open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ángel Justiniano Carranza

**Ángel Justiniano Carranza** ( Buenos Aires, 1834ko irailaren 5a - Rosario, 1899ko maiatzaren 11a ) mediku, abokatu eta historialari argentinarra zen.

Medikuntza ikasketak egin ondoren, zuzenbide ikasketetara jo zuen, eta, ondoren, karrera juridikoari ekin zion, hainbat eginkizun garrantzitsu betez, besteak beste, Argentinako Errepublikako Itsas Armadan gerra ikuskatzailea.

Zuzenbide publikoan espezialista entzutetsua izateaz gain, historialaria, biografoa eta *Junta de Numismática Americana (Amerikako Numismatika Batzordea)* batzordeko kidea ere izan zen, etorkizuneko *Junta de Historia y Numismática Americana*. Bizitzan zehar biltzen ahalegindu zen artxibo handiak geroago, Julio Argentino Rocaren lehendakaritzapean, Argentinako Estatuak eskuratu ahal izango zituen eta, beraz, *Artxibo Historiko Nazionalaren* oinarria izan zitekeen.

1892an, bere gobernuak aginduta, Amerikaren aurkikuntzaren IV mendeurreneko Espainiako ospakizunetan parte hartu zuen, Madrilgo Erakusketa Historiko-Amerikarreko delegatu gisa. Bilera horretan Luis Lorenzo Domínguezek (1819-1898) idazle eta historialaria ere hartu zuten parte , orduan Londresen enbaxadore kargua hartuko zuena, eta Vicente Gregorio Quesada (1830-1913) Argentinako beste diplomazialari eta historialari aipagarri bat, historia kolonialean espezializatua.

## Bibliografia (aukeraketa) 
* *Campañas navales de la República Argentina (Cuadros históricos), Índices onomásticos*, Secretaría de Estado de Marina / Depto. de Estudios Históricos Navales, Col. Historia Naval Argentina, Buenos Aires, 1962 (2.ª edic.)
* *La Revolución del 39 en el sur de Buenos Aires*, Edición aumentada con un prólogo de D. José Juan Biedma, Casa Vaccaro, Buenos Aires, 1919
* *El almirante Vernon en las aguas de Nueva Granada. 1739-1741* / Memoria leída por el Doctor Ángel Justiniano Carranza, Imp. "La Opinión", Buenos Aires, 1874
* *Bosquejo histórico acerca del doctor Carlos Tejedor y la conjuración de 1839*, Imprenta de Juan A. Alsina, Buenos Aires, 1879.
* *Libros capitulares de Santiago del Estero*, Imprenta Europea, Buenos Aires, 1882
* *Expedición al Chaco austral bajo el comando del gobernador de estos territorios coronel Francisco B.*, Imprenta Europea, Buenos Aires, 1884
* *El general Lavalle ante la justicia póstuma*, Tercera edición revisada y aumentada, Igón Hermanos, Buenos Aires, 1886. XLVIII

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roberto Etchepareborda

**Roberto Etchepareborda** (* 1923ko abenduaren 19a Milanen; † 10. 1985eko apirilaren 10a Falls Church-en) Argentinako Atzerri ministro eta enbaxadorea izan zen .

## Bizitza 
Roberto Etchepareborda Milanen kokatuta zegoen diplomazialari argentinarraren semea zen. Etcheparebordak Europan eta Argentinan ikasi zuen. 1955eko azarotik 1957ra arte Nazioko Artxibo Nagusia zuzendu zuen lehen aldiz. Hau 1940 eta 1995 artean kokatu zen Leandro N. Alem 246 etorbideko eraikin batean, Lehen Mundu Gerra baino lehen Deutsche Bank-entzat eraiki zena. 

Unión Cívica Radicaleko pertsonaia nabarmena izan zen. 1958tik 1962ra Buenos Aireseko hiriko zinegotzia izan zen, eta han izan zen alkate 1958ko maiatzaren 1etik 13ra. 1962ko martxoaren 26an, Arturo Frondizik bere gobernuko kabinetean izendatu zuen Atzerri ministro. Kargu hori bete zuen 5ean estatu kolpe militarra izan arte. Miokardioko infartu baten ondorioz hil zen Amerikako Unibertsitatera joan-etorriko istripu batean, bertan irakasten ari zela.

## Argitalpenak 
* *Actividades del Archivo General de la Nación Argentina*, Boletín del Comité de Archivos (La Habana), I, núm. 2 (1958ko apirila), 7-16 or. (Instituto Panamericano-ren Historia de la Comisión de Publicación)
* Historia de las relaciones internacionales argentinas. Buenos Aires, Ed. Pleamar, 1978.
* Historiografía militar argentina, 1984, 205 or

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Federico Ibarguren

**Federico Eulogio Ibarguren Díaz** (Saltako hiria, Argentina, 1833ko maiatzaren 20a  - ibid. 1890eko azaroaren 19a) Argentinako senatari nazionala eta Justizia Auzitegi Goreneko ministroa izan zen.

## Biografia 
Montevideoko Errepublikako Unibertsitatean ikasi zuen eta Facundo de Zuviríak sustatu zuen doktorego tesia. Saltako probintzian Justizia Auzitegi Goreneko presidentea izan zen 1861ean eta Gobernuko ministroa 1869 eta 1871 artean, Prozedura Judizialen 1. Probintzia Kodea egin zuenean. Saltako senatari nazionala hautatua 1871n, 1874an epaile federal izendatu zuten eta 1884an Julio Argentino Roca presidenteak Nazioko Justizia Auzitegi Goreneko epaile izendatu zuen, kargua 1890ean utzi zuen. Buenos Airesen hil zen 1890eko azaroaren 19an.

Une desberdinetan Auzitegi Gorena partekatu zuen José Benjamín Gorostiaga, José Trifón Domínguez y López Camelo, Luis Vicente Varela, Salustiano J. Zavalía eta Calixto S. de la Torre-rekin.

## Kanpo estekak
Axel Sigfrid Ulrich

**Axel Sigfrid Ulrich** (Stockholm, 1826ko otsailaren 15a - Potsdam, 1889ko abenduaren 1a) suediar gimnastika irakaslea eta fisioterapeuta izan zen, ibilbide profesionala nagusiki Alemanian egin zuena.

## Suediako hastapenak 
Gurasoak Johan Christian Henrik Ulrich (errege bulegoetako langile bat) eta Sigrid Eleonora Rehnström izan zituen. Senide izan zituen: Elonora Charlotta; Fredrik Carl; Janne/Johan Oliver; Edla; Bror Ludvig eta Arvid Erik Ulrich.

1854an Valborg Torsslow-ekin ezkondu zen, eta hainbat seme-alaba izan zituzten: Helfrid Edla Charlotta Enblom; Sigfrid Johannes Olof Ulrich; Harald Matthias Axel Ulrich eta Waldemar Thorsten Carl Ulrich. Bitartean, 1851-1852 artean Stockholmeko Kungliga Gymnastiska Central Institutet (Gimnastikako Errege Institutu Zentrala, GCI) ikastetxean formatu zen; ondoren, laguntzaile gisa aritu zen Institutu Gimnastiko Ortopedikoan eta Funck Kapitainaren Gimnasia Institutuan.

1854ean, Truls Johan Hartelius CGIko irakaslearekin,  Gimnasia Pedagogiko, Mediko eta Militar Institutu propioa sortu zuten Stockholmeko Ladugårdslandet barrutian; han jardun zuen Harteliusekin batera 1856era arte; orduan Alemaniara egin zuen.
* 1882: *Underrättelser om sjukgymnastiken* ("Fisioterapia komunikazioak").
Ulrichen jardunaren ondorioz, Alemanian suediar eskolako ariketa terapeutikoak (*sjukgymnastik*) bultzakada handia izan zuen, bertako gorputz hezkuntza tradizionalarekin (*turnvater*) nolabaiteko lehian.

Ibilbide zientifiko horretan, Ulrich hainbat elkarteren kide izan zen, hala nola: *Societé Royale médicales et naturelles* (Brusela, 1859), *Collegium Antwerpiensis* (Belgika, 1861), *The Medical Association* (Atenas, 1861); *Société protectrice de l’Enfance* (Paris, 1872); *La Academia de Medicina y Cirurgia* (Bartzelona, 1874), *Swedish Society of Medicine* (1877).

## Erreferentziak  
## Ikus, gainera 
* Fisioterapia Suedian

## Kanpo estekak
Lourdes Arizpe

**María de Lourdes Arizpe Schlosser-ek** (1945, Mexiko), normalean **Lourdes Arizpe** izenarekin deitua, 1964an, Frantziako Ikasketen Ziurtagiria eskuratu zuen Suitzako Genevako Unibertsitatean;  1965ean, historia ikasi zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan Filosofia eta Letren Fakultatean. Etnologian lizentziatu zen 1985ean Mexikoko Antropologia eta Historia Eskola Nazionalean.  Halaber, gizarte-antropologian doktorea, Ingalaterran London School of Economics and Political Science-n.  Ohorezko doktoretza jaso zuen Floridako Unibertsitatean, Gainsville-n, Estatu Batuak, 2010. urtean.

Antropologian unibertsitateko irakaslea, Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko irakaslea eta Kultura Herrikoien Museo Nazionaleko zuzendaria eta Mexikoko Zientzien Akademiako idazkaria izan da. 1994tik 1998ra, UNESCOko zuzendariorde nagusia izan zen, Kultura arloan; Artistaren egoerari buruzko Munduko Konferentziako presidentea, 1998an Stockholmeko (Suedia) Garapenerako Kultura Politiken Gobernu Arteko Konferentziako presidentea, Nazio Batuen Kultura eta Garapenerako Munduko Batzordeko kide eta idazkari nagusia izan zen.

Gizarte Zientzien Munduko Kontseiluko presidentea eta Zientziaren Munduko Erakundeko Konizan datseilu Zientifikoko kidea izan da. Nazio Batuen Erakundearen Garapen Sozialerako Institutuko (UNRISD) zuzendaritza zuzendu zuen, Genevan (Suitza).

## Argitalpen batzuk 
* Kinship and economy in a Nahua Society. 1972
* Indians in the city: the case of the Marias. 1975
* Migration, ethnicity and economic change. 1978
* Peasants and migration. 1986
* Culture and development: an ethnographic study of a Mexican community. 1990
* Women and development in Mexico and Latin America. 1990
* Culture and Global Change: Social Perceptions of Deforestation in the Lacandona Rain Forest (1993). Edited, in Spanish: Contemporary anthropology in Mexico. 1993
* Anthropology in Latin America. 1993

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Mariner

**Paul Mariner** (Farnworth, 1953ko maiatzaren 22a - 2021eko uztailaren 9a) ingeles futbolari eta entrenatzailea izan zen.

Aurrelari postuan jokatu zuen. 1973an egin zuen debuta Plymouth Argyle-n. 1976an Ipswich Town taldera aldatu zen eta Bobby Robson entrenatzailearekin lortu zituen arrakasta handienak. Arsenalen eta Portsmouthen ere jokatu zuen eta Australiako, Ameriketako Estatu Batuetako eta Maltako taldeetan amaitu zuen bere ibilbidea.

35 partida jokatu zituen Ingalaterrako futbol selekzioarekin eta 1980ko Europako Txapelketan eta 1982ko Munduko Futbol Txapelketan parte hartu zuen.

Erretiratu ondoren, hainbat talde entrenatu zituen Estatu Batuetan, Ingalaterran eta Kanadan.

## Palmaresa 
**Ipswich Town**
* Ingalaterrako Futbol Kopa: 1977–78
* UEFA Kopa: 1980–81

## Kanpo estekak
Lady Bird Johnson

**Claudia Alta "Lady Bird" Johnson**, **Taylor** jaioa (Karnack, Texas, 1912ko abenduaren 22a - West Lake Hills, Texas, 2007ko uztailaren 11)  Lyndon Baines Johnson Estatu Batuetako presidentearen emaztea izan zen eta herrialde honetako Lehen Dama 1963 eta 1969 artean.

## Kanpo estekak
Aragoiko bidea (Donejakue bidea)

thumb|Mapako bideetan, hego-ekialderago hasten denak, Arleskoak, hartzen du *Aragoiko bideaeren* izena Pirinioak zeharkatuan.
**Aragoiko Donejakue Bidea**, **Aragoiko Frantses Bide** gisa ere ezaguna**,** Donejakue Bidearen zati bat da zeinak Euskal Herrian tarte bat egiten duen, Nafarroa Garaian, bidea ekialdetik, Aragoitik, datorrelarik.

Frantzian Arlesgo bidea edo Tolosar bidea hartzen dutenek Somporteko mendatetik Pirinioetako mendikatea zeharkatuz, Aragoiko lurrak igarotzen dituzte lehenbizi, eta Zangoza aldetik sartzen dira Euskal Herrira. Mendebalderuntz eginez, Garesen Frantses bide nagusiarekin bat egiten du bide honek.

Bide honen erabilera oso txikia da. Santiago de Compostelan egindako zenbaketan, 327.000 erromesen jatorria gorde zuten 2018an, eta horietarik 404 lagunek hasi zuten bidea Somporten; Canfrancen 29k; Jacan 116 lagunek eta Leiren pertsona bakarrak. Arlestik etorrita, 164 erromes pasa ziren. 

## Etapa nagusiak 
Ohikoan bide honek halako tarte edo etapak dituela kontsideratzen da.

* Somportetik Jakara (Donejakue bidea) (29,570 km.) 20px Monumentuen mapa
* Jakatik Arrésera (Donejakue bidea) (24,820 km.) 20px Monumentuen mapa
* Arréstik Arrostara (Donejakue bidea) (25,290 km.) 20px Monumentuen mapa
* Arrostatik Zangozara (Donejakue bidea) (20,360 km.), Euskal Herrian sartzen da bidea. 20px Monumentuen mapa
* Zangozatik Elora (Donejakue bidea) (26,970 km.) 20px Monumentuen mapa
* Elotik Garesera (Donejakue bidea) (28,270 km.) 20px Monumentuen mapa

Antzina, jatorrizko pasabidea Palo mendatean zegoen, Echo ibarrean, eta ez Somporten.
thumb|left|600px|Aragoiko bidearen mapa eta barientak Nafarroan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilda Iparraguirre

**Hilda Iparraguirre Locicero** (Córdoba, 1937) Argentinako historialaria eta irakaslea da, Antropologia eta Historia Eskola Nazionaleko (ENAH) Historia eta Etnohistoriako Graduondoko Programaren sortzailea. 

Córdobako Unibertsitatean ikasi zuen eta Historian eta Gizarte Zientzietan doktore da Sorbonako Unibertsitatean. 1976an Argentinako diktaduratik Venezuelara ihes egin zuen eta 1978an Mexikora iritsi zen eta han ENAHko irakasle lanetan aritu zen.

ENAHko Historia eta Etnohistoriako Graduondoko Programaren nukleo akademikoaren parte da, CONACYT aurrean finkatutako programa.  *INAH sarietako* epaimahaikidea izan da 2013an eta 2015ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vincenzo (telesaila)

***Vincenzo*** () Song Joong-ki, Jeon Yeo-been, Ok Taec-yeon, Kim Yeo-jin eta Kwak Dong-yeon aktoreek antzezten duten 2021eko Hego Koreako telesaila da.

## Pertsonaiak 
* Song Joong-ki: Vincenzo Cassano / Park Joo-hyung
* Jeon Yeo-been: Hong Cha-young
* Ok Taec-yeon: Jang Jun-woo / Jang Han-seok
* Kim Yeo-jin: Choi Myung-hee
* Kwak Dong-yeon: Jang Han-seo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Galo Leguizamón

**Juan Galo de Leguizamón y Salinas** (Salta, 1785eko urriaren 16a - San Miguel de Tucumán, 1868ko azaroaren 29a) Argentinako politikari, merkatari eta militarra izan zen, Independentzia Gerran, Gerra gautxoan eta Argentinako gerra zibiletan parte hartu zuena. Saltan zuen etxea Monumentu Historiko Nazional izendatu zuten 1979an eta gaur egun Casa de Leguizamón Museoa da.

## Biografia 
### Familia 
1830ean ezkondu zen (ahalordez) Córdoban Mercedes Goycoechea y Grimau-rekin, hil zena 1833an Juan Martín Leguizamón Goycoechea semea erditzearen ondorioz. Bigarren ezteiak 1839an Saltan Carlota Cobo de Ugartecherekin  (Salta, 1821-1900; Manuela Josefa de Ugarteche y Posadas-en eta Juan Manuel López Cobo sarjertu maioraren alaba), Asunción, Delfín, Ángela, Juan José, Mercedes, Manuela eta Carlota Leguizamón Coboren gurasoak izanik. 

Gainera, ezkontzaz kanpoko bere seme-alabak ziren, agian, besteak beste: Felipe Santiago Leguizamón Gauna, Francisco eta José Leguizamón Castellanos. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urbano de Iriondo

**José Urbano Ramón de Iriondo** (Santa Fe, 1798ko irailaren 5a -Santa Fe, 1873ko urriaren 10a ) historialari eta politikari argentinarra, Santa Fe-ko gobernadore delegatua 1851an eta probintzia bereko diputatua Santa Fe-ko Kongresu Eratzailean 1853.

## Biografia 
### Familia 
María Josefa Narbarte eta Agustín de Iriondo Alberdi gipuzkoarraren semea, Santa Fe-ko jatorriko elizan bataiatu zuten 1798ko irailaren 7an.  1827an Petrona Antonia Candioti Larramendirekin ezkondu zen, Juana Ramona de Larramendi eta Francisco Antonio Candioti lurjabeen alaba.  11 haurren gurasoak ziren, horien artean Simón de Iriondo,  bi aldiz Santa Fe-ko gobernadorea eta Agustín de Iriondo Candioti koronela. 

### Jarduera politikoa 
Gaztetatik kargu publikoak izan zituen bere jaioterrian: polizia epailea izan zen 1821ean, errejidorea 1823an, bigarren botoko alkatea 1825ean.
[ezkerrera|thumb| Petrona Candioti Larramendi, [Francisco Candioti|Gautxoen Printzearen alaba eta Urbano de Iriondoren emaztea.]]
1849an gai zibiletan lehen instantziako epaile izendatu zuten. 1851ko urriaren 15ean, Pascual Echagüe gobernadoreak gai zibiletarako gobernadore delegatu izendatu zuen, kargu horretan urte hartako abenduaren 25era arte egon zen, Domingo Crespo kargua hartu zuen arte . 1853an Konfederazioaren Konstituzioa zigortu zuen kongresu nazionaleko diputatu hautatu zuten. 1855ean Konfederazioaren Kongresuan senadorearen eserlekua izan zuen Santiago del Esteroko probintzia ordezkatuz. 1860an ministro nagusi kargua izan zuen Rosendo Fragaren administrazioan.  

### Historialaria 
Probintziako historiaren lehen eskema idatzi zuen *Apuntes para la historia de Santa Fe* (1871) liburuan. Ignacio Cresporen "Oroitzapenak" eta Ignacio Diez de Andinoren egunkariarekin batera, Santa Fe historia berreraikitzeko garrantsitzuenetako bat da, baina Iriondoren lanaren balioa, aipatzen dituen gertakari gehienak berak zuzenean bizi izan dituela da, edo, gutxienez, horien bertsio zuzena izan du, kontuan hartzen bada 1798an jaiotakoa 1873an hil zela 75 urte zituela, gehienetan izugarrizko protagonista izan ondoren probintziako historiako gertakari garrantzitsuetan. Hizkuntza deskriptibo hutsa erabili, bokantza goratzerik edo solemnitaterik gabe. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kutsatzaile

thumb|250px|Inguru-airearen kutsadura lantegi batetik sortua.
thumb|250px|Eurite handiek baratzetan eta zelaietan zabaldu diren elementu kutsagarriak eramaten dituzte sarritan, haien kalteak zabalduz.
**Kutsatzaile** edo **poluitzaile** bat ingurumenean sartutako substantzia edo energia bat da, aurretik nahi ez diren ondorioak dituena edo baliabide baten erabilgarritasunari kalte egiten diona. Kutsatzaile batek kalteak eragin ditzake epe luzera edo laburrera landare- edo animalia-espezieen hazkunde-tasa aldatzean, edo giza zerbitzuak, erosotasuna, osasuna edo propietateen balioak oztopatzean. Poluitzaile batzuk biodegradagarriak dira eta, beraz, ez dute epe luzera ingurumenean iraungo. Hala ere, kutsatzaile batzuen degradazio-produktuak kutsatzaileak dira baita ere, hala nola DDE eta DDD produktuak, DDTaren degradaziotik sortutakoak.

## Kutsatzaile mota desberdinak izadian 
### Stock kutsatzaileak 
Inguruneak xurgatzeko ahalmen txikia duen kutsatzaileei stock-kutsatzaile deitzen zaie (adibidez, kutsatzaile organiko iraunkorrak, hala nola PCBak, biodegradagarriak ez diren plastikoak eta metal astunak). Stock kutsatzaileak ingurunean pilatzen dira denborarekin. Sortzen dituzten kalteak poluitzaile gehiago isurtzen diren heinean handitzen dira eta kutsatzailea pilatu ahala gehiago irauten dute. Kutsatzaile horiek zama handia sor dezakete etorkizuneko belaunaldientzat, sortzearen ondorioz jasotako "sasi onurak" pasa ondoren, kalte horiek indarrez mantentzen baitira.

### Kutsatzaile garrantzitsu batzuk 
Kutsatzaile garrantzitsuen taldeak hauek dira:
* Zilarbizi edo merkurioa Hg
* Poluitzaile organiko iraunkorrak POPak
* Ozono 
* Partikulak PM
* Ingurumeneko kutsatzaile farmazeutiko iraunkorrak EPPPak
* hidrokarburo aromatiko poliziklikoak PAHak
* Konposatu organiko lurrunkorrak VOCak

### Funtsaren kutsatzaileak 
Funtsaren kutsatzaileak ingurumenak xurgatzeko ahalmen ertaina dutenak dira. Funtsaren poluitzaileek ez dute ingurumenean kalterik eragiten emisio-tasak ingurune hartzailearen xurgapen-ahalmena gainditzen ez badu (adibidez, landareek eta ozeanoek xurgatzen duten karbono dioxidoa). Funtsaren kutsatzaileak ez dira suntsitzen, baizik eta substantzia ez hain kaltegarri bihurtzen dira, edo diluitu eta barreiatu egiten dira, kaltegarriak ez diren kontzentrazioetan.

### Argi kutsadura 
Argi kutsadura argi antropogenoak gaueko zeruaren ikusgarritasunean duen eragina da. Argiaren kutsadura ekologikoa ere barne hartzen du, hau da, argi artifizialak organismo indibidualetan eta ekosistemen egituran duen eragina deskribatzen duena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Kutsadura

## Kanpo estekak 
*Urtetako kutsatzaileak ibaietan.
*Kutsatzailean janarian, *Consumer* aldizkaria, 2006/05/04.
*Sortzen ari diren kutsatzaileak, *Consumer* aldizkaria, 2017/12/05.
Itziar Aduriz

**Itziar Aduriz** **Agirre** (Errenteria, 1965ko otsailaren 10a) hizkuntzalaria eta irakaslea da Bartzelonako Unibertsitatean. Kidea da Ixa Taldean eta Hitz Zentroan.

Deustuko Unibertsitateko EUTG Eskolan Euskal Filologian lizentziatu zen 1988an. Besteak beste Miren Azkarate eta Patxi Altuna izan zituen irakasle. Euskal Filologiako doktorea da, eta lexikografia, corpusgintza, sintaxi konputazionala dira haren lan esparruak. UZEIn hasi zen lanean 1984an. Eta ia hasieratik da kidea Ixa Taldean. 
[thumb|[UZEI Ikastegian 1997an (Egunkaria, Edurne Koch)]]

## Irakaslea Bartzelonako Unibertsitatean 
Eskolak eta ikastaroak ematen ditu  BartzelonakoUnibertsitatean. Filologia Fakultatean bi igai irakasten ditu: Euskara hizkuntzarako sarrera (*Introducció a la Llengua Basca*) eta Hizkuntzalaritzarako sarrera (*Introducció a la Lingüística*). Lehenago ere hasia zen Ixa taldean ikertzen eta Xuxen zuzentzaile ortografikoa eta Euskararen Datu-base Lexikala garatu zituen lantaldean ere parte hartu zuen. 
thumb|Zuzentzaile ortografikoa (2018)
thumb|Xuxen, 1994
[thumb|Xuxen-en aurkezpen egunean 1993an, [Miriam Urkia|Mirian Urkiarekin]]

### Corpusgintzan eta lexikografia 
Ikerlaria izan zen Ixa taldean eta aditua da euskararen corpusgintzan, lexikografian eta sintaxi konputazionalean.

### Argitalpenak 
Hainbat aldizkari eta egunkaritan idatzi ditu artikuluak, besteak beste hauetan: *ASJU, Elhuyar: Zientzia eta teknika, Literary and Linguistic Computing, Senez*. Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak sorturiko lanak 30 baino gehiago dira.

## Udako Euskal Unibertsitateko kidea 
Udako Euskal Unibertsitateko Hizkuntzalaritza Sailean ere aritu izan da irakasle gisa hainbat urtez. UEUko informatikako sailburua izan da hainbat urtez, baita Hizkuntzalari Euskaldunen Bilkuren antolatzaileetako bat. Liburu hauek argitaratu zituzten:

* Hizkuntzalari euskaldunen III. topaketa: Zer berri?. **Itziar Aduriz Agirre**, Ruben Urizar Enbeita (UEU, 2019).
* Euskal hizkuntzalaritzaren egungo zenbait ikerlerro. Hizkuntzalari euskaldunen I. topaketa. Itziar Aduriz Agirre, Ruben Urizar Enbeita (UEU, 2014).

Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 34 lan baino gehiago agertzen dira.

## Sariak eta errekonozimenduak 
Hainbat sari lortu ditu Itziar Adurizek Ixa Taldeko kide moduan; besteak beste hauek:

* 2013: IXA Taldeak Abbadia Saria jaso zuen  Gipuzkoako Foru Aldundiaren eskutik
* 2013: Donostiako udalaren eskutik Ixa Taldearen aldeko adierazpen instituzionala.
* 2012: Ibilaldian omendua izan zen teknologia berrietan euskara sartzeko egindako lanengatik, beste hauekin batera: Lapurdiko Harluxetar lehengusu ingeniariak: Klaudio Harluxet eta René Harluxet; Aurki, Sustatu, Codesyntax: Luistxo Fernandez. UEUko Informatika saila: Olatz Arbelaitz; EHUko Donostiako Informatika Fakultatea (Ixa Taldea eta **Itziar Aduriz** tartean; EHUko Aholab Taldea: Inma Hernaez; puntueus: Iratxe Esnaola; kaixo.com: Aitor Lopez de Aberasturi; Erentzun ikastola: Fultxo Crespo; Hachtibista, sare sozialak: Gorka Julio; Euskal Jakintza: Maite Goñi.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Guillermo Andrés Oyarzábal

**Guillermo Andrés Oyarzábal**, (Córdoba (Argentina), 1958ko martxoaren 11). Argentinako itsas historialari eta itsas armadako ofizial militarra.

## Itsas armadako ofizial militarra 
Argentinako Itsas  Armadan zerbitzatzen du 1979tik. Ontziko kapitain mailara iritsi zen eta, 2014. urtetik aurrera, Estatu Maiorreko ofiziala da.

Korbeta kapitaina izanik, eta Historian irakasle eta lizentziadun tituluak lortu ondoren, 1999an, Argentinako Armadako dibisioko Itsas Ikerketa Historikoen Sailean sartu zen. Ikerketa Historikoen Dibisioko burua izan zen eta, 2002 eta 2012 artean, aipatutako saileko buru izendatu zuten.

## Ikasketak 
1975 eta 1979 artean, Untzi Eskola Militarrean (Argentina) ikastaroak egin zituen, guardiamarina graduarekin graduatuz.

2003an, Historiako graduondoko titulua lortu zuen Salvadorreko Unibertsitatean, "Los Marinos de la Generación del Ochenta (1872-1902)" tesia defendatuz.

## Itsas historialaria 
Ehun argitalpen ditu hedapen historiko handiko liburuak eta artikuluak barne.

Zientzia historikoen gaietan irakaslea da bere herrialdeko unibertsitateetan.

## Egilearen lanak 
* *Argentina hacia el Sur. La utopía del primer puerto militar* (1999);
* *Los Marinos de la Generación del Ochenta* (2003);
* *Guillermo Brown* (2006);
* *William Brown. An Irish seaman in the River Plate* (2008); 
* *La Tempestad. Naufragio de la cazatorpedera “Rosales” y proceso a los sobrevivientes (1892-1894)*  (2012).

## Kanpo estekak
Jaime de Salazar y Acha

**Jaime Salazar y Acha** (Donostia, 1947ko abuztuaren 16a)  euskal historialari eta genealogista da.

## Familia jatorria 
Bere aita, Bernardo de Salazar y García-Villamil (Madril, 1906ko azaroaren 23a - Madril, 1992ko apirilaren 5a), Zuzenbidean lizentziatua, Bartzelonako kondearen aholkulari pribatua eta bere etxeko kidea, eta ama ( Donostian ezkondua, 1939ko abuztuaren 4a) María del Carmen de Acha y Sánchez-Arjona zen ( Madril, 1916ko urriaren 21a - Ciudad Rodrigo, 2013ko uztailaren 10a), Achako II eta III markesen arreba, Arjona Etxea markesaren ama biloba eta bi aldiz Ríocabado markesaren birbiloba. 

## Biografia 
Donostian jaio zen 1947ko abuztuaren 16an, eta zuzenbidean doktorea da, Maltako Ordenako ohorezko eta debozioko zalduna da, eta Madrilgo Nobleziako Errege Kidegoko zalduna.  Eta Madrilgo Heraldika eta Genealogia Errege Akademiako kide osoa eta Historiako Errege Akademiako kide osoa ere bada.

## Lana 
### Liburuak 
* *Génesis y evolución del apellido en España* (1991). Madrid: Real Academia Matritense de Heráldica y Genealogía. .
* *La casa del rey de Castilla y León en la Edad Media* (2000). Madrid: Centro de Estudios Políticos y Constitucionales. .
* *Estudio histórico sobre una familia extremeña: los Sánchez Arjona* (2001). Madrid: Real Academia Matritense de Heráldica y Genealogía. .
* *Un mirobrigense ilustre del siglo XV, el Licenciado Antón Núñez de Ciudad Rodrigo, contador mayor de Enrique IV* (2004). Ciudad Rodrigo: Centro de Estudios Mirobrigenses. .
* *Manual de genealogía española* (2006). Madrid: Instituto Salazar y Castro. .
* *La genealogía: ciencia instrumental y técnica de investigación* (2010). Madrid: Confederación Española de Centros de Estudios Locales. .
* *Los grandes de España, siglos XV-XXI* (2012). Madrid: Ediciones Hidalguía. .

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Salazar y Acha, Jaime de (2001). Estudio histórico sobre una familia extremeña: los Sánchez Arjona (1ª edición). Ciudad Rodrigo: Real Academia Matritense de Heráldica y Genealogía. ISBN 978-84-88833-01-3. 
* 

## Kanpo estekak 
* Jaime de Salazar y Acha-ren curriculum vitaea, Heraldika eta Genealogia Errege Matritense Akademiaren webgunean.
Hartzidura azido-misto

[thumb|right|200px|[Metilo gorriaren proba: ezkerreko saio-hodiak metilo gorriaren emaitza positiboa du, bakterioek hartzidura azido-mistoa burutu dutelako; eskuinekoa metilo gorriaren negatiboa da]]

**Hartzidura azido-mistoa** hainbat bakteriok (enterobakteriok, bereziki) burutzen duten hartzidura da, zeinean glukosa hartzitzen baita azido organiko batzuk sortuz.

Azido laktikoa, azido azetikoa, sukzinatoa, azido formikoa eta etanola dira hartzidura honen ohiko produktuak, CO2 eta H2 gasez gain.

Hartzidura mota honetan glukosa oxidatu egiten da pirubatoraino, lehenengo fase batean. Gero, pirubato horretatik sortzen dira, entzima bereziei esker, goian aipatu diren azido organikoak.

Sortutako azido organiko horiek ingurunearen pHa jaisten dute. Hartzidura azido-mistoa egiten duten bakterioak identifikatzeko laborategian erabiltzen den proba batek, metilo gorriaren probak, pHaren jaitsiera hori antzematen du: bakterioek hartzidura azido-mistoa egiterakoan ingurunea azidotzen dute, eta metilo gorria koloratzaileak gorri kolorea hartuko du (koloratzailea gorria baita pHa 4,5 baino txikiagoa denean).

Enterobakterio batzuek hartzidura azido-mistoa jarraitzen dute: Escherichia, Salmonella, Shigella, Citrobacter, Proteus eta Yersinia, besteak beste. 

Hartzidura mota honetan sortzen den etanolak aplikazio batzuk ditu, bioteknologiak ustiatzen dituenak: erregai bezala erabiltzen da, adibidez 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lilia Esther Chaves de Azcona

**Lilia Esther Chaves de Azcona** (La Plata, 1917 &ndash; 1985) Argentinako irakasle eta ikerlaria izan zen La Platako Museoan, antropologia biologikoari eskainia. 1941ean Biologia Zientzietako Bigarren Hezkuntzako, Normala eta Bereziko Hezkuntzako irakaslearen titulua eskuratu zuen Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultatean eta Biologia Zientzietako lizentziatua Natura Zientzien Goi Mailako Eskolan eta Museoko Institutuan, biak La Platako Unibertsitate Nazionalean.

## Kanpo estekak
Manuel Lizondo Borda

**Manuel Lizondo Borda** (San Miguel de Tucumán, 1889ko otsailean - San Miguel de Tucumán, 1966ko otsailaren 6a) idazle, publizista, historialari eta poeta argentinarra izan zen. Politikako gizon bezala Tucumán probintziako diputatu kargua bete zuen Independentziaren mendeurrenean.

Intelektual bezala Argentinako Iparraldeko Kulturako pertsonaia adierazgarrienetako bat izan zen. Lizondo Borda Ricardo Jaimes Freyreren ikaslea izan zen Eskola Nazionalean. Zuzenbideko lizentzia lortu zuen Buenos Aireseko Unibertsitatean, UBAn. 1909an Tucumaneko Lore Jokoetan saritu zuten.

## Biografia 
Jaio zen San Miguel de Tucumán-en (Tucumán, Argentina) jaio zen, 1889ko otsailean eta abuztuaren 31an bataiatu zuten 1889an,  Manuel Lizondo de la Rosa-ren eta Carmen Borda-ren semea. 

Lizondo Borda Tucumanen hil zen, 1966ko otsailaren 6an. 

## Argitaratutako lanak 
* *El poema del agua*, 1909.
* *El Tucumán de los poetas*, 1916.
* *Tucumán*, 1916.
* *El amor innumerable*, 1920.
* *Voces Tucumanas*, 1927.
* *Estudios de voces tucumanas: derivadas del quichua*, 1927.
* *Historia de la gobernación de Tucumán: (siglo XVI)*, 1928.
* *Goethe. La casa de Goethe. Pensamientos de Goethe*, 1932.
* *La Nación Indígena*, 1938.
* *Temas de ética y literatura*, 1939.
* *Documentos argentinos: Gobierno de Alejandro Heredia: (Su acción en Tucumán, en las provincias del Norte y en la guerra con Bolivia) 1832 - 1838*, 1939.
* *Historia de Tucumán*, 1941.
* *Juan B. Alberdi: su vida y su obra. En el 150.ª aniversario de su nacimiento (1810-1960)*, 1960.

## Erreferentziak 
## Iturriak eta kanpoko erreferentziak 
* Biografiaren zati bat honetatik atera zen: Bravo Figueroa, Gustavo A. *, Poesía de Tucumán, XX. mendea*, San Miguel de Tucumán, Ediciones Atenas, 1965 .
* Ikusi "El Clamor del Agua" bere olerki bat: Poesía de Tucumán

## Kanpo estekak
Juan Martín Leguizamón

**Juan Martín Leguizamón Goycoechea** (Salta, 1833ko azaroa - Buenos Aires, 1881ko uztaila) politikari, arkeologo, historialari eta idazle argentinarra izan zen, Saltako probintzian XIX. mendearen bigarren erdialdeko politikan eta kulturan parte hartze aktiboa izan zuena.

## Biografia 
Juan Galo Leguizamón koronelaren semea, haurtzaroa Córdoban igaro zuen, eta bigarren hezkuntzako ikasketak Buenos Airesen egin zituen, non bere literatur joerak zirela eta, Alberto Larroque, Carlos Tomás Souriges eta Francisco Javier Muñiz irakasleen ikasle gogokoenetako bat izan zen.

Saltara itzuli zen 1852an, eta bertan probintzia-diputatu hautatu zuten, kargu hori 1858ra arte bete zuen. 1853an bere probintzian aztarna fosilen gordailu desberdinak ikertzen hasi zen, aldi berean bere liburutegi garrantzitsua eraikitzen hasi zen eta Pilcomayo ibaiaren nabigazioa aztertzea proposatu zuen.

1861etik aurrera probintzia-senataria izan zen, eta behin baino gehiagotan behin-behinean Saltako gobernua izan zuen. Aitarengandik jaso zuen armetarako interesa, eta koronel bihurtu zen probintziako milizietan, probintziako politika konplexuan parte hartuz, tokian tokiko iraultzak barne. Salta hiriko defentsako estatuburu nagusia izan zen 1867an Felipe Varelaren inbasioaren aurka.

Idazle oparoa izan zen, bere idazkera historikoengatik nabarmendu zena, hala nola Martín Miguel de Güemes, Manuel Belgrano eta Bernardino Rivadaviaren biografiak eta Historia de Salta liburua. Aipagarriak dira Boliviarekiko mugen inguruko itunak, hainbat liburutan, eta beste bat Txilerekin. Bere idazki antropologikoek bere probintziako populazio prehispanikoei buruzko oharrak biltzen dituzte. Saltako ongintzako sozietatea, bere hiriko eskola normala, Saltako liburutegi publikoa eta museoa, eta beste hainbat erakunde publiko sortu zituen.

Buenos Airesen hil zen 1881ean .

## Bibliografia 
* Solá, Miguel, *Diccionario histórico biográfico de Salta*, Impr. de la Legislatura, Salta, 1964.
* Zinny, Antonio, *Historia de los gobernadores de las provincias argentinarrak*, Ed, Hyspamérica, 1987. 

## Kanpo estekak
Erromesari Monumentua

**Erromesari Monumentua** Erreniegako gainean dagoen eskultura bat da, Donejakue bidearen Nafar bidean kokatua, eta bide hori egiten duten erromesen omenez eraikia.

Vicente Galbete artistak egin zuen eskultura, eta 1996an inauguratu zen. Lana finantzatu zuten Donejakue Bidearen Lagunen Nafar Elkarteak eta Erreniegan bertan parke eolikoa ustiatzen duen enpresak.

Hamabi erromesen profila erakusten du eskulturak, batzuk animaliekin doazelarik, eta aro desberdinetako itxura dutelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Befesa

**Befesa Medio Ambiente S.L.U.** Asuan egoitza duen enpresa multinazionala da. Befesa altzairu-hautsa, gatz-zepak eta aluminio-hondakinak birziklatzen espezializatutako zerbitzu-konpainia bat da, baita logistika eta lotutako beste industria-zerbitzu batzuk ere eskaintzen dituena.

Triton Partners arrisku-kapitaleko funtsak 2013an erositako Abengoaren filial ohia, Frankfurteko burtsan kotizatzen du eta mundu zenbait herrialdetan- AEBtan American Zinc Recycling, Turkian eta Hego Korean- lantegiak eta filialak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ross Macdonald

**Ross Macdonald**, **Kenneth Millar**ren izengoitia (Los Gatos, Kalifornia, 1915eko abenduaren 13a - Santa Barbara, Kalifornia, 1983ko uztailaren 11) estatubatuar eleberrigilea izan zen. Polizia-eleberrien idazle gisa nabarmendu zen, Lew Archer detektibea protagonista zutela.

Kalifornian jaio eta Kanadan hazi zen, bere gurasoen aberrian. Western Ontarioko Unibertsitatean Historia eta Ingelesean lizentziatu zen. 1938an Margaret Sturm misteriozko eleberrien idazlearekin ezkondu zen.

1940ko hamarkadan hasi zen pulp aldizkarientzako istorioak idazten. Batzuk bere izenarekin idatzi zituen eta beste batzuetan izengoiti batzuk erabili zituen. 1950eko hamarkadatik Ross MacDonald izena baino ez zuen erabili.

Bere istorio asko Santa Barbaran gertatzen dira. Sakontasun psikologikoa, irudi sofistikatuak eta filosofia fikzioan txertatzea dituzte ezaugarri.

## Lanak 
### Lew Archerren Eleberriak 
# *The Moving Target* – 1949
# *The Drowning Pool* – 1950
# *The Way Some People Die* – 1951
# *The Ivory Grin* (aka *Marked for Murder*) – 1952
# *Find a Victim* – 1954
# *The Barbarous Coast* – 1956
# *The Doomsters* – 1958
# *The Galton Case* – 1959
# *The Wycherly Woman* – 1961
# *The Zebra-Striped Hearse* – 1962
# *The Chill* – 1964
# *The Far Side of the Dollar* – 1965 (1965 CWA Gold Dagger Award irabazlea)
# *Black Money* – 1966
# *The Instant Enemy* – 1968
# *The Goodbye Look* – 1969
# *The Underground Man* – 1971
# *Sleeping Beauty* – 1973
# *The Blue Hammer* – 1976
# *The Archer Files, The Complete Short Stories of Lew Archer Private Investigator, Including Newly Discovered Case Notes*, ed. Tom Nolan – Crippen & Landru, 2007.
### Lew Archerren ipuin bildumak 
* *The Name is Archer* – 1955
* *Lew Archer: Private Investigator* (*The Name is Archer* + bi ipuin) – 1977
* *Strangers in Town* – Crippen & Landru, 2001
### Beste eleberri batzuk 
##### Kenneth Millar bezala 
* *The Dark Tunnel* (a.k.a. *I Die Slowly*) – 1944
* *Trouble Follows Me* (a.k.a. *Night Train*) – 1946
* *Blue City* – 1947
* *The Three Roads* – 1948
#### John Ross Macdonald bezala 
* *Meet Me at the Morgue* (aka *Experience With Evil*) – 1953
#### Ross Macdonald bezala 
* *The Ferguson Affair* – 1960
## Ez-fikziozkoak 
* *On Crime Writing* – 1973, Santa Barbara : Capra Press, Series title: Yes! Capra chapbook series; no. 11, The Library of Congress bibliographic information includes this note: "Writing The Galton case."
* *Self-Portrait, Ceaselessly Into the Past* – 1981, Santa Barbara : Capra Press, collection of book prefaces, magazine articles and interviews.

## Kanpo estekak
Arteche

**Arteche** Mungian egoitza duen enpresa multinazionala da. Artechek transformagailu eta gailu elektrikoak ekoizten ditu, eta 2020an 265 milioi euroko fakturazioa lortu zuen. 2.000 langile ditu munduan dituen 11 plantetan, eta horietatik 600ek Mungiako eta Gasteizko lantegietan dihardute. Artechek 170 herrialdetan saltzen ditu bere produktuak, baina fakturazioaren %35 AEBetan eta Mexikon lortzen du, eta merkatu horietan sendotu nahi du. Burtsara irten ondoren, Artetxe familiak akzioen erdiari eutsi dio —lehen %66 zituen—, eta beste bi akziodun handi ditu: Damaso Casado enpresaria (%24), eta Eusko Jaurlaritza (%7).

2021eko ekainean Arteche taldeak bere hazkunde prozesua sendotu nahian, burtsara jotzea erabaki zuen inbertsore berrien bila. BME Growth indizean irtetea erabaki zuen, Enpresa ertain eta txikien burtsa deritzonean, hain zuzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urbar Ingenieros

**Urbar Ingenieros S.A.** Asteasun egoitza duen enpresa multinazionala da, makina-erreminta arloan lan egiten duena. 1964an sortu zuten, dardaragailuak ekoizteko. Zenbait atzerritar enpresen produktuak ere ekoizten ditu, hala nola Binder edo Novibrarenak.

2018an Hartzekodunen Pilaketa bat egin zuen eta egun egoera ekonomiko larrian dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bartzelonako burtsa

**Bartzelonako burtsa** () Kataluniako hiriburuan kokatzen den balore-burtsa da, Espainiako nagusienetariko bat dena. Bere erreferentziazko indizea BCN Global 100 da, baina BCN MID 50, BCN Top 5 eta BCN INDEXCAT indizeak ere baditu. Bolsas y Mercados Españoles enpresa bere kudeatzailea da eta Gràcia pasealekuan du egoitza.

## Kanpo estekak
Stora Sanna

**Stora Sanna** Suediako Jönköping hiriko landetxe bat da, antzinan fisioterapia zentru famatu baten egoitza izan zena.

## Osasun etxea 
XIX. mendearen amaieran, Henrik Kellgren fisioterapeuta suediarrak osasun-institutu sare arrakastatsua sortu zuen atzerrian, besteak beste Londresen eta Parisen ezarritako osasun-etxeekin. 1880ean sorterrira itzuli zen, Stora Sanna landetxea erosiz (Sanna barrutian, gaur egun Vättersnäs izena duena), Jönköping eta Huskvarna hirien artean. Bertan besteak beste, Gula Sanna eta Engelska Villan etxeak eraiki zituen, osasun konplexu bat sortuz.

## Mark Twain 
thumb|Stora Sanna, 2012 urtean
Bertan Kellgrenen bezero izandakoen artean Samuel L Clemens ( Mark Twain ) izan zen; emazte Oliviarekin eta Jean 19 urteko alabarekin 1899an hiru hilabeteko egonaldia egin zuen, alabaren epilepsia artatzeko; Twainek berak ere erreuma tratamenduak egin zituen, eta besteak beste baporez Visingsö- ra joan ziren. Twainek Kellgrenen tratamenduari garai hartan AEBetan goraka zihoan osteopatiarekin zuen antz handia hartu zion, eta batez ere txunditua geratu zen Vättern lakuko ilunabarrei buruz:

Jönköpingen izandako garaian, Mark Twain-ek *My Boyhood Dream* eleberria eta *To Above Old People* poema idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fisioterapia Suedian

## Kanpo estekak
Valentziako burtsa

**Valentziako burtsa** () Valentzia kokatzen den balore-burtsa da, Espainiako nagusienetariko bat dena. 1980an sortua, egun zor publiko eta pribatua saltzen ditu. Bolsas y Mercados Españoles enpresa bere kudeatzailea da eta Boil de Arenóstarren jauregian du egoitza.

## Kanpo estekak
Mailu pneumatiko

**Mailu pneumatikoa** edo **aire konprimatuko mailua** aire konprimatuak eraginda lan egiten duen mailu mekanikoa da. Zoladurak eraisteko, zulo handiak egiteko edo hainbat motatako eraikuntzak eraisteko erabiltzen dute. Zaratak 100 dezibelera irits daitezke 2 metrora, eta entzumena galtzeko arriskua dakar, etengabe erabiltzen delako. Galera honen sintoma nagusia tinnitus da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mailu burubiribil

**Mailu burubiribila** perkusiozko erreminta bat da, altzairuz eta zurezko edo zuntzezko kirtenez konbinatua, buru zilindrikoa eta kolpe-gainazal laua dituena.

Bere azalera, buruaren mutur batean biribildua da, metala konformatzeko edo errematxatzeko erabiltzen dena dena, eta, bestean, kolpatzeko azalera lau bat. Makinazioan, forjan, sarrailagintzan, metalezko arotzerian eta abarretan maiz erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mailu horzdun

**Mailu horzduna** edo **zurgin-mailua** buruaren alde batean iltzeak ateratzeko urkila bat duen mailua da. Eskuarki, mailu hau zuraren lanarekin lotzen dute, baina ez da soilik honetara mugatzen, burdina, aluminioa eta hainbat materialekin ere laguntzen du. Mailuak berrikuntza teknikoez baliatu dira azkenaldian, hala nola plastikozko kirtenaz, altzairu forjatuaz eta abarrez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patricia Ortúzar

**Patricia Verónica Ortúzar** (1975eko maiatzaren 27a) argentinar geografo polarra da. Antartikako Zuzendaritza Nazionaleko Ingurumen eta Turismo Administrazio Programako zuzendaria izan zen. 2020ko uztailetik zuzendaritza nazional horretako zuzendaria da. Antartikako Itun Sistemaren Ingurumena Babesteko Batzordeko (CEP) presidenteordea da. 

## Hezkuntza 
2001ean, Ortúzarrek Geografian lizentziatura lortu zuen Buenos Aireseko Unibertsitatean, eta seihilekoko beka lortu zuen Liverpooleko Unibertsitatean .

## Karrera 
DNAren Ingurumena Kudeatzeko Programako buru zela, Ortúzarrek Antartikako ingurunea babesteko eta Antartikako turismoaren gainbegiratzeari buruzko politikak garatzen lan egin zuen.    Politika horiek Argentinako Antartikako Programaren barruan ezartzea eta aplikatzea, Antartikara bidaiatzen duten langileentzako mintegiak eta hezkuntza programak egitea, ingurumenaren gaineko eraginaren ebaluazioak egitea eta turismo jarduerak kontrolatzea.

Ortúzarrek Argentina ordezkatu zuen nazioarteko foroetan, hala nola Latinoamerikako Antartikako Programen Administratzaileen Bilerak (RAPAL), Antartikako Programetako Zuzendari Latinoamerikarren eta Antartikako Itunaren Kontsulta Bileren (ATCM) bilerak izanik.   Antartikako ingurunea babesteko Ortúzarrek egindako ekarpenak asko dira, Antartikako Ingurumen Atariko Erredakzio Taldean parte hartu zuenetik "Antartikako Ingurumena Babesteko" kapitulua zuzendu zuen arte *Antártida educa* izeneko haur hezkuntzako baliabiderako.   2020ko uztailean, Ortúzar Antartikako Zuzendaritza Nazionaleko zuzendari izendatu zuten, eta gaur egun postu hori betetzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madrilgo burtsa

**Madrilgo burtsa** (,  ahoskatua) Espainiako hiriburuan kokatzen den balore-burtsa da, Espainiako nagusiena dena. Bere erreferentziazko indizea IGBM da. Bolsas y Mercados Españoles enpresa bere kudeatzailea da eta Madrilgo burtsa-jauregian du egoitza.

## Kanpo estekak
Susana Ester Damborenea

**Susana Ester Damborenea** (1950eko apirilaren 28a) geologo eta ikerlari argentinarra da, Lur Zientzien Merituari Konex-Diploma Saria irabazi zuen 2013an.

## Biografia 
Susana Damborena geologian lizentziatua eta Natur Zientzietan (Geologia) doktorea da La Platako Unibertsitate Nazionalean (1983) eta Galeseko Unibertsitatean (Britainia Handia, 1991). La Platako Unibertsitate Nazionaleko Natura Zientzien Fakultateko eta Museoko irakaslea eta Ikerketa Zientifiko eta Teknikorako Kontseilu Nazionaleko (CONICET) ikerlari nagusia da, paleontologian eta bioestratigrafian espezializatuta. 

35 urtez Argentinako itsas Mesozoikoan, batez ere bibalbioetan, ikerketa jarduerak garatu ditu La Platako Natura Zientzien Museoan. 

Valentziako Unibertsitateko UNESCO Katedrako irakasle gonbidatua izan zen. Argentinako Paleontologia Elkarteko presidentea eta *Ameghiniana* aldizkariaren eta *Argentinako Geologia Elkartearen Aldizkariaren* zuzendaria *izan zen*. 2006an Nazioarteko Geologia Zientzien Batasuneko Argitalpen Batzordeko kide hautatu zuten. 

## Sariak 
2013an Konex Saria - Lurraren Zientziak diziplinako Meritu Diploma jaso zuen bere jardunbideagatik. 

## Argitalpenak 
Damborenea, SE; Echevarría, J., Ros: *S. Hego Hemisferioaren Paleobiogeografia Itsas Bibalbio Triasiko-Jurasikoak* . Dordrecht, 2012. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Belén Elgoyhen

**Ana Belén Elgoyhen** (Buenos Aires, 1959ko abenduaren 13a) argentinar zientzialaria, biokimikan doktorea eta UBAko farmakologia irakaslea eta CONICETeko ikertzaile nagusia da.  Entzumenaren oinarri molekularrak ulertzeko ekarpenak egin ditu.

## Ekarpenak 
Elgoyhenek entzumen biologiaren arloan funtsezko ekarpenak egin ditu. Ekarpen horiek entzumen osasunaren esparruan aurrerapenak egiteko balio izan dute. Bereziki, ekarpen garrantzitsuak egin ditu oso espezializatutako zelulek barne-belarrian aurrera eramaten duten soinu-estimuluen deskodetze-prozesuen ikerketan. Zehazki, prozesu horretan parte hartzen duten mekanismo molekularrak deszifratzen lan egin du.

Horrez gain, gorreriari lotutako geneen bilaketan lan egin du.

Bere ekarpenak entzumen galera, trauma akustikoa eta akufenoen oinarri fisiologikoek hobeto ulertzeko balio izan dute.

1997 eta 2011 urteen artean Howard Hughes institutuko Scholar Internazionala izan zen. 2003 eta 2004 urteen artean John Simon Guggenheim Memorial Foundationeko Fellowa izan zen.

2008an L'Oreal-Unesco "For Women in Science" saria irabazi zuen entzumenean oinarrizkoak diren molekulen funtzionamendua azaltzeagatik.

2012an Argentinako nazioaren ikertzaile titulua jaso zuen belarriaren genetika eta fisiologia ikertzeagatik.

2018an Scientific Grand Prize saria eman zioten Barne belarriaren funtzionamendurako eta entzuten dugun guztia modulatzeko oinarrizko bi proteina aurkitzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarrailagintza

thumb|240px|Sarrailgile baten tailerra ()
**Sarrailagintza** sarrailagilearen lanbidea da; sarrailak egiteko jarduna. Sarraila ateetan, kutxetan… kokatzen den metalezko tresna da, haiek giltzaz ixteko eta irekitzeko erabiltzen dena. Yaleren sarraila Linus Yale amerikarrak 1848an asmatu zuen ateetako sarraila. Haren semeak landu zuen aitak asmatutakoa, eta herrialde guztietan ezaguna egin zen giltza txiki lau hozkaduna egin zuen. Yale-ren sarrailan giltzak malguki batzuk igoarazten ditu neurri desberdinetaraino. Konbinaketak, bai malguki zenbakian eta baita igoera neurrian ere, ia mugagabeak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Cromwell

**Richard Cromwell** (Huntingdon, Huntingdonshire, 1626ko urriaren 4a - Cheshunt, Hertfordshire, 1712ko uztailaren 12a) Ingalaterra, Eskozia eta Irlandako Errepublikako Lord Babeslea izan zen. Oliver Cromwellen semea eta oinordekoa izan zen.

Aginte falta izan zuen karguan, eta armadaren eta gizarte zibilaren artean bitartekari lanak egiten saiatu zen. Presbiteriar desafiatuei eta errealistei parlamentuan sartzen utzi zien. Militarrak matxinatu egin ziren, haien ordez kontseilari zibilak jarri nahi zituela susmatuta.

George Monck jeneralaren tropa monarkikoek John Lamberten errepublikarrak garaitu zituzten eta 1660ko berrezarkuntza gertatu zen.

Cromwellek botereari uko egin zion iritsi eta bederatzi hilabetera, eta atzerrira joan zen. Hogei urte geroago, Ingalaterrara itzuli zen.
60 metroko hesi-lasterketa

**60 metroko hesi-lasterketa** edo **60 m hesiak** egungo atletismoaren lasterketa bat da, normalean pista estalian soilik egiten dutena.

## Errekorrak 
Oharra: 2021eko otsaileko datuak

## Kanpo estekak
Nausitoo erregea

Greziako mitologian, **Nausítoo** (Ναυσίθοος) Poseidonen eta Peribearen semea da, Eurimedonen alaba. 

Nausitoo Eskeriaren sortzailea izan zen eta hiri hartako feaziar mitikoen lehen erregea izan zen.

Bi seme izan zituen: Altzinoo, beraren ondorengo errege izan zena, eta Rexenor, Apolok hil zuen eta Arete utzi zuen oinordeko bakar gisa.

*Odisearen* arabera, Nausitook Hiperiatik Eskeria uhartera gidatu zituen feaziarrak, izugarrizko kalteak eragiten ari zieten ziklopeetatik urruntzeko asmoarekin. Eskerian hiri bat sortu zuen: harresiak, etxebizitzak eta jainkoentzako tenpluak eraiki zituen eta lantzeko lurrak banatu zituen. 

Nausitook izan zen hiriko agintari gorena, ondo eta mepean zituen printze talde baten laguntzarekin. Hil zenean, Nausitooren semea Altzinoo bihurtu zen errege eta, Rexenor hil ondoren, Arete lehengusinarekin ezkondu zen. Era horretan aitaren *oikos*a gorde ahala izan zuen bere osotasunean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak