open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mauro Etxegoien

**Mauro Echegoyen Berrozpe** (Murtxante, Nafarroa Garaia, 2005eko martxoaren 3a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari postuan aritzen da. Bere jaioterriko Murchantetik heldu zen Osasunaren harrobira 2015ean. 2026ko ekainerarte sinatu zuen kontratua talde gorritxoarekin. 2025eko udan lehen talde gorritxoarekin batera egin zuen aurredenboraldia. 2025eko urriaren 29an lehen talde gorritxoarekin egin zuen debuta Son Malferit Futbol Zelaian, Sant Jordiren aurkako Kopa kanporaketan.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Kuwaitar dinar

**Kuwaitar dinarra** (, kodea: **KWD**) Kuwaiteko txanpon ofiziala da. Dinar bakoitza 1.000 filez osatuta dago eta balio gehien duen munduko moneta fisikoa da.

## Historia 
Dinarra 1961eko apirilaren 1ean sartu zuten Golkoko errupia ordezkatzeko, libera esterlina baten baliokide zen hasierako balioarekin eta dinar bakoitzeko  kanbio-tasarekin antzinako errupiaren aldean.

Irakek 1990ean Kuwait inbaditu zuenean, irakiar dinarrak dinar kuwaitar dinarra ordezkatu zuen. Inbasioan zehar irakiarrek balio handiko billete gehienak lapurtu zituzten, merkatu beltzean saldu zirenak edo berriro erabili zirenak. Askapenaren ondoren, kuwaitar dinarra herrialdeko legezko txanpon gisa berrezarri zuten, eta billete sorta berri bat sartu zuten, lapurtutako aurreko billeteak baliogabetzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ghost Stories (2017ko filma)

***Ghost Stories*** (euskaraz *Mamu Istorioak*), 2017ko Jeremy Dyson eta Andy Nyman britainiarrek zuzendutako beldurrezko film bat da. *2010eko izenburu berdineko antzezlanean* oinarritua dago. Andy Nyson, Paul Whitehouse, Alex Lawther eta Martin Freeman aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Ingalaterra, Phillip Goodman (Andy Nyman) irakaslea telebistan naturaz gaindiko misterioak eta haien inguruko iruzurrak azaleratzen dituen saio bat aurkezten du, haiekiko erabat siniskaitza baita. Betidanik mirestu duen James Cameron (Martin Freeman) eskarmentudun ikertzaile adinduen eta zinikoa ezagutzean itxuraz azalpenik gabeko hiru kasuen txostenak eman eta Goodman haiek ikertzean hastean bidai beldurgarri bati ekingo dio.

## Aktoreak 
* Andy Nyman: Phillip Goodman irakaslea 
* Martin Freeman: Mike Priddle
* Alex Lawther: Simon Rifkind
* Paul Whitehouse: Tony Matthews
* Nicholas Burns: Mark Van Rhys
* Jill Halfpenny: Peggy Van Rhys
* Kobna Holdbrook-Smith: Aita Emery
* Daniel Hill: Goodman jauna
* Amy Doyle: Esther Goodman
* Ramzan Miah: Estherren mutilaguns
* Paul Warren: Woolly

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Melanoleuca verrucipes

***Melanoleuca verrucipes*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** Tamaina ertainekoa, 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, zuri-krema kolorekoa, diskoan arrexka kolorea.

**Orriak:** zurixkak, pixka bat okertuak.

**Hanka:** 8 cm inguruko garaierakoa eta 0,8 cm inguruko lodierakoa, oso garatxoduna edo latza, Krombholziella-ren antzekoa.

**Haragia:** Zuria, fruta usainarekin, gero irin-lur usainekoa, zapore leunekoa.

**Etimologia:** *Melanoleuca* terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leumo" hitzetik. *Verrucipes* epitetoak, hitzez hitz, oin garatxoduna, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Belarretan eta zuhaitz hostozabalen sastrakadietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Guyana Frantsesa, Europa, Errusia, Zeelanda Berria, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melanophyllum eyrei

***Melanophyllum eyrei*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Lepiota eyrei*, *Glaucospora eyrei*, *Cistoderma eyrei*, *Schulzeria eyrei*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 17 eta 29 mm bitarteko diametrokoa, koniko-ganbiletik koniko laura zahartuaz, titi kamutsarekin, ertz zorrotzarekin eta oxkarratuarekin. Kapelaren azala pruinaduna, matea, krema-gorrixka kolorekoa, diskoan okre antzeko kolorearekin.

**Orriak:** Libreak, zabal, esporak heldu ahala urdin-turkesaz zikintzen diren krema kolorekoak, ertz osoak eta kolore berekoak

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 36 eta 44 mm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, okertua, oinarri erraboildun samarrekoa eta krema-zurixka koloreko mizelio kordoiekin, eraztunik gabe, krema koloreko pruina ugarirekin hondo marroi-okre antzekoaren gainean. 

**Haragia:** Usain atseginekoa.

**Etimologia:**

## Jangarritasuna 
Susmagarria.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran. Merkuriar eta goroldioen artean, hostozabalen basoetan, normalean lurzoru alkalinoetan. Urria.

### Banaketa eremua 
Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibrahim Johorrekoa

**Sultan Ibrahim ibni Almarhum Sultan Iskandar** (Johor Bahru, 1958ko azaroaren 22a) Johorreko sultana da 2010etik eta Malaysiako erregea (Yang di-Pertuan Agong) 2024tik.

Iskandar Johorrekoaren semea, Johorreko sultan bihurtu zen 2010ean bere aita hil zenean. 2024ko urtarrilaren 31n, Malaysiako errege karguaren zina egin zuen 2024-2029 aldirako.
Manas Ordo

**Manas Ordo** (Kirgizeraz: Манас Ордо) parke historiko moderno bat da, museo batekin, Kirgizistan Asia erdialdeko herrialdeko Kümböz Manas inguruan. Eraikinen jatorria XIV. mendeko mausoleoan dago.

Karakhanid aroko mausoleoa da. Ziurrenik  Manas herriko heroi epikoaren azken atseden-lekua gisa, 1334 inguruan eraiki zuten. Kirgizen artean, lekua Mazarrena da, hau da, santu edo lider erlijioso nabarmen baten mausoleoa edo santutegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kingstoneko Unibertsitatea

**Kingstoneko Unibertsitatea** edo **Kingston University London** ikerketa unibertsitate publikoa  da, eta Kingston upon Thames barrutian dago, Londresko hego-mendebaldean, Ingalaterran. Bere sustraiak 1899an sortutako Kingstoneko Institutu Teknikoraino heltzen dira. 1992an jaso zuen unibertsitate-estatutua, eta, horren aurretik, erakundea **Kingston Polytechnic** izena zuen.

Kingstonek 17.000 ikasle inguru ditu eta 192 milioi liberako aurrekontua du. Kingston eta Roehampton-en lau campus ditu. Unibertsitatea arteetan, diseinuan, modan, zientzian, ingeniaritzan eta negozioetan espezializatzen da, eta lau fakultatetan antolatzen da: Kingston School of Art, Empresa eta Gizarte-zientzien Fakultatea (Kingston Business School eta School of Law, Social and Behavioural Sciences), Osasun, Zientzia, eta Hezkuntza Fakultatea, eta  ingeniaritzam Informatika eta Ingurumen eko Fakultatea. Kingstoneko Enpresa Eskolako MBA gradua CNAA onartua da. 2017an, unibertsitateak *The Guardian* University saria irabazi zuen, irakasleen bikaintasunarengatik.  Kingston Europako Unibertsitate Elkarteko, Commonwealth-eko Unibertsitate Elkarteko eta University Alliance taldeko kidea da.eskuinera|thumb|Eraikin nagusia, Penrhyn Road campusaUnibertsitateko Town House eraikinak, 2020ko urtarrilean inauguratuak, bi sari garrantzitsu jaso ditu: Erresuma Batuko eraikin berrienari emandako Royal Institute of British Architects (RIBA) 2021eko Stirling saria eta 2022an EBko eraikin onenari emandako Mies van der Rohe arkitektura-saria.thumb|Kingston Hilleko Campusa, Kingston Unibertsitatea2021eko ekainean, Kingstonek Etorkizuneko Trebetasunen kanpaina jarri zuen abian, eta nabarmendu zituen berrikuntzarako trebetasunen garrantzia eta Erresuma Batuko ekonomia oparoa bultzatzeko duten garrantzia. 2021 eta 2022ko inkesten emaitzek, YouGov-en laguntzarekin eta 2.000 negozio eta 1.000 ikasle baino gehiagoren laginketek, erakutsi zuten enplegatzaileek gehien baloratzen dituzten oinarrizko trebetasunen artean daudela problemen ebazpena, pentsamendu kritikoa, komunikazioa, moldagarritasuna eta sormena.
## Ikasle aipagarriak 
* David Chipperfield, arkitektoa

* Eric Clapton, musikaria
* Keith Relf, labeslaria The Yardbirds taldean
* Asha Philip, atleta korrikalaria

Fitxategi:Eric-Clapton 1975.jpg|Eric Clapton
Fitxategi:Ben Barnes by Gage Skidmore 2.jpg|Ben Barnes
Fitxategi:Sam Golden Flower Awards.jpg|Sam Chan
Fitxategi:Glenda bailey editor harpers bazaar christopher peterson.jpg|Glenda Bailey
Fitxategi:David Chipperfield.JPG|David  Chipperfield
Fitxategi:Dall England world cup winners.jpg|Lawrence Dallaglio
Fitxategi:025 reeksen 60m philip (32505897124) (cropped).jpg|Asha Philip
Fitxategi:Ruby McGregor-Smith CEO of Mitie Group plc.jpg|Ruby McGregor-Smith in 2013.
Fitxategi:Ed McKeever portrait.jpg|Ed McKeever
Fitxategi:Francis Yeoh.jpg|Francis Yeoh

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Catherine Malabou

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Núria Tamarit Castro

**Núria Tamarit Castro** (Villarreal, Castelló de la Plana, 1993) Castellóko komikien ilustratzaile eta egilea da.

## Biografia 
Valentziako Unibertsitate Politeknikoan ikasi zuen, eta berehala tandem artistikoa egin zuen Xulia Vicenterekin. Sacoponcho bezalako fanzinetan parte hartu zuten; Nimion, ostera, bakarka parte hartu zuen. *Anna Dédalus* serieko liburuak ere ilustratu zituzten, Miguel A. Giner Bouk idatziak. 

2016. urtean La Cupulan argitaratu zuen lehen eleberri grafikoa, *Duerme Pueblo*. Mahai-jokoetan eta misterio-jokoetan oinarritutako obra hori  bere karrerako azken lana izan zen.

2016an ''Avery's Blues* ere argitaratu zuen, Angux-en gidoiarekin, eta, haren bidez, Carlos Giménez Héroes Comic Con Madrid sarien I. edizioan Egile Berri Onenaren saria eta Espainiako Lan Onenaren eta Estatuko Marrazkilari Onenaren kategorietako izendapenak jaso zituen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2016an Carlos Giménez Héroes Comic Con Madrid sarien I. edizioan Egile Berri Onenaren saria ,*Avery's Blues'' lanarekin, Angux-en gidoiarekin
* 2016an Espainiako Lan Onenaren eta Estatuko Marrazkilari Onenaren kategorietako izendapenak jaso zituen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Xulia i Núria.jpg|Xulia Vicente eta Núria Tamarit Castro, 2015
Fitxategi:Xarrada sobre Fanzines - València MMXV (3).jpg|Fanzinei buruzko hitzaldia, Xulia Vicente, Núria Tamarit Castro,  eta Esteban Hernández, moderatzaile Álvaro Pons. 2015
Fitxategi:Fanzine Nimio. Barcelona Internacional Comic Convention 2016.JPG|2016ko Fanzine sari-banaketa.(ezkerretik hasita) Maria Ponce, Núria Tamarit Castro, Anabel Colazo eta Luis Yang egileak saria jasotzen, Bartzelonako Komikien Nazioarteko Konbentzioan. 2016.05.06

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Núria Tamarit a Cartoon brew.
* Núria Tamarit a La Pinacoteca de radio.
Sophia Mendonça

**Sophia Silva de Mendonça** (Belo Horizonte, 1997ko otsailaren 6a) brasildar idazle eta kazetaria da.

## Bizitza 
11 urte zituela, Asperger sindromea diagnostikatu zioten (gaur egun, diagnostiko hori ez da aintzat hartzen herrialde askotan eta autismo mota bat bezala besterik ez da hartzen). Sophiak bi urte geroago jakin zuen horren berri. Arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua ere badu.

Unibertsitatean ikasten ari zela, *Tudo Bem Ser Differente* izeneko bloga idazten zuen eta *Mundo Asperger* irratsaioko aurkezlea izan zen Belo Horizonteko Unibertsitate Zentroan, kazetari gisa graduatu zen erakundean. 2015ean lehen liburua argitaratu zuen, *Outro Olhar – Reflexões de um Autista* izenekoa.

2021ean, Pontifícia Universidade Católica de Minas Geraisko egunkariari egindako elkarrizketa batean esan zuen autismoaren diagnostikoa askatzailea zela berarentzat, bere bizitza beste ezer baino zailtzen zuen kondizioa ez zela autismoa, genero disforia baizik, eta 2020an egindako genero-trantsizio sozialaren ostean, zoriontsuago sentitzen hasi zela. 2022ko ekainean, sexua berresleitzeko ebakuntza egin zioten.

Komunikazio-masterra egin zuen Minas Geraisko Unibertsitate Federalean. 2022an, *A interseccionalidade entre autismo e transgeneridade: diálogos afetivos no Twitter* tesia defendatu zuen.

Bere amarekin, Selma Sueli Silva kazetariarekin batera, 2015az geroztik *Mundo Autista* kanala mantentzen du YouTuben, eta hori beste komunikabide formatu batzuetara zabaldu da, hala nola testuak eta podcastak.

2023an, *Gêmeas Trans: Uma Nova Vida* dokumental sailean agertu zen. Urte berean, literatura-doktoretza hasi zuen Pelotasko Unibertsitate Federalean.

2015az geroztik, Soka Gakkai International erakunde budistako kidea da
* 2019: Erasmus+ programaren Praktika Onen saria

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Palmié

**Michel Palmié** (Besiers, 1951ko abenduaren 1a) frantziar hamabosteko errugbilari ohia da, bigarren lerroko postuan aritzen zena.

1970eko hamarkadan Frantziako errugbian nagusi izan zen Béziers taldean jokatu zuen. Frantziako errugbi selekzioarekin 23 partida jokatu zituen 1975 eta 1978 artean eta grand slama irabazi zuen 1977ko Bost Nazioen Txapelketan. 1978an, partida batean basakeriak egiteagatik zigortu zuten, eta ez zuten berriro hautatu. Ondoren, Frantziako Errugbi Federazioako eta European Rugby Cupeko zuzendari izan zen.

*The Times* egunkariaren arabera, Frantziako selekzioarekin inoiz jokatu duten 10 errugbilari beldurgarrienetako bat izan zen.

## Palmaresa 
* Frantziako errugbi txapelketa: 1974, 1975, 1977, 1978, 1980, 1981
* Yves du Manoir errugbi txapelketa 1975 eta 1977
* Bost Nazioen Txapelketa: 1977

## Ikus, gainera 
* Frantziako errugbi selekzioa 1977ko Bost Nazioen Txapelketan

## Oharrak 
## Erreferentziak
Leopold Irigarai

**Leopold Irigarai** (Paue, Biarno, 1875-Garindaine, Zuberoa, 1951) euskal etnografo, itzultzaile eta irakaslea izan. Bizimoduz batez ere merkataria eta irakaslea zen, baina XX. mendeko lehen laurdenean Georges Hérelle etnografo, filosofo eta irakasle frantsesaren laguntzaile izan zen ahozko euskal kulturari eta, batez ere, pastoralei buruz egin zituen ikerketetan. Hérellek pastoralen frantseserako itzulpen ugari argitaratu zituen, beti bere sinadurapean, baina gaur egun badakigu ez zekiela euskaraz. Baionako Liburutegiko katalogazioek frogatzen dute Irigarai bera izan zela Hérellek argitara emandako dozenaka pastoral (50etik gora) transkribatu eta frantsesera itzuli zituena.  

## Bizitza 
Irigarai pertsona aski ezezaguna da, eta berari dakigun gehiena Georges Hérellerekin elkartrukatutako gutunengandik datorkigu. Badakigu Pauen jaio zela 1875. urtean, eta gaztaroan Ligi-Atherein bizi izan zela. Ogibidez saltzaile eta merkataria izan bide zen: 1903-1907 urteen artean, janari denda bateko langile izan zen Maulen, eta 1907tik 1915era salgaien ordezkari edo *représentant de commerce* gisara aritu zen. 1913an, Garindainera ezkondu zen Anna Barcelonne eskola-maistrarekin (hiru seme-alaba izan zituzten), eta hara joan zen emaztearekin bizitzera. Honela dio katalogoko sarrerak:

Badirudi Hérellentzako egindako lanak soldata extra bat lortzeko balio ziola Irigarairi, filosofoak tarteka ordainketak egiten baitzizkion. Hego Euskal Herrian ere aritu zen filologo lanetan, 1902-1903 urteen artean, lehenengo urte hartan Ligin ezagutu zuen Resurrección María Azkue  apaiz eta euskalariarekin lanetan, azken hau idazten ari zen euskara-frantsesa-gaztelera hiztegiarekin laguntzen. Ez bide zituen oso gustuko ez Azkue ez lanbide hura. Izan ere, gutunetan “diable d’abbé” ("deabruzko apaiza") eta “irascible patron” ("nagusi haserrekorra") (1903-01-05), edo “un Monsieur qui sait le latin: *primo mihi*”  ("latina ondotxo dakien Jauna: *lehenik niri*", 1903-04-17) dira hura aipatzeko erabilitako hitzak:

## Erreferentziak
Esperanza Mendoza Holgado

**Esperanza María Mendoza Holgado** (Caceres, Extremadura, 1983ko abenduaren 25a) ACB ligako Espainiako saskibaloi-arbitroa da. *Extremadurako* Arbitroen Batzordeko kidea da.

2016ko maiatzean Urrezko LEB playoff-eko partida bat zuzendu zuen lehen emakumea izan zen, Melilla Saskibaloiaren eta Peñas Huescaren aurrez aurrekoa.

## Ibilbidea 
ACBn sartu zen Arnau Padrós Feliu, Alfonso Olivares Iglesias, Alberto Sánchez Sixto eta Javier Torres Sánchezekin batera. Espainiako Federazioko 1. taldekoa (Urrezko LEB eta Emakumezkoen Liga).  2017an bertan, FIBAk nazioarteko izendatu zuen, eta 2001ean arbitratzen hasi zenetik aurrera egin zuela eta 2005ean EBA Ligara igo zela berretsi zuen.

FEBko 1. taldean zazpi denboraldi egin ondoren, Esperanza Mendoza izan zen Urrezko LEB playoff-eko partida bat zuzendu zuen lehen emakumea. Melilla Saskibaloia eta Peñas Huesca aurrez aurre jarri zituen 2016ko maiatzean. Emakumezkoen Ligako Espainiako SuperKopa bat eta Erregina Kopako hainbat azken fase zuzendu zituen. 2017. urteko abuztuan, nazioarteko arbitroen zerrendan sartzea lortu zuen, eta ondorioz, Emakumezkoen EuroCup-en debuta egin zuen.

FIBAk Valentziako eta Estrasburgoko 2021 emakumezkoen Eurobasketeko partidak zuzentzeko izendatu zuen, eta Debrecengo (Hungaria) U19 Munduko Txapelketarako.

## Denboraldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yemengo Gerra Zibila

**Yemengo Gerra Zibila** 2014an Al-Hadi presidentearen aurka jasandako estatu kolpearen ondorioz Yemengo Errepublikan gertatzen den gatazka armatua da. Bi alde liskartuta eta erradikalizatuta daude Yemengo Gobernua lortzeko asmotan. Hegoaldeko mugimendu separatistek eta Al-Hadiren gobernuarekiko leialak diren indarrek, Adenen egoitza dutenek, gatazkan sartu ziren gudari huthiekin eta Saleh presidente ohiaren aldeko indarrekin. Arabiar Penintsulako Al-Kaida erakundeak eta Irakeko eta Sortaldeko Estatu Islamikoak ere parte hartu dute gatazkan, AQAPk barnealdeko lurralde batzuk eta kostaldeko tarteak kontrolatu zituen.

Testuinguru horretan, atzerriko esku-hartze militar bat dago abian — Ekaitz Erabakigarria Operazioa izenekoa —. 2015eko martxoaren 25ean estatu arabiarren koalizioak, Saudi Arabiak gidatuta, bere ondoko Yemen lurraldean aireko eta lurreko kanpaina bati ekin zionean hasi zen, ustez Iranek babestutako eta armatutako indar huthiei aurre egiteteko. Koalizioaren erasoak gorabehera, biktima gehienak zibilak dira.

Abuztuaren 18an, Amnistia Internazionalak (AI) Yemengo biztanleria zibilaren aurkako gerra krimenak egiten zirela eta al-Hadiren aldeko indarrak zirela horien erantzuleak zirela salatu zituen. Txostena sostengatzeko, AIk zortzi aire-erasoren ebidentziak aurkeztu zituen, 141 zibil hil eta 101 zauritu zituztenak. Bi aldeek multzo-koheteak, morteroak eta artilleria erabiltzen dituzte arma gisa, zehaztugabetzat jotzen direnak eta jende asko bizi den eremuetan helburuak bereiztea ahalbidetzen ez dutenak. Horregatik, AIk NBEko Giza Eskubideen Batzordeari ustezko krimen horiek ikertzeko  batzorde independente bat sor zezala eskatu zion.

Europako Batzordeak 2018ko abenduan zabaldutako txosten baten arabera, 60.000 pertsona hil ziren gatazkan. 2021eko amaierako, NBEren arabera, jada 377.000 ziren.

2022ko apirilaren 2an, NBEk bi hilabeteko su-etena negoziatu zuen Yemengo gerra-egileen artean, huthien kontrolpeko eremuetara erregaia inportatzea ahalbidetuko zuena, baita Sanatik Jordaniara eta Egiptora doazen hegaldi batzuk ere. 2022ko apirilaren 7an, Hadiren gobernua desegin egin zen, eta Presidentearen Lidergo Kontseiluak (PLC) Yemengo Errepublikaren agintea hartu zuen, Hegoaldeko Trantsizio Kontseilua bere gobernu berrira gehituz. NBEk 2022ko ekainaren 2an iragarri zuen su-etena bi hilabetez luzatu zela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koilaren teoria

[thumb|Koilaren teoriak [koilarak energia-gastuaren metafora eta irudikapen bisual gisa erabiltzen ditu.]]
**Koilaren teoria** pertsona desgaituek, neurodibergenteek eta/edo gaixo kronikoek egunerokoan dituzten zailtasunak ilustratzeko erabiltzen den metafora da. Metafora hori beren esperientzia deskribatzeko erabiltzen dutenei *spoonie* deitzen zaie. 

Koilaren teoria pertsona desgaituen eta/edo neurodibergenteen komunitateetan oso erabilia bada ere, kontzeptu hau neologismotzat hartzen da oraindik.

## Jatorria 
Koilaren teoria Christine Miserandino estatubatuar idazle eta blogariak sortu zuen 2003ko *The Spoon Theory* saiakeran, lupus eritematoso sistemikoa izatea nola sentitzen zuen adierazteko modu gisa. Jatetxean ari zela, lagun batek sendagaiak hartzen ikusi zuen, eta bat-batean lupusa izatea zer zen galdetu zion. Miserandinok koilara batzuk hartu eta lagunari eman zizkion. Koilarak adibidetzat hartuta, azaldu zion gaixotasun kronikoa duten pertsonek eguneroko jarduerak nola egiten dituzten energia mugatua erabiliz. Koilara kopuruak adierazten zuen zenbat energia gastatu behar zuen egunean zehar.

Lagunak egunean zehar egiten dituen zeregin desberdinak adierazi zituenean, Miserandinok koilara bana hartu zion jarduera bakoitzerako. Koilaraz koilara hartzen zion bat geratu zitzaion arte. Orduan lagunak gosea zuela esan zion, eta Miserandinok erantzun zion jateko edo janaria prestatzeko beste koilara bat erabili behar zuela, eta hurrengo ekintza arretaz aukeratu behar zuela energia egunaren amaiera arte gordetzeko. Naomi Chainey kazetariak dio desgaitasunik gabeko hainbat pertsonak ere erabiltzen dutela termino hau neke forma ez-kronikoei erreferentzia egiteko. Adibidez, batzuetan erabiltzen da haur jaioberria izatearekin lotutako nekea azaltzeko, egoera horrek askotan lo-falta kronikoa dakarrelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariya al-Qibtiyya

**Mariya al-Qibtiyya** (; ? - 637)​ edo **Maria Koptoa** esklabu kristau koptoa izan zen, Muqawqis bizantziar funtzionarioak Mahomari 628an opari gisa emandakoa. Iturri askoren arabera, ohekide bat baino ez zen. Ibrahim ibn Muhammaden ama izan zen, umea zela hil zena. Bere ahizpa, Sirin bint Shamunere oparitu zioten Mahomari, baina bere jarraitzaileetako bati eman zion, Hasan ibn Ṯabiti. Maria ez zen ezkondu Mahoma 632an hil zenean, eta zazpi urte beranduago hil zen. 

## Kanpo estekak
Pauline Alphen

**Pauline Alphen** (Rio de Janeiro, 1961) frantziar-brasildar idazlea da.

## Bizitza 
Aita frantziarraren eta ama brasildarraren alaba, txikitan Parisera joan zen bizitzera. Kazetaritza ikasi zuen Brasilen eta gero Frantziara itzuli zen.

Frantzian, Imaginales eta Elbakin.net sariak irabazi zituen 2010ean *Salicande* eleberriagatik
* 2010: Elbakin.net saria

## Lanak 

;Frantsesezkoak

* ''Le Journal d'un enfant aujourd'hui au Brésil* (2006)
* *Les Éveilleurs 1. Salicande* (2009)
* *Les Éveilleurs 2. Ailleurs* (2010)
* *Les Éveilleurs 3. L'Alliance* (2012)
* *Les Éveilleurs 4. Le Passage* (2013)
* *Les Éveilleurs 5. Le Nomadstère* (2014)
* *Gabriel et Gabriel* (2011)
* *L'Arbre à l'envers* (2013)
* *La Vraie Vie de l'école* (2018)
;Portugesezkoak
* *A Odalisca e o Elefante* (1998)
* *Do Outro Lado do Atlântico* (2003)
* *O Diabo a Quatro* (Alice de Andrade, Joaquim Assis, Claudio Macdowell, Jacques Arhex eta Jean-Vincent Fournierrekin batera, 2004)
* *A Porta Estava Aberta* (2007)
* *Cabeça de Sol'' (Jean-Claude R. Alphenekin batera, 2008)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konstantino Lekapeno

**Konstantino Lekapeno** (Konstantinopla, ? – Samotrazia, 946 edo 948) Bizantziar Inperioko enperadorekide izan zen 924tik 945era.

Erroman I.a Lakapetarra eta Teodoraren semea eta Kristobal Lekapeno eta Eztebe Lekapenoren anaia izan zen. Enperadorekide izendatu zuten 924an.

Anaia Ezteberekin batera Erroman utzi zuen 944ko abenduan. Aste batzuk geroago, 945eko urtarrilaren 27an, Konstantino VII.ak beste kolpe bat eman eta bi anaiak kanporatu zituen. Konstantino erbestera bidali zuten Samotraziara, eta 946 edo 948 urteetan ihes egin nahian zebilela hil zuten.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Anna Cardús Flaqué

**Anna Cardús Flaqué** (Bartzelona, Katalunia,  1970eko uztailaren 19a) ACB ligako Espainiako saskibaloi-arbitro ohia da. eta Kataluniako Arbitro Batzordeko kidea. ACB Ligako bigarren emakume arbitroa izan zen, Pilar Landeira Guerreroren ondoren.

## Ibilbidea 
1986an hasi zen arbitratzen Kataluniako Saskibaloi Arbitroaren Eskolan. 2002an iritsi zen ACB Ligara, eta 2003az geroztik nazioarteko partidak zuzendu zituen emakumezkoen Euroligan edo ULEB Kopan. 19 urtez azpikoen eta 20 urtez azpikoen munduko txapelketetan parte hartu zuen.

2016-2017 denboraldiaren amaieran, ACBrekiko kontratua ez berritzea erabaki zuen, eta saskibaloiko elitean amaitu zuen bere ibilbidea. Elitean denboraldi gehien zuzendu dituen emakumea da, guztira 15.

## Denboraldiak 
## Erreferentziak
Razia Sultana

**Raziyyat-Ud-Dunya Wa Ud-Din** (; 1205 - 1240ko urriaren 15), **Razia Sultana** izenez ezaguna, Delhiko Sultanerriaren agintaria izan zen, gaur egungo Indian. Azpikontinenteko lehen emakume musulman agintaria izan zen, eta Delhiko historiako emakume agintari bakarra.

Shamsuddin Iltutmish sultan mamelukoaren alaba, 1232-1232 tartean Delhiren administratzaile izan zen, bere aita Gwaliorreko kanpainan ari zenean. Elezahar ziurrenik apokrifo baten arabera, garai horretan izandako gaitasun handiengatik liluratuta, Iltutmishek Razia izendatu zuen bere ondorengo gisa. Iltutmishen ondoren Ruknuddin Firuz anai-ordea izan zen agintaria, eta Shah Turkan ama-ordeak Razia exekutatzeko planak egin zituen. Ruknuddinen aurkako matxinada batean, Raziak lortu zuen publikoa Shah Turkanen aurka jartzea, eta Ruknuddinen lekua hartu zuen tronutik 1236an kendu zutenean.

Raziaren izendapenaren aurka nobleziaren parte bat altxatu zen, baina batzuk berarekin batu ziren ostean, eta beste batzuk garaitu zituen. Noblezia turkikoak uste zuen agintari gisa agertu bai, baina atzetik boterea izan zezaketela; hala ere, gero eta botere gehiago izan zuen. Postu garrantzitsu batzuetan turkikoak ez ziren pertsonak izendatu zituen, eta horregatik nobleziaren haserrea handitu zen. 1240ko apirilean nobleen talde batek postutik kendu zuen, lau urtez sultan izan ostean. Ikhtiyaruddin Altunia matxinatuarekin ezkondu zen, eta saiatu zen tronua berriro lortzen, baina Muizuddin Bahram anaia-ordeak garaitu zuen urrian, eta pixka bat beranduago erail zuten. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sayyida al-Hurra
* Al-Khayzuran
* Arwa al-Sulayhi
* Shajar Al-Durr
* Zubaida bint Ŷaʿfar
* Qatr al-Nada
* Asma bint Shihab

## Kanpo estekak
Laurel Blair Salton Clark

**Laurel Blair Salton Clark** (née **Salton**; Ames, Iowa; 1961eko martxoaren 10a – Texas, 2003ko otsailaren 1a) zirujau aeronautiko estatubatuarra izan zen, Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadako kapitaina, NASAko astronauta eta transbordadore espazialeko misioetan aditua. Clark Columbia transbordadore espazialaren istripuan hil zen, tripulazioko sei lagunekin batera. Hil ondoren, Kongresuaren Ohorezko Domina jaso zuen.

## Kanpo estekak
Yasmina Alcaraz Moreno

**Yasmina Alcaraz Moreno** (Castelló d'Empuries, Girona, Katalunia, 1989ko otsailaren 7a) saskibaloiko arbitro kataluniarra da. 2017tik nazioarteko arbitroa da. ACB Ligako partidak, 3x3 saskibaloi-partidak eta FIBAko selekzioen partidak zuzentzen ditu. *Kataluniako Arbitro Batzordeko* kidea da.

2024ko urtarrilean historia egin zuen Bilboko Miribillan. ACB partida batean Yasmina Alcarazez gain Esperanza Mendoza Holgadok osatu baitzuen arbitro hirukotea.

## Ibilbidea 
### Jokalari 
14 urterekin hasi zen partidak arbitratzen. Jokalaria ere bazen, eta Katalunian maila bateraino ez denez bateragarria bi gauzak egitea jokalari jarraitzea erabaki zuen. 

### Arbitro 
Jarduera Fisikoaren eta Kirolaren Zientzien karreran hasi zenean, jokatzeari utzi zion eta Gironako Arbitraje Batzordean hasi zen. 2014. urtean EBFko 2. taldera igo zen EBA Ligako eta Emakumezkoen 2. Ligako arbitro gisa. 2017an, FEBko kategoria absolutura iristea lortu zuen, hau da, Urrezko eta Zilarrezko LEB ligara eta Emakumezkoen Ligara. Bestalde, 2017an federazioaren lizentzia lortu zuen 3x3 saskibaloiko nazioarteko arbitro gisa.

2018an Saskibaloiko Erregina Kopako finala zuzendu zuen eta 2019an, Spar Citylift Girona eta Perfumerías Avenida taldeen artekoa, bi kasuetan bigarren taldeak irabazita.

2018ko udan, 3x3 saskibaloi-partidak zuzendu zituen 2018ko Mediterraneoko Jokoetan, eta emakumezkoen brontzezko dominaren partidako arbitroa izan zen: Portugal eta Serbia (21–20).

Urrezko LEB partida bat zuzendu zuten hiru emakumek osatutako lehen arbitraje taldeko kide izan zen. Paula Lema eta Elena Espiaurekin batera, 2018ko abenduaren 18an, Carramimbre CBC Valladolid eta Tau Castellóren arteko partida batean izan zen (70-56).

2019ko irailaren 13an, ofizial egin zen ACB Ligara igo izana. Hala, historiako laugarren emakumea izan zen kategorian partidak zuzentzen, 2019-2020 denboraldia izan zen lehenbizikoa, bi emakume arbitro jardunean zituena. Urte horretan bertan eman zitzaion FIBAren lizentzia zuria, nazioarteko selekzioen partidak zuzendu ahal izateko.
## Denboraldiak 
## Aintzatespenak 
* 2013an Castelló de Ampurasko Udalaren Kirol merezimenduak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emma Ríos Maneiro

**Emma Ríos Maneiro** (Villagarcía de Arousa, Pontevedra, Galizia, 1976ko apirilaren 1a) istoriotxo-marrazkigilea eta ilustratzailea da. Egun, merkatu estatubatuarrean dihardu lanean, eta agerikoa da mangak harengan duen eragina.

## Biografia 
### Haurtzaroa eta gaztaroa 
Emma Ríos Ourensen bizi izan zen, eta txiki-txikitatik irakurri izan ditu komikiak, besteak beste, Chris Claremont-en *X patruila*, Sienkiewiczen *Mutante Berriak* eta, batez ere, Katsuhiro Ōtomoren *Akira*, zeinaren eraginez deskubritu baitzuen bere bokazioa. 2005ean, *Ron Cacique* markaren publizitate-kanpaina baterako ilustrazioak ere egin zituen.

2005ean eta 2006an Andenneko aretora eta 2006an Angulemakora gonbidatu zuten, ''L'inédit* fanzinearen standean.

Espainia mailako hainbat argitalpenetarako istorio laburrak idatzi ondoren, hala nola, *Dos vez breve* (2006) eta *Los Reyes Elfos: Historia de Faerie 2*, Expocómic-eko Autore Errebelazioaren saria jaso zuen, 2008an. Urte hartan bertan, San Pedro de Mezonzoko (Coruña) biaduktua zaharberritzeko proiektuan lagundu zuen: Maria Pita pintatu zuen zutabeetako batean.

### Amerikar abentura (2008-oraina) 
Warren Ellisek haren aipamena egin ondoren bere web-orrian, Matt Gagnonen eskaintza bat jaso zuen (*Boom! Studios*-en editorea), 4 zenbakiko miniseriea egiteko.

Avilésko Jardunaldietan, CB Cebulski ezagutu zuen, zeinak Marvel Comics-en editore Nick Lowerekin jarri baitzuen harremanetan. Lowek *Runaways*-erako fill-in bat egitea eskaini zion, eta, ondoren, Mark Waid-ek idatzitako *Doctor Strangen* miniserie bat. Halaber, Ricardo Gómezen gidoiarekin, Amadís de Gaularen  egokitzapena egin zuen SM taldearentzat.

## Obrak 
* *A prueba de balas* (2001, fanzinea; 2003, comic booka)
* *Hexed* (2008)
* Pretty Deadly (2013), 1, 2 eta 3. liburukiak
* Mirror 1, 2
* I G

## Sariak 
* Arteixoko lehiaketaren lehen saria (1998).
* Ourenseko Istoriotxo Lehiaketako 3. saria (2004).
* Autore onenarentzako saria Expocomic-en, Madril, 2008.
* Azal-egile onenaren 2020ko Eisner saria, *Bella Muerte-*engatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Steiner from Mars, egilearen bloga.
* Emma Ríos  2012ko ekainaren 27an artxibatua Wayback Machinen, José A. Serranok *Guía del cómic-''erako, 08/2009
* Emma Ríos "Banda deseñada" atarian (galiziera)
* Emma Ríos Maneiro, Galiziako atarian
* Emma Ríos, dibujante de cómics, erreportajea RTVEn (2010/12/14)
* Mark Waid protagonista duen Hexed-en sustapen-bideoa (ingelesez)
Pilar Landeira Guerrero

**Pilar Landeira Guerrero** (Madril, Madrilgo Erkidegoa, 1959ko ekainaren 24a) madrildar biologoa, irakaslea eta saskibaloi arbitro ohia da. Espainiako ACB ligan aritu zen. Madrilgo Erkidegoko Arbitroen Batzordeko kidea da. ACB Ligako lehen emakume arbitroa izan zen.

## Ibilbidea 
Ezkondua, biologian lizentziatua, matematikako irakaslea izan da, baina bere lan ibilbidea, batez ere arbitrajean eman du. Ia ez zuen saskibaloian jokatu, Caceresen egin zuen batxilergoan apurren bat. Gero, 1975ean, boleibolean, saskibaloian eta eskubaloian egin zuen arbitro-ikastaroa, baina karrera ikastera Madrilera  itzuli zenean, saskibaloian zentratzea erabaki zuen. Cáceresen bi denboraldi eta Madrilen beste 17 eman zituen horretan.

### Nazioartekoa 
1987an FIBAn nazioartekoa izatea lortu zuen, eta 1992an ACB ligara igo zen. Liga horretako lehen emakume arbitroa izan zen. 1992ko martxoaren 29an hasi zen Collado Villalba CBn Formum Filatelicoren aurka (88-84). 2000. urtean Bartzelonara joan zen bizitzera eta Kataluniako Arbitro Batzordean sartu zen. Urte hartan, Sidney 2000ko Udako Olinpiar Jokoetako bost partida ere zuzendu zituen (lau emakumezkoenak eta bat gizonezkoena). Arbitraje aktiboa 2004an utzi zuen. Orduz geroztik, batzorde teknikoko lanetan parte hartu du. 

## Aintzatespena 
* 2014. urtean Kataluniako saskibaloi Fundazioak omendu zuen.

## Denboraldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alicia Güemes Fraga

**Alicia Güemes Fraga**, **Laurielle** goitizenarekin ezaguna, (Bartzelona, 1987ko abenduaren 16a) komikigilea eta ilustratzailea da.

## Biografia 
Alicia Güemes Fraga Tenerifeko diseinatzaile eta ilustratzailea da, eta Bartzelonan bizi da. Komiki digitalak, webcomics izenekoak, argitaratuz egin da ezagun. Bere serierik aipagarriena *El Vosque* da, Sergio Sánchez Morán gidoilariarekin elkarlanean sortua. Serie hau hainbat liburukitan bilduta dago, eta horrekin lotutako beste proiektu batzuk sortzen ari dira, hala nola, *Woodies* komikia eta editatzen dituen zenbait komiki monografiko.

Lauriellek arte-prestakuntza garrantzitsua lortu zuen komiki-ikastaro bat eginez Escola Joson, lau urtez. Besteak beste, *Krokis* fanzinea eta *La Esfera Cultural* aldizkaria argitalpenean kolaboratzen du, baita *Weezine* eta *Cómics 2.0* antologietan ere. *El Jueves* aldizkarian ere kolaboratzen du, non komikiak marrazten baititu Morángo agertokietan.

Bere monografien artean daude *Por Siempre Jamás* komikia (Babylon, 2017), *Nada del Otro Mundo* webkomikia (Fanternet, 2019), gizarte-sareen irudi interaktiboa, *Una aventura entre todos* (2019), hainbat artbook, hala nola *Descanso corto* (2019, Ignotus 2021 sariaren finalista) edo *La mala del cuento* (2021); baita autoeditatutako *Diario de estar por casa* komikia ere (2020).

## Errealizazioak 
* (es) Laurielle, *Asalto al Castillo*, 2022ko urtarrilaren 1a (ISBN 9788409445042)

### El Vosque 
* (es) Sergio Sánchez Morán (Gidoia). Laurielle (Ilustrazioa), Cómo visitar El Vosque (y morir en el intento) El Vosque #0,5, Moran & Laurielle, 2017ko apirilaren 1a, 21 p.
* (es) Sergio Sánchez Morán (Gidoia). Laurielle (Ilustrazioa), Una de piratas (aventuras, tormentas y ligoteo desenfrenado) El Vosque #0,6, Moran & Laurielle, 2017ko irailaren 1a, 21 p.
* ***Por Siempre Jamás***: Espainiako manga autore onenaren saria (Héroes Manga, 2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roger Bonvin

**Roger Bonvin** (Icogne, 1907ko irailaren 12a – Sion, 1982ko ekainaren 5a) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1967an eta 1973an.

Suitzako Alderdi Kristau Drmokratako kidea, Siongo alkatea izan zen 1955etik 1962ra. 1962ko irailean Suitzako Kontseilu Federaleko kide hautatu zuten. 1973ra arte, kargua utzi zuenean, Finantza (1962-1968) eta Garraio, Komunikazio eta Energia (1968-1973) departamenduak zuzendu zituen. Suitzako presidentea izan zen 1967 eta 1973 urteetan.

## Kanpo estekak
Bea Arthur

**Beatrice Arthur** (jaiotza izena: **Bernice Frankel**; New York, 1922ko maiatzaren 13 - Los Angeles, Kalifornia, 2009ko apirilaren 25), **Bea Arthur** izenez ezaguna, aktore, komediante eta abeslari estatubatuarra izan zen. 70 urteko ibilbide artistikoan, zineman, antzerkian eta telebistan lan egin zuen. Broadwayko hainbat musikaletan eta "Off-Broadway" delakoan parte hartu zuen, baita bere herrialdeko beste hiri batzuetan ere. Iraupen luzeko bi telebista-komedia arrakastatsuren protagonista ere izan zen: *Maude*, 1972tik 1978ra bitartean CBS katean transmititu zena (141 atal), eta *The Golden Girls*, 1985etik 1992ra NBCn emititu zena, Estelle Getty, Rue McClanahan eta Betty Whiterekin batera. Haren interpretazioek sari eta aintzatespen ugari jaso zituzten, besteak beste, bi Emmy sari eta Tony sari bat.

## Kanpo estekak
Marthasterias glacialis

***Marthasterias glacialis*** Ozeano Atlantikoaren ekialdean bizi den itsas izarra da. Arantzaz jositako bost beso luze ditu. 

Gure kostaldean aurkitzen den itsas izar handienetakoa da. Harrapari handia ere bada eta molusku haztegietan triskantzak egin ditzake. 

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean *Systema Naturae* liburuaren hamargarren edizioan. *Asterias glacialis* izena eman zion. 1878. urtean Jullienek *Marthasterias* generoa sortu zuen aurkitu berri zuen *Marthasterias foliacea* itsas izarrarentzat, baina berehala ikusi zen espezie bera zirela eta *Marthasterias glacialis* izena hautatu zen bientzat.

Aurrez itsas izar bera aurkitu zen Hegoafrikako kostaldean eta orduan espezie beraren bi espezie ezarri ziren:
* *Marthasterias glacialis f. africana* (Müller & Troschel, 1842)
* *Marthasterias glacialis f. rarispina* (H.L. Clark, 1923)

2023ko urrian erabaki zen bi espezie desberdin zirela; *Marthasterias africana* eta *Marthasterias glacialis*.

## Deskribapena 
250px|thumb|*Marthasterias glacialis* itsas izarra eta *Sphaerechinus granularis* itsas trikua.
*Marthasterias glacialis* itsas izar nahiko handia da, 25-30 cm inguruko tamaina hartzen duena, nahiz eta 80 cm-ko alerik ere aurkitu izan den. 

Erdialdeko diskoa txikia da eta handik bost beso lirain eta arantzatsuak ateratzen dira. Tarteka 8 beso dituzten izarrak ere ikusten dira. Beso bakoitzak kono itxurako arantza zurizko hiru lerro ditu punta morea edo horia dituztenak. Arantza bakoitzaren inguruan pedizelarioak ditu, besoa garbitzeaz arduratzen diren luzakinak dira. Beso bakoitzaren puntan orban arrosa bat ageri da, ozeloaren funtzioa betetzen duena. Besoen azpialdean hanka anbulakralen launa lerro ageri dira, itsas izarrak desplazamendurako erabiltzen ditu.

Erdiko diskoak kupula txiki bat eratzen du eta kolorez ilunagoa da. Inguruan arantzaz osaturiko pentagono bat du.

Kostaldeko hondo harritsuetan bizi da, arroka arteko arrakaletan sartzen da harrapariengandik babesteko. Ur sakonagoetan bizi diren izarrak sustratu finagoetan ezkutatzen dira. Argitasun gutxi dagoen tokiak atsegin ditu, dela sakoneragatik, dela uraren uhertasunagatik.

## Iruditegia 

Irudi:Marthasterias glacialis Linosa 066.jpg|Itsas izar heldua.
Irudi:Marthasterias glacialis 07 Espen Rekdal.jpg|Diskoaren gainaldea.
Irudi:Marthasterias glacialis 04 Espen Rekdal.jpg|Diskoaren azpialdea.
Irudi:Marthasterias glacialis (Linnaeus, 1758) 3.jpg|Besoaren muturra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Un Pingüino en mi Ascensor

**Un Pingüino en mi Ascensor** (Pinguino bat nire igoigaluan) Espainiako  pop eta indie pop musika taldea da.

## Historia 
Un Pingüino en mi Ascensor 80ko hamarkadan José Luis Moro publizistak, taldeko abeslari eta konpositoreak, sortutako musika talde espainiarra da. Handik gutxira, Mario Gil sartu zen taldean, haien bigarren diskoa, *El Balneario*, ekoitzi ondoren. Haren ibilbidean hutsune ugari izan dute, aldi batzuetan desagertuz. Abestietan umorea landu dute beti.

Lehenengo albuma DRO diskoetxeak plazaratu zuen.

## Taldekideak 
* José Luis Moro – Ahotsa eta teklatuak
* Mario Gil - teklatuak, gitarra, programazioak eta ahotsa.

## Kolaborazioak 
* Santiago Racaj - gitarra eta koruak.
* Arturo Soriano - saxofoi.
* Andy Philips - teklista.

## Diskografia 
Album hauek plazaratu ditu:
* *Un Pingüino en mi Ascensor* - (1987 - DRO)
* *El balneario* - (1988 - DRO)
* *Disfrutar con las desgracias ajenas* - (1989 - DRO)
* *La sangre y la televisión* - (1990 - DRO)
* *En la variedad está la diversión* - (1993 - La fábrica magnética)
* *21 éxitos sin fecha de caducidad* - (Bilduma) (1995 - DRO)
* *Pingüimatic* - (1999 - Desobediencia Records)
* *Piromanía* - (2004 - Desobediencia Records)
* *Sex, Drugs and Nasal Pop* - (2014 - autoekoiztuta)
* *Espantapalomas* - (2017 - autoekoiztuta)
* *El fascinante universo de Un Pingüino en mi Ascensor* - (2020 - autoekoiztuta)
* *Blanca y negra navidad* - (2021)
* *Hace sol y es viernes* - (2022 - Noise Records)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[https://www.discogs.com/es/artist/768757-Un-Pingüino-En-Mi-Ascensor Taldea Discogs webgunean.
* :"Atrapados en el ascensor" abestia.
* :Webgune ez ofiziala.
Edward Sels

**Edward Sels** (Vorselaar, 1941eko abuztuaren 27a) belgikar txirrindulari ohia da, profesionala 1963 eta 1972 artean.

Lorpenik aipagarrienak hiru Itzuli handietan izan ziren, Frantziako Tourrean zazpi etapa garaipen eskuratu zituelarik, Espainiako Vueltan beste bi eta Italiako Giroan bat.
Klasikoetan Flandriako Tourra eta Paris-Brusela irabazi zituen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Edward Sels - *SitiodeCiclismo.net*
* Edward Sels - *FirstCycling.com*
Marc Garneau

**Joseph Jean-Pierre Marc Garneau** (1949ko otsailaren 23a – Montreal, 2025eko ekainaren 4a) Kanadako astronauta, ingeniaria eta politikaria izan zen.

1984ko urriaren 5ean, Garneau espaziora hegan egiten Ameriketako Estatu Batuetako ez den bigarren amerikarra bihurtu zen, Arnaldo Tamayo Méndez-en (Kuba) atzetik eta Kanadako lehen astronauta. NASAko transbordadore espaziletan hiru hegalditan parte hartu du. Misio hauetan parte hartu zuen: STS-41-G, STS-77, STS-97 . Espazioan 29e, 02o eta 01m denbora eman zuen .

Kanadako Espazio Agentziako presidentea izan zen 2001etik 2006ra, eta 2003an Ottawako Carleton Unibertsitateko bederatzigarren errektore gisa ezarri zuten.

2006an, politikan sartu zen, Kanadako Alderdi Liberaleko Parlamentu federaleko eserleku baten bila. Vaudreuil-Soulangesen hautagai izan zen 2006ko Kanadako hauteskunde federaletan, baina bi urte geroago Montreal hiriko Westmount-Marien irabazi zuen.

## Kanpo estekak 
* Canadian Space Agency biography
* NASA biografía
* Spacefacts biography of Marc Garneau
* spacefacts.de: Breve biografía
* CSA: Biografía
* CBC Digital Archives: Marc Garneau: Canadian Space Pioneer
Börte

**Börte** —— (c. 1161 - 1230) Mongolen Inperioaren sortzaile Gengis Khanen emazteen artetik lehenengoa eta nagusia izan zen. Gengis Khanen lehen gorteko burua izan zen, eta inperio hartako enperatriz handia. 

Ezer gutxi dakigu lehen urteei buruz, baina Gengisi adin goiztiarrean agindu zioten, hamazazpi urterekin ezkondu zen eta gero tribu lehiakide batek bahitu zuen. Bere senarraren erreskate ausarta izan zitekeen konkistatzaile izatera eraman zuen gertaera garrantzitsuenetako bat. Lau seme-alaba izan zituen, eta, beren ondorengoekin batera, Mongol Inperioa are gehiago zabaldu zuen odol-lerro nagusia osatu zuten.

Genghis Khanek emazte gehiago zituen arren, mongolen artean normala zen bezala, Börteren nagusitasuna eztabaidaezina zen, eta haren seme-alabek gobernatzen zuten Genghis hil ondoren sortu zen inperio erraldoia. Yochi lehen semearen zilegitasunari buruzko zalantzak zeuden, baina haren seme Batu Urrezko Hordako lehen khan zen, eta bigarrena, Chagatai, Indiako Mogol Inperioaren jatorria zen. Bere hirugarren seme Ogedeik eta haren seme Güyükek Khan Handia titulua jaso zuten, eta, azkenik, Tolui semearen seme-alabak dira Möngke bezalako beste Khan handi bat, Kublai Khan Txinako enperadorea eta Persiako Ilkhanerriaren sortzailea, Hulegu.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Microglossum viride

***Microglossum viride*** *Geoglossaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Geoglossum viride*

## Deskribapena 
Berdexka edo urdin-berdexka koloreko klabula formako fruktifikazio ederrak garatzen dituen onddoa, fusiformea, 3 eta 4 cm arteko garaierakoak, leuna edo luzetarako zirrikitu apur batekin. Zati emankorra buruan dago (7 mm inguruko diametroa harrapatzen du), disko basal batean amaitzen den pedikulu ezkatatsu batek eusten dio. Alde emankorrean parafisis finak ditu, adarkatuak, septatu gabeak, eta asko motako esporangioak, zilindrikoak, klabiformeak, esporak sortzen dituzte.

**Etimologia:** Microglossum terminoa grezieratik dator, “ mikrós + glõssa” hitzetatik, eta literalki mihi txikia, esan nahi du. Viride epitetoa berriz latinetik dator, berdea esan nahi duen “viridis” hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Hondakinetan, goroldioetan, lurzoru hareatsuetan, hezeetan, baso mistoetan eta erreka ertzetan hazten da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Brasil, Europa, Errusia, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caridad Zazo Cardeña

**Caridad Zazo Cardeña** (Villaluenga de la Sagra, Toledo, 1945eko urtarrilaren 22a) Espainiako geologoa da, Kuaternarioko itsas mailaren aldaketetan espezializatua. Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusiko (CSIC) ikerketa-irakaslea da Madrilgo Natura Zientzien Museo Nazionalean. 2015etik Zientzia Zehatzen, Fisikoen eta Naturalen Errege Akademiako kide osoa da.

## Biografia 
1968an Zientzia Geologikoetan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, eta 1980an doktoretza lortu zuen (tesia: *El cuaternario marino-continental y el límite plio-pleistoceno en el litoral de Cádiz*). 1984 eta 1988 artean Geologia Zientzien Fakultateko Geomorfologia eta Geotektonika saileko irakasle titularra izan zen. 1986tik CSICeko kide da, lehenik kolaboratzaile gisa, 1989tik ikertzaile zientifiko gisa eta, 1991tik, ikerketa-irakasle Natura Zientzien Museo Nazionalean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Caridad Zazo Cardeña. Natura Zientzien Museo Nazionalaren (CSIC) webgunearen fitxa IAn.
* Dialnet-eko argitalpenak
Paragymnopus perforans

***Paragymnopus perforans*** *Omphalotaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da toxikoa eta ez jangarria (oso haragi gutxi eta usain desatseginekoa).

Sinonimoak: *Marasmius perforans*, *Gymnopus perforans*, *Agaricus perforans*, *Marasmiellus perforans*, *Micromphale perforans*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Oso txikia  0,5 eta 2,5 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik kanpai itxurakora, erdian sakonune batekin, erradialki ildaskatua. Azal lehorra, glabroa, zertxobait ildaskatua, gaztetan marroia, zahartuaz zurixka kolorea hartuaz joaten da.

**Orriak:** Adnatuak, batzuetan oina inguratzen duen lepokoarekin bat eginak, estuak, zabal, hori-zurixka kolorekoak.

**Hanka:** Luzea, lehorra, belusduna (oinarrian gehiago), behean,mizelioaren harizpi beltzaxka luzeekin, marroia, gutxi-asko iluna edo beixa, hezetasunarekin, goialdean zurbila.

**Haragia:** Mehea, kapelakoa gelatinakara, zurixka edo marroia, usain txarra zanpatzean, aza ustelduarena, hartzituarena edo baratxuriarena, zapore leuna. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Marasmius* hitza grekotik dator, "marasmius" hitzetik, eta lehortzea esan nahi du. *Perforans* epitetoa berriz latinetik dator, zulatzen duena, esan nahi duen "perforans" hitzetik. Hazten den konifero-orratzak zulatzen dituelako.

## Jangarritasuna 
Ez du interes s gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
*Gymnopus androsaceus* delakoak, habitat bera du, baina kapelak kolore arrexkagoa du eta oin meheagoa. *Marasmius splachnoides* espezieak, oin mehea du, harizpirik gabeko oinarria, usaingabea da eta hostogalkorretan sortzen da. *Marasmius scorodonius*-ak antzeko habitata du, baina handixeagoa da (1-2), eta baratxuri usaina du (ez aza ustelduarena).

## Sasoia eta lekua 
Ekainetik azarora. Sakabanatuta edo taldean. Kosmopolita. Mendiko koniferoen azikuletan (izeietan pinuetan baino gehiago). Ohikoa Bajaurin.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Costa Rica, Islandia, Europa, Errusia, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak