Debagoiena

**Debagoiena** Euskal Herriko eskualde bat da, Gipuzkoako hego-mendebaldean kokaturik dagoena. Euskadiko erdigune geografikoa hartzen du Bizkaia eta Arabarekin muga eginez. Altuera 103 eta 1.521 metro artekoa da, eta 342,73 km²-ko azalera hartzen du. 2023. urtean 62.735 biztanle zituen. Eskualdea 8 udalerrik osatzen dute, Arrasate, Bergara, Oñati, Eskoriatza, Aretxabaleta, Antzuola, Elgeta eta Leintz Gatzagak. 

Herri txikiek osatzen dute, nahiz eta azalera handiko lursailak dituzten. Biztanleriari dagokion dentsitatea 182,7 biztanle/km2-koa da. Udalerririk jendetsuena Arrasate da, 21.693 biztanlerekin.  

Mendien artean txertatutako haran  bat da, eta, besteak beste, Aizkorri, Udalaitz,  Aketegi edo Andarto nabarmentzen dira, Eusko Mendien eta Pirinioen berdegunearen eta Aizkorri-Aratz parke naturaleko zabaldiaren artean. Mendien tontorren eta ibarraren hondoaren arteko desnibela nahiko nabarmena da, Pirinioaurrekoaren berezkoa, batez beste 500 eta 800 metro artekoa. Mendien artean, ibaiek eskualdea zeharkatzea ahalbidetzen duten pasabide bana dago. Gehienak arroiletatik sartzen dira, Ubera, Oñati eta Aramaio ibaien kasuan bezala. Beste gutxi batzuk sarbide naturaletatik sartzen dira: Araotz eta Bolibar ibaiak dira.  

## Izena 
Debagoiena beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* Gaztelaniaz: *Alto Deva*

Izen ofiziala, EAEren arabera, honako hau da: Debagoiena.

### Etimologia 
**Etimologikoki**, *Deba*- (Deba ibaiaren izena) *-goiena* (Gipuzkoan hartzen duen kokapena, goialdea) da.

Deba ibaiak zeharkatzen duen lurraldearen izaerak definitzen du. Izan ere, Gipuzkoako hego-mendebaldean kokaturik dago; hain zuzen ere, Deba ibaiaren goi-arroan. Hortik dator beraz Debagoiena izena.

## Geografia 
[thumb|500px|Debagoiena [Antzuola hegoaldeko mendietatik ikusia. Atzealdean Udalatx, Anboto eta Debagoienaren eta Durangaldearen arteko muga osatzen duten mendiak ikus daitezke.]]

Debagoiena, Gipuzkoako beste eskualde gehienak bezala, eremu menditsua da. Deba ibaiak zeharkatzen du eskualdea hegoaldetik iparraldera.

Lurralde garaia da: herri guztiak itsas maila baino 200 metrotatik gorako altueretan daude, 445 m-tan Leintz Gatzaga herria eta 700 m-tan Arantzazu, Oñatiko auzoa. Aizkorri (1.541 m, Debagoieneko eta Gipuzkoako tontorrik altuenak) eta Udalatx (1.117 m) mendi aldeek mugatzen dute eskualdea hegoaldetik eta mendebaldetik, hurrenez hurren. Aloñako mendilerroa bestela, 1.200-1.300 metrotan, Oñati gainean dago eta Aizkorriko mendigunearen jarraipena da ipar-mendebalderantz. Udalatx mendiak, ordea, Arrasate eta Elorrio (Bizkaia) banatzen du eta Anboto menditik eta Urkiolako Parke Naturaletik gertu dago.

### Eskualde mugakideak 
Debagoiena Gipuzkoako hego-mendebaldean dago, Deba ibaiaren goi-arroan.

### Udalerriak 
Debagoiena 8 udalerrik osatzen dute:

### Mendiak 
Hauek dira Debagoieneko mendi garrantzitsuenak:

Fitxategi:Udalaitz 04.jpg|Udalatx 
Fitxategi:Aloñako gurutzea 2534.jpg|Aloña
Fitxategi:Landarraitz.jpg|Landarraitz
Fitxategi:Autza Gaztelu.JPG|Gaztelumendi
Fitxategi:Aizkorri ekialdera.JPG|Aizkorri

Debagoienak naturgune erakargarriak ditu, hala nola Aizkorriko Natur Parkea eta Aretxabaletan dagoen Urkulu urtegiko inguruak, Orkatzategi (874 m) eta Kurtzebarri (1.133 m) mendiak besteak beste. Hortik gertu, Zaraiako mendilerroan dago Aitzorrotz (738 m) mendia, Eskoriatzan. Eta Arabako mugan, Elgeako mendilerroa (900-1.100 m), eskualdeko hego-mendebaldean.thumb|250x250px|Debagoieneko hidrologia

Ipar-mendebaldean, Elgeta eta Elorrio artean, Intxorta mendiak (737 m) azpimarratuko dugu batik bat bere ezaugarri historikoengatik. Izan ere, Espainiako Guda Zibilean garrantzi handiko gertaerak jazo ziren bertan. Hego-mendebaldean, aldiz, Arangioko mendilerroak (Orixol 1.128 m) banatzen ditu Aramaio eta Otxandio (Bizkaia). 

Ipar-ekialdean, Irukurutzeta (898 m) mendia eta izen bereko mendilerroa, Azkoitia, Soraluze eta Bergara artean. Hegoalderantz, eskualdeko ipar-ekialdean, Irimo (901 m) eta 7 puntak daude, Antzuola eta Urretxu artean.

### Hidrologia 
Deba ibaiak zeharkatzen du eskualdea hegoaldetik iparraldera. Haran estuak daude ibaiaren bi aldeetan, Arrasate eta Oñatin izan ezik. Deba ibaiaren goi arroko adar nagusiak Aramaio eta Oñati ibaiak dira. Oñati ibaiak Arantzazu eta Urkulu erreken ura hartzen du. 

### Klima 
Tenperatura epela izaten da, urtean zehar gorabehera handirik gabe (8-9 °C neguan eta 19-20 °C udan). Euria: 1.500 mm urtean, batez beste. Goialdea ibarra baino euritsuagoa da.

### Basogintza 

Fitxategi:Pinuaren hedadura debagoienan.png|thumb|Intsinis pinuaren hedadura.
Fitxategi:Eukaliptoa debagoienan.png|thumb|Eukaliptoaren hedadura.
Fitxategi:Larreak debagoiena.png|Larreak eta belardiak.

## Demografia 
Eustateko datuen arabera 62708 biztanle zituen Gipuzkoak 2024. urtean. 
erdian|thumb|495x495px|2024ko Debagoienako biztanleria-piramidea

## Historia 
Badirudi Debagoiena karistiar lurraldea izan zela K.a. I. mendean. Baieztapen horren ebidentzia nagusia hizkuntzan datza: gaur egun bizkaieraz hitz egiten duten lurraldeetako biztanleak karistiarrak ziren, eta gipuzkeraz hitz egiten duten lurraldeetakoak, berriz, barduliarrak. Gainera, Debagoieneko eskualde naturalak Aramaio hartzen zuen, 1489ra arte Bizkaiko zati zen herri arabarra. Erdi Aroan, Arrasate izan zen populazio-gune nagusia. XVI. mendetik aurrera, Bergarak eta Oñatik garrantzi kultural handia hartu zuten. Aipatzekoa da Oñati ez zela Gipuzkoaren parte izan 1845era arte. Debagoieneko eskualde naturalak Aramaio, Arabako herria, ere hartzen zuen bere baitan (Aramaio Bizkaikoa izan zen 1489 arte). Arrasate izan zen herri nagusia Erdi Aroan.

### XIX. mendea 
XIX. mendean industrializazioa eskualdera iritsi zen, bertako paisaia eta ekonomia eraldatuz. Baliabide naturalen ustiapenak, hala nola meatzaritzak eta zurak, eta ehungintzaren eta metalurgiaren industriaren garapenak, eskualdeko hazkunde ekonomikoa bultzatu zuten. Garai horretan aldaketa sozial eta politikoak ere izan ziren nagusi, euskal nazionalismoaren sendotzea eta langile-mugimenduen sorrera barne.
thumb

### XX. mendea 
XX. mendean, Debagoienak Espainiako Gerra Zibilaren (1936-1939) eta haren ondorengo diktadura frankistaren ondorioak jasan zituen. Garai horretan, errepresio politikoak eragina izan zuen herritarrengan, eta pertsona asko jazarri zituzten beren sinesmen politiko edo kulturalengatik. Hala ere, erresistentzia eta borroka uneak ere izan ziren, eta Debagoieneko biztanle askok erregimen frankistaren aurkako mugimenduetan parte hartu zuten.
thumb
1975ean Franco hil eta demokraziarako trantsizioaren ondoren, Debagoienak aldaketa nabarmenak izan zituen bere egitura ekonomiko eta sozialean. Industriak ekonomiaren zutabe garrantzitsua izaten jarraitu zuen, baina beste sektore batzuk ere garatu ziren, hala nola turismoa eta zerbitzuak.

Gaur egun, Debagoiena tradizioa eta modernitatea uztartzen dituen eskualde dinamikoa da. Bere paisaia menditsuak eta baliabide naturalek landa-turismorako eta turismo aktiborako aukerak eskaintzen dituzte; aldiz, bere kokapen estrategikoak eta azpiegitura industrialak Euskadiko gune ekonomiko garrantzitsu bihurtzen dute. Euskal kultur nortasunak Debagoieneko bizitzaren zati bat izaten jarraitzen du, euskara eta tokiko tradizioak babestuz.

### Kooperatibismoaren garapena 
Kooperatibismoak historian zehar eragin handia izan du Debagoieneko herri guztietan. Izan ere, kulturalki lankidetzarako joera handia egon izan da eremu horretan; eta talde beharrak asetzearen lehentasuna nagusitu zuen kooperatibismoak industria arloan. Gainera, eskualdeko garapen ekonomiko eta sozialean paper garrantzitsua izan du. Horren bultzatzaile nagusia Jose Maria Arizmendiarreta izan zen. Eta gaur egun ere haren garapenak aurrera jarraitzen du eskualdeko enpresei dagokienez. 

### **Vasco-Navarro trena** 
thumb|219x219px
Vasco-Navarro trenak historikoki inpaktu sozial zein ekonomiko handia izan zuen Debagoiena eskualdean. Izan ere, eskualdeko herri gehienenak zeharkatzen zituen. Debagoieneko udalerrietan bereziki industrializazioa nabarmen errotu zenez, bertako biztanleek garai hartako enpresa zein fabriketara lanera joateko garraiobidea izan zen trena. Gainera, eremu geografiko menditsua izanik, mugitzeko modu azkarrena bilakatu zen. Honen ibilbidea Lizarratik hasi eta Bergararaino zen, tartean zeuden herri gehienetako geltokiekin batera. 

Gaur egun Oñatin kokatuta dago Vasco-Navarro trenaren ondarea. 

## Kooperatibismoa 
Debagoieneko kooperatibismoak, paper garrantzitsua bete du eskualdearen garapen ekonomiko eta sozialean. Mugimendu horren bultzatzaile nagusietako bat Jose Maria Arizmendiarrieta apaiza izan zen. Haren ondarea funtsezkoa da oraindik ere eremu horretako kooperatibismoaren historian.

#### Jose Maria Arizmendiarrieta 
Markina-Xemeinen jaio zen 1915ean, eta 1941ean iritsi zen Arrasatera apaiz gazte gisa. Eskasia eta langabezia nagusi ziren gerraostean, Arizmendiarrietak bere eliztarren bizi-baldintzak hobetzeko irtenbide praktikoak aurkitzea zuen helburu. Horrela hasi zen langileen kooperatibak sortzeko ideia sustatzen, modu kolektiboan enplegua eta aberastasuna sortzeko modu gisa.
thumb|ULGOR
1956an, bertako ikasle eta langile gazte talde baten laguntzarekin, Arizmendiarrietak Arrasateko Lanbide Eskola sortu zuen, geroago Arrasateko Unibertsitate bihurtuko zena. Erakunde horrek berebiziko garrantzia izan zuen eskualdeko gazteen prestakuntza teknikoan eta enpresarialean, eta beren kooperatibak abian jartzeko eta kudeatzeko behar zituzten trebetasunak eman zizkien.

Arizmendiarrietak sustatutako eredu kooperatiboa solidaritate, demokrazia eta parte-hartze printzipioetan oinarritzen zen, non langileek beren enpresen jabetza eta kontrola zuten. Ikuspegi hori 1956an gauzatu zen Mondragon taldearen lehen kooperatiba sortu zenean, ULGOR kooperatiba, berogailuak eta sukaldeak egiten zituena.

##### Mondragon taldea 
Mondragon Taldea 1960ko hamarkadatik aurrera sendotu zen, eta kooperatibismoaren eta gizarte-ekonomiaren munduko erreferente bihurtu zen. Gaur egun, Mondragon Taldea hainbat sektoretan lan egiten duten enpresen multzo dibertsifikatu batek osatzen du, hala nola industrian, banka eta hezkuntzan, besteak beste. Milaka langilerekin eta urteko fakturazio esanguratsuarekin, Mondragon Taldea eskualdeko motor ekonomiko nagusietako bat da, eta kooperatibismoak garapen jasangarrian eta oparotasun partekatuan nola lagun dezakeen erakusten duen adibide inspiratzailea.

Mondragon Taldeak hainbat sektoretan jarduten du, manufaktura-industria, banaketa, banka, hezkuntza eta ikerketa barne. Elkarlotutako kooperatiben sare batek osatzen du, eta kooperatiba-balio eta -printzipioak partekatzen dituzte, hala nola parte-hartze demokratikoa, elkartasuna eta ekitatea. Mondragon Taldearen ezaugarri bereizgarrietako bat kudeaketa parte-hartzailearen eredua da, non langileek parte-hartze aktiboa duten erabakiak hartzerakoan eta enpresen jabetzan. Gainera, taldeak garapen iraunkorra eta erantzukizun sozial korporatiboa azpimarratzen ditu.

#### Mondragon Unibertsitatea 
Mondragon Unibertsitatearen historia oso lotuta dago euskal kooperatiben mugimenduarekin, 1950eko hamarkadan sortu baitzen Jose Maria Arizmendiarrieta apaizaren bultzadaz. Arizmendiarrietak Mondragon Lanbide Eskola sortu zuen 1943an, geroago gaur egun Mondragon Unibertsitatea den horretan eboluzionatu zuena. Hezkuntza-erakunde hori eskualdeko gazteei prestakuntza teknikoa eta profesionala emateko eta kooperatibismoaren, elkartasunaren eta parte-hartze demokratikoaren balioak sustatzeko ezarri zen.

Mondragon Unibertsitatearen ezaugarri bereizgarrietako bat ikasketa kooperatiboaren pedagogian eta ikasleen, irakasleen eta enpresen arteko lankidetzan oinarritutako hezkuntza eredua da. Ikuspegi hori unibertsitatearen antolamendu-egituran islatzen da. Egitura hori hainbat fakultatek eta ikerketa-zentrok osatzen dute, baita Mondragon Taldeko enpresa kooperatiboek ere.

## Ekonomia 
### Lehen sektorea 
Nekazaritzak ez du garrantzia handirik. Baserriko ustiakuntzari lotua dago eta asko murriztu dira baserriak azken hamarkadetan. Basoek, larreek eta zelaiek hartzen dute eremu  handiena. Beraz, horien ustiakuntza gero eta garrantzitsuagoa da.

### Bigarren sektorea 
Tradizio industrialari eutsi dio erabat Debagoienak azken urteotan. Burdingintzak lekuko handia izan du eskualdean industria garaitik hona. XX. mendearen hasieran Bergarako *Labe Garaiak* eta Arrasateko Unión Cerrajera ziren eskualde honetako lantegi nagusiak eta haren inguruan antolatu zen Deba Garaiko industria. 1960. urteetatik aurrera, Arrasaten sortu ziren kooperatiben mugimenduak indar handia hartu zuen, eta, egun, kooperatibak beren industria, finantza eta lanbide prestakuntzarako erakundeak nagusi dira ezbairik gabe eskualdean.[thumb|300px|Arrasateko [Unión Cerrajera, gaur egun.|ezkerrera]]

Zerbitzuetan industrian baino langile gutxiagok dihardu. Azkenik, kultura eta administrazioari dagokionez, Bergara da herri nagusia (epaitegia eta unibertsitatea). 

1996an 2.833.000 pezetakoa izan zen biztanleko eskualdearen Barne Produktu Gordina (BPG). EAEko indize bateratzailea 100 eta Gipuzkoakoa 102 izanik, 124an zegoen Deba Garaikoa. Antzuolak zuen, 155eko indizearekin, posturik onena. Eskualdearen balio erantsiaren % 65 industriatik zetorren, Gipuzkoako batez bestekoa baino 38 puntu gorago. Leintz Gatzagan izan ezik, eskualdeko gainerako udalerri guztietan industria zen jarduera nagusia, eta kasu guztietan % 60tik gorakoa zen industriak balio erantsiari egiten zion ekarpena. Horren ordainetan, lehen sektoreak oso presentzia urria du eskualdean, Leintz Gatzagan izan ezik, eta zerbitzuek duten garrantzia ere (balio erantsiaren % 31); Gipuzkoako batezbestekoaren oso azpitik dago. Nolanahi ere, egitura ekonomiko horrek izugarrizko garapena bermatu du eskualdean azken urteetan, eta 2000. urtean Debagoiena zen, Gasteizekin batera, langabezia tasa txikiena zeukan EAEko eskualdea, %8,6koa baino ez zen eta. Aldiz, EAEko okupazio tasarik handiena duela Debagoienak (% 62), eta erabateko enplegu mailara heldu dela ere esan daiteke, % 8,6 hori langabezia teknikotzat hartzen baita. 
thumb|Leintz Gatzagako Gatz Museoa

### Hirugarren sektorea 
Zerbitzuen alorrean ere izan dira, ordea, berrikuntza nabarmenak azken urteotan Debagoienean. Aipagarria da Mondragon Unibertsitatearen, unibertsitate pribatuaren, sorrera. Arrasaten, Eskoriatzan eta Oñatin kokatu ditu bere fakultate eta eskolak kooperatibek eragindako unibertsitate horrek. Beste alde batetik, eskualdeko hainbat herritan turismoari lotutako jarduerak ere lantzen hasi dira azkenaldian. Besteak beste, gatzgintzaren tradizioa berreskuratu nahi duen Gatzaren Museoa ireki dute Leintz Gatzagan.

## Demografia 
### **Biztanleria** 
XIX. mende bukaeran hasi zen, industrializazioari esker, Debagoieneko biztanle kopurua handitzen, baina hazkunde hori ez zen XX. mendearen erdialdera baizik nabarmenduko. Leintz Gatzaga (207 biztanle; 503 biztanle 1900. urtean) da lehen baino biztanle gehiago ez duen herri bakarra. Arrasate da eskualdeko herririk jendetsuena. Eremurik zabalena, ordea, Oñatik (107, 31 km2) du alde handiz.

Debagoieneko biztanleriari dagokionez, kopuruz, nahiko berdintsua da udalerri guztietan. Izan ere, 2.500 eta 10.000 tarteko biztanleria dago, oro har, udalerri bakoitzean. Horien artean, Leintz Gatzaga, Elgeta eta Antzuola dira biztanleria kopuru baxuena dutenak; herri txikiak izanik. Azaleraz handienak diren herrietan dago biztanle gehien. Hala ere, nabarmenki, jende gutxien bizi den udalerria Leintz Gatzaga da; hau da, beste udalerri guztien aldean biztanle kopuru oso baxua dauka.  

Azken hamar urteetako bilakaera nabarmena izan da. Alde batetik, Eskoriatza, Aretxabaleta eta Oñati udalerrietan biztanleria-kopurua igo egin da. Bestetik, aldiz, gainontzeko herrietan biztanleria jaitsi egin da. Baina, jaitsierarik agerikoena Leintz Gatzagak izan duela ikusgarria da; izan ere, %-15 murriztu da bertako biztanleria.

### Bilakaera 

### Biztanleriaren taula 2023 

## Azpiegiturak 
### Errepideak 
thumb|144x144px edo Iparraldeko Autobidea Etxabarri (Araba) eta Eibar (Gipuzkoa) lotzen dituen autobidea da. Debagoiena zeharkatzen du Eskoriatzatik sartu, Arrasatetik igaro eta Bergararaino. Bergaratik dauka irteera eta Eibarreko norabidea hartzen du.  errepidea da  autobidetik ateratzen dena eta Arrasatetik Elorriorako ibilbidea egiten duena.

  errepidea Bergaratik abiatzen da, Elorregi auzoa eta Antzuola lotuz. Ondoren Antzuolatik Zumarragara doa.
### Osasungintza 
Eskualdean bi erietxe nagusi daude: alde batetik Debagoieneko Ospitalea, gaixotasun orokorretaz arduratzen den zentro publikoa Osakidetzaren barrukoa, eta bestetik Aita Menni Ospitalea.

Aita Menni Ospitalea osasun mentaleko zentro bat da, Arrasaten kokatua. San Juan de Dios Ospitale Ordenako zentro-sarearen parte da ospitale hori. Erakunde erlijioso horrek historia luzea du arreta mediko eta sozialean, batez ere buruko gaixotasunak dituzten pertsonen zaintzan.

Ospitaleak "Aita Menni" izena darama, Juan María Menni erlijiosoaren omenez. 1999an santu gisa kanonizatu zuten eta bere bizitza psikologikoki gaixo zeuden pertsonak zaintzen eman zuen. Aita Menni Ospitaleak osasun mentaleko zerbitzu sorta zabala eskaintzen du, arreta anbulatorioa, ospitalizazioa, errehabilitazioa eta laguntza psikosozialeko programak barne.

Ospitalearen helburua buruko nahasmenduak dituzten pertsonei arreta integrala eta kalitatezkoa ematea da, haien ongizate psikologikoa, soziala eta emozionala sustatuz. Arreta klinikoaz gain, osasun mentalaren arloko ikerkuntzaz eta prestakuntzaz ere arduratzen da ospitalea, eta arlo horretan zientziak eta praktikak aurrera egiten laguntzen du.
thumb|Debagoieneko farmaziak|344x344px
Arrasateko Aita Menni Ospitalea pazientearengan zentratutako ikuspegiagatik eta arreta medikoaren bikaintasunarekiko eta osasun mentalaren zaintzarekiko konpromisoagatik aintzatesten da. Bere lanak eragin positiboa izan du tokiko komunitatean eta eskualdean, osasun mentalarekin lotutako erronkei aurre egin behar dietenei laguntza eta itxaropena eskainiz.

### Ikasketak 
**Arizmendi Ikastola** 

Debagoienan dagoen hezkuntza-erakundea da, bereziki Arrasate, Eskoriatza eta Aretxabaleta herrietan garatu zena. Euskarazko hezkuntza lehenesten duen ikastola-eredu bat da. Zeinak garrantzia kultural eta linguistiko esanguratsua duen eskualdean.

Arizmendi Ikastolaren historia 1960ko hamarkadaren amaieran hasi zen, Euskal Herriko testuinguru sozio-politiko eta linguistiko berezian. Garai hartan, euskarak erronka garrantzitsuak zituen aurrez aurre; izan ere, galtzeko arriskuan zegoen, asimilazio linguistikoko politikengatik eta espainiera hizkuntza nagusi gisa gero eta presio handiagoa zuelako. Gainera, euskarazko hezkuntza mugatua eta askotan debekatua zen. Ikastola 1969an sortu zen, eta Arizmendi izena hartu zuen, Jose Maria Arizmendiarrietaren omenez.

Urteetan zehar, Arizmendi Ikastolak hazten eta garatzen jarraitu du, bere hezkuntza eskaintza zabalduz eta aldaketa sozial eta kulturaletara egokituz. Euskara eta euskal kultura sustatzeko konpromisoari eutsi dio, eta bikaintasun akademikoa eta berrikuntza pedagogikoa bilatu ditu. Gaur egun ere, ikastola funtsezko zutabea da euskal hezkuntzan, bai eta komunitateak duen garrantziaren eta etorkizun inklusiboago eta anitzago bat eraikitzeko konpromisoaren adibide ere.

**Oñatiko Unibertsitatea**

Oñatiko Sancti Spiritus Unibertsitatea, Lege Soziologiako Nazioarteko Institutua (IISJ) bezala ere ezaguna dena, Oñatiko herri txikian dagoen erakunde akademikoa da, Gipuzkoako probintzian, Euskal Herrian, Espainian. Soziologia juridikoan eta gizarte-zientzietan espezializatutako ikerketa-zentroa da.

Oñatiko Unibertsitatearen historia 1980ko hamarkadan hasi zen, Dieter Simon irakaslea buru zuten akademiko eta legelari ospetsuek Lege Soziologiako Nazioarteko Institutua ezarri zutenean euskal hiri honetan. Institutu honen sorreraren atzean zegoen ideia bikaintasun-zentro bat sortzea izan zen, zuzenbidearen eta gizartearen arteko harremanen diziplinarteko azterketari eskainia.

Soziologia Juridikoko eta Gizarte Zientzietako ikerketa sustatzeko helburuarekin ezarri zen IISJ, baita eztabaida akademikorako eta hainbat herrialde eta diziplinatako akademikoen arteko ideia-trukerako espazio bat eskaintzeko helburuarekin ere. Hasiera-hasieratik, unibertsitateak mundu osoko ikertzaileak hartu ditu, eta mintegi, hitzaldi eta ikasketa-programa ugari antolatu ditu.
ezkerrera|thumb|296x296px
Oñatiko Unibertsitatea nazioarteko erreferente bihurtu da soziologia juridikoaren arloan, eta munduko hainbat lekutako ikasleak, akademikoak eta profesionalak erakarri ditu. Bere ikerketa-programek zuzenbidearekin eta gizartearekin lotutako gai ugari jorratzen dituzte, sistema juridikoen azterketa, justizia, giza eskubideak eta gatazken konponketa barne, besteak beste.

Bere ikerketa-lanaz gain, Oñatiko Unibertsitateak zeregin garrantzitsua izan du graduondoko ikasleen prestakuntza akademikoan eta esparru akademikoan kulturen arteko elkarrizketa eta nazioarteko lankidetza sustatzen.

**Miguel Altuna Lanbide Heziketako Eskola**

Bergaran aurkitzen da. Lanbide-heziketako programak eskaintzen ditu, ikasleak lan-mundurako prestatzeko hainbat eremutan.

Miguel Altuna Lanbide Heziketako Eskolaren historia XX. mendean hasi zen. Hezkuntza praktikoa eta lan-merkatura bideratua emateko helburuarekin sortua, eskolak eboluzionatu egin du eta denboran zehar egokitu egin da gizartearen eta ekonomiaren behar aldakorrak asetzeko.

Erakundeak Miguel Altunaren izena darama, lan eskubideen defentsan eta lanbide heziketaren sustapenean paper garrantzitsua izan zuen euskal politikari eta sindikalista nabarmenaren omenez.

Miguel Altuna Lanbide Heziketako Eskolak hainbat hezkuntza-programa eskaintzen ditu, besteak beste, administrazioan eta kudeaketan, informatikan, elektronikan, automobilgintzan eta ostalaritzan. Programa horiek ikasleei lan-merkatuan sartzeko edo goi-mailako hezkuntzarekin jarraitzeko behar dituzten trebetasunak eta ezagutzak emateko diseinatuta daude.Prestakuntza teknikoaz gain, eskolak trebetasun sozialak eta pertsonalak garatzen ditu, baita erantzukizun-balioak, talde-lana eta bikaintasunarekiko konpromisoa sustatzen ere.

Urteetan zehar, Miguel Altuna Lanbide Heziketako Eskolak hezkuntza-kalitatearekiko eta egungo lan-munduaren erronkei aurre egiteko ikasleen prestakuntzarekiko konpromisoari eutsi dio. Tokiko enpresekin loturak ezarri ditu ikasleei praktika profesionalak eta enplegu-aukerak eskaintzeko, eta, horrela, eskualdeko garapen ekonomiko eta sozialean lagundu du.

**Mondragon Unibertsitatea**

Euskal Herrian, Espainian, dagoen goi-mailako hezkuntzako erakundea da eta Mondragon Taldeko kidea da. Unibertsitatea 1997an sortu zen, nahiz eta sustraiak aurreko hamarkadetakoak izan.thumb|235x235pxMondragon Unibertsitatea zabaldu egin da geroztik, eta bere eskaintza akademikoa dibertsifikatu du gradu, graduondoko eta etengabeko prestakuntzako programa ugari barne hartzeko ingeniaritzan, enpresetan, humanitateetan, eta teknologian, besteak beste. Gainera, unibertsitatea prestakuntza praktikoan, berrikuntzan eta industriarekiko lankidetzan duen ikuspegiagatik nabarmendu da.

Mondragon Unibertsitateak aintzatespen nazionala eta nazioartekoa irabazi du bikaintasun akademikoarekin, berrikuntzarekin eta garapen iraunkorrarekin duen konpromisoagatik. Mundu osoko hezkuntza-erakundeekin eta enpresekin lankidetzan aritu da, eta, horri esker, ikerketa-proiektuetan eta ikasleen mugikortasun-proiektuetan parte hartu du.

thumb|erdian|325x325px|Debagoieneko ikasketa guneen mapa

## Politika 
### **Udal-hauteskundeak** 
### Alkateak 
## Eskualde-proiektuak 
### Debagoiena 2030. Garapen Iraunkorreko Sarea 
Debagoiena 2030 XXI. mendeko erronka globalei modu komunitarioan helduko dien aldaketa-mugimendua katalizatzeko diseinatutako asmo handiko proiektua da. Hainbat eragileren eta herritarren arteko lankidetzaren bidez, askotariko metodologia, proiektu eta ekimenak bultzatu eta konektatu nahi dira, erronka horietan eragin esanguratsua sortzeko.

2019an eskualde adimenduna, inklusiboa eta klimaren aldetik neutroa izateko egindako miaketan oinarrituta, proiektuak gaur egungo ikuspegirako lehentasunezkoak diren eragin-eremuak identifikatzen ditu. Arlo horietan askotariko gaiak landu daitezke, ingurumen-iraunkortasunetik hasi eta gizarteratzea eta berrikuntza teknologikoa barne, egungo eta etorkizuneko erronkei modu integralean heltzeko.

### Mondragon Taldea 
Mondragon Taldea, Mondragon Corporation edo Mondragon Co-operative Corporation izenez ere ezaguna, Arrasaten egoitza duen kooperatiba taldea da. 1956an Jose Maria Arizmendiarrieta apaizak eta ikasle talde batek sortua, Mondragon Taldea munduko kooperatiba-talde handienetako bat da.thumb|198x198px
Mondragon Taldea nazioartean ekonomia kooperatiboaren adibide arrakastatsu gisa onartua izan da, eta mundu osoko beste kooperatiba-erakunde asko inspiratu ditu.

2022aren amaieran, korporazioa 81 kooperatibak, 8 fundaziok, mutualitate batek, 12 I+G zentrok, 4 ikastetxek eta 104 filialek osatzen zuten munduan, lau arlotan banatuta: finantzak, industria, banaketa eta ezagutza.

## Kultura 
### Euskara 
#### Bertako hizkerak 
Eskualdeko berezko euskalkia sailkatuta dago Mendebaldeko euskara edo bizkaieraren barruan, sortaldeko multzokoa Koldo Zuazoren arabera. Ezaugarrien artean, hauek azpimarratu ditzakegu:

* Aditzak: *"Emun", "fan", "aitatu", "eroan", "isiotu", "itxungi", "amaitu", "batu", "igarri", "jausi", "jarri"*  > "Eman", "joan", "aipatu", "eraman", "piztu", "itzali", "bukatu", "bildu", "nabaritu", "erori", "eseri".

* Hiztegia: *"Aitajauna / aitaita"* > "aitona", *"amandre / amama"* > "amona", *"ahizta"* > "ahizpa", *"abade"* > "apaiz", *"udagoien"* > "udazken", *"astegoien / astebukaera"* > "asteburu", *"berba"* > "hitza", *"artazi"* > "guraize", *"atzamar"* > "(be)hatz", *"behar"* > "lan", *"berakatz"* > "baratxuri", *"jaramon"* > "arreta", *"larregi"* > "gehiegi", *"oste"* > "atze / ondoren", *"zela(n)"* > "nola", *"adur"* > "lerde", *"bits"* > "apar", *"lapiko"* > "eltze", *"papar"* > "bular", *"korta"* > "ukuilu", *"izara"* > "maindire", *"gura"* > "nahi", *"praka"* > "galtza".

* Asteko egunak: *"Martitzena", "eguaztena", "eguena", "egu(ba)koitza", "zapatua", "domeka"* > "asteartea", "asteazkena", "osteguna", "ostirala", "larunbata", "igandea".

* Hilabeteak: *"Ilbaltza"*, *"zezeila"*, *"bagila"*, *"garagarrila"*, *"agorrila"*, *"zemendia"*, *"gabonila"* > "Urtarrila", "otsaila", "ekaina", "uztaila", "iraila", "azaroa", "abendua".

* "Norekin" atzizkian *"-gaz"* amaierarekin batera "-rekin" erabiltzen da, baina pluralean *"-ekin"* bakarrik, "-kaz" arrotza baita.

* "Alderantz" postposizioan, *"-ru(n)tz"* hobesten da "-rantza" baino.

* "Hauetan" baino *"hone(i)tan"* erabiltzen da (*ónetan* ahoskaturik, singularrerako *onétan* izanda).

* "Edozer" eta "edonola"-ren ordez *"zeozer"* eta *"zeozelan"*.

* *"Neu", "neure", "neuri"* eta *"geu", "geure", "geuri"* > "ni", "nire", "niri" eta "gu", "gure", "guri".

* *"- ixa"* > "-ia". *Afarixa* > afaria, *ixixa* > ia-ia.thumb|291x291px|ahotsak.eus
* Artikulu determinatzailea markatuz, ahozkoan, *"-ia"* edo "-ie" amaieran: *"Bukaeria"* / *"bukaerie"* > "bukaera", *"alabia"* / *"alabie"* > "alaba". Bizkaieraren beste aldaera batzuk dira "-ea", "-i" ("alabea", "alabi").

* *"-(z)iño"* > "-(z)io" (adibidez "manifestaziño", "komisiño", "erlijiño").

* *"Jat", "jako", "jatzu", "jaku"* > "zait", "zaio", "zaizu", "zaigu". Halaber, Bergaran eta Antzuolan bereziki, 'nor-nori' forma erabiltzen 'nor-nork' ordezkatuz. Adibidez "emun jat" > "emon deutsat" / "eman diot".

* Baita ere, "nor-nork" > "nor-nori": *"Urten dot", "igon dozu"* > "irten naiz", "igo zara".

* *"Artxibau", "artikulau"* > "artxibatu", "artikulatu".

* *"Bigunketan", "eskaketan"* > "biguntzean", "eskatzean".

### Ondarea 
thumb|328x328px|none|Debagoieneko ondare historikoak
thumb

#### Arantzazuko Santutegia 
Arantzazuko santutegia Oñatin (Gipuzkoa) dagoen Arantzazu auzoan kokatuta dago. Monastegi frantziskotarra da eta bertan Arantzazuko Ama Birjina gurtzen da. Euskal Herriko kultura aniztasunaren erdigune bezala ezagutzen da. Bertatik hainbat artista pasatu baitira, eta, horrez gain, espiritualismoaren ondare garrantzitsua ere badelako. Arantzazu izena ez da hutsetik sortu, badauka bere esanahia haren atzean.  1468 urtean Errodrigo Baltzategi artzainak Ama Birjinaren irudi bat aurkitu baitzuen arantza artean. 

Gaur egun ere bere ondare historikoak utzitako berezitasuna gordetzen da bertan. Artista euskaldun ezberdinen obrak daude bertan. Esaterako, Eduardo Txillida, zeinak sarrera nagusiko ateak egin zituen; edota, Jorge Oteiza, Arantzazuko Apostoluen eskulturaren egilea.

## Komunikabidea 
thumb|184x184px
Nahiz eta herri bakoitzak bere hedabide propioa daukan, Debagoieneeko komunikabide nagusia honako hau da:

* Goiena.eus 

Komunikabide honen, Goiena Komunikazio Taldearen, egoitza Arrasaten kokaturik dago.

## Kirola 
#### Arrasateko kirol-taldeak 
Mondra Arrasateko Futbol taldea, Kanpanzar Arrasateko Rugby taldea, Arrasateko Ointxe! Saskibaloi Taldea, Arrasate Dragoi Gimnasia Taldea, Arrasateko Eskubaloi Taldea, Arrasateko Areto Futboleko taldea, Arrasateko Atletiko Taldea, Arrasateko Igeriketa Taldea, Arrasateko Karate Taldea,Arrasateko Esku Pilota Taldea

#### Bergarako kirol-taldeak 
Beti Busti Piraguismo Taldea, Bergarako Futbol Taldea, Bergarako Esku Pilota Taldea, Bergarako Saskibaloi Taldea, Bergarako Eskubaloi Taldea

#### Oñatiko kirol-taldeak 
Aloña Mendi Futbol Taldea, Aloña Mendi Saskibaloi Taldea, Aloña Mendi Areto Futbol Taldea, Aloña Mendi Atletismo Taldea, Aloña Mendi Eskubaloi Taldea, Aloña Mendi Espeleologia Taldea, Aloña Mendi Gimnasia Erritmiko Taldea, Aloña Mendi Igeriketa Taldea, Aloña Mendi Karate Taldea, Aloña Mendi Taldea, Aloña Mendi Esku Pilota Taldea, Aloña Mendi Tenis Taldea, Aloña Mendi Triatloi Taldea

#### Antzuolako kirol-taldeak 
thumb|237x237px|Aloña Mendi K.E.
Antzuolako Futbol Taldea, Antzuolako Atletismo Taldea, Peña Aiastui Txirrindularitza Taldea, Olalde Euskal Kirolak, Eperra Antzuolako Ehiza Taldea

#### Elgetako kirol-taldeak 
Elgetako Futbol Taldea

#### Aretxabaletako kirol-taldeak 
UDA Futbol Taldea, Aretxabaletako Txirrindularitza Taldea, Aretxabaletako Esku Pilota Taldea 

#### Eskoriatzako kirol-taldeak 
Eskoriatzako Areto Futbol Taldea, Eskoriatzako Saskibaloi Taldea

### Kirol-azpiegiturak 
## Jaiak eta ospakizunak 
thumb|alt=San Juan sua Antzuolan|San Juan sua Antzuolan
Arrasateko, jai nagusiak San Juanak dira eta Ekainaren 23tik 26ra ospatzen dira. Horretaz gain, Urriko lehenengo ostiralean Maritxu Kajoi izeneko eguna ere ospatzen da, txikiteroen eguna izaten da eta oso berezia izaten da, udalerri bakarra baita egun hau ospatzen duena eta kanpoko jende ugari hurbiltzen baita eguna ospatzera.

Aretxabaletako, jai patronalak *Andramaixak* dira eta abuztuaren 14, 15, 16 eta 17an ospatzen dira. Halaber, aratusteak ere pisu handia izaten dute herrian. Inauterien aurreko asteburuan Txapel Txin Eguna ospatzen da, eta ondoren, inauteri egunean, igandea izaten dena, Kuadrilek eraikitako karrozen desfilea egiten da eta desfile horrekin Txino dantzak egiten du bat. Txino dantza hori urteko kinttuak egiten dute. 

Eskoriatzako, jai nagusiak San Pedroak izaten dira eta Ekainaren 28tik Uztailaren 1era ospatzen dira. Kinttuak ere garrantzi handia izaten dute herrian eta Aretxabaletan bezala Otsailaren 5ean, Santa Ageda egunean herriko kintoak (urte horretan 18 urte betetzen dituzten neska-mutilak) koplak kantatuz eskean ibiltzen dira bezperatik. Azkenik, Santa Ageda egunean herriko plazan dantza egiten dute banaka, zein taldeka. 

Bergarako, jai nagusiak Pentekosteak dira eta Maiatzaren 26tik 30era ospatzen dira. Gainera, San Martzial Bergarako erromeriarik ospetsuena da. Eta baita herrikoiena ere, zentzu guztietan. Santuaren egunaren ondorengo igandean, edo egun horretan bertan jaieguna bada, eguerdian aurreskua dantzatzen da San Martzialen, eta familia eta kuadrillek bertara igotzen dira eguna jai giroan pasatzeko. Ilunabarrean, 21:00etako txupinazoarekin, herriko jaitsiera hasten da, txistulari, trikitilari eta txarangak alaituta.

Antzuolako, jai nagusia Mairuaren Alardea da, uztailaren hirugarren igandearekin bat egiten duen larunbatean ospatua. Horretaz gain, Otsailaren 3an San Blas eguna da, baina aste horretako larunbatean ospatzen da Basalde auzoko ermitan jaia. Katarro eta eztarriko gaitzen zaindari dela esaten da. Egun horretarako herriko okinek apropos egindako San Blas opilak eta kandelak bedeinkatzen dira.

Elgeta herriko jai nagusiak Ferixa Nagusixak dira. San Pedro egunaren hurrengo domekan izaten da feria eta jaiak eguenean hasten dira alkate txikiaren izendapenarekin. Bestalde, irailean herriko baserritarren azoka eta sagardo eguna ospatzen dira.
thumb
Leintz Gatzagako jai nagusiak irailaren 8an izaten dira, Dorletako Amaren eguna, txirrindularien zaindaria. Azaroaren 13an aldiz, San Millan eguna ospatzen da, herriko parrokia San Millani eskainia dago eta. San Millan egunetik gertuen dagoen igandean urteko artisau feria antolatzen da, sanmilixanak.

Oñati Herriko jaiak San Migelak dira, irailaren amaiera aldera. Baina hiribilduko jairik ezagunenak Corpus Christi-koak dira, ekainaren erdialdean. Hamabosgarren mendetik hona behinzat, goiz horretan herriko patroia den San Migel goiaingeruaren izenean meza ospatzen da, eta ondoren prozesio bat egiten da herriko kaleetan zehar, foruen enparantzan amaituz. Prozesioarekin batera dantzariek dantza tradizionalak eskaintzan dituzte.

## Debagoiendar ospetsuak 
##### XVI. mendea 
* Esteban Garibai (Arrasate), historialaria
* Lope Agirre (Oñati) eta Cristóbal Oñate (Oñati), esploratzailea
* Domingo Martinez de Irala (Bergara), esploratzailea eta kolonizatzailea
* Rodrigo Sánchez de Mercado de Zuazola (Oñati), apezpiku eta humanista.
* Andres Araotz (Oñati), eskultorea
* Juan Ochoa de Elexalde Heredia (Leintz Gatzaga), militarra

##### XVII. mendea 
* Andrés de Elejalde (Leintz Gatzaga): militarra

##### XVIII. mendea 
* Pedro Antonio Olañeta (Elgeta), militarra.

##### XIX. mendea 
* Maria Angela Telleria (Elgeta), gerrillaria
* Zoila Askasibar (Elgeta), inprimatzailea, editorea eta eerpublikar ekintzailea
* Martzial Agirre Lazkano, (Bergara) eta Isidoro Uribesalgo (Aretxabaleta), eskultoreak
* Telesforo Arantzadi (Bergara), zientzialaria
* Koldo Eleizalde (Bergara), pedagogoa eta idazlea.
* Nikolas Mugika Errasti (Bergara), margolaria
* Antero Apaolaza (Antzuola) eta Blas Pradere (Oñati), idazleak
* Jose Arana (Eskoriatza), enpresaburua
* Juan Esteban de Izaga (Leintz Gatzaga), politikaria

##### XX. mendea 
* [thumb|203x203px|[Jose Maria Arizmendiarrieta]]Jose Maria Arizmendiarrieta, Arrasateko kooperatiben sortzailea
* Telesforo Aranzadi (Bergara), zientzialaria
* Pedro Biteri (Arrasate), filantropoa
* Seber Altube (Arrasate), hizkuntzalaria
* Jokin Zaitegi (Arrasate), Izaskun Moyua (Oñati), Iñaki Aldekoa (Oñati), Jerardo Elortza (Oñati), Juan Martin Elexpuru (Bergara), Paulo Agirrebaltzategi (Oñati) eta Justo Garate (Bergara), idazleak
* Jon Odriozola (Oñati) eta Markel Irizar (Oñati), txirrindularia
* Telesforo Monzón (Bergara), Rebeka Ubera (Elgeta), Eduardo Aparicio Zamarreño (Leintz Gatzaga), Ignacio Untzeta (Bergara) eta Jose Luis Elkoro (Elgeta), politikariak
* Jon Sarasua (Aretxabaleta), Aitor Sarasua (Aretxabaleta), Juan Ezenarro Mendia (Antzuola), Jesus Alberdi (Bergara) eta Ainhoa Agirreazaldegi (Elgeta), bertsolariak
* Ruper Ordorika (Oñati), Jon Zelaia (Oñati) eta Karlos Agirreurreta Rodriguez (Arrasate), abeslariak
* Felix Iñurrategi (Aretxabaleta), Alberto Iñurrategi (Aretxabaleta) eta Amaia Aranzabal (Bergara), mendizaleak
* Lorenzo Askasibar (Elgeta) eta Kepa Akixo (Aretxabaleta), eskultorea
* Felix Aranzabal (Elgeta) eta Kaxiano Ibarguren (Antzuola), soinujoleak
* Jon Markaide (Elgeta), astrofisikaria
* Aitor Elkoro (Elgeta), Beñat Rezusta (Bergara), Joseba Iñurrategi (Eskoriatza),Aitor Mendizabal (Antzuola), Jokin Etxaniz (Bergara) eta Jose Maria Zezeaga (Bergara), pilotariak
* Oihana Kortazar (Elgeta), mendi-lasterkaria
* Josu Etxaniz (Elgeta), Jose Agustin Aranzabal "Gaztelu" (Bergara), Bixente Etxeandia (Aretxabaleta), Santi Idigoras (Oñati), Luis Maria Lopez Rekarte (Arrasate), Ritxi Mendiguren (Oñati), Agustin Aranzabal (Bergara), Andoni Zubizarreta (Aretxabaleta) eta Iñaki Olartua (Elgeta), futbolariak
* Isabel Lete Landa (Bergara), moja
* Simon Arrieta Arostegi (Bergara) eta Martxe Arana (Aretxabaleta), margolariak
* Martin Garitano (Bergara), Idoia Etxeberria (Oñati), Ignazio Arregi (Oñati) eta Asier Aranguren (Aretxabaleta), kazetariak
* Mikel Laskurain (Bergara), Lourdes Bedia (Oñati), Yune Nogueiras (Bergara), Jorge Fernández (Arrasate), Edurne Azuara (Bergara), David Errasti (Aretxabaleta) eta Mireia Gabilondo (Bergara), aktoreak
* Asier Altuna (Bergara), Aitor Arregi  (Oñati) eta Iban del Campo (Arrasate) zinemagileak
* Simon Artolazabal (Antzuola), organista.
* Ana Toledo (Antzuola), Miriam Urkia (Aretxabaleta) eta Jesus Atxa (Aretxabaleta), euskaltzainak
* Cristobal Altube (Aretxabaleta), opera abeslaria
* Felix Iñurrategi (Aretxabaleta) eta Alberto Iñurrategi (Aretxabaleta), alpinistak
* Jose Milikua (Oñati), historialaria
* Luis Peña Gantxegi (Oñati) arkitektoa
* José Ramón Elizondo (Oñati) sukaldaria.
* Soledad Iparragirre (Eskoriatza), Josu Uribetxebarria (Arrasate) eta Txomin Iturbe Abasolo (Arrasate), ETAkideak

XXI. mendea

* Markel Irizar (Oñati), Mikel Aristi (Bergara), Garazi Estebez (Aretxabaleta) eta Oihana Kortazar (Elgeta), txirrindulariak
* Aitor Lopez Rekarte (Arrasate), Oihana Aldai (Aretxabaleta), Jose Javier Barkero (Aretxabaleta) eta Mikel Gonzalez (Arrasate), futbolariak
* Ines Osinaga (Arrasate), Oihana Arana (Eskoriatza), Mery May (Arrasate) eta Eñaut Zubizarreta "Trigger" (Aretxabaleta), musikaria
* Haritz Gallastegi (Elgeta), irrati-esataria eta kirol-kazetaria
* Patrizia Vitelli (Arrasate), sukaldaritza influencerra
* Malen Osa (Oñati), mendi lasterkaria
* Beñat Barberena (Arrasate), saskibaloi jokalaria.
* Kepa Errasti (Aretxabaleta) eta María Cruickshank (Oñati), aktoreak
* Itziar Ugarte Irizar (Oñati), kazetaria

## Irudiak 

Fitxategi:Arantzazuko santutegiko ikuspegia.jpg|Oñati 
Fitxategi:Mondragón - Hospital Alto Deba 10.JPG|Arrasate
Fitxategi:Euskal Y trenbide amaitu gabea Antzuolan..jpg|Antzuola
Fitxategi:Elgeta 2.jpg|Elgeta
Fitxategi:Gatz Bidie - Leintz Gatzaga.jpg|Leintz Gatzaga
Fitxategi:Parroquia San Miguel de Oñati - panoramio.jpg|Oñati
Fitxategi:Mendiola, San Joan Bataiatzailea, Eskoriatza.jpg|Eskoriatza
Fitxategi:Bergara 026.JPG|Bergara
Fitxategi:Mondragón - Dragón del Parque de Santa Bárbara 2.jpg|Arrasate

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* "Deba ibarreko euskeria" (Koldo Zuazo, 1999).

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako eskualdeen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Debagoieneko ataria
*  Debagoieneko Mankomunitatea
* Goienaren webgunea.