open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iñaki Ardanaz

**Iñaki Ardanaz** (Agoitz, 1984) nafar aktorea da, telesbitan eta antzerkian aritutakoa.

## Biografia 
Iñaki Ardanaz Agoitzen jaio zen 1984an. Hemezortzi urterekin Madrilera joan zen interpretazio-eskola batean trebatzera. 2007an egin zituen lehen agerraldiak telebistan, *Planta 25* eta *Hospital Central* telesailetan. 2013an Fernando Franco Garcíaren *La herida* filmean zineman egin zuen debuta.

Ondoren, telebistako fikzioetan parte hartu du, hala nola *Seis hermanas* TVEan, *La víctima número 8* ETB2an, *La línea invisible* Movistar+en edo *Caronte* Prime Videon. Pantaila handian ere paper ugari interpretatu ditu, Andrea Jaurrietaren *Ana de día* edo José Luis Cuerdaren *Tiempo después*, *Los miércoles no existen* edo *¿Qué hacemos con Walter?* antzezlanekin uztartu dituenak.

2020an Txeporen papera egin zuen David Pérez Sañudoren *Ane* film luze sarituan. 2021ean Fernando González Molinak zuzendutako Movistar+eko *Paraíso* telesaileko protagonista izan zen, Mario Merinoren papera eginez.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otikorene

**Otikorene** Baigorriko auzo bat da, Euskal Herriko Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta, Baigorri-Ortzaize eskualdean. Antzina, herri propioa izan zen, Baigorriko ibarrekoa, baina Baigorri udalerrian sartu zuten sortu ondoren, Anhauze edo Irulegi ez bezala.

Bertako biztanleak *otikorendarrak* dira.

## Izena 
*Otikorene* toponimoak itxura hauek izan ditu: *Oticoren* (1513, Iruñeko paperak) eta *Otticoren* (1863, Raymondek aipatua).

## Geografia 
Herria Baigorriko ibarran dago, Urepeleko Errobik zeharkatzen duena, 156 metroko altueran.

### Etxeak eta auzuneak 
* Otikorene ()
* Bordalde ()

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baigorri
* Baigorri-Ortzaize
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Sorgin baldarra

***Sorgin baldarra*** () Brian Grantek zuzendutako haurrentzako telesail fantastikoa da. Jill Murphyren literatura-sailean oinarrituta, EiTBrako euskaratu zuten.

## Sinopsia 
Magia eskola bateko sorgin gazte talde bat da protagonista. Mildred Hubble lehen mailako ikaslea da sorginentzako Cackles akademian, eta haur askoren ametsa bizi du: benetako magia egiteko ikasten ari da. Egunero, erratz batean hegan egin, edabeak nahastu eta konjuruak probatu behar ditu. Baina mundu magiko horretan, Mildreden tokia arriskuan dago. Miss Hardbroom zuzendariordeak eskolatik kanporatu nahi du, Cackles Akademiaren ospea betiko hondatu dezakeela uste baitu. Ethel Hallow ikaskideak, berriz, paretik kendu nahi du, protagonismoa kentzen diolako.

## Pertsonaiak 
### Ikasleak 
* Bella Ramsey: Mildred Hubble.
* Meibh Campbell: Maud Luna.
* Dagny Rollins: Felicity Foxglove.
* Raquel Cassidy: Miss Hecate Hardbroom.
* Nicola Stephenson: Julie Hubble.
* Nicholas Jones: The Great Wizard.
*Ellie Daley Sapphire  Halistone

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amar es para siempre

***Amar es para siempre*** Antena 3 telebista katean ematen duten soap opera da, *Amar en tiempos revueltos* telesailaren jarraipena dena. 2013an estreinatu zuten eta, harrezkero, ospetsua izan da oso.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leandro Nagore

**Leandro Nagore Nagore** (Iruñea, 1877ko ekainaren 10a - *ib.*, 1945eko urtarrilaren 24a) nafar politikaria izan zen. Batasun Aberkoiaren kidea izan zen

Primo de Riveraren diktaduran Iruñeko alkate eta Espainiako diputatu izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Alcàsserko krimena

**Alcàsserko krimena** Valentziako Alcàsser udalerriko hamalau eta hamabost urteko hiru nerabe- Míriam, Toñi eta Desirée- bahitu, bortxatu, torturatu eta hiltzean datza. Krimen honen ondoriozko epaiketa **Alcàsser afera** bezala ezagutzen da.

Nerabeak 1992ko azaroaren 13an desagertu ziren, ostiral gauean, inguruko Picassent herriko diskoteka batera auto-stop eginez zihoazela. "Alcàsserko neskatoak" direlakoen bilaketak oihartzun handia izan zuen Espainiako komunikabideetan. 1993ko urtarrilaren 27an, desagertu eta hirurogeita hamabost egunera, bi erlezainek gorpuak erdi lurperatuta aurkitu zituzten Romana amildegiko hobi batean, Tousko urtegitik gertu dagoen sarbide zaileko toki batean. Gorpuak aurkitzeak eta neskatoek jasan zituztenak ezagutzeak biziki hunkitu zuten gizartea.

Poliziaren ikerketen arabera, krimen hirukoitza bi gaizkilek egin zuten: Antonio Anglések eta Miguel Ricartek (26 eta 23 urte, hurrenez hurren). Lehenak, gertakarien ustezko egiletzat jotakoak, ihes egin zuen segurtasun-indarrek aurkitu zuten une berean. Bilaketa etengabea izan zen arren, Antonio Anglés leku ezezagunean dago oraindik. Miguel Ricart, aldiz, atxilotu, epaitu eta 170 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten epaiketa oso mediatizatu batean, eta horietatik 21 baino ez zituen bete Parot doktrina aplikatuta aske utzi baino lehen.

Nesken gurasoetako batek aferaren instrukzioa gogor zalantzan jarri zuen, eta, txandaka, konspirazio-teoria bat garatu zuen. Honen arabera, bertsio ofiziala benetako kriminalak estaltzeko estalki bat zen: *snuff* bideo ekoizpenean parte hartzen zuten politikari eta enpresari boteretsuen talde bat. Nahiz eta teoriaren zati handi bat oinarririk gabeko espekulazio eta akusazioetan oinarritzen zen (horietako batzuk delituzkoak), espainiar gizartearen imajinario kolektiboan indar handiz errotu zen, bere adierazpen mediatiko biziari esker.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veríssimo Correia Seabra

**Veríssimo Correia Seabra** (Bissau, 1947ko otsailaren 16a - *ibidem*, 2004ko urriaren 6a) gineabissautar militarra izan zen. Ginea-Bissauko estatuburua izan zen 2003ko irailean.

1963an, hamasei urterekin, PAIGCVra batu zen eta gerrillan borrokatu zen portugaldarren aurka. Ondoren ingeniaritza elektronikoa ikasi zuen Bulgarian eta 1971n Sobietar Batasuneko Artilleria Eskolara joan zen. Independentziaren ondoren, Lisboako ofizialen eskolara joan zen.

1980an Luis Cabral kargutik kendu zuen estatu-kolpean parte hartu zuen bere ibilbide militarrean. Angolan kasko urdinetako gineabissautar soldaduen buruzagiordea izan zen 1991-92an.

1998an Ansumane Mané jeneralarekin bat egin zuen João Bernardo Vieiraren aurkako matxinada batean eta 1999an Vieira kargutik kendu zuen estatu-kolpean parte hartu zuen.

Kumba Ialá presidenteari aurre egin zion soldaduen soldatak ez ordaintzeagatik eta 2003ko irailaren 14an kargutik kendu zuen. Herrialdea hamalau egunez zuzendu zuen Henrique Rosari trantsizio demokratikoa antolatzeko presidentetza eman zion arte.

Seabra hil arte jipoitu zuten, ordaindu gabeko soldatengatik soldaduen matxinada batean.

## Kanpo estekak
Cordón del Azufre

**Cordón del Azufre** ehun metro batzuetako diametroa duten jarduerarik gabeko krater txikien kate bat da, Andeetan kokatutako sumendi ez-aktibo bat osatzen duena, Argentinako Catamarca probintziaren eta Txileko Atacama eskualdearen mugan.

## Iturria 
* Siebert, L. eta T. Simkin. 2002an. Smithsonian Institution, Global Volcanism Program: Volcanoes of the World.

## Kanpo estekak 
* Vn Cordón del Azufre-ren argazkiak Viajeros4x4.com webgunean
* Munduko sumendi altuenak
* Ande Zentraletako sumendiak; Ipar Dakotako Unibertsitatea
Cerro Medusa

**Cerro Medusa** mugako sumendi bat da, Nevado Ojos del Saladoren inguruan, Tinogasta departamenduan, Catamarca probintziako ipar-mendebaldean, Argentinan eta Atacama eskualdean, Txilen. El Muerto eta Nevado Ojos del Salado sumendien artean dago zehazki. Medusa sumendiak itsas mailatik 6120 metroko altuera du eta teknikoki igotzeko erraza da, hala ere distantzia handiengatik jende gutxi erakartzen du. Batzuetan, Viento sumendiarekin nahasten da, apur bat hegoalderago dagoena.

## Kanpo estekak
Cerro Solo

**Cerro Solo**  itzalita dagoen geruza-sumendi bat da, Txile eta Argentinako mugan dagoena, Atacama eskualdearen eta Catamarca probintziaren artean. Nahiko ezezaguna den mendigunea da, Nevado Ojos del Saladoren eta Nevado Tres Crucesen artean ezkutatuta baitago.

Lehenengo igoera 1949an gertatu zen, irailetik apirilera igotzeko unerik onena izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cerro Solo Andeshandbook liburuan
* Vn Solo, Viajeros4x4.com webgunean
* Munduko sumendirik altuenak
* 6000 Txilekoak - Cerro Solo sumendia
Sierra Nevada de Lagunas Bravas

**Sierra Nevada**, **Sierra Nevada de Lagunas Bravas** izenarekin ere ezaguna, sumendien multzoa da, gailur nagusia 26° 29′ 31″ S eta 68° 33′ 34″ W koordenatuetan dago Andeetako mendietan, Argentina eta Txile artean. Nazioarteko muga Sierra Nevadako gailurretako batetik igarotzen da.

Argentinarantz doan malda Catamarca probintziaren lurraldean dago, eta Txilerantz Atacamako eskualdean dago. Argentinako Cumbre del Laudo (6152 m), El Cóndor (6414 m) eta Vallecitos (6168 m) bezalako beste sumendi handi batzuetatik gertu dago, eta Cerros Colorados (6062 m) bi herrialdeetan.

## Kanpo estekak
Nevado Tres Cruces

**Nevado Tres Cruces** jatorri bolkanikoa duen mendigunea da, Andeetako mendilerroan dagoena, Catamarca probintziaren (Argentina) eta Atacama eskualdearen (Txile) arteko mugan. Bere hedadura zortzi eta hamabi kilometro artekoa da latitude norantzan eta lau gailur nagusi ditu, hegoaldetik iparraldera ordenatuta:

* Nevado Tres Cruces Sur edo Internacional (6749&nbsp;imgm)
* Nevado Tres Central (6629 m)
* Cumbre Norte (6008 m)
* Honen iparraldeko gailurra (6300 m).

San Frantzisko pasabidea hegoalderantz mugatzen duen sumendi etorbide handia ixten da, honako sumendiek osatzen duten etorbidea, ekialde-mendebaldeko norabidean antolatuta: San Francisco, Incahuasi, El Fraile, El Muerto, Ojos del Salado, Cerro Solo eta Tres Cruces, kota txikiak kontatu gabe.

Andeetako zazpigarren gailurra da altueraren arabera eta munduko sumendirik altuenetako bat da; Poloniako bigarren espedizioak igo zuen lehen aldiz 1937an.

## Kanpo estekak 
* Tres Gurutzearen deskribapena Andeshandbook liburuan
* Andeetako mendiak: Tres Cruces
* Txileko 6000. urtea: Tres Cruces
Copiapó sumendia

**Copiapó sumendia**, **Azufre** izenarekin ere ezaguna, Andeetako mendikatearen geruza-sumendi bat da, Atacama eskualdean (Txile) kokatua. Sumendiak Nevado Tres Cruces parke nazionala banatzen duen bi zatiak bereizten ditu. Handik gertu Nevado Ojos del Salado dago.

## Altuerako santutegia 
1954an Cerro El Plomoko momia aurkitu ondoren, Andeetako goi mendien bilaketa arkeologikoa lehertu zen eta altuerako zeremonia gune ugari aurkitu ziren gure Andeetako mendilerroan. Han Matías Rebitsch austriarra, "bere azken espedizioak egiten", Catamarca-Atacameña punako gailur batzuetara igotzen denean, eta horien artean Peinado (5.740 m), Dos Conos (5.900 m) eta El Azufre edo Copiapó (6.080 m). Bidaia horretan lehenengo igotzaileek deskribatutako aztarna arkeologikoen aurkikuntza baieztatzen da, Copiapó sumendia Inka kulturaren mendi sakratuetako bat bezala altxatuko duena.

Aurkikuntza horiei esker, Copiapó sumendiak nolabaiteko ospea eskuratu du bertako mendizaleen artean, zuzeneko sarbidea dela eta, Inka presentziaren aztarnak aurkitu dira bere gailurrean eta inguruetan, hala nola teilazko zeremonia-plataforma bat, kamelidoen hezur erraustuen aztarnak, ikatza, belarra, lumak, giza ilea, *Spondylus* zatiak (Ekuadorreko kostaldeetako kuskua, inkentzak balio handikoa), landare sokak, koka hostoak (Inka erlijioaren elementu nagusia), txarkia, bikuina-larruak, libelula hegal bat, txainar (Geoffroea decorticans) fruituak, bi karraskariak, harri luzangak, baita zilarrezko *irudi* antropomorfoak eta zoomorfoak eta s*pondylus-ak* eskaintzetan. 1991n egindako indusketa batean, urre lamunatuz egindako beste inka estatuatxo bat aurkitu zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los Patos sumendia

**Los Patos** edo **Tres Quebradas** sumendia Txileko eta Argentinako mugan dagoen Geruza-sumendi bat da, San Francisco mugako mendatetik gertu, Atacama eskualdea eta Catamarca probintziaren artean.

1936an, bere magaletako batean inka jatorria zuten aztarna arkeologikoak aurkitu ziren, harrizko bi horma *baxuek* (pircas) osatuak, eta horien barruan materialen aztarnak aurkitu ziren, ustez erritualen batean erabilitakoak.

Mendiguneko lehen kirol igoera 1937an egin zuen S. Osiecki, J. Wojsznis, W. Paryski, J. Szczepanski-k osatutako Poloniako ordezkaritza batek. Mendira igotzeko unerik onena irailetik apirilera da, baina beti ere goi mendiko neguaren eraginez sortutako ezegonkortasun klimatikoaren arriskua kontuan hartuta.

## kanpoko estekak 
* Andeshandbook: Igoera Ibilbidea
* Txileko 6000ak: Los Patos
Sopelako lasterketa nudista

[thumb|250px|Lasterketa [Barinatxe hondartza nudistan urtero egiten da.]]
**Sopelako lasterketa nudista. Patxi Ros Saria** urtero Sopelako Barinatxe hondartzan ospatzen den proba da. Hondartza hau nudista da; bertan, 1999tik egiten da nazioarteko mailan ezaguna den lasterketa hau.

## Historia 
1999an, Patxi Ros, kirol eta naturismoaren zalea, bere bi zaletasun biltzen zituen proba hau sortu zuen: *Sopelako I. lasterketa nudista*. 2002an txapelketa ez zen egin. hala ere, ekimena indarra joan zen hartzen eta 2003an Euskal Naturista Elkarteak ekimenaren ardura gainean hartu zuen. Urte horretan ere «Patxi Ros Txapelketa» izena eman zioten ere bai, bere sortzaileari omentzeko. 2012an, Patxi Rosek berriro ere probaren ardura hartu zuen zeren eta ENE elkartea desagertu baitzen.

## Kategoriak 
Normalean marea behearekin egiten da, hondarra gogorrago dagoelako,. Ohituraz, bi kategoria ditu:
* Testimoninala: kilometro bakarra du.
* Erabatekoa: bost kilometrokoa.
Kategoria hauen barruan beste batzuk daude: emakumezkoa, gizonezkoa, beteranoena, haurrena...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ewald Ammende

**Ewald Ammende** (Pernau, Livonia, Errusiar Inperioa, 1893ko urtarrilaren 3a - Beijing, 1936ko apirilaren 15a) estoniar kazetari, giza-eskubideen aktibista eta politikaria izan zen. Baltikoko alemaniar jatorrikoa, Europako gutxiengo alemaniarren babesean lan egin zuen. Poloniar, hungariar, errumaniar, judu eta bielorrusiarren jazarpena ere salatu zuen, Holodomor ezagutaraziz. Europako Nazionalitateen Kongresua ordezkatuz, 1933ko Aberri Egunean parte hartu zuen.

## Lan hautatuak 
* *Die Hilfsaktion für Petersburg.* R. Ruetz Riga, 1920.
* *Die Agonie einer Weltstadt. Helft Petersburg!* R. Ruetz Riga, 1920.
* *Europa und Sowjet-Rußland.* Curtius-Verlag Berlin, 1921.
* *Die Gefährdung des europäischen Friedens durch die nationale Unduldsamkeit.* Karl Jaspers, Viena, 1927.
* *Nationalitäten in den Staaten Europas.* Braumüller Universitäts-Verlagsbuchhandlung, Viena eta Leipzig, 1931.
* *Muss Russland hungern? Menschen und Völkerschicksale in der Sowjetunion.* Wilhelm Braumüller Universitäts-Verlagsbuchhandlung Viena, 1935.
* *Human Life in Russia.* G. Allen & Unwin Londres, 1936.

## Kanpo estekak
Yobai

japoniar ohitura bat izan zen, normalean ezkongabeko gizon eta emakume gazteek praktikatzen zutena. Japonia osoan ohikoa zen garairik antzinakoenetan, Meiji Arora arte nekazal eremuetan eta XX. mendearen hasierara arte baztertutako toki batzuetan praktikatzen zutena.

## Deskribapena 
Gauean, gizon gazte ezkongabeak isil-isilik sartzen ziren emakume gazte ezkongabeen etxeetan. Gizona neska gazte baten logelaraino arrastatzen zen isil-gordeka, eta bere asmoen berri ematen zion. Emakumea bat baldin bazetorren eta hala adierazten bazuen, elkarrekin lo egiten zuten eta harremanak ere ukan zitzaketen. Goizean gizonak gela uzten zuen eta sartu bezala ateratzen zen, isilka. Neskaren familiak jakin zezakeen, baina ezezko itxurak egiten zituen. Herriko gazteen artean ohikoa zen horrela harremanak finkatu eta emazte edo senar bat aurkitzea.

Akamatsu Keisuke etnologoaren arabera, praktika honek tokian tokiko aldaerak zituen. Leku batzuetan, pubertaroan sartu ondoren, edozein neska, ezkondua edo ezkongabea, herriko pubertaroa igaro duen edozein gaztek bisita zezakeen, ezkondua edo ezkongabea izan, baita beste herrietako gizonek edo bidaiariek ere. Beste leku batzuetan, emakume ezkonduak eta alargunak bakarrik bisita zitezkeen, neska ezkongabeak bisita ez zitezkeen bitartean. Eta bazeuden aldaketak; adibidez, "Yobai itxian", bisitatzeko eskubidea herri bereko gizon gazteek bakarrik zuten, ohituraren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Francisco mendatea

**San Francisco mendatea** Andeetako mendilerroan dagoen mendi-lepo edo mendate garrantzitsu bat da. Argentinako Errepublikako eta Txileko Errepublikako erdialde-iparraldeko sektoreak lotzen ditu. Mugako pasabide honen punturik altuena 4726 m-ko altueran dago. 

Mendatea urte osoan zehar praktikatzeko modukoa da, nahiz eta neguan elurte handiak bota.

Historikoki, muino honek betidanik izan zuen protagonismoa, Andeetako mendilerroaren bi aldeetako Diagita herrien arteko lotura gisa erabili zen, 1479an Inca Túpac Yupanqui-k zeharkatu zuen eta 1536an Diego de Almagro-k Tucumanetik Txilera pasatzeko. 1899ko Buchananen laudoa eta 1902an eman arte ez ziren argitu Argentinako-Txileko mugak Paso de San Francisco eremuan. Tarteka aterpetxeak daude eta animalien bizitza nabaritzen da (bereziki bikuina meheak). Mendate altua da baina ez ditu tarte oso aldapatsurik, hala nola Agua Negra mendatea bezala. Azken honek ere murrizketak ditu (ezin duzu bisitatu migratzen ez baduzu) eta zaila da erregaia lortzea. Eragozpen horiek ez daude San Francisco mendatean.

2010az geroztik, Hego Amerikako lurraldean Dakar Rally ibilbidean gehien erabiltzen den mugako pasabidea da. San Francisco nazioarteko mendatea Fiambalatik 198 km-ra dago, egoera bikainean dagoen zoladurarekin. Nazioarteko ibilbide hau mendate natural bat da, aurreko mendeetan aborigenek erabili zutena, gero Txiletik sartzen ziren korronteetako kolonizatzaileek.

## Eguraldia 
San Francisco mendateko klima hotza eta gogorra da eta elurte ugari dago:

* Muturreko tenperatura udan: Tenperatura maximoa: 15 ° C * Tenperatura minimoa: 5 ° C

* Muturreko tenperatura neguan: Gehieneko tenperatura: 7 ° C zero azpitik * Tenperatura minimoa: 25 ° C zero azpitik.

## Irudiak 

Fitxategi:Paso San Francisco 2.jpg|Ruta 60, Fiambalatik San Francisco mendatera.
Fitxategi:Paso San Francisco 3.jpg|San Francisco mendatetik gertu, Catamarca.
Fitxategi:Paso San Francisco Fiambala.jpg|San Francisco Fiambala mendatea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* RegionNorteGrande.com.ar
* San Francisco nazioarteko mendatearen bideoa
* Mapa Catamarca probintziako mapa (Argentina)
* Nevado Tres Cruces Parke Nazionala
* Txileko Atacama eskualdearen mapa zehatza
* National Gendarmerie - Border Crossing Information - Paso de San Francisco
* Twitter Pasos Internacionales: Mugen Idazkaritza, Argentinako Errepublikako Segurtasun Ministerioa
Zutoinean sartze

[thumb|[Senaquerib garaiko idazkuna, paldoan sartzen bat Judean.]]
**Zutoinean sartzea** edo **paldoan sartzea** exekutatzeko metodo bat da, non hesola batek biktima, albo batetik, ondestetik, baginatik, ahotik edo gorputzeko edozein ataletatik zulatzen duen.

K. a. 1780 inguruan, Hammurabiren Kodean, zenbait krimenengatiko zigor gisa preskribatzen zuten jada paldoan sartzea. Neo-asiriar inperioan (k.a. 932-k.a. 612) garaitutako etsaien horrela exekutatzen zuten, garaiko idazkunetan agertzen den bezala. Harrezkero, kultura askok erabili dute, agian ospetsuena Vlad Drakula "paldoztatzailea" deiturikoa izanda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hormatartekatze

thumb|*Hormatartekaturiko moja*, 1868, Vinzenz Katzler
**Hormatartekatzea** pertsona bat espetxeratzeko modu bat da, normalean betiko, inolako irtenbiderik gabeko espazio erabat itxi batean giltzapetzea. Honek, toki oso estuetan, hilkutxa baten barnealdean adibidez, konfinamendu zigorra barne hartzen du. Exekuzio-metodo gisa erabiltzen denean, presoa bertan behera uzten dute, gosez edo deshidratazioz hiltzeko. Heriotza-zigor mota hau ez da bizirik lurperatua izatearen berdina, non heriotza itomenaren ondorioz gertatzen den. Hormatartekatzearen adibide batzuk daude exekuzio-metodo gisa, non kondenatua gosez hiltzea bilatzen duten. Antzinako Erromako Vestaren birjinak, euren kastitate botoak apurtzen bazituzten, hormatartekatu izatera kondenatuak izan zitezkeen, eta antzinako Persian ongi dokumentatua dago praktika hau lapurrentzako kondena bezala, baita XX. mendera arte ere. Mongolian antzeko praktikak daude, zigortua hilkutxa baten barnean utziz.

Hala ere, munduko zati eta garai askotan, dela gerretan edo prozesu iraultzaileetan, dela kultura batzuetan erritual giza sakrifizioaren metodo gisa hormatartekatze-gertakari isolatuak lekukotu dituzte, baina ez ohiko tradizio gisa. Era berean, elezaharrean edo folklorean hormatartekatze-istorio ugari daude, heriotza-zigor gisa agertzen direnak. Antzinako eraikinetako hormen atzean edo gela abandonatuetan noizean behin aurkitu diren gorpuzkiak, sakrifizio-praktiken edo zigor moduen ebidentziak direla baieztatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hegazkin (musika taldea)

**Hegazkin** Bergara (Gipuzkoa) eta Zumarraga (Gipuzkoa) artean 2021ean sortutako pop elektroniko duo musikala da. Taldea osatzen dute Alayn Carazo Iturriaga eta Iosu Isaias Villanueva Castro "Isuo" musikariek. Aurrez beste hainbat taldetan aritutakoak dira partaideak: Eyharts, Txost!, MKT, eta abar.

Sintetizadoreak, gitarra elektrikoak eta ahotsa erabiliz sortzen dute musika. Pop elektroniko, synth-pop eta trip-hop estiloak lantzen dituzte.

2021eko maiatzean eman zuten euren lehen kontzertua Zarauzko (Gipuzkoa) Putzuzulo amets fabrikan. Estreinako biraren baitan Bergarako (Gipuzkoa) Seminarixoan eta Zumarragako (Gipuzkoa) Zelai-Arizti aretoetan ere izan

ziren.

## Mukuru 
**Hegazkin** taldea Mukuru kolektiboaren parte da. Proiektuko kide dira Paxkal Irigoyen, Txost!, Hatxe, Muskulo, Klak!son, Isuo eta Kezman, Birkit eta abar. Elkar laguntzeko, solasteko eta musika modu komunitarioan bizitzeko sortu zuten proiektua.  Haize Beltzak zigiluaren 12. erreferentzia da *MKR012*.

## Haize beltzak 
**Haize beltzak** Hegazkin taldearen lehen diskoa da. Sei kantuz osatutako pieza da eta Shot! estudioetan, Arrasaten (Gipuzkoa), grabatu zen 2021ean, Ander Barriuso Muñoa teknikari zela. Diskoaren diseinua Aritz Ormazabalena da eta Gvridi artistak egin zituen kantuen bideoklipak.
thumb|Haize Beltzak diskoaren azala

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eyharts
* Mukuru
## Kanpo estekak 
* Mukuru.eus - Hegazkin webgunea
* Badok ataria - Hegazkin
Lisey's Story (telesaila)

'''''Lisey's Story''''' estatubatuar telesaila da, Pablo Larraínek Apple TV+entzat egina.

## Sinopsia 
Emakume alargun bat da istorio honetako protagonista. Senarra, idazle arrakastatsua, tiroz hil zuten ekitaldi publiko batean, eta ordutik haren galera eta mamu pertsonalak gainditu ezinik dabil

## Aktoreak 
* Julianne Moore: Lisey Landon
* Clive Owen: Scott Landon
* Jennifer Jason Leigh: Darla Debusher
* Dane DeHaan: Jim Dooley
* Joan Allen: Amanda Debusher

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agua Negra mendatea

**Agua Negra mendatea** Argentina eta Txile arteko muga-pasabidea da, Agua Negra mendilerroan dagoena, Argentinako San Juango probintziako Iglesia departamenduaren eta Elqui probintzia txiletarraren arteanCoquimbo eskualdean, Vicuña komunan. Las Flores herria (6.000 biztanle), Iglesia departamendua -Mugako Immigrazioa-Aduana Kontrolatzeko gunetik 2 km-ra eta San José de Jachal-etik 70 km-ra- komunikatzen du Huanta herriarekin (3.500 biztanle), Nazioarteko mugatik 90 km-ra.

Bere altuera dela eta, mendate hau udako denboraldian irekita dago (abendutik apirilera). Urtearen gainerakoa elurrak blokeatuta dago. Argentina eta Txile arteko nazioarteko mugako pasabiderik altuena da, itsas mailatik 4780 metroko altueran dagoena, munduko nazioarteko zeharkaldirik altuenetako bat da, 5540ko Karakorum (Pakistan eta Txina artean) nazioarteko pasabidea izugarri gaindituta.

1965ean inauguratu zen, bi herrialdeen arteko arazo politikoak zirela eta, bidea itxi egin zen 1977an, eta 1994an berriro ireki zen jendearentzat. 

Gaur egun, bi tunel eraikitzea aurreikusten da, eta horrek ozeano arteko komunikazioa ahalbidetuko du pasabide honetarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Agua Negra mendatea eta bi-ozeanoen korridorearen proiektuari buruzko informazioa
* Argazki eta informazio gehiago *Queseioko Agua Negra mendateari buruz*
* Aduana zerbitzuaren gune ofiziala
* Twitter Nazioarteko pasabideak: Mugen Idazkaritza, Argentinako Errepublikako Segurtasun Ministerioa
In the Heights (filma)

***In the Heights*** 2021eko Jon M. Chu estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatiko musikala da, izen bereko musikalean oinarrituta.

## Sinopsia 
Filmak bere denda itxi edo ez erabaki behar duen mutil baten kontakizuna jartzen du erdigunean. Usnavi du izena pertsonaiak, baina ez da filmean agertzen den pertsonaia nagusi bakarra: gazte asko agertzen dira, baita horietako bakoitzaren amets eta proiektu ugariak ere. Hain justu ere, horixe bera da filmaren ardatza: amets horiek guztiak lortzeko egin beharreko lana eta gainditu beharreko oztopoak. Amets amerikarra eta puertorricar jatorria izatearen harrotasuna, New York bezalako hiri handi eta arrakastatsu batean.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albert Marquet

**Albert Marquet** (Bordele, 1875eko martxoaren 27a - La Frette-sur-Seine, 1947ko ekainaren 14a) frantziar margolaria izan zen.

1890ean Parisera joan zen Arte Dekoratiboen Eskolan ikastera. Han Henri Matisseren lagun egin zen eta biek elkarri eragin zioten bere lanean. 1892an Arte Ederretako eskolan sartu zen eta Gustave Moreau izan zuen irakasle. Garai hartan, fauvista estiloko bere margolanak erakusten zituen Independenteen Aretoan. Fauvistak ez bezala, kolore argiagoekin eta estilo naturalistagoan margotzen hasi zen. Batez ere paisaiak margotu zituen, baina baita erretratuak eta emakumezko biluziak ere. Parisen lan egin zuen bere estudioan, baita Europako kostaldeko hirietan ere. Europan Napolik eta Veneziak bereziki hunkitu zuten. Afrikako iparraldean ere lan egin zuen, batez ere Aljerren eta Tunisian.

## Iruditegia 

View of Agay Albert Marquet (1905).jpg|*Agayko ikuspegia*, 1905
Sergeant of the Colonial Regiment Albert Marquet (1906-1907).jpg|*Erregimentu kolonialeko sarjentua* c. 1906–1907
Albert Marquet, 1909c - Vesuvio.jpg|*Vesuvio*, c. 1909
Albert Marquet, 1909 - Nu en contre-jour.jpg|*Argi kontra biluzik*, 1909
Nude on a Divan Albert Marquet (1912).jpg|*Biluzik diban batean*, 1912
Albert Marquet, 1931 - Portrait de Marcelle Marquet.jpg|*Marcelle Marqueten erretratua*, 1931
Albert Marquet, 1935 - Le Pilat.jpg|*Le Pilat*, 1935
Albert Marquet, 1943 - Le port d'Alger sous la brume.jpg|*Aljerreko portuan lanbroan*, 1943
Albert Marquet, 1906, Fécamp (The Beach at Sainte-Adresse), oil on canvas, 64.5 x 80 cm.jpg|*Fécamp* (*Sainte-Adresse hondartza*), 1906
Albert Marquet - Port of Marseilles - Google Art Project.jpg|*Marseillako portua*, 1916
Albert Marquet, 1919, La femme blonde, oil on canvas, 98.5 x 98.5 cm, Musée national d'Art moderne, Centre Georges Pompidou.jpg|thumb|240px|*Emakume ilehoria*, 1919

## Kanpo estekak
Jean-Baptiste Kléber

**Jean-Baptiste Kléber** (Estrasburgo, 1753ko martxoaren 9a - Kairo, 1800eko ekainaren 14a) frantziar jeneral eta arkitektoa izan zen.

1770 eta 1774 artean arkitektura ikasi zuen. 1777 eta 1783 artean Habsburgotarren zerbitzura egon zen, baina bere jatorri plebeioak igotzeko aukerak zapuztu zituen. Frantziara itzuli zen eta eraikin publikoen ikuskatzaile izan zen Belforten, eta han gotorlekuak eta zientzia militarra ikasi zituen.

1792an Rhin Garaiko armadan sartu zen. Vendéeko gerraren errepresioan parte hartu ondoren, dibisioko jeneral bihurtu zen. Bizitza pribatura erretiratu zen Campo Formioko Itunaren ondoren, baina armadara itzuli zen Napoleoni laguntzeko Egiptoko kanpainan. Napoleon Parisera itzuli zenean, Kléber izendatu zuen Frantziako armadaren buru Egipton.

1800eko ekainaren 14an hil zen, Kairon, ikasle arabiar edo kurdu batek eraila.

1784 eta 1792 artean hainbat eraikin diseinatu zituen, horien artean Thanngo egungo udaletxea.

## Ikus, gainera 
* Kléber (Parisko metroa)

## Kanpo estekak
Zuhaitz lehorreko Ama Birjinia

**Zuhaitz lehorreko Ama Birjinia** 1462-1465an Petrus Christusek eginiko olio-pintura bat da, tamaina txikikoa dena (14,7 x 12,4 cm). Ama Birjina eta Kristo Umea islatzen ditu, zuhaitz hil baten enbor gainean, inguruan dituztela arantzazko koroa bat osatzen duten adarrak. Obra iluna eta dramatikoa da, ezohikoa XV. mendearen erdialderako. Egun, Thyssen-Bornemisza museoan dago, Madrilen.

Obra honen autorea ezezaguna zen 1919ra arte, orduan Grete Ring arte-historialariak Christusi esleitu baitzion autoretza. Uste da Ezekielen Liburuan oinarrituta dagoela irudia, eta zuhaitz lehorra Edengo Lorategiko Jakinduriaren Zuhaitzaren bertsio zimeldua eta hila litzateke.

## Kanpo estekak
Schnepfenthaleko Salzmann Ikastetxea

**Schnepfenthaleko Salzmann Ikastetxea** () bigarren hezkuntzako zentro publiko alemaniarra da, hizkuntzetako batxilergoan espezializatua. Schnepfenthalen dago, Turingiako Waltershausen udalerriko auzo batean, eta filantropismoan oinarritutako lehen ikastetxe historikoetako bat izan zen.

## Historia 
Ikastetxea 1784an sortu zen, "Philanthropin Schnepfenthal" izenarekin, Christian Gotthilf Salzmann-en ekimenez, Philanthropinum Dessau ikastetxearen ereduari jarraituz filantropismoaren printzipioetan oinarriturik. Ikasleak Alemaniako leku guztietatik etortzen ziren. Ohiko ikasgaiez gain, gorputz hezkuntza eta lan praktikoa ere ematen ziren; orduko zenbait kirol ekipamendu oraindik zutik diraute, eta urtero erabiliak dira gimnasia erakustaldi tradizionaletan.

## Ikasle eta irakasle ospetsuak 
Ikasle izandako pertsona ospetsuen artean Johann Matthäus Bechstein, Carl Ritter, Carl André eta Franz von Schober daude. Irakasleen artean, berriz, ezagunena ziurrenik Johann Christoph Friedrich GutsMuths da, kirolaren eta geografia ikasgaien garapen zientifikoan ekarpen nabarmena egin zuena. Sortzaile eta irakasle asko bertako basoko hilerrian ehortzirik daude.

## Gimnasia eremu historikoa 
thumb|Gimnasia eremu historikoa.
Schnepfenthaler kirol zelaiaren ondoan, basoan, Salzmannek sortutako eta GutsMuths-ek garatutako gimnasia eremu historikoa dago. Bertan eskolako gimnasia taldeak entrenatzen du, eta erakustaldietan jantzi historikoa berreskuratuz (praka zuriak, elastiko gorria).

## Bilakaera 
Gerra Hotzaren garaian bigarren hezkuntzako ikastetxe berezia izan zen, Alemaniako Errepublika Demokratikoaren barruan. Atzerriko hizkuntzetan sakontzen zuen (ingelesa, frantsesa, errusiera, italiera) eta barnetegi bat zuen. Berlingo Harresia eraitsi ostean, eta 2001. urteaz geroztik ("Hizkuntzen Europako Eguna" ren urteurrena) ikastetxea hizkuntzen batxilergo barnetegi berezia da.

*Freundeskreis Salzmannschule* izeneko elkarteak eskolako tradizioak jagoten ditu. 2015eko otsailean ikasleen laguntza-elkartea sortu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibenhain

**Ibenhain** Turingiako Gotha barrutiko Waltershausen udalerriko auzoa da.

## Kokapena 
Ibenhain Turingiako oihanaren iparraldeko ertzean dago, Gothatik hamaika kilometro hego-mendebaldera, eta Waltershausengo plazatik kilometro bat hego-ekialdera. Auzoa Geizenberg mendiaren (417,2 m) hego-mendebaldearen magalean dago.

## Historia 
Ibenhainen lehen aipua 1186ko dokumentu batekoa da.Jatorriz Walterhausenetik Friedrichroda eta Reinhardsbrunn-era doan bide zaharraren inguruan sortutako auzoa da. 1394an Waltershausen-eko udalari saldua izan zen. Gero Amt Tenneberg eskualdearen barruan geratu zen, 1640. urtetik aurrera Saxonia-Gothako Dukerriarena izandako lurraldea. XX. mendean, Ibenhain berriz Waltershausenen sartu zen. Halere, bertako jendeak harreman handia du aldameneko Schnepfenthal eta Wahlwinkel herriekin.

Herrigunea errepide bazterrean dago, eta baserri zaharrak ditu ezaugarri, etxola eta lorategi itsatsiekin. 1920ko hamarkadaren hasieran Turingia estatua sortu ondorengo lehen udal erreforman, Ibenhain Waltershausen-en sartu zen.  Turingiako Oihaneko Trenbidea 1929an inauguratu zenean Ibenhain-i bultzada eman zitzaion, Ibenhain-Waltershausen tren geltokia bertan kokatu baitzen. Tabarz-ekin eta Gotha- rekin komunikabideak errazteaz gain, geltokia eta Ibenhain lotzen duten tranbiaren ibilbide bazterrean bizitegi berriak eraiki ziren. 1950/60 hamarkadan, berriz, Franz-Mehring kalean etxebizitza multzo bat eraiki zen, *eta* 1970/80 hamarkadetan beste bat Waltershausen aldean.

## Erakargarri turistikoak 
Amabirjinaren baseliza XVIII. mendekoa da, XIV. mendeko beste baten gainean eraikia.Halere, kaperak gaurko forma XIX. mendean hartu zuen, 1802an ekialdera zabaldu eta mansardako teilatu altua eman zitzaionean. Mendebaldeko harbelezko dorre altuak teilatu zorrotza du, bola apaingarri eta haize-orratzarekin, eta harbelezko teilak (eraikinaren beste parteak teila gorriekin estaliak daude). Barrualdean zirkunferentziazko galeria bikoitza eta ispiluz estalitako ganga erakusten ditu. Elizak ez zituen kalte handirik izan Bigarren Mundu Gerran.

## Pertsonalitateak 
* Johann Christoph Friedrich GutsMuths (1759-1839), hezitzailea eta Schnepfenthaleko Salzmann Ikastetxeko aintzindaria, Ibenhainen hil zen

## Erreferentziak 
## Demografia 
## Kanpo estekak
Herpes birus soil

**Herpes birus soila** (HSV) *Simplexvirus* generoko eta Herpesviridae familiako birusa da, 1 eta 2 tipokoa izan daitekeena. Gaixotasun infekziosoak eragiten ditu gizakiengan, herpes izenekoa,  larruazalean hantura eta babak sortzen dituena eta gorputzeko atal desberdinak jo ditzakeena. Bi gaizotasun mota nagusiak ahoko herpesa (ezpain herpesa) eta herpes genitala dira, baina badira beste modu batzuk ere. Herpes birus soilak iraun egiten du organismoan (gongoil sentsiboetan), lozorroan balego bezala, eta baldintza jakin batzuetan berraktibatu egiten da.

Garai batean bi birus-tipoen tropismoa desberdina bazen ere (1 tipoko birusak begi, aho nahiz azaleko infekzioak eta infekzio neurologikoak soilik eragiten zituen; 2 tipoko herpes birusak, aldiz, genitaletako eta beheko gorputz-adarretako infekzio kutaneomukosoak sortzen zituen) gaur egun 1 tipoko birusak eragindako gero eta infekzio genital gehiago ikusten dira. 2 tipoko herpes birusa hilgarria gerta daiteke jaiotza-unean ama infektatu batek kutsatu duen jaioberriarentzat.

Hasierako infekzioaren ondoren, infektatutako pertsona batzuek birusa berraktibatzeko noizbehinkako agerraldiak izaten dituzte. Agerraldi batean, nerbio-zelula bateko birusa aktibatu egiten da eta axoi neuronaren bidez garraiatzen da larruazalera, non birusaren erreplikazioa gerta daitekeen eta lesio berriak eragin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patxi Morentin Atletismo Pista

**Patxi Morentin Atletismo pista** Zizur Nagusiko atletismo pista nagusia da eta Nafarroako handienetakoa. El Pinar estadioaren ondoan dago, eta sei kale eta 100 metro ditu lerro zuzenean.

Pistaren izena 2020ko otsailean minbiziaren ondorioz hil zen Patxi Morentin-i, Ardoi Atletismo Klubeko entrenatzaile izandakoari, egindako omenaldia da.

## Irekitze 
Atletismo pista 2021eko ekainaren 5ean inauguratu zen ofizialki, 100 pertsona baino gehiagok parte hartu zuten ekitaldian. Jon Gondán Zizurko alkatea, José Ángel Sáiz, kirol zinegotzia, Isabel de Carlos, Patxi Morentin eta Miguel Bermejo omendutakoaren alarguna eta Zizur Atletismo Kluba lagun izan zituen gertaeraren lekuko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Icalma mendatea

**Icalma mendatea** Argentinako Errepublikaren eta Txileko Errepublikaren arteko muga-igarobidea da, Neuquén probintzia Araucanía eskualdearekin lotzen duena.

Argentinako aldean, gertuen dagoen herria Villa Pehuenia da eta Txileko aldean, Icalma herria. Argentinatik mendatera 13 zenbakiko probintzia-bidetik sartzen da eta Txiletik, S-61 bidetik. Pauso alternatiboa da, neguko denboraldian bidaiarien garraiorako, hurbilen dauden beste mendateak elur metaketak blokeatzen baititu. Igarobidean erakunde hauek daude: AFIP (Diru Sarrera Publikoen Administrazio Federala), Migrazioak (Migrazio Zuzendaritza Nazionala), Jendarmeria Nazionala, eta Senasa (Nekazaritzako Elikagaien Osasun eta Kalitatearen Zerbitzu Nazionalak) Jendarmeria Nazionala exekutatzen du.

## Kanpo estekak 
* Twitter Pasos Internacionales: Mugen Idazkaritza, Argentinako Errepublikako Segurtasun Ministerioa
CCR5

**5 motako C-C kimiokina hartzailea**, **CCR5** deitua, CD4 T linfozitoen eta beste zelula immunogai batzuen gainazaleko hartzailea da. R5 motako GIB birusek kohartzaile gisa erabiltzen dute zelula ostalaria infektatzeko, ezinbestez CD4 hartzailea lotzeaz gain.. Mintzeko proteina integralen kimiokina beten hartzaile-familiaren kidea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ned Beatty

**Ned Thomas Beatty** (Louisville, Kentucky, 1937ko uztailaren 6a - Los Angeles, Kalifornia, 2021eko ekainaren 13a) estatubatuar aktorea izan zen. 1972an egin zuen debuta zineman *Deliverance* filmean. Oscar sarietarako izendatu zuten. Bere ibilbideak bost hamarkada iraun zuen.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Paboi handi

**Paboi handia** (*Saturnia piry*) Saturniidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Izatez sitsa da, gautarra beraz. Europan aurkitzen den tximeleta handiena da, baita intsektu handiena ere, 12-16 cm-tako hego zabalera hartzen baitu.

Banaketa paleartikoa du. Europa hegoaldeko espeziea da eta Ekialde Hurbileraino iristen da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
### Imagoa 
Gorputz sendo eta iletsua du eta lau hego marroi ditu. Hegoen ertzak argiagoak dira eta zigizagako marra argi-ilunak ere baditu. Hego bakoitzaren erdialdean ozeloak ditu, begiak diruditenak. Paumaren isatsaren antza hartzen zaio, hortik datorkio gaztelerazko izena (*Gran Pavón*) edo ingelesezkoa (*Great peacock moth*). Begi horiek hontz baten itxura ematen diote eta horrela harrapariak uxatu egiten ditu.

Sexu dimorfismoa azaltzen du. Arrak gorputz finagoa du eta orrazi itxurako antenak ditu. Emearen abdomena handiagoa eta borobilagoa da eta antenak aldiz finagoak.

### Beldarra 
250px|thumb|Paboi handiaren beldarra.
Paboi handiaren beldarra ere oso handia da, 16-18 cm-tako luzera hartzen du. Laranja edo berde-horixka izaten da eta puntu urdin argiak izaten ditu. Puntu horietatik ile erresumingarriak ateratzen zaizkio.

## Habitata 
Baso argiak eta zelaiak ditu gustuko eta 2.000 metrotako altuerarainoko eremuetan aurkitzen da. Fruitu arbolen (intxaurrondoa, sagarrondoa, udareondoa, arbendolondoa, gereziondoa, aranondoa, abrikotondoa...) elorri zurien, makalen edota lizarren hostoetan bizi da beldarra.

Kopularen ondoren emeak 250 arrautza jartzen ditu eta udaberri erdialdera edo uda hasieran jaiotzen da beldarra. Lau muda izaten ditu eta bakoitzean itxura aldatzen du. Laugarren mudaren ondoren berdea bihurtzen da. Beldarra oso jatuna da eta heldutasunera iristen da udazkenerako. Toki bakarti batean ezartzen du pupa eta negua igaro ondoren udaberrian jaiotzen da imagoa. Imagoak ez du elikatzeko gaitasunik eta bere helburu bakarra ugalketa da. Beldarra zela bildu zuen energia iturria baliatzen du horretarako eta astebete inguru irauten du bizirik.

Ez da ohikoa sitsa ikustea, gautarra baita eta bizialdi laburra baitu. Herrietako kaleko argiek erakarrita desorientatu egiten dira noizbehinka eta zoruan hildako aleak aurkitzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arnas birus sintzitial

**Arnas birus sintzitiala** Paramyxoviridae familian sailkatzen diren harizpi bakarreko eta polaritate negatiboko RNA birusa da. Pneumovirus generokoa, arnas birus sintzitialak adin guztietako gaixoengan arnasbidearen infekzioa eragiten du. Haurtzaroko arnasbideetako infekzioen kausa nagusia da. Klima epeletan urteko epidemia da neguko hilabeteetan. Klima tropikaletan, infekzioa ohikoagoa da euriteen garaian.

Ameriketako Estatu Batuetan, haurren %60 kutsatu egiten da arnas birus sintzitialaren lehen denboraldian, eta 2 edo 3 urtera iristean ia haur guztiak birusarekin kutsatuta egongo dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Colorados sumendia

**Cerro Colorados sumendia** mendia da, Antofagasta eskualdean 6000 metroko altuera gainditzen dutenen artean dagoena, **Colorados (**edo **Cerro Colorados)** San Pedro de Atacamatik 45 kilometro ingurura dago, 6080 metroko altuera du.

## Lekua 
ezkerrera|thumb|250x250px| Heriotzaren Harana eta Colorados sumendia
Txile eta Argentina arteko mugan iparraldetik hegoaldera doan mendilerroa da, mendilerroa Sierra de los Colorados izenarekin ezagutzen da. Mapa batzuen arabera, **Cerro Colorados**, (Cumbre Negra izenez ere ezaguna) 33. mugako igarobidearen hegoaldean dago, Coloradoen goi-lautada izeneko lautada altu batean dagoena (Colorados guztiz txiletarra den arren).

## Igoera 
Igoerak ez du erregistrorik, ez duelako igotzeko zailtasun handirik, baina sarbideak askoz zailtasun maila handiagoa du ingurukoekin alderatuta, hala nola Cerro Vicuñas, Ojos del Salado, El Ermitaño (sumendia), besteak beste. Zailtasun hori dela eta, mendizaleek bere igoera ez dute erakargarritzat jotzen.

## Kanpo estekak
Oihanpe

[thumb|[Hiazintoak, oihanpeko landare tipikoa.]]
**Oihanpea** baso bateko lurraren eta zuhaitzen artean hazten den landare multzoa da, geruza edo estratu bat osatzen duena.
Mikroklima berezia duenez, eta hainbat faktoreren arabera (lur-mota, hidromorfia, higrometria, zuhaitzen espezieak, basoaren adina eta landare-aniztasuna barne), oihanpeek habitat eta mikro-habitat oso bereziak dituzte, biodibertsitate espezifikoarekin lotuak.

## Geruzak 
Baso bat geruza (edo estratu) ugariz osatuta dago. Geruza bakoitzak landare eta animalia multzo ezberdina du, eguzki argiaren, hezetasunaren eta elikagaien eskuragarritasunaren arabera. Sailkapen batzuen arabera, oihanpea hiru geruzatan zatitua dago:
* Zuhaixka-geruza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zura eta egurra

## Kanpo estekak 
* Gure basoak webgune eta liburua (Aranzadi, Gipuzkoako Foru Aldundia eta Berria)
* Euskadiko Basogintza Elkarteen Konfederakundea
Manuel García (kantautorea)

**Manuel Javier García Herrera** (Arica, 1970eko martxoaren 1a) txiletar abeslari eta musikagilea da.

## Bizitza 
Pedagogia ikasi zuen Tarapacáko Unibertsitatean. Santiagora joan zen 1994an, Luis Orlandinirekin batera Txileko Unibertsitate Katolikoan gitarran goi mailako interpretazioa ikastera.

Bere ibilbide musikal profesionala 1995ean hasi zen, Mario Rojasen taldeko partaide gisa, eta *Coré* taldearen sortzaile gisa, zeina 1997an utzi zuen *Mecánica Popular* bere talde berrian aritzeko, trova rock musikarekin eta sehaska abestiekin nahasten duena.

Estudioko sei disko argitaratu ditu: Pánico (2005), Témpera (2008), S/T (2010), Acuario (2012), Retrato iluminado (2014) eta Harmony Lane (2016), zuzeneko bideo bat duen disko bat, Pánico 10 años (2016) eta zuzeneko bi bideo: En vivo Teatro Caupolicán (2011) eta Acuariovisión (2013). Argitalpen gehienak platinozkoak edo multiplatinozkoak izan dira.

## Diskografia 
## Kanpo estekak
Dagon (filma)

***Dagon***, Espainian ***Dagon: la secta del mar*** deitua, 2001eko Stuart Gordon estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko film bat da. H. P. Lovecraft idazlearen *The Shadow Over Innsmouth* () kontakizun laburrean oinarritua dago.

## Sinopsia 
Paul eta Barbara neska-lagun xarmanta puntucom enpresa berriaren arrakasta ospatzen ari dira, Howard bazkidearekin eta Vicki emazte erakargarriarekin. Laurak Howarden itsasontzian ari dira oporretan, Galiziako kostaldean. Arazoak itsasontziak uharri baten aurka talka egiten duenean hasten dira, Vicki hondakinen artean harrapatuta utziz. Howard berarekin geratuko da eta Paul eta Barbara herrirantz joango dira laguntza bila. Imboca izeneko arrantzale herri zaharkitu batera iristen dira, baina begiak kliskatu ezinik ikusten dituzte leihoetatik.

## Aktoreak 
* Ezra Godden - Paul Marsh
* Raquel Meroño - Barbara
* Francisco Rabal - Ezequiel
* Macarena Gómez - Uxía Cambarro
* Brendan Price - Howard
* Birgit Bofarull - Vicki
* Ferrán Lahoz - Apaiza
* Joan Minguell - Xavier Cambarro
* Alfredo Villa - Orfeo Cambarro kapitaina
* Uxía Blanco - Ezequielen ama
* Javier Sandoval - Ezequielen aita
* Victor Barreira - Ezequiel (umea)
* José Lifante - Atezaina
* Fernando Gil - Apaiz katolikoa
* Jorge Luis Pérez - Umea

## Kanpo estekak
Chinoy

**Mauricio Enrique Castillo Moya**, izen artistikoz **Chinoy** (San Antonio, Valparaiso, 1981eko urtarrilaren 11) txiletar kantautore, poeta eta margolaria da.

## Ibilbidea 
Bere haurtzaroan Placillan bizi zen, San Antonion, non bertako *Don Nadie* punk bandan hasi zen jotzen. Talde horrekin batera 2005ean *Loquero* argentinarrak teloneatu zituen, eta hauek entzun ondoren La Platan denboraldi bat pasatzera gonbidatu zuten Chinoy. 2007an Valparaisora joan zen, artea ikastera. Handik gutxira, ikasketak utzi zituen eta bere abestiak jotzen hasi zen, *Pajarito*, *La Cantera* edo *Chinasky* bezalako tabernetan. Berehala, prentsaren arreta piztu zuen eta "*Bob Dylan txiletarra*" bezala hartu zuten, gitarra jotzeko modu ekaiztsuagatik, bere ahots androginoagatik eta babesgabetasunez betetako trova egiteagatik. Manuel Garcíak entzun zuenean, Valparaisoko Kultura Kontseiluan aurkezpen bat irekitzera gonbidatu zuen, eta beste bat Espainiako Kultur Zentroan, Santiagon. 2007an, Chinoyk Concepción, Puerto Montt, Punta Arenas, Valparaíso eta Santiagoko agertokiak bisitatu zituen eta "*Carne de gallina*" abestiarekin agertu zen Rock Eskolen konpilatorioan.

## Lanak 
thumb| Chinoy Txileko Rock Gailurrean.

### Diskografia 
#### Estudioko albumak 
* 2009 - *Que salgan los dragones*
* 2015 - *De loco medieval*
* 2020 - *Saliendo del Otro*

#### Zuzeneko albumak 
* 2010 - *Chinoy en Bogotá*
* 2013 - *FolkPunk*

#### Disko ez ofizialak 
* 2002 - 2009 - El Atrevimiento FolkPunk
* 2008 - En cada esquina Vol. 1
* 2008 - En cada esquina Vol. 2
* 2008 - En cada esquina Vol. 3
* 2009 - Chaíto no más
* 2007 - Radio Galáctika
* 2010 - Te Invito a ser Vol. 1
* 2010 - Te Invito a ser Vol. 2
* 2010 - Te Invito a ser Vol. 3
* 2010 - Te Invito a ser Vol. 4
* 2010 - Penando el sismo
* 2019 - Los nidos vacíos / Los versos errantes

### Poesia 
* 2018: *Inspirón* (Ed. Opalina Cartonera)
* 2017: *Velocidad crucero, felicidad lucero* (Ed. Opalina Cartonera)
* 2020: ‘’Pandemonium’’

## Kanpo estekak 
* MySpace-ko gune ofiziala
* La buena vida filmaren bideoa
* Bideo galeria
El Muerto sumendia

**El Muerto** sumendia Andeetako mendilerroan dagoen geruza-sumendi bat da, Argentina eta Txile arteko nazioarteko mugan. Itsas mailatik 6.488 metroko altuera du, eta Atacama eskualdearen eta Catamarcako probintziaren artean dago. Sumendi-kate luze baten parte da, beste sumendi handi batzuekin batera, hala nola San Francisco, El Fraile, Incahuasi, Ojos del Salado, Cerro Solo eta Tres Cruces.

Krateren gaineko laba likatsuen pilaketa handiek osatzen duten gailurra da, eta solidotu egin ziren "laba domoak" izenez ezagutzen diren tumuluak sortuz. Mendizaleek oso gutxitan bisitatzen duten mendia da, Ojos del Salado, munduko sumendirik altuena gertu dagoelako.

Sumendira lehenengo kirol igoera 1950ean egin zuten, J. Beñastino, L. Alvarado, V. Álvarez, O. Álvarezek osatutako mendizale talde batek. El Muerto igotzeko garairik onena irailetik apirilera da.

## Kanpo estekak 
* El Muertoren deskribapena Andeshandbook liburuan
Philanthropin

thumb| Johann Bernhard Basedow, Daniel Chodowieckik eginiko kobrezko grabatuan
**Philanthropin** edo **Philanthropinum** filantropismoaren printzipioen arabera irakasten zuen eskolen izena izan zen. Bertan, filantropian, arrazoiean, berdintasunean, naturaltasunean eta zoriontasunean oinarritutako pedagogia bultzatzen zen.

## Historia 
Filantropiaren idealetan oinarritutako lehen hezkuntza eta prestakuntza institutua 1774ean Dessaun sortu zen, Johann Bernhard Basedow (1724-1790) teologo, pedagogo erreformista eta filantropoaren eskutik. "Philanthropinum Dessau" izenekoa beste antzeko ikastetxe askoren eredua izan zen, baita 1793an itxi ostean ere.

Philanthropin motako ikastetxerik handiena Frankfurtekoa izan zen, une batzuetan 1000 ikasle baino gehiago izatera iritsi zena. Komunitate juduarena izanik, 1942an naziek itxi zuten eta 1949an berrireki zen; gaur egunean ere martxan dago.

## Filantropismoaren printzipioetan oinarritutako eskola esanguratsuak 
[thumb| Eskolako eszena Philanthropin Reichenau ikastetxean; eskuinean "Monsieur Chabod" irakaslea, gerora [Luis Filipe Frantziakoa|Luis Filipe Frantziako azken erregea izango zena.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak