Santiago Ramón y Cajal

**Santiago Ramón y Cajal** (Petilla, Nafarroa Garaia, 1852ko maiatzaren 1a - Madril, 1934ko urriaren 17a) nafar-aragoiar sendagile, neurologo eta histologoa izan zen. Camillo Golgirekin partekatu zuen Medikuntzako Nobel saria 1906an, «nerbio-sistemaren egiturari buruz egindako lana eskertzeko». Erretina osatzen duten hamar sinapsien deskribapenean aitzindaria izan zen. Nerbio-zelulen morfologia eta lotura-prozesuak gobernatzen dituzten mekanismoei buruzko ikerketen bidez, teoria berri eta iraultzaile bat garatu zuen, «neuronaren doktrina» deitzen hasi zena, garuneko ehuna banakako zelulez osatuta dagoela oinarri hartuta. Humanista, zientzialaria ez ezik, Jakintsuen Belaunaldiaren burua ere bada. *Neurozientziaren aita* dela esaten da maiz.

## Lehen urteak eta gaztaroa 
Petilla Aragoin jaio zen, Nafarroa Garaian, baina Zaragozako probintziari lotuta. Antonia Cajalen eta Justo Ramón Casasusen (landa-medikua) semea, biak Aragoiko Larrés herrikoak. Haurtzaroa Aragoiko hainbat herritako bizileku-aldaketa etengabeen artean bizi izan zuen, bere aitarekin, mediku zirujaua baitzen. Hala, bi urte eskas zituela, familiak Petilla Aragoi utzi zuen, bere museoa dagoen lekua, Larresera, aitaren herrira, bizitzera joateko. Handik Lunara (1855), Valpalmasera (1856) eta Ayerbera (1860) joan ziren.

Valpalmasen hasi zuen hezkuntza, lau urte zituela. Lehen mailako ikasketak Jakan egin zituen, eskolapioekin, eta Huescako Bigarren Hezkuntzako Institutuan (gaur egungo Arkeologia Museoa eta Ramón y Cajal BHIren jatorria) bigarren hezkuntza. Agitazio sozialak, Elisabet II.aren erbesteratzeak eta Espainiako Lehen Errepublikak markatutako garai batean, Huescan batxilergoa amaitu zuenean aldarrikatu zena. Bere kontakizun biografikoen arabera, Ramón y Cajalek txikitatik erakutsi zuen arte plastikoekiko bokazioa, batez ere marrazkiarengatik; ikasle gisa zuen bizitzaz, izaera bihurriaz eta karrerillaz memorizatzeari uko egiteaz ere hitz egiten du. Bi inguruabar horiek eskolak ematen zizkioten fraideen etsaiak gailendu zitzaizkion, metodo bortitz eta autoritarioen tradizioan (*letra odolarekin sartzen da*). Garai hartan hasi zen mendiarekiko zaletasuna, eta naturarekin harremanetan zegoen bizitza osasuntsuaren alde egin zuen.

## Ibilbide profesionala 
Medikuntzako karrera egin zuen Zaragozan, familia osoarekin joan baitzen hara 1870ean. Ramon y Cajal arrakastaz aritu zen unibertsitate-ikasketetan, eta, 1873ko ekainean Medikuntzan lizentziatu ondoren, hogeita bat urte zituela. Castelarrek kinto deitu zuen, garai hartan Lehen Errepublikako presidente zen politikari ospetsuak antolatutako soldadutza.

### Kubako gerran mediku (1873-1875) 
thumb|left|Ramón y Cajal Kuban mediku.
Miliziako lehen hilabeteak Zaragozan igaro ziren, eta, handik gutxira, oposizioetarako deia egin zen Osasun Militarreko Kidegorako. Hogeita hamabi postutarako ehun hautagairen artean 6. postua lortu zuen. 'Bigarren mailako mediku' gisa (tenientea) Burgosko erregimentura bidali dute, Lleidako kuartelean zena karlisten erasoetatik Pla d'Urgell defendatzeko.

Garai hartan Kuba Espainiako probintzia zen, eta bertan gerra piztu zuen bere independentziagatik, Hamar Urteko Gerraizenaz ezaguna. 1874an, Ramón y Cajal Kubara abiatu zen kapitain mailarekin, Atlantikoaz bestalde aritzerakoan gradu militarrean gora egiten baitzen.
Habanako parke eta lorategi zoragarriek erakarri zuten Ramón y Cajal, baita flora tropikalak ere, bere irakurketetan liluratuta baitzegoen. Denbora gutxi behar izan zuen, ordea, ikusteko manigua baso tropikala jasanezina zela europarrentzat. Imajinatu zuen fauna eta flora oparorik ezak eta eltxo nonahikoek, paludismo beldurgarriaren hedatzaileek, erabat desegin zuten Ramón eta Cajalek sortutako uhartearen ideal erromantiko eta abenturazalea.

Kuban aukera izan zuen leku onetan zerbitzua eskaintzeko, aitaren gomendioz, baina horri uko egin zion eta Vistahermosara bidali zuten, Camagüeyn, paduraz beteriko baso euritsuan. Paludismoa eta disenteria ohikoak ziren, eta instalazioak oso eskasak, eta laster bera ere gaixotu zen. Hiriburura eraman zuten osatzeko, eta laster bueltatu zen San Isidroko ospitalera, oraindik egoera okerragoanzegoenlekua. Militarren etengabeko ustelkeriaz nekatuta, Kuba uzteko eskaria egin zuen 1875eko maiatzaren 30ean, kakexiak jota. Urte horretako ekainean iritsi zen Santanderrera itsasontziz, guztiz ahituta. 

Zor zioten diruaren erdia eskuratzea lortu zuen, eta aurreztu zuen diru horrekin mikroskopio bat, mikrotomo bat eta hainbat erreaktibo erosi zituen. Horiekin abiatu zuen bere histologia ikerketa. 1876an irakasle hasi zen berriro eta hurrengo bi urteetan doktoretza egin zuen.

### Ikerlari gisa hasiera 
ezkerrera|thumb|Santiago Ramón y Cajal 1876an, Zaragozan doktoretza egiten ari zela.
1875ean hasi zen bere doktoretza eta bokazio zientifikoa. Santiagok bere lehen mikroskopioa erosi zuen 1876an guardia-laguntzaile plaza bat irabazi aurretik. Zaragozako Nuestra Señora de Gracia ospitalean zeukan aitaren kirurgiako gaixo pribatuak ere artatzen zituen.

1877ko ekainaren 26an doktoratu zen, hogeita bost urterekin, Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean (garaiko Unibertsitate Zentrala).

1877an ere dokumentatuta dago Caballeros de la Noche logia masonikoan sartu zela, Lusitaniako Ekialde Handiaren barruan, 96 kide-zenbakiarekin eta Averroes Andaluziako medikuaren izen sinbolikoarekin.

Urte horietan osasun aldetik garai oso gorabeheratsua hasi zen. Tuberkulosia izan zuen 1878an, eta 1879an Zaragozako Museo Anatomikoetako zuzendariaren plaza lortu eta uztailaren 19an ezkondu zen, Silveria Fañanás Garcíarekin, bere gurasoen iritziaren aurka. Elkarrekin zazpi seme-alaba zan zituzten.

Valentziako Medikuntza Fakultateko Anatomia Deskribatzaileko katedra irabazi zuen 1882an. 1885ean hiria astindu zuen kolera-epidemia aztertu ahal izan zuen.

### Neuronen aurkikuntza 
[left|thumb|[Erretinaren eskema, Ramón y Cajalen aurkikuntza.]]
[thumb|left|Ramón y Cajalen erretratua, [Joaquín Sorollak egina.]]
1887an, Bartzelonara joan zen Bartzelonako Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean sortutako Histologia katedra betetzeko. 1888an aurkitu zituen garuneko eta bizkarrezurreko nerbio-sistemaren materia griseko nerbio-zelulen morfologia eta prozesu konektiboak zuzentzen dituzten mekanismoak.

1888ko maiatzean, *Revista Trimestral de Histología Normal y Patológica* aldizkarian argitaratu zuen garuneko ehunak ez zirela konexio jarraituekin osatzen, Camillo Golgiren ikerketen arabera uste zenaren aurka; izan ere, Camillo Golgik nerbioak eta garuneko ehunak ikusteko aukera ematen bazuen ere, ezin zituen neuronak agerian utzi. Bere teoria 1889an onartu zen Berlinen egindako Alemaniako Anatomia Elkartearen Kongresuan.

1891n, Wilhelm Waldeyer izan zen lehena printzipio neuronala enuntziatzen, nerbio-zelularen anatomia berrikusi eta neurona hitza asmatu zuen. Waldeyerrek 1891ko abenduaren 10ean argitaratu zuen lehen artikulua, non printzipio bat agertzen baita gero doktrina-mailara igo eta neuronak nerbio-sistemaren oinarrizko unitate gisa kokatzen baititu.

Santiago Ramón y Cajalen unitate independente eta definituz osatutako aglomeratu gisa ezagutzen zen nerbio-sistemaren egitura-eskema «neuronaren doktrina» izenarekin, eta bertan nabarmentzen da polarizazio dinamikoaren legea, nerbio-bulkadaren noranzko bakarreko transmisioa esplika dezakeen eredua.

1892an Madrilgo Unibertsitate Zentraleko Histologia eta Histokimika Normaleko eta Anatomia Patologikoko katedra bete zuen. Gobernuak 1901ean Ikerketa Biologikoen Laborategi moderno bat sortzea lortu zuen, eta bertan 1922ra arte lan egin zuen, erretiroa hartu zuen urtera arte, eta une horretan Cajal Institutuan lan egiten jarraitu zuen. Institutu horrek izen hori eman zion bere omenez, eta bertan bere lan zientifikoari eutsi zion hil arte.

Ramón y Cajalen azterketa histologiko zehatzei esker, arraildura sinaptikoa aurkitu zen, 20 eta 40 nanometro arteko espazioa, neuronak bereizten dituena. Gune horrek zirrikitua zeharkatzen zuten mezulari kimikoen bidezko komunikazioa iradokitzen zuen, eta neuronen arteko komunikazioa ahalbidetzen zuen. Henry Hallett Dale nerbio-fisiologo ingelesak egin zituen azterketa horiek, lehenengo neurotransmisorea aurkituz, azetilkolina. Ikerketa horiek nerbio-sistema zentralaren zein nerbio-sistema periferikoaren funtzionamenduaren oinarriak ezarri zituzten, eta ondoren sortu ziren botika eta droga askoren funtzionamendua argitu. 

Arantza dendritikoak izatea proposatu zuen, neurona batzuen zuhaitz dendritikoaren mintzean protuberantzia txiki bat, non, eskuarki, sinapsia gertatzen baita beste neurona baten axoi batekin, eta, batzuetan, zenbait axoi kontaktuan jartzen dira. Horren froga XX. mendeko bigarren hamarkadan mikroskopio elektronikoa garatu ondoren baino ez zen iritsi.

thumb|Ramón y Cajalen Nobel sariaren diploma. Bere ikerketen ondorioz Medikuntza eta Fisiologiako saririk garrantzitsuena jaso zuen. Euskal Herriko udalerriren batean jaio eta Nobel saria irabazi duten bi pertsonetako bat da.
Santiago Ramón y Cajalek hazkunde neuraleko konoa ere aurkitu zuen, garatzen ari diren axoien eta dendriten mutur distalaren hedapen konikoa, berak lehen aldiz deskribatu zuena. Nerbio-sisteman zehar konexio sinaptiko egokia lortzeko garatzen ari den axoi baten hedapena da.

Egitura neuronalen eta haien konektibitatearen deskribapen bikainak sortu eta zelula moten deskribapen zehatzak eman ondoren, zelula mota berri bat aurkitu zuen: Cajalen zelula interstiziala (ICC). Hestea estaltzen duten muskulu leunen barruan txertatutako neuronen artean tartekatzen dira zelula horiek, eta materiala traktu gastrointestinalean zehar mugitzen duten uzkurdura-uhin motelen sorgailu eta taupada-markagailu gisa erabiltzen dira, neurona motorren neurotransmisioa muskulu leunen zelula bigunetara bideratuz.

## Idazlanak 
Hainbat lan zientifiko argitaratu zuen bizitzan zehar, baina baita bestelakoak ere, autobiografikoak eta abar:

* 1884: *“Manual de Histología”*.
* 1886: *“Cuentos de vacaciones”*.
* 1888: *"Histología Normal y Patológica”* (aldizkaria).
* 1889: *“Manual de histología normal y técnica micrográfica”*
* 1890: *“Manual de Anatomía Patológica”*.
* 1897: *"Textura del sistema nervioso del hombre y los vertebrados"* (faszikuluak).
* 1901: *“Mi infancia y juventud”*.
* 1902: *"Trabajos del Laboratorio de Investigaciones Biológicas"* (aldizkaria).
* 1904: *"Textura del sistema nervioso del hombre y de los vertebrados"* (lan nagusia).
* 1905: *“Cuentos de vacaciones”* eta *”Historia de mi labor científica”*.
* 1912: *“La fotografía de los colores”*.
* 1915: *“Contribución al conocimiento de los centros nerviosos de los insectos”*.
* 1917: *"Recuerdos de mi vida"*: *“Mi infancia y juventud”* (1. liburukia) eta *“Historia de mi labor científica”* (2. liburukia).
* 1918: *“Manual Técnico de Anatomía Patológica”*.
* 1923: *“Recuerdos de mi vida”*, 3. liburukia.
* 1933: *"¿Neuronismo o reticularismo?"*.
* 1934: *“El mundo visto a los ochenta años”*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Medikuntzaren historiaren kronologia

## Kanpo estekak 
*  Argitaratutako lanak