open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ústí nad Labem eskualdea

**Ústí nad Labem** (txekieraz: *Ústecký kraj*; alemanez: *Region Aussig*) Txekiar Errepublikako ipar-mendebaldean, Bohemia eskualde historikoan, dagoen eskualde administratiboa (txekieraz: *kraj*) da. 5.335&nbsp;km²ko azalera du eta 2012an 828.026 biztanle zituen. Zentro administratiboa Ústí nad Labem da.

## Hiri nagusiak 
* Bílina
* Česká Kamenice
* Děčín
* Chomutov
* Jirkov
* Kadaň
* Louny
* Lovosice
* Litoměřice
* Litvínov
* Most
* Roudnice nad Labem
* Rumburk
* Štětí
* Teplice
* Terezín
* Ústí nad Labem
* Varnsdorf
* Žatec

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Protobulgariar

thumb|300px|***Bulgar*** herrialdearen kokalekua 650. urtearen inguruan.
**Protobulgariarrak** edo ***bulgar*** izenarekin ezagututakoak (baita *huno-bulgarrak* ere) VII. mendean Estepa Pontikoan eta Volga ibaiaren arroan bizi zen herri erdi-nomada bat izan zen. Etnikoki Oghur hizkuntzako turkiarrak zirela uste da, jatorri eszitiar-sarmaziarreko eta alanoko zenbait elementu gehituta. Eztabaida dago ea protobulgariarren elementu sarmaziar horiek turkiar sarmaziartuen ondorio ala sarmaziar turkiartutako ondorio diren. Bestalde, talde honek Eurasiako estepan zehar mendebalderantz izan zuen migrazioan beste talde etniko batzuk integratu zituen bere baitan.

Jatorriz Asia erdialdeko nomadak ziren, baina VII. mendean sedentario bihurtu ziren, Estepa Pontikoan Bulgaria Handia sortuz. 668. urtean Khazar Inperioan sartu ziren. 680an Asparukh khanak Eszitia Txikia konkistatu zuen, Mesiarako bidea irekiz, eta Lehen Bulgariar Inperioa ezarri zuen. Hiru mende geroago, X. menderako, inperio hori eslaviartuta zegoen.

670. urtearen inguruan Volga ibaiaren arroan beste estatu bat sortu zuten protobulgariarrek, Volgako Bulgaria. Protobulgariar hauek XIII. mendera arte mantendu zuten haien nortasuna eta Mongolen Inperioaren lehen erasoari eutsi zioten 1223an. Hala ere, azkenean azpiratuak izan ziren eta haien hiriburua, Bolghar, mongolen Urrezko Hordaren hiri nagusietako bat bihurtu zen. Geroago, Volgako tatariar bihurtu ziren eta gaur egungo Tatarstan osatu zuten.

## Kanpo estekak
Gatzarria

**Gatzarria** (iturri batzuetan, Gotzaria) Zuberoan dagoen kobazuloa da, Züharako Hargagne mendian dagoena. Lehenengo indusketak Georges Laplacek 1950eko hamarkadaren amaieran eta 1976 artean egin zituen.

## Aurkikuntzak 
Gatzarriako aztarnategiko Cbci-Cbf mailan (Antzin Aurignaciar aldia), giza hagin bat aurkitu zuten. Beraz, aipatutako aztarna horien guztien arabera Euskal Herrian Goi Paleolito aroko giza aztarna gehienak Isturitzeko (Nafarroa Beherea) aztarnategian aurkitu zituzten. Haitzulo horretan (E. Passemardek eta R. eta S. de Saint-Périerrek indusi zuten, hurrenez hurren) ehunen bat gizaki aztarna topatu dira; aztarna horiek bederatzi multzotan banatu ohi dira, kronologikoki aldi desberdinei dagozkienak, Aurignaciar aldi tipikoa, Gravettiar, Solutrear eta Magdaleniar aldiak hartzen dituztenak.

Protoaurignaciar, Châtelperroniar eta Mousteriar aroko aztarnak ere baditu.

Aipagarria da, bestalde, giza aztarna horien artean garezur eta masailezur kopurua handiagoa izatea beste hezur luzeagoak eta giltzadurak baino, azken horiek baitira ondoen irauten duten giza hezurrak (dena dela, kopuru desberdintasun horretatik ezin atera daiteke ondoriorik, izan ere, indusketetan argi eta garbi gizakien aztarnak zirenak soilik jaso ziren segur asko).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Barailezur

**Barailezurra** animalia Gnathostomata guztiek duten barailaren beheko hezurra da, ahoaren beheko osagaia —eta, eskuarki, higigarria dena— goiko masailezurrarekin kontrajarria.

Barailezurra da garezurreko hezur mugikor bakarra, garezurreko hezur tenporalekin artikulazioak partekatzen dituena. Barailezurrean beheko hortzak daude (horien sakonera prozesu albeolarrak mugatzen du). Muskulu asko hezurrari lotzen zaizkio, eta hezurrak nerbioak (batzuek hortzak ukitzen dituzte) eta odol-hodiak ere baditu. Besteak beste, barailezurra funtsezkoa da elikagaiak murtxikatzeko.

Neolitoan nekazaritza etorri zenez (K.a. 10.000 k.a.), giza barailezurra txikiago bihurtu zen. Aurpegiko eskeletoko hezurrik indartsuena den arren, adinean zehar barailezurrak deformatzeko joera du; hausturen mende ere badago. Kirurgiari esker, barailezurraren zatiak (edo osoa) eta birsortze-metodoak egin daitezke. 

## Kanpo estekak
René de Saint-Périer

**René de Saint-Périer**, Poilloüe de Saint-Périerreko kondea, (Chambord, 1877ko abuztuaren 18a - Morigny-Champigny, 1950eko irailaren 12a) frantziar arkeologoa izan zen, Goi Paleolitoan aditua.

Gatzarria eta Izturitze eta Otsozelaiako leizeak induskatu zituen. 1922an Lespugueko venusa topatu zuen, Garona Garaiko izen bereko herrian.

## Lan hautatuak 
* ''La Grotte d'Isturitz*, Paris, Masson 1930-1952
** Bd. 1 Le Magdalénien de la Salle Saint-Martin. 1930
** Bd. 2 Le Magdalénien de la Grande Salle. 1936
** Bd. 3 Les Solutréens, les Aurignaciens et les Moustériens. 1952
* *L’Art préhistorique. Époque paléolithique*, Paris, Reider 1932
* *La Grande Histoire d'une petite ville: Etampes''. Etampes 1938
IFK Göteborg

thumb|300px
**IFK Göteborg** (izen osoa *Idrottsföreningen Kamraterna Göteborg*) Göteborg hiriko talde ezaguna da, Suediako taldeen artean palmaresik onena daukana, 18 Liga eta 8 Kopa eskuratzeaz gain bi UEFA Kopa ere irabazi baititu.

## Historia 
IFK Göteborg 1904ean sortu zen *Café Olivedal* kafetegian. Futbolaren hasiera hartan hiri bereko Örgryte IS zen Suediako talde nagusia eta IFK Göteborg izan zen lau urteren ondoren partida bat irabazi zion talde bakarra. Hiriko bi taldeen arteko lehiak futbolzaletasuna nabarmen hazi zuen Göteborgen eta ondoren Suedia guztian. Berehala lortu zituen lehenengo tituluak, 1908, 1910 eta 1918ko Liga txapelketak.

Urrezko garaia ordea 80. hamarkadan izan zuen. Suedian bertan talde nagusia bihurtu zen 1982 eta 1996 artean 10 Liga eta 3 Kopa irabazi baitzituen. Honetaz gain Europa mailako txapelketak iritsi ziren. 1982an UEFA Kopako finalera iritsi zen Hamburger SV-rekin batera. Göteborgen 1-0 irabazi zuen eta Alemanian Hamburgo jipoitu egin zuen 0-3ko emaitzaz. Bigarren finala Dundee United-en aurka jokatu zuen 1987an eta hau ere irabazi egin zuen etxean 1-0 eginez eta Eskozian 1-1 berdinduz. Europako Kopan ere ondo ibili zen eta birritan iritsi zen final erdietara.

XXI. mendean ez du halako nagusitasunik izan, Liga bakarra eskuratu du, 2007koa. Kopan arrakasta handiagoa izan du, lau aldiz izan baita txapelduna.

## Uniformea 
## Palmaresa 
### Suedian: 25 
* Suediako Liga (18): 1908, 1910, 1918, 1935, 1942, 1958, 1969, 1982, 1983, 1984, 1987, 1990, 1991, 1993, 1994, 1995, 1996, 2007
* Suediako Kopa (8): 1979, 1982, 1983, 1991, 2008, 2013, 2015, 2020
* Suediako Superkopa (1): 2008

### Europan: 10 
* Europako Kopa (0): final erdietan 1986 eta 1993an.
* UEFA Kopa (2): 1982, 1987
* UEFA Intertoto Kopa (8): 1967, 1980, 1981, 1982, 1983, 1985, 1986, 1988
* Eskandinaviako Royal League (0): finalista 2005ean.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Subliminal (argipena)

**Subliminal** hitzak, etimologiaz *mugatik beherako* esan nahi duena, adiera zenbait ditu:

* estimulu subliminala, arina izateagatik hautemate kontzientera heltzen ez den estimulua;
* publizitate subliminala, kontzienteki jasotzen ez dena;
* Subliminal, 1990eko hamarkadako Euskal Herriko musika taldea.

## Kanpo estekak
Malmö FF

thumb|300px
**Malmö FF** (izen osoa *Malmö Fotbollförening*) Malmö hiriko talde ezaguna da, Suediako taldeen artean herrialdeko txapelkeketan palmaresik onena daukana, ez du ordea nazio arteko titulurik. Hala ere aipatu behar da 1979an Europako Kopako eta Kontinente arteko Kopako finalista izan zela.

## Historia 
1905ean Malmö hiriko udalak gazteen artean kirola bultzatzeko futbola aukeratu zuen. Talde batzuk sortu ziren proiektu hartan. Malmö FF 1910 urtean eratu zen.

Hasieran behe mailatan ibili zen eta 1931ean lortu zuen lehen mailara igotzea. Lehenengo tituluak 1944ean irabazitako Liga eta Kopa izan ziren. Honek garai eder bati hasiera eman zion 1953 artean guztira 5 Liga eta 5 Kopa eskuratu baitzituen.

Bigarren urrezko aroa 1965ean hasi zen eta unerik gorena 1979ko denboraldian iritsi zitzaion. Urte hartan Europako Kopako finaleraino iritsi zen, baina Nottingham Forestek 1-0eko emaitzaz garaitu zuen Munichen jokatu zen partidan. Talde ingelesak ondoren Kontinente arteko Futbol Kopa jokatzeari uko egin zion eta Malmök erronka onartu zuen. Paraguaiko Club Olimpiaren aurka jokatzea egokitu zitzaion. Aurreneko partida etxean jokatu zuen eta 0-1 galdu zuen, itzulerako partida ere 2-1 galdu zuen Asuncionen.

XXI mendean maila onean ari da eta Liga ugari irabazi ditu. Aipagarriena da 1989tik aurrera Koparik irabazi gabea zela, finalak jokatu izan dituen arren, eta 2022an azkenik lortu du 15. kopa eskuratzea, penalti jaurtiketetan lortu gainera.

## Uniformea 
## Palmaresa 
### Suedian: 42 
* Suediako Liga (24): 1944, 1949, 1950, 1951, 1953, 1965, 1967, 1970, 1971, 1974, 1975, 1977, 1986, 1988, 2004, 2010, 2013, 2014, 2016, 2017, 2020, 2021, 2023, 2024.
* Suediako Kopa (16): 1944, 1946, 1947, 1951, 1953, 1967, 1973, 1974, 1975, 1978, 1980, 1984, 1986, 1989, 2022, 2024.
* Suediako Superkopa (2): 2013, 2014.

### Nazio artean: 0 
#### Kontinente arteko Futbol Kopa 
* Txapelduna (0)
* Finalista (1): 1979
#### Europako Kopa 
* Txapelduna (0)
* Finalista (1): 1979

## Emakumezkoen taldea 
1970an sortu zen **Malmö FF Dam** izenarekin, eta 2013tik aurrera **FC Rosengård** izenarekin jokatzen du. Suediako liga gehien irabazi duen taldea da.

* Suediako Liga (10): 1986, 1990, 1991, 1993, 1994, 2010, 2011, 2013, 2014, 2015
* Suediako Kopa (3): 1990, 1997, 2016.
* Suediako Superkopa (3): 2011, 2012, 2015.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Kopeta-hezur

**Kopeta-hezur** edo **hezur frontal** burezurrean garondoa osatzen duten zortzi hezurretako bat (aurrealdekoa, bi parietalak, bi tenporalak, okzipitala, etmoidea eta esfenoidea). Bekokiko hezurra da. Bi aurpegi (barnealdekoa eta kanpoaldekoa) eta hiru zati bereizi ditzakegu: bekoki-ezkata, sudurreko zatia eta betzulo zatia.

== Atalak

### DEFORMAZIOAK 
#### Atzeko plagiozefalia posizionala: 
Atzeko plagiozefalia posizionalean, zeinean hezur okzipitalaren lautzea gertatzen den (unilaterala edo bilaterala), kasu batzuetan, bekoki hezurraren sabeleratzea gertatzen da.

#### Kraneostosia: 
Josturen ixte goiztiarra da. Josturaren arabera, deformidade ezberdinak agertzen dira. Kasu honetan, bekokiarekin erlazionatutako hainbat kasu agertzen dira Buru luzexka, protusio frontal eta okzipitalarekin. Ondorioz, deformazio asimetrikoa agertuko da, eskoliosi fazial eta sabeleratze kontralaterala dituena. Ondorioz, kopeta hiruki forma izango du eta kresta antzekoa agertuko da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zergarik gabeko denda

[thumb|300px|[Züricheko aireportua|Züricheko aireportuko zergarik gabeko denda bat.]]

**Zergarik gabeko denda** zerga eta tasarik ezartzen ez duten txikizkako dendak dira. Portu, aireportu eta bidaiariak garraiatzen dituzten zenbait ontzitan izaten dira.

## Kanpo estekak
Bekoki

**Bekoki** edo **kopeta** aurpegiaren goialdea da bekainetatik ilearen hasieraraino. Bi lokien artean dago.

Bere giharrak aurpegi-adierazpenak bereizteko erabilgarriak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txinako glizina

**Txinako glizina** (*Wisteria sinensis*) *Wisteria* generoko landare zurkara, hosto-erorkorra eta igokaria da, jatorriz Txinakoa (Guangxi, Guizhou, Hebei, Henan, Hubei, Shaanxi eta Yunnan probintzietakoa). Nahiz eta igokaria izan, zuhaitz itxurarekin haz daiteke, enbor kizkur eta gainalde zapalarekin.

20-30 m luze hazi daiteke zuhaitz bati lotua, zurtoina erloju-orratzen kontrako norabidean kiribilduz. Hostoak berdeak eta distiratsuak dira, 1 -30 cm luze, eta 9-13 hostoxka luzangekin, bakoitza 2-6 cm luze. Loreak zuriak, moreak edo urdinak izan daitezke, 15-20 cm luzeko mordo zintzilikarietan eratuak. Udaberrian loratzen da, sarriena maiatz erdialdean. Nahiz eta mordoak Japoniako glizinarenak baino laburragoak izan, kopurua handiagoa izaten da. Fruitua zapala, arrea, belusatua eta leka itxurakoa da, 10-15 cm luze dena.

## Irudiak 

Image:Lilac (1).jpg|*Wisteria sinensis*
Image:Wisteria glycine centenaire face.JPG|160 urteko glizina, zirkinferentzia 1m20, Côtes d'Armor departamenduan "zuhaitz aipagarri" sailkatua.
Image:Wisteria4.jpg|*Wisteria sinensis* 'Alba'
Image:Wisteria5.jpg|*Wisteria sinensis* 'Alba', loreak

## Kanpo estekak
Suediako futbol liga

[thumb|300px|[Malmö FF.]]
[thumb|300px|[IFK Göteborg.]]
[thumb|300px|[Djurgårdens IF eta AIK Solnaren arteko partida.]]
**Suediako futbol liga** (suedieraz *Allsvenskan*) Suedian jokatzen den futbol txapelketa nagusia da. Urte naturaletan jokatzen da, hau da, apiriletik urrira, eta Malmö FF eta IFK Göteborg dira garaipen gehien lortu dituzten taldeak.

## Historia 
Hainbat fase izan ditu Sudiako ligak garaiaren arabera.

**Svenska Mästerskapet**

1896an lehenengo txapelketa abiatu zen, *Svenska Mästerskapet*, kanporaketa sisteman jokatuz Suediako txapelduna erabakitzen zuena. Göteborg hiriko Örgryte IS izan zen nagusitasun osoa erakutsi zuena, 1913rako jadanik 11 txapelketa irabaziak baitzituen. 1925 arte iraun zuen.

**Allsvenskan**

1924 urtean Europako Ligen antzeko txapelketa antolatzea erabaki zen, irailean hasi eta miatzean bukatuko zena. Hasierako sei urteetako txapelketak ez dira ofizialtzat onartzen, 1930-31etik aurrera bai. IFK Norrköping taldeak lortu zituen garaipen gehien hurrengo bi hamarkadetan, harik eta Suediako neguaren gogortasunagatik 1959an hasierako denboralizazioa berreskuratu zuten arte, apiriletik urrirakoa hain zuzen ere. 70. hamarkadan Malmö FF nagusitu zen.

1982 eta 1992 artean Liga sistemak bi fase izan zituen, fase erregularra hasiera batean eta ondoren pay-offak jokatu ziren txapelduna zein zen erabakitzeko. IFK Göteborgen aroa hasi zen orduan 80. eta 90. hamarkadetan talde suediar indartsuena bihurtu zelarik.

1993an play-offak alde batera utzi eta ordutik Ligako irabazlea bihurtzen da Suediako txapelduna. Azken urteetan ez da talde bakar baten nagusitasunik izan. Honen adibide azken zortzi urteetan zazpi txapeldun ezberdin egon izana.

## Podiuma 
## Palmaresa 
### Svenska Mästerskapet (1896-1925) 
|valign="top"|

|}

### Allsvenskan 
#### *Txapelketa ez ofiziala (1924-1930)* 
#### Liga formatua (1930-1981) 
#### Play-off sistema (1982-1992) 
### Liga formatua (1993- ) 
*¹ 2021ean elkarren arteko partiden emaitzak eman zion garaipena Malmori.
*² 2023an golen arteko diferentziak eman zion garaipena Malmori.

## Garaipenak 
### Taldeka 
* (*etzana*) ez ofiziala.

### Hirika 
## Ikus, gainera 
* Suediako futbol kopa

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Limoi-oilar

**Limoi-oilar** edo **limanda** (*Microstomus kitt*) Pleuronectidae familiako arrain laua da. Ipar Europako itsasoetan bizi dira, arrokak dituzten fondoetan 200 metroko sakoneraraino. 65 zentimetro arte hazi daitezke eta 3 kilogramoko pisua izan dezakete. Oso ohikoa da Europako hainbat arrandegietan.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suediako futbol kopa

**Suediako futbol kopa** (suedieraz *Svenska Cupen*) Suediako bigarren futbol txapelketa da, kanporaketa sistemaz jokatzen dena. Bi garai izan ditu, lehenengoa 1941 eta 1953 artean jokatu zena eta bigarrena 1967tik aurrera izan dena. Malmö FF da garaipen gehien lortu dituen taldea, 14 kopa hain zuzen ere.

### Palmaresa 
* (luz), luzapenaren ondoren.
* (pen), penalti jaurtiketak.

## Garaipenak 
### Taldeka 
### Hirika 
## Ikus, gainera 
* Suediako futbol liga

## Kanpo estekak
Anatema

**Anatema** erlijio bateko talde, doktrina edo ideia baten aurkako gaitzespena da, dogmatik at kokatzeagatik egindakoa eta fededunen komunio edo elkartetik kanporatzea ekartzen duena.

## Kanpo estekak
Komunio (argipena)

**Komunio** hitzak adiera zenbait ditu:

* **komunioa**, erlijio bateko fededunen batasuna;
* **komunioa** edo eukaristia, kristau sakramentua.

## Kanpo estekak
Azkonzilo

**Azkonzilo** Nafarroa Beherean dagoen kobazuloa da, Irisarri udalerrian dagoena. Bertan Solutrear aldiko maila segida garrantzitsua aurkitu da duela gutxi egindako indusketetan.

Isturitzetik 11 kilometrotara hegoalderantz kokaturik, kobazuloaren sarreratik gertu Errobiren sei ibaiadarrek bat egiten dute. Noaillesko zulakaitza eta beste tresnak topatu dituzte leizean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erralla

**Erralla** historiaurreko aztarnategia da, Zestoan dagoena.

Magdaleniar giza-aztarna garrantzitsuak topatu dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garondo-hezur

**Garondo-hezurra** garezurraren atze-behealdean kokatzen den hezur bakuna da. Esfenoide, loki eta pareta hezurren artean kokatzen da. 

## Deskribapen anatomikoa 
Lau zati ditu: oinaldeko zatia, ezkata eta bi alboko zati.

#### Oinaldeko zatia 
Burezur oinaldean kokatzen da eta zulo nagusiaren aurrean dagoen xafla estua da. Garezurraren kanpoalde eta behealdean eztarri tuberkulua du. Esfenoidearen atzeko klinoide irtenguneekin giltzatzen da, sinkondrosi motako jostura baten bidez (esfenoide-garondoetako sinkondrosia), *clivus*a osatuz. Alboaldeek loki hezurraren harri itxurako zatiarekin bat egiten dute, sigmoide zabalgunearen ildoan.

#### Alboko zatiak 
Zulo okzipitalaren behe alboan kokatzen dira eta bertan garondo kondiloak daude. Kondiloak lehen ornoarekin (atlasa) gitzatzen dira, giltza aurpegien bidez. Kondiloen atzealdean kondilo kanalaren inguruko depresioak diren kondilo hobiak daude, bakoitza albo batean. Aurrean, hipogloso nerbioaren kanal zabala dago. Nerbio horrek ibilbide laburra egin eta garezur barruan irekitzen da. Kondiloen alboetara jugular muxarradura dago. Muxarradura hori garondo hezurra loki hezurrarekin lotzean, zulo bilakatzen da, jugular zuloa osatuz. 

#### Ezkata 
Zulo nagusitik atzerantz eta gorantz proiektatzen den zati zabal eta laua da. Zatirik handiena pareta hezurrari lotzen da. Behealdetik, mastoide irtengunearekin giltzatuta egongo da. 

Barrutik, zain zabalguneen aztarnak antzematen dira. Egiturarik nabarmenena, gurutze itxurako goragunea da, ezkata barnealdetik lau ataletan banatuko duena. Goiko bi hobiak garondo lobuluentzat izango dira eta behekoak garuntxo lobuluentzat. Gurutze honen erdiguneari barruko garondo goragunea deritzo eta hortik behera barruko garondo gangarra dago. 

Kanpoaldean, giharren lotuneek uzten dituzten aztarnak nabari dira. Zulo nagusiaren atzeko ertza eta ezkataren goiko ertzaren erdibidean kanpoko garondo goragunea dago. Honen behekaldean, garondopeko lerro gorena, goikoa eta behekoa daude. Kanpoko garondo gangarra goiko lerrotik zulo nagusira abiatzen den gangar bertikala da. 

## Garondo hezurrarekin loturiko anomaliak 
* **Platibasia:** garondo hezurra laua izango da.
* **Inbaginazio basilarra:** garondo hezurraren malformazioa. Lepoaren altuera txikitzen da eta garun, nerbio eta bizkar muina zapaltzen ditu. 
* **Atlasaren asimilazioa:** garondo hezurra eta atlasa fusionatuta daude. 

## Irudi gehigarriak 
ezkerrera|thumb|Garondo hezurraren kokapena garezurrean
thumb|Garondo hezurraren barneko ikuspegia
erdian|thumb|Kanpoko azalera

## Kanpo estekak
Urtiagako haitzuloa

**Urtiaga** edo **Urteaga** Debako Itziar auzoko kobazuloa da, historiaurreko aztarnategiarekin. Egoitza edo bizitegia haitzuloa izan zen. Kalkolito/Eneolito, Brontze, Paleolito eta Burdin Aroko aztarnak ditu. Garrantzi paleontologikoa duen haitzuloa da ere.

Kultura ondarea da, Monumentu Multzoa kategoria du eta inbentariatua babes-maila.

## Izena 
Debako udalaren informazio ofizialean Urteaga aldaera erabiltzen da, bai eta Eusko Jaurlaritzaren Ondarearen datu basea digitalean. Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegituraren web-gunean, Urtiaga zein Urteaga onartzen ditu.  

Ez da koba hau nahastu behar, Ispasterren dagoen Urtiaga kobazuloarekin. 

## Ikerketen historia 
1930 eta 1950eko hamarkaden artean, aita Barandiaranek eta Telesforo Aranzadik bertan indusketa lanak egin zituzten, Madeleine aldiko aztarnak topatuz.

## Arkeologia 
Besteak beste, burezur ia osoak topatu zituzten aztarnategiko hainbat geruzatan. Urtegako burezurrek berebiziko garrantzia dute euskaldunon Historiaurrean, aldi luze batean, Goi Paleolitoaren amaieratik Eneolitora arteko tartean, bata bestearen atzetik bizi izan ziren giza tipoen segida erakusten dute eta.

## Paleontologia 
*Ursus spelaeus*en aztarnak eta baita Hego Euskal Herriko mamut bakarra topatu dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indri

**Indri**a (***Indri indri***) edo **babakoto** bere generoko espezie bakarra da, lemuren artean dagoen animaliarik handiena. Egunean zehar bizi da, zuhaitzetan, eta seniderik hurbilena sifaka da. Beste lemuriforme guztiak bezala Madagaskarren bakarrik bizi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amalda (leizea)

**Amalda** historiaurreko aztarnategi arkeologiko den kobazulo da, Zestoako Aizarna auzoan, Pagoetako natur Parkean, dagoena.

Garai bateko Amaldako kobazuloa, gaur egun Amalda I da, giza aztarnak dituzten beste sei leize aurkitu baitira inguru berean: Amalda II, III, IV, V eta VI.

Ertoitza mendiaren ekialde-ipar-ekialdeko hegalean dago, Alzolaras edo Granada errekastotik hurbil. metroko kotan dago Amalda I. Errezabal baserritik ez oso urrun dago. Guztira 74 m-ko garapena du, 55 m-ko galeria nagusi batean eta 19 m-ko bigarren galeria batean banatuta. Goi Paleolitoko historiaurreko aztarnategia du, 1927an Jose Migel Barandiaranek aurkitua. Hari buruzko elezahar bat ezagutzen da, Aizarnazabalgo Goiko-Etxea baserriko Manuel Ortegak kontatua.

Noaillesko zulakaitza eta beste tresnak, tartean châtelperroniar aizto bat, topatu dituzte leizean. Faunaren aztarnak, batez ere elur-oreinak ere baditu.

Amaldako haitzuloan Moustier aldiko animalia ugari topatu da. Sarrioa eta ahuntza (Rupicapra rupicapra, Capra pyrenaica) eta oreina (Cervus elaphus) dira ugarienak, baina zaldiak (Equus caballus), bisonte edo basazezena (Bison priscus/Bos primigenius), otsoak (Canis lupus), azeriak (Vulpes vulpes), leize-hartza (Ursus spelaeus) eta abar ere badira. 

Amalda III aztarnategiari, besteak beste, Neandertal gizakiaren aztarnei esker, gizaki horren portaera eta jokatzeko moduak aztertu ahal izan dituzte Joseba Ríos Garaizar arkeologoak zuzendutako lan-taldeak. Ikertutako aztarnategia Erdi Paleolitokoa da eta 100.000 eta 55.000 urte bitarteko antzinatasuna du, Mousteriar klasikoari dagokion aldia, hain zuzen ere. Bertako garaiko faunaren hondarrak ere aurkitu eta ikertu ahal izan dira. 

Amalda III haitzuloa 1983 eta 1984 bitartean esploratu zuen lehen aldiz Azpeitiko Antxieta Arkeologi Taldeak. Lehen indusketa horren ondorioz, Erdi Paleolitoko okupazioak zituzten hainbat mailatako sekuentzia arkeologiko bat aurkitu zen. Urtetan egindako ikerketen ondoren, badakigu okupazio horiek horiek MIS5en (*Marine Isotope Stage* 5) hasi zirela (mousteriar puntadun eta bifazedun Levallois industria batekin) eta MIS3ren (Azken glaziazioa) hasieran amaitu zela (Vasconiense motako industria batekin).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Trichinella spiralis

***Trichinella spiralis*** Trichinella generoko nematodoa da, hainbat animalia eta gizakia bera ere infektatzen duena, trikinosi izeneko gaixotasuna sortuz. Gaitz hori zoonosi bat da, eta gizakia kutsatzen da infektatutako animalien okela (txerri eta basurdearena, batez ere) jaterakoan.

Nematodo honi *txerriaren harra* deritzo, txerriaren haragian batzuetan agertzen delako. Trikinosia ekiditeko funtsezkoa da txerri hilberrien okela aztertzea hiltegietan, albaitari-ikuskapenean. Era berean, txerri eta basurdeen okela ondo kozinatu behar da kontsumitu aurretik, beroak har patogenoa hiltzen baitu.

## Kanpo estekak
Sturnidae

**Sturnidae** hegazti familia bat da, Passeriformes ordenaren barruan sailkatua.

## Generoa 
* *Aplonis*
* *Mino*
* *Basilornis*
* *Sarcops*
* *Streptocitta*
* *Enodes*
* *Scissirostrum*
* *Saroglossa*
* *Ampeliceps*
* *Gracula*
* *Acridotheres*
* *Spodiopsar*
* *Gracupica*
* *Agropsar*
* *Sturnia*
* *Sturnornis*
* *Leucopsar*
* *Fregilupus* †
* *Necropsar* †
* *Pastor*
* *Sturnus*
* *Creatophora*
* *Notopholia*
* *Hylopsar*
* *Lamprotornis*
* *Hartlaubius*
* *Cinnyricinclus*
* *Onychognathus*
* *Poeoptera*
* *Grafisia*
* *Speculipastor*
* *Neocichla*
* *Rhabdornis*

## Kanpo estekak
Fringillidae

**Fringillidae** paseriformea ordenaren hegazti-familia da, txirriskilak eta txontak barnean dituena.

## Taxonomia 
Hona hemen *Fringillidae* familiaren subfamilia eta generoak:

* *Fringillinae*
** *Fringilla*
* *Carduelinae*
** *Eophona*
** *Coccothraustes*
** *Mycerobas*
** *Pinicola*
** *Pyrrhula*
** *Leucosticte*
** *Rhodopechys*
** *Bucanetes*
** *Carpodacus*
** *Haematospiza*
** *Uragus*
** *Haemorhous*
** *Serinus sensu lato*
*** *Serinus sensu stricto* azpigeneroa
*** *Crithagra* azpigeneroa
** *Linurgus*
** *Rhynchostruthus*
** *"Serinus" thibetanus*
** *Carduelis sensu lato*
*** *Carduelis sensu stricto* azpigeneroa
*** *Spinus* azpigeneroa
*** *Linaria* azpigeneroa
*** *Chloris* azpigeneroa
*** *Acanthis* azpigeneroa
*** *Loxia* azpigeneroa
** *Pyrrhoplectes*
** *Chaunoproctus*
** *Callacanthis*
** *Neospiza*
* *Drepanidinae*
* *Euphoniinae*
** *Euphonia*
** *Chlorophonia*

## Kanpo estekak
Emberizidae

**Emberizidae** edo **berdantzak** hegazti familia zabal bat da, Passeriformes ordenaren barruan sailkatua. Haragijaleak dira berdantza mota gehienak. Mundu osoan bizi dira, Indian, Madagaskarren eta Australian ezik; Euskal Herrian udazken aldean ikusten dira batez ere. Mota ugari hartzen ditu genero honek: mendi-berdantza (*Emberiza cia*), berdantza miarritz (*Emberiza hortulana*), zingira-berdantza (*Emberiza shoeniclus*)... 

## Generoak 

*ArremonArremonopsMelozonePipiloAimophilaOriturusTorreornisSpizellaPooecetesChondestesAmphispizaCalamospizaPasserculusArremonAmmodramusPasserellaXenospizaMelospizaZonotrichiaJuncoSaltatorParoariaPheucticusArremonAtlapetesGubernatrixMelanoderaCyanocompsaCyanoloxiaAmaurospizaVolantiniaSporophilaTiarisOryzoborusCatameniaDiucaSicalisIdiopsarPhrygilusHaplospizaLophospingusCoryphospingusPoospizaEmbernagraGeospizaEmberizaMiliaria*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Avahi unicolor

***Avahi unicolor*** edo **sambirano avahi** Madagaskarren bizi diren *Avahi* generoko primate espezie bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Avahi

***Avahi*** Madagaskarren bizi diren lemur genero bat da, Strepsirrhini barruko primatez osatua. Guztira 9 espezie ezagutzen dira.

30etik 50 zentimetrorako tamaina dute, eta 600etik 1200 gramorako pisua har dezakete. Indriidae barruan dauden lemurerik txikienak dira. Euren larrua eta ilea motza eta artiletsua da. Ilea gris marroitik gorrixkara izan daiteke, bizkarran eta hanketan ile txuriarekin eta isats laranjarekin. Burua borobila dute, mutur motzarekin eta belarriak ilearen barruan.

*Avahi*ak baso heze zein lehorretan bizi dira, hostoen artean denbora gehiena pasaz. Foliboro gehienek bezala janariaren liseriketa egiteko denbora luzea behar dute. Talde txikitan bizi dira (2-5 kide), askotan gurasoak eta euren seme-alabak.

## Espezieak 
Gaur egun 9 espezie ezagutzen dira:
* *Avahi betsileo*
* *Avahi cleesei*
* *Avahi laniger*
* *Avahi meridionalis*
* *Avahi mooreorum*
* *Avahi occidentalis*
* *Avahi peyrierasi*
* *Avahi ramanantsoavani*
* *Avahi unicolor*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pablo Gorostiaga

**Pablo Gorostiaga Gonzalez** (Laudio, Araba, 1941eko azaroaren 21a) politikaria eta banku-langile ohia da. Hamabi urtez izan zen bere jaioterriko alkate, eta hamahiru urtez Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkide (Herri Batasunaren ordezkari 1984tik 1994ra, eta Euskal Herritarrok alderdiaren ordezkari 1998tik 2001era). Udalbiltzaren jaiotzan parte hartu zuen, eta Laudioko auzo batzarren sorreran aritu zen, Franco hil osteko urteetan.

*Egin* egunkariarekiko zuen lotura zela kausa 18/98+ auzian zortzi urteko espetxealdira zigortua, Herrera de La Manchako (Espainia) espetxean zegoen preso, eta ezin izan zuen bere emaztea (Judith Uriarte) ikusi, Uriarte ikusteko baimena beranduegi jaso zuen eta (2013ko irailaren 2an hil zen Judith, gaixoaldi luze baten ondoren).

Urte hartan bertan, 2013ko abuztuan, bere jaioterriko jaietako pregoilari izendatu zuten Gorostiaga. Gasteizko Monica Basurto epaileak, ordea, bertan behera utzi zuen Laudioko jai batzordearen erabakia. «Gorostiaga pregoilaria izatea terrorismoaren biktimen duintasunaren aurka doa», arrazoitu zuen Carlos Urkijo Espainiako Gobernuaren EAEko ordezkariak, epaitegiari debekua ezartzeko eskatu zionean.

2015ean atera zen gartzelatik gartzela zigor osoa bete eta gero.

## Erreferentziak
1813ko abuztuaren 31ren Oroitza

thumb|300px
**1813ko abuztuaren 31ren Oroitza** Donostian urtero abuztuaren 31an ospatzen den jaia eta oroitza-ekitaldia da, egun hartan Donostiaren erreketa gogoratzen duena. Oroitza ekitaldien artean danborrada eta Abuztuaren 31a kalean, 1813an guztiz suntsitu erre ez zen kale bakarrean hain zuzen, iluntzean kaleko argi guztiak itzali eta jendeak kandelak pizten ditu.
thumb|380x380px|Donostiako Plaza Berriko sarreran Etxagarairen bertsoak 1813ko suteaz
Bizente Etxagaraik bertso sorta bat idatzi zuen gertaerak deskribatzeko: *Tropa aliatu angloportugesen setioa, erasoa, arpilatzea eta Donostia plaza erretzea.* Bertso horiek Donostiako Plaza Berrian bertan daude horma batean jarrita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
thumb|Donostiako Plaza Berriko sarreran Etxagarairen bertsoak 1813ko suteaz

## Kanpo estekak
Langatxo

**Langatxo** historiaurreko aztarnategia da, Mutrikuko Astigarribia auzoan dagoena.

Haitzuloa baino aterpe txiki bat da, 1982an induskatua.
[erdian|thumb|[Debabarrena|Debabarrenako haitzuloak.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Langatxo kobazuloa II. Ondarea.  Ondarea osatzen duten elementuen inguruko informaziorako eta geolokalizaziorako sarbidea. Kultura eta Hizkuntza saila. Eusko Jaurlaritza.
Portugain

**Portugain** historiaurreko aztarnategia da, Olatzagutian , Urbasa mendilerroan dagoena. Haitzuloa baino aterpea da. 1982an topatu eta 1984tik aurrera indusketa lanak egin dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Feko Kapitulazioak

**Santa Feko Kapitulazioak** 1492ko apirilaren 17an Errege-erregina Katolikoek Santa Fen (Granada) berretsi zituzten dokumentuei deritze. Horien bidez, errege katolikoek eta Kristobal Kolonen arteko akordioen inguruan itsasoz mendebaldeko bidetik abiatuz Indietara iristeko espedizioaren inguruko nondik norakoak jasotzen zituen. Testua Juan de Coloma idazkariak idatzi zuen eta, gaur egun, jatorrizkoa galduta dago. Errege-erregina Katolikoek, biek ala biek, sinatu zuten dokumentua.

Dokumentu honen arabera, Kolonek hauxe dena lortuko zuen:
* Amiral titulua aurkitutako lur guztietan, oinordekotzaz geratuko zena bere sendian.
* Erregeorde eta Gobernadore nagusia izango zen aurkitutako uharte eta lurretan.
* Lortutako salgaien hamarrena eta bere ondorengoak biziarteko jaraunsle bilakatuko ziren. Koroak, berriz, bostena lortuko zuen (Erregeren bostena).
* Espedizioa zortziren batean parte hartzeko aukera, irabazietan proportzio bera izango zuelarik.

Era honetan sinatu zituzten kapitulazioak.

## Kanpo estekak
Abauntz

**Abauntz** historiaurreko aztarnategia da, Ultzamako Arraitz herrian dagoena, Nafarroa Garaian. Pirinioen hegoaldean dagoen Solutre aldiko aztarnategi bakarra den arren, Madeleine  aldiko eta Azil aldiko aztarnak ere topatu zituzten bertan.

Leizean, hainbat indusketa arkeologiko burutu ditu Zaragozako unibertsitateko irakaslea den Pilar Utrillak. Haietan, 1993an eta 1994an, grabatuak zituzten hainbat harri topatu zituzten. Erradiokarbonoz datatu eta kalibratu ondoan ondorioztatu zuten markek 13.660 urte zituztela.

Harri horietako batean, mapa bat identifikatu da: Abauntzeko mapa, Europako zaharrena izanen litzatekeena, eta aurrean dagoen San Gregorio mendiar irudikatzen duena hain zuzen. Izan ere, ibaia, ibaiadarrak, lautada eta abar izan daitezkeen irudiak agertzen baitira. Hala argitaratu zuen Utrillak behintzat *Journal of Human Evolution* aldizkarian.

## Maparen ezaugarriak 
Harria Calceritazkoa (Karbonodun buztina) da . 17,50 cm luze, 10 cm zabal eta 5,40 cm lodi da.  947 gr pisu du. Datazio kalibratuan, BP 11760 urte eman ditu. Aztarnategiko Madeleine Aldiko amaierako azaletan agertu zen.

Gainjarritako grabatu asko ditu eta irudikatutako gaien artean, Abauntz haitzuloaren inguruko elementu geografikoak bereizten dira: San Gregorio mendiaren profila, haitzuloaren eta mendiaren arteko eztarria, ibiak dituen erreka eta putzuz betetako eremuak, bai eta ibaiaren bi aldeetan ibiltzen ari diren ahuntz-taldeak ere. Eskala handiagoan, hainbat antropomorfo eta animalia agertzen dira, eta horien artean orein emeak eta orein ar bat orro egiten.

## Abauntzeko koba eta mitologia 
thumb|300px|Abauntzako mapa, Nafarroako Museoan
Euskal mitologiaren arabera, kobazuloa bizileku bezala erabiltzen zuten lamiek, eta ahozko tradizioak honako kondaira transkribatzen du:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ruiz Zapatero, Gonzalo(coord) (2017). *El poder del pasado: 150 años de la Arqueología en España.* Madrid : Ministerio de Educación, Cultura y Deporte de España, 212. or. 
* Utrilla Miranda, Pilar eta Mazo Pérez, Carlos (1996). "Le versant Sud des Pyrénées", *L art préhistorique des Pyrénées.* .  
* Utrilla Miranda, Pilar eta Mazo pérez, Carlos (2011). Los cantos pintados de la cueva de **Abauntz** y algunas nuevas lecturas del bloque 1. *Príncipe de Viana.* Iruña: Nafarroako gobernua. 23 - 41. or.
* Domingo Martínez, Rafael; Utrilla Miranda, Pilar; Mazo Pérez, Carlos *et alii* (2004). "L'art mobilier sur pierre du versant Sud des Pyrénées: les blocs gravés de la grotte d'Abauntz". Art mobilier paleolitique supérier en Europe occidentale. Actes du Coloque 8.3. Congress de L'UISPP, Liege, 2-8 Septembre 2001. 199-2018 or.

## Kanpo estekak
Arrillor

**Arrillor** historiaurreko aztarnategia da, Zigoitiko Murua auzoan dagoena.

Gorbeian kokaturik, 1959ko uztailean aita Barandiaranek, Medrano, Arbosa, Nolte eta Santestebanekin batera, bertoko aztarnategi arkeologikoan lan egin zuten. Tamalez, egun egoera txarrean dago.

## Deskribapena 
150 metro luze inguruko haitzulo lineala da, ekialderantz begira dago eta bi korridore ditu. Bien inguruan, bi sarrera aurkituko ditugu, bata Asunkorta amildegitik eta bestea, nagusia, Errekasekutik. Hainbat mailatan aurkitu dira historiaurreko hainbat tresna, gizakiak ehizatutako fauna eta baita Neanderthalgo gizakiaren hortz bat ere (Araban ezagutzen den aztarna bakarra); okupazio gehienak Erdi Paleolitokoak dira – Mousteriar aldikoak-, eta azken glaziazioaren amaierakoak – Madeleine aldikoak-.

Depositu arkeologikoek ingurumen-baldintza gogorragoak erakusten dizkigute: osagai krioklastikoak, garai hotzetan aurkitzen den fauna eta baldintza hotz eta lehorreko baso urriagoko eta belar-paisaia bat (zenbait estepa inguruko espezi). Beraz, Würm III edo Neowürm-aren lehen agerpenekin topo egiten dugu (40.000-32.000 bp artean)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polvorín

**Polvorín** historiaurreko aztarnategia da, Galdamesko Atxuriaga auzoan dagoena.

Bortal mendiaren eskuinaldean- Arenazako leizerik gertu- kokaturik, izena gertuko meategitik datorkio, bolborategi (gaztelaniaz *polvorín*) moduan erabiltzen zutelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atxeta

**Atxeta** historiaurreko aztarnategia da, Foruako Urberuaga auzoan dagoena. Muino batean kokaturik, Goi Paleolitotik Brontze Aroraino izan zituen biztanleak.

Solutrear aztarnak dituen leize hau litekeena da Santimamiñerekin lotua izatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silibranka

**Silibranka** historiaurreko aztarnategia da, Mañarian, Eskubaratz eta Azko mendien arteko trokarte batean, dagoena.

Haitzuloa baino harpea da. Jada, 1929an aita Barandiaranek induskatu zuen. Ferra-saguzar txikien habitat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Avahi laniger

***Avahi laniger*** Madagaskarren bizi den *Avahi* generoko lemur espezie bat da. Baso hezeetan bizi da eta eguneko jarduera du. 1-1,3 kg arteko pisua dute eta 27-29 zentimetroko gorputza, 33-37 zentimetroko isats handi batekin. Bere elikadura batez ere hostoak dira. Monogamoak dira eta euren kumeekin bizi dira taldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lamiñak II

**Lamiñak II** historiaurreko aztarnategia da, Berriatuan dagoena.
[alt=Lamiñak II kobazuloaren topografia, ADES Espeleologia Elkartearen arabera.|thumb|Lamiñak II kobazuloaren topografia, [ADES taldea|ADES Espeleologia Elkartearen arabera.]]

Lamiñak II aztarnategian aurkitutako hezur-xafla batan, duela 15.000 eta 8.000 urte arteko eta 60 eguneko denboraldia ardatza zuen euskal egutegia topatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torre (leizea)

**Torre** historiaurreko aztarnategia da, Oiartzungo izen bereko baserritik gertu dagoena.

Gravettiar, solutrear eta magdaleniar aldietan Aitzbitarterekin lotutako behin behineko aterpe bilakatu zen, oso txikia zelako. Berrogeita bost *cromlech* ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bourrouilla

**Bourrouilla** Nafarroa Beherean dagoen kobazulo txikia da, Erango udalerrian dagoena. Lauhirazetik gertu kokaturik, magdaleniar alditik Erdi Aroraino erabili zuten. 1986an topaturik, aztarna asko atera dute bertatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baniou

**Baniou** Nafarroa Behereko, Bearnoko eta Landetako ibaia da, Paueko uhaitzaren ibaiadarra dena. Nafarroa Beherean jaioa, Landetan du bere ahoa.

## Gurutzaturiko udalerriak 
* Erango (Nafarroa Beherea)
* Akamarre (Nafarroa Beherea)
* Bastidaxarre (Bearno)
* Léren (Bearno)
* Saint-Pé-de-Léren (Bearno)
* Cauneille (Landak)
* Sorde-l'Abbaye (Landak)

## Ibaiadarrak 
* Lagabotte erreka
* Labarthe erreka
* Bousquet erreka
* Arrouyous erreka
* Marmande erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itziar Nogeras

**Itziar Nogeras Berra** (Donostia, Gipuzkoa, 1966ko urtarrilaren 19a) kultur kudeatzailea da. Elhuyar Fundazioko zuzendari izan zen hamaika urtez, Donostia 2016ko Europako Kultur Hiriburua proiektuan hasierako zuzendaria izan zen, eta gero Mungiako Larramendi ikastolako zuzendaria.

## Euskara irakaslea (1992-1996) 
Irakasletzan diplomatua (1987), Euskal Filologian lizentziatua (1991) eta kultura kudeaketan aditua da. Ikasketak bukatuta euskara irakaslea izan zen AEKn lau urtez 1992tik, non didaktikako arduraduna ere izan zen.

## Elhuyarreko lexikografoa (1992-2012) 
1992an Elhuyarren ere hasi zen hiztegigintzan, garai haietan hasita bera izan zen Elhuyar Hiztegiaren erredaktoreetako bat. Ildo horretatik jarraituta, 1997an *Merkataritza euskaraz* liburua argitaratu zuen 1997an. 1994 eta 1996 urteen artean 22 artikulu idatzi zituen argazkigintzaz.

## Euskararen erabileraren sustatzailea enpresetan eta kudeaketan 
Lan munduan eta gestio-prozesuetan euskararen erabilera bultzatzen ibili zen, besteak beste, euskara-planen aholkularia, edo euskara teknikoan trebatzailea.

## Elhuyar Fundazioko zuzendaria (2002-2013) 
Elhuyar Fundazioko kudeatzaile moduan hasi zen 2000n eta zuzendari nagusia izan zen gero 2002tik 2013 arte. Urte horietan hainbat apostu estrategiko egin zituen Elhuyarrek, besteak beste , fundazio bihurtzea, hizkuntza-teknologia lantzeko Eleka spin-off enpresa eta ikertaldea sortzea, Elhuyarreko 5 hiztegi Android eta iphone plataformetan jartzea, edo Euskal Wikipediarekin lankidetzan aritzea. Garai horretan fundazioak jaso zituen sari eta aitormenen artean hauexek azpimarratu daitezke: 2009an Euroscience Media Awards sarietan, dibulgazioaren Europako telebista-saiorik hoberena; 2006an El Correo Digital saria, Zientzia.net webguneari, aisialdi eta zerbitzu web onena izateagatik; 2006an Tecnaliaren III. Kazetaritza Sarirako accesita eta Bizkaiko Foru Aldundiko Berrikuntza Sailaren saria *Teknopolis* telebista saioari; edo 2005eko eta 2006ko Rikardo Arregi Kazetaritza Sariak.

## Donostia 2016 proiektuko zuzendaria (2013-2014) 
2013an Donostia 2016ko Europako Kultur Hiriburua proiektuko zuzendari izendatu zuten. Izendapenean izandako ustezko irregulartasunek polemika piztu zuten hedabide batzuek, eta artean publiko ez zen egitaraua argitaratu zuten. Proiektuaren baitan izandako desadostasunak zirela eta, dimisioa aurkeztu zuen 2014ko apirilean.

## Ikastolako zuzendaria (2016) 
Geroago Mungiako Larramendi ikastolako zuzendaria izan da 2016tik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Itziar Nogeras Berra LinkedIn sare sozial profesionalean.
* @itziarnogeras kontua Twitterren
Arantxa Kaltzada

**Arantxa Kaltzada** (Donostia, 1969 - ) euskal herritar kazetaria da. Gaztetatik Intxaurrondo eta Gros auzoetako aldizkarietan lan egin ondoren, Herri Irratian hasi zen lanean 1989 urtean. 2005 urtean Euskadi Irratian hasi zen lanean. 2009 urtean, Euskadi Irratiko programazio arduradura izendatu zuten.
Avahi betsileo

***Avahi betsileo*** Madagaskarren bizi diren *Avahi* generoko primate espezie bat da. Kilogramo bateko pisua dute gehienez eta ilea generoko beste animaliek baino sendoagoa dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apidae

thumb|alt=|250px|*Xylocopa violacea* lore gainean
**Apidae** Apoidea subfamiliako intsektu erle himenopteroen genero bat da.

## Ezaugarriak 
Intsektu himenopteroen ordenako familia bat. Hainbat mota daude, batzuk taldean bizi direnak, erlea adibidez, beste batzuk bakarrik bizi direnak eta beste batzuk bizkarroiak. Abdomenaren atzeko muturrean guruin pozoitsua duen ezten bat izaten dute. Mota ia guztiek kolore eta itxura desberdinetako ileak dituzte; mota beraren barruan ere, kolore desberdinak aurki daitezke. Hegalak mintzezkoak izaten dituzte. Tronpa dute loreetatik nektarra xurgatzeko. Familia horretako moten artean, talde egonkorretan bizi direnetan, badira ar eta eme ugalkorrak eta langile antzuak ere. Habietan eztia gordetzen dute arrautzatik irteten direnean apido jaio berriak elika daitezen. Taldeka bizi direnetatik *Apis *generoa da ezagunena. *Xylocopa violacea* ez da taldeka biltzen eta *Bombus lapidarius* generoak berriz urtero osatzen ditu koloniak.

## Taxonomia 
Hauek ditu subfamilia eta tribuak:
* Apinae
** Anthophorini
** Apini
** Bombini
** Centridini
** Emphorini
** Ericrocidini
** Eucerini
** Euglossini
** Exomalopsini
** Melectini
** Osirini
** Protepeolini
* Nomadinae
** Ammobatini
** Ammobatoidini
** Biastini
** Brachynomadini
** Epeolini
** Hexepeolini
** Neolarrini
** Nomadini
** Townsendiellini
* Xylocopinae
** Allodapini
** Ceratinini
** Manueliini
** Xylocopini

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prozesio

[thumb|300px|**Prozesioa**. [Usurbil, 1994.]]
**Prozesioa** erlijio-desfile bat da, gehienetan oinez edo animalien gainean burutzen dena, musikarekin edo otoitzean ospatzen dena. Ohikoak dira katolizismoan, islamean, sintoismoan eta hinduismoan. Beste erlijio batzuetan idolatriatzat jotzen da, esaterako protestanteen artean.

## Ikus, gainera 
* Aste Santua

## Kanpo estekak
Avahi cleesei

***Avahi cleesi*** Madagaskarren bizi den lemur espezie bat da, *Avahi* genero barruan sailkatua. Izena John Cleese Monty Pythonen aktorearen omenez darama, honek lemureekiko duen interesa dela eta. Espeziea 1990an aurkitu bazuten ere, 2005era arte ez zuen deskribapenik izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
FC Basel

**FC Basel** (izen osoa *Football Club Basel 1893*) Suitzako Basilea hiriko futbol taldea da, palmaresari dagokionez Suitzako bigarren talderik arrakastatsuena, baina XXI mendean talde nagusia izan dena. 19 Liga irabazi ditu, 2010etik aurrera jokatu diren guztiak, bai eta 11 Kopa ere. Europan sarritan aritu da baina ez du titulurik lortu. Alpeetako Kopa aldiz hiru aldiz irabazia du.

## Uniformea 
## Palmaresa 
### Suitzan: 36 
* Suitzako Super Liga (21): 1953, 1967, 1969, 1970, 1972, 1973, 1977, 1980, 2002, 2004, 2005, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2025
* Suitzako Kopa (13): 1933, 1947, 1963, 1967, 1975, 2002, 2003, 2007, 2008, 2010, 2012, 2017, 2019
* Suitzako Ligaren Kopa (1): 1972
* Suitzako Superkopa (1): 1989

### Europan: 3 
* Europako Kopa (0): final laurdenak 1974an.
* UEFA Kopa (0): finalerdiak 2013an.
* Alpeetako Kopa (3): 1969, 1970, 1981

## Euskal taldeen aurkako partidak 
Baselek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

## Kanpo estekak 
* Taldearen webgune ofiziala
Gudaroste Pagano Handia

**Gudaroste pagano handia**, baita **Gudaroste handia** edo **Daniar gudaroste handia** izenez ezaguna, IX. mendearen amaieran ia Ingalaterra osoa harpilatu eta konkistatu zuen daniar jatorriko gudaroste bikingo bat izan zen. Garai hartako eskandinaviar eraso gehienak ez bezala, honako hau gudaroste erraldoi batek gauzatu zuen, ziurrenik garaiko gudaroste ahaltsuenen artean legoke, ehundaka ontzi eta milaka gerlariz osatua.

Azkenik, Wessex erresumako Alfredo Handia erregeak Gudaroste Pagano Handia garaitzea lortu zuen, halere bikingo eta anglosaxoien arteko gatazkak Ingalaterrako ipar-ekialdea eta ekialdea bikingoen esku uzten zuen akordioaz amaitu ziren.

## Kanpo estekak
Grasshopper Club Zürich

**Grasshopper Club Zürich** Suitzako Zürich hiriko futbol taldea da, palmaresari dagokionez Suitzako talderik arrakastatsuena dena, izan ere 27 liga eta 19 kopa baititu. Europako txapelketetan urte askotan aritu izan den arren ez du titulurik lortu.

## Historia 
*Grasshopper* izenak ingelesez "matxinsalto" esan nahi du. Ez da ezagutzen izenaren arrazoia, baina ZÜrichen bizi zen Tom Griffith ikasle ingelesak sortu zuen 1886ko irailaren 1ean Manchesterreko Unibertsitateko lagun batzuekin batera. Garai hartan Ingalaterrako talde arrakastatsuena zen Blackburn Rovers taldearen kamiseta hartu zuten eta ordutik ez da aldatu.

1893an Alemaniako ligan jokatzen hasi zen, hori egiten zuen aurreneko talde suitzarra izan zen. 1897an Suitzako liga antolatu zen eta aurreneko ekitaldia (1897-98) Grasshopperrek irabazi zuen. 1920. hamarkadan Dori Kürschner entrenatzaile hungariarrarekin eta 1930. hamarkadan Karl Rappan austriarrarekin Suitzako talde nagusia izan zen.

Bigarren Mundu Gerra garaian Suitza herrialde neutrala izan zen eta ligak aurrera jarraitu zuen. Bost urte horietan Grasshopperrek hiru liga eta bost kopa irabazi zituen. 1949an aurrenekoz mailaz jeitsi zen baina baina bi urte ondoren itzuli eta 1952 eta 1956an Liga eta Kopa eskuratu zituen. Ondoren ordea titulurik gabeko garaia iritsi zitzaion. 1980 eta 1990. hamarkadak ere oso onak izan ziren.

1998, 2001 eta 2003ko ligak irabazi ondoren XXI. mendea ere oparoa izango zuela pentsatzen zen baina FC Baselen garaia iritsi zen. 2019an maila galdu zuen baina hurrengo urtean 2. mailako txapeldun izan eta Superligara itzuli zen.

## Uniformea 
## Palmaresa 
### Suitzan: 49 
* Suitzako Super Liga (27): 1898, 1900, 1901, 1905, 1921, 1927, 1928, 1931, 1937, 1939, 1942, 1943, 1945, 1952, 1956, 1971, 1978, 1982, 1983, 1984, 1990, 1991, 1995, 1996, 1998, 2001, 2003
* Suitzako Kopa (19): 1926, 1927, 1932, 1934, 1937, 1938, 1940, 1941, 1942, 1943, 1946, 1952, 1956, 1983, 1988, 1989, 1990, 1994, 2013
* Suitzako Ligaren Kopa (2): 1973, 1975
* Suitzako Superkopa (1): 1989

### Europan: 0 
* UEFA Kopa (0): final erdiak 1978an.
* Europako Kopa (0): final laurdenak 1957 eta 1979an.
* Europako Errekopa (0): final laurdenak 1990ean.

## Euskal taldeen aurkako partidak 
Grasshopperrek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:

## Kanpo estekak 
* Taldearen webgune ofiziala
Iñaki Astiz

**Iñaki Astiz Ventura** (Muruzabal, Nafarroa, 1983ko azaroaren 5a) futbolari profesionala da, egun Poloniako Legia Varsovian atzelari gisa aritzen dena.

CA Osasunako harrobikoa, Osasuna Promesas-en jokatu zuen. Bertan Osasunako jokalari ohia zen Jan Urbanekin jardun zuen, talde horretako entrenatzailea baitzen garai hartan. 2007-08ko denboraldian Legia Varsoviara joan zen Iñaki Astiz, non Jan Urban entrenatzailea baitzen.

2008ko ekainean Osasunara itzuli zen, baina horrek Legiara bidali zuen 5 urteko kontratu batekin, nahiz eta Osasunak bererako gorde zuen bi urte pasa ondoren jokalaria berreskuratzeko aukera.

## Estatistikak 
*2021eko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
* Ekstraklasa (2): 2012–13, 2013-14
* Poloniako futbol kopa (5): 2007–08, 2011–12, 2012–13, 2014–15

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Iñaki Astiz (90minut.pl)
Ane Rodriguez (argipena)

**Ane Rodriguez** hainbat euskal herritar emakumeren izen-deiturak dira:

* Ane Rodriguez Armendaritz (Hernani, Gipuzkoa, 1978), Donostiako Tabakalera zentroko kultura zuzendaria.
* Ane Rodriguez Aurrekoetxea, etologoa.
* Ane Rodriguez Zaitegi, margolaria.
* Ane Rodriguez, boxeolaria.
Ane Rodriguez Armendaritz

**Ane Rodriguez Armendaritz** (Hernani, Gipuzkoa, 1978 -) Tabakalera zentroko kultura zuzendaria da 2012. urteaz geroztik. Komunikazio Zientzietan lizentziatua, Madrilgo Matadero proiektuan, Gaztela-Leongo MUSAC arte garaikideko museoan eta ARCO arte-azokan lan egin zuen aurretik.
Irazki

eskuinera|thumb|250px|Ehun baten irazkia (1) eta bilbea (2).
Ehundegietan **irazkia** elkarren paralelo ezartzen diren harien multzoa da, haien artetik bilbea igaroaraziz ehuna egiteko.

Ehunetan, luzetarako harien multzoari esaten zaio **irazki**.

## Kanpo estekak