open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Britainiar Akademia

**Britainiar akademia** (), Erresuma Batuko humanitateen eta gizarte zientzien akademia nazionala da. 1902an errege estatutu baten arabera ezarri zen eta 800 kidetik gora ditu. Akademia erakunde independentea da eta burujabetza osoa du.

Britainiak akademiako kide bezala aukeratua izatea, humanitateen eta gizarte zientzien arloan, izan daitekeen errekonozimendu gorena da herrialde horretan. Kideek (*Fellows*) beren gutunetan FBA siglak erabili ditzakete beren izenaren atzean.

Akademiak ondoko helburu hauek ditu:

* Jakitunen interesen ordezkaritza nazioan eta kanpoan.
* Gorentasun errekonozimendua eman.
* Ikerkuntzaren aurrerapena lagundu eta sustatu.
* Nazioarteko trukeak eta lankidetza lagundu.
* Ikerkuntzaren ulerkuntza publikoa sustatu
* Ikerketen emaitzak argitaratu.

## Britainiar Akademiako lehendakariak 1902tik 
* El Lord Reay 1902–1907
* Sir Edward Maunde Thompson 1907–1909
* Samuel Butcher 1909–1910
* Sir Adolphus Ward 1911–1913
* The Viscount Bryce 1913–1917
* Frederic G. Kenyon 1917–1921
* Arthur Balfour 1921–1928
* H. A. L. Fisher 1928–1932
* John William Mackail 1932–1936
* David Ross 1936–1940
* John Clapham 1940–1946
* Idris Bell 1946–1950
* Charles Kingsley Webster 1950–1954
* George Norman Clark 1954–1958
* Maurice Bowra 1958–1962
* Lionel Robbins 1962–1967
* Kenneth Clinton Whearee 1967–1971
* Denys Lionel Page 1971–1974
* Isaiah Berlin 1974–1978
* Kenneth Dover 1978–1981
* Owen Chadwick 1981–1985
* Randolph Quirk 1985–1989
* Anthony Kenny 1989–1993
* Keith Thomas 1993–1997
* Tony Wrigley 1997–2001
* Garry Runciman 2001–2004
* Onora O'Neill 2005–2009
* Adam Roberts 2009–2013
* Nicholas Stern 2013–

## Ikus, gainera 
* Royal Society

## Kanpo estekak
Done Jakue eliza (Elizondo)

**Done Jakue eliza** Nafarroako Baztango Elizondo herrian dagoen eliza bat da. Done Jakue Nagusiari sagaratua dago. 1916 eta 1925 bitarte eraiki zen eta Foruen plazan zegoen XVI. mendeko eliza zaharra ordezkatu zuen; izan ere, 1913ko ekainaren 2ko uholdeen ondorioz, zerotik eraiki behar izan zuten berriro. Bere fatxada handia nabarmendu beharra dago eta alde banatan dauden estilo barrokoko bi dorreak ere bai.

Fitxategi:Elizondo Église799.JPG|Saihetseko aldea.
Fitxategi:Elizondo Église797.JPG|Sapaila.
Fitxategi:Elizondo Iglesia791.JPG|Beiratea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wilt

***Wilt*** Tom Sharpe idazle britainiarraren eleberri komikoa da, jatorriz 1976an Secker and Wardburgek argitaratu zuena.

Wilt literatura irakaslea zen Lanbide Heziketako eskola batean eta bere ikasleak etorkizuneko fresatzaile edo harakinak ziren. Egoera hoberenean, ez zioten kasurik egiten, edo, txarrenean, irakasle gizarajoa izutzen zuten edo sexualki jazarri.

Wilten ondoan, Eva zegoen, emaztea; ilegorri indartsu eta goxoa, baina emozionalki ez oso egonkorra. Eta gertu jazartzen zion, era berean, Yates sarjentuak, Wilti latzak pasarazten zizkiona. Behin, protagonista Evarekin haserretu eta panpina puzgarria hormigoizko putzu batera bota zuen amorrazioaren amorrazioz. Eva, berriz, haserre bizian, etxetik joan egin zen. Yatesek interpretazio okerra egiten du eta panpina Wilt anderea delakoan dago....

Tom Sharperen eleberri hoberena dela esaten dute eta egoera komiko ugari dago *Wilt* eleberrian; pertsonaia sinesgaitzak, ezusteko argudio aldaketak eta sexualitate handiko bromak. Edukazio handiko gizarte britainiarraren estereotipoei egiten die iseka eta, errepresio itxuraren azpian, engainu eta anarkia sexuala dagoela bizi-bizirik planteatzen du.

1989an, eleberria zinemara egokitu zuten; *Wilt* izenburua hartu zuen Erresuma Batuan eta Australian eta, AEBetan, berriz, *The Misadventures of Mr. Wilt*. Harper Collinsen laburpenaren audioliburua ere egin dute, Andrew Sachsek irakurri zuelarik batean eta Nigel Grahamek, berriz, ISIS Audio Booksen bertsioan.

Antzerki bat ere egin dute, Espainian 2012an eszenategietara eraman zena. Fernando Guillén Cuervo, Ana Milán eta Ángel de Andrés Lópezen eskutik joan zen.

### Wilt Saila 
# *Wilt* (1976)
# *The Wilt Alternative* (1979)
# *Wilt On High* (1984)
# *Wilt in Nowhere* (2004)
# ''Wilt's herency'' (2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Red Bull

**Red Bull** Red Bull GmbH austriar enpresak ekoizturiko edari energetikoa da. Dietrich Mateschitz asmatzaileak sortu zuen 1980ko hamarkadan, marketing berezia bultzatuz. 1987ko apirilaren 1ean lehenengo lata saldu zuenetik 165 herrialdeetan 35.000 milioi lata baino gehiago saldu dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zoboomafoo

***Zoboomafoo*** eskola aurreko haurrei zuzenduriko estatubatuar telesaila da, telebista garaikideko hezkuntza estandarra ezartzen aitzindaria izan zen, hezkuntza eta entretenimendua biak uztartuz.

## Kanpo estekak 
* *Zoboomafoo* saioaren webgune ofiziala
Kolektibismo

**Kolektibismoa** pertsonen arteko harremanek gizartea sendotu eta modu positiboan garatzen dutela , arlo sozial, politiko nahiz ekonomikoan, pentsaera da. Indibidualismoaren aurkakoa da.

## Kanpo estekak
Baltasar Ametzola

**Baltasar Gaspar Melchor Ametzola Aspizua** (Izarra, Urkabustaiz,  - ?, ) bilbotar enpresaburu eta politikari abertzale eta jeltzale bat izan zen.

## Biografia 
Aita José Ametzola Biriga, meategietan eta trenbideetan aritu zen enpresaburua, eta ama Catalina Aspizua izan zituen. Beraz José Amezola pilotari olinpikoaren anai txikia izan zen. *La Cervecera del Norte* enpresako presidentea, Athletic Clubeko zuzendaritzan izan zen.

1911ko martxoko Hauteskundeetan Bizkaiko Batzar Nagusietako Bilbo aurkeztu eta ahaldun aukeratua izan zen.

1915eko abenduan Euzkadi Buru Batzarrrak Luis Arana Goiri eta Torrerekin batera kaleratua izan zen. 1923ko urtarrilaren 14an ospatutako Aberri (EAJ) alderdiko biltzar nazionalak Euzkeldun-Batzokijarekin batzea onartu zuen, Ametzola nahiz Luis Arana Goiri azken honen ordezkariak ziren.

1930eko Bergarako Akordioa eta EAJren berrelkartzearen ondoren, alderdi horretan berronartua izan zen.

## Erreferentziak
Trifon Etxebarria

**Trifon Etxebarria Ibarra**, ezizenez ***Etarte*** (Pobeña, Somorrostro, gaur egun Muskiz, 1911 &ndash; Bilbo, 1998ko uztailaren 13a) kazetari eta politikari abertzale eta jeltzale bat izan zen. Eli Gallastegirekin batera Errepublika Garaiko eusko abertzaletasunaren alde independentistarenaren kide izan zen.

Aberri (EAJ) alderdiko kide izan zen. 1930eko Bergarako Akordioaren ondoren EAJ berrelkartu berrian izen eman zuen, baina 1934ean alderdi horren joera nagusi estatutistarekin ados ez zegoenez, beste hainbat kide jeltzaleekin batera, Eli Gallastegi tarteko, alderdia laga eta Jagi-Jagi astekari eta talde independentista sortu zuten.

Bere pentsamolde independentistak frankismo garaiko ETAren hastapenean nahiz ondorengo Ezker Abertzalean eragina izan zuen.

Diktadura frankistaren eraginez preso edo erbesteratuta zeuden abertzaleei sostengu ematea helburu zuen Eusko Abertzale Laguntza erakundean parte hartu zuen.

1998ko uztailaren 13an, 86 urterekin, Bilbon zendu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Aberri (EAJ)
* Jagi-Jagi (1932)
* Eli Gallastegi

## Kanpo estekak 
* Trifon Etxebarriari buruzko liburua PDF formatuan irakurgai. Josemari Lorenzo Espinosa eta Eduardo Renobales
Boto erabilgarri

Hauteskundeen soziologian, **boto erabilgarria**, batzuetan **boto estrategiko** ere deitua, hasiera batean boto eman nahi luketen hautagai edo alderdiak ordezkaritza aski handia lortzeko aukera txikiak dituela usteagatik, azkenean beste hautgai bati emandako botoa da.

## Kanpo estekak
Mikel Merino

**Mikel Merino Zazón**, (Iruñea, Nafarroa Garaia, ) euskal herritar futbolaria da. Miguel Merino jokalari ohiaren semea, Taxoaren hezi zen. Osasunan hazita, jokalariak, gaur egun, Real Sociedad talde donostiarrean jokatzen du erdilari gisa, eta 2025. urte arteko kontratua du. Gainera, Espainiako futbol selekzioarekin ere jokatzen du. Futbolean espezializatutako Transfermarkt webguneak, 2021-06-10ean, 40 milioi eurotan baloratzen du.

## Ibilbidea 
Osasunako harrobian hazitakoa, 2014ko abuztuaren 23n lehen taldearekin debutatu zuen. 2014-2015 denboraldian igo zen bigarren taldetik lehen taldera, eta lehen denboraldian maila polita egin zuen. Denboraldi honetan Osasuna jaisteko zorian egon zen, eta azkenean bigarren mailan gelditu zen. Hurrengo denboraldian, bai Merinok eta bai Osasunak orokorrean sekulako denboraldia osatu zuten, eta igoerako Play-Off-ean sartu ziren. Kenan Kodro eta Mikel berak eman zuten erakustaldiei esker beste gauza askoren artean, Nastic eta Gironari irabazi eta lehen mailara igo ziren. Lehen mailan, ordea, Merinok ezin izan zuen Osasunarekin debuta egin, 2016ko udan Borussia Dortmundek ia 4 milioi ordaindu baitzizkion Osasunari jokalaria fitxatzeko. Bertan 2018rarte egon zen, bi denboraldi, nahiz eta bigarrenean Newcastlen egon zen utzita. Borussian 9 partidu soilik jokatu zituen, eta Newcastlen maila hobea eman bazuen ere, Osasunan eman zuen mailatik oso urrun zegoela ikusi zen. Dena dela, Newcastlek bera erosteko zuen aukerari ez zion muzin egin, eta 7 milioi eurorengatik jokalaria bere egin zuen. 2018ko udan, aurreko denboraldian Europarako txartela lortu ez zuen errealak bera fitxatzeko apostua egin zuen, eta Newcastlekin eduki zuen negoziaketa gogor baten ondoren bere historiako fitxaketa garestienetako bat eginez ekarri zuen Mikel Merino, 12 milioi eurorengatik. Denborak arrazoia eman zion errealari, lehen egokitze denboraldia eta gero 2019-2020 denboraldian maila berreskuratu eta denei frogatu baitzien norainoko maila zuen.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta zilarrezko domina eskuratu zuen futbolean Espainia ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) atzetik, eta Mexikoko taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen Espainiako taldea. 
Tokion, honako hauek osatzen zuten Espainiako taldea: Unai Simón, Óscar Mingueza, Marc Cucurella, Pau Torres, Jesús Vallejo, Martín Zubimendi, Marco Asensio, Mikel Merino, Rafa Mir, Dani Ceballos, Mikel Oyarzabal, Eric García, Álvaro Fernández, Carlos Soler Jon Moncayola, Pedri, Javi Puado, Óscar Gil, Dani Olmo, Juan Miranda, Bryan Gil eta Iván Villarrek.

## Kirol Ibilbidea 
*2024ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
* 2015 UEFA Euro U19
* 16-17 Kopa
* 2019 UEFA Euro U21
* 19-20 Kopa
* 22-23 Nazioen Liga
* 2024 UEFA Euro

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Bragantzako dukeen jauregia

**Braganzako dukeen jauregia** () Portugalgo Guimarães hiriko jauregi ezaguna da, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturikoa Guimarãesko erdigune historikoaren batera.

## Historia 
Joanes I.a Portugalgoaren semea zen Alfonso Braganzako dukeak hasi zuen jauregiaren eraikuntza 1420 eta 1422 artean. 1461ean dukea hil zenean jauregia oraindik eraikitzeko lanetan ari ziren. Bere ondorengoa zen Fernando II.ak Guimarãesko konde titulua jaso zuen eta jauregia birdiseinatu zuen, oinarri simetrikoa eraikiz eta solairu nagusia handituz. Lehen solairuan zerbitzarien gelak zeuden eta bigarren solairuan nobleen gelak, Dukearentzat eta Dukesarentzat gela bana eta kapera bat.

XVI mendean ordea Fernando dukeak Vila Viçosara aldatu zuen bere egoitza eta Guimarãesko jauregiak denbora tarte luzeak egin zituen itxita. Hainbat kronikek diote jauregia bukatu gabe alde egin zutela bertatik. Mende bat beranduago eraikina egoera tamalgarrian aurkitzen zen eta hainbat ordena erlijiosok beren elizak egiteko jauregiko harriak erabili ahal izateko eskaerak luzatu zituzten. Hasieran utzi ez bazitzaien ere hurrengo urteetan Guimarãesko hainbat eraikinen "harrobi" bihurtu zen.

1880 urtean Portugalgo arkitekto eta arkeologoen elkarteak (*Real Associação de Arquitectos Civis e Arqueólogos Portugueses*) monumento historiko izandatu zuen. 1936an berreraikuntza lanak hasi ziren eta 1959ko ekainaren 24an inauguratu eta ateak ireki zituen publikoarentzako.

## Iruditegia 

Irudi:Fachada principal dos Paço dos Duques de Bragança num dia enevoado.jpg|Jauregiaren aurrealdea.
Irudi:Chaminés castelo.jpg|Jauregiko tximinia ezagunak.
Irudi:Guimarāes-Muralhas-20140912.jpg|Guimarãesko harresiak, atzean jauregia.
Irudi:Castelo de Guimarães (14398428025).jpg|Parkea.
Irudi:Paço dos Duques de Bragança DSC04974 (36981298761).jpg|Urrats galduen aretoa.

## Ikus, gainera 
* Guimarãesko erdigune historikoa (Gizateriaren Ondarea)

## Kanpo estekak
Guimarãesko gaztelua

**Guimarãesko gaztelua** () Portugalgo Guimarães hiriko gaztelua da, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturikoa Guimarãesko erdigune historikoaren batera.

## Historia 
Guimarãesko gaztelua Mumadona Dias kondesak eraiki arazi zuen X mendean mairuen eta normandiarren erasoei aurre egiteko. Portugalgo Erresumaren jaiotzarekin loturik dagoen ikonoa bihurtu da. X mendean eraiki bazen ere XI mendean zabaldu eta handitu egin zen. Hala ere gaur egungo zatirik gehienak XIII mendekoak dira.

XIV mendeak zailak izan ziren hainbat setio jasan baitzituen baina bietan gazteluaren defentsan ari zirenek aurrera egin zuten. 1383 eta 1433 artean sarreran dauden bi dorreak eraiki arazi zituen Joanes I.ak.

1836an gaztelua eraitsi eta harriak errepideak pabimentatzeko erabiltzea proposatu zen baina *Sociedade Patriótica Vimaranense* elkarteak aurre egin eta gaztelua mantendu egin zen. 1881ean monumento historiko bitxia bihurtu zuten eta 1936an berriztatze lanak egin zitzaizkion.

## Egitura 
Guimarães hiriaren iparraldean dagoen granitozko muino batean kokatzen da gaztelua eta baso txiki batek inguratzen du.

Eraikina erromanikoa bada ere gotiko goiztiarreko atalak ere baditu. Harresiak pentagonoa osatzen dute enparantza inguratuz eta zortzi dorre errektangular dituzte. XIII mendean eraikitako dorre nagusia eta egoitzak dira gotiko estilokoak.

## San Migel eliza 
Gazteluko San Migel eliza () gazteluaren ondoan eraiki zen, dirudienez X mendean, nahiz eta lehen aipamena 1216koa den. Kondairak dio bertan bataiatua izan zela Afonso Henriques, Portugalgo lehen erregea. 1870an parrokia izateari utzi eta eraikina bertan behera gelditu zen, baina guimaraestarrek *Sociedade Martins Sarmento*-ren izenean berrizteari ekin zioten 1874 eta 1880 artean.

## Iruditegia 

Irudi:Castelo de Guimarães Castelo da Fundação2.JPG|Sarrera.
Irudi:Guimarães-Castelo-3.jpg|Harresiko dorre errektangularrak.
Irudi:Guimarães-Castelo-1.jpg|Basoa.
Irudi:Guimaraes Portugal Paço-dos-Duques-de-Bragança-01.jpg|Afonso Henriquesen estatua.
Irudi:Capela S.Miguel.jpg|Gazteluko San Migel eliza.
Irudi:Castelo de Guimarães em 1845.jpg|1845eko argazkia.
Irudi:Castelo de Guimarães cerca de 1910.jpg|1910eko argazkia.

## Ikus, gainera 
* Guimarãesko erdigune historikoa (Gizateriaren Ondarea)

## Kanpo estekak
Poison (Alice Cooper)

**Poison** () Alice Cooper estatubatuar rock taldearen abesti bat da. Desmond Child eta John McCurry musikariek konposatu zuten. 1989ko *Trash* diskoan argitaratu zuten.

Gaitzat ohiko *femme fatale* edota emakume zital edo "pozoitsua" eta hura beretzat txarra dela jakin baina hartaz erakarria eta maitemindua egotetik nahi bai baina utzi ez dezakeen gizonezkoa du.

## Kanpo estekak 
* *Poison* abestia entzungai. Youtube.com
Bárbara Lennie

**Barbara Lennie Holguín** (Madril, 1984ko apirilaren 20a - ) espainiar aktorea da.

## Biografia 
Barbara Lennie Madrilen jaio zen 1984ko apirilaren 20an. Espainian jaio bazen ere, familia argentinar jatorrikoa du eta oso txikia zen denak Buenos Airesera joan zirenean. 6 urtez egon zen han eta, ondoren, berriro itzuli zen Espainiara.

Interpretazioan lizentziatu zen Real Escuela Superior de Arte Dramático delakoan eta hauek dira protagonista izan den titulu batzuk: *Dictado*, *Todas las canciones hablan de mí*, *Mujeres en el parque*, *Obaba*, *La bicicleta*, *Todos los días son tuyos*, eta *Más pena que gloria*. Emilio Martínez Lázaroren *Trece Rosas*, Pedro Almodóvarren *La piel que habito* eta Carlos Vermuten *Magical girl* ere egin zituen. Goya Sarietarako izendapena jaso zuen, bai *Obaba* filman eta baita *Magical girl*-en ere.

Telebistari dagokionez, paper txiki bat egin zuen *Águila Roja* serien eta *Amar en tiempos revueltos* (2009-10) telesailean *Rosa Fernández* izan zen, aktore izateko grinan dabilen neska.

2011n, TVEko *Isabel* telesailean egin zuen lan.

## Filmografia 
### Film luzeak 
* Carlos Vermuten *Magical girl* (2014): Bárbara
* Luis Miñarroren *Stella cadente* (2014): María Victoria dal Pozzo, Maria Viktoria Espainiako erregina
* Daniel Monzónen *El Niño* (2014): Eva
* Imanol Uriberen *Miel de naranjas* (2012): Ana
* Antonio Chavarríasen *Dictado* (2012): Laura.
* Pedro Almodóvaren *La piel que habito* (2011): Cristina
* Jonás Truebaren *Todas las canciones hablan de mí* (2010): Andrea
* Isaki Lacuestaren *Los condenados* (2009): Silvia
* José Luis Gutiérrez Ariasen *Todos los días son tuyos* (2008): María
* Felipe Vegaren *Mujeres en el parque* (2007): Mónica
* Emilio Martínez-Lázaroren *Las trece rosas* (2007): Dionisia
* Sigfrid Monleónen *La bicicleta* (2006): Julia
* Montxo Armendárizen *Obaba* (2005): Lourdes
* Víctor García Leónen *Más pena que gloria* (2001): Gloria

### Film laburrak 
* Isaki Lacuestaren *2012* (2010)
* Félix Viscarreten *Los que sueñan despiertos* (2005)

### Telesailak 
* *El incidente* (2014)
* *Isabel* (2012-2013): Joana Portugalgoa
* *Amar en tiempos revueltos* (2009-2010): Rosa Fernández
* *Águila Roja* (2009): Cristina Hernando (2 kapitulu)
* *Cuenta atrás* (2007-08): Leo Marín

### Antzerkiak 
* *Trío en Mi Bemol* (2008-2009): Ella
* *La función por hacer* (2010-2013): Mujer
* *Veraneantes* (2011-2012): Bárbara
* *Las criadas* (2012 -2013): Clara
* *Breve ejercicio para sobrevivir* (2013)
* *Misántropo* (2013-2014)

## Sari eta izendapenak 
;Goya Sariak

;Zinemako Sant Jordi Sariak

;Gaudí Sariak

;Feroz Sariak

;Unión de Actores Sariak

;Círculo de Escritores Cinematográficos-en domina

;Max Sariak

;Ojo Crítico Sariak

## Erreferentziak
Antonio Artetxe

**Antonio Artetxe Villabaso** (Bilbo, 1880ko urtarrilaren 8a - *ibidem*, 1962ko urtarrilaren 26a) euskal herritar abokatu eta politikari liberala izan zen. Julio bere anaia bankaria izan zen.

## Biografia 
1905 eta 1918 artean (Alderdi Liberalean) eta 1920 eta 1923 artean (ezkertiar liberalean) diputatu hautatu zuten. 1916an erregeak Bunielgo markes izendatu zuen.

1904an Gertrudis Ortiz de la Riva Arana ezkondu zuen. Seme bat izan zuten: Juan Cruz Artetxe Ortiz de la Riva, 1909an jaioa.

## Erreferentziak
Morbier (gazta)

**Morbier** behi esne gordinez egindako Frantziako gazta da. Jurako mendigunean ekoizten da eta bere izena Morbier herritik hartzen du. Badu jatorrizko izendapen babesa (AOP) 2002tik.

## Historia 
XIX. mendean, Morbier eskualdeko baserritarrek, Comté gazta "noblea" egin ondoren, goizeko jetzialdian ontzi oso bat betetzeko nahiko esne geratzen ez zenean, sobratutako gaztanbera ontzi batean gordetzen zuten, eta pertza bati itsatsitako errautsa eskuekin jasoaz, apur bat botatzen zioten gainetik intsektuetatik babestua geratu zedin. Ondoren, arratsaldeko jetzialditik ontzia betetzeko neurrira iristen ez zen gaztanbera, aurretik errautsarekin estalitakoaren gainean botatzen zuten ontzia bete arte. thumb|ezkerreraHorrek hain berezia egiten duen errautsezko lerroa sortzen du gaztaren erdian, nahiz eta gaur egun, errautsik ez den erabiltzen, eta haren ordez, fruitu zaporeko beste produktu bat erabiltzen duten. Hastapenetan, baserritarrak horrela egindako gazta beraiek jateko baino ez zuten gordetzen. Garai hartan, Morbierra baserriko produktua zen soilik. Aldiz, 2012an bi baserrik baino ez ziren geratzen ekoizle gisa..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Morbier, AOP gazten webgunea
Salamá

**Salamá** Guatemalako erdialdean dagoen Baja Verapaz departamenduko hiriburua da. 776 km²ko eremua du eta 2010ean 54.400 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio Artetxe

**Julio Francisco Domingo Artetxe Villabaso** (Bilbo, 1878ko abuztuaren 4a - Areeta, 1960ko uztailaren 12a) euskal herritar bankari eta politikari liberala izan zen. Antonio bere anaia txikia politikaria ere izan zen.

## Biografia 
1923. urtean (Liga Monárquica de Vizcayaren zerrendan) diputatu hautatu zuten Markinan. 24 urte zituela, Banco de Bilbaon kontseilari bilakatu zen eta 40 urte geroago, presidente. 1950ean Artxetxeko konde izendatu zuten.

Magdalena Olabarri Zubiria ezkondu zuen. Seme bat izan zuten: José María Artetxe Olabarri (1905-†1969).

## Erreferentziak
María Pilar Benítez Marco

**María Pilar Benítez Marco** (Zaragoza, 1964) espainiar hizkuntzalaria da, Zaragozako Unibertsitateko irakaslea.
Benitezek idatzitakoen artean, hauek aipa daitezke: El Valle de Ansó: un ejemplo de interrelación de los medios físico, socio-económico y lingüístico (1996), Chiquez apuntes sobre l'aragonés ansotano dende a soziolingüística (2006), Textos inéditos en ansotano de Juan Francisco Aznárez (2008) edota Nieus Luzía Dueso Lascorz: una vida de mujer ejemplar para el aragonés (2010). Maria Moliner hizkuntzalariak egindako lanean aditua da.

## Liburuak 
* *Contribución al estudio de la Morisma de Aínsa* Instituto de Estudios Altoaragoneses, (1988)
* *Vocabulario y Textos de Tamarite de Litera (de Pedro Grúas Naval)*, Ayuntamiento de Tamarite de Litera, (1995)
* ''L'Ansotano: estudio del habla del Valle de Ansó*, Gobierno de Aragón, (2001)
* *Pos ixo. Materials ta aprender aragonés*, Comarca Alto Gállego, (2007)
* *María Moliner y las primeras estudiosas del aragonés y el catalán de Aragón*, Rolde de Estudios Aragoneses, (2010).
* *El Estudio de Filología de Aragón. Historia de una institución y de una época*, Zaragoza, Institución «Fernando el Católico», (2011) [José Luis Aliaga-ekin batera].
* *El estudio de Filología de Aragón en la Diputación de Zaragoza (1915-1941). Hacia un Centro de Estudios Aragoneses*, Aladrada-Prensas Universitarias de Zaragoza, (2012).
* *La turolense Áurea Lucinda Javierre Mur: abriendo caminos de mujer'', Teruel, Instituto de Estudios Turolenses, (2017).

## Ikus, gainera 
* Aragoierazko literatura
Chiquimula

**Chiquimula** Guatemalako hego-ekialdean dagoen Chiquimula departamenduko hiriburua da. 372 km²ko eremua du eta 2010ean 92.000 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huehuetenango

**Huehuetenango** Guatemalako mendebaldean dagoen Huehuetenango departamenduko hiriburua da. 204 km²ko eremua du eta 2010ean 105.800 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guastatoya

**Guastatoya** Guatemalako ekialdean dagoen El Progreso departamenduko hiriburua da. 182 km²ko eremua du eta 2010ean 21700 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sorabiar

**Sorabiarrak** (; ; baita *wendiarrak* edo *lusaziar sorabiarrak* ere) Erdialdeko Europan, batez ere Lusazia eskualdean, bizi den mendebaldeko eslaviar herriaren kideak dira. Alemanian, Brandenburgo eta Saxonia estatuetan bizi dira: bertan gutxiengo babestua dira. Sorabieraz (goi-sorabieraz edo behe sorabieraz) egiten dute, poloniera eta txekieratik hurbil dagoen hizkuntzaz.

Sorabiarrak bi multzo geografikotan banaturik daude:
* Goi sorabiarrak, goi-sorabieraz egiten dutenak (40.000 lagun inguru).
* Behe sorabiarrak, behe sorabieraz egiten dutenak (20.000 lagun inguru).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Thomas Crown Affair (1968ko filma)

**The Thomas Crown Affair** (euskaraz *Thomas Crown Kasua*) 1968ko Norman Jewison kanadar zinema zuzendariaren suspensezko filma bat da. Steve McQueen, Faye Dunaway, Paul Burke eta Jack Weston aktoreek antzeztu zuten.

Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria (Michel Legrand) irabazi eta Jatorrizko soinu banda onenaren Oscar Sariaren (Michel Legrand) izendapena jaso zuen. Jatorrizko abesti onenaren Urrezko Globo Saria (Michel Legrand) ere irabazi zuen.

1999an *izen berdineko berregokitzapena* izan zuen, honetan Pierce Brosnan, Rene Russo eta Denis Leary aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Thomas Crown (Steve McQueen) ber burua aberastu duen Bostongo negoziogizona da, baina daraman bizimoduarekin aspertua dago. Egunerokotasunetik ihes egin nahizik, ustez lapurreta perfektua dena burutzea pentsatu da: banku bat ohostu eta Brasilera ihes egitea. Gaizkile talde bat bildu, suitzar banku batean hiru milioi jarri eta lapurreta inongo arrastorik gabe gauzatuko du. Kasua argitzeko asmoz, aseguruetxe batek ikertzaile bat (Faye Dunaway) kontratatuko du.

## Aktoreak 
* Steve McQueen: Thomas Crown
* Faye Dunaway: Vicki Anderson
* Paul Burke: Eddie Malone detektibea
* Jack Weston: Erwin Weaver
* Gordon Pinsent: Jamie McDonald
* Biff McGuire: Sandy
* Yaphet Kotto: Carl
* Addison Powell: Abe
* Astrid Heeren: Gwen

## Kanpo estekak 
* *The Thomas Crown Affair* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
The Egyptian (filma)

***The Egyptian*** () 1954ko Michael Curtiz hungaro-estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako epika film bat da. Izenburu bereko Mika Waltari idazlearen *The Egyptian* eleberrian oinarritua dago. Edmund Purdom, Victor Mature, Jean Simmons, Gene Tierney, Michael Wilding, Bella Darvi, Peter Ustinov eta Tommy Rettig aktoreek antzeztu zuten.

Argazkigintza onenaren Oscar Sariaren (Leon Shamroy) izendapena jaso zuen.

## Argumentua 
Antzinako Egipto, XVIII. faraoien dinastiaren agintaldian, K. a. XIV. mendean, Sinuhé (Peter Reynolds) izeneko umezurtz txiroa behartsuei laguntzen dien sendagile bikain (Edmund Purdom) batean bilakatuko da. Bera eta bere adiskide Horemheb indartsua (Victor Mature) Akenaton faraoi berriaren (Michael Wilding) epilepsia kolpe baten lekuko izango dira, une horretan lehoi baten hatzaparretatik salbatuko dute. Faraoia onera itzultzean, euren laguntza haiek Gortean sartuz eskertuko die.

## Aktoreak 
* Edmund Purdom: Sinuhe
* Victor Mature: Horemheb
* Jean Simmons: Merit
* Bella Darvi: Nefer
* Gene Tierney: Baketamon
* Michael Wilding: Akenaton
* Peter Ustinov: Kaptah
* Judith Evelyn: Tiy
* Henry Daniell: Mekere
* John Carradine: hilobi lapurra
* Carl Benton Reid: Senmut
* Tommy Rettig: Thoth
* Anitra Stevens: Nefertiti erregina
* Peter Reynolds: Sinuhe, 10 urteko mutikoa

## Kanpo estekak 
* *The Egyptian* filmarn IMDBko fitxa irakurgai
Frisiar

**Frisiarrak** () Erdialdeko Europan, batez ere Frisia eskualdean, bizi den germaniar herriaren kideak dira. Herbehereetako Frisia eta Groningen probintzietan eta Alemaniako Ekialdeko Frisian eta Iparraldeko Frisia (1864ra arte Danimarkaren barnean zegoena) bizi dira. Frisierak 500.000 hiztun inguru ditu eta bere aldaerak hizkuntza ofizialak dira Herbehereetan zein Alemanian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2015eko Shebaako etxaldetako erasoa

**2015eko Shebaako etxaldetako erasoa** 2015eko urtarrilaren 28an, Hezbolak Israelen aurka Shebaako etxaldeetan egin zuen erasoa izan zen.

## Testuingurua 
Urtarrilaren 18an, Israelgo armadak Quneitran (Siria) Hezbolaren zazpi kide hil zituen.

## Gertaerak 
Hezbollah milizia xiitak Israelgo armadaren konboi bat eraso zuen Shebaako etxaldeetan; Golango gainaren iparraldeko zatian. Jarraian, Libano hegoaldera suziri multzo bat bota zuen Israelgo Armadak, eta Al-Mayedia, Kafar Xuba, Al-Abasiya eta Al-Wazani inguruetan kalte materialak eragin zituen. Gainera, Israelen bonbardaketek, Unifil misioan zegoen soldadu espainiar bat hil zuen

## Erreakzioak 
Urtarrilaren 29an, borrokak gogortzerik nahi ez zuela esan zion Hezbolak Israeli.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William E. Moerner

**William Esco Moerner** (Pleasanton, Kalifornia, 1953ko ekainaren 24a) fisikari-kimikari estatubatuarra da eta gaur egun biofisikako esparruan lan egiten du. Lothar Kador doktorearekin batera, molekula bakar baten espektroskopia eta detektazio optikoa lortu zuen lehen aldiz fase kondentsatuan. Ondorioz, molekula bakarren ikerketa optikoa maiz erabiltzen da kimika, fisika eta biologian. 2014 urtean Kimikako Nobel Saria jaso zuen Eric Betzig eta Stefan W. Hell-ekin batera “fluorestzentzia mikroskopiko super-ebatzia garatzeagatik”.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Recurvirostridae

**Recurvirostridae** hegazti zangaluzeen familia bat da. Aintzira eta hezeguneetan bizi dira, 45 cm edo gehiagoko altuera eta luma zuri-beltz dituztelarik.

## Sistematika 
Familiak hiru genero ditu.

'''*Himantopus* generoa'*
* *Himantopus himantopus* (zankaluzea)
** *Himantopus himantopus leucocephalus*
** *Himantopus himantopus melanurus*
* *Himantopus novaezelandiae*
* *Himantopus mexicanus*

*'*Cladorhynchus* generoa'*
* *Cladorhynchus leucocephalus*

*'*Recurvirostra* generoa'*
* *Recurvirostra avosetta* (abozeta)
* *Recurvirostra americana*
* *Recurvirostra novaehollandiae*
* *Recurvirostra andina''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marikaka

**Marikaka** *Stercorarius* generoko hegazti zangaluzeen izen arrunta da. **Stercorariidae** familia monotipikoa osatzen dute. Kaioen senide hurbilak dira.

## Espezieak 
Generoak zazpi espezie ditu:

* *Stercorarius longicaudus* - Marikaka isatsluze
* *Stercorarius parasiticus* - Marikaka isatslabur
* *Stercorarius pomarinus* - Marikaka isatsbihur

* *Stercorarius chilensis -* Marikaka txiletar
* *Stercorarius maccormicki* - Marikaka polar
* *Stercorarius antarcticus -* Marikaka antartiko
* *Stercorarius skua* - Marikaka handi

Aditu batzuen ustetan, lau azkenak familia bereko *Catharacta* generoan sailkatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Robe (filma)

**The Robe** (euskaraz *Tunika*) 1953ko Henry Koster alemaniar zinema zuzendariaren epika filma bat da. Lloyd Douglas idazlearen izenburu berdineko *The Robe* eleberrian oinarrituta dago. Richard Burton, Jean Simmons, Victor Mature eta Michael Rennie aktoreek antzeztu zuten.

Bost Oscar Sarietarako izendapenak jaso eta irabazi zituen: Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Lyle Wheeler, George Davis, Walter M. Scott eta Paul S. Foxeta) eta Jantzi-diseinu onenaren Oscar Saria (Charles LeMaire eta Emile Santiago). Film onenaren Urrezko Globo Saria - Drama ere irabazi zuen.

## Argumentua 
Martzelo Gallio (Richard Burton) etorkizunean enperadorea bilakatuko den Kaligula (Jay Robinson) erromatar senatariarekin Demetrio (Victor Mature) greziar esklaboa erosteko lehia eta biek Diana (Jean Simmons) ederraz maiteminduak daudenez elkar etsaituko dira. Kaligula, Tiberio (Ernest Thesiger) enperadorearen hiloba denez, haren bidez Martzelo Erromatik Judea erromatar probintzia gatazkatsua den Jerusalen hiriburuko gotorlekura komandante gisa lekualdatu dezaten lortiko du. Bertan, Jesus Nazaretekoaren gurutziltzatzearen ardura izango du, gertakari honek ber bizitza behin betiko aldaraziko dio, hura hiltzorian dagoela eta haren gurutzearen oinean dagoela, beste erromatar batzuekin Kristoren apustuan irabaziko du. Bere kontzientziarekin borrokatu ondoren, kristau bilakatu eta San Petri (Michael Rennie) eta orain lagun duen Demetriorekin batera ebanjelio irakasten hasiko da, azken honen bizia salbatzeko Kaligula beldurgarriaren aurrean bere bizitza sakrifikatuko du.

## Aktoreak 
;Kredituetan
* Richard Burton as Martzello Gallio
* Jean Simmons: Diana
* Victor Mature: Demetrio
* Michael Rennie: San Petri
* Jay Robinson: Kaligula
* Dean Jagger: Justo
* Torin Thatcher: Gallio senataria
* Richard Boone: Pontzio Pilatos
* Betta St. John: Miriam
* Jeff Morrow: Paulo
* Ernest Thesiger: Tiberio
* Dawn Addams. Junia
* Leon Askin: Abidor

;Krediturik gabe
* Michael Ansara: Juda Iskariote
* Helen Beverley: Rebeka
* Sally Corner: Kornelia Gallio
* Rosalind Ivan: Julia Maior enperatriza
* Donald C. Klune: Jesus Nazaretekoa
* David Leonard: Marzipor
* Cameron Mitchell: Jesusen ahotsa
* Jay Novello: Tiro
* Frank Pulaski: Kinto
* Pamela Robinson: Luzia Gallio

## Kanpo estekak 
* *The Robe* filmarn IMDBko fitxa irakurgai
Ingeles (herria)

**Ingelesak** () Ingalaterran jatorria duen talde etniko eta nazionala da.

Goi Erdi Aroan sortu ziren, antzinako ingelesez bere buruei *Angelcynn* deituak. Etnonimoa V. mendean Britainia Handira migratu ziren angloetatik dator. Hala ere, historikoki ingelesak zenbait herrien ondorengoak dira, bertoko britoiak eta hara joan ziren germaniarrak (angloak, saxoiak, jutoak), daniarrak, normandiarrak eta beste asko.
1707an, Ingalaterrako Erresuma Britainia Handiko Erresuma bilakatu zenean, ingeles kultura britainiar kulturaren osagai nagusi bilakatu zen. Horren ondorioz, arrunta da ingeles eta britainiar terminoak nahastea.

Ingelesek bere hizkuntza, sistema politiko eta  izeneko zuzenbide-sistema mundu osotara zabaldu dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Skerries (Dublin)

**Skerries** () Irlandako Errepublikako Fingaleko konderrian (antzina Dublingo konderrian zegoen) kokatzen den herria da, Dublin hiriaren kapokaldean hain zuzen ere. Dublinen erdigunetik 13 kilometro iparralderuntz kokatzen da.

## Leku interesgarriak 
* Rockabill uhartea

## Kanpo estekak
Errumaniar

**Errumaniarrak** (,  ahoskatua) Errumanian jatorria duen talde etniko eta nazionala da. 1991ko errumaniar herritartasun legeak bigarren eta hirugarren belaunaldiko errumaniarrei eskubidea ematen die, errumanieraz egiteko gai badira eta bertoko historia eta kultura ezagutzen badituzte.

Gertuko Moldavian, 2.795.000 lagun (erroldaren %64,5a) errumaniarrak dira etnikoki eta inguruko herrialdeetan gutxiengo handia ere badira. Diaspora zabala dute, Italian, Espainian eta Euskal Herrian inportantea dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moses Hess

**Moses Hess** (Bonn, 1812ko ekainaren 21a - Paris, 1875eko apirilaren 6a) alemaniar filosofoa izan zen, Marx eta Engelsen gertukoa, sionismoaren aitzindarietako bat, bereziki sionismo sozialistaren eta kibbutz direlako komunitateen sortzailea.
The Blue Lagoon (1980ko filma)

***The Blue Lagoon*** (euskaraz *Aintzira Urdina*) 1980ko Randal Kleiser estatubatuar zinema zuzendari eta ekoizleak zuzendu eta ekoiztutako amodio eta abenturazko filma bat da. 1949ko Henry De Vere Stacpoole idazlearen *The Blue Lagoon* eleberrian oinarritua dago. Brooke Shields, Christopher Atkins, Leo McKern eta William Daniels aktoreek antzeztu zuten.

Argazkigintza onenaren Oscar Saria (Néstor Almendros) eta Izar Berriaren Urrezko Globoaren (Christopher Atkins) izendapenak jaso zituen.

Brooke Shields aktorea ospetsu bilakatu zen, baina 14 urte eta adingabea zenez, AEBko Galdeketa Batzorde baten aurrean pertsonai nagusiak biluzirik agertzen diren eszenak ordezko aktore helduagoekin filmatu zirelako lekukotasuna ematera derrigortua egon zen.

## Argumentua 
Viktoriar Aroan, Emmeline eta Richard (Elva Josephson eta Glenn Kohan) neskato-mutikoak eta ontziko sukaldaria (Leo McKern) hondoratze batetik bizirik atera diren hiru pertsonak izan dira, eta itsas korronteak populatu gabeko uharte txiki batera eramango ditu. Handik gutxira, sukaldaria hil egingo da eta haurrek beren kabuz biziraun beharko dute. Denbora igaro hala, Emmeline (Brooke Shields) eta Richard (Christopher Atkins) hazi eta euren gorputzek nerabetzaroko aldaketak jasaten ari direla ohartuko dira, honek beren kuriositatea piztu eta lehenbiziko sexu-jokoak burutzera bultzaraziko ditu.

## Aktoreak 
* Brooke Shields: Emmeline Lestrange
* Christopher Atkins: Richard Lestrange
* Leo McKern: Paddy Button, sukaldaria
* William Daniels: Arthur Lestrange
* Elva Josephson: Emmeline neskatoa
* Glenn Kohan: Richard mutikoa
* Alan Hopgood: Kapitaina
* Gus Mercurio: Ofiziala
* Bradley Pryce: Paddy haurtxoa
* Chad Timmermans: Paddy mutikoa

## Kanpo estekak 
* *The Blue Lagoon* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Jutiapa

**Jutiapa** Guatemalako hego-ekialdean dagoen Jutiapa departamenduko hiriburua da. 620 km²ko eremua du eta 2010ean 131.300 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ileitis

**Ileitis** ileonaren (heste meharraren) hantura da. Crohn-en eritasunaren, tuberkulosiaren eta tifusaren eraginez sor daiteke, eta baita kolitis ultzera-sortzailea izaten denean ere..
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Flores (Guatemala)

**Flores** Guatemalako iparraldean dagoen Petén departamenduko hiriburua da. Alde zaharra Petén Itzá aintzirako uharte txiki batean dago. Udalerriak 3.148 km²ko eremua du eta 2010ean 53.900 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Puerto Barrios

**Puerto Barrios** Guatemalako ipar-ekialdean dagoen Izabal departamenduko hiriburua da. Hondurasko golkoko Amatique badiaren ertzean dago. 1.292 km²ko eremua du eta 2010ean 100.400 biztanle zituen.

## Klima 
Puerto Barriosek klima monzonikoa du, *Am* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Retalhuleu

**Retalhuleu** Guatemalako hego-mendebaldean dagoen Retalhuleu departamenduko hiriburua da. 796 km²ko eremua du eta 2010ean 83.500 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Cruz del Quiché

**Santa Cruz del Quiché** Guatemalako mendebaldean dagoen Quiché departamenduko hiriburua da. 128 km²ko eremua du eta 2010ean 94.700 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neurogenesi

**Neurogenesia** nerbio-sistema zentralean (NSZ) gertatzen den neuronen ekoizpena da.

Berezi beharra dago garapen garaian gertatzen den neurogenesiaren eta helduen artean gertatzen den neurogenesiaren artean. Azken hau XX. mendearen bukaera arte baino ez zen ezagutu.

## Kanpo estekak
Mysterious Island (1961eko filma)

***Mysterious Island*** (euskaraz *Uharte Misteriotsua*) 1961eko Cy Endfield estatubatuar zinema zuzendariaren abentura eta zientzia-fikziozko filma bat da. Jules Verne idazlearen *Irla misteriotsua* eleberrian oinarritua dago. Michael Craig, Joan Greenwood, Michael Callan eta Gary Merrill aktoreek antzeztu zuten.

Efektu bereziak Ray Harryhausen ospetsuak egin zituen.

## Sinopsia 
Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilan zehar, espetxe konfederatu batean dagoen Batasuneko soldadu talde batk globo batean ihes egitea lortuko du. Noraezean eta ekaitz batek bultzaturik, itsasoaren erdian d agoen uharte batera iritsiko dira. Lehenbiziko urratsa biziraun eta hura arakatzea izango da, bertan inongo bizi arrastorik ba ote dagoen jakiteko.

## Aktoreak 
* Michael Craig: Cyrus Harding kapitaina
* Joan Greenwood: Lady Mary Fairchild
* Michael Callan: Herbert Brown
* Gary Merrill: Gideon Spilitt
* Herbert Lom: Nemo kapitaina
* Beth Rogan: Elena Fairchild
* Percy Herbert: Pencroft sarjentua
* Dan Jackson: Neb Nugent kaporala

## Kanpo estekak 
* *Mysterious Island* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
World's Greatest Dad

'''''World's Greatest Dad'''* (euskaraz *Munduko aitarik onena*) 2009ko Bobcat Goldthwait estatubatuar zinema zuzendariaren komedia beltzazko filma bat da. Bertan, Robin Williams eta Daryl Sabara aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Robin Williams ... Lance Clayton
* Daryl Sabara ... Kyle Clayton
* Alexie Gilmore ... Claire Reed
* Evan Martni ... Andrew Troutman
* Geoff Pierson ... Wyatt Anderson
* Henry Simmons ... Mike Lane
* Mitzi McCall ... Bonnie Troutman
* Jermaine Williams ... Jason
* Lorraine Nicholson ... Heather Johnson
* Morgan Murphy ... Morgan
* Toby Huss ... Bert Green
* Tom Kenny ... Jerry Klein
* Jill Talley ... emakumea
* Bruce Hornsby ... bera
* Krist Novoselic ... egunkari saltzailea
* Bobcat Goldthwait ... Limo Driver

## Kanpo estekak 
* *World's Greatest Dad* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *World's Greatest Dad'' filmaren trailer edo iragarkia ikusgai. YouTube.com
Pêr-Jakez Heliaz

**Pêr-Jakez Heliaz**, **Pêr-Jakez Heliaz** edo frantsesez **Pierre Hélis** (1914ko otsailaren 17a, Pouldreuzig, Bretainia – 1995eko abuztuaren 13a, Kemper, Bretainia) bretoi idazle, olerkari, antzerkigile eta kazetari bat izan zen. Bretainieraz nahiz frantsesez idatzi zuen. Bretainieraz mintzatzen zen baserritar familia batean jaio eta hezi zen. Frantsesa eskolan ikasi zuen, Kemper eta Roazhonen ikasten segituz. 1946-1975 artean Kemperreko Eskola Normalean letra klasikoak irakatsi zituen.

1946ko abenduaren 21ean berak eta Pierre Tréposk bretoierazko irratia aireratzen hasi ziren, iragarkiak eta antzezlanak aurkeztuz. 1948an Cornouaille Jaialdiaren bultzatzaileetako bat izan zen baita denboraldi batez bertako aholkularia ere. 1950ean *Brud* aldizkaria sortu zuen. Bretainiar nazionalismoko joera pragmatikoenekin lerrokatu zen, *Ar Falz* eta *Emgleo Breiz* taldeetako kidea izateaz gain, Parisko *La Bretagne* aldizkarian kronikak idatzi eta *Ouest-France* aldizkarian bere idazlanetako zatiak argitaratu zituen. 1971ean *Breizh o veva* (Bretainia bizirik) bretainierazko lehenbiziko telebista saioan parte hartu zuen.

1980an Claude Chabrolek ''Le cheval d'orgueil* (*Harrotasun zaldia*) filma zuzendu zuen, bere izenburu bereko *Le Cheval d'orgueil'' liburuaren zinemarako egokitzapena.
Iñurritza (ibaia)

**Iñurritza** edo **Abendaño-Iñurritza** Zarauzko (Gipuzkoa) erreka sarea da, Iñurritza biotopo babestuaren eremuan itsasoratzen dena.

7 kilometroko luzera dauka gutxi gora-behera, eta Garate (278 m), Indamendi (476 m) eta Pagoeta (705 m) mendien magaletan sortzen diren errekek osatzen dute: Nekazabal, Abendaño, Ola, Aranburu, Igerain eta Droska.

## Kanpo estekak 
* [Zarauzko errekei buruzko informazioa](https://web.archive.org/web/20150924025938/http://www.heteropterus.org/pdf/n7/Heteropterus_Rev_Entomol_7(1)_111-121.pdf)
Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial

thumb|230px|Unescoren Gizateriaren Kultura Ondare Ukiezina programaren logotipoa.
**Gizarteriaren Kultura Ondare Immaterial**, **Gizarteriaren Kultura Ondare Materiagabe**, **Gizarteriaren Kultura Ondare Ukiezina** UNESCOk ematen duen izendapena da, materiala ez den kultura —ahozkoa edo ukiezina— babesteko. Babestutako mundu osoko Kultura Ondare immaterialaren adierazpenen zerrenda bat mantentzen du. Izendapenaren eta zerrendaren jatorri ofiziala, 2003an, UNESCOk onartu zuen Gizateriaren Kultur Ondare Ez-materiala Babesteko Konbentzioan datza. 

Ondare horrek balio handiak jasotzen ditu: historikoak, kulturalak, tradizionalak.... Hori guztia babestea, modu batez, sormen iturriak eta herrien nortasunak babesteko modu bat da. Zerrenda osatzeko, garrantziaren eta pairatzen duten arriskuaren arabera proposamen berriak onartzeko, aldiro batzarra biltzen da.

## Ondare horretan jasotzen diren adierazpideak 
UNESCOren zerrendan jaso diren adierazpen mota batzuk hauek dira
* Hizkuntzak
* Elezaharrak
* Mitoak
* Erlijioak
* Ohiturak
* Dantza
* Musika

## Euskal Herriko proposamenak 
Euskal Herrian proposamenak badira. Hauek dira horietako batzuk:
* Iparraldeko inauteriak. Proposamena 2011n zehaztu zen. Proiektuaren bultzatzaileak, besteak beste, Herri Soinu, Iparraldeko Euskal Dantzarien Biltzarra, Euskal Kultur Erakundea, Lapurtarrak taldea eta CMDTA Federazioa izan ziren.
* Bilboko Aste Nagusia
* Iruñeko Sanferminak
* Bertsolaritza
* Lizarrako Larrain-dantza.

## Ondare ukiezinen adibideak 

Fitxategi:Capoeira (9179702377).jpg|Brasilgo capoeira.
Fitxategi:394 baul-singers-sml.jpg|Baul abeslariak Vasantotsaven, Shantiniketan.
Fitxategi:El Tajin Los Voladores (fcm).jpg|Papantlako hegalariak, Mexiko.
Fitxategi:Processó de la Mare de Déu de la Salut d'Algemesí.jpg|Osasunaren Ama Birjinaren festa, Algemesín, Espainian.
Fitxategi:മുടിയെടുപ്പ്.jpg|Mudiyettu, India.
Fitxategi:Camanita Tango 01 (3395500564).jpg|Argentinako tangoa.
Fitxategi:Bob-Marley-in-Concert Zurich 05-30-80.jpg|Reggae musika 2018an izendatu zuen UNESCOk gizarteriaren kultura ondare immaterial

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gizateriaren Ondarea
* Kultura Ondare ukiezina
* Gizateriaren Ondarea arriskuan
* Kultura Ondare ukiezin

## Kanpo estekak 
* : Kultura Ondare Immaterialaren definizioak. UNESCO
* : Gizateriaren Kultura Ondare Immaterialaren web ofiziala. UNESCO
* : Dedalo.Ondare Immaterialerako eta Ahozko Historiarako GLP softwarea Dédalo Managing Cultural Heritage
* UNESCOren Kultur ondare immateriala babesteko hitzarmenaren testua, gaztelaniaz eta frantsesez. UNESCO
Astún

**Astún** Erdialdeko Pirinioetan dagoen eski-estazio bat da, hain zuzen ere, Espainiako Aragoi autonomia erkidegoan dagoen Jazetania eskualdeko Jaka udalerriko lur sailetan kokatzen da. 2012. urtean ondoan dituen urbanizazioak 6 biztanle zituen.

Candanchútik gertu kokatzen da, Frantziaren mugan bertan. 5 pista orlegi (malda gutxikoak), 16 urdin, 23 gorri eta 10 beltz ditu (azken hauen malda gehien dutenak). Bere garaiera behealdeko 1.658 metrotatik hasi eta goialdeko 2.300 metrotara (La Raca izeneko tontorreraino hain zuzen ere) doa.

## Kanpo estekak
Jason and the Argonauts (1963ko filma)

***Jason and the Argonauts*** (euskaraz *Jason eta Argonautak*) 1963ko Don Chaffey ingeles zinema zuzendariaren abenturazko filma da, Apolonio Rodaskoaren *Argonautika* eta Greziar mitologiako Jason heroia eta Argonautetan oinarritua. Todd Armstrong, Nancy Kovack, Honor Blackman eta Gary Raymond aktoreek antzeztu zuten.

Efektu bereziak Ray Harryhausen ospetsuak egin zituen, zalantzarik gabe, filmaren ikur eta unerik ospetsuena, bai eta efektu berezien historiako eszena ospetsuenetakoa ere, eskeletoen borroka da. Soinu banda Bernard Herrmann musikagileak konposatu zuen.

## Argumentua 
Jasonek (Todd Armstrong) Tesaliako tronua lagako duela iragarri du. Baina Peliasek (Douglas Wilmer) Koltxisera bidai egiteko esan eta Jasonek kasu egin dio: Argonautekin egun askoz nabigatu ondoren, Greziara iritso dirl; hala ere, bidaian zehar brontzezko erraldoiei eta hainbat munstruori aurre egin behar diete, nahiz eta Hera (Honor Blackman) jainkosaren babespean egon.

## Aktoreak 
* Todd Armstrong: Jason
* Nancy Kovack: Medea
* Gary Raymond: Akasto
* Laurence Naismith: Argos
* Niall MacGinnis: Zeus
* Michael Gwynn: Hermes
* Douglas Wilmer: Pelias
* Jack Gwillim: Eetes erregea
* Honor Blackman: Hera
* John Cairney: Hilas
* Patrick Troughton: Fineo
* Andrew Faulds: Falero
* Nigel Green: Herkules
* Ennio Antonelli. Dmitrius (krediturik gabe)
* John Crawford: Polux (krediturik gabe)
* Aldo Cristiani: Lintzeo (krediturik gabe)
* Ferdinando Poggi: Kastor (krediturik gabe)
* Davina Taylor: Briseida (krediturik gabe)
* William Gudgeon: Triton (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* *Jason and the Argonauts* filmarn IMDBko fitxa irakurgai
Bragako artzapezpikuaren jauregia

**Bragako artzapezpikuaren jauregia** () Portugalgo Braga hirian kokatzen den jauregia da, Bragako artzapezpikuaren egoitza izan zena.

## Arkitektua 
Hiru eraikinek osatzen dute, "U" itxura daukatenak eta erdian, hegoaldera begira, jauregiaren enparantza (Largo do Paço) dago.

Ekialdeko eraikina da zaharrena, XIV eta XV mendean eraiki zen eta Santa Barbara lorategiak ditu alboan. Gotikoa da eta gotorleku itxura handia du. Mendebaldeko hegalak udaletxearen plazara ematen du. XVIII mendekoa da eta Portugal iparraldeko barroko estiloan eraiki zen. Liburutegi publikoa eta Bragako barrutiko artxibategia daude bertan.

Azkenik hegoaldeko zatia dago eta XVI eta XVIII mende arteko hainbat eraikinek osatzen dute. Gaur egun bertan dago Minhoko Unibertsitateko errektoregoa.

## Iruditegia 

Irudi:Biblioteca Pública e Arquivo Distrital de Braga.JPG|Jauregiaren aurrealdea, gaur egun liburutegia.
Irudi:Braga-Antigo Paço Episcopal Bracarense-20140912.jpg|Hegoaldeko aurrealdea, jauregiaren enparantza.
Irudi:Braga - Palau episcopal.JPG|Ekialdeko horma eta Santa Barbara lorategiak.
Irudi:Paço Arquiepiscopal Bracarense.jpg|Santa Barbara lorategiak.

## Kanpo estekak
Santos Begiristain

**Santos Begiristain Egilaz** (Bell Ville, Córdoba, Argentina, 1908ko otsailaren 22a - Obanos, Nafarroa, 1994ko uztailaren 13a) nafar apaiz katolikoa izan zen.

## Biografia 
Gurasoak nafarrak zituen eta Argentinan jaio zen. Lekarozko ikastetxean eta Iruñeko apaiztegietan ikasi ondoren, Zaragozan Madrilen eta Erroman ikasi zuen, teologian eta zuzenbide kanonikoan doktore bilakaturik.

1932an Erromatik itzuli eta Azagrako parroko bilakatu zen. Gerra Zibilean errepresioa bultzatu zuen

1940an Oberena Kirol Elkartearen sortzaileetako bat izan zen. Gero Obanosera joan zen non Misterioaren gidoia idatzi zuen. Nafarroako Ekintza Katoliko elkartea zuzendu zuen.

Xabierraldiaren antolatzaileetako bat izan zen, antolaketa miliziano karlisten eskuetatik Ekintza Katolikora pasatuz.

## Lanak 
* *Por esos pueblos de Dios* (Bilbo, Desclée de Brouwer, 1950)
* *Una pastoral científica* (Bilbo, Desclée de Brouwer, 1953)
* *La aventura de casarse* (Madril, PPC)
* *A caballo sobre los Andes* (Bartzelona, Juan Flors, 1963)
* *Tierra de Cristo* (Madril, PPC, 1964)

## Erreferentziak
Anomalia (argipena)

**Anomalia** normaltasunetik edo espero denetik gertatzen den desbideratzea da. Erabilera zenbait ditu:
* grabitate-anomalia, Lurraren puntu batean modelo batek ezartzen duen baliotik (aurresandako baliotik) grabitatearen benetako baliora (balio errealera) dagoen aldea;
* anomalia magnetikoa, Lurraren eremu magnetikoan dagoen aldakortasunagatik, puntu batean dagoen eremu magnetikoaren magnitude ez-normala;
* jaiotzetiko anomalia, jaiotzetik pertsona edo animalia batek duen nahasmendu edo gaixotasuna.
* Pioneer anomalia
* Batez besteko anomalia, astrodinamikan eta zeruko mekanikan erabilia.
## Ikus, gainera 
* Anomalistika, anomalien azterketa zientifikoa.