Euskaldunak erromatar armadan

**Euskaldunak erromatar armadan** aritu ziren**,** hau da, erromatarren garaian euskal lurraldetako biztanle batzuk erromatar armada konkistatzailean aritu ziren. Euskal lurraldetako biztanle hauek, mendebaldetik ekialdera, autrigoiak, karistiarrak, barduliarrak, beroiak, baskoiak eta akitaniarrak ziren, besteak beste. Armadan parte hartzea "probintzietakoak" sozialki igotzeko bideetako bat zen eta euskal lurraldeetakoak ez ziren salbuespen izan; Tito Liviok suessetaniak aipatzen ditu, baskoien ekialdeko herria.

Tito Liviok, Sertorioren gerren testuinguruan, K.a. 76ko Sertorioren ibilbidea deskribatzen du: Ebrotik gora bursaoniarren, kaskantiniarren eta grakurritarren mugetatik pasatu, *Calagurris*era heldu, *Vasconum agrum* zeharkatu, eta beroien artean kanpatu zuen, hurrengo egunean *Vareia*ra joateko, beroien arteko *urbs* edo hiririk garrantzitsuenera.

Salustiok idazten du K.a. 75ean Ponpeio baskoien lurraldera hurbildu zela bere armadarentzako elikagaien bila.

Silio Italikok guda punikoetan parte hartzen duten baskoiak aipatzen ditu. Pirinioak gurutzatzen dituen Hanibalen armadaren barruan daude eta kantabriarrekin batera Trasimenoko eta Kanaseko gudan borrokatzen dute.
## Turma Salluitana 
thumb|Ezkerraldean Turma Salluitana jasotzen duen Ascoliko brontzea (CIL, I, 709)
Ascoliko brontzea deituriko diploma militarrak erakusten du, lehenbizikoz, baskoien parte hartzea Erromako armadan, legioaren tropa laguntzaile gisa (*turma*), erromatarren barne gatazka batean eta Iberiar penintsulatik urrun.

K.a. 89. urtean, Gerra Sozialaren (*Bellum sociale*) testuinguruan, *Turma Salluitana* izeneko zaldun-talde bati Kneo Ponpeio Estrabon erromatar jeneralak (Ponpeio Handiaren aitak) hiritartasuna aitortu zion *Ausculum* (Ascoli, Italia) hiria hartzean erakutsitako adoreagatik.*Turma* zaldizko konpainia militar bat zen, 30 zaldizko eta hiru dekurioi zituena, eta, beranduago, hogeita hamabi zaldizko, dekurioi izeneko kapitain batekin*; Salluitana* adjektiboak "gerlari indigenok erreklutatuak izan ziren hiriari erreferentzia egiten dio: Ebro haraneko *Salduie* (Zaragoza)". Turmako bederatzi zaldizko baskoiak ziren, Segiakoak, eta hiru kokapen ezezaguneko beste hiri batekoak, hau ere baskoia izan behar duena, *Enege*.

Tazito historialariak, bataviar matxinadako gertakariez ari denean (K.o. 69), Galbak Neronen aurkako bere matxinadarako Tarraconensisen errekrutatutako baskoien kohorteak aipatzen ditu, *Vasconum lectae a Galba cohortes*. *Gaio Iulius Civilis* erromatarren kontrako bataviarren eta germaniarren matxinadaren buru jarri zen. *Asciburgium* erromatar kanpamendua (gaur egun Asberg), Rhin Behereako Düsseldorf inguruan, eraso egin zuten. *Zivilis* eta bere soldadurik onenak kanpamendura sartu eta suntsitu zuten. "Borrokaren zortea -dio Tazitok-, aldatu zen uste gabeko laguntza batekin: baskoien kohorteek, Galbak erreklutatu eta orduan deituek, kanpamendurantz hurreratzean, gudularien harrabotsa entzunik, arreta finkoan ziharduten etsaiei bizkarretik erasotzen diete eta kopuruari zegokion baino izu handiagoa sortzen (...). Oinezkoetan ziren batavorik suharrenak desegiten dituzte. Zaldizkoak ihes egin zuen banderekin eta gudu hasieran atzitutako gatibuekin. Hilen kopurua egun hartan handiagoa eta gerrarako ezgaiagoena izan zen gure alderdian; germaniarrenean, onenak jausi ziren." Tazitok ez du kohorte horien zenbaki ordinala ematen, baina plurala darabil; hemendik ondoriozta daiteke bi edo gehiago zirela baskoien kohorteak.

Zibilen matxinada menderatu ondoren Germania Beherea baketuta, Rhineko indar armatu gehienak Britanniara eraman zituzten. 105eko diploma militar batean, hau da, Trajanoren garaian, *Cohors II Vasconum equitata civium Romanorum* idatzita aurkitzen da. II ordinalak adierazten du beste baskoi kohorte bat bazela, I zenbakiduna, beharbada *Asciburgium* gotorlekukoa; *Vasconum* jatorri etnikoa; *equitata*, zaldunez osatua, hau da, infanteriako 500 gizonez gain zalditeria-laguntzailea ere bazuena; *civium Romanorum*, erromatar hiritarrez osatua.

Urte batzuk beranduago Afrika iparraldeko Mauretania Tingitana erromatar probintzian agertzen da kohorte hau, Banasan eta Volubilisen.

Ziurrenik kohorte hauetako soldadu guztiak ez ziren baskoiak izango. Jatorrian izan ziren, baina, ondoren, errekrutatzeak, ziur aski, behar zen tokian egingo ziren.

## Cohors Carietum et Veniaesum 
Brescian aurkitutako inskripzio batean, *Cohors Carietum et Veniaesum* izenekoak Gaius Meffius izeneko bati egiten dio omenaldia. Kohorte honetakoak ez dira, beraz, erromatar hiritarrak, *peregrini*ak baizik, hiritar eskubiderik gabekoak.

Pliniok bi herriok aipatzen ditu *conventus cluniensis* deskribatzen duenean, *in eundem conventum Carietes et Vennenses V civitatibus vadunt**.* Karieteak (*carietes*) eta karistioak (*karistoí*) *populus* bera aipatzeko bi modu direla pentsatzen da. *Vennenses* izenekoek, berriz, bost hiri zituzten, Plinioren arabera, eta horietako bat Veleia zen, gaurko Iruña-Veleia eta hamazazpi harri gaineko inskripziotan agertu da kohorte hau, gaur egunera arte. Aipatu dokumentuek K.o. 98 urtetik aurrera datatzen dute barduliarrek osatutako *Cohors I Fida Vardullorum civium Romanorum*. Britannian kokatzen dute; hasieran, *Longovicium*en (Lanchester), Hadrianoren harresiaren hegoaldean, K.o. II. mendearen lehen zatian; beranduago, *Bremenium*en (High Rochester, Northumberland) denbora gehienean, III. mendearen erdira arte. Mariok Erroman Hispaniatik eramandako *bardiaioi* izeneko esklabo guardia bat zuen. K.a. 48an Kinto Kasio Longino beroien tribuko guardia pertsonalak salbatu zuen Kordoban. Augustok ere Calahorrako baskoi *peregrini*z osatutako pretoriar guardia izan zuen eta Marko Antonio garaitu zuenean lizentziatu egin zituen.

## Banakako soldaduen aipamenak 
Ramírez Sádabak, *Flavus* ohiko ezizena, izen indigena itzultzen duen *cognomen*a. *Legio II Augusta*ko beteranoak, Andelosko *Aemilius*ek, *Ordunets* *cognomen*a du, euskaratik ahoskatua edo egokitua dirudiena. *Valerius*ek, berriz, *cognomen* bezala ezizen iberikoa du.

Badira ere erantzukizuneko karguak zituztenak. Hala nola, C. Marius Aemilianus, pretoriar guardiako (*cohors proaetoriae*) ofizialordea, eta, bereziki, *C. Sempronius Fidus*, lau legiotako *tribunus militum eta Tarracoko* *flamen* probintziala, *cursus equester* baten kargua.

## Behe inperioko *limitanei* tropak 
Comitatenses tropen eta limitanei tropen kokalekuaren berri ematen duen Notitia Dignitatum Occidentis, honako leku hauek aipatzen ditu Euskal Herrian IV. mende amaierarako:  Iruña-Veleia, Cohors I Gallica equitata quingenariaren etxea, eta Baiona (Lapurdum), Cohors Novempopulanarena. Hiri horiek guztiak, limitanei tropak zituzten gotortutako kokapgune militar batzuen lerro oso bateko parte ziren, Galizako Lugon hasi eta Baionara iristen zena: Leon*, Legio VII Geminaren egoitza;* Zamorako Rosino de Vidriales (Petavonium) hiria, Cohors II Flavia Pacatianaren kanpamentua; Lugo (Lucus Augusti), Cohors II Lucensisen egoitza eta Kantabriako Campoo de Enmedio udalerriko Retortillo herria  (Iuliobriga), Cohors I Celtiberorum Equitata civium romanorum kohortearen egoitza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iñaki Navascués Puyada (2024) “Cohors II Vasconum Civium Romanorum”, *Pregón siglo XXI*,  1696-1161,  72, 7-10 or.