open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joshua Nkomo

**Joshua Mqabuko Nyongolo Nkomo** (Bukalanga edo Bulilima, Hego Rhodesia, 1917ko ekainaren 19a - Harare, 1999ko uztailaren 1a) Zimbabweko politikaria izan zen. 1945etik 1950era burdinbideetako langileen sindikatuko idazkari nagusi izan zen. 1957an ANCeko (Afrikako Kongresu Nazionala) lehendakari izendatu zuten. 1961ean ZAPU sortu zuen (Zimbabweko Afrikar Herriaren Batasuna), beltz abertzaleak biltzen zituen erakundea. 1962an Rhodesiako gobernuak ZAPU debekatu eta Nkomo atxilotu zuen; 1964an Mozambiketik hurbil zegoen presondegi batera eraman zuten. 1971ean NBEko Segurtasun Erakundeak Rhodesiako gobernuari Nkomo aska zezala eskatu izanagatik, preso jarraitu zuen 1974 arte. 1977an Fronte Abertzalea izeneko erakunde armatuko lehendakaria izan zen Robert Mugaberekin batera. 1980ean hauteskundeak egin ziren eta Nkomoren alderdiak jarleku gutxi batzuk besterik ez zituen eskuratu Legebiltzarrerako. Mugabek, berriz, gehiengoa eskuratu zuen. Mugabe gobernuburu berriak Nkomo izendatu zuen Barne Arazoetako ministro; 1982an gobernutik bota zuen azpilanetan ari zela salaturik. 1987an Mugabek eta Nkomok hitzarmen bat sinatu zuten eta Nkomo ministro izendatu zuen berriro ere. 1994an presidenteorde kargua izan zuen.

## Erreferentziak
Ibn Taymiyah

**Taqi ad-Din Ahmad ibn Taymiyyah**, izen osoa '''Taqī ad-Dīn Abu 'l-ʿAbbās Aḥmad ibn ʿAbd al-Ḥalīm ibn ʿAbd as-Salām Ibn Taymiya al-Ḥarrānī'* (arabieraz تقي الدين أبو العباس أحمد بن عبد السلام بن عبد الله ابن تيمية الحراني‎) (Harran, Mesopotamia, egungo Turkia, 1263ko urtarrilaren 22a - Damasko, Mamelukoen Inperioa, 1328ko irailaren 26a) arabiar teologo musulmana izan zen.

## Biografia 
Koranaren eta sunnaren tradiziora itzultzea aldarrikatu zuen beti. Islameko mugimendu tradizionalak aitzindari eta maisutzat aitortu zuen XVIII. mendetik aurrera.

1268an Damaskoko hirira jo zuen, mongoliarren erasoetatik babesteko, eta han egon zen ikasle eta, geroago, irakasle. Tirabira handiak izan zituen Damaskoko agintariekin, eta mongoliarren aurkako borroka gidatu zuen 1299tik 1303ra bitarteko urteetan. Alexandriara jo zuen 1309. urtean, eta Egipto aldeko politika-arazoez arduratu zen, 1313. urtean mongoliarren erasopean zegoen Damaskora itzuli zen arte. Zailtasun handiak izan zituen hiri hartan, bere erlijio ideiengatik, eta kartzelan ere eduki zuten hainbat alditan.

Liburu asko idatzi zuen Ibn Tayniyahek, islamaren eta lege-iturrien ikuspegitik betiere. Obra nagusiak: *Minhaj as-sunnah* ("Tradizioaren bidea") eta *As-Siya-sat ash-shar´iyah'' ("Politika Juridikoaren tratatua").

Ibn Taymiyahek aurkari asko izan zuen bere garaian, baina berebiziko eragina izan dute bere ideiek azken bi mendeotako islamiarren artean (1792. urtean hil zen Abd al-Wahhaben ondoko wahhabita integristen artean bereziki).

## Erreferentziak
Rafael Caldera

**Rafael Antonio Caldera Rodríguez** (San Felipe, 1916ko urtarrilaren 24a - Caracas, 2009ko abenduaren 24a) venezuelar politikari, abokatu eta idazlea izan zen. Errepublikako presidente birritan izan zen: 1969tik 1974ra eta 1994tik 1999ra.

## Bizitza 
1936an Ikasleen Batasun Nazionala (UNE), Venezuelako mugimendu sozial-kristauaren lehen talde egituratua, sortu zuen. 1941ean, diputatu hautatu zuten Yaracuy estatuan. Diputatuen Ganberaren presidente izan zen. 1947an aurkeztu zen lehenbizikoz Venezuelako lehendakaritzarako hautagai, hogeita bat urte zituela. Acción Democrática alderdiko (AD) Rómulo Gallegosek irabazi zituen hauteskunde haiek. Presidentegai izan zen 1958an eta 1963an ere, COPEI alderdiko idazkari nagusi zela, eta 1968an eskuratu zuen lehenbizikoz Venezuelako goi-agintaritza. 1974 arte egon zen karguan.

1983an, berriz aurkeztu zen, eta Jaime Lusinchik irabazi zion. 1992ko krisialdi politikoan, oposizioburu bihurtu zen. Hurrengo urtean jausi zen Carlos Andrés Pérez presidentearen gobernua, eta Calderak berriz aurkeztu zuen bere burua lehendakari izateko. Ez zuen, ordea, COPEIko hautagaia aukeratzeko barne-lehian parte hartu nahi izan, eta bota egin zuten alderditik. Convergencia Nacional koalizioaren babesarekin eskuratu zuen, bigarrengoz, Venezuelako lehendakaritza 1993ko abenduaren 5eko hauteskundeetan.

## Erreferentziak
Ángel De la Hoz

**Ángel De la Hoz Escalera** (Donostia, 1946) gipuzkoar arkitektoa da.

## Biografia 
1972an Nafarroako Unibertsitatean arkitekturan lizentziatu zen, eta urbanismoan espezializatu zen. Urte horretan bertan, Estudio Seis arkitektura-taldearen baitan hasi zen lanean. Lan horretan hainbat proiektu egin zuen, batez ere, Debagoiena bailaran. 1976an bere kabuz hasi zen Donostian lanean. Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazioarentzat hornigai-eraikuntzen proiektuak egin ditu. Horrekin batera, *El Croquis*, *Tecnología y Arquitectura* edota *A+T* bezalako aldizkari espezializatuetan artikuluak eman ditu argitara. Parte-hartze zuzena izan du liburu hauetan: *50 años de arquitectura en Euskadi*, *El Palacio K.M. Kulturunea* edota *Guía de arquitectura de Gipuzkoa*. Urbanismoko irakaslea izan da Donostiako Arkitektura Eskolan, 1984 eta 1986 urteen artean, eta hitzaldiak eman ditu hainbat arkitektura-eskola eta ikastetxetan. Proiektu hauek eskuratu ditu, hainbat lehiaketatan: Hondarribiko Hondartza Kiroldegia, Donostiako Justizia Jauregia eta Irungo Justizia Jauregiak eta Donostiako San Telmo museoaren berritzea, besteak beste. 1990ean Donostiako Kursaal Kongresu eta Auditorio Jauregirako Nazioarteko Lehiaketan epaimahaikide izan zen. Irungo Zaisa dorrea (2009) bere lana da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jose Javier Fernández Altunak idatzitako biografia Auñamendi Entziklopedian.
Raúl Silva Henríquez

thumb
**Raúl Silva Henríquez** (Talca, Txile, 1907ko irailaren 7a - Santiago, Txile, 1999ko apirilaren 9a) txiletar kardinala izan zen.

## Biografia 
Lehen ikasketak sorterrian eta Santiagon egin zituen. 1924tik 1928ra, Zuzenbideko ikasketak egin zituen Txileko Unibertsitate Katolikoan, eta 1929an eskuratu zuen abokatu-titulua. Honoris causa doktorea da Txileko Unibertsitate Katolikoan, Yoma Collegen, Georgetownen eta Notre Damen.

1930ean, Salestarren kongregazioan sartu zen. 1934an, Italiara abiatu zen ikasketak osatzera, eta handik lau urtera ordenatu zen apaiz. Urte hartan bertan itzuli zen Txilera. Harrezkero, Teologiako irakasle gisa lan egin zuen, *Rumbos* (1948) aldizkaria sortu zuen, Migrazioen Institutu Katolikoa (INCAMI) antolatu zuen (1954), eta Nazioarteko Caritasen Txileko ardura hartu zuen (1956).

1959an, gotzain izendatu zuten, eta, 1961ean, artzapezpiku. 1962an, kardinal-maila eskuratu zuen, eta Vatikanoko II. Kontzilioan eta Latinoamerikako Eliz Bileretan parte hartu zuen, besteak beste. Garrantzizko lana egin zuen Augusto Pinocheten gobernuaren eta oposizioaren arteko elkarrizketetan. Besteak beste, Bakearen Aldeko Batzordea (1974) eta Kristau Humanismoaren Akademia (1975) sortu zituen.

1983an, bertan behera utzi zuen artzapezpiku-kargua. Hainbat sari eman zizkioten bai berari, Nazio Batuen Giza Eskubideen 1978ko Saria, esaterako, bai hark sortutako zenbait erakunderi, hala nola 1986ko Adiskidetasunaren Asturiasko Printzea saria Vicaría de la Solidaridad erakundeari, Pinocheten agintaldiko giza eskubideen defendatzaile nagusiari.

## Erreferentziak
Ivan Lendl

**Ivan Lendl** (Ostrava, Txekoslovakia, 1960ko martxoaren 5a) tenislari profesional ohia da. Jaiotzez txekiarra, 1992an estatubatuar herritartasuna hartu zuen.

1975ean hasi zen gazte-mailako nazioarteko txapelketa nagusietan jokatzen, eta bere mailako tenislari onena bilakatu zen 1978an. 1979an, profesionaletara igaro, eta, 1980an, zazpi txapelketa irabazi zituen.

Garaipen ugari erdietsi arren —izen handiko Volvo saria 1982an eta 1983an—, ez zuen Grand Slameko lehiaketarik irabazi, 1984ko Roland Garrosen John McEnroe mendean hartu zuen arte. 1985ean, Estatu Batuetako Irekia irabazi zuen, berriro ere McEnroe mendean hartuz, eta, hurrengo bi urteetan, Estatu Batuetako nahiz Frantziako lehiaketak irabazi zituen. Era berean, Australiako Irekia ere bi aldiz irabazi zuen, 1989an eta 1990ean.

Munduko tenislari onena izan zen 1985-1990 bitarteko hainbat alditan. Indar eta gaitasun fisikoagatik da ezaguna, edozein motatako pistetan moldatzen delako, belar gainean izan ezik; horrek eragotzi zion, hain zuzen, Wimbledongo Lehiaketa irabaztea. Jokalari garrantzitsua izan zen, halaber, 1980an Txekoslovakiak Davis Kopan lortutako lehen garaipenean. 1992an lortu zuen Estatu Batuetako hiritartasuna, eta 1994an utzi zion tenisean jokatzeari, sorbaldan zuen arazo batengatik.

2012aren hasieraz geroztik, Andy Murrayren entrenatzailea da.

## Erreferentziak
Ignacy Jan Paderewski

**Ignacy Jan Paderewski** (Kurylowka, 1860ko azaroaren 18agreg./azaroaren 6ajul. - New York, 1941eko ekainaren 29a) Poloniako musikagile, pianista eta politikoa izan zen. Varsoviako kontserbatorioan egin zituen ikasketak eta 1878. urtean piano-irakasle izendatu zuten bertan. 1884-1887 urteetan Vienan ikasi zuen Leschetizkyrekin, eta pianoan zuen teknika ondu zuen. Lehen kontzertuak Vienan, Parisen, Londresen eta New Yorken eman zituen, eta ospe handia lortu zuen pianista gisa. Chopin, Bach, Beethoven eta Schumann izan zituen errepertorioko musikagile nagusiak. 1914-1918 urteetan bere herriaren independentziaren alde borrokatu zen, eta Poloniak burujabetasuna lortu zuenean, Kontseiluko lehendakari eta Atzerri Arazoetako ministro izendatu zuten, baina urtebete geroago utzi zituen karguak eta politika, politikari batzuekin izandako gorabeheren ondorioz. 1921. urtean berriz hasi zen kontzertuak ematen Europan eta Estatu Batuetan, gerrako umezurtzen alde batik bat. 1936-1938 urteetan Chopinen obra guztien argitalpenaren ardura izan zuen. Lan gehienak pianorako idatzi zituen. Aipagarriak dira: *6 Humoresques de Concert*; kontzertu bat do minorrean, eta *Poloniako Fantasia,* piano eta orkestrarako. Kamerako musika ere idatzi zuen, eta *Manru* opera.
## Erreferentziak
Zbigniew Herbert

**Zbigniew Herbert** (Lwów, Polonia, gaur egun Lviv, Ukraina, 1924ko urriaren 29a - Varsovia, Polonia, 1998ko uztailaren 28a ) polonierazko poeta, saiakeragile eta antzerkigilea izan zen. Poloniako XX. mendeko poeta handienetako bat izan zen.

## Biografia 
Filologia ikasketak egin zituen Krakovian, Torunen eta Varsovian. Gudaroste Gorria Lviven sartu zenean, Krakoviara joan zen ihesi, eta Barne Gudarosteak komunismoaren aurkako erresistentzia talde nagusiak antolatutako higikunde ezkutukoari lotu zitzaion.

1950ean argitaratu zituen bere lehenengo poemak, *Dzis i Jutro* aldizkarian. Stalinen garaian herriaren eta sozialismoaren etsai izendatu zuten. Stalinen krimenen kondenaren ondoren, bere literatura lanari lotu zitzaion berriro, *Tworczosc* eta *Poezja* aldizkarietako zuzendari gisa lehenbizi, eta europar literatura irakasle gisa 1970etik aurrera, Kaliforniako unibertsitateetan.

Poloniara itzuli zenean, 1981ean, eta gerra legea aldarrikatu zenean, *Zapis* isilpeko aldizkariaren idazle nagusietako bat izan zen. Haren poesia kezka moralez beteak eta diktaduraren aurka izan zuen jarrerak eragin handia izan zuten Poloniako intelektualengan 1989an komunismoa erori bitartean.

Azkeneko urteetan antikomunista erradikala bihurtu zen eta kontuak eskatu zien erregimen komunistako buruzagiei.

## Erreferentziak 
thumb|ezkerrera|Zbigniew Herberten bustoa, Kielcen (Polonia).
Boeing

**Boeing** munduko merkataritzako hegazkinen fabrikatzailerik handiena da. Estatubatuarra da, eta hegazkin militarrak, helikopteroak eta espazio-ontziak ere egiten ditu. 1916an William Boeingek Pacific Aero Products konpainia sortu zuen, gero *Boeing* izena hartuko zuena. Lehenengo arrakasta 1924an estatubatuar armadarako egindako M-15 biplanoarekin lortu zuen, eta urtebete geroago, herrialde hartako posta-zerbitzu federala egingo zuten hegazkinekin. 1928an United Aircraft and Transport Corporation industria-taldea sortu zuen; bertan biltzen ziren enpresa aeronautiko garrantzitsuenak eta United Airlines aire-konpainia. Ondoren, posta-garraiorako hegazkin iraultzaile bat asmatzeaz gainera, 1933an Boeing 247a aurkeztu zuen, 10 bidaiarirentzako hegazkin berritzailea. Garraiorako ur-hegazkinak ere egin zituen. Bigarren Mundu Gerran, inoiz izan ziren bonbaketaririk handienak egiten hasi zen, eta bereak ziren Japonian bonba atomikoak jaurti zituztenak. Gerra amaieran, ozeanoak zeharka ditzakeen hegazkinaren aurrekoa izan zena diseinatu zuen. Harrezkero fabrikatu dituen merkataritza, garraio eta bidaiarien hegazkin guztiak berritzaileak eta bere alorrean lehenak izan dira.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raymond Souster

**Raymond Souster** (Toronto, Kanada, 1921eko urtarrilaren 15a - 2012ko urriaren 19a) ingelesezko poeta izan zen.

## Bizitza 
1939an, kutxazain gisa lan egin zuen Merkataritza Banketxean, eta Kanadako Aire Armadan sartu zen 1941ean. Eskozia Berrian izan zen, Ternuan eta Ingalaterran. Handik itzuli zenean, banketxean lan egiten hasi zen berriro.

Zenbait aldizkari argitaratu zituen: *Direction* (1943-1946), *Enterprise* (1948), *Contact* (1952-1954) eta *Combustion* (1957-1960). 1964an, Governor General saria eman zioten, *The colour of the times* poema-bildumarengatik. Kanadar nazionalismoaren aldeko jarrera hartu zuen. Inguratzen zuen munduaren lekukotasuna eman zuen bere poesian, eta Torontoren errealitatea objektibotasunez eta samurtasunez erretratatu zuen aldi berean.

## Lanak 
Berrogeita hamar liburu baino gehiago argitaratu zituen, eta beste poeten lanak argitaratzen ere lagundu zuen.

Lanik aipagarrienak: *When we are young* (1946), *Go to sleep world* (1947), *City Hall street* (1951), *Shake hands with the hangman* (1953), *A dream that is dying* (1954), *For what time slays* (1955), *Walking death* (1955), *The selected poems* (1956), *Crepe-hanger´s carnival* (1958), *A local pride* (1962), *As is* (1967), *Place of meeting* (1962), *Twelve new poems* (1964), *Ten elephants on Yonge Street* (1965), *Change-up* (1974), *Extra innings* (1977) eta* Hanging in* (1979), *It Takes All Kinds* (1986), *The Eyes of Love* (1987), *Running Out the Clock* (1991), *No Sad Songs Wanted Here* (1995), *Of Time & Toronto* (2000), *Wondrous Wobbly World: Poems for the New Millennium Battered Silicon Dispatch Box* (2006).

## Erreferentziak
Alvin Ailey

**Alvin Ailey, Jr.** (Rogers, Texas, 1931ko urtarrilaren 5a - New York, 1989ko abenduaren 1a) estatubatuar dantzaria izan zen.

## Biografia 
Los Angelesko Unibertsitatean ikasi ondoren, Lester Hortonen ballet eskolan aritu zen. *Lester Horton Dance Theatre*n egin zuen debuta 1953. urtean, eta urte horretan bertan, Lester Horton hil ondoren, taldeko koreografo bihurtu zen. 1954an *House Flowers *lana sortu zuen. Zineman hainbat musika-komediatan parte hartu zuen. 1958an *Alvin Ailey Dance Theatre* sortu zuen eta Estatu Batuetan, Australian eta Europan zehar ibili zen talde horrekin. 1966. urtean Arte Beltzaren jaialdian parte hartu zuen Dakarren. Bere taldearentzat koreografia hauek sortu zituen, besteak beste: *Reflections in D*, *Blues Suite*, *Archipelago*, *Flowers*, *Cry*, etab. Bestalde, koreografiak sortu zituen Joffey Ballet, Le Harkness Ballet, Suediako telebista, Lincoln Centerreko opera eta Edinburgoko jaialdirako. Alvin Aileyren konpainia Moskun eta Pekinen arrakasta izan zuen lehena izan zen. Lan horiez gainera, aipagarria da Manhattango etxe orratz batean sortu duen eskola, jazza eta dantza modernoa eta klasikoa erakusten dituena. Bere balletetako gaiak Ameriketako beltzen folklorearen tradizioan oinarritzen dira (blues, jazza).

## Irudi galeria 

Fitxategi:Portrait of Alvin Ailey LCCN2004662476.jpg
Fitxategi:Portrait of Alvin Ailey LCCN2004662477.jpg
Fitxategi:Portrait of Alvin Ailey LCCN2004662475.jpg
Fitxategi:Portrait of Alvin Ailey LCCN2004662480.jpg
Fitxategi:Portrait of Alvin Ailey LCCN2004662478.jpg
Fitxategi:Carmen and ailvin.jpg
Fitxategi:Alvin-ailey-theatre.jpg
Fitxategi:Presidential Medal of Freedom Recipient - Robert Battle on Behalf of Alvin Ailey.webm
Fitxategi:Alvin Ailey - Revelations.jpg
Fitxategi:President George W. Bush and Mrs. Laura Bush with Members of the Alvin Ailey Dance Theatre.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Bideoa] The life of Alvin Ailey
Jaime Berrade

**Jaime Berrade Leza** (Uxue, 1961) nafar musikagilea da.

Piano eta Solfeo irakasle izateko ikasketak egin zituen, eta ondoren, Donostiako Kontserbatorioan egin zituen Orkestra Zuzendaritzako ikasketak eta Compostelan Musika Pedagogiakoak. "Iruñeko Talde" musikagile-taldeko sortzaileetariko bat da; talde horren presidente ere izan zen, hala nola Abesbatzen Nafarroako Federazioko aholkulari eta *Navarra Hoy* egunkariko musika-kritikari. Musika Berrien Euskal Jardunaldien zuzendari artistiko izan zen. Jardunaldi haietan bizirik dauden musikagileen 50 obra baino gehiago estreinatu ziren, eta horietako asko berak zuzentzen zuen Pirinioetako Ganbera Taldearen eskutik. Bere konposizioak, bestalde, Europa, Amerika zein Espainiako musika garaikideko jaialdirik garrantzitsuenetan aurkeztu dira. Hainbat kontserbatoriotan irakasle aritu da: Zaragozan, Tafallan, Zangozan, Iruñeko Pablo Sarasaten eta Coruñakoan. Graduondoko ikasleen trebakuntzaz arduratzen den Escuela de Altos Estudios Musicales de Galicia eskolako ikasketa-buru izan zen, eta 1999 urteaz geroztik Nafarroako Gobernuaren Hezkuntza eta Kultura Sailari atxikitako Musika Ikasketeten Unitate Teknikoaren buru da.

## Erreferentziak
Jacob Grimm

**Jacob Ludwig Karl Grimm** (Hanau, Alemania, 1785eko urtarrilaren 4a - Berlin, Alemania, 1863ko irailaren 20a) alemaniar filologoa eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Antzinako literaturako irakasle eta liburuzain izan zen Göttingenen, baina 1837an kargutik kendu zuten ideia liberalak zituelako. Lan asko egin zituen Wilhelm Karl (1786-1859) anaiarekin batera. Famatuak egin ziren, esaterako, Grimm anaiek bildutako Alemaniako sagen bilduma (1816-18, *Deutsche Sagen*) eta haur ipuinena (1812-22, *Kinder und Hausmärchen*), herriko jende xumearen ahotik jasoak.

Gramatika eta hizkuntzalaritza gaiak ere erabili zituen Jacobek: *Deutsche Grammatik* (1819-37, *Alemanaren gramatika*), *Geschichte der deutschen sprache* (1848, *Alemanaren historia*), *Deutsche mythologie* (1835, *Alemaniar mitologia*). Anaiarekin batera aleman hiztegi nagusia argitaratu zuen 32 liburukietan (1852-61, *Deutsches* *Wörterbuch*). Germaniar hizkuntzalaritza modernoaren oinarriak jarri zituzten lan horrekin Grimm anaiek.

## Ikus, gainera 
* Grimm anaiak

## Erreferentziak
Alexander Grothendieck

**Alexander Grothendieck** (Berlin, Alemania, 1928ko martxoaren 28a - Saint-Lizier, Frantzia, ) matematikaria izan zen, geometria aljebraiko modernoa sortzeko lanetan aitzindari. Alemanian jaioa, Grothendieckek Frantzia izan zuen heziketarako eta bizi izateko herrialde nagusia; hala ere, bere lan bizitzako zatirik handienean, aberrigabea izan zen izatez.

## Bizitza 
Weimarko Alemanian jaioa, 1938an, hamar urte zituela, Frantziara joan zen, iheslari. Montpellierko Unibertsitatean aritu zen ikasten. Graduatu ondoren, Parisko École Normale Supérieurren sartu zen (1948-1949). 1949an, Nancyko Unibertsitatera joan zen, eta analisi funtzionala landu zuen han, Dieudonnérekin. Bourbaki taldeko matematikaria izan zen André Weil, Henri Cartan eta Dieudonnérekin batera, eta han aurkeztu zuen tesia, *Produits tensoriels topologiques et espaces nucléaires*.

1953tik 1956ra, Sao Pauloko eta Kansasko unibertsitateetan ibili zen. Urte haietan, bestelako alor batzuk hasi zen lantzen, topologia eta geometria, bereziki. Kansas utzirik, Ikerketa Zientifikorako Nazio Zentrora itzuli zen. 1959an, lanpostu bat onartu zuen Ikerketa Zientifiko Aurreratuetako Institutuan. 1966an, Fields domina jaso zuen.

Ekarpenik garrantzitsuenak geometrian, zenbakien teorian, topologian eta analisi konplexuan egin zituen Grothendieckek. Weilen zenbakien teoriaren aieruak frogatzeko baliagarria izan zen teoria bat asmatu zuen. Riemann-Roch teoremaren froga aljebraiko bat ere eman zuen. 1988an erretiratu zen; urte hartan bertan, ezetza eman zion Crafoord sariari.

## Erreferentziak
Giovanni Pettinato

**Giovanni Pettinato** (Troina, Enna, Italia, 1934ko irailaren 24a - Erroma, Italia, 2011ko maiatzaren 19a) asiriologoa izan zen.

## Bizitza 
Asiriologiako lizentzia eskuratu zuen Heidelbergeko Unibertsitatean (Alemania). Harrezkero, sumerologiako, asiriologiako eta Ekialdeko antzinako historiako irakasle izan zen Alemaniako eta Italiako zenbait unibertsitatetan. Bestalde, Erromako Università La Sapienzako katedradun ere izan zen. Pettinato izan zen Italiak Sirian duen zeregin arkeologikoko lehenengo epigrafista, eta berak aurkitu zuen 1969an Ibbit-Lim estatuako idatziaren esanahia, zeinari esker ezagutu baitzen Tell Mardikh antzinako Ebla zela.

Garrantzizko lanak egin ditu, orobat, Iraken eta Yemenen. Besteak beste, sumertar eta asiriar hiztegietako batzordearen zuzendaritzako kidea eta *Oriens Antiquus* aldizkariaren zuzendaria izan zen. Argitalpen zientifiko ugari plazaratu zituen, baina bereziki nabarmentzekoak ditu ''Ebla. Un impero inciso nell'argilla* (1979, *Ebla. Buztinean marrazturiko inperioa*), *Semiramide* (1985), *Ebla. Nuovi orizonti della storia* (1986, *Ebla. Historiaren helmuga berriak*), *Babilonia. Centro dell'Universo* (1988, *Babilonia, Unibertsoaren zentroa*), *I Sumeri* (1992, *Sumertarrak*) eta *La saga di Gilgamesh* (1992, *Gilgamesen saga'').

## Erreferentziak
Segundo Ispizua

**Segundo Ispizua Bajaneta** (Bermeo, 1869ko ekainaren 2a - Madril, 1924ko ekainaren 19a) bizkaitar historialaria izan zen.

Perun jarri zen bizitzen oso gazte zela, eta apaiz-ikasketak hasi zituen. Ikasketak bertan behera utzita, Ekuadorrera jo, eta kazetaritza-lanetan jardun zuen herri hartan. Ekuadorretik bota zuten 1897an, eta Costa Rican jarri zen bizitzen. *El Noticiero* Costa Ricako egunkaria sortu eta zuzendu zuen, 1910 arte. Osasun-arazoak zirela eta, Bilbora itzuli, eta Bilboko talde errepublikazale nazionalista (Euzkotar Erkal Abertzale Alderdia) sortu zuen, 1911. urtean. Bere artikulurik gehienak *Euskalerriaren Alde*, *Euzkadi*, *Union Iberoamericana*, *El Mercantil de Manila* eta beste egunkari askotan eman zituen argitara. 

## Obra nagusiak 
* *La guerra actual y las doctrinas del vasco Francisco de Vitoria* (1915), 
* *Historia de los vascos en el descubrimiento, conquista y civilización de América* (6 liburuki, 1914-1919), 
* *La primera vuelta al mundo. IV centenario: 1522-1922. 
* *Historia de la geografía y de la cosmografía de las Edades Antigua y Media con relación a los grandes descubrimientos marítimos realizados en los siglos XV y XVI por españoles y portugueses* (2 liburuki, 1922) eta 
* *Historia de la Geografía y de la Cosmografía'' (2 liburuki, 1922-1926).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baltasar Lobo

thumb|160px|"Emakumea", Baltasar Loboren eskultura.
**Baltasar Lobo** (Zamora, Espainia, 1910eko otsailaren 22a - Paris, Frantzia, 1993ko irailaren 4a) espainiar margolari eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Valladolideko irudigintza lantegi batean hasi zen txikitan lanean, eta bertan jaso zuen lehen arte-heziketa. 1927an Madrilgo San Fernando Arte Ederretako Eskolan ikasteko beka bat lortu zuen. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, Parisera joan zen bizitzera, eta hango arte giroan murgilduta, Picasso pintorea eta Henri Laurens eskultorea ezagutu zituen. Sormen-lanari ekin zion bete-betean, eta 1958an lehen erakusketa banakakoa egin zuen. Horren ondoren, Europako hainbat hiritan erakutsi zituen bere lanak, eta munta handiko enkarguak jaso zituen, hala nola Annecyko Savoiar Monumentua (erresistentziaren alde borrokatu ziren espainiarren oroimenez) eta Caracasko unibertsitate hirian dagoen "Amaetxe" ospetsua.

1960an Espainiarekiko harremana berritu zuen, Madrilgo Arte Garaikidearen Museoak 1940. urtetik aurrera egindako lanari buruzko erakusketa antolatu zionean. 1984an, León Felipe poetaren jaiotzaren mendeurrenean, haren omenezko monumentua egiteko enkargua jaso zuen. Bere eskulturetan bi gai nagusi errepikatu izan dira: amatasuna eta emakumearen irudia. 1984an Arte Plastikoetako sari nazionala jaso zuen.

## Baltasar Lobo museoa 
Baltasar Lobo Museoa Zamora hirian dago. 2007an inauguratu zen eta bere obrari bakarrik eskaini zitzaion. Bisita doakoa da. Museoa 'Erraldoien Etxea' delakoan dago, eta bertan egilearen eskultura ugari, marrazkiak eta bestelako dokumentazioa ikus daitezke. Gaztelu berean eta lorategietan, Baltasar Loboren brontzezko formatu handiko eskultura batzuk daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Baltasar Lobo Fundazioa - Baltasar Lobo Museoa.
* :Baltasar Lobo, 2018
* Baltasar Lobo - Esculturas de libertad, Huffingtonpost, David Felipe Arranz, 2018
* Baltasar Lobo Venezuelan, 2021.
Hans Pfitzner

**Hans Pfitzner** (Mosku, 1869ko maiatzaren 5a - Salzburgo, 1949ko maiatzaren 22a) alemaniar musikagilea eta orkestra-zuzendaria izan zen.

Piano-irakaslea izan zen Koblentzako kontserbatorioan (1892-1893), Mainzeko Antzokiko zuzendari (1894-1896), Estrasburgoko Operako musika-zuzendari (1910-1916) eta Municheko Akademiako konposizio-irakasle (1930-1933), beste kargu askoren artean. Mainz, Berlin, Munich eta Estrasburgoko orkestretako zuzendari izan zen. Lan gehienak Wagner eta Schumannen eraginpean idatzi zituen, eta azken alemaniar erromantikotzat hartu izan da; Pfitznerren abestiak oso ederrak eta hunkigarriak dira. Mahlerrek Pfitznerren bi opera zuzendu zituen Vienan, baina arrakastarik handiena *Palestrina* operarekin lortu zuen, 1917. urtean Munichen. Pfitznerren joera tradizionalistak nazien gogoko izan ziren, baina geroago baztertu egin zuten. Aipatutako lanez gainera, beste lan nagusi batzuk dira: *Der arme Heinrich* (1891-1893, *Heinrick behartsua*), *Die Rose vom Liebesgarten* (1897-1900, *Maitasunaren jardineko arrosa*), eta *Das Herz* (1931, *Bihotza*) operak; bi sinfonia eta orkestrarako beste lan batzuk; piano-kontzertuak; biolin-kontzertuak; harizko tresnetarako bi kuarteto; kamerako musika, eta abesti ugari.

## Erreferentziak
Emma Kirkby

**Carolyn Emma Kirkby** (Cambridge, Ingalaterra, 1949) sopranoa da.

## Biografia 
Somerville Collegen (Oxfordeko Unibertsitatea) ikasi zuen. Zenbait abesbatza eta musika-taldetan parte hartu zuen, eta, aurrerago, Barrokoko eta Errenazimentuko musikarekin zaletu zen bereziki. Jessica Cashekin ikasi zuen kantua Londresen, eta antzinako musika berreskuratzeko sortu zen mugimenduan parte hartu zuen. 1974an egin zuen debuta Londresen, eta, lau urte geroago, New Yorken.

Haren ahots naturalari eta musikarako berezko dohainari esker, musika klasikoaren aurreko abeslari onenetako bat bilakatu zen. Lehenengo lanak Musica Reservata, Consort of Musicke, Taberner Players eta Academy of Ancient Music taldeekin egin zituen. Aurrerago, bakarlari gisa hasi zen, eta kontzertuak eman zituen mundu osoan. Anthony Rooley laut-jotzailearekin eta haren Consort of Musickerekin egindako lanari esker, bere ahotsaren ezaugarriekin erabat adosten den errepertorioa sakondu zuen. Ezaugarri horiek bereziki nabarmenak dira laut eta ahotserako britainiar abestien grabazio eta kontzertuetan.

Ehundik gora disko grabatu ditu, era askotakoak: Monteverdiren madrigalak, Händelen italiar kantatak, John Dowland eta Robert Jonesen lauterako abestiak eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Emma Kirkbyren webgunea
Alain Decaux

**Alain Decaux** (Lille, Frantzia, 1925eko uztailaren 23a - Paris, ) historialaria eta frantsesezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbide-ikasketak egin ondoren, kazetaritzan hasi zen lanean. ''L'Histoire pour tous* aldizkaria sortu zuen, *Historia Magazine* aldizkariko zuzendari izan zen eta *Nouvelles littéraires* eta *Figaro littéraire* aldizkarietako lankide. Gero, irratian hasi zen: 1951n, *La Tribune de l'histoire* sortu zuen, André Castelotekin eta Jean-François Chiappekin. Telebistan ere egin zituen zenbait saio: *La caméra explore le temps*, *Alain Decaux raconte*, *Le dossier d'Alain Decaux* eta *Alain Decaux face à l'histoire*.

Hainbat liburu idatzi zituen: besteak beste, *Louis XVII* (1947), *La conspiration du général Malet* (1952), *La belle histoire de Versailles* (1954), *Les grands mystères du passé* (1964), *Histoire des Françaises* (1972), *Victor Hugo* (1984), *Les assassins* (1986), *Morts pour Vichy* (2000), *Chantilly et Noyon dans l'histoire* (2001), *Tous les personnages sont vrais* (2005), *Le Duc d'Aumale* (2006), *La Révolution de la Croix: Néron et les chrétiens* (2007), *Coup d'État à l'Élysée* (2008) eta *Dictionnaire amoureux de Alexandre Dumas'' (2010).

1980an, Frantziako Akademiako kide hautatu zuten. 1999an, frankofoniako Alain Decaux Literatura Sariketa antolatu zuen Lilleko Fundazioak, idazle frankofono berriak saritzeko eta sari horien babesle da Alain Decaux 2003az geroztik.

## Erreferentziak
Edward Seaga

**Edward Philip George Seaga** (Boston, Massachusetts, AEB,  - Miami, Florida, 2019ko maiatzaren 28a) jamaikar politikari eta ekonomista izan zen, jatorriz estatubatuarra. 1962an, Estatu Batuetako hiritartasuna alde batera utzi, eta Jamaikako hiritar egin zen.

## Biografia 
Kingstongo Wolmers Boys Schoolen, lehenik, eta Harvard Unibertsitatean, ondoren, egin zituen ikasketak. Geroago, haurren bilakaerari eta espirituen gurtzari buruzko zenbait ikerketa egin zituen Ekonomia eta Gizarte Ikerketen Institutuan. 1962an, Jamaikak burujabetasuna eskuratu zuen urtean, Jamaikako Alderdi Laboristako idazkari izendatu zuten, eta alderdi hartako buruzagia izan da 1974az gero. 1962an, halaber, legebiltzarkide hautatu zuten, eta Bilakaera eta Gizarte Ongizateko ministroa (1962-1967) eta Finantza eta Plangintzako ministroa izan zen (1967-1972), harik eta 1980an Jamaikako lehen ministro aukeratu zuten arte. 1983an, hauteskundeak aurreratu zituen, eta garaipena lortu zuen. 1988an, berriz, atzeratu egin zituen hauteskundeak, haizete baten eraginez, eta, hurrengo urtean, Herriaren Alderdi Nazionalaren hautagai eta oposizioaren buru Manleyk lortu zuen garaipena. Seagak lehendakaritza galdu zuen, hortaz, baina diputatu-kargua eskuratu zuen.

## Erreferentziak
Abdó Terradas

**Abdó Terradas i Poli** (Figueres, Katalunia, 1812ko ekainaren 16a - Medina-Sidonia, Espainia, 1856ko maiatzaren 1a) politikaria eta katalan idazlea izan zen.

## Bizitza 
Lehen Karlistalditik errepublikaren alde azaldu zen eta Bartzelonako *El Republicano* egunkarian argitaratu zituen *Plan de revolución plana* eta *La campana* abestia, kataluniar demokrazia iraultzailearen ereserkia bihurtu zena. 1842. urtean Figueresko alkate hautatu zuten, eta hurrengo urtean Espainiako Lehen Errepublika aldarrikatu zuen. Herri-matxinada baten ondorioz atxilotu zuten eta aske geratu ondoren Frantziara joan zen. 1843an Okzitaniako Tolosan epaitu zuten komunistek antolatutako konspirazioaren bultzatzailea zelakoan. Absoluzioa eman eta Kataluniara itzuli zen, baina 1848an berriro ere joan zen erbestera eta Henrike Borboitarrekin eta Bellerarekin batean iraultza batzordea sortu zuen atzerrian. 1854. urtean Figuereseko alkate eta milizia nazionaleko komandante izendatu zuten, baina hurrengo urtean kargutik kendu eta Cadiza erbesteratu zuen Zapatero kapitain jeneralak.

Literaturari dagokionez, "Renaixença"ren bultzatzaileetako bat izan zen. Lan nagusiak: *Recuerdos de la Explanada* (1834, *Zabalguneko oroitzapenak*) eta *Lo rei Micomicó* (1838, *Micomicon erregea*).

## Erreferentziak
Commedia dell'arte

thumb|300px|Commedia dell'arte, XIX. mendeko ilustrazioa.
 XV. mende bukaeran Italian sortu, Europan barrena zabaldu eta gaur egun arte berebiziko eragina duen antzerki-moldea da.

Bat-batekotasunean oinarritzen da, maskara edo karatosak erabiltzen dira eta pantomimak, dantzak eta akrobaziak osatzen dute. Horrez gainera, giza bizioren edo barregarriren bat irudikatzen duten pertsonaiak sortu ditu, janzkera eta ibilera bereziez hornituak: *Arlecchino* (Arlekin, bufoi lotsagabe eta alferra jatorriz, zerbitzari gaixo eta sentibera azkenik), *Pedrolino* (*Pierrot* Frantzian, pertsonaia komikoa), *Scaramuccia* (*Scaramouche* Frantzian, komedia-antzezleen printzea, goitik behera beltzez jantzia), *Pantalone* (*Pantalon* Frantzian, agure likits eta zikoitza, gazteen irrigarri), *Il Dottore* (Doktorea, *Tartaglia* edo Totelaren aurrekoa), *Capitan* (Kapitaina, beti erronkan diharduen harroputza), *Pulcinella* (Politxinela).

Italiako komediak eragin berezia izan zuen Frantzian XVI. mendetik aurrera (Molière, Comédie Française). Garai modernoagoetan, hainbat pailazok, Grock eta Fratellinitarrek esaterako, Charlie Chaplinek, eta hainbat music-halleko artistek ''Commedia dell'arte''k plazaraturiko pantomima-teknikak erabili dituzte.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joaquín Rodrigo

**Joaquín Rodrigo Vidre** (Sagunto,  - Madril, ) espainiar musikagilea izan zen. Hiru urte zituela itsu geratu zen. Gaztetandik hasi zen Valentzian musika ikasten Antichekin. 1927. urtean Parisa joan zen eta Paul Dukasekin osatu zituen ikasketak. Garai hartan Manuel de Fallaren laguntza izan zuen. 1925. urtean konposizioko sari nazionala irabazi zuen, eta 1942. urtean musikako sari nazionala. 1940. urtean mundu osoan ezaguna den gitarra eta orkestrarako *Concierto de Aranjuez* (1938-1939) estreinatu zuen, eta handik aurrera Espainiako Gerra Zibilaren ondorengo espainiar musikagile nagusitzat hartua izan da. 1950. urtean San Fernandoko Arte Ederretako akademiako kide izendatu zuten. Rodrigoren musikak molde neoklasikoak erabiltzen ditu, harmonia eta orkestra laguntza soila, eta kolore folklorikoa. Aipatutakoaz gainera, lan aipagarriak ditu, besteak beste: *Per la flor del lliri blau *(1934) poema sinfonikoa; *Concierto heróico* (1942); *Concierto de estío* (1943); *Concierto galante* (1949), biolontxelo eta orkestrarako; *Concierto serenata* (1952), harpa eta orkestrarako; *Fantasía para un gentilhombre* (1954), gitarra eta orkestrarako; *Concierto andaluz* (1967); eta *Con Antonio Machado* (1972), kantu eta pianorako.

1983an Espainiako Musika Sari Nazionala eman zioten eta 1996an Asturiasko Printzea saria, musika espainiarrari bultzada berriak emanez mundu-mailan ezagutzera emateagatik, eta orokorrean musika espainiarrari egindako ekarpenagatik.
## Erreferentziak
Richard Avedon

**Richard Avedon** (New York, AEB, 1923 &ndash; Texas, AEB, 2004) estatubatuar argazkilaria izan zen.

## Biografia 
20 urte zituela, filosofia-ikasketak utzi eta argazkilaritzan hasi zen. Hurrengo urtean* Harper´s Bazaar* moda-aldizkari ospetsuan plazaratu zituen bere argazkiak, eta 21 urterekin arras ezaguna bihurtu zen.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren New Yorkek hartu zuen Parisen lekua modaren alorrean, eta Avedon izan zen aldaketa horren argazkilaria. Erretratua ongi menderatzen zuen, eta 1959an *Behaketak* erretratu-liburua argitaratu zuen, Truman Capoteren testuarekin. Hala ere, nahiago zuen moda-argazkia. Haren estiloa (librea, estudiotik kanpo, kale gorrian) argazkilari belaunaldi baten eredu izan zen. 1950eko hamarkadan Parisera jo zuen, moda-argazkiak egitera betiere.

60ko hamarkadan, berriz, estudio barruko argazkilaritzari ekin zion, eta horretan ere bere estiloa sortu zuen: fondo zuria beti eta argi asko. Hurrengo urteetan erabat aldatu zuen gaiez eta estiloz: bere aitaren heriotza argazkitan jaso ondoren, *Far West*eko bizimodua desmitifikatzeari ekin zion (meatzari, langile eta langabeen argazkiak), eta Vietnamgo gerrak eragindako ondorioak jaso zituen (napalmak erretakoen argazkiak, psikiatrikoko gaixoak).

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala

## Erreferentziak
Otar Iosseliani

**Otar Iosseliani**, georgieraz ოთარ იოსელიანი (Tbilisi, Georgia, SESB, 1934ko otsailaren 2a - *ibidem*, 2023ko abenduaren 17a) georgiar jatorriko frantses zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Konposizioa, pianoa eta orkestra-zuzendaritza, matematika eta zinema-zuzendaritza ikasi zituen. 50eko hamarkadaren erdialdean, zuzendaritza-laguntzaile eta muntatzaile aritu zen, eta, hamarkadaren bukaeran, film dokumentalak egiten hasi zen. *Aprel* (1962, "Apirila") izeneko luzera erdiko filma debekatu ziotenean, zinema utzi zuen; urte batzuez, arrantza-ontzi batean, eta, geroago, labe garai batzuetan lan egin zuen.

*Guiorgobistve* (1966, "Hostoen erortzea"), *Ikho chachvi mgalobeli* (1971, "Bazen behin zozo kantari bat") eta "Pastorala" (1971) izeneko film-trilogian, garbi ageri dira Iosselianiren umore-sen berezia eta musikazaletasuna. Trilogia horri esker, mundu osoan egin zen ezagun Iosseliani. Filmak banatzeko eta egiteko izan zituen oztopoek Frantziara erbesteratzera bultzatu zuten, eta film laburrak egin zituen han: *Lettre d´un cinéaste* (1982), *Euskadi Été 1982* (1982) eta *Sept pièces pour cinéma noir et blanc* (1983). *Les favoris de la lune* (1984) film luzean, matematika- eta komedia-zaletasuna erakusten ditu. 1988an, berriz, *Et la lumière fut* egin zuen, dokumental- eta fikzio-nahasketa bitxia, eta Epaimahaikideen Sari Berezia jaso zuen Veneziako Mostran. 2001ean, Atzera Begirakoa eskaini zioten Donostiako Zinemaldian. 2002an, *Lundi matin* filmatu zuen, eta, horri esker, Berlingo Zinemaldiko Zilarrezko Hartza irabazi zuen zuzendari gisa.

## Ikus, gainera 
* Dokumentalak Euskal Herrian

## Erreferentziak
Eugene Wigner

**Eugene Paul "E. P." Wigner** (; Budapest, 1902ko azaroaren 17a - Princeton, 1995eko urtarrilaren 1a) Estatu Batuetako fisikaria, judu-hungariar jatorrikoa. Berlingo Institutu Politeknikoko irakasle izan zen. 1934an, Estatu Batuetara joan zen bizitzera eta han fisika eta matematika irakasle izan zen Princeton eta Wisconsingo unibertsitateetan. Fisika nuklearreko azterketak egin zituen batez ere.

Atomoaren nukleoaz eta erreaktore nuklearren teknologiaz hainbat lan argitaratu zituen. Azterketa nuklearretan simetria kontzeptua sartu zuen eta oinarrizko sistema bat bi neurriren araberakoa (masaren balioen eta spinaren araberakoa) dela frogatu zuen. Bere izena eman zaion efektua (Wigner efektua) ezagutarazi zuen. 1963an Fisikako Nobel saria irabazi zuen M. Goeppert-Mayerrekin eta H.D. Jensenekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natxo Zenborain

**Natxo Zenborain** (Iruñea, Nafarroa, 1960ko urtarrilaren 19a) artista da.

## Bizitza 
Gaztetatik artearen munduan murgilduta, 1979an artearen inguruko gaien lankide modura hasi zen, *La Gaceta del Norte*, *Deia* eta *Cuatrovientos* agerkarietan. Adierazpide grafikoaren alor gehientsuenak lantzen ditu, eta sailkatzen gaitza da bere lana. Pintura, horma-irudiak, argazkigintza ohikoa zein argazkietan oinarritutako lan esperimentalak, diaporamak, eskultura, dekorazioa, *psicoart* deitzen duen irudi psikodelikoak, performance eta instalazioak, marrazkia, Interneterako sorturiko artelan birtualak...

Gaietan eta generoetan bezalatsu, tekniketan ere oso eklektikoa da, eskulana eta lan digitalak tartekatuz, eta, askotan, lantzen dituen alor eta teknika guztiak fusionatuz. Izan ere, aitzindaria izan da teknologia berriak eta eskuz egindako artelan ukigarriaren kontzeptu klasikoa uztartzen, eta bere lan asko Interneten daude ikusgai. Erakusketa ugari egin ditu Nafarroan zein Espainiako hainbat hiritan; atzerrian, 1998an New Yorken erakutsi zuen bere lana talde-erakusketa baten barruan, eta postal zein kartel bidez zabalkunde handia izan dute berak sortutako hainbat irudik. Publizitaterako lanak ere egin ohi ditu.

## Erreferentziak
Dennis Joseph Enright

**Dennis Joseph Enright** (Leamington, Warwickshire, Ingalaterra, 1920ko martxoaren 11 &ndash; Londres, Ingalaterra, 2002ko abenduaren 31) poeta, eleberrigile eta kritikari ingelesa izan zen.

## Biografia 
Leamington Collegen eta Downing Collegen (Cambridge) egin zituen ikasketak. 1947tik 1950era, ingeleseko irakasle aritu zen lanean Alexandriako Unibertsitatean. Hainbat katedra izan zituen Konan (Japonia), Berlin eta Bangkoken. Ondoren, Singapurreko Unibertsitateko irakasle izan zen.

Enrightek ezagutzen dituen lekuak erakusten ditu poemetan, eta baita gainbeheran diren zibilizazioek dituzten arazoak ere. Poesia-bildumen artean, aipagarriak ditu: *Bread rather than Blossoms* (1956, "Ogia loreen ordez"), Japoniako bizitzaren hainbat alderdi aztertzen dituena; *Some Men are Brothers* (1960, "Gizon batzuk anaiak dira"), Siam, Berlin eta Japoniari buruzko poemak biltzen dituena; *Addictions* (1972, "Zaletasunak"); *Daughters of Earth* (1972, "Lurraren alabak"), eguneroko bizitzaren egoerak erakusten dituena; *Rhyme Times Rhyme* (1974, "Errima-denborak"); *Sad Ires* (1975, "Hira tristeak"); *A Faust Book* (1979).

Eleberrigile gisa, aipatzekoak ditu: *The Apothecary´s Shop* (1957, "Botika denda"), *Conspirations and Poets* (1966, "Konspirazioak eta poetak") eta *Man is an Onion* (1972, "Gizona tipula da").
## Erreferentziak
Oliver Tambo

**Oliver Reginald Tambo** (Bizana, Lurmutur Ekialdea, 1917ko urriaren 27a - Johannesburgo, 1993ko apirilaren 24a) hegoafrikar politikaria izan zen. Erbestean zela, Afrikako Kongresu Nazionala legez kanpoko alderdia zuzendu zuen (1960-1990). Beka bat lortu zuen Fort Hareko Unibertsitatean ikasteko, eta han zientziak ikasi zituen (1941). Unibertsitate horretan jarraitu zuen irakasle titulua lortzeko asmoz, baina 1942an bota egin zuten greba batean buru aritzeagatik. Nelson Mandelarekin batera Afrikar Kongresu Nazionaleko Liga gaztea sortu zuen 1944an. Zenbait urtetan San Pedroko bigarren mailako eskolan irakasle izan zen (Johannesburgo), eta 1948an legegizon bulego batean sartu zen. Handik lau urtera, Mandelak eta berak sortu zuten beltzentzako lehenengo bulego juridikoa. 1956an atxilotu egin zuten traizioaren salaketapean. 1958an Albert John Luthuliren lehendakariorde izan zen. 1960an gobernuak legez kanpo utzi zuen Afrikar Kongresu eta Tambo Zambiara joan zen; erbestean zela izendatu zuten alderdiko presidente. 1991n, osasun arazoak zirela-eta, utzi egin behar izan zuen lehendakaritza, eta Mandelak hartu zuen haren lekua. Tamboren hitzaldiak eta idatziak *Oliver Tambok hitz egiten du: botererako prestakuntza* lanean bildu ziren (1988).
## Erreferentziak
André Jolivet

**André Jolivet** (Paris, 1905eko abuztuaren 8a - *ib.*, 1974ko abenduaren 20a) frantses musikagile eta orkestra-zuzendaria izan zen.

E. Varèserekin eta P. Le Flemekin ikasi zuen Parisen. Varèsek konposizioaz eta orkestragintzaz zituen kontzeptu ausartak erakutsi zizkion eta musika «magikoa»aren bidea ireki zion. Mistikotasun eta magia kutsua nabari zaio lehen lanetan (*Cinq incantations*, *Cinq danses rituelles pour flaute*, *Cosmogonie*, *Mana*). Schönberg, Berg eta, batez ere, Bartókek lagundu zioten. Daniel Lesur, O. Messiaen eta Y. Baudrierrekin batera *Jeune France* izeneko taldea sortu zuen, frantses musika modernoa suspertzeko helburua zuena. Bere musikagintzaren bigarren aldian gai esoterikoak baztertu eta 1940. urtetik aurrera, gerran ibili ondoren, jendearengana hurbildu nahi izan zuen, musika zuzenagoa eta sinpleagoa erabiliz (*Complaintes du soldat* eta *Poèmes intimes*). Hirugarren aldian, berriz, tinbre eta hizkera berri berezi bila hasi zen, aurreko bi aldietako joerak batuz (*Épithalame*, *Uxor tua meza*). 1943-1959. urte bitartean Comédie-Françaiseko musika zuzendaria izan zen eta Parisko kontserbatorioko irakaslea 1965-70. urte bitartean. 1972. urtean Musika Sari Nazionala irabazi zuen.

## Erreferentziak
Alberto Rementeria

**Alberto Rementeria Albistegi** (Bilbo, Bizkaia, 1953 -) bizkaitar pintorea da.

## Biografia 
Bilboko Arte Ederretako Goi Eskolan egin zuen prestakuntza (1971-1976), eta ikasle zela egin zuen aurreneko bakarkako erakusketa, 1972an, Barakaldon. 1975ean, Espainiako Hezkuntza eta Kultura Ministerioaren beka bat eskuratu zuen, eta bi urte geroago, 3x13 Taldeko kideekin batera erakutsi zituen bere lanak Deustun.

Hainbat aldiz aurkeztu izan zituen bere lanak 80ko hamarkadan Arteder Bilboko Arte Garaikidearen azokan. Bere banakako erakusketa gehienak 1982, 1996 eta 1991n egindakoak, esaterako Windsor galerian aurkeztu ditu. Orobat Windsorren bidez erakutsi ditu maiz bere lanak Madrilgo Arco azokan ere.

Erakusketa kolektiboei dagokienez, aipagarria da, besteak beste, 1986an Madrilgo Gamarra Garrigues galerian antolatu zen *Belaunaldi Berria* erakusketa, euskal herritar margolari gazteen lana aurkeztu zuena.

Artegintzaren alor ugari landu ditu Rementeriak, besteak beste akuarela, kartelgintza, ilustrazioa...

1979az geroztik, Pintura irakasle da EHUko Arte Ederretako Fakultatean, eta bertan egin zen doktore 1989an. 1988an, Eusko Jaurlaritzak deitutako Gure Artea lehiaketa irabazi zuen, hainbat urtez accesitak lortu ondoren.

## Erreferentziak
Jonas Salk

**Jonas Edward Salk** (New York, AEB, 1914ko urriaren 28a - La Jolla, Kalifornia, AEB, 1995eko ekainaren 23a) estatubatuar sendagilea izan zen.

Poliomielitisaren kontrako txerto benetan eraginkorra lortu zuen lehena izan zen. Txertoa ez patentatzea erabaki zuen  banaketa globala maximizatzeko, diru-irabazirik ez bilatzea aukeratu zuen eta gaixotasunari ahalik eta modurik eraginkorrenean aurre egitearen alde egin zuen.

## Biografia 
New Yorkeko Unibertsitatean ikasi zuen medikuntza eta han egin zen doktore 1939an. New Yorkeko ospitale batean lan egin zuen 1940an, Michigango Unibertsitatean 1942an eta Pittsburgheko Unibertsitatean 1947an (birologia-laborategiko zuzendari izan zen bertan).

1963an La Jollako (Kalifornia) Ikerketa Biologikoen Institutua (gerora Salk institutua izango zena) sortu zuen eta bertako zuzendari izan zen. Salken ikerketak txertoak lortzera bideratuak izan ziren batez ere, gripearen kontrakoak lehenbizi, eta poliomielitisaren kontrakoa gero. 1952an Salk txertoa lortu zuen, birus hilekin; txerto hura kasuen % 80-90ari aurre egiteko gauza zela frogatu ahal izan zuen. Lorpen hori zela-eta, Estatu Batuetako gobernuak Askatasunaren Domina eman zion 1977an. Ohorezko Legioa (1955), Lasker saria (1956) eta Robert Koch domina (1963) ere eman zizkioten, besteak beste.

Azken urteetan, HIESaren kontrako txertoa bilatzen saiatu zen Salk.

Idatzi zituen lanen artean aipatzekoa da *Anatomy of Reality* (1983, *Errealitatearen anatomia*).

## Erreferentziak
Sohrab Shahid-Saless

**Sohrab Shahid-Saless** (; Teheran, 1944 &ndash; Chicago, 1998) irandar zinema-zuzendaria izan zen.

Arte dramatikoko ikasketak egin zituen Vienan eta zinemakoak Parisen, eta 1968an sorterrira itzuli zen. Bere herriko Kultura ministerioaren eskariz zenbait dokumental egin ondoren, 1973an *Yek ettefaeq sadeh* bere lehen filma egin zuen Bressonen eraginpean. *Tabiat-e bijan* filma du maisulan nagusia, Berlingo Jaialdian saritua; oso estilo bakuneko filma da eta bere ohiko gaiak agertzen ditu, tratamendu zorrotzarekin: bakardadea, komunikazio-eza, samina, etsipena, etab. Baina Iranen ezinezkoa zitzaionez bere karreran aurrera egitea, Alemaniara aldatu zen 1974an, eta han aukera izan zuen bere gai eta estiloa alde batera utzi gabe aurrera egiteko. Horren adibide dira *In der Fremde* eta *Empfänger Unbekannt* etorkinei buruzko filmak, *Reifezeit* eta *Tagesbuch eines Lebenden*, bakardearen ingurukoak, edota *Ordnung*.

Aipagarria du, orobat, *Utopia,* ordu arteko gaiak alde batera utzirik egindako lana; izan ere, 1980ko hamarraldian gai berriak lantzen ahalegindu zen, baina ez zuen aurreko lanekin adinako arrakastarik eskuratu. 1995ean Kanadara aldatu zen eta, azkenik, Estatu Batuetan hartu zuen bizitokia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sohrab Shahid-Saless IMDb
Pedro Manuel Ugartemendia

**Pedro Manuel Ugartemendia** (Andoain, Gipuzkoa, 1770 inguruan - Baiona, Lapurdi, 1835) gipuzkoar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Madrilen egin zituen arkitektura-ikasketak. Espainiako Independentziako Gerra baino lehen, Aieteko eta Ibaetako elizak egin zituen, eta 1803. urtean Gipuzkoako errepideetako zuzendari izendatu zuten. 1808an Erdoiztako San Isidro baseliza egin zuen.

Dena dela, Ugartemendiaren lan handiena Wellingtonen gudarosteek 1813an suntsiturik utzi zuten Donostia berriro eraikitzea izan zen. Eztabaida sutsuak piztu ziren, ordea, bizilagunen artean, batzuk jatorrizko egitura gordetzearen aldeko agertu baitziren, eta besteak hiria erabat berriztatzearen aldekoak baitziren. Ugartemendiaren jatorrizko proiektuan hainbat aldaketa egin ondoren, 1816. urtean onartu zuen Udalak, eta egun ezagutzen den Donostiaren egitura gauzatzen hasi zen. Konstituzio plaza egin zen Ugartemendiaren diseinuari jarraituz (1817), eta Ugartemendiak berak zuzendu zituen udaletxearen eraikitze-lanak. Berak eraikia zen, halaber, Embeltran kaleko Alhondiga eraikuntza, gaur egun desagertua. San Martin hilerria, Santa Katalina zubia, Santa Klara uharteko lazaretoa, erietxe militarra eta Irun-Andoain errepidea proiektatu zituen, besteak beste, azkena Mariano Jose Laskurain arkitektoarekin batera.

## Galeria 

Fitxategi:Santa Katalina zubia. Donostia. Euskal Herria.jpg|Santa Katalina zubia. Donostia
Fitxategi:Plaza de la Constitución. San Sebastián.jpg|Donostiako Plaza Berria
Fitxategi:Plaza de la Constitución de San Sebastián.jpg|Donostiako Plaza Berria
Fitxategi:San Isdro Erdoizta Ugartemendia 01.jpg|San Isidro baseliza Erdoiztan
Fitxategi:San Isdro Erdoizta Ugartemendia 02.jpg|San Isidro baseliza Erdoiztan

## Erreferentziak