open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oxidasa

**Oxidasa** oxigeno molekularra elektroi-hartzaile gisa erabiliz oxidazio-erredukzio erreakzio bat katalizatzen duen entzima da. Oxidasak oxidorreduktasen azpitalde bat dira. Oxidasak odolean eta animalien eta landareen ehunetan aurkitu dira, baina batez ere *Boletus* eta *Lactarius* generoetako onddoetan. Hiru multzotan sailkatzen dira:
# Fenoloxidasak: metal bati lotutako proteinez osatuta daude; metala kobrea da ia beti, eta haren zeregina fenolak kinonara oxidatzea da.
# Zitokromooxidasak: burdin proteinak dira. Arnasketan parte hartzen dute, eta zitokromoaren berroxidazioa bultzatzen.
# Peroxidasak: burdina dute beren molekulan, eta oxidazio-erreakzioak katalizatzen dituzte.

Oxidasa guztiek indarra galtzen dute zianuro, azido sulfhidriko eta karbono oxidoen eraginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Black Power

200px|thumb|Richard Wrigh, *Black Power* liburuaren egilea.
**Black Power** (Ingelesez *Ahalmen Beltza*) AEBetako afroamerikar taldearen askapen mugimendua izan zen. Richard Wrightek erabili zuen aurrenekoz termino hori, *Black Power* izeneko liburuan (1954). Mugimendua 1966an sortu zen, Indarkeriaren aurkako Ikasleen Koordinazio Batzordearen (SNCC) barruan, eta laster masa mugimendu zabal bihurtu zen.

Black Powerren ekintza-bide nagusiak hauen ziren
* a) Integrazio-politikaren eta Estatu Batuetako bizimoldearen gaitzespena
* b) Hirugarren Munduko askapen mugimenduekin bat egitea
* c) Kultura beltz autonomoaren garapena
* d) Bortxarik ezaren pentsamoldea alde batera uztea.

Zapalkuntzak alde batetik, eta erakunde-egitura eta programa politiko zehatzik ez izateak bestetik, mugimenduaren gainbehera ekarri zuten 1968-1969tik aurrera. Mugimenduko buruzagi batzuk: Stockely Carmichael, Raph Brown, James Forman eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dzhanmul-Dzhabaiev

**Dzhanmul-Dzhabaiev** (Semirietxie, Dzhanbul, 1846 &ndash; Alma-Atá, 1945) Kazakhstango poeta izan zen.

Gazterik hasi zen poesia eta doinu bereziak ontzen. *Akin* edo herri-poeten antzea ongi menderatzen zuen eta urte batzuen ondoren gaina hartu zien garai hartako olerkari kazakh guztiei. Bat-bateko poeta bikaina zen. Hirurogeita hamar urtetik gora zituen Urriko Iraultza gertatu zenean eta ezbairik gabe onartu zuen sobieten erregimena. Bere obra askotan laudatu eta goraipatu zituen iraultzaren eginak: *Lenin eta Stalin *(1936), *Stalinen lege gorena* (1936), *Leningradoko biztanleak, seme-alaba maiteok* (1941), *Herrien arteko adiskidetasuna* (1942). Dzhanbul-Dzhabaiev, bere herriko ohiturazko poesiari eutsi zion poeta bikaina izan zen.

## Erreferentziak
Magallaesen Hodeiak

**Magallaesen Hodeiak** hego hemisferiotik ikus daitezkeen bi galaxia dira. Gure galaxiatik (Esne Bidetik) hurbil daude (150.000 argi urtera), eta Magallaesen Hodei Handia eta Magallaesen Hodei Txikia izenez dira ezagunak. Magallaesen Hodeiak, kimika-osagarrien arabera, Esne Bidekoak ez bezalakoak dira: haietan kimika-gai astun eta metal gutxi dago, izar trinko gutxiago baitute, eta horiek dira gai astunak sorrarazten dituztenak. Hodei Nagusiak espiral forma du, eta Txikia, berriz, irregularra da. Magallaesen Hodeiak gure galaxiaren satelitetzat jotzen dira, gas-zubi batez (Magallaesen gas-lasterra) loturik baitaude Esne Bidearekin. Bien masak batuta, gure galaxia baino askoz ere txikiagoa da.

## Historia 
Baliteke lehen aipamena Ibn Qutaybah polimatarena izatea (h. 889) *Al-Anwā̵’* liburuan (Ilargiaren estazioen inguruko liburua):  

[thumb|Magallaesen Hodeiak [Paranal Behatokia|Paranal Behatokitik.]]
964an Al Sufi astronomoak *Izar Finkoen Liburua*n esaldi berbera erabili zuen, baina beste idazkera batekin. Argo Navisen azpian, esaten du "izenik ez duten batzuek esan dute Canopusen azpian bi izar daude "Canopusen oinak" izenekoak, eta euren azpian Iraketik eta Najdetik ikusi ezin daitezkeen izarrak daude, Tihamakoek *al-Baqar* [behiak] deitzen dituztenak, eta Ptolomeok ez ditu aipatzen, beraz ezin dakigu egia edo gezurra ote den." Ibn Qutaybahk eta As-Sufik ziurrenik Abu Hanifa Dinawari aipatzen ari ziren, baina bere lana galdutda dago. Abu Hanifak, era berean, beste iturri batzuk aipatuko lituzke, ziurrenik bidaiarien kontakizunetan oinarrituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claus von Stauffenberg

**Claus Philipp Maria Justinian Schenk Graf von Stauffenberg**, gehienetan **Claus Schenk Graf von Stauffenberg** edo **Claus von Stauffenberg** (Jettingen, Augsburgo, Alemania, 1907ko azaroaren 15a - Berlin, Alemania, 1944ko uztailaren 21a) alemaniar militarra izan zen.

## Biografia 
Estatu Nagusiko ofiziala izan zen, eta, besteak beste, Polonian, Frantzian eta Sobietar Batasunean borrokatu zen, baina, borroka haietan izandako zauriak zirela eta, erreserbara erretiratu behar izan zuen.

Hitler hiltzeko antolatu zen konplot bateko buruzagietako bat izan zen, eta Stauffenbergek berak Hitler hiltzeko ardura hartu zuen bere gain. 1944an atentatu bat egin zuen (bonba bat ezarri zuen Hitlerrek eta beste zenbait ofizialek bilera bat egin behar zuten kuartelean), eta atentatuaren ondoren, Hitler hila zelakoan, Berlina abiatu zen gobernua hartzera; atentatua, ordea, ez zen ongi atera, eta Berlinen atxilotu eta hil zuten.

## Zinema 
2008an Valkiria Operazioan oinarritutako *Valkyrie* filma estreinatu zen, Tom Cruise aktoreak Claus von Stauffenbergen papera antzeztu zuelarik.

## Erreferentziak
Claude-Adrien Helvétius

**Claude-Adrien Helvétius** (Paris, Frantzia, 1715eko urtarrilaren 26a - Versailles, Frantzia, 1771ko abenduaren 26a) frantziar filosofoa izan zen.

## Biografia 
Ilustrazio garaiko pentsalaririk materialistenetarikoa izan zen. *Encyclopédie* delakoan esku hartu zuen, filosofiari buruzko artikuluak idatziz.

1758an argitaraturiko *De l´esprit* (*Izpirituari buruz*) izeneko idazkia zela eta, kondena eta arbuioak pairatu zituen Errege Kontseiluaren eta Elizaren aldetik.

Helvetiusen beste idazki bat bera hil ondoren argitaratu zen: *De l´homme, de ses facultés intellectuelles et de son éducation* (*Gizona, haren buru-ahalmenak eta heziketa*, 1772).

Ateoa, materialismoaren eta sentsualismoaren aldekoa zen Helvetius, eta bere ustez pertsonaren heziketan irakaskuntzak duen zeregina funtsezkoa da, Rousseauren tesien aurka.

## Erreferentziak
Pteropus pilosus

***Pteropus pilosus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus pilosus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gabriel Erkoreka

**Gabriel Erkoreka Graña** (Bilbo, 1969) bizkaitar musikagilea da.

Juan Crisóstomo de Arriaga Bilboko Kontserbatorioan egin zituen ikasketak. Ondoren, Karmelo Bernaolarekin, Gasteizko Goi Musika Eskolan aritu zen eta Piano ikasketak egin zituen. 1995ean, Londresera joan eta bertan egin zituen graduondoko Konposizio ikasketak. Joaquin Atxukarro, Salomon Mikowski, Elza Kolodin eta Malcolm Frager bezalako irakasleekin Pianoa eta Interpretazioa ikasi du. Bakarlari gisa aritu da, eta Orkestrazio irakasle modura, Londresko Royal Academy of Music-en. 1996an SGAEko Lehen Saria eskuratu zuen. UNESCOren Konpositoreen Nazioarteko Tribunan parte hartzeko hautatu zuen RNEk. Gaudeamus Nazioarteko Sariketan (Amsterdam) finalista izan zen, 1998an.

## Erreferentziak
Louis Niedermeyer

**Abraham Louis Niedermeyer** (Nyon, Vaud,  - Paris, ) suitzar musikagilea izan zen. Moschelesen ikaslea izan zen Vienan eta Zingarellirena Napolin. Rossiniren laguntzari esker zenbait opera estreinatu zituen Parisko Operan: *Stradella* (1837), *Maria Estuardo* (1844) eta *La Fronda* (1853). Musika eskola bat zabaldu zuen Parisen eliza-musika irakatsi eta hedatzeko. Saint-Saëns, Fauré eta Messager ikasle izan zituen. 1855. urtean *Méthode d´acompagnement du plain-chant* (*Kantu lauari laguntzeko ikasbidea*) argitaratu zuen, eta horri esker gregoriar kantua eraberritzen lagundu zuen. Mezak eta moteteak, ereserkiak, organorako lanak, pianorako lanak, kantuak (*Le lac*, besteak beste Lamartineren poemaren gainean), idatzi zituen.
## Erreferentziak
Shigatse

**Shigatse** (txinera sinplifikatua: 日喀则; txinera tradizionala: 日喀則; pinyin: Rìkāzé; tibetera: གཞིས་ཀ་རྩེ་) Tibeteko hego-erdialdeko hiria da, Xigazê prefekturan, Erdialdeko Asiako goi-ordoki handian dagoena, Nien-ch´u eta Tsangpo ibaien lotunean. Tsangporen haranean dago, Himalaiako eta Himalaia osteko mendien artean.

Tibeteko bigarren hiria da eta itsas-mailatik 3.800 m gora dago. Hiriaren garrantzia Tashilhunpo (Bedeinkazioaren mendia) monasterioan dago; budismoaren toki sakratuetako bat da eta Pantxen Lamaren egoitza izan zen antzina.

## Klima 

Shigatse-Pilgerweg-26-Stadtblick-2014-gje.jpg|
Shigatse-Dzong-06-2014-gje.jpg|
Shigatse-22-Geschaeftshaus-2014-gje.jpg|
Shigatse-Pilgerweg-06-Gebetsmuehlen-2014-gje.jpg|
Shigatse-Tashilhunpo-86-Klostergebaeude-2014-gje.jpg|
Shigatse-Tashilhunpo-22-Fenster-2014-gje.jpg|

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Xigazê prefektura

## Kanpo estekak
Emil František Burian

**Emil František Burian** (Pilsen, Txekoslovakia, 1904ko ekainaren 11 &ndash; Praga, Txekoslovakia, 1959ko abuztuaren 9a) Txekoslovakiako musikagile, idazle eta antzerki eta zinema-gidoilaria izan zen.

## Biografia 
Era guztietako arte-moduak eta era guztietako antzerki-lanak egin zituen. Musikalari familia batean jaio zen, eta hemeretzi urte zituela bukatu zuen bere sei operetako lehena. Piscator eta Meyerhold musikagileen eskolakoa zen.

1934an antzoki bat zabaldu zuen, egile txekiar berrien lanak eta klasikoen moldapenak zabaltzeko. Antzezlan horietan dantza, filmak, kantuak, musika, proiekzioak, grabazioak eta abar erabiltzen ziren.

1941-1945 bitartean nazien kontzentrazio-esparru batean egon zen. Alderdi Komunistako kidea zen; parlamentari izan zen 1948an.

1954an Txekoslovakiako artista nazionala izendatu zuten.

## Erreferentziak
Marcel Schwob

**Marcel Schwob** (jaiotza-izena: André Mayer; Chaville, 1867ko abuztuaren 23a - Paris, 1905eko otsailaren 26a) frantses idazle eta itzultzailea izan zen.

Interesgune asko izan zituen bere idatzietan: Erdi Aroa, zientziak, astrologia eta hizkuntza zahar eta berriak. Artikulu asko eta hainbat itzulpen (Defoeren *Moll Flanders*, Shakespeareren *Hamlet*) argitaratu zituen. Bere interes-zabaltasunagatik eragin handia izan zuen bere garaiko frantses idazleengan. Estilista fin bezala egin zen ezagun.

## Lan nagusiak
* *Coeur double* (1891, *Bihotz bikoitza*), 
* *Le Roi au masque d´or* (1893, *Urrezko maskaradun erregea*, Pedro Diez de Ultzurrunek euskaratua),
* *Les mimes* (*Mimoak*, Mikel Lasak euskaratua),
* *Livre de Monelle* (1894),
* *La Croisade des enfants* (1896, *Haurren gurutzada*, (Joseba Sarrionandiak euskaratua),
* *Vies imaginaires* (1896, *Bizi alegiazkoak*). Juan Garzia Garmendiak itzulia: *Bizi alegiazkoak*. 2002. Ibaizabal. ISBN 978-8483255889.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Reed (kazetaria)

'*John Silas *Jack* Reed*' (Portland, Oregon, Ameriketako Estatu Batuak, 1887ko urriaren 22a - Mosku, Sobietar Batasuna, 1920ko urriaren 17a) kazetari iraultzailea izan zen. Gerra gaiak landu zituen batez ere. Lehen arrakasta sonatua Mexikoko Iraultzari buruz egin zuen kronika-bilduma izan zen, Pancho Villa buruzagiarena bereziki: *Insurgent Mexico* (1914, *Mexiko Iraultzailea*). Lanik aipagarriena, ordea, Errusiako Sobietar Iraultzari buruzkoa da: *Ten Days That Shook the World* (1919, *Mundua astindu zuten hamar egunak*). Alderdi Komunistako kide zen, eta boltxebikeen aldekoa. Estatu Batuetan sobietarren aldeko espioitza-lanak egitea leporatu zioten, eta Sobietar Batasunera ihes egin behar izan zuen 1918an. Tifusak jota hil zen, eta Kremlinen hilobiratu zuten beste boltxebike ospetsuekin batera.

## Ikus gainera 
* *Mundua astindu zuten hamar egunak* (1919)

## Erreferentziak
Jean-Marie Leclair

**Jean-Marie Leclair** (Izengoitia: ''l'aîné*, Zaharra; Lyon,  - Paris, ) frantses musikagile eta biolinista izan zen. Bere garaiko biolinista onenetakoa izan zen.

Gaztaroan koreografoa izan zen Turingo Operan, eta bertan lehen dantzari eta ballet-maisu ere izan zen. 1723. urtean Parisa joan zen, eta bere lehen sonata-liburua argitaratu zuen. 1728-1734. urteetan Frantzian *Concert Spirituel* izeneko kontzertuetan parte hartu zuen. Parisko errege-gorteko musikaria izan zen 1734-1736. urteetan. Frantses biolin-eskolan eragin handia izan zuen Iraultzara arte. Opera bat idatzi zuen, *Scylla et Glaucus''; Rameauren operen eragina antzematen zaio. Berrogeita zortzi sonata biolinerako, sonatak, ganbera-musika eta kontzertuak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Petrus Ramus

**Petrus Ramus** (edo **Pierre de la Ramée**) (Cuts, Vermandois, 1515 &ndash; Paris, 1572ko abenduaren 26a) frantses filosofoa, matematikaria eta humanista izan zen. Arteetako ikasketak egin ondoren Aristotelesen aurkako bi obra idatzi zituen (1543, *Dialecticae partitiones* eta *Aristotelicae anidmaversiones*), biak Erregeren Kontseiluak kondenatu zituenak. *U* eta *v* bereiztea proposatu zuen, besteak beste. Henrike II.a erregeak kondena indargabetu zion 1547an, eta 1551. urtean, Lorrenako kardinalaren laguntzari esker, katedradun egin zuten Collège de France-n edo Frantziako Eskolan. Erreformari atxiki zitzaionean katedra utzi behar izan zuen. Amboiseko Bakeari esker berreskuratu zuen katedra (1563). Preslesko Eskolan hil zuten, San Bartolome egunaren bezperan (1572).
thumb|*Arithmeticae libri tres*, 1557

## Erreferentziak
Alonso Cano

**Alonso Cano de Almansa** (Granada, 1601eko martxoaren 19a - Granada, 1667ko irailaren 3a) espainiar eskulture, pintore eta arkitektoa izan zen.

## Bizitza 
Alonso Cano Granadan jaio zen, aita erretaulagile zuela. Hamabi urte zituela, familia Sevillara aldatu zen. Han, oso gazterik sartu zen Juan del Castilloren lantegian, eta ondoren Pacheco eta Herrera *Zaharraren* ikasle izan zen. Lehen garai honetan aipagarriak dira, orobat, Sevillako San Alberto elizako *Santa Teresaren erretaula*,(1628), Lebrijako *Olivako Ama Birjinaren erretaula* (1629-1631) eta Sevillako Santa Paula komentuko *San Joan Ebanjelaria* (1635).

1638ra Madrila joan eta Olivares konde-dukearen ganbera-pintorea izan zen. Bizimodu nahasia eta zaila izan zuen. Lehen emaztetik alargundu ondoren (1627), berriro ezkondu zen, baina bigarren emaztea 1644an hil egin zioten eta, bera errudun hartzeko arriskuan zegoela eta, Valentziara ihes egin behar izan zuen.

1646an Madrilen zegoen, eta hango egonaldiko obrek osatzen dute Alonso Canoren obraren bigarren aldia. Diego Velázquezen estiloari jarraitu zion, eta Francisco de Zurbaránen eragina nabarmena izan zuen. Bereziki aipatzekoa du argi-itzalen erabilera, adibidez *San Joan Ebanjelaria eta aingerua lagun direla* eta *Elizgizon baten erretratua* (Hispanic Society, New York).

Alonso Canoren estiloan eragin handia izan zuen, esan bezala, Velázquezek eta, orobat, errege-bildumen azterketak. Italiar moldeen eragina ere antzematen da beste obra batzuetan. Bere maisulanak *Putzuko miraria* (1648; Pradoko Museoa, Madril) eta *Kristoren jaitsiera linbora* dira. Madrildik Granadara aldatu zen, eta 1652 inguruan eskultura lantzen aritu zen buru-belarri. 1655ean Málagara aldatu zen eta handik Madrilera, baina handik bost urtera Granadara itzuli zen, hango katedraleko ataurrea egitera.

Egin zituen eskultura-lanen artean aipagarria da Granadako katedraleko *Ama Sortzez Garbiaren erretaula*, Espainiako barrokoko lan bikaina. Canoren oihalen artean nabarmentzekoak dira, besteak beste, *San Frantzisko Borja*, *Noli me tangere* eta *Errosarioko Ama Birjina*. Alonso Canok tenebrismoko kolore ilunetik aldenduz, Murilloren artearen ezaugarri izan zen moldea bideratu zuen.

## Irudi galeria 

Irudi:Alonso Cano, San Juan Bautista, 1634.jpg|*Joan Bataiatzailea*, 1634, Museo Nacional Colegio de San Gregorio, Valladolid.
Irudi:Alonso Cano - Noli me Tangere - WGA3999.jpg|*Noli me tangere*, 1640 aldean, Arte Eder Museoa, Budapest.
Irudi:Alonso Cano - St. Vincent Ferrer Preaching - Google Art Project.jpg|*Vicente Ferrer santua predikatzen*, 1644-1645, Fundación Banco Santander.
Irudi:Alonso Cano (1601-1667) - Gekruisigde Christus - Madrid Bellas Artes 19-03-2010 11-02-00.JPG|*Gurutziltzatua*, Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid.

## Erreferentziak
Jeremy Rifkin

**Jeremy Rifkin** (Denver, Colorado, AEB, 1945eko urtarrilaren 26a) estatubatuar soziologo, ekonomista, idazle eta aholkularia da.

## Biografia 
Bioteknologiaren industriaren eta gene-manipulazioaren aurkako ekintzailea da. Pentagonorako Ibilaldiaren antolatzailea (1968). Hiritar Batzordea sortu zuen 1969an, Estatu Batuetako gerra-krimenak salatu nahi zituzten Vietnameko beteranoez osatua. Bestalde, Brooklyn eta Harlem Ekialdeko auzo pobreak suspertzen laguntzen duten elkarteetan lan egin du.

1971n, ''People's Bicentennial Commission* erakundea sortu zuen, Estatu Batuen sortzaileen balio iraultzaileak berreskuratze aldera. Hauek dira idatzi dituen libururik aipagarrienak: *Common Sense II*; *How to Commit Revolution American Style*; *The third industriala revolution''.

## Erreferentziak
Vedda etnia

**Vedda** (sinhalaz: වැද්දා;  *Vēṭuvar*) Indiako ozeanoan dagoen Sri Lanka uharteko ekialdeko oihanetan eta mendietan bizi den etnia da.

Uharteko lehen biztanleak izan ziren veddak. Arrazaz zurien eta beltzen artekoak dira, eta nolabaiteko antza dute australiar jatorriko leinuekin: txikiak dira (1,55 m), azal ilunekoak, dolikozefaloak, betzulo-gain nabarmenak dituzte, sudur zabal zapala eta ezpain lodiak. Haietako batzuek oso molde zaharreko kultura dute, Harri Arokoa ia-ia, harpeak izaten dituzte bizitegi, eta fruituak biltzetik, ehizatik eta arrantzatik bizi dira. Haien jatorrizko hizkuntza vedda hizkuntza da, baina gaur egun hainbat veddaren lehen hizkuntza sinhala edota tamilera dira. Gaur egun srilankarrekin nahastuta bizi dira ia guztiak: 1911n, gobernuaren arabera, 5.500 inguru ziren, eta 800 baino ez srilankarrengandik bereiz bizi zirenak 1964an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Édouard Vuillard

thumb|Vuillarden *Gaztainak*.

**Jean-Édouard Vuillard** (Cuiseaux, Saona eta Loira, Frantzia, 1868ko azaroaren 12a - Baule, Frantzia, 1940ko ekainaren 21a) margolaria izan zen. Estilo intimistaren aitzindaria izan zen, Pierre Bonnardekin batera. Teknika ugari erabili zituen: pastela, olio-pintura, tenplea, eta abar. Hasieran kolore argi leunak erabili zituen, baina geroagokoetan kolore biziagoak ageri dira. Vuillarden konposizioari eta perspektibari Gauguinen eta japoniar irudien eragina nabari zaie. Izadi hilak, etxe barneko eszenak, erretratuak eta loreak irudikatu zituen.

Maillarten lantegian lan egin zuen, eta, geroago, Julian Akademiako eta Parisko Arte Ederretako Akademian egin zituen ikasketak. Akademiatik atera ondoren Les Nabis abangoardia-taldeko kide izan zen, maisu nagusietakoa, Denis eta Roussel adiskideekin eta, batez ere, Bonnardekin; hala ere, bere estilo intimista gorde zuen. Talde hartako gainerako artistek bezala hainbat teknika ikasi zuen, baina tenpera erabili zuen batez ere, eta arte plastikoak eta apaingarriak landu zituen, besteak beste. Gaiei dagokienez, bere karreran zehar azpimarratzekoa da burgesen bizimodua islatzen duten eszenekiko zaletasuna; errealismo handiko irudiak egin zituen oro har. Nabi taldearen ezaugarriak erakutsi zituen, besteak beste, *Parisko lorategiak* panel apaingarrien sailean (1894; hainbat museotan sakabanaturik gaur egun).

thumb|ezkerrera|*Barnealdea*

1890-1900 hamarraldia izan zen Vuillarden garai oparoena. Obra apaingarriak egin zituen batez ere, eta teknikari dagokionez Gauguinen jarraitzaile izan zen. 1893tik aurrera burgesen bizimoduari buruzko koadroak eta erretratuak egin zituen. Hamarraldi hartako obra aipagarrienak hauek ditu: *Autorretratu oktogonala* (bilduma partikularra), *Barnealdea* (1887). Koadroez gainera litografiak ere egin zituen, zuri-beltzean zein koloretan.

1900-1940 bitartean konposizio monumentalagoak egin zituen, ordura artekoak baino sakontasun eta bolumen handiagokoak. Landetxeetarako apaingarrien enkarguetan eta zenbait eraikin publikoetarakotan antzematen da joera hori, adibidez Parisko Comedie de Champs-Élysées antzokiko lanetan (1913), Chaillot jauregiko horma-irudietan (1937) eta abar. XIX. mende hasieran, bestalde, kutsu intimistako koadroak margotu zituen, baina ez zuten hasierakoen mailarik, ez zuten haien xarma eta bizitasunik.

## Erreferentziak
Pierre Dervaux

thumb|Pierre Dervauxen hilobia.

**Pierre Dervaux** (Juvisy-sur-Orge, Frantzia, 1917ko urtarrilaren 3a - Marseilla, Frantzia, 1992ko otsailaren 20a) orkestra-zuzendaria izan zen.

Pianoa eta Perkusioa ikasi zituen Parisko kontserbatorioan. Tinbal-jotzaile hasi zen, baina gero orkestra-zuzendaritzat jarraitu zuen. Quebeceko Orkestra Sinfonikoa, Loireko Herrialdeetako Orkestra Filarmonikoa eta Nizako Orkestra zuzendu zituen, besteak beste. Sobietar Batasunean, Estatu Batuetan nahiz Japonian ibili zen. Orkestra-zuzendaritzako irakasle izan zen Parisko Musika Eskolan, Montrealgo Kontserbatorioan eta Nizako Udako Eskolan. Frantziar musikarekiko zaletasun berezia izan zuen, batez ere, Ravel, Schmitt, Indy eta Rousselen musikarekiko, bere sentikortasunari oso ondo egokitzen zaiolako edo.

## Erreferentziak
Pteropus pohlei

***Pteropus pohlei*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus pohlei'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Robert Frost

**Robert Lee Frost** (San Frantzisko (Kalifornia), AEB, 1874ko martxoaren 26a - Boston, AEB, 1963ko urtarrilaren 29a) ingelesezko olerkaria izan zen.

## Biografia 
Ingalaterra Berrian hazi zen, baserri-giroan, eta heziketa-giro hark erabateko eragina izan zuen haren idazlanetan. Irakasle ere aritu zen, baina nekazaritza hautatu zuen azkenik lanbidetzat.

Ingalaterrara joan zen gero, eta han bi poema-liburu eman zituen argitara, *A Boy´s Will* (1913, *Mutil baten borondatea*) eta *North of Boston* (1913, *Bostongo iparrean*).

Ameriketara itzulita, bakardade-giroan bizi izan zen, izadiarekiko oreka betean. Heriotza eta heriotzaren aurreko larritasuna izan zituen gai nagusiak.

## Idazlanak 
Hauek dira Frosten obra nagusi batzuk: *From Snow to Snow* (1936, *Elurrez elur*), *A Masque of Mercy* (1947, *Erruki-maskara*).

## Erreferentziak
Kang Youwei

**Kang Youwei**, (txinera sinplifikatua: 康有为, txinera tradizionala: 康有為), pinyin: *Kāng Yǒuwéi*) (Guangdong, Qing Inperioa, 1858ko martxoaren 19a - Qingdao, Taiwan, 1927ko martxoaren 31) Txinako idazlea, filosofoa eta politikaria izan zen, 1898ko Erreforma Mugimenduaren buruetakoa, eta Txina modernoaren bilakaera intelektualaren giltzarrietako bat.

## Biografia 
Txinako inperioaren azkeneko urteetan eta errepublikaren lehenengoetan, Konfuzioren doktrina zabaltzen ahalegindu zen, hondamen moralari eta sartaldeko bizimoduaren zabaltze mugagabeari aurre egiteko. Txinara itzuli zenean (1914) erregetza konstituzionalaren alde egin zuen, errepublika demokratikorako bitarteko gisa.

Hainbat liburu idatzi zituen Txinako pentsalari klasikoei, politikari eta ekonomiari buruz. Horrez gainera, olerki bilduma bat ere utzi zuen. Kaligrafo ospetsua izan zen, gainera, bere garaian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sfax

**Sfax** (arabieraz: صفاقس‎ *Safāqis*) Tunisiako erdi-ekialdeko hiria eta portua da, izen bereko gobernamenduko hiriburua, Gabesko golkoaren ertzean (Mediterraneo itsasoa), Kerkennah uharteen aurrean. 265.131 biztanle (2004). Tunisiako lehen merkataritza-portua da, eta olioa, espartzua, fruituak eta, batez ere, fosfatoak esportatzen dira handik. Tunisiako bigarren arrantza-portua da, bestalde, eta industriak ere (janari-industria, kimika-industria) garrantzi handia du hiriko ekonomian. Aipagarriak dira harresi zaharrak eta meskita handia.

## Historia 
Taparura eta Thaenaeren hondakinen gainean eraiki zen K.a.tik 849 urtean, eta oparotasun handian bizi izan zen IX. mendeaz geroztik, ehungintza, arrantza eta merkataritzari esker.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giovanni Battista Viotti

**Giovanni Battista Viotti** (Fontanetto Po, 1755eko maiatzaren 12a - Londres, 1824ko martxoaren 3a)
italiar biolin-jotzailea, musikagilea eta irakaslea izan zen. XVIII. mendearen bukaerako Europako biolin-jotzaile onenetako bat izan zen. G. Pugnaniren ikasle izan zen Turinen, eta errege-kaperako kide. Geroago, Alemanian, Errusian, Polonian eta Frantzian eman zituen kontzertualdiak. 1784-1789. urteetan Maria Antonietaren gorteko musikari izan zen Parisen. 1792-1798. urteetan Londresen bizi izan zen, eta denboraldi batean Errege Antzokiko zuzendari egin zuten. 1819-1822. urteetan Parisko Italiar Operako zuzendari izan zen. Lan aipagarriak ditu: 29 biolin-kontzertu, 10 kontzertu pianorako; harizko tresnetarako 21 kuarteto; 18 biolin-sonata eta beste zenbait lan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anabaptismo

thumb|alt=|David Joris, anabaptismoaren liderretako bat
**Anabaptismoa** Alemaniako doktrina protestantea da, Thomas Müntzerren inguruan, 1521 aldera osatu zena. Ebanjelioaren irakurketa estu bati loturik, ezinbestekoa zen, anabaptisten iritziz, kristau helduek bigarren bataioa egin zezaten. Erreforma gizartean ere burutu zedila eskatzen zuten.

Hasieran Thomas Müntzer bera Martin Luther ikasle eta aliatua bazen ere denbora aurrera joan ahala katoliko zein luteranoen aurkari gogorrak bihurtu ziren. Jauntxo eta nobleen aurka Nekazarien Gerra piztu eta bultzatu zuten anabaptistek, baina suntsitu egin zituzten 1525ean. Bizirik iraun zutenek Münster hartu eta Münsterreko matxinada egin eta gero *Siongo erreinu* komunitarioa sortu zuten 1534-1535 urteen tartean; hamazortzi hilabetez hiriko setioari aurre egin eta amore eman ondoren, ordea, izugarrizko zapalkuntza jasan behar izan zuten.

Hortik aurrera, bortizkeria erabiliz beraien helburua lortzeko talde anabaptista gutxi batzuk mantendu baziren ere, gehienak bakezaleak bihutu ziren.

Europaren erdialdean, hau da, Alemania eta bere inguruko herrialdeetan bizi izan ziren. Baina nahiz eta idei bakezaleak izan luterano eta katolikoen jazarpen latza jaso zuten eta desagertzear egon zen kristautasunaren adar hau. Estatuen presiopean eta bere erlijioa era aske batean bizitzeko beharrizanarekin, gehienak Errusiara edo eta Ameriketako Estatu Batuetara alde egin zuten.

Erlijioari dagokionez, menonitak, amishak eta huteritak dira mugimendu anabaptistaren nolabaiteko ondorengoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kryvyi Rih

**Kryvyi Rih** (,  ahoskatua;   ahoskatua) Ukrainako hego-ekialdeko Dnipropetrovsk oblasteko hiri bat da, izen bereko raioneko hiriburua. Dnieperren arroko Inhulets eta Saksahan ibaien elkargunean dago. 2024ean 568.172 biztanle zituelarik, Ukrainako hiri jendetsuenetan zazpigarrena da.

## Ekonomia 
Munduko burdingintza-gune garrantzitsuena da (50 milioi tona burdina urtean). Uranio-meatzeak (Terny, 1969an Kryvyi Rihek anexionatu zuen hirian). Metalgintza, mekanika-industria.

## Historia 
Kosakoen gunea zen XVII. mendean, eta 1881. urtean hasi zen frantses konpainia bat bertako burdina ustiatzen. Naziek okupatu zuten hiria 1941ean, eta guztiz suntsitu zuten bertako industria-azpiegitura, 1943-1944. urteetan, sobietarrak berriro sartu aurretik. Eraberritu egin zituzten instalazioak gerra ondoren, eta industria-hiri garrantzitsu bihurtu zen 1960. urtetik aurrera.

## Demografia

Colors= 
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:canvas value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:auto height:220 barincrement:30
PlotArea = left:60 bottom:50 top:20 right:20
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:800000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
BackgroundColors = canvas:canvas
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0
BarData= 
  bar:1781 text:1781
  bar:1859 text:1859
  bar:1887 text:1887
  bar:1896 text:1896
  bar:1916 text:1916
  bar:1920 text:1920
  bar:1923 text:1923
  bar:1939 text:1939
  bar:1941 text:1941
  bar:1956 text:1956
  bar:1969 text:1969
  bar:1989 text:1989
  bar:2001 text:2001
  bar:2009 text:2009
  bar:2014 text:2014
PlotData= 
  color:barra width:5 align:left
  bar:1781 from:0 till:2184
  bar:1859 from:0 till:3644
  bar:1887 from:0 till:6000
  bar:1896 from:0 till:17000
  bar:1916 from:0 till:26700
  bar:1920 from:0 till:22700
  bar:1923 from:0 till:19000
  bar:1939 from:0 till:197000
  bar:1941 from:0 till:213000
  bar:1956 from:0 till:322000
  bar:1969 from:0 till:623000
  bar:1989 from:0 till:769100
  bar:2001 from:0 till:712500
  bar:2009 from:0 till:674866
  bar:2014 from:0 till:654900
TextData= 
  fontsize: S pos:(180,30)
  text: Kryvyi Rihko biztanleriaren bilakaera

## Klima 
## Herria eta hiri senidetuak 
* Rustavi, Georgia
* Zhodzina, Bielorrusia
* Handan, Txina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Krivoy Rog city, Ukraine Ukrainetrek.com
Robert McNamara

**Robert Strange McNamara** (San Francisco,  - Washington Hiria, ) Estatu Batuetako politikaria izan zen. Kaliforniako unibertsitatean eta Harvard Unibertsitateko School of Bussines eskolan egin zituen ikasketak; hor, irakasle ere izan zen gero, 1940tik 1943ra bitartean. 1946an, Ford Motor Company enpresan sartu zen, eta lehendakariorde (1955-1960) eta presidente (1960-1961) izan zen. Alderdi errepublikarreko kide izan arren, Kennedy lehendakari demokratak defentsa-idazkari izendatu zuen 1960ko abenduan. Johnsonekin ere kargu berean segitu, eta Vietnamgo gerrako erasoaldiaren ardura izan zuen (1965-1967). Haren estrategiak porrot egin ondoren, dimisioa aurkeztu zuen. 1968tik 1981era bitartean, Munduko Bankuko lehendakari izendatu zuten.

## Erreferentziak
Jacob Obrecht

**Jacob Obrecht** (Bergen-op-Zoom, 1457/58 - Ferrara, 1505) flandriar musikagilea izan zen. Josquin des Prezen aitzindaritzat hartzen da. Errenazimentuko musikan nagusi izan zen frantses-flandriar kontrapuntuzko eta ahozko estiloaren musikagile nagusia da. 1484-1485 urteetan Cambraiko katedraleko kapera-maisu izan zen; ondoren, 1485-1491 urteetan, Brujasko katedraleko kapera-maisu, eta 1492-1496 urteetan, berriz, Anberesko katedralekoa. Denboraldi luzeak eman zituen Italian. Lan ugari utzi zituen: polifonia-kantuak; mezak, gehienak lau ahotsetan; pasioak; ereserkiak eta moteteak. Imitazioa erabili zuen pasarte nagusiak gailentzeko. Obrecht izan zen hileta-elizkizunetan kontrapuntua erabiltzen lehena.

## Erreferentziak
Etosha Pan

**Etosha Pan** Namibiako ekialdean dagoen gatzaga zabal eta guztiz laua da. 4.800 inguru km2 ditu, eta itsas mailatik 1.300 m-tara dago. Afrikako handiena da.

Antzina Angolako Kunene ibaia gatzagaren lurraldean barrena sartzen zen, eta aintzira handia eratu zuen. Geroago ibaiak beste bide bat hartu zuen, aintzira txikitu egin zen, ura lurrundu eta gatzaga eratu zen.

Etosha gatzaga Etosha Parke Nazionalaren erdian kokatua dago (22.269 km2), eta munduko ehizako abere-mota ugarien biltzen duen lurraldeetako bat da. Parkearen ekialdean landaretza ugari dago, sabana-motakoa. 1970etik 1980ra bitarteko urteetan gutxitu egin ziren Etosha Parkeko ehizako abereak, Hegoafrikako gudarostearen eta gerrillaren arteko borroken ondorioz.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josefina de Beauharnais

**Josefina de Beauharnais**, jaiotza-izenaz **Marie-Josèphe Rose Tascher de la Pagerie** (Trois-Ilets, Martinika, 1763ko ekainaren 23a - La Malmaison, Frantzia, 1814ko maiatzaren 29a), **Josefina Bonaparte** gisa ere ezaguna, Frantziako enperatriz ezkontidea izan zen 1804-1810 bitartean.

## Bizitza 
1779an joan zen Frantziara bere aitarekin. Alexandre de Beauharnais bizkondearekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituen: Eugenio printzea eta Hortensia erregina. Senarrari heriotza zigorra eman eta hil zuten.

Napoleon Bonaparterekin ezkondu zen 1796an; eragin handia izan zuen senarrengan. Josefinak agindu zuen Bonaparte Italiako gudarosteko jeneral izenda zezaten, eta hala gertatu zen. 1809an Napoleonek agintari bat behar zuela, baina semerik ez baitzuten, indarrik gabe utzi zuen ezkontza, eta Maria Luisa printzesarekin ezkondu zen.

## Erreferentziak
Klaus von Klitzing

**Klaus von Klitzing** (Schroda, Polonia, 1943ko ekainaren 28a -) alemaniar fisikaria da, sortzez poloniarra.

## Biografia 
Braunschweigeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Gero, han bertan hasi zen lanean, fisikari laguntzaile gisa. 1975-1976 urteetan Oxforden egon zen, ikasketak sakontzen. 1978an, doktoregoa lortu ondoren, ikerketarako diru-laguntza jaso zuen. Bi urtez Grenoblen egon zen lanean, eta Hall efektu kuantikoa aurkitu zuen. 1980tik 1984ra bitartean, Municheko Unibertsitatean jarraitu zituen bere ikerketak. 1985ean, Fisikako Nobel saria jaso zuen materialen erresistentzia elektrikoa neurtzeko metodoei buruz egindako aurkikuntzengatik; bere aurkikuntzei esker, garrantzi handiko erdieroaleak eta laser-mota batzuk egin ahal izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan de Juni

thumb|*Andre Maria Doloretakoa*, 1561 ingurukoa
**Juan de Juni** (Joigny, Frantzia, 1507 &ndash; Valladolid, Espainia, 1577ko apirilaren 10a) eskultorea izan zen. Jatorriz frantsesa, espainiartu egin zen.

## Bizitza 
Italian izan ondoren (Lombardia, Erroma) Espainiara jo zuen, eta Leon, Valladolid, Salamanca eta Segovian lan egin zuen batez ere. Junirenak dira, besteak beste, zazpi irudiz osaturiko *Hilobiratze santua* (Valladolideko Museoan), Segoviako katedraleko erretaula nagusia (1571), Valladolideko San Benito elizakoa (1560), Medina de Riosecoko benaventetarren kapera eta eliza bereko Andre Maria Doloretakoaren irudia. Tradizio gotikoa erabat ahaztu gabe, manierismoaren ikusmoldeei jarraitzen die Juan de Junik, eta dramatismo nabaria dute bere lanek. Espainiako eskultore handienetako bat izan zen, Alonso Berrugueterekin batera.

## Erreferentziak
Petunia

**Petunia** belar-landare apaingarrien generoa bati (*Petunia* generoa) ematen zaio izena da, lore moreak, arrosak edo zuriak izaten dituena. 14 bat landare-espezie biltzen dira genero honen barruan. Hego Amerikakoak dira guztiak.

XVII. mendearen hasieran bi petunia-espezie sartu ziren Europan: *Petunia axillaris* eta *Petunia violacea* batez ere. Lore zurikoa zen lehenengoa, eta lore gorrixkakoa bigarrena. Horien gurutzaketaz sortuak dira gaur Europan ezagutzen diren beste petunia-barietateak. Oso preziatuak dira lore apaingarri gisa.

## Morfologia 
Zurtoin iletsua, arrautza edo bihotz-itxurako hostoak, txiki samarrak eta txandaka kokatuak, eta bost hostoko lore ikusgarriak dituzte, malbaren antzekoak. Fruitua kusku egiturakoa dute, hazi asko dituena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacopo Barozzi

**Jacopo Barozzi da Vignola** (Vignola, Emilia-Romagna, 1507ko urriaren 1a - Erroma, 1573ko uztailaren 7a), gehienean ***il Vignola*** deitua, italiar arkitekto manierista izan zen.

## Bizitza 
Ikasketak Bolonian egiten ari zenean, San Petronio elizaren aurrealdearen eraikuntzan parte hartu zuen. 1541ean Frantziara joan zen eta Fontainebleauko jauregiko lorategietako eskultura batzuk zizelkatu zituen. 1543-1550. urteetan Bolonian egon ondoren, Erroman hartu zuen bizilekua, eta Farnese familiaren arkitektoa izan zen.

Julio III.a aita santuarentzat lan egin zuen Villa Julian, aurretik eginda zeuden proiektuak berregiten. Lan horretan trebetasun handiz lotu zituen oin laukizuzena zuten eraikinaren atalak eta atal erdi biribilak (eskailerak eta lorategiko eserlekuak). Joera hori sakondu egin zuen, bestalde, Caprarolako Villa Farnesen. Bagnaiako Villa Lanten (Viterbo) era organikoan bateratu zituen eraikinak, lorategia eta parkea.

Erlijiozko eraikinak ere egin zituen, eta horien artean aipatzekoak ditu Sant'Andreako oratorioa (1553), eta Sant'Anna dei Palafrenieri (proiektua 1570ean egina). Dena dela, erlijiozko eraikinen artean maisu lana Erromako Gesu eliza du (1568an hasia): areto bakarrekoa da, Kontraerreformaren eta, batez ere, jesuiten behar liturgikoetara eta deboziozkoetara egokitua. Eliza horretako transeptua estu-estua da, eta alboetara kaperak ditu. Eraikin horretan bildu zituen batetik Pizkundean nagusitu zen oin zentrala eta, bestetik, kristau tradizio antzinakoaren luzetarako oina. Gesuko elizaren bidez (fatxada Giacomo della Portak egin zuen) Kontraerreformako elizen tipologia zehaztu zuen, eta erraz kopia zitekeen eredu bat utzi zien bere ondorengoei.

Bestalde, arrakasta handia izan zuen arkitekturari buruzko *Regola delli cinque ordini d´architettura* (1562, *Arkitektura bost ordenei buruzko tratatua*) lan teorikoak.

## Erreferentziak
Kurt Waldheim

**Kurt Josef Waldheim** (Sankt-Andrä-Wördern, Austria Beherea, Alemaniar Austria, 1918ko abenduaren 21a - Viena, Austria, 2007ko ekainaren 14a) politikaria izan zen.

Vienako unibertsitatean ikasi ondoren, Austriako Kanpo Arazoetarako Ministerioan sartu zen. Kanadan ordezkari eta enbaxadore izan ondoren (1956-1960), Austriako ordezkari izendatu zuten Nazio Batuen Erakundean (1964-1968). 1968-1970 urteetan Austriako Kanpo Arazoetarako ministro izan ondoren, NBEra itzuli zen eta Austriako Alderdi Popularreko hautagaia izan zen Austriako hauteskundeetan. 1971n, NBEko lehendakari izendatu zuten. 1982an, kargua utzi zuen eta Georgetown Unibertsitateko irakasle izan zen. 1986an, Bigarren Mundu Gerran nazien aldeko izan zelako salaketak gorabehera, Austriako lehendakari hautatu zuten.

## Erreferentziak
Pteropus pselaphon

***Pteropus pselaphon*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus pselaphon'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Mary Wigman

**Mary Wigman** (Hannover, 1886ko azaroaren 13a - Berlin, 1973ko irailaren 18a) alemaniar dantzaria eta koreografoa izan zen.

thumb|ezkerrera|Mary Wigmanen Estudioa, Berlinen

Émile Jaques-Dalcrozeren eta Rudolf Labanen ikasle izan zen. Aurkezpena 1914. urtean egin bazuen ere, Lehenengo Mundu Gerraren ondoren hasi zen lan berritzailea egiten. Erdialdeko Europako dantzan eragin handia izan zuen, eta, hari esker, dantzaren ibilbidea eta egoera guztiz aldatu zen. Ikasle ospetsuak izan zituen, M. Wallmann eta Hanya Holm, besteak beste. 1931. urtean Wigman Eskola zabaldu zen New Yorken, 1936. urtean Hany Holm Eskola bihurtu zena, Holmen zuzendaritzapean. Wigmanen lan aipagarrienak izan ziren: *The Seven Dances of Life* (1918), *Totenmal* (1930) eta Glucken *Orpheus and Eurydice* (1947) opera osoa.

## Erreferentziak
Yunus Emre

**Yunus Emre** (Turkia, XIII. mendearen erdialdean - Turkia, 1321) turkiar olerkari eta mistikoa izan zen.

## Biografia 
Elezahar ugari sortu dira Yunusen bizitzaz, baina sufismoan eta filosofia mistikoan aditua zela esan daiteke ziur. 40 urtez haren irakasle Tapduk Emreren pausoak jarraitu zituen.

XIII. mendeko filosofo mistikoen jarraitzailea izan zen, Rumikena bereziki; dena dela, Rumik baino ospe handiagoa izan zuen herritarren artean eta hil ondoren santu gisa gurtu zuten. Jainkozko maitasunari eta gizonen patuari buruzko olerkiak idatzi zituen, oso sentikorrak eta ulerterrazak. Eragin handia izan zuen turkiar mistikoengan eta 1910etik aurrerako Turkiako olerkigintzaren pizkundeko olerkarien iturburua izan zen.

## Ikus, gainera 
* Turkierazko literatura

## Erreferentziak
Andoche Junot

**Jean-Andoche Junot** (Bussy-le-Grand, Burgundia, 1771ko irailaren 24a - Montbard, 1813ko uztailaren 29a) Frantziako Iraultzako eta Napoleondar gerretan aritu zen frantziar jenerala izan zen.

## Biografia 
Napoleonen ondorengo jeneral nagusietakoa eta Abrantesko dukea izan zen. Egiptoko ekinaldian Napoleonekin ibili zen. Ondoren, Parisko gobernaria (1804) eta Portugalgo frantses armadako buruzagi nagusia izan zen (1806-1808). Abrantesko Gudua irabazi zuen Portugalen, ingeles ostearen aurka (1807), eta Lisboako hirian sartu zen ondoren. Ingelesak nagusitu zitzaizkion Vimeiroko Guduan, eta kapitulazioa izenpetu behar izan zuen Sintran (1808ko abuztua). Espainian eta Errusian egon zen ondoren. Iliriako Probintzietako gobernaria zen burua galdu eta erretiratu zutenean (1813). Bere buruaz beste eginda hil zen urte berean.

## Erreferentziak
Charles Koechlin

**Charles Koechlin** (Paris, Frantzia, 1867ko azaroaren 27a - Le Canadel, Var, Frantzia, 1950eko abenduaren 31) musikagilea eta musikako teorikoa izan zen. Parisko kontserbatorioan ikasi zuen Massenetekin eta Faurérekin. Satieren eta Stravinskiren eragina jaso zuen. Koechlinek bitonalitatea, politonalitatea eta atonalitatea erabiltzen zituen, eta polifonia korapilatsuak ere egin zituen batzuetan.

Kiplingen *Oihaneko liburuan* oinarrituta, poema sinfonikoak idatzi zituen. Arlo horren barnean aurkitzen dira Koechlinen lan nagusiak: *La Course de Printemps*, *La Méditation de Purum Baghat*, *La Loi de la Jungle*, *Les Bandar-Log*. Ganberako musika idatzi zuen eta sonatak musika-tresnetarako. Musika-lan ugari idatzi zituen, eta baita Debussyri eta Fauréri buruzko liburuak ere.

## Erreferentziak
Gillermo Larrañaga

**Gillermo Larrañaga** (Azkoitia, 1905ko apirilaren 10a - ?, 1978) gipuzkoar idazle eta itzultzailea izan zen. Jesuita; Loiolan, Oñan eta Marneffen egin zituen ikasketak. *Euzko-gogoa*, *Zeruko Argia* eta *Jesus´en Biotzaren Deya* aldizkarietan eman zituen argitara lan garrantzizkoenak. Irakasle izan da Caracasen, Bilbon, Las Palmasen eta Tuteran. Larrañagaren itzulpen batzuk: *Milla ta bat gauetako ipuinak*, *Venezuela´ko matxinadak amazortzigarren gizaldian* eta Arturo Kanpionen *Izkuntza ta abenda* izeneko liburua, denak *Euzko-gogoa* aldizkarian argitara emanak. Irakaskuntzarako testu ugari egin ditu, nahiz eta asko argitaragabe egon: *Ludi-jakintza*, *Kristal-jakintza*, *Mineral-jakintza*. *Landare jakintza botanika* obra eman zuen argitara 1975ean.

## Erreferentziak
Pierre Cardin

thumb|260px|Pierre Cardin ball pens

**Pierre Cardin** (Jaiotza izena: **Pietro Cardini** ; San Biagio di Callalta, 1922ko uztailaren 2a - Neuilly-sur-Seine, 2020ko abenduaren 29a) italiar jostuna eta moda-alorreko enpresaburua izan zen.

Hamazazpi urte zituela, Parisa jo zuen, eta Chez Paquinen hasi zen lanean. 1953an aurkeztu zuen goi-mailako joskintzako bere lehen bilduma, eta 1956an lortu zuen arrakasta mundu osoan. 1958an, gizonezkoentzako lehen bilduma aurkeztu zuen. 1963an, iraultza eragin zuen modaren alorrean, emakumezkoen *prêt-à-porter-*aren bidez. Joskintzaz gainera, beste zenbait alorretan ere baditu enpresak mundu osoan (lurrinak, hotelak, zinemako produkzio-etxeak, jatetxeak, bitxiak). 1992an, Frantziako Arte Ederren Akademiako kide hautatu zuten. Lehenbiziko aldia zen jostun bat erakunde horretara heltzen zena.

## Erreferentziak
Zeuxis

thumb|250px|alt=|Victor Mottez, Z*euxis bere modeloak aukeratzen* (1858)
**Zeuxis** (; K. a. V. mendea) greziar margolaria izan zen. Italian, Crotonan, Mazedonian eta Efeson lan egin zuen. Antzinako artezaleek maisutzat eta eredutzat jotzen zuten. Hainbat autore klasikok haren estiloari buruzko oharrak egin zituzten. Quintilianok argilunen erabileran maisutzat dauka; Pliniok dio Apolodororen jarraitzailea dela; Aristotelesek, berriz, ereduak berak gainditzerainoko perfekzioa azaltzen duela. Kritikak ere ez dira falta ordea: Kintilianoren ustez, irudi trinkoegiak egiten zituen; Pliniok zioen Zeuxisen buruak proportzioz handiegiak zirela, etab. Halarik ere, Zeuxis izan zen sofismoaren mundu intelektuala interpretatu zuen lehena, eta, antzinatean, estilo propio garbia ageri duen lehena.

## Erreferentziak
Philippe Quinault

**Philippe Quinault** (Paris, 1635eko ekainaren 3a - *ib.*, 1688ko azaroaren 26a) frantses idazlea izan zen.

## Biografia 
Antzerki-lanak idatzi zituen gehienbat. 1653an idatzi zuen lehenengo lana, *Les Rivales* (*Aurkariak*), arrakasta handia izan zuena. Calderón, Th. Corneille, Rotrou, Racine eta beste antzerkigile batzuen eragina nabarmena da Quinaulten antzerki-lanetan.

Hasieran komediak idatzi zituen: *La Comédie sans comédie* (*Komediarik gabeko komedia*), *Le Fantôme amoureux* (*Mamu maitemindua*), *La Mère coquette* (1665, *Ama pinpirina*). Gero tragediak idatzi zituen: *Astrate* (1665), *Pausanias* (1668), *Bellérophon* (1671). 1672az geroztik operako libretoak idatzi zituen Lully musikagilearentzat: *Alceste* (1674), *Proserpine* (1680), *Amadis de Gaule* (1684), *Roland* (1685).

## Erreferentziak
Pteropus pumilus

***Pteropus pumilus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus pumilus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Diego de Siloé

**Diego de Siloé** (Burgos, 1493 &ndash; Granada, 1563ko urriaren 22a) espainiar eskultorea eta arkitektoa izan zen, Gil de Siloéren semea. Espainiako Pizkundeko artista nagusietakoa da, arkitekturakoa bereziki. Bere eskulturak Burgosko platereskoaren eredutzat hartuak dira. 

## Ibilbidea 
1517an Italiara joan zen, eta han Bartolomé Ordóñezekin lan egin zuen. 1519an Burgosa itzuli, eta Granadara joan zen ondoren.

Siloéren lanetan estilo askoren kutsua nabari da: gotikoarena, pizkundekoarena eta mudejarrarena, baina platereskoarena da nagusia; Michelangeloren eta Donatelloren eragina ere aipagarria da. 

Siloérenak dira, besteak beste, Granadako katedrala, obra plateresko nagusitzat hartua, Malagako katedrala eta Salamancako Irlandarren Eskola.

Berari edo gutxienez bere lantegiari egozten zaio Euskal Herriko lan nabarmen bat, Zuatzola apezpikuaren hilobia, Oñatin.thumb|538x538px|Granadako katedrala|erdian

## Erreferentziak
Kolkhoz

thumb|250px|Kolkhozetan lan egiten.
**Kolkhoz** (errusieraz, колхоз,  ahoskatua; коллективное хозяйство hitzen laburdura; etxalde kolektiboa) Sobietar Batasun ohian, nekazarien enpresa izan zen, kooperatiba moduan eratua.

Sobietar gobernuak 1929. urtean hasitako lurraren sozializazioaren ondorioz, kolkhozak ugaldu eta indartu ziren. Lurrak estatuarenak izanik ere, kooperatibek lantzen zituzten, eta emaitzak estatuari eta beste batzuei saltzen zizkieten. Nekazariek jasotzen zuten soldata lanaren kantitatearen eta kalitatearen arabera neurtzen zen.

Kolkhozek garapen handia lortu zuten 1940-1960 bitartean, baina industriaren indartzeak langileak erakarri zituen alde guztietatik, eta ondorioz nekazaritzaren galera ekarri zuen, eta baita kolkhozena ere. 1992tik aurrera, kolkhozak pribatizatu egin ziren.

## Ikus, gainera 
* Sovkhoz
* Trudoden

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franciscus Sylvius

thumb|Franciscus Sylvius.
**Franciscus Sylvius** —jaiotza izena: **Franz de le Boë**— (Hanau, Alemania, 1614ko martxoaren 15a - Leiden, Herbehereak, 1672ko azaroaren 19a) sendagilea izan zen. Leidengo Unibertsitateko irakasle izan zen. Bizitzako gertaera guztien eta eritasunen printzipioa kimikan dela zioen, eta kimika sendagintzan erabili zuen lehenetakoa izan zen. Medikuntzan mistika alde batera utzi, eta fisika eta kimikako legeez baliatu beharra zegoela zioen.

Burmuineko hirugarren eta laugarren bentrikuluak bereizten dituen hodia (*Sylviusen akueduktu* deitua), bosgarren bentrikulua (*Sylviusen bentrikulu* deitua), garunaren erdialdeko arteria (*Sylviusen arteria*), eta aurrealdeko gingila eta parietala tenporaletik eta okzipitaletik bereizten dituen pitzadura (*Sylviusen pitzadura*) aurkitu zituen.

## Erreferentziak
Raymond Aron

**Raymond Aron** (Paris, Frantzia, 1905eko martxoaren 14a - Paris, 1983ko urriaren 17a) filosofo eta soziologo frantsesa izan zen.

## Bizitza 
Sorbonako irakaslea (1957) eta Frantziako Ikastetxeko kidea (1970). Industria-gizartearen lehen ikerlarietakoa. Londresko *France Libre* argitalpeneko erredakzioburua (1940-1944). Soziologian eta ekonomian aditua, bere garaiko eskuin liberal kontserbadorearen pentsalari nabarmenenetakoa izan da. Sartrerekin batean *Les temps modernes* gogoeta-aldizkariaren fundatzailea, eztabaida gogorra izan zuen harekin, marxismoa kritikatuz.

Lan askoren egilea, horien artean: *Introduction à la philosophie de l´histoire* (1938), *Le Grand Schisme* (1948), *L´Opium des intellectuels* (1957), *Histoire et dialéctique de la violence* (1973), *Mémoires* (1983).
## Erreferentziak