open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marinatu

thumb|200px|eskuinera|Arrain marinatua.
**Marinatua**, janaria egun batez edo asteetan zehar likido aromatiko batean egotean datzan sukaldaritzako teknika bat da, denborarekin beratzagoak eta usaintsuagoak egon daitezen. Antzina janari kontserbazio teknika bat zen. 

Ardoa, ozpina, limoia, barazkia, espeziak, olioak, azukrea besteak beste erabiliz egiten dira marinatuak. Hauekin egindako likidoan  denbora batez murgilduta edukitzeri esaten zaio marinatzea.  Ontzutua baino  likidoago bat bezala defini dezakegu.  Bere helburua osagai nagusiaren  zapore gogorra leuntzea,  lurrin  eta zapore onak  ematea, biguntzea eta kontserbatzea. Mota guztietako haragiak marinatu daitezke baina bereziki ehizakoak egiten dira,  arrainak, barazkiak, itsaskiak ere marina daitezke. Basurdea, oreina, erbia, untxia, txerrikiak, behikiak, arkumea, hegalaburra, izokina....

## Marinatu motak 
### Marinatu gordinak 
Marinatua prestatzeko erabiltzen diren osagaiak, (barazkiak zatitu egiten dira) gordinik nahasten dira. Bertan murgiltzen da osagai nagusia eta nahi den denboran hozkailuan beratzen edukitzen da. Osagai nagusia erretiratu, lehortu ondoren kozinatzen da edo bere horretan nahiko gordinik jaten da. Nahi izanez gero, marinatua prestatzeko erabili ditugun osagaiak aprobetxa daitezke.

### Marinatu sueztitu 
Marinatua prestatzeko erabiltzen diren barazkiak sueztitu egiten dira. Barazki hauek busti eta elkarrekin egosten dira. Bertan murgiltzen da osagai nagusia eta nahi den denboran hozkailuan beratzen edukitzen dira. Osagai nagusia erretiratu, lehortu eta ondoren kozinatzen da. Barazkiak, nahi izatera, aprobetxa daitezke saltsa prestatzeko.

## Marinatuak non gorde 
Kontuan izan marinatuak beti hozkailuan gorde behar direla eta erabiltzen diren ontziek gogorrak izan beharko dutela elementu azidoak jasateko.

## Marinatzeko denborak 
Oso gogorra den basurde bat edo biguna den arrain bat marina dezakegu. Denborak ez dira berdinak izango, Biguntzeko helburua dugun osagai gogorretan 48 ordu ere eduki dezakegu, aldiz, biguna den arrain edo barazkia denbora gutxiagoan edukiko dugu.
Bolido Lur-harramazkatzaile

[thumb|270x270px|[Frederic Edwin Church margolariaren 1860ko Meteoritoa lana, Lur-harramazkatzaile baten igaroaldia erakusten duena. ]]
**Bolido Lur-harramazkatzaile** (edo **Lur-harramazkatzaile**) bat bolido mota bat da, oso distiratsua eta Lurraren atmosferan sartu eta irteten dena. Bolido hau zatitu edo lehertu egin daiteke atmosferan sartzean, meteoritoak sortuz. Lur-harramazkatzaileen adibide ospetsuenak 1972ko Egun-argitako Bolido Handia eta 1860ko uztailaren 20ko Meteorito Handia dira. Eskuineko irudian ikus daiteke mota honetako gorputz batek sortzen duen ikuspegia.

## Azalpena 
Lur-harramazkatzaile bat atmosferatik igarotzen denean haren abiadura eta masa aldatu egiten dira, hortaz, haren orbita ere bai; espazioan birsartzen denean atmosferan sartzerakoan zuen norabidea aldatua edukiko du.

Gaur arte ez da adostu gure planetaren atmosferaren muga, baina jakina da airezko geruza gero eta ahulagoa dela lurrazaletik urrundu ahala: estratosfera (~50 km), mesosfera (~85 km), termosfera (~690 km) eta, azkenik, exosfera (~10.000). Hori jakinik, esan dezakegu meteoroide bat meteorito bilaka daitekeela gainazaletik 85–120 kilometroko altueran.

## Ikus, gainera 
* Lurretik gertuko objektu
* Objektu Bereziki Arriskutsu
* Ozar-izar
* Talka gertakaria
Tilocálar

**Tilocálar** Txileko Antofagasta eskualdeko bi kono dituen geruza-sumendi bat da. Tilocálar Sur 3116 metroko altuera duen kono poligenikoa da eta leherketa kraterra dauka kilometro bat hegoaldera. Beste bi krater ere ageri dira grabatu batean zehar. Andesita-andesita laba basaltikoko lau fluxu bertatik datoz. Tilocálar Norte 3040 metroko altuera duen sistema monogenetiko bat da, eta laba fluxuak sortzen ditu iparralderantz, Tilocálar kalexkaren ekialdeko horman zehar hedatzen direnak. Sumendiak 3,2 milioi urte baino gutxiago ditu.

## Kanpo estekak
Delphinus (konstelazioa)

**Delphinus** edo **Izurdea** —— zeruko ipar hemisferioko konstelazio bat da, zeru-ekuatoretik hurbil. II. mendean Klaudio Ptolomeo astronomoak sailkatutako 48 konstelazioetako bat da eta gaur egungo 88etako bat ere.

## Oharrak 
## Erreferentziak
Corona Australis

**Corona Australis** edo **Hego Koroa** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da. Corona Borealis ("Ipar Koroa") konstelazioaren hegoaldean dago.

II. mendean Klaudio Ptolomeo astronomoak sailkatutako 48 konstelazioetako bat da eta gaur egungo 88etakoa ere bai.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tomas Ibarra

**Tomas Ibarra** **Indakoetxea** (Zubieta, 1945 - ), ***Kokotxea***, Zubietako inauterietako joalduna izan da 1992tik eta hartzazaina 2015etik aurrera. Lanbidez industriako langilea, artzaina eta basozaina izan da.

## Biografia 
Txikia zela, lehenik Lezora eta ondoren Errenteriara joan zen familiarekin bizitzera. Industriako lanetan ibili ondoren, AEBtara joan zen artzain, eta handik itzuli ondoren Gipuzkoako Foru Aldundiko basozaina izan da erretiratu arte.

## Joalduna 
Gaztetan pare bat aldiz atera zen joaldun gisa, eta berriro ez zuen lortu, lan-kontuak zirela eta, 47 urte zituen arte.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Tomas Ibarra tokikom 700x700.jpg|Tomas Ibarra Euskal Artzainak Mendian jaiaren aurkezpen prentsaurrekoan.
Fitxategi:Goikoetxea 2025. urtean.jpg|Goikoetxea, Tomas Ibarraren jaiotetxea.
Fitxategi:Joaldunak eta artzaia.jpg|Hartzazain lanetan Zubietan inauteriko asteartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eridanusko superhutsa

**Eridanusko superhutsa**, **WMAP puntu hotza** edo **CMB puntu hotza**, Unibertsoaren eremu bat da, mikrouhinen bidezko ikerketaren analisiek espero daitezkeen hondoko mikrouhin erradiazioaren (CMB) propietateekin alderatuz izugarri erraldoia eta hotza dela ondorioztatzen dutena. CMBaren fluktuazioa 10-5 K ingurukoa da, eta superhuts honen tenperatua bataz besteko hori baino 70&nbsp;µK hotzagoa (2,7 K gutxi gorabehera).
Equuleus (konstelazioa)

**Equuleus** edo **Zaldia** —— zeruko ipar hemisferioko konstelazio bat da, Hegoaldeko Gurutzearen ondoren 88 konstelazioetako bigarren txikiena. Latinez "Zaldi Txiki" esan nahi du.

Klaudio Ptolomeo astronomoak sailkatutako 48 konstelazioetako bat da.

## Oharrak 
## Erreferentziak
Hydrus

**Hydrus** edo **Itsas suge arra** —— zerueko hego hemisferioko konstelazio txiki bat da. 1595-1597 artean Pieter Dirkszoon Keyser eta Frederick de Houtman herbehereetar itsasgizonek sortutako 20 konstelazioetako bat da, eta Johann Bayer alemaniar astronomoaren *Uranometria* (1603) idazlanean lehenbizikoz agertu zen.

Hydrus ez da Hydra ipar hemisferioko konstelazioarekin nahastu behar.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indus (konstelazioa)

**Indus** edo **Indiarra** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da. Itxuraz, amerindiar bat irudikatzen du.

1595-1597 artean Pieter Dirkszoon Keyser eta Frederick de Houtman herbehereetar itsasgizonek sortutako 20 konstelazioetako bat da. Johann Bayer alemaniar astronomoaren *Uranometria* (1603) idazlaren lehenbiziko agertu zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galathea navarrensis

***Galathea navarrensis*** karramarro espezie fosil bat da. Altsasuko Oroben aurkitu zen, Cenomaniar garaiko arrokatan. 1944an Victor van Straelenek deskribatu zuen ***Galathea alsasuensis*** eta ***Eomunidopsis navarrensis*** espeziearen sinonimoa da

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Horologium (konstelazioa)

**Horologium** edo **Erlojua** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da. Latinez *hōrologium* eta antzinako greziera *ὡρολόγιον*, "ordu adierazle" esan nahi du.

1756an Nicolas-Louis de Lacaille frantziar astronomoak lehenbizikoz deskribatu eta penduludun erloju bat bezala irudikatu zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piper Laurie

**Piper Laurie**, **Rosetta Jacobs** jaioa (Detroit, 1932ko urtarrilaren 22a - Los Angeles, 2023ko urriaren 14a) estatubatuar aktorea izan zen, *The Hustler*, *Carrie* eta *Children of a Lesser God* filmegatik eta *Twin Peaks* telesailagatik ezaguna.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista
Lacerta (konstelazioa)

**Lacerta** edo **Muskerra** —— zeruko ipar hemisferioko konstelazio bat da.

1687an Johannes Hevelius poloniar astronomoak definitu eta izendatu zuen. Gaur egun Nazioarteko Astronomia Elkarteak onartutako 88 konstelazioetako bat da.

## Oharrak 
## Erreferentziak
Lepus (konstelazioa)

**Lepus** edo **Erbia** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da.

Greziako mitologiako inongo pertsonaiarik irudikatu ez arren, II. mendean Klaudio Ptolomeok sailkatutako 48 konstelazioetako bat da, bai eta Nazioarteko Astronomia Elkarteak onartutako 88 konstelazioetako bat ere.

## Izar nagusiak 
## Oharrak 
## Erreferentziak
Norma (konstelazioa)

**Norma** edo **Erregela** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da, Ara eta Lupus artean.

1751-1752an Nicolas-Louis de Lacaille frantziar astronomoak "Erregela eta Eskuaira" izenez definitu zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Octans (konstelazioa)

**Octans** edo **Oktantea** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da.

1752an Nicolas Louis de Lacaille frantziar astronomoak definitu eta izendatutako 14 konstelazioetako bat da.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ozpinetako

[thumb|eskuinera|200px|[Ozpin-luzokerrak (aurrean) eta tipula ozpinkiak (atzean).]]
[thumb|200px|[Ibarrako piper ozpinkia.]]
**Ozpinetakoak** edo **ozpinkiak**, gatzun edo ozpinez ondutako janaria da, luzaro kontserbatzeko egina eta zapore bereizgarria ematen dionez sukaldaritzan preziatua. Maiz, ekintza antibakterioa duten ongarriak gehitzen dira, hala nola baratxuria, ziape haziak, iltzea edo kanela. Ia janari gehienak izan daitezke ozpinki: barazkiak (adibidez Ibarrako piperrak, olibak), frutak (umeboshi), haragiak, arraina, esnekiak edo arrautzak. 

Janaria ozpinetan edo garzunetan murgildu ondoren, hartziduraren ondorioz soluzioa azidotu egiten da, eta elikagaia ondo kontserbatzen da. Batzuetan, organismo ez kaltegarri batez lagundurik ontzen dira (adibidez, *Leuconostoc mesenteroides*), honetan beren kontserbazioa lortzeko PHa jaitsi eta azidotasun edo garraztasuna areagotzen da.

## Historia
Ozpinkiak, seguruenik, antzinako Mesopotamian sortu zen, K.a. 2400 inguruan. Froga arkeologikoak daude luzoker ozpinetakoak erabili izana Tigris haranean K.a. 2030ean. Barazki ozpinetakoak Ekialde Hurbilean garatzen jarraitu zuten, Magreb, Sizilia eta Espainiara hedatu aurretik. Espainiatik Ameriketara hedatu ziren.

Ozpinetakoak kontserbatzeko modu bat ziren, janaria sasoiz kanpo mantentzeko eta bidaia luzeetan eramateko, batez ere itsasoz. Txerriki eta txahalki gazitua oinarrizko elikagaiak ziren marinelentzat lurrun-makinen garaia baino lehen. Prozesua elikagaiak kontserbatzeko asmatu bazen ere, oraindik ere ozpinetakoak prestatu eta jaten dira, jendeak zaporeaz gozatzen duelako. Ozpinetakoak elikagaien nutrizio-balioa ere hobetu dezake, bakterioek sortutako B bitamina gehituz.

## Prozesua
Hezetasun nahikoa badu, barazki-lehengaia gatzunetan sar daiteke, zeina likidoari gatza gehituz lortzen den (20–40 gramo litroko). Adibidez, xukruta eta kimchi korearra, biak barazkiak gazituz prestatzen dira. Barazkiak gatzunetan sartzeak deshidratazioa eragiten du, landare-zelulen barrualdetik ura osmotikoki erauzten delako. Azido laktikoaren bakterioak eragindako hartzidura naturaleko prozesuak, giro-tenperaturan, azido laktikoa sortze du, ingurunea azidotuz.

Benetako ozpinetakoak egiteko, barazkiak zuzenean ozpinetan murgiltzen dira. Ozpinetakoa ontziratzeko unean, ez da beharrezkoa janaria esterilizatzea, azidotasun baldintzek, gatz kontzentrazio handiak eta barazkiaren deshidratazioak edozein patogeno garatzea eragozten baitu. Bestalde, disoluzioaren azidotasunak edo gazitasunak, hartzidura-tenperaturak eta prozesuan zehar oxigenoa baztertzeak produktuaren zaporea definituko dute, mikroorganismo batzuk beste batzuen aldean duten nagusitasunaren arabera.

## Ikus, gainera
*Marinatu
*Eskabetxe

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Pavo (konstelazioa)

**Pavo** edo **Pauma** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da.

1595-1597 artean Pieter Dirkszoon Keyser eta Frederick de Houtman herbeheerear itsagizonek definitu eta idenzatu eta Johann Bayer alemaniar astronomoaren *Uranomentria* (1603) idazlanean agertu zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pictor (konstelazioa)

**Pictor** edo **Pintatzailea** —— zeruko hego hesmisferioko konstelazio bat da. Antzina latinez **Equuleus Pictoris** ("Margolariaren Astoa") deitzen zen.

1756an Nicolas-Louis de Lacaille frantziar astronomoak definitu zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piscis Austrinus

**Piscis Austrinus** edo **Hegoaldeko Arraina** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da.

II. mendean Klaudio Ptolomeok sailkatutako 48 konstelazioetako bat da. Antzina, Grus konstelazioa gaur egungo Pisces Austrinus konstelazioaren "isatsa" osatzen zuen, baina 1597an Petrus Plancius belgikar astronomoak banatu egin zituen.

## Oharrak 
## Erreferentziak
Puppis (konstelazioa)

**Puppis** edo **Popa** —— zeruko hego hemiskerioko konstelazio bat da.

Antzina Argo Navis konstelazioaren barne zegoen, Carina ("Gila") eta Vela ("Bela" konstelazioekin batera, baina 1752an Nicolas-Louis de Lacaille frantziar astronomoak Argo Navis kosntelazioa gaur egungo hiru konstelazioetan banatu zituen.

## Izar nagusiak 
## Oharrak 
## Erreferentziak
Sagitta (konstelazioa)

**Sagitta** edo **Gezia** —— zeruko ipar hemisferioko konstelazio bat da.

II. mendean Klaudio Ptolomeok sailkatutako 48 konstelazioetako bat da. Ez da handiagoa den Sagittarius konstelazioarekin nahastu behar.

## Izar nagusiak 
## Oharrak 
## Erreferentziak
Serpens (konstelazioa)

**Serpens** edo **Sugea** —— zeruko ipar hemisferioko konstelazio bat da. Antzinako grezieraz Ὄφις esan nahi du. Gaur egungo 48 konstelazioen artean bitan banatua dagoen bakarra da: **Serpens Caput** ("Suge Burua") mendebaldean eta **Serpens Cauda** ("Suge Isatsa") ekialdean.

II. mendean Klaudio Ptolomeok sailkatutako 48 konstelazioetako bat da.

## Izar nagusiak 
## Oharrak 
## Erreferentziak
Sextans (konstelazioa)

**Sextans** edo **Sestantea** —— zeruko ekuatorial hemisferioko konstelazio bat da.

1687an Johannes Hevelius poloniar astronomoak definitu eta izendatu zuen.

## Izar nagusiak 
## Oharrak 
## Erreferentziak
Telescopium (konstelazioa)

**Telescopium** edo **Teleskopioa** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio txiki bat da.

1751-1752 artean Nicolas-Louis de Lacaille frantziar astronomoak definitu eta izendatu zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roberta Carreri

**Roberta Carreri** (Milan, 1953ko ekainaren 29a) italiar antzerki-aktorea da.

## Biografia 
Eugenio Barbaren *Teatrale Odin Teatret* antzerki-konpainian sartu zen 1974an, Lecce probintzian Carpignano Salentinon egindako emanaldia zela eta.

Bere esperientziak aurkeztuak izan dira Erik Exe Christoffersen-ek argitaratutako ''The Actor's Way* obran eta *Il principe costante Edizioni* argitaletxeak plazaratutako *Tracce. Training e storia di un'attrice dell'Odin Teatret* obran. The Constant Prince Editions-k argitaratutako Odin Teatret aktore baten trebakuntza eta istorioa. Emanaldi, erakustaldi eta tailerrez gain, Odin Astea zuzentzen du Holstebron urtean bi aldiz.

Obra hauetan parte hartu du: *Il libro delle danze*, *Vieni!*, *E il giorno sarà nostro*, *Anabasis*, *Il Milione*, *Le ceneri di Brecht*, *Il gospel secondo Oxyrhincus*, *Judith*, *Kaosmos*, *Nello scheletro della balena*, *Mythos*, *Sale*, *Grandi città sotto la luna* e *Il sogno di Andersen*.

Bere lanaren erausgarri dira bi antzezlan hauek: *Orme sulla neve* eta *Dialogo tra due attori''.
Tucana (konstelazioa)

**Tucana** edo **Tukana** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da.

XVI. mendean Petrus Plancius flandriar astronomoak topatu zuen, eta 1595-1597 artean Pieter Dirkszoon Keyser eta Frederick de Houtman herbehereetar itsasgizonek definitu eta izendatu zuten. Johann Bayer alemaniar astronomoaren *Uranometria* (1603) idazlenean lehenbizikoz agertu zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norma (argipena)

**Norma** izan daiteke:

* Aljebra linealean, **norma**, bektore espazio bateko elementuetarako, bektoreetarako alegia, definituriko eragiketa;
* Astronomian:
** **Norma konstelazioa**;
** **Norma kumulua**;
** **555 Norma**, asteroidea;

* Pertsonak:
** **Norma Shearer** (1902-1983), quebectar aktorea;
** **Norma Aleandro** (1936 - ), argentinar aktorea;
** **Norma Duval** (1956 - ), espainiar vedette, telebista-aurkezle eta aktorea;

* Lekuak:
** **Norma**, Italiako udalerria;

* Bestelakoak:
** **Norma Editorial**, Europako komiki arloko argitaletxerik garrantzitsuenetakoa;
** ***Norma Rae***, 1979ko filma.
*****Norma***, opera, Vincenzo Bellinik idatzia.
Erromantizismoaurreko

[thumb|250px|eskuinera|[Ossian bardo zelta, James Macpherson erromantikoaurrekoarekin lotuta. Margolana François Pascal Simon Gérardek egin zuen.]]
thumb|Jean-Jacques Rousseau mugimenduaren aitzindari nagusia izan zen.
[thumb|[Thomas Chatterton gaztea, Erromantizismoaren aitzindaria.]]
**Erromantizismoaurrekoa** edo **Prerromantizismoa** Europa osoan zabaldu zen mugimendu literarioa izan zen. Batez ere XVIII. mendearen azken hamarkadetan garatu zen, mende horretan nagusitu zen Neoklasizismoren aurkako erantzun gisa. Izan ere, laster Erromantizismoak ordezkatu zuen. Aintzindari nagusia Jean-Jacques Rousseau izan zen.

## Erromantizismoaurrekoaren ezaugarriak 
Erromantizismoaurrekoak Neoklasizismotik urruntzen dituen ezaugarri batzuk ditu:
* Arrazoiaren aurrean idazleek sentimendua gailentzen dute. Haien lanetan idazleek goibeltasun eta asaldura adierazten dute.
* Orokorrean, nahiz eta idazle batzukonartu, "arauen" aurka daude.
* Neoklasizimoko artisten izadia lasaia eta antolatua aurkezten zuten; erromantikoaurrerkoek, aldiz, leku ilunak eta misteriotsuak nahiago dituzte, esaterako hilerriak, ekaitzak, gaueko eszenak, elementu fantastikoak...
* Askatasuna erreibindikatzen dute.
* Hizkuntza desberdinei garatuak izateko aukera ematen die.

## Erromantizismoaurrekoaren idazleak 
### Suitzan 
* Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)

### Alemanian 
* Johann Gottfried Herder (1744-1803)
* Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832)
* Friedrich Schiller (1759-1805)

### Erresuma Batuan 
* Allan Ramsay (1686-1758)
* James Macpherson (1736-1796)
* Horace Walpole (1717-1797), eleberri gotikoaren sortzailea.
* Thomas Chatterton (1752-1770)
* Edward Young (1683-1765)
* Thomas Gray (1716-1771)
* William Cowper (1731-1800)

### Frantzian 
* Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre (1737-1814)
* Louis-Sébastien Mercier (1740-1814)
* Madame Staël (1766-1817)
* François-René de Chateaubriand (1768-1848)
* Auguste Creuzé de Lesser baroia (1771-1839)

### Danimarkan 
* Johannes Ewald (1743-1781)

### Italian 
* Melchiorre Cesarotti (1730-1808)
* Vittorio Alfieri (1749-1803)
* Ippolito Pindemonte (1753-1828)
* Ugo Foscolo (1778-1827)

### Espainian 
* Esteban de Arteaga (1747-1799)
* Manuel José Quintana (1772-1857)
* José Cadalso (1741-1782)
* Alberto Lista (1775-1848)
* José María Blanco White (1775-1841)
* José Marchena (1768-1821)

### Errusian 
* Nikolai Karamzin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Preromanticism Criticism and Essays - eNotes.
* : Erromantizismoaurrekoaren eta erromantizismoaren ezaugarriak.
* : DITL - Erromantizismoaurrekoa.
Scrabo dorrea

**Scrabo dorrea**, , Ipar Irlandako Scrabo Hill muinoan dagoen dorre bat da, Down konderrian dagoen Newtownards udalerritik hurbil.

1857-1859 artean Charles Vane, Londonderryko 3. markesaren omenez eraiki zen.

## Iruditegia 

Irudi:CIMG1495 ScraboHorizView.JPG|Dorrea.
Irudi:Scrabo Tower - geograph.org.uk - 507810.jpg|Sarrera.
Irudi:Scrabo snow scenes, Newtownards (1) - geograph.org.uk - 1150164.jpg|Urrutira.
Irudi:Scrabo Tower - geograph.org.uk - 3578.jpg|Urrutira.
Hortobágyi palacsinta

**Hortobágyi palacsinta** Hungariako gastronomia plater ospetsua da.

## Ezaugarriak 
Plateraten oinarria Palatschinken izeneko opila da, hau da, Krepe antzeko opila. Haragi xehetuaz beteta egiten da, normalean oreinki, piperrez, tipulez eta tejföl saltsarekin sukaldatuta. Plateraren jatorria Hortobágy lurraldean dago, Hungariako Ordoki Handian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Errezeta.
Vulpecula (konstelazioa)

**Vulpecula** edo **Azeria** —— zeruko ipar hemisferioko konstelazio bat da. Udako hirukiaren erdian dago, Sagitta eta Delphinus konstelazioen iparraldean.

XVII. mendean Johannes Hevelius poloniar astronomoak definitu eta Vulpecula cum Anser (Azeria antzararekin) izendatu zuen. Geroztik sinplifikatu egin da izena.

## Izar nagusiak 
## Oharrak 
## Erreferentziak
Natti Natasha

**Natalia Alexandra Gutiérrez Batista** (Santiago de los Caballeros, Dominikar Errepublika, 1986ko abenduaren 10a), ezagunagoa **Natti Natasha** izen artistikoaz, dominikar reggaeton, pop latino eta bachata abeslari eta abestigilea da.

## Ibilbidea 
Natti Natashak bidea ireki zuen Latinoamerikako merkatuan. Hainbat proiektu diskografikotan parte hartu zuen, hala nola Don Omarrek zuzendutako *Love is pain* mixtapean, hura mentore zuela. Disko horretan nazioartean ezaguna den *Dutty Love* abestiaren bertsioa egin zuen Don Omar berarekin. Single horrekin hiru Billboard Latino irabazi zituen.

2018an emakumezko musikaririk ikusiena izan zen YouTuben.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *IlumiNATTI* (2019)

### EPak 
* *All about me* (2012)

## Erreferentziak
Karol G

**Carolina Giraldo Navarro** (Medellín, Kolonbia, 1991ko otsailaren 14a), ezagunagoa **Karol G** izen artistikoaz, kolonbiar abeslaria eta abestigilea da.

2017ko urriaren 27an bere lehen estudioko diskoa argitaratu zuen. 2018 eta 2019 bitartean Anuel AA mutil-lagunarekin hainbat abesti kaleratu ditu.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Unstoppable* (2017)
* *Ocean* (2019)

## Erreferentziak
Lali Espósito

**Mariana Espósito** (Buenos Aires, Argentina, 1991ko urriaren 10a), ezagunagoa **Lali Espósito** izen artistikoaz, argentinar abeslaria eta aktorea da.

## Filmografia 
## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *A bailar* (2014)
* *Soy* (2016)
* *Brava* (2018)

## Kanpo estekak
Triangulum Australe

**Triangulum Australe** edo **Hegoaldeko Triangelua** —— zeruko hego hemisferioko konstelazio bat da. 

1589an Petrus Plancius herbehereetar astronomoak Triangulus Antarcticus izenez lehebizikoz aipatu eta 1603an Johann Bayer astronomoak *Uranometria* (1603) idazlenean definitu zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak
Cardi B

**Belcalis Marlenis Almánzar** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1992ko urriaren 11), ezagunagoa **Cardi B** izen artistikoaz, estatubatuar abeslaria eta aktorea da.

## Filmografia 
## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Invasion of Privacy* (2018)
* *Tiger Woods* (2020)

## Kanpo estekak
Oktante (tresna)

thumb|eskuinera|Oktantea koaderno baten alboan.
**Oktantea** itsas zeruertzetik argizagien altuera behatzeko erabiltzen den tresna bat da. 1731n John Hadley ingeles astronomo eta matematikariak asmatu zuen.

Oktantearen arkua 45 gradu edo zirkulu baten zortziren batez osatua dago, hortik bere izena.

## Ikus, gainera 
* Sestante
* Astrolabio
Ñetas

**Ñetas**, 1970eko hamarkadaren amaieraldera Puerto Ricoko Río Piedras udalerrian sortutako gaizkile-talde bat da, bertako espetxeetan jazotako hainbat liskar, altxamendu eta greben ondoren. Talde honek delitu ugari burutu izan ditu, tartean hilketak, lapurretak estortsioa eta droga-trafikoa.

Gaur egun herrialde askotara hedatu da, Puerto Ricoz gain baita AEBetako ekialdeko kostaldea, Espainia eta Katalunia ere. XXI. mendearen haiseratik Latin King gaizkile-taldearekin etsaitasun handia du.
Ozuna

**Juan Carlos Ozuna Rosado** (San Juan de Puerto Rico, Puerto Rico, 1992ko martxoaren 13a), ezagunagoa **Ozuna** izen artistikoaz, puertorricar trap latino eta reggaeton abeslaria da.

## Filmografia 
## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Odisea* (2017)
* *Aura* (2018)
* *Nibiru* (2019)
* *ENOC* (2020)
Thomas Digges

**Thomas Digges** (c. 1546, Wootton, Kent &ndash; 1595eko abuztuaren 24a, Londres), ingeles astronomo eta matematikari bat izan zen.

Kopernikoren Heliozentrismoa ingeles azaltzen lehenbizikoa izan zen, ordurarteko izar finkoen ikuspegia espazio infinituan distantzia ezberdinetara zeuden izarren ikuspegira zabalduz. *"Gau-ilunaren zeruaren paradoza"* delakoa ere aurkeztu zuen.
Paulo Londra

**Paulo Ezequiel Londra Farías** (Córdoba, Argentina, 1998ko apirilaren 12a), ezagunagoa **Paulo Londra** izen artistikoaz, argentinar abeslaria da. 2019an Billboard Latin musika saria irabazi zuen urteko artista berriaren kategorian.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Homerun* (2019)
Karta nautiko

[thumb|upright=1.5|1976ko AEBetako Ozeano eta Atmosfera Administrazioaren [Puerto Ricoko Vieques itsasartearen nabigazio-mapa.]]
**Karta nautikoa** edo **nabigazio-mapa** ur nabegagarrien eta inguruko kostaldeen eskalara egindako errepresentazio bat da. Normalean uren sakontasuna eta lur lehorraren altuerak adierazten ditu, bai eta ur ondoen izaeran, kostaldeetako xehetasunak, portuen ezaugarriak, arriskuen eta itsasargien kokapenak eta beste hainbat nabigazio laguntza ere. Nabigazio-mapak itsagizonen jardunean ezibestekoak dira.

Usadioz, nabigazio-mapak paperezkoak ziren, baina gaur egun teknologiaren aurrerakuntzei esker ordenagailuetan ikusgai dauden datu-baseetan gordeak ere badaude.

## Ikus, gainera
*Portulano

## Kanpo estekak
J Balvin

**José Álvaro Osorio Balvín** (Medellín, Kolonbia, 1985eko maiatzaren 7a), ezagunagoa **J Balvin** izen artistikoaz, kolonbiar reggaeton eta pop latino abeslaria da.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* 2009: *Real*
* 2013: *La Familia*
* 2016: *Energía*
* 2018: *Vibras*
* 2019 *Oasis* feat Bad Bunny
* 2020: *Colores*
Émile Derlin Zinsou

**Émile Derlin Zinsou** (Ouidah, 1918ko martxoaren 23a - Cotonou, 2016ko uztailaren 28a) Dahomeyko 4. presidentea izan zen 1968ko uztailaren 18tik 1969ko abenduaren 10era.

Medikuntza ikasi zuen Dakarren eta Frantziako Armadako medikua izan zen 1939 eta 1940 bitartean. Dahomeyko Batasun Aurrerakoa alderdiaren sortzaileetako bat eta Frantziako Nazio Biltzarreko kidea izan zen. Frantziako Senatuaren kidea izan zen ere 1955 eta 1958 bitartean. Dahomeyren independentziaren ondoren Frantziaren enbaxadorea eta Kanpo Harremanetako ministroa izan zen. 1967ko estatu kolpearen ondoren militarrek presidente izendatu zuten 1968an eta 1969an kendu zuten kargutik. 1970ean Frantziara joan zen eta 1990era arte ez zen Benin itzuli.
Argo Navis

[thumb|upright=1.4|Argo Navis konstelazioa, [Johannes Heveliusek irudikatua.]]
**Argo Navis**, , zeruko hego hemisferioko iraganeko konstelazio handi bat zen. Greziar mitologiako Argo itsasontzia irudikatzen zuen, Jason eta Argonauten ontzia.

Antzinaroan Klaudio Ptolomeo astronomoak sailkatutako konstelazioetako bat zen, baina 1763an Nicolas-Louis de Lacaille frantziar astronomoak gaur egungo hiru konstelazioetan banatu zuen: Carina ("gila"), Puppis ("popa") eta Vela ("bela").

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peaky Blinders (gaizkile-taldea)

**Peaky Blinders**, Lehen Mundu Gerra garaian Ingalaterrako Birmingham hirian jardun zuen gaizkile-talde bat izan zen. Talde honetako kideek ezaugarri zehatzetako jazkera zeramaten: neurriko jakak, papar-hegaldun berokiak, botoidun txalekoak, zetazko musuzapiak, kanpai-galtzak, larruzko botak eta biseradun kapela lauak. Garai hartako gazte kale-talde askoetako bat izan zen.

Beren arerio nagusiak Birminghamgo Birmingham Boys gaizkile-taldea eta Londresko Sabini klana izan ziren.

## Izena 
Carl Chinn-en arabera, Peaky Blinders izena beren ingeles kapelen ertzetan laban-xaflak josteko ohitura zutela zen, horiek arma bezala erabiltzen baizituzten. Chinnek hori eszenatoki ez oso errealistatzat bezala deskribatzen du eta «peaky» izendapena garaiko biseradun kapelek jasotzen zuten ohiko ezizena dela dio. Gaizkile-taldeak jazkera zehatz eta bereziak eramateagatik ezagunak ziren, ingeles kapelak, gorbatak, kanpai-galtzak eta "itxura dotorea emateko aurre-behealdean latoizko botoi ilada" zituzten jakak. Beren jazkera-estiloa Manchesterreko beste gaizkile-taldeen antzekoa zen, garai honetan hiri horretan ere gaizkile-talde asko baizeuden.

## Historia 
Paul Thompsonen arabera: "Gaizkile-talde hauek mozkor bati erasotu eta ziur aski bide ertzean konorterik gabe lagako zuten. Tronpatu edo lurrera botazeko gai ez baziren, ostikatu edo gerriko-belarriekin joko zuten, Manchesterreko Scuttlers gaizkile-taldekoen antzera (...) Labana, burdina, sardexka edo edozer gauza erabili zezaketen".

"Birminghamgo Gaizkile-Taldeak" liburuaren Philip Gooderson idazlearen arabera, Peaky Blinders izendapena gaizkile-talde bakar bati lotua sortu zen, baina gerora orokortuz. Aurreko gaizkile-talde bat, Cheapside Sloggers izendapenaz, 1870eko hamarkadan sortu eta «Sloggers» («borrokalariak») izendapenaz gaizkile-taldeen eponimoa bilakatu zen, XIX. mendearen amaieran Adderly kalean Peaky Blinderrak agertu zirenean, Bordesley eta Small Heath eremuetan, Birminghamgo auzo txiroak. Peaky Blinderrak beren jazkera dotorearengatik ezberdindu ziren, beste aurreko gaizkile-taldeak ez bezala. Taldeko kide nabarmenenak David Taylor, Earnest Haynes, Harry Fowles eta Stephen McNickle izan ziren.​ Fowles, "Baby Face" ("Ume Aurpegi") izenez ezaguna, 1904ko urrian 19 urte zituela txirrindu bat lapurtzeagatik atxilotua izan zen.

## Telesaila 
* *Peaky Blinders*: Peaky Blinders gaizkile-taldean oinarritutako britainiar telesaila.

## Kanpo estekak
Jodocus Hondius

**Jodocus Hondius** edo **Jodocus Hondius Zaharra**, jatorrizko nederlanderaz **Joost de Hondt** (1563ko urriaren 17a, Wakken, Belgika &ndash; 1612ko otsailaren 12a, Amsterdam, Herbehereak), flandriar grabatzaile, kartografo eta astronomo bat izan zen.

Amerika eta Europako lehenbiziko mapetako batzuen egilea izan, Gerardus Mercatorren artelanen izenona berreskuratu eta Francis Drake ingeles itsasgizonaren erretratuak egiteagatik ezaguna da.

XVII. mendean Amsterdam kartografiaren munduko hiriburua bilakatzen lagundu zuenetako bat da.
José Luis Centella

**José Luis Centella Gómez** (Kordoba, Espainia, 1958ko uztailaren 31) espainiar politikaria da. Espainiako Alderdi Komunistako presidente ohia da, 2009 eta 2017 bitartean alderdiko idazkari nagusia izan zen.

## Ibilbide politikoa 
1993an, 1996an eta 2000n Diputatuen Kongresurako hautatua atera zen Ezker Batua alderdiarekin Málagako hautes-barrutitik aurkeztuta. 2002an Felipe Alcaraz ordezkatu zuen Andaluziako Alderdi Komunistaren idazkaritza nagusian.

2009an Espainiako Alderdi Komunistako presidente hautatu zuten XVIII. batzarrean, Francisco Frutosen ordez.

2011ko Espainiako hauteskunde orokorretan diputatu hautatu zuten Ezker Batua Berdeak-Andaluziagatik Deia (IULV-CA) koalizioarekin Sevillako hautes-barrutitik aurkeztuta.
Johannes Hevelius

**Johannes Hevelius**, jatorrizko polonieraz **Jan Heweliusz** (Gdansk, Bi Nazioen Errepublika, 1611ko urtarrilaren 28a - Gdansk, 1687ko urtarrilaren 28a), poloniar astronomo bat izan zen, bai eta Gdansk jaioterriko zinegotzi eta alkatea ere. Horrez gain, Elżbieta Hevelius astronomoaren senarra ere bazen.

Astronomo bezala, Ilargiaren topografiaren sortzailetzat jotzen da, gainera hamar konstelazioen sortzaile eta izendatzailea ere izan zen, horietako zazpi gaur egun ere onartuak eta erabiltzen dira.
Pieter Dirkszoon Keyser

**Pieter Dirkszoon Keyser**, latinez **Petrus Theodorus** (Emden, c. 1540 &ndash; Sondako itsasartea, 1596ko irailaren 11), herbeheretar itsasgizon, kartografo, esploratzaile eta astronomo bat izan zen.

Petrus Plancius herbeheretar astronomoak horrela eskaturik, eta Frederick de Houtman itsasgizonarekin batera, beren itsas bidaietan zehar burututako zeruen behaketei esker hego hemisferioko zeruaren behaketari ekarpen oparoa egin zioten. Hamabi konstelazio definitu eta izendatu zituzten, horietako batzuk gaur egun erabiltzen diren 88 konstelazioetako batzuk dira.
Mia Mont

**Mia Montalbán** (Lima, Peru, 1990eko azaroaren 3a), **Mia Mont** izen artistikoaz ezaguna, perutar abeslaria eta abestigilea da.

## Bizitza 
1990eko azaroaren 3an Liman jaioa, oso txikitatik izan du musikarekin harremana. Zortzi urte zituenean antzezlan batean antzeztu zuen, zeinean kantuan lehen urratsak eman zituen.

2010ean *Antifantasia* izeneko estudioko lehen diskoa argitaratu zuen.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* 2010: *Antifantasía*
Nicolas-Louis de Lacaille

**Nicolas-Louis de Lacaille** abadea (1713ko martxoaren 15a, Rumigny, Frantziako Erresuma &ndash; 1762ko martxoaren 21a, Paris, Frantziako Erresuma), frantziar astronomo bat izan zen, nagusiki izar ugari sailkatu (10.000 inguru) eta gaur egun onartu eta erabiltzen diren 88 konstelazioetatik 15 sortu eta izendatu zituelako. Hurrengo 1.800 urtetarako eklipseeak kalkulatu eta taula batean zerrendatu zituen.
Antxon Olarrea

**Antxon Olarrea** (1960) euskal jatorrizko hizkuntzalari eta irakaslea da.

## Biografia 
Olarreak bere doktoreagoa Washingtongo Unibertsitatean egin zuen. Ondoren, Ipar Carolinaren Unibertsitatean, Charlotten lan egin zuen. Gaur egun Arizonako Unibertsitatean lan egiten du; Arizonan Espainiera eta Portugesaren Fakultateko Associate Professor maila du. Second Language Acquisition and Teaching (SLAT, Bigarren Hizkuntzen Eskuratze eta Irakaskuntza) programan eta Center for Latin American Studies zentroaren partaidea da.

## Ikerketa gaiak 
Olarreak aldaketa linguistikoaren eta soziolinguistikaren inguruko ikerketak egin ditu. Lengoaiaren jatorriaz ere ikerketa batzuk egin ditu.

## Obra 
Aldizkari desberdinetan idatzi du, tartean *Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo*n eta *Galaxia 18*n. Halaber, itzulpen lanak egin ditu.
* Hualde, José Ignacio; Antxon Olarrea; Anna María Escobar (2001). *Introducción a la lingüística hispánica*. Cambridge: Cambridge University Press. .
* Olarrea, Antxon (2004). *Orígenes del lenguaje y selección natural*. Madril: Sirius argitaletxea. .
* Colina, Sonia; Antxon Olarrea; Ana M. Carvalho (2009). *Romance Linguistics*. Cambridge: John Benjamins. .
* Hualde, José Ignacio; Antxon Olarrea; Anna María Escobar; Catherine Travis (2010). *Introducción a la lingüística hispánica*, 2. edizioa. Cambridge: Cambridge University Press. .
* Hualde, José Ignacio; Antxon Olarrea; Erin O'Rourke (2012). *The Handbook of Hispanic Linguistics*. Wiley-Blackwell. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Irakaslearen inguruko informazioa Arizonako Unibertsitatean.
Nilo-saharar hizkuntzak

**Nilo-saharar hizkuntzak** erdialdeko Afrika eta ekialdeko Afrikan hitz egiten duten familia edo makrofamilia bat da, nagusiki Sahelean eta Goi Nilo eta Xari ibaien arroetan. Joseph Greenberg hizkuntzalariak definitu zuen 1963an. Familia horretan desadostasun handiak daude hura osatzen duten azpitaldeen artean, eta, horregatik, batzuentzat gehiago ikertu behar da ahaidetasuna sendoago ezartzeko; aldiz, nilo-saharar adituen ustez, desadostasuna familiak hamar mila edo hamabi mila urte bitarteko antzinatasuna izan dezakeelako gertatu da.

1987an, Merritt Ruhlen hizkuntzailariaren estimazioaren arabera, 11 milioi pertsona inguruk hitz egiten zuten. 2004an, Benderren esanetan, familiak 31 milioi hiztun zituen. Hizkuntza nilo-sahararren kopuru zehatza ez da zehatz ezagutzen, baina Lionel Benderrek adierazten du elkarrekiko ulergarritasunaren irizpideak gutxienez 120 hizkuntzatara eramaten duela, eta familiaren sailkapen bat eskaintzen du 115 hizkuntza desberdinetako datu lexikoei buruz; Ethnologuek, berriz, 205 barietate desberdin zerrendatzen ditu, horietako batzuk argi eta garbi elkar ulertzeko modukoak eta, beraz, hizkuntza bera kontsidera daitezkeenak.

Nagusiki, numero gramatikal hirukoitza (singular-kolektibo-plurala) izateagatik bereizten dira, gumuz izan ezik.

## Erreferentziak
Muhammad Iqbal

Sir **Muhammad Iqbal** (urduz/, ; Sialkot, Punjab, Britainiar Raj,  - Lahore, Punjab, Britainiar Raj, ) poeta, abokatu, filosofo eta politikaria izan zen, bere poesia garai modernoetako persiera eta urdu hizkuntzetako garrantzitsuenen artean nabarmentzen dena. Islamaren filosofia politiko eta erlijiosoa ikertu zuen. Indiar musulmanentzako estatu independente baten ideia proposatzearekin ezaguna ere bada, Pakistanen sorrera inspiratuko zuena. Ohi **Allama Iqbal** diote, non Allamak jakintsu esan nahi duen.
Limones en invierno

***Limones en invierno*** Izaro Andres kantariaren hirugarren diska luzea da, 2020. urteko urtarrilean argitaratutakoa.

## Musikariak 
Honako musikari hauek hartu dute parte diskoan. Bertan dagoeneko finkatu zen diskoari zentzua ematen dion limoiaren kontzeptua. Bigarren singlea *Paris* izan zen eta hirugarrena *Libre*, kalitate handiko bideoklipak lagunduta. Genero indarkeriaren gaia jorratzen duenez 2020ko martxoaren 8aren inguruan asko zabaldu zen.

### Itxialdia 
Diskoaren aurkezpen bira Mexiko Hirian abiatu zuen eta ondoren Euskal Herriko hiriburuetan abesteko asmoa bazuen ere  COVID-19 pandemiak dena atzeratu zuen. Itxialdia probestuz maiatza hasieran single berria atera zuen, *Tiempo ausente*, konfinamendua bera gaitzat hartuz*.*.

## Azala 
Izaro bera ageri da azalean eta buru gainean hosto, lore eta fruituak ditu, zuhaitz bat irudikatuz. Markel Idigorasen diseinua izan da.

## Kantuen zerrenda 
# *Invierno a la vista* - 3:45
# *Aquí* - 3:29
# *Libre* - 3:51
# *Paris* - 3:50
# *Mi canción para Elisa* - 4:52
# *Ihintza* - 4:18
# *You* - 3:21
# *Patinar sobre el hielo* - 2:57
# *Hainbeste* - 4:06
# *Oso blanco* - 3:23

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* www.izaromusic.com
Joseph Blatter

**Joseph «Sepp» Blatter** (Visp, ) Suitzako kirol administratzailea eta FIFAko presidente ohia da.

1998ko ekainak 8an aukeratu zuten, João Havelangeren oinordekoa izan zelarik. 2015eko urriaren 8tik, eta FIFAk eragindako ustelkeria kasuen ondorioz, kargutik kendu zuten, eta Issa Hayatou kamerundarra munduko futbol erakunde goreneko behin-behineko presidente bilakatu zen. Urte hartako abenduaren 21ean bertan behera utzi zuten zortzi urtez futbolarekin lotutako edozein jarduera egitea.

## Erreferentziak
Joan Krisostomo

**Joan Krisostomo** (, ; Antiokia,  - Comana Pontica, Kapadozia, ) Elizako doktorea izan zen. Predikari ospetsua izan zen (horregatik, *Khrysostomos*, “urrezko ahoa” grekoz) eta Konstantinoplako aitagoi izendatu zuten 398an. Ez zuen goi mailako elizgizonen handikeriazko bizitza onartu eta Kaltzedoniako sinodoan (403) kargua kendu zioten. Herria haren alde matxinatu zen, baina une batez Konstantinoplan izan ondoren, erbestera Kaukaso aldera jo zuen oinez. Kapadozian hil zen 407an. Obra aszetikoak (*Errege baten eta fraide baten bizitza paraleloak*), dotrinazkoak (*Bataioko katiximak*) eta predikuak (*Homiliak*) idatzi zituen. Jaieguna irailaren 13a da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Klimakos

**Joan Klimakos** (, ; Siria,  - Sinai mendia, ) fraide aszeta izan zen. Sinaiko monasterioan bizi izan zen eta bertako abate izendatu zuten bizitzaren azken aldian. Aszetismoari buruzko idazlan bat idatzi zuen, 'Paradisuko eskailera'; (; horregatik *Klimakos*, “eskailera’ grekoz). Jaieguna, martxoaren 30a.

## Erreferentziak
Lucien Tesnière

**Lucien Tesnière** (Mont-Saint-Aignan, 1893ko maiatzaren 13–Montpellier, 1954ko abenduaren 6) Frantziako hizkuntzalaria izan zen.

## Biografia 
Estrasburgon (1924) eta Montpellierren (1937), eslaviar hizkuntzetan espezialista, lan ugari argitaratu zuen gai horri buruz. Bereziki garrantzitsua sintaxiaren inguruko teoriarengatik. Ideia horiek hil ondoren plazaratu zen *Éléments de syntaxe structurale* liburuan jaso ziren; Tesnièreren arabera egitura sintaktikoak formalizatzeko hizkuntza desberdinen ateratako adibideetan oinarritu daitezke. Haren proposamenak Gramatika sortzaileren aurrekarien gisa aztertu dira.

## Obra 
* *Petite grammaire russe*, Henri Didier, Paris 1934.
* *Cours élémentaire de syntaxe structurale*, 1938.
* *Cours de syntaxe structurale*, 1943.
* ''Esquisse d'une syntaxe structurale*, Klincksieck, Paris 1953.
* *Éléments de syntaxe structurale*, Klincksieck, Paris 1959. 
* *Éléments de syntaxe structurale'', Klincksieck, Paris 1988. Jean Fourqueten hitzaurrea. Bigarren edizio zuzendua. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adi-Buda

thumb|eskuinera|200px|Samantabhadra, Nyingma eskolako buda nagusia.

Budismo mahāyānaren arabera, **Adi-Buda** () Buda gorena da, sortzailea, behin betikoa. Vairokanarekin identifikatu izan da Txinan. Tibeten eta Nepalen hedatu da Adi-Budaren gurtza. Hitzak ezer existitu aurretik bere baitatik sortzen edo isurtzen den budari egiten dio erreferentzia. Samantabhadra eta Vajrapani Adi-Buddha dira.

## Erreferentziak
Carlos Slim

**Carlos Slim Helú** (Mexiko Hiria, ) mexikar enpresaburu eta ingeniaria da. Gaztetatik negozioen erosketan inbertitzen hasi zen, eta horiek aurrera egiten zuten, baita ondasun higiezinen salerosketan ere. Gero, bere jarduera hainbat sektoretan dibertsifikatu egin zuen.

## Biografia 
Mexiko Hirian jaioa, bere aita Julián Slim Haddad Libanotik Mexikora joandako migratzailea zen. Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan Ingenieritza zibileko ikasketak burutu zituen. Aldi berean, aljebra eta programazio irakaslea zen. Gaztetatik inbertsoaren munduan sartu zen, hamabi urte zituela Mexikoko Banku Nazionalean akzioak zituen eta hogeita bost urte zituela Carso Taldearen oinarriak jarri zituen, hainbat enpresa erosita Inbursa Inbertsio Taldea sortu zuen. 

1966an Soumaya Domitekin ezkondu zen, eta sei seme-alaba izan zituzten batera, Carlos eta Soumayaren izenen arteko joku bat da Carso Taldearen izena. Soumaya hil zenean museo bat eraiki zion Slimek.

Bere aberastazuna 80. hamarkadan sortu zuen batez ere, Mexiko krisian zegoelatik. Espainian, Esther Koplowitz-ekin batera FCC sortu zuen, zeinak bestelako obren artean 1992ko Madril-Sevilla Abiadura Handiko Trena eraiki zuen. 1997an, Apple-en %3a erosi zuen, Steve Jobs zuzendaritzara bueltatuko zela jakinari baino hiru egun lehenago.

Forbesen Billonaires 2022 zerrendan agertzen diren munduko enpresarien artean agertzen da Elon Musk, Chang Peng Zhao, Gautam Adani, Rodolfo Saadé, Michael Bloomberg, Steve Ballmer, Warren Buffett, Larry Page eta Sergey Brin-ekin batera. Slim, 81 mila 200 millioi dolarrekin Mexikoko pertsona aberatsena izanik eta munduko enpresarien artean 13.en aberatsena. Andrés Manuel López Obrador, Mexikoko lehendakariak behin baino gehiagotan publikoki goraipatu du enpresaria. 

Egun, hainbat fundazioaren lehendakaria da, besteak beste, Telmex Fundazioaren Lehendakaria eta Carlos Slim Fundazioaren Lehendakaria.

## Ikusi ere 
* Forbes
* Metrovacesa
* FCC

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Carlos Slim Fundazioaren webgune ofiziala

Soumaya Museoaren webgune ofiziala
Brahman

**Brahman** () hindu erlijioko jainko ikusezina da, gauza guztien hasiera, bakarra eta unibertsala. Ram izenez ere ezagutu izan da. Bedeinkapen eta egia betierekoa, amaigabea, asexuala eta sarkorra da, aldatzen ez dena, eta, hala ere, aldaketa ororen kausa dena. Brahman, kontzeptu metafisiko gisa, unibertsoan existitzen den orotan dagoen batasun berezia da.

Testuetan atmanen kontzeptu bezalako bere izaera eztabaidatzen dute. Hinduismoaren eskola dualistetan, Dvaita Vedanta kasu, Brahman eta Atman ezberdinak dira izaki bizi bakoitzean. Eskola ez dualistetan, Advaita Vedanta bezala, Brahman Atmanen berdina da, omnipresente da eta izaki bakoitzaren barnean bizi da.

## Erreferentziak
Itsas-almanaka

thumb|250px|eskuinera|2002rako anglo-amerikar itsas-almanakaren bi orrialde.
**Itsas-almanaka**, nabigazioan erabiltzeko astronomia informazioa duen argitalpen bat da. Gainera oinarrizko informazio honek nabigaziorako erabilgarria den itsasaldi eta portuei buruzko informazio gehigarria ere ekar dezake.

Paperezko almanaken egunak amaitzear izatea baliteke, ondorengo arrazoi nagusiengatik:

# GPSak eta bestelako nabigazio baliabide elektronikoek teorikoki astronomia nabigazio teknikak jada baliogarriak ez izatea ekar dezakete.
# Ordenagailu eta kalkulagailu digitalek argizagien kokapena lokalki eta martxaren arabera kalkulatzea ahalbidetzen dute.
Rastatteko jauregia

**Rastatteko jauregia**, , Alemaniako Rastatt hirian dagoen jauregi bat da. 1700-1707 artean Luis Gillen Baden Badengoaren aginduz Domenico Egidio Rossi italiar arkitektoak diseinatu eta eraikiarazi zuen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Plassenburg gaztelua

**Plassenburg gaztelua**, , Alemaniako Kulmbach udalerrian dagoen gaztelu bat da, Bavaria estatuan. Alemaniako gaztelu ikusgarrienetakoa eta udalerri honetako ikurretako bat da.

Lehenbiziko aldiz 1135ean aipatua da.
Coburgeko gotorlekua

**Corburgeko gotorlekua** () Alemaniako Coburg hirian dagoen gotorleku bat da. X. mendean lehenbiziko gotorlekua eraiki zen, eta ordutik aurrera handitua eta hainbat alditan berreraikia eta zaharberritua izan da.

## Kanpo estekak
Upnorreko gaztelua

**Upnorreko gaztelua**, , Ingalaterrako Kent konderriko Upnor udalerrian dagoen gaztelu bat da, Medway ibaiaren mendebaldeko bazterrean.

1559-1567 artean Richard Lee ingeniariak eraikiarazi zuen.

## Kanpo estekak 
* Upnorreko gaztelua, Ingalaterrako Ondasuna
Dunree gotorlekua

**Dunree gotorlekua**,  eta , Irlandako Errepublikako Donegal konderrian dagoen gotorleku bat da, Inishowen penintsularen mendebaldean, itsasoaz gain

1812-1813 artean Napoleondar Gerretan zehar defentsa-gotorleku gisa eraikia izan zen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
El misterio Galíndez

***El misterio Galíndez*** () 2003ko Gerardo Herrero espainiarrak zuzendutako historia drama film bat da. Manuel Vázquez Montalbán kataluniar idazlearen *Galíndez* eleberrian oinarritua dago, eta biak ere Jesus Galindez politikari abertzalearen bizitza eta desagerketan.

## Sinopsia 
1980ko hamarkadaren amaieraldera, Espainia, Muriel Colbert (Saffron Burrows) estatubatuar neska gaztea Espainiako Gerra Zibilaren ondoren AEBetan erbesteratu eta 1956an desagertutako Jesus Galindez euskal politikari abertzaleari buruzko tesia egiteko iritsi berri da. Muriel idazle zahar batekin kontaktuan harri eta hark Galindez bizirik ikusi zuten azken pertsonei buruzko informazioa emango dio. Honela, Murielek gai akademikoa izatetik politikara igaroko den ikerketa bati ekingo dio, baina Galindezen heriotzaren errudunek nola edo hala Murielek desagerketa argitu eta gertaerak salatu ditzan eragozten saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Saffron Burrows: Muriel Colbert
* Harvey Keitel: Edward Robards
* Eduard Fernández: Jesus Galindez
* Guillermo Toledo: Ricardo
* John Furey: Norman Radcliffe
* Reynaldo Miravalles: On Angelito
* Chete Lera: Diplomatikaria
* Miriam Learra: Rosa
* Carlos Padrón: Leon María Jara

## Kanpo estekak
Meru mendia

[thumb|Butango [thangka bat, Meru mendia eta Unibertsala budista azaltzen dituena. Trongsa (Butan), siglo&nbsp;XIX.]]

**Meru** (sanskritoz मेरु) bost tontorreko mendi sakratua da kosmogonia budista, jain eta hinduan, eta unibertso fisiko, metafisiko eta espiritual guztien erdigunetzat jotzen dena.

Tenplu budista, jain eta hindu asko eraiki dira Meru mendiaren irudikapen sinboliko bezala.

Tibetarren ustez, Meru mendia Kailash mendia bera da (Tibeten kokatua dagoena).

## Izena 
Etimologikoki, mendiaren berezko izena Meru mendia (Pāli Meru) da, zeinari gehitu dakiokeen su- onespenezko aurrizkia, honen emaitza delarik "Meru bikaina" edo "Meru miragarria". Horrela, beste izen batzuk ere hartzen ditu, hala nola **Sumeru**, **Sineru** edo **Mahāmeru**.

Beste hizkuntza batzuetan honela izendatzen da:
* birmanieraz: မြင့်မိုရ် (*Myinmo*)
* txineraz: 須彌山 (*Xūmíshān*)
* japonieraz: 須弥山 (*Shumisen*)
* kanbodieraz: ភ្នំព្រះសុមេរុ (*Phnom Preah Someru*) edo (*Phnom Preah Somae*)
* koreeraz: 수미산 (*Sumisan*)
* paliz: Sineru
* tamileraz: மகா மேரு மலை
* tibeteraz: ཪི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་
* malabareraz: മഹാമേരു പർവ്വതം
* kannadaz: ಮೇರು ಪವ೯ತ
* teluguz: మేరు పర్వతం

## Hindu kosmogonia 
Hindu batzuentzat, Meru mendia 109 tontorrez osatuta dago, hauen artean garaiena Kailāsh mendia delarik (Shiva jainkoaren bizilekua). Testu epiko batzuen arabera (*Mahābhārata* 3.503 eta 3.1697, *Harivilās* eta *Rig-veda* 3.4.44 eta 3.4.27) Kailash mendia Himalaian aurkitzen da. Meru mendiaren gainontzeko tontorretan, 33 milioi jainko bizi dira, horien artean Vishnu eta Brahma.

Hinduismo tradizionalarentzat aldiz, Meru mendiak 450.000 km garai (konparazioz, Lur planetak 12.800 km diametroa du), Kono-enbor itxura oso luzea du, tontor bakarrarekin, eta Eurasiaren erdian dago (Jambudvipa kontinentean), beharbada Pamir ordokian.

### Esnezko itsasoaren irabiaketa 
Behin, Meru mendia bere tokitik eramana izan zen, eta Kurma (Vishnuren dortoka haragitzea) jainkoaren oskol gainean egokiro jarria, eta jainko eta deabruek esnezko itsasoa irabiatzeko erabili zuten, hilezkortasunaren nektarra lortzeko asmoz.

## Erreferentziak