Chicagoko Unibertsitatea

**Chicagoko Unibertsitatea** () Chicagon (Illinois) (AEB) kokatutako unibertsitate pribatu bat da. John D. Rockefeller-ek sortu zuen 1890ean, eta bere campus nagusia Hyde Park auzoan dago. Estatu Batuetako eta munduko unibertsitate entzutetsuenetako bat da, eta zientzietako hainbat adarretan egindako ekarpen nabarmenengatik ezagunak diren ikasle ospedun, ikertzaile eta akademiko ugari hezi dira bertan. Ondorioz, 100 Nobel sari, 54 Rhodes Scholar, 26 Marshall Scholar, 9 Field Medalists, 4 Turing sari, 52 MacArthur beka, 27 Pulitzer sari, 20 Humanitateen Domina Nazional eta 8 olinpiar domina irabazi ditu. Munduko sailkapen akademiko nagusien arabera, onenetako unibertsitatea da, eta goren 10ean sailkatuta dago.

Izen handiko hainbat pertsona ezagunek osatzen edo osatu dute unibertsitatea zientziaren hainbat arlotan, besteak beste, Enrico Fermi, Robert Millikan, Jerry Coyne, Milton Friedman, George Stigler, Myron Scholes, Gary Becker, Saul Bellow eta John Dewey. Barack Obama, Ameriketako Estatu Batuetako presidente ohia, unibertsitateko irakasle eta katedraduna izan zen 12 urtez, eta Hyde Parkeko campusetik gertu bizi da.

2015ean, Unibertsitateak 421 milioi dolar bideratu zituen ikerketa zientifikora. Gainera, unibertsitateko irakasle eta ikasleek paper garrantzitsua jokatu dute munduko ekonomiaren garapenean, soziologian, zuzenbide mugimenduan eta ekonomian lege analisian eta fisikan (adibidez, Unibertsitatearen ikerketek, Enrico Fermiren zuzendaritzapean, lehen erreaktore nuklear autosufizientea sortzea ekarri zuten).

Chicagoko Unibertsitateko akademikoek zeregin garrantzitsua izan dute diziplina akademiko askoren garapenean, hala nola ekonomia, zuzenbidea, Literatura kritika, matematika, fisika, erlijioa, soziologia eta politika zientzian, Chicagoko fakultateak hainbat arlotara eramanez.​​​​​ Chicagoko Laborategi Metalurgikoak (Chicago Pile-1en, unibertsitateko Stagg Field-eko harmailen azpian) gizakiak fabrikatutako lehenengo erreakzio nuklear auto-sostengarria eragin zuen. Kimikan emandako aurrerapenek «erradiokarbonoaren iraultza» ekarri zuten bizitzaren eta antzinako objektuen datazioan, karbono-14aren bitartez.​ Unibertsitatearen ikerketa-ahaleginen barruan sartzen da Fermi Azeleragailuen Laborategi Nazionala eta Argonne Laborategi Nazionala kudeatzea, baita Itsasoko Laborategi Biologikoa ere. Unibertsitatean dago Chicagoko Unibertsitateko Inprenta ere, Estatu Batuetako unibertsitate-inprentarik handiena.

Unibertsitateak Estatu Batuetako unibertsitate guztietako argitaletxerik handiena ere barne hartzen du, University of Chicago Press.

## Historia
[thumb|right|upright=1.15|[Albert A. Michelson Fisikako katedraduna eta AEBko lehen Nobel sariduna deialdiaren bigarren hitzaldia egiten. Hitzaldia Goodspeed eta Gates-Blake Hallsen aurrean egin zen, William Rainey Harper presidentea, irakasleak eta administrazio kontseiluko kideak bertan zirela, 1894ko uztailaren 1ean.]]
### Hasiera urteak
Chicagoko Unibertsitatea hezkidetzako erakunde gisa sortu zuen Ameriketako Hezkuntza Bataiatzaile Elkartea (ABES) 1890ean. ABESek jasotako 400.000 dolar erabili zituen Standard Oilen sortzaileetako batek, John D. Rockefellerrek, egindako 600.000 dolarreko dohaintza osatzeko. Marshall Fieldek dohaintzan emandako lursailak ere sartu zituen.​ Rockefellerren dohaintzak operazio akademikoetarako eta epe luzerako zuzkiduretarako dirua eman bazuen ere, diru hori eraikinetarako ezin zela erabili hitzartu zen. Hyde Parkeko campusa Chicagoko pertsona dirudunen dohaintzekin finantzatu zen, hala nola Silas B. Cobb-en dohaintzekin, zeinak campuseko lehen eraikinerako, Cobb Lecture Hallerako, funtsak eman baitzituen, eta Marshall Fieldek emandako 100.000 dolarreko promesa berdindu zuen. Hasierako beste ongile batzuk izan ziren: Charles L. Hutchinson (fideikomisarioa, diruzaina eta Hutchinson Commonsen ongilea), Martin A. Ryerson (administrazio kontseiluko presidente eta Ryerson Laborategi Fisikoaren emailea), Adolphus Clay Bartlett eta Leon George Mandel negozio gizonak.

Hyde Parkeko campusak izen bereko jatorrizko unibertsitatearen ondareari jarraitu zion, zeina 1880ko hamarkadan itxi baitzen, bere campusaren bahituraren ondoren. Chicagoko Unibertsitate Zaharreko ikasle ohiak Chicagoko Unibertsitateko ikasle ohi gisa ezagutzen dira.​ Unibertsitatearen armarrian, errautsetatik berpizten ari den fenix hegazti baten irudiak erreferentzia egiten dio Chicagoko Unibertsitate Zaharreko campuseko sutearen, hipoteka-betearazpenaren eta eraispenari.​ 1890. urtea baino lehenagoko ondare horren omenez, 34th Placeko jatorrizko Douglas Halleko hondakinen harri bakar bat baino ez zen eraman Hyde Parkeko egungo kokalekura, eta Klasikoen eraikinaren horman jarri zen. Konexio horiek direla eta, fakultateko dekano eta Chicagoko Unibertsitateko historia irakasle den John Boyerrek ondorioztatu du Chicagoko Unibertsitateak «genealogia laudagarria duela Gerra Zibilaren aurreko erakunde gisa».

William Rainey Harper 1891ko uztailaren 1ean izendatu zuten Unibertsitateko presidente, eta Hyde Parkeko campusak 1892ko urriaren 1ean ireki zituen ateak. Harperrek irakasle kopurua handitu zuen, eta, bi urtetan, 120 irakasle-klaustroa izan zuen, horien artean unibertsitate edo «college»etako zortzi presidente ohi.​ Harper eskarmentu handiko aditua (semitikoa) eta klero baptistako kide zen, eta unibertsitate handi batek fedearen ikasketa ardatz gisa mantendu behar zuela uste zuen.​ Konpromiso hori betetzeko, Morgan Parkera eraman zuen seminario Baptista, zeina Chicagoko Unibertsitate Zaharraren «ondoan» fakultate independente gisa hasi eta hamarkada batzuk lehenago eskola zaharretik banandu baitzen. 1891n, «Divinity School»en bihurtu zen, Chicagoko Unibertsitateko lehen fakultate profesionala. Staggek postu bat jaso zuen fakultatean, Ameriketako Estatu Batuetan gisa horretako atleta baten lehen postua. Unibertsitatean entrenatzen ari zela, futbol amerikarreko kamiseta zenbakiduna eta huddle-a asmatu zituen Staggek. Stagg da Unibertsitateko Stagg Fielden homonimoa.

Negozio Fakultatea 1898an sortu zen, eta Lege Fakultatea 1902an. Harper 1906an hil zen, eta 1929ra arte iraun zuten agintaldiak hiru presidentek bete zuten. ​Garai horretan, «Oriental Institute» sortu zen, garai hartan Ekialde Hurbila deritzon hartan lan arkeologikoak babestu eta interpretatzeko.

1890eko hamarkadan, Unibertsitatea, bere baliabide zabalek eskola txikiei, ikasle onak urrunduz, kalte egingo ote zieten beldurrez, eskualdeko hainbat ikastetxe eta unibertsitateekin kidetu zen: Des Moines College, Kalamazoo College, Butler University eta Stetson University, esaterako. 1896an, Unibertsitatea Mount Carrolleko (Illinois) Shimer Collegekin kidetu zen. Kidetzaren terminoen arabera, horiek Unibertsitatekoekin konparatzeko moduko ikasketa ikastaroak izan behar zituzten; Unibertsitateari aurrez jakinarazi behar zioten aurreikusitako irakasleen edozein izendapen edo kaleratzeren inguruan; ez zuten irakasleen izendapenik egin behar Unibertsitatearen onespenik gabe, eta azterketen kopiak bidali behar zituzten iradokizunetarako. Chicagoko Unibertsitateak erabaki zuen titulu bat ematea eskola afiliatu bateko edozein graduaturi, baldin eta lau urteetan **A** kalifikazioa lortzen bazuen, eta Chicagoko Unibertsitatean hamabi asteko ikasketa gehigarria hartzen zuen beste edozein graduaturi. Ikasle batek edo eskola afiliatu bateko kide batek Chicagoko Unibertsitatean matrikula doan jasotzeko eskubidea zuen, eta Chicagoko ikasleak eskola afiliatu batera joateko eta beren lanagatik kreditua jasotzeko hautagarriak ziren baldintza beretan. Chicagoko Unibertsitateak erabaki zuen, halaber, eskola afiliatuei liburuak eta tresna eta hornidura zientifikoak kostuan ematea; instruktore eta hizlari bereziak kosturik gabe, bidaia-gastuak izan ezik, eta University of Chicago Press-ek argitaratutako liburu eta aldizkari bakoitzaren kopia bat inolako kosturik gabe. Akordioak zioen edozein alderdik desegin zezakeela afiliazioa jakinarazpen egokiaren bidez. Chicagoko Unibertsitateko hainbat irakasleri ez zitzaien programa gustatu, haientzako ordaindu gabeko lan gehigarria zekarrelako eta unibertsitatearen ospe akademikoa jaisten zuela uste zutelako. Akordioa bertan behera geratu zen 1910ean.

### 1920-1980 aldia
[left|thumb|Munduko giza jatorriko lehen [erreakzio nuklear auto-sostengarriaren ekoizpenean lan egin zuten Chicagoko Unibertsitateko taldekideetako batzuk, tartean Enrico Fermi lehen lerroan eta Leó Szilárd bigarrenean.|alt=Harrizko eraikuntza baten aurreko harmailadian, hiru ilaratan, trajeatutako pertsona talde bat zutik.]]
1929an, Unibertsitateko bosgarren presidenteak, Robert Maynard Hutchins 30 urteko filosofia juridikoko akademikoak, kargua hartu zuen. Aldaketa asko izan zituen unibertsitateak haren agintaldiko 24 urteetan. Hutchinsek «Common Core» izenez ezagutzen den Unibertsitateko arte liberalen ikasketa-plana erreformatu zuen; Unibertsitateko graduondoko lana lau sailetan. Bere agintaldian, Chicagoko Unibertsitateko (orain Chicagoko Unibertsitateko Zentro Medikoa deitua) ospitaleen eraikuntza amaitu zen, eta medikuntzako lehen ikasleak matrikulatu ziren. Halaber, Gizarte Pentsamenduaren Batzordea sortu zen, filosofiara bideratua, Unibertsitatearen erakunde adierazgarria.

1920ko hamarkadan bildutako diruak eta Rockefeller Fundazioaren finantza-babesak lagundu zioten Unibertsitateari Depresio Handiaren. Bigarren Mundu Gerran, Unibertsitateko Laborategi Metalurgikoak ekarpen aitzindariak egin zizkion Manhattan Proiektuari.​ Unibertsitatea izan zen plutonioaren lehen isolamenduaren eta Enrico Fermiren lehen erreakzio nuklear auto-sostengarriaren sortze lekua, 1942an.​

Adierazi izan da Unibertsitateak ez ziola eman gainbegiratze estandarrik Bruno Bettelheimi eta 1944tik 1973ra Haur Asaldatuentzako Eskola Ortogenikoko zuzendari aginte garaiari.

1950eko hamarkadaren hasieran, ikasle eskaerek behera egin zuten Hyde Park auzoan delinkuentziak eta pobreziak gora egin zutelako. Horri erantzunez, Hyde Parkerako hiri-berrikuntzako proiektu eztabaidagarri baten babesle nagusietako bat bihurtu zen Unibertsitatea, eta eragin handia izan zuen, bai auzoaren arkitekturan, bai kaleen trazaduran.​ Aldi hartan, Unibertsitateak, Shimer Collegek eta beste hamarrek bezala, goiztiar sartzeko programa bat onartu zuen, ikasle oso gazteei unibertsitatera joateko aukera ematen ziena; era berean, Shimer-en matrikulatutako ikasleak automatikoki alda zitezkeen Chicagoko Unibertsitatera bigarren urtea egin ondoren, azterketa eta ikastaro konparagarri edo berberak egin ondoren.

### Fakultateak eta eskolak
Chicagoko Unibertsitatean sortu ziren «eskolak» izenez ezagutzen diren Chicagoko Ekonomia eta Chicagoko Soziologia eskolak; horiek ez dira, ez eskolak, ez Unibertsitatearen fakultateak, iritzi-korronteak baizik.

Chicagoko Unibertsitateak gradu-aurreko fakultate bakarra du, Chicagoko Unibertsitateko Fakultatea izenekoa. Graduondoko ikasketak zazpi eskola profesionaletan ematen dira:
*Pritzker Medikuntza Eskola
*Booth Negozio Eskola
*Zuzenbide Eskola
*Chicagoko Unibertsitateko Mintegia
*Harris Politika Publikoen Eskola 
*Gizarte Zerbitzuko Administrazio Eskola
*Graham Hezkuntza iraunkorreko Eskola

## Sailkapenak
Chicagoko Unibertsitatea etengabe sailkatzen da AEBko eta munduko hamar unibertsitate onenen artean sailkapen gehienetan.

Unibertsitateko negozio-eskola, «Booth School of Business», munduko negozio-eskolarik onena da *Business Week-en* sailkapenak dioenez, 2006tik gaur egun arte. *The Economist* 2012 aldizkari britainiarraren sailkapenak ere munduko onentzat jotzen du eskola.

Unibertsitateko irakasle, ikertzaile eta ikasleen artean, 91 Nobel saridun eta 50 MacArthur bekadun izan dira.

## Administrazioa eta finantza-alderdiak
Unibertsitatea administrazio kontseilu batek gobernatzen du. Administrazio-kontseiluak unibertsitatearen garapena eta epe luzerako planak gainbegiratzen ditu, eta funtsak biltzeko ahaleginak kudeatzen ditu. 55 kidek osatzen dute kontseilua, unibertsitateko lehendakaria barne. Presidentearen mendean zuzenean daude: errektorea, hamalau presidenteorde (finantza-zuzendaria, inbertsio-zuzendaria eta campuseko bizi-presidenteordea eta ikasleen zerbitzuetakoa barne), Argonne Laborategi Nazionaleko eta Fermilab-eko zuzendariak, Unibertsitateko idazkaria eta ikaslearen defendatzailea (ombudsperson). Administrazio-kontseiluko oraingo lehendakaria Joseph Neubauer da; 2022ko maiatzean, David Rubenstein izango da presidente berria.​ Egungo errektorea, emakumea bera (provost) Ka Yee Christina Lee da, aurreko errektoreak, Daniel Diermeierrek, kargua utzi eta Vanderbilt Unibertsitateko kantziler bihurtu ondoren eta 2020ko otsailean jardunean hasi zena.​ Chicagoko Unibertsitateko egungo presidentea Paul Alivisatos kimikaria da, eta 2021eko irailaren 1ean hartu zuen kargua. Robert Zimmer, aurreko presidentea, unibertsitateko «chancellor» paper berria betetzera pasa zen.

2013an, Unibertsitatearen zuzkidura AEBko hezkuntza-erakundeen eta Estatuko unibertsitate-sistemen artean hamabigarrena zen, eta, 2020rako, 10.000 milioi dolarreko balioa zuen.​ 2016tik, unibertsitateko administrazio-kontseiluak uko egin dio ikasleen eta irakasleen presioari erregai fosilen enpresetan egiten dituzten inbertsioak bertan behera utz ditzaten. Zimmer aurreko unibertsitateko presidentearen finantza-planaren zati bat zen eraikuntza-proiektu handiak finantzatzeko zorren metaketa handitzea, eta horrek unibertsitate-komunitateko kide askoren babesa zein kritikak eragin zituen.

## Kirolak 
Unibertsitateko kirol taldea Chicago Maroons da.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala