open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The City and the Stars

***The City and the Stars*** (euskaraz *Hiria eta Izarrak*), 1956ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko eleberri bat da.

## Argumentua 
Etorkizun urrun batean, Diaspar hiria Lurreko gizateriaren azken kideen bizilekua bilakatu da. Bere jatorrizko planetaraino galaxia guztia bereganatu zuten estraluarta espaziontzi inbasiotzaileek jazartuta, beren Inperio Galaktikoa abandonatu zuten. Ordutik, eta milioika urteetan zehar, Diasparrek beren biztanleak gizarte perfektu batean mantendu izan ditu. Bere behin-betiko zirkuituei esker, hiriak bere elementu guztiak mantentzen ditu, hiritarrak barne, hauek Sorkuntza Aretoan jada helduak direla agertzen dira, mende luzeetako bizitza zoriontsuak bizi dituzte, eta azkenean Memoria Bankuetara itzuli, bertan milaka urtetara jazoko den berpizkundearen zain egonez.

Baina Disparren aurrez hiriaren memorian gorderik ez dagoen informazioa duen hiritar bakarren bat jaiotzea oso ezohikoa da. Inork ez daki zergatik agertzen diren, ez eta zein den beren funtzioa Diasparreko mekanismo sofistikatuan ere.

Alvin bakar hauetako bat da, eta gisa honetan ez du oroitarazteko aurreko bizitzarik. Horregatik ez zaio Diasparreko itxurazko antolakuntza perfektua zalantzan jartzea zail egiten, eta bereziki beren biztanleak bertatik ateratzeko gai ez izatea eragiten dituen muga emozionalak. Nahiz eta erosotasunez inguratua egon, Alvin ez dago asebetea. Baina laister bere helburua topatuko du: Diaspar utzi, kanpoaldea dioten bezain latza ote den frogatu, eta Lurraren gain dauden azken gizakiak ote diren topatu.

## Kanpo estekak
How the World Was One

[thumb|[Arthur C. Clarke (1965).  Honetaz gain, *2001: espazioko odisea* eleberria ere idatzi zuen.

]]
***How the World Was One*** (euskaraz *Nola Mundua Bat Zen*), 1992ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko eleberri bat da. *2001: espazioko odisea* 

## Argumentua 
Gainontzeko herrialdeek bi potentzia anglosaxoien adibide aintzindaria jarraitu eta gailu telegrafikoari esker lotura berriak ezarri zituzten. Beranduago, telefonoaren eta irratiaren asmakuntzek komunikanideen azelerazioa baieztatu zuten, eta Bigarren Mundu Gerra igaro ondoren, espaziora doitasun handiko sateliteak jaurtitzeak osatu zuen.

## Kanpo estekak
Alexine Tinne

thumb|Alexine Tinne Henri Auguste d'Ainecy Montpezat margolariaren lan batean.
'''Alexandrine 'Alexine' Pieternella Françoise Tinne''' (Haga, 1835eko urriaren 17a - Mursuk, Erdialdeko Afrika, 1869ko abuztuaren 1a) emakume argazkilaria eta esploratzailea Saharako basamortua gurutzatzen saiatu zen lehenengo emakumea izan zen.
 
## Familiako aurrekariak 
Alexine Philippe Frédéric Tinneren (1772-1844) alaba zen. Ama, bestetik, Henriette van Capellen baronesa zen. Philip Tinne merkatari herbeheretar aberatsa zen; Napoleondar Gerrak bitartean Ingalaterran bizi zen baina ondoren haren herrira itzuli zen. Bigarren aldiz Henriette van Capellen-ekin ezkondu zen, hau Theodorus Frederik van Capellen amiralorde ospetsuaren alaba. Alexine aita hirurogeita hiru urte zituelarik jaio zen. Neska hamar urte zituenean hil egin zen eta Herbehereetako emakume aberatsena egin zuen. Etxean hezia izan zen eta piano menperatzen zuen.

## Afrikarako bidaia 
Alexine Europatik 1861ko udan atera zen. Haren asmoa Nilo Zuriaren lurraldea ezagutzea zen. 1862ko urtarrilaren 9an, bere amarekin eta izeba batekin atera zen. Khartumen denboraldi bat egin zuten eta handik Nilo Zuria igo zuten Gondokoroaino; haraino heldu ziren lehendabiziko emakume europearrak izan ziren. Baina Alexine gaixotu zen eta azaroaren 20an Khartumera itzuli behar izan ziren. 1863an, Theodor von Heuglin eta Hermann Steudnerrekin batera, lurraldean zeharreko bigarren espedizioa egin zuten; horren bitartean Alexineren ama eta Steudner hil ziren. Heiotz horien kontura ezin izan zuen Europara itzuli, familiak errua aurpegiratzen baitzion.

## Sahararako espedizioa eta heriotza 
1869ko urtarrilean tuareg tribuak ezagutzeko saiakera egin zuen. Helburu horrekin karabana batekin Tripolitik atera zen, Txad aintziraino heltzeko asmoz. Murzuken Gustav Nachtigal esploratzaile alemaniarrarekin topo egin zuen. Biak batera basamortua gurutzatzen saiatu ziren. Zoritxarrez, abuztuaren 1an, goizaldean, Murzuketik Ghat-eko bidean, beste bi laguntzailekin batera hil egin zuten. Antza, eskoltako batzuekin adostuta, tuareg batzuek hil zituzten.

## Ideologia 
Alexine Tinne esklabotzaren aurka zegoen eta jarrera hau sarritan azaldu zuen. Aljerian ihes egindako esklabuentzak babes-etxea egin zuen. Azpimarratu behar da, bestetik, espedizioen helburua ez zela baidaiatzea besterik gabe. Alexandinerekin batera zientzialariak eta espezialistak zihiazten, inguru ezezagun horien informazioa biltzeko asmoz. Zoritxarrez, bildutako objetu eta elementu asko, Hagan zein Liverpoolen, Bigarren Mundu Gerran galdu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Alexine Tinneren biografia.
Tales from the White Hart

***Tales from the White Hart*** (euskaraz *Orein Zuriaren Ipuinak*), 1992ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko ipuin bilduma bat da.

## Argumentua 
Londres. Asteazkenero, *Orein Zuria* deritzon tabernan idazle, zientzialari, kazetari eta argitaratzaile talde bat solastera bildu ohi da. Bilera hauetako protagonista nagusia Harry Purvis da, ustehandi eta hitzontzia, edozein aitzakia edo aipamenaren bidez bere lagunei lekuko izan den gertakari bitxi eta harrigarriak kontatzeko zalea. Kontakizun guzti hauek logika ero batez animatuak daude.

## Kanpo estekak
Arthur Iturria

**Arthur Iturria** (Paue, 1994ko maiatzaren 13a) frantziar errugbilaria da, lapurtar jatorrikoa, bigarren lerroan edo hirugarren lerroko hegalean aritzen dena. Hamar denboraldiz AMS Clermont Auvergnen jokatu ondoren, 2023an Aviron Bayonnaisek kontratatu zuen. 2017ko otsailaren 4an egin zuen debuta Frantziako selekzioarekin, Twickenham Stadiumen, Ingalaterrarenen aurka; besteak beste, 2019ko Munduko Errugbi Kopan parte hartu zuen.

## Bizitza 
Arthur Iturria Pauen jaio zen 1994ko maiatzaren 13an. Aitaren aldetik lapurtar erroak ditu, aitatxia Ainhoan sortu baitzen, Dantxaria auzoan, eta amatxia Ezpeletan.

2022ko azaroan Aviron Bayonnaisek jakinarazi zuenez, 2023tik 2027ra Baionako taldean ariko da. 
 
## Ibilbidea 
* ASM Clermont Auvergne: 2015–2023
* Aviron Bayonnais: 2023-

## Palmaresa 
### ASM Clermont Auvergne 
* Frantziako errugbi txapelketa
** irabazlea: 2017
** finalista: 2019
* Europako Errugbi Txapeldunen Kopa
** finalista: 2017
* European Challenge Cup
** irabazlea: 2019

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paquita Alcoceba

**Francisca Alcoceba Isusi** (Sodupe, Gueñes, Bizkaia; 1950), **Paquita Alcoceba** izenez ezagutua, euskal politikari eta ekintzailea da.

## Bizitza 
Paquita Alcoceba Sodupen jaio zen 1950an, lau seme-alaben artean nagusiena izanik. Aitona Cipriano Isusi zuen, Gerra Zibilean Eusko Gudarostean borrokatu zen euskal milizianoa. Bere neba Arturo Alcoceba euskal aktibista politikoa da.

Luis Laisekarekin, euskal politikaria eta Güeñeseko udaleko zinegotziarekin, dago ezkonduta.

Merkataria izandakoa, hainbat urtez denda ezagun bat izan zuen Gueñesen eta komertzianteen elkarteko kide izan zen ere.

## Politikagintza 
Gaztetik hasi zuen Paquita Alcocebak bere ibilbide politikoa, bai udal mailan baita herrialde mailan ere. Espainiako 1979ko apirilaren 3ko udal hauteskundeetan hautagai izan zen, Güenesen, Herri Batasuna (HB) alderdiaren partez; eta beste hainbatetan hautagai izan da udal hauteskunde zerrendatan (Euskal Herritarrok, Eusko Abertzale Ekintza...).

Gordexolako udalerako hautagai izan zen 2007ko maiatzaren 27ko udal hauteskundeetan Gordexolako Abertzale Sozialistak (GOAS) alderdiarekin, udal herri-hautagaitza.

2013tik Gure Esku Dago ekimenaren partaide da eta Enkarterriko Gure Esku Dagoren ordezkarietako bat. Güeneseko Gure Esku Dago elkartearen sortzaileetako bat ere bada, eta egun elkarte horren diruzain moduan jarduten du.

## Erreferentziak
Si no t'hagués conegut

'''''Si no t'hagués conegut'''* Diagonal TVk TV3 telebista katerako egindako telesaila da.

## Argumentua 
Eduard protagonistari bizitza goitik behera aldatuko zaio hark zeharka eragindako istripu batek tragedia bat eragitean.

## Pertsonaiak 
* Pablo Derqui - *Eduard Marina*
* Mercedes Sampietro - *Liz Everest*
* Andrea Ros - *Elisa*
* Paula Malia - *Clara*
* Javier Beltrán - *Òscar Vila*
* Sergi López - *Manel*
* Montse Guallar - *Maria*
* Abel Folk - *Joan*
* David Vert - *Pere*
* Muguete Franco - *Tere*
* Miquel Garcia - *Lluis*
* Eli Iranzo - *Roser*
* Mariona Schilt - *Elisa umea*
* Olalla Escribano - *Míriam*
* Òscar Jarque - *Eduard bikia''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burak Özçivit

**Burak Özçivit** (Istanbul, Turkia, 1984ko abenduaren 24a) turkiar aktorea eta modeloa da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak 
## Kanpo estekak
2010: Odyssey Two

***2010: Odyssey Two*** (euskaraz *2010:Odisea Bi*), 1982ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko eleberri bat da. *2010: 2001: A Space Odyssey* (1968) eleberri ospetsuaren jarraipena da.

*2010: The Year We Make Contact* (*2010: Kontaktua Egin Genuen Urtea*) filmean zinemaratua izan zen.

## Argumentua 
2001eko *Discovery* espaziontziaren Jupiterrerako zorigaiztoko misioa eta bederatzi urtetara, galdutako espaziontzia topatu eta harekin nahiz Bowman komandantearekin jazo zenaz azaldu dezakeen HAL 9000 konputagailuaren datu-basea topatzeko asmoz estatubatuar eta errusiarrez osatutako espedizio bidali da. Baina bere kaxaz, txinatar espedizio bat ere helburu berdinarekin atera da, beraz erreskate misioa izan beharko lukeena informazioa preziatua lortzeko lehia ero batean bilakatu da, gainera Lurreraren orditan den monolito enigmatikoari buruzko azalpena ematen ere lagundu dezakeen informazioa litzateke.

Bitartean, monolito misteriotsuari buruz zeozer jakin eta behinola Dave Bowman ­gizakia izan zen izakia Lurrera doa berebiziko misio batean.

## Kanpo estekak
Neslihan Atagül

**Neslihan Atagül** (Istanbul, Turkia, 1992ko abuztuaren 20a) turkiar aktorea da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak 
## Kanpo estekak
Lord Jim

**Lord Jim**, Joseph Conrad poloniar idazlearen abentura eleberri bat da. 1899ko urria eta 1900ko azaroaren artean ''Blackwood's Magazine* aldizkarian argitaratu zuten.

## Argumentua 
Jim *Patna* ontzian nabigatzen duen gazte idealista bat da, baporeontzi zahar honek Mekara daramatzan zortzirehun erromes daramatza. Baina gau batez, ontzia hondoratu eta eskifaiak erromesak erreskatatu beharrean bertan behera itotzen utziko ditu. Jimek erromesei laguntza ez emateaz guztiz lotsaturik Malaiako ohianean benetako odisea bati ekingo dio, bertakoen estima bereganatuz. Herritarren buzuzagia eta defendatzailea bihurtuko da, eta ondoren itsasgizon bizimodu berri bat hasi.

## Zinema 
Film hau birritan zinemaratua izan da:

* *Lord Jim (1925eko filma)*
* *Lord Jim (1965eko filma)''

## Kanpo estekak
Fahriye Evcen

**Fahriye Evcen** (Solingen, Alemania, 1986ko ekainaren 4a) turko-alemaniar aktorea da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak 
## Kanpo estekak
Zaldun Burugabea Ichabod Craneri Jarraituz

***Zaldun Burugabea Ichabod Craneri Jarraituz*** (), 1858ko John Quidor estatubatuar margolariaren olio-pintura bat da.

Washington Irving idazlearen *Sleepy Holloweko Kondaira* kontakizun labur ospetsuan oinarritua dago.

Gaur egun, Washington Hiriko Smithsonian Arte Museoan ikusgai dago.

## Kanpo-estekak
Melisa Aslı Pamuk

**Melisa Aslı Pamuk** (Haarlem, Herbehereak, 1991ko apirilaren 14a) turkiar aktorea eta modeloa da. 2011n Miss Turkia edertasun-lehiaketa irabazi zuen eta hori dela eta, Miss Unibertso 2011 nazioarteko-edertasun lehiaketan parte hartu zuen Turkia ordezkatuz.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak
Masayume Chasing

***Masayume Chasing*** BoAk 2014ko uztailaren 23an Who's Back? albumean argitaratutako abesti bat da. Pop japoniar estilokoa da.

*Masayume Chasing* Fairy Tail animeko 15. opening-erako erabili zen, 2. denboraldiko lehenengorako. Orduan, bertsio laburrago bat du, 1:30 minutu irauten duena.

B aurpegian *Fun* deitutako abesti bat du, 4 minutu irauten duena.

## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Fairy Tail soinu-banda
* Strike Back

## Kanpo estekak
David Vidal

**David Vidal Tomé** (Portosín, Porto do Son, Coruñako probintzia, 1950eko abuztuaren 2a) espainiar futbol jokalari ohi eta entrenatzaile bat da.

## Ibilbidea 
### Entrenatzailea 
## Kanpo estekak
Ánima Eskola

**Ánima Eskola** Arte Eszenikoko Eskola antzerki, arte dramatikoko eta arte eszenikoko goi-ikasketa artistikoak eskaintzen dituen eskola da, 2009 urtean eratu zena.

2017 urtera arte eskola Bilbon zuen egoitza eta gaur egun Erandion kokatuta dago. Eskolaren zuzendaria Marina Shimanskaya antzezle eta pedagogoa da eta eskolaren koordinatzaile orokorra Algis Arlauskas zuzendari, gidoilari eta antzezlea da.

## Eskola 
1992an Marina Shimanskaya eta Argis Arlauskas Bilbora etorri ziren dokumental bat egitera. Zuzendari eta antzezle lan ugari ekaini ostean Bizkaian geratzea erabaki zuten.

Antzerki eskola berri bat eskaintzeko helburuarekin 2009 urtean Ánima Eskola antzerki eskola sortu zuten, biek zuzentzen dutena eta biek bertan irakasten dute, beste irakasle batzuekin batera.

Eskolak Errusiako antzerki-formakuntza klasikoa jarraitzen du Stanislavsky metodoan oinarrituta, Yevgeni Vakhtangov, Mikhail Txekhov eta Vsevolod Meyerhold (biomekanika teatralaren bultzatzailea) pedagogoen metodologiekin garatuta, baita Jerzy Grotowskiren influentziaren batekin ere, eskola errusiarraren metodologiei jarraituz, Stanislavsky-Vakhtangov-M.Txekhov-Meyerhold metodologia (errusiar metodoa). Marina Shimanskayak eta Algis Arlauskasek zuzenean inportatutako metodologia klasikoa, Ivan Verkhovykh bezalako heziketa klasiko errusiarreko irakasle laguntzaileekin batera.

## Ikasketak 
Eskolak hiru espezialitate eskaintzen ditu arte dramatikoa (lau urte), zinema zuzendaritza eta gidoigintza (hiru urte), beste eremuetako disziplinekin batera.

## Irakasle eta ikasle ohiak 
Eskolan irakasten duten irakasleen artean, Marina Shimanskaya, Algis Araluskas, Pedro Rivero​, Mikel Rueda, David Valdelvira, Ivan Verkhovykh, Ander Lipus, Itziar Lazkano, Ramon Barea eta beste batzuk daude.

Ikasle ohien artean, Aitor Luna, Galder Perez, Ander Barinaga, Richard Sahagun, Koldo Olabarri, Yannick Bergara, Guillermo Altair, Nerea Elizalde, Carmen Climent...
[thumb|Ánima Eskolak ekoiztutako "*Monólogos de Chejov y Bécquer*" antzezlanea, [Marina Ximanskajak zuzendua, 2015 urtean, Bilboko Campos Eliseos Antzokian. Antzeezleen artean, Carmen Climent, Nerea Elizalde, Andrea Monrocle, Erika Rodríguez, Lorea Lyons eta Ane Inés Landeta.]]

## Sariak 
Eskolak irabazi dituen sarien artean,

* Buero Vallejo Saria (2011) "Sombras de los antepasados olvidados" antzezlanarekin
* Buero Vallejo Saria (2013) “Un día cualquiera en el Moulin Rouge” antzezlanarekin
* Buero Vallejo Saria (2015) “Sueño de una noche de verano” antzezlanarekin
* FETABI Saria 2017an "Hamlet"​ obrarekin
* Buero Vallejo Saria (2017) “Nuestra querida Mary Poppins” antzezlanarekin.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Antzerki Ikastegia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rama Revealed

***Rama Revealed*** (euskaraz *Rama Argitua*), 1993ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko eleberri bat da.

## Argumentua 
Rama espaziontzi misteriotsuak eguzki-sistema agertu zirenetik urteetara, Marteko orbitan giza habitat perfektua duen hirugarren espaziontzi bat agertu eta bi mila gizaki kolonoen bizilekua bilakatu da. Hasiera batez *Eden Berria* bezala izendatua, espazio kolonia hau denboraren poderioz degeneratu eta bertako biztanle baketsuak erail eta izutzen dituen diktadura basati batean bilakatu da.

Krimen eta jazarpen giro honetan, traizioa burutzeagatik heriotzera zigortua izan den Nicole Wakefieldek ihes egin eta Itsaso Zilindrikoa zeharkatu ostean gizakiek New York deritzoten etxeorratz handiez osatutako uharte batera iristea lortu du. Baina jazarpena ez da amaitu. Zinez, hasi besterik ez da egin.

## Kanpo estekak
Elçin Sangu

**Elçin Sangu** (Izmir, Turkia, 1985eko abuztuaren 13a) turkiar aktorea eta modeloa da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak 
## Kanpo estekak
Gizem Karaca

**Gizem Karaca** (Istanbul, Turkia, 1992ko irailaren 7a) turkiar aktorea eta modeloa da. 2011ko Miss Turkia edertasun-lehiaketan bigarren sailkatu zenez, Miss Mundu 2011 nazioarteko edertasun-lehiaketara joan zen lehiakide Turkia ordezkatuz.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak
Marina Ximanskaja

**Marina Metxislavovna Ximanskaja** (; Saratov, Sobiertar Batasuna, 1955eko urriaren 27a), **Marina Shimanskaya** izenez ezagutua, errusiar antzezle, antzerki-zuzendari, pedagogo eta antzerki irakaslea da.

Hogei antzerki-ekoizpen handi baino gehiagotan egin du lan, hamabost film baino gehiagotan eta hainbat telebista telesailetan, haien artean, *Goenkale* (EITB Media) edo *The Crown* (Netflix).

Europako hainbat unibertsitate eta ikas-guneetan irakasle gisa aritu da. Satnislavsky sistema eta errusiar metodoa landu eta garatzeagatik bereizi da (Stanislavsky-Vakhtangov-M.Txekhov-Meyerhold). Ánima Eskola Arte Dramatikoko Eskolaren zuzendaria da. 2010. urtean Ercilla Saria irabazi zuen, bere antzerki lan eta ibilbideagatik.

## Bizitza 
Saratoven jaio zen, Sobietar Batasunean, 1955eko urriaren 27an. 18 urte zituela Moskura joan zen lagun batekin batera antzerkia ikasteko. Errusiako Antzerki Arteen Estatu Institutuan sartu zen eta Moskuko Antzerki Unibertsitatean ikasteko beka lortu zuen arte dramatikoa ikasteko.

Mechislav Iosifovich Shimansky du aita, Saratovetik gertu dauden Stalinen kanpamentuetan egon zen zazpi urtez, erregimenaren etsai deklaratu zutelako, eta bertan Marinaren ama ezagutu zuen, kartzelapetuen erizaina zen bera. Aitaren gurasoak, Zhytomyrtik hurbil jabetza zuten aristokrata poloniarrak, eta bere neba fusilatuak izan ziren.

1979an Shimanskayak bere senarra ezagutu zuen Algis Arlauskas, pelikula bat filmatzen zuten bitartean, eta berarekin ezkondu zen. Bi seme-alaba dituzte, alaba, Olga Arlauskas, pelikula zuzendari ospetsua da Errusian. 2013an Algis Arlauskas beste emakume batekin joan eta 2016an dibortziatu egin ziren.

1992an iritsi zen Marina Shimanskaya Espainiara eta 2009an Anima Eskola antzerki eskola ireki zuen bere senar ohi Algis Arlauskasekin batera, gaur egun zuzentzen dutena eta bertan irakasten dute.
[thumb|Marina Shimanskaya 2015ean, arte dramatikoko ikasleekin,  "*Diálogos Imposibles*" antzezlanean, berak egokitua eta zuzendua, [Campos Eliseos antzokia|Campos Elíseos Antzokian (Bilbo). Antzeezleen artean, Carmen Climent, Nerea Elizalde, Erika Rodríguez, Andrea Monrocle, Miren Galán, Lorea Lyons eta Ane Inés Landeta.]]
Konstantin Stanislavski eta Mikhail Txejoven antzezte sisteman aditua da. 2010ean Ercilla Saria lortu zuen.

## Erreferentziak
Fernando Aiuti

**Fernando Aiuti** (Urbino, Italia, 1935eko ekainaren 8a - Erroma, Italia, 2019ko urtarrilaren 9a) italiar immunologoa eta politikaria izan zen. Italiako ANLAIDS (euskaraz: Hiesaren Aurkako Borrokarako Elkarte Nazionala) elkartearen sortzailea eta lehenengo lehendakaria izan zen.

## Bizitza 
1935eko ekainaren 8an Urbinon jaioa, medikuntzan graduatu zen Sapienza Erromako Unibertsitatean.

1991n, Cagliariko azokan egindako batzar batean, hiesa ahoz kutsa ote zitekeen ari ziren eztabaidatzen. Bat-batean, Aiutik Rosaria Iardino hiesdunari ahoan musu eman zion iritzi publikoari erakusteko hiesa ez zela ahoz kutsatzen. Han zegoen kazetari batek musuari argazkia atera zion eta argazkia mundu osoan ezaguna egin zen.

2019ko urtarrilaren 9an hil zen Agostino Gemelli Unibertsitate Poliklinikan ezbeharrean erori osteko zauriengatik.

## Erreferentziak
Portosín

**Portosín**, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Porto do Son udalerrian dagoen kostaldeko herri bat da, Coruña probintziako Noiako eskualdean. 2017an 597 biztanle zituen.

## Herritar ezagunak 
* David Vidal (1950-), futbol jokalari ohia eta entrenatzailea.

## Kanpo estekak
Call Northside 777

***Call Northside 777*** (euskaraz *Deitu Northside 777*), 1948ko Henry Hathaway estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako film beltz bat da. 1944ko James P. McGuire eta Jack McPhaulen Chicago Daily Times egunkariko artikuluetan oinarritua dago. James StewartRichard Conte, Lee J. Cobb eta Helen Walker aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1932, Chicago, Frank Wiecek gauzatu ez zuen krimen bategatik 99 urteko espetxealdira zigortu dute. Hamabi urte geroago, haren ama den Tilliek (Kasia Orzazewski) krimenaren benetako arduradunari buruzko informazioa eskeintzen duenarentzat etxeak garbitzen xentimoz-xentimo irabazitako 5.000 dolarretako diru sariaren egunkari iragarkia argitaratu du.P.J. McNeal (James Stewart) kazetari eszeptikoak ikerketari ekingo dio.

## Aktoreak 
* James Stewart: P.J. McNeal (James McGuire kazetarian oinarritua)
* Richard Conte: Frank Wiecek (Joseph Majczek presoan oinarritua)
* Lee J. Cobb: Brian Kelly (Karin Walsh argitaratzailean oinarritua)
* Helen Walker: Laura McNeal
* Betty Garde: Wanda Skutnik (Vera Walush lekukoan oinarritua)
* Kasia Orzazewski: Tillie Wiecek (Ama Tillie Majczeken oinarritua)
* Joanne De Bergh: Helen Wiecek
* Michael Chapin: Frank Wiecek Jr.
* Howard Smith: K.L. Palmer
* Moroni Olsen: Pardon Board batzordeko burua
* J.M. Kerrigan: Sullivan
* John McIntire: Sam Faxon
* Paul Harvey: Martin J. Burns
* George Tyne: Tomek Zaleska (Theodore Marcinkiewicz presoan oinarritua)
* Leonarde Keeler: Bere burua antzeztuz - Poligrafoaren asmatzailea
* E. G. Marshall: Rayska
* Thelma Ritter: Harreragilea
* Lionel Stander: Corrigan, Wieceken zeldakidea
* Truman Bradley: Narratzailea
* Samuel S. Hinds: Charles Moulton epailea (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Vanishing (2018ko filma)

***The Vanishing*** (titulu antzekoa ***Keepers***), 2019ko Kristoffer Nyholm danimarkar zinema zuzendariak zuzendutako thriller psikologiko film bat da. Gerard Butler eta Peter Mullan aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1900, Eskozia, Flannan uhartedia. Thomas, James eta Donald (Peter Mullan, Gerard Butler eta Connor Swindells) itsasargizainak biztanlerik gabeko uhartetxo batera iritsi eta bertako itsasargiko eguneroko lanei ekingo diete. Baina ezusteko zerbait jazoko da: zeozer bitxia topatu dute, itsasargizain batek zaindu beharko ez luketen zeozer. ERantzun guztiak eduki dizazkeen itsasontzi bat ikustean gauzak oraindik eta gehiago nahastuko dira.

## Aktoreak 
* Gerard Butler: James Ducat
* Peter Mullan: Thomas
* Olafur Darri Olafsson: Boor
* Connor Swindells: Donald

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Somaliar poni

**Somaliar ponia**, (somalieraz: **nugali**), Somaliako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein ezaugarriengatik abere mota hau ponien sailkapen taldean kokatzen da. Somaliar poniaren azpi mota edo azpiarraza ugari dago. Hala ere haien kopuru txikia da. Somaliako hainbat tribuek hazten dituzte zaldi hauek. Dolbanhanta tribua da abere hauen kopururik handienaren jabe.

Zenbait adituek diote somaliar poniak genetikoki zaldi tamainako sailkapenean kokatzen direla, baina bertako ingurumen baldintza gogorrek tamainaz murriztu dutela arrazaren altuera. Eztabaida hau nahiko ohikoa da munduko hainbat poni arrazekin.

## Etimologia 
Arrazaren bertako izena somalieraz nugali da. Antza dor, mijertiniana, daror eta nogali izenek arrazaren azpi mota ezberdinek izendatzen dute.

## Arrazaren historia 
Europar kolonizazioa baino lehen ponien kopurua Somalian handia zen. Gaur egun ordea haien kopurua mila aletik behera da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emily Ratajkowski

'''Emily O'Hara Ratajkowski''' (Westminster, Londres, Ingalaterra, 1991ko ekainaren 7a) britainiar-estatubatuar modeloa eta aktorea da. Gurasoak estatubatuarrak ditu eta Londresen jaio bazen ere, Kalifornian hazi zen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Grafiosi

**Grafiosia** gaixotasun fungikoa da, zumarrei erasaten diena. *Ophiostoma novo-ulmi* onddo askomizeteak eragiten du, zumarraren xilema hodiak hartu eta horietan barrena zabaltzen delarik; ondorioz, hostoak zimeldu eta zuhaitza ihartu egiten da. Azalaren eta egurraren artean bizi diren kakalardo eskolitido (*Scolytus* sp.) txiki batzuk dira gaitzaren bektoreak, onddoa hedatzen baitute. 

Jatorria Asian duela uste da, baina Ipar Amerikan, Europan eta Zeelanda Berrian hedatu da. Iberiar penintsulara 1970eko hamarkadan iritsi zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Oreiro

**Natalia Marisa Oreiro Iglesias** (Montevideo, Uruguai, 1977ko maiatzaren 19a) uruguaitar abeslaria, aktorea eta moda-diseinatzailea da.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Natalia Oreiro* (1998)
* *Tu Veneno* (2000)
* *Turmalina* (2002)

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Fairy Tail

«Fairy Tail»  Hiro Mashimak idatzitako eta ilustratutako fantasia manga bat da, 2006ko abuztuaren 23an Kōdansha argitaratzailearen *Shōnen Magazine* aldizkari japoniarrean lehen aldiz argitaratua.

2017ko urtarrilean, inprimatutako 522 kapitulu daude, eta horietako 510 60 bolumenetan
(*tankōbon*) biltzen dira, 2016ko abenduan. Hirugarren bolumenetik aurrera, kapitulu bakoitza Japonian bihilero inprimatzen da, beste herrialde batzuetan argitaratzeko maiztasuna aldatu egin ohi da. 2010etik Espainian, adibidez, kapitulu berria hilero banatzen da, eta 2013tik Estatu Batuetan hilero argitaratzen da ere.

2009ko urriaren 12an animerako egokitzapena estreinatu zen, A-1 Pictures eta Satelight-ek produzituta,  zeinen denboraldia 2013ko martxoaren 30an,  guztira 175 kapitulurekin. 2012ko abuztuan, haren lehen filma kaleratu zen: *Fairy Tail Pelikula: Fenixaren Dontzella* Japoniako zinema-aretoetan, manga eratorritako istorio batean oinarrituta.  Bigarren denboraldia A-1 Pictures eta Bridgek ekoiztu zuten 2014ko apirilaren 5etik 2016ko martxoaren 26ra arte. 2018ko urriaren 7an hirugarren eta azken denboraldia hasi zen, Bridge eta CloverWorks ekoiztua; eta oraindik

Serieak Natsu Dragneel mago gazteak eta Happy katua elkarrekin bidaiatzen dute Igneel dragoiaren bila, Natsuk bere adopzio-aita izendatu izan zuena. Egun batean, Lucy Heartfilia izeneko neska bat topatzen dute, zerutar-espirituen magia erabiltzen zituena. Bilaketan zehar Fairy Tail magia-gremioak ematen dizkion misio batzuk betetzen dituzte, eta, aldi berean, Fairy Tailen ospe eta nagusitasunaren aurka dauden gremio klandestinoei aurre egiten diete.

## Animearen kapituluak 
### Soinu-banda 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loftus Hall

**Loftus Hall**, , Irlandako hego-ekialdeko Wexford konderrian dagoen landetxe bat da, Hook penintsulan. Bertakoen arabera deabruak sorgindua omen da eta neska gazte baten mamuaren bizileku.

## Kanpo estekak
Hook penintsula

**Hook penintsula** () Irlandako hego-ekialdeko Wexford konderrian dagoen penintsula bat da.

Historikoki, itsasoz, Irlandako hego-ekialdeko sarbide edo ataria izan da, bai bikingo, anglosaxoi nahiz ingelesen inbasioetan.

Bere muturrean Hook lurmuturra eta Hook itsasargia daude, eta penintsulan bertan Fethard-on-Sea arrantzale herria eta sorgindua egotearen ospea duen Loftus Hall landetxea.

## Kanpo estekak
The Alamo (2004ko filma)

***The Alamo***, 2004ko John Lee Hancock estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendu eta idatzitako historia eta gerra film bat da. Dennis Quaid, Billy Bob Thornton, Jason Patric, Patrick Wilson, Emilio Echevarría eta Jordi Mollà aktoreek antzeztu zuten.

1836ko El Álamoko guduan oinarritua dago.

## Argumentua 
1836, San Antonio de Béjar herritik hurbil, El Álamo misio zaharrean gortotuta, 200 texastarrek Santa Anna mexikar presidentearen gudarosteari aurre egin zieten. Texastarren buru William Travis kolonel gazte eta izukaitza, James Bowie odolbero eta oldarkorra eta David Crockett abenturazale ospetsua zeuden. Guduan hil ez zirenak ondoren exekutatuak izan ziren. "Gogoratu El Álamo" esaldia San Houstonen gudarostearen gerra ohiua izan zen, honek Texas Mexikotik independeizatu eta ondoren AEBetako Batasuneko estatu bilakatzea lortu zuen.

## Aktoreak 
* Dennis Quaid: Sam Houston
* Billy Bob Thornton: Davy Crockett
* Jason Patric: James Bowie
* Patrick Wilson:William Barret Travis
* Emilio Echevarría: Antonio López de Santa Anna
* Jordi Mollà: Juan Seguin
* Leon Rippy: Sergeant William Ward
* Tom Davidson: Green Jameson kolonela
* Marc Blucas: James Bonham
* Robert Prentiss: Albert Grimes
* Kevin Page: Micajah Autry
* Joe Stevens: Mial Scurlock
* Stephen Bruton: Almeron Dickinson tenientea
* Laura Clifton: Susanna Dickinson
* Ricardo Chavira: Gregorio Esparza soldadu arrunta
* Emily Deschanel: Rosanna Travis
* Brandon Smith: James C. Neill teniente kolonela
* W. Earl Brown: David Burnet
* Tom Everett: Moseley Baker
* Rance Howard: Governor Henry Smith
* Stewart Finlay-McLennan: James Grant
* Castulo Guerra: Manuel Fernandez Castrillon jenerala
* Francisco Philbert: Martin Perfecto de Cos jenerala
* Flavio Hinojosa: Juan Almonte kolonela
* Michael Crabtree: Deaf Smith
* Rutherford Cravens: Smith jauna
* Dameon Clarke: Jones jauna
* Nathan Price: Charlie Travis

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Urassaya Sperbund

**Urassaya Sperbund** (; Pattaya, Thailandia, 1993ko martxoaren 18a), **Yaya** goitizenaz ezaguna, thailandiar aktorea eta modeloa da. *Duang Jai Akkanee* (2010), *Game Rai Game Rak* (2011), *Torranee Ni Nee Krai Krong* (2012), *Kleun Cheewit* (2017) eta *Likhit Rak* (2018) telesailetan antzezteagatik ezaguna da.

## Filmografia 
### Telesailak
Johnsfield

'''''', Eskoziako etxalde bat da, Dumfries eta Galloway eremu administratiboan eta Lockerbie udalerritik hurbil.

## Kanpo estekak
Marie Kondo

**Marie Kondo** (, 1984ko urriaren 9a - ) japoniar antolatzaile eta idazle bat da. Lau liburu idatzi ditu gauzak antolatzeari buruz, eta itzulpenak ditu munduko hizkuntza askotara. Etxea antolatu eta garbitzeko japoniar teknikari buruzko 2011ko liburu batek 30 hizkuntzatan du itzulpena. 2014an Japonia eta Europan *best-seller*ra izan zen, eta Time aldizkariaren arabera munduko 100 pertsona influenteenetako bat izan zen 2015ean.

## Erreferentziak
House on Haunted Hill (1999ko filma)

***House on Haunted Hill*** (euskaraz *Muino Sorginduko Etxea*), 1999ko William Malone estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako beldurrezko film bat da. Geoffrey Rush, Famke Janssen, Taye Diggs, Ali Larter, Bridgette Wilson, Peter Gallagher eta Chris Kattan aktoreek antzeztu zuten.

Berez, 1959an Vincent Price aktoreak antzeztutako *House on Haunted Hill* filmaren berregokitzapena da. Gainera, *Return to House on Haunted Hill* (2007, *Muino Sorginduko Etxerako Itzulera*) jarraipena izan zuen.

## Argumentua 
Steven H. Price (Geoffrey Rush) aberats xelebre eta beldurrezko jolas-parkeetan adituak, antzinako psikiatriko batean bereziki harreman onik ez duen Evelyn (Famke Janssen) emaztearen omenezko festa bat antolatu du. Eraikina muino urrun batean kokatzen da, eta iraganean jazotako gertaera izugarrien ondorioz sorgindua dagoenaren kondaira dago. Festara gonbidatuak iristean, etxeko jabeek lehenbiziko ustekabea izango dute: ez dira gonbidatu dituzten pertsonak, bestelakoak baizik.

## Aktoreak 
* Geoffrey Rush: Steven H. Price
* Famke Janssen: Evelyn Stockard-Price
* Taye Diggs: Eddie Baker
* Peter Gallagher: Donald W. Blackburn, M.D.
* Chris Kattan: Watson Pritchett
* Ali Larter: Sara Wolfe
* Bridgette Wilson: Melissa Margaret Marr
* Max Perlich: Carl Schecter
* Jeffrey Combs: Richard Benjamin Vannacutt doktorea
* Lisa Loeb: Channel 3ko berriemalea
* James Marsters: Channel 3ko kameralaria
* Peter Graves: Bere burua antzeztuz

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Maidenkirk

'***, batzutan **Kirkmaiden*', , Eskoziako etxalde bat da, Dumfries eta Galloway eremu administratiboan.

## Kanpo estekak
Kel Ahaggar

[thumb|300px|[Tin Hinan, elezaharretako Kel Ahaggarren sortzailea.]]
**Kel Ahaggar** (tifinagez:*Ahaggarreko jendea*) Aljeriako Ahaggar mendietan tuareg herriak sortu zuen konfederazioa izan zen. Konfederazioa, ustez, elezaharren arabera, Tin Hinan emakume tuareg IV. mendean sortu zuen. Dena dela, era ofizialean, 1750 inguruan sortu zen. 1977an Aljeriako Gobernuak desagertutzat jo zuen. Konfederazioaren hizkuntza tahaggart zen, tamahaq hizkuntzaren dialektoa dena.

## Historia 
Tuareg herriak bost konfederazio sortu zituzten; horien artean Kel Ahagarrekoa zaharrenetakoa izan zen. Izen hori goi Erdi Arotik aipatua izan da. Konfederazioko tribuek, arabiarren inbasioaren aurrean, Ahaggar mendietan babesa aurkitu zuten; arabiarrek Numidiatik eta Libiatik kanporatu zituzten.

## Tribuak 
Kel Ahaggarren konfederazioa tribu batzuek sortu zuten. Hauek garrantzitsuenak:
* Kel Rela, tribu nagusia
* Aït Loaien.
* Dag Rali
* Iregenaten.
* Kel Silet.
* Taituq.
* Tégéhé Millet.

## Buruzagiak 
Kel Ahaggarren buruzagiek *amenokal* izena zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tuareg
* Tin Hinan
* Kel Ajjer

## Kanpo estekak 
* :"La confédération des nomades Kel Ahaggar (Sahara Central)", P. Rognon-en artikulua *Annales de géographie* aldizkarian, 1962.
Monreith

'''''', , Eskoziako kostaldeko herri bat da, Dumfries eta Galloway eremu administratiboan.

## Kanpo estekak
Port Logan

'***, formalki **Port Nessock**,  edota **Port Neasaig*', Eskoziako kostaldeko herri bat da, Dumfries eta Galloway eremu administratiboan.

## Kanpo estekak
Hiru Erresumak

Txinako historiografian, **Hiru Erresumak** () Han dinastiaren ondorengoa izan zen eta Jin dinastiaren aurrekaria. Orduko Txina hiru erresumetan banandu zen: Wei, Shu eta Wu. Berez ez ziren "Hiru Erresumak", izan ere, ez zuten errege bat agintean baizik eta Txina osoan bere subiranotasuna aldarrikatzen zuen enperadore bat.

Hiru Erresumen garaia 220. urtean hasi zen Wei estatua sortu zenean. 184 eta 220 artean, hasiera "ofizioso" bat izan zuen: leinuen arteko gerra herrialdean zehar. 220 eta 263 artean, Wei, Shu eta Wu estatuen arteko *status quo* militarra mantendu zen. 263an Weik Shu konkistatu zuen. Hiru urte geroago, Jin dinastiak Wei Erresuma usurpatu zuen eta, 280an, Jin dinastiak Wu Erresuma bereganatu zuen. Hiru Erresumen garaia Txinako historiako arorik odoltsuena izan zen: Han garaian 56.486.856 txinatar ziren eta 280ko erroldan 16.163.863 besterik ez.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txinako historia

## Kanpo estekak
Izabella Scorupco

**Izabella Scorupco**, **Izabela Dorota Skorupko** jaiotza-izenaz, (Białystok, Polonia, 1970eko ekainaren 4a) poloniar-suediar aktorea, abeslaria eta modeloa da. James Bond sagako 1995eko *GoldenEye* filman Natalya Simonova izeneko Bond neska pertsonaia antzezteagatik ezaguna da.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *IZA* (1991)

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista
Hiru agurgarri eta bost enperadore

**Hiru agurgarri eta bost enperadore** () antzinako iparraldeko Txina gobernatu zuten agintari mitologikoak dira. Egun, heroi kulturaltzat hartzen dute.

K.a. 2852 eta k. a. 2070 inguru gobernatu omen zuten, istorioen arabera, Xia dinastia (historiaurrekoa ere badena) baino lehen.

Iturrien arabera, hiru agurgarri eta bost enperadoreen izenak ezberdinak dira, berez, sei edo zazpi aldaera daude.

## Galeria 

File:NuwaFuxi1.JPG|Fuxi eta Nüwa
File:Anonymous-Fuxi and Nüwa3.jpg|Fuxi eta Nüwa
File:Shennong2.jpg|Shennong
File:Yellowemperor.jpg|Enperadore Horia
File:EmperorZhuanxu.jpg|Zhuanxu
File:Emperor Ku.jpg|Ku enperadorea
File:EmperorYao.jpg|Yao enperadorea
File:EmperorShun.jpg|Shun enperadorea
File:Chi You.gif|Chi You

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txinako historia

## Kanpo estekak
Fulmarus

***Fulmarus*** Procellariidae familiako hegazti generoa dira. Familiak bi espezie ditu bizirik eta bi espezie fosil desagertuta daude Miozenotik.

Generoak honako espezieak ditu:
* *Fulmarus glacialis* (Linnaeus, 1761)
* *Fulmarus glacialoides* (Smith, A, 1840)
* †*Fulmarus miocaenus*
* †*Fulmarus hammeri*

## Kanpo estekak
Txinako Espazio Administrazio Nazionala

**Txinako Espazio Administrazio Nazionala** (txineraz 国家航天局), Txinako Herri Errepublikaren espazio agentzia nazionala da, herrialde honetako espazio programaren arduraduna.

1993ko apirilaren 22aan sortua izan zen, ordurarte Airespazio Agentziatik bananduz. 2003an gizaki bat espaziora bidaltzea lortu duen hirugarren espazio agentzia bilakatu zen. 2007an bere lehenbiziko Ilargirako Chang'e-1 misioa jaurti zuen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Jaitsiera modulu

[thumb|*[Viking programa|Viking Orbiter* zunda espaziala ezkutu termikodun jaitsiera modulu bat askatuz.]]
**Jaitsiera modulua** edota **lurrartze modulua**, , Astronautikaren alorrean, espazio ontzi batean garraiatua den eta argizagi edo satelite natural baten zoruan ezartzea helburu duen gailu bat da. Jaitsiera moduluak eskifaia izan dezake ala ez.

Bi jaitsiera modulun daude:

* Finkoak edo landerrak, Titan sateliteko Huygens jaitsiera modulua bezalakoak.
* Astromobil bidezko esplorazio mugikorraz osatuak, esate baterako, Marte planetako Opportunity astromobila.

## Kanpo estekak
Fundazioaren saila

***Fundazioa saila***, 1942-1993 artean Isaac Asimov estatubatuarrak idatzitako zientzia fikziozko liburuz osatutako saila da.

Idazlearen hitzetan, testu hauek nolabaiteko *etorkizuneko historia* islatzen omen dute. Berez, gailu teknologikoek, bereziki robotak, gizarte antolakuntza modu harrigarrietan baldintzatzen duen fikzio tekno-soziala da.

## Fundazioa saila 
### Roboten saila 
:1. *Ni, Robota*
:2. *Altzairuzko leizeak*
:4. *Eguzki biluzia*
:4. *Egunsentiko robotak*
:5. *Robotak eta inperioa*

### Inperio galaktikoaren saila 
:6. *Izarrak, hautsa bezala*
:7. *Espazioaren korronteak*
:8. *Harkoskoa zeruan*

### Fundazioaren saila 
:9. *Fundazioaren atarikoa*
:10. *Fundaziorantz*
:11. *Fundazioa*
:12. *Fundazioa eta inperioa*
:13. *Bigarren fundazioa*
:14. *Fundazioaren mugak*
:15. *Fundazioa eta Lurra*

## Kanpo estekak
Chang'e 4

'''Chang'e 4'* (txineraz 嫦娥四号; pinyinez *Cháng'é Sìhào''), Txinatar Ilargi esplorazio programaren misio bat da, jaitsiera modulua eta astromobilaz osatua dago. Berez, Chang'e 4a Txinako bigarren jaitsiera modulua eta astromobila dira, Chang'e 3ren erreserba kopia gisa eraikia izan baitzen, Chang'e 2a Chang'e 1ena den bezala. Chang'e 3aren ilargiratze arrakastatsuaren ondoren, Chang'e 4aren ezaugarriak helburu berrietarako zehaztuak izan ziren.

2019ko urtarrilaren 3an, bertako 10:26etan, Txinako Espazio Administrazio Nazionalak Ilargiaren alde ezkutuan ezartzea lortu zuen, hain zuzen ere, Hego Polo-Aitken arroaren Von Kármán kraterrean. Historian lehenengoa izan zen Ilargiaren eremu misteriotsu hartan lurreratzen, hortik datorkio merituaren zati handi bat. Ez da Ilargiaren alde ezkutura tripulaziorik gabeko zunda bat bidaltzeko lehen saiakera izan, NASAk ere 1962an bere saiakuntza propioa burutu zuen, porrot egin zuen baina.

## Helburuak 
Zundak hainbat helburu ditu, horietatik asko oso erakargarriak dira egun martxan dauden zenbait ikerketetarako. Ilargiaren alde ezkutuaren erliebea eta lurrazala ikertuko ditu, haren osaera eta egitura, irrati maiztasun baxuak ikertzeaz gain. Gainera, neutroien eta atomo neutroen erradiazioa ere neurtzeko gaitasuna du.

2019ko urtarrilaren 12an zundak igorri zituen zenbait argazkiri esker jakin zen kotoiaren haziak ernamuintzen hasi zirela, beste landareenak ordea, oraindik ez zeuden garatzen hasiak egun hartan. Kotoi landareak ernamuintzea lortu zuen eta Txinako Espazio Agentziaren esanetan, hau hala izanik, helburua bete zuten. 2019ko urtarrilaren erdialdera jazo zen Ilargiko lehen izaki bizidun lurtarren heriotza, eragilea ilargiar gaua izanik, honek bi aste irauten baititu eta sateliteko tenperatura zero azpitik 170 gradutara jaisten baitu. Tenperatura aldaketa bortitz eta handi horrek zunda aurrezte-egoeran ipintzera behartu zuen eta beraz, landareei berotasuna, ura eta argia emateari utzi behar izan zion gailuak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txinako Espazio Administrazio Nazionala
* Ilargia eta haren geologia
* Exobiologia

## Kanpo estekak 
* Txinako Espazio Administrazio Nazionalaren webgunea, bertan zundari buruzko informazioa. (*Txineraz*)
Carme Barceló

**Carmen Barceló Crespo** (Bartzelona, 1964ko uztailaren 15a), kataluniar kirol kazetari bat da.

Kataluniako Mundo Deportivo kirol aldizkarian lan egin du, bai eta Kataluniako Telebista kirol sailean eta SER Catalunya irrati katean, eta Espainiako Punto pelota (Intereconomía Televisión) eta El chiringuito de Jugones (Mega) futbol telebista saioetan ere.

Ser Cataluña eta Canal Plus kateetan Barçaren partiduetako esataria izan da. Sport, La Gaceta eta Woman aldizkarietan ere artikuluak idatzi ditu.
Iparraldeko eta hegoaldeko dinastiak

Txinako historiografian, **iparraldeko eta hegoaldeko dinastiak** () Jin dinastiaren ondorengoa izan zen eta Sui dinastiaren aurrekaria. Garai hau batzuetan sei dinastien (220-589) azken arotzat hartzen dute. Gerra zibil eta kaos politikoa nagusitu ziren arren, arteek eta teknologiak gora egin zuten. Gainera, sinizazioa eta budismoa iparraldetik eta hegoaldetik zabaldu ziren.

## Dinastien zerrenda 
### Iparraldeko dinastiak 
* Iparraldeko Wei (北魏 *Běi Wèi*), 386 - 534.
* Ekialdeko Wei (東魏 *Dōng Wèi*), 534 - 550.
* Mendebaldeko Wei (西魏 *Xī Wèi*), 535 - 557.
* Iparraldeko Qi (北齊 *Běi Qí*), 550 - 577.
* Iparraldeko Zhou (北周 *Běi Zhōu*), 577 - 581.

### Hegoaldeko dinastiak 
* Liu Song (宋 *Sòng*), 420 - 479.
* Hegoaldeko Qi (南齊 *Nán Qí*), 479 - 502.
* Liang (梁 *Liáng*), 502 - 557.
* Chen (陳 *Chén*), 557 - 589.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txinako historia

## Kanpo estekak
Bost dinastien eta hamar erresumen garaia

**Bost dinastien eta hamar erresumen garaia** () Tang dinastiaren ondorengoa izan zen eta Song dinastiaren aurrekaria. Garai haietan Zhongyuan edo Erdialdeko goi-lautadan bat bestearen atzetik bost estatu eta beste eskualdetan dozenaka bat sortu zituzten. Tradizioaren arabera, garaia Tang dinastiaren gainbeheran hasi bazen ere, ordurako jada zenbait Erresuma *de facto* independenteak ziren. Erresumen arteko gerrak etengabeak izan ziren eta azken dinastia, Iparraldeko Hanak, ez zen desagertu 979ra arte.

Bosta dinastiak honakoak izan ziren:

* Geroko Liang dinastia (後梁, 907-923)
* Geroko Tang dinastia (後唐, 923-936)
* Geroko Jin dinastia (後晉, 936-947)
* Geroko Han dinastia (後漢, 947-951)
* Geroko Zhou dinastia (後周, 951-960)

Hamar erresumak, berriz, honakoak:

* Yang-wu (楊吳, 902-937)
* Wu-yüeh (吳越, 907-978)
* Ma-ch'u (馬楚, 907-951)
* Aurreko Shu (前蜀, 907-925)
* Geroko Shu (後蜀, 934-965)
* Min (閩, 909-945)
* Hegoaldeko Han (南漢, 917-971)
* Ching-nan (荊南, 924-963)
* Hegoaldeko Tang (南唐, 937-975)
* Iparraldeko Han (北漢, 951-979)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txinako historia

## Kanpo estekak
Errege ur

**Errege ura** () kolore horixka duen disoluzio oso korrosiboa da, azido nitriko kontzentratua eta azido klorhidriko kontzentratua batetik hirurako bolumenean nahasiz sortua.

Urrea, platinoa eta gainontzeko metalak disolbatzeko gai den nahastura bakarrenetakoa da. Izendapen hau errege edo metal nobleak disolbatzeko gai delako jaso zuen. Errege ura ez da oso egonkorra, beraz erabiltzeko unean bertan prestatu beharra dago.

Lehenbizikoz Jabir ibn Hayyan (721-815) pertsiar alkimistak azido sulfurikoa eta sodio kloruroa (gatz arrunta) nahastuz prestatu zuen.

## Kanpo estekak
Garai vedikoa

**Garai vedikoa** (edo **aro vedikoa**) *Vedak* moldatu zituzten garaia da, indo-arioen testu sakraturik zaharrenak direnak. Literatura-ikerketak egin ondoren, adituek K.a. 1500 eta K.a. 327 artekotzat jotzen dute garaia.

Kultura, batzuetan «kultura vedikoa» deitua, Indiako azpikontinenteko iparraldean eta ipar-mendebaldean garatu zuten. Hasierako aldian (Indo haraneko kulturaren ondorengoa) zenbait erresuma sortu zituzten eta garai modernoagoetan, K.a. 600 urte ingurutik aurrera, Mahajanapadas izeneko hamasei erresumak eta Maurya Inperioa (K.a. 310etik aurrera). Inperiokoa sanskritozko literaturaren urrezko aroa izan zen.

Beraz, garai vedikoa, bi azpigaraitan banatzen da: hasierako asentamenduena India Ipar-mendebaldean (K.a 1700-1000) eta Azken Garai Vedikoa (K.a. 1000-600).
erdian|thumb|Goi Aro Vedikoa (K.a. 1700-1100)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tin Hinan

**Tin Hinan** erregin gerlari bati tuareg herriak ematen dion izena da. IV. mendeko erregin honek prestigio handia izan zuen. Saharako Abalessan egun gordetzen den hilobi monumentala eskaini zioten. Haren biografiaren alde handiak kondairarekin nahasturik daude.

## Kondaira 
Kondairaren arabera Tin Hinan egungo Marokon dauden Atlas mendietan zegoen Tafilalet oasistik egungo Aljeriara joan zen. Berarekin *Takamat* izeneko neskamea zihoan. Tin Hinan berberea zen eta, elezahar honen arabera, alaba (edo hiloba) bat zuen, *Kella* izenekoa. Takamet, bestetik, bi alaba zituen. Neska horiek Hoggar mendietan bizi diren tuaregen arbasoak izango ziren. Beste kondaira batek Tin Hinanen hiru alaba aipatzen ditu; haien izenak basamortuko totem animalien izenak zituzten eta tuaregen arbasoak izango ziren. Haien erlijioa musulmana zen baina datu hau erabat anakronikoa da. Beste anakronimoa Tin Hinanen alaba Kella da zeren eta pertsonaia historiko hori, tribuaren errege-ama, XVII. mendean bizi izan baitzen.

Badago beste kondaira bat egindako azterketa zientifikoekin bat datorrena eta XIV. mendean Ibn Khaldunek jaso zuena: Herrena zen Ahaggar tribuen ama *Tiski* zen.

## Hilobia 
thumb|Hilobiaren maketa.
Erregin handi honi Saharako Abalessan hilobi monumentala eskaini zioten tuaregek. Hilobia beste hilobi askorekin ingururatuta zegoen. Tin Hinan izenak "Tribuaren ama" adierazten du etimologia batzuen arabera. Tin Hinani batzutan "Hoggarren erregina" eta *Tamenoukalt* (erregina) deitzen diote. Hilobiaren estiloa ohikoa da Saharan.

Tin Hinanen hilobia 1925ean, Byron Khun de Prorokek ireki zuen. Lan horretan ejertzito frantsesaren laguntza izan zuen. 1933an ikerketa sakonago egin zen, bestetik. Barruan, emakume baten eskeletoa zen eta hezurrekin batera objetu asko aurkitu zituzten.

### Eskeletoaren ikerketa 
Emakumea egurrezko litera batean jarrita zeogen, bizkarrez, burua ekialdera begira. 1968 gorpuzkinen azterketa egin zen eta zenbait datu argitu zuten: 1,72-1,76 zentimetroko emakumea zen, mediterranear arrazakoa. Itxura guztien arabera, inoiz ez zuen seme-alabarik izan eta herrena zen zere eta alde lunbarrean eta sakroan deformazioak baitzituen. Deskribapen hau Ibn Khaldunek egindakoarekin bat dator.

## Hilobiaren ostilamendua 
Erregina oso apainduta zegoen eta haren gainean eta inguruan bitxiak eta balio handiko objektuak zeuden:
* Urrea
* Zilarrezko bitxiak, batzuk perlekin apainduta
* Eskuineko besaurrean zilarrezko zazpi eskumuturreko zituen
* Ezkerrekoan urrezko zazpi eskumuturreko
* Gorputzean zilarrezko beste eskumuturreko eta urrezko eraztuna zegoen
* Urrezko iduneko baten aztarnak
* Aurignac kulturaren Hohle Felseko venusaren antzeko irudia
* Kristalezko kopa bat, Bigarren Mundu Gerran desagertua
* Urrezko orri bat non 308 eta 324 urtetan egindako Konstantino I.a Handiaren txanpon baten zigilua

## Karbono-14ko datazioa 
Aurkitutako objetuei Karbono-14 probak egin zaizkie eta guztien antzeko datak ematen dituzte, IV. mende hasierakoak, alegia, txanpon agertzen diren daten inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Tin Hinanen biografia.
Vedismo

**Vedismoa** Indiako jatorrizko erlijioa izan zen, garai vedikoan sortua. Bertatik sortu ziren Indiako ondorengo erlijioak, hinduismoa garatuko zuen brahmanismoa batez ere. Adituek ezin izan dute bere jatorri arkeologikoa zehaztu baina indo-ariar herriek K.a. 1500tik aurrera garatu zuten.

Erlijio honek Vedak zituen oinarrizko testuak. K.a. VI. mende inguruan desagertu zen, budismo eta jainismoaren eragina hartu zuenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suryavarman I.a

**Suryavarman I.a** (, hilondoko izena: *Nirvanapada*; ?- ) Khemertar Inperioko erregea izan zen 1006 eta 1050 bitartean. Khmer inperioa zabaldu (Mae Nam Chao Phraya eskualdea eta Laos hegoaldeko lurralde batzuk) eta bateratzea lortu zuen. Eraikuntza ugari egin zituen, monasterioak, tenpluak, ubide sareak eta Angkor hiriburua, besteak beste; Suryavarmanen garaian bukatu ziren khmer arkitekturaren erakusgarri nagusietakoak diren Phimeanakas eta Ta Keo tenpluak. Suryavarman I.a budista zen, Mahāyāna eskolaren jarraitzailea, eta hari esker budismoa indartu zen khmerren artean. Haren agintaldiaren bakea eta oparotasuna izan ziren nagusi.

## Erreferentziak