open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alexander Hidalgo

**Alexander Hidalgo Hernández** (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, 2001eko maiatzaren 24a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Puntaerdi moduan aritzen da. Eibarren eta Antiguokon hezia, bere gazte ibilbidea bukatuta Numanciaren bigarren taldearekin aritu zen. Bi denboraldi eta gero Eibarrera bueltatu zen Eibar Urko eta Vitorian aritzeko. Armaginen bigarren taldean zen Vitoriarekin 2.federaziorako igoera lortu zuen, baina hurrengo denboraldian ez zioten kontratua berritu. Bere lehen denboraldian Lehen Federaziorako igoera lortu eta talde getxoztarrarekin kontratua berritu zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Yangluo zubia

**Yangluo zubia** 2003 eta 2007 artean eraiki zuten, eta Txinako Hubei probintziako Wuhan hiri industrialean dago. Zubia munduko hamargarren zubi esekirik luzeena da, 1280 metro luze den erdiko baoari esker.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wuhan Five Rings Sports Center

**Wuhan Five Rings Sports Center** (txinera sinplifikatuan, 武汉五环体育中心; hanyu pinyin, *Wǔhàn Wǔ-Huán Tǐyù Zhōngxīn*), lehenago **Dongxihu Sports center** (txinera sinplifikatuan, 东西湖体育中心; hanyu pinyin, *ōngxīhú Tǐyù Zhōngxīn*) Erabilera anitzeko estadio bat (30 000 eserleku), gimnasio bat (8 000 eserleku) eta igeritoki bat (3 000 eserleku) ditu guneak. 2017ko apirilaren 1ean hasi ziren eraikitzen, eta 2019ko martxoan ireki zuten. 2018ko abenduaren 26an, Shenzhen Kaisa Culture & Sports Group-ek Sports Center-en eskubide operatiboa irabazi zuen bederatzi urtez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisabeth Christina von Linné

**Elisabeth Christina von Linné** (1743ko ekainaren 14a - 1782ko apirilaren 15a) suediar botanikaria izan zen, Carl Linnaeus 'Lineo' eta Sara Elisabeth Moræaren alaba.

## Biografia 
Bere aita Lineoren ideia misoginoen biktima izan ziren Elisabeth Christina eta bere ahizpak, Lovisa, Sara Christina eta Sophia: eskolara ere ez zituen bidali nahi izan aitak. Baina Elisabeth Christinak heziketa bere kasa egin zuen, beharbada anaia baten irakasleekin eta aitaren lorategian murgildu.

Lineoren hainbat ikasle ezagutu zituen, horien artean Erik Gustaf Lidbeck eta Daniel Solander, azken honekin ezkondu nahi izan zuen, eta Solandarrek ere bai, baina aitak ez zien utzi, eta Solander apostolu gisa bidali zuen atzerrita, ale naturalistikoak biltzera beste ikasle batzuk bidali zituen bezala (zenbait hil egin ziren *apostolutzako* espedizio horietan). Solandarrek Lineorengandik aldentzeko erabili zuen bere bidaia, eta Ingalaterran jarraitu zuen bere naturalista ibilbidea.

Aitak behartuta Carl Fredrik Bergencrantzekin ezkondu zen 1764an eta bi seme-alaba izan zituzten. Hala ere, bi urteren buruan, senarra utzi eta gurasoekin bizitzera itzuli zen senarraren tratu txarrak jasan zituelako: 39 urterekin hil zen, eta seme-alabak ere helduaroa baino lehen hil ziren. Heriotza goiztiarrari ezkonduta zegoen bitartean jasandako abusuari leporatu zion amak.

Linné Suediako lehen emakumezko botanikaria da, zentzu modernoan. Berak deskribatu zuen lehen aldiz fenomeno botaniko bat: *Tropaeolum majus*  loreak tximistatxoak diruditen distirak egiten ditu, eta horren deskribapenari *Elisabeth Linné Fenomenoa* esaten zaio. Lineo aitak, ordea, haserre hartu zuen argitalpen hura. 1914an, Linnék deskribatutakoa fenomeno optiko gisa azaldu zen azkenik, benetako txinpartarik ez zela izaten. Erasmus Darwin zientzialariak eta beste batzuek berretsi zituzten geroago Linnéren ikuskapenak, eta garaiko poeta batzuek ere, William Wordsworth eta Samuel Taylor Coleridgek kasu, dirdira egiten zuten loreak aipatu zituzten beren poemetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pura Luhur Batukaru

**Pura Luhur Batukaru**, **Luhur Batukaru tenplua** edo **Harri nobleko koko oskoldun tenplua** (batzuetan, **pura Luhur Batukau**) Wongaya Gede herrixkako tenplu hinduista balitarra da, Tabanan erregeordetzan (Bali, Indonesia).

Baliko bigarren sumendi altuena den Batukaru mendiaren (*Gunung Batukaru*) hegoaldeko magalean dago. Baso tropikalen artean kokatuta, Bali izpiritu gaiztoetatik babesteko *Kusuma Dewa* lontarrean aipatzen diren bederatzi *kayangan jagat* edo *sad kahyangan*-etako bat (norabidezko tenpluak) da tenplua. Mendebaldeko zaindaria da, bere monumentuak goroldioz estalita daude eta bide sare bat zabaltzen da sortaz basoan dauden santutegietarantz.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Urrezko ordua

[300px|thumb|Eguerdi eta ilunabarraren arteko alderaketa: argia ez da hain indartsua eta [Asetasun (kolorea)|asea.]]
Argazki-argiztapenean, **urrezko ordu**a, **ordu urdin**a edo **ordu magiko**a egunsentia eta ilunabarra dira, eguneko bi uneotan eguzki-argia oso indartsua eta zenitala (eguerdia) edo nulua (gaua) ez denean; beraz, ezin hobea da irudiak, paisaiak zein aire zabaleko erretratuak hartzeko.

## Efektu fisikoa
Alderdi teknikoei dagokienez, argiztapena leunagoa eta lausoagoa da eguneko beste une batzuetan baino. Ia ez dago itzalik edo oso leunak dira, eguzkia zerumugaren azpitik baitago. Eguzkiaren kokapen hori dela eta, argiak islapen bat egiten du atmosferan, eta zeharkako argiztapena sortzen du.

## Terminoaren aplikazioa ikus-entzunezkoen arloan
Argazkigintzaren munduan, ordu urdina eta urrezko ordua izenez ere ezagutzen da, zinema munduan ordu magiko terminoa gehiago erabiltzen bada ere. Garai zehatz horretan eszenak filmatzea hainbat filmetan erabili izan den teknikatzat hartzen da.

Une horretan filmatzeak pazientzia eskatzen du, azkar filmatu eta kamera intuizio eta konfiantza handiz erabili behar baita, argiaren azken momentu guztiak jaso ahal izateko.

Terrence Malick zuzendariak hainbat filmetan erabili zuen, hala nola:
* *Days of Heaven*, 1978an argazki onenaren Oscar saria jaso zuen.
* *Mundu berria*, 2005.
* *The Tree of Life* (2011) filmean, eszena guztiak ordu horretan filmatu ziren.
[thumb|[Kolore tenperatura]]
Stanley Kubrick zinema-zuzendariak ere asko erabili zuen teknika hori *Full Metal Jacket* filmean (1987).

## Kolore-tenperatura
Ordu magiko horretan, kolorearen tenperatura asko igotzen da, tonu urdinak eta arrosak sortuz.

## Ordu magikoan hartutako irudiak

Fitxategi:CUDILLERO ANOCHECER.jpg|Cudillero, Asturias
Fitxategi:San Sebastian anochecer.jpg|Donostia, Euskal Herria
Fitxategi:Hora azul.jpg|Puerto Madero, Buenos Aires

## Erreferentziak
Glutationa

**Glutationa** konposatu organikoa da, C10H17N3O6S formula duena, tripeptidoen klasekoa. Glutamato, zisteina eta glizina aminoazidoak lotuaz eratzen da. Hortaz bere egitura kimikoan azido karboxiliko, amina, amida eta tiol funtzio-taldeak daude. Solidoa da.

Glutationa organismo bizidunetan biosintetizatzen da eta landareen, animalien, onddoen eta bakterio eta arkea batzuen agente antioxidatzailea da. Glutationa gai da zelulak babesteko oxigeno-espezie erreaktiboetatik, erradikal askeetatik, peroxidoetatik, lipido-peroxidoetatik eta metal astunetatik.

Animaliengan zelula guztiak gai dira glutationa biosintetizatzeko, baina gibelaren papera ezinbestekoa da. Bakterioen artean *Cyanobacteria* eta *Pseudomonadota* generokoak dira glutationa sintetizatzeko gauza, arkeen artean halobakterioek bakarrik dute gaitasun hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nerea Gartzia Gartzia

**Nerea Gartzia Gartzia** (Ondarroa, Bizkaia, 1976ko urtarriralen 17a) sortzailea da; aktore, aurkezle, pailazo eta dinamizatzaile lanak egin ditu, besteak beste.

## Lan ibilbidea 
Ondarroako Zubi Zahar Herri Ikastolan eta institutuan ikasi ostean, antzerki eskolak jaso zituen, eta umetatik antzerkirako zekarren bokazioari hauspoa eman. 

Txomin L. Aramaio ondarrutarrarekin ikuskizunak egin zituen: Elepunto eta PuntoG deitzen zen osatu zuten bikotea. 

*Donostiako Binahi* antzerki eta ikus-entzunezkoen ekoiztetxean ikasten eta mundu horretan saioak egiten ibili zen. 

2011an, *Irrien Lagunak*erako elkarrizketatu zuten (Pirritx, Porrotx eta MariMotots pailazoen inguruan sortutako enpresa). Marikalanbre pertsonaia gorpuzteko hartu zuten Gartzia, eta berarekin Euskal Herrian txokorik txoko egin zituen hamabi urte.

2017an, *Irrien Lagunak* proiektuan elkar ezagututa, Eneko Arrate artista markinarrak eta biek *Herribixi* *Kooperatiba Elkarte Txikia* sortu zuten, eskualdean herrigintzan, euskalgintzan eta euskal kulturgintzan eragiteko. Eneko *Herri* rolean eta Nerea *Bixi* rolean aritu ziren, baina edozein momentutan alda zitzaketen profilak, eta Eneko *Bixi* izan eta Nerea, *Herri*. Bertsozale elkartearekin lana egiten zuten, *Irrien Lagunak*en jarraitzen zuten, beste pertsonaia batzuk ere jokatzen zituzten, proiektuak dinamizatzen zituzten…, denetik egiten zuten, beste euskal artista batzuekin elkarlean. *Euskerean eupadie!* lehiaketa ere egin zuten gaztetxoentzat, euskara bultzatzeko, eskualdeari buruzko hainbat galderarekin. 

2018an eta 2019an, Markina-Xemeingo Uhagon Kulturgunearekin batera, antzerki ikastaro batzuk antolatu zituen Nerea Gartziak umeentzat eta gaztetxoentzat. 2019an, berriz, Markina-Xemeingo erretiratu talde bati ere eman zion ikastaroa. Dantza, inprobisazioa, umorea, freskotasuna eta publikoaren parte hartzea ziren emanaldi fresko eta bizi honen osagaiak. Elkarlan horretan, esperientzia ederrak bizi izan zituzten,  Zaballako kartzelako emakume presoekin egon zirenekoa, esate baterako.

2025ean, Ainhoa Etxebarriak eta biek, berriz ere, *Hil da jainkosa* formatu txikiko antzezlan arina sortu eta Bilboko Pabellon6eko Antzerki Arinen Jardunaldietan aurkeztu zuten. Umorea oinarri, hileta baten antzezpena da obra hau, eta honako gaiak lantzen ditu:  egozentrismoa, heriotzarekiko beldurra, edota honen aurrean hartzen dugun jarrera. Kriselu Saria irabazi zuten Ugaitz Alegriaren eta Getari Etxegarairen *Destiny Driver* piezarekin batera.
thumb|Hil da jainkosa, Kriselu Saria 2025
Artista ez ezik, komertziala ere bada Nerea Gartzia. Besteak beste, Tinko Euskara Elkartean “Euskara zine aretoetara” programako emanaldiak lotzen jardun izan du.

Ondarroako ekitaldietan aurkezle lanak askotan egin ditu eta egiten ditu: Ibilaldian, Besarkada Egunean, kukaña txapelketetan…

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Nerea Gartziari eta Ainhoa Etxebarriari "Hil da jainkosa"rekin irabazitako sariagatik, Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza, 2025-6-6
Gerard Vianen

**Gerard Vianen** (Kockengen, 1944ko otsailaren 9a - 2014ko abenduaren 10a) txirrindulari herbeheretarra izan zen, profesionala 1967 eta 1977 artean.

Lorpenik aipagarrienak Espainiako Vueltako hiru etapa eta Frantziako Tourreko etapa bat izan ziren.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
**1965**
* François-Faber Sari Nagusia eta etapa 1
**1966**
* Ronde van Overijssel
### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Mycena urania

***Mycena urania*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Elias Magnus mikologo suediarrak 1818an *Agaricus uranus* izena jarri zion lehenengo, eta 1872an eman zion gaur egungo izena Lucien Quélet naturalista frantsesak. 

Sinonimoa: *Agaricus uranius*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 12 mm bitarteko diametrokoa, konikotik kanpai itxurakora, erdiesferikoa, pruinaduna, ilegabe samarra, pruina zuriarekin, gardentasunez ildaskatua edo ahul ildaskatua, deprimitua, gris-zurixka edo gris-morea gero marroi-gris berun kolorekoa disko ilunagoarekin, gris iluna edo gris beltzaxkarekin. Ertza kolore berekoa edo zurbilagoa.

**Orriak:** 14-22 orri oinera iristen dira, lamelulekin, estuak, ale batzuetan zainez elkartuak, goranzkoak, adnatuak, gris-urdin-moreak gaztetan, gero zurixkak orla zuriarekin.

**Hanka:** 0,5 eta 1 mm bitarteko garaierakoa eta 35 eta 100 mm bitarteko zabalerakoa, zilindrikoa, kurbatua, distiratsua, filiformea, flexuosoa, gris-zurixka, hasieran zuri zeharrargia eta pruinaduna, gero gris-berun kolorekoa, oinarria sustrai antzekorik gabe.

**Haragia:** Grisa, argia edo gris iluna. Errefauaren usain ahul batekin.

**Etimologia:**  *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Isolatuta edo gregarioa. *Picea abies* izeien azpian lur goroldiotsuetan.

### Banaketa eremua 
*Mycena urania* espezie arraroa da, Ipar Amerikako hedapena Michigan, Ipar Carolina eta Tennessee barne hartzen dituena da.  Eskoziako Cairngorms-en ere bildu da. Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Groenlandia, Europa, Errusia, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerard Veldscholten

**Gerard Veldscholten** (Weerselo, 1959ko abuztuaren 19a) herbeheretar txirrindulari ohia da, profesionala 1982tik 1991ra.

Garaipenik nabarmenena, 1988ko Romandiako Tourra izan zen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Union Dortmund Sari Nagusia

**Union Dortmund Sari Nagusia** (izen ofiziala alemanieraz *Großer Preis der Dortmunder Union-Brauerei*) Alemanian urtero abuztuan jokaturiko egun bakarreko txirrindularitza lasterketa klasiko bat izan zen. 

1962an sortua, irteera eta helmuga Dortmunden izaten ziren eta 1984an antolatu zen azkeneko aldiz.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Ursino (antipapa)

**Ursizino** edo **Ursino** (Erromatar Inperioa, IV. mendea – Napoli, 384) antipapa izan zen. aita santu gisa gobernatu zuen Erroman hilabete batzuetan 366 eta 367 artean.

Liberio aita santua 366an hil ondoren, bi aita santu aukeratu zituzten aldi berean. Goi mailako hautesleek Damaso I.a aukeratu zuten diakonoek eta laikoek Ursino hautatu zuten bitartean. Hautapena istilu odoltsuetan igaro zen eta prefektuek Ursino Galiara kanporatu zuten.

Elizaren historialariek, hala nola Jeronimo Estridongoa eta Tiranio Rufinok, Damasoren alde egin zuten. 378an ospatutako sinodo batek benetako aita santua izendatu zuen Damaso. Anbrosio Milangoaren arabera, Ursino arianismoaren jarraitzailea zen Milanen.
Jefferson Cepeda

**Jefferson Alveiro Cepeda Hernández** (Playón de San Francisco, Sucumbíos, 1996ko martxoaren 3a) txirrindulari ekuadortarra da. 

2019ko denboraldiko lehenbiziko erdian Caja Rural talde amateurrean aritu ostean, abuztuan profesionaletara pasatu zen Caja Rural-Seguros RGA taldean eta 2024ko bukaeran bi urteko kontratua sinatu zuen Movistar Teamekin.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Jefferson Cepeda -  *Sitiodeciclismo.net*
Nerea Garaizar Velasco

**Nerea Garaizar Velasco** (Getxo, Bizkaia, ) gizarte ekintzailea eta argazkilaria da. Bere lanak dokumentatzeko zein emozioak sortzeko tresna gisa duen boterearen berri ematen du. 2024. urtean Esku hutsik izeneko Euskadiko haurdunaldi-, eta jaioberri-dolu elkartearen banakako saria jaso zuen. 

Garaizarren esanetan:«Nire umetokian bizi izan zen lehen haurtxo hark guztiz irauli zuen nire bizitza. Bakardade sakona sentitu nuen joan zenean, eta ez nekien nola aurkitu irteera; inguruan inork ez zuen horretaz hitz egiten. Aurrera egin ahal izan nuenean, oso argi izan nuen, nire lana emakumeei laguntzea izango zela, nik eta nire bikotekideak jasandakoa pasa ez zezaten. Argazkilari afizionatua nintzen, eta profesional izateko trebatu nintzen, argi bainuen haurtxo horiek (jaio bakoak) ikusarazi behar zirela.»

## Lanak 
Besteak beste, lan hauek erakutsi ditu:

* 2025 otsailean, *Dolu perinatala,* erakusketa eta mahai ingurua Esku Hutsik elkartearekin elkarlanean Elorrion (Bizkaia)  15 -20 argazki, bakoitza bere argazki-oinarekin, familien testigantzei tokia eginda.
* *Familiak*
* *Uneak,* Getxon
* *Maternidades* (Amatasunak), Bilboko Zorrozaurren

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2024ko Esku hutsik  haurdunaldi-, eta jaioberri-dolu elkartearen banakako saria jaso zuen.
* 2020an, Altako Amagandiko Edoskitzearen Argazki Lehiaketaren irabazlea
* 2019an, Altako Amagandiko Edoskitzearen Argazki Lehiaketaren irabazlea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mezulari kimiko

Mezulari kimikoak organismoen barruan seinaleak transmititzeko erabiltzen diren molekulak dira. Hauek zelulen arteko komunikazioa ahalbidetzen dute eta hainbat prozesu fisiologiko eta biologikotan parte hartzen dute. Mezulari kimikoen mota nagusiak honako hauek dira:

### 1. Neurotransmisoreak 
Neuronen arteko seinalea transmititzen duten molekulak dira. Adibide batzuk:

* **Dopamina**: Plazerarekin eta motibazioarekin lotuta.
* **Serotonina**: Aldartea eta lo-zikloa erregulatzen ditu.
* **Azetilkolina**: Muskuluen uzkurduran eta memoria-prozesuetan laguntzen du.

### 2. Hormona 
Gorputz osoan eragina duten substantziak dira eta guruin endokrinoek jariatzen dituzte. Adibide batzuk:

* **Intsulina**: Odoleko glukosa maila erregulatzen du.
* **Adrenalina**: Erantzun azkarrak eragiten ditu egoera estresagarrietan.
* **Estrogenoa eta testosterona**: Garapen sexuala eta ugalketa prozesuak kontrolatzen dituzte.

### 3. Feromonak 
Organismo batek beste organismo batera bidaltzen dituen seinale kimikoak dira, askotan portaera sozialak edo ugalketa-prozesuak erregulatzeko.

### 4. Zitokinak 
Immunitate-sisteman parte hartzen duten mezulari kimikoak dira, hantura eta infekzioei aurre egiteko.

Mezulari kimikoek funtsezko papera dute gorputzaren oreka mantentzeko eta zelulen arteko koordinazioa bermatzeko.
Abstrakzio geometriko

thumb|250px|Kazimir Malevitxen «Lauki beltza hondo zuriaren gainean» (1915)
**Abstrakzio geometrikoa** 1920ko hamarkadatik aurrera garatutako arte abstraktuaren kapitulu bati, eta forma geometriko sinpleen erabileran oinarritzen da, espazio irrealetan egindako konposizio subjektiboetan konbinatuta. Aurreko garaietako artista plastikoen gehiegizko subjektibismoaren aurkako erreakzio gisa sortu zen, emozio hutsetik aldentzeko ahaleginean. Artista horien diskurtso kritikoa bi dimentsioen gorespen sutsuarekin osatzen da, aurreko mugimendu gehienek errealitate tridimentsional bat irudikatzen saiatzeko egiten zuten ahaleginaren aurrean.

Vasili Kandinski izan zen bere aitzindari nagusia eta artista abstraktuen belaunaldi oso bateko maisurik eraginkorrena. Kazimir Malevitx eta Piet Mondrian ere bultzatzaileen artean daude, eta bi kultura horietan geometria adierazpen artistiko eta apaingarri gisa erabili zuten antzinako kulturen eragina ere ikus daiteke. Hori da islamiar artetik kontserbatzen diren zeramika eta mosaikoen kasua, arau erlijiosoak giza irudiaren irudikapena saihestera behartzen baitu. Antzinako Greziako eta Erroma inperialeko kultura klasikoak ere bai, non errealitatean ezagutu ezin diren erreferenterik gabeko dekorazio-elementuak erruz erabili ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astrid Gil-Casares

**Astrid Gil-Casares Marlier** (Madril, 1973ko otsailaren 16a) madrildar ekonomialari eta idazlea da.

## Bizitza 
Madrilen jaio zen 1973an. Santiago Gil-Casares Armaday ontzigintzako ingeniariaren eta Catherine Marlier aristokrata frantziarraren alaba. Puerta de Hierro urbanizazioan hazi zen, eta udak Sotogranden igarotzen zituen. Saint Chaumond ikastetxe erlijiosoan,  eta Frantses Lizeoan ikasi zuen eta ESADEn Ekonomia eta Marketina .Sei hizkuntza hitz egiten ditu.

Inbertsio bankan egin zuen lan, Parisen lehenik, Rothschild bankuan; eta Londresen ondoren, CSB, HSBC eta JP Morganen.2004an Gil-Casares Consultant Limited aholkularitza enpresa sortu zuen.

Erresuma Batuan Rafael del Pino Calvo-Sotelo ezagutu zuen eta 2004an irteten hasi ziren. 2006ko ekainaren 10ean ezkondu eta Madrilera joan ziren bizitzera. Hiru seme izan zituzten: Tadea, Alec eta Cleo.2016an dibortziatu ziren.

Ezkonduta zegoela, gidoi bat idazten hasi zen, eta bertan behera utzi zuen, dibortziatu zenean berriro ekin zion eta 2019an bukatu zuen. Inés de Leónek zuzendutako "*¿Qué te juegas?"* filmaren gidoia izan zenEspainiako goi-klase gisa izandako bizipenetan inspiratutako eleberriak habia hutsaren sindromeari, menopausiari edo zahartzaroaren bertigoari aurre egin behar dieten 45 urtetik gorako emakumeei zuzenduta dago.

## Lanak 
* *"Nadie me contó"  ("Inork ez zidan kontatu")* (2020)
* *"Ese jueves al anochecer me subí al tren"  ("Ostegun iluntze hartan trenera igo nintzen)* (2022)
* *"No digas nada"  ("Ez esan ezer")* (2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paleo Pyli

**Paleo Pyli** (grezieraz: Παλιό Πύλι edo "Pyli zaharra") Dodekanesoko Cos uharte greziarreko Dikeos udalerrian gaztelu bat duen herri abandonatu bat da. Uharteko mendien iparraldeko magalean daude aurriak, 300 m-tan eta Pyli-tik 3 km-ra. Bere kokapenak Marmari (Cos), Tigaki, Alykes gatzaga eta itsasoaren bista ederrak eskaintzen ditu. Bizantziar Inperioan Cos uharteko hiriburua izatera iritsi zen.

## Historia 
Peripatoseko gaztelua, seguruenik, XI. mendean (1093) eraiki zen, Santa Maria monasteriotik gertu. Gotorlekua, berezko harkaitz malkartsuaren jarraipen gisa eraikia, ez zen ikusten itsasotik.  

XIV. mendean ospitaleko zaldunek herriaren ondoko gaztelua zaharberritu eta altxatu zuten, eskualdearen defentsarako gune gisa. Hiru barruti zituen, eta kanpoaldea lau angelukoa zen. 

1830ean, gaztelua eta herria utzi egin zituzten kolera izurrite baten ondorioz eta gehienak Pyli-ra (Neo Pyli ere deitua) joan ziren.

## Ondarea 
Bere eraikinen artean, gehienak erortzear, XI. mendean eraikitako bi eliza daude: San Migel Goiaingeruaren Eliza (Asómati Taárches Gavriíl ke Miachaíl) eta *Aurkezpeneko Andre* Mariaren monasterioa (*Panagía ton Kastrianón*), XI. mendekoa, Patmosko Khristodoulosek fundatu zuena.

## Bibliografia 
* Vasilis Chatzivasiliou: *The Fortresses of the Island of Kos*. *A sightseeing tour*. Athen 2008, ISBN lazedemondarrak, S. 102.
* Frank Naundorf, Yvonne Greiner: *Kos*. 3., überarbeitete und aktualisierte Auflage. Müller, Erlangen 2001, ISBN 3-923278-73-X.

## Kanpo estekak 
* 
*
Erbesteko Eusko Jaurlaritza

**Erbesteko Eusko Jaurlaritza** lehenbiziko Eusko Jaurlaritzak 1937ko udatik aurrera bizi izan zuen egoera historikoa izan zen. Legitimitatearen eta osaketaren aldetik, Jose Antonio Agirrek eta bere sailburuek gobernu bat osatzen segitu zuten, eta hortaz ezin da esan lehen Eusko Jaurlaritza ordezkatu zuenik erbesteko esperientziak. 

## Historia 
1937ko ekainaren 30ean, Turtziozko adierazpenarekin, Agirrek eta Jaurlaritzak agur esan zioten Euskal Herriari. Aste batzuen buruan Jaurlaritza lehenbizi Bartzelonan kokatu zen, Espainiako Gerra Zibilak iraun zuen bitartean, Casa Olano izeneko etxean, Gracia pasealekuan. Indar frankistek Katalunia konkistatu zutelarik, Jaurlaritzak muga bat gainditu zuen berriro, Frantziarakoa, sinbolikoki elkarrekin Agirrek eta Lluís Companys Generalitateko presidenteak, 1939ko urtarrilean.

1939an Parisko Marceau etorbideko 11. zenbakian kokatu zen Jaurlaritza, bi urte lehenago EAJk ordezkariek erositako etxean. Alemania naziak Frantzia okupatu zuenean 1940ko udaberrian, alde egin behar izan zuen ordezkaritzak handik. Agirre lehendakaria ezkutuan ibili zen Amerikara ihes egitea lortu zuen arte, eta jarraian Eusko Jaurlaritza New York hirian ezarri zen, ordezkaritza edo *delegation* izenarekin, 5. etorbideko 30. zenbakian. 

Nazien ihesaren unean, Frantziako liberazioan, Parisko egoitza berreskuratu zuten euskal abertzaleek 1944an eta 1946an Marceau etorbidera itzuli zen Agirre lehendakaria, berriz Eusko Jaurlaritzaren jardunari ekinez. 1951ean, ordea, okupazio garaiko epaiak berretsiz, Frantziako Gobernuak Jaurlaritza egotzi zuen Marceau etorbidetik. Parisko Singer kaleko 48ra aldatu ziren Agirre eta Jaurlaritzaren egitura. 1960ko martxoaren 22an, 56 urte zituela, hil zen Agirre, eta Erbesteko Jaurlaritzak lehendakarri berria aukeratu zuten, Jesus Maria Leizaola.

Leizaolak Singer kaleko egoitzan jarraitu zuen lanean baina 1965. urtean, eraikin hori eraitsi egin zuten, eta Leizaola eta bere Jaurlaritza kale bereko 50.eko erdisoto batera aldatu ziren, 1979ko abenduaren 15ean Leizaola Bilbora iritsi zen arte. Biharamunean, Gernikako juntetxean, Gernikako Estatutuaren arabera izendatutako lehen lehendakariak, Carlos Garaikoetxeak, Leizaolaren eskutik jaso zituen Singer kaleko delegaritzaren giltzak, Jose Antonio Agirreren giltzatako batean zeudenak. Eusko Jaurlaritzaren bigarren aroaren hasiera izan zen hura.

## Egoitzak 
* Casa Olano (Bartzelona): 1937-1939.
* Marceau etorbidea, 11 (Paris): 1939-1940.
* Bostgarren etorbidea, 30 (New York hiria), 1941-1946.
* Marceau etorbidea, 11 (berriro): 1946-1951.
* Singer kalea, 48 (Paris): 1951-1965.
* Singer kalea, 50 (Paris): 1965-1979.

Fitxategi:Olano_P1150961.JPG|Gràcia pasealekuan, Bartzelonan, Casa Olano dago, katalanez eta euskaraz idatzitako inskripzioak ditu oroigarri.
Fitxategi:2009-11-28 24 5th Avenue (corner W 9th Street) and 30 5th Avenue top.jpg|5. etorbideko 30.a, eskuman, eraikin ilunagoa: horko bulego batean izan zen euskal ordezkaritza.
Fitxategi:Bibliothèque Octavio Paz de l'Institut Cervantes, 11 avenue Marceau, Paris 16.jpg|Marceau etorbideko 11.a, EAJren jabetzako etxea berriz 2025etik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Esteban dorrea (Ivrea)

**San Esteban dorrea** (*Torre di Santo Stefano* italieraz) Italiako Piamonteko Ivrea hiriko Erdi Aroko dorre zahar bat da.

## Historia 
Dorrea, San Esteban abadia zaharraren zutik geratzen da zati bakarra, 1041ean, Fruttuariako abadia hurbiletik etorritako monje beneditarrek sortua, Henrike II.a Ivreako gotzainaren borondatez. Abadia, seguruenik V. mendekoa zen eliza baten aurrekaria zegoen lekuan eraiki zen.

Dorrea 2000. urtean zaharberritu zuten.

## Deskribapena 
Oinplano karratuko eraikina arkitektura erromanikoaren adibide nabarmena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kobaz Koba Trail

**Kobaz Koba Trail** Zestoan jokatzen den mendi lasterketa da. 2016ko izan zuen lehenengo ekitaldia eta bi ibilbide izaten ditu; Zaldei bidea (luzea) eta Artzei bidea (laburra).

## Ibilbideak 
Zestoa herrigunea erdigunean kokatuz "B" itxurako ibilbideak dira. Izotz Aroan gizakiak erabili izan zituen hainbat kobazulo daude Zestoako lurretan eta haietatik igarotzen dira ibilbide biak. Ekain leizearen inguruan daude bi galerien izenak hartzen dituzte ibilbideek, *Zaldei* eta *Artzei*.

Zaldei bideak 26 kilometrotako luzera du. Artzei bidea 15 kilometro luze da, baina laugarren ediziora arte (2019) ez zen behin betiko luzera finkatu bigarren bide honetan.

## Palmaresa 
### Zaldei bidea 
*¹ 2021eko ekitaldia ez zen jokatu COVID-19 pandemiak eragindako murrizketen erruz.

### Artzei bidea 
*¹ 2016ko eta 2017ko ekitaldiek 16 kilometroko luzera izan zuten.
*² 2018ko ekitaldiak 13 kilometroko luzera izan zuen.
*³ 2021eko ekitaldia ez zen jokatu COVID-19 pandemiak eragindako murrizketen erruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Kobaz Koba Trail palmaresa
Otto Blehr

**Otto Albert Blehr** (Stange, 1847ko otsailaren 17a – Oslo, 1927ko uztailaren 13a) norvegiar kazetari, epaile eta politikaria izan zen. Norvegiako lehen ministroa izan zen 1902tik 1903ra eta 1921etik 1923ra.

Stangeko etxalde batean hazi zen eta Osloko Unibertsitatean lizentziatu zen zuzenbidean 1871n. Bi egunkaritako kazetari parlamentarioa izan zen, eta beste egunkari batzuetako editorea ere izan zen. Nordre Bergenhusko (1883-1888) eta Nordlandeko (1895-1900) gobernadorea izan zen.

Stortingeko diputatua izan zen Alderdi Liberalaren hautagaitzan, eta bere jarduera politikoa abokatu, fiskal eta epaile eginkizunekin txandakatu zuen. Ministro ere izan zen behin baino gehiagotan.

1902tik 1903ra Norvegiako lehen ministroa izan zen Suedia eta Norvegiaren arteko Batasunean. Batasuna desegin ondoren, Norvegiako lehen ministro izatera itzuli zen 1921etik 1923ra. 1903tik 1927ra Nobel Sariaren Norvegiako Batzordeko auditorea izan zen.

Randi Blehr feministarekin ezkonduta egon zen eta biek Emakumeen Eskubideen aldeko Norvegiako Elkartea sortu zuten.
Guaita (San Marino)

**Guaita** San Marino hirian, San Marinoko hiriburuan, dauden hiru tontorretako bat da. Beste biak De La Fratta eta Montale dira. Guaita hitzak, oraindik ere tokiko euskalkian dagoena, "babestu" esan nahi du eta ziurrenik alemanierazko "Weite" hitzetik dator (espazio edo zabalera).

## Guaitaren gotorlekua 
Titano mendian eraikitako hiru dorreetatik zaharrena da Guaitaren gotorlekua, baita famatuena ere. XI. mendean eraiki zen eta, labur bada ere, kartzela bezala balio izan zuen. Bandera nazionala eta San Marinoko Errepublikako armarria agertzen dira. San Marinok La Torta di Tre Monti (Hiru Mendietako opila) izenez ezagutzen den pastel bat ere badu, inguruko sinbolo gisa, txokolatez estalitako geruzetan jarritako olata opil baten zerbait da.

## Kanpo estekak 
* San Marinoko hiru dorreei buruzko informazioa
* San Marinoko interesguneei buruzko informazioa
Bi iturrien hipotesia

thumb|Hipotesi honen arabera, Mateo eta Lukas Markotik eta Qtik elikatzen dira.
**Bi iturrien hipotesia**, Testamentu Berriaren exegesiaren barnean, ebanjelio sinoptikoen jatorria azaltzeko hipotesi literario-kritikoa da, adierazten duena Markoren ebanjelioa Mateorena eta Lukasena baino lehenagokoa dela eta bi horiek hartaz baliatu zirela, bai eta beste batez ere: Q iturria. Bigarren iturri hori guztiz hipotetikoa da, baina, teoria honen arabera, Jesusen hitzak bilduko lituzke.

Bi iturrien hipotesia XIX. mendean formulatu zen lehen aldiz (1838, Christian Hermann Weisse). Mende horren bigarren erdian, gaiko espezialistak, hala nola  Heinrich Julius Holtzmann, hasi ziren seriotasunez hartzen. XX. mendean, gero eta ikertzaile gehiagok atxiki dute, eta gaur egun hipotesi onartuenetakoa da.

## Arazo sinoptikoa
Hiru ebanjelio sinoptikoek (Marko, Mateo eta Lukas) pasarte berberak jasotzen dituzte, batzuetan era berean idatzita. Beste batzuetan, hiruetatik bik biltzen dute pasarte bera: izan Markos eta Lukas, Markos eta Mateo edo Lukas eta Mateo. Horri arazo sinoptikoa deitu zaio

Parekotasun horiek kristautasunaren hasieratik erakarri dute arreta. Hala, San Agustinek idazketaren hurrenkeragatik azaltzen zituen. XIX. mendetik aurrera, modu zientifikoan ikertu dira parekotasun eta desparekotasun horiek, haien arrazoiak azaldu nahian. Horretarako, idazketen hurrenkera desberdinak eta iturri kopuru bat baino gehiago proposatu dira.

## Markosen aurrekotasuna
Hipotesi honek proposatzen du Mateok eta Lukasek Markos izan zutela iturri. Markosen ebanjelioak 'primitiboagoa' ematen du: estiloa eta gramatika ez dira Mateo eta Lukasena bezain literarioa, maizagoak dira erredundantziak eta puntu ilunak, haren kristologia ez da hain naturaz gaindikoa, eta ohikoagoa da arameoari heltzea.

Mateok eta Lukasek, beraz, Markosen testua hartu eta txukunduko zuten, hipotesi honen arabera.

## Kanpo estekak
Sigrid Koetse

**Sigrid Koetse** (Haarlem, 1935eko irailaren 6a – Laren, 2025eko otsailaren 9a) herbeheretar aktorea izan zen.

## Bizitza 
thumb|Caro van Eyck, Coen Flink eta Sigrid Koetse *Ritmeester Buat* antzezlanean (1960)
thumb|Sigrid Koetse eta Johan Schmitz *Gijsbrecht van Aemstel* antzezlanean (1981)
### Ibilbidea 
Bigarren hezkuntzako eskolan ikasi zuenean, eskola-antzerkiko taldean parte hartu zuen. Aitak hezkuntza jarraitzea nahi zuen, baina Koetsek bazekien aktore izan nahi zuela. Amsterdamgo Marnixstraat kaleko antzerki eskolan matrikulatu zen, eta bere ikaskideetako bat Ramses Shaffy abeslari eta aktorea izan zen. 1955ean graduatu zen, sari nagusia lortuz. Hurrengo hiru urteetan Amsterdamgo Stadsschouwburg antzokian lan egin zuen eta gero denbora batez Hagako Komedia Antzokian. Bere etorkizuneko senar Jan Retèlekin batera, Eindhovengo Zuidelijk Toneel taldearekin bat egin zen. Gainera, De la Mar, Kleine Komedie eta Stadsschouwburg antzokietan maiz antzeztu zuen. 1988an Theo d'Or saria irabazi zuen. 1997an Maria Callas antzeztu zuen Terrence McNallyren *Masterclass* antzezlanaren nederlanderazko bertsioan.

1996an Orange-Nassauko ordenako zaldun bihurtu zen.

### Bizitza pertsonala 
W. Koetse optikari herbeheretarraren eta Anita Maria Sörensen finlandiarraren alaba izan zen. 1960ko ekainaren 2an, Jan Retèl aktore eta zuzendariarekin (1918-1984) ezkondu zen Haarlemen.

Azken urteak Rosa Spier zahar-egoitzan eman zituen. 2025eko otsailaren 9an hil zen, 89 urte zituela.

## Lanak 
### Telebista 
### Zinema 
### Antzerkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alargun punta

[thumb|right|[Gary Cooper aktorea bere V hizki itxurako *Alargun punta* ile-lerroaz.]]
**Alargun punta**, , zenbait pertsonek jaiotzetik buruko ilearen ezaugarri bat da, honetan kopetako ile-lerroak behera begira dagoen hiruki txiki baten antza du. Ezaugarri hau gizonezko nahiz emakumeek izan dezakete eta ikerketen arabera herentzia genetiko bidez jasotzen da.

## Izena 
Ile ezaugarri honen jatorrizko ingelesezko izendapena alargun puntadun gizonezkoak gazterik hiltzen zirelako ustean datza, bere emazte edo neskalagunak alargun geldituz. Beste siniskera baten arabera.

## Pertsona nabarmenak 
Alargun puntadun hainbat pertsona ezagun:

* Gizonezkoak: Gary Cooper, Robert Taylor, Clark Gable, Ronald Reagan, John Travolta, Andy Garcia, Tom Selleck, Sean Penn, Kevin Bacon, John Mellencamp, Lorenzo Lamas, Keanu Reeves, Leonardo DiCaprio, Jude Law, David Beckham, Ricky Martin, Colin Farrell, Jake Gyllenhaal, Chris Hemsworth, Luke Evans, Karl Urban eta Rami Malek.

* Emakumezkoak: Rita Hayworth, Grace Kelly, Marilyn Monroe, Brooke Shields, Emily Watson, Geena Davis, Annette Bening, Nicole Kidman, Britney Spears, Milla Jovovich, Kate Walsh eta Sheree J. Wilson.

## Kanpo estekak
Epicauta sanguinicollis

***Epicauta sanguinicollis*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta griseonigra

***Epicauta griseonigra*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Uruguaiko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentina Zaguliaieva

**Valentina Aleksandrovna Zaguliaieva** (; Muvazhi, 1937ko irailaren 2a – Izhevsk, 2025eko otsailaren 12a) sobietar eta errusiar aktore eta abeslari udmurta izan zen.

## Bizitza 
Valentina Zaguliaieva 1937ko irailaren 2an jaio zen Udmurtiako Muvazhi herrian, nekazari familia batean. Bere aita Bigarren Mundu Gerran hil zen, eta Valentinak kolkhoz batean lan egin zuen txikitatik. Varzi-Jattxi herriko eskolan graduatu ondoren, Udmurtiako Institutu Pedagogikoan ikasteko asmoa zuen, baina ez zuen sartzeko azterketa gainditu eta lanbide eskola batean jarraitu zituen ikasketak. Aldi berean, Izhmax kultur etxeko antzerki talde afizionatuan aritu zen.

1956an lanbide eskolan graduatu ondoren, Leningradeko Aleksandr Ostrovski Antzerki Institutuan ikasten hasi zen. 1961ean lizentziatuz, Udmurtiako Izhevsk hiriburura itzuli zen eta Udmurtiako Antzoki Dramatikoan hasi zen lanean.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1970: Udmurtiako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoko Meritu Oneko Artista
* 1987: Udmurtiako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoko Herri Artista
* 1997: Errusiar Federazioko Meritu Oneko Artista

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nat Hlaung Kyaung tenplua

**Nat Hlaung Kyaung** (*espirituak babesten dituen santutegia*) Myanmarreko Baganen dagoen tenplu hindua da, Vishnuri eskainitako adreiluz egina. Thatbyinnyuren mendebaldean dago, beste tenplu garrantzitsu bat, eta Baganen geratzen den azken tenplu hinduista da. Hiriko tenplurik zaharrenetako bat da, XI. mendean eraiki zena Anawratha erregearen erregealdian, nahiz eta historialari batzuek XX. mendeko Nyaung-u Sawrahanen erregealdian eraiki zela dioten. Jatorriz, garai hartako Birmaniako indiar hinduentzat eta erregearen zerbitzura zeuden merkatari eta brahmanentzat eraiki zen. Beste bertsio batek, kultu budistara bideratua zegoela iradokitzen du, tenplua, beste tenpluetako nat-ak (espirituak) babesteko eraikia izango zatekeela. Jatorriz, eskultura galeria gisa ere balio zuen.

Gaur egun Myanmarren askoz indiar gehiago dauden arren, tenplua zenaren degradazio bat da, jatorrizko hainbat egitura falta direlarik. Jatorrizko arkitekturatik sabaiak eta areto nagusia baino ez ziren iraun. Goiko mandapa XIII. mendeko malabarreko santu baten oparia izan zen, eta hiriko bakarra da. Erdiko pilareak Vishnuren adreiluzko lau irudi zituen, batzuk gaur egun zaharberrituta daudenak. Vishnuren berraragiztatzeen 10 estatuetatik, kanpoko hormak apaintzen zituztenetatik, zazpi besterik ez dira geratzen. Garuda (hinduismoaren hegazti mitikoa) baten gainean  zutik zegoen Vishnuren figura handia arpilatua izan zen, eta gaur egun Berlingo Dahlem museoan dago ikusgai. Lurrikarak zirela eta, tenplua itxita egon zen hainbat urtez, 1976an partzialki zaharberritzeko. Tenplua, garaiera txikikoa, oinarri karratu baten gainean eraikita dago, altxatzen diren terrazekin. Baganera ekarritako indiarren lana izan zela uste da, nahiz eta denek ez duten hori adosten. Bere estilo bereziak hiriko geroagoko eraikuntzak inspiratu zituen.

## Erreferentziak 
ezkerrera|thumb|Gaur arte iraun duten Vishnuren zazpi estatuatxoetako bat

## Kanpo estekak
Ivan Barannikov

**Ivan Timofeievitx Barannikov** (; 1921–1941), **Tymlatken** () koriakerazko izenez ere ezaguna, sobietar idazle, folklorista eta itzultzailea izan zen, koriakerazko lehen idazleetako bat izateagatik ezaguna.

## Bizitza 
Ivan Barannikov 1921ean jaio zen Pakhtytkuvaiam kanpamentuan, Anapka herritik gertu. 1931n, aitak eskatuta, Kitxiginoko eskolan ikasten hasi zen. 1939an Komsomol erakundeko kide egin zen. Urtebete geroago Leningradera joan zen Iparraldeko Herrien Institutuan ikastera. Lehen mailako ikasle zelarik, Sergei Stebnitski hizkuntzalari eta etnografoaren zuzendaritzapean, koriak folklorea biltzen hasi zen. Besteak beste, bere amonak kontatu zizkion ipuinak eta kondairak jaso zituen, Kuikynniaku erroiaren eta haren seme Ememkuti buruzkoak. 1940an *Amamkhatlymnylo (koriakskie skazki ob Ememkute)* izeneko bilduma kaleratu zuen. Gainera, sobietar literaturako hainbat lan koriakerara itzuli zituen, Mikhail Zostxenkoren *Rasskazy o Lenine* barne.

Ustez Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen eta 1941ean hil zen Leningradeko guduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalie Harvey

**Natalie Harvey** (1975eko urtarrilaren 19a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adrian Hatcher

**Adrian Hatcher** (Melbourne, 1970eko maiatzaren 6a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katie Hayward

**Katie Hayward** (2000ko uztailaren 23a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbe-Bleue (1901eko filma)

***Barbe-Bleue*** Georges Méliès zinemagilearen film mutua da, 1901. urtekoa. Georges Méliès, Jehanne d'Alcy eta Bleuette Bernon aktoreek antzeztu zuten.

Charles Perraulten *Bizar Urdin* istorioan oinarrituta dago.

## Aktoreak 
* Georges Méliès : Bizar Urdina
* Jehanne d'Alcy : Bizar Urdinren zortzigarren emaztea
* Bleuette Bernon : maitagarria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
The Death of Poor Joe

***The Death of Poor Joe*** George Albert Smith zinemagilearen film mutua da, 1901. urtekoa. Laura Bayley eta Tom Green aktoreek antzeztu zuten.

Charles Dickensen 1853ko *Bleak House* eleberriaren eszena batean oinarrituta dago.

## Aktoreak 
* Laura Bayley
* Tom Green

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
The Gordon Sisters Boxing

***The Gordon Sisters Boxing*** Thomas A. Edison zinemagilearen film mutua da, 1901. urtekoa. Bessie Gordon eta Minnie Gordon aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Bessie Gordon
* Minnie Gordon

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Morella Muñoz

**Morella Muñoz** (Caracas, Venezuela, 1935eko uztailaren 29a –  Ibidem, 1995eko uztailaren 15a) venezuelar abeslari mezzosopranoa izan zen, musika herrikoi eta klasikoaren interpretatzailea.

## Bizitza 
Caracasko San Jose parrokian jaioa, Mercedes Muñoz eta Juan Antillano Valarinoren alaba izan zen. 1946an Andrés Bello Lizeoan sartu zen, eta bertan hasi zen abeslari, erakunde horretako orfeoian parte hartu zuenean. Gero, Venezuelako Unibertsitate Zentraleko Orfeoi Unibertsitarioko kidea izan zen. 1948an, Venezuela Irratidifusioko abeslari ezaguna zen, *Morella Kenton* ezizenarekin, eta, gero, telebistan sartu zen Víctor Saumeren saioan.

1953an, José Ángel Lamas Goi Mailako Musika Eskolan hasi zituen kantu-ikasketa formalak, eta Inocente Carreño, Vicente Emilio Sojo eta Juan Bautista Plaza izan zituen irakasle.

1961ean Veronako Palazzo Forten debuta egin zuen, hiri horretako Musika Kulturaren Akademiaren babespean. Urte horretan bertan Pragako Udaberri Saria eman zioten, Quinteto Contrapunto taldean sartu zen eta Pedro Alvarezekin ezkondu zen.

1989 eta 1992 urteen artean Kulturarako Estatu ministroaren aholkularia izan zen.

2007an Morella Muñozen musika lana Caracasko Udalerri Askatzailearen kultur ondare izendatu zuten.

## Morella Muñoz Fundazioa 
Artista desagertu eta gutxira, artistaren senide eta lagun talde batek Morella Muñoz Fundazioa sortu zuten, haren ondare kultural eta artistikoa erreskatatu eta mantentzeko asmoz. Fundazioak Morellaren ondarea bizirik mantentzeko ekitaldiak antolatzen eta babesten ditu, eta, gainera, talentu gazteei laguntzen die plataforma bat eskainita.

## Diskografia 
Boskote Kontrapuntuarekin 1962. urtean grabatu zuen lehen diskoa eta 1967an atera zen *Alirio y Morella de canciones, tonadas y aguinaldos venezolanos* diskoa, berak eta Alirio Diaz gitarristak interpretatua. 1982an 12 diskoren edizio antologikoa agertu zen, *La invención del canto de Carlos González Vegas* testigantzazko liburuarekin batera. 1994an "*Morella Muñoz, nuestra voz*" argitaratu zuten, disko konpaktu bat eta liburu bat izan zituen argitalpena, Disco Club Venezolanok argitaratua.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1992: Musika Sari Nazionala.
* Andrés Bello Ordena
* Francisco de Miranda ordena
* Merituaren ordena lanean
* Vicente Emilio Sojo Ordena
* Luisa Amelia Perozo Ordena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Teresa Carreño Antzokiaren Dokumentazio Zentroa
Esko Aho

**Esko Tapani Aho** (Veteli, 1954ko maiatzaren 20a) finlandiar politikaria da, Finlandiako lehen ministroa 1991tik 1995era.

1974tik 1979ra Finlandiako Gazteriaren Zentroko presidentea izan zen. 1981ean gizarte-zientzietan graduatu zen Helsinkiko Unibertsitatean.

1983an Finlandiako Parlamentuko kide hautatu zuten Finlandiako Zentroko Alderdiaren hautagaitzan, eta 1990etik 2002ra alderdiko presidente izan zen. 1991n, 35 urterekin, Finlandiako historiako lehen ministro gazteena bihurtu zen. Zentro-eskuineko koalizio gobernua zuzendu zuen 1995 arte. Bere gobernuak Finlandia Europar Batasunean sartzea lortu zuen. 1990eko hamarkadako finantza-krisian austeritate-neurriak aplikatu zituen, eta, horren ondorioz, 1995eko hauteskundeak galdu zituen. 2000. urtean Finlandiako presidente izateko hautagaitza aurkeztu zuen eta Tarja Halonenek garaitu zuen. Ondoren, politikatik erretiratu zen.
Sukri Bommagowda

**Sukri Bommagowda** (; Badigeri, 1937 – Manipal, 2025eko otsailaren 13a) indiar folk abeslaria izan zen, jatorriz Ankolako (Karnataka) Halakki Vokkaliga tribukoa. Hainbat sari irabazi zituen, besteak beste, Padma Shri, Indiako ohore zibil gorenetako bat, arteei egindako ekarpenengatik eta bere tribuko musika tradizionala sustatzeko egindako lanagatik.

## Bizitza 
Bommagowda Halakki Vokkaliga tribuan jaio zen, Badigerin, Uttara Kannadan, eta hamasei urterekin ezkondu zen. Hiru seme-alaba izan zituen, seme adoptatu bat barne.

Haurra zela, amak abesten irakatsi zion, eta harrezkero Halakki Vokkaliga tribuko musika eta abesti tradizionalak zaintzen aritu zen. Tribuko beste kideei musika irakatsi zien. Tribu-kanta corpus handi bat gordetzeko egindako lanagatik publikoki aitortua izan zen. All India Radio eta Karnataka Janapada Academy Bommagowdarekin elkarlanean aritu ziren bere abestiak grabatu, itzuli eta gordetzeko.

## Sariak 
* 1988: Karnatakako Gobernuaren Saria
* 2006: Nadoja saria
* 2010: Sandesha arte saria
* 2010: Alva Nudisiri saria
* 2017: Padma Shri saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos García Pierna

**Carlos García Pierna** (Tres Cantos, 1999ko uztailaren 23a) txirrindulari espainiarra da, profesionala Burgos-BH taldean.

Aita Félix García Casas eta anaia Raúl García Pierna ere txirrindulariak dira.

## Kirol ibilbidea 
2019an, bederatzigarren izan zen Leongo Itzulian eta Palentziako Itzulian. Hurrengo denboraldian, Caja Rural-Seguros RGA talde amateurrean aritu zen, Contador Fundazioaren egituran bost denboraldi eman ondoren. Udan zortzigarren sailkatu zen 23 urtez azpiko Espainiako txapelketan eta hamahirugarren Giro Next Genean.
2021ean profesionaletara pasatu zen Kern Pharma taldean eta bertan egon zen 2024 arte.

2024ko irailean Burgos-BH taldearekin fitxatuko zela iragarri zen.

## Palmaresa 
**2016**
* 3. Challenge Montaña Central de Asturias Juniorean
**2017**
* Víctor Cabedo Garaikurra
* Besayako Itzuliko etapa 1 (taldekako erlojupekoa)
* 3. Cursa Ciclista del Llobregaten
* 3. Gipuzkoa Klasikan
**2018**
* 8. Nafarroako Itzulian
**2023**
* Route d'Occitanieko Mendiko sailkapena
**2025**
* Burgosko Itzuliko Mendiko sailkapena 20px

## Taldeak 
*  Kern Pharma (2021-2024)
*  Burgos-BH (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Sofía Mac-Mahon

**Sofía Mac-Mahon Jacquet** (Bilbo, Bizkaia, 1892 Gizarte klase horretan ohikoa zenez, izen ugariz bataiatua zen: Sofía María Amalia Manuela Margarita.

Pedro Mac-Mahon Agirre (izen guztiak aipatuta: Pedro José Diego Benito), Mac-Mahon-ko lehenengo markesa, eta Sofía Micaela Jacquet La Salle (izen guztiak aipatuta: Sofía Micaela María de los Angeles) izan zituen guraso. 1913an Ramón de la Sota Aburtorekin, EAJko buruzagi izandakoarekin, ezkondu zen eta sei seme-alaba izan zituzten, haien artean Patrick de la Sota enpresaburu ezaguna.

## Ekintzaile 
Zenbait ekimenetan parte hartu zuen, Eusko Ikaskuntzako kidea zen, *Aberri* aldizkarian idatzi zuen, Errotatxuetako eskolen sostengurako batzordeko kidea izan zen, baita semeek izan zituzten ekimenen bultzatzailea ere; adibidez, Gaztetxoak aisialdi taldearen sorreran. 1943an bukatu zuen isun ordainketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liberia (Costa Rica)

**Liberia** Costa Ricako hiria da, Guanacaste probintziako hiriburua. San Josetik 215 km ipar-mendebaldera dago. 2013n 56.899 biztanle zituen. Hiria tokiko helmuga turistikoa da. Turistak Liberiatik igarotzen dira Pazifikoko kostaldeko hondartzetara bidean.

## Geografia 
Hiria Rio Liberia ibaiak zeharkatzen du.

### Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armand (filma)

***Armand*** 2024ko Halfdan Ullmann Tøndel norvegiar zinema zuzendariaren thriller dramatikoa da. 77. Cannesko opera prima onenaren Caméra d'Or irabazi zuen.

## Sinopsia 
Lehen hezkuntzako eskola bat. Klaseak amaitu dira, eta eskola hutsik dago. Ia. Gela batean zenbait heldu daude bilduta. 6 urteko Jonek Armand gelakidea salatu du, sexu abusua egitea egotzita, eta gurasoak eskolako langileekin elkartu dira egoera aztertzeko. Bertan daude Sarah eta Anders, Jonen gurasoak; Sunna, haurren irakaslea; Asja, eskolako erizain; eta Elisabeth, Armanden ama, herriko aktore ospetsu bat. Bilera ez da ondo hasten. Bi haurren gurasoek ez dakite ondo zer gertatu den, eta Sunnak, azalpenak ematerakoan, urduri jarri eta hanka sartuko du. Asja lasaiago dago: hotz dirudi egoera ikusita, baina sudurretik odoletan hasiko da hainbat alditan, eta horrek kolokan jarriko du haren autoritatea. Elisabeth barrez hasiko da, kontrolatu ezinik, eta egoera deserosoa bilakatuko da. Sarah geroz eta haserreago dago, eta senarra kezkatuta dagoela dirudi, emazteak semearen egoerari buruz eman dituen kontraesanez beteriko txostenengatik. Jarle, eskolako zuzendaria, pasilloetatik bueltaka ari da, arazoa bere laguntzarik gabe konponduko den esperantzaz.

## Aktoreak
* Renate Reinsve: Elizabeth
* Ellen Dorrit Petersen: Sarah
* Endre Hellestveit: Anders
* Thea Lambrechts Vaulen: Sunna
* Øystein Røger: Jarle
* Vera Veljovic: Ajsa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giants of la Mancha

***Giants of la Mancha*** 2024ko Gonzalo Gutiérrez argentinar zinema zuzendariaren marrazki bizidunetako filma da.

## Sinopsia 
11 urteko Alfonsoren istorioa kontatzen du, On Kixoteren oinordekoarena. Haurrari bere irudimenezko hiru untxiak, Pancho eta Victoria batuko zaizkio. Beren adiskidetasunaren boterearekin, Mantxako lekuren batean duten jaioterria ekaitz handi batetik salbatuko dute. Euren beldurrak gaindituko dituzte, eta euren irudimena erabiliko dute ekaitzaren atzean dagoen benetako indarra aurkitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak