open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matxalen Bezos Arketa

[thumb|Matxalen Bezos "Jaiotzetik erreboltari" poema liburua aukezten [Ainara Maia|Ainara Maiarekin. Azoka, 2025]]
**Matxalen Bezos Arketa** (Barañain, Nafarroa Garaia, 1994ko uztailaren 29a) irakaslea eta idazlea da, poeta.   

## Bizitza 
Barañainen jaio zen arren, bermeotartzat du bere burua Matxalenek, Bermeokoak ditu gurasoak. Nafarroako Unibertsitate Publikoan Magisteritzako Haur Hezkuntza ikasketak egin zituen eta ondoren Haur Hezkuntzako Goi-mailako gradua egin zuen.  2022an Barañaingo euskaltegian euskara irakasle hasi zen.  

### Idazle 
Literatura eta bereziki poesia txiki-txikitatik du gustuko. Hamar urte zituela piztu zitzaion poeta izateko grina, hamahiru urterekin hasi zen bere olerki propioak idazten eta hamabost urte pasatxorekin igo zen lehendabiziko aldiz oholtza gainera, Iruñeko La Hormiga Atómica liburudendan.

Ordutik, Iruñeko Inverso, Hitzune, La Mesa Poética poesia taldeetan ibili da eta euskarazko Joxemiel Bidador Poesia taldeko kidea da. Halaber, Iruñeko Micrófono Abierto/encuentro de poetas, Miércoles sospechoso, Arrosadiako Artisten auzoa eta euskararen aldeko beste hainbat ekimenetan ere parte hartu izan du.

Horrez gainera, Hatsaren Poesia Liburuan ere parte hartzen du, eta berarentzat sekulako aukera izan da, bere olerkiak partekatzeko eta jendearekin gozatzeko aukera eskaini baitio.Abenduan Durangoko Azokako Ahotsenean ere Ainara Maia Urroz idazle eta itzultzailearen eskutik egin zuen liburuaren aukezpena.

## Argitalpenak 
* *Jaiotzetik erreboltari.*(Dakit, 2025) ISBN 978-84-126906-7-5.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* BERRIA aretoa. Matxalen Bezoz bere olerkiak irakuretzen YouTube
* Elkarrizketa: Poesia dut nire barne sentimenduak askatzeko modua  HITZA, Busturialdea.
Zsuzsa Koncz

**Zsuzsanna Koncz**, ezaguna **Zsuzsa Koncz** izen artistikoaz, (Pély, 1946ko martxoaren 7a) hungariar pop abeslaria da. Bere abestietako batzuen hitzak, gehienak János Bródyk idatziak, oso kritikoak ziren Hungariako 1990 baino lehenagoko politika sistemarekin.

Bere ibilbidea 1962ko *Ki mit tud?* telebistako talentu-lehiaketan aritu ondoren hasi zen. Hainbat talde eta musikarirekin aritu da urteetan zehar, batez ere Illés eta János Bródyrekin. 1970eko hamarkadan, hainbat bira arrakastatsu egin zituen atzerrian, batez ere Ekialdeko blokeko herrialdeetan, Mendebaldeko Alemanian (batzuetan **Shusha Koncz** eta **Jana Koncz** izenekin alemanadun herrialdeetan), baina baita Frantzian, Ameriketako Estatu Batuetan eta Japonian ere. Hungarian oso ezaguna izaten jarraitzen du eta bere abestietako batzuk herrialdeko folklorera pasa dira, besteak beste: *A Kárpáthyék lánya*, *Ha én rózsa volnék* eta *Valahol egy lány*.

## Diskografia 
# *Volt egyszer egy lány* (1969)
# *Szerelem* (1970)
# *Jana Koncz* (Mendebaldeko Alemania, alemanez, 1970)
# *Kis Virág* (1971)
# *Élünk és meghalunk* (1972)
# *Zsuzsa Koncz* (Ekialdeko Alemania, alemanez, 1972)
# *Jelbeszéd* (1973)
# *Gyerekjátékok* (1974)
# *Kertész leszek* (poemak, 1975)
# *Ne vágj ki minden fát!* (1975)
# *...Elmondom hát mindenkinek* (poemak, 1976)
# *Koncz Zsuzsa X.* (1977)
# *Aranyalbum (1967–1973)* (bilduma, 1978)
# *Valahol* (1979)
# *Ich komm und geh mit meinen Liedern* (Ekialdeko Alemania, alemanez, 1980)
# *Menetrend* (1981)
# *Die lauten Jahre sind vorbei* (Ekialdeko Alemania, alemanez, 1982)
# *Konczert* (1984)
# *Shusha Koncz Morgenlicht* (Austria, alemanez, 1984)
# *Újhold* (1985)
# *Fordul a világ* (1988)
# *Koncz Zsuzsa archív* (bilduma, 1988)
# *Verslemez III.* (poemak, 1989)
# *Illúzió nélkül* (1991)
# *Jubileumi koncert* (1992)
# *Ne veszítsd el a fejed* (1993)
# *Unplugged I-II.* (1995)
# *Válogatott kislemezek* (bilduma, 1996)
# *Miénk itt a tér* (1996)
# *Ég és föld között* (1997)
# *Csodálatos világ* (duetoak, 1998)
# *Miért hagytuk, hogy így legyen?* (bilduma, 1999)
# *Ki nevet a végén* (2002)
# ''Wie sag ich's Dir* (Alemania, alemanez, 2003)
# *Egyszerű ez* (poemak, 2006)
# *Die großen Erfolge* (Alemania, alemanez, 2007)
# 37 (2010)
# *Tündérország* (2013)
# *Aréna 10* (2014)
# *Vadvilág* (2016)
# *Aréna koncert 2017.* (2017)
# *Így volt szép* (2019)
# *Szabadnak születtél* (2020)
# *Te szeress legalább'' (2022)

## Kanpo estekak
Paul Vaderlind

**Paul Wojciech Vaderlind** (Polonia, 1948ko urtarrilaren 19a) suediar matematikaria eta idazlea da. Sudokua Suediara ekartzen lagundu izanagatik ezaguna da. Vaderlindek matematikako 30 liburu baino gehiago idatzi ditu haur eta helduentzat.

## Hezkuntza 
Väderlind Stockholmeko Unibertsitatean ikasi zuen. Doktorego-ikasle gisa, Väderlind-ek matematika diskretuaren alorrean ikerketak egin zituen eta 1982an Clutters and atomistic lattices doktorego-tesia argitaratu zuen.

## Ibilbidea 
1982an, Vaderlind irakasle nagusi bihurtu zen Stockholmeko Unibertsitatean, lehiakortasun arazoak konpontzeko edo arazoen konponbidean zentratuz.

Vaderlind-ek hainbat liburu argitaratu ditu haurrentzako eta helduentzako arazoak konpontzeko arloan, baita sudoku liburu pare bat ere. Gaur egun, Vaderlind unibertsitatean egiten duen lanarekin ez ezik, matematikako lehiaketetan ere parte hartzen du eta gazteei matematika irakasten die Danderyd gimnasioko klase berezietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lili Ivanova

**Liliana Ivanova Petrova** (), ezagunagoa **Lili Ivanova** () izenez, (Kubrat, 1939ko apirilaren 24a) bulgariar abeslaria da. Bere ibilbide luze eta oparoa dela eta, Bulgariako poparen emakume aitzindaritzat hartua da.

Bere ibilbidean zehar 35 disko eta 29 single grabatu eta argiratu ditu Bulgarian, Sobietar Batasunean, Errumanian, Turkian, Alemanian, Espainian eta beste herrialde batzutan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Odobescu

**Anna Odobescu** (Dubăsari, Transnistria, 1991ko azaroaren 3a) moldaviar abeslaria da. Moldavia ordezkatu zuen 2019ko Eurovision Abesti Lehiaketan *Stay* izeneko abestia kantatuz.

## Diskografia 
### Singleak 
**Agony* (2018)
**Stay* (2019)
**"Dreaming* (2019)
**My Oh My* (2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
City by the Sea

***City by the Sea***, , 2002ko Michael Caton-Jones eskoziarrak zuzendutako drama film bat da. 1997ko Michael McAlar kazetariak Esquire aldizkarian argitaratutako "Mark of a Murderer" ("Hiltzailearen Marka"} artikuluan oinarritua dago.  Robert De Niro, Frances McDormand, James Franco, Eliza Dushku, William Forsythe eta George Dzundza aktoreek antzeztu zuten.

Vincent LaMarca polizia detektibearen bizitzan oinarritua dago.

## Argumentua 
AEB, jatorriz Long Beach hirikoa den Vincent LaMarca (Robert De Niro) New York hiriko poliziaren hilketa saileko detektibe beterano bat da. Legea gauza guztien gainetik bete behar dela uste duen gizaseme zuzena da. Baina, bapatean, ordurarte hartuemanik izan ez duen bere semea Joey (James Franco) susmagarri nagusia den hilketa kasu bat ikertu beharko du, iraganean Maggie LaMarca (Patti LuPone) emazte ohia abandonatu eta harengandik dibortziatu zenetik ama-semeak kasik ikusi ez baiditu. Orain Vincentek bizimodu bakartia darama eta bere neskalagun Michelle (Frances McDormand) nahiz lagunmin Reg Duffy (George Dzunda) polizia detektibea eta lankidea bere iraganeko bizitza pribatuaz ezer jakin ez dezaten ahalegintzen da. Kasu honen ikerketan zehar, bere familia arazoek eta aita on bat izateko ezgaitasunak Joey semea bide zuzenetik desbideratu dutela jabetuko da.

## Aktoreak 
* Robert De Niro: Vincent LaMarca detektibea
* Frances McDormand: Michelle
* James Franco: Joey LaMarca
* Eliza Dushku: Gina
* William Forsythe: "Spyder" 
* George Dzundza: Reg Duffy detektibea
* Patti LuPone: Maggie LaMarca
* Anson Mount: Dave Simon detektibea
* John Doman: Henderson kapitaina
* Brian Tarantina: "Snake"
* Drena De Niro: Vanessa Hansen
* Nestor Serrano: Rossi detektibea
* Michael P. Moran: Herb 
* Michael Della Femina: Angelo LaMarca, Vincenten sita
* Dominick Angelo eta Pasquale Enrico Cangro: Baby Angelo, Joey eta Ginaren semea

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Born Yesterday (1993ko filma)

***Born Yesterday***, , 1993ko Luis Mandoki mexikarrak zuzendutako komedia film bat da. Garson Kanin ifazlearen *1946ko izenburu berdineko antzezlanean* oinarritua dago. Melanie Griffith, John Goodman, Don Johnson eta Edward Herrmann aktoreek antzeztu zuten.

*1950eko izenburu berdineko filmaren* berregokitzapena da.

## Argumentua 
AEB, Washington Hiria, Billie Dawn (Melanie Griffith), Las Vegastik etorritako dantzari ohi ileori eder eta bihotz onekoa baina kultura gutxikoa Harry Brock (John Goodman) enpresaburuaren neskalaguna da, horregatik Harryren goi maila sozialeko jendeak Billie ergeltzat jo ohi du, ekitaldi sozial eta afarietan bere kultura gabezia erakusten duten ateraldi xelebreak izan ohi baiditu. Behinola telebista saio batean elkarrizketatua izan eta politika eta literaturan ezjakina denez jendaurrean bere eskola gabezia agerian geldituko da, horrek nahi duena egiten ohitua dagoen Harry Brock enpresaburua sozialki toki txarrean utziz. 

Ondorioz, Harry Brock aberats menperatzaileak horri konponbidea eman eta Billieri kultura heziketa nahiz haren lanbidea irakatsiko dion Paul Verrall (Don Johnson) kazetaria kontratatuko du. Baina, hura ezagutu aurretik Billiek irakasle zahar eta aspergarri bat izango dela uste arren, Paul begiak ireki eta jakintza boterea dela irakatsiko dion gizon erakargarria dela jabetuko da, biak elkar maiteminduz. Billie bere kabuz pentsatu eta independizatzen hasiko da, Harry eta Washington Hiriko jende boteretsuak ere honakoa ikasiko dute: emakume honek esateko asko duela.

## Aktoreak 
* Melanie Griffith: Billie Dawn
* John Goodman: Harry Brock
* Don Johnson: Paul Verrall
* Edward Herrmann: Ed Devery
* Max Perlich: JJ
* Fred Dalton Thompson: Hedges senataria
* Nora Dunn: Cynthia Screiber
* Michael Ensign: Phillipe
* Benjamin C. Bradlee: Alex Duffee
* Sally Quinn: Beatrice Duffee
* Celeste Yarnall: Hedges andrea
* Rondi Reed: Victoria Penny
* Kate McGregor-Stewart: Hulse andrea

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Maryla Rodowicz

**Maria Antonina Rodowicz**, ezagunagoa **Maryla Rodowicz** izenaz, (Zielona Góra, Polonia, 1945eko abenduaren 8a) poloniar abeslaria, gitarra-jotzailea eta aktorea da. 

60 urte baino gehiagoko musika-ibilbidean zehar hogei estudioko disko argitaratu ditu. Guztira, platinozko bost ziurtagiri eta urrezko hiru lortu ditu, eta denera 15 milioi disko baino gehiago saldu. Agnieszka Osieckarekin eta Seweryn Krajewskirekin izandako lankidetza estuagatik ezaguna, bere abestirik ezagunenak honako hauek dira: *Małgośka* (1974), *Futbol* (1974), *Remedium* (1978), *Niech żyje bal* (1984), *Łatwopalni* (1997) eta *Wszyscy chcą kochać* (2005). Gaur egun, Poloniako musika herrikoiaren historiako artistarik nabarmen eta arrakastatsuenetako bat izaten jarraitzen du.

## Kanpo estekak
Egunero (abestia)

**"Egunero"** Hertzainak taldearen abestia da. 1985ean *Hau dena aldatu nahi nuke* taldearen estreineko diskoan kaleratua izan zen. 

Bertsioa da, The Pioneers talde jamaikarraren Time Hard (1972) reggae abestiarena, baina doinu eta estiloak haren ska bertsio bati jarraitzen dio, The Selecter taldearen Everyday kantuari (1980). The Selecterrek izenburua aldatu arren, hitzak jatorrizkoak ziren, eta euskarazko itzulpena dira *Egunero*-koak ere, sarrera ingelesez izanik ere.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Egunero (Hertzainak) (bideoa hitzekin)
* Everyday (The Selecter)
* Time Hard (The Pioneers)
Teodoriko (antipapa)

**Teodoriko** (Erroma, XI. mendea – Cava de' Tirreni, 1102) antipapa izan zen 1100 eta 1101ean.

Gregorio VII.a aita santuaren gehiegikerien aurka eta Henrike IV.a enperadorearen alde zisma bat gertatu zen elizan 1080an. Klemente III.a aita santu aukeratu zuten, eta zisma horretan Teodoriko eta Alberto ere antipapa izan ziren.

Teodorikoren lehen aipamena 1084ko azaroaren 4ko Klemente III.aren dokumentu batean egindako sinadura da. Han Santa Maria in Via Latako kardinal diakono gisa sinatu zuen. 1099an Gregorio VII.a heresiaz akusatu zuen. Teodorikok Alemaniako kontuetan ere parte hartu zuen, Klemente III.aren aita santuaren ondare gisa.

Urbano II.a aita santua hil eta 1099ko abuztuan Paskoal II.a hautatu ondoren, Klemente III.a antipapa Erromatik kanporatua izan zen eta 1100eko irailean hil zen. Klementeren jarraitzaileak Erroman bildu ziren ezkutuan, eta gauez San Petriko basilikan Teodoriko kardinala eta Albanoko apezpikua aukeratu zuten aita santu. Honek Silvestre III.a izena aukeratu zuen.

Teodoriko Erromatik joan zen enperadorearen babesaren bila, baina Paskoal II.aren aldekoek preso hartu zuten. Teodoriko Cavako Hirutasun Santuaren monasteriora bidali, eta monje bihurtzera behartu zuten.

Teodoriko Cavan hil zen 1102an eta Albertok ordezkatu zuen.
Tortellini

**Tortellini**, jatorriz Italiako pasta barrubete mota bat da, Emilia-Romagna eskualdeko Bolonia eta Modena hirietakoa dena. 

Usadioz txerri haragiz (nagusiki prosciutto edo mortadelaz), Parmako gazta, arrautz edo intxaur muskatuz betetzen dira, eta kapoi saldaz zerbitzatu.
Frank Lloyd Wrighten XX. mendeko arkitektura

**Frank Lloyd Wrighten XX. mendeko arkitektura** UNESCOren Gizateriaren Ondarearen gune bat da, Frank Lloyd Wright arkitekto estatubatuarrak diseinatutako zortzi eraikin biltzen dituena. Toki hauek arkitektura organikoaren filosofia erakusten dute, gizadiarekin eta bere ingurunearekin harmonian zeuden eraikinak diseinatuz. Wrighten lanak nazioarteko eragina izan zuen XX. mendeko arkitekturaren garapenean. Gunea 2019ko uztailean inskribatu zen Munduko Ondarearen zerrendan.

## Eraikinak
Frank Lloyd Wright (1867-1959) Wisconsineko landa-eremuan hazi zen eta ingeniaritza zibila ikasi zuen Wisconsingo Unibertsitatean. Gero Chicagoko arkitektura eskolan ikasle izan zen, bereziki Louis Sullivan arkitektoarena. Wrightek bere estudioa ireki zuen Chicagon 1893an eta eragin handiko etxe eta estudio bat garatu zuen Oak Park-en, Illinoisen. XX. mendean, munduko arkitekto ospetsuenetakoa bihurtu zen.

Gizateriaren Ondarerako hautatutako Wrighten zortzi eraikin adierazgarrienak XX. mendearen lehen erdian diseinatu ziren. Lehenengo eraikina, Unity Temple, 1908an osatu zen, eta azkena, Solomon R. Guggenheim Museoa, 1959an amaitu zen, Wright hil zen urtean.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Battista Pininfarina

**Giovanni Battista Pininfarina**, jaiotzez **Giovanni Battista Farina**, ezizenez **"Pinin"** (1893ko azaroaren 2a, Cortanze, Piamonte - 1966ko apirilaren 3a, Lausanne, Suitza), italiar automobil dideinatzailea eta Pininfarina automobilgintza enpresaren sortzailea izan zen.

Bere enpresa sortu aurretik Ferrari eta Alfa Romeo enpresetan autoak diseinatuz lan egin zuen.
Tornamirako Matematika Olinpiada

**Tornamirako Matematika Olinpiada** Matematika Nafarroako DBHko bigarren mailako ikasleentzako matematika lehiaketa da, Matematika Irakasleen Nafarroako Elkarteak antolatua.

Lehiaketara bere Institutua ordezkatuz joaten da, Matematikako irakasleekin batera.

2011ko edizioan, 53 ikastetxetako 160 ikasle baino gehiago izan ziren.

Parte-hartzaileak ausaz bikoteka banatzen dira (ez zentro berekoak), eta 6 ariketa edo proposamen matematiko egin behar dituzte taldean lan eginez.

Tornamirako Olinpiada Matematika Nafarroan jarduera ez-kirola da, DBHko ikasleen artean parte-hartze handiena erakartzen duena.

## Irabazleak 
Urtero, Olinpiadaren irabazle izendatzen diren bi ikasleko bikote bat aukeratzen da. Nafarroa ordezkatzen duen hirugarren pertsona (fase nazionalean, 3 pertsona bertaratzen dira) Olimpiada bigarren postuan geratzen den bikotearen artean aukeratzen da.

2011tik bikote irabazleak hauek dira:

# 2025: Tasio Suescun Goñi (Plaza de la Cruz BHI) eta Josu Lezáun González (Basoko BHI)
# 2024: Óscar Gordillo Minchinela (Sarrigurengo Marista Eskola) eta Lisa Andrea Montaño Arce (Julio Caro Baroja BHI)
# 2023: Mattin Oiartzun Arregik (Larraintzarko BHI) eta Xabier Ortego Beolak (Toki Ona BHI)
# 2022: Laida Garziandía (Altsasu BHI) eta Etor Lizarraga (Amazabal BHI)
# 2021: Néstor Rodríguez (Basoko BHI) eta Naiara Urrutia (Ribera del Arga BHI)
# 2016: Xabier Laquidain (San Fermin ikastola) eta Adriana Lara (Lizarraldea BHI)
# 2014: Irati Zunzarren Ugarte (Aoiz BHI) eta Aitor Rubio Aguerri (Iturrama BHI)
# 2013: Rebeca Aldaz eta David Rodríguez Martín
# 2012: Maider Sada (Biurdana BHI) eta Ainhoa Izkue (Iturrama BHI)
# 2011: Maite Urra (Alaitz BHI) eta Ibai Pérez (Eunate BHI)
# 2008: Sandra Miñés (Cerro de la Cruz BHI) eta Pablo Aznárez (Iruñean Ursulinas)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Penne (pasta)

**Penne**, pluralez *penna*, Hego Euskal Herrian **plumak**, jatorriz Italiako pasta mota bat da. Nagusiki ale gogorrez egina eta orokorrean pasta lehor (*pasta asciutta*) moduan eskuragarria dago, itxura zilindrikoz, eta kanpoaldean ildaskak izan ditzazke (penne rigate) ala ez (penne lisce).

Pasta honen muturrak zeiharka moztu ohi dira. Bere azalera handiak saltsekin sukaldatzeko egoki egiten du, azalera horrek zaporeak ongi beteganatzen ditu.
Humberto Bustince

**Humberto Bustince Sola** (Uxue, Nafarroa, 1958) nafar matematikaria eta informatikaria da, adimen artifizialean eta konputazio bigunean espezializatutako irakaslea. Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasle titularra da.

## Biografia 
Bustincek Fisikako Zientzietako lizentziatura lortu zuen Salamancako Unibertsitatean 1983an eta Matematikako doktoregoa lortu zuen 1994an. 1991tik aurrera, Nafarroako Unibertsitate Publikoan irakasten du eta gaur egun Automatika eta Konputazio Saileko irakasle titularra da.

2003tik 2008ra, Industria Ingeniaritza eta Telekomunikazioen Eskola Teknikoko zuzendariordea izan zen, eta bertan informatika programen garapenean eta ezarpenean lagundu zuen. Unibertsitateko Datu Zientzia graduaren sorreran ere parte hartu du eta adimen artifiziala irakasten jarraitzen die informatika ikasleei.

2023an, Bustince Nazioarteko Sistema Lausoen Elkarteko (IFSA) presidente hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus bleibet meine Freude

**"Jesus bleibet meine Freude"**  (“Jesusek nire bihotzaren poza") *Herz und Mund und Tat und Leben* kantataren hamargarren mugimendua da. Johann Sebastian Bach musikagileak egin zuen Leipzigen emandako lehenengo urtean. Gaur egun, musika klasikoko pieza ezagunenetako bat da, eta oro har tempo motel batekin interpretatzen da, Bachek jatorrian idatzitakoarekin kontrajarrita.

## Deskribapena 
Zehazki, koral protestantea da, nahiz eta askotan ere erritu katolikoetan interpretatu ohi den. Lau ahotseko korurako (tenorra, sopranoa, kontraltoa eta baxua) eta melodia nagusia jotzen duen orkestrarako idatzita dago, eta .

## Hitzak 
## Grabazioak 
Asko dira egin diren piezaren bertsioak. Hona hemen batzuk:
*George Winston, *December* albumean.
*Chloë Agnew (*Walking In The Air* albumean), Méav Ní Mhaolchatha, Órla Fallon y Máiréad Nesbitt, Celtic Woman.
*Renée Fleming, *Sacred Songs* albumean, 2005.
*Josh Groban, *Josh Groban* albumean, 2001.
*Leo Kottke, *6- and 12-String Guitar* albumean, 1969.
*Leon Fleisher, *Two Hands* albumean, 2004.
*Gary Hoey,  "Desire" gisa, *Bug Alley* albumean.
*Sarah Brightman, *A Winter Symphony* albumean.
*Isao Tomita, *Dawn Chorus* albumean.
*Sissel Kyrkjebø, *Northern Lights* albumean, 2007.
*Grover Washington, Jr., *Breath Of Heaven: A Holiday Collection* albumean, 1997.
*Wendy Carlos, *Switched-On Bach* albumean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :«BWV 147» en *Bach-cantatas.com*. Kantataren testu osoa (alemaniera - gaztelania).]
* :Voces8 taldearen bertsioa Youtuben.
Mike Ryan

**Michael Robert**  **"Mike" Ryan** (1941eko abenduaren 26an jaioa Bannockburn-en, Stirlingshire-n) Eskozian jaiotako distantzia luzeko korrikalaria da. Zeelanda Berriaren ordezkari bezala brontzezko domina irabazi zuen gizonezkoen maratoian Mexiko Hirian egindako 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan. 1966an Japoniako Fukuoka Maratoi ospetsua irabazi zuen 2:14:05eko denborarekin.

Ryan Zeelanda Berriko Kirolen Ospearen Aretoan sartu zuten 2008an.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Pereslavl-Zalesski

**Pereslavl-Zalesski** () Errusiako Jaroslavl oblasteko hiri bat da. Pleshcheyevo aintziraren ertzean kokatua, Trubezh ibaiaren bokalean, Pereslavl barrutiko administrazio-zentroa da. Moskutik 140 km-ra dago. Hiriaren azalera 23 kilometro koadrokoa da.

## Hiriaren historia 
Hiria 1152an sortu zuen Juri Dolgoruki printzeak, Moskuko sortzaileak. Alexandro Nevski printzea hemen jaio zen 1220an. 1302an, hiria Moskuko Printzerriko parte bihurtu zen.

Petri I.a enperadoreak hiria bisitatu zuen 1688an eta itsas armada bat eraikitzen hasi zen Pleshcheyevo aintziraren ertzean. Eraikuntza honek Errusiako itsas armadaren hasiera markatu zuen. 1884an, hiriko ur-hornikuntza sarea amaitu zen.

## Kanpo estekak 
* Pereslavl-Zaleskogo hiri loriatsuaren historia
* Pereslavl-Zalesski
* Pereslavl-Zalesskyren historia | Errusia
Gerard Nijboer

**Gerhardus Marinus Maria Nijboer** (nederlanderaz: [ɣeːˈrɑrdʏs maːˈrinʏs maːˈrijaː ˈnɛibuːr]; 1955eko abuztuaren 18an jaioa) herbeheretar distantzia luzeko korrikalaria da. Nijboerrek hiru Udako Olinpiar Joko jarraian parte hartu zuen, 1980an hasita Moskun maratoian zilarrezko domina irabazi zuenean. 1982an Europako txapeldun bihurtu zen maratoian, eta horregatik Herbehereetako Urteko Kirolari izendatu zuten.

Bere denborarik onena 2:09:01 izan zen 1980ko apirilaren 26ko Amsterdamgo Maratoian, garai hartan inoizko bigarren maratoirik onena izan zena, Derek Claytonen 1969ko 2:08:34ko lasterketaren ondoren.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Cricket (abisu-soinua)

**Cricket-a** (Kilkerra) hegazkin komertzialetan (Airbusen adibidez) erabiltzen den kabinako audio-alerta mota bat da.   Bere soinua nahita diseinatuta dago pilotuek oso zaila izan dadin alde batera uztea. "Txirp txirp" soinua imitatzen duen intsektuaren izena darama.

## Erreferentziak
Màrius Busquets i Jordà

**Màrius Busquets i Jordà** (Vilobí d'Onyar, 1935eko martxoaren 3a – San Vicente de Cañete, 2025eko abenduaren 5a) kataluniar elizgizon katolikoa izan zen, 2001etik 2015era Peruko Chuquibambako prelatua izan zena.

## Bizitza 
thumb|left|Màrius Busquets i Jordà apezpikuaren armarria|209x209px
Gironako apaizgaitegian ikasi ondoren, teologian lizentziatu zen Erromako Pontifize Unibertsitate Gregorianoan. 1958ko martxoaren 19an apaiztu zen. 1963ko urrian, 28 urte zituela, Perura joan zen, eta han Erlijio, Literatura eta Filosofiako lizentziatura lortu zuen bertako Unibertsitate Katolikoan. Hamar urtez hainbat herritako parroko gisa jardun zuen eta Yauyos-Cañeteko prelatutzan elizbarrutiko ardurak izan zituen. 1996an, idazkari gisa, Arequipako artxidiozesi berriaren berrantolaketan parte hartu zuen. 1998an Joan Paulo II.a aita santuak ohorezko prelatu izendatu zuen., eta urte bereko martxoaren 24an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Luis Sánchez-Moreno Lira artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Rino Passigato eta Juan Antonio Ugarte Pérez izanik. Chuquibambako prelatu gisa hamalau urte eta erdi inguru eman zituen, hezkuntza-ekimenengatik eta komunitate ahulenen garapenagatik nabarmenduz.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alex Aguado

**Alejandro "Alex" Aguado Arriatzu** (Murchante, Nafarroa Garaia, 1999ko uztailaren 27a- ) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari postuan jokatzen du. Aita futbolari ohia da, Tarsi bezala ere ezaguna. Anai nagusia Tarsi futbolaria da ere. Katalunian hezi zen eta nagusi izanda bere mailarik onena Alfaro jokatu du Bigarren Federazioan.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko Maiatzaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Aristazabal uhartea

**Aristazabal uhartea**, , Kanadako mendebaldeko kostaldeko Princess Royal uhartearen hego-mendebaldean dagoen uharte bat da, Columbia Britainiarra probintzian.

1792an Jacinto Caamaño espainiar tenienteak, *Aranzazu* ontziaren kapitaina zenak, Gabriel de Aristazábal madrildar itsasgizonaren omenez izendatu zuen.

George Vancouver ingeles itsasgizonak mapetan "Aristizable" modu okerrez izendatu zuen.
Princess Royal uhartea

**Princess Royal uhartea**, , Kanadako mendebaldeko kostaldeko uharte bat da, Columbia Britainiarra probintzian. Hecate itsasarteak lur lehorretik banatzen du.

1788an Charles Duncan britainiar kapitainak bere *Princess Royal* ontziaren omenez izendatu zuen.
Mudvayne

**Mudvayne**, AEBetako heavy metal talde bat da, 1996an Peoria (Illinois) hirian sortua. Taldekideak honakoak dira, Chad Gray (ahotsa), Greg Tribbett (gitarra), Matthew McDonough (bateria) eta Ryan Martinie (baxua).

## Diskografia 
**L.D. 50* (2000)
**The End of All Things to Come* (2002)
**Lost and Found* (2005)
**The New Game* (2008)
**Mudvayne* (2009)
Elika Takimoto

**Elika Takimoto** (Rio de Janeiro, 1973ko otsailaren 10a) brasildar fisikari, irakasle, idazle eta politikaria da, Langileen Alderdiko kidea. Rio de Janeiro estatuko diputatua da 2023ko otsailaren 1etik aurrera.

## Bizitza 
Elika Takimoto Rio de Janeiroko Madureira auzoan hazi zen, eta bertan 45 urtez bizi izan zen. Japoniar jatorrikoa da eta entzumen-desgaitasuna du.

Fisikan graduatu zen Rio de Janeiroko Unibertsitate Federalean, eta Zientzia eta Teknologiaren Historian eta Epistemologian masterra ere egin zuen unibertsitate berean. Filosofiako doktoretza lortu zuen Rio de Janeiro Estatuko Unibertsitatean eta fisika irakatsi zuen Teknologia Hezkuntzarako Zentro Federalean.

Bere *Isaac no Mundo das Partículas* liburua, partikulen fisikaren oinarrizko kontzeptuak haurrei azaltzen dizkiena, haurrentzako musikal batera egokitu zen 2018an. *Minha Vida É um Blog Aberto* liburuak bigarren postua lortu zuen 2014ko Saraiva Literatura Sarian, Ipuin eta Kroniken kategorian.

2017an sartu zen Langileen Alderdian, Luiz Inácio Lula da Silvaren telefono-dei baten ondoren. 2018ko hauteskundeetan estatuko diputatu izateko aurkeztu zen eta 28.475 boto jaso zituen, lehen ordezko bihurtuz. 2020an, Rio de Janeiroko zinegotzi izateko aurkeztu zen. 11.857 boto (% 0,45) jaso zituen, kargu horretarako ordezko bihurtuz.

2022ko hauteskundeetan, Rio de Janeiro estatuko diputatu izateko aurkeztu zen eta 95.263 boto lortu zituen, bere alderdiko boto gehien, Langileen Alderdiaren historian estatu horretan boto gehien lortu dituen emakume eta Rio de Janeiroko Legegintzako Batzarreko lehen diputatu asiar bihurtuz.

Elika Takimotok jorratzen dituen gai nagusiak emakumeen eskubideen defentsa, hezkuntzaren eta zientziaren sustapena, aldiriko kulturaren balorazioa eta desgaitasuna duten pertsonen eskubideen defentsa dira.

## Lanak 
* *História da Física na Sala de Aula* (2009)
* *Minha Vida é um Blog Aberto* (2015)
* *Como Enlouquecer seu Professor de Física* (2017)
* *Beleza Suburbana* (2017)
* *Tenso, logo Escrito* (2017)
* *Filosofilhes* (2018)
* *Isaac no Mundo das Partículas* (2018)
* *Nós Somos a Tempestade* (2019)
* *Como Dialogar com Um Negacionista* (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2025eko Iruña Okako lurrikara

**2025eko Iruña Okako lurrikara** 2025eko abenduaren 8ko 00:10ak aldera gertatu zen. Epizentroa Arabako Iruña Oka udalerrian izan zuen, Iruña-Veleiaren parean. Lurrikarak 4ko magnitudea izan zuen, eta IV-V graduko intentsitatea. Hala ere, gertakariak ez du zauriturik ezta kalte materialik ere eragin. Espainiako Geografiako Institutu Nazionalak **es2025xzcjy** kodeaz izendatu zuen.

Antonio Aretxabala geologoak adierazi zuenez, Euskal Autonomia Erkidegoan neurtu den lurrikararik handiena da. Dardara Iruña Okan bertan eta Arabako inguruko herri gehienetan nabaritu zen, bai eta Bizkaiko, Gipuzkoako, Nafarroa Garaiko, Errioxako eta Burgosko probintziako zenbait lekutan ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lurrikara
* Euskal Herriko lurrikaren zerrenda

## Kanpo estekak 
*  es2025xzcjy lurrikararen inguruko xehetasunak Geografiako Institutu Nazionalaren webgunean
Tortelli verdi

***Tortelli verdi*** Emilia-Romagnako, batez ere Reggio inguruko, italiar pasta plater tipikoa da. Espinaka edo zerba, gazta, ricotta eta espezien nahasketa batez betetako arrautzadun pastaz osatuta dago. Betegarriaren osagaien proportzioak alda daitezke tokiko eta familiako tradizioen arabera.

## Jatorriak eta antzekotasunak 
Reggioko '''''tortelli d'erba''''' ('belarrez') errezeta pasta betegarrien antzinako eta nobleziazko sukaldaritza-tradizio baten parte da, gutxienez Erdi Aro Berantiarreraino doana.

Errezeta hauen helburua baserritar sukaldaritzak eskaintzen dituen baliabide mugatuak plater goxo, elikagarri eta irudimentsu bakar batean biltzea da. Betegarriaren zati nagusia diren barazkien eskuragarritasun nahiko errazari esker, gizarte-klase guztiek erraz prestatu dezakete platera, nahiz eta denbora luzez ekitaldi berezietarako gorde izan.

Parmako probintziako '''''tortelli d'erbetta''''' ('barazkiz') Emilia-Romagnako *nekazaritza-elikagai produktu tradizional gisa* aitortu dituzte eta Italiako Nekazaritza Ministerioak zerrendan sartu ditu.

## Ezaugarria 
Plater honen ezaugarririk nabarmenena betegarrian barazkiak egotea da, eta horrek errezeta nahiko arina eta digerigarria bihurtzen du, eta aldi berean zaporetsua.

Gazta eta ricotta (betegarrian) bezalako esnekiak, eta gurina eta gazta onduak egoteak errezeta hau Emilia bezalako eskualdeetako tipikoa bihurtzen du, non elikagai hauek oinarrizkoak diren eta egunero erabiltzen diren. Betegarrian, espinakak eta zerbak ordez, beste barazki batzuk erabil daitezke: aza, txikoria, borraja eta baita asuna ere.

Parmako aldean, *tortelliak* ricotta nagusi den nahasketa batekin betetzen dira, barazki kopurua oso txikia den bitartean.

Betegarria arrautza eta irinezko xafla mehe batean ( *sfoglia* ) biltzen da, kreditu txartel baten gehienezko tamainako eta gutxienez erdiko laukizuzen txikiak osatzeko.

## Ongailuak 
Reggiana prestaketa klasikoaren arabera, *tortelliak* ondu behar dira geruza bakoitzaren gainean gurin zati bat igurtziz egosten diren bitartean, eta zartaginean jarri (edo platerean, anoa bakarra prestatzen bada) eta ondoren Parmako gaztaz hautseztatu.

Nahi izanez gero, gurin urtuarekin ondu daiteke, kontuan izanda ez dela hain delikatua izango eta kantitate handiagoa beharko dela. Gazta birrindua beti botatzen da gainean.

Gurin beltza erabiltzea komeni da, nahiz eta salbiarekin zaporea duen gurina ere onargarria den.

## Tradizioak 
Reggioko familietan tradizioa da *tortelliak* prestatzea Gabon eguneko afariaren lehen plater gisa, batzuetan *tortelli verdi* eta *tortelli di zucca* konbinatuta, plater goxoa baita eta abstinentzia-printzipioa errespetatzen baitu.

Parma eskualdean, tradizioak agintzen du "*conigli*" (untxia, belarra jateari erreferentzia egiten dion esamolde kolokiala) deitzea saihesteko, *tortelliak* ricotta gazta nahasketa batez betetzen direla, belar kopurua oso txikia den bitartean. ''Tortelli d'erbetta* tradizionalki ekainaren 23ko arratsaldean jaten dira, San Joan Bataiatzailearen egunaren bezperan.

## Kanpo estekak 
* *Tortelli verdi con gamberi e vegetables*, *Le Ricette di MangiareBene'' (italieraz)
Kenji Kimihara

**Kenji Kimihara** (君原 健二, Kimihara Kenji; 1941eko martxoaren 20an jaioa) erretiratutako distantzia luzeko japoniar korrikalaria da. 1964ko, 1968ko eta 1972ko Olinpiar Jokoetan maratoian parte hartu zuen, eta zortzigarren, bigarren eta bosgarren postuan amaitu zuen, hurrenez hurren. Bi urrezko domina irabazi zituen maratoian Asiako Jokoetan 1966an eta 1970ean, eta Bostongo Maratoia irabazi zuen 1966an.

Oso arrakastatsua izan zen Japoniako errepideko lasterketa zirkuituan, Tokioko Nazioarteko Maratoia eta Biwa Aintzirako Maratoia irabaziz 1963an eta 1964an, eta lau garaipen lortuz Beppu-Ōita Maratoian 1967 eta 1973 artean. Kimiharak 2016ko Bostongo Maratoian parte hartu zuen, 1966ko garaipenaren 50. urteurrena ospatuz. Lasterketa 4:53:14 denboran amaitu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Antonios Kriezis

**Antonios Kriezis** 
(; Trezena, 1796 – Atenas, 1865eko apirilaren 1a) greziar militar eta politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1846tik 1854ra.

Greziako Independentzia Gerran borrokatu zuen eta 1821eko uztailean greziar espedizioan Samosera  parte hartu zuen eta 1822an Spetseseko itsas guduan. 1825ean, Konstantinos Kanarisekin batera, Alexandrian egiptoar flotari su ematen saiatu zen. 1828an Ioannis Kapodistriasek itsas eskuadroi baten agintea eman zion eta 1839an Kriezisek otomandarrak Vonitsa hiria harrapatu zuen.

Oto Greziakoa erregearen erregealdian, Kriezis Itsas Arazoetako ministro izan zen 1836an, eta lehen ministro 1846tik 1854ra.
Rhadi Ben Abdesselam

**Rhadi Ben Abdesselam** (arabieraz: راضي بن عبد السلام; 1929ko otsailaren 28a - 2000ko urriaren 4a) distantzia luzeko korrikalaria izan zen, Marokokoa. 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen maratoi eta 10.000 metroko probetan.

1958-1963ko Nazioarteko Kros Txapelketetan ere parte hartu zuen. 1960ko martxoan, berak eta Gaston Roelants belgikarrak azkar aldendu ziren lehiatik, eta proba horretan banakako urrezko domina irabazi zuen lehen atleta afrikarra bihurtu zen, Roelants 40 yardako aldearekin garaituz.

1960ko irailaren 8an, 14. postuan amaitu zuen finalean -10.000 metroko lasterketan bakarrik-, 29:32.0 denborarekin, Sobietar Batasuneko Pyotr Bolotnikov irabazlearen atzetik ia minutu batera, honek probako errekor olinpikoa hautsi zuela. Bi egun geroago, Ben Abdesselamek maratoia hasi zuen. Lehenengo 20 kilometroetan ezarri zuen erritmo biziak, oinutsik korritzen zuen Etiopiako Abebe Bikilari   munduko errekorra lortzeko bultzada eman zion. Bikoteak 25. kilometroan atzean utzi zituzteen gainerakoak, eta pausoz pauso jarraitu zuten azken 500 metroetara arte. Ben Abdesselam bigarren sailkatu zen 2:15:41.6 denborarekin, Bikilaren atzetik 25.4 segundora. Bikilaren 2:15:16.2 denbora Sergei Popoven 1958an ezarritako 2:15:17.0 baino 8/10 segundo azkarragoa izan zen. Harrigarria ez bada ere, munduko maratoi errekor bat hautsi den alderik txikiena da oraindik ere.

Ironikoki, Bikilari Ben Abdesselamekin kontuz ibiltzeko aholkatu zioten, baina azken honek bere 10.000 metroko lehiaketako zenbakia zeraman maratoian, beraz, Bikilak ez zekien bere lehiakidearen nortasuna. Popov bosgarren postuan sailkatu zen Erroman, brontzezko domina irabazi zuen Zeelanda Berriko Barry Mageeren atzetik bi minutura, .

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Cormorán Rugby Club

**Cormorán Rugby Club**, Espainiako Kantabria autonomoa erkidegoko Santander hiriko errugbi taldea da, 2023an sortu zena.

## Historia 
Santanerko Independiente Rugby Cluba maila gorenean aritu izan zen baina 2023an arrazoi ekonomikoengatik jarduera bertan behera utzi behar izan zuen. Une hartan Ohorezko B mailan ari zen eta haren harrobia mantendu zedin Cormorán Rugby Cluba sortu zen.

## Azken denboraldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Magdalena Bachen liburu txikia

thumb|Gavotaren eskuizkribua, bosgarren Suite frantsesa, lehen koadernokoa.

***Anna Magdalena Bachen liburu txikia*** o ***Anna Magdalena Bachen teklaturako koadernoa*** () Johann Sebastian Bach konpositore barroko alemaniarrak bere bigarren emaztea zen Anna Magdalenari oparitutako eskuz idatzitako bi ohar koaderno dira. Ezkontza 1721ean ospatu zen.

Koadernoak hainbat generotako musika-oharrek osatzen dituzte, hala nola: klabikordiorako musika, minuetoak, errondoak, polonesak, sonatak, koru-preludioak, martxak eta aria formako ahots-pieza batzuk.

Bi liburuak 1722 eta 1725 urtekoak dira hurrenez hurren. *Anna Magdalenaren liburua* izenburua azken liburua izendatzeko erabili ohi da, 1725ekoa. Bien arteko desberdintasun nagusia da lehenengoak Johann Sebastian Bachen lanak jaso dituela (Frantziako Suite gehienak barne), eta bigarrenak, 1725ekoa, Bachen beraren eta bere garaiko beste konpositore batzuen konpilazio musikala dela.

*Anna Magdalena Bachen Liburu Txikia*k XVIII. mendeko etxean egiten zen musika nolakoa zen eta Bach familiaren gustu musikalak nolakoak ziren erakusten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1725eko liburuaren partitura batzuk.
* Liburuaren bertsioak Youtuben.
Igartzako Maria

**Maria Igartzakoa** (Beasain, Gipuzkoa, 1542 - Beasain, 1564ko azaroak 8)  Juan Lopitz Amezketakoa, Amezketa, Igartza eta Altzagako jauna, eta bere bigarren emaztea Zuazolako Petronilaren alaba bakarra. 

## Bizitza 
Bere bizitzari buruz ezer gutxi jakin daiteke. Bere herenamona Maria Lopitz Igartzakoa izan zen, haren oinordeko zuzena Martin Peritz Amezketakoak izan zen (1502-1552) Juan Lopitz eta bere lehen emaztea Magdalena Loiolakoaren semea zelako, baina honen heriotzaren ostean Maria bilakatu zen Igartza eta Altzegako anderea 1554tik 1564ra.

Juan Lopitz Beresiaturekin ezkondu zen 1557ko ekainak 10ean, bikoteak ez zuen seme-alabarik izan, Igartzako oinordekotza arriskuan jarriz.

Mariak ordea hil aurretik testamentu oso abesgarria utzi zuen, garaiko bizimodua eta pertsona hauen betebeharren inguruko zantzuak argituz.

## Testamentua 
1564ko azaroak 4an idatzi zuen, bere senarra Juan Lopitz Beresiartu izendatzen zuen oinordeko orokorra. Bertan idatzirik zenbait "agindu" uzten zizkion:

* Bi neskameei, Madalena Iturriozkoa eta Maria Antzizarrekoa, senarrak aurkitzea. Gainera ezkontza ona izan zezaten dirua, oheak eta arropa ematen zizkien ezkonsari gisa.
* Igartzako olagizona, Juan Amolazekoa eta bere emaztea Madalena Aranederrari errenta lau urtez luzatzea. Honetaz gain, Aranederrarenak ziren bitxiak jabeari itzultzea nahi zuen.

Hiltzean Beasaingo Andre Mariaren Parrokian Igartzatarrek duten hilobian ehortzia izatea eskatzen zuen. Eta etorkizunari begira, senarra ere bertan hilobiratua izan zedin eskatzen zuen.

Azkenik, senarrari berriro ez ezkontzeko agindua ematen zion. Historialarien ikuspegitik leinuaren ondarearengan pentsatuz hartutako erabakia izango litzateke, familia arrotz baten eskuetan eror ez zedin ordura arte Igartzatarrek lortutako guztia.

### Eskualdatzea 
Oinordekotza ezak eta berriro ezkontzea debekatu izanagatik, Igartzatarren ondare guztia eskuz aldatu zen.

1568an Maria Idiakezkoa, Petronilaren ama  eta Maria Igartzakoaren amona, Juan Lopitz Beresiarturekin liskarrean hasiko da bilobaren oinordeko bihurtzeko. Azkenean adostasun batera iritsi ziren, Igartzatarren ondarea Idiakeztarren leinura eskualdatuz. Beresiartu ez zen esku hutsik geratu, ezkontza-hitzarmena jarraituz 4200 dukat eta 275 marabedi jaso zituen, Beresiartutarren ondasunak berarekin mantenduz.

Idiakez leinuarekin, Igartzako aro berri bat hasi zen.
## Erreferentziak 
* AGIRRE MAULEON, J.; IBAÑEZ ETXEBERRIA, A.; MORA AFAN, J. K.; MORAZA BAREA A.; ZAPIRAIN KARRIKA D.: *IGARTZA: Historia eta Kultur Ondarea*. Beasaingo Udala. 2000. ISBN: 84-921541-4-4.
* *MARIA IDIAKEZKOAREN JABETZEA*. GPAH-AHPG (Oñati). PT 2/820, 96 or. eta hurrengoak.
CalleMath

**CalleMath** Iruñean zehar ibilbide matematikoez osatutako jarduera bat da, 2021ean Aitzol Lasa nafar matematikari eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasleak sortua.

Hiriko kaleetan zehar ibilbide matematikoen jarduera hezitzailea da, 6. eta 8. mailetako (DBH) ikasleentzat matematika klasean ikasitako kontzeptuak lantzen dituena.

## Historia 
2021ean, ibilbide bat sortu zen ikasleei matematika-problemak konpontzen laguntzeko, Nafarroako hiriburua arakatzen duten bitartean, MathCityMap izeneko mugikorretarako aplikazio bat erabiliz. "Iruñeko ibilbide matematikoak" udal-programak ikaslearen ingurune hurbila erabiltzen du ikasgai eta matematika ikasteko motibazio gisa.

2022ko maiatzera arte, 11 hezkuntza-zentrotako 750 lehen hezkuntzako ikasle baino gehiagok osatu zituzten ibilbide hauek argitaratutako materiala erabiliz.

2022ko azaroaren 5ean, materialak aurkeztu ziren *Nafarroan matematikaren ikaskuntzarako eta irakaskuntzarako VII. Jardunaldiak*, Matematika Irakasleen Nafarroako Elkarteak antolatuta. Fernando Sesmak, Hezkuntza, Herritarren Partaidetza eta Gazteria Saileko zinegotziak, Aitzol Lasarekin batera, Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasle eta materialen egilearekin, aurkeztu zieten ekimen hau bertaratutakoei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sandro Giacobbe

**Sandro Giacobbe** (Genova, 1949ko abenduaren 14a - Cogorno, 2025eko abenduaren 5a) italiar kantari eta musikagilea izan zen. 1970eko hamarkadan, arrakasta handiak lortu zituen bere balada erromantikoekin.  *Signora mia*, *Gli occhi di tua madre* eta *Il giardino proibito* dira bere abestirik ezagunenak.

## Albumak 
*     1974: *Signora mia*  
*     1975: *Il giardino proibito*  
*     1976: ''Metto all'asta... 
*     1977: *Bimba 
*     1978: *Lenti a contatto  
*     1979: *Mi va che ci sei  
*     1980: *Notte senza di te
*     1990: *Io vorrei 
*     1991:* Sulla mia stessa strada 
*     1992: *Le donne 
*     1994: *E venti.... 
*     1998: *Il meglio  
*     2007: *Vuoi ballare
*     2008:* Trentacinque
*     2013: *Insieme noi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Sandro Giacobbe Discogs webgunean.
* :Sandro Giacobbe IMDb webgunean.
* :Sandro Giacobbe AllMusic webgunean.
Userhat

**Userhat** Antzinako Egiptoko eskriba bat izan zen. Tebasen bizi izan zen Amenofis II.aren erregetza garaian. 

## Izena 
Karnakeko tenpluko *Amon* jainkoaren itsasontzi sakratuaren izen bera zuen.

## Biografia 
Errege haurtzaindegian hazi zen eta pentsatzekoa da faraoiaren hurbileko laguna izango zela.

Honako titulu hauek izan zituen: "Bi lurraldetako jaunaren aholkularia", "Amónen artaldeen ikuskaria" eta "lehen heraldoaren ordezkoa". Ogiaren kontablea zenez Egipto garai eta beheko ogiaren erroldaren eskriba izan zen.

Mutneferet "ohorezko dama" zen Userhaten emaztea eta Usi izeneko semea sem apaiza zen. Bi alaba ere bazituen, Henut-Neferet eta Nebet-Tauy.

## Hilobia 
TT56 hilobian luroeratu zuten Sheij Abd el-Qurna nekropolian, Nilo ibaiaren ertzean. Hormirudiek duten kalitate, konposizio eta koloreak haintzat hartuta Inperio Berrian faraoiena ez den hilobi onena kontsideraturik dago.

Mutneferet emaztearekin lurperatu zuten eta hormirudietan seme-alabak margoturik aurkitzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barry Magee

**Arthur Barry Magee** MNZM (1934ko otsailaren 6an jaioa) Zeelanda Berriko distantzia luzeko korrikalaria da. Brontzezko domina irabazi zuen maratoian Erromako 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 10.000 metroko proban 26. postua lortu zuen, eta 23. postua 1964ko Jokoetan.

## Biografia 
Magee, Arthur Lydiard Zeelanda Berriko entrenatzaileak mundua kirol guztietarako entrenatzeko modua iraultzeko erabili zuen atleta talde handiaren parte izan zen. 1960ko Olinpiar Jokoetan, Lydiarden ikasleek eta Mageeren entrenamendu-kide Murray Halberg eta Peter Snellek urrezko dominak irabazi zituzten 5000 metroko eta 800 metroko lasterketetan ordubeteko epean. Mageeren brontzezko dominak are gehiago berretsi zituen Lydiarden entrenamendu-metodoak. Mageek nazioarteko lasterketa garrantzitsu asko irabazi zituen, besteak beste, 1960ko Fukuoka Maratoia. Baina maratoi-korrikalaria baino askoz gehiago zen; garai hartan munduko hirugarren denborarik azkarrena 3 miliatan eta bosgarren azkarrena 5000 metrotan ere egin zituen. Munduko 10.000 metroko eta bigarren azkarrena 5000 metroko lasterketak ere egin zituen 1961ean, eta Zeelanda Berriko munduko errekorra hautsi zuen 4 × 1 miliako errelebo-taldeko kide izan zen 1961ean.

Mageek beti Lydiard-i egotzi zion bere arrakasta, Mageeren aita hil ondoren aita-figura bihurtu baitzen, Lydiard-ek entrenatzen hasi zen urte berean. Nazioarteko lehiaketetatik erretiratu ondoren, Mageek hainbat korrikalari on entrenatu zituen berak; gaur egun, hainbat atleta bikain ditu bere hegalpean, besteak beste, Jonathan Jackson Zeelanda Berriko kros eta mendiko lasterketako txapeldun ohia, eta Lachlan Haitana, 2019ko Huntly Erdi Maratoiaren irabazlea. Gainera, bere atleta ohi askok goraipatzen dute, eta haien arrakastaren zati handi bat BCG-n (Barry's Cricket Ground), Waitakeres-en (OTT/22 milia) eta Lynfield-en (Lydiard's Hill Spring zirkuitua) bere gidaritzapean egindako entrenamenduari egozten diote.

2002ko Erreginaren Urtebetetze eta Urrezko Jubileuaren Ohorezkoetan, Magee Zeelanda Berriko Meritu Ordenako kide izendatu zuten, kirolari egindako zerbitzuengatik.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Egunero (argipena)

**Egunero** izenak hainbat artikulutara garamatza Wikipedia honetam.

* **Egunero**, Hertzainak taldearen abestia.
* **Tolosaldean Egunero**, ageriko izen gisa ***Egunero*** hitza erabili zuen tokiko egunkari euskalduna (2001-2003)
* **Egunero**, *Tolosaldean Egunero*-tik sortua, *Euskaldunon Egunkaria*-ren oinordekotza hartu zuen egunkaria.
* **Egunero (1990)**, gauzatu ez zen euskarazko egunkari proiektu bat aurkezteko erabili zen agerkari-marka.
Satymkul Dzhumanazarov

**Satymkul Dzhumanazarov** (errusieraz: Сатымкул Джуманазаров; 1951ko irailaren 17a - 2007ko apirilaren 2a[1]) Kirgizistango atleta sobietarra izan zen, batez ere maratoian lehiatzen zena. Sobietar Batasuneko Moskuko 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen SESBren izenean, eta brontzezko domina irabazi zuen gizonezkoen maratoian.

1981eko Tokioko Maratoian bosgarren postuan geratu zen, 2:12:31 orduko denborarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 1980 urteko rankinga
SL Benfica (errugbia)

**Sport Lisboa e Benfica** Lisboako SL Benfica kirol taldearen errugbi atala da. 

Portugalgo talde indartsuenetakoa da, eta Iberiar Errugbi Kopa gehien irabazi dituen talde portugesetako bat.

## Palmaresa 
### Gizonezkoak 
* Portugalgo Liga (9): 1959–60, 1960–61, 1961–62, 1969–70, 1975–76, 1985–86, 1987–88, 1990–91, 2000–01.
* Portugalgo Kopa (10): 1961, 1965, 1966, 1970, 1971, 1972, 1975, 1983, 1984, 1985.
* Iberiar Errugbi Kopa (4): 1971, 1986, 1988, 2001.
### Emakumezkoak 
* Portugalgo Liga (6): 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11, 2012–13, 2023–24.
* Portugalgo Kopa (7): 2004–05, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2011–12.
* Superkopa (8): 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2016.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Conchi García Alonso

**Conchi García Alonso** (Torrelavega, Kantabria, 1969 - Ibidem, 2025eko azaroaren 23a) musika-irakaslea eta  pandero jotzailea izan zen, folklorearen eta pandero tradizionalaren erreferente.

## Bizitza 
Conchi tradizioaren erritmoan pultsua duen familia batean jaio eta hazi zen. Agustin Garcia Saizen alaba,  2025ean Torrelavegako *Marcero Mayor* titulua duena, Conchik musika odolean zeraman. García Alonso familia, zalantzarik gabe, ondarearekiko konpromisoaren sinonimoa da.

Conchi bederatzi urterekin hasi zen folklorearen munduan murgiltzen, eta José Luis Hidalgo Dantza Taldeko kide egin zen — ondoren San Pablo izena hartu zuena  —, Josefina Blanco eta Vicente Velarde irakasleen zuzendaritzapean.

80ko hamarkadan Ubiarcoko Santa Justa Dantza Taldearen gidaritza hartu zuen, eta bizitzako azken egunetara arte zuzendu zuen. Aldi berean, folk musikan murgildu zen, eta Kantabriako herri musikaren historian funtsezko erreferentea izan zen Luétigaren sortzaileetako bat izan zen. 90eko hamarkadan, Llendemozó, Sel del Coz eta Mayadama taldeekin elkarlanean, tokiko folklore eszenan bere presentzia areagotu zuen, eta Torrelavega eta Santanderko folklore eskoletan irakasle lana egin zuen, dantza eta panderoan espezializatuz. 

## Heriotza 
56 urte zituela hil zen. Idatzita utzi zuen "Nire agurrean EZ NEGARRIK, EZ LORERIK. Hauen dirua, folklorerako ". Kantabriako Gobernuak "atsekabe handia" adierazi zuen eta "eskualdeko musika eta dantza tradizionalaren irudi adierazgarrienetako bat" izan zela gehitu zuen.

## Sariak 
* 2023an, Kantabriako Folklore Galan *Proa Saria* jaso zuen, Kantabriako musika eta tradizio herrikoien sustapenean eta kontserbazioan egindako lanagatik. Sari hau bere azken urteetan jasotako beste omenaldi batzuei gehitu zitzaien, Pozu Jondu Jaialdia eta Kantabriako Defentsarako Elkarteak (ADIC) antolatutako ekitaldi bat barne, non bere seme Aquilesek berak inspiratu zuen herri-kulturarekiko maitasunaren jarraipena irudikatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grupo Desportivo Direito

**Grupo Desportivo Direito** Lisboako errugbi taldeetako bat da. 

Portugalgo talde indartsuenetakoa da, eta Iberiar Errugbi Kopa gehien irabazi dituen talde portugesetako bat.

## Palmaresa 
* Portugalgo Liga (12): 1998-99, 1999-00, 2001-02, 2004-05, 2005-06, 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2012-13, 2014-15, 2015-16, 2022-23.
* Portugalgo Kopa (9): 1975-76, 1980-81, 1981-82, 2001-02, 2003-04, 2004-05, 2007-08, 2013-14, 2015-16.
* Portugalgo Superkopa (12): 1999, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008, 2009, 2010, 2013, 2014, 2015, 2023.
* Iberiar Errugbi Kopa (4): 2000, 2003, 2013, 2015.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala