Jerusalemgo San Joan Ordenaren Nafarroako Priorerri Handia

**Jerusalemgo San Joan Ordenako Nafarroako** **Priorerri  Handia,** XII . mendearen erdialdetik XIX. mendearen lehen herenera Jerusalemgo San Joan Ordenak Nafarroako Erresumaren mugen barruan biltzen zituen egitura ekonomiko-administratiboa izan zen, priore baten agintaritzapean eta zenbait  enkomienda mantentzen zituena. Erdi Aroan zehar, garrantzi handiko erakundea izan zen, «Nafarroako Priore Handia, erresumako bigarren pertsonalitate eklesiastikotzat hartzen baitzen, Nafarroako Gorteen beso eklesiastikoaren buru zelarik, Iruñeko gotzaina ez zegoenean.»,
[thumb|300x300px|[Maisu Handiaren jauregia (Valletta)|Gran Maestre Jauregiko armeria (La Valeta). Leihoaren aurrean estandarte bat dago zintzilik, Aragoi eta Nafarroako Hizkuntza irudikatzen duena.]]
[thumb|300x300px| *Espainia eta Portugalgo hizkuntzen aterpetxea* Erdi Aroko  [Rodas hirian. (Rottiers Bernard Eugène Antoine. Monuments de Rhodes [Album], Brussels, Mme V. A. Colinez, 1828).]]
[thumb|[Jerusalem, Rodas eta Maltako Ordena Militarraren Intsignia ]]

## Sarrera 
Hispaniar erresumetan Ordenari egindako dohaintzen kopurua handitzen joan zen XII mendearen hasieratik;  mandatu ezberdinak  biltzen zituen antolaketa hierarkikoa sortu zen ondorioz. Hala, 1140an, Gaztelako eta Portugalgo priorerriak eratu ziren, eta 1153an, Kataluniakoa, Nafarroakoa eta Aragoikoa, Guillermo Belméskoa buru zutela. Iberiar penintsulan. Europako gainerako lurraldeetan ez bezala, Errekonkistak hazkunde eredu berezi bat sortzea ekarri zuen eta ibilbide propioa ezarri zuen elizaren ordena militar horien antolakuntzan eta aurrerabidean.  Tenpluko Ordena desagertu zenean, Nafarroan  ospitalekoek jaso zituzten tenplarioen enkomiendak.

1522ko amaieran, Otomandar Inperioko sultanak, Soliman Handiak, Rodasko bere basetik Jerusalemgo San Joan Zaldun Ospitalarien Ordena kanporatu zuen bertatik, sei hilabeteko setioaren ondoren. 1530eko urriaren 26an, Ordenaren Maisu Handia, Philippe Villiers de l’Isle-Adam, bere zaldunekin batera Maltako Portu Handira iritsi zen uhartearen jabetza hartzera, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren Enperadoreak eta Espainiako errege Karlos V.ak lagata. Ordutik Ordena bere izena aldatu zuen eta Maltako Ordena deitua izan zen. -’’Erlijioa’’ ez izena ere zuelarik-.

Antolakuntza administratiboari dagokionez, **Hizkuntzak** deituriko unitateek osatzen zituzten priorerriak. Nafarroako Priorerria ''''' deituriko unitateari atxikita zegoen. Bertan, Nafarroako Priorerri Handiarekin batera, biltzen ziren Kataluniako Priorerri Handia eta Aragoiko Koroaren priorerria,  Ampostako Jaurgoa deiturikoa; 1462ra arte, Gaztela, Leon eta Portugalen zeuden priorerriak ere  *Aragoiko hizkuntza* horretan sartu ziren.

Ordenako Maisuak izendatzen zuen priorea, aldez aurretik aukeratuta zeudenen artean. Maila sozial handia zuen kargu horrek, erresumako prelatuen artean baitzegoen, prioretzak erregeen babesa zuen eta gortean eragin irmoa ere bai. Ordena oso indartsua zen Nafarroan, eta beste ezein komunitate erlijiosok ezin zuen harekin lehiatu jabetza-hedadurari dagokionez, Orreaga izan ezik. Izan ere, 250 herri baino gehiago, 15 hiri, 2 herrixka, eliza ugari, zortzi monasterio eta beste etxe batzuk jabetzan eta hogeita bi enkomiendek frogatzen dute honen hedadura eta noraino zegoen errotuta Nafarroan.

Ildo beretik, urte batzuk beranduago, José María Muruzábal Aguirrek, Jerusalemgo San Joan ordenako liburutegi, artxibo eta dokumentuen inguruan ikertzen ari zela, honako hau adierazi zuen: «Erdi Aroko eta Aro Modernoko Nafarroan, San Joan Ordena erakunde politiko, ekonomiko eta sozial oso garrantzitsua izan zen» Dokumentazioaren arabera, eta oso modu orokorrean, San Joan Ordenaren jarduerak laburbildu zituen egile honek hiru alor hauetan:

**-Barne-jarduerak**: prioretzaren kapituluak, izendapenak, obrak eta konponketak, administrazio ekonomikoa (zergen kobrantza, dohaintzak, erroldak eta errentak, baliabideen esleipena, emateak Maltako edo Rodaseko altxor komunari), ondarearen eta autonomia juridikoaren defentsa 

**-Nafarroako Erresumako harreman instituzionalak**: monarkiarekin, Iruñeko elizbarrutiarekin, nobleziarekin, hiriekin, Nafarroako Gorte Nagusiarekin eta Nafarroako	Errege Kontseiluarekin, baita Nafarroako	Gorteak edo HIru Estatuak erakundearekin ere, deituak zirenean	non priore handiak eserlekua zuen 

.**Nazioarteko	harremanak**: bai San Joan Ordenaren esparruan, bai beste erresuma eta erregeekin, tartean  Aita	Santuarekin.

[alt=Bulla pontifical conservada en la Biblioteca nacional de Malta|thumb|Aita santuaren *Piae postulatio voluntatis* bulda, [Maltako Liburutegi Nazionalean gordea.]]

## Historia 
### Jerusalemgo San Joan Ordenaren sorrera 
VII . mendetik, Jerusalem islamiar menpeko hiria zen, eta kristauak askatasunez joaten ziren bertara baina «zerga bat ordaintzearen truke». Egoera hori aldatu egin zen X. mendearen amaieran, fatimiak Egiptora iritsi zirenean; orduan «Islamaren giro erlijiosoa erradikalizatu egin zen espiritualtasun konplexuko sekta fanatiko integristen agerpenarekin.». Garai hartan 1012an, Egiptoko kalifak, -Al-Hákim bi-Amrillahal-, Jerusalem arpilatu zuen eta Hilobi Santuaren Tenplua suntsitu zuen; egoera horretan iraun zuen 1048ra arte. Data honetan, al-Mustansir kalifak kristau komunitatearen gaineko protektoratua berrezarri zuen. Ildo horretatik, nola Konstantino Monomaco bizantziar enperadoreak lehen pairatutako gosete bat arintzeko kalifari laborekin lagundu zion, honek eskertza gisa tenplua berreraikitzen utzi zion.

X. Mendearen bigarren erdian, «Mendebaldetik fededunen erromesaldiak berrezarri ziren, eta Italiako hiriekiko merkataritza-trukeak areagotu egin ziren»; bereziki, Amalfitik zetozen ontziak, erromes eta salgaiekin, Siriako eta Egiptoko kostaldeetara iristen ziren, eta «Jerusalemgo biztanleek eta Egiptoko kalifak atseginez hartzen zituzten». Horrek guztiak onura handiak ekartzen zizkien alde guztiei. Garai hartan, Jerusalem lau auzotan banatuta zegoen; haietako bat, Hilobi Santuaren tenpluaren ondoan, kristaua zen, baina errito ortodoxokoa eta bertan eliza greziarrak zituen baina ez zegoen erromatar errituko elizarik, amalfitarrek beren elizkizunak ospatu ahal izateko. Hori zela eta, kalifaren baimena lortuta, Santa Maria La Latina eliza eraiki zuten, erantsitako monasterio batekin, aterpetxe batekin eta erlijio eta merkataritza erabilerarako beste hainbat gelarekin.

Manzikerteko batailaren (1071) eta turkiar seljuzidarren garaipenaren ondoren, Jerusalemgo egoerak okerrera egin zuen kristauentzat; erromesek arrisku berri eta handiagoei aurre egin behar zizkieten eta hirira sartzeko zerga handiagoa ordaindu. Egoera horren ondorioz, askok kalean lo egiten zuten, eta horri erantzuteko erromes behartsu eta gaixoak babestuko zuen ostatuaren eraikuntza hasi zen.

Ospitale hau, San Joan Bataiatzailearen izenpean sortua, 1080an Gerardo Sassok zaintzen zuen gizonezkoen aterpea, gertu, emakumeen monasterioa Ines abadesak zuzentzen zuen bitartean. Testuinguru honetan, eta erromesak artatzeko  bokazio argiarekin eta oraindik bokazio militarrik gabe, izen eta funtzio horrekin ezagutzen den ordena erlijiosoa sortzen da: **Jerusalemgo San Joan**  **Bataiatzailearen Ospitalearen Ordena**. Geroago, XI.mendearen azken urteetan garatu zen lehen gurutzada (1095). 1100. urtean, Bouillongo Godofredok, «Hilobi Santuaren eliza bisitatu ondoren, Gerardo anaiari San Joan Bataiatzaileari eskainitako Ospitale etxe bat eman zion, Ebron mendiaren gainean, erromes pobre eta gaixoak hartzeko.»

1113ko otsailaren 15ean Pascual II.a aita santuak *Piae postulatio voluntatis* bulda eman zuen, erakundearen  baieztapen agindua eta  dokumentu  horren bidez, ospitale hori  aita santuaren babes esklusiboaren pean izaera zuen  erakunde bilakatu zen.

### Ospitalekoak Aragoi eta Iruñeko erresuman 
Ordenaren garapenaren lekukotza eskaintzen dituzten hainbat dokumentu daude Nafarroan. Adibidez, Jerusalemgo San Joan Ordenak dohaintza bat jaso zuen, Lope Garces eta bere emaztearengandik, «testamentuan Gorozinen erdia entregatuko zutela agindu zutenak» (1120).  Promesa horri jarraipena eman zioten  Alfontso I.a Borrokalariak Aragoiko eta Iruñeako erregeak egindako  dohaintzek: etxaldea eta ingurukoak bere mezkinoekin, Astrainen (1129), eta beste horrenbeste Larraian (1130), Zizur zendean; «bere jauregia, zubiaren ondoan kokatua, baita Zangozako Santa Maria eliza ere, bere hamarrena eta primiziekin (1131). 

Hasiera batean, badirudi «Navarra-Aragoiko oinarrizko Priorerri bat» egon zela (1153), eta haren «lehen Priore Handia» Guillén de Belmes izan zela, nahiz eta denbora gutxi iraungo zuen, bereiztuta eta bananduta azaltzen baitira handik gutxira Nafarroa eta Aragoiko prioretzetan (Ampostako gazteluburutza Aragoikoa)  1177 eta 1185 urteen artean. 
thumb|Francisco Pradilla y Ortíz  Nafarroako  Alfontso I.a erregearen irudizko erretratua.

### Alfontso I.a Nafarroakoaren testamentua 
Errege honek gurutzaden espirituarekin nabarmen engaiatua zegoen eta horren bulkadaz testamentu gatazkatsua egin zuen zeinen bitartez 1131ko urrian Alfontso Batailatzaileak bere oinordeko eta ondorengo  bezala izendatu zituen hiru ordena militarrak, hots, Jerusalemgo San Joa Ospitaleko Zaldunen ordena, Jerusalemgo Hilobi Santuaren Zaldunen Ordena eta Salomon Tenpluaren ordena, hala lurraren jabe nola pertsonen agintari, bai Iruñea eta bai Aragoiko erresuman (*totum regnum meum*), «era bateratu eta solidarioan, pertsona bakarra balira bezala (*heredem et succesorem relinquo mihi*). 

Baina Alfontso erregea hil ondoren, «testamentua betetzea ezinezkoa zen, indarrean zegoen sistema politikoaren funtsaren aurka baitzegoen, hots, monarkiaren beraren aurka, boterearen betetasuna biltzen zuen pertsona baten gobernuan oinarritutako sistema, eta hura oinordetza bidez transmititzea ekartzen duena».  Ángel Martín Duque historialariak zioenez, «testamentu ezohiko honen» eraginkortasuna ez zitzaion inori interesatu, ez monarkiaren mendekoei, ez ondoko erresumei, ezta oinordekoei ere, hau da, orden militar horiei; izan ere, J. M. Lacarrak adierazi zuenez, «ez zuten botereaz arduratzeko inolako aukerarik». 
[thumb|[Tibalt I.a Nafarroakoa|Teobaldo I.a Nafarroakoa, zaldun gurutzatuz jantzita. Tronuaren Aretoa. Nafarroako Jauregia.]]

### XII-XIII mendeak: ordenaren finkatzea eta hazkundea 
Horregatik guztiagatik, bi erresumak, Iruñea eta Aragoi, berriro bananduta zirela, hiru ordena militarrak kasu bakoitzean eta alde bakoitzarekin irtenbide propioak bilatzen ibili ziren. Aragoiren kasuan, Ramon Berenguer IV.arekin (1140-1143) azkar itundu zuten erresumaren gaineko eskubideei uko egitea eta horren truke, gaztelu, hiribildu eta lurrekin konpentsazioak jaso zituzten. Iruñeko erresumaren kasuan, zailagoa izan zen antzeko akordio bat lortzea, zeren, «Erromako Kuriak ez zion errege titulua aitortu ez errege berriari ezta bere ondorengoari ere.» Hala ere, «Nafarroako erregeen eta Ordenen artean izatezko transakzio bat izan zen, denborarekin eta bi aldeen zuhurtziagatik baieztatua». Errege honek hasieratik tradiziozko titulazioa hartu bazuen ere, hots,  *gratia Dei Pampilonensium rex»,*  Martín Duquek dioen bezala,  bere erregetza itzulketa gisa ulertzen du *Omnipotentes Dei misericordia prouidenti... [regnum] recuperavi*, arbasoak bidegabeki galdutako erresumaren jabetza hartu du».. Gartzia Ramiritz Zaharberritzaileak eta Antso VI .a Jakitunak eskuzabaltasunez jakin zuten  mesedeak egiten ospitalekoei: Zangozako eta Zizur Txikiko hasierako dohaintzei Cabanillas eta Fustiñana (Gartzia Ramiritz 1142an) hiribilduak gehitu zizkietan, baita Lizarrako "jauregiak" (1165) eta Pédriz hiribildua (1174) ere, Antso VI .a Jakitunaren aldetik. Ondoren, 1195. urtean, Antso VII.a Azkarrak Leatxeko hiribildua dohaintzan eman zuen, enkomienda berri baten egoitza izango zena, eta «1199an, priore eta fraideekin lur batzuk trukatu zituen».

Hainbat dokumentutan dohaintza pribatuei esker izandako hazkunde horren aztarnak topatzen dira. 

Adibidez, 1135ean, Lope Iñiguezek eta bere emazteak Zizur Txikiko San Migel eliza eman zieten San Joan Ospitalekoei. Bertan, . mendean zehar, ospitalekoek dohaintza partikular nabarmenak jaso zituzten XII. mendean zehar eta XIII. mendearen hasieran, hainbat etxe eta ospitale bat zituzten, San Joanekoa, baita komentua kokatuta egongo den egoitza ere, eliza eta klaustroarekin. Mende horretan hain zuzen zenbait dokumentuk «dohaintzan emandakoen sarrera, beren jabetzekin, ospitale-ordenaren orbitan.» erregistratzen dute. 1189an, Gartzia Sanzek, priore handiak, dohaintzan hartu zituen Ortí Sanz eta bere emaztea, bere ondarearekin.  1199an, «Martín de Subizak Lazkao eta Idiazabalgo lurrak eman zizkion Bargotaren etxeari, eta etxe horri bere errenten bederatzigarrena eman zioten ere 1203an, Jordán Peleterrek eta bere amak.»

Tuteran, XII. mendearen erdialdetik aurrera nabaritzen da haien presentzia, lurrak, etxeak eta eliza baitzituzten han jabegoan. 

Tibalt I.aren garaian, Nafarroako priore handiak bitartekari  lanak egin zituen nobleen eta erregearen arteko auzi batean.

Nahiz eta orduan erregearen faborea ez izan, partikularren aldetik, berriz, lursail eta jabetza berriak jasotzen jarraitu zuten, hala nola,  «Pedro Guillermo de Balmez San Joan Ordenari dohaintzan emana bezala entregatzen da, errota, zelai, harrobi eta errotaren errentekin, eta gainera beste pribilegio batzuk Bargotaren etxerako, 1215ean. XIII. mende osoan zehar, Bargotako etxeak eta ospitaleak etengabeko dohaintzak jaso zituzten, baita Zizur Txikiko enkomienda ere. XIII. mendearen erdialdean, Malladak, Gil de Atrosilloren alabak berretsi zuen bere senarrak ospitalekoei Urzanteko gaztelua eta herria saldu izana. 1289an, Mendozatarrek Galar hiribildua saldu zieten ospitalekoei 35.000 sosetan.»

Prioretzaren garai honen berezitasun nabarmen gisa, mende batez (1212-1316) bere **jaunen eskribautza** sortu izana aipatu da. García Larragueta irakasleak azpimarratu duenez, «errege-kantzelaria kenduta, Behe Erdi Aroan ez zen beste kantzelaritzarik izan Nafarroako erresuman. Ez printzeek eta erregearen familiako kideek, ez apezpikuek edo elizako dignatarioek, ez jaurerri laikoek, ez zuten beren dokumentuak emateko erakunde propiorik. Hori dela eta, oso salbuespen adierazgarria da eskribautza bat izatea, eliza-jaurerri baten dokumentuak igortzeko sortua, gutxi gora behera mende bat iraungo zuena.»

### XIV-XV mendeak: sendotzea 
Denbora igaro ahala, «Nafarroako erregeek beraien ondarearen zati batzuk Ospitaleari eman zizkioten XII. eta XIII. mendeetan, nahiz eta inoiz ez ziren oso oparoak izan; aurrerantzean, ordea, XIV. eta XV. mendeetan ia erabat desagertu ziren.»

Bi mende horietan, alabaina, «behin betiko finkatu zuten Nafarroako gainerako elizarekiko integrazioa». Horrela, hainbat dokumentutan aipatu bezala, 1438an, Nafarroako Zuriak I. erregina Juan Beaumont priore handiari Rodaserako bidaiaren gastuak ordaintzeko agindu zuen.

Bidaia hori bere seme Karlos printzearekin batera egingo du, eta zortzi urte geroago, Karlos printzeak, priore berak eskatuta, atxiki zizkioten ondasunak ordenara itzultzeko agintzen du. 1498an, Katalina Foixkoak Nafarroako priore handiari deitu zion Iruñera kontsultak egiteko, "*bortuz bestealdeko jaurerrietara*" abiatu baino lehen.

Aldi berean, gainera, sanjoanekoek «lotura estua izan zuten aitasantutzarekin» eta «erresumako eliz-gizonekin ere hartu-eman biziak izan zituzten, maila guztietan». Oro har, «San Joan Ordenari lotutako tenplu nafarren kopuruak gora egin zuen», eta, hala, «garrantzi handia» eskuratzea lortu zuten, «eliz alderdiari zegokionez».

1313an, Tenplea desegin ondoren, bere ondasun guztiak «sanjuanisten eskuetara pasa ziren, hura desagertu zenean (1307-1312).» Izan ere, Luis I.a Nafarroakoa eta X.a Frantziakoak Parisetik Klemente V.a Aita Santuak Tenplea desegin zuenean Aragoi eta Nafarroako bere ondasunak Jerusalemgo San Joanen ordenara pasatzeko agindu zuen

Ribaforada tenplarioena izan zen 1313ra arte, orduan ospitalekoena izatera pasa zen arte.  Garesen tenpleko enkomienda izatetik sanjoanekora bihurtzean, denborarekin oso boteretsua izatera iritsi zen; horrela, «Joan Beaumont (1435-1487) Nafarroako priore handiak bere bizilekua hara lekualdatu zuen eta Baratzeetako Andre Mariaren parrokia komentu eta fraideen ospitale bihurtzea sustatu zuen».

Erdi Aroaren amaieran, ospitalekoak agramondarren eta beaumondarren arteko  liskarretan nahastu ziren, eta horrek eragina izan zuen ordenaren barne gobernuan. Berenguer Sanz de Berrozpe priore handia Fernando Katolikoaren kontseilari bilakatu zen Gaztelako tropek Nafarroa konkistatu ostean.[thumb|428x428px|1530eko urriaren 26an, [Malta|Maltako Ordenako Maisu Handia zen Felipe de Villiers-ek Maltaren jabetza hartu zuen. René Théodore Berthon-en pintura (Versallesko Jauregiko bilduma)]]

### XVI-XIX mendeak: kontrol zorrotzetik desamortizaziora 
Aro Modernoko hiru mendeetan zehar, dokumentu-gaietan kontrol ekonomiko-administratibo zehatzerako bilakaera  antzematen da, Maltako Ordenaren «kontuak, finken inbentarioak eta beste jabetza batzuk dituzten txosten mardulak» agertzen baitira. «Mota guztietako» erregistroak geratzen dira, non «sanjuanekoen bizitza deskribatzen den, era guztietako alderdietan: artea, eraikuntzak, auziak, kapituluak, izendapenak, etab.»

Aro moderno honetan, monarkiarekiko harremanak nabarmen gutxitu ziren, XVI. mendearen lehen erdian izan ezik. Oraindik ere nafarren arteko noble- eta dinastia-gatazkak baziren, eta, Gaztelako konkista hurbiltzen ari zen heinean, ohikoak izan ziren «Nafarroako priore handiaren eta errege-erreginen arteko tirabirak, izendapenengatik, zergen ordainketagatik, ez agertzeagatik, Iruñeko artzapezpikua ez egoteagatik, Leringo Kondearen desleialtasunagatik, etab.». Egoera aldatu egin zen Albako Dukeak nafar erreinua konkistatu ondoren; orduan Espainiako errege berriek babes irmoa eskaini zioten Jerusalemgo San Joanen Ordenari. Horren lekukotza izan zen «1521ean Karlos I.a erregeak Ordenari berretsi zizkionean bere arbasoek eta Egoitza Santuak emandako pribilegio eta salbuespen guztiak» eta berriro berrespen hori 1560an Felipe II.ak gauzatu zuenean.

Dokumentuetan jasota dago XVI . mendearen hasieran Mediterraneoan turkiarren presentzia indartsuaren aurkako borroka nola izan zen ordenaren jarduera nagusia nazioartean garai honetan  «mendearen lehen hogei urteetan Nafarroari eta Espainiari laguntza etengabe eskatzen diete Rodasetik, Ekialdeko eta Italiako estatuengatik» 1522ko abenduan Rodas turkiarren menpe erori zen, Felipe de Villiers-ek azaltzen duen bezala. Ondorioz, Ordenaren hurrengo helburua Malta izan zen, Juan de Homedes maisu handiak 1551n adierazten duen bezala, «Nafarroako prioreari Malta eta Tripoli defendatzeko 30.000 urrezko ezkutuko tributua ezartzea» eskatzen du.

XVII. mendean turkiarren erasoak baretu egin ziren otomandar inperioa ahuldu ahala. Maltako Ordenaren garrantzia ere gutxitu egingo da, eta, horrekin batera, nazioarteko harremanei buruzko dokumentuen lekukotzak ere gutxitu egingo dira. Erakundearen barruan, bere aldetik, XVIII. mendean, batez ere bigarren erdian, erresistentzia somatzen zen «errege-jurisdikzioaren mende jartzeari, kuartelak eta alkabalak ordaintzeari eta eliz agintarien esku-sartzeak onartzeari, hala nola gotzainen plan onuragarriei eta hamarrenak ordaintzeari ». Garaien aldaketak talka egiten zuen Jerusalemgo San Joanen Ordena agurgarriak atxikitzen zituen pribilegio, salbuespen eta jurisdikzio bereziekin. Bere agonia gertu zegoen, erregimen liberalen eraginez.»
thumb|400x400px|San Joaneko enkomiendak Europako mapa (1300 inguru)

## Nazioarteko egitura: hizkuntzak 
1327an Jerusalemgo San Joan Ospitalearen Ordena zazpi hizkuntzatan antolatuta zegoen: *Proventza* (Saint-Gilles-eko Priorerria, denetan zaharrena, eta Tolosa), *Auvernia*, *Frantzia* (Akitania eta Champagnarekin), *Italia* (Lombardia, Erroma, Venezia, Pisa, Barletta eta Messina), Aragoi (non barne ziren Aragoi, Compostela, Katalunia eta Nafarroa), Ingalaterra (Irlanda eta Eskoziarekin batera) eta Alemania (Heitersheim, Bohemia, Austria, Hungaria, Eskandinavia, Dazia, Polonia). 1462an, Aragoiko Hizkuntzatik bereiziz, zortzigarren bat sortu zen, *Gaztela eta Portugalgo Hizkuntza* (Gaztela, Leon eta Lusitania barne). Hizkuntza bakoitza «Prioretza handiek,  Prioretzek eta hauen Enkomiendak osatzen zuten». Kasu, eta leku batzuetan, «Bailiato Kapitularrak» ere baziren, prioretzak baino txikiagoak eta ez hain ugariak. Rodasko egoitzan, «Hizkuntza bakoitza *Pilier* (Pilare) baten ardurapean zegoen» eta «Hizkuntza bakoitzeko Zaldunak beren egoitzan edo aterpetxean bilduta zeuden, eta horrela, Komentua erlijio-etxe nazionalen elkarte bihurtu zen.»  Prioretzen kopurua «25 izatera iritsi zen Ordena osoan.» Enkomiendei dagokienez, «eskualde mailako ondasunak»,  barne hartzen zituen eta 656 zenbatzera iritsi zen. 

Esate baterako, Aragoiko priorerrian (Castellanía de Amposta deitu ohi zitzaion, bazuen prioretza bat, bailía bat Caspen eta hogeita hamar bat enkomienda, edo Gaztelako priorerrian (non Nueve Villas de Campos, Lora del Río eta Santo Sepulcro de Toroko hiru bailia erregistratzen ziren, hogeita hamar bat enkomiendaz gain. Nafarroako prioretzaren kasuan, berriz, enkomiendaren  figura baino ez da aipatzen.

## Lurralde-egitura Nafarroan 
[thumb|300x300px|Nafarroako Priorerri Handiaren jatorrizko enkomienden mapa. [Tenpluko Ordena|Tenplekoak ez dira sartzen.]]
Nafarroako jabegoen mapa XII. mendearen bigarren erditik aurrera marraztuz joan zen eskuratutako jabetzekin bat etorriz, bai erosketengatik bai jasotako dohaintzengatik, «ondare-sare homogeneo eta errentagarri bat diseinatuz.» 

Ondare horren eraketari dagokionez, hasierako enkomiendak herrigune handietan ezartzen dira, edo haietatik oso gertu: hala nola, Zangoza, Zizur (Iruñatik gertu), Calchetas (Tutera inguruan) eta Echavarri (Lizarratik gertu). 

Gaztela eta Leonekin konparatuz , Ordenak Nafarroan zituen jabetzak alderatuz gero, Gaztela eta Leonen erdiak izango lirateke, lurralde-azalera askoz txikiago baitzituen.  XII. eta XIII. mendeen artean, badirudi ospitalekoen ondarea Nafarroako erresuman ezarritako ordena erlijioso guztien artean handiena dela. Orreagako ospitaleak eta Leireko monasterioak bakarrik izan zezaketen antzeko edo goragoko jabetza-kopurua.

García Ramírezek eta bere nobleek egindako dohaintzak, batez ere tenplarioei zuzenduak ziren, Antso VI.ak eta bere gorteak egindakoak, berriz, ospitalekoei zuzenduak izan zirela esan daiteke. 

### Barne-egitura 
Nafarroako prioretzako barne-egituran, prioreak du kargu gorena erakundearen administrazio  eta gobernu hierarkian. Ordenaren Maisu Handiak izendatzen zuen, «aldez aurretik prioretzako fraide komendadoreak aukeratuta.».  

## Ezaugarri arkitektonikoak 
Gaur egun mantentzen diren erakundearen elizen ezaugarrietan oinarrituta, eta landa inguruneetan kokatutako multzoen ezaugarri arkitektoniko nagusien deskribapenari erreparatuz, laburrean, oinarrizko bi funtziori erantzuten dioten alderdi morfologiko komun batzuk ezar daitezke: 
* Helburu bikoitza dituztenak, ekonomikoa eta militarra: «Haien eraikuntza-planak bi helburu uztartuko zituzkeen: batetik, nekazaritza eta abeltzaintzako misioa, komentu horien guztien berezko misioa, eta, bestetik, misio militarra eta defentsa-misioa». Adibide esanguratsuak Aberin eta Zizur Txikia lirateke, «beren barrutiei zein elizei lotutako dorre ahaltsuen aztarnak oraindik gordetzeagatik nabarmentzen baitira.»
* Helburu ekonomikoa dituztenak: Enkomienda horiek «funtsean nekazaritza eta abeltzaintzako ustiapen gisa planeatuta zeuden, baina ez zuten ahaztu, horregatik, babes-elementuak edukitzeko beharra, elizaren dorrean kontzentratuta geratzen baitziren, Nafarroako gainerako herri eta hirietan gertatzen zen bezala.» Gaur egun ikus daitezkeen adibideak Iracheta, Indurain, Irissarry, Fustiñana edo Ribaforada dira.
Nafarroako ordena militarren landa-eremuko arkitektura ez da homogeneoa, eredu artistiko ezberdinak garatzen ditu. Kasu guztietan «Nafarroako erromanikoaren ereduak jarraitzen dira.»

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ospitaleko Zaldunak
* Maltako Ordena

## Kanpo estekak