Kandake

[thumb|Kandake [Amanitore ageri den erliebea]]

**Kandake**, **kadake** edo **kentake** (Meroeraz: 𐦲𐦷𐦲𐦡 *kdke*),, sarritan latindartuta **Kandake** (, *Kandakē*), eta paper handia zuen errege-boteredun gisa. Garai hartako greziar eta erromatar iturriek izen propio gisa hartu zuten, nahiz oker ziren eta Itun Berrian jasotzen zen modutik dator.

Bere eskubidez agintzen zuen kandakeak, gainera *qore* titulua ere bazeramaten, alegia, gizon agintariek zeramaten bera.

## Iturri arkeologikoak
Meroeko kandakeak lehen aldiz Estrabon greziar geografoak deskribatu zituen bere Geografia entziklopedian: "kandake begi bakarra" aipatuz K.a. 23an. 

Gutxienez, hamar meroar erregina agintari izan ziren K.a. 260 eta K.o. 320 artean eta, horietatik, gutxienez sei K.a. 60 eta K.o. 80 artean izan ziren.

Meroar erreginak sarritan bakarrik eta errege agintedun emakumeen arropak jantzita irudikatu zituzten, hilarrien aurpegi nagusietan eta eskulturetan. Kuxeko erresumako erreginek lehen irudietan ez zeramaten egiptoar elementurik jantzian, beren gizon kuxitek eta bikotekide egiptoarrek zuten iruditik oso desberdin. Tanutamani Amets Hilarrian ikusten den moduan, gorputza xal handi batekin bilduta zeramaten eta, gainetik, apaindutako soingaineko bat zeramaten; azpiko tolesetik oihal zerrenda txiki moduko bat zeramaten zintzilik, lurreraino iristen zena, dandar txiki moduan. Lehen aldiz, Tarharqoren ama dago mota horretako jantziarekin irudikatuta, bere semearen koroazioaren zeremonian.

George Reisner arkeologoak El-Kurruko eta Nuriko errege hilerriak indusi zituenean lortu zen material arkeologikoa Kuxeko erreginen izaera eta boterea ikertzeko. Gainera, Kuxeko errege izaerako emakumeen hilobi gutxi batzuk topatu ziren Meroeko hilerrian eta Abidosen, Egipton (Leahy 1994). El Kurrun sei piramide dira XXV. dinastiako errege familiako emakumeenak eta piramide bat Qalhata erreginarena da, Napata garaikoa. Nurin, errege familiako emakumeen hilobiak mendebaldeko mesetan daude eta inskripzio ugari daude bertan, erregeen amen papera azalduz errege-ondoregotzan eta Kuxeko dinastien garaian zuten garrantzia adierazten zuena.
thumb|Harsiotefen hilarria.
Kuxeko emakumeek parte hartzen zuten botere ekimen garrantzitsuena, erregetzaren ondoregotza zuiurtatzea zen, koroatze zeremonian aipatua zena eta agertzen zena. Hilarri hauetan guztietan, erregea bere familiako emakume batekin ageri da irudikaturik, ama eta emaztea. Erregearen amak paper garrantzitsua zuen, bere semaren legezkotasuna ziurtatzeko, errege gisa. Taharqoren koroatze hilarrian dagoen testuan ageri da, erregearen amak semearen koroatzera joateko bidaiatu zuela. Kuxeko XXV. leinuan, Amon Jainkoaren emazte titulua ezarri zen. Errege sendiko emakume hauek Kuxeko Amon jainkoarekin lehen kontaktua ziren, beren betebeharren artean eta ezinbesteko papera zuen erregea izendatzeko unean.

K.a.170 urte inguruko behe-erliebe batean Shanakdakhete kandakea, armaduraz jantzita irudikatu zuten eta lantza eskuan, borrokan ari zena. Ez zen erregeordea izan edo errege ama, baizik eta agintari independente gisa (bera zen erregetza zuen erregina botereduna eta bere senarra zen konsortea zena). Berak bultzatutako eraikinen aztarnetan ageri diren behe erliebeetan, Shanakdakhete bakarrik edota senar eta semearekin irudikatua zen (semea izan zen erregetza jaso zuena bera hil zenean).

## Greziar-erromatar iturriak
Plinio Zaharrak idazten du "Etiopeen erreginak" *Kandake* titulua zeramala eta etiopiarrek Siria eta Mediterraneoa konkistatu zutela.

K.a. 25 Amanirenas Kuxeko kandakeak Syene hiria eraso zuen (gaur egungo Aswan), Estrabonen arabera, orduan Erromatar Inperioaren barruan zegoena. Ondorioz, Augusto enperadoreak Napata hiria suntsitu zuen.

Kasio Dionek idatzi zuen Kandakearen armanda Elefantina uhateraino iritsi zela Egipton, baina Petroniok menderatu egin zituen eta Napata hiriburua eta beste hiriak hartu zituen.

Grekoerromatarrek lau erregina afrikar izendatu zituzten kandake moduan haien iturrietan: Amanishakheto, Amanirenas, Nawidemak eta Malegereabar.

## Iturri biblikoak
[thumb|upright=1.2|*Kandake erreginaren eunukoaren bataioa* (c. 1625–1630, [Hendrick van Balen eta Jan Brueghel Gaztearena dela uste da)]]

Itun Berrian, “Kandake, etiopiarren erreginaren” altxorraren funtzionario zen eunukoa Jerusalemdik itzuli zenean, Felipe Diakonoa ezagutu zuen eta Isaias profetaren hitz batzuk azaldu zizkion. Horren ondorioz, bataitu egin zen eta bere kandakeari berri eman zion.

## Etiopiar iturriak
Nubiaz kanpo, kuxiar erregetzari buruzko informazioa Etiopian aurki daiteke.

Etiopiak erregetza dinastia K.a. 1000tik 1973ra iraun zuela esan ei da, azken Menelik enperadore Haile Selassie tronutik kendu arte. Etiopiar erregeen (Menelik I.aren ondorengoen) zerrendan, sei erregina ageri dira, kandake izenarekin.

* Nikauta Kandake (K.a. r. 740-730)

* Nikawla Kandake II (K.a. r. 342-332)

* Akawsis Kandake III (K.a. r. 325-315)

* Nikosis Kandake IV (K.a. r. 242-232)

* Nikotnis Kandake V (K.a. r. 35-25)

* Garsemot Kandake VI (K.o. r. 40-50); hau da etiopiar eunukoaren historia gertatzen den garaiko erregina.

K.o. IX. mendea arte, hogeita bat erregina ageri dira agintari bakar gisa Etiopiako erresuman. Aksum erresumako Ezana erregeak Meroe hiria hartu izanak arrazoi historikoa ematen zion Etiopiako dinastiako kandake eta erregeei eta, une horretatik aurrera, aksumadarrek “etiopiar” izena hartu zuten haientzat, grekoerromatarrek antzinako nubiarrentzat erabilitako izena. Esate baterako, Makeda, Sabako erregina ere, *Kebra Nagast* liburuan kandake eta erregina ama gisa izendatua da.

## Alexandroren kondaira
[thumb| [Amanishakheto kandakearen bitxiak, bere hilobian topatutakoak]]

"Roman d'Alexandre*"* kondairan esaten da "Meroeko kandakeak" Alexandro Handiaren kontra egin zuela borroka.

Kondairaren arabera, Alexandrok kandakearen lurrak konkisktatzen saiatu zenean K.a. 332an, kandakeak bere armada era estrategikoan antolatu zuen eta gerrako elefante batean itxaron zion hurbildu zenean. Haren armadaren indarrak ikusita, Alexandrok Nubia utzi eta Egipto hartzea erabaki omen zuen. Beste istorio batean esaten da Alenxandrok eta Kandakek erromantze bat izan zutela.

Istorio hauek esandako Pseudo-Kalistenes egile ezezagunaren "Roman d'Alexandre" lanetik eratorriak dira. Lan hori Alexandroren bizitzari buruzko kontakizun fiktizio eta “handitua” da.

Joanez Malalas bizantiar kronistak Pseudo-Kalistenesen istorioak jaso zituen eta haratago joan zen, Alexandro eta Kandakea ezkondu egin zirela esanez. Gainera, bere idatzietan Kandake Indiako erregina zen eta Alexandrok Indian egindako kanpainan ezagutu zuten elkar.

## Kandake agintarien zerrenda
thumb|Amanitoreren piramidea gaur egungo Sudanen

Gutxienez hamaika izan ziren kandake gisa beren kasa erregina izan zirenak Kuxeko erresuman:

* Nahirqo (K.a. II. mende erdialdea)
* Erregina ezezaguna (K.a. II. mendearen bukaera eta I. mendearen lehen erdia)

*Patrapeamani (K.o. IV. mende goiztarra)
*Amanipilade (K.o. IV. mende erdialdea)

## Erreferentziak
## Kanpo estekak