open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deabruaren gurutzea

***Deabruaren gurutzea*** () Gustavo Adolfo Bécquer idazleak 1860an argitaratu zuen ipuina da. 1998. urtean Jon Beranoagirrek euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Jainkoarren eskatzen dizut! Mundu honetan duzun gauzarik sakratuenagatik, jauna, estal ezazu burua eta urrundu lehenbailehen gurutze honetatik! Jainkoaren laguntza eskatu gabe deabruarena eskatzen baduzu, benetan etsita egon behar duzu!.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aspernen paperak

***Aspernen paperak*** () Henry James idazle ingeles-estadubatuarrak 1888an argitaratu zuen eleberri labur psikologikoa da. 2000. urtean Juan Garziak euskaratu zuen, eta Igela (argitaletxea)k argitaratu.

## Sinopsia 
Jeffrey Aspern, olerkari ospetsu eta errespetatua, hil ondoren, bere paper pribatu eta gutunak Bordereau andreak gordetzen ditu. Bordereau andreak, Veneziako jauregi batean isolatuta eta mundutik urrun bizi den emakume misteriotsu bat, bere bizitzako azken urteak bertan pasatzen ditu. Bere paperak eskuratzeko gogo handia duen miresle itsu bat hurbiltzen zaio, eta bere asmoa paper horiek eskuratzea da, nahiz eta horretarako inolako traba gainditu behar izan.

### Testuingurua 
Eleberriak XIX. mendeko Venezia giro eder eta misteriotsuan kokatzen du istorioa, non lehengo denborako elitearen pribilegioak eta isiltasunak protagonista diren. Henry Jamesek estilo berezi eta sakonarekin aztertzen ditu pertsonen motibazioak eta harreman konplexuak. Testuak, baita, nortasunaren eta pribatutasunaren inguruko galderak planteatzen ditu, eta norbanakoaren askatasunaren eta gizartearen arteko tentsioa azaleratzen du.

### Genero eta estiloa 
Eleberria psikologikoki aberatsa da, narratzailearen ikuspegitik kontatua, eta bereziki nabarmentzen da estilo literario zehatz eta landuagatik. Jamesen narrazioaren baitan, isilpekotasuna eta zirrikituak gordetzen dituzten sekretuak ardatz dira.

## Idazlearen inguruan 
Henry James (1843–1916) ingeles-estadubatuar idazle eta kritikari literario ospetsua izan zen, eleberri eta istorio labur psikologikoekin. Bere lanak normalean pertsonaien barne mundua eta gizarte harremanak aztertzen ditu. "Aspernen paperak" da bere lan ezagunenetako bat, eta askotan eleberri labur modernotzat hartzen da.

## Itzulpenari buruz 
Juan Garzia itzultzaileak 2000. urtean egin zuen euskarazko bertsioa. Itzulpenak euskal irakurleek Henry Jamesen idazkera konplexua eta narrazio psikologiko aberatsa ulertzeko aukera eman zuen, eta literatur klasiko atzerritarrak euskaraz zabaltzeko ekarpen garrantzitsua izan zen. Igela argitaletxeak argitaratu zuen, Literatura sailaren barruan.

## Kritika 
*Aspernen paperak* kritika positibo asko jaso ditu, bai jatorrizko testuaren estiloagatik, bai itzulpenaren kalitateagatik. Euskal literatura esparruan klasiko atzerritarren artean garrantzitsua bihurtu da, eta unibertsitateetan eta irakurketa taldeetan aztertzen da maiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Igela - Aspernen paperak
* Henry James - Wikipedia (Euskaraz)
* The Aspern Papers - Wikipedia (Ingeles)
Ilargi-errainua

***Ilargi-errainua*** () Gustavo Adolfo Bécquer idazleak 1862ko otsailaren 13an argitaratu zuen ipuina da. 1999. urtean Manu Lopez Gasenik euskaratu zuen.

*Ilargi-errainua*, zehaztu gabeko iragan batean kokaturiko maitasun ezinezko baten kontakizuna da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dora Ibarburu

**Dora María Ibarburu Irazusta** (Salto, 1918ko apirilaren 27a- Montevideo, 1992ko azaroaren 19a), euskal uruguaitar erizain eta irakaslea izan zen.

## Bizizta 
Gurasoak Simona Irazusta eta Joaquín María Ibarburu izan ziren. 1931 eta 35 bitarte ikasketak Emakume Sekzioan egin zituen eta bertan medikuntzarako prestakuntza ikastaroak burutu zituen 1936 eta 38 bitarte. Medikuntza fakultatean anatomia eta fisiologia ikastaroak egin zituen.

1940ko martxoaren 4an Carlos Nery Erizain eskolan sartzen da. Soldatapeko bezala hartu eta gradua lortu zuen 1942ko abenduaren 5ean. Rockefeller Fundazioak emandako beka bati esker, Toronton osatu zituen bere ikasketak. 1950ean Erizaintza Unibertsitate Eskola sortu zuen eta bertako zuzendari bilakatu zen. Diktadura garaian, Carlos Nery Erizain eskola eta EUE elkartzera behartzen dituzte eta aurreko zuzendariak kendu egiten dituzte.

Uruguaiko erizaintzari egindako ekarpena ikusirik, 2000. urtean Honori Causa titulua jaso zuen.

## Erreferentziak
Sei pertsonaia autore bila

***Sei pertsonaia autore bila*** (,  ahoskatua) Luigi Pirandello idazleak 1921ean argitaratu zuen antzezlana da. 2003. urtean Josu Zabaletak euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Antzerki konpainia bateko buruari sei pertsonaia azaltzen zaizkio beren arazoa aurkeztu nahiz: Autore batek asmatuak dira, baina ez ditu forma artistiko bezala erabat burutu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hazel Tucker

**Hazel Tucker** (Massachusetts, 1989ko urtarrilaren 7a) estatubatuar emakumezko aktore pornografiko ohi transexuala da. Industria pornografikoaren ekoiztetxe handietako batzuekin egin izan du lan; Grooby Productions eta Evil Angel ekoiztetxeekin, hain zuzen. Horrez gain bazeukan bere webgunea non ikusentzuneko edukiak argitaratzen zituen. Bera agertzen den *Hazel Does Hollywood* delako filmak 2009ko Tranny saria jaso zuen eta 2010eko AVN sarietarako izendapena jaso zuen.

## Sariak 
* 2008ko Tranny saria - Aurpegi berriari saria.
* 2009ko Tranny saria - Webguneetako modelo onenari, DVD-filmetako aktore onenari eta film onenari sariak

## Kanpo estekak 
*  Hazel Tuckerren webgunea
Motosega

**Motosega** belarra eta bazka mozteko erabiltzen den makina bat da. Makinarekin moztutako produktua lurrean uzten da, eta ilara moduan metatzen da; motosegak, berriz, mekanismo lotzaile bat izaten du, gabilak osatuz. Horri esker, sega-lan oso gogorrak mekanizatu ahal izan dira. Eskuz edo animalien laguntzaz egiteko, lanaldi luzeak egin behar izan ziren landetan motosega agertu aurretik.

## Historia 
Lehen motosegak 1943. urtekoak dira, eta Luigi Castoldi ingeniariak diseinatu eta eraiki zituen, BCSren sortzaileak, Abbiategrasson. Potentzia txikiko eztanda-motorra zuten makinak ziren, transmisio-elementu guztiak eta ebaketa-sistema (metro bat pasatxoko zabalera zuen) gordetzen zituen txasisarekin batera.

242 modeloko lehen motosegari 246 eta 256 modeloak jarraitu zioten. Azken modelo honek gurpil pneumatikoak zituen. Geroago, 1960ko hamarkadan, BCSk 622a asmatu zuen, segatzeko modua irauli zuena eta oso ezaguna egin zena.

Gaur egun oraindik egiten den BCS 622 motozegagailuaren arrakastak laster gainditu zituen Italiako mugak, mundu osora hedatuz. Bere arrakastari esker, imitazio ugari agertu ziren, hala nola Bedogni Olympia, Bertolini, Agostini Meccanica edo Laverda, esanguratsuenetako batzuk aipatzearren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moralaren genealogia

***Moralaren genealogia: idatzi polemikoa*** () Friedrich Nietzsche filosofoak 1887an argitaratu zuen lana da. 1997. urtean Xabier Mendiguren Bereziartuk euskaratu zuen.

Nietzscheren obrarik goibel eta krudelentzat jo izan den hau, era berean egiatasun handikoena ere bada, zalantzarik gabe. Bertan dio maskarak kendu eta egiaz galdetzea ezinbestekoa dela, "noizbait bide esperimentalez, egiaren balioa auzitan jartzea".
start=0|thumbtime=27|thumb|center|Nietzscheren bizitza eta pentsamendua ulertzeko bideoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ***Moralaren genealogia***.  Nietzsche  *Pentsamenduaren Klasikoak Corpuseko 50. liburua. Itzultzailea:* Xabier Mendiguren Bereziartu. 1997
Puro relajo

**Puro relajo**, Nafarroa Garaiko musika talde bat da, Zangozaldea eskualdeko Oibar udalerrikoa. nagusiki mexikar musika jo eta gaztelaniaz abesten dute, mariatxi doinu eta abestiak. Euskal kantak ere euskaraz abesten dituzte, tartean Xabier Lete eta Mikel Laboaren abestiak.

Nafarroa Garai osoko udalerri, herri eta auzoetako jaietan asko jotzen duen taldea da, Mendialdetik hasi eta Erriberaino. Gipuzkoa, Araba eta Bizkaian ere jo izan dute.

## Taldekideak 
* David García (ahotsa eta baxua)
* Jorge García (gitarra eta ahotsa)
* Txuma Gallués (akordeoia eta ahotsa)
* Eneko Irigoien eta Iosu Burguete (tronpetak)

## Diskografia 
* *Lo conocí desde niño...* (2014)
* ''Esta es pa'mi viejo* (2015)
* *Los amigos así* (2016)
* *Puro relajo canta al euskera* (2016)
* *Yo no me caso, compadre'' (2017)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* Facebook orria
Motorman operazioa

**Motorman operazioa**, , Ipar Irlandako gatazkaren hastapenean, Ipar Irlandan Britainiar Armadak burututako ekintza militar bat izan zen.

1972ko uztailaren 31ko goizeko 4:00etan hasi zen, aurreko urtean Belfast eta Derry hirietan Behin-behineko Irlandako Armada Errepublikarrak ezarritako kontrolpeko guneak (*No-go areas*) berreskuratzeko helburuz.

Ekintza hau burutzeko, Britainiar Armadak 22.000 soldadu, 22 oinezko batailoi eta bi batailoi akorazatu erabili zituen, gainera Ulstergo Defentsa Erregimenduko 5.300 gizonen laguntza ere izan zuten.

Operazioan zehar, Derryko Creggan auzunean Daniel Hegarty 15 urteko nerabea bere lehengusuekin batera zegoela britainiar soldaduen tiroen ondorioz hil zen. Seamus Bradley, 19 urteko IRAkidea ere britainiar soldaduen tiroen ondorioz hanka batean zauritua izan zen, eta ondoren soldaduen zaintzapean zegoela odol hustuta hil zen.

## Kanpo estekak
Aitzole Araneta

**Aitzole Araneta Zinkunegi** (Donostia, Gipuzkoa, 1982ko azaroaren 22a) donostiar sexologo eta ekintzaile transfeminista da.

## Biografia 
Donostian jaioa, bere genero-nortasunarekin bat ez zetorren gizonezko generoa esleitu zioten.

Enpresa administrazioan lizentziaduna da. Alcalako Unibertsitatetik sexologian masterduna eta Madrilgo Unibertsitate Autonomotik diziplinarteko genero ikasketetan masterduna ere bada.

Ahal Dugu alderdi politikoko kidea da eta Donostiako Udaleko zinegotzia 2019tik.

2023ko apirilean Sumar alderdiaren aurkezpenean parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aitzole Aranetaren Twitterreko profila
Amazon Eve

**Erika Ervin**, **Amazon Eve** izen artistikoaz ezaguna, (Turlock, Kalifornia,
1979ko otsailaren 23a) estatubatuar modelo, fitness-entrenatzaile eta aktorea da. Australiako *Zoo Weekly* aldizkariko ale bateko azalean agertu zen behin eta *American Horror Story* telesailaren 4. denboraldian (American Horror Story: Freak Show) aktore egon zen. 2,03 metro garaierarekin, munduko modelorik garaienetakoa da.
Bogsideko gudua

**Bogsideko gudua** (; ) 1969ko abuztuaren 12tik 14ra, Ipar Irlandako gatazkaren hastapenean, Derry hiriko Bogside auzoan jasotako istiluak izan ziren. Istilu hauetan auzoko gehiengo irlandar errepublikarrak eta Ulstergo Errege Poliziako kideak elkar borrokatu ziren.

Urtero legez, Derryko ikastunak izeneko elkarte unionistako kideak Bogside auzoaren inguruko harresietan desfilatzera zihoazenez, auzoko errepublikarrek desfile horren aurka protestatzeko manifestaldia burutzen ari zirela Ulstergo Errege Polizia agertu eta manifestaldia bortxaz desegin nahi izatean istiluak piztu ziren. Istiluetan zehar, Ulstergo Errege Poliziako kideak ez ziren auzoan sartzeko gai izan, hortaz, errepublikarrei aurre egiteko Britainiar Armadako soldaduak bertaratu beharra izan ziren.

Bogsideko gudua Ipar Irlandako gatazkako lehenbiziko istilualdi edo gudu handietako lehenengotzat jotzen da.

## Kanpo estekak
Teddy Thomas

**Teddy Thomas** (Biarritz, 1993ko irailaren 18a) lapurtar errugbilaria da, hegaleko moduan aritzen dena.

## Ibilbidea 
* 2012-2014: Biarritz olympique
* 2014- : Racing Métro
José María Glaria

**José María Glaria Avizanda** (Iruñea, 1966ko maiatzaren 24a), ***Flaco*** izengoitiz ezaguna, nafar futbolari ohi eta entrenatzailea da.

## Ibilbidea
Lubize

**Pierre-Michel Martin** (Baiona, 1798ko otsailaren 21a - Paris, 1863ko urtarrilaren 28a), ***Lubize*** izengoitiz ezaguna, lapurtar antzerkigile eta libretista izan zen.

## Lanak 
* 1832 : ''L'Abbaye-aux-Bois, ou la Femme de chambre*
* 1832 : *Tout pour ma fille*
* 1832 : *M. Lombard, ou le Voyage d'agrément*
* 1834 : *La Cinquantaine*
* 1835 : *Au clair de la lune, ou les Amours du soir*
* 1835 : *La Suicidomanie*
* 1835 : *Une heure dans l'autre monde*
* 1836 : *Ma sœur et ma place*
* 1836 : *Arriver à propos*
* 1836 : *Le Conseil de discipline*
* 1836 : *Fils aîné de veuve*
* 1837 : *Le Muet de Saint-Malo, ou les Grandes émotions*
* 1837 : *La Barbe de Jupiter*
* 1837 : *Spectacle à la Cour*
* 1838 : *La Bonne Vieille*
* 1838 : *La Bourse de Pézénas*
* 1838 : *La Cachucha, ou Trois cœurs tout neufs*
* 1839 : *La Baronne de Pinchina*
* 1840 : *Les Roueries du marquis de Lansac*
* 1840 : *La Mère Godichon*
* 1840 : *Les Dîners à trente-deux sous*
* 1840 : *Une Assemblée de créanciers*
* 1840 : *Les Mystères d'Udolphe*
* 1841 : *M. Gribouillet*
* 1841 : *La Pommade du lion*
* 1841 : *Les Pages et les Brodeuses*
* 1841 : *Les Jolies Filles de Stilberg, ou les Pages de l'Empereur*
* 1842 : *Claudine*
* 1843 : *Un mauvais père*
* 1844 : *Les Trois Péchés du Diable*
* 1844 : *Les Petites Bonnes de Paris*
* 1845 : *La Coqueluche du quartier*
* 1845 : *Chacun chez soi*
* 1845 : *L'Homme et la Mode*
* 1846 : *Les Trois Amoureux de Mariette*
* 1847 : *La Bouquetière du marché des Innocents*
* 1849 : *La Tasse cassée*
* 1849 : *Une femme qui a une jambe de bois*
* 1852 : *Le Misanthrope et l'Auvergnat*
* 1854 : *Si ma femme le savait !*
* 1855 : *La Bride sur le cou*
* 1856 : *La Bourse au village*
* 1856 : *Obliger est si doux !*
* 1857 : *Le Secret de ma femme''
Begoña Arrondo

**Maria Begoña Arrondo Iruin** (Hernani, 1963) gipuzkoar politikari ohia da. 1993an ETA laguntzeagatik atxilotua, 1994ko hauteskundeetan legebiltzarkide hautatu zuten.

## Biografia 
Hernanin jaioa, *Egin* egunkariaren argazki artxiboan lan egin zuen. 1993an atxilotu zuten ETAren Donostia Komandoaren laguntza ematen zuelakoan. Atxiloketan torturatua izan zela salatu zuen. Kartzelan zegoela, epaiketaren zain, Herri Batasunak Gipuzkoako zerrendan jarri zuen, bosgarren lekuan, gainontzeko herrialdeetan beste preso batzuekin egin zuen bezala. José Antonio Ardanzaren inbestidura saioan HBren bozeramale izendatu zuten.

1995an kondenatu zuten eta, ondorioz, legebiltzarkide izateari utzi zion. Bere lekua Arnaldo Otegik hartu zuen, lehen aldiz parlamentario izan zena.

Gaur egun *Gara* egunkarian egiten du lan. Karlos Apestegia presoaren bikotea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Murugarren

**Ana Murugarren Fabo ** (Martzilla, Nafarroa Garaia, 1961) nafar zinema zuzendari eta muntatzailea da.

## Bizitza 
Euskal Herriko Unibertsitatean Informazio Zientzietan Lizentziatu zen. 

### Lan ibilbidea 
Bilboko Creativideo ekoiztetxearekin hasi zuen bere ibilbide profesionala, 80ko eta 90eko hamarkadetan euskal zinema berria deitu zenaren parte izanez. Besteak beste Joaquín Trincadorekin, Luis Maríasekin eta Enrique Urbizurekin batera, Creativideo ekoizpen-etxea sortu zuen. Elkarrekin Canal 25 telebista kate independentea muntatu zuten, azkenean, jaio eta gutxira Felipe Gonzálezen Gobernuak itxi zuena. Enrique Urbizu, Joaquín Trincado, Pablo Berger zein Álex de la Iglesiarekin lan egin du bere ibilbidean.

Bere lehen lan aitortua Eskorbuto punk taldearen "*Antes de las guerras*" izeneko bideoklipa izan zen, Donostiako Zinemaldian aurkeztu zen Gasteizko Bideo eta Musika Jaialdiko Lehen Saria jaso zuena. Bere filmografiak Urbizuk zuzendutako *Tu novia está loca* eta *Todo por la pasta*, Joaquín Trincadok zuzendutako *Sálvate si puedes* eta Pablo Bergerren *Mama* lanekin jarraitu zuen.  

Javier Kraheren *Esta no es la vida privada* dokumentala zuzendu eta ekoitzi zuen Joaquín Trincadorekin 2006an; kantautore madrildarraren elkarrizketak eta emanaldiak zituen Road movie bat da, eta sentimendu erlijiosoei irain egitea leporatu zioten, filmaren pasarte bat emateagatik.

Fikzioan, *García y García* *eta* *El hotel de los líos* filmen arrakastak zuzendu ditu, non José Mota eta Pepe Viyuela diren protagonistak. Beste lan batzuk: *El precio de la libertad*, *Quim Gutierrezekin*; *La dama guerrera*, Ylenia Baglietto, Mikel Losada eta Lander Otaolarekin; *Tres mentiras*, Nora Navas eta Mikel Losadarekin eta *La higuera de los bastardos*, Karra Elejalde, Carlos Areces eta Pepa Aniorterekin.  

Murugarren CIMA emakume zinegileen eta ikus-entzunezko hedabideen elkarteko kidea da, baita Espainiako Zinema Akademiako kidea ere.

## Filmografia 
### Zuzendaria 
## Muntatzailea 
## Sariak eta aintzatespenak 
* 1991n, Murugarrenek Muntaia Onenaren saria lortu zuen Idazle Zinematografikoen Zirkuluaren Sarietan, *Todo por la pasta* filmarekin, Goya sarietarako izendatua jatorrizko gidoi, musika eta efektu berezi onena. 
* 2006an, Javier Kraheren *Esta no es la vida privada* dokumentalarekin Zinemako Sormenaren Vocento Saria eskuratu zuen, Donostiako 60. Zinemaldiko Perletako bat. 
* 2011n, TVErako eta ETBrako *El precio de la libertad* sail txikiaren zuzendari gisa, hainbat sari jaso zituen Espainian eta nazioartean. 
* 2012an, *La dama guerrera* filmarekin, Euskal Bobinak sarietan Film Luze Onenaren saria jaso zuen. 
* 2015ean, *Tres mentiras* bere film luzeak hainbat aintzatespen jaso zituen Espainia barruko eta kanpoko jaialdietan, hala nola Filipinetako World Premieres Film Festivaleko Sari Nagusia edo Opera Prima Onena Tuterako XV. Opera Prima Zinemaldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pinta (argipena)

**Pinta** anglosaxoi sistemako bolumen unitateetako bat da.

Honetaz gain, **Pinta** hurrengoa izan daiteke:
* Pinta, Kristobal Kolonek 1492an Mundu Berrirako lehendabiziko bidaian erabilitako bi karabeletako bat;
* Pinta, software libreko irudi editorea.
Hiru arkuko zubia

***Hiru arkuko zubia*** () Ismail Kadare albaniar idazleak 1978an argitaratu zuen eleberria da. 1994. urtean Juan Mari Arzallusek euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Erdi Aro berantiarrean, 1377an, Albaniako konderri galdu batean, Uyane madarikatua ibaiaren gainean zubi bat egin nahi dute eraikitzaileek, eta kontra daude txalupazaleak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
H. dosierra

***H. dosierra*** () Ismail Kadare albaniar idazleak 1981ean argitaratu zuen eleberria da. 1998. urtean Juan Mari Arzallusek eta Antton Olanok euskaratu zuten.

## Sinopsia 
EEBBetan bizi diren bi irlandar gazte, Max Roth eta Willy Norton dira protagonista; Albaniako elezaharretatik Homero zer edo zein zen atera ahal izango zutelakoan Albanaiara joanak hauek ere. Bi protagonista horiek hango suprefet batekin, suprefetaren emaztearekin, espioi batekin eta gainerakoekin dituzten gorabeherak azaltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alferrikaldua

***Alferrikaldua*** () Thomas Bernhard austriar idazleak 1983an argitaratu zuen eleberria da. 2009. urtean Ibon Uribarrik euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Hiru musikariren arteko harremanek osatzen dute eleberriaren mamia. Salzburgen ezagutu dute elkar Horowitz maisuak Mozarteum eskolan emango duen ikastaro berezi batean parte hartzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ateismoa kristautasunean

***Ateismoa kristautasunean*** () Ernst Bloch filosofo marxistak 1968an argitaratu zuen saiakera da. Liburuak kristautasuna eta ateismoaren arteko hirugarren bidea eskaintzen du. 1993. urtean Pello Zabaletak euskaratu zuen.

## Kanpo estekak
Galileoren bizitza

***Galileoren bizitza*** () Bertolt Brecht idazleak 1943an argitaratu zuen antzezlana da. 2004. urtean Miren Billelabeitiak euskaratu zuen.

## Bibliografia 
* Brecht, Bertolt; Billelabeitia, Miren (itzul.): *Galileoren bizitza. Drama*. - Egan, 2004-1/2, 143-193.

## Kanpo estekak
Zelda Fitzgerald

**Zelda Fitzgerald** (jaiotza abizena, **Sayre**; 1900eko uztailaren 24a - 1948ko martxoaren 10a) estatubatuar *socialite* eta eleberrigilea izan zen. Francis Scott Fitzgerald idazlearen emaztea zen.

Montgomery, Alabaman jaioa, bere edertasunagatik eta ispiritualtasunagatik ezaguna zen. Bere senarraren arabera "lehen Amerikar Flapperra" izan zen. Jazzaren Aroaren ikonoa zen, bere senarrarekin batera. Scotten *This Side of Paradise* eleberriaren (1920) arrakastak goi-sozietatearekin harremanetan jartzera eraman zituen, baina euren bikote bizitzan alkoholismoa, fideltasun eza eta eraso handiak egon ziren. Ernest Hemingwayk, Zeldak gustoko ez zuena, Zeldari leporatu zion bere senarraren literatura kalitatearen beherakada. Eskizofrenia diagnostikatu ostean kliniketan bizitzen egon zen, eta ez zegoen bere senarrarekin 1940an hil zenean. Zelda 1948an Ashevilleko ospitale batean hil zen, sute baten ondorioz.

## Kanpo estekak
Keuner jaunaren kondairak

***Keuner jaunaren kondairak*** () Bertolt Brecht austriar idazleak idatzitako lana da, parabola moduan idatzia. 1999. urtean Joxerra Garziak euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Adiskidetasuna, saldukeria, hedabideak, autoak, izadia, hirigintza, gizalegea, nazionalismoa, elkarbizitza… askotariko gaiak jorratzen ditu kondairotan Brechtek, bere eredu etiko zein estetikoen berri ematen digularik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaukasiar kreazko borobila

***Kaukasiar kreazko borobila*** () Bertolt Brecht idazleak 1948an argitaratu zuen antzezlana da. 2006. urtean Itxaro Bordak euskaratu zuen.

Antzezlan honetan gai konkretu baten inguruan harilkatu zituen gogoetak, hain zuzen ere, jabetzaren inguruan. Jabetzaren gaiaren inguruan hausnarrean jarduteko honako egoera hau aurkezten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gloria Vanderbilt

**Gloria Laura Vanderbilt** (New York, 1924ko otsailaren 20a - ibidem, 2019ko ekainaren 17a) estatubatuar artista, idazle, aktore, moda-diseinatzaile eta *socialite*a izan zen. 1930ko hamarkadan bere kustodiaren gaineko gatazka handia egon zen, 5 milioi dolarreko trust bateko fondoak jaso eta gero. Bere ama Gloria Morgan Vanderbilt eta bere aitaren aldeko izeba Gertrude Vanderbilt Whitneyk eskatu zuten Gloriaren kustodia. Komunikabideek "mendeko epaiketa" deitu zuten, aldi berean komunikabide horiek beraiek eman zioten kobertura zela eta, eta bestetik Whitneyk Gloria Morgan ama ona ez zela adierazteko aurkeztutako frogak zirela eta.

1970ko hamarkadan Gloria Laura Vanderbilt famatua izan zen modaren inguruan sortu zuen ildoa zela eta, baita lurringintza eta etxerako dekorazio elementuengatik. Diseinuzko jeans urdinen lehen egileetako bat izan zen.

Vanderbilt familiako kidea zen, eta CNNko Anderson Cooper aurkezlearen ama.
Gloria Morgan Vanderbilt

**Gloria Morgan Vanderbilt** (jaiotza izena, **Maria Mercedes Morgan**; Luzerna, Suitza, 1904ko abuztuaren 23a - Los Angeles, Kalifornia, AEB, 1965eko otsailaren 13) suitzan jaiotzako estatubatuar *socialité*a izan zen, Gloria Vanderbilt moda-diseinatzaile eta artistaren ama izateagatik ezaguna. *Vanderbilt vs. Whitney* epaiketan protagonista nagusietako bat izan zen, XX. mendeko AEBko kustodiaren gaineko epaiketarik ezagunenetako bat.

Thelma Furnessen ahizpa bikia zen.
Amy Schumer

**Amy Beth Schumer** (1981eko ekainaren 1a - ) estatubatuar komediagile, idazle, aktore eta ekoizlea da. *Inside Amy Schumer* komedia *sketch* saioaren sortzaile, ekoizle, idazle eta protagonista da, 2013an Comedy Central telebista katean aireratu zenetik. Primetime Emmy Sarietara nominatua izan da bost aldiz, telesail horretan egindako lanagatik. 2015ean Outstanding Variety Sketch Series saria irabazi zuen. *Trainwreck* filma idatzi eta antzetu zuen 2015ean.
Epstein-Barr birus

**Epstein-Barr birusa** herpesbirus bat da (*Herpesviridae* familiakoa), hainbat gaitz infekzioso sortzen dituena eta onkobirusa ere badena.

1964an aurkitu zuten Michael A. Epsteinek eta Yvonne Barrek, biopsia baten laginean 

## Egitura 
Epstein-Barr birusa handia da, eta harizpi bikoitzeko DNA da bere azido nukleikoa. Kapside proteikoak eta geruza lipidiko batek DNA hori inguratzen dute. 85 genek osatzen dute bere material genetikoa 

Birusak goputzeko bi zelula mota infektatzen ditu batik bat: B linfozitoak eta ahoko zelula epitelialak.

## Patogenia 
Birus honen gaixotasun espektroa zabala da: mononukleosi infekziosoa sortzeaz gain (honegatik da ezaguna batez ere), beste gaiz larriagoen atzean ere badago: Burkitten linfoma, kartzinoma nasofaringeoa, Hodgkinen linfoma, leukoplasia iletsua.... Bere infekzioak gaixotasun autoimmune batzuk ere piztu litzakeela proposatu da  2022an *Science* aldizkarian argitaratu zuten ikerketa baten arabera esklerosi anizkoitzarekin lotura duela, eta horren kausa izan daitekeela, frogatu zuten.

Epstein-Barr birusaren infekzioa oso ohikoa da mundu osoan, batez ere haurtzaroan. Infekzio horrek ez du patologia larririk sortzen, gehienetan asintomatikoa baita. AEBetan, esaterako, ume gehienek (%60ak) birusaren aurkako antigorputzak dituzte, infektatuta izan direlaren zantzurik argiena . Gazteengan eta helduengan, aldiz, infekzioen erdiak mononukleosi infekziosoa eragiten dute. Birusak B linfozitoak kaltetzen ditu, haien material genetikoan aldaketa sakonak eragiten dituelako eta linfozito horien ez-ohiko ugalketa bultzatzen duelako.

Epstein-Barrena gizakiengan aurkitutako lehenengo birus onkogenikoa izan zen, hots, minbizia sor dezakeen birusa. Linfoma batzuk birus honen ondorio zuzena dira. Kontrolik gabeko B linfozitoen ugalketak -zelula ostalariaren DNA aldatu ondoren- sarritan linfoma mota batzuen agerpena dakar, immunitate-sistemaren T linfozito ezabatzaileek B linfozitoen aparteko hazkunde hori inhibitzeko gai ez direnean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mononukleosi infekziosoa
* Mikrobioak eta minbizia

## Kanpo estekak
Brooklingo erokeriak

***Brooklyngo erokeriak*** () Paul Auster idazleak 2005ean argitaratu zuen eleberria da. 2006. urtean Oskar Aranak euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Nathan eta Tom osaba-ilobak dira. Osaba dibortziatuta dago eta bizitzan gorabehera franko bizi izan eta gero, ezertan askorik sinesten ez duela, biriketako minbiziaren putzutik burua ateratzen aurkitzen dugu bere haurtzaroko Brooklynen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bidaiak scriptoriumean zehar

***Bidaiak scriptoriumean zehar*** () Paul Auster idazleak 2006an argitaratu zuen eleberria da. 2007. urtean Oskar Aranak euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Gizon zahar bat gela itxi batean eserita dago. Gelak ate bakarra du, leiho bakarra, ohe bat, mahai bat eta aulkia. Memoriarik gabe esnatzen da egunero. Ez da gogoratzen ezta gelatik irtetea zilegi duen edo ez. Gela barruan dituen objektu gutxi horiek guztiek zinta-zerrenda bana dute objektuaren izena eskuz idatzita dakarrela. Mahaiaren gainean, berriz, argazki zuri-beltzezko batzuk ezagun egiten zaizkionak eta lau fardel folio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victoria Anda Eskibel

**Victoria Anda Eskibel** (Gasteiz, XV. mendearen bukaera - Madril, 1541) gasteiztar noblea izan zen.

## Biografia 
Martin Perez Andako eta Osana Diaz Eskibelgoren alaba zen. Aitaren aldetik jatorria Gasteizko Anda dorretxean zeukan (Santa Maria elizaren ondoko igoeran)

Fernan López Eskoriatza medikuarekin ezkondu zen eta bost seme-alaba izan zituzten (Fortun, Maria, Henrike, Hernan eta Joan).

Victoriaren senar Fernan Lopez Eskoriatza humanista ezaguna zen eta Katalina Aragoikoak bere medikua izateko deitu zion Ingalaterrara joateko eta, ondoren, haren senar Henrike VIII.aren sendagile ere izan zen. Hori horrela, Victoria Anda Eskibel eta bere senarra 1517 eta 1523 artean Ingalaterran bizi ziren, non senarra mediku gisa aritu zen hango gortean. Han jaio zen haien seme zaharrena eta Henrike izena jarri zioten, Henrike VIII.a erregea aita ponteko izan zuenaren omenez.

1524an Victoria Anda Eskibel Gasteizen zegoen bizitzen eta bere etxean hartu zituen Henrike VIII.a Ingalaterrakoaren bi enbaxadari, Gasteizen zegoen Karlos V.a enperadoreakin elkartzera etorritakoak. Agian horren ondorioz, 1520ko hamarkadaren bukaeran Karlos V.a enperadorearen gortera joan zen, protomediku gisa, Victoriaren senarra.

1539. urte bukaeran Eskoriatza Eskibel bikoteak, bere seme zen Eskoriatza komendadorearen bidez, Gasteizko Udalari orube bat eskatu zion etxea eraikitzeko, hiriaren goiko partean eta harresi zaharraren gainean. Eskaera onartu zitzaien eta gaur egun ezagutzen dugun Eskoriatza - Eskibel jauregiaren eraikitze lanak egiten hasi ziren. Ez zuten eraikina amaituta ikusi, biak hil baitziren 1541ean Madrilen, bata bestearengandik hilabete gutxira. 1541eko irailaren 18an egin zieten biei hileta Gasteizko San Bizente elizan eta abuztuaren 31n Eskoriatza doktoreak bere osaba Agirre lizentziatuari boterea eman zion senar-emazteen testamentua egiteko (1541eko abenduaren 21ean egin zena). Testamentuan Victoria Andak enkargua utzi zuen Santa Maria elizan egin nahi zuen kapera eta hilobia egin zezaten. Era berean, testamentuan adierazita utzi zuten beren gorpuak bi urtez lurperatzeko Atotxako Andra Maria domingotar komentuaren kapera nagusian eta, ondoren, Gasteizko Santa Maria elizako San Roke kaperara eraman behar zirela (eta hori ezinezkoa ez balitz, Gasteizko Santo Domingo komentuko kapera nagusian zegoen Lopez Eskoriatza doktorearen aita hilobiratua zegoen hilobira). Azkenik, 1548ko ekainaren 3an Madriletik ekarri zituzten bikotearen gorpuak eta haien seme Eskoriatza komendadorearen lehen emazte Maria Eskibelena (Valladoliden hil zena 1542an).

## Erreferentziak
Ikusezin (eleberria)

***Ikusezin*** () Paul Auster idazleak 2009an argitaratu zuen eleberria da. 2009. urtean Oskar Aranak euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Adam Walker 20 urteko gazte onbera Columbia unibertsitatean ari da literatura-ikasketak egiten. Ideologikoki hain gorabeheratsua eta iraultzailea izan zen 60ko hamarkadan Walkerrek oso argi du zer norabidetan egin nahi dituen bere urratsak: ez du Vietnameko gerrara joan nahi eta poeta izan nahi du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sunset Park (eleberria)

***Sunset Park*** () Paul Auster idazleak 2010ean argitaratu zuen eleberria da. 2010. urtean Oskar Aranak euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Sunset Park, New Yorkeko auzo pobre baten izena da. Badago han, Green-Woods hilerriaren
ondoan, etxe bitxi bat, etxe bakarra, AEBetako mendebaldeko larre eta ordokietatik hartu eta
New Yorken txertatua ematen duena, zurezkoa. Lau squatter gazte bizi dira bertan. Bizitzan eta gizartean bidea ireki nahian ari dira gazteak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gizona ilunpean

***Gizona ilunpean*** () Paul Auster idazleak 2008an argitaratu zuen eleberria da. 2008. urtean Oskar Aranak euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Erretiroa hartutako liburu-kritikari bat, hirurogeita hamabi urtekoa; berrogeita zazpi urteko bere alabarekin eta hogeita hiru urteko bilobarekin bizi da. Emaztea iaz hil zitzaion. Alabaren gizonak duela bost urte utzi zuen. Bilobaren mutil-laguna hil egin zuten. Samina dago etxe horretan, arima zaurituak, eta gizona gauero-gauero etzaten da ilunpean bere iraganari buruz ez pentsatzeko ahaleginak eginez, beste mundu batzuei buruzko istorioak asmatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristalezko hiria

***Kristalezko hiria*** () Paul Auster idazleak 1985ean argitaratu zuen eleberria da. 2006. urtean Harkaitz Canok euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Paul Austerrek idatzitako New Yorkeko trilogiaren lehenengo kontakizuna da. Liburu hau, Austerrek nobela beltzari egindako ekarpentzat hartua, identitatearen aldakortasuna du ardatz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heldu orainari

***Heldu orainari*** () Saul Bellow idazleak 1956an argitaratu zuen eleberria da. 1992. urtean Juan Mari Mendizabalek euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Nobelan Tommy Wilhelm protagonistaren egun oso bat kontatzen zaigu. Adin ertaineko  edo gizajo potzolo honen ezaguera egiten dugu bere azken dirua Burtsan areagotzeko Tamkin psikologo/filosofo iruzurtiaren eskuetan utzi duen egunean. Tommyk badaki, ordea, gaizki aterako zaiola, orain arteko bizitzan den-dena gaizki atera zaion era berean; unibertsitatea uztea, zinema karrera, lana, ezkontza, aitarekiko harremana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ehortzi ezazue ene bihotza Wounded Kneen

***Ehortzi ezazue ene bihotza Wounded Kneen*** () Dee Brown idazleak 1970ean argitaratu zuen saiakera da. 2004. urtean Joxe Luis Aramendiek euskaratu zuen.

## Sinopsia 
"Ezagutu ditudan indiar on bakarrak hilik zeuden", esan zuen Sheridan jeneralak 1867an. "Ez da gure burua edertzen duen liburua, baina historiak baditu bere bidexkak orainaldira iristeko, eta agian, irakurriko dutenek, indiar ipar-amerikarren izaerari buruzko ikuspegi argiagoa izango dute, iragan garaietan nolakoa izan zen jakitean".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patuaren pasadizoak

***Patuaren pasadizoak*** () Karen Blixen idazleak 1958ean argitaratu zuen istorio-bilduma da. 1992. urtean Juan Mari Mendizabalek euskaratu zuen.

*Patuaren pasadizoak* izan zen Karen Blixenen azkenengo obretako bat, eta esan liteke bertan bildu zuela bere jakituria guztia, bai narrazioa moldatzeko bai giza arimaren sakonean murgiltzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manhattan Transfer

***Manhattan Transfer*** () John Dos Passos idazleak 1925ean argitaratu zuen eleberria da. Oso liburu arrakastatsua izan zen, kritikari zein irakurleen ikuspegitik. 1998. urtean Inaxio Lopez de Aranak eta Marcelo Lopez de Aranak euskaratu zuten.

## Sinopsia 
New York jatorri anitzeko gizon-emakume aldren bilgune gisa ageri zaigu, zenbaitzuek hizkuntza-arazoak ere badituztela. Guztiek ingelesa dute lokarritzat, mintzatzen hasi orduko euren jatorriaren zantzua agerian uzten badute ere. Alemaniarrak, frantziarrak, hiritik kanpoko eskolatu gabeak, juduak eta New Yorkeko jargoia darabilten hiztunak ditugu, besteak beste, zein bere mintzaera eta bereizgarri fonetikoekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baginaren bakarrizketak

***Baginaren bakarrizketak*** () Eve Ensler idazleak 1996an estreinatu zuen antzezlana da.

Baginarekin zerikusia daukaten gaiak ukitzen dira antzezlanean zehar: harreman sexualak, masturbazioa, hilekoa, erditzea, bortxaketa...

2011n, Txalo taldeak *Baginaren bakarrizketak* eraman zuen oholtzara, Aitziber Garmendia eta Ainhoa Garai aktoreekin eta Begoña Bilbaoren zuzendaritzapean. Inma Infiestak egokitu zuen euskarara.

El secreto de sus Ojos filmarekin 2011n Oscar sari bat irabazi zuen Soledad Villamil aktoreak obra hau antzeztu zuen 2001an Argentinan ("Los monólogos de la vagina").

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Baginaren bakarrizketak Gipuzkoa Kulturan (2011-02-10*) Ainhoa Garai aktoreari elkarrizketa, antzezlanaren zatiekin tartekatua. Noiz kontsultatua: 2017-07-31
* *Baginaren bakarrizketak* Elorrioko Arriola antzokian (2011-09-30) Noiz kontsultatua: 2017-07-31
* *Baginaren bakarrizketa mundialak* Mikel Asurmendiren kritika Argia astekarian (2011-02-20). Noiz kontsultatua: 2017-07-31
Salvador Martín

**Salvador Martín Mateos** (Ordizia, Gipuzkoa, 1956ko uztailaren 1a) euskal herritar kirol kazetari bat da. 1990eko hamarkadatik TVE espainiar telebista kateko kirol aurkezlea da, maiz Telediario albistegietako kirolen atala aurkezteagatik ezaguna da. Aurkezteko estilo lasaia, baikorra eta jatorra du.

## Ibilbidea 
Madrilgo Complutense Unibertsitatean Kazetaritza, Ikusentzunetako Zientzietan eta Hezkuntza Fisikoan lizentziatua da.

RNE irrati katean kazetari, zuzendari eta aurkezle lanetan hasi zen, tartean honako irratsaioetan: *Centro Deportivo*, *España en la memoria*, *Los gatos pardos*, *Alborada*, *Traje de noche*, *El fin de semana me sentó fatal*, *Área 15* eta *Estudio 15-17*.

1992an TVE telebista katean lan egiten hasi zen, *Telediario 1*, *Telediario2*, *Telediario 3*, *Telediario Fin de Semana*, *Domingo Deporte*, *Si, Dígame*, *A mi manera*, *Teledeporte*, *Deporte Noche* eta *Cerca de las Estrellas* saioetan parte hartuz.

TVE kateko kazetari gisa hainbat kirol ospakizun garrantzitsuren zuzeneko berriemailea izan da, tartean 1992ko Bartzelonako Olinpiar Jokoak, 1996ko Atlantako Olinpiar Jokoak eta 2000ko Sydneyko Olinpiar Jokoak.

Hainbat elkarrizketetan bere burua errealzale edo txuri-urdin izatea aitortu izan du, izan ere, haurra zela aitarekin Atotxa futbol zelaira Errealaren partiduak ikustera joaten baitzen.

## Ereferentziak 
## Kanpo loturak 
* Salvador Martín kazetariari burututako elkarrizketa. Escuela de PResentadores de Televisión. Youtube.com
Nana Mouskouri

**Nana Mouskouri** (; jaiotzez, **Iōánna Moúschouri**, ; 1934ko urriaren 13a - ) greziar abeslaria da, historian disko gehien saldu dituen artistetako bat. Bere bizitzan zehar 200 album baino gehiago ekoiztu ditu, hamar hizkuntza ezberdinetan: greziera, frantsesa, ingelesa, alemana, nederlandera, italiera, portugesa, gaztelania, hebreera, galesa, txinera eta korsikera.

Europa osoan zehar ezaguna egin zen *Weiße Rosen aus Athen* abestia dela eta, "*Atenasko Larrosa Zuria*". Milioi bat kopia baino gehiago saldu zituen historiako lehen diskoa izan zen. 1963an Luxenburgo ordezkatu zuen Eurovisionen, *À force de prier* abestiarekin. Michel Legrandekin zuen laguntasuna zela eta *Les Parapluies de Cherbourg* filmaren soinu-banda egin zuen. 1968tik 1976ra bitarte BBCn telebista-saio propioa izan zuen, *Presenting Nana Mouskouri*. Bere eleaniztasuna dela eta, Mouskouri nazioarteko figura bilakatu zen. 1981eko *Je chante avec toi Liberté* bere *hit*ik handiena da, bost hizkuntza ezberdinetan egina. 1985ean egindako *Only Love* abestiak mundu osoan zehar arrakasta lortu zuen, hizkuntza ezberdinetan salmentak biderkatuz.

1993n UNICEFen bozeramailea izan zen eta greziar Europarlamentaria 1994tik 1999ra bitarte.

## Erreferentziak
Radio Nacional de España

**Radio Nacional de España** edota **RNE** (euskaraz *Espainiako Irrati Nazionala*) Espainiako irrati publiko kate bat da, Radiotelevisión Española (RTVE) hedabide enpresa publikoaren barnean dago.

Bere irrati kate multzo barnean honakoak daude: Radio Clásica, Radio 3, Ràdio 4 (Katalunian), Radio 5 eta Radio Exterior de España (mundu osoan).

2017ko EGMren inkestaren arabera Espainiako irrati orokor kateen artean laugarren entzunena zen, denera 1.342.000 entzule zituen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Antena 3 Radio

**Antena 3 Radio**, Espainiako irrati kate bat izan zen. 1982ko otsailaren 1tik eta 1994ko ekainaren 19ra aireratu zen. 1989an Antena 3 Televisión telebista kate pribatua sortzeko oinarritzat hartu zen, gaur egungo Antena 3 katea dena.

PRISA hedabide taldearen jabetzakoa zen.

## Kanpo estekak
EsRadio

**EsRadio**, Espainiako irrati kate pribatu bat da. 2009ko irailaren 7an sortu zen. Bere egoitza nagusia Madril hiriburuan du, baina Espainiar Estatu osoan frekuentzia ezberdinak ditu.

Libertad Digital eta Unidad Editorial hedabide taldeen jabetzakoa da. Ideologikoki espainiar nazionalismoa eta eskuin politikoarekin lerrokatua dago.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Aaliyah

**Aaliyah Dana Haughton** (1979ko urtarrilaren 16a - 2001eko abuztuaren 25a) estatubatuar abeslari, aktore eta modeloa izan zen. Brooklynen jaio zen, New Yorken, baina Detroiten hazi zen, Michiganen. 10 urterekin *Star Search* telebista saioan agertu zen eta Gladys Knightekin batera kontzertu bat eskaini zuen. 12 urterekin Jive Recordsekin eta bere osaba Barry Hankersonen Blackground Recordsekin kontratua sinatu zuen. Bere osabak R. Kelly aurkeztu zion, bere mentore izateaz gain abestien idazle eta ekoizle izango zena Aaliyahren lehen albumean: ''Age Ain't Nothing but a Number*. Albumak hiru milioi kopia saldu zituen Ameriketako Estatu Batuetan eta bi platinozko diska eman zizkioten. Ondoren R. Kellyrekin ilegalki ezkondua ote zegoenaren inguruko alegazioak egon ziren eta Jiverekin hautsita Atlantic Recordsera joan zen.

Timbaland eta Missy Elliottekin lan egin zuen bere bigarren albumerako, *One in a Million*, hiru milioi kopia saldu zituenak AEBn eta zortzi milioi mundu osoan zehar. 2000. urtean *Romeo Must Die* filman agertu zen. Soinu-bandan ere parte hartu zuen eta *Try Again* singlea argitaratu zuen. *Queen of the Damned filman agertu zen, ostean, eta 2001ean bere azken diska egin zuen, *Aaliyah* izenekoa.

2001eko abuztuaren 25ean Aaliyah eta beste zortzi pertsona Bahametan hegazkin istripu batean hil ziren, *Rock the Boat* singelaren bideoklipa grabatu ostean. Hegazkineko pilotoa zen Luis Morales III.ak ez zuen hegan egiteko baimenik eta toxikologia azterketak erakutsi zuen kokaina eta alkohola zegoela bere organismoan. Hil ostean ere bere hainbat musika diska ekoiztu ziren. Guztira 24 eta 32 milioi diska artean saldu ditu munduan zehar. "R&Baren Printzesa" eta "Pop Urbanoaren Erregina" ezizenak eman dizkiote.

## Kanpo estekak
Errupia

thumb|Errupia erabiltzen den herrialdeak.
**Errupia** Indian, Sri Lanka, Pakistanen, Nepalen, Maurizion, Seycheleetan, Indonesian eta Maldivetan erabiltzen den diruaren izena da. Indian, Pakistanen eta Indonesian ehun paisatan bana daiteke, eta Nepalen lau suka edo bi mohorretan.
[thumb|1887 errupia, [Britainiar Raj, Victoria. Zilar.]]
[thumb|1902 errupia, [Ekialdeko Afrika Alemana, Gilen II.a. Zilar.]]
## Etimologia 
Errupia hitza *rūp* edo *rūpā* hitzetatik dator, sanskritoko zilarra. Hortik eratorri zen *rūpyakam*, "zilarrezko txanpon". Horrela deitu zen lehenengo txanpona Sher Shah Surik 1540tik 1545 bitarte sortu zuen dirua izan zen.

## Hainbat errupia 
### Gaur egungoak 
* Bigarren errupia maldivarra, Indian zirkulazioan dagoen dibisa. (₹)
* Errupia indonesiarra, Indonesian zirkulazioan dagoen dibisa.
* Errupia mauriziarra, Maurizion zirkulazioan dagoen dibisa.
* Errupia nepaldarra, Nepalen zirkulazioan dagoen dibisa.
* Errupia pakistandarra, Pakistanen zirkulazioan dagoen dibisa.
* Errupia seychelletarra, Seychelletan zirkulazioan dagoen dibisa.
* Errupia srilankarra, Sri Lankan zirkulazioan dagoen dibisa.

### Zaharrak 
* Ekialdeko Afrikako errupia, Ekialdeko Afrika Britainiarrean zirkulazioan zegoen dibisa.
* Errupia afganiarra, Afganistanen zirkulazioan zegoen dibisa.
* Errupia birmaniarra, Birmanian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Errupia zanzibartarra, Zanzibarren zirkulazioan zegoen dibisa.
* Frantziar Indiako errupia, Frantziar Indian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Golkoko errupia, Persiar Golkoko eta Arabiar penintsulako zenbait lurraldeetan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Hyderabadeko errupia, Hyderabadeko Estatuan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Lehen errupia maldivarra, Maldivetan zirkulazioan zegoen dibisa.
* Portugaldar Indiako errupia, Portugaldar Indian zirkulazioan zegoen dibisa.
* Somalia Italiarreko errupia, Somalia Italiarrean zirkulazioan zegoen dibisa.
* Travancoreko errupia, Travancoreko Erreinuan zirkulazioan zegoen dibisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cadena 100

**Cadena 100**, Espainiako musika irrati kate bat da. 1992ko maiatzaren 1an sortu zen. Bere egoitza nagusia Madril hiriburuan du, baina Espainiar Estatu osoan frekuentzia ezberdinak ditu. Familiei zuzendua dago, bai entzule gazte nahiz helduei.

COPE irrati taldearen jabetzakoa da.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Radio Clásica

thumb|230px|eskuinera|Radio Clásica katearen logoa.

**Radio Clásica**, Espainiako musika klasiko irrati kate publiko bat da, Radio Nacional de España irrati publiko kate multzokoa. 1965eko azaroaren 22an ***Segundo Programa de RNE*** izenez sortua izan zen. ***Radio 2*** gisa berrizendatua izan ostean, 1994an gaur egungo izendapena jaso zuen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ràdio 4

**Ràdio 4**, Kataluniako irrati kate publiko bat da, Radio Nacional de España irrati publiko kate multzokoa. 1976eko abenduaren 13an sortua izan zen. Egoitza nagusia Bartzelona hirian du, eta Katalunia eta Andorran katalanez aireratzen da.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Radio 5

thumb|230px|eskuinera|Radio 5 katearen logoa.

**Radio 5**, Espainiako musika klasiko irratiformula kate publiko bat da, Radio Nacional de España irrati publiko kate multzokoa. 1989eko urtarrilaren 1ean sortua izan zen, Frantziako France Info, Erresuma Batuko BBC Radio 5 Live eta Holandarrak NPO Radio 1 irrati kateak oinarritzat hartuz.

Hainbat gai ezberdin jorratzen dituzten irratsaioez osatua dago: albistegiak, zientzia, osasuna, ekonomia, historia eta eguneroko albisteetaz mintzatzen diren solasaldiak.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Radio Exterior de España

thumb|230px|eskuinera|Radio Exterior de España katearen logoa.

**Radio Exterior de España**, Espainiako irrati kate publiko bat da, Radio Nacional de España irrati publiko kate multzokoa. 1942eko martxoaren 15ean sortua izan zen. Mundu osoan aireratzen da, orduoro Espainiako azken berriak eman eta herrialde horretako kultura, gizartea eta politikari buruzko irratsaioak eskeintzen ditu.

Gaztelaniaz gain, ingeles, frantses, arabiera, errusiera, portuges eta ladinozko irratsaioak ere aireratzen ditu.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Donostiako Kimika Fakultatea

**Kimika Fakultatea** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Manuel Lardizabal pasealekuan dagoen Euskal Herriko Unibertsitateko Kimika Fakultatea da, Ibaetako campusan.

## Historia 
Kimika Zientzien Fakultatea 1973an sortu zen; hasieran, Joan XXIII.a Lanbide Eskola izan zen eraikinean atondu ziren lokalak, Altza auzoko alde zaharrean. Garai hartan, Fakultatea Valladolideko Unibertsitateari atxikita zegoen eta Petrokimika espezialitatea ematen zuen. Ikastegia abiarazteaz Gonzalo Martín Guzmán irakaslea arduratu zen, ospe handiko kimikoa polimeroen zientzia eta teknologiaren arloan. Urte batzuk geroago, 1979an, Bilboko Unibertsitatearen barrutia sortu zen (egun Euskal Herriko Unibertsitatea) eta berari atxiki zitzaizkion Gipuzkoako unibertsitate ikastegi publikoak, Kimika Fakultatea tarteko zela.

## Fakultatea 
1983an, Ikastegiak bi espezialitate ematen zituen jada: batetik Makromolekulak, batez ere polimeroen zientzia eta teknologia jorratzen zituena, eta bestetik Oinarrizko Kimika, orokorragoa. 1987an, Fakultatearen egoitza Ibaeta auzora lekualdatu zen, oraingo eraikinera, Ibaetako Unibertsitate Campusera, hain zuzen. Gaur egun, 12.000 m2, lau sail, 78 irakasle, 412 ikasle, eta zuzkidura eta ekoizpen zientifiko ugari dituela, Kimika Fakultatea Euskal Herrian, estatuan eta atzerrian ospea duen irakaskuntza eta ikerkuntzako gunea da, eta hainbat jakintza-arlo jorratzen ditu, oinarrizko zientziatik hasi eta materialen teknologiaraino.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Juan Colmenero de León
* Marian Iriarte
* Cecilia Sarasola
* Luis Mari Bandres
* Jesus Ugalde

## Kanpo estekak 
* Donostiako Kimika Fakultatearen webgunea
Statu quo ante bellum

***Statu quo ante bellum***, latinezko esaera bat da, euskaraz "gerra aurreko egoera" esan nahi du.

Printzipioz, nazioarteko hitzarmenetan erabilia da, gudalekutik indar armatuen erretiratzea eta gerra aurreko egoeraren itzulera adierazteko. Gatazkaren ondorioz, borrokatu diren bi aldeetako batek ere lurralderik edo eskubide politiko eta ekonomikorik irabazi edo galdu ez duela esan nahi du.

Uti possidetis iuris esaeratik argiki nabarmentzen da, honen bitartez borrokatu diren aldeak gerran bereganatu dituzten lurraldeetaz jabetzen baitira.

## Ikus, gainera 
* Statu quo

## Kanpo estekak
Erredentore Guztiz Santuaren Kongregazioa

**Erredentore Guztiz Santuaren Kongregazioa** (latinez: *Congregatio Sanctissimi Redemptoris – C.Ss.R*), eskuarki **Erredentziotarrak** deitua, kongregazio erlijioso katolikoa da, misiolaritzan aritzen dena. Alfontso Maria Ligoriok sortu zuen 1732an, Scalan, eta 1749an onartu zuen Egoitza Santuak. 2012an 5.338 kide zituen, 4.047 apaiz barne, 78 herrialdetan banatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Díez Calleja

**José Díez Calleja** (Ortuella, 1962ko irailaren 25a) bizkaitar futbolari ohia da, atzelari moduan aritzen zena.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak
Ignacio Uribe

**Ignacio Uribe Etxebarria** (Bilbo, 1933ko abenduaren 27a) bizkaitar futbolari ohia da, aurrelari moduan aritzen zena. 20 eta 30eko hamarkadetan Real Madril eta Athletic Clubeko futbolaria izan zen Lusi Maria Uriberen semea da.

## Ibilbidea 
1953an iritsi zen Athletic Clubera, Indautxu Kirol Elkartetik. 1953ko irailaren 20an egin zuen debuta, Real Madrilen aurka 2-3 galdu ondoren. Ordekzo gisa denboraldi bat egin ondoren, Panizoren lekua hartu eta titulartasuna lortu zuen. Euskal taldean abilezia handiko eta gol-ahalmen handiko jokalaria izan zen (69 gol 211 partidutan). Bere golik nabarmenena 1955ko Kopako finalean izan zen, boleaz egindako erremate batekin, talde bilbotarrak 1-0 irabazi baitzioan Sevillari. Manchester Uniteden aurka ere irabazi zuen (5-3), 1957ko urtarrilean, eta hat-trick bat Real Madrilen aurka (4-2) 1957ko otsailean. lesioek 1963an erretiratzera behartu zuten, 29 urte besterik ez zituela.

## Estatistikak 
## Tituluak 
## Kanpo estekak 
* Euskal Irrati Telebista Publikoa. «Ignacio Uribe, oso harro Athleticek Manchesterren jokatutako partidarekin». www.eitb.eus 2018ko martxoaren 29an kontsultatua.
* Ignacio Uriberen fitxa ofiziala Athletic Cluben
Jon Ander Lanbea

**Jon Ander Lambea Aranguiz** (Bilbo, Bizkaia, 1973ko abuztuaren 15a) bizkaitar futbolari ohi eta entrenatzailea da, ezker atzelari moduan aritzen zena.

## Ibilbidea 
*2015ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus