open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lebadea

**Lebadea** edo **Lebaida** (Λεβάδεια), Beoziako hiri bat izan zen, herrialdearen mendebaldean, mugatik gertu, Helikon mendia eta Keronea artean. Inguruan, Midea (Μίδεια) hiri homeroarra egon zen, bertako biztanleek, lautadara joan eta Lebadea sortu zutelarik. Hiriak, garrantzia lortu zuen Trofonioren orakulua zuelako, Kreso eta Mardoniok kontsultatu zutena, eta Beozian kontsultatu zen azken orakulua izan zen.

Perseoren aurkako gerran, Erromaren aldeko izan zen, Tebas, Haliarto eta Koronea, Mazedoniaren aldekoak ziren bitartean. Hiria, bi aldiz arpilatu zuten: Lehenengoan, Lisandrok, eta, ondoren, Arkelaok, Mitridates VI.a Pontokoaren jenerala zena.

Turkiar dominaziopean, sandjak batetako hiriburu izan zen.

Egungo Levadia edo Livadhia da.

## Kanpo estekak
Haliarto

**Haliarto**, Greziako Beozia eskualdeko antzinako hiri bat izan zen, Libetrio mendiaren hegoaldeko adarrekin lotutako muino batean altxatzen zena, Kopaide lakuaren hegoaldeko zatian, Permeso (edo Termeso Pausaniasen arabera) eta Olmeo ibaietatik gertu, hauek, Helikon mendiaren ingurutik igarotzen zirelarik, Kopaide lakura iritsi gabe. Lakuan itsasoratzen zena, Haliartotik gertu, Lofis erreka zen.

Haliarto, bertan, K.a. 395ean gertatutako guduagatik zen ezaguna, Lisandro eta Tebastarren artean gertatu zena.

Haliarton, Lisandro espartarraren hilobia dago, Haliartoko harresia eraso zuenean, non Tebaseko eta Atenaseko armada bat zegoen, etsaiek, irteera bat egin zuten eta guduan erori baitzen.

Hirugarren Mazedoniar gerran, Haliarto, Perseoren alde jarri zen. Erromatarrek su eman eta arpilatu zuten, eta atenastarrei eman zieten K.a. 171n. Bertako biztanleak, esklabu bezala salduak izan ziren.

Antzinako Haliartoko akropolia, herriaren mendebaldeko muturrean zegoen, lehen Kastri bezala ezaguna, gaur egun, berriz Haliarto izena berreskuratu duena.

## Kanpo estekak
Brego

**Brego**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, eta, bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohango bigarren erregea izan zen, [[Eorl] gaztearen seme eta oinordekoa, norengandik erresuma heredatu zuen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2545ean.

Bere erregealdian, Eotheoden Kalenardhonerako aldaketak jarraitu zuen. Gainera, Bregok, Rohango mugak bere etsaietatik babestu zituen, Ekialdeko gizakiak eta dunledinarrak, alegia.

Meduseldeko jauregia eraiki zuen eta Edoras Markako hiriburu bihurtu zuen.

Bere seme nagusia zen Baldor, harropuztuta, Hildakoen Bidezidorra zeharkatzera joan zen, eta sekula ez zuten aurkitu. Brego, penaz hil zen handik gutxira, eta bere oinordekoa, bere seme Aldor izan zen. Bregok, Eofor izeneko hirugarren seme bat izan zuen, Eomerren aita zen Eomunden arbasoa izango zena.

## Egokitzeak 
Peter Jacksonen Eraztunen Jauna: Bi dorreak filmean, Aragorn, Brego izeneko zaldi baten gainean doan, dirudienez, izena, antzinako erregearen omenez zuena. Hau ebazten da, Aragorn eta zaldiak elkar ikusten duten lehen aldian, honek, errege izena duela esaten baitio. Zaldi hau, Theodredena zen, Theoden erregearen seme oinordekoa.
Eomund

**Eomund**, Rohango Eorlen etxeko gizon bat zen, Rohango bigarren errege izan zen Brego erregearen hirugarren semea izan zen Eoforren ondorengoa.

Theodwynen senarra eta Eomer eta Eowynen aita zen. Bere emaztea baino ez asko lehenago hila izan zen, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3002an, eta bere seme-alabak, bere koinatua zen Theoden erregea zaintzen geratu ziren.

## Kanpo estekak
Lothiriel

**Lothiriel** Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Dol Amrotheko printzesa bat zen, Eomer Rohango erregearen emaztea. Dol Amrotheko Imrahil printzearen alaba zen, baina bere ama nor zen ez da ezagutzen. Lothiriel Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2999. urtean jaio zen, eta hiru neba nagusi izan zituen: Elphir, Erchirion eta Amrothos

Eomerrekin ezkondu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3020an, eta, elkarrekin, seme bat izan zuten, Elfwine, Rohango hemeretzigarren errege bihurtu zena bere aita Eguzkiaren Laugarren Aroko 63an hil ondoren. Lothiriel bera hil zen urtea ez da ezagutzen.
Gavarnieko zirkua

**Gavarnieko zirkua** (; ) Monte Perdidoko mendikatearen zati da, 1997an Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuena. Gavarnieko ur-jauzia Europako garaienetako bat da, 400 metroko erorketa bertikalarekin. Gavarnieko Zirkua Pirinioetan dago, Frantziako Erdialdeko Pirinioak eskualdeko (Pirinio Garaietako) departamentuan dagoen Gavarnieko udalerrian eta Frantziako Pirinioetako Parke Nazionalaren barnean.

Sei kilometrotako diametroarekin, harresi harritsu honek bere natura eta ikuspegi izugarriekin edonor txunditzeko gai da, Frantziar Pirinioetako lekurik bisitatuenen artean dago. Kareharrizko eremu batean kokatzen da, bertako lurrek kolore grisa, okrea edo arrosa dute eta 3.000 metrotako garaiera izatera ailegatzen dira.

Harrizko horma erraldoiak 1.500 metroko desnibela du haranaren behealdetik hasi eta Pirinioetako gailur garaienetako batzuen gainalderaino. Bere gailur garaienak Astazu Nagusia, Marboré, Marboré Dorrea, Marboré Kaskoa eta Taillon. Errolanen arraila bitxikeria geologiko bat da, harrizko gailurrerian irekitako atea, honetara Gavarnie-Gèdre eski estaziotik modu errazean hurbildu gintezke Bujarueloko mendi-gainaren bidez.

## Ikus gainera 
* Pirinioetako Parke Nazionala
* Ordesa eta Perdidoko Parke Nazionala
* Pirinioak

thumb|erdian|850px|Gavarnieko Zirkuaren argazki panoramikoa

## Kanpo estekak
Newtonen pendulua

ezkerrera|300px|thumb|Pendulua mugimenduan.
**Newtonen Pendulua** (ingeleraz, *Newton´s Cradle*) energiaren kontserbazioa eta mugimendua egiaztatzen dituen gailua da. Elkarren ondoan dauden pendulu sail batez osatuta dago (ohikoena 5ekoa da). Pendulu bakoitza marko bati luzera eta angelu berdinean inklinatutako bi sokez lotuta dago, betiere bata bestearen aurkako zentzuan doaz. Sokak luzera berekoak ez badira, esferak desorekatuak egongo dira. Soken atonduera honek penduluaren mugimendua plano berdinera mugatzea lortzen du.

1967an Simon Prebble aktore ingelesak Newtonen pendulua asmatu, izendatu eta ekoiztu zuen unetik aurrera bulego edo idazmahaiko jostailu ospetsua izan da. Hasiera batean Londoneko Harrods etxeak egurrezko bertsio batean saltzen zuen eta gerora Richard Loncraine eskultore eta zinema zuzendariak sortutako bertsio kromatu bat diseinatu zen.

Newtonen pendulu handiena Chris Boden-en diseinua izan zen eta The Geek Group jabetza da, Estatu Batuetako Michigan estatuko Kalamazoo herrian kokatuta dago. Erakusketa publikoan ezarria dago eta egiaztapen teknologiko eta zientifikoetarako erabili ohi da. 6,8 kilogramoko (15 libra) 20 esfera berdineko multzo batez osatuta dago. Esferak sabaiari zurkaiztuta dauden bi metalezko kableez esekita daude. Kableek 6,1 metroko (20 oin) luzera dute eta esferak lurretik metro batetara (3 oin) zintzilikatuta daude.

## Literatura 
* F. Herrmann, P. Schmälzle: *A simple explanation of a well-known collision experiment*, Am. J. Phys. 49, 761 (1981)
* F. Herrmann, M. Seitz: *How does the ball-chain work?*, Am. J. Phys. 50, 977 (1982)

## Ikus gainera 
* Pendulu
* Foucaulten pendulua

## Kanpo estekak 
* Mugimenduaren adibidea (applet Java)
* Munduko Newton pendulu erraldoiena
* Argibide gehiago (ingeleraz)
Larimna

**Larimna** (grezieraz Λάρυμνα, latinez Larymna), antzinatean, Greziako Beozia eskualdeko portu bat izan zen, Zefiso ibaiaren itsasoratzean.

Pausaniasek, Larimna, lokridar opuntiarrena izan zela dio, bere borondatez, Tebasen mende geratu zen arte, ziuraski Epaminondasen garaian, K.a. 371n. Baina, Eszilaxek, hiriari buruz, data honen ondoren idatzi zuena, oraindik lokridar hiri bezala aipatzen du, eta benetan izango zen Kasandro Mazedoniakoak Tebas berreraiki ondoren. K.a. 230ean, jada beoziar hiri bezala deskribatzen da. Orduan, hiriaren goialdeza eta behealdeaz osatua zegoen. Azken honek, Lebadea, Keronea, Orkomeno, Kopais eta beste beoziar hiri batzuentzat portu bezala funtzionatzen zuen.

Bere hondakinak, non harresiak nabarmentzen diren, Bazarakin daude, Zefiso ibaiaren eskumako ertzean, hain zuzen ere, Zefiso ibaia, lurrazpiko kanal batetatik azaleratu ondoren.

## Kanpo estekak
A priori eta a posteriori

***A priori*** eta ***a posteriori*** esapideak bi motako ezagutza, baieztapen edo argudio bereizteko erabiltzen dira filosofian eta zientzian, epistemologian zehatzago.

*A priori* baieztapen bat inongo esperientzia edo froga enpirikotan oinarritzen ez den hura da. *A posteriori* baieztapena berriz esperientzian oinarri edo ebidentzia enpirikoa duena da.

Jatorrian latinezko esapideak dira: *a priori*, "aurretik datorren hura" eta *a posteriori*, "ondorengotik datorren hura"; aurretik eta ondorengoa ezagutza enpirikoa dakarren esperientzia izanik.

## Kanpo estekak
Kheti VII.a

**Meribra Kheti** edo **Kheti VII.a**, Egiptoko X. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2060 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroa deritzon garaian.

Herakleopolis Magnatik gobernatzen zuen, baina herrialdearen zati bat baino ez zuen kontrolatzen, eta egoitza Tebasen zuten Egiptoko XI. dinastia etsaiko agintariei aurre egin behar izan zien.

Kheti VI.aren balizko semea eta Merykara faraoiaren aita, papiroan idazkera hieratikoz idatzitako *Pretzeptu*ak jaso zituena: *Khetiren irakaskuntzak bere seme Merikararentzat*. Pretzeptu hauetan, nobleziarekin nola jokatu erakusten dio. Gizarte krisiaren deskribapen baten ondoren, lehen tarteko aroan gertatu zena, gobernariak, ordena berrezartzeko eta monarkiaren loria galdua berreskuratzeko moduak azaltzen ditu. Pretzeptoak, *literatura moralista* deritzon garaiaren lehen lorpena izan ziren, alde etiko eta sublimeak, barne eta kanpo politikaren arauen aztertze sotil batekin tartekatuz.

Bere izena ez da Abidoseko Errege Zerrendan agertzen, ezta Saqqarakoan ere. Sexto Julio Afrikanok eta Eusebio Zesareakoak ere ez dute aipatzen. Turineko Errege Kanonean, 5.x erregistroan, bere tronu izena idatzia zuen txatal txiki bat baino ez zen geratu.
Luzio Manlio Vulso Longo

**Luzio Manlio Vulso Longo** (?-K.a. 250), kontsula Erromatar Errepublikan, Lehen Gerra Punikoan, kartagoarren aurka, komandante azpimarragarria izan zen.

K.a. 256an kontsul aukeratua izan zen, eta, bere agintaldian, erromatar itsas armadaren buru izan zen Marko Atilio Regulorekin batera, Eknomo lurmuturreko guduan garaipena lortuz. Honen ondoren, Afrikan lehorreratu zen Regulorekin batera. Gerraren garaipena ia Erromarentzat lortua zegoela, itzultzeko esan zioten, Regulo, Afrikako tropen buruzagi bakar bezala utziz. Bere omenez garaipen bat ospatu zen. Berriz kontsul izendatua K.a. 250ean, Lilibea edo Marsala blokeatzen saiatu zen, baina arrakastarik gabe.
Beneventoko gudua

**Beneventoko gudua**, K. a. 275ean gertatu zen, eta Pirro Epirokoa (bere aliatu samnitarrekin batera) eta Manio Kurio Dentatok zuzendutako erromatar legioen arteko azken gudua izan zen, bi aldeetan zeuden soldadu kopurua ezagutzen ez den arren.

Guduari buruzko datu askorik ez dago, baina bai ezagutzen da, garai hartan, Sizilian gertaturiko gerraren ondorioz eta erromatarren aurka lortutako garaipen pirrikoen ondorioz, ahulduta zegoela, eta, beraz, bere tropak, animikoki oso jota zeuden. Gainera, erromatarrek, elefanteei aurre egiten ikasi zuten (Pirrok lortutako garaipenen meritua zutenak), muturrean, argizaria sutan zuten gezien bidez, eta, beraz, Beneventoko guduan, elefanteek, beldurtuta ihes egin zuten, tartean harrapatzen zuten pertsona oro zanpatuz, armada batekoak zein bestekoak. Gudua, aldeetako bakar baten alde erabaki ez zen arren, Pirrok bere troparik hoberenak galdu zituen, eta, garai hartan, gudu batean, ahal bezain baja gutxien izan behar ziren, eta, ondorioz, Epirora itzuli behar izan zuen. Horren ondorioz, samnitarrak, azkenik, menderatuak izan ziren, eta Magna Graecia guztia galdu egin zen, bertako hiriek, euren pribilegioak mantendu zituzten arren, Erromari leial izatera zin egitearen baldintzarekin.

Erromatarrek, sekula ez zuten Pirro gudu batean garaitzerik lortu, baina ahultzea bai lortu zuten, eta Antzinaroko jeneral hoberenetako bati gerra irabaztea. Pirroar Gerrek, erromatar legioek mazedoniar falangearekiko zuen nagusitasuna erakutsi zuten, haien mugikortasun handiagoagatik. Greziarrek, sekula gehiago ez zuten izango Erromari aurre egiteko hain gai zen jeneralik.

## Kanpo estekak
Hamabi jainkoen aldarea

**Hamabi jainkoen aldarea**, Antzinako Grezian gurtutako hamabi olinpiar jainkoei eskainia zegoen: Zeus, Poseidon, Hefesto, Ares, Atenea, Demeter, Hestia, Afrodita, Apolo, Hera, Hermes eta Artemisa. Atenasko agoraren iparraldean kokatua, Aresen Tenplutik gertu, hiri barneko distantziak kalkulatzen ziren zero kilometroa edo zero puntua izan zen.

Aldareari buruzko informazio zehatza, urria da, antzinako iturrietan falta baita. Hala ere, 1891 eta 1934ko (Agoraren estatubatuar indusketa) indusketek, Atenas-El Pireo trenbidearen hegoaldea adierazten dute, non aldarearen hegomendebaldeko izkina aurkitu zen, erromatar eta bizantziar garaiko estratuen azpian.

Antzinaroan ospetsua zen erregutzaileen babesleku eta ostatu bezala. Adibidez, K.a. 590ean, Platea hiriko enbaxadoreek Atenasi laguntza eskatu zioten Tebasen aurka aldare honetan.

Pisistratidekin lotura, Tuzididesek lekukotua da. Pisistratok, bere arkonte karguan, aldarea hamabi jainkoei eskaini zien, baina, idazkuna, beranduago ezabatu zuten atenastarrek.

Aldarearen gainean, eskaintza bat dago, K.a. 490 eta K.a. 470 bitartean data daitekeena.

## Kanpo estekak
Aresen Tenplua

**Aresen Tenplua**, Atenasko agoraren iparraldean zegoen eraikin bat zen. Tenplua, Pausaniasek, santutegi hori bezala aipatutakoa bezala identifikatu zen, baina mantentzen diren hondakinek, historia konplexu bat adierazten dute.

Oinarriak, lehen erromatar eraikinarenak dira, baina, tenpluaren mendebaldeko muturrean aurkitutako super-egituraren txatalak, K. a. V. mendekoak izan daitezke. Hondar arkeologikoak, doriar tenplu periptero bateko edo Hefestioiaren oinplano eta data antzerakokoak direla ziurta daiteke. Gainontzeko harrien markek, jatorrian, beharbada, beste toki batean egon zela adieraz lezakete, eta desegina izan zela, eramana eta Augustoren garaian erromatar oinarri baten gainean berreraikia izan zela, Greziaren erromatar okupazioan oso ohikoa zen praktika. Ziur aski, jatorrian zegoen tokia, Akarnas izan daiteke, Atikako demoa, non, garai klasikotik, Ares eta Atenaren gurtzaren berri dagoen.
## Kanpo estekak
US Nafarroa

**US Nafarroa** edo **Union Sportive Nafarroa** Garazi eta Baigorri aldeko errugbi taldea da. Kolore gorriz eta horiz jokatzen dute.

Partidak Donibane Garaziko Adolphe Jauregi eta Baigorriko udal estadioetan jokatzen dituzte. Egun Fédérale 1 mailan dabilen taldea 2006 eta 2018an maila horretako Frantziako txapelduna izan zen.

## Historia 
2003an US Garazi eta US Baigorri errugbi taldeak batu ziren eta kluba sortu zuten.

### US Garazi 
Union Sportive Garazi Donibane Garaziko errugbi taldea izan zen. 1963an sortua, US Garazik urte hartan Frantziako txapelduna izan zen Stade Montois taldearen koloreak aukeratu zituen, horia eta beltza hain zuzen ere. Bere palmaresean *Balandrade* mailako Frantziako txapelketa eta 1993an Lehenengo Mailarako igoera bat ditu. Frantziako txapelketa 1975eko maiatzaren 25ean Mazameten Rives-Renage taldearen aurka lortu zuen.

### US Baigorri 
Union Sportive Baigorri Baigorriko errugbi taldea izan zen. 1971ko irailean US Garazi taldean ibilitako jokalari batzuek sortu zuten, Urepele eta Bidarrai arteko eskualdekoak zirenak, 1972/1973 denboraldian *Côte Basque-Landes* Txapelketa lortu eta epeka-epeka mailaz igo zuen 1991/1992an lehenengo mailara igo arte.

## Taldeak 
Sei talde ditu guztira:

* Fédérale 2
* Fédérale B
* Juniors Reichel 2
* Juniors Balandrade
* Cadets A
* Cadets B

## Palmaresa 
**Seniors A**
* Fédérale 2 mailako Frantziako txapelduna 2005/2006 denboraldian.

**Cadets A**
* Teulière mailako Frantziako txapelduna 2007/2008 denboraldian.
* Teulière mailako Frantziako txapelduna 2006/2007 denboraldian.
* Teulière mailako Akitaniako txapelduna 2006/2007 denboraldian.

## Azken urteak 
* COVID-19 pandemiaren eraginez 2019-20 eta 2020-21 denboraldiak bertan behera gelditu ziren.

## Antzinako jokalariak 
### US Garazi 
* Imanol Hariñordoki (1995-1999)

### US Baigorri 
## Egungo jokalariak 
* Jon Iturriria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  US Nafarroa taldearen webgunea
Ariarates III.a

**Ariarates III.a**, Kapadoziako errege bat izan zen, (K.a. 262 edo K.a. 255-K.a. 220), Ariamnes II.aren semea eta Ariarates II.aren biloba. Estratonizerekin ezkondu zen, Seleuzidar Inperioko errege izan zen Antioko II.a Teosen alaba zena. Bere aitarekin batera elkargobernatu zuen.

Bere burua basileus edo errege bezala izendatu zuen Kapadoziako lehen agintaria izan zen, K.a. 250ean. Bere erregealdian, Kataonia lurraldea erantsi zuen erresumara. Antioko Hieraxen alde jarri zen honek Seleuko II.a Kalinikoren aurka izan zuen gerran. Kapadoziako errege bezala, bere oinordekoa, bere seme Ariarates IV.a izan zen.
Harshavarman III.a

**Harshavarman III.a** Khmertar Inperioko errege bat izan zen, K.a. 1066 eta K.a. 1080 bitartean.

Udayadityavarman II.aren anaia eta oinordekoa izan zen.

Bere erregealdiaren hasieran, aurreko erregearen erregealdiaren amaieran gertatutako desordenetan kaltetutako santutegiak berreraiki edo berriztu behar izan zituen. Ondoren, ordena soziala berrezartzen du, lau klaseen betebeharrak zorrozki errespetaraziz: erlijiosoa, gerlaria, artisauak eta nekazariak, alegia.

1074an, erresumak Champako errege baten anaia txikiak gidatutako Chamtarren inbasioa jasan zuen. Santutegiren batzuk suntsituak izan ziren, eta biztanleak esklabu bihurtuak. Khemertar armadaren kontraerasoa desastre bat izan zen, gaizki gidatutako armada desegina izan zen, eta, bere buruzagia, preso hartua. Bi estatuen arteko bakea, soilik 1080an berrezarria izan zen.

1076an, Kanputxea zein Champa, Txinaren alde jarri ziren Tonkinen aurkako eraso batean. Txinatar armadaren porrotak Đại Việten, bere aliatuen erretiratzea eragin zuen.
Shetland plaka

thumb|500px|Shetland plakaren mapa
**Shetland plaka** mikroplaka tektoniko bat da. Bere hedadura 0,00178 estereorradianekoa da. Orohar, Antartikako plakarekin lotua dago.

Drake pasabidean dago, Ozeano Atlantikoa eta Ozeano Barearen arteko itsasarte bat, non Hego Shetland uharteen zati txiki bat hartzen duen.

Shetland plakak Antartikako plaka eta Scotia plaka ditu mugakide.

Shetland plaka, milioi bat urteko, 0,8558ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 63º 12' ipar latitudean eta 97º 08' mendebal longitudean kokatutako polo baten arabera.

## Kanpo estekak
Ekialdeko Turkestan

[thumb|Ekialdeko Turkestanen independentziaren aldeko ikurrina. [Ordezkapenik Gabeko Nazio eta Herrien Erakundean ordezkaritza dute.]]

**Ekialdeko Turkestan** (uigurrez, *Sherqiy Türkistan*) —*Uigurstan* eta *Uiguristan* izenez ere ezaguna— Txinako Xinjiangen eta Asia erdialdearen ekialdeko muturrean dagoen Turkestan zatiari emandako izenetako bat da. Eremu honetan, nagusiki, uigurrak bizi dira (turkiar herriak). Marko Polo italiar esploratzaile ospetsuak Turkestan zeharkatu zuen 1272an.

Ekialdeko Turkestanen, turkiar kulturako herri eta hiririk garrantzitsuenetako batzuk daude, Kashgar, Khotan, Turfan, Yarkand, Ili (Ghulja), Kumul, Aqsu, Kucha eta Altay kasu.

Zenbait erakundek diote lurralde horien independentziaren aldeko mugimendu armatuek harremanak dituztela Ameriketako Estatu Batuetako gobernuarekin —zehazki, CIAren bidezko finantzaketa—, bai eta Pakistangoarekin ere —ISIren bidez—, gobernu horien lehiakide den Txina ezegonkortu eta banatzeko asmoz. Ustez finantzatutako erakundeak hauek dira: Islamiar Alderdi Erreformista, Ekialdeko Turkestango Nazio Batasunaren Aliantza, Uigurren Askapenerako Erakundea eta Erdialdeko Asiako Uigur Alderdi Jihadista.

## Ikus, gainera 
* Uigurrak
* Turkestan
* Xinjiang

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Kaiser Abdurusul uigurrari, *Argia* aldizkarian.
Eunomia

**Eunomia**, greziar mitologian (grezieraz Ευνομια, "ordena ona"), legea eta legediaren jainkosa zen.

Ez da Eunomiorekin (herejia eunomiarra) nahastu behar.

## Kanpo estekak
Eunomio

**Eunomio** (; 335-393), Zizikoko (Misia, Turkia) gotzaina izan zen, baita anomoenarren buruetako bat ere, batzuetan, eunomiar deituak direnak. Kapadoziako Dakoran jaio zen.

Teologia ikasi zuen Alexandrian Aetiusekin, eta, ondoren, Eudoxioren laguntzapean, nork diakono izendatu zuen. Eudoxiok gomendaturik, Zizikoko gotzain izendatu zuten 360an. Han, arrianismoaren bere muturreko ikuspegiak, bere aurkako protesta ugari egotea eragin zuen, eta Konstantino II.a enperadoreak, Eudoxiori, Eunomio kargutik kentzeko esan zion. Bere sinesmen bera zutenek, Jainko Semearen esentzia, Jainko Aitarenaren ezberdina zela eta Izpiritu Santua jainkotiarra ez zela, baizik Semeak asmatua zela zioten. Eunomio hil ondoren, Eutropiusek, Eunomioren hondakinak Tyanara eramatea agintzen du, eta, bere liburuak, erreak izan zitezela.

Ez da greziar mitologiako Eunomiarekin nahastu behar.
Talia

**Talia** (latinezko THALĪA /talia/tik, eta hau, antzinako grezierazko Θάλεια /záleia/tik, θάλλω /zál·lō/ aditzetik, "loratu, berdetu"), greziar mitologiako zenbait pertsonaien izena da.

## Musa 
[thumb|Talia, [Jean-Marc Nattierrena. 1739]]

Talia, komedia eta olerkaritza bukoliko eta artzain olerkaritzaren musa zen. Landatar jainkosa bat zen, eta, orohar, neska gazte alai bat bezala irudikatzen zen, itxura bizikoa eta begirada umoretsuduna, bere eskuetan, mozorro komiko bat eta artzain makila bat eramanez, huntz koroa bat buruan hilezkortasun adierazgarri bezala, eta, oinetako bezala, sandalia edo bortzegiak zeramatzana.

Talia, Zeus eta Mnemosineren alaba zen, eta zazpigarren musa, jaiotza ordenari dagokionez. Apolorekin, Koribanteak izan zituen.

## Karitea 
Talia, hiru Karite edo Grazien artean nagusiena zen. Oturuntzak eta beste jai batzuk presiditzen zituen, ugaritasun eta ugalkortasun dohainak emanez. Zeus eta Eurinome edo Eunomiaren alaba zen.

Irudikapen artistikoetan, hiruretatik, buruan loreak edo arropan mahatsondo hostoak daramatzan bakarra delako. Beste lan batzuetan, erabat jantzia agertzen da, bere bi ahizpekin alderaturik, erdi biluzik (Eufrosina) edo erabat biluzik (Aglaia) agertzen direnak.

## Beste pertsonaia batzuk 
* Hefesto jainkoaren alaba bat, Siziliako Etna sumendiko lamia. Zeusek haurdun utzi ondoren, lurpean ezkutatu zen, Herari zion beldurragatik. Bi seme izan zituen: Palikoak.
* Nereidetako bat, Nereo eta Dorisen alaba.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Justi

**San Justi** Arabako mendia da, Bernedoko (Mendialdea) udalerrian dagoena, Izkiko Natura Parkearen barruan.

## Abiapuntuak 
* Arluzeatik (Bernedo) ordu bateko igoera.
* Apilaizetik (Arraia-Maeztu) ordu 1 eta 45 min.
* Korrestik (Arraia-Maeztu) ordu 2 eta 15 min.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Palikoak

**Palikoak**, erromatar mitologian, eta, neurri txikiago batean, greziarrean, (latinez Palici edo Palaci; antzinako grezieraz Παλικοι Palikoi), bi anaia biki ziren, geiserretako eta ur termaletako jainko ktoniko siziliarrak, heroi bezala gurtuak. Zeus eta Taliaren semeak ziren, edo, beste bertsio batzuen arabera, Hefesto eta Etna edo Adranosenak.

Palagonian, eurei eskainitako aldare bat zegoen, non, jendeak, bere burua edo beste pertsona batzuk, jainkotiar epaiaren bidez fidagarritasun proba bat pasaraz zezakeen. Proba hori gainditzeak, zin egite batetaz fida zitekeela esan nahi zuen.

## Kanpo estekak
Mneme

**Mneme** edo **Mnemea** (oroimena), greziar mitologian, bigarren musa da, Pausaniasen sailkapenaren arabera, bere ahizpa Meletea eta Aedearekin batera.

Mneme, Plasmazioa edo Sorrera beraren musa da, ideia abstraktuei forma emateaz arduratzen baita. Bera da, bere ahizpa Meleteak aurretik pentsatu duena lehenik gogoratu eta, ondoren, idatziz finkatzen duena.

Lan artistikoak, "bizia", sortzen ari denean bakarrik duela uste da, prozesu honetan hazten eta aldatzen baita lan hori. Mnemearekin, Meleteari esker irudimenetik irten diren ideiak betetzen dira, eta, lan hau, Aedeak fisikoki betetzeko oinarria da.

Artearen munduan, idazten ari den neskatxa bat bezala irudikatzen da, bere kokotsean estilete bat jarriz, pentsatutako gogoratzen saiatuz, ondoren, papiro biribilkian idazteko.

## Kanpo estekak
Nicolas Armentia

**Nicolas Armentia Ugarte** (Bernedo, Araba, 1845eko abenduaren 5a - La Paz, Bolivia, 1909ko azaroaren 25a), frantziskotar euskalduna izan zen, XIX. mendeko geografo amerikarrik garrantzitsuena izan zen.

Hamasei urterekin Ameriketara abiatu Bolivian amaitu zen. 56 urterekin La Pazeko gotzain izendatu zuten.

## Bibliografia 
20 liburu baino gehiago argitaratu zituen, Boliviako geografia, historia, etnologia eta hizkuntzen ikerketaren fruitu izan zirenak. Besteak beste, hauek nabarmen daitezke:
* *"Diario del viaje a la Madre de Dios"*.
* *"Navegación al Madre de Dios"*.
* *"Vocabulario de lenguas americanas en Bolivia"*.
* *"Vocabulario del idioma shpibo del Ucayalí"*.

## Ikus, gainera 
* Arabar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Armentiaren biografia "Auñamendi" entziklopedian
Meletea

Greziar mitologian, **Meletea** edo **Melete** (Entsegua, meditazioa), lehen hiru musen artean lehena da, Aedea edo Aede eta Mneme edo Mnemearekin batera.

Meletea, Pentsamendu, Ideia eta Irudimenaren musa da, bere buruan, ideia kreatiboaren zirriborroak eratzeaz arduratzen dena, hau, beranduago, lan artistikoan berez amaituko dena, bere beste bi ahizpen laguntzarekin batera.

Olerkariek, gauza edo lan artistikoak, Meletearekin jaiotzen direla uste dute, lan artistiko oro, bere izaera edozein dela ere, hasiera batean, artistaren buruan formarik gabeko ideia bat baita. Meleteak modu abstraktuan pentsatzen du, eta sorreraren lana Mnemeari eta exekuzioarena Aedeari uzten dio.

Meletea, orohar, pentsatzen ari den neska bat bezala irudikatzen da, ezerezera edo infinitura begiratuz eta hatz bat ezpainetan jarria duela.

## Kanpo estekak
Iruzurgilea (eleberria)

***Iruzurgilea*** (*The Embezzler*) 1938an James M. Cainek idatzitako eleberri beltza da. Hasieran, *Liberty Magazine* zeritzon aldizkarian argitaratu zen, baina 1944an liburu moduan agertu zen.

Narratzaile eta pertsonaia nagusia Dave Bennett da, Kaliforniako bankuko lehendakariorde bat. Tipoa herri bateko bulego txiki batera bidaltzen dute hango langile baten, Charles Brent, lana ikertzeko. Bennett konturatzen da Brent iruzurra egiten ari zaiola bankuari eta, aldi berean, Brenten emaztearekin, Sheila, maitemintzen da. Bennett eta Sheila saiatzen dira iruzurra konpontzen, baina gauzak erabat katramilatzen dira.

Eleberria laburra da, soberan dagoen ezer gabe, eta argumentu sendoa du.

## Kanpo estekak
Aedea

Greziar mitologian, **Aedea** edo **Aede** (grezieraz Αοιδη, Aoide, "kantatu"), jatorrizko hiru musetatik azkena da, Pausaniasen arabera, bere ahizpa Meletea eta Mnemerekin batera.

Aedea, lan artistikoren exekuzioaren musa da, eskenaratzearena, bera baita bere ahizpa Mnemek aurretik idatzitakoa irakurri, errezitatu, jo (musika tresnak) edo kantatzeaz arduratzen dena. Arte lan bat erabilia den unea irudikatzen du.

Beste alde batetik, lan artistikoak, "bizitza propioa", artista, arte lan hori sortzen ari den bitartean bakarrik duela uste da (margolan bat margotu, kantu bat idatzi), baina lan hau ez zegokion Aedeari, bere ahizpa Mnemeari baizik. Behin lana sortua denean, nolabait, "hil" egiten da, egonkor bihurtzen baita, eta ez du aldaketa gehiagorik jasaten. Lanaren amaitze bezala, bere exekuzioa geratzen da, Aedeari zegokion lana zena.

Ikonografikoki, kantatzen edo olerkiak errezitatzen ari den neska gazte bat bezala irudikatzen da, lira bat jotzen ari den aldi berean, musika tresnen soinua, ahots baten parekoa dela uste baita.

## Kanpo estekak
Lira (musika tresna)

**Lira** (latinetik *lyra*, eta hau, grezierazko «λύρα»tik) pultsatutako harizko musika tresna primitibo bat da, abako formaduna, eta honen jatorria, greziarrek, Hermes jainkoari edo Polimnia musari ematen diote. Orfeok jo zuen musika tresna zen, eta Apolok berarekin duena, Estatu hiritarraren, kulturaren eta musikaren ikur bezala.

Lira, harpa bezala, bi eskuekin jotzen den musika tresna bat da.

David errege jakintsuaren eskuetan, lirak, jainkoarekin eta erlijioarekin lotura irudikatzen du. David erregeak, lira jotzen zuen Saul lasaitzeko.

Liraren oinordeko musika tresnak, zitara, gitarra eta lauta dira, liraren tradizioa jarraitzen dutena egundaino, trobadore eta olerkarien musika tresna bezala. Dyehuty, egiptoar mitologian, jakinduria, idazketa, musika eta Ilargiaren jainkoa da. Musikarekin lotua zegoen liraren asmatzaile bezala.

## Historia 
Lirarik antzinakoenak eta xamurrenak, hiru hari zituen, baina, ondoren, lau, bost, sei, zazpi, are hamabi arte ere pasa zen. Egipton, hamazortzi izatera ere iritsi zen. Liraren zatiak, hariez gain, honako hauek ziren:

* kaxa, hasiera batean, dortoka oskolez, eta, ondoren, zurez egina zena.
* taula, kaxa ixten zuena, eta, sarri, tinkatutako larru lehor bat baino ez zena.
* kaxan ezarritako muntanteak
* muntante batetik bestera jarritako *uztarria*.

Hariak, alde batetik kaxara eta bestetik uztarrira lotuak zeuden. Plektro izeneko ezten antzeko batez, hatzekin atximurtuz edo bi eratara jotzen zen. Ezkerreko eskuak, hariak atximurtzen zituen, eta, eskumakoak, plektroarekin atximurtzen zituen.

## Mitologia 
Erromatar mitologian, lira, Merkurio jainkoak asmatu zuen, nork Apolori oparitu zion kaduzeoaren truke, eta, ondoren, azken jainko honen ezaugarrien artean agertu zen. Egiptoar mitologian, Dyehuty jainkoa musikarekin lotua zegoen, eta liraren asmatzailetzat jotzen zen. Esaten denez, bere izena, lili loretik dator, duen antzeko formagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mnemosina

**Mnemosina**, greziar mitologian (, *Mnêmosúnê*; μνήμη, *mnếmê*tik, "oroimena"), sarri Mnemerekin nahastua, oroimenaren pertsonifikazioa zen. Titanide hau, Gea eta Uranoren alaba eta, Zeusekin batera, Musen ama zen.

Hesiodoren Teogonian, erregeek eta olerkariek, autoritatez hitz egiteko ahalmena, Mnemosinak hartuak zeudelako eta Musekin zuten harreman bereziagatik jasotzen zuten. Kontatzen da, baita ere, Zeus, Mnemosinarekin bederatzi gauza jarraian oheratu zela, eta honela jaio ziren bederatzi musak, erditze ugari batean jaio zirenak.

Mnemosina, Hadeseko erreka baten izena ere bazen, Leteren aurkakoa, hexametro daktilikotan idatzitako K.a. IV. mendeko hil idazkun batzuen arabera. Hildakoen arimek, Lete errekako ura edaten zuten, berraragitzerakoan, iragandako bizitza gogora ez zezaten. Hasitakoak, Mnemosina ibaitik edatera gonbidatuak ziren hiltzen zirenean, Letetik edan beharrean. Idazkun hauek, erlijio misteriko sekretu batekin lotuak egon daitezke, edo Orfeoren.

Antzera, Beozian zegoen Trofonioren orakulua kontsultatu nahi zutenei, alternatiboki, Lete eta Mnemosina izeneko bi iturritik edanarazten zitzaien. Antzerako prozedura bat deskribatzen da Platonen Errepublika lan ospetsuaren amaieran agertzen den Erren mitoan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mnemoniko
* Meme

## Kanpo estekak
Pultsatutako hari instrumentu

[thumb|[Pierre-Auguste Renoirren margolana]]
**Pultasutako hari instrumentuak**, hariak, hatzamarren bidez pultsatua edo atximurtua denean, soinua eraginez, bibratzen duen harizko musika tresnak dira. Hatzez gain, plektru bat ere erabil daiteke.

## Musika tresnak 
### Mendebaldekoak 

Fitxategi:Lyre1913.jpg|Lira
Fitxategi:Zither1 David Dupplaw.jpg|Zitara
Fitxategi:Harpe.png|Harpa
Fitxategi:Original bandurria.jpg|Bandurria
Fitxategi:Balalaika.jpg|Balalaika
Fitxategi:Classical Guitar two views.jpg|Gitarra
Fitxategi:Clavecin flamand.png|Klabizenbaloa, klabea edo klabezina
Fitxategi:Epinette Rouaud.JPG|Espineta
Fitxategi:Ebass.jpg|Baxu elektrikoa
Fitxategi:Bolivian charango 001.jpg|Txarangoa
Fitxategi:Moodswinger.jpg|Moodswingerra
Fitxategi:Julius Schnorr von Carolsfeld 005.jpg|Lauta

## Ekialdekoak 
* Biwa japoniarra
* Pipa txinatarra
* đàn tỳ bà vietnamdarra
* bipa korearra (zoritxarrez gaur egun ez da erabiltzen, musika tresnak museoan kontserbatzen dira)
* koto japoniarra
* Ektara

## Kanpo estekak
Ektara

***Ektara*** (, , , , , ) pultsatutako harizko musika tresnarik sinpleenetako bat da. Soilik laguntzaile bezala erabiltzen da, melodia baten atzean laguntza emanez. Ek tarak, literalki *hari bat* esan nahi du, banbu kanabera batean zehar dihoana, banbu kanabera hau, aldi berean, kalabaza batetara finkatua dagoelarik.

## Kanpo estekak
Gaumata

**Gaumata** ( *Gaumāta*), Dario I.aren aginduz eginiko Behistungo inskripzioaren arabera, K.a. 522 inguruan, Median, Kanbises II.aren aurka matxinatu zen mediar azti bat zen, Kanbises Egipton zegoen bitartean, Esmerdis zela sinestaraziz, Kanbisesen hildako anaia. Kanbises, matxinada zanpatzeko itzultzen ari zela hil zen, eta Gaumatak, hau Dario I.ak K.a. 521eko urrian hil zuen arte gobernatu zuen.

Egileren batzuk, "Gaumataren usurpazioa", soilik Darioren asmakuntza bat zela diote, bere usurpazioa legitimatzeko.

Kanbises Egiptoko kanpainan K.a. 522an hil zenean, Persiar Inperioan ziurgabetasun garai bat nagusitu zen. Kanbises hil baino pixka bat lehenago, bere anaia Bardiyak (Esmerdis grezieraz) bere burua errege izendatu zuen Iranen, eta, bere aurrean, tronua konkistatzea lortu zuten Dario I.a buru zuten nobleen matxinada bat gertatu zen. Arazoa, idatzizko iturriek ematen duten informaziotik sortzen da, bereziki bitik: Behistungo inskripzioa (XI.etik XIII.era arteko zutabeak), Dario I.ak idatzarazi zuena, eta Herodotok, gertaera hauei buruz kontatzen duena. Bi idazkietan, Bardiya izeneko pertsonaia hau, aurretik, ezkutuan hila izan zen Kanbisesen anaiaren nortasuna ordezkatu zuen Gaumata izeneko azti bat bezala aurkezten da. Honela, Darioren ekintzak, erabateko legitimitatea lortzen du, Inperioan persiarren nagusitasuna arriskuan jartzen duen mediar usurpatzaile baten aurkako altxamendu legitimo bat baitzen. Gaumata izeneko gobernari honen erregealdiak, ordena ekonomiko, sozial eta erlijiosoan aldaketak suposatu zituen. Zentzu honetan, Behistungo idazkunak kontatzen duenaren arabera, dirudienez, aztia, tokiko gurtzak ezabatzen saiatu zen, jainko nagusi bat sartzeko, beharbada, Ahura Mazda.

## Erreferentziak
Aretusa

**Aretusa** (antzinako grezieraz Αρέθουσα Aréthousa), greziar mitologiako zenbait pertsonairen izena da:

* Naiade bat, ozeanida arkadiar baten alaba eta ehiztari ezaguna. Alfeo ibaia, barren-barreneraino maitemindu zen berataz, baina Aretusak, bere buruari, beti birjina mantenduko zela esan ziona, bere lagun Artemisari laguntza eskatu zion, ur korronte bihurtu zuena, horrela, jainkoaren exigentzietatik ihes egiteko. Erabat inguratua zegoela ikusi zuenean. Aretusak, bere ibilbidea itsaspean jarraitu zuen, eta Ortigia uhartean agertu zen, bere izena daraman iturburua sortuz, Sirakusatik gertu. Hala eta guztiz ere, bere maitasuna bete nahi zuenez, ordutik, bere urak, Aretusaren iturrikoenekin nahastu zituen. Lamia, tokiko biztanleek jainkotu zuten, olerki bukoliko ugari eskaini ziotenak eta, txanponetan, izurdez inguraturik irudikatu zutenak.
* Nereida bat, Nereo eta Dorisen alaba, beraz, Poseidon itsas jainkoak maitatu zuena, eta, honekin, Abante, Eubeako erregea izan zuena. Beste bertsio batek, Herileoren alaba dela dio.
* Hesperideetako bat, bertsioen arabera, Nixen alaba zena bere kabuz, Atlas eta Hesperisena edo Zeus eta Temisena.
* Akteonen zakurretako bat, bere jabea jan zuena, hau, Artemisak orein bihurtu zuenean.
* Tersandroren kretar emaztea, honen seme zen Hilo, Troiako Gerrara joan zelarik, bertan hilez.

## Kanpo estekak
Hilo

**Hilo**, greziar mitologian, (antzinako grezieraz Ὕλλος, Húllos), Herakles eta Deianiraren semea da. Sofokles idazlearen Trakiniak izeneko lanean, pertsonaia garrantzitsu bat bezala agertzen da. Bertsioren batzuk, bere ama, Deianiraren ordez, Melita izan zela diote.

## Kanpo estekak
Eguzki koroa

[thumb|300px|eskuinera|[Frantzian, 1999an hartutako eklipse baten argazkia.]]
*Artikulu hau astronomiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Koroa».*

**Eguzki koroa**, kromosferako zatirik kanporenekoa da, milioi bat kilometro baino gehiago neurtzen du eta eguzki eklipseetan edo koronografo deritzon Eguzkiaren argia ezkutatzeko gai den gailu bat erabiliz ikus daiteke. Eguzki koroaren dentsitatea, Lurrarena baino bilioi bat aldiz baxuagoa da, eta bere tenperatura, 2 milioi gradutara iristen da (fotosferak, gutxi gora-behera, 6000 graduko tenperatura duen bitartean).

## Ezaugarriak 
Eguzki koroa, espaziora, eguzkiaren eremu magnetikoak jaurtitako partikula txikiez osatua dago, eguzki haizea eraginez, eta jaurtitze fenomeno bizietan, ekaitz geomagnetiko bat gerta daiteke Lurrean. Jaurtitako atomo hauek, Lurraren atmosferaren gainaldearekin talka egitean, poloetan gertatzen diren auroren arduradunak dira.

Koroako egitura xehetasun guztiak, eguzkiaren eremu magnetikoaren ondorio dira.

## Eguzki koroaren aztertzea 
* 1870ean, eklipse batean, Karlos Youngek, koroako argi espektroa ikustean, bere jatorria azaltzerik egon ez zen marra berde bat ikusi zuen. Garaian proposatu ziren hipotesien artean, Lurrean existituko ez litzatekeen balizko elementu kimiko bat aipatu zen.
* 1930 arte, Eguzki koroa ikusteko modu bakarra, Ilargiak, Eguzkia, eguzki eklipse osoetan estaltzen zuenean zen.
* 1930ean, koronografoa asmatu zen, eklipse artifizialak eragin zitzakeena, eta, ondorioz, asko erraztu zen eguzki koroaren azterketa.
* 1940an, Edlen eta de Gotrianek, Karlos Youngek ikusitako marra edo zerrenda berde horiek, material ezezagunen espektroak eragiten ez zituela frogatu zuten, baizik eta Lurrean aurki daitezkeen elementuen oso ionizatutako atomoek, burdina kasu.

## Kanpo estekak
Kromosfera

thumb|250px|Eguzkiaren irudia, H-alfa irazkia duen teleskopioaz.
**Kromosfera** (literalki "kolorezko esfera"), Eguzkiaren atmosferako geruza mehe bat da, fotosferaren gainetik dagoena. Azken ereduek, 2200 eta 5000 kilometroko lodieran kokatzen dute. Optikoki, espektro ikusgaian, kromosfera, fotosfera baino gardenagoa da, baina, irrati behaketetan, nagusiki milimetrikoan, kromosfera ongi beha daiteke.

Eguzki kromosfera, nagusiki, hidrogeno eta helioz osatua dago. Espektro behaketek, metalak egoera neutroan eta partzialki ionizatuak daudela frogatu dute, kaltzioaren K lerroa eta CNarena bezalako zerrenda molekularraren kasuan bezala.

Tresna berezirik gabe ezin da ikusi, fotosferaren distira handiak ezkutatu egiten baitu, baina, bere kolore gorrixka, eguzki eklipse oso batean edo argi iragaziarekin ikus daiteke, Hα kasu.

Kromosferaren ezaugarririk garrantzitsuena, eguzki espikulak daudela da, hatz formako gas proiekzioak, tamaina handikoak, soropil hosto itxurakoak, ondoan duen koroarantz hazten direnak. Kromosferatik kanpora hazten dira, eta, ondoren, berriz hondoratzen dira, 10 minutuko tartean.

Beste ezaugarri nabarmen bat, gasez eratutako zuntzño horizontalen presentzia da, espikulen antzerakoak, baina, gutxi gora-behera, hauen bikoitza irauten dutenak.

Azkenik, eguzki protuberantziak, fotosferarantz igotzen dira altura ikaragarrietara, ia 150.000 kilometroraino. Eguzki fenomenorik ikusgarri eta arraroenetako bat dira.

Izar batzuen kromosferaren gainean, trantsizio gune bat dago, non, tenperatura, azkar igotzen den eguzki koroaraino, eguzkiaren atmosferaren kanpoaldereneko zatia eratzen duena.

## Kanpo estekak
H alfa

Fisikan, **H alfa**, **Hα** idatzia, hidrogenoaren espektroaren igortze zerrendetako bat da. Hα zerrenda, 656,3 nanometroko uhin luzera batean zentratua dago, eta espektro elektromagnetikoaren zati gorrian ikusgarri da. Hα hitza, Hα zerrendaren igortze maiztasunean zentratutako iragazki optikoak izendatzeko ere erabiltzen da. Iragazki hauek, beste gauza batzuen artean, eguzkia behatzeko erabiltzen dira, zeintzuekin kromosferaren behaketa on bat lor daitekeen.

Bohrren eredu atomikoaren arabera, elektroiak, energia maila kuantikotuetan baino ezin daitezke egon, bere hirugarren arautik ebazten den ondorioa. Zenbaki kuantiko nagusiak n= 1, 2, 3,... maila hauetako bakoitza identifikatzen du. Hidrogeno atomo batetako elektroi batek, **n****1** mailatik **n****2** maila txikiago batetara trantsizioa egiten duenean, **n****1** eta **n****2** mailen arteko energia diferentziaren ia berdina den energia fotoi bat igortzen du. **n****2** = 2 denean, fotoien energiak hain handiak dira, lotutako uhin luzerak, Balmerren sailekoak direla, eta honela izendatuak dira:

* *n* = 3 a *n* = 2 H-alfa deitzen da, edo **Hα**
* *n* = 4 a *n* = 2 H-beta deitzen da, edo **Hβ**
* *n* = 5 a *n* = 2 H-gamma deitzen da, edo **Hγ**, etab...

## Hα astrofisikan 
Espektru zerrenda hau, Astrofisikan oso erabilia da aplikazio ugarirentzako.

* Eguzkiaren kromosfera eta protuberantziak aztertzeko
* izar eraketadun nebulosak aztertzeko
* Unibertsoko izar eraketa tasa aztertzeko.

Zehazki, Hα bezala, zerrenda horretan zentratutako behaketa iragazkiak ere ezagutzen dira.

## Ikus, gainera 
* Rydbergen formula
* Lymanen saila
* Balmerren saila
* Paschenen saila
* Bracketten saila
* Pfunden saila

## Kanpo estekak
Pfunden saila

Fisikan, **Pfunden saila**, hidrogeno atomikoaren xurgaketa edo igorpen linealeko sail bat da.

Zerrendak, esperimentalki, August Herman Pfundek aurkitu zituen 1924an, eta hidrogenoaren atomoko bosgarren mailara, altuenera, jauzi egiten duen elektroiari dagozkio.

Jarraikako trantsizioentzako uhin luzerak, honako hauek dira:

## Ikus, gainera 
* Bohrren eredu atomikoa
* Hα
* Rydbergen formula
* Hidrogenoaren espektrua
Fotosfera

thumb|280px|Eguzkiaren fotosfera
Izar baten **fotosfera**, izar hori mugatzen duen azalera argitsua da, edo, hobe esanda, ikus dezakegun argia igortzen duen izarraren eremua. Klasikoki, Eguzkiaren eta gainontzeko izarren fotosferaz hitz egiten da. Gure eguzkiaren kasuan, fotosferako tenperatura 5800 gradu kelvin ingurukoa da. Ez da solidoa, baizik eta 300 kilometroko sendoera duen plasma geruza bat, jasotzen dugun argia eta beroa igortzen dituena. Beste izar batzuen kasuan, fotosfera edo azaleko tenperatura, handiagoa edo txikiagoa izan daiteke, eta, beraz, igorritako argia, batez beste, beste kolore batetakoa da. Izarrik hotzenak, gorriak dira, eta, beroenak, urdinak.

Fotosfera, presio handipean dauden gas geruza batez osatua dago. Teleskopioekin ikusia, granulazio fin bat du (flokulu deritzenak) eta ertz garbiak. Bertatik igortzen du izarrak bere erradiazioa. Bere azalera, bere gainean fakula deritzen argi hondo batean datza, fakula hauek, tenperatura altuagoan daudenez, are dizdiratsuagoak direlarik. Alderantziz, zulo edo beheragune sakonetan eratzen dira eguzki orbanak, hauen bidez, beheko geruza ikusten delarik, hain beroa ez dena, eta, beraz, itxuraz, ilunagoa da.

## Kanpo estekak
Flokulu (astronomia)

**Flokulu** bat, bata bestearen gainean jarriak, eguzkiaren kromosferaren azalera osatzen duten granulu dizdiratsuetako bakoitza da.

Flokuloek, espektrometro batean hartutako eguzkiaren argazkietan orban dizdiratsuzko mosaiko bat eratzen dute, soilik K zerrendan kaltzioak igorritako argia erabiliz. Bere neurriak, 100 eta 200 kilometro artekoak dira.

## Kanpo estekak
Fakula

thumb|Eguzkiko orbain eta fakulak.
thumb|Ceralia Facula Zeres planeta nanoan, Occator kraterraren barruan.
**Fakula** astronomiako terminoa da, era bateko edo besteko forma distiratsu bat adierazten duena.

## Eguzkian 
Eguzkiaren kasuan, azaleran ikus daitezkeen zatirik distiratsuenak dira. Eremu magnetiko bizien ondorio dira, eta, sarri, eguzki orbanekin lotuak daude. Ikusteko errazagoak dira eguzki diskoaren ertzetan eta uhin luzera laburreko guneetan.

## Planeten gainazalean 
Planeten nomenklaturan, satelite, asteroide edo planetan baten gainazalean nabarmentzen den era bateko edo besteko puntu distiratsua da. Facula eta faculae termino latinoakm erabiltzen dira hauen izendapenean. Esate baterako Zeres planeta nanoan oso nabarmenak dira fakula batzuk, Ceralia Facula eta Vinalia Facula. Era berean, Merkurioko zenbait fakularen izendapenean, euskarazko forma bat aukeratu zen batentzat, Suge Facula.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espineta

**Espineta**, pultsatutako harizko musika tresna bat da, (gitarra bezala, eta ez kolpatutakoa, klabikordio eta pianoaren kasuan bezala), teklatua duena. Klabizenbaloaren antzerakoa da, baina txikiagoa, eta, batzuetan, hegazti hego forma duena.

Klabizenbaloan bezala, ordena edo tekla bakoitzari, hari bakar bat dagokio. Bere mekanismoak, plektroz hornitutako palanka bertikal batzuetan zetzan, palanka hauek, hariak jotzen zituztelarik hatzekin teklak jo ondoren. Hariak laburrak dira, eta erresonantzia kaxaren barnean diagonalean jarrita daude.

Espinetak, bere sortzailea izan zen Giovanni Spinettiren izena darama, Venezian bizi zena 1400eko bigarren erdian, eta musika tresna honen lehen fabrikatzaileetako bat izan zena (Italian, 1300 inguruan, antzeko musika tresnak ezagutzen baitira). Bere unerik gorena, 1500 eta 1600 bitartean dago. Bi teklatuko espinetak daude, bata, bestearen azpitik irtenaz jartzen direnak, organoan bezala.

Giuseppe Verdi konposatzaileak, musikan hasi zenean erabili zuen musika tresna da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Birjinal

**Birjinala**, klabizenbalo edo espineta mota bat da, baina txikiagoa, forma ezberdinekoa (laukizuzen edo luzanga), eta, musika tresna osoan zehar, ez mutur batean, teklatu bakarra duena. XX. mendean birsortua izan da, antzinako musika jotzeko.

Herbehereetan hedatu zen, 1500 urtearen inguruan, eta Erresuma Batuan 1600ean. Bere hariak, teklatuarekiko paraleloan zihoazen, edo, batzuetan, diagonalean.

Izena, latinezko *virga*tik dator, makila esan nahi duena. Latinezko *virginalis*etik ere etor liteke (birjina), oro har, neskatxek jotakoa zela adieraziko luzkeena; aldiz, gaur egun, izena Erregina Birjinagandik zetorrela zioen teoria baztertua izan da, tresna, honen aurretik ezagutzen baitzen birjinal bezala.

Italierazko *spinetto* edo espineta hitza, birjinalari, zein hegazti hego forma duen antzerako musika tresna bati erreferentzia egiteko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aldeanueva de la Vera

**Aldeanueva de la Vera** (extremadureraz *Aldeanueva*) Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 125 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 2.276 biztanle zituen 37,6 km²-ko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arroyomolinos de la Vera

**Arroyomolinos de la Vera** Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 107 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 514 biztanle zituen 23 km²-ko azaleran.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cáceresko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Merikara

**Merikara**, Egiptoko X. dinastiako azken faraoia izan zen, K. a. 2050 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroa deritzon garaian.

Herakleopolis Magnatik gobernatu zuen azken erregea izan zen. Herrialdearen zati bat baino ez du kontrolatzen eta egoitza Tebasen zuen dinastia etsaia den Egiptoko XI. dinastiako Mentuhotep II.ari aurre egin behar izan zion.

Kheti VII.aren semea da, eta papiroan idazkera hieratikoz idatzitako *pretzeptu* ospetsuak jaso zituena izan liteke: *Khetyren irakaskuntzak bere seme Merikararentzat*.

*Uadsut Merikara* izeneko piramide batean lurperatua izan zen, Saqqaran eraikia, eta, piramidea eraiki zen toki zehatza ezagutzen ez den arren, Tetiren piramideagandik ekialdera dagoen hondakinetan dagoen piramidea izan liteke.

## Literature 
* Wolfgang Kosack: *Berliner Hefte zur ägyptischen Literatur 1 - 12*: Teil I. 1 - 6/ Teil II. 7 - 12 (2 Bände). Paralleltexte in Hieroglyphen mit Einführungen und Übersetzung. Heft 8: Die Lehre für König Merikarê. Verlag Christoph Brunner, Basel 2015. .