Karobi

[thumb|300px|**Karobia**, [Astigarragako Santiagomendi mendian.]]

**Karobia** edo **gisu-labea** karea egiteko erabilitako labeak dira. Kareharria egosteko labeak dira, gehienetan lurrean egindako hobi edo zulo handi batean eraikitakoak. Euskal Herrian, karobi gehienak XVIII. mendetik aurrera eraikitzen hasi ziren, kareharrizko eremuen inguruetan, karea lurra ongarritzeko gai indartsua zela aurkitu ondoren. XX. mendean zehar gelditu ziren karobi gehienak, karea ekoizteko metodo industrialak garatu eta zabaltzearekin batera. Egun, Euskal Herrian antzinako karobien aztarna ugari gelditzen dira; garai bateko landa eta baserri giroko ondare etnografiko gisa aztertu eta zaintzen dira.

Kareorea aurkitu izan da Anatolian, 14.000 bat urteko indusketetan. Karobiaren oinarrizko funtzionamendua ―kareharria beroaren indarrez egostea― ez da aldatu hasieratik gaur egungo labe industrialetaraino.

## Karea egosteko labeen izenaz 
Karea kaltzio oxidoa (CaO) da, hauts moduko gai zuria, kareharria egosita lortzen den gaia.

Euskaltzaindiaren Hiztegiaren arabera, Iparraldean eta Nafarroan *gisu* izena ematen zaio; hortik, *karobi* hitzaren sinonimo da *gisu-labe*, euskalki batzuetan «kisu-labe» ahoskatzen dena.

## Eraikuntza eta egostea 
Mota desberdinak dauden arren, karobi bat eraikitzeko beti malda handiko leku bat hautatzen zen, inguruan harri eta egur ugari zituena. Lurrean bi edo hiru metro sakoneko zulo bat eginda, harrizko paretak jartzen zitzaizkion zuloari, zirrikitu guztiak buztinez ongi estalita, eltze moduko bat sortzeko. Eltzearen aurrealdean, sarrerako aho bat uzten zen, 1,5-2 metro zabal; gehienetan aterpe batez estalita egoten zen (*lehorra* izenekoa), euritatik babesteko. Eltzearen goialdean, tximinia zulo bat uzten zen, harri zapal batekin edo harri pila txiki batekin estalita (*meta* izenekoa), Labearen azpialdean, labetik behera erortzen joaten zen kare hautsa jasotzeko ahoa zegoen (*hauskoa* izenekoa).

## Karea sortzeko prozesua 
Karea sortzeko ekuazio kimikoa hauxe da:
 CaCO3 + beroa → CaO + CO2
Erreakzio hori 900&nbsp;°C inguruan hasten da sortzen; erreakzioa lasterrago izatea nahi bada, komeni da karobiak 1000&nbsp;°C-tan lan egitea. Alabaina, hortik gorako tenperatura kaltegarria izan daiteke, karea «erreta» gelditzen baita, erreaktibitate gutxirekin.

## Karearen erabilera 
Euskal Herrian, XVIII. mendearen hasieran ugaritu zen karea nekazaritzan, oharturik berez hotza zen lurra berotu egiten zuela kareak, eta lurraren goiko geruzak iragazkortasun handiagoa hartzen zuela, beste ongarriei eta urari bidea erraztuta. Hori izan da karearen erabilera nagusia: nekazaritzako lurrak ongarritzea.

Horrekin batera, beste erabilera ugari izan ditu:

* Eraikuntzan, hormak egiteko eta harriak lotzeko, urarekin eta hondarrarekin nahastuta kareoreak gogortasun handia hartzen baitu.
* Etxeetako eta baserrietako hormak zuritzeko: kare-esne edo *letxeria*, hau da, karea urarekin nahasita erabiltzen zen.
* Gaixotasunen edo izurriteen aurka, desinfektatzaile indartsua zen karea; abelburuen zauriak zaintzeko erabiltzen zen, besteak beste.
* Arrautzak gehiago iraunarazteko, kareoretan sartuta gordetzen ziren.

## Karobien argazkiak 

Fitxategi:Karobi-Berastegi.jpg|Berastegi, 2017ko argazkia
Fitxategi:Karobi - Kaule Auzoa.jpg|Kaule auzoa, Bera; 2016ko argazkia
Fitxategi:Karobia 1 - Xantelerreka.jpg|Xantelerreka, Bera; 2016ko argazkia
Fitxategi:Dornakuko karobia.jpg|Dornakuko karobia, Bera; 2016ko argazkia
Fitxategi:Karobieta karobia.jpg|Karobieta, Hernani; 2017ko argazkia
Fitxategi:Urasandiko karobia.jpg|Urasandiko karobia, Mutriku; 2017ko argazkia
Fitxategi:Arpideko karobia, Alkiza.jpg|Arpideko karobia, Alkiza; 2020ko argazkia
Fitxategi:Irizibarko karobia.jpg|Irizibarko karobia, berrituta, Zizurkil; 2017ko argazkia
Fitxategi:Karobia-Larraul.jpg|Larraulgo karobia, 2015eko argazkia
Fitxategi:Lamiategiko karobia.jpg|Lamiategiko karobia, Oñati; 2017ko argazkia
Fitxategi:Petrikoneko karobia.jpg|Petrikoneko karobia, Zubieta; 2016ko argazkia
Fitxategi:Urtoko karobia - Leitza.jpg|Urtoko karobia, Leitza; 2015eko argazkia
Fitxategi:Karobi1-Kilimon.jpg|Karobia Kilimon bailaran, Mendaro inguruan; 2016ko argazkia
Fitxategi:Elordi baserriko karobia.jpg|Elordi baserriko karobia, Mutriku; 2015eko argazkia
Fitxategi:Basazabalgo karobia - Oñati.jpg|Basazabalgo karobia, Oñati; 2017ko argazkia
Fitxategi:Itxegiko karobia.jpg|Itxegiko karobia, Sunbilla; 2016ko argazkia
Fitxategi:Karobia belkoain.jpg|Belkoiango karobia, Andoain; 2016ko argazkia
Fitxategi:Erdoiztako karobia.jpg|Erdoiztako karobia, Andoain; 2015eko argazkia
Fitxategi:Karobia cristina enea donostia 2021.jpg|Karobi baten aztarnak, Kristinaenea parkean, Donostian; 2021eko argazkia
Fitxategi:Lasuene karobia martutene.jpg|Lasueneko karobia, Martutene, Donostia, 2016ko argazkia
Fitxategi:Goikoetxe karobia elduain.jpg|Goiekoetxe baserriko karobia, Elduain; 2017ko argazkia
Fitxategi:Etxebarriko karobia piztuta.jpg|Etxebarriko karobia piztuta, Ea herriko Bedaroa auzoan, 2014an
Fitxategi:Nanclares de la Oca - El Calero.jpg|Langraiz Okako karobia, 2017ko argazkia

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Migel M. Elosegi Irurtia (1996) «Karobiak, karea lortzeko labeak» in *Elhuyar zientzia eta teknologia*, 104. zk., 45-47. or. Donostia, Elhuyar Fundazioa. ISSN: 2603-6614.
* Vidal Pérez de Villarreal (1989) «Kisulabeak: Hornos de cocer cal» in *Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra*, 54. zk., 377-406 or. Iruñea, Institución Príncipe de Viana. ISSN: 0590-1871.

## Ikus, gainera 
* Calero labea.

## Kanpo estekak 
* Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea: Karobiak eta elurzuloak.