Gruiformes

**Gruiformes** hegazti neognatoen ordena da, aniztasun handikoa, gaur egun sei familiak osatzen dutena. Horien artean nabarmentzen dira kurriloak (Gruidae) eta uretako oiloak (Rallidae). Taldearen izena latinezko Grus (“kurrilo”) hitzetik dator, eta horregatik Gruiformes izenak “kurriloaren itxurakoak” esan nahi du

Historikoki, beste ordenetan sartzen ez ziren lur-hegaztiak hemen sailkatzen ziren. Horrela, taldean sartzen ziren basoiloak, kurrilo handiak, uroiloak eta beste espezie bakarreko familia txiki batzuk ere.

Itxuraz oso anitzak eta desberdinak badira ere, azterketa anatomiko eta genetikoek erakutsi dute hainbat talde elkarren artean senidetuak daudela.

Gaur egun, hainbat azpitalde bereizten dira:

Alde batetik, Ralli taldea, Rallidae eta Heliornithidae familiak biltzen dituena. Zenbait ikertzaileren arabera, Rallidae familiak bere ordena propioa izan beharko luke. Bestetik, Aramidae eta Psophiidae familiak ere Gruiformes-en barruan sartzen dira, Gruidae familiarekin batera.

## Taxonomia eta filogenia 
Gruiformes ordenan tradizionalki sailkatuta dauden hegaztien artean, bi suprafamilia- klado baino ez dira existitzen. Uroilandak (Rallidae, Sarothruridae), sungrebe-ak (Heliornithidae), aptornisak (Aptornithidae), tronpeteroak (Psophiidae), karraoak (Aramidae) eta kurriloak (Gruidae) Grues azpiordena osatzen dute eta “core‑Gruiformes” izenez ezagutzen dira. Hauek dira egiazko Gruiformes bakarrak. Bestalde, Eurypygae azpiordenak kaguak (Rhynochetidae) eta eguzki-koartzak (Eurypygidae) barne hartzen ditu, eta horiek ez daude urrunago erlazionatuta Gruesekin.

Mesitornitidoak (Mesitornithidae), turnizidoak edo zezentxoak (Turnicidae), zezentxo australiarra  (Pedionomidae), kariamidoak edo seriemak (Cariamidae) eta basoiloak (Otididae), berriz, talde desberdinak ordezkatzen dituzte eta ez dute erlazio esturik elkarrekin. Hainbat familia Gruiformes ordenari esleitu izan zaizkie fosilen oinarrian, esaterako Ergilornithidae, Phorusrhacidae, Messelornithidae, Eogruidae, Idiornithidae, Bathornithidae. Hala ere, haien morfologia kurriloen antzekoa bada ere, ez dago  core‑Gruiformes taldean kokatzeko froga sendo eta zehatzik.

Max Fürbringerrek (1888) ezarri zuen Gruiformes orden tradizionala. Hamarkadetan zehar,  hainbat ikertzaileren arabera, talde honetako zenbait kide beste hegazti-talde batzuekin erlazionatuta egon zitezkeen. Adibidez, eguzki-koartzak akatsaz uste izan zen hegaztekin —hezur‑egitura bereko garzarekin— erlazioa zutela, edo seriemak kukuekin erlazioa zutela. Olson eta Steadmanek (1981) izan ziren lehenak Gruiformes tradizionaletako batzuk bereizi zituztenak. Haien artean, Pedionomidae familiako erregioetako hegazti bat (Pedionomus torquatus) urezko hegazti-talde batean (Charadriiformes) sailkatu zuten hezur ezaugarrien arabera.

Geroago, Sibley & Ahlquist-ek (1990) eta Paton et al. (2003, 2004), Fain & Houde (2004, 2006) ikerketa molekularrak erabiliz, beste familien berrantolaketa egin zuten. Horien arabera, Turnicidae familiako zezentxoa ere Charadriiformes barruan jarri zituzten. Houde eta lankideek (1997) 12S ADN erribosomikoa erabiliz lehenengo froga genetikoa aurkeztu zuten Gruiformes talde tradizionalaren polifiliaz (hau da, talde anitzez osatua izateaz), nahiz eta hasieran ez izan kontuan hartu. Baina ondorengo ikerketa genetikoetan, sekuentzia gehiago erabilita, argi erakutsi da Gruiformes tradizionalak polifiletikoak direla, eta beraz, haien artean 5–7 klado desberdin egon daitezkeela.

Fain & Houde-k (2004) proposatu zuten Neoaves bi kladotan banatzea: Metaves eta Coronaves. Hala ere, Metaves kladoa parafiletikoa (Fain and Houde 2004, Ericson et al. 2006, Hackett et al. 2008) izan daitekeen ideia egon. Eguzki-koartza, kagua eta mesitornitoak Metaves taldearen barruan biltzen dituzte talde guztiak, Gruiformes taldeko gainerako leinu guztiak izan ezik, Coronaves taldearen barruan ur-hegaztiak edo lehorreko hegaztiak biltzen dituztenak. 30 loci independente arteko analisi konbinatuak berretsi du banaketa hori (Ericson et al. 2006, Hackett et al. 2008), baina azterketetan locus espezifiko bat edo bi sartzearen araberakoa da. DNA mitokondriala, adibidez, Coronaves kladoaren monofilia zalantzan jartzen du, baina mt-DNA sekuentziak mutazio, saturazio, eta bestelako arazoak ditu. Beraz, emaitzak korapilatsuak dira (mito‑DNA deitzen zaio fenomeno honi).

Kagua eta eguzki-koartza (Eurypyga) dira elkarrekin ahaide hurbilenen artekoak. Cracraft-ek (2001) proposatu zuen haiek eta aptornisak (Aptornithidae) Gondwanako leinu berezi batean egon daitezkeela. Hala ere, gaur egun uste da eguzki-koartza eta kagua elkarren arteko dibergentzia Gondwanaren apurketa geroago gertatu zela, eta aptornisak benetan Grues taldekoak direla. Seriema eta basoilo familiak, berriz, bestelako talde autonomoak dira Neoaves taldeko hegaztien artean.

## Morfologia 
Morfologia oso aldakorra da, ingurune ezberdinetara egokitua, baina badituzte beste ordenetatik bereizten dituzten ezaugarri komun batzuk.

Orokorrean, gruiformeak lurreko edo ur-inguruko hegaztiak dira, tamaina ertainetik handira artekoak. Kurriloek (Gruidae familia) gorputz lirainak, hanka luze eta sendoak eta lepo luzeak dituzte, uretan edo belardietan janaria bilatzeko egokiak. Aldiz, uroilanda handia eta uroilo arrunta (Rallidae familia) txikiagoak dira, gorputz estu eta konprimituak dituztelarik, horrek landaredi trinkoaren artean mugitzeko erraztasuna ematen die.

Mokoaren forma dietaren araberakoa da: luzea eta zorrotza izan daiteke intsektujaleetan, edo laburragoa eta sendoagoa haziak edo landare-materia jaten duten espezieetan. Hegalak zabalak eta biribilak izan ohi dira, hala ere, kurriloen kasuan luzeak eta indartsuak dira, hegaldi luze eta migrazioetarako egokituak. Beste espezie batzuk, hala nola kopetazuri-arruntak, hegan egiten trebeak ez direnez, gehiago ibiltzen edo igeri egiten dute.

Lumajea trinkoa eta kolore apalekoa izaten da, grisak, marroiak eta beltzak nagusi direlarik, kamuflajea erraztuz. Aldiz, kurriloek kolore ikusgarriagoak dituzte eta ugalketa-dantzak egiten dituzte, hegoak zabalduta eta soinu indartsuak eginez. Horretarako, trakea luze bat dute, erresonantzia-kutxa modura jokatzen duena.

## Banaketa eta habitata 
Gruiformeak mundu osoan zehar banatuta daude, baina espezie gehienak eremu epeletan eta tropikaletan bizi dira. Talde honetako hegazti asko urarekin estuki lotuta daude, eta sarritan urmaeletan, zingiretan edo ibaiertzetan aurki daitezke. Hala ere, badaude ingurune lehorretan edo mendialdeetan bizi diren espezieak ere. Kurrilo espezie batzuk Eurasian eta Afrikan zabalduta daude, eta batzuek migrazio luzeak egiten dituzte urtaroen arabera. Rallidae ordenako espezieek, berriz, ia kontinente guztietan aurkitzen dira, baita uharte urrunetan ere, non espezie endemiko ugari garatu diren. Gruiformeen habitata askotarikoa da: belardi hezeak, padurak, arroz-soroak edo oihan tropikaletako putzuak izan daitezke. Ingurumenaren aldaketek eta habitataren galerek eragin handia dute haien populazioetan, eta espezie askoren kontserbazioa baldintzatzen dute.

## Ugalketa 
Gruiformeek ugalketa-estrategia anitzak garatu dituzte, baina espezie gehienak monogamoak dira eta bikote egonkorretan ugaltzen dira. Udaberrian edo eurite-sasoian egiten dute habia, askotan ur-inguruneetako landareen artean edo lurrean ezkutatuta. Habia material sinpleekin eraikitzen dute, hala nola belarra, hostoak edo lastoa erabiliz. Arrek eta emeek txandaka egiten dute arrautzen inkubazioa, eta normalean bi eta sei arrautza artean jartzen dituzte. Kumeak jaiotzean azkar garatzen dira eta gurasoen atzetik ibiltzen dira janaria bilatzeko. Horregatik, espezie asko nidifugoak dira. Gurasoek arreta handia eskaintzen diete txitak babesteko eta elikatzeko, eta bikoteen arteko lankidetza ohikoa da. Kurrilo espezieetan, udazkeneko migrazioaren aurretik familia-taldeak osatzen dira, eta txitak hurrengo urterako independente bihurtzen dira. Ugalketa arrakastatsua habitataren kalitatearen eta giza jardueren eraginaren araberakoa izaten da.

## Ekologia 
Gruiformeak ekosistema ugaritara egokitutako hegaztiak dira, bereziki hezeguneetan, paduretan, ibaiertzetan eta belardi hezeetan bizi direnak. Espezie gehienek ur-inguruneekin duten lotura estua dela eta, habitat horien funtzionamendu ekologikoan paper garrantzitsua betetzen dute: harraparien eta intsektuen populazioak kontrolatzen dituzte, eta hezeguneetako elikadura-katean bitarteko maila gisa jarduten dute.

Dieta askotarikoa dute: kurriloek (*Gruidae*) belar-haziak, ornogabeak eta uretako ornogabe txikiak jaten dituzte; aldiz, uroiloek (*Rallidae*) intsektuak, moluskuak eta belar bigunak kontsumitzen dituzte. Talde askok uraren mailaren eta sasoien arabera aldatzen dute elikadura-portaera.

Portaera soziala eta ugalketa ingurumen-baldintzekin estuki lotuta dago: espezie asko monogamoak dira eta lurralde-portaera handia dute. Hezeguneen drainatzeak, arroz-soroen gehiegizko erabilerak eta klima-aldaketak beren biziraupenean eragin handia dute .

Horrela, gruiformeak hezeguneen biztanle ohikoak dira eta ekosistemen bioadierazle fidagarritzat hartzen dira. Izan ere, haien presentzia eta ugalketa-arrakasta ingurumenaren osasunaren adierazle zuzenak dira.

## Kontserbazioa 
Gruiformeen espezieen kontserbazio-egoera oso aldakorra da: batzuek populazio egonkorrak mantentzen dituzte, baina beste askok, batez ere hezeguneetan eta migrazio-eremuetan bizi direnek, mehatxu larriak pairatzen dituzte. Talde zaurgarrien artean daude kurriloak (*Gruidae* familia) eta hezegune edo uharteetako beste espezie batzuk, ugalketa- eta negualdi-eremuak azkar galtzen ari baitira.

Mehatxu nagusien artean daude hezeguneen suntsipena eta degradazioa, nekazaritzaren hedapena, uraren kutsadura, ehiza, eta klima-aldaketa. Izan ere,  migrazio-ereduak eta atseden- edota elikadura-guneen eskuragarritasuna aldatzen ditu.

Azken urteotan mehatxu berri bat agertu da: hegazti-gripe birus oso kutsakorraren  hedapena (HPAI), munduko hainbat lekutan kurriloak kutsatzen ari dena. Adibidez, 2022ko neguan, 1.500 kurrilo baino gehiago (besteak beste *Grus monacha* eta *Grus vipio*) hil ziren Japoniako Izumi lautadan, H5N1 birusaz kutsatuta. Europan milaka kurrilo hil dira ere bai, bereziki Hungarian, eta aurresaten da gaitza kontinente osoan zehar hedatu daitekeela. Gaixotasun honek arrisku handia dakar, tokiko populazioak denboraldi bakarrean suntsitu dezakeelako, eta lehendik martxan dauden kontserbazio-ahaleginak zaildu ditzake.

Nazioartean, harraldian hazteko programak, hezeguneen berreskuratzea, migrazio-ibilbideen jarraipena eta biosegurtasun-protokoloak garatzen ari dira, hegazti basatien eta etxeko hegaztien arteko infekzioa saihesteko. Hala ere, programa horien eraginkortasuna murriztu egiten da hegazti-gripearen agerpenaren ondorioz, eta horrek arreta eta lankidetza azkarra eskatzen du herrialdeen artean. Gruiformeen kontserbazio eraginkorrak ezinbestekoa du ur-ekosistema giltzarrien babesa, zaintza epidemiologiko sendoa, lankidetza eta osasun-mehatxu berrien prebentzioa.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alvarenga, H. M. F., & Höfling, E. (2003). Systematic revision of the Phorusrhacidae (Aves: Ralliformes). Papéis Avulsos de Zoologia, 43(4), 55–91.
* Archibald, G. W., & Meine, C. D. (Eds.). (1996). The cranes: Status survey and conservation action plan. IUCN.
* BirdLife International. (2022). Gruiformes – cranes, rails, and allies. BirdLife Data Zone. https://www.birdlife.org(https://www.birdlife.org/)
* BirdLife International. (2023). State of the world’s birds 2023: Insights and solutions. BirdLife International.
* Britannica. (2024). Gruiform. In Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/animal/gruiform
* CITES. (2023). Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora: Appendices I, II and III. https://cites.org(https://cites.org/)
* Cracraft, J. (2001). Avian evolution, Gondwana biogeography and the Cretaceous–Tertiary mass extinction event. Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences, 268(1466), 459–469. https://doi.org/10.1098/rspb.2000.1368
* Fain, M. G., & Houde, P. (2004). Parallel radiations in the primary clades of birds. Evolution, 58(11), 2558–2573. https://doi.org/10.1554/04-235
* Fain, M. G., & Houde, P. (2007). Multilocus perspectives on the monophyly and phylogeny of the order Charadriiformes (Aves). BMC Evolutionary Biology, 7(1), 35. https://doi.org/10.1186/1471-2148-7-35
* Fujimoto, K., et al. (2024). Highly pathogenic avian influenza A(H5N1) virus infection in endangered cranes, Japan, winter 2022–23. Emerging Infectious Diseases, 31(5), 1–6. https://doi.org/10.3201/eid3105.241410
* Hackett, S. J., Kimball, R. T., Reddy, S., Bowie, R. C., Braun, E. L., Braun, M. J., Chojnowski, J. L., Cox, W. A., Han, K. L., Harshman, J., Huddleston, C. J., Marks, B. D., Miglia, K. J., Moore, W. S., Sheldon, F. H., Steadman, D. W., Witt, C. C., & Yuri, T. (2008). A phylogenomic study of birds reveals their evolutionary history. Science, 320(5884), 1763–1768. https://doi.org/10.1126/science.1157704
* Houde, P. (2009). Gruiformes. In S. B. Hedges & S. Kumar (Eds.), Timetree of Life (pp. 1–5). Oxford University Press.
* IUCN. (2024). The IUCN Red List of Threatened Species (Version 2024-2). https://www.iucnredlist.org(https://www.iucnredlist.org/)
* Knox, A. G., Collinson, M., Helbig, A. J., Parkin, D. T., & Sangster, G. (2002). Taxonomic recommendations for British birds. Ibis, 144(4), 707–710. https://doi.org/10.1046/j.1474-919X.2002.00110.x
* Morgan-Richards, M., Trewick, S. A., Bartosch-Härlid, A., Kardailsky, O., Phillips, M. J., McLenachan, P. A., & Penny, D. (2008). Bird evolution: Testing the Metaves clade with six new mitochondrial genomes. BMC Evolutionary Biology, 8(1), 20. https://doi.org/10.1186/1471-2148-8-20
* NepalDesk. (2023). Order Gruiformes – cranes, rails, and allies. https://nepaldesk.com/bird-order/gruiformes
* Olson, S. L. (1985). The fossil record of birds. In D. S. Farner, J. R. King, & K. C. Parkes (Eds.), Avian biology (Vol. 8, pp. 79–238). Academic Press.
* Olson, S. L., & Steadman, D. W. (1981). The relationships of the Pedionomidae (Aves: Charadriiformes). Smithsonian Contributions to Zoology, 337, 1–25. https://doi.org/10.5479/si.00810282.337
* Paton, T. A., & Baker, A. J. (2006). Sequences from 14 mitochondrial genes provide a well-supported phylogeny of the Charadriiform birds congruent with the nuclear RAG-1 tree. Molecular Phylogenetics and Evolution, 39(3), 657–667. https://doi.org/10.1016/j.ympev.2006.01.011
* Sibley, C. G., & Ahlquist, J. E. (1990). Phylogeny and classification of birds. Yale University Press.
* The Brussels Times. (2023). Deadly bird flu outbreak threatens Europe’s cranes, Natuurpunt warns. https://www.brusselstimes.com(https://www.brusselstimes.com/)
* Urban, E. K., Fry, C. H., & Keith, S. (1986). The birds of Africa. Volume II: Gamebirds to pigeons. Academic Press.
* Wetlands International. (2022). Waterbird population estimates (6th ed.). Wetlands International.
* World Organisation for Animal Health (WOAH). (2024). Avian influenza portal: Global situation updates. https://www.woah.org/en/disease/avian-influenza

## Kanpo estekak