Karl Marx

**Karl Heinrich Marx** (Treveris, Prusiako Erresuma, 1818ko maiatzaren 5a - Londres, 1883ko martxoaren 14a) alemaniar filosofo eta politika zein ekonomiaren pentsalaria izan zen, bereziki ezaguna komunismoaren aitzindaria izateagatik. Gaur egungo Alemaniako Treverisen jaioa, Marxek zuzenbidea eta filosofia ikasi zituen unibertsitatean, eta Jenny von Westphalenekin ezkondu zen 1843an. Bere argitalpen politikoen eraginez, Marx estaturik gabe gelditu zen eta Londresen bere emaztearekin eta seme-alabekin erbesteratu zen hamarkada batzuetan. Bertan bere pentsamendua garatzen jarraitu zuen Friedrich Engels pentsalari alemaniarrarekin lankidetzan, eta bere idatziak argitaratzen jarraitu zuen British Museumeko irakurketa gelan lan eginaz. Marxen teoriek garrantzi handia izan dute Aro Garaikideko pentsamendu filosofiko, politiko eta ekonomikoan, marxismoa izeneko teoria garatuz. Hainbat herrialdetako erregimen politiko bere ideologian oinarrituta eratu ziren.

Marxen lan ezagunena 1867ko *Kapitala* (*Das Kapital*) liburua izan zen. Halaber, Friedrich Engelsekin batera 1848an argitaratutako *Alderdi Komunistaren Manifestua* lanaren egilea ere izan zen. Lan horretan komunismoaren oinarri teorikoak eta helburuak lehen aldiz agertu ziren era sistematikoan. Marxek gizarteari, ekonomiari eta politikari buruzko teoria kritikoek, kolektiboki "marxismo" bezala ulertuta, gizartea klase-borrokaren bidez garatzen dela diote. Ekoizpen modu kapitalistan, klase menperatzaileek (burgesia izenaz ezaguna) produkzio baliabideak kontrolatzen dituzte, eta langile klaseek (proletalgoak) bitarteko horietan jarduten dute beraien lan indarra emanaz soldataren truke. Horren garapenerako bere teoria nagusia asmatu zuen, materialismo historikoa hain zuzen, historia ekoizpen-modu zenbaiten bilakaera besterik ez zela azalduz, klase-borrokaz irauliak eta azkenean komunismoa ekarriko zutenak. Lan horretan gainbalioaren ideia ere plazaratu zuen. Marxentzat, kapitalismoaren pean dauden klase antagonismoak, neurri batean bere ezegonkortasunagatik eta krisiak jotako izaeragatik, langile klasearen kontzientziaren garapena garatuko zuten, botere politikoa konkistatuz eta azkenean klaserik gabeko gizarte komunista eratuz, hain zuen ere, ekoizleen elkarte askea.

Marx gizakiaren historiako eragilerik garrantzitsuenetako bat bezala izan da hartua, bere lana goraipatua zein kritikatua izanik. Ekonomian egindako ekarpena oinarrizkoa izan da lanaren eta kapitalaren arteko egungo ulermenean, eta ondorengo pentsamendu ekonomikoetan. Mundu osoko intelektual, sindikatu, artista eta alderdi politiko askorengan eragina izan du Marxen obrak, eta hainbatek bere ideiak aldatu edo egokitu egin dituzte. Ohikoa da Marx aipatzea gizarte zientzia modernoen arkitekto nagusietako bat bezala.

## Bizitza 
thumb|Marxen jaiotetxea Treverisen. 1928an Alemaniako Alderdi Sozialdemokratak erosia, gaur egun hari eskainitako museoa dago.

### Haurtzaroa eta lehen hezkuntza: 1818–1836 
Karl Heinrich Marx 1818ko maiatzaren 5ean jaio zen Treveris hiri zaharrean, orduan Prusiako Erresumako parte zena. Gurasoak Herschel Marx (1777–1838) eta Henriette Pressburg (1788–1863) izan ziren. Marx etnikoki judua zen, baina ez erlijioz. Amaren aitona errabino herbeheretarra zen, eta bere aitaren familiako leinuak Treverisen errabinoak hornitu zituen 1723az geroztik. Bere aita Herschel izan zen leinuan hezkuntza laikoa jaso zuen lehena, eta abokatu bilakatu zen, erdi mailako klaseko diru sarrerak eroso lortuz. Halaber, familiak Moselan hainbat mahasti zituen. Semea jaio aurretik, Herschel judaismotik Prusiako eliza ebanjelikoarekin bat egitera aldatu zen, eta horren eraginez Herschel izen juduaren ordez Heinrich izen alemaniarra hartu zuen.

Gutxi ezagutzen da Marxen haurtzaroaz. Marxi aitak era pribatuan irakatsi zion 1830eraino, Treveriseko lizeoan sartu zen arte, bertako zuzendaria Hugo Wyttenbach aitaren laguna zela. Wyttenbachek irakasle humanista liberal ugari enplegatu zuen, gobernu kontserbadorearen haserrea sortuz. Ondorioz, poliziak 1832an lizeoa miatu zuen, liberalismo politikoa defendatzen zuen literatura ikasleen artean banatzen zela aurkituz. Material horren banaketa ekintza lasaigarri bat zela iritzita, agintariek erreformak ezarri zituzten hainbat irakasle ordeztuz. Bestalde, Marxek zenbait gatazkatan hartu zuen parte, eta horietako batzuk larriak izan ziren, adibidez, 1836ko abuztuan dueluan aritu zenean unibertsitateko Borussian Korpseko kide baten aurka. Lehen seihilekoan, Marx Eduard Gansen klaseetara joan zen (Hegelen ikuspuntu aurrerakoia ordezkatzen zuen, historiaren garapen arrazionala landuz eta auzi sozialaren garrantzia azpimarratuz) eta baita Karl von Savignyren klaseetara (Zuzenbidearen Eskola Historikoa ordezkatzen zuen).

### Paris: 1843–1845 
1843an, Marx Parisko ezkerreko aldizkari erradikal bateko erredaktore bilakatu zen, *Alemaniar-Frantziar Urte-liburuak (Deutsch-Französische Jahrbücher*), Arnold Ruge aktibista alemaniarrak sortua Alemaniako eta Frantziako erradikalak elkartzeko. eta "Juduen auziari buruz". Azken honetan bere ustea aurkeztu zuen proletalgoa indar iraultzailea zela azalduz, eta horrek komunismoarekin lotzera eraman zuen. Marx konbentzituz langile klasea historiako azken iraultzaren eragile eta tresna izango zela. Laster, Marxek eta Engelsek Bruno Bauer lagun ohiaren ideia filosofikoen kritika egiteari ekin zioten. Lan hau 1845ean argitaratu zen *Familia Santua* izenarekin.

Parisen bizi izan zen garaian, Marxek ekonomia politikoari buruzko ikasketa intentsiboa egin zuen, hala nola Adam Smith, David Ricardo, James Mill, etab. eta Frantziako historia. Ekonomia politikoaren ikasketa bizitza osoan zehar egiten jarraituko zuen, eta bere lan ekonomiko nagusia horren emaitza izan zen, *Kapitala* izeneko hiru liburukiko seriea. Marxismoa hiru eraginetan oinarritzen da hein handi batean: Hegelen dialektika, frantses sozialismo utopikoa eta ekonomia ingelesa. Hegelen dialektikari buruz egin zuen lehen azterketarekin batera, Parisen egin zuen prestakuntzak "marxismoaren" osagai nagusi guztiak jadanik 1844ko udazkenean bazituela esan nahi zuen. Bruselan, Marx Europa osoko beste erbesteratutako sozialistekin lotu zen, hala nola Moses Hess, Karl Heinzen eta Joseph Weydemeyer. 1845eko apirilean, Engels Alemaniatik Bruselara joan zen, Marxekin eta gero eta kide gehiago zuen *Justuen Liga*koekin elkartzera.

1845eko uztailaren erdialdean, Marxek eta Engelsek Brusela utzi zuten Ingalaterrara joateko, britainiar langile klaseko mugimendua zen kartismoaren buruzagiekin elkartzeko. Marxek Ingalaterrara egin zuen lehen bidaia izanik, Engels gidari ezin hobea bilakatu zen, jada bi urte emanak baitzituen Manchesterren bizitzen, 1842tik 1844ra. Engelsek ingelesa ezagutzeaz gain, harreman estua garatua zuen lider kartista askorekin, izan ere egunkari ingeles kartista eta sozialista askotan ari zen erreportari gisa. Lan honekin Marxek Ludwig Feuerbach, Bruno Bauer, Max Stirner eta gainerako *Hegeliar Gazteko* kideekin hautsi egin zuen. Halaber, Karl Grunekin eta beste "benetako sozialistekin" ere hautsi egin zuen, beraien filosofiak oraindik "idealismoan" oinarritzen zirelako neurri batean. *Ideologia alemaniar*rean Marxek eta Engelsek beraien filosofia azkeneraino osatu zuten, non historiako indar motor bakarra soilik materialismoan oinarrituta zegoela zioen. *Ideologia alemaniarra* umorezko forma satirikoan idatzita dago, baina hala eta guztiz ez zuen lana zentsuratik salbatu. Bere hasierako beste hainbat idazlan bezala, *Ideologia alemaniarra* ez zen Marxen bizitzan argitaratuko, 1932an baizik. Utopikoek uste zutenez, jendea mugimendu sozialistan sartzeko pertsona bat aldi berean konbentzitu behar zela, pertsona batek sinesmen desberdinak har ditzan konbentzitu behar zen moduan. Marxek ordea uste zuen jendeak gehienetan bere ekonomiaren arabera jokatzen zuela, eta interesak klase osoari (kasu honetan langile klaseari) erakargarri eginez, horren masa zabala mobilizatuz modurik onena zela iraultza egiteko eta gizartea aldatzeko. Hori zen planifikatzen ari zen liburu berriaren asmoa, baina eskuizkribua gobernuko zentsoreen gainetik pasatzeko liburuari *Filosofiaren urritasuna* izenburua jarri zion, eta Frantziako Pierre-Joseph Proudhon sozialista anarkistaren "filosofia burges txikiari" erantzun gisa agertu zen. eta Liga Komunista berriaren usteak plazaratu zituen. Jada ez zen gizarte sekretua, Liga Komunistaren helburuak eta asmoak argi utzi nahi zizkion publiko orokorrari, bere asmoak ezkutatu beharrean *Justuen Liga*k egiten zuen bezala. Liburuxkaren hasierako lerroek marxismoaren oinarri nagusiak zehazten zuten: "Orain arteko gizartearen historia klase-borroken historia da." Marxek burgesiaren (klase kapitalista aberatsa) eta proletalgoaren (langile klase industriala) arteko interesen liskarretan sortzen ari ziren antagonismoak aztertzen ditu. Honen harira, Manifestuak azaltzen eta argudiatzen du zergatik jokatzen duen Liga Komunistak, garai hartako beste alderdi politiko eta talde sozialista eta liberalen aldean, proletalgoaren interesen alde, gizarte kapitalista botatzeko eta sozialismoarekin ordezkatzeko. ustez heren bat erabili zuen ekintza iraultzailea planifikatzen ari ziren langile belgikarrak armatzeko. Salaketa horien egiazkotasuna eztabaidatua den arren,

### Kolonia: 1848–1849 
Aldi baterako Parisen finkatuta, Marxek Komunisten Ligako exekutibaren egoitza hirira eraman zuen, eta "Alemaniako Langileen Elkartea" sortu zuen bertan bizi ziren hainbat sozialista alemanekin. Bertan, *Manifestu Komunistaren* hamar puntuetatik lau soilik defendatzen zituen, uste baitzuen garai hartan Alemanian burgesiak monarkia feudala eta aristokrazia bota egin behar zituela, proletalgoak burgesia bota ahal izan baino lehen.

### Londresera aldaketa eta idatzi gehiago: 1850-1860 
Marx 1849ko ekainean Londresera joan zen, eta hirian bertan jarraituko zuen bizitza osoan. Liga Komunistaren egoitza nagusia ere Londresera lekualdatu zuen. Dena den, 1849-1850eko neguan Liga Komunistaren lerroetan banaketa gertatu zen, August Willichek eta Karl Schapperek zuzentzen zuten talde bat berehala altxatzeko agitatzen hasi zenean. Haien ustez, Liga Komunistak altxamendua hasi eta gero, Europa osoko langile klase guztia "berez" altxatuko zela harekin bat egiteko, horrela Europa osoan iraultza sortuz. Marxek eta Engelsek protesta egin zuten Liga Komunistaren aldetik planifikatu gabeko altxamendu hori "abenturazkoa" zela esanez, eta Ligarentzat suizidioa izango zela. Izan ere, ziur zeuden Schapper / Willich taldeak gomendatutakoa bezalako matxinada, poliziek eta Europako gobernu atzerakoien indar armatuek erraz birrinduko zuketela. Erakunde horri ere kideen arteko barne borrokak eragin zion, eta horietako batzuk Marxen atzetik joan arren, beste hainbat Willich / Schapper taldeari jarraitu zioten. Barne banaketa honetako gaiak Ligaren barneko banaketan planteatutako arazo berberak ziren, baina Marxek Schapper / Willich taldearen aurkako borroka galdu egin zuen. Amaieran, 1850eko irailean Alemaniako Langileen Hezkuntza Elkartea utzi zuen.
thumb|Alderdi Komunistaren Manifestuaren lehen edizioa, alemanez argitaratua 1848an.

### *New-York Daily Tribune* eta kazetaritza 
Londreseko hasierako garaian, Marxen zeregin ia guztiak jarduera iraultzaileetara konprometitu zituen, eta ondorioz bere familiak muturreko pobrezia jasan zuen. Bere diru iturri nagusia Engels izan zen, aita industrial aberatsa baitzuen. Prusian bere egunkariaren zuzendari bezala, eta ideologikoki lerrokatutako beste batzuen laguntzaile gisa, Marxek bere audientziarengana, langile klasearengana, iristea lortzen zuen. Londresen, egunkari bat zuzentzeko dirurik gabe, berak eta Engelsek nazioarteko kazetaritzara jo zuten. Garai batean Ingalaterra, Estatu Batuak, Prusia, Austria eta Hegoafrikako sei egunkarik argitaratzen zituzten beraien lanak. Marxen irabazi nagusiak Europako korrespontsal gisa egindako lanengatik etorri ziren, 1852tik 1862ra bereziki New-York Daily Tribunetik, eta baita egunkari "burges" gehiagorako artikuluak idatziz. Marxen alemanezko artikuluak Wilhelm Pieperrek itzultzen zizkion, ingelesez zuen trebetasuna egokia bilakatu zen arte.

1850eko eta 1860ko hamarkadek Marx gaztearen idealismo hegeliarra, eta marxismo estrukturalarekin lotutako ideologia zientifiko helduagoa bereizten zituen muga filosofikoa markatzen zutela esan daiteke. Hala ere, aditu guztiek ez dute bereizketa hori onartzen. Marx eta Engelsentzat, 1848 eta 1849 arteko Iraultzetan izandako esperientzia, oso formatzailea izan zen, ekonomiaren eta progresio historikoaren teoria garatzeko ordurako. 1848ko "porroten" ondoren, bultzada iraultzailea agortuta zegoen, eta atzeraldi ekonomikorik gabe ez zen berrituko. Marx eta bere komunista kideen artean eztabaida sortu zen, eta "abenturazale" izatea egotzi zien. Iruditzen zitzaion ametsetan aritzea zela "boterearen nahia" nahikoa izan zitekeela proposatzea baldintza iraultzaileak sortzeko, errealitatean beharrezko baldintza nagusia osagai ekonomikoa zenean. 

Estatu Batuetako 1852ko ekonomiaren atzeraldiak, Marx eta Engelsi jarduera iraultzailearekiko baikortasuna emateko arrazoiak eman zizkien, nahiz eta ekonomia hura oraindik heldugabe ikusi iraultza kapitalistarako. Izan ere, mendebaldeko mugako lurralde irekiek ezinegon sozialaren indarrak xahutu zituzten. Gainera, Estatu Batuetan sortutako krisi ekonomikoak ez zukeen Europako nazioen ekonomia zaharretara kutsadura iraultzailea ekarriko, muga nazionalak mugatutako sistema itxiak baitziren. Bestalde, Estatu Batuetan 1857ko “Izua” deituriko krisia mundu osora zabaldu zenean, teoria eredu ekonomiko guztiak hautsi zituen, benetan lehen krisi ekonomiko globala bilakatuz. Tribune jada ez zen Sindikatuen garaipen osoari eskainitako egunkari abolizionista sendoa izango. Erredakzio batzorde berriak Batasunaren eta Konfederazioaren arteko berehalako bakea onartu zuen Estatu Batuetako Gerra Zibilean, Konfederazioan bere horretan utzitako esklabotza zela eta. Marx ez zegoen oso ados jarrera politiko berri honekin, eta 1863an Tribuneko idazle gisa erretiratzera behartu zuten. Erakunde horretan, Mikhail Bakunin anarkistaren aurkako gatazkan hartu zuen parte. Marxek irabazi zuen arren, 1872an Kontseilu Nagusiaren egoitza Londresetik New Yorkera transferitzeak, Marxek onartutakoa, Elkartearen gainbehera ekarri zuen.

Langileen iraultzen eta mugimenduen etengabeko porrotak zein frustrazioen eraginez, Marx kapitalismoa ulertzen ahalegindu zen. Denbora asko eman zuen British Museumeko irakurketa gelan, ekonomialari politikoen lanak eta datu ekonomikoak aztertzen eta hausnartzen.

1859an, *Ekonomia Politikoaren Kritikaren Ekarpena* argitaratu zuen, bere funtsezko lehen lan ekonomikoa. Lan hau bere hiru liburukiko *Kapitala*ren aurrerapen bezala baino ez zuen pentsatu, geroago argitaratzeko asmoarekin. *Ekarpena*n, David Ricardok defendatutako lanaren balioaren teoria zabaltzen du. Lana gogoz hartua izan zen, edizioa azkar agortuz. 1867an, *Kapitala*ren lehen liburukia argitaratu zen, produkzio prozesu kapitalista aztertzen zuena. Hemen Marxek lanaren balioaren teoria landu zuen, Thomas Hodgskinek eragindakoa. *Kapitala*ren lehen liburuki honetan, Marxek gainbalioaren eta esplotazioaren inguruko bere ikuskera azaldu zuen, azkenean irabazien tasa jaitsi eta kapitalismo industrialaren kolapsoa ekarriko zuela argudiatuz. *Kapitala*ren III. liburukia urtebete geroago argitaratu zen, 1894ko urrian, *Kapitala III: Ekoizpen Kapitalistaren Prozesua Osotasunean* izenarekin.

Bere bizitzako azken hamarkadan, Marxen osasunak behera egin zuen, eta bere aurreko lana ezaugarritu zuen ahalegin iraunkorra jarraitu ezinean geratu zen.

## Bizitza pertsonala 
### Familia 
thumb|Marx bere alaba Jennyrekin, 1869an. German Fehrenbachen argazkia.
Marxek eta Jenny von Westphalenek zazpi seme-alaba izan zituzten elkarrekin, baina neurri batean Londresen bizi ziren baldintza txarrengatik, hiru bakarrik heldu ziren nerabetasunera. Haurrak hauek izan ziren: Jenny Caroline (1844–1883), Jenny Laura (1845-1911), Edgar (1847-1855), Henry Edward Guy (1849-1850), Jenny Eveline Frances (1851-1852), Jenny Julia Eleanor (1855-1898) eta izendatu aurretik hil zen beste bat (1857ko uztailean). Salaketak daude Marxek seme bat izan zuela ezkontzatik kanpo Helene Demuth neskamearekin.

Marxek maiz erabiltzen zituen ezizenak, askotan etxea edo pisua alokatzerakoan, itxuraz agintariei jarraipena egitea zailtzeko. Parisen zegoela, "Ramboz Jauna" erabiltzen zuen, Londresen eskutitzak "A. Williams" izenburuaz sinatzen zituen bitartean. Lagunek "Moor" esaten zioten, bere azal iluna eta ile kizkur beltza zirela eta. Seme-alabak "Nick Zaharra" eta "Charley" deitzera animatzen zituen. Goitizenak eta ezizenak ere eman zizkien bere lagunei eta senideei, eta horrela Friedrich Engelsi "Jeneral" deitzen zion, bere neskame Heleneri "Lenchen" edo "Nym", Jennychen alabari “Qui qui”, eta Laura beste alabari "Kakadou". eta hainbat autorek azaldu nahi izan dute hori. Werner Blumenberg biografoak Marxek 1849an izan zituen gibeleko eta behazun arazoei egotzi zien, eta azpimarratu zuen ondoren ez zela askea izan, zeraman bizimodu desegokiak areagotuta. Erasoak askotan buruko mina, begi hantura, buruko neuralgia eta min erreumatikoak sortzen zizkioten. Nerbio-nahaste larria agertu zitzaion 1877an, insomnio luzea erakarriz, Marxek narkotikoekin aurre egiten ziona. Gaixotasuna asko larriagotzen zen gehiegizko gaueko lanaren eta dieta okerraren ondorioz. Marxi asko ondutako platerak gustatzen zitzaizkion, eta baita arrain ketuak, kabiarrak, ozpinetako pepinoak, etab, "gibeleko gaixoentzat bat ere gomendagarriak ez zirenak". Halaber, ardoa eta likoreak ere gustatzen zitzaizkion, eta izugarri erretzen zuen "nahiz eta, dirurik izaten ez zuenez, normalean kalitate txarreko puruak ziren." 
thumb|Karl Marxen hilobia, Londresko East Highgate auzoko hilerrian.

### Heriotza 
Jenny emaztea 1881eko abenduan hil ondoren, Marxek hotzeria harrapatu zuen eta bere bizitzako azken hamabost hilabeteak nahiko osasun txarrean igaro zituen. Amaieran, Londresen zendu zen 1883ko martxoaren 14an, bronkitisaren eta pleuresiaren eraginez, 64 urte zituela eta aberrigabe. eta bertaratutako pertsonen artean honakoak zeuden: Friedrich Engels, Eleanor Marx, Edward Aveling, Paul Lafargue, Charles Longuet, Helene Demuth, Wilhelm Liebknecht, Gottlieb Lemke, Frederick Lessner, G Lochner, Sir Ray Lankester, Carl Schorlemmer eta Ernest Radford. Egunkari garaikide batek zioen hiletan 25etik 30era senide eta lagun izan zirela.

The Graphice egunkariko kazetari batek honakoa adierazi zuen: 'Akats bitxi baten ondorioz ... bere heriotza ez zen bi egunetan jakinarazi, eta gainera Parisen gertatu zela argitaratu zen. Hurrengo egunean Parisekoa zuzendua izan zen, baina hainbat lagun eta jarraitzaile Marxen Haverstock Hill-eko etxera ailegatu zirenean ehorzketarako ordua eta lekua jakiteko, dagoeneko lur hotzean zegoen. Sekretu eta presarengatik izan ez balitz, zalantzarik gabe manifestazio herrikoi handi bat egingo zen bere hilobiaren inguruan'.

Bere lagun minenetako batzuk hiletan hitz egin zuten, horien artean Wilhelm Liebknecht eta Friedrich Engels. Honen hitzaldiaren pasarte batek honela zioen: “*Martxoaren 14an, arratsaldeko hirurak eta laurdenetan, munduan zegoen pentsalari handienak pentsatzeari utzi zion. Bi minutu eskas geratu zen bakarrik, eta itzuli ginenean bere besaulkian aurkitu genuen, bakean lo, betirako*.”

Marxek 250 liberako ondasun pertsonala utzi zuen (2019an 25.365 euroren baliokidea) hil zenean, eta Engelsek bizirik zeuden Marxen bi alabei bere ondasun handiaren "zati esanguratsua" utzi zien (4,08 milioi euroko balioa).

- Frantziako pentsamendu sozialista, bereziki Jean-Jacques Rousseau, Henri Saint-Simongoa, Pierre-Joseph Proudhon eta Charles Fourier-ena.

- *Hegeliar gazteak* taldean zegoenean, lehen materialismo filosofiko alemaniarra, bereziki Ludwig Feuerbach eta Bruno Bauerena. Eta baita XVIII. mende amaierako materialismo frantsesa ere, Diderot, Claude Adrien Helvétius eta d'Holbach barne.

- Friedrich Engelsen langile klasearen analisia, eta Frantziako liberalek eta Saint-Simoniarrek, François Guizot eta Augustin Thierry, egindako klaseen deskribapen goiztiarrak ere.

- Marxen ondare judua ikuspegi moralaren eta filosofia materialistaren hezitzaile bezala identifikatu da.

Pentsamendu sozialista eta soziologiko frantsesak inspiratu bazion ere, Marxek sozialista utopikoak kritikatu egin zituen, eskala txikiko komunitate sozialistak marjinazioarekin eta pobreziarekin lotzen zirelako, eta sistema ekonomikoa eskala handiko aldaketak soilik ekar dezakeelako.

### Filosofia eta pentsamendu soziala 
Marxek beste pentsalari batzuekin izandako eztabaida, kritikaren bidez gertatu ohi zen, eta beraz "gizarte zientzietako metodo kritikoaren lehen erabiltzaile handia" deitu izan diote. Filosofia espekulatiboa kritikatu zuen, metafisika ideologiarekin parekatuz. Ikuspegi hori hartuz, funtsezko aurkikuntzak alborapen ideologikoetatik bereizten saiatu zen. Horrek filosofo garaikide askorengandik aldentzen zuen.

#### Giza izaera 
Tocquevillek despotismo burokratikoa deskribatzen zuen, despota identifikagarririk gabea zena, eta Marxek ere hautsi egin zuen tirano bakarrari buruz hitz egiten zuten pentsalari klasikoekin. Eta baita Montesquieurekin, despota bakarraren izaera eztabaidatzen zuena. Horren ordez, Marx "kapitalaren despotismoa" aztertzera abiatu zen. Funtsean, Marxek suposatu zuen giza historiak gizakiaren izaera eraldatzea dakarrela, gizakiak eta objektu materialak biltzen dituela. Pertsonak jakitun dira “ni” bat dutela, gaurkoa eta potentziala. Marxentzat eta Hegelentzat, norberaren garapena aitorpen horretatik eratorritako barne alienazio esperientziarekin hasten da, eta gero jabetzen da benetako niak, agente subjektibo bezala, bere balizko homologoa atzeman beharreko objektu bihurtzen duela. Marxek dioenez, natura nahi den moduan moldatuz pertsonak objektua beretzat hartzen du, eta beraz, gizabanakoa guztiz gizakia izatea ahalbidetzen du. Marxentzat, giza izaera gizakiaren lanaren funtzio bezala existitzen da.

Marxek aitortzen du Hegelek "lanaren izaera bereganatzen duela eta gizaki objektiboa ulertzen duela, benetakoa delako bere lanaren emaitza bezala", baina Hegelen berezko garapena "espiritualegia" eta abstraktuegia dela ezaugarritzen du. Ondorioz, Marxek Hegelen "lana" era materialean berraztertzen du, gizakiak natura eraldatzeko duen gaitasunaren testuinguruan ezarriz "lan boterea" terminoa.
thumb|Marx alabekin eta Engels, Londresen.

#### Lana, klase borroka eta kontzientzia faltsua 
*“Orain arte zeuden gizarte guztien historia, klase borroken historia da.”*

*Karl Marx, Manifestu Komunista.*

Marxek kezka berezia zuen jendeak bere lan indarrarekin zuen harremanarekin. Horri buruz asko idatzi zuen, alienazioaren arazoa garatzen zuelako. Kapitalismoak produkzio harreman sozialetan bitartekaritza funtzioa betetzen du (hala nola langileen artean edo langile eta kapitalisten artean), merkatuan erosi eta saltzen diren merkantzien bidez, eskulana barne.

Lehengaien fetitxismoak Engelsek "kontzientzia faltsua" deitu zuenaren adibidea da, ideologiaren ulermenarekin lotura estua duena. "Ideologia" terminoarekin, Marxek eta Engelsek historiako garai jakin batean klase jakin baten interesak islatzen dituzten ideiak adierazi nahi zituzten, baina garaikideek unibertsalak eta betierekotzat dituztenak. Marx eta Engelsen iritzia ez zen soilik horrelako sinesmenak ustearen egia erdia ere ez direla, funtzio politiko garrantzitsua betetzen dutelako. Beste modu batera esanda, klase batek produkzio baliabideen gain duen kontrolak, elikagaien edo manufakturatutako produktuen ekoizpena ez ezik, ideien ekoizpena ere barne hartzen du (honek menpeko klase bateko kideek beren interesen kontrako ideiak zergatik izan ditzaketen  azal dezake). Analisi mota horren adibide bat Marxek erlijioaren inguruan duen ulermena da, 1843ko Hegelen “*Zuzenbidearen Filosofiaren Kritikari* *egindako ekarpenak”* lanaren hitzaurreko pasarte batean laburbiltzen duena:Erlijiozko sufrimendua, aldi berean, benetako sufrimenduaren adierazpena da eta benetako sufrimenduaren aurkako protesta. Erlijioa zapaldutako izakiaren hasperena da, bihotz gabeko mundu baten bihotza, eta arimarik gabeko egoeraren arima. Jendearen opioa da. Erlijioa abolitzea, jendearen zoriontasun ilusio gisa, benetako zoriontasunaren eskaera da. Euren egoerari buruzko ilusioak uztera deitzea, ilusioak eskatzen dituen egoera bat uztera deitzea da.Treveriseko Eskolako goi-mailako tesian erlijioaren lehen helburu soziala elkartasunaren sustapena zela defendatzen zuen bitartean, gerora Marxek erlijioaren funtzio soziala statu quo politikoa eta ekonomikoa mantentzea zela ikusten zuen, eta desberdintasuna zaintzea.

Bestalde, Marx haurren lanaren aurkari nabarmena zen, eta esan zuen industria britainiarra "soilik odola xurgatuz bizi zitekeela, eta haurren odola ere bai". AEBetako kapitala "haurren odol kapitalizatuarekin" finantzatzen zela ere bazioen.
[thumb|Oldhameko lantegi baten kanpoaldean. Marxek uste zuen langile industrialak ([Proletario|proletalgoa) munduan zehar altxatu egingo zirela.]]

#### Ekonomia, historia eta gizartea 
Marxek lanari buruz zituen pentsamenduak gizartearen iragana, oraina eta etorkizuna zehazteko erlazio ekonomikoari ematen zion nagusitasunarekin lotzen ziren. Kapitalaren metaketak sistema soziala eratzen du. Marxen ustez, aldaketa soziala interes kontrajarrien arteko gatazkari lotua zen, atzealdean indar ekonomikoek bultzatuta. Hori “gatazka teoria” izenez ezagutzen den lan multzoaren inspirazio bihurtu zen. Bere historia eredu ebolutiboan, hastapenean lan aske, emankor eta sortzailearekin hasi zela defendatzen zuen, denborarekin kapitalismoaren azpian behartua eta deshumanizatua izan zena.

Gizartearen antolaketa ekoizpen-bideen menpe dago. Gauza guztiak behar dira ondasun materialak ekoizteko, hala nola lurra, baliabide naturalak eta teknologia, baina ez gizakiaren lana. Ekoizpen-harremanak jendeak ekoizpen-bitartekoak eskuratu eta erabiltzen dituen bitartean egiten dituen harreman sozialak dira. Guzti horiek batera, ekoizpen modua osatzen dute, eta Marxek garai historikoak produkzio modu horien arabera bereizten zituen. Azpiegitura eta gainegitura bereizten zituen, non oinarria (edo azpiegitura) sistema ekonomikoa den, eta gainegitura sistema kulturala eta politikoa. Marxek oinarri ekonomikoaren eta gainegitura sozialaren arteko desoreka horren etena, gatazka sozialen iturri nagusitzat jo zuen.

Kapitalismoaz ikuspegi bikoitza zuen. Alde batetik, XIX. mendeko sistema honen alderdi gizatasun gabeei egindako kritikarik sakonenean, adierazi zuen kapitalismoaren ezaugarriak honakoak zirela, alienazioa, esplotazioa eta behin eta berriz errepikatzen diren depresio ziklikoak, langabezia masiboa sorrarazten dutenak. Bestalde, kapitalismoa "garapenaren, hazkundearen eta progresibitatearen” eragile gisa ikusten zuen, hau da, aurrerapenaren bultzatzaile gisa. Marxek klase kapitalista historiako iraultzaileenetako bat zela zioen, ekoizpen-bideak etengabe hobetzen zituelako historiako beste edozein klasek baino gehiago, eta feudalismoa erorarazi zuelako. Kapitalismoak hazkunde handia bultza dezake, kapitalistek mozkinak teknologia berrietan eta kapital ekipamenduetan berriro inbertitzeko pizgarriak dituztelako.

### Nazioarteko harremanak 
Marxek Errusia Europako iraultzen aurkako mehatxu kontrairaultzaile nagusia zela ikusi zuen. Adibidez Krimeako Gerran, Marxek Otomandar Inperioaren, eta aliatuak ziren Britainia Handia zein Frantziaren, alde egin zuen Errusiaren aurka. Pan-eslavismoaren erabat aurka zegoen, Errusiako kanpo politikaren tresna gisa ikusten baitzuen. Polonia izan ezik, Marxek eslaviar nazioak "kontra-iraultzaile" bezala hartu zituen. Honakoa argitaratu zuten Marx eta Engelsek *Neue Rheinische Zeitung* aldizkarian 1849ko otsailean:Europako nazio kontra-iraultzaileenen izenean, hemen eskaintzen zaizkigun senidetasunari buruzko esaldi sentimentalak direla eta, erantzuten diegu Errusiarekiko gorrotoa dela oraindik ere alemaniarren lehen pasio iraultzaile nagusia. 1848ko iraultzaz geroztik, txekiar eta kroaziarren aurkako gorrotoa gehitu dela, eta eslaviar herriaren aurkako izua erabilita soilik, poloniarrekin eta magyarrekin batera, iraultza babestu egin dezakegula. Badakigu non biltzen diren iraultzaren etsaiak, alegia. Errusian eta Austriako eslaviar eskualdeetan, eta esaldi bikainekin herrialde hauen etorkizun demokratikorik zehaztu gabe aipatzeak, ezin gaitu eragotzi gure etsaiak etsai gisa tratatzetik. Orduan borroka izango da, "bizitza ala heriotza borroka ezin amaigabea", iraultza traizionatzen duten eslaviar horien aurka; borroka suntsitzailea eta izu errukigabea, ez Alemaniaren mesedetan, iraultzaren mesedetan baizik.thumb|Marxismo-Leninismoaren banderan, Marx, Engels eta Lenin.Marxek eta Engelsek 1860ko eta 1870eko hamarkadetako Narodnik iraultzaileak begiko zituzten. Errusiako iraultzaileek Alexander II.a Errusiako Tsarra hil zutenean, Marxek hilketak "errusiar komunitate baten sorrera" iragartzen zuen itxaropena agertu zuen. Errusia tsaristaren aurkako Poloniako matxinadak lagundu zituen.

## Ondarea 
Marxen pentsamenduaren ondarea joera ugariren artean eztabaidatu da, eta bakoitzak bere burua Marxen interpretatzailerik zehatzena dela ikusten du. Bere obrek kapitalismoa gainditzeko konpromisoa duten erakunde politiko asko inspiratu dute. Joera horien artean daude leninismoa, marxismo-leninismoa, trotskismoa, maoismoa, luxenburgismoa eta marxismo libertarioa. Bestalde, hainbat korronte garatu dira marxismo akademikoan ere, askotan beste ikuspuntu batzuen eraginpean: marxismo estrukturalista, marxismo historikoa, marxismo fenomenologikoa, marxismo analitikoa, marxismo humanista, mendebaldeko marxismoa eta marxismo hegeliarra. Eta gizarte zientzia modernoko hiru arkitekto nagusietako bat, Émile Durkheim eta Max Weberrekin. Beste filosofo batzuekin alderatuta, Marxek metodo zientifikoarekin askotan probatu ahal ziren teoriak eskaintzen zituen. Jean-Claude Juncker Europako Batzordeko presidenteak Marxen memoria defendatu zuen, esanez gaur egun Marxek "berak ez zuen eta berak eragin ez zituen gauzak ordezkatzen dituela, idatzi zituen gauza asko kontrako norabidean idatzita zeudelako".
[thumb|[Mao Zedong Joseph Stalinekin 1949an; biek eskubide indibidualak zapaltzen zituzten gobernu totalitarioak sortu zituzten, Txinan eta Errusian.]]

### Marxen kritikoak 
XIX. mendeko kritika nagusiak intelektualen eta langileen mugimenduen antolatzaileen eskutik jasan zituen, politika inguruko iritzi ezberdinak zituztelako Marxekin alderatuz. Esaterako Mikhail Bakuninek, anarkista eta Internazionalaren inspirazioan arerioa, marxisten helburua "estatu zentralizatu indartsua" ezartzea zela zioen. Bestalde, Pierre-Joseph Proudhonek, sozialismo libertarioaren teoriko anarkistak, gizarte komunistaren proiektuak "alde guztietan diktadurara" eramaten zuela zioen. Marxen heriotzaren ondoren, Austriako Böhm-Bawerk ekonomilaria *Kapitala* lana ezeztatzen saiatu zen. XX. mendean, Karl Popperrek “Gizarte irekia eta bere etsaiak”en profezia marxista aztertu zuen, historian gezurtatua izan zela ondorioztatuz.

Ikuspegi politikotik, Marxen ondarea konplexuagoa da. XX. mendean zehar, dozenaka herrialdetako iraultzek beren burua "marxistatzat" izendatu zuten, batez ere Errusiako Iraultzak, eta horren ondoren sortutako Sobiet Batasunak. Munduko lider nagusi askok, hots, Vladimir Lenin, Mao Zedong, Fidel Castro, Salvador Allende, Josip Broz Tito, Kwame Nkrumah, Jawaharlal Nehru, Nelson Mandela, Xi Jinping, Jean-Claude Juncker eta Thomas Sankarak, Marxen eragina aipatu zuten. Iraultza marxistak gertatu ziren lekuetatik haratago, Marxen ideiek mundu osoko alderdi politikoek hartu dituzte kontuan. Aldarrikapen marxistekin lotutako herrialdeetan, gertakari batzuek gobernuen aurkari politikoek Marxi milioika heriotza leporatzera eraman dituzte. Eta Marxen lanarekiko, iraultzaile, buruzagi eta alderdi askoren fideltasuna oso eztabaidatua eta baztertua izan da, baita marxista askorengandik ere. Gaur egun ohikoa da Marxen ondarea eta eragina, eta bere ideiak helburu politikoetarako moldatu dituztenen ondarea eta eragina bereiztea. Andrew Lipow adituak, Marx eta bere kolaboratzaile Friedrich Engels "sozialismo demokratiko iraultzaile modernoaren sortzaile" gisa deskribatzen ditu.

## Lanak 
### Karl Marxek idatzitako lanak 
* *Scorpion eta Felix*. (1837). (Marxek idatzitako komedia bakarra.)
* *Epikuroar filosofiaren gaineko koadernoak.* (1839).
* *Demokritoar eta epikuroar natura-filosofien arteko desberdintasuna, eranskin batekin batera.* (1841). (Doktorego-tesia).
* *Gure bizitza arpilatzearen aurka*, (1842). (Renana aldizkarian argitaratutako artikulua.)
* *Hegelen zuzenbide filosofiari buruzko kritika.* (1843).
* *Juduen auziari buruz*. (1843).
* *James Milli buruzko oharrak*. (1844).
* *1844ko eskuizkribu ekonomiko eta filosofikoak* (hil ostean argitaratu ziren 1932an).
* *Feuerbachi buruzko tesia* (1845). (Hil osteko argitalpena)
* *Soldatapeko lana eta kapitala*. (1847).
* *Filosofiaren miseria* (*Das Ehlend der Philosophie*). (1847).
* *Klase arteko borrokak Frantzian, 1848-1850*. (1850).
* *Luis Bonaparteren brumairearen hemezortzia* (*Der Achtzehnter Brumaire des Louis Bonaparte*). (1852)
* *Espainia iraultzailea*. (1854). (New York Tribuneko artikuluak.)
* *Grundrisse edo Oinarrizko elementuak ekonomia politikoaren kritikarako.* (1857).
* *Ekonomia politikoaren kritikari ekarpena*. (1859).
* *Herr Vogt.* (1860).
* *Gainbalioaren teoriak*. (1862). (Hiru liburuki)
* *Soldata, prezioa eta irabaziak.* (1865).
* *Kapitala**. I. liburukia* (*Das Kapital*) (1867).
* *Gerra zibila Frantzian*. (1871).
* *Gotha programaren kritika.* (1875). (Hil ostean argitaratua)
* *Wagnerri buruzko oharrak.* (1880).

### Marxek eta Engelsek idatzitako lanak 
* *Ideologia alemaniarra* (1845). (Hil osteko argitalpena)
* *Familia santua* (*Die heillige Familie*). (1845).
* *Alderdi komunistaren manifestua* (*Manifest der Kommunistischen Partei*). (1848).
* *Gerra zibila Estatu Batuetan*. (1861).
* *Kapitala, II liburukia* (1885). (Hil osteko argitalpena).
* *Kapitala, III. Liburukia* (1894). (Hil osteko argitalpena).

## Erreferentziak 
## Bibliografia euskaraz 
* Apodaka, Eduardo (2024): "Parekotasunaren subjektua. Marx eta singularren komunismoa" in *Subjektuaren zainak eta adarrak*, Bilbo, UEU. 
* Azurmendi, Joxe (1998): "K. Marxen eboluzioa *Manifestu*-ra arte. Hegelen idealismotik materialismo historikora" hitzaurrea in Karl Marx eta Friedrich Engels, *Alderdi Komunistaren Manifestua*, Donostia, Jakin 
* Bensaïd, Daniel (1990): "Historiaren Amaiera iragarriari buruzko tesiak" in *Historiaz mintzo. Foucault eta Bensaïd*, Donostia, Jakin, 2009. 
* Galparsoro, Jose Ignacio (2008): "Karl Marx" in Agustin Arrieta, Ibon Uribarri (koord.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Garate, Gotzon (1971): *Marxen marxismoa*, Bilbao: Mensajero.
* Majuelo, Emilio (2023): “Gibelsolasa” in Karl Marx: *Luis Bonaparteren brumairearen hemezortzia*, Iruñea, Igela. 
* Hall, Stuart (2025)[1977]: ”Oinarri eta superestruktura metafora birpentsatzen” in Stuart Hall: *Kultura, aurkakotasuna eta boterea*, Iruñea, Katakrak. 
* Simon, Lawrence H. (2004): “Hitzaurrea” in *Karl Max: Idazlan hautatuak*, Bilbo, Klasikoak. 
* Sudupe, J., 1984: *Karl Marx. Teoria eta politika*.

## Ikus, gainera 
* Ekonomia marxista
* Ekonomia politikoa
* 2870 Karl Marx asteroidea

## Kanpo estekak 
* *Idazlan hautatuak* EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
*  Karl Marxen lanak, Gutenberg proiektuan
*  Karl Marx, Encyclopædia Britannica-n
*  Karl Marx, Stanford Encyclopedia of Philosophy-an
*  Karl Marx, Marxists Internet Archive-n
*   (1973). Mosku: Progress Argitaletxea.
*   (1973). Mosku: Progress Argitaletxea.
*   (1973). Mosku: Progress Argitaletxea.
*   (1982). Mosku: Progress Argitaletxea.
*   (1989). Sobiet Batasuneko Alderdi Komunistako Marxismo- Leninismo Institutua. Mosku: Progress Argitaletxea.
*  Karl Marx / Friedrich Engels Papers, International Institute of Social History.