open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oinetxe jauregi

[thumb|[Arbizuko oinetxe jauregia.]]
**Oinetxe jauregiak**, "Nafarroako Erresumako leinu zaharrenen jatorrizko orubeak dira". Euskal Herriko beste eskualde batzuetan ahaide nagusien oinetxeak (ohikoan dorretxeak) izan ohi zirenak, nahiz eta baden Araban oinetxe-jauregi izena duen etxerik ere. Termino erromantzea *palacio cabo de armería* da, Frantziako *chef d´armes* terminoaren parekide, non *cabo* buru den eta *armería* hitzak armarriari agiten dion erreferentzia. Aragoin jauntxoen alodio-etxeak ziren parekideak.

Nafarroako nobleziak bere pribilegioak oinetxe jauregien jabetzarekin lotzen zituen, Erreinuko arma liburuarekin eta jatorri-garbitasun printzipioarekin bezala, ez bakarrik sinbolikoki, baita onura ekonomikoak eta boterea ematen zuelako.

## Ezaugarriak 
Nafarroan, leinu jatorriaren kalitatea (odol garbitasuna eta nobleziak garrantzizko klase elementuak ziren garaian) funtsean jauregi edo orubeari lotuta zegoen, Gaztelan ez bezala, baina, egia da, bereizketa hori «oinarri juridiko argi dokumentaturik gabea» zela, Juan José Martinena Ruiz historialariak dioenez.

## Historia 
Oinetxe jauregiak Nafarroako Erresumaren noblezia-zuzenbidearen barruan berezitasun bat dira, eta haien jatorria zehazteko zaila da. Hala ere, dokumentu bidez, XII. eta XIII. mendeetan termino eta instituzioaren agerpenak aurkitu dira. Gehienek armarria zuten jada XIII. eta XIV. mendeetan, nahiz eta geroago, XVII. mendean, batzuek kalitate hori lortu zuten Gaztelako Koroari dirua ordainduz. Kontuen Ganberako 1723ko txosten batek identifikatzen ditu oinetxe jauregia, Foruak *zaldun* *boteretsu* izendatzen dituenarekin.

Gaztelak Nafarroako Erresuma konkistatu ondoren instituzio honek iraun zuen Nafarroa Garaian, eta izatez oinetxe-jauregien kopurua handituz joan zen mendeetan. Gaztelaren menpeko Gorteen nobleziaren besoaren parte izateko oinetxe jauregiekin lotura behar zen.

Jauregi horien kopuru osoa aldatuz joan da XVI. mendearen hasieratik. 1500. urte inguruan 119 zeuden, horietarik 26 Bortuez bestaldeko merindadean. Foru instituzioak eta Gorteak 19. mendean desagertu aurretik, bikoiztua zegoen kopurua Nafarroa Garaian, non eta Nafarroa Beherean instituzioak esanahia askoz lehenago galdua zuen. 1799. urteko datuak azaltzen du parentesi artean orduan zenbatutako jauregi kopuru osoak, horietarik batzuk bakarrik zutelarik oinetxe jauregi kalitatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William P. Murphy

**William Parry Murphy** (Stoughton, Wisconsin, 1892ko otsailaren 6a - Brookline, Massachusetts, 1987ko urriaren 9a) estatubatuar sendagilea izan zen. 1934ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen George Hoyt Whipple eta George Minotekin batera anemia perniziosoari buruz egindako lanengatik.

Gaztetan Oregonera joan zen bizitzera. Medikuntza ikasi zuen Oregongo Unibertsitatean eta Harvardeko Unibertsitatean amaitu zituen ikasketak.

Bere esperimentuetan txakurrei odola bota zien anemia eragiteko eta gero anemia sendatzeko elikatu zituen. Aurkitu zuen gibela kontsumitzea zela erremediorik eraginkorrena. Minot eta Whipplek substantzia sendagarria isolatu zuten. Ondoren, kimikoek B12 bitamina isolatu ahal izan zuten.
Pedro Trujillo Zañartu

**Pedro Trujillo Zañartu** (Concepción, 1785eko urriaren 31 &ndash; Valparaíso, 1833), Txileko abertzale nabarmena izan zen, Limako ministro ahalguztiduna, senataria eta diputatu jabea.

1829an Gobernuko Junta triunbiratuaren parte izan zen (José Tomás Ovallekin eta Isidoro Errázurizekin batera) 1829an, eta dimisioa aurkeztu zuen Guzmanen aurretik 1830ean. 

## Biografia 
Juan Antonio Trujillo y Tacón (Txilera Koroako funtzionario gisa iritsi zena, La Fronterako Errege Infanteria Batailoiko teniente koronela) espainiarraren semea zen, eta Concepcionen bizi zen kreolera María Mercedes Zañartu y Arechavala kreolearen semea izan zen. Mercedes Urrutia Mendiburu y Fernández del Manzanorekin ezkondu zen.

### Bizitza politikoa 
Oraindik gaztea zela, Carrerino aldean parte hartu zuen, eta Birkonkistaren ondoren, Barros Aranak adierazi zuen bezala, Pelucón alderdian sartu zen. Nortasun problematikoa eta gaixoa zuenez, Pedro Trujillok uko egin zion 1823ko Konstituzioa sinatzeari. Ohikoa zen saioetatik haserretuta ateratzea eta behin baino gehiagotan ikusi zuten herritarrek aldarrikatutako karguak uzten zituela, Alberto Cruchagak *Estudios de Historia diplomática* Ikerketetan aipatzen duen bezala. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Guillermo de la Cuadra Gormaz. *Familias chilenas (Origen y desarrollo de las familias chilenas)*, Editorial Zamorano y Caperán, Santiago, 1982, II. Liburukia.
* Alberto Cruchaga Ossa. *Estudios de Historia Diplomatica Chilena*. Santiago, Andrés Bello.

## Kanpo estekak
Jimena Alonso

**Jimena Alonso** (Donostia, 1937 – Madril, 2021eko irailaren 18a) aktibista, pentsalari feminista eta arabierako irakaslea izan zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Madrilgo Emakumeen Liburu-dendaren sortzaileetako bat ere izan zen, eta 1978an ireki zenetik 1981era arte arduratu zen horretaz.

## Biografia 
Artikulu autobiografiko batean, Alonsok dio Donostian jaio zela 1937ko abuztuan, ama eta aita Frantziarako bidean zeudenean. Bidaia eten egin zen aita atxilotu zutenean, Valladolideko Alderdi Komunista antolatu izana leporatuta - Jimena Alonsoren ustez faltsua zen akusazioa. 

Emakumearen Askapenerako Frontean (FLM) militatu zuen eta 1977an, Fini Rubiorekin batera, Tribuna Feminista liburu-bilduma sortu zuen, Debate argitaletxean, Espainian saiakera feministari eskainitako lehen bilduma.

1970eko eta 1980ko hamarkadetan, Tribuna Feministarekin batera, garaiko pentsamendu feministaren ahots nagusiak argitaratu zituen: Isadora Duncan, Vera Figner edo Susan Sontag, eta Mary Wollstonecraft, Anaïs Nin edo Rosa Luxemburgoren obra klasikoak itzuli eta argitaratu zituen.

Militantzia-garaian, Euskadiko autodeterminazioaren aldeko jarrerak ere defendatu zituen. Konpromiso horren ondorioz talde armatuko ustezko kide izatea leporatu zioten eta 1983an espetxean sartu zuten zazpi urteko zigorrarekin.  Bere alaba Alda ere atxilotu zuten. 

Alonso Unibertsitateko Emakumeen Elkarteko buru izan zen.

## Erreferentziak
Li Bingjie

**Li Bingjie**, txineraz 李 冰洁, (Baoding (Txina), 2002ko martxoaren 3a) igeriketan lehiatzen den kirolari txinatarra da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020 (Tokio), parte hartu zuen bi domina lortuz; 
brontzezkoa lortu zuen ***400 m estilo libre***an, Ariarne Titmus australiarraren (urrezko domina, 3:56.69) eta Katie Ledecky estatubatuarraren (zilarrezkoa, 3:57.36) ondoren sailkatuz, eta urrezkoa ***4x200 m errelebo libre***an (7:40,33 **(ME)**), Txinako taldearekin, AEBko taldearen (zilarrezko domina 7:40.73) eta Australiakoaren (brontzezkoa 7:41.29) aurretik sailkatuz; hauek osatzen zuten taldea: Yang Junxuan, Tang Muhan, Zhang Yufei, Li Bingjie, Dong Jie eta Zhang Yifan-ek.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, brontzezko domina eskuratu zuen 4x200 m errelebotan.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christian Lous Lange

**Christian Lous Lange** (Stavanger, 1869ko irailaren 17a - Oslo, 1938ko abenduaren 11) norvegiar historialari, irakasle, diplomazialari eta politologoa izan zen. 1921eko Bakearen Nobel Saria jaso zuen Hjalmar Brantingekin batera.

Historia, ingelesa eta frantsesa ikasi zituen Osloko Unibertsitatean eta irakasle izan zen bigarren hezkuntzako eskoletan.

Internazionalismoaren teoriko eta praktiko nagusietako bat izan zen. 1899an Parlamentuarteko Batasunaren batzorde antolatzaileko idazkaria izan zen. 
1900etik 1909ra Norvegiako Parlamentuko Nobel Batzordeko idazkaria izan zen. Norvegiako ordezkaria ere izan zen Hagako bigarren bake konferentzian. 1909tik 1933ra Parlamentuarteko Batasuneko idazkari nagusia eta Nazioen Ligan Norvegiako ordezkaria izan zen 1938ra arte.
Simona Quadarella

**Simona Quadarella** (Erroma (Italia), 1998ko abenduaren 18a) igeriketan aritzen den kirolari italiarra da.

## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina eskuratu zuen *800 m estilo libre*an Katie Ledecky estatubatuarraren (urrezko domina) eta Ariarne Titmus australiarraren (zilarrezkoa) atzetik eta sailkatuz.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
Erica Sullivan (igerilaria)

**Erica Sullivan** (Las Vegas, Nevada (AEB), 2000ko abuztuaren 9a) igeriketan aritzen den kirolari estatubatuarra da.

## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina eskuratu zuen *1500 m estilo libre*an Katie Ledecky herrikidearen (urrezko domina) eta Sarah Köhler alemaniarraren (brontzezkoa) atzetik sailkatuz.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
Imagine (albuma)

***Imagine*** John Lennon musikari ingelesaren bakarkao bere bigarren musika albuma da. Barkarlari gisa egin zuen disko ezagunena da. Grabazioa 1971ko otsailan egin zen eta urte bereko irailaren 9an plazaratu zuen. Artistak egin zuen aurreko albuma, *John Lennon/Plastic Ono Band* zailagoa bazen, bigarren hau komertzialago eta errazago izan zen. Albuma Apple Records zigiluarekin atera zen eta ekoizle gisa, Lennonekin batera, Yoko Ono eta Phil Spector agertu ziren. Disko honetan jaso zen abeslariaren abesti ezagunena, «Imagine», albumari izenburua eman ziona.

## Abestien zerrenda 
Abesti guztiak John Lennonek konposatuak ziren. «Oh My Love» abestian Yoko Onorekin batera aritu zen:

### A aldea 
* «Imagine» 3:04
* «Crippled Inside» 3:50
* «Jealous Guy» 4:17
* «It's So Hard» 2:30
* «I Don't Want to Be a Soldier» 6:10

### B aldea 
* «Gimme Some Truth» 3:16
* «Oh My Love»,  Yoko Onorekin batera, 2:47
* «How Do You Sleep?» 5:37
* «How?»  3:45
* «Oh Yoko!» 4:22

## Albumen parte hartzaileak 
* John Lennon – ahotsa, piano, gitarra elektrikoa, gitarra akustikoa, armonika, txistu egin, harmonika
* George Harrison – dobro, gitarra
* Nicky Hopkins – piano elektrikoa, piano
* Klaus Voormann – gitarra baxua 
* Alan White: Bateria eta perkusioa.
* Jim Gordon: Bateria eta perkusioa.
* Jim Keltner: Bateria eta perkusioa.
* Tom Evans: Gitarra erritmikoa
* Rod Linton: Gitarra erritmiko eta akustikoa
* Joey Molland: Gitarra erritmiko eta akustikoa
* Ted Turner: Gitarra erritmiko eta akustikoa
* John Tout: Piano
* Michael Pinder: Perkusioa
* King Curtis: Saxofoia
* J&P Duo Group: Koruak eta The Flux Fiddlers (sokak, New York Philharmonicaren partaideak) Torrie Zitoren zuzendaritzapean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sady Zañartu

**Sady Zañartu Bustos** (Taltal, 1893ko maiatzaren 6a &ndash; Valparaíso, 1983ko martxoaren 5a) idazle txiletarra izan zen, kreollismoaren, anekdotario historikoaren eta aberriaren balorazio nazionalistaren inguruko lanak sortu zituena. 1974an lortu zuen Txileko Literatura Sari Nazionala.

## Kanpo estekak
Beremundo Rodríguez González

**Beremundo Rodríguez González**, **Alejandro del Valle** izengoitiarekin ezaguna, (San Paio, Mones, Petín, Ourense, 1910 &ndash; Angers, Frantzia, 1986) Galiziako politikari komunista eta idazlea izan zen. Frankismoaren garaipenaren ondorioz erbesteratuta, gaztelaniaz eta frantsesez idatzi zuen. 

## Biografia 
1920ko hamarkadaren amaieran Kubara emigratu zuen, eta han ideia komunistak ezagutu zituen. Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian penintsulara itzuli zen. Fronte Popularrari garaipena eman zion 1936ko otsailaren 12ko udal hauteskundeen ondorengo Petinés kontseiluko zuzendaritzako kide izan zen. Alderdi Komunistako eskualdeko idazkaria ere izan zen. «Matalavaca» ezizenez ezagutzen zitzaion.

1936ko uztaileko altxamendu militarraren ondoren, Beremundok bizitza salbatu zuen Asturiasera ihes eginez. Han Armada Popularrean sartu zen. Ondoren, Errepublikako Armadako XII. Korpuan sartu zen Pirinioetan, eta bertan irakasle izan zen. 1939tik aurrera, errefuxiatua Frantzian, herrialde hartako nazien okupazioaren aurkako erresistentziaren parte izan zen.

Urte batzuk geroago Kubako iraultzan kolaboratu zuen. Ondoren, Argentinan egon zen. 1960ko hamarkadaren erdialdera Frantziara itzuli zen. Alejandro del Valle ezizenarekin, eta autoedizioaz baliatuz, hainbat poesia eta literatura saiakera argitaratu zituen. Angersen hil zen, pobrezian, 1986an. Geroago, Santa Maria de Moneseko (Petín) hilerrian lurperatu zuten. 

## Obra 
* *Poética Galicia*. Paris, 1971 (1973, 2.edizioa).
* *La poesía revolucionaria española*. Paris, 1976.
* *Háblame de Amor*, 1969.
* *Águila intercontinental*, 1970.
* *Cité de la Nuit*, 1970 (edizio elebiduna, frantsesez-gaztelaniaz).
* *Poèmes pour le Vietnam*, 1972 (Franco Bianciardiarekin batera idatzita).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Héctor Zañartu Prieto

**Héctor Zañartu Prieto** (Santiago, 1880ko irailaren 12a &ndash; Santiago, 1943ko martxoaren 23a) Txileko politikaria eta nekazaria izan zen.

## Biografia 
Manuel Zañartu Zañartu eta María Rosa Prieto del Río-ren semea. Aníbal Zañartu Errepublikako presidenteordearen iloba. Juan Luis Sanfuentesen alabarekin Teresa Sanfuentes Echazarretarekin ezkonduta.

Institutu Nazionalean eta Jesusen Bihotzen Ikastetxean hezia. Gaztetatik nekazaritzan eta nekazaritzako negozioetan ibili zen; "Colicheo" izeneko baserria ustiatu zuen, Cabreron. Geroago, jabetza eremuko artekari komertziala izan zen. Ipar Amerikako petrolio enpresen ordezkaria.

Alderdi Liberal Demokratikoaren lerroetan aktibo egon zen txikitatik eta bere garaiko diputatu gazteenetako bat izatera iritsi zen.

## Kanpo estekak
Pristoceuthophilus

***Pristoceuthophilus*** intsektuen genero da, *Rhaphidophoridae* familiakoa, James A. G. Rehnek 1903an izendatua.

## Espezieak 
Genero honetan espezie hauek jaso dira: 
**Pristoceuthophilus arizonae* Hebard, 1935
**Pristoceuthophilus celatus* (Scudder, 1894)
**Pristoceuthophilus cercalis* Caudell, 1916
**Pristoceuthophilus gaigei* Hubbell, 1925
**Pristoceuthophilus marmoratus* Rehn, 1904
**Pristoceuthophilus pacificus* (Thomas, 1872)
**Pristoceuthophilus polluticornis* (Scudder, 1899)
**Pristoceuthophilus salebrosus* (Scudder, 1899)
**Pristoceuthophilus sargentae* Gurney, 1947
**Pristoceuthophilus tuberculatus* (Caudell, 1908)
**Pristoceuthophilus unispinosus* (Brunner, 1888)

Badago beste espezie bat, Samwell Caveren kilkerra, genero honetan sartzen zaiona nahiz eta oraindik formalki deskribatu gabe egon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Zañartu Zañartu

**Manuel Arístides Zañartu Zañartu**  (Concepción, 1840 &ndash; Santiago, 1892ko abuztuaren 29a) abokatu eta politikari txiletar liberala izan zen. Miguel José Zañartu Santa Maríaren eta Juana de Mata Zañartu Arrauren semea. María Rosa Prieto del Ríorekin ezkondu zen.

## Jarduera profesionalak 
Bere jaioterriko Concepción Lizeoan ikasi zuen, Institutu Nazionalean humanitate ikasketak egin zituen. Ondoren, Txileko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean sartu zen, eta 1866ko maiatzean abokatu zin egin zuen.

Bere lanbidean denbora gutxian aritu zen. Enpresaria eta politikaria zen. Prentsarekin ere kolaboratu zuen " *La Reforma* " ( 1869 ) egunkaria idazten, non bere garaiko doktrina ekonomiko originalak eta aurreratuak eman zituen ezagutzera. Aldi berean lan egin zuen Dichatoko ikatz meategien erauzketan eta Itata ibaiaren hegoaldeko sektorearen nekazaritza garapenean, *Colicheu* baserrian. Sektore horietako biztanleria egungo Cabrero osatzera etorri ziren, gaur egun komuneko lizeo nagusiak bere izena daraman tokian, eta hiriguneko kale batek ere bere izena du.

## Jarduera politikoak 
Alderdi Liberal Demokratako kidea, José Manuel Balmacedak deitu zuen kabinetean Ogasun ministro izateko (1891ko maiatzaren 20tik uztailaren 29ra).

Presidenteorde gisa, Manuel Baquedano jeneralari (Balmaceda presidentea bota zuen) eman zion nazioaren agintea 1891ko gerra zibila amaitu zenean.

Concepción eta Lautaroko diputatu hautatua (1891 &ndash; 1894), oraingoan Ogasun eta Industriako batzorde iraunkorreko kide izanik.

1892ko abuztuan bere legegintzaldi agintaldia amaitu baino lehen hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarah Köhler

**Sarah Köhler** (Hanau (Alemania), 1994ko ekainaren 20a) igeriketan aritzen den kirolari alemaniarra da.

## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina eskuratu zuen *1500 m estilo libre*an Katie Ledecky (urrezko domina) eta Erica Sullivan (zilarrezkoa) estatubatuarren atzetik sailkatuz.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
István Bethlen

**István Bethlen Bethlengo kondea** (Gernyeszeg, 1874ko urriaren 8a - Mosku, 1946ko urriaren 5a) hungariar politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1921etik 1931ra.

1901ean Hungariako parlamentuko kide hautatu zuten. 1919an Hungariako ordezkari gisa joan zen Parisko Bake Biltzarrara. Hungariara itzuli zen gobernu zuri antikomunistaren buruzagitza hartzeko.

1921ean Miklós Horthyk gobernua osatzea agindu zion. Bethlenek Batasun Nazionaleko Alderdia sortu zuen eta hamarkada batez faxistak boteretik urrun mantentzeko gai izan zen. Bere agintaldian Hungaria Nazioen Ligan sartu zen eta Benito Mussoliniren Italiarekin aliatu zen. Depresio Handiaren ondorioek azkenean faxistak boterera eraman zituzten Hungarian 1931n.

Alemania naziaren aliantzarekin aurka agertu zen Hungariako politikari bakanetako bat izan zen. Gerraren amaieran, herrialde aliatuekin bake banandua negoziatzen saiatu zen. Sobietarrek 1945eko martxoan atxilotu eta Moskun espetxeratu zuten, eta urtebete geroago hil zen.

## Kanpo estekak
Demadiana

***Demadiana*** *Araneomorphae*ren armiarma generoa da, *Araneidae* familiakoa. Australian aurkitzen dira.

## Espezien zerrenda 
*The World Spider Catalog* 12.0 katalogoaren arabera:
* *Demadiana cerula* (Simon, 1908)
* *Demadiana complicata* Framenau, Scharff & Harvey, 2010
* *Demadiana diabolus* Framenau, Scharff & Harvey, 2010
* *Demadiana millidgei* Framenau, Scharff & Harvey, 2010
* *Demadiana simplex* (Karsch, 1878)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :IONen
* :Nomenclator Zoologicus
Regan Smith (igerilaria)

**Regan Smith** (Lakeville, Minnesota (AEB) ) igerilari estatubatuarra da. 

## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), hiru domina lortu zituen:*100 m bizkar* proban, brontzezko domina (58,05) eskuratu zuen Kaylee McKeown australiarraren (urrezko domina, 57,47 **(OE)**) eta Kylie Masse kanadarraren (zilarrezkoa, 57,72) atzetik sailkatuz.  *200 m tximeleta* proban, zilarrezkoa lortu zuen (2:05.30) Zhang Yufei txinatarraren (urrezko domina, 2:03.86 **(OE)**) atzetik eta Hali Flickinger estatubatuarraren (brontzeko domina 2:05.65) aurretik sailkatuz.  *4x100 errelebo lau-estilo* proban, zilarrezkoa lortu zuen AEBko taldea ordezkatzen (3:51,73), Australiako taldearen (urrezko domina 3:51.60) atzetik eta Kanadako taldearen (brontzezkoa, 3:52,60) aurretik geratu zen. Hauek osatzen zuten taldea: Regan Smith, Lydia Jacoby, Torri Huske, Abbey Weitzeil, Rhyan White, Lilly King, Claire Curzan eta Erika Brown-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fede-aitormen

**Fede-aitormena** edo **fede-aitorra** sinesmen edo fede baten adierazpen publikoa da. Indibiduala da, fede-aitorpena ez bezala.

Judaismoan *Shema Yisrael* otoitzaren forma du. Egunero errezitatzen dute, goiz eta arratsaldez; hilzorian daudenen ohe ondoan; judu gazteak bere Bar Mitzvah egitean. Kristautasunean hainbat erritu daude: katolikoek jaunartze solemne egiten dute, protestanteek sendotza antzeko zeremonia bat,, kristau ebanjelikoek bataio aurretik publikoki egiten dute eta abar. Islamen, berriz, *Shahada* ahoskatzean egiten dute, islamaren bost euskarrietako bat dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elton Jantjies

**Elton Thomas Jantjies** (Graaff-Reinet, Lurmutur Ekialdea, 1990eko abuztuaren 1a) hegoafrikar errugbilaria da, zabaltzaile postuan aritzen dena. Lions, Shining Arcs Section Paloise, eta NTT Red Hurricanes taldeetan jokatu ondoren, Pro D2ko SU Agenek kontratatu zuen 2023an. 2012an egin zuen debuta Hegoafrikako selekzioarekin, eta 2019ko Munduko Kopa irabazi zuen taldeko kidea izan zen.

## Palmaresa 
### Golden Lions 
* Currie Cup 
** irabazlea: 2011
### Lions 
* Super Rugby
** finalista: 2016, 2017, 2018
### Hegoafrikako selekzioa 
* The Rugby Championship: 
** irabazlea: 2019
* Munduko Errugbi Kopa
** irabazlea: 2019

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Problem Child 3: Junior in Love

***Problem Child 3: Junior in Love*** (euskaraz *Haur Arazotsua 3: Junior Maitemindua*), 1995eko Greg Beeman estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. William Katt, Justin Chapman, Sherman Howard, Carolyn Lowery eta Eric Edwards aktoreek antzeztu zuten.

*Problem Child* (1990) eta *Problem Child 2* (1991) aurrekariak dauzka.

## Argumentua 
Junior Hilly (Justin Chapman) bihurrikeriak egitetik uzten ez dion hamaika urtetako mutiko bat da. Ben Healey (William Katt) aitak semeak bere energiak zeozer produktiboan xahutu ditzan dantza ajademia batean izen emango du: han, Junior Tiffany (Jennifer Ogletree) neska erakargarriaz maiteminduko da.

## Aktoreak 
* William Katt: Ben Healy
* Justin Chapman: Junior Healy
* Sherman Howard: Phlim, boy scouten burua
* Carolyn Lowery: Sarah Gray
* Jennifer Ogletree: Tiffany
* Blake McIver Ewing: Corky McCullen
* Brock Pierce: Duke
* Jake Richardson: Blade
* Gilbert Gottfried: Igor Peabody
* Jack Warden: Big Ben Healy
* Ellen Albertini Dow como Lila Duvane
* Marianne Muellerleile: Miss Hicks
* Bruce Morrow: Burtis jauna
* Jacqueline Obradors: Conchita
* Kelli Thacker: Kiki erizaina
* Rance Howard: Bedel

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Marimi Ugalde

**Marimi Ugalde Zabala** (Elduain, Gipuzkoa, 1940) irakaslea eta politikaria izan da. Irurako alkatea izan zen 1995etik 2011ra arte. 

## Irakaslea 
Irakasletza Donostiako irakasle-eskolan ikasi eta 19 urterekin hasi zen eskola nazionaletan maistra. Gaztelania hutsean ikasi nuen irakasletza, eta praktikak egin zituen Adunan, Tolosan eta Hernialden.  Euskara oso zapaldua zegoen orduan eta eskola nazionaletan erdaraz aritu, mutilak eta neskak bereizita ikasten zutela.

## Alkatea 
1991n zinegotzi sartu Iruran, kultura batzordean, eta 2011ra arte aritu zen udalean, azken hamasei urteetan, alkate. Alkate hasi zenean, irakaskuntza alde batera utzi behar izan zuen.  Lehen bi legealdiak bete ondoren, esker abertzalearen ilegalizazioaren garaiak harrapatu zuen. 2003an, ugalde zihoan zerrenda baliogabetu egin zuten, baina aurkeztu ziren zerrendetako hautetsiek kargua hartu ez zutenez **Ugaldek** jarraitu zuen jarduneko alkate. 2007an, berriz, ez zuen zerrendarik aurkeztu, eta boto zuriaren aldeko kanpaina egin zuten herritarrek. Gehiengo oso batek babestu zuen aukera hura, eta, horri eskerrak, alkatetzan jarraitu ahal izan zuen beste lau urtez. 2011n, aukera guztiak legeztatuta, belaunaldi berriei eman zien lekukoa. Herriko lehen emakume alkatea izan da eta oso emakume estimatua da herrian, herriaren alde egin duenarengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Ugalde Zabala, Marimi - Ahotsak.eus» *ahotsak.eus* (Noiz kontsultatua: 2021-10-08).
Abolhassan Banisadr

**Abolhassan Banisadr** (; Hamadan, 1933ko martxoaren 22a - Paris, 2021eko urriaren 9a) iraniar politikari eta idazlea izan zen. Irango lehenbiziko presidentea izan zen 1980tik 1981era.

Bere aita Ruhollah Khomeiniren inguruko ayatollah bat izan zen. Abdolhassanek finantza eta ekonomia ikasketak egin zituen Sorbonako Unibertsitatean. Xahren aurkako ikasle mugimenduetan esku hartu zuen eta bi aldiz atxilotu zuten. Ondoren, Khomeinik zuzendutako erresistentzia taldera batu zen eta bere aholkularietako bat izan zen.

1979ko Irango Iraultzaren ondoren, Finantza ministro izendatu zuten, eta bitarteko gobernuko Kanpo Arazoetarako ministro. 1980ko otsailean Irango presidente izendatu zuten lau urterako. Urte horretan bi helikoptero istriputik bizirik atera zen. Khomeinik komandante buru izendatu zuen Iran-Irak Gerran.

Irango Parlamentuak auzipetu egin zuen 1981eko ekainean. Arrazoia ayatollahen boterearen aurka egotea izan zen. Banisadrek Frantziara ihes egitea lortu zuen eta bertan asilo politikoa jaso zuen. 1981eko urrian Irango Erresistentziaren Kontseilu Nazionala sortu zuen.

## Liburuak 
* Touhid Economics, 1980
* My Turn to Speak: Iran, the Revolution and Secret Deals With the U.S.. Washington, D.C.: Potomac Books, 1991. . Le complot des ayatollahs. Paris: La Découverte, 1989
* Le Coran et le pouvoir: principes fondamentaux du Coran, Imago, 1993
Lydia Jacoby

**Lydia Jacoby** (Anchorage, Alaska (AEB), 2004eko otsailaren 29a) igeriketan aritzen den kirolari estatubatuarra da.

## Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), bi domina eskuratu zituen.*100 m bular estilo*an, urrezkoa irabazi zuen (1.04,95 minutuko denboraz), Tatjana Schoenmaker hegoafrikarraren (zilarrezkoa 1.05,22koaz) eta Lilly King herrikidearen (brontzezkoa 1.05,54koaz).*4x100 errelebo lau-estilo*etan, zilarrezkoa lortu zuen AEBko taldearekin (3.51,73 denboraz), Australiako taldearen atzetik (urrezko domina 3.51,60 denboraz **OE**) eta Kanadako taldearen aurretik (brontzezkoa 3.52,60koaz). Hauek osatzen zuten taldea: Regan Smith, Lydia Jacoby, Torri Huske, Abbey Weitzeil, Rhyan White, Lilly King, Claire Curzan eta Erika Brown-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Ausburgeko Aitormena

**Ausburgeko Aitormena** (; ) luteranismoaren fede-aitormen nagusia da, eta Erreforma protestanteko idazkirik garrantzitsuenetako bat da. Ausburgeko Aitormena alemanez eta latinez idatzi zen, eta agintari aleman eta Hiri Inperial Aske batzuek Karlos V.ari aurkeztu zioten 1530eko ekainaren 25ean Ausburgeko Dietan. Erlijiozko hizketaldietako oinarrizko idazkia, Schmalkaldengo Ligaren oinarria, Augsburgeko Bakea lortzeko tolerantziaren oinarria izan zen, eta, oraindik ere, eliza luthertarren fede-aitormen lotesleetako bat da, eta 1540ko bertsioan (Variata) eliza erreformatuena ere bai.

## Edukia 
Ausburgeko Sinesbidea enperadorearen izenean idatzi behar zen, katoliko nahi protestanteei euren sinesmenak argitzea eskatzen baitzien. Sinesbideak atal bi dauzka:

* 1. artikulutik 21.era, erreformatzaileek euren sinesmen eta jakinbidea Eskriturekin eta tradizioarekin bat datozela agertzen saiatzen dira;
* 22. artikulutik 28.ra, bestetik, haien iritziz, Eliza Katolikoak egiten dituen laidoak, eta haiek zuzentzeko zer aldatu behar den erakusten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Imagine (argipena)

**Imagine** ingelesezko hitzak izenburu gisa adiera desberdinak ditu:
* «Imagine abestia». John Lennonek idatzitako oso abesti ezaguna.
* *Imagine* musika diskoa, John Lennonek 1971an plazaratutako albuma.
* *Imagine* dokumentala, 1972an Steve Gebhardtek, John Lennonek eta Yoko Onok zuznendutako filma.
* *Imagine: John Lennon* abeslariari buruzko filma, 1988an zabalduta.
* *Imagine John Lennon* albuma, aurreko filmaren soinu-banda.
* «Imagine», Ariana Granderen abestia.
Alubioi-kono

tan.]]
n.]]
**Alubioi-konoa** ibai baten sedimentuek osatutako legar, hondar edo jalkin xeheagoen metatze bat da, eta kono baten edo haizemaile ireki baten itxura du. Ori har, arroila baten bukaeran sortzen da, ordoki baten gainean.

## Ezaugarriak
Ibaia ibarretik irteten den gunea haizemailearen erpina da, eta inguruko eremu beherea, berriz, haizemailearen atal nagusia. Konoak ez dira guztiak neurri berekoak; badira metro gutxi batzuetakoak eta badira kilometro koadro askotakoak ere. Aldizkako ibaien ur-lasterrek eratzen dituzte, euri-uharrek batez ere. Uharrak ohikoak dira lurralde elkor edo erdi elkorretan, eta haietan eratu dira, beraz, alubioi kono gehienak. Ez haietan bakarrik ordea; goi latitudeetako eskualde menditsuetan ere eratzen dira, egunean zehar ur lasterrak izoztu eta atzera urtzean. Uharra mendi oinetako zabaldi batera iristen denean ura alboetara sakabanatzen denez eta ur bolumena galtzen, ur-lasterraren abiadura mantsotzen da eta alubioi konoa eratzen da.

Goialdean, uraldietan, uholdea bulartua dator eta azkar mugitzen da, ibarra eratzen duten horma estuen arteko mehargunean sartua, eta ibarreko isurialde banatatik ura bildu ahala, handituz doa. Ur hori mendi oinetako zabaldi batera iristean, ibarreko horma pikoen arteko mehargunean presiorik gabe, gainezka egiten du berehala, eta abiadura gutxitu ahala hondakin asko uzten du bere bidean.
 eta Altun mendikateen artean, 
Taklamakan basamortuaren hegoaldeko muga eratzen duena (Xinjiang).]]

Ura, jalkinez betea, xafla mehe bat bezala zabaltzen da konoaren gainean, batez ere konoa txikia baldin bada. Ibarraren irtengunetik adar txiki ugarizko adarkadura baten gisa abiarazten den egitura batean sakabanatzen da ura. Ibarretik sorturiko ubide horiek jatorrizkoak baino ur gutxiago dutenez, jalkinak uzten dituzte. Alubioiak kono baten itxura hartzen du eta haren erpinean izaten da jalkin proportzio handiena eremu banakoko. Konoaren erpinetik urrundu ahala, eta jalkitze eremua handitu, orduan eta jalkin gutxiago dago eremu banako bakoitzeko.

Konoaren erpinetik kanpoaldeko ertzera, bestalde, jalkinen tamaina txikituz doa: harkoskorrak, lohia, buztina.

Aldizkako ibaiek ez baitute luze irauten, eta haien ur lasterra bat-batean eteten baita, goi ordokien barrenean pilatzen da alubioi gehiena.

## Estralurtarrak
thumb|Alubioi-kono handia Gale krater ertzaren oinarrian.

Alubioi-konoak Marten ere aurkitzen dira, krater ertz batzuetatik euren oinarri lauetara jaisten. Saheki kraterrean hiru kono aurkitu dira. Kono hauek planetan isuriren bat egon dela baieztatzen dute eta martetar lurrazalean ur likidoa izan ei dela. Gainera, orbitan dauden sateliteek ikusitako konoak Gale kraterrean, berretsiak izan dira Curiosity Rover-ak Ibai-sedimentu aurkitu baititu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
*Alubioi-lautada

## Kanpo estekak
Emily Seebohm

**Emily Jane Seebohm** (Adelaide (Australia) ) australiar igerilaria  da.

## Olinpiar Jokoak
2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, Pekin 2008an (Pekin), domina bat eskuratu zuen:*4x100 m lau-estiloko errelebo*an, urrezko domina eskuratu zuen Australiako taldearekin, 3.52,69 minutuko denboraz, AEBko (zilarrezkoa, 3.53,30ekoarekin) eta Txinako taldeen aurretik sailkatuz (brontzezkoa, 3.56,11). Hauek izan ziren Australiako partaideak: Emily Seebohm, Leisel Jones, Jess Schipper, Libby Trickett, Tarnee White, Felicity Galvez eta Shayne Reese.

2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, Londres 2012an (Londres), hiru domina eskuratu zituen: *4x100 errelebo libre*an, urrezko domina lortu zuen Australia ordezkatuz, 3.33,15eko denborarekin, Herbehereetako (zilarrezkoa, 3.33,79koarekin) eta AEBko taldeen aurretik (brontzezkoa, 3:34.24koarekin). Hauek osatzen zuten taldea: Alicia Coutts, Cate Campbell, Brittany Elmslie, Mel Schlanger, Emily Seebohm, Yolane Kukla eta Libby Trickett-ek.*100 m bizkar* proban, zilarrezkoa lortu zuen 58,68 segundoko denborarekin, Missy Franklin estatubatuarraren atzetik (urrezkoa, 3.52,69koarekin) eta Aya Terakawa japondarrari aurre hartuz (brontzezkoa, 3.56,11koarekin).*4x100 lau-estiloko errelebo*an, zilarrezkoa lortu zuen Australiako taldearekin, 3.54,02ko denborarekin, AEBko taldearen atzetik (urrezkoa, 3.52,69koarekin) eta Japoniako taldearen aurretik (brontzezkoa, 3.55,73koarekin). Hauek osatu zuten taldea: Emily Seebohm, Leisel Jones, Alicia Coutts, Mel Schlanger eta Brittany Elmslie-k.
 
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro),*4x100 lau-estiloko errelebo*an, zilarrezkoa lortu zuen Australiak 3.55,00ko denborarekin, AEBren atzetik (urrezkoa, 3.53,13koarekin) eta Danimarkari aurre hartuz (brontzezkoa 3.55,01). Australiako taldekideak hauek izan ziren: Cate Campbell, Emily Seebohm, Brittany Elmslie, Emma McKeon, Madeline Groves, Madi Wilson eta Taylor McKeown.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, bi domina lortu zituen:br/>*200 m bizkar* proban, brontzezko domina lortu zuen 2.06,17ko denborarekin, Kaylee McKeown herrikidearen (urrezkoa, 2.04,68koarekin) eta Kylie Masse kanadarraren atzetik sailkatuz (brontzekoa, 2.05,42).*4x100 m lau-estiloko errelebo*an, urrezkoa eskuratu, eta Olinpiar Jokoetako errekorra **(OE)** ezarri zuen Australiako taldeak 3.51,60 denborarekin, AEBko (zilarrezkoa, 3.51,73ko denboarekin) eta Kanadako taldeak gaindituz (brontzezkoa, 3:52.60koarekin). Hauek osatu zuten taldea: Kaylee McKeown, Chelsea Hodges, Emma McKeon, Cate Campbell, Emily Seebohm, Brianna Throssell eta Mollie O'Callaghan-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anfipoliseko hilobia

thumb|288x288px|Anfipoliseko tumulua antzineko akropolitik begiratuta, hego-mendebaldetik
**Anfipoliseko hilobia**, **Kastako hilobia** izenez ere ezaguna, Mazedoniako antzinako hilobi bat da, eta 2012an aurkitu zuten Anfipolisen (Mazedonia Erdialdea, Grezia iparraldean). 
Hilobia Grezian aurkitutako hilobi-monumenturik handiena da, Verginako tumulu handia baino are handiagoa, non Mazedoniako Filipo II.a Alexandro Handiaren aitaren gorpuzkiak dauden.

## Deskribapena 
Kastako konplexuak tumulu bat du, hiru metro garai duen  harrizko harresi batez inguratuta; 500 metro inguruko zirkunferentzia egiten du eta 30 metro garai duena.
Arkeologia lanek  hilobi bat aurkitu dute, IV. mendearen amaieran datatua. Aurretik bi esfingek zaindutako sarrera bat zuen eta bigarren ganbera bat, bertara bi kariatidez apaindutako sarrera batetik sartzen da, non Persefoneren bahiketa irudikatzen duen mosaiko bat aurkitu zen. Bestalde, arkeologia taldearen arabera, Anfipoliseko lehoiak, XX. mendearen hasieran aurkitutako eskultura monumentalak, tumuluaren goialdea koroatzen omen zuen.
Bere handitasuna zela eta,  Alexandro Handiaren hilobia izan zitekeela pentsatu zen. Hala ere, azkenik, 2015eko irailean, indusketaz arduratzen zen arkeologo-taldeak, Katerina Peristeri buru zuela, iragarri zuen, bere azterlanen emaitzen arabera, hilobi-monumentua Alexandro Handiaren aginduz eraikia izango zela, bere kide Hefestiori omenaldi gisa, eta Rodasko Dinokratesek, Alexandro Handiaren arkitekto nagusiak, eraikiko zuela.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Feliński

**Feliński** (Polonieraz: *Kuc Feliński*, *Felingo soit poni*, *abrégé*) Poloniako bertako zaldi arraza moderno bat da. Hipikarako sortutako poni mota izanik. Beraz ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arrazaren oinarrian Biłgoraj zaldien hautapen bat dago. 

Lublinen sortu zuten arraza, bertako Lublingo Bizitzaren Zientzien Unibertsitatearen lanaren esker.
Unibertsitateak esperimentazioa egiteko daukan etxaldean sortu zuten hain zuzen. 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
### Bideoak 
*Arrazari buruzko bideoa. https://www.youtube.com/watch?v=OkKCG5dZWGM
Richard Heck

**Richard Frederic Heck** (Springfield, Massachusetts, 1931ko abuztuaren 15a - Manila, 2015eko urriaren 10a) estatubatuar kimikaria izan zen. 2010eko Kimikako Nobel Saria jaso zuen Ei-ichi Negishi eta Akira Suzukirekin batera paladiozko katalizatzaileekin konposatu kimiko sofistikatuak sortzeko erreakzio kimikoak garatzeagatik.

Heckek kimika ikasi zuen Kaliforniako Unibertsitatea Los Angelesen. 1971n kimika eta biokimika irakasle sartu zen Delawareko Unibertsitatean eta 1912an kimikako irakasle laguntzaile izendatu zuten Manilako De La Salle Unibertsitatean.

Hecken erreakzioaren aurkitzailea izan zen. Karbono-karbono loturak sortzeko erabiltzen da konposatu organikoen sintesian.
Marjorie Kinnan Rawlings

**Marjorie Kinnan Rawlings** (Washington, 1896ko abuztuaren 8a - St. Augustine, Florida, 1953ko abenduaren 14a) estatubatuar idazlea izan zen. 

Marjorie Kinnan Washingtonen jaio zen eta oso gazterik hasi zen idazten. Wisconsin-Madisongo Unibertsitatean ikasi zuen. 1919an Charles Rawlingsekin ezkondu zen eta bikotea Kentuckyra joan zen bizitzera. Marjoriek artikuluak idatzi zituen egunkarietan.

1928an herentzia baten diruarekin laranjondo baratze bat erosi zuten Floridan. Marjorie liluratuta geratu zen eskualdeko biztanleen bizitzekin eta haietan oinarritutako istorioak idazten hasi zen. Floridako landa-eremuko gaiei eta agertokiei buruz idatzi zuen. 1933an idatzi zuen bere lehen eleberria eta urte horretan bertan dibortziatu egin zen.

1938an arrakasta handiz argitaratu zuen *The Yearling* eleberria. Haur baten eta orein umezurtz baten arteko harremanaz dihardu eleberriak eta Pulitzer Saria Fikzioan irabazi zuen hurrengo urtean. Sariaren diruarekin etxe bat erosi zuen St Augustinetik gertu dagoen hondartzan, eta gero jatetxe bat zuzendu zuen.

## Lanak 
**Istorio laburrak**
* 1912 "The Reincarnation of Miss Hetty"
* 1931 "Cracker Chidlins"
* 1931 "Jacob's Ladder"
* 1931 "Plumb Care Conscience"
* 1932 "A Crop of Beans"
* 1932 "Gal Young Un" (O. Henry Award 1932an)
* 1933 "Hyacinth Drift"
* 1933 "Alligators"
* 1933 "Benny and the Bird Dogs"
* 1934 "The Pardon"
* 1936 "A Mother in Mannville"
* 1936 "Varmints"
* 1938 "Mountain Rain"
* 1939 "I Sing While I Cook" (ez-fikziozkoa)
* 1939 "Cocks Must Crow"
* 1940 "The Pelican's Shadow"
* 1940 "The Enemy"
* 1941 "Jessamine Springs"
* 1941 "The Provider"
* 1942 "Fanny, You Fool!"
* 1944 "Shell"
* 1945 "Black Secret"
* 1945 "Miriam's Houses"
* 1940 "In The Heart"

**Eleberriak eta istorio-bildumak**
* 1928  *Blood of My Blood* 
* 1933  *South Moon Under*
* 1935  *Golden Apples*
* 1938  *The Yearling*
* 1940  *When the Whippoorwill*
* 1942  *Cross Creek*
* 1942  *Cross Creek Cookery*
* 1947 "Mountain Prelude"
* 1949 "The Friendship"
* 1950  ''Jacob's Ladder*
* 1953  *The Sojourner*
* 1955  *The Secret Rive''

## Kanpo estekak
Munduko Nekazaritza Ondarearen Sistema Garrantzitsuak

**Munduko Nekazaritza Ondarearen Sistema Garrantzitsuak** ( , GIAHS ingelesezko sigletan, eta SIPAM frantsesezkoekin ere ezaguna) FAO mundu erakundeak ondarea babesteko sortu duen kategoria da. Zerrenda horretan lurraldeekin lotura zuzena duten komunitateak biltzen dira, kultura bat, nekazal sistema bat eta inguru fisiko eta gizarte berezi bat baliosten dira. 2002an FAOk GIAHS sortu zuen leku horien nazioarteko balorazioa eta jarraipena ziurtatzeko. 

Euskal Herriko toki eta esperientzia bat zerrendatuta dago ondate kategoria honetan: Añanako Gatz Harana, Gesaltzan.

## Ezaugarriak 
Kategoria honetan jasotako lekuetan komunitateak inguru zailetan moldatu dira, horiek eskaintzen dizkietan baldintzetan egokituz ahalik eta etekin handienak izateko. Guztietan ustiapen metodo tradizionalak erabiltzen dira, arriskuak sahiesteko. Horri esker komunitate horietan goseteei eta izadiak eragindako kalteei aurre egin dizkiete. 

Izendapenaren barruan mundu osoan 99 leku jaso dira 2025 bitartean.

## Adibide batzuk 
* Añanako Gatz Harana, Euskal Herria.
* Zenbair eskualde asiarretako arroz terrazak, hala nola Filipinetakoak edo Hani herriarenak Txinan.
* Txileko Chiloé uhartediaren nekazaritza tradizionala.
* Kenyako masaien herriak: Oldonyonokie eta Olkerin garatutako abeltzaintza.
* Portugalgo Barroso lurraldeko Montalegre eta Boticas herrietako nekazaritza.
* Japoniako Nagara ibaian ubarroiak erabiliz egiten den arrantza.
* Sri Lankako *ellangava* sistema, urtegiak sortzeko eremu lehorretan,
* Aljeriako basamortuko ghout oasiak.

### Iruditegia 

Fitxategi:Pozosalmuera.jpg|Añanako Gatz Harana.
Fitxategi:Nagacadan Rice Terraces.jpg|Filipinetako arroz terrazak UNESCOk Gizateriaren Ondare Zerrendan inskribatuta daude 1995az geroztik. 
Fitxategi:Pasture in TajimaBokujyo.jpg|Tajimako abelgorri abeltzaintza, Japonian.
Fitxategi:兴化垛田.jpg|Xinghua Duotain sistema, Txinan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lope de Aguirre, príncipe de la libertad

**Lope de Aguirre, príncipe de la libertad** ()  Miguel Otero Silva idazle venezuelarren seigarren liburua izan zen. 1979an plazaratuta, beste liburuekin alderatuta, Oterok Lope Agirreren irudi positiboa erakusten du. Liburuak edizio eta itzulpen ugari ezagutu ditu. 

## Argumentua 
Eleberriak Lope Agirreren biografia jasotzen du baina konkistatzailea ez du deabru gisa erakusten; alderantziz, Espainiako erregearen aurkak altxatu izana pertsonaia askatasunaren aldeko mito giso erakusten du. Eleberrian Peruko erregeordeak bultzatutako espedizioa azaltzen du. Espedizio hori, Pedro Urtsua nafarroaren agindupean, 1560an martxan jarri zen. Urtsuarekin batera bere amorantea zen Inés de Atienza zihoan. Espedizioan ere Lope Agirre eta bere alaba zeuden.

Urtsuaren bidegabekeriek soldadu talde bati haren hilketa planeatzera erama zioten. Ondoren Filipe II.a Espainiakoari gutun bat idatzi zioten. Gutun hori guztiek sinatu zuten, Agirre tartean; honek, bere sinaduraren ondoan, "traidore" hitza idatzi zuen. Espedizioa aurrera joan ahala, nekeak, gaixotasunek, beroak espezioaren parte hartzaileak kaltetu zituzten. Laster Agirre taldearen burua bihurtu zen eta aurkariak akabatu zituen. 

Oterok, oinarri gisa, erregeari Agirrek idatzi zion gutuna hartu zuen. Testu horretan koroatik independentea adierazten du bere burua eta Ameriketako lurrak bere agindupetatik kanpo daudela baieztatzen du. Nolabait, Amerikako independentziaren aldeko lehen urrats bezala aztertzen du Oterok Agirreren adierazpena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oztopo Trialsin Kirol Kluba

**Oztopo Trialsin Kirol Kluba** Aretxabaletan 2018. urtean sortutako Trial (txirrindularitza) kirol taldea da. Debagoieneko eta inguruko txirrindulari gazteak hartzen ditu klubak.

## Historia 
[260px|thumb|Oztopo Trialsin Kirol Klubaren erakustaldia [Aretxabaletako plazan.]]
### Aurrekariak 
1990. hamarkadan hasi zen trialarekiko zaletasuna sortzen Debagoieneko hainbat herritan (Arrasaten, Oñatin...) eta 2010. hamarkadan Gipuzkoako txapelketarako probak antolatu ziren Aretxabaletan. Markel Uriartek, Unai Zunzunegik eta Aitor Muruak hainbat txapelketa irabazi zituzten, Euskadikoak eta Estatukoak barne. Azken biak munduko txapelketan ere aritu izan ziren 2007an. 2009an Zunzunegik errepikatu zuen esperientzia. 2012 artean antolatu zen Aretxabaletako proba.

### Oztopo taldea 
2016an hainbat zale Aitor Muruarekin harremanetan jarri ziren gaztetxoen talde bat osatu nahian. Entrenamenduak egiten hasi ziren eta 2018an *Oztopo* izeneko kluba sortu zuten. Urte hartan bertan berreskuratu zuten Gipuzkoako txapelketako proba. 2019an Aretxabaleta eta Arrasate artean dagoen eremu bat "Trial Park" izateko prestatu zuten, horrela bertan entrenatu eta txapelketak jokatu ahal izateko. Kobate harrobitik ekarri zituzten gurpilak eta harriak eta ondoren porlanezko figurak eta egurrak ere ezarri zituzten, hainbat eremu desberdin diseinatuz.

2019. urtetik aurrera Oztopo taldeko hainbat txirrindulari emaitza bikainak eskuratzen hasi ziren. Aipagarriena Alvaro Gimenez mendaroarrak lorturikoa izan zen, 2019an munduko txapelduna izan baitzen Wadowicen (Polonia) jokaturiko proban, 9-10 urteko haurren mailan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anttoni Etxeberria

**Anttoni Etxeberria Mendizabal** (Aia, Gipuzkoa, 1914ko irailaren 29a &ndash; Hondarribia, 2020ko apirilaren 2a) tabernari lanean eman zuen ia bizitza osoa. 

2021ean Hondarribiko plaza bati *Anttoni Etxeberria Mendizabal* izena eman zioten.

## Biografia 
ezkerrera|thumb
Anttoni Etxeberria Aiako Lokate baserrian jaio zen, amaren baserrian. Aita Uzkudun baserrikoa izan zuen. Zazpi neba-arreba izan ziren, eta baserriak ematen zuenetik bizi ziren. Etxean bertan egon zen eskola hasieran, Lokaten; gero debekua jaso zuten, eta herriko eskolara joan zen Anttoni, baina ez zuen luzaroan jarraitzerik izan. 13 urte bete zituenean  Usurbilera joan zen neskame, senitarteko batzuen etxera. Hantxe hasi zen tabernan lanean, ahizparekin batera, eta gero Zarautzen eta Donostian ere jardun zuen tabernetan zerbitzari. Aiakoa izan zuen senarra, eta hamar seme-alaba izan zituzten. Zarautzen eta Hondarribian bizi izan ziren. Hondarribian taberna jarri zuten Amute auzoan. Gerra ezagutu zuen.

## Aitortzak 
* 2014an, Anttonik 100 urte bete zituenean, Hondarribiko Udalak zoriondu eta lore-sorta eskaini zion. Hurrengo urtean ere, 101 bete zituenean Udalaren omenaldia jaso zuen. 
thumb|250px|Anttoni Etxeberria Mendizabal plaza
* 2021ean Hondarribiko Amute plazari *Anttoni Etxeberria Mendizabal* izena eman zioten, hain zuzen Anttonik luzaroan lan egin zuen tabernaren aurreko guneari, herriko Emeki elkarteak bultzaturik, emakumeen izenak bistaratzea helburutzat hartuz. Izan ere, Hondarribiko izendegia emakumeen izenekin aberasteko, *Emakumeen izenak Hondarribiko kaleetan* proiektua proposatu zuen Emeki elkarteak.

Fitxategi:Anttoni Etxeberria Mendizabal plaza 23 40 02 820000.jpeg
Fitxategi:Anttoni Etxeberria Mendizabal plaza 23 40 09 005000.jpeg
Fitxategi:Anttoni Etxebarria plaza eta kartela.jpeg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Anttoni Etxeberria Mendizabal plaza izendatzea Bideoa (2021)
Rafael Valentín Valdivieso Zañartu

**Rafael Valentín Valdivieso Zañartu** (1804ko azaroaren 2a - 1878ko ekainaren 8a) Txileko apaiza eta abokatua izan zen, 1848 eta 1878 artean Txileko Santiagoko artzapezpiku lan egin zuena.

## Biografia 
Valdivieso 1804ko azaroaren 2an jaio zen. Bere gurasoak Manuel Joaquín Valdivieso Maciel eta Mercedes Zañartu Manso de Velasco ziren. Zuzenbide ikasketak egin zituen eta 1825eko maiatzaren 23an abokatu titulua lortu zuen San Felipe Unibertsitatean .

Valdivieso Manuel Vicuña Larraín Santiagoko apezpikuak apaiztu zuen 1834ko uztailaren 27an.

Valdiviesok misiolari gisa lan egin zuen Chiloé-n eta Atacama eskualdean. Txileko Unibertsitatean Teologiako dekano gisa lan egin zuen eta Pio IX.ak Santiagoko artzapezpiku izendatu zuen 1847ko urriaren 4an.

Valdiviesok Vatikanoko I. kontzilioan parte hartu zuen 1869 eta 1870 artean. Garaikideek Txileko elizgizonen ustelkeria asko murriztu  izana egozten zioten.  1878ko ekainaren 8an hil zen eta Santiagoko katedral metropolitarrean lurperatu zuten. Haren ondoren, Mariano Casanova y Casanova artzapezpiku izendatu zuten 1886an.

Bere leloa *Verum in luce.* *Bonum in cruce.*  *Virgo in omni patria et in corde* zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lilly King

**Lillia Camille "Lilly" King** (Evansville, Indiana (AEB), 1997ko otsailaren 10a) igeriketan aritzen den kirolari estatubatuarra da.

## Olinpiar Jokoak
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), bi domina eskuratu zituen:*100 m bular estilo*an, urrezkoa eskuratu zuen (1.04,93 minutuko denbora **OE** ezarriz), Yuliya Yefimova errusiarraren (zilarrezko domina 1.05,50ekoa) eta Katie Meili herrikidearen aurretik sailkatuz (brontzezkoa 1:05.69koa). *4x100 estilo libreko errelebo*an, AEBko taldeak urrezkoa lortu zuen (3:53.13 minutuko denbora), Australiako taldearen (zilarrezko domina 3.55,00koa) eta Danimarkakoaren aurretik sailkatuz (brontzezkoa 3:55.01ekoa); Hauek osatzen zuten AEBko taldea: Dana Vollmer Abbey Weitzeil Kathleen Baker Katie Meili Kelsi Worrell Lilly King Olivia Smoliga eta Simone Manuel-ek.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), hiru domina lortu zituen:*100 m bular estilo*an, brontzezkoa irabazi zuen (1.05,54 minutuko denboraz), Lydia Jacoby herrikidearen (zilarrezkoa 1.04,95ekoaz) eta Tatjana Schoenmaker hegoafrikarraren aurretik sailkatuz (brontzezkoa 1.05,22koaz).*200 m bular estilo*an, zilarrezkoa eskuratu zuen (2.19,92 minutuko denboraz) Tatjana Schoenmaker hegoafrikarraren atzetik (urrezkoa 2.18,95eko denboraz **ME**) eta Annie Lazor herrikidearen aurretik sailkatuz (brontzezkoa 2.20,84koaz).*4x100 errelebo lau-estilo*etan, zilarrezkoa lortu zuen AEBko taldearekin (3.51,73 denboraz), Australiako taldearen atzetik (urrezko domina 3.51,60 denboraz **OE**) eta Kanadako taldearen aurretik (brontzezkoa 3.52,60koaz). Hauek osatzen zuten taldea: Regan Smith, Lydia Jacoby, Torri Huske, Abbey Weitzeil, Rhyan White, Lilly King, Claire Curzan eta Erika Brown-ek. 

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, urrezko domina eskuratu zuen 4x100 m medley proban.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Gainerako lorpenak
Lilly King-ek 4x100 Estilo libreko erreleboko Munduko errekorra **(ME)** lortu zuen 3.50,40 denborarekin, AEBko taldearen partaide zela 2019ko uztailaren 28an Gwangjun (Hego Korea) ospatutako Munduko Txapelketetan. Taldea honako hauek osatzen zuten: Regan Smith, Lilly King, Kelsi Dahlia eta Simone Manuel-ek.
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Erebidae

**Erebidae** lepidopteroen ordenako tximeleta-familia da. Guztira 18 subfamilia ditu eta Macrolepidoptera taldeko (tximeleta eta sits handiak) espezie kopuru handienetakoa duen familia da.

## Azpifamiliak 
*Aganainae
*Anobinae
*Arctiinae
*Boletobiinae
*Calpinae 
*Erebinae 
*Eulepidotinae
*Herminiinae 
*Hypeninae 
*Hypenodinae 
*Hypocalinae
*Lymantriinae 
*Pangraptinae
*Rivulinae
*Scolecocampinae
*Scoliopteryginae 
*Tinoliinae
*Toxocampinae

## Erreferentziak