open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nafarroa arragoa

**Nafarroa arragoa** Xabier Lete oiartzuar abeslariaren abestia da. Jatorrizko Xabier Leteren diskoan eta ondoren kaleratutako Nafarroari buruzko disko batean agertu zen abestia.
[thumb|[Xabier Lete]]

## Ikus, gainera 
* Xabier Lete

* Ni naiz
* Alzateko jaun 
* Izotz-ondoko eguzki
* Seaska kanta
* Kontrapas
* Errota zaharra
* Greziako itsasontzia
* Habanera
* Hargin andaluza
* Itsasoan urak haundi
* Izarren hautsa
* Neskazar bat tentatzen Txirritak jarriyak
* Norteko trenbideari
* Xalbadorren heriotzean

## Kanpo estekak 
* Xabier Lete abeslaria "Nafarroa Arragoa" abestuz youtube.com webgunean entzungai (hitzak irakurgai).
* Nafarroa arragoa abestiaren letra hiru.com webgunean.
Mumbaiko metroa

thumb|250px|eskuinera|Metro sarearen mapa.

**Mumbaiko metroa** Indiako Mumbai hirian eraikitzen ari den metro sarea da. Guztira hamar linea eraikiko dira eta guztira 146 kilometroko luzera izango dute. Metroak, metro arina eta metro astuna batzen ditu hiriaren kanpoaldeko guneak erdigunearekin batzeko.

Metroaren kudeaketaz bi enpresa arduratuko dira, Mumbai Metro One Private Limited (MMOPL) eta MMRDA. Metroaren lehen linea 2013ko urrian zabaltzea espero da.

## Ikus, gainera 
* Mumbai

## Kanpo estekak 
* Mumbaiko metroaren proiektuari buruzko webgunea.
Euskal serie kosmogonikoa

Nestor Basterretxea artistaren Euskal Herriko mitologian oinarritutako eskultura multzo bat da. 1972 eta 1975. urteen artean egindako 18 eskultura dira,17 haritz-egurrezkoak eta bat brontzezkoa. Fintasunez eta hizkera garaikidez landutako pieza hauek pertsonaia mitologikoetan, naturaren indarretan eta euskal kulturako objektu tradizionaletan daude oinarrituta.Jose Migel Barandiaran ikertzailearen ikerketa mitologikoetan dute inspirazio-iturria.
Eskultoreak 2008. urtean Bilboko Arte Eder Museoari dohaintzan eman zion.

## Kanpo estekak
1068 Nofretete

**1068 Nofretete** asteroide gerrikoan aurkitutako 1068. asteroidearen izena da. 1926ko irailak 13an aurkitu zuen Eugène Joseph Delportek. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1926 RK** zen. Bere izena Nefertitigatik jasotzen du, Egiptoko faraoia izan zen Akenatonen emaztea.

## Kanpo estekak
Lau teilatu

***Lau teilatu*** Itoiz taldearen abestia da. Euskarazko abesti garaikideen artean ezagunenetariko bat da, izan ere, 2005ean Euskal Kanturik Onena saioan bigarren hautatu zuten. 1978an izen bereko Itoiz diskoan kaleratua izan zen. Ordutik hainbat taldek abestiaren bertsioak kaleratu dituzte.

## Musika 
Musikaren aldetik pop musikan ohikoa den bezala, bi alde nabarmen ditu. Alde batetik, abestia bera, formalki aldakorra izan daitekena; bestetik, leloa du, ezaguna den *Lau teilatu gainean, Ilargia erdian...* esaldiarekin hasten dena:

 \relative c*
  {
  \key g \major
  \tempo 4=90
  \time 4/4
   \partial 4 g8 g8 
   a8 a8 a16 b8 a16 ~ (a4) a16[ b8.]
   c8 d8 c16 b8 c16 ~ (c4) a16[ b8.]
   c2 ~ c8) c8 b8 a8 b8 b8
}
  \addlyrics {
Lau tei -- la -- tu gai -- ne -- an --
I -- lar -- gi -- a er -- di -- an --
e -- ta zu -- go -- runtz be -- gi -- ra
}

Diskoko beste abestiek rock progresibo itxura dute, baina *Lau teilatu* balada motakoa da.

## Letra 
Juan Carlos Pérezek beti esan du euren taldean letrak ez zirela garrantzitsu, musika sortzen zutela eta, ondoren, euskaraz zekien norbaiti eskatzen ziotela letra jartzea. Ezezagunak diren aipamen asko biltzen ditu, adibidez *ta zer, ondo? zelan dihoa zure bufanda txuria?*. Badira beste batzuk ezagunak direla, adibidez Benito Lertxundik abestutako *Maria Solt eta Kastero* abestiari egiten dioen erreferentzia. Abesti hori, hala ere, Pierre Topet "*Etxahun*" koblakariarena da.

## Bertsioak 
Genero askotako hainbat artistak abestia bereganatu dute:
* Mikel Erentxunek eta Amaia Monterok 2006an *Gaztea: The Singles* bildumarentzat bertsio bat egin zuten.
* Bilboko Orkestra Sinfonikoak Itoizen zenbait abesti jo zuen.
* Rumba Norte (2000) flamenko bertsioa
* Umpah Pah talde katalanak ere abestu zuen.

2019an EiTBk urtero egiten duen *Maratoia''n abesti honen bertsioak egin zituzten.

## Kuriositateak 
Kantua gogoratuz, Bizkaiko Ea herrian kantu honen omenezko plaza txiki bat dago, Belenengo kalea eta Jesusen kalea elkartzen diren tokian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Itoiz taldea "Lau teilatu" abestia joaz youtube.com webgunean entzungai (hitzekin batera).
* Itoiz taldearen "Lau Teilatu" abestiaren hitzak irakurgai.
1072 Malva

**1072 Malva** asteroide gerrikoan aurkitutako 1072. asteroidearen izena da. 1926ko urriak 4an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1926 TA** zen. Bere izena Malva izeneko genero botanikoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1073 Gellivara

**1073 Gellivara** asteroide gerrikoan aurkitutako 1073. asteroidearen izena da. 1923ko irailak 14an aurkitu zuen Johann Palisak Vienatik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1923 OW** zen. Bere izena Suediako Gällivare herriagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1074 Beljawskya

**1074 Beljawskya** asteroide gerrikoan aurkitutako 1074. asteroidearen izena da. 1925eko urtarrilak 26an aurkitu zuen Sergei Belyavskyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1925 BE** zen. Bere izena aurkitzaileagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1075 Helina

**1075 Helina** asteroide gerrikoan aurkitutako 1075. asteroidearen izena da. 1926ko irailak 29an aurkitu zuen Grigory Neujminek Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1926 SC** zen.

## Kanpo estekak
Habanera (abestia)

**Habanera** Xabier Lete oiartzuar abeslariaren habanera abesti bat da, 1991an plazaratu zuen *Eskaintza* albumean. Disko horretan beste bederatzi abesti bildu zituen *Haizea dator ifarraldetik*, esaterako. 

Maiz erabiltzen dute bertsolariek Habaneraren doinua.
## Bertsioak 
Urteak pasa ahala abesti herrikoia bihurtu zen eta gutxienez hiru bertsio plazaratu dira:

* ***Habanera*** (Xabier Lete, Eskaintza, 1991)
* ***Habanera*** (Xabier Lete, Zuzenean. Errenteria 1999.IX.25. Azken kontzertua, A&M Promotora, 2011)
* ***Habanera*** (Igelaren Banda, *Preguntatxo bat*, Elkar, 2013)

Fitxategi:Xabier Lete y Joxan Goikoetxea - Teatro Arriaga. 2010.jpg|Xabier Lete (2010) Joxan Goikoetxearekin
Fitxategi:Havana on the Island of Cuba WDL10080.png|Habanako portua (1639)
Fitxategi:Habana Vieja - old street.JPG|Habana zaharra
Fitxategi:Iñaki Murua bertsolaria 2009an.jpg|Iñaki Murua, doinua erabili zuen lehen bertsolaria

## Doinua bertsolaritzan 
Bertsolariek beren doinuetarikotzat jo dute aspaldian eta sarritan haren moldaketak aditzen ahal dira.

1990eko abenduaren 8an Durangoko Liburu Azokakoan plazaratu zuten abestia, Xabier Leteren *Eskaintza* albumarekin. Hurrengo urtean Iñaki Muruak ekarri zuen bertso mundura Zerainen egindako saioan. 1997ko Betsolari Txapelketan 6 bider erabili zuten. Indartsu dabil geroztik, txapelketetako une gorenetan batez ere; 2009ko Bertsolari Txapelketan 31 ariketetan erabili zuten.

Xabier Letek, baina, ez omen zuen oso gustuko Habanera bertso doinu bezala erabiltzea.

## Hitzak 
Arantza Letek, Xabier Leteren arrebak, beren haurtzaroa deskribatzen zuela esan zuen, batez ere esaldi hauetan:

* *Berriro itzuliko balitz iragan denbora arrotza / berdin kontsumi nezake vainilla gozo artean, /*
* *itsaso urrun batetan irudimena galdurik / udaberriko euritan larrosak bizten ikusiz.../* 
* *Osaba komertzianterik ez nuen izan Habanan, / pianorik ez zegoen bizi nintzen etxe hartan, / neskatxen puntilla fiñak udako arratsaldetan, / errosario santua neguko gela hotzetan.*

Beren haurtzaroa zekarkiola gogora, beren ilusioak, nahiak eta ezinak, frustrazioak... gauza asko. Itsasoaren bestaldera zerbait berriren bila joan nahi hori-eta. Garai bateko giro hotz, triste, ilun hura ere zakarkiola **Habanera**-k.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Xabier Lete

## Kanpo estekak 
* Xabier Lete "Habanera" abestia abestuz youtube.com webgunean entzungai (hitzak ikusgai).
* Habanera abestiaren letra musikazblai.com webgunean.
1069 Planckia

**1069 Planckia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1069. asteroidearen izena da. 1927ko urtarrilak 28an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1927 BC** zen. Bere izena Max Planck fisikariagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
The balde

***The Balde*** 2001ean sortutako aldizkari kultural elebiduna izan zen, euskaraz eta ingelesez argitaratua. Izenak berak iradokitzen duenez, doan banatzen zen. Mota askotako arte garaikideak jorratzen zituen, hala nola musika, komikiak eta bestelako literatura arloak, moda, diseinua eta abar.

Oso eduki zabalak zituen eta gai anitzetan zetzan. Oraingo argitaratze eta ekintzei buruzko informazioa ematen zuen, baita behinolako liburu, disko eta artistari buruzkoa ere.

Arduradun zituen Cesar Ekisoain eta Koldo Almandoz zuzendariak, Iñigo Martínez editorea eta Martin Etxauri diseinuburua. Azken alea 2016ko azaro-abenduko zenbakia izan zen.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko aldizkarien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aldizkariaren webgunea
Liguriar Errepublika

**Liguriar Errepublika** (italieraz: *Repubblica Ligure*) frantziar eraginpean aldarrikatua izan zen 1797ko ekainak 14an eta 1805eko ekaina arte mantendu zen, 1800eko maiatzetik ekainak 24 arte izan ezik.

1814ko apirilak 28an berriz aldarrikatu zen eta urte horretako abendura arte mantendu zen.

## Bandera 
Liguriar errepublikak genovar bandera tradizionala erabili zuen, zuri kolorekoa eta San Jurgiren gurutze gorri batekin. Bandera hau ez da aipatzen 1798ko abenduak 2ko konstituzioan, baina bai 1802ko ekainak 26koan, non, gainera, "antzinako bandera" deitzen zaion. Berriz agertzen da 1814ko uztailak 28ko legedian.

## Kanpo estekak
Genovar bandera

thumb|Liguriar Errepublikaren bandera
**Genovar bandera** gaur egun italiar itsas bandera osatzen duten Italiako itsas errepubliken lau banderatako bat da. Beti erabili zen Genovan, baita Genovako Errepublikaren eta Liguriar Errepublikaren bandera bezala ere.

## Bandera 
Liguriar Errepublikak genovar bandera tradizionala erabili zuen, zuri kolorekoa eta San Jurgiren gurutze gorri batekin. Bandera hau ez da aipatzen 1798ko abenduak 2ko konstituzioan, baina bai 1802ko ekainak 26koan, non "antzinako bandera" bezala ere deitua den. Berriz 1814ko uztailak 28ko legedian agertzen da.

## Kanpo estekak
Irmo

**Irmo**, sindarinez "Irrikatzailea" edo "Irriken Jauna" esan nahi duena, Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Valarretako bat da, Ametsen eta Ikuskarien Jauna. Namo eta Niennaren anaia eta Estëren senarra da.

Valar honen benetako izena Irmo den arren, **Lorien** izenagatik ezagunagoa da. Izen hau, Valinorren bizi den tokiagatik jasotzen du, Lorienen lorategiak, munduko tokirik ederrena zena. Irmoren jauregia Lorellin lakuaren erdian zegoen. Baina Lorien, honetaz gain, zenbait Maiarren bizilekua ere bazen, Gandalf eta Melian kasu, eta izpiritu asko ere bizi ziren, Irmo eta bere anaia Feänturiak baitira ("Izpirituen jaunak" quenyaz). Lorienera joan zen, non Finwëren emaztea zen Miriel lo egitera joan zen eta sekula gehiago itzultzerik ez zuen nahi izan.

## Kanpo estekak
1070 Tunica

**1070 Tunica** asteroide gerrikoan aurkitutako 1070. asteroidearen izena da. 1926ko irailak 1ean aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1926 RB** zen.

## Kanpo estekak
Seaska kanta

**Seaska kanta** Xabier Lete eta Lurdes Iriondok elkarrekin interpretatzen zuten abesti bat da. Hitzak eta doinua Xabier Leterenak dira. Edigsa Herri gogoa diskoetxeak plazaratu zuen 1976an *Xabier Lete eta Lurdes Iriondoren 4 disko txikiren bilduma* diskoan beste hamabost kanturekin batera. Bi urte lehenago, 1974an, Artezi diskoetxearekin beste bertsio bat plazaratu zuten Xabier Lete izeneko albumean.
Fitxategi:Lourdes Iriondo kantari 02.png|Lourdes Iriondo
Fitxategi:Xabier Lete 1971 Guregipuzkoa.jpg|Xabier Lete
Fitxategi:Berthe Morisot, Le berceau (The Cradle), 1872.jpg|Seaska-kanta

## Hitzak 
Abestiaren hitzetan ez dira azaltzen lo-kanta klasiko batean ohikoak diren osagaiak; ez dira azaltzen ilargia, izarrak, arditxoak edo soinu gozoak. Abestiaren hitzetan aita eta ama berrien burutik pasatzen diren hainbat kezka agertzen dira: amaren bularra, haurraren negarra, aitaren papera, negarrik ez egiteko eskaera, isilik egotea oso baliotsua da-eta. Eta egoera horretan,  gurasoek haurrak lo egin dezan nahi dute; 'aterpe samur horretan'... lo hartu nahi dute gurasoek eurek ere. Honela hasi eta bukatzen dira abestiaren hitzak:

 Amaren bularra
 haurraren janari,
 haurraren negarra
 beti hunkigarri;
 baratz honen erdian
 goseak nago ni,
 zure bular laztanen
 antsiz ta egarriz.

[...]

Haunditzen zeranean
 ikusiko duzu
 isilik egoteak
 zenbat balio dun;
[...]

 Amaren bularra
 haurraren janari,
 aterpe samur hontan
 lo hartu nahi dut nik

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Xabier Lete
* Lurdes Iriondo
* Haur andaluz bati seaska kanta                                    

## Kanpo estekak 
* Xabier Lete "Seaska kanta" abestia abestuz youtube.com webgunean entzungai (hitzak ikusgai).
* Seaska kantaren letra musikazblai.com webgunean.
1071 Brita

**1071 Brita** asteroide gerrikoan aurkitutako 1071. asteroidearen izena da. 1924ko martxoak 3an aurkitu zuen Vladimir Aleksandrovich Albitzkyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1924 RE** zen.

## Kanpo estekak
Zeleborn

**Celeborn** (elfoeraz *Zilarrezko zuhaitza*)Tolkienen legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da, Erdialdeko Lurralde guztiko jaun elforik jakintsu eta boteretsuenetako bat. Zuhaitzen Aroetan, Endorren gaztaroan jaiotako sindar azpiadarreko elfoa zen. Belerianden bizi izan zen, Doriath erresuman, hau suntsitua izan aurretik. Thingol erregearen senidea zen. Han Galadriel ezagutu zuen honek hiriburua zen Menegrothera eginiko bisita batean, eta zehaztu gabeko denbora epe baten ondoren (Eguzkiaren Lehen Aroan) ezkondu egin ziren eta alaba bakarra izan zuten, Celebrian izenekoa.

Beleriand urpean hondoratu zenean, Celeborn eta Galadriel Lindonera abiatu ziren, non Eguzkiaren Bigarren Aroko zortzigarren menderaino bizi izan ziren, garai horretan Eregionen ezarri zirelarik. Handik denbora batera, Zeleborn eta Galadriel joan egin ziren eta Lothlorien erresuma sortu zuten, Celebranten, denborarekin Sauronen etsairik handienetako bat bihurtu zen elfo erresuma bat.

Eraztunaren Gerran, Celebornek eta Galadrielek Eraztunaren Elkartearen kideak hartu zituzten eta opariak eta aholkuak eman zizkieten. Beranduago, Lothlorien Oihan Beltzean kokatuta zegoen Dol Guldurretik zuzendutako hiru erasotik onik irten zen. Eraso hauek Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3019. urteko martxoak 11, 15 eta 22an gertatu ziren. Gerra amaitu eta gutxira, Galadrielek Dol Guldurreko harresiak bota zituen, eta tokia garbi geratu zen (Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3019. urteko martxoak 28an). Apirilak 6an Celebornek Thranduilekin topo egin zuen eta elkarren artean banatu zuten Oihan Beltza (gainera *Hosto Berdeen Oihana* edo *Eryn Lasgalen* deitzera pasako zena): Thranduilek iparraldeko zatiarekin geratzea erabaki zuen, Celebornek hegoaldekoa nahiago izan zuen bitartean, eta Ekialdeko Lorien deitu zuen. Erdian geratzen zen zatia Beornidei eta Oihaneko Gizakiei eman zieten.

Galadriel abiatu ondoren, Celeborn berehala nekatu zen eta Rivendelera erretiratu zen. Baina handik denbora batera, zehazki noiz izan zen ezagutzen ez den arren, Celeborn bera ere Aman edo Lurralde Ustelezinetara abiatu zen.

## Kanpo estekak
Djas Puhr

**Djas Puhr** Star Warseko film sagako pertsonaia bat da.

Tatooine planetan dagoen Mos Eisleyko taberna zirtzileriaz eta bilauez beteriko taberna bat da. Djas Puhr ordainsari bilatzailearentzako taberna iheslariren bat harrapa dezakeen edo lanen bati buruzko baliozko informazioa lor dezakeen babesleku emankor bat da. Puhr sakiyan espeziekoa da, larruazal beltza eta handia eta ilerik ez duen buru handi bat izateagatik bereizten dena. Euren belarriak arinki puntazorrotzak dira eta euren eskuek lau atzamar deformatu dituzte.

## Kanpo estekak
Tuzidides

**Tuzidides** (;  - ) Antzinako Greziako historialari bat izan zen. Ezaguna da *Peloponesoko Gerraren Historia* lan historiografikoaren egilea izateagatik. Lan horretan, gertaera historikoak aztertzeko zorroztasuna nabarmentzen da, eta, horregatik, historia zientifikoaren sortzailetzat jotzen da.

Herodotoren *Historiak* amaitzen diren garaian hasten dira Tuzididesen historiak (K.a. 460). Atenasen eta Espartaren arteko gerra hasi zenean (431. urtea) hasi zen Tuzidides gertaera hura zehatz-mehatz kontatzen.

Eta gerra hartako gertaerak hain bertatik bizi izan zituen Tuzididesek, ezen K.a. 424. urtean atenastarren jeneral izendatu baitzuten; baina saldukeriaz salatu zuten, eta ihes egin behar izan zuen Atenastik. Hogei urtez erbestean bizi ondoren, gerra amaitu zenean (K.a. 404), Atenasera itzuli zen. Han lanean jarraitu zuen: berrikusi egin zuen ordu arte idatzitakoa, baina, azkenik, amaitu gabe hil zen.

Askotan egin izan dira konparazioak Herodotoren eta Tuzididesen artean, baina kontuan hartu behar da oso historialari desberdinak izan zirela, eta zeinek bere metodoak erabiltzen zituela historia aztertzeko.

Tuzididesen *Peloponesoko Gerraren Historia*, Herodotoren *Historiak* lana baino modernoagoa ematen du; baina ez da ahaztu behar bi historialari horiek oso lan-metodo desberdinak zituztela, eta bataren zein bestearen lanak garrantzi handikoak izan direla iragana hobeto ulertzeko. Tuzididesek historiari buruz egiten duen analisi politiko eta militarra oso garrantzitsua da, eta Herodoto, berriz, ezinbesteko iturria da etnologo eta arkeologoentzat. Tuzididesek iragana lanaren sarreran aipatzen du bakarrik; izan ere, bizi izan zituen edo bizitzen ari zen gertaerak kontatzea baitzen harentzat historia.

Herodotok elkarrizketak egin zizkien zenbait pertsonaiari hainbat gairen inguruan, eta haien iritziak bere horretan sartzen zituen bere lanean. Tuzididesek, aldiz, gai berei buruzko iritziak konparatu egiten ditu batzuk besteekin. Eta iritzi horiek liburuan sartzeko, Tuzididesek prozedura berezi bat erabiltzen du, alegia, kontakizuna etengabe eteten du pertsonaia historikoen hitzaldiak sartzeko, eta haien iritziak, irizpideak eta politikak aipatzen ditu. Ez ditu haien esanak hitzez hitz berridazten; aldiz, agintarien eta militarren ahotan jartzen ditu beren pentsamenduak eta iritziak. Hala, *Peloponesoko Gerraren Historia* lanean berrogeita lau hitzaldi-zati daude. Esate baterako, Periklesen pentsamenduak ageri dira, eta nahiz eta hitz horiek ez zituen horrela esan, haren barru-barruko usteak eta helburu politikoak erakusten dituzte. Bestalde, hitzaldi batzuen aurrean, guztiz kontrakoa pentsatzen dutenen hitzaldiak jartzen ditu askotan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tuzididesen tranpa

## Kanpo loturak
Kantari

[thumb|200px|eskuinera|[Ercole Roberti|Ercole de' Roberti, 1490]]
**Kantaria** edo **abeslaria** musika egiteko bere ahotsa erabiltzen duen pertsona da. Sarritan, tresnekin laguntzen dioten beste musikari batzuekin aritzen da.

Oro har, kantari nagusiak kantaren lehendabiziko ahotsa egiten du, beste abeslariek akonpainamendua egiten diotela. Gospel *a cappella*n, berriz, ez du doinurik abesten.

Europako musika klasikoan eta operan, ahotsak musika tresna bihurtzen dira, dituzten ezaugarrien arabera sailkaturik.

## Oharrak 
## Ikus, gainera 
* Euskal abeslari
* Kantautore

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egile abeslari

[thumb|171px|[Bob Dylan]]
[thumb|171px|[Serge Gainsbourg]]
**Egile abeslaria** edo **kantautorea** da berak eginiko kantak abesten dituen kantaria. Egile abeslarien abestietan gai sozial, politiko edo filosofikoak jorratu ohi dituzten arren, badira maitasunari abesten diotenak ere. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan egile abeslarien estiloa protesta-abesti izenez zen ezaguna.

## Euskal Herriko egile abeslari handienak 
Hainbat euskal nahiz erdal abeslari famatu eman ditu Euskal Herriak.

* Anari
* Patxi Andión
* Jean-Mixel Bedaxagar
* Pier Paul Berzaitz
* Tonino Carotone
* Anje Duhalde
* Niko Etxart
* Gari
* Jose Maria Iparragirre
* Lourdes Iriondo
* Mikel Laboa
* Imanol Larzabal
* Benito Lertxundi
* Xabier Lete
* Mikel Markez
* Gontzal Mendibil
* Xabier Montoia
* Morau
* Ruper Ordorika
* Petti
* Jesús María Sanz
* Sorkun
* Tontxu
* Álex Ubago
* Mikel Urdangarin
* Xabaltx

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Abeslari
* Musikagile
* Euskal Kantagintza Berria

## Kanpo estekak
San Frantziskoko metroa

thumb|250px|eskuinera|Metro sarearen mapa.

**San Frantziskoko metro arina** edo **Muni metro** Ameriketako Estatu Batuetako San Frantzisko hirian dagoen garraiobide publikoa da.

Lehen linea 1972ko irailaren 11n zabaldu zen eta gaur egun zazpi linea daude. Metro sareak 166,9 kilometro eta 43 geltoki dauzka eta 2008an 100 milioi bidaiarik erabili zuten.

Egunero 156.000 pertsonek erabiltzen dute.

## Ikus, gainera 
* San Frantzisko

## Kanpo estekak 
*  Metroari buruzko estatistikak.
Berlingo metroa

[thumb|250px|eskuinera|Metro sareak [2004ean zuen itxura.]]

**Berlingo metroa** edo **Berlin U-Bahn** Alemaniako Berlin hiriko garraiobide publikoa da. 1902ko otsailaren 18an zabaldu zen eta 147,4 kilometro luze da. Metro-sareak 195 geltoki ditu eta 2008an 447 milioi bidaiarik erabili zuten.

## Lineak 
Berlingo metroak bederatzi linea ditu:

## Argazkiak 

Fitxategi:U-Bahn Berlin Viktoria-Luise-Platz.JPG|Viktoria Luise Platz geltokirako sarrera.
Fitxategi:U-Bahn Berlin verschiedene Fahrzeugtypen Friedrichsfelde.JPG|Metroan erabilitako trenak Friedrichsfelden.
Fitxategi:Tag des offenen Denkmals 2007 U-Bahn Berlin Baureihe AI Bahnhof Warschauer Strasse.jpg|Metroaren antzinako trena.
Fitxategi:U-Bahn Berlin Hermannplatz.JPG|Hermannplatz geltokia U7 linean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Berlin

## Kanpo estekak 
*  Berlingo metroaren webgune ofiziala.
Osakako metroa

thumb|250px|eskuinera|Osakako metro sarearen mapa.

**Osakako metroa** (japonieraz: 大阪市営地下鉄, Ōsaka-shiei chikatetsu), Japoniako Osaka hiriko garraiobide publikoa. Metroa, hiria inguratzen duen aldirietako tren zerbitzuaren zati da, tren zerbitzu honek guztira 1.000 geltoki dituelarik.

1933ko maiatzaren 20an zabaldu zen lehenengo linea, Midosuji linea, Umedatik Shinsaibashiraino. Gaur egun 137,8 kilometro, bederatzi linea eta 133 geltoki dauzka. Bederatzi lineak koloreen eta zenbakien arabera sailkaturik daude. Geltokiak ere zenbatuta daude. Linea bakoitzeko lehenengo geltokiak 11 zenbakia du, horrela, linea bi aldetara luzatzen bada ere, hurrengo geltokiak zenbatzeko modua dago.

Osakako Udal Garraiobideen Bulegoak ustiatzen du.

## Lineak 
## Prezioak 
## Estatistikak 
2008an 860 milioi bidaiarik erabili zuten metroa.
## Ikus, gainera 
* Osaka
* Kyoto
* Nara

## Kanpo estekak 
*  Osakako garraio partzuergoaren webgunea.
San Petersburgoko metroa

thumb|250px|eskuinera|Metro sarearen mapa.

**San Petersburgoko metro**a (errusieraz: Петербу́ргский метрополитен), Errusiako San Petersburgo hiriko garraiobidea da. 1955eko azaroaren 15ean zabaldu zen eta egun, 113,4 kilometro eta 67 geltoki ditu.

Metroak dituen bost lerroetatik 832 milioi bidaiari igaro ziren 2008an.

## Lineak 
## Argazkiak 

Fitxategi:Metro SPB Line1 Ploschad Muzhestva.jpg|Ploxtxad Muzhestva geltokia.
Fitxategi:Metro SPB Line1 Avtovo.jpg|Avtovo geltokia.
Fitxategi:ST Petersburg Metro Kirovsky Zvod.jpg|Kirovsky Zavod geltokia.

## Ikus, gainera 
* San Petersburgo

## Kanpo estekak 
*  Metroaren webgune ofiziala.
Stockholmgo metroa

thumb|250px|eskuinera|Stockholmgo metro sarearen mapa.

**Stockholmgo metroa** (suedieraz: Stockholms tunnelbana), Suediako Stockholm hirian dagoen garraiobidea da. 1950eko urriaren 1ean zabaldu zen eta hiru linea (bakoitza bi adarrekin) eta 105,7 kilometro ditu. 2008an 303 milioi pertsona igaro ziren metroko 104 geltokietatik.

## Lineak 
## Argazkiak 

Fitxategi:Stockholm subway hotorget 20050808 001.jpg|Hötorget geltokiko nasa.
Fitxategi:Stockholms subway at Söderström-Slussen.jpg|Metroan erabilitako trenak Söderström-Slussenen.
Fitxategi:Stockholm Tunnelbana train C20.jpg|C20 motako trena.
Fitxategi:Ropsten tunnelbanan c20.jpg|C20 motako trena.

## Ikus, gainera 
* Stockholm

## Kanpo estekak 
*  Stockholmgo garraio partzuergoaren webgunea.
Hanburgoko metroa

thumb|250px|eskuinera|Metro sarearen bilakaera erakusten duen mapa.

**Hanburgoko metroa** (alemanieraz: Hamburg U-Bahn), Alemaniako Hanburg hirian dagoen garraiobidea da. 1912ko maiatzaren 1ean zabaldu zen eta hiru linea, 100,7 kilometro eta 97 geltoki dauzka. 2008an 184 milioi bidaiarik erabili zuten.

## Ikus, gainera 
* Hanburg

## Kanpo estekak 
*  Hanburgoko metroaren webgunea ofiziala.
Gatillazo

260px|eskuinera|thumb|Gatillazo Gasteizko jaietan, 2019an.
**Gatillazo** Euskal Herriko musika talde bat izan zen, punk estilokoa, 2005ean Evaristok sortua.
 
## Historia 
2002an Fernandito La Polla Records taldeko bateria-jotzailea hiltzean, Evaristo abeslariak Kañeria 13 taldeko Jon Zubiaga *Osoron*ekin eta RIP taldeko Jul eta Txerrarekin batera The Kagas (2002) eta The Meas (2004) proiektuak aurrera atera zituen.

2005ean, berriz, Gatillazo izeneko talde iraunkorra sortzeko La Polla taldeko Txiki (gitarra) eta Tripi (bateria), Jon Zubiaga (gitarra) eta Xabi (baxua) aukeratu zituen. Urte hartan lehendabiziko diskoa atera zuten

2006an Xabi baxujolearen ordez Mikel sartu zen eta hurrengo urtean bigarren diskoa atera zuten. 2008an Mikelek alde egin eta Butonbiko sartu zen baxua jotzeko. Urte hartan *Sex Pastels* hirugarren diskoa ateratzeaz gain, Jon Zubiaga *Osoron*ek taldea utzi eta Ángel sartu zen gitarran.

2019an amaitu zen proiektua. Gaur egun proiektu berri bat duta, Tropa do Carallo.

## Taldekideak 
* Evaristo: ahotsa (2005-egun) (La Polla Records, The Kagas eta The Meas taldeetan izandakoa)
* Txiki: gitarra (2005-egun) (Disturbio eta La Polla Records taldeetan izandakoa)
* Angel: gitarra (2009-egun)
* Butonbiko: baxua (2008-egun)
* Tripi: bateria (2005-egun) (La Polla Records taldean izandakoa)

### Antzinakoa 
* Jon Zubiaga *Osoron*: gitarra (2005-2008) (Kañeria 13, The Kagas eta The Meas taldeetan aritua)
* Xabi: baxua (2005-2006)
* Mikel: baxua (2006-2008)

## Diskografia 
### Albumak 
* *Gatillazo* (Oihuka, 2005)
* *Dianas Legales* (Maldito Records, 2007)
* *Sex Pastels* (Maldito Records, 2008) (CD estudioan + DVD zuzenean)
* *Sangre y mierda* (Maldito Records, 2011)
* *Siglo XXI* (Maldito Records, 2013)
* *Cómo convertirse en nada* (Maldito Records, 2016)

### Bildumetan 
* «Anorimia bulorexia», *Euskal Bideoklipen Bilduma 2* DVDan (Entzun!, 2005).
* «Envenenado», *Tributo a Parabellum* albumean (Santo Grial Records, 2006).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
NA-5001

**NA-5001** edo **Garraioaren Hiriko errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, NA-6001 nafar errepidearen 7,44 kilometroan hasi eta Noain Elortzibarren dagoen Garraioaren Hirira arte doa Imarkoain kontzejuan. Errepidea 1,60 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Noain Elortzibar

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
Pete T. Cenarrusa

**Pete T. Cenarrusa ** (Carey, Idaho, Ameriketako Estatu Batuak, 1917ko abenduaren 16a - Boise, 2013ko irailaren 29a) euskal jatorriko estatubatuar politikaria izan zen, Estatu Batuetako Alderdi Errepublikarrekoa. Bere aitaren deitura, Zenarruzabeitia, ingelesera egokitu zuen eta AEBko ohiturei jarraiki ez zuen bere bigarren deitura, Gardoki, erabiltzen. Euskalduna zen, eta 1967tik 2003 arte Idahoko Estatu Idazkaria izan zen; urte hartan, Ben Ysursak ordeztu zuen, 2002ko martxoan, Boiseko alkate David H. Bieterrekin batera, Idahoko Memoriala izenekoa bultzatu zuen, Euskal Herriaren autodeterminazio eskubidearen aldeko memoriala. Estatuko Ordezkarien Ganberak eta Senatuak memoriala onartu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal estatubatuarrak

## Kanpo loturak 
*  Cenarrusa Foundation for Basque Culture
NA-5005

**NA-5005** edo **Getze Ibargoitiko errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, NA-2420 nafar errepidearen 20,43 kilometroan hasi eta Ibargoiti udalerrian dagoen Getze Ibargoiti kontzejura arte doa. Errepidea 0,19 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Ibargoiti

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
NA-5010

**NA-5010** edo **Artederreta - Bariaingo atea errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, N-121 nafar errepidearen 19,65 kilometroan hasi eta Oloritz udalerrian dagoen Bariain izeneko gunera arte doa. Errepidea 7,04 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Untzue
* Oloritz
* Artederreta 

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
Hypori

**Hypori** Star Warseko fikziokzo unibertsoko planeta bat da.

Hypori klima epeleko planeta bat da, harritsua eta mineraletan aberatsa. Ez zuen adimendun bizirik Baktoid Armor Workshopeko buruzagiek geonosiar erlauntza oso bat eramanez planetaren kolonizazioa sustatu zuten arte. Gertuko Geonosis planetako langile hauek Hypori fundizio handi batean bihurtu zuten. Bertako lur hondatuetan gudu droide lantegi batzuk eta Sistema Independenteen Konfederakuntzako separatisten beste makina batzuk zeuden.

Daakman Barrek Jedi Maisuak eta bere padawan ikaslea zen Shaa'Gik fundizioa aurkitu zuten eta Coruscanti honi buruzko informazioa eman zioten. Errepublika Galaktikoak berehala erreakzionatu zuen ontzi flota bat eta klon infanteria bidaliz. Baina erasoa sekulako desastrea izan zen. Ontziek euren tropak lehorreratzerik ere ez zuten izan mina orbitalen ondorioz. Hypori Errepublikako ontzi eta ehiza-ontzien hilerri bihurtu zen. Soilik Daakman Barrek maisua eta bere ikasle Shaa'Gi irten ziren bizirik desastre horretatik. Berehala Jedi Kontseilu Gorenak jada eroritako flotaren hondakinen artean ezkutatzen ziren beste biak bizirik atera ahal izango zituen jedi talde bat bidali zuen.

Separatisten tropak oso prestatuak zeuden, eta Hyporin androide armadak gidatzen zituena galaxiak sekula ezagutu duen jeneralik beldurgarrienetako bat zen: Grievous Jenerala. Grievousek Daakman Barrek maisua erreskatatzen saiatu ziren dozena erdi Jedi harrapatu eta hil zituen. Daakman Barrek Maisua bera, honen ikasle zen Shaa'Gi, K'Kruhk eta Tarr Seirr planeta honetako hondatutako lautadetan hil ziren. Honela hasi zen Grievous Jenerala Jedi ehiztari bezala ospea hartzen. Soilik Ki-Adi-Mundi, Shaak-Ti eta Aayla Secura irten ziren bizirik bere erasoetatik.

## Kanpo estekak
NA-5100

**NA-5100** edo **Garinoain-Uzkita errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, N-121 errepidearen 25,77 kilometroan hasi eta Uzkita udalerrira arte doa, tartean Orbaibarreko hainbat udalerri zeharkatuz. Errepidea 13,65 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Garinoain
* Uzkita

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
NA-5113

**NA-5113** edo **Makirriaingo errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, NA-5010 nafar errepidearen 6,16 kilometroan hasi eta Leotz udalerrian dagoen Makirriain kontzejura arte doa. Errepidea 0,23 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Leotz

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
Atalaian

**Atalaian** Sorotan Bele taldearen abestia da.

## Ikus, gainera 
* Sorotan Bele

## Kanpo estekak 
* Sorotan Bele taldea "Atalaian" joaz bideoklip honetan ikusgai.
* Sorotan Bele taldearen "Atalaian" abestiaren hitzak irakurgai.
NA-5140

**NA-5140** edo **Zareko errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, NA-132 nafar errepidearen 64,83 kilometroan eta 65,48 kilometroan hasi eta Zare udalerrira arte doa. Errepidea 1,58 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Zare

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
NA-5051

**NA-5051** edo **Tebasko errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, NA-234 nafar errepidearen 1,81 kilometroan hasi eta Tebas-Muru Artederreta udalerrian dagoen Tebas kontzejura arte doa. Errepidea 1,19 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Tebas-Muru Artederreta

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
San Nikolas eliza (Iruñea)

**Iruñeko San Nikolas eliza** Iruñeko (Nafarroa Garaia) tenplu katolikoa da, Alde Zaharreko San Nikolas plazan dagoena.

## Kokalekua 
Alde Zaharrean kokatua, San Nikolas plaza, San Nikolas kalea, San Migel kalea, Lindatxikia kalea eta Sarasate pasealekuaren artean.

## Historia 
ezkerrera|250px|thumb|Eliza San Nikolas enparantzatik ikusita.

XII. mendean altxatua, jatorriz ez zen jarduera erlijiosoak ospatzeko bakarrik eraiki, baita izen bereko bere burgoko auzotarren gotorleku militar eta defentsiboa izan zedin ere, hiriko beste bi burgoekin liskarretan egoten bai ziren (Nabarreria eta San Saturnino).

1222an, auzotarren arteko erasoaldi haietako batean, sute batek antzinako eliza-gotorleku erromaniko hura suntsitu zuen. Haren ordez eraikitako eliza berria 1231an sagaratu zuten. Bere horma sendo eta burdin sareak, bai eta antzinako hiru zaintza dorreetatik oraindik zutik dirauen dorrea, bere iragan gatazkatsuaren lekuko dira.

Tenpluaren barnealdea hainbat fasetan eraikitako barrunbe gotiko ederrekoa da, protogotiko garaiko elementuak ditu: trazaketa orokorreko altxaera eta alboetako habearte kanoi apuntatuaren estalkiak, bai eta erdiko hormaren zati bat ere; Erdiko habeartearen gurutzeriako estalkiak, gurutzadura eta beiratedun harresiz eginiriko presbiterioa XIV. mendeko gotiko erakoak dira. Organo barroko handi bat badu, Iruñeko garrantzitsuena. Kanpoaldean gotikoa bi ateetan, absidean eta goialdeko harresiaren gune batzuetan bakarrik ikus liteke. Gainontzekoa 1888an Angel Goikoetxearen gehikuntzengatik ezkutatuta dago: arkupe neogotikoa, nolabaiteko neomudejar itxurako parrokietxeko adreiluarenen gainjarpena eta pasealekuan erdi aroko eklektizismoaren laburpena den aurrealdea ireki zen. Hainbat dorre izan zituen gaur egun bi ditu: handiena, José Martinez de Ubagoren bukaera barroko bat eta gaztelubegiak dituena, eta txikiena, egile berberarena dena.

thumb|300px|erdian|San Nikolas eliza gauez.

## Ikus gainera 
* Bilboko San Nikolas eliza
* Iruñeko Kultura Ondasun zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iruñeko San Nikolas eliza Nafarroako Turismo webgunean ikusgai 
* Iruñeko San Nikolas eliza Iruñeko Udalaren webgunean ikusgai
Kepa Aulestia

**Kepa Aulestia Urrutia** (Ondarroa, -) euskal herritar politikari eta kazetaria da.

ETA politiko-militarra erakundeko militantea izan zen 1977ko amnistiara arte. Gerora Euskadiko Ezkerrako idazkari nagusia izan zen 1985-1990 urte bitartean. Espainiako Kongresuko diputatua aukeratua izan zen 1989. urtean hasitako laugarren legegintzaldian eta Eusko Legebiltzarreko kide 1986-1994 urte bitartean. EEk PSOErekin bat egin zuenean, Euskal Ezkerraren buruzagietako bat bilakatu zen. Ajuria Eneako Ituna bultzatu zuen.

1998. urteaz geroztik Vocento hedabide-talde kontserbadoreko joera editoriala finkatzen duen zuzendaritza-taldeko kidea da. Talde horretako hedabideetan artikuluak maiz idazten ditu. PSE alderdiak Euskal Autonomia Erkidegoko gobernua bereganatu zuenean, EITBko zuzendari izateko hautagaien artean egon zen, baina azkenean ez zuten aukeratu.

## Lanak 
* *Crónica de un delirio H.B.*
* *Historia general del terrorismo*

## Erreferentziak
Eskari (ekonomia)

Ekonomian, ondasun edo zerbitzu baten **eskaria** kontsumitzaile guztiek eskatzen dituzten zenbatekoen batura da, kontsumitzaileek ondasun edo zerbitzu hori erosteko nahia eta ahalmena dituztela. Banakako eskaria ere definitzen da, kontsumitzaile bakar bati dagokiona.

Eskaria eragiten duten faktoreak hauek izaten dira:

* ondasun edo zerbitzuaren salneurri edo prezioa: salneurria zenbat eta altuagoa, orduan eta eskari txikiagoa izaten da ;
* gertuko ondasunen prezioak: aztertzen den ondasunaren gertuko edo ordezko ondasunen prezioek gora egiten badute, ondasunaren eskariaren gehikuntza gertatzen da eta alderantziz;
* diru-sarrerak: zenbat eta diru gehiago izan, eskaria orduan eta handiagoa izaten da, ondasuna ordeztu dezaketen preferentzia handiagoko ondasunik ez badago behintzat;
* geroko sarrera eta prezioei buruzko itxaropenak: esaterako, ondasunaren prezioak igo behar direla uste bada, uneko eskaria handitu egingo da.
* ondasun osagarrien prezioa.

Eskaria ondasunaren prezioarekin loturik adierazi ohi da. Kurbaren malda aztertuta, eskari mota hauek bereiz daitezke:
* eskari elastikoa, eskariaren elastikotasuna unitatea baino gehiago denean, eskaintzaren kantitate aldaketa portzentualki preziokoa baino handiagoa da;
* eskari inelastikoa: eskariaren elastikotasuna unitatea baino txikiagoa denean, eskaintzaren kantitate aldaketa portzentualki preziokoa baino txikiagoa da;
* unitate elastikotasuna, eskariaren elastikotasuna unitatea denean , eskaintzaren kantitate aldaketa portzentualki prezioarena bezalakoa da.
 		 	
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1078 Mentha

**1078 Mentha** asteroide gerrikoan aurkitutako 1078. asteroidearen izena da. 1926ko abenduak 7an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1926 XB** zen.

## Kanpo estekak
Erdiko arteka

**Erdiko arteka** (antzina *Rolandoren arteka*) goi-mailako ugaztunen burmuinek goi-aldean duten zirritu bat da.

Lobulu parietala eta frontala bereizten ditu eta kortex motorra eta sentsitiboaren mugan dago.

*Rolandoren arteka* izena Luigi Rolando (1773 - 1831) anatomista italiarrarengandik datorkio, Leureten errakuntza baten ondorioz. Luigi Rolandok baino lehenago, 1786an, Felix Vicq d'Azyr frantziar neuro-anatomistak deskribatu zuen, jada, baina Leureten akatsaren ondorioz jaiotako izenak jarraitu egin zuen, gaur arte.

## Kanpo-estekak
1079 Mimosa

**1079 Mimosa** asteroide gerrikoan aurkitutako 1079. asteroidearen izena da. 1927ko urtarrilak 14an aurkitu zuen George Van Biesbroeckek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1927 AD** zen. Bere izena Mimosa genero botanikoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1080 Orchis

**1080 Orchis** asteroide gerrikoan aurkitutako 1080. asteroidearen izena da. 1927ko abuztuak 30ean aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1927 QB** zen.

## Kanpo estekak
1083 Salvia

**1083 Salvia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1083. asteroidearen izena da. 1928ko urtarrilak 26an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1928 BC** zen.

## Kanpo estekak
1084 Tamariwa

**1084 Tamariwa** asteroide gerrikoan aurkitutako 1084. asteroidearen izena da. 1926ko otsailak 12an aurkitu zuen Sergei Belyavskyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1926 CC** zen.

## Kanpo estekak
Gavrilov (ilargi kraterra)

**Gavrilov** izeneko kraterra Ilargiaren alde ezkutuan dagoen talka krater bat da. Oso higatua dagoen Vernadskiy kraterretik hegoaldera eta Vetchinkin kraterretik iparraldera dago.

Krater biribil eta nahiko simetriko bat da, kanpoaldeko ertzean oso higatua dagoena. Krater txiki ugari daude barnealdearen ekialdeko erdian, eta erdiko igoera txiki bat erdialdeko puntutik gertu.

## Ilargi kraterrak 
Konbentzio bidez ezaugarri hauek ilargiaren mapetan Gavrilov kraterretik gertuen dagoen kraterraren erdialdeko puntuaren alboan hizkia jarriz identifikatzen dira.

## Kanpo estekak
NA-5200

**NA-5200** edo **Ribaforada-Cortes errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, A-68 autobidearen 105,68 kilometroan hasi eta Zaragoza probintziako mugara arte doa. Errepidea 17,15 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Ribaforada
* Buñuel
* Cortes

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
Laku Luzea

**Laku Luzea** Tolkienen legendarium ospetsuan Erdialdeko Lurraldeko lakurik handiena da eta bertako urak Hobbita eleberrian kontatzen den istorioaren zati baten eta Eguzkiaren Hirugarren Aroan gertatutako beste gertakari batzuen eskenategia da.

## Fikziozko geografia 
Laku Luzeak, bere izena, luzetarantz zuen hedadura handiagatik jasotzen zuen. Erdialdeko Lurraldearen iparraldean kokatua, bere ibaiadar nagusiak Oihaneko ibaia, lakuaren mendebaldeko ertzean itsasoratzen zena, Ibaiko Atea ezagutzen zenean, eta Zelduin edo Ibai Azkarra ziren, azken hau lakuaren iparraldean itsasoratzen zena, muino baxuen artean haizpitarte bat zeharkatu ondoren. Laku Luzea iparraldetik hegoaldera milia askotan hedatzen zen, hainbeste Bilbo Zorrozabalen arabera "kontrako ertzak ozta-ozta nabaritzen zirela urrunean, eta hain luzea iparraldeko muturra ikusten ez zela, Mendirantz begira zegoena". Litekeena da laku hau oso antzinako garaietan harrizko haran sakon bat izana, Rhovanioneko zati horren ezaugarri morfologikoengatik eta urez bete zena hondamendi bategatik edo bere ibaiadarren emarien handitze bategatik. Hegoaldeko muturrean Laku Luzeak bere urak urjauzi handi batzuetan isurtzen zituen eta hegomendebalderantz jarraitzen zuen Zelduin ibaia bezala.

## Fikziozko historia 
Zelduin-Karnen ibai sistemaren zati zenez lakua garrantzi handiko merkataritza bidea zen, nondik itsasontziak eta txalupa handi edo almadiek salgaiz beterik zeharkatzen zuten edo, Hobbita lanean esaten den bezala, tropa eta hornikuntza militarrekin, zeinekin Gondorrek eskualdeko segurtasuna mantentzen zuen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 580 eta 1850. urte bitartean. Gainera, lakuaren iparraldeko muturrean Lakuko Gizakien hiria kokatua zegoen, Esgaroth izenekoa, hau eskualdeko merkataritza gunerik garrantzitsuena zelarik.

Esgaroth hiria Smaug herensugeak suntsitu zuen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2941. urtean. Herensugea, azkenean, Bard I.a Arkulariak jaurtitako Gezi Beltzaren ondorioz hila izan zen, eta bere gorputz handia Laku Luzearen uretan hondoratu zen eta bere hondarrak, oraindik urte asko beranduago, Lakuaren beheraldi garaietan ikus zitezkeen.

## Kanpo estekak
NA-5201

**NA-5201** edo **Ribaforadako tren geltokiaren sarbidea**, Nafarroako herri errepidea da, NA-5200 nafar errepidearen 1,86 kilometroan hasi eta Ribaforadako tren geltokira arte doa. Errepidea 0,32 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Ribaforada

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
Fisiologia

thumb|Claude Bernard fisiologia modernoaren sortzailea bere ikasleekin.

**Fisiologia** (Grezieratik *physis* = natura eta *logos* = hitz edo ikasketa), izaki bizidunen ehun eta organoen propietate eta funtzioak aztertzen dituen biologiaren atala da.

Aztertzen duen erreinuaren arabera, animali fisiologia edo landare-fisiologia esaten zaio.

Fisiologia esperimentalaren sortzailea A. Haller izan bazen ere, A. Lavoisier izan zen Fisiologia modernoaren aitzindaria; honek, bizidunek oxigenoa hartzen dutela eta karbono dioxidoa, ur-lurruna eta beroa kanporatzen dutela, eta bizia beraz, "errekuntzaren ondorio" dela frogatu zuen.

XIX. mendean Bernard, Du Bois-Reymond eta beste hainbat fisiologoren eskutik aurrerapauso handiak eman zituen fisiologiak. Fisiologia esperimentaletik organismo osoari dagozkion oinarrizko mekanismo fisiko eta kimikoak aztertzera iragan zen (fisiologia orokorra), organo jakin bati dagozkionak (fisiologia pulmonarra, sentsoriala, etab.), ehun eta zelulei dagozkienak (fisiologia zelularra).

Fisiologia konparatuak, bestalde, organo jakin batek animalia mota desberdinetan dituen funtzioak aztertzen ditu, eta animalia erreinuko indibiduo-multzoaren fisiologia eraentzen duen oinarrizko legea aurkitzea da bere helburua.

XX. mendean ikerketa-lan ugari egin da landare-fisiologiaren esparruan, besteak beste, fotosintesia, nutrizioa, uraren zirkulazioa eta disolbatutako substantziena, arnasketa, hazkundea eta garapena (fitohormonak edo landare-hormonak), ugalketa (loratzea, ernalketa) eta beste hainbat gairen ingurukoak.

## Kanpo estekak
Karelean

**Karelean** 2004an sortutako pop-rock musika-talde gipuzkoarra da. Lin Ton Taun taldean aritutakoak dira hiru taldekide. 2006an Gaztea maketa lehiaketa irabazi zuten.

2008an kaleratu zuten lehen diska, *56. gelatik* izenekoa.

## Taldekideak 
* Olatz Prat: ahotsa
* Raul Olaizola: gitarra
* Biti Tena: bajua
* Kortxo: bateria
* Joseba Illarramendi: eskusoinua

## Diskografia 
* *56. gelatik* (Gaztelupeko hotsak, 2008)

## Sariak 
* Gaztea maketa lehiaketa: 2006

## Kanpo estekak 
* Taldearen *myspace* gunea

## Erreferentziak
Karnen

**Karnen** ibaia Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko ibai bat da. Erdialdeko Lurraldearen iparraldean kokatua dago eta Zelduin ibaiarekin batera Rhovanion eskualdeko merkataritza eta komunikazio bide bezala oso garrantzitsua den ibai sistema bat osatzen du. Burdinazko Muinoetan jaiotzen da eta bere urak hegoalderantz isurtzen ditu Zelduinekin elkartzeko eta elkarrekin Rhûn itsasoan itsasoratzeko.

Oestronez Ibai Gorri bezala ezagutua bere izena sindarinezko itzulpen bat da, *Carn hitzak osatua, *Caran*en era murriztu bat, "gorria" esan nahi duena, KARÁN erroa, eta *Nen* hitzak, "ura" esan nahi duena, NEN erroa. Izen berezi hau, beharbada Muinoetan jaiotzeak bere urak burdin mineralez tindatzen zituelako jasotzen du.

Eguzkiaren Lehen Arotik ibaia garrantzi handiko izan zen Burdinazko Muinoetako nanoen merkataritzarako eta bere ertzean Edain herri asko bizi izan ziren, Belerianderako bidea jarraitu ez zutenak eta beranduago iparraldeko herri askeak eta Rhovanioneko erresuma osatu zutenak. Gainera, haraino iritsi zen Gondor numenortar erresumaren eragina "Oihanaren mendebaldeko Lurraldeetara iritsiz, Zelduin (Azkarra) eta Karnen (Ur Gorriak) ibaien artean".
NA-5202

**NA-5202** edo **Fustiñana-Ribaforada errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, NA-5110 nafar errepidearen 10,50 kilometroan hasi eta Ribaforada parean dagoen NA-5200 errepidera arte doa. Errepidea 3,57 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Fustiñana
* Ribaforada

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
Rafael Bengoa

**Rafel Bengoa Errenteria** (Caracas, 1952) Eusko Jaurlaritzako Osasun eta Kontsumoko sailburua izan zen 2009tik 2012 arte, Patxi Lopez Eusko Jaurlaritzako lehendakari zela. Ez dago ezein alderdi politikotara afiliatuta. Euskal Herriko Unibertsitatean Medikuntzan doktorea da, eta 3 master ditu Londres eta Manchesterko unibertsitateetan eginda. Deustuko Unibertsitatean Ospitale Kudeaketako diploma ere badu. Munduko Osasun Erakundean hamabost urte egin zuen, Osakidetzako sortzaileetako bat da, eta Osasun Saileko hainbat kargutan lan egin du.

## Erreferentziak
Hiriburuen Hiria

**Hiriburuen Hiria** edo ***City of Capitals*** (errusieraz: Город Столиц), Moskuko International Business Center Moscow City finantza barruti berrian dagoen bulego eraikinen konplexua da. Konplexua hiru eraikinek osatzen dute, hamabost solairuko dorre bat, 65 solairuko "San Petersburgo dorrea". eta 77 solairuko "Mosku dorrea".

77 solairuko Mosku dorreak 302 metro ditu eta Europako eraikinik garaiena izan zen 2009tik 2012ra arte. 2012ko azaroaren 1ean Mercury City dorreak gainditu eta Moskuko eraikinik garaiena izateari ere utzi dio.

## Ikus, gainera 
* Moskuko Nazioarteko Finantza Gunea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Proiektuaren webgune ofiziala.
Durin IV.a

**Durin IV.a** Tolkienen legendarium ospetsuan nano bat da Durinen herrikoa. Moria edo Khazad-dûmeko errege izan zen.

Azken Aliantzaren Gerra piztu zenean, Gil-Galad erregearekin eta Elendilekin aliatu zen berehala. Durin IV.a ez zen gerrara joan, baina Gil-Galaden elfo armadan gehitu ziren nano tropa bat bidali zuen. Nano hauek Dagorladeko guduan eta Barad-Dûrren setioan parte hartu zuten. Bere erregealdian Durin IV.ak jada bazuen berarekin botere eraztunetako bat, Zelebrinborrek Durin III.ari oparitutakoa. Durin izeneko beste sei errege nano egon ziren: Durin I.a, Durin II.a, Durin III.a, Durin V.a, Durin VI.a eta Durin VII.a.

## Kanpo estekak