Manuela Saborido Muñoz

**Manuela Saborido Muñoz**, ezagunagoa **Manolita Chen** artistikoki (Arcos de la Frontera, Cadiz, 1943ko urriaren 1a) cadiztar artista, enpresaburua eta ekintzailea da, 1985ean adopzio eskubidea aitortu zitzaion lehen emakume transexualetako bat izateagatik eta Espainian LGTBI kolektiboaren erreferente izateagatik ezaguna.

## Bizitza 
Saborido Cadiz probintziako Arcos de la Frontera herrian jaio zen. Aita, txikia zenean hil zitzaion alkoholismoaren ondorioz, eta ama alargun hamaika umeren ardurapean geratu zen. Txikitatik emakume identifikatu zen, eta, horregatik, bere familiak eta inguruko batzuek baztertu egin zuten, genero identitatearengatik. 

### Lan ibilbidea 
Sei urterekin etxeak garbitzen jardun zuen janari truke, eta hamaikarekin zapatari ikastun. Aldi batez, Saboridok hartu zuen familiaren negozioaren ardura, *Maria la Viuda* izeneko tabernarena, eta inguruko erreferentziazko leku bihurtu zuen, zerbitzuaren eta kalitatearen kontzeptuak eboluzionatu zuelako, alkatetzak ixtea erabaki zuen arte. Gertaera horren ondorioz, Villanueva i la Geltrúra (Bartzelona) emigratu zuen 1960ko hamarkadaren hasieran, eta igeltsero, garbitzaile, sukaldeko laguntzaile eta egunkarien banatzaile aritu zen bertan. Haurtzaroan eta gaztaroan Saboridok jasan zituen pobrezia eta tratu txarrek Parisera eraman zuten, eta 16 urte besterik ez zituela vedette bihurtu zen. Gero, Kordobara destinatu zuten, Frankismoko derrigorrezko soldadutza betetzeko, baina bere lankideen tratu txarren ondorioz eta sartzeko proba fisikoak pasatu ez zituenez, Jerezera bidali zuten sukaldeburu. Espainiatik kanpo, Parisen, Erroman, Berlinen, San Frantziskon eta Las Vegasen aurkeztu zen. Bere ibilbidea indartu ondoren, bere konpainia propioa sortu zuen, *Manolita Chen* izenekoa. Ezaguna izan arren, hiru aldiz ezarri zioten Alferren eta Gaizkileen Legea. 1980ko hamarkadaren hasieran, bere ibilbide artistikoa utzi eta Arcoseko ostalaritzako enpresari bihurtu zen. El Camborio, El Rincón Andaluz eta La Cuadra kabaretak eta Los Tres Caminos jatetxea ireki zituen, herrialde osoko bezeroak hartu zituzten lokalak.

1985eko martxoan, Saborido herrialdeko lehen adopzio-ama transexuala bihurtu zen. Lehen alaba Down sindromea zuen Maria izan zen, eta gero Alfonso eta Jose semeak izan ziren, biak garun paralisiarekin. Espainiako Telebistan elkarrizketatutako lehen emakume transexuala ere izan zen, Jose Maria Iñigoren saioan, 80ko hamarkadan. Handik gutxira, dibortziatu egin zen, eta depresio batek ia hondamendira eraman zuen; ondorioz, negozioak itxi behar izan zituen.

Senar ohiarekin eta estupefazienteen trafikoarekin lotutako delitu batengatik zigortu zuten Saborido, eta 2004an espetxeratu egin zuten. Gerora, nahiz eta errudun ez izan, aitortu zuen errudun jo behar izan zuela bere burua. Bederatzi hilabetez egon zen atxilotuta Cadizko Puerto II espetxean; denbora horretan, Saborido espetxeko liburutegiko buru bihurtu zen, eta gaixo eta zailtasunak zituzten presoak zaintzen jardun zuen.

Bizitzan zehar, estilo isabelinoko dekorazio piezak eta zaharkinak bildumatu zituen etxerako, eta, 2013ko abuztuan, museo bihurtu zuen; sarreren salmentarengatik jasotzen duen dirua bere jaioterriko jendearen gizarte laguntzara bideratzen du.

2021ean, Manuela Saborido. Manolita Chen. Arcos de la Frontera izeneko Fundazioa eratu zuen. "Manuela Saborido andreak LGTBI kolektiboaren eta egoera ahulean dauden beste kolektibo batzuen aldeko ekintzaile lanean utzitako ondarea sustatzeko, eta bere bizitzaren parte diren kausa sozial eta eskubide-berdintasunaren aldeko borroka guztiak sustatzeko eta ezagutarazteko". Fundazioaren funtzionamendurako, higiezinen eta artelanen ondare guztia dohaintzan eman zuen, eta horrek lagundu zion, Inserta Andalucía erakundearekin lankidetza-hitzarmen bat sinatzearekin batera, LGTBI komunitateko kide izateagatik errefusa jasan duten pertsonei aterpea ematen dien lehen harrera-etxea inauguratzen. Elkarte hori Arcos de la Fronteran dago, eta Fundazioaren proiektuaren parte da. 2023an, Sevillako Pablo de Olavide Unibertsitateko ‘Flora Tristan' Gizarte, Kultura eta Teknologia Berrikuntzarako Nazioarteko Espazioan dago egoitza Fundazioa.

## Manolita Chen izen artistikoari buruzko eztabaida 
Espainiako trantsizioan Manuela Fernández Pérez (Manolita Chen izenez ezagunagoa) artista eta zirku-enpresariak lortutako ospeari esker, zirku-lehiak estrategia bat asmatu zuen, trabesti bat sortu, bere doblea izan zedin. Horrela agertu zen Saborido, Fernandezen izen artistikoa erabili zuena, bere *esketx* batzuk bertsionatu zituen, eta Bartzelonako Paraleloan hasi zen lanean. Egoera horrek nahasmen handia sortu zuen miresleen artean, benetako Manolitaren generoa eta Manolita Chen-en Teatro Chino-k zuen sinesgarritasuna zalantzan jarri zutenen artean. Sevillako epaitegi batera eraman zuten egoera, eta han egiaztatu zuten ez batak ez besteak ez zutela legez erregistratuta *Manolita Chen* izena, eta, beraz, auzia ebatzi egingo zela,  beraz, auzia erabaki zen bi aldeak ados jartzeko aginduta. Baiezkorik eman gabe hil zen Fernandez. Andaluziako Transexualen Elkarteak (ATA) sari bat eman zion 2014an, askatasunaren aldeko borrokan, normalizazioan, ikusgarritasunean eta transexuala izatea delitua zen sasoian izan zuen ausardiarengatik egindako ibilbideari.
* Valeria Vegas valentziar idazle eta dokumentalistak 2016an eskaini zuen bere lehen dokumentala, *Manolita, la Chen de Arcos* (2016)*,* Saboridoren bizitzari buruzkoa. Bertan, Vegas zuzendariak, 60 minututan, Saboridok Espainian lehen ama transexuala izateko igaro zuen adopzio-prozesua kontatu zuen, baita bere ibilbide artistiko eta enpresaburukoan izandako zenbait gertakari ere. *Espainiako dokumental* Onenaren saria jaso zuen lan horrek, Madrilgo 21. LGBT Nazioarteko Zinema Jaialdiaren, LesGaiCineMad-en, edizioa, gai horri buruz gaztelaniaz hitz egiten den herrialdeetan garrantzitsuena eta Triangulo Fundazioak 1996tik antolatzen duena. Gainera, dokumental hau hainbat ekitalditan proiektatu da, hala nola Sevillako II Cultura con Orgullo Jaialdian 2018an, edo Madrilgo Ateneoan, 2019ko ekainean, Homofobiaren Aurkako Liga Artistiko-Kulturala (LACAH) plataformak antolatu zuen aniztasunaren hilabetea dela eta.
* 2018an, Saborido Cadizeko Orgullo Serranoren lehen pregoilaria izan zen bere bosgarren edizioan, eta, gainera, bere bizitzari omenaldia egin zioten ekitaldi horretan. 2019ko ekainaren 13an, Saboridok, Jose Garcia Fernandezek eta Juan Bellidok LGTBI kolektiboko ordezkari gisa aitortza jaso zuten, eta Cadizko Udalak eman zien, LGTBI Memoria Ekitaldian. Jarduera hori Cadizeko programazioaren parte izan zen, Orgullo 2019: historia, borroka eta memoria programazioaren barruan, LGTBI harrotasunaren astearen eta *Lgtbifobiaren aurkako eta Cadizko* hiriko aniztasun afektibo-sexualaren eta genero-aniztasunaren aldeko I. Planaren onarpenaren barruan, “Cadizko hiriaren garapen afektibo-sexuala eta genero-aniztasuna aldarrikatzeko” helburua betez.''''
* Pasaje Begoña Fundazioaren bultzadari esker, 2020an, +Social saria jaso zuen LGTBI pertsonen eta haien senideen kategorian. Andaluziako Juntak ematen du sari hori 2017tik, "ahulenen bizitza hobetzen duten lanetan gizarteari 'plus' bat ematen dioten erakunde edo pertsonen lana eta konpromisoa" aitortzeko.
* 2022an, Saboridok Arcoíris de Jerez Saria jaso zuen, “pertsona transexualen eskubideen aldeko borrokalari nekaezin gisa aitortzeagatik, LGTBI+ kolektiboaren erreferente bihurtu dena”, eta bere ibilbideari balioa emanez, “bere jaiotzatik desberdin sentitzen denaren eta aske izan nahi duenaren diskriminazioa jasan zuelako”. 2016tik ematen den saria da, Jerez de la Fronterako Udalaren LGTBIQA+ harrotasunaren programazioaren parte gisa, "sexu-orientazioarengatik edo genero-identitatearengatik diskriminazioa eta desberdintasunak erauzteko lan egiten duten pertsona edo erakundeen lana aitortzeko" helburuarekin.
* LGTBI Harrotasunaren festako pregoilari gisa gonbidatu zuten Algecirasen. Era berean, urrian, Zuzeneko Sari Gorrien Urrezko Kondekorazioa jaso zuen; ekitaldi horretan, gainera, Guardia Zibila saritu zuten, eta agenteak, LGTBI kolektiboko kideak, barkamena eskatu zion Saboridori bere erakundeko kideek iraganean emandako tratuarengatik.
* Rafael Robles Gutierrez espainiar zinemagileak, Rafatal izenarekin ezagunagoa denak, *TransUniversal* dokumentala estreinatu zuen 2023ko Malagako Zinemaldian, Trans pertsonen eskubideak aitortzeko borrokaren historia kontatzen duena, Saboridok kontakizunaren hari gidari lanak egiten ditu, beste 20 pertsonarekin batera: Daniela Santiago, Rodrigo Cuevas, Bruno Campos, Divino, Ángelo Néstore, Elizabeth Duval, La Prohibida, Pink Chadora, Mar Cambrollé, Martina Benvenutto, Lara Sajen, Topacio Fresh, Cris Calvente, Ángel Calvente, Ethan Alcaraz, Carla Antonelli, Martín Moniche, Valeria Vegas, Juani Ruiz eta Samantha Hudson. Urte bereko martxoan, Trans Ikusgarritasunaren Nazioarteko Eguna zela eta, Huelvako Unibertsitateak eta Huelvako Udalak topaketa bat antolatu zuten, eta Saborido gonbidatu zuten bere bizitzaz eta ibilbideaz hitz egitera. *Unos cuerpos son como flores. Naturalezas trans* (Gorputz batzuk loreak bezalakoak dir. *Trans* Natura) erakusketaren parte ere izan zen. Erakusketa Sevillako Santa Clara Espazioan egon zen ikusgai, Pablo Peinado margolari espainiarrak komisariatuta, eta 40 argazkilarik egindako 140 erretratu bildu zituen, non Saborido bost protagonistetako bat izan zen, Nacha la Macha, Blanca Mateos, Candela Garcia Lopez eta Deborah Santa Cruzekin batera.
* Bere izena duen kale bat du Torremolinosen, "Pasaje Manolita Chen" izenekoa, Isabel Manoja etorbideko 5. eta 7. zenbakien eta Montmartre kalearen artean dagoena, eta 2023ko otsailean onartu zuten osoko bilkuran, Pasaje Begoña elkarteak proposamena egin ostean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Manuela Saborido Fundazioaren webgune ofiziala. Manolita Chen. Mugako Arkuak.
* Dokumentala Manolita, la Chen de Arcos en filmin
* *TransUniversal* dokumentalaren trailerra, Canal Sur Más katearen webgunean ikusgai.
* Manolita Cheni elkarrizketa YouTuben.
* Manolita Cheni elkarrizketa YouTubeko Canal Nou saioan
* Radio Arcoseko Manolita Cheni elkarrizketa YouTuben