Sistema endokrino

[thumb|300px|Guruin endokrino nagusiak.([gizaki arra ezkerrean, emea eskuinean).
1. Guruin pineala
2. Hipofisia
3. Tiroidea
4. Timoa
5. Giltzurrungaineko guruina
6. Pankrea
7. Obulutegia
8. Barrabila
]]
**Sistema endokrino** hormonak jariatzen duten organismoaren organoen eta ehunen multzoa da. Hormonak zelulek askatzen dituzten mezulari kimikoak dira, odol-uholdea lortzen dutenak gorputz-funtzio desberdinak urrutitik erregulatzeko, hala nola hazkunde-abiadura, ehunen jarduera, metabolismoa, sexu-organoen garapena eta funtzionamendua eta jokabidearen alderdi batzuk; behin helmuga-puntura iritsita, bitartekari horiek xede-zelulan kokatutako hartzaile espezifikoak harrapatzen ditu. Nerbio-sistemak bulkada elektrikoak erabiltzen ditu, eta sistema endokrinoak, berriz, «seinale kimikoen» bidez soilik funtzionatzen du (hormonak). Seinale horiek odol-hodietara isurtzen dira, eta gero bertatik garraiatzen dira. Nerbio-sistema eta sistema endokrinoa dira eskala ebolutiboko goi-organismoetan barne-koordinazioaz arduratzen diren bi sistemak . Zelulen arteko komunikazioa errazten dute.

Endokrinologiak guruin endokrinoak, guruin horiek sortzen dituzten substantzia hormonalak, haien ondorio fisiologikoak eta funtzio-alterazioek eragindako gaixotasunak aztertzen ditu.

## Sistema endokrinoaren funtzioak 
Horien artean daude:

* Zelulen funtzio kimikoen intentsitatea kontrolatzea.
* Zelula-mintzen bidez, substantzien garraioa erregulatzea.
* Organismoaren oreka (homeostasia) erregulatzea.
* Bigarren mailako karaktere sexualak ateratzea.
* Zelulen metabolismoaren beste alderdi batzuk, hala nola hazkundea eta jariapena.

Sistema endokrinoak, nerbio eta ugalketa-sistemak giltzurrunekin batera, hesteak, gibela eta gantzak mantentzen eta kontrolatzen laguntzen dute:

* Gorputzaren energia-mailak
* Ugalketa
* Hazkundea eta garapena
* Barne oreka (homeostasia)
* Ingurumen-baldintzekiko erreakzioak

## Guruin endokrinoak eta exokrinoak 
Organo endokrinoei hodirik gabeko guruinak edo guruin endokrinoak ere esaten zaie, haien jariakinak zuzenean askatzen direlako odol-uberan; guruin exokrinoek, berriz, epitelioen, barne-azalaren edo kanpo-azaleraren gainean askatzen dituzte jariakinak. Guruin endokrinoek ezaugarri komunak dituzte, besteak beste, hodirik eza, odol-irrigazio handia eta hormonak biltegiratzen dituzten bakuola intrazelularrak.

Sistema endokrinoko hiru guruin adierazgarrienak hauek dira: hipofisia, tiroide guruina eta giltzurrun-gainekoak.

Horretarako espezializatutako guruin endokrinoez gain, badira beste organo batzuk ere, hala nola giltzurruna, gibela, bihotza eta gonadak, funtzio endokrino sekundarioa dutenak. Adibidez, giltzurrunak hormona endokrinoak jariatzen ditu, hala nola eritropoietina eta errenina.

## Hormonak 
Hormonak guruin endokrinoek jariatutako substantzia kimikoak dira, eta odolaren bidez xede-zeluletara iristean, zelula horiek funtzio jakin batzuk betetzen dituzte. Gorputzaren funtzio askoren koordinatzaile eta arautzaile gisa jarduten dute, sistema guztiek behar bezala funtziona dezaten. Funtsean, zelula batetik bestera informazioa garraiatzen duten mezulari kimiko gisa jarduten dute. Oro har, zuzenean odolaren barruan askatzen dira, bakarrik edo batez besteko bizitza luzatzen duten proteina garraiatzaileekin lotuta. Sintetizatu ziren tokitik urrun dauden organo edo ehun jakin batzuetan eragiten dute. Hormonek, oro har, odolera isuriz eta urrutitik kokatutako organoetan ekintzak eraginez (komunikazio endokrinoa) jarduten dute; kasu batzuetan, sintetizatzen duen zelula berean (ekintza autokrinoa) edo ondoko zeluletan (ekintza parakrinoa) eragin dezakete.

### Hedapena eta jarduteko moduak 
* Zelulaz kanpoko espaziora askatzen dira.
* Odol-hodietara zabaltzen dira eta odolak garraiatzen ditu.
* Hormonaren jatorrizko puntutik urrun egon daitezkeen ehunei eragiten diete.
* Bere eragina bere kontzentrazioarekiko zuzenki proportzionala da.
* Kontzentrazioa edozein dela ere, hartzailearen funtzionaltasun egokia behar dute bere eragina gauzatzeko.

### Efektuak 
* Estimulatzailea: ehun batean jarduera sustatzen du. Adibidez, prolaktinak bularreko guruinak esnearen ekoizpena estimulatzen du.
* Inhibitzailea: ehun batean jarduera gutxitzen du (adibidez, somatostatina).
* Tropikoa: beste ehun endokrino baten metabolismoa aldatzen duen hormona da. Adibidez, tirotropinak tiroidearen gainean eragiten du, eta ACTHk guruin suprarrenalaren azalean.

Esaten da bi hormona antagonistak direla kontrako ondorioak dituztenean. Adibidez, intsulinak odoleko glukosa-kontzentrazioa murrizten du eta glukagoiak handitu egiten du. Bi hormona edo gehiago sinergistak dira, oro har bereizita baino eragin indartsuagoa dutenean. (Adibidez: hGH eta T3/T4).

### Komunikazio-motak 
Jatorriz guruin endokrinoek jariatzen zituzten substantziak hormonatzat bakarrik hartzen ziren arren, gaur egun hormona terminoa zabalagoa da, eta zelula-mailan aldaketa eragin dezakeen seinalea daraman edozein substantzia izendatzen da hormonatzat. Hori dela eta, hormona endokrino klasikoak bereizten dira, odolera pasatzen dira eta urrutitik eragiten diete sortzen diren lekutik oso urrun dauden xede-zelulei, jariatzen diren lekutik distantzia gutxira jarduten duten hormona parakrinoei eta hormonak sortzen dituen zelula berari eragiten dioten hormona autokrinoei.

* Endokrinoa: barneko jariatze-guruinetako zelulek, tiroideak bezala, hormonak odol-korrontera isurtzen dituzte. Hormona organismo osoan zehar ibiltzen da, eta elkarreraginean aritzen da zelula-mintzean edo zitoplasmaren barruan hartzaile espezifikoak dituzten urrutiko xede-zelulekin.
* Parakrinoa: nahiko hurbil dauden zelulen artean sortzen den komunikazioa da. Beraz, tokiko komunikazioa da. Ekintza parakrinoa duen substantzia hormonalaren adibide bat interleuzina 1 da.
* Autokrinoa: zelulek beren seinale propioei erantzuten dietenean.
* Neuroendokrinoa. Neurona batzuen nerbio-terminalek hormona batzuk askatzen dituztenean gertatzen da. Komunikazio mota horren adibide klasikoa hipotalamoaren neuronek askatutako hormonak dira, odolera pasatzen direnak eta beste organo batzuetan eragiten dutenak.

## Anatomia
thumb|upright=2.0|Nerbio-sistema zentralean eta lepoan kokatutako guruinak, sortzen dituzten hormonekinSistema endokrinoa guruin endokrino batzuek osatzen dute, zeinak sortzen dituzten produktuak (hormonak) odolera jariatzen dituzten. Sistema endokrinoak nerbio-sistemaren ekintzari gehitzen zaizkion kontrol-funtzioak betetzen ditu, baina, nerbio-sistemak egiten duen kontrola azkar agertzen den moduan, sistema endokrinoak kontrolatzen dituen prozesuen ondorioek denbora behar dute agertzeko, batzuetan urteak. Hala ere, badira adrenalina bezalako hormonak oso efektu azkarrak eragin ditzaketenak, gorputzak beldurrari edo egoera arriskutsu bati ematen dion erantzunaren kasuan esaterako. Baina, oro har, guruin endokrinoek epe luzeko prozesuak erregulatzen dituzte, hala nola metabolismoa edo hazkundea.

Guruin exokrinoek ez bezala, guruin endokrinoek ez dute hodirik beren produktuak jariatzeko; odoletik produktuak hartuz eta ekoizten dituztenak odolera itzuliz funtzionatzen dute.

## Guruin endokrino nagusiak 
### Burua eta lepoa 
Buruan eta lepoan dauden guruin nagusiak hauek dira:

#### Hipotalamoa
Nerbio-sistema zentraleko guruin hori hipofisiaren gainean dago, eta bere funtsezko eginkizuna nerbio-sistemaren eta sistema endokrinoaren arteko bitartekari gisa jardutea da; hormona sorta bat sortzen du; gehienak hipofisiari eragiten diote beste hormona batzuk askatzea eraginez.

#### Guruin pineala 
Guruin hori ornodunen garunean aurkitzen da eta melatonina jariatzearen bidez erritmo zirkadianoak erregulatzen ditu.

#### Hipofisia (pituitarioa)
Nerbio-sistema zentraleko guruin hau, hipofisi-guruina ere deitzen dena, buruezurraren oinarrian dago, entzefaloaren azpian, eta hipotalamoarekin oso lotuta dago organismoaren hormonen funtzio gehienak erregulatzeko. Gizakietan, bi zati edo lobuluz osatuta dago: adenohipofisia edo aurreko lobulua hipotalamoaren kontrolpean hormonak jariatzen dituena eta neurohipofisia edo atzeko lobulua hormonak soilik gordetzen dituena. Ornodun batzuetan, hirugarren lobulu zentral bat dago, melanozitoak estimulatzen dituen hormona jariatzen duena.

#### Adenohipofisia (aurreko hipofisia) 
#### Neurohipofisia (Atzeko hipofisia)
Oxitozina eta vasopresina hipotalamoan sintetizatzen dira, eta, neurohipofisian, jariatzeko soilik gordetzen dira.

#### Erdiko hipofisia
#### Guruin tiroidea
Hipofisiaren menpeko guruina da. Guruin hori lepoan dago, tiroide kartilagoaren azpian, eta zein azkar erretzen duen energia kontrolatzen du [[Hormona tiroideo|hormona tiroideoen]] (triiodotironina, tiroxina, kaltzitonina) ekoiztearen bidez eta gorputzak beste hormonekiko duen sentikortasuna erregulatuz.

#### Paratiroidea
Hipofisiaren guruin independente bat da. Guruin endokrino horrek, ugaztunetan tiroide-guruinaren atzealdean kokatutako lau elementu izan ohi dituena, odolean eta likido interstizialean, kaltzioaren kontzentrazioa erregulatzaile gisa jokatzen duen hormona paratiroidea sortzen du. G proteinekin, akoplatutako errezeptoreetan eta adenosina monofosfato ziklikoan ere jarduten du hezurren kaltzioaren askapena eta giltzurrun-hodietan kaltzioaren birxurgapena sustatzeko. D bitaminan ere eragiten du, eta horrek, hesteetan, kaltzioaren xurgapena areagotzen du.

### Digestio-aparatua 
upright 2.0|thumb|center

#### Urdaila
Digestio-aparatuko organo horrek odolera askatzen diren hormonak ere sintetizatzen ditu mukosaren geruzan dauden zelula endokrinoek eginda. G zelulek, batez ere kardia eskualdean aurkitzen direnak, gastrina ekoizten dute, azido klorhidrikoaren (Hcl) jariapena estimulatzen duen hormona, eta azido gastrikoen ekoizpena sustatzen duen ECL zelulek, histamina. Mukosaren P/D1 zelulek grelina ekoizten dute, gosea pizten duen gosearen hormona; EC zelulek, serotonina, eta D zelulek somatostatina sortzen dute.

#### Duodenoa 
Duodenoak urdaila hustearen abiadura erregulatzen du hormona jariatzearen bidez. Duodenoko zelula epitelioek sekretina eta kolezistokinina askatzen dituzte odolera, azido eta gantz estimuluei erantzunez, piloroa irekitzen denean, eta kimo gastrikoa duodenora askatzen dute digestiorako. Horrek behazun xixkuak gibelak sortutako behazunak askatzen ditu pankreak hidrogeno karbonatoa eta tripsina, lipasa eta amilasa gisako digestio-entzimak duodenora askatzeko.

#### Gibela 
Gibelak ere hormonak ekoizten ditu, hala nola intsulina 1aren antzeko hazkunde-faktorea (IGF-1), haurtzaroko hazkundean zeregin garrantzitsua duen eta helduengan efektu anabolikoak izaten jarraitzen duen hormona polipeptidikoa edo tronbopoietina (TPO), hormona glukoproteiko bat, zeinak hezur-muinean plaketen ekoizpena erregulatzen duen.

#### Pankreak 
Hipofisiaren guruin independentea da. Elikagaien digestioan duen zereginaz gain, pankreak guruin endokrino gisa ere funtzionatzen du Langerhans irletan ekoitzitako hormona batzuk jariatuz; horien artean, intsulina eta glukagoia daude, zeinak glukosa maila prozesu metaboliko desberdinak aktibatuz edo inhibituz kontrolatzen duten. Intsulina ekoizpenaren defizitak diabetesa agertzea dakar.

#### Giltzurrun gaineko guruina 
Guruin endokrino horietan, ugaztunetan triangelu itxura dutenak eta giltzurrunen gainean kokatuta daudenak, bi zati bereizten dira: kortexean eta guruin adrenalean. Kortexak, bizitzarako, kortikoideak gizako ezinbestekoak diren hormona esteroideak sortzen dituen kanpoko atala da (glukokortikoideek karbohidratoen, gantzen eta proteinen metabolismoa kontrolatzen dute, adibide bat kortisola da; mineralokortikoideek, hala nola aldosterona, uraren eta gatz mineralen oreka maila mantentzean). Kortexak, gainera, sexu-ezaugarri sekundarioen kontrolean esku hartzen duten hormonak ekoizten ditu gonadek sortutakoekin modu osagarrian. Giltzurruneko medula, izan ere, kortexak inguratuta dago, eta adrenalina ekoizten du batez ere, eta horrek gorputzaren erantzuna eragiten du arrisku edo beldur egoeretan, baita noradrenalina ere.

#### Giltzurrun gaineko guruina 
#### Guruin adrenala 
### Ugaltze-aparatua 
thumb|center|upright=1.8

#### Barrabilak
Hipofisiaren menpeko guruina da. Espermatozoideak ekoizteaz gain, testikuluek androgenoak ere (gizonezkoen sexu-hormona) ekoizten dituzte, batez ere Leydig-en zeluletan testosterona ekoizten baitute, besteak beste gizonezkoen bigarren mailako sexu-ezaugarrien eta adenohipofisiak sortzen duen hormona luteinizatzailearen kontrolpean espermatogenesiaren arduraduna dena.

#### Obulutegiko folikulua / gorputz luteoa
Hipofisiaren menpeko guruina da. Obulutegiak ekoizteaz gain, emakumezkoen hormonak ere ekoizten ditu; De Graaf-en folikuluek estrogenoak ekoizten dituzte (estradiola edo estrona, adibidez), emakumezkoen bigarren mailako sexu-ezaugarrien arduradunak, eta gorputz luteoak progestagenoak sortzen ditu (progesterona), hilekoaren zikloan, haurdunaldian eta enbriogenesian parte hartzen dutenak, edo inhibina, hilekoan funtsezko zeregina dutenak.

#### Karena 
#### Umetokia (haurdunaldian) 
### Kaltzioaren doitzea 
thumb|center
#### Paratiroidea
#### Larruazala 
#### Beste batzuk 
thumb|center|upright=1.4

#### Bihotza
Bihotzak peptido natriuretiko aurikularra ekoizten du (hormona polipeptidikoa), uraren, sodioaren, potasioaren eta gantzaren oreka homeostatikoa mantentzen duena eta hipertentsio arterialari erantzuteko askatzen dena, eta timosinaren jariaketarekin lotuta dago.

## Erregulazio mekanismoa 
Erantzun endokrinoaren mekanismo erregulazioa atzeraelikadura negatiboaren bidez egiten da. Hau hipotalamo-hipofisi ardatzean hormonen sintesi eta jariaketa mekanismoen erregulazioan gertatzen den efektu garrantzitsu da. Efektu honen funtsa guruin endokrinoan jariatutako hormonaren odoleko kontzentrazio altuak hipotalamoan edo hipofisian jariatu den bere estimulatzaile edo inhibitzailearen jariaketa erregulatzen duela da.

## Lotutako gaixotasunak 
Sistema honekin lotutako gaixotasunak tratatzen dituen espezialitate medikoa, askotan beste batzuekin elkarlanean, Endokrinologia da.

* Anorexia.
* Goloa.
* Bulimia.
* Diabetesa.
* Ernalezintasuna.
* Gutxiegitasun suprarrenala.
* Hazkunde gabezia.
* Hipertentsioa.
* Loditasuna.
* Osteoporosia.
* Tiroiditisa.
* Tiroideko tumoreak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sociedad Española de Endocrinología y Nutrición
* Société Française d'Endocrinologie