Tomás Frías Ametller

**Tomás Francisco Frías Amatller**  (Tarapaya, Potosí udalerria, Espainiar Inperioa; 1804ko abenduaren 21a - Florentzia, Italiako Erresuma, 1884ko maiatzaren 10a) Boliviako politikaria izan zen XIX. mendearen bigarren erdian. Hainbat kargu publiko izan zituen, hala nola Potosíko prefektua, hainbat ministerio eta sail, Boliviako presidentetzaz gain bi alditan: 1872tik 1873ra eta 1874tik 1876ra.

## Biografia 
Potosítik 36 km-ra dagoen Tarapaya-ko familiaren etxaldean jaio eta hazi zen, bere gurasoen Don José María Frías eta Doña Alejandra Amatllerren heziketa zaindua izan zuen. Zuzenbidea ikasi zuen eta bere gaztaroa merkataritzara eta bere kultura zabala eskuratzeari eskaini zion Europan zehar, batez ere Italian egindako bidaietan. Dena den, bere kezkak apurka-apurka politikaren bidetik eraman zuen.

Horrela, Jorge Córdovaren presidentetzan Potosí departamenduko prefekturara iritsi zen, baina aldi baterako herrialdea krisi politikoan zegoenez 1855eko hauteskundeen legezkotasuna ez onartzeagatik.

Linares estatu kolpearen ostean Ogasun ministro izendatu zuten, 1857 eta 1861 artean, zeinetan oso argi eta murriztailea izan zen aurrekontu nazionalaren administrazioari dagokionez, batez ere funtzionarioen soldata eta gastuei dagokienez. Ministerio honetan Ordainketa Funts Zentrala sortu zuen, 20 urte baino gehiagoko anarkia administratiboaren ostean ekonomia nazionala zentralizatu eta antolatu zuena. Era berean, hezkuntzari soil-soilik eta esklusiboki eskainitako aurrekontua sortu zuen, eta horrekin liburuak erosi, soldatak eta alokairuak ordaintzeko, eta baita ikastetxe eta unibertsitateei kreditu eta diru-laguntzak eman ere.

Garai hartako lege aitzindarien sustatzailea ere izan zen, hala nola 1858ko asmakuntza eskubideei buruzko legea edo 1860ko sozietate anonimoei buruzkoa. Kina ustiapena bultzatu zuen, produktu honen ustiapena eta esportazioa liberalizatuz. Ekonomia nazionaleko beste sektore batzuen liberalizazioa ere bultzatu zuen, hala nola ehungintza eta mineralak (zilarra izan ezik). Boliviako diru-politika normalizatzen ahalegindu zen, alde batetik kanpo-zorra birfinantzatuz eta, bestetik, Potosin zilarrezko txanponak berriro botaz.

1861ean, estatu kolpe batek Linares bota zuen eta Batzar Konstituziogilea eratu zen, non Frías kidea zen eta Konstituzio berri bat egiteaz eta presidente berria aukeratzeaz arduratu zen.

1862an presidente izateko aurkeztu zen Acháren aurka, baina botoen laurdenarekin bakarrik galdu zuen.

Hortik aurrera, Frías gobernu honen eta ondorengoen oposizioari eskaini zion bere burua, Belzu, Melgarejo edo Moralesen estatu kolpe ezberdinen bidez bereganatu zutenak. Azken hau erail zutenean, La Paz hirian bildutako diputatuek Estatu kontseilu bat osatu zuten eta Frías doktorea izendatu zuten presidente, gobernua bururik gabe uzteko, sortutako zalaparta politikoa finkatu bitartean.

Hala, 1872ko azaroaren 28an hartu zuen presidentetza, baina berehala hauteskundeak deitu zituen. Bolivian XIX. mende osoko hauteskunde garbienak izan ziren, alde handiz, eta bere lehen agintaldi laburra hauteskunde hauek ahalik eta modu gardenenean burutzea baino ez zen eskaini, bere izpiritu zintzo eta legalista islatuz.

Hauteskunde hauen irabazlea Adolfo Ballivián izan zen, eta Frías izendatu zuen bere Instrukzio eta Kanpo Arazoetako ministro.

Hala ere, patuak berriro jo zuen presidente hau eta kargua hartu eta urtebete pasatxora hil zen. Lehendakaritza berriz ere Frías doktoreari dagokio, Ballivian gaixotu zenean Estatu Kontseiluko presidentetza hartu baitzuen. 1874ko urtarrilaren 31n, bigarren aldiz hartu zuen bere agintaldia eta Kontseiluaren aginduz, Fríasek Balliviánen presidentetzarako gainerako agintaldia bete behar zuen. Bigarren agintaldi hau Balliviánek hasitako ekonomia eta kanpo politikaren jarraipena izan zen. Horrek tirabira batzuk sortu zituen boterera nahi zuten talde batzuen eta jarraitasun hori legez kanpokoa zela uste zuten talde batzuen aldetik. Bestalde, zenbait lege, herrialdeko udal guztiak auditoretza orokor baten menpe jartzen zituenak esaterako, etsai batzuk irabazi zizkion. Bere agintaldian zehar bere aurkari politikoek eta militar batzuek bultzatutako matxinada batzuk izan ziren, eta Fríasek armada bat zuzentzera behartu zuten La Paz eta Cochabamba bezalako hiri garrantzitsuetan matxinada bortitzak baretzeko. Matxinada horietako batek La Pazeko Gobernu Jauregiari gaur egungo izena eman zion, Jauregia hartu nahian Resini buru zuen matxino talde batek, kanpoan zegoen presidentearen defendatzaileak garaitu nahi izan zituenean, altxamendu bat jarriz, botaz. zuziak eta baldosen eta barrualde osoaren egurrezko euskarria erretzea. Azkenik, Coloradokoek, Granier koronelak lagunduta, matxinada baretu zuten eta gobernuaren egoitzaren eraikinari Palacio Quemado izena jarri zioten handik aurrera. Ekonomiari dagokionez, Fríasek harreman txarrak zituen garai hartako meatzaritza-enpresen komunitatearekin, herrialde barruan botere eta eragin handia hartzen hasia zena. Aldi horretan, 1874ko ituna ere sinatu zen, eta horrekin Bolivia behartuta zegoen Boliviako kostaldean txiletarrek produktu naturalen ustiapenaren gaineko zergak ez igotzera, eta urteak geroago ez betetzeak Ozeano Bareko Gerra ekarriko zuen. Gobernuak konpondu nahi izan duen López Gamaren "arazoa" Boliviako gobernuaren interesen kontrako amaieran amaitzen da, Lopezek auzia irabazten duenean eta Boliviako gobernuak milioi bat peso baino gehiagorekin konpentsatu behar duenean, hori ordaintzeko. Estatua Estacamines lizitatzailerik handienari enkantean jartzera behartzen du, azken finean Atacamako Boliviako interesen jabe bakarra izan zen López bera izanik. 1874ko lurren exlinkazioaren legea abian da, zeinak indigenen arbasoek oinordetzan hartutako lurren jabetza-eskubidea ezartzen du eta horien legeztatzeko titulua edukitzea baino ez da behar, 10 zentimoren kostuarekin eman zena. . eta erabateko eskubide eta segurtasun juridikoa eman zien indigenei euren ondasunen gainean.

1875eko martxoaren 20an, Resini-k zuzendutako haren kontrako altxamendua, Gobernuaren Jauregia erre eta ia erabat suntsituta amaitu zen, orduz geroztik "Palacio Quemado" bezala ezagutzen dena.

Fríasek 1876an hauteskundeak deitzea erabaki zuen, baina maiatzaren 3an, berriki bultzatutako Hilarion Daza jeneralak gobernua bota zuen estatu-kolpea eragin zuen eta azken honek Frías-i eskaini zion Doktore zaharrak auto-kolpe baten moduan. Ez dago ados eta, horren ordez, Dazaren eta bere estatu kolpearen aldeko laguntza guztiak ukatzen ditu. Biharamunean Frías Errekoletara eraman zuten preso, eta bertan Estatu Batuetako enbaxadoreak laguntza ematen zion.

1876an bere gobernua kendu zutenean, Europara joan zen, bertan bizi zen eta Boliviako diplomazialaria izan zen Frantzian. Florentzian hil zen 1884ko martxoaren 1ean.

## Nortasuna 
Tomás Frías Boliviako historia osoko politikari onenetariko bat bezala ezagutzen da, bere zintzotasuna eta izaeragatik ez ezik, bere bizitzako alderdi guztietan eskuzabaltasunagatik eta austeritateagatik ere. Bere herrialdearen garapen ekonomikoaren alde ez ezik, garapen sozial eta kulturalaren alde lan egiten saiatu zen. Kristau protestante ezkutu gisa, garapen juridikoan aurrerapen handiak ez ezik, adibide bikaina ere utzi zuen gizon zintzoen (falta izan ez dira Bolivian) belaunaldi guztientzat. Izan ere, herrialdeko probintzietako batek bere izena darama, Potosí hiriko Tomás Frías Unibertsitate Autonomoak bezala, beste erakunde batzuen artean, hezkuntza eta kultura nagusiki.

Europara egindako bidaietan bere kultura bereganatu zuen, bereziki Herbehereetara eta Italiara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak