Metanfetamina

**Metanfetamina** edo **N-metilanfetamina** sintesi-droga da, nerbio-sistema zentralaren estimulatzaile indartsua, mendekotasun handia eragiten duena. Haren kontsumoa, batez ere, aisialdiari loturik dagoen arren, batzuetan bigarren mailako tratamendu gisa erabiltzen da arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendu eta obesitate kasuetan. 1888an aurkitu zen, eta bi enantiomero ditu: levo-metanfetamina eta dex-metanfetamina

Kontsumoak dakartzan arriskuak direla-eta, metanfetamina 1971tik dago kontrolpean, Substantzia Psikotropikoen Hitzarmenaren arabera. Hala ere, legez kontrako substantziarik kontsumituenetakoa da munduan, eta delitu penalei lotuenetakoa ere. Merkatu ilegaleko metanfetamina gehiena botiketatik abiaturik ekoizten da: sendagai horietatik efedrina edo pseudoefedrina ateratzen da, eta metanfetamina bihurtzen gero, Breaking Bad telesail ezagunean ikus daitekeen bezala. Afganistanen hazten den *Ephedra sinica* landaretik ere eskura daiteke efedrina.

## Izena 
Desoxiefedrina da sustantziaren izen zientifikoa. Karrikan "meta", "tina", "tiza", "meth" eta "crank" izenak ematen zaizkio. Kristalizaturik saltzen delarik, berriz, "izotz", "kristal", "ice" edo "crystal meth" deitzen zaio. 

1941ean, Dainippon Japoniako konpainia farmazeutikoak metanfetamina merkaturatu zuen, *Philopon* izenarekin. Urte hartan bertan hasi zen erabiltzen herrialdeko ospitaleetan, eta ikasleak hura hartzen hasi ziren estudioko gau luzeak jasan ahal izateko. Drogak azkar egin zuen salto fronte militarrera, bereziki 1941eko abenduan Pazifikoko Gerra hasi ondoren. Estimulatzaileak laguntzen zien pilotu kamikazeei hegaldi luzeak egiten, eta gerraontzi etsaien aurka altueretatik amiltzen. Arma fabriketan, aukera ematen zien langileei lanaldi luzeak egiteko, jateko beharrik ere gabe.

Bigarren Mundu Gerran, Japoniak tona bat *Philopon* baino gehiago sintetizatu zuen, eta oso merke saldu herritarrei, umeei eta zaharrei barne. Gerra amaitu zenean, milaka japoniar kristalaren mende zeuden, tartean soldaduak. Herrialdea suntsiturik zegoen, biztanleentzako janari eskasia hasi zen, baina fabriketako langileek lanaldi amaigabeak egiten jarraitu behar zuten. Artean, Dainippon Pharmaceuticals enpresak droga soberakin handiak zituen saltzeko. Beraz, Japoniako Gobernuak beste aldera begiratzea erabaki zuen. 1951n metanfetamina debekatu zen arte, milioi eta erdi baino gehiago izan ziren haren mende egondakoak. Hala ere, mendekotasuna izateko probabilitate handiak asko murriztu du erabilera medikoa. 

## Aisialdiko kontsumoa 
Oro har, kontsumitzaileak gazteak izaten dira, ondorio psikoaktiboak bilatzen dituztenak. Rave motako jaietan eta chemsex saioetan ere kontsumitzen da. Testuinguru horietan, pertsona batzuek zenbait egunez jarraian hartzen dute, behin eta berriz, eragina desagertzen denean etortzen den beheraldia saihesteko.

## Epe luzeko ondorioak 
[thumb|250px|Metanfetamina hartzeak [dopamina-garraiatzailearen jarduera gutxitzen du, eta funtzio mentala murrizten.]]
Epe luzera, metanfetamina hartzeak ondorio negatibo anitz ditu, besteak beste adikzioa. Hau gaixotasun kronikoa eta errepikakorra da, droga kontsumitzera era konpultsiboan eramaten duena, eta garunean aldaketa funtzional eta molekularrak eragiten dituena. Beste droga batzuekin gertatzen den bezala, tolerantzia ere agertzen da, alegia, efektu atsegingarriak murriztu egiten dira behin eta berriz kontsumituz gero. Beraz, bilatzen den efektua lortzeko, dosi handiagoak hartu behar izaten dira, edo maizago. Mendekotasuna dutenek beste edozein plazer sentitzeko gaitasuna gal dezakete, eta horrek droga gehiago hartzera eraman ditzake. Ohiko kontsumitzaile batek substantzia hartzeari uzten dionean agertzen da abstinentzia-sindromea; depresioa, herstura, nekea eta kontsumitzeko gogo bizia dira sintomarik ohikoenak.

[thumb|250px|Metanfetaminaren epe luzeko kontsumoak [txantxar larria eta hortzak haustea eta erortzea eragiten du.]]
Metanfetaminaren kontsumoak maiz eramaten du arriskuko sexu-praktikak izatera. Baina droga estimulatzaile horrek libidoa handitu dezakeen arren, epe luzera sexu disfuntzioak eragiten ahal ditu, gizonengan behintzat.

Ondorio neurologiko eta portaerazkoekin batera, iraupen luzeko kontsumitzaileek kalte fisikoak ere pairatzen dituzte, besteak beste, pisua galtzea, hortzetako txantxarra ("metanfetaminaren ahoa") eta azaleko ultzerak. Nutrizio txarra, higiene eskasa eta drogak eragindako ahoko lehortasuna dira hortzetako arazoen eragileak.

Droga ekoizteko ohiko metodoak efedrina edo pseudoefedrina du aitzindari. Lehengai hori bronkio-zabaltzaile eta hodi-uzkurtzaile gisa erabiltzen da medikuntzan. Aitzindari horietatik abiaturik, metanfetamina laborategi txiki eta ertainetan "sukaldatzen" da. Metodo honen bidez ekoiztutako d-metanfetamina oso garbia, indartsua eta merkea da.

Gobernu batzuen kontrolek efedrina edo pseudoefedrina eskuratzea zaildu dute. Hori dela eta, ekoizleek gero eta gehiago erabiltzen dute beste prozesu bat, P2P izenekoa, fenil-2-propanona aitzindari duena. Bestalde, metodo hau egokiagoa da laborategi industrialetan erabiltzeko.

Munduko metanfetamina gehiena Ipar Amerikan, Hego-ekialdeko Asian eta Europako herrialde batzuetan (Txekia, Herbehereak, Belgika) ekoizten da. Azken urteetan, produkzioa nabarmen handitu da Afganistanen.  

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anfetamina
* MDMA

## Kanpo estekak