Iruñeko Erresuma

start=0|thumbtime=94|thumb|**Iruñeko Erresumaren** historia laburtzen duen bideoa.
**Iruñeko Erresuma**, orobat **Iruñea-Naiarako Erresuma** izenaz ezaguna, erromatarren garaian Mendebaldeko Pirinioetako  nagusia izana zen Pompaelo inguruan Goi Erdi Aroan sortutako aginte sistema izan zen, gero X. mendean Nafarroako Erresuma eratuko zuena. 824. urtean sortu zuten Banu Qasi tuterarren eta Iruñeko diozesiren laguntzari esker, Eneko Arista lehenengo erregea izanik.

Roger Collins historialariak dio, agiri garaikideak urriak izanik, erregeen izenak eta kopurua zein bere lurraldeetako eremua eta indarra zehaztea zaila dela.

## Historia 
Iruñeko Erresuma baskoien lurraldeetan sortu zen, erromatarren aurreko tribua. Mendebaldeko Pirinioak lurralde estrategikoa zen, Pirinioak igarotzeko toki aproposa baitzen, Ekialdeko Pirinioekin batera.

Karolingiar inperioak behin baino gehiagotan erakutsi zuen lurraldeaz jabetzeko nahia, baina ez dago batere argi eragina zenbaterainokoa izan zen, Iruñean ere ez, garaiko hiri handiena zena. Ezaguna da 778ko abuztuaren 15ean gertatutakoa, Karlomagnok Iruñeko harresiak eraitsi ondoren, euskal tribuek armadaren atzealdea ezdeustu zuten Orreagako guduan.

806 eta 812 urteetan, badirudi Iruñea frankoen menpean zegoela, eta Hispaniako marka osatzen zuten konderrietako bat zela. Hala ere, enperadore frankoek ezin zuten inperioz haraindiko lurraldeak behar bezala zaindu, etxean zituzten arazoak zirela-eta. Horrela, apurka-apurka eskualdea inperioaren eraginetik ateratzen joan zen eta bertako dinastia indartzen. 824. urtean, Eneko Arista buruzagia bertako errege izendatua izan zen, Iruñeko errege-erreginen aitzindari.

Oinordekoa Gartzia Enekoitz (851-882) izan zuen. Honek Kordobako emirerriak preso izan zituen urte asko eta litekeena da Ximeno leinuko Gartzia Ximenitz erregeorde edo erregekidea izatea.

Alfontso III.a Asturiaskoa eta Aragoi eta Pallars Jussàko kondeek antolaturiko 905eko estatu kolpearen ondorioz Orti I.a Gartzeitz (882-905), Arista leinuko azken erregea, tronuari uko egitera behartu zuten, Antso I.a Gartzeitzen (905-925) mesedetan. Aritzatarra, monje bihurtuta, Leireko monasterioan hil zen. Antso, berriz, bere buruarentzat "Iruñeko errege" titulua hartu zuen lehendabizikoa izan zen.

[thumb|ezkerrera|[X. mendea|X. eta XI. mendeetako zabalkuntzak]]
Ximeno leinuak erabat aldatu zuen erresuma berriko aliantzak, Banu Qasitarrak baztertuz eta inguruko erresuma kristauekin batera lan eginez. Antso I.a Gartzeitzek, Ordoño II.a Leongoaren laguntzaz, Naiara konkistatu, eta 924an haren seme Gartzia Santxitzek (925 - 970) lurralde berriak jendeztatu zituen, han zeuden monasterioei esker. Honek Andregoto Galindez Aragoiko kondesa ezkondu zuenez, bere semeak konderria ere izango zuen.

Hala ere, bere posizioa ez zen guztiz segurua eta Antso «Abarka» (970 - 994) eta bere oinordekoa zen Gartzia III.a Santxitz *Ikaratia* Almanzorrek garaituak izan ziren, eta Kordobako Kalifa-herriari zergak ordaindu behar zuten.
alt=Iruñeko erresumako egoera Antso III.a Garzeitz Nagusiaren heriotzaren garaian|thumb|283x283px|Iruñeko erresumako egoera Antso III.a Garzeitz Nagusiaren heriotzaren garaian.

Antso III.a Gartzeitz Nagusia (1004-1035) Euskal Herri osoa batu zuen lehena izan zen, arabiar kronistek "Euskaldunen Jauna", "Rex Íberícus" eta "Rex Navarrae Híspaníarum" deitua. Euskal Herriarena ez ezik, inguruko lurraldeetako jauna ere bazen, eta bere Erresuma Astorgatik Ribagotzaraino iristen zen. 1023. urtean Antso III.a Nagusiak Lapurdiko bizkonderria sortu zuen bere lehengusu Lupo Antsorentzat eta berau Baionan finkatu zen. Zuberoa, Gilen I.a Indartsua bizkondearen esku utzi zuen eta Baigorriko bizkonderria sortu zuen (1033); ekintza horiek, sistema feudalaren barnean kokatu behar badira ere, euskal batasunerako ondorio erabakigarriak ekarriko zituzten. 1032an Antso Gilen Gaskoniakoa hil zenean, saiatu zuen Garonaraino heldu baina ezin. Hala ere, Ipar Euskal Herriko lurraldeetako estatus juridikoa ez da ondo ezaguna gaur egun eta badaude historialari batzuk teoriaren aurka daudenak.

1035ean hil zenean, euskal foru zuzenbidean ohiturazkoa legez, erresuma banatu zuen:
* Gartzia IV.a Santxitz oinordekoak tronkaleko ondasuna, hau da, arbasoetatik jasotakoa, jarauntsi zuen, hau da Iruñeko Erresuma. Gainera, Aragoi eta Gaztelan lurralde batzuk ere jaso zituen;
* Fernandok Gaztelako konderria jarauntsi zuen;
* Ramirok Aragoiko konderria eta Nafarroan jaurerri batzuk hartu zituen; eta,
* Gonzalo Sobrarbe eta Ribagortzako konde bihurtu zen.

Laster hasi ziren tirabirak anaien artean eta Gartzia Santxitz "Naiarakoa" (1035-1054) Atapuercako guduan Fernando anaiak hilda izan zen.

Oinordekoa Antso «Noblea» (1054 - 1076) izan zuen. Aitak jasandako arazo berak izan zituen Antsok. 1067an Antso II.a Gaztelakoaren politika hedagarriak Hiru Antsoen Guda zeritzona eragin zuen. Gudan, Antso II.a Gaztelakoak eta Antso Aragoiko kondeak nafarra mendean hartu zuten.

[thumb|ezkerrera|Iruñeko Erresuma [Aragoiko konderriarekin batera]]
1076ko ekainaren 4an, Funeseko Peñalen auzoan ehizaldian zegoela, bere anaien azpijokoen ondorioz Erramun anaiak amildegitik bota zuen erregea. Bere hilketaren ondorioz, Alfontso VI.a Gaztelakoak Errioxa okupatu zuen eta Antso Ramiritz Aragoiko kondea Iruñea eta Naiarako errege (1076-1094) bihurtu zen. Horrela XII. mendeko antolaketa politikoa eta hiru belaunaldiz Iruñeko Erresuma Aragoiko Erresumarekin bat egin zuen.

Hurrengoa Petri I.a Nafarroakoa (1094 - 1104) izan zen. Aragoi aldean bere lurraldeak zabaldu zituen Huesca, Barbastro eta Sariñena konkistatuz.

Aragoiekin batera zuen azken erregea Alfontso *Borrokalaria* (1104 – 1134). Hau borrokalari sutsua omen zen bere lurraldeak bikoiztu egin zituelako, batez ere 1118an Zaragoza konkistatu zuelako. Bere kanpainetan Kordoba, Granada edo Valentziako ateak jo zituen.

Honek ez zen Aulki Santuaren gustukoa eta erregea deitzeko *Dux Pampilonensium* edo *Dux Navarrorum* esamoldeak erabili zituen. Gainera Alfontso VII.a Gaztelakoa enperadoreak basailutzat hartu zituen bai Gartzia bai Antso «Jakituna» (1150 - 1194) bere semea. 1157an enperadorea hil eta Antsok bere menpekotza berritu zuen Antso III.a Gaztelakoarekin urte hartako azaroaren 11n. Baina, Antso III.a ez zuen luzaroan iraun 1158an hil baitzen, tronua hiru urteko Alfontso VIII.aren eskuetan utzita. Errege umearen tutoretza lortzeko borrokak Gaztelako Erresuma ezegonkortu eta ahuldu zuen eta Antso «Jakitunak» menpekotzatik ateratzea lortu zuen. Gaztelaren aurkako kanpaina hasi baino lehen, aldaketa nabarmena izan zen: Antsok *Pampilonensium Rex* titulua erabiltzeari utzi eta *Rex Navarre* titulua aldarrikatu zuen. Horrela Nafarroako Erresuma sortu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako Erresuma
* Iruñeko historia

## Kanpo estekak