Azkoitia

**Azkoitia** Gipuzkoako erdialde-mendebaldeko udalerri bat da, Urola Erdia eskualdekoa. 55,4&nbsp;km² ditu.

## Izena 
*Azkoitia* izena, dirudienez, honela osatu zen: *haitz* + *goi* + *ti*. Hau da, jatorriz «haitzaren goialdean dagoen tokia» esan nahi du segur aski.

*Azkoitia* izenaren bukaerako *–a* artikulua da. Hortaz, izena erabiltzean, honako hau da bidea: *Azkoitia, Azkoitiarekin, Azkoitian*...; baina *Azkoitiko, Azkoititik, Azkoitira*... Era berean, izen honek bere azken *–a* galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: *Azkoiti maitea, Azkoiti osoan, Gure Azkoiti hau*...

## Ekonomia 
Abeltzaintza (behi-aziendak), industria (altzarigintza, zurgintza eta metalurgia) eta merkataritza dira udalerriko ekonomi jarduera nagusiak. 

Lanean ari den populazioaren erdiak baino gehiagok industrian dihardu eta herenak inguru zerbitzu-sektorean.

2017an honela banatzen ziren sektoreak: Lehen sektorea BEGaren %0,9. Bigarren sektorea %51,7. Hirugarren sektorea %42,5. Eta eraikuntza %4,9. 369 boto. PPk 105 boto. Javier Zubizarreta (EAJ) izendatu zuten alkate berriro.

### Alkateen zerrenda 
thumb|253x253px|Zubieta dorretxea

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|250px|eskuinera|[Barriken iturria.]]
Azkoitiko hirigune historikoa, 2005eko urtarrilaren 25an, Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen, *monumentu multzo* sailkapenarekin.

Hauek dira monumentu multzo izendatutako gunearen mugak: Santa Klara komentuko ekialdeko baratzea eta ipar-ekialdeko atzealdea; Santa Klara kalearen atzealdea (59. zenbakitik 35.era); kale bereko iparreko lerrokatzea (33. zenbakitik 1.era); Balda dorretxearen atzealdea; Inazio Iriarte Margolaria kalearen iparraldeko lerrokatzea; Floreaga jauregiko atzealdea, Aizkibel kaleraino; Aizkibel kaleko kalezulotik Aingeru kalera eta Altuna Portu etxeko atzealdera. Altuna Portu etxeko atzealdea; Urola ibaiaren hegoaldeko ertza; Jausoro etxea eta San Jose ermita; Urola ibaiaren eskuinaldea edo hegoaldea, gainean dagoen Udal Merkatua barne hartuta, Santa Klararen komentuko baratzearen ekialdeko muturreraino. proiekturako egina, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.|243x243px]]

Herriko hizkera edo *Azkoittiko euskerie*, hau Urolaldeko hizkeraren barnean dago eta era berean erdialdeko euskara edo gipuzkera eta mendebaleko euskara edo bizkaieraren arteko euskalki mota bat da, erdialdeko euskararenparte bada ere, hizkera honetan sakonagoa baita mendebaleko euskararen eragina. Eremu lauagoa delako eta, batez ere, Eibar-Elgoibar aldeko industriak eraginda, estuagoa eta sarriagoa izan da hartu-emana. Lexikoan azaltzen da argien lotura, baina lexikoan ez ezik, hizkuntzaren beste sail batzuetan ere ageri da mendebaleko euskararen eragina Urolaldean.

2016an herritarren %76,91 euskalduna zen.
* Torre Zuri Erakusketa aretoa
* Kultur etxea
* Baztartxo antzokia
* KZ gunea
* Aizkibel udal liburutegia
[thumb|[Azkoitiko udal merkatua|Udal merkatua]]

### Kirol instalazioak 
* Zubi Aurre Kiroldegia
* Gurea udal pilotalekua

### Gazteak 
* Abarketatxo ludoteka
* Artxamendi topalekua
* Gazte informazio bulegoa

### Gizarte zerbitzuak 
* Eguneko zentroa
* San Jose Fundazioa
* Plaza Ondo jubilatu elkartea

## Azkoitiar ospetsuak 
[thumb | eskuinera | [Mariano Juaristi|Mariano Juaristi Mendizabal, *Atano III.a* azkoitiarra (1904-2001), sekula izan den esku huskako pilotari onenetakoa.]]

* Inazio Iriarte (1621-1685), margolaria, Sevillako Pintura Akademiaren sortzailea.
* Manuel Ignacio Altuna (1722-1762), ilustratua.
* Xabier Munibe, Peñafloridako kondea (1723-1785), ilustratua eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen sortzailea.
* Narrosko markesa (1733-1803), ilustratua.
* Bizenta Mogel (1782-1854), idazlea.
* Jose Frantzisko Aizkibel (1798-1865), bibliografoa eta hiztegigilea, euskararen ikerlea.
* Valentin Olano (1808-1851), ahalduna, politikari liberal foruzalea.
* Nemesio Otaño (1880-1956), konpositore eta musikologoa.
* Nemesio Etxaniz (1899-1982), idazlea eta apaiza.
* Luis Iriondo Etxaniz (1931-2017), aktorea, musikalari eta kazetaria.
* Luciano Juaristi Mendizabal, Atano II.a (1899-?), pilotaria.
* Mariano Juaristi Mendizabal, Atano III.a, pilotaria (1904-2001).
* Justino Urtzelai, Urtzelai II.a (1905-?), pilotaria.
* Marcelino Juaristi, Atano IV.a (1906-?), pilotaria.
* José María Juaristi, Atano VII.a (1912-1996), pilotaria.
* Antonio Soraluze *Korta* (1912-1982), aizkolaria.
* Iñaki Isasmendi (1914-2011), idazlea eta Eusko Gudarosteko gudaria.
* Juan Jose Narbaiza *Luxia* (1921-?), aizkolaria.
* Juan Ignacio Uria Epelde (1929-2015), frankismo ondorengo lehen alkatea, intelektuala.
* Ramon Zubizarreta *Landakanda* (1932–), pandero jotzailea.
* Xabier Arzalluz (1932-2019), politikaria. EAJko presidentea izana 1977tik 2004ra.
* Luciano Juaristi Alberdi, Atano X.a (1932), pilotaria.
* Fernando Tapia, Tapia I.a (1940-2007), pilotaria.
* Juan Ramón Tapia, Tapia II.a (1943), pilotaria.
* Iñaki Garmendia *Laja* (1944-2019), trikitilaria.
* Roman Sudupe Olaizola (1947), politikaria.
* Juan Mari Juaristi (Xeler), EAJko politikaria. GBBko presidentea 2004-2008.
* Asier Aranbarri, EAJko politikaria. Azkoitiko alkate ohia eta Gipuzkoako Batzar Nagusietako kide-ohia.
* Felipe Juaristi (1957-), idazlea.
* Diego Garcia (1961-2001), maratoi lasterkaria eta 1994ko Europako txapeldunordea.
* Javier Sagarzazu (1963-1987), futbolaria.
* Jokin Errasti (1966), pilotaria.
* Anari (1970), musikaria.
* Elixabet Ibarra (1981), futbolaria.
* Iban Garate (1982), aktorea.
* Maite López Las Heras (1985), idazlea.
* Julen Alberdi "Txikia IV" (1991), aizkolaria.
* Igor Zubeldia (1997), futbolaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Azkoitiko albisteak, *Urola Kostako Hitza*n.
* Azkoitiko Udalaren webgunea.
* *Azkoittiko euskerie* liburua.