Emakume Dinamitariak

«**Emakume Dinamitariak**» Galdakaoko emakume langileen talde bat da. Horiek Sociedad Anónima Española de la Pólvora Dinamítica (1872) enpresan lan egiten zuten, zeina La Dinamita izenaz ezaguna zen; enpresa hori Unión Española de Explosivos (1896) izatera pasatu zen, gero Unión Explosivos Río Tinto (1970) eta gaur egun MAXAM (2006) da. “Dinamitariak” izena historikoki lotuta gelditu zitzaien Bizkaiko udalerrian lan egiten zuten emakumeei, han ezarri baitzen Espainiako lehen dinamita-lantegia.

## Historia
thumb|Kartutxogileak tailerrean lanean 1940ko hamarkadan.
Alfred Nobelek (1833-1896) dinamita patentatu zuen 1866an, eta horrek kapital sozialaren ekarpena ahalbidetu zuen, 1872an Galdakaon Sociedad Anónima de la Polvora Dinamítica konpainia sortzeko. Horrela, orduko bere akzioen % 40ren titular bihurtu zen. Enpresa urte horretako urriaren 12an hasi zen fabrikatzen. Egun hartan ehun kilo dinamita kartutxo egin ziren. Inaugurazioan, Gabina Ereño gazteak egin zuen dinamitaren lehen kartutxoa. 

La Dinamita enpresa Santa Marina mendian jarri zen lehenik, Galdakaon, eta, ondoren, Zuhatzu auzora eraman zuten. Hasieran, dinamita-tailerrak Pagatza mendian zeuden, zuhaitzez inguratuta. Azidoak eta beste lehengai batzuk fabrikatzeko nabeek, zerbitzu orokorrekin batera, Zuhatzun amaitu zuten, hirigunetik urrun eta 1882an jaio zen Bilbo-Durango Trenbidearen geltokiaren ondoan estrategikoki kokatuta.

1911n ekoizpen-gama handitu zen, gerrako bolbora fabrikatzen hasi baitziren. Urtebete geroago, merkurio fulminatoa eta detonagailu-kargak agertu ziren. Nitramita Lehen Mundu Gerrarekin iritsi zen, eta gatazkan parte hartzen zuten Europako herrialdeentzat ezinbestekoa zen merkatua ireki zuen. Enpresaren historian zehar, batez ere armamenturako elementuak, obra zibilean erabiltzeko materiala eta ehiza-kartutxoak fabrikatu ditu. 

Jatorrizko plantilla hirurogeita hamar emakume eta gizonek osatzen zuten, Galdakaotik, Zamudiotik, Lezamatik, Gamiz-Fikatik eta Larrabetzutik etorritakoak. Urteetan zehar, Espainiako hainbat tokitatik iritsitako beste langile batzuk gehitu ziren, hala nola Huelva eta Asturiasekoak, hango lantegiak itxi egin baitzituzten.

## Emakumeen laneratzea
thumb|Emakume langile baten fitxa.
Hasiera-hasieratik, emakume langileak plantillako funtsezko kide izan ziren, eta hasieran kartutxoetan dinamita sartzeaz arduratu ziren; horregatik, Emakume Dinamitariak izenez ezagutzen zituzten. Espainian industria-munduan sartu ziren lehen emakumeak izan ziren; beste foku garrantzitsua ehungintzaren sektorea izan zen Katalunian.

Enpresan askotariko lanak egiten zituzten. Urteetan zehar, hainbat sektoretan lan egin zuten: detonagailuak, kartutxoak, pistoiak, bolbora, tiro-zelaia eta -galeria, laborategia, administrazioa, bulegoa eta sukaldea, besteak beste. Lehergailuak bahetzeko eta bagonetak arrastatzeko lanak ere egiten zituzten. Kasu askotan, eskuzko trebetasuna eskatzen zuten lanpostuak ziren, horietan gailentzen baitziren. Lan delikatuak, azkarrak eta zehatzak ziren; adibidez, detonagailuena kasuan, pospoloak eta kableak zehaztasun handiz biltzen zituzten.

## Lan-baldintzak
Enpresaren ibilbidean, emakume horien lan-baldintzak aldatu egin ziren. Lehen urteak okerragoak ziren. Natividad Ealo kartutxogileak 1937tik 1944ra lan egin zuen, eta elkarrizketa batean azaldu zuenez, lehenengo urteetan destajuan lan egiten zuten, material lehergarri zikin eta kirasdunarekin, baldintza eskasetan eta gutxieneko soldatekin. Neguan ez zegoen argi elektrikorik txanda goizeko zazpi eta erdietan hasten zenean. Plastikozko botak eta mota guztietako artilezko jaka eta txanoak zeramatzaten jantzita, eta ia bost orduz egoten ziren mendian, latorrizko txabolen barruan. Txabola horiek, ilaran jarrita, banan-banan babesten ziren, denek batera eztanda ez egiteko. Ur berodun bidoi batek bakarrik ematen zien bero pixka bat. 

Egoera horrez gain, kartutxogileen kasuan, lehenengoan egin beharreko lan bat izateak sortzen zuen premia gehitzen zitzaien, eta haien artean lehia sortzen zen. Emakumeek hobeto jasaten zuten masarekin lan egiteak sortzen zuen buruko mina; masa hori etxean ogia bezala moldatu behar zuten. Beroa egiten zuen egunetan erredurak izaten zituzten izterretan eta atzamarrak haragi bizitan jartzen zitzaizkien nitroaren eraginez. Batzuetan, azazkaletan sartzen zitzaien, eta horiek oso modu mingarrian erortzen zitzaizkien. Hori saihesteko, hiru oihal sorta jartzen zituzten egunean.

“Kartutxera” izenez ezagunak diren, baina pixkanaka beste zeregin batzuk ere egiten hasi ziren, eta kasu batzuetan garrantzi handiagoko postuak lortu zituzten; horrek enpresa erreferente bihurtu zuen, emakumeek industrian egiten zuten lanean. Hala eta guztiz ere, hainbat hedabidetan argitaratutako testigantzek enpresa maskulinizatu bati buruz hitz egiten dute. Emakumeen presentzia nabarmena bazen ere, emakume arduradun gutxi zeuden, eta kimikarien kasuan, lehen emakumea, Mariasun Madariaga, 1970eko hamarkadaren amaieran sartu zen bere postuan. Era berean, EEE bat planteatzeko orduan, lehenik eta behin emakumeak zituzten gogoan lana uzteko, eta, eskulana soberan zegoenean, emakumeen baja ere sustatzen zen.. Larrienak 70eko hamarkadan gertatu ziren. Okerrena 1974ko uztailaren 2an gertatu zen, 22 pertsona hil baitziren. Zaurituen artean Justa Martínez, María Rosario Uriarte eta Donata Arrien zeuden. Geroago, 2000. urtean, langileetako bat, Rosario Juarez, garbiketa lanetan ari zela hil zen.

## Dote-kutxa
Neurria 1912an jarri zen martxan; orduan, langileen artean hirurehun emakume zeuden. Dinamita kartutxoetan sartzea lan hobea zen emakumeen eskuentzat, baina manipulatzen zituzten materialen arriskuagatik eta istripuak izateko benetako arriskuagatik, garai batean enpresak ezkongabeak bakarrik kontratatzen zituen. Seme-alabak babestu nahi zituen, hartara, ezbeharren bat edo istripuren bat gertatuz gero, eta bikoteak enpresan lan egiten bazuen, haurrak aita eta amarik gabe umezurtz ez geratzeko. Horregatik, emakume askok lan egiteari uzten zioten ezkontzen zirenean.

Hori dela eta, haientzako hobari bat sortu zen, Dote-Kutxa izenekoa. Ezkonsari bat ematen zitzaien emakumezko langileei, eta ezkontzeko lana uzten zutenean jaso zezaketen, edo denbora jakin baten buruan, ezkongabe geratzen baziren eta eskatzen bazuten. Langilearen eta enpresaren ekarpenarekin lortzen zen. Konpainiak pezeta bateko hobariarekin handitzen zituen zergapeko lehen 2 pezetak, eta 0,25ekin hurrengo frakzioko pezeta bakoitza. Azkenean, Dote-Kutxa langilearen ekarpenaren % 25ekin osatzen zen. Antzinatasunagatiko hobarien baremo bat ere zegoen, eta, beraz, zerbitzu-urte bakoitzeko igoera mailakatua zuten. Diru-kopuruak kalkulatu ziren, emakumeek soberakin bat eduki zezaten, ezkontzan dotea emateko eta etxeko altzariak erosteko. 

1970era arte, emakumearen presentzia esanguratsua izan zen ezkongabe zen bitartean. Emakume bat ezkongabea bazen edo alargun geratzen bazen bakarrik gera zitekeen lan-merkatuan. Frankismo garaian, ezkontzean lana uztea ideologia nagusiaren edo presio sozialaren kontua ez ezik, kasu askotan, legez zigortzeko arrazoia ere izan zen. 

1970eko abuztuaren 20ko dekretutik aurrera, ikaskuntza-aldiari zegokion diskriminazioa ezabatu zen, eta ezkondu nahi zuen emakume langileari aukera eman zitzaion lanean jarraitzeko edo kontratua amaitzeko konpentsazio-dotearen bidez. Dekretuak, halaber, aukera ematen zion haurdun zegoen emakumeari aldi baterako baja emateko, gutxienez urtebetez eta gehienez hiru urtez.

## Emakume soldaduak
thumb|Langileen soldadu-izaera frogatzen duen dokumentua
Gizonak bezala, dinamitariak soldadu gisa agertzen ziren Gerra Zibileko dokumentuetan. Kartilla baten bidez, tropa frankistek La Dinamita fabrika militarizatu zuten, eta, horren ondorioz, gizonak ez ezik, tailerretan lan egiten zuten emakumeak ere soldadu bihurtu ziren. “Comisión Militar de incorporación y movilización industrial” deituriko erakundeak (Fabriken Militarizazioa) eman zuen, eta honako hau zehazten du: "Honen bidez, jakinarazten dizut, soldadu-kategoriarekin parekatuta izanik, militarizatu zaituztela, Armada Nazionalaren zerbitzura dauden Sociedad A. Española de la Dinamita-Galdakao-Bizkaia tailerretan lan egitearekin zerikusia duten guztirako. Jakinarazpen hau ez da aurrekari pertsonalen ziurtagiri izango ". Dokumentua Galdakanoko Udalak berreskuratu zuen, eta 1937ko uztailaren 25eko data du, Bilbo erori eta hilabetera. Kartilla Isabel Uriarte Urruticoechearen izenean egin zen. 

## Langileen kolonia
Langile-koloniak hiri txiki ia autonomoak ziren, fabrika baten inguruan bilduta. Multzo trinko bat osatzen zuten, eta langileen bizitoki-arazoa konpontzea zuten helburu. Sistema XX. mendetik aurrera ezarri zen Europako eskualde askotan. Bizkaian, XIX. mendearen amaieran Galdakanoko La Dinamita lehergailu-fabrikaren inguruan sortutakoa nabarmendu behar da. XX. mendearen hasieran sortutako hedapen ekonomikoaren testuinguruan agertu zen. Langileen gehikuntzak Zuhatzuko kolonia bultzatu zuen, etxeak, kapera eta lantokia zituena.

1912an, enpresak gizarte-gaietarako bulego bat sortu zuen, eta urte horretan bertan sozietate kooperatibo bat agertu zen, kudeaketa autonomoko ekonomatua; bertan langileei elikagaiak eta bestelako kontsumo-gaiak merkatukoak baino merkeago eros zitzaketen. Jolas-zentro bat eta Santa Barbarari eskainitako kapera ere inauguratu ziren, eta herriko futbol taldeak ere Nitroglicerina izena hartu zuen.

Gainera, 1918an langileen seme-alabentzako ikastetxeak eraiki zituzten, eta horien arduradun Karitateko Ahizpak eta Anaia Maristak izan ziren. Halaber, lokal bat prestatu zuten, antzerki eta zarzuela emanaldiak egiteko, fabrikak babestutako talde artistiko baten eskutik. 1887tik auzoak musika-banda ere bazuen, fabrika-plantillako kideek osatua. Geroago, emakumeen abesbatza bat sortu zen, eta, besteak beste, Santa Barbara egunean aritzen zen, lehergailuekin lan egiten duten pertsonen zaindaria.

## Bibliografia 
* Aresti, Nerea (2006). *Las trabajadoras vizcaínas: (1870-1936)*. Editorial BBK
* Gómez Gómez, Ana Julia (2002). *Alfred Nobel, La Dinamita, Tximelarre*. Editorial Bizkaia Kutxa
* Pareja Alonso, Arantza, Zárraga Sangróniz, Karmele (2006).*Bizkaiko emakumeen lanbideak eta zereginak: atzoko eta gaurko irudiak = profesiones, oficios y tareas de las mujeres en bizkaia : imágenes de ayer y hoy*. Diputación Foral de Bizkaia}}
* Zabala Llanos, Marta (2012). *Colonia de explosivos Río Tinto. La Dinamita. En:  Patrimonio Industrial en el País Vasco= Euskadiko industria ondarea, (vol. 2,pp. 1173-1178)*. Servicio Central de Publicaciones del País Vasco = Eusko Jaurlarizaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia
* Galdakao Gogora (2021). *Galdakao Gerra Zibilean, 1936-1937 = Galdakao en la Guerra Civil, 1936-1937 : udaberririk gabeko urtea*. Gogora, Galdakaoko Udala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak