open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elijah Mudenda

**Elijah Haatuakali Kaiba  Mudenda** (Choma, 1927ko ekainaren 6a – Lusaka, 2008ko azaroaren 2a) zambiar politikaria izan zen. Zambiako lehen ministroa izan zen 1975etik 1977ra.

Ugandako Makerere eta Hegoafrikako Fort Hare unibertsitateetan ikasi zuen eta Nekazaritza ere ikasi zuen Cambridgeko Unibertsitatean. Zambian landareen hobetzen lan egin zuen.

Independentzia lortu ondoren, Nekazaritza ministro izan zen eta, ondoren, Finantza ministro eta 1969an Kanpo Arazoetako ministro. Kenneth Kaunda presidenteak lehen ministro izendatu zuen 1975ean, meatzaritzakoak ez diren sektore ekonomikoak suspertzeko. 1977an ordezkatu zuten karguan.

1991n Nazioaren Independentziaren Alderdi Batuko batzorde zentraletik erretiratu zen. Zambia eta Kubaren arteko Adiskidetasun Elkarteko presidentea izan zen.
Cahuita parke nazionala

**Cahuita parke nazionala** naturagune babestua da, Limon probintzian, Costa Rican, dago, probintziako hiriburutik 202 kilometro hegoaldera. Lehorreko 1.067,9 ha eta itsasoko 22.400 ha ditu. 1970eko irailaren 7ko 1.236-A Dekretu Betearazlearen bidez sortu zen.

Parkea flora eta fauna, koralezko uharriak eta hainbat itsas ekosistema babesteko sortu zen. Herrialdeko edertasun eszeniko handieneko eremuetako bat da, harea zuriko hondartzengatik, kokondo ugariengatik, urdin turkesa koloreko itsasoagatik eta koralezko uharrigatik.

Parkea euri-oihan tropikalaren bizitza-eremuan dago eta hainbat habitat garrantzitsu ditu, hala nola, zingira-basoa, cativo, sangregao eta urrezko fruitu espezieekin; uholderik gabeko baso mistoa, guaitil, jorco eta cerillo espezieekin; mangladia, mangladi gorriaren nagusitasunarekin; eta kostaldeko landaredia, koko palmondo eta papaturro ugari dituena.

Koralezko uharriak 600 ha-ko azalera hartzen du eta Cahuita lurmuturraren parean zabaltzen da, Perezoso ibaiaren eta Puerto Vargasen artean. Uharri-plataformaren zati bat itsas mailatik 11 metrora dago urpean.

1991ko apirilaren 22ko lurrikararen ondoren egindako ikerketen arabera, uharri-plataforma 1 metro azaleratu zen. Costa Ricako Karibeko kostaldeko uharririk garatuena da.

## Fauna 
Aingeru-arraina, isabelita, loro-arrain urdina, barrakuda, manta-arraia eta hiru marrazo-espezie daude parkerako bidalitako 123 arrain-espezieen zerrendan. 35 koral-espezie identifikatu dira, 140 moluskuenak, 44 krustazeoenak eta 128 algenak. 

Itsas baliabide ugari horiek hondatzen ari dira, sedimentu asko daudelako eta agrokimikoek poluitzen dituztelako. La Estrella ibaiak eramaten ditu, eta itsas korronteek koral-arrezifean uzten dituzte.

Lurreko faunak ez du ugaztun handi komunik beste parke batzuetan, babesten duen lur-eremu txikia dela eta. Tximino orrolaria, tximino kaputxino arina, mapatxea, nagia, igaraba eta koatia nabarmentzen dira. Hegazti espezie nagusiak koartzatxo berdea, martin arrantzalea eta koartza dira.

Aipatzekoa da parke honetako erakargarritasun handiena bertako itsas faunaren barietate handia dela.

Aparteko datu gisa, Costa Rican aurki daitezkeen koralezko bi uharri bakarrak Cahuita lurmuturrean, Limonen eta Daniela Befelerren daude.

Fitxategi:Cebus_capucinus_(Cahuita).jpg| Kaputxino eztarrizuria (*Cebus capucinus*) 
Fitxategi:Bothriechis_nigroadspersus_2.jpg|Oropel, bocaracá (*Bothriechis schlegelii*)
Fitxategi:Costus_woodsonii_(flower).jpg|*Costus woodsonii* 
Fitxategi:Ocypode_quadrata_(Cahuita).jpg|Karramarroa (*Ocypode quadrata*)
Fitxategi:142Costa_Rica,_Cahuita.jpg|Koartza (Nyctanassa violacea)
Fitxategi:Atta_cephalotes_(Costa_Rica)_1.jpg|Inurria (Atta cephalotes)
Fitxategi:Bradypus_variegatus.jpg|Nagia (Bradypus variegatus)
Fitxategi:Myiozetetes_similis_1.jpg|Tiranidoa (Myiozetetes similis)

## Erreferentziak 
* J. Leon eta J. Poveda. Landareen izen arruntak Costa Rican. 2000. or. 915
* R. Valerio. Costa Ricako faunaren izen arruntak. orr. 1978. 181

## Kanpo estekak
Turrialba sumendia

**Turrialba sumendia** Costa Ricako geruza-sumendi konplexu aktiboa da. Santa Cruz barrutian dago, Turrialba kantonamenduan, Cartago probintzian, izen bereko hiritik 24 kilometrora. Erdialdeko Sumendi-kateko sumendien artean ekialdekoena da, eta inguratzen duen parke nazionalari izena ematen dio, Turrialba sumendi parke nazionalari. Gailurra itsas mailatik 3.340 metrora duela, Costa Ricako bigarren sumendirik altuena da, Irazú sumendiak bakarrik gaindituta (itsas mailatik 3.432 metrora). Bere azalera 500 km² ingurukoa da.

Turrialba Costa Ricako sumendi aktiboenetako bat da. Bere azken erupzio-zikloa 2014ko urrian hasi zen, eta 2016ko maiatzetik ekainera bitartean izan zuen jarduerarik handiena, epe horretan gutxienez hiru erupzio estromboliar barne, berriena 2016ko maiatzaren 20an, zeinen luma krater mailatik 3.000 m-ra iritsi baitzen, bai eta erupzio freatiko ugari ere, barealdiekin tartekatuak. 2016ko irailaren 22an, azken 20 urteetan izan duen erupziorik indartsuena izan zuen.

Sumendiaren magalean Guayabo monumentu nazionala dago, herrialdeko aztarnategi arkeologikorik garrantzitsuena, eta kolonaurreko garaian zeremonia gune garrantzitsua izan zena. Turrialba eskualdean gizakia gutxienez 10.000 urtekoa dela dirudi. Gaur egun, Turrialba eremua oso garrantzitsua da Costa Ricako nekazaritza eta abeltzaintza jarduerarako, lurzoruen aberastasuna dela eta. Hori dela eta, barazki mota guztiak hazteko egokia da, baita esnea eta esnekiak ekoizteko abeltzaintzarako ere, larre ugari baitaude. Gainera, herrialdeko kontserbazio naturaleko eremu nabarmenetako bat da, paisaiaren edertasunagatik eta baliabide naturalen ugaritasunagatik.

## Galeria 

Fitxategi:Bosque_nuboso_de_los_flancos_del_volcán.jpg|link=Archivo:Bosque_nuboso_de_los_flancos_del_volcán.jpg|Sumendiaren magalean dagoen basoa.
Fitxategi:Volcán_Turrialba_desde_La_Central.JPG|link=Archivo:Volcán_Turrialba_desde_La_Central.JPG|Turrialba sumendia La Centraletik, eliza ikus daiteke.
Fitxategi:Volcán_Turrialba_desde_Santuario_Los_Quetzales.jpg|link=Archivo:Volcán_Turrialba_desde_Santuario_Los_Quetzales.jpg|Los Quetzales Santutegitik ikusita Turrialba sumendia.
Fitxategi:Volcan_Turrialba_vegetacion_dañada.jpg|link=Archivo:Volcan_Turrialba_vegetacion_dañada.jpg|Sumendi-jarduerak kaltetutako landaredia.
Fitxategi:Turrialba_Volcano,_Costa_Rica_(5957643618).jpg|link=Archivo:Turrialba_Volcano,_Costa_Rica_(5957643618).jpg|Gas zutabea 2011n.
Fitxategi:Vista_de_Turrialba_centro_desde_el_Volcán_Turrialba_(1).jpg|link=Archivo:Vista_de_Turrialba_centro_desde_el_Volcán_Turrialba_(1).jpg|Turrialba hiriaren ikuspegia sumendiaren gailurretik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Alvarado Induni, Guillermo (2011). Los volcanes de Costa Rica. Editorial de la Universidad Estatal a Distancia. p. 335. ISBN 9968-31-679-2.

## Kanpo estekak
Cerro Zurquí

**Cerro Zurquí** Costa Ricako mendi bat da, Erdialdeko sumendi-katearen zati dena. Barva sumendiaren hego-ekialdean dago, eta jatorri bolkanikoko muino batzuk ditu. Iparraldean, Zurquí muinoa Costa Ricako Erdiko Haranaren kontrahorma da, La Hondura haranaren eta Desengañoko muinoaren arteko ebakiduran. Hor daude Barva sumendiaren inguruko mendi-adarrak ere. Egia esan, Zurquí moinoa hainbat gailurrek osatzen dute, besteak beste, Chompipe (2.259 m, Turu (2.139 m), Caricias (2.100 m), Hondura (2.047 m), Tres Marías (1.725 m) eta Achiotillis (1.882 m). Toki hau Zurquí tunelagatik ezagutzen da bereziki, Erdiko Harana eta Costa Ricako Karibeko eskualdea lotzen dituena 32. errepidearen bidez.

## Erreferentziak 
*  Alvarado Induni, Guillermo (2009). Los volcanes de Costa Rica. Editorial de la Universidad Estatal a Distancia. pp. 217-221. ISBN 9968-31-679-2.

## Kanpo estekak
Arequipako artxidiozesia

**Arequipako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar artxidiozesia da. 1577ko otsailaren 15ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1943ko maiatzaren 23an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Arequipan dago. Egun artzapezpikua Javier del Río Alba da.

## Ordinarioak 
### Arequipako apezpikuak 
### Arequipako artzapezpikuak 
* Mariano Holguín (1943-1945)
* Leonardo José Rodriguez Ballón (1946-1980)
* Fernando Vargas Ruiz de Somocurcio (1980-1996)
* Luis Sánchez-Moreno Lira (1996-2003)
* José Paulino Ríos Reynoso (2003-2006)
* Javier del Río Alba (2006-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Manuel Segundo Ballón (1896-1898)
* Javier del Río Alba (2006)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Juan Manuel Moscoso y Peralta (1770-1771)
* Daniel Figueroa Villón (1945-1946)
* José Germán Benavides Morriberón (1968-1976)
* Lorenzo Unfried Gimpel (1969-1980)
* Felipe María Zalba Elizalde (1980-1984)
* Raúl Chau Quispe (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Punoko elizbarrutia

**Punoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1861eko urriaren 7an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Punon dago. Egun apezpikua Jorge Pedro Carrión Pavlich da.

## Ordinarioak 
* Mariano Chacón y Becerra (1861-1864)
* Juan Ambrosio Huerta Galván (1864-1873)
* Pedro José Chávez Ponce (1875-1879)
* Juan Capistrano Estévanes y Seminario (1880)
* Ismael Puyrredón (1889-1907)
* Valentín Ampuero (1909-1914)
* Fidel María Cosió y Medina (1923-1933)
* Salvador Herrera Pinto (1933-1948)
* Alberto Maria Dettmann y Aragón (1948-1959)
* Julio González Ruiz (1959-1972)
* Jesús Mateo Calderón Barrueto (1972-1998)
* Jorge Pedro Carrión Pavlich (2000-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ama Aberriaren Deia!

**Ama Aberriaren Deia!**, , edo **Ama Aberriaren estatua**, Errusiako Mamaiev Kurgan mendian dagoen eskultura erraldoi bat da, Hegoaldeko Barruti Federalan dagoen Volgograd hirian.

Bigarren Mundu Gerran zehar hiri honetan jazotako Stalingradeko Guduan oroigarria da.

Yevgeni Vuchetitx eskultoreak eta Nikolai Nikitin ingeniariak diseinatu eta 1967an hormigoi eta metalez eraiki zen. 85 metroko garaiera du.
Tacna eta Moqueguako elizbarrutia

**Tacna eta Moqueguako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1944ko abenduaren 18an ezarri zen Tacnako elizbarruti gisa eta 1992ko uztailaren 11n gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Tacnan dago. Egun apezpikua Marco Antonio Cortez Lara da.

## Ordinarioak 
* Carlos Alberto Arce Masías (1945-1956)
* Alfonso Zaplana Bellizza (1957-1973)
* Óscar Rolando Cantuarias Pastor (1973-1981)
* Óscar Julio Alzamora Revoredo (1982-1991)
* José Hugo Garaycoa Hawkins (1991-2006)
* Marco Antonio Cortez Lara (2006-)

## Apezpiku lagunkideak 
* José Eduardo Velásquez Tarazona (2000-2004)
* Marco Antonio Cortez Lara (2005-2006)

## Apezpiku laguntzailea 
* Juan Carlos Asqui Pilco (2022-2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Lawlor

**Mary Lawlor** (Irlanda, 1952) Irlandako giza eskubideen defendatzailea da, eta 2020ko maiatzean Nazio Batuen kontalari berezi izendatu zuten, giza eskubideen defendatzaileen egoerari buruz jardun zezan, hiru urterako. Front Line Defenders giza eskubideen defentsarako erakundearen sortzaile eta zuzendari exekutibo ohia eta Irlandako Amnistia Internazionaleko zuzendari ohia ere bada.

## Ibilbidea 
Lawlor 1952an jaio zen Irlandan, zazpi ahizpetatik bigarrena, eta Kilmacuden hazi zen, Dublingo auzo pobre batean. Filosofia eta psikologian graduatu zen University College Dublinen eta Montessori metodoa eta giza baliabideak masterra eskuratu zuen.

Entziklopediak saltzen eta haurtzaindegiko irakasle gisa zenbait urtez jardun ondoren, Lawlor-ek giza eskubideen defendatzaileen babesean oinarritu zuen bere ibilbide profesionala. Seán MacBride ekintzaile eta politikari irlandarra ezagutu ondoren, Amnesty Internationaleko taldearekin bat egin zuen diru biltzaile gisa. 1975ean, zuzendaritza-batzordeko kide izatera heldu zen, eta 1988an, zuzendari izendatu zuten. 2000. urtera arte jardun zuen kargu horretan. Hurrengo urtean, Front Line Defenders sortu zuen, giza eskubideen alde era ez bortitzean lan egiten duten pertsonak babesten dituen erakundea. Bertako zuzendari exekutiboa izan zen 2001etik 2016ra.

Giza eskubideen defendatzaileei laguntzeari buruz Europar Batasunak emandako zuzentarauak idazten lagundu zuen, Europar Batasuneko Kontseiluak 2004ko ekainean onartuak.

2020ko martxoan, Lawlor giza eskubideen defendatzaileen egoerari buruzko NBEko kontalari berezi izendatu zuten, hiru urteko epean bere lana egiteko. Epe hori 2020ko maiatzaren 1ean hasi zen, eta Michel Forst aktibistaren ondorengoa izan zen. Era berean, Askatasun Zibiletarako Irlandako Kontseiluko (Irlandako irabazi-asmorik gabeko erakundea, Irlandako pertsonen askatasun zibilak eta giza eskubideak babesten dituena), University College Dublineko Centre for Ethics in Public Life-ko eta Giza Eskubideetarako Norvegiako Funtseko kidea da.

## Aintzatespenak 
* 2014an, Ohorezko Legioa jaso zuen, Giza Eskubideen alde egindako ekarpenagatik. Bi urte geroago, 2016an, "Giza Eskubideen eta Zuzenbide Estatuaren Sari Franko-Alemana" lortu zuen Lawlorrek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Giza eskubideen defendatzaileen egoerari buruzko NBEko kontalari berezia.
* Amnistia Internazionalaren webgune ofiziala.
* Front Line Defenders-en webgune ofiziala.
Magda Oranich Solagran

**Magda Oranich i Solagran** (Bartzelona, Katalunia, 1945eko abenduaren 11) kataluniar abokatu eta politikari da.

## Biografia 
Zuzenbidean eta Kazetaritzan lizentziatua Bartzelonako Unibertsitatean, Kataluniako Asanbladako bileretan parte hartzeagatik atxilotu zuten. Zuzenbide penalari emana, Salvador Puig Antich defendatu zuen. Frankismoak fusilatutako azken pertsonetako baten (Jon Paredes Manot *Txiki* ETAko militantearen) defendatzaile-taldeko kide ere izan zen, 1975eko irailaren 19an egindako gerra-kontseilu sumarisimoan. 

Frankismoa amaitu ondoren, Nacionalistes d'Esquerran militatu zuen, eta, ondoren, Iniciativa per Catalunyan. Azken alderdi horren zerrendetan, Bartzelonako diputatu hautatu zuten 1992ko Kataluniako Parlamenturako hauteskundeetan. 1995ean IC utzi zuen, eta 1999tik 2007ra zinegotzi independentea izan zen Bartzelonako Udalean, CiUren zerrendetan aurkeztuz.

2017ko Kataluniako Parlamenturako Hauteskundeetan, Oranich Junts per Catalunyako zerrendetan agertu zen.

Bartzelonako Abokatuen Elkargoko Giza Eskubideen Batzordeko kide izan da, baita Bartzelona Futbol Klubeko Estatutuak Erreformatzeko Batzordeko kide ere. 

ACNURen Kataluniako Batzordeko idazkaria da 2001etik, sortu zenetik, eta Ramon Trías Fargas Fundazioko kidea ere bai. Kataluniako Emakumeen Kontseilu Nazionaleko presidenteordea ere izan da, eta umezurztegi frankistetan tratu txarren biktima izan diren emakume ugari ordezkatu ditu.

Joan Laporta buru zela, Bartzelona Futbol Clubeko zuzendaritza-batzordeko kidea izan zen.

Kataluniako tauromakiaren aurkako Herri Ekimen Legegilea babesteko bere irudia jarri zuten pertsona ezagunetako bat izan zen, eta Bartzelonako Abokatuen Elkargoko Animalien Eskubideak Babesteko Batzordeko presidentea da.

## Argitalpenak 
Hainbat libururen egilea da, tartean 

* *Qué es el feminismo*, *Què pensa Magda Oranich (*Mayka Navarro kazetariarekin batera)  
* *Ganes de viure: la meva lluita contra el càncer*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Ezin ahaztu dut Txiki azkenekoz besarkatu nuen momentu hura Argia, 2025.09.04
San Vicente do Pinoko monasterioa

**San Vicente do Pinoko monasterioa**, , Espainiako ipar-mendebaldeko Monforte de Lemos udalerrian dagoen antzinako monasterioa eta eraikin historiko multzo bat da, Galizia erkidegoko Lugoko probintzian. Monforte de Lemos udalerriaz gain dagoen muino batean dago, bertatik Lemos haranaren ikuspegi bikainak daude.

Gaur egun Monforte de Lemosko Paradore Nazionala da.

## Historia 
Eraikin multzoa ziur aski antzinaroan Plinio Zaharrak eta Klaudio Ptolomeok aipatutako Dactonio kastroa zegoken tokia da, Lemavoen gotorlekuetako bat.

Monasterioaren jatorria berez X. mendean legoke, eta gaur egungo eraikinatena XVI. mendean. Komentuaren eraikinaren plaza neoklasikoa da, bai eta fatxada eta klaustroa ere.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Ayacuchoko artxidiozesia

**Ayacuchoko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar artxidiozesia da. 1609ko uztailaren 20an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1966ko ekainaren 30ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Ayacuchon dago. Egun artzapezpikua Salvador Piñeiro da.

## Ordinarioak 
### Ayacuchoko apezpikuak 
### Ayacuchoko artzapezpikuak 
* Otoniel Alcedo (1966-1979)
* Federico Richter Fernández-Prada (1979-1991)
* Juan Luis Cipriani (1995-1999)
* Luis Abilio Sebastiani Aguirre (2001-2011)
* Salvador Piñeiro (2011-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Andrés García de Zurita (1648-1649)
* Federico Richter Fernández-Prada (1975-1979)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Elías Prado Tello (1972-1985)
* Juan Luis Cipriani (1988-1995)
* Gabino Miranda Melgarejo (2004-2013)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huancavelicako elizbarrutia

**Huancavelicako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1944ko abenduaren 18an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Huancavelican dago. Egun apezpikua Carlos Alberto Salcedo Ojeda da.

## Ordinarioak 
* Alberto María Dettmann y Aragón (1945-1948)
* Carlos María Jurgens Byrne (1949-1954)
* Florencio Coronado Romani (1956-1982)
* William McDermott (1982-2005)
* Isidro Barrio Barrio (2005-2021)
* Carlos Alberto Salcedo Ojeda (2021-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Isidro Barrio Barrio (2002-2005)

## Apezpiku laguntzailea 
* William McDermott (1976-1982)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ur-marka (argipena)

**Ur-marka** terminoak honako adierak izan ditzake:

* **Ur-marka** edo **filigrana,** papergintzako teknika, narka batzuk kontraargian ikusteko.
* **Ur-marka digitala**, dokumentu digitalak identifikatzeko teknika bat.
* '**Ur-marka. Veneziari buruzko saiakera**'. Iosif Brodskiren liburua, euskarara izenburu horrekin itzulia.
Maialen Goirizelaia

**Maialen Goirizelaia Altuna** (Mungia, Bizkaia, 1989) bizkaitar ikertzailea eta unibertsitate irakaslea da. Euskal diasporan aditua da.

Gaur egun Euskal Herriko Unibertsitatean da ikertzaile eta irakaslea. Ikusiker Ikus-entzunezkoen behategiako ikertzailea da. EITBko Gaztean kolaboratzailea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibon Altuna

**Ibon Altuna Goirizelaia** (Mungia, Bizkaia, 1987) bizkaitar abokatua eta musikagilea da. Itziarren semeak taldeko abeslaria da.

Horrez gain, abokatu moduan lan egiten du Bidebarrieta Abokatuak bulegoan, besteak beste. Herriko Tabernen auziko abokatuetako bat izan zen. Deustuko Unibertsitatean zuzenbidea ikasi zuen.

Hamaika Irratiako adminitratzailea da eta EKHE Taldeko idazkaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tárcoles ibaia

**Tárcoles ibaia**, Tárcoles ibai handia ere deitua, Costa Rican dagoen ibaia da. Erdialdeko sumendi-katearen hegoaldeko hegaletan sortzen da, eta hego-mendebalderantz doa, Nicoyako golkorantz. Ibaiak 111 km-ko luzera du, eta arro hidrografikoak 2.121 km²-ko azalera hartzen du. Eremu horretan, Metropoli Eremu Handiaren zati handi bat drainatzen du, eta gutxi gorabehera biztanleriaren % 50 bizi da bertan.

Costa Ricako ibairik kutsatuenetakoa da, eta Costa Ricako Erdiko Haraneko hirietako hustubidetik asko eramaten du. Costa Ricako tratatu gabeko material organikoaren eta industria-hondakinen % 67 inguru ibaiak drainatzen ditu. Horrez gain, Refinadora Costarricense de Petróleo petrolio-findegiak 400.000 litro diesel isuri zituen 2000. urtean, eta horrek ibaiari eta haren hurbileko testuinguruari eragindako kalte ekologikoa areagotu zuen.

Carara parke nazionalaren iparraldeko muga da. Krokodilo amerikarraren habitataren zati da, eta ibaiertzean, bokalean, ahate eta hegazti zangaluze ugari bizi dira. Bertan bizi diren koartza ugarien artean, bota-mokoa eta koartza tigrea daude; beste hegazti batzuk ere ikus daitezke, hala nola, atalar dara, manglarreko kanarioa eta martin-arrantzale ipotxa.

Narrastiak, hala nola krokodilo amerikarra, kaimanak, basilisko arrunta eta iguana handiak, ibaiaren inguruetan ikusi ohi dira.
[ezkerrera|thumb|200x200px|[Krokodilo muturzorrotz|Krokodilo amerikar bat ibaian]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxola pasiego

[thumb|350px|Los Bellacos inguruko etxola, [Portillo de la Sían.]]
[thumb|350px|Los Yagos inguruko etxola, [Portillo de la Sían.]]
**Etxola pasiegoa** Kantabriako ekialdeko mendietan zehar tipikoa den herri-arkitektura mistoko (etxebizitza, ukuilua eta lastategia) eraikina da; batez ere, Pas eta Miera haranetako goi-arroetan, baita Asón eta Carriedo mugakideetan zehar ere zabaldurik dago. Burgosko probintziaren iparraldeko eremu mugakide batzuetan ere badaude. Bere jatorria, behinik behin, XVI. mendekoa da.

## Tipologia 
Eskuarki, nabe bakarreko eraikinak dira, bi solairutan banatuta, perimetro-paretatan eta estalkiaren uren banalerroari eusten dioten zutabe batean edo bitan bermatuta. Tamaina oneko harlangaitzezkoak dira, tokiko kareharrizko arrokekin, eta arbelezko estalkiak dituzte. Beheko solairurako sarbidea, animalientzako ukuilu gisa erabilia, zuzenean landa-mailatik egiten da, harrizko edo egurrezko ateburua duen ate baten bidez. Goiko solairuak, normalean etxebizitza edo biltegirako egokitua, mandio baten bidez izaten du sarbidea; antzinakoenetan, lauzazko mailak dituen eskailera bat izaten da, egutera edo eskailera-buru batekin, estalkiko teilatu-hegalaren luzapen batekin estaltzen dena. Batzuetan, etxola malda handian dagoenean, kota altuan dagoen albo batetik sartzen da, baina ez da ohikoa. Hormetako baoak urriak eta txikiak dira, hotzaren aurkako defentsa gisa.

## Izaera 
Etxola horiek abeltzaintza-ustiategi bati lotuta zeuden beti, bai eta «muda» izeneko trasterminantzia-sistema bati ere, haranetako beheko aldeen eta goiko belardien artean. Sasoi beroan, abereak belardi fresko garaietara eramaten zituzten, braniza izenekoetara, uda pasatzeko, eta aldi horretan familia txabolara eramaten zuten. Udazkena iristean, beheko lurretara itzultzen ziren. Oso gutxitan bizi ziren txabolak urte osoan; kasu horretan, lur-eremu berean bi eraikin edo gehiago egon zitezkeen batera, eta duela gutxi (XIX. mendea eta XX. mendearen hasiera), etxeetako kide gazteenak bakarrik joaten ziren bertara.

Abeltzaintzako ustiategi bati lotutako izaera horren ondorioz, normalean itxitura bat izaten dute erantsita, harrizko gida-horma baten bidez itxita, «finca» edo «llave» izenekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cuscoko artxidiozesia

**Cuscoko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar artxidiozesia da. 1536ko irailaren 5ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1943ko maiatzaren 23an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Cuscon dago. Egun artzapezpikua Richard Daniel Alarcón Urrutia da.

## Ordinarioak 
### Cuscoko apezpikuak 
### Cuscoko artzapezpikuak 
* Felipe Hermosa (1943-1956)
* Carlos Jurgens Byrne (1956-1965)
* Ricardo Durand Flórez (1966-1975)
* Luis Vallejos Santoni (1975-1982)
* Alcides Mendoza Castro (1983-2003)
* Juan Antonio Ugarte Pérez (2003-2014)
* Richard Daniel Alarcón Urrutia (2014-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* José Calixto de Orihuela (1819-1821)
* Elías Prado Tello (1963-1972)
* Severo Aparicio Quispe (1978-1999)
* Juan Antonio Ugarte Pérez (1986-1991)
* Lizardo Estrada Herrera (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erdiko Harana (Costa Rica)

**Erdiko Harana**, **Erdiko Ordokia**, **Erdiko Sakonunea** edo **Erdiko Mendiarteko Harana**, Costa Ricaren erdian dagoen eskualde geografikoa da, non Metropoli Eremu Handia dagoen. Costa Ricako eremu garaturik handiena da, eta bertan egiten dira herrialdeko jarduerarik garrantzitsuenak.

## Kokapena 
Geologikoki, eremua sakonune tektoniko bati dagokio. Gutxi gorabehera 3.250 km²-ko azalera hartzen du eta batez besteko altuera 1.400 m.

Erdiko Haranak mendebaldean San Ramon (Alajuela) hartzen du eta ekialdean Paraíso (Cartago). Iparraldean Herediako mendiekin, Barva sumendiarekin, Irazu sumendiarekin eta beste batzuekin egiten du muga. Hegoaldean, Talamanca mendikatearen inguruko mendiekin eta Tárcoles ibaiaren haranarekin egiten du muga hego-mendebaldean. Bi sekziotan banatzen da, Mendebaldeko Harana eta Guarco Harana, Ekialdeko Harana bezala ere ezagutzen dena, Ochomogoko muinoak zatitzen dituenak. Azken horretan dago Costa Ricako hirugarren hiri garrantzitsuena: Cartago.

## Populazio garrantzitsuak 
Erdiko Harana Costa Ricako hiri garrantzitsuenen kokalekua da:

* San Jose
* Heredia
* Alajuela
* Cartago

Tamaina txikiagoko beste herri garrantzitsu batzuen lekua ere bada, hala nola, Grecia, Naranjo, Palmares, San Ramón, etab. Herrialdeko biztanleriaren erdia baino gehiago Erdiko Haranean kokatzen da, gobernuaren bulegoen eta erakunde eta jarduera ekonomiko nagusien egoitza ere badena.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Flores Silva, Eugenio (1979). Geografía de Costa Rica. Editorial de la Universidad Estatal a Distancia. ISBN 9789977646565. Consultado el 29 de noviembre de 2014.

## Kanpo estekak
Father Hood

***Father Hood***, 1993ko Darrell Roodt hegoafrikarrak zuzendutako komedia eta abenturazko drama film bat da.  Patrick Swayze, Halle Berry eta Diane Ladd aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Jack Charles (Patrick Swayze) inongo loturarik gabe bizitzen ohitua dagoen erdipurdiko lapur bat da. Egun batez Kelly (Sabrina Lloyd) alabaren ustekabeko bisita izango du, Eddie (Brian Bonsall) anaiarekin batera barneratuak zeuden gazteentzako zentro batetik ihes egin berri baidute. Ondorioz, Jacki ordurarte baztertua zuen aitatasunaz arduratzea zaila egingo zaio, lantegi horretan ez baidu batere eskarmenturik. Halere, bere ardura berriak pena mereziko du, batez ere bere seme-alabak haurrak preso gisa tratatzen dituen umezurztegi anker batean bizi zirela jabetzen denean. Gainera, Kathleen Mercer (Halle Berry) kazetariaren laguntzaz erakunde horretan gertatzen diren irregularitateak jendaurrean argitaratzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Patrick Swayze: Jack Charles
* Halle Berry: Kathleen Mercer
* Sabrina Lloyd: Kelly Charles
* Brian Bonsall: Eddie Charles
* Michael Ironside: Jerry
* Bob Gunton: Lazzaro
* Diane Ladd: Rita
* Adrienne Barbeau: Celeste
* Josh Lucas: Andy

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Romina Ashrafi

**Romina Ashrafi** (Talesh prefektura, 2006ko abuztuaren 6a - Sefid Sangan, Talesh, 2020ko maiatzaren 21a) Talesheko neskato irandar honek hamahiru urte zituela erail zuen bere aitak. Etxetik ihes egin zuen mutil-lagunarekin, zeinarekin ezkontzearen aurka agertu baitzen bere familia; poliziak atxilotu eta aitari eman zion, nahiz eta bere kezkak agertu poliziari. 

## Atxiloketa eta erailketa 
Romina Ashrafi Talesh prefekturako hamahiru urteko nerabe bat zen maiteñoarekin ihes egitea erabaki zuenean. Gizonak, Bahman Khavari izenekoa, hogeita hamar urte inguru zituen. Neskaren gurasoek ez zuten nahi harekin ezkon zedin. Haren aitak, Reza Ashrafik, salaketa jarri zuen, bahiketagatik. 

Neskatoa atxilotu eta senitartekoei itzuli zien epaileak, nahiz eta adierazi zuen beldur zela bere bizitzagatik. Lo zegoela, bere aitak igitai batekin hil zuen,  2020ko maiatzaren 21ean.

## Aitaren aurkako epaiketa eta zigorra 
Alaba erail eta gutxira atxilotu zuten Reza Ashrafi. Irango zigor kodearen eta jurisprudentziaren arabera, aita batek bere seme-alabetako bat hiltzeagatik zigor arinena jasotzeko arriskua baino ez du. Hiru eta hamar urte arteko espetxe zigorra eskatzen da.

2020ko abuztuan, bederatzi urteko espetxe zigorra ezarri zioten.

## Erreakzioak 
### Iranen 
Prentsa nazionalak albiste bat argitaratu zuen Romina Ashrafi hil ondorengo asteazkenean.

Haren hilketak erreakzio ugari eragin zituen sare sozialetan. Bere hilketaren berria ekainaren 22an (hil eta biharamunean)  argitaratu zen Talesheko tokiko mezu-kateetan.

Prentsaren arabera, erailketa hark «Iranen lege patriarkalen inguruko eztabaida eskandalizatu eta suspertu zuen», eta «aita infantiziden zigorgabetasuna azalerazi zuen».

Hassan Rohani Irango presidenteak bere gobernuari eskatu zion azkar ezar zitzala ohorezko krimenak deitzen direnen aurkako lege gogorragoak, eta Masoumeh Ebtekar presidenteordeak hilketa hura ikertzeko agindu zuen.

### Munduan 
Nazioarteko prentsak krimenaren albistea eta Iranen horrek eragin zuen eskandalua zabaldu zituen. Romani Ashrafi Iranen emakumeen aurkako indarkerien «ikur» gisa aurkeztu zuten. *The New York Times* egunkariaren arabera, krimen horrek herrialdea astindu zuen, eta emakumeak eta haurrak babesteko bere porrota aurrez aurre ikustera behartu zuen.

2020ko maiatzaren 28an, Unicefek Iranen duen ordezkari Mandeep O'Brienek adierazpen bat aurkeztu zuen UNICEFen webgunean, gogoraraziz ezerk ez duela justifikatzen pertsona adingabe baten hilketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abancayko elizbarrutia

**Abancayko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1958ko apirilaren 28an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Abancayn dago. Egun apezpikua Gilberto Gómez González da.

## Ordinarioak 
* Alcides Mendoza Castro (1962-1967)
* Enric Pèlach i Feliu (1968-1992)
* Isidro Sala Ribera (1992-2009)
* Gilberto Gómez González (2009-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Isidro Sala Ribera (1990-1992)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Alcides Mendoza Castro (1958-1962)
* Juan Antonio Ugarte Pérez (1983-1986)
* Isidro Sala Ribera (1986-1990)
* Gilberto Gómez González (2001-2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emily Blathwayt

**Emily Blathwayt** (1852 - 1940) britainiar sufragista izan zen, eta Mary Blathwayten ama. Bera eta bere senarra, Linley, Indiako armadatik erretiratutako koronela, Eagle Housen bizi izan ziren Somerset-en eta «mugimenduko emakumeentzako ongietorri eta lorategiko» udako etxe bat ezarri zuten, «Sufragisten atsedena» bezala ezagutu zena.

## Lehen urteak 
Emily Blathwayt 1852 inguruan jaio zen. Bere aita John Benson Col Rose zen. Emily bere lehengusu anaiarekin, Linley Blathwayt koronelarekin, ezkondu zen 1874an eta Indian bizi izan ziren. Linley armadako ofiziala zen eta bere lehen semea, John Linley, 1876an jaio zen. 1877an Sussexen bizi izan ziren berriro, John hil ondoren. Handik Eagle Housera (Batheaston) joan ziren, Bath kanpoaldean, 1892an, William semearekin eta Mary Blathwayt alabarekin.Bi seme-alaba izan zituzten, Mary alaba zaharrena Batheko Bigarren Eskolara joan zen eta ondoren, etxean laguntza eman zioten mugimendu sufragistako kide aktibo bihurtzeko.  Gazteena, William semea, ingeniari elektrikoa eta ingeles irakaslea izan zen Alemanian Lehen Mundu Gerra hasi arte.
## Emakumearen sufragioaren aldeko kanpaina 
Ama eta alaba Emakumeen Batasun Sozial eta Politikoan (WSPU) afiliatu ziren. Konexio sare baten bidez, mugimendu sufragistako jendea Emily Blathway eta bere familiarekin geratzera gonbidatu zuten, kartzela edo gose greba batetik errekuperatzeko eta han zeudela Eagle Houseko lorategian zuhaitz bat landatzeko, kausa honengatik pairatzen ari ziren sufrimendua markatzeko.

thumb|Emily Blathwayt Eagle Housen, zuhaitz bat ureztatzen 1909an.
Annie Kenneyk Mary Blathwayt ezagutu zuen WPSUk Bath-en egin zuen bilera batean, eta familiarekin geratzera etorri zen, urte batzuetan haiekin denboraldi laburretan bat egin zuten beste sufragista batzuekin batera. Landatutako oroitzapenezko zuhaitzei —berrogei baino gehiago— 'Annie's Arbour' izena eman zitzaien.  Sufragistak berreskuratu ziren Emily Blathwayren senarrak, Linleyk, Eagle Housen sortu zuen udako etxean («sufragisten atsedena»). Blathwayk lorategiak bisitatzera eramaten zuen jendea, eta loreak landatu eta erakusten zituen sufragisten koloreekin.

Emily Blathwayt-ek bere egunkarian grabatu zuen artxibo publikoetan dagoen hau:

## Heriotza eta legatua 
Emily Blathwayt Eagle Housen bizi izan zen 1940an hil zen arte. Emily eta Mary Blathwayren egunkari pertsonalen artxiboa eta Linleyren argazki asko mugimenduaren eta bere aldekoen erregistro intimo gisa mantentzen dira. Eagle Housen landatu zituzten zuhaitzak bota egin zituzten urbanizazio bati bide emateko. Beste zuhaitz batzuk landatu dituzte galdutakoak ordezkatzeko. Eagle House eta Annie Kenneyren (Emily Blathwayt-ek aurkeztua) eragina nabarmentzeko artelan bat sortu zen, Jeni Wood artistak 2016an sortua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Read Mary Blathwayt's diaries at the National Archives.
* View a picture of Mary Blathwayt, Emily Blathwayt and Annie Kenney at Pankhurst Pond in 1910.
Huánucoko elizbarrutia

**Huánucoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1865eko martxoaren 17an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Huánucon dago. Egun apezpikua Pedro Alberto Bustamante López da.

## Ordinarioak 
* Manuel Teodoro del Valle (1865-1872)
* Alfonso María de la Cruz Sardinas (1890-1902)
* Pedro Pablo Drinot y Piérola (1904-1920)
* Francisco Rubén Berroa y Bernedo (1922-1946)
* Teodosio Moreno Quintana (1947-1956)
* Ignacio Arbulú Pineda (1959-1979)
* Antonio Kühner y Kühner (1980-1991)
* Ermanno Artale Ciancio (1994-2003)
* Jaime Rodríguez Salazar (2004-2016)
* Neri Menor Vargas (2016-2022)
* Pedro Alberto Bustamante López (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicoyako golkoa

**Nicoyako golkoa** Costa Ricako golkoa da, herrialdearen hegoaldeko kostaldean kokatua, Ozeano Barearen gainean. 

## Geografia 
Nicoyako golkoa da Costa Ricako kostaldeko itsasoaren zatirik sakonena, eta Guanacaste eta Puntarenas probintzietako kostaldeak bustitzen ditu. Bere sarrera zabala Blanco lurmuturrak eta Judas lurmuturrak mugatzen dute, barnealderantz estutzen den bitartean. Golkoaren hondoan itsasoratzen da Tempisque ibaia, eta Tárcoles ibaiak, berriz, ozeanorako alderik irekienean itsasoratzen du. 

Uharte ugari dituen golkoa da, horien artean, Chira, Venado, Caballo, San Lucas, Tortuga, Cedros, Bejuco, Pan de Azucar eta Negritos nabarmentzen dira. Bertako kostaldean daude Costa Ricako portu nagusietako bi: Puntarenas eta Caldera. Arrantza harrapaketak lehorreratzeko eta nekazaritzako produktuak ontziratzeko guneak dira. 

Eremu turistiko nabarmena ere bada, hondartzei, bainuetxeei eta flora eta faunako paradisu naturalei esker, hala nola Barra Honda parke nazionala, Carara parke nazionala eta Palo Verde parke nazionala.

## Kanpo estekak
Tarmako elizbarrutia

**Tarmako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1958ko maiatzaren 15ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 1985eko abenduaren 21ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Tarman dago. Egun apezpikua Timoteo Solórzano Rojas da.

## Ordinarioak 
### Tarmako prelatuak 
* Antonio Kühner y Kühner (1958-1980)
* Lorenzo Unfried Gimpel (1980-1985)

### Tarmako apezpikuak 
* Lorenzo Unfried Gimpel (1985-1988)
* Luis Abilio Sebastiani Aguirre (1992-2001)
* Richard Daniel Alarcón Urrutia (2001-2014)
* Luis Alberto Barrera Pacheco (2016-2021)
* Timoteo Solórzano Rojas (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chicho Sibilio

**Cándido Antonio Sibilio Hughes** edo **"Chicho" Sibilio** (San Cristóbal, Dominikar Errepublika, 1958ko urriaren 3a - San Gregorio de Nigua, Dominikar Errepublika, 2019ko abuztuaren 10a) saskibaloi jokalaria izan zen, espainiar nazionalitatea hartu zuena. Hegaleko postuan jokatzen zuen.

F. C. Barcelonan jardun zuen 13 urtez,  1976 eta 1989 artean, hainbat titulu ugari lortuz. Baskonian 4 urtez ibili zen (1989-1993). Hainbat marka pertsonal ere utzi zituen, hauetako batzuk oraindik gainditu gabekoak ACB Ligan.

Espainiako selekzioan 87 partida jokatu zuen.

## Palmaresa
* 5 Liga: 1981, 1983, 1987, 1988 eta 1989.
* 8 Kopa: 1978, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1987, 1988.
* Errekopa: 1985 eta 1986.
* Korać Kopa: 1987.

## Kanpo estekak
*Webgune pertsonala.
Huancayoko artxidiozesia

**Huancayoko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar artxidiozesia da. 1944ko abenduaren 18an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1966ko ekainaren 30ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Huancayon dago. Egun artzapezpikua Luis Alberto Huamán Camayo da.

## Ordinarioak 
### Huancayoko apezpikuak 
* Leonardo José Rodríguez Ballón (1945-1946)
* Daniel Figueroa Villón (1946-1956)
* Jacinto Valdivia y Ortiz (1956-1966)

### Huancayoko artzapezpikuak 
* Jacinto Valdivia y Ortiz (1966-1971)
* Eduardo Picher Peña (1971-1984)
* Emilio Vallebuona (1985-1991)
* José Paulino Ríos Reynoso (1995-2003)
* Pedro Barreto (2004-2024)
* Luis Alberto Huamán Camayo (2024-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Carlos Alberto Salcedo Ojeda (2016-2021)
* Luis Alberto Huamán Camayo (2021-2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sicuaniko elizbarrutia

**Sicuaniko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren perutar elizbarrutia da. 1959ko urtarrilaren 10ean ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 2020ko irailaren 29an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Sicuanin dago. Egun apezpikua César Augusto Huerta Ramírez da.

## Ordinarioak 
### Sicuaniko prelatuak 
* Nevin William Hayes (1959-1970)
* Miguel La Fay Bardi (1999-2013)
* Pedro Alberto Bustamante López (2013-2020)

### Sicuaniko apezpikuak 
* Pedro Alberto Bustamante López (2020-2024)
* César Augusto Huerta Ramírez (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morris Hill Hilerri Mausoleoa

**Morris Hill Hilerri Mausoleoa**, , AEBetako Boise hirian dagoen hilerri bat da, Idaho estatuan.

1937an eraiki zen eta bertan Idahora etorritako lehen euskal herritar etorkinen hilobiak daude.
Midnight Run

***Midnight Run***, , Martin Brest estatubatuarrak ekintza eta komedia 1988ko film bat da. Robert De Niro, Charles Grodin, Yaphet Kotto, John Ashton, Dennis Farina eta Joe Pantoliano aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Jack Walshek (Robert De Niro), Chicagoko polizia ohia eta orain gaizkile-ehiztaria lanbidez, Jimmy Serrano (Dennis Farina) mafia-buruaren enkargua jaso du, hamabost milioi dolarren trukean Jonathan Mardukas (Charles Grodin) kontularia atzeman dezan –mafiaren diruarekin ihes egin berria da– eta Chicagora Serranorengana ekartzea. Lehen itxuraz, betebehar erraza dirudi, baina Walsh laster Alonzo Mosely (Yaphet Kotto) FBIko agentea ere pertsona bera atzeman nahirik dabilela jabetu da.

## Aktoreak 
* Robert De Niro: Jack Walsh
* Charles Grodin: Jonathan Mardukas
* Yaphet Kotto: Alonzo Mosely
* John Ashton: Marvin Dorfler
* Dennis Farina: Jimmy Serrano
* Joe Pantoliano: Eddie Moscone
* Richard Foronjy: Tony Darvo
* Robert Miranda: Joey
* Jack Kehoe: Jerry Geisler
* Wendy Phillips: Gail
* Danielle DuClos: Denise
* Philip Baker Hall: Sidney

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Erretaula nagusi

**Erretaula nagusia** eliza bateko aldare nagusi baten atzean kokatu ohi den erretaula da. 

Bereziki, Euskal Herrian, absideko edo presbiterioko hormaren parte handi bat (edo osorik ere bai kasu monumentaletan) betetzen du zurezko altzaria da. Erretaula nagusien forma hori hedatu zen Iberiar penintsuletako erresumetan Erdi Aroaren amaieran, non koruak katedraletako presbiterioetatik habeartera edo erdialdeko nabera mugitu ziren, aldare nagusiaren atzeko horman espazio hori betetzeko aukera emanez eskultura eta margolanez osatutako erretaula handiei. 

Espainiako eliz arkitekturaren tradizio bereizgarri argi gisa garatu zen hau Pizkundetik eta bereziki barrokoaren aroan, baina Gaztelak penintsularen hegemonia lortu aurreko erretaula nagusi handien adibideak badira, 15. mendekoak, Nafarroako Erresuma zenekoan (adibidez Tuterako katedraleko erretaula nagusia ) edo Aragoiko Erresuman (Katalunian ere).

## Iruditegia 
Euskal Herrikoak:

Fitxategi:Arceniega - Santuario de Nuestra Señora de la Encina, interiores, Retablo Mayor 1.jpg|Artziniegako Arteko Andre Maria elizako erretaula nagusia.
Fitxategi:Maurga done martin erretaula nagusia.jpg|Maurgako elizakoa.
Fitxategi:San Martin eliza (Alkiza) barrualdea 01.jpg|Alkizako elizakoa.
Fitxategi:Tudela - Catedral, retablo mayor 01.jpg|Tuterako katedralekoa.
Fitxategi:Renteria - Iglesia de Nuestra Señora de la Asuncion 32.jpg|Errenteriako Jasokundearen elizakoa, neoklasikoa.
Fitxategi:Église Saint-Vincent (Ciboure)-Abside.jpg|Ziburuko elizakoa, hiru altzariz osatutako multzoa.
Fitxategi:Saint-Jean-Baptiste Reredos.jpg|Jondoni Joanes Batista elizakoa (Donibane Lohizune).

Beste herrialde batzuetakoak:

Fitxategi:Cartuja de Miraflores (Burgos) - Retablo mayor.jpg|Mirafloresko kartusiako erretaula nagusia, Burgos.
Fitxategi:Retaule Major de Santa Maria d'Arenys de Mar restaurat.jpg|Arenys de Marko Santa Maria elizakoa, Katalunia.
Fitxategi:Iglesia de las Rosas en Morelia, Michoacán 05.jpg|Iglesia de las Rosas, Morelia, Mexiko.
Fitxategi:AltarSanBernadinoXochi2.JPG|San Bernadino de Siena elizakoa, Xochimilco, Mexico Hiria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mitoaroa III

***Mitoaroa III (Mariren etorrera)*** Pello Reparaz kantariak buru duen Zetak taldeak 2026ko ekainaren 19an eta 20an Bilboko San Mames futbol zelaian emanen duen ikuskizuna da, *Mitoaroa* ikuskizun saileko hirugarrena.

2025eko irailaren 10eko goizean salgai jarri zituzten ekainaren 20eko emanaldirako sarrerak eta, hiru ordutan agortu zirenez (40.000 baino gehiago ziren), taldeak iragarri zuen bezperan, ekainaren 19an, bertze kontzertu bat emanen zuela. Irailaren 11n jarri zituzten salgai bertze kontzertu horretarako sarrerak.

## Ikus, gainera 
* *Mitoaroa I*
* *Mitoaroa II*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eric Gamen

**Eric Gamen Morales** (Tutera, Nafarroa Garaia, 2004ko apirilaren 21a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Atezain postuan aritzen da. Tudelanoko harrobian hezia, 2022an Athleticek fitxatu zuen erriberako taldetik. Gazte taldean denboraldi batez aritu eta gero Baskoniara igo zen, baita Derion ere lagaturik.
Baskoniarekin Bigarren Federaziorako igoera lortu zuen 2024/25 denboraldian. Hurrengo denboraldian Bilbao Athleticera igo zen Lehen Federazioan jokatzeko. 2025ko irailean Athletic-en Champions League-eko B zerrendan sartu zen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Anaa

**Anaa**, edo **Nganaa-nui** edo **Ara-ura**, Tuamotu uhartediko atoloi bat da, Polinesia Frantsesan. Tahiti iriburutik 350 kilometro ekialdera dago. 2022ko erroldaren arabera 530 biztanle ditu, gehienak Tukuhora herrian.

Anaan dauden gainerako herrixkak Temarie, Otepipi, Mania eta Tematahoa, urte sasoiaren araberako populazio txikiak dituzte.

## Deskribapena 
Atoloiak uharriz osaturiko eraztunak izaten dira, itsasoaren mailatik igoaz uharteak eratzen dituztenak. Erdian aintzira bat egoten da. Anaako aintzirak sakonera oso txikia du eta ez du loturarik eraztunaren kanpoko ozeanoarekiko.

Anaa atoloiak itxura obalatu luzatua du. Luzetara 29,5 km ditu eta aldiz 6,5 km zabaleran. Guztira 90 km²-ko azalera duen arren 38 km² soilik dago itsas mailatik gora, gainerakoa erdiko aintzirak osatzen du. 

Atoloiak lauak izaten dira, Anaaren puntu garaienak 11 metrotako altuera du.

## Historia 
XVII. mendean Anaako biztanleek soldadu ankerrak izatearen fama zuten eta Tuamotu uhartedi guztia menperatu zuten. 1606an Pedro Fernandes de Queirós itsasgizon portugaldarra iritsi zen uhartera, ez da ordea ziurra Anaa ala Hao izango zen uhartea, hark *Conversión de San Pablo* izena eman zion.

XVIII. mendean beste esploratzaile batzuek ikusi zuten eta agirietan idatzi zuten; Louis Antoine de Bougainville frantziarra 1768an, James Cook britainiarra 1769an (itxuragatik *Chain Island* izena eman zion) eta 1772an Domingo Bonetxea getariarra (azaroaren 1ean iristi zenez *Isla de Todos los Santos* izena eman zion).

XIX. mendearen hasieran Tahitiko Pomarék agintzen zuen uhartedian eta Anaa atoloia nakar eta kopra ekoizpenean puntu aktiboa zen. 2.000 biztanle izatera iritsi zen. 1852an Ipar Amerikatik joandako mormoien eta frantziar kristauen artean istiluak izan ziren eta Frantziako tropek baretu zuten egoera.

1878 eta 1906 artean hainbat urakanek uhartea bete betean jo zuten eta eremu ugari urperatu egin zituzten. 1983an izandako urakan berri batek atoloiko herri bakarra suntsitu zuen eta herri berri bat eraiki behar izan zuten, urakanentzako babesleku eta guzti.

## Ekonomia 
Kopra ekoizpenak jarraitzen du, baina Anaaren jarduera ekonomikoa arrantzari eta piszikulturari loturik dago.

## Azpiegiturak 
Tukuhora herriaren alboan aireportu txiki bat dago. Urtean 140 hegaldi izaten ditu eta 3.500 bidaiari iristen da.

## Iruditegia 

Irudi:Anaa - Laurent Seignobos 6.jpg
Irudi:Anaa - Laurent Seignobos 3.jpg
Irudi:Anaa - Laurent Seignobos 2.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mitoaroa (ikuskizun saila)

'''*Mitoaroa* ikuskizun saila'* Pello Reparaz kantaria buru duen Zetak taldeak 2025ean eta 2026an Euskal Herriko hiru hiriburutan eman zuen eta ematekoa den kontzertu sorta bat da. Lehen kontzertu multzoa Iruñean eman zuen, 2025. urtearen hasieran; bigarrena, Donostian eman zuen, urte bereko irailean; eta hirugarrena Bilbon emanen du 2026ko ekainean. Kontzertu guztietan Zetak-ek bere kantak jotzen ditu Euskal Herriko mitologiaren eta kristau erlijioaren pertsonaiak eta kontuak nahasita, kontakizun batean harilkatuta. *Mitoaroa'' ikuskizunek musika, dantza eta antzerkia uztartzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko ihauteriak

## Kanpo estekak 
* «'Mitoaroa'-ren nukleoan dagoen geruza erabat psikologikoa da», Mikel Elkoroberezibar kazetariak Pello Reparazi Berria egunkarian eginiko elkarrizketa (2025/09/08).
* «Ez dugu diskorik aterako ‘Mitoaroa’ batetik besterako tarte horretan», Iker Gurrutxaga kazetariak Pello Reparazi Gara egunkarian eginiko elkarrizketa (2025/09/09).
Filiberta Savoiakoa

**Filiberta** **Savoiakoa** (Savoia, Italia, 1487 – Virieu, Frantzia, 1524ko apirilaren 4a) noblea izan zen, Filipe II.a Savoiakoaren alaba eta Juliano II.a Mediciren emaztea.

## Bizitza 
Gexeko Markesa eta Fossanoko Anderea tituluekin jaio zen, eta 1515 urtetik aurrera beste feudo batzuk ere eman zizkioten: Malaval, Bridiers, Thors, Fletz, Chasey, Poncin eta Cerdon. Filipe II.a Savoiakoaren eta bere bigarren emazte Claudina Brosseren hamargarren alaba izan zen.

### Ezkontza 
1515. urtean Juliano II.a Medici Duque Nemourskoarekin ezkondu zen, Lorenzo Medici Handiaren semea eta Leon X.a Aita Santuaren anaia. Filiberta oso leinu handiko emakumea zen eta, beste senidetasun batzuen artean, Frantzisko I.a Frantziako erregearen izeba zen, bere ama Luisa Savoiakoaren ahizpa baitzen. Medicitarrekin ahaidetu zen lehena izan zen, Frantziako erregetzarekin loturak ezartzeko, geroago bi erreginekin handitu zena: Katalina Medici eta María Medici.

Ezkontza bi zeremonia bereiziren bidez egin zen. Maiatzaren 25ean Parisen, Frantziako Gortean, Erregeak noble-titulua eman baitzion mutil-lagunari. Otsailaren 22an egin zuten bigarren zatia, senar-emazteak Florentziara iritsi zirenean.

Ezkondu eta urte bat eta hilabete eskas geroago, senarra hil egin zen 37 urterekin, aitak herentzian utzi zion gaixotasun baten ondorioz, eta ez zuen semerik sortzerik izan.

Aldi batez Florentzian geratu zen eta bere esku-hartzeari esker bere senarraren iloba zen Lorenzo eta Magdalena Tour de Auverniakoaren arteko ezkontza lortu zen. 1518. urtean senideekin itzuli zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Marcello Vannucci, *Las Mujeres de la Casa Medici,* Newton Compton Editores, Erroma 1999,    
## Kanpo estekak 
* Iturria: Medici Familiari buruzko online artxiboa  artxibatua . (ingelesez)
Fioretta Gorini

**Fioretta Gorini**  (Florentzia, XV. mendea – ibidem, XV. mendea) noblea izan zen, Juliano Mediciren emaztea eta Julio Mediciren (gero Klemente VII.a aita santua) izan zenaren ama.

## Bizitza 
Fioretta Gorini Antonio Gorini irakaslearen alaba izan zen. Bere izena Antonia edo Antoniettaren txikigarria da.

1478. urteko maiatzaren 26an, Juliano Pazzirarren konspirazioan hil ostean, Fiorettak bere seme Juliano erditu zuen.

Fioretta eta Juliano ez zeuden legez ezkonduta, baina Leon X.a aita santuak 1513. urtean bikoteak izandako semea senar-emazte legezkotzat jo zuen, Julioren gurasoak klandestinitatean ezkondu zirela baieztatzean.

## Herri-kultura 
* Fiorettaren figura femeninoa Pitti Jauregian gordeta dagoen Sandro Botticelliren *Ritratto di giovane donna* (1475) lanean agertzen da, nahiz eta Simonetta Vespucci, Clarice Orsini, Alfonsina Orsini edo Lucrezia Tornabuoniri ere egokitu dakiekeen.
* Andrea del Verrocchioren *Dama col mazzolino* (1475) eskulturan zizelkatutako pertsona, Florentziako Bargello Museoan gordeta dagoena, Fioretta Gorinirena izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak