open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2009 Voloshina

**2009 Voloshina** asteroide gerrikoan aurkitutako 2009. asteroidearen izena da. 1968ko urriak 22an aurkitu zuen Tamara Smirnovak Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1968 UL** zen. Bere izena Vera Danilovna Voloshinagatik jasotzen du, Bigarren Mundu Gerrako sobietar heroia izan zena. Temis familiako asteroide bat da.

## Kanpo estekak
Ekintza Zuzena (aldizkaria)

thumb|300px|**Ekintza Zuzena** aldizkariaren 2011 urteko alearen azala.

**Ekintza Zuzena** 1988 urtean Bilbon sortutako aldizkaria da, ideologia anarkista eta libertarioa duena. Inongo erakunderi lotzen ez zaion talde batek argitaratzen du, aldirokortasun irregularrez. 2011 urtera arte, 30 ale plazaratu ziren. Bere baitan, gizarte borroka, nazionalismo, borroka ekologista, feminismo eta anarkismoari buruzko gaiak lantzen ditu, besteak beste. Euskarazko artikulu batzuk argitaratzen baditu ere, aldizkariaren eduki gehiena gaztelaniaz izan da.

## Kanpo estekak 
*   Ekintza Zuzena, aldizkariaren webgunea.
2011 Veteraniya

**2011 Veteraniya** asteroide gerrikoan aurkitutako 2011. asteroidearen izena da. 1970eko abuztuak 30ean aurkitu zuen Tamara Smirnovak Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1970 QBL1** zen. Bere izena bigarren mundu gerrako beteranoengatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Errepresio (argipena)

**Errepresio** terminoak esanahi eta erabilera zenbait ditu:

* errepresio politikoa, pertsona, talde edo erakunde baten aurka arrazoi politkoengatik egiten den jazarpena, askotan indarkeria erabiliz;
* errepresio psikologikoa, pertsona batek bere kontzientetik desirak baztertzeko ekintza eta horren ondorioa.
Zapalkuntza

[thumb|300px|Zapalkuntza egoera bat irudikatu eta salatzen duen [esku-papera.]]

**Zapalkuntza** talde baten aurka boterea eta agintea modu bidegabe eta ankerrean baliatzea da, horretarako gizarte zapaltzaileak dituen baliabideak (errepresio politikoa, ...) erabiliz. Gizartean maiz gertatzen diren zapalkuntza egoerak arrazakeria, bazterkeria, matxismo, esklabotza nahiz homofobiarekin lotzen dira askotan.

## Kanpo estekak
2010 Chebyshev

**201o Chebyshev** asteroide gerrikoan aurkitutako 2010. asteroidearen izena da. 1969ko urriak 13an aurkitu zuen B. Bernashevak Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1969 TL4** zen. Bere izena Pafnuty Chebyshevgatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Basuto poni

**Basuto ponia** Lesothoko zein Hegoafrikako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina dela eta, zaldi hau ponien sailkapen taldean sartzen da.

Antza arrazaren jatorrian Boer ponia dago, Lesothoko baldintza natural gogorrei moldaturik.

Hainbat adituen arabera arrarzaren jatorria Hego Afrikara ekarritako Javako ponietan dago.

## Etimologia 
Arrazaren izena garai batean Lesothoren izenatik, hau da, Basutolandik dator.

## Ezaugarriak 
thumb|px 280|Basutoko ponia bere zaldunarekin
Basuto ponia bere ezaugarriak dira medio, batzuetan ponia baino zaldi txikitzat jotzen da.

Hala ere bere tamaina dela eta, ponien artean kokatzen da. Hau hainbat poni arrazen inguruan ematen den sailkapen desadostasuna da. Arrazaren altuera, soin gurutzera 142 cm, inguru da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Basutoko poniaren egoera Lesothon

## Argazki galeria 

Irudi:Howard C. Hillegas.jpg
2013 Tucapel

**2013 Tucapel** asteroide gerrikoan aurkitutako 2013. asteroidearen izena da. 1971ko urriak 22an aurkitu zuten Carlos Torresek eta J. Petitek Cerro el Robleko behatoki astronomikotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1971 UH4** zen. Bere izena Tucapelgo guduarengatik jaso du.

## Kanpo estekak
2016 Heinemann

**2016 Heinemann** asteroide gerrikoan aurkitutako 2016. asteroidearen izena da. 1938ko irailak 18an aurkitu zuen Alfred Bohrmannek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1938 SE** zen. Bere izena Karl Heinemann alemaniar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Bacterio profesorea

**Saturnino Bacterio profesorea** Francisco Ibáñez kataluniar komikigileak bere pertsonaiarik ospetsuenak diren Mortadelo eta Filemonen abenturetarako sortutako pertsonaia bat da. Bere lehen agerpena 1969ko El sulfato atómico abenturan izan zen.

T.I.A.ko zientzialari biologo ospetsua da. Bacteriok bere asmakizun berrietako bakoitza enpresako kideengan probatzen du, lankideak, idazkariak (Ofelia batez ere) eta beste agente batzuengan, desastrezko ondorioekin. Hauek hiru modu ezberdinetan gertatzen dira:

* Batzuetan, jeinua bera da erratzen dena, emaitza bezala espero gabeko gauzak lortuz (batzuetan asmakizuna asmatua izan zen asmoaren aurkakoa).
* Batzuetan ondo funtzionatzen dute, baina agenteek ez dute behar bezala erabiltzen.
* Batzuetan, asmakizunak espero zen bezala funtzionatzen du, baina Mortadelo eta Filemonentzat larriak diren egoeretan, nortzuk kaltea jasaten duten.

Horren ondorioz, Mortadelok eta Filemonek beti ihes egiten dute Superrak Bacterio profesorearen asmakizun bat probarazi nahi dien bakoitzean.

Bizar beltz handi bat du, agenteek, Superrak edo Ofeliak amorruz heltzen dutena bere asmakizunek huts egiten dutenean. Berde koloreko jantzi batekin janzten da.

Bere asmakizunen artean honakoak nabarmentzen dira:

* Trukaketaren makina
* Freskoa bilatzen duen makina
* Jendea kopiatzeko makina
* Elastizina
* Tergibersizina
* Vivimetalillusa
* Eraldatzaile Metabolikoa
* Mimetizagailua

Eta askoz gehiago.

Bacterio profesoreak asmatutako ilehazle "hutsezin" baten ondorioz Mortadelok bere ile luzea galdu zuen eta honek oraindik ezinikusia dio, honen ondorioz Bacteriorekin beti eztabaidan arituz. Filemonek ere ezin du ikusi. Bacterio profesoreari buruz hitzegiten dutenean "zorri zikina"ri buruz hitzegiten dute, edo antzeko gauzak.

## Sorrera 
Pertsonaiaren hasierako itxura fisikoa Spirouko Mina eta gorila belgiar komikiko Zwart profesorean oinarritua dago.

## Kanpo estekak
El antídoto

**El antídoto** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

## Istorioa 
Superrak Bacterio profesorearen asmakizun bat probatu du buruko mina kentzeko, baina asmakizunak gaizki funtzionatu du eta Superraren burua zerri buru bihurtu da. Superra normaltasunera itzuliko duen antidotoa egiteko Bacterio profesoreak *hierbajus apestosus repelentus* izeneko landarearen hosto bat behar du. Landare hau soilik *Bestiolandia Errepublika*n hazten da, handik sekula inork itzultzerik lortu ez duen herrialde bat. Mortadelok eta Filemonek hara joan beharko dute, landarea lortu, eta bizirik itzuli. Horretarako, Bacterio profesorearen asmakizun baten laguntza izango dute, "mimetizagailu kamaleonikoa", zeinek, erabiltzen duen pertsona, une batez, hurbilen duen objektuan bihurtzen laguntzen duena. Mortadeloren mozorroekin eta mimetizagailuarekin arretarik piztu gabe pasatzen saiatuko dira. Hau da agente bikote honen abenturarik gomendagarrienetako bat.

## Beste medio batzuetan 
Komiki hau osorik egokitu da pertsonaiei buruzko telesailaren atal batean, baina *En busca del antídoto* izenburuarekin.

## Kanpo estekak
2014 Vasilevskis

**2014 Vasilevskis** asteroide gerrikoan aurkitutako 2014. asteroidearen izena da. 1973ko martxoak 2an aurkitu zuen Arnold Richard Klemolak Mount Hamiltonetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1973 JA** zen. Bere izena Stanislaus Vasilevskis lituaniar-estatubatuar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
2012 Guo Shou-Jing

**2012 Guo Shou-Jing** asteroide gerrikoan aurkitutako 2012. asteroidearen izena da. 1964ko urriak 9an aurkitua izan zen Nankineko Mendi Gorrindoleko Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1964 TE2** zen. Bere izena Guo Shoujingatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Ixil hizkuntza

**Ixil hizkuntza** maia hizkuntza bat da, Guatemalako ipar-mendebaldeko goi-ordokian, Quiché Departamentuan ixil herria mintzatzen dena. Herriotan gehien mintzatzen da: Chajul (San Gaspar Chajul), San Juan Cotzal eta Nebaj (Santa María Nebaj). Joan den mendearen bukaeran gutxi gorabehera 70.000 hiztun zituen; halaber, berrehun inguru Mexikon bizi ziren, erbesteratuta. Guatemalan bizi izandako gerra zibil luzeak kalte handia egin die bertako komunitatei eta, horren ondorioz, haien hizkuntzei ere bai. Izan ere, beste hizkuntza maiez inguratuta egoteak (itzá, kekchía, kichéa, mama, kanjobala...) lagundu dio ixil herriari hizkuntza bizirik gordetzen.

Ixil hizkuntza ergatiboa da.
     
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ixil Hizkuntza Komunitatea - ALMG
2015 Kachuevskaya

**2015 Kachuevskaya** asteroide gerrikoan aurkitutako 2015. asteroidearen izena da. 1972ko irailak 4an aurkitu zuen Liudmila Zhuravlyovak Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1972 RA3** zen. Bere izena Natalia Alexandrovna Katxuevskaiagatik jasotzen du, Bigarren Mundu Gerrako heroia izan zena.

## Kanpo estekak
Dispertsio (argipena)

**Dispertsio** terminoak erabilera zenbait ditu:

* estatistikan, **dispertsioa** edo sakabanatzea, datuen edo zorizko aldagai baten aldakortasunari buruzko ezaugarria;
* optikan, dispertsioa, fenomeno optiko bat.
Kale gorrian (Robert Swindells)

***Kale gorrian***, ingelesezko jatorrikoan *Cold Stone*, Robert Swindellsek 1993. urtean plazaratutako liburua da, mutil gazte batek etxetik alde egin eta gero kale gorrian bizi dituen ibilerei buruzkoa. Liburu horrekin 1993 urteko *Carnegie Medal in Literature* saria irabazi zuen.

## Kanpo estekak
Jon Juaristi Ostolaza

**Jon Juaristi Ostolaza** (Zarautz, Gipuzkoa, 1981eko uztailaren 7a) erremontelaria da. 1,73 metro luze da, eta 73 kilo pisatzen du. Aurrelari jokatu ohi du. Binaka, Gipuzkoako txapeldunorde izan zen 2005ean, Txetxu Iriarterekin batera.

## Erreferentziak
Jon Juaristi (argipena)

**Jon Juaristi** hainbat euskal herritarren izen-deiturak dira:

* Jon Juaristi Linazero, bilbotar idazlea.
* Jon Juaristi Ostolaza, zarauztar erremontelaria
Jose Maria Abrego

**Jose Maria Abrego Narbarte**, pilota arloan **Abrego II.a** deituraz ezaguna (Arroitz, Nafarroa Garaia, 1912ko martxoaren 28a - ?) erremontelaria izan zen, aurrelaria. Karanbola-egilerik ospetsuenetakoa izan zen. Haren anaia Jesus izan zen inoizko erremontelaririk hoberenetako bat. Anaia Julio ere —Abrego III.a— erremonte jokalaria izan zen.

## Erreferentziak
2017 Wesson

**2017 Wesson** asteroide gerrikoan aurkitutako 2017. asteroidearen izena da. 1903ko irailak 20an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **A903 SC** zen. Bere izena Mary Joan Wesson Bardwellgatik jasotzen du, Conrad M. Bardwell astronomoaren emaztea zena.

## Kanpo estekak
2018 Schuster

**2018 Schuster** asteroide gerrikoan aurkitutako 2018. asteroidearen izena da. 1931ko urriak 17an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1931 UC** zen. Bere izena Hans-Emil Schustergatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
2019 van Albada

**2019 van Albada** asteroide gerrikoan aurkitutako 2019. asteroidearen izena da. 1935eko irailak 28an aurkitu zuen Hendrik van Gentek Johannesburgotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1935 SX1** zen. Bere izena Gale Bruno van Albadagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
2020 Ukko

**2020 Ukko** asteroide gerrikoan aurkitutako 2020. asteroidearen izena da. 1936ko martxoak 18an aurkitu zuen Yrjö Väisäläk Turkutik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1936 FR** zen. Bere izena finlandiar mitologiako Ukko pertsonaiagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Probintzia traidoreak

**Probintzia traidoreak** izan zen frankistek Gipuzkoa eta Bizkaiko probintziei jarri zien izena, Francisco Francok Burgosen onartutako 1937ko ekainaren 23ko 247 lege-dekretuaren bitartez.

Dekretu horren bitartez lurralde horien kontzertu ekonomikoa deuseztatu zen, bertan frankisten altxamendu militarrak izan zuen porrota (*traizioa*) zigortzeko asmoz. Bestalde, Araba eta Nafarroako foru lurraldeetan altxamendu militarrak arrakasta izan zuen eta haiei kontzertua mantendu zitzaien.

Dekretua 1976 urtera arte ez zen guztiz indargabetu, 20/1976 lege-errege dekretua onartu zen arte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Autonomia Erkidegoko Ekonomia Ituna

## Kanpo estekak
2021 Poincaré

**2021 Poincaré** asteroide gerrikoan aurkitutako 2021. asteroidearen izena da. 1936ko ekainak 26an aurkitu zuen Louis Boyerrek Aljerretik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1936 MA** zen. Bere izena Henri Poincaré frantziar matematikariagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
2022 West

**2022 West** asteroide gerrikoan aurkitutako 2022. asteroidearen izena da. 1938ko otsailak 7an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1938 CK** zen. Bere izena Richard Martin Westgatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Esterifikazio

thumb|400px|Esterifikazioaren erreakzio kimikoa.

**Esterifikazioa** esterra sortzen duen erreakzio kimikoa da. Erreakzio honetan alkohol batek eta azido karboxiliko batek parte hartzen dute ingurune azido batean, ester bat eta ura agertuz.

:: Alkohol + Azido → Ester + Ura

Biokimikan koipeak edo azilglizeridoak garrantzi handiko esterrak dira. Azilglizeridoak gantz azidoen eta glizerolaren arteko erreakzioan sortzen dira; ester hauek lipido deritzonak ditugu, glizerolaren 3 OH taldeetako bat esterifikatuta izan daitekelarik (monoazilglizerido), bi esterifikatuta (diazilglizerido) edo hirurak esterifikatuta (triazilglizerido).

Esterifikazioa itzulgarria izan daiteke: ur molekula bat gehituta, ester lotura apurtzen da eta alkohol (glizerol, lipidoen kasuan) eta azido organikoa agertzen da. Organismoan lipasa izeneko entzimen bidez (digestio-aparatuan) lipidoak hidrolizatu egiten dira, haien osagaiak (glizerina eta gantz azidoak) aske geratuz.

Industria kimikoak esterrak ekoizten ditu kopuru handietan, ehunka milioi kilogramo urtero. Glizerolaren esterrez gain, etil azetatoa, zelulosa azetatoa, binil azetatoa, zelulosa nitratoa eta butil azetatoa, besteak beste, aipa daitezke. Industrian ohiko teknikak alkohola eta dagokion azidoa nahasten ditu azido sulfurikoaren aurrean, azken honek katalizatzaile gisa jarduten duelarik.

## Erreferentziak
2024 McLaughlin

**2024 McLaughlin** asteroide gerrikoan aurkitutako 2024. asteroidearen izena da. 1952ko urriak 23an aurkitu zuen Indiana Asteroide Programak AEBetako Indiana estatuko Brooklyn hiritik gertu dagoen Goethe Link Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1952 UR** zen. Bere izena Benjamin McLaughlin estatubatuar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Kataluniar asto

**Kataluniar astoa**, (Equus asinus, kataluniar aldaera), , Kataluniako bertako asto arraza bat da. Azken hamarkadan abere hauek esanahi eta sinbolismo handia hartu dute Katalunian eta egun kataluniar astoa ikur nazional gisa erabiltzen da ibilgailuetan, elastiko eta abarretan.

Arraza galtzeko zorian dago, 500 abelburu inguru besterik ez da geratzen, haietatik ehun Kataluniatik kanpo.
thumb|px 380 |Katalan astoa kotxe batean
Piriniar astoaren gertuko arraza da, baita Mallorcako astoaren zein Leon eta Zamorako astoaren gertuko arraza ere.

## Arrazaren historia 
Antza Katalan astoa Somaliako basa astoa edo Equus africanus somaliensis delako asto motaren ondorengoak dira. Asto hauek Asia Txikian etxekotuak izan ziren eta feniziarrek ekarri omen zituzten Kataluniako kostaldetatara.

Antza antzineko arraza da, eta Plinio Zaharrak aipatzen ditu jada ausetanoek Viceko lautadara ekarritako astoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kataluniako bertako etxabereen arrazak
Zaran-belar

**Zaran-belarra** edo **enara-belarra** (*Chelidonium majus*) *Papaveraceae* familiako landare belarkara eta bizikorra da, *Chelidonium* generoko espezie bakarra. Jatorriz Europa eta Mendebaldeko Asiakoa da, baina Ipar Amerikan sartua izan da.

Herri-medikuntzan, zaran-belarraren latex horia garatxoak kentzeko erabiltzen da. Hori dela eta, leku batzuetan garatxo-belarra deitzen zaio, baina izen hori beste landare batzuk izendatzeko ere erabiltzen da

## Deskribapena 
30-90 cmko zurtoin tente, adarkatu eta oso iletsuak ditu. Hosto inparipinatu eta lobulatuak, behekoak txortendunak eta goikoak txortengabeak, berde-urdinxkak azpialdean eta oso iletsuak.

Ginbail-formako infloreszentziak dituzte. Loreak bi sepalo berde erorkor, lau petalo hori eta lorezil ugari ditu. Fruitua 3-5 cmko silikua-formako kapsula da.

Zauritu edo moztu ezkero, latex hori-laranja isurtzen du.

## Habitata 
Landare erruderala da, bide bazter, obra-hondakindegi eta hormetan hazten dena. Nahiago ditu lurzoru karetsuak eta nitrogenoan aberatsak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Errenteriako senda-belarrak eta toxikoak: zaran-belarra Errenteriaenverde.net
Robert Swindells

**Robert E. Swindells** (Bradford, Ingalaterra, 1939ko martxoaren 20a - ) haur eta gazteentzako fikzio-idazlea da. 15 urterekin eskola utzi zuen. Britainia Handiko Armadan jardun ondoren, lan zenbaitetan aritu zen, eskolako irakasle bilakatu arte. 1980ko hamarkadan eskolak utzi eta geroztik idaztea izan da bere lan bakarra. Ezaguna da bere alderdi politiko berdeetan duen militantziagatik. 1993 urtean *Carnegie medal in Literature* saria irabazi zuen *Stone Cold* liburuarekin, gerora euskaraz *Kale gorrian* izenburuaz argitaratutakoa.
Kontaktuzko izar bitar

Astronomian, **kontaktuzko izar bitar** euren osagaiak euren Rocheren lobuluak betetzeko bezain gertu dauden izar bitarrei deritze, ukitu edo fusionatzera iritsiz euren kanpoaldeko gas geruza konpartituz. Bi osagaiek kanpoaldeko geruzak konpartitzen dituzten sistema bitar bat "gainkontaktuzko bitar" deitua izan daiteke. Kontaktuzko izar bitar ia guztiak izar bitar itzaltzaileak dira. Kontaktuzko bitar itzaltzaileak W Ursae Majoris izar aldakor bezala ezagutzen dira, eredu bezala W Ursae Majoris izarra dutenak.

Jarraian agertzen den taulan euren gehienezko itxurazko magnitudearen arabera ordenatutako kontaktuzko izar bitar batzuk biltzen dira:

* Erlazio fotometrikoa (edo espektroskopikoa fotometrikoa eskuragai ez dagoenean) bi osagaien masen artean. Masa berdinak = 1.

## Ikus, gainera 
* Izar bitar
* Gertuko izar bitar
* Izar bitar itzaltzaile
* Izar bitar espektroskopiko

## Kanpo estekak
Héctor Perotas

**Pedro Héctor Perotas Van-Herckenrode** (Bilbo, 1954ko maiatzaren 27a - ) bizkaitar saskibaloi jokalari ohia da.

## Taldeak 
* YMCA Madrid (harrobia)
* Cotonificio (1974-1982)
* CB Estudiantes (1982-1986)

## Palmaresa 
* 15px Asturiasko Printze Kopa
Aitor Zarate

**Aitor Gonzalez de Zarate Apiñaniz** (Gasteiz, 1966ko urtarrilaren 9a - ) arabar saskibaloi jokalari ohia da.

Erretiratu ondoren, negozioetara lotu eta finantzari buruzko zenbait liburu idatzi ditu.

## Taldeak 
* Baskonia (harrobia).
* Saski Baskonia (1983-1986)
* Getxo (1986-1987)
* Caja Bilbao (1987-1988)
* Club Baloncesto Sevilla (1988-1989)
* Caja Bilbao (1989-1991)
* Club Ourense Baloncesto (1991-1992)
* Club Baloncesto Granada (1992-1993)
* Club Baloncesto Zaragoza (1993-1994)

## Erreferentziak
Amaia Gastamintza

**Amaia Gastamintza Ganuza** (Iruñea, 1991ko otsailaren 27a - ) nafar saskibaloi jokalaria da, egun Jopisa Ciudad de Burgos taldean dabilena.

## Palmaresa 
* 15px Europako U16 2007 (Letonia)
* 15px Europako U18 2009 (Suedia)
* 15px Munduko U19 2009 (Thailandia)
* 15px Europako U20 2010 (Letonia)
* 15px Europako U20 2011 (Serbia)
Juan José Urdiain

**Juan José Urdiain Asensio** (Iruñea, 1965eko martxoaren 19a - ) nafar saskibaloi jokalari ohia da.

## Taldeak 
* Agramont Pamplona (1984-1985)
* Larios (1985-1986)
* Saski Baskonia 1986-1988)
* Caja Guipuzcoa (1988-1989)
* Argaray (1989-1990)
* Askatuak Saski-Baloi Taldea (1989-1991)
* CB Gran Canaria (1991-1992)
* CB Granada (1992-1993)
* CB Salamanca (1993-1994)
* Señorío de Zuasti Altsasu (1994-1995)
* Señorío de Zuasti Iruñea (1995-1996)
* Alvecon Maristas Iruñea (1996-1997)
Los invasores (Mortadelo eta Filemon)

**Los invasores** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

## Istorioa 
Estralurtarrek, zehazki *Planeta kamorrista kataleptikoen Elkartea*k (gaztelaniaz *Unión de planetas camorristas catalépticos*) Lurra inbaditu nahi du.

Mortadelo eta Filemon OHEen Harrapaketa Zentruko (gaztelaniaz Centro Interceptor de Ovnis) Von Iatum profesorearen aginduetara jarriko dira estralurtarrekin amaitu beharko dute.

## Aipamenak 
Komikiaren izenburuak The invaders telesailari erreferentzia egiten dio, hemen ere estralurtar gaiztoak agertuz. 2. orrialdeko 5. biñetan 1971ko Cannon telesaileko protagonista den Frank Cannon detektibea irudikatua agertzen da.

## Kanpo estekak
Jesús Llano

**Jesús Llano Ricote** (Gasteiz, 1961eko maiatzaren 25a - ) arabar saskibaloi jokalari ohia da.

## Taldeak 
* Colegio Sagrado Corazón (harrobia)
* C.B. Valladolid-Impala (1978-1979)
* CB Valladolid (1979-1986)
* Caja Bilbao (1986-1988)
* CB Sevilla (1988-1996)
Alvan Clark

**Alvan Clark** (Ashfield, Massachusetts, 1804ko martxoaren 8a - Cambridge, Massachusetts, 1887ko abuztuaren 19a) astronomia zalea ere bazen margolari erretratista bat izan zen. Beranduago, lente astronomikoen eraikitzailea ere izan zen.

Alvan Clark Massachusettsen finkatutako margolari erretratista bat zen, oso astronomia zalea. William Herschelen lanak irakurri ondoren, non ispilu astronomikoak urtu eta tailatzeko bere metodoak deskribatzen zituen, teleskopioentzako lenteak tailatu eta leuntzera zaletu zen.

Inspirazioa eta ezagutza teknikoak behar zituela eta, Harvardeko Behatokiko (Harvard College Observatory) zuzendaria zen William Cranch Bondekin harremanetan jarri zen, bere teleskopiotik begiratzen utz ziezaion: 20 urtez (1847-1867) AEBetako handiena izan zen 38 zentimetroko irekidurako errefraktore akromatiko bat. Teleskopio hori Europan eraiki zuen Municheko "Merz eta Mahler" alemaniar konpainiak, beste teleskopio garrantzitsu batzuk ere eraiki zituzten optikari ospetsuak zirenak. Clarkek teleskopiotik begiratu zuen, bere instalakuntza eta optika aztertu zituen eta hobetuak izan zitezkeen akats txiki batzuk aurkitu zizkion.

Aurkikuntza txiki honek animatuta, bere margolaritza tailerra itxi zuen eta lenteak tailatu eta leuntzearen arte zaila ikastera dedikatu zen. Saiakera asko, porrot, aurrerapen txiki eta arrakasta nabarmenen ondoren 20 zentimetrorainoko diametroa zuten kalitate bikaineko lenteak eraiki ahal izan zituen, beranduago, sekula eraikitako lente akromatikorik handiena eraikitzera iritsiz, 102 zentimetrokoa, Yerkes Behatokiko teleskopioan instalatua izan zena.

Salmentarako dohairik ez zuenez, ezin izan zuen estatubatuar edo europar erakunde bakar bat bera ere bere objektiboak kalitate optiko bikainekoak zirela konbentzitu ahal izan, horren ondorioz, horiekin zehaztasunezko behaketa astronomikoak egitera dedikatu zelarik.
Huasteko hizkuntza

**Huasteko hizkuntza edo téenek** maia hizkuntza bat da, haren familiako azkena. Mexikoko golkoaren iparraldean hitz egiten da, bereziki San Luis Potosí, Veracruz eta Tamaulipas estatuetan. 174.000 hiztun inguru ditu. Huastekoaren ezaugarri berezienetariko bat maia geografiatik at egotea da, hau da, Mexiko hego-ekialdetik urruti. Horren ondorioz, agian, maien arteko hizkuntza desberdinena da. "Huasteko" izena nahuatl hizkuntzatik dator eta hortik espainierak jaso zuen.

## Dialektoak 
Egun galduta dagoen Chicomuceltec hizkuntza familia berekoa zen. Gaur egun téenekek hiru dialekto ditu, bestetik:

# **Mendebaldekoa edo Potosinoa** — 48.000 hiztun, hiri hauetan: Aquismón, Huehuetlán, Tancanhuitz, Tanlajás, San Antonio, Tampamolón, Tanquian eta Tancuayalab, guztiak San Luis Potosí estatuan.
# **Erdikoa (Veracruz)** — 22.000 hiztun Veracruz estatuko Tempoal eta Tantoyuca hirietan.
# **Ekialdekoa edo Otontepec** — 12.000 hiztun Veracruz estatuko Chontla, Tantima, Tancoco, Chinampa, Naranjos, Amatlán eta Tamiahua hirietan.

## Hipotesiak 
Huastekoaren isolamendua justifikatzeko bi hipotesi planteatu dira:
* Lehen tartean baziren gaur egun desagertuta dauden beste maia hizkuntza, bereziki golkoaren kostaldean.
* Populazio isolatu hori maia lurraldetatik iparraldera eginiko migrazio baten ondorio da.

## Ezaugarri batzuk 
Beste maia hizkuntzak moduan huastekoak ergatiboaren erabilera du ezaugarri. Ergatibo horren bidez 1., 2. eta 3. pertsona markatu daiteke, baita ere numeroa (singularra edo plurala), denbora (ekintza burutua edo ez burutua)... Bestetik azentua markatzen duen hizkuntza da; normalean azentua azken bokal luzean erortzen da.
### Bokalak 
### Kontsonanteak 
## Hiztegia 
### Zenbakiak 

: 0 - p'opo, ou
: 1 - jun
: 2 - tsaab, chaaf
: 3 - oox
: 4 - tse', chee'
: 5 - bo'
: 6 - akak
: 7 - buk
: 8 - waxik
: 9 - beleju
: 10 - laju
: 11 - laju jun
: 12 - laju tsaab, laju chaaf
: 13 - laju oox
: 14 - laju tse', laju chee'
: 15 - laju bo'
: 16 - laju akak
: 17 - laju buk
: 18 - laju waxik
: 19 - laju beleju
: 20 - jun inik
: 30 - jun inik k'al laju
: 40 - tsaab inik

### Hitz batzuk 

: Agurra - nenek (eskuaz)
: Egun on - taj kanenek
: Arratsalde on - wakla neneck
: Ikusi arte - tai ku tzu ushin
: Bai - alwa itz
: Ez - ibvaa, yabaa
: Zenbat da? - jai is tam ¿jat'ua?
: Non dago? - jutá ti kuajat, ¿jonti kuajat?
: Eskerrik asko - kgack namal itz tam, jalbint'zis
: Ez dut ulertzen - yab uh eshbayal
: Ni huasteko mintzatzen naiz - naná in kau teének
: Ongi etorriak - alwa kixk hulich
: Noiz orduan? - jadal tam
: Gose naiz - in k'ahilich
: Banoa - nechich tam, nechich na
: Nola duzu izena? - ¿janta' bi?
: Gizona - hinick
: Emakumea - Husum

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carettochelys insculpta

***Carettochelys insculpta*** *Carettochelys* generoko animalia da. Narrastien barruko Carettochelyidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Carettochelys
* Carettochelyidae

## Kanpo estekak 
* TIGR Reptile Database in Species 2000 and ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist
Javier Gorroño

**Javier Gorroño Gastamintza** (Bilbo, 1968ko uztailaren 9a - ) bizkaitar saskibaloi jokalari ohia da.

## Taldeak 
* Salesianos Deustu (harrobia)
* Caja Bilbao (1985-1987)
* Bancobao Villalba (1987-1988)
* BBV Collado Villalba (1988-1990)
* Atlético de Madrid Villalba (1990-1991)
* Unicaja Málaga (1991-1992)
* Festina Andorra (1992-1993)

## Palmaresa 
* 15px 1985eko Gazteen Eurobasket.
* 15px 1989ko Munduko 22 urte azpiko txapelketa.
* 15px 1990eko 22 urte azpiko Mundobasket.
Jesús Castro Romani

**Jesús Castro Romani** (Eibar, 1983ko maiatzaren 29a - ) gipuzkoar saskibaloi jokalaria da, egun Burgosko Club Baloncesto Atapuerca taldean dabilena.

## Taldeak 
* 2001-04. Club Baloncesto Granada. (EBA, ACB)
* 2004-05. Algeciras Cepsa. (1. maila)
* 2005-06. Autocid Ford Burgos. (LEB 2)
* 2006-07. Club Deportivo Maristas Palencia. (LEB 2)
* 2007-08. CB Almería. (LEB Plata)
* 2008-09. CB Villa de Los Barrios. (LEB Oro)
* 2009- Autocid Ford Burgos. (LEB Oro)
Asaph Hall

**Asaph Hall** (Goshen, Connecticut, 1829ko urriaren 15a - Annapolis, Maryland, 1907ko azaroaren 22a) estatubatuar astronomo bat izan zen.

Heziketa akademiko eskasarekin, bere aita hil ondoren zurgin bezala lan egin behar izan baitzuen bere amari laguntzeko, bere jakintza eta zerua ikerketzeko grinak bere kabuz prestatzera eraman zuen. 1857an William Cranch Bond astronomoaren laguntzaile bezala lanean hasi zen Harvardeko behatokian (Harvard College Observatory). Bere soldata hamabi dolarrekoa zen hilean.

1856an Angeline Stickneyrekin (1830-1892) ezkondu zen, nork bere lanean beti babestu zuen.

Behaketa ugari egin, teknika astronomikoak ikasi eta bere ezagutzak hobetu ondoren, 1863an, Washingtongo Itsas Behatokiko zuzendari izendatua izan zen, nondik Marteren bi ilargiak diren Fobos eta Deimos aurkitu zituen behatoki horretako 66 zentimetroko teleskopio errefraktorea erabiliz, Alvan Clark estatubatuar optikariak fabrikatu zuen teleskopioa. Aurretik Saturno planetaren errotazio periodoa aurkitu zuen. 1895ean astronomia irakasle postua bete zuen Harvard Unibertsitatean.

Foboseko krater handietako batek Hall izena jasotzen du astronomo honen omenez; Stickney, bere emaztearen omenez izendatua, ilargi honetako kraterrik handi eta sakonena da.

Lau seme izan zituen: Asaph Jr., Samuel, Angel eta Percival. Soilik lehena (Asaph Hall Jr.) izango zen astronomoa bere aita bezala, lan astronomiko ugari eginez. Zeruari buruzko ikerketa eta artikulu ugari argitaratu zituen.

## Argitalpenak 
* *Nebulae in the Pleiades*, (1886), Astronomische Nachrichten, volume 114, p. 167.
* *Observations on Mars*, (1888), Astronomical Journal, vol. 8, iss. 181, p. 98-98.
* *Observations of Mars, 1892*, (1893), Astronomical Journal, vol. 12, iss. 288, p. 185-188.
* *The orbit of the satellite of Neptune*, (1898), Astronomical Journal, vol. 19, iss. 441, p. 65-66.
* *Motion of the perihelion of Mercury*, (1900), Astronomical Journal, vol. 20, iss. 479, p. 185-186.
* *The differential equations of disturbed elliptic motion*, (1906), Astronomical Journal, vol. 25, iss. 586, p. 77-79.

## Sariak 
* Royal Astronomical Societyko Urrezko domina
* Ohorezko Legioa

## Kanpo loturak
Breakthru (abestia)

**Breakthru** Queen rock talde ingelesak 1989an The Miracle diskoaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* Queen taldearen *Breakthru* abestiaren bideoklipa entzungai eta ikusgai
Graciliscincus shonae

***Graciliscincus shonae*** *Graciliscincus* generoko animalia bakarra da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago. Kaledonia Berriko hegoaldean bizi dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Scincidae

## Kanpo estekak 
* TIGR Reptile Database in Species 2000 and ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist
Habrophallos collaris

***Habrophallos collaris*** *Habrophallos* generoko animalia da. Narrastien barruko Leptotyphlopidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Habrophallos
* Leptotyphlopidae

## Kanpo estekak 
* Habrophallos collaris (Hoogmoed, 1977) - GBIF
Iragarpen (pseudozientzia)

**Iragarpena** etorkizuneko gertakizunei buruzko informazioa eskuratzeko zentzumenez kanpoko ahalmena da, metodo zientifikoa erabili gabe. Horretarako, igarleak ametsak, begitazioak eta bestelako aieru eta bihozkadak erabiltzen ditu ustez.

## Ikus, gainera 
* Profezia

## Kanpo estekak
Espiritu

**Espiritua**, Ipar Euskal Herrian **izpiritu** ere deitua, naturaz gaindiko izaki bat da, kontzientzia duena baina gorputz edo bestelako existentzia materialik ez duena. Munduko kultura, mitologia eta sinesmen erlijioso askotan agertzen den terminoa da. Maiz, arima eta mamuak izendatzeko ere erabili den terminoa da. Duela gutxi, 1628an eta 1633an, hurrenez hurren, William Harveyk eta René Descartesek espekulatzen jarraitzen zuten gorputzaren lekuren bereziren batean, "bizi-espiritu" edo "bizi-indar" bat zegoela, gorputzaren armazoi osoa animatzen zuena, fabrika baten motorrak bertan makineria mugitzen duen bezala. Maiz, Espiritu hitza *E* larriarekin erabiltzen denean, Espiritu Santuari erreferentzia izaten da.

## Etimologia 
Hitza latinezko *spiritus* hitzetik dator, "*spirare*" aditzetik, zeina, seguru asko, onomatopeia bat baita arnasa hartzean ateratzen den soinuari dagokionez. "Putz egitea", "puztea" eta arnasa hartzeko gaitasuna ere esan nahi du. Arnasa hartzeko gaitasunarekin lotuta, "nahiko bizia" sortzen da; beraz, espiritua biziaren funtsa litzateke, arnasa hartzeko indarrik ez duenak bizia galtzen baitu. "Spirare" ez da arnasa hartzean airea kanporatzea soilik, hil zen uneko azken arnasa botatzean bizi-indarra kanporatzea ere bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atractus modestus

***Atractus modestus*** *Atractus* generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Atractus
* Dipsadidae

## Kanpo estekak 
* TIGR Reptile Database in Species 2000 and ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist
Estimulu

Biologia, fisiologian eta psikologian, **estimulua** edo **kinada** ingurunean gertatzen den gertaera bat da, organismo batengan erreakzio bat sorrarazten duena, zentzumenez hauteman eta gero.

## Kanpo estekak 
* Estimuluak, Gizapedian.
Azti (argipena)

**Azti** hitzak esanahi eta erabilera zenbait ditu:

* aztia edo magoa;
* AZTI-Tecnalia, Euskal Herriko teknologia-zentro bat;
* azti urdinak, Tolkienen legendariumeko pertsonaia taldea.
Fantasia (argipena)

**Fantasia** hitzak esanahi eta erabilera zenbait ditu:

* fantasia, fizkiozko generoa;
* psikologian, **fantasia** edo ameskeria, pertsona batek irudikatutako egoera, errealitatearekin bat ez datorrena,
** giza sexualitatean, sexu fantasia;
* Fantasia, Walt Disneyen filma.
Sakabanatze (argipena)

**Sakabanatze** edo **sakabanaketa** hitzak esanahi eta erabilera zenbait ditu:

* estatistikan,
** sakabanatzea, datu-multzoen aldakortasun-ezaugarria,
** sakabanatze-diagrama, datu-diagrama mota bat;
* fisikan, Rutherforden sakabanatzea, fenomeno fisiko bat;
* euskal presoen sakabanaketa, euskal preso politikoen aurka Espainiako Gobernuak ezarritako politika.

## Ikus, gainera 
* Dispertsio (argipena)
Okultismo

[thumb|Deabruaren [Codex Gigas.]]
**Okultismo**a ezkutuko zientziak edo ezkutuko arteak izaera dogmatikoko hainbat ezagutza eta praktika misteriotsu aztertzea da, hala nola magia, alkimia (diziplina espiritual eta filosofiko gisa), igarkizuna eta abar, antzinatik unibertsoaren sekretuak aztertu nahi dituztenak. Okultismoa ezkutuko arteak, praktikak edo zientziak aztertzea da, hala nola magia, alkimia, zentzumenez kanpoko pertzepzioa, astrologia, espiritismoa eta igarkizuna, besteak beste. Hitza latinezko *occulere* («ezkutatu») aditzaren  *occultus* partizipiotik dator.

Ezkutukoa azalpenik ez duen guztia da, eta horren ezagutza ez dago iniziatu gabeen eskura. Hizkuntza arruntean, hala ingelesez nola gaztelaniaz, ezkutuan dagoena paranormala eta esplikaezina denaren ezagutzari dagokio, neurgarria eta azalgarria denaren ezagutzaren aurka, normalean zientzia gisa aipatzen dena. Terminoa, batzuetan, pertsona jakin batzuei zuzendutako ezagutza izendatzeko erabiltzen da. Ezagutza horrek gaian hasi ez direnen bistatik kanpo egon behar du. Okultista aditu askorentzat, ezkutukoa arrazoimen hutsetik eta sentipenezkoaren eta fisikoaren ezagutza-zientzietatik haratago doan errealitate izpiritual azpian eta sakonenaren azterketa besterik ez da. Esoteriko eta arcano terminoek antzeko esanahia dute, eta testuinguru askotan hiru terminoak trukagarriak dira.

Okultismoa, halaber, gai horrekin zerikusia duten erakunde edo agindu mota jakin batzuei, horien irakaskuntza eta praktikei eta literatura- eta filosofia-korronte espiritual, presente eta historikoei buruzkoa da.

## Ezkutuko zientzien adibideak 
Antzinean garatutako ezkutuko zientzien adibide garrantzitsuenen artean, honako hauek aipa daitezke:

* Aurresan (Teofrasto Parazeltso mediku suitzarrak «zalantzazko arteak» izenarekin egindako deiak):
* Aeromantzia
* Alektomantzia
* Augurio
* Kartomantzia (ikus, halaber: tarot).
* Fisiognomia
* Geometria
* Hidromantzia
* Horoskopo
* Litomantzia
* Metoposkopia
* Nekromantzia edo nigromantzia
* oniromantzia
* Piromantzia
* Iragarpena
* Kiromantzia
* Alkimia
* Espagiria
* Astrologia
* Belarkia
* Siglen teoria
* Lapidarioa
* Magia
* Sorginkeria
* Wicca
* Alfabeto erruniko
* Medium
* Mitologia
* Angelologia
* Demonologia
* Numerologia
* Gematria

Okultismoaren eta haren kontzeptuen interpretazioa zenbait filosofia eta erlijioren sinesmen-egituretan aurki daiteke, hala nola, gnostizismoa, hermetismoa, teoria, wikca, thelema, satanismoa, neopaganismoa edo edozein erlijio.

## Okultismoa euskal literaturan 
Herriko sineskerien arabera, Pedro Agerre "Axular" idazleak, Salamancako leize batean deabruarekin okultismoa ikasi zuen. Horri esker, erakusten zuen jakinduria eskuratu zuen baina, horrexen ondorioz halaber, itzalik gabe geratu zen; ikasketak jasotzeagatik ordaindu behar izan zuen ordainketa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esoterismo

## Kanpo estekak 
*  [Esoterismoa ikertzeko Zentroa, Exeter University(https://eu.wikipedia.org/wiki/Exeter_University)]
*  The Mystica. Okultismoaren inguruko Entziklopedia.
Letizia Ortiz

**Letizia Ortiz eta Rocasolano** (Oviedo, 1972ko irailaren 15a) Espainiako erregina da. Felipe VI.a Espainiakoa tronuaren oinordekoa ezkondu baino lehen, telebista-aurkezle ospetsua izan zen.

## Biografia 
### Ikasketak eta lana 
Txikitan Oviedoko La Gesta ikastetxean ikasi zuen. 15 urterekin familia osoa Madrilgo Rivas-Vaciamadridera joan zen eta han Ramiro de Maeztu institutuan bukatu zituen ikasketak. Kazetaritza ikasteko Madrilgo Complutense Unibertsitatean matrikulatu zen.

Unibertsitatean zegoenean ABC egunkarian eta EFE agentzian lagundu zuen; 1992an eta 1993an, bekadun lan egin zuen La Nueva España egunkarian. Segidan, master bat egin zuen eta bukatzean Mexikora joan zen doktoregoa egiteko, nahiz eta ez bukatu.

2000an, Madrilgo prentsa-elkarteko Larra saria jaso zuen 30 urte baino gutxiagoko kazetaririk onena izateagatik.

Letizia Ortiz CCN+ kanalean lan egiten hasi zen. Bi urtez, Marta Fernandez-ekin goizeko berriak eman zituen. 2001ean, TVEn sartu zen eta Informe Semanal-en eta goizeko albistegiaren erredakzio-taldean lan egin zuen. Asturiasko printzearekin ezkon-hitza eman baino lehen, TVEko eguerdiko albistegia aurkezten zuen eta berri garrantzitsuak eman zituen: irailaren 11ko atentatuak eta Prestige-aren hondoratzea besteak beste.

### Lehen ezkontza (1998-1999) 
1998an lehen aldiz ezkondu zen, Alonso Guerrero Literatura irakaslearekin. Ezkontza zibila Cácereseko Almendralejo-n izan zen. Ezkondu eta urte batera dibortziatu ziren. Gaur egun, Alonso Guerrero-k irakasle segitzen du.

### Bigarren ezkontza (2004- ) 
Bigarren aldiz, Filipe Borboikoa printzearekin ezkondu zen, 2004an, Madrilgo La Almudena katedralean. Ezkondu eta gero Asturiasko printzesa bihurtu zen eta gaur egun Espainiako erregina izateko prestatzen ari da, agenda propioa dauka. Bi alaba dituzte, Leonor (Madril, 2005) eta Sofia (Madril, 2007) infantak.

2014an senarra Espainiako errege bilakatu eta Letizia erregina ezkontide bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Politopo

thumb|Politopo bat hiru dimentsiotan
Geometrian, **politopoa** irudi geometriko bat da, alde guztiak lauak dituena, zenbanahi dimentsiokoa. Bi dimentsioko politopoak poligonoak dira; hiru dimentsiokoak, poliedroak; lau dimentsiokoak, polikoroak... Beraz, poligono kontzeptua zenbanahi dimentsiotara orokortzea da politopoa.

*Politopo* terminoa Alicia Boole Stott-ek sortu zuen, George Boole irlandar matematikari eta filosofo ezagunaren alabak, hain zuzen ere.

Solido platonikoak (edo hiru dimentsioko politopo erregularrak) aztertzea izan zen Antzinako Greziako matematikarien ikergai nagusia —batez ere, Euklidesen *Elementuak* tratatuan—; ziur asko, politopoek dituzten berezko propietate estetikoengatik. Gaur egun, politopoak eta haiekin erlazionatutako kontzeptuak asko erabiltzen dira ordenagailuaren bidezko grafikoetan, optimizazioan eta beste arlo askotan.

## Kanpo estekak
Mehelya poensis

***Mehelya poensis*** bi espezie ezberdinen sinonimoa da:

* *Mehelya poensis* Testi, 1935, *Gonionotophis capensis* da (Smith, 1847)
* *Mehelya poensis* (Smith, 1849), *Gonionotophis poensis* da (Smith, 1849)
Meizodon plumbiceps

***Meizodon plumbiceps*** *Meizodon* generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Meizodon
* Colubridae

## Kanpo estekak 
* TIGR Reptile Database in Species 2000 and ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist
Ophisops jerdonii

***Ophisops jerdonii*** *Ophisops* generoko animalia da. Ingelesez *Jerdonen suge-begia* izena ere jasotzen du. Narrastien barruko Lacertidae familian sailkatuta dago. India, Pakistan eta Afganistanen aurki daiteke, ingurune harritsueta. Thomas C. Jerdon biologo britaniarraren omenez izendatua izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ophisops
* Lacertidae

## Kanpo estekak 
* TIGR Reptile Database in Species 2000 and ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist
Igarpen (pseudozientzia)

[thumb|200px|[Azti batek objektu batek duten kokapena aztertuz **igarpenak** egiten.]]

**Igarpena** ezezaguna den zerbait jakiteko ustezko naturaz gaindiko ahalmena da, bereziki etorkizuna, altxorrak, sekretuak, galdutako pertsonen kokapena eta oro har ezkutuan dagoen edozer. Maiz, ustez ahalmen eta trebakuntza berezia duten aztiak aritzen dira igarpenean, baina trebakuntza berezirik gabe, berezko ahalmenaz igarpenak egiten dituzten pertsonak ere badaude. Horrela, igarpen mota bi bereizten dira: igarpen *mantikoa* (antzinako grekerazko *manteia* edo *igarpen* hitzatik), bitarteko fisiko baten bitartez burutzen dena (kartomantzia, astrologia, numerologia, ...) eta argikusmenez, ustez berezko ahalmena duten pertsonek egiten dutena. Jolas moduan burutu daitekeen jarduera ere bada.
Fenomeno paranormal

**Fenomeno paranormalak** (*at* edo *kanpo* esan nahi duen *para-* grekerako aurrizkitik, "normaltasunetik at dauden fenomenoak") indarrean dauden teoria zientifikoen arabera itxuraz berehalako azalpena ez duten fenomenoak dira, bereziki pertsona eta animalien aparteko ahalmenekin loturik (argikusmena, psikokinesia, telepatia eta abar), baina orohar azterketa zientifiko batez ikertu daitezkeenak, behaketaz eta saiakuntzaa, naturaz gaindiko fenomenoak ez bezala. Parapsikologia izeneko jakintza arloaren bitartez aztertzen dira.

## Ikus, gainera 
* Naturaz gaindiko fenomeno

## Kanpo estekak
Publikoari Gorroto

***Publikoari gorroto*** Xabier Mendiguren Elizegik 1985ean idatzi zuen antzerki obra da.

2012ko azaroan Huts Teatroak, Artedramaren babesean eszenatokietara eraman zuen Manex Fuchsen taula-zuzendaritzarekin eta oholtza gainean hiru aktore zeudela: Ander Lipus, Miren Tirapu eta Iñaki Ziarrusta.

## Sinopsia 
Aktore bat, bi ikusle, agertoki bat. Besterik ez du behar antzerkiak: hortik aurrera hasten den jokoan, dena da posible. Teatroari buruzko hausnarketa jostalari baten moduan hasten da obra hau, publikoarekiko keinuz eta umorez; pixkanaka, ordea, arimaren barrunbe ilunenak joango dira agertzen: krudelkeria, bortxa, botere-harremanak... giza izatearen amildegi ertzera iristeraino.

## Taula zuzendaritzaren oharrak 
*Publikoari gorroto* idazteko, Xabier Mendiguren-ek Antonin Artaud-en eragina aipatzen du. *Antzerkia eta bere doblea*. Aktorea eta taula zuzendaria, pertsona eta pertsonaia, ni eta nere mamua. Baina antzerki hau ez da "metateatroa". Izatekotan, ekintza teatral bat da, oholtza gainean gizon eta emazte erretzen dituena, krudela zer den ikus eta entzun dezagun. Arma arkaikoak izango dira eskutan: maskara bat, margoak eta animatua izatea eskatzen duen gauza zonbait.

Eszenografia: oihal gorri pare bat, zerbait gordetzekoa dugula argi uzteko.

Gaineratekoa jokoa izango da, kodigo guzietan aritua, moralki inkorrektoa, mugagabea. Garbiki erraiteko, norberaren burua edo auzoarena torturatzeko dagoen irudimena agerian utzi nahi da. Norberak bere bizia eszenifikatzeko egiten duen indarra. Amodioa eta gorrotoaren arnasa. Eta hondarrean, miseria. Itsuski ederra, krudela."

## Sariak 
* 2013 Donostia Saria, 2012ko Antzezlan Onena.
Fitxategi:Manex Fuchs.webm|Manex Fuchs (zuzendaria)
Fitxategi:Xabier Mendiguren Elizegi (Argazki Press Luis Jauregialtzo).jpg|Xabier Mendiguren Elizegi (idazlea)
Fitxategi:Ander Lipus (euskalkiak).webm|Ander Lipus (aktorea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Publikoari gorroto antzezlanaren webgunea
Harrisoniascincus zia

***Harrisoniascincus zia*** *Harrisoniascincus* generoko animalia bakarra da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago. Australian bizi dira, Queensland eta Hegoaldeko Gales Berrian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Scincidae

## Kanpo estekak 
* TIGR Reptile Database in Species 2000 and ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist
Simplex (geometria)

[thumb|3-simplexa edo [tetraedroa]]
Geometrian, **simplexa** (batzuetan, **n-simplexa** ere deituta) triangelu edo tetraedro kontzeptuaren zabalpena da, *n* dimentsiotara: 0-simplexa puntua da; 1-simplexa, zuzenkia (bi puntu lotzen dituen lerroa); 2-simplexa, triangelua; 3-simplexa, tetraedroa; eta 4-simplexa, pentakoroa.

**Simplex erregularra** politopo erregularra ere baden simplexa da.

## Adierazpen grafikoa 
Grafoak erabiltzen dira n-simplexak grafikoki adierazteko bi dimentsiotan, oso modu errazean, haren n+1 puntuak (erpinak) bata besteari zuzenkiekin lotuz.

(*n* - 1)-simplex erregular batetik, erraz sor daiteke *n*-simplex erregular bat: beste erpin bat hartu, eta gainerako erpinei lotuz, betiere aldeen luzerak (lehengoak eta berriak) berdinak izanda.

Simplex baten grafotik abiatuta, zenbat dimentsiokoa den jakiteko, erpin bakoitzari zenbat zuzenki dauden lotuta zenbatu behar dugu.

## Kanpo estekak
Legendreren aierua

Adrien-Marie Legendrek proposatutako **Legendreren aieruak** n^2 eta (n+1)^2en artean beti zenbaki lehen bat dagoela baieztatzen duen aieru bat da. Landauren problemen zati da.

Chen Jingrunek 1965ean n^2 eta (n+1)^2en artean primoa edo erdiprimoa, hau da, bi zenbaki primoren arteko biderketa, den zenbaki bat beti dagoela frogatu zuen. Gainera, 1984an Iwaniecek eta Pintzek n - n^\theta eta nen artean, \theta = 23/42 = 0,547... izanik zenbaki primo bat beti dagoela frogatu zuten.

1etik hasiz, n^2 baino handiagoak diren zenbaki primo txikienen zerrenda 2, 5, 11, 17, 29, 37, 53, 67, 83, 101, 127, 149, 173, 197, 227, 257, 293, 331, 367 eta 401 da.

n^2 eta (n+1)^2en artean dauden zenbaki primo kopurua 2, 2, 2, 3, 2, 4, 3, 4, 3, 5, 4, 5, 5, 4, 6, 7, 5, 6, 6, 7, 7, 7, 6, 9 da.

## Ikus, gainera 
* Bertranden postulatua
* Cramerren aierua
* Brocarden aierua

## Kanpo estekak
Adrien-Marie Legendre

**Adrien-Marie Legendre** ( ahoskatua; Paris, 1752ko irailak 18 &ndash; *ib.*, Frantzia, 1833ko urtarrilak 10) frantziar matematikari bat izan zen. Ekarpen garrantzitsuak egin zituen estatistika, zenbakien teoria, aljebra abstraktua eta analisi matematikoaren esparruetan.

Bere lanaren zati handi bat ondoren beste batzuk hobetu zuten: bere lanek polinomioen erroetan Galoisren teoria inspiratu zuten, Niels Henrik Abelen funtzio eliptikoei buruzko lanak Legendreren lanen gainean eraiki ziren, Gaussen estatistikari eta zenbakien teoriari buruzko lanaren zati batek Legendrerena osatzen zuen.

1830ean *n* = 5 esponentearentzat Fermaten azken teoremaren demostrazio bat aurkeztu zuen, ia Peter Gustav Lejeune Dirichletekin aldi berean, 1828an aurkeztu zuena.

Zenbakien teorian erreziprokotasun kuadratikoaren legea proposatu zuen, ondoren Gaussek frogatu zuena. Zenbaki lehenen banaketan eta zenbakien teoriari analisiaren aplikazioan lan aitzindariak ere egin zituen. 1796an bere zenbaki lehenen teoremaren konjetura egiazko bezala frogatu zuten Jacques Hadamardek eta Charles Jean de la Vallée-Poussinek 1898an.

Legendrek funtsezko lana egin zuen funtzio eliptikoen azterketan, integral eliptikoen sailkapena barne hartuz. Baina Abel izan zen analisia amaitu zuena Carl Gustav Jakob Jacobiren funtzioen alderantzizkoak aztertzean.

Legendreren eraldatuagatik ere ezaguna da, mekanika klasikoaren lagrangiar formulaziotik hamiltondarrera pasatzeko erabilia. Termodinamikan ere erabiltzen da barne energiatik abiatuta Helmholtz eta Gibbsen energia askeen entalpia lortzeko.

## Argitalpen batzuk 
* *Sur la figure des planètes*. 1784.
* *Éléments de géométrie*. Paris 1794.
* *Memoire sur les transcendantes elliptiques*. Pariís 1794.
* *Essai sur la théorie des nombres*. Paris 1797/1798.
* *Nouvelle théorie des paralleles*. Paris 1803.
* * Nouvelles methodes pour la détermination des orbites des comètes, etc.* Paris 1807.
* *Exercises du calcul intégral*. Paris 1811/1817.
* *Traité des fonctions elliptiques et integrales Euleriennes*. Paris 1826–1829.

## Ikus, gainera 
* Gauss-Legendreren algoritmoa
* Legendreren konstantea
* Legendreren polinomioak
* Legendreren ikurra
* Legendreren aierua

## Kanpo estekak
Chilomeniscus stramineus

***Chilomeniscus stramineus*** *Chilomeniscus* generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Chilomeniscus
* Colubridae

## Kanpo estekak 
* TIGR Reptile Database in Species 2000 and ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist
2025 Nortia

**2025 Nortia** asteroide gerrikoan aurkitutako 2025. asteroidearen izena da. 1953ko ekainak 6n aurkitu zuen Joseph Churmsek Johannesburgotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1953 LG** zen. Bere izena Nortia etruriar jainkosagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
2026 Cottrell

**2026 Cottrell** asteroide gerrikoan aurkitutako 2026. asteroidearen izena da. 1955eko martxoak 30ean aurkitu zuen Indiana Asteroide Programak AEBetako Indiana estatuko Brooklyn hiritik gertu dagoen Goethe Link Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1955 FF** zen. Bere izena Frederick Gardner Cottrell estatubatuar kimikari eta asmatzaileagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak