COVID-19 pandemiaren agerraldi ostea Euskal Herrian

**COVID-19 pandemiaren agerraldi ostea** (sarritan ***Normaltasun Berria*** edo ***Normalitate Berria*** izendatua, eta Hego Euskal Herrian deskonfinamenduaren **Laugarren Fasea** izenez ere ezaguna) Euskal Herriko 2020ko udaberriko COVID-19 pandemiaren agerraldiaren ostean hasi zen aldia izan zen. Euskal Autonomia Erkidegoan 2020ko ekainaren 19an hasi zen garai hau, alarma-egoera altxatu eta deskonfinamendua amaitutzat eman zenean. Nafarroa Garaian ekainaren 21ean hasi zen, EAEk eginikoa egin ostean eta Ipar Euskal Herrian ekainaren 15ean hasi bazen ere ofizialki, ekainaren 22ra arte ez zituzten fase honen hasiera iragartzen duten zenbait eskubide berreskuratu, hala nola, mugikortasun askea edo ikastetxeetarako itzulera.

Garai honetan zehar 2020ko konfinamenduaren garaian galdu ziren eskubide ugari berreskuratu ziren, baina hainbat mugaketa eta murrizketek indarrean jarraitu zuten, hala nola, toki itxietan egoteko musukoen derrigorrezkotasunak, norbanako batek bestearekiko mantendu beharreko distantziak eta lokalen edukieren murrizpenak, besteak beste.

## Garapen legala 
Euskal Autonomia Erkidegoaren kasuan, Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak 2020ko ekainaren 18an xedatu zuen Espainiako Gobernuak urte bereko martxoaren 14an ezarritako alarma-egoera bertan behera uztea, hala, ezarpen horrek Espainiako Gobernuari eman zizkion eskumen gehigarriak ezabatuz. Xedapena ekainaren 19an argitaratu zen Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian, egun haren hasieratik indarrean sartuz. Une hartan bertan Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailaren esku geratu zen COVID-19 pandemiari aurre egiteko eta hura kontrolatzeko beharrezko neurriak hartzeko ardura.

Nafarroako Foru Erkidegoari zegokionean, Nafarroako Aldizkari Ofizialeko 2020ko ekainaren 20ko foru aginduak eman zion hasiera *Normaltasun Berria*ri, aurreko egunean xedatua izan ondoren. Nafarroako Gobernuak hartutako erabakiak aditzera ematen zuen Espainiako Gobernuaren alarma-egoera indargabetzen zuela Nafarroa Garaia guztian eta aginduaren eranskin moduan argitaratu zituen egoera berrirako osasun eta prebentzio neurriak. Hego Euskal Herrian ordea, *Normaltasun Berria* ezarri bezain laster egin zen bide publikotik ibiltzean maskara derrigorrezko.

Euskal Herriko hiru administrazioak bat etorri ziren gai korapilatsu batean, herri eta hirietako jai guztiak bertan behera uztean, alegia. Hala, Iruñeko Sanferminak bertan behera gelditu ziren, Baiona, Gasteiz, Donostia eta Bilboko aste nagusiak eta herriko jai guztiak bezalaxe.

## Garapen epidemiologikoa 
2020ko udan COVID-19aren berpizte txikiak eman ziren Euskal Herrian zehar, egun batzuk edo gehienez, aste batzuetako iraupena izan zutenak. Gaitza atzemateko probei esker, 2020ko udaberrian ez bezala, gaixo asintomatiko ugari ere atzeman ziren. eta kutsatu kopurua 2020ko udaberriko agerraldiko datuetara hurbiltzen hasia baitzen. Hori zela eta, COVID-19 gaitzak *Normaltasun Berriaren* hasieran beheranzko joera mantendu zuen, baina uztailetik aurrera foku gero eta handiago eta ugariagoak agertzen hasi zirenez, goranzko joera hartu zuen. Kontuan hartu behar da, 2020ko ekainaren lehen erdian oraindik Euskal Herria deskonfinamendu prozesuan zegoela.

#### Osasun eta zaintza eremuetakoak 
COVID-19aren lehen fokua Basurtuko Ospitalean atzeman zen ekainaren 4an. Gaixo bati atzeman zitzaion lehen aldiz eta orotara, 45 lagun kutsatu ziren Kutsatuen artean zeuden ospitaleko langileak, gaixoak eta bisitariak. Azken kolektibo horren bitartez gaitza ospitaletik haratago zabaltzeko beldurra egon zen, bana fokuari lotutako azken kasua ekainaren 23an atzeman zen. Ekainaren 6an oso antzeko fokua hasi zen Txagorritxu Ospitalean, 15 kutsatu eta hildako bat eragin zuena. Bertan, bost langileri atzeman zitzaien gaitza eta bakartuak izan ziren. Era horretan, egun batzuen buruan fokua kontrolatutzat hartu zen.

#### Familia girokoak 
Familia baten inguruan sortutako lehen fokua Orion atzeman zen, ekainaren 19an. Foku hau jatorrizko herritik haratago zabaldu zen lehena izan zen, izan ere, foku honekin lotutako kutsatu bat atzeman zuten Aian, Orioren ondoko herrian. Fokuak guztira hogeita hiru lagun kutsatu zituen. Foku honek, gainera, autonomia erkidego mugakide bateko lagun bat kutsatu zuen, lan-arrazoiengatik lekualdatu zena gipuzkoar udalerrira.

Iturrama iruindar auzoan ere otordu bat egiteko elkartu ziren zenbait pertsonen artean hedatu zen gaitza, foku berri bati hasiera emanez ekainaren 22an. Sunbillako fokua ere jada atzemanda zegoen Nafarroan, baina Nafarroako Gobernuak ukatu egin zuen bi fokuak gaitzaren "agerraldi" berriak izatea, familia giroan gertatu zirelako. Hala ere, gobernuak "agerraldi" gisa izendatu zituen handik hiru egunera. Iturramako fokuak hamalau kutsatu utzi zituen.

#### Albo fokuak 
Albo fokuek jatorria aurreko foku batean dute. Normalean albo fokuak gaixotasunaren hedapenaren seinale dira eta bereziki arriskutsuak dira kontrol epidemiologikoa zaildu egiten dutelako. 2020ko ekainean halako bi foku atzeman ziren, bata Bizkaian, Bilboko Jesusen Zerbitzarietan (ekainaren 20an) eta bestia Nafarroan, Malerreka eta Bortzirietan.

Bizkaiko albo fokuak jatorria Basurtuko fokuan zuen, bertara bisitan joan zen moja bat baliatu baitzuen gaixotasunak Bilboko kongregaziora iristeko eta bertan beste 8 lagun kutsatzeko. Kongregazioan bi moja, hiru egoiliar eta beste hainbeste langile kutsatu ziren, hain zuzen. Foku horrek ez zuen oihartzun handirik sortu, berehala kontrolatzea lortu baitzen.

Malerreka eta Bortzirietako fokua aurrekoa atzeman eta handik bi egunera aurkitu zen, ekainaren 22an. Jatorria Sunbillako familia giroko fokuan zuen eta hortik Doneztebera eta Berara zabaldu zen gaitza, harik eta azken herri horretako Funvera SA lantegira iritsi zen arte, bertan 7 kutsatu utziz. Uztailaren hasieran lortu zen kontrolatzea fokua, 21 lagun kutsatu ostean.

### Uztaileko fokuak 
Uztailean foku gehiago eta handiagoak atzematen hasi ziren. Fokuen jatorria ere aldatu egin zen, aisialdian edo gau giroan sortutakoak ziren horietako asko eta gizarteko zenbait kolektibok gazteen arduragabekeriari leporatu zioten gaitzaren zabalkundea. Gainera, adituek ere adierazi zuten fokuak ugariagoak izan zirela COVID-19ak eragin txikiagoa izan zuen lurraldeetan, adibidez, Gipuzkoan, kontzientziazio faltagatik. Hilabete honetan gaitza moteltzeko lehen neurriak hartzen Hasi zieren agintariak, hala nola, maskaren derrigorrezkotasuna zabaltzea edo gaueko aisian mugak ezartzea.

#### Ordiziako fokua 
2020ko uztaileko foku ospetsuen artean dago Ordiziakoa. Gipuzkoako herri hartan sortutako fokuak aipamen berezi bat merezi du hedabideetan sortu zuen interesarengatik eta izandako kasu kopuruarengatik. Esan daiteke, ordura arte Gipuzkoan atzeman zen fokurik handiena izan zela eta euskal herrialde hartako beste hainbat fokuren iturburua ere izan zela.

Ordiziako fokua Kataluniako Lleida probintziatik inportatu zen, bertan egondako pertsona bat izan baitzen lehen kutsatua. Ekaianeren 27an atzeman zen lehen kasu hori, baina fokuak uztailetik aurrera piztu zuen agintarien ardura. Fokua gaueko aisiaren bidez hasi zen zabaltzen Ordiziako kaletan barrena, Etxezarreta kaleko taberna bat izan zen infekzio-gune handietako bat. Fokua berandu atzeman zen, lehen kutsatua etorri eta handik astebetera, horregatik, 74 kutsatu eragin zituen fokuak. Baina kutsatu horien erdia soilik zen ordiziarra, besteak ondoko herrietako biztanleak ziren. maskara derrigorrezko egin zen Ordizian (euskal herrialde guztietan derrigortu aurretik), gaueko aisiara bideratutako guneei murrizketak jarri zitzaizkien, etab.

Gainera, Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak bete-betean harrapatu zituen foku honek eta aparteko neurriak hartu ziren Ordizian horren harira. Horren adibide, COVID-19az kutsatutako ordiziarrei debekatu egin zitzaien botoa ematea eta berrogeialdian zeuden baina kutsatuta ez zeuden ordiziarrei jende-pilaketak ematen ziren orduetan bozka ez emateko eskatu zitzaien. Ordizian EAEko batez besteko abstentzioa baino txikiagoa egon zen, puntu eta erdi txikiagoa hain zuzen. Hala ere, EAEko gainerako herrien joera jarraituz, aurreko hauteskundetan baino %9 altuagoa izan zen abstentzioa.

Ordiziako fokua uztailaren 23an eman zuen kontrolatutzat Eusko Jaurlaritzak, lehen gaixoa kutsatu eta handik ia hilabete batera. Proba egitea hautazkoa izan zen, hala ere. Hamabost egun iraun zuen fase aldaketak, abuztuaren 5a arte. Uztailaren 25ean gazteek kontzentrazio bat egin zuten aipatutakoa salatzeko.

### Ostalaritza eta turismoa 
Neurriak uda hasieran malgutzearen arrazoietako bat turismoari arnasa ematea izan zen, sektore horrentzat urteko aldirik emankorrena ez oztopatzeko asmoarekin, nolabait berrabiarazi zedin. Aintzat hartu behar da sektore horrek euskal Barne Produktu Gordinaren %6a ordezkatzen zuela 2015ean eta udaberriko konfinamenduaren ondorioz sektore horretan jarduten zuten milaka langile Aldi Baterako Enplegu-erregulazioko Espedientean (ABEE, gaztelerazko ERTE siglez ezagunagoa) zeudela.

Hala ere, ostalaritza sektoreari zegokionean, gaitzaren aurkako neurriak malgutzeak arnasa eman bazion ere, euskal hiri, herri eta auzo guztietako jaiak bertan behera utzi izanak egoera okertu zion, beraien mozkinen zati handiena ezin izan zutelako lortu. Jaiak banan-banan joan ziren ezeztatzen, zeresan handia izan zuen maiatzaren 15ean EAEko hiru hiriburuetako aste nagusiak ezeztatzeak eta Iruñeko Sanferminak ere ezeztatzeak urduritu egin zuen gizartea. Gazte jendearen artean bereziki, jaiak euren kontura ospatzeko joera egon zen eta jarrera hori gogor gaitzetsi zuten agintaritzetatik, edozein motako jaiak ezeztatu zirela argi utziz.

Turismoari zegokionean, nazioarteko turismoa egiteko aukera ekainaren 21eko gauerdian iritsi zen Euskal Herrira, Espainiako eta Frantziako Gobernuek mugak ireki ostean, horrela, Europar Batasuneko herrialdeetara bidaiatzeko aukera emanez. Bestalde, Europar Batasunaren baitako herrialde arteko mugikortasun murrizketak poliki-poliki joan ziren kentzen eta EBk uztailaren 1ean hamabost herrialderi ireki zizkien kanpo mugak, tartean Aljeria, Australia, Japonia, Kanada, Txina eta Zeelanda Berriari.

Tokian-tokiko turismoa sustatzen saiatu ziren hainbat euskal erakunde, gaitzaren hedapena murrizteko modurik onena zelakoan. Adibidez, Eusko Jaurlaritzak "Euskadi, bisitatu behar" turismo-kanpaina abiarazi zuen, euskaldunei Euskadin turismoa egin zezaten animatzeko eta estatuko bisitariak erakartzeko. Jaurlaritzak tokiko turismoa eta estatukoa sustatzeko kanpainan gaztelania lehenetsi izanak harrabotsa sortu zuen euskal gizartean, bestalde. Berria egunkariak Euskal Herriko paraje ez hain ezagunak esploratzeko ibilbideak proposatzeari ekin zion, serie berezi bat argitaratuz. Bide beretik, Euskarazko Wikipediak WikiBizi Euskal Herria ekimena martxan jarri zuen, zeinetan Euskal Herria ezagutzeko hainbat ibilbide argitaratu zituen eta lan hori osatzeko aukera eman zion egin nahi zuen edonori, ibilbide berriak gehituz edo jada zeudenak osatuz.

### Kultura 
Kulturak kolpe gogorra hartu zuen udaberriko konfinamenduan, eta uda garaian ere haren egoerak ez zuen onera egin. Herrietako jaiak bertan behera utzi izanak ekitaldi kultural gehienak ere ezeztatzea ekarri zuen. Jaiekiko independenteak ziren kultur ekitaldi asko ere bertan behera utzi zituzten agintariek, kulturgileen egoera okertuz. Kulturgileek konfinamenduaren garaian eta ostean ere sarritan salatu zuten euren egoera makurra eta agintariek zenbait diru-laguntza eman bazizkieten ere, nahikoak ez zirela adierazi zuten.

### Gaueko aisialdia 
2020ko uztailaren bigarren erdialdetik aurrera gaueko aisialdian jarri zen arreta, izan ere, hilabete horretan azaldu ziren COVID-19aren zenbait berpizte gaueko aisiarekin loturik zeuden, hala nola, Bilboko ostalaritza-lokal batekoa, zeinetan hiru egun eskasetan hogeita hamahiru kasu berri atzeman ziren. zenbait neurri murriztaile apal ezartzeraino.

Adibidez, Eusko Jaurlaritzak tabernak eta dantzalekuak gaueko 01:30etan ixteko agindua eman zuen uztailaren 27an eta Nafarroako Gobernuak, bide beretik, aipatutako lokalak beranduenez 02:00etan ixtea agindu zuen uztailaren 23an. Gaueko aisira bideratutako enpresek ez zituzten begi onez hartu erabaki horiek, haien esanetan, neurri horiek ezinezko egiten zutelako euren lokalen errentagarritasuna eta helegitea aurkeztu zuten Bizkai eta Gipuzkoako ostalaritza elkarteek Osasun Sailaren aurka. Halako agerraldi bat gertatzean neurri murriztaileak jartzen zitzaizkien agerraldia eman zen herri edo eskualdeko taberna, dantzaleku eta abarri,

### Maskaren derrigorrezkotasuna 
2020ko uztailaren 16tik aurrera Euskal Autonomia Erkidegoan derrigorrezko egin zen maskararen erabilera pertsonen arteko distantzia edozein zela ere, hau da, bide publikoan uneoro maskara erabiltzeko agindua eman zen. Nafarroako Gobernuak erabaki bera hartu zuen eta bertan ere derrigorrezko egin zen musukoaren uneoroko erabilera uztailaren 17tik aurrera. Aurrez soilik pertsonen artean gutxieneko distantzia mantendu ezin zitekeenean zen derrigorrezkoa. Agindutik salbuetsita geratu ziren arnas-arazoak zituzten pertsonak, 12 urte arterako haurrak eta mendekotasuna zuten pertsonak. Ipar Euskal Herrian ordea, ez zen derrigorrezkoa izan maskaren erabilera leku irekietan.

## Erreferentziak