Zaldun

[thumb|300px|Zaldunak [Andre Mariaren Jasokundearen eliza (Iruraiz-Gauna)|Alaitzako margo erromanikoetan (Iruraiz-Gauna, Araba).]]
thumb|*Zaldun baten erretratua*, Carpaccio 1510.|271x271px
**Zaldun**, zentzu zorrotzean, zaldizko edo zaldiz ibiltzen dena da, baina, normalean Erdi Aroan zaldiz borrokatzen zuen goi-mailako klaseko kidea izan ohi zen.

Antzinako Grezia eta Erromako garaietatik, zalduna izateak entzute handia esan nahi zuen, zaldi bat mantentzea garestia zelako. Erdi Aroan, hauek zalduneria osatzen zuten, bere jokabide kodea zuen erakunde militar feudala. Artur erregearen kondairak Europa osotik zabaldu zuen jokabide hori baina feudalismoaren desagerpenarekin batera erakundea ere pixkanaka-pixkanaka itzali zen. Euskal Herrian, ikusgarriak dira zaldunen errepresentazioak Alaitzako elizako margo erromankoetan.

Zaldunak, kontzeptu bezala, zaldi gainean ibiltzen diren soldaduak dira eta hauek zalditeria osatzen dute, hots, armada baten barruan dagoen gorputz berezia, non soldaduek zaldi gainean egiten duten gerra. Hala ere, kontzeptua zabalagoa da, Erdi Aroan zehar zaldunak noble kondiziokoak izan ohi ziren, eta arau zein kode bereziak bereganatu zituzten. Zaldunen basailutza sistemaren bidez, errege edota beste botere feudal bati leialtasuna eskaintzen zieten eta ordain sari baten truke defendatzen zuten botere feudala. Zaldunen garai gorena XI. mendearen hasieran eman zen Frantzian eta XI. mendean zehar mediterraneoko zonaldeetan zabaldu zen.

## Zaldunen jatorria 
thumb|*San Jurgi* eskultura, Donatellok eginda 1416. urtean. |387x387px
Zaldunen fenomenoa, Europako mendebaldean, XI. eta XII. mendeetatik aurrera agertzen hasi zen. Hala ere, Europako historian zehar III. mendetik X. mendera arte zaldunen pertsonaia existitzen zen dagoeneko. Gainera, ekarpen handia egin zien aurrerapen teknologikoek, horien artean, estribuaren garapenak (VIII. mendean, Asiatik ekarritakoa). Zaldunen nabarmentzea, zehazki, sistema politiko baten aldaketatik dator. Zehazki, Frantzian IX. mendean Inperio Karolingioa banatzen hasi zenean hasi zena. Lurralde hain zabal batean era zentralizatuan gobernatzea ezinezkoa zela konturatu zen Frantziako enperadorea. Beraz, denborarekin konderriak eta dukerriak boterea hartzen hasi ziren inperioaren mendebaldean. Horren eskutik dator konderri horiek jaurgo autonomoak bilakatzea, haren poblazioa gazteluen eta gizon armatuen bidez (*milites*) gobernatzen zutelarik, eta hemen gauzatzen da *“zaldunen goiztiria”*.   

Hasiera bateko zaldunen egoera soziala definitzea ez da oso ziurra. Zaldunak ez ziren nobleak; zalditeriaren eta nobleen arteko identitatea zonalde batzuetan XIII. mendean gauzatu zelako. Hala ere, azpimarratu beharra dago zalditeriaren bidez, XI. eta XII. mendeetan, nekazari lurjabe asko maila sozialean igo zirela, aristokraziako maila baxuenetan kokatuz. Kontzeptu hau Jean Flori historialariak bigarren mailako aristokrazia bezala definitzen du. Kontuan hartzekoa da mende horietan zehar zaldunak ez zirela gizon libreak izaten eta beti haren jaunaren ikurraren menpe agertzen zirela. Beraz, zaila da talde sozial bezala definitzea, ez baditugu ordo militum-ean sartzen. Hori esanda, ondorioztatu daiteke zaldunak XI. eta XII. mendeetan jaunen eta printzipeen baitan egon ziren elitezko soldaduak izan zirela eta hauek aginte betearazle bezala jardun zutela horien lurraldeetan. 

## Zaldun kodeak 
[thumb|Zaldun baten inbestidura Erdi Aroko erregina gauzatutakoa. [Edmund Blair Leighton|Edmund Blair Leighton.|306x306px]]
thumb|Omenaldi baten irudia, zaldun batek jaun edo zaldun goragoko bati gorazarre egiten dio, eta eskribauak ofizialki erregistratzen du.

Zalduneriaren sorreraren testuinguruan, non botere harremanak basailutzaren bidez egituratzen ziren, zaldunek haien kode zein harreman sistema propioa garatu zuten. Hau, Erdi Aro betean zehar garatzen joan zen fenomenoa izan zen. Behe Erdi Aroko sistema feudalaren ahultzearekin ez ziren guztiz desagertu, baina asko indargabetu ziren.

### Leialtasuna eta omenaldia 
Leialtasunak, ohoreak, traizioak… gaur egun daukatenaren dimentsio eta garrantzia ezberdinak irabazi zituzten. Zaldunek nobleari leialtasuna erakutsi ezean beraien basailutza zor zioten, eta omenaldia bezalako erritualak garatu ziren hori adierazteko. Omenaldiko errituala ohikoan bi elementuz osatua zegoen berez: *immixtio manuum* eta *volo*-az. Lehenik basailuak jaunaren aurrean belaunikatu eta bien eskuak elkartu behar zituen, *inmixtio manuum* edota *Handgebärde* deiturikoa. Honen bitartez, jaunak bere propioekin basailuaren eskuak besarkatzen zituen, bere pean jarriz enkomendatua.

### Rol maskulino eta femeninoak 
[thumb|[Lantzelot Aintzirakoa|Lantzelot eta Ginebra, zaldunen erromantizazio anakronikoa 19. mendeko margolan batean.)]]
Bestalde, rol maskulino eta femenino oso sexistak bizi ziren zaldunen kulturan. Zaldun batek ahultasuna erakustean, gainontzeko noble eta zaldunen errespetua galtzen zuen mespretxatua izanik. Aipatzekoa da konbenientziazko ezkontza bat lortzerako orduan balore horiek zuten garrantzia. Hemen hasten da zaldunen erromantizazioa anakronismo adibide argi batean. Erdi aroko poema zein kontakizunetan jasoak izaten ziren eta gaur egungo zinematografiak modu oso exageratu batean saldu nahi izan du noizbait. . 

XIV. mendean zehar, Nafarroako Erresuma Évreux-ko erret-etxeko errege ezberdinen kontrolpean zegoen garaian, erresumaren defentsarako armada iraunkortzen eta profesionalizatzen joan zen, bertan 200 zaldun inguruk parte hartzen zutela aipatzen delarik.

Évreux erret-etxeko Karlos III.a tronura iristean, 1390. urtean, bere koroatze-egunean hamabi aitoren seme gazte zaldun izendatu zituen, eta hauei tresneria osoa oparitu zien (urre koloreko armadura, ezpata, kaskoa eta ezproiak, eta batzuei baita urre koloreko zela, ahokoa eta brida ere). Garaiko ohitura frantziarrari jarraiki, hurrengo urtean Erbi-txakur Txuriaren Zalditeria-ordena edo Fede Onaren Zalditeria-ordena sortu zuen. Erregeak berak izendatzen zituen zalditeria-ordena honen partaide ziren zaldunak, eta hauei erbi-txakur baten intsignia bat zeraman urrezko edo zilarrezko lepoko bat oparitzen zien. Zaldunek lepoko hau soinean eramaten zuten, baita kapa luze bat ere. 

Nafarroako Foru Orokorrak bere izaera desohoratzen zuen zaldunaren kasua jasotzen du; erregeak publikoki degradatu behar zuen, eta honek laban batez mozten zuen zaldunaren espala zintzilik zuen uhala, hura lurrera eror zedin.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* FLORI, J. (2001): Caballeros y la caballería de la edad media. Paidos Iberica (Edk.). Barcelona, España
* KEEN, M. (2010): La caballería: la vida caballeresca de la Edad Media. Editorial Ariel. Barcelona, España.
* BONNASIE, P. (1983): Vocabulario básico de la historia medieval. Crítica (Edk.) Barcelona, España.
* LACARRA, J.M. (1975): Historia del Reino de Navarra en la Edad Media. Caja de Ahorros de Navarra (Edk.). Navarra, España. 
* Caja de Ahorros de Navarra (Ed.). “Caballero”. Gran Enciclopedia de Navarra. https://web.archive.org/web/20210418145508/http://www.enciclopedianavarra.com/.
* Caja de Ahorros de Navarra (Ed.). “Lebrel Blanco, Orden del”. Gran Enciclopedia de Navarra. https://web.archive.org/web/20210418145508/http://www.enciclopedianavarra.com/

## Ikus, ganera 
* Erdi Aroko zaldun
* Zaldizko

## Kanpo estekak