open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haulout

***Haulout*** (, *Vikhod*) 2022ko Jevgenia Arbugaieva eta Maksim Arbugaiev errusiarrek zuzendu eta ekoiztutako film dokumentala da. 

Filmak 95. Oscar Sarietarako izendapena jaso zuen eta *The New Yorker* aldizkariak zabaldu zuen.Berlingo Nazioarteko Zinemaldiaren 72. ekitaldian estreinatu zen.

## Sinopsia 
Maksim Txakilev errusiar zientzilariaren jarduera erakusten du. Txuktxien itsasertzean, Serdtse-Kamen lurmuturrean mortsak aztertzen ditu, toki hartara atseden hartzera joaten baitira. Pinnipedoak lurreratzea izendatzeko  "Hauling out" kontzeptua erabiltzen du Zientziak eta hortik datorkio izena dokumentalari.

Maksim Txakilevek udazkeneko hiru hilabeteak hondartzaren ondoan txabola batean igarotzen ditu urtero. Klima berotzearen ondorioz konturatu da urtetik urtera mortsa gehiago pilatzen direla hondartzetan, uretan dauden izotz plakak gero eta urriagoak direlako.

Dokumentala 2020an errodatu zen, tenperatura maximoen errekorra ezarri zenean.

## Sariak 
*  Seulgo Nazioarteko Eko film Jaialdia - Epaimahaiaren sari berezia (2022)
*  Palm Springseko Nazioarteko Laburmetrai Jaialdia - Aipamen berezia (2022)
*  Flahertiana Nazioarteko Dokumental Jaialdia - Aipamen berezia (2022)
*  Corkeko Nazioarteko Zinema Jaialdia - Dokumental-laburmetrai onena (2022)
*  Nazioarteko Dokumental Jaialdia - Dokumental-laburmetrai onena (2022)
*  Les Écrans de l'aventure - Aipamen berezia (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boluntarioen Nazioarteko Eguna

**Boluntarioen Nazioarteko Eguna** 1986tik abenduaren 5ean ospatzen da urtero. Nazio Batuen Batzar Nagusiak aldarrikatu zuen 1985ean. Urte bakoitzak bere lema propioa du.

## Aldarrikapena 
Garapen Ekonomiko eta Sozialerako Boluntarioen Nazioarteko Eguna, Boluntarioen Nazioarteko Eguna izenez ezagunagoa, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 1985eko abenduaren 17an ezarrita.

Jardunaldi hau izendatu zen boluntarioek maila globalean egiten duten ekarpen esanguratsua sustatzeko; halaber, gobernuak bultzatuz boluntariotzaren garrantziari buruzko kontzientzia handitzeko neurriak hartzera gonbidatu nahi du, eta pertsona gehiago beren zerbitzuak eskaintzera bultzatu nahi du baita ere, bai herrialde barruan, bai kanpoan.

1997an, bestetik, Batzar Nagusiak 2001 Boluntarioen Nazioarteko Urtea izendatu zuen, boluntarioen aintzatespena hobetzeko, haien lana errazteko, komunikazio-sareak sortzeko eta zerbitzu boluntarioaren onurak sustatzeko.

Esperientziei eta gomendioei erantzunez, 2012an, Nazio Batuetako Boluntarioen Programak (VNU) bost urteroko estrategia bat bultzatu zuen Boluntarioen Nazioarteko Eguna maila globalean eta jabetza komunitarioan onartuagoa izateko.

## Ospakizuna 
Urtero, abenduaren 5ean, aukera eskaintzen da boluntariotzan parte hartzen duten erakundeek eta banakako boluntarioek aktibitate hori sustatzeko, gobernuak ahalegin boluntarioei laguntzeko joera indartzeko eta boluntarioek Garapen Jasangarriaren Helburuak (GJH) tokiko, estatuko eta nazioarteko mailan lortzeko egindako ekarpenak aitortzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Justizia Sozialaren Mundu Eguna

## Kanpo estekak 
* :Egunaren webgune ofiziala.
István Katona

**István Katona** (; Nagykáta, Pest konderria, 1928ko urriaren 3a – Nyíregyháza, 2025eko urriaren 21a) hungariar elizgizon katolikoa izan zen. 1989tik 1997ra Váceko apezpiku laguntzailea izan zen eta 1997tik 2013ra Egerreko apezpiku laguntzailea.

## Bizitza 
thumb|left|István Katona apezpikuaren armarria.|209x209px
István Katona Nagykátan jaio zen 1928ko urriaren 3an. 1953ko ekainaren 7an apaiztu zen Szegeden, Váceko elizbarrutian inkardinatuta geratuz. 1989ko abenduaren 9an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Váceko katedralean, László Paskai kardinalaren eskutik, kontsakratzailekideak Izidor István Marosi eta Endre Gyulay izanik. 1997ko urriaren 10ean Egerreko apezpiku laguntzaile bihurtu zen.

2013ko azaroaren 25ean, Frantzisko aita santuak bere dimisioa onartu zuen; garai hartan Europako apezpiku aktiborik zaharrena zen Katona.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meb Keflezighi

**Mebrahtom "Meb" Keflezighi** (/ˈmɛb kəˈflɛzɡi/; tigrinyaz: መብራህቶም ክፍለዝጊ, Mebrāhtōm Kifl'izgī; 1975eko maiatzaren 5ean jaioa) erretiratutako estatubatuar distantzia luzeko korrikalaria da. 2004ko Udako Olinpiar Jokoetako zilarrezko domina irabazi zuen maratoian eta laugarren postuan amaitu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan. 2009ko New Yorkeko Maratoia irabazi zuen 2009ko azaroaren 1ean eta 2014ko Bostongo Maratoia 2014ko apirilaren 21ean, 1982tik eta 1983tik lasterketa bakoitza irabazi duen lehen estatubatuarra bihurtuz, hurrenez hurren. Keflezighi UCLAn graduatu zen, eta bertan lau NCAA txapelketa irabazi zituen UCLA Bruins atletismo taldean lehiatuz. Laugarren postua lortu zuen 2014ko New Yorkeko Maratoian, 2014ko azaroaren 2an, zortzigarren postua lortu zuen 2015eko Bostongo Maratoian, 2015eko apirilaren 20an, eta bigarren postua lortu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetarako sailkatzeko AEBetako Olinpiar Taldeen Probetan.

## Gaztaroa, hezkuntza eta ibilbidea 
Keflezighi eta bere familia Eritreako (orduan Etiopiako parte zen) iheslariak ziren, eta 1987an Italiatik Estatu Batuetara iritsi ziren. Hamar seme-alabetako bat da.

Keflezighik San Diegoko Memorial Academy-n ikasle zela hasi zen korrika egiten, non 5:10 miliako denbora egin zuen, 1600 metroko eta 3200 metroko lasterketak irabazi aurretik. 1994an San Diego High School-eko CIF Kaliforniako Estatuko Txapelketan. Keflezighi Estatu Batuetako herritartasun lortu zuen 1998an – UCLA-n graduatu zen urte berean. UCLA-n zegoela, Keflezighik All-American sari ugari eta bestelako aintzatespenak jaso zituen. Lau NCAA txapelketa irabazi zituen (5k eta 10k aire zabalekoa eta 5k barruko lasterketa) 1996-97 denboraldian, kros txapelketa barne, udaberriko atletismo denboralditik udazkeneko kros denboraldira arte.

2010ean UCLAko Atletismoaren Ospearen Aretoan sartu zuten.

## Entrenamendua 
Keflezighik bederatzi eguneko entrenamendu zikloak erabiltzen ditu ohiko entrenamendu asteen ordez, eta horrek, dioenez, entrenamenduan kontzentratzeko aukera ematen dio, aldi berean bere buruari errekuperatzen uzten dion bitartean. Bere entrenamendua tempo korrika, tarteka, korrika luze eta entrenamendu gurutzatuz osatuta dago. 2014ko Boston Maratoiaren aurreko asteetan, egunean 2-3 aldiz korrika egin zuen, eta bere ElliptiGO erabili zuen 10-20 miliako entrenamendu gurutzatuko ibilaldietarako lesioak saihesteko. Horrez gain, osasuntsu mantentzen saiatzen da eguneroko gorputz-enborra indartzeko ariketekin, luzaketekin, altuerako entrenamenduarekin, doikuntza lasterketekin eta 5 fruta anoa dituen proteina askoko dieta batekin.

## Bizitza pertsonala 
Keflezighi Tampan bizi eta entrenatzen du,[39][40] 2019an San Diegotik bertara joanda, eta New York Athletic Clubeko kidea da. Keflezighi eta bere emaztea Yordanos 2004ko azaroan ezkondu ziren eta hiru alaba dituzte: Sara, Fiyori eta Yohana. Keflezighi katolikoa da, eta Amerikar Bikain gisa aitortu zuen Estatu Batuetako Herritartasun eta Immigrazio Zerbitzuek 2017an.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Arrain-hazi

thumb|Izokin-haziaren bilketa
**Arrain-hazia** arrainen,  moluskuen eta beste uretako animalien ernal-hazia da, espermatozoideak dituen likido hori arraben gainean zabalduz ugaltzen dena.

## Gastronomia 
Arrain-hazi hitzak arrainen genital arrarei ere egiten die erreferentzia, janari gisa erabiltzen den hazia dutenean.

Herrialde askotako sukaldaritzan, arrain-hazia frijituta zerbitzatzen da.

Errusiako sukaldaritzan, sardinzarren haziaa ( (*moloka*) ozpinetan zerbitzatzen da, beste arrain batzuk bezala, baina aparte jaten da, batzuetan sardinzar-arraba ozpinetan konbinatuta.

Japoniar sukaldaritzan, *bakailaoaren* (*tara*), zapoaren (*anko*) eta globo-arrainaren (*fugu*) arrain-hazia (, *shirako)* jateko gozo-gozoak dira.

Siziliako sukaldaritzan, atun-hazia, *lattume* izenekoa, pasta betegarri gisa erabiltzen da.

## Erreferentziak 
* 
* 

## Kanpo estekak
Gilberto Pereira Lopes

**Gilberto Pereira Lopes** (Santaluz, 1927ko otsailaren 14a – Campinas, 2025eko irailaren 22a) brasildar elizgizon katolikoa izan zen. 1966tik 1975era Ipameriko apezpikua izan zen, 1975etik 1982ra Campinasko artzapezpiku lagunkidea eta 1982tik 2004ra artxidiozesi bereko ordinarioa.

## Bizitza 
Gilberto Pereira Lopes Santaluzen jaio zen 1927ko otsailaren 14an, Salustino Lopes de Souzaren eta Alice Pereira de Souzaren semea. Petrolinako apaizgaitegi txikian ikasketak burutu ondoren, Olindara joan zen filosofia eta teologia ikastera. 1949ko abenduaren 4an apaiztu zen Petrolinako katedralean, elizbarruti horretan inkardinatuta geratuz. 1955ean orduko Ribeirão Pretoko elizbarrutira joan zen 2004ko ekainaren 2an, Joan Paulo II.a aita santuak bere dimisioa onartu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georgina Sabat de Rivers

**Georgina Sabat Mercadé**, **Sabat Guernica**, **Sabat de Rivers** edo **Sabat-Rivers** (Santiago, Kuba, 1924ko ekainaren 20a – Miami, AEB, 2008ko maiatzaren 7a) hispanista izan zen, XVIII. mendeko literaturan, XIX. mendekoan eta hispanoamerikar literaturan espezializatutakoa.

## Bizitza 
Kubako Santiagon jaio zen, Kubara emigratu zuen familia katalan batean. Kuba eta Espainia artean eman zituen lehen urteak. Lehen ikasketak Bartzelonan egin zituen eta bigarren mailako ikasketak Santiagon (Kuba). Frantsesean graduatu zen Sorbonan eta Ekialdeko Unibertsitatean 1955. urtean. 1961. urtean Kubako Iraultzaren ostean, Ameriketako Estatu Batuetara joan zen seme-alabekin batera. Washington Hiriko eremuan bizi izan zen eta Elias L. Rivers hispanista ezagutu zuen. 1969. urtean ezkondu zen harekin, Baltimoreko Johns Hopkins Unibertsitatean maistratasun bat eta Hizkuntza Erromanikoetan (Frantsesa eta Gaztelania) doktoretza bat lortu zuen urte berean. 

Georgetown Visitation Unibertsitatean eta Western Maryland Unibertsitatean sartu zen frantseseko irakasle lanetan, eta azken erakunde horretako Hizkuntza Modernoen Saileko burua izan zen 1974. urtetik 1978. urtera. Literatura hispanoamerikar kolonialeko eta poesia barroko hispanoamerikarreko irakaslea izan zen New Yorkeko Suny at Stony Brook estatu-unibertsitateko Hizkuntza hispanikoak eta literatura sailean, 1978. urtetik erretiroa hartu zuen arte. 

2008. urteko maiatzaren 7an hil zen. Urtebete lehenago garuneko odoljarioa izan zuen eta berba barik geratu zen.

## Lanak 
Batez ere Juana Inés de la Cruz mojaren lana ikertu zuen, eta harengandik hainbat testu kaleratu zituen, bereziki bere poesia (Inmersion castálida, Madril: Castalia, 1982). Iberoamerikako Literaturaren Nazioarteko Institutuan askotan jardun zuen, eta *Revista Iberoamericana* aldizkariko zuzendaritza-mahaiko eta argitalpen-batzordeko kidea izan zen.

Bere lehen liburua *El "Sueño" de sor Juana Inés de la Cruz: Tradiciones literarias y originalidad* izan zen, Literatur tradizioak eta orijinaltasuna (1976), eta gero *Estudios de literatura hispanoamericana: Sor Juana Inés de la Cruz y otros poetas barrocos de la colonia* (1992) jarraitu zuen, aldizkari espezializatu eta kongresuetan kaleratutako titulu, argitalpen eta artikulu ugariren artean. 

## Bizitza pertsonala 
Ondorengoak izan zituen: Armando, Antonio, Rodolfo, eta Mimi Guernica Kuban. 1969. urtean Elias L. Rivers hispanistarekin ezkondu zen.

## Argitalpenak 
* *Sor Juana y su "Sueño": antecedentes científicos en la poesía del Siglo de Oro*. Cuadernos Hispanoamericano. 310. zenbakia. 1976. urteko apirila
* *Biografías: Sor Juana vista por Dorothy Schons y Octavio Paz*. State Univerity of New York, Stony Brook.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *VVAA Estudios sobre escritoras hispánicas en honor de Georgina Sabat-Rivers*. Castalia argitaletxea (1992) ISBN 978-84-7039-642-7 Sarrera eta edizioa: Lou Charnon-Deutsch
## Kanpo estekak 
* Georgina Sabat de Rivers-en lanak Virtual Cervantes liburutegian
Salvador González Morales

**Salvador González Morales** (Mexiko Hiria, 1971ko abenduaren 20a) mexikar elizgizon katolikoa da. 2019tik 2025era Mexikoko apezpiku laguntzailea izan zen eta 2025etik aurrera Cancún-Chetumalgo apezpikua da.

## Bizitza 
Salvador González Moralesek filosofia eta teologia katolikoa ikasi zituen Mexiko Hiriko apaizgaitegian. 2001eko ekainaren 16an diakono-ordenazioa jaso zuen, eta 2002ko maiatzaren 18an apaiz-ordenazioa Norberto Rivera Carrera kardinalaren eskutik. Filosofiako lizentziatura lortu zuen Erromako Pontifize Unibertsitate Gregorianoan.

Apaiz gisa, honako kargu hauek izan zituen: Apaizgaitegi Nagusiko prefektua eta errektoreordea, Eliza Ikasketetako Institutu Nagusiko idazkari nagusia, Lumen Gentium unibertsitateko irakaslea, San Bernardino elizako parrokoa eta Mexikoko artxidiozesiko VIII. Bikariotzako Bigarren Dekanotzako dekanoa. Kargu horretan zegoela, kuriako bikario jenerala eta moderatzailea izan zen, eta Mexiko Hiriko katedralean ere aritu zen. 2025eko abenduaren 6an, Leon XIV.a aita santuak Cancún-Chetumalgo apezpiku izendatu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernardo Andrés Álvarez Tapia

**Bernardo Andrés Álvarez Tapia** (Talcahuano, 1980ko abuztuaren 4a) txiletar elizgizon katolikoa da, 2022tik aurrera Concepcióngo apezpiku laguntzailea dena.

## Bizitza 
Bernardo Andrés Álvarezek Tapia Talcahuanoko Santa Bernadette ikastetxean eta La Asunción lizeoan ikasi zuen. Ondoren, ingeniaritza ikasi zuen hainbat urtez, 2002an Concepciónko apaizgaitegian sartu aurretik. Eerlijio ikasketetan lizentziatu zen Sortzez Garbiaren Unibertsitate Katolikoan. 2009ko azaroaren 21ean apaiztu zen Concepcióngo katedralean, artxidiozesi horretan inkardinatuta geratuz.

Parrokiako bikario gisa aritu zen hasieran, eta gero parrokiako administratzaile gisa, 2013an Yumbeleko San Sebastian ermitako erretore bihurtu zen. 2015ean, Cabreroko Santa Filomena elizako parroko ere izan zen. 2014tik 2017ra dekano gisa aritu zen. 2014tik aurrera, Santutegien eta Herri Pietatearen Batzorde Nazionaleko kide ere izan zen. 2019an, Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean Teologia Katolikoko hainbat ikastaro egin ondoren, Concepcióngo apaizgaitegiko errektore bilakatu zen 2020an. Urte bereko apirilaren 30ean apezpiku-ordenazioa jaso zuen Fernando Chomalí artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Alberto Ortega Martín eta Sergio Pérez de Arce izanik.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torneo Matemático Triangular

**Torneo Matemático Triangular** urtean matematika txapelketa da, Nafarroa, Aragoi eta Errioxaren arteko Espainiako Matematika Olinpiadarako prestaketa gisa.

Nafarroako Unibertsitate Publikoaren Tuterako campusean antolatzen da, "bai kokapen geografikoa eta bai instalazioak erabilgarri izateko arrazoiak direla eta".

## Historia 
Alejandro Basilio Galván nafarrak irabazi zuen 2017ko proban.

Jorge Casanova Moya nafarrak irabazi zuen 2020ko Matematika triangeluarra. David Lecumberri bigarren geratu zen, eta Sergio Perez Fernandezek, Logroñoko Tomas Mingot BHIko ikasleak, Daniel Lasaosa Medarde kongruentziari buruzko hitzaldia eskaini zuen (Zenbakien teoria).

COVID-19aren pandemia dela eta, ez zen txapelketarik antolatu 2021 eta 2022 artean.

Esteban Manuel Villegas de Najera (Errioxa) BHIko Jesus Mendoza Garcia errioxarrak irabazi zuen 2023ko Nafarroa, Errioxa eta Aragoi arteko matematikako triangelurrean. Arrazoi ezberdinengatik, ezin izan ziren bertaratu lau parte-hartzaile: Javier Badesa Perez (Aragón), Mencia Díaz de Cerio Ruiz de Lobera (Errioxa), Adrian Nieto Moreno eta Mikel Pérez de Gracia (Nafarroako biak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Strozzapreti

thumb|*Strozzapreti* gordinak.
***Strozzapretiak*** ('apaiz-lepokoa' edo 'apaiz-itolatzailea') *cavatelli* edo eskuz biribildutako pastaren aldaera luzanga tipikoa dira. Emilia-Romagnan, Toskanan eta Umbrian, izena labean egindako gazta eta barazki *dumpling* bati ematen zaio.  Korsikan, *sturzapreti* deitzen zaie eta han ere jaten dira.

## Izenaren jatorria. 
Hainbat kondaira daude plater honen izena azaltzen dutenak.

Azalpen bat da apaiz jatunak hain liluratuta zeudela pasta goxo horrekin, ezen azkarregi jaten zutela eta ito egiten zirela, batzuetan hil arte. Beste azalpen batek *azdora-ri* (Romagnako dialektoan 'etxekoandre') dagokio, ore-zerrendak 'itotzen' dituena *strozzapretiak* egiteko: "Une horretan, suposa daiteke *azdorak* hainbesteko amorrua adieraziko zuela (agian bere bizitzako miseria eta zailtasunengatik) ezen apaiz bat itotzeko gai izango zela!". Beste kondaira batek dio emakumeak ohituta zeudela pasta kleroarentzat egiten, beren lurren alokairuaren ordainketaren barruan (Romagnan, Eliza Katolikoak nekazariei alokatutako lur-eremu zabalak zituen), eta haien senarrak hain haserre zeuden apaiz ustelek emazteen janaria jaten zutelako, ezen apaizek itotzea nahi baitzuten ahoa betetzen zutenean. Izenak, zalantzarik gabe, Romagna eta Toskanako biztanleen antiklerikalismo zabaldua islatzen du.

Marco jaunaren, Playa del Carmeneko Romeo jatetxearen jabearen, jatorrizko bertsioaren arabera, plater hau gorgonzolarekin zerbitzatzea da onena. Hala ere, Andreak, Hotel Barrio Latino ohiaren bizilagunak, egindako bertsio sinesgarriago batek baieztatzen du erromatar saltxitxa, tomate saltsa aldatu gabea eta rukula dituen platera paregabea dela eta, Erromako eskualdeko tipikoa denez, zaporea areagotzen diola.

## Deskribapena 
Orea xafla lodi eta lauetan luzatzen da, eta gero zerrendatan mozten da. Zerrendak esku-ahurraren artean arinki bildu edo bihurritu egiten dira. Ondoren, zati luze hauek hatzekin 10 bat cm-ko zatitan mozten dira. Espageti eta makarroien aldean, pasta hau ez da tamaina edo forma uniformekoa.

Romagnako gozogintza tradizionala gari-irinarekin, urarekin, gatzarekin eta, aukeran, arrautzekin egiten da. Emilian, irina, ura, Parmako gazta eta arrautza zuringoak irabiatuta egiten da.

*Piciak* Toskanako eskuz bildutako pasta mota dira, oraingoan hodi lodi, sendo eta luzeetan, bildu eta zati txikiagoetan moztu beharrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrei Znoska

**Andrei Txaslavavitx Znoska** (; Biarozauka, Hrodnako oblasta, 1980ko ekainaren 20a) bielorrusiar elizgizon katolikoa da, 2024tik aurrera Pinskeko apezpiku laguntzailea dena.

## Bizitza 
thumb|left|Andrei Znoska apezpikuaren armarria|209x209px2005eko maiatzaren 28an apaiztu zen, Hrodnako elizbarrutian inkardinatuta geratuz. Apaiz-ordenazioa jaso ondoren, katedraleko bikario bihurtu zen. 2007tik 2012ra, zuzenbidea ikasi zuen Bielorrusiako Estatu Unibertsitatean, Minsken. 2012an, Lidako Jainkozko Errukiaren elizako parroko bihurtu zen, eta 2014an, Hrodnako elizbarrutiko auzitegiko epaile. 2007tik 2012ra, zuzenbide kanonikoa ikasi zuen Varsoviako Stefan Wyszyński unibertsitatean. 2018an, Hrodnako apaizgaitegiko zuzenbide kanonikoko irakasle eta eta Bielorrusiako apezpiku-konferentziako aholkulari juridiko bihurtu zen.

2023ko uztailaren 9an, poliziak atxilotu eta muturreko jarreraz akusatu zuen. Atxiloketa Aliaksandr Lukaxenkaren erregimenak Eliza Katolikoaren eta mendebaldearen agentetzat jotzen ziren katolikoen aurka egindako ekintzen parte izan zen.

2024ko uztailaren 19an, Frantzisko aita santuak Pinskeko apezpiku laguntzaile eta Scardonako apezpiku titular izendatu zuen. Urte bereko irailaren 7an apezpiku-ordenazioa jaso zuen Pinskeko Ama Birjinaren Jasokundearen katedralean, Ante Jozić artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Antoni Dziamianka eta Iosif Staneuski izanik.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Spaghetti alla puttanesca

***Spaghetti alla puttanesca***, edo euskaraz ***espagetiak puttanesca erara***, espageti pasta eta puttanesca izeneko saltsarekin egindako platera da.

## Ezaugarriak 
Plater hau Mediterraneoko sukaldaritzako tipikoa da. Osagaiak oliba olioa dira, baratxuri xerratuekin berotzen dena (batzuetan tipula txikitu pixka batekin), ondoren pipermin lehorrak eta antxoak. Hauek ez dira denbora gehiegi salteatzen arrain zapore sendoak platera gainditzea saihesteko. Batzuetan barazki ezberdinen sueztitzea gehitzen da. Tomate, olibak eta kaparrak (ozpinetakoa) zatiak gehitzen dira, eta saltsa aparte prestatzen da. Normalean perrexil edo albahakarekin apainduta zerbitzatzen da.

## Jatorriak 
Plater honen jatorria ez dago argi eta eztabaidagai sukaldaritza adituen artean, datu edo gertakari sendorik gabe. Hala ere, bere izenak, "espagetiak prostituten estiloan", pista batzuk eman ditzake. Sukaldari batzuek iradokitzen dute Napoliko prostitutek bezeroen artean plater sinple eta azkar hau prestatzea ohikoa zela.  Esaten da *Yvette la Francese* izeneko emakume batek, jatetxe eta putetxe baten jabeak, asmatu zuela plater hau.  Hirugarren interpretazio batek iradokitzen du plater hau maccheronirekin egiten zela eta *marinara erara* deitzen zela, Bigarren Mundu Gerraren ondoren izena aldatuz marinelentzako erakargarritasunagatik. Beste bertsio batek dio izena antxoen usainetik datorrela, baginako floraren usain bereizgarria gogorarazten duena (amina antzeko usaina). 

Estilo honen jatorriari buruzko beste bertsio batek dioenez, 1950eko hamarkadako Italiako pasta jatetxeetan prestatzen zen modu honetan, goiko solairuan putetxeak zituztenetan. Kamioi gidariek maiz joaten ziren jatetxe hauetara, beheko solairuan pasta jan eta goiko solairuan "postrea" amaitzeko.

## Komunikabideetako erreferentziak 
* Pasta puttanesca behin eta berriz aipatzen da *Lemony Snicket-en A Series of Unfortunate Events* liburuan. Aipamen horietako batek dio espageti alla puttanesca-k italieraz "osagai gutxi" esan nahi duela. Sunny Baudelaire, Klaus Baudelaire eta Violet Baudelaire-ren plater gogokoena dela ezagutzen da, eta Olaf kondeari zerbitzatzen diote afaria prestatzeko agindu dienean.
* Paolo Puttanesca izeneko pertsonaia bat agertzen da *The Princess Diaries* filmean.
* Pasta puttanesca laburki aipatzen da Jon Favreauren Made filmean, non nerabe batzuei azaltzen zaie plateraren izenak " *neska gaiztoen pasta* " esan nahi duela.
* JoJo's Bizarre Adventure: Diamond Is Breakable animen eta mangan, Tonio sukaldariak plater hau prestatzen du Okuyasu Nijimurarentzat 10. atalean (anime) eta 39. kapituluan (manga).

## Oharrak eta erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pizzoccheri

**Pizzoccheriak** (singularra: pizzocchero) Italiako Sondrio probintziako Valtellina eskualdean sortutako pasta mota dira. Bereziki, suge-ilar irina erabiltzen dute gehienbat, eta horrek kolore grisaxka ematen die.

## Jatorriak 
Giuseppe Baretta Braidenseko Liburutegi Nazionaleko ikertzailearen arabera, Suge-ilarra XIV. mendetik erabili izan da bertako sukaldaritzan. Pizzoccherien jatorria Erdi Aroaren amaieran kokatu daiteke, Ortensio Landok 1548an ''Catalo dell'inventario delle cose che si mangiano, et delle bevande c'heggedì s'usano* liburuan **pizzoccheri** aipatzen baitzuen Como eskualdeko janari gisa, zeinaren menpe eta Milanerriaren menpe zegoen Valtellina, Gubellines eta Gibelen arteko gatazkaren artean txandakatuz. 

XVI. mendetik aurrerako garaian XVIII. mendera, Valtellina Graubünden kantonamenduari dagokio, eta horri buruzko lan batean, Heinrich Lehmannek **perzockel** aipatzen du, irinaz eta arrautzaz egindako tallarinak bezala deskribatzen dituena, egosi ondoren, gurin eta gaztarekin ondutakoak.  2016an, azkenean, PGI aitorpena lortu zuten,  ekoizleen partzuergo batek 2002an *Comitato per la Valorizzazione dei Pizzoccheri della Valtellina* abian jarri ostean helburuetako bat zela.  

## Elaborazioa 
Pizzoccheriak gari-irina eta suge-ilar irina nahastuz egiten dira, jatorriaren arabera aldatzen den proportzioan, baina azken hau beti da gehiengoa.Teglioko Pizzoccheroren Akademia erakundeak, elikagai honetan espezializatutako erakundeak, % 80 suge-ilar irina proposatzen du bere errezetan. 

Bi irinak urarekin nahasten dira orea osatzeko, beste edozein pastarekin bezala, eta gero, gutxi gorabehera 8 cm-ko luzera, 2 edo 3 mm-ko lodiera eta 5 mm eta 1 cm arteko zabalera aldakorra duten zerrenda txiki eta lauetan mozten dira. 

Ekoizpena oraindik ere neurri handi batean eskuzkoa da, eta Valtellinako hainbat azoka eta ekitalditan sustatzen da hori, baina industrialki ekoitzitako sukaldatzeko prest dauden bertsioak ere badaude, freskoak, hozkailuan gorde eta epe laburrean kontsumitu behar direnak, edo lehortuak, iraupen luzekoak.

## Errezeta 
thumb|*Pizzoccheri alla valtellinese plater bat.*
Pizzoccheriak beste edozein pasta mota bezain polifazetikoak diren arren, errezeta tradizionala eta erabiliena *Pizzoccheri alla Valtellinese bezala ezagutzen da.'' 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskal Herriko Ikasle Antolakunde Sozialista

**Euskal Herriko Ikasle Antolakunde Sozialista** (**IAS** siglekin ezaguna) Euskal Herriko ikasle mugimenduko talde bat da. 2025eko azaroaren 30ean Ikasle Abertzaleak izena aldatu eta oraingoa hartu zuen, Mugimendu Sozialistaren baitan. Izen-aldaketa IAren VIII. kongresuan adierazi zen, Berriozarren. Ikasle Abertzaleak Ezker Abertzalearen ikasle-antolakundea izan bazen ere, IASek Ezker Abertzalearekin 2010eko hamarkadan egindako haustura argiki adierazten du.

Antolakundeak "ikuspegi sozialista ikastetxe guztietara eramateko ardura" eta "ikasle langileak batzekoa eta sozialismoaren norabidean antolatzeko" helburua jarri dio euren buruari, eta autodeterminazioa zein "Euskal Estatu Sozialista" aldarrikatzen dute. Bere erreferente politikoa Euskal Herriko Kontseilu Sozialista da.

## Izena aldatzea 
Berriozarreko ekitaldian, ez zuten izena aldatzea Ikasle Abertzaleen historiaren haustura gisa identifikatu nahi izan. Hala, 37 urte borrokan leloa ere presente izan zen ekitaldian, eta 30 urtetik gorako ibilbidean antolakundeak egindako ekimen ugari biltzen zituen bideo bat ere jarri zuten. Horixe bera irudikatu nahi izan zuten kongresura batu ziren kideekin ere. Antolakundeko 500 militante inguru batzeaz gain, aurrez IAn aritutako beste 200 lagun ere elkartu zituzten.

Horietako bat zen Manex Gurrutxaga. Hark eskerrak eman zizkien iraganeko zein gaur egungo militanteei, eta esan zuen oraingoak lehengoen oinordeko direla. «Sozialdemokraziaren kontrolpetik ihes egiten zuen antolakundea zen, eta bertan bildu zen ezker abertzalearen egituretan kabitzen ez den borondate iraultzailea», gehitu zuen, azken urteetan IAk hartutako bideari erreparatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mugimendu Sozialista
* Ikama

## Kanpo estekak
Tesfaye Tola

**Tesfaye Tola** (1974ko urriaren 19an jaioa) etiopiar distantzia luzeko korrikalaria da, 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan maratoian brontzezko domina irabazteagatik ezaguna. Hurrengo urtean, laugarren postuan amaitu zuen 2001eko Munduko Txapelketan, eta bosgarren Munduko Maratoi Erdi Txapelketan.

## Marka pertsonalak 
* 10.000 metro - 28:12.32 (1999)
* 15 kilometro - 43:13 (2001)
* Erdi maratoia - 59:51 (2000)
* Maratoia - 2:06:57 (1999)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Douglas Wakiihuri

**Douglas Wakiihuri** (1963ko irailaren 26an jaioa, Mombasan) Kenyako distantzia luzeko korrikalaria ohia da, eta 1987ko Erroman egindako Munduko Atletismo Txapelketan maratoian urrezko domina irabazi zuen.

2007ra arte, Luke Kibet munduko txapeldun bihurtu zen arte, beste inongo gizonezko korrikalari kenyarrek ez zuen maratoia irabazi Munduko Txapelketetan edo Olinpiar Jokoetan. Hurrengo urtean, Wakiihurik zilarrezko domina irabazi zuen 1988ko Seulgo Udako Olinpiar Jokoetan, Gelindo Bordinen atzetik amaituz.

1989an, Wakiihurik Londresko Maratoia irabazi zuen. 1990ean, New Yorkeko Maratoia irabazi zuen. Wakiihuri lasterketetan eskularru zuriak janzteagatik zen famatua. Gaur egun, maratoietarako fitness zentro eta entrenamendu eskola bat zuzentzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hasegawa Yoshimichi

Japoniako Armada Inperialeko mariskal nagusia eta Koreako gobernadore nagusia izan zen 1916tik 1919ra. Bere japoniar kondekorazioen artean, Urrezko Kometaren Ordena (1. mailakoa) eta Krisantemoaren Ordena zeuden.

## Biografia 
Hasegawa Chōshūko (gaur egungo Yamaguchi prefektura) Iwakuni azpifeurrean jaio zen samurai esgrima maisu baten semea zen. Hasegawa Chōshū indarren menpe aritu zen Boshin Gerran 1868ko urtarriletik martxora arte, Meiji Berrezarkuntzan, Tokugawa shogunerriaren boterea kendu zuenean.

Japoniako Armada Inperiala 1871n sortu zenean, Hasegawa kapitain izendatu zuten. Geroago, maior gisa, erregimentu baten agintea eman zioten Satsuma matxinadan zehar, eta Kumamoto gaztelua erreskatatzeko ekintzan parte hartu zuen 1877ko apirilaren 14an.

1885ean Frantziara joan zen atxiki militar gisa Europako estrategia militarra, taktika militarrak eta ekipamendua aztertzera. Hurrengo urtean Japoniara itzuli zenean, Hasegawa jeneral maior izendatu zuten.

Lehen Txina-Japonia Gerran, Hasegawak balentriagatik bereizgarria irabazi zuen bere 12. Infanteria Brigadaren izenean Pyongyangeko guduan 1894ko irailaren 15ean eta Haichengen inguruko eskorteetan 1894ko abendutik 1895eko urtarrilera arte. Gerra ostean, *danshaku* (baroi) titulua eman zioten kazoku noblezia sistemaren arabera.

Errusia-Japonia Gerran, Hasegawa Kuroki Tamemoto jeneralaren agindupean Lehen Armadara bidali zuten Guardia Inperialen Dibisioko komandante gisa, 1904ko udaberrian. Geroago, Yaluko guduan borrokatu zen modu bereizgarrian, 1904ko apirilaren 30etik maiatzaren 1era, eta handik gutxira jeneral izendatu zuten 1904ko ekainean.

Koreako Goarnizio Armadako komandantea izan zen 1904ko irailetik 1908ko abendura arte. 1907an, Hasegawa *shishaku* (bizkonde) titulura igo zuten. Hasegawa Japoniako Armada Inperialeko Estatu Nagusiko Estatu Nagusiko buru izendatu zuten 1912an. Uehara Yūsaku Gerra ministroa dimisioa ematera behartu zuen Saionji Kinmochi lehen ministroaren politika fiskal zorrotzaren ondorioz, eta Gerra eta Itsas Armada ministro gisa jardungo zuten ofizial aktiboek bakarrik jardungo zuten sistema berrikusten saiatu zen. Saionjiren gobernuaren kolapsoa "Taishō Krisi Politikoa" bezala ezagutu zen.

1915ean, Hasegawa-ri mariskal landatarra eman zioten, eta 1916an *hakushaku* (konde) titulura igo zuten. 1916ko urritik aurrera, Koreako bigarren gobernadore nagusi japoniarra izan zen, eta geroago Samil Independentzia Mugimenduarekiko zuen jarrera militarragatik kritikatu zuten.

Hasegawa 1924an hil zen. Bere hilobia Aoyama hilerrian dago, Minatoko Aoyama auzoan, Tokion.

## Kargu militarrak 
## Kanpo estekak
Chipsi mayai

**Chipsi mayai** edo **zege** Tanzaniako kale-jan ezagunena da. Dar es Salaam hirian asmatu zen 1980ko hamarkadan eta gaur egun herrialde osoan zabaldurik dago, hiri handietan bezala herri txiki eta urrunenetan ere bai.

## Prestaketa 
*Chipsi mayai* izenak swahilieraz "patata frijituak eta arrautzak" esan nahi du eta oinarrian patata-arrautzopil bat da.

Patata txipak erabiltzen dira, olioz eta irabiatutako arrautzaz frijitu egiten dira zartagin batean. Tipula, piperrak edo bestelako osagaiak ere gehitu ahal zaizkio. *Kachumbari* izeneko tomate eta tipula entsaladaz, *pili-pili* saltsa minaz edota jogurtaz zerbitzatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izaro Arruti

**Izaro Arruti Agirreurreta** (Andoain, Gipuzkoa, 1996) hizkuntzalaria, soziolinguista eta telebistako aurkezlea da. 

EuskarAbenturako kidea izan da hainbat ediziotan. Badalab hizkuntza eta gizarte berrikuntzarako laborategiko langilea da.

2025eko abenduan Tribuaren Berbak telebista saioko aurkezle lanetan hasi zen.

## Bizitza eta ibilbidea 
### Prestakuntza akademikoa 
*English as a Second Language* gradua ikasi zuen (Mount Royal University, 2014). Ondoren Ingeles, Frantses eta Euskal filologia ikasketak egin zituen (Universitat Autònoma de Barcelona, 2016-2020). Hizkuntza eta Literatura espezialitateko Hezkuntza Masterra ikasi zuen (Mondragon Unibertsitatea, 2021) bai eta Atzerriko Unibertsitateetan Euskara Irakasteko prestakuntza (EHU).

Formazio horiez gain, Gazte Ekoliderrak programan aritu zen.

### Ibilbide profesionala 
Bere ibilbide profesionala CROMA erakundeko proiektu sozio-hezitzaileak dinamizatzen zein koordinatzen hasi zuen. Jarraian, IES edo Académie de Toulouse bezalako erakundeetan hizkuntza klaseak ematen bai eta itzulpen zerbitzuak eskaintzen aritu da. Euskal Herrira bueltan, Mundukide fundazioan GEHIKOOP “Gizarte eraldaketarako hezkuntza Kooperatiboa” proiektuan ibili da eta EuskarAbentura espedizioan hiru urtez begirale zein koordinatzaile lanetan jardun du. 

Gainera eraldaketa soziala bilatzen duten hainbat ekimen/erakundeetan bolondres bezala ere aritu da: Emaüs, Alternatiba/Bizi! edota Donostiko Giza Eskubideen Zinemaldia. EuskarAbentura espedizioko hizkuntza arduraduna eta ikerlaria izan zen.

2022ko irailean Badalab Hizkuntza Berrikuntza Laborategian hasi zen lanean. 2025eko abenduan EITBko Tribuaren Berbak saioko aurkezle lanetan hasi zen.

## Lanak 
### **Telebista** 
## Sariak 
* 2021 Txillardegi-Hausnartu Soziolinguistika Sariak XIV. edizioa - *Hezkuntza soziolinguistikoa: Euskal Herrian han eta hemen dauden material eta baliabideen bilketa, azterketa eta sailkapena.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hezkuntza soziolinguistikorako materialen bilduma
* Tribuaren Berbak saioa
* Elkarrizketa:Amets partekatu bat daukagun jende asko gara  Berria, 2026.03.10
Hussein Ahmed Salah

**Hussein Ahmed Salah** (arabieraz: حسين أحمد صلاح, somalieraz: Xuseen Axmed Saalax) Djibouti-ko distantzia luzeko korrikalaria da, 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan maratoian brontzezko domina irabazteagatik ezaguna. Zilarrezko dominak ere irabazi zituen proba honetan 1987ko eta 1991ko Munduko Txapelketetan. Horrez gain, 1985eko IAAF Munduko Maratoi Kopa irabazi zuen. Bigarren postua lortu zuen New Yorkeko Maratoian 1985ean, eta Parisko Maratoia 1986an.

Bere denborarik onena 2:07:07 izan zen, 1988ko apirilean Rotterdamgo Maratoian bigarren postuan lortua. Berak eta lasterketaren irabazle Belayneh Densamok Carlos Lopesen Munduko Errekorra baino azkarrago egin zuten korrika, 2:07:12koa, 1985ean Rotterdamgo zirkuituan ezarria. Salahen 2:07:07ko denbora da Djiboutiko egungo errekor nazionala. 10.000 metroko errekor nazionala ere badu, 28:17,4 minuturekin. Olinpiar Jokoetako domina bat irabazi duen Djiboutiar atleta bakarra da.

## Errepideko lasterketak 
## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Leinsterko liburua

***Leinsterko liburua*** (Erdi Aroko   ahoskatua), lehen *Noughavalen Liburua* (*Lebor na Nuachongbála*) izenaz ezaguna, Erdi Aroko irlandar eskuizkribua da, 1160 inguruan bildua eta gaur egun Dublingo Trinity Collegen gordetzen dena.

Dublingo Trinity Collegeko Liburutegian gordetako XII. mendeko eskuizkriburik garrantzitsuena da. Áed Úa Crimthainn «Leinsterko historialari nagusiak», Terryglasseko abadeak, Tipperary konderrian, testua idatzi zuen Irlandako eliz erreforma handien eta asaldura politikoaren garaian. Leinsterko Liburua Irlandako lehen sagen antologia bat da, genealogiak, mediku-ezagutzak, toponimia-tradizioak eta gramatika-azterketak.

Liburuan dagoen kontakizun ospetsuena da Irlandako "sorrerarren historia mitikotzat" har daitekeena:  Lebor Gabála Érenn, jendearen Irlandara iritsi zenekoa (irlaren lehen populaketak, alegia) , irlandar herria eta bertako hizkuntza Bibliako testuinguru batean ezartzen dituena. Liburu honen arabera, irlandar hizkuntza Babelgo Dorrearen nahasketaren ondoren sortu zen. Irlanderak gainerako hizkuntzetan zeuden «gabezia» eta «nahaste» guztiak saihestu zituela dio, eta, beraz, aitorpen berezia merezi zuela. Jatorriari buruzko legenda hori bereziki garrantzitsua izan zen Erdi Aroan, latinaren ospe handiak irlandarra mehatxatu zuenean.

Táin Bó Cúailnge (Cooleyko ganadu lapurreta) irlandar saga ospetsuaren  eta Cúchulainn gerlariaren istorioaren bertsio garrantzitsu bat ere Leinsterren liburuan dago.

*Metrical Dindshenchas* eta *De excidio Troiae* Historiaren irlanderazko itzulpen/moldaketa bat ditu ere. Kopista edo konpilatzaile bakar baten lana dirudi. Áed Ua Crimthainn. Eskuizkribu honetan gorde diren urte-liburuen arabera, esan daiteke 1151 eta 1201 artean konposatu zela eta obraren zatirik handiena 1160. hamarkadakoa dela. Garai nahasia izan zen hura, eliz erreformak eta desordena politikoak izan zituena. 

Garaiko musikaren inguruko datuak ere ematen ditu, eta hiru musika estilo bereizten ditu: *Suantraí*, *Geantraí* eta *Goltraí*. Hurrenez hurren, gozoa, alaia eta tristea esan nahi dute gaelikoz. 

### Ezaugarri fisikoak 
Eskuizkribuak 187 orri ditu, 33 x 23 cm. ingurukoak. Liburuko ohar batek aditzera emango luke 45 orri galdu direla. Dublingo Ikasketa Aurreratuen Institutuak edizio diplomatiko bat argitaratu zuen sei liburukitan, hogeita bederatzi urteko epean.

2022an, eskuizkribua birgaitzen eta digitalizatzen ari da, Trinity Collegeko liburutegi birtualaren webgunean online argitaratzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charlie Spedding

**Charles Spedding** (1952ko maiatzaren 19an jaioa) ingeles distantzia luzeko korrikalaria da, 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu zena.

## Biografia 
Spedding hirugarren postuan sailkatu zen Brendan Fosterren atzetik 5.000 metroko proban 1976ko AAA Txapelketan eta hirugarren izan zen Julian Goateren atzetik 1982ko AAA Txapelketan.

Spedding laugarren sailkatu zen 10.000 metroko proban Ingalaterra ordezkatuz, 1982ko Commonwealth Jokoetan, Brisbanen, Australian. eta Britainia Handiko 5.000 metroko txapeldun bihurtu zen 1983ko AAA Txapelketan Britainia Handiko AAA Txapelketako titulua irabazi ondoren, 28:08.12ko denborarekin. Bere lehen maratoia 1984ko Houstongo Maratoia izan zen, "txaleko baten lodierarekin" irabazi zuena.

Speddingek ondoren Londresko Maratoia irabazi zuen 1984an eta Britainia Handiaren brontzezko domina irabazi zuen maratoian 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan, Los Angelesen (Ameriketako Estatu Batuak), zilarrezko domina lortu zuen John Treacyren atzetik 2 segundora amaituz. 20 urtetan Britainia Handiko lehen maratoi olinpiko domina izan zen arren, eta Britainia Handiak (gizonezkoa edo emakumezkoa) irabazitako azkena, errendimendua urte hartako atletismoko 16 britainiar dominetako bat izan zen, eta baliteke merezi zuen aitortza ez jasotzea.

1985ean, 2:08.33ko marka pertsonala eta Ingalaterrako maratoi errekorra ezarri zituen (2014ra arte mantendu zena), Londresko Maratoian Steve Jonesen atzetik bigarren postuan amaitu zuenean. 2024ko abuztuan, inoizko zazpigarren britainiar maratoi korrikalari azkarrena da. Ingalaterra ordezkatu zuen maratoian, 1986ko Commonwealth Jokoetan, Edinburgon (Eskozia).

1987an, 8. postuan amaitu zuen Londresko Maratoian, 2:10.32ko denborarekin. 1988ko Seulgo (Hego Korea) Udako Olinpiar Jokoetan ere lehiatu zen, 6. postuan amaituz.

## Atletismoaren ondorengoa 
Spedding farmazialaria zen lanbidez eta Ferryhill-en (Durham konderria) lan egiten zuen. Benetako garagardo zalea da eta 1976an CAMRAren Durhameko sukurtsala sortu zuen. 2009ko irailean, bere korrikalari ibilbidearen autobiografia argitaratu zuen, From Last to First izenekoa.

Sunderlandeko Unibertsitateak Ohorezko Bekadun izendatu zuen 2012an.

2019ko azaroan liburua argitaratu zuen, "Utzi gezurrak elikatzeari: Nola iristen zaizkien osasuna eta zoriontasuna egia bilatzen dutenei" (*Stop Feeding Us Lies: How Health and Happiness Come to Those Who Seek the Truth*), non dieta gomendioak eta bizimodu ikuspegiak aztertzen dituen, obesitate maila altuen, 2 motako diabetesaren eta beste gaixotasun batzuen kausa gisa aztertzen dituenak.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Arlene Halko

**Arlene A. Halko** (Chicago, Estatu Batuak, 1933ko apirilaren 15a - Chicago, Estatu Batuak, 2007ko martxoaren 22a) estatubatuar fisikari mediko bat izan zen. 1996an Chicagoko LGBT Ospearen Aretoan sartu zen.

## Haurtzaroa eta hezkuntza 
Arlene Halko Peter Halko etorkin txekiarraren eta Maciejewski Halko frantziarraren alaba izan zen. Visitation High Schoolen eta Mundelein Collegen ikasi zuen. Fisikako doktoretza ikasketak egin zituen Rochesterreko Unibertsitatean.

## Ibilbidea 
Halko fisikari medikoa zen eta Chicagoko Michael Reese Ospitaleko eta Cook Konderriko Ospitaleko langilea. Illinoiseko Unibertsitateko Medikuntza Fakultateko Erradiologiako irakasle adjuntua izan zen. Bere ikerketak aldizkari akademikoetan argitaratu ziren. Dignity / Chicagoko (homosexual katolikoen erakunde bat) lehen emakumezko presidente lesbiana izan zen. 1985ean Chicago House sortu zuen, GIB/HIESa zuten eta etxebizitza, zainketa aringarriak eta bestelako laguntzak behar zituzten pertsonei laguntzen zien gizarte-zerbitzuen agentzia. 1982tik 1989ra, Piggens Pub, lesbianen taberna baten jabekia izan zen. 2000. urtean, Marie J. Kuda bere kide aktibistarekin batera, Jeannette Howard Foster Jostun Zirkulua eta Liburuaren Kluba Memoriala sortu zuen, Chicagoko historia lesbikoa babesteko.

Halko Urteko Emakumea izendatu zuen Gay Chicago Magazine aldizkariak 1988an. 1990ean Illinois Gay and Lesbian Task Force saria eman zioten, eta 1996an Chicagoko LGBT Ospearen Aretoan sartu zen.

## Argitalpenak 
* Burke, Gerald, Arlene Halko, Gerald Peskin (1970) *Determination of Cardiac Output by Radioisotope Angiography and the Image-Intensifier Scintillation Camera. Journal of Nuklear Medicine* 12 (3): 112–116. https://jnm.snmjournals.org/content/jnumed/12/3/112.full.pdf Google Scholar-en arabera, 26 aldiz aipatu da.
* Burke, Gerald, Arlene Halko. *Dynamic Clinical Studies with Radionuclides and the Scintillation Camera*. *Annals of Internal Medicine* vol. 70 (5): 1107 https://www.acpjournals.org/doi/10.7326/0003-4819-70-5-1107_1
* Gerald E. Selverstein, Gerald Burke, David Goldberg, Arlene Halko (1969). *Superior Vena Caval System Buxction Caused by Benign Endothoracic Goiter*. *Diseases of the Chest* vol.56 (6): 519–523 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S009602171534615X Google Scholar--en arabera, 43 aldiz aipatu da.

## Bizitza pertsonala 
Halko 1993an erretiratu zen eta bere azken urteetan boluntario gisa lan egin zuen animalien babesleku batean, galdutako maskotak bere jabeengana bueltatzeko. 2006an hanka bat moztu zioten, eta 2007an bihotz-gutxiegitasunak jota hil zen, 73 urte zituela. Patricia Keenan bere bikotekidea izan zen 16 urtez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sanah

**Zuzanna Irena Grabowska** (Varsovia, 1997ko irailaren 2a), ezkongabetan **Zuzanna Irena Jurczak** eta **Sanah** izen artistikoaz ezaguna, poloniar abeslaria, musikagilea eta biolin-jotzailea da. 2020az geroztik, *Szampan* singlea argitaratu zuenetik, Poloniako pop eszenako artista ezagunenetako eta arrakastatsuenetako bat da.

## Diskografia 
* *Królowa dram* (2020)
* *Irenka* (2021)
* *Uczta* (2022)
* *Sanah śpiewa poezyje* (2022)
* *Kaprysy* (2024)
* *Dwoje ludzieńków* (2025)

## Kanpo estekak
Aija Kukule

**Aija Kukule** (Rēzekne, Letoniako Sobietar Errepublika Sozialista , 1956ko urriaren 1a) letoniar abeslaria da.

1981eko *Mikrofona aptauja* abesti-lehiaketan parte hartu zuen Līga Kreicbergarekin batera, zeinean *Dāvāja Māriņa meitenei mūžiņu* abestia kantatu zuten. Abestiak arrakasta handia izan zuen gero Sobietar Batasunean. Hainbat artistek abestiaren bertsioak egin zituzten, horien artean ezagunena Alla Pugatxovarena izanik.

Aija Kukulek Letoniako Estatuaren *Lielā mūzikas balva* (Musika Sari Nagusia) jaso zuen 1993an.

## Diskografia 
* *Naktsputni* ["Modo"rekin] (Melodija, 1978).
* *Dzied Aija Kukule* [EPa] (Melodija, 1980).
* *Dzied Aija Kukule un "Dzeguzīte"* (1985).
* *Raimonda Paula dziesmas* (Melodija, 1985).
* *Meža gulbji* (Mikrofona ieraksti, 1995).
* *Labākās dziesmas* (Baltic Records Group, 2005).

## Kanpo estekak
Jessica Shy

**Džesika Šyvokaitė** (Birštonas, 1996ko maiatzaren 6a), ezaguna **Jessica Shy** izen artistikoaz, lituaniar abeslaria da.

## Bizitza 
Džesika Šyvokaitė Lituaniako Birštonas hirian jaio zen 1996ko maiatzaren 6an. Birštonasko Musika Eskolan pop kantua ikasi zuen. ​Adinez nagusi egin zenean, Londresera joan zen bizitzera eta ikastera, eta bertan Westminsterko Unibertsitatean graduatu zen Musika Komertzialeko Emanaldiak ikasketetan.

*2 minutės šlovės* eta *X Faktorius* telebistako reality-lehiaketetan parte hartu zuen. Jessica Shyren musika-ibilbide profesionala 2019an hasi zen. Urte horretan, *OpenPlay* diskoetxearekin kontratua sinatu zuen eta hainbat single kaleratu zituen, haien artean *Viskas, ką turiu* eta bere lehen arrakasta handia izan zen *Rožė*.

2021ean Justinas Jarutisekin batera argitaratu zuen *Rugpjūtis* singlearekin lortu zuen lehen aldiz Lituanian Singleen Zerrendako 1. postua) eta M.A.M.A. sarietan Urteko Abesti izendatzeko hautagaia izan zen.

2022ko urtarrilean *Šokam lėtai* singlea kaleratu zuen, Lituaniako Singleen zerrendaburua izan zena, eta bere lehen diskoa argitaratu zuen: *Apkabinti prisiminimus*.

2023an bere bigarren diskoa plazaratu zuen: *Pasaka*. Disko honekin ere musika zerrendetako lehen postua lortu zuen Lituanian.

​2024ko Eurovision Abesti Lehiaketarako Lituaniaren kanta, *Luktelk*, idatzi zuen Silvestras Beltė eta Elena Jurgaitytė abeslariekin batera. 2024ko abuztuaren 30ean bakarkako kontzertua eman zuen Kaunasko Darius eta Girenas estadioan 40.000 ikusle baino gehiago bilduz, Lituanian ikus-entzule gehien bildu zituen kontzertuetako bat.

## Diskografia 
* *Apkabinti prisiminimus* (2022)
* *Pasaka* (2023)
* *Sutemos* (2024)
* *Žvėris* (2025)

## Kanpo estekak 
*  Jessica Shyren webgune ofiziala
GJan

**Greta Jančytė** (Vilnius, 1995eko apirilaren 24a), ezaguna **GJan** izen artistikoaz, lituaniar abeslaria da.

## Bizitza 
2010 eta 2011 bitartean Lituaniako *Second Riot* rock taldeko kide izan zen. Taldeak bi abesti kaleratu zituen, *Memories* eta *Stalk*. 2011ko udan taldea utzi zuen beste taldekideekin izandako desadostasunengatik.

YouTuben ospetsu egin ondoren, 2012an *Not Afraid* estreinako singlea plazaratu zuen eta jarraian *Tattoo* delakoa.

2017an *Do It* estreinako estudioko diskoa argitaratu zuen. 2019an bigarren diskoa kaleratu zuen: *Pasiduodu Sau*.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* '*Do It* (2017)
* *Pasiduodu Sau* (2019)
* *Verkiu raudonų vyšnių sode* (2024)

## Kanpo estekak
Julio Rodríguez Taboada

**Julio Rodríguez Taboada** (Lalin, 1966) galiziar matematika irakaslea da eta Matematika Irakasleen Elkarteen Espainiako Federazioako presidentea da 2022tik, Onofre Monzóren lekua hartu zuen gisa.

## Ibilbidea 
Santiago de Compostelako Unibertsitatean Matematika Polalean lizentziatua, Moañako As Barxas BHIko matematika irakasten du.

Matematika Irakasleen Elkarteen Espainiako Federazioako buru da 2022tik, eta Onofre Monzóren kargu ez du kargua. Tamén é presidente da Asociación Galega do Profesorado de Educación Matemática. Espainiako matematika-irakasleen eskasiari kritika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bunce uhartea

**Bunce Uhartea** (batzuetan **Bence**, **Bense** edo **Bance**) Sierra Leonako uharte bat da, Sierra Leona Ibaia estuarioan. Freetown hiriburutik 20 kilometrora dago ibaian gora. Uharte txikia da, 500 metro zabal eta 105 metro luze, eta 1670ko hamarkadan Afrikako Errege Konpainiak eraikitako etxe eta gaztelu bat daude bertan.

Bertatik hamarnaka mila afrikar ontziratu ziren Ipar Amerikako Hego Karolina eta Georgia kolonietara, esklabotzara derrigortuta. Ameriketako Estatu Batuetako afroamerikarretako askoren arbasoak bertan ontziratu zituzten. Maiz jasan zituen frantsesen zein piraten erasoak.

Uhartea txikia bada ere, puntu estrategiko bat zen Merkataritza triangeluarraren baitan, Europatik zetozen itsasontzien nabigazioa ibaian gora baimentzen zuelako. 1807ko Esklabotza Merkatzaritza Legearen bidez Erresuma Batuak esklabotza kendu zuen, eta 200. urteurrena ospatzeko James Madison Unibertsitateko ikerlariek hiru dimentsioko eredu bat sortu zuten, gaur egun Sierra Leonako Museo Nazionalean ikus daitekeena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Skeleton Key

***The Skeleton Key***, , 2005eko Iain Softley ingelesak zuzendutako beldurrezko film bat da. Kate Hudson, Gena Rowlands, Peter Sarsgaard, Joy Bryant eta John Hurt aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Behin bere klinikako erizain lanpostua utzita, Caroline Ellis (Kate Hudson) emakume gaztea enbolia jasan duen Benjamin Devereaux (John Hurt) gizon adindua zaintzeko kontratatua izan da, Violet Devereaux (Gena Rowlands) emazteak errezelo handiz harrera egingo dion arren. Senar-emazteak New Orleans hiritik kanpo Louisiana estatuan eta Mississippiren deltan dagoen landetxe batean bizi dira.

Caroline bikote bitxiaren ohitura arraroei buruz jakinmina piztu eta landetxea arakatzeari ekingo dio. Giltza orokor bat duela, ate guztiak irekitzen hasi eta sekretu beldurgarri bat gordetzen duen ganbara bat topatuko du.

## Aktoreak 
*Kate Hudson: Caroline Ellis
*Gena Rowlands: Violet Devereaux
*John Hurt: Benjamin "Ben" Devereaux
*Peter Sarsgaard: Luke Marshall
*Joy Bryant: Jill Dupay
*Jeryl Prescott: Amatxo Cecile
*Ronald McCall: Aitatxo Justify
*Thomas Uskali: Robertson Thorpe
*Jen Apgar: Madeleine Thorpe
*Forrest Landis: Martin Thorpe
*Jamie Lee Redmon: Grace Thorpe

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai