open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teresa Sabaté

**Teresa Sabaté** (Iruñea, 1955) artista plastikoa, margolaria eta arte irakasle nafarra da. 

## Bizitza 
1955an Iruñean jaioa, bertan bizi da. Margolaritzan jarduten da 1981az geroztik, eta bakarkako erakusketak egin ditu Iruñeko eta beste erkidego batzuetako arte aretoetan. Taldekako hainbat erakusketatan ere parte hartu du. Azkenik, azken urteotan, bere lan artistikoarekin batera, pintura eta marrazketa eskolak ematen ditu haur eta helduentzat, Iruñeko bere tailerrean. Bere lanetan, bizi-esperientziez eta eguneroko inguruneaz elikatzen da, bizi izandako lekuen, eguneroko ibilbideen, pertsona eta objektu kutunen, hurbilekoen eszenak sortzeko. Horrela, hari eta kolore orbanaz egindako kontakizunak dira bere lanak, bere biografia zeharkatzen dutenak. Haiekin, beregan eragina izan duten beste emakume sortzaile batzuk omentzen ditu, baita hariaren teknika erabiltzen duten emakume jostunak ere. thumb|Teresa Sabatéren lana Iruñeko Ziudadelako 
Bolborategian|229x239px

## Ibilbidea 
Bakarkako erakusketak egin ditu Iruñeko hainbat galeriatan (Conde Rodezno aretoa, Ziudadelako bolborategia, Galería Pintzel, etab.) eta baita Tuteran, Lizarran, Donostian, Toledon, Bartzelonan eta Madrilen ere. Gainera, hainbat talde-erakusketatan parte hartu du, besteak beste, Mapamundistas eta Nafarroa Oinez-en. Nafarroako Gobernuaren Landarte-2019 programan parte hartzea eta Uharte Zentroan erakusketak prestatu ditu. Azkenik, 2020 urtean Nafarroako Gobernuak bere artelan bat erosi zuen, beste artista batzuekin batera eta Nafarroako Museoko bildumaren parte izatera pasa da. 
## Kanpo Estekak 
Tresnaka.net

## Erreferentziak
Joxé Vicente Eguzkiza

**Joxé Vicente Eguzkiza** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1961) borroka-kirolen munduan nazioarteko erreferente nagusietako bat da. Bere ibilbidean zehar, munduko zazpi txapelketa irabazi zituen hiru modalitate desberdinetan: Full Contact, Kickboxing eta Savate (frantziar boxeoa). Kirolari gisa erretiratu ostean, entrenatzaile lanetan jarraitu du, Iruñeko **Kanku** gimnasio ospetsua zuzenduz eta punta-puntako borrokalariak heziz.

## Kirol Ibilbidea 
Eguzkizaren ibilbidea 1980ko hamarkadan hasi zen loratzen. Bere garaian, kirolari aitzindaria izan zen, borroka-estilo desberdinetara egokitzeko gaitasun ezohikoa erakutsi zuelako.

### Lorpen nagusiak eta Full Contact garaia 
1991rako, Eguzkizak Full Contact-eko titulu nagusiak eskuratuak zituen jada: lau aldiz munduko txapeldun eta beste lau aldiz Europako txapeldun izan zen modalitate honetan. Bere ibilbidean zehar, guztira munduko zazpi titulu pilatu zituen (WAKO eta ISKA erakundeetan), pisu kategoria desberdinetan. Horien artean, Savateko munduko txapelketa nabarmentzen da, frantziarrak haien etxean menderatzea lortu baitzuen.

### Boxeo profesionalerako jauzia (1991) 
1991. urtearen amaieran, 31 urterekin eta Full Contact-en dena irabazita zuela (78 garaipen, galdu bat eta deskalifikazio bat), boxeoan aritzea erabaki zuen. Erabaki hau Kuban egonaldia egin ostean hartu zuen; han, bere maila ikusita, boxeoan aritzeko animatu zuten. Bere lehen konbate profesionala 1991ko abenduaren 20an jokatu zuen hegoafrikar baten aurka. Une hartan, Eguzkizak argi adierazi zuen bere asmoa: proba batzuk egin eta gauzak ondo ateratzen ez baziren, boxeoan jarraitzeari utziko ziola ("Txarki ateraz gero, utzi egingo dut, eta kitto"). 

Bere borroka-estiloa estrategikoa eta mentala izateagatik nabarmentzen zen. Eguzkizak berak adierazi izan duenez, kickboxingean eta kontaktu-kirol guztietan, **"dena buruaren mende dago"**; prestakuntza fisikoa ezinbestekoa den arren, borroka barruko erabakiak eta tentsioaren kudeaketa dira garaipena ematen dutenak.

## Entrenatzaile eta Sustatzaile Lana 
Kirol aktibotik urrundu zenean, Eguzkizak bere jakintza guztia Iruñeko **Kanku** gimnasiora bideratu zuen, borroka-kirolen erreferentziazko zentro bihurtuz.

### Kanku estiloa eta ondarea 
Entrenatzaile gisa, diziplina eta teknika findua ezarri ditu, eta bere eskuetatik mundu mailako txapeldunak igaro dira, haien artean bere semea, **Aitor Eguzkiza**. Gainera, Nafarroan boxeo eta kickboxing jaialdi handiak antolatzen jarraitzen du, kirol hauek duintzeko eta gazteen artean errespetuaren balioak sustatzeko helburuarekin. 

## Sariak eta Aitortzak 
* **Nafarroako Kirol Merituaren Urrezko Domina:** Nafarroako Gobernuak emandako ohore gorena (2001). 
* Borroka-kirolen munduan "Maixu" (Sensei) izaera aitortua du nazioartean.

## Erreferentziak
Dr. John L.Mish

John L.Mish doktorea Polonian jaio zen (1909 - 1983ko abuztuak 22a), New Yorkeko liburutegi publikoaren ekialdeko eta eslaviar dibisioen zuzendari ohia Hawthorneko Rosary Hill Housen hil zen, gaixotasun luze baten ondoren. 74 urte zituen eta Bronxvillen bizi zen. 

Mish doktorea nazioartean aditua zen eta hizkuntza asko menperatzen zituen, txinera, japoniera, arabiera, poloniera, errusiera eta eslovakiera, besteak beste. 1946an, Bombayn zegoela, britainiar eta indiar gobernuak inteligentzia ofizial gisa enplegatuta, New Yorkeko liburutegi publikoaren ekialdeko dibisioan sartzera gonbidatu zuten. 

1948an dibisioko buru bihurtu zen. Haren gidaritzapean, eta Kongresuaren liburutegiarekin eta beste erakunde batzuekin batera egindako eskuratze programa batean, ekialdeko bildumak Afrika Iparraldeko, Ekialde Hurbileko,  Hego Asiako, Txinako, Japoniako, Koreako eta Filipinetako dokumentuak biltzen zituen. Bilduma bereziki aipagarria izan zen Indiako hizkuntza indiar modernoei eta japoniar aldizkari zientifiko eta teknikoei buruzko materialarengatik. 

1955ean, Mish doktorea eslaviarren dibisioko buru bihurtu zen. Dibisioaren partaidetzak bikoiztu zituen erosketa-programa oldarkor batean, Ekialdeko Europako erakundeekiko harreman zabalduekin batera. 

Liburutegian egindako lanaz gain (1976an erretiratu zen), Mish doktoreak eskolak eman zituen New Yorkeko Asiar Ikasketen Eskolan; Barnard Collegen, non budismoa irakatsi zuen; Fordhameko Unibertsitatean, Seton Hall Unibertsitatean eta Filadelfiako Dropsie Collegen. Mish doktoreak Amerikako Ahotserako irratsaio askotan parte hartu zuen errusieraz, polonieraz, arabieraz, gaztelaniaz eta beste hizkuntza batzuetan. 

1957an Erromako Vatikanoko liburutegian egindako ikerketengatik Guggenheim Beka eman zioten. Geroago, Estatu Departamentuaren oniritziarekin, Moskuko Lenin liburutegia, Varsoviako liburutegi nazionala eta Pragako Carolineum liburutegia bisitatu zituen. Akenekoan, liburuak trukatzeko programa bat negoziatu zuen New Yorkeko liburutegi publikoarekin. Britainia Handiko, Greziako, Italiako, Frantziako eta Espainiako liburutegi nagusiekin ere harremanak izan zituen.
Valentina Pisanty

**Valentina Pisanty** (Milan, 1969ko maiatzaren 8a) italiar semiotikaria da. Negazionismoari buruz ere idatzi zuen. Bergamoko Unibertsitateko irakaslea da. Holokaustoaren ukazioari, arrazakeriari, diskurtso politikoari, semiotika interpretatiboari eta memoriaren erretorika eta politikari buruzko saiakerak eta artikuluak argitaratu ditu. 2000tik 2003ra, *Accepting Diversity*-ren erredakzio-koordinatzailea izan zen, tolerantziari buruzko eskuliburu interaktibo bat, Umberto Eco, Furio Colombo, Jacques Le Goff eta Académie Universelle des Cultures-en proiektu batetik sortua.

## Argitalpenak 
* *Leggere la fiaba*, Bompiani 1993 .
* ''L'irritante questione delle camere a gas. Logica del negazionismo*, Bompiani 1998 .
* *Semiotica e interpretazione*, Bompiani 2004 .
* *La difesa della razza. Antologia 1938-1943*, Bompiani 2006 .
* *Abusi di memoria. Negare, banalizzare, sacralizzare la Shoah*, Bruno Mondadori Editore 2012 
* * I guardiani della memoria e il ritorno delle destre xenofobe'', Bompiani 2020 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Antisemitismoaren definizio berriak kalte egin dio gure demokraziaren kalitateari», 2026ko martxoaren 26ko Berria, Ricard Gonzalezen elkarrizketa.
Ramos (Diplomatikoa)

**Ramos** (abizen, jaiotze data eta tokia ezezaguna) Espainiak Buenos Airesen (Argentina) duenEnbaxadako Informazio Agregatua izan zen. Ezaguna da, batez ere, Francoren diktaduraren azken aldian Espainiako eta Euskal Herriko egoera politikoari buruzko eztabaida publikoetan parte hartzeagatik.

**Ekitaldi publikoa Argentinan**

1973ko uztailaren 14an, Ramosek  Espainiako Gaien Informazio Koordinakundeak (CITE) antolatu zuen mahai inguru batean parte hartu zuen. Ekitaldia "Rincon Familiar Andaluz" (Buenos Aires) zentroan egin zen. Iberiar penintsulako hainbat eskualdetako kolektibitateko buruzagiak izan ziren bertan, hala nola; Quesada eta Arnó jaunak eta Kerman Ortiz de Zarate euskal buruzagia.

Bilera horretan, Ramosek "informazio-agregatu" gisa eta garai hartako Espainiako Estatuaren interesen ordezkari gisa esku hartu zuen. 

**Eustaquio Mendizabal Ramosi buruzko eztabaida** 

Eustaquio Mendizabal ETAko militantea, 1973ko apirilean hil zen. Eustaquio Mendizabalen heriotzari buruz defendatu zuen bertsio ofiziala zela eta, erbestean zegoen euskal nazionalismoko sektoreen kritikak jaso zituen. Bertsio ofizialak ospitalerako bidean istripuz edo zauriengatik hil zela iradokitzen zuen, eta garai hartako argitalpenek, hala nola Zutik aldizkariak, zuzenean interpelatu zuten Ramos. Salaketa horien arabera, Mendizabal "grazia-tiro" batez hil omen zuten Algortako kale batean, eta ondoren eskuburdinak jarri zizkioten, iritzi publikoa manipulatzeko hil ondoren.
Luis Fernando Barandiaran

**Luis Fernando Barandiaran** (Zaratamo, Bizkaia, 1942) euskal piano-jotzailea izan zen, bere jarduera nagusiki XX. mendearen bigarren erdian garatu zuena. Nazioarteko prestakuntza jaso zuen eta Europako hainbat herrialdetan aritu zen kontzertu-pianista gisa. Aldi berean, euskal kulturaren eta musikaren inguruko gogoeta landu zuen. 

## Bizitza 
Bizkaiko Zaratamon jaioa, Barandiaranek Carmen Sastre irakaslearekin hasi zituen piano-ikasketak. Ondoren, Bizkaiko Musika Eskolan trebatu zen Clara Bernal irakaslearekin, eta han ganbera-musikan lehen saria lortu zuen. Bere prestakuntza artistikoa Bartzelonako Goi Mailako Musika Eskolan osatu zuen, Juan Gibert Camins irakaslearekin, eta gero Toulousen jarraitu zuen ikasten Levi irakaslearen gidaritzapean.

Kontzertu-jarduerari dagokionez, Barandiaranek Europako hainbat herrialdetan eman zituen emanaldiak, besteak beste Italian, Belgikan, Frantzian eta Espainian. Era berean, “Settimana Musicale di Senigallia” jaialdian parte hartu zuen.

Bere jarduera artistikoaz gain, Luis Fernando Barandiaranek kulturaren eta musikaren inguruko gogoeta ere landu zuen. 1980 inguruan *Anaitasuna* aldizkarian argitaratutako elkarrizketa batean, euskal kulturaren egoera aztertu zuen, eta bereziki azpimarratu zuen kultura musikalaren irakaskuntza indartu beharra ikastetxeetan eta gizartean oro har. Bere ustez, herri baten garapen kulturala ezinbestekoa da haren etorkizunerako, eta ohartarazi zuen kultura-gabeziak arrisku handia dakarrela: kultura gabeko herria “herri hila” bihur daitekeela adierazi zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko musika klasikoa

## Kanpo estekak 
*
Mikroegitura

**Mikroegitura** izan daiteke:
* Mikroegitura, beste egitura handiago baten zati den egitura;
* Mikroegitura, hiztegi bateko sarrera bakoitzaren barne egitura.
Jón Magnússon

**Jón Magnússon** (Aðaldalur, 1859ko urtarrilaren 16a – Neskaupstaður, 1926ko ekainaren 23a) islandiar politikaria izan zen.

Islandiako lehen ministroa izan zen birritan. Lehena 1917ko urtarrilaren 4tik 1922ko martxoaren 7ra Autonomiaren Alderdiko (Heimastjórnarflokkurinn) kide gisa. Bigarrena, Alderdi Kontserbadoreko kide gisa, 1924ko martxoaren 22tik 1926ko ekainaren 23ra. Gainera, Parlamentuko presidentea izan zen 1913tik 1914ra.

1926ko ekainean Kristian X.a Danimarkakoa erregeari lagundu zion Islandiara egindako bisitan. Jón erregea joan ondoren, bat-batean hil zen Norðfjörðurren apaiza bisitatzen ari zela.
Epeli Nailatikau

**Epeli Nailatikau** (Suva, 1941eko uztailaren 5a – 2026ko martxoaren 26a) fijiar militar, diplomazialari eta politikaria izan zen. Fijiko presidentea izan zen 2009tik 2014ra.

Tribu-buruzagien familia batean jaio zen, eta Fijiko errege Seru Epenisa Cakobauren eta Tongako errege George Tupou II.aren ondorengoa izan zen.

Hogei urteko karrera izan zuen armadan eta hamasei urtekoa zerbitzu diplomatikoan. Militarki Zeelanda Berrian hezi zen eta Zeelanda Berriko armadarekin parte hartu zuen Indonesia eta Malaysiaren arteko borrokan. 1987an Fijiko armadaren burua zen Sitiveni Rabukak zuzendutako estatu kolpean kargutik kendu zutenean.

Armada utzi ondoren, Fijiko enbaxadorea izan zen Erresuma Batuan, Danimarkan, Egipton, Alemanian, Israelen eta Egoitza Santuan.

2000. urtean lehen ministrorde izendatu zuten eta 2006an Kanpo Arazoetako ministro. Fijiko presidentea izan zen 2009-2015 aldian, eta Parlamentuko lehendakaria 2019tik 2022ra.
Maraging-altzairu

**Maraging-altzairuak** ("martensitiko" eta  -zahartze- hitzen arteko portmanteau bat), harikortasuna galdu gabe, indar eta gogortasun handiagoa duten altzairuak dira. Zahartzeak beroa tratatzeko prozesu hedatuari egiten dio erreferentzia. Altzairu hauek altzairu klase berezi bat dira, karbono gutxi duten altzairu ultragogorrak, beren indarra konposatu intermetalikoen prezipitaziotik ateratzen dutenak karbonotik baino gehiago. Aleazio-metal nagusia 15 eta 25 masa-frakzio arteko nikela da. Bigarren mailako aleazio-metalak gehitzen dira, kobaltoa, molibdenoa eta titanioa barne, prezipitazio intermetalikoak sortzeko.

Lehen altzairua Clarence Gieger Bieberrek garatu zuen Incon 1950eko hamarkadaren amaieran. 20 eta 25 masa-frakzio arteko nikeldun altzairuak ekoiztu zituen aluminio, titanio eta niobio gehigarri txikiekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Noelia Castillo Ramosen eutanasia

**Noelia Castillo Ramosen eutanasia** 2026ko martxoaren 26an burutu zen Bartzelonako Sant Pere de Ribes udalerrian. Bere kasua mugarri bihurtu zen Espainiako estatuan, Eutanasia Arautzeko Lege Organikoaren inguruko eztabaida juridiko eta soziala piztu baitzuen. Castillo laguntza bidezko heriotza jaso zuen pertsonarik gazteenetako bat izan zen, min kroniko itzulezina eta jasanezina akreditatu ondoren.

Prozesuak oihartzun handia izan zuen bi urteko bataila legal baten ondorioz. Castilloren aitak eta Espainiako Abokatu Kristauak elkarteak bere gaitasun kognitiboa zalantzan jarri zuten, baina Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiak, Auzitegi Gorenak eta Giza Eskubideen Europako Auzitegiak gaztearen erabakitzeko eskubidea berretsi zuten.

## Testuingurua 
Noelia Castilloren gaztaroa ezgonkortasun ekonomiko eta familiarrak markatu zuen. Hamahiru urterekin tratamendu psikiatrikoa hasi zuen eta, ondoren, trastorno obsesibo-konpultsiboa (TOK) eta Mugako nortasunaren nahasmendu (TNM) diagnostikatu zizkioten. Bere hitzetan, ingurune gogorrean hazi zen, eta hainbat abusu-egoera pairatu zituela adierazi zuen komunikabideetan.

2022an, bere buruaz beste egiten saiatu ondoren, bosgarren solairu batetik bota eta paraplegia eta min kroniko gogorra gelditu zitzaizkion, %74ko desgaitasun-mailarekin. 2024an eutanasia-prozesua abiatzea erabaki zuen, haren egoera "itxaropenik gabekotzat" jo baitzuen.

## Bataila juridikoa 
Eutanasia eskaerak gatazka gogorra sortu zuen Noelia eta bere aitaren artean. Aitak, Abokatu Kristauak taldearen laguntzarekin, prozesua geldiarazten saiatu zen auzitegietan, Noeliak erabakiak hartzeko gaitasun mentalik ez zuela alegatuz. Hala ere, azterketa medikoek eta epaileek ebatzi zuten gazteak bazuela bere bizitzaren amaieraz erabakitzeko gaitasuna, eta sufrimendua jasanezina zela. 601 eguneko itxaronaldiaren eta hainbat etenaldi judizialen ondoren, baimena eman zitzaion.

## Heriotza 
Azkenik, 2026ko martxoaren 26an, 18:00etan, Castillo Ramosek eutanasia jaso zuen Sant Pere de Ribesko osasun-zentroan. 25 urte zituen. Prozedura zain barneko botiken bidezko sedazio sakona eta ondorengo bihotz-biriketako geldialdia izan zen. Bere azken adierazpenetan, "bakean eta aske" hil nahi zuela azpimarratu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eutanasia
* Bioetika

## Kanpo estekak
Carlos P. Carranza

Carlos P. Carranza euskal idazlea da, eta bere lana euskararen eta euskal kulturaren inguruan garatzen du. Bere testuetan gizartea, identitatea eta eguneroko bizitza lantzen ditu, estilo sinple eta hurbilarekin. Gernika egunkarian ere parte hartu zuen, 1949 eta 1951 urteen artean. Literaturaren eta kultur proiektuen bidez, euskararen erabilera eta zabalkundea sustatzen du.
Victoriano gallastegui

Victoriano Gallastegui Altube (Bergara, Gipuzkoa, 1940ko azaroak 2a) Euzko Alderdi Jeltzaleko politikaria da. Herri mailan hasi zen bere ibilbide politikoarekin, eta urteak igarota, estatu mailara heltzea lortu du.

1991 tik 2007. urterarte Bergarako alkatea izan zen. 2015ean Gipuzkoako sentau hautatu zuten Gorte Nagusietan, eta 2016ean berriro izendatu zuten. Hainbat batzordetako bozeramailea izan zen, hala nola Defentsa eta Toki Erakundeetakoa. 2019. urterarte izan zen senatu Gorte Nagusietan.
Kepa Salaberria

Kepa Salaberria euskal kultur eragilea da. 1980ko hamarkadan Arrasateko bizitza kulturalean parte hartze aktiboa izan zuen, bereziki herri-ekimenen eta kudeaketa publikoaren arteko lotura sustatzen. 

## Lana 
1988an, *Arrasate Press* aldizkariari eskainitako elkarrizketa batean, Salaberriak kulturan "bokazio publikoa" aldarrikatu zuen eta herri-ekimenen balioa defendatu zuen, kultur kudeaketan bokazio publikoaren beharra aldarrikatuz.

Lau urte igaro zituen (1985-1989) San Frantzisko Xabier Ikastolako lehendakaria bezala. Ikastolako presidente zela, 1987an Euskal Eskola Publikoa lortzeko hitzarmena sinatu zen. Salaberriaren arabera, hitzarmena bi auzi bideratzen zituen. Lehenengoa, administrazioaren aurrean ikastolen nortasuna aitortuko zen, eta beste aldetik, legea irtetzean, ikastola bakoitzak erabakiko zuen publiko edo pribatu bilakatu.

## Erreferentziak
Jose Miguel Zaldo

José Miguel Zaldo Santamaría (Bilbo, Bizkaia, 1946ko azaroak 4a) ehungintza eta industria sektoreko enpresaburua da. Tavex-eko presidentea izan zen, oihal bakeroak ekoizten zuen enpresa handi bat. Bere zuzendaritzapean, Tavex euskal industriaren erreferente bihurtu zen 80-90eko hamarkadetan. 

1993an Urteko Enpresa Gizon Euskaldun onena izendatu zuten *Empresa XXI* aldizkariak eta Caja Laboral-Euskadiko kutxak. Hainbat proiektu bultzatu zituen krisian zeuden enpresak salbatzeko, Textil Narvaiza (Bergara) hala nola. Gaur egun, 30 urte baino gehiago daramatza nazioarteko enpresa-zuzendaritzan.
Adolfo de Larrañaga

**Adolfo de Larranaga** (Portugalete, Bizkaia, 1876ko irailaren 27a – Donibane Lohitzune, Laburdi, 1961eko otsailaren 22a) poeta, idazle eta hizlari nazionalista euskalduna izan zen. Sabino de Arana ezagutu ondoren, haren ideiak jarraitu zituen eta Bilboko Euskaldunen Gaztediaren kide izan zen.

Zuzenbidean doktorea, Solidaridad de Obreros Vascoseko idazkari izan zen eta 1923tik aurrera *El Obrero Vasco* zuzendari izan zen, gero *Euzko-Langile* eta *Lan-Deya* aldizkarietan jarraitu zuena. 1930ean Pizkundiako lehendakariorde izan zen, eta *Euzkadi*, *Euzko Enda* eta *Alderdi* aldizkarietan ere lankidetzan aritu zen.

Bere poesia eta idazlan nagusiak garaiko euskal literaturaren erreferentzia dira. Guda aurreko lehenengo etapa honako lanak barne hartzen ditu: *Canto a Sabino*, *Unai Ona*, *La Guitarra*, *Cantos Patrióticos* eta *Arraunlariak*. Exilioan, berriz, *Euzko Enda* aldizkarian parte hartu zuen, eta lanak argitaratu zituen hala nola *El Aizkolari*, *La Galerna*, *El Txistulari*, *El Koblakari*, *El Arraunlari*, *Oda al Vino*, *Marilizarra*, *Las elayas del éxodo*, *El Cisne Negro* eta *La Rosernie*.

**Bibliografia**

Aunamendi Eusko Entziklopedia
Manu Aguilar

Manu Aguilar euskal antzerkigilea eta antzerki-eragilea izan zen, bereziki Gasteiz inguruan 1970eko hamarkadan garatutako antzerki mugimenduarekin lotua. DENOK kooperatibako kide izan zen, eta antzerki independente eta euskarazkoaren sustapenean parte hartu zuen.

### Ibilbidea 
1970eko hamarkadan, Aguilarrek Gasteizen sortzen ari zen antzerki mugimendu berritzaileanparte hartu zuen. Testuinguru horretan, DENOK kooperatiba izan zen jarduera nagusietako bat, antzerkiaren bidez kultur dinamizazioa eta euskararen presentzia indartzea helburu zuena. Aguilarrek berak azaldu zuenez, taldearen helburua ez zen soilik antzezlanak sortzea, baizik eta antzerki independentea garatzea, euskarazko antzerkia sustatzea eta sorkuntza kolektiboan oinarritutako lan egiteko moduak indartzea. Bere adierazpenen arabera, bi urte eta erdiko ibilbidean, 19 kide inguruko taldea osatu zuten, eta antzerkia tresna gisa erabili nahi izan zuten ideiak zabaltzeko eta kultur dinamika berriak sortzeko.

Aguilarren pentsamenduan hizkuntzak garrantzia berezia zuen. Euskarazko antzerkia profesionalizatzeko beharra azpimarratu zuen, baina aldi berean merkatuaren logikek baldintzatutako kultur ekoizpenaren arriskuez ohartarazi zuen. Bere ustez, antzerkia herriko hizkuntzaren errealitatearekin lotuta egon behar zen, eta euskarazko sorkuntzak bere publiko propioa eraiki behar zuen. Ikuspegi horretatik, antzerkia ez zuen soilik jarduera artistikotzat hartu, baizik eta tresna sozial eta kultural gisa ulertu zuen.

Aguilarren jarduera garaian, Gasteizko antzerki panoraman hainbat talde eta ekimen sortu ziren, hala nola Akelarre, Cómicos de la Legua edo bestelako antzerki-eskolak. Testuinguru horretan kokatzen da bere jarduna, euskal antzerkiaren berrikuntza eta egituraketa prozesu zabalago baten barruan.
Mesotelio

thumb|Zelula mesotelialen geruza

**Mesotelioa** gorputzeko barrunbe handiak estaltzen dituen epitelioa edo mintza da. Horien artean, barrunbe abdominala, kardiakoa eta birika barrunbeko mesotelioak daude, zeinak izen bereziak dituzten: peritoneoa, perikardioa eta pleura hurrenez hurren.

Mintz hau bi orritan banatzen da; barne-organoak estaltzen dituen errai-orria eta gorputzeko hormak estaltzen dituen pareta-orria. 

## Egitura 
Mesotelioa epitelio lau bakun mota bat da, oinaldeko xafla batean ezartzen dena. Hala ere, zenbait eremutan epitelio kubiko bihur daiteke, kaltetutako azaleretan esaterako. Argi-azalerari dagokionez, mikrobiloxkaz estalita dago, zeinak proteinak eta fluido serosoak harrapatzen dituzten; horrela, marruskadura gutxiagotzen da organoen arteko ukipen-eremuan. 

* Pleura-mesotelioma: barrunbe torazikoan garatzen da eta birikak inguratzen dituen ehunari eragiten dio. Besteak beste, bularreko mina, eztul mingarria, arnasa hartzeko zaltasuna, bularreko azalaren azpian ezohiko konkorren agerpena eta pisu galdera bezalako sintomak ager daitezke.

* Peritoneo-mesotelioma: abdomen-barrunbean garatzen da eta sabeleko ehunari eragiten dio. Abdomeneko hantura, sabeleko mina, goragalea eta pisu-galera eragiten ditu.
* Bestelako mesoteliomak: mesotelioma mota gehiago daude, baina ez dira oso ohikoak eta ez da asko ezagutzen eurei buruz. Adibidez, perikardio-mesotelioma bihotza inguratzen duen ehunean hazten da eta leka-geruzaren mesoteliomak barrabilen estaldurari eragiten dio.

Mesotelioaren zelulak anormal bihurtzen dira eta ordenarik eta kontrolik gabe hazten dira. Zelula horiek, inguruko ehun eta organoak inbaditu eta kaltetu ditzakete, baita metastatizatu eta sorlekutik gorputzeko beste atal batzuetara hedatu. Aurretik esan bezala, batez ere, pleuran edo peritoneoan sortzen den tumore gaiztoa da. 

Mesoteliomaren etiologia sarritan argia ez den arren, kasuen gehiengoa asbestoarekiko esposizioarekin lotuta dagoela uste da. Hala ere, asbestoarekin kontaktuan egon ondoren, denbora asko hartu ohi du gaixotasunaren garapenak.

Gainera, mesotelioma gaiztoa fase aurreratuan diagnostikatzen denez, tratamendua zailtzea eragiten du. Tratamendu-aueren artean ondorengoak daude:

* Kirurgia
* Erradioterapia
* Kimioterapia
* Immunoterapia
* Terapia gidatua. Minbizi-zelula espezifikoei aurre egiteko medikamentuak edo bestelako substantziak erabiltzen dituena, zelula normalei kalte gutxien egiten diena

## Erreferentziak
Ildebrando Fagnani

Ildebrando Fagnani euskal idazlea izan zen. Gernika aldizkari liberalean parte hartu zuen —aldizkari horrek *“Eman eta zabal zazu”* lelopean ireki zuen bere lanak, eta XX. mendearen erdialdean euskal literaturaren eta kulturaren espazio humanista eta liberalaren barruan ekarpenak argitaratu ziren.  Bere idatzietan gizartea, identitatea eta kultura landu zituen, estilo ulerterrazean eta egunerokotasunarekin konektatuta. Horrez gain, euskararen aldeko ekimen eta egitasmoetan parte hartu zuen, hizkuntzaren erabilera eta zabalkundea indartuz.

**Bibliografia**

Euskal literatura Gernika aldizkari liberalean (1945-53) Aitor Ortiz de Pinedo
Julian Grimau

**Julian Grimau**( Madril, 1911– Madril, 1963) Politiko komunista bat izan zen eta Espainiako Gerra Zbilaren azken fusilatua.

**Biografia**

Madrilen jaio zen eta  Enrique Grimau de Mauro inspektorearen semea zen. Ezkerra Errepublikanoan militatzen hasi zen iraultza hasi aurretik. Gero, 1936an iraultza eztanda egin zuenean Espainako Alderdi Komunistako (PCE) kidea izaten hasi zen.

Gerra Zibila bukatu zenean Frankisten garaipenarekin, Grimauk Kubara eta Frantziara herbesteratu zen. Bertan bere politika liberala ezartzen jarraitu zuen.

1963ko Azaroaren 7an  Madrilgo autobus batean Brigada Politiko-Sozialeko bi kide baitu zuten eta hortik aurrera “Grimau Kasua” izena hartu zuen. Izan ere, Frankismoaren aldetik usteldura handia hantzeman zen:  torturak salatu zituzten, froga faltsuak egin ziren eta agintariek informazioa manipulatu zuten.

Gerra-kontseilu batean epaitu zuten nahiz eta Gerra Zibila hamarkada batzuk lehenago bukatu zen eta 1963ko Apirilean heriotza-zigorra ezarri zioten. Azkenik Apirilaren 20an Grimau fusilatu zuten Frankistek.

**Erreferentziak**

 Julian Grimau Garcia. Historia Hispanica.

 Documentos RTV

 Julian Grimau Wikipedia
Elisa Bueno Ituarte

Elisa Bueno Ituarte (Mutriku, Gipuzkoa, Euskal Herria, 1908ko ekainaren 12a – Donostia, Gipuzkoa, Euskal Herria, 2001. urtea) Donostiako Radio San Sebastian irratiko esatari eta antzezlea izan zen.

Bere ama Elisa Ituarte Berruet zen eta aita Raimundo Bueno Ramirez. Lau anai-arreba ziren: Angela, Pilar, Ricardo eta Elisa bera. Lauetatik gazteena bera zen. 1912. urtean aita Donostiako Tuberkulosi Aurkako Sanatorioko zuzendari izendatu zuten eta familia osoa Gipuzkoako hiriburura joan ziren bizitzera. Bere anaia Ricardok aitaren bidea jarraitu zuen, medikuntza ikasi ostean neuropsikiatrian eta neurokirurgian espezializatu baitzen. Elisak aldiz, komunikabideen bidetik jotzea erabaki zuen, eta XX. mendearen erdialdean irratigintzan murgildu zen.

1940ko hamarkadan antzezle lanetan hasi zen hiriko komunikabidean, irratiaren urrezko aroan. Aurretik, Espainiako Gerra Zibilean zauritutakoentzat ospitaleetan antzezten zuen elkarte batean jarduten zuen bere ahizpa Pilarrekin batera. Magnetofonoen garaia iritsi zen eta Madriletik grabatutako antzezlanak bidaltzen zituzten. Ondorioz, beraien lana galdu zuten.

Diruaren beharra zuen eta irratian antzezle lanetan hastea erabaki zuen. Elkartearen izenean jada egona zen Radio San Sebastianen, eta ezagutzen zituen hango zuzendaritza osatzen zuten Jesus Mari Arozamena, Mariano Asquerino eta Juan Cuberta besteak beste. Lehenengo irratsaioak Angel Molina eta Petrita Tamayorekin egin zituen haurrei zuzendautako Hada Palabrita saioan.

Irratian 36 urtez lan egin eta jubilatu ostean, 1975ean bere bizitza baldintzatuko zuen ebakuntza bat egin zioten. Behin erretiroa hartuta, Donostian bizi izan zen bere bizitzaren azken urteetan, 93 urterekin hil zen arte.
Joxe Manuel Arriola

Joxe Manuel Arriola (Deba,Gipuzkoa, 1916ko ekainaren 16a-) euskal udaltzaina eta bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Debako *Goikoetxe baserrian* jaio zen. Lehen ikasketak euskaraz egin zituen, bertan ikasiz bai oinarrizko irakaskuntza bai kristau dotrina. Ondoren, oinarrizko ikasketak egin zituen gastelaniaz. Gaztetatik baserrian lan egiten aritu zen, familiako abereen zaintzan, besteak beste.

## Erreferentziak
German Muruamendiaraz

German Muruamendiaraz Larrañaga euskal ingeniari teknikoa eta kudeatzailea da. Nekazaritza, abeltzaintza, elikagaien industria eta gastronomia arloetan garatu du bere lana. 

1992an, Bergarako Udaleko zinegotzia izan zen. Ondoren, Eusko Jaurlaritzako Elikagaien Industria eta Politikako zuzendari izan zen. 1998tik 2007ra Kalitatea Fundazioko zuzendari izan zen, eta bertan Eusko Label kalitate zigiluaren garapena eta kudeaketa zuzendu zituen. 2008 eta 2012 artean, Sukal Leku Fundazioan aritu zen lanean, gastronomia ikerketa eta berrikuntzarekin lotutako proiektuan.
Rodolfo Mardones

**Rodolfo Mardones** Muskizko idazle eta kronista izan zen, herriko memoria soziala eta pertsonaia herrikoien istorioak jasotzeagatik ezaguna. Bere lanek tokiko ahozko tradizioa eta eguneroko bizitzako pasadizoak bildu zituzten, ikuspegi literario eta etnografikoarekin uztartuz. https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/eu/media/group/1132804.do

Mardonesek parte aktiboa izan zuen Muskizko bizitza sozialean, kulturalean eta kirol arloan, eta herritarrek oso estimatua zuten. Naturarekiko zaletasun handia zuen, Meatzaldea, Ezkerraldea eta Enkarterriko mendialdeak eta ibaiak maiz ibiltzen zituena. Landare sendagarrien ezagutza zabala zuen, eta harrizurismoa ere landu zuen, naturak sortutako harri‑eskulturetan oinarritutako adierazpen artistikoa. https://trueba-enkarterri.blogspot.com/2013/06/homenaje-rodolfo-mardones-en-muskiz.html

Bere jardunak eta idatziek Muskizko eta inguruko herrien memoria kolektiboa gordetzen lagundu zuten, eta herriak omenaldi publiko bat eskaini zion haren heriotzaren ondoren. https://www.deia.eus/bizkaia/2013/05/15/muskiz-recuerda-rodolfo-mardones-ilustres-5334868.html
Enrique Ibabe

**Enrique Ibabe** **Ortiz** euskal buztinlari eta zeramika herrikoiari buruzko ikertzaile eta dibulgatzailea izan zen. Euskal zeramika tradizionalaren inguruko aditu nagusietako bat izan zen, eta arlo horretan egindako lanek erreferentziazko izaera hartu zuten.

### Bizitza eta ibilbidea 
Ibabek bere jarduera nagusia euskal zeramika herrikoiaren azterketari eskaini zion. Hamar urtetik gorako ikerketa-lana eginda, hainbat lan argitaratu zituen, besteak beste *Apuntes sobre la cerámica popular vasca* izeneko liburua, euskal ontzigintzaren ezaugarriak eta bilakaera aztertzen dituena.

Bere lanetan, zeramika ez zuen soilik ikuspegi artistikotik aztertu, baizik eta gizartearen eta kulturaren adierazpen gisa. Haren ustez, zeramika herrikoiak herriaren bizimoduaren, ekonomiaren eta ohituren berri ematen du, eta, ondorioz, kultura materialaren funtsezko atal bat da.

### Pentsamendua eta ekarpena 
Ibabek euskal zeramikak historian zehar izan duen garrantzia nabarmendu zuen, nahiz eta askotan gutxietsia izan den beste arte-adierazpen batzuen aldean. Haren arabera, zeramikaren gainbeherak —industrializazioaren ondorioz— ondorio kultural eta sozialak ere ekarri zituen, artisautza tradizionalaren galera barne.

Halaber, azpimarratu zuen artisautza ez dela soilik produkzio ekonomikoaren emaitza, baizik eta komunitate baten identitatearen parte dela. Artisauaren lana baldintza estetiko, ekonomiko eta sozialek zehazten dute, eta horrek lotura zuzena sortzen du herriaren eta bere ekoizpen kulturalaren artean.

### Euskal zeramikaren azterketa 
Ibaberen ikerketek Euskal Herriko zeramikaren egoera historikoa aztertu zuten, bereziki Gipuzkoakoa. Haren arabera, eskualde horretan ez zen zeramika-ekoizpen handirik izan, eta horrek azalpen historiko eta ekonomikoak ditu.

Gainera, euskal ontzigintzaren ezaugarri nagusiak azpimarratu zituen: erabilgarritasuna, sinpletasuna eta tokian tokiko beharretara egokitzea. Tradizio horrek, haren ustez, lotura estua du herriaren bizimoduarekin eta ingurunearekin.

Enrique Ibaberen lanek ekarpen garrantzitsua egin zioten euskal kultura materialaren ikerketari, bereziki zeramika herrikoiari dagokionez. Bere lanek ondorengo ikerlarientzat oinarri izan dira, eta euskal artisautzaren balioa azpimarratzen lagundu dute.
Manuel Muiño Arroyo

**Manuel Muiño Arroyo** (1897-1977 Madril), PSOEko diputatua izan zen Badajozen eta erbesteko PSOEren Batzorde Betearazleko kidea (Toulouse-Frantzia).

## Biografia 
Madrilen jaio zen Manuel Muiño Arroyok eta 8 urtekin hasi zen lan egiten. UGTko kidea izan zen eta PSOEko diputatua. Bigarren Errepublikan gobernuaren aholkulari ordezkaria izan zen Hipoteka Bankuan, Herriko Etxearen ordezkaria Lozoiako Kanalen Kontseiluan eta langileen bokala Eraikuntza eta Atezainen Epaimahai Mistoetan.

Gerra Zibilean, defentsa Nazionaleko Ministerioko Armamentuko Idazkariordetzako Garraioko burua izan zen. Gerra amaitzean Frantziara erbesteratua, Carcassonnen eta Tolosan bizi izan zen eta erbesteko erakunde sozialistak berreraikitzen aktiboki parte hartu zuen.

Azkenik, demokrazia berrezarita Madrilera bueltatu zen eta bertan hil zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
Muiño Arroyo, M. (s. f.). Muiño Arroyo, Manuel. Fundación Pablo Iglesias

Real Academia de la Historia. (s. f.). Muiño Arroyo, Manuel. Historia Hispánica

# «Muiño Arroyo, Manuel». Fundación Pablo Iglesias. 29 de febrero de 2012. Consultado el 27 de marzo de 2026.
# Proyectos, HI Iberia Ingeniería y. «Real Academia de la Historia | Historia Hispánica». historia-hispanica.rah.es. Consultado el 27 de marzo de 2026.

## Kanpo estekak
Diego Sanches Marroquin

**Diego Sanches Marroquin** Erdi Aroko pertsona historikoa izan zen, **Sancho Ortiz Marroquin**-en ondorengoa. Iturri genealogiko eta kronika zahar batzuen arabera, Somorrostroko lehen komunitateen garapenean parte hartu zuen. https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/eu/media/group/1132804.do

Lope García de Salazarren Bienandanzas e fortunas Erdi Aroko obra. Erdi Aroko kronika honen XXIV. liburuan kontatzen da nola Sancho Ortiz Marroquín eta bere seme Diego Sánchez Marroquín Somorrostron, Enkarterrietako eskualdean, finkatu ziren XIII. mendean. 

## Erreferentziak
Muskerra albistea 1988
Apollonia Kotero

**Apollonia Kotero,** jaiotzez **Patricia Kotero** (1959ko abuztuaren 2a) estatubatuar aktore, abeslari eta modelo ohia da. Batez ere Princerekin batera 1984ko *Purple Rain* filmeko protagonista izateagatik eta Apollonia 6 taldeko abeslari nagusia izateagatik da ezaguna.

## Singelak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Aranoa Carredano

Juan Aranoa Carredano (Bilbo, 1901eko urtarrilaren 27a - Olivos, Argentina, 1973) euskal margolari, muralgile eta erretratugilea izan zen. Bere lan nabarmenenak Algortako Hirutasun Santuaren Parrokiako bobedako margolanak, Zaldibarko elizatxoko murala eta erretratu anitzak izan ziren, besteak beste. De Aranoaren margolanak bere sentikortasunagatik bereizi ziren. Mina eta antsietatea irudikatzen zituen maiz, langileen eta emakumeen aurpegietan zein birjinen eta santuen aurpegietan.  

Bilboko Arte eta Lanbide Eskolan ikasi ondoren, Pariseko Beaux Arts eskolan jarraitu zuen bere prestakuntza. 1920ko hamarkadan ezagunagoa egin zen, Bilboko Arte Modernoko Museoak Ortiz de Urbinari egindako erretratua erosi zioenean. 1936ko Gerra Zibilaren ondorioz Argentinara erbesteratu zen, non artista bezala garatzen jarraitu zuen. 1949an Bilbora itzuli zen eta hainbat erakusketatan parte hartu zuen, besteak beste Donostiako *Pintores Vascos en la Gran Semana Vasca* erakusketan.
2013ko Kataluniako Volta

**2013ko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 93. edizioa izan zen. Martxoaren 18 eta martxoaren 24 bitartean jokatu zuten. Calella eta Bartzelona lotu zituen, guztira 1.175,2 km eginez zazpi etapatan. 2013ko UCI WorldToureko bosgarren proba izan zen.

Garailea Garmin taldeko Daniel Martin irlandarra izan zen.

Lehenbiziko euskalduna Mikel Nieve nafarra izan zen, hamahirugarren sailkatu zelarik.

## Talde parte-hartzaileak 
## Ibilbidea 
## Etapak 
### 1. etapa 
### 2. etapa 
### 3. etapa 
### 4. etapa 
### 5. etapa 
### 6. etapa 
### 7. etapa 

## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Santos Pagadigorria

**Santos Pagadigorria Múgica** (Elorrio, Bizkaia 1892 - Elorrio, Bizkaia 1979) euskal medikua, historialaria eta kultur eragilea izan zen. Medikuntza ikasi ondoren, otorrinolaringologo gisa aritu zen eta oposaketen bitartez lortu zuen Patronato Nacional Antituberculoso erakundeko espezialista plaza. Ledo Arteche osasun sailean eta Santa Marina ospitalean egin zuen lan, besteak beste.

Medikuntzaren arloan ez ezik, erakunde profesional eta zientifikoetan ere jardun zuen. Igualatorio Médico Quirúrgico erakundearen sortzaileetako bat eta Bilboko Mediku Zientzien Akademiako idazkaria ere izan zen. Kulturaren arloari dagokionez, hainbat erakundetako kidea izan zen, hala nola Euskalerriaren adiskideen elkarteko zuzendaria 1969 eta 1970 urteen artean eta Bilboko Hika Ateneoan zein Instituto Vascongado de Cultura Hispánica elkarteetan ere hartu zuen parte. 

Historialari gisa, bereziki Bizkaiko eta Elorrioko historiari buruzko lanak argitaratu zituen, eta *La Medicina en la Ilustración y los Amigos del País* (1964), *Matrícula y padrón de los caballeros hijosdalgo de la villa de Elorrio (1575-1831)* (1965) eta *La villa de Elorrio* (1979) dira bere obrarik esanguratsuenak. Bere ibilbideagatik Igualatorio Médico Quirúrgico erakundearen Urrezko Domina eta Bilboko Mediku Zientzien Akademiako ohorezko izendapenak jaso zituen.

https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/pagadigorria-mugica-santos/ar-105909/

https://memoriasclubdeportivodebilbao.blogspot.com/2016/03/los-medicos-del-club-deportivo-de-bilbao.html

https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/es/bib/1753882.do
Antonio Horquillas

Antonio Horquillas Landeta historialaria izan zen, Bizkaiko meatzaritza-gatazken eta langile mugimenduen ikerketan nabarmendu zena. Bere lanek arreta berezia jarri zuten Somorrostro eskualdeko gatazka sozialetan, batez ere XX. mendearen hasierako greba eta aldarrikapenetan.

Horquillasek 1910eko meatzarien grebari buruz egindako azterketek informazio baliotsua eskaintzen dute garaiko lan-baldintzak, patronalaren jarrera eta langileen antolakuntza ulertzeko. Bere testuek agerian uzten dute gatazka horiek ez zirela soilik ekonomikoak, baizik eta gizarte-aldaketaren parte zirela.https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/eu/media/group/1132804.do

Tokiko historiaren ikerketan egindako ekarpenengatik, erreferentziazko egiletzat hartzen da Enkarterriko historiografia garaikidean.

https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/eu/media/group/1132804.do
Iñaki Ugarteburu Artamendi

Iñaki Ugarteburu Artamendi euskal kirol-kudeatzailea da, administrazio publikoan jardun duena.

Bergarako Udaleko kirol teknikaria izan da 1989tik, eta Bergarako kirol-jarduera koordinatzen eta Klubak, instalazioak eta eskola-kirola kudeatzen aritu da lanean.

Gipuzkoako Foru Aldundiko Kiroletako zuzendari nagusia izan zen 2003tik 2011ra. Bestalde, KAITeko (Kirol Kudeatzaileen Euskal Elkartea) presidentea da 2019tik, non kirola eta jarduera fisikoari buruzko hainbat azterketa burutu eta ekintzak antolatzen lagundu du.
Pelli Presa

**Pelli Presa** (Gasteiz, 1920) euskal artisaua izan zen, bereziki larrugintzan eta abeltzaintzari lotutako tresnen fabrikazioan arituzena. Bere jarduera Gasteizen garatu zuen, eta euskal artisautza tradizionalaren transmisioan parte hartu zuen.

## Biografia 
Pelli Presa Gasteizen jaio zen eta bertan bizi izan zen. Lanbidez artisaua izan zen, eta urte luzez jardun zuen bere tailerrean, batez ere abeltzaintzarako tresnak eta larruzko objektuak egiten. Bere jarduera artisaua uztarriak, lepokoak, uhalak, zintzarriak eta antzeko piezen ekoizpenean oinarritu zen, guztiak eskuz eta tokiko tradizioetan oinarritutako teknikekin eginak. Bere lanek funtzionaltasuna eta artisau-lanaren kalitatea uztartzen zituzten, baina garaiko testuinguruan jarduera hori gainbeheran zegoela nabarmena izan zen, gero eta bezero gutxiagok erosten baitzituzten halako tresnak.

Gaztetan ez zuen heziketa formal handirik jaso, baina bere lanbidea eskuzko esperientziaren bidez ikasi zuen. 1945 inguruan hasi zen euskara ikasten, eta gerora euskal kulturarekiko eta hizkuntzarekiko interesa handitu zuen. Bizitza pertsonalari dagokionez, ezkondua egin zen eta lau seme-alaba izan zituen, eta bere ogibideari esker atera zuen familia aurrera.

Pelli Presaren jarduera Euskal Herriko artisautza tradizionalaren azken belaunaldietako baten barruan kokatzen da. XX. mendearen erdialdean industrializazioak eta bizimodu aldaketek artisautza mota hauen beherakada ekarri zuten; hala ere, Presak bere lanari eutsi zion, eta bere tailerrean gordetzen ziren tresnek eta piezek euskal ondare materialaren parte dira.
Xavier Toubes Vilariño

Xavier Toubes Vilariño (A Coruña, Galizia, 1947ko maiatzaren 10a) eskultore eta artista galiziarra da, eta giltzarria nazioarteko zeramika garaikidearen berrikuntzan. Herbereetako ‘European Ceramics Work Centre’-ko (Zeramika lantzen duen zentrua) zuzendaria zen,

Haurtzaroa Galizian bizita, Toubes Avilesera joan zen 20 urterekin Espainiako Kanpo-Bankura lan egitera. Baina 1969an, bere pasioaren bila alde egin zuen eta Londresera joan zen zeramika ikastera, lana eta ikasketak uztartuz 1977ra arte. Urte horretan, Teresa Barrorekin batera ‘Grupo de Trabajo Gallego’  sortu zuen.

Londreseko ‘Goldsmith University’ unibertsitatean ikasi eta gero, 1980an Amerikako Estatu Batuetara bidaiatu zuen irakasle lanak egiteko unibertsitate ezberdinetan (Ipar Karolinako Chappel Hill eta Chicagoko Arte Eskolan). Urte berean, Arte Ederren masterra egin zuen New York-eko zeramika unibertsitatean (1980-1983). 

1989an, European Ceramics Work Centre (ECWC) proiektua bultzatu zuen, 1999ra arte zeramika zentro zuzenduz. Gero, Chicagora itzuli zen, non ‘Art Institute’-ko irakasle emeritua den. 

Bere zeramika eskulturei begira, lehen mailako kolore paletarekin eta metal intentsoaren tonuarekin egiten du lan Toubesek, eta hiru adar nagusitan oinarritzen da: paisaia, itxura eta natura hila. Nahiz eta AEB-tan denbora asko igaro, bere lanek Europako eskultura tradizionalaren elegantzia dute, XVIII. mendean hain famatu egin zen estiloa. 

Bere sarien artean, nabarmentzekoa da jaso dituen sari eta bekak, horien artean hauek aurkitzen dira: *Greater London Council* (1975), Kultura Ministerioaren beka (1983), ‘Museu de Cerámica de Manises’ Zeramikako Bienal Europako lehen saria (1993), Vigoko ‘Galicia Artes-Prácticas’-en Kritika Saria (1995).
Luisa Goiria Mardaraz

**Luisa Goiria Mardaraz** (Amorebieta Etxano, Bizkaia, 1910eko Martxoaren 21 – 2000ko Uztailaren 26a) zornotzar maistra izan zen.

Maistra izateko ikasi zuen Bilboko Magisteritza eskolan. 1931ko urtarrilean Lehen Hezkuntzako Maistra izateko agiria lortu zuen.

Eta 1939ko ekainaren 6an, frankisten esanetan, 'Garaipenaren Urtean' zeritzonean, berretsi egin zioten irakasle titulua.

Luisa Goiria Mardaras 2000. urtean hil zen, 89 edo 90 urte zituela.

## Lan ibilbidea 
1932an Euzko Ikastola Batzak antolatu zuen ikastaroan parte hartu zuen, eta 1933 urteko urtarrilaren 6an Algortan inauguratu zen Ondarretako ikastolan hasi zen lanean. 
alt=Getxoko agintarien eta ikastolako bultzatzaileen argazkia|thumb|Ondarretako ikastolaren inagurazioa 1933ko Urtarrilak 6an

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dokumentala: Auzo Eskolen inguruan emandako erreportajea (1979) Euskal Telebistan Youtube 
* Luisa Goiria Hator Hator Euskal Telebistako saioan (1998) Youtube
* "Companys eta Agirre erbesterantz" dokumentala. Luisa Goiriak atzerrira joan zeneko bizipenak kontatzen ditu. Youtube.
Manex Urruti

**Manex Urruti** (Donazaharre, Nafarroa Beherea, XIX. mendearen amaieran) euskal jatorriko artzain eta emigrantea izan zen, batez ere Ameriketako Estatu Batuetan (Colorado eta Utah) egindako bizitzagatik ezaguna.

## Bizitza 
Donazaharren jaio zen, Garazi eskualdean, Donibane Garazitik hurbil. Gaztetan artzain lanetan hasi zen eta ondoren emigratzeko erabakia hartu zuen. 1925ean Ameriketara joan zen, garai hartako euskal emigrazioaren testuinguruan.

Hasieran artzain lanetan aritu zen, batez ere mendialdeetan. Denborarekin, bere jarduera ekonomikoa zabaldu zuen: ardiak erosi eta saltzen hasi zen, eta lur eta azienda negozioetan murgildu zen. Coloradon lurrak erosi zituen eta gero Utah estatura mugitu zen, non abeltzaintza eta lurren ustiapena garatu baitzituen. Petrolioarekin lotutako jardueretan ere parte hartu zuen.

1935 inguruan ezkondu zen, eta Grand Junction (Colorado) inguruan bizi izan zen luzaroan. Han hotel txiki bat ere erosi zuen emaztearekin batera, eta ostalaritzan aritu ziren. Hala ere, artzaintzan ere jardun zuten. Bere jarduera ekonomikoari esker, mendebaldeko Amerikako euskal komunitateetan ezaguna izan zen, bereziki Colorado eta Utah inguruan.

Bere bizitzaren testigantzan, Urrutik azaldu zuen hasierako urteak gogorrak izan zirela, bai lan baldintzengatik bai hizkuntza eta kultura desberdintasunengatik; artzain lanetan aritu zen mendialde isolatuetan, askotan bakardadean eta baldintza zailetan. Denborarekin, ordea, lan gogorrari eta ekimenari esker aurrera egin ahal izan zuela nabarmendu zuen, abeltzaintzatik negozioetara igaroz. Halaber, azpimarratu zuen euskal emigranteen artean elkartasuna handia zela, eta horrek lagundu ziela egoera berrietara egokitzen. Bestalde, kezkaz aipatu zuen Ameriketan jaiotako ondorengo askok euskara galdu zutela, eta sarritan euskal jatorria ezkutatu edo gutxietsi egiten zela integrazio-prozesuaren ondorioz. Hala ere, berak bere burua euskal kulturari lotuta sentitzen zuela adierazi zuen, eta ikurriñarekiko eta Euskal Herriarekiko atxikimendua nabarmendu zituen, nahiz eta urte askoan atzerrian bizi izan.
Joyce Hyser

**Joyce Hyser** (New York, 1957ko abenduaren 20a) estatubatuar zinema eta telebistako aktorea da, eta 1985eko *Just One of the Guys* filmean Terry Griffithen paper protagonikoa betetzeagatik da ezaguna.

## Ibilbidea 
Hyserrek 1980an hasi zuen aktore ibilbidea, *The Hollywood Knights* filmean Brendaren papera antzeztuz. Urtebete geroago Sylviarena egin zuen *They All Laughed* filmean. 1983tik 1984ra *Valley Girl*, *Staying Alive* eta *This Is Spinal Tap* filmetan agertu zen. 1985ean nazioarteko ospea lortu zuen Lisa Gottliebek zuzendutako *Just One of the Guys* gazte mailako filmaren protagonista izateagatik. Urte berean Maryse Leonen *The Last Hunt* film luzean agertu zen. 1980ko hamarkadaren amaieran, hainbat agerraldi egin zituen telebistako telesailetan.

1990eko hamarkadan AEBetako telebistan parte-hartze oso aktiboa izan zuen, *Raven*, *Melrose Place*, *Viper*, Murder, *She Wrote* eta *Pacific Blue* bezalako ekoizpenetan agertuz. 2000ko eta 2010eko hamarkadetan bere agerraldia pantailan urriagoa egin zen, ''* telebista serieko atal batean Monique Robertsen paperean eta 2014ko *The Wedding'' Petoren filmean agertuz.

## Bizitza pertsonala 
Hyser New York hirian jaio zen. Familia judu baten baitan hazi zen. Bruce Springsteenen neska-laguna izan zen urte batzuetan.

## Filmografia 
### Zinea 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cyro Giambruno

**Cyro Giambruno** (Mercedes, Uruguai, 1898 – Montevideo, Uruguai, 1980ko azaroaren 3a) politikaria izan zen. 1940ko hamarkadan, Uruguaiko Instrukzio Publikoko (Hezkuntza) ministro kargua bete zuen. Uruguaiko bizitza politikoan profil aktiboa izan zuen, hainbat ministerio-kargutan eta Colorado Alderdiaren barruan arituta. Espainiako gerra zibilean, Uruguaira ere euskal herritar erbesteratu ugari etorri zelarik, Giambruno nabarmendu zen Jose Antonio Agirre lehendakariaren gobernuari eta Euskadiren kausari emandako babes instituzionalagatik.

Bere jardun politikoan, Euskal Herriaren ordezkaritzaren aldeko jarrera irmoa erakutsi zuen, eta Euskal Herriko gatazka demokraziaren eta askatasunaren defentsarekin lotu. 1943ko otsailean, Uruguaiko gobernuko beste kide batzuekin batera (hala nola, Ogasuneko eta Barne Arazoetako ministroak), harrera ofiziala egin zien Euskadiren ordezkariei, eta euskal herritar erbesteratuei babes publiko eta politikoa eskaini. Bere izena eta Euskadiren kausarekiko atxikimendua jasoa dago garaiko kronika diplomatikoetan, bereziki *Gernika: Boletín de Información de los Vascos en Inglaterra* aldizkarian.

## Kanpo estekak