Lineo

thumb|Armarria
**Lineo** —jaiotza izena: **Carl von Linné**; latinezko izena: **Carolus Linnaeus**— (Råshult, Suedia, 1707ko maiatzaren 23a - Uppsala, 1778ko urtarrilaren 10a) zientzialari eta naturalista suediar bat izan zen, gaur egungo taxonomiaren oinarriak jarri zituena. Ekologiaren aitzindaritzat hartzen da, besteak beste.

Berak egindako klasifikazioaren funtsezko printzipioak taxonomia zientifikoaren oinarrian daude.

Lineo kreazionista zen. Haren ustez, animaliak eta landareak Jainkoak sortuak izan ziren Genesisak kontatzen duenaren arabera, eta ordutik ez dute aldaketarik izan.

Haren lanik garrantzitsuena *Systema Naturae* da (1735): argitalpen asko izan ditu. Argitalpen bakoitzean, Lineok sistema hobetu eta osotzen zuen. Hamargarren ediziotik (1758) aurrera, bi izeneko nomenklatura (izen zientifikoa) sistema erabili zuen erabat. Talde batzuk zehatz definitu zituen, ugaztunen eta hegaztien klaseak bezala. Horretarako, Albertus Seba, Ulisse Aldrovandi, Mark Catesby, John Jonston eta beste jakintsuek deskribatutako animaliez baliatzen zen batzuetan, baina gehienbat berak aztertutako animaliak deskribatu zituen.

## Izena 
Nils Linneaus aitarengandik jaso zuen izena, baina hura, abizenik gabeko suediarrak ohikoak ziren garaian jaioa zen, eta Nils Ingemarsson gisa ezaguna zen, harik eta 1960an Linneaus izena aukeratu zuen beretzat, *linne* zuhaitz izen suediarra (ezkia, etxeko lurretan ba omen zeukaten jalarik) -eus atzizki latindarrarekin lotuz, hori ere ohikoa garaiko Suedian (ikus, adibidez, Celsius).

Carl Linnaeus erabili zuen Lineok urte askoan izen gisa, Carolis Linnaeus eran sinaturik bere liburuak, zeinak latinez iatzi zituen.

1761. urtean, Suediako Erregea noblezia titulua eman zion Lineori, *Riddarklassen* mailako zaldun titulua, eta horrek izen aristokratikoa erabiltzeko bamena eman zion: von Linné aukeratu zuen, elementu alemana eta itxura frantsesezkoa batuz; eta Carl von Linné izena hartu zuen.

Hainbat hizkuntzatan Linneo eta aldaerak erabiltzen dira naturalista hau izendatzeko, baina N bakarrekoa, Lineo, hobesten du Euskaltzaindiak.. Txikitatik aitaren lorategian egoten zen eta aitak lursail bat eman zion berak nahi zituen landareak landa zitzan.

Txikitatik hasi zitzaion aita latina, erlijioa eta geografia irakasten, baina zazpi urte zituela, hezitzaile bat jarri zioten, Johan Telander. Ez zen Lineoren gustokoa eta handik bi urtera Växjöko institutuan sartu zen. Ikasle ona ez zen, sarritan alde egiten baitzuen lorategira landareak behatzera; hala ere, ikasketa amaitzea lortu zuen. Azken ikasturtean, Daniel Lannerus izan zuen irakasle, botanikazalea bera ere, eta Johan Rothman botanika irakaslea aurkeztu zion.

1724an Växjöko Gimnasioan sartu zen. Bertan erlijio ministro batek behar zituen ikasketak egin zituen, aitaren bidea jarraitzeko. Teologia, grekera, hebreera eta matematikak ikasi zituen baina azken urtean Nils aita gimnasiora semeaz galdezka joan zenean irakasleek "Lineo inoiz ez da ikasle ona izango" erantzun zioten. Johan Rothmanek medikuntzan etorkizuna bazuela esan zion aitari eta bere etxean hartu zuen fisiologia eta botanika irakasteko 

Zaldiz eta oinez egin zuen bidea eta egunerokoa, botanikari eta ornitologiari buruzko eskuizkribuak eta herbarioak egiteko orriak eraman zituen. Elur-oreinaren elikagai nagusia goroldio eta likenak zirenez bidean sarritan egiten zituen geldialdiak hauek aztertzeko eta 11 egun behar izan zituen Umeå hirira iristeko. Ondoren Gävlera iritsi zen eta bertan *Campanula serpyllifolia* landare arrastrasia ugari zegoela ikusi zuen. Landare hau Lineoren gustokoena bihurtuko zen, horregatik beranduago izena aldatu zitzaion eta *Linnaea borealis* bihurtu zen.

1735eko abuztuan George Clifford III ezagutu zuen, Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiaren zuzendaria zena eta Hartecampeko lorategi botanikoaren jabea. Linneok landareak sailkatzeko zuen gaitasunaz harrituta lorategiko zaindari eta mediku izendatu zuen.

### Suedian berriz 
Estokolmon Almirantegoko mediku bihurtu zen eta Sara Elisabeth Moræarekin ezkondu zen 1739an. Suediako Zientzien Errege Akademia sortzen lagundu zuen eta zozketaz aurreneko presidentea izan zen.

1750 urtean Uppsalako Unibertsitateko erretore bihurtu zen. Bere klaseak oso gustokoak izaten ziren, lorategi botanikoan ematen baitzituen. Larunbatetan Uppsala inguruko flora aztertzera joaten zen ikasleekin. Bi bolumen izan zituen liburu honetan nomenklatura binomiala aplikatu zuen botanikan eta landareen izendapenaren abiapuntua kontsideratzen da. Garaian ezagutzen ziren 5.940 landare espezeri eman zien izena.

Uppsala oso zaratatsua zela iritzita Hammarby eta Sävja herrixketan landetxe bana erosi zituen Hona zerrenda, gurutzez markatuak bidaian hil zirenak:

Zerrenda honetan bat nabarmendu bazen Daniel Solander izan zen. Hurbilekoa zitzaion Lineori, eta esperantza zuen maisuak bere ordezko bihurtu zitekeela. Lineoren alaba Elisabeth Christina eta Solander hurbilekoak ziren, eta ezkontza ere posible zen; baina Solanderrek modu independentean ekin zion bere *apostolutza* bidaiari, Ingalaterran denbora luzeegia geratuz Lineoren gusturako, eta alabaren harremana eta ezkontza posiblea eten zuen aitak. Alabekin jarrera misogino eta oso atzerakoia zuen gizona izan zen Lineo, berezko hezkuntzarik ez zutela behar emakumezkoek uste zuen (eta ez zien eskaini), eta Elisabeth Christinak bere aldetik landu bazuen botanika eta interes naturalistikoa, aitaren desioen kontra izan zen.

## Taxonomia 
### Erreinuetatik espezietara 
Nomenklatura binomialagatik da ezaguna Lineo, baina egiazki, sailkapen taxonomikoetan gain-egitura bat asmatzea izan zen bere ekarpen originalagoa,  eta lehenagokoa ere, 1730eko hamarkadakoa, bost kutxa izakiak sailkatzeko, kutxa handiagoen barruan sartzen zirenak. Izen binomaliaren metodoak kutxa horietan bi izendatzen ditu, aurrenekoak generoa eta bigarrenak espeziea. Hortik gainetik, izaki bizidunen genero guztiak familia, klase eta erreinuetan sailkatu zituen. Esate baterako, zikoina edo amiamokoa sailkatzeko:

* Erreinua: *Animalia* (latinez)
** Klasea: *Aves*
*** Ordena: *Macrorhynchae* (moko handikoak)
**** Familia: *Ciconiidae* (zikoinaren antzekoak)
***** Generoa: *Ciconia* (zikoinak edo amiamokoa)
****** Espeziea: *Ciconia ciconia* (zikoina zuria)

Sistema honetan mineralogia ere sartu zuen Lineok, mineralena ere erreinua zelakoan, klase hauetan banaturik: *Petrae, Minerae* eta *Fossilia*. Azken hauetan, bitxia bada ere, ez zuen beste garai bateko izakien aztarnarik ikusi Lineok, kointzidentziaz garatutako antzekotasunak ziren fosilenak.

*Systema naturæ* liburuaren lehen edizioan, 1735koan, eta hurrengoetan lantzen joan zen sailkapen moduko hori.

Mineralak alde batera utziz (zeinaren sailkapena oso gutxiri iruditu zitzaion balekoa orduan ere). Sistema honen bidez 8.000 anialia espezie eta 6.000 landare espezie tipifikatu zituen. 
erdian|thumb|500x500px|Animalia erreinuko klase nagusiak, Lineoren 1735eko sailkapenean.

### Nomenklatura binomiala 
Izendapen binomialez, aurrekaritzat har daitezkeen hainbat lan izan baziren ere, Joseph Pitton de Tournefort (1627-1705) eta John Ray (1656-1708= naturalistenak adibidez, Lineok diseinaturiko nomenklatura binomialak taxonomia modernoaren oinarri bat sortu zuen. 

Izendapen bikoitz hauek erabili zituen Linneok hainbat urtez, baina gaixotasun fase batean sartu zelarik 1748an, lan bat diktatzen hasi zen, eta 1751. urtean ikusi zuen argia liburu berri batek: *Philosophia Botanica*. Horretan finkatu zituen arauak espeziak izendatzeko. Zenbatutako arau edo hausnarketa multzo bat da liburua, eta aurrera-atzera eginez, beste hainbat konturen artean, sistematizatu zituen nomenklaturaren kontuak Lineok. Izen binomialaren ondoan, beste arau bat ere ezarri zuen liburuan Lineok: espezie bakoitzaren deskribapena latinezko 12 hitzez egin behar zen, gehienez.

Oinarrizko sistema ezaguna da: lehen hitzak, multzo edo genero bat zehazten du, eta bigarrenak multzo hortan espezie zehatz bat. Gainerakoan, landareetan, izenek landareen parte ez aldakorrak hartu behar lituzkete kontutan. Izenetan ez zen sartu behar pertsona ospetsuen edo santuen izen eraldaturik, baina poesia eta mitologiak onartzen ziren, eta posible zen izenak eskaintza erregea, eta baita botanista ezagunei. Hori bai, botanisten kasuan ezin zen nork bere izena jarri espezieari, bai ordea beste botanista batek eskaintzen bazion. Bakarrik latina eta grekera onartzen ziren etimologietarako, eta are grekera forma latinoan idatzita batez ere; eta bereziki hizkuntza natibo batek izena ezin zitzaion esleitu landare bati. Esate baterako, Tournefortek *Ketmia* esan zion landare bati, turkieratik hartuta hitza; baina gainidatzi egin zuen Lineok hura *Hibiscus* izendatuz.. Bibliak zioen gizakiak jainkoaren antzirudiko sortuak izan zirela eta garai hartako gizarteak ezin zuen onartu jainkoak tximu antzik izan zezakeenik, eta beraz kritika handiak jaso zituen. Garai hartan esploratzaileek itzultzerakoan kontatzen zituztenak errelato zientifiko gisa hartzen ziren eta *Systema naturæ* liburuko aurreneko edizioetan hidra, fenix hegaztia, satiroa eta adarbakarra agertzen dira, besteak beste. Orangutanaren deskribapena ere horrela iritsi zen Lineorengana. 1771ean Homo generoko beste espezie bat erantsi zuen, *Homo lar*, gaur egun *Hylobates lar* izenarekin ezagutzen den giboia.

## Lanak 
* *Præludia sponsaliarum plantarum* (1729)
* *Fundamenta botanica quae majorum operum prodromi instar theoriam scientiae botanices per breves aphorismos tradunt* (1732)
* *Systema naturæ* (1735-1770) [*Systema naturæper regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis*], 13 edizio zuzendu eta handituak
* *Fundamenta botanica* (1735)
* *Bibliotheca botanica* (1736) [*Bibliotheca botanica recensens libros plus mille de plantis huc usque editos secundum systema auctorum naturale in classes, ordines, genera et species*]
* *Critica botanica* (1736)
* *Genera plantarum (Ratio operis)* (1737)
* *Corollarium generum plantarum* (1737)
* *Flora lapponica* (1737) [*Flora lapponica exhibens plantas per Lapponiam Crescentes, secundum Systema Sexuale Collectas in Itinere Impensis*]
* *Ichthyologia* (1738), Peter Artediren lanekin
* *Classes plantarum* (1738), Bibliotheca Augustana
* *Hortus Cliffortiana* (1738)
* *Philosophia botanica* (1751)
* *Species Plantarum* (1753)
* *Metamorphosis plantarum* (1755)
* *Flora svecica exhibens plantas per Regnum Sveciae crescentes* (1755)
* *Animalium specierum*, Leyde: Haak, (1759)
* *Fundamentum fructificationis* (1762)
* *Fructus esculenti* (1763)
* *Fundamentorum botanicorum partes I et II* (1768)
* *Fundamentorum botanicorum tomoi* (1787)

## Eponimia 
Berak deskribaturiko animalia eta espezieek bere izenaren erreferentzia daramate eta badira bere omenez izendatu diran espezieak ere, adibide aurretik aipaturiko *Linnaea borealis* landarea. Horrez gain bere omenez izendaturiko beste elementu batzuk ere badaude:

* Ilargian dagoen Linné kraterra
* (7412) Linnaeus asteroidea.
* Linneita minerala (Co3S4)

Londresko *Linnean Society of London* erakundeak 1888. urtetik aurrera Lineo domina ematen du botanikan edo zoologian egindako ekarpenengatik. Bestalde 2020ko urtarrilaren 1ean Linnaeus Unibertsitatea sortu zuten Växjöko Unibertsitateak eta Kalmarreko eskolak bat egitean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Roberts, Jason. (2024). *Every living thing: the great and deadly race to know all life.* Random House ISBN 978-1-9848-5520-6.