Ozeano Artikoa

**Ozeano Artikoa** Lurreko bost ozeanoetatik txikiena da. 14 milioi kilometro koadro ditu luze-zabalean eta sakonera 2000 m eta 4000 m artekoa da erdialdean, eta 100 m artekoa plataforma kontinentalean. Batez besteko sakonera 1205 m-koa da. Erdigunea Iparburuan du. Zirkulu polar artikoaren iparraldean dago nagusiki, eta Europa, Asia eta Ipar Amerikaren arteko eremua hartzen du; kostaldeak 45.389 kilometro luze ditu.

Ozeano Artikoko ur laster handiena Groenlandia eta Svalbord (Norvegia) uharteen artetik sartzen eta irteten da. Ur horren % 2 baizik ez da izotz gisa irteten ―izotz masa handitik askatutako puskak dira, izozmendiak―, baina, gutxi izanagatik, arazo asko eta handiak sortzen ditu. Nahiz eta izozmendien mugimenduak satelite eta radar bidez etengabe kontrolatzen diren, ontzi asko hondarazi dituzte.

### Herrialderik gertuenak 
* Errusia.
* Alaska (AEB).
* Kanada.
* Groenlandia (Danimarka).
* Norvegia.

### Uharteak 
* Uhartedi Artikoa (Kanada)
* Siberia Berriko uharteak

### Urpeko ezaugarriak
Ozeano-dortsal batek, Lomonosoven dortsalak, bi ozeano arrotan banatzen du iparraldeko arro polar sakona: 4000 eta 4500 metro bitarteko sakonera duen Eurasiarra eta 4000 metro inguruko sakonera duen Asiar-amerikarra (batzuetan, Ipar Amerikakoa edo arro hiperboreala deitua). Hondo ozeanikoaren batimetria failen dortsalek, eremu abisaleko ordokiek, ozeanoaren sakonerek eta arroek markatzen dute. Ozeano Artikoaren batez besteko sakonera 1038 metro da. Punturik sakonena Eurasiar arroan dago, 5450 metro.

Bi arro handiak, aldi berean, banatuta daude azpi zatiketa dortsalengatik: Kanada arroan (Alaska/Kanada eta Alpha dortsalaren artean); Makarov arroan (Alpha eta Lomonósov gailurren artean); Fram arroan (Lomonosov dortsalaren eta Gakkel dortsalaren artean), eta Nansen arroan (Admunsen arroa) (Gakkel dortsalaren eta plataforma kontinentalaren artean, zeinak Frantzisko Josefen Lurraldea barne hartzen duen).

## Historia
[eskuinera|thumb|[Georg von Rosen|Georg von Rosen-en olio-pintura, Adolf Erik Nordenskjöld esploratzaile suediarra irudikatzen duena, Artikoko espedizio batean.]]
Oxfordeko Unibertsitateko (Erresuma Batua) eta Herbehereetako Itsas Ikerketarako Errege Institutuko espezialistek egindako ikerketen arabera, Ozeano Artikoak, duela hirurogeita hamar milioi urte inguru, Mediterraneo itsasoan gaur egun dauden antzeko tenperaturak zituen, 15 °C inguru; eta 20 °C inguruko tenperaturak duela hogei milioi urte inguru.

Ikertzaileak ondorio horretara iritsi ziren Ozeano Artikoko izotz uhartetxoen lohian aurkitutako material organikoak aztertu ondoren. Oraindik ez dakite zergatik ematen ziren tenperatura horiek garai hartan, baina uste dute erantzulea atmosferako karbono dioxido kontzentrazio handi baten ondoriozko berotegi-efektua izan daitekeela (hipotesi horren arazoa da gas karbonikoaren berotegi-efektua guztiz minimoa dela).

### Ipar Amerika
Ipar Amerikako eskualde polarreko giza okupazioa duela 17.000-50.000 urte ingurukoa da gutxienez, Wisconsineko glaziazioan. Une horretan, itsas mailaren jaitsierak Siberia eta Alaska lotzen zituen Bering-eko lehorreko zubia gurutzatzeko aukera eman zien pertsonei, eta horrek Amerika populatzea ekarri zuen.

Lehenengo talde paleoeskimalek barne hartzen zuten Aurredorset-ak (K.a. 3200-850); Groenlandiako Saqqaq kultura (K.a. 2500-800), Kanada ipar-ekialdeko eta Groenlandiako Independentzia I eta Independentzia II kulturak (K.a. 2400-1800 k. eta K.a. 800-1 k.) eta Labrador eta Nunavikeko Groswaterrak. Dorset kultura Ipar Amerikako Artikoan zabaldu zen K.a. 500 eta K.o. 1500 bitartean. Dorseta izan zen Artikoko azken kultura paleoeskimal handia ekialderantz migratu baino lehen gaur egungo thuletarren Alaskatik, inuit modernoen arbasoak.

Thule tradizioak K.a. 200. urtetik K.o. 1600. urtera arte iraun zuen, Bering itsasartearen inguruan sortu zen, eta, geroago, Ipar Amerikako eskualde artiko ia osoa hartu zuen. Thule herria inuiten arbasoa izan zen, eta, gaur egun, Alaskan, Ipar-mendebaldeko Lurraldeetan, Nunavuten, Quebec iparraldean, Labradorren eta Groenlandian bizi dira.

### Europa
Europako historiaren zati handi batean, iparburuko eskualdeak esploratu gabe egon ziren hein handi batean, eta haien geografia aieruzkoa zen. K.a. 325ean, Piteas Massiliakoak iparralderantz egindako bidaia baten kontakizuna erregistratu zuen, «Eschate Thule» deitu zuen lurralde batera, non eguzkia egunean hiru orduz baino ez zen sartzen, eta ura gai izoztu batek ordezkatzen zuen, «non ezin den, ez ibili, ez nabigatu». Seguruenik izozmendiak deskribatzen ari zen,  eta «Thule», Norvegia, baina Faroeak edo Shetland uharteak ere iradoki izan dira.
[thumb|ezkerrera|1780ko hamarkadako [Emanuel Bowen|Emanuel Bowenen Artikoko mapa, «Ozeano boreala» irudikatzen duena.]]

## Klima 
Artikoko glaziarra klima polar baten mende dago, eta klima horrek hotz iraunkorra eta urteko tenperatura-tarte nahiko estuak ditu ezaugarri. Gau polarra, muturreko hotza, tenperatura baxuetan maiz alderantzikatzea eta baldintza klimatiko egonkorrak dira neguen ezaugarri nagusiak. Zikloiak alde atlantikoan bakarrik dira ohikoak.​ Udan, eguneko argi jarraitua (gauerdiko eguzkia) izaten da nagusi, eta airearen tenperatura 0 °C-tik zertxobait gora igo daiteke. Zikloiak ohikoagoak dira udan, eta euria edo elurra ekar dezakete.

Itsasoko uraren dentsitatea, ur gezarena ez bezala, handitu egiten da izozte-puntura hurbildu ahala, eta, beraz, hondoratzeko joera du. Oro har, beharrezkoa da ozeanoaren goiko 100-150 m urak izozte-punturaino hoztea itsasoko izotza sor dadin.

thumb|Itsas izotzaren jaitsiera Artikoan 1982-2007 bitartean.
Artikoko klima nabarmen aldatu da Lurraren historian zehar. Paleozeno-Eozenoko maximo termikoan, duela 55 milioi urte, klima globalak 5-8 °C inguruko beroketa izan zuenean, urteko batez besteko 10-20 °C igo zen tenperatura eskualdean. Ozeano Artikoaren iparraldeko azaleko urak, urtaroaren arabera behintzat, 22 °C-tik gorako tenperatura behar duten bizi-forma tropikalak (*Apectodinium augustum* dinoflagelatuak) mantentzeko adina berotu ziren. Gaur egun, Artikoko eskualdea planetako gainerako herrialdeak baino bi aldiz azkarrago ari da berotzen.

## Ozeanografia
Beste ozeanoetatik nahiko isolatuta dagoenez, Artikoko glaziarrak ur-fluxuaren sistema oso konplexua du. Mediterraneo itsasoaren zenbait ezaugarri hidrologikoren antzekoa da ur sakonei dagokionez, komunikazio mugatua baitute Fram itsasartearen eta arro atlantikoaren artean, eta, zirkulazioan, behartze termohalinoa da nagusi. Ozeano Artikoak 18,07 × 106 km³ bolumena du guztira, hau da, munduko ozeanoaren % 1,3 gutxi gorabehera. Batez besteko azaleko zirkulazioa, nagusiki, ziklonikoa da alde eurasiarrean, eta antiziklonikoa Kanadako arroan.

### Korronteak
 (Iparburua) Fram itsasarteraino. Estratifikazioa egonkorra denez, ur-masa sakonenak goiko geruzak baino trinkoagoak dira.]]
Ura Ozeano Baretik eta Atlantikotik sartzen da, eta hiru ur-masa bakanetan bana daiteke. Ur-masarik sakonenari Artikoaren hondoko ura deritzo, eta 900 m inguruko sakoneran hasten da. Munduko ozeanoaren urik trinkoenak osatzen du, eta bi iturri nagusi ditu: plataforma artikoko ura eta Groenlandiako itsasoko ur sakonak. Ura, plataformaren eskualdean, Pazifikoko sarreratik Bering itsasarte estutik igarotzen direnean hasten da, 0,8 Sverdrup-eko batez besteko abiaduran, eta Txuktxien itsasora iristen da. Negu partean, Alaskako haize hotzak Txuktxien itsasoan jotzen dute gainazaleko ura izoztuz eta izotz sortu berri hori Ozeano Barerantz bultzatuz. Izotzaren desplazamenduaren abiadura 1 eta 4 cm/s bitartekoa da, gutxi gorabehera.

Ur horrek Groenlandiako itsasoko ur sakonarekin egiten du topo, eta neguko ekaitzak igarotzen direnean sortzen da. Neguan, tenperaturak izugarri hozten diren heinean, izotza sortzen da, eta, konbekzio bertikal biziari esker, ura nahiko trinko bihurtzen da, eta azpiko ur gazi beroaren azpian hondoratzen da, organismo fotosintetizatzaileen ekoizpen primarioa udaberriko eta udako hilabeteetara mugatzen da; adibidez, izotz algaren eta fitoplanktonaren ekoizpena.​ Erdialdeko Ozeano Artikoko autotrofoen eta ondoko plataformako itsasoen kontsumitzaile garrantzitsuek barne hartzen dute zooplanktona, bereziki kopepodoak (*Calanus finmarchicus*, *Calanus glacialis* eta *Calanus hyperboreus*) eta eufusidoak, baita izotzarekin lotutako fauna ere (anfipodoak, adibidez). Ozeano Artikoan izotz-azalera murrizteak planetaren batez besteko albedoa murrizten du, eta horrek, ziur asko, berotze globala eragingo du, atzeraelikadura-mekanismo positibo batean.​ Ikerketak erakusten duenez, 2013. eta 2040. urteen artean, Artikoa izotzik gabe gera daiteke lehen aldiz gizateriaren historian.​ Zientzialari asko kezkatuta daude gaur egun Artikoko tenperaturen berotzearekin; izan ere, urtzen den ur fresko kantitate handiak Ipar Atlantikoan sartzea eragin lezake, eta horrek korronte ozeaniko globalen patroiak nahasi. Ondoren, Lurreko kliman aldaketa bortitzak gerta daitezke.​ Izan ere, masa ozeaniko hori estaltzen duen izotza gero eta meheagoa da tenperatura altuen iraupen denbora gero eta handiagoa delako. Azken urteetan, izotz-geruzaren fusioa ikusi da, eta, 2004ko abuztuan, ontzi batean zihoazen zientzialari estatubatuar eta errusiarrek salatu zuten urmael bat zegoela Iparburuan. Sateliteko irudiek ezin izan zuten baieztatu, baina komunitate zientifikoa ez zen harritu, berotze globalaren arriskuaz ohartarazten ari baitira.

Jakina da, beraz, Ozeano Artikoko izotz-geruzaren lodiera % 40 murriztu dela azken berrogeita hamar urteetan, eta, emaitzen arabera, horrek hala jarraituz gero, izotzen urtzea gero eta azkarragoa izango da, eta udan desagertu egingo dira. Horrek ondorio larriak izango ditu eremuko oreka ekologikoan eta zenbait espezieren habitatean, hala nola bizirauteko eta elikagaiak ehizatzeko izotz-geruza horiek behar dituen hartz zuriarengan.

Ingurumenari buruzko beste kezka batzuk dira Ozeano Artikoko erradiazio kutsadurari buruzkoak dira; adibidez, Karako itsasoko hondakin erradioaktibo errusiarrak eta Gerra Hotzaren garaian Zembla Berrian eta beste leku batzuetan egindako proba nuklearrak.

## Ozeano Artikoaren ustiaketa 
Zibilizazio modernoa eremu hartan indarrez sartu bada ere, eskualde artikoetako jatorrizko biztanleetako askok beren bizimodu tradizionalari eutsi diote, elur oreinen zaindari eta ehiztari gisa. Inuitak izotz eremuaren ertzean bizi dira, eta ehizatik eta arrantzatik ateratzen dute bizimodua.

Europako lehen esploratzaileak Ozeano Artikoan zehar Europa eta Sortaldea lotuko zituen pasabidea aurkitzen ahalegindu ziren, eta esploratzaile modernoek klima eta zientzia ikerketak egiten dituzte bertan. Ozeano Artikoa inguratzen duten lurretan, petrolioa, gasa eta beste zenbait mea aurkitu izanak interes ekonomiko handiak piztu zituen 1960 ondoko urteetan.

Errusiak du kosta zatirik luzeena Ozeano Artikoan, eta ustiatu gabeko bere petrolio baliabideen % 70 iparralde horretan ditu. Kanadak ere kosta zati luzea du Artikoan, eta petrolio, gas, ikatz eta beste mea baliabide ugari ditu. Alaskako kostalde artikoan petrolio erreserba erraldoiak aurkitu ondoren, Estatu Batuek oliobidea jarri zuten Prudhoe Badiatik (iparraldean) Valdez porturaino (hegoaldean).

Ozeano Artikoaren hondoa ere ustiatu gabe dago oraingoz. Jarduera horrek guztiak ingurumen arazo handiak sortu ditu animalien habitatean eta bizimoduan, eta petrolio isurien arriskua handia da. Artikoko ekosistema oso hauskorra da, eta kutsadurak ondorio ikaragarriak izango lituzke.

### Portu nagusiak 
* Kanada: Churchill eta Inuvik.
* Alaska (Ameriketako Estatu Batuak): Prudhoe Bay eta Barrow.
* Errusia: Pevek, Tiksi, Dikson, Dudinka, Murmansk eta Arkhangelsk.
* Norvegia: Kirkenes eta Vardø.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak