Lehen Mundu Gerra Euskal Herrian

**Lehen Mundu Gerra Euskal Herrian** izandako eragina maila ezberdin eta anitzetan aztertu behar da. Alde batetik, Ipar Euskal Herriak gerran parte hartu zuen, Hego Euskal Herriak ez bezala.

## Ipar Euskal Herria 
1914-1918. urteen bitarteko gerra hartan, Frantziako gudarostean borrokatzera joan behar izan zuten milaka euskal herritar gizonezkoek eta horietako asko hil ziren. Behe Pirinioetako departamentutik 45.000 soldadu mobilizatu ziren (horietatik 25.000 Baionatik partitu ziren), baina baliteke euskal herritar gehiago gerran parte hartu izatea. Honetaz gain, Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan «belaunaldi oso bat desagertu zen», soldadu joandako 6.000 euskal herritar hil baitziren.

Bestetik, Iñaki Egaña historialariak dioenez, ipar euskal herritarrak frantsestu zituen: Frantziaren propaganda mezuak barreneraino sartu ziren Ipar Euskal Herrian.

XX. mende hasieran, frantses sentimendua ez zen sarturik euskaldunen baitan eta hori argi islatzen zen intsumisio eta desertzio tasa altuan. Oro har, Europan, intsumituen kopurua % 1,5ekoa zen; Ipar Euskal Herrian, haatik, % 20koa zen. Behe Pirinioetako prefetak Barne ministroari gutun bidez esan zionez, “euskaldunek duten jarrera higuina, soilik esplikatu daiteke duten mentalitate berezi horretan, askok, sortu eta ikusi duten lur puska hori kontsideratzen dute beraien aberri bakarra”.

1918ko azaroaren 30ean Behe Pirinioetako departamentuaren prefekturak 812 desertore eta 6444 intsumitu zenbatu zituen, alegia departamentuan mobilizatutako soldaduen %17a. Desertzioa, intsumisioa eta traizioa gogorki zigortzen zen, kartzela edota heriotza zigorrekin. Besteak beste, desertzioaz akusatutako bi euskal herritar fusilatu zituzten, 1914ko urrian Izpurako (Baxe Nafarroa) Pierre Etxeberri gaztea eta 1915ko urtarrilean Louis Lévy, *Saint Esprit* auzoko Baionarra.

[thumb|ezkerrera|Gerra hastearen albistea, *[Eskualduna (aldizkaria)|Eskualduna* astekariaren 1914ko abuztuaren 7ko zenbakian.]]

Frantzia osoan bezala, gerra hartan hildakoak ohoratzen dituzte Ipar Euskal Herrian ere, «aberriaren alde» hil zirelakoan. Frantziako herri gehienetan —eta Ipar Euskal Herriko gehienetan ere— *«combattants morts pour la patrie»* (aberriaren alde hildako gudariak) zioten plakak jarri zituzten, gerran hil ziren herritarren zerrendarekin. Eta, 1918an gerra hura bukatu zenez geroztik, urtero-urtero ekitaldia egiten da hildakoen monumentuen aurrean, Frantziako bandera, himno, armadaren desfilearekin eta guzti. Lehen Mundu Gerran zauritu zutelako Ohorezko Legioko dominarekin saritua.

1918an erasoak eten eta handik zortzi hilabetera, Baionan sartu zen 49. erregimentua, eta, *Courrier de Bayonne* aldizkariaren esanetan, omenaldiz betetako eguna prestatu zuten gerran aritutakoei harrera egiteko. Guy Cazenave tenoreak eman zion amaiera omenaldiari. *Marseillaise* kantatu zuen, eta gero, norbaitek hala eskatuta, *Gernikako Arbola*. "Halaxe amaitu zen zeremonia, guztia bikain laburtzen duten hitz batzuekin: Viva Eskual-Herria eta Eskualduna!", argitaratu zuen *Courrier de Bayonne*k.

### Intsumisioa eta desertzioa 
[thumb|[Fédération communiste anarchiste elkartearen kartela, 1912ko urria.]]
Frantzian ezker muturreko hainbat mugimenduk intsumisioa defendatzen zuten XIX. menderen amaieratik aurrera. 1902an 5.991 intsumitu zeuden Frantzian, 14.067 ziren 1907an eta 13.000 inguru 1912an. Egoera horretan, Lehen Mundu Gerran soldadu joateko dei orokorrean intsumiso kopurua handia izatea espero zuen Frantziako Gobernuak, baina emaitza uste baino txikiagoa izan zen, deitutakoen % 1,5 baino ez. Gerra hotsak entzun bezain pronto, manifestazio batzuk izan ziren Frantzian, baina lasaitasuna izan zen nagusi Ipar Euskal Herrian. Baionan, uztailaren 30ean, gatazka egon zen bakearen alde eta gerraren aurka  eta gerraren aldeko abertzaleen artean.

Gerra, ordez, latza izan zen, eta frontean zeudenen desertziorako aukera mozteko Frantziak bere soldaduetako batzuk fusilatu zituen, tartean Pierre Etxeberri eta Louis Mardochée Lévy euskal herritarrak. Lehen baimenak etorri zirenean, soldadu askok desertatu eta ez ziren itzuli, baina horien aurkako neurriak zorrotzak ziren, eta zailak Frantzia erdialdean bizi zirenentzat: mugatik gertu desertzioa errazagoa zen. Frantzian desertzioa % 1,5 inguru zen, baina Pirinioetan % 4, eta Ipar Euskal Herria barne hartzen zuen Behe Pirinioak departamenduan % 17,06. Departamenduan, guztira, 14.355 intsumitu eta 948 desertore izan ziren, 1914an Frantzia osoko intsumituen % 6,53. Hala ere, intsumitu horietako askok jada lehenago ihes egin zuten Euskal Herritik: askok mugaz bestaldera, batzuek Ameriketara (departamentuko 4.000 inguru bizi ziren Ameriketan 1917an), eta baziren ere arrantzale edo abeltzainak, muga erraz zeharkatzen zutenak. Beheko taulan ikusten denez, Behe Pirinioetako barrutietan egondako intsumitu (% 60) eta desertore gehienak (% 90) euskal barrutietakoak ziren:

thumb|Desertore bati buruzko txostena, 1916.
Nafarroara ihes egiten zutenen artean egoera erraza izan ohi zen, askok senideak baitzituzten mugaren beste aldean, eta lana zein etxea aurkitzea posible zelako. Baztanen, bereziki karlismoari lotutakoek, Alemaniarekiko sinpatia zuten eta erraz hartzen zituzten Lapurdi eta Nafarroa Behereko intsumituak. Jendarmeriak 1916an egindako txosten baten arabera, Baigorriko eta Donibane Garaziko kantonamenduan intsumituen kopurua nabarmena zen. Politikoki ere koloniak galdu zituen herrialde etsia zen, monarkia kontserbadore batek zuzenduta. Gauzak horrela, abuztuaren 7an Alfontso XIII.a Espainiakoaren Dekretu Lege batek herrialdearen neutraltasuna ezarri zuen, jadanik Eduardo Datoren gobernuak hartutako erabakia berretsiz. Dena den, politikariek eta hiritarrek gerrako alde baten kontra edo aldeko iritziak agertu zituzten. Orokorrean, eskuina Alemaniaren aldekoa zen eta eskerrak Aliatuen aldekoak, salbuespenek egon bazeuden arren. Adibidez, Eduardo Dato neutrala izan zen; Álvaro de Figueroa Romanonesko kondea eta Alejandro Lerroux aliatuen zaleak ziren; Juan Vázquez de Mella karlista, berriz, germanofiloa. Armada gehienbat germanofiloa zen, beste arrazoi batzuen artean, militar alemaniarren efikazia, diziplina eta baloreak miresten zituzten eta.

Aliatuen eta Alemaniaren zaleak elkar borrokatu ziren eta eztabaida sutsuak piztu ziren prentsan. Gainera, hainbat alderdi politikoren barne tentsioa areagotu zuen gerrak, zehazki karlisten eta jeltzaleenak, denak ez baitzeuden ados Lehen Mundu Gerraren inguruan. Karlisten kasuan, Juan Vázquez de Mella eta Jaime III. Erregegaiaren artean banatu ziren. Jeltzaleei dagokionez, Luis Arana presidentearen eta *Euzkadi* alderdiko egunkari ofizialaren arteko lehia gertatu zen. Azkenik, Arana bota zuten alderditik, hein handi batean gerraren aurrean erakutsitako jarreragatik, *Euzkadi*ren ildo aliadofiloarekin oso kritiko agertu zen

Arlo ekonomikoari dagokionez, hasierako eragin negatiboa pasa ondoren, ekonomia azkar hazi zen. Gerra-egileek elikagaiak, armak, metalak eta ikatza behar zituzten eta Bizkaiko siderurgiak ondo aprobetxatu zuen egoera hori. Ontzigintza ere izugarrizko gorakada izan baitzuen. Nahiz eta itsaspeko gerraren ondorioak bortizki pairatu, Bilboko itsasontziak Europako zama-itsasontzi bilakatu ziren. Armagintzan, Astra, Unceta y Cia S.A. gernikarrak egiten zuen 9 mm-ko *Campo-Giro* modeloa arauzko bilakatu zen Frantziako armadan, eta 100.000 unitate baino gehiago saldu zituen. Oparoaldia aprobetxatuz, negozio berriak ere ezarri zituen: Banco Urquijo Bilbon, Babcock Wilcox Trapagaranen, eta abar.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* IKERZALEAK, Mémoires de la Soule, 1914-1918. Une petite vallée du Pays Basque dans la guerre, Maison du Patrimoine, Mauleon, 2006.
* 

## Ikus, gainera 
* Itsaspeko gerra Hego Euskal Herrian
* *Azken agurraren negarra*: Gorka Knörren abestia, Lehen Mundu Gerran borrokatzera joandako Iparraldeko euskaldunei eskainia.

## Kanpo estekak 
* Lehen Mundu Gerra 1914-1918 Min Handia Berria, gehigarri berezia 
* *Maitia nun zira?* Prusiako Komisio fonografikoak Alemaniako preso-esparruetan zeuden Lapurdi, Baxe Nafarroa eta Lapurdiko 10 presoei egindako grabaketen gaineko dokumentala.