Eusebio Mugerza

**Eusebio Mugerza** "**Mendaro Txirristaka**" (Garagartza, Mendaro, 1874ko abenduaren 15a - Pasai San Pedro, 1955ko martxoaren 15a) gipuzkoar bertso-paper bertsolaria izan zen.

1.874. urteko abenduaren 15ean jaio zen Eusebio Mugertza Mendaroko Barberokoa izeneko etxean, Garagartza auzoan. Garai hartan bi bailaratan zatitua zegoen Mendaro (1983. urtean egin zen udalerri): Azpilgoeta (Mutriku udalerriari zegokiona) eta Garagartza (Elgoibar eta Debari zegokiona). Txirristakak Azpilgoetakoa zuen aita, Pedro Mugertza; ezizenez, Pedro handia. Ama, berriz, Juana Azpiazu, Azpeitian sortua zuen. Hamaika seme-alaba izan zituzten Pedrok eta Juanak, zortzi seme eta hiru alaba, eta denetan gazteena zen Eusebio. 1974an, Antonio Zabala idazleak (Tolosa, Gipuzkoa,
1928 – Iruñea, 2009) haren ibilerak eta bertso-jarrietako batzuk bildu zituen Auspoa bildumarako argitaratu zuen Mendaro Txirristaka bertsolaria liburuan. Mendaroko Guruzpe Kultur Elkarteak egin zuen liburu hori argitaratzeko bidea, eta Elgoibarko eta Mutrikuko Udalek eta Gipuzkoako Aurrezki Kutxak emandako dirulaguntzari esker argitaratu zuten. Urteurren hartan, beste hainbat ekintza ere egin zituzten Mendaron, Guruzpe Kultur Elkarteak bultzatuta.

## Biografia 
Garagartza auzoan jaio zen Eusebio Mugertza Txirristaka Barberokua etxean. Gurasoek Panaderokua izeneko errota izan zuten bertan, Kilimon errekaren ondoan, bai eta okindegi estiloko denda koxkor bat ere. 7 urterekin, monagillo lanetan hasi zen Eusebio, Mendaroko San Agustin komentuan, eta hantxe bertsozaletu zen, bere bertso jarrietan dioenez. Pedro Migel Urruzuno idazlea zen orduan apaiz Mendaron. Txirristakak berak bere bertsoetan dionez, bertsotan egiten zuen sermoia Urruzuno abadeak. Haren akolitoa, ez zen bat-batean aritu ohi zen bertsolaria izan, ordea. Bertsoak idatzi eta bertso-paperak saltzetik atera zuen bizimodua Txirristakak, hein batean, bestelako lanbideak ere izan baitzituen.

Ez da gauza garbia noiz ekin zion bertsoak jartzeari, baina bere bertso zaharrenak 1920. urtekoak dira, Antonio Zabalak Mendaro Txirristaka bertsolaria liburuan jasotaren arabera. Bertsorik gehienak Errenterian eman zituen argitara, hori bai, Makatzaga inprimategian. Esan dezakegu marketin kontuetan jantzia izan zela bere garairako. Izan ere, bertso-paperetan bere argazkia, izen-abizenak eta ezkondu ondorengo etxeko helbidea ere eman ohi zituen. Ezagunak egin dira hark sortutako bertso asko, baina beharbada, ‘Quisiera ser alcalde Donostiyakua’ da bere bertso-sorta ezagunena. Euskaraz eta gaztelaniaz idatzi zituen bertsoak, nahiz euskarazkoak diren iritsi zaizkigun gehienak, Antonio Zabalak haiei eman zielako lehentasuna. Nolanahi ere, euskarazko bertsoetan ere sarri sartzen zituen gaztelaniazko berba banakak.

Bertso-paper ugari saldu zituen, Donostian bizi zenean Bretxako merkatuan jartzen zen baina bestelako ofizioak ere izan zituen. Gazterik ekin behar izan zion lanari. Senide asko ziren etxean, eta 10 urte eskasekin, morroi bidali zuten Mendaroko Irabaneta baserrira. Handik Irurtzunera (Nafarroa) egin zuen gero, olako lanera, harriak zulatzen ikastera. Oinarrizkoa ikasita, Bizkaiko mendebaldera aldatu zen gero 16 bat urterekin, Somorrostrora, olagizonen eta errementarien parajera, eta sasoirik onenean, 21 urterekin, Kubako gerrara joatea egokitu zitzaion, adinez. Hiru-lau urte eman zituen han, harik eta Euskal Herrira itzuli zen arte berriro. Edozelan ere, munduan barrena asko bidaiatu zuen gizona izan zen, bere bertsoetan irakur daitekeenez. Bereziki Ameriketan ibili zen. Bere bertsotan, Mexiko, Kuba, Brasil, Argentina, Panama, Puerto Rico, Txile, Uruguai eta Estatu Batuak aipatzen ditu, baina Europan eta Afrikan barrena ere ibilitakoa zen.

Donostiara ezkondu zen gero eta han eman zituen bizitzako urterik onenak. Hantxe ezagutu zuen emazte izango zuena ere, Loiolan, erromerian, eta 1905. urteko martxoaren 1ean ezkondu ziren Aingeru Goardakoaren egunez. Juana Iraregi Sansinenea zuen emaztea, kontratista liberal baten alaba, aita ezagutzerik izan ez zuena, haurdun zela galdu zuelako senarra Juanaren amak. Tolosako Iurramendi
baserrian hazi zuten Juana.

Hiru alaba izan zituzten Eusebio Mugertza eta Juana Iraregik: Engrazi, Karmen eta Maria. Alaba gazteena gazterik hil zen, 21 urterekin (1930. Urtean). Kolpe gogorra izan zen hura gurasoentzat, eta bertsotan kontatzen du egunak egin zituela logelatik irten gabe aitak, penaz.

## 100. urteurrena 
Guruzpe kultur elkarteak antolatuta hainbat ekintza egin zituzten Mendaron,
Txirristakaren 100. Urtemugan. Hasteko, Bertso-paper lehiaketa: Bi atal izan zituen lehiaketak: Librean, eta ‘Mendaroko Txirristaka’ gaia emanda. Euskaltzaindiko kideek egin zituzten epaimahai lanak bietan, eta gai librean, Fernando Aire Etxart (Urepele, Nafarroa Beherea, 1920 - 1976) bertsolariaren Jainkoa eta ni bertso-sorta saritu zuten. 8.000 pezeta jaso zituen sari gisa Xalbadorrek. Bigarren bertso-sorta onena Jean Pier Mendibururena izan zen (Heleta, 1948-Heleta 2022), eta hirugarrena, Imanol Lazkanorena (Azpeitia, 1936). Mendaroko Txirristaka gaiari erantzun zioten lanen artean, Jabier Urbieta Urangaren (Mendaro, 1942-2023) bertso-sorta aukeratu zuen epaimahaiak onenentzat.

Abenduaren 8an, Joxe Agirre, Txomin Garmendia, Joxe Luis Gorrotxategi, Imanol Lazkano, Lazkao Txiki eta Joxe Lizaso bertsolariek bertso-saio berezia egin zuten
Txirristakaren omenez Mendaron, eta ekitaldi hartan herriko bi bertsolari omendu zituen Guruzpe kultur elkarteak: Manuel Loiola zena eta Isidro Astorkia. Bost hitzaldi ere antolatu zituzten abenduaren 9tik abenduaren 14ra bitartean, egun bakoitzeko bat: Jose Mari Iriondo kazetariak eta Imanol Lazkano bertsolariak eman zuten aurrenekoa, 1974ko abenduaren 9an; Juan Mari Lekuona olerkari eta idazleak jardun zuen biharamunean, Bertsolaritza, historian zehar gaia emanda, eta Jose Mari Aranalde euskaltzainak Noiz da bertso bat ona? galdererari erantzun zion abenduaren 11koan. Abenduaren 12an, berriz, bertsolaritzaren etorkizunaz mintzatu zen Abel Muniategi bertsolari eta idazlea, eta Jesus Mari Etxezarreta idazleak eman zuen ziklo hartako azken hitzaldia, Gaurko bertsolariak izenburupean. Abenduaren 14an Mendaro Txirristaka bertsolaria liburua aurkeztu zuen Antonio Zabalak, Antton Aranburu lagun hartuta, eta liburu-aurkezpenena baliatu zuen Guruzpe kultur elkarteak bertso-paper lehiaketako sariak banatzeko. Irabazleak, Xalbadorrek, ez zuen etortzerik izan Mendarora. Biharamunean, abenduaren 15ean, Txirristaka jaio zen egunez ere, jai handia egin zuten Mendaron. Txistulariak eta tritikilariak ibili ziren kalez kale eta ikastolako umeek ere kantatu zituzten jarritako bertsoak. Arratsalde horretan bertan, Antton Valverde, Julen Lekuona eta Xabier Letek kontzertua eman zuten Garagartzan; estreinakoz, gainera, Txirristakaren bertsoak sartu zituzten errepertorioan.

Txirristaka jaio zeneko 125. urtemuga ere berezia izan zen Mendaron. Bertso-afaria antolatu zuten Aizpe elkartean, Joxe Agirre eta Joxe Lizaso bertsolariekin, eta han bertan banatu zituzten urte hartako bertso-paper lehiaketako sariak. Lau lagun aurkeztu ziren sariketara, baina lehiaketa ontzat ematea ebatzi zuen epaimahaiak, aurkeztutako lanak maila handikoak zirela ebatzita. Urte hartan, Ekaitz Goikoetxea Asurabarrenak irabazi zuen lehiaketa eta 100.000 pezetako saria eskuratu zuen.
Bigarren, Jokin Urain Larrañaga mendaroarrak egin zuen eta 70.000 pezetako saria eskuratu zuen. Urte hartan, Mendaroko alkate zen Txomin Zulaika Arakistain Donostian ere izan zen Txirristakaren alaba Engrazi Mugertzari bisita ofiziala egiten. Mendaroko Udalaren oroigarria, lore-sorta eta Antonio Zabalaren liburuaren ale bat eraman zizkion alkateak Engrazi Mugertzari, Mendaroko herriaren izenean.

## 150. urteurrena 
2024ko abenduaren 15ean 150 urte beteko dira Eusebio Mugertza Txirristaka jaio zela, eta urteurrenaren harira, kultur programa berezia lantzen ari dira Mendaron herritar talde bat, In Leike kultur elkartea eta Udala, lankidetzan. Ruper Ordorika kantariak egin zuen programaren atarikoa, Mendaro herriaren 40. urtemugaren karietara, Mugalariak taldekoekin batera San Agustin kulturgunean eman zuen kontzertuan [Gararock taldeak antolatu zuen kontzertua, Udalarekin lankidetzan]. Andoni Egaña bertsolariak ere gogoan izan zuen Txirristaka Euskal Telebistako Biba zuek! saioan. Hain justu ere, ekimen horren baitan osatu dugu Wikipediarako informazio hau, astiro-astiro osatzen joango garena.

## Bertso-Paperak 
Ondoren, Mendaro Txirristakaren zenbait bertso-paper, gehienak Antonio Zabalaren Mendaro Txirristaka bertsolaria liburutik jasoak:

### Bere buruari 
* '**
* **' (1950)
* '**
* **'

### Gizarteko gora-berak 
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**

### Dama-Galaiak, Senar-Emazte, Neska-Mutilzarrak 
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**

### Gure erria, gure gizonak, gure jokuak 
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**
* **'
* '**

#### Aizkolari bi onenak Arriya eta Korta 
thumb|Mendaro Txirristaka-ren Bertso-papera - Aizkolari bi onenak Arriya eta Korta
* **'

#### ERREKARTETXO'ri - Nua fede onian jartzera bertsuak 
thumb|Mendaro Txirristaka-ren Bertso-papera - Errekartetxo

### Pepito cayó al patio desde un quinto piso 
Doñua: Bederatzi puntuan. . .

#### Rotas las alpargatas ospeleko miñez 
Doñua: CAlle San Marcialen, Morena

#### Es la capital Donostia la más bonita 
TRIKITIXA

#### Cuando yo sea alcalde Donostiyakua 
#### Hay ciertas señoritas 
#### Katuak miau eta zakurrak zaunkaka 
Bederatzi puntuan

#### Gusto duanik bada irrakurri ditzan 
Doñua: Cuando yo sea alcalde...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak