open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kana

**Kana** antzinako luzera unitatea da, leku bakoitzean balio desberdina hartzen duena, eta gaur egun erabilera bakan batzuetara mugaturik dagoena. Antzina Euskal Herrian eta Aragoiko Koroan, Katalunian bereziki, erabiltzen zen. Frantzia hegoaldean eta Italia iparraldean ere erabiltzen zen.

## Euskal Herrian 
Euskal Herriko kana metro bat baino zerbait txikiagoa da eta gaur egun aizkora probetako enborrak neurtzeko baino ez da erabiltzen. Ia eskualde bakoitzean neurri ezberdina zuen kanak: Nafarroa Garaian, 0,785 metroko luzera zuen; Gipuzkoan, 0,837 metro hartzen zituen; eta Araban eta Bizkaian, 0,835 metro. Aizkolaritzan, kanako enborrak 0,797 metroko diametroa dauka.

## Katalunian 
Nazioarteko Unitate Sistema ezarri aurretik luzerako neurrietan garrantzitsuena zen zurezko bastoi moduan gauzatzen zen.

Aragoiko Koroan, bereziki Katalunian Kanarekin erlazionatutako hiztegia sortu zen. Horrela, Kanekin neurtzea *acanar* edo *canar* esaten zen, eta neurketa hauek egiten zituena *acanador* edo *canador* bezala ezagutzen zen.

Antzina kanak (katalanez *cana*) 1,555 metroko balioa zuen Bartzelonan, baina apur bat aldatzen zen lekuaren arabera. 1,555 metro hauek 8 ahurbete, 6 oinbete edo 2 urratsbeteren baliokideak dira. Beste leku batzuetako neurriaren adibide da Tortosa (Katalunia): 1,587 metro.

Kana karratua azalera unitate bezala erabiltzen zen, eta 2,438 metro koadroko balioa zuen Bartzelonan, Gironan 2,4304 metro koadro; Lleidan, 2,4211 metro koadro; Tarragonan, 2,4336 metro koadro; eta Mallorcan, 2,4461 metro koadro.

## Frantzian 
Hainbat balio zuen *canne* delakoak:
* Tolosa: 1,60 metro
* Bourg-de-Visa: 1,732 metro
* Carcasona: 1,785 metro

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Oppenheimer

**Julius Robert Oppenheimer** (1904ko apirilaren 22a - 1967ko otsailaren 18a) fisikari estatubatuarra eta Manhattan Proiektuaren zuzendaria. Bigarren Mundu Gerran zehar esfortzu handia egin zuen, arma nuklearrak sortzen aitzindari izateko, Los Alamosko Laborategi Nazionalean (Mexiko Berria, Ameriketako Estatu Batuak).

## Bonba atomikoaren sorrera 
Bonba nuklearraren "Aita" ezizenez da ezaguna nahiz eta meritu hau bere maisu Enrico Fermirekin konpartitu behar izan. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin botatako bonbek sortutako hildako zibilengatik.

## Gerraren ondorengo urteak 
Guda bukatutakoan, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari kontsultorea izan zen, eta bere posizioa erabili zuen arma atomikoen nazioarteko kontrola sustatzeko, eta Estatu Batuen eta Sobietar Batasunaren artekoa arma-lasterketaren aurka egiteko. Bere jarrerak asko haserretu zituen garaiko politikariak, 1954. urtean bere segurtasun maila kentzeraino. Horrela, bere herrialdeko dokumentu sekretuak ikuskatzeko eskubidea galdu zuen.

## Irudi publikoaren berreskurapena 
Bere influentzia galduz joan zen, baina hitzaldiak ematen eta fisikan lan egiten jarraitu zuen. Hamar urte geroago, politikoki berpizteko, Lyndon B. Johnson Presidenteak, Enrico Fermiri saria eman zion.

## Zinema 
* *Oppenheimer* (2023), Cillian Murphy aktoreak antzeztua.

## Ikus gainera 
* Manhattan Proiektua
* Trinity proba atomikoa
Halia

Greziar mitologian, **Halia** (grezieraz Άλια, itsasoa), itsasoko lamia bat zen, Ponto eta Talasaren alaba, eta, beraz, telkinen arreba. Poseidon jainkoa hazi zuen, honekin, alaba bat izan zuelarik, Rodo izenekoa (Rodas uhartearen eponimoa, bizi zen tokia), baita beste sei seme ere. Azken hauek, Afrodita iraindu zuten, mendeku bezala, eroarazi eta euren ama bortxatzea behartu zituelarik. Bere maitea hain duingabe ikusi ondoren, Poseidonek, errudunak, lurrazpian hondoratu zituen, non deabru bihurtu ziren.

Haliak, bere buruaz beste egitea erabaki eta itsasora bota zen, non Leukotea izenarekin jainkotua izan zen.

## Kanpo estekak
Luzio Emilio Lepido Paulo (kontsula K.a. 34an)

**Luzio Emilio Lepido Paulo** (latinez *Lucius Aemillius Lepidus Paullus*) (K.a. 13an hil zena), Erromatar Errepublikaren amaiera eta Erromatar Inperioaren hasierako politikari bat izan zen. Paulo, *Emilia* gensekoa zen. Paulo, Marko Emilio Lepido eta Apuleyaren biloba zen, azken hau, Luzio Apuleyo Saturninoren alaba, eta K.a. 50ean kontsul izan zen Luzio Emilio Lepidoren semea. Bere osaba, aitaren aldetik, Marko Emilio Lepido izan zen, Bigarren Triunbiratoko partaidea. Lepido Paulo, kontsul izan zen K.a. 34an, eta zentsore K.a. 22an, Luzio Munazio Plankorekin batera.

Lepido, Klaudia Martzela Minorrekin ezkondu zen, Gaio Klaudio Martzelo eta Oktabiaren alaba. Klaudiaren osaba, bere amaren aldetik, beraz, Augusto enperadorea zen. Paulok eta Klaudiak, Klaudia Pulker izeneko alaba bat izan zuten (K.a. 14-26). Paulo, ezagutzen ez diren arrazoiengatik, K.a. 13an hil zen.

Bere alarguna, Marko Valerio Mesala Mesalinorekin ezkondu zen, Marko Valerio Mesala Korbinoren semea. Marko Valerio Mesala Barbadoren gurasoak izan ziren. Euren alaba, Publio Kintilio Varoren bigarren emaztea izan zen.
Marko Valerio Mesala Mesalino

*Artikulu hau senatari eta kontsulari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko»*

**Marko Valerio Mesala Mesalino**, Marko Valerio Mesala Corvino hitzlari eta politikari ospetsuaren semea izan zen, izaeran oso antzekoa zena. K. a. 3an eta 3an, senatari eta kontsul izan zen. Mesalino, Tiberio enperadorearen kontseilaria izan zen, eta leialtasuna zin egin zuen oraindik oso gazte zela, bi tenplutan zeuden bi urrezko estatuen aurrean ere zin egin zuen, Germanikoren oroitzapenez, atzerrian lortutako garaipenak Erroman ospatzean, Tiberioren erregealdian. Augusto enperadorearen ilobarekin ezkondu zen, Klaudia Martzela Minorrekin, bere bigarren emaztea izan zena. Bere semea, Marko Valerio Mesala Barbado izan zen, Marko Valerio Mesala Korbinoren aita, 58an kontsul izan zena, baita Valeria Mesalinarena ere, Klaudio enperadorearen hirugarren emaztea izan zena.
Aktis

Greziar mitologian, **Aktis**, Helios eguzki jainkoa eta Rodo lamiaren semea zen, Rodasen eponimoa.

Zeusek, Telkinak ezabatzeko uholde bat bidali zuenean, hauek, ihes egin eta Rodo eta bere semeak utzi zituzten Rodaseko gobernari bakar bezala. Rodok ere, baina, bazituen anaiak, hauek, euren ama bortxatu ondoren, lurpeko deabru bihurtu zituzten arren.

Euren anaia Tenagesen abilezia eta adimenagatik bekaitzak eta jelosiak jota, beste heliadek hil egin zuten. Aktisek, krimen honengatik, Rodasetik ihes egin behar izan zuen, eta Egipto ezezagunerantz jo zuen, non Heliopolis hiria sortu zuen (bere aitaren omenez). Belaunaldi askoan zehar, ospetsua izan zen astrologia eskola bat sortu zuen, arte honetan nabarmentzen baitzen, bere aita Heliosek horretan prestatu ondoren.

## Kanpo estekak
Briareo

Greziar mitologian, **Briareo** (grezieraz Βριαρεως Briareôs, Βριαρηος Briarêos edo Οβριαρεως Obriareôs, "indartsua", latinez Briareus), Hekatonkiro bat zen, ehun beso eta berrogeitamar burudun erraldoi bat, Urano eta Gearen semea eta Koto eta Gigesen anaia. Homeroren Iliadan, gizakiek Egeon deitzen zuten, hau, itsasoko jainko baten izena ere baden arren, iturri batzuen arabera, bere aita izango zena. Beste batzuetan, gainera, Talasaren semea izango litzateke, itsasoko jatorrizko jainkosa, edo Eter eta Gearena.

Bere anaiekin batera, Tartaroan giltzaperatu zuten, lehenik Uranok eta gero Kronosek, azken honi, lehena garaitzen lagundu ziotelarik, Zeusek askatu eta Titanomakian lagundu zioten arte. Zeusen aliatu leiala, Tetisek deitu zuen, jainko gorena Herak, Ateneak eta Poseidonek kateatu zutenean, tronutik kentzeko. Bere zerbitzuen sari gisa, Zimopolearekin ezkondu zen, Poseidonen alaba bat, eta berarekin bizitzen jarri zen Ozeano ibaitik gertu zegoen jauregi batean. Honekin, Oiolika eta Etna lamien aita izan zen.

Aristotelesek, Herkulesen Zutabeak, aurretik, Briareorenak izan zirela dio, baina, Herakles edo Herkulesek lurra eta itsasoa purifikatu eta, honela, gizakien ongile bihurtu ondoren, hauek, heroia ohoratu zuten, Briareoren izena Heraklesenagatik aldatuz.

Kixotea liburuan, lehen zatiko zortzigarren atalean, Briareoren aipamen bat egiten da. Honela dio:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oiolika

Greziar mitologian, **Oiolika**, halia lamia bat zen, hau da, itsas lamia bat. Ekaitzek sortutako olatuen jainkosatzat hartzen zen, Briareo erraldoia (ekaitzen sortzailea) eta Zimopolea, olatuen jainkosaren alaba baitzen.

Bere izenak, "otso bakartia esan nahi du, beharbada, itsasontziak hondoratu edo itsas ertzean apurtzen ziren olatuei erreferentzia eginez.

## Kanpo estekak
Zimopolea

Greziar mitologian, **Zimopolea** edo **Zimopolia** (grezieraz Κυμοπολεια), itsas lamia bat zen, Poseidon eta Anfitriteren alaba, jainko honek, Briareo Hekatonkiroari emazte bezala eman ziona, erraldoi honekin, Oiolika eta Etna izeneko bi lamien ama izan zelarik. Beharbada, bere senarrak, ekaitzen jainkoak, sortutako olatu indartsuen jainkosa izango zen.

## Kanpo estekak 
*  Zimopolea.
Hartford konderria

**Hartfordeko konderria** ingelesez *Hartford County*, Connecticuteko estatuan dagoen zortzi konderrietako bat da. 2000. urtean 857.183 biztanle iguru zituen konderri osoak.

Konderriko hiriburua Hartford da.

## Demografia 
2010eko zentsoan bizi ziren  pertsonetatik  txuriak edo hispanoak dira. Horietatik *hispano edo latino* kategorian  dira.  beltzak edo afroamerikarrak.  amerikar natiboak ziren eta  Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak.  asiarrak ziren. *Bestelako arraza bat* kategorian  biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan  pertsonek kokatzen zuten.

## Kanpo estekak
Araztaile

[thumb|250px|[Winpdb bere burua arazten.]]
**Araztailea**, beste programa informatiko batek eginiko akatsak garbitzeko erabiltzen da.
## Erabilera 
Arazketa hasten denean, araztaileak programa bat jaurtitzen du arazteko. Hau beti bezala exekutatzen da araztaileak gelditzen duen arte, erabiltzaileak egoera azter dezan.
Araztaileak programa gelditzea posible du:
* Apurtuta dagoen puntu konkretu batean
* Apurtuta dagoen puntu konkretu batean baina hainbat kondiziorekin
* Momentu konkretu batean hainbat kondizio betetzen direlarik
* Momentu konkretu batean, erabiltzaileak nahi duenean
Eten puntu horretan erabiltzaileak egin dezake:
* Programako aldagaiak eta memoria arakatu eta aldatu.
* Prozesadoreko erregistroen edukia arakatu.
* Pilan dauden momentuko deiak aztertu.
* Exekutatu beharreko puntua aldatu, honela programak beste puntu ezberdin batean exekutatzen jarraituko du.
* Instrukzioz instrukzio exekutatu.
* Zati konkretu batzuk exekutatu.
Arazketak exekutatzen den arkitektura eta sisteman oinarritzen da, horregatik sistema batetik bestera bere funtzionamendua aldatu egiten da.

## Arazketa baten informazioa 
Arazketa baten aukera guztiak aprobetxatzeko beharrezkoa da, araztu beharreko programa konpilatzean, konpiladoreari adieraztea informazio eta instrukzio gehigarriak behar dituela kodigoa araztu ahal izateko. Informazio gehigarri hau, exekuzio kodeko instrukzio eta iturri-kodeko instrukzioen arteko mapaketari dagokio, beraiek sortzen baitute.
Informazio hau jartzen ez bada ere, exekuzio programa monitorizatzea posible izango litzateke. Bestalde, zailagoa izango da programa exekutatzen den testuinguru horretako informazio faltagatik.

## Beste erabilera batzuk 
Araztaile bat alderantzizko ingeniaritza edo kopien babesa bermatzeko erabil daiteke. Araztailearen bitartez, aztertutako programaren funtzionamendua ezagutu daiteke, alderantzizko ingeniaritzari prozesuari lagunduz.

## Bigarren mailako efektuak 
Garrantzitsua da sumatzea arazten ari den programa batek portaera ezberdin bat eduki dezakeela araztaileak programaren barne denborak zertxobait aldatzen dituelako. Exekuzio denboran ematen diten aldaketa hauek sistema banatuari eragiten dio batez ere.

## Araztaileen adibideak 
* GNU Debugger (gdb)
* SoftICE
* OllyDbg
* Trw2000
* Ida Pro

## Kanpo estekak
1980ko Udako Olinpiar Jokoak

**1980ko Udako Olinpiar Jokoak** Moskun ospatu ziren. Hau, Udako Olinpiar Jokoen XXII. edizioa izan zen. Hautagaitza, azken orduan aurkeztua izan zen, eta hautaketa irabazi zuen, aldeko 39 boto jasoz, Los Angelesenak, hurrengo Olinpiar Jokoak antolatuko zituenak, 20 bakarrik jaso zituen bitartean.

Moskuko Olinpiar Jokoak, olinpiar munduaren zatiketa negargarriagatik gogoratzen dira. 5217 kirolarik parte hartu zuten, 81 herrialde, 21 kirol eta 204 probatan ordezkatuz.

## Jokoen finantzaketa 
Nazioarteko Batzorde Olinpikoak aurkeztutako gastu eta sarreren txostenaren arabera, Olinpiar Jokoen antolakuntza eta prestaketa gastuak, 862,7 milioi errublokoak izan ziren. Sarrerak, berriz, 744,8 milioikoak, honela, 117,9 milioi errubloko gabezia utziz. Baina, aditu batzuen arabera, historiako olinpiar jokorik errentagarrienetako batzuk izan ziren.

## AEBen boikota 
Joko hauetan, eragin handia izan zuen une hartako egoera politikoak. Mosku, SESBeko hiriburua zen, munduko herrialderik handienarena, eta munduko potentzia handienetako bat, bai ekonomikoki, baita politiko eta militarki ere. Sozialismoa, kapitalismoaren aurkakoa zen, eta estatu sozialista eta kapitalistak, zenbait hamarkadaz elkarren lehian zebiltzan, Gerra Hotza zeritzonean.

AEBek, sobietarren Afganistango parte hartzea (1979-1989) inbasio bat zela eta nazioarteko zuzenbidearen aurka zihoala argudiatuz, jokoetara ez joatea erabaki zuten, ospatu baino sei hilabete lehenago. Garai hartan AEBetako presidente zen Jimmy Carterrek, estatubatuar pasaportea kentzeaz mehatxatu zuen, jokoetara joaten saiatzen zen kirolari oro.

Erabaki honekin bat etorri ziren beste herrialde batzuk, bere aliatuetako batzuk ziren, Mendebaldeko Alemania, Kanada, Argentina, Japonia, Turkia edo Norvegia kasu. Estatu batuen aliatuak ziren estatu batzuk, Erresuma Batua eta Australia kasu, euren kirolariei utzi zien, jokoetan parte hartu ala ez parte hartzeko erabakia, nortzuk bandera olinpikopean parte hartu zuten. Txina ere, Sobietar Batasunaren etsaia zen, ez zen jokoetara joan. Ez joatea erabaki zuten 65 estatuetatik, Nazioarteko Batzorde Olinpikoak, 45 edo 50, estatubatuarren ekimenarekin zuten adostasunagatik izan zela uste du.

Orotara, 80 herrialdek parte hartu zuten Jokoetan, herrialde parte-hartzaile kopururik txikiena, Melbourneko 1956ko Olinpiar Jokoetatik, baina honek ez zuen errekor ugari haustea eragotzi, are, aurreko Montrealeko Jokoetan baino errekor gehiago hautsi ziren.

## Dominak 
## Gertakariak 
* Misha hartza izan zen joko hauetako maskota
* Jokoen logotipoak, Moskuko Estatu Unibertsitatea gogorarazten du.
## Kirolari nabarmenak 
* Tomi Poikolainen
* Miruts Yifter
* Steve Ovett
* Sebastian Coe
* Allan Wells
* Silvio Leonard
* Gerd Wessig
* Tatiana Kolpakova
* Władysław Kozakiewicz
* Waldemar Cierpinski
* Bärbel Wöckel
* Tatiana Kazankina
* Maurizio Damilano
* Lutz Dombrowski
* Jaak Uudmäe
* Yuriy Sedykh
* Evelin Jahl
* Sara Simeoni
* Daley Thompson
* Dainis Kula
* Teofilo Stevenson
* Patrizio Oliva
* Birgit Fischer
* Uladzimir Parfianovich
* David Weller
* Sergei Sukhoruchenkov
* Elisabeth Teurer

 

## Kanpo estekak
Misha

**Misha** (errusieraz Миша), 1980ko Moskuko Udako Olinpiar Jokoetako maskotaren izena da. Hartz arre bat da, Viktor Txizhikov marrazkilari sobietarrak diseinatua.

Misha, arrakasta komertziala eta mundiala izan zuen kirol ekitaldi bateko lehen maskota izan zen. Bere irudia zuten objektu ugari saldu ziren mundu osoan, eta marrazki bizidunetako sail propio bat ere izan zuen. Misharen arrakastak, maskotak izatearen ohitura orokortu zuen, ez bakarrik Olinpiar Jokoetan, baizik eta baita beste kirol ekitaldi batzuetan ere, Munduko Futbol Txapelketan kasu.

Misha, Mijail izen errusiarraren hipokoristiko bat da. Gainera, Misha, Mishja, Mijail Potapich (hau da, Mikel, Potapen semea) eta Mijail Potapich Toptigin (edo soilik Toptigin), hartzei ematen zaizkien ezizenak dira. Aldi berean, hartza, historikoki, Errusia eta SESBen ikurra izan da.

## Ikus, gainera 
* Cheburashka

## Kanpo estekak
Iholdiko erreka

**Iholdiko erreka** Nafarroa Behereko ibaia da, Biduzeren ibaiadarra dena.

## Geografia 
Iholdiko mendebaldean jaioa, Malhadegiko erreka, Haranburuko erreka, Leizaraneko erreka eta Lakoako erreken lotunean, Iholdiko errekak Amikuze zeharkatzen du, Donapaleu barne, azkenean Amendüze-Unason dakarren ura Biduzera isurtzeko. Guztira, 26,8 kilometroko ibilbidea du.

## Izena 
*Joyeuse* frantsesezko izena Karlomagnoren ezpatarena zen. Orreagako gudua gertu izan zenez, Pirinioetako ataka askoei izen hori eman zieten.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Iholdi
* Landibarre
* Ostankoa
* Bithiriña
* Donapaleu
* Amendüze-Unaso

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Auñamendi entziklopedia
Muwatallis II.a

**Muwatallis II.a**, errege hitita bat izan zen, K.a. 1295etik K.a. 1272 arte gobernatu zuena eta Kadeshko guduan parte hartzeagatik ospetsua. Bere erregealdian nabarmendu zena, gasgastarrekin iparraldean eta Antzinako Egiptorekin ekialdean izan zituen gerrak izan ziren.

Muwatallis II.a, Mursili II.aren semea zen, eta arazorik gabe izan zen azken honen oinordeko, hil zenean. Bere erregealdiaren hasieran, Arzawan gertatu ziren zenbait matxinadei aurre egin behar izan zien, noble hitita bat buru izan zuten matxinadak, Piyamaradu izenekoa. Matxinada hauek, ezabatuak izan ziren kanpaina arrakastatsu batzuen ondoren, Piyamaraduk inguruko erresumetan babesa bilatu zuen arren, eta mendebaldeko Anatoliako erresumak, matxinadan altxatzen saiatzen jarraitu zuen.

Egipton XIX. dinastia gobernatzen hasi zenean, Muwatallis, hititen Siria eta Ekialdeko posizioen segurantzagatik beldurtu zen. Egiptoar susperraldiari aurre egiteko, Muwatallisek, hiriburua, Hattusasetik Tarhuntassara eramateko erabakia hartu zuen, hegoalderago zegoen herria, eta, beraz, egiptoarrek mehatxatutako lurraldeetatik gertuago eta gasgastarrengandik urrutiago. Muwatallisek, erresumaren iparraldea babesteko lana, bere anaia Hattusili III.ari eman zion, gasgastarrei lurralde handia kentzea lortu zuelarik. Dirudienez, Muwatallis Egiptoren aurkako gerrarako prestatzen ari zenean, Asiriako Adad-nirari I.ak Mitanni harrapatu zuen, garai honetan, behinola izan zuen boterearen itzal bat baino ez zena.

Egiptoko tronura Ramses II.a grinatsua igo zenean, gerra, eragoztezin bihurtu zen. Bere erregealdiko laugarren urtean, Ramses II.a Siriarantz abiatu zen, eta, hurrengo urtean, bere erregealdiko bosgarrenean (hititar erregeentzako erabiltzen zen irizpide kronologikoaren arabera K.a. 1274a izan zena) gertatu zen Kadeshko gudua. Gudu honen emaitza batere argi ez dagoen arren, dirudienez, Ramses II.a, lurralde bakar bat bera ere konkistatzeko gauza ez zen izan, hititek, tokian, euren basailu kopurua gehitzea lortu zuten bitartean.

Kadeshko gudua amaitu eta gutxira, Muwatallis hil egin zen, eta hititar inperioko tronuaren bere oinordekoa, bere seme Urhi-Teshub izan zen, Mursili III.a izenarekin gobernatu zuena.

## Familia 
## Kanpo estekak
Biblos

**Biblos** () muino batean zegoen antzinako hiri feniziar bat zen, testu kuneiformeetan *Gubla* eta Biblian *Gebal* deitua. Gaur egun, Libanoko hiri bat da, **Jbeil** (, *Ǧubayl*), Beirutetik 30 kilometro iparraldera dagoena.

Bere etimologia, zegoen muinotik dator (*Gablu*, mendia hebreeraz) bere jatorrizko hebreerazko izena zen Gebalen eratorri zena, hemendik, *Biblos* forma greziarrera pasatuz, eta, azken honetatik, *Biblion* hitzera (liburua), *Biblia* izena ere sortuko duena.

Merkataritza hiri aktibo bat izan zen, papiro azoka, zedro zura eta Kaukasoko kobrea, ekialdeko Mediterraneoko merkataritza gune bihurtua. Egiptoko faraoien basailua izan zen; ondoren, asiriar eta pertsiarren hiri zergaria izan zen.

Antzinako Biblosetik, Brontze Aroaren hasierako harresi bat, *Baalat Gebal* tenplua, nekropoli bat eta erromatar garaiko eta Erdi Aroko hondakin ugari kontserbatzen dira.

UNESCOk, Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1984an.

## Herri eta hiri senidetuak 
## Bibliografia 
* Jidéjian, Nina: *Byblos à travers les âges*, Beyrouth, 1977. (Byblos through the ages)
* Thiollet, Jean-Pierre: ''Je m'appelle Byblos'', Paris, 2005.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Figaro

**Figaro**, fikziozko pertsonaia bat da, Pierre-Augustin de Beaumarchais antzerkilariaren komedia trilogia baten protagonista: *Sevillako Bizargina*, *Figaroren ezteiak* eta *Ama Erruduna*. Lehenengo biak, opera bihurtuak izan ziren, XXI. mendean oraindik antzezten direnak, lehena Rossinik idatzia, eta, bigarrena, Mozartek. Sevillako Bizargina, opera antzokietako ohiko egitarauan agertzen ez diren beste bi opera gehiagoren jatorria izan zen.

Lehen lanean, Rossinik opera bihurtu zuena, Figaro, Sevillako bizargin bat da, lanari izena ematen diona. Almaviva kondeari laguntzen dio Rosina konkistatzen. Bigarrenean, Mozartek opera bihurtu zuena, Rosina eta kontea jada ezkonduta daude, Figaro da kontearen balidoa, eta hau, bere aldetik ezkontzeko prestatzen ari da. Lana, idatzia izan zen garairako iraultzailea zen, gatazkak, nagusiki, zerbitzarien ikuspuntutik ikusten baitira, hauek, aristokraziaren gatazken ikusle soilak izan ordez.

Figaro, mendebaldeko kulturako bizarginik ospetsuena dela argudia daiteke, bere izena, batzuetan, bizarginaren sinonimo bezala ere erabiltzen delarik. Gainera, pertsona abil, ondo informatua eta zorrotz baten irudi bezala, Le Figaro egunkari frantziarraren izenaren eta Mariano Jose de Larrak erabilitako ezizenaren jatorrian dago.

## Kanpo estekak
Piankhi

thumb|180px|Shepenupet II.aren irudia, *Amonen Gurtzaile Jainkotiarra* eta Piankhiren alaba.
[thumb|180px|[Gebel Barkaleko tenpluaren hondakinak.]]
**Menkheperra Piankhi** edo **Pije** (*Piye*) Egiptoko Kushtar faraoi bat izan zen, Egiptoko XXV. dinastiaren sortzailea, Kusheko Napata herritik gobernatu zuena, K.a. 747tik K.a. 716 arte, Egiptoko hirugarren tarteko aroan.

## Bizitza 
### Egiptoren konkista 
Piankhik, Kusheko gobernaria, Egiptoko gobernarien arteko borrokak probestu zituen, Kushtar boterea Egipto erdialdeko Tebasetik haratago hedatzeko. Goi Egipton gora eta gora zihoan kushtar erregearen aurkako erreakzio gisa, Saiseko gobernari zen Tefnakhtek, Deltaren eskualdeko erregeen artean koalizio bat eratu zuen, eta, izenez behintzat, Piankhiren aliatu zen Nimlot III.a, Hermopoliseko erregea, Piankhiren aldetik desertatu eta bere aldera igarotzeko konbentzitu zuen.

Tefnakhtek, orduan, koalizioaren armada hegoalderantz bidali zuen, eta Herakleopolis setiatu zuen, non bertako errege zen Peftiaubastek eta tokiko kushtar agintariek Piankhiri laguntza eskatu zioten. Piankhik berehala erreakzionatu zuen gatazka honen aurrean (bere erregealdiaren 20. urtean), Egipto Ertaina eta Behe Egipto inbaditzeko armada bat bilduz. Tebas bisitatu zuen Opet Jaiaren garaian, garai honetan Goi Egipto kontrolatzen zuela frogatzen duena.

Piankhi, ondoren, iparralderantz joan zen, eta Herakleopolisen erabateko garaipena lortu zuen, beste batzuen artean, Hermopolis eta Menfis hiriak konkistatuz, eta Behe Egiptoko erregeen mendekotasuna jaso zuen, baita Leontopoliseko Iuput II.a eta Taniseko Osorkon IV.arena eta bere antzinako aliatua izan zen Hermopoliseko Nimlot III.arena ere, Kusheko erregearen aurrean erori zen hiria, bost hilabeteko setio baten ondoren.

Bere balentria militarren kronika, Garaipenaren estelan grabatua dago, Gebel Barkalen.

Tefnakht Deltako uharte batean babestu zen, eta, gutun baten bidez garaitutzat aitortu zuen bere burua, baina kushtar erregea pertsonalki omentzeari uko egin zion.

Piankhik hegoalderantz bidaiatu zuen, Tebasetik, eta bere aberria zen Kushera itzuli zen, geroztik Egiptora sekula gehiago ez itzultzeko. Piankhik deltan izan zuen kanpaina arrakastatsua izan bazen ere, bere autoritatea Tebasetik iparraldera baino ez zen hedatu, basamortuko oasietako mendebaldeko lurraldera, eta Herakleopolisera, non Peftiaubastek Kushen errege basailu moduan gobernatu zuen. Behe Egiptoko tokiko erregeak, batez ere Tefnakht, Piankhiren kontrolik gabe nahi zutena egiteko libre geratu ziren.

Piankhiren oinordekoa Shabako izan zen. Honek, Sais eraso eta Tefnakhten oinordekoa izan zen Bakenrenef garaitu zuen.
Hunger

***Hunger*** () 2008ko Steve McQueen zinema zuzendari eta gidoigilearen 2008ko drama historiko film bat da. 1981an Ipar Irlandako Long Kesh espetxean hamar irlandar preso errepublikanoek hil arte burutu zuten gose greban oinarritzen da. 2008an Cannesko zinemaldian *Urrezko Kamera* saria jaso zuen *Un Certain Regard* sailean; Donostiako zinemaldian ere pasatu zen Zabaltegi-Perlak sailean. Jatorrizko bertsioa euskarazko azpidatziekin eman zuten bertan.

## Sinopsia 
Bobby Sands (Michael Fassbender) da filmaren figura zentrala. Berak gidatu zuen preso errepublikanoen estatus politikoaren aldeko gose greba, eta horren ondorioz hil zen 1981ko maiatzaren 5ean. Filmak Sands hil aurreko sei aste hartzen ditu kartzelarien jazarpena, borrokan diharduten presoen egoera, IRAk kartzelarien aurkako ekintzak eta heriotzaren arteko gose greba azaltzeko.

## Pertsonaiak 
* Michael Fassbender .... Bobby Sands
* Liam Cunningham .... Abadea
* Stuart Graham .... Ray Lohan
* Liam McMahon .... Gerry
* Lalor Roddy .... William
* Laine Megaw .... Lohan andrea
* Helena Bereen .... Ray-ren ama
* Aaron Goldring .... Bobby gaztea

## Kritikarien iritziak 
Kritika oso onak jaso ditu film honek. Hainbatek
2008ko film onenen lekuan jarri dute.
Sight and Sound aldizkariak 2008ko film onenaren lekuan jarri du .

## Euskarazko azpidatziak 
Film hau ikusteko euskarazko azpitituluak eskuragarri daude sarean 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hunger Sipnosia, zuzendaria, fitxa, argazkiak eta trailerra. sansebastianfestival.com
*  'Hunger' filma ikus daiteke Baionan, Bobby Sands presoaren azken egunak berria.info
*  Hunger The Internet Movie Database
*  Hunger filmaren trailerra guardian.co.uk
*  La última carrera del corredor de fondo: Hunger Koldo Landaluze gara.net
*  Hunger Strike story a testament to human fortitude Peadar Whelan anphoblacht.com
*  New York Times review
*  EyeForFilm.co.uk - New York Film Festival press conference with Steve McQueen on Hunger
*  Life and death in Long Kesh - Ronan Bennett's memoir and film review, the Guardian
Dofinerria

**Dofinerria** (frantsesez *Dauphiné*; okzitanieraz *Daufinat*) hego ekialdeko Frantziako eskualde historikoa da, gutxi gorabehera egungo Isère, Drôme, eta Alpe Garaiak departamenduak hartzen zituena. Grenoble da hiriburu historikoa eta hiri nagusiak Vienne, Valence, Die, Gap eta Briançon.

## Historia 
Mendebaldeko Erromatar Inperioa desegin ondoren, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren barnean ezarian ezarian gero eta burujabetza handiagoa eskuratu zuen. Burgundiarrak (V. mendea) eta frankoak (VI. mendea) bizi izan ziren bertan. Proventzako eta Proventza-Burgundiako Erresumaren barnean egon ondoren, Inperio Santuaren mendeko lurraldea izan zen.

XI. mendean sortu zen Dauphiné izeneko jaurerria, Viennois izeneko eskualdean. XII. mendean, Guigues IV.a Albongoak (1095-1142) bere armarrian izurde bat (frantsesez *dauphin*) zeukan, eta *le Dauphin* goitizena jaso zuen. Ondorengoek titulua aldatu zuten familiako egoitza Vienne hirira eraman ostean. 1349an, Humbert II.ak bere jaurerria Filipe VI.a Frantziakoari saldu zion. Baldintzetako bat izan zen Frantziako tronurako oinordekoak dofin titulua jaso behar zuela. Hala gertatu zen Frantziako Iraultza arte. Titulu hori eraman zuen lehenengoa Karlos V.a Frantziakoa izatekoa zen Filipe VI.aren biloba izan zen.

XIV. mendean oso lurralde indartsua zen, ekonomia eta kultura arloan, kartusiar eta zistertar erlijio ordenek bultzatuta. Dauphiné lurraldeak autonomia mantendu zuen Luis XI.aren erreinaldira arte (1470). Italiako gerren (1494-1559) eta Frantziako Erlijio Gerren (1562-1598) ondoren, urte oparoak izan zituen Dofinerriak XVIII. eta XIX. mendeetan. Bertako burgesia 1789. urteko eta 1830eko mugimendu iraultzaileen alde azaldu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kandalo

Greziar mitologian, **Kandalo** heliadetako bat da, Helios eguzki jainkoa eta Rodo lamiaren semea.

Bere anaia Tenagesek arteetarako zuen trebezia eta adimenagatik bekaitzak eta jelosiak jota, berak eta bere anaietako batzuk, Tenages hil zuten. Hilketa honengatik zigor bezala, Rodasetik ihes egin behar izan zuen, non, bere ama eta bere anaiekin batera gobernatzen zuen, eta Kos uhartean bizitzen jarri zen.

## Kanpo estekak
Koto (mitologia)

Greziar mitologian, **Koto** edo **Kotto** (grezieraz Κοττος Kottos, "indartsua" edo "Kotitoren semea", latinez Cottus), Hekatonkiro bat zen, ehun beso eta berrogeita hamar burudun erraldoi bat, Urano eta Gearen semea eta Briareo eta Gigesen anaia.

Bere anaiekin batera, lehenik Uranok, eta ondoren Kronosek, Tartaroan giltzaperatu zituzten, azken honi, lehena tronutik kentzen lagundu ziotelarik, Zeusek askatuak izan eta Titanomakian parte hartu zuten arte, jainko gorenaren aldean. Gerra amaitu ostean, Ozeano ibaiaren ondoan bizitzen jarri zen, jauregi batean. Tetisek deitu zuen, bere anaia Briareo eta Giges bezala, Zeusi laguntzeko, hau, Herak, Ateneak eta Poseidonek, tronutik kentzeko kateatu zutenean.

## Kanpo estekak
Ops

**Ops** (latinez, ugaritasuna), erromatar mitologian, sabinar jatorriko lurreko eta emankortasunaren jainkosa bat zen. Bere senarra Saturno zen, urrezko garaiko errege eskuzabala. Saturno Kronosekin identifikatzen zen bezala, Ops Rearekin identifikatzen zen, Kronosen emaztea. Bere estatua eta txanponetan, Ops eserita irudikatzen zen, jainko/sa ktonikoekin ohi zen bezala, eta, ezaugarri nagusi bezala, zetru bat edo galburu bat eusten zuen.

Garaiko idazki latindarretan, izendatzaile singularra (Ops), ez da erabiltzen, egile klasikoek, soilik **Opis** forma erabiltzen dutelarik. Festoren arabera (203:19) "Ops Saturnoren emaztea zela esaten zen. Berarekin, lurra izendatzen zen, lurretik banatzen ditu ondasun guztiak gizakien artean" (*Opis dicta est coniux Saturni per quam uolerunt terram significare, quia omnes opes humano generi terra tribuit*). Ops hitz latindarrak, "aberastasuna", "ondasunak", "ugaritasuna" esan nahi du. Opusekin ere lotuta dago, "lana" esan nahi duena, bereziki "lurra landu", "erein" zentzuan. Ekintza hauek, sakratutzat hartzen ziren, eta, sarri, erlijio errituekin laguntzen ziren, Ops eta Konsus bezalako jainko/sa ktonikoen borondate ona lortzeko asmoz. Ops, sanskritozko *ápnas*ekin, ere lotua dago, "ondasunak" edo "jabetza" esan nahi duena.

Opsen gurtza (mitikoki), sabinarren errege zen Tatiok ezarri zuen. Ops, laster bihurtu zen aberastasuna, ugaritasuna eta oparotasunaren patroi, pertsona mailan zein nazio mailan. Opsek, tenplu ospetsu bat zuen kapitolioko hirukoan. Jatorrian, bere omenezko jai bat ospatzen zen abuztuak 10ean. Horri, abenduak 19an (batzuen arabera hilabete bereko 9an) ospatzen zen Opalia gehitzen zitzaion. Abuztuak 25ean, Opikonsibia ospatzen zen. Beti Konsusekin lotua, Ops, berarekin batera ohoratzen zen Opalia eta Opikonsibian. Jai hauek, Konsusen omenez, Konsualia ere deitzen ziren.

## Kanpo estekak
Abade

thumb|180px|Christiaan de Hondt abadea,
**Abade** edo **abat** monasterio bateko burua da. Bizkaian apaizei horrela ere diote.

## Historia 
Monasterioko abadea monasterioko fraideek hautatzen dute, oro har, baina Eliz agintaritza gorenak onartu behar du bere kargua hartu ahal izateko. Kargu hori bizitza osorako izaten da, kargua onartu dionak kentzen ez badu; eta dimisioa ere, Eliz agintaritzak onartu arte ez da baliozkoa. Abade kargua, Sortaldeko kristauen artean sortua, San Benitok zabaldu zuen Europan. Gaur egun, antzina bezala monasterio bakoitza bere buruaren guztiz jabe eta aske izan ordez, hierarkia batean mailakaturik daude, monasterioak bezala abadeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jayavarman VIII.a

**Jayavarman VIII.a**, Khmer Inperioko errege bat izan zen, 1243tik 1295 arte gobernatu zuena.

## Erregealdia 
Shiva jainkoaren jarraitzailea, tronuratzean, jainko honen gurtza berriz ezarri zuelarik. Hinduismoa ezartzen eta Budaren estatua ugari suntsitzen hasi zen (Banteay Kdei, Ta Prohm, Preah Khan eta Bayonekoak barne, non, estatua nagusia, Harihara jainkoaren irudi batek ordeztu zuen.

Halaber, tenplu budista asko, santutegi hinduetan bihurtu zituen, eta bere aurreko erregeak izan ziren Jayavarman VII.a eta Indravarman II.aren arrastoak ezabatu zituen. Banteay Samra tenplua hedatu zuen, eta Angkor Thomeko azken eraikin hinduista eraiki zuen, gaur egun, "487. monumentua" bezala inbentariatua. Tenplu hau, Jaya Mangalartha brahmana eta honen ama Subhadrari eskeinia dago, Vishnuren avatar batekin lotuak. Jayavarman VII.a bera, ezkontza bidez, apaiz honen familiarekin lotua zegoen.

Bere erregealdian agertu zen, historian lehen aldiz, Mongolen Inperioa Kanputxean, Kublai Kanen armadak, 1283an, Angkor eraso zuenean. Erregeak, mongolei zerga bat ordaintzea erabaki zuen, eta hauek bakean utzi zuten. 1295ean errege izaten jarraitzeari uko egin zion.

## Kanpo estekak 
* Khemertar erregeen zerrenda
Urhi-Teshub

**Urhi-Teshub** errege hitita bat izan zen (Mursili III.a ere deitua), K.a. 1272tik K.a. 1265 arte gobernatu zuena, ospetsua, batez ere, bere oinordeko eta osaba zen Hattusili III.arekin izan zuen ezinikusizko harremanagatik.

Urhi-Teshub, Muwatallis II.aren semea zen, baina bigarren mailako emazte baten bidez. Hau, gobernatzea galerazten ez bazion ere, tronura igo zenean, basailu batzuk bere aurka altxatzeko aitzakia izan zen. Hattusili III.aren laguntza eskergabeari esker, nor Urhik erresumaren iparraldeko gobernari bezala berretsi zuen, egoera salbatu ahal izan zuen.

Behin tronuan seguru zegoelarik, Urhi-Teshubek, gortea Hattusasera eraman zuen berriz, antzinako hiriburua, erresuman zuen posizio altuan zaharberrituz, Muwatallisen hiriburu izan zen Tarhuntassa bertan behera utzia geratu ez zen arren (hiri hitita garrantzitsu bat izaten jarraitu zuen, Urhiren anaia zen Kuruntaren egoitza.

Kanpo politikari dagokionez, Urhi-Teshubek, Egiptoren aurkako gerra bat jaso zuen Siria eta Kanaanen, eta Asiriaren mehatxua ere bazuen, erresumaren ekialdeko muturrean zeuden Mitanniren hondarrak konkistatu zituena. Bere aitaren garaian, egiptoarrak, Kadeshko guduan ahuldurik geratu zirenez, Urhi-Teshubek, bere arreta Mitannin jarri zuen, non basailu hitita bat jartzen saiatu zen, Wasashatta matxinatua, baina bere ekimenak huts egin zuen, eta Mitannik Asiriaren mende jarraitu zuen.

Urhi-Teshubek Mitannin porrot egiten zuen bitartean, bere osaba Hattusilik, Nerik konkistatu zuen, hititen hiri santuetako bat, Hantil II.aren garaian galdua izan zena. Honek, Urhi-Teshub, bere osabaren matxinadaren beldur izatea eragin zuen, eta, beraz, bere kargu guztiak kendu zizkion. Bere burua derrigortutako egoera batean ikusi zuenez, Hattusili bere ilobaren aurka matxinatu zen, eta laster kendu zuen tronutik.

Urhi-Teshubek, Ramses II.aren gortera ihes egin zuen, Antzinako Egiptora, ordutik aurrera, Urhiri buruz, berri gehiago ez dagoelarik.

## Familia 
## Kanpo estekak
1980ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1980ko Neguko Olinpiar Jokoak**, bigarren aldiz, Lake Placid hiri estatubatuarrean ospatu ziren, 1932an bezala. Honela, Sankt-Moritz eta Innsbruckekin batera, Neguko Olinpiar Jokoen bi edizio antolatu zituen hirugarren hiria bihurtu zen. Hau, Neguko Olinpiar Jokoen XIII. edizioa izan zen. Bertan, 1.072 kirolarik parte hartu zuten, 37 herrialde, 6 kirol eta 38 probatan ordezkatuz.

## Dominak 
## Kirolari garrantzitsuak 
* Eric Heiden: 5 urrezko domina irabazi zituen abiadura irristaketan.
* Suediako Ingemar Stenmarkek, eski alpetarreko eslalom eta eslalom erraldoi probak irabazi zituen gizonezkoetan.
* Liechtensteingo Hanni Wenzelek, beste hainbeste egin zuen emakumezkoetan.
* Ekialdeko Alemaniako Ulrich Wehlingek gizonezkoetan eta SESBeko Irina Rodninak emakumezkoetan, konbinatu nordikoa irabazi zuten.
* Aleksandr Tikhonovek, bere laugarren urrezko domina irabazi zuen biatloiko erreleboetako proban.
* Nikolay Zimyatovek, hiru urre irabazi zituen eskiko cross-country proban.
* Robin Cousins britainiarrak irabazi zuen urrea gizonezkoen irristaketa artistikoan.
* Izotz hockeyan AEBek lortu zuten urrea, jokalari unibertsitarioz jositako talde batekin, dominengatik jokatzerako orduan, SESB eta Finlandia garaituz. Hau, Miraria Izotzean deitu zuten AEBetako egunkarietan. Honi buruzko film bat egin zen, Miracle izenekoa, 2004an.
* Lehiaketetan, elur artifiziala erabili zen lehen aldia izan zen.

## Maskotak 
Roni eta Ronny, mapatxeak.

 

## Kanpo estekak
Nerik

**Nerik** () hitita hiri bat izan zen. Haren kokaleku zehatza ez da ezaguna. Erresumako hiriburu Hattusasetik iparraldera zegoen, eta *Purulli* izeneko jaialdiagatik zuen garrantzia: urtero ospatzen zen Nerik hirian, ekaitzaren jainkoaren omenez.

Hattiek —indoeuroparra ez zen hizkuntza bat hitz egiten ez zuen herri batek— sortua, hititar inperioraren barnean izan zen Hattusili I.aren erregealdian (K.a. 1650-K.a. 1620), eta hantxe iraun zuen harik eta Hantil II.aren garaian —K.a. XV. mendean— gasgastarrek inbaditu zuten arte.

Hiria galdu ondoren, hititek, ospakizun erlijiosoa Hattusasen egin zuten, harik eta, Muwatallis II.aren eta Urhi-Teshuben garaian ((K.a. 1292-K.a. 1265), Hattusili III.ak hiria birkonkistatu zuen arte. Orduan, berriz ospatu zen han *Purulli* jaialdia. Hattusili III.ak garaipen honi zor dio, hain zuzen ere, ondoren errege izatea ahalbidetu zion ospearen zati handi bat. Horregatik, bere lehen semea Nerikkali izena jarri zion, hiriaren omenez.

Ez da ezaguna zer gertatu zitzaion, Itsasoko herrien inbasioekin hititak desagertu ondoren (K.a. 1200ean). Beharbada, gasgastarrek arpilatu edo suntsitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ashur Dan I.a

**Ashur Dan I.a**, Asiriako errege bat izan zen, inperio ertainaren garaikoa, 45 urteko erregealdia izan zuena, K.a. 1179tik K.a. 1134 arte.

Bere aita Ninurta-apil-Ekurren oinordekoa izan zen, hnela, Tukulti-Ninurta I.aren heriotzaren ondoren galdutako egonkortasun dinastikoa berreskuratuz. Dirudienez, errege honek, jada, Babiloniaren kontrola galdu zuen Asiria batean gobernatzen zuen, baina ez da ezagutzen, garai honetan, asiriar inperioak ze muga zehatz zituen.

Babiloniaren aurkako espedizio bat bidali zuela ezagutzen da, Zab txikia zeharkatu eta zenbait hiri hartuz, Zaban eta Irria kasu, Sallu mugako lurraldeaz gain, bi herrialdeen arteko etengabeko gatazken arrazoia.

Ashur Dan hil ondoren, Babiloniako erregeek, Asiriako barne arazoetan parte hartu zuten, Ninurta-Tukulti-Ashur oinordekoa, honen anaia Muttakil-Nuskuren aurka babestuz.
Kashta

**Maatra Kashta** Kushtar dinastiako errege bat izan zen, bere anaia Alararen oinordeko bezala.

Napatatik gobernatuz, Goi Egiptogan eragin handia izan zuen, baina ez zuen kontrolatu.

Bere alaba *Amenirdis I.a*, *Amonen Gurtzaile Jainkotiar* karguan jarri ahal izan zuen, Tebasen.

Elefantina uhartean (Asuan), bere garaiko estela bat aurkitu da, Khnum jainkoaren omenezko tenpluan, eskualde honetan zuen eragina ziurtatzen duena.

El Kurruko piramideek, Kashta eta bere seme Piankhiren hilobiak dituzte, honen ondorengo izan ziren Shabako, Shabitko eta Tanutamanirenekin batera.
Zornotza Aretoa

**Zornotza Aretoa** 1994an sortutako kultur-gunea da, Zornotza udalerri bizkaitarraren nagusia, bertako Udalak kudeatutakoa. Zinema areto izandakoa berriztatu eta gaur batik bat antzerkirako atondutako tokia da.

Aretoak guztira 340 jesarleku dauzka, 240 besaulki-patioan eta gainontzeko 100 jarlekuak anfiteatroan, aretoaren goiko aldean.

Zornotza Aretoa 1994an jarri zen martxan.Zine zaharraren birmoldaketa batetik hasita, toki berean kokatu zen gaur egun ikus dezagun antzoki hau. Zornotza Aretoak herriak zeukan kultur ekintzen hutsunea bete bete zuen. Gaur egun hainbat ikuskizunez gozatzeko aukera ematen digu. Argi dago ezingo genukeela gure herrian antzerki lanekin edota musika emanaldiekin beteak beste ongi pasatu Zornotza Aretoa ez balego.

Zornotza Aretoak 340 jesarleku dauka. Ia guztiak besaulki-patioan daude, 240 hain zuzen. Gainontzeko 100 eserlekuak anfiteatroan daude, patioaren goiko aldean. Zornotza Aretoa Amorebieta-Etxanoko Udaleko Kultura Sailak zuzenean kudeatzen du.

Antzerkiari ematen dio Zornotza Aretoak garrantzi handiena, baina musika, dantza, hitzaldiak eta beste ikuskizun asko ere gauzatzen dira bertan. Zornotza Aretoan antzerkia, musika eta dantzako zuzeneko ikuskizunak izaten dira, asteburuetako zine emanaldiak, gaur eguneko estreinaldi kopuru handi bat eskainiz pelikula hautaketa zaindu batekin, pelikula mota desberdinak biltzen dituzten zineklubeko urtero bost ziklo, asko eta asko bertsio originalean, jatorri eta gai desberdinekin.

Areto barruan Zornotza Aretoko bazkide egiteko aukera dago, urteko kuota bat ordainduz. Honek Zornotza Aretoan eta Euskal Herriko beste antzerki batzuetan egingo diren ikuskizunetan %25eko beherapena izateko eskubide emango du eta lau sarrera doan ematen diren pelikulentzako. Era berean, mota guztietako informazio bidaltzen da etxeetara.

## Kanpo estekak 
* Zornotza Aretoa udal webgunean
Zab Txikia

**Zab Txikia** —*Zab Txikia ibaia* bezala ere ezaguna— (, *al-Zāb al-Asfal*; , *Zâb-e Kuchak*; ; , *Zāba taḥtāya*) Mendebaldeko Asiako ibaia da, Tigrisen ezkerraldeko ibaiadarretako bat, Iran eta Iraken (Kurdistanen) dabilena. 402&nbsp;km inguru luze da.

## Geografia 
Ipar-mendebaldeko Iranen jaiotzen da, Zagros mendietan. Iraken sartu eta Baiji hiritik iparraldera Tigris ibaiari lotzen zaio. Bere ibilbidean, Dokan presa handia dago. Zab Handiarekin batera, Tigris ibaiaren ibaiadarrik garrantzitsuenetako bat da.

Zab Handia eta Zab Txikiaren artean dagoen lurraldea, Asiriar zibilizazioaren sorgunea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeloseko erreka

**Jeloseko erreka** Nafarroa Behereko ibaia da, Biduzeko ibaiadarra dena.

## Geografia 
Bithiriñan jaio eta Burgue-Erreiti inguruan isurtzen ditu bere urak da Biduzera. 16,7 kilometroko ibilbidea du.

## Ibaiadarrak 
* Olaberriko erreka
* Txurutuko erreka
* Faituriko erreka
* Moulari erreka

## Zeharkatutako udalerriak 
* Behauze
* Bithiriña
* Burgue-Erreiti
* Labetze-Bizkai
* Lüküze-Altzümarta
* Martxueta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Latsa

**Latsa** Lapurdiko ibaia da, Errobiko ibaiadarra dena.

## Geografia 
Ezpeleta udalerrian dagoen Mondarrain mendian, 749 metroko altueran, jaio eta Larresoro inguruan isurtzen du bere ura Errobira. Guztira 14,8 kilometroko luzera du.

Errobik badu izen bera duen beste ibaiadarra, 7,8 kilometroko ibilbidea duena.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Ezpeleta
* Larresoro

## Ibaiadar nagusiak 
* Zubizabaleta erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aphatarena

**Aphatarena** Nafarroa Behereko erreka da, Lihuriko ibaiadarra dena.

## Geografia 
Amorotze-Zokotzen jaio eta Biduze arroko Lihuri ibaira isurtzen ditu bere urak.

Guztira 17 kilometroko luzera du.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Amorotze-Zokotze
* Arrueta-Sarrikota
* Behauze
* Bidaxune
* Martxueta
* Oragarre

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adyton

[thumb|350px|Bassaeko [Apoloren tenpluko adytonaren adibidea.]]
**Adyton** (grezieraz τὸ ἄδυτον, literalki "sar ezin daitekeen tokia"), Antzinako Greziako tenpluetan, funtzio zehatz batzuetarako, gehienetan erlijiosoak, erabiltzen zen toki bat izendatzen duen arkitekturako hitz bat da. Naosaren atzean edo naosean bertan dagoen gela bat da, non apaizak baino ezin zitezkeen sar. Adytona, lurrazpikoa ere izan zitekeen (orduan, kripta hitza erabiliko da), edo, aldiz, podio baten gainean egon zitekeen.

## Bibliografia 
Ginouvès, René Dictionnaire méthodique de l'architecture grecque et romaine, tome III: Espace architecturaux, bâtiments et ensembles 1998 Roma: Ecole française de Rome  págs. 43-44

## Kanpo estekak
Bob Beamon

'*Robert *Bob* Beamon*' (New York, 1946ko abuztuaren 29) estatubatuar kirolari ohi bat da, luzera jauzian espezializatua. 1968ko Mexikoko Udako Olinpiar Jokoetan egin zen ospetsu, 8,90 metroko jauzi batekin, urrea irabazi eta munduko errekorra ezarri baitzuen, aurreko munduko errekorra, 55 zentimetrotan gaindituz. Errekor honek, 22 urte, 10 hilabete eta 22 egun iraun zuen, 1991n, Tokion ospatu zen atletismoko aire libreko mundialean, Mike Powellek, 8,95 metroko jauzi batekin gainditu zuen arte. Munduko txapelketa horretan bertan, Carl Lewisek ere hobetu zuen Bob Beamonen jauzia, 8,91 metroko jauzi batekin, baina baliogabetua izan zen, jauzia, aldeko 2m/sko haizearekin lortu baitzen, eta, beraz, oraindik, munduko bigarren errekorrik hoberena izaten jarraitzen du, baita errekor olinpikoa ere.

Aipagarria da beste jauzi bat izan zela bitartean, hai zuzen ere 1987ko maiatzaren 22an, Beamonen marka mehatxatu zuena. Robert Emmiyan armeniar (artean sobietar) atletak egin zuen, Tsakhadzor hirian, eta Europako errekor berria suertatu zen, 8,86 metroko jauzia egin baitzuen.

Aurreko gizonezkoen luzera jauziko probako txapeldun olinpikoa izan zen Lynn Daviesek, Beamonek proba hautsi zuela esan zuen, eta atletismoko jargoian, ingelesezko hitz berri bat sortzea eragin zuen, *Beamonesque*, oso ohiz kanpoko gertaera edo balentriari ematen zaiona. Errekor honen aurretik, Beamonen jauzirik hoberena, 8,33 metrokoa izan zen, eta, ondoren, ez zen 8,22tik pasa, eta, beraz, bere aldetik izan zuen erreakzioa, harridurazkoa izan zen, eta ez sinestearena epaileen aldetik, hain jauzi luzea neurtzeko materialik ez zutenak, honen ondorioz atzeratu zelarik errekor berriaren agerpena eskuzko markagailuan.

Eta kontutan hartu behar da, 1901etik luzera jauzian egindako munduko errekorren hobekuntzak, batez beste 6 zentimetrokoak direla, handiena, 15 zentimetrokoa delarik. Bere garaian, hurrengo mendean gainditzeko errekor bat zela esan zen, XXI. mendeko errekor bat zela.

## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Mexikoko Olinpiar Jokoetako 8,90 metroko jauziaren bideoak
Per un pugno di dollari

***Per un pugno di dollari*** italieraz. ***Eskubete dolarren truke*** euskaraz, eta ***A Fistful of Dollars*** ingelesez. 1964an filmatutako Spaghetti western bat da, Clint Eastwood ospetsu bihurtu zuen lehena eta genero horretako hoberenetakotzat hartzen dena. Sergio Leoneren *Dolarraren trilogia* osatzen duen lehena da. Istorioa Akira Kurosawak 1961ean zuzendutako *Yojimbo* filmean oinarrituta dago.

## Istorioa 
1872. urtea da. Joe (Clint Eastwood), Iparraldeko zalditeri sarjentu ohia, San Miguelera doa, Mexiko eta AEBen arteko mugako herri batera; hor, nahas-mahasa nagusi da eta gaizkileak eta emakume alargunak oso ugari dira. Herri hartan, bi familia, Rojotarrak eta Baxtertarrak, lurraldearen nagusitasuna lortzeko lehian ari dira, Rojotarrak, alkohol trafikoagatik, eta Baxtertarrak, arma trafikoagatik.

Rojotarrek konboi militar bati egindako erasoa ikustean, Joek bi familien arteko gudua sortu du, soilik urrea aurkitzeko. Borrokan murgilduta dauden bitartean, Joe San Migueletik aldendu da, eta utzitako meatze batera doa, bere zauriak sendatzeko, eta Ramón Rojo (Gian Maria Volonte) handiari aurre egiteko.

## Aktoreak 
* Clint Eastwood: Joe
* Gian Maria Volonté: Ramón Rojo
* Marianne Koch: Marisol
* Antonio Prieto: Benito Rojo
* Jose Calvo: Silvanito
* Margarita Lozano: Consuelo Baxter

## Sariak 
''Nastro d'argento'': Ennio Morriconeren musikagatik.

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
*  Joe Baxterren 4 gizonekin... eszenaren irudiak youtube.com-en, iraupena 2:06 minutu
Indravarman III.a

**Indravarman III.a**, batzuetan **Srindravarman** ere bai, Khemertar Inperioko angkortar erregeetako bat izan zen. Historikoki, gutxien dokumentatua dagoenetako bat da, eta, honen ondorioz, bere erregealdiak zenbat iraun zuen eztabaidatzen da, baina, ziur asko, 1295 eta 1308 artean gobernatuko zuen, bere aurreko erregea izan zen Jayavarman VIII.ak, tronua 1295ean utzi baitzuen, eta, bere ondorengo izan zen Indrajayavarman 1308an errege bihurtu baitzen.
Alara

thumb|260px|eskuinera|Kusheko geografia (Nubia)

**Alara**, Kusheko erresumako hiriburu zen Napatako erregea izan zen K.a. 775 eta K.a. 760 bitartean. Egiptoko XXV. dinastiako faraoien aurrekaria izan zen.

Jaiotza izen bezala, **Alara** izan zuen, eta *Kasaqa*rekin ezkondu zen. Bere alaba *Tabira*, bere lehengusu Piankhirekin ezkondu zen, Egiptoko XXV. dinastia abiarazi zuena.

Kusheko lehen errege ezaguna da, baina, dirudienez, benetan, Kushtar dinastiako zazpigarrena izango litzateke. Errege hau, Kusheko XXV. dinastiako ondorengo erregeek, dinastia honetako sortzailetzat hartu zuten.

Alarak, Goi Nubia guztia bateratu zuen, Meroetik Niloren hirugarren ur-jauziraino. Napata ezarri zuen Kusheko hiriburu erlijioso bezala, Niloren laugarren ur-jauzia igaro eta berehala zegoena.

Boterean, bere oinordekoa, Kashta izan zen, bere eragina, Kushetik Elefantinaraino eta are Tebaseraino hedatu zuena.

## Bere garaiko testigutzak 
* Kawako Amonen tenpluan grabatua agertzen da.
* Kusheko literaturak, erregealdi luze batetaz gozatzen eta sakonki gurtutako irudi bezala erakusten du.