open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cervantes tximeleta

**Cervantes tximeleta** (*Erynnis tages*) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan eta Asian aurkitzen da 2.000 metrotik gorako altueratan nagusiki eta ez da aurkitzen erraza.

## Deskribapena 
Tximeleta txikia da, 25 mm inguruko hegozabalera baino ez du. Kolore marroiko hegalak ditu, tonu desberdinetan jaspeztatuak. Emeak arra baino zurixkagoak izaten dira. Kolore horrekin erraz kamuflatzen da lur biluzian, han eguzkia hartzen egotea gustoko du eta. Hegalen ertzetan puntutxo zuriak ditu, hala aurrekoetan nola atzekoetan. Puntutxo hauek ordea galtzen joaten da.

Hegaldi azkarra du, lurretik gertu zuzen egiten duena. Goizetan eguzkia hartzen geldi egoten da lur biluziaren gainean, gauez loreetan pausatzen da, hegalak kurbatuz, hori da espezie honen postura adierazgarriena. Harrapariengandik babesteko sasi altuagoak bilatzen ditu.

## Bizi zikloa 
Imagoek bi belaunaldi izaten dituzte, maiatza-ekainean eta uztaila-abuztuan.

Beldarra lau muda izaten ditu. Hasieran horia da eta ondoren berde tono desberdinak hartzen ditu. Burua beltza edo more iluna da. Egunez estalkian gordeta izaten da eta gauez landare lekadunetaz eta apiazeoetaz elikatzen da. Udazkenean estalki handiagoa eraikitzen du, urik sartuko ez dena, eta hibernatzeko prestatzen da.

Udaberrian hibernaziotik esnatu eta lasterrera pupa sortzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Dingy skipper (Erynnis tages) courting.jpg|Tximeleta bikotea.
Irudi:Erynnis tages - Paslı zıpzıp 07.jpg|Tximeleta lurrean pausatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lerro mozdun urre-tximeleta

**Lerro mozdun urre-tximeleta** (*Thymelicus lineola*) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan aurkitzen da Eskandinavia hegoaldetik hasi eta Afrika iparraldeko kostalderaino. Ekialdetik Erdialdeko Asiaraino iristen da. 1910an nahi gabe Amerikara eraman zen, London (Ontario) hirira eta ordutik Kanadan eta Estatu Batuetako ipar-ekialdean asko zabaldu da, toki batzutan tximeleta ugariena izateraino.

Ferdinand Ochsenheimerrek deskribatu zuen 1808an.

## Deskribapena 
Lerro luzedun urre-tximeletaren (*Thymelicus sylvestris*) oso antzekoa da, hura baino zerbait txikiagoa eta itxurari dagokionez antena puntak beltzak ditu laranja kolorekoak beharrean eta aurreko hegoetako lerro beltz adierazgarria laburra da.

Tximeleta txikia da, 2'2-3 cm arteko hegal-zabalera hartzen du. Aurreko hegalak laranja kolorekoak dira eta lerro fin beltzak dituzte. Hegalen ertzak ere ilunak dira. Arrek lerro beltz nabarmen bat dute aurreko hegaletan, kaburra da eta hegalaren ertzarekiko paraleloa. Atzeko hegaletan aurrealdeko zatia iluna da. Sexu bietan hegalen azpikaldea horixkagoa da eta lerroak gris-berdexka argiak dira. Hegalak estuak eta laburrak dira eta era kaotikoan baina azkar egiten du hegan.

(MHNT) Thymelicus lineola - St Foy d'Aigrefeuille - France - female dorsal.jpg| ♀
(MHNT) Thymelicus lineola - St Foy d'Aigrefeuille - France - female ventral.jpg| ♀  △

Burua toraxa baino zabalagoa da. Begi handiak ditu eta oso banatuak. Palpoen artean eta antenen artean ere distantzia handia dago. Antenaren puntzan laranja kolorekoak dira. Hanka labur eta indartsuak ditu, arantzaz josiak.

## Bizi zikloa 
Emeek arrautzak *Dactylis* generoko landaretan jartzen dituzte. Arrautzak obalatuak dira, kolore berde-horixka apala dutenak eta ahurrak goitik eta behetik. Udaberrian beldarrak jaiotzen dira eta ekainerarte elikatzen dira. Beldarrak berdeak dira eta eraztunetan kuña horiak dituzte. Bizkarrean lerro beltza dute eta alboetan lerro horiak. urua marroi argia da eta lerro marroi ilunak ditu. 

Ekainean landare batean ezarri eta hostoak eta zeta erabiliz estalkia egiten dute eta pupa bihurtzen dira. Uztailean jaiotzen dira imagoak eta abuztua hegan pasatzen dute. Egunez egoten dira aktibo.

## Habitata 
Gramineoen zelai zabaletan bizi dira, artadietako edo pinudietako irekigunetan. Itsas mailatik 590-1250 metrotako altueran aurki daiteke.

## Iruditegia 

Irudi:Ochlodes sylvanus MichaD.jpg|Tximeletaren gainaldea.
Irudi:Thymelicus lineola underside - Keila.jpg|Hegalen azpialdea.
Irudi:Ochlodes sylvanus crawling MichaD.jpg|Tximeleta aurrez.
Irudi:2021 06 02 Thymelicus lineola.jpg|Beldarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txinatar gleditsia

**Txinatar gleditsia** (*Gleditsia sinensis*) Gleditsia generoko zuhaitz hostoerorkorra da, jatorriz Asiakoa. Txinako medikuntza tradizionalean erabiltzen diren oinarrizko 50 sendabelarretako bat da (txineraz 皂荚, zào jiá).

## Ezaugarriak
Haziak gutxienez 2000 urtez erabili izan dira Txinan garbigai gisa. Arantzak espeziearen medikuntza tradizionalean erabili izan dira antiinflamatorio gisa, baita hanturak, zornetzeak eta larruazaleko arazoak tratatzeko ere .

G. sinensisek alergiaren aurkako jardueren adierazle izan daitezkeen efektuak ditu *in vitro*, ziurrenik fruituetako saponinari esker. Saguetan egindako ikerketek iradokitzen dute estraktu etanolikoa eragile terapeutiko eraginkorra izan daitekeela asma alergikoa tratatzeko.

Haziek bakterioen aurkako jarduera erakutsi zuten *Xanthomonas vesicatoria* bakterio gram-positiboaren aurka eta halaber *Bacillus subtilis* bakterio gram-negatiboaren aurka.

## Taxonomia 
*Gleditsia sinensis* Jean-Baptiste Lamarck-ek deskribatu zuen *Encyclopédie Méthodique, Botanique* 2(2): 465–466. 1788.
;Sinonimoak:
* *Gleditsia horrida* Willd.
* *Gleditsia officinalis* Hemsl.
* *Caesalpiniodes macracanthum* (Desf.) Kuntze
* *Gleditsia japonica* Loddiges Cat. ex Loudon
* *Gleditsia xylocarpa* Hance
* *Gymnocladus williamsii* Hance

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1947-48 denboraldia euskal errugbian

1946. urtean, Bizkaiko federazioaren sorreraren ondoren, Club Deportivo Bilbaok txapelketa ofizialetan parte-hartzeko talde bat prestatzeko lanak hasi zituen. Helburu hau betetzera bi urte geroago lortu zuten, Bilboko taldea Bizkaiako txapeldun bezala sailkatu baizen Espainiako Txapelketara. 

Emakumezko talderik ezta lehiaketarik ez zegoen.

## Talde parte-hartzaileak  
### Espainiako Rugby Federazioko txapelketetan
### Espainiako Rugby Federazioko txapelketak
##### • Espainiako Txapelketa - Final laurdenak
----

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lerro luzedun urre-tximeleta

**Lerro luzedun urre-tximeleta** (*Thymelicus sylvestris*) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan aurkitzen da Iberiar penintsulatik hasi eta Danimarkaraino. Hegoaldetik Marokon eta Argelian ere bizi da eta ekialdetik Iraneraino iristen da. 

Nikolaus Poda von Neuhausek deskribatu zuen 1761. urtean eta *Papilio sylvestris* izena eman zion.

## Deskribapena 
Lerro mozdun urre-tximeletaren oso antzekoa da itxuran, hura baino zerbait handiagoa. Hala ere tximeleta txikia da, 2'5-3 cm arteko hegal-zabalera hartzen du. Aurreko hegalak 13-15 mm neurtzen dute eta emearenak arrarenak baino handiagoak dira. Kasu bietan hegalen goiko aldeak laranja kolorekoak dira eta lerro fin beltzak dituzte. Hegalen ertzak ere ilunak dira. Arrek lerro beltz nabarmen bat dute aurreko hegaletan, hortik datorkio izena tximeletari. Atzeko hegaletan aurrealdean dagoen zatia iluna da. Sexu bietan hegalen azpikaldea horixkagoa da eta lerroak gris-berdexka argiak dira. Hegalak estuak eta laburrak dira eta era kaotikoan baina azkar egiten du hegan.

(MHNT) Thymelicus sylvestris - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg|* Thymelicus sylvestris* ♂ 
(MHNT) Thymelicus sylvestris - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg| ♂  △ 

Burua toraxa baino zabalagoa da. Begi handiak ditu eta oso banatuak. Palpoen artean eta antenen artean ere distantzia handia dago. Antenaren puntzan laranja kolorekoak dira. Lerro mozdun tximeletak antenaren punta beltza du. Landarearen hosto bat kiribilduz estalki bat eratzen dute neguan hibernatu ahal izateko. Neguaren amaieran birraktibatzen dira eta bi hilabetez *Aira*, *Piptatherum*, *Holcus*, *Phleum*, *Brachypodium*, *Deschampsia* eta *Oryzopsis* generotako landareetaz elikatzen. Gramineotako hostoak kiribilduz jarraitzen dute babesa lortzeko. 

Ondoren pupa eratzen dute eta udaberriaren amaieran ateratzen da imagoa. Uda erdialderarte bizi dira tximeleta hauek. Lore moreek erakartzen dituzte bereziki, hirusta eta karduen loreek hain zuzen ere.

## Habitata 
Zelaietan bizi da, gramineoak, hirustak eta karduak ugari dauden eremuetan. Itsas mailatik hasi eta 1.500 metrotako altueran ere aurkitzen dira.

## Iruditegia 

Irudi:Thymelicus.sylvestris.-.lindsey.jpg|Tximeletaren gainaldea.
Irudi:Thymelicus sylvestris underside - Keila.jpg|Hegalen azpialdea.
Irudi:Thymelicus sylvestris (49394462878).jpg|Tximeleta aurrez.
Irudi:Small Skipper eggs (8064708026).jpg|Tximeletaren arrautzak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arantza Santesteban

**Arantza Santesteban Pérez** (Iruñea, 1979) nafar historialari eta zinemagilea da, Zinema dokumentalean diplomatu zen 2012an Bartzelonan. 

## Ibilbidea 
Historia lizentziaduna Euskal Herriko Unibertsitatean. 2007ko urriaren 4an Batasunako Mahai Nazionaleko beste buruzagi batzuekin batera -garai hartan Alderdien Legearen ondorioz legez kanpo zegoena- bilera bat egiten ari zirela atxilotu zuten. Garzón epaileak talde terroristako kide izatea egotzi zion, eta ia hiru urte eman zituen prebentziozko espetxealdian.

2012an, hainbat dokumental zuzentzen hasi zen, eta, haien artean, nabarmentzekoa da *Passatgeres* izeneko lehen lana. 2017an, *Euritan*  filma zuzendu zuen Irati Gorostidirekin batera, eta 2017ko Kimuak katalogorako hautatu zuten. 2021ean kartzelan izandako bizipenak eta ostean sortutako arrakalak azaltzeko *918 gau* dokumentala zuzendu zuen; Kartzelako gauek jarri diote izena jaialdietan aurkezten eta sariak lortzen dabilen dokumentalari.

Egun, kultur kudeaketan lan egiten du. Hiriartea egitasmoaren zuzendaria izan zen Iruñeako Udaleko egitasmoa, gerora gobernu aldaketarekin bertan behera geratu zen. Ondoren Arte Garaikideko Uharte Zentroan lan egin du eta baita Kontadores (Donostia) zentroko koordinatzaile gisa ere bai. Duela hiru urtetik, Pentsartean taldea koordinatzen du Tabakalera (Donostia) zentroan. 

### 918 gau   
Argia aldizkarian esan zuenez, **filma** espetxealdiaren istorioa da, baina aurrekoarena, espetxealdiarena eta ondorengoarena. Lehen pertsonan kontatuta, haren barruko hausnarketak, pentsamenduak... azaltzen ditu, prozesu horretan guztian. Film esperimentala da, ez du ohiko narratibekin funtzionatzen; halere, denbora tarte hartan izandako sentsazio eta egoteko modu batzuen narrazioa egiten du.

#### Sariak 
DocLisboan *filma onenaren saria*

Torino Film Festival *filma onenaren saria*

Pontevedrako Novos Cinemasen *Latexos saria*

Punto de Vista *ikuslegoaren saria eta epaimahaiaren aipamen berezia*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arantza Santesteban eta Iratxe Retolaza kultura eta militantziari buruz elkarrizketan, Berria, 2025-08-10
Bi arnas

***Bi arnas*** 2022ko Jon Mikel Fernandez Elorz euskal zinema zuzendariaren film dokumentala da.

## Sinopsia 
Historia honetan bi arnas kontatzen dira; Iratxe Sorzabalena eta Mari Nieves Diazena, bere amarena. Biek ala biek, bakoitzak bere modura, torturak eragiten duen arnas falta sufritu dute, beste hainbat sufrikariorekin batera.

## Elkarrizketatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gesto (filma)

***Gesto*** 2022ko Xuban Intxausti euskal zinema zuzendariaren film dokumentala da.

## Sinopsia 
Filma 30 urtez bakearen alde eta Euskal Herriko indarkeriaren aurka lan egin zuen euskal bakezaletasunaren memoriaren aldeko bidaia bat da. Bakearen Aldeko Koordinakundeko protagonistek iraganeko irudiak ikusiz egiten duten bidaia honek proposamen bat egiten dio ikusleari: erakunde bakezalearen oinarriak, ekintzak eta printzipio etikoak gaur egun indarrean jarraitzen dutela deskubritzea, hain zuzen.

## Elkarrizketatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
My Way Out

***My Way Out*** 2022ko Izaskun Arandia tolosar zinema zuzendariaren film dokumentala da.

## Sinopsia 
"The Way Out" pertsona transentzako klub ospetsuak 25. urteurrena ospatu zuen 2018an. Dokumentalak Londresko trans agertokiaren azken hiru hamarkadak errepasatzen ditu eta, elkarrizketa eta artxiboko grabazioen bidez, klubak komunitate transean izan duen eragina erakusten digu.

## Elkarrizketatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karpeta urdinak

***Karpeta urdinak*** 2022ko Ander Iriarte oiartzuar zinema zuzendariaren film dokumentala da. Urte berean aurkeztu zen Donostiako zinemaldian.

## Sinopsia 
Anderrek, beste askok bezala, aitak komisarian jasan zuena tortura izan zela susmatzen du. Bere ustea argitu nahian, Eusko Jaurlaritzak Bake eta Bizikidetza Plana-ren barruan egindako *Proyecto de investigación de la tortura y malos tratos en el País Vasco entre 1960-2014* ezagutuko du. Ikerketa horrek argitaratzen dituen emaitzekin ikaratuta, proiektuan parte hartu zuten mediku, psikologo, psikiatra eta abokatuekin elkartuko da. Haiek erakutsiko diote zer diren tortura psikologikoa, Istanbulgo Protokoloa edo hurbilketa estatistikoa, ipar globaleko torturaren errealitatea ezagutaraziz.

## Sariak 
* 2023: Argia saria, ikus-entzunekoen atalean.[thumb|270x270px|2023ko [Argia Sariak|Argia Saridunak]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rainbow (2022ko filma)

***Rainbow*** 2022ko Paco León andaluziar zinema zuzendariaren film komiko musikala da.

## Sinopsia 
Musikarako ezohiko talentua eta eutsi ezin den barne-energia ditu Dora nerabeak. Bere urtebetetze-egunean eztabaida bortitza izango du aitarekin. Ondoren, etxetik ihes egingo du Totó txakurrarekin eta amaren bila abiatuko da.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leily Santizo

**Leily Santizo** (Guatemala) abokatua, CICIG-eko langile ohia, egun atxiloturik dagoena.

## Biografia 
2019an Consuelo Porras, Guatemalako Fiskal Nagusiak, Iván Velásquez CICIG-eko buruzagiari Leily Santizo kaleratu zezan eskatu zion, berau komisioaren langilea zenean. Ustez, abokatuak sare sozialen bitartez, Consulo Porrasen kontura barre egiteko irudiak elkarbanatu edota atsegin zituela adierazi zuelako. Abokatuak bere sare sozialetako kontuak hackeatu zituztela esan zuen eta beraz ez zuela ekintza horretan parte hartu. Hala ere, fiskalak bere objetibotasuna zalantzan jartzen jarraitu zuen, Nineth Montenegro bezalako diputatuekin harremana zuela esanez eta horretarako argazki faltsuak aurkeztu zituen.

2022ko otsailaren 10ean, Leily Santizo atxilotua eta espetxeratua izan zen. Ministerio Publikoak kasuaren erreserba deklaratu bazuen ere, *Fundación contra el Terrorismo* deituriko elkarteak kasuaren informazioa zabaldu zuen. Elkarte horrek Santizoren kontrako salaketa jarri zuen, Erika Aifanek epaitu zuen Odebrecht kasuan egin zuen eskari batengatik. Kasu horretan Leily Santizo, Siomara Sosaren abokatua zen, zigorgabetasunaren aurkako fiskaltza bereziaren (FECI) fiskal ohia.

Leily Santizo Mariscal Zavala izeneko presondegian atxilotu zuten hasieran, non berak espetxeratuako presoak dauden, hori zela eta bere bizitza arriskuan zegoela salatu zuen. Kasuaren epailea Geisler Smaille Pérez du izena, eta Comisiones Paralelas 2020 izeneko kasu batengatik ikertu zuen FECIk. eta Guatemalako Giza Eskubideen Nazioarteko Behatokia osatzen duten hainbat elkartek ere babesa adierazi zioten abokatuari. Audientzietan Fundación contra el Terrorismoko abokatuek, Ricardo Méndez Ruíz eta Estuardo Falla, eta bere kontrako indarkeria erabili zutela ere salatu zuen. Martxoan, atxiloketa akusatuaren etxean eman zezan dekretatu zuen. Uztailean, Santizok bere mugikorretik atera zuten informazioaren gaineko txostena eskatu bazuen ere, fiskalak ukatu egin zion informazioa, ondoren bere mugikorretik ateratako informazio pertsonala sarean elkarbanatu dute Raúl Falla Ovalle eta ¡Yes, Master! @__Vader kontuek.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Virginia Laparra
*Siomara Sosa

## Kanpo estekak
Ayyam'i'Há

**Ayyám-i-Há** edo **Tarteko egunak** (arabieraz, ايام الهاء) bahá'í egutegiko ospakizuna da.  Lau edo bost egun irauten ditu urtearen arabera. Egutegi horretako azken bi hilabeteen artean izaten da; Mulk eta Ala ren artean, alegia; otsailaren amaiera eta martxoaren hasieran egutegi gregorianoan. Ayyam-i-Há-ren luzera aldatu egiten da hurrengo ekinokzio-unearen arabera; horrela, hurrengo urtea ekinokzioarekin batera hasten da beti. 

2022ko Ayyam-i-Ha-k bost egun iraun zituen, otsailaren 24an eguzkia sartu zenetik martxoaren 1ean (asteartea) eguzkia sartu zen arte.

## Historia
Báb-ek, Bábí Fedearen sortzaileak, Badi egutegia ezarri zuen Kitáb'ul Asmá-n (Izenen Liburuan), persierazko Baian-ean (Azalpenean) eta beste zenbait idazlanetan. Urtea 19 eguneko 19 hilabetetan banatu zuen, eta egun batzuk tartekatu zituen ilargi-egutegia eguzki-egutegi ere izan zedin. . Tartekatze horrek islamarekiko erabateko haustura ekarri zuen, Koranean tarteko egunik gabeko 12 hilabeteko egutegi islamiarra ezartzen baita. Hauslea izan bazen ere, Bab-ek ez zuen zehaztu egun horiek egutegiaren zein tokitan tartekatu behar ziren. 

Geroago, Bahá'u'lláh-k Badí egutegia berretsi eta onartu egin zuen Kitáb-i-Aqdas bere lege liburuan. 
Egun tartekatuak baraua baino lehen ospatu behar zirela ezarri zuen, Alá hilabetearen aurretik, alegia. Izen berezia ere eman zien, «Ayyám-i-Há» edo «Ha-ren Egunak».   Arabiar abjad sistemaren arabera, Há letrak bost zenbakiaren balioa du, Badi egutegiko Ayyám-i-Há egunen gehieneko kopuruaren berdina. 

## Oharrak
## Erreferentziak
## Ikus, gainera
* Naw Ruz
* Bahá'í egutegia

## Kanpo estekak
*Gai honi buruzko artikuluak ingelesez Baháʼí Library Online-n
Mariposa Grove

**Mariposa Grove**, AEBetako Kalifornia estatuko Mariposa konderrian dagoen baso bat da, Yosemite Parke Nazionalan. Sequoia zuhaitz erraldoiez osatua dago.

Izena Galen Clark kontserbazionistak eman zion.

Bertan, 490 sequoia erraldoi daude, horietako batzuk 1.800 urte baino gehiagoko adina eta 70 metroko altuera dute. Gainera, munduko 30 sequoia handienetako 2 baso honetan daude. Parke Nazional honetako zuhaizti handiena da. 10 km²-ko azalera du eta bi eremutan banaturik dago. Eremu garaienean 364 sequoia daude eta behekoan 126 inguru.
Alycia J. Weinberger

**Alycia J. Weinberger**  ( AEB, XX. mendea) astronomoa eta astrofisikaria da. Washingtongo Carnegie Institutuan taldeko kidea da. 2001ean Carnegieko zientzialariekin bat egin aurretik, Infragorritik eta Multibjetos-eko Espektrometrotik (NICMOS) hurbileko Ganbera bat zen, doktoratu ondoko ikertzailea eta doktoratu ondoko bekaduna Kaliforniako Unibertsitatean, Los Angelesen (UCLA). Berak jaso zuen bere AA. Pennsylvaniako Unibertsitateko fisikan eta Caltecheko doktoretzan. 2000. urtean Astronomiako Annie Jump Cannon saria irabazi zuen,  eta 2000. urtean Indiako Elkarte Astronomikoko Urrezko Vainu Bappu domina (2002an saritua).

ezkerrera|thumb|200px|Hubble espazio teleskopioa
thumb|260px|Codex Mendoza 63r astronomer, 1542 aurrekoa
thumb|260px|XXI. mendea
### Ikertzaile 
Weinberger planeten eraketa aztertzen ari da, behaketa-metodoak erabiliz, hala nola ultraaltaren bereizmen irudiak, lurreko eta espazioko instrumentazio aurreratua erabiliz, Hubble espazio  teleskopioa barne. Hurbileko izarren inguruko diskoak ikertzen ditu, planeta berriak sortzeko baldintzak ulertzeko. 

## Hautatutako argitalpenak 
* "*Discos de desechos alrededor de estrellas cercanas con gas circunestelar*" Roberge, A. & Weinberger, A. J. 2008, ApJ, prentsan (astro-ph/arXiv:0711.4561)
* "*Materiales orgánicos complejos en el disco circunestelar de HR 4796A*" Debes, J. H., Weinberger, A. J. & Schneider, G. 2007, Astrophysical Journal Letters., 673,L191
* "*Estabilización del disco alrededor de Beta Pictoris por gas extremadamente rico en carbono*" Roberge, A., Feldman, P. D., Weinberger, A. J., Deleuil, M., & Bouret, J.-C. 2006, *Nature*, 441, 724
* "*Evolución de los discos circunestelares alrededor de las estrellas normales: poner nuestro sistema solar en contexto*" Meyer, M. R., Backman, D. E., Weinberger, A. J. & Wyatt, M. C. 2006, en *Protoestrellas y Planetas V* (University of Arizona Press: Tucson), Ed. B. Reipurth, D. Jewitt & K. Keil 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2000. urtean Astronomiako Annie Jump Cannon saria irabazi zuen.
* 2002. urtean Indiako Elkarte Astronomikoko Urrezko Vainu Bappu domina jaso zuen.

### Astronomiako Annie Jump Cannon saria 
Annie Jump Cannon saria doktoratu ondoko ikertzaile baten ikerketa bikain eta etorkizun oparoagatik da. Estatu Batuetako astronomo bati ematen zaio, sarirako izendatutako urtean doktoretza jaso eta bost urtera. Adibidez, 2014. urtean doktoretza baten hartzailea 2019. sarirako hautagai izango litzateke (2018ko urte zibilean eskatu behar da), baina ez 2020. sarirako (2019. urte zibilean aplikatuko litzateke). Ohartu zaitezte, hala ere, dokumentatutako familia- edo mediku-lizentzia baten ondoriozko lanbide-aurrerapenaren etendurak pertsona baten hautagarritasuna kontuan hartzeko faktore gisa onar daitezkeela. Cannon sarian $1,500 dolarreko ordainsaria eta AASen bilera batean hitzaldi gonbidatu bat emateko gonbita sartzen dira; beraz, bidaia-gastuak ordaintzen dira.

Autokandidaturak onartzen dira, eta esleitzeko baldintza guztiak bete behar dira izendapena egiten denean. Hautagaiak zabalik daude eta ekainaren 30ean aurkeztu behar dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Siomara Sosa

**Eva Siomara Sosa** (Guatemala, 1975ko otsailaren 9a) abokatua, zigorgabetasunaren aurkako fiskaltza bereziaren (FECI) fiskal ohia, egun atxiloturik dagoena.

## Biografia 
Guatemalako San Carlos Unibertsitatean ikasi zuen zuzendaritza eta bertan lortu zituen abokatu eta notario tituluak, ondoren zuzenbide tributarioan espezializatu zen. Mariano Galvez Unibertsitatean irakasle izan da eta FECIn 2016an hasi bazen ere, fikal kargua 2018an lortu zuen.

2022ko otsailaren 15ean, Siomara Sosa epaitegira bere egoeraren berri galdetzera joan zenean, atxilotua izan zen. Kanadako Enbaxadaren diplomatikoek babesa agertu zioten FECIko fiskal ohiari eta horrek gatazka politkoa sortu zuen. Egun batzuk arinago, bere abokatua, Leily Santizo ere atxilotua izan zen. Atxiloketa etxean igaro zuten biek maiatzean kasuaren erreserba altxatu zen arte, non akusazioaren nondik norakoa ezagutzeko aukera izan zuten. Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegiak atxiloketen gaineko ardura adierazi zuen. Amerikako Estatu Batuetako Gobernuak ere atxiloketen gaineko ardura azaldu zuen, jazarpen politikoa zela adierazita.

Sosak bere aldetik, barne mailako fiskaltzaren kontrako salaketa jarri zuen, izan ere bere esanetan, fiskalak, Odebrecht kasuaren harira, Juan Francisco Sandovalen kontra deklaratzea bilatzen zuen, Ministerio Publikoak salaketa artxibatu zuen.  Odebrecht kasuan 50 pertsona baino gehiago akusatu ziren, haien artean Ricardo Martinelli Panamako lehendakari ohia.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Leily Santizo
*Virginia Laparra

## Kanpo estekak 
*Siomara Sosaren curriculuma
Richard Kiel

**Richard Dawson Kiel** (Detroit, 1939ko irailaren 13a - Fresno, Kalifornia, 2014ko irailaren 10a) estatubatuar aktorea izan zen. *Jaws* gaiztoaren papera egin zuen James Bonden bi filmetan.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
H.D.

**Hilda Doolittle**, **H.D.** izengoitiz ezaguna (Bethlehem, Pennsylvania, 1886ko irailaren 10a - Zürich, 1961eko irailaren 27a) estatubatuar olerkari, eleberrigile eta saiakeragilea izan zen.

Bryn Mawr Collegen ikasi zuen, eta han izan zituen lehen harreman lesbikoak. Ezra Poundekin ere maitasun-harremana izan zuen, baina bi familiek gaitzetsi egin zuten. 1911n Pound Londresera joan zen eta han argitaratu zen bere lana. 1930eko hamarkadan Sigmund Freuden lagun eta pazientea izan zen, eta hark bere trauma eta bisexualitatea tratatu zizkion.

Olerkari modernista eta imagismoaren sortzaileetako bat Poundekin batera. Antzinako greziar literaturaz ere interesatu zen eta itzulpen ugari argitaratu zituen. Greziar poesian eta poeta klasikoetan oinarritu zen, eta gaztaroko imagismotik 1940ko hamarkadako poema epikoetara eboluzionatu zuen. Hainbat eleberri ere argitaratu zituen.

## Lan hautatuak 
### Olerkigintza 
* *Oread* (1915)
* *Heath* (1915) 
* *Sea Garden* (1916)
* *The God* (1917)
* *Choruses from the Iphigeneia in Aulis and The Hippollytus of Euripides* (1919)
* *Translations* (1920)
* *Hymen* (1921)
* *Heliodora and Other Poems* (1924)
* *Hippolytus Temporizes* (1927)
* *Red Roses for Bronze* (1931)
* "The Mysteries: Renaissance Choros" (1931)
* ''Euripides' Ion* (1937)
* *Trilogy*
**"The Walls Do Not Fall" (1944)
** "Tribute to the Angels" (1945)
** "The Flowering of the Rod" (1946)
* *Vale Ave* (1957–58)
* *Helen in Egypt* (written 1952–1954, published 1961)
* *Hermetic Definition* (completed 1961, published 1972)
**"Hermetic Definition"
**"Sagesse"
**"Winter Love"

### Eleberriak 
* *Notes on Thought and Vision* (1919)
* *Paint it Today* (1921)
* *Asphodel* (1921–22)
* *Palimpsest* (1926)
* *Kora and Ka* (1930)
* *Nights* (1935)
* *The Hedgehog* (1936)
* *Majic Ring* (1943–44)
* *Pilate's Wife* (1929–1934)
* *The Sword Went Out to Sea* (1946––47)
* *White Rose and the Red* (1948)
* *The Mystery* (1948–51)
* *Tribute to Freud* (1956)
* *Bid Me to Live* (1960)
* *End to Torment: A Memoir of Ezra Pound*, (1979)
* *HERmione*, (hil ondorengoa 1981)
* *The Gift'', (hil ondorengoa 1982)
Jennifer Wiseman

thumb|300px|Wiseman eta Shelhamer, hegaldi parabolikoaren esperimentuan parte hartzen probako subjektu gisa, 2021
**Jennifer J. Wiseman** (Montain Home, AEB, XX. mendea)  estatubatuar astronomoa da. 

## Biografia 
### Ikasketak 
Massachusettseko Institutu Teknologikoak fisikako gradua eman zion eta 1995ean Harvardeko Unibertsitatean astronomiako doktoretza egin zuen. 

### Aurkikuntza 
1987an graduatu aurreko ikerketa-laguntzaile gisa lanean ari zela, Wisemanek 114 P/Wiseman-Skiff aldizkako kometa aurkitu zuen. 

### Lan ibilbidea 
Gero, astrofisika seniorra izan da NASAren Goddard hegaldi espazialeko zentroko astrofisika seniorra da, non Hubble teleskopio espazialaren proiektuaren zientzialari senior gisa jarduten baitu. Lehenago zuzendu zuen Izarretako exoplaneten eta astrofisikaren laborategia. Gure galaxiaren izar-eraketako eskualdeak aztertzen ditu irrati-teleskopioen, optikoen eta infragorrien, bidez, eta interes berezia dute hodei molekularren nukleoetan, protoestreldeetan eta jetetan. Orion  konstelazioaren izar-formazioko eskualde bat kartografiatu zuen azterlan garrantzitsu bat zuzendu zuen.

Wisemanek ere interesa du zientzia-politikan, dibulgazioan eta zientzia publikoarekiko konpromisoan. American Physical Societyko Zientzia Kongresuko kide izan da, American Astronomical Societyko kontseilari hautatua eta American Association for the Advancement-eko elkarrizketa publikoko burua. Astronomiaren emozioari eta aurkikuntza zientifikoari buruzko hitzaldiak ematen ditu, eta zientzia- eta albiste-programa askotan agertu da, besteak beste, *The New York Times*, *The Washington Post*, *NUEVA* eta *National Public Radio* programetan.

### Erlijioa 
Wiseman Estatu Batuetako Afiliazio Zientifikoaren bazkide eta kristaua da. 2010eko ekainaren 16an, Zientzia Aurrerapenerako Estatu Batuetako Elkartearen Zientzia, Etika eta Erlijioari buruzko Elkarrizketaren zuzendari berri gisa aurkeztu zen Wiseman.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Ikazkin Trail

**Ikazkin Trail** Aretxabaletan jokatzen den mendi lasterketa da. 2022ko irailean izan zuen lehenengo ekitaldia. Aretxabaleta Kirol Elkarteak antolatzen du.

## Ibilbidea 
21 kilometrotako ibilbidea da eta lehenengo lau kilometrotan 900 metrotako desnibela gainditu behar da, Areantzatik zehar Kurtzebarriko tontorreraino (1.150m) iritsi arte. 200 metrotako harrizko ibilbidean Kargalekura iristen da eta ondoren Basobeltzen sartu. Bertan aritzen ziren ikazkinak lanean eta horrek ematen dio izena lasterketari. Handik Degurixa haranera joaten da.

Handik beheranzko bideari ekiten zaio eta Urkuluko uharka pasa ondoren herrian amaitzen da lasterketa.

2024an ibilbide laburra ere egin zen, 14 kilometroko luzera duena.

## Palmaresa 
### Ibilbide luzea 
### Ibilbide laburra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fiammetta Wilson

**Fiammetta Wilson** (Lowestoft, Erresuma Batua, 1864ko uztailaren 19a &ndash; Londres, Erresuma Batua,1920ko uztailaren 21a) britainiar musika-maistra, zuzendaria eta astronomoa  izan zen, Real Sociedad Astronomicako kidea 1916tik.    

## Biografia 
### Haurtzaroa eta hezkuntza 
Wilsonen gurasoak Helen (1839 – 1922) eta Francis Samuel Worthington (1837 – 1912) izan ziren. Bere aita natur zientzietako mediku eta zirujaua zen. Erretiratu ondoren, denbora bat eman zuen azterketa mikroskopikoak egiten, eta Fiammetta bere ingurune naturala aztertzera bultzatu zuen. Institutrizek hezi zuten, eta Alemaniako eta Suitzako eskoletan ibili zen. Musika ikasi zuen Italian, eta Guildhall School of Music-en maistra eta orkestra-zuzendaria izan zen. Soka-orkestren zuzendaritzan nabarmendu zen. Batzuetan musika konposatzen zuen. Alfred Fowler astrofisikariaren 1910eko hitzaldietara joan ondoren, astronomiaz arduratu zen. Hainbeste maitemindu zen astronomiarekin, ezen bertan behera utzi baitzituen musika-jarduera asko eta bizitza soziala.

### Astronomo ibilbidea 
1910ean Wilson Britainia Handiko Astronomia Elkartearekin elkartu zen eta Alice Grace Cook-ekin bere Meteoritoen Ataleko bitarteko zuzendari bihurtu zen. 
ezkerrera|thumb|280px|meteoro baten bidea, 2013
ezkerrera|thumb|280px|meteoro zatiak
Kide gisa, aurorei, argi zodiakalari, kometei eta meteoritoei buruzko datuak ikusi eta argitaratu zituen. Bere ikerketan aurrera egiteko eta bere informazioa zehatza izango zela ziurtatzeko, egurrezko plataforma bat eraiki zuen lorategian, espazioa zuhaitzen trabarik gabe behatzeko. Wilsonek zailtasun handiak gainditu zituen behaketetan; polizia batek Lehen Mundu Gerran atxilotzeko mehatxua egin zion, bere ikerketarako linterna bat erabiltzen ikusi zuelako eta agente alemaniarra zela pentsatu zuelako. Behaketekin jarraitu zuen, zepelinek auzoan bonbak bota zituztenean ere.

thumb|260px|Codex Mendoza 63r astronomer, 1542 aurrekoa
thumb|260px|XXI. mendea
1910 eta 1920 bitartean, Wilsonek 10.000 meteoro inguru behatu zituen, eta horietatik 650en ibilbidea zehatz-mehatz kalkulatu zuen. 1913an, bere kabuz ikusi zuen Westphalen kometa, Lurretik pasatzen ari zela. Artikulu asko argitaratu ondoren, Royal Astronomical Societyko kide hautatu zuten 1916ko urtarrilaren 14an. Franceko Société astronomique astronomie-ko eta Société d'astronomie d'Anverseko kide ere izan zen. 1920ko uztailean EC Pickering Fellowship-eko kide izendatu zuten. Harvard Collegen urtebeteko ikerketa-postua zen, baina hil berean hil zen, izendatu zutela jakin gabe.  

## Argitalpenak 
* 
* 

## Bibliografia 
* ‘Fiammetta Wilson: Mandolins and meteors’, The Antiquarian Astronomer, Issue 13, 23-30. or.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nineth Montenegro

**Nineth Varenca Montenegro Cottom** (San Marcos, Guatemala, 1957ko uztailaren 8a) Guatemalako giza eskubideen aldeko ekintzailea da, estatu-terrorismoaren biktima. 

## Biografia 
Óscar Humberto Mejía Víctores militarren aurkako erresistentzia zibila erabili zuen bere senarraren, Edgar Fernando Garcíaren, desagerpena salatzeko. 1984ko otsailaren 18an legez kanpo atxilotu eta desagerrarazi zuten, ez zen inoiz argitu. Urte berean, Elkarren Laguntzarako Taldea (GAM) sortu zuen, Guatemalan desagertutako pertsonen senideek osatua, zeinek Bakearen Nobel Saria jasotzeko izendapena izan zuen.

1986ko irailaren 26an, GAMe-ko beste lider batzuekin batera, Vinicio Cerezo lehendakariaren bulegora sartu ziren desagerpenak ikertu zitzan, eskaerei uko egin eta poliziak indarrez atera zituen Jauregi Nazionaletik.

Azkenik, 2010ean, desagerpenaren autore materialak Héctor Roderico Ramírez Ríos eta Abraham Lancerio Gómez Polizia Nazionalaren kideak zirenak 40 urteko kartzela zigor jaso zituzten. 2013an, Héctor Rafael Bol de la Cruz, Polizia Nazionalaren zuzendari ohiak eta Jorge Alberto Gómez López komandanteak, erahilketaren autore intelektualak zirenak kondenatu zituzten. Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegiak ere, Guatemalako Estatua kondenatu zuen erahilketa hori estrategia sistemikoaren parte baitzen.

2019ko hauteskundeetan bere alderdiak ez zuen hautagaitzarik lortu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Diputatuen Kongresuaren fitxa
Arrasate Udalatx mendi lasterketa

**Arrasate Udalatx mendi lasterketa** Arrasaten jokatzen den mendi lasterketa da. 2015ean izan zuen lehenengo ekitaldia. Mondraitz Kirol Klubak antolatzen du.

2020ko eta 2021eko ekitaldiak ez ziren jokatu COVID-19 pandemiaren erruz.

## Ibilbidea 
21 kilometrotako ibilbidea da Arrasaten hasi eta amaitzen dena. Ibilbidean zehar Udalatx (1092m) mendira igotzen da. Handik Betsaidera joaten da eta Udalatik zehar Arrasatera jeisten da.

2023ko ekitaldian eguraldi txarraren ondorioz ez zen Udalatxera igo eta ibilbide alternatiboa osatu zuten korrikalariek, Arrasaten hasi, Udalatik Txukirrilora, handik Besaidera eta azkenik Arrasatera jeitsi. Ibilbide laburragoa bakarrik ez, desnibela ere 50 metro txikiagoa izan zen.

2025ean aldaketa berria izan zuen, desnibela eta luzera berdintsu mantendu bazen ere. Arrazoia probaren eremuan egon daitezkeen eta babestuta dauden hegaztiei eragin dakiokeen kaltea izan zen. Horrela Besaidetik igarotzea ekidingo da eta Anporreta muinoa sartu da ibilbide berrian.

2026ko ekitaldian ibilbidea gogortu egin zen, lasterkariek Udalatxeko puntu goreneraino igo behar izan baitzuten.

## Palmaresa 
* 2023ko ekitaldian ibilbidea laburragoa izan zen.
* 2025ean eta 2026an ibilbideak aldaketak izan zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mondraitz Kirol Klubeko webgunea
Black is Beltza II: Ainhoa

***Black is Beltza II: Ainhoa*** 2022ko Fermin Muguruza irundar zinema zuzendariaren marrazki biziduneko filma da.

## Sinopsia 
Ainhoa mirariz jaio zen La Pazen Amanda ama atentatu parapolizial batean eraila izan ondoren. Kuban hazi eta 1988an, 21 urterekin, Euskal Herrira abiatuko da Manex aitaren lurraldea ezagutzera. Gatazka errepresibo betean, Josune kazetari konprometitua eta bere lagun koadrila ezagutuko ditu. Horietako bat heroina gaindosi baten ondorioz hiltzen denean, Ainhoa eta Josune iniziazio-bidaian murgilduko dira Libano, Afganistan eta Marseilla hiritik barrena. Gerra Hotzaren azken urteak dira eta biak ala biak narkotrafikoko sareek trama politikoekin elkartzen diren mundu ilunean barneratuko dira.

## Ahotsak 

* Maria Cruickshank: Ainhoa
* Itziar Ituño: Josune

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vladimir Arseniev

**Vladimir Klavdievitx Arseniev** (; San Petersburgo, 1872ko irailaren 10aGreg./abuztuaren 29jul. - Vladivostok, 1930eko irailaren 4a) errusiar esploratzaile eta idazlea izan zen.

Ekialde Urruna arakatu eta liburuetan deskribatu zituen Usuri ibaiaren arrora egindako bidaiak, Dersu Uzala ehiztariarekin batera, 1902tik 1907ra. Siberiako floraren espezie ugari eta Siberiako herrien bizimodua ere deskribatu zituen. Bizipen horietan oinarrituz, *Dersu Uzala* (1921) liburua argitaratu zuen.

Vladivostoken bizi izan zen Errusiako Gerra Zibilaren urteetan. Bertan, Ekialde Urruneko Errepublika independenteko Gutxiengo Etnikoen komisarioa izan zen. Sobietar Batasunaren garaipenaren ondoren, emigratzeari uko egin zion eta Vladivostoken geratu zen hil zen arte.

## Lan hautatuak 
* *"По Уссурийскому краю (Дерсу Узала). Путешествие в горную область "Сихотэ-Алинь"* (*Po Ussuriyskomu Krayu*) (Vladivostok 1921), Dersu Uzala trilogiako lehen liburua.
* "Дерсу Узала Из воспоминаний о путешествиях по Уссурийскому краю в 1907 г. Владивосток" (*Dersu Uzala*)  (1923).
* "В горах Сихотэ-Алиня" (Sikhote-Alin Mendietan), (1937), Dersu Uzala trilogiako irugarren liburua
* "Мифы, легенды, предания и сказки народов Дальнего Востока" (''Mify, legendy, predaniya i skazki narodov Dal'nego Vostoka'') (Ekialde Urruneko herrien mitoak, kondairak, tradizioak eta alegiak). International Institute of Ethnolinguistic and Oriental Studies (IIEOS),  ; 10,
Ricardo Méndez Ruiz Rohrmoser

**Ricardo Méndez Ruiz Rohrmoser** (Guatemala, ? - 2016ko urtarrilaren 1a) Gobernazio Ministroa Efraín Rios Montten diktaduran.

## Biografia 
Ileana Valdéz Medranorekin ezkondu eta hiru seme-alaba izan zituen, haien artean Ricardo Méndez Ruiz, Fundación contra el Terrorismoko lehendakaria.

1951ean Eskola Politeknikoan ikasi zuen. 1954ko abuztuaren 2an Ejercito de Liberación Nacional delakoaren amaiera suposatu zuen altxamenduan parte hartu zuen, eta horrek espetxera eraman zuen urte betez. Ondoren, Txileko Karabineroen Eskolan graduatu eta eta Guatemalara itzuli zen 1957an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ricardo Méndez Ruiz

**Ricardo Méndez Ruiz Valdés** (Guatemala, ) enpresaria eta Fundación contra el Terrorismo elkarteko lehendakaria. 2021ean Amerikako Estatu Batuek Engel Zerrendan sartu zuen

## Biografia 
Ricardo Méndez Ruiz Rohrmoser-en semea, zeinak Efraín Ríos Montt-en gobernuan Gobernazio Ministroa izan zen. Ricardo Méndez Ruiz ere militarra eta parakaidista izan zen, Guatemalako gerra zibilaren testuinguruan talde matxino batek bahitu egin zuen 1982an. Bahiketaren oztean, Txilera joan zen albaitaritza ikasketak amaitzera. Guatemalara bueltatzean, Alfonso Portilloren gobernuan azukrearen salmentaren negozioan aritu zen.

Claudia Paz y Paz Guatemalako Fiskal Nagusiaren kargua hartu zuenean eta genozidioaren erantzuleen kontrako ikerketa eta epaiak burutzen hasi zenean sortu zen elkartearen beharra Méndez Ruiz-en esanetan. Izan ere, 2011an Héctor Bol de la Cruz, Héctor Mario López Fuentes, Pedro García Arredondo, Oscar Mejía Víctores atxilotu zituzten eta Efraín Ríos Montt beraren eta José Mauricio Rodríguez Sánchez atxikoleta eta epaiketaren berri eman zen. Beraz, elkartearen jarduera Rios Montten epaiketarekin batera hartu zuen indarra, izan ere elPeridico egunkarian hainbat zutabe argitaratu zituen haien iritzia adieraziz, besteak beste, "La farsa del genocidio" non hogei orrialde erabili zituen hainbat pertsonaren kontra egiteko, adibidez Javier Gurriarán eta Álvaro Ramazzini eliz gizonak, Frank La Rue adierazpen askatasunaren Nazio Batuen errelatorea, Ramón Cadena abokatua, Miguel Ángel Gálvez epailea edota Máximo Cajal Espainiako enbaxadore ohiaren kontrakoak. Beraz, elkartea inskribatu aurretik argi esan zion Plaza Pública egunkariari elkartearen helburua goikargu militarrak defendatzea zela.

2013ko uztailaren 8an, Ricardo Méndez Ruiz enpresariak Fundación contra el Terrorismo delako elkartea sortu zuen, lehendakari ordea Óscar Platero Trabanino, guatemalako armadaren kapitaina zelarik. Platerok, Juan Valencia Osorio eta Juan Oliva kapitainarekin egin zuen lan, Mirna Mack-en erailketaren erantzule intelektualak.

Hala ere, elkarteak ustelkeria salatu duten pertsona desberdinen kontrako epaiketak ireki ditu, besteak beste, José Rubén Zamora kazetariaren kontrakoa eta Leily Santizo abokatuaren aurkakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Migratzaile klimatiko

[thumb|[Dust Bowl|Oklahomako lehorteak sortutako errefuxiatuak, errepide ondoan kanpatzen, Blythe, Kalifornia, 1936.]]
**Migratzaile klimatikoa**, **ingurumen-errefuxiatua** edo **klima-errefuxiatua** migratzera edo jatorrizko lurraldetik ateratzera behartuta dagoen pertsona bat da, tokiko habitata azkar edo epe luzean aldatu delako; besteak beste, lehorteak, desertifikazioa, itsas mailaren igoera izan daitezke migrazio horren jatorria, askotan klima-aldaketaren ondorioak. Zenbait iturriren arabera, oraindik ezin da ondo identifikatu nahitaezko migrazioaren azpimota hori, oraindik ez baita definitu migratzaile klimatikoak etorkin ekonomikoetatik edo errefuxiatu politikoetatik bereizteko moduan.

1990eko hamarkadan, ingurumen-errefuxiatuen kopurua 25 milioi ingurukoa zela kalkulatu zen (ingurumen-errefuxiatuak ez daude errefuxiatuen definizio ofizialean sartuta; definizio horretan, jazarpenetik ihes egiten duten migratzaileak soilik sartzen dira). Klima Aldaketari buruzko Adituen Gobernuarteko Taldearen (IPCC) arabera, 150 milioi errefuxiatu egongo dira 2050ean, batez ere itsasertzeko uholdeek, kostako higadurak eta nekazaritzako arazoek eraginda (150 milioi dira 2050erako kalkulatutako munduko populazioaren %1,5 (10 mila milioi inguru).

Definizio-arazoak eta froga argirik ez egon arren, ingurumen-migrazioa handitu egin da, XXI. mendearen lehen hamarkadan, eta arduradun politiko, zientifiko sozial eta ingurumenekoen kezka bihurtu da. Arduradun horiek klima-aldaketaren eta, oro har, ingurumen-inpaktuaren balizko gizarte-adarkatzeak kontzeptualizatzeko ahalegina egiten ari dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinocchio 3000

***Pinocchio 3000*** (euskaraz: «Pinotxo 3000») 2004ko Daniel Robichaud kanadar zinema zuzendariaren marrazki bizidunetako filma da. Carlo Collodi italiar idazlearen *Pinotxoren abenturak* eleberrian oinarritua dago. 2005ean marrazki bizidunetako film onenaren Goya Saria irabazi zuen.

## Ingelesezko bikoiztaileak 
* Sonja Ball: Pinocchio
* Howard Ryshpan: Geppetto
* Howie Mandel: Spencer
* Whoopi Goldberg: Cyberina
* Helena Evangeliou: Marlene
* Malcolm McDowell: Scamboli alkatea
* Matt Holland: Cab
* Jack Daniel Wells: Rodo
* Bobby Edner: Zack
* Gabrielle Elfassy: Cynthia
* Terrence Scammell: Scambocop
* Ellen David: Etxe

## Harrera 
FilmAffinity-n, 4,2/10 eman zion audientziak, 1,433 botoen bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Engel Zerrenda

**Aktore Ustelen eta Anti Demokratikoen Zerrenda**, **Engel Zerrenda** izenez ezagunagoa, Erdialdeko Amerikako Ipar Triangeluko pertsonen zerrenda da —Guatemala, El Salvador eta Honduras—, ustelkeria-ekintzak egin dituztenak edo beren herrialdeetako demokrazia ahultzeko ekintzetan parte hartu dutenak. Zerrenda sortzeko ikerketak Estatu Batuetako Estatu Idazkariaren eta Estatu Batuetako Estatu Departamentuaren erantzukizuna dira, eta herrialde horretatik zigorrak daude zerrendan daudenentzat, hala nola Estatu Batuetako Visa bertan behera uztea.

Zerrenda Estatu Batuetako Kongresuak onartu zuen 2020ko abenduaren 22an, New Yorkeko Eliot Engel kongresukide demokrata ohiaren ekimenez, 2019an. Biltzarrak bere izena jaso zuen. Zerrendaren asmoa, legearen laburpenean ageri denez, hau da: «Erdialdeko Amerikako herriari laguntzea eta Estatu Batuetako segurtasun nazionala indartzea, El Salvadorretik, Guatemalatik eta Hondurastik migrazioaren funtsezko arrazoiak jorratuz».

2021etik aurrera, zerrenda urtero argitaratzen da uztailean, Estatu Batuen eta Ipar Triangeluaren arteko Konpromiso Sendotuaren Legearen 353. atalaren barruan, eta Estatu Departamentuak Estatu Batuetako Kongresura bidaltzen du. 2022tik, Nikaraguako pertsonak ere zerrendatzen dira.

## Zerrenda 
### 2022ko zerrenda 
### 2021eko zerrenda 
## Erreferentziak
Saltsa-perretxiko aranusain

**Saltsa-perretxiko aranusaina** (*Cantharellus cinereus*) *Cantharellaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarri ona. Lehortzen utziz gero, erraz kontserbatzen da.

## Deskribapena 
**Kapela:** Gris-arre ilun kolorekoa, marroi-beltzaxka hezetasunarekin, zurbilera egiten du lehorrarekin, haritsua, iletsua, ezkatatsua ertzerantz, 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, inbutu formakoa, Oinera Iritsi arte zulatua batzuetan. Ertza oso mehea du, barrurantz okertua, izurtua, lobulatua, gainerakoa baino argiagoa. Azala oso itsatsita du, eta, beraz, ezin da bereizi.

**Orriak:** Ez du orririk, himenoforoan tolestura dekurrenteak ditu, zabal, lodiak, gris-urdinak edo gris-errauts kolorekoak, ondoren esporek estaltzen dituzte hauts zurixka itxuran.

**Hanka:** Betea, nahiz eta batzuetan barnehutsa izan daitekeen, mehetuta eta belztuta oinarrirantz.

**Haragia:** Oso mehea, zapore gozoa du eta aranen usain handia.

**Etimologia:** *Cantharellus* hitza grekotik dator eta koparen txikigarria da, kopa txikia esan nahi du. *Cinereus* epitetoa latinetik dator, hauskara esan nahi duen "cinereus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona eta erraz lehortu daitekeena.

### Nahasketa arriskua 
*Craterellus cornucopioides* deritzonarekin, hau ere jangarria da, ez du aran usainik, ezta himenioan hain nabariak diren tolesturarik ere. Baita *Cantharellus carbonarius* delakoarekin ere, honek oin argia du eta betik betea.

## Sasoia eta lekua 
Uda bukaeratik udazkenerako. Batzuetan *Craterellus cornucopioides* delakoarekin nahastuta egoten da, arteen, lizarren, haritzen eta pagoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Turkia, India, Hego Korea, Japonia, Taiwan, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jon Mikel Magunagoitia

**Jon Mikel** edo '''*Jonmi* Magunagoitia Blasco'* (Zornotza, Bizkaia, 2000ko abuztuaren 6a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Atezain lanetan aritzen da. Eibar eta Amorebietaren harrobietan hezi zen. Gazte ibilbidea bukaturik, talde armaginak bizkaitarrera lagatu zuen sei hilabetez. Harrezgero Vitorian hiru denboraldi jokatu zituen Eibar hirugarren atezaina izanik. Denboraldi bakarra Zamoran jokatu ondoren bere jaioterriko taldera bueltatu zen historiako Bigarren mailarako bigarren igoera lortuz. Amorebietarekin Bigarren mailan jokatu ondoren, Eibarrek fitxatu zuen. Hasiera batean Daniel Fuzato atezain brasildarraren atzetik hasi zen, baina azkenean lekua hartu zion. Apirilean gola sartu zuen, puntu bat berreskuratuz azkenengo minutuan. 2026ko otsailean bere kontratua berritu zuen talde armaginarekin.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Ricardo Falla

**Ricardo Falla Sánchez** (Guatemalako Hiria, 1932ko abuztuaren 30a) apaiz jesuita eta antropologoa. Juan José Falla Sánchez genealogistaren anaia da. 

## Biografia 
Humanitate Klasikoetako eta Filosofiako lizentziatura lortu zuen Ekuadorreko Unibertsitate Katoliko Pontifizioan, Quiton, eta, gero, Teologiako ikasketak egin zituen Innsbrucken (Austria). Antropologian doktorea da Texasko Unibertsitatean. Irakasle izan da Guatemala, Nikaragua eta El Salvadorreko unibertsitate jesuitetan, baita Guatemalako San Carlos unibertsitatean ere. 

1983 eta 1992 urte artean, Guatemalako gatazka armatuaren testuinguruan, laguntza pastorala eman zien Ixcán-eko Erresistentzian zeuden Populazio Komunitateei (gaztelaniaz, CPR), Quicheko iparraldeko oihanean. Esperientzia horren emaitza *Historia de un gran amor: recuperación autobiográfico de la experiencia en las Comunidad de Población en Resistencia (1995)* izeneko liburua da. Bertan, Ixcán-eko oihanean izandako bizipenak kontatzen ditu, Guatemalako armadaren erasoei aurre egiteko mendietan ezkutatu behar izan zituzten hainbat etniako indigena-familiaren ondoan. Lan hori ez da soilik maien errealitatera hurbiltzea, batez ere gatazka armatuan, baizik eta XX. mendearen bigarren erdian eta gaur egun Guatemalako maiei buruzko lan antropologiko, testigantza eta pertsonalen multzo baten parte da.

Hondurasen zortzi urte eman zituen, lehenengo Tocoan (1992-1993), eta gero El Progreson, Yoro (1994-2001) ERIC izeneko taldearen buru zelarik, hausnarketa, ikerketa eta komunikazioan aritzen zena.

2001.urtetik, Santa Maria Chiquimulan bizi da, Totonicapan.

## Lanak 
* *La conversión religiosa: Estudio de un movimiento de conversión religiosa, rebelde a las creencias tradicionales en San Antonio Ilotenango, Quiché (1948-1970)*. Tesis doctoral, 1975, Universidad de Texas (Austin)
* *Quiché Rebelde*. (Editorial Universitaria, 1987)
* *Masacres de la finca San Francisco, Huehuetenango (Guatemala).* (IWGIA, Copenhague, 1983)
* *Esa muerte que nos hace vivir. Estudio de la religión popular de Escuintla.* (Guatemala, 1984)
* *Masacres de la selva: Ixcán, Guatemala (1975-1982).* (Editorial Universitaria, 1993)
* *Historia de un gran amor: recuperación autobiográfica de la experiencia con las Comunidades de Población en Resistencia. Ixcán, Guatemala. (* Editorial Universitaria de la Universidad de San Carlos, 1995)
* *Juventud de una comunidad maya. Ixcán, Guatemala.* (Editorial Universitaria, Guatemala)
* *Alicia. Explorando la identidad de una joven maya, Ixcán, Guatemala.* (AVANCSO-Editorial Universitaria, 2005, )

### Artikuluak eta hitzaldiak 
* «El movimiento indígena» en *Estudios Centroamericanos (ECA)*, n.º 353, junio-julio de 1978, pp 438-461, Universidad Centroamericana José Simeón Cañas, El Salvador
* «Genocidio en Guatemala: Visión del pueblo indígena del genocidio que sufre.» en *Tribunal permanente de los pueblos*, sesión Guatemala, Madrid 27 al 31 de enero de 1983. 1984: Iepala, Madrid

## Sariak eta Aitortzak 
* 2021eko apirilaren 19an, Costa Ricako Unibertsitateak honoris causa doktoretza eman zion.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Juan José Falla Sánchez

## Kanpo estekak 
* 
* 
* 
*