Ekonomia misto

[thumb|500x500px|[Heritage Fundazioa|Heritage Fundatzioak eta The Wall Street Journal-ek argitaratutako 2023ko Askatasun Ekonomikoaren Indizearen mapa orokorra: Libre (100–80) Gehienbat libre (79.9–70) Nahiko libre (69.9–60) Gehienbat ez-libre (59.9–50) Erreprimituak (49.9–0.00)]]
**Ekonomia mistoa** merkatu libreko ekonomiaren eta ekonomia planifikatuaren ezaugarriak batera hartzen dituen ekonomia eredua da, edo proposamen bat, non kapitalismoaren jabetza pribatua nahiz sozialismoaren jabetza komunitario edo soziala bateragarri diren. Sistema ekonomiko batean gizarte gogoeta zabalagoak gehitzeko helburua du, adibidez, etikari buruzkoak, gizarte justiziari buruzkoak, gizarte ongizateari buruzkoak eta beste abar. Dena dela, kontzeptu honen definizioa autore batetik bestera aldatzen da.

Zehatzago esanda, ekonomia mistoa modu askotan defini daiteke merkatu-ekonomiaren elementuak ekonomia planifikatu baten elementuekin nahasten dituen sistema ekonomiko gisa, estatuaren esku-hartzearekin merkatuak, edo enpresa pribatua enpresa publikoarekin. Ekonomia misto guztiek merkatu askearen printzipioen eta sozialismoaren printzipioen konbinazioa dute amankomun. Bestela, ekonomia mistoak ekonomia sozialista baterako trantsizio-fase erreformista bat adieraz dezake, non enpresa pribatuak eta kontratazioak zeregin garrantzitsua izan dezaketen jabetza publikoaren esparru ekonomiko nagusi baten barruan. Hori Sobietar motako ekonomia planifikatu batera heda daiteke, ekoizpen-faktoreen esleipenean merkatuek zeregin handiagoa izan dezaten erreformatu dena.

Ekonomia mistoaren atzean dagoen ideia, John Maynard Keynesek eta beste batzuek defendatu zuten bezala, ez zen ekoizpen modu kapitalista alde batera uztea, baizik eta jabetza pribatuaren eta ekoizpen bideen kontrolaren nagusitasuna mantentzea, irabazi-asmorik gabeko enpresa eta kapital metaketa oinarrizko motor gisa hartuta. Laissez-faire sistema kapitalistarekiko aldea da merkatuak kontrol arautzaile maila desberdinen menpe daudela eta gobernuek zeharkako eragin makroekonomikoa erabiltzen dutela politika fiskal eta moneta-politikaren bidez, kapitalismoaren gorakada eta beherakada zikloen, langabeziaren eta desberdintasun ekonomikoaren historiari aurre egiteko asmoz. Esparru honetan, gobernuak hainbat mailatan eskaintzen ditu zerbitzu publiko eta funtsezkoak, estatuaren jarduerak ondasun publikoak eta herritartasun unibertsalaren beharrak eskaintzen dituela, besteak beste, hezkuntza, osasuna, azpiegitura fisikoa eta lur publikoen kudeaketa. Hori kontrastatzen da laissez-faire kapitalismoarekin, non estatuaren jarduera ordena eta segurtasunaa mantentzera eta ondasun eta zerbitzu publikoak eskaintzera mugatzen den, baita jabetza-eskubideak babesteko eta kontratuak betearazteko arlo juridikoa ere.

Mendebaldeko Europako eredu ekonomikoei erreferentzia eginez, kontserbadoreek (kristau demokratak), liberalek (sozial liberalak) eta sozialistek (sozial demokratak - sozialdemokrazia sozialismoaren eta demokrazia liberalaren konbinazio gisa sortu zen) gerraosteko adostasunaren barruan, ekonomia mistoa praktikan kapitalismo mota bat da, non industria gehienak jabetza pribatukoak diren, baina hainbat zerbitzu publiko eta funtsezko zerbitzu jabetza publikoan daude, normalean %15etik %20ra bitartekoak.

Gerraosteko garaian, Mendebaldeko Europako sozialdemokrazia eredu ekonomiko honekin lotu zen. Ideal ekonomiko gisa, ekonomia mistoak joera politiko desberdinetako pertsonek babesten dituzte, bereziki sozial demokratek. Gaur egungo ongizate-estatu kapitalista ekonomia misto mota gisa deskribatu da, estatuaren esku-hartzearen zentzuan, plangintzaren eta merkatuen nahasketa baten aldean, plangintza ekonomikoa ez baitzen ongizate estatuaren ezaugarri edo osagai nagusia.

## Ikuspegi orokorra 
Ekonomia mistoaren definizio orokor bakar bat ez dagoen arren, bi definizio nagusi daude, oro har, bat politikoa eta bestea apolitikoa. Ekonomia mistoaren definizio politikoak merkatu-ekonomia batean estatuaren esku-hartze maila aipatzen du, estatua merkatuan sartzen dela irudikatuz, merkatua baliabideak esleitzeko mekanismo naturala delako ustepean. Definizio politikoa ekonomia kapitalistetara mugatzen da eta sistema ez-kapitalistetara hedatzea baztertzen du, eta merkatuan politika publikoen bidez estatuaren eragin maila neurtzea du helburu.

Definizio apolitikoak ekonomia bateko enpresa ekonomikoen jabetza eta kudeaketa ereduei egiten die erreferentzia, ekonomiako enpresen jabetza publiko eta pribatuaren nahasketari erreferentzia eginez, eta ez du axola forma politikoei eta politika publikoei. Bestela, baliabideen esleipenerako plangintza ekonomikoaren eta merkatuen nahasketari egiten dio erreferentzia. Antzinako Greziako hiri-estatuen ekonomiak ere ekonomia misto gisa sailka daitezke hobekien. Baliteke, halaber, feniziar hiri-estatuek ekonomia mistoen menpe egotea merkataritza kudeatzeko. Erromatar Errepublikak konkistatu aurretik, etruskoen zibilizazioa "ekonomia misto sendo" batean murgilduta zegoen. Oro har, Antzinako Mediterraneoko hiriek, besteak beste, Ipar Afrikako, Iberiako eta Frantziako hegoaldeko eskualdeetan, ekonomia misto motaren bat praktikatzen zuten. Michael Rostovtzeff eta Pierre Lévêque historialarien arabera, Antzinako Egiptoko, Kolonaurreko Mesoamerikako, Antzinako Peruko, Antzinako Txinako eta Dioklezianoren ondorengo Erromatar Inperioko ekonomiek ekonomia mistoen oinarrizko ezaugarriak zituzten. Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondoren, Bizantziar Inperioak, bere ekialdean, ekonomia mistoa izaten jarraitu zuen Otomandar Inperioak suntsitu zuen arte.

## Filosofia politikoa 
Zentzu apolitikoan, ekonomia mistoa terminoa merkatu-ekonomien eta ekonomia planifikatuen hainbat elementu konbinatzen dituzten sistema ekonomikoak deskribatzeko erabiltzen da. Ideologia politiko-ekonomiko gehienak zentzu idealizatuan definitzen direnez, deskribatzen dena gutxitan —edo inoiz— existitzen da praktikan. Gehienek ez lukete zentzugabetzat joko irudikapen perfektua ez izan arren, ideal baten oso antzekoa den ekonomia bat etiketatzea, ideal hori izendatzen duen errubrika aplikatuz. Sistema bat neurri handi batean aldentzen denean eredu edo ideologia ekonomiko idealizatu batetik, hura identifikatzeko zeregina arazo bihur daiteke, eta ekonomia mistoa terminoa sortu zen. Ekonomia batek nahasketa perfektu bat izango ez duenez, ekonomia mistoak jabetza pribatuaren edo jabetza publikoaren, kapitalismoaren edo sozialismoaren, edo merkatu-ekonomiaren edo ekonomia aginduaren aldeko joera dutela aipatzen da normalean, maila desberdinetan.

### Gizarte-irakaskuntza katolikoa 
David Hollenbach jesuita-idazleak argudiatu du gizarte-irakaskuntza katolikoak ekonomia mistoaren "forma berri" bat eskatzen duela. Pio XI.a Aita Santuaren adierazpena aipatzen du, zeinaren arabera gobernuak "gizarte-gorputzeko kideei laguntza eman behar die, baina inoiz ez ditu suntsitu edo xurgatu". Hollenbachek idazten du ekonomia misto sozialki bidezko batek langileak, zuzendaritzak eta estatuak elkarrekin lan egiteko dakarrela botere ekonomikoa zabalki banatzen duen sistema pluralista baten bidez. Frantzisko Aita Santuak neoliberalismoa kritikatu zuen bere aita santutasun osoan zehar eta estatuaren ongizate programak bultzatu zuen "aberastasunaren birbanaketa, boteretsuenek zapaltzeko arriskua baitute beti pobreen duintasuna zainduz". "*Evangelii gaudium*" liburuan honako hau adierazi zuen: "Batzuek tantaka-teoriak defendatzen jarraitzen dute, eta horien arabera, merkatu libre batek bultzatutako garapen ekonomikoak munduan justizia eta inklusioa ekarriko du, ezinbestean. Iritzi horrek, inoiz egitateek ez dute jabetzen, botere ekonomikoa dutenean eta nagusi den sistema ekonomikoaren funtzionamenduan egon behar du oraindik sakralizatu eta baztertuta".

Gizarte-irakaskuntza katolikoak kapitalismo arautugabearen eta estatu-sozialismoaren aurka egiten du. Geroagoko adituek adierazi dute subsidiariotasuna "goitik beherako eta gobernuak bultzatutako ariketa politiko" gisa ulertzeko, 1960ko hamarkadako entzikliken irakurketa selektiboa behar dela. Gizarte-irakaskuntza katolikoaren irakurketa zabalago batek subsidiariotasuna "behetik gorako kontzeptu" gisa kontzeptualizatzea iradokitzen du, "gizatasun komun baten aitorpenean errotua, ez "*noblese oblige*"-ren baliokide politikoan".

### Faxismoa 
Faxismoa batez ere ideologia politiko bat den arren, gai kultural eta sozialen garrantzia ekonomiaren gainetik azpimarratzen duena, oro har, ekonomia misto kapitalista zabal baten alde dago. Estatuaren esku-hartzea merkatuetan eta enpresa pribatuetan babesten du, korporazio faxista marko batekin batera, hau da, sozialismoaren eta kapitalismoaren arteko erdibideko bidea izan nahi duen hirugarren posizio gisa ezagutzen dena, lan eta negozio gatazkak bitartekari gisa erabiliz batasun nazionala sustatzeko. XX. mendeko Italiako eta Alemaniako erregimen faxistek obra publikoen programa handiak onartu zituzten beren ekonomiak suspertzeko, eta estatuaren esku-hartzea sektore pribatuak nagusi diren ekonomietan, berriz armatzea eta interes nazionalak sustatzeko. Bigarren Mundu Gerran, Alemaniak gerra ekonomia bat ezarri zuen, merkatu librea plangintza zentralarekin konbinatzen zuena. Gobernu naziak Alemaniako negozio interes nagusiekin lankidetzan aritu zen, eta hauek gerra ahalegina babestu zuten kontratu onuragarrien, diru-laguntzen, sindikatuen ezabapenaren eta kartelen eta monopolioen baimenaren truke. Adituek paralelismoak egin dituzte Amerikako New Deal-aren eta faxismoak sustatutako obra publikoen programen artean, argudiatuz faxismoa ere iraultza sozialistaren mehatxuari erantzunez sortu zela eta "kapitalismoa salbatzea" eta jabetza pribatua helburu zuela.

### Sozialismoa 
Sozialista askok aurreikusi eta defendatu dituzte ekonomia mistoak, jabetza sozialeko eta enpresa pribatuen nahasketa bezala ulertuta, kapitalismoaren eta sozialismoaren arteko trantsizio-forma beharrezko gisa. Horrez gain, sistema sozialistetarako hainbat proposamenek enpresa-jabetza mota desberdinen nahasketa eskatzen dute, enpresa pribatuaren zeregina barne. Adibidez, Alexander Nove-ren sozialismo bideragarriaren kontzepzioak industria handietarako estatu-enpresen, langile eta kontsumitzaileen kooperatiben, eskala txikiko eragiketetarako enpresa pribatuen eta banakako jabetzako enpresen konbinazioan oinarritutako sistema ekonomiko bat azaltzen du. Eduard Bernstein teorialari sozialdemokratak ekonomia misto mota baten alde egin zuen, uste baitzuen estatu-enpresen, kooperatiben eta enpresa pribatuen sistema misto bat beharrezkoa izango zela denbora luzez kapitalismoa bere kabuz sozialismora eboluzionatu aurretik.

Errusiako Gerra Zibilaren ondoren, Vladimir Leninek Sobietar Batasunean Politika Ekonomiko Berria onartu zuen; ekonomia misto baten sarrera nazioa berreraikitzeko aldi baterako neurri gisa balio izan zuen. Politika horrek gerra-komunismoaren murrizketak arindu zituen eta merkatuen itzulera ahalbidetu zuen, non partikularrek enpresa txiki eta ertainak kudeatu zitzaketen, estatuak industria handiak, bankuak eta kanpo-merkataritza kontrolatuko zituen bitartean. Vietnamgo Errepublika Sozialistak bere ekonomia merkatu-ekonomia sozialista gisa deskribatzen du, enpresa publiko, pribatu eta kooperatiben nahasketa batez osatua: ekonomia sozialista baten epe luzerako garapenera bideratutako ekonomia mistoa. Txinako Herri Errepublikak merkatu-ekonomia sozialista bat onartu zuen, Txinako Alderdi Komunistaren arabera garapen sozialistaren hasierako etapa bat dena. Txinako Alderdi Komunistak marxista-leninistaren jarrera hartzen du, jabetza mota desberdinak dituen sistema ekonomiko bat, baina sektore publikoa erabakigarria dena, sozialismoa garatzeko hasierako fasean dagoen ekonomia baten ezaugarri beharrezkoa delako.

Mendebaldeko Europako gerraosteko lehen aroan, alderdi sozialdemokratek Sobietar Batasunean garai hartan indarrean zegoen estalinismo eredu politiko eta ekonomikoa baztertu zuten, sozialismorako bide alternatibo baten alde edo kapitalismoaren eta sozialismoaren arteko konpromiso baten alde eginez. Garai honetan, sozialdemokratek ekonomia mistoa bereganatu zuten, jabetza pribatuaren nagusitasunean eta jabetza publikoaren pean funtsezko utilitate eta zerbitzu publikoen gutxiengo batean oinarrituta. Ondorioz, sozialdemokrazia ekonomia keynesiarrarekin, estatuaren esku-hartzearekin eta ongizate estatuarekin lotu zen. Gobernu sozialdemokratek, praktikan, neurri handi batean, ekoizpen modu kapitalista mantentzen dute (faktore merkatuak, jabetza pribatua eta soldatapeko lana) ekonomia misto baten pean, eta kapitalismoa erreformatzeko eta gizartea berdintasun handiagoa eta demokratikoagoa egiteko konpromisoa hartu zuten.

## Tipologia 
[thumb|450x450px|Gastu publikoa / [Barne produktu gordin|BPG Europan: >%55 %50–55 %45–50 %40–45 %35–40 %30–35]]

### Merkatu librearen eta estatuaren esku-hartzearen nahasketa 
Ekonomia mistoaren esanahi honek merkatu-indarren eta estatuaren esku-hartzearen konbinazioa adierazten du, merkatuaren emaitzak hobetzeko helburuarekin araudi, makroekonomia politika eta gizarte-ongizate esku-hartzeen bidez. Horrela, ekonomia misto mota hau kapitalismo merkatuko ekonomia baten esparruan sartzen da, kapitalismoaren egonkortasuna sustatzeko helburuarekin makroekonomia esku-hartzeekin.

### Enpresa pribatu eta publikoen nahasketa 
Ekonomia misto mota honek, zehazki, industriaren eta ekoizpen bideen jabetza pribatu eta publikoaren nahasketa bati egiten dio erreferentzia. Horrela, batzuetan kapitalismoaren eta sozialismoaren arteko "erdiko bide" edo trantsizio-egoera gisa deskribatzen da, baina estatu-kapitalismoaren eta kapitalismo pribatuaren nahasketa bati ere erreferentzia egin diezaioke. Adibide gisa, Txina, Norvegia, Singapur eta Vietnamgo ekonomiak daude, eta horietan guztietan sektore pribatu handiekin batera jarduten duten estatu-enpresa sektore handiak daude. Frantziako ekonomiak estatu-sektore handia izan zuen 1945etik 1986ra, estatu-enpresa eta enpresa nazionalizatu kopuru handia enpresa pribatuekin nahastuz.

### Merkatuen eta plangintza ekonomikoaren nahasketa 
Ekonomia misto mota honek ekonomia bateko ekoizpena gidatzeko plangintza ekonomikoaren eta merkatu-indarren konbinazioari egiten dio erreferentzia, eta enpresa pribatu eta publikoen nahasketarekin bat egin dezake. Ekonomia kapitalistak izan ditzake, makroekonomia plangintza-politika adierazgarriak dituztenak, eta ekonomia sozialista planifikatuak, merkatu-indarrak beren ekonomietan sartu zituztenak, hala nola Hungariako Goulash Komunismoan, zeinak 1968an Mekanismo Ekonomiko Berriaren erreformak inauguratu zituen, merkatu-prozesuak bere ekonomia planifikatuan sartuz. Sistema honen arabera, enpresak oraindik ere jabetza publikokoak ziren, baina ez zeuden plan nazional batek zehaztutako ekoizpen-helburu fisikoen eta ekoizpen-kuoten menpe. Enpresak estatu-ministerioei atxikita zeuden, eta hauek bat egiteko, desegiteko eta berrantolatzeko ahalmena zuten, eta hauek ezartzen zuten enpresaren sektore operatiboa. Enpresek beren sarrerak eskuratu eta beren ekoizpenak merkatuetan saldu behar zituzten, azkenean Sobietar estiloko ekonomia planifikatua higatuz. "*Dirigismus*" Charles de Gaulle-ren agindupean Frantzian abiarazitako politika ekonomikoa izan zen, non gobernuak eragin zuzentzaile handia duen plangintza adierazgarriaren bidez ekonomia bat izendatzen zuen. Dirigismus garaian, Frantziako estatuak plangintza ekonomiko adierazgarria erabili zuen merkatu-indarrak osatzeko bere merkatu-ekonomia gidatzeko. Garraio, energia eta telekomunikazio azpiegiturak bezalako industrien estatuaren kontrola barne hartzen zuen, baita korporazio pribatuei bat egiteko edo proiektu jakin batzuetan parte hartzeko hainbat pizgarri ere. Dirigismus horren eraginpean, Frantziak Hogeita Hamar Urte Gloriatsuak izan zituen hazkunde ekonomiko sakonean.

## Kritika 
Ekonomialari askok zalantzan jarri dute ekonomia mistoaren kontzeptu osoaren baliozkotasuna, kapitalismoaren eta sozialismoaren nahasketa gisa ulertzen denean. Kapitalismoa eta sozialismoa ezin direla batera bizi argudiatzen duten kritikoek uste dute merkatu-logika edo plangintza ekonomikoa nagusi izan behar direla ekonomia batean.

"Giza Akzioan", Ludwig von Misesek argudiatu zuen ezin dela kapitalismoaren eta sozialismoaren nahasketarik egon. Misesek puntu hau sakondu zuen merkatu-ekonomia batek estatuak zuzendutako edo nazionalizatutako enpresa ugari izan arren, horrek ez lukeela ekonomia mistoa izango argudiatuz, erakunde horien existentziak ez baititu merkatu-ekonomiaren oinarrizko ezaugarriak aldatzen. Enpresa publiko hauek merkatu-subiranotasunaren menpe egongo lirateke oraindik ere, kapital-ondasunak merkatuen bidez eskuratu beharko lituzketelako, irabaziak maximizatzen saiatu beharko luketelako, edo gutxienez kostuak minimizatzen saiatu, eta kontabilitate monetarioa erabili beharko luketelako kalkulu ekonomikoetarako. Friedrich von Hayekek eta Misesek argudiatu zuten ezin dela erdibide iraunkorrik egon plangintza ekonomikoaren eta merkatu-ekonomiaren artean, eta plangintza sozialistaren norabidean edozein mugimendu, Hilaire Bellocek "morroi-estatua" deitzen zuen horretara nahi gabeko mugimendua dela.

Marxismoaren teoriko klasiko eta ortodoxoek ere eztabaidatzen dute ekonomia mistoaren bideragarritasuna sozialismoaren eta kapitalismoaren arteko erdibide gisa. Enpresen jabetza edozein dela ere, balioaren lege kapitalistak eta kapitalaren metaketak gidatzen dute ekonomia, edo plangintza kontzienteak eta balorazio mota ez-monetarioek, hala nola, espezietan egindako kalkuluak, gidatzen dute ekonomia azken finean. Depresio Handitik aurrera, Mendebaldeko munduko ekonomia mistoak funtzionalki kapitalistak dira oraindik ere, sistema ekonomikoa lehian eta irabazien ekoizpenean oinarritzen direlako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ekonomia mistoa, Encyclopædia Britannica Online-n
*   Ekonomia keynesiarra

## Ikus gainera