open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Walter Godefroot

**Walter Godefroot** (Gante, 1943ko uztailaren 2a - 2025eko irailaren 1a) belgikar txirrindularia izan zen, profesionala 1965 eta 1979 artean. Tropeleko kideen artean ‘’Flandriako bulldog’’ goitizenarekin ezaguna zen.

## Kirol ibilbidea
Amateurretan, brontzezko domina irabazi zuen 1964ko Olinpiar Jokoetako errepide proban.

Egun bakarreko lasterketetan espezialista, txirrindularitzako bost monumentuetatik hirutan lortu zuen garaipena: Lieja-Bastogne-Lieja 1967an, Paris-Roubaix 1969an, eta Flandriako Tourra 1968an eta 1978an.

Itzuli handietan ere, emaitza onak izan zituen, Frantziako Tourrean 10 etapa garaipen eskuratu zituen eta 1970ean Puntukako elastiko berdea ere lortu zuen. Horretaz gain, Espainiako Vueltan 2 etapa eta Italiako Giroan etapa 1 poltsikoratu zituen.

1977ko apirilean, klasikoen kanpainaren ostean, dopin kontrol batean positibo eman zuen. Garai hartako tropeleko beste hainbat txirrindulari garrantzitsuk bezala, tartean Freddy Maertens eta Eddy Merckx.

Erretiratu ostean, Godefroot kirol zuzendari lanetan aritu zen, IJsboerke, Capri Sonne, Lotto eta Weinmann taldeetan. 1992an Telekom taldearekin fitxatu zen, non, besteak beste, Bjarne Riis, Jan Ullrich, Andreas Klöden edo Erik Zabel agindupean izan zituen. 2005eko denboraldiaren amaieran, Godefroot talde alemaniarretik aldendu zen eta txirrindularitzaren mundutik urrun mantendu zen, 2006ko uztailean Astana taldearen nominan aholkulari gisa sartu arte (Alexander Vinokurovek eskaturik). Astanarekiko lankidetza 2007ko uztailean amaitu zen.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
[thumb|260px|Godefroot tropelaren aurrean, 1975eko [Flandrian Zehar lasterketan]]
### Klasikoak, Txapelketak eta Olinpiar Jokoak 
—: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu
X: ez zen jokatu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Palmaresa
* Kirol ibilbidea
Marie Cherrier

**Marie Cherrier** (Onzain, 1984ko uztailaren 31), frantziar kantautore, abeslari eta musikari bat da.

## Biografia 
Zazpi urte zituela pianoa jtzen hasi zen baina bertan behera utzi zuen, solfeoa ikastea kostatzen baitzitzaion. 17 urte zituela aitak gitarra bat oparitu zion eta Diapasons rouges taldearen kanten bertsioak egiten hasi zen. Batxilergoa egin ondoren zinema ikasketak egiten hasi zen Parisen baina musikara bideratu zuen bere etorkizuna. 

2002an idatzi zuen lehenengo abestia, "Pantins!" ("txotxongiloak!") Irakeko gerraren inguruko hitzekin, eta ondoren konpromisozko abesti gehiago egin zituen. Bloiseko tabernetan jotzen hasi zen eta irratian eta jaialdi txikitan ere izan zen. 2004an Jean-François Delfour konpositorea ezagutu eta harek animatuta *Ni Vue ni Connue* diskoa atera zuen. Ondoren bigarrena atera zuen, *Alors Quoi ?*, eta 2008an La Cigale aretoan egindako kontzertua grabatu eta disko berria atera zuen.

## Diskografia 
* *Ni Vue ni Connue* (Caroline Productions, 2005)
* *Alors Quoi ?* (Caroline Productions, 2007)
* *Live à la Cigale* (2008) - zuzenekoa
* *Billie* (Les Editions Comme tu m'vois, 2013)
* ''L'aventure'' (autoekoizpena, 2014)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Glioxilatoaren zikloa

thumb|350px|Glioxilatoaren zikloaren eskema.

**Glioxilatoaren zikloa** Krebsen zikloaren aldaera bat da, landareen hazietako glioxisomatan gertatzen dena. Gantz azidoetatik glukosa ekoizten da, eta hori bereziki garrantzitsua da landareen haziak hozitzeko, izan ere fotosintesia egin bitartean zelulak ez baitu bestelako glukosa iturririk.

## Erreakzio biokimikoak 
Glioxisomek triglizeridoak beta oxidazioaren bidez degradatzen dituzte eta azetl-CoA molekulak ekoizten dituzte. Ondoren hasten da glioxilatoaren zikloa.
# Azetil-CoA molekula oxalazetatoarekin elkartu eta zitratoa sortzen da (Krebsen zikloan gertatzen den bezala). Zitrato sintasa entzimak katalizaten du erreakzio hau. 
# Zitratoa isozitrato bihurtzen da. Akonitasa entzimak egiten du.
# Isozitratoa bitan zatitzen da, glioxilatoa eta sukzinatoa sortuz. Isozitrato liasak egiten du. 
# Produktu bakoitzak bide desberdinak jarraituz malatoa ekozten dute:
## Sukzinatoa fumaratoa bihurtzen da eta hau malatoa (Krebsen zikloan gertatzen den bezala). Sukzinato deshidrogenasak eta fumarasak egiten dute hurrenez hurren.
## Azetil-CoAk azetilo bat gehitzen dio glioxilatoari eta honek ere malatoa sortzen du. Malato sintasak egiten du.
# Malatoa deshidrogenatu egiten da eta oxalazetatoa sortzen da. Malato deshidrogenasak egiten du. Ondoren oxalazetatoa gai da glukosa sortzeko glukoneogenesi prozesuaren bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paula Kahumbu

**Paula Kahumbu** (Nairobi, 1966ko ekainaren 25a) kenyar kontserbazionista eta biologoa da, batez ere elefanteak babesten egindako lanagatik ezagun egin dena.

## Biografia 
Paula Kahumbu Naiborin jaio eta hazi zen. Richard Leakey kontserbazionista ezaguna auzokoa zuen eta harengan inspiratuta biologia ikasketak egin zituen. Kenyako gobernuak emandako beeka baten bidez Bristolgo Unibertsitatean egin zituen ikasketak eta Princetongo Unibertsitatean Ekologian doktoratu zen. Lehenengo ikerketa lana Tana ibaiko Primateen Erreserba Nazionalean egin zuen primateak aztertuz.

Doktoretza egin aurretik Kenyara itzuli zen batean Richard Leakeyk filmaturiko elefante letaginen erreketan parte hartu izana leporatu zioten. Ekintza horrek ordea bere helburua primateetatik aldatu eta elefanteetan finkatzea ekarri zion. 1994 eta 2002 artean Kenyako Shimba muinoetako elefanteak ikertzen aritu zen PETRI beka baten bidez. 2005ean Pretoriako Unibertistateko Gordon Institutuan Kudeaketa Garapenerako Programaren Agiria jaso zuen.

2007an WildlifeDirect erakundeko zuzendari exekutibo izendatu zuten. Basa bizitza kudeatzen duen Afrikako erakunde handiena da eta kontserbazio gama handi bat hartzen du haren baitan, elefanteez gain, Sierra Leonako txinpantzeak eta Zimbabweko txakur basatiak besteak beste.

Elefanteen aldeko aktibismoari dagokionez WildlifeDirect erakundeak *Hands off our Elephants* ("Eskuak kanpora gure elefanteetatik") kanpaina aipatzekoa da. Elefanteen legezkanpoko ehiza eta bloiaren trafikoa geldiaraztea zuen helburu, izan ere 2014 eta 2017 artean 100.000 elefantze ehizatu baitziren haien bolizko letaginak eskuratzeko.

## Liburuak 
Haurrentzako hainbat liburu idatzi ditu, beti ere animalien kontserbazioaren inguruko gaiak lantzen dituztenak. *Owen y Mzee: The True Story of a Remarkable Friendship* liburua best-sellerra izan zen. Hipopotamo baten eta dortoka erraldoi baten arteko lagun harremana lantzen da. Owen eta Mzee benetan existitzen diren animalia bi dira, Kanyako Haller parkean elkarrekin bizi direnak.

## Sariak 
* National Geographic (2011)
** Buffet Award Winner - kontserbazio lanagatik
** Emerging Explorer
* Urteko pertsona - Nazio Batuen Erakundeak (2013)
* Order of the Grand Warrior Award - Kenyako gobernuak (2014)
* Whitley Award Winner - *Hands off our Elephants* programagatik (2014)
* Round Square Idealist

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Paula Kahumburen webgune ofiziala
Daniela Barcellona

**Daniela Barcellona** (Trieste, Italia, 1969ko martxoaren 28a) italiar opera-kantaria da, mezzosopranoa. 2023ko apirilean, emakumezko ahots onenaren saria jaso zuen, Bilboko ABAOk emana.

## Ibilbidea 
Uneko mezzosoprano garrantzitsuenetako bat da. Besteak beste, Milango La Scalako Antzokian, Teatro Region (Parma), Erromako Dell'Opera Antzokian, Florentziako eta Bolognako Komunalean, Harean eta Veronako Antzerki Filarmonikoan, New Yorkeko Metropolitan Opera Housen, Parisko Operan eta Madrilgo Errege Antzokian aritu izan da.

### Emanaldi nabarmenak 
*Norma* ( Vincenzo Bellinirena ), *Carmen* ( Georges Bizet ), *La favorite*, *Anna Bolena*, *Lucrezia Borgia* eta *Maria Stuarda* ( Gaetano Donizettirenak ), *Orfeo ed Euridice* ( Christoph Willibald Gluck ), *Il* . *barbiere di Siviglia*, *La Cenerentola*, *Bianca e Falliero* eta *La pietra del paragone* ( Gioacchino Rossinirenak ), *Europa riconosciuta* ( Antonio Salierirena ) eta *Don Carlo* eta *Requiem* ( Giuseppe Verdirenak ).

## Sariak eta aintzatespenak 
* Italiako kritikaren "Abbiati" saria
* "Lucía Valentin-Terrani" saria
* "Aureliano Pertile" saria
* 2002ko "Opera Award"
* "CD klasikoa"
* Rossini d'oro
* 2023ko apirilean, emakumezko ahots onena, Bilboko ABAOk emandako saria
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Opera
* Mezzosopranoa

## Kanpo estekak 
* Daniela Barcellonarekin elkarrizketa
Silvia Solórzano Foppa

**Silvia Solórzano Foppa** (Guatemala, 1950eko abenduaren 2an) mediku, zirujau, politikari eta diplomazialaria da. URNG alderdiko kide eta hautagaia 2023ko Guatemalako kongresurako hauteskundeetan, diputatu bezala.

## Biografia 
Alaíde Foppa eta Alfonso Solórzanoren alaba, lau neba-arreba izan zituen, Laura, Julio, Mario eta Juan Pablo.

Silviak sei urte zituela Mexikora joan zen guraso eta neba-arrebekin bizitzera, bertan zela Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan medikuntza ikasten hasi zen, baina karrera 1975ean bukatu zuen Guatemalako San Carlos Unibertsitatean. Garai horretan hasi zen bere militantzia, Luis Turcios Limaren jarraitzaileekin batera. 

## Ibilbidea 
Neba-arrebak, Mario, Juan Pablo eta Silvia bera, Ejército Guerrillero de los Pobres izeneko talde politiko eta militarrean aritu ziren. Juan Pablo 1980an erahil zuten, Nebajen, eta hurrengo urtean Mario desagerrarazi zuten. Seme-alaben militantziaz jakin zuenean, Alaíde kide egin zen eta hura ere erahila izan zen. Medikuntza amaitu eta gero, Silvia (*Rita* ezizenarekin) zazpi urtez egon zen Quiché-n eta bertan izan zuen heriotzen berri.

Silvia Ejército Guerrillero de los Pobreseko *Camilo* ezizeneko kide batekin maitemindu zen, eta bi seme-alaba izan zituen, ezagunena Juan Francisco. 1983an, bera Nikaraguan zela senarra erahil zuten. Ondoren, Kubara mugitu zen bi seme-alabekin, han Gabriela izeneko beste alaba bat adoptatu zuen eta diplomazia lanetan aritu zen Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca alderdiarentzat, besteak beste, Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordeak Guatemalaren aurkako kondena bat ezartzea lortu zuen, errepresioa zela eta. Guatemalako bake akordioen parte izan zen eta 1997an Guatemalara itzuli zen seme-alabekin batera.

#### Artikuluak 
* Mamá y Guatemala (1990).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Guatemalako Gerra Zibila

## Kanpo estekak
Stella Quan Rossell

**Stella de la Luz Quan Rossell** (Guatemala, 1935 &ndash; 2007) antropologo, etnologo, feminista, idazle eta aktorea da.

## Biografia 
Orduko senarrari jarraituz, Carlos Navarrete, Mexikon exiliatu zen 50. hamarkadan, eta bertan zela etnologia ikasi zuen Mexikoko Antropologia eta Historia Eskola Nazionalean (ENAH) eta tesia ere argitaratu zuen: *Guatemala: una cultura de la ignominia Siete biografías y una entrevista* (1972).

Antropologoak beste exiliatu batzuen bizitzaren historia osatu zuen. Bere tesirako zazpi pertsona elkarrrizketatu zituen, baina, azkenean hiru pertsonaren bizitza sakondu zuen, horietatik bakarra argitaratu zuen 2004an, Luis Cardoza y Aragónena hain zuzen ere. Stella hil eta gero, Yosahandi Navarrete alabak sustatuta argitaratu ziren hiru liburuak, trilogia modura, *Identidad, diáspora y memoria colectiva* proiektuan. Bost urteren buruan egindako elkarrizketak bildu ziren, 1968 eta 1972 urte artean garatutakoak eta 40. eta 50. hamarkadako testigantzak biltzen dituzte, Jacobo Arbenzen eraistea eta ondoren etorri zen Guatemalako Gerra Zibilean eragina izan zuten pertsona ezagunen testigantzak jasotzen ditu, hau da, Luis Cardoza y Aragón, Jacobo Rodríguez Padilla eta Alfonso Solórzano. Liburuen argitalpenarekin Stella Quan Rossellen figura ere berreskuratu zen eta ezezaguna bihurtu zen.

Marisa Ruiz Trejoren arabera gauza asko falta dira autore honen benetako ekarpena eta sakontasuna ezagutzeko, batez ere, Mexikora joan aurretiko esperientziak, hala nola, PIEM eta PUEG-eri emandako laguntza, Centro Eucuménico con mujeres exiliadas centroamericanas-en egindako lana, *Sisterhood is Global* aldizkarian Guatemalari buruz egindako argitalpena (Quan, 1984), Guatemalako *El Fígaro* eta Mexikoko *Unomásuno* aldizkarietan egindako argitalpenak eta abar.
* La semilla que yo sembré: Alfonso Solórzano: testimonio (Guatemala, 1911-México, 1980) (Catafixia, 2018).
* No es el fin, es el mar: (crónica y voces de Luis Cardoza y Aragón) (Catafixia, 2018).

#### Artikuluak 
* Por la vida de la compañera Alaíde Foppa. (*Revista Fem, 1981)*
* Esta noche esta carta, Alaíde. *Revista Fem. (Revista Fem, 1982)*
* Our Daily Bread” (*Sisterhood is global. The international Women’s Movement Anthology,* 1984)
* A modo de silabario para leer a Michel Foucault (Perfiles educativos, 2002)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glioxisoma

**Glioxisoma** landaren zelula eukariotoetan eta onddo batzuetan agertzen den peroxisoma berezia da. Arto, soja, ekilore, kakahuete eta kuia hazietan bereziki ugariak dira. 

## Funtzioa 
Hazietan lipidoak pilatzen diren zeluletan egoten da, haziaren hoziketa garaian lipido horiek oxidatu eta karbohidrato bihurtzen baitituzte. Landareak karbohidrato hauek erabiltzen diru energia iturri gisa fotosintesia egiteko gaitasuna eskuratzen duen artean.

Glioxisometan gantz azidoak degradatu egiten dira beta oxidazioaren bidez eta azetil-CoA molekulak ekoizten dira. Molekula hauek glioxilatoaren zikloan sartzen dira, hortik organuluaren izena. Glioxilatoaren zikloaren bidez glukoneogenesia burutu eta glukosa ekoizten da. Hazietan oso garrantzitsua da ziklo hau, glukosa ekoizteko beste modurik ez baitu zelulak. Glioxisometan gainera ziklo hau burutzeko beharrezkoak diren bi entzima ere gordetzen dira, isozitrato liasa eta malato sintasa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erdizko larrea

**Erdizko larrea**, Artesiagan, Aldude menditik gertu dagoena, Baztango tokiko abeltzainek ondoen baloratzen dutena da, Nafarroa Garaian; halaber, Kontserbazio Bereziko Eremua (KBE) da, Natura 2000 Sarearen parte gisa zeren eta Aldude mendiaren barruan baitago. Hala ere, haren etorkizuna zalantzazkoa da, Artesiagako meatze-proiektuaren kokalekuetako bat baita. 

## Lehen zundaketak 
Erdizko eremuan Magnesitas Navarras enpresak egin nahi duen meategiaren afera 2001. urtean hasi zen, enpresak eremu horretan zundaketak egiteko baimena lortu zuenean. Herritarren artean, albisteak ez zuen harrera ona izan, bertako nekazari aunitzek ez dutelako euren animalia guztiak mantentzeko adina lur propio eta herri lurrak behar dituztelako abeltzain jarduerarekin jarraitu ahal izateko. Erdiz da lur komunal horietako bat, Baztanen dauden hiru bazkalekuetatik handiena.

## Proiektua 
Magnesitas de Navarrak (Magna) argitaratutako txostenaren arabera, 23 urte baino gehiagoko proiektua izango litzateke Artesiaga mendikoa. Lehen urtean prestaketa egin nahi dute; lehen bost urteetan iparraldeko zulotik aterako dute materiala. 6. urtetik 12.era iparraldeko zuloa beteko dute, eta hegoaldeko zulotik materiala ateratzen hasiko dira. 12. urtetik 22.era hegoaldeko zulotik aterako dute materiala. Hortik aurrera, lurra berregokituko dute. Belardiak eta pagadiak jarriko dituzte, baina hegoaldeko zuloa amilburu bihurtuko da betirako.

## Protestak 
Larrea eta lana eremua defenditzeko 2007an sortu zen Erdiz Bizirik taldea eta 2008an Magnesitas Navarras Magna enpresak proiektua bertan behera utzi zuen aurretik protesta jendetsuak egin ondoren. Enpresak 2019an adierazi zuen proiektua berriz ere. Ondoren, bailarako biztaleen sektore garrantzitsu batek manifestazio eta protesta ugari egin ditu. 2022ko azaroaren 20an gaiaren inguruko galdeketa prestatu zen baina Espainiako Gobernuak Nafarroan duen ordezkariak uste zuen herriek eta Baztango Udalak ez dutela eskumenik auzi horren gainean, Magnaren proiektua udalerriz gaindikotzat izendatu dutelako, bestez beste. Eta, horrenbestez, gai horri buruz galdeketa egiteko eskumena ukatu zien. Horren arabera, Baztango Udalaren eta Baztango Batzar Nagusien oniritzirik ez du behar enpresak, lanei ekiteko.

## Nafarroako Parlamentuaren jarrera 
Artesiaga mendian, Baztanen (Nafarroa), meategi bat egitea onartu zuen 2022ko urriaren 6an Nafarroako Parlamentuak, Navarra Sumaren, PSEren eta Geroa Bairen aldeko botoekin, eta María Chiviteren Gobernuari eskatu zioten proiektua «foru intereseko inbertsio» izendatzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aldudeko mendigunea
* Magnesitas Navarras

## Kanpo estekak
Hidroperoxido

Kimika organikoan **hidroperoxido** esaten zaie hidroperoxi funtzio-taldea (-OOH)  duten konposatuei ROOH formula orokorra dutenak. Hidroperoxidoak peroxido organikoen azpitalde bat osatzen dute. Nahikoa ez-egonkorrak dira eta lotura bikoitzak dituzten konposatuekin polimerizazio  eragin ditzakete.
frame|Hidroperoxidoen formula orokorra
Hidroperoxidoek paper garrantzitsua dute biologian. Gantz-azidoen, esteroideen eta terpenoen hidroperoxidoak ehunka ezagutzen dira. Entzimek eragiten dute beren sintesia.

Eterrak  hidroperoxidora oxida daitezke berez airearen oxigenoaren eraginez. Adibidez, tetrahidrofurano disolbatzailea komertzialki butilhidroxitoluenoa izaten du inhibitzaile gisa peroxidazioa ebitatzeko.

Fitxategi:Tetrahydrofuran_peroxide_formation.svg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Justus Sustermans

**Justus Sustermans**, **Joost Sustermans** edo **Suttermans** (Anberes, 1597ko irailaren 28a - Florentzia, 1681eko apirilaren 23a) flandriar margolari eta marrazkilaria izan zen.

1620an Florentziara iritsi zen eta Medici familiaren gorterako lan egin zuen. Medicitarren erretratuez gain, Fernando II.a enperadoreak enkargatutako Vienako familia inperialeko kideak ere margotu zituen.

Eszena historikoak, generokoak, natura hilak eta animaliak ere margotu zituen.

## Iruditegia 

Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei (Uffizi).jpg|Galileo Galilei
Justus Sustermans - Madonna Domenica delle Cascine, la Cecca di Pratolino e Pietro moro.jpg|Domenica delle Cascine, la Cecca di Pratolino eta Pietro Moro
Equestrian portrait of Ferdinando de' Medici.jpg|Ferdinando de' Medici
Justus Sustermans - Portrait of Orazio Piccolomini, three-quarter-length, with a dog.jpg|Orazio Piccolomini
Justus Sustermans - The cloakroom of the Villa di Pratolino with hunters and cooks of the Medici family.jpg|Medici familiako ehiztariak eta sukaldariak Villa Pratolinon
Justus Sustermans 020.jpg|Valdemar Christian Schleswig-Holsteingoa

## Kanpo estekak
Inés Álvarez de Toledo Caro

**Inés Medina Sidonia** edo **Bornos kondesa** izenez ezaguna, jaiotzaz **Inés Álvarez de Toledo Caro** (Madril, 1857ko martxoaren 12a &ndash; Donostia, 1937ko abenduaren 31) madrildar aristokrata eta jaiotzaz Espainiako handia, Afrikako Cazazako XVI. markesa, 1891n titulua birgaitu ondoren. Gainera, Valentziako Real Maestranza de Caballería-ko dama izan zen.

## Biografia 
Rosalía Caro eta Álvarez de Toledoren eta Medina Sidoniako XVIII. dukea zen José Álvarez de Toledoren eta Silvaren alaba izan zen Inés. Aitak 1891n Afrikako Cazaza markesatua birgaitu zuen bere alaba Inesentzat, Fernando Ramírez de Harorekin eta Patiño XIII kondearekin ezkondu zenean.

### Titulua 
Titulu hori Errege Katolikoek eman zuten 1504an Juan Alonso Pérez de Guzmán y Mendoza, Medina Sidoniako III. dukearen alde. Markesatuaren izena Marokoko Cazaza herriari dagokio (gaur egun abandonatuta dagoen herria). 1504an Medina Sidoniako dukearen zerbitzura ari zen Melillako alkaideak, Gonzalo Mariño de Riberak, konkistatu zuen. Afrikako Cazaza markesatuak urte batzuk zeramatzan erabili gabe, Medina Sidoniako dukeak ez baitzuen bere ondorengotza-zerga ordaindu.  
[thumb|150px|Senarra, Villariezo kondea, gero Bornos kondea, Valentziako Real Maestranza de Caballeria-ren uniformearekin. [Christian Franzen-en argazkia, 1917 ingurukoa]]
Inés Madrilen ezkondu zen, 1884ko urtarrilaren 15ean, Fernando Ramírez de Haro y Patiñorekin. Bere lehengusina-arreba, María Asunción Ramírez de Haro eta Crespí de Valldaura, ondorengotzarik gabe, XIII. Bornos kondea,  XII. Murillo kondea, VIII Villanueva de Duero markes, Espainiako Handikia hiru aldiz, XIII. Villariezo kondea, X. Montenuevo kondea  eta XII. Peñarrubias  kondea.

## Familia 
### Ondorengoak 
* Fernando (1886-1970), lehenbizi Montenuevoko XI. kondea eta, aita hiltzean, Bornos XIV. kondea, Murillo XIII. kondea, Villanueva de Duero IX. markesa, hiru aldiz, Espainiako handia eta Peñarrubiasko XIII. kondea. María Dolores Pérez de Guzmán eta Sanjuánekin ezkondua, Juan Pérez de Guzmán eta Boza, T'Serclaes-eko (Espainiako handia) II. dukea, eta María Dolores Sanjuán eta Garveyren alaba. Ondorengotzarekin.
* Jose (1887-1979) (887-1979), Villariezo XIV. kondea, ezkongabetan hila.
* María del Patrocinio(1888-1919), moja erreparadorea.
* María de la Asunción (1890-1925), Jesús Gorosabelen eta Mendiaren emaztea, ondorengotzarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inés María Calero

**Inés María Calero Rodríguez** (Punta de Piedras, Nueva Esparta, Venezuela, 1969ko martxoaren 21a) venezuelar modelo eta aktorea da, 1987ko Miss Venezuela txapelketa irabazi zuena.

## Biografia 
Inés María Calero Punta de Piedrasen jaio zen, Nueva Espartan, Venezuelan, 1969ko martxoaren 21ean, baina Caracas hirian hazi zen. Amaren aldetik espainiar jatorria du.

## Bizitza pertsonala 
1993an, Miguel Moly 'Merengearen Astroarekin' ezkondu zen, eta bi seme-alaba ditu: Jonathan Moly abeslari venezuelarra eta Marinés Estefanía Moly. 2016. urtean, 23 urtez ezkonduta egon ondoren, dibortziatu egin ziren. Estatu Batuetan bizi da, Miamin.

## Ibilbidea 
1987an, Miss Venezuelan parte hartu zuen, New Esparta estatua ordezkatuz. Lehiaketa 1987ko otsailaren 6an egin zen, ostiralean, Caracasko Udal Antzokian, eta titulurako 23 izangaik hartu zuten parte. Edizio horretan, Calero ian zen irabazlea, eta, gainera, Miss Fotogenia titulua ere eskuratu zuen. 1,79 m-ko altuera zuen eta 89-59-89 neurtzen zituen. Gero, 1987ko Miss Hego Amerika txapelketara joan zen, Cartagenan (Kolonbia), eta bigarren finalista izan zen. Urte berean, 1987an, Miss Unibertsora joan zen, Singapurreko World Tralde Centerren, eta hirugarren finalista sailkatu zen. Hurrengo urtean, 1988an, ohiko den moduan, Miss Venezuela koroa eman zion hurrengoari, eta RCTV eta Venevisióneko emanaldi dramatiko batzuetan jardun zuen.

## Telenobelak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Venezuela
2023ko Lieja-Bastogne-Lieja

**2023ko Lieja-Bastogne-Lieja** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 109. edizioa izan zen. 2023ko apirilaren 23an egin zuten Lieja eta Lieja artean, 258,1 kilometroko ibilbidearekin. Lasterketa hau, UCI World Tour 2023ko 19. proba izan zen.

Garailea, Soudal Quick-Step taldeko Remco Evenepoel belgikarra izan zen, helmugara bakarrik iritsi zela. 

Lehenbiziko euskalduna Ion Izagirre gipuzkoarra izan zen, hamaseigarren sailkatu zelarik.

## Taldeak 
## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak 
* Sailkapena webgune ofizialean
Edu Martínez

**Eduardo Martínez Labari**, futbolean **Edu Martinez** izenarekin ezaguna, (Iruñea, Nafarroa Garaia, ) nafar futbolari ohia da, atzelari moduan aritzen zena.

## Kirol ibilbidea 
*2022ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak
Estefano Izagirre

**Estefano Izagirre Godineau** (Usurbil, Gipuzkoa, ) gipuzkoar futbolari ohia da. Erdilari edo ezker atzelari moduan aritzen zen. 

## Ibilbidea 
*2015ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren profila Errealeko webgunean
Xanti Martín

**Santiago Martín Jiménez** (Donostia, Gipuzkoa, ) gipuzkoar futbolari ohia da, atzelari moduan aritzen zena. Bere semea Jon Martín errealeko jokalaria da ere.

## Ibilbidea 
*2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren profila Errealeko webgunean
Benigno Belaustegigoitia

**Benigno Belaustegigoitia Landaluze** (Bilbo, Bizkaia, 1879ko urtarrilaren 16a - *ibidem*, 1946) euskal futbolaria izan zen. Bere anaietako bat, Jose Maria Belaustegigoitia, Athletic Clubeko jokalari ospetsua izan zen.

## Kirol ibilbidea 
* Espanyol

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belarri berde

**Belarri berdea** (*Panellus serotinus*) *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria. Haragi larrukara samarra du.

Sinonimoak: *Pleurotus serotinus*, *Hohenbuehelia serotina*, *Panus serotinus*

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, zirkuluerdi formakoa edo giltzurrun itxurakoa, ganbila, ertza oso biribildua, oliba-berde kolorekoa, berde-botila kolorekoa edo berde-okre antzeko kolorekoa, ertz horiarekin. Azal tomentoduna gaztetan, ondoren glabroa, likatsua eguraldi hezearekin.

**Orriak:** Meheak eta oso estu, dekurrenteak; arbeletxeko kolorekoa, gero marroi-horixka.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Ezkatatsua, lodia, alboan, kapelaren ondoan loditua, inkurbatua, horixka kolorekoa.

**Haragia:** Lodia, zertxobait larrukara.

**Etimologia:** *Serotinus* epitetoa latinetik dator, berandu esan nahi duen "serotinus" hitzetik. Berandu garatzen dela.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Kapelaren berde-oliba ilun koloreak, orrien tindu arbeletxeko koloreak eta ezkataz estalitako oinak, ia nahastezina bihurtzen dute. *Pleurotus ostreatus* delakoaren antz pixka bat badu.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, hostozabalen enborretan.

### Banaketa eremua 
Europa, Kanada, Alaska, Mexiko, Ameriketako Estatu Batuak, Errusia, Japonia, Himalaiako eremua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bassaricyon medius

***Bassaricyon medius*** Procyonidae familiako ugaztun haragijale espezie bat da. Bere habitata Panaman aurki daiteke, eta Kolonbia zein Ekuadorko mendebaldeko lur baxuetan.

## Deskribapena 
ezkerrera|thumb|***Bassaricyon medius*** zuhaitz batean.Gorputzaren luzera gutxi gora behera 38 zentimetrokoa izaten da, eta isatsarena 44 cm; bataz beste, 1 kg pisatzen dute. Ile kolore arrea du, eta sabelaldea horia da.

## Habitata 
Baso tropikal hezearen zuhaitzen goiko aldea nahiago du bizitzeko, eta oso gutxitan ikusten da lurrean. Lur beroetan bizi da, itsas mailatik 1.800 metroko altueraraino.

## Taxonomia 
Espezie hau Chocóko (Kolonbia) hainbat espezimenetan oinarrituta deskribatu zuen Thomasek 1909an. Hala ere, *Bassaricyon*en hainbat espezieren arteko konparazio morfologiko zehatzak egin eta haren DNA aztertu ondoren, *B. medius* espezie gisa berretsi da, gutxienez bi azpiespezierekin, benetan *Bassaricyon alleni* (*B. alleni siecatu*s) espeziekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tephrocybe anthracophila

***Tephrocybe anthracophila*** *Lyophyllaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du balio gastronomikorik.

Sinonimoak: *Lyophyllum anthracophilum*, *Lyophyllum sphaerosporum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, higrofanoa, ertza ildaskatua denbora hezean, oso haragi gutxi du. Arre-beltzaxka kolorekoa, argiagoa eta grisaxkagoa hezetasuna galtzean.

**Orriak:** Zuri-grisaxka kolorekoak; oinarekin bat egite aldakorrekoak, itsatsiak edo dekurrente samarrak ager daitezke.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Kapelaren kolore berekoa edo zertxobait argiagoa; pruinaduna eta zurixka goialdean, fistulosoa, ez da hauskorra.

**Haragia:** Gutxi eta irinaren usain eta zaporearekin.

**Etimologia:** *Tephrocybe* terminoa grekotik dator, errauts, esan nahi duen "tefrós" hitzetik eta orri, esan nahi duen "phyllón" hitzetik. *Anthracophila* epitetoa ere grekotik dator, ikatza, esan nahi duen "ntrakos"  hitzetik eta lagun, maitale, esan nahi duen "philos" hitzetik. Erretako lekuetan hazten delako.

## Jangarritasuna 
Ez du sukalderako balio.

### Nahasketa arriskua 
Habitat bera eta irin usaina duten *Tephrocybe* hauekin:  *Tephrocybe ambusta* delakoarekin, honek erdian titi txiki bat du, *Tephrocybe atrata* espeziearekin, hau zertxobait likatsua da. Azterketa mikroskopikoa egin gabe zailak dira bereizteko.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, erretako lekuetan eta su hondarretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Groenlandia, Europa, Errusia, Japonia, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Museo Virtual de la Mujer Combatiente

**Museo Virtual de la Mujer Combatiente** (MVMC) Espainiako Gerra Zibilean parte hartu zuen 3.400 emakume borrokalariei buruzko gune historiko, bisual eta hezigarria eskaintzen duen plataforma bizia da.

## Proiektua 
Museoa 1936an Espainiako Estatu Kolpearen aurka matxinatu ziren emakumeei buruzko ikerketa eta dokumentazio proiektu baten ondorioa da eta Gerra Zibilaren urteak hartzen ditu kontuan, hau da, 1936tik 1939ra.

Proiektua Gonzalo Berger eta Tània Balló Colell-en zuzendaritzapean garatu da eta Mónica Jato eta Alison Ribeiro de Menezes ikertzaileen laguntza izan du ere. Horrez gain, Emakumeen Institutuaren, Memoria Demokratikoaren Estatu Idazkaritzaren eta Rosa Luxenburgo Fundazioaren babesa izan du.

## Emakume borrokalariak 
[thumb|202x202px|Milizianoak 1936, [Gerda Taro|Gerda Taroren argazkia.]]
Gerran maila sozial, adin eta ideologia anitzetako emakumeek hartu zuten parte, besteak beste, anarkista, komunista, sozialista eta errepublikanoenak ziren. Geografikoki, biztanle gehien zituzten hirietatik zetozen (Madril, Bartzelona). Emakumeak militarizatu ondoren, ofizial edo ofizialorde mailara iritsi ziren. Izan ere, bost komisario, bi komandante, hamahiru kapitain, hogeita sei teniente, lau alferez, sei sarjentu eta lau kabo izan zirela onartzen da.

### Euskal milizianoak 
Ikerketak Euskal Autonomia Erkidegoko 240 emakume eta Nafarroako beste 11 emakume dokumentatu ditu. Horietako batzuk ezagunak dira, Kasilda Hernáez adibide, beste batzuk ordea ahanzturan geratu dira, hala nola, Crescencia Almeida Erro, Mercedes López Cotarelo, Pilar Valles Vicuña, Gavina Viana Viana, Aurora Arnaiz, Francisca Romana Halzuet eta Higinia Luz Ayestaran.

## Irudiak 

Fitxategi:Carolina_Bunjes_Mundo_Grafico.jpg|alt=
Fitxategi:Anna_Maria_Martínez_Sagi.jpg|alt=

## Ikus, gainera 
* Fronte Popularra
* Espainiako Bigarren Errepublika

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Museo Virtual de la Mujer Combatiente.
Carl Vaugoin

**Carl Vaugoin** (Viena, 1873ko uztailaren 8a - Krems an der Donau, 1949ko ekainaren 10a) austriar politikaria izan zen. Austriako kantzilerra izan zen 1930eko irailaren 30etik abenduaren 4ra.

Austriako Alderdi Sozialdemokratako kidea izan zen eta Defentsa ministro kargua bete zuen hamabost gobernutan 1921etik 1933ra. Austriako kantzilerorde izan zen 1929tik 1930era, eta bi hilabetez kantziler 1930ean.
Germain Derycke

**Germain Derycke**, (Bellegem, 1929ko urriaren 2a - Kortrijk, 1978ko urtarrilaren 13a), txirrindulari belgikarra izan zen. Egun bakarreko lasterketetan aditua, txirrindularitzako bost monumentuetatik, lau irabazi zituen: Milan-San Remo, Paris-Roubaix, Lieja-Bastogne-Lieja eta Flandriako Tourra.

1959an, 29 urterekin, bere kirol-ibilbidearen gailurrean zegoela, auto-istripu larri bat izan zuen eta, tamalez, ez zuen berriro ere goi mailan aritzeko aukerarik. Horren ondorioz, 1961eko denboraldiaren amaieran, txirrindularitza utzi behar izan zuen

48 urte besterik ez zituelarik, Germain Derycke ustekabean hil zen etxean, aneurisma baten ondorioz.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan
### Itzuli handiak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
—: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu
X: ez zen jokatu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Germain Derycke *cyclingarchives.com*
* Germain Derycke *firstcycling.com*
Andrea González Caballero

**Andrea González Caballero** (Eibar, 1992) gitarra klasiko jolea da, hainbat txapelketa internazional irabazi ostean ospea lortu duen artista, eta BBC Music Magazine aldizkari britainiarrak aipatu izan du nazioarteko gitarra jole gazterik onenetako bezala.

## Formakuntza 
González Caballero txikitatik ezagutu ditu gitarrak etxean, bere ama (Ana Caballero), gitarra irakaslea baitzen Eibarko Andres Egiguren Musika Eskolan. 6 urterekin aitonak bere tamainako gitarra txikia oparitu zion, eta orduantxe hasi zituen bere ikasketa formalak.

2010 urtean Düsseldorfeko (Alemania) Robert Schumann kontserbatorioan ikasten hasi zen; han Joaquín Clerch irakaslearekin eskolak hartu zituen; ikasketa hauek 2016ean amaitu zituen. 2013 urtean, Klagenfurteko (Austria) Musika Eskolan sartu zen, Erasmus beka batekin; han Marco Tamayorekin ikasi zuen.

## Musika jarduna 
González Caballeroren interpretazioan, kritikoek bere eskuineko eskuaren abilezia goraipatu dute, jarduera arin eta trebea ahalbidetzen diona. Aitortzen duenez, bere jotzeko moduan Joaquin Clerch maisuaren eragin handia gordetzen du. Oro har, egunean 4 bat ordu entseatzen saiatzen da. Azken urteetan, informazio eta komunikazio teknologiek musika zabaltzeko ematen dituzten aukera berriak esploratzeari ekin dio.

## Sariak 
Jasotako sarien artean, besteak beste:
* XL Concurso Internacional F. Sor (Erroma), lehen saria.
* David Russell gazteen saria Vigon (Galizia).
* Lehen sariak Weimar, Fernando Tárrega (Vila Real), Daniel Fortea (Castelló), Zarautz, Euskadiko Musikari Gazteen lehiaketetan.
* Hirugarren sariak Norba Caesarina (Cáceres) eta Andrés Segovia (Linares) lehiaketetan.

## Diskografia 
* “Works for guitar”(Naxos, 2017). Doinu sortu berriekin, eta Francisco Tàrrega, Joaquin Clerch, Isaac Albeniz, Sergio Assad, Julian Arcas, Emilio Calandin musikagileen lanekin.
* “Euskaraz” (2021) Carlos Fernando López musikagilearekin.
* "Identidade" (2022), 10 emakumez osatutako lan taldean egindakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Andrea González Caballeroren webgunea
BBC Music Magazine

**BBC Music Magazine** hilabetekari britainiarra da, eta musika klasikoa du ardatz nagusi.

## Historia 
1992ko irailean argitaratzen hasi zen, BBC Worldwide, BBCren filial komertzialaren eskutik, Warner Music Enterprisesekin batera. 2012tik Immediate Media Company da editorea.

1993tik aldizkariak AEBetako edizio bat du. EdukietanBBC Radio 3 irratiaren materialak argitaratzen dira nagusiki, musika klasikoarekin lotuak, baina jazz eta world music. atalak ere badaude. Aldizkaria audio CD batekin banatzen da, askotan BBC kateak eginiko lan luzeen grabaketak. 37.530 aletako tirada du, eta irabaziak BBCra itzultzen dira.  Artikuluen gaiak anitzak dira, hala nola zuzendari famatuei buruz edo XXI. mendeko musika klasikoaren joerak. Besteak beste, Andrea Gonzalez Caballero gitarra jole euskalduna ere aipatua izan da bertan.

BBC Music Magazineren aurreko editoreen artean Helen Wallace eta Oliver Condy daude. 2022ko urtarriletik editorea Charlotte Smith da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inés Martín Rodrigo

**Inés Martín Rodrigo** (Madril, 1983) madrildar idazle eta kazetaria da, eta 2022an Nadal eleberri-saria irabazi zuen *Las modos del deseo* lanagatik.

## Biografia 
Haurtzaroa Extremadurako herri batean eman zuen. Han maistra zen amak, Aurora Rodrigok, literaturan zaletu zuen. Inesek hamalau urte zituela hil zen. Madrilgo Complutense Unibertsitatean Kazetaritzan lizentziatu zen. 

## Ibilbidea 
Kazetaritza amaitu ondoren, hamalau urtez lan egin zuen Kultura arloan *ABC Cultural*-en, eta, gero, Prensa Ibérica taldeko Abril literatura-gehigarriaren taldeko kide izan da. *El Ojo Crítico* RNE-ren kultura-programaren kolaboratzailea ere bada. 2019an, Garapenerako Nazioarteko Lankidetzarako Espainiako Agentziak (AECID) aukeratu zuen «10 de 30» saioaren lehen edizioan, 30 eta 40 urte bitarteko hamar idazle espainiarren lana atzerrian ezagutarazi eta sustatzeko. *El Ojo Crítico* Eleberri Sariaren epaimahaiko kide izan da eta *Hay Festival Segovia* hitzaldiak antolatu ditu.

Saritutako *Las formas del querer* eleberriaren aurretikoak, hauexek dira: *Azules son las horas/Urdinak dira orduak* (2016), idazleei egindako elkarrizketen antologia, *Una habitación compartida/Gela partekatua* (2020) eta *Giselle* (2020) haurrentzako ipuina, izen bereko baletean oinarritua. Lan batzuen hitzaurreak idatzi ditu, hala nola, David Foster Wallace, Virginia Woolf edo Carmen Laforet.

## Lanak 
* *Azules son las horas/Urdinak dira orduak*. Espasa, 2016.
* *David Foster Wallace, el genio que no supo divertirse/David Foster Wallace, ongi pasatzen jakin ez zuen jenioa*, *David Foster Wallace lan* kolektiboan. Random House, 2016.
* «*Naufragio»*, *El cuaderno caníbal*, ipuin antologia. Pálido Fuego, 2017.
* *Giselle* Tres Hermanas, 2020. Raquel Aparicio ilustratzailearekin lankidetzan aritzea, Dantza Konpainia Nazionalak musikalki egokitutako album ilustratua.
* *Las formas del querer/Maitasunaren formak*. Destinoa, 2022. Nadal saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Durvillaea antarctica

***Durvillaea antarctica***, **Cochayuyo**, **cachiyuyo**, **cochaguasca**, **cochahuasca** edo **colloy** ere deitua,, iodo ugariko alga arre jangarria da, Antartika azpiko itsasoetan bizi dena, Txilen, Zeelanda Berrian eta Hego Ozeano Atlantikoan.

## Deskribapena 
Alga handi bat da, 15 metroko luzera izan dezakeena. Bere filoideak ("hostoak"), kolore arre berdexkakoak dira itsasoan daudenean eta arre gorrizta lehortu ondoren. Sendotasun haragitsua dute eta barrualdea abaraska-egitura (panal-egitura) bat da, olatuen erasoari eusteko erresistentzia handia ematen diena. Bere kauloidea ("zurtoina") zirkularra da eta ez du airez betetako espaziorik. Bere kolorea berde argia da eta metro bat luzekoa da lehen filoidea jaio arte. Disko basala edo errizoidea oso egitura indartsua da, eta harkaitzei atxikitzen zaie hausturaren eremuan; izan ere, olatuen etengabeko kolpeari eusteko gai izan behar du, substratutik askatu gabe.

## Erabilerak 
Alga hau komunitate indigena amerikarren elikadura-baliabideetako bat izan da mendeetan, eta gaur egun Txileko gastronomiaren parte da. Txilen kostaldetik atera eta pakete batzuetan lehortu dute. Pisu txikia zutenez, herrialdearen barruan trukatzen zituzten paketeak. Txileko plater askok erabiltzen dute alga hori; gisatuak (ohikoena cochayuyo charkicana da), entsaladak, pastelak eta zopak, eta "cochayuyo marmelada" egiteko erabiltzen dute. Hala ere, azken urtetan kontsumoa murriztu egin da.

Alga hori duten elikagaiei efektu antieskrofulosoak, digestiboak eta tonikoak esleiten zaizkie.

Iraganean, hortzak garatzen ari ziren umetxoek haginka egin ziezaioten erabiltzen zen. Era berean, maputxeek kolore arre oso iluna lortzen zuten zurtoinetatik beren oihalak tindatzeko.

Gaur egun, bada cochayuyo gel bat, fase esperimentalean dagoena, landareen haziak lur txiroak kolonizatzeko substratu nutritibo gisa balio duena eta bideak eraiki ondoren agerian geratzen den lurpean larrea hazteko erabili dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akeo

**Akeo** honakoa izan daiteke:
* Akeo (mitologia), greziar mitologiako pertsonaia.
* Akear (Homero), Homerok greziarrak izendatzeko erabilitako izena.
* Akaiarrak, Greziako fundazio mitoko herrietako bat.
* Akaia, Greziako eskualde administratiboa.
Guillermo Calabrese

**Guillermo Miguel Calabrese** (Buenos Aires, 1961eko urriaren 5a - Buenos Aires, 2023ko apirilaren 21a)  argentinar sukaldaria eta telebista-aurkezlea izan zen. Buenos Aireseko La Salle ikastetxean ikasi zuen. Carlos "Gato" Dumas irakaslearekin batera "Gato Dumas Colegio de Gastronomía" sukaldaritza ikastetxea sortu zuen, eta zuzendari akademiko nagusia izan zen. *Cocineros argentinos* programaren gidari izan zelako ezaguna zen. *Qué mañana!* programako gidari gisa ari zen lanean. . 

## Biografia 
Siziliar sustraiak zituen familia batean jaioa, Guillermo Calabrese medikuntza ikaslea zen, harik eta hogeita bost urte zituela Gato Dumasengana jo zuen bere ikasle izateko eskatzeko. Bere jatetxe bateko sukaldean garbitzaile gisa hasi eta hiru urte besterik ez zirenean sukaldari buru izatera iritsi zen. 

Jatetxe ugari sortu eta telebistako programetan parte hartu ondoren, 1998an, Gato Dumasekin batera, Gato Dumas Gastronomia Eskola sortu zuen.

## telebistan 
2010etik 2019ra *Cocineros Argentinos* programa gidatu zuen. 

2022az geroztik *Qué mañana!* programa zuzentzeaz arduratu zen., Ariel Rodríguez Palacios ordezkatuz .

## Heriotza 
2023ko apirilaren 21eko egunsentian hil zen Buenos Aires hiriko Fernández Ospitalean, bertara urgentziaz eraman zuten, bere etxean geldialdi kardiorespiratorioa izan ostean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Argentinako Sukaldarien orri ofiziala
* Gato Dumas Sukaldari Eskola
Akear (Homero)

**Akearrak** () Homeroko greziarrak kolektiboki izendatzeko erabilitako izenetako bat izan zen. Uste da terminoa hititako *Ahhiyawa* eta egiptoerako *Ekwesh* terminoetatik eratorri zela, Brontze Aroaren amaieran jada testuetan agertzen den hitza. Uste denez, aipamen honek Zibilizazio minoikoari, edo bere parteren bati, egiten dio erreferentzia. 

Garai hostirkoan, terminoa erabiltzeari utzi zitzaion greziarrak izendatzeko, eta batez ere Akaia eskualde historikoari buruz hitz egiteko hasi zen gordetzen, Peloponesoaren iparraldeko eskualdea. Bertako hiri estatuek, beranduago, Akaiar Liga sortu zuten, K.a. III. eta II. mendetan zehar garrantzitsua izan zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aloñako igoera

[thumb|250px|[Malen Osa eta Walter Becerra, 2022ko Aloñako Igoerako irabazleak]]
**Aloñako igoera** Oñatin jokatzen den mendi lasterketa da. 2005ean izan zuen lehenengo ekitaldia.

## Historia eta ibilbidea 
Hasiera batean Aloñara igo eta jeistea zen helburua eta 15'5 kilometrotako luzera zuen. 2014tik aurrera ibilbidea mendi lasterketetara estandarizatu zen ia 23 km luzera hartu zuelarik. Oñatitik atera eta Aloña igo ondoren Akatz, Eskista eta Artzanburu (1.365m) igaro eta Oñatin amaitzen da.

2020ko ekitaldia ez zen jokatu COVID-19 pandemiaren erruz.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lasterketaren webgune ofiziala
Helikasa

[thumb|250px|eskuinera|*[Escherichia coli|E. coli* bakterioaren helikasa.]]

**Helikasa** izaki bizidunentzako ezinbesteko prozesuetan parte hartzen duen funtsezko entzima da, DNAren erreplikazioan, transkripzioan, birkonbinazio genetikoan, DNAren konpontzean eta erribosomaren biogenesian hain zuzen ere. DNAren kateak banatzen ditu erreplikazio edo transkripzio burbuilak eratuz. Helikasen aniztasun handia existitzen da.

## Aurkikuntza 
Helikasa *E. coli* bakterioan aurkitu zen lehenengo, 1976. urtean. Giza zeluletako helikasa 1990. urtean isolatu zen aurrenekoz eta helikasa mitokondriala 1992an.

## Funtzionamendua 
[thumb|350px|eskuinera|[DNAren erreplikazioaren diagraman helikasa DNA kateak banatzen dituen triangelu urdina da.]]
Helikasaren funtzioa DNAren kateak lotzen dituzten base nitrogenatuen arteko hidrogeno loturak haustea da, horrela kate biak banatu eta beharrezkoak diren entzimak erreplikazio edo transkripzio burbuilan sartu ahal izateko.

Azken ikerketen arabera helikasek ez dute burbuila zabal dadin itxaroten, haiek ere aktiboki hartzen dute burbuilaren sorreran topoisomerasarekin batera. Burbuila batean mutur bakoitzean helikasa batek egiten du lan, burbuila gero eta handiagoa bihurtuz. Behin lanean hasita DNA kate bakoitzaren fosfodiester loturetan zehar joaten da aurrera eta hidrolasa motako entzima denez ATP edo GTP molekulek gordetako energia askatuz lortzen du hidrogeno loturak haustea.

Helikasek *in vivo* hobeto lan egiten dute *in vitro* baino, burbuila zabalik mantentzen duten proteinek laguntzen baitiote zelula bizietan.

## Helikasa aniztasuna 
Helikasa ugari existitzen dira. *E. coli* bakterioan esate baterako 14 aurkitu dira eta giza zeluletan 64 RNA helikasa eta 31 DNA helikasa ezberdin. Guztiek funtzio bera duten arren prozesu ezberdinen parte izateak eragiten du helikasen aniztasun hori.

Helikasek oligomerizazio ezberdinak agertzen dituzte. Badira hexameroak (AdnB), dimeroak eta baita monomeroak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chichita de Erquiaga

**Chichita de Erquiaga** (Huinca Renancó, Córdobako probintzia, Argentina; 1931) argentinar sukaldari ospetsua da.

## Karrera 
Sei urterekin, bere betiko bokazioa izango zena, sukaldaritza, ama konbidatzeko bizkotxo pila bat prestatzen ari zen bitartean aurkitu zuen.

Sukaldaritzarako berezko talentu baten jabea, Chichita Argentinako telebistako sukaldari ospetsua izan zen. Bera izan zen, pantaila txikiko beste sukaldari batzuek bezala, adibidez Doña Petrona de Gandulfo edo Marta Ballina, sukaldaritza artisauaren munduan erreferentea, etxeetara iristen jakin zuena bere errezeta goxoenak transmititzen.

Petrona Carrizo de Gandulfo andrearen oinordeko absolutua, bere ospea iritsi zitzaion 7 urtez *Realidad* albistegiari esker, 13. kanaleko eguerdietan. Juan Carlos Pérez Loizeauk eta Ramón Andinok zuzendutako kazetaritza zikloan sukaldeko espazioa landu zuen. Aldi berean, hainbat urtez *Buenas tardes, mucho gusto* programan eta *Nuevediario* arrakastatsuan lan egin zuen.

Gainera, dozenaka sukaldaritza liburu argitaratu zituen bere errezeta ezagunenekin, belaunaldi osoei sukaldatzen irakatsi zietenak.

1980ko hamarkadan Chichita eta Ramón Andinoren arteko maitasun harreman posible baten zurrumurruak egon ziren, nahiz eta inoiz egiaztatu.

1992an bere etxea irekitzea erabaki zuen, Montevideoko luxuzko lokal batean, non bere prestakinen gozamen guztiak aurki zitezkeen, bereziki pastelak eta tartak, barietate gozo eta gazietan.

1993an pantaila txikian berriro agertu zen Goldstar mikrouhin-iragarki batekin.  Aurretik beste iragarki batzuk egin zituen, esaterako, 1970eko hamarkadan Philips zuku-sorgailuarena. 1990eko hamarkadaren amaieran "La casa de Chichita" izeneko kable bidezko ziklo propioa izan zuen, hainbat urte iraun zuen ordu erdiko zikloa. Gaur egun, Brasilen bizi da eta bertan Acessora Alimentar enpresan aholkulari gastronomiko gisa lan egiten du.

## Liburuak 
* *Curso de cocina de Chichita de Erquiaga* (1984) 
* *Las recetas de Chichita de Erquiaga*
* *Chichita de Erquiaga: Comidas para la mesa*
* *La nueva cocina de Chichita de Erquiaga* (1988)
* *Chichita cocina con los chicos* (1989)
* *Panes y facturas* (2000). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Gonzaga

**Antonio Gonzaga** ( 1875 Corrientes),  **El Negro Gonzaga** izenez ere ezaguna, afroargentinar sukaldaria eta idazlea izan zen. XX. mendearen hasieran Buenos Airesko zirkulu aristokratikoetan arrakasta lortu ondoren, " *El cocinero práctico argentino*" argitaratu zuen, Argentinan argitaratutako lehen sukaldaritza liburua eta Argentinako sukaldaritzaren lehen bilduma ezaguna.

## Biografia 
Corrientesen jaioa, Gonzaga hirugarren belaunaldiko sukaldaria zen: bai bere aita, Horacio Luis, bai bere aitona, Luis Tomás, sukaldaritzan aritzen ziren, eta Antonioren lehen irakasleak izan ziren.  Geroago Buenos Airesera joan zen bizitzera. Lehenengo conventillos-en lan egin zuen, gautxoen sukaldaritzaren berezitasunak ezagutu zituen bertan. Geroago Argentinako Itsas Armadako zerbitzura sartuko zen, eta geroago Argentinako Nazioaren Kongresuan lanpostu bat lortu zuen, non sukaldari nagusi kargura iritsiko zelarik.   Garai hartako eliteen eta «goi-gizartearen» berezko lekuetan ere, Kongresu Nazionalean esaterako, sukaldea eremu «beheko»tzat hartzen zen, eta, beraz, ez zen arraroa han beltzak lanean ikustea. 

Theodore Roosevelt AEBetako presidenteak 1913an Buenos Airesera egindako bisitan, Gonzaga izan zen bisitariak elikatzeko ardura zuen sukaldaria. 1916an Argentinako Independentziaren Mendeurreneko ospakizunak iritsi zirenean, Gonzagaren izena ezaguna zen jada Buenos Airesko zirkulu aristokratikoetan. 

1931n, Gonzagak "*El cocinero práctico argentino*" argitaratu zuen, Argentinan argitaratutako lehen sukaldaritza liburua. Liburuak xehetasun handiz zehazten zituen 300 errezeta baino gehiago, gehien-gehienak Argentinako errezeta tradizionalak, baserritar eta gautxo sukaldaritzaren ohikoak. Hain zuzen ere, Gonzagak liburuaren zati handi bat errekia prestatzeko modu desberdinak zehazteari eskaini zion. Liburuaren ospea berehalakoa izan zen, Argentinara gas-sukaldearen etorrerak lagunduta.   Gonzagaren ospea, ordea, beste sukaldari argentinar baten etorrerak gaindituko luke: Doña Petrona, herrialdeko lehen telebistako sukaldaria. 

## Ondarea 
Gonzagak Argentinako sukaldaritza ezagunaren aldarrikapena Argentinan errekiaren ospearen arrazoi nagusietako bat da. *El cocinero práctico argentino* argitaratu baino lehen arte, Buenos Aires eliteak ez zuen begi onez ikusten bere herrialdeko jatorrizko sukaldaritza, "sofistikatuagotzat" jotzen zuten sukaldaritza frantsesa hobetsiz. Bereziki, Gonzagaren errezetei egozten zaie bere liburuan txorizoa eta chunchullo bezalako barrukiak erabiltzea eta errekia prestatzeko urrats zehatzak.   

Gonzagaren sustrai beltzek errekiaren jatorriari buruzko zenbait espekulazioa ere eragin zuten, nahiz eta horren inguruan adostasun historiografikorik ez dagoen. Bere liburuan, Gonzagak bere buruari "kreole bat, herri honen semea" esaten du. 

Gonzagaren sukaldari ondarea bere ondorengoek jarraitu zuten. Antonioren iloba, Horacio Gonzaga, Mar del Platako Hotel Provincial eta Hotel Hermitageko sukaldari eta sukaldari burua izan zen.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak