open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ronald Golias

**Ronald Golias** (São Carlos, 1929ko maiatzaren 4a - São Paulo, 2005eko irailaren 27a) Brasilgo aktorea da.

## Filmografia 
* *Golias Contra o Homem das Bolinhas* (1969)
* *Agnaldo, Perigo à Vista* (1968)
* *Marido Barra-Limpa* (1967)
* *O Homem Que Roubou a Copa do Mundo* (1963)
* *Os Cosmonautas* (1962)
* *O Dono da Bola* (1961)
* *Os Três Cangaceiros* (1961)
* *Tudo Legal* (1960)
* *Vou Te Contá* (1958)
* *Um Marido Barra-Limpa* (1957)

## Kanpo estekak 
* IMDb.com
Rikardo III.a Ingalaterrakoa

**Rikardo III.a Ingalaterrakoa** (Fotheringhay gaztelua, Northamptonshire, 1452ko ekainaren 26a – Bosworth Field, Leicestershire, 1485ko abuztuaren 22a), **Rikardo III.a Plantagenet** ere deitua, 1483tik 1485ean Boswortheko guduan hil zen arte, Ingalaterrako erregea izan zen. York etxeko azken monarka izan zen. Izan ere, haren heriotzak Bi Arrosen Gerraren amaiera eta Tudor etxearen ezartzea ekarri zituen.

## Bizitza 
Rikardo Yorkekoaren semea zen eta Gloucesterko duke egin zuten 1461ean. 1471n Lancasterko gudarostea menderatu zuen eta parte hartu zuen Henrike VI.aren hilketan. 1483an, haren anaia Eduardo IV.aren heriotzaren ostean, erregeorde jarri zen. Eduardo V.a erregea, 12 urtekoa, eta honen anaia Rikardo, 9 urtekoa, Londresko dorrean sarrarazi zituen. Horren ondoan, 1483ko ekainaren 26an, Ingalaterrako errege koroatu zuten. Urte bereko abuztuan, Dorrean preso zeuden bi anaiak hil zituzten.

Rikardo III.aren etsaiak Henrike Tudorren inguruan bildu ziren eta Boswortheko guduan menderatu eta hil zuten. Guztiz ospetsu bihurtu zen Rikardo III.ak, Boswortheko guduan galdu baino lehen, oinezkoek bezala borrokatzera beharturik, guztiz larriturik, egin omen zuen oihua: «Zaldi bat, zaldi bat, nere erreinuaren truke!».

William Shakespearek errege honi buruzko drama bat idatzi zuen (*Richard III*, 1592).

thumb|Ricardo III.aren hilobia, Leicester katedrala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  The Richard III Society Richardiii.net
Maria Teresa Austriakoa

**Maria Teresa Austriakoa** (; ; El Escorial, 1638ko irailaren 10a – Versailles, 1683ko uztailaren 30a) Espainiako infanta eta Frantziako erregina ezkontidea izan zen. Filipe IV.a Espainiakoaren eta Elisabet Borboikoaren alaba zen. 1660ko ekainaren 9an, Pirinioetako Bakearen erabakien arabera, Luis XIV.a frantziar erregearekin ezkondu zen Donibane Lohitzunen. Sei seme-alaba izan zituen, eta gehienak, Luis Dauphin Handia deiturikoa izan ezik, haur zirela hil ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zuria Nafarroakoa (1333-1398)

**Zuria Nafarroakoa** edo **Zuria Évreuxkoa** (1331 – 1398ko urriaren 5a) Filipe III.a Nafarroakoa eta Joana II.a Nafarroakoa erreginaren alaba izan zen, beraz, Nafarroako infanta. Filipe VI.a Frantziakoa ezkondu zenean Frantziako erregina ezkontide bilakatu zen.

## Biografia 
Filipe III.a Nafarroakoa eta Joana II.a Nafarroakoa Nafarroako errege-erreginen alaba, amaren partetik Luis I.a Nafarroakoa eta Margarita Borgoinakoa eta aitaren partetik Luis I.a Evreuxkoa eta Margarita Artoiskoa zituen aitona-amonak. Karlos II.a Nafarroakoa neba zuen.

1350eko urtarrilaren 11ean Filipe VI.a Frantziakoaren bigarren emazte bilakatu zen, Joana Borgoinakoa Izurri Beltzak hil ondoren. Zuria orduko printzesarik ederrentzat hartzen zuten, izan ere, "Jakintsu Ederra" zuen ezizena. Tamalez ezkontza ez zuen luzaro iraun, erregea sei hilabete barru hil zelako (amodiozko nekeaz zurrumurruen arabera). Alaba bakarra izan zuten: Joana izenekoa (1351–1371). Honek Joanes I.a Aragoikoa ezkontzekotan izan zen, baina Aragoierako bidaian hil zen.

Zuria Neaufles-Saint-Martinera bizitzera joan zen eta, Alfontso XI.a Gaztelakoak proposatu arren ez zen berriro ezkondu. Proposamenari uko egiteko "Frantziako erreginek berriro ez zutela ezkondu" esan omen zuen. Gortea gutxitan bisitatu bazuen Joanes II.a Frantziakoaren babesa izan zuen. Neba eta Frantziako erregearen arteko harreman onak izan zitezen saiatu zuen.

Batzuek alkimiaren zalea izan zela eta bere gaztelu batzuetan laborategiak zituela diote, baita Nikolas Flamel alkimista babestu zuela. Konspirazio teoriek, tartean *"The Holy Blood and the Holy Grail"* liburuarena, Siongo Prioretzaren zazpigarren Maisu Nagusia zela diote.

1398ko urriaren 5ean hil eta Saint-Denisko basilikan lurperatu zuten.

## Kanpo estekak
Eduardo V.a Ingalaterrakoa

**Eduardo V.a Ingalaterrakoa** (Westminster, Ingalaterra, 1470eko azaroaren 4a – Londresko dorrea, ziurrenik 1483) 1483ko apirilaren 9tik ekainaren 26ra (78 egun) Ingalaterrako erregea izan zen.

## Bizitza 
Eduardo IV.aren semea izan zen. 1483ko apirilaren 9an, aita hil zelarik, Ingalaterrako errege bihurtu zen. Artean 12 urte besterik ez zuenez gero, osaba Rikardo, Gloucesterko dukearen babespean gelditu zen. Rikardo Gloucesterkoak, ordea, errege izateko irrika zuen, eta bai Eduardo, bai honen anaia Rikardo Shrewsburykoa (9 urtekoa), sasikotzat jo eta Londresko dorrean preso sarrarazi zituen. Harrezkero, bi anaiak ez ziren gehiago jendaurrean agertu, eta 1483ko udan hil zituztela uste da.

Gaur egun arte, Rikardo III.a heriotz horien errudun jo izan da. Thomas Moreren arabera, James Tyrellek hil zituen bi umeak erregearen aginduz. Bertsio honetan oinarritu zen William Shakespeare *Richard III* antzerki lana (1592) idazteko. Hala ere, Rikardo III.aren ardurari eta gertaera horiei buruzko eztabaida bizia dago.
[thumb|Eduardo V.a eta bere anaia [Richard Shrewsburykoaren ustezko hezur-ontzia]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eduardo V.a Ingalaterrakoaren biografia Englishmonarchs.co.uk
Carl Menger

**Carl Menger** (1840ko otsailaren 28 &ndash; 1921eko otsailaren 26) austriar eskola sortu zuen ekonomialaria izan zen. Vienako Unibertsitateko irakasle, bere ekarpen nagusia marjinalismo izeneko teoria garatzea izan zen ekonomia klasikoaren kostuan oinarrituriko balioaren aurka.

thumb|ezkerrera|*Untersuchungen über das Methode der socialwissenschaften und der politischen Ökonomie insbesondere*, 1933
Capbreton

**Capbreton** (; ) Landetan dagoen udalerri edo komuna da. Bere ekonomiak talasoterapia eta turismo ditu oinarri.

## Geografia 
Landetako basoan, Maremnen eta Ozeano Atlantikoaren kostaldean kokatuta dago. Landak eta Pirinioak bereizten dituen *gouf* izeneko ur-azpiko arroilak bere izena dakar.

### Mugakideak 
## Historia 
Arrantza portu garrantzitsua izan zen Erdi Aroan. Auzi ugari izan zuen Baionako hiriarekin, Aturri ibaiaren bokaleko lurren erabilera zela eta.

## Demografia 
## Capbretondar ezagunak 
* Hugo Verlomme, idazlea
* Mikaël Picon, surflaria
* Juliette Kress, dantzaria

## Galeria 

Image:Central_beach_of_Capbreton.jpg
Image:Maison Brebet (Capbreton).jpg
Image:Phare Capbreton.JPG
Image:Capbreton port.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Jurgi V.a Erresuma Batukoa

**Jurgi V.a Erresuma Batukoa**,  eta, jaiotzez, George Frederick Ernest Albert of Saxe-Coburg and Gotha (Marlborough House, Londres, 1865eko ekainaren 3a – Sandringham House, Norfolk, 1936ko urtarrilaren 20a) 1910 urtetik 1936ko bere heriotza arte Erresuma Batuko errege eta Indiako enperadore izan zen. Eduardo VII.a Erresuma Batukoa eta Alejandra erreginaren bigarren semea izan zen. 1917an Sajonia-Coburgo-Gotha etxearen izena aldatu eta Windsor etxeko lehen erregea izan zen.

## Biografia 
Jurgi Londresko Marlborough Housen jaio zen, 1865eko ekainaren 3an. Aita Eduardo zen, Galesko printzea eta Viktoria erregina eta Albertoren seme zaharrena eta ama, berriz, Alejandra, Galesko printzesa eta Cristian IX.a Danimarkakoaren alaba zaharrena. Viktoria erreginaren iloba zen heinean, jaio bezain pronto Galesko Jurgi Errege Gorentasun Printzea egin zuten.

Windsorreko gazteluko San Jurgi kaperan bataiatu zuten 1865eko uztailaren 7an. Galesko printzearen bigarren semea zenez, ez zen errege izan zitekeenik aurreikusten, anaia Alberto Viktorrek lehentasuna baitzuen. Bi senideak oso desberdinak baziren ere, elkarren arteko harreman estua zuten. Albertok izaera ezegonkorra zuen eta Jurgi, aldiz, amona Viktoriaren esanetara egoten zen beti. Bere lehengusu Nikolas II.a tsar errusiarrarekin antz handia zuen.

1891ra arte, Jurgi Errege Itsas-armadan aritu zen, Britainiar Inperioak munduan zehar zituen lurralde zabalak bisitatuz.

1892an, pneumonia batek jota, Alberto Viktor hil zenez, Jurgi Yorkeko duke egin zuten eta, 1901ean, amona Viktoria hil zenean, Galesko printze, Cornuallesko duke eta Rothesayko duke, koroaren oinordeko baitzen.

## Ezkontza eta ondorengoak 
Maria Teckekoa —Mary printzesa— Alberto Viktorren andregaia zen eta, amona Viktoriaren aholkuei jarraituz, Jurgik berarekin ezkontzeko eskatu zion.

1893an ezkondu ziren eta 6 seme-alaba izan zituzten:
* Eduardo (1894ko ekainaren 23an)
* Alberto Jurgi (1895eko abenduaren 14an)
* Mary (1897ko apirilaren 25ean)
* Enrique (1900eko martxoaren 31n)
* Jorge (Kentekoa) (1902ko abenduaren 20an)
* Juan (1905eko uztailaren 12an)
Lehen biak Erresuma Batuko errege izan ziren, bata Eduardo VIII.a eta, bestea, Jurgi VI.a.

## Errege eta enperadore 
Aita Eduardo VII.a hil zenean, 1911ko ekainaren 22an, Jurgi V.a Erresuma Batuko errege eta, abenduaren 11n, Indiako enperadore koroatu zuten. Emaztea Queen Mary izan zen.

Lehen Mundu Gerra garaian, errege familiak une latzak jasan zituen, familia ugari baitzuten alemaniarren artean. 1917an, alemaniarren aurkako iritzi orokorraren ondorio, Sajonia-Coburgo-Gotha izena aldatu zion errege etxeari eta Windsor izena hartu. Nikolas II.a tsarrak eta bere familiak asilo eskubidea eskatu zien Aleksandr Kerenskiren behin-behineko gobernuak alde egiteko aukera utzi zienean, baina gobernuak ukatu egin zien eskubide hori.

1936ko urtarrilaren 20an, Jurgi V.a hil egin zen eta Eduardo VIII.a Erresuma Batukoa izan zuen ondorengo.

## Genealogia 
## Ikus, gainera 
* George V (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
* Jurgi V.a Erresuma Batukoaren biografia
While the City Sleeps

***While the City Sleeps*** Fritz Langek 1956an zuzendutako filma da. Charles Einsteinek idatzitako *The Bloody Spur* kontakizuna du oinarri. Antzezle nagusi Dana Andrews, Rhonda Fleming eta George Sanders izan zituen.

 
## Argumentua 
Komunikabideetako enpresari handi Amos Keyren heriotzaren ostean, ez dago argi haren boterea nork jasoko duen. Amosen semea, Walter, da oinordeko bakarra, baina nahiago du konpainiaren lanak alde batera laga sasoi batean. Aldi berean bada New York beldurtzen duen norbait, *Ezpain-barraren hiltzailea*, hala izendatu baitute andrak hiltzen dituen gaizkilea. Enpresa barruko baten batek, poliziak baino lehenago, kasua argitzen badu Walterrek sari ederra ematea erabaki du. Edward Mobley (Dana Andrews) kazetaria horretan saiatuko da.

## Aktoreak 
* Howard Duff ... Burt Kaufman
* Sally Forrest ... Nancy Liggett
* John Barrymore Jr. ... Robert Manners (Ezpain-barraren hiltzailea)
* James Craig ... Harry Kritzer
* Ida Lupino ... Mildred Donner
* Robert Warwick ... Amos Kyne
* Mae Marsh ... Mrs. Manners
* Ralph Peters ... Gerald Meade
* Sandy White ... Judith Felton

## Kanpo estekak 
*  Filma **IMDB** atarian
* [*While the City Sleeps* filmaren klipa You Tube(https://eu.wikipedia.org/wiki/You_Tube) atarian]
Frederiko I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

**Frederiko I.a Hohenstaufengoa** edo '*Frederiko I.a *Bizargorria'''* (1122 &ndash; 1190eko ekainaren 10a) 1152ko martxoaren 4ean Frankfurten Alemaniako errege hautatu eta Akisgran-en koroatu zuten, 1154an Pavian Italiako errege koroatu zuten eta, amaitzeko, 1155eko ekainaren 18an Adrian IV.a aita santuak Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore koroatu zuen. 1178ko ekainaren 30an Arlesen Borgoinako errege aldarrikatu zuten. *Bizagorri* ezizena (italieraz *Barbarossa* eta alemanieraz *Rotbart'') bere agindupeko Italiako iparraldeko hirietan ipini zioten, zinez bizar gorria baitzuen.

Bere errege aukeraketa aurretik, oinordekotzaz Suabiako dukea ere bazen (1147–1152, Frederiko III.a izenez). Hohenstaufen dinastiako Frederiko II.a dukearen semea zen. Bere ama Judith, Henrike IX. Bavariakoaren alaba zen, hortaz Frederiko Bizargorri Alemaniako bi sendi garrantzitsuetatik zetorren, horrek printze hautagai onargarria izateko sobera baldintza ematen zizkiolarik.

## Istripua 
1190 Ekainaren 10ean, Frederiko I.a Bizargorria enperadorea Saleph ibaian jausi zen. Zer gertatu zen zehazki ez dakigu eta hainbeste eztabaida daude gai honen inguruan. Historialari batzuen arabera bihotzekoa izan zuen. Frederikoren gizon batzuk ozpinean sartu zuten bere gorputza usteldu ez zedin.

Frederikoren heriotzak izua eta kaosa ekarri zion bere gudarosteari. Hain izan zen horrela non ia gudaroste osoa desegin baitzen. Honen ondorioz, jadanik musulmanen aurkako gurutzadan erdi konkistatuta zegoen Jerusalem kristauen eskuetan ez zen erori. Bakarrik 5.000 gudari heldu ziren Acrera, izatez gudaroste askoz handiagoa zen zati txiki bat. Bizargorriren semea, Henrike VI.a Suabiakoa gelditzen zen gudarostearen zatia Jerusalemera gidatu zuen bertan lurperatzeko intentzioarekin. Hala eta guztiz, ozpinak ez zuen Bizargorriren gorputza deskonposiziotik salbatu eta ondorioz Antiokiako Keparen Elizan lurperatu zuten bere [haragia, bere hezurrak [Tiroko katedralean eta bere bihotza eta barruko organoak Tarsusen.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Frederiko Bizargorriren biografia Entziklopedia Katolikoan
Wassily Leontief

**Wassily Leontief** (Munich, Alemania, 1905eko abuztuaren 5 &ndash; New York City, 1999ko otsailaren 5) errusiar-amerikar ekonomialari bat izan zen, 1973 urteko Ekonomiako Nobel Saria jaso duena. Ezaguna input-output taulak garatu eta aztertzeagatik, baina ekonomiaren beste arlo askotan ere lan egin zuen: industria-kontzentrazioa, prezioen zenbaki indizeak, nazioarteko merkataritza eta garapena, besteak beste.

## Bizitza 
Irakaskuntza-munduko familia baten baitan jaioa, seme bakarra izan zen. Leningradoko Unibertsitatean ekonomia ikasi zuen. 1925 urtean graduatu eta ikasketak Berlingo Unibertsitatean jarraitu zituen, 1928 urtera arte. 1928 urtean Kieleko unibertsitatean ikertzen ihardun zuen hiru urtez, harik eta 1931 urtean Estatu Batuetara joan zen. Han *National Bureau of Economic research* erakundean aritu zen lanean, baina hilabete batzuetan zehar bakarrik. Berehala, Harvard Unibertsitatetik deitu eta bertan aritu zen lanean 44 urtez. Urte hauetan, nazioarteko ospea lortu zuen, berak garatutako input-output analisiari esker. Horrela, 1973 urtean Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen. 1976 urtean New Yorkeko Unibertsitateko katedra hartu eta han jarraitu zuen lanean. Estella Marksekin ezkondu zen 1932 urtean eta alaba bat izan zuten, Svetlana izenekoa.

## Ekarpenak 
Matematika-prestakuntza handiko gizona izan zen, baina matematikaz eratzen ziren eredu ekonomikoak enpirikoki egiaztatu beharra, estatistikaren bitartez, azpimarratu zuen beti. Input-output taulak ikertzen hasi zenerako, ezaguna ziren ekonomia munduan. Izan ere, input-otuput taulak ziren François Quesnay ekonomialariak bere Tableau économique lanean proposatu zituenak. XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendeanren hasieran ere, ekonomialari askok ikertu zituzten taulak, baina Leontief izan zen taulak errealitate ekonomikora aplikatu zituen lehena, zenbakizko taulak osatuz eta hauetan oinarrituz ekonomia errealari buruzko aurreikuspenak eginez. 1933 urtean hasita, 44 sektoreko taula bat osatu zuen, nahiz eta konputazio-lanak errazteko gero hamar sektoreko taula batez laburtu egin zen. Taulako koefizienteak egonkorrak zirela ziurtatzeko, 1919 eta 1929ko taulak alderatu ziren. Taula hauekin, *The Structure of American Economy 1919-1929* ikerlana argitaratu zuen, gerora ere jarraipena izango zuena. Hurrengo urteetan, input-output taulen erabilera zabaldu eta sakondu egin zuen, sektore kopuru handiagoko taulak osatuz. Konputagailuen garapenari arreta handia jarri zion eta lehenengo Mark I eta Mark II konputagailuak erabili zituen taulei buruzko kalkuluak egiteko. 1970 urterako, ekonomia berez oreka batera iristen zela defendatu zuen, baina inefizientziak ekideko ekonomiaren plangintza garrantzitsua zela baieztatu zuen. Ondoren, nazioarteko garapenari eta ingurugiro-arazoei buruz ikertzeari ekin zion, munduko ekonomia osoa aztertuz Nazio Batuak erakundearentzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jexuxmai Lopetegi

**Jexuxmai Lopetegi** (Zarautz, Gipuzkoa, 1956- ) euskal abeslari eta musikaria da. eta 85tik 93ra Akelarre taldean ibili ostean, bakarkako ibilbideari ekin zion. Ordutik, 9 disko kaleratu ditu.

## Diskografia 
### Akelarre taldearekin 
* *Mari* (1985, IZ)
* *Rockzale* (1986, IZ)
* *Gauero Zuzenean* (1987, IZ)
* *7-90* (1990, Elkar)
* *Akerraldian* (1991, Elkar)

### Bakarka 
* *Jexuxmai & Noizbehinka* (Gor)
* *Denboratik at* (1997, Soar eta Abar)
* *Ez diren gauzak* (1999, Soar eta Abar)
* *Laua* (2003, Autoekoizpena)
* *Izar Uxo* (2009, Elkar)
* *Errekan gora* (2013, Baga-Biga)
* *Itzal zaunka* (2016, Elkar), ipuin grafikoak + CDa, Harkaitz Cano eta Antton Olariagarekin
* *Itzal zaunka II* (2017, Elkar)
*"Barrakoian 25urte Belarri 2020"(bilduma)
*"Ez da horren sinplea" Zart 2023.

## Kolaborazioak 
* *Olatu berria. Kilometroak 04, Zarautz-Orio* (2004)

## Kanpo Loturak 
*  Jexuxmai Lopetegiren Webgune ofiziala
*  Jexuxmai Lopetegiren Myspacea
Julio Kageta

***Julio Kageta*** rock talde bat zen, 1983an Ermuan (Bizkaia) sortua. 1987 eta 1989 artean hiru maketa kaleratu ondoren, elkarlaneko LP batean parte hartu zuen 1990ean, Kiowak, SS-77 eta Pottoka taldeekin batera. Bertan, hiru abesti sartu zituen. Disko hori kaleratzeak ate asko ireki zizkion zuzeneko kontzertuak emateko.

1991ean, lehen disko luzea grabatu zuten Bordelen, Frantzian. Diskoari *Bihar eta berandu* izena jarri zioten. Bertan, The Clash taldearen bertsio bat sartu zuten. CD formatuak abesti bat gehiago zekarren.

1993an, azken lana argitaratu zuten, *Mestizu*. Aurreko diskoa bezala, Gor Diskoetxearekin kaleratu zuten. 1995ean jotzeari utzi zioten.

Gaur egun, Julio Kagetako partaide batzuek Kokein eta P.A.M. taldeetan jotzen dute.

## Taldekideak 
* Gorka Manzisidor - Ahotsa
* Juanmi Bravo - Bateria
* Iker Saenz Zaitegi - Gitarra
* Asier Agirregomezkorta - Bajua
* Patxi Linares - Gitarra
* Markos Gimeno - Bajua

## Diskografia 
* * **Julio Kageta**-Pottoka-Kiowak-SS-77* (Oihuka, 1990)
* *Bihar eta berandu* (Gor, 1991)
* *Mestizu* (Gor, 1993)

## Kanpo estekak
Luftwaffe

**Luftwaffe** (//, alemanezko *Luft* eta *Waffe* hitzen lotunea, hots, "aire" eta "arma") Alemaniako aire-armada da.

## Historia 
1910ean Alemaniak bere lehendabiziko aire-armada sortu zuen, *Fliegertruppen des deutschen Kaiserreiches* izenekoa. 1916an izena aldatu eta *Luftstreitkräfte* deitu zuen.

1935eko otsailaren 26an, Adolf Hitlerrek *Luftwaffe* egitea agindu zuen eta Hermann Göring komandante jarri. Bigarren Mundu Gerran parte hartu baino lehen, Espainiako Gerra Zibilean jardun zuen eta Kondor Legioak Gernika bonbardatu. Bigarren Mundu Gerra galdu ondoren, 1946an desegin zuten.

1956an Bundeswehr sortu zen. Gaur egun, Alemaniako aire-armada da.

## Galeria 

Image:Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|Gernikako bonbardaketa
Image:First Zeppelin ascent.jpg|Lehenengo zeppelina
Image:Panavia Tornado IDS of Luftwaffe, static display, Radom AirShow 2005, Poland.jpg|*Panavia Tornado IDS*
Image:Büchel Fliegerhorst.jpg|Büchel basea

## Kanpo estekak
Txistu handi

thumb|338x338px|Silbotea. JMBA soinu-tresna bildumako 1252. zk.
**Txistu handia** edo **silbotea** txistuaren familiako Euskal Herriko haize instrumentua da, baina txistua baino handiagoa, eta beraz, grabeagoa. Do, si edo si bemol tonalitateetan afinatuta aurki dezakegu. Tamaina dela eta, bi eskuz jotzen da. Txistu banda osatzen du, bi txistu eta atabalarekin batera.  thumb|"Maritxu nora zoaz" silbotearekin. Musikaria: Juan Mari Beltran.|ezkerrera|322x322px
## Ikus, gainera 
* Euskal musika tradizionala
* Txistua

## Kanpo estekak 
* https://txistulari.eus/
Atabal

**Atabala** bi zotzez jotzen den danbor motz eta zapala da. Euskal Herrian hainbat herri-musikatan erabiltzen da (txistulari-bandetan, Zuberoan txirularekin batera, eta abarretan).

Berez, hitza arabiar jatorria du:  (*aṭṭbál*, ). Berez, danborrak baino tinbalak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sunprinu

thumb|Sunprinua
**Sunprinua** edo **sunpriñua** Euskal Herriko haize-instrumentu bat da, gaztainondoaren edo hurritzaren azalaz egindakoa. Azala biribilkatu egiten da konoa egin arte. Goiko muturra zapalduta dago pita sartzeko. Bi zulo besterik ez ditu, bi hatz erakusleekin estaltzeko. Ondorioz, hiru soinu sor ditzake musika tresna honek.

Tradizioz artzainek jotzen zuten, batez ere. Artzaintzan zebiltzala beste artzainek entzuteko edo haiei erantzuteko jotzen zen, ohikoa zen arratsaldean, herrirantz abiatu aurretik jotzea. Norberak egin eta zaintzen zuen surpinua, eta ez lehortzeko uretan utzi ohi zen. Hala ere, goiz edo berandu lehortu edo usteltzen zenez, udaberriro berria egiten zuten jotzeko zaletasuna zutenek.

Egun ez da erabiltzen eta ezagutzen diren azken joleak Larraun haraneko artzainak dira. 1936ko gerra arte jo egin zen, baina orain instrumentu gutxi daude eta are gutxiago haren jotzaileak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Le supriñu artikulu laburra, argazkia eta soinua
Lee-Ann Curren

**Lee-Ann Curren** (Biarritz, 1989ko irailaren 23a) emakumezko surflari lapurtarra da.

Bizilekua Angelun du eta Tom Curren 3 aldiz WCT edo munduko txapelketa irabazi duenaren alaba da. "Lotia" ezizenez ezaguna da.

## Biografia 
10 urterekin surfean hasi zen. 3 urtez Europako ASPn lehian aritu zen; 2007ko txapelketa irabazi zuen. 2008an WQSko bere bigarren urtea izango da eta Junior mailan segitu zuen.

2009an WQSko 7. geratuta lekua irabazi du 2010eko ASP World Tourrerako, maila gorenean aritzeko alegia. Bere aitak hori lortu zuela 28 urte pasatu dira.

Surf mundutik at, Betty The Shark taldeko abeslaria da.

## Palmaresa 
* 2009 : Europako ASPko txapelduna Justine Dupontekin berdinduta.
* 2007 : Europako ASPko txapelduna.
* 2006: 5.a Billabong World Championship Juniorrean Narabeenen (Australia).

### 2008ko helburuak 
* Top 5ean egotea Junior World Tourrean.
* WQS probetan parte hartzea.

### 2008 
Amaierako sailkapena:
* Europako ASP: 6.a WQS eta 2.a Junior mailan.

Behin-behineko sailkapena:
* ASP World: 20.a WQSn (5240 puntu).
* 25.a Phillips Islanden (Australia) (WQS 6 izar: 875 puntu).
* 17.a Soldier Beachen (Australia) (WQS 4 izar: 600 puntu).
* 25.a Merewetherren (Australia) (WQS 6 izar: 875 puntu).
* 25.a Margaret Riverren (Australia) (WQS 5 izar: 700 puntu).

### 2007 
* 1.a BPI Cascais Girls Pro-n (Portugal) (WQS izar bat).
* 1.a Kana Miss Cup-ean Angelun (WQS izar bat).
* 5.a Movie Star Pantín Classic-ean Pantimen (Galizia) (WQS 3 izar).

## Kanpo estekak 
*  Bere bloga.
*  Curreni elkarrizketa.
*  2010eko txapelketa eitb.comen.
*  Proba baten berri eitb24.comen.
*  2008ko WQS Berrian.
Hermann Göring

**Hermann Wilhelm Göring** (Rosenheim, 1893ko urtarrilaren 12a - Nurenberg, 1946ko urriaren 15a) alemaniar politikari eta militarra izan zen, Hitlerren ordezkaria eta Luftwafferen komandante gorena izandakoa.

## Bizitza 
Lehen Mundu Gerran sarri kondekoratu zuten. Manfred von Richthofenen azken oinordekoa izan zen.

1922an Alderdi Nazionalsozialistan sartu zen. SAko buru izendatua, 1923ean Municheko estatu kolpea emateko ahaleginean parte hartu zuen. 1928an diputatu hautatu zuten; 1932an Reichstageko lehendakari hautatu zuten eta baliabide guztiak erabili zituen, negozio munduan batez ere, Hitler kantziler izan zedin (1933). Honek kargurik gorenenetara deitu zuen: Aire ministro eta Luftwaffeko komandante (1935), Reicheko mariskal eta gerrako ekonomiako buru nagusi (1940) izan zen.

Oso bizitza lasaia egin zuen, ondasun oparoak bereganatuz eta naziek hartzen zituzten lurraldeetako artelan-bildumak osatuz. Luftwaffek izan zituen hondamenen ondorioz, Göringen ospea ilundu egin zen: Hitlerrek baztertu egin zuen (lehenago bere ondorengotzat hautatu bazuen ere), eta alderditik egotzi 1945ean. Nurenbergeko epaiketetan heriotzara kondenatu zuten; kartzelan bere burua hil zuen pozoituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zezilio Estazio

**Zezilio Estazio**, latinez *Caecilius Statius*, (? - K.a. 168) latinezko antzerkigile komiko bat izan zen.

## Bizitza 
Galian edo, agian, Milan aldean zuen jatorria eta K.a. 223 urte inguruan preso hartua izan zen Clastidiumeko gudaren ondoren. Askatasuna emandako esklabo bat izan zen, Livio Androniko eta Terentzio bezala, eta *Caecilii* bere jabeengandik hartu zuen bere *cognomen* delakoa. Ennioren laguna (*primum contubernalis*) izan omen zen eta garai beretsuan hil ziren biak, K.a. 168 urtean; Zezilio Estazio *mons Janiculus* izenekoan lurperatua izan zen.

## Lanak 
Bere lanetatik 42 izenburu geratzen dira, 280 bertso sakabanatuetan. Gorde diren lan osotuenak *Plocium* (*Lepokoa* euskaraz, 45 bertsotan) eta *Synephebi* (17 bertso dira).
Josquin des Prez

**Josquin des Prez [Josquin Lebloitte dit Desprez]** (1450/1455, Henaoko konterria, Belgika - 1521eko abuztuaren 27a  Condé-sur-l'Escaut, Frantzian). Berpizkundeko musikagile franko-flamenkoa, Guillaume Dufay eta Giovanni Pierluigi da Palestrina arteko musikaririk garrantzizkoena izan zen Europan. Luterok beti esaten zuen hartaz: “konpositoreek ahal dutena egiten dute notekin”; berriz, “Josquinek nahi zuena egiten zuen notekin”.

Berak moldatutako *Mille regretz* kanta Europa osoan hedatu zen, Karlos V.a enperadorearen kuttuna izan baitzen.

Euskara bere hitzetan duen *Une mousse de Biscaye* kantuan oinarritutako meza bat ere konposatu zuen-.

## Erreferentziak
Ezarian

**Ezarian** Lisabö rock musika talde gipuzkoarraren bigarren diskoa da, 2000. urtean argitaratutakoa.

## Kantu zerrenda 
# Narrazti gizakiaren sehaska kanta
# Hemen naiz ez gelditzeko baina
# Aurreiritziak
# Gezur erraza
# Ur gainean
# Ez nago maitatzeko prest
# Merezi du
# Murgilduta
# Ideiak itotzen dira
# Zer egiteko gai gara?
# Eraikitzen

## Kanpo estekak
Izkiriaturik Aurkitu Ditudan Gurak

**Ezlekuak** Lisabö rock musika talde gipuzkoarraren laugarren diskoa da, 2005an argitaratutakoa. Diskoa hainbat kolaborazioren bilduma da eta Anari, Akauzazte, Experience, Riddim, Káhrlo Desastre, Selam, Xabier Erkizia eta Manta Ray-k hartu dute parte.

Diskoa 2005eko udaberrian kaleratu bazen ere, 2004ko abenduan hasi eta 2005eko apirilera arte doan denboran burutu zuten lana. Izenburua Joseba Sarrionandiaren Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak liburuari egindako keinua da. Diskoaren gai nagusia desioa da eta kolaborazioek gai horren inguruan egindako lanak biltzen dira batez ere.

## Kantu zerrenda 
# ardoa eta odola I (zubipean)
# iparorratza
# desioaren ordua
# de quoi teneir jusqu'à demain matin
# minute dub
# el adiós que se queda
# vieillard au soleil
# deliberazio
# ardoa eta odola II (zigarroak lokatzetan)
# ahora canción rota
# sueño mexicano
# ezarian
# ardoa eta odola III (desioaren aztarna)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roscoff

**Roscoff** () Bretainiako Finistere departamenduko ipar kostaldeko udalerria da. Bro Leon eskualde historikoan kokatzen da. Udalerri honen kostaldearen aurrealdean Île de Batz uhartea kokatzen da. 2007an udalerri honetako biztanleriaren %19,1a bretoiera hiztuna zen.

Ferryz bertako portutik Île de Batz uhartera nahiz Irlandako Rosslare Europort eta Cork hirira joan liteke.

## Demografia 
## Administrazioa 
## Iruditegia 

Irudi:La chapelle Saint-Anne de Roscoff.JPG|Saint Anne kapera
Irudi:Roscoff 2008 PD 117.JPG|Roscoffeko portua
Irudi:Roscoff 2008 PD 67.JPG|Kalea
Irudi:Roscoff vue Chapelle St-Barbe.jpg|Portua

## Kanpo estekak 
* Roscoffeko Udal webgunea 
* Roscoffeko Turismo Bulegoko webgunea     
* Roscoff-Cork/Cork-Roskoff linea egiten duen Brittanny Ferries ferry konpainiaren webgunea
Richelieu kardinala

**Armand-Jean du Plessis, Richelieuko kardinal kondea** (Paris, Frantzia, 1585eko irailaren 9a – 1642ko abenduaren 4a) elizgizona eta ministroburua izan zen.

## Bizitza 
Apezpiku 1607an izendaturik, 1616an estatuko idazkari bihurtu zen. Laster botere handia bereganatu zuen Frantzian, bai eliza katolikoaren barruan, bai estatuaren egituraren barruan. Izan ere, 1622an kardinal izendatu zuten, eta Luis XIII.aren ministroburu 1624an. Kargu horretan hil arte iraun zuen, 1642an, Jules Mazarinek bere lekua hartuta.

Frantziako ministroburua zela, monarkia sendotu zuen, oposizio taldeen aurka eginda. Nobleziaren boterea apaldu nahian, Frantzia zentralizatu zuen. Kanpo harremanetan, Habsburgotarren botereari kontrapisua jartzeko helburua zeukan, Espainiako eta Germaniako Erromatar Inperio Santuko tronuak bere izanik, Frantzia inguratzen baitzuten. Horretarako, katolikoa izanda ere, protestanteen alde egin zuen Hogeita Hamar Urteko Gerran.

Richelieu arteak babesteagatik ere nabarmendu zen, baita Frantses Akademia sortzeagatik ere.

## Ikus, gainera 
* Jean-Baptiste Colbert (1619-1683)
* Frantses nazionalismo
* Galikanismo

## Kanpo estekak
Lasseube

**Lasseube** (gaskoieraz *La Seuva*) Pirinio Atlantikoak departamenduko eta Akitania eskualdeko udalerria da, Bearnon dagoena.

## Auzoak 
* Baig-eko Vic
* Larrieu Grand
* Labagnère
* Rey
* Riu Grand
* Inbidia
* Inbidia Behere
* Uratate

## Demografia 
## Lasseubetar ezagunak 
* Pierre de Jélyotte, abeslaria.
* Bernard Becaas, txirrindularia.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Adenobirus

**Adenobirus** *Adenoviridae* familian sailkatzen diren birusak dira. Izena latinetik dator (*adeno* = guruin), birus hauek hasieran gizakiaren guruin adenoideoetatik (amigdaletatik) bakartu baitziren. Animaliak (besteak beste, gizakia) infektatzen dituzte. 1953an isolatu ziren lehenengoz, eta egun 100 serotipo inguru ezagutzen dira (horietako 43 dira giza patogenoak). Gizakiarengan gaixotasun anitzak eragiten dituzte: konjuntibitisa, arnas traktuko infekzioak, gastroenteritisa eta zistitisa, batez ere. Adenobirusek erresistentzia handia diete ingurugiroaren baldintza gogorrei, eta birioia gai da gorputzetik kanpo bizirik irauteko. Horrek fomiteen bidezko kutsapena errazten du. Material genetikoari dagokionez, adenobirusek harizpi bikoitzeko DNA dute, ikosaedroa den kapside batez babestua. Kapsidea 250 kapsomeroz osatuta dago, eta ez du kanpoko bilgarririk (horregatik esaten da birus *biluziak* direla).

[thumb|ezkerrera|Adenobirus [genoma.]]

Adenobirusak, infekzioak eragiteaz gainera, zelula normalak tumore ere bihurtzen ditu. 35.000 base dituen kate bikoitzeko DNA nukleoa du, eta bere pisu molekularra 20 milioikoa da. Adenobirusak kutsatuta dagoen zelularen nukleoaren barruan garatzen dira; bertan, erreplikatu eta antolamendu kristalinoa hartzen dute. Hartu duen zelularen nukleoan bere DNAren nukleoa eta proteina birikoak askatzen ditu, eta bertan, entzimek RNA mezulari birikoa sintetizatzen laguntzen dute, nahiz eta DNA birikoa kopiatzen duena birusak kodifikatutako DNA polimerasa bat izan. Horren ondorioz, birusaren osagai guztiak sintetizatu egiten dira, eta, muntatu ondoren, zelula horretatik beste bat kutsatzera abiatzen dira. Horrela sintetizatutako proteina biriko batek zelularen RNAren sintesia aldatzen du, eta, ondorioz, zelula hori minbiziduna bihurtzen du, eta tumoreak sortzen ditu. Birusa nukleoaren bildukia haustean askatzen da, eta ondoren zelula osoa barreiatzen da.

thumb|Adenobirusaren egitura.

Medikuntzan egin diren ikerketen bidez, adenobirusek giza zeluletan sartzeko duten ahalmena kontrolatzen saiatu dira: adenobirus ez aktibodun sudurreko aerosolak sortu dira; akats genetikoak konpentsatzeko, giza zeluletara geneak eramateko bektoreak ere asmatu dituzte. Horrela sartu dute CFTR genea, horren gabeziak eragiten baitu fibrosi kistikoa. Gainera, adenobirusak txertoen bektore moduan ere erabiltzen dira. Baina hanturek eta gaixoak sortutako antigorputzek teknologia berri honen eraginkortasuna mugatzen dute, nahiz eta adenobirusarekin batera interferon batzuk hartuta eragozpen horiek arintzea lortzen den.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo VIII.a Erresuma Batukoa

**Eduardo VIII.a Erresuma Batukoa** (, izen osoa: *Edward Albert Christian George Andrew Patrick David*) 1936ko urtarrilaren 20etik urte bereko abenduaren 11rarte Erresuma Batuko errege izan zen, data honetan abdikatu zuelarik.

## Genealogia 
## Kanpo estekak 
* Eduardo VIII.a Erresuma Batukoaren abdikazioari buruzko The Times egunkariaren artikulua irakurgai
RSC Anderlecht

thumb|250px|1967an Liga irabazi zuen taldea.
thumb|250px|Constant Vanden Stock Stadiuma.

**RSC Anderlecht** edo **Royal Sporting Club Anderlecht** Belgikako futbol talde nagusia da, Anderlecht hirian egoitza daukana. Anderlecht Brusela-Hiriburua eskualdeko udalerria da.
Belgikako txapelketa gehien irabazi ditu eta Europako 5 titulu ere baditu, bina Errekopa eta Superkopa eta UEFA Kopa bat.

Constant Vanden Stock estadioan egoitza du.

## Historia 
1908an sortu bazen ere 1921 arte ez zen Belgikako lehen mailara igo. Lehenengo liga titulua 1946-47 denboraldian eskuratu zuen eta ordutik Anderlechtek beti lehenengo seien artean amaitu du liga.

Europari dagokionez lehenengo tituluak Errekopa eta Superkopa izan zituen. 1976, 1977 eta 1978an jarraian jokatu zituen Errekopako finalak eta bitan garaile atera zen. Orduan Superkokak ere eskuratu zituen.

UEFA Kopako finala 1983 eta 1984ean jokatu zituen. Lehenengoa SL Benficari irabazi zion eta bigarrena Tottenham Hotspurren aurka penaltietan galdu zuen. Urte haietan Europako Kopan ere aritu zen eta 1982 eta 1986an final aurrekoetara iritsi zen.

XXI mendean ere maila bikaina erakutsi du, dagoeneko 9 Liga irabaziz, azkena 2016-17 denboraldian.

## Uniformea 
## Palmaresa 
### Belgikan: 59 
* Belgikako Liga (34): 1947, 1949, 1950, 1951, 1954, 1955, 1956, 1959, 1962, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1972, 1974, 1981, 1985, 1986, 1987, 1991, 1993, 1994, 1995, 2000, 2001, 2004, 2006, 2007, 2010, 2012, 2013, 2014, 2017.
* Belgikako Kopa (9): 1965, 1972, 1973, 1975, 1976, 1988, 1989, 1994, 2008.
* Belgikako Superkopa (13): 1985, 1987, 1993, 1995, 2000, 2001, 2006, 2007, 2010, 2012, 2013, 2014, 2017.
* Belgikako Ligako Kopa (3): 1973, 1974, 2000.

### Nazio artean: 5 
#### Europako Kopa 
* final aurrekoak 1982 eta 1986an.

#### Europako Errekopa 
* Txapelduna (2): 1976, 1978.
* Finalista (2): 1977, 1990.
#### UEFA Kopa 
* Txapelduna (1): 1983.
* Finalista (1): 1984.
#### Europako Superkopa 
* Txapelduna (2): 1976, 1978

## Jokaturiko nazioarteko finalak 
## Euskal taldeen aurkako partidak 
Anderlechtek hainbat kanporaketa jokatu ditu euskal taldeen aurka:

## Kanpo estekak 
* Anderlechten webgunea
Eduardo IV.a Ingalaterrakoa

**Eduardo IV.a Ingalaterrakoa** (Rouen, Normandia, 1442ko apirilaren 28a - Westminster, Ingalaterra, 1483ko apirilaren 9a) 1461ko martxoaren 4tik 1470ko urriaren 3a arte eta, bigarren aldiz, 1471ko apirilaren 11tik bere heriotza arte Ingalaterrako erregea izan zen. York etxeko lehenbiziko erregea izan zen.

## Bizitza 
Rikardo Yorkekoaren semea zen. Bi Arrosen Gerraren garaian, Henrike VI.a Lancasterkoaren kontra borrokatu zen, Richard Neville, Warwickeko kondeak lagundurik. Burgundiako duke Karlos Izukaitzari lagundu zion Frantziako errege Luis XI.aren aurkako borrokan, eta Warwickeko kondea haserretu zitzaion horregatik. 1470. urtean, Henrike VI.ak eraitsi zuen erregetzatik York eta Warwickeko jaunak lagun zituela, baina ondoko urtean, Tewkesburyko gudua irabazi eta gero, berreskuratu zuen erregetza. Ordutik, 1483an bat-batean hil zen arte, bakean gobernatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eduardo IV. Ingalaterrakoaren biografia 
* Eduardo IV. Ingalaterrakoaren genealogia
Input-output

**Input-output** ingelesezko terminoak (euskaraz, «sarrera-irteera») adiera hauek ditu:

* Input/output, I/O edo —informalago— IO, informazio prozesurako sistema baten eta kanpoaren arteko komunikazioa;
* Input-output eredua, ekonomia bateko sektoreen arteko harremanak aztertzen dituen matrize modelo bat.
Hywel Teifi Edwards

**Hywel Teifi Edwards** (1934ko urriaren 15a - 2010eko urtarrilaren 4a) akademiko eta historialari galestarra zen. Huw Edwards BBCko albistegien aurkezlearen aita zen.

Aberarthen (Ceredigion) jaioa eta hazia, Aberaeron Gramatika Eskolan eta Aberystwytheko Galesko Unibertsitatearen fakultatean ikasi zuen. Gero, Garw Gramatika Eskolan irakasle egon zen eta bertan, Aerona, bere emaztea ezagutu zuen. Ondoren, Swanseako Galesko Unibertsitatearen fakultatean Galesezko literatura irakaslea izan zen.

Horrez gain, Plaid Cymru alderdi politikoarekin legebiltzarreko kidea izan zen bi aldiz.

## Lanak 
* *Yr Eisteddfod 1176–1976*, (1976)
* *Gŵyl Gwalia: Yr Eisteddfod yn Oes Aur Victoria 1858–1868*, (1980)
* *The National Pageant of Wales*, Gomer Press (2009) ISBN:978-1848510357

## Ikus, gainera
* Zerrenda:Galesezko idazleak
Vianaldea

**Vianaldea** ([bianalðe.a]) Nafarroako mendebaldean dagoen eskualde edo azpizona bat da, Nafarroako eskualdeak antolatzen dituen Nafarroa 2000 zonifikazioaren arabera. Horrela, Vianaldeak edo **Estellerri Mendebaldeak** eta Lizarraldeak edo Estellerri Ekialdeak, Estellerria izeneko zona osatzen dute.

Viana da udalerrik jendetsuena. Eremu honetan, orobat, beste barruti txikiago batzuk ere badaude: Kodesaldea, Viana, Mendebaldeko Kodesaldea eta Elizagorria.

Vianaldea azpizonak, zonifikazio plan berbereko Lizarraldea eta Ebro Garaiko Erribera azpizonek gehi Goñerri, Girgillao eta Artazu udalerriek, aurreko Lizarrako merindadearen lurralde bera hartzen dute.

## Mugakideak 
Eskualde mugakideei dagokienez, honako hauek ditu: ipar-ekialdean Lizarraldea, hego-ekialdean Erribera Garaia, hegoaldean, Ebro ibaia eta Errioxa ditu muga, hego-menbaldean Arabako Errioxa eta ipar-mendebaldean Arabako Mendialdea.

## Euskara 
Euskarari buruzko Foru Legean xedatuaren arabera, eskualde honetako udalerri guztiak eremu ez euskaldunean zeuden kokaturik 2017. urtera arte. Urte horretan Bargota eta Cabredo eremu mistora pasa ziren. Hori dela eta, aurreko bi udalerri horietan izan ezik, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. Vianan, halere, Erentzun ikastola sortu zen 1977an. Hurrengo urtean abian hasi zen 17 ikasle zituela. Ordutik, aldaketa eta hobekuntzei aurre egiteko, 1992 eta 2007an Nafarroa Oinez jaia antolatu izan du ikastetxeak. Gaur egun, 116 ikasle eta 13 irakasle ditu zentroak.

Vianan, 2001eko erroldaren arabera, herritarren %5,02k zekien euskaraz hitzegiten.

## Udalerrien eta kontzejuen xehetasunak 
Hamazazpi udalerri biltzen ditu Vianaldeak.

17 udalerri hauetan 19 herri kokatzen dira eta hauetatik herri bakarrak du 1.000 biztanle baino gehiago, Viana.

## Ikus, gainera 
* Lizarrako merindadea
* Nafarroako eskualdeak

## Kanpo estekak
Hemizelulosa

thumb|300px|Hemizelulosan hainbat monosakarido desberdin elkartzen dira.
[thumb|300px|[Zelula hormaren diagrama: Hemizelulosa berdez.]]
**Hemizelulosa** edo **poliosa**k masa molekular handiko heteropolisakaridoak dira. Zelula paretetan agertzen dira zelulosarekin batera, baina hau ez bezala, zenbait monosakaridoren elkarketaz sortzen diren polimero luze eta adarkatuak dira.

## Egitura 
Hainbat monosakarido unitatez osaturik egon ohi dira. Glukosaz gain, xilosak, manosak, galaktosak, ramnosak eta arabinosak ager daitzeke. Denetan ugariena xilosa izaten da. Azido glukuronikoa eta azido galakturonikoa ere agertzen dira. Monosakarido hauek β(1→4) lotura glikosidikoarekin elkartzen dira.

Zelulosak baino kate laburragoak eratzen ditu, 500 eta 3.000 unitate artean, zelulosa 7.000-15.000 glukosako katea izaten da.

Glikosiltransferasa entzimak sintetizatzen du zelulako Golgi aparatuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Luis Artetxe

**Jose Luis Artetxe Mugiren** (Algorta, 1930eko ekainaren 28a - 2016ko martxoaren 19a) Athleticeko aurrelaria izan zen.

## Ibilbidea 
Getxo KKko gazte taldean ibili eta gero Athletic Clubera pasatu zen. Bere estreinaldia Espainiako lehenengo mailan 1950-51 denboraldian izan zen, Athletic eta Atletico de Madrid kontra, hain zuzen. Atheticek 4-0 irabazi zuen.

Artetxek, bere kirolari karrera guztia Athleticen egin zuen, hamabost denboraldi egin eta gero, 1965ean erretiratu zen. Ligan 274 partidu jolastu zituen, liga bat (1955-1956) eta hiru errege kopa (1955, 1956 eta 1958) irabazten.

## Palmaresa 
* Liga 1 (1955-56)
* 3 Kopa (1955, 1956 eta 1958)

## Kanpo loturak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Jurgi VI.a Erresuma Batukoa

**Jurgi VI.a Erresuma Batukoa** () 1936ko abenduaren 11atik bere heriotzara arte Erresuma Batua eta Britainiar Jabegoen errege izan zen. Indiako azken enperadorea (1947 urterarte), Irlandako azken erregea (1949 urtera arte) eta Commonwealtheko lehenbiziko burua ere izan zen.

Birikako minbizia ere izan zuen, baina miokardio infartu akutu batek jota hil zen, 56 urterekin.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Nicanor Sagarduy

**Nicanor Sagarduy Gonzalo**, **“Canito”**, (Barakaldo, 1931ko martxoaren 18a - 1998ko ekainaren 24a) Athleticeko atzelaria izan zen.

## Ibilbidea 
Barakaldo CF taldean ibili eta gero Athletic Clubera pasatu zen. Bere estreinaldia Espainiako lehenengo mailan 1948-49 denboraldian izan zen, Athletic Valladoliden kontra, hain zuzen. Atheticek 7-2 irabazi zuen.

Canitok, bere kirolari karrera Athleticen 1963an amaitu egin zuen. Urte honetan Deportivo Alavésera pasatu zen eta hurrengo urtean futbolari aroa amaitu zuen. Hamabost denboraldi egin eta gero, 435 partidu jolastu zituen, 354 ligan eta Liga bat (1955-1956) eta lau errege kopa (1950, 1955, 1956 eta 1958) irabazten.

## Palmaresa 
* Liga 1 (1955-56)
* 3 Kopa (1950, 1955, 1956 eta 1958)

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.net
Hirialde elkargo

**Hirialde elkargoa** (frantsesez *Communauté urbaine*) frantses estatuko berezko fiskalitatea duen EPCI motako udalerriak elkartzeko egitura bat da. Mota horretako hiru mailetatik gorena da, hirigune elkargo eta herri elkargoa baino maila goragokoa.

## Ezaugarriak 
1999ko uztailaren 12ko 99-586 legeak araututa, zenbait udalerri elkartzetik sortzen da eta "elkartasun espazio baten barruan hiri garapenerako eta beren lur eremuetarako proiektu komun bat elkarrekin definitzeko" balio du.

Legeak dio 500000 biztanle baino gehiagokoa izan behar duela eta gutxienez 50000 biztanle baino gehiagoko udalerri batek egon behar duela bere baitan; hala ere, egun dauden asko legearen aurretik eratu zirenez, horietako batzuk ez dira inolaz ere heltzen biztanleria hau izatera.

Hirigune elkargo eta herri elkargoetatik ez bezala, hiri elkargo batetik udalerri bat ezin da askatasun osoz atera.

## Egiteko nagusiak 
Sortzen denean kide diren udalerriek zenbait arlotan konpetentziak elkargoari pasatzen dizkiete:
* garapen ekonomiko, sozial eta kulturala: industria eremuak, ekipamenduak...
* espazioaren kudeaketa: hirigintza planak, garraio publikoa...
* etxebizitza sozialaren kudeaketa.
* interes kolektiboko zerbitzuak: ura, saneamendua, hilerriak, hiltegiak, merkatuak.
* ingurumena eta bizitza kalitatea: zaborraren kudeaketa, airearen kutsadura, zarata.

## Egungo elkargoak 
2017an, mota honetako 15 elkargo dira:

## Erreferentziak 
### Ikus, gainera 
* Aglomerazio elkargo
* Herri elkargo
* Euskal Hirigune Elkargoa

## Kanpo estekak 
*  Barne Ministerioaren udalerrien arteko elkargoei buruzko datu-basea.
*  Frantziako Hiri Elkargoen Elkartea.
Pikornabirus

**Pikornabirusak** ***Picornaviridae*** familian sailkatzen diren birusak dira, gizakia zein animaliak infektatzen dituztenak. Familia honetan 6 genero daude gaur egun (2009an): enterobirusak, errinobirusak, hepatobirusak, parekobirusak, kardiobirusak eta aftobirusak.

Haien izenak ("*piko*") txikiak direla adierazten du, birus hauek 25-30 bitarteko diametroa (nm-tan) baitute.

Material genetikoari dagokionez pikornabirusek harizpi bakarreko RNA dute (polaritate positibokoa), kapside ikosaedriko batez babestua. Kapside honek protomero izeneko azpiunitatez osatuta dago (60 protomerok osatzen dute), eta kanpotik ez du bilgarririk (birusak "biluziak" baitira).

Pikornabirusek animalia-birusen talde garrantzitsuenetariko bat osatzen dute. Bertan giza-patogeno asko daude: errinobirusak, esaterako, hotzeri edo katarro arruntaren eragileak dira; enterobirusak, aldiz, digestio-aparatuko gaitzak sorrarazten dituzte (tartean, poliomelitisa); hepatobirusen generoan A hepatitisaren eragilea dago; parekobirusek, azkenik, arnas traktuaren eta digestio-aparatuaren infekzioak sortzen dituzte.

## Kanpo estekak
Claude Piron

**Claude Piron** (Namur, Valonia, 1931ko otsailaren 26a - Gland, Vaud, 2008ko urtarrilaren 22a) psikologoa, itzultzaile eta idazle esperantista belgikar-suitzarra izan zen.

Genevako unibertsitatean ikasi ondoren, 1973tik 1994ra bertan irakasle moduan ibili zen, psikoter NBErako itzultzaile lanak egin zituen 1956tik 1961era. Halaber OMErako lan egin zuen, eta literatura arloan esperantozko egile emankorra izan zen, dozena bat lan baino gehiago idatziz, batzuetan "Johán Valano" ezizena erabiliz. Esperantoa haurtzaroan ikasi zuen eta munduan zehar erabili izan zuen, hizkuntza haren irakaskuntzan erabilitako lan garrantzitsuak utziz *Gerda malaperis!* ezagunenetakoa da, ikasle askok irakurritako lehenengo liburua izan delarik.

## Bibliografia 
### Hizkuntzalaritza 
* *La Bona Lingvo*.
* *Le défi des langues - Du gâchis au bon sens*.
* ''Espéranto: l'image et la réalité*.
* *Langue occidentale, l'espéranto?*
* *Espéranto : le point de vue d'un écrivain*
* *Psikologiaj aspektoj de la monda lingvoproblemo kaj de Esperanto*.
* *Collection de textes de Claude Piron*.

### Esperantozko literatura 
# 1976 : *Ĉu vi kuiras ĉine?*, polizia-eleberria.
# 1977 : *Malmalice*, poemak.
# 1978 : *Ĉu li bremsis sufiĉe?*, polizia-eleberria.
# 1978: *Kiel personeco sin strukturas*.
# 1980 : *Ĉu li venis trakosme?*, polizia-eleberria.
# 1982 : *Ĉu ni kunvenis vane?*, polizia-eleberria.
# 1982: *Ĉu ŝi mortu tra-fike?*, polizia-eleberria.
# 1986 : *Ĉu rakonti novele?*, polizia eleberria.
# 1988 : *Sen pardono*.
# 1992 : *Esperanto el la vidpunkto de verkisto*.
# 1995 : *La Dorsosako de Panjo Rut'*, eleberria.
# 1997 : *Tien*, zientzia fikzioa.
# *Tiaj ni estas*, leberria.
# 2001 : *La kisa malsano. « Tiaj ni estas »*, eleberria.
# 2002 : *La meteoro. « Tiaj ni estas »'', eleberria.

## Kanpo estekak 
* Claude Pironi buruzko webgunea
Billère

**Billère** (gaskoieraz *Vilhèra* edo *Bilhère*) Pirinio Atlantikoak departamenduko eta Akitania eskualdeko udalerria da, Bearnon dagoena.

## Demografia 
## Hiri senidetuak 
Billère ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Termopiletako gudua

**Termopiletako gudua** () Bigarren Mediar Gerran zehar Esparta buru zuten Greziar Estatu Hiriak eta Xerxes I.a enperadorearen Persiar Inperioaren arteko gudua izan zen.

Gudua Termopiletan (euskaraz *Ate Beroak* - θερμός,-ή,-όν 'bero' eta Πύλη,ης 'ate' hitzen lotunea; bertan zeuden erreka beroak zirela eta) K.a. 480ko abuztu edo irailean egin zuten eta hiru egun iraun zuen, Artemisiongo gudua egiten ari ziren bitartean.

Persiarrek Lehenengo Mediar Gerran Maratongo guduan Atenasek menderatuak izan ondoren, erantzun berantiar hau prestatu zuten. Xerxes I.ak armada izugarria prestatu zuen Grezia osoa konkistatzeko eta armada honi aurre egiteko Temistokles jeneral atenastarrak akemenestar armada Termopiletan eta Artemisiongo itsasarteetan blokeatzea proposatu zuen.

K.a. 480ko udan 7.000 laguneko armadak iparralderantz jo zuen Artemisiongo pasabidea blokeatzeko asmotan. Persiar armada, egungo adituen arabera 300.000 lagunek osatua, abuztuaren bukaeran edo irailaren hasieran heldu zen Termopiletara. Greziarrek zazpi egunez, horietako hiru guduarenak, geldiarazi zituzten akemenestarrak, erretagoardia guztiz suntsitua izan arte. Bi egunez, Leonidas I.a Espartako erregeak zuzendutako armadatxo batek eutsi zion pasabidearen jabetzari, bertakoa zen Efialtes Tesaliako greziarrak saldu eta erretagoardiara ailegatzeko bide txiki bat erakutsi zuen arte. Lerroak laster galduko zituztela jakinda, Leonidasek armadaren gehiengo zatiari atzera egiteko agindua eman eta 300 espartar, 700 tespiar, 400 tebastar eta, ziur asko, beste ehunka soldadurekin batera bertan eustea erabaki zuen, guztiok guduan hil arte.

Artemisionen zegoen armada aliatuak Termopiletan gertatutakoaren berri izatean, bere estrategiak bai Termopilei bai Artemisioni eustea behar zuenez, Salaminarantz atzera egitea erabaki zuen. Persiarrek Beozia zeharkatu eta hustu berria zen Atenas okupatu zuten. Hala ere, persiar itsas-armada menderatzeko asmotan, greziarrek Salaminako guduan etsaia eraso eta menderatu zuen urtearen bukaeran. Europan harrapaturik izatearen beldur, Xerxek armadaren zati nagusiari Asiara atzera egiteko agindua eman zion, Mardonio jeneralak Grezia konkistatzeko aginduarekin utzirik. Hurrengo urtean, aliatuek Plateako guduan erabateko garaipena lortu zuten.

Bai antzinako bai egungo historialariek greziarrek beren aberria defenditzean azaldutako jarrera abertzaletasun ikurtzat hartu dute. Era berean, greziarrek zoritxar gaindiezin baten aurka bere entrenamendua, ekipamendua eta inguruaren ezaguera erabiltzea ausardiaren adibidetzat hartu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak