open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bilbe

eskuinera|thumb|250px|Ehun baten irazkia (1) eta bilbea (2).
**Bilbea** ehunak egiteko irazkiko harien artetik zeharka pasatzen den haria da.
Baita ehunen zeharkako harien multzoa ere.

## Kanpo estekak
FC Zürich

**Fussballclub Zürich** Suitzako Zürich hiriko futbol taldea da, Grasshopper taldearen itzalean egon arren 12 liga eta 8 kopa irabaziak dituena.

XXI mendean bikain aritu da 3 Liga eta 3 kopa irabaziz. 2016an 10. egin eta maila galdu zuen arren Kopa berri bat eskuratu zuen. 2017an berriz Lehen mailara igo da.

## Palmaresa 
### Suitzan: 24 
* Suitzako Super Liga (13): 1902, 1924, 1963, 1966, 1968, 1974, 1975, 1976, 1981, 2006, 2007, 2009, 2022
* Suitzako Kopa (10): 1966, 1970, 1972, 1973, 1976, 2000, 2005, 2014, 2016, 2018
* Suitzako Ligaren Kopa (1): 1981

### Europan: 0 
* Europako Kopa (0): finalerdiak 1964 eta 1977an.

## Kanpo estekak 
* Taldearen webgune ofiziala
Servette FC

**Servette FC** (izen osoa *Association du Servette Football Club*) Suitzako Geneva hiriko futbol taldea da, palmaresari dagokionez Suitzako talderik onenetakoa izandakoa nahiz eta orain bigarren mailan ari den. 17 Liga irabazi ditu eta 7 Kopa irabazi ditu.

Alpeetako Kopako palmaresean nagusi da ordea 4 garaipenekin. Aipatzekoa ere bada 1908an Torneo Internazionale Stampa Sportiva irabazi zuela finalean Torino FC 3-1eko emaitzaz gainditu zuelarik. Torneo hau munduko lehenengotako nazioarteko torneoa izan zen eta Italia, Alemania, Paris eta Suitzako talde banak hartu zuen parte.

## Palmaresa 
### Suitzan: 28 
* Suitzako Super Liga (17): 1907, 1918, 1922, 1925, 1926, 1930, 1933, 1934, 1940, 1946, 1950, 1961, 1962, 1979, 1985, 1994, 1999
* Suitzako Kopa (8): 1928, 1949, 1971, 1978, 1979, 1984, 2001, 2024
* Suitzako Ligaren Kopa (3): 1977, 1979, 1980

### Europan: 5 
* Alpeetako Kopa (4): 1973, 1975, 1976, 1979
* Torneo Internazionale Stampa Sportiva (1): 1908

## Euskal taldeen aurkako partidak 
Servettek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

## Kanpo estekak 
*    Taldearen webgune ofiziala
Danelaw

[thumb|Danelaw lurraldea [878an.]]

**Danelaw** (anglosaxoieraz *Dena lagu* eta danieraz: Danelagen) IX. mendetik XI. mendera Ingalaterrako ipar-ekialdean bikingoen (edo daniarren) menpe zegoen lurraldea deitzeko erabiltzen zen izendapena da. Izendapen hau bera 878an Edingtongo guduaren ondoren Alfredo Handia eta Guthrum Zaharraren artean ezarritako legedi hitzak eta definizioak izendatzeko ere erabili ohi zen. 886an Alfredo eta Guthrumen arteko akordioak lurralde ezberdinen arteko mugak ezarri zituen, anglosaxoi eta daniarren arteko harremanak ere finkatuz.

## Kanpo estekak
Buriat

**Buriatak** (; Буряад-монгол; ) Baikal aintziraren ertzean bizi den herri mongol bateko kideak dira. 500.000 lagun inguru dira eta Siberiako talde aborigen handiena osatzen dute. Gehienak Buriatiako Errepublikan (Errusia) bizi dira nagusiki. Mongol etniako iparraldeko azpitalderik handiena dira.

Oraintsu arte artzain eta ehiztari nomadak izan diren arren, gaur egun nekazaritzan ere aritzen dira, eta mundu guztian ezagun egin diren *brakstish* direlakoak egiten dituzte hango errementariek. Budismoa dute erlijio nagusia, lamaismo eran, baina Tibeteko eraginak (tantrismoa) eta jatorri siberiarreko ohitura xamanistak ere badituzte. Zurezko etxoletan bizi dira, edo bestela feltroz egindako yurtatan neguan eta larruz estalitakoetan udan.

XIII. mendeaz geroztik bizi dira oraingo lurretan eta 1922an Buriatiako Errepublika sortu zuten, Sobietar Batasuna zenaren barruan. Gaur egun buriat gehienak Ulan-Ude hirian eta inguruetan bizi dira, nahiz eta hainbat oraindik modu tradizionalagoan bizi diren landa eremuetan. Mongolieraren dialekto bat hitz egiten dute, buriatera.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiar Kongresuko lehoiak

thumb|300px|Lehoiak
**Espainiar Kongresuko lehoiak** Espainiako Diputatuen Kongresuaren aurrean dauden brontzezko estatua bi dira.

1850eko urriaren 31. Espainiako Diputatuen Kongresuko eraikin berria, Narciso Pascual Colomer arkitektoaren lan neoklasikoa, inauguratu zuen Elisabet II.a erreginak. Zazpi urtez, eraikuntza lanek iraun bitartean, diputatuek Madrilgo Errege Antzokiko dantza aretoan bildu behar izan zuten, eta gustura hartu zituzten instalazio berriak. Ez, ordea, atariko eskaileraren alde banatan ipini zituzten kaleargiak. Parlamentarioek horien aurkako protesta eraginkorra abiatu zuten eta berehala kendu zituzten.

## 1. lehoiak 
Hutsunea azkar betetzeko, eraikineko frontispizioa egin zuen eskultoreari, Ponciano Ponzanori, lehoi parea egiteko eskatu zioten. Baina Espainiako egoera ekonomiko kaxkarra zela eta, artistak material nobleei uko egin behar izan zien. Lehoiak igeltsuz egin eta gainetik pintatu zituen, brontze itxura emateko. Meteorologiak ez zuen gupidarik izan eta handik urtebete eskasera, herritarren eta prentsaren kritikak medio, Gorteetako arduradunek material iraunkorragoz lehoi pare berri a egiteko enkargua egin zioten José Bellver eskultoreari.

## 2. lehoiak 
Baina Bellverrek ere ez zuen aurrekontu handiegirik, eta harrizko bi lehoi txiki diseinatu zituen. Gorteak zaintzen zituzten lehoi basatiak baino gehiago, katutxo errukarriak ziruditen zutoin handi horietan galduta. Berriro ere, protesten eraginez erretiratu zituzten. Ikusmina duenak, Valentziako Monforteko lorategietan topatuko ditu.

## 3. lehoiak 
Garbi zegoen irtenbidea metalezko pieza handiak egitea zela, baina diru aldetik proiektu hura ez zen bideragarria. Harik eta Afrikako Gerrak sabanako erregeei behin betiko bultzada eman zien arte. 1860ko martxoaren 23an, Wad-Raseko guduan, espainiar osteek garaipena lortu zuten eta brontzezko hainbat kanoi konfiskatu zizkioten etsaiari. Gobernuak kanoiak lehoi bihurtzea erabaki zuen. Lehenengo eskultura parearen egileari egin zioten enkargua. Ponciano Ponzanoren 3.500 kiloko felino ikusgarriak Sevillan moldekatu zituzten 1865ean. Azkenik, 1872an ipini zituzten gaur egun dauden tokian. 1808ko maiatzaren 2ko heroien izenez bataiatu zituzten: Daoíz eta Velarde. Baina herritarrek berehala jarri zizkieten goitizenak: *Benavides* eta *Malospelos*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suitzako futbol kopa

**Suitzako futbol kopa** (alemanieraz *Schweizer Cup*, frantsesez *Coupe de Suisse*, italieraz *Coppa Svizzera*, erretorromanieraz *Cuppa Svizra*), Suitzan jokatzen den bigarren futbol txapelketa garrantzitsuena da, kanporaketa sistemaz burutzen dena. Grasshopper da garaipen gehien lortu dituen taldea, 19 hain zuzen ere.

## Palmaresa 
* (luz), luzapenaren ondoren.
* (pen), penalti jaurtiketak.

## Garaipenak 
### Taldeka 
### Hirika 
## Ikus, gainera 
* Suitzako futbol liga

## Kanpo estekak
Hamalaudun

**Hamalaudun** edo **soneto** hamalau lerroko poesia lana da, lau lerroko bi ahapaldiz eta hiruko beste biz osatua. Giacomo da Lentini siziliarrak asmatua, soneto italierazko  hitzetik dator, "kantatxo" esan nahi duena. Erdarazko literaturetan erabilia da oso:
* Ingelesezko literaturan *a-b-a-b, c-d-c-d, e-f-e-f, g-g* du errima-egitura eta William Shakespearek 154 idatzi zituen.
* Italierazko literaturan *a-b-b-a, a-b-b-a* hasi ondoren bi aldaera ditu: *c-d-e-c-d-e* eta *c-d-c-c-d-c*. Denboraren poderioz beste aldaerak agertu ziren, *c-d-c-d-c-d* adibidez.
* Okzitanierazko literaturan *a-b-a-b, a-b-a-b, c-d-c-d-c-d* du egitura eta Paolo Lanfranchi da Pistoia koblakariak jada 1284an erabili zuen.
* Gaztelaniazko literaturan *a-b-b-a, a-b-b-a* hasi ondoren hiru aldaera klasiko ditu: *c-d-e-c-d-e*, *c-d-e-d-c-e* eta *c-d-c-d-c-d*.
* Portugalgo literaturan *a-b-b-a, a-b-b-a, c-d-c, d-c-d*
* Frantsesezko literaturan, italierazko sonetoa da tradizionala baina bere aldaerak ere badituzte, adibidez: *françoiseses* sonetoa *a-b-b-a, a-b-b-a-c-d-c-e-d-e* du egitura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
FC Lausanne-Sport

**FC Lausanne-Sport** (izen osoa *Football Club Lausanne-Sport*) Suitzako Lausana hiriko futbol taldea da. Kirol elkartea 1860an sortu bazen ere futbolaren atala 1896koa da. Suitzako 7 Liga eta 9 Kopa lortu ditu bere historian zehar.

## Palmaresa 
### Suitzan: 16 
* Suitzako Super Liga (7): 1913, 1932, 1935, 1936, 1944, 1951, 1965
* Suitzako Kopa (9): 1935, 1939, 1944, 1950, 1962, 1964, 1981, 1998, 1999
* Suitzako Ligaren Kopa (0): finalista 1981ean.

## Euskal taldeen aurkako partidak 
Lausanne-Sportek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

## Kanpo estekak 
* Taldearen webgune ofiziala
Marruskadura koefiziente

**Marruskadura koefizienteak** (μ) indar higiarazlearen eta marruskaduraren arteko erlazioak zehazten ditu. Gainazal horizontalean dagoen gorputz bati gainazalari buruz elkarzuta den R indar normal batek eragiten dio; gorputza mugitzeko B indar horizontal batek eragiten badio, eskuin aldera adibidez, balio berdinekoa eta mugimenduaren kontrakoa den F marruskadura indar horizontalak eragingo dio ezkerraldera. B indar horren balioa gorputza higitzen den unea arte handitzen bada, F indarraren balioa ere handituko da. Fl indar hori msR da, ms marruskadura estatikoaren koefizientea delarik, indar higiarazlearen eta marruskaduraren arteko erlazioa alegia (ms=Fl/R); koefiziente horren balioa gainazal mota bakoitzaren araberakoa da. Gorputza lastertasun konstanteaz mugitzen hasten denean berri, F indarra ahulagoa bilakatzen da, mkR adierazpenaren balioa duen Fk izan arte; adierazpen horretan mk marruskadura zinetikoaren koefizientea da..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abittaga

**Abittaga** historiaurreko aztarnategia da, Amoroton dagoena. 1964an aita Barandiaranek induskatua, magdaleniar berantiarreko eta aziliar aldiko aztarnak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urratxa (leizea)

**Urratxa** edo **Lapurzulo** historiaurreko aztarnategia da, Orozkoko Zastegin dagoena. Gorbeian, Usotagieta mendiaren hegoaldeko magalean, kokaturik, aziliar aldiko aztarnak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anton Koba

**Anton Koba** historiaurreko aztarnategia da, Aizkorriko mendilerroan, Aitzabal mendian, dagoena.

1980ko hamarkadan topaturik, Angel Armendaritzek bertan indusketa lanak egin zituen, Kalkolito, Brontze Aroko eta aziliar aztarnak topatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pikandita

**Pikandita** historiaurreko aztarnategia da, Ataunen, Jentilbaratza mendian dagoena. 1965ean aita Barandiaranek topaturik, abaroleku moduan erabiltzen zuten. Aziliar, Kalkolito eta Brontze Aroko aztarnak ditu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montico de Txarratu

**Montico de Txarratu** Trebiñuko ekialdean, Albaita herrian dagoen aztarnategi arkeologikoa da.

1928an aita Barandiaranek topaturik, honek 1965 eta 1966 artean indusketa lanak egin zituen bertan. Epipaleolitoko eta Neolitoko aztarnak topatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alemaniar Arkeologia Institutua

**Alemaniar Arkeologia Institutua** () mundu osoko arkeologia ikerkuntza erakunde garrantzitsuenetako bat da, Alemaniako Kanpo Harrenanetarako Ministerioaren babespean dagoen zientzia erakundea ere badelarik. 1829an Erroman Otto Magnus von Stackelberg, Theodor Panofka eta August Kestnerrek *Instituto di corrispondenza archeologica* izenez sortu zuten, eta 1832tik aurrera egoitza nagusia Berlin hirian izan zuen, aldiz bulegoak beste hainbat hirietan ere baditu: Atenas, Erroma, Istanbul, Kairo, Damasko, Bagdad, Teheran eta Sana. Bere Erromatar-Germaniar Batzordeak (*Römisch-Germanische Kommission*), historiaurreko arkeologiari buruzko munduko liburutegi handienaz osatua zegoen, Frankfurt am Main hirian dagoelarik, Antzinaro Klasikoaren batzordea Munichen du, eta bere Kultur Ez-Europarren Arkeologia Batzordea Bonn hirian dago. 2008z geroztik erakunde honetako presidentea Hans-Joachim Gehrke da.

## Kanpo estekak
Kanpanoste Goikoa

**Kanpanoste Goikoa** historiaurreko aztarnategia da, Arraia-Maeztuko Birgaragoienen dagoena. Haitzuloa baino aterpe da eta Azazetako mendatearen hegoaldeko magalean dago. Epipaleolitoko eta Neolitoko aztarnak topatu dituzte bertan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Egilea: Alfonso Alday Ruiz (1998) *Kanpanoste goikoa - memorias de yacimientos alaveses*. Memorias yacimientos alaveses bilduma. Gasteiz : Arabako Foru Aldundia. ISBN: 978-84-7821-354-2 

## Kanpo estekak
Mauka (argipena)

**Mauka** hitzak esanahi zenbait ditu:

* **mauka** edo mahuka (azken hau Euskaltzaindiak hobesten duen forma), jantzietan besoak estaltzeko oihal-zatia;
* **mahuka**, hodi malgua;
* **mauka**, pagotxa, aukera ona;
* **mauka** edo *Mirabilis expansa*, Andeetako barazkia.

## Kanpo estekak
Mahuka

[thumb|200px|Mahuka motzeko [elastikoa.]]
**Mahuka** jantzi zatia da, beso osoa edo besoaren goiko aldea estaltzen duena.

## Mahuka motak 
Hauek dira ezagunenak:
* *Mahuka luzea*. Eskumuturreraino ailegatzen da.
* *Mahuka motza*. Ukondoraino ez da heltzen.
* *Mahuka hiru laurden *. Eskumuturreraino heldu gabe ukondoa edo gehiago estaltzen duena.
* *Mahuka lerdena*. Mahuka zabala, ez eskumuturrean ezta ere besoan itsasten ez dena.
* *Aingeruaren mahuka*. Emakumeen etxeko mantaletan asko zabaltzen direnak.
* *Mahuka galdua*. Jaken atzekaldetik zintzilik gelditzen zirenak. Ohikoak ziren nekazari munduan.
* *Raglan mahuka* edo *ranglan*. Ez da mozten besagainean eta leporaino heltzen da.

## Esapideak 
* *Mahuka*: Oso gauza merkea, pagotxa, aukera.
* *Mahuka zabala*: Beharkizun gutxikoa, laxoa izan.
* *Mahuka-hutsik*: Alkandoraren gainean jakarik edo beste jantzi mahukadunik ez eramatea.

## Ikus, halaber 
* Mahukatxoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brageta

[thumb|200px|[Kremailerazko **brageta**.]]

**Brageta** edo **zirritua** praka eta galtzontziloetako aurrealdean izaten den irekidura da, kremaileraz, botoiz edo horiek gabe, gizonezkoei pixa egitea erraztea helburu duena.

## Kanpo estekak
Hamarren (argipena)

**Hamarren** hitzak adiera zenbait ditu:

* Hamarrena, zenbaki hamartarren garapenean 10-1 bidertzen duen faktorea;( zati hamar)
* Hamarrena, historian zehar fededunen komunio bateko elizari ordaindutako zerga.

## Kanpo estekak
Kopepodo

**Kopepodoak** (izen zientifikoa: «Copepoda») itsasoan eta ur gezako ia edozein habitatetan bizi den krustazeo txikien talde bat dira. Espezie batzuk planktonikoak dira (itsasoko uretan igeri dabiltza), beste batzuk bentonikoak dira (ozeanoko hondoetan finko bizi dira) eta beste batzuk limno-lurtarrak dira, leku hezeetan biziz: padurak, hosto erorien azpian, ur-iturrietan, urtaroetan bakarrik sortzen diren putzu eta urmaeletan, goroldioen azpian, edo urez betetzen diren hainbat landareen artean. Lurpean ere bizi daitezke, kobazulo, sima edo antzekoetan. Kopepodoen barruan dauden animalia batzuk bioindikadoreak dira.

## Kanpo estekak
Suitzako futbol liga

**Suitzako Super liga** (*Raiffeisen Super League*) Suitzan jokatzen den den futbol txapelketa garrantzitsuena da. Zürich hiriko Grasshopper Club eta FC Basel taldeak dira garaipen gehien lortu dituztenak. Grasshopper-ek amateur garaiko beste zortzi ere baditu.

Gaur egungo liga, Superliga, 2003-04 denboraldian abiarazi zuten. 10 taldek hartzen dute parte eta launa partida jokatzen dute elkarren artean. Lehenengo bi taldeak Txapeldunen Ligako kanporaketetarako sailkatzen dira.

## Podiuma 
## Palmaresa 
### Amateur aroa (1897-1933) 
### Nationalliga (1933-2003) 
### Suitzako Superliga (2003- ) 
## Garaipenak 
Amateur aroa eta Profesional aroa batera.
### Taldeka 
### Hirika 
## Ikus, gainera 
* Suitzako futbol kopa

## Kanpo estekak 
*   Webgune ofiziala
Katilu

eskuinera|thumb|Zeramikazko katilua

**Katilua** zeramikazko edo beste gai batezko ontzia da, goporra baino handiagoa eta fraidekatilua baino txikiagoa, biribila eta kirtenik izaten ez duena, esnea eta antzeko edariak hartzeko erabiltzen dena.. Edari beroak hartzeko erabilia, beste edariekin ontzi informala da (edalontzi edo koparekin alderatuta).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kikara
* Ontzi

## Kanpo estekak
Katilu (mikologia)

**Katilua** (*Legaliana badia*) katilu baten edo arrautza azal baten tankera duten zenbait perretxiko askomizetoren izen arrunta da. Ez dira astaputzak bezala goitik erabat itxiak. Gehienak *Peziza* generoan sartzen dira, baina *aleuria* eta *otidea* generoetako batzuei ere katilu esaten zaie. Ezagunenak, *Peziza vesiculosa*, *P. badia*, *P. succosa*, *Otidea onotica* eta *Aleuria aurantia* dira. Zenbait autorek diote jateko ona dela, baina kalitate gastronomiko eskasekoa.

Sinonimoak: *Plicaria badia*, *Aleuria badia*, *Peziza badia*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 2 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran kaliz itxuran, gero irekita eta irregularki tolestua. Kanpoaldea furfurazeoa da, arre-gorrixka kolorekoa, barnealdean oliba antzeko kolorea da nagusi. Ez du hankarik.

**Etimologia:** *Peziza* terminoa, grekotik dator, oin txikiko onddoak izendatzen zituen "pezis" hitzetik. Badia epitetoa berriz latinetik dator, baxua, arrea, esan nahi duen "badius" hitzetik. Koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Peziza badioconfusa* delakoarekin nahas daiteke, honek itxura eta kolore oso antzekoak ditu, baina udaberrian hazten da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan. Baso hezeetan, bideen ertzetan, lur buztintsuetan.

### Banaketa eremua 
Onddo hauek Ipar Amerikan (Kanada, Alaska, AEB eta Mexiko), Europan eta Eurasia osoan zehar hedatuta daude, Errusia, Kaukaso eta Erdialdeko Asia barne (Kazakhstan, Turkmenistan, Uzbekistan, Tajikistan eta Kirgizistan). Gainera, Asiako ekialde eta hegoaldean (Himalaiako eremua, Hego Korea, Japonia, Txina eta Taiwan) eta Ozeanian (Australia eta Zeelanda Berria) ere aurkitzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mitropa Kopa

**Mitropa Kopa** Erdialdeko Europa jokatu zen futbol txapelketa izan zen, 1927an hasi eta 1992 arte iraun zuena. Europako Koparen aurrekaria kontsideratu izan da sarritan.

## Podiuma 
## Historia 
### Challenge Cup (1897-1911) 
1897an Austria-Hungariako Inperioko futbol txapelketa sortu zen. Talderik gehienak Viena, Budapest eta Pragakoak ziren eta *Challenge Cup* izenarekin 1911 arte jokatu zen. Vienako taldeak izan ziren arrakastatsuenak, 9 garaipen lortu zituzten. Ferencvárosi TC hungariarra izan zen vienarra ez zen talde garaile bakarra.

* **Garaipenak:**

### Lehenengo garaia: 1927-1939 
Lehen Mundu Gerrak Austria-Hungariako Inperioa desegin eta hainbat herrialde berri sortu ziren. 1920. hamarkadan herrialde bakoitzak bere liga profesionala eratu zuen eta aintzinako inperioko herrialdeen arteko txapelketa antolatzea erabaki zen. Hasiera batean Austria, Hungaria, Txekoslovakia eta Jugoslaviako taldeek hartu zuten parte, baina 1929an Italiako taldeek jugoslaviarren tokia hartu zuten.

Txapelketa horretan trebatu ondoren, herrialde bakoitzeko selekzioen mailak gora egin zuen eta horrek txapelketa bera nabarmen indartu zuen. Italiak bi Munduko Futbol Txapelketa irabazi zituen (1934 eta 1938), Lehenengo finalean Txekoslovakia aritu zen eta bigarrenean, Hungaria.

### Bigarren garaia: 1950-1982 
Bigarren Mundu Gerrak 11 urteko etena eragin zuen. 1951n *Zentropa Cup* izenarekin hasi zen berriz. 1958an *Donaupokal* izena hartu zuen ("Danubioko Kopa") eta Jugoslaviako taldeak berriz sartu ziren txapelketan. Ordurako Europa osoko txapelketa bat antolatzeko asmoa agertu zen eta horrela sortu zen Europako Kopa. 1960an 6 herrialdetako futbol selekzioen arteko txapelketa jokatu zen eta Hungariak irabazi zuen. Hurrengo urtean berriz ere kluben arteko txapelketa izatera itzuli zen baina ordutik aurrera Mitropa Koparen garrantzia nabarmen jaitsi zen, Europako Koparen mesedetan.

### Azken garaia: 1983-1992 
1980. hamarkadaren hasieran txapelketa anekdotiko bihurtu zen eta 1983tik aurrera herrialdeko bakoitzeko bigarren mailetako txapeldunen artean jokatu zen. 1992an azken ekitaldia izan zen eta FK Borac Banja Lukak irabazi zuen: finalean mila ikusle ere ez zeuden.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
### Taldeka 
### Herrialdeka 
* **Garai hartako herrialdeak:**

* **Gaur egungo herrialdeak:**

## Kanpo estekak
Inodo

Informatika alorrean, **inodo**a edo indize-nodoa Unix fitxategi-sistemetan, batez ere GNU/Linuxen, erabiltzen den datu-egitura bat da. Inodo bakoitzak fitxategi-sistemaren objektu baten (fitxategi, gailu-nodo, *socket*, *pipe*-ren...) informazioa edo metadatuak (baimenak, kokapena, datak...) gordetzen ditu. Inodoak ez ditu fitxategi-izena eta edukiak gordetzen.

Biltegiratze unitateetan fitxategiak, direktorioak eta esteka sinbolikoak zenbaki osoz osatutako inodoen bidez identifikatzen dira. Inodoaren egitura POSIX estandarren bidez osatzen da.

## Kanpo estekak
Berberetxo

**Berberetxo** edo **margola** (*Cardiidae*) bibalbioen familia bat da. 200 espezie baino gehiago ditu, gurean ezagunena berberetxo arrunta izanik. Jateko onak dira, nazioarteko sukaldaritzan askotan erabiliak.

## Generoak 
* *Acanthocardia*. J. E. Gray, 1851
* *Acrosterigma*. Dall, 1900
* *Adacna*. Eichwald, 1838
* *Afrocardium*. Tomlin, 1931
* *Americardia*. Stewart, 1930
* *Apiocardia*. Olsson, 1961
* *Bucardium*. J. E. Gray, 1853
* *Cardium*. Linnaeus, 1758
* *Cerastoderma*. Poli, 1795
* *Ciliatocardium*. Kafanov, 1974
* *Clinocardium*. Keen, 1936
* *Corculum*. Röding, 1798
* *Ctenocardia*. H. Adams & A. Adams, 1857
* *Dallocardia*. Stewart, 1930
* *Didacna*. Eichwald, 1838
* *Dinocardium*. Dall, 1900
* *Europicardium*. Popov, 1977
* *Fragum*. Röding, 1798
* *Freneixicardia*. Schneider, 2002
* *Frigidocardium*. Habe, 1951
* *Fulvia*. Gray, 1853
* *Goethemia*. Lambiotte, 1979
* *Hippopus*. Lamarck, 1799
* *Hypanis*. Ménétries, 1832
* *Keenocardium*. Kafanov, 1974
* *Laevicardium*. Swainson, 1840
* *Lophocardiium*. P. Fischer, 1887
* *Lyrocardium*. Meek, 1876
* *Lunulicardia*. Gray, 1853
* *Maoricardium*. Marwick, 1944
* *Microcardium*. Thiele, 1934
* *Microfragum*. Habe, 1951
* *Monodacna*. Eichwald, 1838
* *Nemocardium*. Meek, 1876
* *Papillicardium*. Sacco, 1899
* *Papyridea*. Swainson, 1840
* *Parvicardium*. Monterosato, 1884
* *Pratulum*. Iredale, 1924
* *Pseudofulvia*. Vidal & Kirkendale, 2007
* *Serripes*. Gould, 1841
* *Trachycardium*. Mörch, 1853
* *Tridacna*. Bruguière, 1797
* *Trifaricardium*. Kuroda & Habe, 1951
* *Trigoniocardia*. Dall, 1900
* *Vasticardium*. Iredale, 1927
* *Vepricardium*. Iredale, 1929

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Via Catalana

[thumb|300px|**Via Catalana** [giza kate|giza-katearen ibilbidea. 2013ko irailaren 11an Berrian argitaratutako infografia.]]

**Via Catalana**, euskaraz **Kataluniar Bidea**, 2013ko irailaren 11n, Diada egunean, independentziaren alde Katalunian osatu zen giza katea da, Assemblea Nacional Catalana erakundeak deitutakoa. Giza kateak 400 km inguru izan zituen eta La Jonqueratik Alcanarrera zabaldu zen, antzinako Via Augustari jarraituz. Toki horietatik Rossellora eta Castelloko probintziara ere zabaldu zen. Aurreko egunetan, mundu osoan giza katearen aldeko atxikimendu ekitaldiak egin ziren, baita Euskal Herrian ere.

## Iruditegia 

Irudi:Via_Catalana,_tram_765.jpg|Bartzelonako Colon paselekuan.
Irudi:Camp_Nou_-_Via_Catalana_-_abans_de_l'hora_P1200403.jpg|Camp Nou futbol zelaiaren inguruetan.
Irudi:Via_catalana_-_Tram_523_(Palafolls)_-_Hores_prèvies_-_1.jpg|Palafollsen.
Irudi:Via_Catalana_-_Tram_419.jpg|Badalonan.

## Ikus gainera 
* 2014ko Erabakitzeko Eskubidearen Aldeko Giza Katea (Euskal Herria)

## Kanpo estekak 
* Via Catalana
Berberetxo arrunt

**Berberetxo arrunta** edo **margola arrunta** (*Cerastoderma edule*) Cardiidae familiaren ur gaziko bibalbio espeziea da. Ekialdeko Ozeano Atlantikoaren kostaldeetan, Norvegiatik mendebaldeko Afrikaraino, oso ugaria da. Jateko ona, egosita edo gordinik jan daiteke. 

## Deskribapena 
Maskor biribila duen bibalbioa da, triangelu itxura hartzen duena. Txikiak izan ohi dira, 3'5-5 cm artekoak, baina badira 6 cm-ko tamaina hartzen dutenak ere. Maskorra zuri-horixka izan ohi da eta lerro ilunak azaltzen ditu. 22-28 sahiets erradial ditu eta lerro arantzatsu kontzentrikoek gurutzatzen dituzte sahiets horiek.

## Bizimodua 
Bibalbio guztiak bezala berberetxoa ere itsasoko ura iragaziz elikatzen da. Sifoi batekin hartzen du ura, bertan dauden partikulak harrapatzen ditu eta beste sifoi batetatik kanporatzen du.

Larba pelagikoak sortuz ugaltzen da. Bibalboen artean nahiko berezia da sexu bakarreko aleak izaten baitira berberetxoak. Urtean bi ugalketa sasoi izaten ditu, udaberrian eta udazkenean.

Sei urte bizitzera iritsi daiteke.

## Harraparitza 
Gizakia du harrapari nagusia baina ez bakarra. karramarroek, hainbat arrain zapalek eta hegazti limikolek ere jaten dute berberetxoa. Karramarro berdeak (*Carcinus maenas*) esate baterako 40 berberetxo jaten ditu batazbeste egunero. Berberetxo txikienak jaten dituenez haien populazioan eragin handia du.

Ihes egiteko mekanismo berezia du, salto egiteko gai baita. Oinarekin palanka eginez metro erdiko jauziak egiten ditu.

Ipar itsasoan berberetxo berdearekin (*Cerastoderma glaucum*) elkarbanatzen du habitata baina ez da hibridaziorik aurkitu, ziurrenik gametoak ez dira osagarriak izango.

## Erabilera 
Aurrehistoriako ehiztari-biltzaile komunitateentzat elikagai garrantzitsua izan zela erakusten dute leizeetan aurkituriko maskorrek eta hormetako irudiek. Neolito garaiko zeramikari ere  zeramika kardial esaten zaio, berberetxoen (*Cardiidae* familia) oskolekin egiten baitzitzaizkon apainketak.

Gaur egun ere asko harrapatzen da jateko eta akuikultura industria garrantzitsua sortu da berberetxoen inguruan.

Berberetxoaren maskorrarekin karea lortzeko industria ere aipatzekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matute (argipena)

**Matute** izenarekin honakoak adieraz daitezke

## Lekuak 
* **Matute**, Errioxako udalerria
* **Matute de Almazán**, Soriako probintziako herria
* **Vegas de Matute**, Segoviako udalerria
* **Villanueva de Matute**

## Pertsonak 
* Ana María Matute, idazlea
* Oskar Matute, Alternatibako politikaria eta EHBilduko parlamentarioa
Erregeen Andre Mariaren eliza

thumb|220px|Atari polikromatua.
**Erregeen Andre Mariaren eliza** () Guardiako (Araba) eliza bat da. Herriaren iparraldean kokaturik dago eta hegoaldean dagoen San Joan elizarekin batera hiribildua osatzen du.

1931n Espainiako Gobernuak kultura ondasun izendatu zuen.

## Historia 
Eliza XII. mendean eraikitzen hasi zen estilo erromanikoan, baina gaur egun ikusten diren egitura gehienak XIII eta XV mendeen artekoak dira, gotikoak beraz. XIV. mendean eliza hain famatu bihurtu duen ataria eraiki zen. XVI. mendean hiru absidek osatzen zuten atzealdea eraitsi zen eta pizkundeko itxurako sakristia eraiki zen.

Erretaula nagusia, XVII. mendekoa, Juan Baskardoren lana da.

## Arkitektura 
Hiru habearte dituen eliza da eta atzealde poligonala du, barrutik zirkulo erdia osatzen duena. Kontrahorma handiak ditu ertzetan. Elizaren egitura zaharrenak iparraldeko eta mendebaldeko aurpegietan agertzen diren hainbat elementu dira, hala nola XIII. mendeko ate gotikoa, gaur egun hormatua dagoena, eta erromaniko eta gotikoaren trantsizioan kokatzen diren hainbat leiho. Aurpegi honetan dagoen sarrera neorromaikoa 1954 urteko berriztatze lanetan egindakoa da.

Elizaren aurrean abadearen dorrea dago, gotiko estilokoa. Barruan garai eta jatorri desberdinetako kapitel erromaniko eta gotikoak ikus daitezke.

### Hegoaldeko ataria 
Eraikinaren barruan nabarmentzen XIV. mendearen amaieran eginiko harriz osatutako eliz atari gotiko berezia, zeinak XVII. mendeko polikromia duen.  Eliz atari hau kanpotik barrura sartzeko sarbidea izan zen, baina XVI. mendeko elizaren zabalkundeak espazio itxi baten barruan utzi, tenpluaren barruan kapera batean balego bezala.  Itxitura horrek klimatik babestu du ataria eta oso egoera onean kontserbatu dira polikromiak eta irudiak.

## Iruditegia 

Irudi:Laguardia - Santa Maria de los Reyes 09.jpg|Aurrealdea.
Irudi:Laguardia - Santa Maria de los Reyes 03.jpg|Atzealde poligonala.
Irudi:Laguardia - Torre Abacial 2.JPG|Abadearen dorrea.
Irudi:Detalle de la Virgen.jpg|Ama Birjina (ataria).
Irudi:07 Pòrtic de S. María de los Reyes, timpà.JPG|Tinpanoa (ataria).
Irudi:06 Pòrtic de S. María de los Reyes, apòstols.JPG|Apostoluak (ataria).
Irudi:El retablo mayor.jpg|Erretaula.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak
San Bizente eliza (Gasteiz)

**San Bizente eliza** Gasteizko eraikin erlijiosoa da, XV. mendean eraikia. Garai batean, hiria inguratzen zuen harresiaren jarraipena zen. Hirigune historikoan eraiki zuten azken eliza izan zen, eta San Bizenteko gotorleku zaharraren hormetatik atera zituzten harriez baliatu ziren.

1984an Espainiako Gobernuak kultura ondasun izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eliza Kolumnarioak Euskal Herrian

]

## Kanpo estekak
San Joan eliza (Agurain)

**San Joan eliza** Aguraingo eraikin erlijiosoa da, XV. mendean eraikia.

1984an Espainiako Gobernuak kultura ondasun izendatu zuen.

## Historia 
Hasiera batean gotorlekua izateko asmoarekin eraiki zuten baina1564an Agurainen izandako sute batek eliza erre zuenean eliza bihurtu zuten. XVII. mendean kanpai-horma bat eraiki zioten gurutzaduran eta ondoren kanpandorre barrokoa altxatu zuten. Koruan dagoen organoa XIX mendean eraiki zuen Juan Monturusek.

## Ezaugarriak 
Oinplano errektangularra dauka eta estilo gotikoan eraikita dago. Eliz ataria eraikinetik kanpora irtetzen da eta hiru arku ditu, erdikoa nabarmen handiena. Estilo barrokoan eraikita dago.

Barnealdean altuera desberdineko hiru habearte ditu eta girola zuzen bat ere bai. Erretaula nagusia XVII. mendekoa da. Mateo Zabalak hasi zuen 1646an eta Pedro Obrelek amaitu 1660an. Erretaula barroko klasizista da. Egileorko Ama Birjinaren XIV. mendeko irudi bat dago sakristian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gatzaga Buradongo harresiak

**Gatzaga Buradongo harresiak** Bastidako herri horretako eraikin militarra da. Egun etxeen atzealdeak daude bertan.

1984an Espainiako Gobernuak kultura ondasun izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glycine

***Glycine*** Fabaceae familiako lekale genero bat da. Espezie ezagunena soja da (*Glycine max*). Nahiz eta espezie gehienak Australian baino ez aurkitu, sojaren jatorria Asia Ekialdea da.

*Glycine* eta glizinak ez dira genero berekoak, azkenekoak *Wisteria* baitira.

## Espezieak 
### *Glycine* azpigeneroa 
* *Glycine albicans* Tindale & Craven
* *Glycine aphyonota*
* *Glycine arenaria* Tindale
* *Glycine argyrea* Tindale
* *Glycine canescens* F.J.Herm.
* *Glycine clandestina* J.C.Wendl.
* *Glycine curvata* Tindale
* *Glycine cyrtoloba* Tindale
* *Glycine falcata* Benth.
* *Glycine gracei* B.E.Pfeil & Craven
* *Glycine hirticaulis* Tindale & Craven
** *G. hirticaulis* subsp. *leptosa* B.E.Pfeil
* *Glycine lactovirens* Tindale & Craven
* *Glycine latifolia* (Benth.) C.Newell & Hymowitz
* *Glycine latrobeana* (Meissner) Benth.
* *Glycine microphylla* (Benth.) Tindale
* *Glycine montis-douglas* B.E.Pfeil & Craven
* *Glycine peratosa* B.E.Pfeil & Tindale
* *Glycine pescadrensis* Hayata
* *Glycine pindanica* Tindale & Craven
* *Glycine pullenii* B.E.Pfeil, Tindale & Craven
* *Glycine rubiginosa* Tindale & B.E.Pfeil
* *Glycine stenophita* B.E.Pfeil & Tindale
* *Glycine syndetika* B.E.Pfeil & Craven
* *Glycine tabacina* (Labill.) Benth.
* *Glycine tomentella* Hayata

### *Soja* azpigeneroa 
* *Glycine soja* Sieb. & Zucc.
* *Glycine max* (L.) Merr

## Kanpo estekak
Santa Maria eliza (Agurain)

**Santa Maria eliza** Aguraingo eraikin erlijiosoa da, eliza-gotorleku izan zena. Estilo gotiko berantiarrean egina da.

1984an Espainiako Gobernuak kultura ondasun izendatu zuen.

## Historia 
XV. mendearen bukaera aldera eraiki zuten aurretiko baseliza baten gainean eta Aguraingo harresien parte izan zen.  XVI mende hasieran ataria egin zuten eta XVII mendean sakristia. Sakristia handia da eta izkinan bakoi eder bat dauka. Kanpai-horma ere XVII mendekoa da. 1806an Manuel Antonio Carvajok egindako organoa ezarri zuten.

## Arkitektura 
Oinplano errektangularra eta hiru habearte ditu, erdikoa beste biak baino zabalagoa eta altuagoa da. Burualde poligonala dauka. Mendebaldeko fatxadan hiru kofradurako kanpai-horma barrokoa du.

## Koroa 
1530. hamarkadan eraiki zen koroa Aguraingo jaun Petri Lopez Aiarakoa komuneroaren porrota eta Karlos V.a enperadorearen garaipena ospatzeko. Borroka horri esker, Agurain hiriaren jabetza eskuratu zuen erregeak. Estilo platereskoa du.

Elizako koroa Euskal herriko lengoaia humanistaren lehenengotako adibide bat da eta Micaela J. Portilla-ren esanetan Arabako koro plateresko ederrena. Horregatik dauka Karlos enperadorearen armarri handia erdian. Hau egiteko 3.000 maravedi ordaindu zitzaizkion udaletxeari. Alboetan irudiz erabat apaindua ageri da eta eusten duen bobeda ere ikusgarria da.

Habearte nagusiaren hasieran kokaturik dago.

## Erretaula 
Lopez Larreakoaren Errenazimenduko maisulana da.
### Iruditegia 

Fitxategi:Santa Maria eliza albo sarrera.jpg|Mendebaldeko sarrera.
Fitxategi:Judutarren_pilotalekua.jpg|Elizaren hormek Aguraingo harresiekin bat egiten duten puntuari *Juduen Pilotalekua* esaten zaio.
Fitxategi:Salvatierra_-_Iglesia_Santa_Maria_31.JPG|Hegoaldeko sarrera, arkupean, elizaren sarrera nagusia gaur egunean.
Fitxategi:Salvatierra - Iglesia Santa Maria 09.jpg|Erretaula nagusia.
Fitxategi:Salvatierra - Iglesia Santa Maria 01.JPG|Koroa, platereskoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilio Aragón

**Emilio Aragón** hurrengo pertsonak izan daitezke:

* **Emilio Aragón Bermúdez** (1929-2012), ***Miliki***, espainiar pailazo, akordeoi-jotzaile eta abeslari.
* **Emilio Aragón Álvarez** (1959-), ***Milikito***, aurrekoaren semea, espainiar animatzaile, aktore, aurkezle, musikari, ekoizle eta enpresaria.
Bradley Cooper

**Bradley Charles Cooper** (1975ko urtarrilaren 5a, Philadelphia, Pensilvania) estatubatuar aktore, zinema zuzendari eta ekoizle bat da.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo loturak 
* Bradley Cooper aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Paddy Considine

'*Patrick George *Paddy* Considine*' (1973ko irailaren 5a, Burton upon Trent, Staffordshire) ingeles aktore, zinema zuzendari eta gidoilari bat da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Paddy Considine aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Dorothea Orem

**Dorothea Orem** (Baltimore, 1914ko uztailaren 15a – Savannah, 2007ko ekainaren 22a) erizaintzaren teorikoa izan zen, autozaintzaren defizitaren teoriaren garatzailea, erizainaren lana gizakiak bere burua zaintzeko duen beharrari erantzun moduan hartzen duena.
Virginia Henderson

**Virginia Avenel Henderson** (Kansas City, Missouri, 1897ko azaroaren 30a - Connecticut, 1996ko martxoaren 19a) estatubatuar erizaina izan zen, ospetsua erizaintzaren teoriari egindako ekarpenengatik. Bere esanetan, erizaintza *banakoa, gaixo nahiz sano, osasuna edo sendaketa eskuratu edo heriotza baketsua izateko helburuaren alde laguntzea da, hark horretarako indarra, nahia eta jakintza edukita egingo lukeen modu berean*.

## Biografia 
Henderson Zortzi anaia-arreben artean bosgarrena izan zen. Haurtzaroa Virginian pasatu zuen, baina geroago familia Washingtonera aldatu zen, bere aitak abokatu gisa lan egin ohi zuen eta. Lehenengo Mundu Guda amaitu eta gero Washington 21 urterekin erizaintza-ikasketak egiteari ekin zion Armadaren Erizaintzako Eskolan, besteei laguntzeko. 1921ean lizenziatu zen eta geroago New Yorken bisitatzen erizain gisa lan egin zuen. Berari irakaskuntza eta ikerketa oso interesgarria iruditzen zitzaizkionez masterra egin zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Virginia Hendersonen eredua
Juan Lizarralde "Altxerri"

**Juan Lizarralde Garate "Altxerri"** (Orio, 1934ko maiatzaren 12a - 2013ko uztailaren 7a) traineru estropadetako patroi ospetsuenetakoa izan zen, 10 aldiz irabazi baitzuen Kontxako Bandera.

## Kirol ibilbidea 
1954ean egin zuen debuta Orioko traineruarekin 20 urte zituela. Lehenengo bandera 1955ean eskuratu zuen Inaxio Sarasua patroi zuela eta berdin 1958an ere. 1960an Oriok ez zuen trainerurik atera eta Altxerrik Aginagaren izenean egin zuen arraun, oriotar dezentek bezala, eta bandera eskuratu zuten. 1964koa izan zuen arraunlari gisa lorturiko azken kontxako bandera.

1965ean Orio Arraunketa Elkartea sortu zen eta "aulki mugikorrari " ekin zion lehendabiziko urteetan. Altxerri anaiek marka bikainak egin zituzten lemazaingabeko bikoan eta 1967an estropada guztiak irabazi zituzten. Espainiako txapelketetan ezin izan ziren aritu herriko jaiak zirela eta. Urte hartan bertan trainerua atera zuen Oriok eta bigarren gelditu zen Kontxako Banderan zein Espainiako Txapelketan.

1970an traineruari serio ekitea erabaki zuen klubak. Patroirik ez zuen ordea eta Altxerri karisma handiko gizona izanik bera hautatu zuten aldi baterako patroi. Urte hartan baina, jokaturiko estropada guztiak irabazi zituzten eta aro berri bati hasiera eman zion Oriok, 1976 artean 5 Kontxa eta 5 Espainiako Txapelketa irabazi baitzituen, bai eta Kantaurialdeko estropada garrantzitsu ugari ere. Bereziki aipagarria da 1970an aurkariei abantailak emanez irabazitako estropada gogoangarria.

Azken Kontxako garaipena 1983an lortu zuen, polemika handi baten erdian izan bazen ere.

Bere kirol ibilbidea amaitzeko Mundakako entrenatzailea ere izan zen.

## Palmaresa 
* Kontxako Banderak (10): 1955, 1958, 1960, 1964, 1970, 1971, 1972, 1974, 1975 eta 1983.
* Espainiako Traineru Txapelketak (7): 1955, 1964, 1971, 1973, 1974, 1975 eta 1976.
* Espainiako Trainerilla Txapelketak (2): 1959 eta 1964.
* Espainiako Batel Txapelketak (1): 1960.
* Espainiako zortziko txapelketa (3): 1968, 1969 eta 1970.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Orio en el Remo, 75 años de historia*, Luis Azcue Aldaz

## Ikus, gainera 
* Orio Arraunketa Elkartea
* Kontxako Bandera

## Kanpo loturak 
*  Juan Lizarralde "Altxerri"ren garaipenen koadroa eta argazkiak.
*  "La última Concha de Altxerri", Jokin Amilibiak 1983ko Kontxa nola bizi izan zuen kontatzen du.
Wolverine

**Wolverine** Marvel Comics argitaletxeko superheroia da, X-Men taldeko kidea. Pertsonaia, fikzioan, XIX. mendean jaio zen Kanadan, James Howlett izenarekin. Ondoren, Logan izenarekin ere ezaguna egin zen. Denboraren poderioz, pertsonaiak istorioa eta ezaugarri propioak garatu zituen.

Izatez, basa sena du. Barneko hezurdura *Adamantium* izeneko gaiaz estalia du eta atzapar bilkorrak erakusten ditu; bere burua berehala sendatzeko ahalmena ere badu. Ahalmen horri, hain zuzen, zor dio ikaragarrizko bizitza-luzera.

Lehenengo aldiz 1974 urtean azaldu zen komikian, *The Incredible Hulk*#180 argitaratzean. Sortzaileak Len Wein eta Herb Trinble komikileak izan ziren. John Romita Sr-ek ere parte hartu zuen sorrera horretan. 1975 urtean X-Men talde kide gisa azaldu zen, Charles Xavierrek bildutako mutanteen artean. Ondoren, Jean Grey Institutua abiatuta, hango mutante berrien irakasle eta zurtoina gisa ikusiko dugu. X-Men Taldeko gidoiak Chirs Claremont gidoilariak eta John Byrne komikilariak elkar lanean egiterakoan, gero eta nabarmenagoa izan zen Wolverine pertsonaiaren arrakasta. Azkenean, 1982 urtean hasi zen serie propioa argitaratzen bere izenarekin.

Gidoilari eta marrazkilari ezberdinek pertsonaiaren bertsio propioak egin dituzte. Besteak beste, gidoilarien artean, Peter David, Archie Goodwin, Larry Hama eta Mark Millar ditugu. Marrazkilarien artean, bestalde, John Buscema, John Byrne, Marc Silvestri, Adam Kubert edo John Romita Jr.

Komikiez gain, pertsonaiak ibilbidea luzea egin du, moldaketa zinematografikoak eta bideo-jokoak egin baitira komikian oinarrituta.

## Kanpo estekak 
* Wolveerine Marvelwikin
Carasta

**Carasta** Arabako mendia da, Erriberagoitiko Caicedo Sopeña herriaren hego-ekialdean dagoena.

Baia ibaiaren eskuinaldean dago, Ebro ibaiaren adarra, Arabako udalerri horren hegoaldean. Muga egiten du iparraldean Caicedo Sopeñarekin, hegoaldean San Migelekin eta ekialdean Hereñarekin.

Mendiaren hegoaldean izen bereko herri hustua dago eta bestalde, erromatar kanpamendu  bat izan zitekeenaren eta beste garitako hondarrak. Jada Brontze Aroko amaieran eta Burdin Aroan zehar kastroak biztanleak izan zituen. 

## Ikus, gainera 
* Carastako herri hustua eta aztarnategia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Solstizio

thumb|Neguko solstizioaren eskema Ipar Hemisferioan
**Solstizioa** (; etimoa: '''', «eguzki geldia») ekliptikaren gainean itxuraz duen mugimenduan, eguzkia ekuatoretik urrunen dagoen aldia da; orduan du eguzkiak ekuatorekiko deklinaziorik (angelu) handiena edo txikiena. Udako solstizioari (+23º 27’) handiena dagokio, eta neguko solstizioari (−23º 27’), txikiena.

Urtero bitan gertatzen da: Ipar hemisferioan udakoa ekainaren 20 edo 21ean eta negukoa abenduaren 21 edo 22an. Hego hemisferioan alderantziz da.

Europan, jada Antzinarotik honaino, erritu asko ospatu dira solstizioekin loturikoak: ekainean, Donibane jaia eta abenduan, Eguberria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ekinokzio

## Kanpo estekak
Criminal Minds

**Criminal Minds** () AEBtako telesaila bat da. 2005eko irailaren 22an estreinekoz CBS katean aireratu zen. FBI-ren Jokaera Analisiaren Unitatearen kideen lana erakusten du. Kriminologiaren adar desberdinetako taldea da, analisi psikologiko eta kriminologikoak kriminalei egiten aritzen dena bere harrapaketa errazteko.

2013ko maiatzaren 9an, CBS-ak Adimen Kriminalak berritu zuen bederatzigarren denboraldirako, 2014ko martxoaren 13an hamargarren baterako eta 2015eko maiatzaren 11an beste bi gehiagorentzat.

The Mark Gordon Company-ek programa produzitzen du, CBS Television Studios eta ABC Studios-ekin batera.

## Argumentua 
Virginiako Quantico hiriko Jokaeraren Analisi Unitatea FBIren saila bat da.

Telesailak unitate horretako profilatzaile kriminalen nondik norakoak jarraitzen ditu, honen buru lehenbiziko denboraldietan Jason Gideon (Mandy Patinkin) eta gainontzekoetan Aaron Hotchner (Thomas Gibson) delarik. Profilatzaile hauek AEBetan barna mugitu ohi dira (noizbait baita beste herrialde batzuetan ere), tokian tokiko polizia aholkatu eta serieko hiltzaileak atzeman asmoz. Unitatea osatzen duen agente bakoitzak bere berezko nortasuna edo izaera du, denok elkarlanean aritzen direlarik.

Lehenengo denboraldirako, Gideon, Hotchner, Derek Morgan (Shemar Moore), Spencer Reid (Matthew Gray Gubler), Noelle "Elle" Greenaway (Lola Glaudini), Jennifer Jareau (A.J. Cook) eta Penelope García-k (Kirsten Vangsness) osatzen dute taldea.

Bigarren denboraldian, Emily Prentiss (Paget Brewster) agenteak Greenaway ordezkatzen du. David Rossi (Joe Mantegna) hirugarren denboraldian sartzen da, Patinkin honetan ateratzeari uko egiten diolako.

Laugarrenean, Jordan Todd (Meta Golding) pertsonaia errepikari bezala sartzen da, A.J ordezkatzeko haurdun zegoen bitartean.

## Pertsonaiak 
: Pertsonaia nagusia.
: Ohiko pertsonaia.
: Denboraldi horretan ez zuen parterik hartu.

## Kanpo estekak 
* Criminal Minds telesailaren orrialdea CBSren webgunean
Misto (argipena)

**Misto** hitza mota desberdineko elementuez osaturiko multzoa izendatzeko erabiltzen da. Erabilera anitz ditu:

* baso mistoa, baso epela ere deitua, hosto-erorkor eta koniferaz osaturiko basoa;
* ezkontza mistoa, erlijio desberdineko pertsonen artean egiten dena;
* hezkuntza mistoa, neskak eta mutilak ikasgela berean elkartzen dituena;
* alarde mistoa, Euskal Herriko zenbait herritan gizonek eta emakumeek batera berdintasunez ospatzen dena.

## Kanpo estekak
Marjory Gordon

**Marjory Gordon** (1931ko azaroaren 10a - Boston, Massachusetts, 2015eko apirilaren 29a) erizaintzaren teoriko estatubatuarra izan zen, Gordonen patroi funtzionalen teoriaren garatzailea, gaixo baten egoeraren ebaluazio eta diagnostikoa egiteko gaixoari buruzko galdera multzo zabal bat planteatzen duena, bereziki bere eguneroko bizimoduari eta elikadurari buruz.
Erizaintzaren historia

**Erizaintzaren historian** hainbar aro bereiz daitezke, etxeko eginbeharra izatetik egungo jarduera profesionala izatera. Antzinateko erizaintzaz informazio gutxi jaso da, medikuntza eta medikuak baitziren osasunaren eta gaixotasunen arloan garaiko kronikak betetzen zituztenak; horregatik, garai hartan erizaintza etxeetan garatzen zen jarduera dela baiezta daiteke, emakumeak betetzen zituen beste zereginetako bat. Antzinako Erroman garatu zen erzaintza jarduera bereizi eta garrantzitsu moduan; hain zuzen, kristautasunaren zabalkuntzarekin batera, gaixoen laguntza eta zaintza eginbehar erlijioso eta moraltzat hartzen da, gaixoaren jatorria kontuan hartu gabe eta kontsolamendua. Halaber, Erdi Aroan gaixoak zaintzeko ordena erljiosoak sortzen dira. Erizaintzaren izaera erljioso eta morala XIX. mendera arte luzatzen da, Florence Nightingale erizainak labidearen autonomia aldarrikatzen duenean.

## Kanpo estekak
Matatiele

**Matatiele** Hegoafrikako Lurmutur Ekialdea probintziako ipar-mendebaldean dagoen herri bat da. Drakensberg mendikatearen hego-mendebaldeko ertzean kokatua dago, KwaZulu-Natal probintziatik gertu eta Lesothoko mugatik 20 kilometrotara. Eskualdeko herririk garrantsitzuena, esnegintza eta merkataritza gune bilakatu da.

Matatiele bertako eta inguruko biztanleak Transkei iparraldeko jende gehientsuenaren moduan elebidunak dira Xhosa eta Sotho hizkuntzetan. Gutxi batzuek Phuthi hizkuntza erabiltzen dute famili giroan, batez ere Tsitsong eta Tšepisong-eko biztanleak. Orokorrean ingelesez komunikatzeko gai da gendea.

Inguruko mendietako haibat harroketan Harri aroko lehen biztaleek eginiko artelanak topa daitezke. 1861 urte inguruan Griqua talde heterogeneoko partaide batzuk Adam Kok III beraien liderrari jarraituz Drakensberg mendikatea gurutzatu zuten Philippolis-etik inguru hauetaraino (batez ere Kokstad hiria bilakatuko zen gunea), bertan geratzea erabakiz. Matatiele ganadu lapurreta eta arma salerosketa gune bilakatu zen 1874. urtean Cape Mounted Riflemen armadak ingurua kontrolpean izan zuen arte. Udalerri izaera 1904ean jaso zuen.

## Kanpo estekak
Hradec Králové eskualdea

**Hradec Králové** (txekieraz: *Královéhradecký kraj*; alemanez: *Königgrätzer Region*) Txekiar Errepublikako ipar-ekialdean, Bohemia eskualde historikoan, dagoen eskualde administratiboa (txekieraz: *kraj*) da. 4.758&nbsp;km²ko azalera du eta 2012an 553.856 biztanle zituen. Zentro administratiboa Hradec Králové hiria da.

## Hiri nagusiak 
* Hradec Králové
* Trutnov
* Náchod
* Jičín
* Dvůr Králové nad Labem
* Vrchlabí
* Jaroměř
* Rychnov nad Kněžnou
* Nové Město nad Metují

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
S.W.A.T. (telesaila)

***S. W. A. T.*** (1975-1976) AEBtako ABC katean aireratu zen telesaila bat izan zen.

## Argumentua 
Telesailak Los Angeles hirian jardun ohi duen SWAT taldeko (Special Weapons and Tactics: Armas eta Taktika Bereziak) polizia talde baten abentura eta misioak azaltzen ditu. Telesailak garai hartako beste polizia telesailen ezaugarriak zituen, bertan Harrelson eta bere gizonek bakarrik konpondu zezaketen arazo edota larrialdi egoera bat planteatu ohi zen.

## Musika 
Barry DeVorzon musikagileak telesaila honetarako konposatu zuen soinu banda erakargarria garai hartan aski ospetsua egin zen, handik hogeita hamar urtera telesailaren Hollywoodeko zinemarako egokitzapen filma bat egin zenean berreskuratu eta berriz ere oso entzuna izan zelarik.

## Pertsonaiak 
* Dan Hondo Harrelson tenientea: Steve Forrest †
* David Kay sarjentua: Rod Perry
* Jim Street ofiziala: Robert Urich †
* Dominic Luca ofiziala: Mark Shera
* T. J. McCabe ofiziala: James Coleman

## Zinema 
* *S.W.A.T.* (2003)

## Kanpo estekak 
* S.W.A.T. telesailaren IMDBko fitxa irakurgai
Beverly Hills, 90210

**Beverly Hills, 90210** AEBtako nerabeentzako telesail ospetsu bat izan zen.

Telesailak mundu mailan izugarrizko arrakasta izan zuen, eta nahi eta auzo aberats bateko nerabeen istorioa izan, berehala herrialde askotako nerabe belaunaldi ugariren erreferente ere bilakatu, bai eta 1990eko hamarkadako ikur ere. Gainera, protagonistak oso ospetsu bilakatu ziren: Jason Priestley, Shannen Doherty, Jennie Garth, Ian Ziering, Gabrielle Carteris, Luke Perry, Brian Austin Green eta Tori Spelling. 90210 zenbakiak auzo honetako posta barruti kodea adierazten du.

Melrose Place (1992-1999) izeneko jarraipen telesail bat ere izan zuen.

## Argumentua 
Kaliforniako Los Angeles hiriko Beverly Hills auzo aberatsean girotua zegoen, bertako institutu pribatu batetako nerabe talde baten nondik-norakoak azaltzen zituelarik. Haien dirua eta bizimodu lasaia kenduta, nerabe arruntek dituzten beste hainbat kezka, arazo eta zio agertu ohi zirelarik...

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* *Beverly Hills, 90210* telesailaren sarrera ikusgai. Youtube.com {{en}
* *Beverly Hills, 90210* telesailaren IMDBko fitxa irakurgai