Kip Thorne

**Kip Stephen Thorne** (Logan, Utah, 1940ko ekainaren 1a) fisikari teoriko estatubatuarra da, ezaguna grabitazio eta astrofisikaren arloetan egindako ekarpen ugariengatik. Thorne 2017ko Fisikako Nobel sariduna izan zen Rainer Weiss eta Barry C. Barishekin batera, "LIGO detektagailuari eta grabitate uhinen behaketari egindako ekarpen erabakigarriengatik". Stephen Hawkingen eta Carl Saganen laguna eta lankidea izan zen, 2009. urtera arte Kaliforniako Teknologia Institutuan "Feynman Irakaslea" katedraren karguan egon zen. Albert Einsteinen Erlatibitate Orokorraren Teoriak astrofisikan daukan aplikazioetan munduko aditu handienetako bat da Thorne.

## Biografia. 
Thorne 1940ko ekainaren 1ean jaio zen, Loganen, Utah. Bere aita, D. Wynne Thorne (1908-1979), Utahko Unibertsitatean kimika irakasten zuen. Bestalde, bere ama, Alison C. Thorne (1914-2004), ere Utahko Unibertsitatean irakasten zuen, ekonomia, hain zuzen ere; Iowa State Collegen ekonomia doktoretza jaso zuen lehen emakumea izan zen. Kip Thorneren gurasoak Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Elizako (ingelesez: *The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints*, laburturik *LDS Church*) kideak ziren, eta Thorne LDSko fedean hezi zuten, nahiz eta orain ateoa izan. 

Giro akademiko batean hazia, bere lau anaietako bi irakasle ere izan ziren. Thorne gaztea zenetik nabarmendu zen ikasketetan,  Kaliforniako Teknologia Institutuaren (Caltech) historian irakasle gazteenetako bat izatera iritsiz. Bere gradu titulua Caltechen jaso zuen 1962an, eta doktoratu egin zen (Ph. D.) Princetongo Unibertsitatearen izenean 1965ean. Doktorego tesia idatzi zuen, Geometrodynamics of Cylindrical Systems izenekoa, John Wheeler fisikari teorikoa bere koordinatzailea izanik. Thorne Caltechera itzuli zen irakasle elkartu gisa 1967an, eta fisika teorikoko irakasle izendatu zuten 1970ean Caltech-en historiako irakasle gazteenetako bat bilakatuz, 30 urterekin. 1981ean, "William R. Kenan, Jr. " irakaslea bilakatu zen eta , 1991ean, eta "Fisika Teorikoko Feynman irakaslea". 2009ko ekainean, bere Feynman katedrari (gaur egun Feynman Fisika Teorikoko irakaslea da, emeritua) uko egin zion, idazketa eta zinema karrera bat egiteko.

Urteetan zehar, Thorne goi mailako fisikari teoriko askoren tesien koordinatzaile eta tutore izan da, orain erlatibitate orokorraren alderdi behatzaile, esperimental edo astrofisikoetan lan egiten dutenak. Gutxi gorabehera, berrogeita hamar fisikarik jaso dituzte doktorego-tituluak Caltechen, Thorneko tutoretza pertsonalaren pean.

## Ikerkuntza. 
Thorneren ikerketak astrofisika erlatibistan eta grabitazioaren fisikan zentratu dira nagusiki, izar erlatibistak, zulo beltzak eta, batez ere, grabitazio-uhinak azpimarratuz. Hala ere, Thorneren ekarpen zientifikoek, espazio-denboraren eta grabitatearen izaera orokorra ardatz dutenak, erlatibitate orokorreko gaien sorta osoa barne hartzen dute.
thumb|Kip Thorne 1972. urtean.

###### LIGO eta uhin grabitazionalak. 
Thorne munduko autoritate nagusienetarikoa bezala kontsideratuta dago grabitazio uhinen alorrean. Thorneren lana grabitazio-uhinen iragarpenari eta horien denbora-sinadurei buruzkoa izan da, Lurrean beha daitezkeenak. "Sinadura" horiek garrantzi handia dute LIGOrentzat (Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory), grabitazio-uhinen esperimentu multiinstituzional bat, zeinarentzat Thorne izan den bultzatzaile handienetarikoa; izan ere, 1984. urtean, Thornek LIGO Proiektua (NSFak, National Science Foundation, inoiz finantzatu duen proiekturik handiena) kofundatu zuen. Honen bitartez, bi puntu estatikoren edo gehiagoren arteko gorabeherak bereizi eta neurtu nahi dira; gorabehera horiek izango lirateke aipatutako grabitate-uhinen ebidentzia. Thorneren ikerketaren alderdi esanguratsu bat objektu horiek aztertzeko beharrezkoak diren matematiken garapena da. Horretaz gain, LIGOren ezaugarrietarako ingeniaritza-diseinuaren analisiak ere egiten ditu, esperimentuan oinarrituta garatu ezin direnak, eta uhinak bilatzeko erabiliko diren datuen analisi-algoritmoei buruzko aholkuak ematen ditu ere. Gainera, ingenieritzaz gain, laguntza teorikoa eman du, besteak beste, LIGOk bilatu beharko lituzkeen grabitazio-uhinen iturriak identifikatzeko eta LIGOko izpi-hodietan sakabanaturiko argia kontrolatzeko deflektoreen diseinuan, 1.3 bilioi argi urteetara zegoen bi zulo beltzen talkaren ondorioz sortua. Detekzio honek Erlatibitatearen Orokorraren Teoriaren iragarpena berretsi zuen. Ikerketa horien eta, bereziki, aurkikuntza horren ondorioz, 2017an, Rainer Weiss eta Barry C. Barishekin batera, Kip Thorne fisikako Nobel saria irabazi zuen, «LIGO detektagailuari egindako ekarpen erabakigarriengatik eta grabitate-uhinen behaketagatik».

Thornek zulo beltz baten entropiaren jatorri estatistiko mekaniko kuantikoa ikertu du. Izan ere, bere postdoc Wojciech Zurek delarekin, zulo beltz baten entropia zuloa zenbat formatan sor daitekeen adierazten duen kopuruaren logaritmoa dela erakutsi zuen.

Mike Morris eta Ulvi Yurtsever-ekin frogatu zuen zizare-zulo lorentzdarren existentziak mekanika kuantikoaren printzipio jakin batzuk urratuko lituzkeela. Horrek ikerketa ekarri du eremu kuantikoek energia negatiboa sartzeko duten gaitasuna aztertzeko.

### Izar erlatibistak, momentu multipolarrak eta beste ahalegin batzuk. 
Anna Żytkow-ekin, Thornek neutroi-izarren nukleoak zituzten izar supererraldoi gorrien existentzia iragarri zuen (Thorne –  Żytkow objektuak). Gainera, izar erlatibisten pultsuen eta igortzen duten grabitate-erradiazioaren teoriarako oinarriak ezarri zituen. Horretaz gain, James Hartle-ekin batera, Thornek erlatibitate orokorretik deribatu egin zituen zulo beltzen eta beste gorputz erlatibista batzuen higiduraren eta prezesioaren legeak, baita haien momentu multipolarren akoplamenduaren eragina hurbileko objektuen espazio-denboraren kurbaduraren gainean ere. 

## Argitalpenak. 
Thornek grabitazioari eta energia altuko astrofisikari buruzko liburuak idatzi eta editatu ditu. 1973. urtean, Charles Misner eta John Wheelerrekin batera *Gravitation* testuliburua idatzi zuen. Liburu hori, John C. Baez eta Chris Hillmanen arabera, garai guztietako liburu zientifiko handienetako bat da eta hainbat ikasle belaunaldi inspiratu ditu. 1994an, ''Black Holes and Time Warps: Einstein 's Outrageous Legacy* argitaratu zuen, zientzialariak ez zirenentzako liburua, sari ugari jaso zituena.

Thornek 150 artikulu baino gehiago argitaratu ditu aldizkari akademikoetan. Bere artikuluak honako argitalpen hauetan agertu dira:

* *Scientific American,*
* McGraw-Hill *Yearbook of Science and Technology*
* *Colliers Encyclopedia*, besteak beste.

## Ohoreak eta sariak. 
Thorne honako erakunde eta sozietate hauetako kide da.
* Special Breakthrough Prize in Fundamental Physics (2016).
* Gruber Prize in Cosmology (2016).
* Shaw Prize (2016) (Ronald Drever eta Rainer Weissekin batera).
* Kavli Prize in Astrophysics (2016) (Ronald Drever eta Rainer Weissekin batera).
* Tomalla Prize, 2016an, Erlatibitate Orokorrean eta Grabitazioan aparteko ekarpenak egiteagatik.
* Georges Lemaître Price (2016).
* Harvey Prize (2016) (Ronald Drever eta Rainer Weissekin batera).
* Smithsonian Magazine American Ingenuity Award for Physical Sciences (2016).
* Asturiasko Printzesa Saria (2017) (Rainer Weiss eta Barry Barishekin batera).
* Fisikako Nobel Saria (2017) (Rainer Weiss eta Barry Barishekin batera)

## Liburuak, filmak eta serieak. 
* Thornek Carl Sagani hainbat ideia eman zizkion zizare-zuloen bidezko bidaien inguruan, *Contact* eleberrian erabiltzearren.
* Thorne eta Lynda Obst Christopher Nolanen *Interstellar* filmaren kontzeptua ere garatu zuen. Filmarekin loturiko liburu bat ere idatzi zuen, *The Science of Interestellar*. Thornek Nolanen *Tenet* filmaren fisikari buruzko aholkulari gisa aritu zen ere.
* *The Theory of Everything* filmean, Thorne Enzo Cilenti aktoreak antzestu zuen.
* Thornek bere burua antzeztu zuen *The Big Bang Theor''y seriearen kapitulu, "The Laureate Accumulation" izenekoa, 12. denboraldiko 18. kapituluan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak