open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peio Agirreoa

**Peio Agirreoa Longarte** (Ondarroa, Bizkaia, 1954ko abenduaren 22a) bizkaitar futbolari ohia da, atezain moduan aritu zena. erretiratu eta gero entrenatzaile lanetan aritu zen.

## Biografia 
Agirreoa Athletic Clubeko lehen taldean 1978an sartu zen, Bilbao Athleticen bost denboraldi egin ondoren. 1979ko maiatzaren 13an egin zuen debuta Lehen Mailan, Atletico Madrilen aurka 4 eta 0 galduz. 1979-80 denboraldian, Helmut Senekowitschek bere aldeko apustua egin zuen atezain titular bezala Jose Angel Iribarren kalterako. Horrela, 10. jardunalditik aurrera, atezain titularra izatera pasa zen.

Hurrengo denboraldian, jada Iribar taldetik at izanda, Meléndez eta Andoni Cedrunekin lehiatu behar izan zuen. Azken hau izan zen titularra. Gainera, hurrengo urterako, Zubizarreta taldera igo eta Peio Bigarren Mailako Elche CF taldera atera zen. Talde alacantarrean ez zuen debuta ere egin. 1982an, CD Tenerifek fitxatu zuen, non 200 partida baino gehiago jokatu zituen sei denboralditan zehar.

1988an Linares CF taldeak fitxatu zuen, Bigarren B Mailan, non titular izaten jarraitu zuen. 1992an erretiratu zen, Deportivo Alavésen bi denboraldi ondo egin ondoren.

Erretiratu ondoren, ibilbide luzea egin zuen entrenatzaile gisa, eta honako talde hauetan ibili zen: Bermeo Kluba (1998-99), Barakaldo CF (1999-03), CD Logroñés (2003-04), CF Palencia (2005-06) y Basconia KK (2006-12).

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
José Luis Burgueña

**José Luis Burgueña Arroyo** (Bilbo, Bizkaia, 1954ko martxoaren 5a) bizkaitar futbolaria ohia da, atezain moduan aritu zena. Xabier Burgueña futbolari ohiaren aita da.

## Biografia 
Athleticeko hirugarren atezaina izan zen 1977-78 denboraldian, baina ez zuen debuta egin. 42 partida jokatu zituen Lehen Mailan CD Málaga (30) eta Elche CF (12) taldeekin. Erretiratu ondoren, Bigarren B Mailako Andaluziako hainbat taldetan entrenatzaile bezala etapa bat izan zuen, Estepona, Poli Ejido edo Balompédica Linense kasu. 2009-10 denboraldian CD Badajozeko zuzendari nagusia izan zen.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Anna Sewell

**Anna Sewell** (Great Yarmouth, Norfolk, 1820ko martxoaren 30a - Old Cartton, Norfolk, 1878ko apirilaren 25a) ingeles eleberrigilea izan zen. 1877ko *Black Beauty* eleberriagatik da ezaguna, argitaratu zuen bakarra.

Kuakeroen familia batean jaio zen eta bere etxean hezi zen baliabide ekonomikorik ez zuelako.
Hamalau urterekin orkatilak kaltetu zituen eta ibiltzeko zailtasunak izan zituen. Zalgurdien erabilerak zaldienganako maitasuna piztu zion. Familiak sarritan aldatu zuen bizilekua. 1836an Brightonen kokatu ziren, eta Anna eta bere ama anglikanismora bihurtu ziren. 1867an Sewelltarrak Old Cattonen kokatu ziren.

Anna Sewellek Black Beauty idatzi zuen 1871 eta 1877 artean, bere osasuna hondatzen ari zen bitartean. Liburua animalia baten ikuspegitik idatzitako lehen eleberri ingelesa da. Helduentzat idatzia, haur literaturako klasiko bihurtu zen. Liburua argitaratu eta bost hilabetera hil zen, eta eleberriaren arrakasta ezagutu ahal izan zuen.

## Kanpo estekak
Xabier Burgueña

**Xabier "Xabi" Burgueña Villaño** (Bilbo, 1979ko azaroaren 28a) bizkaitar futbolari ohia da. Erdilari aritu zen. José Luis Burgueña futbolari ohiaren semea da.

## Biografia 
Burgueña Athletic Clubeko beheko mailetan aritu zen, eta, Jupp Heynckesen aginduetara, denboraldi-aurrea egin zuen lehen taldearekin. Bilbao Athletic eta CD Ourense taldeekin Bigarren B Mailan jokatu ondoren, Eibarrera joan zen Bigarren Mailan. Eibarrekin inoizko sailkapenik onena lortu zuen, laugarren postua ligan, Lehen Mailara igotzeko postu bakarrera. Ondoren Cultural Leonesa eta Burgos CFekin jokatu zuen. Burgoseko taldean Bigarren Mailara igotzeko promozioa jokatu zuen, lehen kanporaketan CD Alcoyano kanporatuz, eta behin betiko kanporaketan Sevilla Atléticoren aurka galduz. 2007an Alcoyanok fitxatu zuen 2008/09 denboraldian III. Multzoko Bigarren B Mailako txapelketa eta igoera promozioa Cartagenaren aurka lortzeko. 2012an Leioako taldean erretiratu zen.

## Ibilbidea 
*2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Arte kritika

[thumb|250px|[Denis Diderot, arte-kritikaren sortzailea.]]
[thumb|250px|[James McNeill Whistleren *Nocturne in Black and Gold: The Falling Rocket*. Kritikoen lana da ere bai teknika eta estilo berriak zabaltzea.]]
**Arte kritika** literatura eta mundu akademikoaren arteko generoa da. Testu hauen bitartez arte-espezialistek lan desberdinen inguruko haien iritziak ematen dituzte. Beraz, arte kritikaren lana zera da: arte-lanak analizatu eta epaitzea, zerbaiten balioaren azterketa egitea.

## Ezaugarri orokorrak 
Artelanen, artisten edo erakusketen balorazioa egiten du, printzipioz modu pertsonalean eta subjektiboan, baina artearen historian eta bere diziplina anitzetan oinarrituta, artea bere arabera baloratuz, testuingurua edo bilakaera kontutan hartuta. Aldi berean, ebaluatzailea, informatiboa eta konparatiboa da, modu zehatz eta entretenigarrian idatzia, azterketa akademikoa dela esan gabe baina datu enpirikoak eta egiaztagarriak eskainiz.

## Hasiera 
Denis Diderot arte modernoaren lehen kritikaritzat jotzen da: 1725az geroztik Louvre museoaren Salon Carrén egindako erakusketen gaineko iruzkinak idatzi zituen. Jendeari irekitako saloi horiek joera artistikoen hedapen zentro gisa jarduten zuten. Diderotek erakusketa horien inguruko inpresioak 1759an idatzi zituen gutun batean; testu hori Frédéric-Melchior Grimmen *Correspondance littéraire* liburuan argitaratu zen eta, geroztik, 1781 arte, generoaren abiapuntua izan zen.

Artearen kritikarien esparruan arte-historialariak eta idazleak izan dira. Batzutan azterketa metodologikoan oinarrituta, bestetan norberaren subjektibitatean, laister kritika gustuak moldatzeko benetako tresna zela deskubritu zuten zaleek. Izen handi batzuk aipatuko ditugu: Charles Baudelaire, John Ruskin, Oscar Wilde, Émile Zola, Joris-Karl Huysmans, Guillaume Apollinaire, Wilhelm Worringer, Clement Greenberg, Michel Tapié, Eugeni d'Ors, Achille Bonito Oliva, Nicolás Isasi, Juan Eduardo Cirlot, Juan Antonio Gaya Nuño, Irma Arestizábal... 

## Kritikarien egitekoak 
* Mikel Onandiaren ustez kritika zubi-lan bat da. Haren hitzetan, kritikariak landutako gaiaren gainean epaia eraikitzeko zertzeladak eman behar ditu testuetan, modu honetan hartzaileak aukera izango duelako "artea epaitu, gozatu eta ezagutzeko".
* Aldi berean, galbahe lan gisa ere ikusten du kritikariaren egitekoa, galbahea eta ipar-orratza: "kaosaren eta ekoizpen pluraltasun horren aurrean gutxieneko orientabide batzuk eman behar dira, publikoa orientatu eta galbahe apur bat egin".
* Haizea Barcenillak, bestetik, hirugarren egiteko bat ere aipatzen du: ezagutarazi eta joera berriak aditzera ematea zeren eta ekoizpen handia da eta publikoak hasieran gauza batzuk ezin ditu ikusi.

## Artearen kritika Euskal Herrian 
* Juan Larrea
* Ricardo Gutiérrez Abascal
* Juan Plazaola Artola
* Edorta Kortadi
* Migel Zugaza
* Javier González de Durana
* Ismael Manterola
* Mikel Onandia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Literatura kritika

## Kanpo estekak 
* "Arte kritikaren zuloa", Kepa Matxainen artikulua *Argia*n, 2020/07/12an. 
* "Arte kritika Euskal Herrian azken 30 urteetan".
Josu Ortuondo

**Josu Ortuondo** izan daiteke:

* Josu Ortuondo Larrea (1948-) politikari jeltzalea;
* Jesús María Sáenz Ortuondo (1951-) futbolaria ohi eta entrenatzailea.
José María Bengoetxea

**José María Bengoetxea Larrinaga** (Ondarroa, Bizkaia, 1956ko urtarrilaren 5a) bizkaitar futbolari ohia da. Aurrelari lanetan aritu zen.

## Biografia 
Bere ibilbide profesionala Athletic Clubeko harrobian hasi zuen. 1972an Bilbao Athletic taldean izan zen eta bertan bi kanpaina egin zituen. Hamalau eta hogeita bost gol sartu zituen, hurrenez hurren.

1976-77 denboraldiari begira, filialean bere entrenatzailea izan zen Koldo Agirrek lehen taldean sartu zuen, Manu Sarabia bezalako beste gazte batzuekin batera. 1976ko irailaren 26an debutatu zuen Lehen Mailan UD Salamancaren aurka, 3 eta 0 galduz. Hiru egun geroago, UEFA Kopan debutatu zuen Újpest Dozsa hungariar taldearen aurka. Taldeak Europako finala eta Kopako finala lortu zituen, baina Bengoetxeak sei partida (gol bat) baino ez zituen jokatu. Sarabiarekin batera, Athleticek Barakaldo CF taldeari utzi zion hurrengo denboraldirako. Bi jokalariak funtsezkoak izan ziren euren golekin laugarren postua lortzeko, Bengoetxea hamasei tantorekin goleatzaile nagusia izan zelarik. Itzultzean, partida gehiago (hamabost) jokatu zituen. 1978an Espainiako selekzio olinpikoan debuta egin zuen. Urte horretako azaroaren 22an lau gol sartu zituen Errege Kopan Balmasedaren aurka 8 eta 1 jipoituta, hiru aste lehenago etxetik kanpo bi gol sartu zizkion. Beste bi denboraldiz jarraitu zuen taldean, baina ez zuen jarraipenik izan, eta, beraz, 1981ean Celta de Vigora joan zen.

Galizian ere ez zuen zorterik izan, eta 1982an Alavesek fitxatu zuen. Talde txuri-urdinean hamabi gol sartu zituen bi denboralditan, bere lehen denboraldian goleatzaile nagusia izan zelarik. Tamalez, denboraldia Bigarren B Mailara jaitsierarekin amaitu zen, Bere azken kluba Sestao Sport Club izan zen, talde honetan 1985ean erretiratu zelarik.
## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Miguel Navarro

**Miguel Navarro Juanikorena** (Errenteria, 1946ko abenduaren 9a) gipuzkoar futbolaria ohia da, erdilari moduan aritu zena.

## Biografia 
Eibar KE taldean jokatu zuen eta bertan eman zituen lehen urratsak futbolari bezala.

1969an Athletic Clubek fitxatu zuen eta bere talde filialean sartu zuen. Bilbao Athleticen parte izan zen, denboraldi bat Bigarren Mailan eta, mailaz jaitsi ondoren, beste bat Hirugarren Mailan. Bere debuta Athletic Clubeko lehen taldearekin, eta azken finean "lehoiekin" jokatu zuen partida ofizial bakarra, 1971ko Kopako final-1/16ko kanporaketako itzulerako partida izan zen. 1971ko maiatzaren 2an izan zen eta Athleticek 1-0 irabazi zion Racing de Ferroli. 1971-72 eta 72-73 denboraldietan gipuzkoarra Athleticeko lehen taldeko kidea izan zen Lehen Mailan, baina ez zuen partidarik jokatu euskal klubarekin, lagunarteko batzuk izan ezik.

1973an Burgos Club de Fútbol taldeak fitxatu zuen. Talde honetan zortzi denboraldi eman zituen, horietako lau Lehen Mailan (1976-1980).

## Ibilbidea 
## Tituluak 
## Erreferentziak
Jesús María Sáenz Ortuondo

**Jesús María Sáenz Ortuondo** (Ondarroa, 1951ko ekainaren 11), kirol arloan **Josu Ortuondo** izenaz ezaguna, bizkaitar futbolaria ohia da, eskuin hegaleko moduan aritu zena.

## Biografia 
Josu Ortuondo Athleticeko harrobian hasi zen futbolean lehen urratsak ematen. 1969ko irailaren 14an Lehen Mailan debuta egin zuen, RCD Mallorcaren aurka 2-0 irabazita. Bilboko klubean lau denboraldi igaro ondoren, denboraldi bat eman zuen CD Logroñésen, sei denboraldi Real Oviedon. Atlético Español FC mexikar taldean, Lorcan eta Kordoban ere jokatu zuen, non 1984an erretiratu zen.

Entrenatzailea den aldetik, euskaldunak ibilbide luzea du Espainiako futbolean eta oso ondo ezagutzen ditu Espainiako futbolaren maila guztiak. Etapa honetan, 400 partida baino gehiago jokatu ditu Extremadurako teknikari gisa lau alditan.

Lehen Mailako entrenatzailea izan zen Extremadurarekin 1996-97 denboraldian eta Salamancarekin 1998-99 denboraldian.

## Ibilbidea 
### Futbolaria 
### Entrenatzailea 
## Tituluak 
## Erreferentziak
Friedrich Bergius

**Friedrich Karl Rudolf Bergius** (Breslau, 1884ko urriaren 11 &ndash; Buenos Aires, 1949ko martxoaren 30a) alemaniar kimikaria izan zen. 1931ko Kimikako Nobel Saria jaso zuen Carl Boschekin batera kimiko presio handiko metodoak asmatu eta garatzeagatik. Bergius prozeduraz ere ezaguna da. Prozesuak ikatzetik erregai sintetikoa ekoiztea ahalbidetzen du.

Kimikan lizentziatu zen Leipzigeko Unibertsitatean azido sulfurikoari buruzko tesi batekin. Carl Boschekin eta Fritz Haberrekin lan egin zuen Karlsruhe Unibertsitatean. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Alemaniatik alde egin zuen eta Italian, Turkian, Suitzan, Espainian eta Argentinan lan egin zuen.

## Kanpo estekak
José Ignacio Madariaga

**José Ignacio Madariaga Tejedor** (Sestao, 1949ko uztailaren 31) bizkaitar futbolaria ohia da, atzelari moduan aritu zena.

## Biografia 
Real Madrideko harrobian hazi eta 1967an filialera iritsi zen. Hurrengo denboraldietan Albacete Balompié, Xerez CD, Barakaldo CF, Deportivo Alavés, Cadiz CF eta (berriro) Barakaldo taldeetan aritu zen utzita. Lagapen horren ostean, 1974an Athleticen eskaintza onartzea erabaki zuen. 1974ko irailaren 7an Lehen Mailan debuta egin zuen CD Malagaren aurka, bere atean gol bat sartuz, 2 eta 0 galduz. Abenduaren 22an lortu zuen lehen gola, penaltiz, Bilboko taldearekin. 1976-77 denboraldian UEFA Kopan beste bi gol lortu zituen taldearekin. Bere golik nabarmenena San Siron lortu zuen: Madariagak 88. minutuan ezker hankarekin (eskuina izanda ere) penaltiz sartu zuen gola eta Athletic final-laurdenetara sailkatu zen. Bilboko taldeak 3-1 galdu zuen AC Milanen aurka, baina joaneko partidan 4 eta 1 irabazi zuenez, hurrengo fasera sailkatu zen.

1977an Racingek fitxatu zuen, Athleticen 76 partida jokatu ondoren. 1980an erretiratu zen, Club de Fútbol Palencian denboraldi bat eman ondoren.

## Ibilbidea 
## Erreferentziak
Rafael Biteri

**Rafael Biteri Txabarri** (Bilbo, Bizkaia, 1952ko uztailaren 11 – Logroño, 2025eko abenduaren 27a) bizkaitar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritu zena.

## Biografia 
Athletic Clubeko harrobian hezi zen. 1970 eta 1973 artean Bilbao Athleticen parte izan zen, non 30 gol baino gehiago sartu zituen. Athletic Clubeko lehen taldearekin 1972ko azaroaren 19an egin zuen debuta Valentziaren aurka. Astebete geroago, etxekoen binakoa lortu zuen Real Oviedoren aurka. Denboraldia hartan hamalau partidatan jokatu zuen, horietatik hamar titular bezala.

1973an Burgos Club de Fútbol taldean sartu zen. 1975-76 denboraldian taldeko goleatzaile nagusia izan zen, horrela Lehen Mailara igotzen lagunduz. Hurrengo bi denboraldietan, jada Lehen Mailan, zortzi eta zazpi gol sartu zituen, hurrenez hurren. 1978-79 denboraldia bukatzean erretiratu zen, hiru partida jokatu ondoren. Guztira, Lehen Mailako 78 partida jokatu zituen, non 19 gol sartu.

## Kirol ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Ignacio Ugartetxe

'''Ignacio 'Nacho' Ugartetxe González de Langarika''' (Bilbo, 1961eko ekainaren 23a) euskal enpresaria da, Urazca taldearen buru izateagatik ezaguna, eta baita Bilboko Athletic Clubeko 29. presidentea izandako, 2003 eta 2004 urteen artean.

## Athleticeko presidente 
Athletic Clubeko Zuzendaritza Batzordeak hautatu zuen klubeko presidente 2003ko ekainaren 24an, eta urtebete eta egun bat geroago dimisioa aurkeztu zuen. Klubeko hauteskunde aurreratuak ziren, eta 2004ko irailaren 9an Fernando Lamikizek irabazi zituen, klubeko presidentetza berari pasatu ziolarik Ugartetxek.

Bere agintaldian Ernesto Valverderi gizonezkoen Athletic taldea zuzentzeko aukera ematea erabaki zuen Lehen Mailan. Entrenatzaile gisa Valverdek izandako aukera handiena izan zen, ordura arte Lezamako talde txikiagoetan aritua baitzen, eta Lehen Mailarako hautatua izateko orduan, Bilbao Athletic-eko misterra zen, 2.B mailan zegoelarik (baina igotzeko ligatxoan).

## Urazca taldearen buru 
Grupo Tecnei izeneko enpresa bateko buru zen Ugartetxe 2004an Athletic-eko presidente izendatu zutenean.

## Erreferentziak
Godzilla vs. Kong

***Godzilla vs. Kong*** 2021eko Adam Wingard estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko filma da. 2019ko *Godzilla: King of the Monsters*, 2017ko *Kong: Skull Island* eta 2014ko *Godzilla* filmeen jarraipena da.

## Sinopsia 
Munstroak munduan zehar dabiltzan garai batean, gizateriaren biziraupen borrokak Godzilla eta Kong talka egitera eramaten ditu.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dinosauroaren eskultura (Garaio)

***Dinosauroaren eskultura*** eskultura bat da, Garaio parkean dagoena, Jose Agirre Sagasta arrasatearrak eginda. 2009ko uztailaren 15ean jarri zuten parkean.
Juan Antonio Zaldua

**Juan Antonio Zaldua Olazar** (Busturia, Bizkaia, 1952ko urriaren 14a) bizkaitar futbolari ohi eta sukaldaria da, atezain moduan aritu zena.

## Biografia 
Zalduak 1969an Athletic Clubeko harrobian sartu zen. 1971n Bilbao Athleticera jauzi egin zuen eta bertan hiru denboraldi eman zituen hirurogeita hamar partida baino gehiago jokatzen. 1974an lehen taldera igo zen, hirugarren atezain bezala Jose Angel Iribar eta Víctor Marroren ondoren. Hurrengo denboraldirako bigarren atezaina izatera pasa zen, Víctor joan baitzen. Bere debuta 1975eko urriaren 19an izan zen, Lehen Mailan, Racingen aurka. 1976ko otsailaren 1ean, Camp Noun, Johan Neeskensi, garai hartako jaurtitzaile onenetakoa zena, penalti bat harrapatu zion. Bere erretiroa Iribar beteranoarenarekin bat etorri zen, euskal klubean 28 partida jokatu ondoren.

Erretiratu ondoren, ostalaritzako negozioan aritu zen, eta haragian espezializatutako hainbat erretegi ireki zituen. 1983ko uztailean José Manuel Rozas margolari bizkaitarraren heriotzarekin nahasi zen, berarekin istilu bat izan ondoren hil baitzen.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Pornolore

***Pornolore*** euskarazko aldizkari erotikoa izan zen. Jon Aranok bultzatua sortu zen 2002an, *Ostiela!* umore aldizkariaren 26. zenbakiaren argitalpen bereizi gisa.

## Aleak 
### 1. alea 
Aldizkariaren lehenengo alea 85 irudiz, 20 ipuin erotikoz, zenbait artikuluz eta poemaz osatuta zegoen. Horrez gain, Jon Aranoren hitzaurrea, Jesus Mari Mendizabalen epilogoa eta *Pittilingorri* sexu-dendaren ardunadunari egindako elkarrizketa zekartzan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Zuku festa*
* *Xut*

## Kanpo estekak
Nukleo silabiko

**Nukleo silabikoa** silabaren erdian dagoen bokala ohi da.

## Sarrera 
Silaba hitza baino txikiagoa den segmentuen sekuentzia antolatua da, gutxienez nukleoa duena. Silaba konposante desberdinek osatzen dute: ekina, nukleoa eta koda. Erran dezagun 'C' kontsonante bat dela, 'V' bokala eta '.' silaba muga; .CVC. sekuentzian lehen C silaba ekina izango litzateke, V nukleoa eta azken C koda.
thumb|377x377px

## Definizioa 
Nukleoa silaba jakin baten erdigunea da. Nukleoa bokal batez osatua da usu, hizkuntzaren arabera forma ezberdinak atzeman daitezke: monoptongoa, diptongoa eta triptongoa, eta kontsonante silabagile batek ere nukleoa osa dezake batzuetan.

Silabaren sonoritate altuena nukleoak du.

## Silaba nukleoa euskaraz 
Euskaraz bokalak eta diptongak dira nukleotan. Diptongoen kasuan, bokal osoa da erdigunea. Euskarak ez du kontsonante silabagilerik nukleo gisa.

Silaba nukleo mota ezberdinak badira:

* Bokal bakarra: /a, e, i, o, u/.
* Diptongoa: /au, eu, ai, ei, oi/.

## Silaba bakarreko hitzen adibideak 
Bokal bakarreko monosilaboen etsenpluak: *a* (V), *at* (VC), *ertz* (VCC), *zuntz* (CVCC), *zu* (CV), etab.

Diptongodun monosilaboen etsenpluak: *oi* (Vw), *eup* (VwC), *zaunk* (CVwCC), *lau* (CVw), *leun* (CVwC), etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
## Ikus, gainera 
* Silaba
* Silaba ekina
José María Zuluaga

**José María Zuluaga Alonso** (Bilbo, Bizkaia, 1951ko irailaren 8a - *ibidem*, 2023ko abuztuaren 5a) bizkaitar futbolaria izan zen, erdilari moduan aritu zena.

## Biografia 
Athletic Clubeko harrobian hezia, Bilbao Athleticentzat jokatu zuen. 1973ko martxoaren 18an egin zuen debuta lehen taldearekin, Los Cármenesen Granada CFren aurkako hutseko berdinketan.

Lehen taldean nahi zuen jarraitutasuna lortu ezinda, 1974-1975 denboraldian Athleticetik atera zen, Barakaldo CFri utzita. Makina bat partida jokatu zituen Eusebio Riosek zuzendutako lantaldean.

1975eko udan, Athletic Clubetik behin betiko atera zen 2. mailan zegoen Deportivo Alavésekin sinatzeko. Bertan bost denboraldi eman zituen, Mendizorrotzako taldean titularra bihurtuz.

Hurrengo bi denboraldiak Huelvako Recreativo de Huelva taldean jokatu zituen, non bere entrenatzaile ohia zen Txutxi Arangurenekin batera jokatu zuen. Huelvatar taldean, nahi gabe, gertakari baten protagonista izan zen: CE Sabadellen aurkako partida batean Konstituzioaren eguna zela, Errege Martxa jarri zuten. Zuloagak entzun zen eta ereserkia ez errespetatzeagatik isuna jarri zioten.

Futbol profesionalean eman zituen azken bi denboraldiak Lorca Deportiva taldean izan ziren, non 1984an Bigarren Mailara igotzea lortu zuen.

## Kirol ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  José María Zuluaga Athletic Clubaren webgunean
San Andresen gurutzea (BDSM)

**San Andresen gurutzea** edo **X formako gurutzea** BDSM ziegetan ekipoan ohikoa den pieza bat da. Orkatilak, eskumuturrak eta gerria eusteko puntuak izaten ditu normalean. Guztiz lotuta dagoenean, subjektua arranoaren posizioan geratzen da. Izena San Andresen gurutzearen ondorioz darama.

Gurutzeak moldakorrak dira eta erraz fabrikatzen dira. Horma bati tinko lotuta egoten dira, eta BDSM estiloko Katalinaren gurpil batetik bereizten dira, erdian bisagra bat duena eta okupatzaileak ahuspez jartzea ahalbidetzen duena.

Erlazioan otzana gurutzeari lotuta egon daiteke, bizkarra edo bekokia gurutzerantz duela. Gurutzeari lotuta egotea da zigorretarako erabili ohi den posizioa. Gurutzeari bizkarra emanda egotea bondage sexualeko posizio bat izaten da edo sexu ukazioa egiteko erabiltzen da.

Gurutzea BDSMko enpresetan eros daiteke, baina erabiltzaile askok berea egiten dute. Etxean egindako gurutze batzuk ezegonkorrak izateko joera dute; bihurritzen den pertsona batek irauli egin ditzake batzuetan, eta, beraz, kontu handiz erabili behar dira. Gurutze batzuetan, segurtasuna eta egonkortasuna neurri handi batean hobetzen duten oin-euskarriak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bashkim Fino

**Bashkim Fino** (Gjirokastër, 1962ko urriaren 12a - Tirana, 2021eko martxoaren 29a) Albaniako lehen ministroa izan zen.

Finok ekonomia ikasi zuen Tiranan eta AEBetan. Bere jaioterrira itzuli zen ekonomialari gisa lan egitera eta alkate aukeratu zuten 1992-96 aldirako. Albaniako Alderdi Sozialistako kide izan zen. 1997ko martxoaren 11n, Sali Berisha presidenteak lehen ministro izendatu zuen batasun nazionaleko gobernu baten buru izateko. Bere alderdiak 1997ko hauteskundeak irabazi zituen eta Finok Fatos Nano alderdiko buruzagia utzi zuen lehen ministro.

## Kanpo estekak
Jesus infernuetara jaistea

[thumb|[Fra Angelicoren margolana, Jesus salbazioa eskaintzen hildakoei, pizkundearen aurretik.]]
[thumb|*Kristo linboan*, [Jeronimo Boschn margolana.]]
Kristau teologian, **Jesus infernuetara jaistea** () Jesus Nazaretekoa infernuetara (edo Hadesera) egin zuen jaitsiera arrakastatsua da. Tradizioaren arabera, Gurutziltzaketaren eta Piztueraren artean egin zuen, eta bertan munduaren hasieratik zuzenak izan ziren guztiei Salbazioa eskaini zien.

Jesukristoren jaitsiera heriotzaren mundura Apostoluen Kredoan eta Atanasioren Kredoaren agertzen da, non esaten den Jesus "azpimundura jaitsi zela" (*descendit ad inferos*), nahiz eta inon ez den aipatzen hildakoak askatu zituela. Azpimundura jaitsiera Itun Berrian agertzen da, , non esaten den *Horregatik hots egin zitzaien berri ona hildakoei ere, gizakiari dagokion epaia gorputzean hartu ondoren, Espirituaren indarrez Jainkoaren biziaz bizi zitezen*. Katezismo katolikoak ere interpretatzen du  interpretazio honen aldekoa dela: *Igo zela esatean, zer esan nahi du, aurrez beheko lur honetara jaitsi zela baizik?*. Hala ere, pasarte hauen inguruan interpretazio ezberdinak egin dira. Aste Santuan larunbatan oroitzen da Jesus infernuetara jaitsi izana.

*The Catholic Encyclopedia*ren arabera, Nikodemoren Ebanjelioan istorio hau argiki agertzen da, "Pilatoren Eginak" atalean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peporro

**José Fernández Pérez** (Donostia, 1929ko irailaren 24a - 2004ko uztailaren 27a) Errealeko futbolari izan zen, eta erdilari postuan jokatzen zuen.

## Klubak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Busqued

**Carlos Sebastián Busqued** (Presidencia Roque Sáenz Peña, Chaco, Argentina, 1970 &ndash; Buenos Aires, Argentina, 2021eko martxoaren 29a) argentinar idazlea, irratsaio-ekoizlea, ingeniaria eta unibertsitate irakaslea izan zen. Argentinako Unibertsitate Teknologiko Nazionaleko irakaslea zen, eta urtean bi hilabetez Córdobara ere joaten zen klaseak ematera.

*Vidas Ejemplares*, *El otoño en Pekín* eta *Prisionero del Planeta Infierno* irratsaioak ekoitzi zituen. *El Ojo con Dientes* aldizkarian ere kolaboratu ohi zuen.

2021eko martxoaren 29an hil zen bere etxean.

## Lanak 
* *Bajo este sol tremendo* (2009)
* *Magnetizado* (2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacobo Árbenz

**Juan Jacobo Árbenz Guzmán** (Quetzaltenango, 1913ko irailaren 14a - Mexiko Hiria, 1971ko urtarrilaren 27a) suitzar jatorriko guatemalar militar eta politikari bat izan zen, Defentsa Nazionaleko ministroa (1944-1951) eta Guatemalako presidentea (1951-1954).

1944ko Iraultzan parte hartu zuten militarren taldekoa zen. «*Herriko soldadua»* bezala ezagutua izan zen. Guatemalako presidente hautatu zuten 1950eko hauteskundeetan, eta 1951ko martxoaren 15ean hartu zuen kargua. Árbenzek inaugurazio hitzaldian azaldu zuenez, bere gobernu plana hiru helburu nagusitan oinarritzen zen. Lehena Guatemala ekonomikoki buruaskia zen herrialde bihurtzea zen, menpekoa eta ekonomia erdikolonialekoa izateari utziz; beste bi helburuak ziren, herrialde modernoa eta merkatu-ekonomia zuena bihurtzea, herrialde atzeratua eta ekonomia nagusiki feudala izateari utziz. 1954ko ekainaren 27an, Estatu Batuetako Gobernuak zuzendutako estatu-kolpe batek boteretik kendu zuen, United Fruit Companyren babesarekin, eta CIAk exekutatu zuen PBSUCCESS operazioaren bidez. Junta militar batek ordezkatu zuen, eta Junta horrek azkenean boterea Carlos Castillo Armas koronelari eman zion. Komunista izateaz eta Estatu Batuetako fruten monopolioen eta nekazal oligopolio nazionalen interesei eraso egiteaz akusatua izan zen, batez ere nekazaritza erreformarekin, eta bere aholkulari talde intimoaren artean Guatemalako Lanaren Alderdiko kideei lekua egiteagatik. Kolpearen ondoren Uruguai eta Mexikoko erbestera ihes egin behar izan zuen, non bere emazte eta seme-alabengandik banandu zen, CIAk antolatutako ospe txarreko kanpaina bat jasan zuen, eta bere alaba Arabellak bere buruaz beste egin zuen Bogotan, Kolonbian, 1965eko urrian.

Azkenik, Jacobo Árbenz Mexiko Hiriko erbestean hil zen 1971n.
Herminia Fajardo

**Herminia Fajardo Feo** ( Lanzarote, 1946ko maiatzaren 30a ) kazetari eta feminista espainiarra da. Kanarietan kazetaritzan profesionalki jardun duen lehen emakumetzat hartzen da. 2008an Kanaria Handiko Las Palmas hiriko *Adopziozko Alaba* izendatu zuten.

## Biografia 
Lanzaroteko Arrecife udalerrian jaioa, Kazetaritza ikasi zuen Madrilgo Kazetaritza Eskola Ofizialean, eta, ondoren, La Lagunako Unibertsitatean. Kanariar Uharteetan kazetari lanetan aritu zen lehen emakumeetako bat izan zen.

### Ibilbide profesionala 
Lan arloan, 1974 eta 1982 artean, Kanariar Uharteetako eta Afrika Mendebaldeko *BBCko* korrespontsal izan zen, non Catalina Feo ezizenarekin sinatzen zuen. Ondoren, *El Periódico de Cataluña* egunkarian lan egin zuen, eta bederatzi urtez egon zen bertan. Kazetari gisa jardun zuen Tenerifeko *La Tarde* egunkarian, Bruselako *Efe Agentzian* eta Kanaria Handiko *La Provincia* egunkarian, non Kanarietako egunkari honetan lan egin zuen lehen emakumea izan zen. *El Día en* *Las Palmas de Gran Canaria,* Tenerifeko egunkariaren delegatua ere izan zen hamar urtez. 90eko hamarkadaren hasieran *La Gaceta de Canarias* egunkariaren zuzendaritza eta argitalpen-proiektuaren ardura hartu zuen.

Era berean, hainbat aldizkari eta argitalpen nazionalekin kolaboratu zuen, hala nola *La Calle* eta *Berriak.*

### Ibilbide feminista eta soziala 
Mugimendu feministaren barruan militantzia zabala garatu zuen 1970eko hamarkadaren hasieratik, Kanarietako Emakumeen Elkartearen, Kanarietako Emakumeen Sareko Koordinatzaile feministaren eta Kanarietako Emakumeen Kolektiboaren bidez. Erakunde horiekin argitaratu zituen *El integrismo o la identidad de pérdida* eta *Mujeres Premios Nobel* (Kanaria Handia, 1996).

Era berean, saharar herriaren bozgorailurik handiena bihurtu zen 1976an Sahararen Adiskideen Kanarietako Elkartearen sorrera bultzatu zuenean, 1992ra arte erakunde horren buru izan zelarik.

Gizarte arloan, 1980ko hamarkadan, José Joaquín Díaz de Aguilar eta Jaime Balaguerrekin batera, Amnistia Internazionalaren Kanarietako atala jarri zuen martxan. Azken urteetan, Kanaria Handiko Las Palmasen *Asociación Canaria de Estudios de la Globalización y de El Patio de las Culturas* Elkartea sortzea bultzatu zuen. Elkarte horren helburua kulturen arteko topaketarako espazioak sustatzea da.
## Sariak eta ohoreak 
* 2008an Las Palmaseko Udalaren *Adopziozko Alaba* izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bideoa Herminia Fajardo, YOUTUBEko *Kanarietako lehen emakumezko kazetaria*
Lobé Ndiaye

**Lobé Ndiaye** (Dakar, 1971ko irailaren 8a) Senegalgo idazle eta dokumentalista da. 2019an Dada Gbêhanzin saria irabazi zuen.

## Eleberriak 
* *Sirènes de la nuit*, 2016
* *Une perle en éclats*, 2017

## Filmak 
* *La femme lionne (The Woman Lioness)*, 2018

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Transmisio-kate

[eskuinera|frame| [Arrabol-katea eta piñoia]]
**Transmisio-katea** potentzia mekanikoa leku batetik bestera transmititzeko modu bat da. Maiz erabiltzen da ibilgailuaren gurpiletara, batez ere bizikletetan eta motozikletetan, indarra transmititzeko. Ibilgailuez gain makina ugarietan ere erabiltzen da.

Askotan, potentzia arrabol-kate baten bidez transmititzen da, transmisio-kate gisa ezagutzen dena, gurpil horzdunezko engranaje baten gainetik igarotzen dena, katearen kate-mailen zuloekin engranatutako engranaje-hortzekin. Engranajea biratu egiten da, eta honek kateari tiratzen dio sisteman indar mekanikoa jarriz. Beste transmisio kate mota bat Morse katea da, New Yorkeko Ithacako Morse Chain Companyk asmatua. Honek hortz alderantzikatuak ditu.

## Kanpo estekak
Turruncún

**Turruncún** Errioxako herria hustua da, 1975ean Arnedo udalerriarekin bat egin zuen. Préjano inguruko mendizerran dago, Arnedo eta Cornago artean.

XX. mendearen hasieran 300 biztanle zituen baina egun etorkinak baino ez daude. 1929an 5,1 graduko indarreko lurrikara jasan zuen.

## Demografia 
## Galeria 

File:03-TURRUNCUN-1993.jpg|1993ko ikuspegia.
File:04-TURRUNCUN-2005.jpg|2005eko ikuspegia.
File:Turrucún en 2015.jpg|2015eko ikuspegia.
File:05-TURRUNCUN-2005.jpg|Las Vírgenes baseliza eta, atzealdean, Isasa mendia.
File:06-TURRUNCUN-2005.jpg|Herriko parrokiaren erorkinak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edipo re

***Edipo re*** () 1967ko Pier Paolo Pasolini italiar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da. Sofoklesen izen bereko tragedian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
1920ko hamarkadan, Lonbardiako familia burges batean, haur bat jaio zen, Edipo. Argumentua, bat-batean, Antzinako Greziara eraman ondoren, Laio eta Jokasta, Tebasko erregeak, euren seme Edipok, Laio hilko duen eta Jokastarekin ezkonduko den orakulu baten berri izango dute. Beraz, esklabo bati enkargatuko diote jaioberria Ziteron mendian hil dezala. Zerbitzaria umeaz errukiko da eta bizirik utziko du. Haurra Korintoko artzain batek jasoko du eta hiri horretako erregeari emango dio, honek, bere semea balitz bezala heziko duelarik.

## Aktoreak 
* Franco Citti: Edipo
* Silvana Mangano: Giocasta / ama
* Alida Valli: Merope
* Julian Beck: Tiresia
* Carmelo Bene: Creonte
* Ninetto Davoli: Ánghelos
* Luciano Bartoli: Laio / aita
* Ahmed Belhachmi: Polibo
* Francesco Leonetti: Laioren esklaboa
* Giandomenico Davoli: artzaina
* Ivan Scratuglia: apaiza
* Pier Paolo Pasolini: apaiz nagusia

## Kanpo estekak
Medea (1969ko filma)

***Medea*** 1969ko Pier Paolo Pasolini italiar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da. Euripidesen izen bereko tragedian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Medea errege baten alaba da, lurralde basati eta urruneko herri basati eta krudel baten gainean agintzen duena. Giza sakrifizioak ohiko erritua dira han, totem sakratuaren itxura egiten duen urrezko ahari baten begipean.

## Aktoreak 
* Maria Callas : Medea
* Giuseppe Gentile : Jason
* Massimo Girotti : Kreso erregea / Kreonte
* Laurent Terzieff : zentauroa
* Margaret Clementi : Kreusa
* Annamaria Chio : inudea
* Paul Jabara : Pelias
* Gérard Weiss : bigarren zentauroa
* Sergio Tramonti : Apsirto, Medearen anaia
* Luigi Barbini : argonauta
* Graziella Chiarcossi : Kreusaren zerbitzaria

## Kanpo estekak
Leopoldo Medici

**Leopoldo Medici** (Florentzia, 1617ko azaroaren 6a - Florentzia, 1675eko azaroaren 10a ) italiar kardinal bat izan zen Medici familia ospetsukoa.

## Biografia 
Cosimo II.a Medici Toscanako duke handiaren semeetako azkena eta Fernando II.a Medici geroko duke handiaren anaia izan zen.

Hiru urte besterik ez zituela, aita galdu zuen, eta bera eta bere anaiak Austriako dukesa erregeorde handiaren, Maria Magdalena Austriakoa bere amaren, eta bere amonaren, Cristina de Lorrenaren tutoretzapean geratu ziren. Berarentzako tutorea aukeratu zuten lehenik Jacobo Soldano eta geroago Flaviano Michelini aita eskolaoia, biak Galileo Galilei-ko ikasleak, ondoren Evangelista Torricelli izan zen.

Fernando bere anaia nagusia Duke handia izendatzeko adina bete zuenetik, Leopoldok estatuaren zuzendaritza politikoan lagundu ahal izan zion, bereziki fabrikazio, nekazaritza eta merkataritzaren sustatzaile handia izan zen.

Oso erlijiosoa, txikitatik emakumeak saihesten zituen, diziplina zientifikoekiko zaletasuna ere bazuen, Mediciren dukar-adar osoaren antzera, 1638an Platondar Akademia zaharra berritu zuen, 1657an, bere anaia Fernando, Accademia del Cimento, Galileoren metodo zientifikoa aplikatuta gertakarien zuzeneko behaketan oinarritutako ikerketa zientifikoaren ideia zehatzaren arabera.

1641. urtetik Accademia della Crusca-ko kidea ere izan zen, eta bertan erregeordearen zeregin garrantzitsua bete zuen 1650 eta 1663 bitartean. Gainera, arteei buruzko ahotsak prestatzeaz arduratu zen zehatz-mehatz, della *Vocabolario della Crusca*ren III. ediziorako (1691).

Liburu arraroen bildumagile handi bat ere izan zen (bere liburuzaina Antonio Magliabechi izan zen), margolanena (berea da Uffizitarren margolari veneziarren bildumaren zati handi bat), marrazkiena, miniaturena, txanponena eta autoerretratuena (gaur egun Vasari Korridorearen apaingarri direnak). Artistekin, arte eragileekin eta beste bildumagile batzuekin izan zituen harreman ugarietatik, bere nortasunaren erretratu on bat geratzen zaigu beti ezagutzaren bila.

*San Cosma e Damiano* tituluarekin kardinal izendatu zuen 1667an Klemente IX.ak abenduaren 12ko kontsistorioan eta momentu horretatik aurrera maiz bidaiak egin zituen Erromara, eta horretan ere bere interes artistikoak lortu zituen eta bere V*okabolariorako ahotsak biltzen lagundu zuen.* .

Ustekabean hil zen, bilketa eta ikasketa jardueraren erdian, 1675eko azaroaren 10ean .

Haien bildumek Medici familiaren ondarea aberasten joan ziren eta gaur egun sektoreka banatuta mires daitezke Florentziako hainbat museotan: Vasar1675ekoi korridoreko Uffizi Galeriako margolanak, Zientziaren Historiaren Museoko tresna zientifikoak (bereak ziren betaurreko ospetsua eta Galileoren hatzaren "erlikia"), Florentziako Liburutegi Nagusi Nazionaleko liburuak eta abar.

## Genealogia 
## Kanpo estekak 
* Il Cardinale Leopoldo, Istituto e museo di Storia della Scienza
Carlos Castillo Armas

**Carlos Alberto Castillo Armas** (Santa Lucía Cotzumalguapa, Escuintla, 1914ko azaroaren 4a - Guatemalako Presidentetza Etxea, 1957ko uztailaren 26a). Guatemalako militar eta politikari bat izan zen. Guatemalako presidentea 1954ko uztailaren 8tik 1957ko uztailean presidentearen etxean hil zuten arte. Estatu Batuetako CIAk antolatutako Guatemalako 1954ko estatu-kolpearen buru izateagatik egin zen ezaguna.

Bere Gobernuan, Guatemalan gurtza askatasuna eta Eliza Katolikoaren nortasun juridikoa aldarrikatu ziren, Liberalismoak eta Komunismoak eragindako ustezko laidoengatik konpentsazio bezala. Gertaera hau ospatzeko, Monseñor Mariano Rossellekin batera meza bat eskaini zuen Estadio Olinpikoan, non Guatemalako San Frantziskoren tenpluko Andre Mariaren irudiaren Koroatze Kanoniko Historikoa egin zen, Errepublikaren zaindari nagusi bezala, eta, era berean, boto nazional bat eman zitzaion amabirgin horri.

## Biografia 
Hegoaldeko Santa Lucía Cotzumalguapa hirian jaio zen, Escuintla departamenduan. Eskola Politeknikoan ofizial bezala graduatu zen, ondoren Kansaseko Fort Leavenworth base militarrean entrenatu zuten, non herrialde hartako zenbait militarrekin adiskidetasun harremanak ezarri zituen.

1944an Jorge Ubico presidentearen aurkako mugimenduetan parte hartu zuen, eta 1944ko Guatemalako Iraultzan Federico Ponce Vaides jenerala boteretik kendu zuen. Honek Eskola Politeknikoko zuzendari izendatua izateko balio izan zion. Postu horretatik, Juan José Arévalo doktorearen agindupean herrialdea hartzen ari zen zuzendaritza sozialista eta aurrerakoiaren aurka agertu zen, eta Francisco Javier Arana koronelaren buruzagitzarekin bat egin zuen.
Miguel Ydígoras Fuentes

**José Miguel Ramón Ydígoras Fuentes** (Retalhuleu, Guatemala, 1895eko urriaren 17a - Guatemala, Guatemala, 1982ko urriaren 6a) guatemalar militar eta politikaria izan zen. Ydígoras Fuentes erbestean egon zen Federico Ponce Vaides boteretik kendu ondoren, eta, ondoren, Jacobo Árbenz Guzmán koronelaren Gobernua boteretik kentzeko babesa lortzen saiatu zen. 1954an Nazio Askapenerako Mugimenduaren garaipenaren ondoren, *Redención Alderdia* sortu zuen, eta Guatemalako presidentea izan zen 1958ko martxoaren 2tik 1963ko martxoaren 31ra arte, estatu kolpe batek boteretik kendu zuenean. Ydígoras Fuentesi buruz esaten zen "ero" bat edo "pailazo" bat zela, baina horren arrazoia zen Guatemalako sektore ekonomiko boteretsuetako pertsona askok kritikatu egiten zutela bere hauteskunde-kanpainan bi gauza agindu ziztuelako: guatemalar guztiek "oilasko bat beren lapikoetan eduki ahal izango zutela" eta "altzairu herdoilgaitzeko eskuarekin" gobernatuko zuela, baina lehenengoa baino ezin izan zuen bete, oilasko-haragia merkatu egin baitzen oilaskoak hazteko industrien hazkundeari esker, baina bigarrena ez, diktadurarako bokaziorik ez zuelako.

## Hasierako urteak eta hezkuntza 
Aitak Miguel Ydígoras y Herreros zuen izena, eta amak Atala Fuentes y Ugarte. Anaia bat izan zuen, Alvaro izenekoa.
Francisco Javier Arana

**Francisco Javier Arana** (Villa Canales, 1905eko abenduaren 3a - Amatitlán, 1949ko uztailaren 18a) Guatemalako militar bat izan zen, 1944ko Batzar Iraultzailean parte hartu zuena, Jacobo Árbenz kapitainarekin eta Jorge Toriello Garrido zibilarekin batera, 1944ko urriaren 20an Federico Ponce Vaides jenerala boteretik kendu zuen mugimendua babestu ondoren. Gobernu Batzordeak presidentetzarako hauteskundeetara deitu zuen, eta Juan José Arévalo doktorea hautatu zuten. Gobernu horretan, Arana Armadako Estatu Nagusiko burua izan zen. 1949an, Aranak Juan José Arévalo presidenteari ultimatuma aurkeztera bultzatu zuten, honen bidez Aranak bere gobernua 1951n amaitzea ahalbidetuko ziolarik, betiere bera hurrengo presidentegaia izanez gero. Ultimatum honetatik eratorritako gertaera nahasi batzuen ondoren -gertaera horien gainean bertsio kontrajarri ugari daude gaur arte, Guatemalan urriko Iraultzako pertsonaia nagusien inguruan egon den polarizazio handia dela eta- Arana hil egin zen Amatitlánen, Michatoya ibaiaren gaineko Gloria zubian egin nahi izan zioten atxiloketa bati aurre egitean.
Cuca Gamarra

**Concepción Gamarra Ruiz-Clavijo**, ezagunagoa **Cuca Gamarra** izenez (Logroño, Errioxa, 1974ko abenduaren 23a) Alderdi Popularreko espainiar politikaria da. 2020ko abuztuaz geroztik Talde Popularraren bozeramailea da Espainiako Diputatuen Kongresuan.

Aurretik Logroñoko alkatea izan zen, hiriko lehen emakume alkatea izanik.

Zuzenbide Ekonomikoan lizentziatura eta Zuzenbide Kooperatiboan graduondoko ikasketak egin zituen Deustuko Unibertsitatean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gulimina Mahamuti

**Gulimina Mahamuti** (Karamay, Xinjiang, Txina, 1978ko maiatzaren 9a) sino-estatubatuar piano-jotzailea da.

Ameriketako Estatu Batuetan Piano Jotze disziplinan Musika Arteetan doktoratu zen lehen uigurra da. Guliminak Kanadako, Txinako eta AEBtako hiri nagusietan jo ohi du, gehienbat.

## Diskografia 
* *Xinjiang Piano Music from Western China* (2012)

## Kanpo estekak
Addar (musika taldea)

**Addar** Bermeon (Bizkaia) 2018an sortutako rock estiloko musika taldea da. Addar hitza, Zuberoan eta inguruan deabruari deitzeko modua da.

## Ibilbidea 
Taldea herrian aurretik ezagutzen ziren Zona Cero eta Zartadako Imanol Rodríguez (bateria), Gorka Padrones (ahotsa eta gitarra), Xabier Bilbao (baxua) eta Beñat Aurrek (gitarra) osatu zuten. 2019ko azaroan Bilboko Koba estudioan grabatu zuten euren lehen lana *Sugarra* deiturikoa, Jose Manuel Sampedrok 'Xanpe' ekoiztua. Bost kantadun disko honetan, Eskandinaviako rock-and-rollaren kutsuko abestiak bildu zituzten. Hitzei dagokienez, zekenkeria, egozentrismoa, pasioa, beldurra nahiz itxaropena bezalako gaiak nabarmentzen dira.

2020ko pandemiaren ostean, 2021eko martxoaren 26an *Errautsak* diskoa kaleratu zuten. Disko honetan, *Sugarra* laneko bost abestiei hiru gehiago eta Gor disketxearen laguntza batu zitzaien. Are gehiago, hiru kantu berrien baxuak Mikel Omagogeaskoaren eskutik grabatu ziren, hilabete batzuk lehenago taldearen partaide bilakatu baitzen Xabierrek taldea utzi eta gero.

2022ko urrian Bilboko Koba estudioan eta Xanperen gidaritzapean haien bigarren lan luzea, *Gordinik*, grabatu zuten. Aurrekoan bezala Gor disketxearen zigilupean kaleratzen da 2022ko abenduan, Durangoko azokan hain zuzen.

Bira hasi eta kontzertu batzuk egin ostean, Beñatek taldea utzi eta bere ordez Asier Allika bihurtzen da taldekide berria.

2024ko urtarrilean taldea Bilboko Koba estudioetara itzultzen da 4 abesti berri grabatzeko asmoz. Abesti hauek urtean zehar argitaratzen dira bideoklip ezberdinekin batera. Urte bukaeran, single hauek EP baten biltzen dira: Eztenak. Lan berri hau 2024ko Durangoko azokan kaleratzen da. Lan honetan Juan Sangre (Governors) abeslariaren eta Keu Agirretxea gitarristaren kolaborazioak biltzen dira, *Lehertu da* eta *Lurra ukitu* abestietan hain zuzen.

2024ko maiatzean Asier Allikak taldea uzten du eta bere ordez, Mikel Serra bihurtzen da taldeko gitarrista berria.

## Taldekideak 
* Gorka Padrones (Bermeo, Bizkaia) - *ahotsa eta gitarra.*
* Mikel Omagogeaskoa (Gautegiz Arteaga, Bizkaia) - *baxua.*
* Imanol Rodríguez (Mundaka, Bizkaia) - *bateria.*
* Mikel Serra (Itzubaltzeta, Bizkaia) - *gitarra.*

### Taldekide ohiak 
* Beñat Aurre (Bermeo, Bizkaia) - *gitarra.*
* Xabier Bilbao (Bermeo, Bizkaia) - *baxua.*
* Asier Allika (Bermeo, Bizkaia) - *gitarra.*

## Diskografia 
### Albumak 
* *Sugarra* (2020) 
*# Argi ala Ilun *3:41*
*# Bete Betean *3:15*
*# Ez da galdu ezer *4:00*
*# Radio Izar *4:01*
*# Rock City *4:25*
* *Errautsak* (2021)
*# Argi ala Ilun *3:41*
*# Bete Betean *3:15*
*# Electroshock *2:29*
*# Ez da galdu ezer *4:00*
*# Ito arte *3:03*
*# Karta Jokoak *3:13*
*# Radio Izar *4:01*
*# Rock City *4:25*
**Gordinik* (2022) 
*# Berpiztu *3:39*
*# Ehizan *3:18*
*# Zer Gehio? *2:06*
*# Automatak 2*:47*
*# Gordinak 1*:14*
*# Bihotza Urratu Arte 2*:34*
*# Altxa eta Eroriz 3*:38*
*# Nigaz Ez 2*:32*
*# Biztu Nau 3*:22*
*''Eztenak (2024) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louisa Garrett Anderson

**Louisa Garrett Anderson** (Erresuma Batua, 1873ko uztailaren 28a - 1943ko azaroaren 15a) medikuntzan doktorea izan zen eta sufragista, Emakumeen Batasun Sozial eta Politikoko (WSPU) kidea, Erresuma Batuan sortutako erakundea. 1903an Emmeline Pankhurst-ek .

Medikuntzako aitzindari ospetsuaren Elizabeth Garrett Anderson-en alaba izan zen. Bere izeba, Millicent Fawcett, sufragista britainiarra zen. Anderson Emakumeen Ospitaleko Korpuko (WHC) kirurgia burua eta Medikuntza Errege Elkarteko kidea.

## Biografia 
### Hasierako urteak 
Ama Elizabeth Garrett Anderson izan zuen, medikuntzan doktore eta Londresko Emakumeentzako Medikuntza Eskolako sortzaileetako bat, aita berriz, James George Skelton Anderson, Ekialdeko eta Penintsulako Nabigazio Konpainiakoa

St Leonards eskolara joan zen St. Andrewsen, eta Royal Free ospitaleko Emakumeentzako Medikuntza Eskolara, non medikuntzan jardun zuen.. 

### Sufragista 
1912an, sei asteko lan behartuak egitera kondenatu zuten, geroago lau astera murriztuak, adreilu batekin leiho bat apurtzeagatik.  Mediku artikulu ugari eta amaren biografia idatzi zituen 1939an.

### Lehen Mundu Gerra 
Lehen Mundu Gerran Frantzian aritu zen berak eta bere lagun eta lankide, Flora Murray doktoreak sortutako Emakumeen Ospitalean. Elkarrekin, Frantziako armadarako bi ospitale militar jarri zituzten Parisen eta Wimereuxen . Bere asmoak, hasiera batean, Britainiar Armadak ukatu egin zituen, baina 1915aren hasieran, War Officelesek Londres erdialdean instalazio bat eskaini zion bertan ospitale bat ezartzeko eta beren lanean jarraitzeko. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Fernando Arteaga

**Fernando Arteaga Altzaga** (Abadiño, Bizkaia, 1960ko otsailaren 27a) bizkaitar futbolari ohia da, ezker hegaleko moduan aritu zena.

## Biografia 
Fernando Cultural Durangoko harrobian trebatu zen. 1980an Bilbao Athleticekin sinatu zuen. 1981eko irailaren 1ean Athletic Clubekin Sestao Sporten aurkako Ligako Kopako partida batean debuta egin zuen. Urrian beste bi partida jokatuko zituen Ondarroako Aurreraren aurka.

1982an Fútbol Club Cartagenara joan zen utzita, 1983-84 denboraldirako Bilbao Athleticera itzuliz, noiz Ligako txapeldunorde izan zen. 1984an Celta de Vigok fitxatu zuen, non lau kanpaina jokatu zituen eta Lehen Mailara bi aldiz igotzea lortu zuen. Bere azken taldeak Real Burgos eta Mérida izan ziren, non 1991n erretiratu zen.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Rubén Bilbao

**Rubén Bilbao Barruetabeña** (Ondarroa, Bizkaia, 1962ko abuztuaren 3a) bizkaitar futbolari ohia da, ezker atzelari moduan aritu zena.

## Biografia 
Lezamako harrobitik sortua, Rubén Bilbaok Athleticekin Lehen Mailan RCD Espanyolen aurka 1983ko urriaren 29an debuta egin zuen. Aurreko denboraldian Zamora Club de Fútbol taldeari utzi zion. 1983ko Espainiako Futbol Superkopako finalean titular izan zen, Bartzelonaren aurka, Camp Noun (0-1). Denboraldi horretan Bilbao Athleticen jokatzen jarraitu zuen, 1980an debutatu zuelarik. 1984an Racing de Santanderrek fitxatu zuen, non bi denboraldi eman zituen. 1986an libre iritsi zen Atletico Madrilera eta ez zuen aukera askorik izan. Bere hurrengo taldea Real Betis Balompié izan zen, non hiru denboraldi eman zituen Lehen eta Bigarren Mailen artean. 1994an erretiratu zen Cacereñon bi denboraldi eman ondoren. Bere kirol ibilbide osoan 138 partida jokatu zituen Lehen Mailan.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
William Lawrence Bragg

Sir **William Lawrence Bragg** (Adelaide, 1890eko martxoaren 31 &ndash; Waldringfield, Ipswich, 1971ko uztailaren 1a) Australian jaioa britainiar fisikaria izan zen. Bere aitarekin batera Fisikako Nobel Saria eskuratu zuen bere izena daraman legeari esker (1915). X izpien bidez kristalen egitura ikertu zuen. 25 urterekin jaso zuen saria, orain arteko gazteena.

1907an Ingalaterrara joan zen familiarekin. Matematika eta fisika ikasi zituen Cambridgeko Unibertsitatean. Lehen Mundu Gerran etsaien artilleriaren kokapena ikertu zuen soinua neurtzen. Gerraostean Manchesterreko Unibertsitatean irakatsi zuen eta Fisikako Laborategi Nazionaleko zuzendaria izan zen. Ondoren, irakasle izan zen Cambridgen eta Royal Institution-en.