open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asterix Hispanian

***Asterix Hispanian*** (), Asterixen komiki saileko 14. abentura da, Frantzian, 1969an argitaratu zena. Salvat argitaletxeak 2018an argitaratu zuen Maddalen Arzallusen itzulpena.

## Istorioa 
Julio Zesarren tropek, Hispaniaren lurralde ia osoa hartu eta konkistatu dute, Munda eta Hispalis artean dagoen herrixka iberiar bat izan ezik, bere sustraiak alde batera uzteari uko egiten diona. Horretarako, erromatarrek, Pepe bahitzen dute (benetan Perikles deitzen dena), herrixkako buruzagia den Batxurizopito eta Arrilarioren semea, konkistatzen uzten badira, itzuliko diotenaren baldintza jarriz. Erromatarrak Erromara doazen bitartean, Asterix eta Obelixekin topo egiten dute, nortzuk Pepe kendu eta Hispaniara itzultzea erabakitzen duten. Bidean zehar, galiarrak, piratekin topo egiten dute Itsaso Zeltikoan, Europa iparraldetik datozen turistekin, druida prozesioekin eta zezenketa jaiekin hispaniar lurraldean, baita suaren inguruan dantzatu eta kantatzen duten ijitoekin ere, erromatarretako bat, Klaudius Nonpossumus, mozorrotuta, galiarrei edabe magikoa lapurtzen saiatzen den bitartean, honela, umea erromatarrei itzultzeko. Binetetako batean, Zaragoza aldean, Kixote eta Santxo Pantzaren bertsio zeltiberiar bat ere agertzen da.

## Komikiaren iruzkina 
Liburu hau, frankismo garaiaren amaierako irrimarrazko irudi bat da, non turista ugaritasuna (liburuan, barra-barra agertzen dira galiarrak, godoak eta bretoiak, euren ondorengo izango diren frantziar, alemaniar eta britainiarrek bezala eginez), ohiturarik espainiarrenak eta herrialdea modernizatzeko etengabeko borroka (horrek, etengabe, errepideetan lanak egin behar izatea ekarri arren) nahasten ditu. Hasiera batean, herrialdea 1969an gobernatzen zuen diktadura frankistari buruzko erreferentziarik ez dagoela dirudien arren, egia esan, gauzaren batzuk, oso modu sotilean, berau gogorarazten dute. Honela, erromatar legionarioak, Hispanian, beste komiki batzuetan ez bezala janzten dira, Falangea gogorarazten duten jantzi urdinarekin eta zapi gorriarekin, eta Hispania, "jeneral" (Asterixen abentura guztien artean, halako titulua duen erromatar bakarra) zahar eta despota batek gobernatzen du, bere izena aipatzen ez delarik.

Galiarren herrixkako biztanleen arteko borroka ospetsua ikusten den Asterixen lehen komikia da.

## Pertsonaia ospetsuen irrimarrak 
Gérard Calvi, konposatzaile frantziarra, erromatar bandaren zuzendari bezala marraztua dago Hispalisko zirkuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noblezia

thumb|250px|Hiru ordenen piramidea.
**Noblezia** gehienetan jaraunspen bidez lortzen den maila pribilegioduna da. Antzinako Erregimenean eta feudalismoan, nobleek feudo bat (lurra edo errenta bat) zeukaten, erregeari, edo beste noble bati laguntza (militarra batik bat) ematearen truke. Nobleziaren taldeko kide batzuei **aitoren alaba** (emakumezkoa izanez gero), **aitoren seme** (gizonezkoa izanez gero) edo **noble** deritze.

Estamentuen gizartean, estamentu nagusia zen, eta pribilegioduna, gainerako gizarte multzoentzat eredua ezartzen zuena. Jatorrian, gerlarien eta lur jabe pribilegiodunen taldea izan zen, besteen defendatzailea. Aro Modernoan, halere, nobleziaren alderdi militarra apaldu egin zen.

Euren lurra laboratzen zutenak menpeko zeuzkaten. Morroi haientzat, hurbileneko administrazioa, justizia eta ogasun arloetan batik bat, ez zen erregearena, nobleena baizik. Eginkizun publiko horien truke, nobleek zergak kobratzen zizkieten. Horretaz gain, lurgabeek haien soroak lantzeagatik jasotzen zuten errenta. Europako ekialdean, nobleak baino ezin ziren lurraren jabea izan.

Dena den, desberdintasun handiak zeuden nobleen artean, paperaren gainean guztiak kalitate berekoak baziren ere. Goi nobleziakoek duke, markes, konde edo baroi titulua zeramaten eta behe nobleziaren barruan, kategoria franko zeuden: zalduna, ezkutaria, infantzoia...

Antza, leinuaren barruko jaraunspenaren bidez baizik ez zen lortzerik noblezia. Errealitatean, etengabe sartzen ziren odol berriko kideak eta familiak, laborari edo hiritar aberatsengandik ateratakoak. Erregeak, jakina, noblezia titulua eman zezakeen, baina ohikoagoa zen ohitura zela-eta noble bilakatzea, nobleen bizimodua edukiz maila hori edukitzen zela onartzen baitzuen jendarteak.

Mota frankotako pribilegioak zeuzkaten. Batzuk ohoreak baino ez ziren: zeremonietako hurrenkeran lehenengo postuetan agertzean (oso preziatua zen lehentasun bat), esaterako. Kargu publikoetan aritzeko ere, nobleek lehentasuna zeukaten. Ez zuten petxa (laborariek ordaindu beharreko zerga) ordaintzen. Hala ere, denborak aurrera egin ahala, beste zerga batzuk ordaintzen zituzten. Justizian beste modu batean epaitzen eta zigortzen zituzten, erdeinurik ekartzen ez zien moduan, hain zuzen ere (exekutatzekotan, lepoa moztuz, ez urkatuz, adibidez).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nahasmen (konbinatoria)

Konbinatorian, **nahasmena** multzo bateko elementuen permutazio bat da, non inongo elementurik ez dagoen bere jatorrizko kokapenean, hau da, nahasmena puntu finkorik gabeko permutazio bat da. Adibidez, bedi ABCD multzo ordenatua, multzoko nahasmen guztiak zerrenda honetan agertzen direnak dira:

:BADC, BCDA, BDAC,
:CADB, CDAB, CDBA,
:DABC, DCAB, DCBA.

Nahasmenen ebazkizuna elementu kopuru bati dagozkion nahasmenen kopurua zenbatzean datza. *n* elementuko multzo batean dauden nahasmenen kopurua n zenbakiaren azpifaktoriala da.

Nahasmen partzialak ere badaude, non zenbait puntu finko edo kointzidentzia onartzen den. Nahasmen partzialen kopuruak zenbatzen dituzten formulak kointzidentzia zenbakiak dira.

Nahasmenen ebazkizuna Pierre Raymond de Montmort matematikariak asmatu zuen, bere ''Essai d'analyse sur les jeux de hasard* (euskaraz, *Ausazko jokoen gaineko azterketarako entsegua*) izeneko liburuan, 1708. urtean. Montmort berak ebatzi zuen ebazkizuna 5 urte geroago, 1713. urtean.

## Nahasmenen kopurua 
*n* elementuko multzo baterako, nahasmen edo puntu finkorik gabeko permutazioen kopurua honela kalkulatzen da, azpifaktorialaren ikurrez ere irudika daitekeela:

:d_n = !n = n! \sum_{i=0}^n \frac{(-1)^i}{i!}

Horrela, *n=0''-rekin hasita, nahasmenen kopuru hauek ditugu ondoz ondoko elementu kopuruetarako:

:1, 0, 1, 2, 9, 44, 265, 1854, 14833, 133496, 1334961, 14684570, 176214841, 2290792932, ...

## Kanpo estekak
Marrubi

**Marrubiak** *Fragaria* generoa osatzen duten landare herrestariak dira, sukaldaritzan estimatuak beraien fruitu gorri mamitsuengatik. Latinezko izena lurrin hitzarekin erlazionatuta dago (*fraga* latinez). Deskribatutako 400 taxon inguru biltzen ditu, eta horietatik 20 baino ez daude onartuta. Bi dira espezie ezagunenak:
* basamarrubia (*Fragaria vesca*), ohikoa Euskal Herriko basoetan
* baratze-marrubia (*Fragaria x ananassa*), hibrido komerzializatuena.

## Hitza 
Euskara batuan *marrubi* hitza *Fragaria vesca* espezieari dagokio, baina Elhuyar Hiztegian *Fragaria* generoa izendatzeko erabiltzen dute.

## Ezaugarriak 
[thumb|ezkerrera|300px|**Mailukia** [Elimenditik hurbil.]]
Landare belarkarak dira, hostoiraunkorrak, estoloi eta errizoma epigeoak dituztenak, eta korapiloetan sustraitzen direnak. Zurtoinak, oro har, sinpleak dira, tenteak eta urtekoak. Hostoak erroseta aizunetan multzokatzen dira, segmentu obalo-erronbikoekin, eta horzdunak dira.

Infloreszentziak brakteadun zimatan antolatzen dira. Loreak, hermafroditak edo funtzionalki unisexualak dura, eta gune axiala zertxobait konikoa duen errezeptakulu bat dute fruktifikazioan. 5 sepaloak lantzeolatuak dira, eta, oro har, osoak, akreszenteak eta tenteak. Petaloak, oro har 5, sepaloak baino handiagoak izan ohi dira; zuriak, zuri-berdexkak edo krema kolorekoak. 10-20 lorezil dituzte eta karpelo libre ugari.

### Fruitua 
Ohiko hizkeran fruitu deritzona eterio mamitsu bat da, non akenioak ezartzen diren. Gorria, gozoa eta lurrintsua da. Eterio bakoitzean, 150 eta 200 hazi daude hartuta.

## Taxonomia 
20 espezie baino gehiago ezagutzen dira:

Ezpezie ohikoenak:
* marrubia edo basamarrubia: txikiak dira, 20mm-ko diametrorekin.
* baratze-marrubia: Bi mota bereizten dira.
** *Camarosa*: Handiak dira, trinkoak eta gorri-gorriak. Kalitate onekoak dira eta erresistentzia haundikoak dira.
** *Douglas*: Handiak dira, globo formakoak eta krestaren ondorioz deformatuta. Kolore bizi eta gorrikoak dira eta disdiratsuak, askotan, punta arrosarekin.

Ezpezie diploideak:
* *Fragaria daltoniana*
* *Fragaria iinumae*
* *Fragaria nilgerrensis*
* *Fragaria nubicola*
* *Fragaria vesca*
* *Fragaria viridis*
* *Fragaria yezoensis*

Ezpezie tetraploideak:
* *Fragaria moupinensis*
* *Fragaria orientalis*

Ezpezie hexpoloideak:
* *Fragaria moschata (alemaniakoa)

Ezpezie oktopoloideak:
* *Fragaria x ananassa*
* *Fragaria chiloensis* (Txilekoa)
* *Fragaria iturupensis*
* *Fragaria virginiana*

Ezpezie dekoploideak:
* *Fragaria x potentilla*
* *Fragaria x vescana''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Torres Hurtado

**José Torres Hurtado** (Píñar, Granada, 1946 urriaren 15a) espainiar politikaria eta Granadako alkatea da.

## Ikus, gainera 
* Granada
Waldegraveren ebazkizun

Probabilitate teorian, **Waldegraveren ebazkizuna** Pierre Raymond de Montmort matematikariak 1713. urteko bere ''Essai d'analyse sur les jeux de hasard* (euskaraz, *Ausazko jokoen gaineko azterketarako entsegua*) izeneko liburuko bigarren argitalpenean azaltzen duen ebazkizun bat da, Waldegrave izeneko batek gutunez planteatzen diona. Ebazkizunaren inguruan Nicolas Bernoulliren eta Montmort beraren arteko gutun trukaketa eta eztabaida eragin zuen, Montmorten liburuan bertan azaltzen dena.

Jatorrizko bertsioan, hiru pertsona galdu ala irabazi motako joko batean hasten dira. Galtzen duen jokalariak txanpon bat jarri behar du mahai gainean. Jarraian, hirugarren jokalariak jokatzen du irabazlearekin, galtzen duenak txanpon bat jarri beharko duela. Jokoa jokalari batek beste jokalari guztiei jarraian irabazi dienean bukatzen da. Ebazkizunean jokalari bakoitzak irabazteko duen probabilitatea, jokoa aldi kopuru jakin batean zehar bukatzeko probabilitatea eta jokalari bakoitzaren irabazien itxaropena galdetzen dira. Ebazkizuna *n'' jokalarien kasura zabal daiteke.

## Kanpo estekak 
*  On Waldegrave's problem from the correspondence of Montmort and Nicolas Bernoulli, 2009-06-25.

* Ebazkizunaren historia eta Waldegrave izeneko pertsonari buruzko ikerketa:  The Probelm of Waldegrave, David Bellhouse, ''Electronic Journal for History of Probability and Statistics-Journal Electronique d'Histoire des Probabilités et de la Statistique'', ISSN 1773-0074. 3. bol, 2. zbk., 2007-12.
Pierre Raymond de Montmort

[thumb|''Essay d'analyse sur les jeux de hazard'', [1713.]]
**Pierre Raymond de Montmort** edo **Pierre Rémond de Montmort** (Paris, 1678ko urriaren 27- Paris, 1719ko urriaren 7) probabilitateen kalkulua eta matematika analisia jorratu zituen matematikaria izan zen.
Porra

**Porra** apustu mota bat da, gehienetan kirol emaitzekin lotua. Parte hartzaileek diru kopuru bera *porran* jarri eta gero, diru hori kirol emaitzak asmatu edo jokoa irabazi dutenen artean banatzen da. Apustuak futbolean partiduko azken emaitza izaten da. Txirrindularitzan konplexuagoak antolatzen dira: aukeratutako txirrindularien sailkapena zein den, porrako parte hartzaileek hainbat puntu kopuru jasotzen baitituzte.

Txirrindularitzak porrak Internet bitartez euskaraz antolatzen hasi zen Tropela Elkartea 2005ean: hasieran, *Tropela.net* izena zuen eta ondoren, *Tropela.eus*. Halaber, hastapenetan hizkuntza bakarra euskara bazen ere, gero beste batzuk gehitu ziren. *Tropela.eus* zerbitzuan lagunarteko porra-talde bakoitzari *tropeltxo* esaten zaio.

## Kanpo estekak 
*  Porraciclismo.es. 2009-06-25.
*  Txirridularitza porrarako arau batzuk. 2009-06-25.
* Tropela.eus
Píñar

**Píñar** Espainiako udalerria da, Granadako probintziakoa. 2008an 1.271 biztanle zituen.

## Piñartarra ezaguna 
* José Torres Hurtado (1946), Granadako alkatea.

## Kanpo estekak 
*  Píñarko Udala

thumb|ezkerrera|250px|Píñar
Alanbre

**Alanbrea** edo **burdin haria** metalez osatutako hari mehea da, metalen harikortasunari esker haiek luzatuz fabrika daitekeena. Alanbreak sortzeko erabiltzen diren metal nagusiak burdina, kobrea, letoia, zilarra eta aluminioa dira, besteak beste.

## Ezaugarriak 
Alanbreak mota askotakoak dira, emango zaien aplikazioaren araberakoak. Alanbrearen diametroa ere aldakorra da, eta ezin da zehatz esan non amaitzen den alanbrea eta non hasten den hagatxoa edo barra. Alanbrearen ezaugarri nagusia da biribilkiak edo bobinak sortuz bil daitekeela.

Kobrezko alanbrea hari elektrikoak fabrikatzeko erabiltzen da gehien bat. Altzairuzko alanbre arruntak galvanizatu egiten dira oxidaziotik eta korrosiotik babesteko. Tenplaketa bidez gogortutako alanbrea ere existitzen da.

## Motak eta aplikazioak 
Alanbrearen aplikazio nagusienen artean hurrengoak aipa daitezke:
eskuinera|200px|thumb|Trakziorako malgukiak
200px|thumb|Babeserako alanbre-hesiak
* Malgukiak
* Lursailak eta eraikinak zedarritzeko txarrantxak
* Trakzioa jasaten duten elementuak (igogailuak, garabiak) lotzeko altzairuzko hari lodiak
* Alanbre korrugatuak, eraikuntzako forjatuak eraikitzeko
* Alanbre kromatu edo galvanizatuak, aire zabaleko aplikazioetarako
* Tamaina handiko bobinak sortzeko erabiltzen den alanbre berezi lubrifikatua
* Karbono-kantitate handiz gogortutako alanbrea
* Altzairu herdoilgaitzezko alanbrea aplikazio berezietarako

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bergen-Belsen

**Bergen-Belsen**, Alemaniako Saxonia Beherea estatuan kokatutako kontzentrazio-esparru bat da.

## Historia 
Bergen-Belsen, 1936an eraiki zen, motordun indar armatuak prestatzeko erabiliko ziren Bergeneko kuartelak bertan hartzeko. Han 3.000 langile sartuko ziren. Wehrmachtak, 1939an, gerra-presoentzako esparru bihurtu zuenean, Stalag XI C (311) izena jaso zuen. Bertako lehen okupatzaileak soldadu frantziar eta belgikarrak izan ziren. 1941ean, nabarmen handitu zen Sobietar Batasuneko gerra- presoak hartzeko. SS erakundeak, 1943an, kontzentrazio esparruaren zati handi baten ardura bere kargu hartu zuen, kontzentrazio esparru nazi bihurtuta, bertan juduak sartu, eta aliatuek atxilotutako alemaniar hiritarrekin eta gerra-presoekin trukeak egiteko asmotan.

1944tik, Alemaniak mendebaldean okupatutako herrialdeetako (Belgika, Danimarka, Herbehereak) juduak sartzeko erabili zen, Polonian zeuden *azken konponbide*ko deituriko kontzentrazio esparruetarako bidean, baina, urte horren erdialde inguruan, Sobietar Batasunaren aurrera egitearen ondorioz, esparru horietatik bidalitako juduak iritsi ziren.

Kontzentrazio esparrua ireki zenetik 1942ko udaberria arte, bertan 18.000 preso hil ziren.

## Kontzentrazio esparrua, 1944-1945 
1944tik eta 1945eko apirilak 14 arte, azken egun horretan britainiarren 11. dibisio blindatuak askatu zuen arte, kontzentrazio esparruko baldintzak oso okerrera joan ziren: pilaketak, bertara beste kontzentrazio esparru batzuetatik ebakuatutako presoak eramatearekin batera okertuak; (heriotzaren martxak); presoei emandako tratua; pertsona ugari hil zituen gosea; hotza; eta gaixotasunak, nagusiki tifus izurritea.

Britainiarrek kontzentrazio esparrua askatu baino aste batzuk lehenago, bertan hil zen Anne Frank judu herbeheretar gaztea, bere egunkarian idatzitako memoriengatik ospetsu egin zena, baita bere ahizpa nagusi Margot Frank ere, Anne baino egun bat lehenago.

Guztira, 70.000 pertsona inguru hil ziren esparruan.

## Filmografia 
* What they found dokumentala (Sam Mendes, 2025).

## Kanpo estekak
Arklow

**Arklow**, , Wicklow konderriko hiri historikoa da, Irlandako Errepublikaren ekialdeko kostaldean kokatzen delarik. IX. mendean bikingoek sortu zuten eta 1789ko Irlandar Altxamenduan zehar gertatutako Arkloweko Guda odoltsuaren kokalekua izan zen.

## Portua 
Arklown Irlandako porturik nagusienetakoa dago, eta bertan Irlandako ontzi-jaberik handiena dago, "Arklow Shipping" delako enpresa. Arklow 28 ontziren jabe da, eta beste horrenbeste ontzi maneiatzen ditu.

## Kanpo estekak 
* Arkloweko Webgunea
* Arklow hiria Wicklow Konderriko Turismo Webgunean
* Arklow Birtuala Bira
67 Asia

**67 Asia**, asteroide gerrikoan aurkitutako 67. asteroidearen izena da. 1861eko apirilak 17an aurkitu zuen Normant Robert Pogsonek Indiako Madras hiritik.

Asteroide honen izena, greziar mitologiako Asia izeneko ozeanidetik dator, Ozeano eta Tetisen alaba zena eta Klimene izenez ere ezagutzen zena.

## Kanpo estekak
Bergen (argipena)

**Bergen** izan daiteke:

* Norvegian:
** Bergen, Norvegiako bigarren hiririk handiena.
* Herbehereetan
** Bergen op Zoom, Ipar Brabanteko udalerria.
* Alemanian
** Bergen (Saxonia Beherea), Saxonia Behereko udalerria.
** Bergen an der Dumme, Saxonia Behereko udalerria.
** Bergen (Saxonia), Saxoniako udalerria.
** Bergen auf Rügen, Mecklenburg-Aurrepomeraniako udalerria.
** Bergen (Bavaria Garaia), Bavariako udalerria.
** Bergen (Frankonia Erdikoa), Bavariako udalerria.
** Bergen (Renania-Palatinatua), Renania-Palatinatuko udalerria.
** Bergen-Belsen, Saxonia Behereko kontzentrazio-esparrua.
Mikel Cuadra

**Mikel Cuadra Agirre** (Bilbo, Bizkaia, 1961ko urriaren 18a - ) Euskal herritar saskibaloi jokalari profesional ohia da. Nahiz eta Bilbon jaio, Arrigorriagan pasa zituen bere bizitzako lehen urtean.

Saskibaloi jokalari gisa, Askatuak, Patronato Bilbao eta Saski Baskonia taldeetan jokatu zuen 70 eta 80ko hamarkadan.

Saskibaloi profesionaletik erretiratu ostean, Alava 7 TV eta El Correo bezalako hedabideetan lan egin izan du. Honez gain, *www.basketconfidencial.com* webgunean ere idazten du. 2008an gainera, Solo Cortados liburua kaleratu zuen.

## Kanpo estekak 
*  Mikel Cuadrari elkarrizketa Baskonistas.com webgunean
*  Basketconfidencial webgunearen orria
Lanak eta egunak

**Lanak eta egunak** (antzinako grezieraz Ἔργα καὶ Ἡμέραι, batzuetan, bere latinezko izena den *Opera et Dies* izenburuagatik ezaguna), Hesiodok K.a. 700 inguruan idatzitako 800 bertsoko olerki greziar bat da.

## Edukia 
Lan honen abiapuntua Hesiodo eta bere anaia Persesen arteko haserrea dugu, azken honek aitaren ondasun guztiak bereganatu dituelako. Ekintza hau aitzakiatzat hartuz, giza bizitza bideratzen duten indarren arazoa plazaratzen du. Zeus dugu hemen ere antolatzailea, gizakien arteko **dike**-a, justizia, ezarri duena. Justizia eta lanaren goraipamena egiten du. Azken aldera lan ezberdinei buruzko aipamenak egiten ditu eta noiz den sasoirik hoberena haiek aurrera ateratzeko.

***Lanak eta Egunak*** tradizio epikoarekin erabat hausten du. Ez ditu urruneko kontuak aipatzen, hurbilekoak baizik. Ez dute Musek hitz egiten, gaiak era objektibo baten kontatzen saiatzen den gizon anonimo baten ahotik baizik, eta gizon konkretu batek beste pertsona zehatz batzuei hitz egiten die bere bizitza pribatuko adibideak azalduz. Hesiodok kontatzen dituen egi orokor guztiak  bere egoera pertsonaletik abiatzen dira: bere anaiarekin duen liskarretik. Lehendabizi, berak hitz egiten dio Persesi, ondoren auzia erabaki behar duten erregeek hitz egiten dute. Baina gai partikularra berehala bihurtzen da printzipio kontua, eta handik ateratzen diren ondorioak orokorrak izango dira.

Lan honen eskema honako hau litzateke:

a)   Hitzaurrea.

b)  Justizia: bi Erideak, Prometeoren mitoa, aroen mitoa, Belatzaren eta Urretxindorraren fabula, Justiziari gonbidapena, Zeusenganako konfiantza, Persesek  justizian konfia dezan gonbidatzen du.

c)   Lana: aholkuak, nekazariaren egutegia, nabigatzeko egutegia, ondorioak.

d)  Egunak.

Olerkia, bi egi orokorri buruzkoa da: lana da gizakiaren patu unibertsala, baina soilik lan egiteko prest dagoenak ahal izango du horrekin. Adituek, lan hau, greziar kontinenteko nekazal krisialdi baten testuinguruan interpretatu dute, lur berrien bila joateko kolonizazio bat inspiratu zuena.

Lan honek, Gizakiaren bost Aroak erakusten ditu, aholkuak eta jakinduria ere izateaz gain, lan ondratuzko bizi bat aholkatuz eta nagikeria eta epaile bidegabeak erasoz (Persesen alde egin zutenak bezala), baita lukurantzaren praktika ere. Lurretik, noraezean, bidegabekeria eta justizia zaintzen doazen hilezkorrak deskribatzen ditu. Olerkiak, lana, on guztiaren jatorri bezala hartzen du, gizakiek zein jainkoek, nagiak gorroto baitituzte, erlategi batetako erlamandoak diruditenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gas ganbera

**Gas ganbera** exekuzio metodo bat da, hermetikoki itxitako leku batean gas toxiko edo itogarria sartzean datzana. Agente toxiko arruntena hidrogeno zianuroa da. Batez ere, naziek eragindako genozidioetan erabilera arruntenetako bat zen. Azken konponbidea delakoaren barnean, kontzentrazio-esparruetan garatu zen Bigarren Mundu Gerran zehar. Herrialde batzuetan, AEBetako estatu batzuetan kasu, hiltzaileak exekutatzeko metodo bat ere bada.

## Genozidioan 
[thumb|250px|[Dachauko kontzentrazio esparrua|Dachauko gas ganbera, Alemania]]

Gas ganberak, oro har, dutxa kolektibo moduan mozorrotutako lurrazpiko gune edo barrakoiak ziren. Erabat isolatuta zeuden eta karbono monoxidoa sartzeko zuen sistema bat zuten baina, gero, Zyklon Ba erabili zen. Edukia aldakorra zen, baina 1.000 eta 2.500 preso sar zitezkeen.

Sabaitik, *Zyklon B* izeneko substantzia sartzen zen, elkarren gainean pilatutako presoek jariatzen zuten hezetasun biziarekin zuen kontaktuaren ondorioz, azido zianhidriko edo HCN ugari askatzen zuen zianurido bat. Prozedura horrekin, egun bakar batean, naziek 5.000 eta 10.000 preso artean hil zitzaketen. Erabilera maiztasuna ondoko fundizio erako labe sailek edo erraustegiaren ahalmenaren araberakoa zen.

Han sarrarazitako jendetzaren erabateko heriotza 25 minutu igaro ondoren gertatzen zen. Gasak arnasketa zikloa geratuz lan egiten duenez, biktimak itota hiltzen ziren, espasmoak eta gorputz ikarak jasaten zituzten bitartean.

Behin zigortuak hilda geratu ondoren, ganbera aireztatzen zen, eta *Sonderkommando*ak (lan behartuetan eskulantzat erabilitako presoak) sartu eta gorpuak urez garbitzen zituzten, odola, gernua eta gorotzak kentzeko, eta, horrela, gorputzeko zuloetan objektu baliotsuak bilatzeko, erraustu aurretik.

Hormak akustikoki isolatuta zeuden eta, gasa botatzen zuenak prozeduraren garapena ikusten zuen beira oso sendoko ate-leiho batetik.

## AEBetan 
[thumb|290px|*San Quentin* espetxeko gas ganbera ([Kalifornia)]]
Gas ganberak, heriotza zigor gisa erabiltzen dira zigortuak exekutatzeko, batez ere hilketagatik zigortuta daudenak.

Bost estatuk (Kalifornia, Wyoming, Maryland, Missouri eta Arizona), teknikoki, metodo hori mantentzen dute, baina guztiek bultzatzen dute injekzio hilgarria alternatibatzat.

1976tik, hamaika espetxeratu exekutatu dituzte horrela Estatu Batuetan. Azkena Walter LaGrand izan zen, 1999ko martxoaren 1ean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Holokaustoa

## Kanpo estekak
Intef IV.a

**Sehetepkara Intef** edo **Intef IV.a**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1710 inguruan gobernatu zuena, Krauss eta Frankeren arabera.

Gobernari hau, Turineko Errege Kanonean ...*ka*...*Intef* bezala agertzen da VI.22 erregistroan.

## Bere garaiko testigutzak 
Errege honen izena El Fayumetik datorren estatua baten oinarrian dago, Kairoko Egiptoar Museoan dagoen estatua, eta zenbait eskarabeotan.
66 Maia

**66 Maia** edo Maja, asteroide gerrikoan aurkitutako 66. asteroidearen izena da. Horace P. Tuttlek aurkitu zuen 1861eko apirilak 9an AEBetako Cambridge hiritik.

Bere izena, greziar mitologiako Maia izeneko pertsonaiagandik jasotzen du, Pleiadeetako bat zena, Atlas eta Pleioneren zazpi alabetako bat, hauetako nagusiena.

## Kanpo estekak
Adam Bremengoa

**Adam Bremengoa** (1050-1081 edo 1085eko urriaren 12a), Goi Saxoniako kronista eta geografo bat izan zen, baita Erdi Aroko historialari alemaniar garrantzitsuenetako bat ere. XI. mendearen bigarren erdialdean bizi izan zen.

Bremenera, 1067 inguruan iritsi zen, kanonigo izendatua izan ondoren, eta, ondoren, udal eskola zuzendari. Hau baino lehenago, litekeena da Magdeburgeko katedraleko eskolan irakatsi izana.

Bere funtzioak betetzen ditu, eta, aldi berean, 1075ean, elizaren istorio bat idazten du lau liburutan, *Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum* izenekoa, bere lanik ezagunena dena, non Europa iparraldeko herrialdeetan eta bereziki Bremen eta Hamburgeko elizbarrutietan Karlomagnoren erregealditik Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaganaino, kristau erlijioaren jatorria eta hedapena kontatzen dituen.
Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

**Henrike IV.a** (Goslar, 1050eko azaroak 11-Liege, 1106ko abuztuak 7), germaniar errege izan zen 1056tik, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea 1084tik 1105ean kargua utzi zuen arte. Saliar dinastiako hirugarren enperadorea izan zen. Henrike III.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa enperadorearen eta Agnes Poitoukoaren semea izan zen.

## Biografia 
1056an, bere aita Henrike III.a hil ondoren, errege germaniar bihurtu zen bere amaren erregeordetzapean, eta, ondoren, Anon Koloniakoa eta Adalberto Bremengoa gotzainen erregeordetzapean. Bere erregealdian (adin nagusitasunera 1065ean iritsi zen), errege germaniar eta enperadore bezala zuen boterea sendotzeaz arduratu zen, hirien boterea babestuz eta saxoien aurka borrokatuz. Bere boterea, onura eta titulu eklesiastikoak emanez ere sendotzen saiatu zen, arrazoi honegatik, 1077ko urtarrilean, Gregorio VII.a aita santuarekin bere ika-mika hasiz, Henrike IV.ak Wormsen kontzilio bat deitu zuenean. Honekin, aita santua kargutik kendu zuen, nork, hilabete bat beranduago, boterea berreskuratu eta enperadorea eskumikatu zuen, Gregorio VII.aren autoritatea publikoki onartu behar izan zuena Canossako gazteluan urte horretan bertan. Erdi Aroan aita santuek eta errege kristau batzuk izan zuten gatazkaren hasiera izan zen, inbestiduren auzia bezala ezagutzen den gatazka.

Printze alemaniarrek, Rodolfo Suabiakoa eta Hermann Salmekoa buruzagi zituztela, ez zuten onartu Henrike IV.ak enperadore titulua berreskuratu izana, eta bere aurkako borroka bat hasi zuten. Berriz Gregorio VII.aren aurka eginez, bigarren aldiz eskumikatua izan zen. Henrike IV.ak, orduan, aita santu bezala (antipapatzat hartzen dena), Ravenako antzinako artzapezpikua izendatu zuen Klemente III.a izenarekin, eta honen bidez koroatu zen enperadore 1084an.

Bere erregealdiko azken urteetan, bere seme nagusia zen Henrike V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoak eta bere bigarren emazteak ere parte hartu zuten matxinadei aurre egin behar izan zien. 1105ean, Mainzeko Dietak tronua uztera behartu zuen.

Liege hirian hil zen 1106an.

## Seme-alabak 
1066ko uztailak 13an, Trebur alemaniar hirian ezkondu zen lehen aldiz, Berta Savoiakoarekin, Oton I.a Savoiakoa markesa eta Adelaida Susakoaren alaba zena. Bertarekin, honako seme-alaba hauek izan zituen:

* Adelaida (1070-1071ko ekainak 4)
* Henrike (1071-1071ko abuztuak 2)
* Agnes (1072/1073-1143ko irailak 24), 1079an, lehen aldiz, Frederiko I.a Suabiakoarekin ezkondua Ratisbonan, 1105ean hil zena eta Suabiako dukea, eta, Agnesekin batera, Hohenstaufen etxearen sortzailea izan zena. 1106an, bigarren aldiz ezkondu zen, oraingoan Leopoldo III.arekin, Austriako markesa eta Elzia Katolikoko santua.
* Konrado II.a Italiakoa (1074ko otsailak 12-1101eko uztailak 27), Henrikeren oinordekoa izan zena.
* Henrike V.a (1086ko urtarrilak 8-1125eko maiatzak 23), bere oinordekoa enperadore bezala.

## Genealogia
Canossako gaztelua

**Canossako gaztelua**, Italia iparraldeko Emilia-Romagna eskualdeko Reggio Emilia probintziako Canossa hirian dagoen gaztelu bat da.

Bereziki, 1077an Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa Enperadorearen eta Gregorio VII.a aita santuaren artean Inbestiduren auzia izeneko gatazkaren barneko Canossako umiliazioa izeneko gertaeragatik da ezaguna.

## Historia 
### Eraikuntza 
Gaztelua, 940 inguruan eraiki zuen Adalberto Attok, Sigifredo Luccakoa printze lombardiarraren semea, 530 metro garai den muino harritsu baten tontorrean. Adalbertoren egoitzaz gain, bertan, hamabi fraide beneditar zituen komentu bat eta San Apoloniori eskainitako eliza bat zeuden. Harresi zirkulu hirukoitz baten bidez babestua zegoen; beheren zeuden bi zirkuluen artean, zalditegiak eta zerbitzarien egoitzak aurkitzen ziren.

### Goi Erdi Aroa 
Erdi Aroan zehar, Italiako gaztelurik gotorrenetako bat izan zen. Bertan babestu zen Adelaida Italiakoa 950ean, Lotario II.a Italiakoaren alarguna: bere usurpatzaileak, Berengario II.a Italiakoak, Ivreako etxekoa, hiru urtez setiatu zuen, alferrik, bere semearekin ezkontzera behartzen saiatuz.

Canossako gazteluaren historian hurrengo gertakari historiko garrantzitsua, 1077an gertatu zen, Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea eta Gregorio VII.a aita santuaren arteko bake egitea, azken hau, Matilde Canossakoaren laguna zena, garai horretan, gazteluaren jabea. Matildek, bere testamentuan, bera hil ondoren (1115ean gertatu zena) bere lurrak elizari ematea ezarri zuen, baina bere oinordekoek ez zuten nahi hau bete eta ez zituzten erabaki horiek onartu.

## Este Etxea 
1255ean, Reggio Emilia hiriko soldaduek gaztelua eta eliza suntsitu zituzten. Beranduago, Canossa familiari itzuli zioten, eta, hurrengo bi mendeetan, gazteluak jabe ezberdin ugari izan zituen. Giberto da Correggio 1321ean hil ondoren, gaztelua, berriz ere Reggio Emiliakoarena izatera pasa zen, 1402 arte, Simon, Guido eta Alberto Canossakoak berriz berreskuratu zuten arte, baina, 1409an, gaztelua, Este Etxeari eman zioten, Ferrara, Modena eta Reggioko subirauak, nortzuk euren jabetzan mantendu zuten Napoleondar garairarte (1796), gaztelua, Oktavio Farnese Parmako dukearen eskuetan egon zen denbora labur batez izan ezik, 1557an.

