1936ko Bertsolari Txapelketa Nagusia

**1936ko Bertso Gudua** 1935eko abenduaren 29 eta 1936ko urtarrilaren 19 artean jokatu zen. Bertsolari Txapelketa Nagusiaren II. edizioa izan zen, eta Euskaltzaleak elkarteak antolatu zuen Eusko Gaztedirekin batera. 30 bertsolarik hartu zuten parte. Finala Donostiako Victoria Eugenia Antzokian jokatu zen, eta "Txirrita"k irabazi zuen. 1935eko txapelduna zen Inazio Eizmendi "Basarri" aurkezlea izan zen.

## Parte hartzaile guztien zerrenda 
### Bertsolariak 
### Gai-jartzaileak 
* Inazio Eizmendi "Basarri" (finalean)
* Joseba Zubimendi (hiru finalerdietan)

### Epaileak 
* Toribio Altzaga (finalean)
* Jose Ariztimuño "Aitzol" (hiru finalerdietan eta finalean)
* Jean Detxepare, Andre Ospital edo Karrikaburu (Elizondoko finalerdian) 
* Iñaki Eizmendi "Basarri" (hiru finalerdietan eta finalean)
* Pablo Fermin Irigarai "Larreko" edo Aingeru Irigarai "Irularr" (Elizondoko finalerdian)
* Jesus Maria Leizaola (finalean)
* Manuel Lekuona (finalean)
* Ixaka Lopez Mendizabal (Tolosako finalerdian)
* Mujika (Tolosako finalerdian)
* Jose Olaizola (finalean)
* Fidel Zubiaurre (Azpeitiko finalerdian)
* Joseba Zubimendi (hiru finalerdietan)
* Enrike Zubiri "Manezaundi" (Elizondoko finalerdian)
Hauez gain, Azpeitiko finalerdian izan zen bosgarren epaile bat (Aitzol, Basarri, Zubiaurre eta Zubimendiz gain), baina haren izena jakiterik ez dugu izan.

## Kanporaketak 
Finalaren aurretik hiru kanporaketa egin ziren eta hauetatik hamar bertsolari sailkatu ziren Donostian jokatu beharreko finalerako. Lehen aldiz egin ziren kanporaketak bertso-txapelketa batean, 1935ekoan ez baitziren egin. Kanporaketak honako hauexek izan ziren:
* Tolosako kanporaketa, Ekialdeko Gipuzkoako bertsolariak aritu ziren, 1935eko abenduaren 29an: Jose Manuel Lujanbio "Txirrita", Juan Jose Lujanbio "Saiburu" eta Jose Inazio Etxeberria sailkatu ziren.
* Azpeitiko kanporaketa, Mendebaldeko Gipuzkoako bertsolariak aritu ziren, 1936ko urtarrilaren 1ean: Akilino Izagirre "Zepai", Euxebio Eizmendi "Txapel" eta Manuel Olaizola "Uztapide" sailkatu ziren.
* Elizondoko kanporaketa, 1936ko urtarrilaren 12an (azken hau izan zen lehenbiziko Nafarroako Bertsolari Txapelketa; Nafarroa Garaiko, Nafarroa Behereko eta Lapurdiko bertsolariak aritu ziren): Juan Felix (Joanes) Iriarte "Berjinanto", Jose Mari Mutuberria, Joanes Harriet "Premundo" eta Mixel Dargaitz sailkatu ziren.
Hamar hauek izan ziren sailkatuak: hiruna Tolosako eta Azpeitiko kanporaketetatik, eta lau Elizondokotik; baina finalean bederatzi lehiakide izan ziren, Jose Maria Mutuberria ez zelako azaldu. Dirudienez, lehen asmoa kanporaketako launa sailkatu egotea izan zen, hala zekarren *El Día* egunkariak Tolosako kanporaketari buruz idatzitako erreportaian (Eusebio Ezeiza izan zen laugarrena kanporaketa hartan), eta bestalde Uztapide bertsolariak bere autobiografian ere badio Azpeitiko kanporaketaren ostean han laugarren geratu zen Jose Mari Aristondo "Muñoa" Donostian izan beharreko lehiakide moduan ikusten zuela. Aldaketaren arrazoiak ez ditugu ezagutzen.

Badakigu, Mutuberriaren kasuan ez bezala, Ezeiza eta Aristondo "Muñoa" ez zirela Donostian egotekoak, hau da, antolakuntzaren erabaki baten edo irizpide aldaketa baten ondorioa izan zirela finalera ez agertzea, ez erabaki edo ezbehar pertsonal baten ondorioa. Joseba Zubimendik bere liburuan parte-hartzaileen zerrenda ematen duenean, hamar parte-hartzaile ematen ditu, eta Mutuberria sartzen du, ez ordea Muñoa edo Ezeiza. Prentsan aurreko egunetan agertu zen parte-hartzaileen zerrendan ere hamar bertsolari agertzen ziren; ez Muñoa ez Ezeiza. Egunkarien aldetik, adibidez, esanguratsuena izan zen *La Voz de Guipúzcoa* egunkari errepublikanoak urtarrilaren 17an esan zuena: "hiru Tolosako barrutitik, hiru Azpeitiko barrutitik eta lau Elizondokotik. Nafarrak izan dira tarte handiena lortu dutenak" (hau baino garbiago ezin daiteke esan Tolosako eta Azpeitiko kanporaketako laugarrenari txartela ez emateko erabakia hartua zegoela). Beste froga bat da finalean epaileek erabili zuten puntuaketa-taulan Mutuberriaren izena agertzen zela (nahiz eta bere ondoko puntuaketa-laukitxoak hutsez agertu), ez ordea Ezeizarena edo Muñoarena.

Txapelketa honetan ez zen izan bertsolari arabar, bizkaitar edo zuberotarrik.

## Txapelketa eta politikarekin lotura 
Bertsolaritza Txapelketa eta final hau jokatu zirenean, Hego Euskal Herriko (eta Espainiako) egoera politikoa pil-pilean zegoen. 1934an, udako Udal mugimendu autonomistaren eta Urriko Iraultzaren ostean, egoera pil-pilean zegoen eta eskuineko gobernuek askatasun publikoak murriztu zituzten (hori dela eta Euskaltzaleak taldeak galdu egin zituen Gipuzkoako instituzioetatik jasotzen zuen zuzkidura). Geroz eta gehiago entzuten ziren gainera eskuineko indar politikoek eta militarrek Errepublika uzkailtzeko "kolpe gogor" edo "errebisio konstituzional" (edo "kolpe bigun") baten bila zebiltzaneko zurrumurruak. Beraz, hurrengo hauteskunde parlamentarioek garrantzi handia hartu zuten, eta hauek 1936ko otsailaren 16an egin ziren, finala eta hilabete eskas geroago.

Kontuan izan behar zen txapelketa hau abertzaletasunarekin lotutako figurek bultzatu zutela, Euskaltzaleaken idazkari Aitzolek eta Teodoro Hernandorena politikari abertzaleak izan ziren, asmo jakin batekin, bertsoa tabernetatik eta mozkor-girotik ateratzea eta poesia herrikoiaren eredu moduan ezartzea, nazioaren birpizkunde kulturalerako bidean. Helburu honi gehitu zitzaion txapelketa egin zenean alderdiak kanpainan edo aurrekanpainan zeudela. Egoera honetan, jakitun izanik antolatzaileak euskal abertzaletasunaren bi erakunde zirela (Euzko Gaztedi EAJren gazte erakundea, eta alderdi horrekin lotura organikoak ez zituen baina bai harreman indartsua zuen Euskaltzaleak taldea), politikaren lorratz hori txapelketaren zein finalaren inguruan garbi ikusi zen; adibidez, epaimahaian eta gai-jartzaileen artean erakunde horietako kide asko izan ziren, bai finalean eta baita ere kanporaketetan (ikus Parte-hartzaile denen zerrenda, Finala-Gai-jartzailea eta Finala-Epaimahaia azpiatalak). Bestalde, finalaren antolaketa "fisikoaren" inguruan Euzko Gaztedik pisu handia izan zuen: sarrerak haren bulegoan saltzen ziren eta bertsoak transkribatzeko ardura ere erakunde honetako kideek hartu zuten (ikus Bertsozaleen erantzuna eta Bertsoak biltzeko sistema azpiatalak). Baita ere, fisikoki, txapelketa honetako ekitaldi asko alderdi horrekin lotutako tokietan egin ziren: finalean bertan, lehiaketaren aurretik Bertsolariak Euzko Etxean geratu ziren eta lehiaketaren osteko bazkaria eta sariketa Euzko Gaztedin izan ziren (ikus Egitaraua azpiatala). Baita ere beste kanporaketetan: Elizondon bazkaria Euzko Etxean izan zen, Azpeitikoan izen-ematea eta sariketa ere batzokian izan ziren, eta Tolosakoan bertsosaioa bera batzokian egin zen.

Hala ere, eusko abertzaletasunaren eta Bertsolari Txapelketaren arteko loturak ez ziren soilik "logistikoak" izan, baita ere "ideologikoak" edo "diskurtso-arlokoak" izan ziren. Normalean, bertsosaioa hasi aurreko ekitaldietan hitza abertzaletasunarekin oso identifikatutako pertsonek hartzen zuten, adibidez Aitzolek edo Telesforo Monzonek. Egia da hitzaldi horiek gehiago zirela joera "euskaltzale orokorrekoak" "alderdikoi abertzalekoak" baino, baina abertzaletasunarekin hain lotutako figura ospetsuak -esklusiban- agertzeak nolabaiteko kutsua ematen zien ekitaldiei (urtarrilaren 12an Monzonek Bilbon eman zuen mitin jeltzale batean egun hartan jokatzen zen Elizondoko kanporaketari agurra bidali zion). Bestalde, normalean gaietan ere ideologia jeltzalea edo ideologia jeltzalearekin lotutako elementuak agertzen ziren, adibidez santuak, Euskal Herriaren izaera, katolizismoa eta abar askotan elkarrekin agertuz, Euskal Herriaren nortasuna eta katolizismoa bat azaltzea Euskaltzaleaken puntu garrantzitsu bat ere bazelarik. Nahiz eta zuzenean gaiek alderdi bati erreferentziarik ez egin (hala ere, noizbehinka Sabin Aranari eskainitako bertsoak kantatzen ziren), ikuskera ezkertiarra zuten edo Euskal Herriaren ikuspegi laikoa bultzatzen zuten bertsolariek, adibidez Joxe Mari Lopetegi "Txiplauk" (orduan Gipuzkoan bertsolari famaduna zena) edo Manuel Matxainek zaila izango zuten giro horretan parte-hartzea.

Esanguratsua izan zen baita ere finalaren osteko bazkarian, sariketaren ostean, txapelketari bukaera emateko, bertsolariek eta epaimahaikideek *Eusko Aberndaren Ereserkia* (EAJren ereserkia) abestu izana (eta ez kutsu "interideologikoa" zuen eta oso zabaldua ere bazen *Gernikako Arbola*).

Lehiaketa hasi aurretik, antzokian bertan, Aitzolek hitzaldi bat egin zuen, hitzaldi horretan Matxin zena goratu zuen eta bertsolaritza hartzen hari zen indarraz -eta jakina, indar horrek euskal kultura bizkortzeko zuen garrantziaz- hitz egin zuen, aurreko urteko txapelketari eman zitzaion segida eta hiru kanporaketak jarri zituen horren lekuko. Gainera Ipar Euskal Herriko bertsolariak nabarmendu zituen, bertsolaritza Euskal Herri osoko artea zela nabarmenduz.

Arratsaldez, Saski-Naski Poxpolina aretoan, txapelketa honen epaimahaikide moduan aritutako Toribio Altzagaren "Mutil-zar" antzezlana jokatu zuten, aktoreak Donostiako Euzko-Etxeko kideak izan ziren. Bertsolariak bertara joan ziren baita eta antzez-lanaren atsedenaldian bertsoak bota zituzten.

### Bertsozaleen erantzuna 
Bertso-finala Victoria Eugenia antzokian izan zen, aurreko urtean egin zen Saski-Naski Poxpolinaren aretoa txiki geratu zela-eta. Sarrerak, antza denez, asteazkenean, urtarrilaren 15ean jarri ziren salgai Euzko Gaztediren bulegoan; salneurri hauekin: Paraisoan pezeta batean, Paraisoko aurrekaldean 1,25 pezetatan, Anfiteatroan ere 1,25ean, Anfiteatroaren aurrekaldean pezeta eta erdian eta patioko eserlekuan 1,75 pezetatan. Baziren baita ere zortzi eserleku palko eta plateatan, bakoitza 16 pezetatan. *El Día* egunkari bertatik, aurreko urteko txapeldun (eta urte horretan gai-jartzaile eta epaile) izan zen Iñaki Eizmendi Basarrik urtarrilaren 17an bertsozaleei gerturatzeko deia egin zien.

Antza denez, azkar saldu ziren sarrerak, aurreko egunetan esan eta esan zebiltzan egunkariak sarrerak oso azkar ari zirela saltzen. Bezperan, urtarrilaren 18an, *El Día*k atera zuen berri baten izenburuorde baten ere jarri zuten honakoa "etengabe ari da irrika pizten eta sarrerak oso azkar ari dira saltzen".

Hala ere, dudarik gabe aretoa bete egin zen, *El Día*k egunean atera zituen berrien arabera, larunbatean saldu ziren sarrerak eta hala ere, igandean zenbait oraindik telefonoz deika zebiltzan sarreren bila. 
thumb|Finaleko parte-hartzaileak Victoria Eugenia antzokiaren aurrean. Behean, ezkerretik eskuinera: Dargaitz, Harriet, Txirrita (bi bastoirekin), Iriarte eta Etxeberria. Goian, ezkerretik eskuinera: Txapel, Saiburu, Zepai eta Uztapide.

### Parte-hartzaileak 
* Mixel Dargaitz
* Euxebio Eizmendi "Txapel"
* Jose Inazio Etxeberria
* Joanes Harriet "Premundo"
* Juan Felix (Joanes) Iriarte "Berjinanto"
* Akilino Izagirre "Zepai"
* Jose Manuel Lujanbio "Txirrita"
* Juan Jose Lujanbio "Saiburu"
* Manuel Olaizola "Uztapide"

Esan bezala, Jose Maria Mutuberriak finalera agertzeko txartela lortu zuen, baina ez zen bertara azaldu. Etxezarreta "Izazpik" gaixotasun bat jartzen du hau ez azaltzeko arrazoi moduan. Halere, antza denez Joseba Zubimendi (1935eko finaleko gai-jartzailea, eta txapelketa honetan hiru kanporaketetan ere gai-jartzaile moduan aritutakoa) izan zen lan horietan aritzekoa; ez zen hala izan aurreko egunean bere amaginarreba hil zelako. Jaian bertan, Basarrik esan zuen egin behar zituen agur-bertsoak berez Zubimendik jarriak izan zirela.  

### Probak 
thumb|Txirritak (ezkerretara) irabazi zuen 1936ko Bertsolari Txapelketa. Argazkian bere lehengusu eta txapleketa horren parte-hartzaile ere izan zen Saiburu bertsolariarekin.
Lau proba izan ziren final honetan.

1-Banaka gai librean (bina bertso)

2-Banaka gaia emanda: gerra zitala (hiruna bertso)

3-Banaka puntua emanda (bosna bertso).

4-Ofizioka

* Zepai uztargile eta Txirrita itzain
* Iriarte kontrabandista-buru eta Dargaitz kontrabandista menpeko
* Etxeberria errotari eta Txapel ikazkin
* Harriet tabernari, Saiburu ardozale eta Uztapide sagardo-zale.

Basarri gai-jartzaileak proba bakoitzaren aurretik bertsoa botatzen zuen, ez zen proba "aurkeztera" mugatzen.

Puntuaketa-sistemak aurreko urtekoari eta hiru kanporaketetan erabilitakoari jarraitu zion: bertso oso onari 20 puntu, bertso onari 15, bertso "on-xamarrari" 10, bertso "txar-xamarrari" 5 eta bertso oso txarrari bat ere ez. Hala ere, puntu asko "mailen tartean" eman zituzten, geroago ikusiko dugun moduan (ikus Epaimahaiaren erabakia azpiatala), bertsolari bakoitzari emandako puntuak ez baitziren bosten multiploak izan.

### Bertsoak biltzeko sistema 
Bertsoak biltzeko sistema 1935ko finalekoaren antzekoa zen. Euzko Gaztediko hainbat kide jarri ziren ilara berean elkarren ondoan, paper eta boligrafoarekin. Bakoitzak bertso bakoitzeko bertsolerro bat edo bi hartzen zituen eta ondokoak hurrengoak, bertsoa osatu arte. Bertso denak txapelketa honen antolatzaile eta Argiako kazetari -eta bera ere Euzko Gaztediko kide- Joseba Zubimendiren *Bertsolari guduak (1935-1936)* liburuan bildu ziren. 

Honez gain, Txirritarri eta Iriarteri beste hogeitabosna pezeta eman zitzaien, bati bertsolaririk zaharrena izatearren eta besteari gazteena izatearren. Sariketa hori Hilario Murua bertsozale eta donanteak egin zuen Joseba Zubimendik biltzen duen gisa eta *El Día*k urtarrilaren 17an eta *El Pueblo Vasco*k urtarrilaren 19an zein urtarrilaren 26an ekarri zuten moduan. Liburu horren sarreran, orduan Gipuzkoako Ahaldun Nagusi Imanol Muruak hau gaineratu zuen: "bertsozaleen artean dagoen ustearen arabera (…) (Uztapide) zen benetako txapelduna (...) Zaharrari zor zaion errespetuagatik eman zitzaion txapela Txirritari”. Ordutik hona hainbatek errepikatu dute iritzi hori, adibidez, Pello Esnal edo Pako Aristi idazleek, nahiz eta azken egile honek gero ikuskera zuzendu duen.

Bertsio honen iturria Uztapide bera da. Urte batzuek lehenago, 1975ean, bere *Lengo egunak gogoan* autobiografia atera zuenean, kontatu zuen epaileetako bat (Uztapidek ez du identifikatzen) hurbildu zitzaiola eta elkarrizketa hau izan zutela: epaileak galdetzerakoan ea bigarren sariarekin pozik geratu omen zen eta Uztapidek baietz esaterakoan, hau bota ziola epaileak: "*Ba, lenbizikoa irabazi dezu. Baña Txirrita gizarajoa zarra dago, ta urrengo urtean etortzeko ere zuk itxura geiago daukazu. Ori urte askoan ezin liteke etorri, ta aurten orri ematea pentsatu degu*".

Hala ere egile guztiak ez ziren izan iritzi honen aldekoak, horien artean ditugu adibidez Jesus Mari Etxezarreta "Izazpi" edo Xabier Amuriza. Bi bertsolari eta bertso-aditu hauen arabera, Txirritaren garaipena eztabaidaezinezkoa da eta txapelketako bertsoak irakurri besterik ez dago horretaz ohartzeko.

Polemika hau Felix Irazustabarrena bertso-aditu eta ikerlariak ebatzi zuen 2022an. Irazustabarrenak epaileen epaiketa-aktak aurkitu zituen Donostiako artxibategi batean, eta han garbi geratzen da epaile bakoitzak emandako puntuaketa eta baita ere ez zela puntuak bildu osteko aldaketa kontzienterik: epaile bakoitzak saio banatan emandako puntuak gehituz epaile horren "orotariko" puntuaketarekin bat dator eta emaitza bezala, Txirritak beste inork baino puntu gehien jaso zituen. Beraz garbia izan zen epaileek hartutako erabakia.

## Bertsolarien ospea gizartean hedatzea 
1936ko Txapelketak bertsolaritza gizartean fenomeno sozial eta ospetsu bihurtzea ekarri zuen. Egia esan, 1935eko Txapelketak ere halako bidea zabaldu zuen, baina 1936koaren ostean handiagoa izan zen bertsolaritza (eta bertsolariak) gizartean ezagun egin zuen olatua; ez soilik Victoria Eugenia Antzokia bezalako toki bat betetzeak adierazten zuenagatik, baizik eta txapelketaren ostean etorritako sonagatik.

### Txirrita fenomeno sozial gisa 
thumb|Txirritari Errenterian 1936ko martxoan egin zioten omenaldiko argazkia. Txirrita bastoia heltzen agertzen da, eta irudian haren ezkerretara, Aitzol.
Txirritak hartu zuen famaren erakusgarri dugu 1936ko martxoan Euskaltzaleakek eta Euzko Gaztedik Errenterian egin zioten omenaldia. Omenaldi horren bultzatzaileak Aitzol eta Teodoro Hernandorena izan ziren, hau da txapelketaren bultzatzaileetako bi (Aitzol Euskaltzaleaken buru eta txapelketetan epaimahaiko kide izan zen, eta Hernandorena, nahiz eta ez nabarmendu, erabakigarria izan zen euskaltzaletasuna eta euskal abertzaletasuna bertsolaritzarantz begira jartzeko eta erakunde hauek txapelketak antolatzeko xaxatzeko). Omenaldi horretan txapelketan izan ziren bertsolari batzuk (bere lehiakideak), epaile batzuk (Basarri tartean) eta aipatutako kultur-bultzatzaileak izan ziren. Aitzolek hitzaldi bat bota zuen han eta Bitor Idiazabalek, Errenteriko Euskaltzaleaken izenean, makil bat oparitu zion Txirritari. Bertsolariek bere omenezko bertso-saio bat egin zuten, bai bazkal-aurretik eta baita ere bazkalostean.

Honez gain, Gipuzkoako prentsan, batez ere *El Día* egunkarian, irakurleek Txirritari omenezko laudorio-bertsoak idatzi eta bidaltzen zituzten honek txapela irabazi eta hurrengo egunetan; honek erakusten du irakurlegoarentzat bai pertsona ezaguna bihurtzen hasi zela eta baita ere hark irabazitako txapela sari handitzat zutela (eta baita ere jende xumea bertsotan egiteko lotsa galtzen hasia zela, hau da, bertsolariak "imitatu" nahi zituela).

Txirritaren sona Euskal Herritik kanpoko prentsaren ere iritsi zen, 1936ko apirilaren 3an (hil baino bi hilabete lehenago) Madrilgo *Estampa* egunkariak elkarrizketa bat egin zion bertsolariari.

### Bertsolariak hauteskunde-kanpainan 
[thumb|[1936ko Espainiako hauteskunde orokorrak|1936ko hauteskundeen kanpainako EAJren ekitaldi batzuen iragarkia. Ikusten denez, bertsolarien presentzia nabarmena izan zen (*El Día*, 1936-I-29).]]
Txapelketa bukatu eta bi astera hasi zen hauteskunde-kanpainan txapelketan parte hartu zuten bertsolariek protagonismo handia izan zuten, batez ere EAJren kanpainan. Ez da lehen aldia EAJk bertsolariak erabiltzen zituela bere ekitaldi politikoetan: 1933ko Aberri Egunean, Donostian, Matxin Irabola bertsolariak parte hartu zuen; eta 1935eko maiatzean Uztapide eta Kortatxok Zestoako batzokiaren irekiera-ekitaldian parte hartu zuten. Baina 1936ko otsaileko hauteskundeetarako kanpainan, Gipuzkoan behintzat, erabilera sistematikoa izan zen: urtarrilaren 30etik otsailaren 15era, 70 bat ekitalditan parte hartu zituzten bertsolariek (halako ekitaldi batzuetan bertsolari bi izan ziren eta baten batean hiru baita), euren artean txapelketa honetako bertsolariek; estaterako Uztapidek, Zepaik, Etxeberriak, Ezeizak, Txapelek, Kortatxok eta baita ere epaimahaian izan zen Basarrik. Txikiagoa izan zen jakina Txirritaren parte hartzea, soilik mitin batean parte hartu zuen, Altzan, bizi zen herrian (bere lehengusu Saiburuk ere mitin bakarrean parte hartu zuen, Errenterian). Hauteskunde egunean bertan, Jose Inazio Etxeberriak *El Día*ren orrietatik bertsotan egin zuen EAJren aldeko botoa emateko deia. 

Kontuan izan behar da ahaztu txapelketaren antolatzaile alderdi honen inguruko erakundeak izan zirela eta alderdi honen kideak txapelketako ekitaldi ezberdinetan agertu zirela, beraz bertsolari batzuentzat nolabait txapelketan egindako "jarraipena" izan zela pentsa dezakegu. Baina egia bada ere bai bertsolariak kanpainan sistematikoki erabiltzeak gizartearen artean bertsolarien ospe sozialaren handitzearen adierazle ere badugula.

Beste aukera politikoek ere izan zituzten bertsolariak, nahiz eta ez hain modu sistematikoan eta ez txapelketako bertsolariekin. Fronte Popularraren hiru mitin politikotan agertu zen Joxe Mari Lopetegi "Txiplau": otsailaren 2an Irunen, otsailaren 9an Hondarribian eta otsailaren 10ean berriz Irunen. Eskuin espainolistaren aldetik, mitin bakarra aurkitu dugu bertsolariak erabili zituena, otsailaren 7an izan zen Oñatin, Zabaleta izeneko bertsolari errenteriarrak hartu zuen parte.

## Kanpo estekak 
* Bertsolaritzaren Datu Basea
* Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak
* Bertsolari guduak (1935-1936)
* Lengo egunak gogoan
* Gipuzkoako prentsa historikoaren datubasea

## Erreferentziak