open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orbaizetako gudua

**Orbaizetako gudua** Konbentzio Gerrako gudaldia izan zen, 1794ko urriaren 15 eta 17ren artean gertatua, Bon Adrien Jeannot de Moncey buru zuen Mendebaldeko Pirinioetako Armada frantziarraren eta Osunako dukea buru zuen espainiar armadaren artean. Gudua, eta baita gerra bera ere, Frantziako Iraultzako Gerren zati bat besterik ez zen izan eta, garaipenaren ondoren, frantziarrek Nafarroako iparraldea hartu zuten.

## Aurrekariak 
1793an gatazka aipagarririk izan ez zen arren, hurrengo urtean mendebaldeko Pirinioak guduzelai bilakatu ziren. Jacques Léonard Muller jenerala Mendebaldeko Pirinioetako Armadaren buru bilakatu zenetik aitzina, borrokak izan ziren Hendaian, otsailaren 5ean, eta Beran, ekainaren 23an.

## Gudua 
[thumb|320px|ezkerrera|[Konbentzio Gerra Euskal Herrian]]
1794ko urriaren 15ean, Monceyk aurrera egiteko agindua eman zien bere 46.000 soldaduei, hau da, Delaborde, Frégeville, Jean Mauco, Thomas-Alexandre Dumas eta Jean-Antoine Marbot buru zuten dibisioei. Operazioan, Antoine Digonet, Pierre Rouché, Louis Hyacinthe Le Feron, Pierre Bories de Castelpers, eta Jean Daniel Pinet brigada-jeneralak izan ziren brigadetako buruzagiak. Aurrez aurre, Osunako dukearen 13.000 espainiarrak zituzten. Manuel Cagigal, Antonio Filangieri, Frias eta de la Canada Ibañez markesa ziren espainiar komandanteak.

Ibañetatik eta Baztan haranetik hegoalderantz eraso zuten frantziarrek, Iruñea jomuga zutela. Mendebaldean Leitzatik Lekunberrirantz jo zuten. Erdialdean, Doneztebetik, Donamarian barrena, eta Elizondotik, Belaten barrena, Soraurenerantz abiatu ziren. Ekialdean, Orreagatik abiaturik, Urrobi eta Irati ibarretarantz jo zuten. Ahal bezainbeste etsai inguratzea zen Monceyren nahia.

Urriaren 15ean, Delaborderen dibisioak Filangieriren gizonei egin zien eraso Mezkiritzen. Frantziarrek 11 oinezko batailoi eta bi granadari-batailoi zituzten, 640 dragoi eta husar baino gehiago. 4.000 espainiar soldaduetatik, 200 hil eta 724 preso hartuak izan ziren. Ez dago frantziar hildako kopuruaren berri.

Urriaren 16an frantziarrek Lekunberri hartu zuten, eta Hiriberri biharamunean. Ekialdean, urriaren 15ean Orbaizetako arma olaz jabetu ziren. Espainiako Itsas Armadak Iratiko oihanean zuen masta-lantegia eta Eugiko arma ola ere frantziarren esku geratu ziren. Baina misioko ordezkariek ez zuten baimenik eman tropek aurrera egiteko, eta erasoa Iruñera iritsi gabe gelditu zen. Espainiar soldadu gehienek ihes egitea lortu zuten. Agintari batek Delaborderi egotzi zion horren errua. Guztira, espainiarrek 4.000 lagun eta 50 kanoi galdu zituzten. Frantziar galerak ez dira ezagutzen.

## Ondorioak 
Garaipenak Iruñeko zitadelara gerturatu zituen frantziarrak. Hala ere, espainiar armadarentzat masta-lantegia eta bi arma olak galtzea izan zen txarrena. Ekialdean Mendi Beltzako guduan garaipena lortu ondoren, gerra frantziarren aldera lerratu zen. Eritasun agerraldi hilgarri batek geldiarazi zituen frantziar operazioak 1794–1795eko neguan. 1795eko ekainean, Monceyk mendebalderantz jo eta Gasteiz eta Bilbo hartu zituen. 1795eko uztailaren 22ko Basileako Bakeak eman zion amaiera gerrari..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baztan haraneko gudua

[alt=|thumb|Baztan haraneko guduaren aipamena [Parisko Garaipen Arkua|Pariseko Garaipen Arkuan.]]
**Baztan haraneko gudua** Konbentzio Gerrako gudaldia izan zen, 1794ko uztailaren 23aren eta abuztuaren 1aren artean gertatua, Bon Adrien Jeannot de Moncey buru zuen Mendebaldeko Pirinioetako Armada frantziarraren eta Ventura Caro buru zuen espainiar armadaren artean. Gudua, eta baita gerra bera ere, Frantziako Iraultzako Gerren zati bat besterik ez zen izan eta, garaipenaren ondoren, frantziarrek Gipuzkoa konkistatu zuten.

## Aurrekariak 
### Sans-culotteen kanpamenduko gudua 
1793ko urriaren 5ean, Mendebaldeko Pirinioetako Armadaren buruzagi nagusi izendatu zuten Jacques Léonard Muller jenerala. 1793. urtea gatazka aipagarririk gabe igaro bazen ere, hurrengo urtean mendebaldeko Pirinioak guduzelai bilakatu ziren. Otsailaren 5ean, José de Urrutia y de las Casasek eraso egin zion Mendebaldeko Pirinioetako Armadari Hendaiatik gertu, baina Louis Dubouquet buru zuen frantziar dibisioak eutsi zion 13.000 espainiar oinezkoen erasoari. 335 espainiar eta 235 frantziar hil ziren batailan.

Ekainaren 23an, Ventura Caro jeneral gorena saiatu zen Urruñako Kalbariomendi hartzen, baina haren 8.000 oinezko eta 500 zaldunak azpiratuak izan ziren. 500 espainiar gudari hil edo zauritu ziren, eta 34 preso hartuak izan ziren; frantziarrak, berriz, 30 hil eta 200 zauritu ziren.

## Gudua 
### Argintzu mendia 
Ekainean lortutako garaipenen ondorioz, frantziarrak Baztan haranean sartu ziren. Mullerrek haranean espainiarrek zituzten posizioak erasotzeko agindua eman zion Monceyri. Uztailaren 10ean, Antoine Digonet zuzenduriko 4.000 frantziarrek Zamorako oinezko batailoia eta *Légion Royal* eraso zuten Elizondotik 10 kilometrotara hegoalderantz dagoen Argintzu mendian. Defendatzaileek 314 erori izan zituzten, tartean Saint-Simon markesa. Gudua izan eta gero, errepublikazaleek 49 erregezale sarraskitu zituzten.

## Ondorioak 
Monceyren erasoari esker Bidasoan zegoen frontea erori zen. Abuztuaren 2an frantziarrek Pasaia eta hurrengo egunean Donostia konkistatu zituzten eta haiekin batera 1.700 preso eta 90 kanoi. Erasotzaileek apenaz ez zuten eroririk izan. Tolosa ere laster okupatu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak
Sint Maarten

**Sint Maarten** (nederlanderaz; ingelesez *St. Maarten*) Karibe itsasoan dagoen San Martin uhartearen hegoaldeko aldea da, Herbehereetako Erresumaren parte. Uhartearen iparraldeko zatia Frantziari dagokio. Herbehereetako Erresumako herrialde konstituiente bat da. Hiriburua Philipsburg da.

2010eko urriaren 10ean Herbehereetako Antillak desegin zenean Sint Maarten herrialde konstituientea bilakatu zen. Data honen aurretik Uharte Lurraldea zen.

## Kanpo estekak 
* Sint Maartengo Gobernadorea&nbsp;— Webgune ofiziala
Machete

***Machete*** 2010ean Robert Rodriguezek idatzi, ekoitzi eta zuzendutako filma da. 2007an Quentin Tarantinok eta berak *Grindhouse* filmerako egindako balizko *trailer* baten zabalpena da; hor, Danny Trejok *Spy Kids* filmean antzeztutako pertsonaia beraren papera du, Macheterena, alegia.

## Argumentua 
*Machete* (Danny Trejo) mexikar polizia ohia etorkin ilegal bihurtu da Texasen. Michael Booth (Jeff Fahey) enpresariak McLaughlin senataria (Robert De Niro) hiltzeko kontratatu du *Machete*, baina amarru hutsa da. Sartana Rivera agentea (Jessica Alba), Shé (Michelle Rodriguez) eta Padre-ren (Cheech Marin) laguntzari esker, *Machete*k bere mendekua hartu du.

## Cast 
* Danny Trejo: Machete Cortez.
* Robert De Niro: John McLaughlin senataria.
* Jessica Alba: Sartana Rivera agentea.
* Michelle Rodriguez: Luz/Shé.
* Lindsay Lohan: April Booth/Ahizpa
* Jeff Fahey: Michael Booth
* Cheech Marin: Padre
* Steven Seagal: Rogelio Torrez
* Don Johnson: Von Jackson
* Tom Savini: Osiris Amanpour
* Electra Avellan: Mona erizaina
* Elise Avellan: Lisa erizaina
* Cheryl Chin: Torrezen emaztea
* Daryl Sabara: Julio
* Shea Whigham: Sniper
* Alicia Rachel Marek: June Booth
* Ara Celi: Kazetaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* imdb.com webgunean
Izar bitar

[thumb|250px|[Sirius izar bitarraren irudia, Hubble espazio teleskopioak hartua. Sirius A izarraren behealde eta ezkerraldean, haren kidea den Sirius B txikia ageri da.]]
**Izar bitar** bat amankomuneko masa zentru baten inguruan elkarrekiko orbitatzen duten bi izarrez ostatutako izar sistema bat da. Berriki eginiko ikerketek izarren kopuru handi bat gutxienez bi izarrez osatutako sistemen zati direla iradokitzen dute. Sistema anizkoitzek ere, hirukoak, laukoak edo baita bost izar edo gehiagokoak ere izan daitezkeenak, izar bitar izena jasotzen dute, Alfa Centauri A eta B eta Proxima Centauriren kasuan bezala.

Unibertsoan dauden izar bitar ugariei esker astronomoek izar hauek bi izar edo gehiago modu erratuan lotzen dituzten sistema optikoetatik ezberdintzeko moduak garatu ahal izan dituzte. Nahasketa hau, elkarrengandik oso urrun eta elkarren arteko grabitate erakarpenik ez duten bi izar gure ikuspegitik elkarrengandik oso gertu ikusten direnean gertatzen da. Gertatu izan da, baita ere, argitasun aldakorreko izarrak izar bitar itzaltzaile bezala ikusi izana, benetan hala izan ez arren.

Elkarrengandik modu independentean eboluzionatzeko bezain urrun orbitatzen ari diren izar bikoteak badauden arren, askotan izar bitarrak hain distantzia laburrera daude ezen euren banakako eboluzioa bere kideak jasaten dituen aldaketengatik eraldatua dela. Sistema hauek, orduan, batasun bat bezala eboluzionatzen dute, beste era batera ezinezkoak izango liratekeen objektuak sortuz.

## Terminologia 
[ezkerrera|thumb|200px|[William Herschel, astronomo britainiar-alemaniarra.]]
*Izar bitar* izena William Herschelek garatu zuen 1802an *Benetako izar bikoitz bat -Erakarpenaren legeei esker elkarrekin sistema batean eratzen diren bi izarren elkarketa*. Elkarrekin dauden bi izarrek izar bikoitzak dirudite. Oso litekeena da izar bikoitzak sistema bitar bezala ikustea: bi izarrak, baina, elkarrengandik oso urrun egon daitezke, baina lurretik baino ez dira ikusten norabide berean. Mota honetako izar bitar faltsuak *bitar optiko* edo *pare optiko* deituak dira. Teleskopioaren asmakuntzarekin pare mota hauetako asko aurkitu ziren. Herschelek 1780an izar bitarrak ziruditen 700 izar pareren orientazioa eta separazioa neurtu zituen eta horietatik 50ek inguru bi hamarkadatan zehar behatuz ibili ondoren orientazioa aldatu zutela ikusi zuen.

Benetako izar bitar bat beste bi izar edo gehiagorekin batera orbita batekin biratzen duena da. Teleskopioen bidez bi izarrak bitarrak direla ikus daitekeenean, sistema mota hauek *bitar bisual* deitzen dira. Beste kasu batzuetan izar bitar bat detektatzeko erabiltzen den metodoa igorritako argiaren Doppler efektua da eta izarra bitarra dela izarraren espektroskopia baten azterketa batekin adierazten da. Bitar mota hauek bitar espektroskopiko deitzen dira.

## Kanpo estekak
Banku zentral

Ekonomian, herrialde bateko **banku zentrala** da moneta sistema kontrolatu eta finantza sistema erregulatzen duen erakunde zentralizatua. Zehatzago, ondorengo eginkizunak ditu besteak beste: herrialdearen dibisa eta urre-erreserbak gorde, dirua jaulki, beste bankuen funtzionamenduari buruzko arauak ezarri eta bankuei dirua mailegatzea.

Interes tasak bankuei egindako maileguen bitartez kontrolatzen dituzte, bankuek aldi berean bezero partikularrei emango dizkieten maileguen interesa ere finkatuko duena. Moneta eskaintza diru jaulkipen eta bankuek gordailu guztietatik eduki behar duten diruaren zenbatekoa edo kutxa-koefizientearen bitartez kontrolatzen dute, besteak beste. Estatuarekiko askotariko harremanak izan dituzte historian.

## Banku zentraletako jarduerak eta erantzukizunak 
[alt=|thumb|Brasileko banku zentralaren egoitza. [Brasilia, Brasil.]]
Banku zentralaren funtzioak honakoak izan daitezke:

* Diru politikak aplikatzea.
* Interes tasa ofizialak finkatuz eta politika mekanismoen bitartez, herrialde bateko inflazioa eta truke-tasa kontrolatzeko erabiltzen da.
* Nazioaren diru hornikuntza osoa kontrolatzea.
* Gobernuko bankari eta bankuen bankaria ("azken baliabide emailea")
* Herrialdeko dibisa, urrezko erreserben kudeaketa eta estatuaren bonuak.
* Banku sektorea arautu eta gainbegiratzea.

## Ikus, ere bai 
* Ingalaterrako Bankua
* Estatu Batuetako Lehenengo Bankua

## Kanpo estekak
Hondarribiko gaztelua

**Hondarribiko gaztelua** edo **Karlos V.aren gaztelua** Gipuzkoako Hondarribia udalerrian dagoen antzinako gaztelu bat da, udalerri honetako eraikin esanguratsuenen artean kokatzen da.

Alde Zaharrean dago, Armen plazan, eta Jasokundeko eta Sagarrondoko Andre Maria elizaren alboan.

## Historia 
Laukizuzen oinarria duen gotorlekua da, Erdi Aroaren amaieran Antso II.a Nafarroakoak eraiki zuelarik. Gerora, 1194an Antso VI.a Nafarroakoa muinoaren gainaldera zabaldu zuen. 1200an Alfontso VIII.a Gaztelakoak Gipuzkoa bereganatu zuenean, jada leku hartan gaztelu bat bazela egiaztatu zen. Beranduago, Errege-erregina katolikoek gaztelu berri bat eraiki eta ondoren Karlos I.a Espainiakoa eta V.a Alemaniakoak handitu eta zaharberritzea agindu zuen (hortik gaur egun hain hedatua dagoen gazteluaren izendapena), horretarako artilerria plataforma laukizuzen bat eraiki zen, hau eraikinaren aurrealdearen ezaugarri nagusia bilakatuko zelarik.

thumb|400px|erdian|Eraikinaren ikuspegi orokorra.

Historiako zatirik handienean koartel gisa eta militar plaza horretako agintariaren egoitza bezala erabilia izan zen. Historiaren gertakizun ugari jasan izan zituen. 1660an espainiar infanta eta gerora Luis XIV.a Frantziakoa erregea izango zena Faisaien uhartean ezkondu behar zirenean espainiar errege familiaren egoitza izan zen. 1794an frantziar gudarosteek zeharo hondatu zuten.

XX. mendearen hasieran eraikinaren hondakinak besterik ez ziren gelditzen. 1968an zaharberritua eta Paradore Nazionala bihurtua izan zen, gaur egun funtzio horrekin jarraitzen du, Gipuzkoan mota hortako ostatu bakarra delarik.

## Iruditegia 

Irudi:Parador Carlos V 2.JPG|Ataria.
Irudi:Fuenterrabia - Castillo de Carlos V-Parador Nacional El Emperador 13.jpg|Harrera gela.
Irudi:Fuenterrabia - Castillo de Carlos V-Parador Nacional El Emperador 02.jpg|Eraikinaren alboa.
Irudi:Fuenterrabia - Castillo de Carlos V-Parador Nacional El Emperador 09.jpg|Barnealdea.
Irudi:Fuenterrabia - Castillo de Carlos V-Parador Nacional El Emperador 10.jpg|Barnealdea.

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako kultura ondasunak
* Gipuzkoako jauregi eta dorretxeen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Hondarribiko Karlos V.aren gaztelua Hiru.com webgunean ikusgai
Omar Sharif

**Omar Sharif** (), benetako izen-deiturez **Michel Demitri Shalhoub** (Alexandria, 1932ko apirilaren 10a - Kairo, 2015eko uztailaren 10a) egiptoar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Siriar-libanoar jatorria zuen. 1954tik 1960ra film batzuk egin zituen Egipton. 1962an, David Leanen *Lawrence of Arabia*-n parte hartu zuen. Harrezkero, nazioarteko zinemagintzan lan egin zuen, gehienbat galai paperak betez. Ospe handia bereganatu zuen *Genghis Khan* eta *Funny Girl* filmekin.

1963an Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar sarirako izendatua izan zen; Urrezko Globo saria, berriz, hiru aldiz irabazi zuen: 1963an *Lawrence of Arabia* filmarekin, Urteko izar berriarena eta Taldeko aktore onenarena eta, azkenik, 1965an *Doctor Zhivago* filmarekin, Film onenaren Urrezko Globo Saria - Drama atalean.

## Filmografia 
* *Lawrence of Arabia* (1963)
* *The Fall of the Roman Empire* (1964)
* *Doctor Zhivago* (1965)
* *Genghis Khan* (1965)
* *Funny Girl* (1968)
* ''Mackenna's Gold* (1969)
* *The Last Valley* (1970)
* *The Tamarind Seed* (1974)
* *Juggernaut* (1974)
* *Top Secret! (1984)
* *The 13th Warrior* (1999)

## Iruditegia 

Irudi:Omar elcherif.jpg|1961an *A man in our house* filman
Irudi:Flickr - nicogenin - 66ème Festival de Venise (Mostra) (97).jpg|2009ko irailaren 12an Veneziako Mostran
Irudi:Omar Sharif 66ème Festival de Venise (Mostra) 4.jpg|2009an
Irudi:Flickr - nicogenin - 66ème Festival de Venise (Mostra) - Omar Sharif.jpg|2009an

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Omar sharifen IMDBko fitxa ikusgai
Bertrand du Guesclin

**Bertrand du Guesclin** militar eta kondestable frantziar bat izan zen, Bretainiako Dinan herritik gertu dagoen La Motte-Broonsen 1314 eta 1320 bitartean jaioa eta Auverniako Chateauneuf-de-Randonen hil zena 1380ko uztailak 13an. Du Guesclin ospetsua da bere herrialdean Ingalaterraren aurkako Ehun Urteko Gerran izan zuen, baita Espainian ere Henrike II.a Gaztelakoak bere anaia Pedro I.a Gaztelakoaren aurka egin zituen kanpainetan parte hartu zuelako.

## Jatorria 
Senseko dama zen Joana Malesmainsekoaren eta Motte-Broonseko jauna zen Roberto II.a du Guesclinen sei seme-alabetatik nagusiena zen. Heroiaren eleberritutako lehen biografien arabera Bugian jatorria zuen errege berbere baten ondorengoa izango litzateke, Aquin izenekoa, VIII. mendearen erdialdean Armorikan bizitzen jarri zena, non Glay izena eman zion gaztelu bat eraiki zuen, Aquin izenarekin elkartuta Glayaquin abizena sortu zuena, ondoren Gleaquin, Gleasquin, Gueaclin eta DuGuesclin bihurtu zena. Elezaharrak Aquin erregeak, Karlomagnok garaitua, hain azkar ihes egin zuela ezen urte bete baino ez zuen seme bat utzi zuela gehitzen du, garaileak Giacquin izenarekin bataiarazi zuena. Beste bertsio baten arabera Duguesclin familia Dinan leinukoa zen, Avangour eta Lavalekoekin elkartu zena. Familiaren enbor bezala Richer delako bat ere aipatzen da, Gaycliceko gazteluko jauna, XI. mendearen lehen erdian bizi izan zena.

Bere itsustasuna mitikoa zen: "buru handi, gorputz handi, berna labur, begi txiki baina begirada bizi eta sarkorreko gizon hark" garai hartako kronikari baten arabera, oso mesede gutxi zor zizkion naturari: "Ni oso itsusia naiz, zioen, emakumeen maitasuna irabazi ahal izateko, baina, aldiz, etsaiak nire beldur izatea lortzen dut". Eta, hain zuzen ere, bere indarra izugarria zen, armak paregabeko trebetasunez erabiltzen zituen eta gogorra eta bortitza zen.
Émile, ou De l'éducation

***Émile, edo Hezkuntzaren gainean*** () Jean-Jacques Rousseau filosofoak idatzitako liburua da, XVIII. mendetik eragin handia izan duena pedagogia eta hezkuntzaren filosofian. Émile izeneko gazte eta bere irakaslearen arteko harremana deskribatzen du, haurtzarotik nerabezarora, aldi berean gizakiaren eta gizartearen arteko harremanari eta gizakiaren hezkuntzari buruzko bere ideiak azalduz. Berrikuntza moduan, hezkuntza arrazionalismoaren mendean jarri, gizaki guztiei dagokiela adierazi eta gizaki eta mundu hobe baterako izan behar duela ezartzen du idazlanak, gizakiak berez dituen ontasunak aprobetxatuz. Frantziako Iraultzak ekarri zituen hezkuntza-aldaketetan eragin nabarmena izan zuen, geroztik hezkuntza sistema publikoak garatu baitziren.

## Ume izatetik hiritar izatera 
Gizona hobetu daitekeelako ustea da liburu honen oinarria. Jaiotzerakoan, gizona ez da ezer, eta gerora izango den guztia bilakaera baten ondorio da. Umea aldi berean hazten da gorputzez eta adimenez: hasieran sentipenak besterik ez ditu, gero sentimenezko arrazoiaz baliatzen da, eta adimenezko arrazoiaz, eta, azkenik, kontzientzia moralaz jabetzen da. Rousseauk beraz heziketa metodo bat landu zuen liburu horretan, inguruak gizonengan duen eragin handian oinarritua.

Bitartekorik gabeko heziketa proposatu zuen alegia. Umeak berez eta bere baitan aurkituko du dena, eta maisua gehiago izango da begirale irakasle baino, ez dio umeari irakasbiderik emango, berez aurkiaraziko dizkio, ordea. Maisuak bi zeregin nagusi izango ditu: naturari egiten utzi, batetik, eta umearen bihotza biziotik eta haren adimena aurreiritzitik begiratu, bestetik.

Umearen barne askatasuna errespetatu beharra da Rousseauren pedagogia guztiaren oinarria. Eta zoriona da liburu honen beste alderdi nagusia. Rousseaurentzat, umearen heziketak zoriontsua behar du, umea ume baita eta ez egiteko bidean den pertsona heldu bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Rousseau's Emile, ou l'education Frantsesezko testu osoa eta ingelesezko itzulpena. Columbia.edu.
Ahate buztanluze

thumb|Arra eta emea.
**Ahate buztanluze**a (*Anas acuta*) *anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Udan iparraldeko Europan, Asian eta Ipar Amerikan bizi da. Neguan hegoalderantz migratzen du eta orduan agertzen da Euskal Herrian.

## Deskribapena 
Ahate handia da, 51-66 cm arteko luzerakoa eta 79-87 cm arteko hego-zabalerakoa. Arra emea baino askoz handiagoa da: 1.360 gramoko pisura irits daiteke eta emea, gehienez, 1.135 gramora. Ahate liraina da, lepo luzea duena eta buztana ere luzea du: hortik haren izena.

Sexu dimorfismo handia du, anatida gehienek bezala. Arrak txokolate koloreko burua du eta alboetan marra zuri fin bana, lepoan bat egiten dutena. Bularraldea ere zuria du. Gorputzaren gainerakoa grisa da, lerro fin-finez apaindua, eta ipurtaldea, berriz, zuria, luma beltzez bukatzen dena. Hegoetan luma beltz batzuk baditu eta ispilutxoa berdea da. Mokoa luze samarra da eta beltza, baina alboetan kolore urdina du. Ahatearen ezaugarri nabariena buztanaren erdian dituen bi luma luzeak dira. Emeak kolore arreak ditu eta ispilutxoa ere marroia du, ertz zuriz mugatua. Mokoa ere arrarena baino ilunagoa da. Buztaneko luma berdeek gainerako anatida emeetatik bereizten dute.

Eklipsean dauden arrek emearen antzeko lumaia hartzen dute, baina beren lumaiaren patroia nabaritzen da.

Azkar egiten du hegan, horretarako hegoak pixka bat atzerantz bideratzen ditu. Lurrean ongi ibiltzen da eta igerilari ona ere bada.

## Habitata 
Kumatzeko, sakonera txikiko hezeguneak atsegin ditu eta ur ertzetako zelaiak erabiltzen ditu adibidez.

Ugalketa garaitik kanpo, hegazti taldekoia da eta multzo handiak osatzen ditu beste anatida espezie batzuekin batera.

Ezagutu izan den ahate buztanluze zaharrena 27 urte eta bost hilabetera iritsi zien, Herbehereetako ahate bat izan zen.

## Taxonomia 
Espeziea lehendabizikoz Linnaeusek deskribatu zuen, *Systema naturae* 1758ko bere liburuan hain zuzen ere. *Anas acuta* izena eman zion, latinez *Anas* "ahatea" da eta *acuta*, "zorrotza".

Ipar hemisferioan hedadura handia hartzen duen arren, ez zaio azpiespezierik ezagutzen.

## Iruditegia 

Irudi:Anas acuta 20070302 (cropped).jpg|Ahate buztanluze arra.
Irudi:Northern Pintail (Female)- Feeding I IMG 0910.jpg|Ahate buztanluze emea.
Irudi:Northern Pintail (Males) near Hodal I IMG 9252.jpg|Neguko lumaia.
Irudi:Northern Pintail- Feeding I IMG 1004.jpg|Burua uretan sartuta elikatzen.
Irudi:Northern Pintail on Seedskadee National Wildlife Refuge (22540418702).jpg|Emea hegan.
Irudi:Anas acuta chick.jpg|Txita.
Irudi:Anas acuta MHNT.ZOO.2010.11.20.6.jpg|Arrautzak.
File:Pijlstaart mannetje en vrouwtje-4961953.webm|*Anas acuta*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malbasia buruzuri

**Malbasia buruzuria** edo **ahate buruzuria** (*Oxyura leucocephala*) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.

Iberiar Penintsulan, tartean Euskal Herrian, iparraldeko Afrikan eta Asian bizi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekoizpen-modu

start=255|thumbtime=277|thumb|**Ekoizpen-indarra** ulertzeko bideoa.
Marxismoan, **ekoizpen-modua** ekoizpen-indarrren garapen-maila (lehengaiak, kapitala eta lana) eta ekoizpen-harremanak (ekoizpena garatzen den harreman ekonomiko eta sozialak, erakundeak eta ideologia alegia) biltzen ditu. Halatan, Marxen iritziz, ekoizpen-modua ondasunak eta zerbitzuak ekoizteko behar den teknikaz haraindi, gizartean eta ekonomian oinarritzen duen kontzeptu bat da. Marxek bost ekoizpen modu ezberdin bereizi zituen, historian izandako gizarte-ereudekin bat datozenak: komunala, esklabista, feudala, kapitalista eta komunista.

Terminoa, 1846ko Karl Marx eta Friedrich Engelsen "Ideologia alemaniarra" liburuan agertu zen lehen aldiz.

## Ekoizpen-modu desberdinak marxismoaren arabera 
Marxek, bere analisirako ekoizpen modu desberdinak erabili zituen eta literatura marxistak horrela egituratu izan ditu historiaren araberaː

* Komunismo primitiboa
* Ekoizpen-modu asiarra
* Ekoizpen-modu esklabista
* Ekoizpen-modu feuɖalista
* Ekoizpen-modu kapitalista

Ekoizpen-modu definitu hauez gain, badaude eztabaidatuak izan diren beste ekoizpen-modu batzuk.

## Kanpo estekak
Juan Benanzio Arakistain

thumb|alt=Tolosan 1866an argitara eman zen Juan Venancio Arakistainen *Tradiciones Vasco-Cántabras* lanaren lehen argitalpenaren azala.|Tolosan 1866an argitara eman zen Joan Venantzio Arakistainen *Tradiciones Vasco-Cántabras* lanaren lehen argitalpenaren azala.
**Juan Benanzio Arakistain** (Deba, Gipuzkoa, 1828 &ndash; Tolosa, Gipuzkoa, 1906ko azaroaren 7a) euskal idazlea izan zen.
Euskal tradizio, ipuin eta elezaharrak bildu zituen. Zuzenbidea ikasi ondoren, kazetaritzan jardun zuen luzaroan, eta Azpeitia nahiz Tolosako jabetza-erregistratzailea izan zen. 38 urte zituela (1866), *Tradiciones Vasco-Cántabras* izeneko zortzi euskal ipuinen bilduma eman zuen argitara gaztelaniaz. 1882an *El Baso-Jaun de Etumeta* eleberri historikoa argitaratu zuen.

1886an, *Lelo Kantzoa* (Leloren Kantua) eman zuen euskaraz *Euskal-Erria* aldizkarian. Gaztelaniaz idatzi zituen obra erromantikoek guztiz harrera ona izan zuten bere garaian.

## Lanak 
* *Tradiciones Vasco-Cántabras* (1866).
* *El Baso-Jaun de Etumeta. Novela histórica vascongada * (1882).

## Bibliografia 
* Arrizabalaga Loizaga, Vicente (2007): *El leyendista debarra Juan Venancio de Araquistain en el contexto socio-literario vasco del siglo XIX*, Debako Kultur Elkartea. 

## Ikus, gainera 
* Alostorrea
* Hiru olatuak
* Irarrazabalgo hormarteratua
* Orain bi milla urte
* Vicente Arana
* Jose Maria Goizueta

## Kanpo loturak 
*  Juan Benanzio Arakistain literaturaren zubitegian
* "El ilustre desconocido", El Correo (2008-01-06).
* "Kondairak", Debako Udala.

## Erreferentziak
Malbasia herdoiltsu

thumb| *Oxyura jamaicensis*
**Malbasia herdoiltsua** (*Oxyura jamaicensis*) *anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Ahate espezie honek Amerikan du jatorria, baina Europara eraman dute non espezie inbaditzaile bilakatu den.

## Taxonomia 
Hiru azpiespezieak ditu:
* *Oxyura jamaicensis jamaicensis* (Ipar amerikar ahate herdoiltsua)
* *Oxyura jamaicensis andina* (Kolonbiar ahate herdoiltsua)
* *Oxyura jamaicensis ferruginea* (Andetar ahate herdoiltsua)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahate ilun

**Ahate iluna** (*Anas rubripes*) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.

Amerikan jatorria duen ahate hau batzuetan Europan ere bizi da, non inbaditzaile bilakatu da.

## Erreferentziak
Ahate gorrizta

thumb|Ahate gorriztaren banaketa.
thumb|Ahate gorrizta arra.
thumb|Ahate gorrizta emea.
**Ahate gorrizta** (*Netta rufina*) *anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Udan Hegoaldeko Europan, tartean Euskal Herrian, eta batez ere Erdialdeko Asian bizi da. Neguan iparraldeko Afrikara migratzen dira.

## Deskribapena 
Gure artean aurkitzen den ahate urpekari handiena da. 53-57 cm arteko luzera eta 85-90 cm arteko hego-zabalera ditu eta 800 eta 1.500 gramo artean pisatzen ditu. Arrak gaztaina-gorrixka koloreko buru handia du eta moko gorri-gorria, honek gainontzeko ahateekin nabarmen bereiztea dakar. Begia ere gorria da. Lepoa, bularraldea eta atzealdea beltzak ditu eta sabelaldearen alboetan zuria bada ere erdialdean zerrenda beltz batek lotzen ditu bularra eta ipurtaldea. Bizkarraldea arre kolorekoa da baina hegoan barnealdea zuria. Emea berriz erabat bestelakoa da, erabat marroi-arrea da baina masailak eta lepoaren gainaldea zurixkak ditu. Emearen mokoa grisa da.

Lurrean ongi ibiltzen da baina ez da uretatik asko urruntzen. Hegan ari denean arrak zein emeak lerro zuri zabal bat agertzen dute hegoen barrenean.

## Habitata 
### Bizilekua 
Habitata aukeratzerakoan nahiko exigentea da. Aintzira handiak eta sakonak hobesten ditu, inguruan landaretza ugari izango dutenak, eta normalean kontinente barnean kokaturik daudenak eta Pitillasko aintziran adibidez.

## Elikadura 
Hegazti orojalea da baina bere dietaren gehiengoa ur hondoetan aurkitzen dituen landareek osatzen dute, *Lemna* generoko landare akuatikoak batez ere. Tamaina txikiko animaliak ere jaten ditu, zapaburuak, moluskuak, intsektuen larbak eta arrain txikiak. 1829. urtean beste zoologo alemaniar batek, Johann Jakob Kaup-ek *Netta* generoa sortu zuen ahate gorriztarentzako.

## Gallery 

Irudi:Red-crested Pochard (Netta rufina) (31752136206).jpg|Ahate gorrizten taldea.
Irudi:Red-crested Pochard (Netta rufina) (31893059765).jpg|Ahate gorriztak hegan.
Irudi:Netta rufina -St James's Park, London, England -duckling-8.jpg|Ahate gorriztaren txita.
Irudi:Fistione turco Netta rufina.jpg|Ar gaztea lumaia mudatzen hasita.
Irudi:Netta rufina MHNT.ZOO.2010.11.20.2.jpg |Arrautzak.

## Erreferentziak
Ahate txistulari amerikar

**Ahate txistulari amerikar** (*Mareca americana*) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.

Amerikan jatorria duen hegaztia hau migratzailea da eta batzuetan Europara, tartean Euskal Herrira joaten da.

## Erreferentziak
James Caan

**James Edmund Caan** (New York, 1940ko martxoaren 26a - Los Angeles, 2022ko uztailaren 6) estatubatuar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Antzerkigintzan hasi zen 1950eko hamarkadaren amaieran, konpainia ibiltari batean lehenbizi, eta Broadwayn ondoren. Billy Wilder-en aginduetara egin zuen lehenbiziko filma, *Irma la Douce* (1963), baina Howard Hawksen eskutik etorri zitzaizkion benetako aukerak, *Red Line 7000* (1965), eta, batez ere, *El Dorado* (1967) filmei esker. Francis Ford Coppolak eman zion lehen paper handia: *Euria ari du nire bihotzean* (1968). Zuzendari berari zor dio bere paperik ezagunena, *The Godfather* (1972-1974) filmetan egin zuena, Santino “Sonny” Corleone odolberoarena. Oscar sarietarako izendatu zuten film horretan egindako lanagatik, bigarren mailako antzezle hoberenaren atalean. Kirolzale amorratua zen, eta Norman Jewinsonen *Rollerball* (1975) eta urte berean Sam Peckimpahren aginduetara egindako *Krimenaren aristokratak* filmetan erakutsi zuen zaletasun hori. Film intimistak ere egin zituen: *The Gambler* eta *T.R. Baskin*, Karel Reisz eta Herbert Rossen aginduetara. Azken horrekin egin zuen *Funny Lady* ere (1975). Mark Rydell izan zuen beste zuzendari gogokoenetakoa, eta harekin egin zituen *Cinderella Liberty* (1973) eta *Harry and Walter Go to New York*. Mel Brooksen *Azken erokeria* eta Claude Lelouchen *Un autre homme, une autre chance* eta beste hainbat film egin ondoren, gainbehera hasi zen Caanen karrera 1980ko hamarraldian. Salbuespenik ere badu garai horretan: *Comes a Horseman* (1978), Alan J. Pakularen aginduetara egindako beranduko western ederra. Zuzendaritza lanetan hasita –*Hide in Plain Sight* (1980)–, porrot egin zuen, eta okerrera egin zuten J. Caanen droga eta alkoholzaletasunek. Francis Ford Coppola adiskideak eman zion zinemara itzultzeko aukera 1987an, Harrizko lorategiaken protagonista papera eskainiz. Hortxe hasi zuen “bigarren loraldia”, eta beste lagun zahar batek, Mark Rydellek, *Atzo, gaur eta beti* (1991) egiteko aukera eman zion. *Misery* du azken urteetako film ezagunenetakoa. 1998an Philip Marlowe detektibearena egin zuen Poodle Springsen, Bob Rafelsonen aginduetara.

## Filmografia
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahatebeltz eurasiar

thumb|Ahatebeltz arra.
thumb|Ahatebeltz emea.
**Ahatebeltz eurasiarra** (*Melanitta nigra*) *anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Itsas-hegazti hau tundran bizi da eta neguan Hegoaldeko Europara eta Iparraldeko Afrikara migratzen da. Migrazio garaietan agertzen da Euskal Herriko kostaldean.

## Deskribapena 
Ahate itsastar bat da, moko zabala, puntadun buztan luzea eta lumaia oso iluna duena. 44-54 cm arteko luzera eta 70-84 cm arteko hego-zabalera ditu. 560-950 gramo artean pisatzen du. Arra beltza da erabat, mokoaren gainean duen zati laranja bat izan ezik, eta begiko eraztun fin horia. Emea ere iluna da baina gris-arre kolorekoa, eta masailak eta eztarria morroi argiak ditu. Arrak duen mokoaren antzekoa du emeak ere. Ahatebeltz gazteak emearen kolorekoak dira.

## Habitata 
Ugalketa garaian tundra edo landaretza urriak estalitako kontinente barneko eremuak okupatzen ditu. Garai horretatik kanpora kostaldean bizi da, sakonera gutxiko uretan elikatzen baita, badia, padura, hondartza edo kai inguruetan. Talde handiak osatzen ditu eta ur azalean flotatzen egoten dira edo ordenik gabeko hegaldietan.

## Elikadura 
Moluskuak jaten ditu gehienbat, baina tarteka intsektu urtarrak, arrain txikiak, arrainen arrautzak edo haziak ere jaten ditu. Inpulsoa hartzeko salto txiki bat egiten du eta uretan murgiltzen da harrapakina ehizateko. Uretatik gertu egiten du habia. Zulo bat izaten da belar, goroldio, liken eta lumatxaz estalden duena. Ekaina aldera 6-8 arrautza jartzen ditu, krema kolorekoak. 30-31 egunetan zehar txitatzen ditu eta txitak jaio eta gutxira habia uzten dute eta beren kabuz hasten dira janari bila. 45-50 egun behar izaten dituzte erabat garatzeko.

## Taxonomia 
Carl von Linneok deskribatu zuen 1758 urtean *Systema naturae* liburuan eta *Anas nigra* izena eman zion, latinez "ahate beltza" esan nahi du. Friedrich Boie zoologo alemaniarrak 1822 urtean *Melanitta* generoa sortu zuen. Grekerazko *melanos* (beltza) eta *netta* (ahatea) hitzen elkarketa da.

Ahatebeltzaren azpiespezierik ez da ezagutzen.

## Iruditegia 

Irudi:WWT Arundel (2552).jpg|Emea eta arra.
Irudi:Melanitta nigra (39772066244).jpg|Ahatebeltzen taldea.
Irudi:Svartand (Melanitta nigra) Common Scoter.jpg|Emeak hegan.
Irudi:Melanitta nigra MHNT.ZOO.2010.11.19.5.jpg|Arrautzak.

## Erreferentziak
Eguzki masa

**Eguzki masa** astronomian eta astrofisikan konparatiboki izarren eta beste objektu astronomiko oso masibo batzuen masa, galaxiak kasu, kalkulatzeko erabiltzen den neurri unitate bat da. Gure Eguzkiaren masaren baliokidea da eta Lurraren masa baino 332.950 aldiz handiagoa da. Bere ohiko ikurra eta balioa kilogramotan jarraian agertzen diren hauek dira:

:M_\bigodot=1,9891\times10^{30}\hbox{ kg}

Eguzki masa jarraian agertzen den formularen bidez kalkula daiteke, non lurreko urtearen iraupena, Lurretik eguzkirako distantzia (unitate astronomikoa ua) eta grabitazio unibertsalaren konstantea (G) agertzen diren. Honela:

:M_\bigodot=\frac{4 \pi^2 \times (1{\rm\ ua})^3}{G\times(1{\rm\ a\tilde{n}o})^2}

Duela gutxirarte grabitazio unibertsalaren konstantea eta unitate astronomikoa ez ziren zehatz ezagutzen. Hala ere, Eguzki-sistemako beste planeta baten edo izar bitar baten masa erlatiboa eguzki masa unitateetan zehaztea ez da modu ez zehatzean adierazitako konstante hauen araberakoa. Eta beraz erabilgarria zen masa hauek eguzki masetan adieraztea (ikus gaussen grabitazio konstantea). Gaur egun, unitate astronomikoa oso zehatz neurtu ahal izan da planetarteko radar teknikak erabiliz, eta *G* ere ondo zehaztua dago, baina eguzki masa astronomian ohituragatik eta unitate oso eroso bat delako erabiltzen jarraitzen da.

## Eguzki masa eta berarekin lotutako unitateak 
Eguzki masa bat lotutako honako unitate hauetako batetara bihur daiteke:

* 27.065.810 ilargi masa (ML)
* 332.946 lur masa (M⊕)
* 1.047,56 masa jobiano (MJ)

## Ikus, gainera 
* Eguzki erradio
* Chandrasekharren muga

## Kanpo estekak
Ahatebeltz hegalzuri europar

thumb| *Melanitta fusca*

**Ahatebeltz hegalzuri europarra** (*Melanitta fusca*) *anatidae* familiaren ahate ez-domestikoa da.

Itsas-hegazti hau Europa eta Asia iparraldean bizi da eta neguan Europa erdialdera (eta batzuetan Iberiar Penintsulara) migratzen du.

## Erreferentziak
Ahatebeltz kopetazuri

**Ahatebeltz kopetazuria** (*Melanitta perspicillata*) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.

Itsas-hegazti hau Kanadan eta Alaskan bizi da eta neguan Estatu Batuetara (eta batzuetan Europara ere) migratzen da.

## Erreferentziak
Cassini-Huygens

**Cassini-Huygens** Saturno planeta eta bere ilargiak aztertzea helburu duen tripulatu gabeko misio espazialari deritzo. NASA, ESA eta ASI espazio agentzien arteko proiektu bateratua da.

Zundak bi zati ditu. Lehenak Cassini izena du, amerikarrek egin dute eta behatoki espaziala da. Bere egitekoa Saturnori, haren eraztunei eta haren sateliteei argazkiak egitea da, eta beren eremu magnetikoa, argi espektroa eta atmosfera analizatzea. Huygens moduluaren egitekoa, berriz, Titani argazkiak ateratzea, eta materia bizigabean biziaren eragile diren nitrogenoa, hidrogenoa eta karbonoa agertzen ote diren frogatzeko erreakzio kimikoak egitea da.

Jaurtiketa 1997ko urriak 15ean egin zen eta Saturnoren inguruan orbitatzen 2004ko uztailak 1ean hasi zen. 2004ko abenduak 25ean zunda ontzitik banandu zen gutxi gora-behera 02:00 UTCetan. Zunda Saturnoren ilargirik handiena den Titanera 2005eko urtarrilak 14an iritsi zen, une horretan ilargiaren lurrazalera jaitsi zelarik informazio zientifikoa biltzeko asmoz. Saturno orbitatzen duen lehen ontzia da, baita planeta hau bisitatzen duen laugarren giza gailua ere.

Cassini ontziaren helburu nagusiak jarraian aipatzen diren hauek dira:

* Saturnoren eraztunen portaera dinamikoa eta egitura tridimentsionala zehaztea.
* Ilargien lurrazalaren konposaketa eta objektu bakoitzaren historia geologikoa zehaztea.
* Japeto satelitearen lurrazaleko material ilunaren jatorria eta izaera zehaztea
* Magnetosferaren portaera dinamikoa eta egitura tridimentsionala neurtzea.
* Saturnoren atmosferaren portaera dinamikoa aztertzea.
* Titanen aldakortasun atmosferikoa aztertzea.
* Titanen azalera xehe-mehe kartografiatzea.

## Historia 
### Izena 
Galileok 1610ean ikusi zuen Saturno, lehen teleskopioaren laguntzaz. Baina Christiaan Huygens nederlandarrak identifikatu zuen 1655ean eta berak marraztu zuen planeta inguratzen duen eraztuna. Urte berean hauteman zuen gainera Titan, Saturnoren lehen satelitea. Jean-Dominique Cassinik, Luis XIV.a Frantziakoa erregealdiko astronomorik onenak, berriz, Japet, Rhea, Tethys eta Dione aurkitu zituen 1671-1684 bitartean. Cassini izan zen, era berean, 1675ean eraztunean bere izena duen gune ilun bat aurkitu zuena. Zunda horrek Saturnoren ikerketan aitzindari izan ziren bi gizonak omentzen ditu, beraz.

### Proiektua 
Frantses bati eta austriar bati bururatu zitzaien 1982an proiektu honen ideia, Daniel Gautierri eta Wing Ip. Emiseri. 1984an proposatu zioten NASAri eta 1989an onartu zuten Europako eta Estatu Batuetako gobernuek.

Cassini-Huygens ontzia 1997ko urriak 15ean aireratu zen Cañaveral Lurmuturreko estaziotik bi etapako Titan IV B suziri baten bidez.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taigako antzara hankahori

thumb| *Anser fabalis*
**Taigako antzara hankahoria** (*Anser fabalis*) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.

Udan taigan bizi da eta neguak Europa erdialdean eta Asian igarotzen ditu. Bi azpiespezietan banatu izan da historikoki, harik eta 2022. urtean azpiespezieak espezie mailara igaro ziren arte. Harrezkero, antzara hankahoriak bi espezietan banatzen dira: taigako antzara hankahoria (*Anser fabalis*) eta tundrako antzara hankahoria (*Anser serrirostris*).

Europako antzara handienetako bat da, gure inguruan ugariagoa den antzara hankagorrizta baino apur bat txikiagoa da. Hanka gorrizken ordez horiak ditu eta, gainera, kolorez ere ilunagoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Entoprocta

**Entoprocta** (grezieraz *ipurtzuloa barruan*) animalia filum bat da. 0,1etik 7 milimetrora arteko tamaina dute, *urnatella gracilis* izan ezik itsastarrak dira eta gehienak sesilak. Ale helduak luzeak dira. Tentakulo solidoz osaturiko koroa dute eta bertako zilioek ur-korronteak sortzen dituzte janaria ahora bultzatzeko. Ahoa eta ipurtzuloa koro horren barruan daude. Bryozoa antzekoa da, baina ipurtzuloa koro horren kanpoan dute. Kolonialak dira familia gehienak, ezagutzen diren 150 espezieetatik 2 izan ezik.

## Taxonomia 
* Barentsiidae familia
** *Barentsia* generoa
** *Urnatella* generoa
* Loxokalypodidae familia
** *Loxokalypus* generoa
* Loxosomatidae familia
** *Loxosoma* generoa
** *Loxosomella* generoa
* Pedicellinidae familia
** *Pedicellina* generoa

## Erreferentziak
Amenofis III.a

**Nebmaatra Amenhotep**, **Amenhotep III.a** edo **Amenofis III.a** Egiptoko XVIII. dinastiako faraoi garrantzitsu bat izan zen, K.a. 1391 edo K.a. 1390etik K.a. 1353 edo K.a. 1352 arte gobernatu zuena. **Imenhotep III.a**, **Amenophis III.a**, **Memnon** edo greziartutako beste izen batzuekin ere ezagutzen da. Bere tituluen hieroglifoen transkribapena Neb-Maat-Ra Amen-Hotep da, bere tronu eta jaiotza izenak.

## Biografia 
Amenofis III.a bere aita Tutmosis IV.aren oinordekoa izan zen Egiptoko tronuan. Tiy erreginarekin batera bere seme Akhenaton izan zuen, tronuan bere oinordekoa izan zena. Dirudienez, Amenofis oraindik haur bat zela koroatua izan zen, ziuraski sei eta hamabi urte bitartean zituenean. Bere ama zen Mutemuia erreginak eta erregeordetzako aholkulari batek egoki zuzendu zuten bere haurtzaroan.

Garai honetan garrantzi handia hartu zuten bere aita-amaginarrebak ziren Yuya eta Tuyuk, nortzuk ziuraski bere osaba-izebak izan ziren. Hain botere eta eragin handia zuen bikote hark ezen Erregeen Haranean lurperatuak izateko ohorea izan zutela.

### Erregealdi luze bat 
Amenofis III.aren erregealdia Egiptoren historiako oparoena bezala har daiteke, Tutmosis III.a eta Amenofis II.aren Asiako kanpaina loriatsuen ondoren eta Amarnako krisiaren aurretik izan baitzen, krisi honen protagonista bere seme Akhenaton izan zelarik.

Ohi Amenofis III.a errege izateko gai ez zela pentsatu da, hilobiak eta tenpluak eraikitzeko lanean zentratua zegoena, ehizaldi handiak egiten eta Egipton bertan zein atzerrian bere harenak hornitzeko emakume ederren bilatzen. Teoria honen arabera, bere emaztea zen Tiy erreginak zuzendutako gobernu taldetxo batek maneiatuta egongo litzateke. Oroitzapenezko eskarabeoek lehoi ehizaldiak, Malkatako laku artifizialetik eginiko ibilaldiak eta harenera iristen diren emakume gazteak aipatzen dituzte: oparitutako bizitza bat, baina ez errege batena.

Amenofis III.a bere erregealdiko 39. urtean hil zen, eta Erregeen Haraneko KV22 hilobian lurperatua izan zen. Bere momia (kontserbazio egoera kaxkarrean), bere aitona Amenofis II.aren hilobitik gertu aurkitu zen, Egiptoko XX. dinastiako apaizek hara eraman baitzuten arpilaketa eta bandalismotik babesteko. 2010eko irailean National Geographicek momia hau eta beste batzuen identifikazioa Tutankamonen momiari eginiko DNA analisi bati esker posible izan zela argitaratu zuen. Horri esker, gainera Tiy erregina, Akhenaton, Tutankamonen ama eta honen emaztea identifikatu ahal izan ziren. Tiyren momia ere Yuya eta Tuyuren hondakinekin berretsi zen.

Beti hitz egin izan da Amenofis III.a eta bere seme Akhenatonen arteko elkargobernaritza bati buruz, eta bi, bederatzi edo baita hamabi urteko epeak ere eman izan dira, halako egoerarik noizbait gertatu izan bazen behintzat. Amarnako gutunei esker, bereziki Shubiluliuma I.a errege hititak jasotako bat, Akhenaton abegitsu zoriontzen duena tronuratzeagatik, dirudienez Amenofis III.a eta bere seme Akhenatonen arteko elkargobernaritza gehienez ere bi urtekoa izan behar izan zuen.
Miopithecus

***Miopithecus*** edo **talapoin**ak Cercopithecidae familiako generoa da. Afrikako erdialdean bizi dira, Kamerundik Kongoko Errepublika Demokratikora eta Angolaraino.

32 zentimetrotik 45era neurtzen dute. Arrek 1,3 kiloko pisua dute eta emeek 0,8 kilokoa. Afrikako primaterik txikienak dira. Larru gris-berdexka dute eta behealdea txurixka. Buru biribildua dute eta aurpegian ilerik gabe.

Egunez bizi dira, zuhaitzetan, batez ere euri handia egiten duen basoetan eta manglaretan. Normalki ez dira lur irekietan aurkitzen eta ez dirudi gizakiak ikusterakoan mugitzen direnik. Igeri egin dezakete.
Antzara hankagorrizta

**Antzara hankagorrizta** (*Anser anser*) Anatidae familiaren ahate domestiko eta ez-domestikoa da, *Anser* generoan arruntena dena.

## Deskribapena 
75-90 cm garai da eta Europako antzara handiena da, antzara hankahori urria baino apur bat handixeagoa ez bada ere. Azken horrengandik bereizten duena itxura orokor argiagoa eta sendoagoa da. Bi sexuen lumajea gris nabarra da, bizkarrean ilunagoa eta uzki aldea erabat zuria. Txatal gris nabariak ditu hegoen gainaldean. Mendebaldeko Europan gehien den subespezieak laranja-koloreko moko eta hankak ditu. Oso zaratatsua da eta migrazioko taldeak, askotan “V” forma eratuz doazenak, maiz entzumenaz detektatzen dira ikusmenaz baino lehenago. Eurasian oso zabaldutako espeziea da. 7 urteko bizi-iraupeneko animalia da. Bi subespezie daude, argi eta garbi urritzen ari den ekialdekoa, eta askoz ere ugariagoa den mendebaldekoa. Hainbat tamainatako ur-masen inguruan habia egiten du, eta ez dio axolarik ura geza, gazia edo gazikara izan, baina betiere oso zona irekia izan behar du. Batez ere landareak (bai ur azpikoak eta bai lehorreko gramineoak) jaten ditu, baina ornogabe txikiak ez ditu bazter uzten.

## Presentzia Euskal Herrian 
Urdaibain ugaria da eztei ondoko migrazioan eta batzuetan negua igarotzeko talde txikia (bi dozena baino gehiago ez) geratzen da. Anbeko polderrean ibiltzen dira, baina askotan, gizakiek eragindako eragozpenak direla eta, San Kristobalera edo Kanalera joaten dira. Belarrez elikatzen da gehien bat eta zuloak egiten ditu lurrean sustrai bila.

Lehen saldoak urrian azaltzen dira, baina migrazioko goi-maila azaroan izaten da. Negua igarotzen duten aleak abenduan iristen dira eta otsaila edo martxoa arte egoten dira; sasoi horretan eztei aurreko migrazioa ozta-ozta nabaritzen da.

Gasteiztik gertu dagoen Mendixur parke ornitologikoan ere ohiko bisitariak dira neguan, kopuru aldakorretan baina urtez urte azaltzen dira (Europako iparraldean eta erdialdean egiten duen klimaren arabera).

## Taxonomia 
Espezieak hiru azpiespezie ditu:
* *Anser anser anser* Mendebaldeko antzara hankagorrizta &nbsp;&nbsp;(Linnaeus, 1758)
* *Anser anser rubrirostris* Ekialdeko antzara hankagorrizta
* *Anser anser domesticus* Etxekotutako antzara &nbsp;&nbsp;(Linnaeus, 1758)

## Galeria 

Image:Greyleg Geese I IMG 8223.jpg
Image:Greygoose.jpg
Image:Greylag Goose (Anser anser).jpg
Image:Anser anser (aka).jpg
Image:Husa velká.jpg
Image:Greylag_goose_flying.jpg
Image:Geese flying Oxford 20050326.jpg
Image:Greylag Goose in St James's Park, London - May 2006.jpg
Image:Graugans (Anser anser).jpg
Image:wildgansflug.jpg
Image:Greylag Goose.JPG
Image:Greylag_Goose_Grauwe_Gans.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antzara hankagorrizta. Mendixurreko argazkiak. ebird.org
Bintze

**Bintze** (aragoieraz eta ) Huescako probintziako herri bat da, Canal de Berdún udalerrian kokaturik dagoena, Jazetania eskualdean. 2008an 51 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Bintzeko gaztelua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahate txistulari eurasiar

thumb|Bi ar eta eme bat hegan.

**Ahate txistulari eurasiarra** (*Mareca penelope*), **Ahate txistularia** (*Mareca penelope*, aurrez *Anas penelope*) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da. Siberian eta Eskandinabian pasatzen du uda eta negurako hegoaldera jeisten da, Europa hegoaldeko eta Afrika iparraldeko kostaldetara.

## Deskribapena 
Ahate txistularia bere generokoen artean tamaina ertaineko ahatea da, 42-50 zm arteko luzera eta 71-85 cm arteko hego zabalera baititu. 500 eta 1.073 gramo arteko pisua du. Itxura borobiltsua du, lepo motza eta moko txiki samarra. Gainerako ahateetan gertatzen den bezala ahate txistulariak ere sexu dimorfismoa dauka.

Arrak gaztaina koloreko burua du eta bekoki eta pileo horixkak. Mokoa grisa du. Bularra arroxa kolorekoa da, bizkarra grisa eta sabelaldea zurixka. Buztana beltza du eta puntaduna. Hegoetan zerrenda zuri deigarri bat eta ispilutxo berdea ditu, hegaldatzerakoan nabarmentzen direnak. Emea aldiz arre kolorekoa da. Hegoetako zerrenda zuria ere badu eta ispilutxo berdea arretan baino deigarriagoa da, eta sarritan hibridatu egiten da.

## Elikadura 
Belarjalea da. Ur ertzetan aurkitzen dituen hostoak, sustraiak eta errizomak jaten ditu. Moko txikia landaretza ebakitzeko moldaturik dauka. Batxutan ur azpiko landaretzaz ere elikatzen da, gorputza baskulatu eta burua ur azpitara sartuz. 2009an ADN mitokondrialarekin egindako ikerketek *Anas* generoko hainbat espezie *Mareca* generoan kokatu zituzten. Portugesez *marréco* hitzak "ahate txikia" esan nahi du. Bibliografian izen biak agertzen dira oraindik ere.

## Iruditegia 

Irudi:Mareca penelope kuribo cropped.jpg|Ahate txistulari bikotea.
Irudi:Widgeon Anas penelope (33797078386).jpg|Zelai batean elikatzen.
Irudi:Wigeon in Flight.jpg|Hegan zerreda zuriak nabari zaizkio.
Irudi:Wigeon (Anas penelope) chicks shape.jpg|Txita.
Irudi:Mareca penelope MHNT.ZOO.2010.11.29.3.jpg|Arrautzak.

## Erreferentziak
Bintze (ibaia)

**Bintze** (beste izenak: *Biniese*, *Binies*) Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 19,1 kilometro luzerarekin, Erronkaribarran Uztarroze udalerrian jaiotzen da, 1297 metroko altueran, eta Ezka ibaian isurtzatzen da, Burgi udalerrian, 606 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 51 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu.

Bere ibilbidean, Erronkariko ibaxako zati bat zeharkatzen ditu.

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
* Txerrailgo erreka (ezkerraldea)
* Lisateko erreka (ezkerraldea)
* Irasokoateko erreka (eskuinaldea)
* Kurtxoko erreka (eskuinaldea)
* Zelaiko erreka (eskuinaldea)
* Antsoburuko erreka (ezkerraldea)
* Igariarenako erreka (eskuinaldea)
* Ezkazeko erreka (eskuinaldea)
* Lizanzoreko erreka (ezkerraldea)
* Odietako erreka (ezkerraldea)
* Juanbronteko erreka (ezkerraldea)
* Sagarragako erreka (eskuinaldea)
* Zegarrako erreka (eskuinaldea)

### Zehartatutako herriak 
* Bidankoze
* Burgi

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Ezka
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak