open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gasteizko setioa (argipena)

**Gasteizko setioa** historian zehar Gasteizen jazotako setioetako bat izan daiteke:

## Gasteizko setioak mendeen arabera 
### XII. mendean 
* **Gasteizko setioa**: 1199 eta 1200 artean Gaztelako Erresumako armadak Nafarroako Erresumako Gasteiz hiria setiatu zuenekoa.

### XVI. mendean 
* **Gasteizko setioa (1521)**: 1521eko martxoaren hasieran, Gaztelako Komunitateen Gerran zehar, Petri Lopitz Aiarakoa Aguraingo kondeak gidatutako tropa komuneroek hiria setiatu zutenekoa.

### XIX. mendean 
* **Gasteizko setioa (1834)**: 1834ko martxoaren 16an, Lehen Karlistaldian zehar, karlistek isabeldarren esku zegoen Gasteiz hiria hesitu zutenekoa.

## Kanpo estekak
Los Rodríguez

**Los Rodríguez**, argentinar-espainiar rock musika talde bat da, 1990ean Madril hirian sortu eta 1996an desegina. Andrés Calamaro (ahots nagusia eta pianoa), Ariel Rot (gitarra eta ahotsa), Germán Vilella (bateria) eta Julián Infante (gitarra eta noizbehinka ahotsa) kideek osatzen zuten.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* 1991 - *Buena suerte*
* 1993 - *Sin documentos*
* 1995 - *Palabras más, palabras menos*

### Zuzeneko grabazioak 
* 1992 - *Disco pirata*

### Bildumak 
Bi bildumak aurrez argitaratu gabeko abestiez osatuak daude.

* 1996 - *Hasta luego*
* 2002 - *Para no olvidar*, DVDarekin

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* Informazioa duen webgunea
Ariel Rot

**Ariel Rot** (Buenos Aires, Argentina, 1960ko apirilaren 19a, ), argentinar rock musikari eta abeslari bat da. Urte luzez Espainia bizilekutzat du, eta Tequila eta Los Rodríguez taldeetako kidea izan da.

Cecilia Roth aktorearen anaia da eta Diana Rot abeslari, pianojole eta musikologoaren semea.

## Diskografia 
### Tequila 
* *Matrícula de Honor* (1978)
* *Rock and Roll* (1979)
* *Viva Tequila* (1980)
* *Confidencial* (1981)

### Bakarka 
* *Debajo del puente* (1983)
* *Vértigo* (1985)

### Los Rodríguez 
* *Buena Suerte* (1991)
* *Disco Pirata* (1992)
* *Sin Documentos* (1993)
* *Palabras más, palabras menos* (1995)
* *Hasta luego* (1996)
* *Para no olvidar* (2002)

### Bakarka 
* *Hablando solo* (1997)
* *Cenizas en el aire* (2000)
* *En vivo mucho mejor* (2001)
* *Lo siento Frank* (2003)
* *Acústico* (2003)
* *Ahora piden tu cabeza* (2005)

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Men in Black 3

***Men in Black 3*** edota ***Men in Black III*** eta ***MIB³*** (euskaraz *Beltzezko Gizonak 3*), 2012ko Barry Sonnenfeld estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia-fikziozko ekintza eta komedia film bat da. Lowell Cunningham komikigilearen *The Men in Black (comics)* komiki liburuan oinarritua dago. Will Smith, Tommy Lee Jones, Josh Brolin, Jemaine Clement, Michael Stuhlbarg eta Emma Thompson aktoreek antzeztu zuten.

*Men in Black* (1997) eta *Men in Black II* (2002) aurrekariak izan zituen eta *Men in Black: International* (2019) jarraipena, bai eta *Men in Black: The Series* (1997-2001) marrazki bizidun telesaila ere.

## Argumentua 
2012. urtea, MIB erakundeak K agentea (Tommy Lee Jones/Josh Brolin) estralurtar baten esku hil daitekenaren informazioa jaso berri du, horrek Historiaren bilakaera behin betiko alda dezake, hori gerta ez dadin J agentea (Will Smith) 1969 urtera bidalia izango da.

Denbora bidaien gaia nahiko txukun tratatzen duen filma da: gutxitan biribiltzen dira gauzak genero horretako pelikuletan, eta hau bada horietako bat.

## Aktoreak 
* Will Smith: James Darrell Edwards III / J agentea
* Tommy Lee Jones: Kevin Brown / K agentea 2012an
* Josh Brolin: Kevin Brown / K agentea 1969an
* Jemaine Clement: Boris Animalia
* Michael Stuhlbarg: Griffin
* Emma Thompson: O agentea / MIBko burua 2012an
* Alice Eve: O agentea 1969an
* Mike Colter: James Darrell Edwards Jr kolonela
* Nicole Scherzinger: Lilly Poison, Borisen neskalaguna
* Michael Chernus: Jeffrey Price
* David Rasche: X agntea / MIBko burua 1969an
* Keone Young: Mr. Wu
* Bill Hader: Andy Warhol
* Lenny Venito: Bowling Ball Head
* David Pittu: Roman ipuin kontalaria
* Lanny Flaherty: Obadiah Price

Honako ospetsuek kameoak egin zituzten: Justin Bieber, Lady Gaga, Tim Burton, Rick Baker eta Will Arnett.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Big Year

**The Big Year** (euskaraz *Urte Handia*), 2011ko David Frankel estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako komedia film bat da. Mark Obmascik idazlearen *The Big Year: A Tale of Man, Nature and Fowl Obsession* (*Urte Handia: Gizona, Natura eta Hegaztiekiko Obsesio Baten Istorioa*) liburuan oinarritua dago. Jack Black, Owen Wilson eta Steve Martin aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Sut Preissler (Steve Martin), Brad Harris (Jack Black) eta Kenny Bostick (Owen Wilson) beren eguneroko betebehar eta ardurekin nazkaturik dauden eta krisialdi pertsonalean dauden hiru gizon dira. Berau gainditzeko urteroko txapelketa batean parte hartzea erabaki dute, honetan urte guztian zehar AEBetan hegazti gehien ikuskatzen dituenak irabaziko du.

## Aktoreak 
* Steve Martin: Stu Preissler
* Jack Black: Brad Harris
* Owen Wilson: Kenny Bostick
* Rashida Jones: Ellie
* Anjelica Huston: Annie Auklet
* Jim Parsons: Crane
* Rosamund Pike: Jessica Bostick
* JoBeth Williams: Edith Preissler
* Brian Dennehy: Raymond Harris
* Dianne Wiest: Brenda Harris
* Anthony Anderson: Bill Clemont
* Tim Blake Nelson: Phil
* Joel McHale: Barry Loomis
* Calum Worthy: Colin Debs
* Veena Sood: Katie erizaina
* Corbin Bernsen: Gil Gordon
* Stacey Scowley: Vicki
* Jesse Moss: Darren
* Kevin Pollak: Jim Gittelson
* Barry Shabaka Henley: Neil Kramer aktorea
* Andrew Wilson: Mike Shin
* Al Roker: New Yorkeko eguraldi gizona
* John Cleese: Historia Muntaiaren narratzailea
* June Squibb: Andere Zaharra
* Steven Weber: Rick McIntire

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
SoHo (New York)

**SoHo** Manhattango ( New York , AEB) auzo bat da. iparraldetik Houston kaleak mugatzen du, eta ekialdetik Bowery kaleak, Canal kaleak hegoaldetik eta mendebaldetik West kaleak.

Hasieran (1840az geroztik), *Cast-Iron District (burdin urtuaren barrutia) barrutiko* ''Hell's Hundred Acres* (infernuko ehun akreak) izenarekin ezagutzen den behe-auzo bat izan zen. Artistentzako auzo bezala ospetsu bilakatu zen 1960ko eta 1970eko urteetan, noiz espazioak merkeak ziren fabrika zaharrak loft eta apartamentu bihurtu zituztelako. Gentrifikazio izeneko eredu batean, hurrengo hamarkadetan hiriko beste toki batzuetan ere gertatu zen beala, auzoak eskala sozioekonomikoan igo egin zen, eta azkenean horrek artista gehienen exodoa ekarri zuen, galeriak eta jantzi-dendak, eta jatetxe esklusiboak besterik ez utziz, eta maizter berriak bezala, yuppieak .

**SoHo**-k "***So**uth of **Ho**uston Street'' " ("Houston Street" hegoaldean) hitzen kontrakziotik dator eta izen bereko Londreseko izen bereko guneari aipamena egiten dio. Honako auzoek mugatzen dute:

* Iparraldetik: Greenwich Village eta NoHo (oraindik eztabaida dago azken hori benetan auzo bat den).
* Ekialdetik: Little Italy, NoLita eta Lower East Side.
* Hegoaldetik: Chinatown.

## Kanpo estekak
B. Traven

**B. Traven** (batzuetan **Bruno Traven**) ustezko idazle alemaniar baten izengoitia izan zen. Zalantzazkoak dira haren izena, nazionalitatea eta biografia, baina segurua da Mexikon bizi izan zela.

## Nor izan zen benetan? Teoria nagusiak 
* **Ret Marut**, alemaniar aktore eta idazle anarkista
* **Otto Feige**, Ret Maruten beste izen bat.
* **Traven Torsvan**, estatubatuarra

## Lanak 
* *The Cotton Pickers*, 1927
* *The Treasure of the Sierra Madre*, 1927
* *The Death:Ship: The Story of an American Sailor*, 1926
* *The White Rose*, 1929
* *The Night Visitor and Other Stories
* *The Bridge in the Jungle*, 1929
* *Land des Frühlings*, 1928
* *Asian Norval*, 1960
* *Stories by the Man Nobody Knows*, 1961
* *The Kidnapped Saint an Other Stories*, 1975
* *The Creation of the Sun and the Moon*, 1968
### The Jungle Novels 
* *The Carreta*, 1931
* *Government*, 1931
* *March to the Monteria*, 1933
* *Trozas*, 1936
* * The Rebellion of the Hanged*, 1936
* *A General from the Jungle'', 1940
Oblivion (2013ko filma)

***Oblivion*** Joseph Kosinski estatubatuar zinema zuzendariak 2013an zuzendutako Zientzia-fikzio film post-apokaliptiko bat da, Joseph Kosinskiren *Oblivion* eleberri grafikoan oinarritua. Tom Cruise, Morgan Freeman, Olga Kurylenko, Andrea Riseborough, Nikolaj Coster-Waldau eta Melissa Leo aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
2017. urtea. 60 urte lehenago, Lurrari eraso egin zioten: Gizateriak gerra irabazi arren, planeta suntsitua geratu zenez, gizaki guztiak ebakuatua ziren. Jack Harper (Tom Cruise) marine ohia Lurrean oraindik bizi diren azken gizakietako bat da. Dronen ingeniaria izaki, planetaren baliabideak erauzteko egitasmo batean parte hartzen ari da. Haren betebeharra egunero zeruak patruilatzea da. Egun batez, espaziontzi batetik emakume ezezagun bat (Olga Kurylenko) erreskatatu du eta orduan bere sinismen sakonekak zalantzan jarri behar ditu.

## Aktoreak 
* Tom Cruise: Jack Harper komandantea
* Morgan Freeman: Malcolm Beech
* Olga Kurylenko: Julia Rusakova Harper
* Andrea Riseborough: Victoria "Vika" Olsen
* Nikolaj Coster-Waldau: Sykes sarjentua
* Melissa Leo: Sally/Tet
* Zoë Bell: Kara

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Martin Glaessner

[260px|eskuinera|thumb|[Dickinsoniaren fosila berraztertu eta marmoka baino zizare itxura handiagoa zuela ohartu zen. Orduan hasi zen Ediacararreko biota berinterpretatzen.]]
**Martin Fritz Glaessner** (Aussig, Austria-Hungariako Inperioa, 1906ko abenduaren 25a - Melbourne, Australia, 1989ko azaroaren 23a), geologo eta paleontologo txekiarra izan zen, Kanbriarraurreko fosilekin egindako lanarengatik ezaguna. Ikerketak Australian egin zituenez paleontologo australiarra izan zela esaten da.

## Biografia 
### Hastapenak 
Martin Glaessner Austria-Hungariako Inperioko Aussig izeneko herrian jaio zen. Gaur egun Txekiar Errepublikan kokaturik dago eta Ústí nad Labem izena du. Aita Arthur Glaessner ingeniari kimikoa zen, zeramika, beira eta farmakologia industrietan aditua eta Vienako zientzia komunitatean oso ezaguna. Vienako Historia Naturaleko Museoko ikertzailea izan zen 1923 eta 1932 artean eta 1929 urtean Zuzenbide doktoretza atera zuen Vienako Unibertsitatean. 1931 urtean Geologia eta Paleontologian doktoratu zen. 1930 eta 1931 artean Londresko Historia Naturalaren Museoan ikertzaile lanak egin zituen. 1985 urtean Australiako Ordenaren domina jaso zuen, australiarrentzako sari gorena.

## Argitaraturiko lanak 
* *Über eine neue miozäne Krabbe und die Brachyurenfauna des Wiener Beckens* (1924)
* *Neue Emydenfunde aus dem Wiener Becken und die fossilen Clemmys-Arten des Mittelmeergebietes* (1925)
* *Neue Untersuchungen über die Grunder Schichten bei Korneuburg* (1926)
* *Die Dekapodenfauna des österreichischen Jungtertiärs* (1928)
* *Crustacea Decapoda* (1930)
* *Principles of Micropalaeontology* (1945)
* *Field Guide to the Study of Larger Foraminifera*
* *Time-stratigraphy and the Miocene Epoch*
* *Stratigraphic nomenclature in Australia*
* *Three foraminiferal zones in the Tertiary of Australia*
* *The Dawn of Animal Life* (1984)

## Erreferentziak
Men in Black: International

***Men in Black: International*** edota ***MIB: International*** (euskaraz *Beltzezko Gizonak: Nazioartea*), 2019ko F. Gary Gray estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia-fikziozko ekintza eta komedia film bat da. Lowell Cunningham komikigilearen *The Men in Black* komiki liburuan oinarritua dago. Chris Hemsworth, Tessa Thompson, Rebecca Ferguson, Kumail Nanjiani, Rafe Spall, Les Twins, Emma Thompson eta Liam Neeson aktoreek antzeztu zuten.

*Men in Black* (1997), *Men in Black II* (2002) eta *Men in Black 3* aurrekariak izan zituen, bai eta *Men in Black: The Series* (1997-2001) marrazki bizidun telesaila ere.

## Argumentua 
Beltzezko Gizonek Lurra unibertsoko gaizkileengandik beti babestu izan dute. Abentura honetan ordurarteko mehatxu handienari aurre egin beharko diote: MIBko satorra.

## Aktoreak 
* Chris Hemsworth: H agentea, MIBko Erresuma Batuko saileko agente onena
* Tessa Thompson: M agentea, MIBko Erresuma Batuko saileko agente hasiberria
* Liam Neeson: T Gorena, MBIko Erresuma Batuko saileko buruzagia
* Rebecca Ferguson: Riza, estralurtarra
* Kumail Nanjiani: Pawny estralurtarra (ahotsa)
* Rafe Spall
* Les Twins
* Emma Thompson: O agentea, MIBko AEBetako saileko buruzagia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Uliako mendilerroa

**Uliako mendilerroa** Gipuzkoan kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Ulia mendia da, 234 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Ulia mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Ulia, 234 m 
# Mendiola, 209 m 
# Atxumaitz, 198 m 
# Ferminen kaskoa, 191 m 
# Ostaberdeburu, 152 m 
# Plata, 139 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Ulia B motako ingurune babestua Natura 2000 barruan
Venom (2018ko filma)

***Venom***, 2018ko Ruben Fleischer estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako superheroi film bat da. David Michelinie eta Todd McFarlane komikigileen *Venom* pertsonaian oinarritua dago, hain zuzen ere, Marvel Comics argitaletxeko Spider-Man superheroiaren komikietan agertzen den pertsonaia. Tom Hardy, Michelle Williams, Riz Ahmed, Scott Haze eta Reid Scott aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Eddie Brock (Tom Hardy) kazetaria denbora luzez Bizitza Fundazioaren sortzaileari buruzko egia argitara ateratzen saiatu da, Carlton Drake zientzialaria (Riz Ahmed), bere kazetari ibilbidearen hondamendia eta Anne (Michelle Williams) neskalagunak abandonatzea ekarriko dizkion obsesioa. Draken esperimentuak ikertzean, Venom estralurtar izakia Eddien gorputzera itsatsi da, eta ondorioz kazetariak superahalmen berri eta sinistezinak bereganatu ditu, bai eta ia nahioro egiteko gaitasuna ere. Zitala, iluna, ustekabekoa eta amorruak bultzatua, Venomek Eddieri bere ahalmen arriskutsuak kontrolatzera derrigortuko du, eta une berean, ahalmen horiek erakargarriak eta oso boteretsu sentiaraziko diote. Eddie eta Venomek nahi dutena lortzeko elkarren beharrean daudenez, gero eta gehiago bategiten joango dira... non amaitzen da Eddie eta non hasi Venom?

## Aktoreak 
* Tom Hardy: Eddie Brock / Venom
* Michelle Williams: Anne Weying
* Riz Ahmed: Carlton Drake / Riot
* Scott Haze: Roland Treece
* Reid Scott:. Dan Lewis doktorea
* Jenny Slate: Dora Skirth doktorea
* Peggy Lu:. Chen andrea
* Sope Aluko: Dra. Collins doktorea
* Wayne Pére: Emerson doktorea
* Michelle Lee: Malaysiako erizaina, Rioten lehen kutsatua
* Vickie Eng: Atsoa, Rioten bigarren kutsatua
* Zeva DuVall: Neskatoa, Rioten hirugarren kutsatua
* Stan Lee: Bere burua antzetuz (kameoa)
* Woody Harrelson: Cletus Kasady
* Chris O'Hara: John Jonah Jameson III astronauta

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Padparadscha

**Padparadscha** laranja edo arrosa horixka den zafiro mota da, oso arraroa dena. Jatorriz, Sri Lankako altxor bitxietatik zetorrela uste zuten, baina Vietnamen eta ekialdeko Afrikan ere aurkitu dituzte. "Padparadscha" izena sanskritozko "padma ranga" (loto-kolorea) hitzetik dator.

## Kanpo estekak
Bougainvilleren independentziarako 2019ko erreferenduma

**Bougainvilleren independentziarako 2019ko erreferenduma** 2019ko urriaren 17an Bougainvilleko Eskualde Autonomoan egin zen independentzia erreferenduma da. Nahiz eta galdeketa Papua Ginea Berriko gobernuaren eta Bougainvilleko Eskualde Autonomoaren artean adostutakoa izan, emaitza ez da loteslea izango. Hortaz, Papua Ginea Berriko gobernuak izango luke azken hitza hautesleek independentziaren alde egingo balute.

Independentziaren aukerak irabazi zuen % 98,31ko aldeko botoekin.

## Kanpo estekak
Larlako mendilerroa

**Larlako mendilerroa** Nafarroa Beherean kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Larla mendia da, 700 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Larla mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Larla, 700 m 
# Larrango, 579 m 
# Uxiloa, 568 m 
# Zeztokokaskoa, 499 m 
# Mikelarre, 353 m 
# Ondagarai, 327 m 

## Galeria 

Fitxategi:Bidarraiko baserriak eta Larla mendia.jpg|Bidarraiko baserriak eta Larla mendia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Protobionte

**Protobionteak** egitura aurre-zelularrak ziren, biziaren sorrera prozesuan benetako zelulak agertu baino lehen sortu zirenak. Molekula organikoz osatutako tanta txikiak ziren protobionteak, lipidozko mizela baten bidez ingurugirotik isolatuak. Oparinen koazerbatuak edo Sidney Fox-en mikroesferak protobionteak izango ziren.

Protobionteak laborategian sortu daitezke modu esperimentalean. Ezin dute homeostasia mantendu, baina bai nolabaiteko barne-giro kimikoa.

Biziaren sorrera prozesuan protobionteak lehenengo egitura biokimiko konpartimentatuak izan ziren, zituzten lipidozko mintzari esker. Horrek nolabaiteko autonomia ematen zien ingurugirotik (haien barne konposizio kimikoa ingurugirokoarena ezberdina baitzen), metabolismo primitibo baten agerpena erraztuz.

## Ikus, gainera 
* Koazerbatua

## Kanpo estekak
Rocketman

***Rocketman*** 2019ko Dexter Fletcher ingeles zinema zuzendariaren biografia film bat da. Elton John ingeles abeslari eta musikagilearen bizitzan oinarritua dago eta *Rocket Man* abesti ezagunaren izenburutik hartzen du izena. Taron Egerton, Jamie Bell, Richard Madden, eta Bryce Dallas Howard aktoreek antzeztu zuten.

Cannesko Zinemaldian estreinatu zen 2019ko maiatzaren 16an.

## Argumentua 
Elton Johnen bizitza azaltzen da: Royal Academy of Music-eko ikasle aparta izan zenetik, Bernie Taupinekin landutako lankidetza iraunkor eta eragingarrira, bai eta depresioarekin, substantzien neurrigabekeriarekin, eta sexu-joeraren onarpenarekin izandako borrokak ere.

## Aktoreak 
* Taron Egerton: Elton John
* Jamie Bell: Bernie Taupin, Eltonen lankide kantagilea
* Richard Madden: John Reid, Eltonen managerra
* Bryce Dallas Howard: Sheila Eileen, Eltonen ama
* Jason Pennycooke: Wilson
* Charlie Rowe
* Gemma Jones
* Kit Connor
* Kamil Lemieszewski
* Steven Mackintosh

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
San Faustoko mendi-adarrak

**San Faustoko mendi-adarrak** Gorbeia, Oroko Haitzak, Badaia eta Gibillo-Urkabustaizeko mendilerroen artean kokatuta dauden inguruko mendiak dira, Arabako probintzian.

Bere punturik altuena San Fausto mendia da, 749 metrorekin. Mendilerroan dagoen San Fausto mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# San Fausto, 749 m 
# La Llana, 773 m 
# Bakubitxi, 736 m 
# Abaro, 691 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Onan (liburua)

**Onan** Aitor Aranak 2000. urtean argitaraturiko narrazio liburua da. Jorratzen duen gaiari dagokionez liburu erotikotzat har daiteke, eta horrela sailkatzen du txalapartak berak ere literotura sailaren barnean. Historiaren haria Onan, 11 urteko mutikoak, bere sexualitatearen aurkitkuntzan eta explorazioarekin hasten da. Euskal literaturazko LGTB liburu edo liburu homoerotikotzat har daiteke, nahiz eta ez izan oso-osorik eta inplizituki horrela.

## Argumentua 
Onan 11 urteko mutikoa da liburuko pertsonai nagusia. Onanek aurkeztuko dizkigu lehen pertsonan bere bizipenak 11 urteretatik 20 urte bitarteraino. Onanek kontatzen dituen bizipenak hasiera-hasieratik sexualitatearen inguruan eginiko aurkikuntzen ingurukoak izango dira, eta liburan zehar istorio kokntaketa ezberdinak lotuz bere nerabezaroan zehar bizitako esperientzien berri ematen du. Protagonistak ausardiaz eta konplexurik zein aurreiritzirik gabe sexu munduaren inguruko bizpe, ideia eta esperientziak kontatzen dizkigu.  

## Bibliografia 
* https://www.txalaparta.eus/eu/liburuak/onan

## Kanpo estekak
Lemoatxako mendilerroa

**Lemoatxako mendilerroa** Bizkaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Lemoatxa mendia da, 365 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Lemoatxa mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Aspunta / Pardomendi, 365 m 
# Lemoatxa / Gantzabal, 363 m 
# Banorreta Tontorra, 303 m 
# Burtotza tontorra, 297 m 
# Burtotza, 291 m 
# Barañobarroeta, 285 m 
# Ixerango Mendia, 222 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
X hil da

**X hil da** Alaine Agirrek 2015ean Elkar Argitaletxearekin argitaraturiko eleberria da, berak idatziriko bigarrena izanik. Zilarrezko Euskadi Saria irabazi zuen liburu honek 2016an.

## Argumentua 
Liburu honen protagonistak ez du izenik ezta ere bere maitaleak. Bere maitalea X da. Joko honen bitartez eta modu bizian Alaine Agirrek. kontakizun motz ezberdinen bidez, egunerokotasunena pairatzen den mina, sufrimendua eta maitasuna jartzen ditu erdian, eta gauza guztien gainetik heriotza eta galera sentimendua. Ohikoak ez diren gaiak plazaretzeaz, gain hauen inguruko apaindurarik gabeko hausnarketa sakon bezain errealista egiten du. Testuinguruari erreparatu gabe muinera doan eleberria da honako hau, galeraren obsesioak liburu guztian zehar jarraitzen duelarik irakurlea.

## Bibliografia 
* 
* https://www.berria.eus/paperekoa/5001986/025/003/2016-04-13/alaine-agirreren-x-hil-da-nobelak-jasoko-du-zilarrezko-euskadi-saria.htm

## Kanpo estekak
Tuyoko mendilerroa

**Tuyoko mendilerroa** Araban kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena San Vitores mendia da, 895 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Tuyo udalerriak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# San Vitores, 895 m 
# Castillo de Tuyo, 805 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Etxera bidean

**Etxera bidean** Juan Carlos Etxegoien *Xamar-*ek idatziriko eleberri autobiografikoa da. Pamiela argitaletxeak argitaratu zuen 2018an. Lan honengatik *Xamar*ek 2019ko Euskadi Saria eskuratu zuen, Euskarazko saiakera alorrean. Liburuak, labur bilduz, Nafarroako Aezkoaren historia txikia biltzen du.

## Gaiak 
Lehenez 80. hamarkadan bilobak euskaldunberriak amatxi euskaldunari euskaraz egiteak ematen dio liburuari abiapuntu. Hortik abiatuz Xamarrek 80. hamarkadako euskara eta euskal kulturaren berreskurapenaren inguruko testigantza ematen digu, baita ere 1980. hamarkada haietaraino iritsi aurretiko urteetan eman zen kultura ordezkatzeak gizartean izan zuen eragina ere. Hori gai nagusia izanik, beste asko ere azaltzen dira liburuan, asko zuzeneko testigantzez bidez bildutakoak:
* Mugen gaineko harremanak
* Aezkoaren bizilagunek lehenengo ohiturak eta lanbideak
* Karlistadak
* Ameriketarako migrazioa
* Suteak
* Espainiako Bigarren Errepublikaren garaia
* Espainiako Gerra Zibila
* Makiak
* Espainiar armadaren okupazioa
* Gaztelaniaren eta armadaren aurreko isiltasuna
* ...

## Bibliografia 
* https://www.berria.eus/paperekoa/1877/028/001/2018-10-06/belaunaldi-baten-lekukotza.htm

## Kanpo estekak
Tolkien (filma)

***Tolkien***, 2019ko Dome Karukoski finlandiar zinema zuzendariak zuzendutako biografia film bat da. J. R. R. Tolkien, (1892-1973) irakasle, hizkuntzalari eta idazlearen bizitzan oinarritua dago, *Hobbita*, *Eraztunen Jauna* eta *Silmarillion* idazlan ospetsuen egilea. Nicholas Hoult, Lily Collins, Colm Meaney eta Derek Jacobi aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
J.R.R. Tolkienek idazle bilakatu zeneko urteak agertzen dira, ikasle talde batean adiskidetasuna, maitasuna eta inspirazio artistikoa bilatzen zueneko gaztaroko unibertsitate garaia. Testuinguru honetan Lehen Mundu Gerra jazoko da, haien "Elkartea" desegiteaz mehatxatuz. Bizipen guzti hauek Tolkien bere Lurralde Erdiko eleberri ospetsuak idaztera bultzarazi zuten.

## Aktoreak 
* Nicholas Hoult: J. R. R. Tolkien
** Harry Gilby: J. R. R. Tolkien gaztea
* Lily Collins: Edith Bratt
** Mimi Keene: Edith Bratt gaztea
* Colm Meaney: Aita Francis Morgan
* Derek Jacobi
* Anthony Boyle: Geoffrey Bache Smith
* Patrick Gibson: as Robert Q. Gilson
** Albie Marber: Robert Q. Gilson gaztea
* Tom Glynn-Carney: Christopher Wiseman
** Ty Tennant: Christopher Wiseman gaztea
* Craig Roberts: Sam
* James MacCallum: Hilary Tolkien
** Guillermo Bedward: Hilary Tolkien gaztea
* Laura Donnelly
* Genevieve O'Reilly

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
One-Eyed Jacks

***One-Eyed Jacks***, 1961eko Marlon Brando estatubatuar aktoreak zuzendu eta antzeztutako western film bat da. Charles Neider idazlearen *The Authentic Death of Hendry Jones* (*Hendry Jonesen Benetako Heriotza*) eleberrian oinarria dago. Marlon Brandoz gain, Karl Malden, Katy Jurado, Pina Pellicer, Ben Johnson eta Slim Pickens aktoreek antzeztu zuten.

Jatorriz, Stanley Kubrickek zuzendua izatea aurreikusia zegoen, Sam Peckinpahen gidoia erabiliz, baina ekoiztetxeak Brando eta Guy Trosper gidoilariarengatik ordezkatu zituen.

## Argumentua 
Mexiko, Sonora. Banku bat lapurtu ondoren Johnny Riok (Marlon Brando) bere lagun onena den Dad (Karl Malden) lapurreta kidearen traizioa jasango du. Mexikar poliziak Rio atxilotu eta Sonorako espetxe batean bost urte mingotz igaroko ditu, Dadez mendekatzeko obsesionatua. Aske gelditzean, Dad bisitatuko du, baina jada hura hiritar zintzo eta Monterreyko sheriffa bilakatu da. Dadek Riori Louisa (Pina Pellicer) alaba ordea aurkeztuko dio, eta Jonnhy neska gazte ederraz erakarria hura maitemintzen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Marlon Brando: Rio
* Karl Malden: Dad Longworth
* Ben Johnson: Bob Emory
* Katy Jurado: Maria Longworth
* Pina Pellicer: Louisa
* Slim Pickens: Lon Dedrick
* Larry Duran: Chico Modesto
* Sam Gilman: Harvey Johnson
* Timothy Carey: Howard Tetley
* Miriam Colon: Ilegorri
* Elisha Cook, Jr.: Carvey (kredituetan Elisha Cook)
* Rodolfo Acosta: Mexikar kapitaina (kredituetan Rudolph Acosta)
* Tom Webb: Baserritarraren semea
* Ray Teal: Barney
* John Dierkes: Chet
* Philip Ahn: Osaba
* Margarita Cordova: Nika, Flamenko dantzaria
* Hank Worden: Doc

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Daniel Sanz

**Daniel Sanz Cordero** (Madril, 1978) iruindartutako madrildar irakasle, punk abeslari eta idazle euskalduna da. *Egurre* punk musika taldeko abeslaria da.

## Bizitza 
Madrilen jaioa, 26 urterekin Iruñera joan zen bizitzera. Bertan euskara ikasteari ekin zion eta hiru urtetan C1 euskara ezagutza-ziurtagiria lortu zuen. Euskalduna eta euskarazalea, 2019an lehen nobela argitaratu zuen euskaraz: *Dena zekien gizona*.

## Lanak 
### Nobela 
* *Dena zekien gizona* (2019)

## Erreferentziak
A Touch of Class

***A Touch of Class*** (euskaraz *Klase Ukitu Bat*), 1973ko Melvin Frank estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. George Segal, Glenda Jackson, Hildegarde Neil, Paul Sorvino eta K Callan aktoreek antzeztu zuten.

Emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Glenda Jackson) irabazi zuen.

## Argumentua 
Vickie Allessio (Glenda Jackson) bi semeen ama dibortziatu britainiar da eta Steve Blackburn (George Segal) familiadun estatubatuar gizon ezkondua, arau bat duena: "bere emaztea inoiz ez nagianatzea... hiri berdinean". Biak Londresen ezagutu eta maitasun harreman bati ekingo diote.

## Aktoreak 
* George Segal: Steve Blackburn
* Glenda Jackson: Vickie Allessio
* Hildegarde Neil: Gloria Blackburn
* Paul Sorvino: Walter Menkes
* K Callan: Patty Menkes
* Cec Linder: Wendell Thompson
* Lisa Vanderpump: Julia Allessio
* Michael Elwyn: Cecil
* Mary Barclay: Martha Thompson
* Nadim Sawalha: Gaueko Hoteleko managerra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gorka Salces

**Gorka Salces Alcalde** (Portugalete, 1986) bizkaitar historialaria eta poeta da. Euskal Herriko Unibertsitatean Historian lizentziaduna eta masterduna da, eta bigarren hezkuntzako historia irakasle bezala lan egiten du. 2019an Donostia Kultura Poesia saria irabazi zuen, eta sari horren bitartez sortu zuen *Iraganaren izterrak* lana. Gainera, Atopia RPG lanaren egileetako bat ere bada.

Bere tesia *Euskaldunak komunikabideen aurrean: iritzien, ohituren eta jarreren azterketa kualitatibo eta kuantitatiboa* izan zen.

2025ean Pasaia Hiria - Xabier Portugal poesia saria eskuratu zuen, *Gogoan dut* lanagatik.

## Lanak 
### Poesia 
* *Airemortuak* (2024, Balea Zuria)
* *Iraganaren izterrak* (2019, Balea Zuria)
* *Gogoan dut* (2025, Bermingham)

### Rolgintza 
* *Atopia RPG* (2019, Farmazia Beltza)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Balea zuria argitaletxea
* Atopia RPG proiektua
Elhiñako mendilerroa

**Elhiñako mendilerroa** Nafarroa Beherean kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Elhiña mendia da, 350 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Elhiña mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendia 
# Elhiña edo Elhigna, 350 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Blue Bloods (telesaila)

***Blue Bloods*** (), AEBetako polizia telesail bat da. Robin Green eta Mitchell Burgess ekoizleek sortu zuten. Donnie Wahlberg, Bridget Moynahan, Will Estes, Len Cariou, Tom Selleck, Amy Carlson, Sami Gayle, Jennifer Esposito, Marisa Ramirez eta Vanessa Ray aktoreek antzeztu zuten.

2010eko irailaren 24etik CBS katean aireratzen da.

## Argumentua 
Regandarrak, New York hiriko hainbat polizia belaunaldiz osatutako irlandar jatorriko familia bat da.

## Aktoreak 
### Nagusiak 
* Tom Selleck: Francis "Frank" Reagan
* Donnie Wahlberg: Daniel "Danny" Reagan
* Bridget Moynahan: Erin Reagan-Boyle
* Will Estes: Jamison "Jamie" Reagan
* Len Cariou: Henry Reagan
* Sami Gayle: Nicole "Nicky" Reagan-Boyle
* Amy Carlson: Linda Reagan

### Noizbehinkakoak 
* Tony Terraciano: Jack Reagan
* Andrew Terraciano: Sean Reagan
* Nicholas Turturro: Anthony Renzulli
* Vanessa Ray: Editte "Eddie" Janko
* Marisa Ramirez: Maria Baez
* Gregory Jbara: Garrett Moore
* Abigail Hawk: Melissa Baker
* Peter Hermann: Jack Boyle
* Brian Roland: Richard

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Jundizko mendilerroa

**Jundizko mendilerroa** Araban kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Inglesmendi mendia da, 620 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Jundiz mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Inglesmendi (Mendebaldeko Jundiz), 620 m 
# Jundiz (Ekialdeko Jundiz), 620 m 
# Arkiz, 568 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Sugar Hill (New York)

**Sugar Hill** New Yorkeko Hamilton Heights-ko (Harlemeko azpi-auzoa) iparraldean kokatzen den auzo bat da. Auzoa 155. kaleak mugatzen du auzoa iparraldetik, 145. kaleak hegoaldetik, Edgecombe Etorbideak ekialdetik, eta Amsterdam Etorbideak mendebaldetik. Izena 1920tik datorkio, area hau herrialde afroamerikar aberatsentzako helmuga bihurtu zenean.

## Kanpo estekak
Arrokagaraiko mendilerroa

**Arrokagaraiko mendilerroa** Lapurdin kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Arrokagarai mendia da, 354 metrorekin.

Mendilerroan dagoen Arrokagarai mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak 
# Arrokagarai, 354 m 
# Urritz Mehe edo Urrizmehe, 255 m 
# Galbarioa, 230 m 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak
Hamilton Heights

**Hamilton Heights** New Yorkeko auzoa da Manhattango boroughean. Manhattanville hegoaldean eta Washington Heights iparraldean mugakideak ditu. Harlem-en mendebaldeko zatia da, eta Sugar Hill auzoa barruan dago.

## Kanpo estekak
José Moraleda

**José Manuel Moraleda Montero** (Pasai San Pedro, 1750 &ndash; Callao, 1810) gipuzkoar itsasgizon eta kartografoa izan zen. Manuel Moraleda pilotuaren semea, Espainiako Itsas Armadak Cadizen zuen Errege Itsas-Eskolan ikasi eta Peruko Erregeorderrira bidali zuten. 1804an ontzi-teniente izendatu zuten.

Manuel Girior erregeordeak oso estimu handian izan zuen, eta itsaso haietan nabigatzeko bere garaiko piloturik onenentzat zuen. 1787 eta 1788an Chiloéko uhartearen plano orokorra egin zuen, lurralde horretako portuetakoekin batera, eta hango ohitura, klima, historia, nekazaritza produkzio, biztanleen izaera eta abarri buruzko hainbat informazio eman zuen gainera, egoera ekonomiko eta soziala azaltzeaz gain.

## Lanak 
Moraledak bere egunkariak argitaratu zituen:
* *Viage al puerto del Callao o de Lima, en la urca afragatada del Rey, del porte de 40 cañones, nombrada Nuestra Señora de Monserrat, año de 1772*
* *Viage de reconocimiento de las Yslas de Chiloé. Año de 1786, que relata sus comisiones en el archipiélago entre 1786 y 1790*
* *Diario de la navegación desde el puerto de Callao de Lima al de San Carlos de Chiloé y de este al reconocimiento del Archipiélago de los Chonos y costa occidental patagónica comprendida entre los 41 y 46 grados de latitud meridional. Entre los años 1792 y 1796.*
* *Diarios de los viages desde el puerto del Callao a los de Guayaquil y Panamá, y de estos al reconocimiento y demarcación de las costas de Veragua, Rica, Nicaragua y Guatemala, entre 1803 y 1804 en la costa de América Central.*

## Erreferentziak
10,000 BC (filma)

***10,000 BC*** (euskaraz *K.A 1.000*), 2008ko Roland Emmerich alemaniar zinema zuzendariak zuzendutako abenturazko epika film bat da. Steven Strait, Camilla Belle, Cliff Curtis, Joel Virgel, Nathanael Baring, Affif Ben Badra, Marco Khan eta Tim Barlow aktoreek antzeztu zuten. Omar Sharif aktoreak narratzailearen ahotsa ipini zuen.

## Argumentua 
K. a. 1000. urtea da, mamut handia Lurrean harat-honat zebilenean, gizartea egituratu zuten lehenbiziko ideiak eta sinismenak sortu zirenean. D'Leah (Steven Strait) ehiztari gazteak bere herria basamortu zabal batean zehar gidatu du: tigre hagin-luzeei eta bestelako historiaurreko harrapakariei aurre egin diete, zibilizazio galdu bat topatu eta, Evolet (Camilla Belle), maite duen emakumea ere salbatu behar du.

## Aktoreak 
* Steven Strait: D'Leh
* Camilla Belle: Evolet
* Cliff Curtis: Tic'Tic
* Joel Virgel: Nakudu
* Affif Ben Badra: Warlord
* Mo Zinal: Ka'Ren
* Nathanael Baring: Baku
* Marco Khan: Begi Bakar
* Mona Hammond: Ama Zahar
* Joel Fry: Lu'Kibu
* Reece Ritchie: Moha
* Piers Stubbs: Moha gaztea
* Junior Oliphant: Tudu
* Kristian Beazley: D'Lehren aita
* Boubacar Badaine: Quina
* Farouk Valley-Omar: Apaiz Nagusia
* Tim Barlow: Ahalguztiduna
* Omar Sharif: Narratzailea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Funny Girl (filma)

***Funny Girl*** (euskaraz *Neska Dibertigarria*), 1968ko William Wyler estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako amodiozko komedia-drama musikal film bat da. Isobel Lennart antzerkigilearen *1963ko izenburu berdineko musikalean* oinarritua dago, eta biak ere Fanny Brice judu-estatubatuar musikal abeslariaren bizitzan. Barbra Streisand, Omar Sharif eta Kay Medford aktoreek antzeztu zuten.

Emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Barbra Streisand) irabazi zuen, eta Film onenaren Oscar Saria, Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Kay Medford), Argazkigintza onenaren Oscar Saria (Harry Stradling), Muntatze onenaren Oscar Saria (Robert Swink, Maury Winetrobe eta William Sands), Soinu banda onenaren Oscar Saria (Walter Scharf), Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria (Styne eta Merrill) eta Soinu onenaren Oscar Saria.

## Argumentua 
Lehen Mundu Gerra amaitu berritan, New York hirian, Fanny Brice Keeney’s Music May musikalarekin eta patinatzaile gisa debutatuz arrakasta izan du. Urte baten buruan, Follies ospetsuan lan egiten hasi eta izar bilakatuko da. Alde txarra Nick Arnsteinez (Omar Sharif) maiteminduko dela da, zorte gehiegirik gabeko jokozale eta apustularia.

## Aktoreak 
* Barbra Streisand: Fanny Brice
* Omar Sharif: Nick Arnstein
* Kay Medford: Rose Brice
* Anne Francis: Georgia James
* Walter Pidgeon: Florenz Ziegfeld
* Lee Allen: Eddie Ryan
* Mae Questel: Strakosh jauna
* Gerald Mohr: Branca
* Frank Faylen: Keeney
* Mittie Lawrence: Emma
* Gertrude Flynn: O'Malley andrea
* Penny Santon: Meeker andrea
* John Harmon: Konpainiako managerra
* Ruth Clifford: Anderea (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Onan

**Onan** () Bibliako pertsonaia da, Judaren eta Sua-ren semea. Aitak beste semearen alargun Tamarrekin ezkontzera behartu zuen seme-alabarik izan zezan, baina Onan bere emaztea haurdun ez gelditzeko moduan bizi izan zen harekin, eta ez zuen ondorengorik izan. Moralistek onanismo izena eman zioten Onanen jarrerari. Seme-alabarik ez izanagatik Jainkoak behar baino gazteago hiltzeko zigorra ezarri zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ipiales

**Ipiales**, Kolonbiako Nariño departamenduan dagoen hiri bat da, Ekuadorreko mugatik hurbil. 2018an 123.341 biztanle zituen.

## Klima 
## Eraikin nabarmenak 
* Las Lajasko santutegia

## Kanpo estekak
Las Lajasko santutegia

**Las Lajasko Gure Andre Errosariokoaren Santutegia** () Kolonbiako basilika katoliko bat da. Nariño departamenduko Ipiales udalerrian dago, Guáitara ibaiaren arroila batean eta Ekuadorreko mugatik 10 kilometrora.

Jada, XVIII. mendean bazen bertan eliza bat, 1754. urtean jazotako ustezko mirari bati eskainia. 1916-1949 artean gaur egungo basilika neogotikoa eraiki zen.

Eraikinak 27,50 metro garai ditu eta dorreak 100 metro. Sarbideko zubiak 50 metro garai, 17 metro zabal eta 20 metro luze ditu.

## Iruditegia 

Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 12.JPG|Sarrera.
Cascada de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 50.JPG|Las Lajasko urjauzia.
Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 03.JPG|Arroilaren barrutik hartutako bista.
Santuario de Las Lajas, Ipiales, Colombia, 2015-07-21, DD 01.JPG|Panoramika.
ARMONIA.jpg|Barruko ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala 
* :Youtubeko bideoa.
Kollasuyo

**Kollasuyo** (; : *qulla*, “hegoalde”, *suyu*, “eskualdea”) Inken Inperioaren hegoaldeko suyu edo probintzia izan zen. Cuscoren hegoaldean hedatzen zen, Andeetatik eta Boliviako Altiplanotik Maule ibairaino (egun Txile), eta Ozeano Baretik Santiago del Esteroko zabaldietaraino (egun Argentina).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1755eko haragiaren matxinada

**1755eko haragiaren matxinada** Deba Garaian haragiaren prezioa zela eta 1755an emandako errebolta izan zen. Ez zen izan 1766ko matxinada bezain garrantzitsua baina, horrek bezala, elikagaien garestitzearen ondorioz izan zen.

Gipuzkoako Batzar Nagusiek hainbat produktu probintziatik ateratzea debekatu zuten, tartean haragia. Helburua prezioak kontrolatzea zen, baina espekulazioa, estraperloa eta prezioen gorakada etengabea izan zen. 1718ko matxinada eman zen herri berdintsuetan hasi zen hau ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 1718ko matxinada
* 1766ko matxinada
* Antzinako Erregimenaren krisia Hego Euskal Herrian

## Kanpo estekak
Komierazko literatura

[thumb|300px|Ivan Kuratov [Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaren zigilu batean (1989).]]
**Komierazko literatura** komiera hizkuntzaz egiten den literatura da. Komiera Errusian hitz egiten den Uraldar hizkuntza da eta 390.000 hiztun inguru ditu; beraz, hizkuntza gutxitua da.

## Historia 
Lehenengo aztarnak XIV. mendekoak dira: San Esteban Permekoa 1372an alfabeto berezi bat asmatu zuen, Abura edo Anbur izenekoa. Erabilera ez zen handia izan eta bakarrik liturgiako eta ikonoetan jasotako idazkunak gordetzen dira. Komieraz idaztekeo lehenengo saiakerak XVI eta XVII. mendean eman ziren, *Maly Perm* idazkera permikoaz. XVIII. mendearen amaieran alfabeto zirilikoz idatzitako testu batzuk agertu ziren. 1813an gordetzen den komierazko gramatika zaharrena plazaratu zen, A. Flerov-ek idatzitako *Zyrjanska grammatika* liburua. XIX. mendean, hizkuntza honetaz eta bere ahozko literatura aberatsez (ipuinak, abestiak, atsotitzak) ikerlari asko interesatu ziren. Matthias Castrén filologo finlandiarrak *Elementa grammaticae syrjaenae* (1844) idatzi zuen. Urte batzuk geroago Ferdinand Johann Wiedemann lan horrekin jarraitu zuen, *Grammatika der syrjanischen sprache* (1884) eta *Syrjanisch-Deutsches Wörterbuch* (1880) liburuak plazaratuz. Lan horiei esker hizkuntza permikoak ezagutu ziren, bereziki Anders Jans Sjögren, N. Nadezhdin eta G. Lytkin errusiar filologoei esker. Urte horietan ere komierazko literatura idatziaren benetako sortzailea agertu zen, Ivan Alexeievich Kuratov (1839-1875). Kuratov poeta progresista izan zen eta bere lanetan komi herriak pairatzen zuen zapalkuntza abestu zuen.

1918tik aurrera komieraz idatzitako lehen lanak plazaratu ziren, batez ere *Zyrianskaia Zhizn*' (1919) egunkariaren sortzearekin batera. 1920an Komi Argitalpenen Etxea eta Komi Eskola Nazionala sortu ziren. Aldi berean, aldizkari bat agertu zen, *Ordym* (Bidea), geroago *Voyvyv Kodzuv* (Iparraldeko Izarra) bezala ezagututa.

## Idazleak 
### XIX. mendean 
* Ivan Kuratov (1839-1875): literatura honen benetako sortzailea.

### XX. mendean 
* Aintzindariak: Nebdinsa Vittor (V. A. Savin, 1888-1943); Mijail Lebedev (1887-1951), komieraz egindako lehen komedia musikalaren egilea, *Nastuk* (1928), Tima Vende' (V. T. Christalev, 1890-1939) eta Illia Vaso (1895).

* 30. hamarkadan: A. Fedorov (1909-?), I. V. Iz'iurov (1910-?), I. I. Pystin (1907-1951); P. G. Doronin (1904-1967) eta Vassily Yujnin (1906-1960). Bigarren Mundu Gerran asko frontean hil ziren: A. P. Razmyslov (1915-1943), V. I. Elkyn (1912-1942), V. P. Latkin (1907-1942), I. N. Simakov (1906-1943) eta I. A. Osipov (1911-1942). Gutxi batzuk bizirik atera ziren: S. A. Popov (1913), S. I. Ermolin (1914-1961), N. M. Diakonov (1911) eta Ivan Vavilin (1911).

* 60. hamarkadatik aurrera: A. A. Lyiurov (1923), V. A. Shiriayev (1926), P. F. Shajov (1931), I. G. Toropov (1928), G. A. Yushkov (1939), A. E. Vanee (1933). Posteriormente aparecieron A. A. Vezhev, V. A. Latysheva (1933), A. K. Mykushev (1926) eta A. N. Fedurova (1912).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Komierazko literatura.
Ray Manzarek

**Raymond Daniel Manzarek Jr.** jaiotzez **Manczarek** (Chicago, 1939ko otsailaren 12a - Rosenheim, Alemania, 2013ko maiatzaren 20a) estatubatuar musikari, abeslari, ekoizle eta zinema zuzendaria izan zen. The Doors musika taldearen sortzaile izan zen Jim Morrisonekin batera. The Doors-en zortzi albumetan parte hartu zuen. USA Today-k definitu zuen betiko teklatu jotzaileak onenen bat bezala.
thumb|eskuinera|Densmore, Krieger, Manzarek eta Morrison
Suman Pokhrel

**Suman Pokhrel** (; Biratnagar, Nepal, 1967ko irailaren 21a) hizkuntza anitzeko olerkari nepaldarra da. Hegoaldeko Asiako sortzaile nabarmenentzat hartzen dute.
 
SAARC Literatura Saria jaso zuen 2013 eta 2015ean, bere poesia eta eskualdeko olerkigintzari egindako ekarpenak sarituz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hozier

**Andrew Hozier-Byrne** (Bray, Wicklow konderria, 1990eko martxoaren 17a) irlandar musikari eta abeslari bat da. Mundui mailan nagusiki *"Take Me to Church"* abestiarekin ezaguna egin zen.

2009-2012 Anúna folk taldeko kide izan zen eta 2014an bakarkako ibilbideari ekin zion.

## Diskografia 
* *Hozier* (2014)
* *Wasteland, Baby!* (2019)
* *Unreal Unearth* (2023)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Take Me to Church

***Take Me to Church*** (euskaraz *Eraman Nazazu Elizara*), 2013ko Hozier irlandar musikariaren soul abesti bat da. 2014ko *Hozier* diskoan argitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
* *Take Me to Church* abestiaren bideoklipa entzungai eta ikusgai, Youtube.com
Martin Lardizabal

**Martin Lardizabal Elortza** (Idiazabal, XVII. mendea - Segura, 1740) gipuzkoar legelaria izan zen. Salamancako Unibertsitatean ikasi ondoren, irakaslea izan zen bertan. 1732an, Andresoteren matxinadaren garaian, Filipe V.ak Venezuelako  izendatu eta gobernadore *de facto* bilakatu zen. 1737an Gabriel Zuloagak Lardizabal ordezkatu zuen eta honek etxerako buelta hartu zuen.

## Erreferentziak
Ventura Barkaiztegi Urbina

**Ventura Barkaiztegi Urbina** (Donostia, 1762 &ndash; Madril, 1816) gipuzkoar militar eta geografoa izan zen. Filipinetan itsas armadako komandante nagusia zelarik, uharteetan ikerketa eta mapa hidrografikoak egin zituen.

Ondoren, Mazarredo almiranteak Kubako ekialdeko kostalderako "ezkutuko espedizioaren" ardura eman zion, inguru hartan kartografi lanak egiteko eta baso baliabideak aztertzeko, hain zuzen. "Santa Casilda" pakebotearen aginduan, espedizio hau 1790 eta 1793 bitartean egin zuten.

## Erreferentziak
Ventura Barkaiztegi

**Ventura Barkaiztegi** familia bereko militar hauek izan daiteke:
* Ventura Barkaiztegi Urbina (Donostia, ? - Madril, 1816), aitona;
* Ventura Barkaiztegi Donamaria (Niza, 1815 – Algeciras, 1859), iloba.
Jack Reacher: Never Go Back

***Jack Reacher: Never Go Back*** (euskaraz *Jack Reacher: Inoiz Ez Atzera*), 2016ko Edward Zwick estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Lee Child ingeles idazlearen *Never Go Back* (2013) eleberrian oinarritua dago.

*Jack Reacher* (2012) aurrekaria izan zuen.

## Argumentua 
Susan Turner (Cobie Smulders) AEBetako Armadako maiorra eta Jack Reacherren (Tom Cruise) iraganeko unitate militarraren buruzagia zena traizioa egiteaz faltsuki akusatua izan da. Jack Reacherrek Susan espetxetik atera eta beren ozen onak berreskuratu eta bizitzak salbatzeko gobernuaren konspirazio honetan dagoen egia argitara atera beharko du. Ihesaldian zehar, Reacherrek bere bizitza betirako alda dezakeen iraganeko sekretu bat topatuko du.

## Aktoreak 
* Tom Cruise: Jack Reacher
* Cobie Smulders: Susan Turner maiorra
* Aldis Hodge: Anthony Espin kapitaina
* Danika Yarosh: Samantha Dutton
* Patrick Heusinger: Ehiztaria
* Holt McCallany: Sam Morgan kolonela
* Austin Hebert: Daniel Prudhomme
* Robert Catrini: Bob Moorcroft kolonela
* Robert Knepper: James Harkness jenerala
* Jessica Stroup: Sullivan tenientea
* Madalyn Horcher: Leach sarjentua
* Jason Douglas: Raymond Wood sheriffa
* Teri Wyble: Prudhomme jauna
* Lee Child: TSAko agentea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ventura Barkaiztegi Donamaria

**Ventura Barkaiztegi Donamaria** (Niza,  - Algeciras, ) gipuzkoar militar eta politikaria izan zen.

Infanterian aritutakoa, 1843an teniente koronel izendatu zuten. Lehen Karlistaldian liberalen alde borrokatu zuen eta Arroitzen zauritu zuten. Esparteroren aldekoa, 1841eko urrian moderatuen altxamendua ito zuen. Biak Ingalaterran erbesteratu ziren eta Biurteko aurrerakoian berriro karguak izan zituen.

## Erreferentziak
Karburo

[thumb|[Kaltzio karburoa]]
**Karburoa** karbonoa beste elementu batekin konbinatzean sortzen den konposatu binarioa da. Solido gogorrak dira eta fusio-tenperaturak oso altuak dituzte.

Metal elektropositiboekin, alkalino, lurralkalino eta aluminioarekin karburo estekiometrikoak eta ionikoak sortu daitezke. Gehienetan dikarburo (-2) ioia C22- dago eta batzuetan, Be2C, Al4C3, C4- ioia. Karburoak oso erreaktiboak dira (CaC2).

Karburo kobalenteak gutxi dira, SiC eta B4C, solido oso gogorrak eta  erremintak egiteko egiteko erabiltzen dira.

Aleazio metalikoetan ere karbonoa metalaren paketatze trinkoan sartzen da, hutsuneetan, hauek zirrikituetako karburoak dira. Metalen propietateak dituzte, itxura metalikoa eta eroale elektriko onak baina metalak baino fusio-tenperatura altuagoak dituzte eta gogorragoak dira, gainera metal puruak baino kimikoki geldoagoak ere badira.

## Kanpo estekak
Tudor City

**Tudor City** New Yorkeko Manhattango East Side-n kokatutako apartamentu-gunea da. Lehen egoitza- etxe orratza izan zen munduan. Iparraldetik, 43. kaleak mugatuta dago, Lehenengo Etorbideak ekialdetik, 40. kaleak hegoaldetik eta Bigarren Etorbideak mendebaldetik. Tudor Cityk Tudor dinastiatik (1485-1603) hartu zuen izena, letrak eta arteentzako urrezko garaitik.

## Kanpo estekak
Borough (New York)

[thumb|300x300px| [New Yorkek hiriaren 5 *borough-ak (barrutiak)*: **1: &nbsp; Manhattan** , **2: &nbsp; Brooklyn** , **3: &nbsp; Queens**, **4: &nbsp; Bronx** eta **5: &nbsp; Staten Island** New Yorkeko bi aireportuak Queensen daude. Iparraldean LaGuardia eta hegoaldean JFK. Newarkeko aireportua New Jersey estatuan dago , Staten Island uhartearen 4 km-ra ipar-mendebaldean. ]]
New York hiriak bost **borough** ditu (literalki *burgu*, batzuetan *barruti* gisa itzulita ; Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens eta Staten Island); bakoitzak konderri baten ia eskumen berberak ditu, baina haien gobernuak desagertu ziren hiria bateratu zenean, 1898. urtean

## Kanpo estekak
Ínsuako itsasargia

**Ínsuako itsasargia** Portugalgo Ínsuako gotorlekuaren baluarte batean eraikitako itsasargia da. Miño ibaiaren estuarian dago kokatuta, uharte txiki batean, Ínsuan alegia, Moledo y Cristelo fregesian, Caminhan, Viana do Castelo barrutian. Bakarrik txalupaz joan daiteke. Publikoari ez dago irekita.

## Historia 
Itsasargia 1886an eraiki zen. Itsasargia burnizko euskarriez egina dago; ondoan etxetxo gorri bat dago. Ínsako gotorlekuaan dago integratuta. Gaur egun eguzki energia erabiltzen du.

## Iruditegia 

Image:
Forte de Ínsua 01.jpg
Forte da Ínsua 02.jpg
Forte da Ínsua 03.jpg
Caminha_(19362666983).jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ínsuako gotorlekua

## Kanpo estekak 
* Itsasargiaren irudi zaharra.