open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santiago Maldonadoren desagerpena

**Santiago Andrés Maldonadoren desagerpena** 2017ko abuztuaren 1ean gertatu zen, Cushamengo *lof* maputxean egindako manifestazioaren ondotik ustez atxilotua izan eta gero, Chubuteko probintzian. Atxiloketa hori Argentinako Jendarmeria Nazionalak egin zuen, Patricia Bullrich Segurtasuneko ministroaren aginduz. Gobernuaren funtzionarioek egindako desagerpen behartu bat dela aipatu izan da.  egun daramatza desagertuta.

Santiago Maldonado Buenos Airesko probintzian jaiotako artisau bat da. Orain hilabete batzuk Barilochetik gertu joan zen bizitzera. Jatorrizko herrien aldeko ekintzailea izanik, lurren inguruan egiten dituzten protestetan parte hartu du.

## Gertakaria 
2017ko abuztuaren 1eko goizaldean, oraindik gaua zela, Jendarmeria Nazionala Cushamengo erresistentziako *pu lof*ean sartu zen, indarrez, inongo agindu judizialik izan gabe. Ez da jakin ea zenbat polizia sartu ziren sarrerako atea bota eta gero. Gomazko pilotak eta berunezko perdigoiak jaurti zituzten, eta komunitatearen hainbat elementu erre. Kanpamentuan zeuden pertsona batzuk Chubut ibaira joan ziren, edo gertu zegoen baso batera.

Salaketaren arabera, han zen Santiago Maldonado, Veinticinco de Mayo hirian jaioa eta gaur egun El Bolsón udalerrian bizi dena. Belarren artean ezkutatu zen, ez baitaki igeri egiten. Lekukoek diotenez, hainbat tiro entzun ziren, eta jendarmeetako batek «Bat daukat» esan zuen. Jendarmeak Maldonadoren ibilgailura gerturatu ziren, atzeko ateak ireki zituzten eta autoa inguratu zuten, inork ikus ez zezan zer ari zen gertatzen. Salaketaren arabera, Maldonado atxilotu zuten, eta auto horretan sartu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walden 7

**Walden 7**, Kataluniako Sant Just Desvern udalerrian dagoen eraikin nabarmen bat da. 1970ean Ricardo Bofill arkitektoak proiektatu eta 1973-1975 artean eraikia izan zen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Lila Tretikov

**Lila Tretikov** (), jaiotzez **Olga Alekseievna Tretiakova**, (; Mosku, Sobietar Batasuna,  1978ko urtarrilaren 25a) enpresako softwarean espezialista errusiarra da. 2014ko maiatzean aukeratu zuten zuzendari exekutibo berri moduan Wikimedia Fundazioan, aurreko zuzendaria izan zen Sue Gardner ordezteko. Ardura hori hartu zuen 2014ko ekainaren 1ean, eta 2016ko martxoaren 31ra arte aritu zen lan horretan.

## Karrera 
Jaio zen SESBn 1978an, 1994an Amerikako Estatu Batuetara emigratu zuen, bertan ikasi zuen Artea eta Informatika, eta Enpresa-Softwarean espezializatu zen gero.

**Tretikov** produktu-exekutiboa izan zen SugarCRM-n, software enpresa bat egoitza Cupertino-n duena (California, AEB).

## Erreferentziak
Hitleriar Gazteria

**Hitleriar Gazteria**,  edota **HJ**, Hirugarren Reichan Nazi Alderdiaren gazte erakundea izan zen. Jatorria 1922an zuen, baina ofizialki 1931ko urtarrilaren 3an sortua izan zen.

Erakunde honen helburua Hirugarren Reicharen menpe zeuden herrialdeetan, bereziki Alemania eta Austrian, gazteen entrenamendu militarra eta nazismoaren adoktrinamendua eta harekiko obedientzia sustraitzea izan zen.

Berez, erakunde honetako oinarriak garaiko gazte erakunde askoen antzekoak ziren, baina nazismoaren pentsakera gehituz. Erakunde honetako oinarriak: nazismoa, jarduera fisikoa, adiskidetasuna, aire libreko bizimodua eta etorkizuneko buruzagien nahiz gizon zintzoen heziketa izan ziren, betiere nazismoaren ikuspuntutik.

1945eko maiatzaren 8an desegina izan zen.

## Buruzagiak 
* Baldur von Schirach (1931-1940)
* Artur Axmann (1940-1945)

## Ikus gainera 
* Hitleriar Gazteriaren Labana

## Kanpo estekak
Ricardo Bofill

**Ricard Bofill i Leví** (Bartzelona, 1939ko abenduaren 5a - *ibidem*, 2022ko urtarrilaren 14a) kataluniar arkitekto bat izan zen.

## Eraikin nabarmenak 
* Espaces d'Abraxas
* Antigone District
* Walden 7
* 77 West Wacker Drive
* Casablanca Twin Center
* Kataluniako Antzoki Nazionala

## Kanpo estekak
Todor Zhivkov

**Todor Kristov Zhivkov** (, *Todor Hristov Živkov*; Pravetz, 1911ko irailaren 7a - Sofia, 1998ko abuztuaren 5a) bulgariar politikari komunista izan zen. 35 urtez, 1954tik 1989ra, Bulgariako Herri Errepublikako agintari nagusia izan zen.

## Bizitza 
Todor Zhivkov 1911n jaio zen, Pravetz nekazari herriko familia behartsu batean. 1929an, Sofiara joan zen, Arte Grafikoak ikastera; urtebete geroago, Gazte Komunisten Ligan sartu zen. Bigarren Mundu Gerran, nazien aurkako erresistentzian jardun zuen, komisario politiko gisa. 1945ean, Bulgariako Alderdi Komunistako Batzorde Zentralean sartu zen. Uste osoko estalinista zen, eta Traitxo Kostov komunista kritikoaren aurkako purgan parte hartu zuen. 1989an, Perestroika hedatu zenean, dimititzera behartu eta alderditik egotzi zuten. 1992an ustelkeriaz epaitu eta kondenatu bazuten ere, Bulgariako Auzitegi Gorenak errugabetu zuen 1996an.

## Erreferentziak
Lore Martinez Axpe

**Miren Lore Martinez Axpe** (Aretxabaleta, Gipuzkoa, 1971ko urriaren 15a) informatika-ingeniaria da. Gipuzkoako Foru Aldundian Informazio-Gizartearen zuzendaria izan zen 2011tik 2015era bitarte Berrikuntza Sailean.

Deustuko Unibertsitateko Ingeniaritza Informatikoa ikasi zuen. Enpresa-informatikan lan egiten du baina Gipuzkoako Foru Aldundian aritu zen 2011tik 2015era. Informatikako Ingeniaritzan emakumeek duten egoeraz informazioa biltzeko eta zabaltzeko ekintzailea ere bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* @loreAbarik: Lore Martinez Axpe-ren txio-kontua.
* Lore Martinez Axpe Linkedin sarean.
Eduki-edizio

**Eduki-edizioa** edo **eduki-arduratzea** (), gai jakin baten inguruan, edukia biltzeko, aukeratzeko, moldatzeko eta hedatzeko prozesu jarraitua da. Prozesu hori egiten duen adituari eduki-editatzaile edo eduki-arduradun deitzen zaio () eta indibidualki edo erakunde baterako aritu daiteke. Eduki-edizioa hartzaile jakin batzuei bideratua egon ohi da eta gaiaren inguruan balio erantsia ematen duen kalitatezko informazioa hedatzea du helburu.
## Metodologia 
Edukien-ediziorako hainbat fasetan banatzen den metodologia jarraitu ohi da. 4Sak deituriko metolodogian, adibidez, Javier Guallar eta Javier Leivaren garatutako, hauek dira 4 faseak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torremormojongo gaztelua

**Torremormojongo gaztelua** () Torremormojón (Espainia) udalerrian dagoen gaztelua da. Kultura ondasuna izendatu zuten 1878an.

## Kanpo estekak
Uceroko gaztelua

**Uceroko gaztelua** () Soriako probintziako Ucero (Gaztela eta Leon, Espainia) udalerrian dagoen Erdi Aroko defentsa eraikuntza da.

## Historia 
Gaztelua nagusia den lekuan historiaurretik bizi izan da. Gaztelua antzinako zeltiberiar kastro baten gainean eraiki zen.

1157. urtean lehen aipatu zen tokia Alfonso VII.ak Sotos de Suso herria kokatu zuenean Osma eta Ucero artean. Badira datuak gaztelua XIII. mendean bazegoela adierazten dutenak. 

Uceroko gaztelua

Image:Ucero-Castillo2.jpg|Sarrera
Image:Ucero-Castillo.jpg|Ikuspegi orokorra
Image:Ucero-Castillo3.jpg|Dorre nagusia

## Kanpo estekak
Onddo hodei

thumb|eskuinera|250px|Onddo laino baten diagrama: aire freskoa suzko toroidearen barnean goruntz zurrupatua da, gainaldean dela hoztu eta bere itxura ezaguna hartzen du.
**Onddo hodeia**, leherketa erraldoi batek eragindako ke, su eta hondakinez osatutako onddo itxurako hodeia da. Nagusiki, jendeak leherketa nuklearrekin lotzen dituen arren, kasu hauetan **onddo nuklearra** deitzen zaie, neurri horietako beste motako leherketek ere hodei hau sor dezakete, tartean Naturan berez sorturiko leherketek. Sumendi leherketek edota Lurraren aurka talka egindako meteoroak edo kometak bezalako gorputz espazial txikiek ere onddo hodeiak sor ditzakete.

Onddo hodeiak lurzorutik hurbil dentsitate txikiko gas masa handi bat agertzean sortzen dira, Rayleigh-Taylor ezegonkortasuna eraginez. Gasen masa arin goratzen denez, hodeiaren gainaldean beren ardatzen inguruan bortizki bira egiten duten zurrunbiloak sortzen dira, hauek behealdeko ke eta hondakinak zutabea gorantz zurrupatzen dute, "enbor" bat sortuz. Gas masak jada bere inguruko aireak bezainbesteko dentsitaterik ez duen garaiera batera iritsi eta norabide guztietara hedatuko da. Hondakinek aldiz, lurzorutik zurrupatuak eta garaiera handietara goratuak, barreiatuak eta azkenean eroriz bukatuko dute.

Inoiz argazkirik ateratzea lortu izan den onddo hodei handienak Shoemaker-Levy 9 kometak Jupiter planetaren aurka talka egin zuenekoa izan ziren, horietako batzuk laino geruzetatik ehundaka kilometrora goratu ziren.

## Kanpo estekak
Turéganoko gaztelua

**Turéganoko gaztelua** () Turégano (Espainia) herrian dagoen gotorleku zahar bat da, Segoviako probintzian. Gaztelua lehendik zegoen gotorleku baten gunean dago. Bere egitura ondoko San Migel elizan integratuta dago .

1585. urtean, gaztelua Antonio Perez, Felipe II.a erregearen desohorezko idazkaria atxilotzeko erabili zen. Gatibutasunetik askatzeko saiakera bertan huts egin zuen.
ezkerrera|thumb|200x200px|Tureganoko plaza nagusia eta gaztelua.

## Kanpo estekak
Garrote

[250px|thumb|eskuinera|Garrote bidezko exekuzioa [Filipinak|Filipinetan, 1902.]]
**Garrotea** (katalanez eta gaztelaniaz *Garrote vil*) heriotza zigorra gauzatzeko gailu bat da.

## Historia 
1820-1978 artean Espainian ofizialki legeztatua egon zen, bai eta Kuba, Puerto Rico eta Filipinetan espainiar koloniak izan ziren garaian. Dena den, jada aurrez Antzinako Erroman nahiz gerora Erdi Arotik aurrera Iberiar penintsulan jada erabilitako sistema da.

1974ko martxoaren 2an, Bartzelonako Model espetxean, Salvador Puig kataluniar preso anarkista Espainian garroteaz hildako azken pertsona izan zen.

## Funtzionamendua 
Garrotearen funtzinamendua honetan datza: burdinezko lepoko bat du, girgilu moduko bat,kirten batean amaitzen den torloju bat duena, borreroak kirten hori mugiarazten duen aldiro, burdinezko lepoa estutuz doa, zigortuari lepoa apurtu arte. Teorian, zigortuaren heriotza bizkarrezurreko atlas gaineko axis ornoaren apofisi odontoideen luxazioaren ondorioz dator, horrek garunaren koma egoera eta heriotza eragin behar luke, baina praktikan heriotza asko laringeko kalteen ondoriozko itoketarengatik datoz.

Heriotza zigor sistema horren eraginkortasuna batez ere borreroaren esku-besoen indar fisikoa eta zigortuaren lepoaren neurria eta erresistentziaren araberakoa da. Borreroa indar fisiko makaleko bada edo zigortuak lepo sendoa badu, zenbait kasutan zigorra gehiegi luzatu da eta tortura izatera ere iritsi da.

## Kanpo estekak
Clement Attlee

**Clement Richard Attlee** (Putney, Surrey, 1883ko urtarrilaren 3a - Londres, 1967ko urriaren 8a) ingeles politikari bat izan zen, 1945-1951 artean Erresuma Batuko lehen ministroa izana. 1935etik 1955era Erresuma Batuko Alderdi Laboristako burua izan zen.
Josebe Iturrioz

**Josebe Iturrioz López**, ezizenez **Itu** (Ordizia, Gipuzkoa, 1978), euskal aktibista transfeminista da.

## Bizitza eta ibilbidea 
### Ibilbide akademiko eta profesionala 
Filosofian lizentziatua da (EHUko Donostiako fakultatea). EHUko Berdintasun Masterra egin eta Tolosan zazpi urtez aritu izan da berdintasunerako teknikari gisa eta beste bi urtez Gipuzkoako Foru Aldundiko Berdintasunerako Zuzendaritzan aholkulari moduan. Eskola publikoan filosofia irakasle lanetan ere aritua da.
### Ekintzaile-ibilbidea 
Transfeminista, transgenero, lesbiana, tortillera, bollera, ez emakume, ez gizon bezala definitzen du bere burua. Bizitza osoan zehar emakumeen aldeko borrokan oso konprometitua egon da, Plazandreok plataforman lehenik eta 2000. urtean sortu zen Medeak taldeko aktibista ondoren. Drag King tailerrak ematen ditu eta orduan Pepo edo Borja bezala ere agertu ohi da..

2008an Portugaleten burutu ziren Euskal Herriko 4. jardunaldi feministetan protagonismoa hartzen hasi zen eta geroztik Euskal Herrian transfeminismoaren erreferente mediatiko bihurtu da.
150px|thumb|Josebe Iturrioz EHko 5. Jardunaldi Feministetan
2015eko udal hauteskundeetan Plazandreok-en oinordekoa zen Plaz hautagaitzako alkategaia izan zen."Feminismoak opresio desberdinak ulertzeko sekulako aterkia eman digu.                         

## Argitalpenak 
* 2005, *Epistemologías y políticas articuladas de sexo y género.*
* *2015, Buffy cazavampiros: feministas, lesbianas y brujas*.
*
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Transfeminismoa
* LGTBIQ

## Kanpo estekak 
* Josebe Iturriozen "Kolapso patriarkalari, konponbide feminista" hitzaldia (2020)
* Josebe Iturriozi elkarrizketa [EITB1n Autentikoak saioa](https://www.eitb.tv/eu/bideoa/autentikoak/6424/158999/josebe-iturrioz-zuhaitz-gurrutxaga-eta-hafsa-fenehara/?_ga=2.53213037.43915037.1557695961-166636730.1557695961&__utma=144586529.166636730.1557695961.1557696068.1557696068.1&__utmb=144586529.0.10.1557696068&__utmc=144586529&__utmx=-&__utmz=144586529.1557696068.1.1.utmcsr=(direct)|utmccn=(direct)|utmcmd=(none)&__utmv=-&__utmk=104604928)n.(2019/05/25)
* Josebe Iturriozek Berria egunkarian idatzitako artikuluak
* Josebe Iturriozek Argia astekarian idatzitako artikuluak
* Josebe Iturrioz EITBn "Berandu baino lehen" saioko bideoak
* Josebe Iturrioz EITBn Gu ta gutarrak saioan
* Josebe Iturrioz EITBn Euskadi Gaztean DIDA saioan
* Josebe Iturrioz YouTuben
Trazia Garaiko ordokia

[eskuinera|thumb|300px|[Sliven eta Trazia Garaiko ordokiaren ikuspegia]]
**Trazia Garaiko ordokia** (, *Gornotrakiyska nizina*), **Maritsaren ordokia** ere deitua, hegoaldeko Bulgariako lautada zabala da, Trazia eskualde historikoaren iparraldea hartzen duena. Iparralde eta ekialdean Sredna Gora du, Rodopeak, Sakar eta Strandzha mendiguneak hegoaldean, eta Itsaso Beltza ekialdean. Maritsa ibaiak eta haren adarrek zeharkatzen dute. 16.032 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 100-200 metro arteko garaiera dauka. Lurzoru joriak ditu, oso egokiak nekazaritzarako, eta garia, piperrak, mahatsa, mertxikak, angurriak, tabakoa, arroza eta kotoi-landarea hazten dira, besteak beste. Plovdiv, Burgas, Stara Zagora, Pazardzhik, Asenovgrad, Haskovo, Jambol eta Sliven dira hiri nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kokzidioidomikosi

**Kokzidioidomikosia**, **San Joakin haraneko sukarra** ere deitua, Coccidiodes immitis izeneko onddoak sortutako patologia da, gizakia eta hainbat animalia jotzen duena. Birikak, batik bat, kaltetzen baditu ere, hainbat kasutan infekzioa gorputz osora zabal daiteke (infekzio sistemikoa), gaixoaren bizitza kinka larrian jarriz.

Gaitzaren hedapena AEBetako hego-mendebaldeko eta Mexiko eta Hego Amerikako eremu lehorretara -basamortuetara- mugatzen da. Amerikatik kanpo onddo eragilea ez da bizi. Lur-zoru lehor eta alkalinoak kolonizatzen ditu .

Coccidiodes immitisen esporak (artrospora deritzonak) lur-zoruan egon ohi dira, eta haizearen bidez berreiatzen dira. Pertsona batek esporak arnasten dituenean hasten da infekzioa. Gaitza ez da inoiz pertsonen artean kutsatzen.

Arnastu ondoren esporak biriketara heltzen dira. Bertan, immunitate-sistemaren fagozitoek deuseztatzen dituzte. Horrenbestez, kasu gehienetan infekzioak ez du inongo patologia sortzen edo, sortzen bada, arnas-aparatuko sintoma arinak besterik ez dira agertzen.

Immunitate-sistema ahula dutenak (immunitate zelularra, bereziki), aldiz, ez dira gai esporak deuseztatzeko, eta infekzioak birikak kaltetzen ditu, pneumonia edo tuberkulosiaren antzeko sintomak agertuz . Kasu larrienetan infekzio nerbio-sistemara hedatzen da, meningitis eta beste asaldura kritikoak azalduz, gaixoaren heriotza ekar dezaketenak.

Coccidiodes immitis ez da patogeno hertsia, oportunista baizik. HIESa dutenak eta, orokorran, immunitate-sistema oso ahula dira gaitz hau pairatzeko hautagai nagusiak.

Onddo eragilearen manipulazioa laborategian oso arriskutsua da, eta bere erabilera arma biologiko gisa mahai gainean egon zen iraganean .

Gaitzaren kasu larriak B anfoterizina eta flukanozolarekin tratatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brutus (Michelangelo)

**Brutus** Michelangelok 1539 urtearen inguruan marmolez egindako bustoa da. Tamainua 74 zm-koa da. Gaur egun Florentziako Bargelloren jauregiaren museoan (Italia) ikus daiteke. Michelangelok egindako busto bakarra da.

## Historia 
Lan hau egiteko enkargua Michelangelok Donato Giannotti lagunarengandik jaso zuen. Eskultura Niccolò Ridolfi kardinalari emateko zen. Francisco I.a Medicik 1574tik 1584ra urtetan erosi zuen eta orduan idulkian latinez idatzitako mezu hau jarri zitzaion: «Dum Bruti effigiem sculptor de marmore ducit - in mentem sceleris venit et abstinuit», hau da, "Eskultoreak marmoletik Brutusen irudia ateratzen duen aldian, bere burura horrek egindako hilketa etortzen zaio eta lana uzten du".

## Deskribapena 
Busto hau, Marko Brutoren irudia, Karakalaren garaiko busto erromatarrekin erlazionatuta dago. Bustoak hotsanditasuna eta indarra erakusten du. Togaren tolesek ere zentzu berean jokatzen dute. Aurpegia aldean bukatu gabeko azpegiak ikusten dira eta horrek, bestetik, arintasuna ematen dio lanari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Bustoari buruzko komentarioa.
Medeak

**Medeak** euskal talde feminista erradikala da.

## Ibilbidea 
### Sorrera 
Plazandreok taldean zeuden zenbait emakume gaztek Medeak talde donostiarra 2000. urtean sortu zuten. Feminista etiketarekin identifikatzeaz gain, bazterretan daudenenak ere bere egin dituzte: bollera erradikalak, transexualak, putak, beltzak... Transfeminismoan kokatu ziren. Beraien hausnarketa politikoak identitatea-, indarkeria matxista- eta gorputzen erregulazioari buruzkoak izan dira. 
150px|thumb|Josebe Iturrioz EHko 5. Jardunaldi Feministetan
150px|thumb|Kattalin Miner-Nagore Iturrioz-MEDEAK
2003. urtean lesbianismoa kategoria politiko bezala aldarrikatzen hasi ziren. Pospornoa, sexufobia eta prostituzioaren inguruko edota kapitalismoari aurre egiteko aliantzei buruzko hausnarketak sustatu dituzte.  Kide batzuk: Josebe Iturrioz, Nagore Iturrioz, Aurora Iturrioz,  Ana Txurruka, Lore Etxeberria eta Kattalin Miner.
 "Bi errealitate, egoera, aldaketa, gurutzatzen diren testuinguru batean kokatzen da Mesedeak: batetik, komunikaziorako eta ideia zein informazioa zabaltzeko, teknologia berrien erabileran; eta bestetik, feminismoaren subjektu politikoaren eraldaketa... Transfeminismoak, *trans* aurrizki horrekin, feminismoaren subjektua zabaltzeko ahalegina egiten du. *Trans* horrek esan nahi du transexuala, esan nahi du transnazionala, transbertsalitateaz hitz egiten digu... Uler dezagun, nolabait, feminismoaren subjektuak ez dituela errealitate asko bere gain hartzen «emakumeak» dioenean. Hala, trans horrek bollerak, beltzak, putak, txiroak... beregain hartzea du helburu, eta, noski, horien harteko harremanak kontuan hartzea." 
 *Argi dugu, eta hala gorpuztu dugu, Medeakek bere bidea eta ekarpenak egin dituela herri honetan, zein hainbaten bizi eta gorputzetan. Urte hauetan guztietan, mila modu eta garaietan Medeaken parte izan garen guztiok sentitzen dugu gure bizitza jarri dugula bertan, gure gorputza plazan, eta gure prestutasuna Euskal Herriko zein beste herrialde batzuetako Mugimendu Feministekin elkar-lanean. Transfeminismoaren sorreraren testigu ez ezik, sortzaile ere sentitu gara, eta hortaz, baita jendarteratzaile ere. Bide ederra izan da hau, bidelagun ezin hobeekin eskutik egindakoa, eta utzitako alearekin harro egiten dugu agur hau. Bide ederra izanagatik ere, ez da beti samurra izan, baina argi dugu, eztabaidatu eta hainbat ikuspegirekin aurrez-aurre hitz egitea ere aberasgarria izan dela. Gorputza, desira, transexualitatea, bollerismoarekin… matraka emandakoak gara, eta akaso hala gogoratuko gaituzue askok, gure bigoteak eta fustak eskuan, festa, desira eta sexualitatea politikaren erdian jartzen tematuta. Eta hori guztia izan gara eta bagara, baina badakigu horren guztiaren, zein bilera, manifestazio, jardunaldi, topaketa, poteo eta dantzen bidez, elkarrekin gauza asko erakitakoak ere bagarela.*

## Argitalpenak 
* Gorputz intsumisoen uluak II 
* Manifestu TransFeminista 
* Violencia y transfeminismo. Una mirada situada..
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* MEDEAK Twitterren.
* MEDEAK bideoak

* Medeak taldeko kide baten aurkako "eraso transfoboa" salatu dute. (Berria, 2019)
Pirin

**Pirin** () hego-mendebaldeko Bulgariako mendigunea da. 80 kilometro luze da, ipar-mendebalde hego-ekialde norabidean, eta 40 kilometro zabal; 2.585 kilometro koadroko eremua hartzen du. Iparraldean, Predel mendateak bereizten du Rodopeetatik. 2.500 metrotik gorako 40 gailur daude; garaiena Vikhren (2.914 metro) da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kupido zutik (Michelangelo)

***Kupido zutik***, 1496 eta 1498 artean, Michelangelo eskultore italiarrak egin zuen marolezko eskultura da. Gaur egun desagertuta dago.

## Historia 
Obra hau Michelangelok Erroman lehenego aldiz egon zen garaian egin zuen. Garai berean Bacus eskultura ere egin zuen. *Kupido zutik* Jacopo Galli bankari erromatarrak enkargatu zion. Gallik tamainu naturaleko Kupido bat nahi zuen, zutik, zaharkinaren itxuraz eta oinetan murko batez. Artista berak bere aitari lanaren deskripzioa gutunez azaldu zion: "Apolo oso bat, biluzik, albo batean geziak eta geziontzi dituelarik; eta oinetan edalontzi bat duelarik" (1497ko abuztuaren 19an idatzitako gutuna). Jacopo Gallik bere etxeko lorategian 1572 urte arte izan zuen; urte horretan Bacus eskulturarekin batera Medicitarren bildumara pasa zen. Hau da eskulturari buruz dagoen azken berria.

## Kanpo estekak
Irradiazio akutuaren sindrome

**Irradiazio akutuaren sindromea**, antzina **izpien gaixotasuna**, gorputz atal baten ehun biologikoak erradiazio ionizatzaile dosi indartsu baten eraginpean egotearen ondorioz agertutako eta oso hilgarriak diren sintoma multzo bat da.

## Ezaugarriak 
Orokorrean, irradiazio jaso eta minutu edo orduetara agertzen da. Orduak ala egunak igaro ditzake, eta maiz honako ezaugarriak ditu: beherakoa, goragalea, botaka egin, anorexia (gose falta) eta eritema (larruazaleko orbainak). Itxurazko osaketa denboraldi batek jarraitzen dio, irradiazio kopuruaren arabera laburragoa izan daitekeena; zenbait ordu edo asteak iraun ditzake. Azkenean, bigarren fasea hasten da, oso hilkorra dena, sintoma askorekin, gehienak arazo hematopoietikoak (odol zelulen ekoizpena), urdail-hesteetakoak, larruazalekoak, arnas aparatukoak eta garunekoak.

Naturan berezkoak diren erradiazio iturriak, oro har, ez dira erradiotoxemia sorrarazteko bezain indartsuak. Hortaz, gizakien jardueren ondorioz sortzen dira: laborategi edo zentral nuklear batean jazotako istripu larria, iturri erradioaktibo indartsu baten erreakzioa (meategi, instrumentazio edo isurketa batean, adib., kritikotasun istripu batean), edo leherketa atomikoa.

## Ikus gainera 
* Erradiazio bidezko pozoitze

## Kanpo estekak
Grajal de Camposko gaztelua

**Grajal de Camposko gaztelua** () Leóngo probintziako (Espainia) izen bereko herrian dagoen XVI. mendeko eraikin militarra da. X. mendeko beste gaztelu baten gainean eraikia dago. Espainiako artilleriako lehen gaztelutzat daukate. Lorenzo de Aldonza arkitektoak diseinatutako eraikin ikusgarria da, 1517 eta 1521. urteen artean, Hernando de Vegaren aginduz, eta Juan de Vegak, haren semeak, Grajal de Camposko seigarren Jaunak, amaituta. Oinplano karratuko eraikina da, lau dorre dituena, non kalibre handiagoko kanoiak kokatzen ziren. Ezponda aldapatsu batean eraikia dago. Monumentu Nazionala izendatu zuten, 1931ko ekainaren 3an.

Gaztelua lurrez bete zuten, eta kontserbazio egoera bikaina izan arren ez dute zaharberritu.

## Historia 
967ko dokumentu batean "*Castello de Graliare*" gazteluaren existentzia aipatzen da. Sahagungo monasterioko bi dokumentuk adierazten dute Grajalgo gaztelua Raimundo Borgoinako kondeari emana zela. Gaztelua bere egoitza nagusia bihurtu zen bost urtez, 1107an gazteluan hil zen arte.

Gaur egungo eraikuntza XVI. mendearen hasierako lan gotiko berantiarra da, Grajalgo jaunak , Hernando de Vegak (Gaztelako komendadore nagusia, Ordena Militarren Kontseiluko presidentea eta Indietako Kontseiluko Kontseilaria, bere semea, Juan, Gaztelako Kontseiluaren lehendakaria eta Grajalgo lehen kondea izango zena), enkargatua. Hernandok, Karlos V.aren aurkako Gaztelako eta Leongo berehalako matxinadaren beldur zela eta, ez zuen erregearen onarpena defentsa altxatzeko. 1521ean hori iritsi zenean gaztelua amaitua zen.

Gazteluak jarraitu zuen babestuta eta artilatuta XVI eta XVII. mendeetan. Kondeek Grajalen bizi izaten utzi zutenean, XVIII. mendearen hasieran, eraikinaren beherakada hasi zen.

## Ezaugarriak 
73 metroko (88 kana) aldeko karratu bat da, lau dorre izkinetan eta hiru solairu dituena. Antzinean, zubi altxagarria eta sarrerako poterna zituen lubanarroak isolatuta zegoen, gaur egun lurperatuta daude guztiak, eta ez da aurkitu zehazki non zeunden. XVIII. mendeko eskuizkribuaren arabera, konplexuaren hegoaldeko aldean zegoen.

Sarrera ataka baten zehar egiten da eskailera kiribil batera iristeko. Gotorlekuaren barrualdea erabat lurrez gainezka dago, alferrikakoa bihurtuz. Beste hiru dorreen eskailerak ere ezin dira erabili.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* MARTINEZ ENCINAS, Vicente (2010): "El Castillo de Grajal en 1750", *Tierra Camala* 40, orr. 4-7.

## Kanpo estekak 
*  Lugares con Historia: el Castillo de Grajal
*  Turismo de León. Castillo de Grajal
*  Vista del castillo del Conde de Grajal
*  Bideoa
*  El consistorio presenta a la Junta su plan para restaurar el castillo
Rila

**Rila** () hego-mendebaldeko Bulgariako mendigunea da, Balkanetako garaiena, Rodopeen mendebaldean dagoena. 2.629 kilometro koadroko eremua hartzen du. Musala mendia (2.925 m) da gailurrik gorena. 

## Ondasun nabarmenak 
Mendi hauen erdian dago Rilako monasterioa, Bulgariako ospetsuena. Iskar, Maritsa eta Mesta ibaiek mendigune honetan dute iturburua.

Goritsa ur-jauzia Rila mendien oinean dago eta Bulgariako ur-jauzi ezagunenetakoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salbatore (Mendibe)

**Salbatore** Nafarroa Behereko Mendibe udalerrian dagoen auzoa da, Iratiko bidean. Bertan dago Ipar Euskal Herriko kapera zaharrena (XI. m.). Kristautasunaren aurreko sinesteei loturiko gunea da, eta aspaldidanik Igokundearen egunean erromeria bat egiten da urtero bertan. Bortuaren eguna, edo artzainen eguna, ospatzen da halaber Garaziko Salbatoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Oiartzabal (hargina)

**Martin Oiartzabal** XVI. mendeko gipuzkoar hargina izan zen, dirudienez Nafarroako Allo herrian finkatua. Petri Oiartzabal Nafarroako Gorteko eskribaua izan zuen seme.

Espainiarrek Nafarroa konkistatu ondoren, bizkaitar, gipuzkoar eta arabar ugarik hartu zuten Nafarroako bidea, han bizimodua ateratzeko. Martinek, bere lanbideko hainbestek bezala, berdin egin zuen. Behin hara zela, Larraga, Berbintzana, Mendigorria eta Leringo ureztaketa sistemak diseinatu zituen, baita Gares, Elizagorria, Iratxe, Mendabia eta Alloko elizak ere. Nafarroako horietako herri batean geratu zen bizitzen.

## Erreferentziak
Castilnovoko gaztelua

**Castilnovoko gaztelua** () Villafranca (Condado de Castilnovo) herrixkatik hurbil Segoviako probintzian (Gaztela eta León, Espainia) dago. Bien de Interés Cultural (Monumentu Nazionala) deklaratu zuten 1931ko ekainaren 3an.

XII. mendean estilo mudejarretan eraiki zuten, gaztelua egoera onean mantentzen da. Oinplano angeluzuzena du, sei dorre biribil eta karratu dituena.

## Kanpo estekak
Buonarroti etxea

**Buonarroti etxea** Michelangelori eskainitako museo da. Florentzian dago (Italia), Bonarroti familiaren jauregian, Via Ghibellina eta la Via Buonarroti izkinan.

## Historia 
Michelangelo etxe honetan ez zen jaio, Capresen (Arezzoko probintzian) jaio baitzen, baina etxe honetan bizi izan zen. 1546tik 1553ra bere hiloba Leonardok jauregia eraiki arazi egin zuen. 1612an zabaldu egin zen eta gaur egun dagoen moduan gelditu zen. Jauregia egiteko Michelangeloren beraren bi diseinu erabili zituen. Familiaren azken ondorengoak, Cosimo, jauregia Florentziako Udalari eskaini zion eta, 1859an, urte bat hil ondoren, jauregia museo moduan ireki zen.

Jauregiaren kanpo itxura sinplea da. Berezitasun nagusia ataria da; bertan brontzezko bustoa ikus daiteke, Daniele da Volterra Michelangelori egin zion erretratuaren kopia, alegia. Jatorrizkoa Bargelloren jauregian erakusten da.

## Obra nagusiak 
Museo honen interes nagusia bertan bildu den Michelangeloren bilduman datza. Mendeetan Buonarroti familiak bildu zituen lan hauek. Badira ere Artemisia Gentileschiren XVII. mendeko margolan buztiak zeintzuetan Michelangeloren bizitza azaltzen den.

;Michelangelo
* *Madonna della Scala*, 1491 inguru
* *Battaglia dei centauri*, 1492 inguru
* *Torso virile I*, 1513 inguru
* *Torso virile II*, 1513 inguru
* *Nudo femminile*, 1513 edo 1532 inguru
* *Bozzetto per un Dio fluviale*, 1524 inguru
* *Dio fluviale*, 1524 inguru
* *Due lottatori*, 1525 inguru
* *Madonna col Bambino*, 1525 inguru
* *Bozzetto per un crocifisso*, 1562 inguru

;Da Michelangelo
* *Nudo virile I, 1501-1503 inguru
* *Noli me tangere* (egilea ez dago garbi: Bronzino, Pontorno, Battista Franco...)

;Artemisia Gentileschi
* *Allegoria dell'inclinazione*

## Galeria 

Fitxategi:Casa buonarroti stemma.JPG|Jauregiaren izkina
Fitxategi:Casa buonaroti, camera della notte e del dì, 28.JPG|Camera della Notte e Dì
Fitxategi:Casa buonarroti, galleria 01.JPG|Galleria
Fitxategi:Michelangelo, centauromachia, 1492 ca. 01.JPG|*Centauromachia''
Fitxategi:Casa buonarroti 11.JPG|Buonarroti etxea kanpotik ikusita
Fitxategi:3043 - Firenze - Casa Buonarroti - Cortiletto - Foto Giovanni Dall'Orto, 28-Oct-2007.jpg|Patioa

## Kanpo estekak 
:Museoaren webgunea.
Martin Oiartzabal (argipena)

Martin Oiartzabal ohiko euskal izen eta abizen bat da, mendetan erabilia. Ondorengo pertsonak izan daiteke:

* Martin Oihartzabal, Lapurdiko kapitain eta idazlea (XVI. mendea).
* Martin Oiartzabal Oiartzabal, Gipuzkoako euskal idazlea (1892-1966).
* Martin Oiartzabal, Nafarroako hainbat eraikinen egilea (XVI. mendea).
Luis Camino

**Luis Camino Maresma** (Donostia, ) gipuzkoar perkusionista eta musikagilea da. 1980ko hamarkadaren amaieran 21 Japonesas sortu eta 1997an desegin eta bakarkako ibilbideari ekin zion.

## Diskografia 
; 21 Japonesas taldean
* *Donde ríen los locos* (1987)
* *Hombre de la selva* (1989)
* *El paso del tiempo* (1990)
* *Antología* (1991)
* *El mercado del placer* (1992)
* *Fuego Dulce* (1994)
* *Cerca del aire* (1997)
; Luis Camino & Abya Yala
* *Abya Yala* (Aztarna, 1997)
* *InDIOSINCRASIA* (Nuba Records, 2003)
* *Musikisthan* (Nuba Records, 2005)
Montuengako gaztelua

**Montuengako gaztelua** Sorian (Espainia) dago, Jalón ibaiaren defentsa lerroan kokatzen da, Ebroko arro estrategikoaren eta mesetaren arteko igarobide natural batean.

Gaztelua muino altuan, aldapatsuan eta luzean dago. Bertatik, Montuenga de Soria herria dago ikusmenean. Eraikinaren aztarnak bi dorre poligonal muturretako bakoitzean dira, hormekin elkartuta.

Montuenga de Soria Soria probintzian dago, Madriletik 105 kilometrora. Herria Arcos de Jalón udalerriaren barruan dago, 5 km-ra inguru. Gazteluak Gaztelaren eta Aragoiren arteko sarbide gainbegiratzen eta kontrolatzen du. Gatazken menpe egon zen eremua, nabarmentzekoak Gaztelako Gerra Zibilean gertatutakoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mireille Darc

**Mireille Darc** (1938ko maiatzaren 15a. Toulon &ndash; 2017ko abuztuaren 28a, Paris) frantziar aktore eta modelo bat izan zen. 1960ko hamarkada eta 1970eko hamarkadan Frantziako zinemako sex symboletako bat izan zen.

1967an Jean-Luc Godard zuzendariaren *Week-end* filma antzeztu zuen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Nidaros katedrala

**Nidaros katedrala** Norvegiako Trondheimgo katedrala da.

XI. mendean Norvegiako Erresumako errege San Olafen hilobiaren gainean eraiki zen, 1070-1300 urteen artean,.1152an, Nidaros elizbarrutiko parrokia izendatua izan zen.

## Irudiak 

Fitxategi:Vinterdomen.jpg|Nidaros, Elgeseter zubitik ikusia
Fitxategi:Nidaros Cathedral Trondheim.JPG|Nidaros katedrala, 2011n.
Fitxategi:Trondheim (8275000584).jpg|Nidaros katedrala.
Fitxategi:Trondheim (8273937847).jpg|Nidaros katedrala, albotik.
Fitxategi:Nidarosdomen i høstsol.jpg|Nidaros katedrala, ibaitik ikusia
Fitxategi:Nidaros detailss.jpg|Xehetesunak
Fitxategi:More details Nidaros.jpg|Xehetasun gehiago

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Alfontso (Chesterreko kondea)

**Alfontso Ingalaterrakoa** (Baiona,  - Windsorko gaztelua, ) ingeles infantea izan zen. Eduardo I.a Ingalaterrakoa eta Leonor Gaztelakoaren semea, aitaren oinordekoa izan zen bere bizitza laburrean. Florentzio V.a Holandakoaren alaba zen Margaritari ezkon-hitza eman eta handik gutxira hil zen.
Maurice Hankey

**Maurice Pascal Alers Hankey** (Biarritz,  - Londres, ) ingeles funtzionarioa izan zen. David Lloyd Georgeren gobernuan lan egin zuen Lehen Mundu Gerrako Gerra Ministerioan.
Igokunde-jai

**Igokunde-jaia** edo **Salbatore** kristautasuneko jai egun garrantzitsua da, udaberrian ospatutakoa, Mendekoste aurreko hamargarren eguna ospatzen dena. Jaieguna da munduko zenbait herrialdetan eta Jesukristoren igokundea ospatzen du.

## Kanpo estekak
Jesusen Igokundea

[thumb|240px|[Rembrandten 'Igokundea', 1636.]]

**Igokundea** Jesus zerura mirariz igotzea da; mirari horren urteurreneko egunean Elizak Igokunde-jai egiten du. Tradizioaren arabera, pizkundetik berrogei egunetara gertatu zen. Mirari honetan oinarritzen da euskarazko pertsona-izen ohiko bat, Igone.

Igokundea mirari maskulinoa da. Jesus zerura bere kabuz *igo* zen, Jainkoa bera baita kristautasunean, baina Andre Maria, berriz, *jaso* egin zuen Jainkoak, Jasokundea da haren miraria.

Lukasen Ebanjelioak honela deskribatu zuen gertaera:

.

Apostoluen Eginek, berriz, zabalago azaltzen dute:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iskar

**Iskar** (; ; antzinako grezieraz: Οἶσκος) Bulgariako ibaia da, Rila mendigunean sortu eta Danubiora isurtzen dena. 368 kilometro luze da, eta 8.646 kilometro koadroko arroa drainatzen du. Ibilbide osoa Bulgaria duen ibairik luzeena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Aramburu

**Javier Aramburu** (Donostia, 1966) gipuzkoar diseinatzaile grafiko eta margolaria da. 1989an *Family* musika taldea osatu zuen Iñaki Gametxogoikoetxearekin batera baina laster musika utzi eta Donosti Sound mugimenduko hainbat taldeen azalak sortu zituen. 2007an diseinua utzi eta margolaritzari ekin zion.

## Erreferentziak
Apirileko Altxaldia

**Apirileko Altxaldia** (, *Aprilsko vǎstanie*) Otomandar Inperioaren aurkako matxinada izan zen, 1876ko apiril eta maiatzean Bulgarian gertatua, otomandar armadak eta baxıbozukek bortizki zapaldu zutena. Errepresio horrek sumindura sortu zuen Europa eta Estatu Batuetan, eta intelektual ugarik salatu zuten bulgariar herriaren zapalkuntza. Bi urte geroago, Bulgariak burujabetza erdietsi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maellako gaztelua

**Maellako gaztelua** (; ) edo **Arandako kondearen gaztelua** (; ) Zaragozako probintziako Maella (Espainia) herriaren goialdean erortzeko zorian dagoen gaztelu bat da.

## Historia 
Gazteluak Erdi Aroko jatorria du eta XIII. mendetik XV.ra bitarteko mendeetan Calatravako ordenan zegoen. Geroago, hainbat eskutatik pasatu zen eta XVI. mendean jauregi bat bihurtu zen, gaur egungo aztarnak garai hartakoak dira. Geroago, Abarca de Bolea familiako eskuetan egon zen, Arandako kondeen izenburua jaso zutenak. Gainera, eraikinari haien izena ere eman zioten. Karlistaldian zehar suntsitu egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1982ko Korrika

**1982ko Korrika** edo **2. Korrika** Euskal Herrian zehar ospatzen den Korrika jaialdiaren bigarren edizioa izan zen. AEK elkarteak antolatu zuen eta ekitaldi honetan Rikardo Arregi omendu zuen. *AEK, euskararen alternatiba herritarra eta Korrika, herriaren erantzuna euskararen alde* leloa izan zuen.

## Ibilbidea 
Iruñean 1982ko maiatzaren 22an hasi eta Donostian maiatzaren 30ean bukatu zen. Lehenengo erreleboa Jose Maria Jimeno Jurio historialari eta etnografoak egin zuen. Kilometroetan hainbat akats izan zirenez lau orduko atzerapenarekin sartu zen Korrika Donostiako kaleetan. 1980an izandako polemikaren ondorioz Euskaltzaindiatik kanporatua izan zen AEK eta Eusko Jaurlartzak ere diruz ez laguntzea erabaki zuen. Francisco Javier Ansuategi, Nafarroako Gobernadore Zibila ere saiatu zen Korrika Nafarroatik pasatzea eragozten. Oztopo eta akats guztien gainetik ordea ekitaldi oso arrakastatsua izan zen.

## Mezua 
Aurreko ekitaldian mezuarekin arazoak izan zirenez, oraingoan ere Rikardo Arregik 1966an Euskaltzaindiari idatziriko eskutitza erabili zen. Bertan Alfabetatze saila sor zezan proposatzen zion, jendeak euskaraz irakurri eta idazten ikastearen garrantziaz hausnartzen zuen. Julen Kaltzadak irakurri zuen.

## Abestia 
2. ekitaldirako kanta Akelarre taldeak egin zuen, *Korrika 2* izena zuen.

*Atzo ginen ume eroak*
*amets huts bateri lotuak*
*gizartearen ema galduak*
*buru bero eta harroak*

*Gaur aldiz eta milaka*
*jendea doa lasterka*
*amets horren atzetik presaka*
*hauxe da bada korrika.*

**Korrikan, korrikan**
**korrikan, sartu hadi korrikan**
**korrikan, korrikan**
**euskararen onetan.** (errepika)

*Atzo zinen trapu zaharra*
*botatzeko gauza zatarra*
*ahalgearen sustagai bakarra*
*besten artean hain zakarra.*

*Gaur aldiz zara zuhaitza*
*mila hostoen emaitza*
*gure izatearen hatsa*
*gure herriaren bihotza.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1980ko Korrika

**1980ko Korrika** edo **1. Korrika** Euskal Herrian zehar ospatzen den Korrika jaialdiaren lehen edizioa izan zen. AEK elkarteak antolatu zuen eta ekitaldi honetan Xabier Peña omendu zuen. *Zuk ere esan bai euskarari* leloa izan zuen.

## Ibilbidea 
Ezohiko datetan egin zen Korrika, Oñatin 1980ko azaroaren 29an hasi eta Bilbon abenduaren 7an bukatu baitzen. Oñatiko Unibertsitatearen atean hasi zen Korrika eta zazpi probintziak igaro zituen 1820 kilometrotako ibilbide luzean. Lekukoarekin batera hasiera emango zion korrikalaria Oñatiko alkatea Eli Galdos izan zen. Lekukoa hau eraman zutenen artean izen garrantzitsu asko izan ziren, tartean Jose Migel Barandiaran, Telesforo Monzón, Francisco Letamendia eta Jon Castañares (Bilboko alkatea). Bilbon eman zitzaion amaiera eta azken kilometroa antolatzaileek egin zuten.

## Mezua 
Lekuko barruan eramandako mezua Rikardo Arregik 1966an Euskaltzaindiari idatziriko eskutitza zen. Bertan Alfabetatze saila sor zezan proposatzen zion, jendeak euskaraz irakurri eta idazten ikastearen garrantziaz hausnartzen zuen. Ibilbidean zehar ordea mezua galdu egin zen eta Bilbon bertan antolatzaileak horretaz konturatu zirenean fotokopiaren bila hasi ziren baina astirik ez zegoen eta Julen Kaltzadak mezua inprobisatu zuen. Julenen hitzetan hau gertatu zen: 

Bertan Julenek honako esaldi hauekin amaitu zuen ekitaldia:
*"Euskal Herriaren alde lan egitearren bizia galdu dutenak. Euskal Herriaren alde lan egitearren kartzelan usteltzen daudenak.Komisaldegietan torturak sufritzen dituztenak, torturak hartuko dituzten beldurrez angustiaturik daudenak...Gora Euskadi Askatuta! Gora Euskadi Euskalduna! Gora langileria! Gora langileri euskalduna!"*

Honek polemika handia ekarri zuen eta hurrengo ekitaldietarako ondorioak ere izan zituen. Euskaltzaindiatik kanporatua izan zen AEK eta Eusko Jaurlaritzak ere Korrika diruz ez laguntzea erabaki zuen. Francisco Javier Ansuategi, Nafarroako Gobernadore Zibila ere saiatu zen Korrika Nafarroatik pasatzea eragozten, lortu ez zuen arren.

## Abestia 
[thumb|270x270px|Lehen Korrikaren bukaera [Bilbo|Bilbon 1980]]
Urte berean Bertsolari Txapelketa Nagusiko irabazlea izango zen Xabier Amurizak egin zuen *Korrika 1* izeneko kanta.

**Bat Korrika, bi Korrika**
**milaka korrikari**
**Euskal Herri guztietan**
**denok bai euskarari** (errepika)

*Batzuk dira euskaldunak*
*besteak euskaldungai*
*hizkuntzaren jatorria*
*ez dugunak galdu nahi.*
*Odoletik baino hortik*
*gara gehiago anai.*
*Guk ere bai, zuk ere bai*
*esan euskarari bai.*

*Eguzkiak sor lezake*
*milaka argi suzi,*
*hizkuntzarik gabe gaude*
*hutsik eta biluzik.*
*Ez dugu nahi Euskadirik*
*euskaraz izan ezik.*
*Esan baietz eta korri*
*ez gero, orain baizik.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1983ko Korrika

**1983ko Korrika** edo **3. Korrika** Euskal Herrian zehar ospatzen den Korrika jaialdiaren hirugarren edizioa izan zen. AEK elkarteak antolatu zuen eta ekitaldi honetan Gabriel Aresti omendu zuen. *Euskaraz eta kitto!* leloa izan zuen.

## Ibilbidea 
Baionan 1983ko abenduaren 3an hasi eta Bilbon abenduaren 11n bukatu zen. Itsasuko Peio Dospital errugbilariak egin zuen lehen kilometroa. 1.960 kilometrotako ibilbidea egin zuen, ordurarteko luzeena.

## Abestia 
3. ekitaldirako kanta Egan taldeak egin zuen, *Korrika 3* izena zuen.

**Korrika, Korrika, Korrika, Korrika**
**Korrika, Korrika, Korrika, Korrika**

*Korrika goaz, iritsi arte*
*gure herriko helmugara;*
*ta honetarako, lehen urratsa,*
*indartu behar euskara.*
*Alferrikan da, ikastoletan,*
*hizkuntza bat ikastea*
*gero kalean, gure artean,*
*inoiz egiten ez bada. *

*Horregatik herriko ekintzak,*
*noizean behin, esnatzeko.*
*Hain beharrezkoak baitira*
*nahiz izan batzuk aurkako.*
*Ea segi bada iritsi arte*
*kilometroz kilometro,*
*gure herriko bide guztiak*
*nahiz korrika, nahiz geldixeago.*

**Korrika, Korrika, Korrika, Korrika**
**Korrika, Korrika, Korrika, Korrika**

*Kilometroak, Ibilaldia,*
*eta Araba Euskaraz,*
*Nafarroa Oinez, Herri Urratsa,*
*bat eginik da Korrika.*
*Ekintza hauek eta euskara*
*alderdi denen gainetik,*
*protagonismo ta harrokeria*
*alde batera utzirik.*

*Horregatik herriko ekintzak,*
*noizean behin, esnatzeko.*
*Hain beharrezkoak baitira*
*nahiz izan batzuk aurkako.*
*Ea segi bada iritsi arte*
*kilometroz kilometro,*
*gure herriko bide guztiak*
*Korrika bai beharrezko.*

**Korrika, Korrika, Korrika, Korrika**
**Korrika, Korrika, Korrika, Korrika**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bako (Michelangelo)

***Bako*** Michelangelok 1496 eta 1497 urteetan marmolez egindako eskultura da. Tamainua 203 zm-koa da. Gaur egun Florentziako Bargelloren jauregiaren museoan (Italia) ikus daiteke. Gaia Bako jainko erromatarra da.

## Historia 
Eskultura hau Michelangelok Erroman egon zen lehenengo aldian egin zuen. Erroman aintzinako eskulturak ezagutu zituen eta ziur aski hortik etorri zitzaion *Bako* egiteko inspirazioa zeren eta oso nabaria da garai haietako lanen interpretazioa egiteko ahalegina. Gogoratu behar dugu urte haietan Erroman indusketak ari ziren egiten eta, ondorioz, horrelako irudi batzuk ezagutu ziren.

Eskultura Riario kardinalaren enkargua izan zen. Bukatuta honek ez zuen lana onartu eta, orduan, Jacopo Galli bankariak erosi zuen haren jauregiko lorategietan jartzeko. 1532aren inguruan Martín Heemskerck artistak marrazki bat egin zion eta lan horretan eskuineko eskua falta zaiola ikus daiteke. Ondoren, 1572an, Francisco I.a Medicik erosi zuen. 1873an Bargelloren jauregian kokatu zuten.

## Deskribapena 
Bakoren errepresentazio honek aintzinako testuen deskribapenak jarraitzen zituen: begirada sensuala, begirada iheskorra... Aurpegian mozkortuta dagoela ikus daiteke. Eskuineko eskuan kopa bat eusten du, edateko prest egongo balitz bezala eta, halaber, kopa besteoi eskainiko zigula ematen du. Buruan mahatsak ditu apaingarri gisa. Ezkerreko eskuan mahats-mordoa du. Bakoren atzean satiro txiki bat ikusten dugu, bihurri eta alaia, jolasteko prest. Satiroa ziur asko Sileno zen, Bakoren irakasle izan zen.

Eskulturaren modeloak itxura androginoa erakusten du; ezaugarri hau Michelangeloren obra osoaren ezaugarria izango zen. Aintzinako jainkoak ere anbiguotasun bera erakusten zuen, misteriotsua.
 
## Balorazioa 
*Bako* Michelangeloren lehen maisu-lana izan zen. Nabaria da berean sexualitatearen indarra, hedonismo klasikoaren sinboloa. Urte horietan, aldiz, Florentzian Girolamo Savonarola eta haren jarraitzaileak erabat horren aurka zeuden eta hiritik ezabatzeko prest zeuden.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Obraren komentarioa.
1985eko Korrika

**1985eko Korrika** edo **4. Korrika** Euskal Herrian zehar ospatzen den Korrika jaialdiaren laugarren edizioa izan zen. AEK elkarteak antolatu zuen eta ekitaldi honetan Piarres Lafitte omendu zuen, Korrika hasi baino hilabete lehenago zendu zena. *Herri bat, hizkuntza bat!* leloa izan zuen.

## Ibilbidea 
Atharratzen 1985eko maiatzaren 31an hasi eta Iruñean ekainaren 9n bukatu zen. Zuberoako langabetuen batzordeen ordezkari batek hartu zuen lekukoa lehen kilometroa egiteko. Korrikak guztira 1.927 kilometrotako ibilbidea egin zuen.

## Abestia 
4. ekitaldirako kanta osatzeko Lontxo Aburuzak egin zituen bertsoak. *Korrika 4* izena zuen izan zuen abestiak.

*Maiatzaren azkena*
*oi Atharratzetik,*
*aterako da eta*
*gainera gogotik,*
*jarraituko du gero*
*ifar-hegoatik*
*Euskera izan dadin*
*sendo eta zutik*

*Nahiz ta pixkat kosta*
*korrikan hastea,*
*alai borrokatzeko*
*dugu bertutea,*
*praka motzez zaharra*
*luzetan gaztea*
*hizkuntza defendatzen*
*har zazu partea.*

*Ohar bat haseratik*
*behar dugu egin,*
*zahar eta gazteak*
*dezazuten jakin:*
*"ez omen da izango*
*kontrol anti-dopin"*
*beraz korri bezate*
*monjak ere berdin.*

*Apaizak ere dantza*
*gaineko sotanak*
*urrutira zabalduz*
''KORRIKA'ren sonak.*
*Bi mila kilometro*
*ez direla bromak,*
*horrela egin behar*
*ezinez dagonak.*

*Ateak jarri dira*
*ongi zabalduta,*
*zatoz langileria*
*elkarganatuta.*
*Aurkitzen ba zerate*
*zerbait nekatuta,*
*korri dezakezute*
*astoak hartuta.*

*Baldin ba zera morroi*
*edo nagusia*
*berdin Euskadin edo*
*kanpoan hazia,*
*hemen ondo hartzen da*
*datorren guzia;*
*KORRIKA hau bait dugu*
*kolorez nahasia.*

*Lanerako behar da*
*dirua ugari*
*premiazkoa dela*
*horixe nabari.*
*Deia zabaltzen goaz*
*mundu guziari*
*"Arnasa emateko*
*gure hizkuntzari"*

*Euskerari nolatan*
*emango bizitza?*
*Ondoren aipatzen da*
*lehenen baldintza:*
*"biziko bada gogor*
*behar dugu mintza"*
*baldintza honi eman*
*dezaiogun hitza!.*

*Jakin behar dugu hau*
*hemen denok aurrez;*
*zenbat kalte egin duten*
*etsaiek indarrez,*
*Ez dugu konponduko*
*dolar edo urrez,*
*baina etorkizuna*
*dator irrifarrez.*

*Lore berri askori*
*hartzen diet usai,*
*itxaropenez gaude*
*indar berrien zai.*
*4 garren KORRIKA hau*
*izan dadin alai,*
*KORRIKA da borroka*
*ta aldi berean jai.*

*Norbait erortzen bada*
*korrika lurrera,*
*lehen ere hamaika*
*ikusiak gara,*
*gogora ezazute*
*hemen esaera*
*"LEPOAN HARTU ETA*
*JARRAITU AURRERA"*

*Zuberotik hasita*
*aurtengo KORRIKA*
*bitxikeriak ditu*
*berekin hamaika,*
*euskera indartzeko*
*manera polita*
*eta guztiontzako*
*HORTXEN DUGUN ZITA. ''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontraleiho

thumb|260px|Estilo frantseseko kontraleiho urdinak
**Kontraleihoa**, **leiho-atea** edo **leiho-ohola** atetxo modukoa da, leihoen kanpoaldean edo barnealdean jartzen dena. Pertsianen antzeko funtzioak ditu: argia edo beroa igarotzea eragozten du, leihoa babesteaz gain.

## Kontraleiho motak 
Fabrikazio material arruntenak hauek dira:
* PVC
* Aluminioa
* Zur tratatua

Egituraren arabera, honelakoak izan daitezke:
* Opakua
* Lama finkokoak
* Lama mugikorrekoak, bi norabide posibletan okertzen dituzten mekanismo batekin aktibatzen direnak
* Era berean, orri bakarrekoak edo orri tolesgarri askotarikoak izan daitezte

## Irudi galeria 

File:French Concession building - Shanghai.JPG|Kontraleihoak ohikoak dira estilo frantseseko arkitekturan..
File:Haus_mit_Fensterladen.jpg|Etxea kontraleihoekin
File:Fensterladen köpenick.jpg|Kontraleihoak Berlin-Köpenicken
File:Bardeaux-deramond-barre.JPG|Kontraleihoak itxita
File:Fenetre bleue Jurilovca Musee Village Bucarest.jpg|Errumaniako etxe tradizionaleko kontraleiho koloreztatuak

## Ikus, gainera 
* Errezela
* Pertsiana
* Eguzki-oihala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1987ko Korrika

**1987ko Korrika** edo **5. Korrika** Euskal Herrian zehar ospatzen den Korrika jaialdiaren bosgarren edizioa izan zen. AEK elkarteak antolatu zuen eta ekitaldi honetan Balendin Enbeita omendu zuen. *Euskara, zeurea* leloa izan zuen.

## Ibilbidea 
Hirugarren aldiz jarraian iparraldeko herri batetik hasi zen (Hendaia, apirilaren 3an) eta hirugarren aldiz Bilbon bukatu, apirilaren 12an. Xalbador ikastolako ikasle batek egin zuen lehen kilometroa kazkabarra gogotik ari zuela. Ordura arteko ekitaldi luzeena izan zen, 2.085 kilometrotako luzera izan baitzuen. Azken kilometroa omenduaren semea zen Jon Enbeita bertsolariak egin zuen AEK-ko antolatzaileekin batera. Bera zen gainera mezua idatzi zuena eta berak abestu zuen jendeaurrean.

## Bitxikeria 
Dagoeneko klasikoa bihurtu den errelebolarien petoa ekitaldi honetan erabili zen aurrenekoz.

## Abestia 
Oskorrik egin zuen abestia. Korrika 5 abesti hau Hamabost urte eta gero hau diskoaren barnean argitaratu zuen ondoren.

*Hi, bizi, bihurri,*
*korrika, iturri,*
*gurekin etorri,*
*korrika, uztarri,*
*indarrak ekarri,*
*korrika, itzarri,*
*herri, sarri, larri,*
*korrika, egarri,*
*karrikan, elkarri,*
*korrika, belarri,*
*berri, jarri, gorri,*
*korrika, oinarri,*
*lagun, bizigarri,*
*korrika, giltzarri.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak