Urtarrilaren 19

**Urtarrilaren 19**a gregoriotar egutegiaren urteko hemeretzigarren eguna da. 346 egun falta dira urtea amaitzeko, 347 egun bisurteetan.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1844 &ndash; Tolosa Gipuzkoako hiriburu izendatu zuten errege dekretu bidez.  1854an, progresistak boterera iristearekin batera, Donostiara lekualdatu zuten hiriburua.
* 1969 &ndash; Donostian San Sebastian bezpera ospatzeari boikota egin zioten. Aurreko urteko abuztutik Francok Gipuzkoan ezarritako salbuespen egoeraren aurkako protesta izan zen. 
* 1977 &ndash; Ikurrina berriro legeztatu zuten Espainiako legedian, eta Euskal Autonomi Erkidegoko bandera ofizialtzat hartu zen.
* 1980 &ndash; ETAk Jose Miguel Palacios Dominguez saltzailea hil zuen Getxon.

### Mundua 
* 1949 &ndash; Kubak Israel onartu zuen.
* 1966 &ndash; Indira Gandhi Indiako lehen ministra aukeratu zuten.
* 1978 &ndash; Adulterio zigorra indargabetu zen Espainiako Estatuan; neurriak Hego Euskal Herrian ere eragin zuen.
* 1997 &ndash; Yasser Arafat buruzagia Hebronera itzuli zen 30 urte geroago eta Israelek kontrolatutako Gazako azken hiriaren askatzea ospatzen du.
* 2008 &ndash; Adolfo Nicolas espainiarra Jesusen Lagundiko buru izendatu zuten.
* 2011 &ndash; Espainiako Senatuak bertan, gaztelaniarekin batera, beste hizkuntza koofizialak erabiltzea ahalbidetu zuen; hizkuntza horien artean euskara zegoen.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 1936 &ndash; Bertsolari Txapelketa Nagusiaren II. edizioaren finalean Jose Manuel Lujanbio *Txirrita* izan zen irabazle.

### Mundua 
* 1674 &ndash; *Altzeste, edo Alzedoren garaipena* (), Jean-Baptiste Lullyren musika eta Philippe Quinaulten libretoa duen opera estreinatu zen Parisko Théâtre du Palais-Royalen.
* 1829 &ndash; Johann Wolfgang von Goetheren Fausto estreinatu zen.
* 1853 &ndash; *Trobalaria* (), Giuseppe Verdiren musika eta Salvadore Cammarano eta Leone Emanuele Badareren libretoa duen opera estreinatu zen Erromako Apollo Antzokian.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1983 &ndash; Apple Lisa aurkeztu zuen Apple Computer enpresak, lehenengo ordenagailu pertsonala erabilera grafiko bat eta sagua duena.
* 2038 &ndash; Unix denbora sistemak 32 biteko memoria sistema gainditu zuen, eta 2038. urteko arazoa sortuko da.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1685 &ndash; Sebastián Eslaba, euskal militar eta politikaria (h. 1759).
* 1687 &ndash; Gaspar Miranda, errioxar elizgizona, Iruñeko apezpikua, Calahorran (h. 1767).
* 1743 &ndash; Jose Manuel Alaba, espainiar armadako arabar militarra, esploratzailea eta intelektual ilustratua (h. 1795).
* 1832 &ndash; Sebastian Urra Jordan, nafar apaiz eta politikari karlista (h. 1897).
* 1846 &ndash; Pedro Gorriz, gaztelaniazko nafar idazlea, antzerkigilea, poeta eta kazetaria (h. 1887).
* 1846 &ndash; Mario Adan de Iartza, bizkaitar politikaria eta agronomoa (h. 1920).
* 1871 - Ramon Carmona Urrutia, nafar eskultore marmolista (h. 1929).
* 1910 &ndash; Guillermo Lazkano, euskal herritar musikaria (h. 2001).
* 1918 &ndash; Jesus Maria Arozamena, euskal herritar kazetari eta gidoilaria (h. 1972).
* 1958 &ndash; Aurelia Lumbreras, PSNko nafar politikaria.
* 1960 &ndash; Natxo Zenborain, nafar artista.
* 1961 &ndash; David Latxaga, EAJko bizkaitar politikaria.
* 1963 &ndash; Juantxu Olano, bizkaitar baxu-jotzailea.
* 1965 &ndash; Aines Dufau Lakaberatz, baxenafar pedagogoa, hizkuntzalaria eta Euskaltzain urgazlea.
* 1966 &ndash; Itziar Nogeras, Elhuyar Fundazioko zuzendari ohia.
* 1971 &ndash; Begoña Larzabal, euskal belar hockey jokalari ohia, Madrilen.
* 1972 &ndash;
** Josune Bereziartu, gipuzkoar eskalatzailea.
** Ixiar Rozas, gipuzkoar idazlea.
** Rebeka Ubera, gipuzkoar politikaria, Aralar alderdiko idazkari nagusia.
* 1973 &ndash; Julen Gabiria, bizkaitar idazle eta itzultzailea.
* 1977 &ndash; Mireya Etxaluze, euskal astrofisikaria.
* 1979 &ndash;
** Eneko Romo, nafar futbolaria.
** Josu Sarriegi, *Sarri*, gipuzkoar futbolaria.
* 1981 &ndash; Asier del Horno, bizkaitar futbolaria.
* 1990 &ndash; Ana Usabiaga, gipuzkoar txirrindularia.
* 1992 &ndash; Erika Rodríguez Horrillo, gipuzkoar aktore, teatrologo eta eszenografoa.
* 1996 &ndash; Xabier Oroz, gipuzkoar saskibaloi jokalaria.

### Mundua 
* 840 &ndash; Mikel III.a, Bizantziar enperadorea (h. 867).
* 1544 &ndash; Frantzisko II.a Frantziakoa, Frantziako erregea (h. 1560).
* 1737 &ndash; Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre, frantziar idazle eta botanikoa (h. 1814).
* 1773 &ndash; Heinrich Anton Dähling, alemaniar margolaria (h. 1850).
* 1798 &ndash; Auguste Comte, soziologiaren sortzailea eta positibismoaren sortzailea (h. 1857).
* 1802 &ndash; Sylvain Van de Weyer, Belgikako lehen ministroa (h. 1874).
* 1807 &ndash; Robert E. Lee, estatubatuar militarra (h. 1870).
* 1809 &ndash; Edgar Allan Poe, estatubatuar idazle eta poeta (h. 1849).
* 1813 &ndash; Henry Bessemer, ingeles ingeniaria (h. 1898).
* 1821 &ndash; Ferdinand Gregorovius, alemaniar historialaria (h. 1891).
* 1824 &ndash; Sophia Frances Anne Caulfeild, ingeles brodatzaile eta idazlea (h. 1911).
* 1839 &ndash; Paul Cézanne, frantziar margolaria (h. 1906).
* 1851 &ndash;
** David Starr Jordan, estatubatuar iktiologo, hezitzaile, eugenizista eta bakearen aldeko aktibista (h. 1931).
** Jacobus Kapteyn, herbeheretar astronomoa (h. 1922).
* 1855 &ndash; Marianne Stokes, austriar margolaria, Viktoriar aroko margolaririk garrantzitsuenetarikoa (h. 1927).
* 1859 &ndash; Alice Eastwood, kanadiar jatorriko botanikaria eta botanika-kontserbatzaile estatubatuarra (h. 1953)
* 1863 &ndash; Werner Sombart, alemaniar ekonomista eta soziologoa (h. 1941).
* 1865 &ndash; Valentin Serov, errusiar margolaria (h. 1911).
* 1866 &ndash; Carl Theodor Zahle, Danimarkako lehen ministroa (h. 1946).
* 1868 &ndash; Gustav Meyrink, austriar idazlea (h. 1932).
* 1889 &ndash; Sophie Taeuber-Arp, suitzar artista, margolari, eskultore, diseinatzaile, arkitekto eta dantzaria (h. 1943).
* 1890 &ndash; Ferruccio Parri, Italiako lehen ministroa (h. 1981).
* 1892 &ndash; Ólafur Thors, Islandiako lehen ministroa (h. 1964).
* 1911 &ndash; Garrett Birkhoff, estatubatuar matematikaria (h. 1996).
* 1912 &ndash; Leonid Kantorovitx, errusiar matematikari eta ekonomialaria, 1975eko Ekonomiako Nobel Saria (h. 1986).
* 1915 &ndash; Stefano Vanzina, *Steno*, italiar zinema zuzendari eta gidoigilea (h. 1988).
* 1918 &ndash; Luciano Emmer, italiar zinemagilea (h. 2009).
* 1919 &ndash;
** Joan Brossa, kataluniar olerkaria eta dramagilea (h. 1998).
** Simone Melchior, frantziar esploratzaile eta ozeanografoa, Jacques-Yves Cousteauren emaztea eta kolaboratzailea (h. 1990).
** Wasfi Tal, Jordaniako lehen ministroa (h. 1971).
* 1920 &ndash; Javier Pérez de Cuéllar, peruar politikaria, Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusia (h. 2020).
* 1921 &ndash; Patricia Highsmith, estatubatuar eleberrigilea, oso ezaguna idatzitako suspense lanengatik (h. 1995).
* 1922 &ndash; Jerzy Kawalerowicz, poloniar zinema-zuzendaria, zinemagile sozialisten lehen belaunaldikoa (h. 2007).
* 1923 &ndash; 
** Eugenio de Andrade, portugaldar poeta (h. 2005).
** Dagmar Loe, norvegiar kazetaria (h. 2024).
* 1924 &ndash; Jean-François Revel, frantziar kazetari, filosofo eta idazlea (h. 2006).
* 1926 &ndash;
** José Alfredo Jiménez, mexikar herri-musika egile eta abeslaria, inoiz izan den rantxera egile hoberenetarikoa (h. 1973).
** Hans Massaquoi, alemaniar-estatubatuar kazetari eta idazlea, Alemania nazian jaio eta bizi izandako mulato bakarrenetarikoa (h. 2013).
* 1929 &ndash;
** Sarah Maldoror, frantziar gidoigile eta zuzendaria (h. 2020).
** Nel Noddings, estatubatuar feminista, pedagogo eta filosofoa (h. 2022).
* 1930 &ndash;
** Nina Byers, estatubatuar fisikari teorikoa eta ikerketa-irakaslea  (h. 2014).
** Tippi Hedren, estatubatuar aktorea eta modeloa.
** Uxío Novoneyra, galiziar idazlea (h. 1999).
** René Orozco, txiletar doktorea eta akademikoa (h. 2024).
* 1932 &ndash; 
** Richard Lester, estatubatuar zinema zuzendaria, The Beatles taldearekin lan egiteagatik ezaguna.
** Rena Rolska, poloniar abeslari, dantzari eta aktorea (h. 2024).
* 1933 &ndash; Angélico Sândalo Bernardino, brasildar apezpiku katolikoa (h. 2025).
* 1935 &ndash; Pupetta Maresca, Italiako Camorraren partaidea (h. 2021).
* 1936 &ndash; Ziaur Rahman, Bangladeshko presidentea (h. 1981).
* 1939 &ndash; Phil Everly, estatubatuar abeslari eta gitarra-jotzailea (h. 2014).
** Elvire de Brissac, frantziar idazlea eta biografoa.
* 1941 &ndash; Ana Maria Vidal, espainiar aktorea.
* 1942 &ndash; Javier Heraud, perutar poeta (h. 1963).
* 1943 &ndash; Janis Joplin, estatubatuar rock and roll eta blues abeslaria, rockaren historian izartzat hartzen den lehenengo emakumea (h. 1970).
* 1944 &ndash;
** Thom Mayne, estatubatuar arkitekto dekonstruktibista.
** Ana Maria Vidal, espainiar aktorea.
* 1945 &ndash;
** José Bengoa, txiletar historialari eta antropologoa (h. 2026).
** Rod Canion, estatubatuar ingeniaria, Compaq Computer enpresaren sortzailea.
* 1946 &ndash;
** Julian Barnes, ingeles idazlea.
** Dolly Parton, estatubatuar kantaria eta antzezlea, country musikaren historiako kantari onenetakoa.
* 1947 &ndash; Yordanka Blagoyeva, bulgariar atleta, gorako jauzilaria.
* 1948 &ndash; Juan Carlos Rodríguez Ibarra, Extremadurako presidente ohia.
* 1950 &ndash; Susana Mataix, espainar idazlea eta matematikaria.
* 1951 &ndash; Shimon Sakaguchi, japoniar immunologoa, 2025eko Medikuntzako Nobel Saria.
* 1952 &ndash;
** Nadiuska, alemaniar modelo ohi eta aktorea.
** Marta Sanz-Solé, probabilitateen teorian espezializatutako kataluniar matematikaria.
* 1954 &ndash;
** Katey Sagal, estatubatuar aktorea.
** Cindy Sherman, estatubatuar argazkilari eta zinema-zuzendaria.
* 1955 &ndash; Simon Rattle, britainiar orkestra-zuzendaria.
* 1959 &ndash; Clara Martínez de Careaga, espainiar epailea.
* 1960 &ndash; Aurora Sánchez, espainiar aktorea (h. 2026).
* 1961 &ndash;
** Jean-Patrick Lescarboura, frantziar errugbilari ohi eta entrenatzailea.
** Mercedes Marrero, saskibaloi-jokalaria eta merkataritza-nabigazioko kapitain titulua lortu zuen lehen emakume espainiarra.
* 1963 &ndash; John Bercow, Erresuma Batuko Komunen Ganberako presidentea.
* 1966 &ndash;
** Guy Delisle, kanadar komikigilea.
** Stefan Edberg, suediar tenislari ohia.
* 1967 &ndash; Javier Cámara, espainiar aktorea.
* 1969 &ndash; 
** Barbara Canepa, italiar komiki marrazkilari eta gidoilaria.
** Edwidge Danticat, haitiar-estatubatuar idazlea, eleberrigilea eta ipuingilea.
** Steve Staunton, irlandar futbolari ohia.
* 1971 &ndash; Rachel Luttrell, tanzaniar-kanadar aktore eta abeslaria.
* 1973 &ndash; Karen Lancaume, frantziar aktore pornoa (h. 2005).
* 1974 &ndash; Frank Caliendo, estatubatuar aktore eta bakarrizketalaria.
* 1976 &ndash; Marsha Thomason, ingeles aktorea.
* 1977 &ndash;
** Nicole, txiletar abeslaria eta aktorea.
** Jorinde Voigt, alemaniar artista garaikidea eta irakaslea.
** Sara Giménez Giménez, espainiar abokatu, politikari eta ekintzaile ijitoa.
* 1979 &ndash; Svetlana Khorkina, errusiar gimnasta ohia eta parlamentaria.
* 1980 &ndash;
** Jenson Button, 1 Formulako ingeles pilotua.
** Arvydas Macijauskas, lituaniar saskibaloi jokalari ohia.
* 1981 &ndash; Chris Warren, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
* 1982 &ndash; Pete Buttigieg, estatubatuar politikaria.
* 1983 &ndash;
** Esther Acebo, espainiar aktorea, aurkezlea eta erreportaria.
** Justyna Kowalczyk, poloniar iraupen eskiatzaile ohia.
** Hikaru Utada, japoniar J-pop abeslari eta aktorea.
* 1985 &ndash; Damien Chazelle, estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea.
* 1987 &ndash; Ares Teixidó, kataluniar telebista aurkezlea, irrati esataria eta aktorea.
* 1989 &ndash; William Pinheiro Rodrigues, brasildar futbolaria (h. 2018).
* 1992 &ndash; Mac Miller, estatubatuar rapeatzailea, abeslaria eta musika ekoizlea (h. 2018).
* 1995 &ndash; Mathieu van der Poel, herbeheretar ziklo-krosslaria.
* 1996 &ndash; 
** Jesús Castro Romero, andaluziar aktorea.
** Talia Hibbert, britainiar idazlea.
* 2000 &ndash; Daniel Garrido Peña, espainiar futbolaria.
* 2004 &ndash; Mohamed-Ali Cho, frantziar futbolaria.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1753 &ndash; Joaquín Ignacio Barrenetxea, bizkaitar diplomatikoa, Hagan (j. 1681).
* 1945 &ndash; Juan Ezenarro Mendia, euskal olerkaria (j. 1890).
* 1980 &ndash; Luis Maria Solaun, Athleticeko bizkaitar futbolaria (j. 1893).
* 1993 &ndash; José Antonio Santamaría, gipuzkoar futbolari eta ostalaritza-enpresaburua, ETAk eraila (j. 1946).
* 2008 &ndash; Jose Alberdi Elorza, *Burruntxali*, gipuzkoar eskultorea, Dénian (j. 1922).
* 2011 &ndash; Xiri Andonegi, gipuzkoar eskultore eta margolaria (j. 1955).

### Mundua 
* 639 &ndash; Dagoberto I.a, saliar frankoen erregea.
* 1305 &ndash; Roger de Lauria, militarra (j. 1245).
* 1547 &ndash;
** Pietro Bembo, italiar pizkundeko intelektual, poeta eta literatur kritikaria eta kardinala (j. 1470).
** Henry Howard, ingeles poeta eta politikaria (j. 1516/1517).
* 1571 &ndash; Paris Bordone, italiar puzkundeko margolaria (j. 1500).
* 1576 &ndash; Hans Sachs, alemaniar olerkari eta musikagilea (j. 1494).
* 1626 &ndash; Ruqaiya Sultan Begum, Mogol Inperioko enperatriza (j. 1542)
* 1629 &ndash; Abbas I.a Persiakoa, Persiako xah (j. 1571).
* 1720 &ndash; Leonor Neoburgekoa, enperatriza (j. 1655)
* 1729 &ndash; William Congreve, ingeles idazlea (j. 1670).
* 1851 &ndash; Esteban Echeverria, euskal jatorriko argentinar idazlea (j. 1805).
* 1865 &ndash; Pierre-Joseph Proudhon, frantziar politikaria eta mutualismoren sortzailea (j. 1809).
* 1870 &ndash; Jean-Baptiste Troppmann, frantziar serieko-hiltzailea, gillotinan (j. 1849).
* 1874 &ndash; August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, alemaniar olerkari eta filologoa (j. 1798).
* 1878 &ndash; Henri Victor Regnault, frantziar kimikaria eta fisikaria (j. 1810).
* 1889 &ndash; Jenaro Quesada, espainiar militar eta politikaria (j. 1818).
* 1901 &ndash; Albert de Broglie, Frantziako lehen ministroa (j. 1821).
* 1902 &ndash; Maria Cristina Borboikoa eta Borboikoa, espainiar infanta (j. 1833)
* 1905 &ndash; 
** Rosalia Serra Miró, kataluniar poeta (j. 1827).
** Debendranath Tagore, indiar filosofoa.
* 1906 &ndash; Bartolomé Mitre, Argentinako presidentea (j. 1821).
* 1927 &ndash; Karlota Belgikakoa, Mexikoko enperadorea (j. 1840).
* 1929 &ndash; Liang Qichao, txinatar politikaria (j. 1873).
* 1938 &ndash; 
** Branislav Nušić, serbiar antzerkigile, satiragile, saikeragile, eleberrigile, kazetari eta funtzionarioa (j. 1864).
** Rosa Mayreder,  austriar idazle, margolari, musikari eta feminista (j. 1858)
* 1942 &ndash;
** Anka Butorac, kroaziar eta jugoslaviar politikari komunista, Jugoslaviar partisanoen kidea (j. 1903).
** Claire Beck Loos, txekoslovakiar argazkilaria eta idazlea (j. 1904).
* 1947 &ndash; Manuel Machado, espainiar poeta (j. 1874).
* 1959 &ndash; Consuelo Álvarez Pool, espainiar idazlea, kazetaria, politikaria, sindikalista, sufragista eta feminista (j. 1867).
* 1963 &ndash; Andrea Villarreal, mexikar kazetaria, idazlea eta iraultzailea (j. 1881).
* 1964 &ndash;
** Firmin Lambot, belgikar txirrindularia (j. 1886).
** Friedrich Karl Arnold Schwassmann, alemaniar astronomoa (j. 1870).
* 1969 &ndash; Jan Palach, txekiar ikaslea, protesta politikoa egitearren bere bere buruari su emanez (j. 1948).
* 1975 &ndash; Thomas Hart Benton, estatubatuar margolaria (j. 1889).
* 1977 &ndash; Josep Trueta, kataluniar medikua (j. 1897).
* 1981 &ndash; Francesca Woodman, estatubatuar argazkilari feminista (j. 1958).
* 1986 &ndash;
** Jón Helgason, islandiar hizkuntzalari eta poeta (j. 1899).
** Enrique Tierno Galván, espainiar politikari, soziologo, jurista eta entsegugilea (j. 1918).
* 1987 &ndash; Lawrence Kohlberg, estatubatuar psikologoa (j. 1927).
* 1988 &ndash; Evgeni Mravinski, errusiar orkestra-zuzendaria (j. 1903).
* 1990 &ndash;
** Pierre Barbizet, frantziar piano-jotzailea (j. 1922).
** Osho, indiar gurua (j. 1931).
* 1992 &ndash; Wiktor Ostrowski, poloniar alpinista (j. 1905).
* 1998 &ndash; Carl Perkins, estatubatuar musikaria, rockabilly estiloaren aitzindarietako bat (j. 1932).
* 2000 &ndash;
** Bettino Craxi, Italiako lehen ministroa (j. 1934).
** Antonio Hernández Palacios, espainiar komikigilea (j. 1921).
** Hedy Lamarr, austriar aktore eta asmatzailea (j. 1914).
* 2002 &ndash;
** Martti Miettunen, Finlandiako lehen ministroa (j. 1907).
** Vavá, brasildar futbolaria (j. 1934).
* 2003 &ndash; Françoise Giroud, frantziar kazetari, idazle eta gidoilaria (j. 1916).
* 2006 &ndash; 
** Wilson Pickett, estatubatuar abeslaria (j. 1941).
** Carola Stern, alemaniar kazetaria eta idazlea (j. 1925)
* 2007 &ndash; Denny Doherty, kanadar musikari, abeslari eta aktorea, *The Mamas & the Papas* taldeko kidea (j. 1940).
* 2008 &ndash; Suzanne Pleshette, estatubatuar aktorea (j. 1937).
* 2011 &ndash; Hira Devi Waiba, indiar folk abeslaria (j. 1940).
* 2013 &ndash;
** Taihō Kōki, japoniar sumolaria, gerra osteko sumolaririk garrantzitsuena kontsideratua (j. 1940).
** Hans Massaquoi, alemaniar-estatubatuar kazetari eta idazlea, Alemania nazian jaio eta bizi izandako mulato bakarrenetarikoa (j. 1926).
* 2015 &ndash; Anne Kirkbride, britainiar aktorea (j. 1954)
* 2016 &ndash; Ettore Scola, italiar gidoilaria eta zinegilea (j. 1931).
* 2017 &ndash; Miguel Ferrer, estatubatuar aktorea (j. 1955).
* 2018 &ndash; Dorothy Malone, estatubatuar aktorea (j. 1924).
* 2019 &ndash; Jorge Albistur, euskal arbasodun uruguaiar idazlea, irakaslea eta literatura kritikoa (j. 1940).
* 2022 &ndash;
** Hardy Krüger, alemaniar aktorea (j. 1928).
** Gaspard Ulliel, frantziar aktore eta modeloa (j. 1984).
* 2024 &ndash;
** Jack Burke Jr., estatubatuar golflaria (j. 1923).
** Toru Kawashima, japoniar futbolaria (j. 1970).
** Ester Xargay Melero, kataluniar idazle, itzultzaile, bideoartista eta kultura ekintzailea (j. 1960).
* 2025 &ndash; Joaquín Ramos Marcos, espainiar futbol arbitroa (j. 1946).
* 2026 &ndash; Valentino, italiar moda-diseinatzailea (j. 1932).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Seaska egutegiko izendegia: Maren eta Mario.

## Kanpo estekak 
Urtarrilaren 18 | Urteko egutegi | Urtarrilaren 20