Joxe Azurmendi

[thumb|**Joxe Azurmendi** [Jakin aldizkariaren 50. urteurreneko ekitaldian, Donostiako Miramar jauregian.]]
**Joxe Azurmendi Otaegi** (Zegama, Gipuzkoa, 1941eko martxoaren 19a – Donostia, 2025eko uztailaren 1a) euskal idazlea, filosofoa, saiakera egilea eta poeta izan zen. Etikaren, politikaren, hizkuntzaren filosofiaren, teknikaren, euskal literaturaren eta, orokorrean, filosofiaren gaineko liburu eta artikulu asko eta asko plazaratu zituen. *Jakin* kultura-taldeko kide, bertan *Jakin irakurgaiak* saileko arduraduna izan zen. Sail horretan, pentsamenduaren dibulgazioa bultzatu asmoz, 40 liburutik gora atera dituzte euskaraz: hala nola, *Klasikoak* editorialaren filosofiako euskarazko itzulpenetan lagundu izan du. 

Udako Euskal Unibertsitatearen sortzaileetako bat izan zen, halaber. EHUko Filosofia Modernoko katedraduna eta irakaslea izan da. 2010ean euskaltzain ohorezko izendatu zuten. Finean, Joxe Azurmendi Euskal Herriko pentsalari emankorrenetako bat izan zen eta, askoren iritziz, erudituenetakoa ere bai.

## Biografia 
Joxe Azurmendi Otaegi 1941ean jaio zen, gerraoste betean, Zegaman. Aitak paper-fabrikan egiten zuen lan eta amak, etxean. Etxetik bazetorkion, beraz, langile-mugimenduarekiko eta ezkerreko pentsamenduarekiko sentsibilitatea. Bederatzi edo hamar urterekin Arantzazura, frantziskotarrengana, joan zen ikastera bere gogoz. Horrela, langile-klaseko haur batek bestela jasoko ez zukeen hezkuntza jaso zuen. Erriberrin filosofia ikasi ondoren, atzera, Arantzazura bueltatuko zen teologia ikastera. Zegamako ume euskalduna, eskolan hizkuntza galtzen ari zena, Erriberrin topatuko zituen berriro euskara eta Euskal Herria, Arturo Kanpionen lanak irakurriz. Hortik aurrera euskaraz ikasten eta euskaraz idazten ahalegindu zen. Hizkuntzarekiko atzera-aurrera horrek bere ibilbide intelektualean eragina izan du. Era berean, Villasanteri Axularren *Gero* gaztelaniara itzultzen lagundu eta euskal literatura klasikoarekin lehenengo ezaupidea hartu zuen.

1959 eta 1960. urteetan Arantzazun, frantziskotarren eskolan, Teologia ikasi zuen.

1955erako, Arantzazun ikasketa plana erreformatuta zegoenez, filosofia eta teologiaz gain psikologia, antropologia eta soziologia irakasten ziren. Era berean, Frantzia, Belgika eta Alemanian ikasitako irakasleak heldu ziren 1957an eta Espainia katoliko frankistan zentsuratutako autoreak azaltzen zituzten.

### 1960ko hamarkada 
Erriberritik Arantzazura itzuli zen 1960ko hamarkadaren hasieran. Garai hartan, Joseba Intxaustik zuzentzen zuen *Jakin* aldizkarian laguntzaile hasi zen. Aurreko garaiarekin alderatuta aldizkariak jite berria hartu zuen: Europako filosofia eta kulturari begiratzen hasi zitzaion. Azurmendik hainbat eta hainbat artikulu egin zituen *Jakin* aldizkarirako. Lehena, 1960an bertan, "Bergson’en problema" izan zen. Artikulu horietan guztietan askotariko gaiak landu zituen: marxismoa eta ortodoxia, kultura, erlijioa, poesia, literatura eta identitatea ziren gai zentralak. Aldizkari horretako zuzendaria zen, Francoren Gobernuak hori lehenengo aldiz debekatu zuenean. Aldizkaria berriz sortu zenean lankide izaten segitu zuen eta inoiz ez dio bertako partaide izateari utzi. Artikulu ugari plazaratu izan ditu bertan ordutik.
thumb|270x270px|Arantzazuko giro kulturala, 1956-1968. Jose Ramon Etxebarriaren gardenkia Euskara Batuaren helduaroa Jardunaldiaren barruan (Gasteiz, 2018-06-21).
Arantzazun Bitoriano Gandiaga ezagutu zuen eta bien arteko harreman pertsonal zein literaioa 40 urtez luzatu zen. Azurmendik Gandiagaren *Elorri* (1962) poema liburua editatu zuen garai hartan.

Urte batzuk geroago, 1964an, Foruan (Bizkaia) latin eta euskarazko literatura irakatsi zuen. 1965ean erbestera ihes egin zuen: Frantzia, Alemania, Finlandia, Hungaria eta Italia ibili zituen bere “bohemio bidean” eta urte bereko udazkenean, azkenik, Erroman finkatu zen. Euskaltzain urgazle izendatu zuen Euskaltzaindiak.

Urtebeteko Teologia ikastaldia egin zuen bertan, eta ondoren, ikasketak Westfaliako Münsterren (Alemania) segitu. Txillardegirekin harremana sendotu zuen eta Krutwigekin ere kontaktuak izan zituen. Fronte Kulturalaren baitan *Hizkuntza, etnia eta marxismoa* liburua lantzen hasi zen.

Alemanian bertan, 68ko maiatza baino lehen, Frankfurteko eskolaren ildoko marxismo berri bat ezagutu zuen eta bere garaiko dogmatismoaren kontrako borrokan, komunismoari gogorarazi zion “Xixtimak hil dir(el)a”. Era berean, darwinismoaren, soziologiaren eta psikologiaren ekarpenak aintzat hartzeko aldarrikatu zuen. Aztertu zituen beste autore batzuen artean Albert Camus eta Simone Weil ere aipatu behar dira. Ezkerreko zein eskuineko dogmatismoaren kontrako borrokak bere bizitza eta obra guztia zeharkatu zuen, beraz.

### 1970eko hamarkada 
Teologia ikasketak amaitu eta Filosofiari ekin zion bost urtez Münsterren bertan. 1971n *Hitz berdeak* (E.F.A., Editorial Franciscana Aranzazu) poesia liburua idatzi zuen, bere poesia liburu bakarra izan dena. Dena den, Susa argitaletxeak 1990ean *Hitz berdeak* liburuan zegoen eta zentsurak debekatu zuen *Manifestu Atzeratua* poema –saiakera kutsua ere baduena– argitaratu zuen. *Hitz berdeak* publikatu ondoren 1969an idatzitako *Hizkuntza, etnia eta marxismoa* (Euskal Elkargoa) liburuak argia ikusiko zuen 1971n. Bertan, abertzaletasuna eta marxismoa elkarren kontra jartzeko joera aztertuko du. Liburuak, “euskal arrazoiari marxismotik haina begiratu dio marxismoari berari euskal arazotik, marxismoa bere prinzipioetarainoxe, bere izari historiko nahiz barne egiturazkoetaraino zulatuz eta birpentsatuz”. Euskal Herrian ematen zen zapalkuntza bera ardatz ezberdinen gurutzaketa modura pentsatzeko lehenengo saiakeren baitan kokatzen du liburua Ibai Atutxak. Handik urte batera, *Kolakowski* (E.F.A., 1972) argitaratu zuen, Joseba Arregirekin batera. Bere garaiko marxismoaren dogmatismoa eta metafisika kritikatu zituen bertan. Hurrengo urtean, *Kultura proletarioaz* (E.F.A., 1973) idatzi zuen. Lan horretan, 1917tik 1921era arte nagusi izan zen mugimendu proletkulturala aztertu zuen, hau da, iraultzaile sobietarren hegal ezkertiar erradikalek osatzen zutena. Hortik bi urtera *Iraultza sobietarra eta literatura* (Gero-Mensajero, 1975) liburua argitaratu zuen literaturari buruz, begi bat Errusian eta bestea Euskal Herrian zuela. *Kultura proletarioaz* eta *Errealismo sozialistaz* liburuekin batera trilogia bat osatzen du azken horrek.

Urte horretan bertan atera zen zeresan handiko *Gizona abere hutsa da* (E.F.A., 1975) liburua. Haren lagunek Lazkano Mendizabal izenpean argitaratu zuten. Gainera, liburuan aurkezten den tesiak zentsuratua izateko arrisku handia zuela ikusita, obran defendatzen ez den tesi baten laburpena ipini zuten sarrera gisa. Lanean Konrad Lorenz etologoaren ekarpenak lantzen dira eta bere garaiko pentsamendua (eta marxismoa zehazkiago) garaiko zientziaren erronken mailan ez dagoela kritikatzen da tesi sinple bezain gogor batekin: gizakiaz dakigun gauza bakarra abere hutsa dela da. Hurrengo bi urteetan berriz ere bi liburu polemiko argitaratu zituen: *Zer dugu Orixeren kontra?* (Jakin-E.F.A., 1976) eta *Zer dugu Orixeren alde?* (Jakin-E.F.A., 1977). Lehen liburuan Orixe nola baztertua izan zen aztertzen da, hala nola, ahaztura horren arrazoiak. Bigarrenean, aldiz, “Orixeren alde onak haizatu ordez, irakurlea eta Orixe idazlea elkarrenganatzea bilatzen du" zegamarrak. Bi liburu horietan tradizioarekin kontuak egitea da helburua, aurreko belaunalditik zer hartu eta zer utzi gogoetatzen da Euskal Herri garaikiderako moduko kultura bat sortzeko bidean. Oraindik, 1980ko hamarkada heldu artean, sei liburu gehiago publikatu zituen. Lehena, *Artea eta gizartea* (Haranburu, 1978) izan zen. Bigarrena, *Errealismo sozialistaz* (Haranburu, 1978) deiturikoa, autoreak dioen bezala *Kultura proletarioaz* liburuaren jarraipena dena. Bertan, historiarik gabe erabiltzen diren kontzeptuak historian sartzen ahaleginduko da militantzian eztabaidak hobetzeko eta elkar ulermena sendotzeko asmoarekin. *Mirande eta kristautasuna* (Gipuzkoako Aurrezki Kutxa, Irun Hiria sariaren irabazlea, 1978) izan zen hurrengoa. Bertan, Miranderen gainean ditugun aurreiritziak kentzera deitzen digu. Liburuan, “kristau ofizial zen gizarte batean, Mirande nola altxatu zen” azaltzen saiatzen da zegamarra.

1980ko hamarkadaren aurretik publikatuko zituen azken liburuak, hurrenez hurren, *Arana Goiriren pentsamendu politikoa* (Hordago–Lur, 1979), *Nazionalismo / Internazionalismo Euskadin* (Hordago-Lur, 1979), eta *PSOE eta euskal abertzaletasuna* (Hordago–Lur, 1979) izan ziren. Azkeneko liburu hauetako batzuk 1970eko hamarkadaren hasieran idatzi ziren nahiz eta urte batzuk geroago argitaratu. Haiek idazteko motiboa hauxe zen: “militantziak behar omen zuen oinarrizko literatura apur bat eginez joateko euskaraz.” Trilogia bat egitea zen asmoa, *Arana Goiri eta abertzaletasun sozialista*, *PSOE eta euskal abertzaletasuna* eta *Sozialismo abertzalea eta nazio arazoa*. Trilogia hori eskuan zuela 1974ko udan klandestinoki Baionara (Lapurdi) joan zen fronte kulturala aktibatzeko asmoarekin. Aktibazioa, ordea, asmo on hutsean geratu zen, berak esaten duenez, “sekula funtzionatu ez zuen lau fronteen eskema harekin...”. Fronte kultural honek behar batzuei erantzun nahi zien: “nazioa zela, sozialismoa zela, klaseak eta internazionalismoa zela...” eztabaida ugari zegoen Euskal Herrian. Erantzun bat eman beharra zegoen dibulgazio mailan. Testuinguru horretan ulertu behar dira Azurmendiren azken liburu hauek ere, hala nola garai berdinean atera ziren *Marx eta Nazioa* (Garate, 1972), *Iraultzaz* (Torrealdai, 1973) eta aurretik aipatutako Joxe Azurmendiren beraren *Kolakowski* eta *Kultura proletarioaz*.

Hamarkadaren hasieran, 1973 urtean, UEUko ekitaldietan parte hartu zuen Alemaniatik Iparraldera etorrita. Besteak beste, Manex Erdozaintzi-Etxart eta Piarres Xarriton ezagutu zituen Iparraldera egindako bidaietan.1974an Espainiako poliziak Carrero Blancoren hilketarekin zerikusia izatea egotzi zionez, Alemaniako poliziak babestua izan zuen hilabetez. Euskararekiko bere kezka ere agerian utzi zuen sasoi hartan. 1978an honela mintzo zen 1970eko hamarkadako lehen urteei erreparatuz: “Neu ere harrituta geratzen naiz orain, lehen liburuki honetan, esate baterako, hizkuntzari eta, zenbat begiratzen zaien, ikustean. Gauzak asko aldatu dira urte gutxitan. Oraingo planteamendu politikoetan leku gutxiago eman ohi diogu euskarari.” Euskararen aldeko borrokak bere obra guztia markatuko du. Euskaraz idatziko baititu bere obra guztiak, bere pentsamendua zabaltzeko hori oztopoa izango dela jakinagatik. Dena den, euskara eta herria bere obraren aurretik jarriko ditu beti, euskal kulturaren aldeko militantzia izango da bere hautua.

Hamarkadaren amaieran Donostian finkatu zen *Jakin* taldean hasi zen lanean Hegoaldera itzulirik. Apaizgoa utzi zuen garai horretan eta euskarazko kulturgintza mugimenduan kide aktiboa izan zen Donostiako Bilintx liburu dendaren irekieran ere lagunduz, adibidez.

### 1980ko hamarkada 
[thumb|300x300px|[Joxemi Zumalabe, Iñaki Uria, Inaki Irazabalbeitia eta Joxe Azurmendi euskal prentsaren eguna iragartzen, 1988an.]]
1980ko hamarkada hasieran, Frantziskotarren anaiartea utzita, EUTGn eta Euskal Herriko Unibertsitatean hasi zen lanean irakasle gisan. UZEI lexikografia eta terminologia zentroarekin hainbat elkarlan egin zituen, batez ere, hiztegigintzan.

1984an, tesi lana aurkeztu zuen —Víctor Gómez Pin eta Julio Caro Barojaren zuzendaritzapean—, Arrasateko (Gipuzkoa) mugimendu kooperatibistako fundatzailea Jose Maria Arizmendiarrieta apaizari buruz, hain zuzen. Haren proiektua gizakia eta gizartea batzeko proiektua zela esan zuen, sozialismoa eta pertsonalismo frantsesa batzen zituen gizarte antolamendu berri baterako proiektu berri bat legez deskribatuz. Tesia liburu bilakatu zen *El hombre cooperativo. Pensamiento de Arizmendiarrieta* izenarekin. Arizmendiarrietari buruz egundaino idatzi den libururik onenetakoa da eta japonierara ere itzuli zuten.

Hamarkada hartan, *Jakin*eko zuzendari lanak eta EHUko irakasle lanak partekatu zituen. Hainbat hilabetetako egonaldiak ere egin zituen Münster, Kolonia, Padua eta Ruhr-eko unibertsitateetan. Modernitatea, arrazionaltasunaren paradigma modernoa eta horren kritikoak aztertzeko iker-ildoa hartu zuen.. 1991n, *Gizaberearen bakeak eta gerrak* (Elkar) argitaratu zuen, *Gizona abere hutsa da*ren jarraipena izan nahi zuena. Aurrekoan gizakiaren animaltasuna aztertzen bazuen (hala nola agresibitatearen problema), oraingo honetan, Modernian nagusi izan zen natura/kultura dualismoarekin apurtzera dator, diferentziak kulturan bakarrik ez, naturan ere ematen direla esanez. Liburuan, Modernian ematen zen dualismo hori ezabatu nahi da, kultura ere naturala dela adieraziz. Horretarako, garaiko zientziaren ekarpenak ekarri zituen gure artera.

Urte bat berantago, bere obrarik ospetsuena eta salduena bilakatuko den *Espainolak eta euskaldunak* (Elkar, 1992) idatzi zuen. Paradoxikoki, liburuaren proiektua 1976an abiatu izanagatik, gaurkotasun osoa izan zuen. Claudio Sánchez-Albornozen testu baten harira hasi zen liburua idazten Azurmendi. Honelaxe dio: “Los vascos son los últimos que se han civilizado en España; tienen mil años menos de civilización que cualquier otro pueblo... Son gentes rudas, sencillas, que además se creen hijos de Dios y herederos de su gloria. Y no son mas que unos españoles sin romanizar.” Liburua, autorearen pentsamenduaren obra garrantzitsuena ez den arren, ezagunena bada. Obran zehar, XVI. eta XVII. mendean “intelektual” espainiarrek euskaldunei buruz zituzten topikoak desmuntatu nahi ditu. Euskal kulturaz (eta beraz, hizkuntzaz) euskaldunek duten kontzientzia eza kritikatuko du baita ere. Handik urte batzuetara, 1996an hain zuzen, gaztelaniaz atera zen *Los españoles y los euskaldunes* (Hiru) izenburupean. Salmenta handiak lortu zituen, generoan ezohikoak zirenak ordu arte. Ondoren argitaratu zuen liburua *Demokratak eta biolentoak* (Elkarlanean, 1997) izan zen. Hainbat urte aurretik *Jakin* aldizkarirako egindako artikuluak batu eta publikatu egin zituen liburu bakar batean Xabier Mendigurenek. Liburua galdera batekin hasten da: “Zer zarete zuek lehenago: abertzaleak ala demokratak?”. Bertan, besteak beste, demokrazia funtsatzen duen gehiengoaren (arrazoi bihurtuta) kritika egin zuen Azurmendik, Miranderen eta Nietzscheren pentsamenduez baliatuz batik bat.

1998an *Teknikaren meditazioa* (Kutxa, 1998, Irun hiria saria) idatzi zuen. Bertan, teknika berriek ekartzen dituen erronka etiko eta filosofikoak planteatzen ditu kritikoki, horretarako teknikaren inguruan idatzi duten autore garrantzitsuenen pentsamenduak azalduz. Karlos Santamaria pentsalari euskaldunaren ideiak erabiliko ditu batez ere. Oraindik ere, urte berean *Oraingo gazte eroak* (Luma, 1998) argitaratu zen. Bere liburu guztiak bezalatsu, dogmatismoaren kontrako obra dugu hauxe ere. Dena den, liburuak 1960ko hamarkadako kultur giroa aztertzen du Nemesio Etxanizen pentsamendutik abiatuz. Obran zehar, aurreko kultur giro hori gaurkoarekin konparatzen da, aditzera emanez garai berdintsu batean gaudela: “1964ean  ospatu zela, goi goitik. Eta astia daukanak estudiotxo bat egin lezake nola ospatu zen, eta zer esaten zen bakearen santuaz eta bizitzaren sakratuaz eta aurrerapen ekonomikoaren sakrosantuaz orain bezalaxe. Eta orduko kazetariek, profesional hutsak zirenek, oraingoak bezalaxe, eta besterik ez, Diario Vasco eta El Correo Español-en zer idazten zuten, profesionalen objektibitate huts-hutsarekin...” Liburuari egindako lehenengo kritikek ETA ez omen zuela aski kritikatu leporatzen zioten. Horrelaxe erantzun zuen: “Norbaitek objektatu nahi balit, beraz, zergatik ETA ez dudan berdin kritikatzen: hor ETAk ez duelako parterik, Estatuaren peko domeinua da hori”. 1998an Elkarrik egin zion elkarrizketa batean argi utzi zuen bere posizioa berriz: “Justizia eskuan daukanari eskatu behar zaio justizia egitea”. Bere posizioa, errealitatearen elementuak aldez aurretik ukatzea baino, haiek onartuz “errealitatea” pentsatzea izan da.

1999an, *Euskal Herria krisian* (Elkarlanean) argitaratu zuen Elkarrek. Hor, hiru artikulu biltzen ditu: lehena, etikaren gaineko hausnarketa bat da. Erlatibismo erlatibo bat defenditu du bertan, egin duen etikaren gaineko hausnarketa sakonetariko bat plazaratuz. Bigarren artikuluan, Alain Finkielkrauten *La défaite de la pensée* liburuaren kritika bat dator, erromantizismo alemaniarra oso gaizki –edo, batere ez– ulertu duela kritikatuz. Azken artikulua, Ernst Jünger filosofo alemaniarra EHUn Doctor Honoris Causa izendatu izanaren kritikatik abiatzen da.

### XXI. mendea 
2003an *Etienne Salaberry. Bere pentsamenduaz (1903-2003)* argitaratu zuen EGAN argitaletxearekin. Etienne Salaberry filosofoaren pentsamendua aurkeztea da Azurmendiren asmoa, haren testuen irakurketa edo interpretazio bat eskainiz.

Urte berean Euskaldunon Egunkaria itxiarazi zuten ETAren tresna izatea leporatuta. Azurmendi ere ikertua izan zen baina ez zuten auzipetu.

EHUko irakasle izaten segitu zuen urte haietan guztietan eta zenbait ikasleren tesien zuzendari izan zen. Era berean, filosofia eta pentsamendua euskaraz lantzeko egitasmoak bultzatu zituen, euskarazko lehen Filosofiako gida egiten lagunduz edo Filosofiaren historia bat euskaraz egiteko proposamena luzatuz. Asmo argi batekin babestu zituen ekimen horiek:

Bere obrak goreneko maila erdietsi zuen ondorengo urteetan atera zuen trilogia handiarekin. Trilogia hori bere pentsamenduaren muinak azaltzen dituen hiru liburuz osatua dago: *Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua* (2007, UEU), *Volksgeist. Herri gogoa* (2007, Elkar) eta *Espainiaren arimaz* (2006, Elkar).

[thumb|"[Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua|Humboldt: hizkuntza eta pentsamendua" azala]]
Trilogiako lehen liburuan (*Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua*) hizkuntzaren eta pentsamenduaren arteko harremanaren auzia dago oinarrian - "hortik jalgi da herri bat oroz gain hizkuntza edo kultura bat delako ideia. Gai hori modernian zehar eta batez ere Humboldten obran aztertzen da." Hizkuntza eta pentsamendua Humboldt-en aurretik eta gaur egungo filosofian (Kant, Herder, Humboldt...), antropologian (Cassirer, Sapir, Whorf...) eta zientzia kognitiboetan (Pinker, Fodor...) ere begiratzen da.

*Volksgeist* izan zen trilogiako bigarrena. Bertan kontzeptua bera sakonean aztertu zuen, sorreratik hasita (Hegel), kontzeptuaren formulazio berrietaraino. Kontzeptua euskal abertzaletasunaren kontra erabili dela ikusita, Azurmendiren asmoa pentsalariok Volksgeista gaizki ulertu eta erabiltzen dutela salatzea da. “Bere tesi nagusia honakoa da: auzia ez dago Volksgeist kontzeptuan, baizik eta kontzeptu honen ulertzeko moduan. Alegia, jatorrian (Herder, Hegel, Savigny), Volksgeistak ez du zerikusirik inolako planteamendu arrazista eta esentzialistekin, kontrakoa baizik, hizkuntzaren gaitasun autokreatzaile eta, beraz, antiesentzialista seinalatzen du.”. Liburuan, gaur egun pil-pilean dauden gaiak aztertzen dira: modernitatea (ilustrazioaren eta erromantizismoaren arteko harremana), nazionalismoa, arrazismoa, zientifismoa... baina paradoxikoki, posmodernitateko autoreak erabiliz baino, modernitatekoak.

Trilogiako azken liburua, *Espainiaren arimaz*, "Espainiaren gaia, Espainia arazo gisa, Espainiaren gaitza..." haren metafisika aztertzen du. XIX. mende osoan eta XX.eko gehienean bertako intelektualen problema izan da. Azurmendik Unamuno zein Ortega y Gasset, Menéndez Pidal nahiz Menéndez Pelayo, Madariaga, Sánchez Albornoz, Ganivet, Baroja, eta abar gehiagoren Espainiari buruzko gogoeten kritika bat egiten du. Berak dioenez, hauen guztien berezitasuna, "ez da Espainiaren egoeraz eta geroaz kezkatzea, ardura horrek hartzen duen modua baizik: herriaren esentzia bilatu nahi dute denek, nazioaren arima, arrazaren jeinua, aberriaren izpiritua... historian agertzen dena baina historiaz aurrekoa dena, berezkoa eta aldaezina, izate material baina aldi berean metafisikoa, Estatua eliza bihurturik, ideario politiko bat erlijiozko fede, bere dogma eta inkisizio guztiekin.". Beraz, hispanitatearen pentsalari eta apostoluen idazkiak aztertu ditu, eta agerian utzi, "bera nor izateko beste batzuk menpean eta zanpaturik behar dituen herri baten ideologia beti inperial eta maiz aski arrazista".
[ezkerrera|thumb|360x360px|"[Moroak gara behelaino artean?" entseguaren bidetik abiatu eta "Historia, arraza, nazioa" liburuan oinarritutako hitzaldia. Bilbo Zaharra Forumeko Jardunaldia (2015-03-15).]]
2009an, *Azken egunak Gandiagarekin* argitaratu zuen eta bere libururik pertsonalena dela esan daiteke. "Abiapuntua ez da edonolakoa: Bitoriano Gandiaga, poeta paregabea, Arantzazun fraidekide izana eta lagun bihotzekoa hiltzera doa. Hari bisitan joan eta, ezinbestean, adiskidearen bizitza eta lanak, izaera eta heziera, nahimenak eta sinesmenak hasi da errepasatzen, eta bere buruarenak ere bai". Bertan, bere lagun Gandiagarekin solasaldia aurkezten digu, Gandiagaren munduaz, kristautasunaz, fedeaz... pentsatuz. Meditazio anitz topa ditzakegu liburuan, sinesteaz, fedeaz, Jainkoaz, Eliza berria bihurtu den Estatuaz, teologiko bihurtu den ateologia batez, eta abar gehiagoz". Liburuan lantzen diren gaiek eta horiek lantzeko moduek, erlijioaren filosofia edo antropologia filosofiko moduko bat gogorarazten du, lan berezi eta bakana bihurtzen dute bere obra osoaren baitan. Pako Sudupek nabarmendu duenez, Azurmendik erlijioan zuen interesa Alemanian jaso zuen heziketa zabal eta anitzarekin landu izanak ekarri du liburuan ageri den gogoeta sakona.

Erretiroa hartzerakoan, 2011n, Katedradun Emeritu izendatu zuen EHUk. Urtebete lehenago Ohorezko euskaltzain izendatu zuen Euskaltzaindiak..

Ondoren etorri zen *Pentsamenduaren historia Euskal Herrian* (2020) liburua. Bertan, hamarkadatan zehar garatutako ikerlan aitzindariari esker, euskal ekoizpen intelektualaren historia sistematikoa aurkeztu zuen.

Argitaratu zioten azken liburua *Europa bezain zaharra* (2023) izan zen. Liburu horretan Azurmendik Modernitatea baino lehenagoko Erdi Aro eta Errenazimendura jo zuen, Europaren historia kulturala aztertzera. Ikerketa horretatik Europako nazio estatuen sortze eta bilakaeran erabili izan diren hainbat topiko azaleratu zituen.

Anitz urtez egindako lanarengatik, XXI. mende honetan jaso zuen onarpena, besteak beste, Euskadi Literatura Saria eta Eusko Ikaskuntza sariez.

Donostian hil zen 2025eko uztailaren 1ean. Berak horrela erabakita ez zen hilbeilarik edo hileta publikorik egin.

## Pentsamendua 
Azurmendiren lan guztia pentsamenduaren eta kontzientziaren askatasunaren defentsa bat izan da. Lan hori aurrera eramateko garatu duen oinarrizko kategorietako bat *gizaberea* da. Kontzeptu horrek bere obrari, sistema itxia ez bada ere, bateratasuna ematen dio. Mikel Urdangarin Irastorzaren ikerketak *gizabere* hori Joxe Azurmendi eta bere belaunaldiaren, *56ko Belaunaldia*-ren, beharretatik abiatu eta Modernitatea auzitan ipintzetik sortu dela azaltzen du. 56ko Belaunaldia gerraosteak Euskal Herrian eragin zuen etenetik ernatu zen eta bere ezaugarri nagusietakoa katolizismo eta abertzaletasun klasikoa sostengatzen zituen ideia eta balio sistema auzitan ipintzea izan zen. Zentzu horretan nabarmentzekoa da, Txillardegiren ildotik, hizkuntzaren eta nazioaren artean egin zuten funtsezko lotura. Era berean, ideia eta balio berrien xerka, marxismo kritiko batekin elkarrizketan aritu ziren belaunaldiko asko, azkenean, Modernitatea bera auzitan ipintzeraino. Belaunaldi horren ezaugarria izan da, azken mendeetan Modernitate propio bat garatzeko aukera izan ez duen herrian, bat-batean,  XX. mendearen erdian, besteek ezarritako Modernitatetik ihesi Modernitate propio bat pentsatu behar izatea. Testuinguru horretan, Azurmendik garatu duen gizaberearen subjektu hori, subjektu moderno ahalguztidunaren aurka, gizaberetxo bat besterik ez da, natura lagunbehar, lagunkoi, hiztun eta morala duena. Esan bezala, ikuspegi materialista batetik, Azurmendiren gizabereari berez datorkio hiztun eta politiko-komunitario izatea eta horrekin pentsatu nahiko du Azurmendik bere komunitatea. Esan behar da, krisi garai batean jaio eta bilakatuko dela bere obra guztia. Eta hain justu ez da izango bere obraren funtsa krisi horretatik atera nahi izatea, aitzitik, krisian nola bizi pentsatu nahi du berak. Moderniak utzi digun fundamentu finkorik gabeko gizartean oraindik zutik dirauen ondare metafisiko eta dogmatiko ororekin bukatu nahiak markatuko du bere pentsamendu guztia, krisian dagoen gizarteak ziurtasun dogmatikorako joera izaten baitu. Horregatik bere pentsamenduak zeharkatu duen dogmatismotik ihes egin nahi hori, askatasunera ihes bat besterik ez da izango: Hasieran marxismo ortodoxotik, geroago Moderniako dualismo metafisikotik, hala esentzialismo espainoletik, edo moralaren printzipio absolutuen erabilera instrumentaletik eta abarretik. Askatasun horren aurka hainbat esparrutan borrokatu zen. Krisia ez baita berez zerbait negatiboa, aldaketarako aukera baizik. Krisiak ahalbidera dezakeen askatasunak baditu bere ardurak, ordea.

Azken finean, Joxe Azurmendiren pentsamendua joan-etorriko pentsamendua da: aurreko mundu hertsitik aldendu eta ,hori apurtu ondoren, bueltan etorriko dena. Atzean utzitako loturak berriro ekarri gabe mundu puskatu hori nola berregin hausnartzeak osatu du bere pentsamendua. Mundu hori berea eta bere herriarena izan da, bere esperientziatik pentsatua.

Azurmendik berregite prozesu hori kulturaren susperralditik ikusten du. *Espiritua* berreskuratu nahi du, adiera alemanean, hau da, kulturaren adierarik zabalenean. Ildo horretan Alemaniako kulturak XVIII. mendean izandako susperraldia aztertu du. Sasoi hartan, alemaniarrek frantsesa utzi eta alemana kultur hizkuntza bihurtu zuten.Hainbaten ustez Azurmendiren pentsamendua XX. eta XXI. mendeetako kulturaren, hizkuntzaren eta politikaren erreferentzietan mugitzen da: nazioaren dinamismoa eta kulturaren irekitasunetik abiatzen da eta esentzialismoa berariaz arbuiatzen du. Horrek guztiak, Azurmendiren planteamendua gaur egungo eztabaida berrienetan kokatzen du.

### Germaniar eta euskal filosofiaren eragina haren pentsamenduan 
Joxe Azurmendiren pentsamenduan filosofia germaniarrak eragin handia duela baiezta daiteke. Hizkuntzaren alorrean, nabaria da Heideggerren, Wittgensteinen, G. Steinerren eta Humboldten eragina. Hizkuntzaren ugaritasunaren eta batasunaren problema pentsatzea filosofiari planteatzen zaion arazo bat da. Horrek bete betean Humboldt harrapatuko du. Eta Azurmendik, Humboldten pentsamenduak alor honetan gaurko linguistikaren eta biogenetikaren ekarpenekin uztartzen saiatuko da. Disziplinartekotasunaren ideia azpimarratuz beti.

Moderniako metafisikaren kontrako borrokan, nabaria izan da ere Nietzschek harengan izan duen eragina. Dena den, bere pentsamendua ez da inolaz Nietzscheren kritikan geratu, haratago joan nahi izan du. Bere pentsamenduan eragin zuzena izan duen beste autore bat, beti ere dogmatismoaren kontrako pentsamenduaren ildoan, Leszek Kolakowski pentsalari poloniarra izan da. Bere obra Euskal Herrira ekartzen ahalegindu zen 1972an idatzi zuen *Kolakowski* liburuan. Nabarmentzekoa da, halaber, Hans Albert pentsalari alemaniarrak bere pentsamenduan izan zuen eragina. Simmel eta Kanten arrastoa ere topa daiteke askotan haren idatzietan.

Era berean aipatzekoa da Frankfurteko Eskolaren eragina.

Ez da ahaztu behar, Azurmendi, gaizki interpretatua izango den erromantiko alemaniarraren pentsamenduaren berreskurapenean ahaleginduko dela bere bizitza guztian zehar. Intelektual espainol eta frantsesen kontra egingo du, haiek alemaniar erromantizismoa ezer gutxi ulertu dutela salatuz. Goethe, Schiller, Herder eta Humboldt (besteak beste), faltsuki salatzen zaien nazionalismo metafisiko horretatik askatzen ahaleginduko da. Horren adibide dugu *Euskal Herria krisian*eko hirugarren atalean Alain Finkielkraut pentsalari frantsesari egiten dion kritika gogorra, bere liburu *La défaite de la pensée*ren harira etorriko dena. Hala nola, *Jakin* aldizkariko ehunka artikulu, beti ere gogoratzen, nazionalismoa Frantzian sortu den “ideologia” dela. Hortxe dugu, hain zuzen, bere tesi nagusietako bat: nazioa eta nazionalismoaren ideia Frantzian (Montesquieu, Voltaire, Rousseau, Ernest Renan eta abar) sortu dela, gero erromantiko eta ilustratu alemanek beste era batera interpretatuko dutena. 

Horren adibide dugu *Volksgeist* liburu erraldoia, bere trilogiaren bigarrena. Tradizio frantziarra eta alemaniarra elkarren aurkakotzat hartzeko joera desmuntatzen saiatu zen, beraz. Ikuspegi orokorrago batetik honela birformulatu liteke tesia: ilustrazio frantsesari ez dio erromantizismoarekin identifikatu ohi duten anti-ilustrazio alemanak jarraitu; hau da, ondorengo pentsamendu alemana, ilustrazioari kritika eginez bada ere, ilustrazioaren jarraipena izan da eta ez bere ukoa. Beste modu batera esanda: erromantizismoa, ekintzak materialki huts egin duenean Iraultzaren proiektua (ilustrazioa) pentsamenduan eta espirituan salbatzeko ahalegina izan da.

Bestalde, euskal pentsamendutik izan duen eragin nabarmenena, batez ere, Txillardegirena izan dela esan daiteke. Guztiz aipatzekoa da halaber Mirandek haren pentsamenduan izan duen eragina, baita, besteak beste, Orixe, Arizmendiarrieta, Nemesio Etxaniz, Salaberry, Karlos Santamaria eta beste zenbait idazle ere.

### Hizkuntza: askatasunaren espazio bizia 
Hizkuntza eta pentsamenduaren arteko harremana sakon aztertu du Joxe Azurmendik, batez ere *Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua* liburuan. Gai horren inguruan filosofia klasikoa eta zientzia berrien ekarpenak uztartu nahi izan ditu, beti ere, dogmatismoari ihes egin nahirik eta hizkuntzen aniztasuna gogoan edukiz. Azurmendirentzat hizkuntza askatasunaren espazioa da, eta bizirik dago. Ikuspegi hori duela, hizkuntza lotzeko edo xerkatzeko moduak irudituko zaizkio filosofia batzuen, hizkuntzalaritzaren edo hainbat zientzien esanak: hizkuntza gramatika da, komunikatzeko tresna soila, hizkuntza konkretuek hizkuntza unibertsalean dute jatorria etab. 

Diziplina arteko lana baino erredukzionismoa ematen da horietan eta, ondorioz, dogmatismoa eta esentzialismoa. Baina hizkuntza ez da gramatika bat bakarrik: unibertso oso bat da bere baitan eta bere historia du, literatura, kantak, eskolak... Hizkuntza bizirik dago eta kreatiboa da, historian garatzen da, gizarte bizitzan, kulturgintzan indartzen eta ahultzen da. Beste modu batean esanda: herria hizkuntza da, edota, esentzialismoak baztertuz, herriaren espresioak hizkuntzan ematen dira. Berea hizkuntzen aberastasuna bermatzeko aldarria da, horrela munduaren gordetzeko. Aniztadunaren aldarri horren aurka, Azurmendiren ustez, goian aipatutako ikuspegi erredukzionistek arazo bat dute oinarrian: "Askatasuna versus ordena, berriz ere?"  

Hizkuntza, pentsamendua, mundu-ikuskera, herria edo nazioa gisako kontzeptuak darabilzkigunean, horiek pentsatzeko modua erakusten du Azurmendik:

Alaitz Aizpuru ikertzaileak hizkuntza erdigunean ipintzeak dakarren eraldaketaren garrantzia azpimarratzen du.

### Marxismo ortodoxoari kritika eta zientzia berrien ekarpenak 
Euskal Herrian marxismoa pentsamendu nagusi zenean (1960ko eta 1970eko hamarkadetan), Joxe Azurmendik haren ortodoxiaren kontra egin zuen. Pentsamendu totalitario, dogmatiko eta hertsien kontra, ezkerrekoak zein eskuinekoak izanik ere, idatzi zituen bere lehene obra guztiak. *Kolakowski* (1972) liburuan, salatu zuen marxismoa zientzia bainoago, fede bihurtuta dagoela, denaren esplikazio bakartzat hartua izan baita. Zientziaren ekarpenak ere itsuki hartzera baino, kontuan hartzera dei egiten du, baina bere ekarpenek ez zuten oihartzun handirik izan, eta gogor kritikatu zuten. Batzuen iritziz, gaizki ulertua edo ez irakurria izan zelako gertatu zen hori. *Gizona abere hutsa da* (1975) liburuan, honelaxe dio:

Hor ere antzeman dezakegu askatasunari ematen dion garrantzia, naturan bertan askatasuna txertatuz. Ikuspegi zientifiko batetik lotura izan litekeela eman badezake, haren tesiak kontrakoa adierazten du. Gizakiak, natura baino, naturak dauzkala, hau da, konstituzio irekia, azpimarratuko digu. Horrek moderniatik heldu zaigun natura/kultura eskema dualistarekin –natura bakarra eta kultura askotarikoak– apurtu nahi du. Dualismo hori Ilustrazioko metafisikaren arrastoa da, gizartea naturaren superazio bezala irudikatzen duena, Hobbes, Locke edo Rousseauren ikuspegiak ontzat emanez. Ideia horrek metafisika batera garamatza, eta horrekin apurtu nahi du Azurmendik.

Askoren aburuz gaur gaurkoa da oraindik kritika hau baina, gurean, Azurmendik jada 70eko hamarkadan egin zuen. Azurmendik ez du aldebakarreko biologiaren gailentasun edo biologismorik ametitzen, ezta soziologiaren gailentasun edo soziologismorik ere, bien arteko ataka horretatik ihes egin nahi du. Biologizisten aurrean naturaren ulerkera irekia garatzen du eta, soziologisten kontra, gizakia bernaturalizatzeko deia egiten du. Garaiko testuingurua, batez ere, soziologista zenez bereziki tematu izan da teoria sozialetan naturaren azterketa txertatzeko beharra azpimarratzen. Disziplinartekotasunaren ideian sakonduz, zientzia guztiak bata bestea ukatuz baino, horietako bakoitzean ematen diren ekarpen guztiak aintzat hartu eta uztartu behar direla esango du. Hain zuzen, horixe da bere garaiko marxismo ortodoxoari egin zion kritika. Psikoanalisiari, soziologiari, etnologiari, eta abarri kritika berdina egingo die.

Dogmatismoari aurre egiteko modu gisa Azurmendik testuinguru historikoa kontuan hartu ohi du. Marxi dagokionez onartuko du bere berritasuna itzela izan dela ordurarteko materialista frantsesak, ekonomista ingelesak edo Hegel aurrekariak gogoratzen baditugu. Aldi berean, ordea, XIX. mendean bertan baina Marx ondoren etorriko diren Darwin, antropologia, soziologia etab. ez ahaztea eskatuko du jakite multzoa izugarri handitu eta, batez ere, ikuspegia egokitzeko eta mentalitatea aldarazteko ahalmena ematen dutelako. Era berean, ortodoxiaren aurka berriz ere, Marxismoa tentuz aztertuko du eta, adibidez, teoriaren baitako ikuspegi ekonomikoaz zera dio:

Euskal Herriari begira Nazio-estatu edo nazio-arazoari dagokionez ere, Azurmendik, marxismo ortodoxoa kritikatuko du arazo ez guztiz berdinei soluzio berdinak eman nahi izateagatik. Bere esanetan kontuan hartu behar baita garaiko Alemania estatu txiki askok osatzen zutela, denak hizkuntza, kultura, tradizio historiko berekoak eta Marxek bizi izan zuen nazio-arazoa propio burgesiarena soilik izan zela: askatasun berrien aitortza publikoa (Konstituzio liberalak) eta merkatuaren batasuna:

### Historiaren filosofia 
Historiaren balioa ukatu gabe historiara egin diren hainbat hurbilketekin kritiko ageri zaigu Azurmendi. Askatasuna mugatzen duelakoan historiaren ikuspegi ideala ezbaian ipini du, ikuspegi horrek aurresuposatu behar duen metafisika agerian utziz. Marxismo ortodoxoa, kristautasuna, liberalismoa, Ilustrazioa... historiaren ideia berean funtsatu dira: hoberanzko aurrerapena eta iragan loriatsu bat, paradisu bat iraganean eta etorkizunean, gizarte perfektu bat azken finean. Historiaren ikuspegi horrek askatasunaren aurkako zama suposatzen dio gizakiari, *historiaren jainko bat*.

Modu horretan historiara jo ohi da etorkizuneko proiektuak justifikatzera. Historiak "Egia" ezkutatuko balu bezala, eta bertan arakatuz gero, etorkizunak oinarri sendo bat izango balu bezala. Azurmendiren aldarria da iraganari baino etorkizunari begiratzea.

Historiaren interpretazio absolutuak baztertu nahi ditu, bilakaera lineal monista eta beharrezkotasun historikoa. Horrela, historiaren ulerkera objetibista horrek dakarren emaitza zabaldu bat ekidin nahi du: azalpen historiko batetik lege eta ondorio politiko-moralak eratortzea.

Historiari dagokion balioa aitortzeko arrazionalitate ezberdinak, izan zientzia edo izan mitoa, eta beren arteko erlazioak kontuan hartu behar direla iradokitzen du Azurmendik.

### Estatu modernoa, dogmatismoa eta metafisika 
Aitzinean esan denez, dogmatismoaren kontrako borrokak markatzen du Azurmendiren pentsamendu guztia. Hainbaten ustez, Euskal Herria zapaltzen zuen/duen Espainiako eta Frantziako kultura dogmatiko-kristau absolutuaren kontrako borroka izan da Azurmendirena, bai pertsonalki eta bai herri mailan. Horren adierazle dira hainbat eta hainbat liburu, hala nola: *Euskal Herria krisian*, *Espainolak eta euskaldunak*, *Demokratak eta biolentoak*, *Oraingo gazte eroak*, *Espainiaren arimaz*, *Barkamena, kondena, tortura*, *Historia, arraza, nazioa* edota *Europa bezain zaharra*. Denek kritikako puntu batean elkar egiten dute: Espainiar zein frantziar kultura metafisikoa da, kristau-dogmatikoa bere oinarrian. 

Kultura horrekin eraiki diren Estatu-nazioek Elizaren tankera hartu dutela esango du Azurmendik. Horren adibide, maiz aipatu izan duen gaitzespen moral–politikoa da: «Euren buruan Estatuaren kontzientzia salbatzea dute, arazo kulturala da. Gaitzespen morala eskatzen dute, eragin politikoa duena. Beraz, bi maila nahasten ditugu, Estatua, kontzientzia...» . Hau da, estatua kontzientziaren esparrura sartu da. Marxek bere garaian kritikatu duen Estatu totalitario dogmatiko hori gure artean berriz dela salatzera dator Azurmendi.

Hortxe ere askatasunaren aldarria burutzen du filosofoak, kontzientziaraino sartzen den Estatu bat behin eta berriz salatuz.

Estatu modernoa edo Estatu-nazioaren legitimazioaren inguruan Espainiak historiatik kanpo dagoen espainiar identitate bat inposatu izana egozten dio kultura espainolari. Identitatea historiaz kanpoko metafisika batean fundamentatu izana, hain zuzen. Horixe, *Espainolak eta euskaldunak* liburuan salatuko du argien. Hala nola, *Espainiaren arimaz* trilogiako hirugarren liburuan. Hor salatzen duen eredu metafisiko edo esentzialista hori Espainiak Frantziari kopiatu diola azpimarratu zuen Azurmendik eta Renanek abiatu zuen nazionalismoaren eredu ustez zibikoa kritikatu. Aldi berean, nazionalismo etnikoaren eta nazionalismo zibikoaren arteko ezberdinketa edota oposizioa bertan behera utzi behar dela argudiatu zuen. Bere ustetan, dikotomia horrek Estatu-nazio jakin batzuen izaera ezkutatzeko edo zuritzeko balio du:

Globalizazioaren garai hauetan, Estatuaren izaera zalantzan ipintzen duten teorien aurrean, Azurmendik ohartarazten du Estatua gutxitu ez baizik eta eraberritu egin dela. Euskal Herriari dagokionez, gainera, Estatua erakunde eraginkor gisa zalantzan ipintzeak Estatua lortzeko helburua baztertzeko xedea luke:

Aldi berean Azurmendik estatuaren eta gizartearen filosofia bat ere garatu du. Azurmendik estatu ahul bat defendatuko du gizarte indartsu baten baldintza gisa: Estatuak ahalik eta gutxien egin behar du, gizarteak ahalik eta gehien egin dezan lagunduz horrela. Marxismo dogmatikoari lotutako estatu ereduaren aurka, gure artean hobeto ulertu nahi izan ez den eredu liberala iradokitzen du Azurmendik. Betiere, estatu liberalak darabilen boterearen kritika ahaztu gabe eta horren aurka herri-ekimenak indartzea proposatuz:

Estatua eta gizartearen arteko harremana kulturaren ikuspegitik ere landu izan du Azurmendik bere obran zehar. Kulturaren arloan ere estatu ahul bat iradokitzen du, gizarteak berak kultura sor dezan utziz edota lagunduz. Jarrera hori testuinguru zabalagoan ulertzen da: Nazio bakarra inposatuz Estatu-Nazioak ordezkatzen duen nazionalismoaren eta kultura ezberdinak babesten dituen nazionalismoaren arteko bereizketa. Ikuspegi hori argien *Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua* liburuan atzematen da, baita ere *Volksgeist. Herri gogoa* liburuan Herder-en pentsamenduari eskainitako atalean.

### Gizartearen gogoeta 
Berriz ere, gizartearen eta antolamendu politikoari buruz bere obran zehar dogmatismoa akabatzen saiatuko da. Bertsio ofizialak Ilustrazio frantsesak sekularizazioa ekarri duela esan du. Azurmendik, Marxen eta Nietzscheren ildotik, Jainkoaren lekua orain Estatuak hartu duela salatuko du. Berriz ere Marxek Hegeli kritikatu dion estatu arrazionala nagusitu da, eta beraz, Azurmendiren ustez, horrek krisi batean gaudela erakusten du. Antolamendu politikoa arautzeko, gehiengoaren arrazoia erabiltzen da orain dogma bezala. Horixe salatzera etorriko da, *Demokratak eta biolentoak* liburuan batez ere. Joxe Azurmendik krisi batean gaudenaren tesia sostengatzen du. Egitura politikoen, etikaren eta gizartearen krisian gaude. Berak zera proposatzen du, krisitik ateratzea baino, irtenbidea krisian bertan bizitzen ikastea izan beharko dela. Horrelaxe dio:

Antolamendu politikoari dagokionean, oso kritikoa da demokraziaren aurpegia hartu duen "faxismo espainol estali berriarekin". Testuinguru horretan intelektualak deitzen diren horien eta boterearen arteko harremanaz kezka agertu izan du, diskurtso sasi-ilustratua lagun eta itxuraz demokrazia goretsiz aurkakoa bultzatu dutelakoan. Platon eta Heidegger gogoratzeak hausnarketarako bidea zabaltzen du:

Antolamendu sozial justuena pentsatzeko saiakera batzuek (marxismoa, liberalismoa...) sistema hertsietan bildu eta gizarte perfektu bat posible dela amestu dute. Azurmendik ohartaraziko die gizakia animalia dela ahaztu dutela. Horixe da Azurmendiren ideia sinple baina sakonenetariko bat. Gizakia borrokalaria da, pasioei men egiten diena, eta era berean haien kontra doana ere, hau da, bere naturaren kontra doan animalia bakarra da. Agresibitatearen problema aztertu du beraz, eta ondoren, modernitateak gizakiaz zuen irudi inozoa jaso izana kritikatuko du. Batzuentzat gizakia txarra da naturaz, besteentzat ona. Azurmendik ez zuen ez bata ez bestea onartu, gizakia agresiboa da, baina baita soziala ere. Gizabereak, elkarrekin bizitzeko, gizartearen nolabaiteko errepresioa beharrezkoa du eta hor bere naturaren aurka jotzen du. Hori da gizakiaren paradoxa.

Estatuak, beraz, bere buruari zilegitasun osoa aitortu nahiko dio, biolentziaren monopolioa harentzako soilik gordez. Baina, Azurmendik dioenez, demokrazia ez da ezartzen goitik behera hauteskunde batzuekin eta abarrekin; baizik eta oinarrietatik, jendearen beharrak eta zirkunstantziak kontuan hartuz. Hau da, ez dira herritarrak gehiengo baten aurrean makurtu behar direnak; aitzitik, Estatua da barne hartzen dituen gizarteen, nazioen, taldeen nahira moldatu eta egokitu behar dena.

Gizartearen gogoetaren baitan norbanakoaren eta komunitatearen arteko harremanaren inguruan eraiki diren diskurtsoei ere erreparatu die Azurmendik. Historian komunitateak indibiduoa makurtu izan duenez, arriskutsua deritzo horregatik, besterik gabe, komunitatearen aurkako jarrera akritikoa gailentzea ustez norbanakoaren mesedetan delakoan.

Haren idatziek, nolabait, sozialismo humanista bat iradokitzen dute. Bere hitzetan eragina Arizmendiarrietarengandik eta sozialismo utopikoengandik datorkio.

### Etika 
Azurmendiren gogoeta etikoek arrazoiketa publikoan moraltasunaz hitz egiteko oinarrien bilaketa dute abiapuntu, horrela, Modernitatean etikari bilatzen zitzaizkion oinarri absolutuak ukatzeko.

Nietzscherekin, mendebaldeko etika dogmetatik askatu zela uste bazen ere, Azurmendi oraindik etikaren oinarrian dauden arrasto kristau–dogmatikoekin apurtzen saiatuko da. Etikari buruz, bere obra guztian zehar barreiaturik idatziko du. Gaiari buruz espresuki, 1998an ematen duen hitzaldi bat da iturri bakarra. Hitzaldi hori *Euskal Herria krisian* liburuko lehen atalean bildua geratu zen beranduago. Balio absolutuen inguruko gogoeta paradoxa batekin aurkeztuko du Azurmendik:

Horixe dugu problema: errealitatean inon idatzi gabeko mila absoluturekin funtzionatzen dugula eta, alderantziz, teorian absolutuki printzipio-mailara altxatu diren horiek ez direla inon betetzen. Hori gutxi balitz, kontzientzia bortxatzeko eta arerio politikoa gaitzesteko moralaren edo printzipio absolutu horien erabilera maltzurra salatuko du.

Printzipio moral absolutuak predikatzea arazoak konpontzeko baino horiek akritikoki ezabatzeko saiakera litzateke kasurik onenean: sentimendu morala, konbentzimenduaren etika, ondorioen etika edo erabakimen demokratikoa bezalako ikuspegiek oinarrian ezkutatu ohi duten irizpide absolutuen kritika burutuko du *Demokratak eta biolentoak* eta *Euskal Herria krisian* lanetan; edo manipulazio politikorako tresna, kasurik txarrenean: erru kolektiboa bezalako asmakizunak eta horren helburua azaleratuko ditu *Barkamena, kondena, tortura* liburuan. Joxe Azurmendik behin eta berriro ohartaraziko du, errealitatea ukatu ordez, testuinguru historiko eta kulturala kontuan hartzeko beharraz: daukagun historia eta gizartea daukagu, ez gustatuko litzaigukeena. Egia eternalik eta moral absoluturik gabeko gizarte horretan morala, bai indibiduala zein kolektiboa, etengabeko eginkizuna da. Azken hamarkadetan Euskal Herrian eman den gatazka moralean ekarpen baliotsua egin izana aitortzen diote batzuek Azurmendiri, baita ere boteretik ezarri nahi izan den markoari alternatiba eraikitzeko kategoria epistemologiko, antropologiko eta etikoak pentsatu izana.

### Erlatibismo erlatibo bat 
Joxe Azurmendik krisi etiko, sozial eta politiko sakon eta konplexuan dagoen eta handik alde eginez dogmatismora ihes egiten duen kultura horretan jarrera tinko bat hartu zuen: erlatibismo erlatiboarena. Erlatibismoa, erronka filosofiko soiltzat hartzeaz haratago, bere pentsamenduaren zutabe bilakatuko du eta positiboki formulatzeko ahalegina egingo du. Hori azaldu aurretik –edo hobe, hori uler dezagun-, galdera garrantzitsuena hauxe da: nola egiten gaitu erlatibismo erlatiboak loturetatik (dogmatismotik) askeago? Erlatibismoa, klixetzat hartzen da egun, eta desitxuratu. Azurmendik zera gogorarazten digu: “tonto desinteresatuek eta listo interesatuek bakarrik hartzen dute[la] erlatibismo hori denak berdin balio izatea bezala. Burutsuak, zuhurtasunezko bere lanaren abiapuntu modura ulertuko dizu.” Hau da, “hortik hasi beharra dago, eta horretan ez dago milimetro bat amore ematerik. Balio denak erlatiboak dira, arrazoiak ere denak erlatiboak dira. Ez dago balio absoluturik. Ongi eta gaizki absoluturik.” Baina kontuz, “askotan gure hizkuntzak engainatzen gaitu: erlatibotasunak ez du balio eskasa edo inportantzia gutxi esan nahi; esan nahi du, guk ezagutzen dugun oro, kondizio batzuekin eta harreman edo erlazio sistema batean ezagutzen dugula.”

Beraz –aitzineko galderara bueltatzeko– nola egiten gaitu erlatibismoak askeago? Edo –hobeto– zein loturatatik askatzen gaitu? Azurmendik arras argi azaltzen du, Grezian sofistek bultzatu zuten “dena iritzia da” doktrina (gogoratu Protagorasen lehen erlatibismo hura, adibidez) iraultza bat izan zela orduko boterearen kontra. Sofistek azpimarratuko dute boterearen fundamentuak erlatibizatuz, hauek ez direla eternalak eta testuinguru historiko –gizarte, kultura, denbora, espazio geografiko, klima, pertsona… konkretu– batean gauzatzen direla –eta beraz aldakorrak direla– (gogoratu, orain, egungo Espainiako Konstituzioko “la unidad indivisible”-ren eternaltasuna).

Galdetu genezake, ordea: zergatik ez erabili pluralismo hitza hain satanizatua dagoen erlatibismoaren ordez? Azurmendik argi du: pluralismoaren erabilpena oraindik geratzen diren arrasto dogmatikoak ezkutatzeko tranpa besterik ez da. Horregatik, boterearen kontra -probokazio gisa ere nahi bada–, erlatibismoa oso tresna eraginkorra deritzo. Botereak bere buruari ematen dion zilegitasun ahistorikoaren kontrako tresna bakarrik ez, batez ere, edozein ideia dogmatikoren kontrako ezinbesteko txertoa dugu erlatibismoa.

Hau da, mendebaldeko krisiak fundamentu gabeko gizarte batera eraman bagaitu, eta irizpide absoluturik ez badago ongi edo gaizki zer dagoen bereizteko, edo antolamendu politiko egokiena zein den erabakitzeko, zer egin behar da? Azurmendiren erantzuna: krisian bizitzen ikasi. Nola? Printzipioz, balio eta biziera forma desberdinak aldez aurretik ukatu gabe balioen politeismoan bizitzen ikasiz. Horra, erlatibismo erlatiboak bakarrik eraman gaitzake, Azurmendiren aburuz.

### Bizitzaren zentzua eta arrazionalitate ezberdinak 
*Azken egunak Gandiagarekin* bere libururik pertsonalenean aztertu ditu Azurmendik bizitzaren zentzua, Jainkoa, arima edo erlijioa bezalako gaiak. Gizakia animalia dela ohartarazten digu berriro ere, askatasuna duen animalia. Askatasun hori dela eta, gizakia bere existentzia asmatzen igaro beharko du bizitza osoa. Izan ere, askatasun horrek esan nahi du gizakia gehiago dela ez dena (proiektua, asmoak...), dena baino:

Bizitzari zentzua, beraz, gizakiak ematen dio. Mitoa ez da besterik bizitzari zentzua ematen dion kontakizuna baino. Mitoarekin batera, ordea, gizakiak zientzia bezalako beste arrazionalitate motak ere garatu ditu. Egoera horretan Joxe Azurmendik prozesu bat deskribatuko du non bizitzaren zentzuaren auziak desitxuratze bat pairatu duen arrazionalitate zientifikoa gailendu denean:

Zegamarrak askatasun intelektuala eta jarrera kritikoa aldarrikatzen ditu beste behin gai horiek lantzeko ere. Bere ustean gure modernitateak mitoarekin kritikoa izan behar du baina baita autokritikoa ere mitoaren kritika moderno klasikoarekiko ere, ezaskia eta aldebakarrekoa izan delako. Birpentsatu beharra dago, adibidez, mitoaren iturburua ezjakintasuna omen delako esplikazio ilustratu zaharra.

Gizakiak, oraindik ere, hizkuntza mitologikoa beharrezkoa du bizitzari zentzua emateko. Izan ere, Azurmendiren aburuz, problema gurea da, ez mitoarena, mitoarentzat ez daukagulako alternatibarik: zentzuaren galdera inolako hizkuntzarik gabe utzi dugu.

### Euskal Herriko autoreen pentsamenduaren berreskurapena 
Azurmendik eginahalik handiena euskaldunen pentsamendu propio bat sortzen jarri du eta horretarako oinarrizko zenbait euskal pentsalari ere landu ditu. Jon Mirande, Karlos Santamaria, Orixe, Unamuno, Arizmendiarrieta, Gandiaga, Sabin Arana, Nemesio Etxaniz, Salaberry eta abar gehiagoren berreskurapena eta berrinterpretazioa egin du urteetan zehar, pentsalari bakoitza erantsi zaien topikoetatik askatuz. Azurmendik behin eta berriro salatuko du Euskal Herriko autoreak kritikatu izan dituztenean euren testuinguru historikoa ahaztuta egin izan dutela. Modu horretan, Jon Mirande adibidez, arrazistatzat gogor salatu izan denean, Azurmendik oroituko digu espainolek hainbeste goresten duten Ortega y Gasset, beste askoren artean, ez zela gutxiago izan; nahiz eta, kasu horretan, inor asaldatu ez.

### Pentsamendua poesian 
Joxe Azurmendi saiakera alorrean ezagunagoa badugu ere bere poesia kontutan hartzeko modukoa da. *Hitz berdeak* (1971) da bere gaztaroan ondutako poesia liburua. Poesia horietan jada ondoren saiakera liburuetan sakon landuko dituen gaiak ageri dira. Pentsa arazten duen poesia da beraz Azurmendirena, baita sasoi hartako giroaren eta garaiari zegokion poesia berriaren adierazgarria ere. Tradizioarekiko hausturan, bai estetikoki eta bai mamiari dagokionez ere, Krutwig, Mirande eta Aresti aipatu ohi dira aurrekaritzat. Modu ezberdinez gizakiaren eta munduaren ikuskera berriari atea haiek zabaldu zioten. Ildo horretan kokatzen da Azurmendiren poesia. *Hitz Berdeak* liburuko poesiak hamarkada batean landutakoak izanik Koldo Izagirrek esango du, Azurmendiren poesian, existentzialismo soziala jada agertu zela Arestik ikur bilakatu baino lehen.

1960ko hamarkadan euskal poesia gaurkotzeko esfortzua egin zutenen idatzietan gizarte-arazoak, kezka existentzialak, erlijiosoak, euskalduntasunari lotutakoak, askatasun aldarriak... ageri dira. Fede zaharra, tradizioa eta ziurtasun guztiak galdu ziren sasoian poesia zen esan ezin zitekeena esaten hasteko modua. Alaitz Aizpuru ikertzailearen arabera Azurmendiren poesian zeruko eta lurreko jainkoen aurka jotzen da eta, Camusen eraginarekin,  eszeptizismo edo pesimismo aktibotik jarduten da.

Prometeo mixerablea (heroiko ez zana) (1968)

Manifestu atzeratua (1968)

## Idaztankera 
Joxe Azurmendiren idaztankera darabilen euskararekin erabat lotuta dago. Bere obra euskara lantzeko ariketa gisa azaldu izan dute. Lantze horren abiapuntua hizkuntza batuaren defentsa eta erabileraren hautuan dago, ondoren noranahiko euskara sortuz. Esan daiteke Azurmendik komunitatea janzteko landu duela euskara.. Fito Rodriguezek dio idaztankera horretan xalotasuna eta dotorezia biltzen direla, mintzaira jori eta literarioa erabiliz, askotan gertukoa eta arrunta, beste askotan aldrebesa bezain zaila. Euskara hori irakurle ikasiei zuzendutakotzat jotzen duenik ere bada. Kontrara, badago, Elena Martinez Rubio bezala, Joxe Azurmendiri filosofoak ez diren irakurle eta jarraitzaile askorengana iristeko gaitasuna aitortzen dionik. Azurmendik berak bere editore Xabier Mendigureni inoiz eskertu izan dio bere euskara zibilizatzeko ahalegina ere. 

Dena den, euskara literario horrekin eta erreferentzia klasiko, germaniko zein euskaldunekin, argudioak eta anekdotak txirikordatuz osatu ditu Azurmendik bere lanak. Sarri tonu ironiko eta zirikatzailearekin, baina beti iradokitzaile izateko asmoarekin. Haritz Azurmendi ikertzaileak ironia hori fenomeno bitxi baten baitan agertzen dela azaltzen du: Joxe Azurmendiren belaunaldiak jada egina du euskaraz, euskalduntasun moderno baten mesedetan, hainbat topikoren azterketa kritikoa; bitartean, hainbat erdal intelektual dira, metropoliari begira eta euskaldunekiko burlaizez, topiko horietan katigatuta geratu direnak.

Mikel Urdangarin Irastorza ikertzaileak Joxe Azurmendiren idaztankera bere pentsamenduaren adierazle gisa azaldu du. Azurmendik behin betiko sistema oso eta abstraktuetan sinesten ez duenez bere lanak ez dira hasieratik amaierara logikoki argudiatzen den tesi baten osaketa. Bere lanak xeheki irakurritako autore ezberdinen lanen nota eta iruzkin bildumak dira, elkarrizketa kritikoan garatuak.

Fito Rodríguezen esanetan, Joxe Azurmendiren lanak euskal prosaren egoera duintzen lagundu du.

## Harrera 
Azken urteotan Azurmendiren lana ezagutarazteko aurrera urrats esanguratsuak egin dira. Aurreko hamarraldian, adibidez, Jakin-ek bere obra osoa digitalizatu zuen; hainbat artikulu idatzi ziren, asko bere ikasle izandakoek onduak; ikastaro bat ere antolatu zuten UEU-n eta Hegats literatura aldizkariak monografiko bat kaleratu zuen.

Aurrerago ikerketa lerro sistematikoagoak abiatu dira. Hasteko, Azurmendi erreferentzia gisa hartzen duten hiru doktore tesi osatu dira dagoeneko EHU-n. 2019an *Joxe Azurmendi Katedra* sortu zen eta hainbat master amaierako lan bideratu dira. *Euskal pentsamenduaren ur-jauzia* kongresua ere antolatu zen. Era berean, curriculumean txertatu eta Bigarren Hezkuntzan lantzeko proposamen didaktikoak ere egin dira.

Azurmendiren pentsamendua feminismoarekin elkarrizketan ipintzeko saioak egin dituzte Alaitz Aizpuru, Lorea Agirre edo Idurre Eskisabel bezalako autoreek. Ildo horretan, Mikel Urdangarin Irastorza ikertzaileak Azurmendik bere obran garatu duen subjektu eredua eta Simone de Beauvoir, Silvia Federici, Monique Wittig, Maria Mies, Judith Butler, Vandana Shiva edo Jule Goikoetxea bezalako autore feministek landu dutena erkatu ditu Azurmendiren pentsamendua etorkizunera begira berrikusi, osatu eta sakontzeko.

Alba Garmendia ikertzaileak ere aitortu izan du Azurmendiren eragina Utopiari buruzko bere ikerketan. Era berean, belaunaldi berriek jasotako Azurmendiren eraginaren inguruan, "Azurmendiren eskola" izenda litekeena ere aipatzen du ikertzaileak.

## Sariak eta eskertza 
* 2010: *Euskadi Literatura Saria*, saiakera alorrean, *Azken egunak Gandiagarekin* lanagatik.
* 2010: *Ohorezko euskaltzaina* izendatu zuen Euskaltzaindiak.
* 2011: Katedradun Emeritu izendatu zuen EHUk. 
* 2012: Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxaren Saria. Humanitate, Kultura, Arteak eta Gizarte Zientzien saria.
* 2012: *Dabilen Elea saria*
* 2014: Obra osoaren digitalizazioa
* 2015: *Euskadi Literatura Saria*, saiakera alorrean, *Historia, arraza, nazioa* lanagatik
* 2018: Gipuzkoako Urrezko Domina jaso zuen Jakin taldearekin (Jose Azurmendi, Joseba Intxausti, Paulo Agirrebaltzategi eta Joan Mari Torrealdai).
* 2019: Joxe Azurmendi Kongresua, *Euskal pentsamenduaren jauzia* (San Telmo Museoa, Donostia, 2019ko abenduaren 11, 12 eta 13an.
* 2025: Azurmendiren heriotzaren ondoren, aitortza eta omenaldi gisa, kultur munduko ia ehun lagunen artikuluekin osatu zen *Jakin* aldizkariaren 269/279 zenbaki berezia.
* 2025: Urriaren 1ean, Azurmendi hil zela hiru hilabete betetzean, 102 kulturgilek *Hitz berdeak* liburuko olerkiekin osatutako audio-liburua sareratu zuten.

## Lanak 
Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 180 lan inguru azaltzen dira.

### Saiakera nagusiak 
* *Gizona Abere hutsa da* (1975, *EFA*)
* *Gizaberearen bakeak eta gerrak* (1991, *Elkar*)
* *Espainolak eta euskaldunak* (1992, *Elkar*)
* *Demokratak eta biolentoak* (1997, *Elkar*) 
* *Euskal Herria krisian* (1999, *Elkar*)
* *Espainiaren arimaz* (2006, *Elkar*)
* *Volksgeist. Herri gogoa* (2007, *Elkar*)
* *Humboldt. Hizkuntza eta pentsamendua* (2007, *UEU*)
* *Azken egunak Gandiagarekin* (2009, *Elkar*)
* *Barkamena, kondena, tortura* (2012, *Elkar*)
* *Historia, arraza, nazioa. Renan eta nazionalismoaren inguruko topiko batzuk* (2014, *Elkar*)
* *Gizabere kooperatiboaz* (2016, *Jakin*)
* *Pentsamenduaren historia Euskal Herrian* (2020, *EHU*/*Jakin*)
* *Europa bezain zaharra* (2023, *Jakin*)

### Poesia 
* *Hitz berdeak* (1971, EFA)

## Erreferentziak 
* Artikulu honen edukiaren zati bat *Lapiko Kritikoa* webguneko «Joxe Azurmendi: biografia eta pentsamendua» artikulutik hartua da (egileak: Andoni Olariaga, Jesus Mari Intxauspe eta Jon Jimenez; argitaratze data: 2010-04-24). Egileetako batek, Jesus Mari Intxauspek, hiru egileen izenean, artikulu hori CC-By-SA 3.0 lizentziaren pean jarri zuen 2014ko apirilaren 30ean.

## Bibliografia 
* Aizpuru, Alaitz (koord.) (2012): *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 
* Aizpuru, Alaitz (2013): Suak erreko ez balu (I), *hAUSnART*, 3:102-121.
* Aizpuru, Alaitz (2016): *Joxe Azurmendi 60ko poesiaren eraberritzean*, HEA.
* Altzibar, Xabier (2011): "XX. mendeko euskal literatura: saiakera" in Mari Jose Olaziregi, *Euskal literaturaren historia*, Donostia, EIZEI. . Ingelesezko edizioa: Olaziregi, M. J. 2012: *Basque Literary History*, Reno, Center for Basque Studies/University of Nevada  (pbk.)
* Arrieta, Agustin (2013): "Eranskina: Joxe Azurmendiren *Azken egunak Gandiagarekin*" in *Arimak eta balioak*, Donostia, Jakin. 
* Atutxa, Ibai (2022): *Barbaroak eta zibilizatuak*, Tafalla, Txalaparta. 
* Azurmendi, Haritz (2019): *Joxe Azurmendiren nazioa Nazionalismo Ikerketen argitan. Abertzaletasun kulturalaren defentsa Euskal Herri garaikidean*, Doktore tesia, EHU.
* Azurmendi, Haritz eta Garmendia, Alba (2019): Basque ‘68 in Light of Cultural Nationalism and Critical Utopia, *Studies in Arts and Humanities*, 5 (1): 77-97.
* Azurmendi, Haritz (2024): “Sarbide bat Joxe Azurmendiren pentsamendura Bigarren Hezkuntzari begira” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.): *Euskal pentsamenduaren garabideak*, Bilbo, UEU. 
* del Olmo, Karlos (2013): "Joxe Azurmendi: Espainolak eta euskaldunak (1992)" in *Egungo euskal saiakeraren historia*, Bilbo: EHU. 
* Eizagirre, Xabier eta Zabaleta, Iñaki (2021): *Pentsamendu bat gure munduari. Joxe Azurmendi Kongresua*, Andoain, Jakin. 
* Eizagirre, Xabier eta Zabaleta, Iñaki (argk.) (2025): *56ko Belaunaldiaren lorratza euskal pentsamenduan*, Andoain/Leioa, Jakin/EHU. 
*Gandiaga, Bitoriano (1971): “Autoreaz eta liburuaz” in Azurmendi, Joxe: *Hitz Berdeak*, EFA.
*Garmendia, Alba (2025): *Etxeko leihoak unibertsora*, Iruñea, Txalaparta. 
* Izagirre, Koldo (2000): “Sarrera” in *XX. mendeko poesia kaierak: Joxe Azurmendi*,  Zarautz, Susa. 
* Olariaga, Andoni (2017): *Erlatibismoa eta egia-ostea*, Doktoretza-tesia, EHU.
* Olariaga, Andoni (2019): *Erlatibismoaren egiak*, Bilbo, UEU. 
* *Hegats. Literatur aldizkaria*. 45 zk. (2010) ISSN 1130-2445. (Joxe Azurmendiri buruzko monografikoa)
* *Jakin*. 237/38 zk. (2020) ISSN O211/495X. (*Joxe Azurmendi. Euskal pentsamenduaren ur-jauzia* kongresuari buruzko ale monografikoa)
* *Jakin*. 269/270 zk. (2025) ISSN O211/495X. (*Zergatik eta zertarako Joxe Azurmendi* izeneko ale berezia kultur munduko ia ehun lagunen artikuluekin osatu zen.)
* San Martin, Juan (1965): “Bi olerkari gazte munduaren orduan: Azurmendi eta Lasa”, *Zeruko Argia* (1965/09/05)
* San Martin, Juan (1971): “Hitzaurrea” in Azurmendi, Joxe: *Hitz Berdeak*, EFA.
* Sudupe, Pako (2011): *50eko Hamarkadako Euskal Literatura II*, Donostia, Utriusque Vasconiae 
* Sudupe, Pako (2025): *XX. mendeko euskal pentsamendua Joxe Azurmendiren talaiatik*, Leioa, EHU. 
* Sudupe, Pako (2026): *Joxe Azurmendi eta erlijioa*, Jakin.
* Urdangarin, Mikel (2024): *Gizaberetxo komunitario burujabea: Joxe Azurmendi eta feminismoak subjektuaren inguruko elkarrizketan*, Doktore tesia, EHU.
* Urdangarin, Mikel (2025): *Gizaberetxoak gara. Joxe Azurmendi feminismoekin elkarrizketan*, Andoain/Leioa, Jakin/EHU. 
* Zarate, Mikel (1977): *Euskal literatura*, Durango, Zugaza.

## Ikus, gainera 
* *Jakin*
* Modernitate

* Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea (EHU)

## Kanpo estekak 
* Joxe Azurmendiren obra osoa Jakin.eus digitalizazio-gunean.
* *Joxe Azurmendirekin solasaldia* jakingunea webgunean
* Joxe Azurmendiren heriotzaren harira Naiz hedabideak egindako “Libre izan nahi dugu, zer kulpa daukat nik” bideoa (Naiz, 2025/7/3).
* Joxe Azurmendi literaturaren zubitegian
* *Hitz berdeak* audio liburua *armiarma* web orrian.
* *Poesia eta filosofia: hilobiz hilobi* *Xerezaderen Artxiboa* literatur podkastean entzungai.
* * Manifestu atzeratua*-n oinarritutako *Aginako zero bat* entzungai Euskadi Irratiko *Lizardiren baratza* saioan.
* *Hitz berdeak* poema-liburuko *Prometeo mixerablea* poema Imanol Ubedak musikatua.
* *Hitz berdeak* (1971, EFA)
* *Schopenhauer, Nietzsche, Spengler, Miranderen pentsamenduan* (1989, Susa)
* *XX. mendeko poesia kaierak - Joxe Azurmendi* (2000, Susa)
* *Karlos Santamariaren pentsamendua*. (2013, Jakin/EHU)
* Joxe Azurmendi *Lapiko Kritikoa* webgunean
* Elkarrik egindako elkarrizketa.
*  *Verspätetes Manifest*
*  Ein Denkmal der Achtung und Liebe. Humboldt über die baskische Landschaft, *RIEV*, 48-1: 125-142, Eusko Ikaskuntza, 2003 ISSN 0212-7016
*  *The democrats and the violent*