open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zitokina

**Zitokinak** (grezieratik, *cyto*: zelula eta *kinos*: higidura) zelulen funtzioak erregulatzen dituzten proteinak dira, immunitate-sistemaren zelula batzuek (linfozitoek, makrofagoek, monozitoek...) ekoitzitakoak. Zelulen arteko komunikazioa errazten dute zitokinek, hormona eta neurotransmisoreen antzera. Hormonen aldean, baina, zitokinak kontzentrazio txikiagoan daude odolean (infekzioa dagoenean haien kopurua handitu arren) eta zelula desberdinetatik sortzen dira (gehienbat immunitate-sistemaren zeluletatik, baina baita ehun konektiboaren zeluletatik ere), hormonak guruin espezifiko batek jariatzen dituen bitartean.

Eragile immunoerregulatzaileak dira zitokinak, eta hori da haien eginkizun nagusia, baina ez bakarra. Immunitate-sisteman parte hartzen duten zelulen arteko komunikazioa errazten dute, zelula horiek modu koordinatu batean lan egin dezaten. Horrez gain, beste funtzio fisiologikoak ere kontrolatzen dituzte: zelulen heltze-prozesua, hantura eta erantzun immunea, sukarra, ehunen konponketa, hematopoiesia, apoptosia, etab

Infekzio biriko batzuetan (gripea, COVID-19....) agertzen diren sintoma deserosoak (sukarra, mialgiak, buruko mina...) ez dira birusek sortuak, infekzioaren ondorioz aktibatzen diren zitokinek baizik 

Linfozitoek jariaturiko zitokinei linfokina deritze, eta makrofagoek jariatutakoei monozinak.

## Zitokina-motak 
Haien jardueraren arabera horrela sailkatzen dira zitokinak:
* autokrinak: jariatzen dituen zelularen gain eragina dutenean
* parakrinak: aldameneko zelulen gain eragina dutenean
* endokrinak: odolaren bitartez gorputzaren beste ataletara iristen direnean, eta urrutiko ehunen gain eragina dutenean.

Zitokina mota askori interleukina (IL) deritze, leukozitoen arteko eragin-trukeez arduratzen direlako; 30 interleukina inguru ezagutzen dira. T eta B linfozitoak dira interleukina askoren xede-zelulak. Beste zitokina batzuek, aldiz, immunitate-sistemakoak ez diren zelulei eragiten diete (interferoi batzuek eta tumoreen nekrosi-faktoreek, esaterako).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pelahustán

**Pelahustán** Toledoko udalerria da, Sierra de San Vicente eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 381 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Toledoko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko webgunea.
Torrijos

**Torrijos** Toledoko udalerria da, Comarca de Torrijos eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 13.117 biztanle zituen.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:rgb(0.96,0.88,0.98)
  id:darkgrey  value:rgb(1,0.60,0.58)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.63,0.65,0.30)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:15000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar: 1900 text: 1900
  bar: 1910 text: 1910
  bar: 1920 text: 1920
  bar: 1930 text: 1930
  bar: 1940 text: 1940
  bar: 1950 text: 1950
  bar: 1960 text: 1960
  bar: 1970 text: 1970
  bar: 1981 text: 1981
  bar: 1991 text: 1991
  bar: 2000 text: 2000
  bar: 2010 text: 2010

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar: 1900 from:2923 till: 0
  bar: 1910 from:3524 till: 0
  bar: 1920 from:3666 till: 0
  bar: 1930 from:4059 till: 0
  bar: 1940 from:3875 till: 0
  bar: 1950 from:4432 till: 0
  bar: 1960 from:5163 till: 0
  bar: 1970 from:6362 till: 0
  bar: 1981 from:7994 till: 0
  bar: 1991 from:9522 till: 0
  bar: 2000 from:10042 till: 0
  bar: 2010 from:13374 till: 0

PlotData=

  bar: 1900 at: 2923 fontsize:S text: 2.923 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 3524 fontsize:S text: 3.524 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 3666 fontsize:S text: 3.666 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 4059 fontsize:S text: 4.059 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 3875 fontsize:S text: 3.875 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 4432 fontsize:S text: 4.432 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 5163 fontsize:S text: 5.163 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 6362 fontsize:S text: 6.362 shift:(0,5)
  bar: 1981 at: 7994 fontsize:S text: 7.994 shift:(0,5)
  bar: 1991 at: 9522 fontsize:S text: 9.522 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 10041 fontsize:S text: 10.041 shift:(0,5)
  bar: 2010 at: 13374 fontsize:S text: 13.374 shift:(0,5)

## Ikus, gainera 
* Toledoko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Villaluenga de la Sagra

**Villaluenga de la Sagra** Toledoko udalerria da, La Sagra eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.887 biztanle zituen.

Lafargek porlan lantegia du herrian; 2016 haseran 78 langile zituen.

## Ikus, gainera 
* Toledoko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Villacañas

**Villacañas** Toledoko udalerria da, La Mancha eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 10.645 biztanle zituen.

## Siloak 
XVIII. mendeko zailtasun ekonomikoak zirela eta, bikote askok etxea eraiki beharrean 420 bat metro karratuko lur saila erosi eta etxebizitzak lurrazpian industu behar izan zuten. 1836. urteko Mendizabalen desamortizazioaren ondorioz, burgesiak erositako lur berriak lantzen dituen alokazer edo jornaleroa agertu zen. Etxebizitza hauei "silo" deitu zaie. Villacañas herriko siloak interes historikodun multzo deklaratu dituzte, Europako multzo arkitektoniko bakana osatzen dutelarik.

### Siloaren ezaugarriak 
Etxebizitza kareaz egiten zuten. Bazuen sukaldea, jangela, logelak eta batzuetan baita ganbara, abeltegia eta oilategia ere. Leiho bertikal batzuen bitartez eguzki argia etxean sartzen zen eta usainak edo gasak irteten ziren. Leiho hauei "lumbreras" deritzaie. Karezko paretak zuriz margotzen zituzten, etxeari itxura argitsuagoa emanez.

## Ikus, gainera 
* Silo

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
*  Siloaren museo etnografikoa. Villacañas
The Philadelphia Story

***The Philadelphia Story*** (eusk. “Philadelphiako istorioa”) 1940ko George Cukor zinema zuzendariaren komedia erromantikoa da, Philip Barryren izen bereko antzerki-obran oinarritzen dena.

## Argumentua 
Goi-mailako emakume bati buruzko historia da berriz ezkonduko dena. Film honek 1940ko hamarkadako Ipar Amerikako burgesiaren konbentzionalismoak eta itxurakeria aztertzen ditu hiru pertsonaia nagusien arteko egoera barregarrien bidez.

Istorio osoa 24 ordutan gertatzen da 1939 urtean, Filadelfiako jauretxe batean (Pennsylvania, AEB). Han bertan, Tracy Lord (Katharine Hepburn) bizi da, hirian oso ezaguna den familia aberats baten alaba da eta C.K. Dexter Havenenengandik (Cary Grant) dibortziatua dago. Oso izaera zaila eta harroa dauka. George Kittredgerekin (Jon Howard) ezkontzear dago, oso gizon aspergarria eta motela dena. ezkontza baino bi egun lehenago, senar ohia eta bi kazetari ospetsu, Macauley Connor (James Stewart) eta Elizabeth Imbrie (Ruth Hussey), Tracyren etxean agertzen dira, Dexterrek ezkontzara gonbidatuak.

Pelikulako lehen eszenak Tracyren lehenengo ezkontzaren amaiera erakusten du, Tracyk Dexterren golf makila apurtzen duenean eta honek, haserretuta, Tracy lurrera botatzen duenean. Eszena honek pelikula zertan oinarritzen den erakusten digu, hau da, Tracyren izaera gobernaezina eta Dexterren mendekurako gogoa.

Bat-batean Tracyk ustekabeko erabakiari aurre egin behar dio, maiteminduta egon gabe bere senargaiarekin ezkontzea edo bere senar ohiarekin itzultzea. Baina egia esan, Tracyren arazoa beste bat da: helduago eta toleranteagoa izatea edo beti berdin izatea . Hau guztia lortzea, oso zaila da denbora faltagatik eta berak dituen aurreiritziengatik.

## Aktoreak 
[thumb|ezkerrera|290px|[Cary Grant, Katharine Hepburn, James Stewart eta Ruth Hussey trailerraren fotograma batean.]]
* Cary Grant: C.K. Dexter Haven
* Katharine Hepburn: Tracy Samantha Lord
* James Stewart: Macaulay "Mike" Connor
* Ruth Hussey: Elizabeth Imbrie
* John Howard: George Kittredge
* Roland Young: William Q. Tracy (Uncle Willie)
* John Halliday: Seth Lord
* Mary Nash: Margaret Lord
* Virginia Weidler: Dinah Lord
* Henry Daniell: Sidney Kidd
* Lionel Pape: Edward
* Rex Evans: Thomas
* David Clyde: Mac

## Kritika zinematografikoa 
Filmaren zuzendariak argumentu nagusia eta sekundarioa familia aberatsaren aitak neskatxa batekin daukan maitasun-afera, kazetariak argitaratzekotan daudenak- grazia eta kontu handiz garatzen ditu.

Filmaren gidoia, interpretazioak eta George Cukorren zuzendaritza aipagarriak dira. Beste aldetik, lan taldearen lan bikainak zortzi astetan pelikula filmatzeko aukera eman zuen pasarteak errepikatu gabe. Elkarrizketak polifonikoak, ironikoak eta bikainak dira J. L. Mankiewiczen egindakoari esker. Musika eta fotografia ere miragarriak dira.

Bere aktoreei esker, pelikula hau sei Oscarretarako proposatu zuten eta horietatik bi irabazi zituen: aktorerik onenarena -James Stewart-, eta gidoirik onenarena. Gaur egun komedia hau zine klasikotzat jotzen da.

Bukaerak, Tracy aldatzeko prest dagoela eta istorioren nondik norakoak aldarazi ditzakeela erakusten digu.

## Kanpo estekak
Townleyhalleko hilobi igarobidea

**Townleyhalleko hilobi igarobidea** Irlandako Loutheko konderriko Dowth arkeologia gunetik 2&nbsp;km-ra iparraldera dagoen hilobi-ganbera da. Hilobia neolitikoaren garaikoa da, baina abandonatua izan zen. Monumentua Brú na Bóinne arkeologia multzoaren zatia da, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuena.

Townleyhalleko lehen indusketak 1962an hasi zituen George Eoganek.

## Kanpo estekak 
* Irudiak
* Irudiak Knowth.com webgunean
Serieko zirkuitu

**Serieko zirkuitua** edo **serie-zirkuitua** gailuen (sorgailuak, erresistentziak, kondentsadoreak, etengailuak, etab.) borne eta terminalak sekuentzialki eta bata bestearen jarraian ezartzen diren konexio-konfigurazio bat da. Gailu baten irteera-terminala hurrengo gailuaren sarrera-terminalera konektatzen da.

Parekotasun hidrauliko bat jarraituz, ur-biltegi baten irteera beste ur-biltegi baten sarrera konektatu ezkero, bi ur-biltegi horiek seriean konektatuta daudela esan daiteke. Bateria elektriko bat seriean konektaturiko hainbat pila elektrikoz osaturik dago, hauen bidez behar den adina tentsio lor dadin.

Seriean konektaturiko gailuen arabera, balore totala edo balore baliokidea honako formulen bidez lor daiteke:

* Sorgailuak

* Erresistentziak

* Kondentsadoreak

* Etengailuak

:::

Gailu elektrikoen beste kokapen mota bat paralelo-zirkuitua litzateke. Honetan balore baliokideak serieko zirkuituko moduaren aurkako eran kalkulatzen dira.

## Ikus gainera 
* Paraleloko zirkuitu
* Zirkuitu elektriko
* Ohmen legea

## Kanpo estekak
San Millán de Yusoko monasterioa

**San Millán de Yusoko monasterioa** Errioxako Donemiliaga Kukulako udalerrian dagoen monasterioetako bat da. San Millán de Susoko monasterioarekin batera monumentu-multzo bat osatzen du 1997an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuena.

Susoko monasterioaren, Goiko monasterioaren, hedapena hizan zen Yusokoa, beheko monasterioa, Susokoa baino handiagoa eta berriagoa da. 
 
Monasterio hau Gartzea III.a Santxez Naiarakoak eraikitzea agindu zuen 1053 urtean, eta Susokoa VI. mendean hasi ziren eraikitzen.
 leiho batetik]]

## Irudiak 

Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 34.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 35.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 36.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 37.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 38.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa Flandriako eskolakoa.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa bolizko txartelak.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 10.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 41.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 40.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa kantulario 02.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 23.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 12.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 27.jpg|
Fitxategi:San Millán de Yusoko monasterioa 25.jpg|
Fitxategi:MALIZHAEZA Abendangu Arment Ehari Gazaheta Berroztegieta.png|Monasterioa gordetako kodex baten argazkia, non 1025. datarekin, besteak beste Gastehiz toponimoa dokumentatzen den.
Fitxategi:De ferro de Alava - Hasierako hitzak.png|Donemiliagako goldearen lehen hitzak. Becerro Galicanoaren pasartea.

## Ikus, gainera 
* Donemiliagako glosak.
* Donemiliagako goldea.
* San Millán de Susoko monasterioa.

## Kanpo estekak 
* Yusoko monasterioaren webgune ofiziala
* San Millán Fundazioaren webgunea

ezkerrera|thumb|300px|Barruko patioa
Sturmbock gotorlekua

**Sturmbock gotorlekua** Laponiako Gerran alemaniarrek eraiki eta erabilitako gotorlekua da. *Järämä* izeneko gunean dago, Kaaresuvanto Enontekiöko herritik 20 bat km-ra, eta 1997. urtetik, II. Mundu Gerran Enontekiö udalerriaren egoeraren berri ematen duen museo bat da .
## Kanpo estekak 
* Järämä  (dead link, not found in Archive.org)
* Järämä fortifications

## Iruditegia 

Fitxategi:SBS 11.JPG
Fitxategi:SBS 8.JPG
Fitxategi:SBS 4.JPG
Fitxategi:SBS 7.JPG

## Erreferentziak
San Millán de Susoko monasterioa

**San Millán de Susoko monasterioa** ("suso" hitzak gazteleraz *gora* edo *goi* esan nahi du, nahiz eta gaur egun ez den erabilia) Errioxako Donemiliaga Kukulako udalerrian kokatzen da, Cárdenas ibaiaren ezkerraldeko ertzean. Gerora eraiki zen eta beherago kokatua dagoen San Millán de Yusoko monasterioarekin batera monumentu-multzo bat osatzen du 1997an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuena.

728 metroko altitudean dago.

Monasterioa VI. mendean hasi ziren eraikitzen. 922. urtetik Naiarako erresumari eta Iruñeko Erresumari lotuta egon zela pentsatzeko dokumentazioa badago, beti ere muga-mugan, Gaztelako Erresumatik oso gertu. (Gaztelako Erresumako muga zaintzen zuen Pazuengos Gaztelua bost kilometro eskasera zegoen 1.251 metroko altitudean eta muga Ollora aldean).

XI. mendean nahikoa aurreratuta zegoen beheko monasterioa, Yusoko monasterioa. Behean espazio handiagoa zegoen eraikitzeko eta erosotasun handiagoak lor zitezkeen. Ospitale moduko bat eraiki zuten beheko monasterioan ezer baino lehen eta hara eraman zituzten, 1053. urtean, Donemiliagaren ustezko gorpuzkiak, santuaren gorpuzkiak. Gero, eliza egin eta gero, santuaren gorpuzkiak elizaren aldare nagusian utzi zituzten 1067. urtean.

Donemiliaga 574. urtean hil zen kristau bat izan zen, geroago santu ospea lortu zuen gizona.

Monasterio honek garrantzia linguistiko handia du. Bertan monje batek Donemiliagako glosak idatzi zituen, latinez idatzitako testuak argitzeko helburua duten era ezberdinetako oharrak. Gehienak latinez badaude ere, gutxi batzuk erromantze goiztiar batean daude idatzitaː Penintsulako erromantzezko lehen testuetakoak dira, eta horregatik batzuetan gaztelaniaren sehaskatzat jotzen da. Haiekin batera euskarazko bi glosa daude, euskarazko lehen hitz idatziak ere badirenak.

Hauek dira euskarazko glosak:
:*jzioqui dugu / guec ajutuezdugu*
:"merezi dugu" / "ez zaigu komeni"

erdian|thumb|300px|Barruko hilobietako bat

## Iruditegia 

Irudi:Planta SMdS.jpg|Eraikinaren oinaren planoa.
Irudi:S Millan Cogolla Suso inside2.jpg|Barnealdeko arkupea.
Irudi:Cenotafio.04.jpg|Zenotafioa.
Irudi:Tumba reinas de navarra.JPG|Nafarroako erreginen hilobiak.
Irudi:Donemiliaga Kukulako Susoko Monasterioa.png|Donemiliaga Kukulako Susoko Monasterioa.
Irudi:San Millán de Yusoko monasterioa San Millán de Suso monasterioko leiho batetik.jpg|San Millán de Yusoko monasterioa San Millán de Suso monasterioko leiho batetik
Irudi:Monasterio-de-Suso.rafaniet.jpg|Donemiliaga Kukulako Susoko Monasterioa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donemiliagako glosak.
* Donemiliagako Goldea.
* Donemiliagako Yusoko monasterioa.
* Becerro Galicano

## Kanpo estekak 
* Yusoko monasterioaren webgune ofiziala
* San Millán Fundazioaren webgunea
Merostomata

**Merostomata** itsas Chelicerata klase nagusietako bat da. Bere barruan Eurypterida eta Xiphosura ordenak daude. Gaur egun 4 espezie baino ez dira ezagutzen, baizna Palezoikoan oso klase garrantzitsua zen. Egile batzuen ustez parafiletikoa da eta bi ordenek klase bana merezi dute.

Merostomata begi konposatuak dituzten kelizeratu bakarrak dira. Araknidoek jatorriz artropodo guztiek zituzten begi konposatuak galdu dituzte.
Pantopoda

**Pantopoda** edo **itsas-armiarmak** **Pycgonida** klaseko artropodo Cheliceratak dira. Izenak dioen bezala itsasoan bizi dira. Kosmopolitak dira baina bereziki aurki daitezke Mediterraneo, Karibe itsasoan eta Ozeano artiko zein Ozeano antartikoan. 1.300 espezie baino gehiago ezagutzen dira eta 1etik 10 milimetroko tamainatik 90 zentimetroraino neur ditzakete. Gehienak hala ere txikiak dira eta ez dira oso sakonean bizitzen. Antartikoan bizi direnak handiagoak dira besteak baino.

Nahiz eta itsas-armiarma gisa ezagutu ez dira araknidoak eta baliteke beste artropodo guztien taxoi-ahizpa izatea ere.
Galietako gerrak

**Galietako gerrak** Julio Zesar erromatar prokontsulak eta galiar tribuen aurka egindako kanpaina militarrak izan ziren. Zortzi urteko aldian izan ziren, Kristo aurreko 58. urtetik 50.era bitartean. Gerra haien bidez, Erromatar Errepublikak mendean hartu zuen Galia, hau da, Mediterraneo itsasotik Mantxako kanaleraino bitarteko herrialde zabala. Era berean, erromatarrak Britainia eta Germaniako herrialdeetan sartu ziren, baina azken espedizio horiek behin ere ez ziren neurri handiko inbasioetan gauzatu ahal izan. Galietako gerrak K.a. 52. urtean Alesiako gudu erabakigarriarekin burutu ziren; erromatarrek erabateko garaipena lortu zuten gudu hartan, eta ondorioz Erromatar Errepublika Galia osoan hedatu zen. Kanpaina militar horietan erabilitako gudarosteek, ondoren Zesarrek Erromara joateko erabili zuen gudarostea osatu zuten.

## Arrazoiak 
Nahiz eta Zesarrek inbasio hau prebentzio-defentsa ekintza gisa justifikatu izan, historialari gehienen iritziz honen arrazoi nagusia Zesarren ibilbide politikoa indartu eta bere zorrak ahitzean zetzan. Halaber, inork ezin zezaken ezkutatu lurralde honek erromatarrentzako zuen garrantzia, aurretik Galiako jatorria zuten tribu barbaroen erasoak jasan baitzituzten. Lurralde hauen jabetzeak Erromak Rin ibaiaren muga ziurtatuta izan zezan erraztu zion.

## Gerrraren propaganda 
Julio Zesarrek berak kanpaina militar hauek bere *Galietako guduari buruzko iruzkinak* idazlanean zabalki deskribatu zituen. Lan hori da Galiako gerrei buruzko iturri historiko garrantzitsuena eta jeneral horren idazlan nabarmenena. Liburua propaganda politikoaren maisulana ere bada, Zesar jenerala Erromako bere irakurleengan eragina izaten saiatu baitzen.

## Kanpo estekak 
* Galiako gerrei buruzko artikulua, *Argia* aldizkarian.
* Juli Zesar: Galietako Gerra (latinez eta euskaraz) Sarrera, ekoizpena, itzulpena eta oharrak: Guadalupe Lopetegi (1999), Bibliotheca Scriptorum Classicorum Vasconica, 2. Eusko Jaurlaritza eta Euskal Herriko Unibertsitatea.
Kelizeratu

**Kelizeratuak** (Chelicerata) Arthropoda filuma banatzen den azpifilumetako bat dira. Haren barnean zaldi-oin karramarroak, eskorpioiak, armiarmak eta akaroak daude. Itsas-animali gisa garatu ziren, litekenez Kanbriarrean, baina ezagutzen ditugun fosilik zaharrenak Eurypteridoak dira, Ordoviziar berantiarrekoak. Gaur egun itsasoan bizi diren espzeiak Xiphosurak eta Pycnogonidaren 1.300 espezieak dira (hauek Chelicerataren barruan sartu badaitezke, bederen). Itsasotik kanpo 77.000 espezie ezagutzen dira eta baliteke identifikatu gabeko 500.000 espezie gehiago egotea.

Beste artropodo guztiek bezala kelizeratuek gorputz artikuluatu eta segmentatuak dituzte, kitina eta beste proteina batzuekin osatutako kanpo-oskolarekin. Chelicerataren plan nagusiak bi tagma ditu: prosoma (edo zefalotorax) eta opistosoma (edo abdomena). Akaroetan ez dago bi zati hauen arteko ezberdintasun garbirik. Taldeari izena ematen dieten kelizeroak ahoaren atzean duden bi apendizen dira, azpitalde gehienetan jateko erabiltzen diren bi pintza txiki; armiarmetan kelizero hauek pozoina sartzeko erabili daiteke. Taldeak artropodoen zirkulazio sistema irekia dute, tutu baten itxurako bihotza batekin odola homozelora jaurtikiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tagma

**Tagma** biologian (pluralean batzuetan **tagmata**) artropodoen segmentuen taldekatze berezia da, adibidez buru, toraxa eta abdomena. Tagma bateko segmentuak fusionatuta egon daitezke edo mugitu daitezke.

Tagma hauen zatiketa taxoi bakoitzean aldagarria da. Abibidez trilobitesetan *cephalon*, *thorax* eta *pygidium* atalak bereziten dira, hexapodatan burua, toraxa eta abdomen izena ematen zaien bitartean.

Tagma hauek sortzeko prozesu ebolutiboari **tagmosis** deitzen zaio.

## Kanpo estekak
Can't Stand Losing You

'''''Can't Stand Losing You'''* (euskaraz *Ezin zaitzaket galdu'') The Police rock talde ingelesak 1978an Outlandos d'Amour bildumaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* The Police taldearen ''Can't Stand Losing You'' abestiaren baestia entzungai
De Do Do Do, De Da Da Da

***De Do Do Do, De Da Da Da*** The Police rock talde ingelesak 1980an Zenyattà Mondatta bildumaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* The Police taldearen *De Do Do Do, De Da Da Da* abestiaren bideoklipa entzungai eta ikusgai
Borboien berrezarkuntza (Frantzia)

**Borboien berrezarkuntza** Frantziako Lehen Inperioa amaitu zenetik (1814) Uztaileko Iraultza arte (1830) doan Frantziako historiaren aldia da, Napoleon Bonaparte Elbatik itzuli eta Waterlooko guduan garaitua izan zen arteko Ehun Egunak izeneko denboraldia izan ezik. Frantziako berrezarkuntzan borboi etxeko erregeak izan ziren agintean. Erregimena, Antzinako Erregimena ez bezala, monarkia konstituzionala izan zen. Aldi honetako ezaugarri politiko nagusiak kontserbadoreen erreakzioa eta Eliza Katoliko Erromatarraren berrezarkuntza izan ziren.

1814ko apirilean Seigarren Koalizioaren armadek borboien erregenahia zen Luis XVIII.a Frantziakoari tronua eman zioten. 1814ko eskutitza izeneko konstituzioak frantziar guztiei berdintasuna egiaztatu bazuen ere erregearen boterea mantendu zuen. Hala ere errege berria bere ordezkoa izango zen Karlos X.a Frantziakoa baino liberalagoa izan zen eta gobernu zentristak hautatu zituen.

1824ko irailean Luis XVIII.a hil zen. Bere ordezkoa Karlos bere anaia izan zen. Karlos X.ak kontserbadoreen alde egin zuen, 1825ean Sakrilegioaren aurkakoa bezalako legeak ezarriz. 1830ean bere ministroekin batera, Uztaileko Ordenantzen bitartez, hauteskundeen emaitzak aldatzea saiatu zuenean herria matxinatu zen; 1830eko abuztuaren 2rako Paris utzi eta Henrike Artoiskoaren alde abdikatu zuen. Hala ere, parlamentuak ezetz eta Luis Filipe Orleanskoa hautatu zuen ordezko, Uztaileko monarkia hasiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paraleloko zirkuitu

**Paraleloko zirkuitu** edo **paralelo-zirkuitua** gailu guztien sarrera-borne edo sarrera-terminalak (sorgailuak, erresistentziak, kondentsadoreak, etab.) euren artean elkarturik dauden zirkuitua da, era berean irteera-borne edo irteera-terminalak ere euren artean elkarturik daudelarik.

Parekotasun hidrauliko bat jarraitu ezkero, paraleloan konektaturiko bi ur-biltegiek biak batera elikatuko dituen sarrera komun bat izango dute, gisa berean bi ur-biltegiak batera ustuko dituen irteera komun bat ere izango dute. Etxebizitza bateko bonbillek ere paralelo-zirkuitu bat osatzen dute.

Paraleloan konektatutako gailuen arabera, balore totala edota balore baliokidea honako formulen bidez lortu ahal daitezke:

* Sorgailuak

* Erresistentziak

* Kondentsadoreak

* Etengailuak

:::

Gailu elektrikoen beste kokapen mota bat serieko zirkuitua da. Honetan balore baliokideak paralelo-zirkuitoaren aurkako eran kalkulatzen dira.

## Ikus gainera 
* Serieko zirkuitua
* Zirkuitu elektriko
* Osagai elektronikoak
* Ohmen legea

## Kanpo estekak
Walking on the Moon

***Walking on the Moon*** (euskaraz *Ilargian Oinez*) The Police rock talde ingelesak 1979an Reggatta de Blanc bildumaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* The Police taldearen *Walking on the Moon* abestia entzungai
Myriapoda

**Myriapoda** artropodoen barneko azpifilum bat da, ehunzango, milazangok eta bestelakoak barnebiltzen dituena. 13.000 espezie identifikatu dira, guztiak lur-lehortarrak. Euren izenaren arabera 10.000 hanka dituztela aditzera ematen den arren hanka gehien dituen miriapodoak 750 ditu (*Illacme plenipes*) eta batzuek hamar baino gutxiago ere badituzte. Fosilik zaharrenak Siluriarrean aurkitu dira, nahiz eta badirudien Kanbriarrean sortu zirela.

Myriapodoek antena pare sinple bat dute eta kasu gehienetan begi bakunak. Ahoaren parteak buruaren azpialdean daude, labrum eta epistoma batekin goiko ezpainean eta maxila pare bat beheko ezpainean. Ahoaren barruan barail pare bat dute. Myriapodoek espirakuloetatik hartzen dute arnas, intsektuek duten sistemaren antzera. Bihotz tubular handia dute gorputzan zehar, baina odol tutu gutxi.

Miriapodoen barnean lau klase daude egun: diplopodoak (Diplopoda), pauropodoak (Pauropoda), sinfiloak (Symphyla) eta kilopodoak (Chilopoda):
* Diplopodoek bi hanka-pare dituzte segmentu bakoitzean, leku hezeetan bizi dira, belarra jaten dute eta gorputza beregain biribiltzeko gaitasuna dute.
* Pauropodoek hanka-pare gutxi dituzte, 11 gehienera; itsuak dira, eta harrien azpian bizi dira.
* Sinfiloak kolorgeak dira, belarra jaten dute eta harrien azpian bizi dira.
* Xilopodoek gorputz luze zapala dute, segmentu bakoitzean hanka-pare bakarra duena, haragijaleak dira eta kako pozoitsuak dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Englishman in New York

**Englishman in New York** (euskaraz *Ingeles bat Nwe Yorken*) Sting musikari ingelesak 1987an ...Nothing Like the Sun bildumaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* The Police taldearen *Englishman in New York* abestia entzungai
Santa María de Guadalupeko errege monasterioa

**Santa María de Guadalupeko errege monasterioa** Espainiako Cáceresko probintziako Guadalupe udalerrian dagoen moansterioa da. 1993 urtean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen. Monasterioak XIII. eta XVIII. mende bitarteko estilo gotiko, mudejar, errenazentista, barroko eta neoklasikoa nahasten ditu. Barruan, Guadalupeko Ama Birjinaren irudia dago, Extremadurako zaindaria eta Hispanitatearen Erregina.

Monasterioak museo bat du eta bertan Francisco Goya, Francisco de Zurbarán eta El Grecoren margolanak daude ikusgai, besteak beste.

## Lurperatutako erregetzako kideak 
* Henrike IV.a Gaztelakoa (1425-1474), Gaztelako erregea, Joan II.a Gaztelakoaren eta María Aragoikoaren semea.
* María Aragoikoa (1403-1445) Gaztelako erregina.
* Dionisio I.a Portugalgoa (1354-1397) Petri I.a Portugalgoaren eta Ines de Castroren semea.
* Juana Enríquez Gaztelakoa, Henrike II.a Gaztelakoaren alaba naturala.

## Iruditegia 

Irudi:Monasterio de Guadalupe.jpg|Monasterioaren ikuspegia
Irudi:Guadalupe, monasterio.jpg|Aurrealdea
Irudi:Mb-guadalupe extremadura.jpg|Guadalupeko Ama Birjina
Irudi:Sepulcro de Enrique IV, rey de Castilla y León. Monasterio de Santa María de Guadalupe (Cáceres).jpg|Henrike IV.a Gaztelakoaren hilobia

## Kanpo estekak 
* Monasterioko eguzki ordularia
* Argazkiak
Sunday Bloody Sunday

**Sunday Bloody Sunday** (euskaraz *Igande Odoltsua Igandea* edo *Igande Madarikatua Igandea*) U2 irlandar rock taldeak 1983an bere War diskoaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* U2 taldearen *Sunday Bloody Sunday* abestia entzungai
Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me

**Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me** (euskaraz *Besarkatu Nazazu, Hunkitu Nazazu, Musukatu Nazazu, Hil Nazazu*) U2 irlandar rock taldeak 1995an izen bereko filmaren Batman Forever soinu bandaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* U2 taldearen *Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me* abestia entzungai
Uztaileko monarkia

**Uztaileko monarkia** (frantsesez: *la monarchie de Juillet*), ofizialki **Frantziarren Erresuma** (frantsesez: *Royaume des Français*), 1830eko Uztaileko iraultza (edo *Trois Glorieuses*) eta 1848ko iraultza arteko Frantzian Luis Filipe Orleanskoak zuzendutako monarkia konstituzional liberala izan zen.

Parlamentuak Karlos X.a Frantziakoaren *coup* saihestu eta Orléans adarraren kidea zena hautatu eta honek bere burua *roi de France* ("Frantziako erregea") baino *roi des Français* ("frantziarren erregea") aldarrikatu zuen, bere izaera liberala adierazteko. 1831ko urtarrilean egindako hitzaldi batean erregimen berriaren ezaugarria definitu zuen:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abia de la Obispalía

**Abia de la Obispalía** Cuencako udalerria da.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 431 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Ehunzango

**Ehunzangoak** edo **Chilopoda** (grezieratik, *kheilos*, ezpainak eta *podos*, hankak) askotan **eskolopendra** ere deituak, artropodoak dira Myriapoda taldekoak. 21 segmentuz edo metameroz osatutako gorputz luzea dute eta estua dute. Segmentu bakoitzaren bi aldeetan hankak dituzte eta 10 zentimetro arte neurtu ditzakete. Batzuek pozoina dute. Haragijaleak dira eta ehizatzeko ahoaren ondoan apendizeak dituzte. 3.300 espezie deskribatu dira.

Chilopoda eta Diplopodaren arteko ezberdintasuna hanka kopuruan dago, baina ez luzeeran, baizik eta segmentuka. Chilopodoek hanka pare bakarra dute metamero bakoitzean eta milazangoek bi hanka pare dituzte metameroko.

Mundu osoan zehar bizi dira, giro artikotik basamortuetara. Hala ere beti gune hezeetan bizi dira, hezetasun asko galtzen baitute gorputzetik.

## Sailkapena 
### Desberdintasuna milazangoekin 
Milazangoen eta ehunzangoen arteko ezberdintasunak publiko orokorraren ohiko galdera dira. Miriapodoen bi taldeek antzekotasunak partekatzen dituzte, hala nola gorputz luze eta multisegmentatuak, hanka asko, antena pare bakarra eta antenaren osteko organoen presentzia, baina ezberdintasun eta historia ebolutibo ezberdin asko dituzte, ehunzangoen eta milazangoen arbaso komun berriena duela 450 eta 475 milioi urte inguru bizi izan baitzen, Siluriarrean. Milazangoek antena labur eta genikulatuak (ukondo itxurakoak) dituzte substratua zundatzeko, masailezur sendo pare bat eta ezpain batean uztartutako masailezur pare bakarra; ehunzangoek antena luze eta filiformeak dituzte, baraila txiki pare bat, bi maxila pare eta atzapar pozoitsu handi pare bat.

Milazangoek bi hanka pare dituzte segmentu bakotizean, gorputzaren beheko aldean lotuta. Ehunzangoek pare bakarra dute, gorputzaren alboetan lotuta. Milazangoen mugimendua zuloak egiteko moldatuta dago eta geldoak dira, baina ehunzangoak azkarrak dira. Milazangoak detritiboroak dira, batzuk belarjaleak eta oso gutxi haragijaleak; gainera, ez dute pozoirik. Ehunzangoak haragijaleak izan ohi dira eta aurreko barailek pozoia izaten dute. Milazangoek hirugarren gorputz segmentuan dute ugal-aparatuko zuloa, eta ehunzangoek azkenekoan. Milazangoek espermatoforoa emeen barruan sartzen dute gonopodoak erabilita, baina ehunzangoetan emeek jasotzen dute espermatoforoa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nabukodonosor I.a

**Nabukodonosor I.a** Babiloniar bigarren dinastiako erregea izan zen. K.a 1125etik K.a 1103ra agindu zuen, gutxi gorabehera.

## Agintaldia 
Ninurta-nadin-shumi erregea hiltzean hartu zuen erregetza Nabukodonosorrek, haren seme baitzen. Erregealdiaren laugarren urtean (K.a. 1121 urtean) espedizio bat egin zuen asiriar mugara, eta asiriarren menpe zen Zanku gotorlekua erasotu zuen, baina segur aski atzera bota zuten Ashur-resh-ishi I.aren indarrek.

K.a. 1120 urtetik aurera Elamen kontra borrokan aritu zen, bertako errege Khutelutush-in-shushinak garaitu eta K.a. 1110 inguruan boterea hartuz. Khutelutush-in-shushinakek Susara jo zuen baina Nabukodonosorrek hura ere menperatzean, Anhsannen hartu zuen babesa. Kanpaina honi esker Nabukondonosorrek Marduk jainkoaren estatua eta Hammurabiren kodea berreskuratu zituen, urteetan Elameko erregeek zauzkatenak, Shutruk-Nahhunte erregeak ebatsi zituenetik. Onodren, babiloiarrak erretiratu egin ziren erregetza Silhina-hamru-lagamarri utziz, Khutelutush-in-shushinaken anaia zena. Izan ere, Susaren gaineko kontrola ez zen egonkorra, eta babiloniarrek ez zuten haien erreinuan integratu. Hala ere, gertaera hauek Elamdar inperioaren gainbehera ekarri zuten.

K.a. 1114. urtean Ashur-resh-ishi I.aren seme Tiglath-Pileser I.ak hartu zuen Asiriako erregetza. Nabukodonosor berriro saiatu zen Asiriaren kontra bere agintaldian zehar, baina gehienetan ez zuen arrakastarik izan. Aldiz, Asiriarren kontraerasoak eraginkorrak izan ziren, eta Babiloniaren muga eta lurraldeak arriskuan egon ziren hainbat aldiz. Une zehatz batean Babiloniar erreinuren iparralde osoa kontrolpean ukan zuten asiriarrek, eta Babilonia hiria bera hartu edo sitiatu zutela uste da. Hala ere, Nabukodonosorrek zenbait garaipen ere lortu zituen.

Nabukodonosor K.a. 1103an hil zela uste da, eta Enil-nadin-apli haren semeak hartu zukeen Babiloniar inperioaren gidaritza.

## Kronologiarekin arazoak 
Askoz lehenagotik, eta denbora luzez gerora, babiloniar erregealdien hasiera abdikazioek, erregeen heriotzek edo kanporatzeek markatzen zuten, normalki aurreko erregearen senide zirelarik (dinastia berri baten hasiera adierazten ez zuenean, beti ere). Nabukondonosor I.aren kasuan, ez dakigu ziurtasun osoz aurreko erregea aita zuen, eta hurrengoa semea zuen, baina garaiko historialariek dinastia berekotzat jo zituztenez senide hurbilak direla suposatzen da, ziuraski aita-semeak.

Nabukodonosorren erregealdia K.a. 1125 edo 1124ean hasi zela diote idazkiek, eta aurreko errege Ninurta-nadin-shumirena berriz K.a. 1126an bukatu zela dago idatzia. Ziuraski aita-semeak ziren, esan bezala, eta datak ikusita probableena Nabukodonosorrek erregetza K.a. 1125 urtearen hasieran hartu izana da.

K.a. 1104 edo 1103an bukatu zen Nabukodonosorren erregetza. K.a. 1103a Asiriaren kontrako porrot baten urtea denez, uste izatekoa da urte hartan galdu zuela agintea Nabukodonosorrek. Hurrengo erregea haren semea zelako ziurtasunik ez dago, baina probableena dela uste da.

## Erreferentziak
Borboien berrezarkuntza

**Borboien berrezarkuntza** Borboi leinuak izan zuen hainbat berrezarkuntzaren izena da:
* Frantziakoa, noiz Luis XVIII.a Frantziakoak tronua berreskuratu zuen.
* Espainiakoak:
:* 1814ko Espainiako absolutismoaren berrezarkuntza, Fernando VII.a Espainiakoarena.
:* 1874ko berrezarkuntza, Alfontso XII.a Espainiakoarena.
:* 1975eko berrezarkuntza, Joan Karlos I.a Espainiakoarena.
* Napoliko Erresumakoa, noiz Fernando I.a Bi Sizilietakoak tronua berreskuratu zuen.

## Ikus, gainera 
* Berrezarkuntza
Boots of Spanish Leather

**Boots of Spanish Leather** (euskaraz *Espainiar Larruzko Botak*) Bob Dylan estaubatuarr abeslariak 1964an The Times They Are a-Changin diskoaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* Bob Dylan abeslariaren *Boots of Spanish Leather* abestia entzungai 
* Ronnie Drew eta Eleanor Shanley abeslari irlandarren bertsioa entzungai
Zesarren Britainiako inbasioak

**Zesarren Britainiako inbasioak** Erromako Errepublikako jenerala zen Julio Zesarr Britainiaren aurka zuzendu zituen bi kanpaina militar izan ziren. Galietako gerretan zehar Zesarrek uhartea birritan inbaditu zuen: lehenbizi K.a. 55. urtean eta bigarrenik K.a. 54an. Lehenbiziko inbasioa udan jazo zen eta inork ez daki aurretik prestaturiko maila handiko inbasio bat izan ote zen (hala balitz, porrotan amaitu zuen, Erromak Kenteko hondartza eta beste ezer gutxi bereganatu baitzituen), edota miaketa espedizio bat izan ote zen. Bigarren inbasio saiakera arrakastatsuagoa izan zen, eta Zesarrek trinovanteen erregetzan bere aliatua zen Mandubrazio esertzea lortu zuen, aurretik bere aurkaria edo etsaia zen Kasivelono bertatik kenduz. Nahiz eta Zesarrek Erromako Errepublikarentzat lurrik ez konkistatu ahal izan, kanpaina honen arrakasta Erromak uhartean lehenbiziko aldiz aliatuak izatean datza, honekin batera Britainiako tribuei aurreneko zergak ezarri zizkielarik.

## Kanpo estekak
Herbeheretar

**Herbeheretar** edo **nederlandar** () iparraldeko Herbehereetan jatorria duen germaniar herria da, nederlanderaz egiten duena. Egun gehienak Herbehereetan bizi arren, munduan zehar herbeheretar diaspora zabala dago, batez ere Surinamen, Txilen, Brasilen, Kanadan, Australian, Hegoafrikan, Zeelanda Berrian eta Estatu Batuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osasun arreta unibertsal

thumb|300px|Osasun arreta unibertsaleko sistemak dituzten estatuak (11-2010).

**Osasun arreta unibertsala** munduko herrialde askotan aplikatzen den sistema da, gobernuek kudeatua eta gehienetan zergen bidez ordaindua, herritar guztiei osasun laguntza eskaintzeko helburu nagusia duena.

Osasun arreta unibertsalik ez dute eskaintzen Afrikako herrialde gehienetako gobernuek, Maroko, Aljeria, Tunisia, Libia, Egipto eta Hegoafrikan izan ezik.

Asiako hego-ekialdeko herrialde gehienak kanpoan gelditzen dira, Irak, Yemen eta Afganistanekin batera.

Latinoamerikan, bestela, Karibeko herrialdeak Kuba izan ezik, Erdialdeko Amerikako guztiak Costa Rica eta Panama izan ezik, Guyana, Surinam, Ekuador, Bolivia eta Paraguai kanpoan daude.

## Europa 
Europako herrialde guztiek, Albania eta Mazedoniako Errepublika izan ezik, eskaintza unibertsala ematen dute. Espainia, Britainia Handia, Islandia, Norvegia, Suedia eta Finlandiaren kasuan gobernua da kudeatzaile bakarra.

### Alemania 
1883 eta 1889 artean Otto von Bismarck enperadore prusiarrak legeak ezarri zituen historiako lehenengo osasun sistema publiko modukoa abiatzeko.

Alemanian gaur egun BPGren %10.7a osasungintzara dedikatuta dago (2005).

### Britainia Handia 
1948an "National Health Service" delakoa sortu zuten Britainia Handian, William Beveridge jaunak bultzatuta. 1980ko hamarkadan hala ere sistema krisialdian sartu zen, Margaret Thatcher eta laboristen artean borroka latzak eraginez.

### Frantzia 
Frantzian Britainia Handiaren atzetik joan ziren berehala, eta 50 urte geroago Lionel Jospinek erreforma handia egin zuen osasun eskaintza unibertsala zabalduz. 2000. urtean, OMEk frantziar sistema munduko hoberentzat hartzen zuen, japoniarra, suediarra eta herbeheretarraren aurretik. 2005ean BPGren %11.2a osasungintzara bideratzen dute eta osasun gastuen %80a gobernuak ordaintzen du.

### Espainia 
Espainian, frankismoaren baitan segurantza sozial unibertsala abian ipini zuten 1963an. Gero etorri ziren 1978ko konstituzioa eta hurrengo urteetako erreformak eta deszentralizazioa. 1984an Osakidetza sortu zuten EAEn eta 1990ean Osasunbidea NFEan. 2006an estatu espainiarraren BPGren %8.4a osasun arloan aplikatzen da.

## AEB 
1965ean AEBetan lehenengo iraultza gertatu zen esparru honetan: adinekoei eta elbarrituei eskainitako "Medicare" seguru publikoa eta "Medicaid" (behartsuen %40 inguruk jasotzen duena gaur egun) abian ipini zituzten. Aurrerapauso txikia baino ez zen izan, izan ere Estatu Batuek Mendebaleko beste herrialde batzuekin alderatuta haur heriotza tasa altuagoa eta bizitza-itxaropena txikiagoa daukate gaur egun eta hango gobernuak biztanleen %30a baino ez du babesten, 80 milioi pertsona gutxi gora-behera. Are gehiago, estatubatuarren %15ak (45 milioi inguruk) ez dauka osasun arretarako aukerarik, eta horrek eragiten du urtero 100.000 heriotza ebitagarri inguru.

Barack Obamak lortu zuen 2010ean erreforma handiagoa Kongresuak onartzea, unibertsalizazioaren bidean. Ordura arte, bere herrialdea zen bakarra garatutakoen artean horrelako eskaintzarik gabe.

## Ikus, gainera 
* Medikuntzaren historiaren kronologia

## Kanpo estekak
Carrascosa del Campo

**Carrascosa del Campo** Cuencako herri bat da, Mancha Alta eskualdean dagoena. Campos del Paraíso udalerriko buru egiten duen herria da.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldan, 602 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Carrascosa del Campori buruzko webgunea, kanpoan bizi den herritar batek egina.
Alesiako setioa

**Alesiako setioa** edo **Alesiako gudua** K.a. 52. urteko irailean jazotako gatazka militarra izan zen. Gudu hau mandubiar tribu galiarraren lurraldetan gertatu zen, eta bere kokapen nagusia eskualde honetako hiriburua zen Alesia gotorlekua izan zen. Ziurrenik Auxois mendiaren gainean kokatuko zen, gaur egungo Frantziako Alise-Sainte-Reine udalerrian, halere kokapen hau oraindik eztabaidan dago.

## Ikus, gainera 
* Alésia (Parisko metroa)

## Kanpo estekak
Carrascosa de Haro

**Carrascosa de Haro** Cuencako udalerria da, Mancha de Cuenca eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 130 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Elkarreragingarritasun

**Elkarreragingarritasuna** elementu edo sistema batek beste oraingo edo geroko elementu edo sistemekin jarduteko duen gaitasuna da, atzipen edo obra-jartze murrizketarik gabe, interfazeak osoki ezagunekin. Adigaia bereziki informatika (informatika-sareak batera funtzionatzean, adibidez) eta garraioan (adibidez, garraiobide-aldaketa erraztuz bidaiariei) erabiltzen da.

## Kanpo-estekak 
*  Basquereserach webgunea.
Fuentenava de Jábaga

**Fuentenava de Jábaga** Cuencako udalerria da, Serranía de Cuenca eskualdean dagoena.

133,09 km²ko hedapena du eta 610 biztanle (INE 2024ko erroldaren arabera).

## Geografía 
Udalerrian herri hauek daude:
* Jábaga, hiriburua.
* Fuentesclaras de Chillarón
* Navalón
* Villar del Saz de Navalón
* Sotoca
* Valdecabrillas

## Ondare artistikoa 
* Jábagako monasterioa
* Zubi erromatarra
* Nuestra Señora de la Purificación eliza

## Iruditegia 

Image:
Zubi erromatarra Jábaga.jpg|Jábagako zubi erromatarra.
Herriko sarrera.jpg|Jábagako sarrera.
Jábagako eliza.jpg|Ntra. Sra de la Purificación eliza.
Herriko dekorazioa. Iturria.jpg|Jábagako iturri bat.
Jábagako etxeak.jpg|Jábagako etxeak.
Jábagako udaletxea.jpg|Herriko udaletxea.

## Ikus, gainera 
* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Symphyla

**Symphyla** Myriapodaren barruko artropodo klase bat da. Txikiak dira, 0,5 eta 8 mm. artekoak eta leku hezeetan bizi dira. 160 eta 200 espezie artean ezagutzen dira. Gorputza biguna da eta 12 pare hanka dituzte. Beste miriapodoek ez bezala bigarren maxila parea dute, ezpain konplexua eraikiz.

Kolore txurikoak dira, euren itxura hauskorra da eta gorputza, beste miriapodo guztiek bezala, atalka dute banatuta. Buruan trakeetako espirakuloak agertzen dira (pare bat).

Buruak antena moniliforme parea du, Tömösvaryren organo parea, barail parea eta bi maxila pare. Gorputzak 15 eta 22 plaka tergal artean ditu eta esternitoak oso txikiak dira. 12 pare hanka dituzte, lau artikulaziokoak. Zeta jariatzen dute gorputzaren bukaeran duten egitura koniko batzuetatik. Gonoporoak hirugarren segmentuan daude.
Tömösvaryren organo

**Tömösvaryren organoa** Myriapoda azpifilumeko artropodoek dituzten organo sentsorialak dira. Oraindik ez dago argi zein den hauen funtzioa ezta zehazki zertarako erabiltzen diren. Uste denez substantzia kimikoak usaitzeko erabili daiteke, presioa, hezetasuna edo bibrazioak (entzumena). Baina ez dago oraindik argi horietako zein izan daitekeen, horien artean baldin badago. Organo bakoitzak diska bat du, poro zentral batekin. Bertatik neurona sentsitiboen bukaerak igarotzen dira.

## Kanpo estekak
Kaaresuvanto

**Kaaresuvanto** (ipar samieraz: *Gárasavvon*) Enontekiö eta Kiruna, finlandiar eta suediar udalerrien artean dagoen herri bat da. Muonionjoki ibaiaren eta Kaarevuopio aintziren ertzean dago eta, gutxi gorabehera, 500 biztanle ditu (150 bat alde finlandiarrean eta 300 bat alde suediarrean); izan ere, muga egiten duen ibaiak, herria bi herrialdetan zatitzen du. Kaaresuvantoarrek erraztasun osoz hitz egiten dituzte Eskandinavia iparraldeko lau hizkuntza nagusiak: finlandiera, ipar samiera, norvegiera eta suediera; hala ere, gehien erabiltzen den hizkuntza, Lappland suediar probintziaren iparraldean nagusi den finlandiera da. Nahiz eta aspalditik, Errusiar Inperioak Finlandia bereganatu zuen urtetik, 1809. urtetik, herria bi zatitan bananduta egon, bakarra dirudite; batez ere, 1980. urtean batzen dituen zubia eraiki zenetik.

## Historia laburra 
Nahiz eta urte hauetan asko hazi den herria, biztanleak elur-orein abeltzaintzatik, arrantzatik, ehizatik eta turismotik bizi dira oraindik. Gainera, aspaldian samitarrek urtero Ozeano Artikora elur-oreinekin egiten zuten ibilaldian leku estrategiko bat zela uste da eta, ondorioz, Sápmi osoko gaur egungo eliza zaharrenetarikoa eraikia izan zela. Izan ere, 1673. urtean bertara iritsi ziren lehen abenturazaleak, **Matti Martinpoika**k eta **Niilo Niilonpoika Niva**k, bertan merkatal-gune oparo bat aurkitu zutela adierazi zuten. Herri honek, ingurukoekin lotura handia zuen eta Eguberri garaian, Kautokeino udalerri norvegiarreko eta haratagoko samitar guztiak bertako eliza zaharrean bildu ohi ziren bi asteko ospakizunean .

1944. urteko Laponiako Gerran, alemaniarrek herria erre zuten, baina finlandiarren garaipenak berreraiketa-lanak bizkortzen lagundu zuen.

## Berezitasunak 
* **Kaaresuvantoko eliza**: alde suediarrean dagoen harrizko eta egurrezko eliza da, Suediar Erresuma osoan iparren dagoen eliza da. 1816. urtean eraiki zen eta 1658. urteko ezkila dago ezkila-dorre garaiean. Eraiki eta 50 urtera ia bitan zatitu zen eliza; hala ere, berreraikitzeak (1905. urtean) eta zaharberritzeak (1953-1954 bitartean) elizari gaur egungo itxura eman zioten. Bertatik igaro diren apaiz ospetsuenak, laestadianismoa sortu zuten apaizak izan ziren, Juhani Raattamaa apez enontekiöarra eta 1826tik 1849era bertan predikua egin zuen Lars Læstadius suediarra. Bertatik, laestadianiarren mezua Eskandinavia osora zabaldu zen. Aldarean, bi apaiz ospetsu hauen, eta **Maria** izeneko sami neskaren zurezko eskultura bat dago .

* **Sámiid Viessu**: Viktoria Suediako erreginak 1922. urtean utzitako etxea. Hasieran samitarren aterpe bat izan zen, baina azkenean, museo, kultur-etxe eta erakusketa-gune bihurtu da. Izenak *Batasun Samitarra* esan nahi du .

[700px|erdian|thumb|[Kaaresuvantoko eliza]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Karesuvantori buruzko informazioa
Pauropodina

**Pauropodina** **Pauropoda**ren barruko artropodo ordena monotipikoa da. 500 bat espezie ezagutzen dira, lau familia ezberdinetan, mundu osoan zehar. Lurrean zein hostoetan bizi daitezke. Ehunzangoen antza dute baina baliteke milazangoekin harreman handiagoa izatea.

Izena grezieratik dator eta *pauro* (txiki) eta *podo* (hanka) esan nahi du. Toki hezeetan bizi diren saprofito hauek, 3 hanka-pare besterik ez dute arraultzetik ateratzen direnean, baina 9 eta 11 hanka-pare izatera iritsi ohi dira.
Entognatha

**Entognatha** artropodo klase bat da, intsektuekin batera Hexapoda sortzen dutenak. Euren ahoaren atalak entognatuak dira, hau da, buruarekiko erretraktaturik daudela. Entognatek ez dute hegorik, hau da, apteroak dira. Hiru ordena daude klase honetan: Collembola, Diplura eta Protura. Lehen hiru talde hauek Thysanura ordenan sartzen ziren, intsektuen Apterygota taldea sortzeko. Baina Hexapoda (hau da, 6 hanka dituztenak) izatera heldu dira intsektuekiko independiente. Beraz talde gisa polifiletikoa da.
Hexapoda

**Hexapoda** azpifiluma (grezieratik, *sei hanka*) artropodoen artean talderik handiena da (espezie kopuruaren arabera) eta intsektuez gain beste hiru talde hegogabe ere biltzen ditu: Collembola, Protura, eta Diplura. Hexapoda taldea euren hanka kopuruaren arabera definitzen da: hiru hanka pare torax finko batean. Beste artropodoen artean gehienek hiru hanka pare baino gehiago dituzte.

## Sailkapena 

**A**

**B**
Cañizares

**Cañizares** Cuencako udalerria da, Serranía Alta eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 559 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak