open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uzbeg Khan

**Uzbeg Khan**, jaiotzako izenez **Mohammed Öz Beg** (turkierazko öz, benetakoa eta beg, jauna), **Uzbeg** bezala ezaguna, Urrezko Hordaren Inperioko sultana eta printze mongoliarra izan zen. Aipaturiko estatua denbora gehienez gobernatu zuen khana izan zen. 1282an jaio, eta, 1321etik, 1341ean hil zen arte gobernatu zuen.

Tougril printzearen semea eta Mengu-Timur khanaren biloba, bere osaba Toqtaïren oinordekoa izan zen. Islamera bihurtua, Ghiyas ad-din Mohammed izena hartu zuen, eta mongoliarren ohiko tolerantzia aplikatu zuen. Bere arreba Kontcaka, Agafia izenarekin bataiatua, 1317an, Juri Moskukoa printzearekin ezkondu zen.

Bere oinordekoa, bere seme Jani Beg izan zen.

Dinastiaren herriak, Chaybanidarren senidea zena, bere izena hartu zuen, eta, honela, Uzbegkan bezala ezagutua izan zen.

## Familia 
## Kanpo estekak
Ivan I.a Moskukoa

**Ivan I.a Moskukoa**, edo **Ivan I.a Danilovitx Kalita** (; 1288-1340ko martxoaren 31), Moskuko printzea eta Vladimirreko printze handia izan zen (1328tik).

Daniel I.a Moskukoaren semeetako bigarrena zen. Pereislaveko printze bihurtu zen 1304an. Bere anaia Juri I.a Moskukoaren oinordekoa izan zen 1325ean. 1328an, Urrezko Hordako Uzbeg Khan khanaren aurrean errenditu zen. Khanak, Duke Handi izendatu zuen aurrekoa, Tverreko Alexandre II Vladimirski, kargutik kendu ondoren.

1304ko abuztuak 4an, Moskuko Jasokundearen Katedralaren lehen harria jarri zuen. Tver suntsitu zuen 50.000 soldaduko armadarekin, Khanaren izenean, eta printzerriko biztanleek, euren zerga kobratzaileak sarraski batean hil ondoren. Balentriaren ondoren, Kahnak, Moskuko, Vladimirreko eta Errusia osoko Printze Handi titulua eman zion.

Ivan, erabaki irmoz, khanarekin aliantza bat bilatu nahi izan zuen lituaniarren inbasioetatik babesteko. Bere asmoa, bere printzerria errusiar lurretatik hedatu eta bere agindupean modu bakarrean gobernatzea zen. Urrezko Hordarekin eta kleroarekin ulertzea lortu zuen eta eliza ortodoxoaren buruzagitza, Vladimirretik Moskura eraman zuen.

Hil zenean, 1341ean, bere seme nagusia zen Simeoni, 26 hiri utzi zizkion, Vladimir eta Mosku horien artean, bere bigarren seme zen Ivani, 23, 21 Andresi eta beste 26 bere bigarren emaztea eta seme gazteenei. Jasokundearen katedralean lurperatuta dago.
Texas, addio

***Texas, addio***, 1966an, Espainia eta Italiaren artean eginiko spaghetti western generoko film bat da, Ferdinando Baldik zuzendua eta, protagonista nagusi bezala, Franco Nero duena. Soinu banda, Anton Garcia Abril konposatzaile espainiarrarena da.

Espainia eta Hispanoamerikan, *Texas, Adiós* izenburuarekin aurki daiteke.

## Sinopsia 
Burt Sullivan (Franco Nero), ume bat zela bere aita hil zuen gizona non dagoen jakin ondoren, Mexikorantz bidaiatzea erabakitzen duen sheriff bat da. Han, Mexikon, gaizkileak, tokiko jauntxo despotiko bihurtzea lortu du, bere mendekua betetzeko. Sheriffaren anaia, Jim Sullivan (Alberto dell'Acqua), haren borondatearen aurka elkartuko zaio, eta, elkarrekin, bilatzen ari diren gizona, euren aitaren hiltzailea baino zerbait gehiago dela jakingo dute.

## Aktoreak 
* Franco Nero
* Alberto dell'Acqua
* Elisa Montés
* Jose Guardiola
* Livio Lorenzon
* Hugo Blanco

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Meringeko Korrontea

Tolkienen legendarium ospetsuan, **Meiringeko Korrontea**, Minas Tirith hiritik iparmendebaldera dagoen ibai bat da: Mendi Zurietan jaiotzen da, Ered Nimrais eta Halifirienen artean eratutako pitzadura handian, Fiirien Haranean, eta, bere urak, Entaguas ibaiaren delta zabalean isurtzen ditu. Firieneko Basoaren iparraldeko muga zeharkatuz.

Numenorreko Iparraldetik Hegoalderako bide handiak ibaia zeharkatzen zuen tokian, Gondorrek zubi bat eraikiarazi zuen, eta ibaiaren lerroa gotortu zuen, Firieneko basoa eta Entaguasekin batzen den tokian aurkitzen diren zingiren artean.

Kalenardhon Rohirrimei eman ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaierako mendeetan, korronteak, Gondrorren iparmendebaldeko muga adierazten zuen, baita Anorieneko feudoaren hasiera ere.

## Izenaren etimologia 
Ibaia, sindarin hizkuntzan, Glanhir deitzen da, *_Glan, "Muga" esan nahi duena, **(G)LAN** erroa, quenyako *lanya*tik datorrena eta "mugatu, banandu" esan nahi duena, eta *_Hir partikulez osatua dago, azken honek, ibaia esan nahi duelarik.

Ingelesezko Meiring stream izenak "(...) antzinako ingelesezko mær (mearcen forma, "muga" konposatuetan) eta -ing (atzizki eratortzailea) izenak ditu, eta "mugako errekaztoa" esan nahi du".

## Kanpo estekak
Rohirrim

[thumb|175px|Rohirrim baten kaskoa [Eraztunen Jaunaren Zineko Trilogian.]]
Tolkien idazlearen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauna izeneko bere lanean, **Rohirrim**ak, Gondorren, Zaldien Jaunei ematen zitzaien izena zen, Rohaneko gizonak. Sindarinezko izen bat da, *roch*+*hir*rez, "jabea" edo "jauna" esan nahi duena, **ROCH** errotik, zaldia esan nahi duena, eta *rim* hitzez osatua, "herria" edo "samalda" esan nahi duena, **RIM** errotik datorrena. Eurek, euren burua, **Eorlinga** deitzen zuten, "Eorlen Etxeko gizonak", Eorl gaztearen ondorengoak baitziren.

Mendi Lainotsuak zeharkatu ez zituzten Hadorreko herriaren urruneko senideak dira, eta, beraz, euren ezaugarri fisikoak nahiko antzekoak ziren: gehienak, garaiak eta indar fisiko handikoak, ile horidunak eta begi urdindunak ziren. Ezaugarri hauen ondorioz, orkoek **Lastozko buruak** deitzen zituzten.

Rohirrimak, Eotheodtarren zuzeneko ondorengoak dira, lehenik Anduineko Haranetan, Karroka eta Zelai Gladioen artean, eta, ondoren, Anduineko Haran garaietan, Eguzkiaren Hirugarren Aroko XIX eta XXV. mendeen artean bizi izan ziren Iparraldeko Gizon haiek. Zelebranteko Zelaien Guduaren ondoren Gondorri emandako laguntzaren ondorioz, Zirion seneskalak, Kalenardhon eman zien, bertan bizi zitezen, Rohango erresuma eratuz.

Herri honek, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaierako gudu askotan parte hartu zuen, baina, nagusiki, Eraztunaren Gerran. Gogoratuenak, Helmeko Abismoko Gudua eta Pelennorreko Zelaietako Gudua izan ziren, lehenean Sarumanen armada bati aurre egin behar izan ziotelarik, eta, bigarrenean, Sauronenari.

## Kanpo estekak
Anduineko Haranak

**Anduineko Haranak**, Tolkien britainiar idazlearen legendarium ospetsuan agertzen den toki bat da. Mendi Lainotsuak eta Baso Beltzaren artean, Anduin ibaiaren bi alboetan aurkitzen diren haran zabalak dira, gehienbat, ekialdeko ibarrean aurkitzen diren arren, han, lurrak, beherago aurkitzen baitira. Bere hegoaldeko muga, Zilarrezko Ibilgua edo Zelebrant ibaia Anduin ibaian itsasoratzen den gunean koka daiteke, iparraldeko muga, Anduin ibaiaren beraren iturrian koka daitekeelarik. Larehun milia inguru izango litzateke haran hauen luzera osoa.

Basa Elfoak, Haranean eta Baso Berde Handian bizi izan ziren Eguzkiaren Lehen Aroan eta Eguzkiaren Bigarren Aroan. Eotheodak ere, jatorrian, hemen bizi izan ziren, Zelai Gladioak eta Karrokaren artean, ondoren, iparralderantz joateko "Baso Beltzetik iparraldera, mendebaldean Mendi Lainotsuak eta Basoko Ibaia ekialdean utziz. Hegoalderantz, eurek, Ibai Grisa eta Urrutiko Iturria deitu zituzten bi ibai laburren elkartzeraino hedatzen zen". Langwellen itsasoratzean, Framburgo sortu zuten, Eguzkiaren Hirugarren Aroan.

Esaten denez, Hobbiten asabak haran hauetan bizi izan ziren, baina, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren erdialdean, utzi egin zituzten, Gizonen kopurua ugaltzen zihoalako eta, landaretzaren artean, Itzal bat agertu zelako (Sauronen itzuleraren zantzua)

## Kanpo estekak
Hithlum

Tolkienen legendariumean, eta, batez ere, Silmarillion izeneko bere lanean idatzitako istorioetan, **Hithlum**, alde guztietatik, mendiz inguraturiko Beleriandeko eskualde handi bat zen: Mendebaldean, Ered Lomin edo **Oihartzunaren Mendiak**, eta, gainontzekoan, Ered Wethrin mendiek, ekialdetik eta hegoaldetik inguratzen zutenak. Gainera, honako eskualde hauetaz osatua dago: Hithlum bera erdian, Dor-Lomin hegoaldean, eta Mithrim hegoekialdean.

Quenyaz, **Hisilome** deitzen zen, sindarinezko bere izenak bezala, ***Laino lurraldea*** esan nahi duena, honela, eskualde guztia iluntzen zuten Thangorodrim mendiak altxatzen zuen lainoagatik deitua.

Tenperatura baxuko eskualde bat zen, baina, hala ere, edertasun bizikoa, horregatik, bertan bizi izan ziren Elforik noble eta ausartenak: Fingolfinen etxea, Noldor guztien erregea, baita gizakirik ausartenak ere: Hador Lorindolen etxea.

Angbandetik hain gertu zegoenez, eraso eta setioak errazen jasan zitzakeena zen, eta, bertako biztanleak, etengabe zaintzan egon ziren. Eithel Sirionen, Sirion ibaiaren iturriaren parean, Noldorren gotorleku nagusi zen Barad Eithel zegoen, eta bertan gobernatzen zuen Noldor guztien erregeak. Nirnaeth Arnoediadaren ondoren, Hithlumen zatirik gehiena, Maedhros traditu zuten **ekialdekoek** hartu zuten, baina Melkorrek handik irtetea debekatu zien; gainontzeko Elfo eta Gizakiak, harrapatuak, eta Iparraldeko meatzeetan esklabu bezala lan egitera behartuak izan ziren.

## Kanpo estekak
Ered Lomin

Tolkienek idatzitako Silmarillion liburuan, **Ered Lomin** edo **Oihartzunaren Mendiak**, _Ered_, _Orot_en plurala dena eta Mendia esan nahi duena eta _Lomin_ez "Oihartzunaren" esan nahi duenaz osatua dagoena, Beleriand iparraldean dagoen mendilerro bat da. Bere izena, euren aurka, Melkorrek, Ungoliantek, Silmarilak bereganatzeko eraso zuenean bota zuen laguntza oihuak oihartzuna egin zuelako jasotzen du. Eta, esaten denez, norantza horretan norbaitek oihu egiten zuen bakoitzean, Melkorren ahotsa zuen oihartzun bera entzun zitekeen.

Beleriand iparraldean kokatuak, iparraldetik hegoaldera hedatzen ziren, ia Belegaerreko kostaldea inguratuz, Hithlum, Nevrast eta Lammoth eskualdeak banatuz. Hegoaldean Ered Wethrinekin elkartzen zen, eta, ekialdean, Mithrimeko Muinoekin. Hirurek batera, Dor-Lomin eskualdea eratzen dute. Beraietan zehar zihoan **Cirith Ninhiach** zeharkatzen zuen Noldorren Ateak bezala ezagutzen zen lurrazpiko tunela. Bere ekialdeko magalen oinean, Linaewen zegoen, **Txorien Lakua**, Nevrasten.

## Kanpo estekak
Eusebio Rebolé

**Eusebio Rebolé Del Castillo** (Irunberri, 1943-) historialari, abokatu eta ikerlari nafarra da.

## Bibliografia 
* *Vocabulario de Euskera en Lumbier*
* *Historia de la villa de Lumbier-Ilumberri* (1988)
* *Lumbier-Ilumberri, 1800-1928: la acción del ayuntamiento y el protagonismo del pueblo en la vida cotidiana* (1998)
* *Cofradías y pasos de Semana Santa de Lumbier/Aste Santuko pauso eta kofradiak Irunberrin* (2008)
Alexandro Balas

**Alexandro Balas** () Seleukotar dinastiakoa, Siriako errege izan zen K.a. 150etik K.a. 146 arte. Antioko IV.a Epifanesen ustezko semea zen.

Heraklidesek, antzinako lehen ministroa zena, Demetrio I.a Soterren aurkako bere matxinadan erabili zuen. Gatazka, K.a. 153 eta K.a. 150 bitartean gertatu zen. Alexandro Balasek, Senatu Erromatarra eta Ptolomeo VI.a Egiptoko faraoiaren onarpena lortu zuen bere nahietarako, azken honen alaba zen Kleopatra Thearekin ezkondu zelarik.

Azkenik, Demetrio garaitzea lortu zuen, azken guduan hil zena, eta errege bihurtu zen. Baina, Demetrio I.aren semeak, Demetrio II.a Nikatorrek, Alexandro garaitzea lortu zuen Oinoparaseko guduan, Antiokian, Egiptoren laguntzarekin, Alexandro, bere aitaginarrebak, Ptolomeo VI.ak traditu baitzuen. Nabateoen erresuman babestua, handik gutxira hil zuten, eta, bere burua, Demetriori bidali zioten.
Narses Armeniakoa

**Narses Armeniakoa** (; ; ? - 302), **Narseh** ere deitua, Armeniako erregea izan zen 272 eta 294 bitartean, eta Sasandar Inperioko xahanxah 293-302 urteetan. Ez da nahastu behar Narses bizantziar jeneralarekin.

## Bizitza 
Xapur I.aren semea zen. 272 aldean, Armeniako errege izendatu zuten. 293an, bere iloba Bahram III.aren aurka matxinatu zen, eta laster Sasandar Inperioko errege bilakatu zen.

Erromatarrei eraso zien, eta Tiridates III.a Armeniako tronutik eraitsi zuen 294an. 296an, Galerio zesarra bentzutu zuen Kalinikotik gertu, Eufratesen ondoan. Baina, 297ko neguan, Galeriok Armenia inbaditu zuen, armada handi baten buru, eta erabat azpiratu zuen Narsesen gudarostea Satalako guduan.

Narsesk bake ituna sinatu behar izan zuen, Mesopotamia mendebaldea eta Tigrisen ibarraren mendebaldeko bost probintzia erromatarrei emanez. Armenia ere Erromaren mende gelditu zen. Bake horrek berrogei urte iraun zuen, 337 arte. Narses 302an hil zen; haren seme Hormizd II.a izan zen oinordekoa.

## Erreferentziak
Quod non fecerunt Barbari, fecerunt Barberini

[eskuinera|220px|thumb|Maffeo Barberini, [Urbano VIII.a aita santua]]
'''''''''', literalki itzuliz gero, "Barbaroek egin ez zutena, Barberinitarrek egin zuten" esan nahi duen esaera latindar bat da.

Esaldi honek, Erromako herriak, Urbano VIII.a aita santua eta bere familiaren aurka eginiko salaketa publiko ospetsu bati erreferentzia egiten dio. Salaketa publiko hau, Erromako estatu hiztunen artean ezagunena den Pasquinoan ezarri zen. Bertan, aita santuaren gehiegikeriak eta Erroma Inperialaren suntsipena kritikatzen ziren, Gian Lorenzo Berniniren Erroma barrokoa eraikitzeko asmoz. Gertakaririk oroituenetako bat, zoritxarrez, aita santuak, Agriparen Panteoiaren brontzea, San Petri basilikaren baldakinoan eta Sant'Angelo Gazteluaren kanoietan erabiltzeko kentzea agindu zuenean izan zen.

## Kanpo estekak
Baldakin

[thumb|200px|[San Petriko baldakina.]]
**Baldakina**, kupula edo errezel lau bat eusten duten lau zutabez osatutako tenplutxo antzeko bat da, posizio isolatua duenean, aldarea izateko erabiltzen dena. Bere zutabe eta arkitrabeetatik, Erdi Aroan, une batzuetan (sagaratzearen unean behintzat), aldarea eta ospatzaileak, herriko jendearen begi bistatik ezkutatzen zituzten gortina ederrak zintzilikatzen ziren, praktika hau, Ekialdeko elizetan, ikonostasiaren bidez jarraitu zen, bere ateak, ospakizunaren unerik solemneenean ixten zirelarik.

Baldakina, XV. mendean erabiltzen hasi zen, eta Erromakoen estiloa imitatzen duten eta Veneziako San Marko Basilika bezalako basilika bizantziarretan erabiltzen jarraitu da. Aldarea erantsia zegoenean, baldakina, erretaulak handiak egin zirenean desagertu zen oihal edo margotutako zurezko errezel antzeko bategatik ordeztu zen. Errezel edo baldakinetik, objektu botiboak, gurutzea eta Erreserbatua zeraman kutxatxoa zintzilikatzen ziren. Espainiako baldakinik nabarmenena, Gironako katedralean dago, bertan, aldare nagusia eta zilarrezko erretaula aurkitzen direlarik, bi lanak, XIV. mendekoak.

## Ikus, gainera 
* Palio

## Kanpo estekak
San Petriren baldakinoa

**San Petriren baldakinoa** () (1624-1633), batzuetan **Berniniren baldakinoa** izendatua, *urrezkoa* edo *aitortzarena* ere bai deitua, Aldare Sakratu Pontifizioa estaltzen duen baldakinoa da, San Petri basilikaren erdiko nabean.

Berninik diseinatu eta eraikia, San Petri apostoluaren hilobia estaltzen du, Jesusen hitz hauek gogoratuz: "Zu Petri zara, eta harri honen gainean, nire eliza eraikiko dut". Petriren nekropolia, basilikaren multzoaren azpian dago, eta, Konstantino I.a Handiak San Petriren basilika zaharra eraikitzea agindu zuenean, aldarea, apostolu santuaren hilobiaren gainean egon zedila agindu zuen.

Gianlorenzo Berninik diseinatutako baldakinoaren diseinua, brontzez eraikia dago, eta palio baten itxura simulatzen du, tenplutxo batenaren ordez. Taulamenduaren zati bana eusten duten 14 metroko lau zutabe salomonikok eratzen dute. Hauek, oihalezko palioak imitatzen dituzten zintzilikadurak dituen erlaitz ahur batez elkartuak daude. Erpinetatik, lau boluta konbergente irteten dira, altuak eta finak, taulamendu lerronahasi txiki batez koroatuak.

Berninik, beti klasizista agertzen den arren, bere estilo berrira egokitutako elementu barrokoak erabiltzen ditu. Euste nagusi elementu bezala, barra-barra apaindutako zutabe salomonikoa erabiltzen du. Pizkundeko soiltasunaren aurrean, lerroek, izaera dinamiko bat eta sorpresa efektuak hartzen dituzte. Zutabeentzako ordena erraldoia, barrokoko beste ezaugarri bat da, aurreko garaietan, arkitekturako manierismoak jada hasi zuen arren. Apaindura elementuek, eraikuntzakoa gainditzen dute eta ugariak dira: tamaina handiko bolutak, girlandak. Arkitektura apaindurari dagokionez, honako hauek erabiltzen dira: frontoi lerronahasiak, eta konposaketari desoreka emanez zatitzen dira. Guzti hau, gutiziazko eta arrazionaltasunez kanpoko itxura bat lortzeko.

Arkitektura honen funtzioa, fededunen debozioa bultzatu eta jendea harritzean, miraria eta txundipenean datza. Guztia, fededuna, lanaren bikaintasunagatik txunditua geratzeko giro bat sortzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo, loturak
Batezbesteko pitagoratar

thumb|300px|eskuinera|Irudi geometrikoa, *a* eta *b* zenbakien hiru batez besteko pitagoratarrak erakusten dituena (A: batez besteko aritmetiko sinplea, H: batez besteko harmonikoa, G: batez besteko geometrikoa) , batez besteko koadratikoaz (Q) gainera.
**Batezbesteko pitagoratarrak** batezbesteko aritmetiko sinplea, batezbesteko geometrikoa eta batezbesteko harmonikoa osatzen duten batezbestekoen multzoa da.
Honela daude definituta:

*  A(x_1, \ldots, x_n) = \frac{1}{n}(x_1 + \cdots + x_n) 
*  G(x_1, \ldots, x_n) = \sqrt[n]{x_1 \cdots x_n} 
*  H(x_1, \ldots, x_n) = \frac{n}{\frac{1}{x_1} + \cdots + \frac{1}{x_n}} 

## Kanpo estekak
Krigekuntza

**Krigekuntza** zorizko eremu baten balioa leku jakin batean zenbatetsi edo hurbiltzeko teknika multzoa da, beste leku batzuetan jasotako datuen arabera, geoestatistikan maiz erabiltzen dena. Adibidez, puntu jakin batean lur azpian dagoen mineral baten kontzentrazioa zenbatesteko erabil daiteke, inguruko puntu batzuetan jaso den kontzentrazioaren bitartez.

## Etimologia 
*Krigekuntza* hitza Daniel Gerhardus Krige zientzialariarengandik dator, alor honetan lehenengo ikerketak burutu baitzituen.

## Kanpo estekak
Alexandro Nevski

**Alexandro Nevski** (, *Aleksandr Jaroslavitx Nevski*; Pereslavl-Zalesski,  - Gorodets, 1263ko azaroaren 14a) Novgorodeko printzea eta gerlaria izan zen, Eliza Ortodoxoan santua izendatua. Garai latzetan suediarren, Ordena Teutonikoaren eta tartarren aurka arrakastaz borrokatzeagatik eta Urrezko Horda boteretsuari aurre egiteagatik entzutetsu bilakatu zen.

Alexandro Nevski gazte zelarik (1225), Genghis Khan buru zuten mongoldarrek Errusiako estepako estatuak menderatu zuten. Alexandroren Novgorod hiria mongolengandik salbu geratu bazen ere, mendebaldetik zetozen etsaiei egin behar izan zien aurre.

Izan ere, 1237an aita santuak bulda bat plazaratu zuen katolizismoaren aurka matxinatu ziren finlandiarren kontra borrokatzeko eta errusiarrak katoliko bihurtzeko. Honela, Birger Jarl buru zuen armada suediarra osatu zen, eta 1240an Neva ibaian lehorreratu ziren. Uztailaren 15ean Alexandrok suediarrak gainditu zituen ibaian. Hori zela eta, Nevski (Nevakoa) goitizena jaso zuen.

Geroago, Ordena Teutonikoak Pskov eta Tartu hiriak inbaditu zituen. Alexandrok eraso eta irabazi egin zien Peipus aintzira izoztuan. Inozentzio IV.a aita santuak 1251n bi kardinal bidali zizkion Alexandrori Erromako babesa eskaintzeko, baina buruzagi militarrak arbuiatu zituen.

Errusiako Eliza Ortodoxoak 1547an kanonizatu zuen.

## Genealogia 
## Ikus, gainera 
* San Alexandro Nevski eta Jaungoikoaren Amaren Babesaren eliza
Noldorren Ateak

**Noldorren Ateak** edo **Annon-In-Gelydh**, Tolkienen legendariumean, eta, bereziki, Silmarillion liburuko istorioetan, Turgoneko herriak eraiki zituen, Nevrasten bizi izan zenean, eta Dor-Lomineko mendebaldeko mendietan lurpeko ur korronte batetarako sarrera zen. Cirith-Ninniach edo "Ostadarren Pitzadura"ra zihoan, Mendebaldeko itsasoan itsasoratzen zen korronte horretara zihoan haizpitartea.

Harrizko arku gangatu handi bat zen, tunel luze batetara zeramana, eta, honetara, harkaitzean zizelkaturiko eskailera maila batzuk jaitsiz iristen zen. Horien ondoan, ibaia, urjauzi handi batean erortzen zen, baina bidezidor bat zihoan berarekiko paraleloan. Tunel hau, Tuorrek atzejarri zuen, Vinyamarrera, Ulmorekin biltzera iristeko

## Kanpo estekak
Ulmo

**Ulmo**, Tolkienen legendariumeko fikziozko pertsonaia bat da, eta, idazlearen hil ondoko lana den Silmarillionen agertzen da. Ardako uretako Vala bat da, Aratarretako bat. Gainontzeko valarrak ez bezala, Ulmo ez da Valinorren bizi, ezta sikira Amanen ere, baizik eta inguruko itsasoa den Ekkaian, Arda osoa inguratzen duena. Handik, Erdialdeko Lurraldetik eta Iluvatarren Semeengandik, gainontzeko valarrak baino hurbilago dago.

Ulmo, Erdialdeko Lurraldeagatik duen etengabeko arduragatik bereizten da, horregatik bizi da Erdialdeko Lurretik, gainontzeko valarrak baino hurbilago. Esaten denez, itsasoko musika, Ulmok egiten du, bere Ulumuri izeneko adarren bidez.

Ulmoren herriko zenbait Maiar ezagutzen dira:

* Ossë, ur bizien maia
* Uinen, ur bareen maia eta Ossëren emaztea
* Salmar, Ulmori Ulumuriak egin zizkion maia bat.

## Kanpo estekak
Aratar

**Aratarrak**, boteretsuenetzat hartzen diren Valarrak dira.

Hamabost Valarretatik, zortzi hartzen dira boteretsuenetzat, horien artean, Melkor agertzen ez delarik, boteretsuena zena Valartzat hartzea utzi zen arte:

* Manwë, haizearen jauna, Eruren ordezkaria
* Varda, izarren anderea
* Ulmo, itsasoko jauna
* Yavanna, bizitzaren anderea
* Aulë, lurreko jauna
* Namo (Mandos), patuaren eta hildakoen jauna
* Nienna, errukiaren anderea
* Oromë, ehiztarien jauna

## Kanpo estekak
Azti urdinak

**Azti urdinak** (sindarinez *Ithryn Luin*), Tolkienen legendarium ospetsuan, Istari ordenako bi partaidek jaso zuten izena da, Valarrek Erdialdeko Lurraldera bidali zituztenak Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1000. urtean, herri aske guztiei, Sauronen samalden aurkako euren borrokan laguntzeko. Honela, euren arropak, urdin ilun kolorekoak zirelako deituak izan ziren. Koloreek, Istariak identifikatzeko balio zuten (Gandalf Grisa, Saruman Zuria, Radagast Nabarra), eta, kasu honetan, dirudienez, bi Istariek kolore bereko arropak zituzten.

Eraztunen Jauna eleberrian, Sarumanek, "Bost aztien hagei" buruzko aipamen bat egiten du, zehazki izendatzen ez dituen arren. Tolkienen gainontzeko lanetan, euren izenak, behin baino ez dira aipatzen, Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko Amaitu gabeko ipuinak lanean: Euren izenak, Valinorren, Alatar eta Pallando ziren (Morinehtar eta Romestamo quenyaz), eta biak, Oromë valarraren maiar zerbitzariak ziren. Alatar, Valarrek, Erdialdeko Lurraldera bidaiatzeko jatorrian aukeratu zuten maiarretako bat izan zen, Pallando, Alatarrekin zuen adiskidetasunaren ondorioz eramana izan zen bitartean.

Erdialdeko Lurraldera iritsi ondoren, Azti urdinek, Sarumanekin bidaiatu zuten ekialdera, Rhûneko itsasotik haratago. Ez dira ezagutzen euren patua eta Eraztunaren Gerran jokatu zuten papera, ezta, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran Valinorrera itzuli ote ziren ere. Tolkienek idatzitako gutun batean, Ekialdera bidaliak izan zirela eta euren misioan huts egin zutela aipatzen da, bere misioa bete zuen bakarra, Gandalf izan baitzen. Agian, Sauron beraren boterepean erori ziren ekialdeko lurraldeetan, edo kultura eta gurtza ilun berriak sortuko zituzten ekialdean, Elfoen eta gizakien zibilizazioen sorterriak ziren Kuivienen eta Hildorien aurkitzen ziren tokian.

## Kanpo estekak
Mourenx

**Mourenx** (frantsesez eta ofizialki *Mourenx* eta okzitanieraz *Morencs*) Pirinio Atlantikoak departamenduko eta Akitania eskualdeko udalerria da.

## Auzoak 
* Les Amasses
* Coueyto
* Village
* Bois
* Hameau

## Politika 
### Alkateak 
## Demografia 
## Herri eta hiri senidetuak 
* , 1989

## Mourenxar ezagunak 
* Charles Moureu (1863-1929), kimikaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oromë

**Oromë**, Valarretako bat da, Aratarren taldekoa. Bere izenak, *Adar Soinua* esan nahi du; sindarinez **Araw** bezala ere ezagutzen da. *Animalia hezitzailea* eta *Ehiztaria* da, Valinorreko hegoaldeko zatian bizi da, basoan. Zaldizkoen nazio guztiek gurtzen dute, ehizatik bizi direnek, artzaiek eta basoetako biztanleek bezala.

Yavanna eta Ulmorekin batera, ez zuen, sekula, Erdialdeko Lurraldea erabat utzi, Melkorrek, Zuhaitzen Aroak hasi zirenean Valarrak kanporatu zituenean, eta hara joaten jarraitu zuen. Honela, Melkorren izakiak ehizatzen aritzen zen, ehiza zaldiak eta bere adar Valaroma erabiliz.

Oromëren bidaiak eragozteko, Melkorrek, Eriadorren ekialdeko mugan Mendi Lainotsuak altxatu zituen. Hala ere, Oromëk ehizatzen jarraitu zuen. Honela, Kuivienen lakuaren ondoan, berriki itzartu ziren Elfoak aurkitu zituen. Hala eta guztiz ere, Melkorrek lehenago aurkitu zituen, eta, zuzenean kalte egin beharrean, eta Oromë han inguruan zebilela zekienez, Elfoak, handik urruti torturatzeko eramango zituen ehiztari arriskutsu baten zurrumurrua zabaldu zuen, Melkorrek berak harrapatzen zituen Elfoekin egiten zuena zena (honela sortu zen, Elfoen artean, orkoak, hasieran Melkorrek harrapatutako elfoetatik zetozenaren ideia).

Honela aurkitu zituen Oromëk Elfoak, eta Melkorren gezurrak sinetsi zituztenak, ihes egin zuten, gehiago sekula ikusi ez zirelarik. Gainontzekoak, geratu egin ziren, eta ehiztari gaiztoarena gezurra zela ikusi zuten, Valinorreko zuhaitzen argia bere begietan isladatzen baitzen.

Oromë, orduan, gainontzeko Valarrei, Iluvatarren lehen semeak ziren Elfoak itzartu zirela esatera joan zen, honela, Elfoen martxa handia hasi zelarik.

Oromëren maiar ezagunen artean, honako hauek daude:

* Tilion: Ilargiaren ontzia eramateaz arduratzen zen maia
* Alatar: Azti urdinetako bat
* Pallando: beste azti urdina.

## Kanpo estekak
Nynecher

**Nynecher** (Egiptoko II. dinastiako hirugarren faraoia izan zen, eta, Jürgen von Beckerathen arabera, K.a. 2785etik K.a. 2742 arte gobernatu zuen.

Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, **Binotris** deitzen du, edo, Eusebio Zesareakoaren arabera, **Biofis**, eta 47 urteko erregealdia ematen dio.

Palermoko Harriak, jai erlijioso ugariren ospakizuna, biztanle errolda eta abere errolda baten (bi urtetik behin) ekintza aipatzen ditu.

Bere aurreko faraoiek hasitako herrialdearen iparralderanzko mugitze politika jarraitzen du, lehen faraoia izan zen Narmerrek hasitako bateraketa sendotzeko modu bezala.

Manetonek, Nynecherren erregealdian, emakumeek errege boterea erabil zezaketela legetu zela aipatzen du.

## Bere garaiko testigutzak 
Saqqaran, Unis faraoiaren piramidetik gertu dagoen galeria batean dauden zigilu inprimaketak; beharbada Nynecherren lurperaketa gunea, (Hassan) (Wilkinson)
* Gizako hilobi batean zigilu inprimaketak (Petrie)
* Zigilu inprimaketak, Saqqarako 2171 eta 2302 hilobiak (Quibel)
* Helwaneko inprimaketak (Saad)
Sondako plaka

**Sonda Plaka**, Asiako hegoekialdean dago, eta, ohi, Eurasiar Plakaren zatitzat hartzen da. Plaka honek, Hegoaldeko Txinako Itsasoa, Andaman itsasoa, Vietnam eta Thailandiaren hegoaldea, Malasia, Borneo, Java eta Sumatra uharteak eta Sulawesiren zati bat Indonesian hartzen ditu. Sismikoki, Filipinetako mendebaldeko uharteak ere sartzen dira.

Plakaren mugakideak, honako hauek dira, erlojuaren orratzen zentzuan:

* Filipinetako plaka
* Txori Buruko plaka (Ginea Berriaren mendebaldea)
* Moluka uharteetako itsasoa
* Bandako itsasoko plaka
* Indoaustraliar plaka
* Birmaniako plaka
* Eurasiar plaka
* Yangtzeko plaka iparraldean.

Sondako plakako ekialdeko, hegoaldeko eta mendebaldeko mugak sismikoki aktiboak dira. Soilik iparraldeko muga dago erlatiboki geldi.

## Ikus, gainera 
* Sondako uharteak

## Kanpo estekak
Bilketa (probabilitatea)

Hainbat gertakizunen **bilketak** bilketan barneratzen diren gertakizunetako bat gutxienez gertatzea adierazten du. Gertakizunak \cap (*edo*) ikurraren bitartez lotuz adierazten da bilketa.

**Bilketa baten probabilitatea** kalkulatzeko erregela ezberdina da gertakizunak bateragarriak diren edo ez. Bateragarritasun kontzeptuari buruz gehiago jakiteko, ikus Gertakizun.

## Gertakizun bateraezinak 
A_1,A_2,...,A_n gertakizun bateraezinak badira, bilduraren probabilitatea honela kalkulatzen da:

P(A_1 \cup A_2 \cup \cdots \cup A_n)=P(A_1)+P(A_2)+\cdots+P(A_n)

## Gertakizun bateragarriak 
**Barneratze-kanporatze erregela** delakoa erabiltzen da kasu honetan.

A_1,A_2 gertakizunak bateragarriak badira, bilketaren probabilitatea honela kalkulatzen da:

P(A_1 \cup A_2)=P(A_1)+P(A_2)-P(A_1 \cap A_2)

Hiru gertakizunen kasuan, A_1,A_2,A_3 bateragarriak badira, honela kalkulatzen da bilketaren probabilitatea:

P(A_1 \cup A_2 \cup A_3)=

=P(A_1)+P(A_2)+P(A_3)-P(A_1 \cap A_2)-P(A_1 \cap A_3)-P(A_2 \cap A_3)+P(A_1 \cap A_2 \cap A_3)

## Frogapena 
Inklusio-esklusio printzipioa frogatzeko, lehenik eta behin,

Funtzio adierazleetarako. Erakuts dezagun A taldearekin A1,..., An multzoen bildura. Orduan

Izan ere, bi kideak deuseztatu egiten dira x ez bada Akoa, eta x horietako batekoa bada, demagun Am, orduan dagokion *m* faktorea deuseztatu egingo litzateke. Eskuineko produktua hedatuz, eskatutako berdintasuna lortzen da.

**(*)** **erabilera:** Multzoen kardinalekin inklusio-esklusio printzipioa frogatzeko, batu (*) batez ere x ekuazioa  A1..., An  -ren loturatik. Bertsio erabilia probabilitatean deribatzeko, hartu hemen (*). Oro har, (*) ekuazioa integratzea, μ -rekiko.

## Ikus, gainera 
* Bilketa (multzo-teoria)
* Gertakizun
* Multzo

## Kanpo estekak 
Lan honek ingelesezko Wikipediaren «Inclusion-exclusion principle» -etik eratorritako itzulpena du, bere editoreek argitaratua GNUrik gabeko dokumentazioaren lizentziapean eta Creative Commons Atribución-CompartirIgual 3.0 Unported lizentziapean.
Gora Japon

**Gora Japon**, 2005ean sortutako rock eta inprobisazio taldea da, bi pertsonak soilik osatzen dutena. 2008ko martxoan lehen lana grabatu zuten Tolosako Bonberenea Gaztetxean Karlos Osinagaren laguntzaz. Diska hori Bidehuts zigiluak argitaratu zuen.

## Taldekideak 
* Myriam Petralanda - ahotsa, bateria, sanplerra, teklatua.
* Jon Mantzisidor - gitarra, ahotsa, teklatua, tronpeta.

## Diskografia 
* *Gora Japon* (Bidehuts, 2008)
* *Gora Japon* (Bidehuts, 2013): 2006tik 2011ra bitartean egindako grabazioen “argazki bilduma”

## Kolaborazioak 
* *Txinaurriak. Mikel Laboari ikasitako kantuak* (Bidehuts, 2010)
* *Mirailak***.** *Gure arteko begirada zeharkakoak (*Bidehuts, 2017*)*

## Kanpo estekak 
*  Gora Japon taldearen web orria
*  Bidehuts zigiluaren web orria
Kortikosteroide

thumb|Kortikosteronaren egitura kimikoa.

**Kortikosteroide** edo **kortikoideak** giltzurrun gaineko guruinek modu naturalean jariatzen dituzten hormonak dira, esteroideen mota bat direnak. Sistema fisiologiko ugarirekin lotuta daude, hala nola estresaren erantzuna, immunitate-sistemarena, hanturaren erregulazioa, karbohidratoen metabolismoa, proteinen katabolismoa, odolaren elektrolitoen mailak eta giza portaeran.

Kortikosterona eta kortisona hormona naturalak dira, baina baditugu hainbat kortikoide sintetiko, sendagai moduan erabiltzen direnak.

## Motak 
* Glukokortikoideak: kortisola, kortisona
* Mineralokortikoideak: aldosterona.

## Sintetikoak 
* Prednisona
* Metilprednisolona
* Dexametasona
* Deflazacort
* Budesonida
* Flutikasona

## Kanpo estekak
Niflheim

**Niflheim**, eskandinaviar mitologian, Yggdrasileko bederatzi munduetako bat da, eta, hitzak, *Lainoaren etxea* esan nahi du, eskandinaviar mitologian, iluntasuna eta ilunpeen erresuma dena, eta laino iraunkor batez inguratua dagoena.

Mito kosmogonikoetako batean (Eskandinaviar mitologiako sorkuntza), Niflheim materia hotza da, Muspelheimen edo materia beroaren aurkakoa. Mundua, Ginnungagap deritzon espazio magikoan bi hauek talka egin zutenean sortu zen.

Helheim, erresuma handi eta hotz honetako tokirik ilun eta beldurgarrienetako bat da. Helheimen bizi da Hela jainkosa edo erraldoia.

## Kanpo estekak
Gorda Plaka

**Gorda plaka**, Ozeano Barean, Kaliforniako kostaldearen iparraldetik kanpo dagoen plaka tektoniko bat da. Plaka independente bihurtu zen Juan de Fuca plaka zatitu zenean.

Bere mugak, honako hauek dira:

* Ipar Amerikako plaka, Kaliforniaren iparraldean
* Pazifikoko plaka, hegoaldean
* Pazifikoko plaka, mendebaldean. Gordako dortsala sortzen duen ertz dibergentea da mendebaldeko muga hori.
* Juan de Fuca plaka, iparraldean.

Gorda plaka, Farallon plaka zatitu ondoren eratu ziren plaketako bat da, Cocosko plaka, Nazcako plaka eta Juan de Fuca plaka bezalaxe.

## Kanpo estekak
Garm

**Garm**, Helaren Niflheimeko egoitzaren ateak zaintzen dituen munstrozko zakurra da. Hau, bularra odoletan duela agertzen da Odinen aurrean, hau, bere seme Baldurren etorkizuna jakiteko Valarengana heltzen saiatzen denean.

Garm, greziar mitologiako Zerberoren baliokide eskandinaviartzat ikus daiteke, bere hiru buruengatik eta behe munduko sarrera zaintzen duelako.

## Kanpo estekak
Mintzapraktika

**Mintzapraktika** euskararen erabilera sustatzeko ekimen orokorra da, Euskal Herri osoko mintzalagun, berbalagun, mintzakide edo solaskide taldeak biltzen dituena. Helburua hiztunak arlo teorikotik praktikara igarotzea da, gizartean ikusgarri bihurturik eta beti ere boluntariotzan oinarrituta. Horretarako, mendirako txangoak, ekitaldi kulturalak eta abar antolatzea ohikoa da.

Hamabost urte baino gehiagoko ibilbidea dute ekimen horiek, eta gaur egun Hego Euskal Herriko lau herrialdeetan martxan daude, 40 udalerritan eta 2.000 bat parte-hartzailerekin.

## Historia 
Aitzindaria Donostiako Mintzalagun ekimena izan zen 1993an, eta ordutik hedatuz joan dira antzeko egitasmoak Euskal Herrian zehar. 2000an Bizkaiko erakunde publikoak herrialde hartan mintzapraktika antolatzen hasi ziren. Azkenik, 2007an Euskal Autonomia Erkidegoko hiru lurraldeetarako koordinazio moduan, "Mintzapraktika" ekimena abian ipini zuten AEK, Topagunea eta Eusko Jaurlaritzak.

Urte batzuk lehenago, 1989an Kataluniako Generalitateak eta 19 udalerrik sortu zuten *Consorci per a la Normalització Lingüística* erakunde publikoa martxan ipini zuten, *voluntaris per la llengua* izeneko ekimenak lankidetzan egiteko asmoz. Katalunian, ohikoa da mintzapraktika taldeetan Espainiatik kanpotik bertaratutako herritarrek parte hartzea.

Halaber, Galizian ere 2007an erakunde publikoak lehenengo ekimenak sustatzen hasi ziren.

## Bibliografia 
* *"Tots els colors de la llengua"*. Mariona Casas eta Agustí Danés. Edicions l'Àlber. Vic, 2004.

## Kanpo estekak 
* "Praktikatu: euskara praktikatzeko programak" bloga
* "Mintzalaguna" webgunea
* "Mintzalagun ekimena"
* "Voluntaris per la llengua" ekimenaren informazioa
Tanimbar uharteak

**Tanimbar uharteak** (edo **Timorlaut**), Indonesiako uharte batzuk dira, Moluka edo, indonesieraz, Maluku izeneko probintzian aurkitzen direnak.

5.500 kilometro karratu eta 60.000 biztanlerekin, Timor eta Ginea Berriaren artean daude. Uharterik garrantzitsuena, Jamdena edo Yamdena da, 3.100 kilometro karratuko hedadura duena, uharte honetan, uhartediko herririk garrantzitsuena den Saumlaki dagoelarik, Selaru eta Larat uharteez gain. Bertan, batata, mangoa eta papaia landatzen dira. Nakar eta itsas luzokerren arrantza ere badago.

Indonesiako ekialdeko gainontzeko uharteak bezala, Tanimbar uharteak Wallacen Lerroan daude, interes zientifiko handikoak bere biodibertsitate aberatsagatik, Asia hego-ekialdea eta Ozeaniaren artean aurkitzen baitira. Tanimbarreko kakatua eta Tanimbarreko kanpandorreko mozoloa bezalako espezieak daude.

## Kanpo estekak
Girlanda

thumb|250px|eskuinera|Girlandaz apaindutako eskultura bat.
**Girlanda**, mutur batetik irekitako koroa bat da. Lore, zuhaitz adar edo hostoz egiten da. Girlanda, zirkulu bat eratzen ez duten adar eta lorez ehundutako zerrendari ere baderitzo. Gainera, guzti hauek simulatuz arkitekturan erabiltzen den apaindura ere bada.

Gabonetako girlanda izotza simulatzeko zuhaitzaren inguruan jarri ohi den material distiratsua da.

## Kanpo estekak
Euritako

:*Artikulu hau euritik babesteko tresna eramangarriari buruzkoa da. Euritik babesteko jantzia gaitzat duten artikuluak *Zira* eta *Gabardina* dira.*
[thumb|[Gustave Caillebotte - *Parisko kalea, euritan*]]
thumb|Euritakoa.
**Euritakoa** edo **aterkia** euritik babesteko erabiltzen den tresna eramangarria da. Eusteko masta bat duen oihalezko edo plastikozko estalkia da. Oihala mastari lotzen zaio erradialki banaturik dauden artikulatutako hagatxo batzuen bitartez. Modu horretan, euritakoa itxi eta ireki daiteke, eramateko erosoagoa izan dadin.

## Kanpo estekak
Zuhaixka

[thumb|300px|*[Aesculus parviflora*, zuhaixka bat.]]
**Zuhaixka** edo **zuhamuxka**, itxura nahiko nabarmeneko landare zurtsu bati deritzo, zuhaitz batean gertatzen denaren ordez, enbor bakar baten gainean altxatzen ez denean, baizik eta oinarritik bertatik adartzen denean. Zuhaixkek, zenbait metroko altuera izan dezakete.

Oinarritik adartutako landare zurtsu guztiek ez dute zuhaixka deitzea merezi: Adibidez, ezkaiak (Thymus generoa) edo ezpleguak (Lavandula generoa), mulu zurtsuak edo azpizuhaixkak dira. Zuhaitz, zuhaixka edo mulu hitzek, ohiko hizkeran biotipoak deskribatzen dituzte, eta beste hitz tekniko batzuen gutxi gora-beherako baliokideak dira. Kontzeptu honentzako baliokide botanikoak, kamefito, nanofanerofito eta mikrofanerofito dira.

Sarri gertatzen da, ohi, zuhaixka bezala aurkezten diren espezieak, zuhaitz bezala haztea, edo baldintza ekologikoak ezberdinak diren tokian, abaritzarekin gertatzen den bezala, Afrika iparraldean, edo landatzean gureta eginiko ahalegin bategatik, heriotzorriarekin batzuetan ikusten den bezala.

## Kanpo estekak
Adar (zuhaitza)

[thumb|180px|[Syringa generoko zuhaitz baten bihurritutako adarra]]
[thumb|180px|[Buddleja davidii espezieko zuhaitzaren adarra]]
thumb|180px|Adar baten luzetaranzko mozketa
**Zuhaitz adarra** hostoak hazten diren zuhaitzaren zatia da. Zuhaitz edo zuhaixka baten erdiko enborrari lotutako zurezko egitura bat da. Adarrak, horizontalki, bertikalki edo diagonalki haz daitezke, azken hau, zuhaitz adar gehienek dutena den arren.

Adarrak dira inausketan mozten diren zuhaitzaren zatiak, beste xede batzuen artean, fruitu ekoizpena gehitzeko.

Neguan, zuhaitz hostoerorkorrak bereiz daitezke, euren adarrak luzetara mozten dira.

Adar bat hegaleko habe baten antzera, indarrik gehiena bere oinarrian bilduz tolesten da. Hala ere, ez da apurtzen, bere pisua ez baita horretarako adina. Baina, gainkarga batek, animalia baten pisua edo haizearen indarra kasu, adarra apurtzea eragin dezake tentsio mekaniko zehatz bat gainditu ondoren.

## Etimologia 
Aitzineuskara zaharrez: **dar* ⇒ **da-dar* Joseba Lakarraren ikerketen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kamefito

[thumb|300px|*[Izpiliku min|Lavandula stoechas* kamefitoa da]]
**Kamefitoa**, Raunkjaerrek egindako sailkapenaren arabera, landare bizikorra da, negu-begiak lurzorutik, gehienez ere, 25 cmko garaieran dituena. Honela sailkatzen dira:

* Kamefito azpifrutikosoak: *Acinos alpinus*, *Evolvulus tennuis*
* Kamefito frutikosoak: *Vaccinium myrtillus*, *Gutierrezia gilliesii*
* Kamefito pulbiniformeak: *Armeria*, *Azorella compacta*
* Kamefito rosulatuak: *Bromelia serrae*, *Agave deserti*
* Kamefito zukutsuak: *Sedum brevifolium*, *Allenrolfea occidentalis*
* Kamefito graminoideak: *Stipa gigantea*, *Festuca ortophylla*
* Kamefito landaresareak: *Loiseleuria procumbens*
* Kamefito arrastariak: *Hieracium castellanum*, *Bromelia hieronymi*
* Kamefito alderraiak: *Tillandsia*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Independentzia (probabilitatea)

Probabilitate teorian, bi gertakizun **elkarrekiko independenteak** direla esaten da, bata gauzatu edo egiaztatzeak bestea gertatzeko probabilitatea aldatzen ez duenean. Adibidez,

* Seiko edo dado bat bi alditan botatzen denean, lehenengo eta bigarren jaurtiketan 6 eta 6 (edo 5 eta 3) lortzea, hurrenez hurren , elkarrekiko independenteak dira. Orokortuz, seiko bat hainbat alditan botatzen bada, aldi ezberdinetan lortutako puntu kopuruak elkarrekiko independenteak dira.

* Aitzitik, lehenengo aldian 6 lortzea eta bi emaitzen batura 10 izatea ez dira independenteak, lehenengo aldian 6 lortzeak batura 10 izateko probabilitatea gehitu egiten baitu.

* Ontzi batean 4 pilota beltz eta 6 pilota zuri daudelarik, bi pilota ateratzen bada, *itzuleraz*, lehenengo pilota zuria eta bigarrena beltza izatea elkarrekiko independenteak dira.

* Aitzitik, bigarren pilota lehenengoa *itzulerarik gabe* ateratzen bada, bi gertakizunak ez dira independenteak, bigarrena beltza izateko probabilitatea handiagoa baita, lehenengoa zuria izan bada, ontzian pilota zuri bat gutxiago dagoelako bigarren pilota ateratzeko orduan.

## Definizio matematikoa 
*A*, *B* gertakizunak **elkarrekiko independenteak** direla esaten da, hau betetzen denean:

:P(A/B)=P(A)

*A*, *B* gertakizunak **elkarrekiko independenteak** direnean, hau betetzen da gainera:

:P(A \cap B)=P(A) \times P(B)

Honela gertakizun independenteen ebaketaren probabilitateak gertakizun bakunen probabilitateak zuzenean biderkatuz kalkulatzen da, probabilitatearen kalkulua erraztuz horrela.

## Kanpo estekak
Point BZH

**Point BZH** ICANNi .bzh interneteko domeinu bretainiarraren sorrera eskatuko dion elkartea da, bretainiera eta Bretainiako kultura sustatzeko.

David Lesvenanek zuzentzen du elkartea.

## Ikus, gainera 
Beste hizkuntza eta kulturen komunitate batzuetan ere (horien artean, euskal hizkuntza eta kulturaren komunitatea), xede berdina duten hainbat ekimen daude:

* DotCYM (Galesko bertako hizkuntza eta kulturarena)
* DotSCO (Eskoziako bertako hizkuntzena eta kulturarena)
* PuntoGal (Galiziako bertako hizkuntza eta kulturarena)
* PuntuEus (euskal hizkuntza eta kulturarena)
* PuntuLLI (Leongo bertako hizkuntza eta kulturarena)

## Kanpo estekak 
* Point BZH
Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuen misioak

350px|eskuinera|thumb|Misioak atzerrian

**Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuek** hainbat misio eta base militar dituzte atzerrian.

## Oraingo misioak 
* Irak: 50.500 soldadu inguruko misioa.
* Afganistan: 98.250 soldaduko misioa.
* Kenya
* Egipto
* Djibuti
* Hego Korea
* Japonia
* Filipinak
* Diego Garcia
* Indonesia
* Singapur
* Thailandia
* Malaysia
* Australia
* Marshall Uharteak
* Zeelanda Berria
* Espainia
* Alemania
* Italia
* Grezia
* Norvegia
* Suedia
* Frantzia
* Polonia
* Erresuma Batua
* Turkia
* Belgika
* Portugal
* Herbehereak
* Bahrain
* Qatar
* Oman
* Kuwait
* Arabiar Emirerri Batuak
* Kuba
* Saint Helena
* Kolonbia
* Antigua eta Barbuda
* Holandarren Antillak

## Kanpo estekak
GeoGMD

**GeoGMD** edo **geo goi mailako domeinua** (**GeoTLD** edo **Geo top-level domain** ingeleraz) komunitate geografikoak, geopolitikoak, etnikoak, linguistikoak eta kulturalak identifikatzeko asmoz erabiltzen diren goi mailako domeinuak dira. Adibidez:

* .αθήνα (.athens Atenas)
* .berlin (Berlin)
* .bcn (Bartzelona hiria)
* .cat (Kataluniar komunitatea)
* .gal (Galiziar komunitatea)
* .cym (Galestar komunitatea)
* .scot (Eskoziar komunitatea)
* .bzh (Bretainiar komunitatea)
* .eus (Euskal komunitatea)
* .上海 (.shanghai Shanghai)

## Ikus, gainera 
* Goi mailako domeinu
* Proposatutako goi mailako domeinu

## Kanpo estekak
Faccia a faccia

***Faccia a faccia***, 1967an, Sergio Sollimak zuzendutako spaghetti western generoko film bat da. Film hau, modu erratuan, Tomas Milianek Cuchilloren papera egiten duen trilogiaren bigarren zatitzat hartzen da. Baina, trilogia, diptikoa da: La resa dei conti eta Corri, uomo, corri.

## Istorioa 
Fletcherrek (Gian Maria Volonte), Historia irakasle bat, osasun arazoak direla medio, ez du irakaskuntza uztea beste erremediorik. Eguzkiaren eta klima lehorrago baten bila doa Texasera. Preso dagoen Bauregard Bennett (Tomas Milian) gaizkile arriskutsuari laguntzen saiatzeagatik, honek bahitzen du ihesaldian. Bahiketa dela eta, gaizkilearekin denbora bat bizitzen eman ondoren, Bennettekin adiskidetasun bat hasten du, eta taldearen zati izaten amaitzen du.

## Aktoreak 
* Tomás Milián
* Gian Maria Volonte
* William Berger
* Jolanda Modio
* Carole André
* Gianni Rizzo
* Angel del Pozo
* Aldo Sambrell

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Baldrs draumar

**Baldrs draumar** (Baldurren ametsak) edo **Vegtamskviða** (Vegtamen balada), AM 748 I 4to eskuizkribuan kontserbatua izan zen olerki eddatar bat da. Baldurren heriotzaren mitoaren istorioari buruzko informazioa ematen du, eta Gylfaginningen aurkitzen diren datuekin bat dator.

Baldurrek amesgaiztoak izan dituela kontatzen du, bere heriotza propioari buruz amets eginez. Amets hauen esanahia interpretatzeko, Odin zaldiz joaten da Helheimeraino, Vegtam (Bidera ohitutakoa) izeneko noraezean dabilen bidaiari bat dela esanez, hortik baladaren izena. Helheimen, Odin/Vegtamek, völva baten hilobia aurkitu eta berpiztu egiten du. Völvarekin hitz egiten du, eta, honek, Baldurren heriotzari buruz hitz egiten dio. Azkenean, Odinek, bere nortasuna agerian uzten duen galdera bat egiten dio, eta völvak, itzulera bidea hartzeko esaten dio.

Eddatako olerkien artean, hau da olerkirik laburrenetako bat eta soilik, hamalau fornyrðislag ahapaldiz osatua dago. Beranduagoko paperean eginiko beste eskuizkribu batzuk, beste bost ahapaldi gehiago dituzte, hauei buruz, goizagoko jatorria dutela uste delarik. Sophus Bugge filologo norvegiarrak, Hrafnagaldur Óðins idatzi zuen pertsona berak idatzi zituenaren hipotesia proposatzen du.

## Kanpo estekak 
* Baldrs Draumar
Begi (botanika)

[thumb|Punta-begia [astigar adar batean]]
**Begi**a edo **ernamuin**a, botanikan, landareen puja-hasikina da, irekitzean adarra, kimu hostoduna edo lorea emango duena. Lorea denean erantzen dena, **pipil**, **pinporta** edo **lore-begi** terminoak ere badira euskaraz.

Gehienean adar-puntan edo hostoen galtzarbean kokaturik egoten da, eta katafiloz babesturik dagoen meristemo apikal (banaketa ahalmena duten zelulez osatutako ehuna) batez eratuta dago.

## Begi motak 
270px|eskuinera|Begien sailkapena
Begiak kokapen, egoera, morfologia eta funtzioaren arabera sailka daitezke:
* Kokapenaren arabera:
** **Punta-begia**: Adaxkaren puntan kokaturik dagoena.
** **Galtzarbeko begia**: Hosto-galtzarbean kokaturik dagoena.
** **Begi arrotza**: Hosto-galtzarbetik edo adar-puntatik kanpo kokaturik dagoena.
* Egoeraren arabera:
** **Begi gehigarria**
** **Negu begia**: Negua atsedenean pasatzen duena.
** **Begi lokartua**: Denbora luzean irekitzen ez den begia, inoiz ustekabeen gara daitekeena.
* Morfologiaren arabera:
** **Begi ezkataduna**: Ezkataz estalirik dagoena.
** **Begi biluzia**: Katafiloz babesturik ez dagoena.
** **Begi ileduna**
* Funtzioaren arabera:
** **Lore-begia**: irekitzen delarik lorea emango duena.
** **Hosto-begia** irekitzen denean kimu hostoduna emango duena.
** **Begi mistoa**: bai hostoak eta bai loreak ekarriko dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vormsi

**Vormsi** (), tamainaz, Estoniako laugarren uhartea da. Hiiumaa eta Noarootsiko penintsularen artean dago, azken hau kontinentean, honengandik, Voosiko itsasartearen bidez 3 kilometro bananduta dagoelarik. Bere hedadura, 92 kilometro karratukoa da, eta Lääne konderriko udalerrietako bat da.

Udan, Svibyko portua, transbordadore edo ferry baten bidez komunikatua dago. Honek, egunean bi aldiz egiten du, uhartea, kontinentean dagoen Haapsalu herritik banatzen duten 12 kilometroak.

## Historia 
Jada XIII. mendean, populatua zegoen. Denborarik gehienean, suedo-estoniarrek okupatua egon zen () "Kostaldeko suediar" bezala itzul daitekeena. Uhartea, 3.000 biztanle izatera iritsi zen Bigarren Mundu Gerra baino lehen. Gerra gertatu zen bitartean, Vormsiko ia biztanleria guztia ebakuatu zen, baita Estonian bizi ziren beste suediar batzuk ere, Suediarantz. Gaur egun, uhartean, 350 biztanle inguru bizi dira.

Vormsi izena, suedierazko Ormsören edo alemanezko Wormsen (suge uhartea) eratorri bat da. Suediar eragina, beste toki izen batzuetan ere ikus daiteke: Hullo (gune administratiboa), Sviby (portu nagusia), Söderby, Norrby, Diby, Rälby, Borrby, Kärrslätt, Saxby, Busby, Suuremõisa (Magnushof) eta Rumpo bezalako herrixkak, eta Prästvik bezalako lakuak.

## Galeria 

Fitxategi:Vormsi tuletorn 29-03-2013.jpg
Fitxategi:Lehmihaka.jpg
Fitxategi:Vormsi-tuulimylly.jpg
Fitxategi:Metsänvartijanmökki1.jpg

## Kanpo estekak
Alytusko konderria

**Alytusko konderria** (*Alytaus apskritis* lituanieraz) Lituaniako 10 konderrietako bat da. Bere hiruburua Alytus da. 5.425 km²ko azalera du eta bertan 177.040 biztanle bizi dira.

Alytusko udalerriak ondorengoak dira:

* Alytus hiriko udalerria
* Alytus barrutiko udalerria
* Druskininkai udalerria
* Lazdijai barrutiko udalerria
* Varėna barrutiko udalerria

## Kanpo estekak