Itsas milia

**Itsas milia**, edo **milia nautikoa**, neurri unitate bat da itsas eta aire nabigazioan erabiltzen dena luzera neurtzeko, 1.852,00 metroren baliokidea.

Batzuetan, *mi* laburdura erabili ohi da (*mile* ingelesaren lehen bi letrak), baina ohikoak dira *m* letra soila edo izen osoa erabiltzen da, *mile*. Erabilitako beste sinbolo batzuk dira M, NM, Nm, nm, mpk, mn eta nmi.
ezkerrera|thumb|Itsas miliaren definizioa.
Itsas milia duela mende batzuk hasi zen erabiltzen nabigazioan, herrialdearen arabera definizio desberdinekin. Nazioarteko itsas milia *First International Extremary Hydrographic Conference* erakundeak definitu zuen, Monakon, 1929an, 1.852 metro zehatz-mehatz. Lehen, definizioak desberdinak ziren, eta 1929tik aurrera denbora behar izan zen, Sobietar Batasunak, Ameriketako Estatu Batuek eta Erresuma Batuak nazioarteko arau berria onar zezaten.

## Erabilerak 
Itsas milia munduko nabigatzaile guztiek erabiltzen dute, baita sistema metrikora ohituta daudenek ere. Itsasontzien abiadura unitatea, korapiloa edo itsas milia bat orduko, horretatik eratorria da, eta 1,852 km/h edo 0,514 m/s da. Meridianoek luzera bera dute, eta denak poloetan ebakitzen dira; paraleloak, berriz, ez dira inon ebakitzen, eta luzera txikitzen doa, ekuatoreko balio maximotik, zero den poloetara. Ekuatorean, longitudeko 1° batek 60,11 mi (111,323 km) hartzen ditu, 80° latitudean soilik 10,47 mi (19,390 km) eta poloetan (90° latitudean) 0 mi. Meridianoen graduak ere ez dira konstanteak, Lurra poloetan lauago baita. Hala ere, aldaketa txikiagoa da, ekuatorean gradu bat 59,72 mi-ren baliokidea da (110,6 km) eta 60,31 mi-rena (111,7 km) poloetatik gertu (0,59 mi edo 1,1 km-ko aldea).
[thumb|Espainiako [Ekonomia-eremu esklusibo|eremu ekonomiko esklusiboa.]]
Lurralde urak, edo herrialde baten jurisdikzioko itsasoa, itsasertzaren ondoan dagoen itsas lerroa da, zeinaren gainean burujabe den herrialdea bera. Gaur egun, itsasertzetik 12 mi hartzen du. Ekonomia eremu esklusiboa edo ondare itsasoa itsas eremu zabalago bat da, non itsasertzeko estatuak baliabideak esploratzeko eta erabiltzeko eskubideak baititu. Jurisdikziopeko itsasoaren kanpoaldeko mugatik 200 mi-ra hedatzen da.

Hona hemen portuen arteko distantzia batzuk: A Coruña–Bilbo 255 mi, Lisboa–Bilbo 582 mi, Algeciras–Bilbo 870 mi, Gibraltar–Pasaia 918 mi, Donostia–Huelva 833 mi, Pasaia–Bartzelona 1.433 mi; Bermeo–Palamós 1.440 mi; Lisboa–New York 2.935 mi, Tokio–San Francisco 4.474 mi, San Francisco–Sydney 6.442 mi.

### Bi punturen arteko distantziaren kalkulua, posiziotik abiatuta 
[thumb|A eta B puntuen arteko distantzia kalkulatu nahi da. Zirkulu horia ekuatorea da eta P puntua [Iparburua|ipar polo geografikoa.]]
Bi punturen koordenatu geografikoak kontuan hartuta, Lurraren gainazal esferikoan bereizten dituen distantzia kalkula daiteke, trigonometria esferikoaren kalkulu baten bidez. Adibidez, Favàritxeko lurmuturraren (Menorca) eta Creuseko lurmuturraren (Girona) artean.

Bessel-en formula aplikatuz, A eta B puntuetatik pasatzen diren eta P ipar poloan ebakitzen diren bi meridianoek osatutako y angelu esferikoa kalkula daiteke:\cos \gamma = \cos(47^\circ 41') \cdot \cos(50^\circ) + \sin (47^\circ 41') \cdot \sin(50^\circ) \cdot \cos (57') = 0,999  

Itsas milietan distantzia hau izanen da:

\overline{AB} = \arccos(0,999) = 2^\circ 25' = 145' = 145 \; mi 
[ezkerrera|thumb|Erromako Via Novako XXIX. milia-harria; Bracara Augusta ([Braga) eta Asturica Augusta (Astorga) lotzen zituen bideak.]]

## Historia 
[thumb|Andrea Benincasaren [Portulano|portulanoa (1508).]]

### Erromatar milia 
«Milla» hitza latinezko *mīlle*-tik dator, «mila» esan nahi duena, eta, zehatzago esanda, milia erromatarretik (*mīlle passuum*); Antzinako Erromaren luzera neurri bat, bost oineko mila urratsen baliokidea, eta, beraz, bost mila oinen baliokidea (1.479,5 m). Zortzi estadio grekoren baliokidea zen (estadio batek 185 metro inguru neurtzen zituen). Izen arruntena *mīlle passuum* zen, baina batzuetan «*passuum*» isildu egiten zen.

### Mediterraneoko beste milia batzuk 
[thumb|Paraleloak gradutan zatitzea [Pierre Foncin|Pierre Foncinen *La deuxième année de géographie* liburuan (1882).]]
Mediterraneo itsasoan ezarritako itsas milia luzeena *milia mediterraneoa* deitutakoa da, 1.230 m egiten duena, hau da, milia erromatarraren 5/6. Erdi Aroko portulanoetan erabili zen. XV. mendean, espainiar legoa ere asko erabili izan zen itsasoan, Lurraren zirkuluaren luzera graduaren bider  17½ baten baliokidea (1° = L/360, L izanik Lurraren zirkuluaren luzera). Litekeena da Erdi Aroko Italiako mapetan Ozeano Atlantikoko kostaldeak milia erromatarraren magnitude bereko milia batekin neurtuak izatea. Aurkikuntza handien garaian, badirudi erabilera orokorrekoa zela. Kristobal Kolonek egindako erregistroek (1436/1451–1506) erakusten dute milia hau erabili zuela. Gradu bat 56⅔ milia erromatarren baliokidea zen (84 km inguru, egungo balioa baino %&nbsp;32 gutxiago). Milia erromatarrak Mediterraneoan erabiltzen jarraitu zuen ia XVIII. mendearen amaiera arte, eta aldi horretan hasi zen graduan 75 kontatzen.
[thumb|[Espainia|Espainiako eta Portugalgo interesen eta Ekialdeko Indietako interesen arteko mugatze lerroa adierazten duen mapa, Moluka, Filipina eta Mariana artxipelagoekin (c. 1575 ).]]

### Espainiar, frantses eta britainiar miliak 
XV. mendearen hasieratik, itsasoan distantziak neurtzeko zenbait neurritako miliak erabili izan ziren: 1 230 m, 1.500 m eta 1.850 m inguru. Horiez gain, hiru itsas milia handiago erabiltzen ziren, azken bi milia txikiei lotuta zeudenak erlazio finko baten bidez: Espainiako itsas legoa 4 x 1.480 m-koa zen, horietatik 17½ bakoitza gradu baten baliokide, hori da, 105 km, nahiz eta, berez, 111 km den. Frantses *lieu marin* eta *british sea league* britainiar neurrietan (3 x 1.500 m gutxi gorabehera), gradu bakoitzak 20 zituen, beraz 90 km. Milia herbeheretar-alemana 5.500 m ingurukoa zen, horietatik 15 gradu baten baliokide, beraz gradu bakoitza 82,5 km. Milia horiek guztiak graduaren neurketan oinarritzen ziren eta, Lurra uste baino handiagoa zela agerian geratu zenean, miliaren luzera aldatu egin behar izan zen. Milia herbeheretar-alemana 5.500 m-tik 7.400 m-ra aldatu zen; frantses milia 4.500 m-tik 5.500 m-ra.
[thumb|[Nicolaus Germanus|Nicolaus Germanusen  Asiako hamaikagarren mapa (1482). ]]

### 60 miliako gradua 
Kosmografoak XV. mendetik aurrera hasi ziren 60 milia erromatarreko gradua aintzat hartzen. Italiarrek milia hori etengabe erabili zuten Lurraren neurri gisa. Ptolomeoren *Geographia*ren edizio batean, Ulmen 1882an argitaratua, Hegoaldeko Asiako kartan ageri da 60 miliako gradua. Nicolaus Germanus kartografoak (c. 1420–c. 1490) marraztua zuen jada mapa Ptolomeoren edizio baterako, 1466an, eta oso litekeena da 60 miliako graduaren sortzailea izatea. Emaitza izan zen graduaren zatiketa eroso bat, milia osoetan egina. Horrela jaio zen, inor konturatu gabe, minutu bateko arku milia (gradu bat 60 arku minututan banatuta dago). Lurraren dimentsioei buruzko ziurgabetasun handia nagusitzen zen garai batean, ez zen arazo handirik izan onartzeko gradua 60 milia erromatarren baliokidea zela eta ez 62½rena (1.480 m inguru), ordura arte erabili izan zen gisan. Koskor hori Lurraren errotazioak sorrarazten du, ekuatorearen diametroa 43 km handiagoa  baita poloetan baino.

### Nazioarteko itsas milia 
Herrialde bakoitzak balio pixka bat desberdinak hartu zituen itsas miliarentzat, eta, azkenik, Nazioarteko Erakunde Hidrografikoak Monakon 1929ko apirilaren 9tik 20ra egindako *First International Extraordinary Hydrographic Conference* batzarrean definitu zuen nazioarteko itsas milia. Itsas milia bat meridianoko arkuko minutu baten luzera da, 1.852 m luze.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Milia
* Oina
* Legoa

## Kanpo estekak 
* Itsas nabigazioa: edukiak eta jarduerak