Urnieta

**Urnieta** Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Donostialdea eta Buruntzaldea eskualdeetakoa. 22,4 km2 ditu, eta  biztanle zituen . urtean.

## Historia 
Urnietan duela 8.000 urteko giza arrastoak aurkitu dira, Marizulo koban. Hainbat arotako lau maila ikertu dira: Kalkolitoko lehen maila bat, Neolitoko bigarren bat eta Mesolitoko bi maila. Aztarnak K. a. 6.500 urtetik 3.355 urtera artekoak dira.

Bestalde, ondare megalitikoa ere badago udalerrian. Harrespilak daude (Leiako, Eteneta, Mulisko), bai eta trikuharriak ere (Aballarri, Pozontarri). Azken horrek hil ganbera du barruan, lauza bertikalez, lauzatutako lurzoruaz eta tumulu batez osatua. Brontze Aroan eta Burdin Aroan eraikitakoak dira.
ezkerrera|thumb|189x189px|Urnieta 1940an

### Urnietaren sorrera 
ezkerrera|thumb|188x188px|Udaletxea eta Santa Leokadia 1940an
1150. eta 1160. urteen artean Antso VI.a Nafarroakoak Donostiari forua eman zionean, Urnieta Donostiari lotuta egon zen.

1397. urtean, Getariako Batzar Nagusietan, Urnietak bazuen ordezkari bat han. Bi urte geroago ere, 1399an, Urnieta izena ageri da Henrike III.a Gaztelakoak emandako zerga salbuespenei buruzko zedula batean.

Hurrengo mendeetan gaur egungo Urnieta osatzen duten lurren egoera ez da argia: zati bat Donostiako jurisdikzioari loturik zegoen, beste bat Hernanikoari, eta hirugarrena, Aiztondoko alkatetzakoari. 1614. urtean hiru zatiek, elkarrekin ados jarri ondoren, beren jurisdikziotik bereiztea erabaki zuten, elkarrekin berezko hiri oso bat eratzeko. Filipe III.a Espainiakoak oniritzia eman zuen, baina bizilagun bakoitzeko 25 dukat ordaindu behar zutela ebatzi zuen. 1615eko uztailaren 12an erregeak zedula bat eman zuen, Urnietari salbuespen eta hiri jabetza eman ziezaion. Donostiak berari zegokion zatia itzultzeko eskatu zuen, baina Urnietak ez zuen amore eman, eta auzia 1659. urtean, artean, ez zegoen behin betiko erabakita.

### XIX. mendea 
Lehen Karlistaldian, 1837ko irailaren 8an, Urnietak kalte handiak jasan zituen: udaletxea, eliza eta ia etxe guztiak erre ziren, bost etxe besterik ez ziren libratu erretzetik.

Bigarren Karlistaldian, berriz, 1874. urtean, tropa karlistek Hernaniren aurkako borroka abiatu zutenean, bateria karlistek, Egurrola baserriaren alboan kokatuta, eta Santa Barbarako gazteluan zeuden liberalek elkarri tiro egin zioten.

1886an Euskal Jaiak antolatu ziren Urnietan, eta bertan antzeztu ziren lehen aldiz euskarazko zenbait antzezlan labur.

## Izena 
*Urnieta* izenak *–eta* atzizkia du, euskal toponimoetan oso arrunta, *-ko lekua* esanahia duena. *Urni*-k, ordea, esanahi ezezaguna du. Nafarroa Garaian bada Urniza izeneko herri bat, *Urni* hitza «oparotasuna» esan nahi duen *–(t)za* atzizkiari lotua duena. Hala ere, bi toponimo horietan ez dago batere argi *Urni* hitzaren esanahia, hainbat teoria daude horri buruz.

Garai batean oso hedatua zen teoria batek (gaur egun hizkuntzalariek erabat baztertua dutena) esaten zuen *Urnieta* izenaren jatorrizko forma dela (*burdin-lekua* esanahiarekin), hau da, *burni* (euskara batuan, *burdin*) izenetik datorrela toponimoaren hasierako *Urni* hori. Teoria hori Justo Garatek proposatu zuen, eta Julio Caro Barojaren babesa ere izan zuen. Hala ere, teoria hori bertan behera utzi zuen Koldo Mitxelenak, euskal hizkuntzalari gorenak. Izan ere, *burni* hitza *burdin* hitzaren aldaera modernoa da, *Urnieta* izena baino askoz ere berriagoa: beraz, ezin da izenaren jatorria izan. Gainera, Urnietaren eta burdinaren arteko lotura nabarmenik ez dago; izan ere, Urnietan mineral hori izan denik ez da ezagutzen. Urnietak burdinola garrantzitsua izan zuen, baina herrigunetik nahiko urrun kokatua, oraingo Lasarte-Oria herrian hain zuzen ere.

Beste teoria batzuek *Urnieta* izenaren erroan *ur* (ura) dakusate. XIX. mendeko autore askok —Sebastian Miñanok, Juan Ignazio Iztuetak, Nikolas Soraluzek eta abarrek— *Uroneta* izenetik eratorria dela zioten, *ur onen lekua* esanahiarekin, Urnietan errekatxo ugari baitago. Teoria hori ez da guztiz zentzugabea, baina ez da azterketa filologikoetan oinarritua; herri etimologia da, azken batean.

Teresa Amuategik, Urnietari buruzko bere liburuan, eta Done Jakue bideko bigarren mailako geldialdia dela eta, *lur sail uhindu*en lekutzat interpretatu zuen izenaren jatorrizko esanahia, edota *mendi edo muino ugari*ko ingurutzat.

Urnieta izena euskaraz zein gazteleraz berdin idazten da, eta Urnietako biztanleei **urnietar** deritze.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
[thumb|300px|[Adarra mendia.]]
Urnieta Oria eta Urumea ibaien artean kokaturiko eskualde menditsu batean dago. Udalerriaren azalera gehiena zeharkatzen duten errekak Urumeara isurtzen dituzte urak.

Herrigune nagusia 30 eta 50 metro arteko garaieran dago. Hala ere, udalerriko lekurik garaiena Adarra mendia da (817 m), eta bigarren punturik garaiena Onddi mendia da (543 m); baxuena, berriz herrigunea bera da. Erliebea menditsua da, muinoak eta mendixkak dira nagusi, bailara korapilatsuen eta errekatxoen artean banatuta.

### Udalerri mugakideak 
Mugakide ditu Hernani iparralde eta ipar-ekialdean, Lasarte-Oria ipar-mendebaldean, Andoain mendebaldean eta hego-mendebaldean, eta Elduain hegoaldean.

### Auzoak 
*Oztaran
*Ergoien
*Goiburu
*Lategi

## Ekonomia 
2017. urtean honela banatzen ziren sektoreak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,7. Bigarren sektorea %30,5. Hirugarren sektorea %62,8. Eraikuntza %6.

Urnietan dauden hainbat enpresak 50 langile baino gehiago dute, Euskal Industri Katalogoaren arabera.

**Ambulancias Gipuzkoa*: anbulantzia zerbitzua http://www.ambulanciasgipuzkoa.com
**Groupe SEB Ibérica*: etxetresna elektrikoak http://www.groupeseb.com.
**Ingeniería y Montajes Eléctricos Aduna*: instalazio elektrikoak https://web.archive.org/web/20120501065136/http://www.adunaelectric.com/
**Iparlat*: esnea eta esnekiak http://www.iparlat.com
**Metalocaucho (MTC)*: kautxu eta metalezko piezak http://www.metalocaucho.com

## Demografia 
1986ko urtarrilaren 31n Lasarte herria Urnietatik banandu zen, Lasarte-Oria udalerri berria osatzeko. Horrela, udalerrian biztanle gehien zituen gunea udalerritik at geratu zen, eta Urnietak biztanleriaren % 70 inguru galdu zuen. 

2019an herriak zituen 6.190 biztanleetatik %16,38k 65 urte edo gehiago zituen, eta atzerrian jaiotakoak %7,58 ziren. 
### 2019ko udal hauteskundeak 
2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EAJk 1.501 boto (7 zinegotzi). EH Bilduk 838 boto (4 zinegotzi). PSE-EEk 483 boto (2 zinegotzi). EB-AZk 71 boto. PPk 70 boto. Mikel Pagola (EAJ) izendatu zuten alkate berriro.

### 2023ko udal hauteskundeak 
2023ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EAJk 1.057 boto (6 zinegotzi), EH Bilduk 873 boto (5 zinegotzi), PSE-EEk 375 boto (2 zinegotzi), Elkarrekin Podemos-ek 148 boto eta PPk 73 boto. 

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Urnietako hiztunen testigantzekin osatutako bideoa, [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egina, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
2016an herritarren %60,39 euskalduna zen.
* Braher fabrika (XX. mendeko eraikin funtzionalista)
* Udaletxea (XVII. mendea)
* Errotaberria errota (XX. mendea)
* San Migel eliza (XVII. mendea)
* Santa Leokadia baseliza (XIX. mendea)

thumb|San Migel eliza

## Urnietar ospetsuak 
* Juan Andres Maria Larrañaga Lasarte  (1797-1838), militarra. Gazte-gaztea zelarik Espainiako Armadan sartua, Hego Amerikako herrien independentzia gerretan parte hartu zuen. Haren alaba Maria Isabel Larrañagak sortu zuen Jesusen Bihotz Sakratuaren Karitateko Ahizpak kongregazioa.
* Fernando Alkain (1877-1960), bertsolaria.
* Mikel Urreta (1881-1961), politikaria.
* Gregorio Beorlegi (1894-1959), antzerki- eta zinema-antzezle euskalduna.
* Plazido Muxika (1906-1982), hiztegigilea, apaiza eta euskal idazlea.
* Marcial Arbiza (1914-?), ingeniari eta futbolaria.
* Iñaki Alkain (1917-1971), bertsolari eta idazlea.
* Hiazinto Fernandorena (1930-2017), irakasle, itzultzaile eta euskaltzain urgazlea.
* Mikel Atxaga (1932-2009), euskal kazetaria eta idazlea.
* Lurdes Iriondo (1937-2005), kantautorea eta idazlea.
* Xabier Lete (1944-2010), kantaria, euskal idazlea eta politikaria. Oiartzunen jaioa, Urnietan bizi izan zen.
* Jose Manuel Martiarena (1946), politikari jelkidea. Urnietako alkate izan zen (1979/1991), Eusko Legebiltzarreko kidea (1984/1986 eta 1990/1991), Eusko Jaurlaritzako Barne Saileko kontseilariordea (1991/1998), Herrizaingoko sailburua zenbait hilabetez (1998-11/1999-01) eta Espainiako senatari (1999/2001).
* Rosario Tomasena Alzuri (1946), igerilari eta triatleta.
* Jose Ignazio Lizeaga (1959), politikari jelkidea. Urnietako alkate izan zen (1991/1999), bai eta Espainiako senatari ere (2000/2001).
* Eva Esnaola Agesta (1960), ultramaratoilaria. Beteranoen mailan munduko hainbat errekor ditu.
* Gurutze Iantzi (1962-1993), politikaria.
* Maribel Vaquero (1970), politikaria.
* Mari Jose Sardon (1973), judoka, Espainiako txapelduna bederatzi aldiz. Harri-jasotzaile ere ibili da. Gainera, sambo modalitatean munduko txapelduna izatea lortu zuen 2001. urtean.
* Ainhoa Ostolaza (1973), txirrindularia. Espainiako txapelduna 12 aldiz. Munduko lehiaketetan 10 aldiz parte hartu du, eta 1989. urtean Moskuko Munduko Txapelketan hirugarren postua eta bigarren denbora onenak lortu zituen.
* Garbiñe Larrea (1976), naturopata.
* Olatz Odriozola (1983), txirrindularia.
* Joseba del Barrio (1989), txirrindularia.
* Julen Gabirondo (1989), segalaria.
* Nerea Arruti (1990), herri kirolaria.
* Amaia Agirre Gonzalez (1992-2023), mediku eta mendigoizalea.
* Mikel Iturria (1992), txirrindularia.
* Iker Hernández (1994), futbolaria.
* Mikel Alonso Flores (1996), txirrindularia.
*Nahikari Garcia (1997), futbolaria. Realeko goleatzaile nagusia hainbat urtez.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aierdi baserria

## Kanpo estekak 
* Urnietako Udalaren webgunea
* Egape Ikastola. Haur Hezkuntza (3, 4 eta 5 urteko haurrak), Lehen Hezkuntza eta Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza.