Maitagarri-ipuin

[eskuinera|300px|thumb|[Maitagarri bat eta neskato bat.]]
[thumb|[Charles Perrault idazle frantseak ahozko tradiziotik jaso zituen horrelako ipuinak.]]

**Maitagarri-ipuina** fikziozko narrazio miragarria da, askotan ahozko tradiziokoa, magia, elementu fantastikoak (maitagarriak, sorginak, iratxoak) eta pertsonaia arketipikoak (printzeak, bilauak) barne hartzen dituena. Zehaztu gabeko garai eta lekuetan girotzen da — "bazen behin" —, eta balioak erakustea edo entretenitzea du helburu, ongiaren eta gaizkiaren arteko borrokaren bidez. Ipuin folkloriko edo tradizional hauek herri eta kultura orotan dira ezagunak, belaunaldiz belaunaldi ahoz igorriak. Era berean, kaleko hizkuntzari dagokionez, «maitagarrien ipuin» bat ohiz kanpoko edozein istoriorekin lotu daiteke. Oro har, horrelako kontakizunek haur txikiak erakartzen dituzte, istorio bakoitzeko pertsonaia arketipikoekin erraz eta azkar bat egiten baitute.

Ipuin hauen jatorria Erdi Aroan izan arren, XVIII. mendean Grimm alemaniar anaiak biltzen, idazten eta bildumatzen hasi ziren. Charles Perrault frantziarra eta Hans Christian Andersen daniar idazleek ere sekulako lana egin zuten ipuin hauek ezagutzera emateko. Maitagarrien lehen ipuinak, batez ere, entzule helduentzat ziren, eta, neurri txikiagoan, haurrentzat; izan ere, XVII. mendeko preziosisten idazkietatik hasi ziren haurrekin elkartzen. Grimm anaiek beren bildumaren izenburua *Kinder- und Hausmärchen* izan zenetik (hitzez hitzeko itzulpena: «Haur- eta etxeko ipuinak»), haurrekiko lotura indartzen joan da urteen poderioz. Oro har, horrelako kontakizunek haur txikiak erakartzen dituzte, istorio bakoitzeko pertsonaia arketipikoekin erraz eta azkar bat egiten baitute.

## Ezaugarri batzuk 
[thumb|left|[Vladimir Propp.]]
Ahotik ahorako transmisioan testuak aldaketak izaten ditu; literatura idatziak ez bezalakoak gainera, zabalik dauden testuak gertatzeraino, hain zuzen. Belaunaldiz belaunaldi egiten da transmisio hori, askotan gizaldiz gizaldi ere bai. Eta, denboraren joanean, testua helarazten duenak alda dezake testu hori: aberastu dezake, edo mugarritu zatiren bat, edo testua uki dezake garaiko hizkuntz joeren eskakizunen arabera, transmisoreak duen nortasunaren, sentiberatasunaren edota oroimen indarraren arabera. Izan ere, ahozko literaturaren subjektuak uste du usadiozko testu horiek ez direla inorenak, herriarenak direla, denena den tradizio altxorra osatzen dutenez, eta ukitu eta birmoldatu daitezkeela usadioari jarraituz. Horregatik, lekua eta denboraren arabera ipuin bera aldaera desberdinetan aurki daiteke.

Maitagarrien ipuina argi eta garbi genero bereizia den arren, lan bat horrelako kontakizun gisa markatzen duen definizioa eztabaida-iturri da. Hala, esaterako, Vladimir Proppek, *Ipuinaren morfologia* lanean, «maitagarrien ipuinen» eta «animalien kontakizunen» arteko bereizketa kritikatu zuen, ipuin askok elementu magikoak eta animalia fantastikoak dituztelako. 

Kontsentsu orokorra duen puntu bat da ipuin baten izaera ez dagoela maitagarriak bertan agertzearen mende. Pertsona askok, horien artean Angela Carterrek, *Virago Book of Fairy Tales*-en sarreran («Maitagarrien ipuinen liburu biragoa»), ikusi dute maitagarrien ipuinen multzo handi batek ez dituela aipatutako izaki fantastikoak. Stith Thompsonek eta Carterrek nabarmentzen duten bezala, badirudi animalia hiztunak eta magiaren presentzia maitagarriak baino ohikoagoak direla generoan. Hala ere, hitz egiten duten animaliak agertze hutsak ez du ipuin bat maitagarrien ipuin bihurtzen, batez ere animalia giza aurpegi baten mozorroa denean, alegietan gertatzen den bezala.

Steven Swann Jonesen ustez, magia da maitagarrien ipuinak beste narrazio mota batzuetatik bereizteko aukera ematen duen ezaugarri nagusia. Era berean, Davidsonek eta Chaudrik «eraldaketa» generoaren ezaugarri nagusi gisa identifikatu zuten. Ikuspegi psikologikotik, Jean Chiriacek narratiba mota honetan elementu fantastikoen beharra azpimarratu zuen.

Maitagarrien ipuinetako pertsonaiak eta motiboak sinpleak eta arketipikoak dira: printzesak, seme-alaba gazteak eta printze ausartak, ogroak, erraldoiak, dragoiak, trolak, amaorde gaizto eta gezurrezko heroiak, amabitxi maitagarriak eta beste laguntzaile magiko batzuk, sarritan zaldiak, azeriak edo hegazti hiztunak, beirazko mendiak, debekuak eta murrizketak haustea. Ipuinen beste ezaugarri batzuk — erritmikoa, groteskoa, arrotza eta barregarria — haurren alaitasunerako birsortze hutsa dira, eta arriskuek eta izuek, berriz, lilura eragiten diete. Maitagarrien ipuinak haurtzaroko munduaren eszenatokia dira, oinarrizkoago eta askeagoa, fantasiaz betea, helduen drama perfekzionistak baino.

## Historia 
thumb|*Bi anaien historia* narrazioa jaso zuen Orbineyko papiroa.
### Antziaroan 
Maitagarri-ipuinen ahozko tradizioa forma idatzia baino askoz lehenago iritsi zen; hasieran, narratzaileak entzuleen aurrean kontatzen zituen narrazioak, idatziak izan beharrean. Belaunaldiz belaunaldi transmititzen ziren. Hori dela eta, genero honen garapen historikoaren azterketa oso nahasia da.

Ezagutzen diren idatzitako maitagarri-ipuin zaharrenak Antzinako Egipton sortu ziren, K.a. 1300 inguruan (adibidez, *Bi anaien historia*). Narrazio horiek noizean behin berragertzen joan ziren kultura letraduen literatura idatzian. Hasierako bertsio hori ondoren 700 bertsio berriagoak aurkitu izan dira.

Modernoagoa da Apuleioren *Urrezko astoa* non «Kupido eta Psique» ipuina jaso zen, K.o. II. mendekoa. Indiako *Panchatantra* ipuin eta alegien bilduma berriagoa da, III.-IV. mendekoa baina jasotako narrazioak askoz zaharragoak dira. Hala ere, ez dakigu kontakizun horiek zein neurritan islatzen dituzten benetako ipuin tradizionalak, baita beren garaiko ipuinak ere. Ebidentzia estilistikoak adierazten duenez, obra horiek, geroagoko bilduma askorekin batera, herri-ipuinak berregin zituzten, idatzizko formetara egokituz. Erakusten dutena da maitagarri-ipuinak sustrai zaharrak dituela, antzinatean *Mila gau eta bat gehiago* ipuin magikoen bilduma (1500 urte inguruan bilduak) baino gehiago. Txinan ere, bestetik, zabaldu ziren horrelako ipuinak, esaterako taoismoarekin lotuta zeuden Lie Ziren eta Zhuangziren lanak.

Berez, Lear erregearen historia hori mendebaldeko literaturan agertu zen berriro XVI. eta XVII. mendeetan, Giovanni Francesco Straparolaren (1550 eta 1553) *Le piacevoli notti* bildumarekin, non maitagarri-ipuin batzuk agertzen diren, eta Giambattista Basileren (Napoli, 1634-1636) ipuin napolitarrekin, guztiak generokoak. Carlo Gozzik generoaren hainbat motibo erabili zituen, bestetik, bere Commedia dell'arteko agertokien artean, horien artean Basilek idatzitako *The Love For Three Oranges* (1761) lanean oinarritutako bat. 

Maitagarrien ipuina ezaguna egin zen goi klaseko preziosista frantsesen artean (1690 – 1710). Garai hartan kontatutako ipuinen artean Jean de La Fontaine eta Charles Perraulten *Histoires du temps passé* (1697) zeuden, zeinak, besteen artean, "Loti Ederra" eta "Errauskine" egungo formetan egonkortu zituen. Straparola, Basile eta Perraulten bildumek maitagarrien hainbat ipuinen forma ezagunenak dituzten arren, idazle hauek ahozko tradizioko ipuinak berridatzi zituzten hauei efektu literario berri bat emateko.

### Aro Modernoan 
Grimm anaiak, Franz Xaver Schönwerth bere garaikidearekin batera, generoaren lehen biltzaile bihurtu ziren. Ipuinetako trama eta pertsonaiak ez ezik, haien estiloa ere babesten saiatu ziren, Alemaniako herri-ipuinak bilduz. Ironikoki, nahiz eta bere lehen edizioa (1812 eta 1815) folkloristentzat altxor bat bezala izan, Grimm anaiek ondorengo edizioetan ipuinak berridazteko beharra ikusi zuten, publikoarentzat onargarriagoak bihurtzeko; horrek salmenta onak eta beren lanen ospea ziurtatu zizkien.
[300px|thumb|[Grimm anaiak.]]
Grimm anaien lanak eragina izan zuen beste biltzaile batzuengan, eta haien inspirazioa izan zen ipuinak aukeratzea eta nazionalismo erromantikoko izpiritu batekin sinestea herrialde bateko maitagarrien ipuinak bereziki herrialde horren adierazgarri zirela, edukiari buruzko kanpoko edozein eragin kultural zalantzan jartzeraino. Eraginpekoen artean Aleksandr Afanasiev errusiarra (bere ondarea 1866an argitaratzen hasi zen), Peter Christen Asbjørnsen eta Jørgen Moe norvegiarrak (1845), Petre Ispirescu errumaniarra (1874), Joseph Jacobs ingelesa (1890) eta Jeremiah Curtin estatubatuarra (1890etik aurrera irlandar ipuinak bildu zituen) izan ziren.
Etnografo batzuek maitagarrien ipuinak bildu zituzten mundu osoan, eta antzeko ipuinak aurkitu zituzten Afrikan, Amerikan eta Australian. Andrew Lang gai izan zen Europako eta Asiako ipuin idatzietara ez ezik etnografoek bildutakoetara ere jotzeko, maitagarrien liburu sorta bat osatzeko, kolore desberdinei erreferentzia egiten zieten pasarteek osatzen zutena (*Maitagarrien liburu urdina*, *Maitagarrien liburu berdea*, besteak beste).

Aldi berean, Hans Christian Andersen eta George MacDonald idazleek maitagarrien ipuinen idatzizko tradizioa jarraitu zuten berriak sortuz. Andersenen lana, batzuetan, antzinako ipuin herrikoietan oinarritu zen, baina ohikoagoa izan zen generoko motiboak eta tramak erabiltzea kontakizun berriak sortzeko.

## Aro garaikidea 
Literatura garaikidean, autore askok maitagarri-ipuinen generora jo dute hainbat arrazoirengatik, besteak beste, giza izaera aztertzea genero horretako ipuin batek ematen duen esparru sinpletik. Zenbait egilek ere fantasiazko sentipen jakin bat birsortu nahi dute diskurtso garaikide batean. Beste idazle batzuek maitagarrien ipuinaren ezaugarriak erabiltzen dituzte gai modernoak aztertzeko.

Egile garrantzitsuek ipuin hauek haien lanetan erabili dituzte. Batzuk aipatuko ditugu: Oscar Wilde, A. S. Byatt, Jane Yolen, Terri Windling, Donald Barthelme, Robert Coover, Margaret Atwood, Kate Bernheimer, Espido Freire, Tanith Lee, James Thurber, Robin McKinley, Isaac Bashevis Singer, Kelly Link, Bruce Holland Rogers, Donna Jo Napoli, Cameron Dokey, Robert Bly, Gail Carson Levine, Annette Marie Hyder, Jasper Fforde...

### Euskal literaturan 
Herri tradizioko ipuingintzatik ipuingintza literariorako jauzia Euskal Herriak ere ezagutu zuen XIX. mendetik aurrera, nahiz eta era apalean izan. Arturo Campión, Urruzuno, Kirikiño eta beste, indarrez agertu ziren euskal letren eremuan, Bizenta Mogelen haur ipuingintzako lana ahaztu gabe.

## Interpretazioak 
[thumb|[Bizar Urdinek gela debekatuaren giltza emazte gazteari eman zion. Gustave Doréren marrazkia.]]
Interpretazio asko eman dira eta, oraindik orain, eztabaida ez dago inolaz ere itxita.

Folklorista batzuek ipuinak dokumentu historiko gisa interpretatu dituzte; zenbait folklorista alemanek uste dute antzinako garaietatik gorde diren ipuinek gizarteak ohitura arkaiko batzuk azaltzeko erabili zituela.

Aldaera askok, batez ere haurrei zuzendutakoek, erakutsia txertatu zuten beren trametan. Perraultek bere bertsioak erakutsi edo irakaskuntza batekin amaitzen zituen, baina ez ziren beti ikasketa moraltzat hartu: Errauskinek, adibidez, heroinaren edertasuna eta nortasuna alferrikakoak izan zitezkeela amabitxiaren presentziarik gabe, horrekin gizarte-loturen garrantzia islatuz. Aditu batuzek ere esanahi espirituala ere sinboliza zezakeen esanahia aurkitu diote. Erakutsi horiek sarritan bertsio idatzietan gehitu dira.

Maitagarri-ipuin batzuk, ustez duten garrantzi espiritualagatik interpretatuak izan dira. Interpretazio mitologiko baten arabera, maitagarrien ipuin asko, "Hansel eta Gretel, "Loti ederra" eta "Apo erregea", eguzki-mitoak omen dira; interpretazio modu horrek garrantzia galdu du gaur egun.

## Haurrekin lotura 
thumb|Maitagarri-ipuinak askotan haurrentzako egokiak izateko moldatu dira.
Hasieran, ipuin hauen entzule nagusiak helduak ziren; generoaren bertsio idatziak jatorrian helduentzako lanetan agertu ziren, nahiz eta XIX. eta XX. mendeetan maitagarri-ipuina haur-literaturarekin lotzen hasi.  Preziosistek, horien artean Madame d'Aulnoy, helduentzat erabili zituzten beren lanak, baina uste zuten beren amek neskame eta behe mailako emakumeen seme-alabei kontatuak izan zitezkeela. Jeanne-Marie Leprince de Beaumont-ek, azken preziosistetako batek, "Ederra eta Piztia"-ren haurrentzako bertsio bat idatzi zuen, oraindik jatorrizko ipuinaren bertsiorik ezagunena izaten jarraitzen duena. 

Aldi berean, Grimm anaiek *Kinder- und Hausmärchen* izenburuarekin () izena jarri zioten beren bildumari, baina, jaso zituzten kexen ondorioz, beren ipuinak berridaztera eta moldatzera behartu zituzten, beren kontakizunak haurren entzunaldietarako egokiak ez zirelako. Grimm anaiak batez ere sexu-erreferentzia ugariak desagerrarazten kontzentratu ziren. Bestalde, indarkeria, batez ere bilauak zigortzearena, gehiago areagotu zen, nahiz eta gerora beste bertsio batzuek alderdi hori txikiagotu zuten. 

Viktoriar garaiko joera moralistak ipuin klasikoak aldatu zituen, literatura pedagogiko bihurtzeko. Adibidez, George Cruikshankek 1854an Errauskine berridatzi zuenean alkoholaren abstinentziari buruzko gaiak sartzeko. Charles Dickensek joera hori kritikatu zuen ipuin hauentzako errespetoa eskatuz.

Aro Garaikidean, maitagarrien ipuinak aldatu egin dira, bestetik, haurrei irakurtzeko modukoak izan arte. Zinemaren etorrerak istorio horiek modu errealistagoan aurkezteko aukera izan zen. Horretarako efektu bereziak eta animazioa erabili izan dira. Walt Disneyren *Snowren White and the Seven Dwarfs* (Edurne Zuri eta zazpi ipotxak) filma, 1937an estreinatua, film berritzaile bihurtu zen maitagarrien ipuinetarako eta, hain zuzen ere, kontakizun fantastikoen generorako oro har. Disneyren eraginak maitagarrien ipuinak haurrentzako genero gisa ezartzen lagundu zuen, baina maitagarrien ipuinen amaierak egoera positiboetan amaitzeagatik kritikatu izan da, antzinako maitagarrien ipuin askoren minaren eta sufrimenduaren («amaiera ez zoriontsuak») kontrastean.

## Bibliografia 
* Juan Kruz Igerabide: *Zaku bete hauts: euskal herriko maitagarri-ipuinak*. Bilbo: Aizkorri, 2007.
* Resurreccion Maria Azkue: *Ipuin ta irakurgaiak*, *Euskaleŕiaren Yakintza*, bigarren liburuki, Euskaltzaindia & Espasa Calpe, 3.edizio, 1989.
* Jose Migel Barandiaran: *Ipuin harrigarriak*, Margarita Altuna eta Angel Vadilloren laguntzarekin, Elkar, 1980.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 

* Aarne-Thompson
* Antti Aarne
* Aleksandr Afanasiev
* Hans Christian Andersen
* John Bauer
* Grimm anaiak
* Maitagarri
* Andrew Lang
* Fantasiazko literatura
* Charles Perrault
* Beatrix Potter
* Vladimir Propp
* Aleksandr Pushkin
* Arthur Rackham
* Resurreccion Maria Azkue
* Jose Migel Barandiaran

## Kanpo estekak 
* :Maitagarri-ipuinen liburu historiko eta ilustratuen bilduma.
* :"Grimm's Fairy Tales". Grimm anaien egunero ipuin bat irakurtzeko aplikazioa.
* Itsaso Gutiérrez Akarregi: *Ipuin klasikoen bertsio berriak. Txanogorritxuren kasua*.
* : Resurreccion Maria Azkue: *Ipuin ta irakurgaiak*, *Euskaleŕiaren Yakintza*, bigarren liburuki, Euskaltzaindia & Espasa Calpe, 1942.