Bordele

**Bordele** (,  ahoskatua; ) Frantziako hego-mendebaleko Akitania Berria eskualdearen eta Girondako departamenduaren hiriburua da, bertan prefetura baitago.

2008an, 250.000 biztanle baino gehiago zituen, eta metropoli-eremuak, 1.105.000 inguru. Zortzi kantonamendu edo auzotan banatuta dago. Herritarrek *bordeles* izena dute ().

Bordele hirigune nagusietako bat da munduko ardogintzan. Sektorearen azoka nagusia, Vinexpo, bertan egiten da eta eskualdean urtero 14,5 bilioi euroko salmentak dituzte: han, Bordeleko ardoa ospetsua VIII. mendetik ekoizten da. UNESCOk XVIII. mendeko hirigune historikoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen *hiri eta arkitektura-multzo aparta* delako.

## Geografia 
### Inguru naturala 
Ozeano Atlantikotik 98 kilometrora, Paristik 500 kilometrora, Pauetik 172 kilometrora, Tolosa Okzitaniatik 220 kilometrora eta Donostiatik 200 kilometrora dago.

Garona ibaiak hiria zeharkatzen du; hirigunearen parean ia 500 metroko zabalera du. Horri esker, itsasontzi handiak hara iristeko gai dira, nahiz eta egun gehienak bokalean geratzen diren. Garona zeharkatzen duen azken zubia Bordelen bertan dago. Ibaiaren ezkerraldean ordoki zabala du, batzutan padurek ureztatua.

### Klima 
Klima ozeanikoa da (Köppenen sailkapenaren arabera *Cfb*); hala ere, eskualde ozeanikoak baino uda beroagoak eta negu epelagoak ditu. Edonola ere, euri ugari egiten duenez ezin dugu klima mediterraneoaren barnean sailkatu.

Atlantikotik datozen mendebaldeko haizeek neguak epeltzen dituzte eta, era berean, Bizkaiko golkoko uraren tenperaturak udak epeldu eta luzatzen ditu. Bataz besteko neguko tenperatura 6,53 °Ckoa da, baina klima aldaketa dela eta, azken neguak zertxobait beroagoak izan dira. Hotza arrunta bada ere, bitxia da elurra ikustea, hiru urtetik behin egiten baino ez duena. Bataz besteko udako tenperatura 19,51 °Ckoa den arren, 2001etik aurrera uda guztiak hori baino beroagoak izan dira, 2003koa (23,3 °C bataz besteko tenperatura izan zuena) errekorra izanik.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|260px|[Pont de pierre (Bordele)|Harrizko Zubia Garona ibaia zeharkatzeko.]]

Erromatarren Burdigalaren aztarnak ikusgai dira oraindik Bordeleko kaleetan. *Cardus Maximus* eta *Decumanus Maximus* delako antzinako kaleak egungo hiriko erdiguneko kale nagusiak dira (*Rue Sainte-Catharine* eta ''Cours de l'Intendance*, hurrenez hurren). Izan ere, Biturigarren hiriburua erromatarren garaian *(Vituriges Vivisci, Burdigala)*, IV. mendetik aurrera, Akitaniako II. hiriburu bihurtu zen Bordele. Erromako inperioaren garaian, Euskal Herria hego-iparralde zeharkatzen zuen galtzada batek lotzen zituen Galiako *Burdigala* (Bordele) eta Hispaniako *Asturica* (Astorga).

498. urtean frankoek Bordele hartu zuten, mendeetan amaitu ez zen gatazka bati hasiera emanez. Akitaniarrek eta euskaldunek, frankoen aurka bat eginik gehienetan, eutsi behar izan zioten 732. urtean Abdul Rahman Al Ghafiqiren erasoari, baina Oto I.a Handia gidari zuten oste eusko-akitaniarrek Bordele aldean makurtu behar izan zuten arabiarren aurrean; geroago, ordea, musulmanen aurrean garaipena erdietsi zuten frankoekin batera (Poitiersko gudua (732)). 816. urtean, Sigin Bordeleko kondea euskaldunekin batera altxatu zen frankoen kontra, baina Iruñean babesturik egon ondoren, gudu batean hil zuten franko germaniarrek. Akitaniako dukerriarekin batera, Bordele Ingalaterrako koroaren mende geratu zen 1154an.

XV. mendean, Frantziako koroak betiko konkistatu zuen Bordele (1453, Castillongo gudua) eta Luis XI.ak bertan ezarri zuen Guienako parlamentua. Merkatari eta itsas hiri garrantzitsua izaki betidanik, lotura estuak izan zituen Bordelek euskal portu guztiekin eta XVIII. mendean Espainiako inperioaren ahuleziak erakusten hasi orduko Garonako portuak hazkunde handia izan zuen, Antillekiko merkataritzari eta esklaboen salerosketari esker. Girondinoen hiriburua izan zen, Iraultzaren garaian, eta borboitarren alde agertu zen 1814an.

Bigarren Mundu Gerran, Euskal Gudarien Brigadaren ekintzek berebiziko garrantzia izan zuten, Bordeleko hiria alemaniar naziengandik askatzeko (1944).

## Demografia 
1999ko erroldaren arabera, udalerriak 215.363 biztanle zituen. 2005ekoan berriz hazkunde handia nabari zen 230.600 biztanle erroldatuak zeudelako. Gehienak frantziarrak izan arren, badaude italiar, espainiar (Bordeleko biztanleriaren % 20k espainiar arbasoren bat du), portugaldar, turkiar, alemaniar eta magrebtar komunitate handiak ere.

Bordelek egun 235.000 biztanle inguru dituenez, Frantziako bederatzigarren hiririk handiena da, baina inguruko eremu metropolitarra kontuan harturik, milioi bat biztanle baino gehiago izanik, seigarren handiena da.

Gertuko *Communauté urbaine de Bordeaux*-k 27 udalerri eta 714.727 biztanle ditu.

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)

ImageSize = width:700 height:350
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:300000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:25000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1350 text:1350
  bar:1375
  bar:1420
  bar:1660 text:1660
  bar:1750
  bar:1790
  bar:1801 text:1801
  bar:1876
  bar:1881 
  bar:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901 text:1901
  bar:1911
  bar:1921 
  bar:1931 
  bar:1936 
  bar:1946 
  bar:1954 text:1954
  bar:1962 
  bar:1968 
  bar:1975 
  bar:1982 
  bar:1990 
  bar:1999
  bar:2006
  bar:2007 text:2007

PlotData=
 color:barra width:15 align:left
 bar:1350 from:0 till: 30000
 bar:1375 from:0 till: 10000
 bar:1420 from:0 till: 20000
 bar:1660 from:0 till: 40000
 bar:1750 from:0 till: 60000
 bar:1790 from:0 till: 111000
 bar:1801 from:0 till: 91000
 bar:1876 from:0 till: 220446
 bar:1881 from:0 till: 227736
 bar:1886 from:0 till: 248545
 bar:1891 from:0 till: 261085
 bar:1896 from:0 till: 267369
 bar:1901 from:0 till: 268186
 bar:1911 from:0 till: 275468
 bar:1921 from:0 till: 283394
 bar:1931 from:0 till: 283374
 bar:1936 from:0 till: 281338
 bar:1946 from:0 till: 280003
 bar:1954 from:0 till: 284494
 bar:1962 from:0 till: 278000
 bar:1968 from:0 till: 266000
 bar:1975 from:0 till: 223000
 bar:1982 from:0 till: 208000
 bar:1990 from:0 till: 210000
 bar:1999 from:0 till: 215363
 bar:2006 from:0 till: 232260
 bar:2007 from:0 till: 235178

## Ekonomia 
thumb|300px|Burtsaren plaza gauez.

Bordele Frantziako hego-mendebaleko hiri garrantzitsuena da. Frantziako seigarren portua (10.012.000 tona 1984an), bertatik banatzen dira *Bordeaux* ardo ospetsuak. Aerodromoa (Mérignac), petrolio findegiak (Bec d´Ambès, Pauillac), ontziolak, industria metalurgikoa, elektrikoa, hegazkinak, janari industria, zurgintza, kimika industria.

## Kultura 
### Ondarea 
Paris ondoren, Bordele da Frantzian monumentu historiko izendatuta eraikin gehien dituen bigarren hiria. Horien artean da Bordeleko katedrala.

Hiriko kaiak (*Port de la Lune*), Garona ibaiaren ertzetan eraikitakoak, UNESCOk izendatu ditu Gizateriaren Ondare.

Pessac auzuneko *Cité Frugès* delako hirigintza-antolakuntza modernoa, Le Corbusier arkitektoak 1924an diseinatua, eta gaur egun *Zone de Protection du Patrimoine Architectural Urbain et Paysager* gisa sailkatua.

Bestalde, bertan hiri honetako nahiz Akitaniako historiari buruzko Akitaniako museoa ere badago.

### Hezkuntza 
Bordeleko Unibertsitatea Frantziako osoko garrantzitsuenen artean dugu. Lau zentro nagusi hartzen ditu barne. 1441ean Pey Berland artzapezpikuak sortua, Frantziako Iraultzak 1793an desegin arren, 1808an Napoleon I.ak berrezarri zuen. Egun, 70.000 ikasle inguru ditu eta Europa osoko campus handienetariko bat (235 ha) du.

Unibertsitatetik kanpo goi-eskola asko ere baditu, ingeniaritza, enpresa eta hainbat zientzia irakasten dituztenak.

### Gastronomia 
Gastronomian, mundu mailan ezaguna da Bordeleko ardoa. Gorri zein zuria, eskualdean 14.000 ekoizle, 117.514 ha-mahasti, 400 merkatari inguru daude. Gorria egiteko *cabernet sauvignon*, *cabernet franc*, *merlot*, *petit verdot* eta *malbec* barietateko mahatsak erabiltzen dituzte. Zurirako, berriz, *sauvignon blanc*, *sémillon* eta *muscadelle*. Urtean bataz-besteko ekoizpena 960 milioi botilakoa da.

Hiriko gozogintzaren izarra *canelé* izeneko bizkotxoa da, XVIII. mendean Deikundearen mojek asmatua. Lanproia, saihetsarteko edo *entrecôte*a eta behiki bordeles erara ere ospetsuak dira.

## Eraikinak 
[thumb|300px|[Bordeleko Antzoki Handia.]]
* Pont de pierre: Garona ibaia zeharkatzen duen "Harrizko zubia".
* Bourgogneko atea: 1755ean Ange-Jacques Gabriel arkitektoak eraikia.
* Eliza zahar ugari daude Bordelen:
:* Bordeleko katedrala edo Saint-André eliza (XII. mendeko habeartea, XIV. mendeko koroa)
:* Sainte-Eulalie eliza (XII-XVI m.)
:* Sainte-Croix eliza (XII-XIII m.)
:* Saint-Michel eliza (XIV-XVI m.)
:* Saint-Michel dorrea, Frantziako hegoaldeko orratzik luzeena (109 m)
:* Notre-Dame eliza (XVII-XVIII).
* Gallien jauregiaren eta anfiteatro baten hondakinak (III. m.).
* Bordeleko Antzoki Handia (V. Louis, 1773-1780), prefetura eraikuntzak, *La Place de la Bourse* (Gabriel), udaletxea, artzapezpiku egoitza zaharraren ondoan eta *Le Jardin Public* lorategi-pasealekua (Tourny, XVI. m.).
* Antzinako hiriko ateak: *Porte de la Grosse Cloche* (XIII-XV. m.), *Porte de Bourgogne* eta *Porte d'Aquitaine* (XVIII. m.).
* Tour Pey-Berland edo Pey-Berland dorrea: 1480-1500 bitartean eraikitako dorreak.
* Artzapezpikutegia ere badago.
* Museoak:
:* Akitaniako museoa: Bordele eta Akitaniako historiari buruzko museoa.
* Kirol instalakuntzak:
:* Stade Jacques Chaban-Delmas: Antzinako Girondins de Bordeaux futbol taldearen estadioa zena.
:* Nouveau Stade de Bordeaux: Gaur egungo Girondins de Bordeaux futbol taldearen estadioa.

## Garraioa 
* Bordeleko tranbia

## Hedabideak 
*Sud Ouest* eskualdeko egunkariak hiri horretan dauka egoitza nagusia. *20 minutes*, *Direct Bordeaux 7* eta *Métro'' doako egunkariak bordeles argitalpenak ere badituzte.

France 3 Aquitainek hirian France 3 Bordeaux-Métropole izeneko kanala du.

## Kirola 
Girondins de Bordeaux futbol taldea hiriko kirol-talde ospetsuena da, bere etxeko partiduak Stade Jacques Chaban-Delmas estadioan jokatzen dituelarik. Estadio honetan Union Bordeaux Bègles errugbi taldeak ere jokatzen du, egun Top 14 ligan dabilena.

Cricket talde bat ere badu, Frantziako indartsuenetariko bat dena. Txirrindularitzan 250 metroko zurezko belodromo bat, Vélodrome du Lac, du Pistako Txirrindularitza UCI Munduko Txapelketaren probak antolatzen duena. Gertuko Côte d'Argenten surflariak aritzen dira, batez ere, Lacanaun.

Hauexek dira talde profesionalak:

## Bordeletar ezagunak 
* Pierre de Lancre (1553-1631), magistratu inkisidorea.
* Michel de Montaigne (1533-1592), filosofo eta idazle humanista.
* Montesquieu (1689-1755), filosofo eta politikari ilustratua.
* Eugénie Foa (1796-1852), idazlea.
* Odilon Redon (1840-1916), margolari sinbolista.
* Berthe Clorine Jeanne Le Barillier, *Jean Bertheroy* (1858-1927), idazlea.
* Cécile Marguerite Coulon de Lagrandval, *Jeanne de Coulomb* (1864-1945), idazlea.
* Rosa Bonheur (1882-1899), margolari eta eskultorea.
* François Mauriac (1885-1970), idazle Nobel Sariduna.
* Paul Gouyon (1910-2000), Baionako apezpikua eta Frantziako kardinala.
* Pantxi Sirieix (1980-), futbolaria.

## Herri eta hiri senidetuak 
Bordele ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bordeleko webgune ofiziala