Azaroaren 16

**Azaroaren 16**a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeigarren eguna da, 321.a bisurteetan. 45 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1508 &ndash;  Maria San Juan de Garonda emagina bizirik erre zuen Inkisizioak Mungian. Bizkaiko Jaurerrian egindako sorgin-ehizan atxilotu zuten. Mariaren ama 50 urte lehenago (1478an) ere erre egin zuten sorginkeria leporatuta.
* 1979 &ndash; ETAk Juan Luis Agirreurreta Arzamendi zibila hil zuen Arrasaten (Gipuzkoa).
* 1987 &ndash; Irantzu Mugeta, 18 urteko gaztea, eskuin muturreko talde batek bahitu, kolpatu eta svastika batekin sorbaldan markatu zuen. Eraso sorta bateko lehena izan zen.
* 2006 &ndash;  Haize indartsuek suteak piztu zituzten Zalduondon (Araba) eta Azpeitian (Gipuzkoa). Zalduondoko udaletxea eta Azpeitiko baserri bat erre ziren.
* 2007 &ndash; Eusko Abertzale Ekintzako zinegotziak baztertu zituen Iruñeko Udalak, UPNren eta PSNren botoek hala erabakita.

### Mundua 
* 1724 &ndash; Willem Mons, Katalina I.a Errusiakoaren amorantea, exekutatu zuten, eta bere burua alkoholetan kontserbatu zuten.
* 1978 &ndash; ETAk Francisco Mateu Canovas Madrilgo audientzia probintzialeko epailea hil zuen.
* 2006 &ndash;
** Joseph Kabilak Kongoko Errepublika Demokratikoko hauteskunde presidentzialak irabazi zituen, behin botu kontaketa amaituta.
** 300 bat etorkin ailegatu ziren pateretan Kanariar uharteetara.
* 2007 &ndash; Bangladeshen 3.000tik gora hildako eta milioika lekualdatu izan ziren, Sidr zikloiaren eraginez.
* 2010 &ndash;
** Shanghaiko 28 solairuko etxe orratz batean izandako sutean 53 pertsona hil ziren.
** Indiako Delhi hirian, eraikin bat behera erortzean 64 pertsona hil ziren.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1977 &ndash; *Close Encounters of the Third Kind* ("Aurrez-Aurreko Topaketak Hirugarren Fasean") filma estreinatu zen, Steven Spielbergek zuzendu eta Richard Dreyfuss eta François Truffaut aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1990 &ndash; *Home Alone* ("Etxean Bakarrik") filma estreinatu zen, Chris Columbusek zuzendu eta Macaulay Culkin, Joe Pesci, Daniel Stern, John Heard eta Catherine O'Hara aktoreak antzeztu zuten.
* 1999 &ndash; *End of Days* ("Egunen Amaiera") filma estreinatu zen, Peter Hyamsek zuzendu eta Arnold Schwarzenegger, Gabriel Byrne, Kevin Pollak, Robin Tunney, Rod Steiger, Udo Kier eta CCH Pounder aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2003 &ndash; *Monster* ("Mustruoa") filma estreinatu zen, Patty Jenkinsek zuzendu eta Charlize Theron, Christina Ricci, Bruce Dern eta Lee Tergesen aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2004 &ndash; *Alexander* ("Alexandro") filma estreinatu zen, Oliver Stonek zuzendu eta Colin Farrell, Angelina Jolie, Val Kilmer, Jared Leto, Rosario Dawson, Anthony Hopkins eta Christopher Plummer aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2005 &ndash; *Cuarto milenio* telebista saioa Iker Jiménez kazetari gasteiztarrak Cuatro espainiar telebista katean estreinatu zuen.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
* 2025 - Esku Huskako Lau eta Erdiko Pilota Txapelketa Nagusia: Peio Etxeberria irabazle.

### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1528 &ndash; Joana Albretekoa, Nafarroako erregina (h. 1572).
* 1802 &ndash; Bernard-Romain Julien, lapurtar litografo eta grabatzailea (h. 1871).
* 1842 &ndash; Jean Jaurgain, zuberotar historialari eta literatura-kritikaria, Zazpiak Bat armarriaren sortzailea (h. 1920).
* 1850 &ndash; Federico Errazuriz Echaurren, Txileko presidentea (h. 1901).
* 1919 &ndash; Victoriana Aizpuru, *Vichori*, *Pitxirri*, gipuzkoar erraketista (h. 2012).
* 1920 &ndash; Joseba Aldamiz-Etxebarria, bizkaitar misiolari eta abiadorea (h. 1966).
* 1925 &ndash; Jose Javier Uranga, *Oilarra*, nafar kazetaria (h. 2016).
* 1927 &ndash; Mercedes Luzuriaga, bizkaitar aktorea (h. 2023).
* 1932 &ndash; Fernando Sáenz Lacalle, nafar apaiza, San Salvadorreko artzapezpikua (h. 2022).
* 1936 &ndash; Fidencio Berrade, nafar apaiza, Sestaoko abadea (h. 2022).
* 1938 &ndash; Javier del Castillo Bandres, nafar politikaria (h. 2024).
* 1945 &ndash;  Rufino Iraola, gipuzkoar idazle, kazetari eta bertsozalea (h. 2019).
* 1947 &ndash; Iñaki Anasagasti, eusko-venezuelar politikari jeltzalea, Venezuelan.
* 1956 &ndash; Víctor García Hidalgo, arabar politikaria, Almendralejon.
* 1968 &ndash; Serafín Llamas, Ezker Batua-Berdeak alderdiko gipuzkoar politikaria.
* 1970 &ndash; Juan Kruz Lakasta, nafar kazetaria, Jakan.
* 1973 &ndash; Garikoitz Mendizabal, gipuzkoar musikari eta txistularia.
* 1976 &ndash; Estibaliz Gabilondo, euskal aktore eta kazetaria.
* 1983 &ndash; Iñigo Díaz, nafar pilotari ohia.
* 1984 &ndash; Eriz Ruiz de Erentxun, arabar txirrindulari ohia.
* 1988 - Iñigo Gastesi, gipuzkoar aktorea.
* 2000 &ndash; Ander Martín Odriozola, gipuzkoar futbolaria.

### Mundua 
* K. a. 42 &ndash; Tiberio, Erromako bigarren enperadorea (h. 37).
* 1538 &ndash; Toribio de Mogrovejo, espainiar erlijioso katolikoa (h. 1606).
* 1651 &#x2013; Juana Isabel Baden-Durlachekoa, Baden-Durlacheko printzesa (h. 1680)
* 1717 &ndash; Jean le Rond d'Alembert, frantziar matematikaria, fisikaria eta filosofoa (h. 1783).
* 1810 &ndash; Karel Hynek Mácha, txekiar olerkara (h. 1836).
* 1813 &ndash; Josef Martin Knüsel, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1889).
* 1816 &ndash; Christian August Selmer, Norvegiako lehen ministroa (h. 1889).
* 1825 &ndash; Eudoxie Dupuis, frantziar idazle eta itzultzailea (h. 1912).
* 1832 &ndash;
** Paul Cérésole, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1905).
** Hermann Ottomar Herzog, alemaniar estatubatuar margolaria (h. 1932).
* 1836 &ndash; Kalākaua, Hawaiiko Erresumaren azken erregea (h. 1891).
* 1839 &ndash; 
** Louis-Honoré Fréchette, kanadiar idazlea eta politikaria (h. 1908).
** Cesira Pozzolini, italiar idazle eta filantropoa (h. 1914).
* 1841 &ndash; Jules Violle, frantziar fisikaria eta asmatzailea (h. 1923).
* 1842 &ndash; Hannibal Sehested, Danimarkako lehen ministroa (h. 1924).
* 1843 &ndash; 
** Louise Jopling, ingeles margolaria, bere belaunaldiko emakume artista nabarmenetakoa (h. 1933).
** Gertrudis Tenorio Zavala, mexikar hezitzailea eta poeta (h. 1926)
* 1850 &ndash; Federico Errázuriz, Txileko presidentea (h. 1901).
* 1651 &#x2013; Juana Isabel Baden-Durlachekoa, printzesa (h. 1680)
* 1855 &ndash; Tommaso Tittoni, Italiako lehen ministroa (h. 1931).
* 1862 &ndash; Eugen Sutermeister, suitzar irarlea, gorrentzako predikari ibiltaria, gizarte-langilea eta poeta (h. 1931).
* 1867 &ndash; Léon Daudet, frantziar kazetari eta idazlea (h. 1942).
* 1874 &ndash; Alexander Koltxak, errusiar ozeanografo, itsas armadako almirante eta politikaria (h. 1920).
* 1878 &ndash; Nikolai Avksentiev, errusiar eseristen buruetako bat (h. 1943).
* 1886 &ndash; Leila Ross-Shier, kaimandar liburuzain, irakasle eta musikagilea (h. 1968).
* 1889 &ndash; George S. Kaufman, estatubatuar antzerkigilea, antzerki zuzendaria eta ekoizlea, umorista eta drama kritikaria (h. 1961).
* 1890 &ndash; Elpidio Quirino, Filipinetako presidentea (h. 1956).
* 1895 &ndash; Paul Hindemith, alemaniar musikagile eta teorikoa (h. 1963).
* 1896 &ndash;
** Joan Lindsay, australiar idazlea (h. 1984).
** Oswald Mosley, britainiar politikari faxista (h. 1980).
* 1900 &ndash; Eliška Junková, txekoslovakiar pilotua, automobilismoaren historian emakume nabarmenetakoa (h. 1994).
* 1902 &ndash; Alfonso Sánchez Portela, espainiar argazkilaria (h. 1990).
* 1904 &ndash; Nnamdi Azikiwe, *Zik*, Nigeriako aurreneko presidentea (h. 1996).
* 1906 &ndash; Henri Charrière, frantziar gaizkile eta idazlea (h. 1973).
* 1907 &ndash; Burgess Meredith, estatubatuar aktore, zinema zuzendari, ekoizle eta idazlea (h. 1997).
* 1922 &ndash;
** Gene Amdahl, informatikako proiektuen estatubatuar diseinatzailea, informatikako aitzindarietako bat (h. 2015).
** José Saramago, portugaldar idazlea, 1998ko Literaturako Nobel Saria (h. 2010).
* 1930 &ndash;
** Chinua Achebe, nigeriar eleberrigile eta poeta (h. 2013).
** Salvatore Riina, *U curtu*, siziliar mafiako buruzagi ohia eta garai guztietako kide ospetsuenetakoa (h. 2017).
* 1932 &ndash;
** Beatriz González, kolonbiar artista (h. 2026).
** Robert Gurik, kanadar antzerkigilea  
** Beatriz González (artista) kolonbiar artista (h, 2026)
* 1934 &ndash; Ajeet Cour, indiar idazlea.
* 1935 &ndash; France-Albert René, Seychelleetako presidentea (h. 2019).
* 1936 &ndash;
** Joaquín Navarro-Valls, espainiar mediku eta kazetaria, Egoitza Santuaren bozeramailea (h. 2017).
** Igor Turtxin, ukrainar eskubaloi entrenatzailea (h. 1993).
* 1937 &ndash; Amelia Quintanal Martínez-Conde, kantabriar jostuna eta futbol entrenatzailea, Espainiako emakumezkoen lehen entrenatzailea.
* 1946 &ndash; Colin Burgess, australiar musikaria, *AC/DC* taldeko kidea (h. 2023).
* 1947 &ndash; Rosa Navarro Durán, kataluniar filologoa, unibertsitateko irakaslea eta idazlea.
* 1950 &ndash;
** Beatriz Escudero, asturiar aktorea, kantaria eta telebista aurkezlea.
** Amelia Valcárcel, espainiar filosofoa.
* 1951 &ndash; Pepe Navarro, espainiar aurkezle, kazetari, ekoizle eta idazlea.
* 1952 &ndash; Shigeru Miyamoto, *Mario* ordenagailuetako bideo-jokoaren sortzailea.
* 1954 &ndash; Ramón Luis Valcárcel, Murtziako Autonomia Erkidegoko presidentea.
* 1955 &ndash; Guillermo Lasso, Ekuadorko presidentea.
* 1958 &ndash; Sooronbay Jeenbekov, Kirgizistango presidentea.
* 1962 &ndash; Gary Mounfield, ingeles baxu-jotzailea, *The Stone Roses* eta *Primal Scream taldeetako kidea (h. 2025).*
* 1964 &ndash;
** Valeria Bruni Tedeschi, frantziar-italiar aktore, gidoilari eta zuzendaria.
** Midori Honda, japoniar futbolaria.
** Diana Krall, kanadar piano-jotzailea eta jazz-abeslaria.
** Paco Liaño, espainiar futbol atezain ohia.
* 1965 &ndash; Marta Pérez Ibáñez, madridar historialari, ikertzaile, irakasle eta feminista.
* 1967 &ndash; Lisa Bonet, estatubatuar aktorea.
* 1968 &ndash; Luis Pazos Rodriguez, traineru estropadetako arraunlari galiziarra.
* 1969 &ndash; Helga Tawil-Souri, palestinar dokumentalgile, ikertzaile eta idazlea.
* 1973 &ndash; Lucrecia Hernández Mack, guatemalar mediku zirujau eta politikaria (h. 2023).
* 1974 &ndash;
** Mónica van Campen, kataluniar aktorea eta modeloa.
** Paul Scholes, britainiar futbolari ohia.
* 1976 &ndash; Kazuhiro Suzuki, japoniar futbolari ohia.
* 1977 &ndash;
** Maggie Gyllenhall, estatubatuar aktorea.
** Naoko Kawakami, japoniar futbolari ohia.
* 1980 &ndash; Germán Gabriel, espainiar saskibaloi jokalari ohia.
* 1983 &ndash; Britta Steffen, alemaniar igerilari olinpikoa.
* 1985 &ndash; Sanna Marin, Finlandiako lehen ministroa.
* 1986 &ndash; Maxime Médard, frantziar errugbi jokalaria.
* 1987 &ndash; Phylicia George, kanadar kirolari olinpikoa, hesi- atleta eta bobsleigh kirolaria.
* 1988 &ndash; Samantha Bailly, frantziar idazle, gidoilari eta bideogilea.
* 1994 &ndash; Moses Kingsley, nigeriar saskibaloi jokalaria.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1508 &ndash; Maria San Juan de Garonda, bizkaitar emagina, Inkisizioak sorginkeria leporatuta errea.
* 1533 &ndash; Diego Martinez de Alaba, arabar aitoren seme eta politikaria.
* 1799 &ndash; Dominique Garat Hiriarte, lapurtar politikaria (j. 1735).
* 1837 - Leon Iriarte, *Zarandaja*, nafar militar liberala.
* 1891 &ndash; Paulina Harriet, lapurtar enpresaburu eta filantropoa, Valladoliden (j. c. 1811).
* 1936 &ndash; Wilhelm Wakonigg, austriar jatorriko bilbotar enpresari, ingeniari eta diplomatikoa, fusilatua (j. 1875).
* 1963 &ndash; Pedro Landeta, bizkaitar karmeldar misiolaria, Indian (j. 1887).
* 1975 &ndash; Agustín Gómez Pagola, gipuzkoar politikaria eta futbolaria, Moskun (j. 1922).
* 1976 &ndash; Antonio Arrue, euskal idazlea (j. 1903).
* 1989 &ndash; Ignacio Ellakuria, bizkaitar jesuita, filosofo eta teologoa, askapenaren teologiaren ekintzailerik handienetarikoa, El Salvadorren (j. 1930).
* 1991 &ndash; Jose Maria Cobo, bizkaitar futbolaria (j. 1937).
* 2005 &ndash; Frantzisko Garmendia Aiestaran, gipuzkoar elizgizona, New Yorkeko Apezpiku Laguntzaile izandakoa, New Yorken (j. 1924).
* 2007 &ndash; Javier Eskalza, euskal herritar futbolaria (j. 1952).
* 2013 &ndash;
** Jaime Eraña, bizkaitar futbolaria (j. 1930).
** Bruno Sermonne, lapurtar aktorea, Villejuifen (j. 1941).
* 2014 &ndash; Javier Azagra, nafar apaiza, Cartagenako apezpikua, Murtzian (j. 1923).
* 2015 &ndash; Alberto Albistegi Arizmendiarrieta, gipuzkoar futbolaria (j. 1933).
* 2017 &ndash; Belen Gonzalez Peñalva, gipuzkoar ETAkidea, erakundearen buruzagi historikoa (j. 1957).
* 2020 &ndash;
** Ignazio Arregi, gipuzkoar erlijio-gizon eta kazetaria (j. 1931).
** Manolo Legina, bilbotar musikaria, trikitilaria (j. 1925).
* 2023 &ndash; Maria Dolores Larramendi, gipuzkoar erraketista (j. 1926).

### Mundua 
* 1093 &ndash; Santa Margarita Eskoziakoa, Eskoziako Erresumako erregina (j. c. 1045).
* 1240 &ndash; Ibn al-Arabi, andalustar filosofo, teosofo eta mistikoa (j. 1165).
* 1253 &ndash; Aines Asiskoa, Italiako santu katolikoa (j. 1197/98).
* 1272 &ndash; Henrike III.a Ingalaterrakoa, Ingalaterrako erregea (j. 1207).
* 1328 &ndash; Hisaaki Printzea, Japoniako Kamakura shogunerriko zortzigarren shoguna (j. 1276).
* 1603 &ndash; Pierre Charron, frantziar teologoa (j. 1541).
* 1625 &ndash; Sofonisba Anguissola, pizkunde garaiko italiar margolaria.
* 1688 &ndash; Ann Glover, Bostonen sorgintzat hartu eta urkatu zuten azken pertsona.
* 1695 &ndash; Pierre Nicole, frantziar teologo, moralista eta idazle jansenista (j. 1625).
* 1706 &ndash; Godfried Schalcken, holandar genero eta erretratu margolaria (j. 1643).
* 1794 &ndash; Rudolf Erich Raspe, alemaniar idazle, liburuzain eta zientzialaria (j. 1736).
* 1797 &ndash; Frederiko Gilen II.a Prusiakoa, Prusiako erregea (j. 1744).
* 1808 &ndash; Mustafa IV.a, Otomandar Inperioko sultana (j. 1779).
* 1820 &ndash; Jean-Lambert Tallien, frantziar politikaria eta kazetaria (j. 1767).
* 1831 &ndash; Karl von Clausewitz, prusiar jenerala (j. 1780).
* 1836 &ndash; Christiaan Hendrik Persoon, herbeheretar mikologoa (j. 1761).
* 1878 &ndash; Đura Jakšić, serbiar idazlea (j. 1832).
* 1885 &ndash; Louis Riel, kanadar buruzagi mestizoa (j. 1844).
* 1888 &ndash; Arsène Darmesteter, frantziar hizkuntzalaria (j. 1846).
* 1894 &ndash; Maria Peregrina de Souza, portugaldar poeta, eleberrigile eta folklorista (j. 1809).
* 1918 &ndash; Johan Henrik Deuntzer, Danimarkako lehen ministroa (j. 1845).
* 1919 &ndash; Pierre Forsans, frantziar politikaria, Biarrizko alkatea (j. 1853).
* 1925 &ndash; Gerhard Hessenberg, alemaniar matematikaria (j. 1874).
* 1941 &ndash; Miina Härma, estoniar musikagilea (j. 1864).
* 1952 &ndash;
** Solomija Kruxelnytska, ukrainar sopranoa, XX. mendearen lehen erdiko opera-izarrik distiratsuenetakotzat joa (j. 1872).
** Charles Maurras, frantziar idazle eta politikaria, *Action Française* mugimenduaren antolatzaile eta ideologoa (j. 1868).
* 1953 &ndash; T. F. O'Rahilly, irlandar hizkuntalaria (j. 1883).
* 1957 &ndash; Rebecca Reuben Nowgaokar, idazle eta hezitzaile judu-indiarra (j. 1889).
* 1960 &ndash; Clark Gable, estatubatuar aktorea, soinudun zinemako hastapenetako izar handienetakoa (j. 1901).
* 1965 &ndash; William T. Cosgrave, irlandar politikaria (j. 1880).
* 1982 &ndash;
** Pavel Aleksandrov, errusiar matematikaria (j. 1896).
** Lenny Murphy, Ipar Irlandako paramilitar loialista, *Shankill Butchers* hiltzaile taldeko buruzagia izateagatik ospetsua, eraila (j. 1952).
* 1985 &ndash; Omayra Sánchez, Nevado del Ruiz sumendiaren erupzioaren ondorioz hiru egunez bere etxeko lokatz eta hondarren artean harrapatuta egon ondoren hil zen 13 urteko neska kolonbiarra (j. 1972).
* 1991 &ndash; Alberto Girri, argentinar olerkari, itzultzaile eta kontalaria (j. 1919).
* 1993 &ndash;
** Tomàs Garcés, kataluniar olerkari eta kazetaria (j. 1901).
** Lucia Popp, eslovakiar sopranoa (j. 1939).
* 1997 &ndash; Georges Marchais, frantziar politikaria (j. 1920).
* 1999 &ndash; Daniel Nathans, estatubatuar mikrobiologo eta sendagilea, 1978ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1928).
* 2005 &ndash; Henry Taube, kanadar kimikaria, 1983ko Kimikako Nobel Saria (j. 1915).
* 2006 &ndash;
** Milton Friedman, estatubatuar ekonomialari eta intelektuala, 1976ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1912).
** Jordi Sarsanedas i Vives, kataluniar idazlea (j. 1924).
** Joaquim Xicoy i Bassegoda, kataluniar politikaria.
* 2013 &ndash; Zbyněk Hejda, Txekiako idazle garrantzitsua (j. 1930).
* 2014 &ndash;
** Antoni Maria Badia, kataluniar filologo eta hizkuntzalaria (j. 1920).
** José Luis Viejo, espainiar txirrindularia (j. 1949).
** Esther M. Conwell, estatubatuar fisikaria (j. 1922).
* 2018 &ndash; William Goldman, estatubatuar eleberrigile, antzerki-idazle eta gidoigilea (j. 1931).
* 2020 &ndash; María Salvo, espainiar ekintzaile antifrankista, frankismo garaiko errepresioaren biktima (j. 1920).
* 2022 &ndash;
** Carol Leigh, estatubatuar artista, idazlea, zinemagilea eta sexu langileen eskubideen aldeko ekintzailea (j. 1951).
** Gerhard Rodax, austriar futbolaria (j. 1965).
** Isabel Salgado, brasildar boleibol jokalaria eta entrenatzailea (j. 1960).
** Wen Tsai Wang, txinatar botanikaria (j. 1926).
* 2023 &ndash; A. S. Byatt, ingeles eleberrigilea (j. 1936).
* 2024 &ndash; Gerry Weil, austriar-venezuelar jazzeko piano jotzailea (j. 1939).
* 2025 &ndash;
** Paige Greco, txirrindulari australiarra (j. 1997).
** Yvonne Keuls, herbeheretar idazlea (j. 1931).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Atxuri, Atxuria eta Aitxuri.

## Kanpo estekak 
Azaroaren 15 | Urteko egutegi | Azaroaren 17