open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baga (erregea)

**Baga** edo **Bagas** () Mauritaniako errege berberea zen eta Mauritaniako erresumako errege dinastiaren sortzailea K.a. III. mendean.

Masinisa errege numidiarra militarki babestu zuen Hispaniatik itzultzean, armak eta 4.000 gerlari mairu eman zizkion eskolta emateko eta tronurako aurkari zuen Syphaxen aurka borrokatzeko. Kartagoren aurka ere lagundu zuen bigarren gerra punikoan. Buccar erregea izan zen haren ondorengoa.

## Izena 
Baga Tito Liviok besterik ez du aipatzen, baina izena ez da ezezaguna libiar onomastikan, BGY bezala ezagutzen baita. Abeggi (txakal) izena tuaregen artean erabiltzen da oraindik.

## Biografia 
K.a. 206. urtean, Bagak Masinisari babesa eman zion, masiliar printzea Hispaniatik bueltan zetorrela, Capussa hil ondoren, Numidiara joatekotan zegoenean Gaia bere aitaren erreinua aurkitzeko. Masinisak 4.000 soldadu lortu zituen mairu erregearengandik, zaldizko batzuk, eta Syphaxek kontrolatzen zuen lurraldea oztoporik gabe zeharkatzeko aukera eman zioten. Bere aldekoen kopurua handia ez zen arren, 500 numidar, Masinisak berehala bidali zizkion bere gizonak Bagari.

## Erreinua eta agintea 
Baga, antza denez, buruzagi trebea izan zen, kanpotarra zen Masinisari Tito Liviok aipatzen duena bezain eskolta garrantzitsua eman ziolako. Benetako subiranoa zen, eta haren aginpidea lurralde zabal batera hedatzen zen.

Masinisak, Numidiara iritsi aurretik Bagaren lurraldea zeharkatzen duelako, Mauritaniako erresumaren egoera berresten du, Iberiar penintsularen eta masesiliar eta masiliarren lurraldeen artean; horrez gain, testuinguruak frogatzen du erresuma horrek gutxienez itsasertzaren zati bat kontrolatzen zuela, eta horrek behin betiko arbuiatzen du Mauritaniako erresuma Auresen ezartzeko ahalegin bitxia.

Bagaren erreinua eragozpenik gabe koka badaiteke gerora *Mauretania Tingitana* izango denean, eta, zehatzago, mendebalean, ezin da zehaztu haren hedadura. Numidian gertatzen ari zenaren irudiko, onartzen da erregeak nolabaiteko kontrola egiten zuela, egiatan menderatze bat ez bazen, ibaiertzeko hirietan, feniziar kulturakoak guztiak, bai Lixus eta Tingis hiri zaharrak, bai eta oraintsuagokoak ere, Emsa eta Sidi Abdeslam kokalekuak hartzen zituztenak, baina baita Volubilis eta seguru asko Tamuda bezalako barnealdeko hiriak ere. Hegoalderantz, pentsa daiteke getuliar leinu handiek behar adinako presioa egiten zutela, Bagaren aginpidea mugatzen zuena. Plinio Zaharrak Sahararaino hedatzen ziren g*etuliar autoletes* (= *Autololes*) aipatzen ditu; pentsa daiteke Bagaren garaian ere okupatzen zutela lurraldea.

Baga gehiago agertzen zaigu protohistoriako garai ilunetan moldatu zen botere baten oinordeko bezala, Historiaren apeta batek erakutsiko ligukeen abenturazale soil gisa baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arturo Umberto Illia

**Arturo Umberto Illia** (Pergamino, Buenos Airesko probintzia, 1900eko abuztuaren 4a - Córdoba, Argentina, 1983ko urtarrilaren 18a) argentinar mediku eta politikaria izan zen. Argentinako presidentea izan zen 1963tik 1966ra. Bere gurasoak Lombardia eskualdeko etorkin italiarrak ziren. Medikuntza ikasi zuen Buenos Aireseko Unibertsitatean eta 1963ra arte mediku lanetan aritu zen. Herritarren Batasuna Erradikalaren kide izan zen 1918tik. 1948tki 1952ra Argentinako parlamentuko kidea izan zen. 1963an presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen eta urte horretako urriaren 12an kargua hartu zuen. Politika moderatua jarraitu zuen eta peronismoaren murrizketak altxatu zituen. Gutxieneko soldata bat ere ezarri zuen eta hezkuntzarako aurrekontua handitu zuen. 1966ko ekainaren 28an boteretik kendu zuten estatu kolpe militar batean.

## Kanpo estekak
Cerro Benítez

**Cerro Benítez** Txileko Patagoniako eskualdean dagoen mendia da. Testuinguru zabalago batean, Cerro Toro gune geologikoaren ezaugarrietako bat da. Cueva del Milodon Monumentu Naturala Cerro Benitez-en hegoaldean dago Cerro Tororen mendigunearekin lotuta. Cerro Benítez Andeetako Kondorra ikusteko lekuetako bat da.

## Kanpo estekak
Señoret kanala

**Señoret kanala** Txileko Patagoniako eskualdeko azaleko ur masa nabigagarria da. Kanaleko herri nagusietako bat Puerto Natales da. Hermann Eberhard-ek, Patagonia iparraldeko barrualdea esploratu zuen lehen europarrak, Señoret kanala erabili zuen iparralderantz nabigatzeko eskualde horretako urruneko zatietara sartzeko. Aurkikuntzetako bat Cerro Benitez-en oinarrian zegoen Milodon haitzuloa izan zen. Bertan, desagertutako lehorreko nagiaren aztarnak eta lehen gizakiaren (K. a. 10.000) bizilekuaren lekukotasunak berreskuratu zituen.

## Kanpo estekak
Cerro Toro

**Cerro Toro** Txileko hego-ekialdeko Patagoniako eskualdeko Magallanes arroan dagoen kretazeoko mendigunea da. Cerro Toro Andeetako hegoaldeko mendilerroaren zatia da. Andeak, funtsean, plaka tektonikoen prozesuen emaitza dira, Hego Amerikako plakaren azpian Nazcako plakaren subdukzioak eraginda. Cerro Tororen sorrera Jurasikoaren garaian hasi zen. Cueva del Milodon Monumentu Naturala Cerro Benitez-en hegoaldean dago Cerro Toro mendigunearekin lotuta.

## Kanpo estekak
Erreakziobide

**Erreakziobide** edo **erreakzio-mekanismo** esaten zaio erreakzio kimiko batean erreaktiboetatik abiatuta produktuak lortu arte gertatzen diren prozesuen deskribapen zehatzari, urrats eta bitarteko espezie guztiak adierazten dituenari.

Erreakzio kimiko bat honen moduko ekuazioen bidez adierazten da:

A(g) + BC(g)-> AB(g) + C(g)

Alabaina, benetan gertatzen ari denaren laburpena baino ez du adierazten, alegia, zeintzuk diren erreaktiboak eta erreakzioa burutzean zein produktu erdiesten den. Beste hitz batzuetan, bidaia baten irteera-puntua eta helmugak ikusten ditugu. Erreakzioa nola gertatzen den xehetasunez jakin nahi bada, erreakziobidea estudiatu beharko da.

## Oinarri esperimentala 
Erreakziobideak oinarri esperimentala behar du izan, hots, ezagutu beharko dira zeintzuk diren bitarteko espeziak, konplexu aktibatuak, urrats bakoitzaren energia, fase-aldaketak, katalizatzaileak eragindako ondorioak, lortutako produktuak, erreakzioaren etekina, estereokimika, etab.

Erreakziobideak erabakitzeko hainbat metodo esperimental usa daitezke. Hona horietako batzuk:

* Erreakzioaren zinetika ezagutzea.
* Tenperaturaren eraginaneurtzea (Arrhenius-en ekuazioa) aktibazio-energia determinatzeko.
* Erreakzio-bitartekoak espektroskopiaz detektatzea.
* Produktuen estereokimika determinatzea.
* Disolbatutako ioien erreakzioetan indar ionikoaren eragina erreakzio-abiaduran neurtzea.

## Adibidea 
Erreakziobide konplexu baten adibidea dugu bentzoinaren sintesia. Zianuro ioia (CN-) katalizatzailea da. Lehen urratean sartzen da eta azkenekoan ateratzen. Protoi-tranferrentziak (H+) (i) eta (ii) urratsetan jazoten dira. Gezi kurbatuek elektroi-pareak nora doazen markatzeko usatzen dira.

frameless|718x718px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bizkaiko auzo-ikastolak

[thumb|[Amaitermingo (Abadiño) auzo ikastola, 94. zenbakiduna.]]
**Bizkaiko auzo-ikastolak** XX. mendearen lehen laurdenean sortutako eskola publikoak izan ziren, nekazari inguruneetan hedatuak Bizkaian zehar, Foru Aldundiaren ekimenez. Ekimen abertzalez sortu ziren (lehenak 1919an), euskarazko ikaskuntza emateko plangintzarekin, baina sortu eta gutxira euskarazko irakaskuntza murriztu eta ia ezabatu zen. *Ikastola* izena izan zuten lehen eskolak izan ziren.

## Historia 
1917an, Ramon de la Sota Aburto Bizkaiko Foru Aldundiko presidente izendatu zutenean abiatu zen prozesua eta 1919an ireki ziren lehen eskolak. Orduan, auzo-eskolak sortzeko asmo handiko plana abiarazi zuen, landa-guneetako biztanleak alfabetatzeko. Izan ere, landa-gune horietako biztanle gehienak alfabetatugabeak ziren. Auzo-eskola horiek eraikitzeko lanetan, udalek ere parte hartu zuten. Askotan, auzokideek eurek ere egin zuten lan obretan.

Hasierako asmoetan, A eta B zonaldeak markatu ziren. A zonalde euskaldunean euskaraz izan behar zen irakaskuntza, eta ikasgaia gaztelania. B zonalde nagusiki erdaldunean (adibidez, Enkarterria), gaztelerazko irakaskuntza eta euskara ikasgai. Erregimen politikoaren aldaketak, ordea, euskarazko irakaskuntza publikoaren lehen ahalegn hau zapuztu zuen azkar. Foru Aldundian Liga Monarkiko anti-abertzalea nagusitu zen 1921an, eta Primo de Riveraren diktadura hasi Espainian 1923an. 1922tik aurrera euskarazko testuliburuak kendu zituzten eskoletatik, eta bakarrik geratu zen dotrina kristaua euskaraz A zonaldean.

Guztira 125 eraiki ziren. Lehen bultzakadan, 1923 arte, 50 zentro. Primo de Riveraren garaian beste 50, eta Espainiako II. Errepublikaren aginte-garaian (1930etik) beste 25. Azken garai honetan elebitasunaren aldeko itxaropenak piztu ziren, eta laikotasuna ezarri zen.

1930-1938 urte tartean Gipuzkoan izan ziren auzo-eskolak eredu bizkaitarrean oinarritu ziren neurri handi batean.

## Eraikinen ezaugarriak 
thumb|Eitzagako auzo-ikastolaren azulejuzko errotuloa.
 (Abadiño) auzo-ikastola. 47. zenbakiduna]]
Forma bereizgarriarekin eraiki ziren eskola gehienak, Diego Basterra foru arkitektuaren plangintza bati jarraiki.

Eskolak emateko erabiltzen zen areto handi bat (eskoletan mutilak eta neskak batera egoten ziren), eta beste gela ba, sukalde-jantokirako, biltegirako eta beste hainbat funtziotarako. Eraikin nagusiaren ondoan, normalean, egurtokia eta komunak zituen beste instalazio txiki bat zegoen. Eraikuntzan, Foru Aldundiaz gain, udalek ere parte hartu zuten, baita auzoetako bizilagunek zenbait kasutan.

Azulejuzko errotulo bat zeukaten guztiek. Zera ageri zen idatzita: ''"Escuela de barriada de Vizcaya / Bizkaya'ren Auzo-Ikastola"'', eta zegokion zenbakia. 21. mendean gordetzen dira eraikin hauetako asko, zenbaitetan errotulo hori ikusgai delarik.

## Auzo-ikastolen zerrenda 
## Auzo-ikastoletako maistra ezagunak 
* Julene Azpeitia
* Filomena Trokoniz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Para la espera

***Para la espera*** (), Silvio Rodríguez abeslari kubatarraren estudio albuma da, hemeretzigarrena, 2020an plazaratua, Ojalá diskoetxearen eskutik. Albumen jasotako kantak aurreko hamarkadan egindakoak dira. Gehienetan heriotzaren presentzia nabaria da, bereziki abeslariaren hildako lagunena.

## Ezaugarriak 
Albuma 2020ko ekainaren 12an atera zen, hau da, COVID19ko pandemiaren egoeran. Horregatik, artistak digitalki zabaldu zuen, bere YouTubeko kanala erabiliz. Diskoan azkenaldian hildako lagunen oroimena biltzen da: Luis Eduardo Aute, Luis Sepúlveda, Tupac Pinilla idazle eta zinemagile kubatarra, Juan Padrón Blanco marrazkilari kubatarra, Óscar Chávez abeslaria, Marcos Mundstock umorista argentinarra.

Disko honetan abeslariak berriro ere lehen lanen lautasuna bilatu du.

## Abestiak 
# "La adivinanza"
# "Aunque no quiero, veo que me alejo
# "Conteo atrás"
# "Noche sin fin y mar
# "Viene la cosa"
# "Jugábamos a Dios"
# "Si Lucifer volviera al paraíso
# "Una sombra"
# "Los aliviadores"
# "Modo frigio"
# "Danzón para la espera"
# "Después de vivir"
# "Página final"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Albuma YouTuben.
* :Diskoaren gaineko komentarioa.
Area (musika taldea)

**Area - International POPular Group** edo **AreA ** 1972an Demetrio Stratos jatorri greziarreko musikari egiptoarrak sortutako rock talde italiar bat da, 1970ko hamarkadan italiar rock progresiboaren mugimenduaren aitzindarietako bat izan zena eta gaur egun talde abangoardista bezala mantentzen dena, bere musika kultu estatusarekin. Rock progresiboa jazzarekin, free jazza, musika elektronikoa eta esperimentalarekin batu zuten, konpromiso politiko handiarekin.

Taldea 1983an banandu zen, 1979an Demetrio Stratos bihotzekoak jota hil zelako. Hala ere, taldeak 1993tik 1999ra ekin zion berriz lanari, eta, ondoren, 2009an, Stratos oraindik bizirik zegoenean zeuden zenbait kiderekin ekin zion berriz kontzertuei.

## Taldekideak 
### Gaur egun 
* Patrizio Fariselli – pianoa, teklatuak (1973–gaur egun)
* Paolo Tofani – gitarra, sintetizadorea, VCS 3 (1973-1977, 2009–gaur egun)
* Ares Tavolazzi – bass guitar, upright bass, trombone (1974–1993, 2009–gaur egun)
* Walter Paoli – drums (2010–gaur egun)

### Aurreko taldekideak 
* Demetrio Stratos – ahotsa, organoa, danborrak (1972–1978; †1979)
* Giulio Capiozzo – bateria, perkusioa (1972–2000; †2000)
* Victor Edouard "Eddie" Busnello – saxofoia, flauta, klarinetea (1972-1973; †1984)
* Patrick Djivas – basua (1972-1973)
* Massimo Urbani – saxofoia (1979; †1993)
* Piero Tonolo – saxofoia (1979)
* Sara Borsarini – ahotsa (1979)
* Guido Guidoboni – ahotsa (1979)
* Larry Nocella – saxofoia (1980-1982; †1989)
* Paolo Dalla Porta - basua (1993-1997)
* Pietro Condorelli - gitarra (1993-1997)
* Angela Baggi – ahotsa (1998-2000)
* Marco Micheli - basua (1998-2000)
* Christian Capiozzo – bateria (2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maledetti (Maudits)

***Maledetti (Maudits)*** *Area* jazz-fusio musika-taldearen bosgarren diskoa izan zen, 1976an argitaratua. Album kontzeptuala dela esan daiteke: XX. mendean, historia gordetzen duen banku imaginario batek XV. mendeko datuak galtzen ditu ("*Evaporazione*"), eta jendeak ahazten du nola gobernatu behar den mundua. Hipotesi berriak formulatzen dira orduan: boterea pertsona zaharrek izan behar dute ("*Gerontocrazia*", Artze anaiek laguntzen duten pieza), boterea emakumeek eduki behar dute ("*SCUM*", Valerie Solanasen *SCUM manifestua*ren testuarekin) eta boterea umeek eduki behar dute ("*Giro, giro, tondo*" eta "*Caos (parte seconda)*"). "*Il Massacro di Brandeburgo numero tre in Sol Maggiore*" Johann Sebastian Bachen Brandeburgoko kontzertuen zati bat da.

Albumaren grabazioan Capiozzok eta Tavolazzik taldea tarte batez utzi zuten (nabaritzen da ez daudela "*Diforisma Urbano*", "*Giro, giro, tondo*" eta "*Caos (parte seconda)*" piezatan), baina hilabete batzuk beranduago itzuli ziren. Tarte honetan, euren parte hartzerik gabe, Milango Università Statalen ''Event '76* diska grabatu zuten. Disko honetan ere Tofani gitarra-jotzailea da azken aldiz.

CDan egindako berredizio gehienek bi estra dituzte: alde batetik Stratos, Tofani eta Fariselliri egindako elkarrizketa bat "*Event '76*" diskoaren ostean eta "*Are(A)zione*" dikoan zetorren *L'internazionale* (Internazionala) abestiaren bertsio bat. Albun honen tourretik bi diska egin ziren, taldea desagertu eta gero argitaratu zirenak: "*Concerto Teatro Uomo*" 1996an eta "*Live in Torino 1977''" 2005ean.

## Abestiak 
Hau da albumaren abesti zerrenda:
### A aldea 
# "Evaporazione" – 1:45
# "Diforisma Urbano" – 6:18
# "Gerontocrazia" – 7:30
# "SCUM" – 6:30

### B aldea 
# "Il Massacro di Brandeburgo numero tre in Sol Maggiore" – 2:20
# "Giro, giro, tondo" – 5:55
# "Caos (parte seconda)" – 9:00

## Musikariak 
* Giulio Capiozzo - bateria, perkusioa ("Gerontocrazia" eta "SCUM")
* Patrizio Fariselli - piano elektrikoa, pianoa, klarinetea, sintetizadorea
* Demetrio Stratos - ahotsak, organoa, klabizenbaloa, danborrak, perkusioa
* Ares Tavolazzi - basua, tronboia ("Gerontocrazia" eta "SCUM")
* Giampaolo Tofani - gitarra, sintetizadorea, flauta

### Musikari gonbidatuak 
* Eugenio Colombo - kazumba ("Evaporazione")
* Hugh Bullen - baxua ("Diforisma Urbano" eta "Giro, giro tondo")
* Walter Calloni - bateria ("Diforisma Urbano" eta "Giro, giro tondo")
* Steve Lacy - soprano saxoa ("Gerontocrazia" eta "Caos (parte seconda)")
* Anton Artze & Jose Artze - txalaparta ("Gerontocrazia")
* Paul Litton - perkusioa ("Caos (parte seconda)")
* Paolo Salvi - txeloa ("Il Massacro di Brandeburgo numero tre in Sol Maggiore")
* Giorgio Garulli - kontrabasua ("Il Massacro di Brandeburgo numero tre in Sol Maggiore")
* Umberto Benedetti Michelangeli - biolina ("Il Massacro di Brandeburgo numero tre in Sol Maggiore")
* Armando Burattin - biola ("Il Massacro di Brandeburgo numero tre in Sol Maggiore")

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gregoria Apaza

**Gregoria Apaza Nina** (Ayo Ayo, Bolivia 1751ko ekainaren 13a - La Paz, Bolivia, 1782ko irailaren 6a) aimara indigenen heroina eta iraultzailea izan zen, bere neba Túpac Katari (Julián Apaza) eta bere koinata Bartolina Sisarekin batera Peru Garaian Espainiako Inperioaren aurkako matxinadarik zabalenetako izan zena lideratu zuen.

## Biografia 
Nicolás eta Marcelaren alaba, bertako sakristau Alejandro Pañuni-rekin ezkonduta egon zen. Semea izan zuen harekin, eta sentimentalki lotua zegoen Andrés Túpac Amarurekin ere, Túpac Amaru II.aren ilobarekin, beraiekin bat egingo zuena Espainiako bigarren setioan. La Paz hirian 1781ean; honekin, Gregoriak erasoa zuzendu zuen eta Sorata hartu zuen.

### Heriotza 
1782ko irailaren 6an torturatu eta heriotza zigor izugarria ezarri ondoren urkatu egin zuten La Pazen, Bartolina Sisarekin batera.

## Aitortzak 
* 1983ko martxoaren 5ean *Gregoria Apaza Emakumea Sustatzeko Zentroa* eratu zuten.Gregoria Apaza, buruzagi indigenaren omenez erabiltzen dute izena, bere borrokatik, Boliviako historian mugarri bat ezarri baitzuen, 1781eko matxinada indigenaren buru izanik.

## Erreferentziak
Gilka Machado

**Gilka da Costa de Melo Machado**, **Gilka** **Machado** izenaz ezaguna ( Rio de Janeiro, 1893ko martxoaren 12a - Rio de Janeiro, 1980ko abenduaren 11) poeta brasildarra izan zen.

## Biografia 
Gilka Machadok artista odola zuen zainetan. Bere ama, Thereza Christina Moniz da Costa, antzerki eta irrati-antzerkiko aktorea zen, eta bere familian poeta eta musikari ospetsu ugari zeuden. Haurtzarotik Gilkak bertsoak idatzi zituen, eta 13 urterekin *a Imprensa* egunkariko lehiaketa bat irabazi zuen, non lehen 3 sariak irabazi zituen, bere izenarekin eta izenordeekin sinatutako olerkiekin. Baina 1915 arte, 22 urte zituela, ez zuen bere lehen liburua argitaratu, *Cristais partidos.* Horren ondoren beste batzuk ere argitaratu ziren, *Estados del alma, Mulher Nua, Meu Glorioso Pecado* besteak beste.

1910ean Rodolfo de Melo Machado poeta brasildarrarekin ezkondu zen eta 1923an bi seme-alabarekin alargun geratu zen.
* *A Revelação dos Perfumes* (1916)
* *Estados de Alma* (1917)
* *Poesias, 1915/1917* (1918)
* *Mulher Nua* (1922)
* *O Grande Amor* (1928)
* *Meu Glorioso Pecado* (1928)
* *Carne e Alma* (1931)
* *Sonetos y Poemas de Gilka Machado* (1932)
* *Sublimação* (1938)
* *Meu Rosto* (1947)
* *Velha Poesia* (1968)
* *Poesias Completas* (1978)

## Sariak eta Omenaldiak 
* "La mayor poetisa de Brasil" (1933- Revista O Malho - Rio de Janeiro).
* "Premio Machado de Assis" (1979 - Academia Brasileira de Letras).
* 1979an, *Asamblea Legislativa del Estado de Río de Janeiro*k Brasilgo emakumeari omenaldi bat egin zion Gilka Machadoren pertsonan.
* 1993an, Brasilgo Postetxeak zigilu bat igorri zuen bere irudiarekin.

## Erreferentziak
Pitch Lake

thumb| Pitch Lake airetik, 2016
**Pitch Lake** (*Bike aintzira*, euskaraz) asfalto aintzira bat da. Trinidad eta Tobagoko Trinidad uharteko hego-mendebaldean dagoen La Brea izeneko herriaren ondoan (gaztelaniazko toponimo horren izenak, *mundruna* euskaraz, aintziarari egiten dio erreferentzia halaber). Lakuak 0,405 kilometro koadro ditu eta 76,2 metroko sakonera.

Pitch Lake baliabide turistiko ezaguna da, eta museo txiki bat du ondoan. Enpresa batek bertako asfaltoa ustiatzen du. Munduko asfalto biltegi natural handiena da, eta 10 milioi tona dituela kalkulatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Demetrio Stratos

**Efstratios Dimitriou** (; Alexandria, Egipto, 1945eko apirilaren 22a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1979ko ekainaren 13a), **Demetrio Stratos** bezala ezagutua, greko-italiar lirista, multi-instrumentalista, musika ikertzailea, eta italiar rock talde progresiboko abeslaria izan zen.

Alexandrian (Egipto) jaio eta hazi zen, eta pianoa eta akordeoia ikasi zituen Kontserbatorio Nazionalean. 1957an Nikosiara bidali zuten, Ziprera, eta, 17 urterekin, Milanera (Italia) joan zen bizitzera, Politecnico di Milano Unibertsitateko Arkitetura Fakultatera; bertan bere lehen musika taldea eratu zuen. 1967an, Demetrio Stratos Adriano Celentanoren I Ribelli talde italiarrean sartu zen, eta 1972an Area sortu zuen.

Stratosek disko asko grabatu zituen, eta hainbat jaialdi antolatu zituen Italia, Frantzia, Portugal, Suitza, Herbehereak, Kuban eta Ameriketako Estatu Batuetan, baita bakarlari eta beste artista batzuekin elkarlanean ere. Mogol, Lucio Battisti, Gianni Sassi, Gianni Emilio Simonetti, Juan Hidalgo, Walter Marchetti, John Cage, Tran Quang Hai, Merce Cunningham, Jasper Johns, Andy Warhol, Grete Sultan, Paul Zukofsky, Nanni Balestrini, Claude Royet-Journoud eta Antonio Porta artistekin egin zuen lan.

Etnomusikologia, ahotsaren-heapena, asiar musika-kantak, musikologia konparatua, bokaltasunetnikoaren arazoa, psikoanalisia, ahozko hizkuntzaren eta psikearen arteko harremana eta hitz egindako hizkuntzaren mugak aztertu ziten. 7.000 Hz-ra iritsi ahal izan zen, baita diplofonia, triplofonia eta kuadrafonian abestu ere. Daniel Carlosek deskribatu du espektro akustikoaren demultiplikazioaren bidez monodia txikitu zuen pertsona bezala. Haren ahozko gaitasunak aztertu eta dokumentatu egin ziren.

Stratos 1979ko ekainaren 13an hil zen New York hiriko Memorial ospitalean, 34 urte zituela, bihotzekoak jota. Bere baitan aldarrikaturiko eginkizuna hizkuntzaren eta melodia liriko klasikoaren esklabotzat jotzen zuen ahozko adierazpena askatzea zen. Askapen psikologiko eta politikoko tresnatzat jo zuen ahots-potentzialaren esplorazioa. Bere ikerketak eta ahotsa musika-tresna gisa ezagutzeak *ethos* hau giza ahots-gaitasunaren mugaraino eraman zuten. Bere lana kritikari eta hizkuntzalari askok garrantzitsutzat jotzen dute ahozko teknika esperimental eta ahots-teknika berrien esplorazioan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zborov (Bardejoveko barrutia)

**Zborov** Eslovakiako udalerri bat da, Bardejoveko barrutian kokatuta. 19,63 km²ko azalera du eta 3485 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia 
Idatzizko lehen aipamena 1355. urtekoa da.

## Demografia 
### Bilakaera demografikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgunea
Rosario Pino

**Rosario Pino Bolaños** (Málaga, 1871ko maiatzaren 24a- Madril, 1933ko uztailaren 13a) Espainiako antzerki aktore eta txirrindulari afizionatua izan zen.

## Biografia 
ezkerrera|thumb|253x253px| Tovar- en erretratua (1917)
1871n Malagan jaioa, XIX.mendearen amaieran txirrindularitza praktikatzen zuen lehen emakumeetako bat izan zen. Espainiako XX. mendeko lehen hereneko aktorerik distiratsuenetakoa.

Familia xumekoa, bere aita, Manuel Pino, inprentako langilea zen eta urte asko eman zituen Cervantes Antzokian lanean.

Rosario Pinok Narciso Díaz Escovar eta José Ruiz Borregok zuzentzen zuten Malagako Deklamazio Akademian ikasi zuen, non bere antzerkirako zituen gaitasun handiak aurkitu zituzten, Echegaray Elkartearen gaualdi batean hamabi urte besterik ez zituela debutarazi zioten.

Hala ere, aita lanik eta etxerik gabe geratu zen Malagako probintzia suntsitu zuen lurrikara baten ostean, eta familiak emigratu egin behar izan zuen, Bartzelonara lekualdatuz.

Rosario Pinok antzezlanak errezitatzeko eta ikasteko zituen baldintza onak agerian utzi zituenez, Maria Tubau aktorearentzat gomendio bat lortu zuen, zeinak eguneko ogerleko baten truke kontratatu zuen.

Bartzelonako debuta Isidoro Valeroren zuzendaritzapean egin zuen. Kataluniako antzokietan ibili zen 1888tik aurrera María Tubau eta Ricardo Guerraren konpainiekin

Gero Madrilen instalatuta, *Thermidor*, *Paris, fin de* *siècle* edo *Serafina, la devota* bezalako lanak estreinatu zituen. 1893 eta 1896 bitartean Madrilgo Lara Antzokian antzeztu zuen *Sobre gustos no hay nada escrito* eta ondoren *Teatro de la Comedia.* 1906an bere enpresa sortu zuen Enrique Borrásekin batera eta gero Emilio Thuillierrekin.

Jacinto Benaventeren eta Álvarez Quintero anaien lanen interpretazioengatik nabarmendu zen batez ere. Bere lan esanguratsuenen artean daude *Las flores*, *Los Galeotes*, *El marido de la Téllez* (1897), *Rosas de otoño*, *La losa de los sueños* (1911), *El genio alegre* (1914), *Malvaloca*, *El ruido ajeno*, *Amor y ciencia* (1905), *La ley de los hijos* eta *Cuando los hijos de Eva no son los hijos de Adán* (1931)

María Guerrerorekin garaikidea, bi aktoreen artean lehia handia sortu zela uste zen, biografiek eta azken ikerketek lehia hori ukatu egiten dute ostera. 

Gasteizen bizi izan zen, Sur kalean (ondoren Manuel Iradier). Madrilen hil zen 1933an.

## Aitortzak 
* Rosario Pino izeneko kalea dago Madrilen.
## Argazki galeria 

Fitxategi:ROSARIO_PINO.JPG|1900 inguruan
Fitxategi:Rosario Pino, de Compañy.jpg|Compañy- k argazkia (1903)
Fitxategi:Rosario Pino, de Kaulak.jpg|Kaulak- ek argazkia (1906)
Fitxategi:Rosario-Pino-1909.jpg|1909an

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Rubio Jiménez, Jesús; Deaño Gamallo, Antonio (2011). Ramón del Valle-Inclán y Josefina Blanco: el pedestal de los Sueños. ISBN 978-84-15274-28-5. 
* Manzanos Arreal, Paloma y Vives Casas, Francisca (2001) *Las Mujeres en Vitoria-Gasteiz a lo largo de los siglos: recorridos y biografías* Vitoria-Gasteiz : Ayuntamiento de Vitoria-Gasteiz.
* *Álava en sus manos* (1983), tomo 4, Vitoria

## Kanpo estekak
Makron (ikurra)

[thumb|*Ī* hizkia [Rigan]]

**Makron**a (¯) grezieratik datorren hitza da (μακρόν *makrón* «luze»), halaber **goi-marra** deitua, ikur diakritikoa da, latindar alfabetoa erabiltzen duten hizkuntzen artean zabalduta dagoena. Alfabeto zirilikoan ere erabiltzen daː adibidez, mansieraren idazketan.

Unicoden U+0304 eta U+00AF kodeak ditu.

## Erabilera 
Gehienetan bokal luzeak adierazten ditu ikur horrek, adibidez, Polinesiako hizkuntzak (maoriera, samoera, hawaiiera eta besteak), nahuatlez, japoniera latin alfabetoa ematean, Hepburn erromanizazioan (通気, *tsūki*, "aireztapen" eta 月, *tsuki*, "Ilargia / "hilabete") eta baltiar hizkuntzetan (Ā, Ē, Ī, Ō, Ū). Euskaraz erabili da *il* edo *ll* soinua adierazteko, L̄ gisa.

Tonua adierazteko erabiltzen da ere, hala nola, pinyin izeneko sisteman (txinera latindar alfabetoaz idazteko: Hepburn erromanizazio berritua).

Hizkuntzalaritzatik at, matematika eta fisikan erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suzanne Pleshette

**Suzanne Pleshette** (New York, 1937ko urtarrilaren 31 &ndash; Los Angeles, Kalifornia, 2008ko urtarrilaren 19a) estatubatuar aktorea izan zen. Antzerkian hasi zen eta 1950eko hamarkadaren amaieran zineman, Alfred Hitchcocken *The Birds* filmean parte hartzen. Ondoren, telebistarako lan egin zuen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telefilma 
## Kanpo estekak
Pietro Bembo

**Pietro Bembo** (Venezia, Veneziako Errepublika, 1470eko maiatzaren 20a - Erroma, Aita Santuen Lurraldea, 1547ko urtarrilaren 19a) italiar pizkundeko intelektual, poeta eta literatur kritikaria izan zen. Ospitaleko Zaldunak Ordenaren kidea eta Eliza Katolikoko kardinala izan zen. Toskanar dialektoaren garapenean eragin zuen, poesiarako eta prosarako literatur hizkuntza gisa. Horrela, italiera modernoaren oinarri bihurtu zen. Bere poesiak eta saiakerek Petrarkaren lanarekiko interesa berpiztu zuten. Bere idazkiek ere lagundu zieten konpositoreei madrigalaren garapenean. Mesinan greziera ikasi zuen Konstantinos Laskarisekin eta Paduako Unibertsitatean jarraitu zituen ikasketak. Ferraran Ludovico Ariosto ezagutu zuen eta Lukrezia Borgiaren maitalea izan zen. Erroman, Leon X.a Aita Santuaren latineko idazkari eta Ospitale Ordenako kidea izendatu zuten. 1538an apaiz ordenatu zuten eta Paulo III.a Aita Santuak kardinal izendatu zuen.

## Lanak 
### Latinez 
* *De Aetna*
* *Historia Veneta*
* *Epistolae Leonis X nomine scriptae*
* *De Imitatione*
* *De Guido Ubaldo Feretrio deque Elisabetha Gonzagia Urbini ducibus liber ad Nicolaum Teupolum*
* *De Virgilii Culice et Terentii fabulis liber ad Herculem Strotium*
* *Carmina*
### Italieraz 
* *Gli Asolani*
* *Le Prose della volgar lingua*
* *Le Rime*
* *Le Lettere*

## Bibliografia 
* Raffini, Christine, "Marsilio Ficino, Pietro Bembo, Baldassare Castiglione: Philosophical, Aesthetic, and Political Approaches in Renaissance Platonism", 1998. 
* Pietro Bembo, "Oratio pro litteris graecis", 2003. Argitaratzailea: Nigel G. Wilson.
* Nalezyty, Susan. Pietro Bembo and the Intellectual Pleasures of a Renaissance Writer and Art Collector, 2017.
Kausatibo

**Kausatiboa** (latinetik eratorri zen: *causa* «arrazoi, zergati») aditzei «zerbait egitera behartu» esanahia gehitzea da hizkuntzalaritzan.

## Euskarazko adibideak 
Antzinako euskaran «-ra-» osagaia erabiltzen zen kausatiboa osatzeko.

Izan ere, aditz asko kausatiboaren bidez sortuta daude:

* «ikusi» — «e**ra**kutsi» (hau da, «ikustera behartu»);
* «ikasi» — «i**ra**katsi»;
* «entzun» — «e**ra**ntzun»;
* «itzarri» — «i**ra**tzarri»;
* «ekarri» — «e**ra**karri»;
* «eman» — «e**ra**man»;
* «egotzi» — «e**ra**gotzi»;
* «egon» — «i**ra**un»;
* eta beste «-ra» osagaia duten aditz guztiak.

Gaur egun *-*(*t*)*arazi* atzizkia erabiltzen dugu horretarako: «ohar**tarazi**», «jakin**arazi**», «sorr**arazi**».

## Beste hizkuntzetan 
Kausatiboa zabalduta dago hizkuntza eranskarien artean. Finlandiera: *Opettaja laul**att**aa oppilasta* «Irakasleak abestera behartu du ikaslea», *laulaa* «abestu», kausatiboa osatzeko erabiltzen den osagaia aldaera asko ditu hizkuntza horretan; turkiera: *Ali Hasani öl**dür**dü* «Alik Hasan erail du (Alik Hasan iltzera behartu du)», *ölmek* «il (aditza)», esaldi horretan erabilitako *-dür-* osagaia aditz guztiekin erabil daiteke turkieran; hungariera: *A mama elal**tat**ja a kisfiát* «Amak haurra sehaskatu (lo egitera behartu) du», *alszik* «lo egin», kausatiboa osatzeko erabiltzen den osagaia aldaera asko ditu hizkuntza horretan.

Hizkuntza batzuek ez dute kausatiborik, adibidez, errusierak. Hizkuntza horrek заставить *zastavit*' «behartu» aditza erabiltzen du horretarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petrona Eyle

**Petrona Eyle** (Baradero, Buenos Aires probintzia, 1866ko urtarrilaren 18a - Buenos Aires, 1945eko apirilaren 12a) mediku eta feminista argentinarra izan zen, bere herrialdeko emakumeen eskubideak defendatzeagatik nabarmendu zena.

## Biografia 
Buenos Aires probintziako erdialdean kokatu ziren lehen kolono suitzarren alaba izan zen, gutxi gorabehera 1856 eta 1860 artean. Etorkinei emandako lur banaketaz baliatuta, Eyle familia Baradero eremuan kokatu zen, probintziaren ipar-ekialdean, hantxe jaio zen Petrona.

1882an Concepción del Uruguayko Colegio Nazionalean ikasketak amaitu eta bertan jaso zuen, 1886an, irakasle normalaren titulua. Gaur egun Justo José de Urquizak sortutako Liburutegi entzutetsuko sektore batek bere izena darama.

1887an Suitzara bidali zuten medikuntza ikastera eta 1891an amaitu zuen karrera, 25 urte zituela, *Anomalías de las orejas de los delincuentes* alemanez eta ingelesez idatzitako tesia aurkeztuz.

1893an, Argentinara itzuli zen eta ospitale publikoetan hasi zen lanean, han hasi zen aktibista feminista gisa bere predikua erakusten, emakumeen egoera hobetzearen alde.

1901ean *Argentinako Emakumeen Kontseilua* antolatu zuen eta 1910ean, Cecilia Griersonekin batera, "Argentinako Unibertsitate Elkartea" sortu zuen Buenos Airesen eta urte horretan Argentinaren jaiotzaren mendeurrenaren ospakizunak egin ziren. Maiatzeko Iraultzaren ehun urteetako ospakizunak aprobetxatuz, Nazioarteko Lehen Kongresu Feminista antolatu zuen, arrakasta handia lortuz.

*Argentinako Unibertsitate Elkarteak* ekimen ugari aurkeztu zituen Kongresu Nazionalean, hala nola Amatasuna Babesteko (1903 ), Osasun eta Gizarte Laguntza (1906 ), Irakasleentzako Erretiroa (1907 ) eta Emakumeentzako Eskubide Zibilen Berdintasuna (1919 ), besteak beste.

1924an "zurien salerosketaren aurkako Liga" sortu zuen, garai hartan Argentina emakumeen merkatu handi bat baitzen, Nazioen Elkartearen mende zegoen Zurien salerosketaren aurkako Nazioarteko Batzordearen kronikaren arabera.

Petrona Eylek, Liga horretako presidente bezala, haurren eskubideen alde egin zuen, hauek, Marcelo T. de Alvear presidenteari bidalitako bere txosten idatziaren arabera, jasaten baitzituzten: kontrolik gabeko abusuak, marjinalitatea, esplotazioa, jasaten zuten kontrolik gabeko lana, bortxaketen ondoriozko haurdunaldi goiztiarrak, sexu-abusuak edo hamar urtetik aurrerako adingabeen prostituzioa.

65 urte zituela, *Nuestra causa* aldizkaria sortu zuen, eta aldizkari horretako lehen zuzendaria izan zen. Mugimendu feministaren kazetaritza-hedabide horretatik gogor defendatu zuen emakumeak botoa emateko, mugimendu politikoetan aktiboki esku hartzeko eta kargu publikoak betetzeko duen eskubidea.

Bere aktibismo handiak bere saria izan zuen hil eta bi urtera, 1947an Argentinako emakumeek boto eskubidea lortu baitzuten. Buenos Airesko kale batek, Puerto Madero auzoan, bere izena darama, emakumeen eskubideen aldeko borroka nekaezinaren omenez.

2021eko urtarrilaren 18an, Googlek bere orrialde nagusiko doodle bat eskaini zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tours Duo

**Tours Duo** () eraikitzen ari diren bi etxe orratz dira, Parisko 13. barrutian kokatuta, ingurabidearen eta Ivry-sur-Seine-ren ertzean.

Erabilera mistoaren proiektuak 108.000 m2 baino gehiago hartzen ditu. Nagusiki bulegoak hartzen ditu, Natixis bankuaren (BPCE Taldea) egoitza kokatuko dutenak, baina baita hotela, jatetxea, Parisera begira terraza panoramikoa duen taberna, auditorioa, dendak eta terraza berdeak ere.

Amaitutakoan, Duo dorre 1, 180 m-koa, hiriburuko hirugarren eraikinik altuena izango da Eiffel dorrea (324 m) eta *Tour Montparnasse* (209 m) ondoren, etorkizuneko *Triangle* dorrearekin parekatuta. Osoak hiriburuko ateetan hainbat dorrek eta eraikin altuek osatutako "gerrikoa" osatu behar du.

Lanak 2017ko martxoaren amaieran hasi ziren, bi dorreen entrega 2021erako aurreikusita dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tours Duo
Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre

**Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre** (Le Havre, 1737ko urtarrilaren 19a - Éragny, 1814ko urtarrilaren 21a) frantziar idazle eta botanikoa izan zen. 12 urterekin, osabarekin joan zen Mendebaldeko Indietara. Frantziara itzultzean ingeniaritza ikasi zuen, frantziar armadara batu zen eta Zazpi Urteko Gerran borrokatu zuen. 1768an Maurizio uhartera joan zen bertako flora ikastera, eta bere lagun Jean-Jacques Rousseaurekin Parisko landareak aztertu zituen. 1795ean Frantziako Institutuko kide hautatu zuten, 1797an Lorategi Botanikoko zuzendari eta 1803an Frantses Akademiako kide. Begetarianoa izan zen eta Argien Garaiak eragindako kristaua. 1788ko *Paul et Virginie* eleberriagatik da ezaguna, XIX. mendean oso ezaguna.

## Lanak 
* *Voyage à l’Île de France, à l’île Bourbon et au cap de Bonne-Espérance* (1773)
* *L’Arcadie* (1781)
* *Études de la nature* (1784)
* *Paul et Virginie* (1788)
* *La Chaumière indienne* (1790)
* *Le Café de Surate* (1790)
* *Les Vœux d’un solitaire* (1790)
* *De la nature de la morale* (1798)
* *Voyage en Silésie* (1807)
* *La Mort de Socrate* (1808)
* *Harmonies de la nature* (1815)

## Kanpo estekak
Disfemismo

**Disfemismo**a nahita mespretxatzen edo iraintzen duen hitz edo adierazpen bat da, beste neutralago baten ordez erabiltzen dena. Umorez erabil daiteke edo baten bati kalte egiteko asmoz.

Ezagunagoa den eufemismo hitzaren antonimoa da disfemismo.

Fenomeno linguistiko hau, **kakofemismo**, **kontraeufemismo** eta **antieufemismo** bezala ere izendatu daiteke, eta mespretxuzko hitzak, gutxiesteko asmoa duten hitzak edo esamoldeak biltzen ditu. Berez irudikatu nahi duten kontzeptuek eurek adierazten dutena baino errealitate gogor eta desatseginagoa adierazten dute disfemismoek.

Eufemismoak eta disfemismoak kultura jakin bakoitzean gehienbat tabutzat jo izan diren kontzeptuen eremu semantikoetan sortu ohi dira. Euskal Herrian: heriotza, sexua, gosea, dirua, politika...

## Adibideak 
Adibide batzuk eufemismotzat edo disfemismotzat jo daitezke. Testuinguruaren arabera, hitz batzuk umorezkoak izan daitezke, gutxiesteko esanahia izan dezakete edo irain hutsak izan daitezke.
thumb|260px|eskuinera|*Azken taxia*, *izozkien orgatxoa* bezalako esapide bat, umorezko eufemismo edo disfemismoa izan daiteke, testuinguruaren arabera.

* Izozkien orgatxoa, azken taxia. 'Ehorztetxeko autoa' izendatzeko.
* Zabor-bazka. Jatetxe batzuetan eskaintzen duten janari azkarra izendatzeko.
* Kutxa lerdoa. 'Telebista' izendatzeko.
* Erretzeari utzi dio. 'Hil da' adierazteko.
* Petrikilo. Mediku adierazteko.
* Liburutegiko arratoi, liburutegiko lapa. Irakurtzen denbora luze(egi)a ematen duen pertsona bati buruz.
* Aulki-bero, ukondo-urratzaile. Denbora luze(egi)a ikasten ematen duen pertsona bati buruz.
* Ipurdi-bero / extu. Pertsona batzuek sexualitatearen aurrean duten jarrera batzuei buruz gaizki esaka aritzeko.
* Mutilzahar, neskazahar, mutxurdin. Garai batean gaztaroan ezkondu gabe irauten zuten pertsona batzuei buruz erabiltzen ziren esapideak, umorez batzuetan, gutxiesteko asmoz beste askotan.
* Maritxu, atzelari. Gizonezko batzuen sexu joera, edo ustezko sexu joera jakin batzuei buruz gaizki esaka aritzeko.
* Biboteduna, kamioizalea... Emakumezko batzuen sexu joera, edo ustezko sexu joera jakin batzuei buruz gaizki esaka aritzeko.
* Meategira jaitsi. 'Lantokira joan' adierazteko.
* Jainkojale, santujale. Kristau jakin batzuei buruz gaizki esaka aritzeko.
* Sudur-luze, mari-sukalde. Beste pertsonen arazoetan "sudurra" sartzen duten pertsonei buruz, besteen etxeetan baimenik gabe sukalderaino sartzen diren pertsonei buruz, besteen kontu pribatuak ezagutzeko jakin-min handiegia dutenei buruz.
* Zipaioak, txapelokerrak. Ertzainei buruz edo Espainiako Guardia Zibilari buruz gaizki esaka aritzeko.
* Fatxak, egitxuak, borrokak, soziatak, mentxebikeak, jakobinoak... Militantzia politiko edo ikuspegi politiko jakin batzuk gutxiesteko.
* Mairuak, kongitoak, gabatxoak, kartoflenak, maketoak, belarri-motzak... Giza talde batzuk izendatzeko erabili diren hitz gaiztoak edo disfemismoak.
* Sega-poto. Telefono adierazteko.
* Piper-potea. Espainiako bandera gorri-horia izendatzeko.
...

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Irain.
* *Irainka. Euskal irainen bilduma*.

## Kanpo estekak
Gauzaki

**Gauzaki** edo **objektu fisiko** bat, materiaz osatutakoa, bizitzarik ez duena eta bere ezaugarri eta eginkizunak modu zehatzean defini daitezkeena da, forma zehatza izateaz gain.

Gauzaki bezala, soilik gizakiak eraldatutako gauzak eta, bere neurriek, eskuekin edo tresna sinpleekin maneiatzea ahalbidetzen dutena hartzen da, baldintza hauek beti betetzen ez diren arren.

Arkatza, mahaia edo hegazkina, gauzakiak dira, azken hau, bere tamaina dela eta, gauzakitzat har ez daitekeen arren. Gauzakitzat, ez dira, adibidez, mendiak eta itsasoko ura hartzen, mendiak ez baitu funtzio zehatzik, eta urak ez baitu forma zehatzik.

## Kanpo-estekak
Magallanes arroa

**Magallanes arroa** edo **Austral arroa** arro sedimentarioa da, iparraldetik Txileko goiko Patagoniara iristen dena. Bere barnean dauden arrokak Jurasiko arotik eratorriak dira, eta Cerro Toro formazioa barne hartzen du. Arro honek antzinako fosilen bizimodu ugari eta historiaurreko beste elementu natural batzuk aztertzeko aukera ematen du estratifikazio sedimentario sakona dela eta.

Ipar-hegoaldera 250 km luzatzen da eta herrialdeko ikatz erreserba handiena da.

Magallanes arroan zenbait formazio geologikok arroka aterpetxeak eta leizeak eskaini dizkiete lehen gizakiei; leku horietako aipagarrienetako bat Cueva del Milodon aitzuloa, antzinako gizakia bizi zela ezagutzen den aztarnategia, kobazulo multzo honen berreskuratze arkeologikoan oinarrituta.  Era berean, aztarnategi fosil eta paleontologiko garrantzitsu bat Cerro Guido mendiaren eta Las Chinas ibaiaren haranaren inguruan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Villarrica sumendia

**Villarrica sumendia** (Mapudungunez: Ruka Pillañ, 'pillan etxea') 2847 m-ko Txileko geruza-sumendi bat da hegoaldeko Andeetan dagoena. Cautín (Araucanía eskualdea) eta Valdivia (Los Ríos eskualdea) probintzien mugan dago, Txilen, Villarrica eta Calafquén lakuen artean. Hego Amerikako aktiboenetako bat da, eta forma koniko ia perfektua du.

## Kanpo estekak
Domínguez (albuma)

***Domínguez*** Silvio Rodríguez abeslari kubatarraren estudio albuma da, hamaikagarrena, 1996an plazaratua, Ojalá eta Fonomusic diskoetxearen eskutik. Trilogia baten hirugarren diskoa da; beste biak *Silvio* eta *Rodríguez* dira. Hiruren haria bere familia da, kasu honetan amaren aldetik.

## Ezaugarriak 
Bere familiaren inguruko trilogiaren azken disko honetan aurretik markatutako bidea jarraitu zuen. Disko akustikoa, gitarraren laguntzaz ia bakarrik; salbuespen gisa apunte elektroniko batzuk daude. "Canción del trovador errante" errezitatua da. "El viento eres tú" abestian Argelia Domínguez bere amaren ahotsaren laguntza izan zuen. "Si seco un llanto" abestian, aldiz, Anabell López Domínguez arrebarena.

## Abestiak 
Letrak eta musikak Silvio Rodríguezenak dira.
# "Paladar" - 3:52
# "Ala de colibrí" - 4:15
# "Soltar todo y largarse" - 2:37
# "Canción del trovador errante" - 3:16
# "Reino de todavía" - 6:44
# "Caballo místico" - 2:55
# "Si seco un llanto" - 4:31
# "Se demora" - 3:08
# "Me quieren" - 3:46
# "Hacia el porvenir" - 2:16
# "Tema de los locos" - 3:33
# "El viento eres tú" - 3:57

## Kredituak 
* Moldaketak, gitarra, baxu akustikoa eta ahotsa: Silvio Rodríguez.
* Kolaborazioak: Argelia Domínguez eta Anabell López Domínguez.
* Grabazioa: Jezy Belc eta Miguel Ángel Bárzagas.
* Nahasketak: Jezy Belc, Miguel Ángel Bárzagas eta Silvio Rodríguez.
* ProTools III: Juan José Rodríguez eta Víctor Cicard.
* Argazkiak: José Alberto Figueroa eta Rodíguez familiaren artxiboa.
* Diseinua: Roque.
* Azala, ekoizpena eta zuzendaritza: Silvio Rodríguez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Albuma YouTuben.
* :Abesti hauen esanahia.
Eider Alkorta

**Eider Alkorta Elortza** (Azpeitia, 1978) gipuzkoar politologoa da, maiz, ikusi dugu hedabideetako solasaldietan, batik bat, hauteskunde gauetako analisietan, ETB1en.. EHUko irakaslea ere bada. 

2021eko hasieran aurkeztuta, EHUk beste lau unibertsitaterekin egin duen ikerketaren egileetako bat da: *Gizarte zerbitzuak eta pandemia: eskaera eta erronka gehiago konplexutasunean.* Pandemiak gizarte zerbitzuetan zer eragin izan duen aztertu dute.

## Erreferentziak
Villarrica aintzira

**Villarrica aintzira** edo *Mallolafquén* (izena Mapudungunez) Cautín probintziaren hego-ekialdean eta Villarrica sumendiaren iparraldean dago, Txileko Araucanía eskualdean. Mendebaldean hiri homonimoa dago eta ekialdean Pucón.

## Geografia 
Tenperatura 19 °C eta 22&nbsp;°C bitartekoa da udan, eta horrek hainbat kirol praktikatzeko aukera ematen du. Neguan 9&nbsp;°C eta 10&nbsp;°C artean mugitzen da, bere uren ebakuazioa eta garbiketa errazten duena. Hala ere, azkenaldian neguko tenperaturaren erregistroak 13&nbsp;°C eta 14&nbsp;°C artean izan dira ekainean, uztailean eta abuztuan, eta horrek klima-aldaketa progresiboaren zantzu argia ematen du inguruan.

176 km²-ko azalera du eta forma eliptikoa, ardatz nagusia 23 km-koa eta txikia 11 km-koa dituelarik.

Txileko hegoaldeko aintzira gehienak bezala, azken izotz aroko morrena terminal batek egindako presari zor dio jatorria. Bere hornidura nagusia aintziraren ekialdean dauden mendilerroan jaiotzen diren Liucura eta Trancura ibaien elkargunearen emaitza da Pucón ibaiaren bidez.

Lakuak jenderik gabeko Aillaquillén izeneko uharte bakar bat du, 300 metro inguruko diametroa bere zatirik handienean duena. Bere uhartea ondare historiko gisa irudikatzen da Villarrica hiriko armarrian, eta kostaldeko punturik hurbilenetik 3,5 kilometrora eta 7,2 kilometrora dago Villarrica hirirako sarrerako zubitik, turismo atariko puntutik.

## Turismoa 
### Kirol praktika 
Uretako kirol ugari egiten dira bertan. Bela (kirola), kayaka, aisialdiko arrantza, igeriketa eta uretako eskia nabarmentzen dira.

### Nabigazioa 
Itsasontzi txikiek, hala nola, motordun itsasontziek, belaontziek, arraunontziek, kayakek eta beste batzuek dute paradisua laku honetan. Itsasontzi turistikoetan nabigatzeko aukera ere badago, bai Pucón hirian, bai Villarrica hirian.

## Kanpo estekak
Homoerotismo

[thumb|[Carlo Saraceniren *San Sebastian* (c. 1610). Sebastian geziek minduta irudi homoerotiko gisa deskribatu da behin baino gehiagotan.]]
**Homoerotismoa** sexu bereko kideen arteko erakarpen sexuala da, ar-ar nahiz eme-emea. Kontzeptua homosexualitatearen kontzeptutik ezberdina da: bereziki desioari berari egiten dio erreferentzia, aldi baterako izan daitekeenari, eta homosexualitateak, aldiz, identitate edo sexu-orientazio egoera iraunkorrago bat dakar. XIX. mendeko homosexualitatearen ideia baino askoz ere zaharragoa da, eta arte bisualetan eta literaturaren historian zehar irudikatu edo agertzen da. Arte performatiboetan ere aurki daiteke, antzerkian zein antzeko formetan (adibidez, Wandervogel eta Gemeinschaft der Eigenen).

Antzinako poesiaren lehen garaietatik drama modernoraino aztertu den dikotomia bat da. Horrela, adituek testuinguru historikoa aztertu dute hainbat irudikapen homoerotikoetan, hala nola mitologia klasikoan, Errenazimentuko literaturan, antzinako Greziako margo eta basailuetan eta antzinako erromatar ontziterian.

Nahiz eta homoerotismoa sentimendu interpertsonaletik diferentea izan daitekeen —tradizio artistiko eta performatiboen multzo gisa, non sentimendu horiek kulturan gorpuzten diren eta horrela gizarte zabalagoan adierazten diren—, autore batzuek antzinako autoreengan izandako esperientzia pertsonalen eragina aipatu dute, hala nola, Katulo, Tibulo eta Propertzio beren poesia homoerotikoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nor Nork barrutia

**Nor Nork** (, *Nor Nork)* Erevango —Armeniako hiriburuko— 12 barrutietariko bat da. Hiriaren ekialdean dago. Nork-Marash, Kentron eta Kanaker-Zeytun barrutiak ditu mendebaldetik, Avan iparraldetik eta Erebuni hegoaldetik. Ekialdetik, berriz, Kotayk probintzia du mugakide.

Modu ez-ofizialean bada ere, barrutia auzo txikiagoetan banatuta dago. Hala, Nor Norkeko 9 blokeak eta Bagrevand auzoa biltzen ditu, besteak beste. 2011ko erroldaren arabera, barrutiak 126 065 biztanle ditu.

## Kaleak eta mugarriak 
### Kale nagusiak 
* Davit Bek kalea
* Gai etorbidea
* Tevosyan kalea
* Gyurjyan kalea
* Minski kalea
* Vilnyus kalea

### Mugarriak 
* Saint Sarkis eliza (1999an eraikia)
* Jainkoaren Ama Santua eliza (2014an eraikia)
* Fridtjof Nansen parkea
* Tatul Krpeyan parkea
* Vaspurakan parkea
* Suren Nazaryan Lorategia
* Tigranes Handia parkea
* Yerevaneko zooa
* Yerevan Water World
* Vazgen Sargsyan Institutu Militarra
* Armeniako Defentsa Ministerioa

## Kanpo estekak
Buruntzaldea IKT

**Buruntzaldea IKT** igeriketa taldea da, Lasarte-Orian eta Andoainen jarduera burutzen duena. Sorrera 2007an izan zuen eta gaur egun 120 igerilari baino gehiago biltzen ditu. Taldearen jarduerak igeriketa eskolarra, igeriketa federatua, igeriketa egokitua, master igeriketa, parte-hartze igeriketa eta triatloia dira.

## Sorrera 
Buruntzaldea Igeriketa Kirol Taldea 2007ko uztailaren 5ean eratu zen Lasarte-Orian. Klubaren sorrera, bere aurretik egoera kaxkarrean zeuden beste bi kluben elkarketatik sortu zen; Lasarte Igeri Elkartea eta Andoaingo Kirol Elkarteen Klubaren elkarketatik. Hernani KE igeriketa taldeak ere, haserako urteetan igerilari batzuk Buruntzaldea IKT taldearen izenean lehiatzen izan zituen, gerora bere igerilari guztiak berriro ere Hernani KE gisa mantentzea erabaki bazuen ere.

## Kanpo estekak
Nork (Erevan)

**Nork** (, batzuetan **Hin Nork** (Nork Zaharra), Armeniako Erevan hiriburuko auzo bat da. Nork-Marats barrutiaren parte da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nork-Marats barrutia

**Nork-Marats** () Erevango 12 barruetietako bat da, Armeniak hiriburua. Hiriaren zentrotik ekialdean dago. Mugakide ditu Kentron barrutia mendebalde eta iparraldean, Nor Nork barrutia ekialdean eta Erebuni barrutia hegoaldean. Izena Nork auzotik eta gaur egun Turkian dagoen Maraş hiritik (gaur egun Kahramanmaraş) eratortzen da. Nork eta Nor Marats auzoak ditu bere barruan. 4 kilometro koadro ditu eta 12.049 biztanle.

## Historia 
Barrutia 1996an sortu zen, Nork eta Nor Marats auzoak batzerakoan.

## Kanpo estekak
Paul Eddington

**Paul Eddington** (Londres, 1927ko ekainaren 18a - *ibidem*, 1995eko azaroaren 4a) ingeles aktorea izan zen. kuakeroaken familia batean jaio zen, eta beti izan zen bakezalea. Antzerkian antzezten hasi zen eta 1956an telebistan izan zituen lehen paperak. *The Good Life* telesailean arrakasta lortu zuen, baina, batez ere, *Bai, Ministroa* eta *Bai, Lehen Ministroa* telesaileetan lehen ministro papera egin zuen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak