open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luperkal

**Luperkal**, latinezko *lupa* ("otseme") hitzetik eratorria, Erromako Palatino muinoaren hego-mendebaldeko leize bat izan zen. Zibeleren tenplua eta Santa Anastasia al Palatino basilikaren artean.

Erromako Sorreraren mitoaren arabera Luperka otsemeak Romulo eta Remo aurkitu zituen tokia da.

Faunus jainkoa gurtzen zuten erromatar apaizek antzinako garaietatik gutxienez K.o. 494 urtera arte leize honetan Luperkalia jaialdiaren errituak egiten zituzten.

## 2007ko aurkikuntza 
2007ko urtarrilean, Irene Iacopi arkeologo italiarrak iragarri zuen seguraski Augusto enperadorearen etxearen hondarren azpian, Domus Libian, aurkitu zuela leize mitikoa, Palatinoan. Arkeologoek 15 metroko sakonera duen leizea zeharkatu zuten jauregia zaharberritzeko lanean ari zirela.

2007ko azaroaren 20an argitaratu zen lehen argazki sorta, zunda batekin aterata, mosaiko koloretsuz, pumita harriz eta itsas abereen oskolez jositako haitzuloaren ganga erakusten duena. Sabaiaren erdian arrano zuri baten irudia dago, Erromatar Inperioaren ikurra. Arkeologoek oraindik ez zuten haitzuloaren sarrera aurkitu, eta bila jarraitu zuten. 

Gaio Oktaviok, Zesar Augusto bihurtu aurretik, Romulo izena hartzea pentsatu zuen, Erroma berriro aurkitu nahi zuela adierazteko.

Adriano La Regina (Erromako arkeologia superintendentea izan zena 1976-2004 artean), La Sapienza unibertsitateko etruskologiako irakaslea, Fausto Zevi (Erromako La Sapienza Unibertsitateko Erromatar Arkeologiako irakaslea) [8] eta Henner von Hesberg (Alemaniako Arkeologia Institutuko burua, Erroma) irakasleak ukatu egin zuten aurkitutako egitura 'Lupercal' leizea zenik, arrazoi topografiko eta estilistikoei erreparatuta. Haitzuloa, berez, *nymphaeum* edo lurpeko triklinio bat dela ondorioztatu zuten, Neron enperadorearen garaikoa. Gaur egun, akademikoen artean, ados daude eta ez dute onartzen haitzuloa Lepurkalia denik, eta uste dute haitzuloa hego-mendebalderago zegoela, Santa Anastasia al Palatino elizatik hurbilago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kreusa (Priamoren alaba)

**Kreusa**, greziar mitologian, Priamo troiar erregea eta Hekubaren alaba izan zen, bai eta Eneasren lehen emaztea, honekin Askanio semea izan zuen.
Santa Helenaren erretaula (Lizarra)

**Santa Helenaren erretaula** Lizarrako Done Mikel elizan dagoen erretaula bat da, 15. mende hasierako taula margotua. Martin Peritz Lizarrakoak, Eulateko jaunak, enkargatu zuen bere familiaren kaperan kokatzeko (aurretik beste erretaula bat zegoen bertan), non Peritz eta bere emaztea Toda Sanchez Iartzakoa ehortzi zituzten gero hilobi bikoitz batean. Pedro Rubert margolari aragoitarrak egin zuen, Juan de Levíren eskolako jarraitzaileak.

## Deskribapena 
Behekaldeko bankuan Kristoren Nekaldi eta Gurutziltzaketa eszenak daude: Jesusen epaikera, zigorraldia, gurutziltzaketa, piztuera eta Hiru Marien bisitaldia. 

Gorputzean kontatzen dena Santa Helena eta Gurutze Santuaren aurkikuntza, ustez 326. urtean gertatua. Gainaldean, Konstantino enperadorea (Helena Konstantinoplakoaren semea) da protagonista, nola gurutze kristauaren agerpenari esker garaitu zuen Maxentzio Milvio Zubiko guduan (Erromako Inperioa kristautasunera ofizialki bihurtzeko aurrekaria, alegiaren arabera), bi eszenatan. Gero jada enperadorearen ama Helena nola joan zen Jerusalemera, nola hiru gurutze aurkitu zituzten, eta determinatu zuten bat zela benetakoa (gorpu bat erabili zuten, eta hiru gurutzeekin ukitu; batekin berpiztu zenez, huraxe Jesusena). Eszena nagusiak erakusten du Helena Gurutze Benetakoarekin, eta haren ezker-eskuin, otoitzean Martin eta Toda dohaintza-egileak, eta beraien seme-alabak.

Beste bi eszena gehigarri daude, Gurutzearen ondorengo historiakoak: Pertsiako erregeak gurutzea lapurtu zuen Jerusalem konkistatzean 614an, eta Heraklio ekialdeko enperadore erromatarrak berreskuratu zuen 628an, Jerusalemera itzuliz erlikia (bi eszena, eta horietako batean Heraklio bere enperadore erropak erantzita ageri da, Kristoren apaltasunarekin bat egiteko halaxe eraman baitzuen gurutzea bere tokira).

Hamaika armarri ere ageran ditu altzariak.

Nafar erromantzez idatzitako testua dago baita ere erretaulan :

Fitxategi:Lizarra Santa Helena 06.jpg|Erretaula Eulate kaperan, elizaren ezkerraldean.
Fitxategi:Santa helena gurutzearekin.jpg|Erdiko panel nagusian Helena eta Gurutzea, eta otoitzean Eulateko jaun-andereak.
Fitxategi:Lizarra Santa Helena 09.jpg|Kristoren piztuera eta Hiru Mariak hilobi hutsean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bergeko gaztelua

**Berg-eko gaztelua** (luxenburgeraz: *Schlass Bierg*, frantsesez: *Château de Berg*, alemanez: Schloss Berg) Luxenburgoko Dukerri Handia familiaren egoitza nagusia da. Colmar-Berg herrian dago, Luxenburgoko Dukerri Handiaren erdian, Alzette eta Attert ibaiek bat egiten duten tokitik gertu.

## Historia 
Berg-eko gazteluko basoen jabetza Holandako errege-familiari eman zitzaion 1845ean. Gilen II.a Herbehereetako erregeak, garai hartan Luxenburgoko duke handia zenak, gaztelua eta ondoko jabetza erosi zituen Luxenburgon egoitza ofiziala izateko. Jabetza Pasquier familiari erosi zitzaion eta 1848an Luxenburgoko duke handiaren egoitza ofizialtzat onartua izan zen Dukerri Handian.

1890ean Dukerri Handia Herbehereetako erresumatik banandu zenean, Bergeko Gaztelua Guilemina I.a Herbehereetako erreginaren jabetza gisa mantendu zen, eta hark Luxenburgoko Adolfo I.a duke handiari saldu zion 1891n. 1906an, Luxenburgoko Gilen IV.a duke handiak gaztelu zaharra eraitsi zuen, Max Ostenrieder munichtar arkitektoaren eta Pierre Funck-Eydt luxenburgotar arkitektoaren diseinuan oinarritutako gaztelu berria eraikitzeko asmoz. Lanak 1907an hasi ziren eta 1911n amaitu.

1929ko Depresio Handiaren ondoren eta dukarri handia familiak zituen zailtasun ekonomiko larrien ondorioz, Luxenburgoko Karlota I.a dukesa handiak Bergeko Gaztelua eta Luxenburgoko Dukaerri Handiaren jauregia gobernuari eskualdatzea erabaki zuen, diru publikoa izan zedin jauregia mantendu behar zuena. Dukerri handia familiak egoitza ofizial gisa erabili zituen, Luxenburgoko Konstituzioaren 44. artikuluak aitortzen duen bezala.

Bigarren Mundu Gerran, tropa nazionalsozialistek Jauregia okupatu zuten, eta garai hartan gazteluak kalte handiak jasan zituen bere artelan garrantzitsuenetan. Bestalde, Jauregia, 1940tik 1944ra bitartean, Luxenburgoko ikasleen berreziketarako zentro gisa erabili zen.

Gerraren ondoren, Gazteluak zaharberritze-prozesu orokor bat jasan zuen, eta 1964an amaitu zen, Joan I.a Luxenburgokoa duke handia tronura igo zenean. 1964tik gaur egun arte, gaztelua Luxenburgoko familia subiranoaren bizileku nagusi bihurtu da. Gaur egun, Luxenburgoko Henrike I.a dukea eta bere familia bizi dira bertan.

## Kanpo estekak
Nidaa Badwan

**Nidaa Badwan** (Abu Dhabi, Arabiar Emirerri Batuak, 1987ko apirilaren 17a) artista palestinar garaikidea da, argazkigintzan espezializatua. Irakasle eta aktoretza lanak ere egin ditu.

## Bizitza 
Badwan Arabiar Emirerri Batuetan jaio zen eta Gazara joan zen seigarren mailan zegoenean.

### Lan ibilbidea 
Palestinako Al-Aqsa Unibertsitatean Arte Ederretako lizentziatura osatu ostean, urtebete eman zuen Ammanen lanean.

Badwan artista ezaguna da *100 Days of Solitude* (euskaraz: 100 egun bakarrik) lanarengatik, eta denbora luzea eman zuen bere gelan espazio eder bat sortzen, non isolatu eta Gazako errealitatetik ihes egin zezakeen. Bere esanetan, "gizaki gisa oinarrizko eskubideak galdu zituen" hiri batean bizitzeak, bere logelan "mundu alternatibo bat sortzera" bultzatu zuen. Gela horretan 2013. urteko azaroaren 13tik hartutako 25 argazki-autorretratuz osatuta dago proiektua. Hogei hilabeteko erbestealdi autoinposatua islatzen dute, belo islamikoa ez eramateagatik Gazan Hamaseko kideengandik abusuak jasan ostean.

New York Times egunkarian egindako elkarrizketa batean kontatu zuen bere istorioa, eta nazioarteko aitortza eman zion, mundu osoko beste egunkari, aldizkari eta telebista askok aipatu zuena (ZDF, France 24 eta Sky Arte, kasu). Palestinako urteen ostean, San Marinoko Errepublikara joan zen, eta han San Marinoko Errepublikako Diseinu Unibertsitatean unibertsitateko irakasle jardun zuen. 2017. urteko irailetik, Italian bizi da artista.

Bere erakusketak munduan zehar ibili dira: Jerusalemgo lehenengoaren ostean, erakusketa ugari aurkeztu ditu Italian, San Marinon, Danimarkan, Alemanian, Ameriketako Estatu Batuetan, Espainian eta Arabiar Emirerri Batuetan. 2016. urtean, The 2016 Sovereign Middle East & North Africa Art Prize Finalists-erako hautatu zuten, arabiar munduko 30 artista onenentzako saria. 2017. urtean, Kartagon (Tunisia) egindako UNESCOren konferentzian hizlari jardun zuen. 2017. urtean ere, Italiako Monte Grimano Terme udalerriak Nidaari berarentzako espazio bat eman zion herri txiki horren erdigune historikoan, "Italiako herri politenen" klubaren barnean, leku hori bere "gela berria" bihurtuta. Agintari ugariren aurrean egin zen inaugurazioa, tartean Palestinak Italian zuen kontsula.

2019. urtean, bere izena Montecatini-Termeko Ospearen Pasealekuan sartu zuten, Montecatini-Termen kokatua eta Hollywoodeko Ospearen Pasealekuan inspiratua.

### Aktore 
2021 eta 2022 urteen artean, Andrea Laquidarak zuzendutako *Ritratto di donna in un paesaggio* filmean estreinatu zen zinemako aktore lanetan. 2022. urteko maiatzean, tailerrak egin zituen Napoliko Arte Ederren Akademian, eta Pintura, Dekorazioa, Moda Diseinua, Argazkigintza eta Eszenografia ikastaroetako ikasleek parte hartu zuten. Erakunde berean egin zituen erakusketak, bakarrean eta Omar Ibrahimekin batera ere bai.

## Iruditegia 

Fitxategi:Nidaa_in_posa_davanti_alle_opere_esposte_al_Mo.Ca._di_Montecatini_Terme.jpg|Nidaa Badwan 
Fitxategi:Nidaa_posa_davanti_una_sua_opera.jpg|Nidaa Badwan 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Galeria HuffPost bidez
Pinakuluen basamortua

**Pinakuluen basamortua** () Nambung parke nazionalean dago, Mendebaldeko Australian. Pinakuluak itsas maskorren pilaketetan sortutako kareharrizko formazioak dira. Maskorrak desegin eta kareharrian erori ziren, eta barruan amaitu zuten duna mugikorrak osatuz. Pinakuluak dunen gainetik agertzen dira.

## Fauna 
Kanguruak, kakatuak, emuak, muskilak,  varanoak eta pitoiak basamortuan bizi dira.

## Iruditegia 

Pinnacles pano 2005-08-26.jpg
Pinnacles gnangarra-60.jpg
Pinnacle3.JPG

## Kanpo estekak
Eulateko jaun-andereen hilobia

**Eulateko jaun-andereen hilobia** Lizarrako Done Mikel elizan dagoen hilobi bikoitz bat da, arkosolio bat bi hilen eskulturak babesten dituena, Eulatetarren kaperan kokatua eta 15. mendekoa. Eulateko jaun-andereak, Martin Peritz Eulatekoa (Lizarrakoa ere deitua) eta Toda Sanchez Iartzakoa haren emaztea, ehortzi zituzten bertan. 1434. urtean hil zen Eulateko jauna, hori gertatu baiono lehenago prest egongo zen hilobia.

## Kokapena eta ezaugarriak 
Eulateko jauna kargudun inportantea izan zen Nafarroako Erresuman eta bereziki Lizarra hiriko bizitzan. Kapera hau bereziki sortzeko finantziatu zuen eliza, eta bertan jartzeko bi erretaula enkargatu ere bai, o Santa Helenaren erretaula han dago hilobiaren ondoan (ehortziak otoitzean ager dira margolanean) eta San Nikasio eta San Sebastianen erretaula ere han izan zen (21. mendean Madrilgo Arkeologia Museo Nazionalean dago). Arkosolioko eskulturetan, habeartera ematen du Martin Peritzenak, ezpataz eta sastakaiz armatua, eta barrualdeko horman dago Toda emaztearena.  Kaperan beste arkosolio bat ere bada, Joan Lopitz Eulatekoa fraide edo senitartekoarena. 

Hilobiaren langintzan inspirazio izan zen 15. mende hasierako bi lan, Karlos III.a erregearen hilobi bikoitza (Iruñeko katedrala), eta arkosolioaren apainduretarako Tibalten erret-jauregiko Ganbera Luzeko leihoak (Erriberri).

Fitxategi:Lizarra San Migel 08.jpg|
Fitxategi:Estella, Iglesia San Miguel PM 32415.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Safranina

**Safranina**, **O safranina** ere deitua, C20H19ClN4 formula duen koloratzaile organikoa da. Laborategian usu erabiltzen da mikroskopio prestakinak tindatzeko, histologian, zitologian eta mikrobiologian. Gorri koloreko tindagaia da, prestakinak gorriz tindatzen dituena, eta uretan eta etanolean disolbaturik erabili ohi da. 

Tindagai edo koloratzaile basikoa da. Horrek esan nahi du koloratzailearen alde basikoa dela kolorea ematen duena. Zitologian, zelularen osagai azidoak (nukleoa, esaterako) tindatzen ditu. 

Landare-histologian erabiltzen da, zelularen nukleoak eta zelula hormaren lignina gorriz tindatzen baititu. Mikrobiologian ere aplikazioak ditu, Gram tindaketaren funtsezko osagaia baita. Safranina da, hain zuzen ere, bakterio Gram negatiboei kolore gorria ematen diena. 

Kimika analitikoan redox adierazle modura ere erabiltzen da.

Osteoartritis bezalako prozesu degeneratiboak antzemateko safraninak asko laguntzen du. Giltzadura-kartilagoaren zelularen kanpoko matrizean ugariak diren glikosaminoglikanoetako karboxilo taldeei lotzen zaielako .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lua Hidalga Unzueta

**Lua Hidalga Unzueta** (Gasteiz, Araba, Euskal Herria) idazlea da, eleberrigilea. 
## Ibilbidea 
Idazlea da, turismo arloan lizentziatua eta hainbat lan egiteaz gain, gida moduan askotan aritu da. Orain (2025), amama zaindu eta argazkilaritza bezalako lan ezberdinak ere egiten ditu, arteei lotutakoak denak.

Saiatzen da egiten dituen bidaietatik, gertakarietatik eta inguruan duenetik guztia bereganatzen. Haren esanetan: *“Bizitzako koloreak xurgatzen noan mihise txuri bat naiz”.* Bere nahia da barruan daukana partekatzea, laguntzea eta bere idatzien bidez irakurlearen inspirazio iturri izatea.

## Argitalpenak 
Hiru liburu argitaratu ditu Luak, Betzaida Urtaza idazle eta editoreak kudeatzen duen Amesgile argitaletxean, euskaraz eta gaztelaniaz:
* *Maisha.* Azaleko irudia eta barruko ilustrazioak Maite Arbonies urretxuarrarenak dira. Hitzaurrea berriz, Maitane Ormazabal zumarragarrarena.
*Pertsona bakoitza mundu bat da, hala gara! Hori onartu eta erreibindikatu egin behar dela uste dut. ‘Maisha’ konplexurik gabe idatzita dago, irakurlearen barrenak mugitu eta pentsatzen jarri nahi ditu.*
* *Mateo misteriotsua (Anaren itzal ezkutuak)* (2023) (Euskaraz eta gaztelaniaz). Azalaren diseinua Uxue Martinez Portugaletekoak egina.
* *Mateo misteriotsua II* (*Mateoren itzal ezkutuak*) (2025) (Euskaraz eta gaztelaniaz). Euskal turismoa, gastronomia eta kulturaz mamitutako liburua, misterio askorekin eta pikante puntuekin. Erabat adiktiboa. Azalaren diseinua Uxue Martinez Portugaletekoak egina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Big Bold Beautiful Journey

***A Big Bold Beautiful Journey***, , 2025eko Kogonada estatubatuarrak zuzendutako amodio eta fantasiazko film bat da. Margot Robbie, Colin Farrell, Kevin Kline eta Phoebe Waller-Bridge aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Zer gertatuko litzateke ate bat ireki eta hura zeharkatzean iraganeko une erabakikor bat berbizitzeko aukera izango bazenuke? 

Sarah (Margot Robbie) eta David (Colin Farrell) bien lagun amankomun baten ezkontza egunean elkar ezagutuko diren bi pertsona ezkongabeak dira, eta laster, patuaren ezusteko biraketa baten ondorioz, bidai handi ausart eder, dibertigarri eta harrigarri bati ekingo diote, son dos solteros que se conocen en la boda de un amigo común y, pronto, por un sorprendente giro del destino, honetan biek elkarrekin bakoitzaren iraganeko une garrantzitsuenetara bidaiatuko dute, dauden bizitzaren garaira nola ailegatu diren jabetuz.

## Aktoreak 
* Margot Robbie: Sarah
* Colin Farrell: David
** Yuvi Hecht: David gaztea
* Kevin Kline: Mekanikaria
* Phoebe Waller-Bridge: Neska kutxazaina
* Lily Rabe: Sarahren ama
* Jodie Turner-Smith: GPSaren ahotsa
* Billy Magnussen: Gizona
* Sarah Gadon: Emakumea
* Brandon Perea: Mike
* Chloe East: Cheryl
* Hamish Linklater: Daviden aita
* Lucy Thomas: Amanda
* Calahan Skogman: Sarahren senargaia
* Jacqueline Novak: Stacy Dunn
* Jennifer Grant: Daviden ama
* Shelby Simmons: Antzerki zuzendaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Housemaid (2025eko filma)

***The Housemaid*** (euskaraz: «Neskamea») Paul Feigek zuzendutako film bat da, 2025. urtekoa. Thriller psikologikoa da, Rebecca Sonnenshinen gidoi batetik abiatua, Freida McFaddenen izen bereko eleberri saileko lehen liburuan oinarritua. Sydney Sweeney eta Millie Calloway aktoreek antzezten dute.

Millie Calloway iragan gatazkatsuko neska gaztea da, familia aberats bateko neskame bihurtzen dena. Hala ere, itxuraz perfektua den bizimodua hankaz gora jarriko zaie etxean sekretu ilunak ezkutatzen dituztela jakiten duenean. Amanda Seyfried, Brandon Sklenar, Michele Morrone eta Elizabeth Perkins aktoreek ere parte hartzen dute.

Lionsgatek 2024an iragarri zuen filmaren ekoizpena, Todd Lieberman ekoizle eta Feig zuzendari arituta. Sydney Sweeney eta Amanda Seyfried 2024ko urrian aukeratu zituzten eta, gainera, McFaddenekin batera filmeko ekoizle exekutibo gisa aritzen dira. Urte amaieran, beste hainbat aktore ere batu ziren. Grabaketak 2025eko urtarriletik martxora egin ziren, New Jerseyn.

*The Housemaid* 2025eko abenduaren 19an estreinatu nahi du Lionsgatek, AEBko zinema aretoetan.

## Aktoreak 
* Sydney Sweeney: Millie Calloway, etxekoandrea.
* Amanda Seyfried: Nina Winchester, Andrewren emaztea.
* Brandon Sklenar: Andrew Winchester, Ninaren senarra.
* Michele Morrone: Enzo, etxezaina.
* Elizabeth Perkins: Evelyn Winchester, Andrewren ama
* Mark Grossman: Scott Crawford, Millieren lehen mutil-laguna
* Hannah Cruz: Lexi, Millieren laguna.

## Ekoizpena 
Paul Feigek zuzendu du filma, eta Todd Liebermanek ekoiztu du Hidden Pictures ekoiztetxearentzat. Feig eta Laura Fischer ere ekoizketan daude. Rebecca Sonnenshine idazlearen gidoia Freida McFadden idazlearen 2022ko eleberrian oinarritua dago. 2024ko urrian, Sydney Sweeney eta Amanda Seyfried aktore eta ekoizle exekutiboa zuzentzen ari zirela jakinarazi zuten, McFadden eta Alex Youngekin batera. Brandon Sklenar hil horretan aktore taldean sartuko zela iragarri zen eta Michele Morrone 2024ko abenduan. 2025eko irailean, Elizabeth Perkins filmean ere antzeztu zutela jakinarazi zuten.

### Filmaketa 
Filmaketa 2025eko urtarrilaren 3an hasi zen New Jerseyn, eta otsailaren 14an amaitzea espero zen. 2025eko martxoan ofizialki amaitu zen filmaketa.

### Musika 
Theodore Shapirok filmaren partitura konposatu zuen, Paul Feigekin zuen zazpigarren lankidetza izanik.

## Estreinaldia 
*The* *Housemaid* 2025eko abenduaren 19an estreinatzeko asmoa dute AEBetan. Aurretik, abenduaren 25ean estreinatzekoa zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Ciudad Guayanako elizbarrutia

**Ciudad Guayanako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren venezuelar elizbarrutia da. 1979ko abuztuaren 20an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ciudad Guayanan dago. Egun apezpikua Carlos Alfredo Cabezas Mendoza da.

## Ordinarioak 
* Medardo Luis Luzardo Romero (1979-1986)
* José de Jesús Núñez Viloria (1987-1990)
* Ubaldo Ramón Santana Sequera (1991-2000)
* Mariano José Parra Sandoval (2001-2016)
* Helizandro Terán Bermúdez (2017-2022)
* Carlos Alfredo Cabezas Mendoza (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bizazena

**Bizazena** () erromatar probintzia berantiarra izan zen, Afrika Prokontsularratik banatuta eta egungo Tunisian zegoena.

III. mendearen amaieran, Diokleziano enperadoreak Afrika Prokontsularra erromatar probintzia handia hiru probintzia txikitan banatu zuen: Zeugitana iparraldean (oraindik prokontsul batek gobernatzen zuenez, Zeugitana Prokontsularra deitua), Bizazena eta Tripolitania hegoaldean bezala aipatu zuen. Bizazena egungo Tunisiar Sahel eskualdearen antzekoa zen gutxi gorabehera, Tunisiako ekialdean.

Hadrumetum (egungo Susa) probintzia berriko hiriburu bihurtu zen, bertako gobernadoreak kontsul-maila zuelarik. Garai honetan, Bizazena metropolia, Kartagoren ondoren, Afrikako erromatar hiririk garrantzitsuena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fonto

**Fonto**, , erromatar mitologian, iturri eta putzuen jainkoa da. Jano jainkoa eta Juturna jainko txikiaren semea zen.

Urtero, urriaren 13an, Fontinalia jaialdian gurtzen zen.
Djerid

**el-Djerid** edo **al-Jarīd**, (; tunisiar darijaz: *Jrīd*; ) edo **Hego-mendebaldeko Tunisia**, Afrikako herrialde horretako erdibasamortuko eskualde naturala da, Tunisiako sei eskualdeetako bat dena. Gafsa, Kebili eta Tozeur probintziak barne hartzen ditu, baita ondoko Aljeria eta Libiako lurraldeak ere.

## Geografia 
Eskualde honen bereizgarri dira muino arrosa biluziak oasiak eta hainbat chott (gatz-lautadak), hala nola Tunisiako Chott el Djerid, izanda. Ekonomikoki, eremua garrantzitsua da fosfatoen meatzaritzagatik. Hiri nagusiak Gafsa eta Tozeur dira.

Iparraldeko Afrikako ibadhismoaren gune nagusia izaten jarraitzen du, eta komunitate ibadhiak geratzen dira Djerban, Tunisian, M'zaben, Aljerian, eta Djebel Nafusan, Libian. Erdi Aroan, politikoki independentea zen herrialde bat sortu zuen imam ibadhien kontrolpean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brandenburgoko gaztelua

**Brandenburgoko gaztelua** (luxenburgeraz: *Buerg Branebuerg*) erortzeko zorian dago orain, Luxenburgoko ipar-ekialdeko Brandenbourg herritik 70 bat metro gorago dagoen muino batean dago.  

IX. eta X. mendeetako historia du, lekuan egurrezko gotorleku bat eraiki zenean. XIII. mendean lau solairu zituen, eta horietatik hiruk bakarrik irauten dute. 1668an, frantsesek gazteluari eraso egin zioten, eta, ondoren, gaztelua gero eta gehiago erori zen hondamendira. Orain Luxenburgoko Estatuarena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tunisiar Sahel

**Tunisiar Sahel** () edo **Erdi-ekialdeko Tunisia**, Afrikako herrialde horretako eskualde geografiko eta kulturala da, eta Tunisiako sei eskualdeetako bat. Ekialdeko kostaldean zehar hedatzen da, iparraldeko Hammametetik hegoaldeko Mahdiaraino, Monastir, Mahdia, Susa probintzia osoak eta Sfaxeko zati bat barne hartzen ditu. Eskualdeko ekonomia turismoan oinarritzen da bereziki, eta bertan dago Tunisiako bigarren aireporturik garrantzitsuena, Monastir Habib Bourguiba nazioarteko aireportua.

Ez da Sahel eskualdearekin nahastu behar, Saharako basamortuaren beste aldean dagoena. Arabieraz *sāḥil* (ساحل), "itsasertza" edo "kostaldea" esan nahi du.

## Geografia 
Sahel barnealderantz hedatzen da kostaldeko behe-lautadak babesten dituzten eta batez ere olibadiek estaltzen dituzten muinoetaraino; eskualdeko prezipitazio eskasia hezetasun atmosferikoarekin konpentsatzen da.

Antzinarotik, bere ezaugarri demografiko eta ekonomikoekin batasun geografiko argia osatu du. Gaur egun, Susa, Monastir eta Mahdiako gobernazioek osatzen dute.

Bere eremu geografikoa nahiko zabala da: 140 km inguru iparraldetik hegoaldera eta hogei eta hirurogei kilometro artean aldatuz ekialdetik mendebaldera. Azalera osoa 6.600 km² ingurukoa da, Tunisiaren azalera osoaren %4.

## Hiriak 
*Akouda
*Bekalta
*Bembla
*Beni Hassen
*Bennane
*Bouhjar
*Boumerdes
*Chebba
*Chorbane
*Chott Meriem
*El Bradâa
*El Djem
*El Masdour
*Enfida
*Hammam Sousse
*Hebira
*Hergla
*Jemmal
*Kalâa Kebira
*Kalâa Seghira
*Kerker
*Khniss
*Kondar
*Ksar Hellal
*Ksibet El Mediouni
*Ksour Essef
*Lamta
*Mahdia
*Malloulech
*Menzel Kamel
*Moknine
*Monastir
*M'saken
*Messaadine
*Ouardanine
*Ouled Chamekh
*Rejich
*Sahline Moôtmar
*Salakta
*Sayada
*Sidi Ameur
*Sidi Alouane
*Sidi Bou Ali
*Sidi El Hani
*Souassi
*Susa
*Takrouna
*Téboulba
*Zaouiet Kontoch
*Zeramdine

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fort Thüngen

**Fort Thüngen** Luxenburgo Hiriko gotorleku historikoa da. Dräi Eechelen parkean dago, Kirchberg auzoan, hiriaren ipar-ekialdean. Hiru Ezkurrak izenez ere ezagutzen da (luxenburgeraz: *Dräi Eechelen*, frantsesez: *Trois Glands*, alemanaez: Drei Eicheln), hiru dorreen puntetan dauden ezkurrei erreferentzia eginez.

1732an eraiki zuten, 1836an handitu zuten, eta 1860an indartu. Bere izena Adan Segismundo Thüngeneko baroiari zor dio, gotorlekuko komandanteari. Vaubanek berrogeita hamar urte lehenago eraikitako *Redoute du parc* gotorlekuaren gainean eraiki zen eraikina. 

Jatorrizko gotorleku gehiena 1867ko Londresko itunaren ondoren eraitsia izan zen, Luxenburgo hiriko gotorleku ugari eraistea ezarri zuena. Hiru dorreak eta gotorlekuaren gainerako zimenduak baino ez ziren geratu. 1990eko hamarkadan, Luxenburgoko Mudam arte modernoko museoa eraikitzeko eremuaren garapenarekin batera, erabat berreraiki zen. Eraikina erabat zaharberritu ondoren, 2012an ireki zen berriro, Dräi Eechelen Museoa (Hiru Ezkurren Museoa) izenarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Urusemal

**Joseph John Urusemal** (Woleai, Yap, 1952ko martxoaren 19a – Palau, 2025eko irailaren 16a) Mikronesiako Estatu Federatuetako 6. presidentea izan zen 2003tik 2007ra.

Bigarren mailako ikasketak Tuk uhartean egin zituen, Xavier High School jesulagunen eskolan. Ondoren, Kansas Cityko Rockhurst Collegen graduatu zen eta Missouriko Jackson konderriko gobernuan lan egin zuen 1982ra arte. Bere herrialdera itzuli ondoren, irakasle eta aholkulari izan zen Outer Islands High Schoolen.

1987an aukeratu zuten lehen aldiz Mikronesiako kongresuko diputatu. Hainbat batzordetan parte hartu zuen, besteak beste, osasun, hezkuntza eta gizarte gaietarako batzordeetan, batzorde judizialetan eta gobernu-eragiketetan.

Urusemal 2003ko maiatzaren 11n aukeratu zuten herrialdeko presidente, eta lau urte geroago amaitu zen bere agintaldia.
Fausto Amodei

**Fausto Amodei** (Turin, 1934ko ekainaren 18a – *ibidem*, 2025eko irailaren 18a) italiar abeslari, egile abeslari, musikologo eta politikaria izan zen.

1958an hasi zuen musika ibilbidea, *Cantacronache* taldea sortuz. Georges Brassensengan inspiratu zen eta ironia eta satira erabili zituen bere abestietan. 1960ko hamarkadan *Nuovo Canzionere Italiano* aldizkariko kide izan zen eta 1968an Batasun Proletarioko Italiako Alderdi Sozialistako kide.

Bere abestirik ezagunena "Per i morti di Reggio Emilia" ("Reggio Emiliako hildakoentzat") da. 1960ko uztailaren 7an poliziak hildako manifestariak omentzen ditu abestiak.

## Diskografia 
* 1958 – *La gelida manina* (78 rpm)
* 1963 – *Il barone e la pastora* (EP)
* 1963 – *Le canzoni di Fausto Amodei 1* (EP)
* 1963 – *Le canzoni di Fausto Amodei 2* (EP)
* 1964 – *Il tarlo/Il gallo* (45 rpm)
* 1964 – *Lettera dalla caserma/Una vita di carta* (45 rpm)
* 1965 – *Canzoni didascaliche* (EP)
* 1969 – *Sciopero interno/Nei reparti della FIAT* (45 rpm)
* 1971 – *Cantacronache 3* (album)
* 1972 – *Se non-li conoscete* (album)
* 1974 – ''L'ultima crociata* (album)
* 2005 – *Per fortuna c'è il cavaliere'' (album)

## Erreferentziak
Sanemgo gaztelua

**Sanemgo gaztelua** (; ) Sanem herrian dagoen gaztelu bat da, Esch-sur-Alzettetik gertu, Luxenburgoko hego-mendebaldean. XIII. mendean eraiki zen eta egungo eraikina 1557an amaitu zen, Erdi Aroko gaztelua partzialki suntsitu ondoren. Gazteluak oraindik ere bere jatorrizko izaeraren zati handi bat mantentzen du. 

## Historia 
XIII. mendean, Soleuvreko gazteluarekin lotura estua zuen Sanemgo gaztelu bat aipatzen duten erreferentzia historikoak daude. Hasiera batean, Erdi Aroko gaztelu gotortu tipikoa zen, lubanarro eta dorre nagusiarekin, baina 1550eko hamarkadan frantsesek larriki kaltetu zuten. 1567 inguruan, Frédéric de Hagen-Fleckensteinek gaztelua berreraiki zuen, eraikin berriak patio angeluzuzen handi baten inguruan kokatuz. Gazteluaren jatorri gotikoko dorre karratua, eraikin berriaren zati izan zen. Gaztelua estilo errenazentistan eraikita dago, XV. mendearen bigarren erdiko italiar arkitekturan inspiratuta. XVII. mendean, armada inperialeko tropa poloniarrek gaztelua erre, berreraiki eta okupatu zuten.

1753an, Arnold-François von Daun Tornakoko baroiak gaztelua erosi eta hara joan zen bizitzera. Victor de Tornaco, 1860an Luxenburgoko lehen ministro bihurtu zena, bertako okupatzailerik nabarmenenetako bat izan zen. Gaztelua Tornakoko baroien eskuetan egon zen 1950 arte, Augustek Esch-sur-Alzette hiriari saldu zionera arte. 50 urtez haurrentzako egoitza gisa erabili zen, *Kannerschlass* izenarekin. 1965ean pabilioi bat eraiki zuten gazteluaren ondoko parkean, Kannerschlasseko zuzendariaren egoitza hartzen zuena.

1972an, finantza-zailtasunak zirela eta, Luxenburgoko Estatuaren eskuetara pasatu zen. 1999an, *Kannerschlassek* gaztelua okupatzeari utzi zion eta eraikina berritu egin zuten.

## Gaztelua gaur egun 
Gaur egun, ''Centre Virtuel de la Connaissance sur l'Europe'' (CVCE) zentroaren egoitza dago bertan. CVCE Europar integrazio prozesuarekin lotutako iturrietarako sarbide digitala eskaini nahi duen ikerketa eta dokumentazio zentroa da.

## Galeria 

Fitxategi:SuessemSchlass02.jpg|link=Archivo:SuessemSchlass02.jpg|Patioaren barnealdea.
Fitxategi:SuessemSchlass03.jpg|link=Archivo:SuessemSchlass03.jpg|Sarrera
Fitxategi:SuessemSchlass04.jpg|link=Archivo:SuessemSchlass04.jpg|Patioaren atzealdea
Fitxategi:SuessemTrauerbuch03.jpg|link=Archivo:SuessemTrauerbuch03.jpg|Landarediz estalitako horma zaharra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nafusa mendiak

**Nafusa mendiak** (; ) ipar-mendebaldeko Libiako mendigunea da, mendebaldeko Tripolitanian dagoena. Bertoko herri nagusiak honako hauek dira: Gharyan, Yafran, Zintan, Qotros, Jadu, Kabaw, Al-Qawalish eta Nalut. Tradizioz, ahuntz-taldeetatik eta olibondoetatik bizi dira nagusiki. Garrantzi estrategiko handia izan zuen, XVI. mendean Otomandar Inperioaren eskuetan garrantzia galdu zuen arte. Arabiar munduan dagoen ibadhi gune bakanetakoa ere bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maracaiboko artxidiozesia

**Maracaiboko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren venezuelar artxidiozesia da. 1897ko uztailaren 28an ezarri zen Zuliako elizbarruti gisa, 1953ko urtarrilaren 2an Maracaiboko elizbarrutia izena hartu zuen eta 1966ko apirilaren 30ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Maracaibon dago. Egun artzapezpikua José Luis Azuaje Ayala da.

## Ordinarioak 
### Zuliako apezpikuak 
* Francisco Marvéz (1897-1904)
* Arturo Celestino Álvarez (1910-1919)
* Marcos Sergio Godoy (1920-1953)

### Maracaiboko apezpikuak 
* Marcos Sergio Godoy (1953-1957)
* José Rafael Pulido Méndez (1958-1961)
* Domingo Roa Pérez (1961-1966)

### Maracaiboko artzapezpikuak 
* Domingo Roa Pérez (1961-1992)
* Ramón Ovidio Pérez Morales (1992-1999)
* Ubaldo Ramón Santana Sequera (2000-2018)
* José Luis Azuaje Ayala (2018-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* José Rincón Bonilla (1950-1961)
* José Alí Lebrún Moratinos (1956-1958)
* Antonio José López Castillo (1988-1992)
* William Delgado Silva (1995-1999)
* Oswaldo Azuaje Pérez (2007-2012)
* Ángel Francisco Caraballo Fermín (2012-2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cabimasko elizbarrutia

**Cabimasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren venezuelar elizbarrutia da. 1965eko uztailaren 23an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Cabimasen dago.

## Ordinarioak 
* Constantino Maradei Donato (1965-1969)
* Marco Tulio Ramírez Roa (1970-1984)
* Roberto Lückert León (1985-1993)
* Freddy Fuenmayor Suárez (1994-2004)
* William Delgado Silva (2005-2018)
* Ángel Francisco Caraballo Fermín (2019-2025)
** Aulki hutsa (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Vigía-San Carlos del Zuliako elizbarrutia

**El Vigía-San Carlos del Zuliako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren venezuelar elizbarrutia da. 1994ko uztailaren 7an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza El Vigían dago. Egun apezpikua Juan de Dios Peña Rojas da.

## Ordinarioak 
* William Delgado Silva (1999-2005)
* José Luis Azuaje Ayala (2006-2013)
* Juan de Dios Peña Rojas (2015-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moreako Despoterria

**Moreako Despoterria** (), **Mistrako Despoterria** () ere deitua, Bizantziar Inperioaren barruan zegoen greziar erakunde politiko autonomoa izan zen. 1348ko amaieran edo 1349ko hasieran Joan VI.a Kantakuzeno enperadoreak bere seme Manuelentzat despoterria printzerri partikular gisa sortu zuen. Hala ere, ondorengo Bizantzioko gerra zibilak, Kantakuzeno dinastiapeko Morea Konstantinoplatik independentea zen egitatezko estatua bihurtu zuen. Ondoren, 1383an, Bizantziar Inperioa gobernatzen zuen Paleologo dinastiak, bere autoritatea eskualdean ezartzea lortu zuen, Moreako Despoterria, Konstantinoplaren politikarekin estuago lotzea eragin zuena.

Eskuarki, bizantziar enperadorearen seme batek edo gehiagok gobernatzen zuten estatua, hauek despota titulua zutelarik. Estatu autonomo honetako hiriburua Mistra hiri gotortua zen, antzinako Espartatik gertu kokatua eta XIV. eta XV. mendeetan bizantziar kultura eta boterearen gune garrantzitsutzat hartua.

1453an Konstantinoplaren erorialdiaren ondoren, Moreako Despoterria, Trebisondako Inperioarekin batera, oraindik otomandar domeinuan sartu ez ziren greziar azken estatuetako bat izan zen, otomandar turkiarrek 1460an konkistatua izan zen arte, Trebisonda baino urtebete lehenago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Machiquesko elizbarrutia

**Machiquesko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren venezuelar elizbarrutia da. 1943ko maiatzaren 26an ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 2011ko apirilaren 9an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Machiquesen dago. Egun apezpikua Nicolás Gregorio Nava Rojas da.

## Ordinarioak 
### Machiquesko bikario apostolikoak 
* Ángel Turrado Moreno (1944-1954)
* Miguel Saturnino Aurrecoechea Palacios (1955-1986)
* Agustín Romualdo Álvarez Rodríguez (1986-1995)
* Ramiro Díaz Sánchez (1997-2011)

### Machiquesko apezpikuak 
* Jesús Alfonso Guerrero Contreras (2011-2018)
* Nicolás Gregorio Nava Rojas (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taigeto

**Taigeto** () hegoaldeko Greziako mendigunea da, Peloponeson dagoena. Mani penintsulako Matapan lurmuturraren hegoaldeko muturretik 100 km iparraldera dago, eta izen bereko mendia (2.410 imgm; Hagios Ilias, San Elias edo Prophitis Elias ere deitua) du tontorrik altuena. Greziar mitologiako Taigete pleiadearen izena daraman toponimo hau kontinente osoko antzinetako bat da, izan ere, «Odisea»n ere agertzen da.

Taigeto mendia espartarrek erabiltzen zuten akats fisikoak zituzten jaioberriak eta delitugileak hiltzeko. Arkeologoek helduen gorpuzkiak topatu arren, ez dute jaioberriak topatu. Ekialdeko erromatarren garaitik (bizantziarra) XIX. mendera arte, mendiari Pentedaktilos (; ) izena eman zitzaion. Mendikatea Arkadia, Lakonia eta Mesenia prefekturetan zehar hedatzen d.

Mendiko tontorrik garaienak piramide baten forma du, gutxi gorabehera. Gailurretik gertu, Elias profetaren omenezko eliza bat () altxatzen da. Mediterraneoa zeharkatzen duen E-4 bidezidorraren ibilbidea bertatik igarotzen da. Eurotas ibaiaren harana ekialderantz hedatzen da, Joniar itsasoa hegoaldean eta mendebaldean dagoen bitartean, eta iparralderantz Kalamata edo Meseniako golkoa eta Arkadia eskualdea irekitzen dira.

Ekialdeko hegaletik, ia Eurotas haran osoa, Parnon mendikatea eta Lakonia erdia ikus daitezke. Mendebaldeko ikuspegien artean, Kalamata eta Meseniako ekialdeko erdia daude. Arkadiaren hego-mendebaldeko zatirik handiena ere ikus daiteke.

Mendikatearen erdialdeari Skoteini Plevra esaten zaio, «alde iluna» esan nahi duena, Taigetoan dauden herriek ez baitute eguzki askorik jasotzen, batez ere goizeko orduetan eta ilundu aurretik. Eremuaren zati handi bat basotsua da. Goiko aldeak deforestatuta daude eta larrez, belardiz eta lorez estalita daude. Zona honek eguzkia hartzen du arratsaldean; azalera eguzkigabea 4 eta 5 km artekoa da, eta 1 km inguruko zabalera du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mosé João Pontelo

**Mosé João Pontelo** (Sete Lagoas, 1942ko irailaren 18a) brasildar elizgizon katolikoa da, Espiritu Santuaren Kongregazioko kidea. 1998tik 2001era Cruzeiro do Sulgo apezpiku lagunkidea izan zen eta 2001etik 2018ra elizbarruti bereko ordinarioa.

## Bizitza 
Filosofia Teresópolisen ikasi zuen, Espiritu Santuaren Kongregazioaren ikastaroan, eta teologia, berriz, Divinópolisen. 1967ko maiatzaren 14an apaiztu zen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oliba-patsaren olio

**Oliba-patsaren olioa** landare olio bat da, batik bat sukaldaritzan erabilia, olibondoaren fruitutik —hau da, olibatik— ateratzen dena. Olibaditik datozen lau olio motetako bat da, eta beste kategorietatik -birjina estra, birjina eta oliba olioa- bereizten da, garaiaz eta erauzteko metodoaren arabera.

## Jatorria 
Oliba-patsaren olioa erauzteko prozesua 1882an asmatu zuen Emilio Reina Montillak, Puente Genilen (Kordoba). Herri berean, Lemonier ingeniari frantziarrekin batera, prozesu horri eskainitako lehen erauzgailua instalatu zuen, Kordobako herrian oliba-olioaren beste hainbat erauzgailu hobetzeko eta ezartzeko eredu izan zena.

Ehun urte baino gehiagoko historian, oliba-patsaren olioa erauzteko prozesua aldatuz joan da, eta olio-jardueraren barruan ezinbesteko pieza bihurtu da. Olibadietatik datozen olioen ekoizpen-katean, oliba-patsaren sektoreak ziklo eraginkorra eta jasangarria ahalbidetzen du ingurumenaren aldetik, olibaren % 100 aprobetxatzen laguntzen duena.

## Konposizioa 
Oliba-patsaren olioa landare-koipeen multzoan sartzen da. Konposizioaren % 98 saponifikatu daitekeen frakzioa edo gantz-azido desberdinen konbinazioa da. Gantz-azido monoasegabeak dira, eta eguneko energia guztiaren % 13 eta % 18 arteko dieta orekatu baten barruan gehien kontsumitzen direnak izatea gomendatzen da. Azido oleikoa da mota nagusia, eta konposizioaren % 85 ere izan daiteke.

Oliba-patsaren olioaren konposizioaren gainerako % 2 konposatu bioaktiboek (elikagai jakin batzuetan kantitate txikitan dauden substantzia kimikoak, sarritan osasunerako onuragarriak direnak) osatzen duten frakzio ez-saponifikagarria da, horietako batzuk olio mota honetakoak bakarrik. Horien artean daude azido eta alkohol tritergenikoak, eskualenoa, tokoferolak, esterolak, alkohol koipetsuak eta konposatu fenolikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katō Tomosaburōren gobernua

**Katō Tomosaburōren gobernua** Japonian laburra baina esanguratsua izan zen, batez ere kanpo politikaren eta Japoniako nazioarteko diplomaziaren indartzearen testuinguruan.

## Aginduaren epea 
* Japoniako lehen ministroa: 1922ko ekainaren 12a - 1923ko abuztuaren 24a, eta ondoren bere ondorengo behin-behinekoa, Uchida Kōsai, 1923ko abuztuaren 24a - irailaren 2a

* Iraupena: Urtebete baino pixka bat gehiago; ondorengoa: astebete baino pixka bat gehiago

* Alderdia: Ez zen alderdi politiko batekoa (Japoniako Itsas Armada Inperialeko almirantea zen, karrera militarra izan zuena batez ere).

## Testuinguru orokorra 
Katō Tomosaburō almirantea eta Itsas Armada ministroa izan zen, Takahashi Korekiyo dimititu ondoren lehen ministro izendatua. Bere agintaldia Taishō aroan izan zen, irekitasun demokratiko maila batek (Taishō Demokrazia), eragin parlamentario gero eta handiagoak eta botere militar eta aristokratiko tradizionalen gaineko presioak ezaugarritutako garaia.

## Bere gobernuaren ezaugarri nagusiak 
1. Washingtongo Konferentzia (1921–1922)

* Bere agintaldiaren aurretik hasi bazen ere, bere gobernuak konferentzia honetako akordioak gauzatu zituen.

* Helburua: Potentzia nagusien (AEB, Erresuma Batua, Japonia, Frantzia, Italia) arteko itsas armamentu lasterketa mugatzea.

* Bost Potentzien Ituna: Japoniak bere itsas armada AEBetako eta Britainia Handiko itsas armaden tamainaren % 60ra mugatzea adostu zuen.

* Txinaren subiranotasuna eta Pazifikoko *statu quo*-a errespetatzea ere adostu zen.

* Hori diplomazia modernoaren erakusgarri eta bakezaletasunerako joera gisa ikusi zen (behintzat aldi baterako).

2. Botere militarraren murrizketa

* Gastu militarra murriztea sustatu zen, eta horrek erresistentzia sortu zuen armadan, batez ere Armadan.

* Almirante gisa ere, Katōk politika zibil eta diplomatiko gehiagoren alde egin zuen.

3. Gobernu teknokratikoa

* Bere kabinetea gehienbat teknokratikoa eta alderdikeriarik gabekoa zen, sortzen ari ziren fakzio politikoen arteko neutraltasuna mantentzeko ahalegina islatuz.

* Hala ere, honek politikoki ahuldu zuen alderdi politiko antolatuen aurrean, hala nola Rikken Seiyūkai-ren aurrean.

4. Heriotza eta ondorengotza

* Katō bat-batean hil zen 1923ko abuztuan, oraindik karguan zegoela.

* Kanpo Arazoetako ministroak, Uchida Kōsaik, laburki hartu zuen kargua, Kantōko lurrikara handiaren (1923ko irailaren 1a) egun batzuk lehenago kargua hartu zuena.

## Ondarea 
* Diplomazia positiboa: Bere gobernua gogoratzen da gerra arteko garaian Japoniako kanpo-politika baketsua sendotzeko izan zuen paperagatik.

* Barne-tentsioak: Barne-mailan, alderdiarekiko afiliazio faltak eta murrizketa militarrek tentsioak sortu zituzten Armadarekin, 1930eko hamarkadako militarismoaren gorakada aurreikusten zutenak.

* Militarren eta zibilen arteko zubia: Diplomaziaren aldeko figura militar gisa, erdibideko lekua ordezkatu zuen Japonia Inperialaren geroagoko bira oldarkorraren aurretik.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Olio-errota

[thumb|300px|De Zoeker olio-errota, [Zaanse Schansen]]
**Olio-errota** edo **olio-eihera**Ipar. olio-haziak birrintzeko diseinatutako errota da. Olio-haziak (linazi edo kakhuetea, adibidez) edo koipe edo olio ugari duen beste landare-material bat (olibak, adibidez) birrintzeko erabiltzen dute. Bertan haziak prentsatu egin daitezke, atera eta elikagai gisa erabiltzeko, janaria prestatzeko eta lehengai oliokimiko, lubrifikatzaile edo bioerregai gisa erabiltzeko. Oliba-patsa edo oliba-lapa, gainerako material solidoa, elikagai edo ongarri gisa ere erabil daiteke, besteak beste.

## Funtzionamendua 
Oliba olio-errotako patioan jasotzen dute, eta tobera batean uzten dute (antzina, aletegitan). Tobera horretatik garbiketa-lerrora igarotzen da, zikinkeria (hostoak, lurra) kentzeko. Lerro horretatik, pisatu ondoren, xehatzeko lerrora (birrintzea) pasatzen da fabrikaren barrura. Prozesu horretan, oliba molduratu (ehotzeko makinak), irabiatu (irabiagailuak) eta olioa alperujotik bereizi egiten da dentsitateari esker (bi faseko sistema).

Alperujoak olioa du oraindik, eta bigarren zentrifugazio baten bidez birpasa daiteke oliba-patsa makina bidali aurretik. Bertan, gainerako olioa prozesu kimikoen bidez ateratzen dute (oliba-patsaren olioa sortzen da).

Zenbait olio-errotetan, ehotu aurretik, hazia eta oliba bereizten dira. Gaur egun, oliba ehotzeko «sistema jarraitua» erabiltzen dute olio-errota gehienek. Bi edo hiru fasekoa izan daiteke, lortutako produktuen arabera: olioa eta alperujoa (bi fase, gaur egun gehien erabiltzen dena) edo olioa, oliba-patsa eta *amurca* (hiru fase).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Club de Remo Olímpico do Mandeo

**Club de Remo Olímpico do Mandeo** Galiziako Coruñako probintzian dagoen Bergondo herriko arraun taldea da. 2015. urtean sortu zen.

## Historia 
Hasieratik egon izan da baliabide faltan. Mandeoko ibaia arraunketa olinpikoa egiteko oso egokia dela diote baina udalaren aldetik ez dute kalitatezko egoitzarik izan materiala gordetzeko. O Pedridon egon izan dira baina 2025eko irailean egoitza utzi behar izan zuten eta soluziorik ez dute oraindik.

Azpiegitura eskasak izanagatik ere 10 urtetan 70 dominatik gora atera dituzte arraunketa olinpikoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rauma (Finlandia)

**Rauma**, , Finlandiako udalerri bat da, herrialdearen mendebaldeko kostaldean. Satakunta eskualdean dago.

2025ean 38.909 biztanle zituen.

## Herritar ezagunak 
* Jorma Tommila (1959-), aktorea.
Jorma Tommila

**Jorma Tommila** (1959, Rauma, Finlandia), finlandiar aktore bat da, 1997an Aktore Onenaren Jussi Saria irabazi zuen.

Mundu mailan *Sisu* (2023) eta *Sisu: Road to Revenge* (2025) filmeetan Aatami Korpi protagonista antzezteagatik ezaguna da.

Onni Tommila aktorearen aita eta Jalmari Helander zinema zuzendari eta gidoilariaren koinata da.

## Filmografia hautatua 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Jalmari Helander

**Jalmari Helander** (1976ko uztailaren 1a, Helsinki, Finlandia), finlandiar zinema zuzendari rta gidoilari bat da, 1997an Aktore Onenaren Jussi Saria irabazi zuen.

Mundu mailan, nagusiki, *Sisu* (2023) eta *Sisu: Road to Revenge* (2025) filmak zuzentzeagatik ezaguna da.

Bestalde, Jorma Tommila aktorearen koinata eta Onni Tommila aktorearen osaba da amaren aldetik.

## Filmografia
**Film laburrak**

**Filmak**

**Telesailak**

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Sisu: Road to Revenge

'''''***, , ***Sisu 2*** edo ***SI2U'''*, 2025eko Jalmari Helander finlandiarrak zuzendu eta idatzitako  ekintza film bat da. Jorma Tommila, Stephen Lang eta Richard Brake aktoreek antzeztu zuten.

*Sisu* (2023) filmaren jarraipena da. Bestalde, *Sisu'' finlandiar kontzeptu eta eraikuntza kulturala da.

2025eko irailaren 21ean Fantastic Fest zinemaldian estreinatuko da.

## Sinopsia 
## Aktoreak 
* Jorma Tommila: Aatami Korpi
* Stephen Lang: Igor Draganov, Armada Gorriko ofiziala eta Korpiren familiaren hilletaren arduraduna
* Richard Brake

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Fantastic Fest

**Fantastic Fest**, AEBetako Austin hirian urtero egiten den zinemaldia da, Texas estatuan. Nagusiki beldurrezko zinema, fantasia, zientzia-fikzioa, ekintza eta kultuzko zinemari buruzkoa da.

2005ean sortua izan zen.

Zinema genero horiei buruzko AEBetako zinemaldi prestigiotsuena da, eta mundu mailan hiru garrantzitsuenetako bat, Sitgesko Zinemaldia eta Fantasia Nazioarteko Zinemaldiarekin batera.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Lesende (Lousame)

**San Martiño de Lesende**, Espainiako ipar-mendebaldeko Lousame udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Coruñako probintzian.

2022an 261 biztanle zituen.
Fantasia Nazioarteko Zinemaldia

**Fantasia Nazioarteko Zinemaldia**, , **Fantasia Fest** edo soilik **Fantasia**, Kanadako Montreal hirian urtero egiten den zinemaldia da, Quebec probintzian. Nagusiki beldurrezko zinema, fantasia, zientzia-fikzioari buruzkoa da.

1996an sortua izan zen.

Zinema genero horiei buruzko AEBetako zinemaldi prestigiotsuena da, eta mundu mailan hiru garrantzitsuenetako bat, Sitgesko Zinemaldia eta Fantastic Festekin batera.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Januarius Kyunosuke Hayasaka

**Januarius Kyunosuke Hayasaka** (; Sendai, 1883ko irailaren 17a – *ibidem*, 1959ko urriaren 26a) japoniar elizgizon katolikoa izan zen, 1927tik 1937ra Nagasakiko apezpikua izan zena. Japonian jaiotako lehen apezpiku katolikoa izan zen.

## Bizitza 
thumb|left|Januarius Kyunosuke Hayasaka apezpikuaren armarria.|209x209px
Januarius Kyunosuke Hayasaka 1883ko irailaren 17an jaio zen Sendain eta 1911ko ekainaren 10ean apaiztu zen. 1927ko uztailaren 16an Pio XI.a aita santuak Nagasakiko apezpiku izendatu zuen, eta urte bereko urriaren 30ean apezpiku ordenatu zuen Erromako San Petri basilikan. Japoniako elizbarruti hori hamar urtez  zuzendu zuen. 1937ko otsailaren 5ean dimisioa eman zuen eta Philomeliumeko apezpiku titular bihurtu zen.

Bere apezpikutzan, Jeponian Eliza katolikoa indartzen saiatu zen japoniarrak ebanjelizatuz. Horretarako, apaizgai gazteen prestakuntzan interesa piztu zitzaion eta emakumezkoen kongregazio bat sortu zuen, Nagasakiko Mariaren Bihotz Guztiz Garbiaren Ahizpak, eskoletan eta unibertsitateetan gazteei kristau hezkuntza emateko helburuarekin.

San Maximiliano Kolbek, Japonian egon zen bitartean, Hayasaka apezpikuaren laguntza jaso zuen, eta honek Nagasakiko apaizgaitegiko irakasle izendatu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kherson oblasta

**Kherson oblasta** () partzialki aintzatetsia izan den Errusiako subjektu federal bat da, oblast bat zehazki, Hegoaldeko Barruti Federalean kokatua. 28.461&nbsp;km²ko  azalera du, eta 1.016.707 biztanle ditu. Bere zentro administratiboa (de facto) Henitxesk hiria da. Errusiak 2022ko okupazioan oblasta bereganatu zuen, eta 2022ko irailean autodeterminazio erreferendum bat egin zen; ondoren, Khersonek estatu gisa independentzia aldarrikatu zuen, eta 2022ko irailaren 30ean Errusia Federazioari atxikitzea iragarri zen, horrela Errusiaren arabera subjektu federal berria bihurtuz, Luganskeko Herri Errepublika, Donetskeko Herri Errepublika eta Zaporizhia oblastarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak