open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Payaresko arrapala

thumb|522x522px|Payaresko arrapalaren mapa
**Payaresko arrapala** edo **Payaresko jaitsiera** Venta de Baños-Gijon burdinbidearen zatia da, Kantauriar mendikatearen malda gainditzen duena, izen bereko mendi-pasabidetik. Bere azken zatia 1880 eta 1884 artean eraiki zen eta XIX. mendeko Espainiako ingeniaritza lanik handienetakotzat hartzen da. Trevor Rowe Britainia Handiko trenbidezale eta argazkilariaren arabera, 1970ean Payaresko trenbidea "Europako pasabide menditsu zailenetako bat" zen.

2017tik, plataforma batek Payaresko zatia Gizateriaren Ondare izendatzeko laguntzak bilduko ditu.

Hegaztiari Asturiasera sarbidea emango dion Payaresko saihesbidea inauguratu bezain laster, Payaresko arrapala itxita geratzea aurreikusten da, haren mantentze-lanen kostu handia dela eta.

## Tartea 
Hacar eta Gonzalezen arabera, publiko orokorrarentzat, Payaresko arrapala Asturiasko Ponte de los Fierrosko geltokia eta Leongo Perrucako tunelaren hegoaldeko ahoaren artean dago. Hala ere, "Espainiako ipar-mendebaldean trenbide-azpiegiturari lotutako pertsonen artean, eta, zehazkiago, Leondik Gijonera doan lineari lotutakoen artean", arrapalak Asturiasko aldean la Cobertoriako geltoki zaharrera arte (9 kilometro gehiago) hartzen du, trenbideak ia 20 milaren inguruko malda konstantea duen zatia baita.

## Azpiegitura 
Leondik Gijonera bidean, Busdongoko geltokitik (1 230 metroko kotan) Perrucako tunelaren hegoaldeko ahoraino (1 270 metro) igotzen da bidea, hori baita ibilbideko punturik altuena. Tunel hau Leon eta Asturias lurraldeen banalerroaren azpitik doa. La Cobertoriako geltokiraino, Ḷḷena kontzejuan, 927 metro jaisten da, 20 milareneko malda ia konstantearekin, 49 kilometroko luzeran, la Pola de Ḷḷenako geltokiraino, trazaduraren% 44 bihurgunean egiten da, normalean 300 metroko erradioarekin.

Arrapala eraikitzeak 61 tunel zulatzea ekarri zuen, baita 156 pontoi eta zubi ere, metalikoak eta fabrikazkoak. Azken hauen artean, bere luzeragatik, Paranako biaduktua nabarmentzen zen, Ponte de los Fierrosko geltokitik gertu. Hiru bao eta kurba dituen burdinez egina, bere 130 metroko luzera osoa, ondoren lubeta batekin ordeztu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Payaresko saihesbidea
* Payaresko mendatea
* Payaresko tunela

## Kanpo estekak
Bubu

**Bubu** edo **boubou** delakoa gizonezkoek zein emakumezkoek daramaten jantzi afrikarra da, Afrika Mendebaldekoa. Hitza woloferatik dator, non **mbubb** edo **mboubeu** esaten zaion jantziari. Pieza bakarreko tunika izan ohi da, joskera eta tolesturetan sinpletik oso forma landuetaraino aurki daitekeena bere aldaeretan.

Ereduak eskualdearen eta erabileraren arabera aldatzen dira. Nigerian **agbada** (joruberazko hitza) gizonezkoen jantzi dotorea izan ohi da, '''k'sa** esaten zaio Touaregen artean, **boubou** Frankofoniako herrialdeetan, Frantzian eta oro har Europako diasporan; eta honen aldaera gisa, **grand boubou''', luxuzkoa edo aukera berezietarako modelo dotorea adierazteko.

## Kanpo estekak
Bisfenol

**Bisfenolak** gai elkartu organikoen talde bat da, bi *hidroxifenilo* ordezkatzaile dituena. Gai elkartuak bisfenol izenari letra bat atxikita izendatzen dira. A bisfenola da guztien artean ezagunena, epoxi erretxinen eta polikarbonatoen prestaketan erabiltzen delako eta hormona-nahaslea delako.

A bisfenolaz gainera, eta S bisfenola ere hormona-nahaslea da.

## Bisfenolen egiturak 
## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Marino Marini (eskultorea)

**Marino Marini** (Pistoia, 1901eko otsailaren 27a - Viareggio, 1980ko abuztuaren 6a) italiar eskultorea izan zen. Florentziako Accademia Di Belle Artin ikasi zuen. Ez zuen inoiz margolaritzarik utzi, baina 1922tik eskulturgintzan aritu zen batez ere. Arte estruskoak eta Arturo Martiniren eskulturek eragin zioten. 1928tik 1940ra Monzako arte eskolan irakatsi zuen. 1940tik aurrera Brerako Akademian irakatsi zuen eta 1943an Suitzan erbesteratu zen. 1946an Milanen ezarri zen.

Zaldizko irudiak, biluziak, erretratuak zizelkatu zituen.
## Iruditegia 

Marino Marini - Miracolo 1959-60-1.jpg|right|thumb|250px|*Miracolo*, 1959/60. Neue Pinakothek, Munich
Denhaag the hague rider marino marini.jpg|thumb|250px|*Rider (Arcangelo)*, 1959, Haga

## Kanpo estekak
Irwin Shaw

**Irwin Shaw**, **Irwin Gilbert Shamforoff** jaioa (New York, 1913ko otsailaren 27a - David, 1984ko maiatzaren 16a) estatubatuar eleberrigile, antzerkigile eta gidoigilea izan zen.

Judu jatorriko jaio zen Bronxen. 1935ean gidoiak idazten hasi zen eta Bigarren Mundu Gerran George Stevens-en zine taldean egon zen. Ondoren, gidoiak, eleberriak eta istorio laburrak idatzi zituen. Bere lanarik ezagunenak *Young Lions* eta *Rich Man, Poor Man* dira. Lehenak izen bereko film bat inspiratu zuen, eta bigarrenak telesail bat.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *The Young Lions* (1948)
* *The Troubled Air* (1951)
* *Lucy Crown* (1956)
* *Two Weeks in Another Town* (1960)
* *Voices of a Summer Day* (1965)
* *Rich Man, Poor Man* (1969/1970)
* *Evening in Byzantium* (1973)
* *Night Work* (1975)
* *Beggarman, Thief* (1977)
* *The Top of the Hill* (1979)
* *Bread Upon the Waters* (1981)
* *Acceptable Losses* (1982)

### Ipuin bildumak 
* *Sailor off the Bremen and other Stories* (1939)
* *Welcome to the City, and other Stories* (1942)
* *Act of Faith, and other stories* (1946)
* *The Girls in Their Summer Dresses*
* *Mixed Company. Collected Short Stories* (1950)
* *Tip on a Dead Jockey, and other stories* (1957)
* *Selected Short Stories* (1961)
* *Love on a Dark Street, and other stories* (1965)
* *Retreat and other stories* (1970)
* *God Was Here, But He Left Early* (1973)
* *Short Stories: Five Decades* (1978)

### Ez-fikziozkoak 
* *Report on Israel* (1950, Robert Caparekin)
* *In the Company of Dolphins* (1964)
* *Paris! Paris! (1976)*

### Antzezlanak 
* *Bury the Dead,* New York, Ethel Barrymore Theatre, 1936ko apirila.
* *Siege, New York,* Longacre Theatre, 1937ko abendua.
* *The Gentle People,* New York, Belasco Theatre, 1939ko urtarrila.
* *Quiet City* New York, Belasco Theatre, 1939ko martxoa.
* *Retreat to Pleasure,* New York, Belasco Theatre, 1940.
* *Sons and Soldiers,* New York, Morosco Theatre, 1943ko maiatza.
* *The Assassin,* New York, National Theatre, 1945eko urria.
* *The Survivors,* (Peter Viertelekin) New York, Playhouse Theatre, 1948ko urtarrila.
* *Children From Their Games,* New York, Morosco Theatre, 1963ko apirila.
* *A Choice of Wars, Glasgow,* Scotland, Glasgow Citizens Theatre, 1967.

### Gidoiak 
* *The Big Game*, RKO, 1936.
* *Commandos Strike at Dawn*, Columbia, 1942.
* *The Hard Way*, Warner Bros., 1942.
* *The Talk of the Town*, RKO, 1942.
* *Take One False Step*, Universal, 1949.
* *Easy Living*, RKO, 1949.
* *I Want You*, RKO, 1951.
* *Act of Love*, United Artists, 1953.
* *Ulysses*, Paramount, 1954.
* *Fire Down Below*, Columbia, 1957.
* *Desire Under the Elms*, Paramount, 1958.
* *This Angry Age*, Columbia, 1958.
* *The Big Gamble*, Fox, 1961.
* *In the French Style*, Columbia, 1963.
* *Survival*, United Film, 1968.

## Kanpo estekak
Luis de Uranzu Kultur Taldea

**Luis de Uranzu Kultur Taldea** (LUKT) Irunen, 1980an, Bidasoa eskualdeko historiaren gertaerak ikertzeko, zabaltzeko eta babesteko sortutako kultur taldea da. Luis de Uranzu izena, eta bere ohorez, Luis Rodríguez Gal zenaren goitizenetik hartzen du.

1984ko azaroan, LUKTek bere aldizkariko lehen zenbakia argitara ematen du, eta, bertan, elkartearen lehengo lehendakaria zenak, Jose Antonio Loidi Bizkarrondok, honela digu «Gure Asmoak» atalean:
«Irun eta Bidasoako lurralde hau guziz maite dugun talde batek, gaur eguneko Irun eta Bidasoako aurrerapenak eta bertako kultur-joerak, era hontako kultur-talde bat sortzea merezi zuelako ustean, eta gure herriaren alde lan egiteko gerturik gaudela adierazi nahian, "*Luis de Uranzu Kultur Taldea*" deritzan elkarte berri bat eratzea erabaki genuen direla bi urte».

Taldeak bi helburu jarri zizkion bere ibilbideari: Bidasoaldeko kultur gaietan ari diren ikertzaile eta ikasleek beren lanak aurrera eramateko laguntza izatea eta horien lanek argia ikus zezaten baliabideak eskaintzea.

Bigarren helburu horri bide emateko, 1984. urtean hasi zen «Luis de Uranzu Kultur Taldea» bere aldizkaria argitaratzen. Urtero, ale bat argitaratu izan da; batez ere, lan laburrak argitaratzen dira, 20-25 orrialdekoak. Halere, noizean behin, eta urteroko aleari tokia kendu gabe, lan luzeagoak, tesiak, eta abar argitaratu izan dira, baina 1999tik aurrera lan sakonagoak ere, ikerlanak deituak, argitaratzen hasi ziren; horrela, bide eman zioten Irungo eta Bidasoaldeko ikertzaileek egiten zituzten ikerketa sakon horiei.

2003. urtean, Luis Rodríguez Gal «Luis de Uranzu»ren lan guztiak, osorik, birrargitaratu zituen; haien artean, hilondoko «Cuentos del Bidasoa - Bidasoako Kondairak» gaztelaniaz eta euskaraz idatzia, Jorge de Oteizaren hitzaurrearekin.

## Ikus, gainera 
* Zerrenda:"Luis de Uranzu" Kultur Taldearen argitalpenak

## Kanpo estekak 
* *Bidasoako ikaskuntzen aldizkaria*n argitaratutako artikuluen zerrenda
Hannu Mikkola

**Hannu Olavi Mikkola** (Joensuu, 1942ko maiatzaren 24a - Helsinki, 2021eko otsailaren 25a) finlandiar rally gidaria izan zen. Bere ibilbidea 1963an hasi zen eta bere garairik arrakastatsuena 1970 eta 1980ko hamarkadak izan ziren. 1979an lortu zuen txapeldunordea, Björn Waldegården atzetik. 1983an munduko txapelketa irabazi zuen Audio Quattro A-1 bat gidatzen. 123 rallyetan lehiatu zen eta 18 garaipen lortu zituen.

## MRT Garaipenak 
:

## Kanpo estekak
Chico Buarque

**Francisco Buarque de Hollanda** (Rio de Janeiro, 1944ko ekainak 19), **Chico Buarque** bezala ezagunagoa, brasildar musikari, aktore eta idazlea da.

## Bizitza 
Bere aita Sérgio Buarque de Hollanda historialaria zen. Eta ama Maria Amélia Cesário Alvim piano-jotzailea. Aitaren lana zela eta São Paulo eta Italian igaro zuen haurtzaroa.

1963an arkitektura eta urbanismo ikasketak hasi zituen São Pauloko Unibertsitatean, eta ikasle mugimenduan parte hartzen hasi zen.

Urte hartan bertan *Balanço do Orfeu* ikuskizunean parte hartu zuen *Tem mais Samba* abestia konposatuz. Buarquek berak onartu du hori izan zela bere musika ibilbidearen hasiera.

1966an Marieta Severo aktorearekin ezkondu zen, eta harekin hiru alaba izan zituen.
thumb|Chico Buarque telebistan, 1967an
Diktadura militarrak Buarqueren lana baldintzatu zuen eta bere *Roda Viva* espektakulua zentsuratu egin zuen.

1969an *Ehun milen martxan* parte hartu zuen, diktaduraren kontrako manifestazio batean. Eta ondoren Erromara erbesteratu zen.

1970ean Brasilera itzuli zen, eta zentsurarekin arazoak edukitzen jarraitu zuen. Adibidez, *Apesar de Você* abestia debekatu egin zuten eta dendetatik erretiratu (nahiz eta ordurako 100.000 kopia salduta zituen). 1973an berak eta Ruy Guerrak idatzitako *Calabar, o Elogio da Traição* antzezlana ere debekatu egin zuten.

1990eko hamarkadatik aurrera argitaratu zituen nobelek arrakasta handia lortu zuten.

## Sariak 
Hauek dira Chico Buarquek irabazitako sari batzuk.

* 1978an *Molière saria* irabazi zuen *Ópera do Malandro* antzezlaneko abestiak idatzi eta konposatzearren.

## Diskografia 
Hauek dira Chico Buarquek kaleratu dituen estudioko disko batzuk:

* 1966    Chico Buarque de Hollanda
* 1966    Morte e Vida Severina
* 1967    Chico Buarque de Hollanda vol. 2
* 1968    Chico Buarque de Hollanda vol. 3
* 1969    Chico Buarque na Itália
* 1970    Per un Pugno di Samba
* 1970    Chico Buarque de Hollanda – Nº4
* 1971    Construção
* 1972    Quando o Carnaval Chegar
* 1973    Chico Canta
* 1974    Sinal Fechado
* 1976    Meus Caros Amigos
* 1977    Os Saltimbancos
* 1977    Gota d’Água
* 1978    Chico Buarque
* 1979    Ópera do Malandro
* 1980    Vida
* 1981    Almanaque
* 1981    Saltimbancos Trapalhões
* 1982    Chico Buarque en Español
* 1983    Para Viver um Grande Amor (trilha sonora)
* 1983    O Grande Circo Místico
* 1984    Chico Buarque
* 1985    O Corsário do Rei
* 1985    Malandro
* 1986    Ópera do Malandro
* 1987    Francisco
* 1988    Dança da Meia-Lua
* 1989    Chico Buarque
* 1993    Paratodos
* 1995    Uma Palavra
* 1998    As Cidades
* 1998    Chico Buarque de Mangueira
* 2001    Cambaio
* 2002    Chico Buarque – Duetos
* 2005    Chico No Cinema
* 2006    Carioca
* 2011    Chico

## Literatura 
Hauek dira Chico Buarquek argitaratutako nobela batzuk:

* 1974 - Fazenda modelo
* 1991 - Estorvo
* 1995 - Benjamin
* 2003 - Budapeste
* 2009 - Leite derramado
* 2014 - O Irmão Alemão
* 2019 - Essa gente

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emaile (erdieroaleak)

Erdieroaleen fisikan, **emaile** edo **elektroi-emaile** ezpurutasun atomo bat da zeinak n motako eskualdea osa bait dezake erdieroale puru bati gehitzen zaionean.
thumb| Fosforo atomoa emaile gisa jokatzen du siliziozko sare kristalino batean (bi dimentsioko marrazki sinplifikatuan).
Adibidez, silizioa (Si), lau balentzia elektroi dituela, n motako erdieroale gisa dopatu behar denean, fosforoa (P) edo artsenikoa (As) bezalako V taldeko elementuak erabil daitezke bost balentzia elektroi dituztelako. Bost balentzia elektroi dituen atomo bati ezpurutasun pentabalentea ere deitzen zaio. Beste ezpurutasun pentabalenteak antimonioa (Sb) eta bismutoa (Bi) dira.

Kristal sarean Si atomo bat ordezkatzean, fosforoaren balentzia elektroietatik lauk lotura kobalenteak osatzen dituzte inguruko Si atomoekin; baina, bosgarrenak oso ahul lotuta gelditzen da. Elektroi hori askatzen bada, hasieran neutroa zen atomo emailea positiboki kargatuta (ionizatua) gelditzen da. Giro tenperaturan, askatutako elektroia Si kristalaren zehar mugi daiteke eta korronte bati erakarpena eman diezaioke, horrela karga eramaile gisa jokatuz.

## Ikus, gainera 
* Hartzailea (erdieroaleak)
* Elektroi emailea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eztei martxa (Mendelssohn)

250px|Mendelssohnen "Eztei martxa"ren partitura.
thumb|250px|Martxaren tema.
***Eztei martxa*** (1842) (*Hochzeitsmarsch*) Felix Mendelssohn alemaniar musikagile eta musikariak idatziriko musika lan bat da, *Uda-gau bateko ametsa* izenburuko balletaren atala; ballet hori izenburu bereko William Shakespeare antzerkigilearen antzezlanean oinarrituta zegoen.

## Ezaugarriak 
Martxa hau mendebaldeko ezteietan gehien erabiltzen den musika da. Normalean organoz jotzen da emaztegaia sartzen denean eta, baita ere, ezkontza bukaeran. Herrialde anglosaxoietan ere ezkontza bukaeran jotzen da eta beste hauekin batera: Richard Wagnerren *Lohengrin* operaren amaierako "Eztei korua" eta Jeremiah Clarkeren "Danimarkako printzearen martxa".

## Historia 
1842an sortua oso ezaguna egin zen Viktoria Erresuma Batukoa eta Frederiko III.a Alemaniakoa izango zenaren ezkontzarekin, 1858ko urtarrilaren 25ean. Laster Europa osoan zabaldu zen ezteietako musika gisa. Dirudienez, emaztegaiaren ama Mendelssohnen zale sutsua zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Martxaren bertsioa Youtuben.
* :[Partiturak eta grabazioak.](https://imslp.org/wiki/A_Midsummer_Night%27s_Dream,_Op.61_(Mendelssohn,_Felix)#Wedding_March_.28No.9.29)
Igurzkari hobiosteko ahoskabe

**Igurzkari hobiosteko ahoskabea** kontsonante mota bat da, hizkuntza zenbaitetan erabilia dena. Hots klase bati erreferentzia egiten dio, eta ez soinu bakar bati. Mota zenbait ager daitezke, pertzeptualki nabarmen ezberdinak direnak:

* Igurzkari txistukari sabai-hobikari ahoskabe 

* Igurzkari ez-txistukari hobiosteko ahoskabe 

* Igurzkari txistukari irauli ahoskabe 

* Igurzkari txistukari hobi-sabaikari ahoskabe 

## Igurzkari sabai-hobikari ahoskabe 
**Igurzkari sabai-hobikari ahoskabea** kontsonante mota bat da, hizkuntz anitzetan baliatua, horien artea euskara. Euskaraz usu ⟨x⟩ batekin idatzian adierazia da, esaterako *xume* hitzan. Ingelesez eta beste zenbait hizkuntzatan ⟨sh⟩ digrafoa erabiltzen da.

### Transkribapena 
Hots hau Nazioarteko Alfabeto Fonetikoan  sinboloarekin adierazia da, Isaac Pitmanek sortutako esh letra (ez nahas integral ikurrarekin ⟨∫⟩). X-SAMPAko bere baliokidea `S` da.

Beste zenbait alfabetotan (transliterazio zirilikoak barne) beste ikur bat erabiltzen da: ⟨š⟩, *s* bat karoi edo háček batekin. Ikur honen jatorria txekiar ortografian dago, Jan Husek sortua. Hizkuntza eslabiar, baltiko eta fino-saamikoetan eta Ipar-Amerikako eta Afrikako hizkuntz zenbaitetan baliatzen da.

Hizkuntza zenbaitetan, frantsesez eta ingelesez kasu, hots honek aldibereko ezpainkaritasuna izan dezake (), nahiz eta transkribapenetan inoiz gutxi irudikatzen den.

Latin klasikoak [ʃ]-rik ez zuen, nahiz eta hizkuntz erromano gehienetan agertu. Frantsesan, ⟨ch⟩ idazkera *chanteur* hitzan (*kantari* euskaraz), [ʃ] ahoskatzen da, latineko *cantare* hitza jatorrian duela, /k/-rekin erraten zena.
### Ezaugarriak 
Igurzkari sabai-hobikari ahoskabeak hurrengo ezaugarriak ditu:

* Bere ahosmoldea igurzkari txistukaria da. Hau da, hots hau ebakitzeko aire-emana mihiaren atzekaldeko zirrikitu batetik artikulazio punturaino eramaten da, non hortz ia estutuen ertz zorrotzetara bideratzen den, maiztasun altuko turbulentziak sortzen direla.
* Bere ahoskunea sabai-hobikaria da. Hau da, hobiosteko kakotua (neurri batean sabaikaritua). Honek esan nahi du mihiaren lepoa hobiaren atzean kokatuta eta mihiaren aurrekaldea sabairantz bildua ("kakotua") ebakitzen dela.
* Bere ahoskera ahoskabea da. Hau da, hots honen artikulazioan ahots-kordek ez dute bibratzen (ez dira mugitzen). Hizkuntza zenbaitetan ahoskordak aktiboki bereizten dira eta, ondorioz, hots hauek beti ahoskabeak direla. Beste zenbaitetan, ordea, ahoskordak erlaxaturik uzten dira, inguruko hotsen ahotsak ahostundu ditzakeela.
* Kontsonante ahokaria da. Hau da, airea ahotik ateratzen da bakarrik.
* Kontsonante zentrala da. Hau da aire-emaria mihiaren erdialdetik zeharkatzera bideratzen da, aldeetatik baino.
* Aire-emaria birikaria da. Hau da, hotsa ahoskatzeko airea biriki eta diafragmak bultzaturik dator, hots gehienetan bezala.

## Euskaraz 
**Igurzkari hobiosteko ahoskabea** edo **igurzkari sabai-hobikari ahoskabea** euskalki guztietan agertzan da, ⟨x⟩ ikurraren bidez irudikatzen dela.

**Adibideak:** ***x**ume*, ***x**ehe*, *i**x**il*, *i**x**a*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tinatin Dalakixvili

**Tinatin Dalakixvili** (, Tbilisi, Georgia, 1991ko otsailaren 2a) georgiar aktorea da. *Abigail* filmeagatik da ezaguna.

## Biografia 
Paisaia diseinatzailea da eta ez dauka aktore ikasketarik. 17 urterekin hainbat iragarkitan modelo lanak egin zituen eta ondoren hainbat laburmetraietan hartu zuen parte. 2010an *Season* izeneko filmean egin zuen debuta. 2014. urtean *Zvezda* ("izarra") filmeko protagonista izan zen. 2019an *Abigail* zientzia fikziozko filmean hartu zuen parte eta mundu mailako sona lortu zuen.

## Filmografia 
* *Season* (2010)
* *Agnus Dei* (2012)
* *Bolo gaseirneba* (2012)
* *Lyubov s aktsentom* (2012)
* *Irandam Ulagam* (2013)
* *Tbilisi I Love You* (2014)
* *Zvezda* (2014)
* *Lost in Escapade* (2014) - laburmetraia
* *Barefooted* (2014) - laburmetraia
* *Intérieur Nuit* – (2016)
* *Hostages* (2017)
* *Abigail* (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
This Is Us

***This Is Us***, Dan Fogelmanek sortutako familia drama erromantiko estatubatuar telesaila da. 2016ko irailaren 20an NBCn estreinatu zen.

## Aktoreak 
* Milo Ventimiglia: Jack Pearson
* Mandy Moore: Rebecca Pearson
* Sterling K. Brown: Randall Pearson
* Chrissy Metz: Kate Pearson
* Justin Hartley: Kevin Pearson
* Susan Kelechi Watson: Beth (Clarke) Pearson
* Chris Sullivan: Toby Damon
* Ron Cephas Jones: William "Shakespeare" Hill
* Jon Huertas: Miguel Rivas
* Alexandra Breckenridge: Sophie
* Eris Baker: Tess Pearson
* Faithe Herman: Annie Pearson
* Melanie Liburd: Zoe Baker
* Lyric Ross: Deja Pearson
* Asante Blackk: Malik Hodges
* Griffin Dunne: Nicholas "Nicky" Pearson
* Caitlin Thompson: Madison Simons

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liliana Segre

**Liliana Segre** (Milan, 1930eko irailaren 10a) Holokaustotik bizirik atera zen italiar bat da, Sergio Mattarella presidenteak 2018an bizitza osorako senatari izendatua, gizarte arloan zituen merezimendu patriotikoengatik.

1930ean judu jatorriko familia milandar batean jaioa, 1938an Segre lehen mailako eskolatik kanporatua izan zen Italiako arraza-legeak argitaratu ondoren. 1943an familiarekin atxilotu zuten eta Auschwitzeko kontzentrazio-esparrura deportatu zuten. Bere senideen artean bizirik iraun zuen bakarra, 1945ean gerra amaitu ondoren Milanera itzuli zen. Hamarkada batzuk isilik egon ondoren, 1990eko hamarkadan publikoari, batez ere ikasle gazteei, bere esperientziari buruz hitz egiten hasi zen.

## Kanpo estekak
Tanni Grey-Thompson

**Carys Davina Gray-Thompson, Gray-Thompsongo baroia**, DBE , DL (Cardiff, 1969ko uztailaren 26a), **Tanni Gray-Thompson** bezala ezaguna, galestar politikari, telebista aurkezle eta gurpildun aulkiko korrikalari ohia da. Carys izenarekin bataiatu zuten arren, bere ahizpak haurra izateko txikia zela pentsatu zuen eta  deitzen hasi zitzaion, baina handik egun gutxira Tanni bihurtu zen eta handik aurrera horrela deitu zioten.

Gray-Thompson arantza bifidoarekin jaio zen eta gurpil-aulkia erabiltzen du. Erresuma Batuko atleta desgaitu arrakastatsuenetako bat da. Loughborougheko Unibertsitatean graduatu zen 1991n, Gizarte Politika eta Administrazioan lizentziatura batekin (ohoreekin).
Northumbriako Unibertsitateko errektorea ere izan da 2015eko uztailetik.

## Kanpo estekak
Erdiko bokal ireki ez biribildu

**Erdiko bokal ireki ez biribildua**, bokal soinu mota bat da, ahozko hizkuntza askotan erabiltzen dena. Nahiz eta Nazioarteko Alfabeto Fonetikoak aitzineko  eta atzeko ren arteko hots honentzako ikurrik ez izan,  ikurraren bidez irudikatu ohi da. Zehaztasunez transkribatu nahi denean,  transkribatu daiteke, zentralizazio diakritikoa erabiliz. Edonola ere, aitzineko eta erdiko bokal irekien arteko ezberdintasuna zaharkitutako teoria fonetikoen ondorioa dela argudiatu izan da. Honen arabera,  bokal kardinala bokal ireki bakarra izango litzateke,  ia-irekia izango litzatekeen bitartean,  bezala.

### Transkribapena 
Erdiko bokal ireki ez biribildua irudikatzeko  erabiltzea ohikoa da,  baliatuz aitzineko bokal irekiarentzako. Sinologian  (A letra larri txikia) erabili izan da hots honentzako. Hala ere, Nazioarteko Fonetika Elkarteak ikur honen erabilera ofizialki onartzearen aurka bozkatu zuen 1976, 1989, eta 2012an.

## Ezaugarriak 
Erdiko bokal ireki ez biribilduak hurrengo ezaugarriak ditu:

* Bere garaiera irekia edo baxua da. Honek esan nahi du mihia ahoaren sabaitik urrun kokatzen dela, hau da, ahoaren behealdean.
* Bere atzekotasuna erdikoa da. Honek esan nahi du mihia ahoaren erdialdean kokatzen dela, aitzineko bokalen eta atzeko bokalen erdibidean. Honek aitzineko bokal irekiak (erdiko baxuak) barne hartzen ditu, mihiak ez duelako bokal arteko eta itxien (altuen) kasuan duen malgutasuna. Aitzineko bokal irekien eta erdiko bokal irekien arteko ezberdintasuna aitzineko bokal itxien eta erdiko bokal itxien arteko ezberdintasunaren antzekoa da, edo erdiko bokal itxi eta atzeko bokal itxien artekoarena.
* Bere biribiltasuna ez biribildua da. Honek esan nahi du ezpainak ez direla biribiltzen.

## Banaketa 
Ahozko hizkuntza askok bokal ireki ez biribilduren bat dute. NAF-ak aitzineko eta erdiko bokal ireki ez biribilduak adierazteko  erabiltzen duenez, ez da beti argi geratzen hizkuntza jakin batean bata edo bestea baliatzen den. Halere, ez dago argi bien artean desberdintasun handirik dagoen.

Linburgeraren Hamont-Achel dialektoan guztiz ezohikoa den aitzineko, erdiko eta atzeko bokal ireki luzeen arteko oposizioa deskribatu izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hastings Ismay

**Hastings Lionel "Pug" Ismay, Ismayko 1. baroia** (Nainital, Ipar-mendebaldeko Probintziak, Britainiar Raj, 1887ko ekainaren 21a - Wormington Grange, Gloucestershire, 1965eko abenduaren 17a) britainiar militar eta diplomazialaria izan zen. Bigarren Mundu Gerran Churchillen laguntzaile militar nagusia eta NATOko lehen idazkari nagusia izan zen.

Indian jaioa, Ingalaterran, Charterhouse Schoolen eta Sandhurst Royal Military Collegen hezi zen. Graduatu ondoren, Indiako Britainiar Armadan sartu zen. Lehen Mundu Gerran, Somalilandia Britainiarran Gameluen Kidegoan zerbitzatu zuen eta  () Mohammed Abdullah Hassanen aurka borrokatu zuen.

Administrazio militarrean hainbat postu bete ondoren, Churchillek bere laguntzaile militar izendatu zuen 1940an. Aliatuen gerra konferentzia askotara lagundu zion Churchilli.

Gerraren ondoren, Defentsa Ministerioa berrantolatu zen eta Louis Mountbatteni Indiaren banaketan lagundu zion. Britainiar Handiko Jaialdiko Kontseiluko presidentea ere izan zen 1951n.

1952an NATOko lehen idazkari nagusia izan zen eta 1957an ordezkatu zuten.

## Kanpo estekak
José Manuel Cortizas

**José Manuel Cortizas Valladares**, kazetaritzan **José Manuel Cortizas** gisa ezaguna (Bilbo, 1963- Barakaldo, 2021eko otsailaren 27a), kirol kazetari eta bikoizketa-aktorea izan zen.

## Biografia 
Bilbon jaioa, *El Correo* egunkarian hasi zen lanean 1990. hamarkadan. Egunkari horretan, kirol arloko gai desberdinak jorratu zituen, tartean saskibaloia eta golf; askoren ustez Bizkaiko saskibaloiaren espezialista garrantzitsua zen. Beste kirolei buruzko artikuluak ere idatzi zituen, tartean Formula Veeri, futbolari eta boxeoari buruzkoak. Guztira, bere lan ibilbide osoan, 11.000 artikulu baino gehiago idatzi zuen.

Kirol kazetaritzarekin batera bikoizketa-aktore lana bete zuen. Bere paper garrantzitsuena *Shin-chan* telesailan, gaztelaniazko bertsioan, Hiroshi Nohara protagonistaren aitaren papera izan zen. Beste sailetan eta filmetan ere haren ahotsa agertu zen, besteak beste, *Justice League*, *Star Treck*, *Superman* telesailan...

2021eko otsailaren hasieran, COVID-19z kutsatuta, Urdulizeko ospitalean ingresatu zuten, Zainketa Intentsiboetako Unitatean. Bere egoera larria izanik Gurutzetako Ospitalera eraman zuten eta bertan, otsailaren 27an, hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Entrevista: José Manuel Cortizas, periodista de «El Correo»* elkarrizketa.
* :José Manuel Cortizasen artikuluak *El Correo*n.
* :José Manuel Cortizasen fitxa *eldoblaje.com* webgunean.
Viktoria Erresuma Batukoa (1840-1901)

**Viktoria Erresuma Batukoa** (**Victoria Adelaide Mary Louisa**; Londres, 1840ko azaroaren 21a - Kronberg, 1901eko abuztuaren 5a), Prusiako erregina ezkontidea eta Alemaniako enperatriza ezkontidea izan zen 1888ko martxotik urte bereko ekainera arte, Frederiko III.a errege-enperadorearen emazte gisa. Aldi berean, Erresuma Batuko printzesa erreal izan zen 1841etik 1858ra. Viktoria erreginaren eta Alberto printze ezkontidearen lehen ume gisa, Britainiar Monarkiaren oinordekoa izan zen jaio zenetik 1841era arte. Jaio zenetik ezkondu arte, Erresuma Batuko printzesa izan zen.

Aitaren ideia liberalen oinordekoa zen, eta garai hartan Frederiko printze oinordekoaren laguntzaile nagusia izan zen. Printze harekin ezkondu zen 16 urterekin, Prusian eta Alemanian monarkia konstituzionala ezarri nahi zuena. Bere portaerarengatik eta jatorri ingelesarengatik kritikatuta, *Vicky* (bere familiak esaten zion bezala) ostrazismora baztertu zuten bai Hohenzollern familiak, bai Berlingo gorteak. Haren isolamendua are handiagoa izan zen 1862an Otto von Bismarck boterera iritsi zenean. Enperatrizak ez zuen Alemaniako politikan eragiteko aukerarik izan 1888an senarraren erregealdiak iraun zuen asteetan, egoera terminalean laringeko minbizia baitzuen. Frederikok ez zuen astirik ez indarrik izan printze oinordekoa zenean amestu zituen erreformak ezartzeko.

Senarra hil zenean, bere semeak, Gilen II.a kaiserrak, behin betiko urrundu zuen boteretik. Lehenengo Kronbergera bidali zuten bizitzera, eta, ondoren, Schloss Friedrichshofen bizi izan zen, senarraren omenez eraikitako jauregian. Gero eta bakanago hil zen Viktoria, bere alaba txikienen ezkontzaren ondoren. Bularreko minbiziaz hil zen 1901ean, ama hil eta gutxira.

Enperatrizaren eta amaren arteko korrespondentzia oraindik kontsultatu daiteke. Viktoria erreginari bidalitako ia 4.000 gutun eta horietatik jasotako 3.777 gutun babestuta eta katalogatuta daude, eta 1858 eta 1900 bitarteko Prusiako gortean bizitzeko moduari buruzko ikuspegi zehatza ematen dute.

## Kanpo estekak
Maxwell Anderson

**James Maxwell Anderson** (Atlantic, Pennsylvania, 1888ko abenduaren 15a - Stamford, Connecticut, 1959ko otsailaren 28a) estatubatuar antzerkigile, olerkari, kazetari eta abesti egilea izan zen. Kazetari eta irakasle lanetan aritu zen idazten hasi aurretik. Bere hainbat antzezlan zinemarako egokitu ziren.

## Lanak 
### Antzerki-ekoizpenak 
### Filmografia 
### Olerkiak eta saiakerak 
* *You Who Have Dreams* – 1925 – olerkiak
* *The Essence of Tragedy and Other Footnotes and Papers* – 1939 – saiakerak
* *Off Broadway Essays About the Theatre* – 1947 – saiakerak
* *Notes on a Dream* – 1972 – olerkiak

## Kanpo estekak
Philip Showalter Hench

**Philip Showalter Hench** (Pittsburgh, Pennsylvania, 1896ko otsailaren 28a - Ocho Rios, Jamaika, 1965eko martxoaren 30a) estatubatuar sendagilea izan zen. 1950eko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Edward Calvin Kendall eta Tadeus Reichsteinekin batera, kortisonaren aurkikuntzagatik eta artritis erreumatoidearen tratamenduan duen aplikazioagatik.

Lafayette Collegen ikasi zuen eta Ameriketako Estatu Batuetako Mediku Kidegoan egon zen. Medikuntzan doktoratu zen 1920an Pittsburgheko Unibertsitatean. 1923tik Mayo Erietxean lan egin zuen eta han ezagutu zuen Kendall. Elkarrekin gaixotasun erreumatikoak ikertu zituzten Sukar horian ere interesatu zen.

## Kanpo estekak
AF bisfenol

**AF bisfenola** (BPAF) fluoratutako gai elkartu organikoa da, A bisfenolaren antzekoa, zeinetan metilo taldeak trifluorometilo taldez ordezkatuta dauden. Hauts zuri edo gris argia da.

AF bisfenola erabiltzen da saretze-eragile moduan hainbat fluoroelastomerotan. Monomeroa ere bada poliimidak, poliamidak, poliesterrak, polikarbonatoak eta hainbat kopolimero sintetizatzeko. Polimero horiek tenperatura handiko konpositeetan eta material elektronikoetan baliatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
A pesar de todo (filma)

***A pesar de todo***  Gabriela Tagliavini zuzendari argentinarraren komedia filma bat da. Filma Malagako Zinemaldian estreinatu zen 2019ko martxoaren 16an, eta Netflix-ek merkaturatu zuen 2019ko maiatzaren 3an. Macarena García, Belén Cuesta, Blanca Suárez eta Amaia Salamanca aktoreek antzeztu zuten.

2019an Netflix-eko plataformak hainbat espainiar film ekoiztu zituen, arrakasta handia lortu zutenak. Hala ere, *A pesar de todo* filmak ez zuen harrera ona izan kritikarien aurrean.

## Sinopsia 
Lucía (Macarena García), Claudia (Belén Cuesta), Sara (Blanca Suárez) eta Sofía (Amaia Salamanca) bizimodu eta pertsonalitate zeharo ezberdinak dituzten lau ahizpa dira. Hauen bizitzak, urte asko igaro ondoren, berriro ere elkartuko dira Madrilen, hil berri den amaren, Carmen (Marisa Paredes), azkenengo agurra ospatzeko.

Carmenek testamentuaren irakurketan grabatuta utzi duen bideo-zintan aitaren egia esaten die bere alabei, hau da, haien aita (Juan Diego) ez dela haiek pentsatzen zuten pertsona berdina.

Herentziaren partea kobratzeko, lau ahizpek elkarrekin lan egin beharko dute bakoitzak bere aitaren benetako identitatea eta jatorria aurkitzeko.

## Talde artistikoa 
* Blanca Suárez: Sara.
* Macarena García: Lucía.
* Belén Cuesta: Claudia.
* Amaia Salamanca: Sofía.
* Maxi Iglesias: Alejandro.
* Juan Diego: Pedro Domínguez.
* Joaquín Climent: Luis Guerrero.
* Emilio Gutiérrez Caba: Padre Díaz.
* Carlos Bardem: Pablo.
* Tito Valverde: Víctor.
* Teresa Rabal: Madre Alejandro.
* Rossy de Palma: Inés.
* Marisa Paredes: Carmen.
* Ariana Martínez: Marta.
* José Bustos: Guardia de seguridad.
* María Jesús Ruth: Mujer mayor.
* Franciska Ródenas: Mujer mayor.
* Alex Hafner: Ejecutivo banal.
* Billy Jeffries: Ron.
* Michael Cardelle: Brad.
* Diego Martínez: Salva.
* Nuria Valiente: Criada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* A pesar de todo Bambú Producción-en
* A pesar de todo FilmAffinity-n
*  IMDb-n
F bisfenol

**F bisfenola** (**BPF**) bisfenolen familiako gai elkartu organiko bat da. F bisfenolean, bi hidroxifenilo taldeak metileno talde batez konektatuta daude.

Fenola eta formaldehidoa erreakzionaraziz prestatzen da.

F bisfenola erabiltzen da plastikoak eta epoxi erretxinak sintetizatzeko. Materialen lodiera eta iraunkortasuna emendatzeko baliatzen da, esaterako, hodiak, lurzoruak edo estaldurak egiteko. Odontologian erabiltzen diren materialak egiteko ere baliatzen da, hala nola protesiak edo ore betegarriak.

## Kanpo-estekak
Pat Garrett

**Patrick Floyd Jarvis "Pat" Garrett** (Chambers konderria, Alabama, 1850eko ekainaren 5a - Las Cruces, Mexiko Berria, 1908ko otsailaren 29a) estatubatuar sheriff, lege-gizona, tabernari eta aduana-agentea izan zen, Billy Haurra hiltzeagatik ezaguna.

18 urterekin Mendebaldera joan zen. 1876an bisonte-ehiztaria zen. Garai hartan egin zuen lehen hilketa, baina ez zuten auzipetu. Gero Mexiko Berrira joan eta cowboy lana aurkitu zuen.

1880ko azaroan Lincoln konderriko sheriff izendatu zuten eta Billy Haurraren jazarpena hasi zen. 1880ko abenduan harrapatu zuen, baina Billyk handik gutxira ihes egin zuen. Azkenean, Garrettek Billy Haurra hil zuen 1881eko uztailaren 14an, Pedro Menard "Pete" Maxwellen etxean. 1882an bere lagun Marshall Ashmun Upsunekin "The Authentic Life of Billy the Kid" liburua idatzi zuen.

1882an Texasera joan zen, senatari aukeratzen saiatu zen eta Texas Rangers taldeko kapitaina izan zen. 1896an ureztatze negozioetan aritu ondoren, Doña Ana konderriko sheriff izendatu zuten.

1901ean, Theodore Roosevelt presidenteak aduana-agente izendatu zuen El Pason.

1908ko otsailaren 29an Garrett hil zuten. Jesse Wayne Brazelek hilketaren egilea zela aitortu zuen, baina absolbitu egin zuten. Hiltzailearen nortasuna ez da ezagutzen eta hainbat susmagarri proposatu dira.
Artelan

[thumb|250px|Margolaritzaren adibidea: [Pierre-Auguste Renoirren *Le déjeuner des canotiers*.]]
[thumb|250px|Eskulturaren adibidea: *[Laokoon eta bere semeak* eskultura erromatarra.]]
[thumb|250px|[Basilika uhaska, Konstantinopla (Istanbul), Turkia]]
[thumb|250px|[Jadezko apaingarri txinatarra, Jin dinastiakoa (1115 – 1234), Shanghaiko Museoa.]]
**Artelan**, baita ere **Ederlana** eta **Ertilana**, artearen munduan sormenaren ekoizpenari deritzogu. Ekoizpen horrek funtzio estetikoa eta sotziala du. Orokorrean «arte» kontzeptua «arte ederrekin» lotzen da eta, ondorioz, artelanak arte ederren produktuak dira: arte plastikoenak edo arte nagusiak (margolaritza, eskultura eta arkitektura), literatura lanak eta musika lanak.

## Maisulanak 
Maisulan terminoa, artearen eta estetikaren testuinguruan, ikuspuntu artistikoki edo besterik gabe teknikoki bereziki miresgarria izatea merezi duten lanak aipatzeko erabiltzen da. "Maisulan" terminoaren jatorria Europan Erdi Aroko kofradietan kokatzen da, maisu titulua eskuratu nahi zuen kofradiaren baitako edozein aspirantek egindako eskulan pieza aipatuz. Denborarekin termino hau Magnum opusen sinonimo bihurtu zen, hau da, eskulangile batek, artista batek edo idazle batek ekoiztutako guztien artean balio handieneko jotzen zen lana definitzeko. Terminoaren egungo zentzuan, "maisulana" gero eta gehiago erabiltzen da laudoriozko termino gisa, egilearen lanik onena aipatuz edo ez zeren eta, zentzu horretan, oro har, artista batek, adibidez, margolari batek, maisulan bat gehiago egin ditzakela onartuta baitago.

## Artelanen ezaugarriak 
Hauek dira artelan baten ezaugarri garrantzitsuenetako batzuk:
* Artistak duen Errealitatearen pertzepzioaren isla eta irudimenaren produktua da.
* Ezagutza eta plazer estetikoaren iturria da.
* Interpretazio berrietara irekita dago.
* Bizitzaren nozio zehatzagoak osatzen laguntzen du.
* Behatzailearen sentimena hobetzen du.
* Harreman sozialak sustatzen ditu.
* Hausnarketa bultzatzen du eta lasaitasunerako joera indartzen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Estetika
* Artearen historia
* Magnum opus

## Kanpo estekak 
* :Artelanaren kontzeptuaz.
S bisfenol

**S bisfenola** (**BPS**) bisfenolen familiako gai elkartu organikoa da (HOC6H4)2SO2 formulakoa. Bi fenol talde ditu sulfonilo talde baten bi aldeetan, hots, sulfonen familiakoa da.

## Erabilera 
Laster lehortzen diren epoxi erretxina itsaskorrak ontzeko erabiltzen da. Erreaktibo moduan ere baliatzen da polimeroen erreakzioetan.

## Sintesia 
S bisfenola prestatzeko bi baliokide fenol baliokide bat azido sulfurikorekin edo oleumekin erreakzionarazten da.

: 2 C6H5OH + H2SO4 → (C6H4OH)2SO2 + 2 H2O
: 2 C6H5OH + SO3 → (C6H4OH)2SO2 + H2O

Erreakzio honek 2.4'-sulfonildifenol isomeroa sorraraz lezake, ohizko traba ordezkapen aromatiko elektroizaleetan.
 682x682px

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Atom Heart Mother

**Atom Heart Mother** (*Ama bihotz atomikoa*, euskaraz) Pink Floyd taldearen 5. albuma da, 1970ean egina. Transiziozko albuma da, hasierako urteetako rock psikodelikotik aldetzen dena rock sinfonikora eta progresibora hurbilduz. Lan honetan bandak zerumuga musikal berriak bilatzen dituela agerian geratzen da, diskoaren zati batzuek kutsu esperimental nabarmena dutelako.

Diskoaren "A" aldea diskoari izena ematen dion gaiarena da (23 minutuko iraupena). Gai guztiz instrumentala da, abestirik gabekoa. Lan honetan taldeak forma musikal klasikoak (orkestra eta koru batzuekin grabatuta dago) rock progresiboarekin nahasten ditu. Emaitza bitxia da, ederra hainbat pasartetan, nahiz eta aurreko ibilbide floydiarrarekin haustura musikala izan.

Diskoaren "B" aldeak, aldiz, zirrikitu gutxiago uzten dizkio esperimentazioari. Balada ederrak ditu, *If* eta *Fat Old Sun* bezalakoak, Roger Watersek eta David Gilmourrek, hurrenez hurren, sortuak.

Atom Hert Mother Londreseko Abbey Road estudioetan grabatu zen, 1970ean, eta arrakasta handia lortu zuen Erresuma Batuan, 1. tokia lortuz bertako zerrendetan. Hau izan zen bandaren lehenengo lana bere herrialdeko zerrenden goi tokietara iritsi zena . Peter Bown eta Alan Parsons izan ziren disko honen soinu-ingeniariak.

## Kantu-zerrenda 
# "Atom Heart Mother" (Mason, Gilmour, Waters, Wright) (23:44)
# "If" (Waters) (4:30)
# "Summer 68" (Wright) (5:29)
# "Fat Old Sun" (Gilmour) (5:22)
# "Alan's Psychodelic Breakfast" (Mason, Gilmour, Waters, Wright)(13:00)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Z bisfenol

**Z bisfenola** (**BPZ**) bisfenolen familiako konposatu organiko bat da, (HOC6H4)2C(CH2)5 formula duena. Uretan disolbaezina den solido zuria da. Aitzindari moduan usatzen da polikarbonato bereziak sintetizatzeko.

## Sintesia 
Z bisfenola sintetizatzen da ingurune azidotan 2 baliokide fenol baliokide bat ziklohexanonarekin erreakzionaraziz. Ordezkapen aromatiko elektroizaleen erreakziobideari jarraitzen dio.
 650x650px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bilboko Unibertsitatea

**Bilboko Unibertsitate Autonomoa** Bizkaiko hiriburuko unibertsitate publikoa izan zen.

## Historia 
1968an sortua, hurrengo fakultateek osatzen zuten unibertsitatea: Sarriko-ko Zientzia Ekonomiko eta Enpresarialen fakultatea (1955), Medikuntzako fakultatea (1968) eta Zientzia fakultatea (1968).

Ekainaren 6ko 5/1968 Lege Dekretua, unibertsitate-birmoldaketarako premiazko neurrien ingurukoa, hiri ezberdinetan agertzen hasia zen hezkuntza-eskaerei erantzuteko modu bat izan zen, bai eta hezkuntzaren masifikazioari erantzuteko modua ere. Testuinguru honetan, 1970. urtean Hezkuntzaren Lege Orokorra onetsiko da, Bartzelonan, Bilbon zein Madrilen unibertsitate berriak sortzeko aukera emango duena. Bilboko Unibertsitatearen hasierako urteetan Ekonomia eta Zientzia zein Medikuntza fakultateari hasiera eman zen, betiere oraindik berezko barrutirik gabe eta Juan Etxebarria Gangoiti edukirik lehen errektore modura.

1970ean Leioan eraikitze-lanak hasi ziren eta Hezkuntzaren Lege Orokorraren bitartez, 1972an, lehen aditu-eskolak sortuko dira, bai eta unibertsitate bakoitza bere lurraldeko barruti propioa eskuratzeko ere. Hala, garai hartan sorturiko Arte Ederretako Goi Eskola, adibidez, Bilboko Unibertsitatera esleitua izango da, bai eta jada aipaturiko Ingeniarien Eskola ere.

Azkenean, 1980. urteko otsailaren 25ean, Bilboko Unibertsitatea Euskal Herriko Unibertsitate bilakatu zen, Euskal Autonomia Erkidegoko unibertsitate-sistema publikoa izango dena.

## Bilboko Unibertsitate Autonomoko errektoreak (1968-1980) 
* Juan Etxebarria Gangoiti (1968-1969)
* Vicente Lozano López (1969-1973)
* Justo Pastor Rupérez (1973-1976)
* Ramón Martín Mateo (1976-1979)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Magnum opus

***Magnum opus***, baita ere *Opus magnum* (latinetik ‘obra handia’) edo **Maisulan**, eskulangile batek, artista batek edo idazle batek ekoiztutako guztien artean balio handieneko jotzen zen lana definitzeko hitzak dira. Lan hori idazle, musikagile edo artista batena izan daiteke. Adibidez, literaturan *Obabakoak* Bernardo Atxagaren *magnum opus* da; margolaritzan *La Liberté guidant le peuple* Delacroix *magnum opus* da; musikan, *Lau urtaroak* Vivaldiren *magnum opus* da.

## Erreferentziak
A dinitrobisfenol

**A binitrobisfenola** bisfenolen familiako konposatu organiko bat da, (HO(O2N)C6H3)2C(CH3)2 formula duena. Solido hori-laranja da, eta A bisfenolaren nitrazioz prestatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pietro Germi

**Pietro Germi** (Genova, 1914ko irailaren 14a - Erroma, 1974ko abenduaren 5a) italiar zinema zuzendari, idazle, aktore eta ekoizlea izan zen.

## Biografia 
Erromako *Centro Sperimentale di Cinematografia*ko ikaslea izan zen , eta ondoren Alessandro Blasettiren laguntzaile gisa hasi zuen bere ibilbidea. Bere lehen filmak neorrealismoak markatu zituen. Bereziki sentikorrak izan ziren Italia astintzen zuten arazo sozial eta ekonomikoekiko, nazio bateratzetik gerraostera arte. *Il brigante di Tacca del Lupo*ek Risorgimento garaiko Basilikatako brigandajea deskribatzen du, *Au nom de la loi* zuhurtziaz Siziliako mafia gogora ekartzen du, *Il cammino della speranzan* Siziliako adingabeen egoera eta *Il ferrovierek* treneko langileen bizitza eta alkoholismoa lan munduan. Germi pixkanaka melodrama sozialaren erregistroa uzten hasi zen tonu umoretsu, grotesko eta satiriko baterantz joateko. Aktore gisa, polizia inspektorearen pertsonaia bikaina antzezten zuen, oinazetua eta zorrotza, 1959an berak zuzendutako *Un maledetto imbroglio* filmean, Claudia Cardinale oso gaztearekin.

Ospea lortu zuen ''Divorzio all'italiana* filmari esker, satira eta umore iluna uztartzen dituen ohituren komedia. Oscar sarietarako hiru izendapen bildu zituen eta jatorrizko gidoi onenaren garaikurra lortu zuen. Germiren filma italiar erako komediaren lehen adibideetako bat da, Luigi Comencini eta Dino Risi- k bereziki landuko dutena. Germik ere ildo beretik jarraitu zuen 1960ko eta 1970eko hamarkadetako italiar gizartearen pintura korrosiboa osatzen duten komedia sorta sinatuz. ( *Sedotta e abbandonata*, *Signore & signori*, etab. ).

1972an, Germik *Alfredo, Alfredo*, bere azken filma egin zuen, Dustin Hoffman eta Stefania Sandrelli aktoreekin osatutako komedia. 60 urte zituela, hil zen 1974ko abenduaren 5a. Hil baino lehen, *Amici miei* filmaren gidoia idatzi zuen, filma berak zuzentzeko asmoarekin. Osasunaren gainbehera ikusita, gidoia bere lagun Mario Monicelliren esku utziko duta berak sinatuko du produkzioa.

## Filmografia partziala 
### Zuzendaria 
### Gidoilaria 
### Aktorea 
### Ekoizlea 
* 1966: *Signore e signori*

## Sariak 
### Oscarrak 
* 1963: *Divorzio all'italiana* jatorrizko gidoi onenaren Oscar saria
* 1963: *Divorzio all'italiana* zuzendari onenaren Oscar sarietarako izendapena

### Cannesko Zinemaldia 
* 1962: *Divorzio all'italiana* komedia onenaren saria
* 1966: *Signore e signori* Urrezko Palma ( Claude Lelouch-en *Un homme et une femme filmarekin* *lotua* )

### Berlinale 
* 1951: Zilarrezko hartza (drama kategoria) *Il cammino della speranza *

### Veneziako Zinemaldia 
* 1956: film onenaren eta zuzendari onenaren saria *Il ferroviere* filmagatik.

### Donostiako Nazioarteko Zinemaldia 
* 1956: film onenaren eta zuzendari onenaren saria *Il ferroviere'' filmagatik.

## Kanpo estekak
Lur laua

**Lur laua** honakoa izan daiteke:
* Lur Laua, Lur planeta laua eta ez esferikoa denaren nozioa.
* Lur laua (zuzenbidea), zuzenbideko kontzeptua, Bizkaiaren antolaketan eragina duena. Lur zabala edo lur edegia.
A tetrabromobisfenol

**A tetrabromobisfenola** (TBBPA) bisfenolen familiako konposatu organiko bromatua da. Solido zuria da, nahiz eta lagin komertzialek kolore horixka izan.

## Ekoizpena eta erabilera 
A tetrabromobisfenola ekoizteko, A bisfenola bromoarekin erreakzionarazten da. TBBPA komertzial gehienak nahaste bat izaten non bromazio-maila desberdineko produktuak dauden. Formula orokorra hau da: C15H16−xBrxO2 non x = 1 eta 4 artean aldatzen den. Europan 2004an 6.200 tona ekoitzi ziren.

TBBPA normalean kopolimero moduan usatzen da. Suarekiko erresistenteak diren polikarbonatoak prestatzeko erabiltzen da, zeinetan beste kopolimeroa A bisfenola den. Zirkuitu elektronikoak inprimatzeko epoxi erretxinak prestatzearren ere baliatzen da.

erdian|thumb|510x510px|TBBPA eta A bisfenol kopolimeroa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Justo Pastor

**Justo Pastor Rupérez** (Bilbo, - *ib.*, ) bizkaitar ingeniari eta unibertsitateko irakaslea izan zen. Fluidoen mekanikan aditua, Ingeniaritza Eskolako katedraduna izan zen eta baita Bilboko Unibertsitatearen hirugarren errektorea ere.
Ramón Martín Mateo

**Ramón Martín Mateo** (Valladolid, - Alacant, ) espainiar legelari eta unibertsitateko irakaslea izan zen. Tokiko eta ingurumen zuzenbideetan aditua, Bilboko Ekonomi Zientzietako Fakultateko katedraduna izan zen eta baita Bilboko Unibertsitatearen laugarren eta azken errektorea ere.
Magnum opus (argipena)

**Magnum opus** latinezko lokuzioa da. Esanahi desberdinak izan ditzake:

* Magnum opus alkimian, Filosofoen harriaren bilaketa azaltzen du.
* Magnum opus artean egile baten lan nagusia edo ezagunena da.

Gainera:
* Magnum Opus Zelanda Berriko heavy metal taldea da.
* *Magnum Opus* 1995ko Yngwie Malmsteenen gitarrajolearen musika-diskoa da.
* *Magnum Opus* Craig Gaudion zuzendariak 1998an egin zuen filma da.
* Mad Maxen automobila da.
Ángel Apraiz

**Ángel Apraiz Buesa** (Gasteiz, Araba,  - Coruña, ) arabar historialaria izan zen. Eusko Ikaskuntzaren sustatzaile nagusia eta lehenengo idazkaria izan zen. Odon Apraiz Saenz de Elburgo politikari liberalaren semea izaki, Valladolideko Unibertsitateko Artearen Historia eta Arkeologiako lehenengo katedraduna izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziklohexanona

**Ziklohexanona** konposatu organikoa da, (CH2)5CO formula duena. Sei karbono-atomoz osatutako zikloa da zetona talde bat duena. Azetonaren antzeko usaineko likido oliotsu kolorgea da. Disolbaitzaile organiko ohikoetan disolbagarria da, baina apenas uretan.

## Produkzioa 
Ziklohexanona bi prozesu desberdinen bidez sintetizatzen da industrian:

* Ziklohexanoaren oxidazio katalitikoaz, kobaltoa baliatuz. Ziklohexanonaz eta ziklohexanolez osatutako nahaste bat lortzen da, distilazioz separatzen dena.
* Fenolaren hidrogenazio katalitikoaz, paladio/karbono katalizatzailea usatuz.
C6H5OH + 2H2 -> (CH2)5CO

## Erabilera 
Ziklohexanona industrian disolbatzaile moduan erabiltzen da. Alabaina, erabilerarik inportanteena, azido adipikoa eta kaprolaktamaren sintesia da, hurrenez hurren, nylon-6,6 eta nylon-6 polimeroen sintesian erabiltzen diren lehengaiak. Halaber, PVCa produzitzeko eta PVCa eta nylon-6,6 itsasteko bailatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pennyworth

***Pennyworth*** estatubatuar telesaila da, Bruno Hellerrek Epix katerako sortua. DC Komikietako Batmanen unibertsoan giroturiko aurreistorioa. Alfred Pennyworth da protagonista, Londresko segurtasun indar berezietako agente ohia

## Aktoreak 
* Jack Bannon: Alfred Pennyworth
* Ben Aldridge: Thomas Wayne
* Ryan Fletcher: Dave Boy
* Hainsley Lloyd Bennett: Bazza
* Paloma Faith: Bet Sykes
* Jason Flemyng: Lord Harwood
* Emma Paetz: Martha Kane

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Lady and the Dale

***The Lady and the Dale*** estatubatuar telesail dokumentala da, Zackary Druckerrek eta Nick Cammillerik HBO katerako sortua.

## Sinopsia 
Elizabeth Carmichael ekintzailearen bizitza bildu dute lau ataleko dokusail honetan. Carmichael aitzindari izan zen autogintzaren industria sustatzeko lanetan, baina emakume transgeneroa ere bazen. Genero politikak, manipulazioa, enpresa jarduerak eta epaiketak ageri dira telesail honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak