William Henry Bragg

**William Henry Bragg** (Wigton, Cumberland, 1862ko uztailaren 2a - Londres, 1942ko martxoaren 12a), fisikari ingelesa izan zen, X izpien kristalografoa, eta Leedseko unibertsitateko irakaslea izan zen. Geroago, Davy-Faraday ikerketa-laborategietako zuzendaria bilakatu zen. Bere semearekin batera 1915eko Fisikako Nobel Saria eskuratu zuen bere izena daraman legeari esker”.

## Gaztaroa eta hezkuntza 
[thumb|[Market Harborough-eko Old Grammar School-en barruan, Braggek izandako egonaldia gogorarazten duen plaka bat dago.]]
William Henry Bragg 1862ko uztailaren 2an jaio zen Westward-en, Cumberland-en, Ingalaterran, Robert John Bragg merkataritza-itsas ofizial eta nekazari baten eta Mary Wood apaiz baten alabaren semea. Ama 7 urte zituela hil zitzaion, eta bere osabak (William Bragg izenekoak ere) hazi zuen Market Harborough-en. Han hezi zen Grammar School-en, Man uharteko King William's College-n eta —erakusketa bat irabazi ondoren— Cambridgeko Trinity College-n. 1884an graduatu zen hirugarren Wrangler gisa, eta 1885ean Lehen Mailako Ohorezko Matrikula lortu zuen matematikako Tripos azterketan. 

## Ibilbidea eta ikerketa 
### Adelaidako Unibertsitatea 
1885ean, Bragg Matematika eta Fisikako irakasle nagusi izendatu zuten Adelaidako Unibertsitatean, Australian, eta bertan lanean hasi zen 1886 hasieran. Matematikari trebea izanik, garai hartan fisikari buruzko ezagutza mugatua zuen, gehiena Trinity Collegen ikasitako matematika aplikatuaren bidez. Gainera, garai hartan, ehun ikasle inguru baino ez zeuden ikastaro osoak egiten Adelaidan, eta horietatik gutxi batzuk zientzia eskolakoak ziren, eta eskola horren irakaskuntza-instalazio eskasak hobetu zituen tresna-egile enpresa batean ikasten hasiz. Hizlari trebea eta ezaguna zen; ikasleen sindikatua sortzea eta zientzia irakasleak doan bere hitzaldietara joatea bultzatu zuen. 

Braggen fisikarekiko interesa garatu zen, batez ere elektromagnetismoaren arloan. 1895ean, Ernest Rutherfordek bisitatu zuen, Zeelanda Berritik Cambridgera bidean zihoala; bizitza osorako adiskidetasun baten hasiera izan zen hori. Interes handia zuen Wilhelm Röntgenek egindako X izpien aurkikuntza berriarekiko. 1896ko maiatzaren 29an, Adelaidan, bertako medikuen bilera baten aurrean erakutsi zuen nola erabiltzen ziren "X izpiak bestela ikusezinak liratekeen egiturak agerian uzteko". Samuel Barbour-ek, F. H. Faulding & Co.-ko kimikari nagusiak, Adelaidako farmazia-fabrikatzaile batek, beharrezko aparatua eman zuen Crookes hodi baten moduan, beirazko deskarga-hodi bat. Hodia Leeds-en (Ingalaterra) lortu zuten, eta han Barbourrek Reynolds and Branson enpresa bisitatu zuen, argazki eta laborategiko ekipamenduen fabrikatzailea. Barbour Adelaidera itzuli zen 1896ko apirilean, eta bere esperimentuak egin zituen Australiara itzuli eta gutxira, baina emaitzak mugatuak izan ziren bateriaren potentzia mugatuagatik. Unibertsitatean, hodia indukzio-bobina bati eta Bragg-en aitaginarrebari, Sir Charles Todd-engandik, hartutako bateria bati lotu zioten. Indukzio-bobina erabili zen Bragg-ek eta Barbourrek "X izpien eztanda laburrak sortzeko" behar zuten txinparta elektrikoa sortzeko. Entzuleak aldeko inpresioa jaso zuen. Röntgen-en moduan, proba-subjektu gisa erabili zuen bere burua, eta eskuaren X izpien argazki bat ateratzen utzi zuen. Eskuko hatzen irudiak "bere aitaren Cumbriako baserrian arbiak txikitzeko makina erabiltzean hatz batean izandako lesio zahar bat" agerian utzi zuen.   

1895ean, Bragg haririk gabeko telegrafian lanean ari zen, nahiz eta hitzaldi eta erakustaldi publikoak bere X izpien ikerketan oinarritu, geroago Nobel Saria eman zion ikerketan. Rutherfordek egindako bisita presatu batean, Hertziar osziladore batean lanean ari zela jakinarazi zuten. Bi teknologien artean hari praktiko komun asko zeuden eta Arthur Lionel Rogersek lagundu zion laborategian, ekipamenduaren zati handi bat fabrikatzaileak. 1897ko irailaren 21ean, Braggek Australian haririk gabeko telegrafiaren funtzionamenduaren lehen erakustaldi publiko erregistratua egin zuen Adelaidako Unibertsitatean egindako hitzaldi-saio batean, Irakasle Publikoen Sindikatuaren konferentziaren barruan. Bragg Adelaidatik alde egin zuen 1897ko abenduan, eta 1898 osoa 12 hilabeteko baimen batean eman zuen, Britainia Handia eta Europan biraka, eta denbora horretan Marconi bisitatu eta bere haririk gabeko instalazioak ikuskatu zituen.

1899ko martxoaren hasieran itzuli zen Adelaidera, eta 1899ko maiatzaren 13an, Bragg eta bere aitaginarreba, Sir Charles Todd, haririk gabeko telegrafiaren aurretiazko probak egiten ari ziren Behatokian igorle batekin eta Hegoaldeko Errepidean (200 metro inguru) hargailu batekin. Esperimentuak 1899ko hegoaldeko neguan zehar jarraitu zuten eta irismena pixkanaka zabaldu zen Henley hondartzaraino. Irailean, lana bi noranzkoko transmisioetara zabaldu zen, Ballarateko Oddie jaunak mailegatutako bigarren indukzio-bobina bat gehituz. Esperimentuak itsas bide batetik zehar zabaldu nahi ziren eta Toddek Spencer lurmuturra eta Althorpe uhartea lotzea nahi zuen, baina tokiko kostuak debekatzaileak zirela uste zen, eta Marconi Konpainiaren ekipamendu patentatuen kostuak gehiegizkoak ziren. Aldi berean, Braggen interesak X izpietara jotzen zuten eta Hego Australiako haririk gabeko lan praktikoa hurrengo hamarkadan lozorroan egon zen gehienbat.

Bragg-en ibilbideko inflexio-puntua 1904an iritsi zen, Zeelanda Berriko Dunedin-eko Zientziaren Aurrerapenerako Australasiar Elkarteko A atalari presidentetzarako hitzaldia eman zionean, "Gasen Ionizazioaren Teoriaren Aurrerapen Berri Batzuk" gaiaz. Ideia horri jarraipena eman zitzaion "ikerketa-sorta bikain batean", eta hiru urteko epean Londresko Royal Society-ko beka bat eman zioten. Artikulu hau izan zen bere lehen liburuaren jatorria, Studies in Radioactivity (1912). 1904ko hitzaldia eman eta gutxira, radio bromuroa eskuragarri jarri zitzaion Braggi esperimentaziorako. 1904ko abenduan, bere "α izpien xurgapenari eta erradiotik α izpien sailkapenari buruz" artikulua Philosophical Magazine aldizkarian agertu zen, eta ale berean, bere ikasle Richard Kleemanekin lankidetzan idatzitako "Radioaren Ionizazio Kurbei buruz" artikulua ere agertu zen. 

Braggen busto bat dago North Terrace-n, Adelaidan, Hego Australian.

### Leedseko Unibertsitatea 
thumb|Leedseko Unibertsitateko Parkinson eraikineko plaka oroigarria.
1909tik 1915era, Bragg Cavendish Fisikako irakaslea izan zen Leedseko Unibertsitatean. X izpien inguruko bere lana arrakasta handiz jarraitu zuen. X izpien espektrometroa asmatu zuen eta bere seme Lawrencerekin batera, orduan Cambridgeko ikerketa ikaslea zenarekin, X izpien kristalografiaren zientzia berria sortu zuen, hau da, kristal-egituraren azterketa X izpien difrakzioa erabiliz.

### Lehen Mundu Gerra 
Bere bi semeak, Lawrence eta Robert, armadara deitu zituzten Lehen Mundu Gerra 1914an hasi ondoren. Hurrengo urtean, Bragg Fisikako Quain irakasle izendatu zuten Londresko Unibertsitatean. Ia urtebete itxaron behar izan zuen gerra ahaleginean laguntzeko; 1915eko uztailean, Almirantazgoak sortutako Asmakizun eta Ikerketa Batzordean izendatu zuten.
[thumb|Braggek garatutako [X izpi|X izpien espektrometroa.]]
Lawrence-ren tiro-hotsaren bidez etsaien kanoiak kokatzeko metodoek inspiratuta, kostaldean zehar kilometrotara zeuden sei mikrofonoen irteera mugikorreko argazki-filmean grabatu zen. Soinu-neurketa askoz zehatzagoa da itsasoan atmosfera nahasietan baino. Urruneko leherketen lekuak lokalizatzeko gai izan ziren, eta horiek erabili ziren britainiar gerraontzien eta minen eremuen kokapen zehatzak lortzeko.  Erakunde hau ia berreraiki zen 1929-1930 bitartean eta, Bragg-en zuzendaritzapean, artikulu baliotsu asko argitaratu ziren laborategitik. 1919, 1923, 1925 eta 1931n, Royal Institution-eko Gabonetako hitzaldia ematera gonbidatu zuten, Soinuaren Mundua; Gauzen Naturari, Lanbide Zaharrei eta Ezagutza Berriari buruz eta Bizitzaren Unibertsoari buruz, hurrenez hurren.

### Errege-elkartea eta Bigarren Mundu Gerra 
1935ean, Bragg Royal Society-ko presidente hautatu zuten. A. V. Hill fisiologoa idazkari biologikoa izan zen eta laster A. C. G. Egerton idazkari fisikoa bihurtu zen. Lehen Mundu Gerran, hirurek hilabete frustragarrietan egon ziren geldirik beren trebetasunak gerra ahaleginean erabili aurretik. Orain zientziaren kausa indartu egin zen azken gerran ikasitako lezioei buruzko goi mailako Armadako batzorde batek egindako txostenarekin; haien lehen gomendioa "garapen zientifiko modernoen berri izatea" izan zen.

Bragg bihotz-gutxiegitasun baten ondorioz hil zen 1942ko martxoaren 12an Londresen, 79 urte zituela.

Brunel Unibertsitateko Teknika Esperimentaleko Zentroari Bragg eraikina deitzen zaio. Leedseko Unibertsitateko Sir William Henry Bragg eraikina 2021ean ireki zen.

1962an, Bragg Laborategiak eraiki ziren Adelaidako Unibertsitatean, Sir William H. Bragg-en jaiotzaren 100. urteurrena gogoratzeko. Australiako Adelaidan dagoen Australiako Bragg Protoi Terapia eta Ikerketa Zentroa[43] 2023ko amaieran amaitu zen. Aita eta semearen izena darama eta minbizia duten gaixoei erradioterapia eskaintzen die.

2013ko abuztuan, Bragg-en senideak, Melvyn Bragg esatari-esataria, BBC Radio 4ko "Bragg on the Braggs" programa aurkeztu zuen 1915eko Fisikako Nobel Sariaren irabazleei buruz.

## Argitalpenak 
* William Henry Bragg, William Lawrence Bragg, "X izpiak eta kristal-egitura" (*X Rays and Crystal Structure*), G. Bell & Son, Londres, 1915.
* William Henry Bragg, "Soinuaren mundua" (*The World of Sound)*  (1920)
* William Henry Bragg, "Kristal-egoera" (*The Crystalline State)* – 1925eko Romanes hitzaldia. Oxford, 1925.
* William Henry Bragg, "Gauzen izaerari buruz" (*Concerning the Nature of Things)* (1925)
* William Henry Bragg, "Lanbide zaharrak eta ezagutza berria" (*Old Trades and New Knowledge)* (1926)
* William Henry Bragg, "Kristalen analisiari sarrera" (*An Introduction to Crystal Analysis*) (1928)
* William Henry Bragg, "Argiaren unibertsoa" (*The Universe of Light)* (1933)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   "Cambridgeko fisikariak: William Lawrence Bragg (biografia)"
*   Nobelprize.org – 1915eko Fisikako Nobel Saria

## Ikus gainera