Nukleo (geologia)

thumb|326x326px|Gasezko erraldoien barne egitura.
thumb|325x325px|Planeta lurtarren barne egitura.
**Nukleo planetarioa** planeta bateko geruza sakonena da, geruza solido edo likidoz osatuta egon daitekeena. Planeta batzuetan nukleo osoa guztiz likidoa edo guztiz solidoa izan daiteke. Eguzki sisteman planetaren arabera nukleoaren erradioa alda daiteke. Ilargiaren kasuan %20 ingurukoa da eta Merkuriorenean %85.

Lurraren kasuan, nukleoa burdinez eta nikelez osatuta dago. Neurketa sismikoen bidez nukleoa bi zatitan banatua dagoela ondorioztatu da:
* **Kanpo-nukleoa**: Lurrazaletik 2885 kilometrora hasi (Gutenberg etenunea) eta barne nukleoa hasten den puntua arte (Lehman etenunea) luzatzen da, guztira 2270 kilometroko erradioa izanda. Sakonera honetan tenperatura eta presioa oso handiak dira eta tenperatura altuak eragin handiagoa izanik geruza likidoa da.

* **Barne-nukleoa**: Geruza sakonena da eta lurrazaletik 5185 kilometrora hasten da, Gutenberg etenunean. Guztira 1186 kilometroko erradioa du. Haren osagaiak gehienbat burdina eta nikel apur bat direla uste da. Zientzialari batzuen ustez, burdinezko kristal bakar eta erraldoi batez osatua dago, hau da, solidoa da. Tenpertatura hain altuan arraroa da materiala egoera solidoan egotea, baina presioa hain handia denez, barne nukleoa solidoa da.

Lurraren dentsitatea 5.515 kg/m³ dela kalkulatu da, eguzki-sistemako handiena. Jakinik lurrazaleko materialen batez besteko dentsitatea 3.000 kg/m³ dela, pentsa daiteke nukleoaren dentsitatea oso handia dela. Sismologiaren bidez uste hori baieztatu da. Lurraren sorreran, orain dela gutxi gorabehera 4500 milioi urte, grabitateak substantzia dentsoenak erdialdera eraman zituen, arinenak lurrazalean utziaz. Horregatik, nukleoaren osagai nagusiak burdina (%80) eta nikela dira.

Gasezko erraldoiek ere nukleoa dute, nahiz eta horien konposizioa gai eztabaidagarria den. Hainbat teoria daude haien konposizioaren inguruan: harri/burdina, izotza edota hidrogeno metaliko fluidoa. Gasezko erraldoien nukleoak proportzionalki txikiagoak dira planeta lurtarrekin konparatuta. Hala ere, handiagoak izaten jarraitzen dute.

Esaterako, Jupiterren nukleoa Lurrarena baino 10-30 aldiz astunagoa da, eta HD 149026 b exoplaneta lurraren masa baino 67 aldiz astunagoa da.

## Aurkikuntza 
1798an, Henry Cavendish-ek planetaren batez besteko dentsitatea urarena baino 5,48 (gero 5,53ra zuzendu zen) aldiz handiagoa zela frogatu zuen. Horrenbestez, Lurra bere barnean askoz ere dentsoagoa zela pentsatu zen. Burdinezko meteoritoen aurkikuntza eta gero, 1898an Wiechert-ek Lurrak burdinezko meteoritoen antzeko konposizioa zuela postulatu zuen, baina burdina lur barnean finkatuta zegoen. Geroago, Lurraren dentsitatea burdin eta nikel faltarekiko nukleo bezala integratuz egiaztatu zuen.

Nukleoaren lehenengo detekzioa 1906ean gertatu zen Richard Dixon Oldham P uhinaren eremua aurkitzean, hau da, kanpo nukleo likidoa. 1936rako sismologoek nukleo osoaren tamaina eta barne nukleoaren eta kanpo nukleoaren arteko limitea zehaztuta zuten.

## Formazioa 
### Masa pilaketa 
Planeta sistemak oso azkar pilatu ziren hauts eta gas hodeietatik sortu ziren. Sortu ziren lehenengo gorputz hauek oso txikiak ziren (10 kilometroko diametroa) eta planetesimal izenarekin ezagutzen dira. Planetesimal hauek sortzen zuten grabitazioari esker gero eta handiagoak bihurtu ziren eta 10-100 milioi urte ezkero gaur ezagutzen ditugun planeten antzeko masa zuten gorputzak sortu ziren. Theia-ren burdin gehiena Lurrara joan zen.

### Bereizketa 
Planeta bereizketa gauza batetik gauza asko sortzea bezala definitu daiteke modu oso orokorrean, hau da, gorputz homogeno batetik hainbat gorputz heterogeno sortzea.  Lehenengo planetak sortzen joan zirenean, materialak fusioan zeuden tenperatura oso altuengatik. Geroago, tenperatura jaisten joan zen eta materialak bere portaera fisiko eta kimikoen arabera banatzen joan ziren, geruza desberdinak sortuz. Horrela, material dentsoenak beherago pilatu eta nukleoa sortu zen. Horrela Lurraren nukleoaren pisua ez dago osorik, kanpo nukleoari pisuaren %5-10 falta zaio eta barne nukleoari %4-5.

### Konposizio isotopikoa - Lurra 
Hafnioaren eta Tungstenoaren (Hf / W) proportzio isotopikoek, erreferentzia marko kondritiko batekin konparatuta, Lurrean silikato aberastasun handi bat erakusten dute, nukeoan ez daudela adierazten dutena. Burdin meteoritoak, nukleo oso goiztiarren zatiketa prozesuen emaitzak izan ziren eta nukleoan ez dira aurkitzen ere.

### Palasita meteoritoak - Lurra 
Palasitak planetesimal goiztiar baten nukleo-mantu mugan (Gutenberg etenunean ) sortzen direla uste da, nahiz eta azken hipotesiek nukleo eta mantuko materialen arteko talken ondoriozko nahasketak direla adierazten duten.

## Dinamika 
Dinamoaren hipotesia, Lurra bezalako astroek eremu magnetikoa nola sortzen duten azaltzeko proposatutako teoria da. Eremu magnetikoaren falta edo presentziak nukleo planetario bat mugatzen laguntzen du. Eremu magnetiko bat sortzeko, nukleoa material eroale batez osatuta egon behar du eta material hori etengabe mugitzen egon behar da, adibidez, konbekzio korronteen bidez. Beste modu batean esanda, flotagarritasun termikoa eta konposizio flotagarritasuna egon behar da.

## Nukleo motak 
Jarraian izar gorputzenak ez diren nukleo planetarioei buruzko informazioa laburtzen da.

### Eguzki-sistemaren barnean 
#### Merkurio 
Merkuriok eremu magnetikoa dauka eta bere nukleo metalikoaren barnean eratzen dela pentsatzen da. Merkurioren nukleoak planetaren erradioaren %85-a hartzen du, horrenbestez, Eguzki-sistemako planeten artean nukleo handiena dauka, tamainarekin proportzioan. Honek, planetaren gainazalaren gehiena Eguzki-sistemaren historiaren hasieran galdu zela esan dezake. Merkuriok, mantua eta silikato solidozko geruza dauzka, burdin sulfuro solidoz osatutako kanpo nukleoa estaltzen duena. Jarraian, sakonago dagoen nukleo likidozko geruza eta azkenik, barne nukleo solidoa (hirugarren geruza osatzen duena).

#### Ilargia 
Oraindik eztabaidatzen da ilargiaren nukleoaren existentzia, hala ere, nukleoa izateko kasuan, Lurraren nukleoarekin batera sortu izango litzateke Eguzki-sistemaren sorkuntzatik 45 milioi urtera, hafnio-tungsteno ebidentziak eta talka handiaren hipotesiak direla eta. Hasierako nukleo horrek dinamo geomagnetikoa eduki zezakeen.

PSR J1719-1438 5,7 milisegundoko pulsar bat da, badirudi Jupiterren antzeko masa duen kide bat duela baina 23 g/ml -ko dentsitatearekin, beraz pulsar honen kidea, masa ultratxikiko nano zuria da eta seguruenik izar zahar baten nukleoarena. 

**Izotz beroko planetak**

Neurrizko dentsitateak dituzten exoplanetek (Jupiterren inguruko planetak baino dentsitate handiagokoak, baina planeta lurtarrak baino dentsitate txikiagokoak) GJ1214b eta GJ436 bezalako planetak urez osatutak daudela esaten dute. Urezko mundu hauen barne presioak, emango dute ondorio gisa urezko fase exotikoak bere gainazalean naiz beraien nukleoen barnealdean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak