open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alderantzizko matrize

**Alderantzizko matrizea** matrizea da, beste matrize batekin biderkatuta, emaitza gisa unitate matrizea ematen duena. Matrize karratuek bakarrik dute alderantziko matrizea, baina ez denek. A matrizearen alderantziko matrizea A^{-1} adierazten da eta bien arteko biderketak baldintza hau betetzen du:  A\cdot A^{-1} = A^{-1}\cdot A = I_{n} , non I_{n}  *n* ordenako unitate matrizea den.

## Adibideak 
### 2x2 ordenako matrizearen alderantzizkoa 
Determinante ez nulua daukan matrize bat emanik:
{{ekuazio|
:\mathbf{A}^{-1} = \begin{bmatrix} a & b \\ c & d \end{bmatrix}^{-1} =
\frac{1}{\det(\mathbf{A})} \begin{bmatrix} \,\,\,d & \!\!-b \\ -c & \,a \\ 
\end{bmatrix} = \frac{1}{ad - bc} \begin{bmatrix}
\,\,\,d & \!\!-b \\ -c & \,a \\ 
\end{bmatrix}
||left}}
Definituta dago {\det(\mathbf{A})}=ad-bc \ne 0 baldin bada. Adibidez:
{{ekuazio|
    \begin{bmatrix}  2 & 1 \\  5 & 3 \end{bmatrix} \mapsto \begin{bmatrix}  2 & 1 \\  5 & 3 \end{bmatrix}^{-1} = \begin{bmatrix}  3 & -1 \\  -5 & 2 \end{bmatrix},          \begin{bmatrix}  2 & 1 \\  5 & 3 \end{bmatrix}  \begin{bmatrix}  3 & -1 \\  -5 & 2 \end{bmatrix}= \begin{bmatrix}  1 & 0 \\  0 & 1 \end{bmatrix}   baita
||left}}
### 3x3 ordenako matrizearen alderantzizkoa 
:\mathbf{A}^{-1} = \begin{bmatrix}
a & b & c\\ d & e & f \\ g & h & i\\
\end{bmatrix}^{-1} =
\frac{1}{\det(\mathbf{A})} \begin{bmatrix}
\, A & \, B & \,C \\ \, D & \, E & \, F \\ \, G & \, H & \, I\\
\end{bmatrix}^T =
\frac{1}{\det(\mathbf{A})} \begin{bmatrix}
\, A & \, D & \,G \\ \, B & \, E & \,H \\ \, C & \,F & \, I\\
\end{bmatrix}
Definituta dago {\det(\mathbf{A})} \ne 0 baldin bada.

:\begin{matrix}
A = (ei-fh)  & D = -(bi-ch) & G = (bf-ce)  \\
B = -(di-fg) & E = (ai-cg)  & H = -(af-cd) \\
C = (dh-eg)  & F = -(ah-bg) & I = (ae-bd)  \\
\end{matrix}

## Kanpo estekak
Spotlight (filma)

***Spotlight*** 2015eko Tom McCarthy estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da. Filmak Boston Globe egunkariko "Spotlight" kazetari taldearen istorioa kontatzen du, Bostongo artxidiozesian hainbat apaiz katolikok egindako adingabeen abusuen inguruko ikerketa baten harira. Mark Ruffalo, Michael Keaton, Rachel McAdams, Brian d'Arcy James, Liev Schreiber, John Slattery eta Stanley Tucci aktoreek antzeztu zuten.

88. Oscar Sarietan film onenaren eta jatorrizko gidoi onenaren Oscar Sariak irabazi zituen.

## Argumentua 
Boston Globe egunkariko kazetari talde batek Massachusettsko apaizek egindako adingabeen abusuak aireratu zituen eta, Bostongo artxidiozesia ezkutatzea saiatu zenez, Erromatar Eliza Katolikoarentzat izugarrizko eskandalua suposatu zuen.

## Aktoreak 
* Mark Ruffalo: Michael Rezendes.
* Michael Keaton: Walter "Robby" Robinson
* Rachel McAdams: Sacha Pfeiffer.
* Brian d'Arcy James: Matt Carroll
* John Slattery: Ben Bradlee Jr.
* Liev Schreiber: Marty Baron
* Stanley Tucci : Mitchell Garabedian
* Billy Crudup: Eric MacLeish
* Jamey Sheridan: Jim Sullivan
* Gene Amoroso: Steve Kurkjian
* Maureen Keiller: Eileen McNamara
* Paul Guilfoyle: Peter Conley.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
88. Oscar Sariak

**88. Oscar Sarien ekitaldia** 2016ko otsailaren 28an Hollywoodeko Dolby Antzokian egin zuten 2015. urtean zinemagintzan egindako lanik onenak saritzeko. Aurkezlea Chris Rock izan zen eta Estatu Batuetan ABC telebistak eman zuen.

## Sari eta izendapen laburpena 
*Spotlight* filmak film onenaren saria irabazi zuen. *The Revenant* filmak ez zuen espero bezainbeste sari jaso, baina bai garrantzitsuenetako bi: zuzendari eta gizonezko aktore onenarenak.

## Izendapen eta sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Turdoides

***Turdoides*** hegazti genero bat da. Leiothrichidae familiaren barruan sailkatzen dira.

## Espezieak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q2104600 }
|sort=P225
|columns=number:#,P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera
|row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda
|thumb=100
|links=red
}}
Santa Barbara baseliza (argipena)

**Santa Barbara baseliza** (Barbara Nikomediakoaren omenez) hau izan daiteke:

* Santa Barbara baseliza (Almandoz), Nafarroako Baztan udalerriko Almandoz herrian.
* Santa Barbara gotorlekua eta baseliza (Hernani), Gipuzkoako Hernani udalerrian.
* Santa Barbara baseliza (Urretxu), Gipuzkoako Urretxu udalerrian.
* Santa Barbara baseliza (Zarautz), Gipuzkoako Zarautz udalerrian .
* Santa Barbara baseliza (Legarda), Nafarroa Garaiko Legarda udalerrian.
* Santa Barbara baseliza (Lerga), Nafarroa Garaiko Lerga udalerrian..
Bobby Seale

**Robert George Seale** (1936ko urriaren 22a) Estatu Batuetako Dallas hirian jaio zen. Aktibista politiko eta idazlea izan zen, eta 1966an Pantera beltza alderdiaren sortzaileetako bat izan zen, Huey P. Newton-ekin batera. Alderdi hori poliziaren basakeriaren eta arrazakeriaren aurka egiteko asmoarekin sortu zen.

Seale funtsezko figura izan da afroamerikar herritarren eskubide zibilen aldeko borrokan. 1969an protesta politikoekin lotutako hainbat kargu egotzi zizkioten, eta urte batzuk eman zituen kartzelan. Askatu ondoren, indarkeria baztertu eta aldaketa politikoak bide instituzionaletatik sustatzen hasi zen.
Santa Barbara baseliza (Almandoz)

**Santa Barbara baseliza** Nafarroako Baztan udalerriko Almandoz udalerriaren lursailetan dagoen baseliza bat da. Baselizaren inguruan Apurtxiko trikuharria nahiz Santa Barbara edo Loibeltz mendiaren (723 metro) gailurra dago.

## Kokalekua 
Loibeltz edo Santa Barbara mendian dago, eta herrigunetik nahiz Iruñea eta Behobia arteko N-121-A errepidetik ikusgai dago.

## Eraikina 
Gaur egun baseliza oso egoera kaxkarrean dago, ondorioz gurtze eraikin erlijioso bat baino aziendarentzako borda baten antza gehiago du. Zuri koloreko eraikin bat da, 427 metroko garaieran.

Garai batean urtero abenduaren 4ean Almandozko herritarrak baselizara igo eta meza entzuten zuten, baina gaur egun galdua dagoen ohitura da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Blas benta (Belate)

**San Blas benta** Nafarroako Baztan udalerriko Almandoz udalerriaren lursailetan dagoen benta bat da. Ostatu, taberna eta jatetxea ere bada, atzealdean aparkalekua du.

## Kokalekua 
Baztango Almandoz herria eta Belate mendatearen arteko errepide zaharreko bihurgune batean dago.

## Kanpo estekak
Lotzabian

**Lotzabian** Nafarroako Beintza-Labaien udalerriko auzo bat da, Malerreka eskualdean. Doneztebe eta Leitza arteko NA-170 errepideam dago, Zubieta eta Ezkurra udalerrien arteko errepidean eta Ezkurra ibaiaren ertzean.

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Martin Daziakoa

**Martin Daziakoa** (1220-1304) daniar jakintsua izan zen, Parisko Unibertsitateko burua 1250-1288 bitartean, eta ezaguna gramatikari buruz eragin handiko tratatua idazteagatik, *Modus significandi* izenburukoa.
Loibeltz

**Loibeltz**, **Apurtxegaña**, **Peñaundipea**  edo **Santa Barbara** Nafarroako ipar-mendebaldean dagoen Baztan udalerriko mendi bat da, Almandoz herriaren lursailetan dago. Belateko mendilerroan dago, Illarratzuko Kaskoa mendiaren alboan, eta 723 metroko garaiera du.

## Izena 
Mendiak berez Loibeltz izena du, baina gailurraren inguruan dagoen Santa Barbara baselizarengandik ezagunagoa den Santa Barbara izena hartzen du.

## Mendia 
Almandoz herria mendiaren ekialdeko magalaren oinetan dago.

Gailurraren inguruan mendiaren izena ematen dion Santa Barbara baseliza eta Apurtxiko trikuharria daude.

## Ohiko igoera abiapuntuak 
* Almandoz herritik (50 minutu).
* San Blas bentatik (40 minutu).

## Kanpo estekak 
* Loibeltz *luberri.net* webgunean
* Loibeltz edo Santa Barbara mendiari buruzko artikulua irakurgai. Montes de Baztan
Arretxea jauregia (Amaiur)

**Arretxea jauregia** Nafarroako Baztan udalerriko Amaiur udalerrian dagoen jauregi bat da.

## Kokalekua 
Herriguneko Kale Nagusiaren amaieran dago, Borda jauregiaren parean.

## Historia 
XV. edo XVI. mendean eraiki zen. Aspaldian bertan batzarrak ospatzen ziren.

## Eraikina 
Gaur egun egoera onean mantentzen da. Aurrealdea Baztango harri gorriz egina du, alboak berriz zuriak ditu. Bi uretako teilatua du.

## Argazki-galeria 

Fitxategi:Arretxea Amaiur.jpg|Alboko balkoiak
Fitxategi:Arretxea Jauregia Amaiurren 02.jpg|Atea harri gorrizko aurrealdean.

## Kanpo estekak 
* Arretxea jauregia. Euskal Herriko Mendiak
Garrulax

***Garrulax*** hegazti genero bat da. Leiothrichidae familiaren barruan sailkatzen dira.

## Espezieak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q644294 }
|sort=P225
|columns=number:#,P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera
|row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda
|thumb=100
|links=red
}}
Amaiurko arkua

**Amaiurko arkua** Nafarroako Baztan udalerriko Amaiur udalerrian dagoen arku bat da.

## Kokalekua 
Herrigunearen hegoaldeko sarbide nagusian dago, Jasokundeko Andre Mariaren elizaren aparkalekutik datorrena. Arkuak Kale Nagusiari hasiera ematen dio.

## Historia 
XVII. mendean eraiki zen.

## Arku 
Egitura zuria da eta arkuaren izkina nahiz goian duen armarria Baztango harri gorriz eginak daude. Armarrian gaztelaniazko idazki hau dago: *""Estas son las armas de los de esta noble villa de Maya"* ("Hauek dira udalerri noble honen armak").

## Kanpo estekak 
* Amaiurko arkua. Euskonews.com
Amaiurko gurutzea

**Amaiurko gurutzea** Nafarroako Baztan udalerriko Amaiur udalerrian dagoen guruztoki bat da.

## Kokalekua 
Herrigunearen hegoaldean dago, Jasokundeko Andre Mariaren elizaren aparkalekuan, eta herrigunea eta Amaiurko arkutik hurbil.

## Historia 
XVII. mendearen amaierakoa da

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Amaiur)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Nafarroako Baztan udalerriko Amaiur udalerrian dagoen eliza bat da.

## Kokalekua 
Herriaren hegoaldeko sarreran eta herrigunetik kanpo baina alboan dago, Amaiurko errota eta Amaiurko gurutzearen artean eta Amaiurko arkutik hurbil.

## Historia 
Erdi Aroko jatorria du.

## Eraikina 
XVI-XVIII mendeen artean hainbat aldiz berreraikia izan zen. Barnean “Cavaille-Coll” markako organu erromantiko eder bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pilareko Amaren baseliza (Amaiur)

**Pilareko Amaren baseliza** Nafarroako Baztan udalerriko Amaiur udalerrian dagoen baseliza bat da.

## Kokalekua 
Amaiurko gaztelua dagoen muinoaren oinean dago, baselizaren kokalekua gaztelu hartara igotzeko ohiko abiapuntua da.

## Eraikina 
Oinplano laukiluzea du.

## Kanpo estekak 
* Pilareko Amaren baselizaren irudia. Panoramio.com
Ordoki (argipena)

**Ordoki** izenak hainbat adiera eta erabilera ditu:

## Geografia 
* Ordoki: erliebe geografiko mota bat da, maldarik gabeko eta garaiera txikiko lur eremua, gehienbat ibarren beheko aldea.

## Toponimoa 
* Ordoki: Arizkungo auzoa da. Baztanen.
* Ordoki: Iruritako auzoa da. Baztanen.

## Abizena 
* Kepa Ordoki (1912-1993), Eusko Gudarosteko gipuzkoar gudaria eta EAE alderdiko kidea.

## Ikus, gainera 
* Ordoki abisal: Arro ozeanikoaren hondoko sakoneko ordoki edo malda leuneko tokiak.
* Ordoki Handiak: Ipar Amerikan dagoen goi-ordoki garai eta zabala.
Hyperion (zuhaitza)

thumb|Natura parkeko sekuoia luze bat (argazkikoa ez da Hyperion)
**Hyperion** munduko izaki bizidunik luzeena da. Sequoia sempervirens espezieko zuhaitza da eta 115,55 metroko altuera du. Redwood natura-parkean, San Frantziskoko iparraldean 2006an aurkitu zuten, Kalifornian.

## Aurkikuntza 
2006ko irailaren 8an aurkitu zutenean, beste zuhaitz bat zen, ustez, munduko altuena, *Straosphere gigant* izenaz ezagutzen zena, 112,83 metro luze zena eta 2004an aurkitua. Bi zuhaitz horiek espezie berekoak dira, *Sequoia sempervirens*.

Zuhaitz hori sekuoia gorriaren taldekoa da. Egun batean, Chris Atinks eta Michael Taylor txangozaleek Redwood natura-parkean ikusi zuten zuhaitz bat besteak baino luzeagoa: handik aurrera, munduko zuhaitzik altuena Hyperion dela esaten da. Izen hori jarri zioten, Hiperionen antza baitzuen, hots, antzinateko Greziako kulturako titan batena, aita Urano (zeruaren jainkoa) zuena eta ama, Gea (Lurraren jainkoa).

Ekintza bandalikoen beldurra dela eta, zuhaitzaren leku zehatza ez da ezagutarazi.

## Ezaugarriak 
Zuhaitza *Sequoia sempervirens* familiakoa da, jatorriz Kaliforniakoa. Kaliforniako basoetako ezaugarriei esker, 100 metroko altueraraino hel daiteke. Kono forma du eta 4-5 metroko diametroko enborra du. Zuhaitzaren azala marroi iluna da eta azaleko zati irregularrak noizbait erori egiten dira. Hostoak zurrunak eta zorrotzak dira eta bi kolore dituzte: beheko aldean zurixkak dira eta goikoan, berde biziak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Batis occulta

***Batis occulta*** *Batis* generoko animalia da. Hegaztien barruko Platysteiridae familian sailkatua dago. Kamerun, Erdialdeko Afrikako Errepublika, Kongoko Errepublika, Boli Kosta, Ekuatore Ginea, Gabon, Ghana, Liberia, Nigeria eta Sierra Leonako baso tropikal eta azpitropikaletan bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* World Bird Names

## Ikus, gainera 
* Batis
* Platysteiridae
Haliaeetus

***Haliaeetus*** generoa hegazti akzipitriformeen Accipitridae familiako generoa da. Mundu guztian barrena aurkitu daitezke, 8 espezietan banatuta. Genero honetako espezie guztiak arrantzale dira eta kostaldeetan bizi dira gehienak.

## Espeziea 
* *Haliaeetus albicilla*
* *Haliaeetus leucocephalus*
* *Haliaeetus pelagicus*
* *Haliaeetus vocifer*
* *Haliaeetus leucogaster*
* *Haliaeetus sanfordi*
* *Haliaeetus vociferoides*
* *Haliaeetus leucoryphus*

## Kanpo estekak
Chevalier d'Eon

'''Charles-Geneviève-Louis-Auguste-André-Timothée d'Éon de Beaumont** (Tonnerre, Frantzia, 1728ko urriaren 5a - Londres, Erresuma Batua, 1810eko maiatzaren 21a), **Chevalier d'Eon''' izenez ere ezaguna, frantziar diplomazialari eta espioia izan zen.

## Biografia 
Emakumezko hiru izen zituen eta gizonezko beste hiru. Bitasun horrek bizi guztian iraun zuen, baina autopsiak organo maskulinoak erabat garatuta zituela egiaztatu zuen. Gizonezko moduan bizi zen d’Eon, Luis XV.a Frantziakoaren inteligentzia zerbitzuburuak, Conti printzeak, Errusiara bidali zuenean, bi herrialdeen arteko harreman labainak estutu asmoz.

Elisabet I.a tsarinarengana hurbiltzea zaila izango zela jakitun, emakumez jantzita iritsi zen San Petersburgora. Estrategiaren bidez d’Eonek tsarinaren konfiantza eskuratu zuen berehala. Geroago gizonezko moduan itzuli zen Errusiako gortera eta bere burua mademoiselle Deaumonten anaia gisa aurkeztu zuen. Anbiguotasun horrek zurrumurruak piztu zituen jaioterrian. Egindako lan diplomatikoa eskertzeko kapitain izendatu zuten eta Zazpi Urteko Gerran lan egin zuen.

Zurrumurruak itzali ziren orduan, emakumezko batek, nonbait, ezin zuelako gerran halako jarrera ausartik izan. Gobernuak Londresera bidali zuen gero, enbaxadorearen idazkari izateko. Han ere karrera militar arrakastatsua izan zuen eta Ohorezko Legioko kapitain izatera iritsi zen. Luis XVI.ak aitona ordezkatu zuenean, d’Eonek Parisa itzultzeko baimena eskatu zuen, baina erregeak ukatu egin zion. Haserre, sekretu diplomatikoak argitaratzen hasi zen eta Versailleseko gobernua negoziatzera behartu zuen. Diru kopuru bat jaso zuen isiltasunaren truke, eta Parisa itzultzeko aukera izango zuen, emakumea zela egiaztatu eta sekula berriro gizonezko identitatea hartzen ez bazuen.

Eta Parisera itzuli zen. Ordurako bere sexuari buruzko apustuek 300.000 liberako funtsa bildua zuten eta medikuen ziurtagiriak emakume zela adierazi zuten. Frantziako Iraultzak monarkiak jarritako baldintzak indargabetu arren, d’Eonek emakume moduan jokatzen jarraitu zuen ia 40 urtez, hil arte. Eta orduan, autopsiak gizonezko jaio zela esan zuenean galderak hasi ziren berriro.

1810ean, Londresen hil zen 81 urte zituela.

## Erreferentziak
Radhanath Sikdar

**Radhanath Sikdar** (Kalkuta, Bengala: রাধানাথ শিকদার (India), 1813 - Chandannagar (India), 1870eko maiatzaren 17a) bengaliar matematikaria izan zen, Himalaiako "Peak XV" (XV. Gailurra) mendiaren altuera kalkulatu eta munduko mendirik altuena zela aurkitu zuena. Geroago, "Peak XV" Everest berrizendatu zuten.

## Biografia eta ekarpenak 
Radhanath Sikdar Kalkutan jaio zen, Bengalan (India), 1813an. Tituram Sikdar izan zuen aita eta Rabindranath Tagore jaio zen tokian ezarri zen sendia. Radhanath izan zuen seme zaharrena; Srinath, berriz, gazteena eta beste hiru arreba ere izan zituzten.

Arazo ekonomikoak izan zituzten eta Radhanath eta Srinathek zailtasunak izan zituzten ikasketak burutzeko, baina, azkarrak biak, bekak lortu zituzten eta aurrera egiteko aukera izan zuten. Radhanathek liburutan xahutzen zuen dirulaguntzaren gehiengoa eta Srinathek atera zuen, gehien bat, familia aurrera.

Radhanath herriko eskolan hasi zen ikasten eta, gero, Kamal Basu kristauak sortutako eskolara joan zen.

1824an, Radhanath Kalkutako Hindu Collegen (Presidency University) hasi zen eta, 1830ean, matematika ikasten hasi zen John Tytler irakaslearekin. Urte horretan irakurri zuen Radhanathek Newtonen *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica* (1687)

1828 eta 1832 artean, Radhanathek Euklidesen Elementuak eta beste asko ere irakurri behar izan zituen. Bi zirkuluen arteko tangente komuna marrazteko metodoa asmatu zuen eta ikerketa argitaratu zioten.

Zaila zen ondorio zuzenak atera zituen jakitea eta kosta egin zen berri hura argitaratzea. Azkenean, arrazoia eman zitzaion, baina *Everest* izena eman zitzaion, aurreko arduradun izan zenaren omenez, Radhanath Sikdar inon aipatu gabe geratu zelarik.

1854an, *Masik Patrika* egunkaria sortu zuen, emakumearen heziketa, hezkuntza eta sustapena bultzatzeko xedean.

Radhanath Sikdar ez zen sekula ezkondu eta 1862an hartu zuen erretiroa. 1870eko maiatzaren 17an hil zen, Hooghlyren ertzean zuen Chandannagarreko etxean, Kalkuta ifarraldean.

Ez dira indiar gutxi, Atal Behari Vajpyee tartean lehendakari ohia tartean, Everest gailurrak Sikdar matematikariaren izena izan beharko lukeela diotenak eta ez Topografia Trigonometrikoko Proiektu Handiaren buru izan zen George Everest jeneral britainiarrarena.

1802ko apirilaren 10ean, Indiako Posta Zerbitzuak zigilu bat igorri zuen 2004ko ekainaren 27an Madrasen (gaur egungo Chennai, India) sortu zen Topografia Trigonometrikoko Proiektu Handiaren oroitzapena eginaz. Radhanath Sikdar eta Nain Singh agertzen dira zigilu horietan, gizarteari egin zioten ekarpen garrantzitsu hura eskertuz.

Londresko Arku Handiaren Erakusketak Proiektuarekin hasi zen Indiako azpikontinentearen topografiaren behaketa eta erregistro sistematizatuari egiten dio erreferentzia.

## Erreferentziak
Cisticola

***Cisticola*** hegazti genero bat da. Cisticolidae familiaren barruan sailkatzen dira.

## Espezieak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q2719515 }
|sort=P225
|columns=P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera
|row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda
|thumb=100
|links=red
}}
Platysteiridae

**Platysteiridae** txori paseriformeen familia bat da, Afrikako tropikoetan bizi dena.

## Taxonomia 
Hona hemen Del Hoyok proposaturiko sailkapena:
* *Megabyas* generoa
** *Megabyas flammulatus*
* *Bias* generoa
** *Bias musicus*
* *Pseudobias* generoa
** *Pseudobias wardi*
* *Batis* generoa
** *Batis capensis*
** *Batis reichenowi*
** *Batis mixta*
** *Batis crypta*
** *Batis fratrum*
** *Batis margaritae*
** *Batis diops*
** *Batis poensis*
** *Batis occulta*
** *Batis minulla*
** *Batis minima*
** *Batis ituriensis*
** *Batis senegalensis*
** *Batis orientalis*
** *Batis molitor*
** *Batis soror*
** *Batis minor*
** *Batis erlangeri*
** *Batis perkeo*
* *Dyaphorophyia* generoa
** *Dyaphorophyia concreta*
** *Dyaphorophyia blissetti*
** *Dyaphorophyia chalybea*
** *Dyaphorophyia jamesoni*
** *Dyaphorophyia castanea*
** *Dyaphorophyia tonsa*
* *Platysteira* generoa
** *Platysteira cyanea*
** *Platysteira albifrons*
** *Platysteira peltata*
** *Platysteira laticincta*
* *Lanioturdus* generoa
** *Lanioturdus torquatus*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atypus

***Atypus*** Atypidae familiako armiarma generoa da, batez ere Eurasian eta iparraldeko Afrikan (espezie bakarra du Amerikan) bizi dena. Europan hiru espezie baino ez dira bizi: *Atypus piceus*, *Atypus affinis* eta *Atypus muralis* hain zuzen ere.

## Espezieak 
* *Atypus affinis* Eichwald, 1830
* *Atypus baotianmanensis* Hu, 1994
* *Atypus coreanus* Kim, 1985
* *Atypus dorsualis* Thorell, 1897
* *Atypus flexus* Zhu et al., 2006
* *Atypus formosensis* Kayashima, 1943
* *Atypus heterothecus* Zhang, 1985
* *Atypus javanus* Thorell, 1890
* *Atypus karschi* Dönitz, 1887
* *Atypus lannaianus* Schwendinger, 1989
* *Atypus largosaccatus* Zhu et al., 2006
* *Atypus ledongensis* Zhu et al., 2006
* *Atypus magnus* Namkung, 1986
* *Atypus medius* Oliger, 1999
* *Atypus muralis* Bertkau, 1890
* *Atypus pedicellatus* Zhu et al., 2006
* *Atypus piceus* (Sulzer, 1776)
* *Atypus quelpartensis* Namkung, 2002
* *Atypus sacculatus* Zhu et al., 2006
* *Atypus sinensis* Schenkel, 1953
* *Atypus snetsingeri* Sarno, 1973
* *Atypus sternosulcus* Kim et al., 2006
* *Atypus suiningensis* Zhang, 1985
* *Atypus suthepicus* Schwendinger, 1989
* *Atypus sutherlandi* Chennappaiya, 1935
* *Atypus suwonensis* Kim et al., 2006
* *Atypus tibetensis* Zhu et al., 2006
* *Atypus wataribabaorum* Tanikawa, 2006
* *Atypus yajuni* Zhu et al., 2006

## Kanpo estekak
Brie Larson

**Brianne Sidonie Desaulniers** (Sacramento, 1989ko urriaren 1a), zinema munduan **Brie Larson** izenaz ezaguna, estatubatuar telebista eta zinemako aktore eta abeslaria da, *Room* filmean aritzeagatik Emakumezko aktore onenaren Oscar Sari bat irabazi duena.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Diskografia 
* *Finally Out of P.E.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marugameko gaztelua

, **Kameyama gaztelua** eta Horai gaztelua bezala ezaguna ere, *hirayama shiro* (mendi baten gainean eta lautada inguratuta dagoen japoniar gaztelua) motako gaztelua da. Marugamen dago, Kagawa prefeturako, Japonian.

## Kanpo estekak
Mark Rylance

**David Mark Rylance Waters** (Ashford, 1960ko urtarrilaren 18a) britainiar telebista eta zinemako aktore eta antzerkigilea da, Oskar bat irabazi duena.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Rallus

***Rallus*** hegaztiak Gruiformes ordena Rallidae familiako generoa da.

## Espeziea 
* *Rallus longirostris*
* *Rallus crepitans*
* *Rallus elegans*
* *Rallus limicola*
* *Rallus aequatorialis* * *Rallus semiplumbeus*
* *Rallus antarcticus* * *Rallus indicus* * *Rallus aquaticus* * *Rallus caerulescens*
* *Rallus madagascariensis*

## Kanpo estekak
Amaiurko errota

**Amaiurko errota** Nafarroako Baztan udalerriko Amaiur udalerrian dagoen errota eta landetxe bat da.

## Kokalekua 
Herriaren hegoaldeko sarreran dago, Jasokundeko Andre Mariaren elizaren alboan.

## Historia 
Erdi Aroko jatorria du eta XVI. mendean berreraiki zen.

1280. urtean jada Amaiurko errotak Nafarroako Erresumari errentak ematen zizkion, honek aspaldiko errota dela adierazten du.

## Kanpo estekak 
* Amaiurko errotaren webgunea
Osoko ogi

**Osoko ogia** edota **	irin osoko ogia** findu gabeko irin, gatz, ur eta legamia aktiboz egindako ogia da. Zuntz dietetiko kopuru handia duenez integral izena jasotzen du. Usadiozko betiko ogi batzuk ere integralen multzoan sartzen dira, adibidez soda ogi irlandarra. Iparraldeko Europako hainbat herrialdeetan osoko ogiaren kontsumoa dieta orekatuaren oinarrizko osagaitzat hartzen da.

XX. mendearen amaiera aldetik ogi mota honen ospea areagotuz joan da eta gaur egun edonon topa edo eros daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soda ogi

**Soda ogia** (; ) Irlandako usadiozko ogi integral mota bat da, baina ogietan ohiko osagaia den legamia bikarbonato sodikoaz ordezkatua dago. Oinarrizko osagaiak hauek dira: irina, bikarbonato sodikoa, gatza, gurin gazura eta esne garratza.

Osagai horietaz gain mahaspasa eta fruitu lehorrak ere gehitu ohi zaizkio, Galesko Bara brith ogiaren antzera.

## Kanpo estekak
Barmbrack

**Barmbrack** (irlanderaz *bairín breac*, euskaraz "orbaindun ogia" esan nahi du) Irlandako mahaspasa eta sultanak dituen legamidun usadiozko ogi mota bat da. Borobil itxurako piezetan saldu ohi da, maiz gosarian gurin eta teaz lagundurik jaten da. Ogi honen mamia moldeko ogiarena baina gozoagoa da, baina ez bizkotxo baten adinekoa.

Ogi honen orea egiteko legamia garagardotik hartzen zela esan ohi zen, eta ziurrenik hala izango zen. Irlandan Halloween jaiegunez hartzeko ohitura ere badago, orduan Halloween Brack deitu ohi zaio.

Galesko usadiozko bara brith ogiaren antza du, bai osagaiez nahiz izenaren esanahiez ere.

## Kanpo estekak 
* Barmbrack ogiaren errezeta ikusgai
Lamiarrieta jauregia

**Lamiarrieta jauregia** edo **Etxeberria** eraikuntza barrokoa da, Baztango Lamiarrieta alderdian dagoena, Nafarroa Garaian. Bozate eta Arizkun arteko bidegurutzean dago, Urtsua jauregitik hurbil.

## Eraikina 
Bloke horizontal bakarreko eraikina da, 30 metro luze eta 15 metro zabal. Pareta zarpiatuak ditu, harlanduak baoetan eta kantoietan, eta lau isurkiko teilatua. Fatxadan arkupe bat dago, zirkuluerdiko zazpi arkuren bidez irekia, eta goiko bi solairuetan beste horrenbeste bao (leihoak eta irtengune gabeko balkoiak, erritmikoki banatuak); sabaian hiru txapitula daude. Armarriak Done Jakueren gurutzea dauka, Juan Tomas Goienetxe ordena horretako kidea izan baitzen.

## Historia 
Juan Tomas Goienetxek eraikiarazi zuen 1712-1713 bitartean. Ordokiko Goienetxean 1681ean jaioa, Juan Tomas Goienetxe oso gazterik kokatu zen Madrilen, Juan Goienetxe Gaston osabaren babesean. Gortean Ogasuneko kontulari nagusia eta Mariana Neoburgekoa erreginaren diruzaina izan zen. Aita hil zitzaiolarik, Ordokiko Goienetxea jaso, eta *“cabo de armeria”* izeneko mailara goratzea lortu zuen; jauregi hori desagerturik dago gaur egun. Etxeberria egiteko Joan Urrutia hargina eta Joan Antonio San Juan lan-maisua hartu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alicia Vikander

**Alicia Amanda Vikander** ( ahoskatua; Göteborg, 1988ko urriaren 3a) suediar telebista eta zinemako aktore eta dantzaria da, Oskar bat irabazi duena.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

#### Pertsonaiak 
## Erreferentziak
Busti (platera)

**Busti** Nafarroako Baztan haraneko usadiozko plater bat da, bere izena euskarazko *busti* aditzetik dator.

## Prestaketa 
Plater hau baztandar gastronomiako apalenetakoa da, aurretik prestatutako erregosi batean bustitako ogi puska batez osatzen da, ogi puska hpri eta txekorra, baratxuria, azenarioa eta tipula su motelean eta mantso-mantso egosten dira..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Aniz)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Nafarroako Baztan udalerriko Aniz herrian dagoen eliza bat da.

## Kokalekua 
Herrigunean dago.

## Historia 
Nahiko eraikuntza berriko eliza da,Jasokundearen Ama Birjinaren ohoretan eraiki zen.

## Eraikina 
Bere harrizko eskailerak nabarmentzen dira, haien bidez disko itxurako hilarri batzuetara iris daiteke. Hareharrizko harrietan landutako hilobi-monumentuak dira, oro har behe-erliebe teknikaz landuak. Bi dira gehien errepikatzen diren gaiak: gurutzeak, arrasto paraleloz eratuak, eta besoetan eguzki-formako kiribildunak, eta Salomonen zigilua. Harri horiek lurrean sartzen zituzten zutik, hildakoen hilobien buru, eta, gehienetan, sortaldera begira. Erran beharra dago gaur egun bakar bat ere ez dagoela bere jatorrizko lekuan. Batzuk herritik kanpokoak dira, beharbada bat-bateko heriotzaren bat edo muga adierazteko. Bertze guziak elizen inguruan egiten ziren ehorzketetan zeuden. Vidal Perez de Villarealek erraten du bizipen sakonak adierazteko modu plastikoa direl

## Kanpo estekak
San Joan Bataiatzailea eliza (Arizkun)

**San Joan Bataiatzailea eliza** tenplu barrokoa da, Nafarroa Garaiko Arizkun herrian dagoena. San Joan Bataiatzaileari sagaratua dago.

## Kokalekua 
Arizkungo herrigunean dago, Aingeruen Andre Maria monasteriotik hurbil.

## Eraikina 
Eraikin barroko soila da, 1568an eraikitzen hasi zena. Zenbait eragozpen zirela-eta, obrak XVIII. mendera arte ez ziren amaitu. XVII. mendean, sakristia, aldare nagusiaren aldea eta bertako kaperak, eta gurutzadura eraiki ziren, eta habeartea, gangak, ezkila-dorrea eta korua, 1722-1724 bitartean.

Latindar gurutzearen oinplanoa du eta lau tarteko habearte bakarra, luneta-gangez estalirik dagoena, gurutzaduraren besoak bezala. Gurutzadura, berriz, ertz ganga batek estaltzen du. Aldare nagusiaren aldea zuzena da. Korua elizaren oinaldean dago, arku apaldu batean gainean. Koruaren azpialdea luneta-gangez estalirik dago. Sakristia ere barrokoa da, eta elizaren burualdeari atxikirik dago epistolaren aldetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sinalefa

**Sinalefa** poesian, bertsoetan-eta, hitz baten amaierako bokala eta hurrengo silabaren hasierako bokalak (euskalki gehienetan h bat tartean baldin badago ere bai) silaba bakar bat moduan hartzeari esaten zaio.

Ahoskatzean, kantatzean, silabak neurtzean, bi silabatan idazten direnak batera ahoskatzen direnez, silaba bakartzat hartzen da neurri kontuetan.

:**Adibidea**:

:::Balearen bertsoak- Herri bertsoa.

Mila bederatz**i_e**hun da leheneng**o_u**rtian

Maiatzaren hamalaugarren egunian

Oriok**o_he**rriko barraren aurrian.

Bali**a__a**gertu zan beatzik aldian.

Bi hitzen arteko marrek  sinalefa adierazten dute.

## Kanpo estekak
Pirinioko Behi-Azienda Lehiaketa-Enkante Nazionala

[thumb|Bi [Piriniotar behi.]]
**Pirinioko Behi-Azienda Lehiaketa-Enkante Nazionala** urtero Nafarroako Baztan haraneko
Elizondo herrian ospatu ohi den Piriniotar behiari buruzko lehiaketa eta enkantea da. 1988. urteaz geroztik ospatzen da. Estatu mailako garrantzia du Lehiaketa-Enkantea.

## Antolaketa 
Lehiaketa Elizondoko Udalak eta CONASPI (Confederación Nacional de Asociaciones de Ganado Vacuno Pirenaico) elkarteak antolatzen dute. Halaber, beste bi erakunde laguntzen dute: Nafarroako Gobernuaren *Reyno Gourmet* markarena eta Nafarroako Txekorraren Adierazpen Geografiko Babestua.

## Garapena 
Abeltzaintzaren lehiaketa hau, urteen poderioz, benetako gertakizun gastronomikoaz bihurtu da. Gara berean Piriniotar Jardunaldi Gastronomikoak ospatzen dira, *Nafarroako Txekorra*ren ibilbide gastronomikoa eta Txekor pintxoen, bustien eta salden lehiaketa ere egiten da.
thumb|Piriniotar behiaren burua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa Youtuben.
Antitesi

**Antitesia** bi sintagma, esaldi edo bertso kontrajartzen dituen figura erretoriko estilistikoa da. Antitesiak kontrajartzen dituen sintagmak aurkako ideiak aurkezten ditu.
thumb|Taijitu. Ekialdeko kulturen ahozko literaturaren antitesien irudikapen bat.
Zenbait antitesi mota bereizten dira:
* Antitesi filosofikoa, tesi baten ukapena adierazten duena;
* Antitesi diskurtsiboa, bi esaldi edo bi kontzeptu kontrajarriak agertuko dira elkarren ondoan, diskurtsoa edo testua adierazkorrago gera dadin, ideia nagusia azpimarratua gera dadin.

### Adibideak 
::* “Jai goibela”
::* "Alaitasun triste bat"

## Ikus, gainera 
* Oximoron.
* Tesi.

## Kanpo estekak 
* "Antitesi" Euskaltzaindia. *Literatura terminoen hiztegia*.

## Erreferentziak
Hodei Egiluz

**Hodei Egiluz Diaz** (Galdakao, Bizkaia, 1989ko abenduaren 28a - ziurrenik, Anberes, Belgika, 2013ko urriaren 19a) Anberesen zegoelarik 2013ko urriaren 19an desagerturiko eta 2016ko otsailaren 11an hilda aurkitutako galdakoztar gaztea izan zen. Hodei Egiluzek Ambereseko informatika-enpresa batean egiten zuen lan 2013ko apirilaz geroztik. Desagertu zen gauean, lagunekin afaldu eta haiek agurtu ondoren, Amberesko kaleetan barrena abiatu zen; ez zen etxeratu, eta haren azken arrastoa desagertu aurretik kalean jarritako kamara batek grabatutako haren irudiak izan ziren. Desagertu ondoren, Hodei Egiluz bilatzeko ikerketa polizial eta judizial zabala abiatu zen, haren guraso eta lagunen laguntzarekin batera. Hainbat elkartasun-ekitaldi ere antolatu ziren desagerturik egon zen bi urte pasatxoetan, bereziki bere jaioterritik antolaturik. 2016ko otsailaren 11n, gorpu bat aurkitu zuten Amberesko kanal batean, hurrengo egunetan Hodei Egiluzena zela egiaztatuko zena.

## Kanpo estekak 
* Hodei Egiluzen bilaketak iraundako 28 hilen kronologia
* Zure Bila Urte Bete: Gurasoen eskariz Josi Sierrak egindako bideoa, familia eta lagunak, Galdakaoko hiritar askoren laguntzarekin bere semearen bila urte bete egin ondoren.
Galdera erretoriko

Erretorikan, **galdera erretoriko**a edo **erotema**, figura literarioen barruan, dialogoen figurenetako bat da. Erantzunik espero gabe formulatzen den galdera da, ikuspuntua indartzeko helburuarekin, hizketakidea ados dagoela ulertuz. Edo erantzuna jakintzat emanez.

Entzule edo irakurle guztiak mezuaren igorlearekin bat datozela irudikatzea izaten da helburua.

Figura erretorikoak sailkatzerakoan bi mota hauek aipatu ohi dira: *quaestio* bakarrik bai ala ez erantzunak onartzen dituen galdera erretorikoak, eta *quaesitum*, erantzun korapilatsuago bat eskatzen bada.

Adibidez, "Quousque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?"

## Kanpo estekak
Iturraldea etxea (Arizkun)

**Iturraldea etxea** Nafarroako Baztan udalerriko Arizkun udalerrian dagoen etxe bat da.

## Kokalekua 
Bozate eta Arizkun arteko bidegurutzean dago, Urtsua jauregitik hurbil.

## Historia 
Eraikinaren ezaugarri nabarmenena bere hiru gorputz eta itxura ez ohiko teilatu ondo edo izkina dotorea da.

## Kanpo estekak
Paralelismo

**Paralelismoa** figura erretoriko bat da, egitura errepikatzailea duena. Paraleloki hitzak, sintagmak edota esaldiak errepikatzen ditu, musikaltasun efektua izateko.

Adibidea:

## Kanpo estekak
Calembour

**Calembour**a hitz-joko bat da, homonimian, paronimian edo polisemian oinarritzen den hitz-jokoa. **Hitz homonimo**ak berdin idatzi edo ahoskatzen diren hitzak dira baina jatorri berbera ez duten hitzak dira. Adibidez: Hori (erakuslea) / Hori (kolorea). **Paronimia** antzeko itxura duten baina esanahi desberdin duten hitzekin gertatzen da. **Polisemia** fenomenoekin jokatuz ere, hitz batzuek daukaten esanahi anizkunekin, osa daitezke calembourak.

Hitz baten esanahia aldatzeaz gain, esaldi baten **silabak beste modu batez elkartuz** osa daitezke calembourak.

## Hitzaren jatorria 
Batzuek uste dute Georges de Bièvre izan zela hitzaren sortzailea. Luis XVI.aren kortean zen Kalemburg-eko konte eta Wesfaliako enbaxadoreak, frantses hizkuntzaz gutxi zekienez, akats handiak egiten zituen hitz egiterakoan eta hortik atera zuen de Bièvrek "Calembour" hitza.

Beste batzuk, *kalembusu* arabiar hitzetik datorrela esaten dute, "hitz ezegokia" esan nahi duena, edo *calamo burlare* italieratik, "lumarekin iseka" ari esan nahi duena. Baina beste ikerketa batzuen arabera, calembour hitza Frantziatik dator (calembourg hitzetik omen dator eta, azken hori, Kahlenberg-etik, herri erretore xelebre bat, bere garaian ospetsua zena hitz-jokoen erabileragatik).

## Adibideak 
Mikel Zarate - *Haurgintza minetan*. "Zuok pekatariok, izenez katolikoak baina izanez katilukoak..."
Izena/izana; katoliko/katiluko, paronimian oinarrituriko hitz jokoa.

## Kanpo estekak
Etopeia

**Etopeia** pertsona baten moraltasun eta nortasun-bereizgarriak deskribatzen dituen figura erretorikoa da.

Hainbat modu daude pertsona bat deskribatzeko, bere itxura fisikoari erreparatuz, prosopografia, edo bere nortasunari erreparatuz: etopeia.

Etopeia hitza “Ethos” hitzetik dator. Grezierazko hitz bat da eta ohitura esan nahi du. Etikaren eta *porco* hitzaren oinarria da. *Porco* hitz greziarrak zerbait deskribatzea esan nahi du; aitzinean jarduera etikoak deskribatzeko erabiltzen zen.

**Adibidea**:

:::("Joanes artzaia"; eleberriko protagonistaren deskripzioa)
::"Etzan Joanes jakituri andikoa, baña bai asko ikusia, ta asko ikusi duan gizonak beti daki zerbait, eta sarri jakintsu usteko askok baño geiago.
::Bazekian non ta noiz jaiotzen ziran gibelurdiñik gozoenak eta zeiñ tokitan zeuden kamamilla, belatšeta, karraskilla ta beste orrelako belar mota gizonarentzat osasungarriak.
::Bazekian non idoroko zituan artaldearentzat bear ziran janaririk on ta egokienak.
::Bazekian nola sendatu bear ziran beor, bei ta ardien zauri ta gaišotasun ezagutuenak.
::Bazekizkian baso guztietako laster bideak eta bost ordu bide inguruko arkaitz zulo ta aterpe denak.
::[...]
::Kristoren legea zan Joanesen argia ta argi orretan ikusten zituan kupidaz, gizonen argaltasun ta ibilbide okerrak".

::::::::::::::::::::::::::::::::::Txomin Agirre. Garoa (eleberria).

## Kanpo estekak
Ikatzatea

**Ikatzatea** XVII. mendeko baserria da, Arizkungo Ordoki auzoan dagoena, Nafarroa Garaiko Baztan udalerrian. 1990ean **Señorío de Ursua hotela** bilakatu zen, eraberritua izan ostean.

## Kokalekua 
Ordoki auzoan dago.

## Historia 
Ikatzatea etxea XVII. mendean eraiki zuten.

## Eraikina 
Eraikina zaharberritua izan zen hotel bihurtu ahal izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Señorío de Ursua hotelaren webgunea
Panton aulkia

**Panton aulkia** () S itxurako plastikozko aulkia da, 1960ko hamarkadan Verner Panton disenatzaileak sortua. Estiloaren aldetik modernismoan oinarritzen da.

## Historia 
1960an, Verner Panton arkitekto eta diseinatzaile daniarrak aulki berritzailea diseinatu zuen. Hamar prototipotik gora egin zituen aulkia merkaturatu baino lehen. Lehen bertsioa poliesterrezkoa zen eta bigarrena, iraunkorragoa eta egun oraindik ekoizten dena, poliuretanozkoa.

Pieza bakarrean egindako lehenengo aulkia izan zen, baina benetako iraultza material berriak ekarri zuen. Izan ere, sormenaren bideak zabaltzeaz gain, plastikoa erabiltzea kostuak merkatzeko baliabide nagusietakoa bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Van Eyck (argipena)

**Van Eyck** abizena hurrengo pertsonek dute:

* van Eyck anaiak, flandriako margolariak:
** Hubert van Eyck (1366–1426);
** Jan van Eyck (1390-1441);
* Aldo van Eyck (1918-1999), holandar arkitektoa;

## Kanpo estekak
Ciudad Realeko dukerria

**Ciudad Realeko dukerria** () 1613ko abenduaren 1ean Felipe III.a Espainiako erregeak sortutako noblezia-titulua da, Alonso Idiakezen mesedetan, Aramaioko I. kondea eta Nafarroako erregeordea. Tituluarekin batera Napoliko erresuman Cittarealeko estatua eman zion, gaurko Italiako Rietiko probintzian. Lurralde honen gaineko agintea gorde zuten dukeek Napolin feudalismoa abolitu arte, 1806tik aurrera.

## Kanpo estekak
Alonso Idiakez Butroe eta Muxika

**Alonso Idiakez Butroe eta Muxika** (Donostia, 1565eko otsailaren 14a - Milan, 1618ko urriaren 7a), Ciudad Realeko I. dukea, espainiar handiki, militar eta estatu-gizona izan zen, Nafarroako erregeorde (1610-1618), Done Jakueren ordenaren barruan Leongo komendadore nagusi eta Lonbardiako armadaren kanpo-maisu orokorra. Joan Idiakezen seme bakarra zen.

## Biografia 
Espainiako Monarkiari lotutako Idiakez leinuan jaio zen. Bere aita Joan Idiakez izan zen, Filipe III.a Espainiakoaren Ordenen Kontseiluko presidentea eta bere aitona Alfontso Idiakez (*Alonso* ere deitua), Karlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren idazkaria izan zena. Bere ama Mentzia Manrique Butroekoa eta Muxikakoa Alonso jaio zenean hil zen, baina Butroe eta Muxikako etxeen eskumenak eman zizkion, eta Aramaioko jaurerria, 1603an jaso zuena.

Gortean egindako lanagatik Biandrinako konderria jaso zuen 1599an, Milango Dukerrian zegoen estatu bat barne zuena, eta Aramaio konderri ere izendatu zuten. Ciudad Realgo dukerria jaso zuen bere zerbitzu militarren ordainetan, Napoliko Erresuman. 

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Mark Ruffalo

**Mark Alan Ruffalo** ( ahoskatua; Kenosha, 1967ko azaroaren 22a) estatubatuar zinema eta telebista aktorea da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Rooney Mara

**Patricia Rooney Mara** ( ahoskatua; Bedford, 1985eko apirilaren 17a) estatubatuar zinema eta telebista aktorea da. Familia ospetsu batean jaioa, New York Giants taldea sortu zuen Tim Mara eta Pittsburgh Steelers sortu zuen Art Rooney, Sr. birraitonak zituen.

## Filomografia 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Rachel McAdams

**Rachel Anne McAdams** (London, Ontario, 1978ko azaroaren 17a) kanadar zinema eta telebista aktorea da. 2005etik aurrera Hollywoodeko "it girl" berri bilakatu zen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Telefilm

**Telefilm** telebistaz emateko berariaz egindako filma da. Formatua Estatu Batuetan 1960ko hamarkadaren hasieran jaio zen entzule-kopurua handitzeko. Normalean, bere baliokideak diren film luzeek baino aurrekontu txikiagoa dute. Askotan telesailen atal bereziak edota zinema filmen sekuelak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zozaiako jauregia

**Zozaiako jauregia** Nafarroako Oronoz-Mugairi udalerriko Zozaia auzoan dagoen dorretxe bat da. Baztan haraneko dorretxe zaharrenetakoa da.

## Kokalekua 
Zozaia auzoko herrigunean dago.

## Historia 
XVI. mendean eraiki zen.

## Eraikina 
Oinplano laukizuzena du. Harlanduz egina, teilatuan izkina banako lau dorretxo dauzka. Nahiz eta hainbat defentsa elementu izan, gaur egun jauregi gisa sailkatu ohi da. Zozaiako Jaunaren armarria ikusgai du.

## Kanpo estekak 
* Zozaiako dorretxearen irudiak
Irudikapen-askatasuna

[alt=A large metallic sculpture of a red rose on a small grassy mound, with bare trees and other similar sculptures in the background|thumb|Sergej Alexander Dott-en eskultura, *Himmelsblumen*, 2003. Gleisdreieck, [Berlin, Alemaniako copyright legearen irudikapen-askatasunaren inguruko xedapenen arabera argitaratua.  ]]

**Irudikapen-askatasuna** (, **FOP**) jurisdikzio desberdineko copyright legeek dituzten xedapenak dira, eta baimena ematen dute espazio publikoan dauden eraikinen, zenbait eskulturen eta beste artelanen argazkiak eta bideoak egiteko eta beste irudi mota batzuk sortzeko (margolanak, esaterako), artelanean egon daitezkeen copyright eskubiderik urratu gabe.

## Legeak munduan zehar  
none|thumb|600x600px|Irudikapen-askatasunaren egoera munduan helburu komertziala duten irudien inguruan.

Herrialde askok antzeko arauak dituzte toki publikoetan hartzen diren argazkietan copyright legeen irismena mugatzeari buruz. Beste batzuek, aldiz, printzipio horren bestelako interpretazioa egiten dute, eta ez dute aukerarik ematen toki publikoetan dauden artelanen eta eraikinen argazkirik ateratzeko. 

### Europar Batasuna 
thumb|Irudikapen-askatasunaren egoera Europako herrialdeetan:

Europar Batasunean, 2001/29/EC zuzentarauak aukera ematen die estatu kideei beren copyrightaren inguruko legeetan irudikapen-askatasun klausulak sartzeko, baina ez da nahitaezkoa zuzentarau hori betetzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dendrocopos

***Dendrocopos*** hegazti piziformeen genero bat da, okilen familiakoa. Eurasiatik hedatuta dago.

## Espezieak 
* *Dendrocopos temminckii*
* *Dendrocopos maculatus*
* *Dendrocopos moluccensis*
* *Dendrocopos nanus*
* *Dendrocopos canicapillus*
* *Dendrocopos kizuki*
* *Dendrocopos auriceps*
* *Dendrocopos macei*
* *Dendrocopos atratus*
* *Dendrocopos mahrattensis*
* *Dendrocopos dorae*
* *Dendrocopos hyperythrus*
* *Dendrocopos darjellensis*
* *Dendrocopos cathpharius*
* Okil ertain (*Dendrocopos medius*)
* Okil gibelnabar (*Dendrocopos leucotos*)
* Okil handi (*Dendrocopos major*)
* *Dendrocopos syriacus*
* *Dendrocopos leucopterus*
* *Dendrocopos assimilis*
* *Dendrocopos himalayensis*
* Okil txiki (*Dendrocopos minor*)

## Kanpo estekak
Hiperbaton

**Hiperbaton**a figura erretoriko bat da, esaldi batean hitzen ordena logikoa aldatuz lortzen dena. Prozedura zehatz edo generikoari **hiperbasis** deritzo. Erdi Aroko prosan, batez ere amaiera aldera, latinezko prosan, erruz erabili zen. Literatura barrokoan oso ohiko baliabidea izan zen.

## Etimologia 
Greziera klasikotik hainbat hizkuntzatara zuzenean eraman den kultur hitza da. Jatorrizko ὑπέρβατον (hyperbaton) "hurrenkera aldaketa", "leku-aldaketa" izen-elkarteez euskaratu daiteke. Latinezko ordaina ere erabili izan da erretorika eta literatura eskuliburuetan: *inversio*.
## Formak 
Lau hiperbaton mota bereizten dira:

# **Tesia**, bi elementu konposatuen artean hitz bat txertatzean datza.
# **Parentesia**, esaldi batean interjekzio edo esaldi bat beste intonazio batekin txertatzean datza.
# **Anastrofea**. Elkarren ondoan egon behar zuten esaldiko bi elementuen leku-aldaketa.
# **Histerologia**, hitzen ordena aldatzean datza; lehenengo esaten da geroago joan behar zena.

## Adibideak 
Oro har, batere ohikoak ez diren joskera aldaketak hiperbatontzat har daitezke. 

Lirikan oso ohikoa izan da beti baliabide estilistiko hau. Barroko garaian maiz erabili izan zen figura erretoriko hau. Oihenartek, esate baterako, baditu horrelakoak neurtitzetan nahiz atsotitzetan:

Prosan ere adibideak nahiko erraz topa daitezke. Jean Etxeparek, esaterako, berdintasunezko konparazioetan, *bezain* eta *bezainbat*en ondoren adjektiboa jarri beharrean, gramatikan ohikoa den legez, lekuz aldatzen du, aurrerago edo atzerago jarriz:

Adibide honetan ironia ere badago, hiperbatonaz gain:

Koblakari eta bertsolarien ohiko errekurtsoa da. Esate baterako, Jose Maria Iparragirreren Zibilak esan naute abestian aditz laguntzailea lekuz aldatuta, ezkerretara aurreratuta:

Euskaraz ez da batere ohikoa aditza ezkerretara aurreratzea, hiperbatontzat, histerologiatzat, jotzen dira honelakoak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindia, *Literatura Terminoen Hiztegia*: "Hiperbaton".
Parabola (literatura)

**Parabola**, (grezieratik, *parabole*, konparazioa), narratibaren azpigeneroa da. Parabolak ipuin laburrak izaten dira, helburu didaktikoa duten ipuin laburrak. Protagonistak pertsonak izan ohi dira, ez animaliak, alegietan bezala.

Kontaera figuratu batean oinarritzen dira. Esplizitua ez den parekotasunez edo antzekotasunez ikaskizun batera bideratzen dute entzulea edo irakurlea. Esentziaz, kontaera sinboliko batean edo ikuspen sinesgarri batean oinarrituta dagoen konparaketa da.

Bibliako, Ebanjelioetako pasarte batzuk, parabolak dira.

## Adibideak 
Bibliako, Ebanjelioko pasarte batzuk parabola ezagun bilakatu dira:
* "Seme hondatzailearen parabola".
* "Samariar onberaren parabola".
* "Gizon aberatsa eta Lazaro txiroaren parabola".
* "Garia eta irakaren parabola".
* "Hamar birjinen parabola".
* "Talentuen parabola".
* "Ardi galduaren parabola".
* "Kristal hautsiaren parabola".
* "Fariseu eta publikanoaren parabola"
* "Ereilearen parabola".

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alegia.
* Anekdota
* Exemplum.
* Jesus Nazaretekoaren parabolak.

## Kanpo estekak
Sekuela

Arte munduan, **sekuela** aurreko obra baten segida da, zineman nahiz literaturan, ondorengo gertaerak kontatzen dituena. Lehenagoko gertaerak kontatzen dituena, berriz, prekuela da. Horrela, ospetsu bilakatu diren pertsonaiek argumentu berriak izan eta sail bat osatzen dute. Batzuetan, izenburu ezberdina dute –*The Dark Knight*, kasu, *Batman Begins* filmaren sekuela da– eta besteetan, izenburu bera mantentzen dute, kardinal bat gehituz, adibidez *Rocky II* edo *Spider-Man 3*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chuck (argipena)

**Chuck** izenak hainbat esanahi ditu:
* Chuck Norris, estatubatuar aktorea;
* Chuck Berry, estatubatuar musikaria;
* *Chuck Aranberri dentista baten etxean* liburua.
Hosto gorri, hosto berde

***Hosto gorri, hosto berde*** Juan Kruz Igerabidek idatzitako eta Elena Odriozolak ilustratutako olerki liburu elebiduna da. Jon Kortazarrek sarrera erakargarria egiten du liburuari hasiera emanez. 

## Egitura 
Haiku sorta honetan bi hosto ardatz bezala harturik egoera ezberdinak irudikatu nahi izan ditu idazleak. Lehenengoan, zuhaitzetik erortzear dagoen hostoaren bidez, bizitza independientea, dekadentzia eta bizitza berri baten hasiera erakutsi nahi izan du. Bigarrenean, hau da, hosto berdea irudikatuz, oraindik zuhaitzean bizirik dirauen hostoari egiten dio erreferentzia.

## Estiloa 
Haiku bilduma honetan idazleak estrofa tradizionalen metrika errespetatzen du, elementu xumeak, ironia eta umorea erabiliz. Idazleak sarritan jo du tradizio eta erlijioetara, inspirazio eta interpretazio-iturritzat hartuz. Sinbolismo garaian berrikuntza izan zen japoniar bertso molde txikia, itzuli egin da, hondar legez, haurren mundura. Eta Igerabidek jakin du kontzeptu berria nola eman gazteentzako idazkietan: olerkietan haikuaren moldearekin jolastuz, irudiekin eta ahapaldi laburtxoari darion ikus-indarrarekin. Sinple-itxura duen irudiaren sakoneko konplexutasuna alde batera utzirik, soiltasuna azpimarratzen du, sakonera joaz, testuaren muinari behar besteko garrantzia emanenez, giza balioak eta elkartasuna azpimarratuz. Era berean, idazlearen liburu gehienetan bezalaxe ohikoak dira olerki marka hauek: sorpresa, lirikan elegantzia, naturarekiko aipamenak eta pertsonifikazioa bezalako elementuak. Berez, haur eta gazteei zuzendutako obra hau olerki irakurle adituen mailara iristen dela ikus daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Editorial Palas Atenea