open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reiner Kunze

**Reiner Kunze** (Oelsnitz, Erzgebirge, Alemania, 1933ko abuztuaren 16a) alemanezko idazlea eta itzultzailea da.

## Bizitza 
Meatzari baten semea, hamasei urterekin Alemaniako Batasun Sozialistako (alemanez, Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) kide egin zen. 1951-1955 urte-bitartean Kazetaritza, Filosofia, Literatura, Musika eta Artearen Historiako ikasketak egin zituen. Ikasketak bukatuta, unibertsitatean eskolak eman zituen, eta garai hartan zalantzan jartzen hasi zen estatu sozialista. Salaketak jartzeko eta iraultzaren aurkako ekintzetan parte hartzeko deia egin zuen, eta horrek guztiak krisi fisiko-psikiko sakona eragin zion. Gauzak horrela, makinaria astuneko industria baten urtzaile laguntzaile hasi zen.

1961-1962 urteetan sarritan bidaiatu zuen Txekoslovakiara, eta han ezagutu zuen Kunzeren bigarren emazte izango zen Elisabeth Littnerova txekiar sendagilea, txekiar poesiaren alemanerako itzultzaile bikainenetako bat bihurtuko zena. Varsoviako Ituneko gudarosteak Txekoslovakian sartu zirenean, alderdia utzi zuen. Horren ondorioz, haren izena zikintzen saiatu ziren, eta estatuaren etsai deklaratu zuten. Handik aurrera haren testuak Alemaniako Errepublika Federalean baizik ez ziren argitaratu: *Sensible Wege* (1969, *Bide sentiberak*); *Der Löwe Leopold* (1970, *Leopoldo lehoia*). Denboraldi luzean debekatuta egon ondoren, berriro argitaratzeko baimena eman zioten Alemaniako Errepublika Demokratikoan. 1973an poema-bilduma bat argitaratu zuen: *Brief mit dem blauen Siegel* (*Gutuna zigilu urdinarekin*).

Baina handik hiru urtera *Die wunderbaren Jahre* (1973, *Urte zoragarriak*) argitaratu zuenean —liburua Alemaniako Errepublika Demokratikoaren (AED) kritika zorrotza da, gazteei zuzendua— AEDko Idazle Elkartetik bota zuten. Handik gutxira, AEDtik alde egin behar izan zuen.

Haren beste lan batzuk: *Vögel über dem Tau* (1959, *Hegaztiak ihintzetan*); *Aber die Nachtigall jubelt* (1962, *Baina erresiñola pozten da*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Reiner Kunzeren web-orria
Elías Torres Tur

**Elies Torres Tur** (Eivissa, 1944) Balearretan jaiotako arkitektoa da. Bartzelonan egin zituen ikasketak. 1968an eskolak ematen hasi zen ikasketak egin zituen lekuan bertan, Escola Tècnica Superior d'Arquitectura de Barcelona (ETSAB) (Bartzelonako Arkitekturako Goi Eskola Teknikoa) delakoan, 1978ra arte. 1973-1977 urte-bitartean Eivissako elizbarrutiko arkitekto-kargua izan zuen. 1979tik aurrera paisaiaren arkitektura eta marrazketa-eskolak ematen hasi zen Bartzelonako Unibertsitatean. Bestalde, UCLA Unibertsitatetik (University of California, Los Angeles) eta Harvardeko Unibertsitatetik (Massachusetts) deitu izan zuten ikastaroak emateko. Lehen unibertsitatetik 1977an, 1981ean eta 1984an; eta bigarrenetik, 1987-1988 urteetan.

1980an, *Eivissa eta Formenterako Arkitektura Gida* idatzi eta argitaratu zuen. 1969tik aurrera, José Antonio Martínez Lapeña arkitektoarekin batera lan egin zuen eta bien arteko elkarlanak oso emaitza onak eman zituen. Aipagarriak dira, beste obra askoren artean, ''Mora d'Ebreko Erietxea* eta *Bartzelonako Olinpiar Hiriko etxebizitzak''. Liburu asko idatzi ditu, nazioarteko arkitektura-sari askotako epaimahaiko izan da, eta hitzaldiak eman eta erakusketa askotan parte hartu du Europan, Estatu Batuetan eta Japonian.

Torres eta Lapeñaren obran nabarmena da Espainiako Mediterraneo aldeko arkitekturaren eragina. Pintura, eskultura eta izadia dituzte inspirazio-iturri nagusiak. Haren obran bi motatako lanak bereiz daitezke: lan batzuk pertsonalak eta adierazkorrak dira (adibidez, L'Hospitaleteko elizaren berrikuntza, Eivissan, eta itsasertzeko pasealekua eta gotorlekuak, Palman), eta beste batzuk, berriz, arrazionalagoak eta kontrolatuagoak, prozesu normatibo eta geometrikoen bidez eraikiak, adibidez Canovellesko etxebizitzak (1977-1983); Gandesako Lehen Laguntzarako Zentroa (1983-1986); Mora de Ebroko Erietxea (1982-1988), eta Malagako ikasle-egoitza.

## Erreferentziak
Jean Langlais

**Jean Langlais** (La Fontenelle, Ille eta Vilaine, Frantzia, 1907ko otsailaren 15a - Paris, 1991ko maiatzaren 8a) frantses musikagilea eta organista izan zen.

## Biografia 
Hamar urte zituela itsu gelditu zen. 1917an Gazte Itsuen Institutu Nazionalean sartu zen, eta han organoa (André Marchalekin) eta biolina ikasi zituen. 1927an Parisko Kontserbatorioan onartu zuten, eta han, irakasle izan zituen Marcel Dupré organoan, Noël Gallon kontrapuntuan, eta Paul Dukas konposizioan. 1939. urtera arte, bestalde, inprobisazioa ikasi zuen.

Organista gisa Parisko Saint-Pierre-de-Montrougen egin zuen debuta. Ondoren, Parisko Sainte-Clotilde basilikan Ermend-Bonnalen ondorengo izan zen. Tresna horrekin lortu zuen Langlaisek, hain zuzen ere, bere karreran goreneko maila.

Hainbat bira egin zituen munduan zehar, Estatu Batuetan, batez ere. Irakasle izan zen Gazte Itsuen Institutu Nazionalean (1930-1968), eta Schola Cantorumen (1961-1976). 1988an erretiratu zen, Londresko Royal Festival Hallen errezital bat eskaini ondoren.

## Obrak 
Langlais inprobisatzaile handia izan zen, eta maisutasun handiz egokitzen zizkion obrak jo behar zituen testuinguruari. Gregoriotar ondarearen alde egin zuen, liturgia berriaren kaskarkeria irizten zionaren aurrean. Horren isla da organorako idatzi zuen *Sinesmenerako erregua* (1970) lana. Kantatak, dozena bat meza (*Meza nagusia*, 1949; *Missa Salve Regina*, 1954), moteteak eta ganberako musika idatzi zituen. Hala ere, organorako idatzi zituen lanek eman zioten musikagile-ospea: *Hiru poema ebanjeliko *(1932), *Bederatzi pieza* (1941-1942), hiru sinfonia (1942,1977 eta 1979), hiru kontzertu organo eta orkestrarako (1949, 1961 et 1971), *Frescobaldiri omenaldia* (1951), *American Suite* (1959). Horrez gainera, oratorio bat osatu zuen, *Pasioa* (1957), eta suite bat biolontxelo eta orkestrarako (1936).

## Kanpo loturak 
*  Langlaisen tributu-webgune ofiziala
*  Jean Langlaisen lagunen elkartearen webgunea

## Erreferentziak
Ochotona alpina

***Ochotona alpina*** Ochotona generoko animalia da. Lagomorpharen barruko Ochotonidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ochotonidae

## Kanpo estekak 
* 'Ochotona alpina'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Walter Jens

**Walter Jens** (Hanburgo, Alemania, 1923ko martxoaren 8a - Tübingen, 2013ko ekainaren 9a) alemaniar idazlea zen.

## Biografia 
Aleman Filologia eta hizkuntza klasikoak ikasi zituen, Hanburgon eta Friburgon, eta 1944an eskuratu zuen doktoregoa Sofoklesi buruzko tesi batekin. 1956an Filologia Klasikoko katedra atera zuen Tübingenen, eta 1963an Erretorikakoa.

1976-1982 urte-bitartean Alemaniako PEN-Cluben lehendakari izan zen. Lessing saria (1968), Heinrich Heine saria (1981) eta Georg Büchner saria (1988) irabazi ditu, besteak beste. 1992az geroztik Berlingo Arteen Akademiako lehendakaria da.

Hasieran garrantzi handia izan zuen haren lanean Kafkaren, Hemingwayren eta Ernsten eraginak. Parabola-erako kontakizunetan, ikuspegi narratiboan, osagai surrealistetan eta estilo labur, zehatzean nabari zen eragin hori. *Das Weisse Taschentuch* (1947, *Mukizapi zuria*) kontakizuna eta *Nein - Die Welt der Angeklagten* (1950, *Ez - Salatuen mundua*) nobela, iragan nazionalsozialista gainditzeko gerraondoko saioen barruan kokatzen dira. George Orwellen *1984* nobelarekin antzekotasunak ditu bigarrenak. 1960ko hamarkadaren erdialdera telebistara jo zuen gehiago, *Die Zeit* egunkariarentzat telebista-kritika egiten zuelako, agian.

Telebista-kritikak *Fernsehen, Themen und Tabus. Momos 1963-1973* (*Telebista, gaiak eta tabuak. Momos 1963-1973*) liburuan daude jasota (**Momos** ezizenaz sinatzen zituen kritikak). Telebistarako gidoietan egungo gaiak Antzinate Klasikoaren kutsuaz horniturik berregiteko joera nabari zaio, esate baterako *Die Verschwörung* (1966, *Konjurazioa*) edota *Der tödliche Schlag* (1974, *Zartako hilkorra*) lanetan. Bere konpromiso politikoa eta jarrera bakezalea agerian utzi ditu *Die rote Rosa* (1966, *Arrosa gorria*) eta *Der Untergang* (1983, *Gainbehera*) idazlanetan. Autobiografia bat ere idatzi du, *Der gelehrte Dichter* (1991, *Poeta ilustratua*).

## Ikus, gainera 
* Tübingengo Unibertsitatea

## Erreferentziak
Jorge Semprún

**Jorge Semprún Maura** (Madril, Espainia, 1923ko abenduaren 10a - Paris, Frantzia, 2011ko ekainaren 7a) espainiar idazlea, politikaria eta gidoi-idazlea zen.

## Biografia 
Frantziara erbesteratu zen Espainiako Gerra Zibila amaitu zenean eta Erresistentzian borrokatu zen nazismoaren aurka. Buchenwaldeko kontzentrazio-esparrutik aske geratu zenean Espainiako Alderdi Komunistako kide egin zen, baina 1964an Alderditik bota zuten.

Espainiako historiari buruzko kontakizun-liburuak idatzi zituen, gazteleraz eta frantsesez: *Le grand voyage* (1963, "Bidaia handia"); *La deuxième mort de Ramón Mercader* (1969, "Ramón Mercaderen bigarren heriotza"); *Autobiografía de Federico Sánchez* (1977, "Federico Sánchez-en autobiografia"); *L´algarabie* (1981, "Zarata"); *La montaña blanca* (1986, "Mendi zuria"); eta *Netchaiev ha vuelto* (1987, "Itzuli da Netchaiev").

Resnais, Costa-Gavras, Losey eta beste zinema-zuzendarientzako gidoiak idatzi zituen: *Stavisky* (1974); *Z* (1968); eta *Les routes du sud* (1978, "Hegoaldeko bideak"). 1973. urtean, bestalde, *Les deux mémoires* ("Bi gogoak") filma zuzendu zuen; gidoia ere berak idatzia zen.

1988-1991 urteetan Espainiako Kultura ministro izan zen. Ministerioa utzita, 1991n, *Federico Sánchez vous salue bien* ("Federico Sánchezek agur esaten dizue") argitaratu zuen, frantsesez, besteak beste, europar ezkerraren arazoen gaineko hausnarketa. 1994an, *L´écriture ou la vie* kaleratu zuen, Frantzian arrakasta handia izan zuena. 1995ean bere lehen antzezlana estreinatu zuen, Alemanian, "Ama zurbila, ahizpa samurra", nazismoaren eta komunismoaren kritika. *Acción Internacional contra el Hambre* (AICF, gosearen kontrako gobernuz kanpoko erakundea) erakundearen espainiar sailaren lehendakaria izan zen, eta Literaturako eskolak eman zituen Bartzelonako Pompeu Fabra Unibertsitatean.

Sari asko jaso zituen, Espainian eta Frantzian gehienbat. 1994an, alemaniar liburugileen Bakearen saria eskuratu zuen, Alemaniako garrantzitsueneko bat. 2008an, Espainiako Kultura ministerioak emandako Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giorgio Grassi

[thumb|260px|[Potsdamer Platzeko bulego-eraikinak, Berlin.]]

**Giorgio Grassi** (Milan, Italia, 1935eko urriaren 27a) arkitektoa da. Ikasketak amaituta, *Casabella-Continuitá *aldizkarian hasi zen lanean, eta Milango eta Pescarako arkitektura-eskoletako irakasle izan zen gero. Sari asko irabazitakoa da: Valentziako Arkitekto Eskolaren Saria (1985) eta Heinrich Tessenow Medaille in Gold (Hanburgo, 1992), besteak beste.

Haren etxeek ezaugarri jakin batzuk dituzte, Le Corbusier maisu handiaren eraginpeko ezaugarriak, dudarik gabe: konposizioen arrazionalismoa, ertz biziak, kuboaren erabilera, forma bakunak. Arrazionalismo hori nabaria da, adibidez, Chietiko ikasle-egoitzan (Italia, 1976), edota Saguntoko erromatar antzokia berritzeko eta birgaitzeko lan eztabaidagarrietan. Antzokia herriaren goiko partean dago, muino baten gainean. Leku hura itxuraldatzeko, Grassik forma garbiko fatxada bat eraiki zuen hondakinen aurrean. Ingurua erabat aldatu bazuen ere, ez zuen hautsi antzokiaren lekunea, bere obra berritzailea aurreko eraikuntzarekin adosten baita, hala kolorearen eta formaren bidez nola kontzeptuaren bidez.

Lekuari egokitzeko eta hura aldatzeko modu hori erakutsi zuen berriro Iseo aintzirako etxebizitza batean (Italia, 1962): etxe laukizuzena da, aintziraren ertzean zehar luzatzen dena, forma garbiekin berriro ere. 1985ean, Xàtivako azoka berritzeko eta udal-museo bihurtzeko lanak egin zituen. Xàtivako azoka zaharberritzeko ere aurreko eraikuntzaren estetika errespetatu zuen, baina antzinako forma historikoak errepikatu gabe. Haren azkeneko lanen artean, aipagarriak dira, Italiako Pabiloia (Giardini di Castello, Venezia, 1988); Portako Voltako Liburutegia (Milanen, 1990) ; Valentziako Campus Berriko Liburutegia (1990-1998); eta Carme de Abaixo Eskola Publikoa (Santiago, 1992-1994), besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Giorgio Grassiren biografia archimagazine-ren web-orrian
Ahmad Bahgat

**Ahmad Bahgat** (; Kairo, 1932ko azaroaren 15a - 2011ko abenduaren 11) Egiptoko idazle eta kazetaria izan zen.

Haurtzaroan giro liskartsuan bizi izan zen, batez ere bere izaera asaldatzailea eskolako diziplinaren zorroztasunera egokitzeko izan zituen zailtasunengatik. Horrela, irakasleen eskutik jasotako zigorren oroitzapena duela azpimarratu izan du sarritan. Gaztetatik erakutsi zuen literaturarako zaletasuna, eta eragin handia izan zuen harengan Ingeles Literaturako irakasle zen Rashad Rushdi izeneko osabak. Aita ere Ingeleseko eta Historiako irakasle zuen. Bahgat kazetaritzaren bidez hasi zen literaturaren munduan murgiltzen, 1955ean. Egiptoko Irrati Telebistako buru eta editore nagusi gisa lan egin du, besteak beste, eta kazetaritzan ospe handia lortu du, bai egunkarietan eta bai irratian egindako lanagatik. Telebistarako zenbait gidoi ere idatzi ditu. Baina bereziki nabarmentzekoa da literaturaren alorrean egin duen lana, eleberri, oroitzapen-liburu eta erlijioari buruzko saiakerekin.

Oso idazle bitxia da. Ez du tresna modernorik erabiltzen idazteko, arkatzez idazten du, eta argi artifizialik gabe, argi artifizialak gizakiaren irudimena eta bisualizaziorako ahalmena mugatzen dituela baitio. Bere iritzian, bi eratako izakiak bereizten dira, bizitza bizitzeko sortuak batzuk, eta idazteko sortuak besteak, eta bere unerik atseginenak idazten igarotzen dituenak direla esan ohi du. Idazle sufia izaki, jainkoa gurtzeko kantuak abesten ditu. Baina oso satirikoa izanik, gizartearen gaixotasunak eta ahuleziak adierazten ere trebetasun bikaina erakutsi du. Idazlan aipagarria du ''Anbiya' Allah* (*Jainkoaren igarleak*) zeinetan adierazi baitzuen erlijioari buruz duen ikuspegia, eta nabarmendu baitzuen historiako gertaeren interpretazio garbia eta sinplea egiteko trebetasuna; eta orobat ditu aipagarriak *Wagh Fil-Zeham* (*Aurpegi bat jendartean*); *Muzakkirat Zawg* (*Senar baten egunkaria*); eta *Qamis Youssef* (*Joseren alkandora'').

Arabiera hitz egiteaz gain, ingelesa eta frantsesa ere hitz egiten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  RIP Ahmed Bahgat Egyptian Chronicles
*  Mona ELNAMOURY: In Memory of Sufi Writer Ahmed Bahjat Arablit.wordpress.com
Agustín García Calvo

**Agustín García Calvo** (Zamora, 1926ko urriaren 15a - *ibidem*, 2012ko azaroaren 1a) espainiar filosofoa, hizkuntzalaria, itzultzailea eta saiakera-idazlea izan zen. Filologia Klasikoko ikasketak egin zituen Salamancako Unibertsitatean, Antonio Tovar irakasle zuela. *«Prosodia y métrica antiguas»* izenburua zuen tesia aurkeztu zuen Madrilen, 22 urterekin. Filologia Klasikoko irakaslea izan da Sevillako eta Madrilgo unibertsitateetan. 1965ean, hizkuntza klasikoen katedratik egotzi egin zuten, Enrique Tierno Galván, José Luis López-Aranguren eta Santiago Montero Díazekin batera. Frantzian bizi izan zen (Lillen irakaslea izan zen), harik eta 1976an katedra berreskuratu zuen arte.

Hizkuntzalaritzaz bildu dituen ezagutzen bidez hizkuntzari buruzko ikuspegi berezia zabaldu du, hizkuntzaren baliabideez eta paradoxez baliatuz, hizkuntzaren azterketa filosofikoa egin baitu. Haren filosofiaren arabera, hizkuntza gizarte-errealitatea ezagutzeko baliabide bikaina da. Haren obretan boterearen kontrako erasoa eta anarkismoaren kutsua agertzen da. Hizkuntzaren erritmoa eta sekuentzia logikoen haustura aztertu ditu; besteak beste, *Del lenguaje* (1979, *Hizkuntzaz*) lanean, eta azpimarratzeko moduko obrak ditu, halaber, *Lalia. Ensayos de estudio lingüístico de la sociedad* (1973, *Lalia. Gizartearen ikerketa linguistikoa*); *Cartas de negocios de José Requejo* (1974, *José Requejoren negozioetako gutunak*); *Del ritmo del lenguaje* (1975, *Hizkuntzaren erritmoaz*); *De los números* (1976, *Zenbakiez*); *Historia contra tradición; tradición contra historia* (1983, *Historia tradizioaren aurrez aurre; tradizioa historiaren aurrez aurre*); *De tiempo de amor y olvido* (1984, *Maitasun eta ahaztura denboraz*). Baina lan filosofiko eta hizkuntzalaritzaren ingurukoak ez ezik, itzulpen-lan bikainak ere egin ditu, hainbat egile klasiko eta modernoren obrenak (Plauto, Platon, Sade, Virgilio, Shakespeare, Heraklito). 1997an, *Contra el hombre* (*Gizakiaren kontra*) eta *De Dios* (*Jainkoarena*) eman zituen argitara; 1998an, *Avisos para el derrumbe* (*Gainbeherarako oharrak*), gizarte-egituren eta kontrol-sistemen azterketa; 2006an, *¿Qué es lo que pasa?*; eta 2007an, *De verde a viejo. De viejo a verde* argitaratu ziren.

Hainbat sari jaso izan ditu; besteak beste, 1990ean, Saiakeraren Sari Nazionala; eta 2006an, itzultzaile baten lan osoari emandako Sari Nazionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Agustín García Calvori egindako elkarrizketa Revista Carta Psicoanalíticaren web-orrian
* Editorial Lucina
* Baúl de Trompetillas
* Agustín García Calvo's Books
Anne Tyler

**Anne Tyler** (Minneapolis, Minnesota, AEB, 1941) estatubatuar eleberrigilea da. Oso ezaguna Estatu Batuetako erdi mailako klaseko familia-bizitzaren deskripzio zorrotzak egin izan dituelako. Tylerren pertsonaia gehienak eguneroko bizitzako arazoei aurre egin behar dieten pertsona arruntak dira.

## Biografia 
Anne Tyler Minneapolisen jaio zen, baina askotan aldatu ziren etxez, harik eta, berak zazpi urte zituela, kuakero-komuna batean bizitzen gelditu ziren arte. 1952an Raleighera joan ziren bizitzera, Ipar Carolinara. Duke Unibertsitatean egin zituen ikasketak, Reynolds Price eleberrigilearekin, besteak beste. 1961ean lortu zuen lizentzia, eta 1963an Taghi Mohammed Modarressi irandar jatorriko eleberrigile eta psikiatrarekin ezkondu zen, eta Montrealgo McGill Unibertsitatera joan zen harekin batera. Han idatzi zuen bere lehenengo eleberria: *If Morning Ever Comes*) (1964, "Egunsentia iristen bada"). 1967an Baltimorera joan ziren bizitzera, eta Tyler buru-belarri idazten hasi zen.

Anne Tylerren eleberriak Ipar Carolinako nekazari-giroko herrietan edota Baltimoreko hirian kokatuta daude gehienak. Bere seigarren eleberriarekin lortu zuen ospea eta kritikaren onespena: *Searching for Caleb* (1976, "Caleb-en bila"), Baltimoreko familia bateko lau belaunaldiren kontakizuna, gizabanakoaren beharrak arakatzeko aitzakia gisa erabilia. Bere hamargarren eleberriak ere izugarrizko arrakasta izan zuen: *The Accidental Tourist* (1985, "Ustekabeko turista", Lawrance Kasdanek zinemara eramana) bere semearen bat-bateko heriotzari aurre egiten ikasten duen gizon baten historia.

*Breathing Lessons* (1988, "Arnas ariketak") beren bizitza itxuraz hutsala beren gain hartzen saiatzen diren senar-emaztegai batzuen historia da, eta eleberri horrekin Pulitzer saria irabazi zuen 1989an.

Beste zenbait lan aipagarri: *Celestial Navigation* (1974, "Zeruko nabigazioa"); ''Morgan's Passing* (1980, "Morganen igarotzea"); *Saint Maybe* (1991, "Ia santu bat"); *Ladder of Years* (1995, "Urteen eskailera"); *Digging to America* (2006); *Noah's Compass'' (2010).

## Kanpo estekak 
*  Anne Tyler The Internet Movie Database webgunean
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedrich Hayek

thumb|alt=|Friedrich August von Hayek.

**Friedrich August von Hayek** (Viena, Austria, 1899ko maiatzaren 8a - Friburgo, Alemania, 1992ko martxoaren 23a) britainiar ekonomista izan zen, austriarra sortzez. 1938an Britainia Handiko herritartasuna hartu zuen.

Merkatu-ekonomiaren defendatzaile sutsu eta estatuaren esku-hartzearen etsai izaki, bere ideiak izan ziren Estatu Batuetako lehendakari Ronald Reaganen eta Britainia Handiko Margaret Thatcherren politika ekonomikoen oinarri nagusia.

## Biografia 
Zuzenbide eta ekonomiako ikasketak egin zituen, Vienako Unibertsitatean. 1921etik 1931ra, Ikerkuntza Ekonomikorako Institutu Austriarreko zuzendari izan zen, eta 1929tik 1931ra, Vienako Unibertsitatean lan egin zuen. 1931tik 1950era bitartean, ekonomia eta estatistikako irakasle izan zen, Londresko Unibertsitatean.

Mont Pelerin Elkarteko sortzaileetako bat izan zen, eta ohorezko lehendakari. Elkarte horrek mendebaldeko ekonomistak, legelariak, enpresaburuak eta kazetariak biltzen ditu, pentsamendu liberala aztertu eta zabaltzeko asmoz.

1951tik aurrera, zientzia moral eta sozialetako irakasle izan zen, Chicagoko Unibertsitatean. 1962an Europara itzuli zen, Friburgoko Unibertsitateko ekonomiako irakasle izendatu zutelako.

1974an, Gunnar Myrdal suediarrarekin batera, Ekonomiako Nobel saria jaso zuen, diruaren teoriari buruzko lanengatik, eta fenomeno ekonomiko, sozial eta instituzionalen arteko loturen azterketengatik. 1977 arte, Salzburgoko Unibertsitateko irakasle izan zen.

Haren pentsamenduak sozialismotik merkatu libreko ekonomiaren defentsarainoko bidea egin zuen, eta Vienako Eskolako ekonomista nagusietako bat bihurtu zen. Haren teoriak Keynesen pentsamenduari kontrajartzen zaizkio. Ehunka saiakera eta 15 liburu baino gehiago idatzi zituen.

## Idazlanak 
Lan nagusiak: *Prezioak eta produkzioak* (1931), *Kapitalaren teoria hutsa* (1941) eta *Morrontzarako bidea* (1944).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Buruzagia

**Joseph Buruzagia** —bere herriaren hizkuntzan: *Heinmot Tooyalaket*; ingelesez: *Chief Joseph*— (Wallowa Harana, 1840ko martxoaren 3a - Colvilleko erreserba, Washington, 1904ko irailaren 21a) Nez Percé indiarren buruzagia izan zen.

Nez percé («sudur zulatua», sudurrean eraman ohi zituzten apaingarriengatik) Ozeano Bare aldeko (Oregon, Washington eta Idahoko iparraldea) herri indiarrekoa zen. 1850eko hamarkada arte ez zen indiar haien eta zurien artean inolako tirabira garrantzitsurik izan. 1850ean hasi ziren nez percé guztiak lurralde jakin batera eramateko negoziazioak. Indiarren buruzagi gehienek ez zuten horrelakorik onartu, baina 1863an, nez percé indiarrak Idahoko iparraldeko erreserba batera eramatea erabaki zuten zuriek. 1871. urtean Heinmot Tooyalaket (*Chief Joseph*) hautatu zuten buruzagi, haren aita Tuekakas (*Old Joseph*) hil ondoren. 1877an, nez percé batzuek zurien kokaleku batean eginiko sarraskia aitzakiatzat hartu zuten zuriek, eta zapalkuntza-bidea hartu zuten. Heinmot Tooyalaketek bere herritarrekin ihesi joan behar izan zuen. Oregon, Washington, Idaho eta Montanako estatuetan barrena gidatu zuen Joseph Buruzagiak bere herria, eta jende asko hil zen ihesaldi hartan, goseak, hotzak eta zurien aurkako guduan. Zuri askoren mira eta errespetua jaso zuen buruzagi indiarrak, baina armada amerikarrak preso hartu zuen azkenean, Montanako Bear Paw mendietan, Tatanka Yotanka (*Sitting Bull* amerikarren ahotan) buruzagi siuxa zegoen Kanadako lurretatik bestaldean. Oklahoman eduki ondoren, 1885ean Washingtoneko erreserba batean sartu zituzten Heinmot Tooyalaket eta azken nez percéak. Bi aldiz egon zen buruzagi indiarra Washingtonen, Estatu Batuetako hiriburuan, Theodore Roosevelt presidentearekin hizketan, baina ez zuen azken nez percéak beren sorlekura itzultzeko baimenik lortu.

## Berak idatzitako lan bat 
## Erreferentziak
Ochotona erythrotis

***Ochotona erythrotis*** Ochotona generoko animalia da. Lagomorpharen barruko Ochotonidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ochotonidae

## Kanpo estekak 
* 'Ochotona erythrotis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Emilio Romero Gómez

**Emilio Romero Gómez** (Arevalo, Avila, Espainia, 1917ko uztailaren 21a - Madril, Espainia, 2003ko otsailaren 12a) gaztelaniazko idazle eta kazetaria izan zen. Lleida, Alacant eta Madrilgo zenbait argitalpenen zuzendari izan zen, Escuela Oficial de Periodismo eta Mutualidad de Escritores de Libros elkarteak zuzendu zituen, eta garrantzizko lanak egin zituen prentsan. Literaturari dagokionez, zenbait alor desberdin jorratu zituen, antzerkia, adibidez.

## Idazlanak 
Aipagarriak ditu, besteak beste, ondoren aipatzen diren antzerkien bertsioak: Anna Bonnaciren *Nire senarra atzean gelditu zen*, Georg Büchnerren *Dantonen heriotza*, Bertolt Brechten *Galileo Galilei*, Mario Frattiren *Jeloskor bat dabil hor zehar*, Eduardo Bourdeten *Atxiloa*. Berak sorturiko antzerki-lan nagusiak, berriz, hauek dira: *Historias de media tarde* (1964, *Arratsalde erdiko istorioak*), *Las ratas suben a la ciudad* (1964,* Arratoiak hirian gora*), *Lola, su novio y yo* (1966, *Lola, bere senargaia eta ni*), *Sólo Dios puede juzgarme* (1969, *Jainkoak soilik epai nazake*). Eleberrigintzari dagokionez, Planeta saria irabazi zuen 1957an *La paz empieza nunca* (*Bakea hasten da sekula*) eleberriarekin, eta aipagarriak ditu, besteak beste, *Una golfa subió a los cielos* (1982, *Emagaldu bat zerura igo zen*), *El cacique* (1986, *Kazikea*) eta *Tres chicas y un forastero* (1987, *Hiru neska eta atzerritar bat*). Saiakeraren alorrean azpimarratzekoak dira *Juegos limpios* (1962, *Joko garbiak*); *Cartas a un príncipe* (1964, *Gutunak printze bati*); *Cartas al pueblo soberano* (1965, *Gutunak herri burujabeari*); *Cartas al Rey* (1973, *Gutunak Erregeri*); *Crónicas malditas* (1979, *Kronika madarikatuak*); *Papeles reservados de Emilio Romero* (1986, *Emilio Romeroren isilpeko paperak*) eta *Testigo de la historia* (1986, *Historiaren lekuko*).
## Erreferentziak
Richard Rogers

**Richard Rogers, Rogers of Riverside baroia** (Florentzia, 1933ko uztailaren 23a - Londres, 2021eko abenduaren 18a) britainiar arkitektoa izan zen, jatorriz italiarra.

thumb|ezkerrera|alt=|Richard Rogers (ezkerrean), Elisabet II.a erreginarekin, Cardiffen
thumb|ezkerrera|alt=|Madrilgo Barajas aireportuko terminala

Londresen hasi zen Arkitekturako ikasketak egiten, eta Arkitektoen Elkargoaren Akademian eta Yaleko Unibertsitatean ikasi zuen. Irakasle izan zen Cambridgen, Yalen, Princetonen eta beste hainbat unibertsitatetan. Team 4 taldeko sortzaile eta bazkide (1963-1968) izan zen, eta ondoren Renzo Pianorekin lanean jardun zuen Parisko Pompidou Zentrorako lehiaketa prestatzen (1971). 1960ko hamarraldiaren amaieran plastikozko eraztunez osaturiko etxe malgu arin baten proiektua prestatu zuen bere emaztearekin batera, eta 1971n gauzatu zuen hura, *Zip-up* izenarekin. Pianorekiko elkarlanaren ondoren (1977) bere estudioa sortu eta industria eraikin bikainak egin zituen (Newport Swenteko Inmos Microprocessor Factory, Galesen; PA Technology Cambridge Laboratory, Cambridgen). Bere obretan teknologiaren eta eraikina makina bat bailitzan adierazten duen ikuspegiaren aldeko zaletasuna nabarmentzen da. Hain zuzen ere, goi-mailako teknologia (*High Technology*) izenaz ezagutzen den joeraren sortzaileetakoa izan zen Rogers, eta bera da nazioartean ospea lortu zuten britainiar arkitekto bakarretakoa. Oro har, *jendearentzako eraikinak*, eraikin funtzionalak osatu ditu, eta malgutasunez jokatu du, adibidez Londresko Lloyd`s eraikinaren proiektuan (1986). Aipagarriak ditu, orobat, Londresko Reuters eta Channel 4, Gizakiaren Eskubideen Gortea, Estrasburgon, Marseillako aireportuaren zabaltze-lanak, zenbait bulego-etxe Alemanian eta Japonian, eta Berlin eta Londresko South Bank Centreren egoitzen planoak. Azkenaldiko lanetan, Madrilgo Barajas aireportuko hirugarren terminalerako Antonio Lamelaren estudioarekin egindako elkarlana du azpimarratzekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Van Loo

**Van Loo** nederlanderazko abizena da. Abizen hori dutenen artean, ospetsuena XVIII. mendeko pintore-familia da, jatorriz Herbeheretakoa baina Frantzian bizi izan zena. Familiako kide aipagarrienak:

* Charles-André van Loo (edo Carle van Loo)
* Jean Baptiste van Loo
* Louis-Michel van Loo.

## Erreferentziak
Elur-erbi

**Elur-erbi**a edo ***Lepus timidus*** Lepus generoko animalia da. Lagomorpharen barruko Leporidae familian sailkatuta dago.

Fenoskandiatik Siberiako ekialderaino aurki daitezke, eta isolatutako populazioak daude Alpeetan, Irlandan, Eskozian, Baltikoan, Poloniako ipar-ekialdean eta Hokkaidon. Zeelanda Berria edo Islandian ere aurki daitezke, baina gizakiak sartu zituen bertara. Alpeetan 700 metroko altueratik 3.800 metroraino aurki daitezke, eskualdea eta urtaroaren arabera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Leporidae

## Kanpo estekak 
* 'Lepus timidus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
1894 zineman

## Gertaerak 
* Otsaila - Auguste eta Louis Lumière anaiek *Cinematographe* asmakizuna patentatu zuten, filmatzeko kamara eta proiektatzeko gailuaren arteko konbinazioa.
* Apirila - Kinetoscope izeneko asmakizuna jendaurrean aurkeztu zuten, Broadwayn, New York.
* Thomas Edisonek irudia eta soinua uztartzeko lehen saioak egin zituen: Kinetophone-a zen, fonografoa eta kinetoscope-a aldi berean lanean jartzen zituen sistema.

## Jaiotzak 
* Otsailaren 1a - John Ford, zuzendari estatubatuarra († 1973)
* Otsailaren 8a - King Vidor, zuzendari estatubatuarra († 1982)
* Otsailaren 28a - Ben Hecht, gidoilari estatubatuarra († 1964)
* Maiatzaren 10a - Dimitri Tiomkin, musikari ukrainiar-estatubatuarra († 1979)
* Uztailaren 25a - Walter Brennan, aktore estatubatuarra († 1974)
* Irailaren 15a - Jean Renoir, zuzendaria († 1979)
[thumb|ezkerrera|280x215px|[William Kennedy Dicksonen *Doministikua*, 1894ko urtarrileko filma.]]

## Kanpo lotura 
* 1894 Internet Movie Database atarian

## Kanpo estekak
Sobietar Batasuneko saskibaloi selekzio nazionala

thumb|SESBeko bandera.

**SESBeko saskibaloi selekzio nazionala** izan zen herrialde horren ordezkaria aipatutako kirolaren nazioarteko norgehiagoketan. 1991an azkenengo aldiz jardun zuten arte, historia guztiko selekziorik arrakastatsuena izan da palmares distiratsua kontuan hartuta.

## Palmaresa 
### Olinpiar Jokoetan 
* Parte hartzeak: 10 ediziotan (9 domina).
* Urrezko dominak: 2 (1972, Munich eta 1988, Seul).
* Zilarrezkoak: 4 (1952, 1956, 1960, 1964).
* Brontzezkoak: 3 (1968, 1976, 1980).
 
### Munduko Txapelketa 
* Parte hartzeak: 9 aldiz (8 domina)
* Urreak: 3 (1967, 1974, 1982).
* Zilarrak: 3 (1978, 1986, 1990).
* Brontzeak: 2 (1963, 1970).
 
### EuroBasket 
* Parte hartzeak: 21 aldiz (21 domina).
* Urreak: **14** (1947, 1951, 1953, 1957, 1959, 1961, 1963, 1965, 1967, 1969, 1971, 1979, 1981 eta 1985).
* Zilarrak: **3** (1975, 1977 eta 1987).
* Brontzeak: **4** (1955, 1973, 1983 eta 1989).

## Jokalariak 
* Vladimir Tkachenko (1976-87).
* Sergėjus Jovaiša (1980-87).
* Valdemaras Chomičius (1982-89).
* Arvydas Sabonis (1982-89).
* Rimas Kurtinaitis (1985-89).
* Šarūnas Marčiulionis (1987-89).

## Kanpo estekak
Garry Marshall

**Garry Kent Masciarelli** (New York, 1934ko azaroaren 13a - Burbank, Kalifornia, 2016ko uztailaren 19a) estatubatuar zinema-zuzendaria, aktorea, idazlea eta produktorea izan zen .

## Bizitza 
Telebistan hasi zen lanean, telebista-sailetarako gidoiak idazten eta produzitzen (*Laverne and Shirley*, *Happy Days*, *The Odd Couple)*, baina jazz-musikagile, kazetari eta umorezko *gag* idazle ere izan zen (Emmy sari bat irabazi zuen Dick van Dyken show-rako egindako lanarekin). Marshallek produzitutako lanen artean azpimarratzekoak ditu *How Sweet It Is* (1968) eta *The Grasshopper* (1970), baina zinema-zuzendari gisa da batez ere ezaguna.

Lehenengo filma 1982an zuzendu zuen: *Young Doctors in Love* (*Sendagile gazte maiteminduak*), erietxe batean gertatzen den komedia eroa. Marshallen hurrengo lana *The Flamingo Kid* (1984) izan zen, Matt Dillon protagonista duen filma. *Nothing In Common* (1986, *Zerikusirik ez*) aurkeztu zuenean, nabarmen ikusi zen komedia erromantikoa izango zela bere filmografian pisu gehien izango zuen generoa. Horrela, 1990ean plazaratu zuen hamarraldi hartako filmik arrakastatsuenetako bat izan zena, *Pretty Woman*, Julia Roberts eta Richard Gere dituena protagonista (Julia Roberts antzezle onenaren Oscar sarirako izendatu zuten). Marshallek, film horrek eman zion ospea ikusirik, eskema bera jarraituz osatu zuen hurrengo filma, *Frankie and Johnny* (1991), 1987an Kathy Bates eta F. Murray Abrahamek antzezturiko *Frankie and Johnny in the Clair de Lune* (Terrence McNally) obran oinarritua, zineman Al Pacino eta Michelle Pfeiffer antzezleek interpretatua, bai eta *Runaway Bride* (1999) filma ere. Haren beste lan batzuk: *Georgia Rule* (2007); ''Valentine's Day* (2010); *New Year's Eve'' (2011).

Marshallen filmografiaren ezaugarri nagusietako bat filmetako elkarrizketa landuak dira. Bestalde, oro har, nahiago du antzezleen intimitatea lantzea eta ez kanpoko irudi ikusgarri eta garestiekin egindako filmak, eta horrela erakutsi du bere lanetan, azken urteetakoetan batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Garry Marshall the Internet Movie Database-ren web-orrian
Bert Sakmann

**Bert Sakmann** (Stuttgart, Alemania, 1942ko ekainaren 12a) alemaniar sendagilea da.

## Biografia 
Zelula bizien aktibitate elektrikoa aztertzeko teknika berri bat asmatu zuen. Teknika hori erabiliz (*patch clamp* deitua) egin zituzten aurkikuntzengatik, berak eta Erwin Neher alemaniar ikertzaileak Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria jaso zuten, 1991n. Sakmannek, zientzialari gisa, Max Planck Elkarteko institutuetan (*Max-Planck-Institut*) lan egin du beti. 1969-1970 urteetan, Psikiatriako Max Planck Institutuan aritu zen, ikertzaile laguntzaile gisa. Han ezagutu zuen Erwin Neher. Gero, Max Planck Elkartea utzi eta Biofisikako ikasketak egin zituen University College London-en, 1971tik 1973ra.

1974an Alemaniara itzuli zen, eta Biofisika Kimikako Max Planck Institutuan lan egin zuen, Gottingenen. Neherrekin batera, han egin zuen bere ikerlan gehiena, 1970eko hamarraldiaren erdialdean eta bukaeran. 1983-1985 urte-bitartean Mintzaren Fisiologia Saileko buru izan zen, Gottingenen. 1985ean Zelularen Fisiologiako beste sail bat sortu zuen, eta sail horretako buru izan zen 1988 arte. 1989an, Gottingen utzita, Zelularen Fisiologia saileko zuzendari izendatu zuten, Medikuntza Ikerkuntzarako Max Planck Institutuan (Max-Planck-Institut für medizinische Forschung), Heidelbergen.

Sakmannen eta Neherren ikerkuntzak karga positiboa edo negatiboa hartutako atomoak (ioiak) zelulara nola sartzen eta zelulatik nola irteten diren hobeto ezagutzeko balio izan zuen. Ikerkuntza horretan *ioi kanalak* aurkitu zituzten, zelula-mintzean dauden proteina-molekula batzuk, ioiak sartu-irteteko ate gisakoak. Ioiak kanal horietatik igarotzean korronte elektriko pixka bat sortzen dute, eta Sakmann eta Neherek *patch clamp* teknika asmatu zuten korronte hori neurtu ahal izateko. Handik gutxira teknika hori Biologia Zelularreko tresna erabilienetako bat bilakatu zen.

2009az geroztik, Max Planck Florida Instituteko zuzendari zientifikoa da; Max Planck erakundeak Florida Atlantic Unibertsitatean (Floridan) duen ikerketa biomedikoa egiteko zentroa da aipatutakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Randy Travis

**Randy Bruce Traywick** (Marshville, Ipar Carolina, 1959ko maiatzaren 4a), **Randy Travis** izen artistikoz ezaguna, estatubatuar country musikaria eta aktorea da. Aitaren gidaritzapean, zortzi urterekin, gitarra jotzen hasi zen, eta urte-pare bat geroago, Ricky anaiarekin, The Traywick Brothers bikotea osatu zuen. Hamasei urterekin Charlottera joan zen, eta tabernetan jotzen hasi zen. 1978an kontratu bat izenpetu zuen Paula Records diskoetxearekin, eta hurrengo urtean bi abesti grabatu zituen. Horietako batek, ''She's my woman* abestiak, country musikako zerrendetan sartzea lortu zuen.

1982an Nashvillera joan zen; sukaldari gisa aritu zen lanean eta bere kabuz lehen diskoa argitaratzea lortu zuen, Randy Ray izenpean: *Randy Ray Live*. 1985ean Warner Brothersek fitxatu zuen eta Randy Travis izena hartu zuen. Hurrengo urtean argitaratu zuen lehenengo diskoa: *Storms Of Life,* hiru milioitik gora disko saldu zituen, eta iraultza handia gertatu zen country musikan. 1987an *Always & Forever* argitaratu zuen, eta disko horretako lehen abestiaren argitalpenetik 1989 arte zazpi alditan iritsi zen musika-zerrendetako lehen postura. Hura izan zen Travisen karrerako unerik gozoena. *Old 8X10* (1988) eta *No Holdin' Back* (1989) diskoek ez zuten halako arrakastarik izan, baina haietatik ere lehen postuetara iritsi ziren abestiak atera ziren.

Laurogeita hamarreko hamarraldia *Hard Rock Bottom Of Your Heart* diskoarekin hasi zen, bere disko arrakastatsuenarekin. 1992an, *Wind In The Wire* argitaratu zuen, oharkabean igaro zena, eta bi urte geroago, berriz, *This Is Me*, arrakasta handikoa. 1996an *Full Circle* plazaratu zuen, Warner Brothers etxearekin argitaratu zuen azkena. Dreamworks konpainiak kontratatu zuen orduan, eta *You and You Alone* argitaratu zuen harekin, 1998an.

1999an *A Man Ain't Made of Stone* argitaratu ondoren, country musika alde batera utzi eta gospel musikan zentratu zen. Aldi horretan, album hauek eman zituen argitara: *Inspirational Journey* (2000); *Rise and Shine* (2002); eta *Worship & Faith* (2003).

2011ko ekainean, bere azken albuma, *Anniversary Celebration'' ezagutzera eman zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Randy Travisen web-orria
Harold Kroto

Sir **Harold (Harry) Walter Kroto** (**Harold Walter Krotoschiner** jaioa, Wisbech, Cambridgeshire, Ingalaterra, 1939ko urriaren 7a - Lewes, East Sussex, 2016ko apirilaren 30a) kimikaria izan zen. Sheffieldeko Unibertsitatean egin zituen Kimikako ikasketak. Doktoregoa lortu ondoren (1964), hiru urte eman zituen Kanadan eta Estatu Batuetan ikasketak sakontzen. Gero, eskolak ematen hasi zen Sussexko Unibertsitatean. 1991n, Royal Societyko ikerketaburu () izendatu zuten, eta lan horretan aritu zen 2001 arte.

1970eko hamarraldian mikrouhinen espektroskopiako ikerketak egin zituen. Irrati-astronomia baliatuta espazioan sortzen diren molekulen ibilbideak aztertu zituen; batez ere, karbono eta nitrogenoko kate luzeko molekulak interesatzen zitzaizkion. Krotoren ustez, kate horiek karbono-izarretan eratzen ziren, hau da, karbono ugariko izar erraldoien eguratsetan. Kroto kate horiek sortzen ziren kondizioak antzeratzeko modua bilatzen ari zen.

1985ean, Houstona (Texas) joan zen, Riceko Unibertsitatera. Han, bere lagun bat, Robert F. Curl, Riceko beste katedradun Richard E. Smalleyrekin batera, azken honek diseinatutako laser berezi bat frogatzen aritu zen, gaiak lurrun bihurtzen eta atomoen agregatu txikiak (*cluster* direlakoak) sortzen. Karbono-clusterrak sortu zituzten grafitotik, heliorekin nahastu zituzten gero, eta hutsa egindako ganbera batean hozten utzi. Clusterrak aztertzean, karbono-kate luzeen ordez, karbono-atomoen egitura itxiak eta simetrikoak aurkitu zituzten, 60 atomokoak. Karbono-molekula berriak (C60) futbol-baloiaren antzeko egitura zuen, bai eta Buckminster Fuller estatubatuar arkitektoaren kupula geodesikoen antza ere. Kroto eta haren lankideek *buckminsterfulereno* izena jarri zioten. Aurkikuntza horregatik, hau da, grafitoa eta diamantea ez bezalako karbono-mota berria aurkitzeagatik, Krotok, Smalleyk eta Curlek Kimikako Nobel saria jaso zuten 1996an.

2002tik 2004ra bitartean, Royal Society of Chemistry erakundeko presidente izan zen.

2010eko irailean, Krotok, beste 54 pertsona ospetsurekin batera, *The Guardian* egunkarian argitaratutako gutun ireki bat sinatu zuen, Benedikto XVI.a aita santuak Britainia Handira egin behar zuen bisitaldiaren aurkakoa iritzia agertzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Harold Krotoren web-orria
Alfred Tennyson

**Alfred Tennyson** (Somersby, Lincolnshire, 1809ko abuztuaren 6a - Aldworth, Surrey, 1892ko urriaren 6a) ingeles poeta izan zen. Viktoria erreginaren garaiko poetarik garrantzitsuenetakoa izan zen. 1827. urtean bertso bilduma txiki bat argitaratu zuen anaiarekin batera: *Poems by two brothers (Bi anaien poemak).* Hurrengo urtean Cambridge-ko* Trinity College* ikastetxean ikasten hasi zen eta han A.H. Hallam-en lagun egin zen. 1830. urtean *Poems Chiefly Lyrical (Poema lirikoak bereziki) *bakarkako lehen liburua argitaratu zuen, eta 1831. urtean ikasketak utzi behar izan zituen aita hil zitzaionean. 1832. urtean bere bigarren poema bilduma argitaratu zuen: *Poems* *(Poemak), The Lotus Eaters* *(Lotofagoak) *eta *The Lady of Shalott* *(Shalott-eko dama)* poema ezagunak haien artean. 1833. urtean bere lagun Hallam-en heriotzak eragin handia izan zuen beregan, eta *In memoriam* (1850) obra idazteari ekin zion haren ohoretan. Bere lanak ia hamar urte argitaratu gabe egon ondoren, 1842. urtean hirugarren poema bilduma argitaratu zuen *Ulysses* eta *Locksley* poemak barne, eta 1847. urtean *The Princess* *(Printzesa) *kontakizun poema bilduma. 1853. urtean Wight uhartera erretiratu zen eta han egon zen 1869 arte. Garai hartan ere obra ugari argitaratu zuen: *Ode on the Death of the Duke of Wellington* (1852, *Wellington dukearen heriotzari eskainitako oda*), *Maud and other Poems* (1855, *Maud eta beste poema batzuk*), *Idylls of the King* (1859, *Erregearen Idilioak*), *Enoch Arden* (1864). 1875-1879 bitarteko urteetan historiari buruzko hiru drama idatzi zituen: *Queen Mary* *(Maria erregina), Harold eta Becket*. Poesian erabili zuen teknikarengatik, eta hizkuntzan eta pentsamenduan sakondu izanagatik maisu handitzat hartua izan da, bere garaiko gizarteak haren lanak ongi hartu ez zituen arren.

## Erreferentziak
Patrick Tosani

**Patrick Tosani** (Boissy-l'Aillerie, Frantzia, 1954ko irailaren 28a) argazkilaria da. Arkitekturako ikasketak egin zituen Parisen 1973-1979 bitartean, eta gero argazkilaritzan murgildu zen. Tosaniren koloretako lanen helburu nagusia errealitatearen berri ematea da, eta horretarako erabiltzen dituen gaiak hauek dira: zapata-orpoak, koilarak, danborrak, eskuak, hankak, haragi-puskak, ogi-mamia.

Tosaniren lehenengo lanek, 1980ko hamarraldiaren hasierakoek, gauzen begirada zuzen eta hutsala adierazi nahi dute, eta haren asmoa da argazkilaritzaren baliabide objektiboenekin lan egitea: zehaztasuna, ikuspegien aurrealdea, kolorea, argitasuna, handitzea. Parametro horiek espazioaren eta eskalaren arazoa definitzen laguntzen diote, eta horixe da Tosaniren lanaren ezaugarrietako bat. Eskala-joko horiek txikitik handira doaz beti, gertu-gertutik ateratako eta izotz-koskorretan sartutako irudi txikietan bezala (menditarra, eskiatzailea, dantzaria). Baina ondoren formatu handiko argazkietara jo zuen, *Talons* (1987) sailean esate baterako. Azken horretan emakumezkoen zapata-orpoak agertzen dira, bi metrorainoko luzerakoak. *Géographies* (1988) sailean oraindik garbiago erakusten du espazioaren garrantzia.

Bestalde, Tosaniren irudi gehienetan denbora da gai nagusia. Igaro den denbora ez da soilik paperean betiko adierazten den une jakin bat, objektuetan eragina izan duen denboraren joana ere bada. *La Pluei seule* (1986, *Euria bakarrik*) sailean euriaren argazkiak bildu zituen. Objektuengan egindako lanari dagokionez, Tosanik ardura handia izan zuen objektuen ehundura, islak eta koloreak adierazten. Horretarako, ukimen-balioak ematen saiatu zen, batez ere gizaki-buruak goitik erakutsiz, oso hurbiletik eta ia aurpegia ikusten ez dela, eta abar. *Portraits* sailean (1984-1985), berriz, aurpegien argazki nahasiak agertu zituen Braille paperaren gainean.

1997an, Niépce saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Patrick Tosaniren web-orria
Jorge Riechmann

**Jorge Riechmann** (Madril, Espainia, 1962ko martxoaren 24a) poeta, itzultzailea, saiakeragilea, matematikaria, filosofoa eta ekologista da. Zientzia Politikoetan doktorea, Katalunian bizi da. Obra poetiko zabal baten egile gisa, kontzientziaren poesiaren poeta-taldearekin lotuta dago.

Letretako ikasketak egin zituen eta irakasle da Bartzelonako Unibertsitatean. Aurrekoaz gain, ekologista eta bakezale ezaguna da, Maiatzaren Lehena Fundazioko ingurumen sailaren zuzendaria. Bizitza politikora sartu zen laurogeiko hamarkadaren lehen erdian, Espainia NATOn egotearen aurkako kanpainarekin batera. Harrezkero, mugimendu ekobakezalearekin lotuta egongo da. 

Matematikan lizentziatu zen Madrilgo Complutense Unibertsitatean 1986an. Filosofia, UNEDen, (1984-1986), eta alemaniar literatura ere ikasi zituen Ekialdeko Berlingo Humboldt Unibertsitatean (1986-1989). Zientzia Politikoetan doktorea da Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, Alemaniako alderdi berdeari buruzko tesi batekin. 1990etik 2008ra Bartzelonako Unibertsitateko Soziologia eta Gizarte Zientzien Metodologia Saileko kide izan zen; 1995etik filosofia moraleko irakasle titularra izan zen unibertsitate berean.

Poeta gisa *Cántico de la erosión* (1987, *Erosioaren kantika*, Hiperion sariaren irabazlea) liburuarekin eman zuen bere burua ezagutzera. Handik aurrera XX. mendearen bukaerako espainiar poesiaren ahots originaletako bat ez ezik, Jorge Riechmann erreferentzia puntu bat izan da poeta gazte, erradikal, ikonoklasta eta bide urratzaileentzat. Aitzindaritza lan hori dela eta, Espainiako egungo poesia antologia inportanteenetan agertzen da bere obra.

Haren poesiaren ezaugarriak aipatzean, Riechmannek berak dio bere poesia «atsekabearen poesia» dela, ilusio estetikoa haustea du jomuga, adimena eta emozioa kausa bakar baten esanetara jartzeko, poetaren inguruko mundua aldatzeko. Poesia kontsolagarri eta malenkoniatsuari kontrajarriz, Riechmannek atsekabearen poesia amorratua eskaintzen du. Poetaren inkonformismo horren atzean gizarte-talde behartsuenen esplotatzaileen eta naturaren suntsitzaileen aurkako jarrera erradikala dago.

Haren lanik aipagarrienak: *Cuaderno de Berlín* (1989, *Berlingo koadernoa*); *Veintisiete maneras de responder a un golpe* (1993, *Kolpe bati erantzuteko hogeita zazpi modu*); *Materia móvil* (1993, *Materia mugikorra*); *El corte bajo la piel* (1994, *Azalpeko ebakia*); *Baila con un extranjero* (1994, *Atzerritar batekin dantzan*); *Donde es posible la vida* (1995, *Bizitza posible den lekuan*); *La lengua de la muerte* (1977, *Heriotzaren mingaina*); *El día que dejé de leer EL PAÍS* (1977, *EL PAÍS irakurtzeari utzi nion eguna*). Bestalde, literaturaren teorialari gisa ere zenbait lan argitaratu du.

1990-2003 urte-bitartean *Mientras Tanto* gizarte-zientzien eta gogoeta politikoaren aldizkariko erredaktore izan zen. Greenpeaceren Batzordeko kide ere izan zen 2002-2006 bitartean.

Literatura frantseseko eta alemaneko lanak itzultzen ditu gaztelaniara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jorge Riechman Biblioteca Virtual Cervantes-en web-orrian
Alphonse de Lamartine

**Alphonse de Lamartine** (Mâcon, Borgoina, 1790eko urriaren 21a - Paris, 1869ko otsailaren 28a ) frantses poeta, idazlea eta politikaria izan zen. Frantziako mugimendu erromantikoko idazle nagusietako bat izan zen.

## Bizitza 
Familia aristokratiko batean sortu zen, eta erlijio-giro estuan hezi zuten. 1814an Luis XVIII.aren zerbitzuan jarri zen guardia gisa, baina hurrengo urtean, Suitzara joan behar izan zuen, Napoleonek Frantziako aginpidea eskuratu zuenean. Napoleonen Inperioak hondoa jo zuenean, militar karrera utzi zuen.

Literaturaz arduratu zen gaztetik, eta 1816tik aurrera hasi zen idazten. 1820an *Les Méditations poétiques* («Poesia-gogoetak») obra argitara eman zuen, eta berebiziko arrakasta izan zuen haren lirismo sakonak gazte erromantikoen artean. Hurrengo urteetan, Frantziako ordezkari egon zen Toskanan, eta han idatzi zuen *Les harmonies poétiques et religieuses* (1830, «Poesia- eta erlijio-harmoniak»), Jainkoaren laudorioz onduriko salmo-bilduma moderno gisa jaso zen obra.

Ekialdera eta Lur Santura joan zen erromes, baina alaba baten heriotzak sakonean aldarazi zion fedea, kristautasun liberal eta sozial baten aldera. Aldaketa horren lekuko utzi zituen *Jocelyn* (1836) eta *La Chute d´un ange* (1838, «Aingeru baten gainbehera»). Gizarte-arazoez gero eta axola handiagoa erakutsi zuen aurrerantzean, eta *Les Recueillements* (1839, «Barnerako biltzeak») obraren ondoan, Luis Filipe Frantziakoaren aurka hasi zen politikan, eta *Histoire des Girondins* (1847, «Girondarren historia») obra didaktikoa plazaratu zuen. Harrera ona izan zuen liburu hark, eta 1848an Frantziako kanpo ministro izendatu zuten.

1851n, Frantziako Bigarren Inperioa etortzearekin, amaitu zen politika-aldi hura eta, diru askorik gabe, historia-obrak, eleberri sozialak eta autobiografia-idazkiak (*Confidences*, 1849-1852) prestatu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak