Burgue

**Burgue** Euskal Herriko udalerri zaharra eta herri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Agaramont eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 46,1 kilometrora. Purgua itsas mailatik 68 metrora dago, eta 10,38 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

1977ko azaroaren 15tik Burgue-Erreiti udalerrian dago, ondoko Erreiti herriarekin batera. Ordura arte udalerri independentea izan zen, data horren eta 1973ko urtarrilaren 1aren arteko denbora izan ezik, orduan Burgue-Erango-Erreiti udalerriaren parte izan baitzen. Biduze ibaiaren eskuinaldean dago, Oloroeko Uhaitzako haranerako bidean, Bearnon. Hori dela eta, tokiko kulturak eragin handia du biarnesen eta gaskoien artean.

Bertako biztanleak *burguetarrak* dira.

## Izena 
Burgue beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Bergouey*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Bergui*
* okzitanieraz: *Bergüei* edo *Vergüei*

Gainera, toponimoa modu bakarran agertu da historian zehar:
* *Bergui* (980)
* *Burgo* (1120)
* *Bergoi* (1125)
* *Bergai* (1150)
* *Bergui* (1200)
* *Bergoin* (1201)
* *Bergoey* (1248)
* *Berguynn* (1293)
* *Bergui* (1304)
* *Vergouhe* (1364)
* *Berguey* (1389)
* *Bergouey* (1756)
* *Berguey* (1826)
* *Bürgüe* (1926)
* *Burgue* (1966)
* *Burgue* (1974)
* *Burgue* (2003)

### Etimologia 
Jean-Baptiste Orpustanentzat, formna zaharrenen *-u-* fonema diptongatu egin zen *-ue-* forman, amaierako *-i* soinuaren eraginez. Orpustanek *ibar* + *goi* eraikuntza proposatzen du, *Erango* izenaren antzekoa (*aran* + *goien*), eta bi kasuetan bat dator lurraren topografiarekin (Burgue ibarraren goialdean dago, eta Erreiti, berriz, ibaiaren ertzean, behealdean): *ibargoi* > *bargui* > *burgue*. Hasierako *i-* aren galera ez da berria eta *Baiona* eta *Baigorri* izenetan ere ikus daiteke.

Bénédicte Boyrie-Fénié bat dator Orpustanen bilakaeran, baina adierazten du Gaskoinian badela antzeko izena duen beste herri bat, *Vergüei*, toponimoaren forma gaskoian bat datorrena hasierako fonemaren aldaketa txiki baten salbuespenarekin (b/v), eta pentsatzen du jatorri erromantze posible bat izan daitekeela "vergan" (adar malgua), "bergo" edo "bergu" (saskiak egiteko adarra) euskararen jatorritik abiatuta.

## Geografia 
### Kokapena 
Nafarroa Behereko iparraldean dago. Biduze ibaiak berarekin udalerria osatzen duen Erreititik bereizten du, baita Amikuzeko Sarrikotatik ere; iparralderantz "Burgueko zubia" delakoa pasatuta Erangoko lurrak hasten dira, betiere Agaramont eskualdean; udalerrien arteko muga Xuhukoa (okzitanieraz *Lauhirassa*) errekak markatzen du. Ekialderantz Lauhira (frantsesez *Lauhire*) baso zabalak Bearnoko Bastidaxarreko lurrekin alde batetik banandu eta bestetik lotu (historiko eta kulturalki harreman estuak izan dituztelako) egiten du. Hegoaldean, aldiz, Amikuzeko Bizkai eta Ilharre daude; denbora luzez hauxe izan da hizkuntza-muga, **Burgue** gehienbat gaskoieradun eta Amikuze euskaldunaren artekoa.

### Orografia 
Altuera apaleko lurrak dira: tontorrik garaiena 166 mkoa da, herritik hego-ekialdera eta Lauhirakoa iragartzen duen Galingo basoaren ateetan. Baxuena Biduzeren ertzean, Sarrikotarekin mugan.

## Demografia eta biztanleria 
Oharra: 2005eko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da. 1975ekoa Burgue-Erango-Erreitiri dagokio eta hortik aurrerakoak Burgue-Erreitiri.

## Errepideak 
D 321 errepideak herria hegoaldearekin, Amikuzerekin, lotzen du; D 256k iparralderantz jotzen du, Erango eta eskualde nahiz Kantonamendu buru den Bidaxunerantz.

## Historia 
Erdi Aroan Agaramonteko dukearen menpeko baroierria izan zen.

### Eraikin historikoak 
* *Sallahart* etxea: 1585ekoa, egun hondatuta.
* Asuntzio eliza (frantsesez ''l' Assomption-de-la-Bienheureuse-Vierge-Marie*, okzitanieraz *glèisa de l'Assompcion*): 1860 eta 1863 artean eraikia, XVII. mendean egungo hilerriaren erdian zegoen beste baten ordez. Bertan hiru beirate, konfesategi bat, *Via Crucis'' bat eta bost estatua daude zenbaturik Frantziako Kultura ministeriotik.

### Udalerri-aldaketak 
1973 arte udalerri propioa izan zuen. Urte horretan beste bi auzo-herrirekin Burgue-Erango-Erreiti izenekoa osatu zuen. Honek, ordea, ez zuen luze iraun eta 1977an Erango bereizi eta gainontzeko biek egungo Burgue-Erreiti eratu zuten.

Kasu guztietan **Burgue** izan da udalburua.

## Kultura 
Herriko jaia abuztuaren 15ean izaten da.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Burgue-Erreiti
* Agaramont
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak