Sima Qian

**Sima Qian** (, K.a. 145 &ndash; K.a. 90) idazle eta historialari txinatar garrantzitsuenetako bat izan zen Han dinastia goiztiarraren garaian. Txinako historiografiaren aitatzat hartzen da, 2000 urtetako (Enperadore Horia ospetsuaren garaitik Han Wudi Enperadorearen garairaino) Txinako historia laburbiltzen duen *Shiji* (Historialari Handiaren Erregistroak) liburuaren egilea baita. *Shiji*ren erregistroak historia-idazketa ofizialaren eredu izan ziren ondorengo txinatar dinastientzat eta, oro har, sinosfera osoarentzat XX. mendera arte.

Sima Qianen aitak, Sima Tan-ek, Txinaren historia osoa idazteko proiektu handinahia bururatu zitzaion lehenik, baina, bere heriotzaren unean, prestaketa-zirriborro batzuk baino ez zituen eginak. Gorte inperialean bere aitaren historialari kargua oinordetzan jaso ondoren, bere aitaren azken nahia betetzeko erabakia hartu zuen historiako lan epiko hori konposatu eta osatzeko. Hala ere, K.a. 99an, Li Ling aferaren biktima izango zen jeneralaren defentsan hitz egiteagatik, zeinari xiongnuarren aurkako arrakastarik gabeko kanpaina bat leporatzen baitzitzaion. Exekutatu edo zikiratua izateko arriskuaren aurrean, azkena aukeratu zuen bere lan historikoa amaiu ahal izateko. Unibertsalki Erregistroengatik gogoratzen zaion arren, bizirik iraun duten lanek ere poeta eta prosa idazle trebea izan zela adierazten dute, eta, Taichu egutegiaren sorreran, funtsezkoa izan zen, K.a. 104. urtean ofizialki argitaratu zena.

Gorte inperialean zuen postua «Historialari Handia» (tàishǐ 太史) zenez (gorteko historialari, eskribau, astronomo edo astrologo gisa itzulita), ondorengo belaunaldiek «Jaun Historialari Handia» (Tàishǐ gōng 太史公) ohorezko titulua emango zioten bere lan monumentalagatik. Hala ere, bere obra nagusia amaitu zuen bere agintaldia Historialari Handi gisa zoritxarrean bukatu eta urte askotara, eta bere aurkako zigorrak onartu ondoren: espetxeratzea, zikiratzea eta morrontzara menderatzea barne. Oso kontziente zen bere lanak ondorengoentzat zuen garrantziaz eta bere sufrimendu pertsonalarekin zuen harremanaz. Erregistroen epilogoan, bere Txinaren historia unibertsala garaiko klasikoekin alderatu zuen, inplizituki: Zuo Qiuming-en *Guoyu*, Qu Yuan-en *Li Sao* eta Sun Bin-en *Gerra Artea*, adieraziz, haien egileek, guztiek, ezbehar pertsonal handiak jasan zituztela beren lan monumental iraunkorrak gauzatu baino lehen. Jin Guliang-ek ere irudikatzen du Sima Qian *Wu Shuang Pu* liburuan.

## Biografia 
Sima Qian Longmen-en jaio, eta hazi zen, historialari familia batean. Aita, Sima Tan, Han Wudi enperadorearen eskriba (idazkari) nagusia izan zen, eta haren egitekoa egutegi eta liburutegi inperiala kudeatzea zen.

Seguruenik, K.a. 145 inguruan jaio zen, nahiz eta iturri batzuek K.a. 135 inguruan jaio zela dioten. K.a. 136 inguruan, aitak, Sima Tanek, «historialari handi» kargurako izendapena jaso zuen (tàishǐ 太史, «eskribau handia» edo «astrologo handia»). Historialari handi postua maila nahiko baxukoa zen, eta bere betebehar nagusia urteko egutegia egitea zen, erritualki aproposa edo kaltegarriak ziren egunak identifikatzea eta urte berria baino lehen enperadoreari aurkeztea. Historialari handiaren beste eginkizunen artean zegoen enperadorearekin bidaiatzea erritu garrantzitsuetarako eta gortean zein herrialdean zehar eguneroko gertaerak grabatzea. Bere esanetan, hamar urterekin, Sima gai zen antzinako idazkiak irakurtzeko, eta etorkizun handiko jakintsutzat hartzen zen. Sima giro konfuziarrean hazi zen, eta beti hartu zuen bere lan historikoa konfuziar pietate filial ekintzatzat.

K.a. 126an, 20 urte inguru zituela, bere aitaren laguntzarekin, Sima Qianek bira luze bat hasi zuen Txinan zehar bere *Shiji* lanerako datu historikoak zuzenean biltzeko. Bidaiaren helburua kondaira zaharrak egiaztatzea eta monumentu historikoak bisitatzea izan zen (Yu eta Shun erregeen hilobiak barne). Bidaia hiriburu inperialetik, Chang'an (gaur egungo Xi'an), hasi zen, eta hegoaldera joan zen Yangtze ibaia zeharkatu zuen Changsha erresumaraino (egungo Hunan), non Erresuma Borrokalarien garaiko Qu Yuan poeta bizi izan zen Miluo ibaiaren gunea bisitatu zuen, zeina ito egin zela esaten baitzen tradizionalki. Ondoren, Yu agintari mitikoen ehorzketa-lekua bilatzera joan zen, Xianglu mendian eta Shun Jiuyi mendietan (gaur egun, Ningyuan konderria, Hunan). Gero, iparralderantz jo zuen, Huaiyinera (gaur egungo Huai'an, Jiangsu) Han dinastiako Han Xin jeneralaren hilobia ikustera, eta iparralderago jarraitu zuen Qufuraino, Konfuzioren jaioterrira, non erritualak eta beste gai tradizionalak ikasi zituen. 

## Han gortean funtzionario gisa
Bidaia eta gero, gobernuko jauregiko arduraduna izendatu zuten, Han Wudi Enperadorearekin herrialdeko zenbait toki ikuskatzeko, K.a. 122an.

Ren An-i egindako gutuna Sima Qianek idatzi zuen Ren An-i erantzunez, K.a. 91n azken horrek Liu Ju printze oinordekoaren matxinadan izandako parte-hartzeari erantzunez. Hori Sima Qianen azken erregistroa da, dokumentu garaikideetan. Gutuna Ren Anek Sima Qiani bidalitako gutun galdu baten erantzuna da, agian, Sima Qiani, bere izenean, bitartekari egiteko eskatuz, Ren Anek exekuzioari aurre egin behar baitzion matxinada garaian oportunista izateagatik eta enperadorearenganako leialtasun zalantzagarria erakusteagatik. Bere erantzunean, Sima Qianek zioen mutil elbarria zela gortean, eraginik gabeko gizona. Geroagoko historialari batzuek baieztatu zuten Sima Qian bera ere matxinadan inplikatu zutela Ren Anekin zuen adiskidetasunaren ondorioz, eta exekutatu egin zutela printzearen aldekoen garbiketaren parte gisa; dena den, kontu horren lekukotasunik zaharrena IV. mendekoa da. Gainera, adierazi izan da Sima Qianek Ren Ani laguntza emateko errezeloa izango zuela, Li Ling jenerala laguntzeagatik jasan zituen ondorio larriak ikusita, baita Ren Anek bere alde jokatu ez zuelako Li Lingen aferan. Datazio zehatzari eta Ren Ani egindako gutunaren benetako izaerari eta helburuari buruzko teoria asko dauden arren, interpretazio arrunt batek iradokitzen du gutunak, neurri batean, isilkako ukamena adierazten zuela Ren Anentzat zigor murrizketa bat lortzeko. Ren An-i egindako gutunak honako aipua du: «Gizonek beti izan dute heriotza bakarra. Batzuentzat, Tai mendia bezain pisutsua da; besteentzat, antzara luma bezain hutsala da. Desberdintasuna da zertarako erabiltzen duten». (人固有一死，或重于泰山，或輕于鴻毛，用之所趨異也) Aipu hori txinatar literatura osoan ezagunenetako bat bihurtu da. Garai modernoetan, Mao presidenteak aipu hori parafraseatu zuen AHAko (Askapenerako Herri Armada) soldadu erori bati omendu zuenean hitzaldi batean.

Sima Qianek zortzi rapsodia (fu) idatzi zituen, *Han liburua*ren tratatu bibliografikoan ageri direnak. Guztiak, bat izan ezik, 士不遇賦 (Rapsodia intzirika bere garaia aurkitzen ez duten zaldunengatik), galdu egin dira, eta bizirauten duen adibidea ere, ziur aski, ez dago osorik.

## Astronomo/Astrologo
Sima eta bere aita Han dinastia ohiaren «taishi» (太史) izan ziren, historialari, gorteko eskribau, egutegiko eta gorteko astronomo/astrologo izatearen alderdiak barne hartzen dituen kargua. Garai hartan, astrologoak zeregin garrantzitsua zuen, Eguzkiak, Ilargiak eta izarrek (baita beste fenomeno astronomiko eta geologiko batzuk ere) gobernuaren ibilbidean zuten eragina interpretatzeaz eta iragartzeaz arduratzen baitzen, hala nola eguzki eklipseak eta lurrikarak, eta, horien arabera, egutegi zehatza berrikusteaz eta mantenuaz.

*Shiji* egin aurretik, Sima Qianek K.a. 104ko Taichu Egutegiaren 太初暦 sorreran hartu zuen parte (太初 Wu enperadorearen aro berriaren izena hartu zuen eta «hasiera gorena» esan nahi du), Qin egutegiaren aldaketa bat. Hori da kalkulu-metodo osoa (暦法) gorde duen lehen egutegi txinatarra.

12620 Simaqian planeta txikiak bere omenez du izena.

## Familia
Sima Qian, izan ere, Sima Tan gorteko astrologoaren semea da, Qin Sima Cuo (司馬錯) jeneralaren ondorengoa dena, Ba eta Shuren konkista estatalean Qin armadako komandantea.

Zikiratua izan baino lehen, Sima Qianek bi seme eta alaba bat zituela erregistratu zen. Bere semeei buruz ezer gutxi jasotzen den arren, bere alaba, geroago, Yang Chang-ekin (楊敞) ezkondu zen, eta Yang Zhong (楊忠) eta Yang Yun (楊惲) semeak izan zituen. Yang Yun izan zen bere aitonaren lan handia ezkutatu, eta Xuan enperadorearen garaian kaleratzea erabaki zuen.

### Frogatu gabeko ondorengoak
Tokiko kondairaren arabera, Sima Qianek bi seme izan zituen, zaharrena, Sima Lin (司馬臨), eta, gazteena, Sima Guan (司馬觀). Li Ling aferaren garaian, hiriburutik Xu herrira (徐村), gaur egungo Shanxi probintzian, ihes egin zuten, familiaren sarraskiaren biktima izateko beldurrez. Jatorria ezkutatzeko, Tong (同 = 丨+ 司) eta Féng-era (馮 = 仌 + 馬) aldatu zituzten abizenak, hurrenez hurren; hala ere, Sima arbasoei sakrifizioak eskaintzen jarraitu zuten. Gaur egun ere, herrian Feng eta Tong abizenekin bizi diren pertsonek debekatuta dute elkarren arteko ezkontza intzestu-harremana izango zelako.

*Han-en Liburua*k dioenez, Wang Mang-ek espedizio bat bidali zuen Sima Qian-en ondorengo gizon bat 史通子 bilatu eta «Maisutasun Historikoaren bizkonde» noblezia titulua emateko, noblezia titulu hori nork jaso zuen erregistratu ez zen arren. Han hiri (韓城) inguruko eskualdeko egoitzan altxatutako Qing dinastiako estela batek 重修太史廟記 (*Historialari Handiaren tenplua berritzearen aktak*) dio titulua Sima Lin-en bilobari eman zitzaiola.

## Sima Qian-en lanaren garrantzia 
Sima Qian-en lana benetan garrantzitsua izan da historiografia txinatarrean. Antzinako garaiko gertakari asko bere lan zehatzak direla eta ezagutzen dira. Bere lan *Shijik*, geroagoko historialariengan eta txinatarrek bere historiarekiko duten ikuspuntuan, eragin handia izan zuen.

## Ikus, gainera 
* Asiako literatura.
## Erreferentziak
### Iturriak
* 
* 
* 
* 
* 

## Irakurketa gehiago
*Markley, J. ''Peace and Peril. Sima Qian's portrayal of Han - Xiongnu relations* (*Silk Road Studies* XIII), Turnhout, 2016, 
*Allen, J.R *«An Introductory Study of Narrative Structure in the Shi ji»* pages 31–61 from *Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews*, Volume 3, Issue 1, 1981.
*Allen, J.R. *«Records of the Historian»* pages 259–271 from *Masterworks of Asian Literature in Comparative Perspective: A Guide for Teaching*, Armonk: Sharpe, 1994.
*Beasley, W. G & Pulleyblank, E. G *Historians of China and Japan*, Oxford: Oxford University Press, 1961. 
*Dubs, H.H. *«History and Historians under the Han»* pages 213-218 from *Journal of Asian Studies*, Volume 20, Issue # 2, 1961.
*Durrant S.W *«Self as the Intersection of Tradition: The Autobiographical Writings of Ssu-Ch'ien»* pages 33–40 from *Journal of the American Oriental Society*, Volume 106, Issue # 1, 1986.
*Cardner, C. S *Traditional Historiography*, Cambridge: Harvard University Press, 1970.
*Hardy, G.R «*Can an Ancient Chinese historian Contribute to Modern Western Theory?*» pages 20–38 from *History and Theory*, Volume 33, Issue # 1, 1994.
*Kroll, J.L *«Ssu-ma Ch'ien Literary Theory and Literary Practice»* pages 313-325 from *Altorientalische Forshungen*, Volume 4, 1976.
*Li, W.Y *«The Idea of Authority in the Shi chi»* pages 345-405 from *Harvard Journal of Asiatic Studies*, Volume 54, Issue # 2, 1994.
*Moloughney, B. *«From Biographical History to Historical Biography: A Transformation in Chinese Historical Writings»* pages 1–30 from *East Asian History'', Volume 4, Issue 1, 1992.