Maria Amália Vaz de Carvalho

**Maria Amália Vaz de Carvalho** ( Lisboa, 1847ko otsailaren 1a - Lisboa, 1921eko martxoaren 24a ) idazle poligrafoa, poeta eta emakume aktibista izan zen. Ipuinak eta poemak idatzi zituen, baina baita saiakerak eta biografiak ere. Hainbat egunkari eta aldizkaritan kolaboratu zuen, hala nola *Renascença* (1878-1879), *A Mulher* (1879), *A illustração portugesa: semanario* (1884-1890), *A illustração Popular*  (1884). ), *A Semana de Lisboa* (1893-1895), *Branco e Negro* (1896-1898), *Brasil-Portugal* (1899-1914), *Ilustração portugueza* (1903-1923), *O Occidente* (1878-1915) eta *Contemporânea-n* (1915-1926). Haietan, literatura-kritikak eta etikari eta hezkuntzari buruzko iritzi-artikuluak argitaratu zituen. Zorroztazun handiz aztertu zuen garaiko gizartea, eta emakumeak bertan bizi zuen egoera eta betetzen zuen papera. 1912ko ekainaren 13an hautaturik, Lisboako Zientzien Akademian sartu zen lehen emakumea izan zen.

## Biografia 
Maria Amália Vaz de Carvalho 1847ko otsailaren 1ean jaio zen Santa Catarina (Lisboa) parrokiako Rua dos Poiais de São Bentoko 88. zenbakian. Urte bereko martxoaren 2an bataiatu zuten Santa Catarina parrokiako elizan. Aita-ama pontekoak amaren aldeko osaba, João Eduardo de Almeida e Albuquerque, eta aitaren aldeko izeba, Maria Rosa Vaz de Carvalho, izan ziren. Gurasoak, 1843ko irailaren 2an Lisboako Santa Isabel parrokiako elizan ezkonduak, José Vaz de Carvalho (Pena (Lisboa), 1823ko urtarrilaren 1a - São Mamede (Lisboa), 1876ko ekainaren 24a) eta  Maria Cristina de Almeida e Albuquerque (Benfica (Lisboa), 1814ko uztailaren 24a - Santa Catarina (Lisboa, 1880ko ekainaren 25a) izan ziren. Aita, bere aitaren aldetik Monçãoko lehen bizkondearen iloba, diputatua izan zen, eta ama, berriz, Don Jose Vaz de Carvalhoren, João V.a erregearen garaian erresumako kantziler nagusiaren, ondorengoa. Neba nagusi bat zuen: José Vaz de Carvalho; eta neba-arreba gazteago bi: Maria do Carmo Vaz de Carvalho eta José Vaz de Carvalho, aitaren eta Amélia Perpétua Falcóren arteko harreman ez-legitimoko semea, 1901eko ekainaren 29an hil zena.

1874ko martxoaren 12an Santo Antão do Tojal (Loures) parrokiako elizan ezkondu zen António Cândido Gonçalves Crespo poetarekin (1846-1883). Elizkizun berean ezkondu ziren Maria Amaliaren ahizta Maria do Carmo eta Cristóvão Aires de Magalhães Sepúlveda (1853-1930). Maria Amalia 1883ko ekainaren 11n alargundu zen, 36 urte besterik ez zituela, bi seme-alaba txiki zituela eta haurdun zela. Hilabete beranduago, erditzean, haurra galdu zuen. Bere aitaren aldeko amama, Maria Amália de Azevedo Sá Coutinho, urte bereko irailaren 13an hil zen.

Maria Amália 1921eko martxoaren 24an, 74 urte zituela, hil zen Lisboan, jaio zen parrokian bertan, eta Cemitério dos Prazeres hilerriko hilobi batean dago lurperatua.

### Ezkontza eta ondorengoak 
Antonio Cândido Gonçalves Cresporekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba utzi zituen:

* Luís Vaz de Carvalho Crespo (Santa Catarina (Lisboa), 1878ko ekainaren 24a - Cascais, 1959ko uztailaren 27a). Maria do Carmo da Guerra Quaresma Vianarekin ezkondua (1880-1956).
* Maria Cristina Vaz de Carvalho Crespo Prestage ( Santa Catarina (Lisboa), 1880ko martxoaren 7a - Santa Catarina (Lisboa), 1918ko abuztuaren 31), Edgar Prestagerekin (1869-1951) ezkondua
* António Cândido Gonçalves Crespo Jr. (Santa Catarina (Lisboa), 1883ko uztailaren 17a - Santa Catarina (Lisboa), 1883ko uztailaren 17a).

## Ibilbide literarioa 
Portugalgo (*Diário Popular*, *Repórter*, *Artes e Letras*) eta Brasilgo (Rio de Janeiroko  *Jornal do Comércio*) hainbat argitalpenetarako idatzi zuen, Maria de Sucena ezizenarekin. Posta-truke luzea izan zuen Antero de Quental poetarekin, nahiz eta inoiz ez zuten elkar ezagutu, eta berari buruz idatzi zuen, artean bizirik zegoela, "Alguns Homens do Meu Tempo" saiakeran, independentziaz eta sinpatiaz. Maria Amáliak goraipatu egin zituen bere zintzotasuna, perfekzio estilistikoa, adimena eta exijentzia, baina bere ekintza budista ere kritikatu zuen, eta bere bizitza beteko zukeen maitasun falta adierazi zuen.

## Emakumeari buruzko ikuspegia 
Bere obra zabalean, bereziki emakumeen hezkuntzaren inguruan, hala nola "Cartas a Luiza", "Mulheres e Creanças" edo "cartas à uma Noiva", Maria Vaz de Carvalhok emakumeek eremu publikoan izan behar duten lekuari buruz duen jarrera argia da, hezkuntzak emakumeei ikusgarritasuna emateko eta emakumeak subjektu aktibo gisa baieztatzeko duen garrantzian. Garai hartan, rol sozial maskulinoak eta femeninoak oraindik ere oso markatuta zeuden esfera publikoaren eta eremu pribatuaren arteko banaketagatik, gizona protagonista izanik eta emakumeak eszenaren atzean geldituta. Garrantzitsua zen, beraz, emakumeari ikusgarritasun berezia ziurtatzea, eremu pribatuan dituen rolak alde batera utzi gabe. Izan ere, emakumearen estatus berriari buruz zituen ideiak gorabehera, ideia horiek ez zuten garai hartan ezarritako ordena eta emakumearengandik espero zen emaztearen eta amaren "rol femeninoa" zalantzan jartzen. Egile honen arabera, emakumea emaztea eta ama izateko sortu zen, baina horrek ez du esan nahi gizartean ikusgaitasunik izan behar ez duenik, artearen, literaturaren eta irakaskuntzaren esparruan. Maria Amália Vaz de Carvalhoren ustez, emakumea eremu publikoan onartua izan daiteke, gizonaren berdina den izaki gisa, baina beti ere bere gizarte-misioari uko egin barik, belaunaldi berrien hezitzaile gisa eta bere etxeko misioarekin batera.:

## Lanak 
### Biografiak 
* *Vida do Duque de Palmela D. Pedro de Sousa e Holstein* (D. Pedro de Sousa e Holstein Palmelako Dukearen bizitza), 1898 &ndash; 1903

### Ipuinak 
* *Contos para os nossos filhos* (Gure seme-alabentzako ipuinak), 1886
* *Contos e Fantasias* (Ipuinak eta Asmakizunak), 1880

### Kritika literarioa 
* *Alguns Homens do Meu Tempo* (Nire garaiko gizon batzuk), 1889 ()
* *Pelo Mundo Fora* (Munduari bira), 1889 ()
* *A Arte de Viver na Sociedade* (Gizartean bizitzeko artea), 1897
* *Em Portugal e no Estrangeiro* (Portugalen eta Atzerrian), 1899
* *Figuras de Hoje e de Ontem* (Gaur eta atzoko pertsona ospetsuak), 1902
* *Cérebros e Corações* (Adimenak eta bihotzak), 1903
* *Ao Correr do Tempo* (Denborak aurrera egitean), 1906
* *Impressões da História* (Historiaren inpresioak), 1911
* *Coisas do Século XVIII em Portugal, Coisas de Agora* (XVIII. mendeko kontuak Portugalen, Oraingo kontuak), 1913

### Hezkuntza eta Gizartea 
* *Mulheres e creanças: nota sobre educação* (Emakumeak eta haurrak: Hezkuntzari buruzko oharra), 1880 (eBook)
* *Cartas a Luísa* (Luisari gutunak), 1886 .
* *As Nossas Filhas. Cartas às Mães* (Gure Alabak. Amei gutunak) (edizio digitala)
* ''Coisas d'Agora* (Egungo kontuak) (edizio digitala)

### Saiakera 
* *Serões no Campo* (Arratsaldeak landan), 1877

### Poesia 
* *Uma Primavera de Mulher* (Emakume baten udaberria), 1867
* *Vozes no Ermo* (Ermoko ahotsak), 1867

## Esker onak 
* 1933an, bere izena eman zioten lehengo Escola D. Maria Pia ikastetxeari (egun Eskola Secundária Maria Amália Vaz de Carvalho). Eskola honetako ikasketak emakumeei zuzenduta zeuden. Bertan eskeini ziren lehen ikastaroak eskulanak, tipografia, telegrafia eta merkataritzako liburugintza izan ziren.
* 1993an, Loureseko udalak "Maria Amália Vaz de Carvalho Saria" ezarri zuen bere omenez, poetak bere haurtzaroan Loureseko (garai hartan Olivais) Santo Antão do Tojal parrokian bizi izan zela gogoratuz

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Redacção Quidnovi (José Hermano Saraivak koordinatua), *História de Portugal, Dicionário de Personalidades'', volume XIII. Ed. QN-Edição e Conteúdos, S. A., 2004.

## Kanpo estekak 
* Maria Amalia Vaz de Carvalho
* Projecto Vercial
* Portugalgo Literaturaren Historia Unibertsala
* Maria Amália Vaz de Carvalho Saria
* Evocação da vida e obra de Maria Amália Vaz de Carvalho, escritora, poetisa e ativista feminista (1847-1921). RTP arquivos. Evocações (1997-01-28)