Brujas

**Brujas** edo **Brugge** (; ) Belgikako ipar-mendebaldeko hiria da, Flandrian kokatua, Reie ibaiaren ertzean, Ipar itsasotik 13 kilometrora. Mendebaldeko Flandria probintziako hiriburua da, eta Belgika osoko hiri jendetsuenetan seigarrena. 138,4 Km² ko eremua hartzen du eta 2016ko urtarrilaren 1ean 1.187.890 lagun bizi ziren bertan.

Hirigune historikoa UNESCOren Gizateriaren Ondare izendaturik dago 2000. urtetik. Apezpikutegia du.

## Historia 
### Jatorria 
Erromatar aurreko galiar aroko giza-jarduera urria da. Lehenengo gotorlekuak I. mendean eraiki ziren, Julio Zesarrek Menapii konkistatu ondoren, kostaldea piratengandik defendatzeko. Frankoek eskualdea kontrolatu zuten galiar-erromatarren ostean, IV. mendearen inguruan, eta Pagus Flandrensis moduan administratu zuten. IX. mendeko bikingoen erasoak zirela-eta, erromatar gotorlekuak sendotu ziren. 837. urtean Balduino I.a Flandriako lehen kondeak gaztelu bat eraiki zuen zubi baten ondoan (*brugge*), eta bertan bizi izan ziren Flandriako konde aberats ahaltsuak XIV. mendera arte.

### Urrezko aroa: XII.-XV. mendeak 
1128ko uztailaren 27an hiri gutuna eskuratu ondoren, Brujasek ubide eta horma berriak eraiki zituen. 1050etik aurrera, hiriak itsasorako irteera galdu zuen, jalkinez bete zelako. Hala ere, 1134ko ekaitzak ubide natural bat sorrarazi zuen Zwinerako bidea zabalduz. Itsas sarrera hau Dammeraino heltzen zen, Brujasko merkataritza-gunea bilakatu zena.

Hain oparoa zen hiria, non bertako merkatari batek ordaindu baitzuen Joan Lurgabeak Flandriako azken kondeari ezarri zion bahitura-sari izugarri handia (400.000 koroa urre). Brujas garrantzi handiko portu bihurtu zen; bertatik merkaturatzen ziren Flandriako oihalak, Ingalaterrako artilea, Eskandinaviako zura, Errusiako anbarra, Gaztelako ardoa eta Veneziako zeta, besteak beste. XIII. mendean, Hansaren kontsul-hiria bihurtu zen. Artea nabarmen garatu zen Brujasen ere. 1301. urtean, Filipe Ederra barne-gatazka eta gerrez baliatu zen bertan sartzeko.

#### Merkataritza 
Brujas toki estrategikoan kokaturik zegoen iparraldeko Hansako Liga eta hegoaldeko merkataritza-bideen artean. XIII. mendearen hasieran, Brujas flandiar eta frantziar ehun-azoken zirkuituan zegoen, baina azoken sistema desagertu zenean, Brujasko merkatariek beste bide bat bilatu zuten. Italiatik kapitalismoko forma berriak kopiatu zituzten. Horren arabera, merkatuen ezagutzak, arriskuak eta etekinak partekatzen zituzten. Truke ekonomikoaren forma berriak erabili zituzten, kanbio-letrak eta kreditu-letrak besteak beste. Hiriak pozaren pozez onartu zituen kanpoko merkatariak, aipagarrienak portugaldarrak, piperbeltzaren eta espezien tratulariak.

XII. mendean, hiriko bizitzaren berpiztearekin, artilearen merkataritza, ehun-industria eta jantzien merkatua garatu ziren hiriko harresien barruan, eta soberakinak modu seguruan gorde ziren Flandesko kondeen babesarekin. Hiriko enpresaburuek kolonia ekonomikoan eduki zituzten Ingalaterrako eta Eskoziako artile-ekoizleen eskualdeetan. Ingalaterrako kontaktuek Normandiako alea eta Gaskoiniako ardoa ekartzen zuten. Portua Hansako itsasontziez beterik egoten zenez gero, Damme eta Sluiseraino zabaldu behar izan zuten koka berriak egokitzeko. 1277an, Genovako lehengo merkataritza-flota agertu zen Brujasko portuan; luze gabe, lotura nagusia bilakatu zen Mediterraneoaren eta Ipar Itsasoaren arteko merkataritzarentzat. Garapen horrek ez zituen bakarrik Levanteko espeziak ekarri, baizik eta merkataritza eta finantza teknikak eta kapital fluxua ere, zeinak laster Brujasko bankuen esku gelditu baitziren. Burtsa 1309an sortu zen (beharbada, munduko lehena) eta XIV. mendeko Herbehereetako diru-merkaturik sofistikatuena bilakatu zen. Atzerriko merkatari asko kokatu ziren Brujasen, hala nola, Gaztelako artile-merkatariak, aurrenekoz XIII. mendean heldu zirenak. Kanpoko merkatariek hiriko merkataritza-guneak hedatu zituzten. Komunitate bereiziak osatzen zituzten, berezko legeen arabera gobernaturik, 1700 ondoko ekonomia-kolapsora arte.

Aberastasun horrek bidea eman zien matxinadei, gehienak miliziak kontrolatuak. Hala ere, 1302ko maiatzaren 18an, Brujasko matutiak gertatu ziren: gauean Flandriako miliziak frantziar goarnizioa sarraskitu zuen; horren ondoan, hiriko biztanleek eta Flandriako kondeak bat egin zuten frantziarren kontra, eta Kortrijkeko guduan garaitu zituzten. Jan Breydel eta Pieter de Coninck matxinadaren buruzagien estatuak ikusgai daude Merkatu Handiko plazan. Hiriak milizia paramilitar iraunkorra eduki zuen, denbora joan ahala ospea lortu zuena, bere profesionaltasun eta espezializatutako unitateengatik. Miliziako kideek beren armak erosten eta mantentzen zituzten, familiaren estatus eta aberastasunaren arabera.

XIV. mendearen amaieran, Brujas Lau Kideetako () bat izan zen, Brugse Vrije, Gante eta Ypresekin batera. Elkarrekin parlamentu bat osatu zuten, baina haien arteko iskanbilak ugariak izan ziren.

XV. mendean, Filipe Onbera Burgundiako dukeak Brujasen, Bruselan eta Lillen ezarri zuen gortea, Europa osoko artistak, bankariak eta beste pertsonalitate nabarmen batzuk erakarriz. Brujasko ehuleak eta iruleak munduko onenak ziren eta hiria 200.000 biztanle izatera iritsi zen. Flandriar eskolaren olio-pinturaren teknika famatua zen. Brujasen argitaratu zuen William Caxtonek ingeleraz imprimatutako lehenengo liburua; garai hartan Ingalaterrako Eduardo IV.a eta Rikardo III.a hirian erbesteraturik egon ziren.

### 1500 ondorengoko gainbehera 
thumb|Bruggeko mapa, 1771-1778. urteetakoa.
1500. urtearen ondoren, Zwin kanala (urrezko badia) hiriari oparotasuna eman ziona, hasi zen buxatzen eta urrezko aroa amaitu zen. Laster, Brujasi Anberesek eta Herbehereek aurrea hartu zioten. XVI. mendean, Karlos Habsburgokoa germaniar enperadorearen garaian, hiri indartsua zen Brujas, baina oihalgintzaren gainbehera hasia zen, eta hiriak galdu egin zuen arian-arian aurreko mendeetan irabazitako guztia. Gante, Ypres eta, ondoren, Anberes izan ziren Ipar Itsasoko merkataritzako portu nagusiak. XVII. mendean zehar, brodatu industria garatzean, ahaleginak egin ziren galdutako ospea berreskuratzeko. 1650eko hamarkadan, hiria Ingalaterrako Karlos II.aren eta haren gortearen egoitza izan zen, erbesteraturik zeuden bitartean. Itsasoko azpiegitura berritu zen eta lotura berriak egin ziren itsasoarekin, baina arrakasta eskasarekin, Anberes nagusi zelako. Brujas poliki-poliki pobretu zen, garrantzia galduz eta biztanleria gutxitu zen, 200.000 biztanletik (XV. mendea) 50.000 biztanlera (XIX. mende amaiera) izeneko plazak gogora ekartzen du euskal herritarrek XIV. mendearen hasieratik aurrera bertan izan zuten kontsuletxe edo merkatari-etxea. Bizkaiko Kontsuletxeak Hego Euskal Herriko merkatarien negozioak bideratu zituen Brujasen, XVI. mendearen bukaeran, Espainiaren inperialismoaren aurka altxatu ziren flandriar abertzaleen eraginez utzi egin behar izan zuten arte (1577-1578).

Bizkaitarrek XVII. mendean kontsuletxea berriz ezartzeko egin zituzten ahaleginek ez zuten inolako fruiturik eman. XV. mendean Gaztelako koroak bere kontsuletxea zabaldu zuen Brujasen, Bizkaikoarekin zer ikusirik izan gabe, eta elkarren artean tirabira handiak izan ziren ondoko urteetan.

### Susperraldia 
XIX. mendeko azken erdian, Brujas munduko lehenengo helburu turistikoetako bat bilakatu zen. Hara britainiar eta frantziar turistak bidaiatzen zuten. 1909an, *Brujas aurrera: Turismo garatzeko elkartea* izenekoak funtzionatzen zuen. 1965 urtearen ondoren Erdi Aroko hiriak berpizkunde bat izan zuen. Egoitzak eta merkataritza-egiturak zaharberritu ziren, eta hirigune historikoko monumentu eta elizek turismoaren eta ekonomiaren gorakada eragin zuten. 2000an UNESCOk Gizateriaren Ondarea izendatu zuen hirigune historikoa, eta 2002. urtean Brujas Europako kultura-hiriburua izan zen. Nazioarteko turismoa gero eta garrantzitsuagoa da.

Zeebrugge portua, 1907an eraiki zen. Alemaniarrek erabili zuten Lehen Mundu Gerran. 1970ean handitu zen eta 1980an Europako porturik modernoetako bat bilakatu zen.

## Banaketa administratiboa 
### Barrutiak 
:Iturria: Brujasko udalaren webgunea

## Demografia 

Colors=
 id:a value:gray(0.9)
 id:b value:gray(0.7)
 id:c value:rgb(1,1,1)
 id:d value:rgb(0.7,0.8,0.9)

ImageSize = width:800 height:383
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:120000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:15000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:3000 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
 bar:1806 text:1806
 bar:1816 text:1816
 bar:1830 text:1830
 bar:1846 text:1846
 bar:1856 text:1856
 bar:1866 text:1866
 bar:1876 text:1876
 bar:1880 text:1880
 bar:1890 text:1890
 bar:1900 text:1900
 bar:1910 text:1910
 bar:1920 text:1920
 bar:1930 text:1930
 bar:1947 text:1947
 bar:1961 text:1961
 bar:1970 text:1970
 bar:1971 text:1971
 bar:1980 text:1980
 bar:1990 text:1990
 bar:2000 text:2000
 bar:2010 text:2010

PlotData=
 color:d width:20 align:left

 bar:1806 from:0 till: 34245
 bar:1816 from:0 till: 32067
 bar:1830 from:0 till: 42198
 bar:1846 from:0 till: 49308
 bar:1856 from:0 till: 48673
 bar:1866 from:0 till: 47015
 bar:1876 from:0 till: 45097
 bar:1880 from:0 till: 44501
 bar:1890 from:0 till: 47497
 bar:1900 from:0 till: 51657
 bar:1910 from:0 till: 53285
 bar:1920 from:0 till: 51968
 bar:1930 from:0 till: 51397
 bar:1947 from:0 till: 52748
 bar:1961 from:0 till: 52220
 bar:1970 from:0 till: 51317
 bar:1971 from:0 till: 117220
 bar:1980 from:0 till: 118243
 bar:1990 from:0 till: 117460
 bar:2000 from:0 till: 116246
 bar:2010 from:0 till: 116741

PlotData=

 bar:1806 at: 34245 fontsize:s text: 34.245 shift:(-10,5)
 bar:1816 at: 32067 fontsize:S text: 32.067 shift:(-10,5)
 bar:1830 at: 42198 fontsize:S text: 42.198 shift:(-10,5)
 bar:1846 at: 49308 fontsize:S text: 49.308 shift:(-10,5)
 bar:1856 at: 48673 fontsize:S text: 48.673 shift:(-10,5)
 bar:1866 at: 47015 fontsize:S text: 47.015 shift:(-10,5)
 bar:1876 at: 45097 fontsize:S text: 45.097 shift:(-10,5)
 bar:1880 at: 44501 fontsize:S text: 44.501 shift:(-10,5)
 bar:1890 at: 47497 fontsize:S text: 47.497 shift:(-10,5)
 bar:1900 at: 51657 fontsize:S text: 51.657 shift:(-10,5)
 bar:1910 at: 53285 fontsize:S text: 53.285 shift:(-10,5)
 bar:1920 at: 51968 fontsize:S text: 51.968 shift:(-10,5)
 bar:1930 at: 51397 fontsize:S text: 51.397 shift:(-10,5)
 bar:1947 at: 52748 fontsize:S text: 52.748 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 52220 fontsize:S text: 52.220 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 51317 fontsize:S text: 51.317 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 117220 fontsize:S text: 117.220 shift:(-10,5)
 bar:1980 at: 119999 fontsize:S text: 118.243 shift:(-10,5)
 bar:1990 at: 117460 fontsize:S text: 117.460 shift:(-10,5)
 bar:2000 at: 116246 fontsize:S text: 116.246 shift:(-10,5)
 bar:2010 at: 116741 fontsize:S text: 116.741 shift:(-10,5)

## Ekonomia 
Brujas abeltzaintza- eta nekazaritza-eskualde baten erdian dago, mende-hasieran zabaldu zen ubideari esker (Brujas eta itsasoa lotzen dituena, hain zuzen) nolabaiteko industria izan duena. Oso turismo-gune garrantzitsua da.

## Ondasun nabarmenak 
Hiri zaharra ikusgarria da, ubide ugarik zeharkatua. Monumentu asko gordetzen ditu: XIII. mendeko kanpandorrea, XIII-XVI. mendeetako azoka, XIII. mendeko museoa, XII. mendeko basilika, XIV. mendeko udaletxea, XIII. mendeko Andre Mariaren eliza, X. mendeko katedrala, eta abar.

## Kirolak 
Club Brugge KV futbol kluba da hiriko kirol-elkarte nagusia, eta Cercle Brugge KSV da haren lehiakide tradizionala.

## Iruditegia 

Fitxategi:Brugge-CanalRozenhoedkaai.JPG|Bruggeko ubide bat.
Fitxategi:Bruges road.jpg|Bruggeko alde zaharreko kale bat; atzean Andre Maria eliza.
Fitxategi:PrinsenhofBrugge.jpg|Prinsenhof, dukeen jauregi izandakoa.
Fitxategi:Bruegge huidenvettersplein.jpg|Huidenvettersplein.
Fitxategi:Brugge Dweerstraat.jpg|Dweerstraat.
File:Brujas09.JPG|San Salbatore katedrala.
File:StadhuisBrugge.jpg|Udaletxea.
File:Brugge Belfry.jpg|Belfry dorrea.
File:Brugge, straatzicht op de Markt4 2007-08-05 10.00.JPG|Merkatu plaza.
File:Brujasko merkatu plaza.JPG|Merkatu plaza.
File:Belfryren dorrea.JPG|Belfry dorrea.
File:Brujasko udaletxeko plaza eta kanala.JPG|Udaletxeko plaza eta kanal bat.
File:Belfortren dorrea kanal batetik.JPG|Belfort dorrea kanal batetik ikusia.
File:Beltxargak kanalean.JPG|Beltxargak kanalean.
File:Hiriko panoramika eta San Salbatore katedrala.JPG|Hiriko panoramika eta San Salbatore katedrala.
File:Brujasko brodatuak.JPG|Brujasko brodatuak.
File:Jielbeaumadier brugge.JPG|Jielbeaumadier plaza.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Brujas/Bruggeko udal webgunea