Eskala kronoestratigrafiko

thumb|Estala kronoestratigrafikoa, espiral bat izango balitz bezala irudiztatua.
**Eskala kronoestratigrafikoa** lurrazaleko arroka guztien denbora-ordenamendua adierazten duen eskala globala da. Lurra sortu zenetik (orain dela 4.550 milioi urte) gaur egun arte, arrokak etengabe eratuz joan dira lurrazalean, eta arrokak dira, hain justu, igarotako denbora geologikoaren erregistro ia bakarra. Denbora geologikoa eta arroka-erregistroa kontzeptu desberdinak badira ere, erlazio zuzena dute.

Kronoestratigrafiaren helburua da, hain zuzen ere, lurrazaleko arroka guztien eraketaren denbora-ordenamendua ezartzea. Ordenamendu hori era grafikoan adierazten da eskala (edo taula) kronoestratigrafiko estandar globalaren bitartez, non arroka zaharrenak behean eta gazteenak goian agertzen diren. Eskala kronoestratigrafikoak arroken adin erlatiboa adierazten du, hots, zein den zaharragoa eta zein berriagoa, baina ez du zehazten arroken urte-kopurua (adin absolutua). Tradizionalki, arroken denbora-ordenamenduaren ezarpena estratigrafiaren oinarrizko bi printzipioren bitartez egin ohi da: geruzen gainjartzearen eta segida faunistikoaren printzipioak. Eskala eraikitzea estratigrafiaren eta geologiaren lorpen handienetakoa izan da, hain zuzen ere, arroka guztien erreferentea delako eta edozein tokitako arrokak kokatzeko aukera ematen duelako.

XI. mendeko Avizena geologoak eta XIII. mendeko Alberto Magno apezpikuak Aristotelesen teoria hedatu zuten, arroka bilatzen zuen fluido baten teoria sortuz. Avizenak ere denbora-geologikoaren oinarria den geruzen gainjartzearen printzipioa ere aipatu zuen, 1027ko liburu batean mendien sorrerari buruz hitz egiten ari zela. Shen Kuo txinatarrak ere XI. mendean "denbora sakonaren" kontzeptua aipatu zuen.

### Printzipioen ezarpena 
[thumb|[James Hutton, geologiaren aita.]]
XVII. mendearen amaieran Nicholas Stenok hainbat printzipio ezarri zituen geologian denbora-eskala bat egiteko. Stenok esan zuen arroka geruzak (edo estratuak) segidan sortzen zirela, eta horietako bakoitzak denboraren "zati" bat errepresentatzen zuela. Gainezartzeko legea ere ezarri zuen, esaten duena edozein estratu beste baten azpian baldin badago, ziurrena dela bera baino zaharragoa izango dela. Stenoren printzipioa sinplea izanda ere, frogatzea oso korapilotsua izan zen. Stenoren ideiekin gaur egungo geologiako beste kontzeptu batzuk ere ezarri dira, adibdiez datazio erlatiboarena. XVIII. mendean zehar, geologoek honakoa ikusi zuten:
* Estratu sekuentziak higatzen dira, distortsionatzen dira, okertzen dira edo alderantzizkatzen dira sedimentazioaren ondoren.
* Garai berdinean leku ezberdinetan sortutako estratuek itxura guztiz ezberdina izan dezakete.
* Edozein lekutan dauden estratu guztiek Lurraren historia osoaren zati bat baino ez dira.

Abraham Wernerrek XVIII. mendearen amaieran proposatu zuen uholde erraldoi batean sortu zirela arroka guztiak, neptunismo deitzen den teoria. James Huttonek bere *Lurraren Teoria* aurkezten zuenean 1785ean aldaketa nabarmena izan zen. Gaur egungo ikuspegitik, James Hutton da geologia modernoaren sortzailea. Bere proposamenean esan zuen Lurraren barnealdea beroa zela, eta honek arroka berriak sortzeko motor bat eratzen zuela: lurra higatzen zen airearengatik eta urarengatik eta itsasoan metatzen zen geruzak osatuz; ondoren, kontsolidatzen zen eta harri bihurtu, eta altxatuz lur berriak eratzen ziren. Teoria honi plutonismo deitu zitzaion, neptunismoaren aurka.

### Denbora geologikoaren eskalaren kontzeptua 
Eskala kronoestratigrafikoaren eraikuntzaren hastapenetan (XVIII. eta XIX. mendeetan) geologoek ez zuten modurik arroken adin absolutuak edo zenbakizkoak (urtetan neurtuak) zehazteko, nahiz eta denbora geologikoaren *handitasuna* sumatzen zuten. Erradioaktibitatearen aurkikuntzak XIX. mendearen amaieran eta datazio erradiometrikoen printzipioen garapenak XX. mendearen hasieran, ordea, aukera eman zuten lehenengo aldiz arroken adin absolutuak ezagutzeko eta, bide batez, Lurrak milioika urte zituela baieztatzeko. Denbora geologikoaren eskala unitate geokronologikoz dago osatuta, eta horiek unitate kronoestratigrafikoak eratu zireneko denbora-tarteak dira. Beraz, unitate geokronologikoen mugak zenbakizko adinak dira, eta unitate kronoestratigrafikoen mugen datazio absolutuak eginez lortzen dira. Unitate geokronologikoak (Eon, Era, Periodo, Epoka, Adin eta Kron), horien hierarkia eta unitate kronoestratigrafikoekin duten erlazioa aurreko taulan ageri dira.

Eskalan:

ImageSize = width:800 height:120
PlotArea = left:65 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = justify

Colors =
  id:precambrian value:rgb(0.968,0.262,0.439)
  id:proterozoic value:rgb(0.968,0.207,0.388)
  id:neoproterozoic value:rgb(0.996,0.701,0.258)
  id:ediacaran value:rgb(0.996,0.85,0.415)
  id:cryogenian value:rgb(0.996,0.8,0.36)
  id:tonian value:rgb(0.996,0.75,0.305)
  id:mesoproterozoic value:rgb(0.996,0.705,0.384)
  id:rodinian value:rgb(0.996,0.75,0.478)
  id:paleoproterozoic value:rgb(0.968,0.263,0.44)
  id:columbian value:rgb(0.968,0.459,0.655)
  id:eukaryian value:rgb(0.968,0.408,0.596)
  id:oxygenian value:rgb(0.968,0.357,0.537)
  id:archean value:rgb(0.996,0.157,0.498)
  id:neoarchean value:rgb(0.976,0.608,0.757)
  id:siderian value:rgb(0.976,0.7,0.85)
  id:methanian value:rgb(0.976,0.65,0.8)
  id:mesoarchean value:rgb(0.968,0.408,0.662)
  id:pongolan value:rgb(0.968,0.5,0.75)
  id:vaalbaran value:rgb(0.968,0.45,0.7)
  id:paleoarchean value:rgb(0.96,0.266,0.624)
  id:isuan value:rgb(0.96,0.35,0.65)
  id:acastan value:rgb(0.96,0.3,0.6)
  id:hadean value:rgb(0.717,0,0.494)
  id:zirconian value:rgb(0.902,0.114,0.549)
  id:chaotian value:rgb(0.8,0.05,0.5)
  id:black value:black
  id:white value:white

Period = from:-4600 till:-541
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500

Define $markred = text:"*" textcolor:red shift:(0,3) fontsize:10

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

  bar:supereon

  from: start till: -541 text:Kanbriaurre color:precambrian

  bar:eon

  from: -2420 till: -541  text:Proterozoiko color:proterozoic   
  from: -4031 till: -2420 text:Arkear     color:archean   
  from: start till: -4031 text:Hadear      color:hadean

  bar:era

  from: -850 till: -541  text:Neoproterozoiko color:neoproterozoic   
  from: -1780 till: -850 text:Mesoproterozoiko color:mesoproterozoic  
  from: -2420 till: -1780 text:Paleoproterozoiko color:paleoproterozoic
  from: -2780 till: -2420 text:Neoarkear color:neoarchean       
  from: -3490 till: -2780 text:Mesoarkear color:mesoarchean      
  from: -4031 till: -3490 text:Paleoarkear color:paleoarchean     
  from: -4404 till: -4031 text:Zirkoniar color:zirconian
  from: start till: -4404 text:Kaotiar color:chaotian

  bar:period

  fontsize:6

  from: -630  till: -541  text:Ed. color:ediacaran
  from: -850  till: -630  text:Kriogeniar color:cryogenian
  from: -1780 till: -850  text:Rodiniar color:rodinian
  from: -2060 till: -1780 text:Columbiar color:columbian
  from: -2250 till: -2060 text:Eukariar color:eukaryian
  from: -2420 till: -2250 text:Oxigeniar color:oxygenian
  from: -2630 till: -2420 text:Sideriar color:siderian
  from: -2780 till: -2630 text:Methaniar color:methanian
  from: -3020 till: -2780 text:Pongolar color:pongolan
  from: -3490 till: -3020 text:Vaalbarar color:vaalbaran
  from: -3810 till: -3490 text:Isuar color:isuan
  from: -4031 till: -3810 text:Acastar color:acastan
  from: start till: -4031 color:white

Konparatu gaur egungoarekin (ez dago eskalan):

ImageSize = width:1100 height:120
PlotArea = left:65 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = justify

Colors =
  id:precambrian value:rgb(0.968,0.262,0.439)
  id:proterozoic value:rgb(0.968,0.207,0.388)
  id:neoproterozoic value:rgb(0.996,0.701,0.258)
  id:ediacaran value:rgb(0.996,0.85,0.415)
  id:cryogenian value:rgb(0.996,0.8,0.36)
  id:tonian value:rgb(0.996,0.75,0.305)
  id:mesoproterozoic value:rgb(0.996,0.705,0.384)
  id:stenian value:rgb(0.996,0.85,0.604)
  id:ectasian value:rgb(0.996,0.8,0.541)
  id:calymmian value:rgb(0.996,0.75,0.478)
  id:paleoproterozoic value:rgb(0.968,0.263,0.44)
  id:statherian value:rgb(0.968,0.459,0.655)
  id:orosirian value:rgb(0.968,0.408,0.596)
  id:rhyacian value:rgb(0.968,0.357,0.537)
  id:siderian value:rgb(0.968,0.306,0.478)
  id:archean value:rgb(0.996,0.157,0.498)
  id:neoarchean value:rgb(0.976,0.608,0.757)
  id:mesoarchean value:rgb(0.968,0.408,0.662)
  id:paleoarchean value:rgb(0.96,0.266,0.624)
  id:eoarchean value:rgb(0.902,0.114,0.549)
  id:hadean value:rgb(0.717,0,0.494)
  id:black value:black
  id:white value:white

Period = from:-4600 till:-541
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500

Define $markred = text:"*" textcolor:red shift:(0,3) fontsize:10

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

  bar:supereon

  from: start till: -541 text:Kanbriaurre color:precambrian

  bar:eon
 
  from: -2500 till: -541  text:Proterozoiko color:proterozoic   
  from: -4031 till: -2500 text:Arkear     color:archean   
  from: start till: -4031 text:Hadear      color:hadean

  bar:era

  from: -1000 till: -541  text:Neoproterozoiko color:neoproterozoic   
  from: -1600 till: -1000 text:Mesoproterozoiko color:mesoproterozoic  
  from: -2500 till: -1600 text:Paleoproterozoiko color:paleoproterozoic
  from: -2800 till: -2500 text:Neoarkear color:neoarchean       
  from: -3200 till: -2800 text:Mesoarkear color:mesoarchean      
  from: -3600 till: -3200 text:Paleoarkear color:paleoarchean     
  from: -4031 till: -3600 text:Eoarkear color:eoarchean
  from: start till: -4031 color:white

  bar:period

  fontsize:6
  from: -635  till: -541  text:Ed. color:ediacaran
  from: -720  till: -635  text:Cr. color:cryogenian
  from: -1000 till: -720  text:Toniar color:tonian
  from: -1200 till: -1000 text:Steniar color:stenian
  from: -1400 till: -1200 text:Ectasiar color:ectasian
  from: -1600 till: -1400 text:Calymmiar color:calymmian
  from: -1800 till: -1600 text:Statheriar color:statherian
  from: -2050 till: -1800 text:Orosiriar color:orosirian
  from: -2300 till: -2050 text:Rhyaciar color:rhyacian
  from: -2500 till: -2300 text:Sideriar color:siderian
  from: start till: -2500 color:white

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Estratigrafia
* Geologia
* Lurraren historia egun bakar batean

## Kanpo estekak