Gladys del Estal

**Gladys del Estal Ferreño** (Venezuela, 1956 &ndash; Tutera, Nafarroa Garaia, 1979ko ekainaren 3a) donostiar ekintzaile ekologista bat izan zen. Informatikaria zen ikasketaz eta lanbidez. Guardia zibil batek tiroz erail zuen, Tuteran egiten ari zen protesta antinuklear bat erreprimitzean. Mugimendu antinuklearraren ikur bat da Euskal Herrian.

## Bizitza 
[thumb|230px|[Maitane Azurmendiren ilustrazioa]]
thumb|2020ko ekaineko urteurren omenaldia Kristinaenea parke kanpoaldean, Donostian
[thumb|Gladysen oroimenezko [Gladys del Estal pasabidea, Urumearen ertzeko pasealekutik Kristinaenea parkera iristeko oinezkoentzat jarritako sarbidea.]]

### Lehen urteak eta heziketa 
Gladys del Estalen gurasoak —Enrike del Estal Añorga eta Eugeni Ferreño— euskal herritarrak ziren. Enrique del Estal eusko gudaria izan zen Espainiako Gerra Zibilean; Errepublikaren aurka matxinatutako indar faxistei aurre egin zien, Meabe Batailoiko kide zen-eta. Gerraondoan, Venezuelako Caracas hirian errefuxiatu ziren. Gladys 1956. urtean jaio zen, eta artean lau urteko zelarik, Euskal Herrira itzuli zen familia osoa. Hasiera batean, Donostiako Egia auzoko Aldakonean bizi izan ziren, baina geroago Atotxako dorreko etxebizitza batera aldatu ziren.

Gladysek Presentación de María ikastetxean egin zituen lehenengo ikasketak, eta administrazioa ikasi zuen Nazaret Zentroan. UPV/EHUko Donostiako Informatika Fakultatean 1973an hasi zen, eta 1978an bukatu zuen informatikako lizentziatura. Ondoren, kimika eta biologia ikasteari ekin zion, eta aldi berean programatzaile informatikoa zen Donostiako Askatasunaren etorbideko arropa-denda batean kontabilitatearen eta bestelako zerbitzuen arduraduna zela.

### Aktibismoa eta konpromisoa 
Gizarte-ekintzaile oso aktiboa zen. Donostia hiriko Egia auzoko Kolektibo Ekologista taldeko kidea zen, baita Talde Antinuklearrekoa eta etxegintza-espekulazioaren aurka aritzen zen Hirigintza eta Ingurumen Batzordekoa ere. Auzoko kultura-bizitzan parte hartzen zuen, eskolak ematen eta haur-taldeak dinamizatzen. Hala nola, Maria Reina ikastetxean klaseak eman zituen gau-eskolan graduatu gabeko langile jende helduentzat, langile haiek Lehen Mailako Ikasketa-Titulua lor zezaten. Eta Maria Reina ikastetxe horretantxe haur talde bat ere dinamizatu zuen naturarekiko ezagutza errespetatu eta bultzatzeko asmoz.

Beti bizikletaz ibiltzen zen, eta bere aita eta beste ekintzaile batzuekin Lemoizera joateko bizikleta-martxa bat antolatu zuen, Euskal Kosta Ez Nuklearra aldarrikatzeko. Auzoko beste gazte batzuekin batera, larunbatetan informazio-mahaiak ere antolatzen zituzten kaleetan; liburuxkak, pegatinak eta kartelak egin ahal izateko dirua biltzen zuten horrelakoetan. Atotxako dorreko bere gelako leihoan eguzki antinuklear handi bat jarri zuen, Atotxako futbol-zelai zaharretik eta Donostiako hainbat tokitatik ikusten zen. Kartel horrek XXI. mendeko hasieraraino iraun zuen, eta ehunka mila pertsonak ikusten zuten telebistako futbol-partidetan. Bardeetako tiro eremuaren aurka, energia nuklearraren aurka eta Lemoizko zentral nuklearraren eraikuntza geldiaraztearren eginiko ekitaldi batean parte hartzen ari zen Gladys.
[thumb|Donostiako Udalak [1979ko ekainaren 8an Gladysen hilketari buruz onartutako adierazpena]]
Lekukoek diotenez, José Martínez Salasek «*tía buena*» (euskaraz, *neska katxarroa*) esan zion Gladysi, Gladysek «*hijo de puta*» (euskaraz, *putakume*) ihardetsi eta orduan Martínez Salasek bere armaren kulatarekin jo zuen; Gladys lurrera erori zen, eta, altxatzen ari zela, Martínez Salasek tiro egin zion buruan. Tiroa garondotik sartu eta sudurretik atera zitzaion. Gladys ospitalera eraman zuten, larri zaurituta, eta laster hil zen.

## Ondorioak 
Euskal Herriko gizarteak hainbat egunez herri mobilizazio handiak eginez erantzun zuen, horien artean Hego Euskal Herrian deitutako greba orokor bat, ezker abertzaleko alderdiek, Espainiako Alderdi Komunista eta PSOEk deituta. Donostian egindako manifestazioan, orduko Donostiako alkatea zen Jesus Maria Alkain egon zen manifestazioaren buruan. Beranduago jakin denez zigortu eta bi hilabetera ere eman zioten beste kondekorazio bat.

Euskal herritarren alaba eta Euskal Herrian hezi eta hazia zen arren, Gladys «venezuelar» gisa agertu zuten Espainiako hedabideetan. Hedabide horiek «ezin zurituzkoa zuritzen» saiatu ziren, eta venezuelar jatorri hori baliatu nahi izan zuten atzerritik protesta horretan parte hartzera berariaz etorritako aktibista bat zela pentsarazteko. Pedro J. Ramírezek «ETA konglomeratua» delako bati leporatu zizkion Tuterako gertaerak.

## Oroimena 
thumb|2020ko urteurren omenaldia Kristinaenea parkean
thumb|Omenaldiko argazkia (2015)
Gaur egun, Gladys del Estal Euskal Herriko mugimendu antinuklearraren sinbolo da.

* Donostiako omenaldia Kristinaenea/Gladysenea Parkean(2019-06-01) Lehenago bizikleta-martxa izan zen Donostiako kaleetatik.
* Martxa eta omenaldia Nafarroan (2019-06-02). Bardeetan eta Tuteran.
* Omenaldia UPV/EHUn (2019-06-03). Gladysek bertan informatika ikasi baitzuen.
* Mahai-ingurua Donostiako Koldo Mitxelena kulturunean (2019-06-03).
* Erakusketa: Garaiko prentsako materialen erakusketa. Eguzki taldeak antolatua 
* Dokumentala: Ez, eskerrik asko! Gladysen leihoa
* Bideoa: *Gladys del Estal. Cielo y balas de plomo*. 

## Gladys arte-lanetan 
Hainbat artista, idazle edo zinemagile inspirazio-iturri zan du Gladys del Estal. Besteak beste arte-lan hauek sortu izan dira:

* 2019: Xabier Lakak UPV/EHUren Informatika Fakultaterako egindako irudi-diseinu bat argitaratu zuen.
* 2013: Juanba Berasategik eta Imanol Zinkunegik animaziozko film laburra sortu zuten Joxemi Zumalaberen marrazki eta hitzekin eta Eltzegor taldearen "Ebihotz" doinuarekin. Musika Jakes Etxeberriarena zen. Joxemi Zumalabe hil zela 20 urte bete zirelarik plazaratu zen film labur hau, 2013ko urtarrilaren 11n Andoainen antolatu zen ekitaldirako.
* 2009: Beñat Sarasolak "Gladys" poema idatzi zuen.
* 1979: Karlos Argiñanok "Gladys" errezeta bat argitaratu zuen Zeruko Argia aldizkarian
* 1979: Xabier Lakak eskultura hilarri bat egin zuen, gaur egun Kristinaenea/Gladysenea Parkeko gainaldean dago.

## Errekonozimenduak 
* 2021: Gladys saria sortu zuten ingurune digitaleko emakumeak saritzeko, Puntueus fundazioak eta EHUko Informatika Fakultateak, Gipuzkoako Foru Aldundiko Berdintasunerako Organoaren babesarekin. Emakume gazteak informatika alorrera erakartzea dute helburu.
* 2019: Gladys del Estal izena jarri zioten EHUko Informatika fakultateko batzar aretoari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bloga: Gladys gogoan, 40 urte. Gladys del Estal ekologistaren omenez. (2019)
* Eguzki talde ekologistaren erakusketa. (2019-06-03)
* Bídeoa: Gladys del Estal. Cielo y balas de plomo. 360º *www.eitb.tv*. Noiz kontsultatua: 2019-06-16.
* Hilketaren 25. urteurrenean omenaldia egin zitzaion bere auzoan, Donostiako Egian, eta bideo hau sortu zen bere omenez.
* 40. urteurrenari begira Larrun aldizkariak bideo hau egin zuen.

*  Gladys gogoan zaitugu!!, *barakaldotarrak.blogspot.com.es* webgunean, non Gladys zaurituaren argazki bat ikus daitekeen.
* «Gladys del Estal hil zutela 30 urte pasa dira», Euskadi Irratiko *Faktoria* saioan 2009ko ekainaren 6an hilketaren lekuko batek adierazitako oroitzapenen audioa.
*  Fermin GOÑI: «La Guardia Civil retiró un monolito dedicado a Gladys del Estal», *El País*, 1980-06-03.