Abenduaren 5

**Abenduaren 5**a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeita hemeretzigarren eguna da, 340.a bisurteetan. 26 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1978 – ETAk hiru polizia hil zituen Donostian.
* 1997 – Bonberenea etxea eraikita, Tolosako San Esteban auzoan.
* 2007 – 18/98 auzian aste bete lehenago atxilotuetatik 33 kartzelaratu zituzten.

### Mundua 
* 1936 – SESBk konstituzio berria onartu zuen.
* 1952 – Londres sulfuro dioxido kopuru altua zuen ke batez estali zen. Milaka pertsona hil ziren kutsadurak eragindako arnasketa arazoengatik.
* 1998 – Francisco Frutosek Julio Anguita ordezkatu zuen Espainiako Alderdi Komunistako presidente moduan.
* 2012 – MV Baltic Ace itsasontzia beste itsasontzi batekin talka egin ondoren hondoratu eta eskifaiako 24 lagunetatik bost hil eta beste sei desagertu ziren.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 1976 – Erreala-Athletic euskal derbia Atotxan: Inaxio Kortabarria eta Jose Anjel Iribar ikurrina eskuetan zutela zelairatu ziren, ikurrina legeztatu gabe zegoen arren. Espainiako poliziek ezin izan zuten galarazi.
* 2006 – Ustaritze, Lapurdi: Gure Irratia euskarazko irrati katearen estudioak sute baten ondorioz hondatu ziren.
* 2010 – Imanol Urbieta euskal musikari eta idazleak Argizaiola Saria jaso zuen, «umeen euskarazko kantutegiari egindako ekarpenagatik».

### Mundua 
* 1973 – *Serpico* filma estreinatu zen, Sidney Lumetek zuzendu eta Al Pacinok antzeztu zuelarik.
* 1984 – *Beverly Hills Cop* ("Beverly Hillseko Polizia") filma estreinatu zen, Martin Brestek zuzendu eta Eddie Murphy aktoreak antzeztu zuelarik.
* 1986 – *Heartbreak Ridge* ("Burdinezko Sarjentua") filma estreinatu zen, Clint Eastwoodek zuzendu eta antzeztu zuelarik.
* 1997 – *Good Will Hunting* ("Will Hunting Zintzoa") filma estreinatu zen, Gus Van Santek zuzendu eta Robin Williams, Matt Damon, Ben Affleck, Minnie Driver eta Stellan Skarsgård aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2012 – *Les Misérables* ("Doilorrak") filma estreinatu zen, Tom Hooperek zuzendu eta Hugh Jackman, Russell Crowe, Anne Hathaway eta Amanda Seyfried aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
* 1976 – Euskal derbia: Errealak 5 Athleticek 0.

### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1748 – Pedro Antonio Añibarro, apaiz eta euskal idazlea, bizkaierazko literaturaren aitatzat hartua (h. 1830).
* 1820 – Nikolas Soraluze, euskal historialari, politikari eta enpresaburua (h. 1884).
* 1842 – Martin Lapeire, idazle lapurtarra (h. 1894).
* 1845 – Nicolas Armentia, euskaldun frantziskotarra, XIX. mendeko geografo amerikarrik garrantzitsuena (h. 1909).
* 1895 – Ramón Arcaya, nafar eskultorea (h. 1943).
* 1903 –
** Pedro Ipiña, *Morenito de Sestao*, bizkaitar toreatzailea (h. 1985).
** Crispín Martínez, nafar artista (h. 1957).
* 1910 – Julio Antonio Elizegi, nafar futbolaria (h. 2001).
* 1914 – Dioni Ardanza, bizkaitar jostuna (h. 2005).
* 1916 – Anastasio Zubia, gipuzkoar saltzaile ibiltari eta mugalaria (h. 1983).
* 1919 – Dalmacio Langarika, bizkaitar txirrindularia (h. 1985).
* 1923 – Augusto Unceta-Barrenechea, bizkaitar enpresaburu eta politikaria (h. 1977).
* 1931 – Begoña Arroyo Aldekoa, bizkaitar dantzaria eta euskal dantzen irakaslea (h. 2025).
* 1962 – Bingen Mendizabal, arabar konpositorea.
* 1966 – Nekane Balluerka, Euskal Herriko Unibertsitateko errektore ohia..
* 1969 – David Billabona, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1970 – Francisco José Sánchez, bizkaitar kirolaria, borroka librean aditua.
* 1973 – Igor Flores, nafar txirrindulari ohia.
* 1974 – Abraham de Amezaga, bizkaitar kazetaria eta hizlaria.
* 1975 – Alberto Unamuntzaga, gipuzkoar politikaria, Eusko Alkartasunaren kidea.
* 1986 – Javier Aramendia, nafar txirrindularia.

### Mundua 
* 1443 – Julio II.a, aita santua (h. 1513).
* 1537 – Ashikaga Yoshiaki, Ashikaga shogunerriko hamabosgarren eta azken shoguna (h. 1597).
* 1687 – Francesco Geminiani, italiar musikaria eta biolinista (h. 1762).
* 1804 –
** Cesare Cantù, italiar historialaria (h. 1895).
** Beata Sofia Gyldén, finlandiar poeta (h. 1864).
* 1820 – Afanasi Fet, errusiar olerkaria (h. 1893).
* 1829 – Maria Angélica Ribeiro, brasildar antzerkigilea (h. 1880).
* 1830 – Christina Rossetti, ingeles poeta eta idazlea (h. 1894).
* 1839 – George Armstrong Custer, estatubatuar jenerala (h. 1876).
* 1849 – Helene Adler, alemaniar poeta, saiakeragile eta irakaslea (h. 1923).
* 1859 –
** Charles Henry Gilbert, estatubatuar iktiologoa, iktiologian aitzindaria (h. 1928).
** John Jellicoe, Royal Navyko flota almirantea (h. 1935).
* 1861 –
** Armando Diaz, espainiar jatorriko italiar jeneral eta mariskala (h. 1928).
** Konstantin Korovin, errusiar margolaria (h. 1939).
* 1863 – Paul Painlevé, Frantziako lehen ministroa (h. 1933).
* 1867 – Jozef Pilsudski, poloniako Bigarren Errepublikako lehen estatuburua eta diktadorea (h. 1935).
* 1868 – Arnold Sommerfeld, alemaniar fisikaria eta matematikaria (h. 1951).
* 1869 – Jekaterina Kuskova, errusiar ekonomista eta kazetaria*marxismo legala*ren teoriko nagusienetakoa (h. 1958).
* 1874 – Henriette Caillaux, Joseph Caillaux politikari frantsesaren emaztea eta arte historialaria (h. 1943).
* 1886 - Rose Wilder Lane, estatubatuar kazetaria, eleberrigilea, bidaia-idazlea eta teorialari politikoa (h. 1968).
* 1889 – Fritz Arno Wagner, alemaniar zinema-argazkilaria (h. 1958).
* 1890 –
** Mehmet Fuad Koprülü, turkiar historialari eta politikaria (h. 1966).
** Fritz Lang, austriar-alemaniar zinema zuzendaria, gidoigilea eta noizbehinkako ekoizlea (h. 1976).
* 1891 – Alexander Rodtxenko, errusiar margolaria, eskultorea eta dekoratzailea (h. 1956).
* 1894 – Charles Robberts Swart, Hegoafrikako azken gobernadore orokorra eta lehendabiziko presidentea (h. 1982).
* 1895 – Mamerto Urriolagoitia, Boliviako 43. presidentea (h. 1974).
* 1896 – Carl Ferdinand Cori, txekiar jatorriko biokimikari estatubatuarra, 1947ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1984).
* 1898 – Henri Gouhier, frantziar idazle eta filosofoa (h. 1994).
* 1901 –
** Walt Disney, estatubatuar zinema zuzendaria eta ekoizlea, The Walt Disney Companyren sortzailea (h. 1966).
** Werner Heisenberg, alemaniar fisikaria, 1932ko Fisikako Nobel Saria (h. 1976).
* 1903 –
** Cyril Jackson, hegoafrikar astronomoa (h. 1988).
** Cecil Frank Powell, ingeles fisikaria, 1950eko Fisikako Nobel Saria (h. 1969).
* 1905 – Otto Preminger, austriar-estatubatuar zinema zuzendaria (h. 1986).
* 1906 – Willard Van Dyke, estatubatuar argazkilaria eta zinemagilea (h. 1986).
* 1907 – Lin Biao, txinatar militarra eta politikaria, lehen Armada Gorriko buruzagia (h. 1971).
* 1911 –
** Alfred Manessier, frantziar margolaria (h. 1993).
** Władysław Szpilman, poloniar piano-jotzaile eta musikagilea (h. 2000).
* 1914 – Lina Bo Bardi, italiar-brasildar arkitekto-modernoa (h. 1992).
* 1925 – Anastasio Somoza Debayle, Nikaraguako presidentea (h. 1980).
* 1926 – 
** Adetoun Ogunsheye, nigeriar liburuzain eta irakaslea.
** Clarisse Ratsifandrihamanana, madagaskartar idazlea (h. 1987).
* 1927 – Bhumibol Adulyadej, Thailandiako erregea (h. 2016).
* 1931 – Julia Martínez, kantabriar aktorea.
* 1932 –
** Sheldon Lee Glashow, estatubatuar fisikaria, 1979ko Fisikako Nobel Saria.
** Little Richard, estatubatuar rock kantaria, gitarrista eta pianista, Chuck Berryrekin batera, rock and rollaren aitzindaria (h. 2020).
** Jacques Roubaud, frantziar idazlea, itzultzailea eta matematikaria (h. 2024).
* 1934 –
** Joan Didion, estatubatuar idazle eta kazetaria (h. 2021).
** Lee Han-dong, Hego Koreako lehen ministroa (h. 2021).
* 1935 – Marise Chamberlain, zeelandaberritar atleta (h. 2024).
* 1936 – Robert Freeman, britainiar argazkilari eta diseinugile grafikoa, *The Beatles*ekin egindako lanagatik ezaguna (h. 2019).
* 1938 – JJ Cale, estatubatuar gitarrajolea eta musikaria (h. 2013).
* 1939 – Ricardo Bofill, kataluniar arkitektoa (h. 2022).
* 1943 –
** Eugènia Balcells, kataluniar artista bisuala, aitzindaria eta irakaslea (h. 2026).
** Eva Joly, norvegiar-frantziar instrukzioko epaile eta Europa Ekologia – Berdeak alderdiko politikaria.
* 1945 – Moshe Katsav, Israelgo presidente ohia.
* 1946 – Josep Carreras, kataluniar opera-abeslaria, tenorra.
* 1947 – Zhugderdemidiin Gurragtxaa, mongoliar kosmonauta eta politikaira, espaziora joandako lehen mongoliar kosmonauta.
* 1949 – Angela Ro Ro, brasildar abeslaria (h. 2025).
* 1950 –
** Camarón de la Isla, espainiar flamenko-abeslaria, flamenko-abeslari handienetakoa (h. 1992).
** Oswaldo de Oliveira, brasildar futbolari ohia eta entrenatzailea.
* 1954 – Hanif Kureishi, ingeles antzerkigile, zinema gidoigile, eleberrigile eta ipuingilea.
* 1956 – Rosalía Arteaga, Ekuadorko presidentea.
* 1959 - Yoshitomo Nara, japoniar artista garaikidea.
* 1963 – Alberto Nisman, Argentinako fiskala, Cristina Fernández de Kirchner presidentea salatu ondoren hilda agertu zena (h. 2015).
* 1966 – Patricia Kaas, frantziar abeslaria eta aktorea.
* 1968 – Margaret Cho, estatubatuar aktore, musikari eta komediante, moda diseinatzailea eta idazlea.
* 1969 – Catherine Tate, ingeles aktorea eta idazlea.
* 1970 –
** Walt Dohrn, estatubatuar ahots-aktore eta gidoigilea.
** Nacho Guerreros, espainiar aktorea.
* 1973 – Sorin Grindeanu, Errumaniako lehen ministroa.
** Shalom Harlow, kanadar top modeloa eta aktorea.
* 1975 – Ronnie O'Sullivan, snooker jokalari ingelesa.
* 1979 – Rustam Kasimdzhanov, uzbekistandar xake jokalaria.
* 1982 – Keri Hilson, estatubatuar abeslari eta musikagilea.
* 1988 –
** Tsukasa Shiotani, japoniar futbolaria.
** Rumi Utsugi, japoniar futbolaria.
* 1989 –
** Pamela Jelimo, kenyar atleta, 800 metrotan aditua.
** Linet Masai, keniar atleta, 10000 metroko lasterketan aditua.
** Quan Zhou Wu, espainiar idazle, ilustratzaile, komikigile eta diseinatzailea.
* 1992 – Zion Moreno, mexikar-estatubatuar aktorea.
* 1993 – Luciano Vietto, argentinar futbolaria.
* 1995 – Albert Salazar, kataluniar aktorea.
* 1997 – Polina Berezina, errusiar-espainiar gimnasta erritmikoa.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1908 – Jose Arana Elortza, Madrilgo Errege Antzokiko enpresaburu eta Donostiako Aste Nagusiaren sortzailea (j. 1839).
* 1953 – Benito Barrueta, bizkaitar margolaria (j. 1873).
* 1961 – Nazario Oleaga, euskal legegile eta euskaltzalea (j. 1884).
* 2005 – Juan Maria Lekuona, euskal olerkari, irakasle eta idazlea (j. 1927).
* 2008 – Jose Maria San Sebastian, *Latxaga*, gipuzkoar elizgizon eta idazlea (j. 1933).
* 2009 – José Ramón Orozko, euskal opera abeslaria (j. 1921).
* 2018 – Carmen Maura Amunátegui, hondarribiar margolari eta irakaslea (j. 1945).
* 2023 – Alan Griffin, irlandar euskal musikaria (j. 1952).

### Mundua 
* 1518 – Giangiacomo Trivulzio, Vigevanoko markesa, italiar condottiero eta politikaria.
* 1560 – Frantzisko II.a Frantziakoa, Frantziako erregea (j. 1544).
* 1686 – Nikolas Steno, daniar zientzialari, polimata eta apaiz katolikoa (h. 1638).
* 1760 – Melchor Rafael de Macanaz, espainiar politikaria eta gaztelaniazko idazlea (j. 1670).
* 1772 – Marie-Anne de la Trémoille, Ursinsen printzesa (j. 1642).
* 1782 – Martin Van Buren, Ameriketako Estatu Batuetako 8. Presidentea (h. 1862).
* 1784 – Phillis Wheatley, bere poesia publikatzea lortu zuen lehen afroamerikar emakumea (j. c. 1753)
* 1791 – Wolfgang Amadeus Mozart, austriar musikagilea (j. 1756).
* 1833 –  Ana María de Soto, Munduko Itsas Armadako lehen emakume infante kordobarra. Marinako 11. batailoiko 6. konpainian zerbitzatu zuen. (j. 1775)
* 1834 – Thomas Pringle, eskoziar poeta (j. 1789).
* 1870 – Alexandre Dumas, frantziar idazle famatu eta emankorra (j. 1802).
* 1880 – Rebekka Wolf, sukaldaritzako liburuen egile alemaniarra (j. ).
* 1882 – Theodor Ludwig Wilhelm von Bischoff, alemaniar fisikari eta biologoa (j. 1807).
* 1885 – Maria Rita Colaço Chiappe Cadet, portugaldar idazle eta irakaslea (j. 1836).
* 1891 – Petri II.a Brasilgoa, Brasilgo bigarren eta azken enperadorea (j. 1825).
* 1899 – Jimena Quirós, espainiar zientzialaria, herrialdeko lehen emakumezko ozeanografotzat hartua (h. 1983).
* 1908 – William Ireland Knapp, estatubatuar filologoa eta euskalaria (j. 1835).
* 1911 – Valentin Serov, errusiar margolaria (j. 1865).
* 1914 – Mary Fields, AEBn esklabo jaiotako 1. postaria afroamerikarra (j. 1832)
* 1916 – János Richter, hungariar orkestra-zuzendaria (j. 1843).
* 1919 – Elia Millosevich, italiar astronomoa (j. 1848).
* 1925 – Wladyslaw Stanislaw Reymont, poloniar idazlea eta eleberrigilea, 1924ko Literaturako Nobel Saria (j. 1867).
* 1926 – Claude Monet, frantziar margolaria (j. 1840).
* 1929 – Oscar Björck, suediar margolaria eta Suediako Arteen Errege Akademiako irakaslea (j. 1860).
* 1941 – Amrita Sher-Gil, indiar margolaria (j. 1913).
* 1947 – William Isaac Thomas, estatubatuar soziologoa (j. 1863).
* 1949 – Antoni Rovira i Virgili, kataluniar politikari eta kazetaria (j. 1882).
* 1950 – Aurobindo Ghose, indiar filosofoa (j. 1872).
* 1953 – Jorge Negrete, mexikar abeslari eta aktorea, rantxera eta mariatxi musikako abeslari bikaina izateagatik oroitua (j. 1911).
* 1965 – Joseph Erlanger, estatubatuar fisiologoa, 1944ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1874).
* 1966 – Sylvère Maes, belgikar txirrindularia (j. 1909).
* 1969 – Alizia Battenbergekoa, britainiar printzesa (j. 1885).
* 1973 –
** Robert Watson-Watt, eskoziar fisikaria (j. 1892).
** Eugeni Xammar, kataluniar kazetari, diplomatikari eta itzultzaile eleanitza (j. 1888).
* 1974 – Pietro Germi, italiar zinema zuzendari, idazle, aktore eta ekoizlea (j. 1914).
* 1979 – Sonia Delaunay Terk, ukrainar margolaria (j. 1885).
* 1983 –
** Robert Aldrich, estatubatuar zinema zuzendaria, ekoizlea eta gidoigilea (j. 1918).
** Lyndall Urwick, ingeles kudeaketa-aditua (j. 1891).
* 1984 – Viktor Borisovitx Shklovsky, errusiar idazle eta literatura-kritikaria, errusiar formalismoaren aitzindari nagusietako bat (j. 1893).
* 1989 – John Pritchard, britainiar orkestra zuzendaria (j. 1921).
* 1993 –
** Rita Macedo, mexikar aktorea, gidoilaria, ekoizlea eta jostuna (j. 1925).
** Alexandre Trauner, frantziar zinema-dekoratzailea (j. 1906).
* 1995 – Clair Patterson, estatubatuar geokimikaria, Lurraren adina kalkulatu zuena (j. 1922).
* 2002 – Ne Win, Myanmargo presidentea (j. 1911).
* 2007 – Karlheinz Stockhausen, alemaniar musikagilea (j. 1928).
* 2008 – Aleksi II.a Moskukoa, Moskuko eta Errusia guztietako XV. patriarka, Errusiako Eliza ortodoxoaren burua (j. 1929).
* 2010 – Virgílio Teixeira, portugaldar aktorea (j. 1917).
* 2012 – Oscar Niemeyer, brasildar arkitektoa, arkitektura modernoko erreferente nagusietako bat (j. 1907).
* 2013 – Nelson Mandela, apartheidaren aurkako ekintzailea, Hegoafrikako lehendakaria eta 1993ko Bakearen Nobel Saria (j. 1918).
* 2014 – Fabiola Mora y Aragón, Belgikako erregina ezkontidea (j. 1928).
* 2017 –
** August Ames, kanadar aktore pornografiko eta modeloa (j. 1994).
** Migel I.a Errumaniakoa, Errumaniako erregea (j. 1921).
** Johnny Hallyday, frantziar abeslaria, 1960ko hamarkadako Frantziako rock 'n'roll musikaren izar nagusia (j. 1943).
** Jean d'Ormesson, frantziar idazlea eta kazetaria (j. 1925).
* 2020 – Viktor Ponedelnik, errusiar futbolari eta entrenatzailea (j. 1937).
* 2021 –
** Bob Dole, estatubatuar politikaria (j. 1923).
** Aurelio Galfetti, suitzar arkitektoa (j. 1936).
** Michel Rouche, frantziar historialari eta irakaslea, Galiako historia aditua (j. 1934).
* 2022 – Kirstie Alley, estatubatuar aktorea eta umorista (j. 1951).
* 2023 – Denny Laine, ingeles musikari, abeslari eta egile abeslaria, *The Moody Blues* eta *Wings* taldeko kidea (j. 1944).
* 2024 –
** René Orozco, txiletar doktorea eta akademikoa (h. 2024).
** Jacques Roubaud, frantziar idazlea, itzultzailea eta matematikaria (j. 1932).
* 2025 –
** Màrius Busquets i Jordà, kataluniar-perutar apezpiku katolikoa (j. 1935).
** Frank Gehry, kanadar-estatubatuar arkitektoa (j. 1929).
** Sandro Giacobbe, italiar abeslari eta musikagilea (j. 1949).
** Alfonso Ussía, espainiar kazetari, zutabegile eta idazlea (j. 1947).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Joa, Joas, Joastipi eta Enaitz.

## Kanpo estekak 
Abenduaren 4 | Urteko egutegi | Abenduaren 6