Maritxu Bilbao Lapatza

**Maritxu Bilbao Lapatza** (Maria Bilbao Lapatza, Artea, Bizkaia, 1924ko urriaren 8a - Bilbo, 2022ko maiatzaren 31)  euskal mendizaletasunaren eta euskal emakumeen eskaladaren aitzindaria izan zen. Ganguren Mendi Taldearen sortzaileetako bat, Atxa Adarra eskalatu zuen lehen emakumea (1955eko abuztuan) eta, Angelita Olano lagunarekin batera, 1955ean ere, Pirinioetako zeharkaldia bakarrik amaitu zuen lehen emakumea, Sallent de Gállegotik Benasquera (Huesca). Hori dela eta, Espainiako Mendi Federazioak (FEM) Kirol Merezimenduaren Brontzezko Domina eman zion 1956an.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|Maritxu Bilbaoren erretratua

Bizkaiko Artea herrian jaio zen, aita garraiolaria eta ama sukaldaria zituen. Senar-emazteek sei seme-alaba izan zituzten, denak mendizaleak. Txikitatik, neba zaharragoekin mendira igotzen zen Maritxu, baita osaba Joseren txabolara ere, artzaina lanbidez, eta Gorbeiarekiko grina berezia sentitzen zuen. Aita istripu batean hil ondoren, familia Galdakaora joan zen. Udalerri horretan, "La Dinamita" enpresan aritu zen ama sukaldari laguntzaile, eta Maritxuk berak ere bertan lan egin zuen denboraldi batez, Mertxe ahizpak bezala. Hogei urtez bizi izan zen Maritxu Galdakaon.

## Ibilbide profesionala 
Eskuekin trebea, bizitza profesionala joskintzan eman zuen, baina beti adierazten zuen zirujau izatea gustatuko litzaiokeela. Zura zizelkatzeko zaletasuna ere bazuen, eta ohitura hori aitaren tresnak erabiliz eskuratu zuen. Bere garairako emakume aurreratua izan zen, bere indar fisiko eta mentala nabarmentzen zen, pertsona etengabea eta borondate handikoa zen, eta edozein erronkarekin ausartzen zen.

## Mendi-ibilbidea 
Galdakaoko Ganguren Mendi Taldearen bazkide fundatzailetzat hartu da, 1945eko urtarrilaren 6an sortu zen kluba. Estatutuen lehen bertsioan, bazkideei buruzko artikuluak ez zituen emakumeak eskubide osoko bazkide gisa jasotzen, baina bai lehendakariak 1946ko urtarrilaren 12an onartu eta sinatutakoek. Egun batzuk geroago, hilabete beraren 24an, lehen hamaika emakume bazkideak sartu ziren: Maritxu Bilbao, María Zarate, Serapia Totorica, Juanita Agirre, Cruz Ibarretxebea, Miren Begoñe Altuna, Miren Ikerne Altuna, Julia Villar, Consuelo Martínez, Miren Kortajarena eta Concha Ealo. Elkarteko kideen artean hiru mendizale-talde zeuden, euren ibileren prestigioagatik nabarmendu zirenak. Horietako bat, "Enarak", emakume mendizale gazte eta eskarmentudunek osatzen zuten, hala nola Maritxu Bilbaok eta haren ahizpa Mertxe Bilbaok, Angelita Belandiak, Margari Yurrebasok, Consuelo Nietok, Cruz eta Neli Ibarretxebeak, Maritxu Arrizabalagak eta Juanita Aguirrek; txapel urdin almidoiduna janzten zuten, zuriz brodaturiko enara batekin.

Emakumeen alpinismoaren aitzindaria izan zen, eta zeharkaldietan, eskian eta eskaladan aritu zen, 2.000 metroko tontorrak igotzea goi menditzat jotzen zen garaian. Aipatutako azken diziplinaren kasuan, emakumeen parte-hartzea ondo ikusten ez zen arren, Nazioarteko Eskaladako ikastaroa amaitu zuen eta Bizkaiko ENAMeko irakasle izan zen. 1949ko uztailean, Atxarteko (Bizkaia) Urrestei dorrea eskalatu zuen lehen emakumea izan zen. Elkarrizketa batean gogoratu zuenez, «han geundela, begirale talde bat guri begira egon zen, hitzik esan gabe (...), emakumeok mendian egoteko eskubiderik ez genuela ematen zuen». Jesús Altuna eskalada-lagunarekin batera, Bizkaiko eta Arabako hatxak eta bideak gainditu zituen, hala nola Pico del Fraile (834 m), Arabako harritsuena eta bertikalena.

Bere ibilbide osoan ez zuen inoiz istripurik izan. Ezkondu eta seme-alabak jaio zirenean, ibilaldi luzeak egiteari utzi zion, baina mendira igotzen jarraitu zuen. Senarra ere zalea zen, eta familia osoarekin joaten zen. Gainera, Undurragan (Zeanuri) baserri bat alokatu zuten, berak beti maite izan zuen naturarekin harremanetan egoteko. Mendira egin zuen azken igoera 2010ean sinatu zuen, Pombie aterperaino iritsi zen, Midi d'Ossau gailurraren azpian. 86 urte zituen.

Hurrengo goizean, lehenengo proba Balaitous mendigunera igotzea izan zen (3.144 m.). Beti entzun zuten onena Latourreko Arrailetik igarotzea zela; hala ere, igarobide horretara iritsi gabe, beste bide bat aurkitu zuten, gailurrera zailtasunik gabe heltzen zena. Jaitsiera rappelean egin zuten arrakalaren gainetik, ohiko bidetik jaisteko. Hurrengo egunean Wallon aldera joan ziren, mendi-lepotik Espainia eta Frantzia arteko mugan dagoen Gran Facha gailurrera (3.005 m.) igotzeko asmoz.

Hurrengo egunean jarraitutako ibilbideak Pico Marboréko (3.000 m) langa izugarria gainditu zuen, Errolanen Arrailetik barrena. 40 metroko zabalerako eta 100 metroko altuerako lepoa da, eta 2.804 metroko altueran dago, Monte Perdido mendigunean. Gurutzatu ondoren, Gorizera heldu zirenean (2.200 m) arratsaldeko bostek jo zuten. Arratsaldean, Monte Perdidora jaisten hasi ziren. Gangureneko lagunak, Andrés Regilek, utzitako mapetan marraztu zuten bidea. Sobrarbeko eskualdean kokatuta zegoen Pineta haranean behera egitera behartuta zeuden, eguraldi txarrarekin berriz ere. Beren senari men eginez, ur-jausi baten trazari jarraitu zioten.

1956ko udan, biak itzuli ziren Pirinioetara, markatu zuten zeharkaldia osatzeko, eta ezin izan zuten amaitu eguraldi txarra zela eta. Uztailaren 19an abiatu ziren. Frantziako Luchon herritik Larboust haraneko Espingo babeslekura igo ziren, glaziar haran batera, elurretan kanpatu zuten Lac d'Oô lakuaren ertzean. Hurrengo egunetan Anetora (3.404 m) eta Biciberri mendigunera (Alta Ribagorza) igo ziren eta Puebla de Segur-en (Lleida) amaitu zuten ibilbidea. Maritxu Bilbao ere seinalatu eta parrokia horretatik bota zuten prakak eramateagatik, eskiatzera irten aurretik fede katolikoak animatuta homiliara joaten ziren beste emakume lagun batzuekin batera. Zentsurak gizonen praken luzerari ere erreparatzen zion: motzak baziren, belaunetaraino iritsi behar zuten. Murrizketa hori 60ko hamarkadara arte mantendu zen.

## Sariak eta omenaldiak 
*Hainbat helburu bete ondoren (25.000 metro, 100 mendi libre...) mendi taldeek ematen zituzten domina eta kopa ugari lortu zituen. Domina eta objektu horietako batzuk EMMOA Fundazioak (Euskal Mendizaletasunaren Museoa) zaintzen ditu.
*Kirol Merezimenduaren Brontzezko Domina, FEMek (Espainiako Mendi Federazioa) emana. (1956)
*Galdakaoko Mendi Astean, 1987an, Ganguren Mendi Taldeak 'Mendizaleei omenaldia' eskaini zion Concha Ealo eta Charo Pertica lagunekin batera.
*Maritxu Bilbaok XIII. BBK Mendi Astean parte hartu zuen, Bilboko Euskalduna Jauregian, 2006ko abenduaren 15ean.
*TVE2k Ernesto Díaz kazetariaren dokumental bat eman zuen Pirinioetako balentriari buruz.
*"Gailurretan izan gaitun" erakusketa ibiltarian, Euskal Herriko hainbat herritan (20242025) mendizale, alpinista eta eskalatzaile aitzindariei egindako omenaldian, gogora ekarritakoetako bat izan zen.

## Bibliografia 
* Iglesies, Josep| (1964). *Enciclopedia de l´Excursionisme. Vol. 1 y 2.*  Barcelona: Rafael Dalmau ed.
* Alejos, Luis| (1991). *Ruta de los tres miles.* Bilbao: Federación vasca de Montaña.
* Iturriza, Antxon| (1996). *Biografìa sentimental del montañismo vasco*. Bilbao: Orain.
* Abando, Gloria| (1998). *La mujer y el deporte en Euskadi: corazones en liza*. Vitoria. -Gasteiz: Eusko Jaurlaritza Argitalpen Zerbitzu Nagusia-Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco.
* Iturriza, Antxon (2005). *Historia testimonial del montañismo. T. II. De los Pirineos al Himalaya (1939-1980)*. Bilbao: Pyrenaica.
* Cordon, Juan| (2006). *Los vizcaínos y el Naranjo de Bulnes: la epopeya invernal de 1956.* Bilbao: BBK.
* Dendaletche (2002). *Cumbres pirenaicas. Primeras ascensiones. Documentos históricos.* Bilbao: Sua Edizioak.
* Dendaletche, Claude| (2002). *Cumbres pirenaicas. Primeras ascensiones. Documentos históricos.* Bilbao: Sua Edizioak.
* Yaniz, Santiago| (2004). E*hun urtetik gora: euskal mendizaletasunaren historia. Más de cien años: historia del montañismo vasco.* Bilbao: BBK.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Las primeras montañeras
* Club Ganguren Mendi Taldea
* Artículo en EMMOA
* Entrevista a sus hijas en Kronika Berria
* Noticia sobre la exposición en Deia
* Fotos de Maritxu Bilbao en el archivo del Ayuntamiento de Galdácano
* Semana de la Montaña