San Martin Unx

**San Martin Unx** edo **Donamartiri Untz** (hegoaldeko goi-nafarreraz: *Sanmartiñe*) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 52,4 kilometrora. Altuera 389 eta 894 metro artekoa da, eta 50,14 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Herri hau mendi baten inguruan dago, 650 metroko altueran, eta San Martin eliza da nagusi, eliza erromaniko nabarmena. Malda handiko herria da, eta 100 metro baino gehiagoko aldea du eremu baxuenaren eta altuenaren artean, hori guztia herrigunean bertan. San Martin edo Donamartiri Nafarroako herri ardogile nagusia da, eta bereziki nabarmentzen da bere ardogorri-ekoizpenagatik. Gaur egun bere jarduera ekonomiko nagusia da. Udalerria oso eremu malkartsuan dago, Gerindako eta Uxueko mendilerroen arteko elkargunean, eta horrek mahastiak landatzeko terraza egokiak sortzen ditu. Gerindaren goialdean Gerindako errota dago, Euskal Herrian ohikoa den haize errota bakarra.

Bertako biztanleak *sanmartindarrak* edo *donamartiritarrak* dira.

## Izena 
San Martin Unx edo Donamartiri Untz edota Sanmartiñe toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *San Martín de Unx*
* okzitanieraz: *Sant Martin de Uncs*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Unsi* (1062)
* *Unxi* (1066)
* *Vnsi* (1102)
* *Unse* (1137)
* *Vunx* (1171)
* *Unx* (1191)
* *Uncs* (1195)
* *Sancti Martini de Viss* (1200)
* ''Sancti Martini d'Uis* (1254)
* *Sant Martin d'Ussue* (1256)
* *San Martin d'Uyssue* (1268)
* *Sant Martind de Uissue* (1280)
* *Sant Martin de Uncs* (1319)
* *Sant Martin d'Unx* (1366)
* *San Martin* (1587)
* *San Martin de Unx* (1802)
* *San Martin Untz* (1974)
* *Donamartiri Untz* (1978)
* *San Martin Unx* (1990)
* *San Martin Unx* (2000)

### Etimologia 
Udalerri honetako toponimo guztiek jatorri bera dute, baina beren hizkuntzetara egindako itzulpenak dira. Martin Tourskoa santua herriko patroiaren izena herriaren jatorrizko izenari (*Unx*, *Untz*, *Uncs*) batzetik datoz.

Herriaren antzinako izenaren jatorria eztabaidatua da, *untxia* euskal hitzetik etor litekeelakoan, *unsea* edo *unxie* tokiko hitzetik abiatuta, honako bilakaera honekin: *Unse(a)* > *Unsi(a)* > *Unxi(a)* > *Untzi(a)*, *-a* artikulua eta *-i* bokala galduz. Horrela, herrian dagoen eremuan dauden untxien ugaritasuna aipatuko luke hitzak.

Erromantze izenak argi badaude ere, euskaraz herria izendatzeko modu gehiago daude, guztiak jatorri beretik eta esanahi berarekin. Bertako XIX. mendeko euskaldunek (gogoratu euskararen hegoaldeko goi-nafarrera euskalkia bizirik mantendu zela hemen eta Uxuen XIX. mendearen amaierara arte, inguruko gainerako herrietan baino askoz gehiago) *Sanmartiñe* deitzen zioten herriari, Jose Maria Jimeno Juriok *Nafarroako Herri Izendegian* jasotzen duenez. Hala ere, 1964ko Baionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendan *Unxe* nolabait euskaratuta, eta 1979ko *Euskal Herriko udalen izendegian*, Euskaltzaindiak *Untze-Donemartihiri* forma proposatzen zuen. Azkenik, 1990az geroztik, *San Martin Unx* da Euskaltzaindiak herri honentzat ezarri, onartu eta gomendatutako toponimoa, nahiz eta bertako gaur egungo euskaldunek *Donamartiri Untz* forma erabiltzen duten.

Batzuetan, *San Martin* edo *Donamartiri* bakarrik esaten du.

Eremu ez-euskaldunean dagoenez, ez du legez euskarazko izen ofizialik, eta bertako Udalak ez du euskaraz komunikatzen. Hala ere, 2022an herriaren sarreran jarritako kartel batzuetan *Unx* forma erabiltzen da. Hala ere, sexu-erasoak eta LGTBI-fobikoak gaitzesteko kartela denez, izen horrek ez du legezko baliorik. Bere gainean seinaleztapen ofizialaren kartela dago, non izen ofiziala duen *San Martín de Unx* bakarrik agertzen den.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
San Martin Unx edo Donamartiri Untz herriko armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
San Martin Unx edo Donamartiri Untz herriko banderak herriko armarri dauka hondo gorri baten gainean.

## Geografia 
San Martin Unx edo Donamartiri Untz Gerindako eta Uxueko mendilerroen arteko banalerroan dago, Tafallaldea eskualde naturalean, Erdialdean.

### Mugakideak 
### Inguru naturala eta kokapena 
Herria Nafarroa Garai erdialde-hegoaldean kokatzen da, NA-132 errepidea Zangoza-Tafalla norabidean hartuta. Gainera, NA-5300 errepideak San Martin Unx edo Donamartiri Untz eta Erriberri lotzen du.

### Klima eta landaredia 
Herria, klima mediterranearraren eraginpean dago, eta herrigunearen inguruko landaredia horren adibide da. Urteko batez besteko tenperatura 12,5 gradukoa da, eta prezipitazioak 500 eta 800mm artekoak. San Martin Unxeko gunerik menditsuenetan 800mm baino gehiago jausten dira urtero. Urteroko egun euritsuak 75 inguru izaten dira.

Landarediaren eraldaketa erabatekoa izan da udalerri gehienean, eta horrela, gaur egun herriko landaredi gehiena XIX. mendean hasitako pinuen birlandatzeen ondorio da. Zuhaitz espezie ugarienen artean, Alepo pinua eta Austriatik ekarritako larizio pinua daude, bien artean 383 hektarea inguru hartzen dituzte. Birlandaketa hauek udalerriaren iparralde eta ipar-mendebaldean egin ziren. Pinuen inguruan, ameztiren bat kontserbatzen da, duela mende asko udalerria estaltzen zituzten zuhaitzen arrastoak.

#### Estazio meteorologikoa 
San Martin Unx edo Donamartiri Untz herrian ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Uxue pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 829 metrora, Nafarroako Gobernuak 1991n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
[thumb|[Antso VII.a Nafarroakoa]]
San Martin Unx edo Donamartiri Untz udalerriaren mugartean, Brontze Aroko aztarnak aurkitu dira, Santa Kruzen eta Fonblankoko ubidean esaterako. Gainera, San Martin elizaren inguruan, hego-mendebaldeko galtzada erromatarraren aztarnak kontserbatzen dira. Galtzada hori Erriberrira iristen zen Tuteratik, Ebroren ezkerreko ertza inguratuz. Hilarri zati bat eta bi bozka arare aurkitu dituzte Santa Kruz lekuan.

Errege-jaurerriko antzinako hiribilduak XII. mendean Nafarroako Erresumako barrutietako bat eratu zuen, eta honako hauen esku geratu zen, hurrenez hurren: Aznar Azearitz senataria (1116), Martin Lehet (1137-1143), Semeno Almorabide (1171), Bartolome Arradakoa (1191), Aznar Pardo (1195) eta Gonzalo Baztan senataria (1197), Semeno Garmorabide (1127), eta Semeno Arradakoa. Antso VII.a Nafarroakoak 1197n erregearen tokiko iltze-ontzia eta errege-errikostearen iltze-ontzia beti hiribilduko bizilagunak izatea xedatu zuen; ondoren, bertako uren eta larreen aprobetxamendu tradizionalerako bermeak eman zizkion 1204n, eta, azkenik, urteko petxa eguneratu zuen 1206. urtean, 400 kahitze gari eta 1600eko beste hainbeste saritzat zenbatuta, 1280koa. Nahiz eta Joan II.ak Bernardo Ezpeletari 1457n tokiko jaurerria eta jurisdikzioa transferitu, hau Koroaren ondarera itzuli zen. Jasandako kalteak kontuan hartuta, bizilagunek 1480n beren petxen herena barkatu zieten; aurretik, Karlos III.a Nafarroakoaren 1401n alde egin zioten uko tokiko elizaren patronatuari, eta ondoren 1457n Belateko priorerriari atxiki zioten. Leireko monasterioak lursailak bereganatu zituen XI. mendearen hasieran.

Fernando Katolikoak, Nafarroako konkista burutu ondoren, 1512tik aurrera nafar gotorleku ugari suntsitzeko agindu zuen, Erresumaren segurtasunerako kaltegarriak zirelakoan. Horien artean, Untzekoa. 1514. urtean, 16 urteko epean kuartelik eta alferrekorik gabe geratzeko pribilegioa eman zien bertako biztanleei, bakea lortzeko eta Nafarroara erakartzeko politikaren barruan.

1513an Donamartiri Petri Nafarra mariskalaren esku zegoen, baina egun horretan herriak berarekin zuen zorra ordaindu eta koroara itzuli zen, errege gisa; koroak hamasei urtez kuarteletatik salbuetsita saritu zuen. Hala eta guztiz ere, menpekotasun harremana ez zen erabat hautsi edo berriro hasi, 1543an San Martinek berrehun gari lapurreta, beste hainbeste garagar eta hogei florin ordaintzen baitzizkion Nafarroako mariskalari. Jurisdikzioa, ordea, berenganatu egin zen; hala, 1802an, hiribildua gobernatzen zuten alkate bat, erregeordeak hiribilduak berak proposatuta izendatua, eta bi errejidore, herrikoen artean aukeratzen zirenak.

Udalerriko Santa Zita baselizak 23 zereal eta mahasti lapurtu zituen 1795ean, eta 20 bat ardo karga eragiten zituzten. 1776an egindako inbentario batean, baselizak honako hauek zituen: sei kasula, kaliza bat, azofatzeko lanpara bat, makilazko lau argimutil, zilarrezko koroa bat, sei soineko eta kultuko beste objektu batzuk. Bi erlikia-ontzi ere bazeuden, zilarrezko bitxi bat eta metal bereko bihotz bat. Beheko gelan mahaiak, eserlekuak, trillo bat eta lastategirako eskailera bat zeuden gordeta. Ermitak, gainera, sukaldea eta hiru upel zituen, handiena bederatzi zamakoa.

1855eko maiatzaren 1eko Desamortizazioari buruzko Legea betez, herri horretan, 1871n, ehungintza bat, lau aborral eta korralitza bat saldu ziren.

XIX. mendearen erdialdera, herriak bi eskola zituen, bata mutilena, eta bestea neskena. Mutilen eskolak 90 haur inguru zituen, eta bertako maisuak 1.952 erreal jasotzen zituen garitan eta 1.400 erreal dirutan. Nesken eskolak 50 haur zituen eta bertako maistrak 960 erreal irabazten zituen. Tafalla eta Erriberrirekiko komunikazioak nahiko kaxkarrak ziren, bideen egoera txarra zela eta. Herrian uruna egiteko errota zegoen.

Bigarren Karlistaldian, Untz populazio prokarlistaren aurkako errepresalia izugarriak gertatu ziren. 1875eko martxoaren 29an, goizaldean, Tirso Lacallek*Ziraukiko herrena* zeritzonak, hainbat tropel egin zituen herritarren gainean, batzuk hil eta besteak lapurtu zituen. Mendiry jeneralak, herrena entregatzea eskatu eta eskaera ukatu ondoren, hainbat soldadu liberal fusilarazi zituen Bilatorta eta inguruko herriak erre izana egotzita.

XX. mendearen erdialdera bi eskola zituen: bata mutikoena (laurogeita hamar joaten ziren), maisuak 1952 erreal jasotzen zituen garian eta 1400 dirutan, eta, bestea, neskena, berrogeita hamar aldiz ibiltzen zena eta irakasleak 960 erreal kobratzen zituena. Tafallara eta Erriberrira zihoazen bideak, besteak bezala, egoera txarrean zeuden. Irin-errota batek funtzionatzen zuen. 1906an Landa Kutxa bat eratu zen, mugimendu honetan ez ezik kooperatibismoan aitzindarietako bat izan zena. 1920ko hamarkadan indar hidraulikoa zuten bi irin-errota eta indar elektrikoa zuten bat, bost dolare eta bost txokolate-fabrika zeuden. 1914an Upeltegi Kooperatiboa sortu zen eta 1916an Cosecheros Batasunekoa.

## Demografia 
 biztanle zituen San Martin Unx edo Donamartiri Untz herriak.

## Ekonomia 
San Martin Unx edo Donamartiri Untz herriaren aberastasun-iturri nagusia mahatsondoaren nekazaritza da; izan ere, herria antzinako ardo-tradizio handiko herria da. Herriak hainbat upategi pribatu eta ardo-upategi kooperatibo bat ditu, 1914an sortua, eta Euskal Herriko enpresarik zaharrenetakoa da. Udalerriko mahastiak eta upeltegiak Nafarroako Jatorri Deituraren babespean daude, eta ospe berezia dute herrian ekoitzitako ardo gorriek. Ardo horien kalitatea hainbat aldiz saritu da Nafarroako ardogorria onenaren sariarekin. Urtero, ekainean Ardogorriko eguna ospatzen da herrian, hainbat jarduera eta jende asko biltzen delarik.

San Martin/Donamartiri herrian ezaugarri nagusia, historian zehar, kooperatibismoaren arloan oso herri aktiboa izatea izan da, eta fundazioaren berri aurrezki-kutxa baten, upategi baten, irin-denda baten, dolare baten, zentral elektriko baten eta inspirazio kooperatibista berdineko zirkulu katoliko baten sistema kooperatiboaren bidez izaten da. Kooperatibismoak XIX. eta XX. mendeetan zehar inguruko gainerako herriek baino maila ekonomiko nabarmen altuagoa izatea ahalbidetu zion herriari.

### Parke eolikoa 
Udalerriaren iparraldean, Gerindako mendilerroan, Nafarroako Gobernuak eraikitako "San Martín de Unx" izeneko parke eolikoa dago. Parkeak duen instalaturiko potentzia 24,60 megawattekoa da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

## Politika 
San Martin Unx edo Donamartiri Untz herriko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Uxueko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Francisco Javier Leoz Guillen da, *San Martingo Talde Independenteko* hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

Udaletxea XVIII. mendearen amaieran eraiki zen, 1785. urtearen inguruan. Eraikinak hiru solairu dauzka, eta inguruko eraikuntzen estilo bera jarraituz altxatu zuten. Udal bulegoez gain, udaletxean, herriko liburutegia, anbulategia, eta udaletxeko langileentzako etxebizitzak daude. 1980ko hamarkadan 8,5 milioi pezetako eraberritze proiektuak, eraikinaren kanpoaldea eta barrualdea berriztu zituen (proiektuak Nafarroako Gobernuaren laguntza jaso zuen).

* HELBIDEA: Miguel Sanz de la Fuente Jaunaren Plaza, 1

#### Egungo banaketa 
San Martin Unx edo Donamartiri Untz herriko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Francisco Javier Leoz Guillen da, *San Martingo Talde Independentea* zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:

* Jon Alonso Iñarra (San Martingo Talde Independentea)
* Maria Cruz Ducun Izpura (San Martingo Talde Independentea)
* Martin Garcia Etxeberria (San Martingo Talde Independentea)
* Isabel Martinez Martinez (Navarra Suma)
* Francisco Javier Muruzabal Marzo (Navarra Suma)
* Jose Damian Valencia Esparza (Navarra Suma)

#### Alkateak 
1979tik, San Martin Unxek edo Donamartiri Untzek 9 alkate izan ditu:

## Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak bi autobus geldialdi du zeharkarrikan: bat Uxuerantz eta beste bat Tafallarantz.
Autobus zerbitzuak lan egin dezan, linea eskariaren araberako linea baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.

## Hirigintza 
thumb|Herriko karrika bat gauez
San Martin Unx edo Donamartiri Untz Erdi Aroko hiribilduaren adibide tipikoa da, mendeetan zehar trazadura ia aldatu ez duena. Malda nabarmeneko muino batean kokatzeak baserri mailakatu bat ezarri zuen, ondoko Uxuen bezala, lursailaren maila ezberdinetara egokitzen diren kale zentrokideetan kokatua. Beste bide batzuk, haietara irrati gisa doazenak, aldapa handietan igotzen dira San Martin eliza dagoen eta desagertutako gaztelua egon zen goialderaino. Hirigune zahar hori hirigune harresitu baten barruan zegoen, eta barruko lerroa Kale Nagusiarekin bat dator; kale horretan, oraindik ere, atari eta pasabide zaharrak daude. Hiribilduaren sarrera nagusia portaletik egiten zen, Poloko elizaren ondoan. Hortik abiatzen da San Migel karrika, bere ibilbide bihurgunetsuarekin parrokiarantz doana. Nukleo zahar horretan Erdi Aroko eraikin batzuk kontserbatzen dira oraindik, nahiz eta ugariagoak diren XVI. mendeko etxeak, fatxada altuak dituztenak, zirkuluerdiko arkuak dituztenak edo apur bat zorrotzak, harrizko dobela sendoekin. Herriko eraikin batzuek XVI., XVII. eta XVIII. mendeetako armarriak dituzte, eta horietako batzuek Leoztarren armak errepikatzen dituzte.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, San Martin Unx edo Donamartiri Untz atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, San Martin Unx edo Donamartiri Untz ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, San Martin Unx edo Donamartiri Untz eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,68k zekien euskaraz, 2010ean % 0,68k eta 2018n % 3,00k.

### Jaiak 
* Santa Zitako erromeria, apirilaren 27an
* Uxuerako erromeria, apirilaren 25ean
* Ardogorriko eguna, ekainaren lehengo igandean
* San Martingo jaiak, abuztuaren lehen asteburuan
* San Martingo eguna, azaroaren 11an

## Ondasun nabarmenak 
* San Martin eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, erromaniko estiloan.
* Andre Maria eliza, XIV. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
* San Migel baseliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
* Santa Zita baseliza, XIII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
* Gerindako errota, XVII. mendeko haize-errota, 1995ean berreraikia.
* Untzeko gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.

## Sanmartindar edo donamartiritar ospetsuak 
* Martin San Martin (1380-1429), Nafarroako Erresumako goi-funtzionario.
* Miguel Sanz Lafuente (1804-1880), teologo, apaiz eta politikari.
* Jose Lerga Donamaria (1817-1892), militar.
* Apolinar Brull Aierra (1845-1905), musikagile.
* Melecio Brull Aierra (1858-1923), piano-jokatzaile.
* Martin Donamaria (1909-1936), fraide eta beato Erromatar Eliza Katolikoaren arabera.
* Pablo Zapata Lerga (1946-), idazle.

## Herri senidetuak 
San Martin Unx edo Donamartiri Untz ondorengo herriekin senidetuta dago:

*  Sent Martin de Hins

## Irudiak 

Fitxategi:San Martín de Unx-PM 32359.jpg|Enparantza eta Andre Maria eliza
Fitxategi:Cripta de San Martín en Unx (45714818721).jpg|San Martin eliza
Fitxategi:Donamartiri Untz - zeharkarrika.jpg|Zeharkarrika
Fitxategi:San Martin Unx - Popoloko Andre Mariaren eliza.jpg|Andre Maria eliza
Fitxategi:San Martin Unx - kaleak gauez (02).jpg|Karrika bat gauez

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV'', Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* San Martin Unxeko Udalako webgune ofiziala