open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bestea da mundua (Orbetarrak I)

***Bestea da mundua*** Joan Mari Irigoien idazleak idatzitako *Orbetarrak* trilogiaren lehen atala da, 2008an "Elkar"rrek argitara emandakoa. Regina Aldasoro eta Nazario Orbe dira bi protagonista nagusiak, eta narrazioak bitan agertuko du banatuta kontakizuna, liburuaren azken aldean bat egiteko. Hamaika kapitulu bikoitz horietan gazteen haurtzaro eta gaztaroaren berri izango dugu, baita haien familien bilakaerarena ere. XIX. mendeko amaierako urteetan da girotua, industrializazioa Euskal Herrian sartu zeneko garaia.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko liburu ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Bixente Serrano Izko / *Berria*, 2008-11-16 / Liburuari eginiko kritika *Kritiken hemerotekan*
*  Iratxe Esnaola / *Gara*, 2008-11-21 / Liburuari eginiko kritika *Kritiken hemerotekan*
*  Javier Rojo / El Correo, 2008-10-04 / Liburuari eginiko kritika *Kritiken hemerotekan*
* *Bestea da mundua* "Elkar"ren webgunean
Mailu-jaurtiketa

thumb|Atleta bat mailua jaurtitzeko prest.
thumb
**Mailu-jaurtiketa** atletismoaren proba bat da, bola astun bat alanbre sendo bati lotutakoa ahalik eta urrutien jaurtitzean datzana. Proba honetan atletak mailua bi eskuekin hartzen du eta babes-kaiolaren barruan kokatuta hiruzpalau bira oso egiten ditu bere gorputzaren inguruan, horrela lortutako abiadura eta besoen potentzia konbinatuz jaurtigaia botatzeko orduan.

Juri Sedykh sobietarrak gizonezkoen markarik onena ezarri zuen 1986an 86.74 metrorekin. Emakumezkoena Anita Włodarczyk poloniarrarena da bestela (78.30 m, 2010).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatistikak IAAFren webgunean
Saïd Aouita

**Saïd Aouita** (; Kenitra, Gharb-Chrarda-Beni Hssen, Maroko, 1959ko azaroaren 2a -) atleta ohi marokoarra da, hainbat garaipen eta munduko marka laga dituena, ertaineko distantzietan batez ere.

## Biografia 
Bere aurretik mundu mailako iraupeneko lasterkari afrikar eta magrebtarrik izan bazen ere, Said Aouitak iraupen erdiko lasterketara hedatu zuen afrikarren nagusitasuna, bera izan baitzen horretan errege 1980ko hamarkadan, atleta britainiarrei aurrea hartuta.

Honako mundu errekor hauek izan zituen: 1.500 metrokoa (1985), 2.000 metrokoa (1987), bi miliakoa (1987) eta 3.000 metrokoa (1989).

Bere garaipenetan nabarmentzekoak dira 5.000 metroko 1984ko olinpiar titulua eta 1987ko mundukoa, eta pista estaliko 3.000 metroko 1989ko munduko titulua.

1.500 metrokoan berriz brontzezko domina besterik ez zuen irabazi 1983ko Munduko txapelketan, 1985-1991 bitartean 1.500eko eta miliako 39 lasterketa irabazi baldin bazituen ere jarraian.

1979-1989 bitartean korritu zituen 5.000 metroko lasterketa guztiak irabazi zituen.

1985-1987 bitartean 44 lasterketa irabazi zituen jarraian, distantzia guztietan.

Erretiratu zenerako izan diren lau marka onenetatik bi eskuratuak zituen 1.500 metrotan, hiru marka onenetatik bi miliakoan, bederatzietatik bost 3.000 metrotan eta hamabietatik sei 5.000 metrotan.

Ez zuen Bartzelonako Olinpiar Jokoetan parte hartzerik izan, min hartuta zegoelako, eta betiko utzi zuen atletismoa.

## Palmares hautatua 
[thumb|220px|Said Aouitaren irudia [Azerbaijan|Azerbaiango 1996ko zigilu batean.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Saïd Aouita Sports-reference.com
Hicham El Guerrouj

**Hicham El Guerrouj** (; ; Berkane, Ekialdea, 1974ko irailaren 14a-) atleta ohi marokoarra da, hainbat garaipen eta munduko marka (tartean gaur egungo 1.500 eta 2.000 metroko lasterketena) laga dituena ertaineko distantzietan batez ere.

## Palmares hautatua 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda
Carlos Andrés Pérez

**Carlos Andrés Pérez Rodríguez** (Táchira, Venezuela, 1922ko urriaren 27a - Miami, Ameriketako Estatu Batuak, 2010eko abenduaren 25a) batzuetan **CAP** eta *El Gocho* izenekin deitua, Venezuelako Lehendakaria izan zen 1974tik 1979ra eta 1989tik 1993ra. Bere lehenengo presidentetzari *Venezuela Saudi* izena eman zitzaion, ekonomiaren gorakada zela eta, batez ere petrolioaren esportazioa dela eta. Hala ere bere bigarren agintaldian krisi ekonomiko larrian bizi izan zuen eta Caracazo matxinadaz gain bi estatu kolpe jasan zituen 1992an. 1993ko maiatzean 250 milioi bolivar ebatsi zituela argudiatuta Auzitegi Gorenak bere kargutik kendu zuen. 1996an askatu zuten eta 2010eko abenduaren 25ean hil zen, Miamin, erbestean.

## Bizitza 
thumb|ezkerrera|Carlos Andrés Pérez, bere lehen presidentealdian, 1945ean.

Oso gazterik hasi zen politikan: 15 urte zituela Partido Democrático Nacional (PDN) ezkutuko alderdian sartu zen (gero Acción Democrática, AD). 1939an familiarekin Caracasa aldatu zen, eta ikasle mugimenduan nabarmendu zen. 1945ean Batzorde Zibiko-Militar batek eskuratu zuen agintea, eta Andrés Pérez Lehendakaritzako Idazkaritzan sartu zen Rómulo Betancourten lehen agintaldian (1945-1948). 1946an Diputatuen kongresuko kide izendatu zuten, baina 1948an espetxeratu egin zuten Gallegosen gobernu konstituzionaleko zenbait ministrorekin batera, hura eraitsi zutenean. Kolonbiara eta Costa Ricara erbesteratu zen, eta 1953an, Marcos Pérez Jiménez diktadorearen kontra azaldu zelarik, erbestera ihes egin behar izan zuen berriro, 1958 arte.

Sorterrira itzuli ondoren, 1962an Kanpo Harremanetarako ministro izendatu zuten, eta handik hamabi urtera Errepublikako lehendakari, Acción Democrática alderdiaren eskutik. Lehenengo agintaldia 1974-1979 bitartean bete zuen, eta 1988-1994 bitartean berriro izan zen lehendakari. Neurri ekonomiko zorrotzak hartu zituen eta istilu asko eragin zituen bere politikak. Bigarren agintaldia amaitu ondoren epaitu egin zuten, eta bi urte igaro behar izan zituen etxetik irten gabe, baina 1997an politikara itzuli zen, Movimiento de Apertura y Participación Nacional alderdia sortuz. 1998an berriro atxilotu zuten, ordea, diru publikoa bere onurarako erabili izanaren salaketapean, eta adinagatik espetxeratu ez zuten arren, hurrengo hauteskundeetan ez zen senatari izan.

2010eko abenduaren 25ean hil zen, Miamin, erbestean.

## Erreferentziak
Satitsu mozorrotu

**Satitsu mozorrotua** (*Sorex caecutiens*) ugaztuna da, soricidaeen familiakoa. Iparraldeko Eurasian bizi da.

## Erreferentziak
Satitsu arrunt

**Satitsu arrunta** (*Crocidura russula*) ugaztuna da, soricidaeen familiakoa. Ipar-mendebaldeko Afrikan eta hego-mendebaldeko Europan bizi den satitsu hau Euskal Herrian arruntena da, nahiz eta bere familian satitsu buztankarratua izan.

Ilea marroi beltzarana eta isatsa laburra eta sendo samarra ditu.

## Deskribapena 
Gorputza eta burua: 52-95 mm.      Isatsa: 30,5-49 mm.        Pisua: 6:14 g

Intsektujale txiki bat da, eta gorputz-morfologia beste satitsuen antzekoa du: mutur zorrotza eta oso mugikorra, begi txiki-txikiak; espezie honen belarriak argi ikusten dira ilajearen gainetik. Hanka motzak; Krozidurino guztien buztanak Sorex eta Neomys generoko beste satitsu batzuekin alderatuta, ile arruntaren artean tartekatuta ile luze batzuk ditu, bereizgarriak

Kolore orokorra grisa da, ilunagoa bizkarrean, batzuetan zenbait ñabardura gorrixkekin. Azpialdean kolore grisa edo zuri zikina hartzen du. Bi aldeen artean ez dago bereizketa-lerro argirik, baizik eta kolorea pixkanaka tonu batetik bestera pasatzen da.

Satitsu arruntaren hortzak, krozidurino guztienak bezala, guztiz zuriak dira.

## Biologia eta ohiturak 
Animalia honen jarduera egun osokoa da, nahiz eta egunsentian eta ilunabarrean aktiboagoa izan.

Ugalketa apirilean hasten da eta azarora arte irauten du; sasoi horretan, eme bakoitzak hainbat kumaldi ateratzen ditu aurrera, aldiko hiru eta sei kume bitartean egiten ditu.

Habia lurraren gainazalean kokatu ohi du, orokorrean belar-masa trinkoen barruan. Belar lehorrez osatutako bola solido bat, barrutik landare finagoz estalita. Barrurako sarbidea alboko zulo txiki bat da.

Elikadura batez ere antropodo txikiez osatuta dago, aurkitzen den habitataren arabera aldatu egiten da. Orokorrean, isopodo, mirapodo, larba eta intsektuen krisalidak eta kopuru txikiagoetan zizare eta gasteropodoetan oinarritzen da.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Baso-estalkitik gabeko eta belar-geruza nagusi diren espazioak nahiago dituen animalia da. Espektro klimatiko zabal batean bizitzeko gai den arren, oro har, mila metrotik gorako altuerak saihestu egiten ditu.

Iparraldeko isurialdean ugaria da hesiek mugatzen dituzten belardietan eta baserrietako baratzetan; gainera dentsitate baxuagoan, baina oraindik irauten duten artadi kantauriar bakanen barruan ere agertzen da.

Hegoaldeko isurialdean, askotariko habitatetan aurkitzen da, beti ere belar-geruza badago: ibai ertzak, abandonatutako olibondoak, laborantza-soroen ertzak, etab. Artadien barruan eta abaritz eta erromero sastrakatan.

Satitsu arrunta Europan eta Afrika iparraldean dago. Iberiar penintsula osoan aurkitzen da

Euskal Herrian ere lurralde osoan ohiko espeziea da, eta leku baten baldintza onak badira, oso ugaria bihur daiteke.

## Taxonomia 
Satitsu arruntak sei azpiespezie ditu:
* *Crocidura russula russula*, **Herman**, (1780).
* *Crocidura russula cintrae*, **Miller**, (1907).
* *Crocidura russula osorio*, **Molina eta Huntterer**, (1989).
* *Crocidura russula peta*, **Montagu eta Pickford**, (1923).
* *Crocidura russula pulchra*, **Cabrera**, (1907).
* *Crocidura russula yebalensis*, **Cabrera**, (1913).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko natura eta kontuak
Nils Kjær

**Nils Kjær**, (Holmestrand, Norvegia, 1870eko irailaren 11 &ndash; Oslo, Norvegia, 1924ko otsailaren 9a), idazle norvegiarra izan zen.
Muxar

**Muxarrak** *Gliridae* familiako karraskari eskiuromorfoak dira, Europan, Afrikan eta Asian bizi direnak. Horietatik bi bizi dira Euskal Herrian, soro-muxarra eta muxar grisa.

18 zentimetro inguru luze izaten du gorputza, 13 zentimetrokoa eta oso iletsua isatsa. Ile trinko leuna du, gaztaina-kolorekoa bizkarrean, eta zuria papar-sabeletan. Pagadietan eta hariztietan ibiltzen da, zuhaitzen gainean gehienetan, pago- eta haritz-ezkurrak eta hurrak janez, baina fruituak, txori-arrautzak eta txori txikiak ere. Nahiko azkar ugaltzen da; 6 ume izan ditzake aldiko. Negua lozorroan igarotzen du.

Europako erdialdean, hegoaldean eta mendebaldean bizi da, eta, Asian, Turkestanen eta Iranen.

## Sailkapena 
* **Graphiurinae subfamilia**
** *Graphiurus* generoa (afrikar muxarrak)
*** *Graphiurus angolensis*
*** *Graphiurus christyi*
*** *Graphiurus crassicaudatus*
*** *Graphiurus johnstoni*
*** *Graphiurus kelleni*
*** *Graphiurus lorraineus*
*** *Graphiurus microtis*
*** *Graphiurus monardi*
*** *Graphiurus murinus*
*** *Graphiurus nagtglasii*
*** *Graphiurus ocularis*
*** *Graphiurus platyops*
*** *Graphiurus rupicola*
*** *Graphiurus surdus*
* **Leithiinae subfamilia**
** *Chaetocauda* generoa
*** *Chaetocauda sichuanensis* (txinatar muxarra)
** *Dryomys* generoa
*** *Dryomys laniger*
*** *Dryomys niethammeri*
*** *Dryomys nitedula*
** *Eliomys* generoa
*** *Eliomys melanurus*
*** *Eliomys munbyanus*
*** *Eliomys quercinus* (soro-muxarra)
** *Hypnomys* generoa †
*** *Hypnomys morpheus*
*** *Hypnomys mahonensis*
** *Muscardinus* generoa
*** *Muscardinus avellanarius*
** *Myomimus* generoa
*** *Myomimus personatus*
*** *Myomimus roachi*
*** *Myomimus setzeri*
** *Selevinia* generoa
*** *Selevinia betpakdalaensis*
* **Subfamilia Glirinae**
** *Glirulus* generoa
*** *Glirulus japonicus*
** *Glis* generoa
*** *Glis glis* (muxar grisa)
** *Stertomys* generoa †
*** *Stertomys daamsi*
*** *Stertomys daunius*
*** *Stertomys laticrestatus*

## Erreferentziak
Alpetar satitsu

**Alpetar satitsua** (*Sorex alpinus*) ugaztuna da, soricidaeen familiakoa. Hego eta erdialdeko Europan bizi da.

## Erreferentziak
François Fénelon

**François Fénelon**, jaiotza-izena: **François de Salignac de la Mothe** (Fénelon gaztelua, Sainte-Mondane, Périgord, 1651ko abuztuaren 6a - Cambrai, 1715ko urtarrilaren 7a) frantziar artzapezpiku eta teologoa izan zen.

## Bizitza eta lanak 
1678an, katoliko egindako protestanteen alabek ikasten zuten barnetegiko (*Institut des Nouvelles Catholiques*) zuzendari izendatu zuten, eta hamar urte egin zituen kargu horretan. Garai horretan idatzi zituen *Traité de l´éducation des filles* (1687, *Nesken irakaskuntzarako gidaliburua*), *Traité du ministère des Pasteurs* (1688, *Apaizen egitekoei buruzko liburua*) eta *Réfutation du système de Malebranche* (*Malebrancheren sistema arbuiatuz*).

1689an Luis XIV.aren bilobaren irakasle izendatu zuten, eta harentzat idatzi zituen *Aventures de Télémaque* (1699. Joan Piarres Duvoisin idazle euskaldunak itzuli zuen obra hori, 1830. urtetik aurrera), *Dialogues des morts* (1700, *Hildakoen hizketak*) eta alegia-liburu bat (*Fables*).

*Plan de Gouvernement* (1710) eta *Essai philosophique sur le Gouvernement civil* liburuetan herrien aginpideko oinarriak finkatu zituen. Liburu horietan azaldu zituen ideiei esker, 1695ean Cambraiko artzapezpiku izendatu zuten. Bossueten *États d´oraison* liburuari erantzunez, *Explication des maximes des Saints* (1697) idatzi zuen. Bossuetek *Relation sur le quiétisme* (1698) idatziz erantzun zion, eta azkenik Inozentzio XII.a aita santuak haren liburuko 23 proposamen kondena zitzan lortu zuen. Fénelon erabaki horren aurrean makurtu zen, *De Auctoritate* liburuan esaten zuena betez.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Euskarari ekarriak: Fenelon Ekarriak.armiarma.eus
Achille Chavée

**Achille Chavée**, (Charleroi, Belgika, 1906ko ekainaren 6a - La Hestre, Belgika, 1969ko abenduaren 4a), poeta belgikarra izan zen.
Arratoi arrunt

**Arratoi arrunta** edo **arratoi marroia** (*Rattus norvegicus*) Muridae familiako karraskaria da. Arratoien artean ezagunena eta hedatuena da, kontinente guztietan Antartikan izan ezik, bizi dena. Gizakia eta gero, ugaztunik hedatuena da.

## Deskribapena 
Gorputza eta burua: 190-273 mm.       Isatsa: 160-229 mm.        Pisua: 231-520 g

Arratoi arruntak, arratoi beltzak bezala, asiar jatorria du. Honek belarri laburragoak ditu eta proportzionalki buztana txikiagoa du. Bizkarrean arre-grisaxka kolorea du eta arrea edo gris-zurixka azpian.

Garezurra begiratuta, bi arratoiak modu seguruan bereiz daitezke tenporal ertzei erreparatuz. Arratoi beltzean kanpoalderantz  ganbilak dira eta arratoi arruntean ia paraleloak.

## Biologia eta ohiturak 
Bere jarduera gauean egiten du batez ere.

Karraskari hau orojalea da. Baldintza onetan, urte osoan ugal daiteke.

Arratoi arrunta gizakiak gehien gorrotatu eta gehien jazartzen duen animalietako bat da, etengabe pozoi-kanpainekin borrokatzen saiatzen dena eta, paradoxikoki, egunero sortzen dituen hondakin-masa ugariz oparo elikatzen duena.

Karraskari hau, hortzen bidez material guztietan eragiten dituen kalteez gain, gaixotasun anitzen bektorea da, izurritea barne.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Ia beti leku humanizatuetan bizi da, eta bere presentzia kutsadurarekin lotuta dago. Arratoi beltzak baino ur premia handiagoa du.

Ohiko espeziea upeltegietan, ukuiluetan, etxeetako sotoetan, eta askotan ugaria da itsas portuetan, zabortegietan eta estoldetan.

Oso hedatua dago eskualde Paleoartikoan. Iberiar penintsula osoa okupatzen du. Euskal Herri osoan dago presente.

Ugariena, logikoki  giza kontzentrazioetan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko kontuak
Borijòla

**Borijòla** (, ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Mae West

**Mae West**, izen osoa **Mary Jane West**, (Brooklyn, New York, Estatu Batuak, 1893ko abuztuaren 17a - Hollywood, Kalifornia, Estatu Batuak, 1980ko azaroaren 22a), Estatu Batuetako aktorea, gidoilaria, zuzendari eta enpresaria izan zen.

## Biografia 
Ama kortse-modeloa zen eta aita boxeadorea. Gaztetan hasi zen antzokietan, Bert Savoy eta Julian Eltinge bezalako trabesti ezagunekin. New York Times-eko kritiko baten hitzen ondorioz egin zen famatu. Femme fatale irudia sustatu zuen, *Sex* bezalako obran adibidez, zeinak 10 eguneko atxiloketa balio izan zion "gazteen morala apurtzeagatik", espetxetik atera eta zer nolako kuleroak erabili izan zituen azaldu zen egunkarietan. 

Depresio Handiaren testuinguruan, Cary Grant akotearen karrera sustatu zuen eta Salvador Daliren hainbat obra inspiratu zituen. Baina, 1934az geroztik, Will Hays errepublikarraren Kodearen zentsura zela eta bere gidoiek jada ez zuten arrakasta berdina izan. 

1955ean, Paul Novak-ekin ezkondu zen, bera baino hogeita hamar urte gazteagoa zena.

## Filmografia 
## Irudi Galeria 

Fitxategi:Mae West LAT.jpg|alt=
Fitxategi:West, Mae (Go West Young Man).jpg
Fitxategi:Mae West in court 1940-02-20 (1).jpg|alt=
Fitxategi:Mae West Cary Grant I'm No Angel.png|alt=
Fitxategi:Mae West Colour Allan Warren.jpg|alt=
Fitxategi:Mae West 1978 (2).jpg
Fitxategi:Mae West NYWTS.jpg
Fitxategi:Alice Lake and Mae West.jpg
Fitxategi:Neir's Tavern (Mae West tribute) 20190208 01.jpg
Fitxategi:Mae West grave (crop) 2007.jpg
Fitxategi:Mae West Sculpture Munich.jpg
Fitxategi:Mae West Muenchen.jpg
Fitxategi:MUC Bghsn MaeWestA2.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Salvador Dalí
* Cary Grant

## Kanpo estekak
Mus (generoa)

***Mus*** Muridae familiako karraskari-taldea da. Generoren espezierik ezagun eta hedatuena sagu arrunta da (*Mus musculus*). Normalean, sagu hitza esaten dugunean, genero honi buruz ari gara, baina egon daitezke *Mus* generokoak ez diren saguak ere.

## Taxonomia 
Genero honek 38 espezie ditu, lau azpigenerotan banatuak:

* *Mus (Pyromys)* azpigeneroa
** *Mus platythrix*
** *Mus saxicola*
** *Mus philipsi*
** *Mus shortridgei*
** *Mus fernandoni*
* *Mus (Coelomys)* azpigeneroa
** *Mus mayori*
** *Mus pahari*
** *Mus crociduroides*
** *Mus vulcani*
** *Mus famulus*
* *Mus (Mus)* azpigeneroa
** *Mus caroli*
** *Mus cervicolor*
** *Mus cookii*
** *Mus booduga*
** *Mus terricolor*
** *Mus musculus*
** *Mus spretus*
** *Mus macedonicus*
** *Mus spicelegus*
* *Mus (Nannomys)* azpigeneroa
** *Mus callewaerti*
** *Mus setulosus*
** *Mus triton*
** *Mus bufo*
** *Mus tenellus*
** *Mus haussa*
** *Mus mattheyi*
** *Mus indutus*
** *Mus setzeri*
** *Mus musculoides*
** *Mus minutoides*
** *Mus orangiae*
** *Mus mahomet*
** *Mus sorella*
** *Mus kasaicus*
** *Mus neavei*
** *Mus oubanguii*
** *Mus goundae*
** *Mus baoulei*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Maurois

**André Maurois**, benetako izenez **Émile Herzog**, izen osoa Émile Salomon Wilhelm Herzog, (Elbeuf, Frantzia, 1885eko uztailaren 26a - Paris, Frantzia, 1967ko urriaren 9a), idazle frantziarra izan zen.

## Bizitza eta obra 
Normandian babeslekua aurkitu zuen familia judu batean jaio zen. Filosofia-ikasketak amaitu ondoren, Alain filosofoaren ikasle izan zen. Ingelesa ongi menderatzen baitzuen, interpretazio-lanak egin zituen Lehen Mundu Gerran.

Bizikizun haietatik sortu zuen lehen eleberria: *Les silences du colonnel Bramble* (1918, *Bramble koronelaren isilaldiak*), eta haren jarraipena: *Les discours du docteur O´Grady (*O´Grady doktorearen hitzaldiak*). Ondoren, azterketa psikologikoan oinarrituta, *Bernard Quesnay* (1926) izeneko eleberria argitaratu zuen. Horren jarraian agertu ziren *Climats* (1928), *Le cercle de famille* (1932), eta *L´instinct du bonheur* (1934).

Zenbait herrialderen historiari buruz sail bat osatu zuen, gero: *Histoire de l´Angleterre* (1937). Gauza bera egin zuen Frantziarekin (1947) eta Estatu Batuekin (1943).

Bestalde, XIX. mendeko zenbait idazleri buruzko saiakera-lanak idatzi zituen: *Ariel ou la vie de Shelley* (1923),* Essai sur Dickens* (1930), *Essai sur Byron* (1930), *A la recherche de Marcel Proust* (1949).

## Kanpo-loturak 
*  Biografia eta lanak *jiffynotes.com'' webgunean

## Erreferentziak
Arratoi beltz

**Arratoi beltz**a (*Rattus rattus*) Muridae familiako karraskaria da. Kontinente guztietan bizi da, Antartikan izan ezik. IUCNek ehun espezie inbaditzaile arriskutsuen artean sailkatu du. Gizakiarekiko komentsalismo harremana du, eta gizaki migrazioekin batera hedatu da munduan zehar.

## Deskribapena 
Gorputza (burua barne) 158-235 mm luze da; isatsa, 171-280 mm. Batez besteko pisua 72-215 gramokoa da.

Asiar jatorrikoa da. Europan ez zen ezagutzen, seguru asko, erromatar garaiaren ondorenera arte. Bere belarri handiengatik, ile gutxiko buztan luzeagatik eta proportzionalki atzeko oin handiengatik bereiz daiteke. 

Kolorea aldakorra da, batzuetan grisa bizkarrean eta zuria behealdean, beste batzuetan gris-arrea gorputz osoan. Burezurra beste muridinoena baino tamaina handiagokoa izaten da.

Tuberkuluak eta sustraiak dituzten hortzak ditu eta ezin da inoiz nahastu ur-arratoiarekin, horren hortzak prisma paraleloen itxurakoak baitira eta sustrairik gabeak.

## Biologia eta ohiturak 
Batez ere gaueko animalia da. Haren dieta, landa eremuan, funtsean landare jatorrikoa da (fruituak, aleak, zurtoinak, etab.), ornogabe batzuekin osatua eta baita zuhaiztietan aurkitzen dituzten arrautzekin edo txorikumeekin ere, eskalatzaile ona baita. Gatibu dagoenean animalia orojaletzat har daiteke.

Naturan, ugalketa urtaro onuragarrienean gertatzen da, baina giza bizilekuetan urte osoan zehar ugal daiteke, batez beste bost-zazpi kume emanez.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Jatorri tropikalekoa, arratoi beltzak bere bizi-zikloa garatzeko mikroklima atsegina behar duen karraskaria da. Giza eraikuntzek ingurumen-baldintza ezin hobeak eskaintzen dizkiote, haietan erraz ugaltzen baita, jazarpen handia jaso arren.

Landan, zabortegietan, erreka ertzetan eta kostaldeko paduretan aurki daiteke.

Eremu mediterraneoan, nolabaiteko maiztasunarekin, ibaien ertzetan bizi da, eta, zenbaitetan ur-arratoiaren antzeko pasabideak egiten ditu; hala ere, arratoi beltzaren gorotzak luzeagoak eta kurbatu samarrak dira.

Espeziea oso hedatuta dago Europa osoan, iparraldeko eremuan salbu. Haren dentsitatea oso handia izan daiteke tokian-tokian, batez ere, kontrolik gabeko zabortegietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Araozko kontuak
Arratoi

**Arratoia** muridae familiako karraskari-taldea da, *Rattus* generoa osatzen dutenak. Gizakia eta gero, ugaztun-talderik hedatuena da, kontinente guztietan, Antartikan izan ezik, bizi baita. Ziur asko, Asian dute jatorria, Indian eta Persian hain zuzen ere.

## Taxonomia 
Genero horrek zenbait espezie dituen zehazteko arazoak daude, adituen artean. Hala ere, ITIS erreferentzia katalogoak honakoak sailkatzen ditu:

* *Rattus adustus* (Sody, 1940)
* *Rattus annandalei* (Bonhote, 1903) 
* *Rattus argentiventer* (Robinson eta Kloss, 1916) 
* *Rattus baluensis* (Thomas, 1894) 
* *Rattus bontanus* (Thomas, 1921) 
* *Rattus burrus* (Miller, 1902) 
* *Rattus colletti* (Thomas, 1904) 
* *Rattus elaphinus* (Sody, 1941) 
* *Rattus enganus* (Miller, 1906) 
* *Rattus everetti* (Guenther, 1879) 
* *Rattus exulans* (Peale, 1848) 
* *Rattus feliceus* (Thomas, 1920) 
* *Rattus foramineus* Sody, 1941 
* *Rattus fuscipes* (Waterhouse, 1839) 
* *Rattus giluwensis* (Hill, 1960) 
* *Rattus hainaldi*  (Kitchener, How eta Maharadatunkamsi, 1991) 
* *Rattus hoffmanni* (Matschie, 1901) 
* *Rattus hoogerwerfi* (Chasen, 1939)
* *Rattus jobiensis* (Ruemmler, 1935)
* *Rattus koopmani* (Musser eta Holden, 1991)
* *Rattus korinchi* (Robinson eta Kloss, 1916) 
* *Rattus leucopus* (Gray, 1867) 
* *Rattus losea* (Swinhoe, 1871) 
* *Rattus lugens* (Miller, 1903) 
* *Rattus lutreolus* (J. E. Gray, 1841) 
* *Rattus macleari* (Thomas, 1887) 
* *Rattus marmosurus* Thomas, 1921 
* *Rattus mindorensis* (Thomas, 1898) 
* *Rattus mollicomulus* (Tate eta Archbold, 1935)
* *Rattus montanus* (Phillips, 1932)
* *Rattus mordax* (Thomas, 1904) 
* *Rattus morotaiensis* Kellogg, 1945 
* *Rattus nativitatis* (Thomas, 1889) 
* *Rattus nitidus* (Hodgson, 1845) 
* *Rattus norvegicus* (Berkenhout, 1769) 
* *Rattus novaeguineae* (Taylor eta Calaby, 1982)
* *Rattus osgoodi* (Musser eta Newcomb, 1985)
* *Rattus palmarum* (Zelebor, 1869) 
* *Rattus pelurus* (Sody, 1941)
* *Rattus praetor* (Thomas, 1888) 
* *Rattus ranjiniae *(Agrawal eta Ghosal, 1969)
* *Rattus rattus* (Linnaeus, 1758) 
* *Rattus sanila* (Flannery eta White, 1991)
* *Rattus sikkimensis* (Hinton, 1919)
* *Rattus simalurensis* (Miller, 1903) 
* *Rattus sordidus* (Gould, 1858) 
* *Rattus steini* Ruemmler, 1935 
* *Rattus stoicus *(Miller, 1902) 
* *Rattus tanezumi *(Temminck, 1844)
* *Rattus tawitawiensis* (Musser eta Heaney, 1985)
* *Rattus timorensis *(Kitchener, Aplin eta Boeadi, 1991)
* *Rattus tiomanicus* (Miller, 1900) 
* *Rattus tunneyi* (Thomas, 1904) 
* *Rattus turkestanicus *(Satunin, 1903)
* *Rattus villosissimus *(Waite, 1898) 
* *Rattus xanthurus *(Gray, 1867)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Badaezpada: El vecino afectuoso

***Badaezpada: El vecino afectuoso*** Azorín idazlearen ipuin batean oinarritutako euskal filma da, Pello Varelak zuzenduta, Rafa Martin eta Txema Blasco aktoreek parte hartzen dutelarik.

Gasteizko Udalaren babesa izan zuen eta New Yorkeko Nazioarteko Zinemaldi Independenterako hautatu zuten.

## Sinopsia 
1590. Inkisizioaren mehatxupean iheska dabilen artisau batek Toledotik Gasteiza abiatzen da. Hilabete batzuk ondoren, Toledotik ihes egiteko izan zituen zailtasunak gogoratzen ditu, eta bere auzokidearekin izan zituen arazoak, Inkisizioko partaide baitzen.

## Aktoreak 
* Txema Blasco
* Rafa Martín

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sagu (argipena)

**Sagu** hitzak hainbat adiera ditu:
* **Sagua** *Muridae*, familiako karraskari-taldea.
* **Sagu (ordenagailua)**, ordenagailuarentzako periferikoa.
* **Sagu (medikuntza)** edo hazizurria, gaixotasun infekziosoa.
***Șagu**, Errumaniako herria.
**Sagu*, **Sago** jakiaren izenetako bat; *Metroxylon sagu* palmondoaren almidoia da.
**Sagu* suedieraz, **Sauvo** finlandieraz, Finlandiako udalerria.
John Ray

**John Ray**, (Black Notley, Ingalaterra, 1627ko azaroaren 29a - *ibidem*, 1705eko urtarrilaren 17a), naturista britainiarra izan zen. Bere lanik nagusia *Historia generalis plantarum* liburua da.

1664an Francis Willughbyrekin batera 391 sarrera dituen latina-okzitaniera-gaztelania-arabiera-mendebaleko euskara ("Latine", "Provencel", "Hispanice", "African" eta "Biscay") hiztegia idazti zuen, Europan barna bidaian ibili ondoren.

Biologia modernoaren aitzindaria izan zen. Biologia sistematikoaren oinarriak jarri zituen; animalien eta landareen sailkapen zehatza egin zuen. Landare kotiledoi-bakarrak eta kotiledoi-bikoak desberdindu zituen lehena izan zen, baita mota kontzeptua ere, gaur egun erabiltzen den zentzuan, definitu eta azaldu zuena ere. Obra nagusiak: *Ornithologia* (1676), *Methodus plantarum nova* (1682), *Historia generalis plantarum* (1686-1704), *The Wisdom of God Manifested in the Works of the Creation* (1691) eta *Historia insectorum* (1710. urtean argitaratua).

## Lanak 
* 1660: *Catalogue of Cambridge plants*.
* 1668: *Tables of plants*.
* 1668: *Catalogue of English plants*.
* 1670: *Catalogue of English proverbs*.
* 1673: *Observations in the Low Countries and Catalogue of plants not native to England*.
* 1674: *Collection of English words not generally used*.
* 1675: *Trilingual dictionary, or nomenclator classicus*.
* 1676: ''Willughby's Ornithologia*
* 1682: *New method of plants*.
* 1686: *History of fishes*
* 1686–1704: *History of plants*
* 1690: *Synopsis of British plants*.
* 1691: *The wisdom of God*.
* 1692: *Miscellaneous discourses concerning the dissolution and changes of the world*.
** 1713 *Three Physico-theological discourses*.
* 1693: *Synopsis of animals and reptiles*.
* 1693: *Collection of travels*.
* 1694: *Collection of European plants*.
* 1695: *Plants of each county*.
* 1696: *Brief dissertation*.
* 1700: *A persuasive to a holy life*.
* 1705. *Method and history of insects*. (hilondokoa)
* 1713: *Synopsis of birds and fishes''. (hilondokoa)

## Erreferentziak
Calhan (Aude)

**Calhan** (, ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Françoise Sagan

**Françoise Sagan**, (Cajarc, Frantzia, 1935eko ekainaren 21a - Honfleur, Frantzia, 2004ko irailaren 24a), idazle frantziarra izan zen. Izena Françoise Quoirez zuen.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Bonjour tristesse*, Éditions Julliard, 1954
* *Un certain sourire*, Éditions Julliard, 1956
* *Dans un mois, dans un an*, Éditions Julliard, 1957
* *Aimez-vous Brahms ?*, Éditions Julliard, 1959
* *Les Merveilleux Nuages*, Éditions Julliard, 1961
* *La Chamade*, Éditions Julliard, 1965
* *Le Garde du cœur*, Éditions Julliard, 1968
* ''Un peu de soleil dans l'eau froide*, Éditions Flammarion, 1969
* *Des bleus à l'âme*, Éditions Flammarion, 1972 - rééd. Éditions Stock, 2009
* *Un Profil perdu*, Éditions Flammarion, 1974
* *Le Lit défait*, Éditions Flammarion, 1977
* *Le Chien couchant*, Éditions Flammarion, 1980
* *La Femme fardée* , Éditions Ramsay, 1981
* *Un Orage immobile*, Éditions Julliard, 1983
* *De guerre lasse*, Éditions Gallimard, 1985
* *Un Sang d'aquarelle*, Éditions Gallimard, 1987
* *La Laisse*, Éditions Julliard, 1989
* *Les Faux-Fuyants*, Éditions Julliard, 1991
* *Un Chagrin de passage*, Éditions Plon, 1993
* *Le Miroir égaré*, Éditions Plon, 1996

### Antzerki-lanak 
* 1958 - *Le Rendez-vous manqué*, Éditions Julliard
* 1960 - *Château en Suède*, Éditions Julliard
* 1961 - *Les violons parfois*, Éditions Julliard
* 1963 - *La Robe mauve de Valentine*, Éditions Julliard
* 1964 - *Bonheur, impair et passe*, Éditions Julliard
* 1966 - *Le Cheval évanoui*, Éditions Julliard
* 1970 - *L'Écharde*, Éditions Flammarion
* 1970 - *Un piano dans l'herbe*, Éditions Flammarion
* 1978 - *Il fait beau jour et nuit*, Éditions Flammarion
* 1987 - *L'Excès contraire*, Éditions Stock

### Biografiak 
* *Sarah Bernhardt : le rire incassable*, biographie, Éditions Robert Laffont, 1987

### Abestiak 
* *Quelques cris'', Johnny Hallydayk abestua, Mercury, 2000
Susan Sontag

**Susan Sontag **, (New York, Estatu Batuak, 1933ko urtarrilaren 16a - New York, Estatu Batuak, 2004ko abenduaren 28a), Estatu Batuetako idazlea izan zen, eleberrigilea, filosofoa eta saiakeragilea, baita irakasle, zinema zuzendari eta gidoilaria ere. Literaturan eta saiakeran aritu zen arren, irakaskuntzan ere jardun zuen eta filmak eta antzezlanak zuzendu zituen.

## Lanak 
### Fikzioa 
* (1963) *The Benefactor* 
* (1967) *Death Kit* 
* (1977) *I, etcetera* 
* (1991) *The Way We Live Now* 
* (1992) *The Volcano Lover* 
* (1999) *In America * 

### Antzerki-lanak 
* (1991) "A Parsifal"
* (1993) *Alice in Bed*
* (1999) "Lady from the Sea"

### Saiakerak 
#### Bildumak 
* (1966) *Against Interpretation* 
* (1969) *Styles of Radical Will* 
* (1980) *Under the Sign of Saturn* 
* (2001) *Where the Stress Falls* 
* (2007) *At the Same Time: Essays & Speeches* 

#### Monografiak 
* (1977) *On Photography* 
* (1978) *Illness as Metaphor* 
* (1988) *AIDS and Its Metaphors* 
* (2003) *Regarding the Pain of Others* 

### Filmak 
* (1969) Duett för kannibaler
* (1971) Bröder Carl
* (1974) Promised Lands
* (1983) Unguided Tour *AKA Letter from Venice*

## Kanpo estekak
Basasagu

**Basasagua** (*Apodemus sylvaticus*) muridae familiako karraskaria da, Europa osoan eta ipar-mendebaldeko Afrikan bizi dena Bizkar-arrea eta sabel-zuria ditu.
thumb|Neniu larĝas en la dorso de la supra incizivoj

## Deskribapena 
Gorputza eta burua: 71-110 mm.        Isatsa: 69-115 mm.         Pisua: 14-30 g

Basa sagua karraskari txiki bat da, belarri garatuak, begi handi eta puztuak eta buztan luze eta mehea dituena, ile laburrez estalia, beltzaxka gainetik eta zurixka azpitik. Atzeko hankak luzeak ditu eta oinak handiak.

Kolorea oso aldakorra da eremu batetik bestera, gurean, arre-horixka kolorea dute bizkarrean eta zuri zikin kolorea azpitik,  eta batzuetan orban hori txiki bat izan dezake bularrean. Heldugabeek bizkarrean gris kolorea dute. Etxe-saguarekin nahas daitezke; baina basasagu gazteek belarri handiak eta oin neurrigabeak dituzte etxe-saguarekin alderatuta.

Muridoen burezurra, mikrotinoena ez bezala, biribilduagoa da. Hortzek ere sustraiak dituzte, mikrotinoenak ez bezala, etengabe hazten baitira.

## Biologia eta ohiturak 
Sagu hau gau osoan aktiboa da, baina batez ere iluntzean eta egunsentian.

Bere oinarrizko dieta, aleek eta haziek osatzen dute, urteko sasoiaren arabera osatuta, artropodoekin, fruituekin, landare berdeekin eta perretxikoekin.

Ugalketa normalean neguaren amaieran hasten da eta udazkenera arte jarraitzen du; hala ere, karraskari honen ugaltze-aldian elikagaien ugaritasunak eragin handia du, beraz, ezkur edo pagatxa ugari dagoen urteetan, adibidez, normala da ugalketa neguan zehar jarraitzea, baldin eta klima-baldintzak ez badira oso latzak. Erditze bakoitzean, emeak batez beste lauzpabost kume egiten ditu, nahiz eta aldizka bi eta bederatzi artean ibili. Udaberrian jaiotako emeak udazkena iristean ugaltzeko gai dira jada.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Basasagua gure geografiako edozein lekutan aurki daitekeen animalia da, klima mugarik edo altitude mugarik gabe; dena den, habitat bakoitzean aurkitzen den ugaritasuna nabarmen aldatzen da normalean, beraz, adibidez, mendiko larreetan eta birpopulatutako pinudietan urria da, otadiak eta txilardiak ere ez ditu gustuko.

Sagu honek bere baldintzarik onenak ertz-eremuetan aurkitzen ditu: baso-ertzetan, ibai ertzetan eta belardiak inguratzen dituzten hesietan.

Europa osoan eta Asiako zati handi betean banatuta dago, eremu polarra kendura. Penintsulan, nonahi aurkitzen da.

Euskal Herrian ugaztun txiki ohikoena da; bere zabalera osoan banatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko kontuak
Sagu

start=0|thumbtime=44|thumb|Zer diote saguek gizakiei buruz?
**Sagu** izenarekin hainbat ugaztun karraskari izendatzen dira, Muridae familiakoak. Gehienak *Mus* eta *Apodemos* generoaren barrukoak dira, baina badira ere *Micromys*, *Akodon*, *chibchanomys*, *Oligoryzomys*, *Oryzomys*, *Peromyscus* eta *Caenolestes* martsupiala bezalako generoak, non sagu izena erabiltzen den.

*Microcebus* lemur familiako generoari ere lemur-sagu izendatzen zaio.

18 cm inguru luze izaten da, isatsaren 9ak barne. Ile sarri leuna du, kolorez bizkarrean gris iluna eta sabelaldean gris argia. Ezkata txikiez eta ile labur tentez estalia izaten du isatsa. Oso animalia ugalkorra da; 20-24 eguneko ernarialdia izaten du, eta 4, 6 edo 8 ume izan ditzake aldiko. Zernahi jaten eta karraskatzen du, eta galera handiak egiten ditu dabilen lekuan. Gizona heldu den leku guztietan bizi da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Svetlana Alliluieva

**Svetlana Iosifovna Alliluieva** (, ; Mosku, Errusia, 1926ko otsailaren 28a - Richland Center, Wisconsin, Ameriketako Estatu Batuak, 2011ko azaroaren 22a) Joseph Stalin sobietar presidentearen eta haren bigarren emazte Nadezhda Alliluievaren alaba gazteena eta bakarra izan zen. 1967an, nazioartean oso albiste nabarmena izan zen Sobietar Batasunetik ihes egin eta estatubatuar herritartasuna hartu zuenean. Urte batzuk geroago, William Wesley Peters arkitektoarekin ezkondu eta **Lana Peters** () izen-deiturak hartu zituen.

## Erreferentziak
Arthur Schnitzler

**Arthur Schnitzler**, (Viena, Austria, 1862ko maiatzaren 15a - Viena, Austria, 1931ko urriaren 21a), dramagile austriarra izan zen.

## Lan hautatuak 
### Antzerki-lanak 
* *Anatol* (1893)
* *Liebelei* (1895)
* *Freiwild* (1896)
* *Reigen* (1897)
* *Paracelsus* (1899)
* *Der grüne Kakadu* (1899)
* *Der einsame Weg* (1903)
* *Zwischenspiel* (1904)
* *Der Ruf des Lebens* (1906)
* *Komtesse Mizzi oder Der Familientag* (1907)
* *Der junge Medardus* (1910)
* *Das weite Land* (1911)
* *Professor Bernhardi* (1912)
* *Komödie der Verführung* (1924)

### Eleberriak 
* *Der Weg ins Freie* (1908)
* *Therese. Chronik eines Frauenlebens* (1928)

### Kontaketa laburrak 
* *Sterben* (1895)
* *Leutnant Gustl* (1900)
* *Berta Garlan* (1900)
* *Der blinde Geronimo und sein Bruder* (1902)
* *Die Weissagung*(1905)
* *Casanovas Heimfahrt* (1918)
* *Fräulein Else* (1924)
* *Traumnovelle* (1925/26)
* *Spiel im Morgengrauen* (1926)
* *Flucht in die Finsternis* (1931)
Kopto

**Koptoak** Egipton erlijio kristauak dituen jarraitzaileak izendatzeko erabiltzen den izena da. Egun, hiru eliza kopto daude: Eliza Ortodoxo Koptoa (nagusia), Eliza Katoliko Koptoa eta Eliza Protestante Koptoa. Koptoeraz kristauek euren buruari ⲟⲩⲣⲉⲙ'ⲛⲭⲏⲙⲓ 'ⲛ'Ⲭⲣⲏⲥⲧⲓ'ⲁⲛⲟⲥ esaten diote: *ou.Remenkīmi en.Ekhristianos*, hau da: *kristau egiptoarrak*. Talde etniko-erlijioso garrantzitsua dira eta jatorri oso zaharra dute, I. mendean kristautasuna besarkatu zuten egiptoarrengan. Arabiera klasikoan, *kopto* hitza erabiltzen zen egiptoarrak izendatzeko, baina egun bakarrik herrialde horretako kristauak izendatzeko erabiltzen da, egiptoar gehienak Islamera batu zirenetik.

Gaur egun, izena batez ere Eliza Ortodoxo Koptoa izendatzeko erabiltzen da, euren jarraitzaileen jatorria kontuan hartu gabe. Horrela, Etiopia zein Eritreako kristauei eta Islamera batu aurreko nubiarrei ere kopto izena ematen zaie. Euren hizkuntza liturgikoa koptoera da. Egiptoko hainbat hiritan koptoak "auzo kopto"an bizi dira.

## Etimologia 
*Kopto* hitza grezieratik dator, Αίγύπτιος *Aigyptios* hitzetik, *egiptoar* esanahia duena. Geroago laburtu zen, *kuptios* izena eman zitzaion eta hortik arabierara pasa zen قُبْط qubṭ (edo قِبط qibṭ) gisa. Hortik etorri zaigu hitza.

## Kanpo estekak
Sagu lepahori

**Sagu lepahoria** (*Apodemus flavicollis*) muridae familiako karraskaria da, basasaguarekin lotura estua duena. Hegoaldeko Europako eskualde menditsuetan, Eskandinavian eta Bretainia Handian bizi da.

## Deskribapena 
Burua + gorputza = 90 - 117 mm

Isatsa: 95 -124 mm

Pisua = 18 - 43 gramo

Sagu lepahoriak eta basasaguak bereiztea nahiko zaila da. Basasaguarekin alderatuta, sagu lepahoriak, buztana luzeagoa du proportzionalki; atzeko oinak ere zertxobait handiagoak dira.

Bizkarraldearen kolorea basasaguaren oso antzekoa da, baina urre zahar koloreko ñabardura du bizkarralde osoan, sorbaldetan nabarmenena. Bularrak sorbaldak batzen dituen lepoko horixka bat izan ohi du, nahiz eta kasu askotan lepokoa osatu gabe egon, batzuetan orban txiki bat besterik ez du izaten bularraren erdian.

Espezie hau bereizten laguntzen duen beste ezaugarri bat da, dortsal-bentrala bereizteko lerroa da; basasaguan apur bat lausotuta dagoena, sagu lepahorian berriz, guztiz argi dago.

Helduen azpialdea oso zuria da, basasaguak berriz zuri zikina du.

Buru-hezurrei begiratuta, bi espezieen arteko bereizketa zaila da.

Normalean sagu lepahoria handiagoa da eta xehetasun diferentzial txiki batzuk ditu lehen goiko molarren hortz-tuberkuluen egoeran, baina bakarrik ikusten dira koroaren esmaltea gehiegi erabili ez bada.

## Biologia eta ohiturak 
Murido hau gaueko espeziea da, eta bere jarduera gorena arginabarreko  orduetatik hurbil dagoena da.

Ugalketa eta elikadura basasaguaren  oso antzekoak dira. Normalean basasagua baino zuhaiztiagoarra

## Banaketa, habitata eta egoera 
Sagu lepahoria, baso-karraskaria da, normalean hostozabalen basoen barnealdean bizi dena, nahiz eta batzuetan beste eremu batzuetan ager daitekeen, landa eremuan adibidez.

Europako zati handi batean banatuta dago. Iberiar penintsulan Kantauri-Pirinio eremuko zenbait tokitan baino ez da aurkitu.

Euskal Herrian espezie arrarotzat jo daiteke, puntualki aurkitu baita. Haien populazioak urte mesedegarri batsuetan ale  kopuru handi batek osa ditzake.

## Erreferentziak
Claude Bernard

**Claude Bernard**, (Saint-Julien, Frantzia, 1813ko uztailaren 12a - Paris, Frantzia, 1878ko otsailaren 10a), fisiologo frantziarra izan zen.

## Lanak 
* *Introduction à l’étude de la médecine expérimentale*, 1865.
* *Principes de médecine expérimentale*, éd. PUF, 1947
* *Recherches sur une nouvelle fonction du foie considéré comme organe producteur de matière sucré chez l’homme et les animaux, Paris, Martinet, 1853*
* *Leçons de physiologie expérimentale appliquée à la médecine*, 2 Tomes, 1855/56
* *Leçons sur les effets des puissances toxiques et médicamenteuses*, 1857
* *Leçons sur la physiologie et la pathologie du système nerveux*, 1858
* *Leçons sur les propriétés physiologiques et les altérations pathologiques des différents liquides de l’organisme*, 1859
* *Leçons et expériences physiologiques sur la nutrition et le développement*, 1860
* *Leçons de pathologie expérimentale et lecons sur les propriétés de la moelle épinière,* 1872
* *Leçons sur les phénomènes de la vie communs aux animaux et aux végétaux*, 2 Tomes, 1878/79
Guenther lursagu

**Guenther lursagua** (*Microtus guentheri*) Cricetidae familiako karraskaria da, hegoaldeko Europan eta iparraldeko Afrikan bizi dena.

## Erreferentziak
Eliza Ortodoxo Koptoa

**Eliza Koptoa** Egipton I. mendean sortu zen eliza izan zen. Bere izena grezierazko *aigyptios* (egiptoar) hitzetik dator, geroago *gipt* eta hortik arabierara *qibt* hitzarekin pasa zena. Izenak, beraz, "Eliza Egiptoarra" esan nahiko luke.

Ohiturak dio Elizak Koptoak San Markoen predikamenduan duela jatorria, I. mendean Bigarren Ebanjelioa idatzi zuena. Neron enperadorearen garaian eraman zuen kristautasuna Egiptora. Antzinako eliza orientalen barruan taldekatzen dira, Kaltzedoniako Kontzilioan 451an Eliza Primitibotik bereizi ziren taldea. Beste elizak ez bezala, Eliza Koptoa zisma baten ondorio izan zen: Timoteo Eluro Alexandriako Patriarkak 457an beste patriarka guztiei komunioa kendu zien. Honekin dotrina sanoa mantendu nahi izan zuen eta Eliza Koptoa izan zen zehazki Apostoluen dotrina mantendu zuena, belaunaldiz belaunaldi. Zentzu horretan kristautasun primitiboaren oinordekotzat hartzen da.

Eliza Koptoak bere Aitasantua du, Shenouda III.a, Kairon bizi dena. San Markoen ondorengo 117. patriarka da. Eliza Katolikoan Aita Santuak ez du inoiz akatsik egiten, eta hori ez da hala Eliza Koptoan, nahiz eta V. mendetik datorren ohiturak dioen Alexandriako Patriarkaren hitzak Jaungoikoarenak direla. Islamismo fundamentalistak azken urte hauetan Shenouda III.aren aurkako presioa areagotu du eta Egiptoko Gobernuak 1981 eta 1985 artean desertuko monasterio batean mantendu zuen, atxilo.

Eliza Koptoak gainera beste bi Patriarka ditu: Etiopiako Patriarka, Abuna Paulos, Etiopiako eliza koptoaren agintaria eta Abuna Dioskoro edo Eritreako Patriarka, Eritreako arduraduna. Alexandriakoarekin batera Eliza bakarra osatzen dute.

Estimazioen arabera koptoak 60 milioi inguru dira, horietatik 6,5 milioi Egipton, 51,5 milioi Etiopian, 2 milioi Eritrean eta beste hainbat Sudanen. Egipton populazioaren %9a dira eta ekonomikoki baztertuak daudela esan ohi dute. Bitxigintzan lan egin ohi dute. 1954an Goi Ikasketen Institutu Koptoa sortu zen Kairon.

Europa, Afrika, Australia eta Amerikan komunitateak badira, diasporatik sorturikoak. Ameriketako Estatu Batuetan 200.000 jarraitzaile dituela kalkulatzen da.

## Kanpo estekak
Sagu arrunt

**Sagu arrunta** edo **etxe-sagua** (*Mus musculus*) Muridae familiako karraskaria da, bere generoan arruntena dena.
thumb|

Basatia denean, uztentzat kaltegarria izan da. Hala ere, egun konpainia-animalia bilakatu dute.

## Deskribapena 
Gorputza eta burua: 75-87 mm.      Isatsa: 80-91 mm.         Pisua: 14-20 g

Sagu arrunta edo etxe sagua da ziurrenik gure herrialdeko karraskaririk ezagunenetako bat. Bere itxura guztiontzat ezaguna da. Horregatik, bakarrik adierazten da basasaguarekin alderatuta, belarriak eta atzeko oinak proportzionalki txikiagoak direla.

Kolorea erregularki gris iluna da bizkarrean eta argiagoa sabelean, bereizketa-lerro argirik gabe; batzuetan pixka bat horiz lausotua egon daiteke. Hego isurialdeko ale batzuek bizkarra marroi argia izan dezakete azpialde zurixkarekin. Isatsa grisa dute.

Garezurra basasaguarengandik desberdina da, lehenik eta behin tamaina nabarmen txikiagoa duelako eta, bigarrenik, beheko molarrek ez dutelako kanpoko aldean kokatutako tuberkulu txikien ilararik, *Apodemus* generoko animaliak izaten dituzten bezala.

## Biologia eta ohiturak 
Naturan, ugalketa sasoia urtarokoa da, aldi egokiak ez direnetan etenez; hala ere, eremu humanizatuetan  urte osoan zehar garatu daiteke. Leku horietan, bai kume kopurua, bai ugaltze-aldia bera oso lotuta dago eskuragarri duen janariarekin.

Murido hau, gizakia bizi den eremuetan, orojalea da, bere eskura aurkitzen dituen elikagai guztiak kontsumitzen ditu. Naturan, badirudi  eremu  hezeetako landare batzuen zurtoin freskoak nahiago dituela.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Karraskari hau guztiz antropofiloa da; bere populazio garrantzitsuenak leku habitatuetan daude, zalantzarik gabe: ukuiluak, errotak, baserriak, etab. Hala ere iparraldeko isurian, baratze edo padura guneetan  aurki daiteke sasoi onuragarrienetan.

Hegoaldeko isurialdean , maiz agertzen da, etxe eta kortetan, ibai eta erreken ertzetan ere nolabaiteko erregulartasunarekin agertzen da, lezka eta ihiak hazten diren lekuetan.

Munduan oso hedatuta dagoen espeziea da, nahiz eta populazio ezberdinek batzuetan aldakuntza nabarmenak izan, maila kromosomikoan zein biokimikoan. Iberiar penintsula osoan dago.

Sagu arrunta, Euskal Herri osoan banatuta dago. Leku humanizatuetan ugaria da. Askoz zailagoa da basatia aurkitzea.

## Subespezieak 
Adituek hiru azpiespezie onartu dituzte, gero eta gehiago ezpezie ezberdinatzat hartzen dituztenak:
* *Mus musculus castaneus* (hego eta hego-ekialdeko Asian bizi dena)
* *Mus musculus domesticus* (mendebaldeko Europan, hego-mendebaldeko Asian, Amerikan, Afrikan eta Ozeanian bizi dena)
* *Mus musculus musculus* (ekialdeko Europan eta iparraldeko Asian bizi dena)

Duela gutxi beste bi azpiespezie onartu dituzte:
* *Mus musculus bactrianus* (erdialdeko Asian bizi dena)
* *Mus musculus gentilulus* (Arabian eta Madagaskarren bizi dena
thumb|300px|ezkerrera|Sagu arrunt (*Mus musculus*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko natura eta kontuak