Nabarrismo

**Nabarrismoa** Nafarroa Garaiaren interesak eta nortasun desberdina babestea beste helbururik ez duen doktrina edo mugimendu politikoa da. Egungo testuinguru politikoan, UPNk babesten duen posizio politikoari deitu ohi zaio nabarrismoa, Nafarroa gainerako euskal lurraldeetatik espresuki bereizten duena. Alde horretatik, Nafarroaren egitura administratibo-politikoaren iraupena aldezten dute, beste euskal lurraldeekin lotuko dituen egitura berririk sortu gabe.

Nabarrismo hori, espainiar nazionalismoarekin identifikazio teoriko handikoa, XX. mende hasieran hasi zen umotzen *Diario de Navarra* egunkariaren eta Victor Praderaren teoria katoliko tradizionalisten inguruan, Espainiako monarkiari biziki atxikia. 1932an, euskal abertzaletasunarekiko harremanak hautsi zituen, Lizarrako Euskal Herriko estatutuaren kontra indar berezia eginez eta Espainiako Errepublikaren kontrako estatu kolpea antolatzen parte hartuz. 1936an hasita, diktadura erregimenaren Nafarroako erakundeetan hartu zuen gorputz instituzionala, ikuspegi ideologiko nazional-katoliko batez.[thumb||1910ean berregindako [Nafarroako bandera|Nafarroako armarria]]

Politikan joera hori gailendu den arren, bada gizarte multzo bat eta talde nabarristak, nafartzaleak, Nafarroak historikoki Euskal Herrian izan duen protagonismoa eta haren euskal estatu izaera babesten duena. Arturo Kanpionek adierazi du ildo hori: euskaltzalea eta euskal abertzaletasunarekin harreman handikoa. Egun, batzuetan, Nafarroaren ikuspegi politiko progresista bati lotuta ageri da, euskal abertzale izan edo ez.

## Nabarrismo eskuindar espainolista 
thumb|Nafarroaren konkistari buruzko Víctor Praderaren idazlana (1922)
Nafarroa Garaiaren nortasuna Espainiaren barnean garatu eta Euskal Herriko beste lurraldeetatik bereizi nahi duen jarrera politikoa da. Nabarrismo ezagunena da hau, egun bereziki Nafar Herriaren Batasuna (UPN) eta Nafarroako Alderdi Popularra (PP) alderdien inguruan harilkatua. 2011 arte existitutako Nafarroako Demokraten Elkargunea (CDN) nabarrista zen, ñabardurak ñabardura, eta, azken hamarkadetan, Nafarroako Alderdi Sozialista hor kokatu da, Nafarroa Garairako Foru Hobekuntza erregimenaren epelean. Ideologiaz, neurri desberdinetan espainiar nazionalistak eta euskal abertzaletasunaren aurkari sutsuak, historikoki eskuinera lerratuak eta muturreko katolizismoaren aldekoak.

### Sustraiak 
[thumb|[Ignacio Baleztena, karlista nafar euskaltzalea, bere garaiko jarrera kontraesankorren adierazle]] 
XX. mendeko historian, jarrera politiko honen kide nagusiak Raimundo García García "Garcilaso", Víctor Pradera, Eladio Esparza, Jesús Aizpún, eta Jaime Ignacio del Burgo izan dira. Nabarrismo espainolistak 1841eko Lege Hitzartuan bilatu nahi izan ditu bere erroak. Hala ere, jarrera hori ere XX. mendeko bilakaera bat izan da, nabarrismo espainolistaren hainbat aldezle garrantzitsuk gaitzetsi egin baitzuten 1841eko konponbide hori, edo onartu bederen nafar herriak haserre edo traiziotzat hartu zuela (Jose Maria Iribarren). 1841etik aurrera, Nafarroa Garaiak, alde batetik, eta mendebaldeko euskal lurraldeek, bestetik, hartu zituzten bide desberdinek bi eredu politiko adierazi zituzten: lehena Espainiako probintzia izateko ia asimilatua, baina ezohiko estatus baten jabe; bigarrena, berriz, aurreko egitura instituzionalari atxikia. 

1865 ingururako, Nafarroa Garaiko eskola katoliko tradizionalista berezi bat identifika zitekeen, Espainiako beste euskal lurraldeekin lankidetzan aritu eta hurbiltzearen aldekoa eta foruzalea; liberalismoaren eta separatismoaren kontrakoak ziren, «"nabarrismoko eskola banandu bat", teokrazian oinarritua», progresistek deitu ziotenez. Gamazadak, 1893-1894. urteetan, 1841eko probisioak hausten zituen Gamazo Espainiako ogasun ministroaren erabakiaren kontra harrotu zituen nafarrak; ondorioz, 1841eko Foruak Eraldatzeko Legea nafar identitatearen ikur bihurtu zituen askorentzat. Nafarroako Aldundiak Euskaltzaindia eta Eusko Ikaskuntza sortzen parte hartu zuen, baita *Euskalerriaren alde* aldizkaria ere, eta euskal unibertsitatearen proiektuan lan egin zuen. Bat zetozen joera horrekin Raimundo Garcia *Garcilaso*, Victor Pradera, Rafael Aizpun, Julio Ruiz de Alda, Joaquin Beuntza eta abar, guztiak ere kontserbadoreak, katolikoak eta espainiazaleak, baita Eusko Ikaskuntzako kideak ere. izan ere, langile mugimendu laikoaren eta euskal zein katalan nazionalismoaren goraldiak indar handiz piztu zuen Espainia aberri mehatxatuaren ideia, eta nafar eliteek bat egin zuten osoki harekin. 

Artean, nabarrismo honen gehiengoak Espainiako Bigarren Errepublikaren garai arte euskal abertzaletasunarekin harreman nahiko ona izan zuen, baita helburu askotan bat egin ere; izan ere, biek ere foruzaletasunean eta karlismoan zuten jatorria neurri txiki edo handiagoan. 1931n, ordea, Araba, Bizkai, Gipuzkoa eta Nafarroa Garaiko Lizarrako Estatutua zela eta, tradizionalisten barruan zatiketa handi bat izan zen, eta buruzagi batzuek Nafarroa politikoki Euskal Herriko beste lurraldeetatik aparte uztearen alde egin zuten (Iruñea, 1932). Karlismotik kanpora, Rafael Aizpunen Unión Navarra alderdia Lizarrako Estatutuaren alde agertu zen, Nafarroa Madrilgo eta Espainiako politikatik kanpora uztea hobe zelakoan, baina Espainiaren batasuna auzitan jarri gabe eta Nafarroaren egitura instituzionala kolokan jarri gabe, gero haien posizioa aldatu bazuten ere.

Espainiako Gerra Zibilaren hasieran, matxinoen estatu guztiko abangoardia osatu zuten, adibidez, Ignacio Baleztenak 1936ko estatu-kolpeari atxikimendu karlista erabaki zuen Emilio Molarekin 1936ko uztailaren 12an. Karlistak eta falangistak elkarrekin lehiatu ziren Nafarroan agintea eskuratzeko, tentsio handiz batzuetan. Frankismoko karlistek, baina, ez zioten uko egiten Nafarroaren euskaltasunari. 60ko hamarkadan, Nafarroako frankismoko eliteek botere-banaketa egin zuten Nafarroako Aldundiaren inguruan, eta Nafarroako familia ezagunek posizioak hartu zituzten orduan, tartean Jaime del Burgo (Kultura Departamendua) eta Jaime Ignacio del Burgo semea (Industria Departamendua). Hurrengo hamarkadetako Nafarroako erregimenaren zutarriak ezarri zituzten orduan.

### Nafarroarako Hobekuntza erregimena 
1977an, Nafarroako Aldundiko hainbat buruzagik bat egin zuten UCDrekin. 1977ko hauteskundeetan, Hego Euskal Herriaren estatutua sortzearen aldeko alderdientzako bozkak kopuruz irabazle atera arren, UCDk atera zituen diputatu gehiago. 1978an, UCDko zenbait buruzagik uko egin zioten Eusko Kontseilu Nagusi sortu berrian sartzeari, ezta aukera hori irekita uzteari ere. Ate hori erabat itxi behar zelakoan, UCDk onartutako Espainiako Konstituzioko Laugarren Xedapen Iragankorrari uko egiteko sortu zen Unión del Pueblo Navarro. Nabarrismo horren sortzailea Jesús Aizpun izan zen, 'foruen berrezarpen osoa'ren aldeko iritzi sutsukoa, baita Nafarroako estatusaren ustezko izaera itundu tradizionalaren zalea ere.

Nafarroa Garaia bereizita geratu zen gainerako lurraldeetatik, *Amejoramiento* edo Hobekuntzaren bitartez (LORAFNA ere deitua). Antolamendu administratibo eta politiko hori ez zen erreferendum bidez berretsi ahal izan, nabarrismoaren (espainolistaren) aldezleek horretarako hauxe argudiatuta: ez zela horren beharrik, ordu arteko erregimena egokitu egin zutelako, eta ez berri bat sortu. Aldiz, eragile nabarrista horiek berek gehiengo kualifikatuak erreklamatu zituzten beste euskal lurraldeekin erakunde bat osatzeko, erakunde berri bat sortzen ariko liratekeelako. Jaime Ignacio del Burgok bat egin zuen UPNrekin, baita Euskadiko Alderdi Sozialistako nafarrek (Victor Manuel Arbeloa) bide horretan haiekin bat egin ere 1982tik aurrera. Gabriel Urralburuk bide berari heldu zion, eta PSN sortu zuten PSEtik aparte.

thumb|upright|Jaime Ignacio Del Burgo, nabarrismo espainolistaren aldezlea Francoren diktaduraren ondoren

[thumb|upright|[Yolanda Barcina, Iruñeko alkate 1999tik eta UPNko presidenteorde 2003tik]]
Garai honetan, UPNk ez zuen, hala ere, nafar euskaltasunaren kontra jo zuzenean, ezta PSNk ere, baina UCDrekin batera, Euskararen Foru Lege murrizgarria onartu zuten, eta Nafarroa Garaiaren euskaltasun osoa bakarrik lurralde horren iparraldeari onartu. Patxi Zabaletak UPNren sorreran ez du ideologia jakinik identifikatzen, "euskal nazionalismoaren kontra egotea besterik ez". Garaikoetxeak dio PSEren Nafarroako adarrak men egin ziola "botere estamentuen eta batik bat komunikabide baten presioari", eta 'traizio' egin. Denboraren poderioz, alderdi horietako buruzagiek ikuspegi oso kontraesankorrak hartzen joan ziren Nafarroaren euskaltasunari buruz, hasieran inondik ere zalantzan ez jartzetik 90eko hamarkadatik aurrera erabat ukatzeraino.

Juan Cruz Allí Nafarroako presidentea UPNtik atera zen (1995ean), besteak beste Nafarroan euskal gaiekiko alderdi horrek zuen jarrera baztertzailea gaitziritzita, eta CDNko buru bihurtu. Politikari horren ustez, 2000. urtearen bueltan, UPNk Euskararen Foru Legea hutsaldu egin zuen, hizkuntz lurralde mistoa erdal lurraldearekin parekatuz. EAErekin 1980ko hamarkadatik Nafarroa Garaiko eskuinaren eta PSNren ahotan zebilen EAErekiko organo komun iraunkorra sortzea 1995ean jarri zen abian, uda horretan Juan Cruz Allik, PSNko Otanok eta EAko Erraztik gobernua osatu zutenean. UPNko Miguel Sanzek, berriz, berehala erreakzionatu zuen, eta egitasmo hori eragozteko konpromisoa eskuratu zuen Espainiako presidente Jose Maria Aznarrengandik, Madrilera espresuki bidaiatuz. *Diario de Navarra*k PSNren Suitzako banku kontu sekretu baten existentzia azaleratu zuen, eta gobernua berehala desegin zen, baita organo komun iraunkorraren egitasmoa deuseztatu ere. 2011-2015eko aldia bereziki polemikoa izan zen Nafarroan, haserrea handitu egin zen, UPN eta PSNrekin: CAN auzia, euskararen kontrako jazarpena, pribatizazioak. Gero, kriminalizazio giro batek jarraitu zion, D ereduko irakasleak 'ETAzale' izateko susmopean jarriz, horretarako Guardia Zibilak ondutako txosten bat baliatuz, hainbat sindikatuk D ereduko irakasleen izen ona zikintzeko operaziotzat jo zutena. Bai hezkuntzan, bai giro euskaltzaleetan mobilizazioak harrotu zituen.

2015eko ekainean, hamarkadatan PSNren babesaz Nafarroako gobernura heldutako nabarrismo espainiarzaleari lauko gobernu aurrerazale batek hartu zion errelebua, abertzaleen partaidetzaz eta, gehienean, euskaltzalea. UPN-PP oposiziora pasa berritan, estu hartu zuen gobernu berria, eta haren euskararen aldeko jarrera salatu. 2017ko udaberrian, Nafarroako gobernuak Euskararen Legea eraldatzeko asmoa plazaratu zuen, baita hainbat herrik legezko eremu euskaldunera sartzeko eskatu ere.

UPNk, berriz, Zizur zendea eremu mistotik ez-euskaldunera sartzeko erabakia bultzatu zuen maiatz hasieran, tokiko hainbat eragileren haserrearen erdian. Ia aldi berean, UPN-PPko gobernuen arauz kanpoko kudeaketa kasuak azaleratu ahala eta Nafarroako Ikurren Legea baliogabetzearen kontra, UPNk, PPk eta Ciudadanosek manifestazio bat deitu zuten Nafarroako bandera aldarrikatzeko, eskuin muturreko sektoreen atxikimenduaz. Are, PSNk bat egin zuen sektariotzat jotako manifestazioarekin.

## Nabarrismo euskaltzalea 
thumb|Foruen Monumentua Iruñean, herri diru bilketaz eta Diputazioaren babesaz eraikia (1903) 
[thumb|[Euskal Herriarentzako Sortaraua|Estatutuaren aldeko elkarretaratzea Lizarran (1932)]]
Gutxienena edo euskaltasunaren aldekoa, euskaraz nafarzaletasuna ere deitzen zaio; abertzaletasunarekin identifikatuta egon da neurri handi batean, baina eremu politiko zabalagoa hartuz: Nafarroa Garaiaren nortasuna Euskal Herriaren baitan garatu nahi duen jarrera politikoa da. 1876an Bigarren Karlistaldia amaitzearekin batera, kezka berezia piztu zen foruen eta Nafarroaren euskal identitatearen galerarekin. Gerra-legearen debekua gaindituz, euskal lurraldeetako hainbat euskaltzalek *La Paz* egunkaria sortu zuten Madrilen. Bada, haren itzalean garatu zen Nafarroako Euskal Elkargoa (Asociación Euskara de Navarra gazteleraz ezaguna) Arturo Kanpion lemazainetako bat izanik, baina zuzenean politikan aritzeari muzin egin zioten, gehiago kultura arloari erreparatuz. Gamazadak (1893-1894) askoren euskal-nafar sentimenduak bateratzea lortu zuen foruen inguruan; 

Aldiz, egitasmo zehatzen babeserako salbu, arrakalak zabaltzen ari ziren bi talde handiren artean. Karlismoan laster nabaritu ziren zatiketak: 1922ko Amaiurko oroigarriaren inaugurazioak hautsak harrotu zituen. Víctor Pradera eta beste tradizionalista batzuk kontra sutsuki, Kanpionen eskola euskal herrizaleari aurkajarriak;

Egun, Geroa Bai, EH Bildu eta Aralar alderdiek bere alde egin dute, orain dela gutxi arte Nafarroa Bai, eta abertzaleak ez diren baina ideologia ezkertiar edo aurrerakoia duten Batzarre, Nafarroako Ezker Batua edo Ahal Dugu alderdiek maiz Nafarroaren euskalduntasun kulturalaren alde egin dute, betiere. nafar gazteleradunen eskubideekin oreka mantenduz. Nabarrismoaren adar honek XX. mendearen amaiera arte Nafarroa Garaian indar apala izan arren, denboraldi honetan jatorrizko sustraietatik edateaz gain, ezker politiko, progresismoa eta laizismorako jauzia egin du. 2015eko hauteskundeetan, nabarrismo mota honen adierazletzat jo izan den koalizio zabal batek Nafarroako Gobernuko agintea hartu zuen. Gizarte-arloko mugimendu gisa, Nabarralde elkartearen inguruan harilkatzen da, elementu historizista handikoa eta, ekainean, nafar independentzia aldarrikatzen duen Noaingo guduko martxa antolatzen du Getze-Galarren.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
## Bibliografia osagarria 
*  *El corralito foral. Las tripas del navarrismo, al aire: un ecosistema al servicio del capital*, (Iván Giménez, Pamiela, 2015).
*  *Navarra como problema. Nación y nacionalismo en Navarra*. Miguel José Izu Belloso, Editorial Biblioteca Nueva, Madrid, 2001.

## Ikus gainera 
* Euskaltzaletasuna
* Euskozaletasuna
* Eusko abertzaletasuna

## Kanpo estekak 
* Jaime Ignacio del Burgoren *Navarra en la historia* idazlana (2018)
* "Reivindicaciones catalanas y navarrismo", Fernando Mikelarenaren blogeko artikulua
* Plaza Nueva nafar agerkari digitaleko "Recuperar el auténtico navarrismo" artikulua