1502an, Herkules I.a Estekoak, Canossako gazteluzain izendatu zuen Ludovico Ariosto idazle eta olerkaria, gazteluan sei hilabetez bizi izan zena. 1593an, Canossako gaztelua Rondinelli kondeei eman zitzaien. 1642an, Frantzisko I.a Estekoa dukeak, Valentinitarrei eman zien. Azken hauek, 1796an bota zituen Reggioko biztanleria matxinatuak, Napoleonek ezarritako Errepublika Zispadanarekin elkartu zena. Napoleondar garaia igaro ondoren eta Italiaren Bateraketan, gaztelua Valentinitarren jabetzara itzuli zen, eta, 1878an, Estatuak hartu eta Monumentu Nazional izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Neferhotep I.a

**Khasekhemra Neferhotep** edo **Neferhotep I.a**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1705etik K.a. 1694 arte gobernatu zuena, Kraussen arabera.

Errege hau, Turineko Errege Kanonean Khasekhemra Neferhotep bezala agertzen da, VI.25 erregistroan, hamaika urte eta hilabete bateko erregealdiarekin.

Neferkara edo Sebekhotep IV.aren anaia nagusia zen, eta erregealdi nahiko luze bat izan zuen, dinastia bereko beste faraoi batzuk izan zutenarekin alderatuta, hamaika urte ingurukoa.

Bere tronu izenak, *Khasekhemra*k "Boteretsua da Raren itxura" esan nahi du.

## Bere garaiko testigutzak 
Bere erregealdiko zantzuak aurkitu dira Sehel uhartean (bere izena, harkaitzetan grabatua dago zazpi aldiz), Abidoseko bi hilarritan (bere erregealdiko bigarren eta laugarren urtekoak), eta Bibloseko beste batean. Faraoi honen hirurogei eskarabeo inguru eta, gutxienez, bi zigilu zilindriko daude. Elefantinan aurkitutako estatua bat eta Karnaken aurkitutako beste bi ere kontserbatzen dira.
Letterkenny

**Letterkenny**, irlanderaz ***Leitir Ceanainn***, Donegalgo konderrian dagoen udalerririk handiena da, Irlandako Errepublikaren iparraldean, Donegal hiritik 56 kilometro iparralderuntz eta Ipar Irlandako Derry hiritik 32 kilometro mendebalderuntz dago.

## Etimologia 
Bere izena irlandar jatorrizko izendapenaren ingelerako itzulpenaren eratorria da, bere itzulpen literala "Haitzarteko Familiaren Aldapa" (*The Slope of the Cannon Family*, ingeleraz) izango litzatekelarik.

## Historia 
Gaur egungo Letterkenny hiria merkatalgune gisa hasi zen XVII mendeko Ulsterraren kolonizazioaren barnean, baina posible da urreko herrixka gaeliar baten gainean eraikia izatea. Swilly ibaia gurutza daitekeen lehenengo tokian sortu zuten, Swilly aintziraren hegoaldeko muturrean.

Kolonizazioan Patrick Crawford eskoziarrari eman zitzaizkion lurrak baina azkar hil eta honen alargunarekin ezkondu zen Sir George Marbury izan zen herria abiarazi zuena. 1625ean gaztelu bat eraiki zen baina gaur egun ez da aztarnarik gelditzen.

Letterkennyk ez zituen "herri eskubideak" lortu Irlandaren Banaketa 1920an gertatu arte. Ordurako Donegalgo herririk handiena izanik, banaketa honen ondorioz Derryn zeuden hainbat banketxek Letterkennyn ireki zituzten sukurtsalak, honek garapen ekonomikoa handitu zuelarik.

## Klima 

## Eraikinak 
* An Grianán antzokia

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Iruditegia 

Irudi:Letterkennymainstreet.jpg|Kale nagusia.
Irudi:Market-lk.jpg|Merkatu enparantza.
Irudi:Cathedral-lk.jpg|Letterkennyko katedrala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Letterkennyko Finantzal Direktorioa (ingeleraz)
* Letterkennyko Gida (ingeleraz)
* Letterkennyko Institutu Teknologikoa (ingeleraz)
* Destination Letterkenny - Letterkenny Helburu (ingeleraz)
* Letterkennyko Komunikabide Zentrua (ingeleraz)
* Letterkennyko Merkatal eta Industria Ganbera (ingeleraz)
* Letterkennyko Ostatu Bilatzailea (ingeleraz)
* Letterkennyko Alkatea (ingeleraz)
Danny Trejo

**Danny Trejo** (Los Angeles, 1944ko maiatzaren 16a - ) jatorri mexikarreko aktore estatubatuarra da. Hollywoodeko hainbat filmetan hartu du parte, beti ere bigarren mailako aktore lanetan, bere aurpegi eta gogor planta dela eta nagusiki izaera zakar eta bortitzeko pertsonaiak.

Ezaguna da *Con Air*, *xXx* edota *From Dusk till Dawn* filmengatik, bai eta *Machete* filmeko protagonista izateagatik ere.

Debbie Trejorekin ezkonduta dago eta hiru seme-alaba dituzte. Horrez gain, Robert Rodriguez produktore eta zuzendariaren lehengusua da.

## Biografia 
Haren zine ibilbidea 1985ean hasi zen, *Runaway Train* filmaen parte hartu zuenean. Hasiera batean, platora gerturatu zen bertako langile baten aholkularia zelako. Une hartan, filmerako papel bat eskaini zioten eta horrela hasi zen bere ibilbidea Hollywooden

Ordutik aurrera, hainbat filemtan jardun da. Desperado (1995), From Dusk till Dawn trilogian, Heat (1995) edota Six Days and Seven Nights trilogietako filmetan.

2000. urtean, Starburst bere zine konpainia sortu zuen. Urte hartan bertan, Animal Factory, Steve Buscemiren filmean agertu zen, baita Reindeer Games fileman ere.

2001ean The Salton Sea filmean jardun zuen; 2001ean, Vin Diesel eta Samuel L. Jacksonekin batera, xXx filmean. 2003an, Once Upon a Time In Mexico filmean aktore lanetan ere ibili zen.

Zinemaz gain, telebistako telesailetan ere agertu da: esate baterako, *The District* edota *The X-Files* telesailetan.

2007ko Grindhous filmean, Machete izeneko trailer faltsu batean irten zen, Machete pertsonaiaren paperean. *Trailer* faltsu horrek izan zuen arrakasta ikusita, Robert Rodriguezek filma egitea erabaki zuen.

Trejok hainbat aktorerekin aritzeko aukera izan du bere ibilbide guztian, hala nola, Nicolas Cage, Steve Buscemi, George Clooney, Quentin Tarantino, Robert De Niro, John Malkovich edota Johnny Depp bezalakoekin.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  Danny Trejoren IMDBko fitxa
Aliseda

**Aliseda** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 30 kilometrora dago. 2007ko erroldaren arabera 2.011 biztanle zituen 81 km²-ko azaleran.

## Hiri senidetuak 
* 

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Alisedako Udalaren webgunea
Wexford

**Wexford** (irlanderaz: *Loch Garman*, antzinako eskandinavieraz: *Veisafjǫrðr*, yolaz *Weisforthe*), Irlandako Errepublikako hiri bat da eta Wexfordeko konderriaren hiriburua. 19.913 biztanle ditu (2011). Herrialdeko hiriburua den Dublin hiriarekin errepidez nahiz trenbidez loturik dago Wexford.

## Etimologia 
Ingelesezko izena vikingoen *Veisafjǫrðr* izenaren aldaera da. Irlanderazko *Loch Garman* aldiz kondaira baten ondorio da; Garman Garbh izeneko mutil gazte bat sorginkeriaz sorturiko uholde batean hil zen lokatzetan itota. Uholde honen ondorioz sorturiko lakuari (estuarioari) *Loch Garman* deitu zioten, haren omenez.

## Geografia 
Irlandako uhartearen hego-ekialdeko muturrean kokatzen da, Slaney ibaiaren estuarioan, Rosslare itsas Euro Portutik hurbil.

## Historia 
Vikingoek sortu zuten 800 urtearen inguruan. Hiru mendetan hiri vikingo askea izan zen. 1169an Leinsterreko Diarmait Mac Murchada erregeak eta Robert Fitz-Stephen normandiarrak setiatu egin zuten. Norvegiarrek gogor borrokatu bazuten ere azkenean errenditu beharra izan zuen.

1649an eta 1798an britainiarren aurkako matxinadak ezagutu zituen. Bietan galtzaile atera ziren eta zigor bezala lehenengoan hiria harpilatua izan zen eta bigarrenean lealistek masakre handia eragin zuten matxinoak zubian exekutatzean.

Mendeetan zehar itsasportu garrantzitsua izan bazen ere XX mendean gainbehera etorri zitzaion areazko barraren aldaketa ugariak zirela eta. Horregatik kai berria eraiki zuten hiritik 20 kilometro hegoaldera dagoen Rosslare herrian.

## Kultura 
Bereziki aipagarria da Wexforden baino hitzegiten ez zen yola hizkuntza. XIX mendearen erdialdera arte iraun zuen, eta gaur egun oraindik hitz batzuk gordetzen dira. Ingelesarekin erlazionaturiko hizkuntza da.

Musikari dagokionez, urrian Opera jaialdia izaten da Wexforden. 1951an izan zuen lehenengo ekitaldia.

## Ondasun nabarmenak 
* '''St Peter's College:''' 1811ean fundaturiko seminario katolikoa. 1855ean Irlandako Unibertsitate Katolikoaren barnean gelditu zen.
* Wexford Opera House: 2008an amaituta.

## Hiritar ezagunak 
* Robert McClure (1807-1873), esploratzailea.
* John Banville (1945- ), literaturgilea.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
65 Zibeles

**65 Zibeles**, asteroide gerrikoan aurkitutako 65. asteroidearen izena da. Ernst Wilhelm Leberecht Tempel astronomo alemaniarrak aurkitu zuen 1861eko martxoak 8an Frantziako Marsella hiritik

Bere izena, gaur egun Turkia den mendebaldeko zati izan zen Frigiako jainkosa amaren izenetik dator, Zibelesetik, alegia.

## Kanpo estekak
Ernst Wilhelm Leberecht Tempel

**Ernst Wilhelm Leberecht Tempel** (Niedercunnersdorf, Alemania, 1821eko abenduak 4 &ndash; Arcetri, Italia, 1889ko martxoak 16) astronomoa izan zen. 1870ean Frantzia-Prusia Gerra piztu zen arte, Marsellan lan egin zuen; orduz geroztik, Italian bizi izan zen.

Kometa ugariren aurkitzaile edo berraurkitzailea izan zen, orotara, 21 aurkitu edo berraurkitu zituelarik, horien artean, 55P/Tempel-Tuttle, gaur egun, Leonidak deituriko ozar-izarra sortzen duen kometa izateagatik ezaguna, eta 9P/Tempel 1, NASAren Deep impact espazio zundaren xedea izan zena 2005ean. Bere izena daramaten beste aldizkako kometa batzuk 10P/Tempel eta 11P/Tempel-Swift-LINEAR dira.

3808 Tempel asteroideak, bere izena, astronomo honen omenez darama.

## Kanpo estekak
64 Angelina

**64 Angelina**, asteroide gerrikoan aurkitutako 64. asteroidearen izena da. Ernst Wilhelm Leberecht Tempel astronomo alemaniarrak aurkitu zuen Marseillatik 1861eko martxoak 4an.

Angelina, E asteroide motako asteroidea da, eta, esan bezala, asteroide gerrikoan dago. 4,39 urteko orbita periodoa eta 85 eta 190 kilometro bitarteko diametroa du. Bere izena, Marsellako estazio astronomikoagatik jasotzen du, Franz Xaver von Zachek hala deitu zuena.

## Kanpo estekak
Casar de Cáceres

**Casar de Cáceres** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 9 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 4.894 biztanle zituen 130,47 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak 
*  Casar de Cáceresko Udalaren webgunea
Garrovillas de Alconétar

**Garrovillas de Alconétar** (extremadureraz ''Garrovillas d'Alconeta'') Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 38 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 2.306 biztanle zituen 207 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Garrovillas de Alconétarko Udalaren webgunea
Henrike III.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

**Henrike III.a** (1017ko urriaren 29a - 1056ko urriaren 5a), **Beltza** ezizena zuena, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea eta saliar dinastiako kidea izan zen.

1028ko Pazko Egunan bere aita Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore izendatu zuten eta Henrike Alemaniako Errege. Koroatzea Aacheneko katedralean izan zen eta Pilgrimus Koloniako artzapezpikua egin zuen.

Germaniar errege bihurtu zen bere aita Konrado II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa enperadorea 1039ko ekainaren 4an hil ondoren. Klemente II.a aita santuak enperadore bezala koroatu zuen 1046an.

1036an, Gunindarekin ezkondu zen. Knut II.a Danimarkakoaren alaba bat zena eta bi urte beranduago hil zena.

Henrike III.a, bigarren aldiz, 1043an ezkondu zen, oraingo honetan Ines Poitiersekoa edo Poitoukoarekin, Gilen V.a Akitaniakoa dukearen alaba zena. Zenbait seme-alaba izan zituzten, horien artean, Henrike IV.a, enperadorea izango zena eta Judith Suabiakoa.

Hungariaren aurka borrokatu zuen (bere jabetzakoa izatera pasa zena bere lurraldearen muga hedatzeko, Leitha izeneko ibairaino iritsiz). Dukerrien aurka borrokatu zuen Germaniako Erromatar Inperio Santuaren boterea mantentzeko. Elizaren barneko erreforma babestu zuen.

1056an hil zen, eta, bere oinordekoa, Henrike IV.a izan zen, bere politika erlijioso bera mantendu zuena.
Hinojal

**Hinojal** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 34 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 439 biztanle zituen 63 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Hinojalgo Udalaren webgunea
Suabia

**Suabia** (alemanez: *Schwaben* edo *Schwabenland*) Alemaniako hego-mendebaldeko eskualde historiko-kulturala da, Baden-Württemberg estatuaren ekialdea eta Bavariaren mendebaldea hartzen dituena.

## Historia 
thumb|1572ko mapa.
Antzina zeltak, sueboak, alamanak eta frankoak bizi izan ziren Suabian. IX. mendean dukerri bihurtu zen eta Erdi Aroko Alemaniako bost dukerri handietakoa izan zen. 1079tik 1268ra, Hohenstaufen etxearen mende izan zen, harik eta familia hura desagertu zenean dukerria barruti independenteetan bereizi zen arte.

Erdi Aroaren amaieran, Suabiako ligak sortu ziren, garrantzi handia izan zutenak; hiri handienek aitoren semeen eta dukeen aginpidea murrizteko ligak eratu zituzten, baina habsburgotarrek beste noble talde bat antolatu zuten, eta borrokak izan ziren bi ligen artean. 

1389an ligak antolatzea debekatu bazen ere, 1488an Suabiako ligarik garrantzitsuena, Suabiako Liga Handia, eratu zen, salerosketa eta Suabiako barrutien arteko bakea sustatzeko; gudarostea, epaitegia eta konstituzio berezia zituen.

Suabiako Liga Handia 1534an desegin zen katolikoen eta protestanteen arteko tirabiren ondorioz, eta lurraldea bi alderditan banatua geratu zen: protestantea, Württembergeko dukea buru zuena, eta katolikoa, Austriaren aliatua. Dukerria 1648ko Westfaliako bakearen ondoren desagertu zen.

1803an, Napoleondar Gerren ondoren, eskualdeko zati bat Bavariari eman zitzaion.

Alemania naziak Suabia Berria deitzen zuten Antartikako lurralde baten gaineko subiranotasuna aldarrikatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gorgofone

**Gorgofone** (grezieraz Γοργοφόνη, "Gorgonaren heriotza"), greziar mitologiako pertsonaia bat da.

Perseoren alaba zen. Perieresekin ezkondu zen, Meseniako errege zen Eoloren semea, norekin Afareo eta Leuzipo izan zituen seme bezala. Alargun geratu zen, eta ezkondu zen lehen alarguna izan zen. Bere bigarren senarra, Ebalo izan zen, Espartako erregea. Honekin, Tindaro eta Ikario izan zituen. Bere hilobia Argosen zegoen, bere aita Perseok Medusaren gorpua lurperatu zuen tokitik gertu.

Apolodorok igorritako beste tradizio batek, Ebalo Perieresekin identifikatzen du, azken hau, lehen aipaturiko Gorgofoneren lau semeen aita delarik.

## Interpretazio historikoa 
Pertsonaia honen garrantzia, bere bigarren ezkontzatik dator. Grezia inbaditu zuten lehen heleniarrek, akaiarrek, eurekin, emakume alargunak ezkontzeko debekua ekarri zuten, euren senarrak hil ondoren, sutan erretzera heltzeraino, Evadne eta Polixenaren mitoetan ikus daitekeen bezala. Ohitura hau, pixkanaka, baztertu egin zen, Gorgofone, ohitura aldaketa honen irudikapena delarik.

## Kanpo estekak
Talaván

**Talaván** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 33 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 917 biztanle zituen 98 km²-ko azaleran.

## Kanpo estekak 
*  Talavángo Udalaren webgunea
9P/Tempel 1

thumb|Deep Impact zundak jaurtitako jaurtigailuak, kometaren aurka talka egiten du
thumb|Tempel 1 kometaren krater baten xehetasuna, Deep Impact zundatik jaurtitako jaurtigailuak hartua talka baino segundo batzuk lehenago.
**Tempel 1**, aldizkako kometa bat da (modu formalean **9P/Tempel1** deitua). 1867ko apirilak 3an aurkitu zuen Ernst Wilhelm Leberecht Tempel astronomo alemaniarrak Marsellatik. Aurkitu zenean, kometa, bere periheliora, 5,68 urtetik behin iristen zen. Berriz, 1873an eta 1879an ikusi ahal izan zen. Baina, Tempel 1 kometaren orbita, batzuetan, Jupiterrengana hurbiltzen da, eta honek bere orbita periodoan aldaketak eragiten ditu. Gertakari hau, 1881ean gertatu zen, orbita periodoa 6,5 urterarte luzatuz. Perihelioa ere aldatu zen, 50 milioi kilometro gehiagoan handituz, kometa, Lurretik ez hain ikusgai utziz. Ondorioz, astronomoek, kometaren arrastoa galdu zuten, eta desegin egin zela uste izan zuten. 1960 arte ez zen berriz ikusi, Brian G. Marsdenek berriz aurkitu zuenean, kometaren orbitaren kalkulu zehatzak egitean, Jupiterrek eragindako perturbazioak ere kontutan hartuta. Bere egungo orbita periodoa, 5,5 urtekoa da.

Tempel 1 ez da kometa dizdiratsua: bere gehienezko itxurazko magnitudea, oraingoz, 11koa izan da, begi hutsez ikusi ahal izatekoa baino baxuagoa. Uste denez, bere tamaina 14x4 kilometrokoa da, Hubble espazio teleskopioak argi ikusgarriarekin eta Spitzer espazio teleskopioak argi infragorriz hartutako neurrietan oinarrituta. Behaketa hauek bateratuz, albedo baxu bat ere lortu zen, %4koa baino ez. Gainera, bi eguneko errotazio tasa bat ere adierazi zen.

2005eko uztailak 4an, goizeko 05:52etan, NASAren Deep Impact espazio zundak, Tempel 1 kometaren aurka talka egin zuen jaurtigailu bat bota zuen. Espazio teleskopioek, unetxo batez kometaren dizdira hogeitamarkoiztu zuen gertaera ikusi zuten, Deep Impact zundak, kometagandik 500 kilometrora baino ez zegoena, 1800 kilometroan hedatu zen gas eta hautsezko laino bat sortu zuen talka ikusi zuen bitartean.

Talkaren ondorioz sortu zen kraterraren xehetasun zehatzak oraindik ez dira ezagutzen. Uste denez, 200 metroko diametroa eta 30 eta 50 metro bitarteko sakonera izan dezake, txikiagoa ere izan daitekeen arren, kometaren konposaketa eta egituraren arabera. Misio honen xedea, kometa baten nukleoaren barne konposaketa aztertzea da.

## Kanpo estekak
Malpartida de Cáceres

**Malpartida de Cáceres** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 11 kilometrora dago. 2016ko erroldaren arabera 4.268 biztanle zituen 33,73 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Malpartida de Cáceresko Udalaren webgunea
Thomas Flamank

**Thomas Flamank** edo **Tommas Flamank** (Tyburn, 1497ko ekainaren 27an exekutatua) Kornuallesko abokatua zen. Michael An Gof eta biek zergen aurkako Kornuallesko matxinada zuzendu zuten 1497an.

Ingalaterrako Henrike VII. erregeak gerraren zergak igotzeko erabakia hartu zuen Eskoziaren kontrako gerran gastatzeko. Kornuallestarrei ez zien gerrak ardura, Eskozia urrun zegoelako eta zergak ordaintzeari uko egin zioten. St. Keverneko biztanleak altxatu ondoren, Michael An Gof eta biek zenbait laborari haserre Londresen protesta egitera eta Henrike VII. erregeari zerga kentzeko eskatzera gidatu zituzten.

Londreserako bidean, Blackheathera iristean, Londresetik gertu, Flamank eta beste matxinatuak erregearen armadaren aurka borrokatzera behartuak izan ziren Deptford zubiko guduan. Armadak matxinatuak aise hartu zituen mendean. Flamank bataila-eremuan preso hartu eta Londresko dorrean sartu zuten. 1497ko ekainaren 27an Michael An Gofekin batera exekutatu zuten Tyburnen matxinadan parte hartzeagatik.

1997an Keskerdh Kernow 500 oroitzapenezko ibilaldia antolatu zuten matxinadaren 500 urteurrena ospatzeko.

## Ikus, gainera 
* 1497ko Kornuallesko matxinada
* 1497ko Kornuallesko bigarren matxinada
* Michael An Gof