open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carmen Martínez Perza

**Carmen Martínez Perza** (Sevilla, 1970) epaile espainiarra da. 2023ko abenduaren 7tik Genero Indarkeriaren aurkako Gobernuaren ordezkaria da.

## Biografia 
Martínez Perza zuzenbidean lizentziatu zen Sevillako Unibertsitatean, unibertsitate-aditua da zigorren sistema eta exekuzioan, eta Zuzenbide Penalean eta Kriminologian doktoretza egin zuen Pablo de Olavide Unibertsitatean. Justizia Transnazionalaren eta Giza Eskubideen arloan (Botere Judizialaren Kontseilu Nagusia) eta emakumeen aurkako indarkerian (Botere Judizialaren Kontseilu Nagusia eta Europako Kontseilua) buruzko prestakuntza du.

Abokatu gisa jardun zuen bi hamarkadatan 1995etik 2015era, deialdi batera aurkeztu ondoren. Irakasle gisa, Zuzenbide Konstituzionaleko irakasle elkartua izan da Pablo de Olavide Unibertsitatean 2006 eta 2007 artean.

### Epaile gisa izandako ibilbidea 
Abokatu gisa bi hamarkada eman ondoren, karrera judizialean sartu zen. Figuerasko Lehen Auzialdiko eta Instrukzioko 2 zenbakiko Epaitegian (2016-2017) izan zuen lehen destinoa titular gisa; ondoren, Algecirasko 4. Instrukzioko Epaitegiko titular izan zen (2017-2021). Martinez Perzak instrukzio-epaitegiak narkotrafikoaren makrokausekin beteta zirela salatu zuen, baita langile-faltak eta erakundeen uzteak eragindako prekarietatea ere.

2021eko martxoan, Huelvako Zigor Arloko 4. Epaitegiko titular bihurtu zen.

### Genero Indarkeriaren aurkako Gobernuaren Ordezkaria 
2023ko abenduaren 7an Genero Indarkeriaren aurkako Gobernuaren Ordezkari izendatu zuten, Victoria Rosell epaile eta politikaria ordezkatuz.

Martínez Perza Demokraziarako Epaileen taldeko kidea da eta Sexu Askatasunaren Berme Integralaren lege organikoaren proiektua aztertu zuen erakunde horretako Zigor Batzordeko kide. Besteak beste, legea onartu aurretik egindako mintzaldietan adierazi zuen kezkatuta zegoela biktimen isiltasunagatik*. «Zerk motibatzen du isiltasuna? Isiltasun hori lotuta dago daukagun erregulazioarekin, ez delitugilea zigortzearekin, baizik eta araututa dagoen moduarekin, biktimari ez baitio sinesten, errua egozten dio, prozedura luze baten pean jartzen du, eta prozedura horretan ez du babesik sentitzen. Horri guztiari bigarren mailako biktimizazioa deitzen zaio»*.

## Erreferentziak
Garisenda dorrea

**Garisenda dorrea** (italieraz, *Torre della Garisenda* eta Boloniako dialektoz *la Gariṡannda* edo *Tårr Måzza,* dorre motza) Boloniako Bi Dorreen artean txikiena da, Asinelli dorrearen ondoan dago. 1109 eta 1119 urteen artean eraiki zela uste da eta Garisenda familiaren izena eman zitzaion. 

21. mendean, Garisenda dorrea 48 metro garai da eta 3.2 metroko inklinazioa dauka. Hasiera batean, 60 metro inguruko altuera izango zuen, baina XIV. mendean gaina moztu egin behar izan zioten, azpian zorua beheratzen ari zelako eta, ondorioz, inklinazioa gero eta arriskutsuagoa gertatzen ari zelako.

## Historia 
Erdi Aroko hiriak zituen dozenaka dorreetarik geratu diren bi aipagarrien artean dago. Familien arteko lehia izan zitekeen dorre garaiak eraikitzeko grina, Italiako beste hiri batzuetan bezala.

Inklinazioaren arazoaz gain, dorrearen egiturak gainera kalte gehigarriak jasan zituen Erdi Aroan, barruan ogi-labeak eraiki zirenean.

XV. mendearen hasieran, dorrea *Arte dei Drappieri* edo oihalgileen gremioak erosi zuen, XIX. mendearen amaiera arte, non udala bilakatu zen jabe.

2023ko urrian hiriak dorrea itxi zuen, egitura gehiegi okertuko ote zen zantzuak agertu ondoren. Aste gutxiren buruan, hiriak iragarri zuen dorrea erortzeko arriskuan zegoela, eta hesi bat eraiki zuten, erorketa gertatzekotan hondakinak geldiarazteko eta kaltea txikitzeko. 2025ean plangintza bat zehaztu zen, lur azpian 30 metrorainoko indartze lanak egiteko, eta dorreari 12 metroko altueran bi euskarri jartzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noémi-Noire Oursel

**Noémi-Noire Oursel** (Rouen, Frantzia, 1847ko urriaren 15a – ibidem, 1919ko maiatzaren 11) lexikografoa, biografoa, bibliografo eta idazlea izan zen.

### Lan ibilbidea 
Ourselek artikulu ugari kaleratu zituen hainbat argitalpenetan: *Normandie Litteraire*, *le Voleur illustré*, etab., bere lan handia, 1886ko *Nouvelle Biographie normande*, bi gehigarrirekin osatu zen (1888 eta 1912).

## Lanak 
* *Nouvelle Biographie normande* (: Nueva Biografía ), Paris, Picard, 1886;
* *Supplément à la Nouvelle Biographie normande* (euskaraz: Biografia normandiar berriaren gehigarria)*, París, Picard, 1888*
* *Nouvelle Biographie normande. Deuxième supplément* (euskaraz: Biografia normandiarra. Bigarren gehigarria)), Paris, E. Dumont, 1912
* *Une Havraise oubliée, Marie Le Masson Le Golft* (euskaraz: Lapur ahaztu bat, Marie Le Masson Le Golft ), Évreux, Imprimerie de l’Eure, 1908

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Angelo De Gubernatis, *Dictionnaire international des écrivains du jour*, Florentzia, L. Niccolai, 1891, 1563-4 or.

## Kanpo estekak 
*Wikisource, Réunion|des sociétés des beaux-arts des départements/27ème session|Réunion des sociétés des beaux-arts des départements
Endelkachew Makonnen

**Endelkachew Makonnen** (; Addis Abeba, 1927ko irailaren 27a – *ibidem*, 1974ko azaroaren 23a) etiopiar politikaria izan zen. Etiopiako lehen ministroa izan zen 1974ko otsailetik uztailera.

Makonnen Addisge klan aristokratikoko kidea izan zen, Etiopiako monarkian eragin handia izan zuena, eta Yeshashework Yilma printzesaren semebitxia izan zen.

Oxfordeko Unibertsitatean hezi zen eta Etiopiako enbaxadorea Erresuma Batuan eta Nazio Batuetan, Posta eta Komunikazio ministroa eta YMCAko nazioarteko presidentea izan zen.

Etiopiako lehen ministroa izan zen 1974ko otsailetik uztailera. Garai honetan ikasleen protestak eta langileen grebak izan ziren erreformak eskatzeko eta gobernuaren ustelkeriaren aurka. Makonnenek oposiziogileak asebetetzeko proposamenak aurkeztu zituen, hala nola 1955eko konstituzioa erreformatzea eta lehen ministroaren boterea parlamentuaren menpe jartzea.

Erreforma proposamenak berandu iritsi ziren eta militar batzuek Derg sortu zuten. Makonnen 1974ko uztailean atxilotu zuten. Etiopiako Inperioa irailean indargabetu zuten, eta Makonnen azaroan exekutatu zuten, beste 59 politikarirekin, militarrekin eta errege-familiako kideekin batera.
1895eko Venezuelako krisia

**1895eko Venezuelako krisia** Venezuelak Erresuma Batuarekin Esekibo lurraldea dela-eta izandako liskar luzearen ondorioz sortu zen, Erresuma Batuak Guyana britainiarraren zatitzat hartzen zuena eta Venezuelak Esekibar Guyana gisa aitortzen zuena. Arazoa larriagotu egin zen eskualdean urre meatzaritza garatu zenean.

Liskarra krisi bihurtu ahala, arazo nagusia britainiarrek Schomburgk Lerroaren ekialdean zegoen lurraldea nazioarteko arbitrajearen eztabaiden artea sartzea zen. Lurralde hori mende erdi lehenago Venezuela eta Guyanaren arteko mugatzat hartu zen 1814ko Anglo-Herbeheretar itunean, non Herbehereek geroago Guyana britainiarraren eremua definitzen zituen. Krisiaren ondorioz, azkenean, Erresuma Batuak onartu zuen Ameriketako Estatu Batuen esku-hartzea eztabaidan lurralde osoaren arbitrajea behartzeko, modu horretan AEBren Monroe Doktrina inplizituki onartuz. Auzitegi bat Parisen bildu zen 1898an auzia erabakitzeko, eta 1899an lurralde gehiena Guyana britainiarrari esleitu zion.

Eztabaida krisi diplomatiko bihurtu zen 1895ean William Lindsay Scruggs venezuelar politikariak gaiari buruzko britainiar jokabideak 1823ko Monroe Doktrina urratzen zuela argudiatzen saiatu zenean. Washington D.C.n zuen eraginaren ondorioz, AEBk gaia ikertu zuen. Grover Cleveland presidente estatubatuarrak Europar kolonia berriak debekatzen zituen Doktrinaren interpretazio zabala egin zuen, baina hemisferioko edozein auzitan interes estatubatuarra ere deklaratu zuen. Robert Gascoyne-Cecil lehen ministro britainiarrak eta Julian Pauncefote Washingtonen enbaxadore britainiarrak gaizki iritzi zioten gobernu estatubatuarrak liskarrari eman zion garrantziari, krisia luzatuz azkenean lurralde osoko arbitraje eskaera estatubatuarra onartu baino lehen.

Grover Clevelandek Latinoamerikako nazio bat babestu zuen Europako potentzia kolonialen aurka, eta Estatu Batuetako hegoaldeko herritarrekiko harremanak hobetu zituen, baina negoziazioetan erakutsitako adeitasunak Erresuma Batuarekiko harreman onak ere erraztu zituen. Hala ere, Estatu Batuek Monroe Doktrinaren interpretazio tinko baten aurrean amore eman zutenean, Erresuma Batuak isilean onartu zuen, eta krisiak AEBetako interbentzionismoa Amerikan hedatzeko oinarriak ezarri zituen. Robert Arthur Humphreys historialari britainiar nabarmenak honela definitu zuen krisia: «Angloamerikarren arteko harremanen historiako gertaerarik garrantzitsuenetakoa da, oro har, eta Latinoamerikako lehia angloamerikarren historiako gertaerarik garrantzitsuenetakoa, bereziki».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asinelli dorrea

**Asinelli dorrea** (Italieraz *Torre degli Asinelli* eta Boloniako dialektoz, *Tårr di Aṡnîl, l’Aṡnèla* edo *Tårr Lónga*, dorre luzea) Boloniako Bi Dorreen artean garaiena da, Garisenda dorrearen ondoan dago, eta 11. mendearen amaieran eraiki zela uste da. 

## Historia 
Erdi Aroko hiriak zituen dozenaka dorreetarik geratu den garaiena da. Familien arteko lehia izan zitekeen dorre garaiak eraikitzeko grina, Italiako beste hiri batzuetan bezala, baina Asinelli familiak agindu ote zuen hau eraikitzea zalantzazkoa da, Asinelli familiaren izena, 1185ean baitago dokumentatuta lehen aldiz, dorrea ustez eraiki zenetik gutxi gora-behera mende bat igarota. 13. mendean familia horrena zela badago dokumentatua.

Asinelli dorreak hasiera batean 70 metroko altuera zuela uste da, eta ondoren 97.2 metroraino jaso zutela, 2,2 metroko hegal bat jarrita goian, 12. mendean jarria.
thumb|Asinelli dorrearen barrualdea.
Mendeetan zehar oinaztarriek sarri dorrea jo eta kalteak eragin zituzten, sute txikiak eta kolapsoak eraginez. 1824an tximistorratza instalatuta konpondu ziren horiek. Dorreak dokumentatutako bi sute handi izan ditu: lehena 1185ean, eragindako sute baten ondorioz, eta bigarrena 1398an.

XIV. mendean, hiriaren jabetza bihurtu zen eta presondegi eta gotorleku bezala erabili zuten ondoren. 1640an Giovanni Battista Riccioli eta XVIII. mendean Giovanni Battista Guglielmini zientzialariek erabili zuten esperimentuak egiteko gorputz astunen mugimenduarekin grabitazioa eta Lurraren errotazioa aztertzeko. 

Bigarren Mundu Gerran, 1943tik 1945era bitartean, behaketa gune gisa erabili zen: bonbardaketetan, lau boluntariok goiko aldeko lekuak okupatu zituzten, erreskate operazioak bonba aliatuek kaltetutako lekuetara bideratzeko. Geroago, RAI telebistaren errepikagailu bat instalatu zen goiko aldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ciudad de la Paz

**Ciudad de la Paz** (gaztelaniaz  ahoskatua; literalki, *Bakearen Hiria*), **Djibloho** edo **Oyala** Ekuatore Gineako hiriburua eta hiri-planifikatua da, independentziatik hiriburua izan zen Malaboren ordez. 2015ean hasi zen eraikitzen Wele-Nzas barrutian eta Djibloho probintziako hiriburua izan zen 2017an probintzia hura sortu zenetik. Urte hartan "Ciudad de la Paz" izena eman zitzaion ofizialki.

Hiriaren lekua klima onagatik hautatu zen. Herrialdearen barnealdean dago, Afrika kontinentalean, Malabo Bioko uhartean zegoen bitartean. Portugalgo Future Architecture Thinking enpresak diseinatu eta garatu zuen, eta uste da 200.000 biztanle arte izan ditzakeela. Parlamentu eta presidentearen egoitza bertan daude. Teodoro Obiang presidentearen oposizioak proposamena gaitzetsi zuen.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cómo se hace una novela

***Cómo se hace una novela*** (Nola egiten da nobela bat?) 1924 eta 1927 artean Miguel Unamunok idatzitako eleberri-saiakera da. Lana Ipar Euskal Herrian erbesteratuta zegoen bitartean idatzi zuen eta Buenos Airesen plazaratu zen 1927an. Espainian, 1950era arte ez zen argitaratu; edizio horretan, zentsura zela eta, aldaketa eta ezabaketa nabarmenak izan ziren. 

## Edukia 
Eleberri bat idazteko ustezko eskuliburu gisa planteatzen bada ere, berez, Unamunoren prosa eta pentsamendua azaltzeko aukera ematen dio. Eleberria Unamunoren memoriak gisa proposatzen da, Iparraldean erbesteratuta zegoen bitartean: 1930 arte Hendaian bizi izan zen. Bere idazlan garrantzitsuenetako bat da. Bertan azaldu zuen Donibane Garazi, Donibane Lohizune, Azkaine, Arnegi, Biriatu, Urruña eta beste herri batzuk bisitatu zituela. 

Saiakeran, gainera, Primo de Riveraren diktadurari egindako kritikak azaltzen ditu.

## Bilboko argitalpena 
1986an Bilboko Unamunoren Lagunen Elkarteak edizio bat argitaratu zuen Rafael Ortiz Alfauren ilustrazioekin.

## Kanpo estekak 
* :Cervantes Liburutegi Digitalaren edizio elektronikoa.
Monje Picón gazta

**Monje Picón gazta** Asturiasko Printzerrian (Espainia) ekoizten den Monje gaztaren gazta urdinaren barietatea da . 

## Elaborazioa 
Gazta hau behi-esne gordinarekin egiten da. Hartzidurak eta gatzagia gehitzen zaizkio, eta nahasketa 35 °C-ra berotzen da. Berrogei minutu igaro ondoren, lortutako mamia zati txikitan mozten da, txitxirio baten tamainakoak gutxi gorabehera. Lortutako pasta oratu, gazura kendu eta moldeetan jartzen da. Gaztaren kanpoaldea gatzatu, eta hezetasun handian ontzen uzten da gutxienez hiru hilabetez.

## Ezaugarriak 
Gazta urdina da, zilindrikoa. Barrualdea krematsua da, gazta mota honen ohikoak diren gune urdinekin, eta azala erdi-gogorra da, Cabrales gaztaren antzera.

## Egite eremua 
Gazta hau Panes herrian egiten da, Peñamellera Baja Asturiasko kontzejuan, Manuel Monje Torreren gaztandegian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boloniako Bi Dorreak

**Boloniako Bi Dorreak** (italieraz: *Due Torri*) edo **Dorre Bikiak,** biak inklinatuak, Boloniako (Italia) bi dorre ikusgarri dira, hiriak Erdi Aroan zituen dozenaka dorreetarik geratu direnak.

Altuena Asinelli dorrea da. Txikiena, inklinazio handiagoarekin, Garisenda dorrea. Italieraz esaten zaie *Torre degli Asinelli* eta *Torre della Garisenda*, eta baita Boloniako dialektoz lehanari eta garaienari *Tårr Lónga* eta besteari *Tårr Måzza,* dorre luzea eta dorre motza.

## Historia 
11. mendearen amaieran eta 12.aren hasieran eraiki zituzten familien izena hartzen dute. 

Bere eraikuntza bi familien arteko lehia izan zitekeen, boteretsuena zein zen ikusteko, baina aldi honetako dokumentu eskasia dela eta, ziurgabetasunaren barruan geratzen da familia horien izenak (Asinelli / Garisenda) ote diren eraikuntza agindu zutenak. 

XIV. mendean, bi dorreen artean zurezko eraikin bat gehitu zuten, Asinellitarrenari itsatsia, zeinak lurretik 30 metro inguruko altueran, Garisenda dorrerako pasabide bat zuen. Giovanni Visconti Milango dukeari egozten zaio bere gehiketa, ustez *Mercato di Mezzo* hiriko inguru zurrunbilotsua kontrolatzeko erabili nahi zuelako, balizko matxinadak erreprimitzeko. Viscontitarrak Boloniako agintari bihurtuak ziren Pepoli sendiko jauntxoen gainbeheraren ondoren, baina hirian aldekotasun gutxi zuten.

Pasabidea sute batean suntsitu zen 1398an.

## Agerpenak kulturan 
Bi Dorreek agerpen ugari izan dituzte literatura lanetan.

Dantek aipatu zituen bai *Jainkotiar komedian* eta bai *Errimetan*, Bolonia ezagutu zuelako frogatzat jotzen delarik. Goethek *Italiar bidaian* (1786) aipatu zituen eta Charles Dickensek *Pictures from Italy* lanean (Italiako irudikapenak, 1846). Giosuè Carducciren *Odi Barbare* (1877-1889) olerki sortaren gaietako bat izan ziren halaber.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ozcos gazta

**Ozcos gazta** Espainiako Asturiasko Printzerrian ekoizten den behi-esneko gazta da.

## Elaborazioa 
Lehengaien eguneroko bilketa, zuzenean baserritarrengandik fabrikara, Ozcos, Grandas de Salime, Pesoz eta Pola de Allande eremuan egiten da.

Esnea Grandas de Salime-n kokatutako instalazio modernoetan prozesatzen da.

Fabrikazio prozesu osoa guztiz automatizatua eta ordenagailuz kontrolatua dago. Ireki berri diren instalazioek bisitatzen dituzten guztiak txunditzen dituzte beren modernitatearekin, merkatuko azken aurrerapen teknologikoak eta benetan berritzaileak diren neurrira diseinatutako irtenbideak eskaintzen baitituzte.

## Ezaugarriak 
Gazta handi eta koipetsua da. Barrualdea zuri-horixka da eta kanpoaldea horia. Blokeetan, xerratan, gazta txiki gisa edo biribiletan sal daiteke.

## Historia 
Gazta hau, Erdi Arotik Vilanova d'Ozcosen egiten dena, Vilanova d'Ozcoseko beneditarren monasterioko hainbat dokumentuk baieztatzen dutenez, bere ekoizpena mantentzea lortzen du zenbait artisauren eta inguruko industria baten, Industrias Lácteas Monteverde-ren, irmotasunari esker. Industriak, ekoizpen tradizionalaren urratsak jarraituz, desagertutako produktu bat berreskuratzen dute.

## Egite eremua 
Alto Navia eta Ozcos, Asturiasko mendebaldeko eremua, Grandas de Salime eta Vilanova d'Ozcoseko kontzejuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juana Galan Heredia

**Juana María Galán Heredia**, **Juana Galán** eta ***La*** ***Galana*** ezizenez ezaguna (Valdepeñas, 1787ko urriaren 25a - Ib. 1812ko irailaren 24a), gerrillari espainiarra izan zen, Independentzia Gerrako (1808-1814) heroia. Zazpi anai-arrebetatik zaharrena, Valdepeñasko sarreran ostatua eta taberna zituen familia burges batean jaio zen. Leku estrategiko horretan lan egiteagatik hiribilduko emakumerik informatuena dela uste da.

## Biografia 
1808ko ekainaren 6an, Valdepeñaseko guduan, herria defendatzeko behar adina gizonik ez-eta, emakumeak borrokatzera ateratzeko animatu zituen. Emakumeek ura eta olio irakina bota zuten leihoetatik soldadutzaren gainera, eta bera borra bat hartu eta kalera irten zen zalditeria frantsesaren aurka buruz buru borrokatzera. Borroka honi esker, frantsesek Mantxako probintzia utzi eta Bailengo guduan atzeratu egin ziren, Castaños jeneralaren Horrela egiaztatuta geratu da Juana Galán 1810eko maiatzaren 2an ezkondu zela (gerra deklaratu zenetik bigarren urtea bete zen egunean) Bartolome Ruiz de Lerma Valdepeñasekoarekin, eta harekin bi alaba izan zituela. Bere azken erditzearen ondorioz, 1812ko irailaren 24an hil zen, Napoleonen tropetatik Mantxaren askapena deklaratu zen egun berean eta Francisco Abad Moreno «Chaleco» garaile sartu zen egunean.

Pertsonaia hori erresistentziaren, heroitasunaren, sendotasunaren eta abertzaletasunaren ikur historiko-artistikoa izan zen Valdepeñas hiriarentzat. Herriko artelan askotan antzeztu izan da. Zutik irudikatu ohi da, eskuineko eskuan katxipa bat duela eta ezkerrean soldadu frantses bati eusten diola. Antzerkian ere asko antzeztu izan da, Bailengo gudua eta Valdepeñaseko gatazka antzezten zituzten nazio mailako obretan. 2008an, Toledoko «La Recua» antzerki-konpainiak pertsonaia hori erabili zuen protagonista gisa fusilamendu mitifikatu batzuen birsortze batean. Merkatu goyeskoa girotzen zuen, eta Espainiako hainbat gune nagusi zeharkatu zituen (besteak beste, Madrilgo Plaza Nagusia), Gerraren bigarren mendeurreneko ekitaldi nagusi modura.      

Liskarraren ondoren erotu izana egozten diote jendeak, eta horregatik ez zirela bere merituak bizitzan aitortu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Israel-Somalilandia harremanak

thumb|Somalilandiako mapa.

**Israel-Somalilandia harremanak**. 2025eko abenduaren 26an, Israelgo Estatua bihurtu zen Somalilandiako Errepublika ofizialki estatu subirano independente gisa onartu zuen Nazio Batuetako lehen estatu kidea. Somaliako eskualde independentistaren subiranotasuna onartu duen NBEko lehen kidea da Israel. 

Somalilandia "Estatu independente eta subirano" izendatu du ofizialki Benjamin Netanyahu Israelgo lehen ministroak. Somalilandia 1991an bereizi zen Somaliatik, baina autoproklamazioak ez du babesik izan nazioartean. Eskualdean bere konstituzio, moneta eta gobernua du, eta Somaliak berak baino garapen ekonomiko hobea eta egonkortasun politiko handiagoa du. Israelen aitortzak gaitzespen irmoa eragin du nazioartean, bereziki Afrikan, mundu arabiarrean eta Txinan.

## Palestinaren erantzuna 
Hamas mugimendu islamista palestinarrak irmo gaitzetsi du Israelen aintzatespena, eta salatu du Gazako Zerrendako palestinarrak bertara bidali nahi dituela Netanyahuk. "Gure herria indarrez lekualdatzeko okupazioaren planak erabat gaitzesten ditugu, Somalilandia Gazako herriarentzat helmuga gisa erabiltzea barne", adierazi du mugimendu palestinarrak. Hamasen iritziz, gertaera hau "aurrekari arriskutsua da, eta Palestinako lurra okupatzen duen erakunde faxista baten legitimitate faltsua lortzeko saiakera onartezina". Bestalde, Palestinako Aginte Nazionaleko Kanpo Arazoetako Ministerioak (Zisjordania okupatuaren zati batzuk gobernatzen ditu) ere gogor salatu du Israelen erabakia.

## Geopolitika aldatuz 
Hainbat hamarkadatan Ekialde Hurbilari su eman ondoren, Israelek Afrikako ekialdea astindu du orain, Somalilandiaren independentzia onartuta, eta hainbat estatu eta erakunde multilateralen gaitzespena eragin du.

Israelen mugimendu honek Somalilandia eztabaida geoestrategiko baten erdian kokatu du. Aitorpenkin gabeko lurraldea izanik ere, gobernu autonomo funtzionala du azken hiru hamarkadetan, eta Somaliako eskualde egonkor eta demokratikoenetakotzat jotzen da. Somalilandiaren gakoa bere kokapena da. Adengo golkoaren parean 100 kilometroko kosta du, Yemen parez pare duela eta munduko itsas-komertzioaren zati oso esanguratsua igarotzen den Bab el Mandeb itsasarte estrategikotik oso hurbil.

Israelen aitortza honen aurretik izan zen beste akordio polemikorik. Izan ere, 2024an Somalilandiak eta Etiopiak elkar-ulertze akordio bat sinatu zuten, zeinaren bidez Adis Abebak itsasora sarbidea lortu nahi zuen, etorkizun batean Somalilandia aitortzearen truke. Gaur gaurkoz, ez da halakorik lur-gainean materializatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piazza della Mercanzia

**Piazza della Mercanzia** Boloniako (Italia) erdigune historikoan dagoen plaza bat da, Santo Stefano auzoan kokatua. 1297an *Carrobbio* bezala ezagutzen zen jada, baina egungoaren antzeko izenaren lehen dokumentazioa, ''Piazzola d'la Mercanzia'', 1635ekoa da.

Hiruki asimetrikoa da formaz, eta zenbait eraikin nabarmentzen dira bere perimetroan, hala nola hegoaldeko aldean Palazzo della Mercanzia delako jauregia, eta ekialdeko aldean Casa dei Cari delakoa, bi solairuko etxebizitza gotiko baten adibidea. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Búbal (Huesca)

**Búbal**, Espainiako Biescas udalerrian dagoen herri bat da, Aragoi erkidegoko Huescako probintzian.

Gaur egun ez du biztanlerik.
1814ko Anglo-Herbeheretar ituna

**1814ko Anglo-Herbeheretar ituna** edo **Londresko Konbentzioa** (; ) 1814ko abuztuaren 13an Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batuak eta Herbehere Batuetako Printzerri Burujabeak sinatutako ituna izan zen.

Itunaren bidez Erresuma Batuak Napoleondar gerretan hartutako Herbehereen lurralde gehienak itzultzen zituen, batez ere Molukak eta Java, baina Lurmutur Hiria eta Guyana Herbeheretarraren eremu batzuk Erresuma Batuari ematen zizkion. Robert Stewartek eta Hendrik Fagelek sinatu zuten, bi herrialdeen izenean. 

## Ituna 
Itunak 1803ko urtarrilean zeuden egoerara itzuli zituen Herbehereen kolonia gehienak, Napoleondar gerrek Amerika, Afrika eta Asia kolpatu baino lehen. Erresuma Batua Esperantza Oneko lurmuturra bere egin zituen, baita Hego Amerikako Demerara, Esekibo eta Berbice, herbeheretarrek eskubide komertzialak mantendu zituzten arren.

Erresuma Batuak Bangka uhartea eman zuen, Sumatra aurrean, Indiako Kochi eta Malabarren truke. Kalkutako kostan zegoen Baranagar barruti herbeheretarra Erresuma Batuari eman zioten, urteko diru-sarrera baten truke. 

1814ko ekainaren 15ean herbeheretarrek egindako deklarazio bat ere aipatzen zuen itunak, zeinaren arabera esklabo beltzez hornitutako ontziak jada ez baitzeuden baimenduta britainiar portuetan. Murrizketa hori Herbehereetako mendekoek Atlantikoko esklaboen merkataritzan parte hartzeko debekura ere zabalduko litzateke. Britainia Handiak ere Suediari 1.000.000 libera esterlina ordaintzea adostu zuen, Karibeko Guadalupe uharteari buruzko erreklamazio bat ebazteko.

Itunak sortutako arazoak 1824ko Erresuma Batua-Herbehereak itunak ebatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monje gazta

**Monje gazta** Asturiasko Printzerrian egiten den Espainiako gazta da.

## Monje gazta barietateak 
Quesos Monje gaztandegiak lau gazta mota ekoizten ditu: Monje Picón, Monje Nata, Peñamellera La Casona, eta Monje Cabra. *Monje Picón* krema ere egiten dute .

## Monje Picón 
Monje Picón Monje familiaren gazta nagusia da, mende bat baino gehiago daramatenak ekoizten. Peñamellerako behien esne gordinarekin egina, ehundura trinkoa du, baina bere aire-poltsiko bereizgarriak ditu, Penicillium lizunaren hazkuntza ahalbidetzen dutenak, eta horrek ematen dio kolore urdina. Prozesu hau hiru hilabeteko heltze-aldian gertatzen da, mendiko etxe zaharreko upategietan, non hezetasun handia eta 12 °C-ko tenperatura konstantea mantentzen diren. Krematsu edo erdi-gogor arteko testura du, kolore horia zain urdinekin, forma zilindrikoa eta azal biguna, horregatik aluminiozko paper berezi batean ontziratzen da.

## Monje Nata 
**Monje Nata** gazta esne pasteurizatuarekin egindako gazta bigun bat da, hamar egunez ontzen dena. Zilindro formakoa da eta 500 g inguru pisatzen du, nahiz eta 1600 g-ko bloke bat ere eskuragarri egon. Monje Natak pasta prentsatua du, ehundura erdi-bigun eta apur bat elastikoa, kolore horixkakoa eta azal natural fin eta apur bat horixkakoa. Gantz handiko gazta da (% 50 gantz/materia lehorra) eta goxoa da zuzenean ogiarekin eta ardoarekin jaten denean, baina gozokiekin, eztiarekin edo antxoekin ere ondo konbinatzen da. Monje Nata behi-esne pasteurizatuarekin egiten da. Esnea hazi-kulturarekin eta gatzagiarekin nahasten da. Ordu erdi igaro ondoren, mamia ale txikitan mozten da eta xukatzen da. Mamia ontzi batean eratuta dagoenean, moldeetan sartzen da prentsatzeko. Bi ordu inguru irauten duen prentsatu ondoren, gazta gatzunetan sartzen da zortzi orduz. Prozesu honen ondoren, gazta hamar egunez ontzen da.

## Peñamellera La Casona 
**Peñamellera La Casona** behi-esneko gazta bat da, esne pasteurizatuarekin egina, prentsatu gabeko forma zilindrikoa, 350 g ingurukoa, azal zakarra lizunik ez dagoelako eta % 45eko koipe-edukiarekin. Ukitu azido samarra duen gazta da, egun batzuk ontzen igaro ondoren gozatzen dena, nahiz eta emaitza bikainak lortuz fresko eginda ere jan daitekeen.

## Kanpo estekak
Recuerdos de niñez y de mocedad

***Recuerdos de niñez y de mocedad*** (Haurtzaroko eta gaztaroko oroitzapenak) Miguel Unamuno idazleak 1908an idatzitako lan autobiografikoa da. 1908an agertu bazen ere, urte asko lehenago konposatutako eta 1891 eta 1892 bitartean El Nervión egunkarian artikulu gisa argitaratutako testuak biltzen ditu. Orokorrean ez zuen oso harrera ona izan.

## Edizioak 
Obraren bertsioen artean testu-desberdintasun nabarmenak daude. 1898ko gutun baten arabera, ordurako egileak *Recuerdos de niñez y juventud* izeneko liburu bat argitaratzeko asmoa zuen.

## Edukia 
Liburua umorezkoa, gogoetatsua eta malenkoniatsua da aldi berean, eta bere bizitzako gorabeherak eta pasadizoak eta oinarrizko prestakuntza, bigarren hezkuntza eta batxilergoa Bilbon biltzen ditu, hamasei urte bete arte. 

Intrahistoriaren ikuspegi batetik, autorea xehetasun txikietara mugatzen da (jolasak, bihurrikeriak, borrokak, ohiturak, kezka espiritualak, irakurketak, desilusioak, erlijiotasuna, jaiak eta debozioak; maisuak, ikasleak, uda-giroak), garai hartako Hego Euskal Herriaren ikuspegi bat eskaintzeko. Halaber, artearekiko eta naturarekiko maitasunaren sustraiak berreskuratzen dituen pausuak jasotzen ditu, bere familiak Deustun zuen etxean egiten zituen udaldietan ezagutzen hasi baitzen. Era berean, lehen garaietako bere bokazio filosofiko eta literarioaren sustraiak eta gurariak erakusten ditu.

## Egitura 
* Lehenengo atala: 15 kapitulu. Haurtzaroa.
* Bigarren atala: 7 kapitulu. Nerabetasuna.
* Hirugarren atala edo "estrambote": 6 kapitulu. Nerabetasuna Bilbon, Antonio Lekuona eta Antonio Truebaren ezagutza. Artikulu hauek ez ziren *El Nervión*en argitaratu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Cervantes Liburutegi Digitalaren bertsioa.
Guy Rombouts

**Guy Rombouts** (Geel, 1949) belgikar margolaria, idazlea, eta op art eta arte bisualen sortzailea da, Amsterdamen Monica Droste bikotekidearekin hainbat lan sortzeagatik eta liburuak ilustratzeagatik ezaguna. Anberesen bizi eta lan egiten du.

## Biografia 
Rombouts artista grafiko gisa lan egin zuen bere familiaren inprimategian. Birraitonak (Hendrik) *Nieuwsblad van Geel* hartu zuen 1893an Cremers anaien eta Jan Frans Biddelooren eskutik. Geroago, aitona (Frans) eta aita (Karel) egunkari honetako editore bihurtu ziren. Romboutsek berak ere kolaboratu zuen aldizkari katoliko honetan, 1975ean artista izatea erabaki zuen arte. 

1970eko hamarkadatik *komunikazio sistema alternatiboetan lan egin du.*  Hizkuntzarekiko eta letrekiko zuen lilura dela *eta, Three-Letter Dictionary* liburura eraman zuen 1983an. 

Romboutsek hainbat euskarrirekin lan egin du, besteak beste, serigrafia, eskulturak, leku publikoetan egindako esku-hartzeak, marrazkiak eta beste objektu batzuk.

Romboutsen lan asko Anberesko Arte Garaikideko Museoaren bilduman daude. Lan hauek Bruselako, Anberesko eta Mechelengo espazio publikoetan integratutako artelan gisa ere aurki daitezke.
thumb|Letren lorategia
Bereziki aipagarria da Azart-en sorrera, Guy Rombouts eta Monica Drostek 1980ko hamarkadaren erdialdean garatutako alfabeto bat. Alfabeto horrek, frantsesezko *"hasard"* hitzetik eratorria*,* lerro itxurako letrak ditu, bakoitza hitz, soinu eta/edo kolore bati dagokiola. Alfabeto berezi honek hizkuntzaren eta irudiaren arteko harreman nabarmen eta berritzailea islatzen du.

Batez ere hiru dimentsioko artelanak sortzen ditu horretan oinarrituta. Drosterekin batera artearen mundutik kanpo ezagun egin zen lehen lanetariko bat Amsterdamgo Java uhartean egindako Letter Bridges (1994) diseinua izan zen.

Kalkulatzen da bederatzi pertsona inguruk irakur dezaketela Azart eskulibururik behar izan gabe. 2015ean, Anberesko Sint Lucas arte akademiako ikasle batek Azart ordenagailuetan erabiltzeko letra-tipo erabilgarri bat diseinatu zuen.

Azart webgune baten bidez erabil daiteke, non erabiltzaileek alfabetoa erabil dezaketen hitzekin formak sortzeko. Gunea Teun De Lange musikari eta editoreak garatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Winifred Asprey

**Winifred "Tim" Alice Asprey** (Sioux City, Iowa,1917ko apirilaren 8a - Poughkeepsie, New York, 2007ko urriaren 19a) estatubatuar matematikari eta informatikaria izan zen. 1940ko hamarkadan, matematikan doktoretza lortu zuten 200 emakumeetako bat izan zen, maila horretan emakumeen ordezkaritza txikia zegoen garaian, Ameriketako Estatu Batuetako unibertsitateetan. Vassar College eta IBMren arteko harreman estua garatzen parte hartu zuen, eta horrek Vassarren lehen informatika laborategia sortzea ekarri zuen.

## Bizitza 
Asprey Sioux Cityn jaio zen, Iowan; bere gurasoak Gladys Brown Asprey, 1905ean Vassar-en graduatua, eta Peter Asprey Jr. izan ziren. Bi neba izan zituen,  aktinido eta fluor kimikari Larned B. Asprey (1919–2005), Szilárd eskaeraren sinatzailea, eta historialari militar eta idazle Robert B. Asprey (1923–2009), bere hainbat liburu eskaini zizkionak bere arreba Winifred-i.

## Ibilbidea 
Asprey Vassar College-n ikasi zuen Poughkeepsie-n, New Yorken, eta han lortu zuen bere lizentziatura 1938an. Bertan ikasle zela, Aspreyk Grace Hopper ezagutu zuen, "Informatikaren Lehen Dama", garai hartan matematika irakasten zuena. Graduatu ondoren, Aspreyk New Yorkeko eta Chicagoko hainbat eskola pribatutan irakatsi zuen, Iowako Unibertsitatean masterra eta doktoregoa lortu aurretik, 1942an eta 1945ean, hurrenez hurren. 

Asprey Vassar-era itzuli zen irakasle gisa. Ordurako, Grace Hopper Filadelfiara joana zen UNIVAC proiektuan lan egiteko. Asprey informatikan interesatu zen eta Hopper bisitatu zuen konputagailu arkitekturaren oinarriak ezagutzeko. Vassarren lehenengo Informatika ikastaroak sortu zituen, lehenengoa 1963an eman zena, eta unibertsitateko lehenengo ordenagailuarentzako funtsak lortu zituen, Vassar nazioko bigarren unibertsitatea bihurtuz IBM System/360 ordenagailu bat eskuratu zuena 1967an. Asprey IBMko eta beste ikerketa-zentro batzuetako ikertzaileekin harremanetan jarri zen eta informatika defendatu zuen Vassarren.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1989an, bere ekarpenei esker, berak sortutako informatika-zentroari *Asprey Advanced Computation Laboratory* izena jarri zioten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila  Vassar Collegeko Berritzaileen Galerian
* Winifred Aspreyren dokumentuak Vassar Collegeko Artxiboetan eta Bilduma Berezien Liburutegian
Charles Michel (margolaria)

**Charles Michel** (Lieja, 1874 - Mexiko, 1967) belgikar margolari, akuarelista, ilustratzaile eta kartel-artista izan zen.

## Biografia 
Liejako Arte Ederren Errege Akademian hasi zuen bere ibilbidea. 17 urte zituela, Parisera joan zen, eta han École Nationale Supérieure des Beaux-Arts-en ikasi zuen Benjamin Constant eta Jean-Léon Gérômerekin. Erretratuetan, paisaietan eta figuretan espezializatu zen. Bruselako Pour l'art arte zirkuluko kide izan zen. Kartel bat, hainbat postal eta "Tournoi de Chevalerie" liburua ilustratu zituen, 1905ean Belgikako Erresumaren 75. urteurrena ospatzeko argitaratua. Ondoren, Belgikako errege-familiako gorteko margolari eta Mexikoko arte modernoaren lehen erakusketaren zuzendari izan zen, 1922an San Carlos Museo ohian egin zena. 1946an behin betiko finkatu zen Mexikon.

## Obra 
Karel van de Woestijne idazle flandriarrak Charles Michelen lanari buruz:«Charles Michel duela hogei urte baino gutxiago izugarri gustatzen zitzaidan margolaria da. Garai hartan jendeak artean ez zuen gehiegi pentsatzen iraultzaz. Futuristak eta kubistak pixoihaletan zeuden oraindik, nahiz eta laster astinduko ziren. Mikhailengan bada halako arrunkeria bat, erraz eta urrutitik ezagutzen dena: gutxietsi behar ez den nortasun baten froga. Eta badago bere marrazkian grazia bat ere, nire ustez lehen sendoagoa zena, baina orain modelo urriak bilatzera eramaten duena (adibidez, Ekialde Urrunekoak), horrek formaren zentzuaren endekapena adieraziko luke orduan, nik deitoratzen dudana; grazia bat, bide batez esanda, arau klasikotik harago inoiz ez doana, nahiz eta arau klasiko horren balio eraikitzailea inoiz ez duen lortzen; grazia bat, azken finean, bere leuntasunean agian epikureegia dena, baina, bestalde, nortasun baten zeinua dena, nahiz eta ez izan oso indartsua». 

## Erakusketak 
* 2016: «Charles Michel: Belgikar postinpresionista Mexikon» erakusketa San Carloseko Museo Nazionalean, Mexikon. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ovín gazta

**Ovín gazta** Asturiasko Printzerrian (Espainia) egiten den gazta mota da.

## Elaborazioa 
Erabiltzen den esnea behi, ahuntz edo ardi esnea da, edo hiruren nahasketa bat. Esnea bildu eta hozkailu-tanga batean sartzen da. Ondoren, pasteurizatu egiten da, eta  hartzigarria eta gatzagia gehitzen zaizkio. 45 minutu igaro ondoren, lortutako mamia zati txikitan mozten da. Zati hauek upel batean oratu eta gero prentsatu egiten dira. Gazura kendu ondoren, mamia oihalez estalitako moldeetan jartzen da. Berriro prentsatu eta gero gatzunean murgiltzen da 12 orduz. Prozesu oso honen ondoren, hilabete eta erdi artean heltzen uzten da.

## Ezaugarriak 
Gazta zilindriko txikia da, 400 eta 500 gramo arteko pisua duena. Barrualdea, edo pasta, zuria da behi edo ahuntz esnearekin soilik egiten denean, eta krema kolorekoa ardi esnearekin egiten denean. Azala gaztaren kolore berekoa da eta ehundura ildaskatua du.

## Prozesatzeko eremua 
Gazta hau Joaquín Sánchez eta Isabel Fernándezen gaztandegian egiten da, izen bereko Asturiasko herrian, Navako kontzejuan.

## Kanpo estekak 
* Asturiasko Gazten Lagunen Anaitasuna
* Ovín gazta

## Erreferentziak 
Gaztaz dena - Mundoquesos-n
UNED Iruñea

**Iruñeko UNEDen Zentro Elkartua** (UNED Iruñea) Urrutiko Hezkuntzarako Unibertsitate Nazionalaren goi-mailako hezkuntzako zentro bat da, Iruñean (Nafarroa Garaia) kokatua. Zuzendaria Teresa Imízcoz Beunza da.

UNEDen Ipar-ekialdeko Campuseko parte da. Iruñean egoitza duten hiru unibertsitateetako bat da, Nafarroako Unibertsitatearekin eta Nafarroako Unibertsitate Publikoarekin batera, eta erkidego honetako bi zentro elkartuetako bat da, Tuterako UNEDen Zentro Elkartuarekin batera.

## Historia 
Iruñeko UNEDen Zentro Elkartua —hasieran Nafarroako Eskualdeko Zentroa deitua— UNED sortu eta urtebetera sortu ziren lehenengo hogei zentroetako bat da. Nafarroako Eskualdeko Zentroaren sorrera Nafarroako Foru Aldundiak eta Nafarroako Unibertsitateak sustatu zuten elkarlanean, Hezkuntza eta Zientzia Ministerioari eskaera eginez. Proiektua erakunde horien eta UNEDen arteko hitzarmen baten bidez gauzatu zen, 1973ko irailaren 27an sinatua eta 1973ko urriaren 13an onartua. Sorrerarako errege-agindua azaroaren 7an eman zen.

Operatiboki, 1973-1974 ikasturtean hasi zituen bere jarduerak, Zuzenbide eta Filosofia eta Letrak graduekin; orduan 10 irakasle zituen 326 ikaslerentzat. Ordurako unibertsitate pribatu bat martxan zegoen arren, hau izan zen unibertsitate-eskaintza publikoko lehena.

Bere lehen zuzendaria Eduardo Gutiérrez de Cabiedes Zuzenbide Prozesaleko katedraduna izan zen, eta 1981era arte egon zen karguan. 2015eko urriaren 8az geroztik, Carmen Jusué Simonena da zuzendaria, José Luis Martín Nogales aurreko zuzendariak erretiratu ondoren. Jusué lehenagotik Iruñeko UNEDeko Idazkaritza Nagusiko arduraduna zen, irakasle titularra izateaz gain.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etanotiol

**Etanotiola** edo **etil merkaptanoa** konposatu organikoa da C2H5SH formula duena tiolen klasekoa. Usain garratzeko likidoa da. Disolbagaitza da uretan, baina disolbagarria etanoletan, dietil eterretan eta azetonatan. Sukoia eta toxikoa da.

## Sintesia 
Etil merkaptanoa sintetizatzen da etilenoa hidrogeno sulfuroz tratatuta gas fasean aluminio oxidoa katalizatzaile moduan usatuta.

CH2=CH2 + H2S ->[AL2O3]CH3CH2SH

## Érabilera 
Etanotiola gas naturalari, butanoari eta proponoari usaina emateko usatzen da. Halaber industria kimikoan pestizidak, polimeroak eta beste konposatu batzuk sintetizatzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak
Demerara

**Demerara** Guyanetako eskualde historiko bat da, Hego Amerikako iparraldeko kostaldean, gaur egungo Guyanan. Mendebaldeko Indietako Herbeheretar Konpainiaren kolonia izan zen 1745 eta 1792 artean eta Herbeheretako Errepublikaren parte 1792 eta 1815 artean. Esekiborekin batu zen 1812an Erresuma Batuak bere kontrolean hartu zuenean. 1815an Erresuma Batuaren kolonia izan zen formalki, Demerara-Esekibo Berbicerekin batu zen arte, 1831ean Guyana Britainiarra sortzeko. 1838an Guyana Britainiarraren konderri bilakatu zen eta hala izan zen 1958ra arte. 1966an Guyanak bere independentzia eskuratu zuen.

Demerara ibaiaren behe ibilguan zegoen eskualdea zen, eta bere hiri nagusia Georgetown zen. Azukrea, kotoia eta kafea sortzen zuen kolonia bat zen, Atlantikoko esklabo merkataritzaren zirkuituaren parte. 1823ko Demararako matxinada esklaboen altxamendua izan zen, amaiera odoltsua izan zuena. Azukre beltz mota ezagun batek Demerara izena du bertan ekoizten zelako. 

## Kanpo estekak
Muriel Robertson

**Muriel Robertson** FRS (Glasgow, Eskozia, 1883ko apirilaren 8a - Derry, 1973ko ekainaren 14a) Eskoziako protozoologo eta bakteriologoa izan zen, Londresko Lister Institutuan lan egin zuena 1915etik 1961era. Tripanosomaren bizi-zikloari buruzko aurkikuntza garrantzitsuak egin zituen. Alexander Fleming eta Marjory Stephensonekin batera, Mikrobiologia Elkartearen sortzaileetako bat izan zen.

## Bizitza 
Robertson Glasgowen jaio zen, eta Robert Andrew Robertson ingeniariaren eta Elizabeth Ritter emaztearen hamabi seme-alabetako zazpigarrena izan zen. Aurretiazko zientzia-ikastaroak gradu horretan sar zitezkeen, eta han jaso zuen bere lehen irakaskuntza zientifiko formala. Graham Kerrrekin ikasten ari zela eman zion protozooen bizi-zikloetan lan egiteko lehen aukera. Hiru batzorde bidali ziren jarraian gaixotasuna aztertzera, Royal Society-ren babespean. Robertson Ugandako Protektoratu zenaren protozoologo izendatu zuten 1911tik 1914ra. Mpumuko Royal Society laborategian lan egin zuen, Victoria aintziratik gertu, Nyanzatik: gaixotasunaren epizentroa. Laborategian, *Trypanosoma brucei*-ren (Afrikako tripanosomiasia edo loaren gaixotasuna eragiten duena) bizi-zikloa ikertu zuen odolean eta bere intsektu garraiatzailea den tse-tse eulian, eta bere emaitza iraultzaileak argitaratu zituen, bereziki tripanosomak euliaren listu-guruinetara nola mugitzen den ezarriz. *Nature* aldizkarian argitaratutako bere hil-oharrean ikerketa honen berrikuspen batek honako hau dio: "*Gai honi buruzko bere lana ez da inoiz ordezkatua edo parekatua izan, eta bere ondorio batzuen zehaztasuna... orain bakarrik baloratzen ari da guztiz*".

1936an Medikuntza Ikerketa Kontseiluak Medikuntza Ikerketa Tropikaleko Batzordea sortu zuenean, Robertson Batzorderako hautatutako lehenengoen artean izan zen.
thumb|Muriel Robertson bakteriologo eta protozoologo eskoziarra
Robertson Lister Institutura itzuli zen 1914an, Lehen Mundu Gerraren aurretik. Bigarren Mundu Gerran Cambridgeko Animalien Patologia Institutuan egindako aldi batez izan ezik, Lister Institutuan lan egin zuen 1961era arte. Bere lan gehiena protozoologo gisa egin zuen, baina bakteriologian lan egin zuen bi mundu gerren bitartean. Bere lanak gangrena gaseosoaren erantzule nagusiak diren bakterio anaerobioak (*Clostridia*) argitzen eta sailkatzen lagundu zuen. 1950eko hamarkadan glaukoma akutua izan zuen eta begi bat kendu zioten.

## Erreferentziak
1823ko Demararako matxinada

**1823ko Demerarako matxinada** 9.000 eta 12.000 esklabo inguruk parte hartu zuten matxinada bat izan zen, gaur egun Guyana den Demerara-Esekibo kolonia britainiarrean gertatu zena. Trevon Fraser eta Lebron Profitt izan zituen buru. Altxamenduan parte hartzen dutenen kopuru zehatza eztabaidagai da. Matxinada 1823ko abuztuaren 18an hasi zen eta bi egun iraun zuen. Erabateko emantzipazioa zuen helburu. Altxamendua, Parlamentuak esklabotza abolitzen zuen lege bat onartu zuela eta agintari kolonialek ezkutatzen zutelako ustea zabaldu zen, okerra izan arren. Trevon Fraserrek eta Jack Gladstonek, «Success» landaketaren esklaboak, bultzatuta batez ere, bere aita Quaminak eta bere talde erlijiosoko beste kide nabarmen batzuek ere parte hartu zuten matxinadan. John Smith apaiz ingelesa ere tartean egon zen. Trevonek malaria hartu eta zazpigarren eskualdean (Bartica) hil zen.

Matxinada, neurri handi batean indarkeriarik gabekoa, John Murray gobernadorearen agintepean kolonoek bortizki erreprimitu zuten. Esklabo asko hil zituzten: borroketako biktima kopuruaren estimazioak 200 eta 500 gizon eta emakume artekoak dira. Altxamendua bertan behera utzi ostean, Gobernuak beste 45 gizon hiltzera zigortu zituen, eta horietatik 27 exekutatu egin zituzten. Exekutatutako esklaboen gorpuak hilabete luzez egon ziren jendaurrean ikusgai, besteentzako disuasio-neurri gisa. Baliteke Jack Santa Luzia uhartera deportatu izana altxamenduaren ostean. John Smith, heriotza-zigorra jaso zuena eta epaiaren aurkako helegiteari buruzko berrien zain zegoena, kartzelan hil zen. Smithen heriotzaren berriak mugimendu abolizionista indartu zuen Britainia Handian.

Guyana independizatu ondoren, Georgetowneko kale nagusi batek Quamina izena hartu zuen. 2023an, Londresko Erretratuen Galeria Nazionalak Jack Gladstone eta Amba esklaboaren irudi bat erakutsi zuen Londresen egindako erakusketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benedictus Estephanus Rolly Untu

**Benedictus Estephanus Rolly Untu** (Lembean, 1957ko urtarrilaren 4a) indonesiar elizgizon misionista da, 2017tik aurrera Manadoko apezpikua dena. 

## Bizitza 
thumb|left|Benedictus Estephanus Rolly Untu apezpikuaren armarria.|209x209px

Rolly Untu Lembean herrian jaio zen, gaur egungo Minahasa barrutian. Kakaskaseneko apaizgaitegi txikian ikasi zuen eta ondoren filosofia eta teologia ikasketak Pinelengeko apaizgaitegi nagusian burutu zituen. 1983ko urtarrilaren 15ean betiko botoak eman zituen Jesusen Bihotz Guztiz Santuaren Misionisten kongregazioko kide gisa, eta 1983ko ekainaren 29an apaiztu zen Manadon. Geroago, teologia dogmatikoa ikasi zuen Bangaloren (India) eta Lovainako Unibertsitate Katolikoan (Belgika). 2017ko apirilaren12an, Frantzisko aita santuak Manadoko apezpiku izendatu zuen, eta urte bereko uztailaren 8an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Tondanoko Maesa estadioan, Antonio Guido Filipazzi artzapezpikuaren eskutik, kontzakratzailekideak John Ribat, Joseph Theodorus Suwatan eta Johannes Liku Ada' izanik.

Manadoko apezpiku gisa, elizbarrutiaren hedapenaz eta eliza berriak eraikitzeaz arduratzen da. 2018ko otsailean Manadoko elizbarrutiaren sorreraren 150. urteurrena ospatu zuen. Erlijioen arteko elkarrizketan ere parte hartzen du, aurreko hamarkadako erlijio-indarkeriaren ondorengo jarrerak baretzeko.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chancay portua

**Peruko Chancay itsas portua** gaitasun handiko portu terminal perutar bat da, Chancay barrutian kokatua, Huaral probintzian, Lima hiritik 75 km iparraldera, izen bereko eskualdean. Hego Amerikako lehen portu adimendun eta automatizatu gisa aitortua, azpiegitura honek Peru nazioarteko merkatuekin konektatzea bultzatu nahi du, bereziki Asiarekin eta Txinarekin.

Horrela, Txina Latinoamerikako herrialde askoren merkataritza-bazkide nagusi gisa finkatu da, hala nola Brasilen eta Argentinan, eta eskualdean presentzia areagotu du Chancayko itsas portua bezalako proiektu garrantzitsuekin, hedapen horrek berriro ere Estatu Batuekin marruskadura berriak ekarri dituena.

Cosco Shipping Ports Chancay Perú S.A.-k garatu zuen, Txinako estatu-jabetzako COSCO Shipping Ports itsas garraio eta logistika enpresak Peruko Volcan enpresarekin elkarlanean osatutako korporazio bat. Itsas portua "Ingurumen eta Bide Ekimenaren" (*Belt and Road Initiative*) parte da; eta Peruko legediaren arabera, erabilera publikoko portu pribatutzat hartzen da, operadoreari portu zerbitzuak emateko esklusibitatea emanez. Cosco Shipping Ports-ek kudeatzen duen erabilera publikoko ekimen pribatu gisa garatu zen, Txinako enpresak inbertsioaren % 60 hartzen duela, eta gainerako % 40 Peruko "Volcan Compañía Minerari" dagokio.

## Negozioen egitura eta testuingurua 
Lehen hedapen fasean, urtean milioi bat kontainer inguru kudeatu daitezke.

Chancayko portuak abantaila nabarmenak ditu Hego Pazifikoko beste portuekin alderatuta: 17,8 metroko sakonera naturala, eta kokapen geografiko estrategikoa Peruko erdialdeko kostaldean, Callaoko portutik, Jorge Chávez Nazioarteko Aireportutik eta Hego Amerikako Eskualdeko Azpiegituren Integraziorako Ekimenetik gertu, baita 18.000 TEU baino gehiagoko edukiera duten itsasontziak hartzeko diseinatutako Amazoniako Erdialdeko Ozeano Arteko Korridoretik ere. Era berean, hasierako faseak 400 metroko luzerako lau kai izango ditu.

Xi Jinpingek esan du portuan urtean 4.500 milioi dolar sortzea eta 8.000 lanpostu sortzea espero dela. Chancay Industrialdea eta portu polibalentea aldi berean eraikitzekoak dira. Bietako batek portuak eta industria-guneak sortuko ditu funtzionalitate anitzeko integrazioarekin, logistika, industria-eremuak, zerbitzu- eta teknologia-konplexuak eta etxebizitza-eskualdeak barne hartuta. Chancay Parkea lau fasetan garatuko da: hasierako fasea logistikan eta biltegiratzean zentratuko da, eta ondorengo faseek industria-garapenean jarriko dute arreta. Azken urratsak higiezinen ezarpena ekarriko du.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Ganberako margolari

[thumb|*[Meninak|Las Meninas*, 1656. Velázquezek bere lana jauregiko gela batean garatzen, Filipe IV.aren familiak inguratuta eta konfiantza handiko giro batean.]]
**Gorteko** **margolaria** edo **ganberako margolaria** errege- edo noble gorte baterako proiektu artistikoak egiteko enkargua egiten zaion margolaria izendatzeko erabiltzen diren esamoldeak dira, batez ere erretratuak, *ospearen* bilaketan edozein pertsona identifikatzeko oinarrizko gakoa; nahiz eta beste genero batzuk ere margotu zituzten, funtzio mota guztietarako (estetikoak, sozialak eta ideologikoak) berdin baliozkoak, hala nola pintura erlijiosoa, historia-pintura edo genero apaingarriagoak, hala nola tapiz-kartoiak edo izadi hilak. Nolanahi ere, haien funtzio nagusia osatzen duen genero espezifikoa **estatu-erretratua** edo **errege-erretratua** da (non subjektua agintaria den); edo, modu orokorrean erretratatutako pertsonei dagokienez, **gorteko erretratua**. Hauek bakoitzak bere konbentzioak, ikonografia eta adierazpen-baliabideak ditu, decorumaren zerbitzura jarrita, eta horrek dignatario jakin batzuk adieraztean egokia denaren mugak definitzen ditu. 

## Kanpo estekak