Varsoviako ghettoa

**Varsoviako ghetto**a edota **Varsoviar ghetto**a (; ) Bigarren Mundu Gerran Holokaustoan zehar Hirugarren Reichak Poloniako Varsovia hiriburuan ezarri zuen Europa osoko juduen ghettorik handiena izan zen. Poloniako hiriburuaren erdigunean ezarri zen 1940ko urriaren eta azaroaren artean eta, 1939ko erroldaren arabera, ghettoan 359.827 pertsona bizi ziren: haiei, hiriko beste eremuetatik nahiz ingurutik lekualdatuak izan ziren biztanle berriak gehitu behar zitzaizkien. Varsoviako biztanleriaren % 30 zen eta Varsoviako lurren % 2,4ko azaleran pilatuta zeuden. Iraun zuen hiru urtekoan zehar, bertako biztanleek jasandako gosete, gaixotasun, kontzentrazio-esparruetako barneratze eta sarraskiaren ondorioz, biztanleria 50.000ra murriztu zen. Hiru urte hartan, bertako biztanleek jasandako gosete, gaixotasun, kontzentrazio-esparruetako barneratze eta sarraskiaren ondorioz, biztanleria 400.000 izatetik 50.000ra murriztu zen.

Batez ere Varsoviako juduak sartu zituzten han, baina baita alemanen kontrolpean zeuden Poloniako beste herrialde batzuetakoak ere. Deportazioen igarotze eremutzat sortu zuten, azken helmuga baterako: Treblinkako sarraski-esparrua, beste batzuen artean, genozidioaren parte zen, *juduen arazoaren azken soluzioa* deitu zutena.

Ghetto horretan, Varsoviako ghettoaren matxinada gertatu zen, 1943ko apirilaren 16an hasi, Pessah gauean, eta urte bereko maiatzaren 16an amaitu zena. Nazismoaren menpe zegoen Europan egin ziren lehen altxamendu nagusietakoa izan zen.

## Ghettoaren sorrera 
[thumb|300px|Varsoviako [ghettoko mugak]]
[thumb|300px|Jürgen Stroopek [Heinrich Himmlerrentzako egindako agirian sartu zuen argazkia. 1943ko maiatza. II. Mundu Gerrako argazki ezaguna da]]
Poloniako biztanleria judua isolatzeko lehen planak 1939ko alemanen inbasioa burutu berritan jarri ziren martxan. Gobernu orokorrean, juduen definizioa Nurenbergeko Legeekin bat ezarri zuten; 1939ko abenduaren 1ean, Daviden izar urdina zuen besoko zuriaren erabilera inposatu zen eta hainbat neurri diskriminatzaile ere ezarri: garraio publikoaren erabileraren debekua eta parkeetara edo jatetxeetara sartzea, eta hainbat ogibidetatik baztertzea, besteak beste. Bizileku aldaketa ere debekatu zen, baina ez zen agindu globalik egon ghettoen sorkuntzarako eta haiek egitearen arrazoia kasu partikular bakoitzari lotu zitzaion; Łódźen, Baltikoan alemanak kokatu ahal izateko espazioa egiten ari ziren bitartean, Varsovian epidemien prebentzioa izan zuten aitzakia.

1940ko udan, Hans Frank gobernadore orokorrak obrak etenarazi zituen eta juduak Madagaskar bezalako toki urrunetara deportatzeko aukera aztertu zuten baina, irailaren 12an, ghettoa behin betiko ixteko erabakia iragarri zuten. Agindua urriaren 2an eman zuen Varsoviako barrutiko gobernadore Ludwig Fischerrek eta 12an komunikatu zitzaion ofizialki Adam Czerniakówri, Varsoviako juduen kontseiluko presidenteari. Azkenean, 1940ko urriaren 16an, Poloniarako alemaniar gobernadore orokor Hans Frankek ezarri zuen ghettoa. Une hartan, ghettoaren biztanleria 380.000 pertsona ingurukoa zen, Varsoviako biztanleriaren % 30 inguru eta, 1941eko maiatzean, 445.000ra iritsi zen. Aldiz, azalera nekez zen hiriburuko lurren % 2,4koa. Hurrengo urte eta erdian zehar, hiriburuko juduak eta alboko herri txikietakoak indarrez eraman zituzten ghettora. Gaixotasunek (sukar tifoideak batez ere) eta goseak biztanleria kopurua egonkor mantentzea ekarri zuten. Kontuan hartu behar da juduen elikagai anoak oso mugatuak zirela, apenas 184 kaloria eguneko; aldiz, poloniarrek 1.800 eta alemanek 2.400 hartzen zituzten.

Naziek Varsoviako ghettotik kanpoalderako sarbidea itxi zuten 1940ko azaroaren 16an, hasieran, arantzazko burdina-hariaz itxita, eta, ondoren, hiru metroko altuera eta hemezortzi kilometroko luzerako harresia eraiki.

## Ghettoko bizitza sozial eta kulturala 
[thumb|300px|Varsoviako [ghettoa zegoen izkina, eraberritu gabe mantentzen dena.]]
Ghettoaren funtzionamendu eta ordenarentzat, kasu batzuetan, bertan bizi zen jendearen euste eta elkarrekiko laguntza, beste batzuetan, erakunde ezberdinak izan ziren ghettoan.

*Judenrat*a eta gazte mugimenduak, besteak beste, bizitzaren baldintza jasanezinak arintzen saiatu ziren. Arazo nagusiak etxeetako gainpopulazioa, gosea, batzuen langabezia eta besteen laneko balditza txarrak izan ziren. 1941 urtean zehar, zopen kantinak ghettoaren biztanleriaren bi herenak elikatzera iritsi ziren.

Denboraldi motz batean, *Judenrat*a ghettoan funtzionatzen zuten ospitaleen eta umezurztegien arduraduna ere izan zen, ghettoko umeentzat lehen hezkuntzako lau eskola antolatzeko baimena izan zuena, lehen eta hirugarren mailetan. Horrekin batera, isilpeko sistema zabal bat ere antolatua zuten gazte erakundeenk, maila guztiak eskaintzen zituena. Maiz, sistema hori zopen kantinen izenpean estali ohi zen.

Umezurztegietako bat Janusz Korczak pedagogoak zuzentzen zuen eta *Umeen Errepublika* deitu zioten. Osasun zentrook 1942an itxi zituzten eta haien arduradunak Treblinkara deportatu.

Bizitza kulturalean, egunkari bat ere bazuten, askotan isilpekoa, hiru hizkuntzatan: yiddisha, poloniera eta hebreera eta horrela zioen hark utzitako oharrak:

Suizidioak ohikoak bilakatu ziren, bizi-baldintzak penagarriak baitziren han; horrelaxe joan zen, beste batzuen artean, judu-alemaniar kritiko literarioa zen Marcel Reich-Ranickiren aitagin-arreba eta zerrenda luzatzen joan zen. Czerniakówen suizidioaren egun berean, uztailaren 23an, juduen erresistentzia klandestinoa bildu egin zen eta altxamendurik ez egiteko erabakia hartu zuen, ez baitzuten sarraski-esparruetara joan behar zutenik uste, lan-esparruetara baizik.

Hurrengo 52 egunean, 263.002 pertsona eraman zituzten Treblinkara eta, neurri txikiagoan, Majdanekera. Uztailaren amaieran, polizia juduak izan zuen 64.606 judu sarraski-esparruetara eramateko ardura. Abuztutik aurrera, berriz, alemaniarren papera garrantzitsuagoa izan zen deportazioetan 142.223 pertsona eraman zituztelarik eta, irailean, 56.173.

Lehen deportazio masiboaren amaierako fasea 1942ko irailaren 6 eta 11ren artean gertatu zen. Data hauen artean, 35.886 judu deportatu zituzten, 2.648 exekutatu eta 60 batek beren buruaz beste egin zuten. Lehen etapa honen ondoren, gutxi gorabehera 55.000 pertsonek jarraitu zuten ghettoan, 30.000 baino gehiago aleman industrietan lan egiten eta 20.000 inguru ezkutatuta bizitzen, deportazioei ekidin nahian eta estatus legalik gabe. Beste 8.000 bat ezkutatuta zeuden ghettotik kanpo, Varsovia osoan zehar.

Hurrengo seihilekoan, isilpeko erresistentzia judua bi talde handiagoetan batu zen. ŻOB (*Żydowska Organizacja Bojowa*, ), Mordechai Anielewicz buru, 220 eta 500 arteko kide zituena, eta ŻZW (*Żydowski Związek Wojskowy*, *Judu Batasun Militarra*). Bi talde hauetako kideen ustez, zapalkuntzari erresistentzia gogorra egin behar zitzaion eta eskuko pistolak, etxeko lehergailuak eta Molotov koktelak zituzten eskura; ŻZW hobeto hornituta zegoen, ghettoaren kanpoaldean ezkutuko kontaktu gehiago baitzuen.

Janina Dawidowicz, 1930ean jaioa, ghettoan bizirautea lortu zuten salbuespenetakoa izan zen eta gogoan ditu 11:00etan Umschlagplatzen biltzeko agindua ematen zien kartelak. Jende asko joan zen bere gogoz, alemaniarrek Poloniako ekialdean zeuden lan-esparruetara bidaltzeko asmoa iragarri baitzuten eta miseriari ihes egiteko bide bat ikusi zuten.

## Altxamendua eta behin betiko suntsipena 
[thumb|300px|Alemaniar soldaduak juduak atxilotzen Varsoviako [ghetto|ghettoan, 1943ko maiatzean.]]
[thumb|300px|Alemaniar tropak Varsoviako [ghettoa erretzen.]]
1943ko urtarrilaren 9an, Himmler SSko komandanteak ghettoa bisitatu zuen eta deportazioekin jarraitzea agindu zuen. Juduen bigarren kanporaketa masibo hau hasi zenetik 9 egunera, erresistentzia armatuaren lehen zantzua piztu zen eta matxinatu ziren juduek nolabaiteko garaipena lortu zuten: handik lau egunera, kanporaketa eten egin zen eta borrokan zeuden bi erakunde nagusiek ghettoa kontrolatzea lortu zuten, barrikada ugari sortuz eta judu kolaborazionisten aurka eginez. Hurrengo hiru hilabeteetan, amaierako gatazkarako prestatu ziren.

Azken gudua apirilaren 19an gertatu zen. Egun hartan, Ferdinard von Sammern-Frankenegg komandanteak gidatutako alemanek 2.054 soldadurekin iritsi ziren, armadako 36 ofizial, SSren 821 komando eta 363 kolaboratzaile poloniar matxinada itotzeko xedean eta altxatutako juduek, hainbesteko indarra ikustean, atzera egingo zutela uste zuten. Naziak inor ageri ez zen ghettoa zeharkatzen zuten bitartean, judu partisanoak etxeen leiho eta teilatuetan ezkutaturik zeuden, pistola, fusil eta lehergailuz hornituta. Tropak gune egokian sartu zirenean, alde guztietatik eraso egiteko eran jarri ziren eta juduen erasoa arrakastatsua izan zen erabat, naziei atzera eginaraziz ezbairik gabe.

Gertakari horrek Himmler haserretu zuen guztiz eta Sammern-Frankeneggen ordez, partisanoen aurkako borroka ez formaletan eskarmentua zuen Jürgen Stroop ezarri zuen buru. Hurrengo egunetan, Stroopek, buruzagiaren behar zen guztia egiteko aginduei jarraituz, ghettoko eraikin guztiak erretzeko agindua eman zuen, errebeldeak ezkutalekuetatik aterarazteko xedean. Ingurua sugarrez eta ke beltzez bete zen eta juduek bunkerretara joan beharrean izan ziren, baina ezin izan zuten asko iraun, janaria eta ura ez baitzegoen baldintza onetan eta airea erabat biziatuta zegoen kea zela-eta. Judu asko hil zen naziek gaseztatu zituzten bunkerretan eta askok bere buruaz beste egin zuten sutan zeuden eraikinetatik salto eginez.

Erresistentzia handiena apirilaren 23koa izan zen eta altxamendu orokorra 1943ko maiatzaren 16koa. Azken data horretan, alemaniarrek ghettoaren kanpoko Tłomackie kaleko Sinagoga Handia suntsitu zuten, Varsoviako ghettoaren amaieraren ikur.

Stroopek bere agirian azalduko zituen datuen arabera, altxamenduaren ostean, liskarra izan zen egunetan, 56.065 judu harrapatu zituzten eta 631 bunker eraitsi. Stroopen iritziz, 13.000 bat judu hil ziren borrokan eta 37.000 Treblinkara erbesteratu zituzten: oso gutxik biziraun zuten. Varsovian, berriz, apenas 10.000 edo 15.000 juduk lortu zuen bizirautea, poloniarrek ezkutatzen lagundurik edo identitate faltsuez baliatuz. Treblinkara deportatu ez zituzten beste juduak Majdanek, Poniatowa eta Trawnikiko lan-esparruetara bidali zituzten.

Stroopek bere txostenean hamasei bakarrik izan zirela aipatu bazuen ere, geroago egindako estimazioen arabera, 700 eta 1.000 arteko soldadu aleman hil edo zauritu ziren.

Gezurra badirudi ere, judu gehiago geratu zen eraitsitako eraikinen hondarretan ezkutatuta. 1943ko uztaila, abuztu eta irailean jendea atxilotzen segitu zuten eta izan zen abenduaren 13an harrapatu zuten neskatila bat ere. Roman Polanskik bere *The Pianist* filmean erakutsi zuen Władysław Szpilman piano-jotzailea ghettoko azken biztanleetako bat izan zen, Wilm Hosenfeld alemaniar ofizialak pianoa jotzen entzun eta lagundu ziolako.

## Preso ospetsuak 
[thumb|300px|[Ghettoko heroien omenezko oroitarria.]]
* Władysław Szpilman, bere oroipenetan oinarrituz 2002ko Roman Polański zuzendariaren *The Pianist* filma egin zen.
* Marcel Reich-Ranicki, alemaniar herritar bilakatu zen literatur kritikaria.
* Simon Pullman, Varsoviako ghettoko orkestra sinfonikoko zuzendaria.
* Mordechai Anielewicz
* Adam Czerniaków
* Marek Edelman
* Bronisław Geremek
* Janusz Korczak
* Emanuel Ringelblum
* Yitzhak Katzenelson, olerkaria eta dramagilea.
* Irena Sendler, ghettoan 2.500 haur salbatu zituen gizarte-langilea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak