open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vilfredo Pareto

**Vilfredo Frederigo Samaso Pareto** (Paris, 1848ko uztailaren 15a - Celigny, Suitza, 1923ko abuztuaren 19a) italiar ekonomialari eta soziologoa izan zen, jatorriz frantsesa.

Zientzia zehatzak ikasten hasi bazen ere, ekonomiari heldu zion azkenik, eta Walrasen ondorengoa izan zen Lausanako Unibertsitateko ekonomia-politikako katedran. Walrasen arazoetatik gertu, Paretok oreka ekonomikoaren eredua hobetu zuen, *ekonomia optimoa* deritzon nozioa gehituta: halako ekonomia-egoera jakin bat, non banako baten baliagarritasuna ezin baita handitu besteren bati kalte egin gabe, produktuak edo faktoreak beste ezein modutan banatuta ere. Azken buruan, halako egoera batean, ezin da gizaki baten egoera hobetu beste batenari kalte egin gabe. Optimoa lortzeko bide bakarra lehia garbi eta perfektuaren eredua da.

Lehia garbi eta perfektuaren ereduak adieraziko digu nolakoa izan behar duen ekonomia-munduak eredu neoklasikoaren arabera. Merkatu-ekonomia hobekien biltzen duen eredu arauemaile gisa agertzen da, eta honako bost baldintzok bete beharko dira hori lortzeko:

• Merkatuen atomizatzea: eskaintzaileek eta eskatzaileek ugari izan behar dute, haietako inork eraginik izan ez dezan ondasunen prezioak zehazten. Ekonomia-agente bakoitzak mugarik gabe zehaztu behar ditu bere eskaintza- eta eskari-mailak.

• Merkatuko sartu-irtenek mugarik ez: merkatuak bizia behar du izan, sartzeko eta irteteko oztoporik gabekoa, merkatuan esku hartu nahi duen edonork eta hartatik kanpo gelditu nahi duen agenteak hala egin ahal izateko modukoa.

• Produktuen homogeneotasuna: enpresaren mota bereko ekonomia-agenteek kontsumitzaileek baliokidetzat jotzeko moduan sortuko dituzte ondasunak, lehiatzaile baten ala bestearen ekoizkinak nahiago izan ez ditzaten.

• Merkatuak gardenak izatea: parte-hartzaile guztiek badakite zerk izan dezakeen eragina erabakimenean, hau da, informazioa osoa eta doakoa izango da parte-hartzaile guztientzat, mugarik gabe joka dezaten.

• Ekoizpen-faktoreak noiznahi oztoporik gabe higitu ahal izatea: ekoizpen-faktoreak (kapitala eta lana) ekonomiaren sortzaile diren merkatutik merkatura ibil daitezke. Neoklasikoak, klasikoek plazaraturiko arrazoibidearen guztiz aurkako batetik abiaturik, ondorio berberera helduko dira: ekonomia-liberalismoan oinarritutako ordenamenduaren defentsa.

Bestalde, soziologian, positibismo logiko klasikoaren kontzeptuei eduki berriak ematen saiatu zen. Paretoren teoria eta ideietan oinarritu zen ideologia faxista. Haren lan nagusiak: *Cours d´économie politique* eta *Trattato di sociologia generale*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Paretoren efizientzia
* Pareto banaketa
Estereotipia

**Esterotipia** inprimatzeko xafla zen ez letra solteekin. XVIII. mendean mundu osora zabaldu zen eta egunkariak inprimatzeko erabilia izan zen. Egunkariaren orrialde bateko irudiak, letrak, argazkiak eta horrelakoak denak batera molde batean ezarri (*mâché* paperean gehienetan), eta molde hori lehortu ondoren inprimatzeko erabiltzen da. Fotopolimeroak eta litografia-xaflak hartu dute pixkanaka estereotipiaren lekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Micronycteris homezi

***Micronycteris homezi*** Micronycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Micronycteris homezi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Tomás Jiménez Gutiérrez

**Tomás Jiménez Gutiérrez** (Tutera, Nafarroa, 1885eko otsailaren 21a - *ib.*, 1957ko ekainaren 16a) musikagilea eta apaiz katolikoa izan zen. Apaiz egin zen 1908. urtean. Mezak, ariak eta moteteak idatzi zituen, batez ere. Haren ereserki batzuek ospe handia izan zuten: *Himno a la coronación de la Virgen de los milagros, de Agreda*; *Himno a la coronación de la Virgen del Carmen, de Tudela*; *Himno a San Francisco Javier*; Santa Anari opaturiko bederatziurrena, salbea eta ereserkia.

## Erreferentziak
Kolomna

**Kolomna** (,  ahoskatua) Errusiako Errepublikako mendebaleko hiria, Moskova eta Oka ibaien bilgunean, Moskuko hiriaren hego-ekialdean. 153.000 biztanle. Burdinbide-gaiak, metalgintza, ehungintza eta mekanika-industria. Aipagarriak dira italiar arkitektoek XVI. mendean eraiki zuten kremlinaren hondakinak, Errenazimentu garaiko eliza (XIII-XIV. m.) eta Andre Mariaren Jasokunde katedrala (XV-XVI. m.).

## Demografia 
## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tiorba

thumb|alt=A 14 course theorbo by an italian lute maker Giuseppe Tumiati (2005) inside its case. Photo by User:Pugnari|14 ordenako tiorba (Giuseppe Tumiati, 2005)

**Tiorba** lautearen taldeko hari-instrumentua. Lautearen hariak izateaz gainera, tiorbak hari baxu gehiago ditu, gorago dagoen bigarren larako-multzo bati lotzen zaizkionak. XVI. mendearen bukaeran, Alessandro Piccinini eta, 1600. urte aldera, Antonio Valdi edo Signo Tiorba italiarrak izan ziren tiorbaren asmatzaileak; ahotsari laguntzeko edo baxu jarraitu gisa jotzeko erabili zuten.

## Erreferentziak
Pelageia Polubarinova-Kotxina

**Pelageia Polubarinova-Kotxina** (Errusiar Inperioa, 1899ko maiatzaren 13a - Sobietar Batasuna, 1999ko uztailaren 3a) matematikaria izan zen. Sobietar Batasuneko matematikari eta zientzialari gailenetako bat. Moskuko Unibertsitateko hidromekanika saileko zuzendari izan zen. Errusiako Zientzien Akademiako adar bat Novosibirsken ezartzea lortu zuen. Hidrodinamika aplikatuen saileko zuzendari izan zen Hidrodinamikako Institutuan, eta teoria mekanikoko saileko buru Novosibirskeko Unibertsitatean.

## Erreferentziak
Ingvar Carlsson

**Ingvar Carlsson** (Borås, ) suediar politikaria da. Olof Palme Lehen ministroa hil zutenean (1986) izendatu zuten gobernuburu, baita Alderdi Sozialdemokratako idazkari ere. 1991n, Carl Bildten zentro-eskuineko koalizioak irabazi zituen hauteskundeak, eta Carlssonek utzi egin behar izan zuen gobernua. 1994an berreskuratu zuen agintea; hurrengo urtean, Suedia Europar Batasuneko kide egin zen.

## Erreferentziak
John Foster Dulles

**John Foster Dulles** Estatu Batuetako politikaria (Washington, 1888ko otsailaren 25a - Washington, 1959ko maiatzaren 24a). Nazioarteko Zuzenbidean aditua, Estatu Batuetako ordezkaritzaren aholkularia izan zen 1919ko Bake Batzarrean. Eisenhower lehendakariarekin, Estatu Batuetako idazkaria izan zen 1953tik 1959ra. Komunisten kontrako sutsua izan zen. Base militar ugari ezarri zituen munduko estatu askotan.

## Erreferentziak
Emmanuel

thumb|alt=|Emmanuel, Simon Ushakoven ikono batean (1668)
**Emmanuel** עִמָּנוּאֵל Hebreerazko hitza da, «Jainkoa Gurekin» esan nahi duena. Isaiasen profezia famatuan (7,14) Ajaz Judako erregeari esaten zaio «Birjina batengandik jaioko den haurrari» izen hori emango zaiola. Oso zaila da ulertzen zer esan nahi duen igarkizun honek, baina Mateok (1,22) Kristorengan bete zela esan zuen. Jesu Kristori eman ohi zaio deitura hau, Maria Birjinaren seme delako.
## Erreferentziak
Gingibitis

**Gingibitis** hortzoiaren hantura da. Hortzean eta hotzoian bakterioek eratzen duten xafla batek sortzen du gingibitisa. Hortzoiak erraz hasten dira odoletan; hori da eritasun honen ezaugarri nagusia. Gingibitis kronikoa garbitasun egoki baten bidez senda daiteke. Bada beste gingibitis-mota bat, larriagoa, zauriak sortzen dituena eta hortzoietan kalte larriak eragiten dituena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Étienne Jodelle

**Étienne Jodelle** (Paris, Frantzia, 1532 &ndash; 1573) frantsesezko poeta izan zen. La Pléiade poeta-taldeko kidea. *Cléopâtre captive* (1552, *Kleopatra gatibu*) da haren lan aipagarriena, Frantzian idatzi zen lehen tragedia klasikoa. Beste tragedia batzuk ere idatzi zituen, besteak beste, *Didon se sacrifiant*, eta komedia bat aurkeztu zuen: *Eugène ou la Rencontre* (1552, *Eugène edo topaketa*).

## Erreferentziak
Alaungpaya

**Alaungpaya** (; Shwebo, 1714ko irailaren 24a - Kinywa, Martaban, 1760ko maiatzaren 11), **Alompra** ere deitua, Birmaniako erregea izan zen 1752–1760 bitartean, Konbaung dinastiaren sortzailea. Myanmarko heroi nazionala da, herrialdea hirugarren aldiz bateratu baitzuen.

## Bizitza 
Birmania Garaiko herri txiki bateko buruzagia zen, herrialde osoa batzea lortu zuena. Mon herriarekin bat egin zutela-eta, frantsesen aurkako borrokari ekin zion, baina ezin izan zuen Siam mendean hartu. Birmaniara erretiratzean hil zen, guduan izandako zaurien ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Micronycteris megalotis

***Micronycteris megalotis*** Micronycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Micronycteris megalotis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Robert Badinter

**Robert Badinter** (Paris, Frantzia, 1928ko martxoaren 30a – *ibidem*, 2024ko otsailaren 9a) frantses abokatu eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Justizia ministro izan zen 1981etik 1986ra, eta zigor-legedia aldatzeko hainbat lege bultzatu zituen; heriotza zigorra indargabetzeko legea, besteak beste. Kontseilu Konstituzionaleko presidente izan zen 1986tik 1995era. Condorceteko markesari buruzko liburu bat argitaratu zuen (1988) Elisabeth Badinter emaztearekin batera.

## Erreferentziak
Obrenović dinastia

thumb|Serbiako armarria, Obrenovićarren agindupean

**Obrenović dinastia** (,  ahoskatua) Serbiako dinastia, Miloš Obrenovićek sortua. Obrenović dinastia 1819tik 1842ra eta 1858tik 1903ra izan zen Serbiako aginpidean; 1842tik 1858ra eta 1903tik 1945era Obrenović dinastiaren etsai ziren Karađorđević dinastiakoak izan ziren agintari. Obrenović dinastiako printzeak Milos, Milan II.a, Migel III.a, Milan IV.a eta Alexandro I.a izan ziren.

Dinastiako azken kide izan zen Alexandro Obrenović eta bere emaztea zen Draga Mašin 1903an erail zituzten eta dinastiaren amaiera izan zen, Karađorđević dinastiak hartu baitzuen haien ordea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erramun Berenger III.a

**Erramun Berenger III.a** (Rodez, 1082 &ndash; Bartzelona, 1131) Bartzelonako kondea izan zen 1096-1131. urteetan, eta Proventzakoa 1112-1131 bitartean. Erramun Berenger II.aren semea zen. Proventzako printzesarekin ezkondu zen eta lurralde batzuk eskuratu zituen Okzitanian eta Proventzan, ezkontza hari esker. Balearretako piratak eta Valentziako mairuak menderatu zituen, baina almorabideek garaitu zuten Corbinsen.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Thälmann

thumb|Ernst Thälmann (1932).

**Ernst Thälmann** (Hanburgo, Alemania, 1886ko apirilaren 16a - Buchenwald, Alemania, 1944ko abuztuaren 18a) alemaniar politikaria izan zen

В 2024 году великий Маратий хой4 выпустил документальный фильм про правление тельмана в германии

## Biografia 
Langile eta sindikalista zen. 1924-1933 urteetan, diputatu komunista izan zen Reichstagen, eta alderdiko idazkari nagusi izendatu zuten 1925ean. 1925 eta 1932 urteetako hauteskundeetan, 2 eta 4 milioi boto jaso zituen, hurrenez hurren.

1933an, naziek atxilotu zuten, Reichtageko sutea eta hurrengo egunean.

Naziek gerra galtzear zeudela, Hitlerren agindu pertsonal baten ondorioz Buchenwaldeko kontzentrazio-esparruan tiro batez hil zuten baina hala eta guztiz naziek gezurra esan eta Alemania Nazian aliatuen bonbardaketaren ondorioz hil zela ziurtatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseba Aurrekoetxea

**Joseba Andoni Aurrekoetxea Bergara** (Bilbao, Bizkaia, 1960ko ekainaren 13a) bizkaitar politikaria da.

## Biografia 
Euzko Alderdi Jeltzaleko kidea da. Zuzenbidean lizentziaduna da, eta gizarte-politikan eta gizarte-zerbitzuetan aditua. Portugaleteko alkateorde eta zinegotzi izan zen 1987-1992 bitartean, Eusko Legebiltzarreko kide hautatu zuten 1990. eta 1994. urteetan, eta Espaniako Senatuko kide 2000. urtean. Egun, Euzkadi Buru Batzarreko kide da.

## Erreferentziak
Frédéric Auguste Bartholdi

**Frédéric Auguste Bartholdi** (Colmar, Frantzia, 1834ko abuztuaren 2a - Paris, Frantzia, 1904ko urriaren 4a) frantziar eskultorea izan zen.

## Biografia 
New Yorkeko portuko *La Liberté éclairant le monde* (*Askatasunaren Estatua*) haren lanik famatuena da (1886an inauguratu zuten): brontzezko xaflaz egina eta 33 m luze da, eta Gustave Eiffelek eginiko altzairuzko egituraren gainean dago. Halaber, *Le lion de Belfort* (1880) haren beste lan ezagun bat da; haitzean zizelkatuta dago, eta 22 m garai eta 11 m zabal da.

## Erreferentziak
Juan Madinabeitia

**Juan Madinabeitia Ortiz de Zarate** (Oñati, Gipuzkoa, 1861eko apirilaren 18a - Bartzelona, Katalunia, 1938ko azaroaren 21a) medikua izan zen, Espainiako gastroenterologiako eskola modernoaren sortzailea, José Madinabeitiaren anaia.

Madrilgo Unibertsitateko patologia orokorreko irakasle izan zen, 1903-1927 bitartean. Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, Donostian zen, eta handik Frantziara egin zuen ihes, Bartzelonaraino iristeko; bertan hil zen, handik gutxira. Anarkismoaren hurbileko posizio politikoak izan zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «El médico Juan Madinabeitia Ortiz de Zarate fallecía el 21 de noviembre de 1938 en Barcelona», *Euskonews & Media*, 555. zenbakia, 2010-11-19.
William Kingdon Clifford

thumb|William Kingdon Clifford

**William Kingdon Clifford** (Exeter, Ingalaterra, 1845eko maiatzaren 4a - Madeira, Portugal, 1879ko martxoaren 3a) matematikari eta filosofo ingelesa izan zen.

## Biografia 
Geometria ez-euklidearrak Kantek azaldutako *a priori-* egien teoriarekin dituen harremanak aipatu zituen. Materiaren eta espazioaren kurbaren arteko erlazioa azaldu zuen, erlatibitatearen teoriaren aitzindaritzat har daitekeena. Horretaz gainera, beste zenbait lan egin zituen geometria- eta aljebra-alorretan.

## Erreferentziak
Kinona

thumb|alt=|1,2-bentzokinona

**Kinona** konposatu dikarbonilikoa da, sei karbono-atomoz osatutako eraztun bat edo bat baino gehiago dituena. Kinonak kristal horiak dira, usain sarkorrekoak eta sukoiak. OH eta NH2 funtzioak orto- eta para- posizioetan dituzten difenolen edo diamino deribatuen oxidazioz lortzen da. Koloregaiak egiteko erabiltzen dira, baita oxidatzaile eta erreaktibo analitiko gisa ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orlando Gibbons

**Orlando Gibbons** (Oxford, Ingalaterra, 1583ko abenduaren 25a - Canterbury, Ingalaterra, 1625eko ekainaren 5a) musikaria izan zen. XV. mendeko polifonismoari leial, elizako musika egin zuen (elizkizunetakoa, antifonak), bai eta profanoa ere (madrigalak, fantasiak, pabanak, biolinerakoak). Garai hartako ingeles musikari ezagunena da.

## Bizitza 
Musikari-familia batean jaio zen. Erregeren kaperako (1605) eta Westminsterko abadetxeko (1623) organista izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eupatoria

**Eupatoria** edo **Jevpatoria** (ukraineraz: Євпаторія, *Yevpatoriya*; errusieraz: Евпато́рия, *Yevpatoriya*; grezieraz: Ευπατορία, Κερκινίτις - *Eupatoria, Kerkinitis*; turkieraz: Gözleve; armenieraz: Եվպատորիա - *Yevpatoria*) Krimeako (Ukraina) hiria eta portua da, Itsaso Beltzaren ertzean dagoena. 57.000 biztanle ditu. Turismo-gune garrantzitsua da.

## Klima 

## Historia 
K.a. II. mendean sortu zuen Diofante Mitridate IV.a Eupator Ponto erregearen jeneralak esziten antzinako kolonia batean eta erregearen izena eman zion hiriari. Bertan lurreratu ziren aliatuak Krimeako Gerra garaian (1854-1855).

## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isidoro Guinea

**Isidoro Guinea Zugazaga** (Bilbo, 1893 - *ib.*,1947ko apirilaren 10a) Bizkaitar margolaria izan zen. Bilbon eta Italian egin zituen Pinturako ikasketak. 1920. urtean Bilbora itzuli, eta bere lehen erakusketa egin zuen. Italiara itzuli zen *Mondadori* argitaletxe ospetsuarentzat lan egitera, urtebete geroago. 1926. urteaz geroztik, Bilboko Arte eta Ofizio Eskolako irakaslea izan zen. Akuarela, olio eta marrazki ugari egin zituen.

## Erreferentziak
Shah Alam II.a

**Shah Alam II.a** edo **Ali Gauhar** (Delhi, Mogol Inperioa, gaur egun India, 1728ko ekainaren 25a - Delhi, Britainiar Inperioa, 1806ko azaroaren 19a) Indiako mogol enperadorea izan zen 1759-1806 bitartean.

## Biografia 
Alamgirren semea eta ondorengoa izan zen. Ali Gauhar zuen izena enperadore egin baino lehen. 1765. urtetik aurrera britainiarren agintepean gobernatu zuen, eta Indiako buruzagi askori aurre egin behar izan zien. 1788an buruzagi rajput batek menderatu eta begiak erauzi zizkion. Omen handiko poeta izan zen.
## Erreferentziak
Jezabel

**Jezabel** (; ?- Jezreel,  k.a. 842) Tiroko eta Sidongo printzesa zen, Israelgo Ahab erregearen emaztea (K.a. IX. mendea). Baal eta Astarte jainkoen gurtza hedatu zuen eta Yahvezaletasunaren eta igarleen aurka aritu zen; Elias eta Nabot hiltzeko agindua eman zuen haien ondasunen jabe egiteko. Elias igarleak esan bezala hil zen: Jehu erregearen aginduz Jezabel leihotik behera amildu eta zakurrek jan zuten gorpua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Micronycteris minuta

***Micronycteris minuta*** Micronycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Micronycteris minuta'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Claude Pouillet

**Claude Servais Mathias Pouillet** (Cusance, 1791ko otsailaren 16a - Paris, 1868ko ekainaren 14a) frantziar fisikaria izan zen. 1837. urtetik aurrera, Zientzien Akademiako kide izan zen. 1838an, Sorbonako fisika-katedradun izendatu zuten. Eguzkiak urte-sasoi bakoitzean bidaltzen duen berotasuna neurtu eta zehaztu zuen. Lan nagusia hau da: *Éléments de Physique expérimentale et de métérologie* (1827, *Fisika esperimentalaren eta meteorologiaren elementuak*).
## Erreferentziak
Banbara

**Banbara** Mendebaldeko Afrikako herria da. Mali, Ginea, Senegal, Mauritania, Burkina Faso eta Boli Kostako lurraldeetan bizi dira. Gaur egun 5.035.000 dira gutxi gorabehera eta haietatik 3.787.000 Malin bizi dira. Haien ekonomia nekazaritzan oinarrituta dago. Lurrak taldearenak dira. Garrantzi handia ematen diote erlijioari, eta arte-gai nagusia erlijioa da. Artelan ezagunenak antilopeen irudiak dira. Mande taldeko bamanankan hizkuntzan mintzo dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bambara Ikuska.com
Leonetto Cappiello

220px|thumb|eskuinera|Leonetto Cappiello bere estudioan.

**Leonetto Cappiello** (Livorno, 1875eko apirilaren 9a - Grasse, 1942ko otsailaren 2a) jatorri italiarreko frantses pintore, marrazkilari eta karikatura-egilea izan zen.

1898an Parisa joan zen bizitzera. *Le Rire* eta *L´Assiette au beurre* aldizkarietan argitaratutako karikaturek ospe handia lortu zuten. Antzerki-kartel koloretsu, bizi eta umoretsuak egin zituen: *Ouate thermogene* (1909), *Cinzano* (1922) eta *Kub* (1931).

## Erreferentziak
Rus etnia

thumb|300px|Hizkuntza germanikoak Europan, 900 urtearen inguruan: ekialdeko multzo suediarrak, gaur ingurune baltiko eta eslaviarrak diren lurretan, Rus herriaren kokapenak lirateke.
thumb|eskuinera|Rus noble baten hileta (irudikapen erromantikoa), Heinrich Semiradzki, 1883.
**Rus** edo **Ros** (,  (*Rhos*),  (*al-Rūs*) edo  (*al-Rūsiya*)) Errusiari izena eman zion herria izan zen.

Haren jatorria ez da oraino behar bezala argitu. Batzuen ustez, ekialdeko eslaviarrekin nahasi zen iparraldeko herri bikingoa zen; beste aditu batzuen arabera, barego bikingoekin nahastu zen hego-ekialdeko herri eslaviarra zen. Nolanahi ere, garbi dago Errusia Zaharraren sorkuntzan zuzenean parte hartu zuela rus herriak.

## Etimologia 
Finlandieraz eta estonieraz *Ruotsi* eta *Rootsi* esaten diote Suediari, gertuen duten herri eskandinaviarrari. Horrekin lotura argia du Rus terminoak, uste baita fino-ugriar herriek bikingo edo eskandinabiarrak deitzeko modu batetik eratortzen dela hitza. Jatorrian atzerago eginez erroan egon daitezke  *Rođer* / *rođsmenn* terminoak, arraun eta arraunlariak; eskandinaviarren zabalkundea, bai Baltikoan zein egungo lautada eslaviarretan arraun-untziez gertatu baitzen.

Rurikiden dinastian ohikoak egin ziren izenen artean ere jatorri eskandinaviarren presentzia ikusten da. Adibidez: Oleg (Helgi), Olga (Helga) eta Igor (Ingvar).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thomas Love Peacock

**Thomas Love Peacock** (Weymouth, Dorsetshire, Ingalaterra, 1785eko urriaren 18a - Shepperton, Surrey, Ingalaterra, 1866ko urtarrilaren 23a) ingeles idazlea izan zen.

## Biografia 
Percy Bysshe Shelley ezagutu zuen Londresen, eta haren lagun egin zen. Satirazko eta umorezko eleberriak idatzi zituen garaiko ideia politiko, filosofiko eta literarioen inguruan.

Obra nagusiak: *Melincourt* (1817), *Nightmare Abbey* (1818, "Ametsgaiztoko abatetxea") eta *Gryll Grange* (1860, "Gryll-en granja").

## Erreferentziak
Santxo Eltso

**Santxo Eltso** (Latasa, Odieta, 1522 - ??), **Elsoko Antso** eta **Sancius de Elso** ere deitua, nafar apaiz eta idazlea izan zen. Euskaraz idatziriko lehenbiziko dotrina eman zuen argitara, *Doctrina christiana y pasto espiritual del alma para los que tienen cargo de almas y para todos estados, en castellano y vascuence* izenburupean. Ez da ordea liburuaren alerik geratu, eta haren aipamen batzuk baizik ez dira ezagutzen.

## Bizitza 
Santxo Eltso Latasan jaio zen 1522an. Ama Graxi Latasakoa izan zuen, Txikitxorenako etxekoandrea, eta aita Martin Eltso, Latasako erretorea. 1544an, Alcaláko Unibertsitatean sartu zen, eta Teologiako lizentzia lortu zuen urte batzuk geroago.

Bi inprimatzaileri egin zien dotrina papereratzeko agindua: Iruñeko Tomás Porralis de Saboyari eta Lizarrako Adrián de Anversi. Lanak, ziur aski, 1561ean hasi izanen ziren, baina Eltsok ordaintzako arazoak izan zituen. 1566an eta 1567an, apezpikuak eta erregeordeak babestutako diru biltzea egin zen Nafarroa osoan, bi hizkuntzatako kateximaren argitalpena ordaintzeko. Inprimatze lanak 1568an amaitu ziren.

Johan Jaques Iruñeko liburu-saltzaileak josi eta azaleztatu zituen *Doctrina Cristiana*-ren liburuak. Argitalpen handia izan zen: 1590 ale eman zizkion Santxo Eltsori, eta beste 407 beretzat gorde zituen. Egileak auzi luzea izan zuen Juan de Bastida Tuterako mandazainarekin, Cintruénigora eraman beharreko 444 ale etxean atxiki zituelako. Itzuli zituelarik, anitz hondaturik zeuden.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Goñi Gaztambide, José, Sancho de Elso y su Catecismo bilingüe: nuevos datos, *Fontes linguae vasconum: Studia et documenta*, Año n°27, n°68, 1995, págs. 7-22.
* Urrizola Hualde, Ricardo,  Sancho de Elso y su *Doctrina Cristiana* en "castellano y vascuence", *Fontes linguae vasconum: Studia et documenta*, 0046-435X, Año nº 38, Nº 101, 2006, págs. 109-146
Jose Mensuro

**Jose Mensuro Hernández** (Madril, Espainia, 1935), izengoitiz ***Mensu***, margolaria da.

## Bizitza 
Donostiako Arte Ederretako Eskolan egin zituen Margolaritza ikasketak. Erakusketa ugari egin ditu Euskal Herrian, Espainia osoan eta Estatu Batuetan zehar. Titulu nagusiak: *Ituren*, *Reflejos*, *Lanchas en la ría*, *La corniche*, *Orio*, *Barcos*, *Maternidad*, *Sendero en el bosque*, *Puesta de sol* eta *Contraluz en Hondarribi*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Huggins

**William Huggins** (Londres, 1824ko otsailaren 7a - *ib.*, 1910eko maiatzaren 12a) ingeles astronomoa izan zen. Bere kabuz egin zituen astronomia-ikasketak. Astronomian espektro-analisia erabiltzeko oinarriak jarri zituztenetako bat da. 1864an, gasezko nebulosen espektroen igorpen-lerroak aurkitu zituen. 1868an, Doppler efektua aurkitu zuen izarren espektroetan, eta kometen osaera kimikoa aztertu zuen, espektroen analisian oinarrituta.

## Erreferentziak
Georges Ohnet

**Georges Ohnet** (Paris, 1848ko apirilaren 3a - *ib.*, 1918ko maiatzaren 5a) frantses eleberrigilea izan zen.

Aristokraziaren eta burgesiaren kontrakotasuna islatzen duten eleberriak idatzi zituen, eta oso ezagunak izan ziren bere garaian. Idatzi zituen lanen artean, *Le maître des forges* (1882) da garrantzizkoenetako bat. Beste zenbait lan:* Lise Fleuron *(1884),* Volenté *(1888), *Le docteur Rameau *(1889), *Au fond du gouffre *(1899).

## Erreferentziak
Miren Teresa Olaeta

**Miren Teresa Olaeta Torrezuri** (Bidarte, Lapurdi, 1939ko irailaren 18a -) bizkaitar dantzaria da; Segundo Olaetaren alaba.

## Biografia 
Piano ikasketak egin zituen Bilbon eta Parisen. Orobat dantza klasikoak, jazza eta yoga ikasi ditu, eta arrakasta handiko emanaldiak izan ditu Olaeta dantza-taldearekin Europan eta Ameriketan zehar. Ballets Olaeta dantza-taldeko irakasle eta Bilboko Olaeta Akademiako zuzendari da 1988. urteaz geroztik.

## Erreferentziak
Oisín

[200px|eskuinera|thumb|Ossian, [François Gérard frantziar margolariaren lana (1801).]]

**Oisín** Irlandako ustezko III. mendeko gudari eta bardoa izan zen, irlandar mitologiako kondairazko Fionn Mac Cumhaill gudari-ehiztari eta Fianna gerlari taldearen buruzagiaren semea zen.

James Macphersonek *The Poems of Ossian* idazlana argitaratu zuen XVIII. mendean, Oisínenak bide ziren olerki gaeliko batzuetan oinarrituta idatzi omen zuena, baina geroago irlandar balada zahar batzuetan oinarritua zela ikusi zen. Dena dela, Macphersonen lana garrantzi handikoa da antzinako Eskoziako literatura ezagutarazteko.

## Ikus gainera 
* Fionn Mac Cumhaill
* Fenian zikloa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oisin eta Niam
Bertrand Zalgize

**Bertrand Zalgize** (Zalgize, Zuberoa, XVI. - XVII. mendeak) zuberotar idazlea izan zen.

## Biografia 
Zaldun higanota zen, Zalgizeko gazteluan sortua. Oihenartek eman zuen haren berri, eta soneto bat eskaini zion. Esaera zaharren biltzailea izan zen. Sauguisek bildutakoak Julio Urquijok argitaratu zituen *RIEV* aldizkarian, *Los Refranes vascos de Sauguis* izenburupean. Olerkaria ere izan bide zen, baina ez da haren olerkirik gorde.

## Erreferentziak
Joseph Wilson Swan

**Joseph Wilson Swan** Britainiar kimikaria (Sunderland, 1828ko urriaren 31 &ndash; Warlingham, 1914ko maiatzaren 27a). Goritasun-lanpara elektrikoa asmatu zuen 1878an, Edisonek baino urtebete lehenago. Kartoi ikaztua erabili zuen lanpararen harizpia egiteko. Ondoren, tantalo-harizpiko lanpara asmatu eta hobetu zuen. Argazkiari buruzko ikerketak ere egin zituen; hala, ikatz-papera (1862) eta bromuro-papera (1879) asmatu zituen.

thumb|ezkerrera|alt=Goritasun-lanpara, karbono-harizpiduna|Goritasun-lanpara, karbono-harizpiduna

## Erreferentziak
Edward Lawrie Tatum

**Edward Lawrie Tatum** (Boulder (Colorado), 1909ko abenduaren 14a - New York, 1975eko azaroaren 5a) Estatu Batuetako biologoa izan zen.

Rockefeller Institutuko irakasle izan zen. George Wells Beadle eta Joshua Lederbergekin batera, garrantzi handiko lanak egin zituen biokimikaren alorrean, geneek duten funtzioaren eta bakterioen genetikaren inguruan. 1958. urtean, Fisiologia eta Medikuntzako Nobel Saria eman zieten Tatum, Beadle eta Lederbergi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Micronycteris schmidtorum

***Micronycteris schmidtorum*** Micronycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Micronycteris schmidtorum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Leonardo Leo

**Lionardo Oronzo Salvatore de Leo**, ezagunagoa **Leonardo Leo** modura (San Vito degli Schiavi, Lecce, Napoliko Erresuma, 1694ko abuztuaren 5a - Napoli, Napoliko Erresuma, 1744ko urriaren 31) italiar musikagile eta biolontxelo-jotzaile izan zen. Eliza-musika, oratorioak, operak eta musika-tresnetarako obrak idatzi zituen. Biolontxeloa ezagutarazi zuen Italian.

## Biografia 
Lionardo Oronzo Salvatore de Leo San Vito degli Schiavonin (gaur egungo San Vito dei Normanni) jaio zen, Leccen, Brindisiko probintzian, garai hartan Otrantoren esku, Napoliko Erresuman, 1694ko abuztuaren 5ean.

XVIII. mendeko napolitar eskolako konpositore eta maixu ospetsu izan zen. Pietà dei Turchiniko kontserbatorioan bere musika ikasketak amaitu ondoren, Leo Erromara joan zen eta kontrapunto ikasteari eman zion. Napolira itzuli zenean, bigarren maixu izan zen della Pietàren kontserbatorioan.

1716an, organista egin zuten errege-kaperan eta, hurrengo urtean, kapera-maixu izan zen Santa Maria della Solitaria elizan. Postu honetan idatziko zuen musika asko Leok.

1719an, *la Sofonisba*-ren errepresentazioari ekin zion, lehenengotako opera serioa izango zuena eta oso harrera ona izan zuen obrak.

Zenbait biografok Loretok kontserbatorioan irakatsi zuela badio ere, beste zenbait iturrik della Pietàn dioten edo Sant'Onofrion. Era batera edo bestera, Niccolò Jommelli edo Niccolò Piccinni bezalako ospe handiko konpositoreen irakasle izango zen Leonardo XVIII. mendean.

Iturri batzuk 1743an hil zela diote eta beste batzuk, berriz, 1742an, baina badirudi heriotza data zuzena 1744a dela; Leonardo Leo Napolin hil zen, 1744ko urriaren 31n, 50 urte zituenean.

## Lanak 
# *Sofonisba* (Napoli, 1719)
# *Cajo Gracco* (Napoli, 1720)
# *Bajazette* (1722)
# *Tamerlano* (Erroma, 1722)
# *Timocrate* (Venezia, 1723)
# *Zenobia in Palmira* (Napoli, 1725)
# *Astianatte* (1725)
# *La somiglianza* (Napoli, 1726)
# ''L'Orismene, overo dagli sdegni gli amori* (Napoli, 1726)
# *Ciro riconosciuto* (1727)
# *Argene* (1728)
# *La zingara* (intermezzo, 1731)
# *Intermezzi per l'Argene* (1731)
# *Catone* (Venezia, 1732)
# *Sant'Elena al Calvario* (1732)
# *Amore dà senno* (Napoli, 1733)
# *Emira* (with intermezzi by Ignazio Prota, 1735)
# *La clemenza di Tito* (1735)
# *Onore vince amore* (Napoli, 1736)
# *La simpatia del sangue* (1737)
# *Siface* (1737)
# *Festa teatrale* (1739)
# *La contesa dell'Amore e della virtù* (1740)
# *Scipione nelle Spagne* (1740)
# *Alessandro* (1741)
# *Demoofonte* (1741)
# *L'impresario delle Isole Canarie* (1741)
# *Andromaca* (1742)
# *Vologeso* (1744)
# *La finta Frascatana* (1744)

Datarik gabeko operak:
# *Amor vuol sofferenza*
# *Artaserse*
# *Lucio Papirio*
# *Arianna e Teseo*
# *L'Olimpiade*
# *Evergete*
# *Il matrimonio anascoso*
# *Alidoro*
# *Alessandro nell'Indie*
# *Il Medo*
# *Nitocri, regina di egitto*
# *Il Pisistrate*
# *Il trionfo di Camillo*
# *Le nozze di Psiche*
# *Achille in Sciro''

## Erreferentziak
Yamagata Aritomo

Japoniako Armadako mariskala eta Japoniako politikaria izan zen. Txinaren kontra 1894an borrokan aritutako gudarostearen buru izan zen. Gobernuburu izan zen 1898tik 1900era, eta estatu nagusiko jeneral-buru, japoniarren eta errusiarren arteko gerran. Behin baino gehiagotan izendatu zuten Gerrako ministro ere, eta 1905etik 1913ra Estatuko Isilpeko Kontseiluko buru izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Basabe

**Jose Maria Basabe Prado** (Muskiz, Bizkaia, 1914ko abuztuaren 20a - Bilbo, Bizkaia, 1985eko urriaren 25a) bizkaitar apaiz, biologo eta antropologoa izan zen.

## Biografia 
Jesusen Lagundian sartu zen 1930ean, eta Oñan apaiztu zen 1944an.

Bartzelonan Izadi Zientzietako ikasketak egin zituen eta doktorego-tesia migrazio-fenomenoaren inguruan egin zuen. Unibertsitatean Biologia irakasle bezala jardun zuen, baina ikerlan nagusiak antropologiaren inguruan egin zituen. Jose Migel Barandiaranekin eta Jesus Altunarekin harreman estuak izan zituen eta hainbat ikerketa egin zituen haiekin batera.

## Erreferentziak
Vinnytsia

**Vinnytsia** (ukraineraz: Вінниця) edo **Vinnitsa** (errusieraz: Винница) Ukrainako mendebalde-erdialdeko hiria eta Vinnytsiako oblasteko hiriburua da. Hegoaldeko Bug ibaiaren ertzean dago. 2005ean 360.241 biztanle zituen.

## Historia 
1363an sortu zuen Lituaniako Algirdas printzeak. Tartariarrek behin baino gehiagotan hartu zuten. 1793an Errusiaren mende geratu zen.

## Klima 

## Ekonomia 
Nekazaritza-eskualde aberats bateko merkatu-hiria da. Janari-industria eta nekazaritzarako makineria dira industria-jarduera nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josep Maria Castellet

**Josep Maria Castellet Díaz de Cossío** (Bartzelona, Katalunia,  - *ibidem*, ) katalanezko eta gaztelaniazko idazlea eta literatura kritikaria da. *Laya* aldizkariaren sortzailea izan zen.

Obra nagusiak:* Poesia catalana del segle XX* (1963), *Ocho siglos de poesía catalana* (1969), *Iniciació a la poesía de Salvador Espriú* ('1971).

## Lanak 
* *Notas sobre literatura española contemporánea*, 1955.
* *La hora del lector*, 1957.
* *La evolución espiritual de E. Hemingway*, 1958.
* *Veinte años de poesía española*, 1962
* *Poesia catalana del segle XX*, 1980
* *Poesia, realisme, història*, 1965.
* *Lectura de Marcuse*, 1969
* *Ocho siglos de poesía catalana*, 1969
* *Nueve novísimos poetas españoles*, 1970
* *Iniciación a la poesía de Salvador Espriu*, 1970.
* *Qüestions de literatura, política i societat*, 1975.
* *Literatura, ideología y política*, 1976
* *Maria Girona. Una pintura en llibertat*, 1977
* *Josep Pla o la raó narrativa*, 1978.
* *Antologia general de la poesia catalana*, 1979
* *Per un debat sobre la cultura a Catalunya*, 1983.
* *Generation von 27. Gedichte*, 1984.
* *La cultura y las culturas*, 1985.
* *L’hora del lector. Seguido de Poesia, realisme, història*, 1987.
* “Memòries poc formals d'un editor literari”, *Vint-i-cinc anys (1962-1987)*, 1987
* *Els escenaris de la memòria*, 1988.
* *La hora del lector*, 2001.
* *Nueve novísimos*, 2001.
* *Vuit segles de poesia catalana*, 2005.
* *Dietari de 1973*, 2007.
* *Seductors, il·lustrats i visionaris*, 2009.
* ''Memòries confidencials d'un editor'', 2012.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1,3-Butadieno

**1,3-Butadienoa** konposatu organikoa da CH2=CH-CH=CH2 formula duena. Likido gisa errazki kondentsatzen den gas kolorge da. Kautxu sintetikoak industrialki ekoizteko monomero gisa baliatzen da. Konjugatutako dienorik sinpleena da.

Nahiz ea butadienoa erraz degradatzen den atmosferan, hiri eta aldirietako airean topatzen da ibilgailuen konbustio-motoreen etengabeko emisioak medio.

Butadienoak isomero bat dut, 1,2-butadienoa, H2C=C=CH−CH3 formula duen aleno bat delarik. Industriaren ikuspegitik ez du inportantziarik.

## Historia 
Butadienoaren lehen aztarnak E. Caventou kimikari frantsesak lortu zituen 1863an amil alkoholaren pirolisiaren emaitzetako bat gisa. 1886an Henry Edward Armstrong estatubatuarrak petrolioaren pirolisiaren emaitzen artean isolatu zuen. Alabaina, aparteko garrantzirik ez zuen izan 1910ean Sergei Lebedev kimikari errusiarrak butadienoa polimerizatu zuen arte. Izan ere, kautxuaren ezaugarriak zituen materiala lortu baitzuen. Erabilera batzuetan kautxu naturala ordezka zezakeen, baina beste batzuetan, automobilen pneumatikoetan adibidez, ez. Horrek mugatu egin zuen polimero berriaren erabilera.

Bi mundu-gerren arteko urteetan egoera aldatu egin zen. Kautxu naturalaren landaketak Britaniar inperioak kontrolatzen zituen eta gerta zitekeen kautxu naturalaren iturriak moztuta gelditzea gerra piztuz gero. Horrek ordezkoak lortzera eraman zituen. 1929an Alemaniako IG Farben enpresarako lanean ziharduten Eduard Tshcunker-ek eta Walter Bock-ek butadienoa estirenoarekin kopolimerizatu zuten, automobilen pneumatikoetan usa zitekeena. Horrek bulkada izugarria eman zion kautxu sintetikoen industriari.

## Ekoizpena 
2020an 14,2 miloi tona inguru butadieno produzitu ziren.

Butadienoa produzitzeko hiru metodo nagusi daude:

* Petrolioaren cradkinga, bereziki, etilenoa eta beste alkeno batzuk ekiozteko lortzeko	baliatzen den lurrun bidezko crackingaren alboproduktu gisa. Hau da bide nagusia.
* Etanoletik. Adibidez, etanola azetaldehidora oxidatzen da zeinek etanolarekin erreakzionatzen duen tantalo katalizatzaile baten bidez 325-350 Ctan.
* *n*-Butenoaren deshidrogenazio katalitikoaren bidez.

## Erabilera 
Butadienoa kautxu sintetikoak, polibutadienoa bereziki, produzitzeko monomero gisa baliatzen da nagusiki.

Nitxo erabilera batzuk baditu, adibidez zikloalkanoak edo nylona ekoizteko usatzen den adiponitriloa sintetizatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Drinkwater

**John Drinkwater** (Leytonstone, Essex, Ingalaterra, 1882ko ekainaren 1a - Kilburn, Londrestik hurbil, Ingalaterra, 1937ko martxoaren 25a) ingeles olerkari eta dramagilea izan zen.

## Biografia 
Hainbat poema-libururen egilea (*Poems*, 1903) da; drama historikoak ere idatzi zituen genero dramatiko mota hori bultzatzearren: *Abraham Lincoln *(1918), *Maria Estuardo* (1921) eta *Oliver Cromwell* (1923). Gainera, *William Morris* (1912) eta *Swinburne* (1913) idazleen obrak aztertu zituen.

## Erreferentziak
Cortesko Kapitulazioak

**Cortesko Kapitulazioak** 1333ko apirilaren 29an Filipe III.a Nafarroakoa erregearen eta Alfontso IV.a Aragoikoa erregearen artean Cortesen sinatu zen akordioaren izena da. Hitzarmen hori Joanaren, Nafarroako erregearen alabaren, eta Petriren, Aragoiko erregearen semearen, arteko ezkontzaren gainekoa zen. Haren arabera, Petri eta Joana Nafarroako koroaren jabe egingo ziren, baldin eta Nafarroako errege-erreginek semerik izaten ez bazuten. Hitzarmen horretan esandakoa ez zen bete, Joana komentu batean sartu zelako eta Nafarroako tronuarekiko zituen eskubideei uko egin zielako.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Durazno

**Durazno** Uruguaiko erdialdeko hiria da, izen bereko departamentuko (14.315 km2 eta 55.000 biztanle) hiriburua. Yi ibaiaren ertzean dago. 25.000 biztanle ditu. Esnekiak, kontserbak, zapatak eta indar-etxea. Duraznoko departamentua Uruguaiko biztanleriarik gutxiena duena da "Artigas" izeneko departamentuarekin batera. Abere-hazkuntza eta nekazaritza dira bertako ekonomia-jarduera nagusiak.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mimon cozumelae

***Mimon cozumelae*** Mimon generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Mimon cozumelae'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Johnny Hallyday

**Johnny Hallyday**, jaiotzako izen-deiturez **Jean-Philippe Smet** (Paris, Frantzia, 1943ko ekainaren 15a - Marnes-la-Coquette, 2017ko abenduaren 5a) abeslaria zen. 1960ko hamarkadako Frantziako rock´n roll musikaren izar nagusia izan zen. Gerora, pop estiloa bereganatu zuen. Beste abeslari edo talde batzuen bertsioak kantatu ohi zituen sarritan (Rolling Stones, Elvis Presley). Antzezle ere lan egin izan zuen, besteak beste Jean-Luc Godarden *Detektibea* filmean.

## Erreferentziak
Titus Oates

thumb|alt=|Titus Oates

**Titus Oates** Ingalaterrako iraultzailea izan zen (Oakham, 1649ko irailaren 15a - Londres, 1705eko uztailaren 12/13a). 1678an jesuitek katolizismoa indartu nahian, Karlos II.a erregea hiltzeko eta haren ordez Jakobo agintari izendatzeko matxinada bat antolatu zutela eman zuen aditzera. Berri haren ondorioz katoliko askori ezetsi zieten; Oatesek zioena gezurra zela jakin zenean kartzelara eraman zuten, baina ihes egitea lortu zuen.

## Erreferentziak
Paulo Afonso

**Paulo Afonso** Brasilgo ipar-ekialdeko hiria, Bahíako estatuaren ipar-ekialdean, Sao Francisco ibaiaren ertzean. 110.193 biztanle. Aireportua. Nekazaritza da ekonomia-jarduera nagusia. Aipagarriak dira Paulo Afonsotik hurbil dauden izen bereko ur-jauziak, 80 m garai direnak eta segundoko 2.800 m3 ur isurtzen dituztenak, eta haien inguruko parke naturala, "Paulo Afonso" izenekoa hura ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Paulo Afonsoko elizbarrutia

## Kanpo estekak
Faiyumgo gobernadore-herria

thumb|Faiyumen kokapena.

**Faiyumgo gobernadore-herria** Egiptoko gobernadore-herri edo probintzia bat da. Egipto Garaian dago, Nilo ibaiak zeharkatzen duen mendiarteko zokogune batean (itsas mailatik 43 metro beherago).

1.827 km2 ditu eta 1.495.000 biztanle (1985). Hiriburua Faiyum du (145.000 biztanle, antzinako *Krokodilopolis*).

## Historia 
Garrantzi handiko papiroak aurkitu ziren bertan. Krokodilo-burua zuen Sobk jainkoa gurtzen zuten bertan.

## Ekonomia 
Nekazaritza da nagusi (garia, kotoia, fruituak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kherson

**Kherson** (,  ahoskatua) Ukrainako hegoaldeko hiria eta portua, eta izen bereko eskualdeko hiriburua da. Dnieperren eskuineko (mendebaldeko) bazterrean dago, ibai honen behealdean, Itsaso Beltzera isuri baino 25&nbsp;km gorago. 2021ean 279.000 biztanle zituen.

## Historia 
Grigori Potiomkin printzeak sortu zuen hiria 1778an, Katalina Nagusiaren aginduz, Itsaso Beltzaren ondoan gotorlekua eraikitzeko.

## Demografia 
### Etniak 
2001eko erroldaren arabera, Khersongo biztanleriaren osaera honako hau zen:
* Ukrainarrak: %&nbsp;76,6
* Errusiarrak: %&nbsp;20
* Besteak: %&nbsp;3,4

1926ko erroldan, berriz, honako hau zen:
* Ukrainarrak: %&nbsp;36
* Errusiarrak: %&nbsp;36
* Juduak: %&nbsp;25
* Bielorrusiarrak: %&nbsp;0,2
* Alemaniarrak: %&nbsp;0,4

### Hizkuntzak 
### Biztanleriaren bilakaera 
## Klima 

## Ekonomia 
Nekazari-lurralde zabal batean dago. Oihalgintza eta elikadura-industria daude, baita ontzigintza ere. XX. mendearen erdialdetik aurrera petrolioa aurkitu da inguruetan.

## Herri eta hiri senidetuak 
* Zalaegerszeg
* Xumen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesco de' Pazzi

'''Francesco de' Pazzi'* (Florentzia,  - *ibidem'', ) italiar noblea izan zen. 1478. urtean konplot bat prestatu zuen Medici familiaren aurka; Giuliano Medici hil zuten, baina Lorenzo Handiak ihes egitea lortu zuen. Hilketa horren ondoren, herria Medici familiaren alde jarri zen, eta Francesco eta haren osaba Jacobo preso hartu eta hil egin zituzten. Pazzi familiako gainerako kideek erbesteratu behar izan zuten.
## Erreferentziak
Gail Borden

**Gail Borden, Jr.** (New York, AEB, 1801eko azaroaren 9a - Texas, AEB, 1874ko urtarrilaren 11) Estatu Batuetako asmatzailea izan zen.

## Biografia 
Urre bila ari zirenentzat elikatzeko eta ondo kontserbatzeko janaria aurkitzen ahalegindu zen. Behi haragiz lortutako gai bat jarri zuen salmentan, *pemmicam* izenarekin. 1850. urtetik aurrera esnearekin beste gai bat ateratzeko saioak egin zituen eta esne lurrundua atera zuen. Fruitu-edariak ere asmatu zituen.

## Erreferentziak
Alexis Carrel

**Alexis Carrel** (Sainte-Foy-lès-Lyon, Frantzia, 1873ko ekainaren 28a - Paris, Frantzia, 1944ko azaroaren 5a) frantses kirurgialari eta fisiologoa izan zen.

## Biografia 
Ikerlan ugari egin zuen odol hodietako josturen, aldaketen eta ehun bizien inguruan. Metodo bat asmatu zuen gerran egiten ziren zauriak sendatzeko (Dakin-Carrel metodoa). Medikuntzako Nobel saria jaso zuen 1912. urtean. *L´Homme, cet inconnu* (1936, *Gizona, ezezagun hori*) liburua idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julián Chivite Marco

**Julián Chivite Marco** (?, 1910-Iruñea, 1996ko urria) nafar ardogilea izan zen. Hamar belaunalditan, ardoa egin eta merkaturatzen lan egin duen familia baten sortua. Haren zuzendaritzapean, Nafarroako bodegarik zaharrena denak, sona handia lortu du mundu osoan. Bost kontinenteetako 33 herrialdetara ardo nafar hau zabaldu du Juliánek, bere aitona Claudiok Espainian eta Frantzian Chivite ardoaren merkaturatzea finkatu ondoren.

## Erreferentziak
Mariano Zirikiain Gaiztarro

**Mariano Zirikiain Gaiztarro** (Beasain, 1898 &ndash; Donostia, 1964ko urriaren 22a) gipuzkoar idazle bat izan zen.

Zuzenbideko ikasketak egin zituen Madrilen. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kidea eta elkarte horrek plazaratzen duen buletinaren sortzaileetako bat izan zen. Gipuzkoako Foru Aldundiko idazkaria ere izan zen. Itsasoko gaiei buruzko lan ugari idatzi zuen, hala nola *Los vascos en la pesca de la ballena* (1961).

## Erreferentziak
Hendrik Conscience

**Hendrik Conscience** (Anberes, Belgika, 1812ko abenduaren 3a - Brusela, Belgika, 1883ko irailaren 10a) nederlanderazko eleberrigilea izan zen. Bere eleberrietan, *De Leeuw van Vlaanderen* (1838, *Flandesko lehoia*) lanean adibidez, flandestarrek XIV. mendean Frantziako osteen aurka eginiko borrokak goretsi zituen. Flandesko kulturaren eta hizkuntzaren aldeko ekimenak ere laudatu zituen: *De Loteling* (1850, *Zortzia*) eta *De arme Edelman* (*Jauntxo pobrea*, 1851).

## Ikus, gainera 
* Nederlanderazko literatura

## Erreferentziak
Shao Yong

**Shao Yong** (txineraz 邵雍, pinyinez *Shào Yōng*, Wade-Giles *Shao Yung*) (Anyang, Txina, 1011 &ndash; Honan, Txina, 1077) txinatar filosofo eta matematikaria izan zen.

## Biografia 
Neokonfuzianismoaren eskola idealistaren aitzindaria izan zen eta eragin handia izan zuen Txu Hsi filosofoarengan. Matematika-alorrean, bereziki landu eta aurreratu zuen aritmetika sistema bitarra eta haren matematika teoriek eragin berezia izan zuten Leibniz europar filosofo eta matematikariarengan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ayllu

**Ayllu** edo **aillo** (kitxua eta aimaraz: *ayllu*), Andeetako herrientzat, kitxua eta aimara etnientzat bereziki, klana da. Historiaurretik datorren lurraren talde-jabetzan oinarritzen da klana. Taldea emakumezkoen oinordekotasunean oinarriturik osatzen zen hasieran; gerora, gizonezkoak aylluko emakumeekin ezkonduz sartzen ziren talde barruan. Lursailak aldian behin taldeko partaide guztien artean banatzen ziren berriz, eta ezin ziren jabez aldatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peng Dehuai

**Peng Dehuai** (txinera sinplifikatuaz: 彭德怀; tradizionalaz: 彭德懷; pinyinez: *Péng Déhuái*; *Peng Te-Huai* izenez ere ezaguna; Xiangtan, Hunango probintzia, 1898ko urriaren 24a - Beijing, 1974ko azaroaren 29a) Txinako militarra eta politikaria izan zen.

Bigarren Txina-Japonia Gerra gertatu zen bitartean, Peng izan zen komunisten aldetik beste frakzio txinatar handienarekin, Kuomintang alderdi nazionalistarekin, bat egitearen aldekoa. Aliantza horretan komandante militar nagusietakoa izan zen, eta japoniarren kontrako kanpaina inportanteak zuzendu zituen.

Txinatar soldadu borondatezkoen komandante izan zen Koreako Gerran 1950-1953 urteetan. 1954. urtean Txinako Defentsa-ministro eta mariskal izendatu zuten. Mao Tse-Tungek garai hartan bultzatutako politikaren aurka azaldu zen, eta postutik kendu zuten 1959. urtean.

## Erreferentziak
Neonycteris pusilla

***Neonycteris pusilla*** Neonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Neonycteris pusilla'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jacques Garra Salagoiti

**Jacques Garra Salagoiti** (Heleta,  - Donibane Lohizune, 1808) Nafarroa Behereko zientzialaria izan zen. 1762. urtean apaiztu zen. Matematikako ikasketak egin zituen Okzitaniako Tolosan, eta hidrografiako irakasle izan zen Baionan eta Donibane Lohizunen. Hidrologia institutu bat sortu zuen Donibane Lohizunen. Harena da *Éléments de la science du navigateur* obra (1781, *Itsasketa jakintzaren oinarriak*).

## Erreferentziak
Regnier de Graaf

**Regnier de Graaf** (; Schoonhoven, 1641eko uztailaren 30a - Delft, 1673ko abuztuaren 27a) holandar sendagilea izan zen. Obulutegiko folikuluak aurkitu zituen, "Graafen folikulu" izenekoak. Areari eta ugaztunen ugaltze-aparatuari buruz egin zituen azterketek ere garrantzi handia izan zuten. Berak erabili zuen lehenengoz *obulutegi* hitza, eta berak aztertu zituen obulazioaren zikloan obulutegian gertatzen diren aldaketak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Samuel du Pont de Nemours

**Pierre Samuel du Pont de Nemours** (Paris, 1739ko abenduaren 14a - Wilmington, Delaware, 1817ko abuztuaren 7a) frantses ekonomialaria eta politikaria izan zen.

François Quesnay ekonomialariaren ikasle izan zen, eta ekonomia politikoari buruzko obra ugari idatzi zuen: *Physiocratie* (1767), *Origines et progrès d´une science nouvelle* (1768) eta *Table raisonnée des principes de l´economie politique* (1773). Estatu Batuetara jo zuen 1814. urtean.

## Erreferentziak
Miguel Elizalde

**Miguel Elizalde** (Etxalar,  - Donostia, ) nafar teologoa izan zen. Jesusen Lagundikoa zen. Teologia-irakasle izan zen Valladoliden, Salamancan eta Erroman. Moralista gisa, tuziorismoaren jarraitzailea izan zen, eta Janseniusekiko antzekotasunak agertu zituen puntu batzuetan. Bere obra nagusia, *De recta doctrina morum*, Lagundiaren baimenik gabe argitaratu zuen Lyonen, 1670. urtean.
## Erreferentziak
Karel Jaromír Erben

**Karel Jaromír Erben** (Miletín, Austria, 1811ko azaroaren 7a - Praga, Austria-Hungaria, 1870eko azaroaren 21a) txekierazko poeta, etnografoa eta filologoa izan zen. Testu zaharrak, Jan Husen txekierazko obrak eta lehen txekiera literaturaren antologia bat eman zituen argitara. Erbenenak dira *Bohemiako kantu nazionalak* (1842-1845), *Ehun ipuin eta eslaviar herrietako elezaharrak* (1865). Balada- eta poema-bilduma bikain bat eskaini zuen 1853. urtean, *Elezahar nazionalak* izenaz.

## Erreferentziak