La Tène kultura

**La Tène kultura** Burdin Aroko Europa Mendebaldeko kultura arkeologikoetako bat da, K.a. 450 ingurutik K.a. I. mendeko erromatarren konkista arte Frantzian, Suitzan, Austrian, hegoaldeko Alemanian, Txekian, Eslovakian eta Hungarian garatua. Izena 1857an aurkitutako Suitzako La Téne aztarnategitik hartu zuen. Mediterraneotik zetozen eragin greziar eta etruskoei esker, Hallstatt kulturatik garatu zen zuzenean, haustura kulturalik gabe eta Europako Bigarren Burdin Aroaren ezaugarri nagusia da leku askotan.

La Tène terminoa Burdin Aroko azken erdiaren kultura materiala deskribatzeko erabiltzen da, Europa iparraldeko eta mendebaldeko zati handi batean zehar zabaldu zena.

Izena izen bereko leku batetik dator, Neuchâtel aintziran, Suitzan: hor, XIX. mendean induskatu zenean, lehengoz azaleratu ziren kultura horretako objektuak.

Paul Reineckeren arabera, kultura arkeologikoa lau azpi-alditan banatuta dago:

## Historia 
[thumb|"Bardoa lira jotzen" eskultura. K.a. II. mendea. Bretainiako [Paule herrian aurkitua.]]
Aurreko Hallstatt kulturaren azken fasea,  bitartean, erdialdeko Europan zehar hedatua zen, eta kultura honekiko trantsizioa mailakatua izan zen, batez ere La Tène estiloko eliteko artefaktuen bidez, Hallstatt eskualde zaharraren mendebaldeko eskualdean lehen aldiz agertu baitziren.

La Tène kultura lehen aldiz garatu zen eskualde zehatzari buruz adostasunik ez dagoen arren, adostasun zabal bat dago kulturaren erdigunea Hallstatt kulturaren ipar-mendebaldeko ertzetan zegoela, Alpeen iparraldean, mendebaldean Marne eta Mosela ibaietako haranen haranen arteko eta ondoko Renania eskualdearen barruan. Azken Hallstatt mendebaldeko gunearen ekialdeko muturrak, egungo Bavaria, Txekiar Errepublikak, Austriak eta Suitzak, nolabaiteko "ekialdetar estiloko probintzia" berezi samarra osatzen zuten La Tène kulturaren hasieran, Alsaziako mendebaldeko eremuarekin bat eginez. 1994an, K.a. V. mendearen hasierako eliteko hilobi multzo prototipiko bat induskatu zuten Glaubergen, Hessen, Frankfurt-am-Maindik ipar-ekialdera, lehenago La Tène esferarekiko periferikotzat hartu zuten eskualde batean. La Tèneko aztarnategiaren kokalekua bera, beraz, jatorrizko "nukleo"aren hegoaldeko ertzetik gertu zegoen (Hallstattekin gertatzen den bezala).

Massalian (gaur egungo Marseilla), Frantziako kostalde mediterraneoan, greziar kolonia bat ezarri izanak merkataritza-aktibitate handia ekarri zuen Rodano eta Saona ibai-sistemetan gora zeuden Hallstatt kulturako eskualdeetara, eta La Tène eliteko lehen ehorzketetan, Borgoinako Vixeko hilobian adibidez, inportatutako luxuzko ondasunak topatu dituzte, tokian-tokian ekoitzitako tramankuluekin batera. Aztarnategi gehienak tribu-buruek kontrolatuko zituzten, mendi-kastroetan bizi zirenak, eta biztanle gehienak, berriz, herrixka txikietan edo landazabaleko baserrietan bizi ziren.
thumb|La Tene aztarnategiko ezpatak
K.a. 500. urtean, etruskoak bere lurrak zabaldu eta, Italia iparraldean, zeltak topatu zituzten. Alpeetan zehar greziarrekin merkataritza-harremanak izateari ekin zioten, eta Rodanoko bideak behera egin zuen. Rhin haranaren erdialdera, burdin meatze handiak zituena, Marnera eta Champagnera, eta baita Bohemiara ere hedatu ziren, nahiz eta hemen Mediterraneo aldetik zetorren merkataritza askoz ere txikiagoa izan. Merkataritza-loturak eta aberastasunak, zalantzarik gabe, La Tène kulturaren sorreran parte hartu zuten, nahiz eta oraindik ere zati handi bat oso eztabaidatua izan; Mediterraneotik eratorritako motibo espezifikoak nabariak dira, baina estilo berria ez dago horien mende.

Barry Cunliffek La Tène kulturaren sorrera K.a. V. mendean kokatu zuen, "bi botere eta berrikuntza gune sortu zirenean: mendebaldean, Marne–Mosela eremua, Po ibaiaren haranarekin merkataritza loturak zituena erdialdeko Alpeetako pasabideetatik eta Golaseccako kulturaren bidez, eta ekialdean, bohemiar eremu bat, Adriatikoarekin loturak zituena ekialdeko alpetar ibilbideen eta venetoen kulturaren bidez".
thumb|Irudigintza zeltan ohikoak  (huntza hostoak) diren irudiak dituen greziar ontzia. Puskatu eta pusketak urrez itsatsi zituzten. Art of the Celts erakusketa, Historic Museum of Bern.
Sorlekutik, La Tène kultura K.a. IV. mendean hedatu zen Frantzia, Alemania eta Erdialdeko Europa modernoagoetara, eta haratago Hispaniara, Italiako penintsulako iparraldera eta erdialdea, Balkanetara eta baita Asia Txikiraino ere, hainbat migrazio handitan. La Tène estiloko artelanak garai berean hasi ziren agertzen Britainia Handian, eta Irlandan nahiko beranduago. "La Tène" uhartetar artearen estiloa desberdina da, eta artefaktuak uharteetako alde batzuetan aurkitzen dira hasieran, baina beste batzuetan ez. Migrazio-mugimenduek, kasurik onenean, La Tène kulturaren hedapenaren zati bat baino ez dirudite, eta agian Europako beste alde batzuena.

K.a. 400. urte inguruan, Mediterraneoko merkataritzari buruzko ebidentziak urriak dira; hau izan daiteke hedatzen ari ziren zelta populazioak hegoaldera eta mendebaldera migratzen hasi zirelako, ezarritako herriekin gatazka bortitzak sortuz, etruskoak eta erromatarrak barne. Badirudi La Tène kulturaren sorterrietako bizimodu finkatua askoz ere ezegonkorragoa eta gerrarako joera handiagoa bihurtu zela. K.a. 387an, zeltek, Brennoren agindupean, erromatarrak garaitu zituzten, eta, ondoren, Erroma arpilatu zuten, erromatarrentzako mehatxurik nabarmenena bilakatuz. Estatus hori Galo-erromatar Gerretan zehar mantendu zuten, hau da, Julio Zesarrek k.a. 58-50 artean Galia behin betiko konkistatu zuen arte. Erromatarrek zeltak Erromatik hegoaldera iristea eragotzi zuten, baina Itsaso Adriatikoaren beste aldetik, Balkanetatik igaro eta Greziara ere iritsi ziren, non K.a. 279an Delfos eraso eta arpilatu zuten, eta Asia, non Anatoliako Galazia eskualde zelta ezarri zuten. Ordurako, La Tène estiloa Britainiar Uharteetara hedatzen ari zen, nahiz eta, dirudienez, populazioaren mugimendu esanguratsurik ez izan.

K.a. 275 inguruan, La Tène eskualdetan zeharreko erromatar hedapena Galia Zisalpinoa konkistatuz hasi zen. Galia zeltaren konkistak k.a 121ean hasi zuen, eta K.a. 50eko hamarkadako Galietako gerrekin osatu zen. Galiar kulturak azkar asimilatu zuen erromatar kultura, Galia erromatarreko kultura hibridoa sortuz.

## Ezaugarri materialak 
[thumb|«Reinheimgo printzesaren» zurezko hileta-ganberaren berregitea. Hileta-tumulu zelten berreraikuntzak, [Bliesbruck-Reinheimgo Europako Parke Arkeologikoa, Alemania/Frantzia.]]
Kronologia-epe zabala deskribatzeaz gain, La Tène terminoa ere erabiltzen da garai horretako objektu bereizgarri jakin batzuk aipatzeko, adibidez La Tène ezpata edo paparreko (fibula) bat. La Tène kultura La Tène I, II eta III azpigaraietan bana daiteke eta horixe da Britainiar Museoak erabiltzen duen sistema.

Beste sistema batzuk ere erabiltzen dira, besteak beste, La Tène A, B, C eta D. Zenbait objektu ugariak dira La Tène aztarnategietan eta beste kultura duten aztarnategietan ere ager daitezke. Objektu horien azterketa eta sistematizazioei esker, datazioak lor daitezke aztarnategi askotan. Adibidez, La Tène motako fibuletan, oina  brankari atxikitze moduak eredu koherente bat jarraitzen du denboran zehar eta Europako zati handi batean zehar. Horrela, La Tène I fibulako oina ez dago brankari lotuta. Horrelako fibula bat aurkituz gero, datazio froga garrantzitsua da aztarnategi batean, fibula mota horrekin batera aurkitu diren beste objektu batzuetarako.
[erdian|thumb|La Tène III motako [Fibula (arropa)|fibula.  Salisbury and South Wiltshire Museum. Beheko zatia eta malgukia kontserbatzen ditu bakarrik]]

## Idatzizko iturriak 
Kultura hori ezagutzeko hiru iturri mota ditugu: arkeologikoak, idatzizkoak eta, polemikoena, etnografikoak. Izan ere, aditu batzuen ustetan, La Tène arte eta kulturaren elementu batzuk Europako mendebaldeko lurralde zeltetan gorde ziren.

Arkeologikoki La Tène kulturako materiala erabiltzen zuten gizarteei, K.a. V. mendetik aurrera Greziako eta Erromako idazleek *keltoi* eta *galli* deitu zieten, hurrenez hurren. Herodotok zeltak Danubioko iturburuan kokatu zituen, La Tène kulturako bihotzean hain zuzen ere. La Tène kultura osoa herri zelta batuarekin lot daitekeen ala ez zehazten zaila da. Arkeologoek behin eta berriro adierazten dute hizkuntzak, kultura materialak eta tribuarekiko loturak ez dutela ezinbestean bat egiten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* Cunliffe, Barry. *The Ancient Celts*. Oxford: Oxford University Press. 1997
* Collis, John. *The Celts: Origins, Myths, Invention*. Londres: Tempus, 2003.
* Kruta, Venceslas, ''La grande storia dei Celti. La nascita, l'affermazione, la decadenza*, Newton & Compton, Erroma, 2003 
* James, Simon. *The Atlantic Celts*. Londres: British Museum Press, 1999.
* James, Simon & Rigby, Valery. *Britain and the Celtic Iron Age*. Londres: British Museum Press, 1997.
* Reginelli Servais Gianna and Béat Arnold, *La Tène, un site, un mythe'', Hauterive : Laténium - Parc et musée d'archéologie de Neuchâtel, 2007, Cahiers d'archéologie romande de la Bibliothèque historique vaudoise, 3 vols, 

## Kanpo estekak