Mumbai

**Mumbai** (, *Mumbaī*,  ahoskatua) Indiako Maharashtra estatuko hiriburu eta Indiako finantza hiriburu eta porturik garrantzitsuena da.

Mumbai izena Mumba Devī tokiko jainkosaren eraldaketa bat da, 1995 arte, **Bombay**. Hala ere, 2001eko erroldaren arabera  16.434.386&nbsp;biztanle zituen metropoli eremuak (12.596.243&nbsp;biztanle aurrekoaren arabera, 1991koa) dagoeneko, 20,25&nbsp;milioi ingururekin (2009ko urtarrilean), Txilekoa (16.430.000) eta Australiakoa (20.700.000) baino handiagoa zen.

[thumb|eskuinera|[Seb Toussaint artistaren murala Phule Nagar auzoan]]
Mumbaiko biztanleria-dentsitateak ez du parekorik munduko beste leku batzuetako hiri-aglomerazioekin alderatuta, hala nola Europarekin. Hirian, km²-ko 29.000&nbsp;biztanle bizi dira, eta, Madrilen, aldiz, km² 5.000&nbsp;biztanle inguru. Kasurik muturrekoenean, Bhuleshwar eremuak km²-ko 400.000&nbsp;biztanleko dentsitatea du, munduko populazio-dentsitaterik altuenetakoa. Nazio Batuen kalkuluen arabera, 2020.&nbsp;urtean, 28,5&nbsp;milioi pertsona biziko dira Mumbaiko herrigunean. Biztanle-dentsitate handi horren ondorioz, oraindik konpondu ez den arazo bat dago: hiriko eremu guztietan hedatzen jarraitzen duten txabola-auzuneak.

thumb|eskuinera|Mumbaiko ikuspegia, lehen planoan Chowpatty Beach dagoela
Britainiar kolonizazioa hasiz geroztik, Mumbaiko biztanleriaren hazkundearen zati handi bat immigrazioak eragin du. Etorkinak, hiriaren ospeak eta indar ekonomikoak erakarrita, inguruko eskualdeetatik ez ezik, India osotik eta inguruko herrialdeetatik ere etortzen dira. Emaitza da jatorri etniko eta linguistiko desberdineko pertsonen konglomeratu bat.

Marathiar autoktonoak eta iparraldeko Gujarat estatuko gujaratarrak (1960 arte, Mumbai probintziakoa izan zen) dira hiriko hizkuntza-talde ugarienak. Badira, halaber, Bengalera, marvarera, Punjabera eta Tamilera hizkuntzen gutxiengo garrantzitsuak ere. Jatorri atzerritarrekoak dira, batez ere, Pakistango sindhiak, baita afganistandarrak, txinatarrak eta nepaldarrak ere.

Ondorengo sumarioak Mumbai *hertsiaren* (hau da, *kanpoko* hiri-multzorik gabe) biztanleria zifrak erakusten ditu. 1845 arteko datuak estimazio hutsak dira; 1864 eta 2001 arteko datuak, berriz, errolden emaitzetan oinarritzen dira. 2011koa Indiako hurrengo errolda nazionalerako batez besteko proiekzioa da.

| valign="top" |

| valign="top" |

|}

1951az geroztik, martxoaren 1ekoak dira biztanle-zifrak, 2011rako batez besteko zenbatespena barne.

### Hizkuntzak 
thumb|Mumbaiko trafikoa

Mumbain bertako zein atzerriko 200&nbsp;hizkuntza eta dialekto inguru hitz egiten dira. Hirian, gehien hitz egiten den hizkuntza marathera da, bertako biztanleriaren %&nbsp;43ak erabiltzen baitu. Marathera Maharashtra estatuko hizkuntza ofizial nagusia eta bertako hizkuntza tradizionala da.

Maratheraren ondoren, herritarren %&nbsp;19arekin, gujaratera dago, Mumbaiko iparraldean dagoen Gujarat estatuko berezko hizkuntza. Hizkuntza horren atzetik, berriz, urdua dator, biztanleriaren %&nbsp;10ak hitz egiten duena, batez ere musulmanek, ama hizkuntzatzat baitute. Urdua arabiar idazkeradun persieraren antzeko aldaketa batean idazten da, eta hizkuntza ofiziala izan zen mogolen dominazioaren mendean.

Hizkuntza mintzatu gisa urdutik bereizezina (baina arau kultu eta alfabeto ezberdinekin) hindia –Indiako iparralde osoko hizkuntza nagusia– da Mumbain gehien erabiltzen den laugarren hizkuntza; biztanleen %&nbsp;8k hindiera du ama-hizkuntzatzat. Hindiera eta urdua, hizkuntza mintzatu gisa, ia ezin dira bereizi, eta hindiera Indiako hizkuntza nazional eta filmen eta komunikabideen hizkuntza nagusi gisa duen estatusa dela eta, oso ohikoa da hizkuntza hori erabiltzea taldeen arteko gizarte-komunikaziorako hizkuntza gisa.

Arestian aipatutako hizkuntza guztiak indo-ariarrak dira. Tamilera eta telugu hizkuntza drabidikoak, herrialdearen hegoaldekoak, biztanleriaren %&nbsp;2,5ek hitz egiten du. Hizkuntza drabidikoak ez daude historikoki indo-ariarrekin lotuta, eta, jatorriz, azpikontinente osoan hitz egindako hizkuntzak ziren konkista aurretik.

Ingelesa hamabigarren postuan dago, hiriko biztanleen %&nbsp;1ek bakarrik hitz egiten baitu ama-hizkuntza gisa, hizkuntza-ohiturei buruzko inkesta ofizialen arabera. Hala ere, ingelesa oso zabalduta dago Mumbaiko goi-klaseen artean, eta bertako biztanle askoren bigarren hizkuntza da. Hiriko dokumentu eta argitalpen ofizial guztiak maratheraz gain ingelesez ere argitaratzen dira.

Mumbaiko bi egunkari nagusiak ingelesez argitaratzen dira. Hizkuntza kultu eta administratibo gisa ingelesak duen erabilera zabala eta eguneroko bizitzan duen erabilera urria bat ez etortzeak agerian uzten du hizkuntza horrek hiriko hizkuntza-komunitateen arteko komunikazio-bide gisa duen estatusa, lehentasuna emanez hindiaren gainetik. Hindia oso identifikatuta dago Indiako iparraldearekin, eta hegoaldeko hizkuntza drabidikoetako hiztunek, neurri handi batean, baztertu egiten dute.

### Erlijioak
thumb|Jama meskita, Mumbaiko handiena eta zaharrena.
Hizkuntz egoerarekin gertatzen den gisa, jatorri ezberdineko komunitateen kointzidentziak erlijio ezberdinen presentzia ekarri du Mumbain. Gutxiengo erlijiosoek (Indiako beste hiri handiekin alderatuta) duten gehiegizko ordezkaritza da Mumbaiko gizartearen gertakaririk deigarrienetako bat. Gutxiengo ezberdinen artean nabarmentzen dira: budistak, kristauak, jainitak, juduak, parsiak eta sikhak. Juduek, parsiek eta sikhek biztanleriaren %&nbsp;2&nbsp;baino zertxobait gutxiago osatzen dute; budistek eta jainistek, berriz, populazio osoaren %&nbsp;5&nbsp;baino zertxobait gutxiago, eta kristauek %&nbsp;7 inguru.

Gutxiengo horiekin batera, bi erlijio nagusiak, herrialdeko gainerako tokietan bezala, hinduismoa eta islamismoa dira. Lehen aipatutako gutxiengoek duten garrantzi numeriko erlatiboaren ondorioz, hinduistak (India osoko biztanleriaren %&nbsp;80&nbsp;inguru) Mumbain, hiriko biztanleen %&nbsp;67,2&nbsp;baino ez dira. Hala ere, hinduistak dira, alde handiz, Mumbaiko komunitate erlijioso nagusia.

Parsiek eta jainistek, berriz, ekonomian oso paper garrantzitsua betetzen dute Mumbain, numerikoki gutxiengo txikiak izan arren.

Musulmanak biztanleriaren %&nbsp;25,9&nbsp;inguru dira, eta ekonomiaren sektore batzuk menperatzen dituzte, hiriko hainbat tokitan komunitate nagusia izateaz gain.

## Senideturiko hiriak 
Mumbai hurrengo hiriekin senideturik dago:

## Mumbaitar ospetsuak 
Mumbai Indiako pertsonaia ezagun askoren jaiolekua da, baina hauek bereiziko ditugu:

* Homi Jehangir Bhabha fisikaria
* Eraildako Rajiv Gandhi Indiako lehen ministroa
* Anish Kapoor eskultorea
* Literatura Nobel saria jasotako Rudyard Kipling idazlea
* Zubin Mehta orkestra zuzendaria.
* Dom Moraes eleberrigile eta poeta
* Karan Rastogitenis jokalaria
* Salman Rushdie, Manil Suri eta Terence Hanbury White idazleak.

## Iruditegia 

Image:Bombay-Stock-Exchange-2.jpg|Mumbaiko burtsa
Image:Bandra-Kurla_complex_Bombay_3239.JPG|Bandra-Kurla eraikina
Image:Hanging-Gardens-5.jpg|Lorategia
Image:mumbai.JPG|Crompton Greeves eraikina
Image:Hiranandani Complex in Powai, Mumbai 2006.jpg|Hiranandani eraikina
Image:SuratAhmedabadMumbai 108.jpg|Santa Cruz airpeortua

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
### Alemanez 
* Martin Heintel u.a., *Megastädte der Dritten Welt im Globalisierungsprozess. Mexico City, Jakarta, Bombay - Vergleichende Fallstudien in ausgewählten Kulturkreisen*, Universität Wien, 2000, ISBN 3-900830-40-1
* Thomas Barkemeier, Jutta Mattausch, *Indien. Der Norden. Reise Know-How. Mit Goa und Bombay.*, Reise Know-How Rump, 1998, ISBN 3-89416-223-6
* I. Suraiya, *Bombay. Die Stadtneurotiker*, in: Indien, GEO-Special, N.° 4/1993
* Barbara Malchow, Keyumars Tayebi, *Menschen in Bombay. Lebensgeschichten einer Stadt*, Rowohlt, 1986, ISBN 3-499-15918-X
* Heinz Nissel, *Bombay. Untersuchungen zur Struktur und Dynamik einer indischen Metropole*, Institut für Geographie der TU Berlin, 1977, ISBN 3-7983-0573-0

### Ingelesez 
* Gregory David Roberts, 'Shantaram', Little Brown (2004). ISBN 0-316-72820-9.
* Fox, Edmund A; *Short History of Bombay Presidency* (1887); Thacker & Co. Sin ISBN.
* MacLean, James Mackenzie; *A Guide to Bombay* (1875 & 1902); varias ediciones. Sin ISBN.
* Chaudhari, K.K; *History of Bombay* (1987); Modern Period Gazetteers Dept., Govt. of Maharashtra.
* Tindall, Gillian; *City of Gold* (1992); Penguin. ISBN 0-14-009500-4.
* Mehta, Suketu; *Maximum City: Bombay Lost and Found* (2004); Knopf. ISBN 0-375-40372-8.
* Patel, Sujata y Thorner, Alice; *Bombay, Metaphor for Modern India* (1995); Oxford University Press. ISBN 0-19-563688-0.
* Bhojani, Namas y Katiyar, Arun; *Bombay: a contemporary account of Mumbai* (1996); Harper Collins. ISBN 81-7223-216-0.
* Contractor, Behram; *From Bombay to Mumbai* (1998); Oriana Books.
* Virani, Pinki; *Once was Bombay* (1999); Viking. ISBN 0-670-88869-9.
* Mappls: *Satellite based comprehensive maps of Mumbai* (1999); CE Info Systems Ltd. ISBN 81-901108-0-2.
*

## Kanpo estekak 
*  - HABE- IKASBI - Hemeroteka - Unesco aldizkaria 
*  - Hiriko webgunea
*  - Mumbaiko txosten ofizialak