Gizaki anatomikoki moderno

[thumb|[Hebel Irhoudeko *Homo sapiens* goiztiarraren berreraikitzea, orain dela 315.000 urteko datazioarekin.]]
**Gizaki anatomikoki modernoa** edo **gizaki moderno goiztiarra** *Homo sapiens* (existitzen den Hominina espezie bakarra), gizaki garaikideetan ikusitako fenotipoen gamarekin anatomikoki koherentea dena, iraungitako giza espezie arkaikoetatik bereizteko erabiltzen diren terminoak dira. Bereizketa hori erabilgarria da, batez ere, Paleolitoko Europan, adibidez, gizaki anatomikoki modernoak eta arkaikoak batera existitu ziren garai eta eskualdeetan. *Homo sapiens*en aztarnarik zaharrenen artean daude Etiopiako hego-mendebaldeko Omo-Kibish I aztarnategi arkeologikoan aurkitutakoak (duela 233.000 eta 196.000 urte artekoak), Hegoafrikako Florisbad aztarnategia (duela 259.000 urte ingurukoa) eta Marokoko Jebel Irhoudena (duela 315.000 urte ingurukoa).

*Homo* generoko espezie iraungien artean daude *Homo erectus*-a (duela 2 eta 0,1 milioi urte inguru existitu zena) eta beste espezie batzuk (autore batzuek *H. sapiens*-aren edo *H. erectus*-aren subespezietzat hartzen dituztenak). Antzinako *H. erectus*-etik (edo *Homo antecessor*-a bezalako bitarteko espezie batetik) aurrera *H. sapiens*-a ekarri zuen leinuaren dibergentzia duela 500.000 urte inguru gertatu zela uste da. Lehen gizaki modernoen lehen ebidentzia fosilak duela 300.000 urte inguru agertu ziren Afrikan, eta gizaki modernoen arteko lehen zatiketa genetikoak, ebidentzia batzuen arabera, garai berekoak dira, gutxi gorabehera. Jakina da gizaki arkaikoen eta gizaki modernoen arteko nahasketa iraunkorra gertatu zela, bai Afrikan, bai (Afrikatik kanpo berriki hedatu ondoren) Eurasian, duela 100.000 eta 30.000 urte bitartean.

## Izena eta taxonomia 
*Homo sapiens* izen binomiala Lineok asmatu zuen 1758an. Latinezko *homō* substantiboak (*hominis* genitiboa) «gizakia» esan nahi du; *sapiēns* partizipioak, berriz, «zolia, jakintsua, zentzuduna».

Hasiera batean, espeziea duela 300.000 eta 200.000 urte artean *Homo* generoaren barneko aitzindari batetik sortu zela pentsatu zen. Sailkapen morfologikoak —«anatomikoki modernoa»— arazo bat planteatzen zuen: ez zituen kontuan hartzen gaur egungo populazio batzuk. Hori dela eta, *H. sapiens*en definizio bat iradoki da, leinuan (kladistikoan) oinarritua, non *H. sapiens*ek definizioz neandertalen leinuaren zatiketaren ondoren giza leinu modernoari egingo liokeen erreferentzia. Definizio kladistiko horrek *H. sapiens*en adina 500.000 urte baino gehiagora zabalduko luke.

Existitzen diren giza populazioak subespezieetan banatu izan dira historikoki, baina 1980ko hamarkadaz geroztik existitzen diren talde guztiak espezie bakar batean batzeko joera dute, *H. sapiens*, subespezieetan banatzea erabat saihestuz.

Iturri batzuek neandertalak (*H. neanderthalensis*) azpiespezie gisa (*H. sapiens neanderthalensis*) erakusten dituzte. Era berean, *H. rhodesiensis* espezieko espezie aurkituak subespezie gisa sailkatu dituzte batzuek (*H. sapiens rhodesiensis*), nahiz eta oraindik ohikoagoa den azken bi horiek *Homo* generoaren barruan espezie banandu gisa tratatzea, *H. sapiens* espeziearen barruan azpiespezie gisa tratatzea baino.

Gizaki guztiak *H. sapiens sapiens* subespeziearen parte direla uste da, eta izendapen hori eztabaidagai izan da, normalean ez baitzaio subespezie bati subespezie kategoria bat esleitzen, subespezie ezberdin ugari daudela frogatzen duten frogak egon ezean.

## Adina eta espeziazio prozesua 
### *H. erectus*etik eboluzioa 
### *H. sapiens* goiztiarra 
## Sakabanaketa eta gizaki arkaikoekin nahasketa 
## Anatomia 
### Modernitate anatomikoa 
### Burezurraren anatomia 
### Barailaren anatomia 
### Eskeletoaren egitura 
## Eboluzio berantiarra 
## Portaera modernoa 
### Adibideak 
## *Homo sapiens*en garapenaren abiadura 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak