Brasil

**Brasil**, ofizialki **Brasilgo Errepublika Federala** beraz, Hego Amerikako estaturik handiena eta populatuena da, eta munduko bosgarrena. 

Herrialdearen hiriburua Brasilia da eta hizkuntza nagusia portugesa da, tokiko ezaugarri asko dituena (Portugalgo portugesarekin alderatuta).

2016an munduko zortzigarren indar ekonomikoa zen, BPGren arabera.

## Izena 
[thumb|120px|ezkerrera|*[Paubrasilia echinata*]]
Espainiarrak Amerikara iritsi eta zortzi urtera heldu ziren portugaldarrak ere, Brasil izena jaso zuen lurraldera hain zuzen ere. Laster *Paubrasilia echinata* zuhaitza interesatu zitzaien, koloregarri gorria lortzeko erabil zitekeelako. *Pau-brasil* izena eman zioten, hau da, «txingar-makila», egostean tindu gorribizia jariatzen baitzuen, su-txingarren kolorea oroitaraziz. Horrela, *Terra do pau-brasil* izena eman zitzaion lurraldeari.

Izenaren jatorriari buruzko beste hipotesi bat irlandar mitologiako *Hy-Brazil* uhartea da, Angelino Alorto italiar mapagileak hedatu zuena 1325eko mapa batean, ''L'isola brazil* izenarekin, eta XVI. mendeko europar marinelek ezagutzen zutena. Jatorria *bress* hitz zeltikoan du, «santu» esanahiarekin; *Hy Brazil* «Lur Santua» edo «Lur Bedeinkatua» litzateke. Atlantikoaren erdialdeko uhartea zen, kondairaren arabera, eta Brasilera iristean izen horixe eman zioten portugaldarrek, ez baitzekiten kontinentea zela.

## Geografia 
Brasil Hego Amerikako ekialdean dago, 6°N eta 34°S latitudeen artean, eta mendebaldeko longitudeko 28° eta 74° artean hedatua, Ozeano Atlantikoko uhartediak kontuan hartuz. 8.515.767 kilometro koadroko eremua du, hots, Hego Amerikako handiena eta munduko 5.a. Hiru ordu-eremu ditu: UTC-4 mendebaldeko estatuetan, UTC-3 ekialdekoetan eta UTC-2 Atlantikoko uhartedietan. Eremu zabalak, erliebeak, klimak eta baliabide naturalek estatu geografikoki aberatsa eta askotarikoa eratzen dute.

### Mugak 
Iparraldean Venezuela, Guyana, Surinam, Guyana Frantsesa eta Ozeano Atlantikoarekin du muga, ekialdean Ozeano Atlantikoarekin, hegoaldean Uruguairekin, mendebaldean Argentina, Paraguai, Bolivia eta Perurekin, eta ipar-mendebaldean Kolonbiarekin; beraz Hego Amerikako estatu guztiekin du muga, Txile eta Ekuadorrekin izan ezik. Atlantikoko uhartedi batzuk ere hartzen ditu, hala nola, Fernando de Noronha, Atol das Rocas, Done Petri eta Done Paulo eta Trindade eta Martim Vaz. Köppen klima sailkapenaren arabera, sei dira klima mota nagusiak: ekuatoriala Amazonian, tropikala Amazoniaren hegoaldetik Kaprikornio tropikoraino, erdi-agorra ipar-ekialdean, mendialdeko tropikala goi-lautadako eskualderik garaienetan, eta epel euritsua (subtropikal hezea eta ozeaniko epela) Kaprikornio tropikotik hegoaldera.

## Historia 
### Kolonia aurreko aroa 
Brasilgo lehen giza aztarnak duela 11.000 urtekoak dira. Amazoniako herriak nekazaritza, ehiza eta arrantzan aritzen ziren, eta goi-ordokikoak ehiztari-biltzaileak ziren. Orain dela 3.000 urte inguru, herri batzuk nekazaritza ibiltaria erabiltzen hasi ziren: oihan zati bat moztu eta erre ondoren, lurra errautsekin ongarritu eta ereiten zuten. Artoa, batata, manioka eta, leku batzuetan, kotoia eta tabakoa lantzen zuten era horretan. Egurrezko etxoletan bizi ziren, hamaketan etzanik egiten zuten lo, eta saskiak eta zeramikazko ontziak egiten zituzten, uzta biltzeko eta janaria prestatzeko. Europarrak iritsi baino lehenxeago, 2-5 milioi indigena zeuden, hainbat talde etnikotan banatuak; garrantzitsuenak tupi-guarani, macro-jê eta arawakak ziren.

### Portugaldar kolonizazioa 
Pedro Álvares Cabral portugaldarra izan zen Brasilgo kostaldera iritsi zen lehen europarra, 1500ean. Hasieran itsasaldean baizik kokatu ez ziren arren, pau-brasil zuhaitzak portugaldar merkatarien interesa piztu zuen, estimu handiko koloregai gorria lortzeko erabiltzen zelako. Beraz, trukean hasi ziren indigenekin eta, aizkora eta labanen ordez, pau-brasil enborrak, hegazti exotikoak eta lumak eskuratzen zituzten.

[thumb|200px|eskuinera|Diamante meatzea [Minas Geraisen, 1770 aldean]]
Tordesillasko Itunaren xedapenak haintzat hartu gabe, portugaldarrek mendebalderantz eraman zituzten koloniaren mugak, bandeira izeneko taldeen bitartez. Bandeiranteak indigenak harrapatu eta esklabo egiteko barneratzen ziren oihanean; baina, bide batez, lurraldea esploratuz eta konkistatuz joan ziren Portugalgo erregearentzat. Jesuitek misioak sortu zituzten indigenak babestu eta kristautzeko. Besteak beste, aipagarria da Jose de Anchieta misiolariaren lana, tupi-guarani hizkuntzaren lehen gramatika idatzi zuena. Bestalde, frantziarrak eta herbeheretarrak Brasilgo itsasaldea kolonizatzen saiatu ziren. 1555ean frantziarrek Guanabarako badia beretu zuten. Badia berreskuratu ondoren, portugaldarrek Rio de Janeiro fundatu zuten bertan 1567an. Enperadore berria bost urteko umea zenez gero, erregeordetza ezarri zen. Probintzien nahigabeak eta gizarte-tirabirek matxinada ugari piztarazi zuten garai nahasi horretan: Cabanagem (1835-1840), Revolta dos Malês (1835), Balaiada (1838-1841), Sabinada (1837-1838), Farrapoen Gerra (1835–1845). Horiek horrela, 1840ean Brasilgo Legebiltzarrak Petri adin nagusikoa zela erabaki zuen, 14 urte besterik ez zuen arren. Kautxu sukarraren urteetan (1879–1912) Amazoniako eskualde zabalak kolonizatu ziren, Amazonas, Rondônia eta Pará estatuetan. Oihanaren erdian hiri oparoak sortu ziren, hala nola Belém eta Manaus, baina indigenak sarraskituak izan ziren.

[thumb|250px|eskuinera|[Getúlio Vargas eta Franklin Roosevelt 1936an]]
1930eko hamarkada hasieran, herrialdea krisi larrian murgildurik zegoen, Depresio Handiaren ondorioz. Estatu Batuek, bezero nagusiak, utzi egin zioten lehengaiak erosteari eta hori zen, hain zuzen ere, Brasilen diru iturri nagusia. 1930ean, estatu kolpe militar batek amaiera eman zion Brasilgo erregimen politiko konstituzionalari. Getúlio Vargas, abokatu entzutetsua eta Rio Grande do Sul estatuko gobernadorea, izendatu zuten presidente. Vargasek erregimen populista ezarri zuen laster, diktadura faxisten ezaugarri asko zituena: Estado Novo. Nekazariak eta langileak zituen alde, baita negozio gizonak ere, irabazi handiak lortzeko modua izan baitzuten. 1945ean estatu kolpe batek erorarazi bazuen ere, 1950eko hauteskundeak irabazi zituen. Langileen botoei esker agintera itzulirik, soldatak igotzeari eta estatuaren enpresak bultzatzeari ekin zion. 1953an, petrolio konpainia handiak nazionalizatu eta Petrobras sortu zuen, petrolioaren arloko estatuaren monopolioa. 1954ko abuztuaren 5ean, ezezagun batzuk Carlos Lacerda, oposizioko politikaria, hiltzen saiatu ziren. Horrek krisi politiko sakona eragin zuen; militar talde batek dimititzera behartu zuen Vargas eta, handik gutxira, bere buruaz beste egin zuen. 2010ean Lularen alderdikide Dilma Rousseff hautatu zuten presidente. 2013ko ekainean, milaka lagun manifestatu ziren herrialde osoko hirietan, garraio publikoko prezio garestien eta ustelkeriaren aurka. 2014ko hauteskundeak ere Dilma Rousseffek irabazi zituen, baina 2015ean Brasilgo Senatuak kargutik kendu zuen, ustelkeria kasu batengatik Roussefen kontra egindako prozesuan.

## Gobernua eta administrazioa 
[thumb|280px|[Brasilgo Kongresu Nazionala, legebiltzarraren egoitza]]
### Politika 
Brasil errepublika federal demokratikoa da, sistema presidentzialarekin. Estatuburu eta gobernuburu da presidentea, lau urteko agintaldirako hautatzen dena, eta gehienez beste agintaldi baterako hautatua izan daiteke berriro. Haren esku dago ministroak izendatzea. Brasilgo Kongresu Nazionala (*Congresso Nacional do Brasil*) ganbera biko legebiltzarra da, Diputatuen Ganberak (*Câmara dos Deputados*) eta Senatu Federalak (*Senado Federal*) osatua. Lau dira alderdi politiko garrantzitsuenak: Langileen Alderdia (*Partido dos Trabalhadores*, PT), Brasilgo Sozial Demokraziaren Alderdia (*Partido da Social Democracia Brasileira*, PSDB), Mugimendu Demokratiko Brasildarraren Alderdia (*Partido do Movimento Democrático Brasileiro*, PMDB) eta Demokratak (*Democratas'', DEM); hauez gain, alderdi txikiago ugari dago.

### Banaketa administratiboa 
Brasilgo Errepublika Federala 26 estatutan banaturik dago: Acre, Alagoas, Amapá, Amazonas, Bahia, Ceará, Espírito Santo, Goiás, Maranhao, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, Minas Gerais, Pará, Paraíba, Paraná, Pernambuco, Piauí, Rio de Janeiro, Rio Grande do Norte, Rio Grande do Sul, Rondônia, Roraima, Santa Catarina, Sao Paulo, Sergipe eta Tocantins. Brasilia Barruti Federala da. Estatu bakoitzak bere konstituzioa eta bere legeak ditu. Administrazio eta estatistika ondorioetarako, baina, Brasilgo lurraldea bost zati handitan dago banatua: Região Centro-Oeste edo Erdi-mendebaldekoa, Região Nordeste edo Ipar-ekialdekoa, Região Norte edo Iparraldekoa, Região Sudeste edo Hego-ekialdekoa eta Região Sul edo Hegoaldekoa.

### Unitate federatiboetako gobernadoreak 

{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geoshape",
  "query": "
SELECT ?id ?head
  (SAMPLE(?img) as ?img)
  (min(?partidoId) as ?partido)
  (if(?partido = 'pmdb', '#0a9102', if(?partido = 'psdb', '#0051ce',if(?partido = 'pp', '#00068e',if(?partido = 'psd', '#ff0000',if(?partido = 'pt', '#c10000',if(?partido = 'psb', '#ff5000',if(?partido = 'pcdob', '#ffe900',if(?partido = 'pdt','#7f00ff','#939392')))))))) as ?fill)
  (concat('', substr(str(?link),31,500),  '', ?headLabel, '') as ?title)
  (concat(?stateLabel, '\\n', 'Fitxategi:', substr(str(?img), 52, 500), '200px') as ?description)
WHERE {
  ?id wdt:P31 wd:Q485258 .
  ?id wdt:P6 ?head .
  ?head wdt:P102 ?partido .

BIND(if(?partido = wd:Q1322751, 'pmdb', if(?partido = wd:Q1322897, 'psdb',if(?partido = wd:Q732852, 'pp',if(?partido = wd:Q2054750, 'psb',if(?partido = wd:Q657089, 'pt',if(?partido = wd:Q2054789, 'psd',if(?partido = wd:Q504000, 'pcdob',if(?partido = wd:Q1414708, 'pdt','outros')))))))) as ?partidoId)
  SERVICE wikibase:label {
    bd:serviceParam wikibase:language 'pt' .
    ?head rdfs:label ?headLabel .
    ?id rdfs:label ?stateLabel .
  }
  OPTIONAL {
    ?head wdt:P18 ?img .
  }
  ?link schema:about ?head .
  ?link schema:isPartOf  .
} GROUP BY ?id ?head ?headLabel ?link ?stateLabel
"}

## Demografia 
[thumb|280px|eskuinera|Brasilgo [biztanleriaren dentsitate|biztanleri dentsitatearen mapa (2007)]]
### Biztanleria 
2016an Brasilek 206.081.432 biztanle zituen;

[thumb|800px|erdian|[Rio de Janeiro, Latinoamerikako eta Hego Hemisferioko turismo norako garrantzitsuenetakoa]]

## Kultura 
### Gastronomia 
[eskuinera|thumb|220px|[Feijoada]]
Brasilgo gastronomia asko aldatzen da eskualde batetik bestera, indigenek eta etorkinek egindako ekarpenen ondorioz. Aipagarriak dira, besteak beste, feijoada (jaki nazionala), vatapá, moqueca, polenta eta acarajé. Gozoki ugari dago, hala nola, brigadeiroa eta beijinhoa. Kafea eta cachaça dira edaririk ohikoenak. Cachaça, azukre-kanaberaren destilazioaren bitartez ekoizten den alkoholdun edaria, caipirinharen osagai nagusia da.
 
### Literatura 
Jesuitek sustatu zuten brasildar literatura XVI. mendetik aurrera. Manuel da Nóbrega (1517–1570), José de Anchieta (1534–1597) eta Bento Teixeira (1561–1618) dira lehen urte haietako idazle aipagarrienak. XVII. mendean, joera barrokoa garatu zen ipar-ekialdean, António Vieira (1608–1697) jesuita, hizlari bikain eta indigenen defendatzailearekin. Joera bereko olerkariak izan ziren Gregório de Matos (1636–1696) eta Manuel Botelho de Oliveira (1636–1711). XVIII. mendean, Minas Geraisko olerkari *mineiroak* nabarmendu ziren, hala nola, Tomás Antônio Gonzaga (1744–1810), Inácio José de Alvarenga (1742–1792) eta Manuel Inácio da Silva (1749–1814).

[eskuinera|thumb|180px|[Joaquim Maria Machado de Assis]]
XIX. mendean, independentziarekin batera, Europako joera berrienak iritsi ziren. Bi olerkari erromantiko eta nazionalista gailendu ziren garai hartan: José Bonifácio de Andrada (1763–1838) eta Sousa Caldas (1762–1814); geroagokoak dira Gonçalves Dias (1823–1864), Brasilgo poeta erromantikorik handiena, *Canção do Exílio* eta *I-Juca-Pirama* idatzi zituena, eta Álvares de Azevedo (1831–1852). Erromantizismoaren ondoren, errealismoa hedatu zen literatura genero guztietara, Joaquim Maria Machado de Assisen lanekin batez ere.

XX. mende hasieratik aurrera, 1922ko Arte Modernoaren Astearen ondoren bereziki, brasildar literatura bereiziz joan zen beste herrialdeetako higikundeetatik, eta bere eskuko lehen eskolak sortu ziren. Orduko idazleak dira Manuel Bandeira (1886-1968), Mario de Andrade (1893–1945) eta Oswald de Andrade (1890–1954). Carlos Drummond de Andrade (1902–1987), Jorge Amado (1912–2001), Érico Veríssimo (1905–1975) eta Vinicius de Moraes (1913-1980) 1930eko belaunaldikoak dira, eta João Guimarães Rosa (1908–1967) eta Clarice Lispector (1920–1977) 1945ekoak. XX. mende amaierako eta gaur egungo egileen artean ditugu, Lygia Fagundes Telles (1923), Rubem Fonseca (1925), Dalton Trevisan (1925), Autran Dourado (1926–2012), Nélida Piñón (1937), Moacyr Scliar (1937–2011), Antônio Torres (1940) eta Paulo Coelho (1947) narratzaileak, eta Manoel de Barros (1916–2014), Ferreira Gullar (1930–2016) eta Adélia Prado (1935) poetak.

### Musika 
[thumb|ezkerrera|280px|[Sanba-dantzariak 2011ko Río de Janeiroko inauterian]]
Jesuitek sartu zuten Brasilen musika eruditoa, XVI. mendetik aurrera. José Maurício Nunes Garcia (1767–1830) izan zen lehen brasildar musikagile handia. XVIII. mendean aipagarria da *música mineira* delakoa. 1842an Kontserbatorio Nazionala sortu zenetik, musika instrumental profanoa garatu zen. XIX. mendean, Francisco Manuel da Silva (1795–1865), ereserki nazionalaren egilea, Carlos Gomes (1836–1896) operagilea, Alexandre Levy (1864–1892) eta Alberto Nepomuceno (1864–1920) nabarmendu ziren. Heitor Villa-Lobosek (1887–1959) europar tradizioa eta herri-musikaren elementuak batu zituen.

Herri musika hiru ondare nagusiren ondorioa da: indigena, afrikarra eta europarra (portugaldarra batez ere). 500 urteko historian, erritmo ugari sortu dira: XVIII. mendean Modinha eta Lundu zabaldu ziren; XIX. mendean Maxixe eta Choro eratu ziren, Polkatik abiaturik; XX. mende hasieran Sanba sortu zen, Brasilgo herri kulturaren ikurra; 1950eko hamarkadaren amaieran, Bossa Novak irauli zuen bertako herri musika, Vinicius de Moraes, Tom Jobim eta João Gilbertorekin. Astrud Gilberto (1940), Roberto Carlos (1941), Caetano Veloso (1942), Gilberto Gil (1942), Milton Nascimento (1942), Chico Buarque (1944), Elis Regina (1945–1982), Maria Bethânia (1946) eta Daniela Mercuryk (1965) mundu osoan ezagutarazi dute Brasilgo herri musika (*Música popular brasilera*, MPB).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jalgi.com atlasa datuak, mapak eta irudiak
*  Gobernuaren webgune ofiziala
*  Brasilgo euskal komunitatearen webgune ofiziala