open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orreaga (pastorala)

***Orreaga. Pastorala gisarako ikusgarria*** Piarres Lartzabal lapurtarrak 1964an idatzitako antzezlana da, hamazazpi zatitan banatua.

## Ikus, gainera 
* Pastorala

## Kanpo estekak 
*  *Orreaga. Pastorala gisarako ikusgarria*, online eskuragarri.
Ipuin eta ixtorio

**"Ipuin eta ixtorio"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1930etik 1964 arte idatzitako ipuin eta narrazio laburren sorta da.

## Ipuinak 
# *Larrungo betizoak*
# *Eskualduna miriku*
# *Sorginak Lapurdin*
# *Allande eta hiru "astronomuak"*
# *Okerraren okertzeaz*
# *Huntzaren faltaz*
# *Pertsulari aipatu bat: Txirrita*
# *Larrun, ene mendia!*
# *Aldaira*
# *Parisen izan gira*
# *Pierre Loti eta gu*
# *Urdea hil dugu*

## Kanpo estekak 
* "Ipuin eta ixtorioak" on-line
Vergonha

**Vergonha** (*lotsa*, okzitanieraz) zenbait okzitaniarrek Frantziako estatuaren hizkuntza politikak bereziki okzitaniera hiztunentzat izandako eragin negatiboak adierazteko erabiltzen duten izena da. *Vergonha* norberaren (edo norberaren gurasoen) hizkuntza ez frantsesaz lotsa sentiaraztea da, esklusio eta umiliazio ofizialen bitartez eskoletan eta ukapenaren bitartez komunikabideetan. Zenbaitek linguizidio edota hizkuntza-hilketa saiakera modura ikusi izan dute.

## Oihartzuna okzitanierazko musika eta literaturan 
Ives Roqueta autoreak Frantzian okzitaniar izatearen lotsa azaltzen du Aprene webgunean idatzitako testuan:

Gorria bueltaka dabil nire buruan, Haserrez nago gorri, gorria da nire matxinada. Gorria naiz, nire gainean isuritako ardoa, Corbièreseko bideetan. Gorria nire burmuina hesitzen ari da, Lotsaz nago gorri: Okzitanieraz mintzatzen naiz. Gorria naiz, gorria nire aurpegiko odoletik. Altxa! Non dago gure arbasoen odola?

Claudi Martik Frantziar hezkuntza sistemaren ilunzalekeria dudatan jartze ndu ''Perqué m'an pas dit?'' ("Zergatik ez didate esan?") poeman .

Ume guztien modura, eskolara joan nintzen;
Ume guztiei modura, irakurtzen irakatsi zidaten,
Hainbat kanta abestu zizkidaten, istorio asko irakatsi: Lutezia... Paris... Paris...
Baina zergatik, o zergatik ez zidaten esan nire hizkuntzaren izena eskolan?

Gure irakasleak Frantziako errege handi hari buruz hitz egingo zigun
Txiroen aurrean belaunikatuz: benetako saindua, San Luis hori!
Bakoitza eta guztiak maitatzen zituen eta pobreziari aurre egin zion: benetako saindua, San Luis hori!
Baina zergatik, o zergatik ez zidaten eskolan esan nire aberria hil zuela?

Eta hazten gindoazela, hiru hizkuntzatan mintzatu behar ginen;
Teknikari ona izateko, hiru hizkuntza behar dituzu,
Eta Ingelesa eta Alemaniera eta Erroman idazten dutena, teknikari ona izateko.
Baina zergatik, o zergatik ez zidaten esan nire hizkuntzaren izena eskolan?

Agian jakintza asko dago gure begietatik egia ezkutatzen;
Gure kabuz ikasiko dugu askatasunak ez duela agintzen Lurrean;
Ikasiko dugu, Indiako gosetea, eta afrikarren lutua eta Che Guevararen heriotzari buruz,
Eta bai, ikasiko dugu zergatik ez ziguten esan gure aberriaren izena eskolan...

## Ikus,gainera 
* Hizkuntz-genozidioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gebel Barkal

**Gebel Barkal** edo **Jebel Barkal** (; ) Napata erresumako toki sakratua izan zen, mendi txiki batean kokatua, hiritik ez oso urruti, iparraldean, Nilo ibaiaren alde berean. Antzinako izena ez da ezagutzen. Sudanen dago, Karima hiritik gertu.

## Historia 
K. a. 1450ean, Tutmosis III.a egiptoar faraoiaren armada Gebel Barkal ingurura iritsi zen, non Napata sortu zen, eta Egipto oraindik pixka bat gehiago hedatu zen Nilo ibaia jarraituz. Eskualdea, Egiptorena izan zen berrehun urte inguruz, eta, ondoren, Kermaren oinordeko izan zen tokiko erresuma baten hiriburua izan zen. Napatako erregeak Yebel Barkalen bizi ziren, non hamahiru tenplu eta hiru jauregi aurkitu diren. Zenbait piramide meroear eta Amon jainkoari eskainitako kapera ere eraiki ziren.

## Hondakin arkeologikoak 
Bi hilarri aurkitu dira: Tutmosis III.arena (XVIII. dinastiakoa), eta Harsiotefena, XXII. dinastiakoa. Mendiaren oinean, Napata eta Egiptoko erregea zen Taharqok, greziarrek *Thifonion* eta erromatarrek *Thiphonium* deitu zuten tenplu bat eraiki zuten. Izen hori, Seth egiptoar jainkoaren irudiekin apainduta zegoelako eman zioten. Izan ere, Seth jainkoa Tifon izeneko greziar mitologiako pertsonaiarekin lotua zegoen.

Tenplu nagusiak, Typhoniumaz gain, Amonena, Tutankamonek sortua eta beranduago XXV. dinastian berreraikia, Karnakekoa bezain handia dena; Amon eta Mutena, aurrekoaren ondoan, Taharqok eraikia, Muten tenplua, hau ere Taharqok eraikia baina mendiaren harkaitzean zizelkatua eta Hathor, Mut eta Tefnuten irudikapen mordoarekin, eta Natakamirena, Natakami erregeak eraikia (1-20), antzinakoagoa den errege jauregi baten ondoan.

Hondakinei buruz jada informatu zen 1825 inguruan, baina indusketa xehetua George Reisnerrek egin zuen 1916an.

## Gizateriaren Ondare 
Balio arkeologiko handia du, eta, horregatik, UNESCOk, 2003an, Gizateriaren Ondare diren tokien zerrendan sartu zuen, menditik gertu aurkitzen diren Meroe eta Napata hiri historikoekin batera.

thumb|erdian|400px|Gebel Barkaleko tenpluaren oinplanoa

## Kanpo estekak
Garaipen pirriko

**Garaipen pirrikoa**, norberaren aldean kalte handiak jasanda lortutako garaipena da. Izena Pirrogandik dator, K.a. IV. mende amaieran eta K.a. III. mendearen lehen laurdenean Epiroko errege izan zena. Honek, erromatarren aurkako garaipen bat lortu zuen Askulumgo guduan, baina gudu horretan bere armadako milaka soldadu erori ziren. Esaten denez, Pirrok, guduaren emaitza zein izan zen ikusi ondoren, honako hau esan zuen: "*Halako beste garaipen bat eta Epirora neu bakarrik itzuliko naiz*". Edo baita ere: "*Halako beste garaipen bat eta garaitu egingo naute*".

## Oharrak 
## Ikus, gainera 
* Pirro
* Beneventoko gudua

## Kanpo estekak
Zokoa

**Zokoa** Ziburuko eta Urruñako (Lapurdi) auzo bat da, bi udalerrien muga den Untsin errekaren estuarioaren bi aldeetan eta Donibane Lohizuneko badiaren mendebaldeko muturrean kokatua. Auzoaren ipar-ekialdean, Zokoko itsasargiaren inguruan, Euskal erlaitza deritzon kostaldea dago. Itsas argiari loturik estazio meteorologiko bat instalatu zen 1920an.

## Izena 
Etimologiari erreparatuz, izenak lapurteraz «txokoa» esan nahi du, hots, Donibane Lohizuneko badiaren txokoa.

## Historia 
Zokoa Ziburuko herriari loturik egon da aspaldidanik (1603an bereizi zen Ziburu Urruñako herritik). 1638an, Zokoko portuan, Zokoko gotorlekua eraiki zen, Henrike IV.a Frantziakoaren aginduz (Borboien dinastiako lehen erregea), eta Vaubanek egindako proiektuari jarraituz.

Napoleon III.ak kai‑muturrak jartzeko agindu zuen, Donibane Lohizuneko badia babesteko. 420 m luzeko dikea Zokotik abiatzen da. Erdikoa (Artha) 250 metrokoa da; eta hirugarrena, iparral­dera, Santa Barbara lurmuturretik abiatuta, 180 metrokoa.

Zokoko gotorlekuaren oinetan bi senaia txiki, hondar finekoak, eta kirola egiteko eta aisial­dirako erabili ohi den portua daude. Bigarren Mundu Gerran alemanek portu horretan itsaspekoen base bat jarri zuten.

Irudi:Sokoa, Lapurdi, Euskal Herria.jpg|Zokoko gotorlekua eta barra olatupean enbata batean. Urrutira Jaizkibel mendia eta Hondarribiko eraikinak ikus daitezke.

Gotorlekuak aipatutako errekoletoek zaindutako kapera zuen. Gaur egun, gurtza katolikoa parrokia‑elizan egiten da. Eraikin modernoa da, eta txalupa bat du al­daretzat. San Jose eta San Frantzisko Xabierkoaren irudiak 1959an Forestier eskulturagileak eginak dira.

Zokoa, portu txikia, dikea, dorre almenaduna, jatetxeetako terrazak, itsasargiaren keinu jolastiak, eta lasaitasuna...
amodio‑istorio bat bizitzeko txoko egokia.

Zibururen eta Zokoaren iragana ikertzen dutenei itsasoari estu‑estu lotutako historia azal­tzen die. Arbasoak baleazaleak eta kortsarioak izan ziren. Larretxek, Zokoko salbamendu‑ontziko patroiak, Donibaneko sarreran bizia arriskuan jarri eta Eugenia de Montijo enperatriza eta inperioko printzea salbatu zituen, ekaitzak ustekabean harrapatu baitzuen haien *El Águila* ontzia.

## Ondasun nabarmenak 
Alde batetik, kaialdeko itsasargia dugu. Bertzetik, XVII. mendeko Zokoko gotorlekua dago.

## Iruditegia 

Fitxategi:Ciboure Fort Socoa.jpg|Zokoko gotorlekua.
Fitxategi:Ciboure Phare Socoa.jpg|Zokoko itsasargia.
Fitxategi:Sokoa 02.jpg|Zokoaren ikuspegia; atzean, urrutira, Hondarribia eta Jaizkibel.
Fitxategi:Jaisquibel.jpg|Zokoa, margolanean.

## Ikus, gainera 
* Zokoa (hondartza)
* Lapurdiko kosta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hitzaldi eta mintzaldi

**"Hitzaldi eta mintzaldi"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1955etik 1988ra arte idatzitako hitzaldi sorta da.

## Hitzaldiak 
# *Eskuarazko teatroa: Bordaleko ixtudiantei eman mintzaldia*
# *Salutatzen zautuztegu, jaun pertsulariak!*
# *Ikas-eko errient eta errientsei: eskual teatroaz*
# *Arbotin, Eskualtzaleen-Biltzarran eman predikua*
# *Euskaltzaindian sartzeko mintzaldia*
# *Gure pastorala*
# *Gure antzertia*
# *P. Broussain-en omenaldiko predikua*
# *Nere hil-mezako mintzaldia*

## Kanpo estekak 
* "Hitzaldiak" on-line
Antzerki laburrak

**"Antzerki laburrak"** Piarres Larzabal lapurtarrak 1934tik 1966ra arte idatzitako antzezlan sorta da.

## Antzezlanak 
# *Piarres Zozo*
# *Irri eta nigar*
# *Merkatutik*
# *Gerla urte*
# *Kontrabandistak*
# *Dendarietan*
# *Manez ohoretan*
# *Ferrando*
# *Eiherazainaren astoa*
# *Sehi berria*
# *Lau donadoak*
# *Okilomendi jaun mera*
# *Intzolako bidean*
# *Mutil berri*
# *Ziri-ziri*

## Kanpo estekak 
* "Antzerki Laburrak" on-line
Estuaire (probintzia)

**Estuaire** () Gabongo probintzietako bat da. Bere hiriburua Libreville da, herrialdearen hiriburu bera. 895.688 biztanle zituen 2013an 20.740 kilometro koadrotan banatuta.

## Banaketa administratiboa 
Estuaire lau departamentutan eta bi hiritan- Libreville eta Owendo- banaturik dago:

## Kanpo estekak
Albariño

thumb|300px|Albariñoko botilak.

**Albariño** (portugesa: *Alvarinho*) Galiziako hegoaldearen eta Portugalgo iparraldearen ardo zurien mota bat da. Lehenengoak Rias Baixas jatorrizko izendapenaren barruan daude 1988tik eta bigarrenak Vinho verde izendapenean 1984tik.

## Rias Baixas 
Pontevedrako probintzian hedatuta daude izendapen honen mahastiak, lau eskualde txikitan banatuta: Val do Salnés, Condado do Tea, O Rosal eta Soutomaior.

O Salnesen bereziki handia da ekoizpena, "Condes de Albarei" eta "Martín Codax" marka nagusiak izanda, eta Cambados eskualdeko hiriburua da ardo kontu hauetan.

## Vinho verde 
Portugalgo ipar-mendebaldean hedatzen dira ardo mota honetako mahastiak, Minho-Lima, Cávado, Ave eta Tâmega eskualdeak barne hartuz.

Ardo zurien artean, Alvarinhoz gain, Loureiro, Arinto edo Pedernã eta Trajadura motak daude.

## Ikus, gainera 
* Rias Baixas
 
## Kanpo estekak 
* Rias Baixas jatorrizko izendapenaren webgunea
* Vinho verde izendapenaren webgunea
Gabonen banaketa administratiboa

**Gabongo banaketa administratiboa** 9 probintziaz osatuta dago, eta probintziak departamenduz, 37 guztira.

Probintziak honakoak dira:

## Ikus, gainera 
* Gabon

## Kanpo estekak
Haut-Ogooué

**Haut-Ogooué** () Gabongo probintzietako bat da. Bere hiriburua Franceville da. 250.799 biztanle zituen 2013an 36.547 kilometro koadrotan banatuta. Meategi asko ditu, tartean urre, manganeso eta uranio dituztenak.

## Banaketa administratiboa 
Haut-Ogooué hamaika departamentutan banaturik dago:

## Kanpo estekak
Ardo berde

[thumb|[Miño|Minho aldeko mahastiak.]]

**Ardo berdea** () Portugalgo ipar-mendebaldean egiten duten ardo mota da, zuriak, gorriak eta beltzak barne hartzen dituena. 1984an jatorrizko izendapena eskuratu zuen. 35.000 hektarea hartzen dute mahastiek, herrialdeko ekoizpenaren %15a lortuz.

*Comissão de Viticultura da Região dos Vinhos Verdes* (CVRVV) izeneko batzordeak ekoizpena kudeatzen du, Porton egoitza nagusia edukita.

## Eskualdeak 
thumb|ezkerrera|Vinho verde edo ardo berdearen eskualdea eta azpieskualdeak
Esan bezala, ardo berdea Portugalgo Iparraldeko eskualdean ekoizten dute, zehazki Minho-Lima, Cávado, Ave, Grande Porto, Entre Douro e Vouga eta Tâmega azpieskualdeetan.

## Motak 
* **Zuriak**:
** Alvarinho
** Loureiro
** Arinto edo Pedernã
** Trajadura
** Avesso
** Azal

* **Beltzak**:
** Vinhão
** Borraçal
** Amaral

* **Gorriak**:
** Espadeiro
** Padeiro

## Kanpo estekak 
* Ardo berdearen webgune ofiziala
Gabongo bandera

[thumb|250px|[Fitxategi:FIAV 100100.svg|20px Gabongo bandera 1960tik aurrera.]]
**Gabongo bandera** 1960an onartu zen eta tamaina bereko hiru errenkada horizontalez osatuta dago. Goiko errenkadaren kolorea berdea da, herrialdeak daukan landarediaren erakusgarri, horiak eguzkia ordezkatzen du eta behean dagoen urdinak Ozeano Atlantikoaren kolore bera du. 1959tik 1960rarte banderan marra horia txikiagoa zen eta Ekuatorea ordezkatzen zuen.

[thumb|200px|Gabongo bandera [1959tik 1960ra]]

## Kanpo estekak
Ilar

thumb|*Pisum sativum*
thumb|Ilar zorro bat eta ilarrak barruan

**Ilarra**
(*Pisum sativum*),
**etxilar** (Ipar.),
**ilar biribil** (Ipar. eta Naf.) edo
**ilar xehe** (Ipar.)
izenaz ere ezaguna,
Fabaceae familiako landare belarkara da. Ilarraren hazia barazki gisa jaten da.

Landare honek sistema begetatibo txikia eta ardatz-formako sustraia dauzka. Hostoak kiribiletan amaitutako foliolo-bikoteez osaturik daude. Infloreszentziak multzoka sortzen dira hostoen galtzarbeetan kokatutako brakteetan. Haziak 5-10 cm luze diren zorroetan sortzen dira. Zorro edo leka hauetako bakoitzak 4-10 ale eduki ohi ditu.

Gainerako lekaleek bezala, elikadurari dagokionez ilarrak proteina, mineral eta zuntz asko dauka. Ekologiaren aldetik, sustraietako noduluetan eduki ohi dituen bakterio nitrifikatzaileei esker, ilarrak nitrogenoa finkatzen du lurzoruan eta ezaugarri honi esker ongarri natural gisa erabil daiteke.

## Laborantza 
Haziak zuzenean erein lurrean egindako zuloetan, zuloko 4 edo 5 hazi botaz eta 3 edo 4 cm-ko lur-geruzaz estaliz. Zuloak 30-50 cm-ko tartearekin jarri. Ilargi betean erein. Landareak loratan daudenean ez astindu lurra, sustraiak kaltetu egiten baitira eta aurrekoarekin loratzea kaltetzen da. Arbak jartzea beharrezkoa da, balorerik gabeko bigarren mailako kimuak eta lorak ager ez daitezen. Bakarrik ureztatu landareak oso eguraldi lehorra badago edota drenai handia badu lurrak. Landare autopolinizatzaileak direnez eta lora perfektua dutenez oso gutxitan gurutzatzen dira beste barietateetako landareekin. Haziek leken barnean soinua ateratzen dutenean bildu eta hazia atera daiteke. Hazia baldintza egokietan (hotza, iluntasuna eta lehorra) kontserbatuta 3 urtez izan daiteke emankorra. Hazkunde azkarra du.

## Sukaldean 
Oso aberatsa azukretan samurra denean. Lehortuta, oso nutritiboa da.

## Ilarraren entzumena 
Monica Gagliano-k, bioakustikan aditua denak, 2017an frogatu zuen ilar-landarearen sustraiek soinu-seinaleen bidez ur-iturri bat antzematen zutela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Ilarraren entzumena» Jagoba Errekondo.  (Argia, 2024-12-29).
Kleopatra VI.a

**Kleopatra VI.a Trifena** (), Egiptoko Ptolomeotar dinastiako erregeordeetako bat izan zen Ptolomeo XII.arekin. K.a. 75 inguruan jaio eta K.a. 57an hil zen.

Ptolomeo XII.a Auletes eta, beharbada, Kleopatra V.aren alaba zen. Antioko VIII.a Grifo seleuzidar erregearekin ezkondu zen, K.a. 124an.

Kleopatra VI.a Trifenak, Antioko VIII.arekin, lau seme izan zituen: Seleuko VI.a Epifanes, Antioko XI.a Epifanes, Demetrio III.a Eukarios eta Antioko XII.a Dioniso.

Bere aitak Erromara ihes egin zuenean Alexandrian bere aurkako altxamendu bat eragozteko, bere ahizpa Berenize IV.ak hartu zuen Egiptoko tronua. Garai horretan hil zen Kleopatra VI.a, K.a. 57an, ezagutzen ez diren arrazoiengatik, baina, uste denez, Berenize IV.ak pozoitu egin zuen.

Bere aita itzuli zenean, Berenize IV.a eta honen senarrari burua moztea agindu zuen.
Esna

**Esna** (إسنا) Egipton dagoen hiria da, Nilo ibaiaren ibarrean, Luxorretik 55 kilometro inguru hegoaldera, Qena gobernazioan. Antzinako **Iunyt** edo **Ta-senet** zen, Goi Egiptoko III. nomoaren hiriburua, Hierakonpolis eta Eileitiaspolisen ondoren. Grezieraz  (**Latopolis**) edo  (**Polis Laton**) edo  (**Laton**) zen, latinez **Lato**.

### Uhartea 
Nilo ibaiaren uhartea, hiriaren ondoan kokatua, ezinbesteko pasabidea da hamar metro inguruko garaiera igarotzeko, nahitaezko geltokia ibaitik nabigatzen duten itsasontzi guztientzako.

### Khnumen tenplua 
Khnum jainkoaren gurtzari eskainitako santutegi bat, Esnan, Egiptoko XVIII. dinastiako Tutmosis III.a eta Amenofis II.a faraoien erregealdian hasia izan zen. Geroago, saitar garaian, bere zimenduen gainean, Esnako hirukoari eskainitako tenplua eraiki zen, Khnum, Anuket eta euren alaba Seshat alegia. Tenplu hau, Ptolomeo VI.ak, Ptolomeo VIII.ak eta erromatar gobernariek hedatu zuten.

### Gela hipostiloa 
Osorik, gela hipostiloa baino ez da kontserbatu, Tiberio erromatar enperadorearen erregealdian hasia, Klaudio eta Vespasianoren erregealdietan jarraitua, Domiziano, Trajano eta Hadrianoren garaiko apaindurarekin. Hamahiru metro baino gehiagoko garaiera duten hogeita lau zutabek, kapitel konposatu ederrekin, sabai arkitrabatuko lauza handiak eusten dituzte. Baxuerliebeek, jainkoen eszenak dituzte, faraoiaren ehizarena, testuak Khnumentzako ereserkiekin, jai egutegi bat, eszena astronomikoak eta zodiakoko zeinuak.

### Hondakin arkeologikoak 
* Khnumen tenplu greko-erromatarraren hondarrak
* Egiptoko Inperio Ertaineko nekropolia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herakleopolis Magna

[thumb|220px|[Ramses II.aren baxuerliebea, Flinders Petriek Herakleopolisen aurkitua. Arte Museo Metropoliarra]]
**Herakleopolis Magna** Goi Egiptoko XX. nomoko hiri nagusia, El Fayum eskualdean.

Izen egiptoarra: **Henen-Nesut**. Izen greziarra: **Herakleopolis Magna**. Izen arabiarra: *Ihnasya el-Medina* inguruan.
M23-t:n-Xrd-n:n-O49

Henen-Nesut, IX. eta X. dinastietako gobernarien egoitza izan zen. Hiriko jainko nagusia Herishef (Harsafes) zen, Herakles greziarrarekin lotuta zegoena.

## Hondar arkeologikoak 
* Herishefen tenplua (XII. dinastia), Edouard Navillek aurkitua 1891n
* Ramses II.aren tenplua (Kom el-Akareb), Flinders Petriek aurkitua
* Egiptoko lehen tarteko aroaren garaiko nekropolia
* Egiptoko hirugarren tarteko aroaren garaiko nekropolia.

## Kanpo estekak 
* Herakleopolis Magna
Herishef

**Herishef**, justizia eta emankortasunaren jainkoa da. Egiptoar mitologian, eguzki jainkoa ere bada

* Izen egiptoarra: **Herishef**. Izen greziarra: **Harsafes**. Heroi greziarra: Herakles

## Ikonografia 
Ahari burudun gizon bezala irudikatzen zen, adar kiribilduna, eta Atef koroa eguzki diskoarekin, Uas zetroa eta ankha zeramatzalarik.

## Mitologia 
Jatorrizko uretatik jaioa, Niloren goraldia mesedetzen du eta janari hornitzailea da.

## Epitetoak 
Bere izenak *bere lakuan dagoena* esan nahi du eta *zakil indartsukoa* titulua jasotzen zuen.

## Sinkretismoa 
Osiris, Khnum eta Shurekin identifikatua izan zen

## Gurtza 
Bere gurtza nagusiena Herakleopolis Magnan izan zen, Egiptoko lehen tarteko aroan oso garrantzitsua izan zelarik. Egunero eskaintzen zitzaizkion idi sakrifizioak.

## Kanpo estekak
Dromos

320px|thumb|Dromosa Karnakeko tenpluara bidean.
**Dromosa** (izen greziarra), etorbide bat da, orokorrean esfingez inguratua, kanporantz, tenplu baten ardatza luzatuz, beste eraikin batekin edo Niloko ontziralekuren batekin lotzeko.

Honako hauek dira ezagunenak:

* Karnakeko tenpluak lotzen dituena, Niloren ertzean, lehoi gorputzeko 40 esfingez inguratua, batzuk arkume burudunak, adar kiribilduekin, esfinge kriozefalo deituak, eta beste batzuk giza burudunak. XIX. dinastiaren garaikoa da eta Opet jaian zehar Luxorren egiten ziren prozesio handietan zehar ontzi sakratuek nabigatzen zuten kanal baten aurretik dago.

* Luxorreko tenplua, Karnakeko Amonen Tenplu Handiaren lehen pilonoarekin lotzen duen 2,5 kilometroko dromos zuzena, 700 esfinge baino gehiagok inguratua. Bi muturrak baino ez dira kontserbatzen, gaur egungo hiriaren erdian dagoen zati batetaz gain, beste zati batzuk, etxeen azpian lurperatuta egon daitezkeelarik.

* Filen dagoen Isis jainkosaren tenpluaren aurretik dagoen dromosa, Augusto erromatar enperadoreak eginiko bi kolomadiz inguratua.

## Kanpo estekak
Petaso

[thumb|180px|Hermes *Ingenui* petasoarekin. [K. a. V. mendea|K. a. V. mendeko jatorrizko estatua greziar baten kopia erromatarra. Pio-Klementear Museoa. Vatikanoa.]]
**Petasoa** (grezieraz πέτασος, *pétasos*) ertz zabal eta laua duen kapela biribil bat da.

Antzinako greziarrek, tesaliar jatorrikoa zela uste zuten. Efeboek gimnasioan eramaten zuten klamidearekin batera. Hegalduna, Hermes jainko greziarraren ezaugarrietako bat da, efeboen babeslea.

Erromatarrek, antzokian ere erabiltzen zuten, eguzkitik babesteko.

## Kanpo estekak
Dilista

**Dilista** (*Lens culinaris*), **ilar xabal** (Ipar. eta Naf.) edo **ziziri** (Bizk.) lekadunen familiako landare urteroko belarkara da. Haren zurtoinak 30-40 cm ingurukoak izan ohi dira, ahulak, adardunak eta ildokatuak. Hosto luzatuak dauzka, lantza-formako txorten-hostoak, kiribil ez oso biribilduak, zain moreekiko lore zuriak, eta 5 milimetro inguruko disko-formako hazi arreak leka txikietan bilduta 2-3 aleko multzoetan.

Gainerako lekaleek bezala, dilistak nitrogenoa finkatzen duten bakterioak eduki ohi ditu sustraietako noduluetan. Horri esker, ongarri natural gisa erabil daiteke.

## Elikadura 
Dilistak aberatsak dira elikagaietan. Gehienbat karbohidratoak eskaintzen ditu, batez ere almidoia. Proteina asko dauzka, baina ez modu orekatuan, funtsezko aminoazidoa den metionina gutxi baitauka. Gantz gutxi dauka, eta, zuntzari dagokionez, beste lekale batzuk baino txiroagoa da.

B1, B3 eta B6 bitaminan aberatsa da, eta ez hainbeste azido folikoari dagokionez. Burdina erruz dauka, baina giza gorputzak ez du animalia jatorriko burdina bezain ongi xurgatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
RTSP

**Real Time Streaming Protocol** (Denbora Errealeko Streaming protokoloa), IETFk garatua eta 1998an sortua (RFC 2326an) streaming sistemetan erabilitako protokolo bat da. Bezeroak media-zerbitzaria kontrolatu dezan pentsatuta dago, play edo pause bezalako VCR motako komandoak bidaliz, eta denbora errealeko atzipen bat lortuz zerbitzariko fitxategien gain.

Datuen bidaltzea bera ez da RTSP protokoloaren zati bat. RTSP zerbitzari gehienek estandarra den RTP protokoloa erabiltzen dute garraio protokolo bezala, RTSP metadatu kanal baten antzeko zerbaitean bihurtuz.

Protokolo honen hainbat bezero aurkitu daiteke, adibide gisa: RealPlayer, MPlayer, Windows Media Player, QuickTime, Skype, VLC Media Player, Winamp, eta beste hainbeste. Zerbitzari ugari ere topatu daitezke: QuickTime Streaming Server eta Windows Media Services izan daitezke nagusienak.

Protokoloak HTTPrekin antza handia duen sintaxi eta erabilera du, baina eskaera berriak gehitzen ditu. Horretaz gain, http ez bezala, RTSP egoera-protokolo bat da. Behar denean, saio ID bat erabiltzen da saioen jarraipena egin ahal izateko, TCP konexio egonkor baten beharrik gabe.

Normalean RTSP mezuak bezerotik zerbitzarira bidaliak izaten dira, baina badaude salbuespen batzuk non zerbitzariak bezeroari mezuak bidaltzen dizkion.

Ondoren RTSP eskaera basikoak aipatuko ditugu, honetaz gain http eskaera tipikoak ere (OPTION modukoak) erabili ohi dira.

DESCRIBE: rtsp urla (rtsp:// …) eta erantzunean erabili daitekeen datu mota darama.
SETUP: Audio edo bideoa nola bidali behar den adierazten du.
PLAY: Audio edo bideoa erreproduzitzen hasteko.
PAUSE: Streaminga geratzen du. PLAY eskaerarekin berrabiatu daiteke.
RECORD: Eskaera hau bezerotik zerbitzarira media informazioa zuzenean bidaltzeko erabili daiteke, han gordea izan dezan.
TEARDOWN: Saioa amaitzeko erabilia.

## Kanpo estekak
Txitxirio

**Txitxirioa** (*Cicer arietinum*), **barbantzu** edo **garbantzu** izenaz ere ezaguna, Fabaceae familiako landare belarkara jangarria da. Era berean, Euskal Herrian asko jaten den lekalea da.

## Etimologia 
Txitxirio hitzaren jatorria frantsesezko *chiche* da, eta azken hori latinezko *cicer* hitzetik dator. Txitxirio hitza Ipar Euskal Herrian eta Nafarroan dago hedatuen, Sakanaraino. Garbantzu eta barabantzu hitzak, berriz, espainierazko *garbanzo* hitzetik datoz, eta erabiliena da Bizkai-Gipuzkoetan.

## Deskribapena 
thumb|ezkerrera|*Cicer arietinum noir*Txitxirio-landarea 20-50 cm arteko altueraraino hazten da eta luma-formako hosto txikiak dauzka zurtoinaren albo bietan. Haziak zorroetan ekoizten ditu, eta zorro bakoitzak bizpahiru ale ditu. Lore zuri edo gorri urdinxkak ditu. Klima tropikal edo azpitropikaletan hazten da ondoen, 400&nbsp;mm baino gehiagoko prezipitazioak dituzten eskualdeetan; klima epeletan ere haz daiteke, baina ekoizpena askoz txikiagoa da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arbi

**Arbia** (*Brassica rapa var. rapa*) barazki gisa erabiltzen den sustrai eta hosto jangarridun landarea da. Euskal Herrian normalean sustraia erabiltzen da, aldaera samurragoetan giza kontsumorako eta aldaera handiagoetan abereen bazka gisa.

## Deskribapena 
Arbi motarik arruntena azal zuriduna da. Aldaera horrek lurraren gainetik eduki ohi du goiko 1-6 cm, eta atal horretan kolore purpura, gorri edo berdexka izan dezake. Goiko atal hori zurtoinaren ehunetik abiatuta garatzen da, baina sustraiarekin bateratzen da. Barruko mamia zuria da.

Sustraiak forma konikoa du, baina borobila ere izan daiteke, 5-20 cm diametrokoa, eta ez dauka bigarren mailako sustrairik. Sustraiaren beheko aldea mehea eta luzanga da, luzeran 10 cm edo gehiago eduki ditzake.

## Laborantza 
Martxotik urrira erein daiteke, baina kontuan izan behar da ez duela bero handia eta lehorteak ongi jasaten; beraz, udarako nahi badugu, hobe da toki freskoetan eta itzalpean egitea.

Errefauaren eta azen antzeko laborantza behar du arbiak. Besagainka edo lerroka ereiten da, eta jaio ondoren, aleek 3-6 cm dituztenean, bakandu egiten dira ale ahulenak kenduz eta 10-15 cm inguru utziz aleen artean. Uzta bi hilabetera jasotzen da.

Ureztatze erregularra eta sarria behar du.

Arbiak ongi konbinatzen du tomate eta urazekin, beraz besagainka erein dezakegu haien artean, eta uzta bilduz eta tokia utziz joan arbiak tamaina egokira iristen diren heinean.

## Kanpo estekak
Bahram II.a

**Bahram II.a** (?-293) Sasandar Inperioko errege bat izan zen. Haren erregealdiak 276tik 293 arte iraun zuen. Bahram II.aren aita, Bahram I.a, 273tik 276 arte Sasandar Inperioko errege izan zen.

## Erregealdia 
Bere erregealdian, Marko Aurelio Karo erromatar enperadoreak persiarrei eraso zien, eta Ktesifontera heldu zen, bai eta Tigris ibaitik haratago ere, baina gaixotasun baten ondorioz hil zen (baldintza arraroetan, ordea). Erromatarrak sasandar lurraldean hainbeste sartzeko gai izan baziren, ia inongo oztoporik gabe, Bahram II.a bere anaia Ormuzen aurkako gerra batean zegoelako izan zen. Karo enperadorearen heriotza misteriotsuaren ondoren, erromatar tropek atzera egin zuten, eta Bahramek matxinada suntsitu ahal izan zuen.

Bere erregealdian zehar desagertu ziren Persiako azkeneko helenismo arrastoak. Garai hartatik, inskripzio teologiko batzuk baino ez dira kontserbatzen.
Geb

**Geb**, jainko sortzailea, biziaren eta emankortasunaren printzipioa, Lurraren pertsonifikazioa da, *Geben Etxea* egiptoar mitologian.

* Izen egiptoarra: **Keb**. Izen greziarra: **Geb**. Jainko/sa greziarra: Plutarkoren iritziz, Kronos.

## Ikonografia 
Koroatutako berde ilun koloreko gizona, buruan antzar bat duela

## Mitologia 
Geb, jainkorik antzinakoenetako bat da. *Jainkoen Printzea*, bere aita Shuren tronua heredatzen du, ondoren Lurraren gaineko autoritatea Osirisi eman zion, ondoren Horusentzat izan zen, eta, azkenik, faraoiarentzat, *Geben oinordeko* deitua.

Heliopoliseko kosmogonian, Shu eta Tefnuten semea zen. Nuten neba eta senarra, bere seme-alabak Osiris, Isis, Neftis eta Seth izan ziren. Nutekin, *Arrautza Handia* sortu zuen, hemendik, Bennu txoria jaio zelarik (Fenix hegazti egiptoarra).

*Epaiketa Gelan*, hildakoaren bihotzaren pisaketa zaintzen zuen eta zuzenak izan ez zirenen izpirituak preso mantentzen zituen, Hilen Liburuaren arabera. Duateko ateetako zaindari ere bada.

## Sinkretismoa 
Jainko sortzaile bezala, Atumekin identifikatua izan zen.

## Gurtza 
Heliopolis, Tebas, Edfu, Kom Ombo eta Sinain gurtua izan zen.

## Kanpo estekak
Karnak

[eskuinera|thumb|200px|[Pinediem I.aren estatua Karnakeko Amon jainkoaren tenpluko lehen patioan]]
eskuinera|thumb|200px|Gela hipostiloko kapitela
**Karnak** (*al-Karnak*, الكرنك, "hiri gotortua", Antzinako Egipton **Ipet Sut**, "tokirik gurtuena" deitua), Egiptoko herri txiki bat da, Nilo ibaiaren ekialdeko ibarretik gertu dagoena. Antzinako Egiptoko multzo erlijiosorik handiena zuen antzinako Tebaseko gune bat zen.

## Karnakeko tenplu multzoa 
Mendeetan zehar, toki hau, eragin gehien izan zuen Egiptoko gune erlijiosoa izan zen. Tenplu nagusia, , Amon jainkoaren gurtzari eskainia zegoen, baina, Egiptoko beste tenplu batzuetan bezala, beste jainko eta jainkosa batzuk ere gurtzen ziren.

Karnakeko tenplu multzoa, honako tenplu hauek osatzen dute:

* Amonen Tenplu Handia
* Montu jainkoaren barrutia
* Mut jainkosaren barrutia
* Khonsu jainkoaren tenplua
* Opeten tenplua
* Ptah jainkoaren tenplua

Tenplutxo asko eta tamaina txikiagoko kaperak ere badaude, baita gune nagusiak inguratzen zituzten harresien barnean gela eta biltegi asko ere.

Diodoro Sikulok dioenez, Tebaseko antzinakoena den Karnakeko Amonen Tenplua, eta egiptoar tenplu gehienen arteko ezberdintasun nagusia, tenplua bera eraikitzeko, eta ondoren zabaltzeko, behar izan ziren denbora eta ahalegina da. Hogeita hamar faraoik parte hartu zuten euren eraikinekin, multzoa, bere tamainagatik (hogeita hamar hektarea inguru) sekula ezagutu ez zen bezalako talde batean bihurtuz.

Sarrerak, bi pilono handiren artean, Amonen ikur diren ahari burudun esfinge etorbide (dromos) bat du aurretik. Arkupedun patio handi batetara sartzen da, non, ezkerretara, Seti II.a faraoiaren tenplutxo bat, Taharqoren zutabea eta Pinediem I.aren estatua monumentala aurkitzen diren, eskumatara, Ramses III.aren tenplua, aurrean, gela hipostiloa, eta hondorago oraindik, Tutmosis I.a eta Hatshepsuten obeliskoak; ondoren, gela sorta bat dago, patio txikiagoekin, eta *santutegia*, bertara, faraoia eta apaizak bakarrik sar zitezkeelarik.

Gela hipostiloa, oraindik euren inskripzioak mantentzen dituzten zutabe askoz osatua dago, eta zutabe horietako batzuk, oraindik mantentzen dituzte jatorrizko margoaren arrastoak. Euren kapitelek papiro forma dute (papiriformeak). *Santutegia* tenpluaren erdian dago.

Antzinako Egipton, tenpluen eraikuntza, beti *santutegi*tik abiatzen zen, horrek, Karnak erditik hasi eta barrutirako sarreretatik eraikitzen amaitu zela esan nahi duelarik. Talde guztia oso modu aberatsean apaindua eta kolore biziz margotua zegoen.

Karnakeko multzoa, ezagutzen den gurtza erlijiosoko multzorik antzinakoena da mundu osoan. Aire libreko museo erraldoi bat, Antzinako Egiptoko kulturako arrasto garrantzitsuak erakusten dituena. Gizako piramideen ondoren, Egiptoko tokirik bisitatuena da.

Antzinako Tebas bere nekropoliekin deitutako multzoaren zati da, UNESCOk, 1979an, Gizateriaren Ondare izendatu zuena.

## Kanpo estekak 
* **Egiptoko Tenpluak**, irudi panoramikoak 360ºtan
* Amonen Tenplua Karnaken, egiptologia.comen.
* Amonen Tenplua Karnaken, egiptomania.comen.
Sedia gestatoria

[thumb|250px|[Pio VII.aren sedia gestatoria.]]
***Sedia gestatoria*** sorbaldetan garraiatu ahal izateko anda gaineko tronua da, litera mota da, Aita Santua zeremonia solemne batzuetan prozesioan eramateko erabiltzen zena, jendetzak ikusteko moduan. Bere atzean, *flabeloak* zihoazen.

20. mendeko 2. erditik aurrera, jada ez da erabiltzen, Aita Santuak, motordun ibilgailuak erabiltzen baititu jendetza artean ibiltzen denean. Aulki hau eramaten zuten laguntzaileei, *sediario* zeritzen. Gaur egun, aita santuaren audientzia eta ospakizunak prestatzen ibiltzen dira. *Sediario* bezala aritu ziren azken aldia, 2005eko apirilak 8an izan zen, euretako hamabik, sorbaldetan, Joan Paulo II.aren hilobia eraman zutenean. "Sediario Pontifizioak", gaur egun, 24 dira. Euren aitzindaria, Adalberto Leschiutta italiarra da.

## Aurrekari historikoak 
*Sedia gestatoria* batean garraiatutako kargudun baten irudikapen ezagunik antzinakoena, Egiptoko lehen dinastietan datatua dago, Heb Sedaren ospakizunean. Heb Seda, antzinako jai erritual bat zen, faraoi baten erregealdiko 30. urtea ospatzen zuena.

## Kanpo estekak
Inposta

[thumb|200px|Arku baten eskema: 1. [Giltzarri|Klabea, 2. Dobela, 3. Arkugainera, 4. **Inposta**, 5. arkubarnera, 6. Gezia, 7. argia, baoa, 8. Kontrahorma.]]
Arkitekturan, orokorrean, **inposta**, eraikin baten solairu ezberdinak banatzen dituen irtengune bati deritzo.

Inposta korritu, solairuen banaketa adierazten duen eraikin batetako kanpoko paramentuko xingola irtenari deritzo.

Inposta deitzen zaio, baita ere, pilastra baten gainean jartzen den kapitel antzeko prisma formako irtenguneari.

Arkitektura klasikoari dagokionez, inposta atezangoarekiko, kapitela zutabearekiko bezala da.

## Kanpo estekak
Cassius kondea

**Cassius kondea** (arabieraz: *kumis Qāsī*) VIII. mendeko baskoi edo bisigodo jatorria zuen euskal aitonen semea zen, Banu Qasi leinua sortu zuena.

X. mendeko muwallad historialaria Ibn al-Qutiyyaren arabera, Cassius kondea Islamera 714an bilakatu zen omeiarren *mawali* (bezero) bihurtua. Hassan ibn Yassar al-Hudhaliri esker, Zaragozako *qadi* zena, bilakatu zen, Abderraman I.a penintsulara ailegatu zeneko garaian. Horrela, omeiarrek Hispania konkistatu zutenean, bere lurrak eta botere politikoa mantendu zuen. Bilakatu eta gero, *Banū Qāsī* arabierazko abizena hartu eta Damaskora joan zen zuzenean omeiar kalifa zen Al-Walid I.ari leialtasuna zin egiteko.

XI. mendeko Ibn Hazm historialariak adierazi zuen bere semeen zerrenda:
* Fortun
* Abu Tawr
* Abu Salama
* Yunus
* Yahya

Banu Qasi leinua zuzenean Fortunetik, Cassius kondearen seme handiengatik zetorren.

Musulmanak ailegatu zirenean, Cassiusek Tutera, Tarazona, Borja eta, seguru asko, Ejea barnean zituen eskualdea zuen kontrolpean.

Hala ere, historialarien artean badago eztabaida ea Cassius kondea benetan existitu zenentz. Alde batetik, Cassius izena ez da beste inork erabilia garai hartan. Ibn al-Qutiyyak Banu Qasien jatorria idatzi zuenean, genealogia fidagarria baino omeiarren garaietako handi nahikeria izan zitekeen, konkista legeztatzeko balio zuten istorioak.

## Bibliografia 
* Alberto Cañada Juste, *El posible solar originario de los Banu Qasi*, *Homenaje a don José M.ª Lacarra...* liburuan, Zaragoza, 1977.
* Thomas F. Glick, *Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages*, Brill. 2005. 

## Kanpo estekak 
*  Auñamendi entziklopedia
Giltzarri

thumb|320px|Puntu erdiko arkuaren zatiak.
[thumb|200px|[San Bizente eliza (Donostia)|San Bizente elizako giltzarri bat (Donostia).]]
**Giltzarria** arku edo ganga baten erdialdeko dobela da. Gainontzeko dobelak baino handiagoa da, eta sarri, apaindua egoten da, baina ez funtzionaltasunagatik, baizik eta arrazoi estetikoengatik.

Giltzarria, dobela izaki, duten formagatik sostengatzen da, bere alboetako aurpegiek, angeluan moztuak, tentsioen zati bat alboetara igortzen baitute, orekatuz eta karga bertikal baten ondorioz erortzea eragotziz. Behealdeko dobelaren tentsio horizontala harresira edo beste arku batera igortzen da, eta bertikala, harresira edo zutabe batetara.

Arku baten eraikuntzan jartzen den azken atala, giltzarria da. Hau bere tokian jarria egon arte, beharrezkoa da arkuaren dobelak eustea, ezegonkor baitago. Horretarako, zinbria bat erabiltzen da, zurezko edo metalezko egitura bat, arku formakoa, dobelak eusten dituena, eta kentzen da, soilik, arkua amaitua dagoenean, hau da, giltzarria jarrita dagoenean.

## Erabilera figuratiboa 
*Giltzarri* hitza, egitura handiago baten (teoria edo erakunde baten) euskarri nagusi izendatzeko ere erabiltzen da. *Giltzarri* hau gabe, egitura osoa behera eror liteke, benetako giltzarriekin gertatzen den bezala. Adibidez: *Aldaketa hitza dugu gako eta giltzarri*.

*Gako* hitzaren sinonimoa da adiera honetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dobela
* Ganga

## Kanpo estekak
Howth

**Howth**, irlanderaz **Binn Éadair**, Irlandako Errepublikako ekialdeko kostaldean dagoen udalerri bat da, Howth lurmuturran, Dublin konderrian eta Fingal eremu administratiboan. Dublin hiriburutik 15&nbsp;km ipar-ekialdera dago, Irlandako itsasoaren kostaldean. Udalerri hau, hasieran herri arrantzale bat soilik zen, baina gaur egun eraikin handiak ditu, baita bizitzeko guneak ere.

Udalerri honen izen bereko Howth badian Ireland's Eye uhartea kokatzen da.

Dublinetik oso hurbil dagoelako, Dublinen autobus sareak erabiltzen ditutze eta tren sarea ere DART izenekoa. Hiri hau, Dublinen menpe dago ekonomikoki. Gainera esan beharra dago, Dublinen hurbiltasuna mesede egin diola hiriari, bertan baitago Irlandako Garraiobide Museoa.

## Ondarea 
* Howth gaztelua
* Baily itsasargia

## Ikus gainera 
* Ireland's Eye

## Kanpo estekak
Abu Gurab

**Abu Gurab**, gaur egungo Kairo hiritik hamabost kilometrotara eta Abusirretik kilometro t'erdira, Giza eta Saqqara artean, dagoen Egiptoko toki baten izena da. Nilo ibaiaren mendebaldeko ibarrean dago, eta V. dinastiako faraoiek aukeratu zuten euren hil multzoak eta eguzki tenpluak eraikitzeko.

Eguzki tenplua, V. dinastiaren garaian garrantzi handia hartu zuen Heliopoliseko Ra eguzki jainkoari eskainitako egitura bat zen. *Abusirreko papiroen* arabera, V. dinastia honetako sei erregek eraiki zituzten eguzki tenpluak. Honako hauek izan ziren: Userkaf, Sahura, Neferirkara, Neferefra-Isi, Nyuserra eta Menkauhor. Bi eguzki tenplu baino ez dira aurkitu. Bata, Userkafena, bietatik antzinakoena dena, eta bestea Nyuserrarena. Biak ala biak, hondakinetan daude.

Tenplu ezagunetatik abiatuta, eguzki tenplu baten jatorrizko egitura berregin daiteke. Lehenik, Nilo ibaiaren ondoan, hartze tenplua deritzona zegoen; estalitako bide bat, eguzki tenplurako bertarako sarrera zen, bertan, harresi batek inguraturiko patio batetara zeraman ate batetatik sartzen zen. Patio honetan aldare bat zegoen, bertan animalia sakrifizioak egiten zirelarik. Aldare honen atzean, obelisko handi bat egoten zen.

Nyuserra faraoiaren eguzki tenplua da hoberen kontserbaturik dagoena. Bere hondakinetatik hegoaldera, eguzki txalupa baten arrastoak aurkitu ziren.

Dyedkara-Isesiren erregealdian, Abu Guraben, eraikuntza aktibitatea gelditu egiten da. Ordutik aurrera, Abu Guraben ez da gehiago eraikitzen, errege honek, Saqqaran lurperatua izatea aukeratu baitzuen

## Arkeologia lanak 
Nyuserraren eguzki tenplua 1898 eta 1901ean industu zuten Ludwig Borchardt eta Heinrich Schäferrek. Userkafen eguzki tenpluari dagokionez, Herbert Rickek industu zuen 1960ko hamarkadan.

## Bibliografia 
* Bard, Kathryn Ann A.; Shubert, Steve Blake - *Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt*. 	Routledge, 1999. 

## Kanpo estekak
Mariaren Bihotza ikastola

[thumb|300px|**Mariaren Bihotza ikastola**, [Donostiako Sagues auzoan.]]

**Mariaren Bihotza ikastola** Donostiako iparraldean, Gros auzoan eta Zurriola hondartzaren aurrean, zegoen ikastola bat zen. Klaratar ordena erlijiosoaren ardurapean, Kristau Eskola sareko partaide zen, 2019ko ekainak arte bere, ateak itxi zituenean ikasle murrizketa nabarmenak eraginda.

Bere ondoan Mariaren Bihotza eliza zegoen ere, era berean ateak itxi egin zituena 2020ko abuztuaren 31an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ikastolaren webgunea
Delorean

**Delorean** Zarautzen sortutako, baina Bartzelonan bizi diren indie-rock elektroniko estiloko musika taldea da. 2000. urteko martxoan sortua, AEB, Espainia, Errusia, Frantzia, Alemania, Norvegia eta Mexikoko zerrendetan egon den taldea dugu. Ingelesez abesten dute.

## Biografia 
2000an Zarautzen (Gipuzkoa) 4 lagunek sortu zuten taldea; Ekhi Lopetegi (ahotsa eta gitarra), Unai Lazkano, Tomas Lertxundi eta Igor Escudero. Hasiera batean emo-rock musika egiten bazuten ere, azkar pasa ziren pop-rock elektronikoaren eszenara. Diskotik-diskora eboluzionatzen joan den estiloa dugu Deloreanek jotzen duena. Disko ezberdinetan honako musika estiloak nahastu ditu bandak: alternative, electro, techno, indie, after-punk, new wave eta house-a besteak beste. *Joy Division*, *Radio 4* edota *New Order* eta *The Cure* ditu influentziazko bandak.

2009an kaleratu zuten *Ayrton Senna EP*ak "dantzarako musikaren" estiloan sartzen da. Azken album honetako *Seasun* abestiak single onenaren saria eta album osoak musika berri onenaren sariak jaso zituzten *Pitchfork* aldizkariaren eskutik. *Ayrton Senna* albumak ere, *NME*, *The Fader*, *The Guardian*, *XLR8R*, *ABC News* eta *MTV* komunikabideen aipamen zoragarriak izan ditu.

2008az geroztik, abesti propioak konposatzeaz gain, *Lemonade*, Franz Ferdinand, *The Mistery Jets* edota *The Big Pink* bezalako taldeen abestien bertsioak egin dituzte.

2013ko urrian bahiketa birtual bat jasan zuten Mexiko Hirian.

## Diskografia 
* *Silhouettes* (Bcore Disc, 2001)
* *Delorean* (Bcore Disc, 2004)
* *The Metropolitan Death EP* (Bcore Disc, 2005)
* *Into The Plateau* (Bcore Disc, 2006)
* *Transatlantic KK* (Simple Social Graces, 2007)
* *Ayrton Senna EP* (Mushroom Pillow - Fool House, 2009)
* *Subiza* (Mushroom Pillow, 2010)
* *Apar* (2013)
* *Mikel Laboa* (Elkar, 2017)

## Kanta arrakastatsuenak 
* *NYGAPS* (Delorean, 2004)
* *Metropolitan death 3* (The Metropolitan Death EP, 2005)
* *As time breaks off* (Transatlantic KK, 2007)
* *Deli* (Ayrton Senna EP, 2009)
* *Seasun* (Ayrton Senna EP, 2009)

## Beste artisten bertsioak 
* The Teenagers "Love no" (XL recordings 2008)
* The Mystery Jets "Half in love with Elizabeth" (Rough Trade 2008)
* Lemonade "Big Weekend" (True Panther Sounds 2008)
* The Big Pink "Too young to love" (House Anxiety 2008)
* Glasser "glad" (True panther sounds 2009)
* El Guincho "kalise" (Young turks 2009)
* Franz Ferdinand "live alone" (Domino 2009)
* The XX "islands" (Young turks 2009)

## Sariak 
* Gaztea maketa lehiaketa: 2002 (entzuleen saria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peerajärvi

**Bearajávri** edo **Peerajärvi** aintzira Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira bat da, Suediako Kiruna udalerritik pare bat km-ra dagoena. Käsivarsi Eremu Basatiaren mugan dago, Lappi osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatiaren mugan, hain zuzen; aliota txikiak, antzara nanoak, belatz handiak, elur-hontzak, eskandinaviako lagopodoak, ipar-belatzak, ipar-kaskabeltzak, laponiako kaskabeltzak, marikoi isats-luzeak, negu txontak eta papourdinak dira, esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, eskandinaviako lagopodo eta lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak .

Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.

Ailakkajärvi aintzira iparraldean eta Kivijärvi hegoaldean **Peerajärvi** aintziraren bizilagun nagusiak dira. Inguruko muinoen gailurretatik, bereziki Peeravaara muinotik, erortzen den urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, urek, lur azpiko pasabideetatik Könkämäeno ibaira isurtzea lortzen dute, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira.

Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krimilda

**Krimilda**, germaniar elezahar epikoa den Nibelungoen eraztuna edo Nibelungoen kantoreko pertsonaia bat da. Borgoniako Gunter erregearen arreba eta Sigfrido heroiaren emaztea da.

## Nibelungoen eraztuna 
Krimilda, oso ezaguna zen bere aparteko edertasunagatik, eta laster maitemindu zen Sigfrido ausartaz. Gunterren zerbitzura egin zituen balentrien ondorioz, Krimildaren eskua lortu zuen, eta elkarrekin oso zoriontsu ezkondu ziren, Sigfridok zuen nibelungoen altxorra banatuz.

Hasiera-hasieratik lehiakortasun handia egon zen Gunterren emazte zen Brunilda eta beraren artean. Brunilda, Gunterren aginduei jarraituz, gertakari batzuk eragin zituen, eta gertakari horien amaieran, Hagenek Sigfrid traiziozko hilko du. Bere senarraren heriotzak erabat abailduta utzi zuen Krimilda, eta Hagen bilauak, nibelungoen altxor magikoa lapurtu ahal izan zion. Altxorrari buruz, nahi adina aberastasun atera zitezkeela esaten zen, sekula amaitu gabe. Baina Hagen bezalako pertsona baten eskuetan erori ondoren, sorginkeriak funtzionatzeari utzi zion, eta honek, su bizian, Rhin ibaira jaurti zuen.

Urte batzuk beranduago, Etzel (Atila) errege gerlariak, Krimildari berarekin ezkontzeko eskatu zion, eta honek onartu egin zuen, Hagen eta Gunterretaz mendekatu ahal izateko hainako boterea lortzeko asmo ilunarekin. Denbora baten ondoren, bere etsaiak, gezurrezko abegikortasunez, Etzelen jauregira gonbidatu zituen. Han, hunoen eta Borgoinatarren arteko gerra piztea lortu zuen. Gerra honetatik, Hagen eta Gunter baino ez ziren bizirik irten. Gerra horretan, Etzelekin izan zuen seme bakarra, Ortlieb izenekoa, Hagenek hil zuen. Gunterri burua moztu zioten erreginaren aginduz, eta Hagenek, altxorra itzultzeari uko eginez, Krimildari honen maite Sigfrido itzuli ezin zionez, patu bera jasan zuen erreginaren esku. Hau, baina, handik laster hil zen, Etzelen zaldunetako batek, Hagen bezalako gerlari handi bat, modu ez duinean hil zuela usterik.
## Kanpo estekak
Giza (Egipto)

**Giza** (arabieraz الجيزة *al-Gizah*) Nilo ibaiaren mendebaldeko ibarrean dagoen Egiptoko hiria da, Kairoren erdialdetik hogei kilometro inguru hego-mendebaldera eta metropoli guneko zati. Giza eskualdeko hiriburua da. 2006ko azken erroldaren arabera, 2.221.868 biztanlekoa da.

## Ondarea 
[thumb|ezkerrera|250px|[Kefrenen piramidea kale baten muturrean.]]
Ezaguna da munduan, bertatik gertu, Gizako nekropolia dagoelako. Bertan, duela 4.600 urte inguru, IV. dinastiako hiru piramide handiak eraiki ziren, Keops, Kefren eta Mikerinosenak, alegia. Giza, Menfiseko nekropoliaren zati da, berrogei kilometro baino gehiagoan hedatzen zena, eta, Antzinako Egipton *Her-necher* (Nekropolia) edo *Imentet* (Mendebaldea) izen orokorrarekin ezagutzen zena.

Hiru piramideetako bakoitzak, bere izen propioa zuen, inguratzen zuen nekropolia ere izendatzen zuena. *Keopsen ostertza, Kefren handia da* eta *Mizerino jainkotiarra da*. Keopsen erregealdian hartu zuen Gizak berebiziko garrantzia.

Gizan, hilobi mota ezberdinak daude, mastaba eta hipogeoak bezala, errege familiako jendearentzat, goi kargudunentzat edo apaizentzat zirenak.

Faraoien hondarrak gorde zituzten piramideak, hil multzo handien zati ziren, tenplu, beste hilobi eta piramide txikiagoekin batera. Keopsen piramidearen ekialdean, *erreginen piramideak* deritzenak eraiki ziren, 50 metroko luzera eta 30 metroko garaiera zutenak, bere ama Hetepheres eta bere emazte Merytites eta Henutsenentzako hilobi bezala. 1992an, Piramide Handiaren hego-ekialdean zegoen beste piramide baten arrastoak aurkitu ziren, oinarri karratua, 23 metro luze eta 12 metro garai. Harrizko lehen hiru hilaren arrastoak baino ez ziren aurkitu.

## Barrutiak eta auzoak 
* Dokki barrutia
* Agouza barrutia
* Giza barrutia
* Bulaq ad Dakrur
* Imbabah
* Haram barrutia
* Omrania
* Monib
* Kafr Tuhurmus

## Gizako ordokia 
eskuinera|thumb|275px|Gizako ordokia.

Gizako ordoki edo nekropoliko eraikin eta elementurik esanguratsuenak, honako hauek dira:

* Gizako Piramide Handia
* Kefrenen piramidea
* Mizerinoren piramidea
* Gizako Esfinge Handia
* Erreginen piramideak
* Alboko piramideak
* Noble eta gortesauen mastabak
* Hil tenpluak
* *Haraneko* tenpluak
* Prozesio galtzadak
* Eguzki txalupak dituzten lubakiak
* Artisauen hiria, biltegi eta lantegiekin

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
*  (2011ko abuztuaren 2tik aurrera)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malahide

**Malahide** (Gaeleraz **Mullach Íde**) Irlandako Errepublikaren hiri bat da, Dublinetik 16&nbsp;km kokatuta. 15.846 biztanle inguru ditu (2011). Kostaldean dago kokaturik, Fingaleko konderrian, baina gaur egun Dublinen auzune bihurtu da.

## Etimologia 
Gaelerazko *Mullach Íde* izenak "Íde-ren muinoa" esan nahi du.
[thumb|ezkerrera|250px| [Malahide gaztelua]]

## Historia 
795ean bikingoak iritsi zirenerako bazen jadanik herrixka bat bertan. Estuarioa toki egokia izanik daniarrak bertan izan ziren ingelesak 1171ean etorri ziren arte. XIX mendearen erdialdera 1000 biztanletik gora zituen, kaia eta gatzagak zirela eta. Hurrengo urteetan Dublingoen atseden leku bihurtu zen.

## Ondasun nabarmenak 
* Malahide gaztelua

## Garraiobideak 
Malahide Dublinetik hurbil dagoelako, Dublingo autobus-sare zerbitzua erabiltzen du (Dublin Bus) eta DART tren-zerbitzuak Greystones-Malahide lotzen ditu.

## Kanpo estekak