Felix Goya Urbieta

**Felix Goya Urbieta** (Oiartzun, 1885eko apirilaren 13a) hargina, igeltseroa eta UGT sindikatuko kidea izan zen. 1936ko Espainiako altxamendu faxistaren ondorengo gerra zibilean frankistek atxilotu eta desagerrarazi zuten. Martina Ruiz de Galarreta emazteak jazarpen judiziala eta errepresioa jasan zituen: Felix Goya desagertu ondoren alargun gisa onartzeko borrokatu behar izan zuen, isun handia ezarri zioten, eta ondasun guztiak bahitu. 2016an, 80 urte beranduago, familiak eskela berezia argitaratu zuen, salatuz agintari eta administrazioek ez zietela beren senidearen argibiderik ematen eta telefono eta helbide elektroniko bat eskainiz haren arrastorik eduki dezaketen herritarrei.

## Bizitza 
thumb|Egieder baserria
Oiartzungo Altzibar auzoko Egieder baserrian jaio zen 1885eko apirilaren 13an

1926an Eulatera itzuli ziren. Bertan beste hiru seme-alaba izan zituzten: Felix, Leonor eta Josefa.
thumb|Felix Goya Urbieta eta Martina Ruiz de Galarretaren Eulateko etxea
Mauro seme zaharrenaren testigantzaren arabera, Felix Goya ofizio zuen hargintzan ere aritzen zen. Urbasako Aldaian, oraindik ere Goya harkaitza bezala ezagutzen den lekuan, harriak atera eta zizelkatzen zituen Mauroren laguntzaz. Eulateko artxiboko 1936ko urtarrilaren 16ko ofizio batean Nafarroako Gobernu Zibilak gai leherkorrak eskuratzeko baimena eman jaso izanaren sinadura dago. Urbasatik ateratako harriarekin eraiki zuen etxea Felix Goyak seme zaharrenen laguntzarekin. Inguruko erreka batean presak egiten zituzten harriekin eta uholdeek utzitako hondarra jasotzen zuten astoekin. Errotarriak ere egiten zituen Felix Goyak, bi erditan atera eta zumitzarekin batuz.

1932ko azaroan Eulateko "*veintena*"-k frontoi itxiaren eraikuntza onartu zuen 23.090,44 pezetako aurrekontuarekin. Abenduaren 21ean Felix Goya eta bere lagun Balbino García de Albizu udalari akordioa argitzeko auzo-batzarra eskatu zioten 60 sinatzaileetako lehenak izan ziren. 1933ko urtarrilaren 11n, obrak esleitzeko enkantea bertan behera uzteko eskatu zuten bizilagun askok, eta frontoia egiteko dirua premiazkoagoak eta erabilgarriagoak ziren beste zerbitzu batzuetarako erabiltzeko galdegin. Guardia Zibilak esku-hartu zuen eta enkantea atzeratu zuten, Nafarroako Foru Aldundiak auzia argi zezan. Maiatzean "*veintena*"-k hartutako erabakia berretsi zuen Foru Aldundiak, baina bere gain hartu zuen akordioa baliogabetzeko ahalmena.

Balbino Garcia de Albizu bere lagunarekin batera afiliatu zen Lur Langileen UGT sindikatuko atalean, zeina 1936ko irailaren 7an erail eta Urbasako leize batera bota zuten

## Altxamendu faxistaren ondorengo errepresioa 
### Testuingurua 
[thumb|[Emilio Mola militar kolpista]]
1936ko uztailaren 18an estatu kolpea eman zuten faxistek. 1936ko martxoan Nafarroako Gobernadore Militar izendatutako Emilio Molak zuzendu zuen altxamendua.

thumb|320x320px|Exekuzio-itxura mendian
Uztailaren 19an hartu zuten faxistek Eulateko udaletxea. Jabetze aktan aipatzen da Komandantziako nagusi zen koronelak telefonoz agindu zuela  "eskuindarrek elementu ezkertiarren ibilerak eta mugimenduak zelatzeko ahaleginak egiteko" eta haiei "inolako begiramenik gabe legea ahalik eta zorrotzen betearazteko".

Uztailaren 23an Iruñera eraman zuten Felix Goya eta Espetxe Probintzialean sartu zuten, baina arratsaldeko azken ordurako libre utzi zuten.

Felix Goya mendian gordeta egon zen denbora batez. Ondoren Larragoako bere lagun Eufrasioren etxera joan zen laguntza eske. Eufrasiok etxetik urruti zeukan etxabe batean gorde zuen eta egun batzuk igaro ondoren Eulatera joan zen, zer gertatu zen jakiteko. Konfiantzazko jendeak esan zion Felix Goya ez beste guztiak herrira itzuli zirela. Jakin zuenaren arabera, aurreko gauean banan-bana taldetik banatu zituztenean herrira joateko agindu zieten eta aldiro airera bi edo hiru tiro bota zituzten faxistek. Eufrasiok gertatutakoaren berri eman zion babestua zuen lagunari. Jarraian Guardia Zibilarengana joan zen Felix Goya eta etxean atxilotuta egotera behartu zuten. Askotan bertaratzen ziren han jarraitzen zuen egiaztatzera, gehienetan ordu txikitan.

### Etxea konfiskatzea eta Nafarroatik kanporatzea 
thumb|320x320px|Herritik kanporatzea
Abuztuaren amaiera aldera talde armatu bat sartu zitzaien etxera. Etxearen konfiskatzearen eta familia osoaren kanporatzearen berri eman zieten. Mehatxu egin zieten 24 ordu baino lehenago Nafarroatik joaten ez baziren guztiak hilko zituztela. Astoa eta astakumea ahal zutenarekin kargatu eta familia osoa Hernanirantz abiatu zen: Felix Goya eta Martina Ruiz de Galarreta senar-emazteak eta Mauro, Pedro, Migel, Felix, Leonor eta Josefa seme-alabak. Hernanin Joxe Goya bizi zen, Felixen anaia. Josefak, artean 2 urte ere ez zituen alaba txikienak, Mauro anaiaren bizkarrean egin zuen bidaia osoa, eta 5 urteko Leonorrek aitarenean. Familiako gainerako kideetatik banandu zuten Felix Goya, eta hizketaldi edo eztabaida baten ondoren kotxean eraman zuten. Mauro, seme zaharrenaren ustez bera atxilotzeaz aritu ziren eta aitak militarrei esan zien adin txikikoa zela. Ezin izan zuen sekula argitu, geroztik ezin izan baitzuen aitarekin gehiago hitz egin. Tolosako kuartelera joateko esan zieten.

Tolosako Komandantziako jardinean egon ziren zain. Eraikinak ate nagusira igotzeko eskailera bikoitza zuen. Ia ilunduta zegoela, atea ireki eta Felix Goya ikusi zuten eskaileratik jaisten, hainbat faxistak eskoltaturik. Familiakoen aurretik burumakur eta begiratu gabe igaro zen. Ondoren Felix Goya atxilotuta zegoela eta alde egiteko esan zieten familiakoei.
Fitxategi:Felix Goia 5. atxiloketa.jpg|Felix Goiaren atxiloketa
Fitxategi:Felix Goia 4. komandantzian.jpg|Felix Goia Tolosako Komandantzian

## Familia Andoaingo Txitibar baserrian babestuta 
thumb|Migel Zatarain (eskuinean) eta Luken Goia (ezkerrean), Felix Goyaren biloba, 2011ko maiatzaren 16an
Senarra atxilotu ondoren Martina Ruiz de Galarreta Hernanirantz abiatu zen seme-alabekin eta astoarekin. Andoainera iristerako oso berandu egin zitzaien eta Andoaingo Txitibar baserrian bizi zen Zatarain familiak hartu zituen. Baserrian zazpi lagun bizi ziren: Antonio Zatarain, 41 urteko alarguna, bere lau seme-alabak, Luzia 11 urtekoa, Arantzazu 6koa, Maria Teresa 4koa eta Jose Migel 7koa, 82 urteko Juliana Gaztañaga Zuloaga izeba eta 82ko urteko Jose Migel Bengoetxea aitaginarreba. Baserriaren ondoan zegoen gasolindegiaz arduratzen ziren zataraindarrak. Gaur egun Txitibar plaza dago baserria eta gasolindegia zeuden lekuan.
thumb|Olatz Zatarain, Txitibar gasolindegian lanean 1997an
Sagardoa egiteko eta belar ondua gordetzeko erabiltzen zuten dolarean aterpetu zituzten Martina Ruiz de Galarreta eta bere sei seme-alabak. Orduan umea zen Jose Miguel Zatarainen testigantzaren arabera familia osoak laguntzen zien baserriko lanetan, eta behin edo behin Martina Ruiz de Galarreta senarra bisitatzera joan zen Tolosako kartzelara. Han ziren bitartean faxistek baserriko etxabean espoletaz beteriko kamioi bat utzi zuten errepublikazaleen bonbardaketetatik babesteko. Horietako batean bonba bat sartu zitzaien tximiniatik behera, baina zerbaitek huts egin zuen eta ez lehertu. 

## Familia Hernaniko Pipirita baserrian babestuta 
Martina Ruiz de Galarreta seme-alabekin Hernanira iritsi zenerako faxistek herria hartua zuten eta izendatu berria zuten Julian Madina alkateak astoa eta astakumea konfiskatu zizkien. Hala ere, azkenean lortu zuten Felix Goyaren anaiaren Pipirita baserrira iristea. Joxe Goya Urbieta eta haren emazte Malen Zubiri Narbarte bizi ziren bertan, haien zazpi seme-alabekin: Juanito, Felixa, Kattalin, Patxi, Josebe, Miren eta Rita. Joxe Goyak konpondu eta atondu zuen. Malen Zubirirekin ezkontzean alokatu eta bertan bizitzen jarri ziren. Joxe Goya hargina zen, Felix anaia bezala, eta eraikuntzan lan egiten zuen.  Etxea eraikitzen ari zela arkitekto edo aparejadore batek deitu zion Bilboko Artxandako funikularraren eraikitzeko lanetan aritzeko. Harreman handia egin zuen Joxe Goyak arkitekto edo aparejadore harekin, eta abertzaletasunaren grina piztu zion. Abertzaletasunaren aurkako etsaitasun egoera zegoenez, ahal bazuen funtzionario postua lortzeko aholkatu zion. Horrela salbu egongo zelakoan. 1936ko altxamendu faxista baino lehen Hernaniko ehorzle postua lortu zuen Joxe Goyak.

## Felix Goyaren askatasunaren aldeko gestioak 
Martina Ruiz de Galarreta seme-alabekin Pipirita baserrian zegoela senarrak Tolosako kartzelatik bidalitako posta-txartel bat jaso zuen. 1936ko urriaren 28ko data zuen posta-txartelean bere anaia Manuel aipatzen zuen Felix Goyak, eta emazteari harengana zuzentzeko eta laguntzeko diligentziak egiteko eskatzen dio. Ez dago argi Martina Ruiz de Galarreta Manuel Goyarengana joan zen ala ez. Beste anaia bat, Candido Goya, militar erreketea zen. Harengana zuzendu ziren, anaiaren egoera azalduz, baina mespretxuz tratatu zituen, Joxe Goyaren alaba Joseberen eta Felix Goyaren seme zaharren Mauroren arabera.
Fitxategi:1936-10-28 Martina Ruiz de Galarretari bidalitako posta-txartelaren azala.png|1936ko urriaren 24an Tolosako espetxetik bidalitako posta-txartela 
Fitxategi:1936-10-28 Martina Ruiz de Galarretari bidalitako posta-txartela.png
Martina Ruiz de Galarretak neskame gisa lan egin zuen Federico Montaner Canet graduazio handiko militar eta kartografo adituaren etxean, Iruñean. Pipirita baserrira agertzen ez zenez, muga zeharkatu izanaren esperantza izan zuen familiak, oiartzuarra izanik ingurua ondo ezagutzen baitzuen.

## Ondarretako kartzelara lekualdatzea eta desagerpena 
[thumb|[Ondarretako espetxea eta Antigua Igeldotik (1920 eta gero)]]
1936ko irailaren 14an, faxistek Donostia hartu eta hurrengo egunean, Ramiro Llamas del Toro artilleria komandantea Donostiako Plazako Epaile Berezi, Donostiako Zapatari edo Ondarreta kartzela plazako lehen zuzendari eta Justizia Militarreko Tribunaleko epaile izendatu zuten. Gerra-kontseiluek gutxieneko tramiteak eskatzen zituzten eta atxilo hartutako pertsona kopurua oso handia zen, ondorioz instruktoreak gainezka zebiltzan, eta askok Ramiro Llamas del Toro "epaile bereziaren" eskuetan bukatzen zuten. Hainbat exekuzioren erantzule zuzena izan zen, eta testigantza askoren arabera ez zuen ezkutatzen fusilamenduak agindu izana, baita apaiz katolikoenak ere. "16 apaiz fusilatu ditut, eta kopuru hori 160ra igoko dut" esan zion Gelasio Aranburu Pasaiako apaiz laguntzaileari. Eroskeria eta lapurreten lekukotasunak ere badaude.
[thumb|Fusilatuen omenezko [Hernani|Hernaniko hilerriko Argi-Horma monumentua]]
Mauro Goyaren testigantzaren arabera, askotan joaten zen bere lehengusina Josebe Goyarekin Hernani inguruan fusilatuak botatzen zituzten lekuetara (Galarreta eta hilerria), aita haien artean ote zegoen jakiteko helburuarekin. Lehen fusilamenduak Galarreta inguruan egiten zituzten, baita igandeetan ere, eta bertan uzten zituzten, ordu batzuetara edo hurrengo egunean udal hilerrira eramaten zituzten arte. "Zabor gurdi batean eramaten zituzten, ganadua balira bezala. Inor begiratzera atera ez zedin kanpaitxo bat jotzen zuten. Jendeak etxean geratu behar zuen" gogoratzen du Josebe Goyak, Martina Ruiz de Galarreta eta bere familia etxean hartuta zeukan Joxe Goyaren, herriko ehorzlearen alabak.

1936ko azaroaren 13an 25 pertsona eraman zituzten Tolosako kartzelatik Donostiako Ondarretakora Ramiro Llamas del Toro epaile militarraren eskakizunez. Tolosatik Ondarretara eramandako 25 pertsonetatik 19 inolako epaiketa edo gerra kontseilurik gabe fusilatu zituzten. Pertsona horien guztien espedienteetan ohar bera dago, gazteleraz: “*A disposición del juez especial Sr. Llamas*” ("Llamas jauna epaile bereziaren eskura"). 1936ko azaroaren 14 eta 18 bitartean erail zituzten guztiak Donostian, Beran, Oiartzunen eta Tolosan. Felix Goya 1936ko azaroaren 15etik 16rako goizaldean erail zuten Oiartzunen.
Fitxategi:1936-11-14 Martina Ruiz de Galarretari bidalitako posta-txartela.png

## Martina Ruiz de Galarretaren Eulaterako itzulera eta bere aurkako errepresioa 
### Ondasunen bahiketa eta isuna 
1936ko abenduaren 12an, Felix Goyaren aurkako espedientea ireki zuen Iruñeko Erantzukizun Politikoen Epaitegi Zibil Bereziak, erregimenarekin borondate txarrez jokatzeagatik. Haren ondasunak ikertu zituzten, eta gutun bat bidali zioten Eulateko udal epaileari, ondasunak zehaztu eta enbargatzeko aginduz. 1937ko ekainaren 7an Konfiskazio Batzordeko Lehendakariak dekretu bat igorri zion Eulateko udal epaileari, jakinaraziz baimena eman ziotela Martina Ruiz de Galarretari etxebizitzan bere tresna guztiekin bizitzeko.

1938ko maiatzaren 23an Lizarra aldeko Konfiskazioetarako Epaile Bereziari idatzi zion Martina Ruiz de Galarretak, batetik enbargatutako ganaduaren inguruko gaiak argitzeko, eta bestetik bere senarra hil zutenez geroztik familia-burua bera zela esateko, Eulateko udalak halaxe onartua zuela.

### Eulateko udalarekin auziak eta herritar batzuen jazarpena 
thumb|1937ko abuztuan Martina Ruiz de Galarretak egindako egur-aprobetxamenduaren erreklamazioa
1937ko abuztuan Eulateko Udaletxera bidalitako dokumentuan partzela eta egurraren aprobetxamendu-eskubideak erreklamatu zituen Martina Ruiz de Galarretak, argudiatuz 1936an denbora batez herritik kanpo egon bazen ere, ez zituela herritartasuna eta eskubide horiek galdu, tartea hiru hilabete baino gutxiagokoa izan zelako.

### Heriotza-inskripzioa lortzeko borroka judiziala 
1939ko uztailaren 21ean Felix Goyaren epez kanpoko heriotza-inskripzioa egiteko eskatu zion Lizarrako Lehen Instantziako Epaitegiari. Idatzian argudiatu zuen bizitza aurrera eramatea zailtzen zion ohiz kanpoko legezko egoeran zegoela. Horretaz gain, Felix Goyaren heriotza egiaztatzeko eskaera egin zuen. Batetik Donostian bizi zen Vicente Goya Urbietari erregutu zion Felix Goyaren hilketa edo desagerpenari buruz zekiena zehazteko, eta 1936ko azaroaren 15ean exekutatuen zerrendan zegoela nola jakin zuen argitzeko. Bestetik Ondarretako kartzelako buruari heriotza edo desagerpena ziurtatzeko eskatu zion, eta exekutatutakoen zerrendan zegoen azaltzeko.
Fitxategi:1940-02-05 Lizarrako epaitegiak heriotza-inskripzioa egiteko emandako agindua.png|1940-02-05 Lizarrako epaitegiak heriotza-inskripzioa egiteko emandako agindua
Fitxategi:1940-02-24 Eulateko udal epaileak egindako Felix Goyaren heriotza-inskripzioa.png|1940-02-24 Eulateko udal epaileak egindako Felix Goyaren heriotza-inskripzioa
[thumb|Martina Ruiz de Galarreta 1971an [Eulate|Eulaten]]

### Martina Ruiz de Galarretaren heriotza 
60. hamarkadaren hasieran lehendabiziko Alzheimer zantzuak izan zituen Martina Ruiz de Galarretak, eta 1972ko otsailaren 24an hil zen Eulaten.

## Mauro Goya kolpisten alde soldadu joatera behartua 
thumb|Mauro Goyaren soldadu ziurtagiria
1938an, 18 urteko Mauro Goya seme zaharrena Urnietako Urbaneta baserrian morroi bizi zela, ama joan zitzaion bisitan. Armada matxinatuarekin gerrako frontera mobilizatzeko agintzen zuen dokumentua erakutsi zion. Biek adostu zuten ez zela borondatez aurkeztuko, eta Martina Ruiz de Galarretak semea non zen ez zekiela deklaratuko zuela.

Mauro Goyak borondatezko izen-emate "behartua" jasan zuela jasota dago Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentazio Funtsean. Transmisioetara destinatu zuten. Hurrengo erasoaldietan militarrek hartu behar zituzten guneetara kableak eraman eta telefonoak prestatzen zituzten, aginte-postuarekin komunikatzeko. Operazioa bikoteka egiten zuten eta sarri beste aldekoek tiro egiten zieten. Halako batean berarekin zihoan kideak buruan tiroa jaso eta hil zen.

1965eko ekainaren 25ean Manuel Irujok gutuna bidali zion Txomin izeneko gizon bati. Felix Goyari gertatuaren berri ematen dio, 1936ko urriaren 20 eta 26 artean Tolosan fusilatu zutela zehaztuz, eta haren alaba Leonorrek aita non lurperatu zuten jakin nahi duela azaltzen dio. Gaia argitzen lagundu dezakeen apaiz batekin harremanetan jartzeko eskatu zion, baina ez zuen arrakastarik izan.

## Errekonozimendua eta oroimena 
### Oiartzungo *Oroimena zor* omenaldia 
thumb|*Oroipena zor* monumentua - Oiartzungo fusilatu eta desagertuen zerrenda
2006ko azaroaren 1ean omenaldia egin zieten Oiartzunen 1936ko gerran fusilatu eta desagertutako 21 herritarrei, tartean Felix Goya Urbietari. Haien izen-abizenak eta adina jasotzen dituen oroigarri bat jarri zuten, 1977an Luis Peña Gantxegi arkitektoak gerran hildako gudarien omenez egindako eskulturaren ondoan. Ekitaldian parte hartzea zabala izan zen: fusilatutakoen senideak, Oiartzungo udalbatza osatzen zuten alderdietako, Abertzaleon Oihartzunako eta Aralarko kideak, baita beste hamarnaka herritar ere. *Oroimena zor* izena eman zioten ekitaldiari 70. Urteko Ekintzen Batzordeak eta Oiartzungo Udalak.

Martin Beramendi alkateak, aurreko asteko plenoan onartutako adierazpen instituzionala irakurri zuen udalaren izenean: "Errepresaliatuen mina eta oinazea ordaindu nahi ditugu, nahiz eta berandu etorri, duintasuna aitortu nahi diegu". Jarraian, Andoni Lekuonak hartu zuen hitza, senideen izenean: "Gerra garaiko fusilatu haiek izan zirelako gara; haiek nolako, gu halako. Eta euskaldunak gara. Bidezkoa da publikoki omentzea, ezin dugu haien izaera eta nortasuna ahazten utzi". Ondoren, Boni Urkizu Oiartzungo bikarioak hitz egin zuen: "Elizak gai honekin ez du garbi jokatu, eta, batez ere, Oiartzungo elizak eta apaizek egindako huts egiteengatik barkamena eskatu nahi dut nire izenean" eta fusilatutako 21 oiartzuarren alde otoitz egin zuen. Agur jaunak kantatuz amaitu zuten ekitaldia, eta 36ko gerran fusilatutakoen eta desagertutakoen berri ematen zuten esku-orriak banatu zituzten bildutakoen artean.

### Familiaren omenaldia Eulaten 
[thumb|Felix Goya eta Martina Ruiz de Galarretaren omenezko monolitoa [Eulate|Eulaten]]
2011ko urriaren 23an 100 lagun inguru bildu ziren, familia eta lagun artean. Peio Iraizoz harginak zizelkatutako oroitarri bat jarri zuten,

Felix Goia eta Martina Ruiz de Galarretari gertatutakoa jasotzen duen "Izan zirelako bagara, bagarelako izanen dira" liburuxka argitaratu zuen familiak.
Fitxategi:Felix Goyari eta Martina Ruiz de Galarretari Eulaten egindako omenaldiko oroitarriaren aurkezpena.jpg|Hitzaldia eta oroigarriaren aurkezpena
Fitxategi:Felix Goyari eta Martina Ruiz de Galarretari Eulaten egindako omenaldiko lore eskaintza.jpg|Lore eskaintza
Fitxategi:Felix Goyari eta Martina Ruiz de Galarretari Eulaten egindako omenaldiko aurreskua.jpg|Aurreskua
Fitxategi:Felix Goyari eta Martina Ruiz de Galarretari Eulaten egindako omenaldiko talde argazkia.jpg|Talde argazkia

### Ameskoako udalen omenaldia 
thumb|Urbasako saroiko siman ameskoarrak eraildakoei omenaldia egiten
2012ko irailaren 22an Ameskoako lau udalek (Ameskoabarrena, Aranaratxe, Eulate eta Larragoa) omenaldia eskaini zieten 1936ko kolpe militarraren ondoren ibarrean eraildako eta errepresaliatuei.

1936ko irailaren 7an Balbino Bados García, Balbino García de Albizu Usarbarrena eta Gregorio García Larrambere jaurti zituzten Urbasako leizearen ondoan hasi zuten ekitaldia. Lau udalen izenean hartu zuen hitza Eulateko alkateak, Iñaki Ruiz de Larramendik: "haien gorpuzkiek hemen jarraitzen dute, leizearen sakonean, bizitza kentzeaz gain haien memoria ezabatu nahi zutela frogatuz". Eraildakoen omenez Izaskun Anduezak txistuarekin jo zuen Pablo Solozabalen *Gernika*. Diskoan Espainiako Gerra Zibileko euskarazko hamahiru kanta bildu zituzten, *a cappella* kantatuta, eta baita Harkaitz Canoren *Oroimenaren fruitu* poema ere.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jimeno Aranguren, Roldán; García de Albizu, Balbino; Layana Ilundain, César (2017). *¿Qué hicimos aquí con el 36? La represión de civiles en retaguardia por su ideología en las Améscoas y Urbasa*. Conociendo el pasado amescoano (V). Iruñea: Lamiñarra. ISBN 9788469739679
* Lasarte-Oriako memoria historikoa berreskuratzeko elkartea, Islada Ezkutatuak (2020). *Lasarte-Oria 1936-1948. Testigantzak. Genozidio ezkutatu baten isladak*. Lasarte-Oriako Udala.
* Layana Ilundain, César (2021). *Expolio y castigo: La represión económica en* *Navarra, 1936-1945…1966*. Iruñea, Nafarroako Gobernua. 
* Errazkin Agirrezabala, Mikel.  (2008). *1936ko gerrako oroitzapenak : Tolosaldean eta Leitzaldean.*  Tolosa: Galtzaundi Euskara Taldea. 
* Aizpuru, Mikel (Zuzendaria); Apaolaza, Urko; Gómez, Jesús Mari; Odriozola, Jon (2007) *El otoño de 1936 en Guipúzcoa. Los fusilamientos de Hernani*. Alberdania memoria. 

## Kanpo estekak 
* [https://www.argia.eus/fitx/pdf/izan-zirelako-bagara.pdf ]
* [https://www.argia.eus/fitx/pdf/Martinarenak.pdf ]
*  Garan argitaratutako eskela
* [https://bideoteka.eus/w/8BHifVsYMaXQGspq2cPc9K ]
*  [https://bideoteka.eus/w/veKsY8oGCM22W4wVLpuTeV ]
* [https://www.naiz.eus/eu/mediateca/video/luken-goia-29-222-egun-desagertuta-daramatzan-felix-goiaren-bilobaren-testigantza ]
*  [https://www.eitb.eus/es/noticias/sociedad/videos/detalle/4513354/video-29220-dias-forzada-desaparicion-felix-goya/ ]
* [BIDEOA] Unai Agirre Goia bertsolariak Martina Ruiz de Galarreta amonari jarritako bertsoak
* [BIDEOA] 2019ko Zarauzko bertso-astean "Martinarenak" sortako hamar bertso abestu zituen Onintza Gartziak, bere alaben herenamona eta herenaitonari gertatutako historia gogorra azalduz
* Manuel Irujoren gutunak (Eusko Ikaskuntzaren dokumentu fondoa):
** 1965-06-25 Txomini eskaera
** 1965-12-06 Joaquín Navascues-i eskaera
** 1965 Felix Goya Urbietaren datu biografikoak jasotzen dituen eskuizkribua
* Nafarroako Oroimen Historikoaren Dokumentazio Funtseko fitxak:
** Felix Goya Urbieta
** Martina Ruiz de Galarreta García
** Mauro Goya Ruiz