Zenturiazio erromatarra

thumb|Orangeko B katastroa
[thumb|317x317px|Italiako [Iparraldeko Italia|iparraldean Cesenaren zenturiazioa (XVI.  mapa).]]
**Zenturiazio erromatarra** (latinez *centuriato*) hiri baten eta inguruko nekazari lurraldeaantolaketa eta banaketa sistema bat zen. Erromaren lurralde‐antolakuntza egituratzailearen tresna garrantzitsua zenturiazioa izan zen, lurraren (landaren eta hiriaren) partzelazio sistematikoa. Planoaren eskema geometrikoan oinarrituta zegoen, antzinako erromatarrek erabilia, lurrazal neurtzeko tresnen laguntzaz marratua izan zena kolonia berri bakoitzean. Eskualde bat konkistatu eta erromatar hiritarrei eman behar zietenena, bertan hiri berra egiteko eta lurra kolonizatzeko, hau da, juridikoki *colonia* esaten zioten hiri mota egiteko (edo herritar latindarrak kolonia latinoa bazen), zenturiazioa egin behar zen, kolono bakoitzari zegokion lur zatia esleitzeko.

## Definizioa 
Zenturiazio terminoak lurraldea zatitzeko sistema bat adierazten du, zibilizazio erromatarrak bere menpeko eskualdeetan aplikatzen zuen laborantza lurrak zatikatzeko ohiko prozesua. Basoa soildu  eta lurraren kalitatea hobetu ondoren, (urrats horiek beharrezkoa izanez gero), lurrak 700 metro inguruko aldea zuten lauki handietan banatzen zen, sarbideek mugatuta, gehienetan drainatze-zanga handiekiko paraleloan. Erromatarren antolakuntza gaitasun nabarmenaren emaitza ikusgarrienetako bat da.

Italiako Cesena eskualdekoa da Europan ondoen kontserbatutako zenturiazio erromatarraren adibideetako bat. Nafarroan, Julio Caro Baroja etnografoarentzat, Zendea toponimoa *Centuriato* horiekin lotuta dago, Erdi Aroan gorde zen "Centena" hitzaren bidez.

## Eraikitza prozesua 
Hainbat eskema eta sistema-aldaera hartu ziren. *Ager centuriatus*-arena izan zen zabalduena.

Erromatar lur-neurtzaileak hiriaren erdigunea aukeratzen zuen lehenik (*umbilicus soli* ). 

Bideen orientazioa ere erabaki behar zuen, bat Iparraldera ez zuzentzeko arrazoirik bazuen, eta bideak zehazki perpendikularrak ez egiteko arrazoirik bazuen. Izan ere, lehenespenez, iparraldea ardatzetako baten norabidea zen (etruskoen agronomia kulturatik jasotako ohitura).

Gero, erditik, bi bide-ardatz perpendikularrak marrazten zituen gromaren laguntzaz:

* lehenengoa ekialde-mendebalde norabidean (edo gertueneko norabidean), *decumanus* *maximus* izenekoa,
* bigarrena ipar-hego norabidean (edo gertueneko norabidean), *cardo maximus* izenekoa.

Hiria mugatu ondoren, bi bide horiek inguruko nekazaritza-lurralde osoan luzatzen ziren, hiriaren esparruan egiten ziren ateetatik igaroz.

Topografoa bisorearen (*umbelicus*) aurrean kokatzen zen, mendebaldera begira, eta izen hauen bidez definitzen zuen lurraldea:

* *ultra*, aurrean ikusten zuena
* *citra*, bizkarrean zuena
* *dextra*, bere eskuinean ikusten zuena
* *sinistra*, bere ezkerrean ikusten zuena.

## Lurraldearen zenturiazioa 
Hasierako ardatzen bi aldeetan bigarren mailako *cardo* eta *decumanus* marrazten ziren. 100 *actus-etako* (3,5  Km. inguru) tarteak uzten zituzten horien artean, beti ere paraleloan jarrita. Horrela azalera karratuetan zatitutako lur eremuari *saltus* esaten zioten .

Bide-sarea, gerora, lehendik trazatutako bide-ardatsekiko paraleloak ziren beste errepide batzuen bidez osatzen zen. Azken bide horien artean 20 *actus* (710,40 m ) uzten ziren. Azken zatiketa horren ondoriozko azalera karratuak *zenturiak* ziren.

[thumb|Erromatar groma [Haltern am See|Haltern am Seeko erromatar museoan (LWL)]]
Lursailen banaketa bideak atontzen bukatu ondoren egiten zen. Zenturia bakoitza 10 trazaduratan banatzen zen, beti ere kardoen eta *decumanusen* lerro paraleloekin eta haien artean bi *actus*-etako distantzia uste zen (71,04 m), *heredia* izeneko 0,5 hektarea inguruko 100 lur eremu karratu eratzen ziren (*centum heredia* = *centuria*).

*Heredium* bakoitza erdibana zatitzen zen hego-ipar ardatzean, bi *jugerum* eratuz (*jugeruma*, 2.523 metro karratu zituen, egun batean idi pare batek golda zezakeen lur azalerari zegokion).

Veneto eskualdean erromatarren zenturiazioak paisaiari utzi zion antolaketa geometrikoa **Graticolato erromatarra** izena ematen diote.

## Neurtzeko tresnak 
* *Groma*, lerro zuzenak egiteko
* *Chorobate* mailen arteko aldeak kontuan izaten zituen  
* *Dioptra*, desnibeleko maila eta angeluetarako

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Caillemer, André; Chevallier, Raymond (1954) « Les centuriations de l'*Africa vetus* », *Annales*, 1954, 9-4, 433-460 or.
* Chastagnol, André (1965) « Les cadastres de la colonie romaine d'Orange », *Annales*, 20-1,  152-159  or.
*  « Fouilles d'un *limes* du cadastre B d'Orange à Camaret (Vaucluse) », *DHA*, 17-2, 1991, 224  or. DOI : 
*  Chouquer, Gérard eta Favory, François (1991) ''Les Paysages de l'Antiquité. Terres et cadastres de l'Occident romain*, Paris : Errance. 243 or.
*  Chouquer, Gérard eta Favory, François (1992) *Les arpenteurs romains. Théorie et pratique*, Paris, Errance, 184 or. ISBN|2-87772-050-0
*  Chouquer, Gérard (1993) « Un débat méthodologique sur les centuriations », *DHA'', 19-2, 360-363 or.
**  (2008-4)« Les transformations récentes de la centuriation. Une autre lecture de l'arpentage romain », *Annales*, 847-874 or.
* Decramer, L.R.; Elhaj, V; Hilton, R. ; Plas, A. « Approches géométrique des centuriations romaines. Les nouvelles bornes du Bled Segui », *Histoire et Mesure*, XVII, 1/2, 2002, 109-162  or.
*  URL: https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1150626
* 
**  
* 
*  Guillaumin, Jean-Yves (1998) « Le tirage au sort dans l'attribution des lots de terre », ''Dialogues d'histoire ancienne'', 24 1. zk., 101-124  or.
*  Marchand, Claire (2003) « Des centuriations plus belles que jamais ? Proposition d'un modèle dynamique d'organisation des formes », *Études rurales*, 167-168, 3-4, 93-113 or. .
*  Piganiol, André (1954) « Les documents annexes du cadastre d'Orange », *CRAI*, 98-3, 302-310 or.
** (1962) ''Les documents cadastraux de la colonie romaine d'Orange*, XVIemme supplément à *Gallia'', Paris.
*  Roth Congès, Anne (1996) « Modalités pratiques d'implantation des cadastres romains : quelques aspects (Quintarios Claudere. Perpendere. Cultellare.Varare : la construction des cadastres sur une diagonale et ses traces dans le Corpus agrimensorum », ''Mélanges de l'École française de Rome. Antiquité*, 108, 1 zk., 299-422  or.
*  Soyer, Jacqueline  (1974) «Les centuriations de Provence », *Revue archéologique de Narbonnaise*, 7,  179–199  or..

## Ikus, gainera 
* Erromatar arkitektura
* Erromatar galtzada
* Katastro
* *Ager publicus*
* Aireko arkeologia

## Kanpo estekak 
*  “La ciudad romana ideal . La centuriación del territorio” *Tarragona Tarraco Viva 2019*
*  Rodríguez, Álvaro  (2024-02-03) “¿Que es la Centuriazione Romana?” *Historia, Imperio Romano, Veneto*
*  Sparavigna, Amelia Carolina (2015-12) “Roman Centuriation in Satellite Images” *Phillica''.