open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sheila Elorza

**Sheila Elorza Hernandez** (Zaratamo, Bizkaia, 1996ko ekainaren 8a) bizkaitar futbolaria da, erdilari postuan jokatzen duena.

## Kirol ibilbidea 
Athleticen hasi zuen bere ibilbidea, baina batez ere B taldean jokatu zuen, 2015ean klubetik atera baino pixka bat lehenago Lehen Mailako bi agerraldi baino ez eginda. Gero, bi denboraldi eman zituen EDF Logroñorekin. Bilbora itzuli eta denboarldi bat egin zuen San Ignaciorekin jokatzen, 2018an Eibar KErekin fitxatu aurretik; kapitain izendatu zuten, eta paper garrantzitsua jokatu zuen 2019-2020ko denboraldian goiko mailara igotzea lortu zuen eskuadran; une horretan, kontratua 2022ra luzatzea onartu zuen. Eibarrek Lehen Mailan biziraun zuen lehen denboraldian, gero zokoratu egin zen eta jarraian beste promozio bat izan zuen. Elorzak bost urte Eibar taldean jardun ondoren, 2023ko abuztuaren 31n utzi zuen kluba, eta egun bat geroago sinatu zuen Alavesekin. 

2024ko uztailean jakitera emna zen Sheila Elorza, Real Oviedo Emakumezkoen Lehen taldeko jokalaria izango zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sheila Elorza Bilbo Athletic taldean
* 
* Sheila en BDF utbol
Gitgit ur-jauzia

**Gitgit ur-jauzia** () Indonesiako Bali uhartean dagoen ur-jauzi handiena da. 1975. urtean ireki zen turismoarentzako sarbidea.

Bali uhartearen iparraldean kokaturik dago Singaraja hiriburu ohiaren eta Munduk herrixkaren artean. 

## Deskribapena 
Uharteko turismogune garrantzitsua da, duen latuerarengatik, inguratzen duen oihanarengatik eta sortzen diren igerileku naturalengatik. Arroka arteko ibilbide batez iristen da bertara.

Ur-jauziak 35 metrotako altuera du. Sasoi lehorrean ur-jauzia estua izaten da, aldiz sasoi euritsuan, urria eta martxoa artean ur asko eta indarrez erortzen da eta azpian sakonera handiko putzua eratzen du.

## Ingurua 
Gitgit ur-jauzien tenplua dago alboan. Tenplu hinduista da, balitar arkitekturaz eraikia eta apaingarriz josia. Tenplua sakratua da eta baimena behar da barrura sartzeko. Kapat ilargi betea denean ospakizun ikusgarria egiten da tenpluan.

Bhuwana Pangkung Bangka monumentuak herbeheretar kolonialisten aurka borrokatu zuten balitarrak oroitzen ditu.

## Iruditegia 

Irudi:Air Terjun Gitgit.jpg
Irudi:Gitgit 1998 04.jpg
Irudi:Gitgit waterfall 200507-1.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ritsumeikan Unibertsitatea

**Ritsumeikan Unibertsitatea** (japonieraz 立命館大学, Ritsumeikan Daigaku), 1900an sortu zuen Saionji Kinmochik mendebaldeko ikasketen eskola pribatu bezala, eta unibertsitate bihurtu zen hogeitamabi urte beranduago, 1922an.

Kanpus nagusia, Nakagyon dago, Kyotoko barrutietako bat dena. Beste campus batzuk, Kinugasan, Kusatsun eta Ibarakin daude.

## Kanpo estekak
Elías Malavé

**Elías Malavé** (1989ko urriaren 26a) arkularia da. Venezuela ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suceso Luengo

**Maria del Buen Suevento** **Luengo de la Figuera**, ezagunagoa **Suceso Luengo** izenez (La Bóveda de Toro, Zamora, 1864ko azaroaren 19a – Espainia, 1931) zamorar maistra eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
La Boveda de Toro (Zamora) herrian jaio zen, eta bertan, ziurrenik, familia giro onak bultzatuta, literaturaren esparruan eta beste emakume batzuen prestakuntzan gailentzea ahalbidetu zion beharrezko hezkuntza jaso zuen.

Maistra eta idazlea, Soriako Maistren Eskola Normaleko zuzendaria izan zen 1890era arte. Urte horretan, Habanako Eskola Normalera eraman zuten, eta bertan izan zen 1898ra arte, Kubak independentzia lortu zuen arte.

1899an Malagako Maistren Goi Eskolako zuzendari izendatu zuten, eta kargu horretan aritu zen 1910era arte. "La Normal" eskolako zuzendari izendatu zutenean, oso harrera ona izan zuen hirian eta bere lan-esparruan. Oso gertuko laguntzaileak izan zituen, hala nola María Solo de Zaldívar (Eskolako aurreko zuzendaria), Teresa Aspiazu, Aurora Larrea eta Escuela Aneja la Normal eskolako zuzendaria, Francisca Luque de Pezzi.

Bere hezkuntza-diskurtsoa 98ko krisiak markatu zuen, eta uste zuen hezkuntza eta kultura herrien arma zirela, aurrerapenaren bultzatzaileak zirela. Hortaz, Jean-Jacques Roseau, Johann Heinrich Pestalozzi, Spencer, Labra, Posada … eta Espainiako feminismoaren aitzindarien ildoari jarraitu zion. Baina, zalantza barik, bere irakaskuntza jardunaren arrastorik sakonena katolizismo soziala inspiratzen zuen ideien korrontekoa zen. Aita Manjon-en Ave Mari-ko eskolak bisitatzen zituen aldian behin Granadan, non abade horrek Sacromonteko haur baztertuei bere txirotasun-ingurunean erakusten baitzien, aire zabalean eta metodologia intuitiboa jarraituta. Bai Manjon bai Giner de los Rios bat zetozen alderdi batean: heziketaren helburua ez zen heztea, gizon osoak heztea baino. Horixe izan zen bere gain hartu zuen pentsamoldea berak irakasten zuen kolektiboarentzat: emakumeentzat.

Berrikuntza pedagogikoaren lan nabarmenena bere ekintza-eremuan izan zen: Maistren Eskola Normala. Jarduerak (suediar gimnastika barne, bisitak eta txangoak), zientzia- ikasketa praktikorako laborategiak, liburutegia, ikasgai bakoitzerako berezko metodologien eskakizuna, irakasleen espezializazioa, ikasgaien kontzentrazioa edo ordutegien murrizketa.

Hori guztia *Anteproyecto de Organización de Escuelas Normales de Maestras* (Maistren Eskola Normalak Antolatzeko Aurreproiektuan) jaso zen, 1903an Teresa Aspiazurekin batera egindakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius bibulus

***Cortinarius bibulus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Gomphos bibulus*, *Cortinarius pulchellus*, *Cortinarius americanus*, *Hydrocybe bibula*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,5 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, oso txikia, konikoa, zabaldu-titiduna, gris-more iluna,  edo more iluna, fibriloso samarra ertzean.

**Orriak:** Zabal, hasieran urdin-moreak, gero herdoil kolorekoak.

**Hanka:** Luzanga zuzena edo okerra; more iluna, fibriloso samarra; zurbilagoa oinarrian, arrosa-purpura kolorekoa. Errezelak espiral formako eremu zurixkak eta fibrilosoak eratzen ditu batzuetan.

**Haragia:** Kolore berekoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Bibulus* epitetoa latinetik dator, eroso edaten duena, esan nahi duen, “bibulus” hitzetik. Eremu zingiratsuetan hazten delako. 

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Lur zingiratsuetan eta haltzen azpian agertzen delako ezagutzen da. Hau da aurki daitekeen *Cortinarius* txikiena.

## Sasoia eta lekua 
Eremu zingiratsuetan, haltzen urkien eta lizarren azpian. Urria

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zariquieya

**Zariquieya** Carabidae familiako kakalardo troglobio genero bat da, Kataluniako haitzuloetan bizi dena. Generoa 1924ean identifikatu zen, eta Rene Jeannel bioespeleologoak Ricardo Zarikiegi Ezenarro ikerlari nafarraren omenez izendatu zuen. Zariquieya generoaren bi espezie ezagutzen dira:

* *Zariquieya boumortensis* Faille, Fresneda & Bourdeau, 2011.
* *Zariquieya troglodytes* Jeannel, 1924.
## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Cortinarius caesiocortinatus

***Cortinarius caesiocortinatus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Phlegmacium caesiocortinatum*, *Cortinarius turbinatorum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-irregularretik lau ganbilera, titi zabal samar zalantzagarriarekin. Haragitsua eta trinkoa gainazal fibrilatu samarrarekin, ertzerantz biribildua eta erdialderantz ziztada latzekin estalita. Ertzean horia edo hori zikina, erdia ilunagoa, gorrixka.

**Orriak:** Nahikoa estu eta orritxo ugarirekin, moztuak edo ertza bat-bateko amaierarekin eta dekurrenteetarako joerarekin. Hasieran oso zurbilak, more koloreko edo gorrixka-adreilu koloreko tonurik  gabe okrerako joerarekin, gero kafesne kolore argiarekin. Ertz leuna edo pixka bat zerra formarekin, zurbilagoa.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3,5 eta 6 cm bitarteko garaierarekin eta 1 eta 2 cm bitarteko diametroarekin, oso gogorra, erregular samarra, baita okertua edo konprimitua ere, erraboil azpi-marjinatu batekin, zurixkatik okre-horixkara, batzuetan tonalitate berdexkekin eta baita moreraino ere. Gortina ugarirekin, tonu zurbilekoa lilarako joerarekin.

**Haragia:** Funtsean argia, zurixka, urdinxka eta horixka koloreko ñabarduraren batekin, batez ere hankan. Usain aromatiko arin batekin. Zapore melekarekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Caesiocortinatus* epitetoa latinetik dator, urdin-gris, esan nahi duen, “caesius” hitzetik. Gortinaren koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius arquatus* taldeko espezieen antzekoa.

## Sasoia eta lekua 
Udaren amaieratik udazkenera. Urria. Koniferoetan eta hostozabaletan, lurzoru karetsuetan.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Austria‎, Danimarka‎, Norvegia‎, Suedia‎‎, Espainia‎, Frantzia, Italia‎, Erresuma Batua, Alemania‎, Polonia‎, Pirinioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merkuriar iraunkor

**Merkuriar iraunkorra** (*Mercurialis perennis*) Euphorbiaceae familiako landare-espezie baten izen arrunta da. Libragarri moduan erabiltzen dute.

## Deskribapena 
Landare bizikorra, dioikoa, kizkurra, sakabanatua eta ilelatza da. 20-50 cm-ko altuera duten zurtoin sinpleak, tenteak, belarkarak, zorroztarriak oinarrian, soilik mintz-katafiloekin, oso hostotsuak goiko aldean; errizoma herrestaria. (2)4-11 x (1)3-6 mm-ko hosto meheak, sorta berde ilunekoak eta argiagoak, apur bat ilelatzak, trikoma zurrun ugariagoak dituztenak enbidoan, obadetan edo obado-lantzeolatuetan, krenatu-horzdunak, akuminatuak, kordatuak edo kuneatuak; 5-15 mm-ko hosto-txorten ilelatzak; estipula triangeluar ilelatzak. Lore maskulinoak glomerulu txikietan (6-12), urrutikoak, pauzifloroak, hostoak baino luzeagoa den pedunkulu filiforme baten gainean; lore femenino bakartiak, bikiak edo 4 lorerainoko faszikulu laxoetan, luzaro pedunkulatuak. 2 mm-ko sepaloak, obulutegi zabalak, glabroak, berdexkak. 4-5 x 6-8 mm-ko fruitua, dentsitate ilelatza; 5 (7) cm-rainoko pedunkulua heldutasunean. 3-3,5 mm-ko haziak, globulosoak, grisaxkak, apur bat zimurtsuak. Kromosoma-kopurua hau da: 2n = 42*, 64, 66*, 84*.

## Banaketa eta habitata 
Mendiko leku fresko eta itzaltsuetan dago, pagadietan eta harizti atalaseetan, lurzoru eutrofikoetan; 100-1750 metroko altitudean. Europan zehar irregularki banatuta dago, mendebaldeko Asiara eta iparraldeko Afrikara iristen da. Iberiar penintsulan, batez ere iparraldeko aldean dago, baina Andaluziako hegoaldeko leku isolatuetara ere iristen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glomerulu

**Glomerulua** izan daiteke:
* Giltzurrun-glomerulua, giltzurruneko unitate anatomiko funtzionala, odol-plasma garbitzeko eta iragazteko eginkizuna duena;
* Botanikan, glomerulua, lore, espora eta abarrez osaturiko mordo edo multzo trinkoa;
* Usaimen-glomerulua, usaimen-erraboilduaren igarotze-estazioa eta usaimen-seinalearen transdukzioa.
Chapultepec gaztelua

**Chapultepec gaztelua**, , Mexikoko Mexiko Hiria hiriburuan dagoen gaztelu bat da, Chapultepec basoan.

## Historia 
Espainia Berriko Erregeorderriaren garaian eraiki zen, 1778-1787 artean. Bernardo de Gálvez espainiar militarrak eraikitazea agindu zuen.

## Eraikina 
11,8 hektareatako azalera du eta itsas mailatik 2.325 metroko garaieran dago. Barroko eta neoklasiko estiloaz eraikia dago.
Hugues de Revel

**Hugues de Revel** (? - Lur Santua, 1277) Ospitaleko Zaldunen 20. Maisu Handia izan zen 1258etik hil zen arte.

Iturri batzuen arabera, Dofinerrikoa zen jatorriz, eta, beste batzuen arabera, ingelesa edo normandiarra. 1243tik 1248ra Zaldunen Krakaren agintea izan zuen eta 1251tik 1258ra Ordenaren Komandante Handia izan zen.

1258an Guillaume de Chateauneuf hil ondoren aukeratu zuten Maisu Nagusi. San Sabasko Gerraren ondorioei aurre egin zien Akreko gotorlekuaren kontrolagatik. Tabor mendiko beneditarren abadia eskuratuta, Ordenaren domeinuak handitu zituen, baina Zaldunen Kraka galdu zuen mamelukoen aurrean. Hainbat aldiz aldatu zituen Ordenaren estatutuak eta usadioak eta ohiturak bildu zituen.
Sphaerechinus granularis

***Sphaerechinus granularis*** Toxopneustidae familiako itsas-triku bat da, bere kolore moreagatik ezaguna. Mediterraneoan eta Ozeano Atlantikoaren ekialdean aurki daiteke.

## Deskribapena 
*S. granularis* itsas-triku handi bat da, pixka bat zapala dortsalki, 15 zentimetro arte haz daitekeena. Bi barietate daude kolorearen arabera, biak dira moreak, baina batek arantza zuriak ditu. Arantzak laburrak eta kamutsak dira, guztiak luzera berdinekoak, lerro ordenatuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txakur Patruila

***Txakur Patruila*** () kanadar marrazki biziduneko telesaila da, Keith Chapmanek Nickelodeonentzat egina.

Kanadako saio hori 2013an estreinatu zuen Nickelodeon kateak Ameriketako Estatu Batuetan. Euskal Herrian neska-mutikoek ikusi ahal izan dute, baina gaztelaniara eta frantsesera bikoiztuta. Orain, berriz, euskaraz gozatzeko aukera izango dute Makusin. 11 denboraldi eta 262 atal egin dituzte dagoeneko.

## Sinopsia 
Txakurkume talde bat da protagonista: Marshall, Rubble, Chase, Rocky, Zuma, Skye, Everest (2. denboraldian sartua), Tracker (3. denboraldian sartua), Ella eta Tuck (Mighty Pups Super Paws taldean sartuak) eta Rex (7. denboraldian sartua). Ryder izeneko 10 urteko teknologian aditua den mutil batek zuzentzen ditu. Arazoak konpontzeko trebetasunen nahasketa paregabearekin, ibilgailu bikainekin eta txakurtxo politen umore mordoarekin, Txakur Patruilaren kideek arrisku handiko erreskate-misioetan lan egiten dute, Badia Abenturako komunitatea babesteko.

Txakurkume bakoitzak nortasun berezia du, eta trebetasun desberdina ematen dio taldeari. Talde-lanaren eta herritartasun onaren garrantziaren adibide dira. Guztiek motxila bereziak dituzte bizkarrean edozer gauza maneiatzen laguntzeko - katutxoak erreskatatzeko gizakiak salbatzera, tren bat harkaitz-lerradura batetik, etab. - Eta ez du axola abentura zein handia den, Txakur Patruilak beti egongo da hor, gu salbatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bogotako kartela

**Bogotako kartela**, Kolonbiako Bogota hiriburuan egoitza duen drogaren kartel eta erakunde kriminal bat izan zen. 1970-2010 artean jardun zuen.

1980ko eta 1990eko hamarkadetan Bogotako kartelak Medellingo kartela kideez hornitzen zuen. Elkarlanean jardun eta Bogotako kartelako kideak Medellingo kartelako kide izatera igaro ziren.

Erakunde kriminal honetako lehen buruzagietako bat Justo Pastor Perafán izan zen, honek Bogotako kartelaz gain Popayán egotza zuen Caucako kartela ere zuzentzen zuen. Perafánek narkotrafikoa eta herrialde askotara hedatzen zen aktiboen zuriketarako enpresa sareari esker dirutza handia pilatu zuen.  logró amasar una inmensa fortuna producto del narcotráfico y la creación de empresas para el lavado de activos que se extendían por varios países. Perafánek Medellingo kartela eta Caliko kartelarekin harremanak izan zituen, azken bi hauen elkarren etsaiak izan arren.
Thale Rushfeldt Deila

**Thale Rushfeldt Deila** (2000ko urtarrilaren 15a) Norvegiako eskubaloi jokalaria da Odense Håndbold eta Norvegiako talde nazionalean jokatzen duena. Europako txapelduna eta Munduko azpitxapelduna izan da 2022 eta 2023 urteetan. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen Parisen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Laura Glauser

**Laura Glauser** (1993ko abuztuaren 20a) CSM Bucuresti eta Frantziako talde nazionalean jokatzen duen eskubaloilari frantziarra da. 2016ko eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko dominak lortu zituen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Vilde Ingstad

**Vilde Ingstad** (1994ko abenduaren 18a) Norvegiako eskubaloi jokalaria da CSM Bucureρti eta Norvegiako talde nazionalean jokatzen du.

2014an egin zuen debuta Norvegiako talde nazionalean. 10 urte beranduago bere lehen domin olinpikoa lortu zuen Parisen urrezkoa irabazita.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Alicia Toublanc

**Alicia Toublanc** (1996ko maiatzaren 3a) eskubaloiko jokalari frantziarra da eta SCM Râmnicu Vâlcean eta Frantziako talde nazionalean jokatzen du. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruth Chepngetich

**Ruth Chepngetich** edo '''Ruth Chepng'etich''' (1994ko abuztuaren 8a) kenyar kirolaria, errepideko korrikalaria da, atletismoan lehiatzen den kirolaria, maratoiko proban espezialista.

2019ko munduko txapelduna da, eta Chicagoko maratoian hiru aldiz irabazi zuen, 2021, 2022 eta 2024an irabazi baitzuen, non munduko errekorra ezarri zuen.  Maratoian 2:11 eta 2:10eko hesiak hautsi dituen lehen emakumea da, 

## Nazioarteko palmaresa 
## Lorpenak 
### Marka pertsonalak 
### Nazioarteko lehiaketak 
### Txapelketa nazionalak 
*

* Kenyako Atletismo Txapelketa 
** 10,000 metro: 2022
* Kenyako Kros Txapelketak
** Senior emakumeen lasterketa: 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ángel Aznar y Butigieg

**Ángel Aznar y Butigieg** politikari eta militar espainiarra izan zen.

## Biografia 
Militar familia batean jaioa, Justo Aznar y Butigieg XIX. mendeko politikari, militar eta enpresari garrantzitsuaren anaia izan zen. Hirugarren Gerra karlistako militar gisa ospea lortu zuen. Dibisioko jeneral mailara igo zen 1895ean.

1896 eta 1905 artean sei aldiz hautatu zuten diputatu, eta 1907an teniente jeneral mailara iritsi zen. Gerra ministroa izan zen, José Canalejasek 1910eko otsailean bere gobernuan sartu ondoren. Ministro kargua hartu zuenetik, ordezko soldadutzaren erreforma eta haren unibertsalizazioa sustatu zituen, azkenean 1912ko Armadaren Errekrutamendu eta Ordezkatze Legearen bidez gauzatu zena.

Madrilen hil zen 1924ko martxoaren 8an, goizeko 7ak aldera, eta bere jaioterrian, Totanan, lurperatu zuten.

## Kanpo estekak
Nguyễn Hoàng Phi Vũ

**Nguyễn Hoàng Phi Vũ** (Hải Dương, 1999ko ekainaren 27a) arkularia da. Vietnam ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diccionario histórico-geográfico-descriptivo de los pueblos, valles, partidos, alcaldías y uniones de Guipúzcoa

***Diccionario Histórico-Geográfico-Descriptivo de los Pueblos, Valles, Partidos, Alcaldías y Uniones de Guipúzcoa, con un apéndice de las cartas-pueblas y otros documentos importantes*** Pablo Gorosabelek 1862an plazaratu zuen lan handia da. Hiztegiak Gipuzkoako toki entitate guztien deskripzioa eskaintzen du, "ahalik eta osatuena eta zehatzena" izan nahi duena, bere Zuzenbide publikoaren historiari arreta berezia eskainiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pietatea (Oteiza)

**Pietatea** Arantzazuko santutegiaren fatxada nagusian goian dagoen Jorge Oteizaren eskultura da. Behean fatxadan bertan Apostoluen Frisoa dago. 1969ko urriaren 21ean kokatu zuten.

Txabi Etxebarrietaren heriotzak, 1968ko ekainean, biziki hunkitu zuen Jorge Oteiza. *Par móvil* eskultura eskaini zion, hil zuten tokian bertan 90eko hamarkadaren hasieran kokatua, eskultoreak hala nahita, nahiz eta orduan, Oteizak adierazi ere zuen Etxebarrietak hildako José Pardines guardia zibilari eskaintzen ziola, baita ere. 

Dena den, Oteizak bere lagunari eskaini zion eskultura adierazgarriena *Pietá* da, Arantzazun instalatu zena. Hauxe adierazi zuen (erdarazkoaren itzulpena):

Arantzazu XX. mendeko euskal artearen obra garrantzizkoa da, bere garaian gaur egun oso ezagunak diren artista batzuen bultzada izan zena (Saenz de Oiza, Laorga, Oteiza, Ibarrola…), eta euskal kulturari artelan ikaragarria eman ziona.

## Iruditegia 

Fitxategi:Arantzazu fachada 2.JPG| Arantzazuko fatxada 
Fitxategi:Pietatea Donostia Oteiza.jpg|Donostiako Pietatea
Fitxategi:Pietat de Jorge Oteiza a l'església d'Orio 20180803 122620.jpg|Orioko Pietatea
Fitxategi:Oteiza Museoa - Museo Oteiza - Altzuza 45.jpg|Altzuza Museoan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claude Hagège

**Léon Hagège**, edo **Claude Hagège** (arabieraz : كلود حجاج), (Kartago, Tunisia, 1936ko urtarrilaren 1a), hizkuntzalaria da.  Haurtzaroa Tunisian iragan zuen, giro poliglota batean. Sei urtetik aurrera bere hizkuntzan mintzatzen da jendearekin, eta hizkuntzak ikasten eta aztertzen hasten da, pentsaera librea erabiliz.

Haren iritziz, ingelesa pentsamendu bakarraren bektorea dela dio *Contre la pensée unique* liburuan (2012). Hala ere, zehazten du ingelesa "izpiritu libreen" euskarria ere badela, "pentsamendu libertario [...] baten euskarria, askatasuna defendatzen duena, askatasun faltsuaren aurka, zeina neoliberalismoa den, hau da, dirua egiteko askatasuna, horretarako dohakabeez baliatuz".

Euskararen eta Frantziaren menpeko beste hizkuntzei buruz, zera adierazi du: "Frantsesa ez zen bretoieraren edo gaskoiaren kaltetan inposatu bere ustezko hizkuntza dohainengatik, baizik eta erregearen hizkuntza zelako eta gero Errepublikarena. Beti da horrela, funtsean: mintzaira bat ez da sekula garatzen bere hiztegiaren aberastasunagatik edo gramatikaren konplexutasunagatik, baizik eta erabiltzen duen estatua militarki ahaltsua delako – besteak beste, kolonizazioa izan zen – edo ekonomikoki "globalizazioa" delako".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salomé Kora

**Salome Kora** (San Galo, Suitza, 1994ko urtarrilaren 8a) Suitzako kirolaria da eta atletismoan lehiatzen da. Urrezko domina bat irabazi zuen 2021eko Nazioen arteko Europako Atletismo Txapelketan, 100 metroko proban.

## Bizitza 
Aita benindarra eta ama suitzarrar ditu. Oberegg auzoan jaio ondoren, Kora sei urterekin bere familiarekin Beninera joan zen bizitzera bost urtez.  Suitzara ikastera itzulita, 2011n atletismo ibilbideari ekin zion gazteen zirkuitu nazionalean abiadura lasterketetan lehiatuz.

Korak 2015ean egin zuen debuta nazioartean, Estoniako 23 urtez azpiko Europako Txapelketan 100 metroko lasterketan parte hartu zuen. 2016an Herbehereetako Europako Txapelketan seniorren artean egin zuen debuta, 4x100 erreleboarekin ere lehian, azken helmugan laugarren geratuz. Emakumezkoen errelebo azkarrarekin, Korak nazioarteko ekitaldi askotan parte hartu zuen, hala nola Rio de Janeiron 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan. Munduko Txapelketako bi edizio jarraian ere parte hartu zuen, 2019an Qatarren podiumera hurbildu zen errekor nazionalarekin; eta erreleboarekin jarraian urrezko bi domina irabazi zituen 2017ko Universiadetan (non banakako brontzea ere irabazi zuen ) eta 2019an.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ismael Zambada García

**Ismael Mario Zambada García**, ezizenez *el Mayo* edo *don Mayo* (1948ko urtarrilaren 1a, El Álamo, Sinaloa), mexikar droga-trafikatzaile bat da. 

Joaquín *El Chapo* Guzmán eta Juan José *El Azul* Esparragoza droga-trafikatzaileekin batera Sinaloako kartelaren buruetako bat izan zen, baina kartelaren hainbat betebehar tarteko buruzagien esku lagaz.
Salome Lang

**Salome Lang** (Hohenems, Suitza, 1997ko azaroaren 18a) Suitzako kirolaria da eta atletismoan lehiatzen da. Urrezko domina bat irabazi zuen 2021eko Nazioen Arteko Europako Atletismo Txapelketan, altuera jauziko proban.

## Kirol ibilbidea 
2013ko Europako Gazteen Udako Olinpiar Jaialdian (EYOF) lortu zuen bere lehen nazioarteko esperientzia, Utrechten, eta zazpigarren postuan amaitu zuen, 1.72 metroko jauziarekin. Hurrengo urtean, 2014ko Udako Olinpiarretan lehiatu zen, eta bosgarren postua lortu zuen 1,73 metroko jauziarekin. 2015eko Europako Gazteen Atletismo Txapelketan parte hartu zuen, Eskilstunan, eta zazpigarren amaitu zuen, 1.79 metroko jauziarekin. IAAFeko U20 Munduko Txapelketan ere 7. postuan amaitu zuen Bydgoszcz-en, 1.83m metroko altuerarekin. Bera laugarren izan zen 2017an U23 Europako Atletismo Txapelketan berriro ere Bydgoszcz-en 1.86 metroko jauziarekin. 2020an Suitzako barne errekor berria ezarri zuen gorako jauzian, eta 2016an eta 2019, 2020 eta 2021etik aurrera barnealdean ere bai.

2021eko ekainaren 20an, Langek sailkatzeko olinpiar estandar bat eta 1,96 metroko erregistro suitzar bat lortu zituen, eta zentimetro batez hautsi zuen Sieglinde Caduschek 1995etik zuen errekorra, Cluj-Napocan, Lehen Ligako Europako Taldeen Txapelketan. Horrek bere lekua ziurtatu zuen 2020ko Tokioko Udako Olinpiar Joko atzeratuetan.

2024ko ekainean Europako Atletismo Txapelketarako hautatua izan zen Erroman.

### Marka Nazionalak 
* Altuera jauzia: **1,96 m**   Cluj-Napoca, 2021eko ekainaren 20a
* Barruko altuera jauzia: **1,94 m**  San Gallen, 2020ko otsailaren 16a

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mike Lazaridis

**Mihal "Mike" Lazaridis** (Istanbul, Turkia, 1962eko martxoaren 14a) greziar jatorriko kanadar negoziogizon eta enpresaburu bat da.

1984an Douglas Freginekin batera Research In Motion enpresa sortzeagatik ezaguna da, Blackberry mugikor telefonoen ekoizlea.
Douglas Fregin

**Douglas Fregin**, kanadar enpresaburu eta ingeniari bat da.

1984an Mike Lazaridisekin batera Research In Motion enpresa sortzeagatik ezaguna da, Blackberry mugikor telefonoen ekoizlea.
Handiegia erortzeko

«**Handiegia erortzeko**» (**TBTF**, ingelesezko *Too Big to Fall*) banku eta finantzen teoria bat da, esaten duena enpresa batzuk, bereziki finantza erakunde batzuk, hain handiak direla eta euren pisu ekonomikoa hain handia dela, ezen haien porrota hondamendia izango bailitzateke sistema ekonomikoarentzat. Hori dela eta, gobernuaren laguntza jaso beharko lukete balizko porrot bati aurre egin behar diotenean. Stewart McKinney kongresista estatubatuarrak Kongresuko audientzia batean ezagun egin zuen «handiegia erortzeko» terminoa, 1984an, Federal Deposit Insurance Corporationek Continental Illinoisen egindako esku-hartzea ekonomikoa eztabaidatzen ari zirela. Terminoa noizbehinka erabili da prentsan, eta ideia horietatik abiatuta egin dira ondoren banku-erreskateak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
BlackBerry Limited

**BlackBerry Limited**, formalki **Research In Motion** edo **RIM**, Kanadako zibersegurtasunean espezializatutako software enpresa bat da. Mundu mailan telefono adimendun eta tabletak diseinatu eta ekoizteagatik ezaguna da, bereziki BlackBerry mugikorrak.

1984an Mike Lazaridis enpresaburuak eta Douglas Fregin ingeniariak sortu zuten, 1980ko eta 1990eko hamarkadan hainbat herrialdeetan telefonia mugikorraren sektorean lider bilakatuz, bereziki AEBetan. Baina Apple Inc. mugikorrek eta Android mugikorrentzako sistema eraginkorrak izandako hedapen eta arrakastaren ondorioz diru galera handiak jasan zituen.

2013ko urtarrilaren 30ean enpresak bere izena BlackBerry izatera aldatuko zuela iragarri zuen.

## Ikus, gainera 
* BlackBerry

## Kanpo estekak
Edmond James de Rothschild

**Abraham Edmond Benjamin James de Rothschild**,  (1845eko abuztuaren 19a, Boulogne-Billancourt, Frantzia - 1934ko azaroaren 2a, Boulogne-Billancour, Frantzia), frantziar bankari, filantropo eta negoziogizon judu bat izan zen, Rothschild bankari familiaren senidea.

Sionista sutsua izan zen eta Israelgo estatuaren babeslea izateaz gain hura sortzeko dirulaguntzak eman zituen.

## Ikus, gainera 
* Rothschild

## Kanpo estekak
Maurice de Hirsch

**Moritz Freiherr von Hirsch auf Gereuth**,  eta  (1831ko abenduaren 9a, Munich, Bavaria - 1896ko apirilaren 21a, Hurbanovo, Austriar-Hungariar Inperioa), alemaniar negoziogizon eta filantropo judu bat izan zen. 

Europan juduak eta judaismoaren aldeko erakunde ugari diruz lagundu zituen. Judu Kolonizazioaren Elkartea sortu zuen eta Argentinarako eskala handiko juduen emigrazioa bultzarazi.
Independentziaren Alderdia (Palestina)

**Independentziaren Alderdia**, , Palestinako alderdi arabiar nazionalista bat izan zen. Palestinako Britainiar Mandatuaren garaian jardun zuen.

1932ko abuztuaren 14an Muhammad Izzat Darwaza, Fahmi al-Abboushi, Mu'in al-Madi, Akram Zu'aytir, ‘Ajaj Nuwayhid, Rashid al-Hajj Ibrahim, Subhi al-Khadra eta Salim Salamahek sortu zuten. 1947an desegin zen.
Israel Zangwill

**Israel Zangwill** (1864ko urtarrilaren 21a, Londres - 1926ko abuztuaren 1a, Midhurst, Mendebaldeko Sussex), britainiar idazle judu bat izan zen. 1903an Edith Ayrton britainiar sufragistarekin ezkondu zen.

XIX. mendeko sionismoaren sorreran berebiziko garrantzia izan zuen eta Theodor Herzlekin elkarlan estua izan zuen. Hasiera batean Palestinan juduen estatu bat sortzearen defendatzailea izan zen arren gerora territorialismo sionistaren babeslea izan zen, alegia, estatu judu baten sorreraren aldekoa, baina ez Lur Santuan derrigorrean.
Territorialismo sionista

**Territorialismoa** edo **estatismoa**, lurralde judu homogeneo bat sortzeko helburua zuen mugimendu politiko bat izan zen, ez derrigorrean Israelgo Lurraldean, ezta estatu independiente gisa ere. 1903-1905 arteean sortua izan zen.

Lurralde judu hori munduko hainbat kokalekutan proposatu zuen, tartean Uganda Eskema, Argentina, Ukrainia, Krimea, Birobidzhan, Ekuador, Galveston (AEB), Australia edo Surinamen.

## Ikus, gainera 
* Uganda Eskema

## Kanpo estekak
Judu Kolonizazioaren Elkartea

**Judu Kolonizazioaren Elkartea**, , 1891ko irailaren 11n Maurice de Hirsch frantziar bankari juduak sortutako erakunde bat izan zen. Bere helburua Errusia eta Ekialdeko Europako juduen emigrazio masiboa bulatzaraztea zen, nagusiki Ipar Amerika (AEB eta Kanada), Hego Amerika (Argentina eta Brasil) eta Otomandar Inperioaren lurraldetara.

Gaur egun oraindik ere **Judu Karitatearen Elkartea** izenez jardunean jarraitzen du.
Amilina

**Amilina**, **irleetako polipeptido amiloidea** edo **IAPP** () 37 hondakineko hormona peptidiko bat da, pankrearen zelula betek intsulinarekin batera jariatzen dutena (amilina intsulinarekin alderatuta, 1:100 arrazoiaren inguruan).

## Garrantzi klinikoa 
Polipeptido amiloide intsulinoma (IAPP, edo amilina) 2. motako diabetes mellitusa duten edo intsulinoma bat duten pazienteen irlatxo pankreatikoetan aurkitu ohi da. Amilinaren eta 2. motako diabetesaren arteko lotura aspalditik ezagutzen da, baina zailagoa izan da amilinaren funtzio eragile zuzena ezartzea. Duela gutxiko emaitzek iradokitzen dutenez, amilinak, Alzheimerren gaixotasunarekin lotutako β-amiloideak (Abeta), esaterako, intsulina sortzen duten beta zeluletan zelula-heriotza apoptotikoa eragin dezake, eta efektu hori garrantzitsua izan daiteke 2. motako diabetesaren garapenean. Azkenik, duela gutxi egindako ikerketa batek jakinarazi du eragin sinergikoa duela arratoi lodietan leptina eta amilina kidetzearekin pisua galtzean, leptinarekiko sentikortasun hipotalamikoa berrezartzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simone Cantarini

**Simone Cantarini** edo **Simone da Pesaro**, *Il Pesarese* deitua (Pesaro, 1612ko apirilaren 12a – Verona, 1648ko urriaren 15a) italiar margolari eta grabatzailea izan zen.

Merkatari aberatsen familia batean jaio zen. Bere lehen maisua Giovanni Giacomo Pandolfi izan zitekeen, eta Veneziara egindako bidaia batean Sante Perandaren eragina jaso zuen. Pesarora itzulita, Agustindarren Ordenako lehen enkarguak jaso zituen. Claudio Ridolfiren ikasle gisa veneziar estiloa ikasi zuen. Guido Reniren eragina ere jaso zuen, eta litekeena da 1634 inguruan Bolognako haren estudioan sartu izana. Grabatuaren teknika ere han ikasi zuen. 1639an Pesaron itzuli zen eta 1640 edo 1641ean Erromara joan zen.

Bere estudio propioa ireki zuen Bolognan, 1642an Reni hil ondoren, eta bertako margolarien maisu izan zen. 1647an, Mantuako dukeak erretratatzera gonbidatu zuen, baina agur esan zioten erretratua amaitzen berandutu zelako. Gaixotasun larria zuen Veronara joan eta han hil zen. Biografo batzuek diote aurkari batek pozoitu zuela.

Estilo originaleko historiako margolanak eta erretratuak egin zituen, Boloniako klasizismoaren ezaugarriak naturalismo ausartarekin nahastuz.

Kontrarreformaren margolaria ere izan zen, Itun Berriko gai erlijiosoen margolaria, bereziki Familia Santua eta Ama Birjina.

## Iruditegia 

Simone Cantarini - The risen Christ.jpg|*Berpiztutako Kristoa*
Simone Cantarini - Saint Peter healing the cripple.jpg|*San Petri gizon elurtua sendatzen*
Seiter - Noli me tangere.jpg|*Noli me tangere*
Simone Cantarini - Rest on the flight into Egypt.jpg|*Atsedena Egiptora egindako ihesaldian*
Simone Cantarini - Saint Cecilia.jpg|*Santa Zezilia*
Simone Cantarini - Archangel Michael with Hagar and Ishmael in the Desert.jpg|*Gabriel goiaingerua Hagar eta Ismaelekin basamortuan*
Simone Cantarini - Double portrait.jpg|*Eserita dagoen zaldunaren eta arrosarioa duen andrearen erretratua*
Simone Cantarini - Mars, Venus and Cupid.jpg|*Marte, Venus eta Kupido*

## Kanpo estekak
Maria do Rosário Pedreira

**Maria do Rosário Pedreira** (Lisboa, Portugal, 1959) portugaldar editore eta idazlea da. Leya, Portugalgo argitaletxe ezagunenetakoaren editore arduraduna da.

## Bizitza 
Lar Educativo João de Deus ikastetzena ikasi zuen, eta han lehen hezkuntza  egin zuen. 1981ean Hizkuntza eta Literatura Modernoetan lizentziatu zen, frantses etai ngeles ikasketen aldaeran, Lisboako Unibertsitatean. 

### Lan ibilbidea 
Bost urtez irakasle izan zen 1980ko hamarkadan. 1987an António Manuel Baptista irakaslearen aren ahaleginari esker editorea izan zen. Jarduera hau dibulgazio zientifikoko liburuen arloan hasi zuen.

1989tik 1998ra *Clube das Chaves* gazte bildumaren egilea izan zen, Maria Teresa Maia Gonzalezekin batera, 21 izenburu argitaratuta. *Detective Maravilhas* gazte bilduma ere argitaratu zuen, 17 liburukirekin, 2000. urtean. editore lan egiten du, Temas & Debatas eta Gradiva-n ibili ondoren. Haur eta gazteentzako narratzaile nabarmena da, eta bertan giza eta kultur balioen transmisioa nagusi delarik, baita genero poetikoan ere, besteak beste, "*Etxea eta liburuen usaina*" (A Casa e o Cheiro dos Livros, 1996)*, "*Haizearen Kantua Altzifreetan*" (O Canto o do Abanico noes Ciprestes*, 2001) edo "*Ondoren izenik gabe*" (*Nenhum Nome Depois*, 2004) tituluekin. Autorearentzat etxea mundu bat balitz bezala har daiteke, non oroimenaren edo nostalgiaren itxuran irauten duen guztia gordetzen den.

Hainbat musikarirentzako lidatzui ditu abestiak, besteak beste,  Carlos do Carmo, António Zambujo, Aldina Duarte, Ana Moura edo Salvador Sobral.

## Bizitza pertsonala 
Manuel Alberto Valente Porto argitaletxeko zuzendari eta editorearekin ezkondu zen.

## Lanak 
### Katalanerako itzulpenak 
* *Trikimailuak eta zibak*. Edizio elebiduna katalanez eta portugesez. Antoni Xumet Rossellók itzulia. El Gallo Editor, 2009ko maiatza. 

### **Erromantzea** 
* *Alguns homens, duas mulheres e eu*, 1993

### **Ipuinak** 
* *Chilli* com Laura - na Antologia «Picante - Histórias que Ardem na Boca» (2011)

### **Poesia** 
* *A Casa e o Cheiro dos Livros*, 1996 - Prémio Maria Amália Vaz de Carvalho (1996)
* *O Canto do Vento nos Ciprestes*, 2001
* *Nenhum Nome Depois*, 2004
* *Poesia Reunida*, 2012
* *O Meu Corpo Humano*, 2022 - Prémio Literário Casino da Póvoa 2023

### Gazte literatura 
* *O Clube das Chaves*  (cegilekide) (21 volumes, 1989-1998)
* *Detective Maravilhas* (19 volumes, 1997 até hoje)
* *A Ilha do Paraíso*, 2000
* *A Biblioteca do Avô*, 2005
* *A minha primeira Amália*, ilustrações de João Fazenda, 2012
* *Portuguesas Extraordinárias*, ilustrações de Elsa Martins, 2018

### **Musikarako letrak** 
* *Flagrante* - António Zambujo
* *O amor não se desata* - Aldina Duarte
* *Ninharia* - Ana Moura
* Mano a Mano - Salvador Sobral

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Doshisha Unibertsitatea

1875ean sortu zuen Joseph Hardy Neesimak mendebaldeko ikasketen eskola pribatu bezala, eta unibertsitate bihurtu zen berrogeita bost urte beranduago, 1920an.

Kanpus nagusia, Kamigyōn dago, Kyotoko barrutietako bat dena. Beste campus batzuk, Muromachin, Kyōtanaben eta Karasuman daude.

## Kanpo estekak
Manfred Barth

**Manfred Barth** (Hanburgo, 1945eko uztailaren 31) arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ursula Büschking

**Ursula Büschking** (Braniewo) arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuela Dachner

**Manuela Dachner** (1960ko ekainaren 15a) arkularia da. Mendebaldeko Alemania ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexandra Lucas Coelho

**Alexandra Lucas Coelho** (Lisboa, 1967) portugaldar kazetari eta idazle bat da. 1987az geroztik ari da kazetaritza lanetan.

## Biografia 
Lisboan jaio zen, 1967an, gutxigatik ez zen jaio Gatz uhartean, Cabo Verden.

Antzerkia ikasi zuen Instituto de Formação, Investigação e Criação Teatral erakundean, Lisboan. Universidade Nova unibertsitatean Komunikazio Zientzietan lizentziatua, *Público* egunkariko korrespontsal gisa lan egin zuen, Ekialde Hurbilean eta Erdialdeko Asian zehar bidaiatu ondoren. Esperientzia bere lehen liburuetan jaso zen, *Oriente Próximo e Caderno Afegão* (Ekialde Hurbila eta Afganistango Koadernoa) bidai erreportajeetan.

2012an, bere lehen eleberria argitaratu zuen, *E a noite roda* (Eta badoa gaua).

Jerusalemen eta Rio de Janeiron bizi izan zen 2011tik 2014ra.

## Ekialde Hurbilean egindako lana 
2001ean, Lucas Coelho Ekialde Hurbilera eta Erdialdeko Asiara bidaiatzen hasi zen, eta 2005-2006 artean Jerusalemen egon zen sei hilabetez, *Público* atzerriko berriemaile gisa. Esperientzia haiek izan ziren bere lehen bi liburuen oinarria, *Oriente Próximo* eta *Caderno Afegão*.

## Lanak 
Liburu hauen egilea da:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Eleberriak 
* 
* 
* 
* 

## Sariak eta ohoratzeak 
* 2012 - Eleberri Sari Nagusia, Portugalgo Idazleen elkarteak eta Liburuaren, Artxiboen eta Liburutegien Zuzendaritzak emana, *E a Noite Roda* eleberriagatik.
* 2020 - Maria Ondina Braga Bidaia Liburuen Saria irabazi zuen, *Cinco Voltas na Bahia e um beijo para Caetano Veloso* liburuagatik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Maria Teresa Horta
* Maria Lamas
* Alice Vieira

## Kanpo estekak 
*  Atlântico-sul (egilearen bloga)
Marisol Aznar

**Marisol Aznar Mendoza** (Zaragoza, 1972) zaragozar aktorea, gidoilaria eta abeslaria da. Ezaguna da Oregon Televisión (TV) programarengatik, zinemako *Bendita calamidad* (2015) eta *Perdiendo el este* (2019) filmeengatik *eta* *Cuerpo de élite* eta *El último show* telesailetan parte hartzeagatik.

## Bizitza 
Aznar Artearen Historian lizentziatua da eta Zaragozako Udal Antzerki Eskolan diplomatua. Esketxak, antzezlanak, abestien letren konpositorea eta *Oregon* Televisión telebista saioko musikalen ahots femeninoak egin ditu, Aragon TV telebista autonomikoaren audientzia erregionaleko programa liderra. Aragoiko aurpegi ezagunenetako bat da.

### Antzerkia 
Aktorea da antzerki konpainietan, hala nola Teatro Hécate, Teatro de la Ribera, Teatro de la Estación edo La Luna Teatro. Los *McClown* Antzerki Konpainiako sortzailea, aktorea eta gidoilaria, eta *Tiempos Modorros* bezalako lanetan hartu du parte. 2011n, antzerki konpainia propioa sortu zuen Jorge Asin kidearekin batera.

2022tik, *El patio de mi casa* umorezko podcasta eta elkarrizketak gidatzen ditu Encarni Corralesekin batera, eta 2023an antzerki formatura pasatu zeni.​

### Telebista 
Aktore eta gidoilaria da hainbat saiotan, besteak bete, *Que viene el Lobo (*Antena Aragon), *El club de la comedia* (Canal Plus), *Más te vale XXL* (Canal Plus), *Vaya Comunidad* (Aragon TV), *Alsa Kadula* (Antena Aragon) edo *Tres eran tres* (Aragon TV) . Era berean hainbat telesailetan parte hartu du aktore gisa: *Cuerpo de élite* (Atresmedia Televisión), *Señoras del (h)AMPA* (Mediaset), *El último show* (Aragoi TV) eta *Venga Juan* (HBO Max).

Oregon Televisioneko denboraldi guztietako formatuaren sortzailea, gidoilaria eta aktorea da.

### Musika 
"Al Son del Sur" taldeko kantaria da.

### Eleberria 
2023an, Maria Frisarekin batera, bere lehen eleberria argitaratu zuen, *No puede estar más contenta*, inguruko atsekabeei aurre egin behar dien eta, batez ere, etengabe zelatatzen duen erru sentimenduari aurre *egin* behar dion adin ertaineko emakume baten inguruko umore liburua da.

## Aintzatespenak 
* 2004an, 51.Ondas sarien aurkezlea izan zen Bartzelonako Gran Teatro del Liceo antzokian.
* 2014an, gidoilari eta aktore gisa parte hartu zuen *Oregon Telebista* saioak Telebista Akademiaren entretenimendu autonomikoko programa onenaren 2013-2014 Iris saria jaso zuen.
* 2013an, Zaragozako Pilar jaietako pregoilaria izan zen Jorge Asinekin batera.
* 2016an, Zilarrezko Sabina jaso zuen, Aragoiko emakumeak eguneroko bizitzan eta sorkuntza artistikoan ikusgarri egiten laguntzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilia Baylo

**Emilia Baylo** (Lleida, Katalunia, 1946ko abenduaren 1a –Zaragoza, Aragoi, 2022ko ekainaren 9a) lleidar dantza klasikoko dantzari, koreografo eta maistra izan zen.

## Bizitza 
Baylok dantza klasikoa ikasi zuen Maria de Avila dantzariarekin, bere eskolan hezitako dantzari eta irakasle talde baten belaunaldiko kide izanik, Victor Ullate, Carmen Roche eta Carmen de la Figuera, besteak beste. 18 eta 24 urte bitartean aritu zen profesionalki dantzan. Gero, 40 urtez aritu zen profesionalak trebatzen, Centro Mercantil Industrial y Agrícola antzokian lehenik, eta haren dantza estudioan gero, 2018an kaleratu zuten arte.  

Gainera, *Memoria de Bolero: una comedia musical* izeneko lana koreografiatu zuen, Dantza Garaikideko Topaketa Koreografikoaren hainbat ediziotan parte hartu zuen eta Sormenari ateak zabalduz: Artea ikasteko, osasunerako eta zoriontasunerako tresna gisa mintegiko hizlaria izan zen.

## Aintzatespenak 
2018an, Vicky Calavia errealizadoreak *La ciudad de las mujeres* dokumentalerako protagonista aukeratu zuen. Hurrengo urtean, 2019an, Baylo hautatu zuten Dantzaren Nazioarteko Egunaren Mezua irakurtzeko, Zaragozan egindako ospakizunean.

Hil ostean, Dantza eta Ikerketako VII. Kongresu Nazionalean (2022), Bayloren omenezko bideo bat proiektatu zen. Ildo beretik, CISNES erakusketa. Zaragozako *Dantza Klasikoaren Ehun Urte* (2022) Baylo Dantza estudioan hasten da.

2023an, Logroñoko dantzaren basoan bere izena jarri zioten Dantzaren Nazioarteko Egunaren harira landatutako zuhaitzetako bati.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Emilia Baylo Dokumentala / 2018
* Maria Avilakoa.
* Emilia Baylori elkarrizketa
Cortinarius corrosus

***Cortinarius corrosus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Gomphos corrosus*, *Cortinarius turbinatus var. corrosus*, *Phlegmacium corrosum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 10 cm arteko diametroarekin, lehenbizi ganbila gero lautua; gainazal likatsua, baina lehorra eta distiratsua eguraldi lehorrarekin, kolore aldakorrekoa, hori-okre antzekoa, arre-okrea, arre-basarbi kolorekoa, eremu edo orban aldakorrekin, horitik herdoil-arrexkara doazen kolorekoak. Geruza banangarria eta zapore  gozokoa, Ertza beherantz biribildua luzaroan, uhindua eta ildaskatua, pixka bat kotoizkoa errezelaren hondakinengatik.

**Orriak:** Estu samar, borobilduak edo itsatsiak, zurixkak, gero arrexka-hur kolorekoak. Ertz irregularrarekin.

**Hanka:** Mozkotea, sendoa, 5 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 1,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, marjinatutako erraboil lodi eta behean deprimitutako  batekin. Zurixka, gero arre kolorerako joerarekin. Gortina ugarirekin, zuritik okre antzeko kolorera onddo helduan.

**Haragia:** Solidoa, zuria, jaspeztatuta goialdean. Ogiaren usain arinarekin, zapore melekarekin, gero ukitu astringente batekin.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin 

bereizgarriak direla eta. *Corrosus* epitetoa latinetik dator, pikatua, esan nahi duen “corrosus” hitzetik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ona.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius napus* delakoak izan dezake antza.

## Sasoia eta lekua 
Koniferoen azpian, batez ere izei gorrien azpian. Gazteak sakon lurperatuta.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alpeak, Austria‎, Danimarka‎, Norvegia‎, Suedia‎, Finlandia‎, Estonia‎, Pirinioak, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thaxterogaster barbatus

***Thaxterogaster barbatus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus barbatus* (Basionimoa), *Elenchus fungorum*, *Hypophyllum lacteum*, *Cortinarius crystallinus*, *Myxacium barbatum*, *Gomphos crystallinus*, *Cortinarius emollitus*, *Cortinarius barbatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, lau-ganbila pixka bat titiduna, krema-boli kolorekoa, okre zurbil samarreko kolorekoa erdigunean, kolore bereko berezko fibrila finekin eta ertz zurixkarekin. Gortina lirdingatsu banangarriarekin eta garratzarekin.

**Orriak:** Marjinatuak, okre-arrexka zurbil kolorekoak.

**Hanka:** 7 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, zilindrikoa eta liraina, pixka bat klabiformea eta azpi-radikantea, ia fusiformea, Lehorrean ildaska fin batzuk ditu eta zetazko itxura ematen diote. Barrubetea gero barnehutsa. Zurixka edo lasto kolore arin batekoa.

**Haragia:** Urria, garratza, lasto kolorekoa oinean.

**Etimologia:** *Crystallinus* epitetoa latinetik dator, kristalezkoa, esan nahi duen ”crystallinus” hitzetik. Bere itxuragatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Antzekoa den *Cortinarius emollitus* baino dotoreagoa eta lirainagoa da.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabaletan, pagoetan. Baita baso mistoetan ere.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Austria‎, Danimarka‎, Norvegia‎, Suedia‎, Estonia‎, Espainia‎, Frantzia, Italia‎, Erresuma Batua, Belgika‎, Herbehereak‎, Alemania‎‎, Polonia‎, Errumania‎, Pirinioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felipe Pomar

**Felipe Pomar** (Lima, 1943) perutar surflaria da.

Hawaiin ikasi zuen eta bertan hasi zen surfean. 1965ean Munduko Surf Txapelketa irabazi zuen. Hori lortu zuen lehen perutarra eta latinoamerikarra izan zen. Hawaiin bizi da eta surfaren jatorria "totora zalditxo" (caballito de totora) perutarrean dagoela dio.
Gamarrako hilketak (1982)

**Gamarrako hilketak** 1982ko urriaren 16an izan ziren. Victoriano Agiriano eta Maria Angeles Barandiaran senar-emazteak hil zituen Espainiako Poliziak Gasteizko Gamarran, errepide kontrol batean. Zabaldu zuten bertsioaren arabera autoarekin kontroletik ihes egiten saiatu ziren, baina prozesu judiziala berehala itxi zuten lekukorik gabe. Horrez gain, gezurren bidez bikotearen izena zikintzeko ahalegina egin zuten hedabide eskuindarren laguntzarekin. Biharamunean greba orokorra egin zuten Debagoienan, eta istilu handiak izan ziren Bergaran Poliziaren eta manifestarien artean.

## Bertsio ofiziala 
Bertsio ofizialaren arabera, urriaren 16an, 21:30 aldera, bikotearen autoak Gamarrako Ataria zeharkatu zuenean ez zizkion kasurik egin agenteen seinaleei, eta “uno de los integrantes del equipo policial efectuó varios disparos con su CETME que alcanzaron a los ocupantes del vehículo y resultaron muertos en el acto”.

## Gezurren kanpaina 
Gobernu Zibilak ez zuen albistea zabaldu komunikabideetara gaueko ordu bata arte;  gainera Victoriano ohiko gaizkile bezala aurkeztua izan zen, El Correoren arabera "ohiko gaizkilea zen, iturri ofizialek jakinarazi dutenez".
. Hurrengo egunetan zabaldu zen tabakoaren kontrabandoarekin lotura zuela, eta autoan 3.500 tabako-kutxa aurkitu zutela. Victoriano Tabacalerako banatzailea zen, eta familiak aitortu zuten behin atxilotua izan zela, baina kontrabandoa orduan ez zen delitua, falta bat besterik ez. Gasteizko udaletxean, aldiz, HBko zinegotziek itxialdi bat egin zuten alkateak ez-ohiko udalbatza bat ez zuelako deitu nahi, eta geldialdiak egon ziren hainbat institututan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gertakariei buruzko Hala Bediko artikulua. 
* Hildakoei Gasteizko Udalaren omenaldia 2016an.