Etrusko

**Etruskoa** antzinako etruriarren hizkuntza izan zen, egungo Italiako Etrurian (gaur egungo Toskanan, mendebaldeko Umbrian eta iparraldeko Lazion) eta Lombardia, Veneto eta Emilia-Romagnako eskualde batzuetan (non galiarrek etruriarrak sartu zituzten) mintzatzen zena. Etruskoa latinak erabat ordeztu zuen, agiri batzuk, latinezko mailegu batzuk (adibidez, *persona*, *φersu* etruskotik erakarria) eta toponimo batzuk (tartean, Erroma) utzi zituen arren.

Etruriarrek literatura oparoa zuten, baina liburu bat soilik iritsi zaigu. Erromatar jakintsu batzuk (Varron adibidez) baino ez ziren gai etruskoa irakurtzeko. Azken irakurle ezaguna Klaudio enperadorea izan zen, etruriarrei buruzko 20 liburuxkaz ostatua eta  galdurik dagoen *Tyrrenikà* izeneko idazlana idatzi zuena.

## Idazkera 
Etruskoa ez zen K.a. VII. mendera arte idatzi, Eubeako merkatari eta kolono grekoekin harremanetan egon ondoren, eta Eubeko alfabeto grekoa izan zen etruskoek beren ama hizkuntzaren behar fonologiko eta gramatikalak asetzeko hartu eta egokitu zutena. Etruskoek eskuinetik ezkerrera idazten zuten, eta letra greko asko alderantzikatuak daude orientazioan. Antzinako greziar inskripzio batzuk ere idatzita daude eskuinetik ezkerrera, edo lerro kate jarraitu batean, lehenengo eskuinetik ezkerrera eta gero ezkerretik eskuinera doazenak.

Ez dugu bizirik iraun duen historiarik, ezta literatura etruriarrik ere, eta testu bat kontsidera daitekeen idazkera bakarra, inskripzio ez dena, alegia, tintaz margotua izan zen lihoan. Oihal horren ustekabeko berrerabilpenari esker kontserbatua, orain Zagreben dagoen momia egiptoar baten bilgarri gisa. *Liber Linteus Zagrabiensis* (  *Zagrebeko lihozko liburua*), edo *Liber Agramensis* *izena eman zaio.* 

Objektu horien existentziak, hala nola tintontzi formako abezedario etrusko batek, inskripzioek eta liburuetan edo pergaminoetan marraztutako irudikapen artistikoek, material galkorretan idatzitako tradizioa berresten dute. Kontserbatutako testu luzerik ez dagoen arren, bertan ekoiztutako edo inportatutako egunero erabiltzen ziren objektuetan, objektu erlijiosoetan eta hildakoentzako oroigarrietan 10.000 inskripzio etrusko baino gehiago aurkitu dira. Horrek ulertzeko aukera ematen digu hizkuntzak etruskoen bizitzan eta ondarean zuen garrantzia .thumb|Etruskozko idazkun bat.Inskripzio etruskoek hainbat funtzio betetzen zituzten, eta sarritan agerian uzten dituzte objektuak eramaten zituztenen asmoa. Etruskoak Mediterraneoko merkataritzan parte hartzen hasi zirenean  idazketa beharrezkoa zela ohartu eta idazketa-sistema garatu zuten. Idazkiek gai praktikoetarako erabil zitezkeen, eta horretarako erabiltzen ziren, adibidez, objektu baten prezioa  edo erosle edo saltzaile baten marka. "Hitz egiten duten" objektuen kopuru ikaragarria da: jabetza edo eskaintza adierazteko esaldiekin inskribatutako ontziak, objektua bera hizketan ariko balitz bezala . Adibidez, Metropolitan Museum of Art museoko bildumako alabastroi (alabastrzoszko ontzi txiki bata) italo-korintoar batek "*mi licinesi mulu hirsunaiesi*" edo "Licinio Hirsunaieren opari bat naiz" esaldia darama grabatuta. Horrek esan nahi du ontzia jainkosa bati egindako eskaintza zela, edo dirudunen arteko opari-trukea. 

Eszena piktorikoei lotutako inskripzioek, hala nola hilobietako pinturek, pitxer margotuek edo ispilu grabatuek, eszenak zer irudikatzen duen ulertzen laguntzen digute.

Etruskoek greziar mitoak ospatzen zituzten eta haien jainko asko gurtzen zituzten, baina narratibak irudikatzeko erabilitako konbentzioen aldaketak direla eta, interpretazioa ez da erreza edo ziurra. Hilobi etrusko ugaritan aurkitu diren brontzezko ispilu grabatuek eszena mitologiko korapilatsu, aberats eta ñabartuak dituzte, eta irudi bakoitza arretaz identifikatzen duten izenen bidez bakarrik uler daitezke. Izan ere, jainkoen izen etruskoak ezagutzen ditugun modu bakarra hilobietako objektu eta pinturetan etiketatutako eszena mitologiko hauen bidez da. Izen batzuk greziar izenen bertsio "etruriartatuak" dira, adibidez, Aplu greziar Apolo da, eta etruriar Ercle, greziarren Herakles bera da. Baina beste batzuk erabat ezberdinak dira eta eszena ilustratu eta etiketatuen bidez bakarrik identifika daitezke, adibidez, Tinia Zeusentzat edo Turan Afroditarentzat.
thumb|Etruriar hilobi bateko margolana, testuek adierazten dute pertsonai bakoitza zein den.
thumb|Etruriar ispilu bateko atzealdeko apianketa. Hor ere, irudiak azaltzen dituzte idatzitako izenek.
Hilobi etruskoek, bere eraikuntzan zein edukian, etruskoek heriotzaren ondorengo bizitza bizitza errealaren hedapen bezala ulertzen zutela frogatzen dute. Hilobiak sarritan etxe-barrua irudikatzen du, hildakoak beharko lituzkeen gauza guztiez betea, hala nola apaingarri pertsonalak, jolasak, oturuntzetarako tresnak eta baita janaria ere. Inskripzioek ere berebiziko garrantzia izan zuten heriotzaren ondorengo bizitzan. Sarkofagoek eta errauts-ontzi etruskoek jabeen izen osoak zeramatzaten, eta sarritan, aitaren, amaren eta, emakumeen kasuan, senarraren izenak identifikatuz ere. Gizabanako bat lurperatzera familiaren hilobi batean sartzen ziren ahaideek arbasoen irudiak identifika zitzaketen. Inskripzioek bizidunentzako gauzetatik hildakoentzako gauzetara aldatzeko ahalmena ere bazuten. *Suthina* hitza, "hilobirako" esan nahi duena, inskribatzearen bidez, zeramika, bitxiak eta metalezko objektuak, hala nola armak, armadurak, ispiluak eta ontziak, "eraldatuak" ziren eta beste bizitzan hildakoaren erabilerarako izendatuak. 

Objektu batzuk, ziur asko, berariaz ehorzketarako eginak edo erosiak izan ziren, eta ekoitzi eta gutxira inskribatuak. Beste batzuk, ordea, gizabanakoa hil eta lurperatu ondoren inskribatu ziren jabetza pertsonalak izan zitezkeen.

Hizkuntza etruskoari buruz oraindik asko ez dakigun arren, inskripzio multzoak hazten jarraitzen du aurkikuntza berriei esker, eta horri esker hobeto uler dezakegu etruskoen mundu literarioa.   

## Italiar penintsulatik kanpoko idazkunak 
thumb|Inskripzio bat ontzi baten kanpoladean, lepoan eta ahoitk gertu. Museo nazionale Luigi Pigorini
Logikoa denez, etruskoz idatzitako aurkikuntza gehienak, alde handiz, Italiako jatorria dute.Italiar penintsulatik kanpora, Aipatutako Zagrebeko museoan gordetzen den testutan gain, etruskozko idazkunak aurkitu dira Afrikan, Korsikan, Elban, Gallia Narbonensis eskualdean, Grezian, Balkanetan eta Itsaso Beltzean. 

Lemnos uhartean, 1886an, etruskoa eta hura baino lehenagoko frigiera idazteko erabiltzen zuten alfabetoaren antzeko batean egindako idazkun bat aurkitu zuten; horien guztien jatorria Eubeako idazte sistema da. Hainbat adituren ustez, Lemnosko hizkuntza Brontze Aro Berantean heldu bide zen, Mizenasko agintariek Siziliako, Sardiniako eta Italiar penintsulako hainbat aldetako mertzenarioak errekrutatu zituztenean.

## Alfabetoa 
## Ikus, gainera 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak