open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Erich Correns

**Erich Correns** (1821-1877) alemaniar litografo eta erretratugilea izan zen. 

## Biografia 
Correns Kolonian jaio zen 1821ean, eta Bonnen jurisprudentzia ikasi ondoren, Municheko Arte Ederren Akademiara bidali zuten, erretratugile eta litografo trebe bihurtuz. Bere erretratuen dotoretasunagatik ezaguna egin zen, Maximiliano II.a Bavariako erregearenak eta bere ezkontide Maria erreginarenak barne. 

Munichen hil zen 1877an. 

Karl Erich Correns botanikaria eta genetista bere semea zen.

## Galeria 

File:Correns.fischerhaus.gebirgssee.1859.jpg|*Arrantzaleen etxea Gebirgssee ibaiaren ertzean*, 1859
File:Southern belle-correns.jpg|*Hegoladeko neska eder-ederra*, ca. 1850
File:Johann Petzmayer by Erich Correns.jpg|*Johann Petzmayer*, Austriar konpositore eta zitara jotzailea, 1849ko litografia
File:Correns.helene.thurn.und.taxis.1859.jpg|*Helena Bavierako dukesa*, 1859.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Correns-en, Erich-en ''Bryan's Dictionary of Painters and Engravers-en'' artikulua, Michael Bryan-ren eskutik, Robert Edmund Graves eta Sir Walter Armstrong-ek editatua, 1886-1889 bitarteko argitalpena orain jabari publikoan dagoena.

## Kanpo estekak
Herbert Read

**Herbert Edward Read** (Muscoates, Yorkshire, 1893ko abenduaren 4a - Stonegrave, 1968ko ekainaren 12a) ingeles arte-historialari, olerkari, literatura-kritikari, filosofo eta anarkista izan zen.

Artea eta literatura ikasi zituen Leedseko Unibertsitatean. Lehen Mundu Gerran ofizial mailarekin borrokatu zuen Mendebaldeko Frontean. Victoria and Albert Museumen lan egin zuen.

Artearen historialari eta surrealismoan aditu gisa nabarmendu zen, eta surrealismoari buruzko lehen erakusketa antolatu zuen. *Burlington Magazine* arte-argitalpenaren editorea izan zen 1933 eta 1939 artean, eta Hezkuntzako Arteen Elkarte Britainiarreko, Arte Garaikideko Institutuko eta Yorkshireko Gizarte Filosofikoko presidentea izan zen.

Politikoki anarkista izan zen Ingalaterrako tradizio kietistan. Erregimen frankistaren aurkari izan zen eta preso politikoen aldeko kanpainetan parte hartu zuen. Artea, kultura eta politika adierazpen bakartzat jo zituen giza kontzientziaren barruan. Artea kontzientziarekin eboluzionatu zuen prozesu psikologikoa zen berarentzat. Artean eta kritika literarioan psikoanalisiaren erabileran aitzindaria izan zen, eta 1949az geroztik existentzialismo frantsesean interesatu zen.

Arte-hezkuntzarekiko interesa agertu zuen, eta mundu osorako arte-hezkuntza proposatu zuen, guztiok artistak ematen ditugula iritzita.

## Lan hautatuak 
### Kritika 
* *What is a Poem* (1926)
* *Phases of English Poetry* (1928)
* *Form in Modern Poetry* (1932)
* *Art and Industry* (1934)
* *Education Through Art* (1943)
* *The True Voice of Feeling* (1953)
* *The Paradox of Anarchism* (1955)
* *Philosophy of Anarchism* (1957)
* *A Concise History of Modern Painting*, 'The World of Art Library' series (1959)
* *Art and Alienation* (1967)
* *Essays in Literary Criticism* (1969)
### Olerkigintza 
* *A World Within A War* (1943)
* *Collected Poems* (1966)
### Autobiografia 
* *Innocent Eye* (1933). A childhood autobiography
* *The Contrary Experience* (1963). Autobiography
### Prosa 
* *Wordsworth; The Clark Lectures 1929-30* (1930)
* *In Retreat* (1930)
* *Ambush* (1931)
* *Arp (The World of Art Library)* (1931)
* *The Meaning of Art* (1931, rev. 1968)
* *Art and Alienation* (1932)
* *The Redemption of the Robot – My Encounter with Education through Art* (1933)
* *Art Now* (1933)
* *My Anarchism* (1934)
* *The Green Child* (1935)
* *Unit One* (1935), argitaratzailea
* *To Hell With Culture* (1941)
* *Eric Gill* (1938)
* *The Contrary Experience: autobiographies* (1938)
* Introduction to *Hubris: A Study of Pride* by Pierre Stephen Robert Payne (1940)
* *The Tenth Muse* (1941)
* *Icon and Idea* (1943)
* *Revolution & Reason* (1945)
* *The Art of Sculpture* (1949)
* *Education for Peace* (1950)
* *Existentialism, Marxism and Anarchism, Chains of Freedom* (1951)
* *English Prose Style* (1952)
* *Art and Society* (1953)
* *Anarchy & Order; Poetry & Anarchism* (1959)
* *Collected Essays in Literary Criticism* (1960)
* *The Grass Roots of Art* (1963)
* *Art Now* (1963)
* *Wordsworth* (1966)
* *Naked Warriors* (1967)

## Kanpo estekak
Municheko Arte Ederren Akademia

**Municheko Arte Ederren Akademia** () 1808an sortu zuen Maximiliano I.a Bavariako erregeak Munichen, "Arte Ederren Errege Akademia" gisa, bere izena 1953an aldatu zen gaur egungora.

2005eko urriaren 26an eraikin berria eta instalazio berriak inauguratu ziren zaharraren ondo-ondoan, 1874 eta 1887 artean errenazentista estiloan eraiki zena.

## Kanpo estekak 
* Akademie der Bildenden Künste München
* History
Hugo Aznar

**Hugo Aznar Vijuesca** (Cortes, 2003ko abenduaren 1a), txirrindulari nafarra da.

Juniorretan (19 urtez azpiko mailan) dagoeneko nabarmendu zen Quesos Albeniz taldean.
Amateurretan Finisher taldean lortutako emaitza onak direla eta (aipagarriena 2023ko Nafarroako Itzulia), profesionaletara pasatzea ahalbidetu zaio eta hiru urteko kontratua sinatu du Kern Pharma taldearekin (2024ko, 2025eko eta 2026ko denboraldietarako). Talde honetan Unai anaia nagusiarekin batera arituko da.

## Palmaresa 
**2018**
* Mungiako Santiago Saria (kadete)
**2019**
* Murietako Luis Meoki Memoriala (kadete)
**2021**
* Nafarroako erlojupeko txapelketa (junior)
* Aragoiko erlojupeko txapelketa (junior)
* Félix Errandonea Memoriala
* Gipuzkoako Itzulia eta etapa 1 (junior)
* Elgoibarko Hiria Saria
* 2. 15px Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan (junior)
* 2. 15px Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan (junior)
**2022**
* Udaberri Saria
* Nafarroako erlojupeko txapelketa
**2023**
* 20px Nafarroako Itzulia eta etapa 1
* 6. Bidasoko Itzulian eta etapa 1
* 2. 15px Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan (23 urtez azpikoan)
* 3. Zumaiako Sarian
* 3. Lazkaoko Proban
* 3. Nafarroako erlojupeko txapelketan
* 4. Cirilo Zunzarrenen oroimenezko Sarian
* 4. Loinaz Proban
* 4. San Pedro Sarian
* 6. Bidasoko Itzulian

## Taldeak
### Amateurretan
* Quesos Albeniz - (2021)
* Finisher - (2022-2023)

### Profesionaletan
* Kern Pharma - (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Maia klasiko

**Maia klasikoa** edo **cholti klasikoa** maia familia linguistikoko kiderik zaharrena da. Maien zibilizazioaren garai klasikoko kolonaurreko inskripzioetan agertzen den hizkuntza nagusia da.

huasteko eta Yucatango maia hizkuntza bezalakoak, proto-maiaren ondorengo zuzena da eta baita hizkuntza maien cholaniar adarraren arbaso komuna ere. Maia klasikoaren gaur egungo ondorengoek, besteak beste, chꞌol eta chꞌortiꞌ dira. Hizkuntza hauetako hiztunek maia klasikoaren hitz asko uler ditzakete.

Maia klasikoa morfologikoki nahiko eranskaria da, eta hizkuntzaren hitz gehienak morfema ugariz osatuta daude, irregulartasun gutxirekin. Eskualde eta denbora aldaketa batzuk ditu, guztiz normala da hizkuntzaren erabileraren aldi luzea kontuan hartuta. Hala ere, testuek hizkuntza uniforme bakarra dela argi uzten dute.

Era berean, hizkuntzak pertsonengan ergatiboki lerrokatzen dela erakusten du, baita sintaktikoki ere fokuratze-eraikuntzetan. Cholaniar subfamiliako ondorengo hizkuntzek ergatiboki lerrokatzeko eredu hori osotasunezko aspektuetara mugatzen badute ere, klasikoak ez du ergatibitate zatituaren ebidentziarik erakusten.

Bere ahozko forma, Petén eskualdeko choltiera, *Arte de la lengua choltí* izeneko gramatika batez ezagutzen da, 1685 eta 1695 urteen artean idatzia eta Daniel Garrison Brinton estatubatuar antropologoak lehen aldiz aztertua. Hizkuntza hau oso interesgarria bihurtu da epigrafistek idazkun maiak aztertzeko; izan ere, testu gehienak choltieraren aldaera klasikoan idatzita daude, eta uste da garai klasikoan maien eskualde osoan prestigiozko hizkuntza gisa hitz egin zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Częstochowako artxidiozesia

**Częstochowako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar artxidiozesia da. 1925eko urriaren 28an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1992ko martxoaren 25ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Częstochowan dago. Egun artzapezpikua Wacław Tomasz Depo da.

## Ordinarioak 
* Teodor Kubina (1925-1951)
* Zdzisław Goliński (1951-1963)
* Stefan Bareła (1964-1984)
* Stanisław Nowak (1984-2011)
* Wacław Tomasz Depo (2011-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Antoni Jacek Zimniak (1936-1943)
* Stanisław Czajka (1944-1965)
* Stefan Bareła (1960-1964)
* Tadeusz Stanisław Szwagrzyk (1964-1992)
* Franciszek Musiel (1965-1992)
* Miłosław-Jan Kołodziejczyk (1978-1994)
* Antoni Józef Długosz (1993-2016)
* Jan Franciszek Wątroba (2000-2013)
* Andrzej Przybylski (2017-2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Radomgo elizbarrutia

**Radomgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutia da. 1992ko martxoaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Radomen dago. Egun apezpikua Marek Solarczyk da.

## Ordinarioak 
* Edward Henryk Materski (1992-1999)
* Jan Chrapek (1999-2001)
* Zygmunt Zimowski (2002-2009)
* Henryk Tomasik (2009-2021)
* Marek Solarczyk (2021-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Adam Odzimek (1992-2019)
* Stefan Siczek (1992-2012)
* Piotr Turzyński (2015-2025)
* Krzysztof Dukielski (2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sosnowieceko elizbarrutia

**Sosnowieceko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutia da. 1992ko martxoaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Sosnowiecen dago. Egun apezpikua Artur Ważny da.

## Ordinarioak 
* Adam Smigielski (1992-2008)
* Grzegorz Kaszak (2009-2023)
* Artur Ważny (2024-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Tadeusz Pieronek (1992-1998)
* Piotr Skucha (1992-2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katharina Fritsch

**Katharina Fritsch** (Essen, Mendebaldeko Alemania, 1956ko otsailaren 14a) alemaniar eskultorea da eta Düsseldorfen bizi da.Koloreak garrantzia berezia du Fritschen lanean. Erroak haurtzaroan Faber-Castelleko arte-materialen saltzailea zen aitonari egindako bisitetan hartu zituen, aitonaren garajean halako material ugari baitzegoen.

Bere lanik ezagunenak *Rattenkönig/Arrato Erregea* (1993) dira, 1999ko Veneziako Biurtekoan aurkeztutako poliester beltzeko arratoi erraldoien zirkulua. Beste lan batzuk hauexek dira: *Mönch (Monk)* (2003), gizonezkoen irudi estoikoa, monokromoa, poliester solidoz egina, gainazal laua duena, beltz matea; *Figurengruppe / Irudi-taldea* (2006-2008), bederatzi elementuko instalazioa; eta *Hahn (Oiloa)* (2010), 14 oineko oilo urdina Londresen (Trafquare de Tramular) 2013an jarria.

Bere lan-prozesuan, Fritsch-ek eskultura tradizionalaren teknikak industria-ekoizpenarekin konbinatzen ditu. Hasierako lan gehienak eskuz eginak zeuden bitartean, geroago Fritsch-ek bere eskulturetarako ereduak baino ez ditu egiten, eta fabriketara bidaltzen ditu ekoizpenerako, ia patologikoa den zerbait adierazten duten adierazpen eta zehaztapenekin. Moldeak egiteko erabiltzen ditu eredu horiek. Moldeetatik abiatuta, azken eskulturak egiten dira igeltsuz, poliesterrez edo aluminioz. Asko edizio gisa egiten dira, eta horrek esan nahi du zenbait eredu molde batetik hartzen direla. Erakusketa batzuek irauten duten bitartean, Fritschek lanen kopiak egin ditu museoei saltzeko.

## Erakusketak 
Fritschek 1979an erakutsi zituen bere lehen eskulturak. Nazioartean arrakasta izan zuen 1984an Düsseldorfen "aus Von hier" erakusketan (hemendik aurrera). 1988an Basileako Kunsthalle-n eta 1997an Museum für Gegenwartskunst-en egin zuen erakusketa. San Frantziskoko Arte Modernoaren Museoan, Tate Modern museoan eta Chicagoko Arte Garaikidearen Museoan egin ditu erakusketak, baita Zuricheko Kunsthaus museoan eta Deichtorhallenen (2009) ere. New York, Arte Modernoaren Museoa, Filadelfiako Arte Museoa, Stuttgarteko Staatsgaleriea eta Brandhorst Museoa, Munich. Lehen erakusketa handia AEBn. AEBn 1993an egin zen Arteetarako Eguna Fundazioaren Zentroan. Alemania ordezkatu zuen 1995eko Veneziako Biurtekoan. 

1994. urtetik Londresko White Cubek eta New Yorkeko Matthew Marks Galeriak ordezkatu dute.

## Sariak 
* 1984 Kunstpreis Rheinische Post, Düsseldorf
* 1989 Kunstpreis Glockengasse, Kolonia
* 1994 Coutts & Co. International Award, Londres
* 1996 Kunstpreis Aachen
* 1999 Junge Stadt sieht Junge Kunst, Wolfsburg
* 2002 Konrad-von-Soest-Preis des Landschaftsverband Westfο-Lippe
* 2008 Piepenbrock Pris für Skulptur

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Katirin Fritsch*. San Frantzisko: San Francisco Museum of Modern Art, 1996.
* *Katirin Fritsch*. Wolfsburg: Stadische Galerie Wolfsburg, 1999.
* *Katirin Fritsch*. New York: Matthew Marks Gallery, 2000.
* Blazwick, Iwona. *Katirin Fritsch*. Londres: Tate, 2002.

## Kanpo estekak
Osasunako 2023-2024 denboraldiko lehen taldeko kideak

Entrenatzailea:  Jagoba Arrasate (2018-Egun)
* 15px|Kapitain = Kapitainak.
* 15px|Lesio = Epe luzeko lesioa.
*  25 baino handiagoa den dortsala duten joklariak Osasuna Promesas taldeko jokalariak dira, eta beraz bigarren edo lehen taldearekin jokatu dezakete partidak. LFP-ko arauak diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 25-erako dortsalak eraman beharko dituzte. 

#### Lagatakoak 
#### Baja Neguan 
### Neguko merkatua 2024 
### Udako merkatua 2023 
### Estatistikak 
*Jokalariak guztira: 30*

### Denboraldiko Hamaikakoa 
*Lehiaketa guztiak kontutan harturik, hamaikakoetan gehien agertu diren jokalariak.*

350px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carl Correns

**Carl Correns** (**Carl Franz Joseph Erich Correns**, Munich, 1864ko irailaren 19a &ndash; Berlin, 1933ko otsailaren 14a) alemaniar biologoa, genetista eta botanikaria izan zen. Erich von Tschermakekin eta Hugo de Vriesekin batera Gregor Mendelen legeak berraurkitu zituen XX. mendearen hasieran.

## Biografia 
Erich Correns margolariaren semea zen. Emilie amak umezurtz geratu zen eta izebarekin hazi zen Suitzan. 1885ean Municheko Unibertsitatean sartu zen, eta bertan botanika, kimika eta fisika ikasi zituen. Gregor Mendel monjearen hipotesiekin lanean aritu zen Karl Wilhelm von Nägeli botanikariari Corrensekiko interesa piztu zitzaion. 1892an Nägeliren ilobarekin, Elisabeth Widmerrekin, ezkondu zen, eta harekin hiru seme-alaba izan zituen, besteak beste, Carl Wilhelm Correns mineralogoa (1893-1980) eta Erich Correns (1896-1981) kimikari eta politikaria.

1892an landareei buruzko ikasketak hasi zituen, eta aldi berean Tübingengo Unibertsitateko lan praktikoen buru izendatu zuten. 1900ean bere emaitzak argitaratu zituen, Mendelen herentziaren legeetan oinarrituta. Hugo de Vries-ek urte berean argitaratu zituen bere emaitzak, Gregor Mendel fraidearen iturriari buruzko edozein erreferentzia baztertuz. Apala, Corrensek Mendelen legeak bere lanekin eta bere kolaboratzaileekin berraurkitu zituela esan zuen; eta haserretu egin zen Vriesek Mendel herentziaren legeen aurkitzaile gisa aipatu ez izanagatik.

1913an Dahlem-eko Kaiser Wilhelm Elkartearen lehen zuzendari izendatu zuten. 1933an hil zen eta bere lan gehiena 1945ean aliatuen bonbardaketak suntsitu zuen.

Tarteko herentzia duten alelo geneak aurkitu zituen gau-loreko landarearen (*Mirabilis jalapa*) bi barietate gurutzatuz, bata dominatzaile homozigotoa (RR) lore gorriekin eta bestea homozigoto errezesiboa lore zuriekin (rr).

## Lanak 
* *G. Mendels Regel über das Verhalten der Nachkommenschaft der Rassenbastarde*, Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft 18 (1900), 158-168
* *Über Levkojenbastarde – Zur Kenntnis der Grenzen der Mendelschen Regeln*, Botanisches Centralblatt 84 (1900), 1-16 (loturaren hasierako karakterizazioa)
* *Experimentelle Untersuchungen über die Entstehung der Arten auf botanischem Gebiet*, Archiv für Rassen- und Gesellschafts-Biologie 1 (1904), 27-52
* *Die Bestimmung und Vererbung des Geschlechtes, nach Versuchen mit höheren Pflanzen*, Verhandlungen der Gesellschaft Deutscher Naturforscher und Ärzte 1907, 794-802
* *Zur Kenntnis der Rolle von Kern und Plasma bei der Vererbung*, Zeitschrift für induktive Abstammungs- und Vererbungslehre 1 (1909), 291-328
* *Gesammelte Abhandlungen zur Vererbungswissenschaft aus periodischen Schriften 1899-1924*, Berlin, Julius Springer 1924.

## Kanpo estekak
Rineke Dijkstra

**Rineke Dijkstra** (Sittard, Herbehereak, 1959ko ekainaren 2a) herberear argazkilaria da.

## Biografia 
Bere prestakuntza-etapa Amsterdameko Rietveld Academie-n egin zuen 1981 eta 1986 bitartean. Lehen banakako erakusketa Amsterdamgo De Moor galerian egin zuen 1984an.

## Lan ibilbidea 
Dijkstraren ibilbide artistikoan funtsezko urtea 1991 da, igerileku batean autorretratua egin zuenean. Artistak lan horretan islatu zuen egoera emozionalak orientabide gisa balio izan zion bere ibilbide sortzailea bideratzeko. 1992tik 1996ra bitartean, Ameriketako Estatu Batuetako, Poloniako, Ingalaterrako, Ukrainako eta Kroaziako hondartzetan egin zituen erretratuak, eta nazioarteko kritikaren onarpena lortu zuen.

Erreferentzi izan zituen XVII. eta XVIII. mendeetako holandar eta flamenko maisuak, Diane Arbus eta August Sander argazkilariak, eta bere estilo pertsonala gehituz, bere lanak gizakiaren irudikapen berria sortu zuen, zentzu klasikoan, irudiaren interpretazio urrun eta objektiboa egiten baitu. Dijkstra, batez ere, erretratugilea da eta erretratu guztiz klasikoetan dokumentatzen du, konposizio soilaz eta ikuspuntu ia berdinekin, iragaite-uneak, hala nola nerabezaroa edo amatasuna.

Bere lana hainbat museotan erakutsi dute, 2012an atzera begirakoa egin zen San Frantziskoko Arte Modernoko Museoan eta New Yorkeko Guggenheimen.

2004an, bere lanaren lagin batekin hartu zuen parte PHotoEspaña delakoan.

## Iruditegia 

Fitxategi:Rineke Dijkstra inspiration-1.jpg|2004
Fitxategi:Rineke Dijkstra inspiration2.jpg|2004
Fitxategi:Rineke Dijkstra - Willem Alexander 2014.jpeg|2014
Fitxategi:Femmy Otten - Willem Alexander 2014.jpeg|2014
Fitxategi:Iris van Dongen - Willem Alexander 2014.jpeg|2014
Fitxategi:Modern Times exhibition Rijksmuseum 2014.JPG|*Modern Times* Rijksmuseum erakusketa, 2014

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Radulomyces molaris

***Radulomyces molaris*** *Pterulaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria, zarakartsua delako.

Sinonimoak: *Radulomyces molaris*, *Sistotrema rude*, *Cerocorticium molare*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Resupinatua, gaztetan argizari itxurakoa, gero mintzezkoa; 2 mm-tik 5 mm-ra bitarteko luzera duten hortz irregularren gisako konkorrez osatutako himenioa; okre-horixka kolorekoa, zahartzean ilunagoa; ertz zurixkarekin.

**Etimologia:** *Molaris* epitetoa latinetik dator, errota harri, esan nahi duen "molà" hitzetik. Bere formagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Espezie hau erraz ezagutzen da zarakar-formagatik eta hortzez osatutako himenioagatik. *Grandinia quercina* delakoarekin nahas daiteke, hau lehenengo zurixka da, gero okre-krema, eta himenioa ezten konikoz osatua du.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenetik udaberrira. Saprofita, lurzoruko adar hiletan edo hostozabalen zati hiletan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Kolonbia, Brasil, Puerto Rico, Europa, Errusia, Kaukasia, Iran, Sri Lanka, Tanzania.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernanda Fragateiro

**Fernanda Fragateiro Concrete** (Montijo, Setúbal (barrutia), Portugal, 1962) in-situ artean espezializatutako artista, eskultorea eta irakasle portugaldarra da.

## Biografia 
1962an jaio zen Montijon, Portugalgo Setúbal barrutian. 1978tik 1981era, arte aplikatuetan espezializatutako António Arroio *Bigarren* Mailako Arte Eskolan ikasi zuen, 1981etik 1982ra Arte eta Komunikazio Bisualeko Zentroan (AR. CO) eta 1983tik 1987ra Lisboako Arte Ederren Eskolan, gero Lisboako Unibertsitateko Arte Fakultatea izenekoan.

ezkerrera|thumb|167x167px|Fernanda Fragateiro, *Lehen harria*, 2022.10.30
## Ibilbide artistikoa 
Bere proiektuek praktika modernistak birpentsatzea eta probatzea dute ezaugarri. Bere jardunean arkeologia sartzen da modernismoaren historia sozial, politiko eta estetikoan, artxibo, material eta objektuen arloan egiten duen ikerketaren bidez.ezkerrera|thumb|227x227px|Fernanda Fragateiro, *Lehen harria*, 2022.10.30
In-situ egiten dituen arte-eskulturengatik da ezaguna, baita ezusteko lekuetan egiten dituen esku-hartze arkitektonikoengatik ere; sarritan, arkitektura- eta paisaia-profesionalekin lan egiten du. Bere ibilbidean eskultura eta instalazioa erabili ditu adierazpide nagusi gisa. Batzuetan, lanak esku-hartze sotilak edo lehendik dagoen paisaia bati egindako gehigarriak baino ez dira. Eskulturarik txikienak aurkitutako metalez eta batera sortutako produktuez eginak izaten dira. Bere burua minimalismo berrinterpretatzailetzat jotzen du, zeinak aldaketa txikiak ekartzen dituen paisaia edo objektuetan.   

1997 eta 1999 bitartean ilustrazioa irakatsi zuen AR. COn, eta 1999 eta 2000 bitartean, hiri-diseinuko graduondoko ikastaroak eman zituen *Portugalgo* Design Zentroan, biak Lisboan. 1998ko Lisboako Erakusketa Unibertsalerako sortutako *Jardim das Ondas* *(Olatuen Lorategia)*, *Jardins da Água* *(Uraren Lorategiak)* eta *Jardins de Ulisses (* *Ulisesen* *Lorategiak*) erakundeekin lan egin zuen, gero Das Naçνes parkea izeneko horretan. 2016. urtean, Calouste Gulbenkian Museoko Udako Jaialdian, eskulturak banatu zituen Lisboako museoko lorategietan. 

## Lanak 
### Erakusketak 
[thumb|[Fernanda Fragateiro|Fernanda Fragateiro Concrete, Poem 2012]]
Bere lana Portugalen eta atzerrian erakutsi du. Lehen erakusketak Alemanian, Erresuma Batuan edo Espainian egin zituen eta Lisboako Arkitekturako Hirurtekoan (2010) edo Dublin Contemporary-n (2011) parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fragateiro bere lanaz mintzo da
Klaus Beer

**Klaus Beer** (Liegnitz, 1942ko azaroaren 14a - Berlin, 2023ko ekainaren 8a) alemaniar atleta izan zen, luzera jauzian espezializatua.

Ekialdeko Alemaniako taldean lehiatu zen eta zilarrezko domina irabazi zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan 8,19 metroko jauziarekin, Bob Beamonen atzetik eta Ralph Bostonen aurretik.

Zazpi aldiz izan zen Ekialdeko Alrmaniako txapeldun (1961, 1962, 1964, 1967-1970). Pista Estaliko Europako Atletismo Txapelketan ere zilarrezko domina irabazi zuen 1970ean.
Henry Gray

**Henry Gray** (Londres, 1827 - *ibidem*, 1861eko ekainaren 13a) ingeles anatomista eta zirujaua izan zen.

1842an Londresko Saint George Ospitalean sartu zen ikasle. 1848an Kirurgialarien Errege Elkargoa saria irabazi zuen *The Origin, Connexions and Distribution of nerves to the human eye and its appendages, illustrated by comparative dissections of the eye in other vertebrate animals* lanarekin. In 1852. 25 urterekin, Royal Societyko kide hautatu zuten. 1858an Anatomia ospetsuaren lehen edizioa argitaratu zuen, Henry Vandyke Carterren ilustrazioekin. Liburua gaur egun ere argitaratzen da.

34 urterekin hil zen baztangaz.

## Lanak 
* *The Origin, Connections, and Distribution of Nerves to the Human Eye and its Appendages, illustrated by Comparative Dissections of the Eye in Other Vertebrate Animals* (1848) - saiakera
* *On the Structure and Use of Spleen* (1854) - Henry Vandyke Carter ilustratzailea
* *Descriptive and Surgical Anatomy 1st Edition* (1858ko abuztua) - Henry Vandyke Carter &ndash; Grayren Anatomia bezala ezagutzen da.
* *Descriptive and Surgical Anatomy 2nd Edition* (1860ko abendua) - Henry Vandyke Carter eta John Gulse Westmacott ilustratzaileak - Grayren Anatomia bezala ezagutzen da.

## Kanpo estekak
Adrienne Bolland

**Adrienne Bolland** (Arcueil, Frantzia, 1895eko azaroaren 25a &ndash; Paris, 1975eko martxoaren 18a) frantziar hegazkinlari ezaguna izan zen, Andeetako mendikatea hegazkin bat pilotatzen zeharkatu zuen lehen emakumea izan baitzen.

## Biografia 
Sei anai-arrebako familia bateko azkena. 1920ko urtarrilaren 26az geroztik, pilotua izan zen:

* Société des avions Caudronek 1920ko otsailean kontratatutako lehen emakume pilotua;
* Mantxako kanala hegazkinez zeharkatzen zuen bigarren emakumea, 1920ko abuztuaren 25ean;
* Mendozatik Txileko Santiagora Andeetako mendikatearen gainetik hegan egin zuen lehen emakumea, 1921eko apirilaren 1ean;
* Emakumezkoen itzuli-errekorra, 1924an: 212 itzuli 72 minutuan, baina aitortu zuen ez zuela aintzat hartzen marka hori, bere helburua 1111 itzulitan zegoen gizonezkoen errekorra haustea baitzen, Icare aldizkariak argitaratu zuenez.

ezkerrera|thumb|262x262px|**Adrienne Bolland** El Gráfico tapan
1921eko urtarrilean Buenos Airesera iritsi zen, Duperrier mekanikariarekin, Andeak zeharkatzeko asmoz. Hegaldia Mendoza hiritik abiatu zen, gehienez ere 4.200 metroko altitudean. 3 h 15 minutuko hegaldia egin ondoren, Txileko Santiagora iritsi zen. Txileko agintariek harrera bikaina egin zioten, nahiz eta enbaxadore frantsesik ez egon, balentria gezurra izango zelako ustean, ez baitzen ekitaldira agertu.

Ernest Vinchon pilotuarekin ezkondu zen, 1930ean, eta Bigarren Mundu Gerran frantziar erresistentziarekin bat egin zuen.Bigarren Mundu Gerran, Loiret eskualdean gelditu zen (Paristik ordubetera) nazien aurka borrokatzeko.

Donneryko hilerrian lurperatuta dago, Loireteko departamenduan, bere familiaren sorterrian (bere familiak Belgikan du jatorria), 50 urtez Parisen bizi izan ondoren.

## Aintzatespenak 
* 2005eko urrian omenaldia egin zioten Frantziako posta-zigilu batean.
* 2021ean, Correo Argentinok estanpatxo bat atera zuen Andeetako mendikatean gurutzatu zeneko 100. urteurrena ospatzeko.
* Bere izenean hainbat kale ditu Frantzian zehar, eta bat Txileko Santiagon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* **Txile: Andeak Adrienne Bollandetik zeharkatzearen mendeurrenaren ospakizuna**
María Natividad Bermejo Arrieta

**María Natividad Bermejo Arrieta** (Logroño, Errioxa, 1961) errioxar artista garaikidea, eskultorea, ikertzailea eta irakaslea da. 

## Biografia 
Logroñon jaio zen 1961ean, Arte Ederretan lizentziatu zen Madrilgo Complutense Unibertsitatean eta doktoretza Salamancako Unibertsitatean egin zuen, han CESICeko ikerketa-bekaduna izan baitzen.

## Lan ibilbidea 
1991tik 1993ra irakasle izan zen Madrilgo Complutense Unibertsitateko Arte Ederren Fakultateko Marrazketa Sailean. 1997az geroztik, Vigoko Unibertsitateko Adierazpen Artistikoaren Saileko «Eskultura» jakintza-arloko unibertsitateko irakasle titularra da, Pontevedrako campusean, eta lan hori arte-sorkuntzarekin konbinatzen du.

### Arte-estiloa 
Bere lehen erakusketatik, marrazkiari ekoizpenaren paper nagusia ematen aitzindaria da. Formatu handiko lanak, grafitoz, pastel beltzez eta/edo gouachez paperean eginak, oso kalitate onekoak dira. Bere lana zentzumenezkoa da. Bere lanak ikustean ikusmenarekin esperimentatzeko gonbita, baina, aldi berean, gogoeta egiteko behar zorrotza sortzen dute.

## Lanak 
Erakusketa ugari egin ditu eta bere lana Espainian nahiz Europako hainbat tokitan ikusteko aukera izan da: Danimarka, Portugal, Alemania, Frantzia. Haren lana, besteak beste leku hauetan azaldu da: Burgosko C.A.B., Leongo MUSAC, Madrilgo Marrazketaren ABC Museoa, European Central Bank, Frankfurt, Alemania; Berlingo Cervantes Institutua, New York, Pekin; Madrilgo Alcalá 31 aretoa; Sala Amós Salvador. Logroño; MNBA,Buenos Aires, Argentina; Granadako José Guerrero zentroa;  Estrany de la Mota galeria; Madrileko Egam galeria eta Sevillako Rafael Ortiz galeria.

Bere lanak hainbat bildumatan daude, besteak beste, Gasteizko ARTIUM Museoa;Leongo MUSAC; CAB, Caja de Burgos arte-zentroa; MARUGAME-HIRAI Museoa, Marugame, Japonia; Errioxako Kultur Bilduma, Logroñoko Udala; Caja Madrid Fundazioa; Madrileko Sofía Erregina Museoa bilduma; Cácereseko Helga de Alvear Arte Garikidearen museoa; Circa XX Pilar Citoler Bilduma, Zaragozako Diputazioa; Banesto bilduma; Banco de España;  Madrileko Arco IFEMA bilduma; Martínez Guerricabeitia bilduma, Valentziako Diputazioa, CAL-CALGÖ bilduma, Bartzelona. Accenture bilduma.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1987-1990 CESIC beka.
* 1991 Banesto-beka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brotxatzeko makina

thumb|200x200px|Mataderak mekanizatzeko brotxa.
thumb|200x200px|Cardan akoplamendua, brotxatutako zuloarekin.
**Brotxatzeko** makina zirrikituak mekanizatu ahal izateko diseinatu eta eraikitako makina-tresna edo makina-erreminta bat da. Mekanizazioa egiteko brotxak erabiltzen ditu, ertz anitz progresiboko ebaketa tresnak.

Brotxa baten funtzionamendu-printzipioa gubil progresibo baten antzekoa da, non aurrera egin ahala gubil berri bat funtzionatzen hasten den, brotxak dituen adina pauso eraginez.

Tresna horren diseinuari esker, erremintaren aitzinapenean, hortz bakoitzak 0,05 milimetro inguruko material pixka bat mozten du. Beraz, brotxaren luzera moztu beharreko material kopuruak mugatzen du.

Brotxatzeko makinak abiadura-kaxetan muntatzen diren engranaje asko dituzten zulo ildaskatuak egiteko erabiltzen dira, abiadura-aldaketa bat egitean mugitu ahal izateko.

Makina horiek polea eta engranaje finko askotako mataderak mekanizatzeko ere erabiltzen dira.
thumb|Brotxatutako pieza baten adibidea. Hemen brotxaketaren profila ardatz ildazkatu bat da.
Brotxa oso tresna garestia eta delikatua da, eta horregatik daude tamaina normalizatuko mataderak eta ardatz ildaskatu normalizatuak.

## Kanpo estekak 
* Ekin, brotxatzeko eta ijezketarako makinak eta erremintak diseinatu eta ekoizten duen Zornotzako enpresa.
Treat Williams

**Richard Treat Williams** (Rowayton, Connecticut, 1951ko abenduaren 1a - Dorset, Vermont, 2023ko ekainaren 12a) estatubatuar antzerki, zinema eta telebista aktorea izan zen.

1979ko bi filmetan, Hair eta 1941, protagonistaren bi rolekin arrakasta lortu zuen. 2002tik 2006ra ere rol nagusia izan zuen Everwood telesailean. Trafiko-istripu batean hil zen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telesailak 
### Telefilmak 
## Kanpo estekak
In dubio pro actione

***In dubio pro actione*** printzipioa administrazio-zuzenbidearen hatsarre edo printzipio bat da, eta lege edo arau bat interpretatzerakoan zalantzarik izanez gero, administrazioak edo epaileak ekintzaren alde, administratuaren alde, jokatu behar duela esan nahi du. Administratuaren aldeko berme gisa eratzen da hatsarre hau, Administrazioa behartuta baitago betiere araua administratuaren alde interpretatzera.

*In dubio pro actione* printzipioa prozedurazko ekonomiaren printzipioari lotuta dago. Printzipio horren arabera, baldintza formalak malgutasunez bete behar dira, eta lehentasuna ematen zaie funtsezko gaiei prozedurazko gaiei bainoago. Esate baterako, forma-inguruabarren bat zehatz-mehatz ez betetzeak ezin du automatikoki ekarri errekurtsoa ez onartzea. Administratuari bakarrik aplikatu behar zaio, ezerk ez baitu justifikatzen Administrazioa ordenamendu juridikoak eskatzen dituen formalitateak betetzetik salbuetsita geratzea. Forma hutseko akats baten aurrean, epaileak edo Administrazioak sakoneko ebazpena hartu beharko du akzio bat itzuli baino lehen.

## Ikus, gainera 
* *In dubio pro reo*

## Kanpo estekak
Mary Taylor Brush

**Mary Taylor Brush**, **Mary Taylor Whelpley** izena jaiotzean  (Boston, 1866 &ndash; Dublin, New Hampshire, 1949ko uztailaren 29a), estatubatuar hegazkinlaria, artista, hegazkin diseinatzailea eta kamuflajean aitzindari izan zen.

## Biografia 
Mary Taylor Whelpley Bostonen (Massachusetts) jaio zen, 1866ko urtarrilaren 11n, María Luisaren (Breed ezkongabea) Whelpley eta James Davenport Whelpleyren alaba.

George de Forest Brush ezagutu zuen, New Yorkeko Arte Ikasleen Ligan ikasten ari zela. Harekin ihes egin ondoren, New Yorken ezkondu ziren 1886an, hogeigarren urtebetetzean. Hasieran Quebecera joan eta bi urte geroago New Yorkera itzuli ziren. 1890eko hamarkadaren amaieran, haren osasuna hondatu egin zen, eta Florentziara (Italia) aldatu ziren, tratamendua hartzera. Lehen Mundu Gerra baino lehen aldi bat igaro zuten eremu horretan.

1890ean edo 1901ean, Georgek Townsend Farm erosi zuen Dublinen, New Hampshiren, non familiak lehenago oporrak pasatu baitzituen, eta hara joan ziren bizitzera. Brush izan zen bere senarraren artearen gai nagusia, 1890eko hamarkadaren hasieratik Lehen Mundu Gerrara arte; izan ere, haren 'Ama eta semea'ren irudi asko margotu zituen zenbait semerekin. Noizbait familia Amelia Earhart-en bizilaguna izan zen, eta bera eta Mary Taylor lagun egin ziren.

Mary Taylor Brush 1949ko uztailaren 29an hil zen Dublinen, New Hampshiren, eta hiri horretako hilerrian lurperatu zuten.

## Ibilbide profesionala 
ezkerrera|thumb|Mary Taylor Brushen marrazkia, 1917koa, USPTO patentea, 1293688 zk.
Mary Taylor Brush lehen hegazkinlarietako bat izan zen, eta Lehen Mundu Gerra hasi aurretik pilotu gisa entrenatu zen. Berak hegazkinak diseinatu eta patentatu zituen. Beren hegazkinetako batzuk bizirik diraute, eta 2011tik aurrera Eagles Mere Air Museum-en erakutsi dira , Pensilvanian. Hegazkinentzako kamuflajea ere garatu zuen.

Hark eta haren senarrak, Gerome seme nagusiak (1888. zk.) eta Abbott Handerson Thayer lagunak kamuflatzeko metodoak diseinatu zituzten eta Lehen Mundu Gerran hegazkinak ezkutatzeko ahaleginetan lagundu zuten. Thayerrek eta the Brushes-ek artearen printzipioak aplikatu zizkioten ingeniaritzari, kamuflaje militarreko diseinuak garatu eta proposatzeko. Hasieran, Maryk senarraren kamuflaje-diseinuak probatu zituen, eta gero bere diseinuekin esperimentatzen hasi zen 1916an erositako Morane-Borel monoplano batean. Mary Taylorrek  1917an aurkeztutako patente baten arabera, "airean zagoenean ia ikusezina zen makina bat ekoizteko gai zen".. Kontrailugazio-teknikak aztertzean, Georgek zeta bernizatua erabiltzen zuen hegazkina janzteko, baina ez zen behar bezain erresistentea. Mary Taylorrek bere diseinuetan hegalen (lihozko) zatiak zulatzea erabaki zuen, fuselajearen hainbat zatitan bonbillekin konbinatuz argia hegazkinaren inguruan sakabanatzeko. Bere diseinuen frogak egin zituen Long Island eta New Hampshire gainean hegan egin zuen hegazkin batean.  Bere diseinuak ez ziren erabili Lehen Mundu Gerran, baina bere kontzeptua berriro hasi zen eta Bigarren Mundu Gerran probatu zen, baita Yehudiko argi-proiektuan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2016ko Nafarroako Itzulia

**2016ko Nafarroako Itzulia**, Nafarroako Itzuliko LV. ekitaldia izan zen. Hiru etapatan banatua, Orkoiengo Lizarteren lantegian hasi eta Iruñean bukatu zen.

## Taldeak  
* Lizarte 
* Caja Rural 
*  Telco’m-Gimex
* Hostal Latorre
* Zalla Gold Team
* Seguros Bilbao
* Infisport
* Fundación Euskadi 
* Baqué-Campos 
* Ampo-Goierriko T.B.
* TH+Polartec
* Ecotisa
* GSport-València
* GE Corvi
* EC Cartucho
* Gomur-Liébana
* Control Pack
* Parking Geltokia

## Etapak  
## Sailkapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gdańskeko artxidiozesia

**Gdańskeko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar artxidiozesia da. 1925eko abenduaren 30ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1992ko martxoaren 25ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Gdańsken dago. Egun artzapezpikua Tadeusz Wojda da.

## Ordinarioak 
* Edward O'Rourke (1926-1938)
* Carl Maria Splett (1938-1964)
* Edmund Nowicki (1964-1971)
* Lech Kaczmarek (1971-1984)
* Tadeusz Gocłowski (1984-2008)
* Sławoj Leszek Głódź (2008-2020)
* Tadeusz Wojda (2021-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Edmund Nowicki (1951-1964)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Lech Kaczmarek (1958-1971)
* Kazimierz Kluz (1972-1982)
* Tadeusz Gocłowski (1983-1984)
* Zygmunt Pawłowicz (1985-2005)
* Ryszard Kasyna (2005-2012)
* Wiesław Szlachetka (2013-)
* Zbigniew Zieliński (2015-2022)
* Piotr Przyborek (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinotxa-tripaki

***Pinotxa-tripakia*** (*Auriscalpium vulgare*) *Auriscalpiaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria, txikia eta larrukara delako.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa. Forma erdi-orbikularra edo giltzurrunarena du, mehea, larrukara, belusatua edo ile tenteduna, arre-hori kolorekoa edo arre-gorrixka, arre-beltzaxka zahartzean.

**Eztenak:** Finak, luzangak, zailak, iraunkorrak, zuri-grisetik gris-errauts kolorera edo gris-arrera pasatzen da, eta, zahartzean,  arre-beltzaxkara.

**hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa, mehea, zurruna, alboan, lerdena, zuzena, zilindrikoa, kapelaren kolorekoa, ile arre tentez jantzia eta mizelio horixka batekin oinarrian,

**Haragia:** Zaila, mehea, hutsala, larrukara, horia, usain leuna du eta zapore akrea.

**Etimologia:** *Vulgare* epitetoa latinetik dator, arrunta esan nahi duen "vulgaris" hitzetik. Oso zabaldua dagoelako.

## Jangarritasuna 
Ez da jateko modukoa, espezie txikia, larrukara eta ez delako oso ugaria.

### Nahasketa arriskua 
Zaila da nahastea.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan, deskonposizio prozesuan dauden, lurperatutako edo erdi lurperatutako pinaburuetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Erdialdeko Amerika, Ipar Amerika, Asia epela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pelplingo elizbarrutia

**Pelplingo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutia da. 1243an ezarri zen Chelmnoko (Culmako edo Kulmgo) elizbarruti gisa eta 1992ko martxoaren 25ean gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Pelplinen dago. Egun apezpikua Ryszard Kasyna da.

## Ordinarioak 
## Apezpiku lagunkideak 
* Thomaz Franciszek Czapski (1726-1730)
* Krysztof Hilary Szembek (1767-1775)
* Karl von Hohenzollern-Hechingen (1778-1785)
* Stanisław Okoniewski (1924-1926)

## Apezpiku laguntzaileak 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txabeta

ezkerrera|thumb|Baraila bat txabeta sartzeko matadera laukizuzen bat duena.
thumb|Doitzeko mihirako matadera duen ardatza.
thumb|Mataderak mekanizatzeko brotxak.
ezkerrera|thumb|Mataderak mekanizatzeko fresak.
Mekanikan, **txabeta** makina-elementu luze bat da zeina *ardatz* bat beste makina-elementu solidario batekin elkartzeko eta gakotzeko erabiltzen da. Sekzio angeluzuzena edo karratua duen pieza da eta bi elementuren artean txertatzen da. Elementu horiek solidarioak izan behar dute potentzia transmititzeko eta pieza bat bestearen barnean ez irristatzeko. Txabetak oso ondo doituta egon behar du, eta ez du higatu edo hautsi dezakeen jokorik izan behar zizailatzearen ondorioz.

Pieza akoplatuetan txabetak txertatzeko mekanizatzen den ildo edo hutsuneari matadera esaten zaio.

## Motak 
Txabetak **luzetarakoak** edo **zeharkakoak** izan daitezke. Halaber, luzetarako txabetak honela sailka daitezke:

* **Luzetarako txabetak** (berez): Txabeta hauek alakak izan behar dute, hau da, aurpegi batek inklinazioa eduki behar du. Horrelako txabetetan, potentzia-transmisioa ahalbidetzen duten tentsioak goiko eta beheko aldeetan daude, eta perdoia dute mataderaren zabalerarekiko, behar bezala sar daitezen. Txabeta horiek presiopean jartzen direlako gertatzen dira tentsio horiek.
* **Mihiak**: goiko eta beheko aldeak paraleloak dira. Potentzia-transmisioa ahalbidetzen duten tentsioak alboetan agertzen dira. Luzetarako txabetetan ez bezala (berez), tentsio horiek ez dira presio batek eragiten, baizik eta transmititutako tortsio edo bihurdura mekanikoa.

## Erabilerak 
Txabeta bat txertatuta duten mekanismoen adibideak motor elektrikoen ardatzak eta akoplatuta duen polea dira. Eszentrikoak ez diren engranajeek txabeta bat dute txertatuta, eta hark giltzatzen ditu akoplatzen den ardatzera.

Ibilgailuen direkzio-bolanteak txabeta bat ere badu, direkzio-ardatzera lotzeko.

Esfortzu oso handiak transmititu behar direnean, txabeta anizkoitza duen sistema bat erabiltzen ohi da. Sistema horretan, ildaskaketa bat mekanizatzen da ardatzetan, eta zuloetan mekanizatzen den ildaskatzeari lotzen zaio.

Txabeta sartzen den ildoari matadera esaten zaio eta  ebakitzeko edo brotxatzeko makinen bidez egiten da eta ardatzetako mataderak fresa zirkulardun fresatzeko makina unibertsaletan mekanizatzen dira.

## Kanpo estekak
Bibimbap

**Bibimbap** (비빔밥) Koreako gastronomiako plater herrikoia da; literalki “arroz nahasita” edo “janari nahasita” esan nahi du. Arroz-katilu bat da, barazkiekin eta haragia gainean. Jateko unean, osagaiak bildu eta sesamo-olioa eta gochujang olioa (piper minaren pasta gorria) botatzen zaio. Normalean, zopa baten eta beste plater osagarri baten ondoan zerbitzatzen da.

## Kanpo estekak
Nasi campur

**Nasi campur** (literalki, *arroz nahastua*) Indonesiako eta Malaysiako gastronomiako arroz-plater bat da. Haragi jatorriko hainbat osagairekin nahasitako arroza da.

## Ezaugarriak 
Nasi campurra basmati arroz egoskiarekin zerbitzatzen da, haragi, barazki, kakahuete, arrautza eta ganba lehorrez estalia. Herrialde horietako oinarrizko elikagaia da. 

## Bertsioak 
Arroz-plater mota horren Baliko bertsioa (**nasi rames**, ꦤꦱꦶꦫꦩꦼꦱ꧀ edo **sega campur** ꦱꦼꦒ​ꦕꦩ꧀ꦥꦸꦂ), hainbat osagairekin nahasita zerbitzatu ohi da: atuna plantxan, tofu frijitua, luzoker birrindua, espinakak, tempea, behi-haragia, barazki-currya, artoa, saltsa mina, etab. Arroz nahasi hori kale-janari gisa erabiltzen da askotan banana hostoen gainean. 

Indonesiako txinatarrentzat, *nasi campur* terminoa arroza oilaskoarekin Hainan erara plateraren aldaera bat da, eta barbakoa txinatar puska batzuk ditu, hala nola, char siew delakoa, hau da, zerri errea eta zertxobait kurruskaria. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bibimbap

## Kanpo estekak
Nikolai Ge

**Nikolai Nikolaevitx Ge** (; Voronezh, 1831ko otsailaren 27Greg./otsailaren 15aJul. - Txernihiveko oblasta, 1894ko ekainaren 13aGreg./ekainaren 1aJul.) errusiar margolaria izan zen.

Fisika eta matematika ikasi zituen Kiev eta San Petersburgoko unibertsitateetan, baina 1850etik aurrera margolaritzan aritu zen. Beka bati esker Frantziara, Alemaniara eta Suitzara bidaiatu zuen eta 1860an Italian kokatu zen. San Petersburgora itzuli ondoren, Akademiako irakasle izendatu zuten. Ondoren, etxalde bat erosi zuen Txernihiv inguruan. Lev Tolstoi ezagutu zuen eta haren filosofiaren jarraitzaile egin zen.

Gai historiko eta erlijiosoen margolaria izan zen, eta errusiar sinbolismoaren garapenean famatu nabarmena.

## Iruditegia 

Nikolay Ge 027.jpeg|*Carrarako marmola*
Nikolay Ge 043.jpg|*Alksander Puxkin Mikhailovski hirian*
Peter the Great Interrogating the Tsarevich Alexei Petrovich.jpg|*Petri I.a Aleksei Petrovitx zarevitxari galdezka Peterhof jauregian*, 1871
Carrara Ge.jpg|*Carrara*
Ge Tolstoy.jpg|*Lev Tolstoi*, 1882
Ge Sophia Tolstaya.jpg|*Sofia Tolstaia*
Nikolaj Nikolajewitsch Ge 003.jpg|*Alexei Potetxin*
Ge 001 study of John the Evangelist head.jpg|*San Juan Ebanjelariaren buruaren estudioa*
Nikolay Ge 021.jpeg|*Getsemaniko baratzean*
What-is-truth02.jpg|*Zer da egia? Jesukristo eta Pilatos*, 1890
Ge golgofa.jpg|*Golgota*
Nikolay Ge 041.jpg|*Kristoren gurutziltzatzea*
Ge The last supper 1863.jpg|*Azken Afaria*, 1863
Nikolaj Nikolajewitsch Ge 002.jpg|*Kontzientzia: Judas Iskariote*
The Judgment of the Sanhedrin- He is Guilty!.jpg|*Epaiketa Sanedrinen: Erruduna da!*
Nikolay Ge 015.jpeg|*Maria, Lazaroren arreba, Jesusekin elkartuko da*
Nikolaj Nikolajewitsch Ge 001.jpg|*Kristok Getsemani otoitz egiten* (1888)
Nikolay Ge 016.jpeg|*Jesusen berpizkundearen heraldoak* 

## Kanpo estekak
ء

100px|thumb|Hamza (ء).
**Hamza** (), arabiar alfabetoaren grafema osagarri bat da, oklusio glotala [ʔ] edo ahots-mozketa irudikatzen duena. Beste hitz batzuetan, hamzak ahotsaren artikulazioaren bat-bateko ebaketa markatzeko balio du, hizkuntza semitikoen ezaugarria dena. Arabieraren erromanizazioan, ʾ ("goi-eskuineko zirkuluerdia") sinboloarekin irudikatu ohi da, edo, bestela, apostrofo (') soil bat (') erabiltzen da ordezko gisa. Hamza ez da arabiar alfabetoaren 28 letretako bat, eta ع letra guturaletik dator, zeina ʿ ("goiko ezkerreko zirkuluerdi") batez transkribatzen baita.

## Historia 
Hamza ez da alfabetoa osatzen duten 28 letra «benetakoetako» bat, eta bere existentzia lehen garai islamikoetako ortografia-gabezia historikoei zor die. Feniziar eta aramear alfabetoetan, arabieraren "arbasoak" direnak, alefek oklusio glotala adierazten zuen, eta arabieraz, berriz, alifak (). Hala ere, alifa oklusio glotala adierazteko zein *a* bokal luze bat irudikatzeko erabiltzen zuten. Oklusio glotal bat adierazi nahi zela adierazteko, eta ez bokal soil bat, hamza gehitu zen alifaren gainean ikur diakritiko gisa, eta horrela geratu zen:  .

## Ortografia 
Hamza bakarrik edo letra batekin idatz daiteke, eta kasu horretan ikur diakritiko bihurtzen da.

* Bakarrik (): Hamza euskarririk gabe idazten da hitzaren azken grafema denean eta aurretik kontsonantea edo bokal luzea duenean, edo hitzaren barruan  /a:/ aurretik eta /u:ʾat/sekuentzian dagoenean. Adib.: , *badʾ*, «hasiera»; , *šāʾā*, «biek nahi izan zuten»; , *maqrūʾatu*, «irakurria».

* Letra batekin konbinatuta:
** álif ( eta ) gainean edo azpian: Beti ere hamza, askotan aipatzen ez dena, hitzaren lehen grafema da. Adib.: , *ʾab*, «aita»; , *ʾin*, «bai»; , *ʾumm*, «ama». Euskarria ere alif-a da, bokal-ingurunean /a/ bakarrik dagoenean /. Adib.: , *raʾs*, «burua»; , *masʾala*, «gaia».
** wāw gainean (): Bokal-ingurunean /u/ eta /a/ besterik ez dagoenean. Adib.: , *raʾūf*, «errukiorra», , *ruʾasāʾ*, «presidenteak».
**yāʾ gainean (): Hamza /i/ aurretik edo /j/ ondoren doanean. Adib.: , *biʾar*, «putzua»; , *ʾafʾida*, «bihotzak»; , *suʾil*, «galdetu zuten»; , *miʾūn*, «ehundaka»; , *raʾis*, «lehendakaria».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Genero ez-binario

thumb|Genero ez-bitarren bandera.
eskuinera|thumb|*Genderqueer* bandera.
**Genero ez-bitarra, genero ezbitarra**, **bitartasunik gabeko generoa** edo **ez bitartasunaren generoa**, genero azterketen esparruan, genero bitartasunatik kanpo dagoen genero identitatea onartzen duten pertsonak izendatzeko erabiltzen den izena da; izan ere, beren nortasuna ez dator bat ez maskulinoarekin ez femeninoarekin. 

Genero bitarra ez dutenek bitartasunetik kanpoko generoarekin identifika daitezke; bi generorekin (bigeneroa), hiru generorekin (trigeneroa) edo genero gehiagorekin (pangeneroa) aldi berean; bi generoren edo gehiagoren artean betiko edo noizbehinka trantsizioa egingo duen genero jariakorra izan dezakete edo ageneroak izan daitezke, beren burua genero guztiekin edo batzuekin identifikatzen ez badute. Pertsona ez-bitarrak transgenero identitate ezberdinen artean sartzen dira, baina badira transgenero hitzarekin edo transexualitatearekin identifikatzen ez direnak, eredu bitarrei jarraitzen dietela uste baitute. Genero-identitatea orientazio sexual edo erromantikotik bereizita dago, eta pertsona ez-bitarrek askotariko sexu orientazioak dituzte, heterosexuala barne, baita pertsona zisgeneroek ere. Pertsona bitar ez izatea eta sexu artekoa izatea ere ez dira gauza bera; sexu arteko edo intersexual gehienak gizon edo emakume gisa identifikatzen dira.

Bitar ez den genero batekin identifikatzen diren pertsona batzuek *queergenero* terminoa darabilte beren buruak izendatzeko.

Aurreko adibideez gain, beste kultura eta talde etniko askok zituzten beste genero egitura batzuk, ez ziren mendebaldeko kultura gehienetako emakume-gizon egitura bitar hutsak. Adibidez, Asiako hegoaldeko herrialdeetako Hegiran (K.a 400 - K.o 300) emakume eunukoak azaltzen dira, ez ziren hartzen ez gizontzat ez emakumetzat.

Eszitiarrek, bestalde, herritar jakin batzuk (apaizak eta gudariak, esaterako) ohoratzeko beste genero aldaera batzuk zituzten eta hormona terapia zaharrena garatu zuten (K.a. VII. mendea). C.) erregaliz sustraia antiandrogeno gisa erabiltzen zuten eta behor gernua estrogeno gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toruńgo elizbarrutia

**Toruńgo elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutia da. 1992ko martxoaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Toruńen dago. Egun apezpikua Arkadiusz Okroj da.

## Ordinarioak 
* Andrzej Suski (1992-2017)
* Wiesław Śmigiel (2017-2024)
* Arkadiusz Okroj (2025-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Jan Chrapek (1994-1999)
* Józef Szamocki (2000-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bydgoszczeko elizbarrutia

**Bydgoszczeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutia da. 2004ko otsailaren 24an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bydgoszczen dago. Egun apezpikua Krzysztof Włodarczyk da.

## Ordinarioak 
* Jan Tyrawa (2004-2021)
* Krzysztof Włodarczyk (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sambal

**Sambal** Indonesiako txile-saltsa edo -pasta bat da. Piper minak eta bigarren mailako osagaiak (izkira-pasta, baratxuria, jengibrea, tipulatxa, txinatar tipula, palma-azukrea eta lima-zukua) nahasita egiten da. *Sambal* hitza Javatik datorren indonesierako mailegu bat da (''*). Indonesiako sukaldaritza tradizionaletik sortu bazen ere, eta Singapur, Malaysia, Brunei eta Sri Lankako gastronomietako zati integrala ere bada. Indonesiako herrien bidez ere hedatu da atzerrian Herbehereetara eta Surinamera.

Sambalak hainbat errezeta laguntzeko gozagarri bero eta pikante gisa zerbitzatzen dira, hala nola *lalab* (barazki gordinak), *ikan bakar* (arraina parrillan), *ikan goreng* (arrain frijitua), *ayam goreng* (oilasko frijitua), *ayam penyet* (oilasko hautsia), *peniga penyet* (saiheskiak) eta zenbait *soto'' zopa. Indonesian 212 sambal-aldaera daude, gehienak Javan sortuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak