Emakumeen osasuna

thumb|Emakume eta osasunaren sinboloak batera.
**Emakumeen osasuna** gizonen osasunetik hainbat eratan bereizten da. Emakumeen osasuna herritarren osasunaren adibide bat da, izan ere, Munduko Osasun Erakundeak honela definitzen du osasuna: "erabateko ongizate fisiko, mental eta soziala, eta ez bakarrik gaixotasunik edo gaixotasunik eza". Desberdintasun horiek are gehiago handitzen dira garapen-bidean dauden herrialdeetan, emakumeak beren osasunari eta esperientziei erreparatuta, pobreagoak baitira. Askotan, emakumearen ugalketa-osasun gisa tratatu arren, talde askok emakumeen osasun orokorraren definizio zabalago baten alde egiten dute, "Emakumearen osasuna" gisa adierazita.

Heriotza tasa ohikoenak, hala nola, gaixotasun kardiobaskularrak, minbiziak eta biriketako gaixotasunak, emakume eta gizonen artean antzekoak diren arren, bestelako kasuak pairatzen dituzte emakumeek. Biriketako minbiziak beste minbizi-mota guztiak gainditu ditu, minbiziak emakumeei eragiten dien heriotza-eragile nagusia da bularreko, kolon-ondesteko, obulutegiko, uteroko eta zerbikaletako minbizien aurretik. Erretzea da biriketako minbiziaren eragile nagusia, eta emakume ez-erretzaileen artean, berriz, minbizia garatzeko arriskua hiru aldiz handiagoa da erretzaile ez diren gizonen artean baino.

## Faktore sozialak eta kulturalak 
Emakumeen osasuna biologiaren eraginpean egoteaz gain, gizarte-baldintzek ere eragiten diote, hala nola, pobreziak, enpleguak eta familia-ardurek.  

Tradizionalki emakumeak egoera ekonomiko eta sozialaren ikuspuntutik gutxietsiak izan dira, eta horrek, era berean, murriztu egin ditu haien bizitzaren beharretarako sarbidea, osasun arreta barne. Osasunean dagoen genero-arrakala are larriagoa da garapen-bidean dauden herrialdeetan, bertan emakumeak egoera desabantailatsuagoan baitaude. Genero-ezberdintasunaz  gain, badira oraindik ere emakumeei bakarrik lotutako gaixotasun espezifikoak, erronka zehatzak sortzen dituztenak prebentzioan eta osasun zaintzan.

Jokabide-desberdintasunek ere eragina dute. Izan ere, emakumeek arriskuak hartzeko joera txikiagoa dute. Tabakoa, alkohola eta droga gutxiago kontsumitzen denez, praktika horiekin lotutako gaixotasunen heriotza-arriskua murrizten da, besteak beste, biriketako minbizia, tuberkulosia eta zirrosia. Bestalde, auto-istripuak emakumeentzako arrisku-faktore apalagoak dira. Horrez gain , alde okupazionala dela eta emakumeek industria-lesio gutxiago pairatzen dituzte, nahiz eta hori, agian,aldatu daitekeen, gerran zauritzeko edo hiltzeko arriskua bezala. Azkenik, suizidio-tasak ere txikiagoak dira emakumeetan.

## Faktore biologikoak 
Emakumeen osasunean bereziki eragina duten faktoreak, gizonekin alderatuta, agerikoak dira ugalketarekin zerikusia dutenean.  Uste da emakumeen XX. sexu-kromosomek, hormona-giroak, sexuari dagozkion bizimodu espezifikoek, metabolismoa, immunitate-sistemaren funtzioak eta ingurumen-faktoreekiko sentikortasunak osasun-desberdintasun sexualak eragiten dituztela fisiologian, pertzepzioan eta kognizioan. Emakumeek botiken aurreko erantzun eta diagnostiko-parametro atalas ezberdinak izan ditzakete. Hau guztiagatik, sexu batetik bestera biomarkatzaileetatik eratorritako informazioa estrapolatzea kontu handiz egin behar dela erakusten du.

## Ugalketa- eta sexu-osasunak 
thumb|311x311px|Ama eta haurra.
Ugalketa eta sexu osasunak gaixotasun ugari barnebiltzen ditu, besteak beste, ugalketa, haurdunaldi, erditze eta zaintzearekin (jaio aurretikoa zein ondorengoa) lotutako sistema eta egiturei dagozkienak.

### Amatasun osasuna 
Haurdunaldiak arrisku handiak dakartza osasunerako, baita herrialde garatuetan ere, nahiz eta zientzian eta jarduera obstetrikoan aurrerapenak izan. Amen heriotza-tasa arazo garrantzitsua da oraindik, eta osasun-sistemen kalitatearen adierazletzat hartzen da. Haurdunaldiak aldaketa garrantzitsuak eragiten ditu emakume baten bizitzan, fisikoki, emozionalki, sozialki eta ekonomikoki, eta arriskuan jartzen du helduarorako trantsizioa.

### Haurdunaldiaren konplikazioak 
Haurdunaldian eta erditzean gertatzen diren heriotzaz gain, hilgarriak ez diren gaixotasun asko daude , esaterako fistula obstetrikoak, haurdunaldi ektopikoa, erditze aurreratua, haurdunaldiko diabetesa, hiperemesi grabidikoa, hipertentsio-egoerak… Mundu osoan, haurdunaldiko konplikazioek nabarmen gainditzen dituzte ama-heriotzak: 9,5 milioi gaixotasun-kasu zenbatetsi dira, haurdunaldiarekin zerikusia dutenak, eta 1,4 milioi heriotzatik hurbil egonda. Bestalde, haurdunaldiaren konplikazioak fisikoak, mentalak, ekonomikoak eta sozialak izan daitezke. Kalkuluen arabera, 10-20 milioi emakumek ezgaitasun fisikoa edo mentala garatuko dute urtero, haurdunaldiko konplikazioen edo arreta desegokiaren ondorioz.

## Ez-ugalketa osasuna 
Gaixotasun berdinek efektu desberdinak dituzte emakume eta gizonen artean, bereziki gaixotasun kardiobaskularretan, minbizian, depresioan eta dementzian. Emakumeek ere gizonezkoek baino joera handiagoa dute gernubideetako infekzioak izateko.

### Gaixotasun kardiobaskularrak 
Mundu osoko emakumeen artean, gaixotasun kardiobaskularrak dira heriotza-eragile nagusia (%35). Hala ere, emakumeek adin helduagoan pairatzen dute. Oro har, emakumezkoetan bizitza osoan istripu zerebrobaskularra izateko arriskua gizonezkoena baino handiagoa da.  

##### Bularreko minbizia 
Bularreko minbizia da emakumeen artean ohikoena. Mundu mailan, minbizi guztien % 25 da. Emakumeen hamar gaixotasun kroniko arruntenetako bat ere bada, eta bizi-kalitatearen galeraren erantzule nagusienetakoa.. Aseguru egokirik ezean, litekeena da emakumeek beren burua zaintzeko neurri garrantzitsuak saihestea, hala nola ohiko azterketa fisikoa, detekzio- eta prebentzio-probak eta jaio aurreko arreta. Egoera larriagotu egiten da pobreziaren mugaren azpitik bizi diren emakumeen kasuan, horiek haurdunaldi planifikatu gabeak, planifikatu gabeko erditzeak eta hautapenezko abortuak izateko arrisku handiagoa dutelako. Talde horretako finantza-kargari gehituta, honako faktore hauek daude osasun-arreta jasotzeko oztopoak sortzen dituztenak: hezkuntza maila txikia, garraio-falta, lan-ordutegi zorrotzak eta haurren zaintza lortzeko zailtasuna,. Arazo horiek askoz okerragoak dira garapen-bidean dauden herrialdeetan. Herrialde horietako erditzeen % 50ek baino gutxiagok jasotzen dute laguntza medikoa (adibidez, emaginak, erizainak, medikuak), amen heriotza-tasa handitzen, bizirik jaiotako 1:1.000 arte. Hori gertatzen da nahiz eta MOEn irizpideek gutxienez lau aurre erditze bisita ezarri. Laguntza medikoaren hornitzaile, instalazio eta baliabiderik (formularioak, esaterako) ezak emakumeen mortalitate-maila altuan eragiten du, saihestu daitezkeen kausen ondorioz.  

Erronka horiek *Emakumearen Osasuna Ikertzeko Bulegoaren* (AEB) helburuetan sartzen dira, baita emakumeei biomedikuntzako karreretarako sarbidea errazteko helburuan ere. AEBren iritziz, emakumearen osasunaren arloko ikerketan aurrera egiteko modurik onenetako bat da osasunaren eta osasunaren arloko ikerketan parte hartzen duten emakumeen proportzioa handitzea, eta gobernuan, goi-mailako ikastetetan eta sektore pribatuan lidergoa hartzea . Helburu horrek onartzen du emakumeek kristalezko sabaia dutela zientzia-karreretan eta beken finantzaziotik soldatak eta laborategi-espazioa lortzeko baliabideetan. Estatu Batuetako *National Science Foundation*-ek dioenez, emakumeek zientzietan eta ingeniaritzan esleitzen diren doktoregoen erdiak baino ez dituzte lortzen, zientzietako lanaldi osoko irakasleen postuen % 21 eta ingeniaritza-irakasleen % 5 baino ez dute betetzen, eta gizonezko lankideek egiten duten ordainsariaren % 82 baino ez dute irabazten . Euskal Herrian berriz, EHUko (Euskal Herriko Unibertsitatea) ikerketa batek dioenez, unibertsitateko zientzia arloko doktoretzen % 48,72 emakumeei ebazten zaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak