Izurri beltza

thumb|thumbtime=19|start=0|**Izurri beltza** nola gertatu zen azaltzen duen bideoa.
**Izurri beltz**a, **Izurrite beltz**a, **Heriotza beltz**a, **Izurri handi**a edo **Izurri buboniko handi**a gizateriaren historian jasotako pandemiarik hilgarriena izan zen. Europan 1347 eta 1351 artean izan zuen une gorena eta Eurasian 75 eta 200 milioi pertsona artean hil zituela kalkulatzen da. Zientzialari gehienen ustetan, Izurri beltza izurri bubonikoaren agerraldi bat izan zen, historian zehar noizean behin azaleratu den izan den epidemia hori. *Yersinia pestis* izeneko bakteriak sortu zuen, arratoi beltzak (*Rattus rattus*) zeramatzan arkakusoen bidez zabaldua. Izurriteak hainbat nahasmendu erlijioso, sozial eta ekonomiko sortu zituen, eta eragin sakona izan zuen Europako historian.

Izurri beltza ziur aski erdialdeko Asian edo ekialdeko Asian sortu zen,  Issyk-Kul lakuaren inguruetatik (gaur egun, Kirgizistanen), eta Zetaren bidean zehar zabaldu zen: adibidez, Krimeara 1343an iritsi zen. Handik, litekeena da Genovako merkataritza ontzietan zihoazen arratoi beltzetan bizi ziren arkakusoek garraiatua izatea, Mediterraneoaren arro osoan barrena.

Kalkuluen arabera, Europako biztanleriaren % 30 eta % 60 artean hil zuen. Guztira, izurriteak munduko populazioa 475 milioitik 350-375 milioira murriztu bide zuen XIV. mendean. Europako populazioak 200 urte behar izan zituen aurreko kopurua berreskuratzeko, eta eskualde batzuetan (Florentzian, esaterako) XIX. mendea arte ez zen hori jazo. Izurritearen agerraldiak XX. mendearen hasierara arte berriz gertatu ziren.

## Izendapena 
Euskaraz *izurri* eta *izorri* hitzak erabiltzen dira gehienbat, *beltz* adjektiboa ere gehituta batzuetan. Inguruko hizkuntza erromantzeetan *pestilencia* / *pestilence* eta antzekoak nagusitu ziren 1347an, izurria zabaldu ahala. Geroago, beste izendapen batzuk agertu ziren, hala nola frantsesez *mort noire*, *grande mortalité* eta *peste noire*.

## Izurriaren eta heriotza tasa altuaren arrazoiak 
### Faktore klimatikoak 
### Faktore sozioekonomikoak 
## Izurriaren kronika 
Kristo ondorengo urteetan Mediterraneo inguruko herriak epidemietatik urrun mantendu ziren eta horrek populazioaren gorakada eragin zuen. II. eta III. mendeetan, ordea, moteltze demografiko bat hasten da biruela, errubeola eta legenarraren sarrerarren ondorioz, bai eta malariaen ondorioen okertzeagatik ere. Hala ere, lehen izurrite demografikoa VI. mendean hasten da Bizantziar Inperioa eta Erromako Inperioan.

Izurriteak "iragarpen" aldia izan zuen. 1100 eta 1200 artean izurri epidemiak ikusi ziren Indian, erdialdeko Asian eta Txinan, eta izurria Siria eta Egiptora ere hedatu zen. Egiptoko biztanleria bereziki kaltetua izan zen, hain non izurritearen ondorioz milioi bat pertsona baino gehiago galdu baitzituen. Bosgarren gurutzadan parte hartu zutenak Egiptora iritsi ziren izurriteak gehien kaltetutako tokietaraino, baina ez zuen eskala handiko izurriterik eragin Europan.

### Erdialdeko Asiatik Krimeara 
#### 1338-1339, Issyk-Kul lakua 
Izurriteak mendebalderanzko bidaia hasi zuen inflexio puntua Issyk-Kul lakua da, gaur egungo Kirgizistanen; hor, XIX. mendearen amaieran, Daniel Khvolson arkeologo errusiarrak tokiko nestoriar komunitateko 1338-1339 urteetan datatutako hilarrien kopurua izugarri handia zela nabaritu zuen. Gaur egun oraindik dirauten hilarri haietako batean Khvolsonek idazkuna irakurtzea lortu zuen: *Hemen dago Kutluk. Izurriak jota hil zen bere emazte Magno-Kelkarekin*. Geroago zalantzan jarri zuten interpretazio hori, ustez eta gaixotasunaren izena izurri huts gisa ulertu behar zela, hau da, edozein gaixotasun infekzioso adieraz zezakeela, baina datak bat etortzeak adierazten du oso egiantzekoa dela Izurrite Beltza izatea, eta handik hedatu zela mendebalderantz:

Ole Benediktov norvegiar historialariaren arabera, izurria ezin izan zen iparraldera eta mendebalera hedatu, Urrezko horda eta beraren mugakideen arteko etsaitasunagatik. Izurritea Don eta Volgaren estepetan gelditu zen eta, horrela, Hordaren iparraldeko bizilagunak ez ziren kaltetu. Baina izurritea hegoaldeko bidean zabaldu zen, bi adarretan:

* bat, persiar iturrien arabera, merkatarien karabanekin batera: arratoi eta arkakusoak izurriaren garraiobide egokiak ziren, Volga eta Kaukaso mendilerroen artetik Ekialde Ertaineraino hedatu zen;
* bestea, itsasoz, Krimeako penintsulara iritsi zen.

Azalpen materialagoa ere badago. Yuri Lostxitz historialari errusiarraren arabera, izurria Europara ekarri zuten genoarrek tatariarrei erosi eta Mediterraneo osoan saldu zieten "salgai bizi" batekin batera, eta horrekin batera izurria ere garraiatu zuten.

### Krimeatik Mediterraneora 
#### 1346, Krimeako penintsula 
Merkataritza ontziekin batera, izurritea Krimean sartu zen; hor, Ibn al-Wardi historialari arabiarraren arabera (hark, aldi berean, Krimeako penintsulan merkataritzan ziharduten merkatarien informazioa lortu zuen), 85.000 pertsona hil zituen, *ezagutzen ez ditugunak kontuan hartu gabe*.

Garai hartako europar kronika guztiek bat egiten dute izurrite horretan Europan, eta Mediterraneo osoan merkataritzan aritzera eraman zituzten genoar itsasontziek parte hartu zutela. Gabriele de'Mussi notario genoarraren istorioan nola gertatu zen azaltzen da; hala ere, ikertzaile askok zalantzan jartzen dute. 1346an Kaffako genoar lantegietan zegoen, Khan Janibecken Urrezko Hordako tropek setiatua. Mussiren arabera, izurritea mongoliar armadan hasi ondoren, Khanek, katapultekin batera, gaixotasunaren hildakoen gorpuak Kaffan jaurtitzea agindu zuen: horrela, han izurritea berehala hasi zen. Setioa ezerezean amaitu zen, armadak, gaitzak ahulduta, atzera egin behar izan baitzuen, Kaffako genoar ontziek nabigatzen segitu zuten eta gaitza Mediterraneoko portu guztietatik urrutirago eraman.

Mussiren eskuizkribua (egun, Wroclawko Unibertsitateko liburutegian dago) 1842an argitaratu zen lehen aldiz. Ez dago datatuta, baina idazteko ordua erraz ezartzen da deskribatutako gertakarien arabera. Gaur egun, zenbait ikertzailek eskuizkribuko informazioa zalantzan jartzen dute, Mussiren kasuan, lehenik eta behin, miasmen usainaren bidez gaixotasuna nola hedatu zen ulertzeak gidatu zuela, eta izurritea arratoien arkakusoekin sar zitekeenik ez zekielako. Hala ere, "Khan Janibeken gerra biologikoaren" hipotesiak bere defendatzaileak ditu. Horrela, Mark Willis mikrobiologo ingelesak dioenez, egun haietan, setio armada hiritik urruti samar zegoen, etsaien gezi eta jaurtigaietatik distantzia seguru batera, baina arratoiei ez zaie beren zuloetatik urruntzea gustatzen. Gorpuak zauri txikiak eta larruazaleko urradurak izan ditzake, eta litekeena da gorpuek infekzioa izatea.

#### 1347ko udaberria, Konstantinopla 
Gaixotasunaren hurrengo agerraldia Konstantinoplan gertatu zen, Bizantziar Inperioaren hiriburuan. Han, genoar merkataritzak postu bat zuen: Pere. Izurriaren biktimetako bat Androniko izan zen, Joan VI.a Kantakuzeno enperadorearen 13 urteko seme gazteena. Enperadoreak berak, bere *Historia*n, hiriko epidemiari eta gaixotasunaren hedapen handiari buruzko historia bat idatzi zuen Anatoliako kostaldean, Egeo itsasoko uharteetan eta Balkanetan. Nizeforo Gregoras historialari bizantziarrak "izurri baten antzeko gaixotasun larri" baten inguruan idatzi zuen, "etxe gehienetan, bizidun guztiak batera hil zirelarik". Veneziarren arabera, hiriko biztanleriaren % 90 hil egin zen, eta, historialariek kopuru hori gehiegizkoa zela uste duten arren, hiriko heriotza tasa oso altua izan zen.

#### 1347ko udaberria-uda, Ekialde Ertaina 
Izurritea Mesopotamian hasi zen zabaltzen, Persian, Trebisondan agertu zen irailean. Konstantinoplako epidemiako errefuxiatuek eraman zuten, eta Transkaukasiatik ihesi zihoazenak haiengana zihoazen. Gainera, merkatari karabanek gaitza berekin eraman zuten. Une horretan, abiadura nabarmen jaitsi zen, urteko 100 kilometro inguru eginik: handik bi urtera iritsi zen mendebaldeko Anatoliako mendietara, eta hantxe gelditu.

#### 1347ko udazkena, Ekialdeko Mediterraneoko portuak 
Al-Maqrizi historialari egiptoarrak xehetasunez kontatzen du Konstantinoplako itsasontzi bat Alexandriako portura iritsi zela; 32 merkatari eta itsasontziko 300 tripulatzaile eta esklabotik soilik, 40 marinel, 4 merkatari eta esklabo batek bizirautea lortu zuten, "Han bertan portuan hil zena". Haiekin batera, izurria hirira iritsi zen eta, haratago, Nilotik igota, Asuanera, 1349ko otsailean; bitarte horretan, herrialdea erabat suntsitu zuen. Hegoalderako aurrerapen handienean, Saharako basamortua oztopo gaindiezina bihurtu zen arratoi eta arkakusoentzat.

Izurria Greziara hedatu zen eta, ondoren, Bulgaria eta mendebaldeko Errumaniara (une horretan Hungariako Erresumaren zatia) eta Poloniaraino. Zipre kolpatu zuen, eta epidemiari beste hondamendi bat gehitu zitzaion: tsunamia. Zipretar desesperatuek, matxinada baten beldurrez, uharteko biztanle musulman guztiak hil zituzten, eta erasotzaileetako asko beren biktimengandik bizirik irten ziren.

### Izurria Italian 
#### 1347ko urria, Messina 
Genoar kronikak izurritea Italiako hegoaldean hedatzeari buruz erabat isilik dauden arren, eskualdeak beste batzuek baino gutxiago jasan zuen. Fra Michele de Piazza historialari siziliarrak, bere "*Historia Secular*" lanean, 12 galera genoar Messinako portura iritsi zirela kontatzen du xehetasunez, haiekin "azote hilgarri" bat eramanik. Kopuru hori, ordea, aldatu egiten da, "espeziaz betetako hiru itsasontzi" aipatzen baita, bai eta lau ere, Krimeatik itzulti ziren "infektatutako marinel talde batekin". Piazzaren arabera, "*gorpuak etxeetan geratu ziren, eta ez apaizik, ez seniderik (semea, aita edo hurbileko norbait) ez zen hara sartzen ausartu: ehorzleei diru asko agindu zitzaien hildakoak eraman eta lurperatzeko. Hildakoen etxeak altxor, diru eta bitxi guztiekin ireki ziren; inork hara sartu nahi bazuen, inork ez zion bidea blokeatuko*". Laster, genoarrak kanporatuak izan ziren, baina honek ezin izan zuen ezer aldatu.

#### 1347ko udazkena, Catania 
Hilzorian zegoen Messinako biztanleria ihes egiten saiatu zen izu-ihesaldi batean eta, Piazzaren testigantzaren arabera, bidean bertan asko hil ziren. Bizirik iraun zutenak Cataniara iritsi ziren, baina han ez zituzten onartu; izurritearen berri izan zutenean, biztanleek uko egin zioten errefuxiatuekin tratatzeari, saihestu egin zituzten, eta jateari eta edateari ere uko egin zioten. Hala ere, horrek ez zituen salbatu, eta laster hiria ia erabat iraungi zen. "*Zer esan dezaket Cataniaz, orain oroimenetik ezabatzen den hiri batez?*" idatzi zuen Piazzak. Izurritea handik uharte osoan hedatu zen: Sirakusak, Sciaccak eta Agrigentok asko sufritu zuten. Era berean, Trapani hutsik geratu zen: "*Umezurtz geratu zelarik herriko jendea hil ondoren*". Izurritearen azken biktimetako bat Giovanni Randazzo izan zen, "Siziliako duke koldarra", San Andrea gazteluan infekziotik ezkutatzen saiatu zena. Guztira, Siziliak biztanleriaren herena galdu zuen, izurriteak atzera egin eta urtebetera, uhartea hilotzez beteta zegoen.

#### Genova, bi pausotan 
1347ko urrian Messinatik kanporatutako genoar itsasontziak, etxera itzultzen saiatu ziren, baina Genovako biztanleek, jada arriskuaren berri izanik, itsasora bota zituzten gezi eta suzko katapultekin. Horrela, Genoak izurritearen hasiera bi hilabetez atzeratzea lortu zuen.

Kroniken arabera, 1347ko abenduaren 31n izurrite bat hasi zen Genoan. Kalkulu modernoen arabera, 80.000-90.000 mila pertsona hil ziren hirian, baina ez dakigu kopuru zehatza. Aldi berean, uharteotako biztanleak izurritearen biktimak izan ziren: Sardinia, Korsika, Malta eta Elba.

#### 1348ko urtarrila, Venezia 
Prebentzio neurri administratibo eraginkorrek Venezia kaosetik salbatzea lortu zuten, baina oraindik ezin izan zuten izurria geldiarazi. Veneziak bi uharte zituen gaixotasunak zituztenak konfinatzeko: Lazzaretto Vecchio eta Lazzaretto Nuovo. Bertan gaixotasunak zeuden lekuetatik zetozen barkuek berrogei egun eman behar zituzten Veneziara iritsi aurretik (hortik dator berrogeialdi hitza. Zenbait kalkuluren arabera, biztanleriaren % 60 inguru hil zen hirian.

### 1348, Mendebaldeko Europan 
#### 1347ko azaroaren 1a, Marsella 
Azaroaren hasieran, jada 20 bat izurrite-ontzi itsasoratu ziren Mediterraneoan eta Adriatikoan, gaitza portu guztietara hedatuz, aingurak denbora labur batez bota zituzten horietan, gutxienez. Genovako eskuadroiaren zati batek Marseillan babesa aurkitu zuen, izurritea hiri abegitsuan zabalduz. Barkuak portu batetik hirugarren aldiz kanporatuak izan ziren, azkenik, itsasoan desagertzeko, eskifaia hila zelarik. Marseillak ia bere populazioaren erdia galdu zuen. Fede juduko biztanleak ez zituzten jazarri eta hemen jendetza amorratuaren babesa izan zezaketen toki bakarrenetakoa izatearen ospea lortu zuen.

#### 1348ko urtarrila, Avignon 
Kroniken arabera, Avignongo biztanleriaren ia % 80 izurritearen ondorioz hil zen. Historialari modernoek kopuru hori gehiegizkoa dela uste dute eta biztanleen erdiak inguru hil zirelakoan daude. Nolanahi ere, hilkortasun tasa hain handia izan zen, non ez zen nahikoa lurrik egon gorpuak lurperatzeko. Klemente VI.a aita santuak ibaia sagaratu behar izan zuen, hildakoen gorpuak gurdietatik botatzen has zitezen. Besteak beste, Laura, Francesco Petrarcaren maitea eta musa, Avignongo izurritearen biktima izan zen.

#### 1347ko abendua - 1348ko martxoa, Mallorca 
Marseillatik edo Montpellierretik zetorren itsasontzi batek eraman omen zuen izurria Mallorcara, baina ez da data zehatzik ezarri. Uharteko lehen biktimaren izena ezagutzen da: Guillem Brass izeneko arrantzale bat, Alcúdia herriko bizilaguna. Izurriak uhartea suntsitu zuen, 9.000 hildako ingururekin.

#### 1348ko udaberria, Iberiar Penintsula 
Iberiar penintsulan bi lekutatik sartu zen: alde batetik, Mediterraneoko portuetatik, ziurrenik Bartzelona eta Valentziatik; bestetik, Donejakue bidea Pirinioetatik jarraituz (ikus, ondoren, *Izurria Euskal Herrian* atala). 1348ko hasieran, penintsulara hedatu zen eta Leonor Aragoikoa erregina hil egin zen.

Bartzelonan, prozesioak antolatu ziren gaixotasunari aurre egiteko, eta askoz jende gehiago kutsatu zen horren ondorioz. Eraso antisemitak ugaritu ziren hirietan, eta Kataluniako gune askotan juduak hiltzen hasi ziren. Valentzian, uztaila erdialdean, 300 pertsona hiltzen ziren inguruan. Gaztelan, aldiz, Donejakue bidearen bidez hedatu zen, eta urte amaieran jada Portugaleraino iritsi zen eta, hortik, hegoalderantz jaitsi zen.

#### 1348ko udaberria, Frantziako hegoaldea 
Frantziako hego-mendebaldeko Izurri beltza ez dago Avignongoa bezain dokumentatuta. 1348ko urtarrilean Carcasonan eta apirilean Tolosan egon zela ikus daiteke. 1348ko ekainean Bordelen zegoela pentsatzen da, baina litekeena da martxoan bertan egon izana. Ezaguna da Bordeleko erromes ontzi batek Compostelaraino eraman zuela izurria, eta baliteke bide berberetik iristea Euskal Herriko kostaldera eta Ingalaterrara.

#### Izurria Euskal Herrian 
1348ko udaberrian, Done Jakue bideari jarraituz, Frantziatik sartu zen lehen infekzio-fokua kostatik Gipuzkoa eta Bizkaira hedatu eta Galiziaraino iritsi zen. Berthe ikerlaria hekatonbe batez mintzo da, izurriteak eragindako kalteei dagokienean, goseak, izurriak eta sukarrak (nafar erromantzeaz, *fuegos*) familien % 40 hil baitzituen. Benedictoren arabera, hilkortasun tasa hori Nafarroako Erresuman % 60-65era iritsi bide zen. Castán eta Dueñasen arabera, datu horiek gehiegizkoak dira, ordea: matematikan oinarrituta, hildakoen kopurua Nafarroan % 25 baino gutxiago izan zela pentsatzen dute.

Aldiz, Monteano historialariaren ustez, Nafarroako populazioaren % 50 hil zen urte haietan, nahiz kontuan hartu behar kokapenaren araberako ezberdintasun nabariak izan zirela. Adibidez Anuen 10 familiatik 8 hil ziren, baina Sakanan biztanleriaren herena. Anton Erkoreka mediku eta historialariaren arabera, Izurrite Beltzak ez zuen gizarte klaseen artean desberdintasunik eginː horren adierazle da Iruñeko katedralaren kanonikoen heriotza tasa % 50 izatea (43tik 24 hil ziren). Tasa horiek Euskal Herriko edozein lekutarako balio dute, Araban abandonaturiko herriak eta Bizkaiko herri garrantzitsuenak (Bermeo) jasan zuen biztanleriaren beherakada aztertuz gero. 

#### 1348ko uda, Frantziako iparraldea 
1348ko apirilean, izurri beltza Lyonera iritsi zela ikus daiteke. Lyondik, izurritea Borgoinan zabaldu zen. Borgoinako Givry herrian biztanleriaren erdia abuztua eta azaroa bitartean hil zela baieztatzen da. 1564an, Logroñotik eta Aragoitik Nafarroa Garaira eta Arabara sartu zen, hainbat lekutan biztanleria gogor astinduz, hala nola Agurain, Gasteiz eta Iruñean, besteak beste. 1597tik aurrera, beste izurri gogor batek astindu zuen Euskal Herria, eta demografia jaitsarazi.

Europako azken agerpena Marseilla eta Proventzan izan zen 1720ean.  300 urte hartan izandako heriotza-tasa altuari aurre egiteko, herriak erlijio eta santuetan bilatu zuen laguntza, XVII. mendeko San Rokeren omenez eraikitako ermitek erakusten duten bezalaxe. Zenbait herritan gaur egundaino, gaixotasun horrekin loturiko XVI. mendeko ohiturak mantendu dira; adibidez, Laudion, abuztuaren 16an San Rokeren eguna ospatzen da. 

## Epidemiaren demografia 
## Epidemiologia 
## Sintomatologia klinikoa 
### Gaur egungo ikuspuntu zientifikoa 
### XIV. mendeko deskribapenak 
## Neurri medikoak 
### Medikuntzaren egoera Erdi Aroan 
### Izurriaren arrazoien azalpena eta proposaturiko neurriak 
### Tratamendua 
Epidemia hain arriskutsu egin zuen faktoreen artean garai hartan bere transmisioa ez ezagutzea eta sintomen ikusgarritasuna azpimarratu behar dira. XIV. mendeko Marchione di Coppo Stefaniren historialari florentziarrak honelaxe deskribatu zuen gaixotasuna *Crónica Florentina*n:

Medikuen senda-belarrak eta ozpina erabiltzen zuten, azken horrek gaixotasuna hiltzen zuelakoan. Era berean, buboi inguruko odola drainatzea ohikoa zen gaixoa "umore txarrez" garbitzeko, baina horrek gaixoa gehiago ahuldu eta azkenik heriotza eragiten zuen. Patologiaren aurka asko egiterik ez zen arren, profilaxian aurrerapausoak eman ziren, gaixoen arropa eta oheak erretzea erabaki zenean. Halaber, udal-autoritateek berrogeialdien bidez gaixoen etxeak isolatu ohi zituzten, baita batzuetan auzo oso bat hesitu ere. Hildakoak hiri kanpoaldean lurperatzen zituzten eta euren etxeak fumigatu ohi zituzten intsentsu eta beste lurrin-landareekin, garbitzaileak zirelakoan.

Aipatzekoa da XVI. mendearen hasieran Pizkundeko medikuek jantzi bereziak erabiltzen hasi ziren izurriaz ez kutsatzeko:

* **intsentsudun makila**: pizturik zegoen kutsaturiko airea "garbitzeko" balio zuen eta itzalirik zegoenean gaixoa manipulatzeko. Gorriz margoturik egon ohi zen.

* **lihozko tunika**: gorputz osoa estaltzen zuen eta argizariz estali ohi zen, "atomo pozointsuek" irrista zitezen.

* **maskara**: arnasteko hodi metaliko luzea izan ohi zuen belar usaintsuz betea "aire kutsatutik" babesteko. Maskara larruzkoa izan ohi zen, kristalezko lenteekin.

## Izurriko medikuak 
thumb|180px|Izurri beltza
Carlo Cipolla historialari italiarraren ustetan, Pizkunde osoan miasmaren paradigma nagusitu zen medikuen artean: horren arabera, gaixotasuna aire ez-osasuntsu eta kirasduna arnasteagatik kutsatzen zen. Teoria horri Antzinaroko partikulen kontzepzioa gehitu zioten. Kirats horiek leku askotatik etorri zitezkeen miasma izeneko partikula negatibo batzuetatik sortzen ziren: padurak, putzuak, leizeak, eta abar.

Beraz, gaixoak hildako animalia bat ukitzeagatik, ur gelditan murgiltzeagatik edo kiratsa bakarrik arnasteagatik ere atomo pozoitsuek kutsa zezaketen, mediku haien ustez. Edonola ere, kontuan hartu beharrekoa da paradigma hori behaketan ere oinarritzen zela eta ez zegoela beti oker, adibidez uda partean kasuak biderkatu egiten ziren arratoiek elikagai gehiago aurkitzen zituztelako eta ez padurek kirats gehiago zeriotelako beroaren eraginez. 

## Neurri administratiboak 
## Izurria, erlijioak eta superstizioak 
### Eliza Katolikoa eta izurria 
### Flageleria 
### Bianchi 
### Koreomania 
### Jendearen superstizioak 
1345an Jupiter, Saturno eta Marteren arteko Konjuntzio handi bat gertatu zen eta, gerora, horri egotzi zitzaion lehen agerraldi hori

## Izurriaren ukenduen eta pozoitzeen inguruko histeria 
### Egoera soziala 
### Pozoitzaileen sektari jazarpena 
### Legenardunen suntsiketa 
### Juduen erailketa 
## Teoria alternatiboak 
## Biktima ezagunak 
## Ondorioak 
## Izurri beltza artean 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Ikus gainera 
* Izurri bubonikoa
* Izurri pneumonikoa
* Epidemiak Euskal Herrian
* Justinianoren Izurria

## Kanpo estekak