Hamar Urteko Gerra

**Hamar Urteko Gerra** () edo **Gerra Handia** () kubatarrek espainiar agintearen aurkako lehen independentzia gerra izan zen. Besteak Gerra Txikia (1879–1880) eta Kubako Independentzia Gerra (1895–1898) izan ziren. Gerra Yarako oihuarekin hasi zen, 1868ko urriaren 9tik 10erako gauean, La Demajagua finkan, Manzanillon, Carlos Manuel de Céspedesena zena.

Hamar urte beranduago amaitu zen Zanjongo Bakea edo Zanjongo itunarekin, non Kubako armada independentistak kapitulatu zuen Espainiako tropen aurrean. Akordio horrek ez zuen gerra horren bi helburu nagusiak bermatzen: Kubaren independentzia eta esklabotzaren abolizioa. Arrazoi honegatik, kubatar abertzaleen talde sakabanatuek borrokan jarraitu zuten 1878. urtean zehar, eta borroka berrabiarazten saiatu ziren Gerra Txikia deiturikoan (1879-1880).

Antonio Cánovas del Castillo Espainiako gobernuko presidenteak Gorteen aurrean aurkeztutako txostenaren arabera, gerrak ehun mila hildako eragin zituen, eta berrehun eta berrogeita hamar milioi pezeta kostatu zituen.
## Aurrekariak 
1837ko Espainiako Konstituzioan agindutako *lege bereziak* ez ziren inoiz aldarrikatu, eta, beraz, Kubako uhartea, ia erabateko boterea zuen kapitain jeneral batek gobernatzen jarraitu zuen, orokorrean, azukre-kanaberaren landaketa esklabisten jabe handien mesedetan, *Sakarokrazia* deitua. Adibide baterako, 1820 eta 1873 artean Afrikatik etorritako milioi erdi esklabo ezkutuan sartzea onartuz. Egoera hori mantendu egin zen merkataritzari eta tabako-enpresei lotutako jabe-talde berri bat agertu zen arte, gehienak lehen edo bigarren belaunaldiko emigrante espainiarrak. O 'Donnell jeneralaren Batasun Liberaleko gobernuek batzorde bat osatu zuten Kuban aplikatu behar ziren erreformak aztertzeko, baina ez zen inolako ondoriorik atera. Testuinguru horretan gertatu zen Kubako independentziaren lehen gerra hasi zuen Yarako oihua.

## Gerraren arrazoiak 
### Arrazoi ekonomikoak 
* Kuba 1857 eta 1866ko krisialdi ekonomikoek jota zegoen.
* Mendebaldeko eta ekialdeko eskualdeek egoera ekonomiko ezberdina zuten. Mendebaldeko eskualdea garatuagoa zen, esklabo gehiago zituen, ekoizpen handiagoa eta merkataritza erraztasun gehiago ekialdeko eremua baino. Horrek ekialdeko nekazari asko hondatzen zituen.
* Espainiak zerga altuak ezartzen zituen uharteko biztanleekin kontsultatu gabe.
* Espainiak merkataritza kontrol zurrunari eusten zion, uharteko ekonomiari izugarri eragiten ziona.
* Espainiak Kubaren interesetik kanpoko gaietarako erabiltzen zituen uhartetik ateratako funtsak, hala nola arma-gastu handiak finantzatzeko (aurrekontu nazionalaren herena baino gehiago), Fernando Pooren kolonia garatzeko eta beste batzuetarako. Gastu horiek azukre-industria modernizatzeko proiektu inbertsionista indartsu bat behar zen unean egiten ziren, eta horrek koloniaren egoera okertzen zuen.
* Soldatapeko lana azukre-industriak aurrera egiteko bide bakarra zela ulertzea, ez zen uertzen Espainiako kolonietan.

### Kausa politikoak 
* Espainiak kubatarrei bilera eskubidea ukatzen zien, buruzagi militar baten begiradapean ez bazen.
* Ez zegoen prentsa askatasunik.
* Legez kanpokoa zen alderdi politikoak osatzea.
* 1867ko informazio-batzarrak porrot egin zuen, eta, horrekin batera, kolonia-metropoli kontraesanak areagotu egin ziren, Felix Varela, José Antonio Saco eta beste batzuk bezalako figurekin pentsamendu independentista bat garatu zenean.

### Kausa sozialak 
* Klase-banaketa nabarmena.
* Arraza aurreiritziak egotea.
* Kuban esklabotza existitzen zen, krudela izateaz gain uhartearen garapen ekonomikorako galga zen, teknologiaren garapenak langile kualifikatuak erabiltzea ezinbestekoa egiten baitzuen.

### Jose Martiren iritzia gerrari buruz 
*Urriaren hamar*

## Gerra 
thumb|px250|Habanako boluntarioak, Valeriano Domínguez Bécquer (*La Ilustración de Madrid*, 1870ko maiatza)
Matxinada independentista 1868ko urriaren 10ean hasi zen Yararen oihuarekin Carlos Manuel de Céspedes uhartearen ekialdean La Demajagua izeneko jabegoan, hau da, azukre-azienda txikian, zaharkitua, txiroa eta zorrengatik hipotekatua. Aurretik, Céspedesek bere esklaboak askatu zituen eta independentzia adierazpena irakurri zuen, Kuba Uharteko Batzorde Iraultzailearen Manifestua, non gerraren arrazoiak eta bere helburuak azaltzen ziren.

Hala ere, Yararen oihua ez zuten uhartearen mendebaldeko lurjabeek lagundu, ekialdekoa baino askoz oparoagoa zena. Bestalde, *alderdi espainiarrak* matxinoei eta gobernu metropolitarraren ordezkariei aurre egitea erabaki zuen, zeinek 1868ko iraultzaren ondoren uhartean erreforma batzuk sartu nahi baitzituen, Nahiz eta liberalizazio programa hau, indarrez, neurriz kanpokoa izan, *baldin eta boterea Serranok edo Dulcek bezalako jeneralen esku zegoela uste badugu, euren ezkontzengatik azukre aberastasunari lotuta*.

Horrela, bada, gerra 1868ko urriaren 10ean hasi zen, Céspedesek bere esklaboak aske utzi eta independentzia adierazpena irakurtzen zuenean, urriaren 10eko Manifestua, non gerraren kausak eta bere helburuak azaltzen zituen.

Gerra horrek izaera antiesklabista, antikolonialista eta askapen nazionala izan zuen. Gainera, kulturaren ikuspegitik abertzaletasun sentimendua sendotzen lagundu zuen. Ekonomiaren eta gizartearen aurrerapenaren alde borrokatu zen, eta, beraz, izaera kontrakulturala izan zuen.

Mugarri militar garrantzitsuena matxinatuek Bayamo hartzea izan zen, ondoren, hiri hau erre zuten. Penintsulatik haiei aurre egiteko bidalitako jeneralek, hala nola Balmasedako kondea edo Valeriano Weyler, lur-errearen politika erabili zuten, Santo Domingon jada erabilia, gerrilla matxinatuari babesik eta baliabiderik gabe uzteko.

Cespedesek politika berarekin erantzun zuen eta kanabera landaketak suntsitzeko agindu zuen —*sugarrak gure askatasunaren itsasargiak izan behar ziren—*, adierazi zuen eta esklabo dotazioak altxatzeko eskatzera —*Kuba askea bateraezina da Kuba esklabistarekin*—. Programa politiko horrek abolizioa pixkanaka eta jabeei kalte-ordainak emanez aurreikusten zuen arren, uko egin zioten uhartearen mendebaldeko azukre-jabeek eta Habanako burgesiak, metropoli-jatorrikoak.

1868-1871ko Behin-behineko Gobernuak Domingo Dulce jenerala bidali zuen Kubara kapitain nagusi berri matxinada amaitzeko eta erreforma batzuk has zitzan, baina Habanako goi burgesiaren oposizio erradikalarekin topo egin zuen, merkataritza, banka, tabako-ekoizpena, ontzi-konpainiak eta funtsezko beste jarduera batzuk kontrolatzen zituena eta *merkataritzaren batailoi boluntarioen* laguntza armatua zuena.
thumb|RIGHT|px250|Kubarako boluntarioak Cadizko portuan ontziratzea, familia agurra. Severiniren grabatua (*El Museo Universal*, 1869ko azaroa)

Aipatutako *Alderdi penintsularra* edo *Alderdi espainiarra* uhartearen jabe egin zen, Dulce ez ezik, Seiurteko demokratikoko gobernuek izendatutako funtzionario gehienak botatzea lortuz.

Litekeena da talde hau Joan Prim jeneralaren hilketaren atzean egotea, Espainiako Gobernuko presidente, matxinatuekin negoziatzeko prest zegoena. Era berean, Espainian borboitarren berrezarkuntzaren sustatzaileetako bat izatea ere, Arsenio Martínez Campos jeneralaren erabakia finantzatzen lagundu baitzuen, 1874ko abenduaren 29an Espainiako Lehen Errepublikari amaiera eman ziona, segurtasunez José Cánovas del Castilloren bidez, Banco Español en la Isla de Cuba bankuko zuzendaria eta Antonio Cánovas del Castillo alderdi alfonsinoko buruaren anaia.

Josep Fontanaren arabera, *Metropoliaren gaitasun eskasak* eragin zuen gerrak hamar urte irautea, matxinatu independentisten aurka zeudenek zituzten baliabideak gorabehera; izan ere, uhartera eramandako soldaduen herena galdu zen, uniforme txarrak jantzita, gaizki elikatuta eta oso gaizki prestatuta, eta, beraz, hil zirenen %90 ospitaletan eta arrazoi naturalengatik hil ziren.

## Metropoliaren erasoaldia: uhartearen *espainolizazioa* 
Espainiak, bere erasoaldi militarra alde batera utzita, erasoaldi paraleloa abiatu zuen; alegia, zibila. Horretarako, Kubarako etorkin espainiarren kopurua handitu zuen, uhartea *espainiaratzeko* helburuarekin.

1868tik 1880ra, 382.476 espainiar iritsi ziren Kubara, eta 1898rako, Kubak independentzia lortu zuenean, 960.682 ziren, horietatik 449.287 zibilak eta 511.395 militarrak.

## Kronologia 
eskuinera|thumb|250px|Espainiako boluntarioak Kubako gerrarako ontziratzea (1870).
* 1868-10-10:Demajaguako altxamendua, Ekialdean, Céspedes buru zuela, nork bere Urriaren 10eko Manifestua irakurri zuen.
* 1868-10-11: Yararen aurkako erasoa, gerrako lehen borroka.
* 1868-10-20: Bayamoren erasoa eta hartzea, Bayamoko *ereserki Nazionalaren* letraren konposizioa.
* 1868-11-04: lehen karga matxetearekin.
* 1868-11-04: Clavellinasko altxamendua, Camagüeyen.
* 1868-11-26: Las Minasko lekuaren bilera.
* 1868-12-27: Galvanic espedizioaren lehorreratzea.
* 1869ko urtarrila: boluntarioen ekintzak Habanan.
* 1869-01-11: Bayamoren sutea.
* 1869-02-07: Villasen altxamendua, Cafetal Gonzalezen.
* 1869-04-10: Guaímaroko Batzarra, Armetan dagoen Kubako Errepublikaren eraketa. Céspedes hautatu zuten errepublika horretako lehen lehendakari.
* 1869-04-10: Guáimaroko sutea.
* 1869-05-11: Perritaren espedizioaren lehorreratzea.
* 1869-05-13: El Salvadorreko espedizioaren lehorreratzea.
* 1869: Jose Martik *Diablo Cojuelo* eta *Patria Libre* egunkariak argitaratzen zituen.
* 1869-09-08: jeneral Nagusiaren heriotza Angel del Castillo Lazaro Lopezen.
* 1869-12-29: Anna espedizioaren lehorreratzea.
* 1869-12-31: Hornet espedizioaren lehorreratzea.
* 1870-02-06: Thomas Jordanek Kubako Armada Askatatzaileko jeneral karguari uko egin zion.
* 1870/05/24: Uptoneko espedizioaren lehorreratzea.
* 1870-08-17: Perucho Figueredo jeneral nagusiaren fusilamendua.
* 1871-01-15: Martiren deportazioa Espainiara.
* 1871ko apirila: Espainiako agintariek Trocha de Júcaro a Morón eraikitzen hasi ziren, Kubako indar independentisten aurrerapena geldiarazteko asmoz.
* 1871ko uztaila: Guantanamoko inbasioaren hasiera.
* 1871-08-04: Cafetal La Indianaren borroka.
* 1871-10-08: Sanguilyren erreskatea.
* 1871 - Martiren *Espetxeratze politikoa Kuban* argitaratu zen.
* 1871-11-27 Medikuntzako zortzi ikasleen fusilamendua Habanan.
* 1873 - *Espainiako Errepublika Kubako Iraultzaren aurrean* argitaratu zen.
* 1873-05-11: Agramonte jeneral nagusiaren heriotza Jimaguayun.
* 1873-10-27: Céspedes kargutik kentzea Bijagualen, ordezkoa Salvador Cisneros Betancourt izan zen.
* 1873-10-31: Virginiusen espedizioa nazioarteko uretan harrapaketa.
* 1873-11-09: la Sacrako gudua.
* 1873-12-02: Palo Secoko gudua.
* 1874-02-10: Naranjo-Mojacasabeko gudua.
* 1874-02-27: Céspedesen heriotza San Lorentzon.
* 1874-03-19/15: Guásimaseko gudua.
* 1874ko apirila: Cascorro gotorlekuaren aurkako erasoa, Miguel Maceo teniente koronelaren heriotza.
* 1874-09-05: Calixto García jeneral nagusia harrapatu zuten San Antonio de Bajan.
* 1875-05-06: la Trocha gurutzatzea eta Las Villas inbasioaren hasiera.
* 1875-04-17: Vicente García González jeneralaren sedizioa Lagunas de Varonan.
* 1875-06-29: Salvador Cisneros Betancourtek Armetan dagoen Kubako Errepublikako presidentetzari uko egin zion, lehen aipatutako sedizio horrek presionatuta. Bere oinordekoa Juan Bautista Spotorno koronela izan zen, bere izena daraman dekretua aldarrikatu zuena (Spotorno Dekretua), independentziarik gabeko bake ekimenak babesten dituen kubatar oro heriotza zigorrarekin zigortuz.
* 1876-03-29: Tomas Estrada Palmak ordezkatu zuen Spotorno errepublikako presidente karguan.
* 1876-08-04: Henry Reeve brigadierraren heriotza Yaguaramasen.
* 1876-09-26: Vicente García jeneralak Las Tunas hartu ondoren su eman zion.
* 1876ko urria: Las Villaseko inbasioaren porrota. Gomez lurraldetik erretiratu zen.
* 1877-02-22: New Yorkeko erbestean Francisco Vicente Aguilera Errepublikako Armen presidenteordea hil zen, Kuban matxinatuei laguntzeko dirua biltzea lortu gabe.
* 1877-05-11: Santa Ritaren sedizioa, berriz ere Vicente García protagonista zuena.
* 1877-07-05: Antonio Maceo jeneral nagusiak Vicente Garcia jeneral nagusiari bidalitako gutuna.
* 1877-09-17: Holguingo kantoiaren sedizioa, José Enrique Collado protagonista zuena.
* 1877-10-19: Estrada Palma presidentea espainiar tropek harrapatu zuten, habaneroen espetxeetan sartu eta Espainiara deportatu zuten. Francisco Javier de Céspedes jeneralak, Carlos Manuel de Céspedesen anaiak, hartu zuen kargua.
* 1877-12-13: Vicente García jeneralak Francisco Javier de Céspedes ordezkatu zuen errepublikako presidentetzan.
* 1878-02-04: Juan Mulatoren gudua.
* 78-02-07: San Ulpianoko bataila.
* 1878-02-08: Armetan dagoen Kubako Errepublikako Ordezkarien Ganberaren desegitea.
* 1878-02-10: Zanjongo Itunaren sinadura.
* 1878-03-15: Baraguako protesta, Maceo anaiak buru zirela.
* 1878-03-16: Manuel de Jesus Calvar jeneral nagusia Armetan dagoen Kubako Errepublikako behin-behineko presidente izendatu zuten.
* 1878. urtean: Baraguako ofizial protestanteek gerra jarraitu zuten ekialdean, eta maiatzean, ekainean, irailean eta urrian amore eman zuten.
* 1879-04-15: Jaraoko protesta, Sancti Spiritusetik 22 km hego-ekialdera, Las Villasen, zen Ramon Leocadio Bonachea brigadierra Kubako azken ofizialetako bat izan zen kapitulatzean.
thumb|eskuinera|px250|1872-02-08, La Ilustración Española y Americana, Kuba uhartea, Maniguako matxinatuen taldea

## Pertsonaia garrantzitsuak 
Gerrako figura garrantzitsuenetako batzuk hauek izan ziren:

* Carlos Manuel de Céspedes, gatazkaren abiarazlea izateaz gain, prozesu osoko elementurik erradikalenetako bat izan zen. Bera izan zen *Armetan dagoen Kubako Errepublika*ko lehen presidentea, eta kargu politiko batetik kargugabetutako lehen funtzionario kubatarra ere izan zen. Behin, Espainiako indarrek semeetako bat atxilotu zuten, eta hiltzeko mehatxua egin zioten, gerra amaitzen ez bazen. Carlos Manuelek, semeari bizitza kostatu zitzaion, ezezko batekin erantzun zion. Honek *aberriaren aita* titulua irabazi zuen.
* Perucho Figueredo jeneralik handiena, Céspedesekin batera borroka hasi zena, konspiratzaile nagusietako ba izan zent. Kubako Ereserki Nazionaleko letraren eta musikaren konpositorea.
* Maximo Gomez jeneral nagusia (*el Generalísimo*), karrerako militar dominikarra, bere herrikide anti-anexionisten aurka borrokatu zuena Espainiako Armadako militar gazte bat zenean, eta, honek porrot egin eta gero Dominikar Errepublikan, Kubara joan zen, non urte batzuk beranduago buruzagi militar independentistetako bat izango zen.
* Antonio Maceo jeneralik handiena (*el Titán de bronce*), bere adimen estrategikoagatik eta bere balioagatik graduak irabazi zituen mulato libertoa. Baraguako Protestaren egile nagusia.
* Vicente García González jeneral nagusia (*el León de Santa Rita*), Gerra Handiko Errepublikako Armadetako azken buruzagia izan zena eta espainiar armada kolonialak gehien errespetatu zuen jeneraletako bat.
* Jeneral nagusia Ignacio Agramonte (*el Mayo*r), Camagüey inguruko aristokrata bat, bere aberastasun guztiei uko egin eta matxinatuekin bat egin zuena, eta zenbait ekintza militarrengatik ospetsua izan zena, haren buruzagi eta estratega izatearen gaitasuna frogatu zituztenak.
* Angel del Castillo jeneralik handiena (*la tempestad a caballo*), Camagüeyako beste aristokrata bat, aurrekoaren lehengusua. Bere ekintza ausartengatik ospetsua, baina gerraren hasieran hil zen.
* Henry Reeve brigadierra (*el Inglesito*), Kubako auzi independentistarekin bat egin zuen gazte estatubatuarra. Agramonteren ordezkoa, eta, ondoren, Gomezena. Nahiago izan zuen bere buruaz beste egin tiro batez lokian, etsaiaren preso erori baino.
* Carlos Roloff jeneral handiena, Kuban finkatutako Poloniako lurjabe nagusia, Kubako kausarekin solidarioa.
* Calixto Garcia jeneral nagusia, Kubako hiru independentzia gerretako jenerala (1868-1898).
* Jose Maceo jenerala (*el León de Oriente*), Antonio Maceoren anaia gazteenetako bat. Bere anaiekin batera Baraguako Protestan parte hartu zuen.
* Ramon Leocadio Bonachea brigadierra, armak utzi zituen Kubako azken goi ofiziala, gerra amaitu eta urtebetera.
* Leoncio Prado Gutierrez Peruko itsas armadako ofiziala armada askatzailean sartu zen, eta *Moctezuma* ontzi espainiarra harrapatu zuen. Kubako bandera altxatzean, *Cespedes* birbataiatu zuen, eta, beraz, sortzen ari zen herrialdeko Itsas Armadako lehen ontzitzat hartzen da.

## Armaetan dagoen Errepublikako gobernuaren legeak 
* 1869ko ekaina: Ezkontza Zibilaren Legea.
* 1869ko uztaila: Antolaketa Militarraren Legea.
* 1869ko abuztua: Instrukzio Publikoaren Legea.
* 1869ko abuztua: Antolaketa Judizialaren Legea.
* 1869ko abuztua: Antolaketa Administrazioaren Legea.
* 1869ko abuztua: Karga Publikoen Legea.

## 1871ko azaroaren 27an fusilatutako medikuntza ikasleak 
Hamar Urteko Gerrako gertaerarik tragikoenetako bat medikuntzako zortzi ikasleen fusilamendua izan zen, Blas Villate y de la Hera jenerala eta Balmasedako kondea gobernuan zegoen bitartean.

Zortzi ikasleak 1871ko azaroaren 25ean atxilotu zituen Habanako gobernadore espainiarrak haien ikasgelan, kazetari espainiar baten hilobia urratu izana egotzita. Biharamunean, ordezkoa zen Crespo jeneralaren agindupean, Balmaseda kanpoan zegoelako, ikasleak epaiketa sumarisimoan auzipetu zituzten. Epaiketa horren epaia ez zuten onartu Espainiako boluntarioek, epaiketa egingo zen espetxearen eraikinaren aurrean matxinatuta baitzeuden. Ikasleak bigarren aldiz auzipetu zituzten, eta heriotza zigorra ezarri zieten. Balmasedak, Habanara itzulita, ez zuen epaia ezeztatu eta ez zuen zigor txikiagoz konmutatu. Zortzi ikasleak 1871ko azaroaren 27an exekutatu zituzten, atxilotu eta bi egunera. Azaroaren 27an Dolu Nazionaleko eguna ospatzen da Kuban.

Datu genealogiko hauek Vivian Narvaezek eman zituen, orrialdearen amaieran agertzen den erreferentziatik informazioa atera zuena. Kubatar bakar batek ere ez ditu ahaztuko zortzi ikasleak: Alonso Alvarez de la Campa eta Gamba, Anacleto Bermudez eta Gonzalez de Piñera, Jose de Marcos Medina, Angel Laborde eta Pereda, Juan Pascual Rodriguez eta Perez, Carlos Augusto de la Torre eta Madrigal, Carlos Verdugo eta Martinez, eta Eladio Gonzalez eta Toledo.

## Enbargatutako propietateak 
Hamar Urteko Gerran, Espainiako gobernuak matxinoen kausaren alde zeudela uste zuten pertsonen jabetzak enbargatu zituen.

Gobernadore goren politikoak 1869ko apirilaren 20ko Agindua argitaratu zuen. Agindu hau 1869ko uztailaren 9an argitaratu zen Gazetan.

1869ko uztailean hasita, jabetza bahituak izan zituzten pertsonen izenen zerrendak Diario de la Marina egunkarian argitaratu ziren (Habanako portuko egunkari ofiziala).

## Nazioarteko elkartasuna Kubako independentistekin 
Aipatzekoa da Kubako independentistekin munduko pertsona askok izan zuten elkartasuna. Matxinatuen aldeko borrokan borondatez parte hartu zuten atzerritarren artean, Thomas Jordan eta Henry Reeve estatubatuarrak, Juan Rius Rivera puertorricarra, Marcano anai-arrebak eta abar nabarmentzen dira. Maximo Gomez dominikarrak eta Carlos Roloff poloniarrak ere bat egin zuten kubatarrekin, baina haiek Kuban bizi ziren jada, gatazka lehertu aurretik.

## Alemaniak Espainiarekiko elkartasuna 
Alemaniarren kasuan, boluntario talde batean parte hartzeaz edo ez, eztabaida zegoen. Elkarlanaren aldeko Otto von Bismarcken telegrama batean oinarrituta, bi aldeak saiatu ziren Bismarckenengan eragiten; hala ere, Espainiaren aldekoek irabazi zuten. Ferdinand Heydrich Klein, alemaniarren Konpainiako burua, Matanzaseko merkatari garrantzitsuenak biltzen zituena, hala eskatzen zion Bismarcki, eta 1869an bost kideko batzorde bat eratzea erabaki zuen (George Rasch, P.J.Niese, Gustav Rohlson, A. Félix Lienau eta F. Heydrich bera), *Alemanesen Kluba* deitua boluntarioen tropa bat eratzeko. Bismarck boluntarioen neutraltasunaz konbentzitu zuten arren, haien jarrera Espainiaren aldekoa zen argi eta garbi. Garrantzitsuena haien landaketak eta industriak babestea zen.

eskuinera|thumb|250px|Kuba uharteko boluntarioei buruzko memoria 1876, Luis Otero Pimentelek eginda, 1876.
## Porrotaren arrazoiak 
* Erregionalismoa: tropek uko egiten zioten euren familien borroka eta bizilekutik irteteari, eta horrek desberdintasuna eragiten zuen gerraren garapenean.
* Indisziplina militarrak: etapa honetan bi sedizio egin ziren: *Lagunas de Varona* eta *Santa Rita* Vicente Garcia protagonista zuten biak, Las Tunas eskualdean; horietan militarrak presidentearen dimisioa bezain aldaketa zorrotzak eskatzen zituen. Ondoren, mugimendu sezesionista bat ere piztu zen Holguin eskualdeko independentista kubatarren artean, honek are gehiago ahuldu zituen kubatar tropa ahulduak.
* Gobernu independentistaren eta Armada Askatatzailearen arteko kontraesanak: Kubako Errepublikako gobernu zibiko-militarrak gehiegi esku hartzen zuen armadako goi agintari militarren erabakietan.
* Batasun falta: hainbat gerrako agintarien arteko desadostasunak botere militarraren eta zibilaren arteko desoreka eragin zuen, Guáimaroko batzarretik jada agertzen zena, non ez ziren argi geratu botere bakoitzaren ahalmenak.
* Buruzagitza: buruzagi militar independentista batzuen artean nolabaiteko izpiritu mesianikoa garatu zen, eta horrek beren nagusiei desobeditzera eraman zituen.
* Baliabide eskasia eta gatazka gehiegi luzatzea: ez zen lortu gerra azkar eta eraginkor bat egitea, eta, beraz, tropak leher eginda eta egoera negargarrian geratu ziren.
* Kanpo laguntzako espedizioak bertan behera uztea: gerraren azken urteetan, arma eta munizio indartsuak zituzten abertzaleen espedizioak uhartera iristeari utzi zioten, honek, mambiarrak isolatu eta jarraitzeko baliabiderik gabe utzi zituelarik.
* Buruzagi batzuek independentziaren aldeko auziari traizioa egitea: hainbat buruzagi militar eta politiko (Camagüeykoak eta Las Villasekoak, batik bat) Espainiako alderdira igaro ziren gerraren amaiera aldera, batzuk eroskeriaz eta beste batzuk nekaren nekez. Aipatzekoa da Juan Bautista Spotorno, gobernu independentistaren presidentea (1875-1876), Zanjongo Itunaren ondoren Alderdi Autonomistaren (independentziaren kontrakoa zena) buru nagusietako bat izango zena.

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* CAYUELA FERNÁNDEZ, José Gregorio (1993): *Bahía de Ultramar. España y Cuba en el siglo XIX. El control de las relaciones coloniales*. Madrid: Siglo XXI Editores, 
* CARDONA, Gabriel; LOSADA, Juan Carlos: W*eyler, nuestro hombre en La Habana*. Barcelona: Planeta (2. argitaldia), 1988. 
* CEPERO BONILLA, Raúl: *Azúcar y abolición. Apuntes para una historia crítica del abolicionismo*. Barcelona: Crítica, 1977. 
* DE DIEGO GARCIA, Emilio: *Weyler, de la leyenda a la Historia*. Madrid: Fundación Cánovas del Castillo, 1998. 
* ESPADAS BURGOS, Manuel: *Alfonso XII y los orígenes de la Restauración*. Madrid: CSIC, 1990. 
* FONTANA, Josep (2007): *La época del liberalismo*, Españako Historiaren 6. liburukia, Josep Fontanak eta Ramón Villarese zuzenduta. Bartzelona: Crítica/Marcial Pons. .
* MORENO FRAGINALS, Manuel, *Cuba–España, España–Cuba. Historia común*. Barcelona: Grijalbo Mondadori, 1995. 
* VILLARES, Ramón (2009): *Alfonso XII y Regencia. 1875-1902*. Ramón Villares y Javier Moreno Luzón, ed. Restauración y Dictadura, Espainiako Historiaren 7. liburukia, Josep Fontana y Ramón Villaresek zuzendua. Bartzelona-Madril: Crítica/Marcial Pons, 43 or. .

## Ikusi, gainera 
* Banco Hispano Colonial

## Kanpo estekak 
* NAVARRO, José Cantón (1998).  Havana, Cuba: Editorial SI-MAR S. A. . 2020.03.19an kontsultaturik.
* History of the Cuban Liberation Wars
* Priest, Andrew. *Thinking about Empire: The administration of Ulysses S. Grant, Spanish colonialism and the ten years*' *war in Cuba**.* Journal of American Studies 48.2 (2014): 541-558. 2020.03.19an kontsultaturik.