open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Autodefensa (telesaila)

***Autodefensa*** espainiar telesail komikoa da, Berta Prietok, Belén Barenysek eta Miguel Ángel Blancak Filminerako sortua.

## Sinopsia 
Inori baimenik eskatu gabe nahi dutena egiten duten bi neskato dira hamar ataleko istorio honetako protagonistak. 20 urteko gazte izan, Bartzelonan bizi eta marra gorri emozional guztiak zapaltzeko desiraren inguruko telesaila da.

## Aktoreak 
* Berta Prieto
* Belén Barenys

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Annie Colère

***Annie Colère*** 2022ko Blandine Lenoir frantziar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Otsaila. 1974. urtea. Ustekabean haurdun geratu da Annie, bi seme-alaben ama langilea, eta MLAC-ekin (Abortuaren eta Antisorgailuen Askatasunaren aldeko Mugimendua) jarri da harremanetan. Jakina da legez kanpoko abortuak egiten dituztela. Emakumeentzako laguntza konkretuan eta ezagutza partekatzean oinarritutako mugimendu berezi horrek harrera eginda, Annie abortuaren legearen onarpenaren aldeko borrokan sartuko da, eta bere bizitzari zentzu berri bat aurkituko dio.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malaysiar Emergentzia

**Malaysiar Emergentzia** edo **Askapen Nazionaleko Gerra Antibritanikoa**  gerrilla-gerra izan zen Malaysian, Malaysiako Askapen Nazionaleko Armadako (MNLA) independentziaren aldeko gudari komunisten eta Britainiar Inperioko eta Commonwealtheko indar militarren artean. Komunistak Malaysiaren independentzia irabazteko eta ekonomia sozialista ezartzeko borrokatu ziren; Commonwealtheko indarrek, berriz, komunismoari aurre egiteko eta britainiar interes ekonomiko eta kolonialak babesteko borrokatu zuten. Gatazkari "Askapen Nazionaleko Gerra Antibritanikoa" deitu zion MNLAk, baina "Emergentzia" britainiarrek, Londresen oinarritutako aseguratzaileek ez baitzuten ordainduko gerra zibilen kasuetan.

1948ko ekainaren 17an, Erresuma Batuak Malaysian larrialdi-egoera deklaratu zuen, plantazioen aurkako erasoen ondoren. Komunistek hainbat zibilen laguntza izan zuten, batez ere Txinatar komunitatearena.

Oihanean kanpamendu batzuk ezarri ondoren, MNLA polizia kolonial britainiarrean eta instalazio militarretan sartzen hasi zen. Meategiei, plantazioei eta trenei eraso egin zien MNLAk, Malaysiaren independentzia lortzeko britainiarren ekonomiaren oinarriak erasotuz. Britainiarrak MNLA gosez hiltzen saiatu ziren, elikagaiak arrazionalizatuz, ganadua hilez eta agente laranja herbizida airetik jaurtiz, lur errearen estrategia erabiliz. Britainiarrek komunisten aurka Genevako Hitzarmenak hausten zituzten herrixka desarmatuen exekuzio estrajudizialak egin zituzten. Adibiderik txarrena Batang Kaliko sarraskia da. Britainia Handiko prentsak "Mỹ Lai britaniarra" deitu dio. Briggs Planak 400.000 zibiletik milioi batera kontzentrazio-eremuetara eraman zituen, britainiarren "Herri berriak" deitu zituztenak.  Orang Asli komunitate indigenaren aurka ere ekin zioten, britainiarrek uste baitzuten komunistak babesten ari zirela. Komunistek klase-kontzientzian eta etnia eta genero berdintasunean zuten sinesteak, emakume eta herri indigena asko MNLArekin eta Min Yuenen hornidura-sare ezkutuarekin bat egitera bultzatu zituen.

Emergentzia 1960an amaitutzat eman zen arren, Chin Peng buruzagi komunistak matxinada berritu zuen 1967an Malaysiako gobernuaren kontra. Bigarren fase horrek 1989 arte iraun zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
She Will (filma)

***She Will*** 2021eko Charlotte Colbert ingeles zinema zuzendariaren beldurrezko film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Veronica Ghent Eskoziako klinika batera joan da, mastektomia bikoitz baten ostean. Ebakuntzatik osatu nahi du. Baina, klinikan dagoela, ohartu da erabat sendatzeko beharrezkoa dela bere existentziari eta iraganeko trauma batzuei buruzko gogoeta psikologikoa egitea. Klinikan, Desi erizain gaztea ezagutu du Ghentek, eta bi emakumeen artean lotura berezi bat sortu da; elkarrekin, ametsekin lotutako indar misteriotsu batzuk aurkituko dituzte.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mastektomia

**Mastektomia** bular baten ala bien erauzketa da, partziala nahiz osoa. Guruina soilik kentzen denean, baina bularreko azala, areola eta bular-punta edo titiburua mantenduz, ebakuntzari azalpeko mastektomia esaten zaio. Eta erauzitako guruin-tamainaren arabera tipo desberdinetako mastektomiak daude (totala, erradikala, aldatua, zabaldua, etab.).

Mastektomia bularreko minbiziaren aurka borrokatzeko egin ohi da; kasu batzuetan, bularreko minbizia izateko arrisku handia duten emakumeek profilaktikoki egiten dute ebakuntza, hau da, minbizia prebenitzeko, tratatu beharrean. Tumorektomia baten kontrastean, ehun zati bat bakarrik erauzten da sinu osoaren ordez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vitoria histórica

***Vitoria histórica*** (Gasteiz historikoa), bigarren ediziotik aurrera ***Vitoria y sus cercanías***, Vicente González de Echávarri plazaratutako liburua da. 1903an argitaratu zen lehen aldiz eta, berez, *La Libertad* egunkari liberalean argitaratutako artikuluen bilduma da.

## Edukia 
Artikulu guztien elementu amankomuna Gasteiz hiria zen: historia, pertsonaiak, auzo berriak... Horrela Florida parkea, Plaza Berria, Udaletxea, Foruak, hiriko elizak, etxeak, inguruko herriak eta antzeko gaiak dira orrialde hauen protagonistak. 

Oso harrera ona izan zuen eta, horri esker, 1904an bigarren edizioa plazaratu zen.  Liburua Herminio Madinabeitia *La Libertad* egunkariaren zuzendari zenaren hitzaurrearekin hasten zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [ http://www.liburuklik.euskadi.eus/jspui/handle/10771/26267#&gid=1&pid=1 Liburu osoa Kulturklik webgunean.]
Jenna Ortega

**Jenna Marie Ortega** (Coachella harana, Kalifornia, 2002ko irailaren 27a) estatubatuar aktorea da, telebistan eta zineman aritutakoa.

Haur aktore gisa hasi zuen bere ibilbidea, The CW kateko *Jane the Virgin* (2014-2019) ekoitzitako komedia eta drama telesailean egindako lanagatik ospea jasoz. Disney Channelen *Stuck in the Middle* (2016-2018) telesailean Harley Diazen papera egin zuenean, ezagunago bilakatu zen. Bikoizketako aktore gisa ere jardun du, *Elena of Avalor* telesail animatuan Elisabeth printzesari ahotsa emanez.

2019an Ellie Alvesen papera egin zuen Netflixek ekoitzitako *You* telesaileko bigarren denboraldian, eta 2021ean *Yes Day* konpainia berak ekoitzitako familiako filmaren protagonista izan zen. Kritikaren laudorioak jaso zituen *The Fallout* (2021) nerabeentzako draman egindako lanagatik, eta, *X* y *Scream* (2022koak biak) slasher generoko filmen protagonista izan zen, *scream queen* () gisa.

## Filmografia 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berlingo urrezko kapelua

**Berlingo Urrezko Kapelua** (alemanez: *Berliner Goldhut*) urrezko xafla mehe batez egindako Brontze Aroko artefaktu bat da, urrezko kapeluen multzo bereziko lau ale ezagunetako bat. Kanpo-estalki bezala balio izan zuen, ziur aski material organikoz egina egongo zen kapelu luze koniko baten gainean. Berlingo Museoaren Uharteko Neues Museoan dago, beretzako apropos apailatutako gela batean.

## Agerpena 
Kapelua nazioarteko arte-objetuen merkatuan jarri zen salgai 1995ean. 1996an, Berlingo Museum für Vor- und Frühgeschichte delakoak Brontze Aroko artefaktu garrantzitsu gisa erosi zuen. Saltzaileak jakinarazi zuen objektua 1950 eta 1960 urteetan sortutako bilduma pribatu suitzar anonimo batetik zetorrela, iradokiz Alemaniako hegoaldean edo Suitzan aurkitu zutela objektua. Ez da xehetasun gehiago ezagutzen. Berlinen gordea dagoela 1996az geroztik, horregatik jarri zaio izena.

Konoaren kontserbazio onak iradokitzen du ezen, Schifferstadteko adibidean bezala, kontu handiz bete zutela lurzoruz edo errautsez, eta, ondoren, posizio bertikalean lurperatuko zutela lurzoru fin samarrean.

K.a. 1000 eta 800 urteen arteko objektua dela uste dute adituek.

## Iruditegia 
Alderaketa beste kapeluekin:

Fitxategi:Berliner Goldhut.jpg|Berlingo urrezko kapelua.
Fitxategi:GNM - Goldkegel Etzelsdorf 1.jpg|Ezelsdorfeko urrezko kapelua.
Fitxategi:Speyer (DerHexer) 2010-12-19 054.jpg|Schifferstadt-ekoa.
Fitxategi:Cône d'Avanton, musée des Antiquités Nationales, 2010-03-26.jpg|Avantongo urrezko konoa.

Kapeluekin duen antzekotasunaz gain, beren iruditeria eta itxura lotzen da estetika bertsuko Brontze Aroko urregintzako beste aurkikuntza batzuekin, zeinetan nabarmentzen den bat Euskal Herrian egina, Axtrokiko ontziak.

Biribil eta eraztunen konbinazioan, adituek iradoki dute ilargi eta eguzki egutegi batzuen kalkulurako tresna izan zitekeela Berlingo kapelua, baina ez da halako alderaketarik egin Axtrokiko zirkulu-eraztunekin, zeinak berdintsuak diren itxuran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Linfedema

**Linfedema** hodi linfatikoen blokeoa edo buxadura da, ehunetan linfa pilatzea eta horren ondorioz hantura dakarrena. Asko dira linfedema sortzen duten arrazoiak: zenbait tumore, mastektomia bera edo baita erradioterapia ere.

Linfa gorputzeko punturen batean metatuz gero, linfedema sortzen da, eta linfedema hori primarioa edo sekundarioa izan daiteke.

* Linfedema primarioa. Eremu bateko hodi eta/edo gongoil linfatikoen sistemak zailtasunak dituenean edo zuzenean proteina handiak eta beste molekula batzuk garraiatzeko gai ez denean gertatzen da, zain-sistemak berriro xurgatzeko.
* Linfedema sekundarioa. Gongoil linfatikoak erauztea edo erradiatzea eskatu duen kirurgia edo erradioterapia baten ondorioa da, eta ondoren anomalia bat eragiten du drainatze-prozesuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herminio Madinabeitia

**Herminio Madinaveitia Cruza**, euskaraz **Herminio Madinabeitia** (Gasteiz, 1867ko apirilaren 25a - Ibidem, 1943ko abenduaren 19a) arabar idazlea, katedraduna eta kazetaria izan zen. Gasteizko alkatea bi aldiz izan zen. *La Libertad* egunkaria sortu zuen. Ideologikoki liberal moderatua zen.

## Biografia 
Madinaveitia, gipuzkoar jatorriko industrialarien semea, Gasteizen jaio zen. Lehen ikasketak hiri horretako Irakaskuntza Ertaineko Institutuan egin ondoren, ingeniaritza agronomoa ikastera unibertsitatera joan zen, baina, azkenean, utzi egin zuen Filosofia eta Letrak ikasteko. Ikasketak amaitu ondoren, Literatura irakasle aritu zen Gasteizko Institutuan; bertako zuzendaria ere izango zen.

Arabako hiriburuko hainbat elkartetako kide izan zen, horien artean Gasteizko Ateneo Zientifiko, Literario eta Artistikoan eta bertako lehendakari izatera iritsi zen. Horri esker, Emilia Pardo Bazán, Ramiro Maeztu, Miguel Unamuno edo Benito Pérez Galdós mailako literaturagileak ezagutu ahal izan zituen. Era berean, hiriko alkate izan zen bi alditan (1920-1922 eta 1923ko apirila-iraila); urte horietan ospitalea eraberritu zen, Vaticanok Andre Maria Zuria hiriko partrona gisa aitortu zuen eta Correosen eraikina eraiki zuen. 1931n ez zuen postua berriro betetzeko proposamena onartu.

1943ko abenduaren 19an hil zen bere jaioterrian, Gasteizen. 1944tik, kale batek bere izena darama; lehenago hiriko ohorezko kronista izendatua izan zuten. 1950ean antologia bat plazaratu zen bere oroimenez.

## Obra 
Bere obrak genero askotako argitalpenak biltzen ditu, saiakerak, eleberriak eta poesia argitaratu baitzituen. Batez ere, Gasteizi buruz asko idatzi zuen. Dena dela, beste motako lanak ere egin zituen, esaterako Kixoteri buruzko lan bat. Hainbat egunkaritan eta kultura arloko aldizkarietan ere kolaboratu zuen. Gasteizen, *La Libertad* sortu eta zuzendu zuen eta beste batean lagundu zuen Donostian. 

Bere liburuen artean hauek azpimarratuko ditugu:
* *Cuaresma y Semana Santa* (1900)
* *Las orejas del Chantre* (1901), Alfredo Tabarrekin batera idatzita
* *Recuerdo de un Centenario* (1905)
* *El rincón amado* (1914)
* *La Coronación de Santa María de Estíbaliz* (1922)
* *Guía espiritual de mi tierra*, Tolosa, (1929)
* *Compendio de Historia de la Literatura española* (1929)
* *De la casta del Cid.*, eleberria (1930)
* *Mañana de Pascua*, ipuinak (1930) 
* *Primavera entre nieve* (1933), poesia.
* *Irrintzis*, Donostia, 1936

## Bibliografia 
* Egille Batzuk (1950): *I antología alavesa en homenaje a Don Herminio Madinaveitia*, Gasteiz: Institución Canciller Ayala.
* Sáenz de Ugarte, José Luis: "Semblanza biográfica y obra literaria de D. Herminio Madinaveitia", *Boletín de la Institución Sancho el Sabio*, 1971, t. XV, 277 orritik aurrera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Posavina zaldia

**Posavina zaldia**, (kroazieraz: *Posavac*, eslovenieraz : *Posavski konj*), Kroaziako bertako zaldi arraza bat da. Posavina eskualdean du jatorria, baina egun Bosnia-Herzegovinara, Serbiara zein Esloveniara hedatuta dago. Bere tamina zein gainontzeko ezaugarriengatik posavina zaldia ponien sailkapen taldean sartzen da.

Tamaina txikikoa eta oso landatarra da.

## Etimologia 
Posavina zaldia *Pasavac kroaziarra* deitzen dute ere. Baita *busak posavec*.

## Ezugarriak 
## Arrazaren historia 
Arraza Sava ibaiaren ertzetan sortua da. Balkanetako poniak arabiar zaldi zein iberiar zaldiekin.

Arraza osatzeko Lipizzan zaldiak zein nonius zaldiak erabili zituzten ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arrazari buruzko artikuloa "The equinest" entziklopedian.http://www.theequinest.com/breeds/posavac/
Laia Serra

**Laia Serra Perelló** (Bartzelona, 1977) kataluniar abokatua, zigor-zuzenbidean aditu, irakasle eta aktibista da. Giza eskubideen defentsan dihardu, genero berdintasuna eta intersekzionalitatea kontuan hartuz.

## Ibilbidea 
Dones Juristes elkarteko kidea da, non Indarkeria eta Berdintasun batzordea zuzentzen duen, baita Bartzelonako Abokatu Elkargoaren jarduera askearen defentsa batzordekoa. Homofobiaren aurkako Behatokia, Ca la Dona eta International Trial Watchekin ere lana partekatzen du, azken horrekin Kataluniako prozesu subiranistaren nazioarteko behatzea sustatzen du. Komunikabide desberdinetan ere idazten du, hala nola, TV3, Diari Ara, *ElDiario.es*, Catalunya Ràdio, Torture Journal eta *Pikara Magazine*.

### Ekarpenak giza eskubideen alorrean 
Auzi estrategikoa erabiliz, Mossos d'Esquadra-ko komisaldegietan bideo-kamerak jar ditzaten lortu zuen. Ester Quintanaren kasuarekin, Kataluniako poliziaren gomazko piloten erabilpena debekatzea ere lortu zuen. 2011ko *Aturem el Parlament* kasuko defentsak zuzendu zituen, baita gizon homosexualen aurkako jazarpen kasuak ere, *Pilla Pilla* adibide. Kataluniaren independentziarako 2017ko urriaren 1eko ekimenen testuinguruan, polizi-indarkeriaren aurkako zenbait auzitan parte-hartu zuen.

#### Indarkeria matxista 
2016an, Iruñeko "la manada" sexu erasoaren biktimen datu pertsonalen publikazioaren aurka egin zuen. Kataluniako indarkeria matxistaren aurkako 5/2008 legearen idazleetako bat da. Indarkeria digitala zigortzearen alde egin zuen, Irantzu Varela eta beste aktibista feminista batzuk jasotzen duten jazarpena mugatzeko helburuarekin.

## Argitalpenak 
#### Txostenak 
* Las violencias de género en línea *(Pikara Magazine, 2018)*

* Discurs d'incitació a l'odi: anàlisi des dels drets humans i pautes interpretatives *(IDHC - Institut de Drets Humans de Catalunya, 2018)*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Echo 3

***Echo 3*** estatubatuar telesail dramatikoa da, Mark Boalek Apple TV+erako sortua.

## Sinopsia 
Emakumezko zientzialari gazte eta adimentsu bat Kolonbia eta Venezuela arteko mugan desagertzean, bilaketa lanei ekingo diete iragan militar malkartsuko haren bi senidek. Hasieran gerra odoltsua dirudiena familia drama arantzatsu bilakatuko da.

## Aktoreak 
* Michiel Huisman: Prince
* Luke Evans: Bambi
* Jessica Ann Collins: Amber Chesborough
* Elizabeth Anweis: Natalie Foster
* Fahim Fazli:  Al-Qaedako komandantea
* James Udom 
* Maria Del Rosario
* Alejandro Furth
* Juan Pablo Raba 
* Bradley Whitford: Princeren aita
* Martina Gusmán: kazetaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coatzacoalcos

[thumb|250px|[Telmex dorrea Coatzacoalcosen.]]
**Coatzacoalcos** Veracruz estatuko hiri eta portu bat da, izen ibaiaren ondoan kokatua, Tehuantepeceko istmoan. Veracruzeko hegoaldeko hiririk garrantzitsuena eta garatuena da. Altuerako portua ezartzeak eta Pajaritos, Morelos eta Cangrejera konplexu petrokimikoen gorakadak eragin dute haren garapena. 2015ean 212.540 biztanle zituen.

## Etimologia 
Coatzacoalcosek sugea ezkutatzen den lekua esan nahi du nahuatl hizkuntzan. Bere izena antzinako elezahar bati zor omen zaio; horrek kontatzen duena zera da: 947. urtean Quetzalcóatl hiri honetara iritsi zela eta baltsa batean ibaian zehar nabigatu zuela horizontean galdu arte, egun batez itzultzeko promesarekin. Quetzalcoatlen jarraitzaileak leku horretan geratu ziren beren buruzagia noiz itzuliko zain, eta horrela agertu ziren eskualdeko lehen asentamenduak.

## Klima 
Klima beroa da, eta udan euri asko egiten du. Tenperatura leunak izaten ditu urte osoan, eta neguko lehortea etengabe hausten dute Ipar Amerikako masa kontinentaletik datozen fronte hotzek; ondorioz, hilabeterik lehorrenak martxoa eta apirila arte atzeratzen dira. Hileko batez besteko tenperaturak 10etik 25era bitartekoak dira maiatzean. Bero-muturrak 26ºC eta 37ºC artekoak dira (apiriletik irailera bitarteko arratsalderen batean), baina duela gutxi 40ºC-rainoko tenperaturak izan dira, eta muturreko minimoak 13ºC artekoak dira (abendutik otsailera). Prezipitazioen batez bestekoa oso handia da, urtean 3.000 mm ingurukoa, eta maximoa irailean eta urrian da.

## Industria petrokimikoa 
Industria petrokimikoa Coatzacoalcoseko portuan ezarri zen, hiriaren historia baino lehen eta geroago; izan ere, hura ezarri zenetik, hiria demografikoki hazten hasi zen, inguru hartan zegoen oparotasunagatik. Latinoamerikako instalaziorik handiena da, eta konposatu kimiko hauek ekoizten ditu: etilenoa, polietilenoa, amoniakoa eta metanola. Hiriko jarduera ekonomiko nagusia da, portuko jarduerekin batera.

## Senidetutako hiriak 
* Rizhao, Txinan, 2008tik
* San Fernando (La Unión), Filipinak, 2003tik
* Mobile (Alabama), Alabama (AEB)
* Salina Cruz, Mexiko, 2009
* Heroica Zitácuaro, Mexiko, 2009
* Huatulco, Mexiko

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Coatzacoalcos (udalerria)

## Kanpo estekak 
* :Coatzacoalcos Portu Agintaritzaren webgune ofiziala..
* :Coatzacoalcosko udalaren webgune ofiziala.
Cerro Pintado

**Cerro Pintado** Hego Amerikako mendizerra da, Kolonbia eta Venezuela arteko mugan dagoena. 3.614 eta 3.660 metro arteko batez besteko altuera du, Venezuelan prominentzia handienetako bat izanda.

Cerro Pintado Serranía del Perijá mendigune pribilegiatuan dago,  Andeetako Ekialdeko Mendikatearen adarrik iparrekoenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luca Scinto

**Luca Scinto** (Fucechio, 1968ko urtarrilaren 28a) italiar txirrindulari ohia da. Profesionala izan zen 1994tik 2002ra.  Vini Fantini taldearen kirol arduraduna izan zen 2009tik aurrera.

## Palmaresa 
**1994**
* 2. Pino Cerami Sari Nagusian
**1995**
* Camaioreko Sari Nagusia
* Bernako Tourra
**1997**
* Lankawiko Tourra eta etapa bat
**1999**
* Toscanako Giroa
* 3. Larcianoko Industria eta Eskulangintza Sari Nagusian
**2000**
* Uniqa Classic-eko etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simón Bolívar nazioarteko zubia

**Simón Bolívar nazioarteko zubia** () oinezko eta ibilgailuentzako nazioarteko zubia da, Venezuelako Táchira eta Kolonbiako Norte de Santander biltzen dituena. Kolonbia eta Venezuela arteko mugako zubi honek Táchira ibaia zeharkatzen du.

Herrialde bientzako ekonomientzat oso inportantea da, izan ere, Venezuelara bidean doazen kolonbiar esportazioen %80a zubi honetatik doa. 

## Historia 
1919an eraiki zuten jatorrizko zubia, garai hartan Juan Vicente Gómez jenerala presidentea zena, eta, bere hitzetan, lan horrek ahaleginduta, "herrialdeak batuko lituzke, nazio arrebarekin egiten duen adeitasun-sorta gisa. Simón Bolívar askatzailearen idealetako bat, eta jenio hartako bi herriak eta independentziaren borroka loriatsu bera betiko elkarturik mantenduko dituen katebegi zorrotza izango litzatekeena ". Garai hartan Kolonbiako presidentea Marco Fidel Suárez politikaria zen.

1962an, egungo nazioarteko zubia inauguratu zuten Rómulo Betancourt (Venezuela) eta Alberto Lleras Camargo (Kolonbia) presidente ziren garaian.

2015ean, orduko Kolonbia eta Venezuelaren arteko krisia zela eta, Nicolás Maduro Venezuelako presidenteak zubia ibilgailuen trafikorako itxi zuen. Zubia ezaguna egin zen 2019ko Venezuelako krisian, bai venezuelarrak Kolonbiara joan zirelako, bai 2019ko otsailean Madurok itxi zuelako laguntza humanitarioa sartzea eragozteko. 2022tik aurrera, bi nazioen arteko merkataritza-pasabidea ireki zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tienditas nazioarteko zubia

**Tienditas nazioarteko zubia** () oinezko eta ibilgailuentzako nazioarteko zubia da, Venezuelako Táchira eta Kolonbiako Norte de Santander biltzen dituena. Kolonbia eta Venezuela arteko mugako zubi honek Táchira ibaia zeharkatzen du.

## Historia 
Lehen harria 2014ko urtarrilaren 24an jarri zuten, eta gehienez ere 20 hilabeteko epean amaitzeko proiektatu zuten. Nicolás Maduroren (Venezuela) eta Juan Manuel Santosen (Kolonbia) gobernuek 32 milioi dolarreko kostua izango zutela kalkulatu zuten.

Nazioarteko bosgarren zubia da bi herrialdeen arteko mugan; Táchira ibaiaren gainean eraikitako 3 zubi paralelok, noranzko bakoitzeko 3 errei dituzten bi ibilgailuk eta 10 metro inguruko zabalera duen oinezkoentzako zubi batek osatzen dute, guztiak 280,10 metroko luzerarekin. Berezitasun bat du: Venezuelan dobelen bidez eraikitzen lehena da, aurrerapen-orgen sistemarekin. Proiektuak, gainera, zubiaren alde banatan bi kontrol-postu aurreikusi zituen, Mugen Zentro Nazionala (CENAF) izenekoak.

2016 hasieran amaitu zuten, baina 2015eko Kolonbia eta Venezuelaren arteko krisiaren eta Venezuelako mugako itxieraren ondorioz zubia ez zuten ofizialki ireki.

2019an, Nicolás Maduroren gobernuak zubia blokeatu zuen karga-edukiontziekin,  Venezuelan laguntza humanitarioa ez sar ez zedin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kolonbia eta Venezuela arteko muga

**Kolonbia eta Venezuela arteko muga** Kolonbiako Errepublika eta Venezuelako Bolibartar Errepublika banatzen dituen nazioarteko muga da. 
Muga 2219 kilometroko nazioarteko muga jarraitua da, eta bi herrialdeetako lurraldeak bereizten ditu; guztira, 603 mugarri ditu, banalerroa mugatzen dutenak. Bi herrialdeek beste batekin duten mugarik luzeena da.

Muga, lehorreko zatian behintzat, bi itunen bidez mugatu zen funtsean: 1891ko Maria Kristina Erreginaren Espainiar Laudo Arbitrala eta 1941eko Ibaiko Mugei eta Nabigazioari buruzko Ituna. Hala ere, oraindik ere gatazkak jarraitzen du Venezuelako golkoko mugaren definizioaren ondorioz, eta horrek bi herrialdeen arteko harreman diplomatikoak erresumintzen ditu.

## Mugako hiriak 
* Kolonbian: Paraguachón, Maicao, Manaure del Cesar, Codazzi, Becerril, Tibú, Puerto Santander, Cúcuta, Villa del Rosario, Ragonvalia, Herrán, Toledo, Cubará, Saravena, Arauquita, Arauca, Puerto Carreño, San José de Maipures, Inírida, Cacahual, Puerto Colombia, San Felipe, La Guadalupe.
* Venezuelan: Paraguaipoa, El Cruce, Casigua El Cubo, La Fría, San Juan de Colón, Ureña, San Antonio del Táchira, San Cristóbal, Rubio, Delicias, Guasdualito, El Amparo, Elorza, Puerto Páez, Puerto Ayacucho, Isla Ratón, San Fernando de Atabapo, Maroa, San Carlos de Río Negro.

## Mugako ibaiak 
Hona hemen muga zeharkatzen edo eratzen duten ibai nagusiak:

* Río de Oro
* Catatumbo
* Quebrada San Pedro
* Táchira
* Nula
* Oirá
* Margua
* Arauca
* Meta
* Orinoko
* Rio Negro

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toroko aketza

**Toroko aketza** Toro hirian (Zamora, Espainia) dagoen eskultura eta idolo zoomorfo bat da, aketz zeltiberikoen multzoko ale bat, K.a. garai zeltiberiarreko monumentu bat. Granitozkoa da, Ávila eskualdeko harria, jatorriz.

Zezen edo aketz, identifikatzen zaila den arren aberea, litekeena da hiriaren gaztelerazko izena idolo honi lotua izatea. Leongo erresumako lehen erregeak, Alfontso III.ak, hiria musulmanei hartu zielarik 10. mendean, konkistatzaileek hirian ikusi zuten gauzarik adierazgarriena zezen-idoloa izan omen zen eta ordua eman zioten tokiari *Toro* izena.

Urte luzez Toroko sarrera batean egon zen, Santa Catalinaren atearen aurrean, baina 2018. urtetik, garbitua eta oinarri berrien gainean ezarria, Toroko Alkazarraren aurrean dago kokatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abhisit Vejjajiva

**Abhisit Vejjajiva** (thailandieraz: อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ; 1964ko abuztuaren 3a) Thailandiako politikaria da, 2008tik 2011ra Thailandiako lehen ministroa izan zena.

## Kanpo estekak
Luis Guzmán

**Luis Guzmán** (Cayey, 1956ko abuztuaren 28a) puertoricar aktorea da, telebistan eta zineman aritutakoa.

HBOko *Oz* telesail dramatikoan Raoul "El Cid" Hernandez eta Netflixko *Narcos* thrillerrean Gonzalo Rodríguez Gacha antzezteagatik, bigarren mailako aktore bezala egindako paper ugariez gain, ezaguna da; bere ibilbidearen zati handi batean hainbat paper antzeztu ditu, hala nola poliziak, konpintxeak eta matoiak.

Steven Soderbergh (*Out of Sight*, *The Limey* eta *Traffic* filmetan lan egin zuen) eta Paul Thomas Anderson (*Boogie Nights*, *Magnolia* eta *Punch-Drunk Love* filmetan lan egin zuen) bezalako zuzendarien kutuna da. Gainera, Brian De Palma eta Al Pacino bezalako izarrekin lan egin zuen ''Carlito's Way'' film entzutetsuan.

## Filmografia 
### Zinema
### Telebista 
## Kanpo estekak
António da Cunha Telles

**António de la Cunha Telles** (Funchal, 1935eko otsailaren 26a &ndash; Lisboa, 2022ko azaroaren 23a)  portugaldar zinemagilea eta ekoizlea izan zen, Portugalgo *Novo Cinema-ren* hastapenetako bat, bai zuzendari eta bai ekoizle gisa.

## Biografia 
Lisboako Unibertsitatean Medikuntza ikasketak egin zituen, nahiz eta azkenean zinemara dedikatuz. 1956 inguruan Parisen finkatu zen, eta Institut des Hautes Études Cinematographiques (IDHEC) zinemagintza ikasketak egin zituen.

Portugalera itzulita, Lehen Hezkuntzako Zuzendaritza Nagusiko Zinema Zerbitzuetan zuzendaritza lanak hartu zituen eta Mocidade Portuguesan zinema ikastaroak zuzendu zituen.

Lehen Hezkuntzako Zuzendaritza Nagusiaren enkarguz *Os Transportes* (1962) dokumentalarekin egin zuen debuta zuzendaritzan eta *Portugalgo Nuevo Cinema-ren (Zinema Berria)* mugimendutik bereizezina izango zen ekoizle gisa hasi zuen jarduera. Paulo Soares da Rocharen *Os Verdes Anos* (1963) eta Fernando Lopesen *Belarmino* (1964) ekoiztu zituen. 1967an, mugimendu berri horren filmen arrakasta komertzial eza zela eta, ekoizpena utzi zuen epe labur baterako eta *Cine-Almanaque* zuzendu zuen, zinema-albisteen egunkaria, non hamabi ale baino ez baitziren argitaratu.

Bere lehen film luzea 1970ekoa da, *O Cerco*. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, bere ekoizle-jarduerari ekin zion, ordutik berrogeita hamar film baino gehiago ekoiztu zituen, José Fonseca e Costa, Eduardo Geada, Joaquim Leitão, Edgar Pêra, António de Macedo, António Pedro Vasconcelos bezalako zuzendarien eskutik. hainbat telefilm eta nazioarteko koprodukzioen artean. *Kiss Me* (2004) egin zuen, Marisa Cruz aurkezlearen esperientzia zinematografikoa.

## Filmografia (zuzendaria) 
* *Kiss Me* (2004)
* *Pandora* (1996)
* *Vidas* (1984)
* *Continuar a Viver* (1976)
* *Meus Amigos* (1974)
* *O Cerco* (1970)
* *Os Transportes* (1962)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cunha Telles Hamburgoko Unibertsitateko Camões Institutuko CPLPn .
Juana Teresa Juega López

**Juana Teresa Juega López** ( Laxe, 1885eko apirilaren 8a -,Melide, 1979ko abenduaren 3a ) galiziar poeta izan zen, bere lanak galegoz eta gaztelaniaz idatzi zituena. 

## Ibilbidea 
Ramón Juega Charlín medikuaren alaba zen. Bost urtetik hamahiru arte Tacuarembón bizi izan zen, Uruguain, amaren jaioterrian. Galiziara itzuli eta familia Coruñan kokatu zen, non bere aitak bainuetxea zuzentzen zuen. 1904an hasita, bere bertsoak, galegoz zein gaztelaniaz, *Él Eco de Galician* eta *El Compostelano* aldizkarian argitaratu zituen.

Juega Lópezek *Alma que llora* poema bilduma idatzi zuen, Leopoldo Pedreira Taiboren hitzaurrearekin eta José María Riguera Monteroren dedikazio eta aurkezpenarekin. Gertaera horrek atsekabetu zuen bere mutil-laguna, José Morales Vilar tenientea. 1908ko martxoan hainbat tiro egin zion Juega Lopezi, larri zaurituz, eta gero bere buruaz beste egin zuen.  Liburua ez zen inoiz argitaratu. 

Juana, bi urte geroago, López Emilio Pereiro Quirogarekin ezkondu zen, Melideko abokatuarekin, eta harekin lau seme-alaba izan zituen, Caldas de Reyes, Arzúa, Palas de Rei, Meliden eta Santiago de Compostelan bizi izan ziren. Espainiako gerra zibilean Juega López Acción Católicako kidea eta CEDAren aldeko aktibista izan zen eta frankismoaren aldeko manifestazio eta ekintzetan kolaboratu zuen.  

Bere *A muerte* poema Uxío Carré Aldaoren antologian ageri da 1911n eta bere iloba José-María Monterroso Devesak bere lanaren bilduma bat egin zuen, hirurogeita hamar konposizio baino gehiagoz osatua, horietako zortzi galegoz, eta *Boletín del Centro de Estudios Melidenses* aldizkarian argitaratu zen, 2000. urtean.  *Museo de la Tierra de Melide* 13. zenbakian ere badago. 

## Ohoreak 
* *Silverio Cañada Galiziako Entziklopedia Handiko* idazlea 2005etik.
* Melide Museoan pertsona ospetsuen zerrendan. 

## Bibliografia 
* 1981 *Galiziako literatura garaikidearen historia 1808-1936.* Galaxia Editoriala. isbn&nbsp;978-84-7154-391-2 .
* 2005. *Galiziako Entziklopedia Handia Silverio Cañada* .  .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* , Isabel (10/12/2017). "Tragedia en la casa de baños" *La Opinión A Coruña* (en castelán).
* , Raquel (17/10/2017). "Cinco tiros contra a escritora que ía publicar un libro de poemas"
Karl August von Hardenberg

**Karl August Freiherr von Hardenberg** (Essenrode, 1750eko maiatzaren 31 &ndash; Genova, 1822ko azaroaren 26a) prusiar estatu-gizona izan zen. Kanpo Harremanetarako ministroa izan zen 1804-1806 bitartean eta ministro-presidentea 1810-1822 bitartean. Bere zerbitzuengatik Printze (*Fürst*) titulura igo zuten.

## Kanpo estekak 
* Karl August von Hardenberg Liburutegia Berlingo Estatuko Liburutegian.
Jano Ziprekoa

**Jano** (Genova, 1375 &ndash; Nikosia, 1432ko ekainaren 29a) Zipreko erregea izan zen 1398tik hil zen arte. Ziliziako Armeniar Erresumako eta Jerusalemgo Erresumako errege titularra ere izan zen.

Genovan jaio zen, non bere aita Jakue I.a Ziprekoa gatibu zegoen. Helvis Brunswick-Grubenhagengoa izan zen bere ama eta Jano deitu zion Genovaren sortzailearen omenez. Jano 1392an askatu zuten, 18 urte zituela, erreskate bat ordaindu ondoren, eta Ziprera joan zen.

Zipreko tronura igo zen 1398ko irailean aita hil ondoren, eta Nikodiako katedralean koroatu zuten. 1402an, genovarren eskutik Famagusta berriz hartzen saiatu zen, baina planak porrot egin zuen. Hainbat epidemiak uhartea kaltetu zuten, piraten eta abenturazaleen babesleku ere bazena eta egiptoarren hainbat eraso jasan zituena. 1426ko uztailean, egiptoarrek harrapatu eta Kairora eraman zuten, eta erreskatea ordaindu eta hamar hilabetera bakarrik askatu zuten. Garai hartan, morroi zipretarrak matxinatu egin ziren, eta potentzia europarrek matxinada zapaltzen lagundu zuten.

Anglesia Viscontirekin ezkondu zen eta ezkontza bertan behera utzi ondoren Karlota Borboikoarekin ezkondu zen. Bigarren emaztearekin sei seme-alaba izan zituen, horien artean Jakue II.a Ziprekoa ondorengoa.

## Genealogia
Doddie Weir

**George Wilson "Doddie" Weir** (Edinburgo, 1970eko uztailaren 4a - Melrose, 2022ko azaroaren 26a) eskoziar errugbilaria izan zen.

1989an hasi zuen bere ibilbidea errugbian Stewart 's Melville RFC taldean eta Melrose RFCn ere jokatu zuen. Profesionalismoa errugbira iristearekin batera Newcastle Falcons eta Border Reivers taldeetan jokatu zuen, 2005ean erretiratu zen arte. 1990 eta 2000 artean 61 partida jokatu zituen Eskoziako errugbi selekzioarekin. Taldean bigarren lerrokoa zuen posizioa.

Neurona motorraren gaixotasunaren ondorioz hil zen.  Bere omenez sortu zen Doddie Weir Cup Gales eta Eskoziako errugbi taldeen artean.

## Erreferentziak
Sandra Guida

**Sandra Guida** (Buenos Aires, 1962ko uztailaren 16a &ndash; 2022ko azaroaren 23a)  argentinar aktorea, abeslaria eta dantzari profesionala izan zen. Musikal askotan parte hartu zuen, *Chicago* musikalean barne. Nazioarteko hainbat bira egin zituen, zineman eta telebistan lan egin zuen, ACE Sariak (Argentina) irabazi zituen musika-aktore onenaren saria eta ACPT Saria (Mexiko), musika-aktore onenarena ere.

## Biografia 
Caballito auzoan jaio zen, Argentinako Buenos Aires hirian. Hamasei urterekin musikaren munduan hasi bazen ere, komedia musikalean aurkitu zuen bere benetako pasioa. Hiru urterekin dantza eskolak ematen hasi zen, pediatraren gomendio baten ondoren, hamaika urterekin, berriz, Colón Antzokian sartu zen. 

## Nazioarteko artista 
Aktore, abeslari eta dantzari profesionala izan zen, musikal eszeniko askotan parte hartu zuena. Aspaldi egin zuen lan Europan. Italian, 2009an, Alfredo Ariasen *Concha bonita* komediarekin bira egin zuen, Parisen ere aritu zen *Divino amore* antzezlanarekin, Marilú Marini eta Alejandra Radanorekin batera, eta bi kasuetan kritika bikainekin. Hainbat lanetan parte hartu zuen, hala nola *Hair* eta *Kiss of the Spider Woman*, baina *Chicago* musikalean "Velma Kelly" gisa egindako interpretazioarekin nabarmendu zen, 2001ean.

Zineman lan egin zuen *El niño pez* film luzean eta telebistan Hombres de honor (telenovela), La banda del Golden Rocket, Una Buena Idea, Badia & Cia., besteak beste.

Bere jarduera anitzak *La Fila taldearen* sortzaile eta abeslari izatera eraman zuen*.* Ahots interpretazio tekniketan irakaslea izan zen. Hainbat CD grabatu zituen.

## Sariak 
ACE sariak (Argentina) irabazi zituen musika-aktore onenarengatik (2001-2003) eta ACPT (Mexiko) musika-aktore onenarengatik (2002), 2011ko emakumezko musika-interprete onenaren Konex sariak eta berriro Konex sariak, oraingoan Pop/Balada emakumezko artista bakarlari onenarengatik 2005ean.

Hirurogei urte zituela hil zen, 2022ko azaroaren 22an 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irene Cara

**Irene Cara Escalera** (New York, 1959ko martxoaren 18a - Miami, 2022ko azaroaren 25a) estatubatuar abeslari eta aktorea izan zen.

Bronxen jaio zen, aita portorricoarra eta ama kubatar-estatubatuarra zituen alaba.

Flashdance... What a Feeling abestiaren egileetako bat izan zen eta abestu egin zuen. Flashdance filmeko abesti ezagunena izan zen eta Irene Carak abesti onenaren Oscar saria irabazi zuen 1984an. Fame filmean ere Coco Hernandezen papera antzeztu zuen.

## Diskografia 
### Estudioko albumak 
* 1968: *Esta es Irene* (GEMA LPG-3063)
* 1982: *Anyone Can See* (Epic Records, EPC 25208)
* 1983: ''What a Feelin'* (Network Records-Epic Records, EPC 25730)
* 1987: *Carasmatic* (Elektra Records 960 724-1)
* 2011: *Irene Cara presents: Hot Caramel* (Caramel Productions Music Inc)
### Soinu bandak 
* 1971: The Me Nobody Knows - Atlantic Records
* 1980: Fame - The Original Soundtrack From The Motion Picture - PolyGram
* 1983: Flashdance - Casablanca Records
* 1984: D.C. Cab Soundtrack - Geffen Records
* 1985: City Heat Soundtrack - Warner Bros.
* 1989: All Dogs Go to Heaven Soundtrack - MGM
* 1991: Ombre sulla Cina - China Cry - Warner Bros.
* 2007: Downtown: A Street Tale - MGM
### Singleak 
* 1979 - *Makin' love with me/You will not lose* (Festival, 2145)
* 1980 - *Fame* (RSO – 2090 450)
* 1980 - *Out Here on My Own* (RSO – 2090 450)
* 1981 - *Anyone can see/Why* (Network Records NW-47950)
* 1982 - *My baby (He's something else)/Slow down* (Network Records, NW-48011)
* 1982 - *Reach out i'll be there/Don't throw your love away* (Epic Records, EPCA-3272)
* 1983 - *You were made for me/Receiving* (Geffen Records, 7-29257)
* 1983 - *The Dream (Hold On To Your Dream)/Receiving* (Geffen Records)
* 1983 - *Flashdance... What a Feeling/Found it* (Casablanca Records, 812 353-1)
* 1983 - *Why me?/Talk too much* (Epic Records|Epic, EPC A 3794)
* 1984 - *Breakdance/Cue me up* (Geffen Records, EPC A 3794)
* 1987 - *Girlfriends/Dying for your love* (Elektra ED 5212)
* 1988 - *I can fly/Girlfriends* (Metronome 887 623-1)
* 1989 - *Love Survives* (Curb Records CRB-10570) Freddie Jacksonekin 
* 1995 - *Rhythm of my life* (Polydor 855967-2)
* 1996 - *You need me* (UDP UDP 1040)
* 1996 - *All my heart* (UDP UDP 1047)
* 2000 - *What a Feeling* (EAMS DJ Bobo, Remix)
* 2001 - *Flashdance 2001 (What A Feeling)* (Hyperion Dance) - E-Motion Remix
* 2005 - *What a feeling'' (Cassagrande) - Groove Lickers, Remix

## Filmografia 
### Telebista 
### Zinema 
## Kanpo estekak
Wojciech Szczęsny

**Wojciech Tomasz Szczęsny** (Varsovia, 1990eko apirilaren 18a) poloniar futbol atezaina da.

Arsenal FC, Brentford Football Club eta AS Roma taldeetan jokatu zuen eta 2017tik Juventusen jokatzen du. 2009tik 68 partida jokatu ditu Poloniako futbol selekzio nazionalarekin.

## Palmaresa 
**Arsenal**
* FA Cup: 2013–14, 2014–15
* FA Community Shield: 2014
**Juventus**
* Serie A: 2017–18, 2018–19, 2019–20
* Italiako futbol kopa: 2017–18, 2020–21
* Italiako futbol superkopa: 2018, 2020 

## Kanpo estekak
Carneddau poni

**Carneddau ponia**, (galesez: *Merlyn y Carneddau*), Galesko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik Carneddauko zaldi txiki hauek ponien sailkapen taldean sartzen dira.

## Ezaugarriak 
## Arrazaren historia 
[thumb|280 px|ezkerrera| Carneddau poniak  [Drosgl mendiko maldetan larretzen]]  
Arrazaren jatorria  Snowdonia medi multzoan, bereziki Carneddau mendietn, larrentzen den mendiko galesdar ponien populazioa da. Urte azkotan galestar ponien azpi populaziotzat hartuak izan dira, baina 2023. urtetik aurrera aparteko arrazatzat onartuak izan dira, Aberystwythko Unibertsitateak egindako populazioaren azterketa genetikoaren ondorioz.

## Arrazaren egoera 
Carneddau poniek eskaintzen duten baliabide genetikoa zaintzea bereziki funtsezkoa da hainbat elur-ekaitzak abere horietako asko hil baitzituzten, haien kopurua izugarri murriztuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gurara (Nigeria)

[thumb|250px|[Gurara ibaia.]]
**Gurara** tokiko gobernu-eremua da, Nigeriako Niger estatuan, Hiriburu Federalaren Lurraldearekin ondoan dagoena. Bere egoitza Gawu herrian dago. Biztanle nagusiak Gwari jendea dira. Gurarako ur-jauziak daude hemen. Herrialdearen erdialde-mendebaldean dago, Niger ibaiaren ertzetik eta Beningo mugatik gertu.

954 km2-ko azalera eta  2006ko erroldan 90.974 biztanle zituen.

Posta kodea 910 da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peter Kennaugh

**Peter Kennaugh** (Douglas, 1989ko ekainaren 15a) Britania Handiko txirrindulari ohia da. 2019. urtean, osasun arazoengatik txirrindularitza profesionala utzi behar izan zuen.

## Palmaresa  
### Pista 
**2008**
* 20px 15px Erresuma Batuko Madison Txapelketa ( Mark Cavendish-ekin) 
**2009**
* Kovenhabn (Taldeka) 
**2011**
* Europako Taldekako Jazarpen Txapelketa
**2012**
* Munduko Taldekako Jazarpen Txapelketa
* Olimpiar Jokoetako Taldekako Jazarpen Proba

### Errepidea 
**2008**
* Capodarco Sari Nagusia 
* Bastianelli Saria
**2009**
* 3. Girobion eta etapa bat 
**2014**
* Settimana Coppi e Bartali eta etapa bat 
* 20px 15px Erresuma Batuko errepide txirrindularitzako txapelketa
* Austriako Itzulia eta etapa bat
**2015**
* Dauphiné Libéréko etapa bat 
* 20px 15px Erresuma Batuko errepide txirrindularitzako txapelketa
* 6. Andaluziako Itzulian
**2016**
* Cadel Evans Great Ocean Road Race 
* 2. Herald Sun Tourrean eta etapa bat
* 5. Burgosko Itzulian
**2017**
* Dauphiné Libéréko etapa bat
**2018**
* Pino Cerami Sari Nagusia
* 3. Tre Valli Varesinen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eñaut Martikorena

**Eñaut Martikorena Lizaso** (Hernani, 1995) bertsolari gipuzkoarra da. Hernaniko bertso eskolan aritzen da. Kantakera bereziko bertsolaria da, urduria eta txispa handikoa.

## Ibilbidea 
2015ean Plazatik Gaztetxera txapelketan hartu zuen parte eta Eli Pagolarekin batera txapela irabazi zuen.

2019ko Gipuzkoako Txapelketan hartu zuen parte lehenengoz txapelketa handi batean eta final laurdena irabazi egin zuen Andoainen. Ondoren finalaurrekoa jokatu zuen eta sailkapen nagusian 17. postuan gelditu zen. Horri esker 2022an Bertsolari Txapelketa Nagusia jokatzeko txartela eskuratu zuen. 

Txapelketa Nagusiko lehenengo fasean 9. postuan gelditu zen eta aurrera egin zuen. Finalaurrekoetan bigarren itzulira pasatzea lortu zuen eta Baionan kantatu zuen.

## Palmaresa 
### Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** finalaurrekoak, bigarren itzulia (1): 2022
* Gipuzkoako Txapelketa
** finalaurrekoak (2): 2019, 2024
### Sariketak 
* Osinalde saria (1): 2015.
* Plazatik Gaztetxera (1): 2015.
* Pello Errota Sariketa: bertso onenaren Mikaela Elizegi saria (2023)
* Aixita Bertso Sariketa (1): 2026ko urtarrilaren 25ean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niger estatua

**Niger Estatua** Nigeriako Errepublika Federaleko hogeita hamasei estatuetako bat da.

## 100.000 baino gehiago biztanleen hiriak 
2016ko martxoaren datuen arabera hauek ziren:

*Agaie 185,600  
*Agwara 80,600  
*Bida 260,700  
*Borgu 242,800  
*Bosso 208,100  
*Chanchaga 284,000  
*Edati 224,500  
*Gbako 178,200  
*Gurara 127,700  
*Katcha 169,800  
*Kontagora 213,500  
*Lapai 164,400  
*Lavun 294,700  
*Magama 255,000  
*Mariga 280,400  
*Mashegu 302,300  
*Mokwa 341,200  
*Muya 145,400  
*Paikoro 222,200  
*Rafi 261,500  
*Rijau 247,600  
*Shiroro 331,100  
*Suleja 302,200  
*Tafa 117,800  
*Wushishi 114,900 

## Biztanleria 
Nigerko estatuak 76.363 km² inguruko azalera hartzen du. Biztanleria 4.260.496 pertsonakoa da (2007ko erroldako datuak). Biztanleriaren dentsitatea 55,8 biztanlekoa da administrazio-banaketa horren kilometro koadro bakoitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bryan Coquard

**Bryan** **Coquard** (Saint-Nazaire, 1992ko apirilaren 25a), Frantziako txirrindulari profesionala da.

## Palmaresa 
**2012**
* Berlingo Tourreko etapa bat
* 2. 15px 23 urtez azpikoen Errepideko Munduko Txapelketan

**2013**
* Étoile de Bessègeseko bi etapa 
* Lankawiko Tourreko bi etapa
* 2. Pikardiako Tourrean eta etapa bat

**2014**
* Étoile de Bessègeseko bi etapa
* Paris-Camembert
* Route Adélie 
* 3. Pikardiako Tourrean eta etapa bat

**2015**
* Étoile de Bessègeseko etapa bat

**2016**
* Route Adélie
* Boucles de la Mayenne
* 3. Vendéeko Tourean

**2017**
* Belgikako Itzuliko etapa bat

**2018**
* Omango Tourreko etapa bat 
* Belgikako Itzuliko etapa bat

**2019**
* Étoile de Bessègeseko etapa bat
* Pino Cerami Sari Nagusia
* Marcel Kint Sari Nagusia
* Belgikako Itzuliko etapa bat
* Dunkerqueko Lau Eguneko etapa bat
* 3. Vendéeko Tourean
* 3. Boucles de la Mayennen

**2020**
* Route d'Occitanieko etapa bat
* 2. Frantziako errepideko txirrindularitza txapelketan

**2022**
* Vendéeko Tourra
* Étoile de Bessègeseko etapa bat
* Proventzako Tourreko etapa bat
* 3. Paris-Bourgesen

**2023**
* Down Under Tourreko etapa bat

**2024**
* Suitzako Itzuliko etapa bat 
* 2. Valentzia Sari Nagusian

**2025**
* Down Under Tourreko etapa bat

**2026**
* Marseillesa Sari Nagusia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Libertad (Gasteiz)

***La Libertad*** Gasteizen argitaratu zen egunkari liberala izan zen, 1890etik gerra zibila hasi zen artean. Izenburuarekin batera, 1897tik, «Gasteizko egunkaria» zioen; 1915etik 1923ra bitartean, aldiz, «Gasteizko egunkaririk zaharrena» lemapean plazaratu zen. Sortzailea eta zuzendaria lehen garaian Herminio Madinabeitia (1867-1943) izan zen, irakaslea eta Gasteizko alkatea izan zena. Ondoren, egunkaria Luis Doraok erosi zuen.

## Historia 
Herminio Madinabeitia jabea eta lehen zuzendaria izan zen. Egunkaria hasieran arratsaldekoa eta trisemanala izan zen (igandea, asteartea eta osteguna) eta gero egunero ateratzera pasa zen.

Kaleratu zenean, foruzaletasun liberalaren tesiak defendatu zituen, jauntxokeriaren eta 1876ko uztailaren 21eko legearen aurka kritiko izanik. Lehen zenbakia 1890eko urriaren 25ean inprimatu zen. Lehen zenbakian, letra larriz, «egunkari liberal foruzalea»ren definizioa nabarmentzen zen.

Ondoren, 1917an, Luis Dorao Merinok erosi zuen eta egunkariaren lerro ideologikoa aldatu zen, Dorao lerrouxismotik gertuagoa baitzen. Gerra zibila hastearekin batera, 1937an, egunkaria argitaratzeari utzi zion; azken zenbakia urtarrilaren 16koa izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitor Bizkarra

**Aitor Bizkarra Ruiz** (Abadiño, 1996) bertsolari bizkaitarra da. Bizkaiko Txapelketako finalak jokatu izan ditu eta 2022ko Txapelketa Nagusian finalaurrekoen bigarren itzulian abestu du.

## Bizitza 
Bizkaiko Eskolartekoan hasi zen bertsotan lehiatzen. 2010. urtean txikien mailako txapelketa eskuratu zuen eta gazte mailan txapeldunordea izan zen 2014an. Ondoren Euskal Herrikoan kantatu zuen.

Helduen mailan Bizkaiko Txapelketako finala jokatu zuen 2018an eta zortzigarrena izan zen. Hurrengo txapelketa 2021ean izan zen, COVID-19 pandemiak eragindako atzerapena zela eta. Seigarren egin zuen bigarren aldi honetan. 2022an Bertsolari Txapelketa Nagusia jokatzen ari da eta finalaurrekoen bigarren itzulian bigarren egin zuen Amurrioko saioan.

## Bertsolaritza 
### Txapelketak
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
** Laugarrena (1) : 2025
** Finalista (2): 2018an eta 2021ean.
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** Finalurrekoak (1): 2022.

### Eskolartekoak 
* Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa (0): finalista 2014an
* Bizkaiko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa (1): 
** Gazte mailan: txapeldunordea 2014an
** Txikien mailan: txapelduna 2010ean

### Sariak 
* Argi Baltza (1): 2025

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2015eko Kolonbia eta Venezuelaren arteko krisia

**2015eko Kolonbia eta Venezuelaren arteko krisia** Juan Manuel Santos (Kolonbia) eta Nicolás Maduro (Venezuela) presidenteen gobernuen artean sortutako krisi diplomatiko, humanitario eta ekonomikoa izan zen. Venezuelako lurraldean ustez talde paramilitarretako kideak egoteagatik eragin zuen eta, ondoren, Venezuelako gobernuak Kolonbiarekin muga egiten duen Táchira estatuko hainbat udalerritan  salbuespen-egoera ezarri, eta, ondorioz, muga mugarik gabe itxi zuen. Itxierak 2015eko irailaren 7an hedatu ziren Zulia estatuko eremuetara. Hil bereko 15ean, gobernuak neurriak Apure estatuko udalerrietara eta Zulia estatuko eremu gehigarrietara zabaldu zituen. Ondoren, hilaren 22an, salbuespen-egoeraren zortzigarren eremu bat aktibatu zen Venezuelako Amazonas estatuan, bai eta Apure estatuko beste hiru udal-erakunde berri ere, neurriarekin bat egin zutenak. 2010eko erroldaren arabera, 700.000 kolonbiar baino gehiago bizi ziren Venezuelan urte horretan, herrialdean modu irregularrean sartu ziren milaka etorkinak kontuan hartu gabe. Veneuzelarrek milaka kolonbiar deportatu zituzten. 2017an, abokatu talde batek salaketa bat jarri zuen Nicolas Maduroren aurka «gizateriaren aurkako delituengatik» Kolonbiako Fiskaltzaren aurrean, kolonbiarren deportazioen ondorioz.

Gatazkak gutxitu egin ziren, 2015eko abuztuan tentsioak piztu eta hilabete batzuetara. 2016ko uztailerako, Venezuelako gobernuak Kolonbian sartzeko aukera eman zien venezuelarrei, eta, Venezuelako eskasiaren ondorioz, ehunka mila venezuelarrek aukera baliatu zuten elikagaiak lortzeko. 2016ko abuztuaren 12an, Venezuelako Gobernuak ofizialki ireki zuen Kolonbiako muga.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Héctor Bonilla

**Héctor Bonilla Rebentun** (Mexiko Hiria  , 1939ko martxoaren 14a &ndash; Mexiko Hiria, 2022ko azaroaren 25a) mexikar aktorea eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Héctor Bonillak arte eszenikoak ikasi zituen Mexikoko *Arte Ederren Institutuko* Antzerki Arte Eskolan. Socorro Bonilla aktorearekin ezkondu zen, eta berarengandik dibortziatu zen. Gerora Sofía Alvarez aktorearekin ezkondu zen (izen bereko mexikar aktorearen biloba). Hiru seme-alaben aita da: Leonor, Fernando eta Sergio Bonilla.

Aktore izateaz gain, ekoizle, zuzendari eta musikari gisa nabarmendu zen. Mexikoko telebista saioetan lan egin zuen, hala nola *La Cosquilla*, *Viva el Domingo* eta *Vivir Así* seriean . SAIDen (*Sindicato de Actores Independientes*) sortzaileetako bat izan zen.

Brasilen, Chaves seriean parte hartzeagatik da ezaguna, bere burua antzeztuz, eta baita Viviana telenobelagatik ere, 1978koa, SBTk 1984, 1987 eta 1991n erakutsi zuena.

Duela gutxi, *Ratatouille* animazioaren bikoizketan parte hartu zuen gaztelaniaz, non bere semeak, Sergio Bonillak, protagonista bikoizten duen.

## Ondarea 
Mexikon famatua telenobela ugaritan antzeztu izanagatik, aktoreak Brasilgo publikoaren bihotzak bereganatu zituen 1979an El chavo del 8 telesailaren atal klasiko batean parte hartuz.

## Heriotza 
2022ko azaroaren 25eko arratsalde amaieran hil zen Mexiko Hiriko bere etxean, giltzurruneko minbiziaren ondorioz.  Kultura Ministerioak egin zuen iragarpena. Aktoreak gaixotasunari aurre egin zion 4 urtez. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak