Gurdi

thumb|280px|Gurdia
**Gurdia** edo **orga** bi edo lau gurpileko ibilgailua da, zamak eramateko erabiltzen dena eta zaldiek, idiek edo kidekoek higiarazten dutena. Antzinatik landa-eremuan gehien erabilitako garraiobidea izan da, bai Euskal Herrian, bai munduko eskualde askotan.

## Etimologia 
*Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa*-ren arabera, (e)gur-di zatitu daiteke, egur- > gur- aferesiarekin. Esanahia ‘egurrezko’ edo, hobeki, ‘egurra garraiatzeko zera’ izan liteke. Orga hitzari dagokionez, aitzineuskaraz **organa* izanen zela proposatu zuen Koldo Mitxelenak.

## Historia 
Gurdiaren jatorria nekazaritzaren sorrerari eta animalien etxekotzeari loturik dago. Azken arkeologia ikerketen arabera, gurpildun ibilgailuen zantzuak K.a. 4. milurtekoaren erdialdetik aurrera agertzen dira, ia aldi berean, Mesopotamian, Ukraina hegoaldean (Trypilliako berantiar kultura), Kaukaso iparraldean (Maikop kultura) eta Erdialdeko Europan (Badengo kultura).

[thumb|280px|[Kalkolitoa|Kalkolitoko zurezko gurpila eta ardatza (K.a. 3130), Ljubljanako paduretan aurkitutakoak.]]
Gurpildun ibilgailu baten lehenbiziko irudikapena, lau gurpil eta bi ardatz dituen gurdia, Poloniako hegoaldeko Bronociceko Eltzean dago,  K.a. 3500 eta 3350 bitarteko zeramikazko ontzian. K.a 3000 aldean Bulgariatik Estepa pontikora hedatu zen Yamnaya kulturako hilobi batzuetan orgak aurkitu dira. Aipagarria da, bestalde, Ur hiriko behe-erliebe bat ere, K.a. XXV. mendekoa, lau onagro agertzen dituena gurdi batetik tiratzen. K.a. 2400-2300 aldean gurpila Egiptora iritsi zen arren, hasieran ez zen orgak egiteko erabili, setio-makinak baizik.  

Gurpildun ibilgailua garrantzi handiko aurrerapena izan zen Historiaurreko gizarteentzat, eta oso denbora txikian hedatu ziren Baltiko eta Ipar itsasotik Alpe eta Itsaso Beltzaraino gurdi mota desberdinak, tokiko ezaugarrietara egokituak. Handik gutxira hasi ziren erabiltzen Ekialde Hurbilean, eta geroago Anatolian eta erdialdeko Asian. Baina, arrazoi desberdinak zirela eta, beste eskualde batzuek uko egin zioten berrikuntzari.

K.a. 2. milurtekoan, izpidun gurpila asmatzeak eta zaldia etxekotzeak bultzada handia eman zioten orgaren hedapenari, eta azkar sortu ziren Egipto, Sahara, Mendebaldeko Europa edota Txinako beharretara egokitutako ibilgailuak. Izan ere, gurdia oso erabilgarria zen eguneroko bizitzan, adibidez, uzta biltzeko edo mota askotako gaiak  garraiatzeko. Hari esker, urrunagoko alorrak landu zitezkeen, eta soberakin handiagoak erdietsi. Distantzia luzeko garraioan, ordea, ez zuen hobekuntzarik ekarri, bide sare egokia eraiki zen arte.

Era honetako gurdiari irrintzilaria deitzen zitzaion, gurpilek biratzean ateratzen zuten kirrinka ozena zela-eta. XX. mendean zehar desagertuz joan zen, ardatz finkoko orgak ordezturik. Horren ardatza zurezkoa edo burdinazkoa izan zitekeen, baina ez zen birakaria. Gurpilak, berriz, izpidunak izaten zituen. 

Zama mota batzuetarako osagarriak paratzen zitzaizkion gurdiari. Ongarria eta bazka garraiatzeko gurtetxearen bazterrak ohol batzuekin (gurtolak edo brozela) ixten ziren. Belar idorra eta iratzea eramateko, berriz, gurtetxearen aurreko eta atzeko muturretan bi makila bertikal (ezpatak) jarri ohi ziren; ezpaten zuloetan haga horizontal bat ezartzen zen zama estutzeko.

Euskal Herriaren hegoaldean erabiltzen zen orgak gurtetxe laukizuzena zeukan, ardatz finkoa eta gurpil izpidunak. Gurtetxearen alboetako piezak aurrerantz luzatzen ziren haga konbergenteekin, muturretan zaldia lotzeko burdinak eta kateak zituztenak.

## Ikus, gainera 
* Eskorga
* Koadriga
* Gurdi
* Gurdi lasterketak
* Guerra gurdia
* Karroza
* Biga
* Zalgurdi
* Erosketa orga

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Igerategi Santa Cruz, Jose (Urnieta) Gurdia egiteko prozesua, ahotsak.eus
* Mendiolea Arrazola, Fidela, Pagonabarraga Gastelurrutia, Alfonso (Abadino) Gurdia eta bere lexikoa, ahotsak.eus
* Irusta Alakano, Carmen (Muxika) Gurdiak eta azpigarria, ahotsak.eus
* Manterola Zabala, Bixente (Hondarribia) Gurdi motak eta haien erabilerak, ahotsak.eus