Zefalea

**Zefalea** edo **buruko mina** buruko intentsitate aldakorreko sentipen mingarri gisa definitzen da. Garunak ez du minik ematen, eta, beraz, sentipen mingarria zainetako sinu handiek, meningeek, duramaterreko arteriek eta inguruko gainerako egiturek eragiten dute.

Zefaleak nerbio sistemako nahasmendu ohikoenetariko bat dira. Munduko prebalentziari dagokionez, % 50 ingurukoa da helduen artean (18-65). Helduen erdiek eta hiru laurdenek zefalea bat jasan dute azken urtean, eta talde horren % 30ek edo gehiagok migraina izan du.

Eskualdeen aldaketak gorabehera, zefalea adin, arraza, diru-sarrera maila eta eremu geografiko guztietako pertsonei eragiten dien mundu mailako arazoa da. Buruko minen % 95 dira, eta ohikoa da goragalea edo oka egitea buruko minarekin batera. 4 eta 72 ordu arteko iraupena izaten dute. Primarioen artean, hauek dira nagusienak: migraina, tensioagatiko buruko mina eta buruko mina luku-forman. 
**Migraina. Zefalea primarioa da, eta, nagusiki, pubertaroan agertu ohi da, eta, batez ere 35 eta 45 urteko helduei eragiten dio. Emakumeetan ohikoagoa da. Mekanismo entzefaliko baten aktibazioaren ondorioz gertatzen da; aktibazio horrek hanturazko substantzien eta mingarrien askapena eragiten du buruko nerbio eta odol-hodien inguruan. Buruko minak errepikakorrak izaten dira, eta bizitza guztia irauten dute.
** Burezurreko edo zerbikaletako traumatismoari egotzitako zefalea
** Garezurreko eta/edo zerbikaletako nahasmendu baskularrari egotzitako zefalea
** Garezur barneko nahasmendu ez-baskularrari egotzitako zefalea
** Substantzia bat eman edo ezabatzeari egotzitako zefalea
** Infekzioari egotzitako zefalea
** Homeostasiaren nahasmenduari egotzitako zefalea
** Buruko, lepoko, begietako, belarrietako, sudurretako, sinu paranasaletako, hortzetako, ahoko edo aurpegiko edo garezurreko beste egitura batzuetako nahasmenduagatik eragindako zefalea edo aurpegiko mina.
** Nahasmendu psikiatrikoari egotzitako zefalea

## Fisiopatologia
Garuna bera ez da minarekiko sentikorra minaren errezeptorerik ez duelako. Hala ere, buruko eta lepoko hainbat eremuk minaren errezeptoreak dituzte, eta, beraz, mina suma dezakete. Horien artean, garezurreko arteria, erdiko meninge-arteria, zain handiak, sinu benosoak, garezurreko eta bizkarrezurreko nerbioak, buruko eta lepoko muskuluak, meningeak, garuneko igitaia, garun-enbor zatiak, begiak, belarriak, hortzak eta ahoaren estaldura. Pial arteriak, pial zainak baino, minaren ekoizpenaren arduradunak dira.

Buruko minak, maiz, meningeen eta odol-hodien trakzio edo narritaduraren ondorioz sortzen dira. Minaren hartzaileak buruko traumatismo edo tumoreek estimulatu ditzakete, eta buruko minak sor ditzakete. Odol-espasmoek, odol-hodi dilatatuak, meningeen hanturak edo infekzioak eta muskulu-tentsioak minaren hartzaileak ere estimula ditzakete.

Zailagoa da zefalea primarioak ulertzea sekundarioak baino. Migrainak, tentsio-buruko minak eta luku gisako buruko minak eragiten dituzten mekanismo zehatzak ez dira ezagutzen.

Gaur egun, migrainak garuneko nerbioen disfuntzioak direla uste da. Lehen, migrainak garuneko odol-hodien arazo nagusi batek eragindakoak zirela uste zen. Wolff-ek XX. mendean garatu zuen teoria baskular horrek iradoki zuen migrainetako aura garezur barneko hodien uzkurtzeak eragiten duela eta buruko mina bera garezur kanpoko hodien errebotearen dilatazioak. Garezur kanpoko odol-hodi horien dilatazioak inguruko nerbioetako min-errezeptoreak aktibatzen ditu, eta horrek buruko mina eragiten. Teoria baskular hori, jada ez da onartzen. Hainbat ikerketek frogatu dute migrainen buruko mina ez dela gertatzen garezur kanpoko basodilatazioarekin batera, baizik eta garezur barneko basodilatazio arina.

Gaur egun, espezialista gehienek uste dute migrainak garuneko nerbioen arazo nagusi baten ondoriozkoak direla, eta, ondoren, depresioaren jarduera aldi batez jarraitua. Batzuek uste dute buruko minak peptidoak edo serotonina askatzen dituzten zentzumen-nerbioen aktibazioan sortzen direla, arterietan, duran eta meningeetan hantura eragiten dutena eta, gainera, basodilatazioa ere eragiten dutena. Triptanoak, migrainak tratatzen dituzten sendagaiak, serotonina-hartzaileak blokeatzen dituzte, eta odol-hodiak estutzen dituzte.

Buruko minik gabe migrainak jasateko joera handiagoa duten pertsonak dira: migrainen familia-historia dutenak, emakumeak eta aldaketa hormonalak jasaten dituzten edo jaiotza-kontrolerako pilulak hartzen ari diren edo hormona ordezko terapia agindutako emakumeak.

Tentsio-buruko minak buruko eta lepoko muskuluetako nerbio periferikoen aktibazioan sortzen direla uste da.

Luku gisako buruko minak garuneko nerbio trigeminoaren eta hipotalamoaren gehiegizko aktibazioa dakar, baina zergati zehatza ezezaguna da.

## Diagnostikoa 
Edozein zefalea-mota tratatu aurretik, diagnostiko egokia egin behar da, eta faktore eragileak identifikatu behar dira. Tratamendua indibidualizatua izan behar da.

### Migrainaren tratamendua 
* Neurri ez-farmakologikoak:
** Erlaxazioa.
** Jokabide-aldaketak: janarien eta loaren ordutegi erregularra eta ariketa fisiko erregularra.
** Saihestu txokolatea, alkohola eta tiramina edo glutamato monosodiokoa duten elikagaiak.
** Kafeinaren kontsumoa mugatzea.
** Emozioak jokabidez maneiatzea.
* Neurri fisikoak: Min-krisian geldirik egotea, etzanda, burua altxatuta, gela ilun batean, zaratarik gabe, kopetan oihal hotz bat duela eta lo egiten saiatzea.
* Tratamendu farmakologikoa: Zefaleak tratatzeko erabiltzen diren substantziak honela sailkatzen dira: terapia espezifikoa eta terapia zehaztugabea. Espezifikoaren barruan, deribatu ergotikoak eta triptanteak daude. Zehaztugabeen artean, aldiz, analgesikoak, AIEE, antiemetikoak, antsiolitikoak eta hipnotikoak daude.
** Analgesikoak: Lehen aukeratzat hartzen dira intentsitate ertaineko koadroetan: azido azetilsalizilikoa eta parazetamola. Koadro biziagoetan, adibidez, ibuprofenoa, naproxenoa eta ketoprofenoa erabil daitezke, edo parazetamol-asoziazioak kodeinarekin.
** Ergotaminikoak: Aspaldi arte medikaziorik erabiliena izan da. Eragin luzea dute. Hala ere, krisiaren hasieran baino ez dira eraginkorrak, eta hainbat ondorio kaltegarri dituzte.
** Triptanteak: Garezur barruko hodietan dauden 5HT motako hartzaile serotoninergikoak estimulatzen dituzte, migraina-erasoetan dilatatuak daudenak. Migrainentzako tratamendurik onena dira. Hala ere, nahiko garestiak dira, eta hainbat albo-ondorio dituzte, batez ere kardiobaskularrak; beraz, aurreko tratamenduekin hobera egiten ez duten pazienteetan erabili behar dira.
** Antiemetikoak: Farmako antiemetikoak goragaleak eta gorakoak tratatzeko erabiltzen dira.

### Tentsioagatiko buruko minaren tratamendua 
Intentsitate gutxikoa izaten da, eta analgesiko txikiagoarekin, erlaxazioarekin eta lo eginez amore ematen du. Nahasmendu hori onbera da, eta, pazienteari, hura kontrolatzen irakatsi behar zaio.

### Clusterraren tratamendua  
Ez da sindrome oso arrunta, baina intentsitate handikoa eta alde bakarrekoa da. Migrainan ez bezala, pazienteak nahiago du nora ezean ibili. Kasu akutuetarako tratamendua honako hau da: oxigenoa, triptanteak (sumatriptan), analgesia (dihidroergotamina) eta anestesia lokala. Prebentzio-metodo gisa, kortikoideen edo ergotaminikoen bidezko tratamenduak erabil daitezke.

## Historia
[thumb|upright=1.3|Buruko mina irudikatzen duen [George Cruikshank|George Cruikshank-en 1819ko karikatura bat]]
Erregistratutako lehen sailkapen sistema Areteo Kapadoziakoak, antzinateko greko-erromatar mediku jakintsuak, argitaratu zuen. Hiru buruko min mota bereizi zituen: i) Zefalea, bat-bateko agerpena eta aldi baterako buruko mina adierazten duena; ii) zefalea, buruko min kroniko bati erreferentzia egiten diona, eta iii) heterokrania, buruko min paroxistikoa buruko alde batean. Gaur egungoen antza duen beste sailkapen sistema bat Thomas Willis-ek argitaratu zuen *De Cephalalgia*n, 1672an. 1787an, Christian Baur-ek, orokorrean, buruko minak idiopatikoak (buruko min primarioak) eta sintomatikoak (buruko min sekundarioak) banatu zituen, eta 84 kategoria definitu zituen.

## Haurrak
Oro har, haurrek helduek dituzten buruko min mota berak izaten dituzte, baina haien sintomak apur bat desberdinak izan daitezke. Haurren buruko minen diagnostikoa helduenaren antzekoa da. Hala ere, haur txikiek ezin dute mina ondo adierazi.[83] Ume txiki bat urduri bada, baliteke buruko mina izatea.

Haurren larrialdietarako bisiten % 1, gutxi gorabehera, buruko minagatik da. Buruko min horietako gehienak ez dira arriskutsuak. Pediatriako larrialdietan ikusten den buruhausterik ohikoena katarro batek eragindako buruko mina da (% 28,5). Larrialdietan diagnostikatzen diren beste buruko min batzuk honako hauek dira: buruko min postraumatikoa (% 20), deribazio bentrikulo-peritonealaren bati lotutako buruko mina (LCE gehiegi kentzeko eta garuneko presioa murrizteko garunean jartzen den gailua) (% 11,5) eta migraina (% 8,5). Haurrengan aurkitu ohi diren buruko min larrienak garuneko odoljarioak (hematoma subdurala, hematoma epidurala), garuneko abzesuak, meningitisa eta deribazio bentrikulo-peritonealaren funtzionamendu okerra dira. Buruko mina duten haurren % 4-6,9k bakarrik dute zergati larria. Buruko min errepikakorra duen umeak azterketa fisiko normala badu, ez da gomendagarria neuroirudirik egitea. Jarraibideek adierazten dute neuroirudia egin behar dutela: azterketa neurologiko anormalak, nahasmena, krisi eta beren bizitzako buruko min larriena agertzea, buruko min motaren aldaketa edo arazo neurologikoak iradokitzen dituzten seinaleak dituzten haurrek.

Neurri batzuek haurrengan buruko minak saihesten lagun dezakete. Buruko minak saihets ditzakete: egunean zehar ur asko edateak, kafeina saihesteak, lo nahikoa eta erregularra egiteak, otordu orekatuak une egokian jateak eta estresa eta gehiegizko jarduerak murrizteak. Haurrentzako tratamenduak helduentzakoen antzekoak dira, hala ere, narkotiko gisako botika batzuk ez zaizkie haurrei eman behar. Eguneroko buruko min kronikoa zuten pertsonei egindako beste ikerketa batean, % 75ek ez zuten eguneroko buruko min kronikorik bi urte geroago, eta % 88k ez zuen eguneroko buruko min kronikorik zortzi urte geroago.

### Buruko min kardiakoa bihotzekoan
Buruko min kardiakoa miokardioko infartuan gertatzen den buruko min mota arraroa da; buruko bat-bateko min larria du ezaugarri, eta, normalean, bihotzekoa izan edo izan eta berehala garatzen da. Mina leku okzipitaletan edo frontaletan koka ohi da, eta beste bihotzeko sintoma batzuekin batera ager daiteke, hala nola bularreko minarekin, arnas laburrekin edo besoko min erradiatzailearekin. Buruko min zehatz hori, bihotzeko ondoezaren seinale potentziala da, eta berehalako arreta medikoa behar du bizia arriskuan jar dezaketen konplikazioak saihesteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak