open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abrus

***Abrus*** Fabaceae familiako landare loredun genero bat da, **Abreae** leinuko kide bakarra. 13-18 espezie artean ezagutzen dira, baina ezagunena *Abrus precatorius* da. Haziak oso toxikoak dira, baina bitxigintzan erabiltzen dira.

## Espezieak 
thumb|eskuinera|*Abrus pulchellus*
* *Abrus aureus* R.Vig. (Madagaskar)
* *Abrus baladensis* Thuli} (Somalia)
* *Abrus bottae* Deflers (Saudi Arabia, Yemen)
* *Abrus canescens* Welw. ex Baker (Afrika)
* *Abrus cantoniensis* Hance (Txina)
* *Abrus diversifoliatus* Breteler (Madagaskar)
* *Abrus fruticulosus* Wall. ex Wight & Arn. (India)
* *Abrus gawenensis* Thulin (Somalia)
* *Abrus kaokoensis* Swanepoel & Kolberg (Namibia)
* *Abrus laevigatus* E.Mey. (Hegoaldeko Afrika)
* *Abrus longibracteatus* Labat (Laos, Vietnam)
* *Abrus madagascariensis*  R.Vig. (Madagaskar)
* *Abrus melanospermus* Hassk. (Asia tropikala eta Ozeano Bareko hego-mendebaldea)
* *Abrus parvifolius* (R.Vig.) Verdc. (Madagaskar)
* *Abrus precatorius* L. - (Afrika, Australia, Asiako Hegoekialdea)
* *Abrus pulchellus* Wall. ex Voigt (Afrija)
* *Abrus sambiranensis*  R.Vig. (Madagasjar)
* *Abrus schimperi* Hochst. ex Baker (Afrija)
* *Abrus somalensis* Taub. (Somalia)
* *Abrus wittei*  Baker f. (Kongoko Errepublika Demokratikoa)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
III. Urkullu gobernua

**III. Urkullu gobernua** edo **XII. legealdiko Eusko Jaurlaritza** 2020ko irailaren 5etik 2024ko ekainaren 25ra arte agintean egondako Eusko Jaurlaritza izan zen, 2020ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen ondoren osatua. Eusko Legebiltzarrak hirugarrenez hautatu zuen Iñigo Urkullu lehendakari, EAJ eta PSE-EE alderdien babesarekin. Bi alderdien arteko koalizio gobernua izan zen, eta bi hamarkadatan lehen aldiz gehiengo osoa zuen legebiltzarrean. 

## Gobernua 
### 2023ko otsaileko aldaketak 
2022ko urriaren 25ean Arabako EAJ-ren zuzendaritzak Beatriz Artolazabal proposatu zuen alderdiaren Gasteizko alkategai gisa 2023ko maiatzeko udal hauteskundeetan. Hala, Artolazabalek 2023ko otsailaren 2an Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiken sailburutza otsailaren 14an utziko zuela iragarri zuen Radio Euskadin, udal hauteskundeen kanpainan zentratzeko. Otsailaren 14an EHAA-n argitaratu zen Artolazabalen destituzio-dekretua eta Nerea Melgosa izendatu zen sailburu berri.

### 2024ko apirileko aldaketak 
2024ko apirilaren 26an, Idoia Mendia sailburu eta lehendakariordeak bere dimisioa aurkeztu zuen, 2024ko Europako Parlamenturako hauteskundeetara aurkezteko PSOE-ren zerrendan. Hala, 2024ko apirilaren 30ean EHAA-n argitaratu zen Mendiaren destituzio-dekretua. Momentu hartan, eta apirilaren 21eko hauteskundeez geroztik, Eusko Jaurlaritza jardunean zegoen, sailburu berriak izendatzeko ahalmenik gabe. Hortaz, Jaurlaritzako Bigarren Lehendakariordetza Iñaki Arriolak eskuratu zuen eta Enplegu eta Lan sailburutza Javier Hurtadok, biak bitarteko gisa jorratuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Manuel Iglesias Sánchez

**Juan Manuel Iglesias Sánchez** (Cortegana, Huelva, 1961 &ndash; Sestao, Bizkaia, 1977ko urtarrilaren 9a)  15 urteko gaztea zen, Sestaon polizia karga bortitz batetik ihesean zegoelarik bihotz-gutxiegitasunak jota hil zena. Polizia kargak amnistiaren aldeko manifestazio bat erreprimitzeko erabili ziren.

## Biografia 
Juan Manuelen familia Corteganatik (Huelva) ailegatu zen Euskal Herrira, gazteak 7 urte zituela. 4 urtez Araban bizi ostean Sestaora joan ziren. Bere aita, Juan Manuel, kazikismo andaluziarretik ihes egin zuen, soldata miserableen eta kaleratze bidegabeengatik. Babcock & Wilcox enpresan aurkitu zuen lana eta Langile Komisioak sindikatura afiliatu zen.

1977ko urtarrilaren 9an Begoñako Andra Mari elizatik amnistia osoaren aldeko manifestazio bat abiatu zuten, 3.000 lagun bildu zituena. Aurreko gaua 110 pertsonek eliza barruan eman zuten. Mobilizazio bukaeran euskarazko komunikatua irakurriko zenean Guardia Zibila eta Polizia Armatuak kargatu zuten. Lekuko askoren arabera Sestaok bizi izandako gertaerarik gogorrera izan zen.

Hurrengo egunean Ezkerraldeko ia enpresa guztietan (Altos Hornos, General Eléctrica, La Naval, Aurrera, Astilleros de Olabeaga, Lemoniz, Mecánica Lapeña eta Petronor, besteak beste) paroak antolatu ziren Juan Manuelen heriotza salatzeko. Babcock & Wilcox enpresaren langileak, aitaren lankideak, manifestu bat aurkeztu zuten urtarrilaren 11an greba orokor bat egiteko. Bizkaiko enpresa nagusietako ordezkariek bat egin zuten manifestuarekin. Euskal eragile politiko ezkertiarrak ere gehitu zirenː Comité Central Socialista de Euskadi, EKA, Eusko Sozialistak, KAS koordinadorako erakundeak, LCR-ETA, EMK, ORT, EPK, PT, UGT, USO eta Langile Komisioak.

Eguerdian 25.000 lagun bildu ziren hiletan, Sestaoko Espainia plazan (gaur egungo Kasko plaza). Hilkutxa plazaren kioskoaren erdian ipini zen eta bere alboetan gaztearen bi argazki handi. Begoñako elizaren parrokoak Juan Manuelen heriotzari buruz hitz egin zuenː Atzo familia bisitatu genuenean, ama berak kontatu zigun zelan bere semearen gorpua ikusi zuen eta ez zuela kanpoko lesiorik izan. Hala ere, gure herriaren iritzi hedatuena da egoera normaletan Juan Manuel igandean ez zela hilko. Egia esanda, herriak arrazoi sendoak ditu era horretan pentsatzeko, izua jota ere hil daitekeelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mr. Majestyk

***Mr. Majestyk*** (euskaraz *Majestyc Jauna*), 1974jko Richard Fleischer estatubatuarrak zuzendutako ekintza film bat da. Elmore Leonard idazlearen *The Big Bounce* (1969) eleberrian oinarritua dago. Charles Bronson, Al Lettieri, Linda Cristal eta Lee Purcell aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Colorado, Vicent Majestyk (Charles Bronson) Vietnamgo Gerrako soldadu beteranoa eta preso ohiak berriz gizarteratu eta bizimodu duin eta zuzena eramateko asmoz sandia soroak dituen baserri bateko negozioa aurrera atratzen saiatuko da, baina bertako bizilagunen intolerantzia eta poliziaren ustelkeriarekin talka egingo du. Frank Renda (Al Lettieri) mafiaburuak Mayestyken sandia uzta suntsitu eta haren lankide Larry Mendozari (Alejandro Rey) bi hankak apurtu eta larri zauritzen duenean, Majestyri pazientzia agortuko zaio. Orduan, Mayestyk erriflea hartu eta Nancy Chavez (Linda Cristal) neskalagunak autoa gidatzen duela, mendekatzeko asmoz mafiaburua eta haren gaizkile taldeari aurre egingo die.

## Aktoreak 
* Charles Bronson: Vincent "Vince" Majestyk
* Al Lettieri: Frank Renda
* Linda Cristal: Nancy Chavez
* Lee Purcell: Wiley
* Paul Koslo: Bobby Kopas
* Taylor Lacher: Gene Lundy
* Frank Maxwell: John "Johnny" McAllen detektibe sheriff tenientea
* Alejandro Rey: Larry Mendoza

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurai
Sant'Agostino eliza (San Gimignano)

'''Sant'Agostino'* eliza (San Agustin eliza) Italiako San Gimignano hiriko bigarren eliza handiena da Collegiata-ren ondoren. San Agustinen Ordenaren jabetzakoa da. XIII. mendeko eraikin handi bat da.

## Barnealdea 
Barnealdeko freskoak oso aberatsak dira, bereziki *San Agustinen bizitza'' hamazazpi paneletan erakusten duena (Benozzo Gozzolik egina 1463 eta 1467 artean); eta San Sebastian berezi bat, Gozzolirena baita ere, ez klasikoa biluzia eta geziek sastakatua, baizik eta osoki jantzia, hiriak izurria gainditu zuelako eskertza gisa egina (santu honi egindako otoitzek lagundu omen zuten.

San Bartoloren kaperan, izen horretako doatsu frantziskotarraren (Bartolo da San Gimignano, 1228-1300) hilobia dago. Hilobi monumentua eta plaka duen beste pertsonaia bat Nicolaus Michaelis de Venerosis de Pesciolinis da, San Gimignanon sortutako buruzagi militar bat: honen hilobian Henrike III.a Nafarroakoa (eta Frantziako IV.a) aipatzen da, haren zerbitzura egon zelakoan gizona.

## Iruditegia 

Fitxategi:San_Gimignano_Chiostro_S_Agostino.JPG|Klaustroa.
Fitxategi:Chiesa di Sant’Agostino a San Gimignano interno.jpg|Barrualdea.
Fitxategi:Benozzo Gozzoli - St Augustine Departing for Milan (detail) - WGA10297.jpg|San Agustin Hiponakoaren bizitza, 17 fresko-paneletarik baten detailea.
Fitxategi:Fresco in Sant’Agostino (San Gimignano).jpg|San Sebastianen freskoa.
Fitxategi:Nicholaus_Michaelis_de_Venerosis_de_Pescilionis.jpg|De Pesciolinis-en hilobia, Henrike Nafarroakoaren aipuarekin.
Fitxategi:Sant'agostino, interno 7 s.g..jpg|San Bartoloren kapera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azpilagañako arrapal mekanikoak

**Azpilagañako arrapal mekanikoak** Iruñeko arrapal mekanikoak daude.

Arrapalak 2009ko azaroaren 7an inauguratu zuen, Iruñeko lehen arrapal mekanikoak izateko.

Arrapal mekanikoak funtzionamendu guztiz autonomoa du.

## Historia 
Arrapalak 2009ko azaroaren 7an inauguratu zuen.

### Bilakaera 
#### Matxurak 
Inauguratu zenetik, maiz izan dira matxurak arrapaletan. Horrela, 2012ko maiatzean bideozaintzako kamerak jarri ziren, urte bereko abuztuan gertatutako gertakarien ondoren ekintza bandalikoak prebenitzeko; izan ere, identifikatu gabeko pertsona batek bere borondatez sartutako iltze batek arrapalako 144 orrazi hondatu zituen guztira. Ondorioz, zazpi hilabete baino gehiagoz itxi behar izan zuten, konpontzeko.

2016ko abuztuan, arrapalan gertatutako beste gertakari batek bizilagunen haserrea areagotu zuen: kristal bat hautsita zegoen. Azpiegiturak jasaten dituen gainerako kalteen artean nabarmentzen zen, baina bizilagunek deitoratzen zuten oso normalean geldirik egotea, batez ere arrapalaren gelditze-botoia behar ez bezala sakatzeagatik.

2020ko urtarrilean, arrapalen errendimendua mantentzeko eta hobetzeko lanak egin ziren, eta, beraz, egun batzuetan bi noranzkoetako bat geldirik egon zen.

#### Koronabirusaren krisia 
2020ko martxoaren 13an, COVID-19 pandemiaren ondorioz konfinamendu orokorra deklaratu ondoren, Iruñeko Udalak hau eta hiri osoan zehar banatutako beste igogailu eta funikularrak ixtea erabaki zuen. Hala, konfinamendu osoan itxita egon ziren ekainaren 22ra arte, egun horretan berriz ireki baitzuten, baina edukiera txikiarekin.

## Azpiegitura 
Arrapalak bi dira guztira, Iñigez kalearen ekialdean paraleloki kokatuta. Horien artean eskailera tradizionalak daude, ibilbide-denbora murrizteko. Biak Ega ibaia eta Abejeras kaleen azken eraikinaren gainean bermatzen dira, eta Ega ibaia eta Iñigez kaleen biribilgunea Abejeras kaleko zubiarenarekin lotzen dira Iturrama kalearen gainean.

### Goiburuak 
Arrapal bi goiburu ditu:

* Azpilagaña (0. solairua)
* Iturrama (1. solairua)

## Ustiapena 
Funikular honen funtzioa Azpilagaña eta Iturrama artean dagoen desnibel edo malda zuzen-zuzenean igotzea da.

## Etorkizuna 
Oraingoz ez da neurri gehigarririk aurreikusi funikularrean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mugikortasun bertikala Iruñean

## Kanpo estekak 
* Igogailuak eta arrampal mekanikoak Iruñean - Iruñeko Udala
Sant'Agostino (argipena)

'''Sant'Agostino**, italieraz San Agustin, zenbait artikuluren izena da.

Leku-izenak:

* **Sant'Agostino**, Emilia-Romagna eskualdeko herria.

Elizak Italian:

* **Sant'Agostino (Erroma)**
* **Sant'Agostino (San Gimignano)'''
Mirarizko Soluzio Minerala

**Mirarizko Soluzio Minerala** edo **Soluzio Mineral Maisua**, askotan ingelesezko **Miracle Mineral Solution** (MMS) siglekin ezaguna, ur destilatuan egindako sodio kloritozko (NaClO2) %28ko disoluzio bat da, azidoarekin nahastuta (azido zitrikoa edo urdaileko azido klorhidrikoa, adibidez) kloro dioxidoa sortzen duena. Kloro dioxidoa etxetan eta industrian erabiltzen den garbitzaile bat da, eta industrian zuritzaile gisa ere erabiltzen da. Lixiba industrialaren oso antzekoa da, sodio hipokloritoa duena, eta azken hau bezala, toxikoa da. Giltzurrunetako akats orokorra sor dezake irentsiz gero, eta gramo bakar batek goragalea, deshidratazioa eta hemolisia eragin dezake. Izena Jim Humblek jarri zion, 2006an argitaratu zuen *The Miracle Mineral Solution of the 21st Century* liburuan.

Bere defendatzaileen arabera sendagai gisa erabil daiteke gaixotasun askotan, tartean hotzeria, aknea, diabetesa, autismo, malaria, hepatitisaren birusa, H1N1 eta GIB birusen aurrean, minbizia eta COVID-19an. Ez da egin saiakera klinikorik baieztapen horiek probatzeko, eta guztiak Humblen liburutik edo anekdotikoak diren mezuetatik datoz. Saltzaileek SMMa saldu ahal izateko uraren potabilizatzaile bat dela esaten dute, botiken erregulazioari ihes egiteko. Gurutze Gorriak salatu du saltzaileek euren izena faltsuki erabiltzen dutela malariaren aurka erabili zela defendatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sodio klorito

**Sodio kloritoa** (NaClO2) desinfektatzaile gisa eta paper ekoizteko erabiltzen duten konposatu kimiko bat da. Azido askea, azido klorosoa (HClO2) kontzentrazio baxuetan baino ez da egonkorra, eta, beraz, merkataritza mailan, ez dugu produktu puru bezala aurkituko. Hala ere, dagokion sodio gatza, sodio kloritoa, egonkorra bada, beraz, badago produktu komertzial gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lagurus ovatus

**Lagurus** (*Lagurus ovatus*) Europa eta Asiako belar mota bat da. Bere jatorria Mediterraneoan eta inguruan dago, Azoresetatik Kanarietara eta Krimeatik Saudi Arabiaraino. Australian, Zeelanda Berrian, Irlandan eta Erresuma Batua ere naturalizatu da, nahiz eta gizakiak eraman dituen haraino.

Landarea bere loreengatik landatu ohi da, ornamentala baita.

## Harremana duten beste espezie batzuk 
Lehen *Lagurus* generoaren barruan honako landare hauek sailkatzen ziren, baina gaur egun beste genero batzuetan sartzen dira:
* *Lagurus cylindricus* – *Imperata cylindrica*
* *Lagurus paniculatus* – *Cymbopogon nardus*
* *Lagurus schoenanthus* – *Cymbopogon schoenanthus*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Imperata cylindrica

***Imperata cylindrica*** (kunai belar edo kogon belar ere deitua) belar bizikor errizomatotsu espezie bat da. Asia, Mikronesia, Melanesia, Australia, Afrika eta Hegoaldeko Europan aurki daiteke, baina Hego Amerikan, Karibean eta Ameriketako Estatu Batuetako hegoaldean ere sartu du gizakiak. Suteetara moldatutako espezie bat da, oso azkar su hartzen duena. Suteak izaten dituzten inguru berriak kolonizatzen ditu eta are ohikoagoak egiten ditu suteak.

Espezie inbaditzailerik arriskutsuenen zerrendan agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Binil alkohol

**Binil alkohola** edo **etenola** (IUPAC: **etenol**) enolik sinpleena da. Bere formula kimikoa C2H3OH (H2C=CHOH) eta bere CAS zenbakia 557-75-5 dira. Egoera normalean, azetaldehidoan tautomerizatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ur destilatu

**Ur destilatua** H2O molekulan oinarritzen den eta destilazio bidez arazten den substantzia da. Ura edangarri bihurtzeko kloro gutxi erabiltzen dute askotan, eta horrek ez dio kalterik egiten pertsona baten osasunari. Alexandro Afrodisiaskoak jada II. mendean bere ekoizpena azaldu zuen. Elikagai moduan desegokitzat jotzen da, edangarri bihurtzeko eta gaitz okerragoak saihesteko baliabide gisa izan ezik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Propanol

**Propanol**ak bi isomero ditu:

* 1-Propanol, propil alkohol, *n*-propanol edo propan-1-ol : CH3CH2CH2OH, arruntena
* 2-Propanol, Isopropil alkohol, isopropanol edo propan-2-ol : (CH3)2CHOH

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Transformismo

thumb|250x250px|Transformistak Broadwayko *This is the Army* musika-komedian, 1942an.
**Transformismoa** pertsona bat kontrako sexuaz mozorratzearen eta sexu horri dagozkion kultura-modismoak (makillajea, janzkera, azentuak eta hizkera) antzeztearen artea da. Transformismoan aritzen den artistari transformista deritzo.

## Ikus, gainera 
* Trabestismo

## Kanpo estekak
Ismail Nasiruddin Terengganukoa

**Ismail Nasiruddin Shah ibni Almarhum Sultan Haji Zainal Abidin III.a Mu"azzam Shah** (Kuala Terengganu, 1907ko urtarrilaren 24a - *ibidem* 1979ko irailaren 20a) Terengganuko 16. sultana eta Malaysiako 4. erregea izan zen. Zainal Abidin III.a Terengganukoa sultanaren hirugarren semea izan zen.
1942an bere iloba Ali Shah Terengganukoa sultan bihurtu zen japoniarren okupazioan. 1945ean britainiar administrazioak ez zuen sultan gisa onartu eta azaroaren 5ean Terengganuko Estatu Kontseiluak sultan izendatu zuen Ismail Nasiruddin. Yang di-Pertuan Agong aukeratu zuten 1965-1970 aldirako. Mahmud Terengganukoa bere semea izan zen bere oinordekoa sultanerrian.
-eta

[thumb|300px|[Pagoeta (Urizaharra)|Pagoeta, Araban.]]

**-eta** ohiko amaiera da euskal toponimoetan, eta ondorioz, baita euskal deitura ugaritan. Izen deskribatzaileei itsasten zaien atzizki multzokaria da, eta zerbaiten ugaritasuna dagoen tokiei aplikatzen zaie. 

Antzeko funtzioa du -aga atzizkiak ere, eta termino paraleloak badira atzizki biekin, hala nola Pagoaga eta Pagoeta, Zubiaga eta Zubieta, eta Azkarraga eta Azkarreta (*azkar* edo astigarrak dauden tokia, kasu honetan).

-aga-k ez bezala, ordea, aldagai bat du atzizkiak, bereziki -s eta -z amaierarekin lotzen denean: *-keta*. Esate baterako, Amezketa, Sarasketa... baina ez da beti gertatzen, hor dira Arizeta/Aritzeta, adibidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Scornavacche

## Historia 
**Scornavacche **kokalekuan, Chiaramonte Gulfi udalerrian, Ragusako probintzian, Dirillo ibaiaren ezkerraldeko muino batean kokaturik dagoena, indusketek, greziar Akrillai hiritik hurbil, zeramika ekoizpen gune helenistiko bat erakutsi dute.
Sirakusak fundatu zuen, Sirakusa eta Gela arteko errepidean, K.a. VI. mendeko lehen erdian. K.a. 406an, kartagotarrek Scornavacche suntsitu zuten. Akragas eta Gela okupatu zituztenean. Sirakusak berreraiki zuen Timoleonen gobernupean, ekialdeko ordokira eramana, antzinako nekropoliaren eremua. Kartagotarrek, K. a. 280an, hiria berriro suntsitu zuten eta ez zen inoiz berreraiki.

## Arkeologia 
Ez dago K.a. VI. mendeko hiri-planoren arrastorik, baina K.a. IV.-III. planoak kale paraleloen sistema bat du, eta horien gainean bloke angeluzuzenak irekitzen dira. Bloke horietako bakoitzak gela gutxiko etxeak ditu, barne-patio zabal baten inguruan kokatuta. Kale estuak blokeen artean doaz.

Hauetariko bartean, buztingileen gela bat, labe eta buztin biltegi batekin, non molde ugari dauden. Haue aktibo egon zen K.a. IV. mendearen bigarren erditik III. mendearen hasierara arte. Zeramika eta han egiten ziren figuratxo ugariak inguruko kokaleku indigenetara esportatzen ziren. Terrakoten artean Athena Erganeren estatuatxo bat dago eta kilix bat pintura beltz matean, ertz azpian idazkun bat grabatuta egosi ondoren. Inskripzioak Asklepiori eskainitako tenplu baten testigantza ematen du. Hainbat eragin ekoizpen honetan antzeman daitezke, zenbait moldek erakusten duten bezala, baita gnathiar estiloko eta irudi gorriko zeramikan ere. Eragin horiek Sirakusa, Akragas eta Italia hegoaldetik zetozen, Scornavacche, Sirakusatik Selinusera Gela eta Akragaserako bidean merkataritza gune bat zelako.

## Aurkikuntzak 
Indusketetan aurkitutakoa, Ragusako Scornavacche Iblear Arkeologia Museoan kontserbatzen dira. Erakusketen artean, metalezko erreminta batzuk nabarmentzen dira, eta, ezaugarriak kontuan hartuta, uste da zirujau batena zirela. Zeramikarako labeetako bat lehen aipatutako museoan jaso eta muntatu zen.

## Bibliografia 
* DI VITA, A. Di Vita (1956): *Recenti scoperte archeologiche in Provincia di Ragusa*, ArchStSir 2, 36-41 orr.
* DI VITA, A. Di Vita (1958): *La penetrazione siracusana nella Sicilia sudorientale alla luce delle recenti scoperte archeologiche*, Kokalos 2, 203-204 or.; 4 91-99; id., BdA (1959) 347-63.
* M. DEL CAMPO (1976): *The Princeton encyclopedia of classical sites*. Stillwell, Richard. MacDonald, William L. McAlister, Marian Holland. Princeton, N.J. Princeton University Press.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gnathiako zeramika
* Scornovacche
II. Urkullu gobernua

**II. Urkullu gobernua** edo **XI. legealdiko Eusko Jaurlaritza** 2016ko azaroaren 25a eta 2020ko irailaren 5a bitartean agintean egon zen Eusko Jaurlaritza izan zen, 2016ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen ondoren osatua. Eusko Legebiltzarrak bigarrenez hautatu zuen Iñigo Urkullu lehendakari, EAJ eta PSE-EE alderdien babesarekin. Bi alderdien arteko koalizio gobernua izan zen.

## Gobernua 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marivi Iturbe Etxeberria

**Marivi Iturbe Etxeberria** (Bilbo, 1926ko azaroaren 25a - Bilbo, 2001eko maiatzaren 22a) irakaslea eta erizaina izan zen. Industrializazio garaian borondatezko gizarte langile aritu zen.

## Biografia 
Miguel de Iturbe y Lasala medikuaren eta Eloísa Echeverría e Iturberen alaba zen. Urduñako Compañía de María Nuestra Señora eskolan ikasi zuen. Ondoren, Magisteritza eta Erizaintza ikasi zituen. Udal Aurrezki Kutxako Gizarte Lanetan aritu zen, 40 urtez. Deustuko Reina de la Paz adinekoen egoitzako zuzendaria ere izan zen. Gainera, 45 urtez, Etxebarri udalerriko San Antonio auzoko familia behartsuekin gizarte langile aritu zen.

1950eko hamarkadan, Paduako San Antonio parrokian boluntario aritu zen. Momentuko beharrei erantzuteko, ikastetxearen hedapenaz arduratu zen, Auzo Elkartearen sorreraz baita katekesi eskolak emateaz ere. Batez ere, bitartekaritza lanak burutu zituen, familia askoren bizi baldintzak hobetzeko.

1992ko urtarrilaren 24an, Etxebarriko Udalaren Gobernu Batzordean Marivi Iturberen izena udalerriko kale bati emateko eskaera egin zen, "egindako aparteko lan profesional eta humanitarioa" kontuan hartuta. Ondoren, 1996ko abenduaren 17ko ezohiko osoko bilkuran, 1. bideari, *Mariví Iturbe Kalea* izena jartzea adostu zen, aho batez.
thumb| Marivi Iturbe kalea Etxebarrin
2001eko maiatzaren 22an, 74 urte zituela, bihotzekoak jota hil zen, Bilbon.

2006an Udalak eta Labayru institutuak elkarlanean egindako "Etxebarriko Toponimia" azterlanean kalearen izena biltzen da. Udalerriko ekintzetarako kokapen zentrala da. Gainera, udalerri honetako Berrikuntza Planean eta Mugikortasun Planean barnebiltzen da.

## Sariak eta aitorpenak 
* 1988ko otsailaren 29an, Arrieta teologoak Coplas Jubilares delakoak eskaini zizkion.
* 1988ko martxoaren 8an, María Nuestra Señora Konpainia ikastetxeak agurra antolatu zuen bere ibilbidea eskertzeko.
* 1996ko abenduaren 17an, Etxebarriko Udalak kale bat eskaini zion, egindako lana aitortzeko.
* 2001eko ekainaren 13an Etxebarriko San Antonio auzoak omenaldia egin zion.
* 2018an, Etxebarriko Udalak oroigarria kokatu zuen Zintururin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karlos Arancegui

**Karlos Arancegui**, goitizenez ***Txarli*** (Tolosa, Gipuzkoa, jaiotegun ezezaguna) bateria-jotzailea da. Donostiako Kontserbatorioan bateria eta perkusioa ikasi zuen. 1998tik 2017 arte, Bide Ertzean taldean aritu zen. Beste talde askorekin ere aritu da, eta lankidetza ugari izan ditu beste hainbat musikarirekin, hala nola, Gari, Elkano Browning Cream, Joserra Senperena, Petti, Iván Ferreiro, Alex Ubago, Duncan Dhu, Amaia Montero, Rafa Berrio edo Quique Gonzalez musikariekin, besteak beste.

Azken urteetan lanean ari da zenbait talde eta musikariekin: Rulo y la Contrabanda, Mikel Erentxun, Elena Setien eta Don Inorrez.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «Karlos Arancegui (Txarli), *batekmusiccom.wordpress.com*, 2018. Elkarrizketa.
Txorta-lagun

**Txorta-lagun** edo **larru-lagun** bikote-harreman bat da, lotura afektiboa, adiskidetasun baten ohiko portaera eta jarrerak harreman intimoak edo sexualak izateko aukerarekin konbinatzen saiatzen dena. Parekatze modalitatea hau jada existitzen zen arren, kasu batzuetan maitale izenarekin, izen hau berriagoa da, eta ezkongai-harreman kontzeptuaren ondoren agertzen da, eta, beraz, beti berarekin lotuta definitzen da. Txorta-lagunak lotura afektibo txikiagoa eta betebehar txikiagoak izango ditu ezkongai batek baino, baina, adiskidetasun batean gertatzen den bezala, ez ditu betebeharrak erabat faltako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Adiskidetasun
* Monogamia
* Poliamodio

## Kanpo estekak
Okulu

[thumb|320px|[Agriparen Panteoia|Agriparen Panteoiko okulua (Erroma, 125 K.o.).]]
**Okulu** bat (latinezko *oculus, oculi*, “begia”) leiho biribil edo obalatu bat da, normalean ganga edo kupula batean kokatua, baina horma bertikal batean izan daitekeena. Funtzio nagusia argiztapena da, baina apaingarri ere erabil daiteke.

Antzinaroan agertu zen lehen aldiz eta maiz erabili izan da arkitektura neoklasiko eta bizantziarrean.

## Historia 
### Antzinaroa 
Okulua antzinako erromatarrek erabili zuten, eta adibiderik onenetakoa Agriparen Panteoiko kupularena da. Aire zabalera irekia, euria sartzen da bertatik eta lurrera erori, non hustubideek daramaten. Irekidurak txikia dirudien arren, 8,2 metroko diametroa du, areto osoa ongi argiztatzeko aski.

### Bizantziar arkitektura 
Okulua oso erabilia izan zen Bizantziar Inperioko arkitekturan. Sirian erabili zen gehien bat V. eta VI. mendeetan eta berriz ere X.ean. Konstantinoplako Mirelaion elizan (920 inguru, egun Brodrum meskita) alboko bi fatxadetan bi okulu daude solairu-erlaitzen gainean.

### Arkitektura pizkundetar eta neoklasikoa 
Arkitektura pizkundetarreko okuluaren lehen adibideak Florentziako katedralean ikus daitezke, nabeko klerestorioan eta arkuteriaren goialdean.

Italiar Pizkundean kupulen eraikuntza berrabiatu zenetik, okulu irekien ordez, hainbat leiho biribil, sabai-leiho eta beste irekidura mota garatu duren. Adibidez, Palladioren Villa Rotonda ospetsuan frontoietan ageri dira, eta ez kupulan. Okulu- leihoen erabilera asko hedatu zen arkitektura barrokoan.

Image:Wambierzyce - Basilica of the Visitation of Our Lady - ceiling 2.jpg|Kupula barroko bateko okulua, baina lanternarekin (Wambierzyce, Polonia)
File:Voute du pavillon du dôme de Richelieu.JPG|Okulua ganga batean, Pavillon du Dôme (Richelieu, Frantzia)
Image:Plafond hasht behesht esfahan.jpg|Okulua kupula batean (1699, Isfahan, Iran)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Idi-bihotz
* Argi-zulo
* Lanterna

## Kanpo estekak
Pentsamendu magiko

[eskuinera|thumb|300px|Sendatzeko erritu bat ([esku-ezartze)]]
Mendebaldeko ikuspegitik, **pentsamendu magikoa** suposizio informal, oker edo arrazoirik gabe eta, askotan, naturaz gaindikoetan oinarritutako eta oinarri enpiriko sendorik gabeko iritzi edo ideiak sortzen dituen pentsaera eta arrazoibide mota da. Funtsean, gertaera jakin bati efektu bat egoztean datza, horien artean kausa-efektu erlazio egiaztagarririk egon gabe. Hau, adibidez, sineskeriarekin, erlijioarekin eta herri-sineskizunekin gertatzen da.

Horren ondorioz, norberak (edo gizarte-taldeak) kausazko erlazioak esleitzen ditu elkarrekin loturarik ez duten ekintzen eta gertaeren artean (eta kontsentsu zientifikoak baliogabekotzat jotzen dutenak). Erlijioan, herri-erlijioan eta sineskerian, korrelazioa erritu erlijiosoak, otoitzak, sakrifizioak edo tabuak balizko onura eta sariekin lotzen dituen premisa da. Psikologia klinikoan, paziente batek zenbait ekintza egiteko edo pentsamendu batzuk hartzeko beldurra senti dezake, ekintza edo pentsamendu horien eta zorigaitz izugarrien arteko korrelazio bat barneratzen duelako. Pentsamendu magikoak pentsaera pertsonalak berez errealitatean efektuak eragin ditzakeela edo zerbaitetan pentsatzeak egitearen parekoa dela sinestera eraman dezake. Beraz, arrazonamendu kausal hauek kausa eztabaidagarriko falazia baten adibide bat dira, ekintzen eta gertaeren arteko harreman hutsalak (kointzidentziak) bilatzen dituztenak. Pentsamendu magikoak uste okerra sortzen du, alegia, norberaren pentsamenduek, hitzek edo ekintzek egitate jakin bat sortu edo saihestuko dutela.

Edonola ere, pentsamendu magikoa haurraren garapen mental normalaren parte da, eta mendeetan zehar bere garaiko zientzialari aurreratuenek pentsamendu magikoaren ezaugarriak erakutsi zituzten, aristoteliar teleologismoa kasu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torre Grossa

**Torre Grossa** San Gimignano (Toscana, Italia) herriko dorrerik altuena da. Duomo plazan dago, herriko Jauregi Komunalaren ondoan. Hiriak Erdi Aroan izan zituen dozenaka doreetan altuena izan zen historikoki.

1300 eta 1311 urteen artean eraiki zen, 54 metroko garaiera du eta oinarrian arkudun pasabide bat du.

Bisitatu egin daiteke, sapairaino igoz. Goiko terraza horretan gela piramidal batek kanpandorrea osatzen du, banda lombardiar erako arkuz eginiko parapeto batek babestua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erbesteko espainiar literatura

thumb|250px|Ramón J. Sender.
**Erbesteko espainiar literatura** Espainiako Gerra Zibilaren ondoren (1936-1939) Espainiatik alde egindako errepublikaren aldeko idazleek egindakoa da. Hauetako asko errepresioaren beldurrez alde egin behar izan zuten; beste batzuk frankismoarekin ados ez egotearen ondorioz. Erbesteko herriak gisa hauek izan ziren aukeratuenak: hasieran Frantzia, ondoren Mexiko, Argentina, Ameriketako Estatu Batuak, Uruguai eta Txile.

## Egile nagusiak 
[200px|thumb|[Max Aub idazlearen hilobia Mexikon.]]
Beste askoren artean hauek azpimarratu daitezke:
### Eleberrigileak 
* Ramón J. Sender (Mexiko, Estados Unidos)
* Max Aub (Mexiko) 
* Francisco Ayala (Argentina, Brasil, Puerto Rico, Ameriketako Estatu Batuak)
* Rosa Chacel (Brasil, Argentina, Ameriketako Estatu Batuak)
* Arturo Barea (Erresuma Batua)
* Paulino Masip (Mexiko)

### Poetak 
* Enrique Diez-Canedo (Mexiko)
* Josep Carner (Mexiko, Belgika)
* José Bergamín (Mexiko, Uruguai, Frantzia)
* León Felipe (Mexiko)
* José Moreno Villa (Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko)
* Juan José Domenchina (Mexiko)
* Pedro Garfias (Mexiko)
* Luis Cernuda (Erresuma Batua, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko)
* Juan Rejano (Mexiko)
* Manuel Altolaguirre (Kuba, Mexiko)
* Rafael Alberti (Argentina, Txile, Italia)

### Saiakeragileak 
* Salvador de Madariaga
* José Bergamín (Mexiko, Uruguai, Frantzia)
* Guillermo de Torre (Argentina)

### Antzerkigileak 
* Cipriano Rivas Cherif

### Euskal herritarrak 
Erbesteko espainiar kanon barruan jatorri euskaldunen zenbait egile daude:
* Juan Larrea poeta (Mexiko, Ameriketako Estatu Batuak, Argentina)
* Ernestina de Champourcin poeta (Mexiko)
* Eugenio Imatz saiakeragilea (Mexiko)
* Cecilia García Gilarte eleberrigilea (Mexiko)
* Carlos Blanco Aginaga saiakeragilea, eleberrigilea (Mexiko, Ameriketako Estatu Batuak)
* Jose Martin Elizondo, antzerkigilea (Frantzia)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 27ko Belaunaldia

## Kanpo estekak 
* : Erbesteko literatura (Miguel de Cervantes Liburutegi birtuala)
* : Erbestea sarean» (GEXEL)
Sandra Morán

**Sandra Morán Reyes** (Guatemala Hiria, 1960ko apirilaren 29a) politikaria, musikaria, feminista eta LGTB eskubideen aldeko ekintzailea da. Convergencia alderdiko kidea zela, 2015eko hauteskunde orokorretan Kongresuko diputatu hautatu zuten, baita alderdiaren buru izendatu ere.

## Biografia 
Guatemala Hiriko 7. zonako familia katoliko batean jaio zen.

Protesta mugimenduekin bat egin zuen 14 urterekin, Instituto Normal Centro América-ko (INCA) ikasle mugimenduan sartu zenean. 18 urte zituela, Ekonomia Zientziako ikasketak hasi zituen San Carlos de Guatemala Unibertsitatean. 19 urterekin, Ejército Guerrillero de los Pobres-en sartu zen, aktibista klandestinoa zelarik.

1981ean Mexikon erbesteratu zen, gero Nikaraguan eta Kanadan, azkenik, 1994an Guatemalara itzuli zen. Urte horietan, Kin Lalat musika-taldean sartu zen, Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca-ri (URNG) loturikoa, eta abesti berria deritzon estilokoa dena.

Guatemalara itzuli zenean, 1994an, Bake Akordioetako Emakumeen Asanbladako Sector de Mujeres-en sartu zen. Ondoren, 1996an sinatutako Bake Akordioen parte zen emakumeen agendari jarraipena emateko sortutako Emakumeen Foroko koordinatzailea izendatu zuten. Geroago, Bake Hitzarmenen Nazionaleko Kontseiluko (CNAP) koordinatzaileorde izan zen Unidad Nacional de la Esperaza alderdiko gobernuan , Sector de Mujeres-en ordezkaria zela (Guatemalako 33 emakumeen kolektiboen bilkura).

## Ibilbide politikoa 
### Aktibista 
Emakumeen eta sexu gutxiengoen eskubideen aldeko aktibista da eta erakunde anitzetan jardun da, bai Guatemalan eta baita atzerrian ere, batez ere talde feministak eta lesbianenak sustatuz. Guatemalako lehen talde lesbianoaren sortzaileetako bat da eta 1998an Guatemala Hirian ospatu zen herrialdeko lehen harrotasun egunaren antolatzaileetako bat izan zen.

### Diputatua (2016 - 2019) 
Morán lesbiana da, beraz, 2015eko hauteskundeak eta gero, Guatemalako historian hautatutako lehen diputatu eta politikari homosexuala izan zen. "Diputatuen Foroko" lehen emakumezko presidentea ere izan zen. Global Action for Parliamentarians (PGA) taldeko kide da.

Karguan sustatutako ekimenak:

* ONU Mujeres-en laguntzarekin, 2016ko irailean, Foro de Congresistas sortu zuen Guatemalako emakumeentzako aukera hobeak bilatzeko helburuarekin.
* Emakumeen Garapen Ekonomikoaren Legea.
* Genero Identitatearen Legea (OTRANS-en laguntzarekin).
* Laneko mahai teknikoak Guatemalako Kongresuko Osasun Batzordearekin (Hivosen laguntzarekin).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://sandramoranreyes.com.gt/
Herri-erlijio

thumb|Birjinaren prozesio bat Txilen.
**Herri-erlijioa** erlijio-arloko gizarte-zientzien terminoa da, bereziki erlijioaren antropologiarena, erlijioaren soziologiarena, erlijioaren historiarena eta beste zientzia batzuena. Batzuetan, beste antzeko termino batzuk erabiliko dute, hala nola herri-pietatea, modu hertsian erabat baliokideak ez diren arren.

Herri xehea erlijioak bizi duen modua da; bere kontrakoa erlijio ofiziala izanda, hau da, eliteen, intelektualen eta elizako hierarkiarena. Erlijio ofizialak herri-erlijioaren adierazpen batzuk sineskeriatzat har ditzake.

Bi erlijioen arteko aldeak, funtsean, bi dira:
* batetik, ofizialak hierofania (sakratuaren adierazpena) garrantzi nagusitzat jotzen duela; eta, bestetik, herri-erlijioak erritu-jardunbideetan eta naturaz gaindiko erakundeekin harreman egokia izateko moduan arreta jartzen duela.
* bestetik, ofiziala erlijio-erakundeen barne-sozializaziorako mekanismoen bidez transmititzen da (adibidez, kleroaren erreklutamendua, apaizgaitegiak, katekesia, domeka-eskola); herrikoia, aldiz, familia- eta gertuko-eremuan transmititzen da, mota guztietako bizipen kolektiboen bidez (tradizio herrikoiak, jaiak, erromesaldiak, erromeriak, prozesioak, iragate-ohikuneak, eguneroko bizitzako elementuak -gastronomia, janzkera-, eta abar).

Era berean, herri-erlijioa pertsona bakoitzak bizi duen fedearen adierazpena dela esan dezakegu, eta ezin dela negatiboa izan, norberak bakarrik erantzun baitezake bere buruaz eta bere sinesmenaz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Maria delle Carceri

**Santa Maria delle Carceri** () Prato (Toscana, Italia ) hiriko basilika bat da, Giuliano da Sangallo arkitektoak eraikia 1485tik aurrera.

## Historia eta ezaugarriak 
Prato hiriko kartzela publikoa (*carceri*) zegoen tokian, miraria izan omen zen 1484an: horman margotutako Andre Mariaren irudi batek bizia hartu zuen herriko haur baten begietan, eta horregatik eraiki zen bertan eliza. Lanak ordurako Prato kontrolatzen zuen ondoko Florentziak bideratu zituen, eta Lorentzo Medici Florentziako nagusiak bere arkitekto faboritoa, Giuliano da Sangallo, jarri zuen lanetan, Florentzian ezarritako azken ideia arkitektonikoak ekarriz.

Pizkundeko arkitekturak Italian probatutako bide berrietako baten lehen adibideetakoa da: greziar gurutzeko planoa aukeratu zuen Sangallok. Lotura formal estilistikoa du Filippo Brunelleschik Florentziako Pazzi kaperarekin egindako lanarekin. Bietan elementu komunak daude dit hala nola kanpoaldean estalki konikoarekin amaitutako kupula txikia, danborreko farola zirkularrak eta moldura orokorra barrutik eta kanpotik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abdul Qadir Bajamal

**Abdul Qadir Bajamal** (; Sana, 1946ko otsailaren 18a - Dubai, 2020ko irailaren 7a) Yemengo lehen ministroa izan zen 2001etik 2007ra. Herriaren Biltzar Nagusiako kidea izan zen eta Ali Abdullah Saleh presidenteak izendatu zuen lehen ministro. Aurretik kanpo harremanetako ministro izan zen 1998tik 2001era.
Iliamna aintzira

**Iliamna aintzira**,  edo *Lake Iliamma*, Yup'ik: *Nanvarpak*; Dena'ina atabaskera: *Nila Vena*; , AEBetako Alaska estatuaren hego-mendebaldean dagoen aintzira bat da, Alaskako penintsulan, eta Kvichak badia eta Cook senaiaren artean. Seldovia udalerritik 160 kilometro mendebaldera.

2,600&nbsp;km²-ko azalera du eta 124 kilometro luze eta 35 kilometro zabal ditu. Azaleraz, Alaskako aintzira handiena da.
Clark aintzira (Alaska)

**Clark aintzira**, ingelesez *Lake Clark* eta atabaskeraz *Qizhjeh Vena*, AEBetako Alaska estatuan dagoen aintzira bat da. Six Mile aintzira eta Newhalen ibaiaren bidez bere urak Iliamna aintziran isuritzen ditu. 40 kilometro luze eta 8 kilometro zabal dauzka.

Clark Aintziraren Parke Nazionala eta Babesgunean dago.
Denny Hulme

**Denis Clive Hulme** (Motueka, 1936ko ekainaren 18a - Bathurst, Hegoaldeko Gales Berria, 1992ko urriaren 4a) zeelandaberritar 1 Formulako auto-gidaria izan zen. 1965eko Monakoko Sari Nagusia debutatu zuen eta bere azken lasterkera Estatu Batuetan izan zen 1974an. Indianapolisko 500 miliak eta Le Manseko 24 orduak ere jokatu zituen. 1 Formulan 112 sari nagusi jokatu zituen, zortzi garaipen eta 33 podiumekin. Brabham eta McLaren taldeetako pilotua izan zen eta munduko txapelketa lortu zuen 1967an. Bihotzekoak jota hil zen Bathurst 1000 lasterketan gidatzen ari zela Australian. "Hartza" ezizena zuen bere izaera eta itxuragatik.
eskuinera|thumb|Hulme Brabham batean 1967an

ezkerrera|thumb|McLaren M7A batean 1969an
Iliamna mendia

'''''', AEBetako Alaska estatuan dagoen geruza-sumendi bat da, Clark Aintziraren Parke Nazionala eta Babesgunean. 3.053 metroko garaiera du.

1959an lehenbiziko aldiz igo zen.
Redoubt mendia

**Redoubt sumendia** edo ''''*, ingelesz *Mount Redoubt* edo *Redoubt Volcano'', errusieraz Редаут, AEBetako Alaska estatuan dagoen geruza-sumendi aktibo bat da, Clark Aintziraren Parke Nazionala eta Babesgunean. 3.108 metroko garaiera du.

1959an C Deehr, J Gardey, F Kennell eta G Wescottek lehenbiziko aldiz igo zuten.

## Geologia 
Sumendiak 6 km-ko diametroa du oinarrian, eta 7.2-8.4 cu-ko bolumena, gutxi gorabehera. Goiko konoaren aldeak nahiko pikoak dira. Fluxu piroklastikoen eta koladaren metaketaz osatua, eta Aleutiar mendikateko batolitoko Mesozoiko arroken gainean atsedena hartuz, mendia zertxobait higatua izan da bertan bizi diren hainbat glaziarren mugimenduaren ondorioz. Gaur egungo haizebide nagusia kraterraren iparraldean dago, Drift glaziarraren ondoan. Era berean, Cook senadiraino zabaltzen diren holozenoko lahar-biltegiak ere badaude mendian. Mendi horrek andesita, basaltoa eta dazita sortu ditu, eta azken erupzioetan andesita siliziar samarra da nagusi.
Athabasca mendia

'''''', Kanadako Alberta estatuan dagoen mendi bat da, Jasper Parke Nazionalan eta Mendi Harritsuetan. 3.491 metroko garaiera du.

1898an J. Norman Collie, ingeles zientzialari eta mendizaleak lehenbiziko aldiz igo zen.
Andromeda mendia (Alberta)

**Andromeda mendia**, Kanadako Alberta estatuan dagoen mendi bat da, Jasper Parke Nazionalan eta Banff Parke Nazionalan, eta Mendi Harritsuetan. 3.450 metroko garaiera du.

1930ean W.R. Hainsworth, J.F. Lehmann, M.M. Strumiarek lehenbiziko aldiz igo zen.
Jasper Parke Nazionala

**Jasper Parke Nazionala** (; ) Kanadako Alberta probintzian dagoen parke nazional bat da. Kanadako Mendi Harritsuetan dago, Banff Parke Nazionalaren iparraldean eta Edmonton hiriaren mendebaldean.

1907an sortu zen eta 11.000 km²-ko azalera du.

## Klima 
## Iruditegia 

Icefields(2013.07.16)byRyanSchroeder.jpg|Athabasca mendia.
Fryatt_Valley_top.jpg|Fryatt Harana.
Jasper_Dwayne_Reilander-4.jpg|Grizzly hartza Jasper Parke Nazionalan.
Spirit_Island,_Maligne_Lake.jpg|Spirit uhartea eta Maligne aintzira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Xabier Bañuelosen erreportaia naiz.eus agerkari digitalean.
*  :Jasper Parke Nazionala, Kanadako Parkeak
Fled

***Fled***, 1996ko Kevin Hooks estatubatuarrak zuzendutako ekintzazko komedia film bat da. Laurence Fishburne, Stephen Baldwin, Will Patton, Robert John Burke eta Salma Hayek aktoreek antzeztu zuten.

*The Defiant Ones* (1959) filmaren berregokitzapena da.

## Argumentua 
Espetxean Charles Piper (Laurence Fishburne) eta Luke Dodge (Stephen Baldwin) presoak elkarri lotuak izan ondoren ihes egingo dute, Frank Mantajano (Michael Nader) kubatar mafiaburuak hil egin nahi baiditu.

## Aktoreak 
* Laurence Fishburne: Charles Piper
* Stephen Baldwin: Luke Dodge
* Will Patton: Matthew 'Gib' Gibson detektibea
* Robert John Burke: Pat Schiller, AEBetako marshalla
* Robert Hooks: Henry Clark tenientea
* Victor Rivers: Rico Santiago
* David Dukes: D.A. Chris Paine
* Ken Jenkins: Nichols espetxezaina
* Michael Nader: Frank Mantajano
* Brittney Powell: Cindy Henderson
* Salma Hayek: Cora
* Steve Carlisle: Herb Foster
* Brett Rice: Thornhill ofiziala
* J. Don Ferguson: Gobernadorea
* Kathy Payne: Margaret Parks

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Safe House (2012ko filma)

***Safe House***, 2012ko Daniel Espinosa suediarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Denzel Washington, Ryan Reynolds, Vera Farmiga, Brendan Gleeson, Sam Shepard, Rubén Blades, Nora Arnezeder eta Robert Patrick aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Hamar urteren buruan bizi arrastorik eman gabe egon ondoren, Tobin Frost (Denzel Washington) informazio sekretua etsaiei saltzen zielako susmoa dagoen CIAko agente ohi buruargi eta manipulatzailea Lurmutur Hiriko estatubatuar kontsulatuan bere burua entregatu du. CIAko kideek Frost beraiekin daukatela mertzenatio batzuk haiek erasotu eta Frost eta Matt Weston (Ryan Reynolds) CIAko agente hasiberriak bizirik atera eta elkarrekin batera ihes egingo dute. Bai Frost nahiz Westonek Hego Afrikan bizirauten eta haiek zeinek hil nahi dituen jakiten saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Denzel Washington: Tobin Frost
* Ryan Reynolds: Matt Weston
* Vera Farmiga: Catherine Linklater
* Brendan Gleeson: David Barlow
* Sam Shepard: Harlan Whitford
* Rubén Blades: Carlos Villar
* Nora Arnezeder: Ana Moreau
* Robert Patrick: Daniel Kiefer
* Liam Cunningham: Alec Wade
* Joel Kinnaman: Keller
* Fares Fares: Vargas

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
QAnon

thumb|QAnon sinisdun bat, manifestazio batean 2019an.
**QAnon** (Q + anonimoa = QAnon; ingelesez irakurtzen *Kiu-anon*) eskuin muturreko konspirazio teoria bat da, 2017tik puzten joan dena AEBetan, funtsean Donald Trump presidentearen aldeko narratiba bat eratuz joan dena.

## Historia eta ezaugarriak 
Interneteko 4Chan foroan Q sinatzen zuen anonimo baten jarioan hasi ziren lehen zantzuak agertzen. Mezu horietan eta jarraitzaileek eratutakoetan *Estatu sakonaren* maniobra batzuk salatzen dira Trump-en kontra, eta hor nahasten dituzte eskuindarrek gorrotaturiko pertsonaia batzuk, hala nola George Soros inbertsore judu jatorrikoa edo Hillary Clinton. Ohiko antisemitismo eta anti-ezkertiar joerez gain, QAnon nabarmentzen da muturreko kontu sinesgaitzak gehitzen dituelako gorrotoaren zakura. Esate baterako:

* Pizzagate eskandalua. Hillary Clintonen aldeko buruzagi demokrata batzuk pedofilia sare bat antolatua omen zeukaten, Washingtoneko pizzeria baten inguruan.
* Hollywood-eko izar ugari eta *establishment* liberaleko beste asko Satanen jarraitzaileak dira eta haurren sakrifizioan inplikaturikoak daude.
* John F. Kennedy presidentea ez zuten hil: bizirik dago, eta bitxia bada ere, Trump-en aldekoa da orain.
* Plan bat dago milaka estatubatuar atxilotu eta denak Guantanamora preso eramateko. Covid-19aren gaixotasun *faltsua* aitzakia gisa erabiliko dute horretarako.

2020ko QAnon konspirazioa lotu da Covid-19aren inguruko beste konspirazio-teoria batzuekin; eta bietan demonizatu dituzten pertsonaiak daude tartean, hala nola Soros bera edo Bill Gates. 2020ko udan Twitterrek iragarri zuen QAnon-ekin lotutako kontu eta mezuak eteteko neurriak hartu zituela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txandrioaren teoria.

## Kanpo estekak
Claudio Artziniegakoa

**Claudio de Arciniega** (Artziniega, Araba, 1526 - *Ibidem*, 1592) artziniegar arkitektoa izan zen. Luis Velasco erregeordeak 1559an Nueva Españara (Mexiko) eraman zuen, bertako hargintza lanetako maisu nagusia izendatuz. Hori dela eta, hiriko katedralaren diseinua ere egin zuen. María Rojasekin ezkondu eta 1560-1570 urteen bitartean Mexikoko kabildoaren aholkularia, lanen maisua nahiz akueduktuen ikuskatzailea izan zen. Gainera, erregeordearen jauregiaren eraikitze-lanetan ere parte hartu zuen.

1573an Mexikoko katedralaren oinplanoa diseinatu zuen, herrialde horretako elizarik handiena: 110 m-ko luzera eta 55 m-ko zabalerakoa. Hiru luzera-nabe ditu eta bederatzi zeharkako, gurutzean moztu gabe. Eraikina mardula, trinkoa, bikaina eta gainkargatua da. Dorikoarekin eta jonikoarekin batera, gotiko estiloa agertzen da dorreetan eta aurrealdeetan. Dena dela, barrokoa eta churrigereskoa ere nabariak dira.

Horietaz gain, Mexikon Sorkundearen komentuko edo Markesaren elizak, indiarren errege-ospitalea eta hiriko iturri zein zubiak egin zituen, bai eta lehengo katedrala zaharberritu ere. 1592an hil eta hurrengo urtean, Erregeak "Nueva Españako (México) maisu nagusi" izendatu zuen.
Sarraltzune

**Sarraltzune** (frantsesez eta ofizialki *Barlanès*; okzitanieraz *Barlanés*) Pirinio Atlantikoak departamenduko Landa udalerriko auzo bat da, Bearnon kokatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plandemia

[thumb|300px|[Kroazierazko kartela (manifestazio bat Zagreben 2020ko irailean): "Plandemia / Gobernua gezurretan / Hedabideak gezurretan /Altxa gezurraren kontra!]]

**Plandemia** deitu izan zaio COVID-19aren 2019-2020 koronabirusaren pandemiaren inguruko konspirazioaren teoria bati. *Portmanteau* erako hitz jokoan adierazten da *pandemia* nahita asmatutako *plana* izan dela. Hedaduraz, COVID-19aren inguruko konspirazio-teoria desberdinen multzoari ere hala esan izan zaio.

Ikuspegi hauetariko askok Euskal Herrian ere izan dute islarik. Plandemian edo haren bifurkazioetako batean sinisten duenari *negazionista* esan izan zaio 2020ko udatik aurrera bereziki.

Osasunaren Mundu Erakundeak birusari buruzko informazio okerreko ugaritasunari "*infodemia*" deitu izan dio, eta osasun globalarentzat oso arriskugarria dela adierazi.

## Desinformazioa 
Covid gaitzaren krisian izugarrizko desinformazio multzoa zabaldu da gaixotasunaren jatorriari, eskalari eta gaixotasunaren prebentzioari, diagnostikoari eta tratamenduari buruz. Informazio faltsua, nahita, sare sozialen eta komunikabideen bidez hedatu da), edo gobernu eta gobernuburuak ere nahastuta egon dira puntu batean edo bestean mezu horien zabalkundean: Donald Trump eta Erresuma Batuko gobernuari ere egotzi zaizkie praktika horiek.

Iruzur komertzialak ere izan dira sendabide "miragarriak" eskaintzen. Beste batzuen arabera, kezkatu beharrik ez dago, gezurrezkoa baita birusa eta benetako gaixotasunik ez dago, edo oso arina da besterik gabe. Era berean, maskararen erabilpena onartu ezinezko inposizioa izateaz gain, osasunaren kalterakoa ere izan daitekeela aldarrikatu dute. Txertoen kontrako mugimendua asaldatu da bereziki maskararen kontra egiteko orduan.

## Muturreko teoriak 
Muturreko teoriazale batzuek aldarrikatu dute birusa arma biologikoa dela, aldez aurretik txertoa prest dagoela, horrekin populazioa kontrolatzeko ekimenak bultzatzeko. Bereziki, Bill Gates filantropo eta informatikari aberatsa legoke inplikatua, George Soros inbertsorea ere tartean dela, bakuna edo txertoaren bidez nanobotak pertsonetan ezartzeko, eta gero haien bidez, 5G sareak erabiliz, munduko biztanle guztien gaineko kontrola egin ahal izateko, *Munduko Ordena Berri* maltzur bat ezartzeko.

*Plandemic* izeneko bideo bat baino gehiago ere jarri zen zirkulatzen Interneten 2020ko udaberrian. Horietako batean Iruñeko karrikak ageri ziren, Espainiako militarrek itxialdiaren egunetan bertan egindako agerraldi batean protestaka hartu zituztelakoan balkoi batzuetatik. Bideoaren narratiban, Ordena Berri zapaltzailearen kontrako protesta gisa ikus zitekeen pasartea, testuingururik gabe sartu baitziren irudiak.

## Ikus baita ere 
* Bizitza plataforma
* Izan Auzokrazia
* Iustitia Europa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristobal de la Cámara

**Cristobal de la Cámara Murga** (Artziniega, 1571ko azaroaren 15a - Salamanca, 1641eko apirilaren 29a) arabar apezpikua izan zen.

Siguenzako San Antonio ikastetxean ikasi zuen hasieran. Ondoren, Salamancako Unibertsitateko San Salvador de Oviedon eta bertan katedraduna izan zen.

Geroago, Badajoz, Murtzia eta Toledoko Kalonje eta Magistrala izan zen eta baita inkisizio biko kalifikatzailea ere. Azken betebehar horretatik, Kanariar Uharteetako apezpiku izatera egin zuen salto, eta handik, Salamancako prelatu izatera.

1641eko apirilaren 29an hil zen Salamancan eta gorpua jaioterrira ekarri zuten.
Undoze Pintano

**Undoze Pintano** (aragoieraz, gaztelaniaz eta ofizialki *Undués-Pintano*) Aragoiko Pintano udalerriko herria da, Zaragozako probintzian dagoena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak