Kognizio

alt=Eredu kognitiboa, Robert Fluddek ilustratua (1619).|thumb|Eredu kognitiboa, Robert Fluddek ilustratua (1619).
Filosofian eta psikologian (Psikologia kognitiboa), **kognizioa** gogamenaren prozesuen multzoa da, pertzepzioa, hizkuntza, adimena eta, oro har, informazioa prozesatu behar den jarduera guztiak biltzen ditu.

Pentsamenduaren, esperientziaren eta zentzumenen bidez ezagutza eta ulermena lortzeko ekintza edo prozesu mentalari egiten dio erreferentzia.. Izaki bizidun batek pertzepziotik, eskuratutako ezagutzatik (esperientzia) eta informazioa baloratzeko aukera ematen duten ezaugarri subjektiboetatik informazioa prozesatzeko duen ahalmena da kognizioa. Ikaskuntza, arrazoiketa, arreta, memoria, arazoen ebazpena, erabakiak hartzea eta sentimenduak bezalako prozesuak dira. Gizakiak aipatutako prozesu guztiak ezagutzeko eta barneratzeko gaitasuna du.

## Etimologia 
Kognizio hitzak XV. mendean du jatorria, non "pentsatzea eta kontzientzia" esan nahi zuen. Latinezko hitza *cognitio,* ("azterketa", "Ikaskuntza" edo "ezagutza") hitzetik dator.

## Lehen ikerketak 
Nahiz eta kognizio terminoa  XV. mendekoa izan, *prozesu kognitiboei* buruzko interesa askoz lehenago piztu zen. Aristoteles (384 – 322 K.a) hasi zen espirituaren barne lanean eta giza esperientzian nola eragiten duen aztertzen. Aristoteles eremu kognitiboetan zentratu zen, oroimenean, pertzepzioan eta irudimen mentalean hain zuzen ere. Garrantzi handia eman zion bere ikerketan ebidentzia enpirikoak oinarritzen zirela bermatzeari, hau da, behaketaren eta esperimentazio kontzientearen bidez biltzen den informazio zientifikoari.  2. milurtekora arte, ezagutza kontzeptu modernoen oinarria John Locke eta Dugald Stewart bezalako pentsalariek ezarri zuten Ilustrazioan zehar, non ideiak lortu, gogoratu eta manipulatu izan ahal zuten.

XIX. mende hasieran, eredu kognitiboak garatu ziren bai filosofian, autoreek adimenaren filosofiari buruz idazten zutenean, eta baita medikuntzaren barruan ere, eromena nola sendatu ulertu nahi baitzuten sendagileek. Britainia Handian, eredu horiek James Sully unibertsitateko adituek ikasi zituzten Londreseko akademian, eta politikariek ere kontuan hartu zituzten 1870eko hezkuntza nazionalaren Legean.

Psikologia Europan ikerketa eremu ezagun bat bezala sortu zen eta ondoren interes hori Amerikara ere zabaldu zen. Wilhelm Wundt, Herman Ebbinghaus, Mary Whiton Calkins eta William Jamesek giza ezagutzaren ikerketari beren ekarpenak eskainiko zizkioten garai hartan. 

## Lehen teoriagileak 
### Wilhelm Wundt 
thumb|135x135px|Wilhelm Wundt 1902anWilhelm Wundtek (1832-1920) introspekzioa deitu zionaren nozioa azpimarratu zuen: gizabanako baten barne-sentimenduak aztertzea. Introspekzioarekin, subjektuak kontuz ibili behar zuen bere sentimenduak ahalik eta modu objektiboenean deskribatzen, Wundtek informazio zientifikoa aurki zezan.   Wundten ekarpenak batere txikiak ez diren arren, psikologo modernoek uste dute bere metodoak nahiko subjektiboak direla eta esperimentazio-prozedura objektiboagoetan konfiantza izatea nahiago dute beraiek giza prozesu kognitiboari buruzko ondorioak ateratzeko.

### Hermann Ebbinghaus 
thumb|132x132px|Hermann Ebbinghaus
Hermann Ebbinghausek (1850-1909) ikerketa kognitiboak egin zituen, batez ere giza memoriaren funtzioa eta gaitasuna aztertuz. Ebbinghausek bere esperimentu propioa garatu zuen, non 2.000 silaba baino gehiago eraiki zituen existitzen ez ziren hitzetatik abiatuta, adibidez, *EAS*. Gero, hitz horiek ikasteko bere gaitasun pertsonala aztertu zuen. Nahita ez-hitzak aukeratu zituen, hitz errealen ordez, aurretik zegoen esperientziaren eragina kontrolatzeko, hitzek sinbolizatu zezaketen horretan, errazago gogoratzeko.. Bere lanak eragin handia izan zuen posizio serialaren azterketan eta horrek memorian duen eraginean.

### Mary Whiton Calkins 
thumb|132x132px|Mary Whiton Calkins (1863-1930).
Mary Whiton Calkins (1863-1930) eragin handiko aitzindari estatubatuarra izan zen psikologiaren arloan. Bere lana giza memoriaren gaitasunean ere oinarritu zen. Errezentzia efektua izeneko teoria komun bat berak egindako ikerketei egotzi dakioke. Ondorengo esperimentuen atalean ere aztertzen den errezentzia efektua gizabanakoek estimulu sekuentzia batean aurkeztutako azken elementuak zehaztasunez gogoratzeko duten joera da. Calkinen teoriak lotura estua du Hermann Ebbinghaus-ek egindako memoria-esperimentuen azterketarekin eta ondorioarekin..

## Psikologia 
Psikologian, "Kognizio" terminoa gizabanako baten funtzio psikologikoen informazioa prozesatzeko ikuspegi baten barruan erabili ohi da,  eta gauza bera gertatzen da ingeniaritza kognitiboan. Gizarte-kognizioaren azterketan, gizarte-psikologiaren adar batean, terminoa jarrerak, atribuzioa eta talde-dinamika azaltzeko erabiltzen da .

Giza kognizioa kontzientea eta inkontzientea da, zehatza edo abstraktua, intuitiboa (hizkuntza baten ezagutza bezala) eta kontzeptuala (hizkuntza-eredu gisa). Memoria, elkartzea, kontzeptuen eraketa, patroien errekonozimendua, hizkuntza, arreta, pertzepzioa, ekintza, arazoen ebazpena eta irudi mentalak bezalako prozesuak biltzen ditu. Tradizionalki, emozioa ez zen prozesu kognitibotzat jotzen, baina orain ikerketa asko egiten ari dira emozioaren psikologia kognitiboa aztertzeko; ikerketek, halaber, norberaren estrategien kontzientzia eta metodoen kontzientzia dute ardatz.

Hasiera batean, psikologoek uste zuten giza ekintza zuzentzen duen kognizioa informazioa prozesatzea zela. Mugimendu hori kognitibismo gisa ezagutu zen 1950eko hamarkadan, eta mugimendu konduktistak kognizioa portaera-modutzat hartu ondoren sortu zen.  Kognitibismoak kognizioa konputazio-modu gisa fokatu zuen, gogoa makina gisa eta kontzientzia funtzio exekutibo gisa ikusiz . Hala ere, post-kognitibismoa 1990eko hamarkadan hasi zen sortzen, zientzia kognitiboaren garapenak ekintza kognitiboaren beharra haragiztatu, hedatu eta gogamenean prozesu dinamikoak sortzen dituen ekintza kognitiboaren beharra nabarmentzen zuten teoriak aurkeztu zituenean. Psikologia kognitiboaren garapena,  psikologiaren hainbat teoriatatik adimenari eta inguruneari buruzko dinamika horiek esploratzen hasi zenean sortu zen, aurretiazko paradigma dualista horietatik mugimendu bat abiatuz, konputazio sistematiko edo portaera soiltzat kognizioa lehenesten baitzuten.. Metakognizioak forma asko har ditzake, hala nola pentsatzeko moduari buruz hausnartzea eta arazoak konpontzeko estrategia jakin batzuk noiz eta nola erabili behar diren jakitea.

Metamemoria, memoriaren ezagutza eta estrategia mnemoteknikoak bezala definitua, metakognizioaren garrantzizko modu bat da. Kulturen bidezko prozesamendu metakognitiboari buruzko ikerketa akademikoa lehen etapan dago, baina zantzuak daude lan gehigarriak emaitza hobeak eman ditzakeela irakasleen eta ikasleen arteko kulturarteko ikaskuntzan.

Metakognizioari buruzko idazkiak Aristoteles filosofo greziarraren lanean kokatzen dira (K. a. C): *Arimaz* eta *Parva Naturalia* lanetan.

## Kognizioa hobetzea 
### Ariketa fisikoa 
Ariketa aerobikoak eta anaerobikoak kognizioa hobetzen laguntzen duen aztertu da. Ikerketa batzuetan, badirudi arreta-gaitasuna eta hitzezko zein ikusizko memoria handitu egin direla epe laburrean. Hala ere, eraginak iragankorrak dira eta denborarekin murrizten doaz jarduera fisikoa amaitu ondoren.

### Elikadura-gehigarriak 
Fitoestrogenoak, ahabien gehigarriak eta antioxidatzaileak funtzio kognitiboan eragin txikiagoak antzematen zituzten azterketa batean, nahiz eta plazeboarekin alderatuta ez zuten eragin nabarmenik izan. 

### Gizarte-estimulazio atsegina 
Hondatze kognitiboa duten pertsonek (hau da, dementzia duten pertsonek) ingurune sozial batean, pentsamendua eta memoria suspertzeko diseinatutako eguneroko jardueretara eramateak kognizioa hobetzen duela dirudi. Azterlanetako materiala txikia den arren eta azterketa zabalagoek emaitzak berretsi behar dituzten arren, badirudi estimulazio kognitibo sozialaren eragina tratamendu farmakologiko batzuen ondorioak baino handiagoak direla.

## Erreferentziak 
## Ikusi gainera 
* Metakognizio
* Ikaskuntza
* Antropologia kulturala
* Zientzia kognitiboa
* Didaktika
* Hezkuntza
* Etnohistoria
* Etnologia
* Fonoaudiologia
* Linguistika
* Neurozientzia
* Neuropsikologia
* Ontologia
* Pedagogia
* Psikologia kognitiboa
* Gogamen teoria
* Terapia okupazionala

## Kanpo estekak