open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gerald Edelman

**Gerald Maurice Edelman** (New York, AEB,  - La Jolla, Kalifornia ) Estatu Batuetako biokimikaria izan zen.

## Biografia 
Collegevilleko Ursinus Collegen egin zituen kimikako ikasketak, eta Pennsylvaniakoan, medikuntzakoak. 1954an graduatu zen medikuntzan, eta 1960an lortu zuen doktoregoa, immunoglobulinei buruzko tesi batekin.

1957tik 1992ra, Rockefeller Unibertsitateko irakaslea izan zen, eta han egin ditu, hain justu, ikerketa aipagarrienak, antigorputzei buruzkoak, batez ere.

1972an, Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, R. Porter zientzialariarekin batera, antigorputzen egitura kimikoari buruz egindako lanengatik. Hain zuzen ere, Edelman konturatu zen egitura kimikoa ongi ezagutuz gero antigorputz-motak eta antigorputz bakoitzaren funtzionamendua antzeman daitezkeela. Edelmanek antigorputz baten egitura aztertu zuen, eta antigorputzak gai patogenoarekin duen lotura. Edelmanen ekarpena garrantzi handikoa izan da immunologiari buruzko ikerketetan, eta aukera eman du zenbait eritasunen diagnosian eta tratamenduan aurrerapenak egiteko.

## Lanak 
* *Neural Darwinism: The Theory of Neuronal Group Selection* (Basic Books, New York 1987). 
* *Topobiology: An Introduction to Molecular Embryology* (Basic Books, 1988) 
* *The Remembered Present: A Biological Theory of Consciousness* (Basic Books, New York 1990). 
* *Bright Air, Brilliant Fire: On the Matter of the Mind* (Basic Books, 1992). 
* *The Brain*, Edelman and Jean-Pierre Changeux, editors, (Transaction Publishers, 2000). 
* *A Universe of Consciousness: How Matter Becomes Imagination*, Edelman eta Giulio Tononi, coauthors, (Basic Books, 2000). 
* *Wider than the Sky: The Phenomenal Gift of Consciousness* (Yale Univ. Press 2004) 
* *Second Nature: Brain Science and Human Knowledge* (Yale University Press 2006) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brian Mulroney

**Martin Brian Mulroney** (Baie-Comeau, Quebec, 1939ko martxoaren 20a– Palm Beach, Florida, 2024ko otsailaren 29a) kanadar politikaria izan zen. 1984tik 1993ra Kanadako lehen ministroa izan zen.

## Bizitza 
Alderdi Kontserbadore Aurrerazalean sartu zen gaztetan. Lavalgo Unibertsitatean Zuzenbideko lizentzia lortu ondoren, legegizon eta negozio-gizon ospetsua egin zen. 1976an, alderdi barruko hauteskundeak galdu zituen Joseph Clarken mesedetan, eta industria-mundura itzuli zen Iron Ore Company of Canadako presidente gisa (1977-1983). 1983ko ekainean, Alderdi Kontserbadoreko buruzagi izatea lortu zuen. Urte horretako hauteskundeetan legebiltzarreko aulki bat lortu ondoren, garaipenerako bidean jarri zuen Alderdi Kontserbadorea 1984ko hauteskunde orokorretan. Ronald Reagan Estatu Batuetako lehendakariarekin Ipar Amerikako Merkataritza Libreko Ituna izenpetu zuen 1988an, eta alderdia garaipenera eraman zuen berriz ere urte horretan bertan. 1993an, politika utziko zuela esan zuen, eta dimisioa aurkeztu zuen krisi ekonomikoaren eta hauteskundeetan jasandako porrotaren ondoren. Kim Campbell izan zuen ondorengo.

## Erreferentziak
Tancredo Neves

**Tancredo Neves** (São João del Rei, Minas Gerais, 1910eko martxoaren 4a - São Paulo, 1985eko apirilaren 21a) brasildar politikari bat izan zen.

Belo Horizonteko Unibertsitatean zuzenbideko doktoregoa eskuratu zuen. Katoliko sutsua zen, eta bere karrera politikoa eten egin zuen 1937-1945 bitartean, Getúlio Vargasen diktaduraren garaian. Baina ondoren, alderdi sozial-demokratarekin bat egin zuen erregimenaren demokratizazioaren garaian. 1947an diputatu hautatu zuten, eta handik bi urtera Justiziako ministro. 1954an Vargas presidentea lagundu zuen bere burua hil aurreko orduetan eta agintari sozialistaren oinordeko politikotzat hartu zuten. Tancredo Neves João Goulart presidentearen lehen ministro bihurtu zen 1961ean. Militarren mendeko agintaldian (1964-1984) Brasilgo higikunde demokratikoaren diputatu izan zen (oposizioko alderdia, legez onartu zen bakarra) eta Minas Gerais estatuko gobernadore izendatu zuten 1982an. Demokratizazioaren garaian, Errepublikako presidente hautatu zuten 1985ean, baina urte horretan bertan hil zen.

## Erreferentziak
Karel Reisz

**Karel Reisz** (Ostrava,  - Londres, ) ingeles zinemagilea izan zen, jatorriz txekiarra. Hamabi urte zituela, Erresuma Batura abiatu zen naziengandik ihesi. Zinema-kritikari izan zen, eta National Film Theatre antzokian lan egin zuen. 1953an, *The Technique of Film Editing* (*Filmak muntatzeko teknika*) liburua argitaratu zuen, zinemagile askorengan eragina izan duen liburua. 1956an zuzendu zuen lehen filma Tony Richardsonekin batera, *Momma Don´t Allow* (*Amak ez du baimenik ematen*), eta *Free Cinema* delako dokumental-filmen mugimenduaren manifestu bilakatu zen. Bakarrean egin zuen lehen film luzean, *Saturday Night and Sunday Morning* (1960) lanean, senaren eta gizartearen betebeharren artean gizabanakoak duen gatazka adierazi zuen. Urte batzuk geroago, britainiar zinemagintza krisian zegoela, Estatu Batuetara jo zuen. Beste film aipagarri batzuk: *We Are The Lambeth Boys* (1959), *Isadora* (1968), *The Gambler* (1974, *Jokalaria*), Dostoievskiren eleberrian oinarritua; *Who´ll Stop the Rain* (1978), *Sweet Dreams* (1985, *Amets goxoak*) eta *The French Lieutenant´s Woman* (1981, *Frantses tenientearen emaztea*).
## Erreferentziak
Philippe Pinel

**Philippe Pinel** (Saint-André d'Alayrac, Tarn, Frantzia, 1745eko apirilaren 20a - Paris, Frantzia, 1826ko urriaren 25a) sendagilea izan zen.

## Bizitza 
Tolosa Okzitanian egin zituen medikuntzako ikasketak, eta Bicêtren eta Salpêtrièren izan zen sendagile. Parisa iritsirik, zientzia-lanen itzulpenak eginez eta matematika irakatsiz atera zuen bizibidea. 1792an Parisko Bicêtre eroetxeko mediku nagusi izendatu zuten, eta lehenengo aldaketa handiak egin zituen. Hala, gaixoei kateak kendu zizkien (zenbaitek 30 edo 40 urte zeramatzaten kateaturik). Berdin egin zuen 1794an Salpêtrièreko emakumeen eroetxeko zuzendari izendatu zutenean. Erotasuna eta deabruak hartua egotea gauza bera zirela zioen ustea alde batera utzirik, adimen gaixotasuna gehiegizko neke sozial eta psikologikoaren ondorio, eta neurri batean herentziaren ondorio zela aldeztu zuen.

Bere *Nosographie philosophique *(1798) lanean zenbait psikosi bereizi, eta haluzinazioak eta beste sintomak deskribatu zituen. Harena da orobat *Traité médico-philosophique sur l´aliénation mentale ou la manie* liburua (1801).

## Erreferentziak
Alberto Santos-Dumont

**Alberto Santos-Dumont** (Cabangu, Santos-Dumontetik hurbil, Minas Gerais, Brasil, 1873ko uztailaren 20a - Guarujá, São Paulo, Brasil, 1932ko uztailaren 23a) brasildar hegazkin pilotua izan zen.

## Biografia 
1891. urtean Parisa joan zen fisikako, kimikako eta mekanikako ikasketak egitera. Ikasketak amaitu ondoren gasolinazko motorreko globo aerostatiko bat sortzeko ahaleginetan jardun zuen. Hainbat saioren ondoren, Saint-Cloudetik Eiffel dorrera eta handik Saint-Claudera arteko etenik gabeko hegaldia egin zuen (1901). 1903. urtean airea baino astunagoak ziren hegazkinak eraikitzen hasi zen. 1906. urtean munduko lehen propultsio hegaldia egin zuen. 1908. urtean *Demoiselle* edo *Libellule* bataiatutako monoplanoa aurkeztu zuen; 103 kg-ko pisua eta 30 zaldi-potentziako motorra zuen; 1909. urteko urriaren 3an bost minutuko hegaldi bat egin zuen eta 8 km egin zituen, orduko 96 km-ko lastertasunez. Hegazkingintzari buruzko obrak ere idatzi zituen: *A conquista do ar* (1901, "Airearen konkista"), *Os meus baloes* (1904, "Nire globoak") eta *O que eu vi, o que nós veremos* (1918, "Ikusi nuena, ikusiko duguna").
## Erreferentziak
José Sarney

**José Ribamar Ferreira de Araújo Costa**, ezagunagoa **José Sarney** izenarekin (Pinheiro, Maranhao, Brasil, 1930eko apirilaren 24a) brasildar politikari, legelari eta kazetari bat da, 1985 eta 1990 urteen tartean Brasilgo presidente izandakoa.

Zuzenbide-ikasketak egin zituen Maranhaoko Fakultatean. Hogeita lau urterekin, Maranhao estatuko diputatu federal hautatu zuten, eta estatuko gobernadore izan zen 1967tik 1970era. Halaber, senatari izan zen, estatu horretako ordezkari gisa, gobernuko alderdiko buruzagi izan zen garaian. Errepublikako lehendakariorde hautatu zuten Tancredo Nevesekin, baina bere gain hartu behar izan zuen lehendakaritza (1985), Neves kargua hartu baino lehen hil baitzen. Gobernuan izan zen bost urteetan, instituzio demokratikoak sendotuz joan ziren, eta konstituzio berri bat aldarrikatu zen (1988). Brasilgo ekonomiak Latinoamerikako atzerapenaren ondorioak pairatu zituen, eta gobernuak ez zuen inflazio-iturria kontrolatzerik lortu, ekonomia-plangintzak gorabehera. Gobernua utzi ondoren, Amapako estatuko senatari hautatu zuten, eta Senatuko lehendakari izatera iritsi zen 1996an. Zenbait eleberri idatzi ditu, eta Brasilgo Letretako Akademiako kide da.

## Erreferentziak
Julián Besteiro

**Julián Besteiro Fernández** (Madril, 1870eko irailaren 21a - Carmona, 1940ko irailaren 27a) Espainiako buruzagi sozialista izan zen. Filosofian doktore (1895), Alemanian ikasketak sakondu eta Madrilgo unibertsitateko Logika katedra eskuratu zuen (1912). Krausismoa eta marxismoa, Alemanian sakon aztertu zituenak, dira Besteiroren pentsamenduaren iturburuak. PSOE eta UGTko batzorde nazionaletako kide hautatu zuten (1914 eta 1915) eta erakunde horietako lehendakari 1928an. Espainiako Bigarren Errepublikaren aldeko bazen ere, ez zen burgesiarekin lan egitearen aldekoa, baina tesi kolaborazionistak gailendu zirelarik, alderdiko karguak utzi zituen. Errepublikako gorte konstituzio-egileetako lehendakari izendatu zuten. Haren tesi gero eta erreformistagoek ez zuten Francisco Largo Caballeroren jarrera erradikalen aurrerabidea galarazi, eta 1933an sindikatuko karguak utzi zituen. Gerra Zibilean Madrilen zen; Londresen diplomazia-saioak egin zituen negoziazioak abian jartzeko. 1939an Defentsa batzorde nazionalean esku hartu zuen. Preso hartu eta betiko kartzela-zigorrera kondenatu zuten. Presondegian hil zen 1940an.

## Erreferentziak
Martin Lewis Perl

**Martin Lewis Perl** (New York,  - Palo Alto, Kalifornia, ) estatubatuar fisikaria izan zen. Ingeniaritza Kimikoko ikasketak egin zituen Brooklyngo Institutu Politeknikoan, eta Fisikako doktoregoa eskuratu zuen 1950ean Columbiako Unibertsitatean. Michigango Unibertsitateko irakaslea izan zen, eta Standfordeko Unibertsitateko Azeleragailu Linealaren Zentroan hasi zen lanean 1964an. Leptoi tau partikula azpiatomikoa aurkitu zuen. Aurkikuntza haren aurretik, fisikari teorikoek ez zuten sumatu ere egin quarkez eta bosoiez gainera hirugarren atomo-partikulen sail bat bazenik. 1975ean iragarri zuen Perlek aurkikuntza, milaka datu behatu ondoren, eta zera esan zuen: elektroia baino 3.500 aldiz astunagoa zen partikula bat aurkitu zuela. Partikula hark protoiaren masaren bikoitza zuen gutxi gorabehera, eta erraz hausten zen; horren ondorioz, elektroiak, positroiak eta neutrinoak ematen zituen. Aurkikuntza horri esker, Fisikako Nobel saria irabazi zuen 1995ean, Frederick Reines estatubatuarrarekin batera —zeinak neutrinoa (beste leptoi-mota bat) aurkitu baitzuen—.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sixto Durán Ballén

**Sixto Durán Ballén** (Boston, Estatu Batuak, 1921eko uztailaren 14a - Quito, 2016ko azaroaren 15a) arkitektoa eta politikaria izan zen, ekuadortarra. Ekuadorko Errepublikako lehendakaria izan zen 1992tik 1996ra.

## Bizitza 
Arkitektura- eta urbanismo-ikasketak egin zituen Columbiako eta Wisconsingo unibertsitateetan. Herri Lanetako ministro zela, Camilo Ponce Enríquezen agintaldian (1956-1960), herrialde osoan errepideak egiteko eta berregiteko plangintza prestatu zuen, Quito eta Guayaquilgo aireportuak eta Guayaquil eta Puerto Bolivarko itsas portuak eraiki zituen, telefono-sarea hedatu zuen, eta edateko ura bideratzeko plangintza antolatu zuen. 1970ean, Quitoko alkate hautatu zuten. Alderdi sozialkristaua sortu zuen, baina 1991n utzi zuen hura. Gero, Unión Republicana sortu zuen, joera kontserbadoreagokoa. 1992an, errepublikako lehendakaritza eskuratu zuen, Unión Republicana eta Partido Conservador alderdien koalizioari esker. Bere agintaldian, gobernuaren ekonomia-politikaren aurkako protesta asko izan zen (1994ko ekaineko greba orokorra), eta gerra egin zuen Perurekin, muga-arazoak zirela medio.

## Erreferentziak
Michel Berger

**Michel Berger** (**Michel Jean Hamburger** jaioa; Paris, 1947 - Ramatuelle, 1992) Frantses musikagilea izan zen. Jean Hamburger kirurgialariaren semea. Michel Bergerrek filosofia-ikasketak egin zituen eta tesi bat idatzi zuen pop musikaren estetikari buruz. 1960ko hamarraldiaren bukaeran, musika idazteari ekin zion, Bourvilentzat lanean hasi zenean. Ondoren Véronique Sansonen lehenengo diskoak egin zituen. 1973an abestiak egin zituen Françoise Hardyrentzat. 1974an France Gallentzat ''La Déclaration d'amour* idatzi zuen. Handik bost urtera Luc Plamondon egilearekin *Starmania* egin zuen, frantses opera rock onentzat hartzen dena. 1990ean biak aritu ziren berriz ere *La Légende de Jimmy* (*Jimmyren elezaharra*) lanean. Bien bitartean, Michel Berger frantses pop-musikari nagusi bihurtu zen. Ospe handien izan zuten lanak hauek izan ziren: *La Groupie du pianiste* (*Piano-jotzailearen zalea*), *Il jouait du piano debout* (*Pianoa zutik jotzen zuen*), *Ella, elle l'a''. 1986an Johnny Hallydayren disko baten zuzendari izan zen, eta hari eskaini zizkion bere abesti ederrenak.
## Erreferentziak
Chester Himes

**Chester Himes** (Jefferson City, Missouri, 1909ko uztailaren 29a - Moraira, Alacant, 1984ko azaroaren 12a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.

Genero beltzeko eleberrigile ezagun honek Clevelandeko unibertsitatean ikasten hasi ondoren zenbait lanetan aritu behar izan zuen (barman, ostalari, etab.) bizi ahal izateko. Armaz egindako lapurreta bategatik hogei urteko kartzela-zigorra eman zioten; haietatik zazpi eta erdi bete zituen. 1945ean Harlemen bizi izan zen, eta Harlem da Himesen eleberri gehienen gertalekua. Haren eleberri ezagunenetako pertsonaiak Harlemeko bi polizia beltz dira *Grave Digger* Jones (Jones *hobigilea*) eta *Coffin* Ed Johnson (Ed Johnson *Hilkutxa*), bazterketa, zikinkeria eta bortxa giroan bizi direnak. Haren idazlan batzuk: *A five cornered Square* (*Bost kantoitako plaza*); *For Love of Imabelle* (1957, *Imabelleren amodioz*, Jexux Eizagirrek euskaratua); *Urreko amets handia* (1960, *The big gold dream*); *Run, Man, Run* (1966, *Azkar, gizona, azkar*);  *Cotton Comes to Harlem* (1965, *Kotoia Harlemera heltzen da*); *Hot Day, Hot Night* (1969, *Egun beroa, gau beroa*).

## Erreferentziak
João Oliveira e Daun (Saldanhako dukea)

**João Carlos Gregório Domingos Vicente Francisco de Saldanha Oliveira e Daun**, **Saldanhako 1. dukea** (Azinhaga, 1790eko azaroaren 17a - Londres, Ingalaterra, 1876ko azaroaren 21a) portugaldar politikaria eta militarra izan zen.

## Biografia 
Frantziarekin aliatu zen, eta ingelesek atxilotu zuten 1810ean. Brasila joan zen Joan erregearekin, eta hark Rio Grande do Sul estatuko jaurlari izendatu zuen 1821ean. Portugala itzuli zenean Portoko gobernaria izan zen (1826) eta gerrako ministro izendatu zuten hurrengo urtean. 1836. urteko iraultzaren ondorioz, erbesterako bidea hartu behar izan zuen, eta hamar urtez enbaxadore izan ondoren (Londres, Madril, Viena) gobernuburu izan zen 1846-1849 urteetan, Costa Cabral aginpidera iritsi zen arte, hain zuzen. Ingelesen laguntzaz aginpidetik egotzi zuen Costa Cabral eta bera jarri zen gobernuburu, baina hasieran lagundu zioten ezkertiarrekin arazoak izan zituen, eta oposiziora igaro behar izan zuen. Erroman (1862-1869) eta Parisen (1869) enbaxadore izan ondoren, Portugala itzuli zen, eta estatu-kolpe baten bultzatzaile izan zen 1870. urtean. Aurreko agintariak karguetatik kendu ondoren, Londresen izan zen enbaxadore hil zen arte.

## Erreferentziak
Gerard Manley Hopkins

thumb|alt=|Gerard Manley Hopkins
**Gerard Manley Hopkins** (Stratford, Essex, 1844ko uztailaren 28a - Dublin, 1889 ekainaren 8a) ingeles poeta izan zen. Oxforden ikasten ari zela, protestantismoa utzi eta katolikoen fedea hartu zuen. Gero jesuiten nobiziatuan sartu zen eta 1874an apaiz ordenatu zuten. Grekoko irakasle izan zen Dublingo unibertsitatean. Hopkinsen obra hil ondoren baino ez zen zabaldu. Berritzaile eta esperimentu zalea izan zen, eta XX. mendeko ingeles poesian eragin handia izan zuen, batez ere T. S. Elioten belaunaldian. Bizitza espiritualari zegozkion gaiak landu zituen; bere baliabide espresiboak anitzak eta aberatsak dira. Hona Hopkinsen poema lanetako batzuk: *The Wreck of the Deutschland* (1876, *Deutschland hondoratua*), haren poemarik luzeena eta itsasoan galdutako bost mojaren historian oinarritua dena; *God´s Grandeur* (*Jainkoaren handia*); *The Windhover* (*Zapelatza*); *Pied beauty* (*Era askotako edertasuna*); *Bynsey poplars* (*Binseyko zumarrak*); *Spring and fall* (*Udaberri eta udazken*) eta *Soneto ilunak*. Hopkinsen obra Pound eta Elioten ondoren aitortua eta ezagutua izan da.

## Erreferentziak
José Perula y de la Parra

**José Perula y de la Parra** (Sesma, 1830 &ndash; Mondariz-Balneario, Coruña, 1881) nafar jeneral karlista izan zen. 

## Bizitza 
José Perula Sesman jaio zen 1830. Karlos errege-nahiaren zalditeriaren kapitaina zen 1855ean, baina atxilo hartu eta Kubara bidali zuten soldadu. 1858an itzuli zen, amnistia bati esker, eta Marokoko gerrara jo zuen urte berean. 1860an, kapitain izendatu zuten San Carlos de la Rápitako altxamenduan, baina matxinada-ahaleginak huts egin zuenean, Corellara etorri zen notario.

1868ko Iraultzaren ondoren, Elisabet II.arekin erbesteratu zen, baina Karlos Borboikoaren agindupean jarri zen Parisen. Ez zuen Zornotzako ituna onartu eta, berriro ere, erbesteratu zen, baina Nicolás Ollo brigadierrarekin itzuli zen 1872an. 

Allo, Montejurra, Somorrostro, Calahorra eta Lakarko guduetan parte hartu zuen, eta guztietan garaile suertatu; ondorioz, jeneral izendatu zuten 1875ean. Urte hartan bertan, Trebiñun eta Miravalles-Orikainen garaitua izan eta gero, dimisioa eman zuen. 1876an, berriz, Mañerun gailendu zitzaien liberalei, baina 1877ko otsailean Frantziara erbesteratu behar izan zuen, hirugarrenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Trudeau

**Joseph Philippe Pierre Yves Elliott Trudeau** (Montreal,  - Montreal, ), ezagunagoa **Pierre Trudeau** gisa, kanadar politikari eta estatugizona izan zen. Kanadako lehen ministroa izan zen 1968–1979 eta 1980–1984 bitartean.

## Bizitza 
Zuzenbide eta zientzia-politikako ikasketak egin zituen Parisen, Harvarden eta Londresen. 1965. urtean diputatu hautatu zuten Ottawan alderdi liberalaren eskutik. 1967. urtean Justizia ministro egin zuten eta, 1968an Alderdi Liberaleko buruzagi hautatua izan ondoren, Kanadako lehen ministro izendatu zuten.

Elebitasunaren aldekoa zen, eta 1969. urtean frantses hiztunak %10era iristen ziren lekuetan barruti elebidunak sortu zituen irakaskuntza-, justizia- eta administrazio-alorretan. Federalismoaren defendatzaile sutsua izan zen arren, 1979. urteetako hauteskundeetan galtzaile izan zen. 1980. urteko hauteskunde aurreratuak, ordea, irabazi zituen, eta urte berean Quebeceko erreferendumera biztanleei deitu eta irabazi egin zuen, hartara Trudeauren batasun nazionalerako tesiak sendotu zirela.

1982. urtean konstituzio berri bat izenpetu zuen, eta 1984. urtean bere ondorengoaren esku utzi zituen lehen ministroaren eta Alderdi Liberaleko buruzagiaren karguak.

## Erreferentziak
Talmud

**Talmud**, (, ) judaismoan, Mishna edo ahoz jasotako legeen kode nagusiari eginiko oharrak, iruzkinak eta azalpenak biltzen dituen obra zabala da.

Juduen erlijio eta bizitza zibileko arauak zehaztea du helburu Talmudak. Bi Talmud daude, juduen munduan garatu ziren bi tradizio nagusien arabera:
* *Palestinako Talmuda*, *Jerusalemgo Talmuda* ere deitua, IV. mendean osatua eta Jochanan ben Nappacha Tiberiadesko rabbien eskola sortu zuen doktore juduak (180-Tiberiades, 279) mendebaleko arameraz idatzi zituen lanetan oinarritua.
* *Babiloniako Talmuda*, askoz ere zabalduagoa, Rab Ashi (352-427) maisuak eta Surako akademiako rabbiek prestatua eta Rabbina II.ak (499an hila) osatua. Ekialdeko arameraz idatzi zuten *Babiloniako Talmud* hori, eta judu-erlijioaren bigarren liburu nagusi bihurtu zen, Bibliaren ondoren, hurrengo mendeetatik aurrera.

Talmud liburuak garrantzi handia du gaur egun ere, judu kontserbadoreen artean, bereziki. Israelen eta Estatu Batuetan daude gaur egungo Talmudaren eskola nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edgar Varèse

**Edgar Varèse** (Paris, Frantzia, 1883ko abenduaren 22a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1965eko azaroaren 6a) musikagilea eta orkestra-zuzendaria izan zen. Frantzian jaioa, bere karreraren zatirik handiena Ameriketako Estatu Batuetan egin zuen.

## Bizitza 
Turinen, Parisko Schola Cantorumen (D'Indy eta Rousselekin) eta kontserbatorioan (Ch. Widorrekin) egin zituen ikasketak. 1908-1915. urteetan Berlinen bizi izan zen, eta zuzendari-lanetan aritu zen. Gero New Yorka aldatu zen. 1921. urtean International Composers Guild elkartea sortu zuen, musika berriaren inguruan antolatu zen lehen elkartea, eta 1927. urtean, beste batzuekin batera, Pan-American Association of Composers sortu zuen.

1953. urtean saio asko egin zituen hots bitxiak eta musika-tresnen konbinazioak erabiliz. Musika erromantikoa baztertu zuen, eta erritmoaren eta perkusioaren bidetik abiatuz, hots berriak aurkitzen saiatu zen. Lan nagusiak ditu: *Amériques* (1918-1922); *Hyperprism *(1923); *Octandre* (1923); *Intégrales *(1925), 9 haizezko musika tresnetarako eta perkusioko 17 tresnetarako; *Ionisation* (1931), 40 perkusiozko tresnetarako eta bi turutetarako; *Déserts* (1953-1954).

## Erreferentziak
Ayacucho (hiria)

*Artikulu hau Peruko hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ayacucho».

**Ayacucho**, Peruko hegoalde-erdialdeko hiria da, izen bereko departamenduko hiriburua. 2010ean, 13.603 biztanle zituen. Altuera 2.761 metrotakoa da. Nekazaritza-merkatua, ehungintza, unibertsitatea eta aireportua dauzka. Miseria latza duen lurralde behartsua da (analfabetismo- eta langabezia-maila handiak; osasun- eta gizarte-zerbitzu eskasia larria). Kolonia-garaietako eraikuntza erlijioso ugari ditu.

## Historia 
Nahiz eta aintzinatik bertan jendea bizi, ofizialki Pizarrok sortu zuen 1540an eta *San Juan de la Frontera de Huamanga'' izena jarri zion. Bertan irabazi zuen Sucre jeneralak Espainiaren gudarostearen aurka Ayacuchoko gudua, 1824an. Horren ondorioz, Hego Amerikako hainbat estaturen independentzia bermatu zuen garaipen erabakiorra lortu zuen.

1981ean bertan hasi zen, hirian nahiz landan, Peruko Alderdi Komunistaren gerrillari-talde maoistaren jarduna. Peruko gobernuak eta agintaritza militarrak konstituzio-bermeak indarrik gabe utzi zituen arren, gerrillari talde horrek borroka armatua Peruko bazter guztietara hedatzea lortu zuen eta izatez, 1984an Lima hiribururaino heldu zen. Ondorengo zapalkuntza gogorra izan bada ere, Ayacuchon hasitako gerrilla-mugimendua ez da oraindik iraungi.

## Ondarea 
Ayacuchoko Aste Santua nabarmentzen da, elementu sinkretiko ugarirekin, duela 150 urte baino gehiagotik egiten dutena eta 10 eguneko iraupen ezohikoa duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Huamangako probintziaren webgune ofiziala.
Carlos Seco Serrano

**Carlos Seco Serrano** (Toledo, Espainia, 1923ko azaroaren 14a - Madril, 2020ko apirilaren 12a) espainiar historialaria izan zen.

## Biografia 
Aita militarra zuenez, herri batean baino gehiagotan bizi izan zen txikitan. 1941ean, Madrila aldatu zen Unibertsitate Konplutentsean Filosofia eta Letretako ikasketak egitera. 1945ean amaitu zituen ikasketak emaitza bikainekin, eta sari berezia eskuratu zuen. 1950ean, Historiako doktore egin zen, eta, 1953tik 1957ra, Madrilgo Filosofia eta Letretako Fakultateko irakasle izan zen.

1957an, katedra eskuratu zuen Bartzelonan, eta, 1974an, Madrilgo Informazio Zientzien Fakultatean sartu zen.

1978an, Historiako Errege Akademiako osoko kide egin zuten. Era berean, Bartzelonako Buenas Letras Akademiako kidea zen, eta Ikerketa Zientifikoetako Goi Mailako Kontseilukoa.

## Idazlanak 
Espainiako historiari buruzko zenbait liburu eman zituen argitara, eta aipatzeko modukoa da, besteak beste, *Militarismo y civilismo en la España contemporánea* (1984, *Militarismoa eta zibilismoa gaur egungo Espainian*), zeinari esker eman baitzioten 1986an Espainiako Historiako Sari Nazionala.

## Erreferentziak
John Law

**John Law** (Edinburgo, Eskozia, 1671 &ndash; Venezia, Italia, 1729ko martxoaren 21a) eskoziar finantzaria izan zen.

## Biografia 
Europako zenbait estatutako finantza- eta banku-sistema aztertu ondoren, *Money and Trade Considered, with a Proposal for Supplying the Nation with Money* izeneko obra plazaratu zuen (1705, *Diruari eta merkataritzari buruzko gogoetak*). Estatua herri baten aberastasunaren zaindari nagusi dela argudiatu zuen eta laster Estatuko bankuak, kreditu-sistemak eta diru-papera zabalduko zirela esan zuen.

Frantzian gauzatu zituen bere ideiak lehenengoz eta, banku pribatu bat abiapuntu hartuta, erresuma hartako banku eta kanpo-merkataritza konpainia nagusiak bildu zituen Estatuaren kontrolpeko sistema batera. Europako gainerako estatu batzuetan ere gisa horretako sistemak abiarazi zituzten. Frantziako merkataritza eta kreditu sistema bizkortu ziren, baina espekulazioak eta Lawen etsaien neurriek bankarrota ekarri zuten 1720an eta Lawek, Frantziako finantzetako arduradun nagusi une hartan, erbestera jo behar izan zuen.

Venezian hil zen, dirurik gabe.

## Erreferentziak
Jorge Pacheco Areco

**Jorge Pacheco Areco** (Montevideo, Uruguai, 1920ko apirilaren 9a - 1998ko uztailaren 29a) politikaria eta kazetaria izan zen. Uruguaiko nazioaren eraikitzaile nagusietako bat izan zen, Melchor Pacheco y Obesen ondorengoa.

Zuzenbide eta Gizarte Zientzietako ikasketak egiten hasi zen Montevideoko Unibertsitatean; baina, ikasketak bukatu gabe, kazetaritzan eta politikan sartu zen. 1961etik aurrera *El Día* egunkarian hasi zen lanean, zuzendari gisa. 1965ean utzi zuen egunkaria, Gestido jeneralaren politikari buruz beraren eta egunkariaren artean zegoen ideologia bateraezintasunagatik.

1962an diputatu hautatu zuten, eta Ogasun Batzordeko kide izan zen. Gestidoren hauteskunde kanpainan parte hartu zuen, eta hark lehendakaritza lortu zuenean (1967), lehendakariorde izendatu zuten Pacheco Areco. Gestido jenerala bederatzi hilabete geroago hil zen, eta Pachecok hartu zuen lehendakaritza bere gain, 1967ko abendutik 1972ko martxoa arte. Gero, Uruguaiko enbaxadore izan zen Espainian (1972-1976), Suitzan (1976-1980), Estatu Batuetan (1980-1982), eta Paraguain.
## Erreferentziak
Jean Rivier

**Jean Rivier** (Villemomble, 1896ko uztailaren 21a - La Penne-sur-Huveaune, 1987ko azaroaren 6a) frantses musikagilea izan zen.

Lehen Mundu Gerraren ondoren hartu zuen musikaren bidea. Parisko Kontserbatorioan harmonia, musikaren historia, kontrapuntua eta fuga ikasi zituen, eta orobat ikasi zituen pianoa eta biolontxeloa. 1920ko hamarraldian ondu zituen lehenengo lanak: *Harizko laukotea *(1924), *Hileta kantua orkestrarako* eta *Rapsodia biolontxelo eta orkestrarako *(1928). Bi gerren arteko ganbera musikako elkarte nagusietako bateko presidente izan zen, Triton elkartekoa hain zuzen. 1947an Parisko Kontserbatorioko konposizio-irakasle izan zen. 1970ean Parisko Hiriko musikaren sari handia eman zioten. Jean Rivier aniztasun harrigarriko egilea izan zen. Zortzi sinfonia idatzi zituen (1932-1978), bi obertura, bi kuarteto eta hamar kontzertu baino gehiago hainbat tresnetarako, horiek guztiak harizko orkestra batek lagundua. Pianorako lanek, *Pointes sèches*, *Torrents*, *Tornades*, *Stridences*, arreta eta zehaztasunezko unibertso batera eramaten dute entzulea.

## Bibliografia 
* "Jean Rivier" in *Sax, Mule & Co*, Jean-Pierre Thiollet, H & D, 2004, 169–170. 

## Erreferentziak
Maximiliano I.a Josef Bavariakoa

**Maximiliano I.a Josef Bavariakoa** (Mannheim, 1756ko maiatzaren 27a - Munich, 1825eko urriaren 13a) Bavariako lehenbiziko erregea izan zen. 1806-1825 bitartean izan zen errege. Wittelsbacheko etxeko kidea zen.

## Bizitza 
Soldadutza Frantziako armadan egin zuen, eta jeneral izatera iritsi zen. 1795ean, anaia hil zitzaionean, Deux-Ponts-Birkenfeldeko duke bihurtu zen. 1799an lortu zuen Bavariako hautesle izatea (*Maximiliano IV.a*). 1801ean Rhin ibaiaren ezkerraldeko zenbait eskualde Frantziari utzi zizkion. 1805ean Tirol eta Trentoko lurraldeak eskuratu zituen.

Napoleonen alde borrokatu zelako, Bavariako erregetzat onartu zuen hark 1806an, eta berebat Bayreuth eta Salzburgo ere erantsi zizkion bere erresumari. 1813an Napoleon utzi eta aliatuen alde jarri zen, Bavaria independentea eta osoa utziko ziotelako baldintzarekin. 1815ean galdu egin zituen eskuratutako lurralde gehienak.

Protestantismoaren eta Ilustrazioaren aldeko erregea izan zen. 1808an Municheko Arte Ederretako Akademia sortu zuen. 1818an Bavaria Napoleonen ereduen araberako estatu zentralista bihurtuko zuen konstituzioa ezarri zuen.

## Erreferentziak
Rafael Treku

**Rafael Treku Eugi** (Donostia, 1932 &ndash; 2000) gipuzkoar zinemagile eta ekoizlea. Aranzadi Zientzia Elkartearen aginduz zuzendu zituen bere lehen film laburrak, 1961 eta 1963. urteen artean: *El espinoso*, *Anillamiento de aves*, *Natrix* eta *La charca*. Bakarkako lanean jarraitu zuen 1968. urtera arte, eta epe horretan hamalau bat film labur ekoiztu eta zuzendu zituen. 1969an, Ornis Films produktorea sortu zuen Francisco Bernabérekin lankidetzan, eta izadiari eskainitako film labur eta dokumental ugari ekoitzi zituzten orduz geroztik, gehienak mendiari eta itsasoari lotuak. Sari garrantzitsuak ere eskuratu zituen bere lanekin, eta horietako hainbat kanpoko telebistetan erakutsi ziren. Ornix Films produktorearen lanen artean aipagarria da, besteak beste, *Mar Adentro* film luzea. Besteak beste, Euskadiko Filmategiko, Donostiako Nazioarteko Zinemaldiko eta Donostiako Aquariumeko zuzendaritza-batzordeetako kide, Andoaingo Zine eta Bideo Eskolako irakasle eta Euskal Ekoizle Independenteen Elkartearen buru izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Mercanton

**Jacques Mercanton** (Lausana, 1910eko apirilaren 16a - *ibidem*, 1996ko apirilaren 27a) suitzar idazlea izan zen. Hogeita bost urtez, literatura-irakasle izan zen Lausanako Unibertsitatean. Grinen poesia eta tragedia azaldu du obra guztian, hala kontakizunetan —*Le Secret de vos coeurs* (1942, *Zuen bihotzeko sekretua*), *La Sibylle* (1967, *Sibila*), ''L'Amour dur* (1980, *Amodio gogorra*)— nola eleberrietan —*Thomas l'incrédule* (1943, *Tomas sinesgabea*), *L'Eté des Sept-Dormants* (1974, *Zazpi lotien uda'')—. Istorio horietan, bikoteak azaltzen dira beti, eta haien zoriona arriskuan jartzen du eritasunak edo heriotzak. Bikoteen asmoak, hausnarketak eta ametsak dira, hain zuzen, testuaren muina. Obra gehienak idazleak ongi ezagutzen dituen paraje ezagun eta maiteetan kokatuta daude: Italian, Suitzako Engadinan, Bavarian eta Pragan, adibidez. Eleberrigile aparta izateaz gainera, saiakeragile bikaina da, Thomas Mann, T.S. Elliot, Lawrence Arabiakoa, On Kixote eta Frantziako klasiko handiei buruzko idazlanetan erakutsi duenez.
## Erreferentziak
Gerardo Diego

**Gerardo Diego Cendoya** (Santander, 1896ko urriaren 3a - Madril, 1987ko uztailaren 8a) espainiar poeta izan zen, 27ko belaunaldiko kidea. 1947tik Real Academia Españolako kidea izan zen eta 1979an Miguel de Cervantes saria eman zioten.

Euskal jatorrikoa zen, bere ama, Angela Zendoia Uria, Azkoitiko Ormola baserrikoa baitzen.

## Bizitza eta lanak 
Deustu, Salamanca eta Madrilen egin zituen letra-ikasketak. Rafael Albertirekin batera Espainiako Poesia Sari Nazionala sari nazionala jaso zuen *Versos humanos* poema bildumarekin 1925. urtean. Jose Antonio saria eta Juan March fundaziokoa jaso zituen 1946 eta 1961. urteetan. 1947an Real Academia Española erakundeko kide egin zuten

Oparotasun handiko idazlea izan zen eta bere liburuetako gai nagusiak amodioa, musika eta zezenketak dira batez ere: *Imagen* (1922), *Manual de espumas* (1924), *Poemas adrede* (1932), *Biografía incompleta* (1953), *Alondra de verdad* (1941), *La luna en el desierto *(1948), *Soria* (1948), *Variaciones* (1954), *Paisaje con figuras* (1956), *Angeles de Compostela* (1961), *La suerte o la muerte* (1963), *El cerezo y la palmera* (1964), *Vuelta del peregrino* (1967), *Versos divinos* (1971), *Cemento civil* (1972), *Un jándalo en Cádiz* (1974), *Manuel Machado, poeta* (1974), *Lola* (1977), *Socia sucedida* (1977) eta *Carmen *(1977).

## Erreferentzia 
## Kanpo loturak 
*  Euskarari ekarriak: Gerardo Diego Ekarriak.armiarma.eus
*  Gerardo Diego Fundazioaren webgunea Fundaciongerardodiego.com
Tlaxkalteka

thumb|250px|*Lienzo de Tlaxcala*n soldadu espainiarrak Chalcora sartzen hiru soldadu tlaxkaltekekin
**Tlaxkalteka** () Amerikako nahua taldeko nahuatl azpitaldeko herria. Egun desagerturik da tlaxkalteka baina Kolonen aurreko garaietan Mexikoko ordokian kokaturik zegoen. Lau jaurerri konfederatuetan (Tepetikpak, Okotelulko, Tizatlan, Quiahiztlan) eraturik zeuden, zeinek bere gobernua zuela eta guztiekiko arazoetan erabakiak elkar aditurik hartzen zituztela. Ez ziren inoiz azteken mende erori, nahiz eta bi herriok urte luzez elkarren aurka gudukatu ziren *xōchiyaoyōtl* deituriko gerra loratuetan: bi armadek borrokari ekiten zioten aurrez erabakitako egunetan eta lekuetan, bietako batek etsi arte. Kolonizatzaile espainiarrak iristean, haiei aurre egitea erabaki zuten bertako jaunek. Hernán Cortések Cholulan garaitu zituen tlaxkaltekak, baina, hala eta guztiz ere, haiek izan ziren espainiarren aliaturik leialenak; azteken aurkako kanpainan, espainiarrekin batera esku hartu eta lehengo etsaiez mendekua hartu zuten, eta geroztikako kolonizazioan ere parte hartu zuten.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Mayr

**Ernst Mayr** (Kempten, Alemania, 1904ko uztailaren 5a - Bedford, Massachusetts, AEB, 2005eko otsailaren 3a) alemaniar biologoa izan zen.

## Biografia 
Greifswaldeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak 1923tik 1925era, eta Berlingo Unibertsitatean eskuratu zuen doktoregoa. Harrezkero, unibertsitate horretan lan egin zuen 1930ra arte. Gero, bi urteko bidaldia egin zuen Ginea Berrira eta Salomon uharteetara, eta hango hegaztien eta animalien bilakaera aztertzeaz arduratu zen.

1931tik 1953ra, New Yorkeko Historia Naturaleko Amerikar Museoan lan egin zuen ikertzaile gisa, hegaztien taxonomiaren arduradun. Hain zuzen ere, bilakaerari, taxonomiari eta genetikari buruzko ikerketa lanengatik da, batez ere, ezaguna. 30eko hamarkadaren hasierarako, jabetuta zegoen Darwinen eboluzioaren teoriaren zuzentasunaz. Hala, 1937an, bat egin zuten Theodosius Dobzhanskyk "Genetika eta moten jatorria" liburuan azaldu zuen eboluzioaren teoria sintetiko modernoarekin. 1950ean, fosilen sailkapen alternatibo bat eman zuen, hominidoak barne hartzen zituena, eta proposamen horrek arrakasta handia lortu zuen.
## Erreferentziak
Iñigo López de Mendoza

**Iñigo López de Mendoza** (Carrión de los Condes, Palentzia, 1398ko abuztuaren 19a - Guadalajara, 1458ko martxoaren 25a), **Santillanako markesa**, Gaztelako Erresumako poeta eta humanista nagusietako bat izan zen bere garaian.

## Bizitza 
Arabar jatorriko familia noble batean sortu zen eta, Mendozatarren oinordeko nagusia zen aldetik, Joan II.a Gaztelakoa erregearen alde borrokatu zen gerra zibiletan, Alvaro de Lunaren aurkaria zen arren, eta musulmanen aurka. Markes titulua eman zioten Olmedoko guduaren ondoren (1445).

Kultura handiko gizona zen; gaztelaniaz gainera, galegoa, katalana, frantsesa eta italiera menderatzen zituen, liburutegi bikaina osatu eta artea sustatu zuen. Gaztelaniara bihurtu zituen Homero, Virgilio eta Senekaren obrak, eta, Petrarkaren ildotik, gaztelaniazko lehen sonetoak idatzi zituen. Herri literatura ongi ezagutzen zuen eta hamar *serranilla* edo herri kutsuko olerki liriko ondu zituen. Prosarako ere dohain bereziak erakutsi zituen olerki bildumari egin zion atarikoan: *Carta Proemio al condestable don Pedro de Portugal.*

## Erreferentziak
Charles Gwathmey

thumb|260px|alt=|Astor Tower (New York), Charles Gwathmeyk diseinatua

**Charles Gwathmey** (Charlotte, Ipar Carolina, 1938ko ekainaren 19a - New York, 2009ko abuztuaren 3a) estatubatuar arkitektoa izan zen.

Arkitektura-ikasketak egin zituen Pennsylvaniako Unibertsitatean (1956-1959) eta Yaleko Unibertsitatean (1962an). Frantzian ikasketak sakondu ondoren, irakasle gisa hasi zen lanean 1964an, Yale, Princeton, Harvard eta Columbiako unibertsitateetan, hitzaldiak emateaz eta arkitektura-lehiaketetan parte hartzeaz gainera. Gwathmey-Siegel Architects konpainia sortu zuen 1966an, Robert Siegelekin batera. Arazo eta premia batzuen azken erantzun gisa proposatzen zuten biek arkitektura: bezeroaren beharrak, eraikuntzaren funtzioa eta abar hartu behar zirela kontuan. 1970ean, Arnold W. Brunner arkitektura saria jasotzen zuen arkitekto gazteena bihurtu zen. Lan nagusiak hauek dira: Tolan etxea (1971, Long Island, New York), Cogan etxea (1972, East Hampton, New York), Perinton egoitza (1975, Rochestertik hurbil), Disney World Convention Center (1991, Orlando, Florida) eta Solomon R. Guggenheim Museoaren zabaltze- eta berritze-lanak (1992, New York).

## Erreferentziak
Acerodon celebensis

***Acerodon celebensis*** Acerodon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Acerodon celebensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Totò

**Totò** —jaiotza-izena: **Antonio de Curtis Gagliardi Ducas Comnene di Bisanzio**— (Napoli, Italia, 1898ko otsailaren 15a - Erroma, Italia, 1967ko apirilaren 15a) antzezlea eta gidoigilea izan zen.

## Bizitza 
Oso gazterik hasi zen antzerkian lanean, eta berehala arrakasta handia izan zuen antzezle barregarri eta parodiagile gisa. "Gomazko gizona" deitzen zioten. 1937an hasi zen zineman lanean, antzerkian erabili zituen molde bereko pertsonaiak antzezten, maiz filmen gidoiak ere berak idatzirik. ''Commedia dell'arte*-ren eragina eta umore basa, parodia, satira eta iseka dira haren antzezteko eraren ezaugarriak. B saileko film eta komediez gainera, 1960tik aurrera antzezle izan zen zinemagile ezagunen filmetan, besteak beste, eta Pasoliniren *Uccellacci e uccellini* (1966) filmeko protagonista —horrek ospe handia eman zion— izan zen. Beste film aipagarri batzuk: *L'allegro fantasma* (1941), *Il ratto delle Sabine* (1945), *Totò al Giro d'Italia* (1948), *Totò cerca moglie* (1950), *Dov'é la libertà?* (1952), *Totò all'inferno* (1955), *I soliti ignoti* (1958), *Arrangiatevi!* (1959), *La Mandragola'' (1965).

## Erreferentziak
David Rousset

**David Rousset** (Roanne, Frantzia, 1912ko urtarrilaren 18a - Paris, Frantzia, 1997ko abenduaren 13a) frantses kazetaria, idazlea eta politikaria izan zen. Erresistentziako partaidea konzentrazio esparruei buruzko benetako erreferentziak diren bi liburu argitaratu zituen: ''L'Univers concentrationnaire* eta *Les Jours de notre mort''. Union des Démocrates pour la République UDR alderdiko kidea izan zen. 1968tik 1973ra diputatua izan zen.

## Biografia 
Langile metalurgiko baten seme, hamalau urtekin, istripu baten ondorioz, begi bat galdu zuen. Sorbonan filosofia eta literatura ikasi zuen. 1931tik 1936ra Alemanian eta Txekoslovakian ibili zen. 1931an Étudiants Socialistes elkarteko partaidea izan zen. 1935an Section Française de l'Internationale OuvrièreSFIO alderdiko partaidea izan zen eta urte bat geroxeago, Parisen, Parti Ouvrier Internationaliste (POI) alderdiaren sorreran hartu zuen parte. Une horretatik buru belarri Frantziak Marokon eta Aljerian aurrera zeraman kolonialismoaren aurka aritu zen. 1939an Elisabeth Elliot-ekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituen.

1943-1945 bitartean Alemaniara deportatu zuten, eta han nazien hilketa sistema aztertu zuen, eta, oro har, kontzentrazio esparruetako unibertsoa. Azterketa horretatik sortu ziren *l´Univers concentrationnaire* (1946, "Kontzentrazio esparruetako unibertsoa"), *les Jours de notre mort* (1947, "Gure heriotza egunak"), *Pour la vérité sur les camps concentrationnaires* (1952, "Kontzentrazio esparruei buruzko egia") lanak.

Hainbat aldizkari eta egunkaritako lankide izan zen, hala nola *Preuves*, *Arguments*, *La Revue internationale*, *Le Monde*, *le Figaro*. Bestalde, 1955ean *Saturne *aldizkaria sortu zuen. Isèreko diputatu izan zen 1968-1971 eta 1971-1973 urteen bitartean.

Lan aipagarriak ditu, halaber, *Sur la guerre: sommes-nous tous en danger de guerre nucléaire?* (1987, "Gerrari buruz: gerra nuklearraren arriskuan al gaude guztiok?") saiakera geopolitikoa eta *Une vie dans le siècle* (1991, "Bizitza bat mendean") kontakizun autobiografikoa.

## Obra 
* ''L'Univers concentrationnaire*, 1946, Paris, Éditions de Minuit, 1965.
* *Les Jours de notre mort*, 1947, Paris, Ramsay, 1988.
* *Le Pitre ne rit pas'', 1948, Paris, Éditions du Pavois.

## Erreferentziak
Cheikh Hamidou Kane

**Cheikh Hamidou Kane** (Matam, Senegal, 1928ko apirilaren 2a) frantsesezko idazlea da.

## Bizitza 
Parisa joan zen Zuzenbideko eta Filosofiako ikasketak egitera. Urte horietan, gogoeta egin zuen Senegalen etorkizunari eta Afrika beltzaren eta Mendebaldeko modernismoaren arteko balio tradizionalen aurkakotasunari buruz.

1959an, Senegala itzuli zen, eta garrantzizko kargu politikoak izan zituen. 1961ean, ''L'Aventure ambiguë* eleberria argitaratu zuen. Lan hori autobiografikoa da, aldez behintzat: pertsonaia nagusia gazte bat da, islam beltzaren tradizioen eta frantses kulturaren artean bizi dena. Idazleak xake jokoko piezak balira bezala erabiltzen ditu pertsonaiak, zuriak eta beltzak aurrez aurre jarrita. Arrakasta handia eman zion egileari, baina idazteari uzteko erabakia hartu zuen, arrazoirik argitu gabe. 1995ean argitaratu zuen bigarren lana, *Les Gardiens du temple* (*Tenpluko zaindariak''). Lan horretan ere, Afrikak modernismorantz daraman bide mingarriari buruzko gogoeta egiten du.

## Erreferentziak
Guido Calogero

**Guido Calogero** (Erroma, 1904ko abenduaren 4a - *ib.*, 1986ko apirilaren 17a) italiar filosofoa izan zen.

Filosofiaren Historiaren irakasle izan zen Florentzia, Pisa eta Erromako unibertsitateetan. Gogor borrokatu zen faxismoaren aurka, eta aktibismo horretantxe oinarritu zuen bere filosofia, liberal-sozialismoaren bidetik joz, betiere. *Presentzialismo* izenaz bataiatu zuen bere pentsaera, eta errealitatea pentsatzearen ekimenarekin lotzen ahalegindu zen —garaikide izan zuen Giovanni Gentile faxistak ez bezala—, hau da, *logos* konkretuarekin, ez *logos* abstraktuarekin. Hauek dira Calogeroren idazlan nagusiak: *I fondamenti di la logica aristotelica* (1927, *Logika aristotelikoaren oinarriak*), *La conclusione della filosofia del conoscere* (1938, *Ezagutzaren filosofiaren ondorioak*), *Il metodo dell´economia e il marxismo* (1944, *Ekonomiaren metodoa eta marxismoa*), *Difesa del liberalsocialismo* (1945, *Sozial-liberalismoaren defentsa*), *Lezioni di filosofia* (hiru liburuki, 1946-48, *Filosofia ikasgaiak*), *Verità e libertà* (1960, *Egia eta askatasuna*).

## Erreferentziak
William Makepeace Thackeray

**William Makepeace Thackeray** (Alipur, Kalkuta, India, 1811ko uztailaren 18a - Londres, Ingalaterra, 1864ko abenduaren 24a) ingeles kazetaria eta eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Funtzionario baten semea zen eta aita hil zenean Ingalaterrara abiatu zen ikasketak egitera. *Barry Lindon* (1852) eleberria eta *The Book of Snobs* (1848, *Snoben liburua*) saiakera-bilduma izan ziren egilearen lehen lanak. 1847. urtetik aurrera *Vanity Fair* (*Harrokeriaren azoka*), ohitura eleberri handia, argitaratzen hasi zen, gizartearen satira eta ikasgai moralak uztartzen zituena.

Ondorengo urteetan hitzaldi ugari eman zituen Ingalaterran eta Estatu Batuetan, eta kritikari bikain gisa agertu zen *The English Humourists of the Eighteenth Century* (1853, *XVIII. mendeko umoregile ingelesak*) izenburua zuten hitzaldi sailetan. Kontakizun-liburuei dagokienez, alegiazko liburuak, liburu komikoak eta lan historikoak idatzi zituen: *Rebecca and Rowenna* (1850), *The History of Pendennis* (1849-1850, *Pendennis-en historia)*, *The History of Henry Esmond* (1852, *Henry Esmond-en historia*) eta *The Virginians* (1858-1859, *Virginiatarrak*).

## Erreferentziak
Fritz Grasshoff

**Fritz Grasshoff** (Quedlinburg, 1913ko abenduaren 9a - Hudson (Quebec), 1997ko otsailaren 9a) alemaniar idazlea izan zen.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Cellen bizi izan zen hogei urtez. 1983an, Hudsonera (Quebec) emigratu zuen. Barku-kapitain baten semea zenez, haren obran oso nabarmena da itsasoarekiko zaletasun eta maitasun hori, portuetako taberna-zuloetako giro zantarrean bertan ere. Grasshoffen poemei halako aire triste bat darie beti, halako deitore kutsu bat. *Halunkenpostille* obrak idazle kritikaria eta moralista eman zuen ezagutzera. Estilo horri eutsi zion *Graßhoffs unverblümtes Lieder und Lästerbuch* (1965, *Grasshorffeko abestien eta bizioen liburu metaforarik gabea*) obran. Urtebete lehenago, *Die klassische Halunkenpostille* (1964, *Arloteen deboziozko liburu klasikoa*) argitaratu zuen. 50eko eta 60ko hamarraldietan, egonaldi luzeak egin zituen Suedian. Han idatzi zuen *Neue Gedichte* (1956, *Poema berriak*). 1980an argitaratu zuen lehen eleberria, *Der blaue Heinrich* (*Endrike urdina*), gerra ondoko merkatu beltzaren giroan kokatua.

## Erreferentziak
Michel Plasson

**Michel Plasson** (Paris, Frantzia, 1933ko urriaren 2a) frantses orkestra-zuzendaria da.

## Biografia 
Perkusioa ikasi zuen Parisko Kontserbatorioan, eta orkestra-zuzendaritza gero. Besançoneko Nazioarteko Lehiaketa irabazi zuen 1962an. Estatu Batuetara joan zen trebatzera, eta han Erich Leinsdorf eta Pierre Monteuxekin aritu zen. Frantziara itzuli zenean, Metzeko Antzokiko zuzendari izan zen, eta Okzitaniako Tolosako Capitolekoa, 1968az geroztik.

Plassonek errepertorio lirikoa eta sinfonikoa landu ditu, eta XIX. eta XX. mendeetako frantses musikagileen obrak interpretatu ditu (Jules Massenet, Emmanuel Chabrier, Gabriel Fauré, Albert Roussel, Ernest Chausson). Lan handia egin du, halaber, musikagile ezezagunen lanak ezagutarazteko, Albéric Magnarden lana, esate baterako. Europako orkestra handienek gonbidatu dute, eta New Yorkeko Metropolitan Operan zuzendari aritu da. Dresdengo Orkestra Filarmonikoko musika-zuzendari izendatu zuten 1994an.

## Erreferentziak
Luís Pinto Ferreira

**Luís Pinto Ferreira** (Recife, Pernambuco, 1918ko urriaren 7a - 2009ko apirilaren 7a) brasildar abokatu eta politikaria izan zen.

Pernambucoko Unibertsitate Federaleko Zuzenbide Fakultateko zuzendaria eta zuzendariordea izan zen, eta eskolak eman zituen Caruaruko Zuzenbide Fakultatean, Agreste Pernambucanon eta Brasilgo ipar-ekialdeko beste zenbait hezkuntza- eta ikerketa-erakundetan. Brasilgo humanista handienetakoa da, eta Brasilgo hezkuntzaren eta kulturaren inguruan erakutsi duen ikuspegi demokratikoagatik nabarmendu da. Politikagintzari dagokionez, senatari izan zen 1963tik 1971ra, eta kargu horretan jardun zuen garaian ikuspegi abertzaletik aritu zen Senatu Federaleko Konstituzio eta Justizia Batzordean, Hezkuntza eta Kultura Batzordean, Zerbitzu Publikoetan eta Ekonomian. Laurogeita hamar lanetik gora argitaratu zituen, Brasilen horietako batzuk eta atzerrian beste zenbait. Argitalpen ezagunena *Soziologiako gidaliburua* du, zeinak soziologiaren ikuspegi sistematiko eta historikoa eskaintzen baitu. Itzulpen-lanak ere egin ditu, ingelesetik, alemanetik eta errusieratik.

## Erreferentziak
Józef Poniatowski

**Józef Antoni Poniatowski** printzea ( ahoskatua; Viena,  – Elster Zuria, ) poloniar jenerala izan zen. Austriako gudarosteko kide zen (1778). Josef II.aren laguntzaile zela, bere herrira itzuli behar izan zuen (1789).

Hegoaldeko gudarosteko jeneral izendatu zuten eta errusiarrak egotzi zituen Zieleńceraino, baina, erregeak hala aginduta, armak utzi eta erbestera jo behar izan zuen (1792). Varsovia defendatu zuen prusiarren aurka, baina hiriak etsi zuenean atzerrira jo behar izan zuen bigarrenez (1794). Prusia gainbehera etorri zenean Varsoviako Dukerri Handiko Gerra ministro izendatu zuen Napoleonek. Bertako gudarostea berriro antolatu ondoren Austriari gerra egin zion (1809). Raszyn hiria babestu ondoren Galitzia matxina zedin lortu zuen (1809). Armadako jeneral nagusia zela Errusiako kanpainetan parte hartu zuen eta Smolensken eta Moskun borrokatu zen. Napoleonen jarraitzaile izan zen azkena arte, eta Poloniako gudarostea berriro antolatu zuen. Leipzigeko erreinuko mariskal izendatu zuen 1813an Napoleonek. Elster ibaian hil zen itota.
## Erreferentziak