open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natasha Neri

**Natasha Elbas Neri** (Brasil, XX. mendea) Brasilgo zine-zuzendaria eta giza eskubideei eta zigor-justiziari buruzko ikertzailea da.  2018an, *Auto de Resistência* dokumentala zuzendu zuen, Lula Carvalho argazki-zuzendariarekin batera. Neriren ikerketan oinarritutako filmak Rio de Janeiron poliziarekin ustezko liskarretan hil ziren hainbat kasuren tramitazioaren etapa desberdinak deskribatzen ditu, "erresistentzia kasuak" deitutakoak. 

## Ibilbidea 
Neri komunikazio sozialean graduatu zen Rio Grande del Sur Unibertsitate Katoliko Pontifizioan 2006an, eta 2009an Soziologiako Masterra egin zuen, Antropologian espezializatuta, Rio de Janeiroko Unibertsitate Federaleko Soziologia eta Antropologiako Graduondoko Programan (PPGSA). Rio de Janeiroko Unibertsitate Federaleko Hiritartasunari, Gatazkari eta Hiri Indarkeriari buruzko Ikerketa Zentroan (NECVU) ikertzaile gisa lan egin zuen 2007tik 2012ra. 2018ko urrian, *Auto de Resistência* dokumentala Indarkeriarik Ezaren Nazioarteko Egunean proiektatu zen Brasiliako Nazio Batuen Etxean (DF), Campanha Vidas Negras-ek sustatutako zine-eztabaidaren zati gisa. Urtebete geroago, 2019ko urrian, dokumental bera aurkeztu zen Nurenbergeko (Alemania) Giza Eskubideen Nazioarteko Jaialdian.
* 2014 – ''Letalidade policía e indiferença legal: A apuração judiciária dos ‘autos de resistência' no Rio de Janeiro (2001-2011).* Hainbat egile: Michel Misse, Carolina Christoph Grillo, Natasha Elbas Neri.

**Filmografia**

* 2018 – *Auto de Resistência.* Dokumentala. Lula Carvalhorekin batera zuzendua.

## Aintzatespenak 
* 2018an, estreinaldiaren urte berean, *Auto de Resistência* dokumentala, Neri eta Lula Carvalhok elkarrekin zuzendua, É Tudo Verdade (*São Paulo*) jaialdiko epaimahai ofizialak Brasilgo film luze dokumental onena izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Guilhotina podcast-ean
* *Auto de resistência'' dokumentalaren webgune ofiziala
* Auto de resistência: Genocídio à Brasileira
Chucuito probintzia

**Chucuito probintzia** Peru hegoaldeko Puno departamendua osatzen duten hamahiruetako bat da.

Iparraldean Yunguyo probintzia eta Titicaca aintzirarekin egiten du muga, ekialdean Yunguyo probintziarekin eta Boliviarekin , mendebaldean El Collao probintziarekin eta hegoaldean Tacna departamenduarekin.

Eliza Katolikoaren ikuspuntu hierarkikotik, Juliren prelaturaren parte da, Arequipako artzapezpikuaren sufraganoa. 

Juliren Espainiako fundazioa 1565eko apirilaren 2an eman zuten legionario dominikarek. Juli, Amerikako Erroma Handia deitua, Chucuito probintziako hiriburua da, Punotik ordu eta hamar minutura (82 km), nazio eta atzerriko turismoarekiko sinpatia berrituaren txoko eder eta erakargarria da. Titikaka aintziraren ondoan dago, nazioarteko kaia du, bere merkataritza-jarduera urte osoan aktiboa da, azokaren egunetan areagotzen da: aste bakoitzeko igande eta asteazkenetan.

Hamar mila urteko ondare kulturala du Julik. Bere testigantzak anitz dira, horma-artetik hasi eta Sillumocco, Tianhuanaco, Lupi Jaki edo Lupacas eta Inka kulturetako harrizko monumentuetaraino. Ondare horren zati bat estelak, monolitoak, harresiak eta chullpak adierazten dute, baita tenplu hauek ere: San Ildelfonso, gaur Jerusalemgo Santa Kruz; Santa Maria la Mayor, gaur Andre Mariaren Jasokundea; San Joan Bataiatzailearen tenplua, San Juan de Letran izenez ezagutzen dena, eta Santo Tomas de Aquinokoa, San Pedro Martir izenez ezagutzen dena.

Muga honetan, aberastasun kultural bat dago haietako bakoitza deskribatzean lortu ezin dena, nagusiena irailaren 14an behin ospatzen den karapulis tradizionalak, quena quenas, non parte-hartzaileak tigre larruzko estalki batez jantzita quena jotzen du. Jakina denez, kusillo zalapartatsuez lagundutako dantza tradizional hau, Orko Fiesta izenez ere ezaguna, 1826az geroztik praktikatzen da. Inkek parte hartzen dute, borroka erritualak azote indartsuekin egiten dituzte, patatak eta txuño (patata deshidratatua) egongo direla iragartzen duten laranjak eta pikuak botatzen dituzte, gainerako nekazari komunitateek landaketa erritualak egiten dituzte uzta oparoa lortzeko.

## Geografia 
Probintziak 3.978,13 km²-ko azalera du eta gutxi gorabehera 111000 biztanle ditu. 2000. urtean 95.736 biztanle zituen. 

## Banaketa administratiboa 
Probintzia zazpi barrutitan banatzen da:

# Juli
# Desaguadero
# Huacullani
# Kelluyo
# Pisakoma
# Pomata
# Zepita

## Hiriburua 
Hiriburua Juli hiria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alessandra Korap

**Alessandra Korap** (Aldea Munduruku, Itaituba, Pará, 1985) Brasilgo ingurumen-ekintzaile eta munduruku indigena etniakoa da. Bere lan nagusia lurralde indigenaren barrutiaren defentsa eta meatzaritzaren eta zuraren industriaren ustiapenaren eta legez kanpoko jardueren salaketa da. 2020an Giza Eskubideen Robert F. Kennedy saria jaso zuen Estatu Batuetan.

## Ibilbidea 
Gaztetatik, Korap politikaz interesatu zen, eta kontseilu tribalen bileretara joaten zen, emakumeak joaten ez ziren garai batean. Lur indigenen inbasio gero eta handiagoarekin eta haien eskubideen galerarekin, aktibismoan gehiago sartu zen. 2019an, Santarémera joan zen Paráko Mendebaldeko Unibertsitate Federalean (UFOPA) zuzenbidea ikastera, aktibismorako hobeto prestatzeko.

Herri indigenen interesen defendatzaile gisa nabarmendu zen meatzariek beren lurrak inbaditu zituztelako. *Korap Pariri indigenen* elkartearen buru izan zen lehen emakumea. Paráko Medio Tapajós eskualdean hamar herrixka biltzen ditu. Lurralde honen ustiapenak Ingurune Tapajoseko indigenen bizitzari eragiten dion ondorio nagusietako bat, Alessandrak salatua, merkurioaren eragina da, meatzeetan asko erabiltzen baita. Fiocruzek WWFrekin (Brasil) aliantzan egindako azterlan baten arabera, ikerketaren partaide guztiak kutsatzaile horren eraginpean daude. Hamar parte-hartzailetik seik zuten merkurio-maila segurtasun-mugen gainetik: parte-hartzaileen %57,9k 6 µg.g-1etik gorako merkurio-maila zuten, eta hori da osasun-agentziek ezarritako segurtasun-muga maximoa**.** 

Korapek heriotza-mehatxuak jaso zituen, eta bere aktibismoagatik etxea inbaditu eta lapurretan egin zioten. 2019an, Alemaniako diputatu federalen talde batek babesa emateko eskatu zion Brasilgo gobernuari. Bere etxearen inbasioa Brasiliara beste indigena batzuekin bidaiatu eta hamar egunera gertatu zen. Bidaia meatzaritza salatzeko eta legez kanpoko mozketa egiteko eta lur indigenak mugatzeko helburua lortzeko egin zuen. 2018tik 2019ra bitartean, Greenpeaceren arabera, sei aldiz handitu zen Mundurukuko deforestazioa. Alemaniako diputatuek gutun bat sinatu zuten Jair Bolsonaro presidenteari zuzendua, eta Brasilgo enbaxadan entregatu zuten, Berlinen, Brasilgo agintariek ikerketaren arduradunei ikerketa sakon bati ekiteko jarraibideak emateko. Gutun berean, Brasilgo giza eskubideen defendatzaileen egoeraz ere kezkatuta zeudela adierazi zuten, eta gobernuari dei egin zioten "legezko lider horien babesari lehentasuna eman ziezaioten" eta "ahal zuen guztia egin zezaten, defendatzaile zibilen lana errazteko".

## Sariak 
* 2020, Giza Eskubideen Robert F. Kennedy saria, Estatu Batuetan.
* 2020, Taz pantera saria, Berlin. 
* 2022, Goldman Ingurumen Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tabakoaren trips

**Tabakoaren tripsa** (*Frankliniella fusca*) Thripidae familiako tisanopteroa da. Harold R. Hindsek 1902an deskribatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bizkaiko Itzulia

**Bizkaiko Itzulia** etapakako txirrindularitza lasterketa da. 1995ean sortua, urtero uztailean jokatzen da. “Sociedad Ciclista Balmasedana”k antolaturik, txirindulari juniorrek har dezakete parte (19 urtez azpikoek),. Lehen irabazlea Iban Mayo izan zen eta irabazle ospetsuena Mikel Landa izan da.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bizkaiko Itzulia “firstcycling.com”
Frank Aranguren

**Frank Aranguren** (izen osoa, **Frank Dominic Aranguren Mayo**; La Puente, Kalifornia, 1927ko urtarrilaren 13 &ndash; Chico, Kalifornia, 2013ko maiatzaren 27) Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean aritu zen eusko-estatubatuarra izan zen.

## Biografia 
Kaliforniako La Puente hirian jaio zen. Aita Severiano Aranguren Tabar zen, Erromantzatuko Domeñu herrian jaioa eta ama María Mayo Baliza, San Juan Capistranon jaioa baina Izaban jaiotako aita zuena. 

17 urte zituela, administrazioak jarritako traba guztiak gainditu zituen eta boluntario gisa eman zuen izena Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean, bere hiru anaia handiagoen (Angelo, Joe eta John) pausoak jarraituz. Horiek ere Bigarren Mundu Gerran aritu ziren, eta jada etxean ziren, beterano gisa. Hala ere, gerra amaitu zen jada izena eman zuenerako. Kaliforniako Barstow kuartelean aritu zen, eta laster lizentziatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ducados

**Ducados** Imperial Tobaccoren Altadis enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. Ducados Espainian saltzen dute batez ere, baina Portugal, Frantzia, Alemania eta Austriako denda batzuetan ere.

## Historia 
Tabacalerak 1963an sartu zuen marka, bere Ducados Negro barietatean. Bere ezaugarri nagusia zapore gogor eta bizia zen, eta kontsumitzaileak gehienak gizonak zirelako. Garai hartako merkatuan Jean nagusi zela, Tabacalerak tabakoa penintsulara inportatzeko zuen eragina aprobetxatu zuen tabako hori aduanetan atxikitzeko eta bere marka propioa, Ducados, merkatuan sartzea errazteko, arrakasta handiz, garaiko liderra alboratzea lortuz. 1960ko hamarkadan eta ondorengoetan lan-merkatuan emakumeen kopuruak gora egin zuenean, zigarro beltzek ospea galdu zuten, emakume askok gorroto baitzuten haiek ahoetan uzten zuten kiratsa. Horregatik, Altadisek Ducados Rubio atera zuen merkatura, zapore askoz leunagoa zuen barietatea, eta izen bereko beltza baino ospe handiagoa hartu zuen. Ducados da, ziurrenik, Espainiako zigarro markarik adierazgarriena zapore asko duelako. Espainian, marka "tabako beltztzat" hartzen da, purutasuna eta gehigarri kimikoen erabilera txikiagatik, eta horrek gainerako markek baino kolore ilunagoa ematen dio. Kanariar Uharteetatik datorren % 100eko tabakoarekin egiten da, eta, ziurrenik, Espainian kolore zuriko iragazkiak dituen industria-zigarro marka bakarra izango da; beraz, erraz bereiz daiteke gainerako marketatik. Bere ospea dela eta, turista batzuek (normalean Erresuma Batutik eta Frantziatik etorriak) pakete batzuk eraman ohi dituzte, herrialdera egindako bisitaren oroigarri gisa. "Trujas" izenez ere ezagutzen da.

## Barietateak 
* Ducados Negro. (Azul eta Blanco barietateak)
* Ducados Rubio.
* Ducados Rolling (biltzeko tabakoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Plowright

**Joan Plowright** (Brigg, Lincolnshire, 1929ko urriaren 28a – Northwood, 2025eko urtarrilaren 16a) ingeles aktorea izan zen.

Antzerkirako debuta 1948an egin zuen eta 1956an English Stage Company taldean sartu zen. Laurence Olivierrekin ezkondu zen eta Antzoki Nazionalean lan egin zuen 1963tik. Zineman ere lan egin zuen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Gitanes

**Gitanes** () Imperial Tobaccoren Altadis enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. Gitanes Frantzian saltzen dute batez ere.

## Historia 
Gitanesen paketeak Maurice Giot diseinatzaileak diseinatu zituen. Bertan, pandereta eta mantelina bezalako ikur espainiarrak agertzen ziren.

Bigarren Mundu Gerran, ijito dantzariak marka antzeztu zuen; Mollusonsek bere gona zabalarekin diseinatu zuen, eta geroago Max Pontyk diseinua berregin zuen, dantzaria neurri batean ke zurizko boluten artean ezkutatuz.

1970ean, dantzariaren marrazkia berregin zuten, baina hogei zigarroko paketearen koloreak ldaketarik gabe mantendu zituzten, urdina, zuria eta beltza izanik.

Orain arte, XX. mendeko lehen zatiko zigarreten kolore zuria eta zaporea mantendu izanagatik ziren ezagunak, zale nostalgikoentzat erakargarri egiten baititu. Hala ere, 2010eko uztailean «Gitanes Filtro» zigarroen forma eta neurriak aldatu egin dira, estankoak eta kontsumitzaileak ohartarazi gabe. Ijitoak finagoak dira orain (8 mm-ko diametroa, aurreko 9 mm-ekin alderatuta). Iragazkia ere luzeagoa da (19 mm eta 17 mm bitartean). Paketearen neurriak murriztu egin dira, 81 mm-ko zabalera eta aurreko 89 mm-koa, eta altuera ere 71 mm-koa izan da.

## Erretzaile ospetsuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gauloises

**Gauloises** ( ahoskatua; ) Imperial Tobaccoren Altadis enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. Gauloises Frantzian saltzen dute batez ere.

## Historia 
Hasieran motzak izan ziren, zabalak, iragazkirik gabeak; Siria eta Turkiako tabako ilunez eginak ziren, eta horrek usain indartsu eta bereizgarria ematen zion. Erretzen ez duten pertsona batzuek, zigarro hauek eragindako usaina banilla intsentsu eta txokolate beltzaren usainarekin alderatzen zuten.

Mundu Gerren garaian, Gauloises erretzea patriotikotzat hartzen zen. Marka erretzearekin lotuta zegoen (*poilu*, Frantziako infanteriako soldaduek lubakietan erabilitako jergaren terminoa), baita Vichyko erregimenean borrokalariek izandako erresistentziarekin ere. Marka munduko artista eta intelektual adierazgarriekin ere lotzen da. Baldintza erromantiko horiek guztiek marka ezagun bihurtu zuten Gauloises.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frank Otegui

**Frank Otegui** (izen osoa: **Frank Joseph Otegui Blair**; Ely, Nevada, Ameriketako Estatu Batuak, 1926ko martxoaren 7 &ndash; Eureka, Nevada, 2008ko azaroaren 17) Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean aritu zen eusko-estatubatuarra izan zen. 

## Biografia 
Frank Oteguiren aita Jose Maria Otegui izan zen, Almandozen jaio, 1899an. 17 urterekin Nevadara emigratu zuen, bere osaba Graciano Zubietarekin elkartzeko asmotan. 1925ean bertan ezkondu zen Nevadako Evelyn Blairrekin.

1944an, Frankek 18 urte zituela, zink meategi batean lanean ari zen Eurekan, Nevada. Urte horretan Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean izena eman zuen. Iwo Jimako guduan parte hartu zuen, Marineen 3. dibisioko Pioneroen 3. Batailoiaren parte. Ondoren, bere unitatea Guamera eraman zuten, eta bertan izan zen gerra amaitu arte. Lehen mailako soldadu gisa lizentziatu zuten.

82 urte zituela hil zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucky Strike

**Lucky Strike** British American Tobacco enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. 1930 eta 1940ko hamarkadetan Estatu Batuetan gehien saldutako zigarro marka izan zen.

## Historia 
Lucky Strike mastekatzeko tabako marka gisa aurkeztu zuen R.A. Patterson enpresa estatubatuarrak 1871n, nahiz eta XX. mendearen hasieran zigarreta bihurtu. 1905ean, American Tobacco Companyk erosi zuen konpainia.

1917an, markak "It's Toasted" () eslogana atera zuen, tabakoa eguzkitan lehortu beharrean, txigortzeko metodoa sustatzeko. Prozesu horrek, ziotenez, produktuaren zaporea hobetzen zuen.

1937-1938an, American Tobaccok garaiko 130.000 estatubatuar dolar ordaindu zizkien Hollywoodeko 16 aktoreri Lucky Strikeri emandako laguntzagatik, eta Joan Crawford, Gary Cooper, Clark Gable, Myrna Loy, Robert Taylor eta Spencer Tracy izan ziren hobekien ordainduak, 10,000 $ bakoitzak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chesterfield (zigarreta)

**Chesterfield** Philip Morris enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. Virginiako konderriaren omenez izendatua, 1873an sortu zuen  Drummond Tobacco Companyk. 1926an "Blow some my way" kanpaina atera zuen emakumeak erakartzeko.

Egun hiru barietate saltzen dituzte: Reds (jatorrizkoak), Blues (*light*) eta Green (mentolatuak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lawrence Erburu

**Larry Erburu** (izen osoa: **Lawrence Michael Erburu Sarzotti**; Ojal, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1922ko urriaren 3 &ndash; Saipan, Ipar Marianak, 1944ko uztailaren 4) Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean aritu zen eusko-estatubatuarra izan zen. Saipango guduan hil zen, alderdi bereko suaren ondorioz.

## Biografia 
Lawrence Erbururen gurasoak Ameriketako Estatu Batuetan jaio ziren, baina bere aitaren aldeko aitona, Mariano Erburu, 1857an jaio zen Aurizberrin. Marianok 1874an hartu zuen Kaliforniarako bidea. Bertan Juana Antonia Orellarekin ezkondu zen, euskal jatorrikoa, bere aita Bruno Orella Mendizabal muskiztarra baitzen. 

Hegoaldeko Kaliforniako Unibertsitatean ikasi eta gero, Marineetan izena eman zuen Pearl Harborko erasoaren ostean, 20 urte zituela. Marineek 4. Dibisioko 24. Erregimentuko 3. Batailoiko L Konpainian aritu zen, lehenengo Kwajelaingo guduan, Marshall Uhartetan eta, ondoren, Saipango guduan. Bertan hil zen guduan, alderdi bereko suaren ondorioz, 21 urte zituela. Urrezko Izardun Bihotz Purpura jaso zuen, eta Honolulun lurperatu zuten, Hawaiin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marlboro

**Marlboro** (AEBtan , eta EBan  ahoskatua) Philip Morris enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. Richmonden bere plantarik handiena du. Marlboro 1972tik munduan gehien saldu den zigarro marka da. 2017tik aurrera, Marlborok % 40ko merkatua zuen Estatu Batuetan, hurrengo 7 markak baino gehiago lehia konbinatuan.

Philip Morris tabako-fabrikatzaileak filial bat ireki zuen New Yorken 1902an bere zigarro marka asko saltzeko. "Marlboro" marka 1908an erregistratu zuten Estatu Batuetan, baina 1923ra arte ez zen zigarro bakar bat ere merkaturatu izen horrekin. 1924an marka kaleratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camel (zigarreta)

**Camel** Japan Tobaccoren R. J. Reynolds Tobacco Company enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. 1913an sortua, tabako errubioko turkiar eta virginiar barietateen nahasketa bat da. 1980 eta 2000 artean Camel Trophy lehiaketa antolatu zuen.

Europan, Camel paperezko marka bat eta biltzeko tabakoa ere bada. Europar Batasunaren urteko txostenaren arabera, Camel tabakoaren eta biltzeko paperaren lehen 20 marken artean mantentzen da, eta bere salmentak urtero Europar Batasuneko hegoaldera eta ekialdera ere hedatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fatima al-Aqel

**Fatima al-Aqel** (; 1957 – 2012ko urtarrilaren 11) emakume itsuen eskubideen aldeko yemendar ekintzailea izan zen.

## Bizitza 
Kairoko Unibertsitatean ikasten ari zela, itsu bihurtu zen. Arteetan lizentziatu zen eta islamiar ikasketetan diploma bat jaso zuen.

1995ean emakume itsuentzako Yemengo lehen eskola ireki zuen. 1997an, erakunde bat sortu zuen, Al-Aman Organization Blind Women Care (AOBWC), hezkuntzan eta langilerian emakume itsuek dituzten aukerak areagotzeko. Yemenek itsutasun- eta begi-gaixotasun-tasa altua du, eta horietako asko tratagarriak dira. Hala ere, yemendar askok ezin dute tratamendua ordaindu, edo kasu batzuetan, aholku mediko okerrak jasotzen dituzte, eta ondorioz itsu geratzen dira. 2012an, 76.000 yemendar itsu inguru zeudela kalkulatu zen, gehienak landa-eremuetan bizi zirela. Yemenen, pertsona desgaituek ikasketak egiteko eta zerbitzu sozial eta publikoetarako sarbidea jasotzeko erronka asko dituzte.

Fatima al-Aqelek nahi zuen Yemengo emakume itsuak gizartearen parte aktibo izatea eta ikasten jarraitu eta enplegua lortu ahal izatea. AOBWCk emakume itsuei ikasten eta bizitza sozial eta politikoan aktiboki parte hartzen laguntzen die. Gainera, liburuak Braille sistemara egokitzen ditu. Erakundeak Hezkuntza Ministerioarekin eta antzeko beste fundazio batzuekin kolaboratzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Habanos S.A.

**Habanos S.A.** tabako-produktuetan espezializatutako nazioarteko enpresa bat da, egun Cubatabaco eta Altadisen jabetza dena. Mundu mailako zigarroen eta tabakoaren laborezko beste produktu batzuen sustapena, banaketa eta esportazioa kontrolatzen ditu.

## Markak 
* Cohiba
* Montecristo
* Bolívar
* Romeo y Julieta,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cohiba

**Cohiba** Habanos S.A. enpresak merkaturatutako zigarro-marka da.

## Historia 
Cohiba marka 1966an sortu zuten, eta berehala lortu zuen ospea, 1969an marka erregistratu zenetik. Bere izena oso zaharra da. 1492an, Kuba uharteko lehen biztanleek tabakoaren landarea ezagutu eta erabiltzen zuten, eta *cohiba* deitzen zioten erretzen zuten landa-erroiluari.

Cohiba egiteko tabakoa oso berezia da. Pinar del Ríoko probintziako Vuelta Abajo aldean hautaturiko ibar fin batzuetan bakarrik hazten da bete-betean.

Cohiba marka herrialde guztietan saltzen da, Estatu Batuetan izan ezik, non Kubari ezarritako enbargoak debekatzen duen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montecristo (zigarroa)

**Montecristo** Habanos S.A. enpresak merkaturatutako zigarro-marka da. 1930eko hamarkadan sortu zuten, eta herrialdeko ezagunena izan zen. Gaur egun, Montecristok Kubako beste edozein markak baino zigarro gehiago saltzen jarraitzen du, hogeita hamar milioi unitate baino gehiago. Bere kapagatik nahastezinak, apur bat oliotsua, Montecristotarrek zapore mingarri paregabea dute. Bere kaxa, ezpata gurutzatuen diseinu batekin eta lis-lore batekin ornatuta dago, Alexandre Dumasen *Monte Cristoko kondea* eleberri ospetsuari erreferentzia egiten diona. Montecristotarrek sortu zirenetik aurkeztu diren sari eta garaikur guztiak irabazi dituzte. Munduko zigarrorik onenak dira, salduenak eta imitatuenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Bascom

**Julia Bascom** pertsona autisten eskubideen aldeko estatubatuar ekintzailea da. Autistic Self Advocacy Network erakundeko egungo zuzendari exekutiboa da eta Ari Ne'eman ordezkatu zuen ASANeko presidente gisa 2017ko hasieran.

## Bizitza 
thumb|Ezkerretik eskuinera: Teresa Blankmeyer Burke (Gallaudet Unibertsitatea), Lawrence Carter-Long (Desgaitasun Kontseilu Nazionala) eta Julia Bascom (*Autistic Self Advocacy Network*), 2015

New Hampshire Estatuko Garapen Desgaitasunen Kontseiluan parte hartu zuen. 2017an ASANeko presidente bihurtu zen, Ari Ne'eman ordezkatuz.

Pertsona autista bera, autistek beren osasunez, eskubideez eta ongizateaz hitz egitearen garrantzia azpimarratzen du. Haren ustez, garrantzitsua dela aitortzea «ez dagoela ezer gaizki» autistekin. 2018ko apirilaren 2an, Bascomek «autismoa duten emakume eta nesken egoera» jorratu zuen Nazio Batuen Erakundean.

2023ko irailaren 28an, ASANeko presidente kargua uzten zuela iragarri zuen.

## *Loud Hands* proiektua 
Julia Bascomek *Loud Hands* proiektua antolatu eta sortu zuen. Edukien forma anitz erabiltzen ditu: hitz idatziak, bideoak, arte bisuala, Internet eta abar. Proiektua 2011ko abenduan jarri zen abian, pertsona autistek idatzitako saiakera antologia bat sortzeko crowdfunding kanpaina gisa. Proiektuak 20 urte baino gehiagoko kultura, historia eta idazkera bildu ditu.

## Lanak 
* *Loud Hands: Autistic People, Speaking* (2012) (editore gisa)
* *And Straight on Till Morning: Essays on Autism Acceptance* (2013) (editore gisa)
* *The Obsessive Joy of Autism* (2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judoon

**Judoon** *Doctor Who* zientzia fikziozko telesail britainiarreko fikziozko arraza estralurtarra da. Errinozero itxura duten polizia mertzenario galaktikoa dira. *Doctor Who* telesailean agertzeaz gain haren spin-offa den *The Sarah Jane Adventures* telesailean ere agertu izan dira.

## Deskribapena 
Gizaki itxurako gorputza dute baina errinozeroaren buru handia. Kaskoa janzten dutenean burua erabat proportzio gabekoa ikusten zaie. Poliziaren janzkera beltza dute, material gogorrekoa, bota astunak daramatzate. Energia armak erabiltzen dituzte eta instantean erraus ditzakete gizakiak. Esku bakoitzean lau hatz dituzte.

Fisiologiari dagokionez odol horia dute eta birika gehigarri bat ere badute, horri esker oxigenorik gabeko ingurunean luzaro biziraun dezakete. Jarrera bortitza eta zorrotza dute legea betearazteko orduan. Gerra taktika oso logikoak erabiltzen dituzten arren ez dira bereziki argiak, izan ere buru handia izan arren burmuin txikia baitute.

Polizia militar mertzenarioak dira. Une bakoitzean dauden planetaren legeak zorrotz betetzen dituzte. Antzina Doktorearekin adostu zuten ez zirela Lur planetara sartuko eta ez zutela gizakirik harrapatuko.

## Istorioa 
220px|thumb|Judoon bat kaskoa jantzita.
"Smith and Jones" (2007) atalean azaldu ziren lehenengo aldiz. Atal hartan Londresko ospitale bat Ilargira eraman zuten, han ezkutaturik zegoen estralurtar gaizkile bat harrapatzeko, esan bezala ezin baitute Lurrean sartu. Ospitale barruan hamargarren Doktorea eta Martha Jones zeuden. Gaizkileak giza odol transfusioak egiten zituenez judoonek ez zuten lortzen identifikatzea. Halako batean Doktorearen odola hartu zuen (gizakia zelakoan) eta horrela harrapatu zuten judoonek. Ondoren ospitalea eta barruan zegoen jendea Lurrera itzuli zuten.

Beste hainbat ataletan agertu izan dira, protagonista izan gabe; "The Stolen Earth" (2008), "The Pandorica Opens" (2010) eta "A Good Man Goes to War" (2011). Azken honetan Doktoreak berak kontratazen du judoon talde txiki bat, Strax komandantearekin eta hainbat siluriarrekin batera monjeen indarren aurka borrokatzeko.

*The Sarah Jane Adventures* telesaileko "Prisoner of the Judoon" (2009) atalean Tybo kapitainaren espaziontziak Lurraren kontra jotzen du eta preso zeraman Androvaxek ihes egiten du. Sarah Jane Smithen laguntzarekin Androvax harrapatzea lortzen du. Une batean taxi auto gidari baten aurka armarekin apuntzatzen du musika altuegi jarrita duelako eta horrek sendotu egiten du Lurrera itzultzeko debekua.

"Fugitive of the Judoon" (2020) atalean hamairugarren Doktoreak judoon bat aurkitu zuen Gloucester hirian iheslari bat harrapatu nahian. Aztarnek Ruth eta Leeren etxera eraman zuten eta Doktoreak lortu zuen Ruthekin ihes egin eta Gloucesterreko katedralean ezkutatzea. Gerora ikusiko da Ruth 13. Doktorearen haragiztatzea dela, Doktorearen antzinako bertsio bat, "Doktore iheslaria" izena duena. Dotore biek ihes egingo dute eta judoonek zin egingo dute kontratua beteko dutela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fortuna (zigarreta)

**Fortuna** Imperial Tobaccoren Altadis enpresak merkaturatutako zigarreta-marka da. Fortuna Espainian saltzen dute batez ere. 2004an marka Maroko, Frantzia, Italia, Luxenburgo, Polonia, Austria, Panama eta Finlandiako merkatuetan sartu zuten, 2007an Brasilen, eta 2008an Estatu Batuetan.

## Historia 
Tabacalerak, gaur egun Altadis enpresarena den tabako konglomeratuak, Fortuna 1974an sartu zen lehenengoz Espainian. Fortuna 1974an merkaturatu zutenean, tabako beltza nagusia zen espainiar merkatuan eta nazioarteko zigarretak oso garestiak izan ziren. Erantzun gisa, Tabacalerak Fortuna zigarretak jaurti zituen, tabako errubioren merkatuan nagusi izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bilgarri

[eskuinera|thumb| Sendagaien kutxa (bigarren mailako bilgarria) [Anpulua|blister motako ontziak dituena.]]
**Bilgarria** edo **enbalajea** produktuak aldi baterako dituen ontzia edo bilgailua da, batez ere produktu baten unitateak manipulatzeko, garraiatzeko eta biltegiratzeko.

Bilgarriaren beste eginkizun batzuk hauek dira: edukia babestea, manipulazioa erraztea, bere manipulazio-baldintzei, legezko eskakizunei, osaerari, osagaiei, etabarrari informatzea. Merkataritza establezimenduaren barruan, bilgarri mota erabilgarria izan daiteke salgaiak saltzeko bere diseinu grafikoari eta egiturari esker.

## Kanpo estekak
Mary Al-Atrash

**Mary Al-Atrash** (Betleem, Zisjordania, Palestina,  1994ko ekainaren 27a) palestinar igerilaria da.

## Biografia 
Betleemgo Unibertsitatean negoziotan graduatu zen eta Beit Sahourren bizi da. Aita eta anaia ere atletak dira.

## Rio de Janeiro 2016 
Palestina ordezkatu zuen Rio de Janeiroko Udako Olinpiar Jokoetan (2016), 50 metroko emakumeen estilo libreko ekitaldian parte hartuz. 62. postuan gelditu zen, 28.76 segundoko denbora egin zuen, eta 29.91ko marka pertsonal onena gainditu zuen.

Palestinako Batzorde Olinpikoak Nazioarteko Igeriketa Federazioaren gonbita jaso ondoren, parte hartu aha izan zuten bi igerilarik. Bere entrenamendua 25 metroko igerilekuan egin behar izan zuen, Zisjordanian palestinarrek erabiltzeko moduko igerileku olinpikorik ez zegoelako. Ondoren, Aljeriako Batzorde Olinpikoaren gonbidapen bati esker, Aljeriara joan zen entrenatzera, 50 metroko luzerako igerileku olinpiko erreal batean.

Palestinako ordezkaritzaren aitzindari izan zen amaiera-ekitaldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jackie Salloum

**Jacqueline (Jackie) Reem Salloum** (Dearborn, Míchigan, AEB, XX. mendea) Estatu Batuetako zinema- eta multimedia-zuzendari palestinarra da. Bere lanetan historia eta memoria dokumentatzen ditu, eta mendebaldeko komunikabideek nortasun arabiar-musulmanari buruz eraikitzen dituzten estereotipoak zalantzan jartzen ditu. Lehen dokumentala *Slingshot Hip Hop* (2008) izan zen, Hip Hop palestinarrari buruzkoa.

## Biografia 
Dearbornen jaio zen, Míchiganen. Aita siriarra du eta ama Zisjordaniako palestinarra da. Argazkigintzan eta diseinu grafikoa  egin zuen Ekialdeko Míchigan Unibertsitatean eta New Yorkeko Unibertsitatean (2003). Brooklynen bizi da.

## Ibilbidea 
Artistak multimedia, bideoan eta collagean lan egiten du, identitate arabiarrei eta mendebaldeko hedabideek ulertzeko dituzten zailtasunei buruzko gai politiko eta sozialak aztertuz. Haren collage-lanek Palestinako familia-argazki zaharrak dituzte, eta bideo-proiektuek arabiarren eta musulmanen estereotipoak hausten dituzte filmetan. Bere lana pop zati kulturarekin lotuta, bere esperientzia propioan oinarrituta dago eta frustratuta dago, Estatu Batuetako komunikabideetan eta zineman arabiarren ordezkaritza distortsionatu delako.

*Arabs A-go-go* (2003) bideoan drama, musikal eta komedia erromantiko arabiarren irudiak erabili zituen. Bere bigarren bideoan, *Planet of the Arabs* (2004), Hollywoodeko materialak bildu zituen, arabiarren eta musulmanen gizatasuna galtzea salatuz. *Jack Shaheen Reel Bad Arabs* liburuan oinarritutako bideoak Texasko Zinemaldiko International Editing Award saria jaso zuen, eta 2005ean aurkeztu zen Sundance Zinemaldiko selekzio ofizialean. Lehen lanetik bost urte igaro ziren Salloumek *Slingshot Hip Hop* (2008) filmatzeko dirua lortu arte. Gazako, Zisjordaniako eta Israeleko rapzaleak protagonista zituen Palestinako Hip Hopari buruzko lehen dokumentala izan zen, eta lankidetzan jarraitu du.  

2012an, Suhail Nafarrekin batera, *"Yala to the Moon"* film laburra zuzendu zuen, Torontoko Tiff Kids zinemaldiak hautatutako gidoiaren eta edizioaren idazketan parte hartuz.

2013an, Suhail Nafar izan zuen laguntzaile DAMen *"If I Could Go Back in Time"* bideoklip ofiziala, DAM albumeko "Dabkeh on the Moon" lehen singlea, non ohorezko krimenak salatzen ziren.

Salloumek, halaber, proiektu satirikoak egin ditu Caterrorpillar bulldozer (2002) bezalako jostailuak erabiliz, Caterpillar korporazioa salatuz Palestinako lurretan legez kanpoko kokalekuak eraikitzeagatik, Palestinako etxeak botata eta milaka urteko olibondoak moztuta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Helga Tawil-Souri 

## Kanpo estekak 
* Jackie Salloum
Zatar-paper

thumb| Zatar-paperezko bobina.
**Zatar-papera** zakar, lodi, kolarik gabeko eta zuritu gabeko (beraz, marroia) paper mota bat da. Gaur egun Kraft metodoa erabiliz ekoizten denez, hau ere deitzen zaio: **kraft papera**.

Mami kimikoarekin egina dago, zuritu gabe eta laburki egosita. Oso erresistentea da urradura, trakzio eta eztandaren aurrean.

## Eguneroko erabilerak 
Zaku edo poltsetarako, paketeetarako edo, oro har, enbalajeak egiteko bilgarri gisa erabili ohi da. Eraikuntzan polietilenoarekin edo oxiasfaltoarekin konbinatuta erabiltzen da lurrunaren kontrako hesiak sortzeko.

Plastikoaren antzeko ukitu batekin fabrikatzen denez, dendetako (urdaitegia, harategia, etab.) elikagaiak biltzeko ere erabiltzen da.

Erresistentzia dela eta, bero hezearen bidez esterilizatzeko materiala ontziratzeko erabil daiteke.

Mikrouhineko krispetak egiteko ere erabiltzen da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boeren aurpegia

**Boeren aurpegia** () *Doctor Who* zientzia fikziozko telesail britainiarreko fikziozko pertsonaia da.

## Deskribapena 
Unibertsoko izaki zaharrenetakoa dela esaten da. Giza buru erraldoi bat da, flasko batean bizi dena. Agure baten buruaren itxura du eta telepatia bidez komunikatzen da gizakiekin. Doktoreak 5.000 milioigarren urtean aurkitzen du lehenengo aldiz.

Boekind arrazako kidea dela esaten da, Andromeda galaxiako izarrak hautsa baino ez zirenean dagoeneko existitzen zela ere bai. Diotenez hiru seme eta hiru alaba izan zituen, ezagutzen den bakarra Boemina da. Ondorengo hauek 40 urte bizi izan ziren. Honen berri "Bad Wolf" (2005) atalean ematen zaio bederatzigarren Doktoreari.

## Istorioa 
"The End of the World" (2005) atalean agertu zen lehenengo aldiz. Bost mila milioigarren urtean hainbat pertsonaia estralurtar begira ari dira nola Eguzkiaren handitzeak Lurra suntsitzen duen. Boeren aurpegia izan zen gertaera hori ikusteko bilkura antolatu zuena. Lady Cassandrak bilkura saboteatu zuen baina Doktoreare laguntzarekin Boeren aurpegiak lortu zuen handik bizirik ateratzea. 

"New Earth" (2006) atalean agertzen da berriz. Aurreko gertaera baino 23 urte beranduago da, 5.000.000.023 urtea hain zuzen ere. Lurra suntsitu aurretik gizakiek planeta berria kolonizatu zuten, Lur Berria (*New Earth*) izena duena. Hamargarren Doktorea agertu berria da eta Rose Tylerrekin egiten duen lehenengo bidaian planeta hartako New York Berrira joango dira, ezezagun baten mezuari erantzunez. Hango ospitale batean Boerren aurpegia aurkituko dute, hilzorian. Erizainak Doktoreari esango dio Boeren aurpegiaren azken mezua sekretu handi baten azalpena izango dela eta soilik bidaiariari, etxerik gabeko gizonari, jainko bakartiari esango diola. Atalaren amaieran Boeren aurpegia errekuperatu egingo da eta Doktoreak mezua emateko eskatzen dionean Boeren aurpegiak esango dio oraindik beste behin ikusiko dutela elkar eta orduan esango diola.

"Gridlock" (2007) da Boeren aurpegia agertzen den azken atala. 5.000.000.053. urtea da eta Boeren aurpegia hil egingo da New New York hiria salbatzearen truke. Azken unean Doktoreari esango dio ez dagoela bakarrik, "You are not alone". Telepatiaz ez, hitzez esango dio azken esaldi hau. Denboraren Jaun bakarra ez dela esan nahi dio horrekin eta Doktoreak ez dio sinetsiko. Gerora YANA irakaslea (**Y**ou **A**re **N**ot **A**lone) ezagutuko du eta ikusiko da The Master dela, Doktorea bezala Denboraren Jauna, baina hau zitala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zsuzsa Bíró

**Zsuzsa Bíró** (; Budapest, 1933ko ekainaren 16a – 2023ko urriaren 22a) hungariar zinema-gidoilari eta antzerkigilea izan zen.

## Bizitza 
1933an jaio zen Budapesten. Gaztaroan fisika interesatu zitzaion eta ingeniari izan nahi zuen. 1956an Antzerki eta Zinema Eskolan lizentziatu zen. Haren lehen lana Janos Herskoren *Vasvirag* filma izan zen. 

Ibilbidean zehar, ia ehun filmetako gidoilari izan zen.

2023ko urriaren 22an hil zen.

## Lanak 

;Gidoiak
* *Ha egyszer 20 év múlva...* (1964)
* *Szevasz, Vera!* (1967)
* *Ismeri a szandi-mandit?* (1969)
* *N.N., a halál angyala* (1970)
* *A legszebb férfikor* (1972)
* *Régi idők focija* (1973)
* *Végül* (1974)
* *A szerelem bolondjai* (1976)
* *Csutak a mikrofon előtt* (1977)
* *Isten veletek, barátaim (*1987)
* *A Brooklyni testvér* (1994)
* *Showbálvány* (2000)
* *Az aranyember* (2005)
* *Magyar elsők* (2005-2006)
* *Arcok a homályból* (2008)
* *Tréfa* (2009)
* *Magyar világkarrierek* (2010)
;Antzezlanak
* *Vasvirág* (1958)
* *Kálvária* (1960)
* *Esős vasárnap* (1962)
* *Hogy állunk, fiatalember?* (1963)
* *Párbeszéd* (1963)
* *Nem szoktam hazudni* (1966)
* *Büdösvíz* (1966)
* *Fiúk a térről* (1967)
* *Bohóc a falon* (1967)
* *Szeressétek Odor Emiliát!* (1968)
* *Szemüvegesek* (1969)
* *Pokolrév* (1969)
* *Sárika, drágám* (1971)
* *Kapaszkodj a fellegekbe!* (1971)
* *Madárkák* (1971)
* *Nyulak a ruhatárban* (1972)
* *A vőlegény nyolckor érkezik* (1972)
* *A törökfejes kopja* (1973)
* *Egy kis hely a nap alatt* (1973)
* *Csínom Palkó* (1973)
* *A dunai hajós* (1974)
* *Autó* (1974)
* *Déryné, hol van?* (1975)
* *Herkulesfürdői emlék* (1976)
* *Szépek és bolondok* (1976)
* *A csillagszemű* (1977)
* *Apám néhány boldog éve* (1977)
* *Teketória* (1977)
* *Szabadíts meg a gonosztól* (1979)
* *Bizalom* (1980)
* *Hogyan felejtsük el életünk legnagyobb szerelmét…?* (1980)
* *Ripacsok* (1981)
* *Szerencsés Dániel* (1983)
* *Felhőjáték* (1983)
* *A csoda vége* (1983)
* *Viadukt* (1983)
* *Valaki figyel* (1985)
* *Uramisten* (1985)
* *Idő van* (1986)
* *Szamárköhögés* (1987)
* *Tutajosok* (1989)
* *A hecc* (1989)
* *Meteo* (1990)
* *Melodráma* (1991)
* *Zsötem* (1992)
* *Európa kemping* (1992)
* *A Skorpió megeszi az ikreket reggelire* (1992)
* *Hoppá* (1993)
* *A részleg* (1995)
* *Haggyállógva, Vászka* (1996)
* *Franciska vasárnapjai* (1997)
* *Közel a szerelemhez* (1999)
* *Elveszett család* (2001)
* *Az igazi Mikulás* (2005)
;Liburuak
* *Mallarmé macskái* (2002)
* *Apák mozija* (2006)

## Sariak 
* 1982: Béla Balázs saria
* 2003: Bikaintasun Saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gamundia striatula

***Gamundia striatula*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Gamundia pseudoclusilis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 cm arteko diametrokoa, ganbiletik gutxi-asko titidunera, gero deprimitua, grisaxka, iluna erdian, gero zurbiltzean beix-okre antzeko zikin kolorekoa.

**Orriak:** Adnatuak edo pixka bat okertuak, zurbilak edo tindu arrosekin.

**Hanka:** 3 cm arteko garaierakoa eta 0,3 cm arteko lodierakoa, grisaxka kolorekoa.

**Haragia:** Grisaxka kolorekoa, usain ahulekoa.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria,

## Sasoia eta lekua 
Zelaietan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Europa, Groenlandia, Svalbard, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Asunción Mateo

**María Asunción Mateo** (Valentzia, 1946) idazle eta irakasle espainiarra da, Rafael Alberti poetaren alarguna, eta harekin bizi izandakoaren memoria batzuen idazlea *(Mi vida con Alberti: Para algo llegaste, Altair*). Rafael Alberti El Puerto de Santa María Fundazioko zuzendari izan zen.

## Biografia 
Lehen ezkontza batean seme eta alaba bat izan zituen, Orduan hasi zuen Albertirekin harremana, eta 1990an ezkondu ziren. 1999ean alargundu zen. Bikoteko kideen adin desberdintasuna (gizona 44 urte nagusiago) motibo izan zen zurrumurru eta esames maltzurretarako, zeintzuek isla izan zuten bereziki *Impares, fila 13* eleberrian (Planeta, 1996; aurreko urteam Ateneo de Sevilla saria irabazitakoa), Luis García Montero eta Felipe Benítez Reyes idazleen elkarlaneko lanean. Idazle zahar batekin (Bertematti delako bat, baina dudarik ez da Alberti denik) interesagatik ezkondu den emakume gazte aprobetxategi baten erretratua da liburua, zeinean Mateorekin lotu daitekeen pertsonaia emagaldu lotsagabe gisa erretratatzen duten. Alargun beltz zurrupatzailearen estereotipoa, azken batean.

2023an, Mateok memoria liburua argitaratu zuen, *Mi vida con Alberti*. Maitasun istorio gisa deskribatzen du Albertirekin bizi izandakoa, eta jasandako jazarpen eta esamesak ere agertzen dira, Impares, fila 13  eleberrikoak eta beste batzuk. Eraso egin ziotenen artean barkamena eskatu zionik ere badela ageri da memorietan, hala nola Mario Muchnik editorearen kasua. Memoria hauen erreseina sinatu zuen Anna Caballé historialari eta genero kontuetan adituak El País egunkariko Babelia gehigarrian, Mateoren adorea eta prosa txalotuz, eta Albertiren bikote izateagatik pairatu behar izan zuena gogoratuz. Erreseina honen aurrean, Impares-en autoreetako batek, Luis García Monterok (une horretan Cervantes Institutuko zuzendari) beste iritzi erasotzailebat idatzu zuen Caballéren aurka, ezagutza falta eta feminismo oker eta manipulatzailea leporatuta. García Monterorena ere ez zen erantzun gabe geratu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen Alcázar

**Carmen Alcázar Castillo**  mexikar politologoa, feminista, emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea eta wikilaria da.

2021.ean *urteko wikilari* izendatu zuen Wikipediako Jimmy Wales sortzaileak, Wikimanian.

## Biografia 
Carmen Alcázar Zientzia Politikoetako eta Administrazio Publikoko graduatua da. Wikipedian editorea da 2011tik**.**

## Jarduera Wikimedian 
2015. urtean, Alcázarrek *Editatona* proiektua sortu zuen, Wikipedia entziklopedian dagoen genero-arrakala murrizteko. Harrezkero, Espainiako eta Portugalgo 10 herrialdetan gauzatu da proiektua.

Wikimedia Mexikoko lehendakaria izan zen 2018tik 2021era, eta urte hartan zuzendari exekutibo bihurtu zen.

## Aintzatespenak 
* 2021ean, Mexiko Hiriko Kongresuko Hermila Galindo domina jaso zuen, emakumea Interneten bistaratzen egindako lanagatik
* Mexiko Hiriko Giza Eskubideen Batzordeak ematen duen *Hermila* Galindo saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milan Baroš

**Milan Baroš** (Valašské Meziříčí, 1981eko urriaren 28a) txekiar futbolari ohia da.

1998an egin zuen debuta Txekiako ligan, FC Baník Ostrava taldearekin. 2002an Ingalaterrako ligan jokatzera joan zen, lehenik Liverpoolekin eta gero Aston Villarekin. Frantziako eta Turkiako taldeetan ere jokatu zuen.

93 partida jokatu zituen Txekiako futbol selekzio nazionalarekin 2001 eta 2012 artean eta brontzezko domina irabazi zuen 2004ko Europako Futbol Txapelketan.

## Palmaresa 
**Liverpool**
* UEFAko Txapeldunen Liga: 2005

**Olympique Lyon**
* Frantziako futbol liga: 2006–07, 2007–08
* Frantziako futbol superkopa: 2007

**Portsmouth**
* FA Cup: 2008

**Galatasaray**
* Turkiako futbol liga: 2011–12

**Mladá Boleslav**
* Txekiako Errepublikako futbol kopa: 2015–16

**Txekiako Errepublikako gazte taldea**
* 21 urtez azpiko Europako Futbol Txapelketa: 2002

**Txekiako Errepublikako selekzioa**
* Europako Futbol Txapelketa: brontzezko domina, 2004

## Kanpo estekak
Mountjoy espetxeko ihesa helikopteroz

thumb|250px|Horrelako helikoptero erabili zuten ihesaldian.

**Mountjoy espetxeko ihesa helikopteroz** burutu zuten 1973ko urriaren 31n izan zen Behin-behineko IRAko hiru presok Dublingo Mountjoy espetxetik. Irlandako Errepublikako gobernua lotsagarri utzi zuen ihesaldiak.

## Gertakariak 
1973ko urriaren 31n, Helikoptero batean egin zuten ihes IRAko hiru presok, Seamus Twomey, J. B. O'Hagan eta Kevin Mallon, Dublingo Mountjoy espetxetik. Plana borobil atera zitzaion IRAri. Helikoptero bat alokatu zuten gidari eta guzti, argazkilariak zirela eta hiriari airetik argazkiak atera nahi zizkietela esanez, baina behin airean zirela, pilotua behartu zuten Mountjoyko patioan lur hartzera. Hasieran guardiek ez zuten zirkinik egin, defentsa ministroa zelakoan. Presoek guardiak inguratu zituztela ikustean, beranduegi zen. Muturren aurrean egin zieten ihesa ezin zen geratu. Irlandako Errepublikako gobernua lotsagarri utzi zuen ihesaldiak. 

Irlandako Gobernuan Fine Gael alderdiko Liam Cosgrave zegoen eta, gertakarien ondorioz, kritika ugari jasan zituen.

## Ihesaldia herri kulturan 
Ihesaldia errepublikarren herri kulturan sartu zen, eta besteak beste, The Wolfe Tones taldearen «The Helicopter Song» kantuan jasota geratu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Achille Rousseaux

thumb|250px|Achille Rousseaux antzeko hegazkina erabili zuen gerra garaian.
**Achille Rousseaux**, izen osoa **Achille Justin Ernest Rousseaux** (Dijon (Frantzia), 1887ko abuztuaren 29a-1928) Frantziako hegazkinlaria, Lehen Mundu Gerran abiazio frantsesaren kide izan zen. Sei aireko garaipen egiaztatuta lortu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Markel Beloki

**Markel Beloki Fernández**, (Gasteiz, 2005eko uztailaren 27a), txirrindulari arabarra da.

## Kirol ibilbidea 
Markel Joseba Belokiren semea da. Aitaren eskutik hasi zen txirrindularitzan 12 urte zituelarik . MMR Cycling Academy taldean zegoelarik, sei eguneko stage batean hartu zuen parte Movistar taldearekin. Patxi Vilaren arabera, Markelek bere aitaren antzeko dohainak dauzka, eskalatzaile ona, iraupen handikoa eta Itzulietako sailkapen orokorretarako ongi bideratua..

2023ko denboraldian hainbat garaipen lortu zuen junior mailan, nabarmenenak urrezko domina Espainiako erlojupeko txapelketan eta zillarrezko domina errepideko txapelketan. Europako junior txapelketan parte hartu zuen eta erlojupeko proban zazpigarren amaitu zen. Irailean, EF Education–EasyPost taldeak Markelen fitxaketa iragarri zuen 2024rako.

## Palmaresa 
**2022**
* Vuelta a la Montaña Central de Asturias-eko etapa bat (taldekako erlojupekoa)
* Opakuako Igoera
* 3. Bizkaiko Itzulian eta etapa bat
**2023**
* 20px Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketa (junior)
* Guijueloko Udala Saria
* Chely Álvarez Memoriala
* Mendatako Sari Nagusia 
* Beasaingo Proba 
* 2. Vuelta Junior a la Ribera del Duero-n eta etapa bat
* 2. Trofeo Monte Llosorio-n
* 2. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan (junior)
* 3. Bizkaiko Itzulian eta etapa bat
* 7. Europako erlojupeko txirrindularitza txapelketan (junior)
**2024**
* 2. 15px Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan
**2025**
* Alsaziako Tourra eta etapa bat

## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuliak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
—: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Andoni Saenz de Buruaga

**Andoni Sáenz de Buruaga** euskal historiaurrelaria, arkeologoa eta Euskal Herriko Unibertsitatean historiaurreko irakaslea da.

Euskadi Sahara Kultur Bilakaerarako Erakundeko presidentea da eta Tiriseko antzinako ondare kulturala berreskuratzeko Kultursahar programa zuzentzen du. Ikerkuntza-lan hori Eusko Jaurlaritzak, Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoak (SEAD) eta UPV/EHUk finantzatu dute.

2016an Arkeologiarako Arabar Institutuak ematen duen Enrique Eguren saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khan Yunisko Gobernazioa

**Khan Yunisko Gobernazioa** ( '**), baita ere **Jan Yunisko Gobernazioa'* , Palestinako Estatuko hamasei gobernazioetako bat da (arabieraz *Muhafazah''), Gazako Zerrendan dauden bostetatik bat.  Khan Yunis hiria hiriburua da. 

## Ezaugarriak 
Estatistiken Palestinako Bulego Nagusiaren arabera, probintziak 280.000 biztanle zituen 2006. urtearen erdialdean. Lurraren azalera % 69,61 hirikoa da, % 12,8 landatarra eta % 17,57 Khan Yuniseko errefuxiatuen kanpamentuak osatzen du.

### Hiriak 
* Abasan al-Kabera 
* Bani Suheila 
* Khan Yunis 

### Udalerriak 
* Abasan al-Saghira 
* Khuza'a 
* al-Qarara 

### Tokiko kontseiluak 
* Al Fujari
* Qa' al-Kharaba 
* Qa' al-Qurein 
* Qizan an-Najjar 
* Umm Kameil 
* Umm al-Kilab 

## Errefuxiatuen kanpamentuak 
* Khan Yunisko kanpamentua

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Palestina Estatuko lurralde-antolaketa

## Kanpo estekak
Jamila Abdallah Taha al Shanti

**Jamila Abdallah Taha al Shanti**, arabieraz **جميلة عبد الله طه الشنطي** (Jabaliako Errefuxiatu Eremua, Palestina, 1955ko martxoaren 15a &ndash; Gaza, 2023ko urriaren 19a) palestinar irakaslea eta politikaria izan zen, Hamas erakunde islamista palestinarreko kidea eta 2006tik 2018ra Kontseilu Legegileko kidea.  2023ko urriko Hamas eta Israelen arteko gerran hil zen.

## Bizitza goiztiarra eta hezkuntza 
Yamila al Shanti 1955eko martxoaren 15ean jaio zen. Doktoratu egin zen. Unibertsitateko irakaslea zen. 

## Ibilbide profesionala 
Al Shanti Hamas-eko kidea zen eta taldeko emakumeen antolaketaren sortzailea izan zen. 2006an hautatutako Hamaseko diputatuen artean maila goreneko emakumea izan zen, zerrendako hirugarren postuan baitzegoen.

### Heriotza 
Israelgo defentsa-indarrek Gazari egindako eraso batean hil zen 2023ko urriaren 19an, Hamasen aurkako Israelgo gerran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Fernández Eraso

**Javier María Fernández Eraso** (Iruñea, 1954) euskal arkeologoa eta EHU-UPVko katedraduna da, batez ere, Arabar aztarnak ikertu dituena.

Bere doktore tesia "Las culturas del Tardiglaciar en Vizcaya: un modelo de referencia del Magdaleniense final y Aziliense para el País Vasco en su contexto cantábrico" izan zen eta EHUNn defendatu zuen 1983ean.

2014an, arkeologiarako Arabar Institutuak urte horretan sortu zuen lehen Enrique Eguren saria eman zioten.

## Argitalpenak 
Hauek dira bere argitalpen batzuk, bakarri edo elkarlanean idatzita:

* 2020. Montserrat Hervella Afonso et al.:  "La epidemia de cólera en la población de Ocio (s. XIX, Zambrana, Álava). Un análisis desde la Antropología Biológica", in Idoia Grau Sologestoa, Juan Antonio Quirós Castillo (koord): *Arqueología de la Edad Moderna en el País Vasco y su entorno* . ISBN: 9781789694383, 231-242 or.
* 2011. Javier Fernández Eraso, José Antonio Mujika Alustiza: "Dólmenes de La Rioja Alavesa: Chabola de la Hechicera (Elvillar) y Alto de la Huesera (Laguardia)" *Arkeoikuska: Investigación arqueológica*, 2011.  ISSN: 0213-8921, 207-212 or.
* 2008. "Establos de cronología neolítica en la Rioja alavesa", in: Mauro S. Hernández Pérez, Jorge A. Soler Díaz, Juan Antonio López Padilla (koord): IV Congreso del Neolítico Peninsular: 27-30 de noviembre de 2006. 1. lib., ISBN: 9788496979130, 361-367 or.
* 1997. *Excavaciones en el abrigo de Peña Larga (Cripán-Álava)*. Gasteiz. Arabako Foru Aldundia, Museoan Zerbitzua .  ISBN: 8478213279.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak