Akira Toriyama

; Kiyosu, Japonia, 1955eko apirilaren 5a - 2024ko martxoaren 1a) mangaka ezaguna eta bideo-jokoetako pertsonaia diseinatzaile japoniarra izan zen.

Bere manga asko mundu osoan zehar zabaldu ziren: *Dr. Slump*, *Dragon Ball*, *Cashman*, *Go! Go! Ackman*, *Kajika* eta abar. Baina, zalantzarik gabe, bere bizitzan egin duen lanik ezagunena *Dragoi Bola* izan zen.

## Bizitza 
Akira Toriyama 1955eko apirilaren 5ean jaio zen Kiyosun, Aichiko prefekturan (Japonia). Kaeasu eta Tonbiren semea, eta Uzuraren anaia zaharra. Azken honek ere seme bat du. Yoshimi Toriyamarekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituzten: Sasuke, 1987ko apirilean jaiotako mutikoa, eta alaba bat, 1990eko amaieran jaioa eta bere izenik sekula esan ez duena. Akirak “argia” esan nahi du japonieraz eta Toriyamak “txorien mendia”, hortik dator bere estudioaren izena: *Bird*. Bere zaletasunak familiarekin egotea, maketak muntatzea, bideo-kontsolekin jokatzea eta motorrean ibiltzea ziren. Bere eraginen artean aipatzekoa da Disney-ren *101 Dalmata* filma, marrazkilari izatera bultzatu zuena.

Umetatik erakutsi zuen bere marrazteko gaitasuna. Gurasoak ados ez egon arren, 1974an Aichiko Goi Mailako Industria Eskolan sartu zen diseinu grafikoa ikasteko. Handik urtebetera unibertsitatetik irten zen, manga marrazteko asmoz. Eskolan ikasi ondoren, diseinatzaile grafiko bihurtu zen eta publizitate agentzia batean hasi zen lanean.

1990eko hamarkadan izan zuen entzute ikaragarriarekin alderatuta, XXI. mendearen hasieran apur bat jaitsi zen Akira Toriyamaren ospea. Beharbada, *Dragoi Bola*ren ondorengo bere azken lanek arrakasta txikiagoa izan zutelako. Hala ere, Japonian pertsonaia publiko izaten jarraitu zuen eta luzaz Aichin bizi izan zen. Bere ospeak zenbait arazo eragin zizkion bertan. Esate baterako, Tokion agertuko zen zurrumurruak zabaltzen ziren bakoitzean, gobernazio bulegoan kezkatu egiten ziren. Izan ere, jarraitzaile multzo handiak pilatzen ziren bere etxe inguruan mangaka nola irteten zen ikustearren, eta askotan aireporturaino jarraitzen zioten auto-ilara luzeetan. 

Baina, hain ospetsua bazen ere, Toriyama gizon lotsatia zen eta nahiago zuen landako giroa hiri handikoa baino. Ez zitzaion gustatzen komunikabide garrantzitsuetan agertu beharra, eta gutxitan lortu izan zuen kazetari batek bera elkarrizketatzea edo egunkari baterako argazki bat ateratzea.

2024ko martxoaren 1ean hil zen, buruko isuri bat zela eta.

## Lana 
### Dragoi Bola baino lehen 
1978ra arte ez zuen bere lehen istorioa argitaratu, *Wonder Island* izenekoa *Shonen Jump* astekarian atera zuen orduan. Gauza fantastikoak (arrainek hegan egiten dute, tximinoek irristaketan, Tarzanen antzeko izakiak etab.) gertatzen diren irla bateko istorio bat narratzen du hemen. Gero, 1979an zehar, zenbait komiki motz (batzuetan atal bakarrekoak) egin zituen: bere lehen lanaren ondorengoa zena, *Wonder Island 2* izenekoa; ''Today's Highlight Island*, hemen mutiko baten istorioa kontatzen zen, jatea oso atsegin zuen baina hortzetako arazoek ez zioten uzten; eta *Tomato Girl Detective*, protagonista izaera erretxineko neska bat zuena.
 
1980an, Toriyamak bere lehen arrakasta handia hasi zuen. Hau *Dr. Slump* izan zen, Norimaki doktoreak nola Arale izeneko robot bat sortzen zuen kontatzen zuena. Norimaki, Arale eta Pinguin Herriko beste bizilagunen bizitzak ia Toriyamaren denbora osoa hartu zuen 1984 arte, guztira 18 liburuki argitaratuz. 28 milioi ale baino gehiago saldu zituen.

1982an, *Dr. Slump* *shōnen* edo *shōjo manga* onenaren Shogakukan Manga Saria irabazi zuen.

Gainera, *Dr. Slump* izan zen animera egokitu zen Toriyamaren lehenengo manga. Animera egokitzen hasi zen 5 aste eskasetan argitaratua izan zenean (aurretik inoiz gertatu ez zen zerbait), azkenean 243 atalera iritsi arte. Euskal Herrian, ETB1 kateak atal batzuk eman zituen *Arale* izenez.

Baina Araleren abenturak egin bitartean eta ia aldi berean, beste istorio labur batzuk ere egin zituen Toriyamak: *Pola & Roid*, *Escape*, *Chobit*, *The Adventures of Tongpoo* eta *Dragon Boy* 1983ko azkenean. Azken honek arte martzialak ikasi eta indartsuago bilakatzeko entrenatzen den mutiko baten istorioa kontatzen du, dudarik gabe geroago etorriko zenaren aurrerapen bat zen hau.

### Dragoi Bola 
Ezinezkoa da Akira Toriyama *Dragoi Bola* gabe edo alderantziz imajinatzea. Akira Toriyama beti izango da "*Dragoi Bola* egin zuena".

1984ko azaroan, *Dr. Slump* amaitu berria zela, bere lanik ospetsuena izango zena argitaratzen hasi zen: *Dragoi Bola*, berehala arrakasta handia bihurtu zena; hainbestekoa, ezen aldi batean astero Shonen aldizkariaren 5 bat milioi ale saltzen ziren *Dragoi Bola* zela eta. Laburbilduz, Son Goku izeneko mutiko bitxi baten abenturak kontatzen zituen, Bulmarekin batera 7 dragoi bola lortzeko bidean lagunak ezagutzen zituena. Seriea asko aldatu zen 11 urte eta 42 liburukitan zehar, pertsonaiak hazi egin ziren eta azkenerako Gokuren iloba bat ere ikusi zen. Azkenean, Toriyamak 1995eko apirilean seriea bukatu zuen nekeagatik, ez baitzuen atsegin astero atal berriak egin beharra gidoiak prestatzeko denborarik gabe. Egileak berak elkarrizketaren batean aitortu duenez, azken istorioekin hasten zenean (Cell edo Boo-rekin, adibidez), ez zuen ideiarik ere izaten abentura haiek nola bukatuko ote zituenari buruz.
 
*Dragoi Bola*k izan zuen marrazki bizidunen bertsioa oraindik garrantzitsuagoa bihurtu zen. Anime hau hiru arotan zatitu zen. Lehenengoan, *Dragoi Bola* soilik izenekoan, Gokuren abenturak kontatzen ziren Chichirekin ezkondu zen arte. Orduan bigarren aroa hasi zen, *Dragoi Bola Z* alegia, ezkontzaren eta Son Gokuren anaia (Raditz) agertu bitarteko denbora profitatuz. Denbora horretan senar-emazteek seme bat izan zuten: Son Gohan. Hau oso pertsonaia garrantzitsua izan zen handik aurrera. Baina Toriyamak beti esan du ez zegoela ados seriearen izen aldaketarekin, bere ustez Gokuren abentura guztiek istorio bat osatzen zuten eta. Izan ere, mangan halaxe izan zen, hasieratik bukaerara *Dragoi Bola* soilik.

Dragoi Bola berezia egin zuena bere egilearen izaera izan zen hein handi batean. Akira Toriyamak, marrazteko gaitasun handia izateaz gain (pertsonaiak eta hauen mugimendua paperean irudikatzean, batez ere), istorioa jendeari gustatzeko moduan kontatzen asmatu zuen. 1995eko maiatzera arte jarraitu zuen manga. Orduan bukatzea erabaki zuen, beste proiektu batzuk burutzeko eta nekatu zelako ere bai. Animeko 519 atal, istorio paraleloak kontatzen zituzten 13 film, bi atal berezi eta OVA bat egin ziren guztira.

1996an, animea egiten zuen *Toei Animation* konpainiak istorioarekin jarraitzea erabaki zuen, baina Toriyamak uko egin zion Dragoi Bolaren mangarekin jarraitzeari. Beraz, konpainiari *Dragoi Bola Z*-ren jarraipen bat egiteko eskubideak saldu zizkion eta bera aholku batzuk eman eta pertsonaia batzuk diseinatzera mugatu zen. Horrela hasi zen Dragoi Bola GT, audientzia onak izan arren bere aurrekoen arrakastara heldu ez zena eta 64 atal soilik iraun zuena.

### Dragoi Bolaren ondoren eta gaur egun 
Dragoi Bola bukatu ondoren, ez da geldirik egon eta istorio anitz sortu ditu. Iraupen ezberdinetakoak izan dira: 100 eta 200 orrialde bitarteko istorio motzak batzuk, eta atal bakarreko komikiak beste batzuk. Halere inork ez du lortu Goku eta bere lagunek adinako arrakastarik. Hauek dira bere azken lan ezagunenak: *Cowa!*, gehienbat haurrei zuzendua; *Tokimecha*, denboran zehar bidaiatzen duen neska baten abenturak kontatzen dituena; *Kajika*, *Sand Land*, deabruaren semea agertzen den akzio eta komedia arteko nahasketa bat; *Neko Majin*, *Dragoi Bola*ren parodia moduko bat; eta bere azken lana *Blue Dragon*erako pertsonaiak egitea izan da.

Toriyamak duela gutxi esan duenez, oso litekeena da *Blue Dragon*en animean eginiko lana bere azken laguntza izatea animean. Hauek dira bere hitzak:

*Blue Dragon* TV Tokyo telebista katean hasi zen ematen, 2007ko apirilaren 7 larunbatean. Ipar Amerikan eta Europan urte berean emateko asmotan izan arren, ez zuten egin. Azkenean 2008ko martxoaren 28an Estatu Batuetako Cartoon Network telebista katean estreinatu zuten.

### Bideo-jokoak 
Toriyamaren arrakastak zenbait bideo-jokoren pertsonaiak diseinatzera ere bultzatu zuen. Nagusiki, *Dragon Quest* sagan: Enix-en (gaur egun Square-Enix) RPG (ingeleseko *Role-Playing Game*) jokoen saga, Japonian oso ospetsua. Toriyamak pertsonaiak diseinatu zituen. Mangara eta animera ere egokitu zen, azken hau Euskal Herrian ETB1en ikusi ahal izan zen "Fly" izenarekin. *Dragon Quest Monsters* azpisagarako ere egin du lan. Baita SNES sistemarako *Chrono Trigger*-erako ere: SquareSoft-en (gaur egun Square-Enix) RPG jokoa, Japonian oso ospetsua. Horrez gain, *Tobal I* eta *II*rako (SquareSoft-en bi borroka-joko, bigarrena Japoniatik irten ez zena) eta *Blue Dragon*-erako egin ditu pertsonaiak. Azken hau Mistwalker estudioen RPG jokoa da, Hironobu Sakaguchirena (*Final Fantasy*ren egilea). Gaur egun PCrako *Dragon Ball Online* jokorako pertsonaiak diseinatzen dihardu. Joko hau 2008ko amaieran merkaturatzekoa da.

## "Eta honela egin nintzen manga marrazkilari" 
*Toriyama Akira's Manga Theater Vol.2* liburuan (1978an Weekly Shonen Jump aldizkarian *Wonder Island* argitaratu artekoa) elkarrizketa bat egin zioten Akira Toriyamari. Autobiografia moduko honek 6 atal ditu eta egileak berak kontatzen digu nola bihurtu zen mangaka.

* **1. atala:**

* **2. atala:**

* **3. atala:**

* **4. atala:**

* **5. atala:**

* **6. atala:**

## Bitxikeriak 
**Akira Toriyama** gizon arrunta zen, bere lanari eta familiari emana. Bitxikerietako bat bere animalienganako zaletasuna da. Toriyamak ia denetik izan zuen etxean. 1980 eta 1984 artean, *Dr. Slump* *Shonen Jump*-en argitaratzen zenean, bi zakur izan zituen: *Turbo-maru* eta *Turbo-Maru II*, *Ohiru* izeneko katu bat, eta zenbait txori ere bai (izan ere, bere abizenean eta estudioaren izenean txoriak agertzen dira). Beren izenak *Koechi*, *Ichirou*, *Kii*, *Grey* eta *Hime* ziren.
 
1984tik 1995era, Dragoi Bolaren garaian, dezente maskota gehiago izan zituen. Ezagunena, zalantzarik gabe, Siberiako husky eme bat, *Matoryoushiku* izenekoa eta *Mato* deitzen ziotena. Beste bat *Toma* zen, welsh corgi arrazako zakurra; ikusten denez, "Mato"ri silabak aldatuta eratzen da "Toma". *Mato* oso maitatua izan zen Toriyama sendian, eta Akirari atsekabe handia sortu zion bere heriotzak. *Koge* ere asko maite zuten, hau katu beltz bat zen eta *Dragoi Bola*ko azal-hegalen batean agertu zen. Garai honetan hainbat txori ere izan zituen, baina inori ez zion izenik jarri. Dena den, gehien gustatzen zitaizkionak perikitoak eta uretako txoriak ziren.
 
Baina ezin esan daiteke Toriyama marrazkilari itxi horietako bat zenik eta lagunik ez zuenik. Horietatik ezagunena Mazuka Katsura da, *Video Girl Ai*ren agilea. Harreman onak zituen bere argitaratzaileekin ere; ezagunena Kazuhiko Torishima da, bere argitaratzailea *Dr. Slump*en eta *Dragoi Bola*ko lehen zatian, Gokuk arte martzialen txapelketa irabazi arte. Torishima izan zen Mashirito doktore maltzurra (Torishimaren silabak alderantziz jarrita) sortzeko inspirazioa. Dirudienez, Toriyamaren argitaratzaileek autorea inspiratzen dute. Yu Kondo ere, bere argitaratzailea saiyen sagatik *Cell*en lehen eraldaketaraino, *Freezer* sortzeko eredu izan omen zen; eta Fuyuto Takeda, bere azken argitaratzailea, *Boo*ren eredua ei zen.
 
Dragoi Bolako Daizenshuetan autoreari eginiko elkarrizketetatik Akira Toriyamaren izaeraren zenbait gauza ikus daitezke: langile nekaezina zen, oso perfekzionista, astebete lehenago eginiko lana botatzeko gai zen ez bazitzaion egokia iruditzen. Egileak zioenez, etxean lan egiten zuenean ezohiko ordutegia eramaten zuen: eguerdira arte lo egiten zuen, jaiki, bazkaldu eta lanean hasten da. Arratsalde osoan lanean jarduten zuen, gero gelditu, zakurra paseatzera ateratzen zuen, afaldu, bainu bat hartu eta lanean jarraitzen zuen goizeko ordu txikietara arte. Are gehiago irudiren batekin hasi bazen: hasi eta bukatu arte ez omen zen geratzen, bat erdibidean utzita lotara bazihoan, horrekin amets egiten zuelako eta ez zuelako ondo atseden hartzen. Beste bitxikeria bat: lanean ari zenean, arreta osoa jartzen omen zuen berean. Kanpoko ezer ez sentitu arte sartzen omen zen berean, ezta lurrikara bat ere, elkarrizketa batean zioenez. Gainera, marrazten ari zen pertsonaiaren aurpegiera bera jartzeko ohitura berezia zuen. Bere emazteari eta laguntzaileari, Takashi Matsuyamari, asko gustatzen zitaien hau.

Pertsonaiak sortzerakoan eskema hau jarraitzen du: lehenik trama asmatzen du, gero pertsonaiaren izaera moldatzen du gidoi berrian izango duen paperaren arabera, eta azkenik diseinatu eta marraztu egiten du. Adibidez, Freezerren Indar Bereziak (Ginew Tokusentai) egin zituenean, bere alabari hainbeste gustatzen ztzaizkion *sentai* serieetan oinarritu zen (*Power Rangers*en modukoak). Freezer eta Cellen sagetan, Toriyamak ez zeukan oso argi zer gertatuko zen. Gainera, denboran zeharreko bidaiekin, gauzak hainbeste nahastu zituen, ezen bere argitaratzailearengana jo behar izan zuen ideia eske.
 
Pertsonaiei dagokionez, bere gogokoenak Satan deabruen erregea (bere lehen billau handia), Satan Txiki eta Mr. Satan ziren, azken hau bere pertsonaia komikoenetarikoa. Bestalde, aitortzen du berak Gohanek aitaren tokia har zezan nahi zuela, baina horretarako mutilari zerbait falta zitzaiola ikusi omen zuen. Azkenean pentsatu zuen istorioak jarraitzeko Gokuk itzuli behar zuela. Dragoi Bola amaitu zenetik, Toriyamak denborarik gehiena bere lehen zaletasunari eskaintzen zion: bere familiarekin egoteari. Garai batez, emazteak komikiak koloreztatzen laguntzen omen zion.

Aipatzekoak dira autoerretratuak ere. Toriyamak, bere obren atalak biltzen dituzten liburukien azal-hegal bakoitzean, irakurleari zerbait kontatzen dio. Mangari buruzko zerbait izan daiteke, edo bestela bere bizitza kontatzen du, zer gertatu zaion azkenaldian...

## Akira Toriyamaren lan guztiak 
### Mangak 
* ***Awawa World*** (1977, argitaratu gabea)
* ***Wonder Island*** (1978-1979, 2 one-shot)
* *'''Today's Highlight Island*** (1979, one-shot 1)
* ***Tomato Girl Detective*** (1979, one-shot 1)
* ***Hetappi*** (1982, tankōbon 1) - Bigarren egilea: Akira Sakuma
* ***Dr. Slump*** (1980-1985, 18 tankōbon, kanzenban)
* ***Escape*** (1981, one-shot 1)
* ***Pola & Roid*** (1981, one-shot 1)
* ***Pink*** (1982, one-shot 1)
* ***Mad Matic*** (1982, one-shot 1)
* ***Chobit'''* (1983, 2 one-shot - Ez nahastu geroagoko *Chobits*-ekin, Clamp-ena)
* ***Dragon Boy*** (1983, 2 one-shot)
* ***Tongpoo*** (1983, one-shot 1)
* *'''Toriyama Akira's Manga Theater Vol.1*** (1983, tankōbon 1)
* ***Dragoi Bola*** (1984-1995, 42 tankōbon, geroago kanzenban edizioan 34)
* ***Mr. Ho*** (1986, one-shot 1)
* ***Lady Red*** (1987, 3 one-shot)
* ***Kennosuke*** (1987, one-shot 1)
* ***Sonchoh*** (1987, one-shot 1)
* ***Mamejiro*** (1988, one-shot 1)
* ***Toriyama Akira's Manga Theater Vol.2*** (1988, tankōbon 1)
* ***Karamaru*** (1989, one-shot 1)
* ***Wolf*** (1990, one-shot 1)
* ***Cashman Saving Soldier*** (1991, 3 one-shot - 1998, tankōbon 1)
* ***Dub & Peter 1*** (1992, 4 one-shot)
* ***Go!Go! Ackman*** (1993, 11 one-shot)
* ***Chotto Kaettekita Dr. Slump*** (1994-1997, 4 tankōbon fin)
* ***Tokimecha*** (1996, one-shot 1)
* ***Alien X-Peke*** (1997, one-shot 1)
* ***Bubul*** (1997, one-shot 1)
* ***Toriyama Akira's Manga Theater Vol.3*** (1997, tankōbon 1)
* ***Cowa!*** (1997-1998, tankōbon 1)
* ***Tahi Mahi*** (1998, tankōbon 1)
* ***Kajika*** (1998, tankōbon 1)
* ***Neko Majin*** (1999-2005, 5 one-shot, tankōbon/kanzenban 1)
* ***Sand Land*** (2000, tankōbon 1)
* ***Kochikame*** (2006, omake 1 - Ez da Kochikameren jatorrizko egilea)
* ***Cross Epoch*** (2006, one-shot 1)
* ***Blue Dragon*** (2007)

### Bideo-jokoak 
* **Dragon Quest** saga: Nintendoren Famicom/NES, Super Famicom/Super NES, Game Boy Color, Game Boy Advance, Nintendo DS eta Wiirako eta Sonyren PlayStation eta PlayStation 2rako.
* **Dragon Quest Monsters** saga: Nintendoren Game Boy, Game Boy Color, Game Boy Advance eta Nintendo DSrako eta Sonyren PlayStationerako.
* **Chrono Trigger**: Nintendoren Super NESerako.
* **Tobal I** eta **II**: Sonyren PlayStationerako.
* **Blue Dragon**: Microsoften Xbox 360rako.

### Telebistako programak 
* **Apple pop*', *Pon Kick* (ポンキッキ) haurrentzako programaren opening-a (hasierako sekuentzia) egin zuen 1999an.

### Beste batzuk 
* **QVolt**, Q motors-en automobil elektriko bat.
* **Jyanta**, Jump Shop-eko pertsonaia original bat.
* **Tocchio the Angel**, umeentzako liburu bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dragoi Bola
* Manga
* Mangaken zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Akira Toriyamari elkarrizketa
*  Bird Studio jarraitzaileen taldea
*  鳥山明の世界 Akira Toriyamaren mundua (jarraitzaileen taldea)
*  Jump aldizkariaren webgune ofiziala
*  Akira Toriyamaren profila Mobygames-en