open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean-Christophe Rufin

**Jean-Christophe Rufin** (Bourges, 1952ko ekainaren 28a) frantziar mediku, idazle, politikari eta diplomatikoa da, Frantses Akademiako kidea 2008tik.

## Lanak 
### Eleberriak 
* L'Abyssin, 1997
* Sauver Ispahan, 1998
* Les Causes perdues, 1999
* Rouge Brésil, 2001, Goncourt Saria
* Globalia, 2003
* La Salamandre, 2005
* Le Parfum d'Adam, 2007
* Un léopard sur le garrote, 2008 (autobiografia)
* Katiba, 2010
* Sept histoires qui reviennent de loin (ipuinak), 2011
* Le Grand Cœur, 2012
* Immortelle randonnée: Compostelle malgré moi, 2013
* Le Collier rouge, 2014
* Check-point, 2015
* Le Tour du monde du roí Zibéline, 2017
* Le Suspendu de Conakry, 2018

### Saiakerak 
* Le Piège humanitaire - Quand l'humanitaire remplace la guerre, 1986
* L'Empire et les Nouveaux Barbares, 1991
* La Dictature libérale, 1994
* L'Aventure humanitaire, 1994
* Géopolitique de la faim - Faim et responsabilité, 2004
Pedro González de Mendoza (kardinala)

**Pedro González de Mendoza** (Guadalajara,  - *ib.*, ) gaztelar apaiz katolikoa izan zen, mendozatarren familiakoa. Iñigo López de Mendoza markesaren semea izan zen. Joan II.a, Henrike IV.a eta Elisabet I.aren Gorteetan eragin handia izan zuen.

Calahorrako eta La Calzadako apezpikua (1453-1467) zela, arazoak izan zituen bizkaitar apaizekin. Sixto IV.ak 1473an kardinal eta 1482an Toledoko artzapezpiku izendatu zuten.
Pedro González de Mendoza (militarra)

**Pedro González de Mendoza** (Guadalajara,  - Aljubarrotako gudua, ) gaztelar aitoren semea, poeta eta militarra izan zen, mendozatarren familiakoa. Gonzalo Yáñez de Mendozaren semea izan zen. Gaztelako Gerra Zibilean ibilitakoa, Henrike II.a Gaztelakoak eta Joan I.a Gaztelakoak maiordomo nagusi izendatu zuten. Arabako merio nagusia ere izan zen.

## Erreferentziak
Pedro González de Mendoza

**Pedro González de Mendoza** puede aludir a alguna de las siguientes personas:

* **Pedro González de Mendoza** (c. 1340-1385), Gaztelako *adelantado* nagusia eta Arabako merio nagusia.
* **Pedro González de Mendoza** (1428-1495) Toledo eta Sevillako artzapezpiku eta kardinala.
* **Pedro González de Mendoza** (1570-1639) Granada eta Zaragozako artzapezpikua.
Antso (Naiarako apezpikua)

**Antso** (?-1046) nafar elizgizona izan zen.

Gartzia III.a Santxitz Naiarakoak 1045ean Calahorra konkistatu zuenean, Antsori katedrala martxan jartzeko agindua eman zion. Horretarako hainbat dohaintza egin zizkion.

Antso beneditar monjea izan zen Leiren eta 1032 eta 1046 artean apezpikua izan zen Naiaran.

## Erreferentziak
Gonzalo Yáñez de Mendoza

**Gonzalo Yáñez de Mendoza** (Araba, ? - 1359) arabar aitoren semea eta militarra izan zen, mendozatarren familiakoa. Diego Hurtado de Mendozaren semea izan zen eta biak Arriagako kofradiaren azken biltzarrean parte hartu zuten. 1332an mendozatarrak Alfontso XI.a Gaztelakoa erregearen basailu bilakatu zirenean, erregearen ehiza-eraikitzaile nagusi bihurtu zen. 1340an Saladoko guduan eta gero Algecirasko setioan parte hartu zuen. 1355ean Petri I.a Gaztelakoak Guadalajarako jaun izendatu zuen eta hara joan zen familia osoa.

## Erreferentziak
Vanessa Marquez

**Vanessa Marquez** (Los Angeles, Kalifornia, 1968ko abenduaren 21a - South Pasadena, Kalifornia, 2018ko abuztuaren 30a) estatubatuar aktorea izan zen. *ER* telesailean Wendy Goldman pertsonaia antzezteagatik ezaguna zen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak
Roberto Olabe del Arco

**Roberto Olabe del Arco** (Salamanca, 1996ko maiatzaren 5a) Donostiar futbolaria da. Erdilari lanetan aritzen da. Nahiz eta Salamancan jaio, Donostiarra da izatez. Bere aita Roberto Olabe atezain ohia Salamancan jokatzen ari zenean bere ama ezagutu zuen.

## Ibilbide profesionala 
*2024eko maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
José Gervasio Artigas jeneralaren mausoleoa

**José Gervasio Artigas jeneralaren mausoleoa** () Montevideoko Ciudad Vieja auzoko Independentzia plazan dago, jeneralaren omenezko zaldizko monumentuaren azpian zehatz-mehatz.

Mausoleoan José Gervasio Artigasen gorpuzkiak daude gordeta, une oro Montevideoko Blandengues () deritzon zalditeria unitateko ohorezko guardiaren zaintza dituela.

Mausoleoaren diseinatze eta eraikitze-lanak Lucas Ríos Demalde eta Alejandro Morón arkitektoek kudeatu zituzten. Eraikina granitozkoa da eta lurperanzko harmailadi zabalak ditu. Behin lurpean Artigas jeneralaren gorpuzkiak barruan dituen urna dago.

## Kanpo estekak
Jason Scott Lee

**Jason Scott Lee** (txineraz: 李截; pinyineraz: Lǐ Jié, Los Angeles, 1966ko azaroaren 19a) estatubatuar aktore eta borroka arteetako artista bat da.

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude: *Dragon: The Bruce Lee Story* (1993), *The Jungle Book* (1994) eta *Rapa-Nui* (1994).

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
### Documentala 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ahoztar Zelaieta

**Ahoztar Zelaieta** (Bilbo, 1972) Euskal Herrian, Bakion, bizi den ikerketa kazetaria, idazlea, kriminologo euskalduna da. Bere lan nagusiak gaztelaniaz argitaratu dira. Politika eta ustelkeria gaietan aritu da. Angel Zelaieta idazlea bere aita da.

Egin egunkariko ikerketa taldean ibilia, ondoren *Ardi Beltza* eta *Kale Gorria* aldizkarietan.

## Lanak 
* *El Pradalismo. El ocaso de los JoBuBi*, 2025. Txalaparta.
* *Residencias SA: el negocio de los cuidados en Euskal Herria.* 2021. Txalaparta.
* *Zaldibar zona cero.* 2020. Txalaparta
* *El narco oasis vasco.* 2019. Txalaparta.
* *Euskadi SA: el gen corrupto del PNV*. HINCAPIE. ISBN: 978-84-939238-5-3.
* *Jóvenes burukides bizkainos. Clientelismo y "fontanería" en el PNV*. 2013. Txalaparta.
* *La casta vasca. Mafias y gobierno vasco en la última década*. HINCAPIE. 2014. Autoedizioa.
* *Kutxabank. El saqueo de Euskal Herria*. HINCAPIE. 2015. Autoedizioa.
* *Evasores, morosos y millonarios vascos*. ISBN: 978-84-939238-4-6.

## Erreferentziak
Daniel Vidart

**Daniel Darío Vidart Bartzabal** (Paysandú, Uruguai, 1920ko urriaren 7a - Montevideo, 2019ko maiatzaren 14a) uruguaitar antropologoa eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
1940 eta 1945 urteen bitartean Zuzenbidea eta Gizarte Zientziak ikasi zituen Errepublikaren Unibertsitatean. Ondoren, 1978 eta 1984 urteen bitartean Ingeniaritza ikasi zuen Kolonbiako Unibertsitate Nazionalean.

1952 eta 1958 bitartean Uruguaiko Hedatze, Emankizun eta Ikuskizunen Zerbitzu Ofizialeko ( edo *SODRE*) zuzendariordea izan zen.

1972 eta 1973 bitartean Kultura Antropologiako irakasle egon zen Txileko Unibertsitatean. 1985etik 1988ra Errepublikaren Unibertsitateko Antropologia katedraduna izan zen.

## Lanak 
* *Tomás Berreta*. La Industrial, Montevideo, 1946
* *Esquema de una Sociología Rural Uruguaya*. Abeltzaintza eta Nekazaritza Ministerioa, Montevideo, 1948
* *Sociología Rural*. Salvat, Bartzelona, 2 vol. 1960
* *Teoría del tango*. Banda Oriental, Montevideo, 1964
* *Los pueblos prehistóricos del territorio uruguayo*. Centro Paul Rivet, Montevideo, 1965
* *Caballos y jinetes. Pequeña historia de los pueblos ecuestres*. Arca, Montevideo, 1967;
* *El paisaje uruguayo. El medio biofísico y la respuesta cultural de su habitante*. Alfa, Montevideo, 1967
* *El tango y su mundo*. Tauro, Montevideo, 1967
* *Ideología y realidad de América*. Errepublikaren Unibertsitatea, Montevideo, 1968
* *El legado de los inmigrantes* (Renzo Pi Hugarterekin), Nuestra Tierra, Montevideo, 1969-1970
* *Los muertos y sus sombras. Cinco siglos de América*. Banda Oriental, Montevideo, 1993
* *El juego y la condición humana*. Banda Oriental, Montevideo, 1995
* *El mundo de los charrúas*. Banda Oriental, Montevideo, 1996
* *Los cerritos de los indios del Este uruguayo*. Banda Oriental, Montevideo, 1996
* *La trama de la identidad nacional*, Banda Oriental, Montevideo:
** 1. liburukia: Indios, negros, gauchos, 1997
** 2. liburukia: El diálogo ciudad – campo, 1998
** 3. liburukia: El espíritu criollo, 2000
* *Un vuelo chamánico*. Fin de Siglo argitaletxea, Montevideo, 1999;
* *El rico patrimonio de los orientales*. Banda Oriental, Montevideo, 2003
* *Cuerpo vestido, cuerpo desvestido. Antropología de la ropa interior femenina*. (Anabella Loyrekin). Banda Oriental, Montevideo, 2000
* *Los fugitivos de la historia*. Banda Oriental, Montevideo, 2009
* *Tiempo de Navidad. Una antropología de la fiesta.* (Anabella Loyrekin). Banda Oriental, Montevideo, 2009.
* *Uruguayos*. 2012
* *Tiempo de carnaval*. 2013
* *Marihuana, la flor del cáñamo*. Ediciones B. 2014
The Ballad of Buster Scruggs

***The Ballad of Buster Scruggs*** 2018ko Joel Coen eta Ethan Coen estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigileek zuzendu, ekoiztu eta idatzitako antologia western filma da. Tim Blake Nelson, Liam Neeson, James Franco, Zoe Kazan, Tyne Daly eta Tom Waits aktoreek antzeztu zuten.

Veneziako Mostran estreinatu zen 2018ko abuztuaren 31an, eta Gidoi Onenaren saria eskuratu zuen.

## Argumentua 
Filma Mendabalde Basatiko sei kontakizunez osatuta dago; istorio independienteak dira, baina temakikoki antzekoak. *The Ballad of Buster Scruggs and Other Tales of the American Frontier* (euskaraz: "Buster Scruggsen balada eta amerikar mugako beste kontakizun batzuk") liburuaren atalak izango balira bezala aurkezten dira kontakizunak:
# The Ballad of Buster Scruggs
# Near Algodones
# Meal Ticket
# All Gold Canyon
# The Gal Who Got Rattled
# The Mortal Remains

## Aktoreak 
### The Ballad of Buster Scruggs 
* Tim Blake Nelson: Buster Scruggs
* Willie Watson: The Kid
* David Krumholtz: Tabernako frantziarra
* E.E. Bell: Pianojolea
* Tom Proctor: Tabernako gaizkilea
* Clancy Brown: Çurly Joe

### Near Algodones 
* James Franco: Cowboya
* Stephen Root: Kutxazaina
* Ralph Ineson: Beltzez jantzitako gizona
* Jesse Luken: Abeltzaina

### Meal Ticket 
* Liam Neeson: Eragilea
* Harry Melling: Artista
### All Gold Canyon 
* Tom Waits: Bilatzailea
* Sam Dillon: Gizon gaztea

### The Gal Who Got Rattled 
* Zoe Kazan: Alice Longabaugh
* Bill Heck: Billy Knapp
* Grainger Hines: Mr. Arthur
* Jefferson Mays: Gilbert Longabaugh

### The Mortal Remains 
* Tyne Daly: Anderea
* Brendan Gleeson: Irlandarra
* Jonjo O’Neill: Ingelesa
* Saul Rubinek: Frantziarra
* Chelcie Ross: Tranpa-jartzailea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Algecirasko setioa (1342-1344)

**Algeciras setioa** 1342an Alfontso XI.a gaztelar erregeak bultzaturiko kanpaina izan zen, Aragoiko eta Genovako itsas armaden eta portugaldar eta nafar lurreko armaden laguntza izan zuena. Errekonkistako gatazka honen helburua Al-Jazeera Al-Khadra hiri musulmana, kristauek Algeciras deitua, bereganatzea izan zen. Garai haietan, hiria Gibraltarko itsasartearen europar kostaldeko portu nagusia izan zen. Itsas eta lurreko setioak hogeita bat hilabete iraun zuen eta bitartean hirian zeuden 30.000 zibil eta soldadu berbereek ezin izan zuten kanpotik elikagaiak lortu. 1344ko martxoaren 26an setioa hausteko zetozen granadar armada Palmones ibaiaren ibarrean kristauek menderatua izan ondoren, mariniek hiria errenditu zuten. Gatazka honetan lehendabizikoz bolbora erabili zuten Europan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipercorreko atentatua

**Hipercorreko atentatua** ETA erakundeak 1987ko ekainaren 19an Bartzelonan Hipercor enpresak zuen merkataritza-zentro batean egindako atentatua da, non lur azpiko aparkalekuan bonba auto bat jarri eta leherrarazi zuen. Sant Andreu auzoan gertatu zen, Meridiana etorbidean.

Ondorioz, 21 pertsona hil eta hamarka zauritu izan ziren. Atentatuaren zirkunstantzien inguruko eztabaida sortu zen, ETA erakundeko kide batek atentatuaren aurretik hiru dei egin baitzituen lehergailuaren berri emateko.

Trantsiziotik aurrera Katalunian egindako atentaturik odoltsuena izan zen Bartzelonako hau. Halaber, politikoki ondorio garrantzitsuak ekarri zituen: besteak beste, Ajuriaeneko Ituna, 1988an.

Beste ondorioetako bat laguntasuna izan zen. ETAk Euskadin, baina bereziki Katalunian zuen babes sozial garrantzitsua galdu egin zuen egun batetik bestera atentatu honen ondorioz.

## Manifestazioa 
1987ko ekainaren 22an, 750.000 pertsona inguru manifestatu ziren Passeig de Gràcia pasealekuan. Besteak beste, Jordi Pujol Generalitateko orduko presidenteak, Pasqual Maragall Bartzelonako alkateak eta Jesus Egiguren Eusko Legebiltzarreko presidenteak parte hartu zuten. Nuria Espert aktoreak testua irakurri zuen amaieran.

## Epaiketak 
Domingo Troitiño eta Josefa Ernaga epaitu eta kondenatu zituzten atentatu egiletzat; eta, geroago, Rafael Caride eta Santiago Arrospide ere bai, lehenengoa Bartzelona Komandoaren burutzat, eta bigarrena ETAren burukidetzat. 794 urteko kartzela zigorra ezarri zioten bakoitzari.

Urteak aurrera, Espainian lehenengo aldiz epaileek aitortu zuten Estatuaren ardura atentatu baten ondorioz. Izan ere, erabaki zuten Poliziak ez zuela behar besteko arduraz jokatu eraikina husteko eta kalte pertsonalak saihesteko.

## Biktimen aldeko lana 
Robert Manriquek harakin lan egiten zuen supermerkatuan garai hartan, eta larriki zaurituta gelditu zen atentatuaren ondorioz. Ebakuntza bat baino gehiago eta ospitaleratze aldi luzeak egin eta gero, atentatuaren biktimen alde lan egiteari ekin zion. AVT erakundearen arduraduna izan zen Katalunian, baina talde haren ildo politikoarekin zituen desadostasunengatik utzi zuen ardura hori. Geroztik, beste bide batzuetatik egin du lan arlo horretan.

2017an, triskantzaren 30. urteurrena zela-eta, erakusketa bat abian ipini zuten Fabra i Coats kultura gunean, Sant Andreun. Halaber, urte hartako abuztuan gertatutako atentatu jihadistak zirela-eta, Manriquek biktima haiei ere laguntzeari ekin zion.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* ETAk hildakoen zerrenda
* 1991ko Viceko atentatua

## Kanpo estekak 
*  Atentatuaren inguruko erreportajea, ETBn.
*  *El trastero azul*, Robert Manriqueren bloga.
Denudazio

**Denudazioa** lurrazalaren erliebea desegiten duten prozesuen multzoa da. Hiru aldi ditu: meteorizazioa, higadura eta garraioa. Prozesu endogenoek, hala nola sumendiek, lurrikarek eta plaken tektonikak, lurraren azala goratu eta denudazio prozesuen mende uzten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baise-moi (filma)

**Baise-moi** 2000ko Virginie Despentes eta Coralie Trinh Thi frantziar zinema zuzendarien thriller filma da, Virginie Despentesen izen bereko eleberrian oinarrituta. Karen Lancaume eta Raffaëla Anderson aktoreek antzeztu zuten.

Biarritzen, Bordelen, Lyonen eta Marseillan grabatu zuten. Frantziako Gobernuak X mailan sailkatu zuen. Filma 2000ko uztailean mustu zen, eta estreinaldi hartan Frantziako hirurogei zinema-aretotan eman zuten. Nolanahi ere, hasiera batean baimen guztiak zeuzkan filma polemika-iturri bihurtu zen estreinatu eta berehala: zinema-kritikariek gehiegikeriatzat jo zuten, eta hainbat elkarte feminista, talde katoliko kontserbadoreak eta eskuin-muturreko militanteak filmaren kontra agertu ziren; *Nouvel Observateur* egunkarian *Sexe, violence, le droit d’interdire* («Sexua, indarkeria, debekatzeko eskubidea») izenburupean argitaratutako editorialak lagunduta, estreinalditik hiru egunera filma zentsuratzea lortu zuten. Frantziako Estatu Kontseiluak onartu egin zuen filmak emakumeek jasaten duten indarkeria salatzeko helburua zuela, baina ikusleek irakurketa pornografikoa egin zezaketela iritzi zion, eta filma zabaltzea debekatu zuen.

## Argumentua 
Nadine prostituta eta Manu aktore porno dira. Behin, hirukote batek Manu eta beste lagun bat bortxatuko dituzte.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Presunto culpable

***Presunto culpable*** (eusk. "ustezko errudun") espainiar telesaila da, Boomerang TV ekoiztetxeak Antena 3rako egina. Miguel Ángel Muñoz, Alejandra Onieva, Susi Sánchez, Carlos Serrano, Elvira Mínguez edo Teresa Hurtado de Ory ditu protagonistak.

Mundaka, Bermeo eta Gernikako itsasadarraren inguruan aritu ziren grabaketak egiten, 2017ko azarotik 2018ko apirilera bitartean.

## Sipnosia 
Pertsonaia protagonista Parisen bizi den ikerlari bat da. Ezbehar larri baten ondorioz, jaioterrira itzuli beharko du, eta itzulerak hainbat zauri irekiko dizkio; tartean, bikotekidea izandakoaren desagerpena.

## Aktoreen zerrenda 
### Nagusiak 
* Miguel Ángel Muñoz - Jon Aristegi
* Elvira Mínguez - Amaia
* Josean Bengoetxea - Julen
* Alejandra Onieva - Ane
* Susi Sánchez - Begoña
* Carlos Serrano - Iñaki
* Itziar Atienza - Ainhoa
* Eduardo Rosa - Javier
* Teresa Hurtado de Ory - Susana
* Tomás del Estal - Aitor
* Kiko Rossi - Eneko
* Carol Rovira - Maite
* Iñaki Font - Joseba
* Irene Montalá - Elena

### Taldekoak 
* Pablo Scola - Salvador
* Asier Iturriaga - Guillermo
* Marta Castellote - Laia
* Jon Mendía - Pedro
* Patxi Santamaria - Aita Leandro
* Naiara Carmona - Nerea
* Godeliv Van der Brant - Julie
* Mark Schardan - Peter
* Maialen Vega - Natalia
* Timothy Cordukes - Claudio 
* Jorge Andreu - Miguel
* Daniela Rubio - Isabel
* Gorka Mínguez - Iker
* Iñigo Aranburu - Bernardo
* Beñat Iturbe - Markos
* Èlia Corral - Mertxe
* Fran Bleu - Sebas
* Alba Bersabe - Carla
* Jordi Planas - David
* Oihan Lopetegi - Leire
* Mikel Losada - Gorka
* Ylenia Baglietto - Sara
* Irene Bueno Royo - Teresa

## Atalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* antena3.com > Webgune ofiziala
Labana automatiko

thumb|280x280px|Labana automatiko italiar bateko bi bista.

thumb|128x128px|Labana automatiko bateko irekitzea.
**Labana automatikoa** edo **aizto automatikoa** labana mota bat da, azkar zabaldu daitekeen xafla batekin. Aizto tolesgarri baten kasuan bezala, atseden posizioan, xafla kirtenaren barruan dago, baina soilik mekanismo bat sakatzean, botoi bat eskuarki, malguki baten bidez xafla oso azkar ateratzen da aizto estandarreko xafla bateko funtzionamenduaren ohiko posiziora iritsi arte.  Palanka txiki bat sakatu behar duzu atseden posiziora berriro tolesteko. Horrez gain beste botoi irristagarri bat darama atseden posizioan blokeatzeko.

## Kanpo estekak
Saioa mendilerroa

**Saioa mendilerroa** Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendilerro bat da, Nafarroa Garaiko iparraldean.

## Mendiak 
Hauek dira mendilerroaren 3 tontor altuenak:
# Saioa, 1.418 m 
# Zuriain edo Xuriain, 1.410 m 
# Okolin, 1.355 m 

# Saioa, 1.418 m 
# Zuriain edo Xuriain, 1.410 m 
# Okolin, 1.355 m 
# Iturrondo, 1.340 m 
# Gartzaga, 1.291 m 
# Burdindogi, 1.247 m 
# Erregerena, 1.247 m 
# Eride, 1.246 m 
# Goitiko Gaina, 1.232 m 
# Leateko Gaina, 1.204 m 
# Eurtegi, 1.194 m 
# Zokoa, 1.181 m 
# Ekaitza, 1.172 m 
# Azkenatz, 1.171 m 
# Kedarbe, 1.162 m 
# Algorrieta, 1.159 m 
# Loiketa, 1.137 m 
# Zirolako Harria, 1.135 m 
# Sabaiaundi, 1.128 m 
# Urdanatz, 1.122 m 
# Katilliko Harria, 1.119 m 
# Gurbaitz, 1.113 m 4
# Abartan, 1.095 m  (Abartan)
# Gereziain, 1.091 m 
# Apordoki, 1.082 m 
# Garbitz, 1.074 m 
# Olariaga, 1.045 m 
# Elorregi, 1.045 m  (Abartan)
# Tanporrene, 1.017 m 
# Azimendi, 1.009 m 
# Estapuru, 995 m 
# Lababota, 967 m 
# Aizkoa, 954 m  (Abartan)
# Urdanbidegi, 952 m 
# Otaño, 949 m 
# Larrondo, 925 m 
# Urlegi, 922 m  (Abartan)
# Urdintz, 912 m  (Abartan)
# Astarte, 909 m 
# Basaburuko Kaskoa, 877 m  (Abartan)
# Bagoandieta, 857 m 
# Dolameakako Kaskoa, 834 m 
# Burgalar, 826 m 
# Iruxabal, 823 m 
# Bagolegiko Kaskoa, 818 m  (Abartan)
# Azkurretako Kaskoa, 796 m 
# Xaguxelaiko Kaskoa, 794 m 
# Eskatimalda, 784 m 
# Alanegi, 718 m 
# Añamendi, 718 m 
# Ezkorlako Kaskoa, 645 m  (Abartan)
# Munoa, 455 m  (Abartan)
# Auzkue, 423 m  (Abartan)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Xafla (aiztoa)

[thumb|[Ganibet|Aiztoko orriak.]]
**Xafla**, **orria** ere deitua, erreminta, arma, edo makina (adibidez haizagailu bat) baten zati laua da, normalean ebaketa-ertz bat (ahoa) edo mutur puntazorrotz bat eskuarki harri mehe batez, esaterako sukarriz, egina edo metalez, berriki, altzairuz. Orri bat nahita erabiltzen dute ebakitzeko, sastakatzeko, xerratan mozteko, objektu bat animatua edo inanimatua jotzeko.

## Kanpo estekak
Napoliko setioa (1528)

**Napoliko setioa** 1528an izandako gatazka izan zen. Cognaceko Ligaren Gerraren barnean, Odet Foixkoa frantziar komandanteak Napoliko Erresuma konkistatzeari ekin zion. Andrea Doriaren ihesaldiak eta izurriak frantziarrak menderatu zituzten. Aversa aldera itzultzean, espainiarrek Karlos Nafarroakoa eta Pedro Nafarra ingeniariak preso hartu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arangurengo mendilerroa

**Arangurengo mendilerroa** Iruñeko Ekialdean kokatzen den mendilerro bat da, Nafarroa Garaiko erdialdean.

Mendilerroan dagoen Aranguren udalerriak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
Hauek dira mendilerroaren hiru tontor altuenak:
# Pagadi, 898 m 
# Urramendi, 896 m 
# Irulegi, 893 m 

# Pagadi, 898 m 
# Urramendi, 896 m 
# Irulegi, 893 m 
# Txaparre, 852 m 
# Bordaxar, 850 m 
# Tangorri, 845 m 
# Elusmendi, 843 m 
# Aritzko, 841 m 
# Arikita, 834 m 
# La Facería, 829 m 
# San Miguel, 802 m 
# Donatsai, 795 m 
# Malkaitz, 772 m 
# Alto de Muskilda, 766 m 
# Erbiain, 748 m 
# Argonga, 683 m 
# Monte Txikito, 679 m 
# Eurri, 668 m 
# Zarbeta, 654 m 
# Monte Grande, 639 m 
# Bordalarre, 615 m 
# Castillo de Andrikain, 606 m 
# Gorraitz, 558 m 

### Badoztaingo mendi-oinak 
# Cerro de la Borda, 593 m 
# Sotoaldapa, 592 m 
# Beltzunegigain, 589 m 
# Mirador de Bordalarre, 573 m 
# Sotoburu, 552 m 
# Kapana, 543 m 
# Irigarai, 539 m 
# Landabarren, 536 m 
# Elizmendi, 531 m 
# Mendillorri, 497 m 
# Altzutzate, 486 m 
# Erripagaña, 479 m 
# Erripaburua, 468 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Gendule II.a Bigorrakoa

**Gendule II.a Bigorrakoa** (? - † 1129) Bigorrako kondea izan zen.

## Biografia 
Aita Gendule V.a Bearnokoa eta Gaston IV.a Biarnokoa anaiordea zituen. 1095ean Lehen Gurutzadan hartu zuen parte anaia eta Raimundo IV.a Tolosakoarekin. Kroniketan ez da apenas aipatzen baina litekeena da 1099an Jerusalem hartzeko laguntzea. Palestinatik 1101ean itzuli zenean "Gurutzatua" ezizena lortu zuen.

1113 eta 1114 artean, Bernardo III.a Bigorrakoa eta honen alaba Beatrix hil zirenez, Bigorrako konde bilakatu zen. Iruñeko eta Aragoiko erregea zen Alfontso I.arekin lotura estua izan zuen. 1118an biek Zaragoza setiatu eta konkistatu zuten eta hurrengo urteetan Tutera, Alhama ibaiaren ibarra eta Tarazonaren konkistan. Erregeak Tarazonaren erdia eman zion feudo moduan. 1122an Akitaniako dukerriarekin zuen lotura hautsi eta Alfontso Borrokalariaren basailu bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan III.a Graillykoa

**Joan III.a Graillykoa** (? - † Paris, ) gaskoi noble eta militarra izan zen. Captal de Buch, Jean Froissarten esanetan, zaldun ideala izan zen. 1348an Galtzariaren Ordenaren sortzaileetako bat izan zen.

Ehun Urteko Gerran parte hartu zuen eta Eduardo III.a Ingalaterrakoak Bigorrako kondea izendatu zuen. Poitiersko guduan Printze Beltzarekin batera borrokatu zuen eta Joan II.a Frantziakoa preso hartu zuten. 1364an Normandian Karlos II.a Nafarroakoaren alde aritu zen baina Bertrand du Guesclinek Cocherelgo guduan preso hartu zuen. 1367an Naiarako guduan kontrakoa gertatu zen. Arroxelako guduan berriro preso hartu zuten baina frantziarrek ez zuten berriro askatu.

## Erreferentziak
Zaragozako errekonkista

**Zaragozako errekonkista** Alfontso I.a Borrokalaria Iruñeko eta Aragoiko erregeak bultzaturiko kanpaina militarra izan zen, 1118an Zaragoza hiri almorabideen eskuetatik kendu zuena.

## Kanpaina 
Zaragoza, Zaragozako taifaren hiriburua izandakoa, aldiriak kontuan hartuta garai haietan  biztanle zituen. Jada 1086an Alfontso VI.a Leongoak, 1091n Antso V.a Nafarroakoak eta 1110ean Alfontso Borrokalariak berak saiakerak egin zituzten hiria hartzeko. Kanpainia honetan, aragoiar eta nafar zaldunek ez ezik okzitaniar, gaztelar eta kataluniarrek ere parte hartu zuten. Setioa 1118ko maiatzean hasi zen. Setioa jada hasita zegoenean erregea ailegatu zen baina bertan Gaston IV.a Biarnokoa edo Gendule II.a Bigorrakoa bezalako zaldun zailduak ziren. Petri Libranakoa monjeak Gelasio II.ak 1118ko abenduan emandako gurutzadako bulda eraman zuen.

Almorabideen gudarostea urria izan zen oso eta gainera 1116an Ibn Tifilwit *wali*a hil zenetik ez zuen agintaririk; hala ere Abd Allah ibn Mazdali granadar *wali*ren armadaren laguntza izan zuen. Granadarra azaroaren 16an hil, defendetzaileen atsekaberako. 1118ko abenduaren 11n musulmanek kapitulatu zuen eta hilaren 18an kristauak hirian sartu ziren. Alfontsotar armadak setiorako arma ugari izan arren, setiatuen goseagatik amore eman zuten. Izan ere, oso udazken gorria izan zen eta okzitaniar gudarosteen zati batek gosegatik ere alde egin zuen.

Zaragoza konkistatu eta gero, Alfontso I.ak borrokari eutsi zion eta hurrengo urtean Tutera eta Tarazona hartu zituen. Hiria Gaston Biarnokoaren eskuetan utzi zuen eta laster Erresumako hiriburu bilakatu zen, lehen Jakak zuen garrantzia gaduz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Agnew klinika

***Agnew klinika*** () Thomas Eakins estatubatuar margolariak 1889an oihal gainean egindako olio-margolan ezaguna da; neurriz artistaren lan handiena da. Margolana David Hayes Agnew anatomista eta kirurgialariri eskainitako omenaldia gisa egin zen, Pennsylvaniako Unibertsitatean erretreta hartu zuenean. Margolanaren enkargua garaiko 750 dolarrekoa izan zen, egungo 20.000. Diru-ikasleek bildu zuten, eta Eakinsek hiru hilatetetan egin zuen. Margolanean latinez idatzitako idazkun hau irakur daiteke: «D. Hayes Agnew M.D. Kirurgilari trebatuena, idazlea eta irakaslea argiena, ohoratuena eta estimatuena».

## Gaia 
Agnew klinika margolanak Agnew doktoreak mastektomia bat egiten erakusten du; sendagilea anfiteatro batean dago, eta handik pertsona ugarik, Pennsylvaniako Unibertsitateko ikasleak, ebakuntza jarraitzen du. Agnewk bisturi bat du eskuan. J. William White sendagileak, bestetik, gaixoari lotura bat jartzen dio. Joseph Leidyk gaixoari taupadak hartzen dizkio. Azkenik, Ellwood R. Kirby-k anestesia ematen dio. Atzean Mary Clymer erizaina dago. Eakins margolaria bera ere margolanean agertzen da, erizainaren atzean eskuinagoan dagoen bikotearen pertsona da; batzuen ustez erretratu hori bere Susan Macdowell Eakins emazteak egin zuen.

## Estiloa 
[thumb|*[Gross Klinika (margolana)|Gross Klinika* (1875).]]
Margolanak oso ondo erakusten du Eakinsen errealismo zientifikoa. Zehaztasunak argazki baten mailakoak dira eta, horri esker, espezialistek margolanean agertzen diren pertsona guztiak identifikatu dituzte; salbuespen bakarra etzanda dagoen emakume gaixoarena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* :Philadelphia Museun of Arten webgunean komentarioa.
Larhungo mendilerroa

**Larhungo mendilerroa** Nafarroa Garaia eta Lapurdiko probintzien artean kokatuta dagoen mendilerro bat da, batez ere Nafarroa Beherearen aldean, Pirinioetan.

## Mendiak 
# Larhun, 900 m  (Lapurdi eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Pilotalekugaña, 870 m  (Nafarroa Garaia)
# Urkilla, 847 m  (Nafarroa Garaia)
# Larhunttiki edo Larrun Txiki, 700 m  (Lapurdi eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Altsanga, 625 m  (Lapurdi)
# Sugizeaga, 568 m  (Lapurdi eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Zubiria, 567 m  (Lapurdi eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Fage, 553 m  (Lapurdi)
# Fageko Harria, 551 m  (Lapurdi)
# Aritzmendi, 461 m  (Nafarroa Garaia)
# Ziburumendi, 411 m  (Lapurdi)
# Mugerriko, Gaina 401 m  (Nafarroa Garaia)
# Olhain, 398 m  (Lapurdi)
# Kondendiaga, 368 m  (Lapurdi eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Lizarnabarra, 364 m  (Nafarroa Garaia)
# Txarrantxarri, 335 m  (Nafarroa Garaia)
# Altzatelarre, 309 m  (Nafarroa Garaia)
# Zuhalmendi, 301 m  (Lapurdi)
# Gaztelu, 274 m  (Nafarroa Garaia)
# Esnaur, 273 m  (Lapurdi)
# Bizkartzun, 185 m  (Lapurdi)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Imanol Elías Ayllón

**Imanol Elías Ayllón**, (Iruñea, 1990eko abuztuaren 17a) nafar futbolaria da, atezain moduan aritzen dena.

## Estatistikak 
*2019eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
The Sisters Brothers (filma)

***The Sisters Brothers*** 2018ko Jacques Audiard frantziar zinema zuzendariak zuzendutako umore beltzeko western filma da. Gidoia Audiard eta Thomas Bidegainek idatzi zuten, Patrick deWitten izen bereko eleberrian oinarriturik. John C. Reilly eta Joaquin Phoenix aktoreek antzeztu zuten.

Veneziako Mostran estreinatu zen 2018ko irailaren 2an, eta Zuzendari Onenaren Zilarrezko Lehoia eskuratu zuen.

## Argumentua 
Charlie eta Eli Sisters aurkako mundu basati batean bizi dira. Odolez zikinak dituzte eskuak: hala kriminalen nola inozenteen odolez. Ez dute inor hiltzeko kezkarik. Haien lana da. Charlie, anaia gaztea, hiltzeko jaio zen. Elik, ordea, bizitza normala eramatearekin egiten du amets. Komodoroak gizon bat aurkitu eta akabatzeko kontratatuko ditu. Oregonetik Kaliforniara, ehiza errukigabea hasiko da, bi anaien arteko eromenezko lotura proban jarriko duen iniziazio-bidaia bat… gizatasunera eramango dituen bide bat?

## Aktoreak 
* John C. Reilly: Eli Sisters
* Joaquin Phoenix: Charlie Sisters
* Jake Gyllenhaal: John Morris
* Riz Ahmed: Hermann Kermit Warm
* Rutger Hauer: Komodoroa
* Carol Kane: Mrs. Sisters
* Rebecca Root: Godolphin
* Ian Reddington: Aita
* Richard Brake: Rex
* Allison Tolman

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Archambaud Graillykoa

**Archambaud Graillykoa** (1330 - † 1412) gaskoi noble eta militarra izan zen.

1356an Castillon eta Grusongo bizkonde bilakatu zen. Poitiersko guduan Printze Beltzarekin batera borrokatu zuen eta Joan II.a Frantziakoa preso hartu zuten. 1364an Normandian Karlos II.a Nafarroakoaren alde aritu zen baina Bertrand du Guesclinek Cocherelgo guduan preso hartu zuen. 1369an Joan III.a Graillykoa bere ilobaren tituluak jarauntsi zuen, tartean Captal de Buch. 1377an Ingalaterrako erregeak Bizkaiko seneskal izendatu zuen.

1381ean Elisabet Foixkoa ezkondu zuen. Elisabet Gaston III.a Foix-Biarnokoaren lehengusina zen eta bere tituluak jarauntsi zituen. Archambaudek Foixko konderria iure uxoris lortu zuenez, frantziarren alde egin zuen.

## Seme-alabak 
Bost seme-alaba izan zituzten:
* Joanes (1382 † 1436), oinordekoa.
* Gaston († 1455), Benaugesko bizkondea.
* Archambaud († 1419), Navaillesko jauna.
* Matias († 1453), Commingesko kondea.
* Petri (1386 † 1464), kardinala eta Arlesko artzapezpikua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Berrioategortua

**Pedro "Periko" Berrioategortua Murgoitio** (Apatamonasterio, 1928 – Zornotza, ) bizkaitar aktibista izan zen, Erromatar Eliza Katolikoko apaiz izana.

Apaiz lanak Zornotzan egin zituen. Apaiz langile jardun zuen hainbat urtetan, eta langile-mugimenduan parte hartze nabarmena izan zuen frankismo garaian. 1960an 339 euskal apaizen Francoren erregimenaren gehiegikeriak salatzeko gutunaren sinatzaileetako bat izan zen. 1968ko azaroan Derioko seminarioan sartu ziren 60 apaizetako bat izan zen. Zamoran espetxeratu zuten. 

Eskuin muturrak Zornotzako festetan abadearen autoan lehergailu bat jarri zuten 1975eko uztailaren 28an.

## Erreferentziak
Gallina mendatea

**Gallina mendatea** () Pirinioetako mendatea da. Itsas mailatik 1.907 metroko garaieran dago. Andorrako Sant Julià de Lòria udalerrian dago, gainera Andorratik Espainiara joateko pasabidea ere bada.

## Espainiako Itzulia 
Espainiako Itzulia zenbait aldiz pasa da mendatetik baina hiru aldiz helmuga izan da:

## Kanpo estekak
La Camperona

**La Camperona** Kantauriar mendikateko mendatea da. Itsas mailatik 1.597 metroko garaieran dago. Leóngo probintziako Sabero udalerrian dago.

Mendatea hiru aldiz Espainiako Itzuliaren helmuga izan da:

## Kanpo estekak
Torre del Llambrión

**Torre del Llambrión** Europako mendietako bigarren tontorrik altuena da, 2.642 metrorekin. Urrieles mendizerran kokaturik, Leóngo probintzian dago, Kantabriatik gertu.

## Abiapuntuak 
* Riañotik Collado de Valdeón zeharkatuz
* Fuente Détik Tornos de Liordes zeharkatuz

## Kanpo estekak
San Glorio mendatea

**San Glorio mendatea** () Kantauriar mendikateko mendatea da. Itsas mailatik 1.609 metroko garaieran dago.  **&nbsp;N-621&nbsp;** errepideak zeharkatua, Leóngo probintziako Boca de Huérgano eta Kantabriako Potes udalerrien artean dago.

Oso fauna aberatsa du, izan ere, bertan Espainian arriskuan dauden hartz arrearen eta basoilarraren espezimenak daude.

## Kanpo estekak
Eskuaira-joko

eskuinera|thumb|Eskuaira-jokoa
Marrazketako tresneriaren barruan **eskuaira-jokoa** deritzogu eskuaira batez eta kartaboi batez osatutako multzoari, erregela edo erregela graduatu bat gehitu daitekeelarik.

Eskuaira-jokoak, konpasarekin batera, nahitaezko materiala osatzen dute marrazketa teknikoaren lana eskuz egin ahal izateko.

Joko bereko eskuaira eta kartaboietan, eskuairaren hipotenusa kartaboiaren kateto luzearen neurrikoa izaten da.

## Kanpo estekak
Ion Varela

**Ion Varela Prol** (Soraluze, ) gipuzkoar futbolaria da, Eibar KE taldeko atzelaria izandakoa.

## Estatistikak 
*2018ko urtarrilak 11n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Novarako gudua (1849)

**Novarako gudua** edo **Bicoccako gudua** (Bicocca Novarako hiri bat da) Austriar Inperioaren eta Sardiniako Erresumaren arteko borroka armatua izan zen Italiako Lehen Independentzia Gerraren esparruan. Italiaren bateratzearekin erlazionatuta zegoen. 1849ko martxoaren 22tik 23ra gertatua, sardiniar armadaren porrot handia izan zen.

## Kanpo estekak
Santa Maria kalea (Gasteiz)

Gasteizko **Santa Maria kalea** Alde Zaharrean dago. Hiribilduaren jatorrizko trazatuaren hiru kaleetako bat da, Frai Zacarias Martinez eta Eskola kaleekin batera.

## Kokapena 
Alde Zaharraren goiko aldean dago, erdi-erdian. Eskola eta Frai Zacarias Martinez kaleek bat egiten duten tokian hasten da, Goiuri Jauregiaren ondoan, eta Santa Maria plazan amaitzen da.

## Luzera 
290 metro inguruko luzera du. Ezkerreko espaloian 19 zenbakiraino iristen da eta eskuinekoan 10raino.

## Historia 
Henrike Knörr eta Elena Martínez de Madina Salazarrek idatzitako “Toponimia de Vitoria I – Gasteizko toponimia I” (Euskaltzaindia, 2009) liburuaren arabera,1855 martxoaren 5ean eman zitzaion izena kaleari, aurretik Goiuri moduan ezagutzen zen.
## Eraikinak 
* Gasteizko gaztetxea
* Gonzalez Etxabarritarren jauretxea (Landatxo gizarte etxea)
* Etxanobetarren etxea

## Trafikoa 
Trafikorako irekita dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eudora Welty

**Eudora Alicia Welty** (Jackson, Mississippi, 1909ko apirilaren 13a – *ib.*, 2001eko uztailaren 23a) estatubatuar idazlea izan zen.

## Lanak 
### Ipuin bildumak 
* *A Curtain of Green*, 1941
* *The Wide Net and Other Stories*, 1943
* *Music from Spain*, 1948
* *The Golden Apples*, 1949
* *Selected Stories*, 1954
* *The Bride of the Innisfallen and Other Stories*, 1955
* *Thirteen Stories*, 1965
* *The Collected Stories of Eudora Welty*, 1980
* *Moon Lake and Other Stories*, 1980
* *Morgana: Two Stories from The Golden Apples*, 1988

### Eleberriak 
* *The Robber Bridegroom*, 1942
* *Delta Wedding*, 1946
* *The Ponder Heart*, 1954
* *The Shoe Bird*, 1964
* *Losing Battles*, 1970
* ''The Optimist's Daughter*, 1972, Pulitzer Saria

### Saiakerak 
* *One Writer's Beginnings*, 1984
* *On Writing'' 2002

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Eakins

**Thomas Cowperthwaite Eakins** (Filadelfia, 1844ko uztailaren 25a - ibidem, 1916ko ekainaren 25a) Ameriketako Estatu Batuetako Errealismoko margolaria izan zen.

## Biografia 
Eakins ia bere bizitza osoa Filadelfian bizi izan zen. Haren gurasoak Caroline Cowperthwait Eakins eta Benjamin Eakins ziren; aita kaligrafia irakaslea zen eta semea berarekin ikasi zuen gero margolaritzan erabiliko zituen teknika batzuk. Thomas Eakins kirolzalea zen eta zaletasun hori ere bere lanetan ikusiko da. Central High Schoolen ikasi zuen eta ordurako marrazketa mekanikoan gailendu zen. 1861an, Pensilvanyako Arte Ederren Akademian hasi zen. Halaber, 1864tik 1865ra Jefferson Medical Collegen anatomia ikastaroak egin zituen. Giza-gorputzarekiko erakusten zuen interesa zela eta, kirurgia ikasteko ideia eman zion.

1866tik 1870 arte Europan ikasi zuen, batez ere Parisen, bereziki Jean-Léon Gérôme orientalismoaren maisuarekin; Eakins margolari errealista ospetsu horren bigarren ikasle estatubatuarra izan zen. Baita ere Léon Bonnaten tailerrean ikasi zuen. Bonnatekin Eakinsek zehaztasun anatomikoa ikasi zuen. École des Beaux-Artsen ikasten ari zenean ez zuen ez inpresionismoarekiko ezta ere akademizismo frantsesaren aldeko interes handirik erakutsi.

Frantziatik Espainiara joan zen eta, berriro ere, Estatu Batuetara. Han margolari errealista bezala ibilbide oparoari ekin zion. Argazkilaritzarekiko interesa ere erakutsi zuen. 1882an Pensilvanyako Arte Ederren Akademiako irakaslea izendatu zuten. Eskola nahiko abandoardista zen eta argazkilaritza irakasteko aukera eman zion. 1886an, eskandalu bat izan zuen eta lanpostua galdu zuen. Dirudienez, emakumeei zuzendutako anatomia ikastaro batean gizonezko modelo bat biluzik erakutsi zuen. Haren emaztea, Susan Macdowell Eakins (1851-1938), margolaria izan zen ere bai.

## Iruditegia 

File:Swimming_hole.jpg|*Swimming hole* (1884-1885).
File:The_Agnew_Clinic_-_Thomas_Eakins.jpg|*Agnew klinika* (1896).
File:The-Pianist-(Stanley-Addicks)-1896-large.jpg|*Pianista* (1896).
File:Thomas_Eakins_005.jpg|*Miss Amelia Van Buren* (1891).
File:Salutat.jpg|*Salutat* (1898).
File:Eakins,_Study_of_Girl%27s_Head_1868.jpg|*Neska gazte baten estudioa* (1868).
File:Eakins,_Baby_at_Play_1876.jpg|*Haurra jolasten* (1876).

## Kanpo loturak 
* :Thomaseakins.org Thomas Eakinsen 148 margolan.
* :[Thomas Eakins Exhibition, The Metropolitan Museum of Art(https://eu.wikipedia.org/wiki/Metropolitan_Museum_of_Art).]
Damien Hirst

**Damien Steven Hirst** (Bristol, 1965) artista ingelesa da, baita ere enpresari eta arte-biltzailea. 1990eko hamarkadan Young British Artists etiketa jarri zitzaien artista taldeko izen ezagunenetako bat da. 21. mendearen hasieran, Erresuma Batuko artista aberatsena izan liteke, *Sunday Times* egunkariko zerrendaren arabera.

## Estiloa 
Heriotza da gai nagusietako bat Hirst-en lanetan. Serie ospetsu bat egin zuen hildako animaliak formaldehidoan gorde eta erakustren: marrazoa, ardiak, erdibitutako behi eta txahala... Beste lan batean, behi baten burua usteltzen utzi kutxa batean, eta euliak harekin nola elikatzen diren ikus zezakeen ikusleak. Euliak, halaber, hilda gero ere berrerabili izan zituen zirkulu beltz erraldoi bat egiteko. 2007an aurkeztu zuen, bestalde, *For the Love of God* (‘Jainkoarren’) pieza, zeinaa 8.601 diamantez estalitako giza-burezur bat den, heriotza eta luxua elkartuz.

Beste lan batzuetan, serie errepikakorrak egin izan ditu, edo gaixotasunekin zerikusia duten objektuen bildumak (kirurgiako tresneria edo zigarrokinak kantitate handietan batuz, adibidez).

Obra hauetarik asko lantegian, laguntzaile talde handiekin, egin izan ditu Hirstek, eta horrek beste artista batzuen kritika jaso du, hala nola David Hockneyrena.

## Erreferentziak
Jodai-e Nader az Simin

***Jodái-e Náder az Simin*** () 2011ko Asghar Farhadi irandar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

Berlinaleko Urrezko Hartza eta Ingelesez besteko film onenaren Oscar saria eskuratu zituen, besteak beste.

## Sinopsia 
Nader eta Siminek irandar familia bat osatzen dute bere alaba Termehkin batera. Siminek herrialdea utzi nahi du bizitza hobeago bat aurkitzeko, baina Naderrek gelditzea nahi du bere aita zaindu ahal izateko, Alzheimerra dauka eta. Siminek dibortzioa eskatzen dio Naderri eta bere gurasoekin bizitzera joaten da. Naderrek emakume bat kontratatzen du bere aita zaindu dezan. Neskamearen arduragabekeria bat, gatazka handi baten abiapuntua izango da.

## Aktoreak 
* Leila Hatami: Simin
* Peyman Moaadi: Nader
* Shahab Hosseini: Hodjat
* Babak Karimi: Judge
* Sareh Bayat: Razieh
* Sarina Farhadi: Termeh
* Ali-Asghar Shahbazi: Naderren aita
* Shirin Yazdanbakhsh: Siminen ama
* Kimia Hosseini: Somayeh
* Merila Zarei: Ghahraei anderea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Forušande

***Forušande*** () 2017ko Asghar Farhadi irandar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

Ingelesez besteko film onenaren Oscar saria eskuratu zuen.

## Sinopsia 
Erman eta Ranak osatutako bikote gaztea Arthur Millerren *Bidaiari baten heriotza* antzezlanaren emanaldi bat prestatzen ari dira. Lurrikara batek beraien apartamentua kaltetzen duenean, bizilekuz aldatu behar dute. Apartamentu berrian prostituta bat bizi ohi zen, eta bere bezeroetako bat etortzen denean, bizitza aldatzen zaie.

## Aktoreak 
* Shahab Hosseini: Emad
* Taraneh Alidoosti: Rana
* Babak Karimi: Babak
* Farid Sajadhosseini: Gizona
* Mina Sadati: Sanam
* Maral Bani Adam: Kati
* Mehdi Koushki: Siavash
* Emad Emami: Ali
* Shirin Aghakashi: Esmat
* Mojtaba Pirzadeh: Majid
* Sahra Asadollahi: Mojgan
* Ehteram Boroumand: Shahnazari anderea
* Sam Valipour: Sadra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gorramendiko mendilerroa

**Gorramendi mendilerroa** Baztango Iparraldean kokatzen den mendilerro bat da, Nafarroa Garaiko Iparraldean. Bere punturik altuena Gorramakil mendia da, 1.087 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Gorramendi mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Okoroko mendilerroa

**Okoroko mendilerroa** Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaiko probintzien artean kokatuta dagoen mendilerro bat da, batez ere Nafarroa Garaiaren aldean, Pirinioetan.

## Mendiak 
Hauek dira mendilerroaren hiru tontor altuenak:
# Okoro, 1.259 m  (Nafarroa Garaia)
# Artsal, 1.230 m  (Nafarroa Garaia)
# Argintzu, 1.208 m  (Nafarroa Garaia)

# Okoro, 1.259 m  (Nafarroa Garaia)
# Artsal, 1.230 m  (Nafarroa Garaia)
# Argintzu, 1.208 m  (Nafarroa Garaia)
# Iparraldeko Kaskoa, 1.199 m  (Nafarroa Garaia)
# Laztegi, 1.199 m  (Nafarroa Garaia)
# Otarrabizkarra, 1.188 m  (Nafarroa Garaia)
# Larrakarte, 1.186 m  (Nafarroa Garaia)
# Enekorri, 1.174 m  (Nafarroa Garaia)
# Zagua, 1.159 m  (Nafarroa Garaia)
# Zuraun, 1.158 m  (Nafarroa Garaia)
# Lohiluz, 1.156 m  (Nafarroa Garaia)
# Otxaberri, 1.132 m  (Nafarroa Garaia)
# Astabizkar, 1.128 m  (Nafarroa Garaia)
# Leateko Harria, 1.092 m  (Nafarroa Garaia)
# Araongo Harria, 1.084 m  (Nafarroa Garaia)
# Alba, 1.074 m  (Nafarroa Garaia)
# Xaukadi, 1.065 m  (Nafarroa Garaia)
# Mugadena, 1.012 m  (Nafarroa Garaia)
# Hargibel, 991 m  (Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Azaldegi, 978 m  (Nafarroa Garaia)
# Larrabeltzeko Haitzak, 971 m  (Nafarroa Garaia)
# Harluxe, 945 m  (Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Abraku, 929 m  (Nafarroa Garaia)
# Trepako Kaskoa, 911 m  (Nafarroa Garaia)
# Eihartzeko Kaskoa, 868 m  (Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Zarkindegi, 862 m  (Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Laztegi, 856 m  (Nafarroa Beherea eta Nafarroa Garaia arteko mugan)
# Lizardi, 828 m  (Nafarroa Garaia)
# Munddurruko Kaskoa, 768 m  (Nafarroa Garaia)
# Elhokadi, 760 m  (Nafarroa Garaia)
# Urkizta, 689 m  (Nafarroa Garaia)
# Mendigain, 646 m  (Nafarroa Garaia)
# Katarri, 637 m  (Nafarroa Garaia)
# Otamuno, 624 m  (Nafarroa Garaia)
# Irazabal, 611 m  (Nafarroa Garaia)
# Largain, 495 m  (Nafarroa Garaia)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Stigmata (filma)

**Stigmata**, 1999ko Rupert Wainwright estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako beldurrezko film bat da. Patricia Arquette, Gabriel Byrne, Jonathan Pryce, Nia Long eta Rade Šerbedžija aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Pittsburgh. Frankie (Patricia Arquette) bizimodu arrunta daraman 23 urteko neska gazte alai eta bixi bat da, baina behinola estigmak aterako zaizkio, alegia, Kristoren eskuetako gurutziltzatzearen zauriak.

Ez medikuek, ezta psikologoak ere, ez dira gaztearen zauriei azalpenik emateko gai. Aita Durning (Thomas Kopache) topo egin eta hau Vatikanorekin kontaktuan jarriko da, ikertzaile bat bidal dezaten. Kasua ikertzeko ardura Aita Andrew Kiernan (Gabriel Byrne) zientzialari ohia eta jesuitari emango zaio, hau laister kasuaren larritasunaz ohartu eta bere nagusien aginduei jaramonik egin gabe Frankie nola edo hala salbatzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Patricia Arquette: Frankie Paige
* Gabriel Byrne: Aita Andrew Kiernan
* Jonathan Pryce: Daniel Houseman Kardinala
* Nia Long: Donna Chadway
* Rade Šerbedžija: Marion Petrocelli
* Enrico Colantoni: Aita Dario
* Jack Donner: Aita Paulo Alameida
* Thomas Kopache: Aita Durning
* Dick Latessa: Aita Gianni Delmonico
* Portia de Rossi: Jennifer Kelliho
* Patrick Muldoon: Steven
* Ann Cusack: Reston doktorea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Oibarko gudua

**Oibarko gudua** 1451eko urriaren 23an beaumontar eta agaramontar indarren arteko gatazka izan zen, Vianako printzeak eta bere aitak zituzten liskarraren testuinguruan. Liskar honen kausa Zuria I.a Nafarroakoaren testamentuaren interpretazioa izan zen, Nafarroako Erresumaren aginteari buruzkoa.

## Aurrekariak 
Nafarroan lege salikoaren antzekorik ez zegoenez, Zuria I.a Nafarroako erregina legezkoa izan zen. Joan bere senarra, aldiz, errege ezkontidea besterik ez zen. Zuriak testamentua eman zuenean koroa Karlos bere semearentzat izango zela adierazi zuen baina baldintza bat jarri zuen Joanen baietza. Tamalez, hau ez zen gauzatu.

Denbora luzean Karlosek egoera onartu zuen, izan ere, aitaren baiezkorik gabe *de iure* ez zen Nafarroako erregea baina nafarrentzat *de facto* "Karlos IV.a" zen. Adibidez, 1451n gaztelarrek Lizarra setiatu zuenean, Karlosek, Gaztelako koroa etsaitzat izatearen arazoen jakituna zela, itun bat sinatu zuen nafarren izenean Joan II.a Gaztelakoarekin. Itun horren ondorioz, gaztelarrek setioa kendu ez ezik laguntza militarra ere eman zioten Karlosi. Baina Karlosek Joanen arerioekin bat egin zuenez, honek bere aurka egin zuen.

## Gudua 
1451ko urriaren 23an alde biek Oibartik gertu elkar aurkitu zuten. Komandante biek ez zuten borrokari bide eman nahi eta Karlosek ondo zekien itunaren bidez armaren bidez onura gehiago lortuko zuela, batez ere bere armada gutxiago zela kontuan hartuz.

Beaumontar ordezkariek elkarrizketan etekin handiak (gudarosteei barkamena, erregeak printzeari zenbait gotorleku itzultzea,...) lortzen ari ziren arren, agaramontarrek beaumontarrak eraso zituzten eta negoziaketak bertan behera amaitu ziren eta gudua piztu zen.

Guduan zehar, Leringo kondearen gudarostea era arriskugarrian hurbildu zen Joan II.arengana. Baina momentu hartan erregearen sasikoa zen Alontso Aragoikoak hogeita hamar lantzari bidali zituen beaumontar hegalaren kontra. Lantzariek ezustean harrapatu zituzten beaumontarrak eta hauen formazioa desegin zuten. Ezegonkortze honi esker, Alontsok Karlos bere anaiordea preso hartu zuen. Honek anabasa eragin zuen beaumontar aldean eta laster gudua amaitu zen.

Gudua laburra eta odol gutxikoa izan zen eta bertan bai Karlos bai Luis II.a Beaumontekoa bere komandante nagusia gatibuak izan ziren.

## Ondorioak 
Gudu honen ondorioz nafar nobleziaren bi aldeen arteko gatazka irekia hasi zen. Berez Nafarroako Gerra Zibila ez zen gerra odoltsu bat izan baina erresumaren zatikapena zelatu zuen, eta gerra horren ondorioz sortu ziren leialtasunek segida izan zuten Nafarroako Erresumaren konkistan (1512-1529).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cai Guo-Qiang

**Cai Guo-Qiang** (; 1957) artista txinatarra da, New York eta New Jerseyn lan egiten duena eta AEBetan bizi dena.

## Biografia eta estiloa 
Cai Guo-Qiang jaio zen 1957 urtean Quanzhou, Fujian Probintzia, Txinan. Bere aita, Cai Ruiqin, kaligrafo eta margolari tradizionala izan zen, lan egin duten liburudenda batean lan egiten zuena. Inguru horretatik Cai Guo-Qiangek jaso zuen Mendebaldeko literaturaren eragina, eta baita tradiziozko Txinako arte formen esperientzia.

Oinarri horietatik, nahierara bilatu du Caik inspirazioa antzinako mitologian, historia militarrean, taoisten kosmologian, estralurtarren ustezko begiztatzeetan, Mao Zedongen iraultza-tekniketan (Txinako Iraultza Kulturalean parte hartu zuen oso gazte zela), budismoaren filosofian, piroteknia-teknologian edo medikuntza txinatarrean... Bere lan ikusgarriak formatu oso handi eta material nahasketagatik nabarmentzen dira, eta bolbora errez egindako lanak ere oso berezkoak ditu.

2009an atzera begirako erakusketa egin zuen Guggenheim Bilbao Museoan, *Sinetsi Nahi Dut* izenburukoa.

## Erreferentziak