Antzinako Erromako ekonomia

thumb|400x400px|K.o. 1. urtearen inguruan, inperioko zenbait eskualdek Italiaren eta inperioko ekialdeko eskualdeen pisua nabaritzen da. Iturria: Groningako Unibertsitatea
**Antzinako Erromako ekonomia**, bere historian zehar izan dituen sistema ekonomikoen, baliabideen, merkataritzarekin, txanpon sistemen eta, oro har, ekonomiarekin zuzeneko erlazioa duten osagaien multzoa da. Asko aldatu zen bere historian, baina funtsean, ekonomia esklabista zen, hau da, lan esklaboan oinarrituta.

Industria aurrekoa zen, eta biztanle gehienak nekazaritza-produkzioan aritzen ziren. Nekazaritza eta etxeko produkzioa ekonomiaren ezaugarri nabarmenak ziren, urbanizazioarekin, zergekin, truke komertzialekin eta esklabotzarekin batera. Erromatarren historia ekonomikoa hiru garai kronologikotan banatzen da: Errepublika (K.a. 509 - K.a. 31), Printzerria (K.a. 31 - K.o. 284) eta Inperio berantiarra (K.o. III-VI. mendearen amaiera).  Errepublikaren garaiaren ezaugarri nagusia lurralde-hedapen handia eta aberastasun-kopuru handiak eskuratzea izan zen, harrapakin gisa. Printzerria da Italia erromatarraren eta probintzien garapen ekonomikoa. Inperio berantiarrak estatu-interbentzionismo gero eta handiagoa izan zuen ezaugarri.

Erromatar inperioa (Errepublika amaieran zein pintzealdian eta geroago), baliabide natural eta giza baliabide ikaragarriak zituen lur-eremu zabal bat menperatzen zuen. K. o. II. mende inguruan, inperioaren biztanleria 50 milioi ingurukoa izango zela kalkulatu da (hainbat kalkulu egin dira eta denak ez datoz bat), 5 milioi kilometro karratu inguruan sakabanatuta. 

Antzinako Erromako ekonomia nekazaritzan eta merkataritzan kontzentratuta mantendu zen. Nekazari produktuen merkataritza libre eta seguruak italiar panorama aldatu zuen eta, K.a. I. mendean, lurjabe handien jabetzakoak ziren mahasti, labore eta olibondoak lantzen zituzten etxalde erraldoiek nekazari txikiak ito zituzten, inportatutako alearen prezioa berdindu ezin izan zutenean. Egipto, Sizilia eta Kartago (gaur egungo Tunisia) anexionatu zituztenean, zereal hornikuntza etengabea iritsi zen Inperioaren hiriburura. Aldi berean, oliba-olioa eta ardoa izan ziren Italiako esportazio nagusiak. Ordurako, bi orritako txandakatzea (bi urtetako uzta) egiten zen, baina nekazaritzako produktibitatea, oro har, txikia izan zen: hektarea bakoitzeko tona 1 inguru.

Bere ekonomia asko garatu zen K.a. II. mendetik aurrera (Errepublikako azken mendeak), lurralde hedapenarekin batera. Hazkuntza hori hainbat faktorek eragin dute: alde batetik, teknika batzuk menderatzeak, eta, bestetik, gerra harrapakinak eta gerretan lortutako lur berriak, zerga sitema (konkistatutakoei inposatzen zitzaizkienak) eta esklaboek osatzen ztuen doako eskulana. Erromak lurralde natural zabalak eta giza baliabide handiak kontrolatu zituen, batez ere merkataritza eta nekazaritza butlzatu zutenak. Finantza-sistemaren gainbehera Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbeheraren arrazoietako bat da.

## Jarduera ekonomikoa 
### Nekazaritza 
Erromatarren gizartean nekazaritza oso ondo hartuta zegoen, ospe ona zuen, artisautza ez bezala.  Erroma, jatorrian, artzainen eta nekazarien komunitatea izan zen, eta, beraz, tradizioak lanbide ia sakratu bihurtzen zuen jarduera hori. Lur jabe txikiak eta handiak zeuden, baina erroma inperio bihurtzen zen heinean, lurrak zentralizatu ziren eta lurjabe txikiek desagertzera egin zuten. Aldi berean, eta Erromak bere soldaduei izandakoei egindako lur banaketei esker (konkistatutako herriei kendutakoa), lurjabe txiki berri asko sortu ziren. Patrizioak berak ere lurra lantzen eta ganadua hazten aritzen ziren: patrizio horiek etxalde handien jabeak ziren, eta etxalde horietan urte osoan bizi zen eskulan esklaboak mantentzen eta ustiatzen zituen, langileburu baten ardurapean, zeina jabearen konfiantzazko esklaboa baitzen. Era guztietako elikagaiak ekoizten zituzten etxalde erraldoi haiek. Ustiategia hiriren batetik gertu egonez gero, uztaren fruituak egunero eramaten ziren haien merkatura eta saldu egiten ziren, denboraren poderioz hondatzen ziren produktuak izaten baitziren, hala nola fruta, barazki eta berdura freskoak, hiri handietako biztanleek asko estimatzen zituztenak.
thumb|300x300px|Erromatarren garaiko bilketa-eszena
Aldiz, nekazaritza-ustiategia hirietatik oso urrun bazegoen, produktu freskoak berehala kontsumitzeko erabiltzen zituzten jabeek (urruneko etxaldeetan bizi ohi ziren, hirietako zalapartatik urrun) eta langile libreek eta, neurri txikiagoan, ustiapenaren esklaboek. Kasu horretan, *civittateetan* (hirietan) saltzen ziren produktuak denboraren poderioz galtzen ez zirenak ziren, hala nola, ardoa, mahatsak, olioa, olibak, garia, garagarra, oloa, etab. Labore horietara bideratzen zen produkziorako inperio osoko lur gehiena.

Baziren nekazari libreak ere, beren lurra lantzen zutenak beren familien laguntzaz, edota Patrizioei lursailak alokatzen zizkietenak (horien jabetzak kilometrotan eta kilometrotan zehar etengabe zabal zitezkeen), diruaren edo gauzazko ordainketen truke, edo, gehienetan nekazariak egiten zuen uztaren zati baten truke.

Erromatarrek lurra lantzeko erabiltzen zuten teknikak, funtsean, gaur egun arte iraun du. Lehenik eta behin, gaur egungo Mediterraneoko herrialde guztietan bezala, bi hostoren errotazioa praktikatzen zen. Txandakatze horren bidez, soroak landatu eta lugorrian uzten ziren txandaka, lurraren emankortasunari eusteko eta hezetasuna metatzeko. Errotazio mota hau Mediterraneo arroko lurzoru hareatsuetara eta uda luze eta lehorretara egokitzen zen, baina ez Europako Ipar-mendebaldekoetara (Galia Lugdunensean bezala), non lurrak trinkoagoak diren eta erromatarren goldeak, bere ahultasuna zela eta, ezin zuen lurra altxatu. Horregatik lantzen zituzten mendi-bizkarretako kare-lur hareatsuak, drainatze naturalez hornituak, eta saihestu egiten zituzten haranetako eta goi-lautadetako lur trinkoagoak, baina emankorragoak.

Gaur arte iraun ez duena erromatarrek zelaiak goldatzeko erabiltzen zuten teknika da. Erromatarren goldeak oso arinak ziren, esan berri den bezala. Beraz, egurrezkoak zirenez, ez zituzten uzten gaur egun lur goldatuetan ikus ditzakegun ildo bereizgarriak. Horren ordez, golde horrek lurraren azala harramazkatzea besterik ez zuen lortzen, eta, beraz, nekazariak lauki bat marraztu behar izaten zuen lursail osoan zehar, hura bere zabalera osoan aprobetxatzeko. 
ezkerrera|thumb|267x267px| Burdinazko aitzur erromatarra, 2000 urte dituena. Field Museum of Natural History-n (Chicago) ikus daiteke.
Mendian udazkena zen lan gehien egin behar zen garaia Mediterraneo aldean. Urriaren hasieran hasten ziren garia eta garagarra ereiten, eta azaroaren erdialdean edo amaieran amaitzen zuten. Ereinaldia bukatuta, abenduaren erdialdean, olibak bildu egin behar ziren. Ondoren, prentsatu egiten ziren olioa lortzeko. Olioa brearekin zigilatutako buztinezko tinetan biltegiratzen zen, geroago saltzeko edo ustiategiko biztanleek kontsumitzeko. Gainera, udazkenean ganadua hiltzen zuten, haragiak kontserbatu adobearekin nahastuz edo hestebeteak eginez (urdaiazpikoak, solomoak, txorizoak eta mortadela moduko bat egiteko); ardiak mozten zituzten eta lurrak goldatzen zituzten.

Neguan, berriz, egiten ziren jarduerak ez ziren hain astunak, bai ordea garranztsuak. Neguko lan gehienak etxe barrukoak ziren, hau da, konponketak egiteko garaia zen, zumezko saskiak jostekoa, gazta, erremintak, tinak eta goldeak egitekoa, ardien artilea ehotzekoa eta larruak ontzekoa, eta abar.

Uda udazkena bezain bizia zen, udaberriaren amaieran hasten baitzen barazkiak biltzeko sasoia, eta ondoren, garagarra eta garia segatzen ziren ia udazkenaren hasierara arte, hau da, irailean amaitzen zen mahats-bilketarekin eta ondoren, ardoa egiten hasteko prentsan lan egin behar zen.
[thumb|[Aquileia|Aquileiako arkeologia museoa. Bi gizon olio prentsa bati eragiten erliebe batean.]]
Esan daiteke nekazarien bizimodua oso gogorra zela Antzinako Erromako garaietan; gainera, nekazariak oso baldintza apaletan bizi ohi ziren, pobreziaren mugatik hurbil (eta, normalean, hortik behera), eta ez zuten inola ere jasotzen hirian lan egiten zuen arotzak edo buztinlariak, adibidez, jasotzen zituzten diru-sarrera berberak, hirian bazegoelako espezializazio-maila bat landan ez zegoena. Baina nekazariek ere bazituzten beren atseden-egunak. Hilean lau aldiz, zazpi egunean behin, nekazariek (libreak, hori bai) beren jarduerak geldiarazi eta hirira joaten ziren beren produktuak saltzera, hazia eta askotariko tresnak erostera eta baita zirkura ere.

Gainera, neguan, nekazariek festa batzuk antolatzen zituzten, *Paganalia*, eta jainkoen aginduz goldeak atseden hartzen zuen horien bidez, erlijioak atsedenaldia ezartzen baitzien bai morroiari eta idiari, bai nekazariari eta nagusiari. Normalean, jai horiek urtarrilean egiten ziren, eta, beraz, ez uztak ez aziendari lotutako lanek ez zuten inolako aldaketarik izaten.
[thumb|Ceftaria baten egungo marrazkia. Cetaria batean, arrainak prozesatzen ziren, [Garum|garum saltsa egiteko. Hitz horretatik datoz Lapurdiko eta Gipuzkoako Getaria toponimo biak.]]
Askotan esan izan da erromatarrek ez zutela aurrerapen teknologiko handirik egin. Baina antolakuntza ekonomikoari dagokionez, lur-sailen errentamendua orokortzeaz gain (beste herritar batzuei edo Estatuari). Teknologiaren eremuan, ur-erroten eta, neurri txikiagoan, haize-erroten erabilera sustatu zuten alea eho ahal izateko; olio-prentsa hobetua asmatu zuten, ureztatze-teknika berritzaileak, eta ongarri eta bestelako ongarri naturalen erabilera orokortu zuten.      

### Hiriko lana 
thumb|Ponpeiako okindegia. labea eta zereala zehetzeko errotak mantendu dira.
Hirietan egiten zen lana eta landakoa oso desberdinak ziren. Erromatarrek, nekazaritza ez bezala, merkataritza eta eskulana ez ziren oso prestigiodunak. Senatariek, adibidez, debekatuta zuten zuzenean negozioak egitea, eta bere aberastasuna lurren eta hazienden jabetzatik ateratzen zuten. Beraz,  klase apalagoen, atzerritarren eta esklaboen esku uzten ziren komertzioa eta artisautza. Horrek pentsaraz diezaguke erromatar hirietan oso artisau eta lanabesari gutxi zegoela, baina ez zen horrela izan. Areago, paradoxikoki, Erromako Zuzenbideak enpresa-askatasun handia baimendu eta sustatzen zuen, eta ez zituen merkataritza-eragiketak zigortzen. Eskubide hori kontratuak zorrotz betetzeaz arduratzen zen, jabetza pribatuko eskubidea errespetarazteaz eta liskarretan akordio azkar batera iristeaz. Esan beharra dago, kontratuak egitea gaur egun bezain ohikoa zela. Estatuarekin egiten ziren kontratuek, normalean abereak bazkatzeko lurrak alokatzekoak, fidatzaileak (*praevides*) izan zitzaketen. *Tabulae* (senar-emazteen kontratuak) direlakoak ere bazeuden. Norbaitek kontatuan agindutakoa  betetzen ez bazuen, kalte-ordaina ordaindu behar zuen. Salmentetarako kontratuak ere baziren (*emancipatio*): ondasuna entregatuz eta lekukoen aurrean ordainduz egiten ziren. Baldintzak betetzen ez baziren, arau-hausleak kalte-ordaina eman behar zion beste aldeari, ondasuna lapurtu izan balio bezala.  

Dirua mailegatzeko kontratuak ere egiten ziren. Mailegu-emaileak dirua lekukoen aurrean ematen zion mailegu-hartzaileari, eta hark kapitala eta interesak itzuli behar zizkion (*nexum*), % 10 urtean, normalean. Mailegu-hartzaileak ordaintzen ez bazuen, mailegu-emaileak, nahitaezko auzi-prozesuaren ondoren, bere ondasun guztiak ken ziezazkiokeen, mailegatutakoa berreskuratzeko, bere esklabo bihurtzeko eta baita hiltzeko ere, nahiz eta Erromako historiako garai berantiarragoetan ohitura hori ez zen erabili. 
[thumb|250x250px|[Foro (Antzinako Erroma)|Erromatar foroa, Antzinako Erromako jarduera ekonomikoaren erdigunea]]
Erromatar hirietan tailer eta “enpresa” ugari zeuden. Hiritar bakoitzak, aske nahiz esklabo izan, jarduera bat garatzen zuen, manufaktura, merkataritza edo lanbide bat: irakasle, bankari, arkitekto eta beste. Ehuleek, buztinlariek, zapatariek, errementariek, tindatzaileek, beiragileek, urregileek eta beste hainbatek beren produktuak egiten zituzten leku berean eskaintzen zizkieten publikoari, beren produktuen bikaintasuna eta beren prezioen barregarritasuna ozenki predikatuz. 

Obra publikoek ere espezialista ugari mugiarazten zituzten: igeltseroak, arotzak, harginak, iturginak, ingeniariak, arkitektoak, etab. Bestalde, Estatuak zerbitzu publiko garrantzitsuak mantentzen zituen, hala nola, ur-hornidura, suhiltzaileak (K.a. 22an Augusto enperadoreak ezarritako *militia vigilum* ospetsua) eta termak, jendea garbitzera, berriketan egitera, jokatzera (dadotan edo beste), erregularki joaten zen bainu publikoak, eskulan esklabo batek artatuak guztiak.

### Aetisautza eta aintzin-indutria 
Beste jarduerak (egurra, artilea, larrua...) artisau mailan eginak dira. Italiako eskualde bakoitza fabrikazio batean espezializatuta zegoen. Artisauak gizon libreen taldeetan biltzen ziren eta esklabuen lana erabiltzen zuten.

Ezin da industriaz hitz egin, artisautzaz baizik, baina kasu batzuetan artisau tailerrak ia fabrika moduan lan egin zuten. Lantegi gehienek ez zituzten dozena bat langile baino gehiago. Adreilu-fabrikek ehun bat langile izan zitzaketen, ustez denak esklabo. Maisu artisau guztiek beren sekretuak beren ikaskideei bakarrik ematen zizkieten, beste artisauen lehia saihesteko eta, beren maisu ospearen bidez, ikastun onenen erreklutamendua ziurtatzeko moduan. Arkitektoak  ere Erdi Aroko ikasjarduna sistema izango zena garatu zuten. 

Lanbide gehienak oso espezializatuak ziren, eta, beraz, latinezko adierazpenen 500 epigrafe inguru ezagunak dira lanbideak definitzen dituztenak, 200 lanbide ezberdin baino gehiago aipatzen dituztenak. Hala ere, nahasmena dago lanbide moten artean. Maiz korporaziotan biltzen ziren beren interesak defendatzeko eta elkarri laguntza eta aruaak emateko.

*"Catabolenses"* delakoak, errotak birarazten zituzten langileen korporazioa osatzen dute. Baina Ponpeiaren indusketek erakusten duten bezala, badirudi balazainen korporazioa izan dela denetan boteretsuena. Korporazioa horretan, tindatzailekak, zuriztatzaileak, eta ehuleak zeuden.

Arotzak, zurginak,  otzaraginak, buztingileak, kaldereroak ere bazeuden, baina baita igeltseroak ere. *Saponarius-ak* xaboiak egin eta saldu egiten zituen, *vascularius*-ak metalezko ontziak ekoizten zituen.

Inperio osoan baziren lantegi inperialak, non bizi-baldintzak nekagarritzat jotzen ziren, nahiz eta enplegatuak sarritan libre izan, inperio beherean behintzat.

### Merkataritza Erroman 
[thumb|[Testaccio mendia, Erroman dagoen muno artifiziala da, zabortegi bat, K.o. I. eta III. mendeen artean, hustu ondoren botatzen ziren anferekin egina. Anfora horiek olioa zuten, batez ere, eta Betikatik (Andaluzia) % 80tik gora iritsitakoak  ziren. Gainerakoak Afrikako iparraldekoak ziren batez ere.]]
Erromatar merkataritza izan zen Errepublika amaierako eta Inperio hasierako ekonomia bultzatu zuen motorra. Merkataritzak hizkuntza eta legioak babestu zituen, aldi berean bere bizkarrezurraren zati izanik. Erromatarrak negozio-gizonak ziren, eta haien inperioaren bizitza merkataritzari esker izan zen.

Errepublikaren azken mendean (eta zer esanik ez inperioko garaian), Italiako penintsulak ezin zuen bere populazio masa tokiko baliabideekin bakarrik mantendu, eta probintzietatik inportatu egiten ziren industriaren eta erromatar bizitzaren mantenurako eta funtzionamendu egokirako behar ziren produktuak. *Pax Romana* delakoari esker, merkataritza baldintzarik onenetan garatu zen.
[ezkerrera|thumb|[Antzinako Erroma|Antzinako Erromaren garaian, Italiako esportazio handienetako bat bertako ardoak, kalitate handikoak, izan ziren.]]
Itsaslapurrak eta bidelapurrak merkataritzarako mehatxu larriak izan zirenak, ia erabat ezabatu ziren. Errepublika amaieran, Ponpeiok itsaslapurren aurkako kanpaina handia zuzendu zuen. Baina aipatutako Pax erromatarrak, merkataritzaren goraldia inoiz ikusi gabeko mailetaraino ahalbidetzeaz gain, hazkunde demografiko ikusgarria eragin zuen, nabarmenagoa mendebaldeko Mediterraneoan, ekialdea jadanik oso populatua baitzegoen. Herritarren bizi-maila igotzearen ondorioz gertatu ohi da biztanleriaren igoera orokortua. Zenbait kalkuluren arabera, Zesarren garaian Inperioko biztanleak 60 milioi pertsona inguru ziren. Dirudienez, Marko Aurelio (K.o. 180) hil zenean, Inperioko biztanleen kopurua, gutxienez, Julio Zesar (K.a. 44) hil zenean baino bi aldiz handiagoa zen. Zifra horiek, berez, gertatu zen hazkunde demografiko ikusgarria adierazten dute, izan ere, 224 urtetan, Inperioko biztanleria bikoiztu egin zen. Eta, Mommsenen aburuz, oso litekeena da Inperioan bizi ziren pertsona horiek XX. mendera arte erromatar lurrak izandako eskualde askotan baino egoera ekonomiko hobeagoan egotea, nekazaritza- zein hiri-eremukoak.
[thumb|[Ostia (Antzinako Erromako hiria)|Ostiako erliebeetan agertzen den denda bat.]]
Bere kobrezko txanponekin, erromatar merkataritza laster hedatu zen Lazio osoan, Etrurian, eta Italiako hegoalderaino iritsi zen. Baina hor erromatarrei arazo bat sortu zitzaien, Italiako hegoaldean zeuden greziarrek zilarrezko txanponak erabiltzen baitzituzten, eta “truke-tasa” primitibo batzuk egin behar izan zituzten.

Pirro Epirokoa erregearen aurkako gerraren ondoren (K.a. 280-275), Erromak Italiako hegoaldea konkistatu zuenean (Magna Graeciaren penintsulako zatia) , eta berarekin batera, bere hiri greko guztiak, horien artean gaur egungo Tarento, Erromako Senatua, K.a. 268. urtearen inguruan, txanpon aniztasuna ez zuen onartu frakzio handietarako besterik. Horrela, Italia osorako moneta-mota komuna onartu zen eta Erroman azarri zen txanpon etxea. Ezagutzen dugun lehen denarioa Capua inguruan aurkitu zen eta K. a. 268. urtekoa da. Baliteke Erromako Senatuak data hori baino lehen zilarrezko txanpona erabiltzen hastea, oraingoz ez da froga materialik aurkitu. Txanpon berri hori zilarrez egin zen eta bi metalen legezko balio erlatiboa izan zuen oinarri, hau da, brontzearen eta zilarraren artean dagoen truke-tasa. Oinarri hori hamar as pieza izan zen, hamar as, Tarentoko zilarrezko txanpon baten baliokidea baitzen. Hala, erromatarren “diru” berria, edo *denarius*, esan berri dugun bezala zilarrez egina, Atenasko drakmak baino pixakt gehiago pisatzen zuen. Bere pisu nominala 4,58 gramokoa zen, nahiz eta K.a. 217. urtean 3,9 gramora jaitsi zen. Monetan X edo  ж ikurra agertzen bazen hamar aseren balioa zuela esan nahi zuen, hau da, legeak ezarritako pisua zuela zehazki.
[thumb|[Modius bat, solidoak (garia, garagarra eta beste pikorrak) neurtzeko  tresna. K.o. IV. mendea. A Coruñako Pino udalerriko eta Gonzar parrokiako Ponte Puñiden aurkitua. Gaur egun Espainiako Arkeologian Museoan dago.]]
Ez da pentsatu behar, txanpon berria fabrikatzean, kobrezko txanponak desagertu egin zirenik. Denarioak transakzio ertain eta handietan bakarrik erabiltzen ziren, eta "kobrezko as" deritzona, txikizkako salerosketan erabiltzen jarraitu zuten. Baina berehala argi geratu zen kobrezkoa as-a txikiegia zela transakzio horietarako (izan ere, zilarrezko denarioa iristean, txanpona baino gehixeago bihurtu zen, txanpon zatikiarra baitzen), eta, beraz, zilarrezko beste txanpon bat asmatu zen. Txanpon horrek denarioak baino zilar gutxiago zuen (gutxiago pisatzen zuen), eta “sestertzio” izena eman zitzaion, denario baten laurdena zena, hau da, bi as eta erdi. Hau da, denarioa, moneta nagusia, lau sestertziotan edota hamar asetan zatituta egongo litzateke.

Eta sestertzioarekin gertatu zen bezala, luzarora erromatar estatuak beste moneta baten beharra onartu behar izan zuen, Neron enperadorearen garaian jadanik, Estatuak bere salerosketa erraldoietan erabil zezakeena, milioika denario edo sestertzio erabiltzea gogaikarri samarra baitzen. Horrela asmatu zen berriro beste txanpon bat, oraingoan, urrezkoa. Urrezko txanpon hori agertzeak, *denarius argentus* zehaztea beharrezkoa egin zuen jatorrizko zilarrezko denariorako eta *denarius aureus* urrezkorako, horrela deitzen baitzen txanpon berri hori, libera erromatarraren 1/40 pisuarekin (8,18 gr) egin zena, lehen aipatutakoaz gain, Mazedoniako Filipo II.aren estaterak (Erroman oparo zebiltzanak) zilarrezko txanpon batekin ordezkatzeko asmoarekin, txanpon xume batekin erlazionatu ondoren. Urrezko denario bat 25 *denarius argentus txanpon*aren edo zilarrezko 100 sestertzioren baliokidea zen. Baina K.o. 60. urtetik aurrera, bai metalaren legea eta bai pisua apika jaitsi zen, Karakalaren garaian 6,55 gr. pisatzera iritsi arte.

Hala, Neronen agintaldiaren ondoren, lau erromatar txanpon mota nagusi zeuden, pentsatzekoa denez, Mediterraneo osoan zebiltzanak:

* As txanpona, kobrezkoa.
* Zilarrez eginda zeuden Sestertzio (2,5 as) eta *Denarius argentus* (4 sestertzio eta/edo 10 as).
* Eta urrez eginda, *denarius aureus* delakoa zegoen (25 *denarius argentus*, 100 sestertzio edota 250 as).

[erdian|thumb|400x400px|Gora: [Erromatar Errepublika k. a. 157. k., AD 73 Tito Flavio Vespasiano k., 161 Marco Aurelio k., c. 194 Septimio Severo;Behera: c. 199 Caracalla, c. 200 Julia Domna, c. 219 Heliogábalo, c. 236 Maximino el Tracio.]]
Inflazio handia dela eta, Diokleziano enperadoreak txanponaren erreforma sakona egin zuen, txanpon batzuen balioa legalki jaitsi zuen eta txanpon-etxe berriak jarri ziren hiriburu berrietan. Sistema berria bost txanponez osatuta zegoen: *aureus/solidus*, urrezko txanpon bat, bere aurrekoek bezala libera bateko seigarren bat pisatzen zuena; *argenteus*, libra bateko 1/96 pisatzen zuen txanpona, % 95 zilarra zuena; *follis*, batzuetan, egungo ikerlariek *A laureatus* izena ematen diotena, zilar erantsiko kobrezko txanpon bat zena; *radiatus*, zilar erantsirik gabeko kobrezko txanpon txiki bat; eta azkenik, gaur egun *laureatus B* izena eman zaiona, kobrezko txanpon txikiago bat zena, eta libera batek 1/192eko pisua zuena.      

## Bankua 
Inperioko banku sistemaren konfigurazioak diru kopuru izugarri handiak trukatzea ahalbidetzen zuen txanponak fisikoki transferitu gabe, eta horrek dekretu bidezko dirua ekarri zuen. Banku zentralik ez zegoenez, gordailuen bankari profesional batek —*argentarius*, *coactor argentarius*, edo geroago *nummularius—* epe finko edo mugagaberako gordailuak jaso eta mantentzen zituen, eta hirugarrenei dirua mailegatzen zien. Oro har, eskuragarri zegoen kapitala mailegu-hartzaileek behar zutena baino handiagoa zenez, maileguak egin eta kredituak baldintza arriskutsuetan ematen ziren. Senatuko elitea mailegu pribatuetan oso inplikatuta zegoen, bai hartzekodun gisa, bai mailegu-hartzaile gisa, eta maileguak egiten zituzten beren ondasun pertsonalen kontura, gizarte-konexioetan oinarrituta.

Antzinate klasikoko bankuek bezeroen gordailu guztiak baino erreserba gutxiago izaten zituzten , ez baitzuten pizgarririk bezeroen gordailuak aseguratuta egongo zirela bermatzeko funtsak masiboki erretiratuz gero. Garaiko erromatarren artean, batez ere Senekak zabaldutako ideologiaren eraginez, adostasun komuna zen merkataritzan parte hartzen zuen edonork kreditua eskuratzeko aukera izan behar zuela. Dekretu bidezko diruaren aldeko joera horrek diru-eskaintza etengabe aldatzea ekarri zuen.

Antzinako Erroman, terminologia garatu zuten zuten banku-jarduerez eta bertako profesionalez hitz egiteko, batez ere merkataritza- eta finantza-eragiketak gehien garatu ziren garaian (K.a. III. mendea - K.o. III. mendea). Hasieran bi nomenklatura mota erabili zituzten bankari lanbidea deskribatzeko: grezierazko *trapezitae* eta latinezko *argentarii*. Beste hitz jakin batzuk ere erabiltzen zen banku-jardueretan aritzen zirenak izendatzeko: *mensarii*, *mensularii*, *nummularii*, *coactor argentarii*, *stipulatores* *argentarii* edo *collectarii*. K.o. III. mende erdialdetik IV mendera arte , bankari erromatarrak erregistro historikotik desagertu ziren, segur aski monetaren degradazioak eta ezegonkortasun politiko eta militarrak eragindako zailtasun ekonomikoen ondorioz.

## Zergak Erroman 
Nahiz eta erromatar estatua, bistan denez, ezin den berdindu, erakundeei, gastu sozialari eta garapenari dagokienez, herrialde modernoekin, denek dute zerbait komunean: baliabideak behar dituzte gastuak ordaintzeko. Baina, gaur egun ez bezala, non gastu gehienak “gastu soziala” deiturikora bideratuak dauden (osasuna, hezkuntza, diru-laguntzak, langabezia…), Erroman gastu estatalen zatirik handiena, osorik ez esatearren, behar militarrak ordaintzera bideratuak zeuden. Egia bada ere Erromako gobernuak mantentzen zituela gastu batzuk, gaur egun sozialtzat jo ditzakegunak (laboreen banaketa doakoa, hiri-polizia, termak, ikuskizun publikoak, ur hornidura…), armadak jasotzen zuen diruaren zati handiena.

Erroman, eskola Estatuak onartutako erakundea bazen ere, ez zen publikoa eta gobernuak ez zuen bere gain hartzen hura mantentzea. Osasungintzari dagokionez, gaur egun ezagutzen dugun bezala ez zela existitzen esan daiteke soilik. Medikuek haien etxeetan bertan artatzen zituzten gaixoak eta emandako zerbitzuengatik kobratzen zuten.

*Moenia* (harresia esan nahi duena) izan zen, erregeen garaian, Erromako hiritarrei ezarri zitzaien lehen zergetako bat. Zerga hori erregearen etxaldeetan, hiriko eraikinetan eta herri-lanetan ematen ziren lan-jarduerak ziren.

Beste zerga zaharrenetako bat *Sacramentum-a* zen, epaiketa bat galtzen zuen pertsonak ordaintzen zuena. Zerga horren bidez, epaiketa bat egin baino lehen, auzilari biek fondo bat gordailatzen zuten, eta ondoren, auzia galtzen zuenak bere zatia galtzen zuen eta kopuru hori apaizei esleitzen zitzaien, sakrifizio publikoetan erabil zezaten.

Erromatar izan gabe Erroman bizi zirenentzat (Mommsenen aburuz) edo zentsoreen zigorra jasotzen zuten hiritarrek ***(**aeraii* izena zutenak) errenta bat ordaintzen zuten, edo "tributum" delako zergan besteek baino gehiago ordaindu behar zuten. Lur-eremu publikoetako (*Ager Publicus*) abereen artzaintza ere *Scriptura* izeneko zergaren bidez zergapetuta zegoen. Eta estatu-lurren (*Ager Publicus horien*) errentamendua berak ere zerga bat sortarazten zuen, *Vectigalia* izenekoa.

Baina denbora aurrera joan ahala eta erromatar lurraldea handitzen joan ahala, zerga batzuk desagertzen joan ziren, *Moenia* kasu. Erromatar hiritarrek ere zerga zuzenetatik salbuetsita egoteko pribilegioa izan zuten, *Ager Publicus* delakoaren errentekin (*Scriptura* eta *Vectigalia*) eta beste batzuekin (*Sacramentum*, adibidez) bakarrik laguntzen baitzuten. Pribilegio-egoera hori, Gizarte Gerra edo aliatuen ondoren (K. a. 91 - K. o. 89), Italia osora zabaldu zen, gerra horren ondoren Italiako hiritar guztiak erromatar gisa onartuak izan baitziren. Horrela, denborarekin, zerga gehienak probintziakoek ordaindu behar izan zituzten, haiek egitern baitzioten fiskoari ia ekarpen guztiak. Probintzietan bi zerga mota ezarri ziren, lurralde zerga bat (*Tributum Soli*) eta buruko zerga bat (*Tributum Capitis*).
thumb|350x350px|Erromak probintzietatik ateratzen zituen bere diru-sarrera gehienak. Mapan, Erromatar Inperioko probintziak, bere hedapen handienaren unean, K.o. 117 inguruan.
*Tributum Soli* zerga ondasun higiezienen jabe zirenek ordaintzen zuten, probintzietako biztanle guztiek eta Italiatik kanpo bizi ziren erromatar hiritar guztiek. Zerga hori ordaintzetik salbuetsita zeuden *Ius Italicum* delakoaren jabe ziren hiriak bakarrik, hau da, probintzia mailako hiri batzuk, zeinei Italiako hirien eskubide berberak ematen baitzitzaizkien, salbuespenez. *Tributum Capitis*, aldiz, probintziakoek bakarrik ordaintzen zuten, erromatar hiritarrak salbuetsita baitzeuden. Zerga hori kapitalaren eta ondasun higiezinen gainean ezartzen zen, eta gizonek eta emakumeek ordaindu behar zuten, hamabi urtetik beherako haurrek eta zaharrek izan ezik. Gainera, probintziakoentzat *Vectigalia* izeneko zergak handitu ziren, eta, *Ager Publicus-eko* lurren errentaz gain, *publicanien* konpainiek (Estatuaren izenean, zerga batzuk kobratzeaz arduratzen zirenak) bildutako zeharkako zerga batzuk jasotzen zituzten, besteak beste, aduana eskubideak (*Portoria*), manumisioen (esklaboak askatzea) gaineko zerga (% 5), esklaboen salmentaren gaineko zerga (% 4) eta zerealeen garraioaren gaineko zerga.

Zeharkako zerga horiek guztiak hiriek jaso eta Erromara bidaltzen zituzten. Hiri guztiek bidali behar zuten Erromara zergetatik jasotako dirua (*Stipendium-a*). Baina haiek ere kobratzen zuten diru kopuru bat euren bide eta eraikin publikoen mantenurako, nahiz eta “udal” kopuru hori “estatu zergetatik” aparte kobratzen zen. Zubietan, mendi-pasaguneetan eta ibai-nabigaziorako tarifa batzuk ere bazeuden, publikanoek jasotzen zituztenak eta hirietako diru-kutxak loditzen zituztenak. Are gehiago, tasa bat ezarri zen, ur publikoaren kontsumoa zergapetzen zuena (akueduktuek ekartzen zutena), iturri publiko batetik ura ateratzen zen bakoitzean ordaindu beharrekoa.

horiez gain, ohiz kanpoko zergak zeuden, errekisa moduan egiten zirenak eta administrazio militarrak kobratzen zituenak. Probintzietako hiritarrak behartuak zeuden, besteak beste, soldaduentzat aldi baterako gela bat uzten (kanpamentu egonkorra eraiki arte); era guztietako tresnak; egurra, garia eta, batzuetan, itsas herrietako edo ibai-portuetako bizilagunen kasuan, itsasontziak; dirudunak ere ez ziren libratzen, eta esklaboak, oihalak, larruak, zilarra eta baliozko beste objektu batzuk eman behar zituzten.

Gainera Errepublika garaian probintzietako gobernadoreek askotan euren izendapena profitatzen zuten beren aberastasuna handitzeko.

Errepublikak beti jo zuen sektore pribatura diru-bilketa zuten eskarmentua zela eta. “Sektore pribatu” horrek zuzeneko eta zeharkako zergak biltzen zituen. Zerga-bilketaren sistema bera errentan jartzen zuen Estatuak; zerga-bilketako kontratuak publikoki enkantean jartzean zituen eta irabazten zutenek Estatuari aurreratzen zioten bildu behar zuten zerga osoa. Denborarekin, aberatsek negozioa ikusi zuten, eta elkarteetan elkartu ziren. Elkarte horiek "akzioak" ematen zituzten, batzar nagusiak antolatzen zituzten eta administrazio-kontseiluko zuzendariak aukeratzen zituzten enpresak ziren. Publicaniek inbertsioa berreskuratzeko eta mozkinak irabazteko, probintzialak derrigorrezkoa zena baino gehiago ordaintzera behartzen zituzten. *Publicaniek* ez zuten mugarik; ez zizkieten legalki inposatzen. Gobernadoreak moralki beharturik zeuden beren menekoen arteko justiziari eta bakeari eustera, baina eroskeria kasuak gertatu ziren.

Zergak kobratzeko gehiegikeria arrazoi egokia izan zitekeen herritarren artean sedizioa eragiteko. Hala ere, nahiz eta probintziako biztanleak presio fiskal izugarriaren pean egon, ustelkeria horrek, neurri handi batean, Inperioaren ezarpena arte ez zen moteldu. Errepublika garaian, probintzietako gobernadoreak senatari berberak ziren, Estatua zuzentzen zutenak, beren kudeaketari buruzko konturik inori eman behar ez ziotenak, norbaitek publikoki salatu eta kasua auzitegietan sartu ezean. Baina, normalean, senatariak Erromako beso luzeko pertsonak ziren, aberatsenak eta boteretsuenak, eta, beraz, beren bezero ugarien laguntzaz, beren familia zabalaz edo beren dirutza handiaz baliatuz, gehienetan auzitegiak usteltzea lortzen zuten eta, horrela, arazotik irtetea lortzen zuten. Eta hori ia etengabe gertatzen zenez, gobernadore batek egindako irregulartasunak publikoki salatzera ausartzen zenak arrisku handia hartzen zuen bere gain. Baina Inperioa iritsi zenean, bi motako gobernadore eratu ziren: Senatuaren probintzietan senatariak jarraitu zuten gobernari izaten, eta probintzia inperialetan, aldiz, ekiteak - senatari maila gabekoak baina aberatsak —  izendatu zituzten Inperioaren ordezkari. Horiek Enperadorearen aurrean beren jarduna justifikatu behar zuten.

Tazito, enperadorearen beharra defendatzen zuen senatariak, hau idatzi zuen:

### Kapitazioa 
*Kapitazioa* erromatar zerga bat zen, zenbait tasa mota biltzen zituena eta eskualde batetik bestera aldatzen zena. Pertsonalki eta indibidualki ematen zen hirietan. Landa eremuan zerga oinarri bat zen, lurralde zergaren kalkulua egiteko balio zuena.

Julio Zesarrek hasitako eta Zesar Augustok amaitutako erreforma fiskalek ekarpen pertsonala —*tributum capitis*— eta onibarren gaineko zerga —*tributum soli*— ezarri zituzten estatu erromatarraren zerga-oinarri gisa. III. mendeko krisiaren ondoren, eta Severotarren garaian, annonario-zergekin, hasitako erreformen jarraipen gisa, Dioklezianok *kapitazioa* ezarri zuen. Antzinako *tributum capitis*, baina *capitatio plebeia* —Galian— edo *giza* *capitatio* —Trazian— deritzona mantentzen zen, nolabait. Era berean, zenbait landa-kapitazio ezarri ziren, nekazaritzaren eta, batzuetan, abeltzaintzaren balizko produktibitatearen estimazioan oinarrituta.

*Iugatio-capitatioa* zerga-oinarria zen, nekazaritza-langile egoki batek —*caput* batek— lantzeko eta baliatzeko egokiak ziren lur-unitateen —*iugera* (golde-lurra)— kopurutik abiatuta ezarria. Caput bakoitzeko golde lurren kopurua 5etik (1,35 ha) gorakoa izan zitekeen mahasti ona izanez gero, eta 90etik (25 ha) beherakoa zereal eskaseko lurrak izanez gero; edo 225 olibondo ordekan, edo 450 olibondo mendian. Emakume baten produkzio-ahalmena —zerga-ondorioetarako—, oro har, gizonezko baten erdia zen. Lortutako etekina teorikoa baino ez zen, baina zerga kuota eskatzeko oinarria zen.

Abere-ustiategia kargatzen zuen *capitatio animalium* baten berri dugu.

Oro har, kapitazioa hiru urtean behin biltzen zen, eta hiru zatitan ordain zitekeen. Desgrabazio ugari eta militarrentzako salbuespenak zituen zerga horrek. Egiptoko hiri kapitazioa (Oxirrinkoko papiro ugariren aipamenaren arabera), antza, urteko eta pertsonako, 400 drakma izan zen .

Hirietatik desagertuz joan zen, eta VI. mendearen amaieran nekazari libreek bakarrik ordaintzen zuten, lurralde-zerga gisa. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Annequn, J.; M. Clavel-Lêveque; F. Favory (1979). *Formas de explotación del trabajo y relaciones sociales en la antigüedad clásica*. Madrid: Akal.

* Cruz Díaz-Ariño Gil (1999). “La economía agraria de la Hispania Romana: colonización y territorio”, Studia historica. Historia antigua, ISSN 0213-2052, 17 zk., 1999 (Ejemplar dedicado a: Estudios de Economía Antigua en la península ibérica. Nuevas aportaciones), 153-192 or.
* De Martino, Francesco (1985). ''*. I eta II liburukiak. Madril : Akal.
* Finley, M. I. (1975). *La economía en la Antigüedad*. México: Fondo de Cultura económica de España.
* Molina Vidal, J.
** (1997) *La dinámica comercial entre Italia e Hispania Citerior*, Alicante, Universidad de Alicante. ISBN: 84-7908-315-8
**  (2002) “La irrupción de Hispania en los movimentos socioeconómicos del Mediterráneo Occidental durante las Guerras Civiles”, *Gerión'',  20. zk., 1. lib., 281-306 or.
*  Montoya, B. (2015) L'esclavitud en l'economia antiga: fonaments discursius de la historiografia moderna (Segles XV-XVIII), Besançon: Presses universitaires de Franche-Comté. ISBN 978-2-84867-510-7
* Weber, Max (2004). *Historia agraria romana*. Madril : Akal. ISBN: 9788473395526
## Kanpo estekak 
* “The Roman Economy Explained – Trade, Taxes and Financial Power”. *The Roman Empire*
* “12 7  La economía romana”. *Socialesweb*
* Darío Sánchez Vendramini: Seminario. Historia económica de la Antigua Roma. [6 bideo]
* Ropero, José Luis (2023-12-17) “La economía del Imperio Romano”
* “Tema 6: La economía”. *Canal UNED*