Monseko gudua

**Monseko gudua** Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean geratutako gatazka bat izan zen, 1914ko abuztuaren 23an. "Mugen gudua" ezizenez ezagutzen zen Mendebaldeko Frontearen lehen fasearen parte, honen azken guduetako bat izan zen. Monsen Britainiatik etorritako Britainiar Armada Espedizionarioak (BAE) lehen aldiz borrokatu egin zuen Alemaniar Inperioaren armaden aurka Frantzia-Belgika mugan. Belgikako herrian Britainiar Armadak Mons-Condé izeneko kanalaren lerroa mantentzen saiatu ziren alemaniar 1. armadaren erasoen aurka. Britainiarrek luzez frontea mantendu izan arren hainbat aldiz tropa gehiago zeukan etsai baten aurka, amaieran atzera egitera behartuta egon ziren haren alboan zegoen frantziar bosgarren armadak atzera egin zuenean, Lanrezac jeneralaren aginpean. Hasiera batean erretiratze sinplea izango zenak hurrengo asteetan Atzerakada Handia izena jasoko zuen, ia Parisko kanpoaldera iritsi arte.

## Aurrekariak 
Britainiak 1914ko abuztuaren 4an gerra deklaratu zion Alemaniar Inperioari; handik bost egunetara BAE kontinentera igarotzeko enbarkatzen hasi zen.  Hala ere, armada hori jada borrokan zeuden unitateekin alderatuta oso tamaina txikikoa zen. Gerraren hasieran Alemaniak zein Frantziak milioi bat soldadu prest zituzten borrokarako, lehenak zortzi armada nagusitan antolatuta eta bigarrenak bostetan. BAEk, ordea, 80.000 soldadu inguru zituen soilik, bi armada-gorputzetan antolatuta. Hala ere, tropa txiki hori denbora luzez armadan parte hartu izan zuten soldaduz zein erreserbistaz osatuta zegoen; Europa osoko armadarik profesionalena 1914an. Britainiar entrenamenduak lehentasuna ematen zion tiroaren azkartasuna eta zehaztasunari, soldadu gehienek pertsonaren neurriko panpina bat hamabost aldiz minutu batean 300 yardatara (270 metro) tirokatzeko ahalera izanik.  Gaitasun hauek BAEren 1914ko kanpainian oinarrizkoak izango ziren bere amaierako salbazioa bermatzeko.

Monseko gudua Mugen gudua izena hartu zuen kanpainia handiagoaren parte izan zen, zeinean aurreratzen ari ziren alemaniar armadek Aliatuen aurka borrokatu zuten, nagusiki Frantzia-Belgika eta Frantzia-Alemania mugetan. BAE aliatuen unitateen lerroaren ezkerrean kokatuta zegoen, Alsazia-Lorrenatik Monseraino zihoana, Belgikako hegoaldean. Britainiar posizioak frantziar armadaren mendebaldeko hegalean alemaniar 1. armadaren bidean egongo zirela esan nahi zuen, alemaniar erasoaren eskuineko hegala, Schlieffen-Moltke planak zioen bezala. Azken armada honen helburua geratzen ziren Aliatuen armadak mugetatik kanporatzea zen suntsipena sahiets zezaten, baita Parisko bidea zabalik mantentzeko ere.

Britainiarrak Monsera abuztuaren 22an iritsi ziren. Egun bereko egunsentian Charles Lanrezac frantziar Bosgarren armadaren agintariak Sir John French-i mezu bat bidali zion, von Bülowren hegala erasotzea eskatuz. Frantziar Bosgarren armada, BAEren ekialdean kokatuta, Charleroiko guduan alemaniarren 2. eta 3. armaden aurka borrokatzen ari zen. Frenchek ezetz esan zuen, Condé–Mons–Charleroi Kanala hogeita lau orduz mantentzea zin eginez alemaniarren 1. armadaren aurka; azken honek Lanrezac-en hegala erasotu ez zezan. Britainiarrek eguna eman zuten kanalaren beste aldean errotzen. 

II. *corps*-ak ("Gorputza" Euskaraz)*,* Britainiar lerroaren ezkerrean, Mons-Condé kanalean zehar defentsarako posizioak hartu zituen. Bitartean, I. *corps*-ak ia 90º-ko lerro bat antolatu zuen Mons-Beaumont errepidean zehar (ikusi mapa eskuinean).

Abuztuak 20an Karl von Bülow jeneralak, 2. armadaren agintariak, Sambre ibaiaren iparraldean zegoen bitartean 1. armadaren kontrol taktikoa zeukan. Haren ustez, britainiarren aurkako talka bat ez zen gertatuko eta aldiz Charleroi eta Namur artean zeuden frantziar unitateetan zentratzea erabaki zuen, Sambre ibaiaren hegoaldean. Gainera, haren aginpean zeuden ikuskapen unitateek porrot egin zuten frantziarren armadaren indarra identifikatzerakoan. 2. armadak Binche, Fontaine-l'Eveque and Sambre ibaiaren artean lerro bat ezartzeko agindua jaso zuen 3. armadari Mosa ibaia gurutzatzen laguntzeko. Abuztuak 23an 1. armadak Sambre ibaia gurutzatu beharko zuen. Egun hartan Von Kluckek jakin zuen bere armadak babestu beharko zuen lur eremua: Bruselas eta Anberesetik ipar-mendebaldean Maubeugera, hego-ekialdean. Von Kluckek espero zuen britainiarrekin Lille inguruan topatzea, hegoalderako biraketa erlatiboki lehenago egitea eragingo zuena. Egoera aldatzeko eta bere maniobra askatasuna mantentzeko, gerraren hasieran oso ohikoa alemaniar agintari militar nagusien artean, Kluck-ek 21ean von Bülowri eskatu zion bere maniobra propioekin jarraitzeko baimena. Azken honek ezetz esan zion, Maubeuge isolatzea eta 2. armadaren eskuineko hegala babestea aginduz. Hau lortzeko Soigniesera igaro beharko zuen von Kluckek, III. eta IV. erreserba-gorputzak soilik Anberes inguruan utzita Belgiar kontraerasoengan babesteko.
thumb|Alexander von Kluck (erdian) eta bere Estatu Nagusia, 1914
Abuztuak 22an VII armada gorputzaren 13. dibisioak, 2. armadaren eskuineko hegalean, Bincheko herriaren iparraldean britainiar zalditeriarekin topo egin zuen bere armadaren beste zatiak Sambre ibaia gurutzatzeko intentzioarekin frantziarren aurka eraso bat hasten zuen bitartean. Ilunabarrerako 1. armada Sillytik Thoricourtera zihoan lerrora iritsi zen eta III eta IV. erreserba gorputzek Bruselas okupatu eta Anberesetik hurbil gertatu ziren. Zalditeriaz eta hegazkinez egindako ikuskapenek britainiarrek Courtrai inguruan ez zeudela frogatzen zuen, ezta Lillen eta Tournai-n ere, eta, ordea Monsetik Maubeugera zihoan lerroan kokatuta zeudela erakusten zuen. Lehenago egun berean Casteauko inguran britainiar zalditeria zegoelako berriak zabaldu ziren, Monseko ipar-ekialdean. Britainiar aeroplano bat Leuveneko inguruan ikusi zuten eta Maubeugerantz zihoan beste bat tiroz eraitsi zuten. IX. armada gorputzak Valenciennesetik Monsera zihoan etsai taldeen berriak zabaldu zituen handik gutxira, Monsen inguruan britainiarrak aurkituko zituztela ziurtatzen zuena. Hala ere, berri hauek ez ziren 1. armadaren kuartel nagusira iritsi. Kluckek uste zuen jada Sambre ibaia gurutzatu zutelako 2. armadaren kontrol taktikoa bertan behera geratu zela. Bere nahia etsaien mendebaldeko hegala inguratzea zen, hala ere, egiatan oraindik ere von Bülow-ek kontrola zeukan eta 23an hegoalderantz mugitzeko agindu zion. Alemaniarrak egun osoan zehar britainiarrekin borrokatu ziren *looparen* irtenunearen kontrolatzeko. Alemaniar infanteriaren lehen erasoa 9:00etan hasi zen. Haien helburua kanala gurutzatzea errazten zuten lau zubiak hartzea zen. 19:00etarako hegaletako britainiar posizioak babestezinak ziren; 4. Middlesex unitateak 15 ofizial eta beste 353 hildako edo zauritutako jasan zituen.

Valenciennesetik itzulita, BAEren komandante-burua zen Sir John French-ek laster aurrera egin zezaketela sinesten zuen oraindik, hala ere, 15:00etan, 3. Dibisioa *looparen* irtenunetik erretiratzeko agindua jaso zuen, hegoaldean distantzia gutxira zeuden posizioetara. 5. Dibisioak berdin egin zuen handik gutxira. Iluntzean, II. Gorputzak defentsa-lerro berri bat ezarri zuen Montrœul, Boussu, Wasmes, Paturages eta Frameries herrietan zehar zihoana. Alemanek kanalaren gainean pontoi-zubiak kokatu zituzten gurutzatzeko, britainiar posizioetan presioa areagotuz. Ekialdean kokatuta zegoen Frantziako Bosgarren Armadaren atzerakadaren berriak iritsi ziren, britainiarren eskuineko hegala larri erakusten zuena, Honen ondorioz, goizeko 02:00tan II. gorputzak Frantzian barrena erretiratzea erabaki zuen, Valenciennes-Maubeuge errepidera.

Wasmesen 5. Dibisioaren zati batzuek eraso handi bati aurre egin zioten; Alemaniako artilleria goizaldean hasi zen herria bonbardatzen eta 10:00etan III. Gorputzaren infanteriak erasotu zuen. Zutabeetan aurrera eginez, alemaniarrek fusil eta ametrailadoreen tiro izugarriarekin topo egin zuten berehala eta "belarra bezala moztuak" izan ziren.
thumb|1914ko Abuztuaren 27ko egunkaria, Monseko guduaren deskripzioa egiten duena. Letra larriz "Aliatuek gogor eusten diote haien borroka-lerroari."
Goizeko 11:00etan IV., III. eta IX. armada-gorputzen txostenek agerian uzten zuten britainiarrak St. Ghislainen eta kanalaren mendebaldean kokatuta zeudela. Honek Pommeroeuil zubiraino Condétik ekialdean bidea troparik gabe zegoela ere erakusten zuen. Abuztuaren 22an osatutako Inteligentzia-txostenek 30.000 soldadu Dour ibaitik Mons aldera zihoazela erakusten zuen. Hurrengo egunean 40.000 gizon ikusi zituzten Genliserantz martxan, Monseko hegoaldean, aurrerago Jemappeserantz ibili baino lehen. Binchetik iparraldera, alemaniar 2. Armadako eskuin hegaleko dibisioa britainiar zalditeriak erasotuta hego-mendebaldera ihes egitera behartu zituen. Arratsaldearen hasieran, II. Zalditeria Gorputzak gauean Thielt-Kortryk-Tournai eremua okupatu zuela eta Frantziako brigada bat Roubaixeko hego-ekialdera itzultzera behartu zuela jakinarazi zuen. Txosten honek eskuineko hegalean tropa oso gutxi zeudela erakusten zuenez, von Kluckek III. Gorputzari St. Ghislain eta Jemappesetik aurrera egiteko agindu zion, IX. Gorputzaren eskuinetik. IV. Gorputzari Hensis eta Thulies aldera jarraitzeko agindu zion. Ordu haietan IV. Gorputzak *Canal du Centre*-n jada borrokatzen ari zen. II. Gorputzak eta IV. Erreserba Gorputzak atzetik jarraitu zuten erasoa.  Britainiarrek ikuskapen hegaldiak hasi zituzten abuztuaren 19an, bi irteerarekin; baita abuztuaren 20an beste birekin. Ez zuten tropa alemaniarren zantzurik jakinarazi. Abuztuaren 21eko goizean lainoek hegaldiak atzeratu zituen; arratsalderako alemaniar tropak Kortrijk inguruan identifikatu zituzten eta inguruko hiru herri sutan zeudela jakinarazi zuten. Abuztuaren 22an hamabi ikuskapen hegazkinek irteera bat egin zuten, BAEren eta alemaniarren tropak elkarren aurka topo egingo zutela ziurtatuz, batez ere Brusela-Ninove errepidean zeuden tropek, alemaniarrek inguratzeko maniobra bat saiatzen ari zutela adieraziz. Egun hartan, tirokatuta, britainiar hegazkin bat eraitsi zuten eta Jillings behatzailea, hegan zihoala, zauritutako lehen soldadu britainiarra bihurtu zen. Iluntzean Sir John French-ek bere komandanteekin alemaniarren aurrerapenak eztabaidatu zituen, hegazkinen informazioari esker nagusiki; Sambre ibaia zeharkatu egin zutela eta Geraardsbergenetik zetorren maniobra inguratzaile baten mehatxua, adibidez. Abuztuaren 23an garatutako borrokan hegazkinek alemaniarren posizioaren atzetik hegan egin zuten, tropa mugimenduak eta artilleria posizioak bilatuz.
thumb|Britainiar Armada Espedizionarioaren (BAE) atzerakada orokorra, abuztuaren 28tik irailaren 5era.

## Ondorioak 
### Borrokaren Analisia 
Abuztuaren 24ko iluntzean britainiarrak haien defentsa-lerro berriak izango zirenera erretiratu ziren, Valenciennes-Maubeuge errepidean. Hala ere, Alemaniar 1. Armadaren tropek zenbakietan hainbeste izanik, eta Frantziako Bosgarren Armada atzera erorita, handik gutxira BAEk ez zuen erretiratzen jarraitzea baino beste aukerarik izan: I. Gorputzak Landrecieserantz eta II. Gorputzak Le Cateaurantz. Max Hastings historialariak ere gertakizuna deskribatzen du, eta Haigen buru egoera "nahiko ahula" zela identifikatzen du, krisi bat izateko zorian, fisikoki ahulduta egonda baita (sabeleko arazoak zituela idatzi zuten haren laguntzaileak). Hala ere, tirokatzen hasi zelako ideiaren aurka egiten du, "haien bizitzak garesti salduko zituela" ohiukatu zuen arren. 

Monseko guduan bi aldeek "arrakasta" izan zuten: borroka osoan zehar alemaniarrek britainiarrak baino hiru aldiz tropa gehiago izan arren, britainiar tropek 48 orduz alemaniar 1. armadari eustea lortu zuten, guduraren amaieran orden nahiko onean posizio hobeagoetara atzera eginez. BAE-k bere helburu estrategiko nagusia lortu zuen, hau da, Frantziar Bosgarren armadaren hegalak babestea. Unitate osoak desegin ziren eta "Amerikako Iraultza Gerratik inoiz baino arma gehiago galdu ziren". Alemaniarrek 25ean Lovaina zakuratu zuten eta 26an Valenciennes hartu eta Maubeugeko setioa hasi zuten (abuztuaren 24tik irailaren 7ra). Longwyko goarnizioak errenditu zen, eta hurrengo egunean britainiar marine eta Itsas Aireko Errege Zerbitzuko (*Royal Naval Air Service* - *RNAS*) talde bat Ostenden lehorreratu ziren; alemaniar tropek Lille eta Mezières okupatu zituzten. Arras abuztuaren 27an erori zen eta frantziarren kontraeraso bat hasi zen Saint Quentingo guduan (Abuztuaren 29 - 30a). Abuztuaren 29an, V. Armada frantsesak Oise ibaiaren hegoaldean, Vervinsetik Mont Dorignyra eta Mont Dorignytik Moyra doan alemaniar 2. Armadari eraso zion, britainiarrek La Fèreko mendebaldean dagoen Oise ibaiaren lerroari eusten zioten bitartean. Irailaren 1ean Craonne, Amiens eta Soissons erori ziren, eta irailaren 5ean BAE-k Monsetik erretiratzea amaitutzat eman zuenean, alemaniar tropak Clayera jada iritsi ziren, Paristik 16 km-ra. Reims alemaniar eskuetan geratu zen, alemaniar indarrak Lilletik erretiratu ziren eta Marneko Lehen Guduaren (*Ourcq ibaiaren gudua* izenarekin ezagutua) hasi zen, irailak 12ra arte iraungo zuena. Gertakizun honekin Atzerakada Handia amaitutzat eman zen, gerraren hurrengo fasea hasita: Aliatuen kontraerasoa.

### Galerak 
J. E. Edmondsek, Britainiako historialari ofizialak, 1.600 galera "baino pixka bat gehiago" anotatu zituen, gehienak irtenunea babestu zuten unitateenak. Alemaniarren galerak "nahitaez oso handiak" izan zirela ere idatzi zuen. Honek alemaniarren taktika aldaketa frogatuko zuen, baita infiltrazioak britainiar erretiroa hasi zenean ere. D. Lomasek, 1997an, Alemaniarren galerak 3.000 eta 5.000 artean egon zirela esan zuen; 2009an Holger Herwigek 5.000 inguru izan zirela aipatu zuen. Gerraosteko datuek 2.145 hildako eta 4.932 zauritu aipatzen dituzte 1914ko abuztuaren 20tik 31ra.

## Guduaren Legatua 
Monseko guduak maila ia mitikoa lortu du azken ehun urteetan. Britainiar idatzi historikoetan ezinezko garaipen baten itzala dauka, uholdearen moduan zetorren etsai baten aurka lortutakoa. Konparagarria da 1415eko Agincourteko guduarekin.  
thumb|Alemaniar hilobiak St. Symphorien Hilerri Militarrean
Monsen borrokatu zuten BAE-ren partaideek "*1914 Izarra*" izeneko domina jaso zezaketen, Monseko izarra ezizena jasoko zuena. Uste omen da Gilen II.a Kaiserrak 1914ko Abuztuaren 19an Eguneko Ordenean hurrengoa aipatu zuela: "...nire soldaduek Ingeles traidoreekin akabatzea; French Mariskalaren purtzil (*Contemptible* Inglelesez*)* eta txikia den armadaren gainetik ibili." Hau jakitean BAE-ko soldaduak beren burua "Purtzil Zaharrak" (*The Old Contemptibles)* izendatzen hasi ziren, harrotasunez. Alemaniar artxibategietan ez zen inoiz aurkitu Eguneko Ordenaren erreferentziarik eta Kaiser ohiak (gerraostean) hura aipatu izana ukatu zuen. Frederick Maurice Jeneralak egindako inbestigazio baten ondorioz ezizena lehen aldiz Britainiar Estatu Nagusian sortu zela aurkitu zuen, propaganda asmoekin. 

Alemaniarrek St. Symphorien Hilerri Militarra eraiki zuten, Alemaniar zein Britainiar hildakoen memorial izateko. Mendixka batean, hilerriaren erdian, granitozko obelisko bat eraiki egin zen Alemanieraz idatzitako inskripzio batekin: "1914ko Abuztuaren 23 eta 24an Monsetik hurbil hil ziren Alemaniar eta Britainiarren memorian." Denboran zehar hildako gehiago gehitu ziren hilerrira, batzuk izenik gabekoak. Hilerri honetan uste diren lehen britainiar hildakoa eta azkena lurperatuta daude. (John Parr, 1914ko abuztuaren 21a - Gordon Price, 1918ko azaroaren 11a). Monsetik hurbil dagoen Oburgeko hilerrian identifikaziorik gabeko beste hainbat hildako ere lurperatuta daude, plaka batek konmemoratzen dituena. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lehen Mundu Gerra
* Mendebaldeko Frontea Lehen Mundu Gerran
* Marneko lehen gudua

## Kanpo estekak