Eliz atari

**Eliz ataria** eliza bateko ate nagusiaren aurrealdea da, bereziki aterpeduna. Ateak berak duen inguru eskultorikoak edo arkitektonikoki garatuak osatzen du eliz ataria.

## Terminologia: atariak eta beren aterpeak 
Inguruko hizkuntzetan termino antzeko berdintsuek ataria bera eta bere aterpeak izendatzeko erabiltzen dira. Ingelesez eta Wikipediaren irudien alorrean, Wikimedia Commonsen, *portal* esaten zaie (*portail* frantsesez)  eliz atariei, baina frantsesez *porche* ere esaten zaie, non eta portxe edo ataripe bat, estaldura eta gela espezifiko bat den ohikoan , eliz ataripe arkitektura kristauan. Espainolez, *pórtico* edo portiko esaten zaie kasu askotan, zeinak atrio edo aterpe zabalagoak ere adieraz ditzakeen, nahasmahas lexiko batean  (portikoa eta *portico* ingelesez  arkupe bat da euskaraz).  *Portada* ere gaztelaniazko termino ohikoa da.
### Euskal Herrikoak 
Euskal Herriko eliz atariek, bestalde, aterpea izan dezakete (edo zeru irekira egon), eta aterpe horiek izan daitezke ataripe baten erakoak (Baionako Katedralean adibidez ), edo arkupe klasiko bat (Mutrikuko eliza neoklasikoan adibidez ), baina elizpe esaten zaien arkupe tipikoak ere bai sarri, elizaren perimetroan hedatzen diren bilkura gune batzuk, batzuetan ataria barne dutenak (baina ez beti).

### Aterpe adibideak 

Fitxategi:I magdalena224.jpg|Santa Maria Madalena (Tutera), arkibolten estalpeaz gain, eliz atari irekia.
Fitxategi:Mutriku (Guipúzcoa)-Iglesia de Nuestra Señora de la Asunción.JPG|Mutrikuko elizan, atari soila, baina arkupe neoklasiko batek gordea.
Fitxategi:Baionako Andre Mariaren katedrala 14.jpg|Baionako Santa Mariako eliz ataria, ataripe batek babestua.
Fitxategi:Alkizako eliza.jpg|Alkizako eliz ataria *zimitorio* batean dago kokatua.
Fitxategi:Exterior of the Church of San Bizente Martiria 03.jpg|Donostiako San Bizenteko ataria, ataripe-dorre bikain baten babespean.

## Erromanikoa eta gotikoa 
Mendebaldeko kristautasunean 11. mendearen amaieran hasi ziren garatzen eliz atariak, estilo erromanikoaren barruan. 12. mendeko lehen hamarkadetan, multzo eskultorikoak garatu ziren atari hauetan, zeinetan adierazgarri ezagunena da erdi puntuko arkua da. Garaiko beste osagarri batzuk dira arkiboltak (arkuak, sinpleak izan beharrean, kapa kontzentrikoetan antolatuta), janba edo atezangoak, tinpanoak atearen gainean, eta ate zabal edo zatituen kasuan, erdiko zutabe bat, mainel esaten zaiona. Elementu hauetan guztietan egon daitezke eskulturak, sarri mezu alegorikoz beteak.

Eliz atari horien sinbolismoa oso nabarmena da, baina haien esanahi zehatzaz bi interpretazio egin izan dira. Testu liturgikoen antzezpen-errepresentazio bat direla, testu dramatiko bat osatzen dutlea irudiek (eta arkiboltek antzoki bat ere gogorarazten digute ); edo kasu batzuetan santu eta gertakari jakin bati lotutako errepresentazio historiko zehatzago bat dela.

### Osagarri erromaniko eta gotiko ohikoak 

Fitxategi:Labastida - 009 (30580276002).jpg|Atari erromanikoa, erdi puntuko arku eta arkiboltekin, Bastidako (Araba) Kristo Santuaren baseliza.
Fitxategi:Lekeitio - Basilica Asuncion 44.JPG|Atari gotikoa, arku zorrotzekoa, Lekeitioko elizan.
Fitxategi:Gasteizko Santa Maria Katedrala (Katedral Zaharra) 2.JPG|Mainela (Andre Mariaren irudia erdiko zutabean), eta tinpanoa, Gasteizko Katedral Zaharrean.
Fitxategi:Portada de la Iglesia de la Magdalena, Tudela. Tímpano.jpg|Tinpano eta arkiboltak, Santa Maria Madalena, Tutera.
Fitxategi:Deba - Iglesia de Santa Maria, portada 02.jpg|Janba edo atezango eskulturez apainduak, Debako elizan.

Elizaren ahalen eta anbizioaren arabera, atariaren iruditeria ate inguruetatik zabal zitekeen fatxadan zehar. Katedral eta lan handietan, are gehiago, fatxada multzo artistiko eta sinboliko oso bat da, eta eliz atari bat baino gehiago har ditzake bere baitan.

Fitxategi:Santa María la Real de Olite. Portada.jpg|Andre Maria Erreginaren eliza, Erriberri.
Fitxategi:Catedral de Santa Maria (Tarragona) - 38.jpg|Tarragonako katedrala.
Fitxategi:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|Parisko Notre Dameko hiru eliz atariak.

## Pizkundeko eta aro barrokoko eliz atariak 
Pizkundeko arkitekturaren iraultza estilistikoarekin eliz atariak ere aldatu ziren. Kasetoiak, berriro puntu erdiko arkua, zutabe eta pilastra klasikoak, entablamenduak...  Inspirazio klasikoko elementuak ziren, Erroman erabili zirenak batik bat. Elementu apaingarriek garrantzia zuten, baina ez zuten egitura arkitektoniko osoa betetzen, espazio batzuetara mugatuz; humanismoareen balioekin bat eginez, neurri gizatiarrago bat ezarri zen atarietan. 

Apainduran gotikoan ere ikusi ziren elementuak agertzen ziren (girlandak, argi-mutilak, motibo heraldikoak, medailoiak...), baina berriak ere gehitu ziren, eta batzuk zein besteak eredu greziar eta erromatarretan inspiratuak. 

Euskal Herrian 16. mendeko lehen erdian hasi ziren ezartzen estilo hau eliz atarietan.  Euskal Herrian, Pizkundeko atarien ondoren biluztasun nabarmeneko atari batzuk egin ziren, baina pixkanaka aldatzen joan ziren, berpizkundearen aurreko aroetan finkatutako ereduak errepikatu ziren, baina pixkanaka-pixkanaka artistaren fantasiak izan ohi dituen askatasunak edo lizentziak sartu ziren.

Fitxategi:Zizurkil-0745.jpg|Zizurkilgo elizan, barrokoa soiltasun manieristaz, kiribilez osatua frontoi hautsia eta erremateko piramideak.
Fitxategi:Main portal of Church of Santa María del Coro, Donostia-San Sebastián 01.jpg|Gipuzkoako eliz atari barroko ezagunenetakoa, Donostiako Santa Marian.
Fitxategi:Porta ferros.jpg|Porta dels Ferros, Valentziako katedralean, erretaula itxurako ataria.
Fitxategi:Main portal - Gesù Nuovo - Naples - Italy 2015.JPG|Gesù Nuovo elizakoa, Napoles.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak