open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fallout

***Fallout*** () jatorrian Interplayk, geroago Bethesda Softworksek eta gaur egun Xbox Game Studiosek argitaratutako rol bideojoko-saila bat da. Bideojokoen tramak XXII. eta XXIII. mendeetan garatzen badira ere, 1950eko hamarkadan Estatu Batuetan garatutako gerraosteko kulturaren eragin handia nagusitzen da, baita itxaropen eta aurrerapen teknologikoen konbinazioa ere, suntsipen nuklearraren beldurrarekin eta XXI. mendearen amaieran eta ondoren Hirugarren Mundu Gerra baten ondorioekin batera. Saga hau *Wasteland* bideojokoaren jarraipen ez-ofizialtzat hartu ohi da, baina ez zuen izen hori hartu, Electronic Artsek haren gaineko eskubideak zituelako eta, erreferentzia komunak izan arren, bideojokoak unibertso desberdinetan garatzen direlako.

Serieko lehen bi tituluak (*Fallout* eta *Fallout 2*) Black Isle Studiosek garatu zituen, eta Interplay Enterteinmentek argitaratu zituen, frankiziaren eskubideak izanik; *Fallout Tactics*, berriz, Micro Forték eta 14 Degrees East-ek garatu zuten 2001ean.

Lehenengo bi tituluak txandakako borroketan oinarritutako rol taktikoko bideojoko bat da. 2004an, Interplayk Black Isle Studioak itxi zituen eta RPG elementuak zituen akziozko bideojoko bat ekoizten jarraitu zuen PlayStation 2 eta Xboxentzako, *Fallout: Brotherhood of Steel*, Black Isle Studios gabe.

2004an, Bethesda Softworksek sagaren bosgarren titulua egiteko lizentzia eskuratu zuen, *Fallout 3*. Ondoren, 2007an, Bethesdak Interplayren sagaren eskubide guztiak eskuratzea erabaki zuen eta, azkenik, 2008an bideojokoa argitaratu zen. Todd Howardek, Bethesdaren Fallouteko arduradun nagusiak, *GameSpy*n egindako elkarrizketa batean, *Fallout Tactics* eta *Fallout: Brotherhood of Steel* ez zirela kanon ofizialaren parte gaineratu zuen.

2010ean, Obsidian Entertainmentek *Fallout: New Vegas* garatu eta Bethesdak argitaratu zuen, Black Isleko langile ohi askorekin, *Fallout* eta *Fallout 2*ren garapenean lan egin zutenak. 2015ean, Bethesda Softworksek *Fallout 4* aurkeztu zuen. 2018ko ekainean beste titulu bat iragarri zuten, *Fallout 76*, urte bereko azarorako, berriz ere Bethesda Softworks-en eskutik, eta jokalari anitzeko esperientziara bideratutako lehen titulu bilakatu zen.

Istorioaren protagonistak aldatzen doaz titulu guztietan. Emanaldi bakoitzean, aurreko bideojokoetan ez bezalako pertsonaia (pertsonalizagarria) baten rola hartzen du jokalariak, atzeko aldean istorio guztiz berria duela.

## Saileko bideo-jokoak 
Hona hemen titulu bakoitzaren denbora-lerroa:
# *Fallout 76* (2102)
# *Fallout* (2161)
# *Fallout 2* (2241)
# *Fallout 3* (2277)
# *Fallout New Vegas* (2281)
# *Fallout 4* (2287)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rol taktiko bideojoko

[thumb|*[The Banner Saga* jokoa, non jokalariak txandaka mugitzen diren.]]
**Rol taktiko bideojokoak** ( edo *TRPG*) edo **rol-estrategia bideojokoak** ( edo *SRPG*) rol bideojokoen eta estrategia bideo-jokoen ezaugarriak uztartzen dituen bideojokoen generoa da.

Bideojoko hauetan, jokalariak pertsonaia-talde bat kontrolatzen du (jokoan zehar alda daitezke). Pertsonaia horiek borrokalariak laukitxotan banatutako eszenatoki bategatik (ez beti ikusgai) mugitzean eta aurkako aldeko lehiakideei armekin, trebetasunekin, sorginkeriekin eta abarrekin erasotzean dautza.

* Borrokalariek esperientzia lortzen dute eta mailaz igotzen dira, indartsuago bihurtuz.
* Mota guztietako objektuekin hornitu daitezke.
* Guduek historia lehenetsia jarraitzen dute, baina egindako ekintzen arabera bide desberdinak jarrai ditzake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burna-Buriash I.a

**Burna-Buriash I.a**, “*lurraldeen Jaunaren zerbitzaria*” esan nahi duena, Babilonia benetan gobernatu zuen lehen kasitarra izan zen; baliteke K.a. 1500 inguruan Babilonia hiria bera lehen aldiz hartu izana, kasitar tribuek mende batez pixkanaka egindako sartze-prozesuari amaiera emanez. Dinastia horretako 10. erregea izan zen Asiriako Erregeen Zerrenda Sinkronikoan agertzen denaren arabera.

## Erregealdia 
K.a. 1500. urte inguruan, Burna-Buriash I.ak itun bat sinatu zuen Asiriako Puzur-Assur III.arekin (K.a. 1521-1498), garai hartan Mitanniren menpeko basailu txiki bat zena, eta zin bat egin zuten (edo *itmûma*) bi erresumen arteko muga zehazteko. *Synchronistic Chronicle* delakoak pasarte hau Karaindash eta Assur-bel-nisesu Asiriako erregearen arteko itunaren ondoren kokatzen du, baina Asiriako Erregeen Zerrendaren kopietan ez da Puzur-Assurren ondorengo izen horretako erregerik agertzen. Horrek Röllig ikertzailea ondorioztatzera eraman zuen ondorengo idazle batek Burna-Buriash izena bere izen bereko beste errege batekin, Burna-Buriash II.arekin, nahastu zuela. *Synchronistic Kinglist* delakoak Burna-Buriash izeneko errege bat aipatzen du kasitarren 10. agintari gisa eta Isme-Dagan II.aren garaikide gisa, zeina Puzur-Assur III.aren ondoren 42 errege-urteko tarteaz bereizten da. Horrek iradoki lezake Burna-Buriash izeneko bi errege goiztiar egon zirela: bat Puzur-Assur III.aren garaikidea eta bestea, gutxi gorabehera, Isme-Dagan II.aren garaikidea, baldin eta Asiriako taula berantiar hori iturri fidagarritzat hartzen bada arlo honetan. Hala ere, kronologiari dagokionez, beste leku batzuetan askatasun handiak hartzen ditu.

Buztinazko kono edo zilindro zatikatu batek (antza denez lur-emate baten erregistroa), Nippurren egindako indusketetan (1949–50 denboraldian) aurkitua, agian bere erregealdikoa izan liteke, 5. lerroan bere izenaren berreraikuntzan eta kuneiformearen paleografian oinarrituta. Ondo identifikatuta badago, *kudurru* edo *narû ša ḫaṣbi* (“oroimeneko buztin-estela”) hau genero horretako monumentu publikoen adibiderik zaharrena litzateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2026ko Obanoseko eztanda

**2026ko Obanoseko eztanda** urte horretako 2026ko otsailaren 2an, arratsaldeko 19:40ak aldera, Nafarroako Obanos herrian gertatutako eztanda eta sutea izan zen. Gertakaria familia bakarreko etxebizitza baten sukaldean jatorria izan zuen eta pertsona bat gravalki zauritu zen.

## Gertakariak 
Eztanda astelehen arratsaldean gertatu zen, Obanoseko etxebizitza unifamiliar baten barruan. Guardia Zibilaren ikerketen arabera, deflagrazioa sukaldean gertatu zen, ustez substantzia batzuk manipulatzen ari zirela. Lehertzearen ondorioz, sute bat piztu zen eta sukaldea guztiz suntsituta geratu zen, nahiz eta eraikinaren egiturak, printzipioz, ez zuen kalte konpondu ezinezkorik jasan.

Inguruko etxeek ere kalte txikiak izan zituzten eztandaren indarragatik.

## Biktimak eta ondorioak 
Eztandaren unean pertsona bat zegoen sukaldean eta zauri larriak jasan zituen. Osasun zerbitzuek bertan artatu ondoren, Nafarroako Unibertsitate Klinikalera eraman zuten. Ospitalean dagoen bitartean, poliziaren zaintzapean dago.

## Ikerketa eta atxiloketak 
Ikerketan zehar, Guardia Zibilak 10 kilogramo marihuana aurkitu zituen etxearen ondoan zegoen ibilgailu batean; dirudienez, sustantzia horiek autoan kargatzen ari ziren eztanda gertatu zenean. Ondorioz, bi pertsona atxilotu dituzte osasun publikoaren aurkako delitua egotzita. Guardia Zibileko Polizia Judiziala arduratu da izapideak egiteaz.

Guardia Zibilak egindako lehen ikerketen arabera, leherketa 19:40an gertatu zen Orreaga Bideko urbanizazio pribatu bateko 32 zenbakian, non 53 urteko gizonezkoa, espainiar nazionalitatea duena, marihuana erretxina ateratzeko prozesu bat egiten ari zen gasa erabiliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yisha Wang Xu

**Yisha Wang Xu** (Legazpi, Gipuzkoa, 2013) gipuzkoar dantzaria, 2026ko otsailaren 1ean Gipuzkoako VIII. Gazteen Aurresku Ligaren  bigarren jardunaldian nagusitu zen.

## Bizitza 
### Familia Txinatik Legapira 
Familia 2006an Legazpin kokatu zen eta bazar bat gobernatzen du bertan. Gurasoak, Zhenghu Wang eta Xiaoyan Xu, mende hasieran iritsi ziren Europara Shangai (Txina) ondoko herri batetik. Amak zapata-fabrika batean egiten zuen lan eta aita txoferra eta margolaria zen. Aita 2000. urtean etorri zen Europara, Bartzelonara, eta ama 2002an. Bartzelonan zerbitzari lanetan aritu ziren. Hiru seme-alaba dituzte: seme zaharrena (Xuyi, 2001) Txinan jaio zen, ertaina (Yixiang, 2004) Bartzelonan eta Yisha gazteena Legazpin. Hasieran, Bartzelonara joan ziren, aitaren anaia bat hantxe bizi zelako. Gero, denda bat ireki zuen Gasteizen. Haiek ere denda bat ireki nahi izan zuten eta Legazpi aukeratu zuten, herri horretan ez zegoelako artean txinatar bazarrik. Denda ireki zutenean, 2006an, Txinako bi haur nagusiak ekarri zituzten. 

### Dantzari ibilbidea 
Amari gustatzen zitzaizkio abestiak eta dantzak, eta alaba dantzatzera animatu zuen. Yisha Wang Xu Sustraiak dantza taldeko kidea da, eta txapelketako kanporaketan talde bereko kide gehiagok hartu zuten parte: Alaitz Agirre Arruebarrena, Araitzk Berasategi Armendariz, Jon Alberdi Garde eta June Osinalde Mendiola. 

### Txapelketa 
2026ko otsailaren 1ean, B mailako kanporaketa irabazi zuen Villabona-Amasan (Gipuzkoa). Villabonako Gurea aretoan jokatutako saioan. Bertan, 11-15 urte bitarteko 24 neska-mutil aritu ziren, B eta D mailatan banatuta. Yisha Wang Xuk B sailean irabazi zuen, eta bere irakasle Amaia Azpeitia Osinaldek ere zegokion saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eastmain (ibaia)

**Eastmain** (; ), lehen **East Main** idatzia, Quebeceko ipar-ekialdeko ibaia da. Quebeceko ipar-erdialdean jaiotzen da, eta 756 kilometro egiten ditu mendebalderantz, James badian itsasoratzeko. 46.400 km²-ko arroa drainatzen du, Bere merkataritza-postu zaharrenetako batek, Fort Rupert (egungo Wascaganish) izenekoak, 1668an gertuko Rupert ibaiaren bokalean sortua, 1685ean Slud River Post edo East Main Post ezarri zituen Eastmain ibaiaren bokalearen hegoaldeko ertzean, baina frantsesek 1686an suntsitu zituzten biak. East Main Post 1719an berreraiki zuten, baita 1730ean ere, eta Rupert House 1776an berreraiki zuten.

1980ko hamarkadaren amaieratik, Eastmain ibaiaren ur gehienak Opinaca urtegitik (950 km² inguruko azalera duena) eta Robert-Bourassa urtegitik (Hydro-Québec enpresaren La Grande Complex urtegi-sistemaren zati bat dena) desbideratu eta iparralderantz doaz. Eastmain ibaiaren gainerako zatiak aurreko emariaren zati bat baino ez du, eta neguan izoztu egiten da.

Eastmain ibaiaren goialdeko [[energia hidroelektrikoko azken proiektu bat eraikitzen ari dira gaur egun (2005). Proiektua jatorrizko proiektu hidroelektrikoaren zati zen, 1975eko Jamesko badiako eta Iparraldeko Quebeceko Akordioaren bidez. Eastmain urtegiak 600 km²-ko azalera izango du denborarekin, eta Eastmain-1 energia-instalazioak 900 MW sortuko ditu gehienez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chiaia di Luna

**Chiaia di Luna** (Ilargiaren hondartza) Italiako Ponza uhartean dagoen badia eta hondartza ezaguna da. Napolieraz, *chiaia* hitzak "hondartza" esan nahi du. *Luna* hitzak "ilargia" esan nahi duenez, badiaren izenak hondartzaren ilargi hormari egiten dio erreferentzia.

## Deskribapena 
Badia, uharteko handiena, Ponzako hego-mendebaldeko kostaldean dago. Hondartza osatzen duen hareazko zerrenda estua gainditzen duten tobazko itsaslabar altuez inguratuta dago. Arroka formazio hauen ezegonkortasunaren ondorioz, hondartzara sartzea debekatuta dago. Badia hegoaldean Punta del Fienorekin eta iparraldean Punta di Capo Biancorekin mugatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruperten Lurraldea

**Ruperten Lurraldea** (; ) edo **Rupert Printzearen Lurraldea** (; ) Ipar Amerika Britainiarreko antzinako lurralde baten izena da, egungo Kanadaren zati handi bat hartzen zuena. Hudson Badiako Konpainiaren jabetzakoa izan zen 200 urtez, 1670etik 1870era arte.

## Historia 
Jatorrian Hudsongo Badiako Konpainiakoa zen, eta Rupert Rhingoa printzearengandik jaso zuen izena, Karlos I.aren iloba eta Konpainiaren lehen gobernadorearengandik.

Karlos II.ak Konpainiari emandako estatutuek Hudson badian itsasoratzen diren ibai eta erreka guztien arro hidrografikoaren gaineko monopolioa ematen zioten, 3,9 milioi km²-ko eremua, Kanadako egungo lurraldearen herena baino gehiago.

Montrealgo Ipar-mendebaldeko Konpainiak eta Hudson Badiako Konpainiak 1821ean bat egin zuten, eta lurralde are handiago bat kontrolatu zuten, geroago iparraldeko kostalde artikotaraino zabalduko zena, eta Ozeano Barearaino mendebaldean.

1870. urtean konpainiaren monopolioa ezeztatu zen eta eskualdean merkataritza librea baimendu zen. Konpainiak Kanadako Konfederazioari Rupert Lurraldea eta Ipar-mendebaldeko Lurraldea eman zizkion.

## Eliza anglikanoa 
Rupert Lurraldea Kanadako eliza anglikanoaren eliz-probintzia bat ere bada, Kanadako belardiak eta eremu artikoaren zati handi bat hartzen dituena. Gainera, Manitobako elizbarruti anglikanoaren izena ere bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jonathan Banks

**Jonathan Ray Banks** (1947ko urtarrilaren 31a, Washington Hiria -), estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat da. Pertsonaia zakarrak edo izaera latzekoak antzezteagatik nabarmendu da.

Washington Hirian jaio arren Maryland estatuko Chillum hirian hazi zen.

Honako telesaila antzeztu ditu, *Wiseguy* (1987-1990), *Breaking Bad* (2009-2013), *Community* (2014), *Better Call Saul* (2015-2022) eta *El Camino: A Breaking Bad Movie* (2019).

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude, *The Rose* (1979), *Airplane!* (1980), *Frances* (1982), *Beverly Hills Cop* (1984), *Armed and Dangerous* (1986), *There Goes the Neighborhood* (1992), *Under Siege 2: Dark Territory* (1995), *Foolish* (1999), *Puff, Puff, Pass* (2006), *Identity Thief* (2013) eta *The Commuter* (2018).

Ahots aktorea ere bada, *Batman: Arkham Knight* (2015) bideojokoan Jim Gordon komisarioa eta *Invincible* marrazki bizidun telesailean Brit pertsonaiari ahotsa jarriz.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurri
Wenyi Yang

**Wenyi Yang** (Shanghai, Txinako Herri Errepublika, 1972ko urtarrilaren 11) txinatar igerilari erretiratua da, estilo libreko probetan espezializatua. 1992an 50 metroko probetan txapeldun olinpikoa izatea lortu zuen.

## Kirol ibilbidea 
Bartzelonan 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen 50 metro libreetan, munduko errekorra lortu zuen 24.79 segundoko denborarekin, bere herrikide Zhuang Yong txinatarraren eta Angel Martino estatubatuarraren aurretik. Gainera, zilarra irabazi zuen proba berean Seulen (1988) eta zilarra estilo libreko 4x100 metroetan Bartzelonan (1992), Estatu Batuetako taldearen atzetik eta Alemaniaren aurretik.

## Errendimendu altuak 
### 1987 – Pan Pacific Igeriketa Txapelketak 
* link=Archivo:Bronze_medal_icon.svg|15x15px Brontzea – 4x100 m medley erreleboan

### 1988 – Asiako igeriketa txapelketak 
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrea – 50 m estilo librean (24.98 WR)
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrea – 100 m bizkar kolpean (1:03.08, Asiako onena)
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrea – 4x100 m medley erreleboan
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrea – 4x100m estilo libreko erreleboan

### 1988 – Seulgo Olinpiar Jokoak 
* Zilarra – 50 m estilo librean

### 1990 – Pekingo Asiako Jokoak 
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrea – 50 m estilo librean
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrea – 100 m bizkar kolpean
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrea – 4x100 m estilo libreko erreleboaa

### 1991 – Unibertsitateko Munduko Jokoak 
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrea – 50 m estilo libreaa

### 1992 – Bartzelonako Olinpiar Jokoak 
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px Urrea – 50 m estilo libreaa (24.79 WR)

## Aintzatespenak 
* 1989 – Top Ten Kirolari Nazionaletako bat hautatu zuten
* 1989 – Berrogei Kirol Izarretako bat bozkatu zuten berrogei urtean, 1949an Txina berria sortu zenetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
João Canijo

**João Altavilla Canijo** (Porto, 1957ko abenduaren 10a - Vila Viçosa, 2026ko urtarrilaren 29a) portugaldar zinema zuzendaria izan zen.

2023an Zilarrezko Hartza saria irabazi zuen Berlingo Nazioarteko Zinemaldian *Mal Viver* filmarekin.

## Filmografia
* *Três Menos Eu* (1988)
* *Filha da Mãe* (1989)
* *Alentejo Sem Lei* (1990)
* *Sapatos Pretos* (1998)
* *Ganhar a Vida* (2001)
* *Noite Escura* (2004)
* *Mãe Há Só Uma* (2007, film laburra)
* *Mal Nascida* (2008)
* *Fantasia Lusitana* (2010)
* *Sangue do Meu Sangue* (2011)
* *É o Amor* (2013)
* *Fátima* (2017)
* *Mal Viver* (2023)
* *Viver Mal* (2023)

## Kanpo estekak
The Black Tartan Clan

**The Black Tartan Clan**, Belgikako celtic punk musika talde bat da. Nagusiki, Eskoziako folk musika eta punk musika uztartzen ditu eta abestia gehienetan Eskoziar Lur Garaietako xirolarruaren doinua nagusi da.

2008an Flandriako Roosdaal udalerrien sortu eta 2017an desegin zen. Bere kideek eskoziar abizen kutsua zuten ezizenak zituzten, eta Flandria nahiz Valonian jaioak ziren, MacPie (baxua), MacTouche (gitarra), MacLoud (abeslaria), D. Dee (batería) eta (gaita). 

## Diskografia 
* 2008: Boots, Kilts 'N Pipes
* 2010: The Loyal Men
* 2013: Don't Walk Alone
* 2014: Scotland in Our Hearts
* 2023: Never Stop (Black Tartans)
Alfred Hilbe

**Alfred Hilbe** (Gmunden, 1928ko uztailaren 22a – Feldkirch, 2011ko urriaren 31) liechtensteindar politikaria izan zen. Liechtensteingo lehen ministroa izsn zen 1970etik 1974ra.

1950ean Parisko Ikasketa Politikoetako Institutuan diploma bat jaso zuen eta 1950etik 1951ra Ekonomia ikasi zuen Innsbrucken. Liechtensteinek Bernan duen enbaxadako idazkaria izan zen.

1965etik 1970era lehen ministrorde izan zen, eta 1970etik 1974ra lehen ministro, Batasun Patriotikoa alderdiak 1970eko hauteskundeak irabazi ondoren. Eskola-erreformak sartu zituen eta emakumeen bozkatzeko eskubidea onartzen saiatu zen, baina 1971n eta 1973an horri buruzko bi erreferendum galdu zituen. Liechtensteingo Museo Nazionala berriro ireki zuen eta Europako Ekonomia Erkidegoarekin merkataritza libreko itun bat negoziatu zuen.

Ondoren, Suitza-Liechtenstein elkarteko eta Liechtensteingo tenis elkarteko presidentea izan zen.
Michelle Ford

**Michelle Ford** (Sydney, Australia, 1962ko uztailaren 15a) australiar igerilari ohia da, distantzia luzeko estilo libreko probetan espezializatua.

## Kirol ibibidea 
Moskun 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina lortu zuen estilo libreko 800 metroetan, errekor olinpikoa lortu zuen 8:28.90 segundoko denborarekin, Ines Diers eta Heike Dähne alemaniarren aurretik; halaber, brontzezko domina irabazi zuen tximeleta estiloko 200 metroetan, 2:11.66 segundoko denborarekin, Ines Geissler eta Sybille Schönrock alemaniar igerilari berrien atzetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Lepp

**Marta Sophia Lepp Utuste** (Varbola, 1883ko azaroaren 12a – Tartu, 1940ko azaroaren 11), **Marta Kirschbaum**, **Sophia Vardi** eta **Maarda Lepp-Utuste** izenez ere ezaguna, estoniar idazle, argitaratzaile, irakasle eta lider politiko eta erlijiosoa izan zen.

## Bizitza 
Marta Lepp Varbolan jaio zen, Priidik Lepp eta Maria Sassi Leppen alaba. Tallinngo eskoletan ikasi zuen eta gero irakasle moduan trebatu zen San Petersburgon.

Bere jarduera iraultzaileengatik, Siberian espetxeratu zuten 1905ean, 1907an eta 1910ean; gutxienez behin ihes egin zuen 1910ean ofizialki askatu aurretik. 1917an Estoniara itzuli zen, eta han estoniera eta historia irakatsi zituen Tallinnen; emakumeen erakunde politiko baten burua ere izan zen, eta egunkari baten editorea. Lepp eta bere senarra taaraismoaren jarraitzaileak eta hedatzaileak ziren. Bere idazlanen artean ipuin laburrak, libreto bat, eleberri bat eta hiru liburukiko oroitzapen-liburu bat daude.

Marta Lepp Gustav Vladimir Kirschbaum (Kustas Utuste) soldaduarekin ezkondu zen  1913an. Haien seme Reljo Utuste Tallinnen jaio zen 1923an. Lepp 1940an hil zen, 57 urte bete baino egun bat lehenago, Tartun. Bere paperen bilduma bat Minnesotako Unibertsitatean dago gordeta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rubayako meategia

**Rubayako meategia** Masisin, Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdean, dagoen koltaneko meatze-herri bat da. Munduko koltanaren % 15etik % 30era bitartean ekoizten du, 3.000 ha-ko eremuan. Mineralaren purutasuna % 30ekoa dela esaten da. Oso inguru gatazkatsua da horregatik. 2026ko urtarrilaren 28an, bestetik, 400 pertsona baino gehiago hil ziren han, luizi baten ondorioz, Rubayako meategiaren kolapsoan.

## Historia 
Lehen Kivu eta Maniema Urrezko Konpainiaren (SAKIMA) jabetzakoa zen gunea, eta 2001etik Bizunzu Mining Company-k (SMB) ustiatzen du, Édouard Mwangachuchu Hizi parlamentariaren jabegoa. 2012ko martxoan, Meatze Ministerioak ziurtatu zuen gunea ez zegoela talde armatuen kontrolpean eta giza eskubideak errespetatzen zirela. Gobernuaren balidazio hau, batez ere, Estatu Batuetako Dodd-Frank Legearen erantzuna izan zen. Hala ere, trazabilitate-kate bat ezartzea zaila da, batez ere segurtasuna bermatuta ez dagoenean.

2013an, enpresak Cooperammari, artisau meatzarien kooperatibari, baimena eman zion meategiak ustiatzeko. Ondoren, Cooperammak mea erauzten zuen, eta SMBk erosi eta esportatzen zuen. Urte berean, ehun meatzari inguru hil ziren erorketa batean. 2014tik aurrera, ekoizpena Tin Supply Chain Initiative (TSCI) erakundeak ziurtatu zuen.

2016an, SMBk ITSCIri salatu zion "etiketak gune ez-produktiboetara banatzea", batez ere ondoko SAKIMA kontzesiora. SMBk ezarritako guneen zaintzak kooperatibarekiko harremanak tentsioan jarri zituen, alde bakoitzak besteari gizon armatuak erabiltzea leporatu baitzion.

Bizunzu meatze-enpresa ITSCItik irten zen 2018an. Ehunka tona mineral blokeatu ziren gunean, eta horrek 2019an eta 2020an hildako batzuk eragin zituen liskar armatuak eragin baitzituen. Meategiko ekoizpen-estatistikak behera doaz. Global Witness GKEak uste du ondoko kontzesioan ekoizpenaren igoera mineralak zuritzearen ondoriozkoa dela, ITSCIk ekoizpena balioztatu ahal izateko.

## Kongo eta Ruanda arteko gatazka 
thumb|M23ko partaide armatuak.
Meatze-herria gerra-eremu batean dago 2021etik, M23aren berpizkundearekin batera talde armatuak eskualdearen kontrola lortzeko borrokatu zirenetik. 2023an, Kongoko gobernuak meategia ixteko eskatu zuen Martxoaren 23ko Mugimenduaren aurrerapenaren aurrean. 

2023ko martxoan, Édouard Mwangachuchu Hizi atxilotu zuten, eta ondoren, urrian, heriotza zigorra ezarri zioten "traizioagatik, armak legez kanpo edukitzeagatik eta matxinada mugimendu batean parte hartzeagatik" (M23).

Meategia Kongoko Erresistentzia Borrokalari Patrioten Koalizioaren kontrolpean geratu zen, M23aren aurkaria, eta RDCko indar armatuekin aliatutakoa. Talde honek erauzketa kontrolatzen zuen eta zergak eskatzen zituen. Ekoizpenaren zati bat Ruandara eramaten zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rubayako meategiaren kolapsoa (2026)
* Koltan

## Kanpo estekak
Benjamin Biolay

**Benjamin Biolay** (Villefranche-sur-Saône, Rhône, 1973ko urtarrilaren 20a) frantziar kantautore, ekoizle eta aktorea da.

## Diskografia 
* 2001 *Rose Kennedy*
* 2001 *Benjamin Biolay Remix EP*
* 2003 *Négatif*
* 2004 *Clara et Moi* (banda sonora)
* 2004 *Home* Chiara Mastroiannirekin
* 2005 ''À l'origine*
* 2007 *Trash Yéyé*
* 2009 *La Superbe*
* 2011 *Pourquoi tu pleures?*
* 2012 *Vengeance*
* 2015 *Trenet*
* 2016 *Palermo Hollywood*
* 2017 *Volver*
* 2018 *Songbook*
* 2020 *Grand prix*
* 2022 *Saint-Clair* 
* 2023 *À L'Auditorium* 
* 2025 *Le disque bleu'' 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Benjamin Biolay webgune ofiziala

## Kanpo estekak
Jacob Aba

**Jacob Aba** (Matanganakafo, 1976ko urtarrilaren 6a) salomondar elizgizon marista da, 2025etik aurrera Aukiko apezpikua dena.

## Bizitza 
Aba 1976ko urtarrilaren 6an jaio zen Matanganakafon, Salomon Uharteetako Malaita uhartean, Soni Henry eta Veronica Atoaren sei seme-alabetako bat, eta bere arrebetako bat Mariaren Lagunarteko moja eta misiolaria da. Mendebaldeko Probintziako Biulako bigarren hezkuntzako eskolan ikasi zuen.

Filosofia eta teologia Bomanako Institutu Teologiko Katolikoan ikasi zuen, Port Moresbyn, eta han lortu zuen lizentziatura. Mariaren Lagunartean sartu zen eta nobizotza Tutun (Fiji) burutu zuen 2003tik 2004ra, 2004ko abenduaren 28an botoak emanez. 2009ko abenduaren 10ean apaiztu zen Aukiko elizbarrutiko Dalako parrokian.

Apaiz gisa, honako kargu hauek bete zituen: Tanaghaiko parrokiako bikarioa (2010etik 2011ra), Makirako Wainoniko parrokoa (2012tik 2014ra), Suvako Maristen Eskolako formatzailea (2017tik 2018ra), Filipinetako Maristen nobiziotzaren eraketarako laguntzailea (2018tik 2021era), Marist Farmeko zuzendaria, RTCko kapilaua (2022) eta Tanaghaiko Mariaren Izen Santuaren elizako parrokoa eta Mariaren Lagunarteko Probintziako Kontseiluko kidea (2023tik 2025era). 2017an Giza Garapenean, Lidergoan, Formazioan eta Komunitatearen Eraikuntzan diploma lortu zuen Kenteko (Erresuma Batua) San Anselmo eskola katolikoan. 2026ko urtarrilaren 24an jaso zuen apezpiku-ordenazioa Aukiko katedralean, Christopher Cardone artzapezpikuaren eskutik, kontsakratzailekideak Maurizio Bravi eta Jean Bosco Baremes izanik.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dolores Etxaide

**Dolores Etxaide Itarte** (Donostia, Gipuzkoa, 1928ko apirilaren 19a – ibidem, 2018ko uztailaren 18a) arkeologoa izan zen, Torralba eta Ambronako aztarnategietan F. Clark Howell eta Leslie Freemanek egindako kanpainetako landa-arduraduna.

## Bizitza 
Filosofia eta Letretako ikasketak Madrilen hasi zituen 1951n eta ikasketak Zaragozako Unibertsitatean bukatu zituen 1962an. Ingelesez eta frantsesez hitz egiten zuen, eta alemanez ere bazekien. Prestakuntza horri esker, karrerako 4. mailan ikasten ari zela (1962), Torralbako indusketaren ordezkari izendatu zuen Hezkuntza Nazionaleko Ministerioko ordezkariak, beste ikaskide batzuekin batera: Blanca Izquierdo eta Maribel Bea. Delegatu gisa parte hartzeaz gain, langile taldea antolatu eta itzultzaile lanetan aritu zen. Etxaidek lana antolatzen lagundu zuen kanpaina bakoitzean eta indusketa-prozesu guztietan esku-hartze handia izan zuen.

1963an, zazpi hilabeteko egonaldia egin zuen Chicagoko Unibertsitatean, eta bertan, Torralba eta Ambronako indusketen emaitzak aztertu eta azaldu zituen. Bere bizitzako hainbat denboralditan Soriako Ambrona herrian bizi izan zen.

CENIEHk (Giza Eboluzioari buruzko Ikerketa Zentro Nazionala) indusketa horiei buruz egindako ikerketa-proiektu baten barruan, Manuel Santonjak ezagutzera eman zuen Dolores Etxaidek 1960ko eta 1980ko hamarkadetan Torralba eta Ambronako aztarnategietan F. Clark Howell eta Leslie Freeman estatubatuar irakasleak  egindako indusketen inguruko ikerketari egindako ekarpenaren berri. 2016an Ana Etxaidek, arkeologoaren arrebak, Santonjari berari –orduan Alfredo Pérez Gonzálezekin batera Soriako aztarnategi horietan egindako lanen zuzendarikidea– emandako dokumentaziotik abiatuta, agerian geratu ziren proiektu haietan lagundu zuten ikertzaileei buruzko erreferentziak, metodologiari buruzkoak eta Howell eta Freeman irakasleek zuzendutako kanpainetan induskatutako eremuei buruzkoak.

## Lan nabarmenak 
* 1971: *La industria lítica del yacimiento de Budiño* (Pontevedra) (Budiñoko aztarnategiko harri-industria).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sybille Schönrock

**Sybille Schönrock** (Wittenberg, Alemaniako Errepublika Demokratikoa, 1964ko uztailaren 28a) alemaniar igerilari ohia da, tximeleta estiloko probetan espezializatua.

## Kirol ibilbidea 
Moskun 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen tximeleten 200 metroetan, 2:10.45 segundoko denborarekin, Ines Geissler herrikidearen atzetik (2:10.44 segundoko denborarekin olinpiar errekorra hobetu zuen), eta Michelle Ford australiarraren aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olimpia Bida

**Olha Oleksiivna Bida** (; Tsebliv, 1903 – Kharsk, 1952ko urtarrilaren 23a) ukrainar moja katolikoa izan zen, ***Olimpia*** () erlijio-izena zuena.

## Bizitza 
Olha Bida Sokal eskualdeko Tsebliv herrian jaio zen 1903an, Oleksi eta Annaren alaba, eta hiru haurride zituen: Volodymyr neba eta Natalia eta Jeva ahizpak. Lehen hezkuntzako lau maila amaitu ondoren, ikasketak utzi zituen. Gaztea zela, San Joseren kongregazioan sartu zen eta 1938an Khyriv herrira joan zen kongregazioko ama nagusi izateko.

1950ean, NKVDko soldaduek atxilotu zuten Lavrentia Harasymiv eta Hlikeria Khodan mojekin batera eta Boryslav hirira eraman zuten. Ondoren, Tomskera joan ziren, eta gero Kharsk herrira. Olimpiak pazientziaz jasan zituen bizi-baldintza gizagabeak eta 1952ko urtarrilaren 23an hil zen gazixotasun larri baten ondorioz. Kharsken lurperatuta dago, Lavrentia Harasymiven ondoan.

## Beatifikazioa 
2001eko ekainaren 27an, Joan Paulo II.a aita santuak dohatsu izendatu zuen. Beatifikazioa bizantziar errituaren arabera ospatu zen Lviven.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liechtensteingo Museo Nazionala

**Liechtensteingo Museo Nazionala** () herrialdeko hiriburua den Vaduzen dagoen museoa da.

Friedrich Stellwag von Carionen ideia batetik abiatu zen museoa sortzea. 1890ean Vaduzeko gazteluko hainbat gelatan ezarri zen. 1914tik 1929ra beste eraikin batzuetan kokatu zen jatorrizko kokalekuan egindako berritze-lanen ondorioz, eta 1954an Banku Nazionalera lekualdatu zen eta ofizialki Museo Nazionala izena hartu zuen. 1967an gobernuak Taverne zum Adler erosi zuen eta 1972an museoa hara eraman zuen. 1992an museoa itxi egin zuten, lanak egiten ari zirela kalteak jaso zituelako. 1999an berritze eta hedatze lanak hasi ziren eta 2003an irekiera ofiziala gertatu zen. 2008an Posta Museoa Museo Nazionalean sartu zen eta 2013an Altxorraren Ganbera sortu zen.

Museoa dagoen eraikina 1438 urtekoa da. Han zeuden printzerriko taberna, aduanako eraikina eta gobernuaren egoitza. 1998 eta 2008 artean eraikina zaharberritu zen.

Museoak lau zati ditu: museo nagusia, Posta Museoa, Altxorraren Ganbera eta Baserriko Museoa.
Gari Garaialde

**Gari Garaialde** (Hondarribia, Gipuzkoa, 1972) euskal argazkigilea eta fotokazetaria da. EIGE Euskal Herriko Informatzaile Grafikoen Elkarteko kidea da eta hainbat egunkarik argitaratu dituzte Garaialderen argazkiak, besteak beste hauek:  Gara, Berria, La Gaceta, El Pais, Der Spiegel, The Guardian, eta The Washington Post. 

Bostok Photo kooperatibaren sortzailea eta zuzendaria izan zen. Fotokazetaritza ardatz hartuta munduari ikuskera pertsonal batetik begiratzeko Ander Gillenea, Andoni Lubaki eta Josu Trueba Leivarekin batera sortutako argazkigintza kooperatiba. 

## Fotokazetaria 
Txikia zenean gurasoek zuten kamera bakarrarekin, oporretako argazkiak egiteko erabiltzen zena, egin zituen lehen urratsak argazkilaritzan. Jendeari arreta jartzea gustatzen zitzaiola-eta, Donostiako akademia batean ikasi zuen argazkilaritza, eta Argia aldizkarian izan zuen lehen lan aukera. 1995ean hasi zen argazkilari moduan Argia aldizkarian kolaboratzen. Aldizkarian izan zuen lehen lantxoa Iribarren ekimenez heldu zitzaion Athleticeko jokalariei argazkiak egitea izan zen, Lezaman bertan AEKren eskutik euskara-klaseak ematen zituztela-eta. Mikel Laboak musikatutako Xabier Leteren poemak dioen bezala, *ihes* *betea zilegi balitz*, bideak legezkoak eta seguruak balira, hau ez litzateke gertatuko.

## Sariak 
* 2019: Argia aldizkariaren prentsa saria. Epaimahaiak azaldu zuen Gari Garaialdek irudien bidez egiten duela kazetaritza, historiak kontatzen dituela, gizartearen eta garaiaren isla diren historiak, eta zehazki, kontatu zituen historiengatik saritu zutela: "jaioterritik Europara migrazio bidaia luzea egitera kondenatuta daudenak ekarri ditu paperera, eta haien nekea, etsipena, esperantza, babesa, elkartasuna, noraeza, aterpea, ametsak... bikain narratu dizkigu, argazki bidez".
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Edurne Koch
* Dani Blanco
* Miel Anjel Elustondo

## Kanpo estekak 
* Gari Garaialde. webgune pertsonala (http://www.photokoitz.net/(http://www.bostokphoto.com/garigaraialde))
* Gari Garaialde. Getty Images agentzian. Zazpi milatik gora argazki
* Gari Garaialde (@garigaraialde)  Instagram sare sozialean. 900dik gora argazki edo bideo.
* Ihesa Zilegi Balitz  erakusketa   (ihesazilegibalitz.eus/)
Done Petri Itsasgizonen Kofradia

alt=Hondarribiko kofradia Santiago eguneko kutxaren ekitaldia|thumb|Hondarribiko kofradia Santiago eguneko kutxaren ekitaldia
**Done Petri Itsasgizonen Kofradia**, Hondarribiko arrantzaleen kofradia, alegia, 1361eko abuztuaren 29an sortu zen, hala baitzioen 1599. urtean korrejidorearen notarioari Kofradiako abade nagusiak eta abade txikiak erakutsi zioten Kofradiako sorreraren pergaminozko agiria.

## Historia
Kofradiaren ordenantzak sorreraren agiriekin hasi ziren idazten. Arazo berriei erantzun ahal izateko, gai berriak eransten joan zitzaizkien, eta harrigarria bada ere, gaskoiz idatzi ziren, gaztelaniara 1519an baino itzuli ez zirenak.

1566an, urrats berri bat emanez, ordenantzak berritu egin ziren. Hainbat aldaketa sartu behar izan ziren beharrezkoa zen Gaztelako erregearen onarpena lortu ahal izateko. Urrats guztiak eman ziren horretarako, baina badirudi korrejidorea *lanpeturik* zebilela, eta, beraz, bukaeraraino iritsi gabe gelditu zela. Gerora, ordenantza berriak egin izan dira 1708, 1775 eta 1808. urteetan; azkenik, Espainiako gobernuak aginduta, 1904an, Kofradia erakunde gisa legalizatu zen arte estatutuak legeari egokituz. Horrez gain, Gasteizko apezpikuari ere bidali zitzaizkion estatutuak hark onar zitzan. Estatutuetan eman diren azken aldaketak 1982koak dira, zeinak Eusko Jaurlaritzaren Nekazal, Arrantzu eta Industria sailak onartuak dituen.
Rubayako meategiaren kolapsoa (2026)

**Rubayako meategiaren kolapsoa** 2026ko urtarrilaren 28an gertatu zen. 400 pertsona baino gehiago hil ziren han, luizi baten ondorioz. Rubayako meategia Masisin, Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdean, dagoen koltaneko meatze-herri bat da. Munduko koltanaren %&nbsp;15etik %&nbsp;30era bitartean ekoizten du, 3.000 hektareako eremuan. Mineralaren purutasuna %&nbsp;30ekoa dela esaten da.

Kongoko Errepublika Demokratikoan mende erdi baino gehiagoan gertatutako meatze-hondamendi larriena izan zen. Mupfuni Kibabiko buruzagitzan, Masisiko lurraldean, Ipar Kivu probintzian dago meategia, Ruandako armadaren laguntza duen Martxoak 23 Mugimendua (M23) taldearen kontrolpean. Euria egin ondoren gertatu zen luizia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miriam Juaristi Urizar

**Miriam Juaristi Urizar** (Zaldibar, Bizkaia, 1991) euskal  kazetaria eta bertso-epailea da.

## Lan ibilbidea 
### Kazetari 
Miriam Juaristi kazetaritzan graduatua da. Hainbat hedabidetan ibili ostean, 2020an ingeniaritza enpresa bateko komunikazio eta administrazio arduradun lanetan hasi zen.

### Bertso-epaile 
Familiaren eraginez, umetatik da bertsozalea. 2014an hasi zen Bizkaiko epaile taldean parte hartzen. Handik aurrera Bizkaiko txapelketa guztietan epaitu du. Horrez gain, eskolarteko txapelketan zein beste sariketa batzuetan ere egin ditu epaile lanak (BBK, Plazatik Gaztetxera, Abra Saria…)
* 2021eko Bizkaiko Bertsolari Txapelketan.
* 2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusian.
* 2023ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketan.
* 2025eko Bizkaiko Bertsolari Txapelketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Markson

**David Merrill Markson** (Albany, New York, 1927ko abenduaren 20a – New York, 2010eko ekainaren 4a) estatubatuar eleberrigile postmodernista izan zen.

Judutar jatorrikoa, New Yorkeko estatuan jaio zen eta Union Collegen eta Columbiako Unibertsitatean hezi zen. Kazetari eta liburu-editore gisa hasi zuen bere ibilbidea, eta Columbia Universityn, Long Island Universityn eta The New Schoolen eman zituen eskolak.

1950eko hamarkadaren amaieran idatzi zuen lehen eleberria, baina 1980ko hamarkadan *Wittgenstein Mistress* argitaratu zuen.

*Wittgenstein Mistress* 1988an argitaratu zen eta egilearen maisulantzat jotzen da. Eleberri estilizatu eta esperimentala da, Samuel Becketten tradizioaren jarraitzailea. Lehen pertsonan egindako baieztapenak dira, eta lurreko azken gizakia dela uste duen emakumea da protagonista. Baieztapenak Mendebaldeko ikono kulturalei buruzkoak dira, eta antzekotasun estilistikoak ditu Ludwig Wittgensteinen *Tractatus logicus-philosophicus* liburuarekin.

## Lanak 
* *Epitaph for a Tramp* Dell, 1959.
* *Epitaph for a Dead Beat* Dell, 1961.
* ''The Ballad of Dingus Magee; Being the Immortal True Saga of the Most Notorious and Desperate Bad Man of the Olden Days, His Blood-Shedding, His Ruination of Poor Helpless Females, & Cetera; also including the Only Reliable Account ever offered to the Public of his Heroic Gun Battle with Sheriff C. L. Birdsill, Yerkey's Hole, New Mex., 1884, and with Additional Commentary on the Fateful and Mysterious Bordello-Burning of the Same Year; and furthermore interspersed with Trustworthy and Shamelessly Interesting Sketches of "Big Blouse" Belle Nops, Anna Hot Water, "Horseface" Agnes, and Others, hardly any Remaining Upright at the End. Composed in the Finest Modern English as taken diligently from the Genuine Archives* Bobbs-Merrill, 1965.
* *Miss Doll, Go Home* Dell, 1965.
* *Going Down* Holt Rinehart Winston, 1970.
* *Springer's Progress* Holt, Rinehart & Winston, 1977.
* *Malcolm Lowry's Volcano: Myth, Symbol, Meaning* Times Books, 1978.
* *Wittgenstein's Mistress* Dalkey Archive, 1988.
* *Collected Poems* Dalkey Archive Press, 1993.
* *The Notecard Quartet*, 1996-2007
** *Reader's Block* Dalkey Archive Press, 1996.
***This Is Not a Novel* Counterpoint, 2001.
***Vanishing Point* Shoemaker & Hoard, 2004.
***The Last Novel'' Shoemaker & Hoard, 2007.

## Kanpo estekak
Young Dubliners

**Young Dubliners**, , maíz *Young Dubs* edo *The Dubs* laburduraz, AEBetako celtic punk musika talde bat da. 1987an Kaliforniako Santa Monica hirian sortua izan zen. Taldeko kide iraunkor bakarra Keith Roberts abeslaria eta gitarra nagusia da, gainontzekoak aldatuz joan dira, horien artean Chas Waltz (biolina), David Ingraham (bateria), Justin Pecot (gitarra) eta Ethan Jones (baxua) daude.

Nagusiki irlandar musika herrikoiaren errepertorioko abestiak jo ohi dituzte, rock estiloaz. Beraiengan talde hauek eragin dute, The Dubliners, Thin Lizzy, The Pogues, The Waterboys, Big Country eta U2.

## Diskografia 
* *Rocky Road* (1994)
* *Breathe* (1995)
* ''Alive Alive'O* (1998, live)
* *Red* (2000)
* *Absolutely* (2002)
* *Real World* (2005)
* *With All Due Respect - The Irish Sessions* (2007)
* *Saints and Sinners* (2009)
* *9* (2013)
* *Home Movies'' (2003, DVD)

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Huperzia selago

thumb|* Huperzia selago *
thumb|Beren habitatean
thumb|Ilustrazioa
***Huperzia selago***,  Lycopodiaceae familiako landare belarkara bat da.  

Ipar hemisferioko zona epel eta hotzetan ahzten da, baita Ma­ka­ro­nesian, Australian, Tasmani­an eta Zeelanda Berrian ere. Zabal hedatuta dagoen arren, bere populazioak nahiko txikiak izaten dira. Europan, latitudean behera joan ahala, gutxiagotu egiten da. Iberiar penin­tsulan Kantauriar mendikatean eta Pirinioetan dago; Artikutzan 800 metro inguruko altueran dagoen harkaiztietan topatu da.  

## Deskribapena 
Lurpeko andui labur eta lodia dauka. Hortik zurtoin tenteak eta zertxobait okertuak jaiotzen dira. Multzoak erdi itxitako esku bateko hatzen itxura hartzen du, zeren eta adartxoek gutxi gorabehera landarearen altuera berbera lortzen dute (10 eta 15 cm artean), eta era bertsuan okertzen dira. Zurtoinak punta zorrotzeko hostotxo txiki lantzeolatuetan bukatutakoekin estaltzen dira trinkotasunez. Adarren goialdeko hostoen galtzarbean esporangioak, edo esporen organo ekoizleak, garatzen dira, ekaina eta urria artean heltzen dira, eta udazkenean ernetzen.

## Bizileku eta eremu ekologikoa 
Zoru silizeo edo deskaltzifikatuan, batzuetan epifitoan, itzalpean daduen goroldiodun leku txiki lauak edo arrakalak: 650-2.700 m.

## Taxonomia 
*Huperzia selago* deskribatu zuen (L.) Bernh-ek. ex Schrank & Mart. eta Hort-en argitaratua. Erreg. Monak.: 3 (1829)

## Sinonimoak 
*Huperzia selago subsp. selago* (L.) Bernh. ex Schrank & Mart., Hort. Reg. Monac. 3 (1829)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gamboa (argipena)

**Gamboa** euskarazko Ganboa izen propioaren gaztelaniazko grafia da. Adiera hauek ditu:

### Deiturak 
* Pedro Sarmiento de Gamboa (1532-1592), esploratzaile, idazle eta humanista. Galiziarra, euskal jatorrikoa.
* Federico Gamboa (1864-1939), kazetari eta idazlea. Mexikarra.
* Francisco Antonio Gamboa (1866-1908), hezitzailea. Kolonbiarra.
* José Joaquín Gamboa (1878-1931), idazle eta diplomatikoa. Mexikarra.
* Emma Gamboa (1901-1976), hezitzailea. Costarricarra.
* Delio Gamboa (1936-), futbolaria. Kolonbiarra.
* Helen Gamboa (1948-), aktorea. Filipinarra.
* Harry Gamboa, Jr. (1951-), artista. Kaliforniako chicanoa.
* Miguel Ángel Gamboa (1951-), futbolaria. Txiletarra.
* Santiago Gamboa (1965-), idazlea. Kolonbiarra.
* Fernando Gamboa (1970, futbolaria. Argentinarra.
* Pilar Gamboa (1980-), aktorea. Argentinarra.
* Yuriorkis Gamboa (1981-), boxeolaria. Kubatarra.
* Joross Gamboa (1984-), aktorea. Filipinarra.
Safiye Ali

**Safiye Ali** (Istanbul, 1891ko otsailaren 2a - Dortmund, 1952ko uztailaren 5a), **Hatice** **Safiye Ali** bezala ere ezaguna, turkiar medikua izan zen. Bigarren emakume medikua izan zen Turkiako Errepublikan. Istanbulgo Robert Collegen graduatu zen. Balkanetako Gerretan, Lehen Mundu Gerran eta Turkiako Independentzia Gerran soldaduei lagundu zien. Medikuntza ikasi zuen Alemanian 1916an eta 1923an ireki zuen kontsultategia Istanbulen.

Amaren eta haurren osasuna ikertu zuen. Gainera, Turkian medikuntza irakasten zuen lehen emakumea izan zen.

## Ibilbidea 
Safiye Ali Istanbulen jaio zen, Emine Hasene Hanin-en (bere ama) eta Ali Kañrat Pasha-ren (bere aita) alaba. Bere aita txikia zela hil zen eta bere aitonaren etxean hazi zen, Mekako Hacigo Emin Pasha xekearen etxean.

1916an, Safiye Arnavutköy-ko Neskentzako Eskola Amerikarrean graduatu zen eta Wurzburgeko Unibertsitatera bidali zuten. Bere hezkuntza, neurri batean, Otomandar Hezkuntza Ministerioak finantzatu zuen. Bere ikasketetan zehar, filosofia eta historia klaseak hartu zituen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Istanbuleko familia-osasun zentro batek bere izena darama.
* 2021eko otsailaren 2an, Googlek bere 127. urtebetetzea ospatu zuen *Google Doodle* batekin.
* 2022ko azaroaren 30etik, Dortmundeko kale batek bere izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eneritz Azkue Basurko

**Eneritz Azkue Basurko** (Mutriku, Gipuzkoa, 1982) lanerako prestakuntzako irakasle arduraduna, bertsolaria, bertso-epailea eta politikaria da. 2023an Elgoibarko udaleko zinegotzi lanetan hasi zen bigarren aldiz Euskal Herria Bildu koaliziotik.

## Lan ibilbidea 
Azkuek enpresaritza ikasketak ditu, Markina-Xemeingo Lea Artibai Ikastetxean dihardu lanean Lanerako prestakuntzako arduradun gisara. 

## Bertsolaritza 
Ikastolako garaian zaletu zen bertso munduaz eta Mutrikuko bertso eskolan ibili zen. Eskolartekoetan, Gipuzkoako Txapelketan eta hainbat sariketatan lehiatu zen. 2005ean epailetzara bideratu zen eta ordutik sariketa zein Txapelketa nagusietan jardun du epaile.
* 2019ko Gipuzkoako Bertsolari txapelketa.

* 2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusian.
* 2024ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantziska erromatarraren basilika

**Frantziska erromatarraren basilika** Santa Maria Nuova izenez ere ezagutzen den eliza, Erroma hiriko basilika erromaniko bakarrenetarikoa da. IX.&nbsp;mendean sortua eta izen bereko martiriari eskainia, Erromako foroaren ondoan dago. Egungo ataria eta trabertinoko fatxada (1615) Carlo Lambardik diseinatu eta eraiki zituen.

## Historia
Eliza IX.&nbsp;mendean eraiki zen, Paulo I.a aita santuak hala erabakita, aurretik zegoen otoiztegi baten gainean. X.&nbsp;mendean egindako zaharberritzearen ondoren, Ama Birjinari eskaini zitzaion eta Santa Maria Nova izena eman zitzaion foroko beste elizatik bereizteko. Beste eliza hori ere Mariari eskainia zegoen (Santa Maria Antiqua), eta IX.&nbsp;mendean lurrikara batek suntsitu zuen.

XII. mendean, eraikina berregituratu zuten kanpandorre bat eta absidearen apainketa gehituta. XV. mendean, Santa Frantziska erromatarraren erlikiak kriptara eraman zirenean, elizak izena aldatu zioten.

Eliza honetan dago Gregorio XI.a aita santuaren hilobia, Avignongo aita santuaren egoitza Erromara itzuli zuena.

Gaur egun, basilika fraide beneditar olivetarren administrazioaren menpe dago.

## Irudien galeria

Rom, Kolosseum und Forum Romanum by Rudolf Wiegmann 1835.jpg|Rudolf Wiegmannen pintura, 1835.
View from Palatine Hill 2011 6.jpg|Palatinotik ikusita.
Basílica de Santa Francesca Romana, Roma, Italia, 2022-09-15, DD 54-56 HDR.jpg|Aldarea.
Basílica de Santa Francesca Romana, Roma, Italia, 2022-09-15, DD 45-47 HDR.jpg|Elizaren sabaia.
Forum Romanum - Sta Francesca Romana - Genua S. Petri.jpg|San Pedroren belaunen markak dituen hilarria.

## Erreferentziak
Ponies (telesaila)

***Ponies*** estatubatuar espioitza-telesaila da, Susanna Fogelek eta David Isersonek Peacockerako sortua.

## Sinopsia 
Mosku, 1977. urtea. Bi emakume dira protagonistak, *ponies* deiturikoak —inteligentzia zerbitzuetan erabiltzen den *persons of no interest* esamoldetik eratorritako terminoa da, euskaraz IGP gisa itzul litekeena: interesik gabeko pertsonak—. Modu erabat anonimoan aritzen dira lanean, idazkari gisa, Estatu Batuetako enbaxadan. Egun batean, bien senarrak hegazkin istripu batean hilko dira, egoera misteriotsuan. Une horretatik aurrera, bien bizitza errotik aldatuko da: CIAko agente bihurtuko dira.

Bea etorkin sobietarren alaba da; errusieraz hitz egiten du, eta bi munduren artean hazi da. Twila, berriz, herri xeheko neska da, ausarta bezain zorrotza. Elkarrekin, Gerra Hotzean ezkutatzen den konspirazio handi bat argitzen saiatuko dira, alargun utzi dituen misterioari erantzuteko asmoz.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silke Hörner

**Silke Horner** (Leipzig, Alemaniako Errepublika Demokratikoa, 1965eko irailaren 12a) alemaniar igerilari ohia da, bular estiloko probetan espezializatua. 1980ko hamarkadako Ekialdeko Alemaniako igeriketa taldeko kide nabarmena izan zen. Urrezko bi domina olinpiko irabazi zituen, 200 metro bular kolpean eta 4 × 100 m medley erreleboan Seulen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan, eta munduko banakako lau errekor ezarri zituen. Espainiako Igeriketa Aldizkariak Europako Urteko Igerilari izendatu zuen 1985ean eta 1987an, baina haren lorpenak mesfidantzaz hartzen dira, Ekialdeko Alemaniak zuzentzen zuen estatuko dopin programa sistematikoa zela eta. 1991n, Ekialdeko Alemaniako igeriketa entrenatzaile ohi Michael Regnerrek adierazi zuen 1980ko hamarkadan taldeko igerilariei esteroide anabolikoak banatzeko jarraibideak jaso zituela, Hörner barne.

## Kirol ibilbidea 
Hörner gailendu zen Leipzigen 200 metro bular proban 2:28.33ko munduko errekorra ezarri zuenean, 1985eko Europako Txapelketetarako Ekialdeko Alemaniako talderako sailkatzean. Han estropezu egin zuen, bere onenetik kanpo igeri eginez, 200 metroko proban hirugarren postua lortzeko. Silvia Gerasch taldekidearen atzetik eta zilarra aldarrikatu zuen 100 metroko ekitaldian. Bi ekitaldietako bat ere irabazi ez zuen arren, Europako Urteko Igerilari izendatu zuten.

1986ko Madrilgo Munduko Txapelketan, Hörnerrek, munduko errekorra ezarri zuen 200 metroko bular-kolpean, urrea lortzeko bidean, urtean lehenago hobetu zuen Geraschen errekorra berreskuratuz.

1987ko Estrasburgoko (Frantzia) Europako Txapelketan, Hörner-ek proba bi irabazi zituen, Gerasch-ek prozesuan egindako 100 metroko proban errekorra aldarrikatuz eta baita urrezko domina bat ere 4 × 100 m medley erreleboan, bere Urteko Igerilari Europarraren bigarren saria lortuz.

Seulen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen bular estiloko 200 metroetan, 2:26.71 segundoko denborarekin munduko errekorra izan zena, Xiaomin Huang  txinatarraren eta Antoaneta Frenkeva bulgariarraren aurretik; munduko errekorra ezarri zuen 200 metroko bular kolpean, urrea lortzeko bidean, urtean lehenago hautsi zuen Kanadako Allison Higsonen errekorra berreskuratuz. Bular kolpe estiloko 100 metroetan brontzea, 1:08.83 segundoko denborarekin, bi igerilari bulgariarren atzetik, Tanya Dangalakova eta berriz Antoaneta Frenkeva; gainera  4 x 100 metro estiloko erreleboetan urrea irabazi zuen Kristin Otto, Birte Weigang eta Katrin Meissner-ekin  taldean, Ameriketako Estatu Batuen eta Kanadaren aurretik.

1988ko Seulgo Udako Olinpiar Jokoetan, Hörnerrek, 100 metroko bular proban bere munduko errekorretik  kanpo geratu zen, brontzezko dominarekin amaituz. Ondoren, Kristin Otto, Birte Weigang eta Katrin Meissner-ekin kosatu zuen tadea, 4 × 100 m medley erreleboan urrea irabazteko.

## Aintzatespenak 
* 1988an,  Urrezko Merituaren Nazioko Ordena 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak