Legatu (Antzinako Erroma)

[thumb|Lucio Clodio Macroren erretratua duen [Denario|denarioa, K.o. I. mendeko *legatus* bata]]
**Legatu** bat (latinez, ***legatus***) erromatar armadako jeneral bat zen. Izena bera enbaxadoreei ematen zitzaien nahiz eta batak eta besteak oso ezberdinak izan. Armadako *legatusa* senatore maila zuen, eta *dux*-a zen haren nagusi hurrena; tribuno militar guztiek baino maila handiagoa zuen. *Dux*aregandik edo probintziako gobernadorearengandik independentea zen armada bat agintzeko, legatuek pretorio-maila edo goragokoa izan behar zuten; legatu bati eman ziezaioketen *legatus pro praetore* botere legala. Legatuek gudarostearen harrapakinaren zati handi bat jasotzen zuten kanpaina baten amaieran, horrek irabazi handiak ekar litzaizkioke, eta horregatik, sarritan kontsul ospetsuak ere legatuak izateko bere burua eskani zezaketen (adibidez, Luzio Julio Zesar kontsulak bere burua eskaini zuen Galietako gerraren amaieran, bere ahaide Kaio Julio Zesarren agindupeko legatu izateko).

Legatu kargua emateko aukeratzen ziren gizonak Erromako senatarien artetik ateratzen zituzten. Kaio Marioren erreformen ondoren, bi posizio nagusi zeuden: *legatus legionis*, pretoriar mailakoa, elite erromatarreko legioetako baten agintea hartzen zuena, eta propretore legatua, kontsular mailakoa, probintzia erromatar baten gobernua jasotzen zuena, pretore baten magistratu botereak zituena. Kasu batzuetan, lau legio edo gehiagoren agintea ematen zitzaion.

Kargu horretarako aukeratutako pertsona aurreko tribuno izandako bat zen, eta hiruzpalau urtez agintzen zuen, nahiz eta epe luzeago gera zitekeen. Legio bakarreko probintzia batean, legatua probintziako gobernadorea zen, baina legio bat baino gehiagoko probintzietan, legio bakoitzak legatu bat zuen, eta probintziako gobernadoreak (legioetatik banandua zegoenak) legio guztien gaineko aginte orokorra zuen.

Era berean, legatu izena eman zitzaion prokontsulek beren konpainian probintzietara aholkulari edo kontseilari gisa eramaten zituzten lagunak, eta, behar izanez gero, aholkulari horrek ordezkatzen zuen prokontsula.

## Historia 
Legatu maila bazen dagoeneko Samnitar Gerren garaian, baina K.a. 190. urte inguruan hasi ziren maiz eta etengabe magistratu mota hau izendatzen; Urte hartan bigarren gerra punikoak eskatzen zuen soldadu-kopuru handia hobeto administratzeko legatu gehiago behar zituztela erabaki zuten. Errepublikako armadaren legatua, funtsean, tribuno militar goren bat zen, senatoreen gizarte-ordenekoa**,** eta, oro har, zaharragoa. Horrela armadaren ardura zuen magistratu gorenak, agintea bere eskutan utzi zezakeen. Ohikoa zen kontsul izandakoek aginte postu hau betetzea, horiek zuten eskarmentu militarrak oso onuragarri izango baitzen kanpainan. Beste batzuetan,  eragina irabazteko irrikaz zeuden senatari gazteagoek eskuratzen zuten postua, eta horrek, denborarekin, tribunatu militarraren aukerak interesa galdu zuen gazteentzat, beren karrera politikoan aurrera egiteko. Lehenago, ekiteen artetik ere errekrutatuak izan zitezkeen. Azken hori da Hazparneko estelan agertzen den Varus magistratutaren kasu, Erromara joan zena akitaniarrak galiarrengandik administratiboki banaduak izan zitezen.

## Alderdi orokorrak 
Errepublikaren garaian, Senatuak izendatzen zituen eskuarki, edo prokontsulak, beti ere Senatuare baimenarekin, eta horri *aliquem sibi legare* esaten zitzaion. Batzuetan, oso gutxi izan arren, herriak (*Populusak*) izendatzen zituen. Haien kopurua gobernadorearen klasearen eta probintziaren garrantziaren araberakoa izaten zen, baina badirudi gutxienez hiru izendatzen zirela.

Legatu izena erromatar legio bateko buruzagi gorenari ematen zitzaion. Lau legatu mota ezagutzen ziren: 

* *inperiala*. Enperadorearen ordezkari bat zen, aginte mugagabeko probintzia bat bere izenean gobernatzera pasatzen zena, eta horregatik *alter ego* esaten zitzaion.
* *kontsularra*. Kontsul izandako pertsona bat zen, eta legatu pretoriarraren gainetik zegoen.
* *pretoriarra*, pretore kargua izandako norbaitek betetzen zuen
* *prokontsularra*. Gobernadorearen ordezkoa zen; Inperioko probintzietako gobernadoreek bere probintziako zenbait hiritara bidaltzen zuena beren ordezkari gisa.

*Legatus* titulua ohorezkoa zen, eta goren mailako pertsonek ohorea jasotzen zuten enkargu hori betetzeko. Legatuek liktoreak eramateko ohorea ere izan zuten inoiz, baina zerbitzatzen zuten magistratuak pribilegio hori ken ziezaiekeen. 

Augustok, Erromatar Inperioko probintziak hirutan sailkatu zituen: *consulares*, *legatorias* eta *presidiales. E*nperadore berak gobernatzen zituenei eman zitzaien *legatoria* izena, enperadoreak bere ordezkari zen *legatuen* bidez administratzen baitzituen.

Oton enperadoreak legatu izena aldatu zuen *prefeta* erabiltzen hasi zen.

## Erreferentziak 

## Bibliografia 
* Kehne, Peter  (1999) "Legatus", *Der Neue Pauly*, vol VII, Stuttgart, ISBN 3476014770
* Olmo-López, Rubén (2018) «Los legados asignados a gobernadores de provincias imperiales durante el Principado: ¿diferentes títulos, diferentes funciones?» Dialogues d’ histoire ancienne, 44/2, 111-138

## Kanpo estekak 
* Legate. *LEG X FRET*