Zuzeneko demokrazia

**Zuzeneko demokrazia** herritarrek berek, bitarteko ordezkaririk gabe, erabaki politikoak hartzen dituzten erregimen politikoa da. **Demokrazia puru** ere esaten zaio. Erreferendumak, batzarrak eta herri galdeketak haren tresnetako batzuk dira. Atenasko demokrazia (K.a. VI. mendean) izan zen lehen demokrazia zuzena. Anarkismotik eta ezkerreko zenbait sektoretatik aldezten den demokrazia modua da, eta hainbat pentsalarik hartu izan dute haien hausnarketetako gai zentraltzat, hala nola, Jean-Jacques Rousseauk eta John Stuart Millek.

Gaur egungo demokrazia gehienen aldean, desberdina da, horiek ordezkaritzan baitute oinarria.

## Deskribapena 
thumb|*Landsgemeinde*a*, hots,* asanblea kantonala, Suitzako Glarus kantoian, 2006ko maiatzaren 7an. *Landsgemeide*ak herri bozketa publikoak dira, eta demokrazia zuzenaren adibide zaharrenetakoak dira, Atenas erori eta gero betiere.
Zuzeneko demokrazian herritarrek zuzenean erabakitzen dituzte aurrera eramango diren ekimenak, bitartekari-lanak egingo dituen ordezkaririk gabe. Demokrazia ordezkatzailean, aldiz, herritarrek ekimenaren gaineko eskumena izango duten ordezkariak hautatzen dituzte. Sistemaren arabera, zuzeneko demokraziak erabaki exekutiboak onartzea, zozketa erabiltzea, legeak egitea, funtzionarioak zuzenean hautatzea edo kargugabetzea eta epaiketak egitea eskatuko du. Parte hartzezko demokrazia eta demokrazia deliberatiboa dira ordezkatzen dituen bi modu nagusiak.
Zuzeneko demokrazian herritarrek zuzenean erabakitzen dituzte aurrera eramango diren ekimenak, bitartekari-lanak egingo dituen ordezkaririk gabe. Demokrazia ordezkatzailean, aldiz, herritarrek ekimenaren gaineko eskumena izango duten ordezkariak hautatzen dituzte. Sistemaren arabera, zuzeneko demokraziak erabaki exekutiboak onartzea, zozketa erabiltzea, legeak egitea, funtzionarioak zuzenean hautatzea edo kargugabetzea eta epaiketak egitea eskatuko du. Demokrazia parte-hartzailea eta demokrazia deliberatiboa dira ordezkatzen dituen bi modu nagusiak. 

Demokrazia erdi-zuzenetan –zeintzuetan demokrazia zuzenaren eta demokrazia ordezkatzailearen kontzeptuak nahasten baitira– ordezkariek eguneroko gobernua kudeatzen dute, baina hiritarrek subiranoak izaten jarraitzen dute. Hiru motatako herri-akzioak onartzen ditu:

* Erreferendumak: mekanismo demokratikoak dira, non hautesleek ekimenak onartu edo atzera bota baititzakete, botoen bidez.
* Legeak egitea: herritarrek herri ekimenak egin ditzakete legeak susta daitezen eskatzeko; adibidez, sinadura bilketa.
* Funtzionarioak kargugabetzea: herritarrek funtzionario publikoek egindako lana ebalua dezakete, eta boto eskubidea erabili, karguan jarraituko duten edo ez erabakitzeko.

2019an, 30 herrialdek baino gehiagok ematen zuten aukera nazio mailako erreferendumak egiteko. Espainiar Estatuan guztira 67 erabaki jarri dira herriaren esku bide honetan, eta Nafarroako Foru Erkidegoan gertatu da gehien: 10 aldiz.

**Nahitaezko erreferendum**ak ordezkari politikoek aurkeztutako legedia edo ekimena herri-bozketa baten mende jartzen du. Munduan gehien erabiltzen den herri legediarako modua da.

**Herri-erreferendum**ak aukera ematen die herritarrei eskaera bat aurkezteko, herritarrek dagoen legediaren gainean bozka dezaten. Insituzioek baliozko eskaera egiteko epea eta lortu beharreko sinadura-kopurua zehazten dituzte. Adibidez, Suitzan 100.000 sinadura bildu behar dira, 18 hilabeteko epean. Herri-adierazpen horrek herritarrei kalte egiten dieten edo ados ez dauden ekimenei eta legeei betoa jartzeko modua ematen die.

**Herritarrek hasitako erreferendum**ak ahalmena ematen die herritar guztiei, eskaera bidez, neurri legal zehatzak edo konstituzioaren erreformak proposatzeko gobernuari. Beste erreferendum batzuekin gertatzen den bezala, botoa nahitaezkoa edo galdeketazkoa izan daiteke. Ekimenak honako hauek izan daitezke:

* Zuzenekoak: ekimena onartzen bada, zuzenean jartzen da boto-txartelean bozka bidez erabaki dadin. Kaliforniakoa da sistema horren adibide bat.
* Zeharkakoak: ekimena onartzen bada, lehenik eta behin organo legegilearen aurrean aurkezten da bertan ebalua dezaten, baina zehaztutako epean erabakirik hartzen ez badute, ekimena herri-bozketa bidez bozkatuko da zuzenean.

## Historia 
### Antzinaroa 
Hainbat historialari eta akademikok diote demokrazia zuzena ohikoa zela eta hedatuta zegoela estatuen aurreko gizarteetan.

Herodotoren idatzietatik abiatuta, ondoriozta daiteke Antzinako Greziako demokrazia, Atenaskoa zehazki, dela demokrazia zuzenaren ongi dokumentatutako lehen eredua. Atenasko demokraziaren organo nagusiak ziren aklesia, gizonezko hiritarrek osatutako asanblea; bostehun hiritarrek osatutako Boulea, eta justizia auzitegiak, zozketa bidez aukeratutako epaimahai ugariz osatuak. Atika zaharrak 30.000 herritar zituen, eta horietako milak hartzen zuten parte politikan. Atenasko demokrazia zuzena zen, ez bakarrik herriak erabaki lotesleak hartzen zituelako, baizik eta prozesu politikoak eta legegileak kontrolatzen zituztelako lehen deskribatutako organoen bidez. Gainera, herritarren zati handi batek hartzen zuen parte politikan. Zenbait adituk, akademikok eta historialarik —Jean-Jacques Rousseauk, adibidez— diote demokrazia modernoek, haien izaera errepresentatiboa dela eta, ez dutela antzekotasun handirik Atenasko sistemarekin, eta, are gehiago, Ilustrazioko iturrietatik edaten dutela.

Demokrazia zuzenaren historiarako garrantzitsua da Antzinako Erroma ere, Erromatar Errepublika bereziki. Erroma demokratikoa zen hainbat zentzu zeharkako zein zuzenetan, monarkiaren arotik erori zen arte. Haren historian zehar organo nagusitzat senatua izan bazuen ere, haren funtzionamendua inoiz ez zen guztiz demokratikoa izan, antzinako funtzionarioez osatuta baitzegoen, eta hauek aholkua baino ez zuten ematen, betoa jartzeko edo legeak egiteko boterea izan beharrean. Antzinako Erromaren alderdi demokratikoa herri-batzarretan zetzan, non herria zenturiatan edo tributan antolatzen baitzen —asanblea motaren arabera— eta magistratu hautetsiek proposatutako hainbat gairi buruzko bozkaketak egiten zituen, hauteskundeak eta legeak barne. Historialari askok Errepublikaren amaieraren eragiletzat Titia Legea jotzen dute, zeina K.a. azaroaren 27an promulgatu baitzen eta kontrol xedapen asko ezabatzen baitzituen. Hori dela eta, Erdi Aroan aditubatzuen arabera, herrixka horietako sistema politikoa demokrazia zuzentzat har liteke.

Legearen inposizioa ere beregaina zen. Epaiketak tokiko komunitateek aukeratutako epaimahaiak egiten zituen, ez Erregeak berak edo jaun feudal batek inposatutako epaimahai batek, subiranotasun monarkikoaren menpean zeuden herrietan gertatzen zen bezala. Gremio profesionalek ere demokrazia praktikatu ohi zuten, haiek arautzen baitzituzten lan-baldintzak, kalitate-estandarrak eta soldatak, eta baita beren funtzionarioak hautatu ere.

### Aro Modernoa 
Legedia demokratiko modernoaren hastapenak XIII. mendeko Suitzan aurki daitezke. 1847an, suitzarrek estatutuaren erreferenduma gehitu zioten Konstituzio Nazionalari. Berehala konturatu ziren Parlamentutik zetozen legeei betoa jartzeko eskumena izatea ez zela nahikoa. 1891n "konstituzioa zuzentzeko ekimena" erantsi zioten. Urte horretatik aurrerako Suitzako ibilbide politikoa adibide erabilgarria da maila nazionaleko zuzenketa konstituzionalen erabilerari eta kudeaketari dagokionean —adibidez, Txileko Zuzenketa Konstituzionala, 2020koa, konstituzio berri bat onartzeko. Azken 120 urteetan 240 ekimen baino gehiago eraman ditu erreferendumera. Herri-ekimen gehienak eztabaidatu eta onartu egiten ditu parlamentuak, erreferendum bidez bozkatu aurretik. Erreferendumera eramaten diren gainerako ekimenetatik %10 inguru onartzen dituzte boto-emaileek. Gainera, boto-emaileek ekimenaren gobernuak berridatzitako bertsioa aukeratu ohi dute.

## Adibideak 
### Antzinako Atenas 
Atenasko demokrazia Atenasko hiri greziarrean garatu zen, Atikako lurralde mugakideekin batera, K. a. XI. mendean gutxi gorabehera. Dakigunez, Atenas lehen demokrazietakoa izan zen. Greziako beste hiri batzuek ere demokraziak ezarri zituzten, eta gehienek atenastarren ereduari jarraitu zioten arren, bat bera ere ez zen Atenaskoa bezain ahaltsua eta egonkorra izan, eta ez daude hain xehe jasota. Atenasko demokrazia zuzenean, herritarrek ez zituzten ordezkariak izendatzen haien izenean legeak eta lege proiektuak bozka zitzaten (Estatu Batuetan egiten den bezala), baizik eta bakoitzak norbere izenean bozkatzen zuela. Boto-emaileen iritzi publikoan eragina zuen antzokietan aritzen ziren poeta komikoen satira politikoak.

Solonek, Kleistenesek eta Efialtesek atenastarren demokrazia garatzen lagundu zuten. Historialariek ez dakite zein izan zen erakunde bakoitzaren arduraduna eta zein izan zen mugimendu demokratikoa era puruenean ordezkatu zuena. Ohikoena Atenasko demokrazia Kleistenesen garaian hasi zela aintzat hartzea da. Izan ere, Solonen konstituzioa erori eta Peisistratoren tiraniak ordezkatu zuen, eta Efialtesek, berriz, Kleistenesen konstituzioa modu baketsu samarrean aztertu zuen.

Perikles izan zen buruzagi demokratiko garrantzitsu eta iraunkorrena. Bera hil eta gero, Atenasko demokrazia bi aldiz eten zuen oligarkiaren iraultzak, Peloponesoko Gerraren amaiera aldera. Sistema pixka bat aldatu zen Euklidesen garaian berrezarri ondoren; dokumentu xeheenak IV. mendean gertatu zen aldaketa hori azaltzen dutenak dira, eta ez Periklesen sistemari buruzkoak. Mazedoniarrek baztertu zuten sistema hori K. a. 322an. Atenasko instituzioek nolabait berrezarri zuten gerora, baina eztabaidagarria da zenbateraino zen benetako demokrazia.

Max Weber soziologoa masa-demokrazia oro norabide zesaristan zihoalakoan zegoen. Hala dio Gerhard Casper Zuzenbide katedradunak: "Weberrek terminoa erabili zuen, besteak beste, hauteskundeen izaera plebiszitarioa, parlamentuarekiko erdeinua, gobernu barruan botere autonomoen tolerantzia eza eta buru politiko independenteak erakarri edo jasateko ezintasuna azpimarratzeko".

### Liechtenstein 
Gaur egun monarkia den arren, Europa erdialdeko herrialde honetako sistema politikoan errotuta dago demokrazia zuzena.

### Suitza 
thumb|Suitzan, erregistratu beharrik gabe, herritar bakoitzak boto paperak eta hauteskunde bakoitzerako informazio liburuxka jasotzen ditu, eta postaz itzul dezake. Suitzako sistemak demokrazia zuzenaren hainbat mekanismo baliatzen ditu. Bozak urtean lau bat aldiz antolatzen dira. Argazkian azaltzen dira Bernako herritarrek 2008ko azaroan jaso zituzten boto-paperak, bost erreferendum nazionaletarako, bi kantonaletarako, lau udaletarako eta bi hauteskundeetarako (Berna hiriko gobernukoak eta parlamentukoak), aurkeztu ziren 23 alderdi politikorenak.
Demokrazia zuzenaren erabateko aldaera Appenzell Innerrhoden eta Glaris kantonamendu suitzarretan bakarrik existitzen da. Suitzako Konfederazioa demokrazia erdi-zuzena da (demokrazia ordezkatzailea, baina demokrazia zuzenaren tresna garrantzitsuak dituena txertatuta).

Mendebaldeko herrialde gehienek ordezkaritza-sistemak dituzte.

Suitzan, maila politiko bakoitzean derrigorrezkoak edo hautazkoak diren erreferendumen zerrenda, oro har, beste edozein herrialdetan baino askoz luzeagoa da. Adibidez, Konstituzioari egindako edozein zuzenketa automatikoki bozkatu behar dute Suitzako eta kantonamenduetako herritarrek, eta, sarritan, kantonamendu/herri-mailan, organo legegileek edo/eta exekutiboek dekretatutako kopuru handi samarreko edozein finantza-erabaki ere bozkatu egin behar da.

Suitzako herritarrek erregularki bozkatzen dute maila politiko bakoitzeko edozein gairi buruz, hala nola, eskola baten finantza onarpena, kale berri baten eraikuntza, sexu lanari lotutako politika-aldaketa, aldaketa konstituzionalak edo Suitzako atzerri politika, urtean lau aldiz. 1995eko urtarriletik 2005eko ekainera bitartean, suitzarrek 31 aldiz eman zituzten bozak, 103 gai federali buruz, eta herri-mailako eta maila kantonaleko beste hainbat galdeketa ere egin zituzten. Denbora-tarte berean, Frantziako herritarrek bi erreferendumetan bakarrik parte hartu zuten .eta erreferendum bakar batean Espainiako herritarrek.

Suitzan, gehiengo soilak nahikoa dira udal eta kantonamendu mailan. Maila federaleko konstituzio-kontuetan, berriz, gehiengo bikoitzak behar dira. Gehiengo bikoitzak bozkatzen duten pertsonen gehiengoaren onespena eskatzen du, eta baita kantonamenduen gehiengoena ere. Beraz, Suitzan, herritarrek Konstituzio federalaren gaineko zuzenketa bat (hau da, herri ekimen bat) ezin da maila federalean onartu, baldin eta pertsona gehienek onartzen badute baina kantonamendu gehienek atzera botatzen badute.

1890ean, gizarte zibila eta gobernua Suitzako herritarren legedia nazionalerako xedapenak eztabaidatzen ari zirela, suitzarrek AEBetako Kongresuko gehiengo bikoitzen ideia bereganatu zuten: Ordezkarien Ganberako bozketek herritarrak ordezkatuko zituzten, eta Senatuko bozketek estatuak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordezkaritzako demokrazia

## Kanpo estekak