open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bubi

**Bubiak** Afrikako etnia bat dira, bantu multzokoak, Bioko uharteko (Ekuatore Ginea) jatorrizko etnia. XX. mendearen hasiera arte ez zituen europar inperialismoak konkistatu. Gero, uhartea Espainiak kolonizatu zuen, eta 1968an Ekuatore Gineako parte bihurtu zen. Kanpotiko bi aginte horiek uhartera eragindako immigrazioaren ondorioz, eta Francisco Macías Nguema diktadoreak bubien aurka eragindako sarraskien eta erbesteratzeen ondorioz, gaur egun bubiak gutxiengo dira Bioko uhartean, eta asko Espainian bizi dira.

## Historia 
Kristo aurreko lehen milurtekoaren erdialdean, Afrikako lur kontinentaletatik etorritako bantu familiako hainbat tribuk uhartea kolonizatu zuten, eta bubi etnia eratu zuten. Gerora lur kontinentaletatik etorritako beste talde batzuekin ere nahasi ziren.

1472an Fernão do Pó portugaldar itsasgizonak uhartea aurkitu eta *Flor Formosa* izena jarri zion; baina Europan itsasgizonaren izena hedatu zen, uhartea aipatzeko. Gero, San Ildefonso Itunari (1777) eta El Pardoko Itunei (1778) esker, Portugalek Espainiari eman zion uhartearen gaineko agintea, Annobon uhartearenarekin eta Gineako kosta kontinentalarenarekin batera.

Hala ere, bubi etniakoak oso gerrazaleak ziren —etengabe ari ziren borrokan tribuen, klanen, familien, barrutien, hirien eta gizabanakoen artean—, eta Europako inperialismoak ezin izan zuen uhartea konkistatu XX. mendearen hasiera arte.

thumb|ezkerrera|Bubien ikurrina.
1926an, uhartea Ginea Espainiarra koloniara lotu zuten. Francoren diktaduraren pean, Ekuatore Gineak deskolonizazio prozesua hasi zuen, 1968ko urriaren 12an independentzia lortu arte. Francisco Macías Nguema izan zen Ekuatore Gineako aurreneko lehendakaria, 1968tik 1979an boteretik bota zuten arte. Haren agintaldian, Ekuatore Gineari *Afrikako Auschwitz* esaten zitzaion. Nguemaren erregimenak alde batera utzi zituen gobernu eginkizun guztiak, barne segurtasunekoak izan ezik, eta segurtasun eginkizun hori terrorearen bidez egiten zuen: epaile nagusitzat jarduten zuen, eta milaka herritar kondenatu zituen heriotzara. Ondorioz, herritarren herena hil edo erbesteratu zen. Ekuatore Gineak zituen 300.000 bat bizilagunetatik, gutxi gorabehera 80.000 hil zituzten, bereziki aberastasunik edo heziketa intelektualik bazuten Biokoko bubi etniako kideak. Diktadoreak, jende ikasia bere erregimenarentzat mehatxua zelakoan, betaurrekoak zituen oro hilarazi zuen. Eskola guztiak itxiarazi zituen 1975ean. Ekonomia kolapsatu zen, eta herritar trebatuek eta atzerritarrek alde egin zuten.

XX. mendearen erdialde arte uharteko biztanle gehienak bubi etniakoak ziren, baina, geroztik, etorkinek (gehienbat fernandino mestizoak eta fang etniakoak) eta Francisco Macías Nguema diktadoreak agindutako sarraskiek gutxiengo bihurtu ditu bubi etkniakoak. Haien artean bada uhartearen independentzia eskatzen duen mugimendu bat: Bioko Uhartearen Autodeterminazioaren aldeko Mugimendua. Matxinatzen saiatu ziren 1998ko urtarrilaren 21ean, eta horrek Ekuatore Gineako erregimenaren errepresio gogorra ekarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salazar

**Salazar** izenak adiera zenbait ditu:
* Zaraitzu Nafarroako herriaren erdal izena;
* António de Oliveira Salazar, Portugalgo diktadorea.

Abizenakː
* Alonso Salazar
* Lope Gartzea Salazar
Eugène Charles Catalan

**Eugène Charles Catalan** (1814ko maiatzaren 30a - 1894ko otsailaren 14a) belgikar matematikari bat izan zen (baina Frantziaren menpe zegoen Belgika garai hartan), zenbakien teorian aditua.

## Biografia 
Eugène Catalan, Joseph Catalan izeneko frantziar bitxigile seme bakarra, Brujasen (gaurko Belgika eta orduko Frantziako Lehen Inperiokoa) jaio zen, 1814an. 1825ean, Parisera joan, eta Matematika ikasi zuen École polytechnique ikastetxean, bertan, Joseph Liouville frantses matematikaria ezagutu zuen (1833). 1834an, unibertsitatetik kanporatu, eta Chalons-sur-Marne herrian bizitzen jarrita, graduatu ondoren lanpostu bat eskuratu zuen bertako Arte eta Lanbide Eskolan. 1838an, École Polytechnique-ra itzuli, eta, Liouvilleren laguntzarekin, matematika titulua lortu zuen, 1841ean. Ondoren, Carlomagne College-ra joan zen, geometria deskribatzailea irakasteko.

1865ean, Liejako Unibertsitateak Analisiko katedra eman zion. 1879an, artean Belgikan zegoela, editore lanetan hasi zen egunkari batean; hantxe argitaratu zuen Paul-Jean Busschop-en teoria, oin-ohar batean, nahiz eta 1873an onartu ez (enpirikoegia zela jakinarazi zion Busschopi). 1883an, Belgikako Zientzien Akademiarako lan egin zuen zenbakien teoriaren arloan.

Arazoak izan zituen bere lanbidean, politikoki oso aktibo eta arras ezkertiarra zelako: esaterako, 1848ko iraultzan hartu zuen parte; ibilbide politiko bizi-bizia izan zuen, hainbeste, non diputatua ere izan zen Frantziako Diputatuen Ganberan. 1849. urtean, etxera joan zitzaion Frantziako polizia, legez kanpoko irakasmaterialaren bila, baina ez zuten ezer aurkitu.

Liejan (Belgika) hil zen, 1894an.

## Lanak 
Zatiki jarraituen arloan, geometria deskribatzailean, zenbakien teorian eta konbinatorian aritu zen lanean. Bere izena eman zion 1855ean, gainazal berezi bat aurkitu zuen, Catalanen izena eman zitzaiona: gainazal periodiko minimoa \mathbb{R}^3 espazioan. Horren aurretik, aieru ospetsu bat enuntziatu zuen (Catalanen aieru), 1844an argitaratua eta azkenik 2002an Preda Mihăilescu errumaniar matematikariak frogatu zuena. Zenbaki batzuk (Catalan zenbakiak) ere definitu zituen konbinatoriako problema bat ebazteko.

## Ikus, gainera 
* Catalanen solidoak
* Catalanen konstantea
* Catalanen zenbakiak
* Catalanen problema
* Catalanen gainazala
* Catalanen gainazal minimoa

## Kanpo estekak 
* http://villemin.gerard.free.fr/Esprit/Catalan.htm
*
Alaitasunaren oda

***Alaitasunaren oda*** (), ***Bozkarioaren oda*** ere izendatua, Beethovenen 9. sinfoniaren laugarren eta azken mugimenduaren amaierako zatia da, musikaren gainean abesten dena, Friedrich von Schiller idazleak 1785 urtean idatziriko *Alaitasunaren oda* olerkian oinarritua. Egun, Europar Batasunaren ereserkia da.

A-lai-ta-su-na, jain-ko-txin-par-ta, E-li-seo-en-a

Su-az e-dan-da hel-tzen ga-ra zu-re_al-da-re-ra

Zu-re ma-giak ba-tzen be-rriro ohi-turak lazki al-den-du-ak

anai-a-rre-bak gi-za-ki oro, zure _hegoenpean

Freude, schöner Götterfunken,

Tochter aus Elysium,

Wir betreten feuertrunken,

Himmlische, dein Heiligtum.

Deine Zauber binden wieder,

Was die Mode streng geteilt;

Alle Menschen werden Brüder,

Wo dein sanfter Flügel weilt.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martxa analitiko

**Martxa analitikoa** erreakzio kimikoen bitartez ioi inorganikoak disoluzioetan identifikatzeko prozesu tekniko eta sistematikoa da. Prozesu tekniko hori eragiketa (erreakzio) sinple batzuen serie bat egitean datza, eta erreakzio horien produktuek ezaugarri bereziak izaten dituzte: gatz edo konposatuak sortzen dira, kolore berezia dute... eta ezaugarri karakteristiko horiei esker identifikatzen dira ioiak.

## Kanpo estekak
Fisherren proba zehatz

**Fisherren proba zehatza** kontingentzia tauletan independentziarako proba estatistiko bat da. Bereziki 2×2 tauletarako erabiltzen da, baina edozein tamainako tauletarako erabil daiteke, taula handietan kalkuluak oso luzeak badira ere. Bereziki aproposa da lagin-tamaina txikietarako; hain zuzen 2×2 tauletan gelaskaren bateko maiztasun teorikoa 5 baino txikiagoa denean, independentziarako khi-karratu proban gelaskak bateratzea ezinezkoa da maiztasun teorikoen kopurua 5etik gora bilakatzeko. Lagin-tamina handietarako proba horren aukeratzat erabil daiteke. Proba banaketa hipergeometrikoan oinarritzen da eta taulako bazter-maiztasunetatik abiatzen da taula barruan suertatu diren maiztasunak suertatzeko probabilitatea kalkulatzeko. Proba Ronald Fisher estatistikariak asmatu zuen eta berak idatziriko 1925eko *Statistical methods for research workers* liburuan argitaratu zen lehen aldiz.

## 2×2 tauletarako proba 
Probak bazter maiztasunak finkotzat hartu eta taulan suertatutako maiztasun-banaketaren probabilitatea kalkulatzen du, probabilitate txikiagoa duten maiztasun-banaketen probabilitateekin batera. Ondoren, probabilitate guztiak gehitu eta ezarritako adierazgarritasun-mailarekin alderatzen da emaitza, hipotesi nuluan ezarritako independentzia onartu edo baztertzeko.

:::

Bazter-maiztasunak finkotzat hartzen direnez, abiapuntutzat taulako edozein errenkada edo zutabe har daiteke, horretatik beste errenkada edo zutabeak eratorriko direlako zuzenean. Kontingentzia-taula ontzi-eredu moduan hartzen da; hain zuzen, ontzi batean *(a+c)* pilota beltz eta *(b+d)* pilota zuri daudelarik, *(a+b+c+d+)* pilotako multzo osotik *a+b* pilota zoriz erauzita, *a* pilota beltz eta *b* pilota zuri suertatzeko probabilitatea kalkulatuko. Probabilitate hau banaketa hipergeometrikoaren bitartez kalkulatzen da, konbinazioak baliatuz:

::P[AB=a \cap A\overline{B}=b]=\frac{{a+c \choose a}{b+d \choose b}}

## Adibidea 
:::

kalkulatu beharreko probabilitatea hau da: 20 pertsonako multzo batean 6 alkohol edale eta 14 ez-edale eta 12 gizon eta 8 emakume daudelarik, zenbat da, erabateko independentzia izanda, hots, pertsonak horiek gelasketan zehar zoriz banatzen direlarik, 2 gizon eta 6 emakume suertatzeko probabilitatea?

::P[2\ gizon \cap 6\ emakume]=\frac{{6 \choose 2}{14 \choose 6}}=0.35

Gertatutakoarena bezainbateko probabilitatea eta probabilitate txikiagoa duten aukeren probabilitateak ere gehitu behar zaizkio gertatutakoaren probabilitateari. Kasu honetan,

::P[1\ gizon \cap 7\ emakume]=\frac{{6 \choose 2}{14 \choose 6}}=0.16

::P[2\ gizon \cap 6\ emakume]=\frac{{6 \choose 2}{14 \choose 6}}=0.02

Gertatukoaren eta horri erantsi zaizkion gertakizun guztien probabilitateen batura 0.35+0.16+0.02=0.53. Adierazgarritasun maila %10 finkatu bada, 0.53>0.1 betetzen denez, independentziaren hipotesia baztertzeko arrazoirik ez dago eta beraz, onartu egin daiteke sexuaren eta alkohol kontsumoaren artean ez dagoela asoziaziorik.

## Kanpo estekak
Apamea (argipena)

**Apamea** edo **Apameia** (antzinako grezieraz: Απάμεια) mendebaldeko Asian Seleuko I.a Nikatorrek Apama bere emaztearen omenez eratutako zenbait hirien izena da:

* **Apamea**, Babilonian;
* **Apamea**, Median;
* **Apamea**, Bitinian;
* **Apamea**, Eufratesen;
* **Apamea**, Frigian;
* **Apamea Ragiana**;
* **Apamea**, Sirian.
Itziar Herria Sortzen

**Itziar Herria Sortzen**, Debako Itziar auzoa udalerri bilakatzea helburu duen plataforma da. Plataformak ia 20 urte daramatza Itziar udalerri bihurtzearen alde lanean.

## Arrazoiak 
* Historikoak
Kronika historikoek Erdi Arotik aipatzen dute Itziar izeneko herria. Iruñeko Apezpikutzako dokumentuek hamargarren mendearen hasieran kokatzen dute jada Itziar. Antso IV.a Nafarroakoak, 1294ko ekainaren 24an eman zizkion Itziarri Villa edo hiriburu izateko eskubide eta pribilegioak.
thumb|Itziar Herria Sortzen
* Praktikoak
Plataformaren hitzetan, Itziarek autogobernu maila handiagoa behar du herritarren beharrak asetzeko. Hainbat proiektu gauzatu nahi dituzte, hala nola 2-12 urteko eskola.

## Hauteskundeak 
Emaitzak Debako udalerrikoak dira. Itziarko biztanleak udalerriko biztanleen %20a dira. Itziarren gehiengoa du plataformak.

* 1995ean botoen 8,53%a
* 1999an botoen 7,34%a
* 2003an botoen 9,85%a
* 2007an botoen 7,69%a
* 2011n botoen 7,84%

## Kanpo estekak
Hungariako Opera Nazionala

**Hungariako Opera Nazionala** (hungarieraz *Magyar Állami Operaház*, **Budapesteko Opera** ere deitu ohi da) Hungariako Budapest hiriburuan dagoen opera antzoki bat da. Hain zuzen ere, hiri honetako Andrássy etorbidean kokatua dago. 1875an ireikitzen hasi eta 1875ean amaitu eta ireki zen. 1.200 lagun edo ikusle-entzuleentzako edukiera du, gaurko egunez Budapest nahiz Hungaria soko opera antzoki handi eta nagusiena delarik.

## Iruditegia 

Irudi:Budapest Opera front view.jpg|Aurrealdea.
Irudi:Budapešť 0976.jpg|Sarrerako estatua.
Irudi:Interior, Hungarian State Opera House.jpg|Barnealdea eta eszenatokia.
Irudi:BudapestOperaHouseInterior.jpg|Harmailak.

## Kanpo estekak 
* Hungariako Opera Nazionalaren webgunea
Ontzi-eredu

Probabilitate-teorian, **ontzi-eredua** edo **ontzi-problema** hainbat fenomeno modelizatzeko zorizko eredu bat da, non elementu ezberdinak ontzi batean dauden kolore ezberdinetako pilotekin parekatzen diren. Ereduan ontzitik pilota kopuru bat zoriz atera eta kolore bakoitzeko pilota kopurua zenbatzen da. Eskema horretatik kolore jakineko pilota kopuru bat suertatzeko probabilitateak kalkulatzen dira, besteak beste. Horretarako, parametro garrantzitsu moduan, pilotak erauzi ahala ontzira itzultzen diren zehaztu behar da. Eredua hainbat arlotan aplika daiteke, hala nola kalitate-kontrol estatistikoan, pieza akastunak eta akasgabeak bereiziz, laginketan, finean ontzitik pilota ateratzea laginketa prozesu batekin pareka baitaiteke. Ontzi-eredu zabalduenetakoa Polyaren ontzi-eredua da, non bi koloreko pilotak dauden ontzi batetik aldi bakoitzean pilota bat erauzi ondoren, berriz ere ontzira sartzen den, kolore bereko beste pilota batekin batera. Kasu horretan, epe luzera ontzian izango den pilota beltz eta zurien kopuruen banaketa zehaztea helburua. Polyaren ontzi-eredua bereziki epidemiologian baliatu da gaixotasun batek kutsatzearen eraginez populazio batean duen hedapena ikertzeko.

## Kanpo estekak
Waw (hizkia)

**Waw** ('***, **Wau*', *Uaw** edo **Uau*') alfabeto semitiko askotako 6. hizkia da, tartean feniziarrean, aramearrean, hebrerrean, alfabeto siriakoan eta arabiar alfabetoan (abjadi ordenean, modernoan 27.a delako).

Arabieraz eta semitar hizkuntza gehienetan bere ahoskera  da, nahiz eta beste batzuetan (adibidez hebreeraz eta persieraz)  den. Hizkuntza batzuetan (hebreeraz edo arabieraz adibidez)  bokal luzea ere bada. Vav euskaraz "kako/mako/lantza" esan nahi du.
George Peppard

**George Peppard, Jr.** (1928ko urriaren 1a, Detroit, Michigan &ndash; 1994ko maiatzaren 8a, Los Angeles, Kalifornia) estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat izan zen.

Berak antzeztutako filma ezagunen artean honako hauek daude: ''Breakfast at Tiffany's* (1961), Audrey Hepburn aktorearekin batera, eta *The Carpetbaggers* (1964). Telebistan ere hainbat telesailetan antzeztu zuen, 1970eko hamarkadan *Banacek* telesailan, eta 1980ko hamarkadan aski ospetsua izan zen *The A-Team* telesailan John *"Hannibal"* Smith kolonelaren pertsonaia antzeztuz.

## Iruditegia 

Irudi:George Peppard with Victoria Principal.jpg|Victoria Principal eta George Peppard aktoreak Floridan.
Irudi:George Peppard Linda Evans Banacek 1974.JPG|Linda Evans eta George Peppard aktoreak *Banacek'' telesailan.
Irudi:Petó Breakfast at Tiffany's.jpg|''Breakfast at Tiffany's* filman Audrey Hepburn musukatuz.
Irudi:Starring George Peppard.jpg|*Breakfast at Tiffany's'' filman.

## Filmografia 
## Kanpo loturak 
* George Peppard aktorearen IMDBko fiytxa irakurgai
Durrow gaztelua

**Durrow gaztelua** (ingelesez *Castle Durrow*) Laoiseko konderriko Durrow herrian kokaturik dagoen jauregia da. William Flowerrek eraiki zuen 1712 eta 1716 artean bertan bizitzeko. William Flower gerora Durrow gazteluko Baroia bihurtu zen.

Aurre-paladiar estiloan eraiki zen eta XVIII mendean Laoise konderriko etxerik politana kontsideratu izan zen. Flower familiarena izan zen 1922 arte. 1929an eskola bihurtu zuten. Gaur egun luxuzko hotela da.

## Kanpo estekak
Zayin

**Zayin** (baita **Zain**, **Zayn** edo **Zay** ere) alfabeto semitiko askotako 7. hizkia da, tartean feniziarrean (), aramearrean, hebrearrean (), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan (). Bere ahoskera  da.

Feniziar hizkia greziar Zeta (Ζ), etruriar *z* 14px|Z, latindar Z eta Ze З ziriliko bilakatu zen.

Litekeena da jatorrizko feniziar hizkiak ezpata bat irudikatzea. (Bibliako hebreeraz, *Zayin* (זין) ezpata eta *Lezayen* (לזיין) aditza armaz hornitu esan nahi dute. Hebreera modernoaz, berriz, *zayin* (זין) zakila esan nahi du eta *lezayen* (לזין) sexu harremanak izatearen hitza gordina da, ingelesezko *fuck* edo euskarazko larrua jo esaldiaren parekoa,. Hala ere, antzinako esanahia *maavak mezuyan* (borroka armatua) (מאבק מזוין) edo *beton mezuyan* (בטון מזוין) (hormigoi armatua) bezalako esapideetan oraindik erabiltzen dute. Brian Collessen esanetan, glifo aurresinaitikoak *ziqq* izena zuen eta "bilurrak" irudikatzen zituen hieroglifoan oinarrituta zegoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emo Court

**Emo Court** (ingelesez *Emo Court*) Laoiseko konderriko Emo herrian kokaturik dagoen jauregi neoklasikoa da.

## Historia 
Portarlingtongo lehenengo kondea izan zen John Dawsonentzat diseinatu zuen James Gandon arkitektuak 1790an. gandon Dublinen oso lanpeturik zebilen eta gutxi egoten zen Emon. 1798ko Irlandako matxinadan hil zutenean etxea oraindik hasi berri zegoen. Bigarren kondeak lanekin jarraitu zuen eta bertan bizi izan zen, baina hala ere 47 urte beranduago hil zenean etxea oraindik bukatu gabe zegoen eta Gosete Handiaren eraginez ia saltzear ere egon zen. Hirugarren kondeak etxea bukatzea lortu zuen 1860 inguruan.

XIX mendearen bukaera aldera bizitza handia izan bazuen ere Lehen Mundu Gerraren ondoren familiak Ingalaterrara egin zuen alde eta jauregia itxita gelditu zen. 1920an Gobernuak erosi zuen eta etxeak hutsik jarraitu bazuen ere, lurrak bertako nekazarien artean banatu zituzten. 1930an jesuitak iritsi ziren eta granja bat abiarazi zuten. Etxean aldaketa batzuk egin zituzten, besteak beste kapera eta elkartzeko gela. Azkenik hauek ere Cholmeley Harrisoni saldu zioten eta honek etxea berriztu zuen.

## Kanpo estekak 
*  Heritage Ireland
Heth

'''** edo **** (baita **Khet**, **Kheth**, **Chet**, **Cheth**, **Het** edo **Heth** ere) alfabeto semitiko askotako 8. hizkia da, tartean feniziarrean (15px|), bereberrean (), hebrearrean (), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ().

Heth jatorrian ahoskerarik gabeko frikaria izan zen, faringaria  ala belarra . Arabieraz, fonema bakoitzak hizki bana sortu zuen: **' (ح)-k  irudikatzen du eta '''' (خ)-k  irudikatzen du.

Hebreeraz, ostera,  ח hizkiaren fonema () eta  כ hizkiaren fonema () elkartu ondoren, fonema frikari bakar () sortu zuten.

## Kanpo estekak 
Feniziar hizkia greziar eta (Η), etruriar 14px|H , latindar H eta И ziriliko bilakatu zen. Latindar alfabetoan H kontsonante bat baden ere, greziar eta zirilikoan bokalak dira.
Teth

'*** (baita **Teth** edo **Tet*' ere) alfabeto semitiko askotako 9. eta arabiarren 16. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (, *Tet*), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ( ).

Bere ahoskera  da, semitar kontsonante enfatiko bat sortuz. Feniziar hizkia greziar Theta (Θ) bilakatu zen.

## Kanpo estekak 
Feniziar  hizkiak "gurpil" esan nahi zuen. Brian Collessen esanetan,  glifoa ("on") F35 hieroglifoan oinarrituta zegoen.
Glifo (argipena)

**Glifo** hitzak adiera zenbait ditu:

* tipografian, glifo, karaktere edo beste ikur baten irudikapen grafikoa;
* arkeologian, petroglifoak, harri gainean idatzitako irudikapenak; arboglifoak, zuhaitz gainean egindakoak;
* agroglifoa, soro baten gainean sortutako formazioa;
* hieroglifoa, idazketa sistema bat;
** egiptoar hieroglifoa,
** maia hieroglifoa,
** míkmaq hieroglifoa.
Yodh

**Yodh** (baita **Yud**, **Yudh**, **Yod**, **Iod**, **Iodh**, **Iud** edo **Iudh** ere) alfabeto semitiko askotako 10. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (*Yud* ), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ( ).

## Kanpo estekak 
Bere ahoskera  kontsonantea da; hizkuntza askotan  bokal luzearen moduan ere ahoskatzen da. Feniziar hizkia greziar Iota (Ι) latindar I, І ziriliko, iauda kopto () eta eis () gotiko bilakatu zen.
Carlowko gaztelua

**Carlowko gaztelua** (ingelesez *Carlow Castle*) Carlowko udalerrian kokatzen den gaztelua da, Irlandako Errepublikako izen bereko konderrian dagoena. Barrow ibaiaren ertzean dago.

1207 eta 1213 artean eraiki zuen William Marshallek, aurrez 1180an Hugh de Lacyk egindako gotorlekuaren gainean. Gaur egun aztarnak baino ez daude, ondo kontserbaturiko mendebaldeko horma eta bi dorre zilindriko.

## Kanpo estekak
Ducketts Grove

**Ducketts Grove** Carlowko udalerrian kokatzen den jauregi viktoriarra da, Irlandako Errepublikako izen bereko konderrian dagoena. Barrow ibaiaren ertzean dago. 49&nbsp;km²-ko azalera duen lurraldearen erdian dago.

William Duckettek eraiki zuen 1830an. Duckett familiaren etxea izan zen 1921ean gobernuak eskuratu zuen arte. 1930an bertako nekazarien artean banatu ziren lurrak. 1933an sute batek erre eta gaur egun aztarnak baino ez daude agerian.

## Kanpo estekak
Brownshill trikuharria

**Brownshill trikuharria** (, ) Carlowko konderrian dagoen trikuharria da, Carlow herritik 3 kilometrotara. Goiko harriak 100 tonako pisua du, honek Europako pisutsuena egiten du. Ofizialki **Kernanstown Cromlech** izena du.

K.a. 4.000 eta 3.000 artean izan zen eraikia.

## Ikus,gainera
* Irlandako monumentu megalitikoak

## Kanpo estekak
Katuen testamentua

**Katuen testamentua** Oskorri musika taldearen bizkaierazko haur-kanta herrikoi baten bertsioa da. Izen berea zuen 1993ko  *Katuen testamentua* diskoaren barnean argitaratu zuten. Txantxetako hitzak dira, umore beltzezko gaia du abestiak: katu bat hil ondorengo testamentuan haur bati eta haren senideei ondorengotzan uzten dizkien *ondasunak* banan-banan aipatzen ditu. Amamarentzat hankak eta burua, aititarentzat abarkak egiteko larrua, eta Mantxolirentzat tripa-barrua. 

## Hitzak 
Hona hemen abestiaren hitzak (ezkerrean) eta hitzak beste modu batera euskara batura egokituta-edo (eskuinean):

## Ikus, gainera 
* Maria Andresan korotza
* Kanuto (abestia)
* Lastozko zubixe
* Aitite ta amama

## Kanpo estekak 
* Badok.eus *Katuen testamendue* diskoaren fitxa.
* Badok.eus *Katuen testamendue* diskoaren hitzak, oskorritaldearen hainbat kantu.

* *Katuen testamentua* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai 
* Ahobetekanta Kantaren partitura, hitzak eta iruzkina
*  Oskorri taldearen webgune ofiziala

## Kanpo estekak
2169 Taiwan

**2169 Taiwan** asteroide gerrikoan aurkitutako 2169. asteroidearen izena da. 1964ko azaroak 9an aurkitu zen Nankingo Mendi Gorrindoleko Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1964 VP1** zen. Bere izena Taiwan uharteagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Lamedh

**Lamedh** edo **Lamed** alfabeto semitiko askotako 12. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (*Lamed* ), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ( ).

Bere ahoskera  kontsonantea da. Feniziar hizkia greziar Lambda (Λ), latindar L eta Л ziriliko bilakatu zen.
Mem

**Mem** (baita **Meem** edo **Mim** ere) alfabeto semitiko askotako 13. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ( ).

Bere ahoskera  kontsonantea da. Feniziar hizkia greziar Mu (Μ), etruriar 14px|M  latindar M eta М ziriliko bilakatu zen.
Hofburg jauregia

**Hofburg Jauregi Inperiala** (alemanez *Hofburg*) Austriako Viena hiriburuan dagoen jauregi bat da, hain zuzen ere Heldenplatz plazan kokatua dago.

Austria nahiz Austria-Hungariako errege-erregin nahiz enperadoreen egoitza izan zen, gaur agun Austriako Errepublikako presidentearen egoitza delarik.

Jauregi hau Vienako turismogune garrantzitsuenetako bat da, bertan Sissi museoa nahiz areto inperialak daudelarik. Bestalde, jauregiak 2.800 egongela ditu, 18 atal edo hegaletan banaturik. Hiriaren Alde Zaharrean dago, lehenbiziko barrutian eta Danubio ibaiaren altzoan.

Eraikinaren jatorria Rodolfo I.a Habsburgokoaren erregealdian kokatzen da, ordu ezkero handituz joan zen, XIX. mendean zehar zaharberritze ugari izan zituelarik.

## Iruditegia 

Irudi:Hofburg 2008-p2.jpg|Ospakizunen Areto Nagusia.
Irudi:Hofburg 2008-14-Hofburg 2008-15.jpg|Ospakizunen Areto Nagusia, dantza emankizun batean zehar.
Irudi:Wien Hofburg um 1900.jpg|1900an.
Irudi:Sceptre and Orb and Imperial Crown of Austria.jpg|Austria-Hungariako Koroi Inperiala eta Bitxiak.

## Kanpo estekak 
* Hofburg jauregiaren webgunea. Vienako Turismo Bulegoa.  (eleanitza)
Samekh

**Samekh** or **Simketh** alfabeto semitiko askotako 15. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean () eta alfabeto siriakoan ( eta ). Arabiar alfabetoan ez dago eta shin hizkiak ordezkatzen du.

## Kanpo estekak 
Bere ahoskera  kontsonantea da. Feniziar hizkia greziar Xi (Ξ, ξ) bilakatu zen.
Ayin

'*** edo ***' alfabeto semitiko askotako 16. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (*ʕajin*, ), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan (, ).

## Kanpo estekak 
Bere ahoskera  da. Ez du baliokiderik euskarazko ahoskeran.
Pe (hizkia)

**Pe** alfabeto semitiko askotako 17. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ( ).

## Kanpo estekak 
Bere ahoskera  kontsonantea ezpainbikaria da. Feniziar hizkia greziar Pi (Π), latindar P eta П ziriliko bilakatu zen.
Nun (argipena)

**Nun** izan daiteke:
* ***Nun***, Getxoko musika taldea.
* **Nun**, semitar hizkia.
* **Nun (Biblia)**, Bibliaren pertsonaia, Josueren aita.
* **Nun (egiptoar mitologia)**, egiptoar kosmogoniaren elementua.
* **Nun**, Nun Kun Kaxmirreko mendizerraren mendirik altuena (7.135 m).
* **Nun ibaia**, Nigerian.
Waw

**Waw** izan daiteke:

* WAW, Varsovia-Chopin aireportuaren IATA kodea.
* Wāw, semitar hizkia
* Waw edo Wau, Sudango hiria.
Tsade

'''** (baita , **Tsade**, ****, ****, **Tzadi**, **Sadhe** edo **Tzaddik** ere) alfabeto semitiko askotako 18. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (**', ), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ('''', ).

Litekeena da antzinako ahoskera  izatea, hala ere egungo semitar hizkuntzek hainbat ahosketa dituzte.

## Kanpo estekak 
Feniziar hizkia grezierazko san hizkia () eta ziur asko sampi () eta etrurierazko  bilakatu zen.
Qoph

**Qoph** edo **Qop** alfabeto semitiko askotako 19. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ('''', ).

Ahoskera  edo  du.

Feniziar hizkia greziar qoppa eta latindar Q bilakatu zen.

## Kanpo estekak
Frederick Catherwood

**Frederick Catherwood**, (Hoxton, Londres, 1799ko otsailaren 27a - Ternua, 1854ko irailaren 27a) esploratzaile, marrazkilari, arkitekto eta argazkilari ospetsua izan zen.

Ospetsua egin zen antzinako zibilizazioak ikertzeagatik herri desberdinetan: Grezia, Turkia, Libano, Egipto, Colombia eta Palestina. Bere lan ospetsuenak maia zibilizazioa ezagutzeko egin zituen bidaien ondorengo litografiak izan ziren; bidai horiek John Lloyd Stephens idazle estatubatuarrarekin egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Catherwooden etxearen webgunea.
Saiheski

**Saiheski** edo **txuleta** bizkarraldeko saihets-hezurren ondoko okela da, hezur eta guzti ebakitzen dena.

Saiheskia bizkarrezurretik modu zut ebakitako haragi-zatia da, maiz saihets-hezur batekin batera, jateko osorik prestatzen dena.

Txuleta (valentzieratik *xulleta*, *xulla* "saihets" katalanaren txikigarria) animalia baten saihetsaren gainean kokatzen den haragi mozketa da, txerria, behia (hau da, idia, behia edo txahala), arkumea edo aharia izanda ere. Oro har, saiheski bakoitza lotuta duen saihets zatiarekin batera moztu egiten da (idi-saiheskia bezala), baita batzuetan saihets osoarekin ere, bildots-saiheskiak edo txerri-saiheskia bezala.

Behikiz egindako saiheskiari askotan txuletoia diogu. Era berean, Trizeps espinal inguruko saiheskiari saihetsarteko diogu, edo Frantziako sukaldaritzatik ekarritako entrekota ().

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaph

**Kaph** edo **Kaf** alfabeto semitiko askotako 11. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (*Kaf* ), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ( ).

Bere ahoskera  kontsonantea da. Feniziar hizkia greziar Kappa (Κ) latindar K eta К ziriliko bilakatu zen.

## Kanpo estekak
Ternuako ponia

**Ternuako ponia** (, ), bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein ezaugarriak direla eta, ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arrazaren jatorria Ternuako uhartea da. Nekazaritza lanetan erabilitako aberea izan da. Historikoki poni hauek Quebeceko hainbat lekuetara zabalduak izan dira. Esate baterako 1980. en urtean 700 poni Quebecera saltzeko ontziratu zituzten Ternuatik. .

The livestock conservancy elkartearen arabera, arrazaren egoera kritikoa da.

## Arrazaren ezaugarriak 
## Kanpo estekak 
## Erreferentziak 
## Argazki galeria 

Irudi:Newfoundland Pony 2.jpg
Irudi:Newfoundland Ponies.jpg
Ohar ezkutu

thumb|200px|Edari-ontzi baten barruan ezkutatzen den oharra.

Hegoaldean, **txuleta** eta, Iparraldean, **tranpa** edo **ponpa** ikastetxe edo lehiaketa publikoetako proba idatzietan egiten diren iruzurretako bat da. Funtsean, papertxo bat da, mahai gainean, eskuan bertan edo beste eremu batean nahiz sakelako telefonoan proba ongi egiteko informazio baliagarria ezkutuan idatzita daukana, gehienetan tamaina txikian. Formula eta zerrendetarako erabiltzen dira bereziki.

Txuletak zenbait irakaskuntza-metodologiatara lotutako iruzurrak dira: bertan edukiak buruz jakitea asko estimatzen da eta oroimena neurtzeari munta handia ematen zaio.

## Kanpo estekak
Resh

**Resh** alfabeto semitiko askotako 20. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (), asiriarrean () eta arabiarrean (''*, ).

Bere ahoskera kontsonante errotiko baten modukoa da, normalean  edo , baina baita hebreerazko  edo .

Feniziar hizkia greziar Rho (Ρ), etruriar *r'' 14px| latindar R eta Р ziriliko bilakatu zen.

## Kanpo estekak
Shin

**Shin** izan daiteke:

* Shin (hizkia), semitar hizkia
* Shin budismoa, Japonian zabaldutako budismoaren adarra
* Shin ibaia, Eskoziako ibaia.
* Shin (Siria), hiria
Taw

**Taw**, **Tav** edo **Taf** alfabeto semitiko askotako 22. eta azken hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (), asiriarrean () eta arabiarrean ( ).

*Marka* esan nahi duen hizki hau  ahoskatzen dute.

Feniziar hizkia greziar Tau (Τ), latindar T eta Т ziriliko bilakatu zen.
Enniscorthy gaztelua

**Enniscorthy gaztelua** (ingelesez *Enniscorthy Castle*, irlanderaz *Caisleáin Inis Córthaidh*) Wexfordeko konderrian dagoen Enniscorthy herriko gaztelua da. 1205an eraiki zuen DePrendergast familiak eta normandiarren gotorlekua izan zen mendeetan zehar. XVI mendean Henry Wallopek eskuratu zuen.

Cromwellen gerratan eta 1798ko Irlandako matxinadan borroka latzak izan ziren gaztelua eskuratu nahian.

1951ean Irlandako Gobernuak eskuratu zuen. 2007 eta 2011 artean berrizten egon ondoren, gaur egun Wexford konderriko museoa dago bertan.

## Kanpo estekak
Hebrear alfabeto

**Hebrear alfabeto**a (hebreeraz: אָלֶף־בֵּית עִבְרִי, ''*) juduen *abjad* da, 22 kontsonantek osatua. Hebreera ez ezik, yidish eta beste judu-hizkuntzak ere (tartean, juduen nafar-aragoiera) idazteko erabiltzen da.

## Alfabetoa 
**Oharra:** ezkerraldetik eskuinaldera idazten da.

### Sofit hizkiak 
Bost hebrear hizkik —*sofit'' izenekoak— izen eta ahoskera bereko beste bost ordezkatzen dituzte:

## Puntuazio-markak (Niqud) 
## Zenbakiak 
## Kanpo estekak
Shin (hizkia)

**Shin** (baita **Šin** ('**) edo **Sheen'* ere) alfabeto semitiko askotako 20. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (), asiriarrean () eta arabiarrean ().

*Zorrotz* esan nahi duen hizki hau  edo  (biak txistukariak) ahoskatzen dute.

Feniziar hizkia greziar Sigma (Σ), latindar S eta *Sha'' () ziriliko bilakatu zen.
Nun (hizkia)

**Nun** alfabeto semitiko askotako 14. hizkia da, tartean feniziarrean, hebrearrean (), alfabeto siriakoan () eta arabiar alfabetoan ( ). Maldivetako *thaana*n hirugarren hizkia da ().

Bere ahoskera  kontsonantea da. Feniziar hizkia greziar nu (Ν), etruriar 14px|N , latindar N eta Н ziriliko bilakatu zen.
Iztuku

[thumb|250px|Iztukuzko apaingarriak, *Khaneh Borudjerdi*, [1850eko hamarkada, Kashan, Iran.]]
**Iztukua** (italieraz: *Stucco*) kare hila, kola eta marmol-hautsa nahasiz egiten den pasta da. Heze dagoenean ezarri eta, lehortzen denean, solido gogor eta trinko bilakatzen da. Pareta eta sabaietan kalitate oneko akabera emateko erabiltzen da, eta baita eskulturak eta arkitektura-apaingarriak egiteko ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Igeltsulan

## Kanpo estekak
Bienvenido Zilbeti Urkia

**Bienvenido Zilbeti Urkia** (Iruñea, Nafarroa, 1904ko martxoaren 22a - *ib.*, 2013ko apirilaren 13a) ehun urtedun nafarra da. 1930eko hamarkadan zehar Eusko Langileen Alkartasuneko kide izan zen Nafarroako saileko idazkaria. Gerra Zibila hastean Bizkaira ihes egitea lortu zuen.

1941ean María Cruz Gestarekin ezkondu zen Iruñeko San Lorentzo elizan.

2013ko apirilaren 13ko gauean hil zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko pertsonarik nagusienen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Bienvenidoren 108. urtebetetzean Noticias de Navarra egunkariak eginiko erreportaia.
Siriera

**Siriera,** **siriar hizkuntza** edo **siriakoa** (jatorrizko hizkuntzan, ܣܘܪܝܝܐ) Antzinaro Berantiarreko arameraren dialekto multzo bat da, behin Ilgora Emankorra osoan mintzatua, eta lehen kristautasunaren literaturara lotuta. Egungo Siria estatuko hizkuntza ofiziala eta gehien hitz egiten dena, Mediterraneo Sortaldeko arabiera da. Asiriera ere dei daiteke, bertako talde etnikoentzat, arabiarrak ez diren aramear jatorriko siriakoak (ez nahastu Siriar estatuko herritarrekin) eta asiriarrak gauza bera baitira, eta talde etnikoa, berez asiriarrak deituak dira, eta beren eliza kristaua, Eliza Kristau Siriakoa. Mesopotamia eskualdeko (Irak ) hegoaldeko kristauak, aldiz, kaldearrak deituak dira. Hau da, arabiarrak ez direnen artea, eta nabarmen, ere euren  identitatearen erro aramearrak gordetzen dutenen artean, bereizketa, iparraldekoen (siriakoen) eta hegoaldekoen (kaldearren) artean egiten da batez ere.

IV. eta VIII. mendeen artean bere unerik gorenera ailegatu ondoren, arabierak ordezkatu zuen arte, eta egun eskualdeko kristauen eliz hizkuntza besterik ez da. Iraken hizkuntza gutxitu ofiziala da. Egun, hizkuntza edo dialekto idatzia da batez ere.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* Identidad siriaca del Libano - ܗܺܝܝܘܬܐ ܣܘܪܝܳܝܬܐ ܕܰܒܠܶܒܢܳܢ - Parte 2/20: Llenguaje y alfabeto siríaco *Maronitas. Iglesia Católica Oriental*
* Lengua Siríaca. *Promotora Española de Lingüística, PROEL*
*   Muraoka, Takamitsu  *Siriaco clásico. gramática básica con crestomatía*. Instrumentos para el estudio de la Biblia, XVII. Verbo Divino.
*  Ubierna, Pablo Alejandro; Francisco, Héctor Ricardo  (2018) *Apuntes de siríaco : breve introducción a la lengua y literatura siríacas*. Instituto Multidisciplinario de Historia y Ciencias Humanas. ISBN: 9789874636089. Repositorio Institucional CONICET Digital. URI: 
*  Société d'études syriaques
*  
*  Le syriaque, patrimoine chrétien d'Irak KTO TV
*  Colete Moya, Alejandro *El idioma siriaco: Ciencia y cultura en la Edad Media*
* DeJaimeViajar *Malula, Siria El último pueblo que habla arameo*
Pete Townshend

**Peter Dennis Blandford "Pete" Townshend** (Londres, Ingalaterra, 1945eko maiatzaren 19) rock musikako gitarra-jotzailea, abeslari eta abesti-idazlea da. The Who taldearen gitarra-jotzailea eta abesti-idazlea izateagatik da ezaguna batez ere.

## Ikus, gainera 
* *Let my love open the door*
Ondasun erkide

**Ondasun erkidea** edo **ondasun komuna** erkidego bateko kide guztien jabetzako ondasuna da. Ondasun hori edozein motatakoa izan daiteke: natura baliabideak, herri lurrak, softwarea...

## Erreferentziak
Ziza arre

**Ziza arrea** (*Tricholoma terreum*) *Tricholomataceae* familiako onddoa da. Perretxiko jangarri hau koniferoen basoetan hazten da Europa osoan barrena.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4–7 cm zabal izan ohi da eta kolore grisezko belus itxurako ehundura dauka. Ganbila da eta titi itxurako muturtxoa dauka; oro har itxura konikoa dauka. 

**Orriak:** Eskotatuak, gaztetan zurixkak, grisaxkagoak helduaroan, nahikoa zabal, eta ertza kolore berekoa eta koskaduna.

**Hanka:** 3–8 cm luze da eta 1.5 cm zabal, eta ez dauka eraztunik. Ez dauka bolbarik ere.

**Haragia:** Kolore zurixka dauka, erraz hausten dena, eta usain atsegin leuna dauka..

**Etimologia:***Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzte  iledun kapelak. *Terreum* epitetoa berriz latinetik dator, lurra, lurraren kolorea, esan nahi duen “terreus” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarri ontzat hartzen da, nahiz eta espezie toxikoekin duen antzekotasunak kontu handia gomendatzen duen bilketan eta identifikazioan. Oso estimatua da Kataluinian. Hala ere, hauskorra da eta horrek azkar hondatzea dakar, kontuz jaso behar dira eta bildu eta laster kontsumitu.

**Oharra:** Urtetan jangarri ontzat hartu izan da, baina azken urteotan, laborategiko ikerketek espezie honetan ere rabdomiolisia eragiten duen toxinak isolatu dituzte, beraz, guztiz gomendagarria da ez kontsumitzea edo kantitate txikian eta neurrian egitea.

### Nahasteak 
Pozoitsua eta handiagoa den *Tricholoma pardinum* espeziearekin nahas daiteke; baita jangarria den *Tricholoma orirubens* espeziearekin ere.

## Sasoia eta lekua 
Udazken amaieratik otsailera arte ateratzen da, izozterik ez badago. Koniferoen azpian, pinuen orratz artean, benetako alfonbrak  osatuz hazten da. Birpopulatutako pinudiak kolonizatzen ditu.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Brasil, Argentina, Groenlandia, Islandia, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukaso, Turkia, Israel, Kazakhstan, Iran, Uzbekistan, Irak, Kirgizistan, India, Himalaiako eremua, Mongolia, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria eta Kenya.

## Galeria 

Fitxategi:Ziza arreak.jpg|Ziza arreak.
Fitxategi:Ziza arrea azpitik.jpg|Ziza arrea azpitik.
Fitxategi:Ziza arreak goitik.jpg|Ziza arreak goitik.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Montorsoli

[thumb|250px|[Messinako *Fontana di Orione*.]]
**Giovanni Angelo Montorsoli** (Florentzia, 1507 – 1563ko abuztuaren 31) italiar elizgizon, eskultore eta arkitekto manierista izan zen.

Montorsoli Michelangeloren estiloko eskultore manieristen ordezkari izan zen, eta Andrea Ferrucci (ziur asko haren irakasle), Silvio Cosini eta Giovanni Rustici artisten hurbilekoa. Behin baino gehiagotan lan egin zuen Michelangelorekin, eta Florentziako San Lorentzo basilikako sakristia berrian San Kosme egin zuen Andre Mariaren ondoan.

Sannazaro poetaren hilobia egin zuen, bestalde, Napoliko *Santa Maria del Parto a Mergellina* elizarako (1530). Lan horri lasaitasun klasikoa antzematen zaio oraindik ere. Dena dela, Michelangeloren eragina Genoako San Mateo elizako *Pietatea* (1543) lanean ikus daiteke, eta batez ere, Sizilian egin zituen hainbat iturritan: *Fontana di Orione* (1553, Messina) eta, gehienbat, *Fontana del Nettuno* (1557, Messina), Eszilaren buztan bihurriarekin -Berniniren barrokismoaren aitzindari-. Lan ugari eta era askotakoak egin zituen. Ospe handia izan zuen antzinako estatuen berritzaile gisa, eta Laokoonteren zaharberritzea ere agindu zioten. Jaietarako apaingarriak eta hilobiak ere ugari egin zituen.

## Erreferentziak
Gene-adierazpen

thumb|300px|Geneen adierazpenean ADNa ARNra transkribatzen da, eta transkripzio horren itzulpena egitean proteina sortzen da.
**Gene-adierazpena** gene batek gordetzen duen informazioa hainbat produktu funtzionalen sintesian erabiltzen deneko prozesua da. Produkutu horiek sarritan proteinak dira, baina proteinak kodetzen ez dituzten geneetan, esaterako ARN erribosomikoan (rRNA), produktua ARN funtzionala da. Gene-adierazpena bizi-mota ezagun guztietan erabiltzen da bizitzarako makineria makromolekularra sortzeko.

Organismo guztietan zelula somatikoetan dagoen DNA berdin-berdina da zelula guztietan. DNA horretan proteinak sortzeko informazio guztia dago. Baina gene guztiak ez dira aldi berean aktibatzen, ezta zelula guztietan ere.

Badaude gene batzuk beti zelula guztietan adierazten direnak. Gene horiek organismoarentzat funsezkoak diren proteinak kodetzen dituzte (entzima batzuk, esaterako). Baina gene gehienak adierazten dira ala ez zelulak ehun zehatz batean egiten duen funtzioaren arabera. Esaterako, neurona baten geneak nerbio-bulkadaren transmisioan parte hartzen duten neurotransmisoreak sortzeko aktibatuko dira, baina gene horiek ez dira aktibatuko immunitate-sistemaren zeluletan (linfozitoetan, esaterako). Era berean, azken hauetan adierazten diren geneak, zitokinak sortzeko, adibidez (zitokinak erantzun immunean funtsezko zeregina betetzen duten proteinak dira) ez dira adieraziko neurona batean edo hepatozito batean. Funtsean, tipo zelular bakoitzean proteina desberdinak sintetizatzen direlako .

Horretaz gain, denbora-espezifikotasuna ere badago; horrek esan nahi du zelula bateko geneak organismo baten bizitzaren une desberdinetan piztu ala itzal daitezkeela.

Gene-adierazpenaren mekanismoek ere azaltzen dituzte biki monozigotoetan agertzen diren hainbat aldaketa fenotipikoak: batzuetan, biki horiek, nahiz eta DNA bera eduki, desberdintasunak dituzte altueran, pisuan, adimen-kozientean, nortasunean, gaixotasunak garatzeko probabilitatean, etab. Gene-adierazpenen prozesu ezberdinak daude aldaketa horien atzean.

Jakina denez, proteinen sintesia bi fasetan gertatzen den prozesua da. Lehenengo fasean, ADNn dagoen informazio genetikoa ARN-m-ra pasatzen da (transkripzioa); bigarren fasean, ARN-m horrek dituen baseak "irakurrita" izaten dira erribosometan, aminoazidoen sekuentzia batzuk agertuz (itzulpena).

ADN → ARN (Transkripzioa)

ARN → PROTEINA (Itzulpena)

Gene-adierazpenaren prozesuko urrats guztiak erregulatu daitezke: transkripzioa, RNAren ebaketa eta lotura, itzulpena eta proteina baten itzulpen ondoko aldaketa ere. Gene-adierazpenaren erregulazioa edozein organismoren zelula-bereizketarako, garapenerako, morfogenesirako eta aldakortasunerako eta moldagarritasunerako oinarria da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gene-adierazpenaren erregulazioa

## Kanpo estekak
Feniziar alfabeto

**Feniziar alfabetoa** abjad motako kontsonantezko eta piktogramarik gabeko antzinako alfabeto bat da. Feniziako zibilizazioaren eremuan erabili zen, Mediterraneoan zehar, Kristo aurreko 1. milurtekoaren zatirik handienean. Izan ere, feniziarrek asmatu zuten, beren hizkuntza idazteko; eta, abjad motakoa denez, kontsonanteak besterik ez du. Hala ere, feniziar alfabetoaren azken bertsioetan, kontsonanteetako zenbait *matres lectionis* motakoak ziren (bokalak adierazteko erabiltzen diren kontsonanteak).

Feniziar merkatariek beren idazkera sistema Mediterraneoan zehar zabaldu zuten, eta beste kultura batzuek ere erabili zuten. Horrela, aramear alfabetotik egungo arabiar eta hebrear alfabetoetara eta greziar alfabetotik latindar, ziriliko eta koptoar alfabetoetara hedatu zen.

## Alfabetoa 
Feniziar alfabetoak kontsonanteak baino ez zituen, eta bokalak adierazteko letrei puntu eta zeinu diakritikoak eransten zitzaizkien. Greziar alfabetoak feniziarra hartu zuen oinarri, baina bestelako letrak —bokalak— gehitu zizkioten eta, horrela, historiako lehendabiziko «benetako» alfabetoa sortu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jean-Pierre Thiollet, ''Je m'appelle Byblos*, H & D, Paris, 2005. 
* Maria Eugenia Aubet, *The Phoenicians and the West* Second Edition, Cambridge University Press, London, 2001.
* Daniels, Peter T., et al. eds. *The World's Writing Systems* Oxford. (1996).
* Jensen, Hans, *Sign, Symbol, and Script'', G.P. Putman's Sons, New York, 1969.
* Coulmas, Florian, *Writing Systems of the World*, Blackwell Publishers Ltd, Oxford, 1989.
* Hock, Hans H. and Joseph, Brian D., *Language History, Language Change, and Language Relationship*, Mouton de Gruyter, New York, 1996.
* Fischer, Steven R., *A History of Writing*, Reaktion Books, 1999.
* Markoe, Glenn E., *Phoenicians*. University of California Press.  (2000) (hardback)
* "Alphabet, Hebrew". *Encyclopaedia Judaica* (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. Cecil Roth. Keter Publishing House. 

## Kanpo estekak 
* Unicode
Aramear alfabeto

**Aramear alfabetoa** k.a. VIII. mendean feniziar alfabetotik eratorritako abjad motako antzinako kontsonantezko eta piktogramarik gabeko alfabetoa izan zen. Kontsonanteak bakarrik zituen, eta horietatik zenbait *matres lectionis* motakoak ziren (zenbait kasutan bokal luzeak adierazteko erabiltzen ziren kontsonanteak).

Neoasiriar Inperioak eta bere ondorengoa zen Akemenestar Inperioak aramera inperiala eskualdeko *lingua franca* bilakatu zuten eta baita alfabetoa hedatu ere.

## Alfabetoa 
## Kanpo estekak
Formula (argipena)

**Formula** hitzak esanahi eta erabilera zenbait ditu:

* **formula**, matematikan, logikan eta zientzietan maiz erabiltzen den adierazpen sinbolikoa,
** formula matematikoa edo adierazpen matematikoa,
** formula kimikoa,
** formula logikoa;
* automobilismoan,
** 1 Formula;
* kulturan
** Fórmula V, musika-talde bat.
Asiriar alfabeto

**Asiriar alfabeto**a I. mendean aramear alfabetotik eratorritako abjad motako antzinako kontsonantezko eta piktogramarik gabeko alfabetoa izan zen. Asiriera arabierak ordezkatu zuenean, arabierazko hiztunek alfabeto zaharra erabili zuten eta egun ere indarrean dauden testu horiek *Karshuni* edo *Garshuni* (ܓܪܫܘܢܝ) izena dute.

## Alfabetoa 
## Kanpo estekak
Masturbathon

**Masturbatoia** (ingelesez: *masturbate-a-thon* edo *masturbathon*) munduko zenbait hiritan egiten den ekitaldi bat da, non parte hartzaileak masturbatu egiten diren, masturbazioari buruz dauden aurreiritzi eta aurkako juzguen aurka ekiteko. Bildutako dirua beste gizarte-ekimen batzuk lagundu eta bultzatzeko erabiltzen da, hala nola HIESaren aurkako borrokan. Parte hartzaileak masturbatu egin daitezke besterik gabe, edota isurtze luzeen eta masturbazio denboren lehiaketetan har dezakete parte. Lehenengo ekitaldia 2006. urtean egin zen, Londresen.

## Kanpo estekak
Autodeterminaziorako Bilgunea

**Autodeterminaziorako Bilgunea (AuB)** 2003ko Arabako, Gipuzkoako eta Bizkaiko Batzar Nagusietarako hauteskundeetarako eta Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetarako sortu zen hautes-plataforma zen. Aurkeztu eta gutxira ilegal bihurtu zuen Espainiako Gobernuak alderdien legea erabiliz.

## Ikus, gainera 
* 2003ko Udal Hauteskundeetan legez kanpo utzitako Herri Plataformen zerrenda

## Kanpo estekak
Grafema

**Grafema** idatzitako hizkuntza baten semantikoki bereiz daitekeen unitate txikiena da, hizkuntza mintzatuen fonemen baliokidea dena. Grafemek ez dute ezinbestean esanahi bat izan behar eta fonema bat edo gehiagorekin bat etor daitezke. Hizkiak, estekak, txinatar karaktereak, zenbaki digituak, puntuazio-markak eta beste ikurrak grafemak dira.

Hitza antzinako grezierazko γράφω *gráphō* ("idatzi") hitzetik eratorria da eta *-ema* atzizki fonemaren antzekoa da. Grafemak ikertzen dituen zientziak grafematika du izena.

## Kanpo estekak 
* Grafemak, Gizapedian.
Stillorgan

**Stillorgan** (irlanderaz *Stigh Lorgan*) Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuko eremu bat da, Dun Laoghaire-Rathdowneko konderrian kokaturik dagoena. 19.840 biztanle ditu (2006). 1940tik aurrera garapen handia izan du hiriburuaren eraginagatik.

## Etimologia 
Badirudi *Teach Lorcan* ("Lorcanen eliza" edo "Lorcanen etxea") izenaren daniar eta normandiar aldaera dela. Lorcan O'Tooleko Laurence izan liteke edo bestela daniar buruzagi bat. Stillorganen aurreko izen zelta *Athnakill* zen, "elizaren lekua".

## Ondasun nabarmenak 
* Stillorgan gaztelua, gaur egun ospitale psikiatrikoa da.
* Santa Brigidaren eliza, 1706an eraikia.
* Obeliskoa, XVIII mendean Edward Lovett Pearcek diseinatua.

## Kanpo estekak
Etolia

**Etolia** (; ; ) Greziako eskualde menditsua da, Korintoko golkoaren iparraldeko kostaldean dagoena. 2011ra arte, herrialdeko prefekturetako bat bazen ere, egun Etolia-Akarnaniaren gehiengoa osatzen du. Hiriburua Messolonghi izan arren, hiri nagusia Agrinion du.

Mendebaldean Akeloo ibaiak Akarnaniarekin muga egiten du; iparraldean Epiro eta Tesalia, ekialdean Lokrida eta hegoaldean Korintoko golkoa ditu.

## Ikus, gainera 
* Etoliar Liga

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fozida

**Fozida** (; ) Greziako eskualdea da, Erdialdeko Grezian dagoena. 2011ra arte, herrialdeko prefekturetako bat bazen ere, egun Erdialdeko Greziaren barnean dago. Hiriburua Amfissa du.

Lokrida, Dorida eta Beozia ditu mugakideak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galazia

**Galazia** (, "Galia")  Asia Txikiko eskualde bat izan zen, egungo Turkian zegoena. K.a. III. mendearen hasieran Traziatik iritsitako zenbait tribu zelta (galiarrekin antza handia zuten galatak) bertan lekukotu ziren, K.a. 279. urtean Ekialdeko Europako kokatze zelta gertatu ondoren. Eskualdeak galiarren izena hartu zuen eta bertokoek galaziar izena (erromatar idazleek *Galli* deitzen zieten). Bere hizkuntza zuten, galaziera hain zuzen ere.

Bere hiri nagusienak Bluzium, Drinametos, Minizus, Lagania eta Anzira izan ziren.

[erdian|thumb|Brogitarus erregearen tetradrachma. ([circa K.o. 65-50 ). Aurkian: Zeusen burua, haritz hostozko koroarekin. Ifrentzua: arranoa tximistaren gainean estandarte militarra azpian hitz hauekin: “ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΒΡΟΓΙΤΑΡΟΥ ΦΙΛΟΡΩΜΑΙΟΥ” (Brogitarus erregea, Erromaren lagun).]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak