Euskoalgonkin

**Euskoalgonkin**a (**algonkin-euskara pidgin**a edo **euskara-algonkin pidgin**a izenez ere ezaguna)  míkmaqek, innuek zein Ternua eta Labradorko beste amerindiar batzuek eta Euskal Herriko baleazaleek erabilitako pidgin hizkuntza izan zen. Frantsesek ere erabili zuten geroago, inguru haietara joan zirenean baleak harrapatzera eta larruekin tratuak egitera.

Hiztegia nagusiki mikmakerazko, innuerazko eta euskarazko hitzek osatzen bazuten ere, hitz gaskoiak ere bazituen, Ipar Euskal Herrian gaskoiz ere egiten zenez gero. Euskaldunak 1527 inguruan iritsi bide ziren eskualde hartara eta, 1530 inguruan pidgina erabiltzen hasi zirelarik, haren urrezko aroa 1580 eta 1635 artean izan zen.

Garai hartako zenbait iturrik pidgin baten berri ematen dute, baina hitz solteak (30 inguru) eta esaldi batzuk baino ez zaizkigu iritsi. 1612an Marc Lescarbotek *Histoire de la Nouvelle France* liburuan aipatzen du bertakoek euskararekin nahasitako hizkuntza bat erabiltzen zutela kanpotarrekiko hartu-emanetarako.

## Historia 
1000. urtean, Kristobal Kolon Amerikara iritsi baino bost mende lehenago, bikingoak egungo L'Anse aux Meadows herrian kokatu ziren, baina ez ziren luzaroan egon.

1412an, Grundarfjörðuretik 500 itsas milia mendebaldera Euskal Herriko hogei baleontzi dabiltzala diote islandiar berriemaileek. Lehen agiri haiek ez dute esaten beste lurralderik aurkitu zuten Ipar Atlantikoan.

XV. mendean, euskaldunak balea ehizan eta bakailao arrantzan zebiltzan eta arrantza-postu aurreratuak ipini zituzten Labradorren eta Ternuan. Postu horietako handiena Red Baykoa izan zen, 900 lagun ingururekin. 

Aurrerago, arrantzale europarrek, batez ere portugaldarrek eta espainiarrek, bisita ugari egin zituzten Ternuako arrain sardetara. Ingalaterrako eta Frantziako koroek ere espedizioak bidali zituzten Ipar Amerikara, Indietarako bide laburragoa aurkitzeko ez ezik, arrantza eskualdeak kartografiatzeko. Frantsesak San Laurendi golkoan kokatu eta Kanadako lurra bereganatzeari ekin zioten.

## Pidgina 
[eskuinera|350px|thumb|[1592ko Ipar Atlantikoko baleguneen mapa]]
Amerindiar herritarren eta euskaldunen arteko hartu-emanak pidgin bat sortu zuen. Hiztegi murritza -euskara eta hizkuntza algonkinoen nahasketa bat- eta gramatika oinarri-oinarrizkoa zituen. 

Michel Usereau-ren hitzetan: «Euskal-amerindiar kreolera bat ez da inoiz izan. Hala ere, ba ote, harreman baketsuak izan zituzten herrien artean, hala nola euskaldunak eta amerindiarrak, pidgin bat garatzea? Peter Bakker Amsterdamgo Unibertsitateko ikerlariak baietz uste du. »

Luzaroan, historialariek uste izan dute Amerikan frantsesezko pidgin bat zegoela

### Morfologia 
Pidginaren hitzek euskarazko morfologiari jarraitzen diote: ia hitz guztiek  dute itsatsita bukaeran. Adibidez,  hitzak (frantsesezko *capitaine* edo gaztelaniazko *capitán* izenetatik hartua) erromantze hizkuntzetan ez du  itsatsirik; pidginezko *capitaina* hitzak, aldiz, bai

Egun ia ez dugu pidgin honen beste aztarnarik. Eta ditugunak beste hizkuntza batzuetan daude eta hitz solte batzuk baino ez dituzte jasotzen. 1616an misiolari jesuita batek idatzi zuenez, Eskozia Berriko Port-Royaleko amerindiarrek frantziarrak agurtzeko *adesquidex* hitza erabiltzen zuten. 1603an Taduzaken zegoen misiolari frantziarrak aipatu zuen *Montagnais* amerindiarrek frantziarrak agurtzeko *ania* hitza erabiltzen zutela; haien arteko harremanetan, aldiz, *nichtais* hitza.

## Adibideak 
### Hitz solteak 
[thumb|200px|[Eskozia Berria|Eskozia Berriko Míkmaq bikotea, 1865ean.]]
[thumb|200px|[Míkmaqen zazpi barrutiak]]
Pidginak, euskarazko hitzak ez ezik, frantsesetik (*garramersies*: *grand merci*, eskerrik asko) eta portugesetik (macharoa: *passaro*, hegaztia; chave: *saber*, jakin) hartutako hitzak ere bazituen. Hona hemen euskarazkoak.

### Esaldiak 
[thumb|300px|[Míkmaq amerindiarrak, Mac Vernoll, Le Monde illustré, 53. alea, 1858/04/17.]]
Ternua eta Labradorko amerindiarrek ez zuten kreolera oso bat eratu, mikmakerazko eta euskarazko hiztegietatik hartutako hitz solte edo esaldi batzuk baizik, frantses eta *montagnais* hizkuntzen aztarna ere badutenak.

* **Quebec**
** Baie-aux-Basques, Charlevoix-Esteko Saint-Siméon herrixkatik gertu
** Exafaud-aux-Basques, Charlevoix-Esteko Saint-Siméon herrixkatik gertu
** Anse-aux-Basques, Baie-Comeautik gertu
** Île-aux-Basques, Trois-Pistoles herriaren ondoan
** Tadoussac
** Les Escoumins. Samuel de Champlainen esanetan, euskal herritarren kokagune nagusia
** Barachois (*Barratxoa*)
** Uli-Zulo
** Burua-Aundi
** Etxalde-portu
** Anton portu
** Barba Zulo
** Lobeeta
** Samaded
** Fortea Bay (Blanc Sablon)
** Urdazuri, Grande-Échourie, 17 kilometroko luzera duena Baie du Havre-aux-Basques
* **Ternua**
** Bay of Biscay
** Port au Choix (*Portutxoa*), Igarnatxoa.
** Longue pointe (*Punta mehea*)
** Portutxo Zaharra
** Antton Portu
** Portu Txarra
** Balea Handia
** Amuitz
** Miarritz
* Labrador
** Balea Baya (Red Bay)
** Lili (Lily island)

Batzuen ustez, Quebeceko hiriburuaren lehendabiziko izenak, Huron herriak jarritako *Hochelaga* delakoaren *-aga* leku-atzizkiak, lotura izan lezake euskararekin.

## Pidginaren azken erabilera 
Ezin da esan pidgin hori noiz desagertu zen, baina 1710ean ere erabiltzen zen. Peter Bakker ikertzaileak topatutako agiri batek zioen Kanadako mendebaldeko amerindiar herriek "hala moduzko *lingua franca* bat" erabiltzen zutela, "euskara eta beste hizkuntza basati batzuek osatutakoa".

Bestalde, egungo mikmakeraren zenbait hitz euskarazko maileguak dira. Adibidez:
* alkandora edo atorra, egun *atlei* eta XVII. mendean *atouray* izan zen.
* errege, *elegewit*.
* Frantzia, *Plansia* euskarazko "Prantzia" hitzetik eratorria.

## Bibliografia 
* Koldo Mitxelena (1984): "*Lingüística inmanente y lingüística trascendente*", "Julio Urquijo" Euskal Filologiaren Seminoarioaren Urtekaria, 18, 251-266. orr, Donostia, Gipuzkoako Foru Aldundia.
* Peter Bakker (1989): *"The language of the coast tribes is half basque"*, Antropological linguistics 31: 117-147. orr.

## Ikus, gainera 
* Euskara-islandiera pidgina
* Kanadako gaelera
* Ternuako irlandera

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak