Martxoaren 28

**Martxoaren 28**a gregoriotar egutegiaren urteko laurogeita zazpigarren eguna da, 88.a bisurteetan. 278 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1939 &ndash; Lisboa-Paris ibilbidea egiten zuen Sud Express izeneko gaueko trena Ormaiztegin errailetatik irten eta hiru hildako izan ziren.
* 1939 &ndash; Iruñeko Euskal Jai pilotalekua kartzela bihurtu zuten frankistek.
* 1965 &ndash; Euskaraz abesteagatik atxilotu zituen Guardia Zibilak gazte ondarrutar batzuk. 15 eta 17 urte bitarteko gazte haiek kalean geratu eta Mutrikuko Guardia Zibilaren kasernara eraman zituzten. 
* 1978 &ndash; Tolosako geralekuaren eta geltokiaren artean 55 tona azido zianhidriko zeraman trena errailetatik atera zen eta hondamendi izugarri bat gertatzeko zorian egon zen.

### Mundua 
* 364 &ndash; Bere anaiak Valente Ekialdeko erromatar enperadorea izendatu zuen.
* 2005 &ndash; 8,7 graduko lurrikara Sumatrako kostaldean.
* 2016 &ndash; Dublin hirian 1916ko Irlandako Pazko Matxinadaren 100. Urteurrena ospatu zen.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 1999 &ndash; Martxoaren 19an Iruñean hasitako 11. Korrikari amaiera eman zitzaion Donostian.
* 2004ko Nafarroako Bertsolari Txapelketan Xabier Silveirak jantzi zuen txapela bigarren aldiz.
* 2015 &ndash; Julio Sotok 2015eko Nafarroako Bertsolari Txapelketa irabazi zuen hirugarren aldiz.
* 2016 &ndash; Euskal Herriko Idazleen Biltzarra Lapurdiko Sara udalerrian ospatu zen.

### Mundua 
* 1963 &ndash; *Il Gattopardo* ("Lehoinabarra") filma estreinatu zen, Luchino Viscontik zuzendu eta Burt Lancaster, Alain Delon, Claudia Cardinale, Serge Reggiani, Mario Girotti eta Pierre Clementi aktoreek antzeztu zuten.
* 1980 &ndash; *The Changeling* ("Ordezkoa") filma estreinatu zen, Peter Medakek zuzendu eta George C. Scott, Trish Van Devere, Melvyn Douglas, John Colicos, Jean Marsh, Helen Burns eta Madeleine Sherwood aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
2010 &ndash; Jose Maria Mendizabal aizkolaria hil zen, Tolosan Olasagastiren aurka zuen apustuan egindako ahaleginaren ondorioz.

### Mundua 
* 1910eko Bost Nazioen Txapelketa: Ingalaterra txapeldun.

## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1833 &ndash; Justo Egozkue, nafar geologo eta ingeniaria (h. 1900).
* 1847 &ndash; Ramos Azkarate, euskal idazlea (h. 1904).
* 1872 &ndash; José Sanjurjo, nafar militarra (h. 1936).
* 1899 &ndash; Juan Iruretagoiena, gipuzkoar idazle, antzerkigile eta itzultzailea (h. 1982).
* 1904 &ndash; Ricardo Bueno Ituarte, gipuzkoar mediku, neuropsikiatra eta administratzailea (h. 1956).
* 1908 &ndash; Juan Uribe Echevarría, txilen aritutako bizkaitar irakasle, idazle eta ikertzailea (h. 1988).
* 1912 &ndash; Jose Maria Abrego, *Abrego II.a*, nafar erremontelaria.
* 1921 &ndash; Juan Maria Olaizola, gipuzkoar teologoa eta historialaria (h. 1998).
* 1926 &ndash; 
** José Javier Etaio Mikeo, nafar matematikaria (h. 2012).
* 1935 &ndash; Eusebio Vélez, arabar txirrindularia (h. 2020).
* 1938 – 
** Maria Jesus Mitxelena Lekuona Sendabelarretan aditua, etxekoandre eta baserritarra
** Pepita Mitxelena Lekuona Sendabelarretan aditua, etxekoandre eta baserritarra.
* 1939 &ndash; Nikolas Segurola, euskal artzain, fraide eta bertsolaria (h. 2023).
* 1940 &ndash; José Luis Azkona, nafar apaiza, Marajóko apezpikua (h. 2024).
* 1942 &ndash; Luis Felipe Areta, gipuzkoar atleta ohi eta apaiza, kirolari moduan luzera jauzian eta jauzi hirukoitzean aditua.
* 1954 &ndash;
** Josean Gómez, gipuzkoar zinema ekoizlea.
** Ana Gorroño, bizkaitar mediku eta politikaria.
* 1956 &ndash; Luis Maria Lasurtegi, gipuzkoar arraunlari ohia.
* 1960 &ndash; Estefania Beltran de Heredia, EAJko arabar politikaria.
* 1961 &ndash; Juan Mari Aburto, bizkaitar politikaria, Bilboko alkatea.
* 1966 &ndash;
** Peio Egaña, *Egaña II.a*, nafar pilotari ohia.
** Imanol Murua Uria, gipuzkoar idazle, kazetari eta unibertsitateko irakaslea.
* 1967 &ndash; Mikel Loinaz, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1970 &ndash; Joxemiel Bidador, euskal dantzaria, idazlea, ikertzailea, filologoa, irakaslea eta historialaria (h. 2010).
* 1971 &ndash; Bakartxo Tejeria, Villabonako alkate ohia eta Eusko Legebiltzarreko mahaiburua.
* 1973 &ndash; 
** Amaia Gabantxo, bizkaitar idazlea, flamenko abeslaria eta euskal literaturan espezializatutako itzultzailea.
** Gorka Kortina, bizkaitar futbolari ohia.
* 1975 &ndash; Noelia Oses, bizkaitar matematikaria  eta ikertzailea.
* 1979 &ndash; Jon Iñarritu, bizkaitar politikaria.
* 1981 &ndash; Javier Hurtado, espainiar politikaria, Eusko Jaurlaritzako Turismo, Komertzio eta Kontsumoko sailburua, Madrilen.
* 1982 &ndash; Jon Plazaola, gipuzkoar zinema eta antzerkiko zuzendaria eta gidoilaria.
* 1985 &ndash; Edurne Saizar Lizarazu, gipuzkoar piano-jotzailea.
* 1989 &ndash;
** Jon Aberasturi, arabar txirrindularia.
** Aitziber Saldias, gipuzkoar idazle eta itzultzailea.
* 1990 &ndash; Julen Bollain, gipuzkoar ekonomialaria, oinarrizko errenta unibertsalean aditua.
* 1994 &ndash; Aritz Elustondo, gipuzkoar futbolaria.
* 1997 &ndash; Cristian Sanz Díaz, bizkaitar futbolaria.
* 2003 &ndash; Unax Agote, gipuzkoar futbolaria.

### Mundua 
* 1472 &ndash; Frai Bartolomeo, italiar margolaria (h. 1517).
* 1515 &ndash; Avilako Santa Teresa, espainiar karmeldar lekaime eta poeta (h. 1582).
* 1592 &ndash; Comenius, Moraviako irakasle, zientzialari, hezitzaile eta idazlea (h. 1670).
* 1616 &ndash; Margaret Scott, Salem-eko sorginkeria prozesuetan sorginkeria leporatuta urkatu zuten emakumea (h. 1692).
* 1638 &ndash; Fredrik Ruysch, holandar sendagilea (h. 1731).
* 1660 &ndash; Arnold Houbraken, herbeheretar margolari eta idazlea (h. 1719).
* 1731 &ndash; Ramón de la Cruz, espainiar antzerkigilea (h. 1795).
* 1736 baitatua &ndash; Rudolf Erich Raspe, alemaniar idazle, liburuzain eta zientzialaria (h. 1794).
* 1750 &ndash; Francisco de Miranda, venezuelar militar, politikari eta iraultzailea (h. 1816).
* 1814 &ndash; Galen Clark, kanadar-estatubatuar kontserbazionista eta idazlea (h. 1910).
* 1817 &ndash; Francesco De Sanctis, italiar idazlea (h. 1883).
* 1819 &ndash; Roger Fenton, britainiar argazkilaria (h. 1869).
* 1838 &ndash; Jean-Paul Laurens, frantziar margolari eta eskultorea (h. 1921).
* 1839 &ndash; Alice King, ingeles idazle, irakasle eta hizlaria (h. 1894).
* 1840 &ndash; Emin Paxa, alemaniar bidaiaria eta kolonizatzailea (h. 1892).
* 1851 &ndash; Bernardino Machado, Portugalgo presidentea (h. 1944).
* 1862 &ndash; Aristide Briand, frantziar politikaria, 1926ko Bakearen Nobel Saria (h. 1932).
* 1868 &ndash; Maksim Gorki, errusiar idazlea eta iraultza boltxebikearen aldeko aktibista (h. 1936).
* 1870 &ndash; Candelaria Pérez,  txiletar etxeko langilea, militarra eta heroia (j. 1810)
* 1872 &ndash; Ingolf Elster Christensen, norvegiar politikaria (h. 1943).
* 1879 &ndash; Terence MacSwiney, irlandar nazionalista, idazlea, politikaria, Cork hiriko alkate ohia eta gose grabalaria (h. 1920).
* 1884 &ndash; Angelos Sikelianos, greziar olerkaria (h. 1951).
* 1886 &ndash;
** Gloria Giner de los Ríos García, Maistren Eskola Normal Nagusiko eta Irakaskuntza Erakunde Libreko irakaslea (h. 1970).
** Clara Lemlich, New Yorkeko ehungintzako langileen grebaren buruzagietako bat (h. 1982).
* 1890 &ndash; Teodosia Ortega, burgostar emagina. (h. 1983)
* 1892 &ndash; Corneille Heymans, belgikar fisiologoa, 1938ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1968).
* 1895 &ndash; Ángela Ruiz Robles, leondar irakasle eta asmatzailea, liburu elektronikoaren lehen patentearen jabea (h. 1975).
* 1903 &ndash; Rudolf Serkin, bohemiar jatorriko estatubatuar piano-jotzailea (h. 1991).
* 1909 &ndash; Nelson Algren, estatubatuar idazlea (h. 1981).
* 1910 &ndash; Ingrid Suediakoa, Danimarkako erregina ezkontidea (h. 2000).
* 1914 &ndash; Bohumil Hrabal, txekiar idazlea (h. 1997).
* 1919 &ndash; Alain Bosquet, ukrainar jatorriko frantziar idazlea (h. 1998).
* 1920 &ndash; Josefina Constantino, filipinar saiakeragile, poeta, literatura kritikari eta moja karmeldarra (h. 2024).
* 1921 &ndash; Dirck Bogarde, ingeles aktorea (h. 1999).
* 1922 &ndash; Grace Hartigan, espresionismo abstraktuko estatubatuar margolaria  (h. 2008).
* 1926 &ndash; Cayetana Fitz-James Stuart, XVIII. Alba de Tormesko dukesa espainiarra (h. 2014).
* 1927 &ndash;
** Theo Colborn, ingurumenaren osasunaren estatubatuar analista (h. 2014).
** Vina Mazumdar, indiar feminista (h. 2013).
* 1928 &ndash;
** Zbigniew Brzezinski, poloniar jatorriko estatubatuar diplomatiko eta politikaria (h. 2017).
** Alexander Grothendieck, alemaniar matematikaria (h. 2014).
* 1930 &ndash; Jerome Isaac Friedman, estatubatuar fisikaria, 1990eko Fisikako Nobel Saria.
* 1931 &ndash; Jane Rule, kanadar idazlea, lesbianismoari buruzko eleberriak eta saiakerak idatzi zituena (h. 2007).
* 1933 &ndash; Tete Montoliu, kataluniar jazz piano-jolea (h. 1997).
* 1935 &ndash; Józef Szmidt, poloniar atleta, jauzi hirukotzean espezializatua (h. 2024).
* 1936 &ndash;
** Amancio Ortega, ehun-sektoreko espainiar enpresaburua, munduko 3. gizon aberatsena.
** Mario Vargas Llosa, peruar idazlea, 2010eko Literaturako Nobel Saria (h. 2025).
* 1940 &ndash; Russell Banks, estatubatuar eleberrigilea (h. 2023).
* 1941 &ndash; Alf Clausen, estatubatuar musikagilea (h. 2025).
* 1942 &ndash;
** Daniel Dennett, estatubatuar filosofo eta idazlea (h. 2024).
** Conrad Schumann, Berlingo harresia egiten hasi eta gero Alemaniako Errepublika Demokratikotik alde egin zuen lehen desertorea (h. 1998).
* 1943 &ndash; Conchata Ferrell, estatubatuar aktorea (h. 2020).
* 1945 &ndash;
** Hans Brunhart, Liechtensteingo lehen ministroa.
** Rodrigo Duterte, Filipinetako presidentea.
** Pierre Michon, frantziar idazlea.
* 1946 &ndash; Alejandro Toledo, Peruko presidente ohia.
* 1948 &ndash; Dianne Wiest, estatubatuar telebista eta zinemako aktorea.
* 1949 &ndash;
** Paul Bayvel, hegoafrikar errugbilaria (h. 2020).
** Michael W. Young, estatubatuar genetikalari eta kronobiologoa, 2017ko Medikuntzako Nobel Saria.
* 1950 &ndash; Queca Campillo, Espainian kazetaritza grafikoan aritu zen lehen emakumeetako bat (h. 2015).
* 1953 &ndash;
** Isa Guerra García, kanariar poeta.
** Melchior Ndadaye, Burundiko presidentea (h. 1993).
* 1954 &ndash; Anuradha Ghandy, Indiako idazle, komunista eta buruzagi iraultzailea (h. 2008).
* 1955 &ndash;
** Edgardo Antoñana, argentinar esataria, kazetaria, telebista ekoizlea eta telebistako eta irratiko aurkezlea  (h. 2017).
** Julio Llamazares, espainiar idazlea.
** Reba McEntire, estatubatuar abeslari eta aktorea, Country musikaren adierazlerik handienetakotzat joa.
* 1956 &ndash; Amanda Aizpuriete, letoniar poeta eta itzultzailea (h. 2023).
* 1957 &ndash; Beverley Callard, britainiar aktorea
* 1959 &ndash; Laura Chinchilla, Costa Ricako presidentea.
* 1961 &ndash; Byron Scott, NBAko estatubatuar saskibaloi jokalari ohia.
* 1962 &ndash; Alexandra Billings, estatubatuar aktorea, irakaslea, abeslaria eta ekintzailea.
* 1969 &ndash;
** Daniela Barcellona, italiar opera-kantaria, mezzosopranoa.
** Ivan Gotti, italiar txirrindulari ohia.
** Ilke Wyludda, alemaniar disko-jaurtitzailea (h. 2024).
* 1970 &ndash;
** Cristina Cerrada, espainiar idazlea eta sorkuntza-idazketako irakaslea.
** Belén López, espainiar aktorea.
** Vince Vaughn, estatubatuar aktorea.
* 1971 &ndash; 
** Silvia Yustos, espainiar gimnasta ohia eta entrenatzailea.
** Olga Jegorova, errusiar atleta ohia.
* 1973 &ndash; Edward Fatu, *Umaga*, estatubatuar borrokalari profesionala (h. 2009).
* 1975 &ndash;
** Richard Kelly, estatubatuar zinema zuzendaria.
** Shanna Moakler, estatubatuar aktore, modelo eta playmatea.
* 1981 &ndash; Julia Stiles, estatubatuar aktorea.
* 1985 &ndash; Stan Wawrinka, suitzar tenis jokalaria.
* 1986 &ndash;
** Bowe Bergdahl, Afganistango gerraren ondorioz Talibanek preso izandako azken estatubatuar soldadua.
** Lady Gaga, estatubatuar musikagilea, abeslaria eta DJa.
** Lucía Garibaldi, uruguaiar zinema zuzendaria eta gidoilaria.
** Amaia Salamanca, espainiar aktorea.
* 1987 &ndash; Asier Arranz, espainiar futbolari ohia.
* 1990 &ndash;
** Aid (rap-abeslaria), galiziar rap-abeslaria.
** Julia Alioxina, errusiar politikaria, Errusiako lehen emakume politikari transgenerotzat hartua.
** Laura Harrier, estatubatuar modelo ohi eta aktorea.
* 1991 &ndash; Mya Taylor, estatubatuar emakumezko aktore eta abeslari transgeneroa.
* 1992 &ndash; Berta Vázquez, ukraniar aktore eta abeslaria.
* 1995 &ndash; Leandrinha Du Art, brasildar Interneteko ospetsua eta aktibista.
* 1996 &ndash; Xie Siyi, txinatar tranpolin jauzilaria.
* 2001 &ndash; Maria Vicente, kataluniar atleta, proba konbinatuetan eta jauzi hirukoitzean aditua.
* 2003 &ndash;
** Hubert Kós, hungariar igerilaria.
** Pháo, vietnamdar rap abeslaria eta ekoizlea.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1919 &ndash;
** Jose Maria Ezpeleta Samaniego, nafar aristokrata (j. 1846).
** Leon Olalkiaga, gipuzkoar albaitaria (j. 1859).
* 1924 &ndash; Zoel García de Galdeano, euskal herritar matematikaria, Zaragozan (j. 1846).
* 1940 &ndash; Jose Maria Salaberria, Euskal Herrian bizi izandako espainiar idazlea, erregenerazionismokoa (j. 1873).
* 2005 &ndash;
** Martin Garziarena, nafar aizkolaria (j. 1927).
** Joaquín Luqui, Kaparroso udalerriko irrati esatari ospetsua, Madrilen (j. 1948).
* 2010 &ndash; Jose Maria Mendizabal, *Mendizabal II.a*, gipuzkoar aizkolaria eta harri-jasotzailea, proba bat egiten ari zela bihotzekoak jota (j. 1947).

### Mundua 
* 193 &ndash; Pertinax, erromatar enperadorea.
* 966 &ndash; Flodoard, karolingiar garaiko historialari, kronikagile eta latinezko poeta (j. c. 894).
* 1018 &ndash; Ali ibn Hammud al-Nasir, Kordobako seigarren kalifa, eraila.
* 1241 &ndash; Valdemar II.a Danimarkakoa, Danimarkako erregea (j. 1170).
* 1285 &ndash; Martin IV.a, aita santua.
* 1621 &ndash; Ottavio Rinuccini, italiar olerkaria, Jacopo Peri musikagilearekin batera lehenbiziko operatzat jo ohi den *Dafne* musikalanaren egilea (j. 1562).
* 1690 &ndash; Emmanuel Tzanes, greziar margolaria (j. 1610).
* 1712 &ndash; Jan van der Heyden, nederlandar pintorea eta grabatzailea (j. 1637).
* 1794 &ndash; Nicolas de Condorcet, Condorceteko markesa, frantziar filosofo, matematikari eta politikaria (j. 1743).
* 1799 &ndash; Etta Palm d'Aelders, Frantziako Iraultzaren garaiko herbeheretar feminista eta espioia (j. 1743).
* 1826 &ndash; Jean-Jacques Lequeu, frantziar arkitekto eta diseinatzailea (j. 1757).
* 1833 &ndash; William Thompson, irlandar ekonomialaria (j. 1775).
* 1838 &ndash; Eliza Grew Jones, estatubatuar misiolari baptista eta lexikografoa (j. 1803).
* 1881 &ndash; Modest Musorgski, errusiar musikagilea (j. 1839).
* 1887 &ndash; Ditlev Gothard Monrad, Danimarkako lehen ministroa (j. 1811).
* 1931 &ndash; Rita de Morais Sarmento, portugaldar ingeniari zibila, Portugalen, eta ziurrenik Europa osoan, titulu hori lortu zuen lehen emakumea (j. 1872).
* 1941 &ndash; Virginia Woolf, ingeles idazlea (j. 1882).
* 1942 &ndash; Miguel Hernández, *herriaren poeta*, espainiar olerkaria (j. 1910).
* 1943 &ndash; Sergei Rakhmaninov, errusiar musikagilea eta pianista (j. 1873).
* 1945 &ndash; Juana Whitney, frantziar-euskal irakaslea eta emakumeen aldeko ekintzailea (j. 1857).
* 1953 &ndash;
** María López de Sagredo Andreo, kubar-kataluniar politikaria eta aktibista kulturala (j. 1881).
** Valentine de Saint-Point, frantziar artista eta idazlea (j. 1875).
** Jim Thorpe, estatubatuar kirolaria (j. 1887).
* 1957 &ndash; Jack Butler Yeats, irlandar margolaria (j. 1871).
* 1959 &ndash; Edmond Debeaumarché, frantziar postaria, Bigarren Mundu Gerran erresistentzian ibilitakoa (j. 1906).
* 1960 &ndash; Margarita Manso, 27ko belaunaldiko espainiar margolaria (j. 1908).
* 1969 &ndash; Dwight David Eisenhower, Ameriketako Estatu Batuetako 34. Presidentea (j. 1890).
* 1972 &ndash; Joseph Paul-Boncour, frantziar politikaria (j. 1873).
* 1982 &ndash; William Giauque, kanadiar-estatubatuar kimikaria, 1949ko Kimikako Nobel Saria (j. 1895).
* 1985 &ndash; Marc Chagall, frantziar-errusiar margolaria (j. 1887).
* 1987 &ndash; Alphonse Alley, Dahomeyko presidentea (j. 1930).
* 1994 &ndash; Eugène Ionesco, errumaniar jatorriko frantziar idazlea (j. 1909).
* 1995 &ndash; Ana Mariscal, espainiar aktore, zuzendari eta ekoizlea (j. 1923).
* 1996 &ndash; Hans Blumemberg, alemaniar filosofoa (j. 1920).
* 2000 &ndash; Anthony Powell, ingeles eleberrigilea (j. 1905).
* 2004 &ndash; Peter Ustinov, ingeles aktore, idazle eta antzerkigilea (j. 1921).
* 2005 &ndash; Pál Losonczi, Hungariako estatuburua (j. 1919).
* 2006 &ndash;
** Proinsias Ó Maonaigh, irlandar biolinjolea eta irlandar musika eta kulturaren bultzatzailea (j. 1922).
** Charles Schepens, belgikar-estubatuar oftalmologoa, *kirurgia erretiniko modernoaren aitatzat* hartua (j. 1912).
* 2009 &ndash; 
** Janet Jagan, Guyanako presidentea (j. 1920).
** Maurice Jarre, frantziar konposatzailea eta zuzendaria (j. 1924).
* 2012 &ndash; John Arden, ingeles antzerkigilea (j. 1930).
* 2013 &ndash; Richard Griffiths, ingeles aktorea (j. 1947).
* 2016 &ndash; Peggy Fortnum, britaniar ilustratzailea (j. 1919).
* 2017 &ndash; Alizia Borboi Parmakoa, Borboi leinuko partaidea (j. 1917).
* 2019 &ndash; Pierre Lacroix, frantziar errugbilaria (j. 1935).
* 2020 &ndash; Chato Galante, espainiar presoa eta Giza Eskubideen eta Oroimen Historikoaren aldeko ekintzailea (j. 1948).
* 2021 &ndash; Didier Ratsiraka, Madagaskargo presidentea (j. 1936).
* 2022 &ndash; Antonios Naguib, egiptoar kardinala eta Eliza Katoliko Koptoaren patriarka (j. 1935).
* 2023 &ndash; Ryuichi Sakamoto, japoniar musikagile, piano-jotzaile, abeslari, musika ekoizle eta aktorea (j. 1952).
* 2024 &ndash; Anna Pérez Pagès, kataluniar kazetaria (j. 1974).
* 2025 &ndash; Heloísa Teixeira, brasildar idazle, argitaratzaile eta literatura kritikaria (j. 1939).
* 2026 &ndash;
** Mary Beth Hurt, estatubatuar aktorea (j. 1946).
** Liamine Zéroual, Aljeriako presidentea (j. 1941).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Seaska egutegiko izendegia: Liher eta Ipar.

## Kanpo estekak 
Martxoaren 27 | Urteko egutegi | Martxoaren 29