open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Plastilina

[thumb|Plastilinaz egindako [panpinatxoa.]]
**Plastilina** edo **plastizina** moldekatzeko erabiltzen den material plastikoa da. Kaltzio gatzez, baselinaz eta beste konposatu alifatiko batzuez osatuta dago, batez ere azido estearikoz. Haurren erabilerarako egokia da, eta jostailu ezaguna da. Kolore askotan aurki daiteke.

Plastiko termoegonkorra izan arren, hainbat ezaugarri berezi ditu, hala nola, malgutasuna eta tenperatura altuekiko erresistentzia baxua.

## Historia 
Franz Kolbek, Municheko (Alemania) farmazia baten jabeak, 1880an asmatu zuen. Industria garai hartan, Munich arteen gune bat zen, eta Kolberen lagunen artean eskultoreak ere ziren: beren eskulturak moldekatzeko erabiltzen zuten buztina berehala lehortzen zela eta, neguan batez ere, harekin lan egitea oso zaila zela kexatzen ziren. Franz Kolbek bere asmakizuna merkaturatzeko, 1887an ezagutzera eman zuen Faber-Castell enpresan eta, oraindik ere, egun saltzen da.

## Plastilinaren birziklatzea 
thumb|Materia plastikoa izanik, edukiontzi horietara bota daiteke birziklatzeko.

Plastiko gisa, birziklatzeko, gainerako plastikoekin eta metalezko zein *tetra-brick* ontzi arinekin batera, edukiontzi horia erabil liteke; lurralde batzuetan, baina, argi eta garbi adierazi ohi da plastikozko jostailuak-eta ez botatzeko hor. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asger Jorn

**Asgern Oluf Jorn**, **Asger Oluf Jørgensen** jaioa (Vejrum, 1914ko martxoaren 3a - Århus, 1973ko maiatzaren 1a) danimarkar margolari, eskultore eta egilea izan zen. COBRA talde abangoardistaren sortzaileetako bat izan zen 1948an.

Bere gurasoen kristautasunak eragin negatiboa izan zuen bere haurtzaroan. 15 urterekin tuberkulosia izan zuen. Bere eskola garaian Danimarkako Alderdi Komunistan sartu zen. 1936an Parisera joan eta Fernand Légerrekin ikasi zuen, , eta 1937an Le Corbusierrekin lan egin zuen. Danimarkaren okupazio alemaniarrak sakonki eragin zion bakezaletasunari eta depresioan sartu zen.

1948an Parisen COBRA taldea sortu zuen Christian Dotremont eta Constantekin.

1954an Guy Debord ezagutu eta Nazioarteko Situazionismo sortu zuten, eta 1961ean Bandalismo Konparatuaren Eskandinaviako Institutua sortu zuen.

## Argitalpenak 
* *Immagine e forma*, Milan, 1954
* ''Structure et changement : sur le rôle de l'intelligence dans la création artistique*, Paris, 1956
* *Contre le fonctionnalisme*, Paris, 1957
* *Fin de Copenhague*, Guy Debordekin, « conseiller technique pour le détournement », Copenhague, 1957
* *Guldhorn og lykkehjul : les cornes d'or et la roue de la fortune*, Copenhague, 1957
* *Pour la forme,* Paris, (1958), Paris : Allia, 2001.
* *Critique de la politique économique*, suivie de *La Lutte finale*, Paris, 1960
* *Naturens Orden [The Natural Order] *, København, 1962
* *Værdi og Økonomi [Value and Economy] *, København, 1962
* *Held og Hasard [Luck and Chance] *, København, 1963
* *Ting og Polis [Thing and Polis] *, København, 1964
* *Alfa og Omega [Alpha and Omega] *, København, 1963-1964
* *De la méthode triolectique dans ses applications en situlogie générale,* Aarhus, 1964
* « Guy Debord et le problème du maudit », in Guy Debord, *Contre le cinéma*, Aarhus, 1964
* *La Langue verte et la Cuite : étude gastrophonique sur la marmytologie musiculinaire*, Paris, 1968
* *La Flûte de jade,* St. Gallen, 1970
* *Cuba*, Turin, 1970
* *Le Jardin d'Albisola*, Turin, 1974
* *Discours aux pingouins et autres écrits*, Paris, 2001
* *Les atomes de l'âme*, 2012
* *La Genèse naturelle'', Paris : Allia, 2001

## Kanpo estekak
Batwoman (telesaila)

***Batwoman***, Caroline Dries-ek garatutako estatubatuar superheroi-telesaila da. 2019ko urriaren 6an estreinatu zen The CW-n.

## Aktoreak 
* Ruby Rose: Kate Kane / Batwoman (1. denboraldia)
* Rachel Skarsten: Beth Kane / Alice
* Meagan Tandy: Sophie Moore
* Nicole Kang: Mary Hamilton
* Camrus Johnson: Luke Fox
* Elizabeth Anweis: Catherine Hamilton-Kane (1. denboraldia)
* Dougray Scott: Jacob Kane
* Javicia Leslie: Ryan Wilder / Batwoman (2. denboraldia-gaur egun)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bokal sudurkari

**Bokal sudurkaria** bokal mota bat da zeinetan airea sudurretik pasatzen den, ahosabaiaren beheititzearen bidez (*velum*). Aire mugimenduak, denbora berean, ahotik pasatzen segitzen du. Alderantziz, bokal baten aire mugimendua bakarrik ahotik pasatzen delarik, bokal ahokari bat deitzen da. Bokal ahokari batetik bokal sudurkari batera pasatzeko, sudurkaritze bat pasatzen da.

Bi bokal mota horien kontrastean, sudurkariak elementu markatua bezala agertzen dira, aldiz ahokariak egite defautez bezala agertzen dira. Hizkuntza askotan atzematen dira bokal ahokariak, baina fonologikoki bokal sudurkarien erabiltzea gutxiengoa gelditzen da. Beste hizkuntzetan ere, askotan bokal sudurkariak bokal ahokariak baino gutxiago agertzen dira, edo gehienez ber kopuruan. Aurkakoa atzematen hizkuntzetan ezohikoa da.

Bokal sudurkariak fonologikoki aurkitzen dira bereziki euskaran, frantsesan, portugesan, polonesan. Aurkitzen dira ere Afrikar eta Amerikar hizkuntza zenbaitetan. Euskaran, ez da hain orokorra: hau da, bokal sudurkariak zubereran eta erronkerieran aurki daitezke, baita bizkaiera zaharrean ere.

## Bokal sudurkarien nozioak 
Idatzian, bokal mota hori aurkitzeko, manera desberdinak badira: (kasu bereziak ez dira aipatuak)

* Frantses ortografian: bokala beti kontsonante sudurkari batez segitua da (*m* edo *n*): *an /ɑ̃/, en /ɑ̃/, in /ɛ̃/, on /ɔ̃/, un /œ̃/.* Adibidez: *pompon* /pɔ̃pɔ̃/.
* Portugaleko ortografian: bokala beti kontsonante sudurkari batez segitua da edo letra tilde batekin: *ã*, *õ;* Nazioarteko Alfabeto Fonetikoak horela erabiltzen ditu.
* Poloniar ortografian: bokalak ogonek bat hartzen du: *ą* /ɔ̃/, *ę* /ɛ̃/

## Bokal sudurkariak euskaran 
* Sudurkari bat aitzin edo ondotik: *arrano* [arãnõ], *abentü* [aβ̞ẽn̪t̪y], *mamu* [mãmũ]
* [h̃] sudurkari bat aitzin edo ondotik: *ahate* [ãh̃ãte], *uhue* [ũh̃ũe], *ahizpa* [ãhĩs̻pa]
* Hitz bukaeran, bukaerako sudurkari baten erorketaren ondorioz: ''salũ /s̺a'lũ/, ardũ /ar'dũ/, bedezĩ /bede'z̻ĩ''

## Kanpo estekak
René Préval

**René Garcia Préval** (Port-au-Prince, 1947ko urtarrilaren 17a - ibidem, 2017ko martxoaren 3a) haitiar politikari eta agronimialaria izan zen. Bi aldiz izan zen Haitiko presidente, 1996tik 2001era eta 2006tik 2011ra.

Agronomia ikasi zuen Belgikan eta zientzia geotermalak Pisan. Bost urte eman zituen Estatu Batuetan eta 1988an itzuli zen Haitira. Jean-Bertrand Aristide ezagutu zuen, eta honek lehen ministro izendatu zuen 1991n, baina erbesteratu egin behar izan zuen 1991ko iraileko estatu-kolpearen ondoren.

1996an presidente aukeratu zuten bost urterako. Gobernu-konpainien pribatizazioa, nekazaritza-erreforma eta giza eskubideen abusuen ikerketa sustatu zituen. 2006an berriro hautatu zuten presidente. 2008tik istiluak izan dira herrialdean bizitzaren kostu handiagatik eta 2010ean Haitiko lurrikarak lekua hartu zuen.
Garazi Esnaola

**Garazi Esnaola Balerdi** (Lizartza, 1992) lizartzar musikaria eta piano-jolea da. Estilo aldetik, musika sotila eta intimista du gustukoen. Aita musikaria du eta txiki-txikitatik ikasi zuen musika jotzen. Pianoaz gain, gitarra jotzen du ere, nahiz eta pianoa izan bere zaletasun handiena.

Plazako lehen esperientziak Kantuki taldearekin izan zituen, eskualdeko lagunekin sortutako taldea. Ondoren Margoten eta Eraulekin aritu izan da Asier Beramendirekin batera.

Izarorekin elkarlanean aritu zen 2018an, ezagunak diren beste musikari batzuekin batera: Iker Lauroba, Oriol Flores (bateria-jolea) eta Julen Barandiaran.

## Erreferentziak
Izabako anfiteatroa

**Izabako anfiteatroa** Izaban dagoen antzoki ireki bat da, anfiteatroa adiera garaikidean, Garatxandi parkean kokatua.

2010. urtean inauguratu zen. 300 metro koadroko area bat okupatzen du eta 560 lagunentzako edukiera du. Egitea 230.000 euro kostatu zen, eta horren erdia Nafarroako Gobernuak jarri zuen. Chocarro y Urmeneta arkitektoen bulegoak egin zuen proiektua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frances Hodgson Burnett

**Frances Hodgson Burnett** (Cheetham, Manchester;  - Plandome Manor, New York, ) britainiar idazle eta antzerkilaria izan zen. 1905ean Ameriketako Estatu Batuetan nazionalizatu zen. Haur eta gazte literaturako hiru eleberrirengatik da bereziki famatua, *Little Lord Fauntleroy* (1885–1886), *A Little Princess* (1905), eta *The Secret Garden* (1911), hainbat film adaptazio izan dituena.

## Biografia 
Bere aitaren heriotzak familia hondamendira eraman zuen, eta, beraz, 1865ean Ameriketako Estatu Batuetara emigratu behar izan zuten. Garai hartan, Frances olerki eta kontakizun laburrak idazten hasi zen. Hogeita hiru urterekin, P. Burnett doktorearekin ezkondu zen, eta bi seme-alaba izan zituen. 1877an bere lehen eleberria agertu zen, ''That Lass O'Lowrie' s*, baina arrakasta ez zitzaion *Little Lord Fauntleroy* (1885) argitaratu zen arte iritsi, ondoren *A Little Princess* (1905) (urte berean estatubatuar nazionalizatu zen) eta *The Secret Garden'' (1910) lanekin sendotuz, haurrentzako trilogia osatzen dutenak. 1901etik aurrera, dibortziatu eta Stephen Townsend doktorearekin ezkondu zen. Bermudetan eta Long Islanden bizi izan zen, bi aldiz dibortziatu ondoren. Gainera, bere seme nagusia galdu ondoren, lorezaintza, teosofia eta espiritismoan aritu zen, 1924an hil zen arte.

## Kanpo estekak
Claire Danes

**Claire Catherine Danes** (Manhattan, New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1979ko apirilaren 12a - ) estatubatuar aktore bat da. Hiru aldiz irabazi du Primetime Emmy Sariak, lau Golden Globe sari eta bi Screen Actors Guild sari. 2012an *Time* aldizkariak munduko ehun pertsona influenteen artean sailkatu zuen. 2015ean Hollywoodeko famaren pasealekuan izar bat jarri zioten.

## Ibilbide profesionala 
Danes famatu egin zen 1994an *My So-Called Life* nerabe draman. Paper horren ondorioz Golden Globe saria eman zioten serie dramatiko bateko aktore onenari. Urte berean film batean agertu zen lehen aldiz, *Little Women*. Laster hasi zen ibilbide oparo batekin: *Home for the Holidays* (1995), *Romeo + Juliet* (1996), *The Rainmaker* (1997), *Les Misérables* (1998), *Brokedown Palace* (1999), *Mononoke Hime*ren ingelesezko ahotsa (1997), *The Hours* (2002), *Terminator 3: Rise of the Machines* (2003), *Shopgirl* (2005), *Stardust* (2007), eta *A Kid Like Jake* (2018) filmekin.

1998 eta 2000 urteen artean Yale Unibertsitatean ikasi zuen, baina utzi zuen aktore lanetara itzultzeko. Off-Broadwayko *The Vagina Monologues* antzezlanean parte hartu zuen 2000. urtean eta Eliza Doolittlen papera izan zuen Broadwayko *Pygmalion* antzezlanean. Temple Grandin gorpuzteagatik izen bereko telebistarako filmean lortu zuen bigarren Golden Globea eta lehenengo Emmya. 2011tik 2020ra artean *Homeland* telesailean Carrie Mathisonen papera izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erna Solberg

**Erna Solberg** (Bergen, Norvegia,  - ) norvegiar politikaria da, herrialde horretako Lehen Ministroa 2013tik 2021rera eta 2004tik Norvegiako Alderdi Kontserbadorearen liderra. "Burdinezko Erna" izengoitia eman diote, Margaret Thatcherren "Burdinezko Andrea" izengoitia gogoraraziz.

1989an aukeratu zuten lehen aldiz Stortingerako, eta Kjell Magne Bondeviken bigarren gobernuan Herri Agintaritza eta Eskualde Garapenerako ministro izan zen, 2001etik 2005era. Bere agintaldian migrazio politika estutu zuen eta Norvegiako banaketa administratiboaren erreforma bat abiatu zuen. 2005eko hauteskundeen ostean Alderdi Kontserbadorearen talde parlamentarioaren zuzendaritza hartu zuen, 2013ra arte. Solbergek politika kontserbadoreen alderdi sozial eta ideologikoan sakondu du, nahiz eta alderdia, aldi berean, pragmatikoago bilakatu zen.

2013ko hauteskundeak irabazi ostean Solberg Norvegiako 28. lehen ministro hautatu zuten, bigarren emakumea Gro Harlem Brundtlanden ostean. Solbergen gobernua, "Urdin-Urdin Kabinetea" izengoitiarekin ezagutu zena, Alderdi Kontserbadorearen eta Progresuaren Alderdiaren arteko koalizio bat izan zen. Stortingeko Alderdi Liberalarekin eta Kristau Demokratarekin ere aliantzak sortu zituen. 2017an gobernua berriro hautatu zuten eta Alderdi Liberala sartu zen 2018an. 2018ko maiatzean Solberg bilakatu zen denbora luzeen gobernatu zuen kontserbadorean, Kåre Willochen gobernuak gainditu ostean. 2019ko urtarriletik aurrera Alderdi Kristau Demokratarekin ere gobernatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basa-biziaren Munduko Eguna

[thumb|250px|[Ngorongoro Kontserbazio Eremua.]]
[thumb|250px|[Otsoa, Euskal Herrian desagertzear dagoen espeziea.]]
**Basa-biziaren Munduko Eguna** Nazio Batuen Batzar Nagusiak 2013ko abenduaren 20an adierazi zuen urtero martxoaren 3a ospatuko zela. Egun hori Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Floral delakoaren itunaren sinaduraren urtemuga da, zehatz-mehatz 1973ko martxoaren 3an.

## Helburuak 
Basa-biziaren Munduko Egunak basa flora eta faunaren edertasuna eta barietatea ospatzeko aukera ematen digu, baita bizitza forma horien kontserbazioak gizateriarentzat dituen onura ugari ezagutzera emateko ere. Egun honen ospakizunak ingurumenaren aurkako delituen aurka borrokatzeko premiazkoa dela gogorarazten du. Halaber, gizakiaren jarduerak eragindako espezieen gainbehera, oso ondorio negatiboak dituztela arlo ekonomikoan, ingurumenean eta gizartean. Horregatik, Garapen Iraunkorraren 15.helburua biodibertsitatearen galera geldiaraztea da.

## Urtez urteko gaiak 
Urtero egunaren gai nagusia aldatu egiten da. Hauek izan dira azken urtetakoak:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lurraren Eguna

## Kanpo estekak 
* :Egunaren webgune ofiziala.
Li Na

**Li Na** (李娜; Wuhan, Txina,  - ) txinatar tenis-jokalari ohia da. Bere ibilbideko unerik gorena WTA rankingean munduko 2.a izan zenean eskuratu zuen, 2014ko otsailaren 17an. Bere ibilbidean zehar, Lik WTA Tourreko bederatzi banakako txapelketa irabazi zituen, bi Grand Slam barne. Bi garaipen horien ostean hasi zen famatu egiten, Asiako lehen Grand Slam irabazlea izan baitzen. Hau baino lehen, Asiako lehen tenis-jokalaria izan zen Grand Slameko final batean jokatzen, 2011ko Australiako Openean parte hartu zuenean. 2013an Australiako Opena eta WTA Tour Txapelketan bigarren geratu zen. Lehen txinatar jokalaria izan zen WTA tour titulu bat eskuratzen Guangzhou International Women's Openean, 2004an.

2014ko irailaren 19an erretiratu zen, 32 urterekin. 2019an Teniseko Nazioarteko Famaren Hallean sartu zen, Asian jaiotako lehenengoa ohore hau eskuratzen.

## Kanpo estekak
2- butanol

**2-butanola** edo '''*sec*-butanola** (IUPAC: **butan-2-ola'*) CH3CH(OH)CH2CH3 formulako alkohol lineala da. Hiru isomero ditu, isopropanola, tert-butanola eta 1-butanola. Likido kolorge eta sukoia da. Disolbatzaile organikoetan disolbagarria da.

2-Butanola kirala da eta bi estereoisomero ditu: *(R*)-(−)-2-butanola eta (*S'')-(+)-2-butanola. Normalean bi isomeroen nahaste errazemiko moduan ageri da.

## Produkzioa 
Industrian 1-butenoaren edo 2 butenoaren hidroxilazioz prestatzen da azido sulfurikoa katalizatzaile moduan baliatuz.
 348x348px
Laborategian Grignarden erreakzio baten bidez presta daiteke etilmagnesio bromuroa erreakzionaraziz azetaldehidoarekin dietil eter edo tetrahidrofurano lehorretan.

## Erabilera 
2-Butanol produkzioaren zait bat disolbatzaile gisa usatzen bada ere, gehiena butanona prestatzeko baliatzen da. Butanona industria-disolbatzaile inportantea da.

2-Butanolaren ester lurrunkor batzuk usain gozoak dituzte eta perfumeak eta zapore-emaile artifizialak egiteko erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tutera-Miranda Ebro burdinbidea

**Tutera — Miranda Ebro abiadura handiko burdinbidea** Euskal Herriko eta Iberiar penintsulako burdinbide bat da, Tutera eta Miranda Ebro geltokiak lotzen ditu.

Proiektua geldirik dago.

## Tarteak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak
Sweet Oblivion

**Sweet Oblivion** bizkaitar musika taldea da, 2006ko apirilean Getxon sortutakoa. Pop, folk, eta rock doinuak uztartzen ditu.

## Taldekideak 
* Ce: ahotsa eta teklatuak
* Alfonso Arana: ahotsa eta gitarra
* Txema Solano: baxua
* Bruno Zumarraga: bateria

## Diskografia 
* *Wasted Lovesongs* (Noizpop Recordings, 2007)
* *Black Sheep Serenade* (Lucinda Records, 2009)
* *Black Sheep Serenade*, *Come On, Lucinda!* bilduman, (Lucinda Records, 2009)

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika garaikidea
* Bilboaldeko musika taldeak

## Kanpo estekak
Kart

**Karta** eserleku bakarreko edo eserleku anitzeko lurreko ibilgailua da, esekidurarik gabea eta karrozeria-elementuekin edo gabe, lerrokatu gabeko lau gurpil dituena, zoruarekin kontaktuan daudenak, aurreko bi gurpilak norabide-kontrola egiten dutenak. Pedaletan zein motorrekin funtziona dezake. Zati nagusiak txasisa (karrozeria barne), pneumatikoak eta, hala badagokio, motorra dira.

Go-kart bat aterperik gabeko kart motordun edo *cockpit* bat da, non atzeko bi gurpilak motor baten potentzia transmititzen duen pieza baten ardatz batek konektatzen dituen.

Karting kartekin egiten den kirola da.

## Osagai nagusiak 
### Txasisa 
Kart egitura nagusia, atal mekanikoak eta karrozeria mihiztatzen dituena, edozein pieza solidarioren barruan. Txasis koadroa pieza nagusiak eta osagarriak eusten dituen txasisaren euskarri monoblokearen zati nagusia da. Oro har, bi neurri izaten dituzte, gehien erabiltzen direnak: 300 eta 320. Badira beste neurri batzuk ere, baina ez dira hain erabiliak. Atzeko ardatz zurruna dute eta ez dute diferentzialik. Osoa edo gerri zatitua izan daiteke. Oro har, ingeniariek eraikita daude, ahalik eta potentzia handiena lurrera transmititzeko eta flexatzeko kart -ari (flexioa, tortsioa) heltzeko; izan ere, lehiaketa-ibilgailu horiek, esekidurarik ez dutenez, tortsioa izan behar dute horren antza izateko. Kartingerako asfaltoak baino ez daude. Asfaltorako diseinatuta ez dagoen edo ez dagoen txasi oro ez da karting atalean sartzen. Hauek dira kartingerako txasis-marka ezagunenetako batzuk: Intrepid Kart, CRG, Birel, Mini, etab.

## Pneumatikoak 
Hagunak goma pneumatikoarekin definitzen ditu, eta goma horrek kart baten direkziorako eta/edo propultsiorako balio du. Pistaren egoeraren arabera, badira lehorreko pneumatikoak (*slick*) eta euri-pneumatikoak (*wet tire*), ura pasatzen uzteko eta kart maneiagarriagoa izateko bereziki diseinatutako "kanaletak" dituztenak. Txapelketa bakoitzean pneumatikoaren zein marka eta modelo erabili behar den bakarrik zehazten da. Pneumatikoen iraupena eta zoruari heltzea pneumatikoen konposatuaren araberakoak dira. Konposatu orokorrak bigunak dira (asko heltzea, iraupen laburragoa), tartekoak (ondo heltzea eta iraupen luzeagoa lortzea bilatzen da) eta gogorrak (pneumatikoaren iraupena lehenesten da, eta ez hainbeste zoruari heltzea). Hona hemen marketako batzuk: MG, Bridgestone eta Vega.

### Motorra 
Motorra da martxa-egoeran dagoen kart motopropultsatzailearen multzoa: zilindro-bloke bat, karterrak, abiadura-kaxa bat, pizte-sistema bat, karburadore bat eta ihes-hodi bat.

* Zilindrada: motorraren zilindroan sortutako V bolumena, pistoia igotzean edo jaistean desplazatzean.
* Erradiadorea: likido bat airearen bidez hoztea ahalbidetzen duen berariazko trukagailu berezi bat da; likido/aire trukagailua (kart guztiek ez dute erabiltzen).
* Erregai-tanga: plastikozko ontzi erdi-hermetikoa, motorrerantz jariatu daitekeen erregai jakin baten edukiera duena.

Errekuntzako motor erabilienen markak: Parilla, Sonik, PRD Fireball, Vortex, PCR, Maxter, TM, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
CITES

thumb|250px|Itunaren estatu partaideak.
[thumb|250px|[Ozelote baten larrua, ilegalki merkaturatuta.]]
**Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Floral**, ezagunago **CITES** izenarekin, baita ere **Washingtongo Ituna** gisa, basa-espezieak babesteko nazioarteko ituna da. Oinarria IUCN erakundeak prestatu zuen eta 1973an onartu zen. Helburua animalien eta landareen nazioarteko merkataritzak haien biziraupena izadian arriskuan ez jartzea da. Itunak babespen maila desberdinak eskaintzen ditu eta munduko osoko 35.000 espezie zaintzen ditu. Espezien trafikoa munduko nagusietariko bat da eta, ondorioz, asko dira egoera larrian dauden espezieak.

Ituna 1975ean jarri zen martxan, Washingtonen. Parte hartzea borondatezkoa da. Lehen momentutan 80 estatuek sinatu zuten; gaur egun 183 dira.

## Ituna 
CITES espezieak babesteko itun garrantzitsuena da. Itunak marko bat ezartzen du, hau da, itunak ez ditu estatu desberdinen legeak ordezkatzen. Dena dela, estatuek legeak ezin dira laxoagoak izan, gogorragoak baizik. Adibidez, Europar Batasunean espezie askori babespen gehiago ezartzen zaie CITESen jasotakoa baino. Kontrakoa ere gertatzen da, esaterako Hermann dortoka saldu daiteke Europan baina beste estatuetan, adibidez Israelen, erabat debekatuta dago.

## CITES ziurtagiriak 
Estatuen administrazioei dagozkien zeregina baimenak eta ziurtagiriak ematea da. Babestutako espezieen zerrendan (LEPFFS) aurkitutako espezieetako bat ere ezin da saldu edo erosi dagokion ziurtagiria izan gabe. NAN deitu ohi diren ziurtagiriak albaitaritzako agintariek ematen dituzte herrialde bakoitzeko araudiaren arabera, normalean animalia jaiotzetik edo landarea eklosionetik gertu dagoen datan. Herrialde batean babestutako animalia saltzeko ziurtagiriak ez du esportaziorako edo inportaziorako balio. Horretarako beste lizentzia behar da eta, halaber, helmugako herrialdeko araudia betetzea. Europar Batasunaren barruan, CITES ziurtagiri arruntak ale baten salmenta anitza ahalbidetzen du herrialde barruan, eta salmenta bakarra EBko beste estatu kide bati.

Komunitateak zorrozki kontrolatuta dituzten espezieak izanik, oso gutxitan (eta inguruabarrek justifikatzen dutenean) duela gutxi harrapatutako basa animalientzat baimenak ematen dira.

## Espezieak 
Guztira 5.800 animalien espezieak eta 30.000 landareenak daude gehiegizko nazioarteko ustiapenaren aurka Itun honekin babestuta. Espezieak pairatzen duten mehatxuen arabera luzakinetan antolatuta daude:

* **I. luzakina**: Galzoriko espezieak biltzen ditu. Espezie hauen banakoak bakarrik oso egoera berezietan merkatu daitezke.
* **II. luzakina**: Espezie mehatxatuak, nahiz eta galzorian ez egon haien populazioak oso gutxituta daude. Kontrolekin merkaturatu daitezke.
* **III. luzakina**: Luzakin honetan behintzat estatu batean mehatxatuak dauden espezieak daude. Estatu horiek Itunaren partaideei laguntza eskatzen diete merkaturatzea kontrolatzeko.

Ondorengo taulan, 2017ko urtarrilean luzakinetan zeuden espezien zifrak jasotzen dira:

* ***spp** espezie; **sspp**: azpiespezie; **popn**: populazio; **bar**.: barietatea*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
Kantauri/Mediterraneo ardatza

**Kantauri/Mediterraneo ardatza** Iberiar Penintsulako iparraldeko lurraldetan garatzen den abiadura handiko eta prestazio handien burdinbide-ardatza da. Euskal Herria Valentziar Herrialdearekin lotzen du Errioxa eta Aragoi zeharkatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iberiar Penintsulako burdinbide ardatzak

## Kanpo estekak
Tōkyō Monogatari

(, ) 1953an estreinatu zen eta Yasujirō Ozuk zuzendu zuen japoniar filma da. Aktore nagusiak Chishū Ryū eta Chieko Higashiyama dira. Tokiora haien seme-alabak bisitatzera doan bikote heldu baten istorioa kontatzen du. Filmak portaeren kontraste bat erakusten du: batetik, beren seme-alabak, okupatuegi daudenak haiei kasurik egiteko, eta bestetik, alargun dagoen erraina, adeitasunez tratatzen dituena.

Ozuk eta Kōgo Noda gidoilariak 103 egunetan idatzi zuten gidoia, Leo McCareyk zuzendutako 1937ko *Make Way for Tomorrow* film estatubatuarrean lausoki oinarrituz. Ozak oraindik ikusi ez zuen filma egokitzea proposatu zuen Nodak. Ozuk urteetan zehar lan egin zuen aktore eta taldeko kide asko erabili zituen. Japonian 1953ko azaroaren 3an kaleratua, ez zuen berehala nazioarteko aitorpena lortu eta "japoniarregia" zela uste zuten Japoniako zinema esportatzaileek merkaturatzeko. 1957an proiektatu zen Londresen, eta hurrengo urtean inaugurazioko Sutherland Trofeoa irabazi zuen, eta AEBetako zinema kritikarien laudorioak jaso zituen 1972an New Yorken emanaldi baten ondoren.

*Tōkyō Monogatari* Ozuren maisulana dela esan ohi da eta inoiz egindako film handienen artean dagoela esan izan dute sarri . 2012an, *Sight & Sound* aldizkariak zinema zuzendarien artean egindako inkestan garai guztietako film onena izendatu zuen.

## Argumentua 
Bikote erretiratu bat, Shūkichi eta Tomi Hirayama (Chishū Ryū eta Chieko Higashiyama), Japoniako mendebaldeko Onomichi herrian bizi dira lehen hezkuntzako irakaslea den Kyōko alabarekin (Kyōko Kagawa-k antzeztua). Bost seme-alaba heldu dituzte, horietatik lau bizi direna. Bikotea Tokiora bidaiatzen dute semea, alaba eta errain alarguna bisitatzera.

thumb|250x250px| Ezkerretik eskuinera: Kōichi (So Yamamura), Fumiko (Kuniko Miyake)

Haren seme nagusia, Kοichi (So Yamamamura), klinika txiki bat zuzentzen du Tokio kanpoaldean, eta haren alaba nagusia, Shige (Haruko Sugimura), ile-apaindegi bateko zuzendaria da. Kοichi eta Shige lanpetuta daude, eta ez dute denbora askorik gurasoentzat. Bere errain alarguna, Noriko (Setsuko Hara), bere seme ertainaren (Shθji) emaztea, baino ez zen lanean ari, eta Ozeano Bareko gerran hilda zegoela uste zuten. Neskak bulegoko lanetik denbora hartu du Shπkichi eta Tomi hartzeko, Tokio metropoliko bisita turistiko batean.

Kοichik eta Shigek gurasoei ordaindu diete Atamin spa termal batean gelditzeko. Shπkichi eta Tomi goiz itzuli dira, hoteleko gauak bere ametsa asaldatzen baitu. Tomik sorginkeria zorabiatu ulertezina ere badu. Itzultzean, Shigek azaldu du Atamira bidali zituela, bilera baterako logela erabili nahi zuelako. Bikote zaharrak gauez atera behar du. Tomi Norikorekin geratuko da, eta harekin lotura emozionala sakonduko du. Tomik berriro ezkontzeko gomendatu dio Norikori. Shπkichi, bien bitartean, Onomichiren aspaldiko lagun batzuekin haserretu da, eta gero Shigeren gelara itzuli da. Shige haserre dago aitak haurtzaroko alkohol-tankerak erabiltzen dituelako.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Tokyo Story
* *Tokyo Story: Compassionate Destachment* saiakera bat David Bordwell -ek Criterion Collection-en
Atlanta (telesaila)

***Atlanta***, Donald Gloverrek sortutako komedia-drama estatubatuar telesaila da. 2016ko irailaren 6an estreinatu zen FX katean.

## Aktoreak 
* Donald Glover: Earnest "Earn" Marks
* Brian Tyree Henry: Alfred "Paper Boi" Miles
* Lakeith Stanfield: Darius Epps
* Zazie Beetz: Vanessa Keefer

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Temple Grandin

**Mary Temple Grandin** (Boston, 1947ko abuztuaren 29a) estatubatuar zientzialari eta aktibista da, autismoaren espektroan dagoen pertsona. Abeltzaintzan abereak hazteko eta hiltegietan haiek tratatzeko eran gizatasunezko metodoak erabiltzearen aldeko bultzatzaile nabarmena da. Kontestu horretan, animalien portaerari buruzko 60 artikulu zientifiko baino gehiagoren egilea.

Autismoaren espektroko lehen pertsonetako bat izan da Temple Grandin bere autismoaren esperientzia pertsonalarekin lortutako argibideak dokumentatzen. Bizipen horien gainean *Temple Grandin* film biografikoa egin zen (2010), non Claire Danesek gorpuztu zuen protagonista.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekuazio aljebraiko

Matematikan, bereziki goi mailako aljebran, goi mailako **ekuazio aljebraikoa** P(x)= 0 formaren ekuazio bat da, non P(x) ez 0 ez konstantea den polinomio bat da, zenbaki osoen koefizienteekin eta bere gradua n ≥ 2 denean. Ekuazioa betetzen duen edozein zenbaki, erro deritzo; ekuazio bat ebazteko arazoak bere erro guztiak aurkitzea esan nahi du. Polinomioaren maila n denean, dagokion ekuazioa n mailakoa dela esaten da.

Esate baterako, koefiziente osoak dituen polinomio hau:

P(x)=x^3-6x-8

P(x)=0 zehazten du. Hau da: x^3-6x-8=0. Ekuazio honen emaitzek ekuazioaren erroak zehazten ditu, geometrikoki honela interpretatzen dira.

Funtzio polinomioaren grafikoa y=P(x) kurba bat da non polinomioaren zeroak

## Kanpo estekak
Joseph Untube N'singa Udjuu

'''Joseph N'singa Udjuu Ongwabeki Untube''' (Nsontin, Bandundu probintzia, Belgikar Kongo, 1934ko irailaren 29a - 2021eko otsailaren 24a) kongoar politikaria izan zen. Lovanium Unibertsitatean ikasi zuen. 1967an Iraultzaren Herri Mugimenduaren sortzaileetako bat izan zen. Mobutu Sese Sekoren agintaldian Justizia eta Barne ministroa izan zen. Lehen ministro izan zen 1981eko apirilaren 23tik 1982ko azaroaren 5era. Hegoafrikan erbesteratu ondoren, Mobuturen agintaldiaren amaieran Kongora itzuli zen eta diputatu aukeratu zuten 2006an.
Henry Raeburn

Sir **Henry Raeburn** (Edinburgh, 1756ko martxoaren 4a - ibidem, 1823ko uztailaren 8a) eskoziar erretrauen margolaria izan zen. Bitxigile baten ikasle hasi zen. Laster hasi zen miniaturak margotzen eta David Martin erretratugilearen ikaslea izan zen. Bi urtez Italiara bidaiatu zuen bere margolaritza hobetzeko. Eskoziara itzuli ondoren, erretratugile arrakastatsua bihurtu zen. Berrogeita hamar urteko ibilbidean mila margolan baino gehiago egin zituen.

## Iruditegia 

Henry Raeburn – ‘The Allen Brothers’ (Portrait of James and John Lee Allen), early 1790s, Oil on canvas, Kimbell Art Museum.jpg|James eta John Lee Allen, c. 1790
Sir Henry Raeburn - Colonel Alastair Ranaldson Macdonell of Glengarry (1771 - 1828) - Google Art Project.jpg|Alexander Ranaldson MacDonell of Glengarry (1812)
Sir Henry Raeburn - Portrait of Sir Walter Scott.jpg|Sir Walter Scott (1822)
Reverend Robert Walker (1755 - 1808) Skating on Duddingston Loch.jpg|*The Reverend Robert Walker Skating on Duddingston Loch*, *The Skating Minister* (1790eko hamarkada)

## Kanpo estekak
Libe Asua

**Libe Asua Zarrabeitia** (Galdakao, Bizkaia, 1916ko urriaren 25a - 2019ko otsailaren 2a) bizkaitar euskaltzalea izan zen.

## Biografia 
Libe Asua Galdakaon jaio zen 1916an, Elexalde auzoko Aldatze baserrian, Galdakaoko kanposantuaren aurre-aurrean. Bere aita udaleko lurperatzailea zen eta alabak behin baino gehiagotan lagundu egiten zion langintza horretan.

##### Gandasegiko Eskolara 
8 urte zituelarik Gandasegiko eskoletara joaten hasi zen,eta ondo grabatuta dauka norekin ikasi zuen: honela kontatzen du "*Doña Pia Arsuaga maistrarekin viuda de Don Francisco Aspiazu*". Pasarte kuriosoak gogoratzen ditu *Galdutako Udabarrirako*, Gandasegiko eskolea barriztatu eta ber-inaguratu zutenean "etorri zen Don Miguel Primo de Rivera eta Don Remigio Gandasegi Galdakaoko semea Amadeo Gandasegiren anaia" Galdakaora etorri zirenekoa adibidez: detaile askorekin gogoratzen du nola jantzita eta zein kondekorazio bitxiak ekarri zituzten agintari guztiek barriztu ziren eskolen *reinaguraziñora*. Eskola horretan urte gutxi batzuk egin ondoren, etxean lagundu behar izaten ebalako, 12 urtegaz neskame lanak egiten hasi zen.
thumb|Ahotsak proiektuan Libe Asuarekin grabatutako bideoa
Oroimen oneko emakumea dela esan daiteke, bere bizitzako pasarteak ondo gogoratu eta kontatu egin dituelako zenbait elkarrizketatan: ahotsak.com ekimenean, *Galdutako Udabarria* dokumentalean, Galdakaoko Udaletxeak antolatu dituen hainbat ekimenetan eta aukera eman zioten leku guztietan. Emakume euskaltzalea eta bakezalea zen, zalantzarik gabe, jende guztiarekin tratu ona izaten eta bizipoza zabaltzen saiatzen zena.

### Plazakoetxeko Bonbardaketa 
Berebiziko sentipen sakona eragin zion 1937ko maiatzaren 19an Gerra Zibilean zehar, Plazakoetxeko errefugioa bonbardatu zuteneko hildakoen lurperatzea. Bere aitari laguntzen, kanposantuko kapilan ikusi zituen hildakoak banan banan gogoratzen ditu, pertsona ezagunak zirelako denak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rol (antzerki-lan)

[thumb|Nathan Gunn [tenorra (berdez jantzita) Papageno rola antzezten.]]
**Rol** hitza, nazioarteko hitza, aktore batek antzezten duen papera adierazteko erabiltzen da, antzerkian, operan, zarzuelan, bertsolaritzan, edo zineman.

Nazioarteko hitza da, frantsesez *rôle*, ingelesezko *role*, gaztelaniaz *rol*... Euskaraz ere erabilia.

Rol, antzerki lan batean edo film batean, aktore batek antzezten duen zatia izanik, hedaduraz, pertsona batek ohikoa ez duen jarrera, antzezten egongo balitz bezala adierazteko ere erabiltzen da. Adibidez: *Papagenaren **rol**a egiteko soprano on bat behar*. *Ohikoa izaten da irakasleak hartzea moderatzaile **rol**a ikasgeletan antolatzen diren debateetan*. Amuriza ondo moldatu zen erregina **rol**ean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fikziozko pertsonaia.

## Kanpo estekak
Liu Xiang

**Liu Xiang** (; Shanghai, Txina, 1983ko uztailaren 13a) atleta txinatar ohia da, 110 metro hesietan espezializatu zen eta atletismo txinatarraren figura nagusia izan da urte askotan zehar. Distantzia horretan bere markarik onena 2006an lortutako 12,88 s da, egungo Asiako errekorra da eta munduko errekorra izan zen 2008ko ekainera arte. 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan olinpiar txapelduna izan zen.

Txinako Ekialdeko Normal Unibertsitateko ikaslea izan zen, 2001ean urrea irabazi zuen Beijingeko Unibertsitateetako atleten txapelketan, eta baita Osakan (Japonia) ospatutako Ekialdeko Asiako Jokoetan.

2002an munduko elitean sartu zen, 18 urte besterik ez zituela Lausannako (Suitza) atletismo txapelketa garrantzitsua irabazi zuen 13.12 denborarekin, Asiako errekor berria eta urteko munduko laugarren markarik onena zen. Urte horretan Asiako txapeldun ere izendatu zen Manilan (Filipinak), eta urrea irabazi zuen Busan (Hego Korea) Asiako Jokoetan.

2003an brontzezko domina irabazi zuen 60 metro hesietan Birminghameko Indoor Munduko Atletismo Txapelketan, eta udan brontzea Parisko Aire libreko Munduko Atletismo Txapelketan, 13,23 segundurekin, Allen Johnson (urrea) eta Terrence Trammell (zilarra) estatubatuarren ondoren.

2004ko urte hasieran zilarra irabazi zuen 60 metro hesietan, Budapesteko (Hungaria) pista estalitako munduko txapelketan. Baina urte hartan bere momentu onena Atenasko Olinpiar Jokoetan iritsi zen, mundu guztia harrituta utzi zuen urrezko domina irabazita eta Colin Jackson britainiarrak 1993az geroztik zuen munduko errekorra berdinduta 12,91 markarekin. Bigarren Terrence Trammell iparramerikarra izan zen (13.18), eta hirugarren Sydney 2000ko txapelduna, Anier Garcia kubatarra (13.20).

Emaitza hauek atletismoaren ikurretako bat izatera eman zuen, Asiako jatorria edukitzeak ere deigarriagoa egin zuen, izan ere, normalean pista probetan ez zegoelako nabarmentzen zen asiarrik, gizonezkoen kategorian behintzat.

2005ean urte ona izan zuen, nahiz eta ezin izan zuen 13 segundutik jaitsi. Urteko bere marka onena Lausanan egin zuen 13,05 marka lortuz, urteko munduko bosgarren marka onena izan zen. Helsinkiko Munduko Txapelketara sasoi betean iritsi zen eta urrea irabazteko zorian egon zen, ehunen bakar batengatik galdu zuen Ladji Doucouré frantziarraren aurka (13.07 eta 13.08). Xiang-ek zilarrezko domina lortu zuen Allen Johnson-en aurretik, brontzea lortuz 13.10rekin.

2006ko uztailaren 11an, 110 metroko munduko errekorra hautsi zuen Lausanako Super Grand Prix-ean 12,88 segunduko marka lortuz.

Pekingo Olinpiar Jokoetan ezin izan zuen parte hartu, kanporaketak hasi baino lehenago, lesio bat izan zuen eta ez parte hartzea erabaki zuen. 2015eko apirilaren 7an, 31 urte zituela, atletismo profesionaletik erretiratu zela iragarri zuen, oinetako lesio berri batengatik.

## Emaitzak 
## Marka pertsonalak 
## Kanpo estekak 
* Liu Xiang
* Bere munduko errekorraren Youtubeko bideoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Gamow

**George Gamow**, **Georgi Antonovitx Gamov** jaioa (; Odesa, Errusiar Inperioa, 1904ko martxoaren 4a - Boulder, Colorado, 1968ko abuztuaren 19a) erruso-estatubatuar fisikari teoriko eta kosmologoa izan zen. Big Bangaren teoriaren lehen dibulgatzaileetako bat izan zen. Alfa desintegrazioaren azalpen teoriko bat aurkitu zuen eta tanta likidoaren eredua eta nukleo atomikoaren lehen eredu matematikoa asmatu zuen. Desintegrazio erradioaktiboan, izar eboluzioan, izarren nukleosintesian eta genetika molekularrean landu zituen. Bere ibilbidearen amaieran, dibulgatzaile zientifiko bat izan zen.

## Lanak 
### Dibulgazio-liburuak 
* *The Birth and Death of the Sun* (1940, 1952an berrikusia)
* *The Biography of the Earth* (1941)
* *One Two Three ... Infinity* (1947, 1961ean berrikusia), Viking Press
* *The Moon* (1953)
* *Puzzle-Math*, Viking Press, 1958
* *Biography of Physics* (1961)
* *Gravity* (1962) Dover Publications
* *A Planet Called Earth* (1963)
* *A Star Called the Sun* (1964)
* *Thirty Years That Shook Physics: The Story of Quantum Theory*, 1966, Dover Publications, .
* *My World Line: An Informal Autobiography* (1970) Viking Press, 

#### *Mr Tompkins* sailak 
* *Mr Tompkins in Wonderland* (1940) *Discovery* aldizkaria (EB, 1938.
* *Mr Tompkins Explores the Atom* (1945)
* *Mr Tompkins Learns the Facts of Life* (1953)
* *Mr Tompkins in Paperback* (1965), combines *Mr Tompkins in Wonderland*
* *Mr. Tompkins Inside Himself* (1967)
* *The New World of Mr Tompkins* (1999), Russell Stannardekin

### Testuliburu zientifikoak 
* *The Constitution of Atomic Nuclei and Radioactivity* (1931)
* *Structure of Atomic Nuclei and Nuclear Transformations* (1937)
* *Atomic Energy in Cosmic and Human Life* (1947)
* *Theory of Atomic Nucleus and Nuclear Energy Sources* (1949) C. L. Critchfieldekin
* *The Creation of the Universe* (1952)
* *Matter, Earth and Sky* (1958)
* *Physics: Foundations & Frontiers* (1960) John M. Clevelandekin
* *The Atom and its Nucleus* (1961)
* *Mr. Tompkins Gets Serious: The Essential George Gamow* (2005). Argitaratzailea: Robert Oerter, Pi Press, .

## Kanpo estekak
Lisboa-Porto burdinbidea

**Lisboa — Porto abiadura handiko burdinbidea** Iberiar penintsulako burdinbide bat da, Lisboa–Ekialdea eta Porto–Campanhã geltokiak lotzen ditu.

Proiektua geldirik dago.

## Historia 
Burdinbidea 2010ean hasi behar zuten eraikitzen, eta, beraz, lehen trenak 2013an hasi ziren lanean. Hala ere, Portugalgo finantza krisi latzaren ondorioz, José Sócrates lehen ministroaren gobernu sozialistak proiektua gutxienez bi urtez atzeratzea erabaki zuen. 2012ko martxoan, Ekonomia Ministerioak planak behin betiko utziko zituela iragarri zuen.

## Azpiegitura 
Ibilbidea Lisboa–Ekialdea eta Porto–Campanhã tren geltokien artean egin behar da. Tarteko geldialdiak Coimbran, Leirian eta Aveiron antolatu ziren. Gehienbat Porto-Lisboa burdinbidearekin paraleloan egin beharko luke korrika, baina 250 km/h-ko abiadurak baimenduko lituzke une oro.

Lisboatik iparraldera zenbait aukera zeuden ibilbidea Santaremetik zuzentzeko, Lisboa-Figueira burdinbidean Leiriatik edo Entroncamentotik. Leiriarekin konektatzeko erabakia hartu zen. Hiriak Lisboa eta Porto arteko hiru eskaletako bat izan beharko luke.

Luzaroan egon ziren eztabaidak Azambuja eta Lisboa arteko bidea Tajo ibaiaren mendebaldeko edo ekialdeko ertzean eraiki beharko litzatekeen ala ez. Azkenik, mendebaldeko erriberan burdinbidea eraikitzeko erabakia hartu zen. Alcochetetik gertu aurreikusitako aireportua Lisboa-Madril abiadura handiko burdinbidearen bidez lotuko litzateke abiadura handiko sarera. Hasiera batean aireportu nagusi berria Otan, Lisboako iparraldean, egotea pentsatu zelako sortu zen eztabaida.

Berrikien planifikatutako *Margem Direita – Oriente/Campanhã s*aihesbide honekin, abiadura handiko ibilbidea lehen aipatutako 298 kilometroraino luzatuko zen. B saihesbidea baino merkeagoa izango litzateke eta, gainera, zuzeneko trenak Madril eta Porto artean ibil daitezke Ekialdeko Lisboan buelta eman behar izan gabe.

*Margem Esquerda – Oriente/CTA/Campanhã* orduan, trenak Ekialdeko geltokian sartu ziren hegoaldetik, Tajoren Hirugarren Zeharkaldian. Saihesbide horrekin, 342 kilometroko ibilbidea egin beharko lukete trenek, eta tarteko geltokirik gabe, ordubete eta 24 minutu beharko lituzkete Portotik Lisboara iristeko. Iraupen luzeagoa eta kostu handiagoak izateaz gain, Madrilen eta Porton ibiliko ziren trenek buruak egin beharko zituzten Lisboan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rede Ferroviária Nacional
* Comboios de Portugal

## Kanpo estekak
Coruña-Vigo burdinbidea

**Coruña — Vigo prestazio handien burdinbidea** Iberiar Penintsulako burdinbide bat da, Coruña eta Vigo–Urzáiz geltokiak lotzen ditu.

Burdinbidea 2011ko abuztuaren 27an inauguratu zen Coruña eta Santiago de Compostela geltokien artean.

## Historia 
2011ko abuztuaren 27an Vigoko geltokia aldi baterako itxi zen, eta instalazio guztiak eraitsi ziren, mantenimenduko nabeak barne, lurpeko geltoki bat eraikitzeko jatorrizko kuotatik 15 metrora. Tren-zerbitzuak ordura arte Vigo–Guixar salgaien geltokira desbideratu ziren, 2015ean geltokia berriro ireki zen arte; orduan, zerbitzuak banatuko dira, abiadura handiko zerbitzuak Vigo–Urzáizetik egingo dira, eta ohiko zerbitzuek eta Portugalekiko nazioarteko lotuneak Guixarren jarraitu zuten. Mantentze-tailerrak 2012ko uztailean eraman ziren behin betiko Redondelako geltokira. Geltoki berria intermodala izango da, eta sei trenbide proiektatu ziren guztira. Guztira, 400 m-ko luzera eta 10 eta 12,7 m arteko zabalera duten lau plataforma izango ditu, trenbide guztiak bidaiariak ibiltzeko egokiak izan daitezen.

Jarraian, trenbide-azpiegituraren lanak hasi ziren, eta 2015eko martxoan amaitu ziren. Hasiera batean *Vialia* merkataritza-gune bat eraiki behar zen trenbide-kaxoiaren gainean, baina sustatzaile pribatuen interes faltak atzeratu egin zuen lan, eta egiturak prest izan ziren etorkizunean eraikitzeko. Hori dela eta, behin-behineko eraikin bat eraiki behar izan zen lurzatitik kanpo trenbide-zerbitzuak eman ahal izateko, Vialiako etorkizuneko lanekin bateragarri egiteko prestatuta. Izan ere, 2015eko martxoaren 6an, 121 serieko lehen trena sartu zen geltoki berrian.

2015eko apirilaren 16an, Galiziak egituratzen duen trenbidea eguneratzeko hitzarmena sinatu eta 14 urtera, inaugurazio-bidaia egin zen, Ana Pastor Julian Sustapen ministroa eta Alberto Núñez Feijoo Galiziako Xuntako presidentea bertan zirela, Coruñako geltokitik eta Vigo–Urzáiz geltoki berritik, zeina Tom Maynek diseinatua baita.

Azkenik, 2015eko apirilaren 18an, merkataritza-zerbitzuan sartu zen Coruña-Vigo abiadura handiko burdinbidea, eta alderantziz. Egunean hamar maiztasun eskaintzen zituen, noranzko bakoitzeko, eta bi hiriak lotuko zituen 83 minutuko bidaia-denboran. Horrek esan nahi du aurrekoarekiko 47 minutuko murrizketa izango zuela.

## Zerbitzuak 
## Azpiegitura 
|}

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak
Zaingorri (argipena)

**Zaingorri** hiru landareren izena da:

* **Zaingorri** edo geranioa (*Geranium*)
* **San Robertoren zaingorria** (*Geranium robertianum*)
* **Zaingorri bostorri** (*Potentilla reptans*)
Zientzia-artikulu

thumb|Mapan ikus daiteke nor argitaratzen diren zientzia eta teknika alorreko artikulu gehien. 2013. urteko datuak.
**Zientzia-artikulu**a testu mota bat da, azalpen testu mota bat, non zientzia arloko gai bat jorratzen den. Zientzia artikuluak azken ikerketen berri eman ditzake edo, aspaldidanik ezagutzen diren kontuak azaldu. Zientzia alorrean oso jantzita ez dauden pertsonentzat eta oinarrizko kontuak kontatzen dituzten artikuluak jendarteratzeko zientzia artikulu deitzen dira, dibulgazio artikulu. Azken ikerketen berri ematen duten artikuluak, ikerketa artikulu, edo testuinguruaren arabera, besterik gabe zientzia artikulu.

Zientzia-artikulutzat hartzen dira, teknologia gaia jorratzen dutenak ere, eta askotan matematika jakintza-alorrekoak ere bai.

## Osagaiak 
Wikipediako artikulu asko, zientzia-gairen bat jorratzen duten guztiak, zientzia-artikuluak dira, Jendarteratzeko zientzia artikuluak hain zuzen ere. Wikipedian ez da puntta-punttako azken ikerketen berri ematen.
Wikipedian bezala, zientzia aldizkarietan argitaratzen dituzten zientzia artikulu guztiek badituzte zenbait osagai:
:* Artikuluaren izenburua.
:* Egilearen edo egileen izen-deiturak.
:* Egilearen edo egileen deskripzio laburra, *alma mater*, etab.
:* Artikuluan jorratu den gaiaren laburpena. Artikuluan erabili den hizkuntzan.
:* Artikuluan jorratu den gaiaren laburpena ingelesez: *abstract*.
:* Sarrera eta motibazioa. Dibulgazio artikulua bada, zer azalduko den, ikerketa artikulua bada zer ikertu den, (hasierako hipotesiak, erabili den ikerketa-metodologiaren ardatzak, egin diren esperimentuen berri...).
:* Artikuluaren gorputza. Atal eta azpiataletan ondo estrukturatua, koherentziaz eta kohesioz. Aipatu behar jakintza-arlo horretako uneko egoera eta ikerketaren helburu nagusiak (+ azpiatalak eta zerrendak).
:* Ikerketaren muina (esperimentuetan jasotako datuen taulak, irudiak, formulak...)
:* Gehitu daitezke taulak, formulak, iruzkinak, grafikoak, irudiak, antzeko adibideak...
:* Ondorioak. Hasierako hipotesiak esperimentazioaren bidez edo formulazioaren bidez ea noraino berretsi edo faltsutu ote diren.
:* Ondorioak. Etorkizunean ikertzeko lerroak edo bideak proposatuz. Etorkizunerako planteatutako norabideak irekiz.
:* Erreferentziak, (eta hala dagokionean nazioartekotasun aldetiko aipamena).
:* Bibliografia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adler (automobila)

**Adler**, euskaraz bere izenak "Arrano" esan nahi duena, Alemaniako fabrika izan zen, 40 urte baino gehiagoz, 1900 eta 1941 artean, idazmakinak, josteko makinak, bizikletak, motozikletak, eta batez ere automobilak eraiki zituena.

Adler ibilgailuak auto oso fidagarriak izateagatik eta modelo ugariko katalogoa izateagatik bereizten ziren: klasiko utilitariotik hasi eta zilindro-bolumen handiko automobiletaraino, bere modelo batzuk 7500cc-etara iritsiz.

## Historia 
Adlerreko lehen autoak De Dion-Bouton motorrekin eraiki ziren eta 1902tik aurrera lau zilindroko motorrekin. Auto hauek, Adwin-en sortzailea izan zen Heinrich Kleyer-en semeek (Erwin eta Otto Kleyer) eta Alfred Theves-ek gidatuta, auto hauek sari ugari irabazi zituzten lehiaketetan. 1920ko hamarkadako modelo ezagunenak 1550cc, 2298cc eta 4700cc zilindro-bolumeneko lau zilindrokoak eta 2580cc-ko sei zilindrikoak izan ziren. Geroago 8 zilindroko (2916cc) eta 6 zilindroko (3887cc) motorreko modeloak agertu ziren. 1930eko hamarkadan, 995cc motorreko modeloek (Trumpf-Menor) protagonismo handia izan zuten.

Adler Trumpf-ek Citroën Traction Avant frantsesarekin partekatzen du aurreko gurpiletako trakzioaren gehitze historikoa. Motorraren aurrean zegoen Abiadura-kaxak, garai hartarako, bitxikeria bat adierazi zuen, ibilgailu bat motor handi eta indartsu batekin sentiarazten baitzuen, 1000 cc-ko motor bat ezkutatzen zuen kapot oso handi batekin. Tortsio-barra bidezko esekidura Ferdinand Porschek diseinatu zuen, Volkswagen ospetsuaren eta izen bereko autoen diseinatzailea.

1934an Junior bertsio bat agertu zen, 995 cc-ko motor batekin eta horietatik 78.693 unitate fabrikatu ziren 1941era arte. Kirol bertsio batek kirol arrakasta garrantzitsuak lortu zituen, batez ere distantzia luzeko lasterketetan. (1933ko Nazioarteko Lasterketa Alpetarra) bi lekuko kirol bertsio honen serie komertzial txikia merkaturatu zen 115 km/h-ra iritsi zen 45 CV-ko motor batekin.

1494cc-ko eta 1645cc-ko 4 zilindroko motorrekin lasterketetan arrakasta ugari lortu zituzten, Le Mans- eko 24 Orduak barne. Geroago modeloak hauek agertu ziren: 1943cc-ko "Favorit", 6 zilindroko "Diplomata" 2916cc-rekin eta 1910cc-ko 4 zilindroko, eta 1937an 6 zilindroko eta 2494cc-ko karrozeria partzialki aerodinamikoa zuen ennlimousinee odeloa. Geroago beste modelo batzuk agertu ziren, harik eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren automobilen produkzioa bertan behera utzi zeun, motozikleten ekoizpenera dedikatzeko erabat.

Bere garrantziaren erakusgarri, Gilen II.a enperadoreak berak, auto ofizial bezala, 40/50 CVren bertsio berezi bat berarentzat eraikitzea agindu zuela adierazi behar da.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Adler, BS 8319, London to Brighton Veteran Car Run 2010, 1901 4.5 PS Vis-à-vis.jpg|Adler 4 1/2 HP Vis-à-vis 1901
Fitxategi:Adlersinglelandaulete1909.jpg|1909 Adler
Fitxategi:Adler Junior Type 1E.jpg|Adler Trumpf Junior
Fitxategi:Adlerjunior.jpg|1939an Adler Trumpf Junior
Fitxategi:Adler 2 Liter Cabriolet 1939.jpg|1939 Adler 2 liter
Fitxategi:Adler-2-5-liter-cabriolet-1.jpg|Adler 2,5 Liter Cabrio
Fitxategi:Adler 2,5 Liter Limousine.jpg|Adler 2,5 liter

## Kanpo estekak