open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patrizio Satrustegi

**Patrizio Satrustegi** **Bris** (Donostia, 1823 - 1888) ontzigintzan eta industrian aritutako enpresaria, esklabu-trafikoarekin aberastu zen. 

## Bizitza 
Jose Angel Satrustegui Astiz (1789, Ihabar) eta Juana Francisca Bris Bally (Donostia) bikorearen zortzi seme-alabetako bat izan zen. Bere anaietako bat Joaquín Marcos Satrustegui Bris diplomazialari eta baroia izan zen, besteak beste, Bergarako hitzarmenean bitartekari aritu zena.

1823an Europako monarkia absolutuek Espainiako konstituzioa irauli eta Fernando VII.aren monarkia berrezartzea lortu zutenean, Hamarkada Deitoragarrian, Angulemako dukearen zuzendaritzapean zeuden frantziako tropek konstituzionalista eta liberalen aurkako errepresioa abiatu zuten. 1848an *Antonio López y Hermano* enpresako sozio egin zen Satrustegi eta 1852an esklaboak garraiatzeko erabili zen *General Armero* izeneko baporezko ontzi helizedunaren erosketan parte hartu zuen Lopezen enpresaren izenean.

Lopezentzat ez ezik, Satrustegi beste esklabista batzuen apoderatu bezala aritu zen ere, besteak beste, 1853an 29 esklabo saldu zituen 10.000 pesoren truke.

### Compañía Trasatlántica Española 
López eta Satrustegik Compañía Trasatlántica Española sortu zuten 1849an, Kuban zirela. Hasiera batean, *Compañía de Vapores Correos A. López* deitu zen. Beste negozio batzuen artean, esklabuen trafiko klandestinoan aritzen ziren Kubako azukrearen industrian aritzen ziren hazienden eskariari erantzunez. Joaquín, Patrizioren anaiak, konpainia honetan parte hartu zuen ere.

1861ean, Konpainiak kontratu bat sinatu zuen Espainiarekin, non Penintsula, Antillak, Filipinak eta Mendebaldeko Afrikako kostaldearen arteko itsaso-komunikazioak bere gain hartzen zituzten. Pribilegiozko harreman bat sortu zen eta kontratua urtez urte berritu zen.thumb|Satrustegi dorrea, Donostian.Urte horretatik aurrera anaien aberaztasuna hazi besterik ez zen egin. Donostiko Satrustegi dorrea adibidez, Joaquinek eraikiarazi zuen 1880. hamarkadan. Dorre hori Satrustegitarren esku egon zen 2017. urterarte.

1887an, Patriziok Donostiko Artzain Onaren katedrala izango zenaren proiektuare zati bat finantziatu zuen.

Patrizio hil zeneko ondasunen inbentarioan Compañia Transatlántica eta Banco Hispano Colonialean akzioak zituela ikus daiteke.

## Sariak eta Aitortzak 
* Patrizio hil eta gero, Compañía Trasatlántica Españolak bere izena jarri zion itsasontzi bati.

* 1918an, Donostiako Udal Gobernuak, Antigua auzoko etorbide bati Satrustegi hiribidea izena jartzea erabaki zuen, familiaren “ekintza benefikoen” ondorioz.

## Ikusi, gainera 
* Esklabotza Kuban

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseba Sarriegi

**Joseba Sarriegi Sein** (Gipuzkoa, 1965eko apirilaren 17a) atleta gipuzkoar ohia da. Lur-lasterketa eta atletismoan aritu zen; batez ere, Cross-ean (zoru lasterketa) eta pistako distantzia ertain eta luzeetan.

Sarriegi Gipuzkoako eta Euskal Herriko atletismoaren esparruan aktiboki aritu zen nagusiki 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, lehiaketa desberdinetan parte hartuz eta distantzia ezberdinetan marka eta sailkapen onak eginda.

Bere kirol ibildearen lekuko dira, besteak beste, Junior edo Senior kategorietan izandako markak. Hasierako garaipenak Junior mailan egin zituen; 1984an, Campeonato de Euskadi Juniors (Cross) irabazi zuen, Gipuzkoaren ordezkari gisa; urte berdinean, Pontevedran ospatu zen Espainiako 5.000m juniors txapelketan hirugarren postua eskuratu zuen,  14.43.9ko denborarekin. 1984. urteko azken lasrteketa aipagarria, Elgoibarren egin zen Memorial Muguerza Juniors lasterketa da, eta huraxe ere modu nabarmenean irabazi zuen, “Telesport de Irun” taldearen baitan. Senior kategorian eta bestelako lehiaketetan ere utzi zuen arrastoa, izan ere, 1989-1991 urteen artean egindako lasterketetan sailkapen onak lortu zituen. 1989an Donostian egin zen Memorial Satza lehiaketan, hirugarren sailkapena lortu zuen, 24:15eko denborarekin. 1990ean Cross Ciudad de Irun lasterketan, bigarren postua eskuratu zuen Bidasoa Atlético taldearekin. Urte berdinean, Eibarren ospatu zen Memorial Bolumburu lasterketan, hirugarren postua. Aipatzeko azkena, 1991n Ordizian Gipuzkoako Senior Cross Txapelketan hirugarren postua eskuratu zuen 35:44ko denborarekin.

Sarriegik pista probabilitate handiko distantzietan eta oztopoetan lortutako markek nabarmendu zuten, izan ere, distantzia ertain eta luzeko probetan lehiatzeko gaitasuna eta maila handia zeukan. Besteak beste, hauek dira Sarriegik egindako marka aipagarrienak:

# 3000 metro: 8:18.1 (1984)
# 3000 metro oztopoak: 8:53.10 (1992) — Bidasoa Atletiko Taldearen marka historikoen artean agertzen da.
# 5000 metro: 14:13.2 (1992)
# 10 000 metro: 29:37.1 (1993)

## Bibliografia 
https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/sarriegui-sein-joseba/ar-107399/

https://www.txingudi.club/joseba-sarriegi-imponiendose-en-categoria-junior-en-el-cross-internacional-juan-muguerza-en-1984/
Xabier Tolaretxipi

**Xabier Tolaretxipi Lizarralde** (Donostia, Gipuzkoa, 1923ko martxoaren 17a – Donostia, Gipuzkoa, 1976ko urtarrilaren 16a) antzerki aktorea eta kultura-kolaboratzaile gipuzkoarra izan zen.

Donostiako antzerki eszenan nabarmendu zen, antzerkigile gisa, batez ere, amateur talde edo talde zaleetan parte hartuz. Gerra Zibilaren aurretik, Donostiako Kursaleko Poxpolinetan eman zion hasiera bere ibilbideari haur paperak egiten. Askotariko antzezlanak antzeztu zituen, bai tokiko taldeekin bai beste lekuetako egile batzuen obrekin. Lan horien artean Toribio Altzaga, Abelino Barriola, eta T. de Monzón-Olaso bezalako autoreren obrak interpretatu zituen. Lehendabiziko obra, Toribio Altzaga “Aterako gera” izan zen, eta Donostiako Ande Mariaren elizako lokaletan eraman zen aurrera eta gerora Aizarnara atera ziren, zuzendari eta apuntadore lanetan Mikel Urreta aritu zelarik. Urteetan aritu zen Joxe Mari Etxebeste lagun minarekin antzerki lanak egiten.

Halaber, antzerkiaren jardueraz gain, kritika idazlea ere izan zen eta bere kazetaritza-bokazioa garatu zuen La Voz de España eta El Diario Vasco de San Sebastián egunkarietan, antzerki-kritikak aurkeztuz. Xabier Tolaretxipik euskarazko aldizkarietan ere kolaborazioak egin zituen, hala nola, antzerki edo kultura gaietan Zeruko Argia eta Aranzazu bezalako euskarazko argitalpenetan aritu zen.

Umetan, gerra aurreko eskola ezagutu zuen, eta Scola Cantorum-en abesteko aukera izan zuen. Familiari dagokionez, bost mutil eta bi neskak osatutako zazpi seme alabako familia bateko seme zen. Bere aita Inuzentzio Tolaretxipi, ez zen musikaria, baina bazuen bertsotarako joera eta gainera euskal kantutegia goitik behera ezagutzen zuen. Aita oso euskaltzalea zen, eta zazpi urte egin zituen Ondarreta eta Talavera de la Reinako espetxeetan, espioitza eta traizioa egitearen salaketa jasota. Bestalde, ama, Cristina Lizarralde, 1944. urtean hil zen Xabier Tolaretxipik 21 urte besterik ez zituela. Zentzu berean, bere ahizpa gazteena, Begoña Tolaretxipi Lizarralde (Gipuzkoa, Donostia, 1938) musikari esanguratsua izan da bere inguruan, izan ere, musika ikasiz, irakatsiz eta interpretatuz igaro du bizitza osoa. 1998an erretiroa hartu zuen musika irakasle bezala, baina oraindik irakasteari eusten dio denborapasa gisa, eta gainera, Andoain eta Urnietako parrokietan organoa jotzen du.

## Bibliografia 
[https://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DKPAtzokoPrentsaWEB/argitalpen/179997/data/193792200000/orriaZbk/22?hitzak=&argitalpenak=&hasieraTimestamp=0&amaieraTimestamp=0&indiceFila=0&entitatea=0&iragaziArgitalpena=&iragaziHasieraTimestamp=&iragaziAmaieraTimestamp=&aukeratua=21&contenido=&orria=1/(https://aiurri.eus/komunitatea/aiurri/1544014695088-begona-tolaretxipi-lizarralde-musika-bidelagun)

https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/tolaretxipi-lizarralde-xabier/ar-140058/ 

https://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DKPAtzokoPrentsaWEB/argitalpen/179997/data/193792200000/orriaZbk/22?hitzak=&argitalpenak=&hasieraTimestamp=0&amaieraTimestamp=0&indiceFila=0&entitatea=0&iragaziArgitalpena=&iragaziHasieraTimestamp=&iragaziAmaieraTimestamp=&aukeratua=21&contenido=&orria=1
Xabier Unzurrunzaga

**Xabier Unzurrunzaga Goikoetxea** (Zarautz, Gipuzkoa, 1937ko irailaren 17a) arkitekto gipuzkoar nabarmena eta hiri-plangintzako ikertzaile eta irakasle gisa ere ezaguna da. 

Unzurrunzaga Zarauzko erdigune historikoan dagoen Sotelo (gaur egun Ipar) kaleko etxebizitza batean jaio zen. Nortasun nazionalistako familia osatzen zuten sei anai-arrebetatik laugarrena da. Ama, Maria Goikoetxea, Markinan jaioa, Patxi Unzurrunzagarekin ezkondu zenean etorri zen herrira. Aitak, arte grafikoetan aritzen zen zarauztarrak, *Itxaropena* inprimategi-argitaletxea sortu zuen Santa Marina kalean 1932. urtean. 

Arkitektura ikasketak Madrilen eta Bartzelonan egin zituen. 1964an Bartzelonako Arkitektura Goi Eskolan graduatu zen, eta 1968an doktore titulua lortu zuen Espainiako Hezkuntza eta Zientzia Ministerioaren bidez. Gerora, Estatu Batuetan (Ipar Carolina) hiri-diseinu eta urbanismo ikasketak egin zituen. 

Bere ibilbide profesionalak 1960ko hamarkadan hasi zen MUZ taldearekin (Marquet, Unzurrunzaga, Zulaica), non hainbat proiektu arkitektoniko eta hirigintza lan garatu zituzten, besteak beste: Liceo Santo Tomás (Donostia, 1967), Eliz Kalea eraikina (Usurbil, 1968), Altamira etxebizitzak (Ordizia, 1969), Urumea eraikina (Donostia, 1970, Rafael Moneorekin lankidetzan), Tolosa hiri antolamenduko plana (Manuel de Solà-Moralesekin). 1969an Aizpurua Arkitektura Saria jaso zuen Arkitektoen Elkargo Vasco-Nafarrok antolatuta. 

1970etik 1978ra arkitektura eta urbanismo plangintzan aritu zen lanean, eta 1976-1977 artean Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofizialeko dekano izan zen. Bere karguari esker, hizkuntza elebiduna eta euskararen erabilera tekniko-zientifikoa sustatu zituen arkitekturaren esparruan. Ondoren, Euskadiko Gobernuan eta Gipuzkoako Foru Aldundian hainbat ardura izan zituen arkitektura, urbanismo eta etxebizitza arloko zuzendaritza-karguetan. 

## Bibliografia 
https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/unzurrunzaga-goicoechea-xabier/ar-138187/
Ruth Ellis

**Ruth Ellis**, ezkongabetan **Ruth Neilson**, (Rhyl, Gales, 1926ko urriaren 9a - Londres, Ingalaterra, 1955eko uztailaren 13a) gaueko klub bateko anfitrioia eta hiltzaile zigortua izan zen. Erresuma Batuan exekutatu zuten azken emakumea izan zen bere maitalea, David Blakely, tiroz hiltzeagatik.

Ellis gaueko klubeko anfitrioia izateari ekin zion nerabezaroan. Horrek noragabeko bizitza izatera eraman zuen, gizonekin hainbat harreman bortitz eta toxiko izatea barne. Horietako bat David Blakely zen, beste emakume batekin ezkontzear zegoen lasterketa-pilotu bat. 1955eko apirilaren 10ean, Pazko Igandean, Ellisek Blakely hil zuen tiroz Londresko Hampstead auzoko The Magdala pubaren kanpoaldean. Hori jazo eta berehala atxilotu zuen zerbitzutik kanpo zegoen poliziakide batek. 1955eko ekainean epaitu zuten eta Ellis nahita egindako hilketagatik errudun jo zuten, heriotza-zigorra ezarriz. Urte bereko uztailaren 13an hil zuten urkatuta Holloway espetxean, 28 urte zituela.

Ellisen auziak eztabaida handia sortu zuen garaiko gizartean, prentsaren eta publikoaren interesa bereganatuz. Hainbat liburu, telesail zein film egin dira bere bizitzari buruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Watkins mendilerroa

**Watkins mendilerroa**, , Groenlandiako mendilerro garaiena da, Kristian IX.aren Lurraldean eta Sermersooq udalerrian.

Izena Gino Watkins britainiar esploratzaile artikoaren omenez du.
Oscar Chivite

**Oscar Chivite Cornago** (Cintruénigo, 1967) nafar politikari eta enpresaburua da.

PSNko kidea da eta enpresa kudeaketan esperientzia zabala du. Maria Chivite lehendakariaren senidea da.

2023ko abuztuaren 18an, Nafarroako Lurralde Kohesioko sailburu izendatu zuten, Bernardo Ziriza ordezkatuz.
Patricia Fanlo

**Patricia Fanlo Mateo** (Iruñea, 1978ko maiatzaren 24a) nafar mediku eta politikaria da.

Medikuntzan doktorea da eta barne-medikuntzan espezialista Nafarroako Unibertsitate Ospitalean. Politikagintzan, PSNko kidea da; Iruñeko Udalean zinegotzi eta Nafarroako Parlamentuan diputatu izan da.

2023ko abenduaren 11n, Nafarroako Unibertsitate, Berrikuntza eta Eraldaketa Digitaleko sailburu izendatu zuten, Juan Cruz Cigudosa ordezkatuz. 2025eko urtarrilean kargua utzi zuen eta Juan Luis García Martínek ordezkatu zuen.
Juan Luis García Martín

**Juan Luis García Martín** (Cáceres, 1971) espainiar politikaria eta kudeatzailea da. 2025eko urtarrilaren 28an, Nafarroako Unibertsitate, Berrikuntza eta Eraldaketa Digitaleko sailburu izendatu zuten María Chiviteren bigarren gobernuan, Patricia Fanlo ordezkatuz.

## Biografia 
Ibilbide profesional luzea du hezkuntza kudeaketaren esparruan. Nafarroako Gobernuko kidea izan aurretik, CNAI (Hizkuntzak Ikasteko Nafarroako Zentroa) erakunde publikoko zuzendari kudeatzailea izan zen. PSNko kidea da.
Antonia Maria Manot

**Antonia María Manot Garcia** (Zalamea de la Serena, Badajoz, Extremadura, 1929ko ekainaren 14a - Zarautz, Gipuzkoa, 2024ko uztailaren 22a) memoria historikoko lekuko nabarmena izan zen, bere seme Jon Paredes Manot “Txiki” 1975eko irailaren 27an frankismoaren azken fusilatuetako bat izateagatik ezaguna. 

Zalamea de la Serenan (Extremadura) sortu zen familia landatar batean, non laborantza eta nekazaritza lanek betetzen zuten eguneroko eginkizuna. Bost senideko familia batean hazi zen, eta bere etxeko nagusiena eta ardura handiena zuen ahizpa zen. 

1960ko hamarkadan, 1962an hain zuzen, Zarautzera joan zen familia eta bizimodu hobe baten bila. Izan ere, dagoeneko Zarautzen zituen gurasoak eta Mikel seme nagusia, baita Anita Manot eta Fernando Manot neba-arrebak ere. Zarautzera joan zenerako, honezkero bost seme alaba zituen, tartean Jon Paredes Manot “Txiki”. Gerora, beste bi gehiago izan zituen, eta gainera, abortu bat izan zuen eta beste bat hil zitzaion. Guztira zazpi seme-alaba izan zituen Antonia Maria Manotek: Mikel Paredes Manot,  Jon Paredes Manot “Txiki”, Diego Paredes Manot, Guadalupe Paredes Manot, Isabel Paredes Manot, Kepa Paredes Manot eta Fernando Paredes Manot. 

1975eko azaroaren 4an, Txiki fusilatu eta hilabetera, ultraeskuindarrek Antonia Manoti eta haren senideei eraso egin zieten Zarautzen. Haien etxean indarrez sartu eta Txikiren ama eta anai-arrebak jipoitu zituzten, baita haien etxean bisitan zen fraide bat ere. Antonia Maria Manotek bizilaguna ohartarazi eta honek oihuka auzokideen laguntza eskatu zuen: “Jon hil eta gero, iluntze batean, gizon batzuk sartu ziren hona, etxera. Hemen, nire umeak, fraide bat eta ni geunden. Galdezka eta joka eraso ziguten. Nik, burua odoletan, eskaileran behetik gora Mikeleri hoska, ‘Mikele, Mikele, umeak akabatu nahi dizkidate’. Eta hantxe Mikele goitik behera, auzoei hoska: ‘Irten denok etxetik, Antonia akabatu nahi dute!’. Gizon haiek zalaparta aditu zutenean, nire etxetik irten, autoan sartu –ingurua dena ilunpetan zegoen–, eta hanka egin zuten. Gu odoletan, umeak negarrez... Orduan ere, hantxe Mikele. Beti ondoan izan dut emakume hori”. «Askatasun haizeak beti lagun zaitzala, ama»

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amparo López Antelo

**Amparo López Antelo** (Iruñea, 1970) nafar politikari eta kudeatzailea da.

Zuzenbidean lizentziatua da eta ibilbide luzea du kudeaketa publikoan. 2019 eta 2023 artean, Nafarroako Gobernuko Barne Saileko zuzendari nagusia izan zen. PSNko kidea da eta Huarteko Udalean zinegotzi gisa ere aritu da.

2023ko abuztuaren 18an, Nafarroako Barne, Funtzio Publiko eta Justizia sailburu izendatu zuten Maria Chiviteren bigarren gobernuan.
Jean-Pierre Seiliez

**Jean-Pierre Seiliez** (Nantua, Frantzia, 1942ko otsailaren 1a - heriotza leku ezezaguna, 2006) irakaslea, hizkuntzalaria eta abeltzaina izan zen. Frantzian jaioa, helduaroan euskaldundu zen. eta arraza horretaz artikulu batzuk idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Bidegorri, Beñat: «Ipar Aldeko ikastolak. J-P. Seiliez Seaska-ko lehendakaria», *Anaitasuna*, 315. zk., 1976-04-15.
Vladimir Tkatxenko

**Vladimir Petrovitx Tkatxenko**,  (Sotxi, Sobietar Batasuna, 1957ko irailaren 20a - ) sobietar eta errusiar saskibaloi jokalari ohia da. 2,21 m garaierarekin pibot postuan jokatu zuen.

Sobietar Batasuneko saskibaloi selekzio nazionalarekin jokatu zuen 1976ko Olinpiar Jokoetan eta 1980ko Olinpiar Jokoetan Brontzezko Domina irabazi zuen.

EuroBasketan ere hiru Urrezko Domina irabazi zituen (1979, 1981 eta 1985), bai eta bi Zilarrezko Domina ere (1977 eta 1987).
Rimas Kurtinaitis

**Rimas Kurtinaitis** (Kaunas, Lituania, 1960ko maiatzaren 15a - ) saskibaloi jokalari ohia eta entrenatzailea da. 1,96 m garaierarekin eskolta postuan jokatu zuen.

Sobietar Batasuneko saskibaloi selekzio nazionala eta Lituaniako saskibaloi selekzio nazionaleko jokalaria izan da, Sobietar Batasunarekin jokatuz 1988ko Olinpiar Jokoetan Urrezko Domina irabazi zuen.

Bestalde, 1988ko NBAko All-Star Asteburuan Hirukoen Lehiaketa irabazi zuen.
Victorio

**Bidu-ya** edo **Beduiat**, ezizenez **Victorio** (1825, Chihuahua, Mexiko - 1880ko urriaren 14a, Tres Castillos, Chihuahua estatua), txirikahua gerlaria eta Warm Spring taldearen burua izan zen.

1879ko iraila eta 1880ko urriaren artean Victorioren Gerra delakoan behin ere 200 kide baino gehiago izan ez zituen aparxe talde batekin AEBetako eta Mexikoko Armaden aurka borrokatu zen.

Azkenean, 1880ko urrian, Tres Castillosko guduan Mexikoko Armadak bera eta bere gizon gehienak hil edo atzeman zituen.
Ekain Etxebarria

**Ekain Etxebarria Bañales** (Bilbo, Bizkaia, 2003ko otsailaren 5a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Aurrelari moduan aritzen da. Danok Bat talde bilbotarraren harrobian hezia, 2022ko udan Eibarrek fitxatu zuen Eibar Urko taldean jokatzeko. Hirugarren talde armaginarekin Hirugarren Federazioan jokatzeko igoera lortu zuen 2023-24 denboraldian. denboraldi horretan bertan egin zuen debuta Eibar B taldearekin Bigarren Federazioan. 

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Santa Maria Melquekoa

**Santa Maria Melquekoa**, , Espainiako San Martín de Montalbán udalerrian dagoen eliza bisigotiko bat da, Gaztela eta Leon erkidegoko Toledoko probintzian. 

Toledo hiritik 30 kilometrora dago, San Martín de Montalbán eta La Puebla de Montalbán udalerrien erdibidean.

VII. eta VIII. mendeen artean multzo monastiko bezala sortua uzan zen, Bisigodoen Erresumaren Toledo hiriburuaren inguruan.
Kepa Sarango

**Pedro Sarango Roca** edo futbolean ezagunagoa **Kepa Sarango** moduan (Arandibarren, Nafarroa Garaia, ) Euskal Herritar futbolari profesionala da. 

## Biografia 
Eskuin atzelari lanetan jokatzen du, Osasunako harrobian hezia. 2025/2026 denboraldian Subizarekin Bigarren Federazioan eta Osasuna Promesasekin Lehen Federazioan aritu zen.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila
Frederika Badengoa

**Frederika** **Dorotea Guillermina Badengoa** (suedieraz, **Fredrika Dorotea Vilhelmina av Baden**; Karlsruhe, 1781eko martxoaren 12a – Lausana, Suitza,1826ko irailaren 25a) printzesa eta erregina izan zen, Gustavo IV.a Adolfo Suediako erregearekin ezkontzean.

## Bizitza 
Frederika Karlsruhe jauregian jaio zen, izen bereko herrian, Badengo dukerrian. Gurasoak Karlos Luis Badengo printze oinordekoa eta Amalia Hesse-Darmstadteko printzesa izan ziren. Luisa Badengo eta gero Errusiako enperatriza izan zenaren ahizpa zen.[ezkerrera|thumb|360x360px|[Gustavo IV.a Adolfo Suediakoa|Gustavo IV.a Adolfo Sudiakoa eta emazte Frederika Badengoa]]
### Ezkontza 
1797. urtean Leipzigen  Gustavo IV.a Adolfo Suediako erregearekin konprometitu ostean, 1797ko urriaren 31n Stockholmen ezkondu zen, erregina bihurtuz. Itxuraz, ezkontza zoriontsua izan zen eta erregeak, bere aitak ez bezala, ezkontza bizitzan interes handia zuela ematen zuen. Elkarrekin bidaia luzea egin zuten atzerrira 1803 eta 1805 artean. 

### Ondorengoak 
Bikoteak bost seme-alaba izan zituen:

* Gustavo (1799-1877), Suediako printze oinordekoa.
* Sofia Guillermina Suediakoa (1801-1865), Leopoldo I.a Badengo duke handiaren emaztea.
* Carlos Gustavo (1802-1805), Finlandiako duke handia.
* Amalia Maria Carlota Suediakoa (1805-1853).
* Cecilia Suediakoa (1807-1844), Augusto Oldemburgoko duke handiaren emaztea.

Ezkon-arrakasta ez bezala, erregeen agintaldia nahiko txarra izan zen. 1809. urtean, Suediak Finlandia galdu zuen Finlandiako gerrako porrotaren ostean, eta erregearen ospeari kalte handia egin zion. Gustavo Adolfo bere familiarekin batera atxilotu zuten 1809ko maiatzaren 13an. Stockholmeko Errege Jauregian atxilotuta egon ostean, erregea 1809ko martxoaren 13an Suediako erregetza boterea kendu eta familia erbesteratu egin zen. Kopenhagen egonaldi laburra egin ostean, Badenera abiatu ziren, Frederikaren jaioterrira. Han ezkontideen arteko harremanak hoztu ziren eta 1812. urtean ofizialki banandu ziren.

### Heriotza 
Dibortzioaren ostean, Frederika Suitzara joan zen, eta, itxuraz, beste maitasun-harreman bat hasi zuen baroi suitzar batekin. Lausanan hil zen 1826ko irailaren 25ean, Italiara bidaia bat egitera zihoala.

## Aintzatespenak 
Laponiako Fredrika, Dorotea eta Vilhelmina herriak bere omenez izendatu zituzten. 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Narishkina

**María Antónovna Svyatopolk-Chetvertínskaya**  (errusieraz: *Мария Антоновна Нарышкина*ÌismaitxurikapelektiboakMittogiriakMittilogoa; Varsovia, Errusiar Inperioa, 1779ko otsailaren 2a – Stamberg, Alemania, 1854ko irailaren 6a) printzesa izan zen, eta Alexandro I.a Errusiako tsarraren maitalea.

## Bizitza 
Aita Antonio Estanislao Czetwertyński-Şwiatopełk printze poloniarra izan zen. 

### Ezkontza 
1795. urtean Dmitri Lvóvich Naryshkinekin (gorteko zerbitzaria) ezkondu zen. 1799. urtean, senarraren onespenarekin, Alexandro I.a Errusiakoarekin harremanetan hasi zen, zeina 1801ean tsar bihurtu zen. Alexandroren familiak asko maite zuen, enperatriza zen emazteak (Luisa Badengoa) izan ezik. Liluragarria eta xarmanta deskribatua izan da, jendea erakartzeko gaitasuna zuena, eta «Iparraldeko Aspasia» deitu zioten. 1803. urtean, Alejandro emaztearengandik dibortziatu eta berarekin ezkontzeko saiakera bat egin zuen, baina ezin izan zuen. Vienako Kongresura tsarrarekin joan zen 1815ean, eta horrek publizitate txarra eman zion.

Alexandrorekin Sofia alaba ez-legitimoa izan zuen, eta Emanuel izeneko seme bat, bere senarrak onartu ez zuena eta, ziurrenik, hura ere tsarraren semea.

### Ondorengoak 
Bere seme-alabak izan ziren:

* Zinaida Narishkina († 1810eko maiatzaren 18a).
* Sofia Narishkina (1808 - 1824ko ekainaren 18a).
* Emanuel Narishkin (1813ko uztailaren 30a - 1901eko abenduaren 31).

Alexandro, hamabost urteko harremana izan ostean, 1818an konbentzitu zuten uzteko eta Luisa de Baden emaztearekin itzuli zen. Alexandrok, hitz egiten zuenean, bere familiakotzat hartzen jarraitu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
Daria Olivier: Alexandre Ier: le prince des illusions, Paris: Fayard, 1973. (Alexandro I.a, ilusiozko printzea)

## Kanpo estekak
Juan Egia

**Juan Egia** Eibarko alkatea eta Gipuzkoako Diputazio Probintzialeko diputatua izan zen Trantsizio garaian, eta parte hartu zuen 1977ko urtarrilean ikurriñaren aitortzaren inguruan piztutako eztabaida politikoan. Familia xume eta politizatutik zetorren: aita langile sozialista zen, eta hark utzitako arrasto ideologikoak nabarmen eragin zuen Egia gaztearen kontzientzia politikoan.

1936an Eusko Gudarostean izena eman zuen, eta Gerra Zibilean parte hartu zuen euskal armada errepublikarraren baitan. Gerraren amaieran atxilotu eta espetxeratu zuten, eta gerra-kontseilu batek bizi osorako kartzela-zigorra ezarri zion, nahiz eta 1940an askatu zuten. Errepresioaren ondoren Eibarrera itzuli zen, eta bertan hasi zen lanean Alfa kooperatiban, ingurune horretan sindikalismoarekin eta euskal nazionalismoarekin lotutako harremanak sendotuz, bereziki Eusko Langileen Alkartasuna (ELA-STV) sindikatuarekin.

Frankismo garaian, oposizioko zenbait sektorek erabilitako bide instituzionalari jarraituz, Egia tokiko administrazioan sartzen joan zen pixkanaka. 1964an Eibarko Udaleko kide bihurtu zen, eta 1971n Gipuzkoako diputatu probintzial izendatu zuten. Kargu horietan, foralismo soberanistaren aldeko jarrera politikoa garatu zuen, euskal lurraldeen autogobernu historikoa berreskuratzearen aldekoa, eta estatu zentralistaren aurrean tokiko eta nazio mailako eskubideak defendatuz.

1977ko urtarrilean, Trantsizioaren testuinguru politiko konplexuan, Juan Egia izan zen Gipuzkoako Diputazioan ikurriña ofizialki jartzea bultzatu zuten hiru diputatuetako bat. Bere ustez, ikurriña euskal herriaren sinbolo historikoa eta politikoa zen, eta haren aitortzak euskal nortasunaren eta foru-eskubideen berreskurapena adierazten zuen. Jarrera horrek talka egin zuen diputazioko gehiengoaren ikuspegiarekin, baina ekimen horrek ikurriñaren legeztapen-prozesuaren testuinguruan kokatzen da eta ondorengo onarpen instituzionalari.

Juan Egiaren ibilbide politikoa frankismoaren amaieran eta Trantsizio garaian oposizioko zenbait kidek erabilitako estrategia instituzionalaren adibide gisa ulertu izan da. Bere jarduna, bereziki ikurriñaren inguruko auzian, aipatu izan da Euskal Herriko trantsizio politikoaren testuinguruan.

## Erreferentziak
Mercedes Valdés Cuevas

**Mercedes Valdés Cuevas** (Txile, 1843 - 1926ko irailaren 4a) txiletar etxekoandre bat izan zen, Nazioko lehen dama gisa zerbitzatu zuena, Ramón Barros Luco presidentearen gobernuan zehar 1910etik 1915era, bere ezkontidea izan baitzen, 

## Biografia 
### Familia 
Francisco de Borja Valdes y Aldunate eta Alejandra Cuevas y Avariaren alaba. Mayorazgo Valdésen ondorengo zuzena izan zen.

Eduardo Balmaceda Valdésen arabera, Mercedes andreak, nahiz eta fisikoki ederra ez izan, bazuen bere osotasunean dama bikain baten irudia.

### Ezkontza eta bizitza publikoa 
1895eko abenduaren 26an ezkondu zen, Ramón Barros Lucorekin (55 urte), seme-alabarik izan gabe.

Mercedes andrea oso emakume elizkoia zen, eta senarra heriotzarako prestatu nahi zuen. Horregatik proposatu zion senarrari arratsaldeetan Santuen bizitzari buruzko liburuak irakurtzea, eta horri Barros Lucok erantzun zion: "*Mercedes, ez da inoren bizitzetan sartu behar"*.

Barros Luco hiltzean, berarekin batera egin zuen karitate lanarekin jarraitu zuen. Barros Lucok 300 mila peso eman zituen bere izena daraman Ospitalea eraikitzeko, eta bere emazteak 700 mila gehitu zituen. Gainera, bere testamentuan bere ondasun guztiak Santiagoko Ongintza Batzordeari eman zizkion.

Artzapezpikutzari 200 mila peso utzi zizkion pobreei laguntzeko, ahaide, zerbitzari eta beste erakunde batzuei egindako dohaintzez gain.

Francisco de Borja neba eta, bestela, José Florencio,beste neba albazea izendatu zituen.

Mercedes Valdes 1926ko irailaren 2an hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elena Teodorini

**Elena Theodorini** (Krakovia, Errumania, 1857ko martxoaren 25a - Bukarest, 1926ko otsailaren 27a) errumaniar soprano eta mezzosopranoa izan zen.

## Ibilbidea 
Jatorriz greziarra zen errumaniar aktoreen familia batetik zetorren eta Milango kontserbatorioan hasi zen kantua eta pianoa ikasten. Mezzosoprano gisa debutatu zuen Cuneon, *Maria di Rohanekin*, eta Italiako probintzietako antzokietan eta Bukaresteko Operan abestu zuen. 

1879an Milango dal Verme Antzokian hasi zuen bere ibilbidea, soprano gisa, *La fille du régiment* lanarekin. 1880an La Scalan debutatu zuen Margaritaren paperean, Faust-en. 

La Scalako eszenatokira aurkeztu zen lehen abeslari errumaniarra izan zen, eta 1893ra arte iraun zuen konpainian. 1884an Buenos Aireseko Colon Antzokian aurkeztu zen, Francesco Tamagnorekin batera. Garai honetan bere ibilbidea soprano errepertorioan zentratzen du. Europan, Italiako antzoki nagusietan aritzen da, eta Lisboan, Madrilen eta Londresen.
ezkerrera|thumb|230x230px|Plaka Parisen, Elena Theodorini gogoan
Soprano dramatiko edo liriko, mezzo edo kontralto paperetan ere eroso zegoen, bere ahotsaren hedadura bikainari esker. Izaera sutsu eta dramatikoa zuen bere presentzia eszenikoak.

1909an kantu akademia bat sortu zuen Buenos Airesen, eta eskolak ere eman zituen Brasilen. 1924an Errumaniara itzuli zen, eta Bukaresteko eta Atenasko kontserbatorioetan eskolak ematen hasi zen. Bere ikasleen artean Bidu Sayão soprano brasildarra eta Nicola Moscona baxu grekoa nabarmendu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Qi Xin

**Qi Xin** (Gaoyang konderria, Txina, 1926ko azaroaren 3a) txinatar iraultzaile komunista da. Xi Zhongxunen bigarren emaztea eta Xi Jinpingen ama da.

## Lehen urteak 
Qi Xin Gaoyang konderrian jaio zen, Hebein, 1926ko azaroaren 3an. Bere aita, Qi Houzhi, Gobernu Nazionalistaren Hirugarren Armadako legelari nagusia izan zen Iparraldeko Espedizioan. Qiren ama, Deng Yaozhen, Qing dinastiako funtzionario militar baten alaba zen. Deng familia pigmentu enpresa baten jabea zen eta Deng Yaozhenek konpainiaren irabaziak erabili zituen bere seme-alaben jarduera politikoa finantzatzeko. 1936an, Qi Houzhi senarra Deng Yaozhen emaztearengandik banandu zen, aktore batekin ezkondu zen eta, ordutik aurrera, ez zien laguntza ekonomikorik eman Qi Xin eta bere anai-arrebei. Hurrengo urtean Deng, Qi Xin, eta bere anaia txikia Hebeiko Gaoyang konderrira joan ziren bizitzera, eta han Dengen anai-arreben eta Qi Houzhiren anaiaren laguntza ekonomikoa jaso zuten.

1938an, Bigarren Txina-Japoniar Gerran, Qi nesken bigarren hezkuntzako eskola batera joaten zen Beijingen. Hiria japoniar armadaren eskuetan erori ondoren, bere ahizpa zaharrena zen Yunek Tunliu barrutira eraman zuen, Shanxira, eta Yun Zortzigarren Ibilbideko Armadan sartu zen. Yunek bere ahizpa txikia Japoniarren Kontrako Unibertsitate Militar eta Politikoko nesken eskolara bidali zuen, Tunliun sukurtsal-eskola bat jarri baitzuen.

Geroago, 1939ko neguan, Changzhi konderriko Kuadroen Eskolako emakumezkoen adarrera pasatu zen eta taldeburu gisa aritu zen. Yincheng eta Xihuo hirietako borroketan parte hartu zuen.

2001ean Qiri buruzko dokumental bat egin zen, *Leiala eta Menpekoa* izenekoa, bere ibilbide iraultzailea azpimarratuz. Bere seme-alabei eman dien heziketa eta haien lanarekiko zituen itxaropen handiak ere azpimarratzen zituen ikusentzunezkoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rodrigo Borja Ceballos

**Rodrigo Borja Ceballos** (Quito, 1935eko ekainaren 19a – *ibidem*, 2025eko abenduaren 18a) ekuadortar politikaria izan zen. Ekuadorko presidentea izan zen 1988tik 1992ra.

1958an Politika eta Gizarte Zientzietan lizentziatu zen Ekuadorko Unibertsitate Zentralean eta 1960an Jurisprudentzian doktoretza lortu zuen. Ezker Demokratikoa alderdiaren sortzaileetako bat izan zen eta hainbat aldiz aukeratu zuten diputatu.

Borja bi aldiz aurkeztu zen presidentetzarako hauteskundeetara, 1988an hautatua izan aurretik. 1992ra arte presidente izan zen, eta batez ere herrialdeko ekonomia arazoak konpontzen saiatu zen. 1994ko eta 1998ko hauteskundeetan ere hautagai izan zen.
Sue Kaufman

**Sue Kaufman** (New York, 1926ko abuztuaren 7a – *ibidem*, 1977ko ekainaren 25a) estatubatuar idazlea izan zen, batez ere *Diary of a Mad Housewife* eleberriagatik ezaguna.

## Bizitza 
Kaufman New Yorkeko Long Island City auzoan jaio zen 1926an. 1947an Vassar Collegen graduatu zen. 1953an Jeremiah Abraham Barondess medikuarekin ezkondu zen, eta seme bat izan zuen harekin. Vassar Collegen ikasten ari zela, argitaratzaile lanetan aritu zen. Bere lanak *The Atlantic Monthly*, *The Paris Review* eta *The Saturday Evening Post* egunkari eta aldizkarietan agertu ziren. Bere lehen eleberria 1959an argitaratu zen. 1967an *Diary of a Mad Housewife* eleberria idatzi zuen, 1970ean filmerako egokitu zena. Urte askotan depresioarekin borrokatu ondoren, eta ospitale psikiatriko batean ingresatu behar zuelarik, 1977ko ekainaren 25ean bere buruaz beste egin zuen, hemezortzigarren solairuko bere apartamentuko leihotik salto eginez. Bere hil-mezuak zioen gaixotasun luze baten ondoren hil zela.

## Lanak 
* *The Happy Summer Days* (1959)
* *Green Holly* (1961)
* *Diary of a Mad Housewife* (1967)
* ''The Headshrinker's Test* (1969)
* *Falling Bodies* (1974)
* *The Master and Other Stories'' (1976)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louisa Lee Schuyler

**Louisa Lee Schuyler** (1837-1926ko urriaren 10a) Ameriketako Estatu Batuetako lehenengo liderretako bat izan zen, karitate lanetan, bereziki ezaguna Estatu Batuetako lehenengo erizaintza eskola sortu zuelako.

## Karitatezko lanak 
Sezesio Gerran, 24 urte zituela, Schuyler New Yorkeko Emakumeen Sorospen Elkarte Zentraleko (WCAR ingelesezko sigletan) idazkari izendatu zuten. WCARen misioa boluntarioek barne-frontean egiten zituzten ahaleginak koordinatzea zen, horniduretan milioika dolar banatzea eta gaitzeko materialak hornitzea barne.

1873an New York Estatuko Karitateen Laguntza Elkartea antolatu zuen eta hurrengo urtean Estatu Batuetan erizainentzako lehen prestakuntza eskola ezarri zuen Bellevue Ospitalearekin lotura zuena. Tuberkulosiari eta itsutasunari heltzeko proiektuetan ere lan egin zuen. 1907an, Margaret Olivia Slocum Sagek sortutako Russell Sage Fundazioaren jatorrizko fideikomisario izendatu zuten.

## Aintzatespenak 
* Ongintzan 40 urte egin zituela aitortu nahian, 1915ean Zuzenbide Doktorearen ohorezko titulua jaso zuen Columbiako Unibertsitatean. 
* 2000. urtean, Estatuko Karitateen Laguntzarako Elkarteak Analisi eta Defentsarako Schuyler Zentroa izena hartu zuen bere omenez.

## Bizitza pertsonala 
Schuyler Philip Schuyler jeneralaren eta Alexander Hamiltonen birbilobaren tataranieta zen, baita James Alexander Hamiltonen biloba ere.

Schuyler ez zen inoiz ezkondu eta bere ahizpa Georginarekin bizi izan zen bere helduaroaren zatirik handienean. 

89 urte bete baino lehentxeago hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Escudero Rueda

Manuel Escudero Rueda, 1919an Donostian jaioa, frankismo garaian Gorteetako prokuradore gisa jardun zuen gipuzkoar politikaria izan zen, jarrera irekitzailearekin, eta aktiboki parte hartu zuen Euskal Herriko gizarte eta enpresa mugimenduetan. Donostian hil zen 1998ko urtarrilaren 2an, 78 urte zituela.

## Ibilbide Politikoa, Soziala eta Enpresariala. 
Manuel Escudero Rueda Corteseko prokuradorea izan zen frankismo garaian, eta jarrera irekitzaileagatik nabarmendu zen. 1976ko Erreforma Politikorako Legea bezalako funtsezko eztabaidetan parte hartu zuen eta Kontzertu Ekonomikoak Bizkaia eta Gipuzkoara itzultzea sendo defendatu zuen. Trantsizioan demokraziarako jauzia egiten saiatu zen, 1977an Euskal Demokrata Independenteen hautagai gisa aurkeztuz, baina hauteskundeetan ez zuen arrakastarik izan.
Escuderok Ekintza Katolikoko Langile Ermandadea (HOAC) bultzatu zuen Gipuzkoan, kristau konpromiso sendoko langile mugimendua. Patronalaren Gizarte Ekintza ere sortu zuen, hitzarmen kolektiboak eta langileek enpresetan parte hartzeko formulak sustatu zituena. Gainera, 70eko hamarkadan ekimen erregionalistak aztertu zituen, Gipuzkoan gizartea antolatzeko bide berriak bilatuz.
Espainiako trantsizioan, sektore moderatuek sistema demokraziarantz irekitzeko eta tradizioaren eta modernitatearen arteko zubiak eraikitzeko egindako ahalegina islatu zuen.

## Bibliografía 
https://elpais.com/diario/1998/01/10/agenda/884386807_850215.html?utm_source=copilot.com

https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/escudero-rueda-manuel/ar-41166/?utm_source=copilot.com

https://www.march.es/es/coleccion/archivo-linz-transicion-espanola/ficha/senor-escudero-rueda-defiende-region-como-ente-politico--linz%3AR-22987?utm
Energia-industria

**Energia-industria** jarduera ekonomikoen multzoa da, herrialde askotan sektore dinamikoa gisa, hainbat energia-moduren ekoizpena, banaketa eta erabilera hartzen ditu bere baitan, erauzketa-metodoak, fintze-prozesuak, energia sortzeko teknologiak eta energia biltegiratzeko soluzioak kontuan izanik. Industria-eragiketetan, merkataritzan eta etxeko bizitzan euskarri bezala balio du. Gaur egungo gizarteak energia ugari kontsumitzen du, hori dela eta, etengabeko ikerketa eta garapen entseguak jorratzen dira honen eraginkortasuna, fidagarritasuna eta ingurumen-jarduera hobetzeko helburuarekin.   

Bi bloke nagusitan banatzen dira, alde batetik, erregai fosilen industria eta bestalde, energia berriztagarrien industria. Horiez gain, energia nuklearraren industria eta energia elektrikoaren industria ere esanguratsuak dira.

## Sailkapena 
Erregai fosilak:  Baliabide naturaletatik abiatuta eraldaldatutako erregaiak dira eta kontsumitu ondoren, oso erritmo motelean birsortzen dira edo ez dira birsortzen. Ingurumenean duten eragina ikaragarria da, karbono dioxido eta beste gas batzuen isurketa direla eta, klima aldaketaren arrazoi nagusitzat hartzen dira.  Gehien erabiltzen diren erregaiak petrolioa, gas naturala eta ikatza dira. Oro har, petrolioa, motor-erregai, plastikoa eta beste produktuen ekoizpenera bideratzen da eta gas naturala eta ikatza elektrizitatearen ekoizpenera. 

Energia berriztagarrien industria: Iturri naturaletatik lortzen dira eta etengabe eta modu iraunkorrean birsortzen dira. Energia iturri berriztagarriek erabiltzen dira  baliabide naturalak energian eraldatzeko, orokorrean energia elektriko eta termiko, elektrizitatea eta beroa ekoizteko. Horren adibide dira, eguzki energia, energia eolikoa, hidraulikoa, geotermikoa, maremotriza eta biomasa.  

## Erreferentziak
Salome Kapwepwe

**Salome Kapwepwe** (jaiotzez **Salome Chilufya Besa**; Chinsali, 1926ko abuztuaren 8a – Lusaka, 2017ko maiatzaren 8a) zambiar aktibista independentista eta irakaslea izan zen. Gainera, Simon Mwansa Kapwepwe nazionalista nabarmenaren eta Zambiako presidenteordearen emaztea zen.

## Bizitza 
Salome Chilufya Besa 1926ko abuztuaren 8an jaio zen Lubwako misioan, Chinsali barrutian, gaur egungo Muchinga probintzian. 1946an irakasle ibilbidea hasi zuen Lubwan, han Simon Kapwepwe ezagutu zuen eta geroago harekin ezkondu zen. Elkarrekin, Nkulara joan ziren eta 1948an Wusakileko lehen hezkuntzako eskolara, non biak irakasle gisa aritu ziren.

Salome Kapwepwek paper garrantzitsua izan zuen Zambiaren independentziaren aldeko borrokan, bere senar Simonekin eta Kenneth Kaunda bezalako beste ekintzaile ospetsu batzuekin batera. Elkarrekin, Zambiaren autodeterminazio nazionalaren aldeko mugimenduan parte hartu zuten aktiboki., eta maiatzaren 13an hobiratu zuten Chinsalin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Krivoshein de Canese

**Natalia Krivoshein de Canese** (Praga, 1926ko maiatzaren 7a – Asuncion, 2019ko abuztuaren 14a) paraguaitar hizkuntzalaria izan zen, guaranieran aditua.

## Bizitza 
Natalia Krivoshein Pragan jaio zen, Nikolai Krivoxein eta Nina Lomxakova errusiar emigranteen familian. Hiru urte zituela, Argentinara joan zen gurasoekin. (garai hartan Fisika eta Matematika Fakultatea deitzen zen).

Arquímedes (Gino) Canese paraguaitar mikrobiologoarekin ezkondu zen, eta harekin sei seme-alaba izan zituen: Jorge (idazlea, j. 1947), Marta (artista, j. 1953),  Ricardo (politikaria, j. 1955), Juan Carlos, Miguae eta Andrés.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Salaberri

Mikel Salaberri (Bizkaia, 1940ko hamarkada) abokatu laboralista eta politikari euskalduna izan zen, 70eko hamarkadaren bigarren erdian Eusko Sozialisten buruzagietako bat izateagatik ezaguna. Trantsizio demokratikoaren eta ezker abertzalearen berrantolaketaren testuinguruan kokatzen da.

## Biografia 
Bizkaian jaioa, abokatu laboralista izan zen eta garai hartako mugimendu sozial eta sindikalekin lotu zen. Iruñean kokatua, 1977an Eusko Sozialistak alderdiaren Nafarroako exekutibaren idazkari kargua betetzen zuen, euskal inspirazio sozialista, kristau eta abertzalea zuen alderdia.

## Ibilbide politikoa 
* Eusko Sozialisten Fundazioa: Partidua 1975eko urrian sortu zuten Unión Sindical Obrera (USO) erakundeko militanteek.

* Lehenengo batzarra: 1976ko azaroaren 13an egin zen, eta Salaberri buruzagi nagusietako bat izan zen, Javier Alonsorekin batera.

* Ideologia: sozialismo autogestionarioa, euskal nazionalismoa, kristautasun soziala eta antifaxismoa.

* Afiliazio sindikala: Unión Sindical Obrera.

* Disoluzioa: 1977an, Eusko Sozialistak HASIn (Herri Alderdi Sozialista Iraultzailea) sartu zen, eta, ondoren, 1978an, Herri Batasunako kide bihurtu zen.

## Bibliografía 
https://es.wikipedia.org/wiki/Eusko_Sozialistak?utm

https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/en/salaberri-mikel/ar-120238/?utm

https://es-academic.com/dic.nsf/eswiki/465129?utm
Ioannis Kolettis

**Ioannis Kolettis** (; Syrrako, 1773 edo 1774 – Atenas, 1847ko abuztuaren 31) greziar sendagile, militar eta politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1834tik 1835era eta 1844tik hil zen arte.

Kolettis Epiron jaio zen eta jatorriz valakiarra zen. Medikuntza ikasi zuen Pisan eta han ikazkinekin bat egin zuen. Greziara itzuli zenean, Ioaninako paxaren semearen mediku pertsonala izan zen. 1819an Filiki Eteria elkarte sekretuarekin bat egin zuen.

1822an, Epidauroko lehen batzar nazionalean parte hartu zuen, eta Barne eta Gerra ministro izendatu zuten. Bigarren batzar nazionalak 1823an Eubeako suprefeta izendatu zuen eta han Kolettisek operazio militarrak zuzendu zituen Greziako Independentzia Gerran. 1823 eta 1825 artean Greziako gerra zibiletan parte hartu zuen.

Oto Greziakoa erregea 1834an adin nagusitasunera iritsi zenean, Kolettis lehen ministro izendatu zuten. 1835ean Frantziara bidali zuten enbaxadore eta Greziara itzuli zen 1843ko iraileko estatu-kolpearen ondoren. Kolettis batzar konstituziogileko kide izan zen eta 1844an Frantziako alderdia sortu zuen hauteskundeetara joateko. Errusiako alderdiko liderra zen Andreas Metaxasekin aliatu zen koalizio gobernu bat osatzeko eta 1843an Metaxasek dimisioa eman ondoren lehen ministro bezala ordezkatu zuen.

Ideia Handia (*Megali Idea*) sortu zuen.
Mayte Maniort

Mayte Maniort Hennebutte (Neuilly-sur-Seine, 1930eko apirilaren 3a – Biarritz, 2025eko uztailaren 10a) euskal abokatu eta aktibista izan zen, Ipar Euskal Herriko eskubide sozial, kultural eta politikoen defentsarekin konprometitua. Frankismoaren garaian jazarritako euskal militanteen defentsak, Enbata kultur mugimenduari emandako babesak, ikastolen sustapenak eta euskal kostaldearen urbanizazioaren aurkako borroka ekologistak markatu zuten bere ibilbidea.

## Biografia 
Neuilly-sur-Seinen jaio zen 1930ean. Zuzenbidea ikasi zuen Pariseko Unibertsitatean 1948 eta 1953 artean, eta Abokatuen Kolegioan inskribatu zen 1953ko azaroan. Biarritzen ezarri zen, abokatu gisa, eta Euskal Herriari lotutako kausa sozial eta politikoetan inplikatu zen.

## Ibilbidea 
Euskal militanteen defentsa: Frankismo eta trantsizio garaian militante jazarriak defendatu zituen, Robert Badinter bezalako abokatuekin elkarlanean.

Konpromiso kulturala: Enbata mugimendua eta Ipar Euskal Herriko ikastolak lagundu zituen, euskararen sustapenari lagunduz.

Ekologismoa: 1973an Euskaldunen Kostaren Defentsarako Elkartea sortu zuen, euskal kostaldeko urbanizazio masiboa geldiarazteko.

Tokiko politika: Biarritzen udal ordezkaria izan zen, eta bertan itsasertzari eragiten zioten hirigintza proiektuen aurka agertu zen.

## Bibliografía 
https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/maniort-mayte/ar-91677/?utm

https://www.mintzoak.eus/fr/temoins/maniort-hennebutte-maite/?utm
Manuel Ortuño Martínez

**Manuel Ortuño Martínez** (Ayora, Valentzia, 1927ko otsailaren 4a - Madril, 2017ko martxoaren 29a) espainiar historialaria, politologoa eta unibertsitate-irakaslea izan zen. Frankismoaren aurkako militante sozialista gisa, urte asko eman zituen erbestean, Mexikon. Bere lan historiografikoa funtsezkoa da Espainiako erbestealdi errepublikarraren memoria, diaspora sozialistaren prentsa eta Xabier Mina (Xavier Mina) gerrillari nafarraren bizitza ezagutzeko.

## Biografia 
Ayoran jaio zen 1927an. Gaztetatik aktibismo politikoan sartu zen eta Madrilgo Unibertsitateko **Agrupación Socialista Universitaria (ASU)** talde klandestinoko kidea izan zen, diktaduraren aurkako ikasle-mugimenduan parte hartuz.

Alderdi akademikoan, Zientzia Politikoetan eta Soziologian lizentziatu zen, eta Amerikako Historian doktoratu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutensean. Mexikon bizi izan zen urteetan, irakasle titularra izan zen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan (UNAM) eta Universidad Iberoamericanan, eta baita Espainiako UNEDeko tutorea ere.

Espainiara itzultzean, bere jarduera intelektualarekin jarraitu zuen, historiografiari eta turismo kulturalari buruzko lanak argitaratuz. Madrilen hil zen 2017an.

## Lan historiografikoa 
Ortuñoren ekarpena bi ardatz nagusitan bana daiteke, biak ere Espainiaren eta Euskal Herriaren XX. mendeko historiarako garrantzitsuak:

### Erbestealdiko sozialismoa eta prentsa 
Bere ikerketek argitu dute nola antolatu zen PSOE erbestean eta nola mantendu zuen kohesioa komunikabideen bitartez. Lanik aipagarriena *Periódicos y revistas socialistas (PSOE) en el exilio en México (1940-1977)* da. Lan honetan, errefuxiatuek sortutako aldizkariak aztertu zituen (hala nola *Adelante* edo *El Socialista*), hauek ez baitziren soilik informazio-tresnak, baizik eta erresistentzia kulturalerako eta eztabaida politikorako guneak. Pablo Iglesias Fundazioarekin ere kolaboratu zuen *Diccionario biográfico del socialismo español* osatzen, milaka militanteren biografiak berreskuratuz.

### Xabier Mina eta liberalismoa 
Ortuño Martínez izan da **Xabier Mina** (Francisco Xavier Mina Larrea) gerrillari nafarraren biografo nagusietako bat. Minak, Nafarroako Konpainian frantsesen aurka borrokatu ondoren, absolutismoaren aurka egin zuen eta Mexikoko Independentzia Gerran heroi bihurtu zen. Ortuñok hainbat liburu idatzi zituen pertsonaia honi buruz, haren pentsamendu liberala eta transatlantikoa azpimarratuz. Lan hauek ezinbestekoak dira XIX. mendeko euskal liberalismoaren eta Amerikarekiko loturak ulertzeko.

## Lan hautatuak 
Bere bibliografia zabaletik, honako hauek dira lanik aipagarrienak:

* *Xavier Mina: guerrillero, liberal, insurgente* (Universidad Pública de Navarra, 2000). ISBN 84-95075-38-5.
* *El socialismo en el exilio: vida y obra de Indalecio Prieto* (artikulu eta kolaborazioetan landua).
* *Vida de Mina: héroe de dos mundos* (Gobierno de Navarra, 2011).
* *Proclamas y otros escritos de Xavier Mina* (Edizio kritikoa, 2012).
* *Muerte en el cerro del Bellaco: vida de un guerrillero navarro, héroe mexicano* (2013).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Manuel Ortuño Martínezen fitxa Pablo Iglesias Fundazioan.
Antonio Baylos Grau

**Antonio Baylos Grau** (Madril, 1953ko otsailaren 23a) espainiar jurista eta unibertsitate-irakaslea da, Lanaren eta Gizarte Segurantzaren Zuzenbidean katedraduna Gaztela-Mantxako Unibertsitatean (UCLM). Espainiako lan-zuzenbidearen teorialari garrantzitsuenetako bat da, eta bere lanak funtsezkoak dira Espainiako Trantsizioko sindikalismoa, 1980ko hamarkadako industria-birmoldaketaren ondorio juridikoak eta globalizazioak langileen eskubideetan duen eragina ulertzeko.

## Biografia 
Madrilen jaio zen 1953an. Zuzenbidean doktoratu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutensean Sari Bereziarekin. 1991tik Lanaren eta Gizarte Segurantzaren Zuzenbideko katedraduna da Gaztela-Mantxako Unibertsitatean (Ciudad Realeko campusa). Bertan, "Elkarrizketa Sozialerako Europako eta Latinoamerikako Zentroa" (CELDS) zuzendu du, Europa eta Hego Amerikako juristen arteko zubi-lana eginez.

Irakaskuntzaz gain, *Revista de Derecho Social* aldizkari prestigiodunaren zuzendaria da 1998tik. Bere ibilbidean zehar, harreman estua izan du sindikalismoarekin, CCOO bezalako sindikatuen aholkularitza juridikoan kolaboratuz eta lan-harremanen demokratizazioa defendatuz.

## Ekarpena XX. mendeko historiari 
Baylosen lana ezinbestekoa da Espainiako eta Euskal Herriko historia sozial eta ekonomiko berriena aztertzeko. Bere ikerketek hiru fase historiko nagusi definitzen dituzte, ikasgairako baliagarriak direnak:

Gainera, sarritan parte hartu du Euskal Herriko Unibertsitateak (UPV/EHU) antolatutako ikastaro eta jardunaldietan, euskal jurista eta sindikalistekin eztabaidatuz.

## Lan hautatuak 
Bere bibliografia oso zabala da, baina ondoko hauek dira bere pentsamenduaren oinarriak:

* *Derecho del Trabajo: modelo para armar* (Trotta, 1991). Klasiko bat diziplinan.
* *Sindicalismo y derecho sindical* (Bomarzo, hainbat edizio).
* *Globalización y derecho del trabajo: realidad y proyecto* (1999).
* *Las pensiones de invalidez y vejez en la Unión Europea* (1994).
* *¿Para qué sirve un sindicato?* (Catarata, 2021).

## Aintzatespenak 
Bere nazioarteko proiekzioa, bereziki Latinoamerikan, hainbat Honoris Causa doktoregoekin aitortu dute:

* Honoris Causa Doktorea, Arequipako Unibertsitatea (Peru, 2007).
* Honoris Causa Doktorea, Valparaísoko Unibertsitatea (Txile, 2023).
* Honoris Causa Doktorea, Centro Universitário Vale do Iguaçu (Brasil, 2024).
* Honoris Causa Doktorea, Târgovişteko Valahia Unibertsitatea (Errumania, 2025).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Irakaslearen fitxa UCLMko webgunean.