Bonelli arrano

**Bonelli arranoa** (*Aquila fasciata* edo *Hieraaetus fasciatus*), **aztore-arrano** izenez ere ezaguna, accipitridae subfamiliako hegazti harraparia da.

Neurri ertaineko arranoa da. Hegoaldeko Europa eta Afrikatik hasi (Saharako ipar eta hegoaldean) eta hegoaldeko Asia eta Indonesiaraino banatzen da, baina bere populazio handienak Iberiar penintsulan eta Magreben daude. Azken hamarkadetan atzerakada handia jasan duen espeziea da, bereziki giza presioaren ondorioz, eta dagoeneko hiru bikote ugaltzaile baino ez dira geratzen Euskal Herrian, bat Araban eta bi Nafarroan.

1815ean Franco Andrea Bonelli italiar ornitologoak espeziea topatu zuenez, Louis Vieillot frantziarrak 1822an bere izena eman zion.

## Deskribapena 
Beste arrano handiekin alderatuz hego motzagoak, zabalagoak eta biribilkatuagoak ditu, eta horrek bere hegoen luzera/zabalera erlazioa txikitzen du. Baldintza horrengatik eta hegoen kurbadura txikiagatik, maniobrabilitate handiko baina mantenu eskaseko hegaldia du; horrek erlazioa izan dezake bere banaketa termofiloarekin, aire-masa beroek hegaldiaren kostu energetikoa murriztuko bailiokete. Neurri ertaineko arranoa da; buru txikiduna, lepo luze samarduna, eta behatz eta erpe oso handiduna.

## Banaketa 
Banako ugaltzaileen banaketa-area ondorengoa da: hegoaldeko Europa, iparraldeko Afrika, Ekialde Hurbila eta Ertaina, India, Txina hegoaldea eta Sondako uharteak (Indonesia).

Iberiar penintsulan, ipar-mendebaldean ezik, ia lurralde osoan aurki daiteke, baina populazio garrantzitsuenak hego-ekialdean aurkitzen dira, bizitzeko ere udako tenperatura maximo altuenak dituzten lurraldeak hautatzen ditu, eta neguko hilabete hotzenean 2 ºC-ko isoterma baino baxuagokoak ekiditen ditu. Ez da harritzekoa aldapa handiak hautatzea, habia egiteko trokarteak erabiltzen baititu, eta horiek ohikoak dira erliebe aldapatsutan.

thumb| *Aquila fasciata*

## Elikadura 
Bonelli arranoak harrapakin mota ugari ehiza ditzake; Iberiar penintsulan ugaztunetan, hegaztietan eta narrastietan oinarritzen da bere dieta. Hegazti handia izaki superharrapari gisa portatzen da zenbait kasutan: azeria (*Vulpes vulpes*), belatz gorria (*Falco tinnunculus*), gabiraia (*Accipiter nisus*) edo belatz handiaren (*Falco peregrinus*) moduko harrapakin harrigarriak aurkitu dira bere dietan, nahiz eta bikoteen dietan duten garrantzia oso txikia izan. Erbiak, untxiak, eperrak, katagorriak, hegazti txikiak, sugeak, muskerrak, kaioak, usoak, beleak, arratoiak... ere ehizatzen ditu, lurralde eta urtaro bakoitzean espezie ugarienera moldatzeko gaitasuna du . Tamaina handiko beste hegazti harrapariekin alderatuz hegazti asko ehizatzen ditu, bere hego motz eta zabalek eta buztan luzeak eskaintzen dioten maniobrabilitateari esker. Badirudi Penintsularen iparraldeko populaziotako gazteek hegoaldera dispertsatzeko joera dutela, eta horrek arazoak eman ditzake iparraldeko populazioak berritzeko garaian.

Espezie lurraldekoia da, eta zona batzuk bereziki erabiltzen ditu bere lurraldearen baitan; halere, bikotearen lurraldea oso ondo ezagutzen den lekutan, ohikoa da helduak bertatik urrun aurkitzea ehizatzen, kasu batzuetan 20 kilometrotik gora. Eztei-hegaldiak azaroan hasten dira, eta kopulak abenduan hasi eta apirileraino luzatzen dira. Inkubazioa emeak egiten du ia esklusiboki, beste hainbat hegazti harraparitan bezala arrak ez du ia parterik hartzen. Inkubazioak 37-41 egun irauten du, asko jota 46.

## Espezieen arteko elkarrekintzak 
Iberiar penintsulan hainbat hegazti harrapari aipatu dira Bonelli arranoak utzitako habiak erabiltzen: arrano beltza (*Aquila chrysaetos*), sai arrea (*Gyps fulvus*), belatz handia (*Falco peregrinus*)... eta Bonelli arranoa ere aipatu da arrano beltzaren habia erabiltzen eta lepazuria (*Martes foina*) arrautzak lapurtzen;
* *Trichonomas gallinae* protozooa, txitoei *trichonomasia* eragiten diena, eta
* *Craspedorrhynchus fasciati* malofagoa.

## Kontserbazio egoera 
Estatu espainiarrean bere mehatxu faktore nagusiak ondorengoak dira: ehiztariak eta uso-hazkuntzako langileak nagusiki; jarraian paisaiaren eraldaketak, hala nola, presen eta errepideen eraikuntzak eta meategien jarduera; eta azkenik giza presioaren gorakada 1980-1990 urteetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iñaki Odriozola Larrañagaren artikulua Euskalnatura.net webgunean, Creative Commones by sa lizentziapean argitaratua