open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lorik egiten ez dutenak NASH

thumb|Legarreko leizeak protagonismo handia du eleberrian.

***Lorik egiten ez dutenak NASH*** Dolores Redondo idazle donostiarrak 2024an plazaratutako eleberria da. Egileak *mystic noir* azpigeneroan kokatu zuen eleberria, hau da, eleberri beltza mistizismoarekin lotuta. Izenburuak 1936ko gerran emakumeek bizi izan zuten egoerari egiten dio erreferentzia. Miren Arratibelek euskaratu zuen eta bertsio hori 2025ean atera zen.

Nash ez da, berez, pertsona izena, psikologo forentseek heriotzak sailkatzeko erabiltzen dituzten kategorien ingelesezko siglak baizik: NASH (naturala, istripua, suizidioa eta homizidioa). 

## Tetralogia baten liburua 
Tetralogia baten bigarren liburua da *Lorik egiten ez dutenak NASH*. Lehena *Uholdearen zain* (2022 gaztelaniaz, 2023 euskaraz). Aurreko hori 1983ko Bilbon dago girotua; bigarren hau, 2020ko Ibar Lasaietan, alegia, Malerreka, Baztan eta Bortzirietan (Nafarroa). Itxuraz haien artean loturarik ez badute ere «barne-barneko lotura bat» badutela esan zuen Redondok liburuaren aurkezpenean.

## Legarreako leizea 
Kontakizunaren abiapuntua Gazteluko (Nafarroa) Legarreko leizean dago, urte luzez Sagardia-Goñi familiaren aurkako sarraskiaren kokalekuan. 1936, Espainiako Gerra Zibila hasita, Pedro Antonio Sagardia eta Jose Martin haren seme zaharrena frontean zeuden bitartean, herritarrek bilera bat egin zuten haren emazte Juana Josefa Goñi eta gainerako seme-alabak herritik kanporatzeko. Familia aurrera ateratzeko bizilagunen baratzeetan lapurretak egitea leporatu zioten Goñiri, bertsio ofizialaren arabera. 1936ko abuztuaren 30ean, goizeko ordu txikietan, Juana Josefa —haurdun— eta haren sei haurrak Legarreako leizera eraman eta bertara jaurti zituzten. Gertakari hori kondairatzat hartu izan zen gorpuzkiak aurkitu zituzten arte, Legarreako kobazuloaren inguruan sortutako beste hainbat kondairaren moduan.

## Pertsonaiak 
Hauek dira nagusiak:
* Nash Elizondo: psikologo forentse, desagertutako neska baten gorpua, Andrea Dancur, aurkitzen du Legarran.
* Andrea Dancur: hilik aurkitutako neska gaztea. Gurasoak Pascal Dancur eta Helena Murritea dira.
* Helena Murrieta: Andrearen ama. Gaixorik dagoen emakumea da, alabaren babesarekin obsesionatuta.
* Pascal Dancur: gaztearen aita, Helenarengandik bananduta, alkoholikoa da.
* Salome Aduriz: urte batzuk Helenaren bikotea izan zen emakumea, gorpua agertu arte susmagarri nagusia zen. Bitarte horretan espetxean egon zen.
* Zuriñe: Andrearen laguna.
* Santi: Andrearen mutil laguna.
* Amaia Salazar: beste eleberrietan protagonista den polizia.
* Elizondo doktorea: Nash Elizondoren ama da. Iktus baten ondorioz egoitza batean dago jasota. *Uholdearen zain* agertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maddi Iturriotz: "Dolores Redondok 1936ko sarraski bat eta 2020ko pandemia uztartu ditu bere lan berrian", *Berria*, 2025eko uztailaren 9a.
* :Liburuaren aurkezpena Donostian.
Lindsey Morgan

**Lindsey Morgan** estatubatuar aktorea da, 1990ko otsailaren 27an jaioa Houstonen ( Texas ).

Hainbat telesailetan antzeztu du, batez ere *General Hospital* telesailean *(2012-2013)* Kristina Davisen papera egiteagatik, ondoren Raven Reyesena antzeztu zuen *The 100* telesailean (2014-2020) eta gero Micki Ramirezena *Walker* telesailean (2021-2023) .

## Filmografia
### Zinema
### Telebista
## Kanpo estekak
Spyridon Lambros

**Spyridon Lambros** (; Korfu, 1851ko apirilaren 20aGreg./apirilaren 8Jul. – Skopelos, 1919ko abuztuaren 5aGreg./uztailaren 23aJul.) greziar historialari, irakasle eta politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1916tik 1917ra.

Aromaniar etniakoa, Historia ikasi zuen Londresen, Parisen, Vienan eta Alemanian. 1890. urtean Atenasko Unibertsitatean Historia eta Antzinako Literatura irakasten hasi zen eta 1903an "Neos Hellenomnemon" izeneko mugimendua sortu zuen, greziar munduaren garapen zientifikoa eta filosofia Bizantziar eta Otomandar Inperioetan aztertzeko.

1916ko urrian, Konstantino I.a erregeak Lambrosi agindu zion gobernua osatzeko. Enkargua Zisma Nazionalean egin zen, Salonikako  Eleuterios Venizelosen gobernu batekin eta Atenasko erregearen gobernu batekin. Abenduan liskarrak izan ziren Atenasen erregearen aldekoen eta Lehen Mundu Gerrako aliatuen artean. Lambrosek dimisioa eman zuen, eta erregea 1917an erbesteratu eta Venizelosen aldekoen garaipenaren ondoren, Hidra eta Skopelosen barne erbestera zigortu zuten.
Roberta Smith

**Roberta Smith** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1957) estatubatuar arte kritikaria, kazetaria eta idazlea da, *The New York Times* egunkarirako lan egin duena.

## Bizitza 
Lawrencen hazi zen, Kansasen, eta Iowako Grinnell Collegen ikasi zuen. Washington Hiriko Corcoran Galerian hasi zen. Ikasketak Whitney Museum-en jarraitu zituen, non Donald Juddi esker minimalismoan interesatu zen.

### Lan ibilbidea 
1971 urtean New Yorkera itzuli zen eta Museum of Modern Art eta Paula Cooper Gallery-n lan egin zuen.

1986 urtetik arte aldizkarietarako idatzi zuen, hala nola *Artforum*, *Art in America*, *Village Voice* eta *New York Time*.

Hainbat monografiaren, saiakeren eta Judden 1975eko katalogo arrazoituaren arduraduna da.

2003 urtean, Frank Jewett Mather kritizismoaren saria eman zioten.

## Bizitza pertsonala 
Roberta Smith New Yorken bizi da bere senarrarekin, New York Magazineko Jerry Saltz kritikariarekin.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2003an, Frank Jewett Mather kritizismoaren saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Laura (Hegoaldeko Australia)

**Laura**, Australiako hegoaldeko kostaldeko herri bat da, Hegoaldeko Australia estatuan.

2021ean 522 biztanle zituen.
Helena Westermarck

**Helena Charlotta Westermarck** (Helsinki, 1857ko azaroaren 20a – Ib., 1938ko apirilaren 5a) suedieraz hitz egiten zuen finlandiar margolaria, arte-kritikaria, ikertzailea, idazlea eta artista bisuala izan zen.

## Bizitza 
Bere neba Edvard Westermarck filosofo eta soziologoa izan zen, zeinengandik Westermarck efektua izena hartzen duen.  

### Lan ibilbidea 
#### Margolari 
Denboraldi luzeak eman zituen lanean Frantzian, sarritan Helene Schjerfbeck margolariarekin batera, eta estilo errealista garatu zuen, erretratuari eta giza irudiari eskainia batez ere. Parisko Erakusketa Unibertsalean (1889) ohorezko aipamena jaso zuen *Strykerskor* izeneko pinturarekin. 

#### Arte kritikari 
1884 urtean tuberkulosia izan ostean, margolaritza utzi eta arte kritika idazteari ekin zion.

#### Ikertzaile 
Westermarckek ere ekarpen garrantzitsua egin zuen ikertzaile lanean bere lan kultural eta historikoen bitartez, besteak beste, emakumezko figuren biografia batzuk, Mathilda Rotkirch (1926), Adelaide Ehrnrooth (1928) eta Rosina Heikel (1930). Westermarcken memoriak 1941 urteean argitaratu ziren.

## Aintzatespenak 
* 1889 urtean, Parisko Erakusketa Unibertsalean  ohorezko aipamena jaso zuen *Strykerskor* izeneko pinturarekin

## Iruditegia 

Fitxategi:Helena_Westermarck_by_Schjerfbeck.jpg|link=Archivo:Helena_Westermarck_by_Schjerfbeck.jpg|*Helena Westermarck* por Schjerfbec 
Fitxategi:Helena_Westermarck_-_Ironesses;_An_Important_Question.jpg|link=Archivo:Helena_Westermarck_-_Ironesses;_An_Important_Question.jpg|*Ironesses; An Important Question*
Fitxategi:Helena_Westermarck_-_Vanha_nainen_-_A_IV_3788_-_Finnish_National_Gallery.jpg|link=Archivo:Helena_Westermarck_-_Vanha_nainen_-_A_IV_3788_-_Finnish_National_Gallery.jpg|*Vanha nainen -* Finnish National Gallery
Fitxategi:Helena_Westermarck_-_Colarossin_poika_-_A-2012-95_-_Finnish_National_Gallery.jpg|link=Archivo:Helena_Westermarck_-_Colarossin_poika_-_A-2012-95_-_Finnish_National_Gallery.jpg|*Colarossin* *poika* - Finnish National Gallery
Fitxategi:Abessinier-1880.jpg|link=Archivo:Abessinier-1880.jpg|*Abessinier*-1880
Fitxategi:Lapsia_tuvassa.jpg|link=Archivo:Lapsia_tuvassa.jpg|*Lapsia tuvassa*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Wiik

**Maria Catherina Wiik** (Helsinki, Finlandiako Dukerri Handia, Errusiar Inperioa, 1853ko abuztuaren 3a – ibidem, Finlandia, 1928ko ekainaren 19a) margolaria izan zen.

## Bizitza 
Maria Catherina Wiik Helsinkin jaio zen 1853ko abuztuaren 3an. Finlandiako margolaria izan zen eta batez ere natura holak, paisaiak eta erretratuak margotu zituen.

Brunnsparken-en jaio eta hazi zen, eta Helsingfors-eko suedierazko eskolan (Svenska fruntimmersskolan) parte hartu zuen.ezkerrera|thumb|169x169px| Maria Wiik 70eko hamarkadanHelsinkiko Arte Ederren Akademian ikasi zuen artea. 1875 urteean, Parisen jarraitu zituen ikasketak, Julian Akademian.
1875 urtetik aurrera eta 1880 urtean Helsinkiko Arte Ederren Akademiako irakasle lanetan hasi zen. Parisko Saloirako onartu ziren lehen pinturak erretratuak izan ziren. 1889 urtean Parisera itzuli zen Helene Schjerfbeck lagun eta margolariarekin. 1883–1884 urte tartean, Ingalaterran margotu zuten, eta gero 1889an St Ivesen, Kornuallesen.

*Out into the World* bere margolanak hirugarren postua lortu zuen 1900 urteko Nazioarteko erakusketan eta *Women Painters of the World* liburuan sartu zuten .Azken bidaia 1905 urtean egin zuen Parisera. Bizitza osoa Helsinkin eman zuen. Helsinkin hil zen 1928 urtean.

## Iruditegia 

Fitxategi:Maria Wiik self portrait.jpeg|*Autorretratua* (1870), Helsinkiko udal museoa
Fitxategi:Hilda Wiik by Maria Wiik 2.jpeg|*Hilda Wiik* (1880), Helsinki, Ateneum museoa.
Fitxategi:Ida Basilier-Magelssen by Wiik.jpeg|*Ida Basilier-Magelssen* (1887), Ateneum museoa
Fitxategi:B O Schauman by Wiik.jpeg|*Berndt Otto Schauman* (1888), Ateneum museoa
Fitxategi:Mechelin1880s.jpg|*Leo Mechelin*, Ateneum museoa
Fitxategi:Zachris Topelius by Maria Wik - Arppeanum - DSC05095.JPG|*Zacharias Topelius*, Helsinki, Arppeanum museoa.
Fitxategi:Maria Wiik-Salida al mundo.jpg|*Mundura irteera* (1889), Ateneum museoa
Fitxategi:Wiik, Sagan.jpeg|*Ipuin kontalaria* (1903), Turku ate museoa.
Fitxategi:Wiik, Maria - Breton woman - Google Art Project.jpg|*Bretainiako emakumea* (1914), musée d'art moderne d'Espoo.
Fitxategi:Maria Wiik - Self-Portrait 1917 - Finnish National Gallery A II 1555.jpg|*Autorretratua* (1917), Ateneum museoa.  
Fitxategi:Maria Wiik Landscape with cliffs.jpg| *Paisaia itsaslabarrekin*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maria Wiik Académie Julianen webgunean
* María Wiik en artnet
Kersbrook

'***, iraganean **Maidstone*', Australiako herri bat da, Hegoaldeko Australia estatuan.

2021ean 1.116 biztanle zituen.
Santiago de los Caballerosko artxidiozesia

**Santiago de los Caballerosko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren dominikar artxidiozesia da. 1953ko irailaren 25ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1994ko otsailaren 14an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Santiago de los Caballerosen dago. Egun artzapezpikua Héctor Rafael Rodríguez Rodríguez da.

## Ordinarioak 
### Santiago de los Caballerosko apezpikuak 
* Hugo Eduardo Polanco Brito (1956-1966)
* Roque Antonio Adames Rodríguez (1966-1992)
* Juan Antonio Flores Santana (1992-1994)

### Santiago de los Caballerosko artzapezpikuak 
* Juan Antonio Flores Santana (1994-2003)
* Ramón Benito de La Rosa y Carpio (2003-2015)
* Freddy Antonio de Jesús Bretón Martínez (2015-2023)
* Héctor Rafael Rodríguez Rodríguez (2023-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Hugo Eduardo Polanco Brito (1953-1956)
* Jesús María de Jesús Moya (1977-1984)
* Diómedes Espinal de León (2000-2006)
* Valentín Reynoso Hidalgo (2007-2018)
* Carlos Tomás Morel Diplán (2016-2024)
* Andrés Amaury Rosario Henriquez (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amata (Hegoaldeko Australia)

**Amata**, iraganean **Musgrave Park**, Australiako herri bat da, Hegoaldeko Australia estatuan.

2016an 455 biztanle zituen.
Ada Thilen

**Ada Maria Thilen** (Kuopio, Finlandia, 1852ko maiatzaren 10a – Helsinki, 1933ko ekainaren 14a) margolari finlandiarra izan zen. 

## Bizitza 
Thilen Kuopion jaio zen 1852an. Jaiotzez begietako lesioa zuenez, beirazko begia erabili behar izan zuen. Aita Julius Gustaf Reinhold Thilen Senatuko Altxor Ganberako kontseilaria zen, eta ama Vilhelmina Angelika Elisabet Ehrnrooth izan zen.

Thilenek Hjalmar Munsterhjelm margolari suediar-finlandiarrarekin ikasi zuen Suediako Arteen Errege Akademian, Stockholmen. 1876 eta 1878 urteen artean Adolf von Becker irakaslearekin, Helene Schjerfbeck, Maria Wiik eta Helena Westermarck bezala, ikasi zituen beste margolari suediar eta finlandiar batzuen belaunaldi berekoa zen, eta haiekin arte-estudio bat partekatu zuen. 1880 urtean Parisen hasi zen ikasten, Trélat Akademian, eta Léon Bonnat eta Jean-Léon Gérôme pintore frantsesak izan zituen irakasle. Parisko akademian Helene Schjerfbeck, Helena Westermarck, Ellen Favorin edo Alma Engblom finlandiar artistak zeuden.

Bere belaunaldiko emakumezko artista gehienek ez bezala, Thilenek ez zuen inoiz banakako erakusketarik egin, baina  bere ibilbidean zehar  artista finlandiarren zenbait erakusketa kolektibotan izan zuen presentzia, hala nola 1893, 1895, 1897, 1900, 1901, 1903, 1906 eta 1924an. 1920 urtean, atzera begirako erakusketa batean parte hartu zuen Strindberg Aretoan, eta bertan Hanna Rönnberg eta Anna von Bonsdorff artisten lanak ere sartu ziren. Thilen Helsinkin hil zen 1933 urtean.

## Iruditegia 

Fitxategi:Helene_schjerfbeck.jpg|link=Archivo:Helene_schjerfbeck.jpg|*Gizonezkoaren erretratua* (1881)
Fitxategi:Ada_Thilén_-_Oyster_Pickers_-_A-2001-345_-_Finnish_National_Gallery.jpg|link=Archivo:Ada_Thilén_-_Oyster_Pickers_-_A-2001-345_-_Finnish_National_Gallery.jpg|*Ostra-biltzaileak* (1885)
Fitxategi:Ada_Thilén_-_At_the_Spinning_Wheel_-_A-1993-302_-_Finnish_National_Gallery.jpg|link=Archivo:Ada_Thilén_-_At_the_Spinning_Wheel_-_A-1993-302_-_Finnish_National_Gallery.jpg|*Gorutan* (1888)
Fitxategi:Ada_Thilen_self_portrait.jpg|link=Archivo:Ada_Thilen_self_portrait.jpg|*Autorretratua* (1896)
Fitxategi:Ada_Thilen_-_Girl_Reading_in_a_Landscape.jpg|link=Archivo:Ada_Thilen_-_Girl_Reading_in_a_Landscape.jpg|*Neska paisaia batean irakurtzen* (1896)
Fitxategi:Thilén_Still_life_with_fruits.jpg|link=Archivo:Thilén_Still_life_with_fruits.jpg|*Natura hila frutekin* (1896)
Fitxategi:Thilén,_Porkkanoita_kantava_tyttö.jpg|link=Archivo:Thilén,_Porkkanoita_kantava_tyttö.jpg|*Neska azenarioak garraiatzen* (1889 ingurukoa)
Fitxategi:Ada_Thilen_-_Morning.jpg|link=Archivo:Ada_Thilen_-_Morning.jpg|*Goiza* (1899)
Fitxategi:Ada_Thilen_-_Small_Chores.jpg|link=Archivo:Ada_Thilen_-_Small_Chores.jpg|*Lan txikiak*
Fitxategi:Ada_Thilen_-_Rooster_and_Chicken.jpg|link=Archivo:Ada_Thilen_-_Rooster_and_Chicken.jpg|*Oilarra eta oiloa*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Vegako elizbarrutia

**La Vegako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren dominikar elizbarrutia da. 1953ko irailaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza La Vegan dago.

## Ordinarioak 
* Francisco Panal Ramírez (1956-1965)
* Juan Antonio Flores Santana (1966-1992)
* Gabriel Antonio Camilo González (1992-2015)
* Héctor Rafael Rodríguez Rodríguez (2015-2023)
* Carlos Tomás Morel Diplán (2024-2025)
** Aulki hutsa (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Danilo Echeverría Verdesoto

**Vicente Danilo Echeverría Verdesoto** (Quito, 1962ko ekainaren 19a), **Danilo Echeverría** izenez ezagunagoa, Ekuadorreko eklesiastikoa, teologoa eta irakaslea da. Quitoko apezpiku laguntzailea da, 2006ko ekainaz geroztik.

## Biografia 
Vicente Danilo 1962ko ekainaren 19an jaio zen, Ekuadorreko Quito hirian. Vicente Echeverría eta María del Carmen Verdesoto senar-emazteen semea. 

*Pedro Pablo Borja n.º 2 barnetegian egin zuen lehen hezkuntza.* anaia maristekin, eta bigarren hezkuntzako ikasketak *"Los Andes" Ikastetxean* (1-5 urte) eta *Antwerp High School-* en ( Estatu Batuak).

Medikuntza ikasi zuen Ekuadorreko Unibertsitate Zentralean (1980-1982), baina bere bokazio erlijiosoa deskubritu eta unibertsitate ikasketak bertan behera utzi zituen.

1982an, Ibarrako Apaizgaitegi Nagusian sartu zen eta bertan egin zituen eliz ikasketak. 

1987an, Nafarroako Unibertsitatera joan zen ikastera, eta han lizentziatura eta doktoregoa (1991) lortu zituen Teologian.

Halaber, mintegi nagusietako errektoreentzako ikastaroak egin ditu, Erroman.

### Apaizgoa 
1988ko maiatzaren 29an apaiztu zen, Erroman, Joan Paulo II.a aita santuak aginduta; Quitoko arkadiegian sartu zen.

Apaiz gisa ministerio hauek bete zituen:

* Nafarroako Unibertsitateko Klinika Unibertsitarioko kapilau laguntzailea (1988-1989).
* Idazkari eta prestatzailea (1991-1998), Funtsezko Teologia, Funtsezko Teologia morala, Natura-teologia eta Filosofiarako Sarrera (1991-2001) irakaslea, Ibarrako Mintegi Nagusiko errektoreordea (1998-2002) eta errektorea (2003-2006).
* Elizbarrutiko Bokazino Pastoraltzarako Batzordeko zuzendaria.
* Ibarrako Elizbarrutiko VI. Sinodoaren idazkaria (1995).
* Apezpiku-batzarreko Kleroaren, Bokazioen eta Mintegien Batzordeko kidea.
* Ekuadorreko Mintegien Erakundeko presidenteordea (2000-2001).
* Presbiteral Kontseiluko kidea (2006 arte).

## Gotzaindegia 
### Quitoko apezpiku laguntzailea 
2006ko ekainaren 7an, Benedikto XVI.a aita santuak Thibuzabetum gotzain titular eta Quitoko gotzain laguntzaile izendatu zuen. Urte bereko abuztuaren 11n sagaratu zuten, Quitoko katedralean, Raúl Vela Chiriboga artzapezpikuaren eskutik.

Ekuadorreko Gotzainen Biltzarrean, bizitza eta familiaren pastoralaren arduradun izan zen.

; Tulcángo Administratzaile Apostolikoa

2010eko apirilaren 9an, Benedikto XVI.a aita santuak Tulcán-eko administratzaile apostoliko izendatu zuen, egoitza hutsik egon zen aldi batean, kargu horretan aritu zelarik Fausto Gaibor García gotzain berria 2011ko ekainaren 10ean jabetu zen arte.

2021eko ekainaren 8an, Frantzisko aita santuak berriz ere administratzaile apostoliko izendatu zuen, Gaibor Garcia hil ondoren. Hilabete bereko 10ean hartu zuen ofizioaren jabetza kanonikoa, Tulcán-eko Katedralean egindako zeremonia batean. Kargu hori Carlos Yépez Naranjo gotzain berriak 2023ko uztailaren 22an kargua hartu arte bete zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  fitxa Gcatholic.org ()
*  fitxa catholic-hierarchy.org ()
Rusavskia elegans

***Rusavskia elegans*** (aurrez *Xanthoria elegans*) liken hostokara bat da, kolore laranja-gorri bizikoa. Kontinente guztietan aurkitzen da, Ozeanian ezik. Antartikan ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Heinrich Friedrich Link botanikari alemaniarrak dskribatu zuen 1791. urtean eta *Lichen elegans* izena eman zion. 1860. urtean Theodor Magnus Fries suediarrak *Xanthoria* generora aldatu zuen. 

2003an Sergey Kondratyuk ukrainarrak eta Ingvar Kärnefelt suediarrak *Rusavskia* generoa sortu eta espezie tipo izendatu zuten *Rusavskia elegans*. Generoak ez zuen berehalako onarpena izan eta luzaroan *Xanthoria elegans* izena erabili bada ere, ikerketa filogenetiko molekularrek baieztatu egin dute *Rusavskia* generoa.

Onddoen fitobiontea *Trebouxia* generokoa izan ohi da.

## Deskribapena 
Talo hostokara du. Zirkuluaren erdialdeak krustazeoa drudien arren ertzetan hosto itxura izaten du. Zirkulu txikia eratzen du, gehienez ere 5 cm-ko diametroa duena. Apotezia ugari erakusten ditu.

Likenaren azpialdea zuria izan ohi da eta kolore larajna bizidun geruza batek estaltzen du. Ur ertzetan laranja-horia izaten da, arrokatan laranja eta arroken alde lehorretan laranja-gorria. Argi ultramoreak gogorrago jotzen duen tokietan karotenoide gehiago izaten ditu likenak eta beraz kolore biziagoa.

## Habitata 
[250px|thumb|[Gaspereau aintzirako uharte batean *Rusavskia elegans* geruza. Kaio beltzen pausalekua da eta haien zirinak likenaren hazkuntza sustatzen du.]]
Era guztietako habitatak kolonizatzen ditu.

Karezko zein silizezko arrokatan hazten da, inoiz goroldio gainean ere bai. Sarritan toki itzaltsuetan ikusten da, hegaztien habien alboan edo ugaztunen hondakinen artean. Itsasoko olatuek jotzen duten arrokatan, baso borealetan eta belardi kontinentaletan ikusten da. 

Toki oso lehorretan aurkitzen da, urtean 6 cm baino prezipitazio txikiagotan, eta ibaietako uretan murgilduta ere hazten da.

## Bitxikeriak 
Kanpo espazioan bizirik iraun dezakeen likena dela ikusi da, muturreko baldintzekiko erresistentea baita. Europako Espazio Agentziak laborategian egindako simulazioetan 18 hilabetetan zehar eguzkiaren izpi ultramoreak jasan ditu eta 16 ordutan hutsean ere bizi izan da. Karotenoideak dira organismoa izpi ultramoreen fotooxidazioatik babesten dutenak. Mutatoxantina da *R. elegans*-ek duen karotenoide nagusia.

*R. elegans*-en hazkuntza arroken adina kalkulatzeko erabiltzen da. Likenometria teknika honen aurreneko liken espezietako bat izan zen. 10-20 urtetan arroka batean finkatu ondoren, lehenengo mendean 0,5 mm-ko hazkuntza konstantea izaten du. Ondoren erritmoa jaitsi egiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosina Heikel

**Emma Rosina Heikel** (Kaskinen, Finlandiako Dukerri Handia, Errusiar Inperioa, 1842ko martxoaren 17a –Helsinki, Finlandia, 1929ko abenduaren 13a) finlandiar medikua, ginekologoa, pediatra eta feminista izan zen. 1878an bere herrialdeko lehen emakume doktorea izan zen, ginekologian eta pediatrian espezializatua.

## Bizitza 
### Familia 
Heikel Kraskinen jaio zen 1842an, Carl Johan Heikel eta Kristina Elisabet Dobbinen alaba. Bere aita Oulu eta Kokkola udalerrietako alkatea izan zen, eta bere bi nebek Alfred eta Emilek, Medikuntza ikasi zuten.

### Prestakuntza 
Bera Vaasa, Jakobstad, Porvoo eta Helsinkin joan zen eskolara eta ikasle ona zen. Txiki-txikitatik uste zuen hezkuntzarako sarbidea bidezkoa izan behar zuela denentzat, bere emakume generoaz harago, eta 1862 urtean mediku izatea erabaki zuen, bere nebek bezala. 1866 urtean bukatu zituen ikasketak eta hiriburura itzuli zen, non urtebete beranduago obstetriziako ikastaro bat egin zuen. 1869 urtean itzuli zen Stockholmera, anatomian eta fisiologian espezializatzen jarraitzeko.

1870 urtean Helsinkiko Unibertsitatean fisiologiako klaseetara joateko baimena eman zioten eta 1871 urtean Medikuntzako karrera ikasteko baimen berezia jaso zuen. Medikuntzako gradu-titulua lortu zuen 1878 urtean, eta, ondorioz, Finlandiako eta Ipar Europa herrialdeetako lehen emakume medikua izan zen.

## Lan ibilbidea 
### Medikuntza 
Heikelek Medikuntzan jarduteko lizentzia mugatua jaso zuen, emakumeak eta haurrak tratatzeko aukera baino ez ziona eman. 1878 urtean Stockholmen eta Kopenhagen lan egin zuen, eta 1879 urtean Vaasara joan zen emakumeen eta haurren osasunean espezializatzeko. 1884 urtera arte ezin izan zen Finlandiako Mediku Elkarteko kide gisa erregistratu. 1883 urtean Helsinki hiriko ginekologo postua sortu zen berarentzat, eta 1889an «hiriko ginekologo eta pediatra» izena eman zioten. 1888 urtean, Finlandiako Mediku Elkartearen bilera batean, legezko prostituzioaren aurkako iritzia eman zuen, eta 1892 urtean Naisasialiitto Unioni izeneko emakumeen elkartea bultzatu zuen neska-mutilentzako hezkuntza-aukeren berdintasuna sustatzera. Haurrentzako *workhouse* bat ere zuzendu zuen, eta bere osasunaren alde lan egin zuen bere herrialdeko nekazarien artean.

### Heriotza 
Heikel 1929 urteko abenduaren 13an hil zen Helsinkin, 87 urte zituela eta bizirik iraun zuen familia barik. Gorpuzkiak Hietaniemiko hilerrian daude, hiri horretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Totumo sumendia

**El Totumo  sumendia** Kolonbiako iparraldean dagoen lokatz-sumendi aktibo bat da, Santa Catalina udalerrian. Tokiko turismo-helmuga, ezaguna bere ustezko lokatz-bainu sendagarriagatik, gertuko Cartagenatik jasotzen ditu bisitari gehienak. Horrekin batera, herrialdeko sumendirik txikiena da. Tumuluak 15 m inguruko irtengunea du eta kraterrera doan eskailera baten bidez irisgarria da, aldi berean 10-15 pertsona inguru har ditzakeena; han, turistak lokatz trinko eta epelean bainatzen dira eta laguntzaileengandik masaje pertsonalak jasotzeko aukera dute. Esperientziaren ondotik, inguruko urmael batean bainua hartzen da lokatza kentzeko.

none|thumb|Totumo lokatz sumendiaren lokatz putzua
Tokiko kondairaren arabera, sumendiak sua, laba eta errautsak botatzen zituen, baina bertako apaiz batek lokatz bihurtu zuen, Deabruaren lana zela uste baitzuen, eta erbesteratzen saiatu zen ur bedeinkatua bertara botaz.

## Lokatz-sumendiaren propietate sendagarriak 
Totumo sumendiaren lohiak sendatzeko propietateak lekuaren konposizio kimikoari egozten zaizkio (ura, silizea, aluminioa, magnesioa, sodio kloruroa, kaltzioa, sufrea, eta burdina), eta terapeuta askoren arabera naturaren dohainak dira, arazo erreumatikoak tratatzeko, gorputza desintoxikatzeko, azala garbitzeko eta artikulazioen hanturak tratatzeko erabiltzen direnak. Horregatik, batzuk naturaz gozatzera eta estresa ahaztutzera joango diren arren, beste asko gaitzentzako sendagaien eta azala edertzeko maskaren bila joaten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*
Santa Catalina (Bolívar)

**Santa Catalina** Kolonbiako udalerri bat da, Bolivar departamenduan dagoena, Cartagena de Indiasetik 44 km ipar-ekialdera. Cartagena de Indiasekin batera, kostaldeko aurrealdea duen departamenduko udalerri bakarra da.

## Oinarrizko datuak 
Santa Catalina udalerria Bolivar departamenduko Karibe itsasertzeko eskualdean eta Canal del Diqueren eragin-eremuan dago. Iparraldean eta ekialdean Piojó eta Luruaco udalerriak ditu mugakide, Atlantikoko Departamenduan; mendebaldean Karibe itsasoa eta Cartagena de Indias; eta hegoaldean Clemencia eta Villanueva udalerriak. Itsas mailatik 20 metroko altuera du, eskualde laua da nagusiki, eta 153 km²-ko azalera du. 2005eko erroldaren arabera, 12.058 biztanle zituen.

## Banaketa politiko-administratiboa 
Udal nagusiaz gain. **Santa Catalinak** honako herri-gune hauek ditu bere jurisdikziopean:

* Colorado
* El Hobo
* Galerazamba
* Loma de Arena
* Pueblo Nuevo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskal Gizarte Ekonomiaren Sarea

**Euskal Gizarte Ekonomiaren Sarea** (**EGES**) (*Red Vasca de Economía Social*) EAEko gizarte ekonomiako erakundeek osatzen duten sarea da, elkarte izaerakoa.

2015. urtean sortu zen eta erakunde hauek osatzen dute

* Euskadiko Kooperatiben Konfederazioa (KONFEKOOP)
* Euskadiko Lan Sozietateen Taldea (ASLE)
* Euskadiko Enpleguko Zentro Bereziak (EHLABE)
* Ekonomia Alternatibo eta Solidarioaren Sarea (REAS EUSKADI)
* Gizarteratzeko eta Laneratzeko Euskadiko Enpresak (GIZATEA)
* Fundazioen Euskal Konfederazioa (FUNKO)

Elkartearen lehendakaria Rosa Lavín da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskadiko Kooperatiben Konfederazioa

## Kanpo estekak 
* EGES – Euskal Gizarte Ekonomiaren Sarea
Lecanora rupicola

***Lecanora rupicola*** liken krustazeo bat da. Kolore zurixka arrea izaten du. Mundu zabalean ohiko likena den arren Euskal Herrian toki zehatzetan soilik ikusten da, arroka silizeo gutxi baitago. 

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1767an eta *Lichen rupicola* izena eman zion. 1928an Alexander Zahlbruckner austriarrak *Lecanora* generora aldatu zuen.

## Deskribapena 
Talo krustazeoa du nahiko zirkularra. Krema, arre edo beix koloreak izaten ditu erdialdean. Forma erregularra duten apoteziak ditu, gorputzean sarturik daudenak, ia ikustezinak. Zirkuluaren ertza zuriagoak da.

## Habitata 
Silizezko arrokatan agertzen da, gainazla horizontal zein bertikaletan. Alde eguzkitsuak nahiago izaten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Escondido sumendia

**El Escondido** (euskaraz "Ezkutukoa") Kolonbiako Andeetako Erdialdeko Mendietako sumendia da, Caldas departamenduan dagoena. Sumendiak 1.700 metroko altuera du gutxi gorabehera.

Sumendia, eraztun piroklastikoa, Samanako Selva de Florencia Parke Natural Nazionalean aurkitu zen, 2013an, sumendiaren produktu bolkanikoetan oinarrituta, San Diegotik ipar-ekialdera zeudenetatik ezberdina. Sumendia duela 30.000 urte inguru sortu zen. 

## Erreferentziak 
#### Mapak 
* 
* 

## Kanpo estekak
Las Ánimas sumendia

**Las Ánimas** Kolonbiako Andeetako Erdialdeko Mendikateako sumendi bat da, Cauca eta Nariño departamenduen mugan. Sumendiak 4.175 metroko garaiera du.

Ondoko Petacas den bezala, sumendia Doña Juana sumendi multzoaren zati da, eta Doña Juana sumendi nagusitik ipar-ekialdera eta Petacasetik hego-ekialdera dago. Sumendiaren aktibitate bolkanikoaren produktuak San Pabloen aurkitu dira, Nariñon. Sumendiaren jarduera historiaurreko gisa nabaritu da.

Sumendiak mendebaldean El Tablón failaren eta ekialdean San Jerónimo failaren artean daude.

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
* 
* 

#### Mapak 
* 

## Kanpo estekak
Sheila Scott Macintyre

**Sheila Scott Macintyre**  (Edinburgo, Eskozia, 1910eko apirilaren 23a - Cincinnati, AEB, 1960ko martxoaren 21a) eskoziar matematikari bat izan zen, Whittaker konstantean egindako lanagatik ezaguna. Macintyre Edith Witterekin aleman-ingeles matematika hiztegi baten egilekide izateagatik ere ezaguna da.

## Hezkuntza 
thumb|Avenida 69 Dudley, Edinburgo
Sheila Scott Edinburgon jaio zen, Eskozian, 1910eko apirilaren 23an, Helen Myers Meldrum eta James Alexander Scotten alaba. Familia 69 Dudley etorbidean bizi zen, bere aita maisu zen Trinity Academytik gertu. 

Edinburgoko Trinity Academy-n ikasi zuen, eta garai hartan bere aita akademiako errektore izendatu zuten. 1926 eta 1928 artean Edinburgh Ladies' Collegen (gaur egun The Mary Erskine School) ikasi zuen, eta han matematikako dux eta unibertsitateko dux bateratu gisa graduatu zen. Edinburgoko Unibertsitatean ikasi zuen, 1932an matematika eta filosofia naturalean masterra lortuz. Ondoren, Cambridgeko Girton Collegen jarraitu zuen ikasten, Matematika Tripos azterketa eginez. Unibertsitatean eman zuen azken urtean, Mary Cartwrighten begiradapean ikerketa-proiektu batean aritu zen. Horren ondorioz, bere lehen lana argitaratu zuen, *On the Asymptotic Periods of Integral Functions.*   

## Ibilbidea 
1934tik 1940ra Scottek matematika irakatsi zuen hainbat eskolatan. Garai hartan, Edmund Whittakerrek Scotti bere kide James Macintyre matematikaria aurkeztu zion. 1940an ezkondu ziren, eta handik gutxira Aberdeengo Unibertsitatean irakasle laguntzaile izendatu zuten, non bere senarra irakaslea zen. Denboraldi horretan bere doktore tesian lanean hasi zen. Bigarren haurraren haurdun zegoela, irakaskuntza utzi zuen, baina ikerketan jarraitu zuen. 1947an lortu zuen doktoretza Aberdeenen, *Some Problems in Interpolatory Function Theory* tesiarekin, Edward Maitland Wright-en gainbegiratzeapean.

1947tik 1958ra bitartean beste 10 artikulu argitaratu zituen bikoteak hiru seme-alaba izan zituen aldi batean: Alister William Macintyre (1944an jaioa), Douglas (1946an jaioa - 1948an hila enteritisak jota) eta Susan Elizabeth Macintyre Cantey (1950ean jaioa). Garai hartako bere ikerketari buruz, Wrightek idatzi zuen: "... bere ikerketa ona izan arren, gehiago izango zen zaindu beharreko familiarik izan ez balu". 

1958an, familiak Cincinnatira (Estatu Batuak) emigratu zuen, eta han Macintyrek Cincinnatiko Unibertsitatean irakasle gonbidatu gisa lan egin zuen. Halaber, 1958an,  Royal Society of Edinburgheko kide hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sheila Scott Macintyre  *Mathematics Genealogy Project-en*
* "Sheila Scott Macintyre", Biographies of Women Mathematicians  Agnes Scott College
* Sheila Scott Macintyre *MacTutor History of Mathematics archive*, Universidad de Saint Andrews.
Concepción Gimeno Floría

**María Concepción Gimeno Floría** (Aladrén, Zaragoza, 1962) zientzialari, irakasle eta ikertzaile bat da Zaragozako Sintesi Kimiko eta Katalisi Homogeneoaren Institutuan (ISQCH).

## Bizitza 
Zaragozako Unibertsitatean (Espainia) graduatu zen, eta graduondokoa ere bertan egin zuen Rafael Usón eta Antonio Laguna irakasleen gainbegiradapean, 1988an. 

### Lan ibilbidea 
Doktoretza ondoko lana egin ostean, 1990ean, Bristoleko Unibertsitateko Ikerketa Zientifikoen Goi Mailako Zentroan (CSIC) hasi zen zientzialari lanetan, Sintesi Kimiko eta Katalisi Homogeneoko Institutuan, F. Gordon A. Stone  irakaslearekin.

2000. urtean, ikerkuntzako zientzialaria izan zen, eta, gero, 2008an, ikerketako irakaslea. Koordinazio-konposatuen diseinuan aritzen da batez ere, 11. taldeko metalen diseinuan, eta zenbait aplikaziotarako propietate espezifikoak ditu, sintesia, luminiszentzia, medikuntza eta katalisia barne. Kimika organometalikoari eta zilarraren eta urrearen koordinazioari buruzko 220 argitalpen zientifiko baino gehiago idatzi ditu, besteak beste, artikuluak, kritikak eta liburuen kapituluak. Alor horretan ekarpen handiak egin ditu, artikuluen, berrikuspenen eta liburu-kapituluen artean argitaratutako 240 lan zientifiko baino gehiagok eta patente lizentziatu eta ustiatu batek frogatzen duten bezala. Bere lanek 7800 aipu baino gehiago jaso dituzte (h-index 45). *Gold Bull* eta *Molecules* aldizkarietako editorea da eta Eur J. Inorg. Chem-en Advisory Board-eko kidea.

2018 urtean minbiziaren terapian urrezko materialak aplikatzeari buruzko hitzaldia eman zuen, Zaragozako Ibercajako Infantaren Patioan.[thumb|M.Concepción Gimeno [São Paulo|São Pauloko (Brasil) Kimika Puru eta Aplikatuko Nazioarteko Batasunak (IUPAC) emandako Emakume Goraipatua Kimikan saria jaso du]]
## Sariak eta aintzatespenak 
* 2018 urtean, Aragoiko Gorteen Domina eman zioten, parlamentu autonomikoaren Aragoiko emakume ikertzaile sari gorena. María Concepción Gimenok jaso zuen, Gloria Cuenca Bescós, María Jesús Lázaro Elorri, Pilar Gayán Sanz, Julia Herrero Albillos eta Azucena Gracia Royo ikertzaileekin batera, “hainbat diziplinatan Aragoiko gizartearen zientzia, ezagutza, I+G+b (Ikerkuntza eta Garapena) eta aurrerapenari egindako ekarpenarengatik”.
* 2017 urtean, munduko hamabi kimikari onenen artean sartu zuten, eta Kimika Puru eta Aplikatuaren Nazioarteko Batasunak Kimikako Emakume Goren izendatu zuen.
* 2017an, era berean, Aragoiko *Heraldo* egunkariak ematen duen Hirugarren Milurtekoa Saria jaso zuen, Ikerketa eta etorkizuna kategorian, Urrezko Konposatuen Aplikazioak Fotofisikan ikerketa-proiektuarengatik. Proiektu horren arduraduna María Concepción Gimeno zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Doña Juana sumendia

**Doña Juana** Kolonbiako Andeetako erdialdeko mendikatean dagoen geruza-sumendi bat da, 4.159&nbsp;m garaieran amaitzen dena. Doña Juana-Cascabel sumendigunea parke nazional naturalean dago, Nariño departamentuan, Kolonbian.

## Ezaugarriak 
[ezkerrera|thumb|Doña Juanaren bista, [Laguna del Silencio aintziraren ondoan.]]
Doña Juana sumendiaren Sumendi Eztandagarriaren Indizea 4koa da, eta ahalmen suntsitzaile handiko sumendi gisa sailkatuta dago. Azken erupzioan, 1906an, 100 pertsona baino gehiago hil ziren eta etxe asko suntsitu zituen.

Ezagutzen den garai historikoko erupziorik handiena 1899ko azaroaren 13an gertatu zen.

Sumendiaren izena Chincha indigenen kondaira batetik dator: Mama Juana, Quitoko emakume ederra, Pedro plebeioaz maitemindu zen, baina familiari ezkontzaren aurka egitean ihes egin zuten, sumendi bihurtu zituen madarikazio baten biktima izanik.

Biodibertsitate handiko eremu batek inguratzen du, eta 471 hegazti-espezie biltzen ditu, besteak beste, Andeetako kondorra, hartzak, oreinak eta pumak.

Doña Juanako sumendi gailurra bista ikusgarriak eskaintzen dituzten tontor ugariz osatuta dago, Laguna del Silencio aintzirara bista barne, parke nazionaleko 42 aintziretako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
SEAL Team (telesaila)

***SEAL Team*** estatubatuar telesail dramatikoa da, Benjamin Cavellek CBS katerako sortua.

## Sinopsia 
Telesailak SEAL, Estatu Batuetako Itsas Armadaren elitezko unitatea, talde baten bizitzak ditu ardatz, misiorik arriskutsuenak eta arrisku handikoenak entrenatzen, planifikatzen eta exekutatzen dituzten bitartean.

Hauek osatzen duten taldea: Jason Hayes, eraso-indarraren lider errespetatua eta konprometitua; Sonny Quinn, gizon autosuntsitzaile eta urduria, baina leiala; Clay Spenser, soldadu aparta dena, baina bere itxurazko harropuzkeriaren azpian erabat ziurtasunik gabea; Ray Perry, taldeko kiderik beteranoena eta Jasonen laguna; eta Lisa Davis, logistikako ofizialordea, SEALak eta bere ekipamendua behar den lekuan gidatzeko ardura duena. Mandy Ellis, CIAko analista azkarra.

## Aktoreak 
*David Boreanaz: Jason Hayes
*Max Thieriot: Clay Spenser
*Jessica Paré: Mandy Ellis
*Neil Brown Jr.: Ray Perry
*A. J. Buckley: Sonny Quinn
*Toni Trucks: Lisa Davis
*Judd Lormand: Eric Blackburn
*Raffi Barsoumian: Omar Hamza
*Beau Knapp: Drew Franklin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nevado de Santa Isabel

**Nevado de Santa Isabel** Kolonbiako Tolima, Caldas, eta Risaralda departamenduen mugetan dagoen ezkutu-sumendia da, Risaralda departamenduko punturik garaiena izanik. Sumendia Nevado del Ruiz sumenditik 10 kilometro hego-mendebaldera dago. Santa Isabel Los Nevados Parke Natural Nazionaleko hirugarren tontorrik altuena da. Sumendi nahiko laua da, eta ia goratasun bereko hiru kupula ditu.  

## Argazkiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Herrero

**Julia Herrero Albillos** (Burgos, 1979) zientzialari,  dibulgatzaile eta irakaslea da, Ingeniaritza eta Arkitektura Eskolan (Zaragozako Unibertsitatea).

## Bizitza 
Zientzietan doktoratu zen Zaragozako Unibertsitatean. Urte batzuk geroago, ikerketak Iowan (Ameriketako Estatu Batuak), Cambridgen (Ingalaterra) eta Berlinen (Alemania) bizitzera eraman zuen.

### Lan ibilbidea 
2011 urtean, Zaragozara itzuli zen, Akademia Orokor Militarreko kadeteei, Defentsaren Unibertsitate Zentroko irakasle gisa, Industria Antolakuntzako Ingeniaritza Graduko Fisika eskolak ematera eta Aragoiko Materialen Zientzia Institutuan (CSIC-Zaragozako Unibertsitatea) material magnetikoen ikerketarekin jarraitzera. 2021 urtean unibertsitateko irakasle titular plazarako oposizioa gainditu zuen.

GEFES Espainiako Fisikako Errege Elkarteko Materia Kondentsatuaren Fisikako Dibisioko presidentea da. GEFESek Espainiako Materia Kondentsatuaren Fisikari ikusgarritasuna emateko, komunitatearen barruan sarean lan egiteko bitarteko bat eskaintzeko eta kideen interesak ordezkatzeko lan egiten du, bereziki gazteenen interesak.   

Urteak daramatza ikertzen dituen hainbat gai zabaltzen, otsailaren 11 emakume zientzialarien ekimenaren barruan.

## Argitalpenak 
### Liburuak 
* Aplicación de nuevas sondas microscópicas al estudio del magnetismo de las fases de laver RCO2, Wayback Machinen, 2018ko urriaren 9an artxibatua. (Fisika Ikasketen Bilduma)

### Artikuluak 
* *Universal behavior for magnetic entropy change in magnetocaloric materials: An analysis on the nature of phase transitions* CM Bonilla, J Herrero-Albillos, F Bartolomé, LM García, ... Physical Review B 81 (22), 224424
* Skin layer of BiFeO 3 single crystals X Martí, P Ferrer, J Herrero-Albillos, J Narvaez, V Holy, N Barrett, M Alexe, ... Physical review letters 106 (23), 236101
* J Herrero-Albillos, F Bartolomé, LM García, F Casanova, A Labarta, ... Physical Review B 73 (13), 134410

## Aintzatespenak eta sariak 
* 2018 urtean, Aragoiko Gorteen Domina, Parlamentu autonomikoaren sari gorena, eman zitzaien Aragoiko emakume ikertzaileei, María Concepción Gimeno, Gloria Cuenca Bescós, María Jesús Lázaro Elorri, Pilar Gayán Sanz eta Azucena Gracia Royo ikertzaileekin batera, “hainbat diziplinatan zientzia, ezagutza, I+G (Ikerkuntza eta Garapena) eta Aragoiko gizartearen aurrerapenari egindako ekarpenarengatik”.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Puscanturpa

**Puscanturpa**, Peruko Andeetako mendi bat da, Huayhuash mendikatean. 5.400 metroko garaiera du.

Pável Korzek eta Gregar Krezalek lehenbizikoz igo zuten.
Asinarako golkoa

**Asinarako golkoa** (; ) Sardiniako kostaldearen ipar-mendebaldean dagoen senadi zabala da, ipar-ekialdean dagoena, 35 km inguruko ahoarekin, Asinara uhartetik, iparraldean, Falcone lurmuturreraino, mendebaldean, eta ipar-ekialderantz jarraitzen du Castelsardo herri txikiraino.

Golkoko kostaldean Stintino, Porto Torres, Sassari, Sorso, Valledoria eta Badesi udalerriak daude, guztiak Sassariko probintziakoak.

Itsasertzeak zenbait hondartza ditu, kilometro batzuetakoak, hala nola La Pelosa, Le Saline Ezzi Mannu eta Fiume Santo, Porto Torresetik gertu, Platamona, Castelsardo, Valledoria, Badesi, Trinità d'Agultu, Vignola eta Isola Rossa.

## Geologia 
Castelsardoko itsaspeko arroila sakoneko zintzurra da itsas hondoan, kontinente-ezpondatik ipar-mendebalderantz, Asinarako golkoaren erdialdetik, jaisten dena.

## Galeria

File:Cala Sabina, Isola Asinara.jpg|Cala Sabina, AsinaraPorto Torres 
File:Mare stintino.jpg|La Pelosa, Stintino
File:Turritana costa.JPG|Porto Torres
File:Platamonasassaritorre.jpg|Abbacurrenteko dorrea, Porto Torres
File:Beach of Platamona, Sardinia.jpg|Platamona, Sassari 
File:Isola Rossa 05.JPG|Rossa uhartea, Trinità d'Agultu eta Vignola
File:Costa Paradiso - Spiaggia di Li Cossi (Trinità d'Agultu) (2).JPG|Costa Paradiso, Trinità d'Agultu eta Vignola
File:Capo di testa.jpg|Capo Testa, Santa Teresa Gallura 
File:Romangia (01).JPG|Sennoriren ikuspegia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sant'Antioco (uhartea)

'''Sant'Antioco''' (; ) Sardiniako hego-mendebaldeko muturrean dagoen uharte bat da. Uharte handiaren hedadura gisa, Sant'Antioco handiena da tamainari dagokionez, 108,9 kilometro koadroko azalerarekin. Zubi eta errepide batek uharte handirekin lotzen du. Sant'Antioco eta Calasetta udalerrien artean banaturik dago.

Iparraldeko muturrean San Pietro uhartea du, ferry-zerbitzu batek Calasettarekin lotua eta zeinarekin Sulcisko uhartedia eratzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elena Ledda

**Elena Ledda** (Selargius, 1959ko maiatzaren 17a) italiar abeslaria da, sardinieraz abesten duena.

## Ibilbidea 
Cagliaritik gertu jaioa, oboe eta kantua ikasi zituen kontserbatorioan. Operarako egokia den soprano dramatikoaren tesitura du Leddak, baina bere jaioterriko Sardiniako folklore-kantuaren alde egin zuen, bere ibilbide artistikoa nagusiki musika-genero horretan zentratuz. Sardiniako Antzerki Kooperatibarekin lan egin zuen 1970eko hamarkadako azken urteetan. Birak egin ditu eta bere grabazioek "world music" izenekoaren generoan oihartzuna izan dute.

## Diskografia 
* *Ammentos* (1979)
* *Is Arrosas* (1984)
* *Sonos* (1989)
* *Incanti* (1993)
* *Maremannu* (2000)
* *Amargura* (2005)
* *Lantias* (2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nurra

**Nurra** ipar-mendebaldeko Sardinian dagoen eskualde historiko eta geografikoa da. Uharteko bigarren lautadarik handiena da, Sassari, Porto Torres eta Alghero hirien artean dagoena. 700 km2-ko azalera du eta mendebaldean Sardiniako itsasoak eta iparraldean Asinarako golkoak mugatzen dute.

Nurra meatze-gune garrantzitsua izan zen garai batean, Argentiera herri nagusia zelarik, gaur egun hiri mamua bada ere. Nurrak, faxismoaren garaian hasitako lurren birgaitze-lanen aurretik (Bigarren Mundu Gerraren ondoren ere ETFAS, Ente Trasformazione Fondiaria Agricola Sarda), eta Sardiniako eremu populatuenetako baten ondoan egon arren, Italiako populazio-dentsitate txikienetako bat du, km2-ko 5 biztanle besterik ez dituena, batez ere, lehortearen eta malariaren presentziaren ondorioz, XX. mendean bakarrik desagertu zena.

## Historia 
Erdi Aroan, Nurra *curatoria* bat zen Torresko epailetzan, gatz-errota eta zilar-meategiegatik aberatsa zena. XII. mendetik aurrera, Genoako Doria familiaren Branca adarrarena zen, *giudicato*aren iraungipenean eskuratu zuena eta Genoako Errepublikaren eta Aragoiko Koroaren artean mantendu zuena XIV. mendean. 1347an, herrixka asko herri-fantasma bihurtu ziren, eta gainerakoek berdin sufritu zuten Aragoi eta Arborako epailetzaren arteko gerran.

1391n, Brancaleone Doriak berriro inbaditu zuen. 1427an, formalki, Sassari hiri askeari eman zioten, baina, hala ere, kortsario berbereen erasoaldiak jasan behar izan zituen.

## Ondarea 
Arkeologia industrialaren adibide bat dago Sardiniako Parke Geologiko-Meatzarian, UNESCOk babestua.

## Ekonomia 
Gaur egun, ekonomia nekazaritzan, abeltzaintzan eta turismoan oinarritzen da.

## Bibliografia
*

## Kanpo estekak
Nevado del Quindío

**El Nevado del Quindío**, **Volcán Paramillo del Quindío** edo soilik **Paramillo del Quindío** bezala ere ezaguna, Kolonbia erdialdeko Andeetako Erdialdeko Mendikatean dagoen sumendi inaktibo bat da. Gailurrak Risaralda, Tolima eta Quindío departamenduen tripuntua markatzen du, eta azken honen punturik altuena da. Mendia Los Nevados Parke Natural Nazionaleko laugarren tontorrik altuena da 300 metrotik gorako goragune topografikoa dutenen artean. Ez dago inongo erupzioren erregistro historikorik. Sumendi andesitikoa Palestina failaren gainean dago.

Antzina glaziarrak izan zituen mendiak, eta XX. mendearen bigarren erdian desagertu egin ziren, berotze globalari lotutako baldintza klimatikoen aldaketaren ondorioz. Gaur egun ez dago izotz iraunkorrik, aldizkako elurra besterik ez. Mendiaren "paramillo" izendapen alternatiboak (paramo bezala, haizearen, euriaren eta hotzaren eraginpean dagoen landaredi gutxiko goragune handiko eremua) errealitate berri hori islatzen du, "nevado" terminoak, zehaztasunik gabe, elur estalki jarraitua dakarren bitartean.   

Mendialdeak paisaia ederrak eskaintzen ditu, urte osoan bisita turistikoak erakarriz. Behealdea hodei-basoko habitata da, espezie endemikoetan aberatsa.

Alexander von Humboldt botanikari eta naturalistak 1801ean bisitatu zuen eremua, espeletia bezalako espezie berriak deskribatuz.

## Herri kulturan 
Kolonbiako posta-zerbitzuak, AdPostalek, Nevado del Quindío eta Von Humboldt agertzen ziren posta-zigilu bat kaleratu zuen, bere bisitaren urteurrena ospatzeko. Geruza-sumendia da, azterketa geologikoek agerian uzten dutena.

Manuel María Pazen (1820–1902) sumendiaren akuarelazko margolan bat Kolonbiako Liburutegi Nazionalean  dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Parque Nacional Natural los Nevados website
*
Mao-Monte Cristiko elizbarrutia

**Mao-Monte Cristiko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren dominikar elizbarrutia da. 1978ko urtarrilaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Maon dago. Egun apezpikua Diómedes Espinal de León da.

## Ordinarioak 
* Jerónimo Tomás Abreu Herrera (1978-2006)
* Diómedes Espinal de León (2006-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Puerto Platako elizbarrutia

**Puerto Platako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren dominikar elizbarrutia da. 1996ko abenduaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Puerto Platan dago. Egun apezpikua Julio César Corniel Amaro da.

## Ordinarioak 
* Gregorio Nicanor Peña Rodríguez (1996-2004)
* Julio César Corniel Amaro (2005-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bee Movie

***Bee Movie*** 2007ko Simon J. Smith eta Steve Hickner estatubatuar zinema zuzendariak zuzendu eta ekoitzitako konputagailu animaziozko komedia filma bat da. Jerry Seinfeld eta Renée Zellweger aktoreek bikoiztu zuten.

## Bikoiztaileak 
* Jerry Seinfeld: Barry B. Benson
* Renée Zellweger: Vanessa Bloome
* Matthew Broderick: Adam Flayman
* John Goodman: Layton T. Montgomery
* Patrick Warburton: Ken
* Chris Rock: Mooseblood
* Kathy Bates: Janet B. Benson
* Barry Levinson: Martin B. Benson
* Megan Mullally: Trudy
* Rip Torn: Pollen Jocks General Lou Lo Duca
* Oprah Winfrey: Judge Bumbleton
* Michael Richards: Bud Ditchwater
* Larry King: Bee Larry King
* Larry Miller: Dean Buzzwell
* Jim Cummings: Title Narrator / Graduation Announcer
* David Moses Pimentel: Hector
* Chuck Martin: Andy
* Brian Hopkins: Sandy Shrimpkin / TSA Agent
* John DiMaggio: Bailiff eta Janitor
* Tress MacNeille: Jeanette Chung / Mother / Cow
* Simon J. Smith: Truck Driver / Chet

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (ingelesez)
*
San Francisco de Macorísko elizbarrutia

**San Francisco de Macorísko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren dominikar elizbarrutia da. 1978ko urtarrilaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza San Francisco de Macorísen dago. Egun apezpikua Ramón Alfredo de la Cruz Baldera da.

## Ordinarioak 
* Nicolás de Jesús López Rodríguez (1978-1981)
* Jesús María de Jesús Moya (1984-2012)
* Fausto Ramón Mejía Vallejo (2012-2021)
* Ramón Alfredo de la Cruz Baldera (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak