Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian

**Bigarren Mundu Gerrak** hainbat arlo eta neurri desberdinetan izan zuen eragina **Euskal Herrian**. 1939ko irailaren 3an Frantziak Alemania naziari gerra deklaratuz geroztik Ipar Euskal Herria gudan murgildu zen, bete-betean. Espainian, haatik, Gerra Zibila amaitu berria zen eta Bigarren Mundu Gerra hasi zenean Hego Euskal Herriko herritar asko Iparraldean zein Frantzian erbesteratuta zegoen. Euskal ume askok, berriz, deserriko bidea hartu zuen itsasontzi bidez 1937ko udaberrian eta, orain, Bigarren Mundu Gerrak harrapatuta zeuzkan, familiatik urrun.

Frantziako euskal lurraldeetako biztanle kontserbadoreek ez zuten begi onez ikusi, oro har, erbesteratu horien etorrera, eta tentsioak sortu ziren bertako euskal ordezkariekin, bereziki Jean Ibarnegarai, Bigarren Mundu Gudan Vichyko erregimenaren aldekoa izango zen nafar diputatuarekin. Bigarren Mundu Guda hastear zegoela, Gurseko esparrua eraiki zen hegoaldeko euskal errefuxiatuei aterpe emateko, Zuberoko mugaz justu kanpora.

1940ko ekainaren 22ko Frantzia eta Alemaniaren arteko armistizioaren ondorioz, Ipar Euskal Herria bitan zatituta geratu zen: alemaniarren armadaren okupazioko eremua Donibane Garazitik eta Donapaleutik mendebaldera, eta Vichyko gobernuaren kontrolpean herri horietatik ekialdera. Gehienek aurreko mundu gerraren segidatzat zuten Mundu Gerra berri hau, eta Zuberoako bortuetan makia antolatu zen. Espainiako Gerra Zibileko euskal iheslari batzuk, Eusko Gudarostearen hondarren inguruan, alemaniarren kontra borrokatu ziren, Aliatuekin elkar hartuta alemaniarrei irabaziz gero Franco jeneralaren diktadura ere botako zutelako esperantzaz. Aipagarria da, alde horretatik, pilotu aliatuak erreskatatu eta erresistentziako kideak aterpetzeko Cométe sarean zenbait herritarrek izan zuten partaidetza.

Beste asko, gudan zebiltzan herrialde nagusien armadetan borrokatu ziren, frantses, estatubatuar, britainiar, espainiar edota sobietarrekin batera. Kontrako aldean, euskal herritar batzuek Dibisio Urdinean parte hartu zuten espainiar militarrekin  edo frantziar kolaborazionismoarekin.

Aliatuen garaipenak, baina, ezusteko etsipena zabaldu zuen askoren artean gerraostean, Estatu Batuen Gerra Hotzeko estrategia antikomunistak Espainiako diktaduraren iraupena babestu zuenean.

## Espainiako Gerra Zibila eta haren segida 
### Nazioarteko eragileak Gerra Zibileko gatazkan 
Bigarren Mundu Gerrako Ardatzeko parte-hartzaileentzat, Espainiako Gerra prestaketa bat izan zen hastekotan zen borrokarekiko. Hirugarren Reichak eta Italiako faxistek matxinoekin lerrokatu ziren eta armak eta gudarosteak bidali zizkieten (Kondor Legioa, Corpo Truppe Volontarie, Aviazione Legionaria...). Bestetik, Britainia Handi, Frantzia, Belgika edo Estatu Batuetatik heldutako milaka boluntariok Errepublikaren aldeko Nazioarteko Brigadak eratu zituzten, eta SESBek armak bidali zituen Espainiako Gobernua sostengatzeko. Bestalde, Ardatzeko indarrek Mundu Gerran erabiliko zituzten hainbat taktika ere bertan probatu ziren. Horietako askok, tartean gudari asko zirela, muga igaro zuten Lapurdira (Pirinio Apalak). Bertako frantses agintariek Baiona aldamenean elkartu eta erretenitu zituzten eta, bitartean, Frantziako gobernua barneratze-esparruak eraikitzeari ekin zion Pirinioen iparraldean, Euskal Herriko eta Kataluniako frontetik ihesi zetozen herritar eta errepublikazaleei aterpe emateko. Gurs Biarnon (Zuberoaren kanpo-mugan doi-doia) barneratze-esparru bat sortu zen 1939ko martxo-apirilean, 1945 arte iraun zuena.

Espainiako Gerra Zibiletik zetozen errefuxiatuen harrera, oro har, ez zen ona izan, "gorritzat" jotzen baitzituzten; izan ere, euskaldunak (eta biarnesak) ikuspegi oso tradizionalari atxikirik bizi ziren, Jean Ibarnegarai kirolari ospetsu eta Nafarroa Behereko diputatua buru zuela. Ibarnegaraik bere barrutiko landa- eta mendi-inguruneko herritarren berezko zuhurtasuna hauspotu zuen, eta Eusko Alderdi Jeltzalearen moduko euskal kultura politiko baten kontra ohartarazi. Bakarrik Oloruek (Zuberoaren kanpoko mugan) eman zuen Espainiako Gerra Zibileko errefuxiatuen aldeko laguntza, udal ezkertiar bati esker.

## Gerra Euskal Herrira heldu 
### Bigarren Mundu Gerra piztu 
Franco kolpisten ("nazional" deitutakoen) buruzagiak Espainia osoa hartu zuen menpean, 1939ko apirilaren 1ean azken gerra partea emandakoan. Francok eta militar matxinatuek Alemaniaren eta Italiaren laguntza militarra jaso zuten, eta haiek ere ospatu zuten beren aliatuaren garaipena. Austriako *Anschluss* ondoren (1938ko martxoa), Erresuma Batuak eta Frantziak kezka agertu zuten Hitlerren espantsionismoagatik, baina Alemaniako buruzagiak lasaitu egin zituen herrialde horietako agintariak, haiekin bake hitzarmenak sinatuz. Horiek, ordea, hutsean geratu ziren berriz Alemaniak Txekoslovakiako mugetako Sudeteak okupatu zituenean (1938ko urria).

Hurrena, alemaniar buruzagiek Danzigeko korridorean jarri zuten arreta, Polonian; Francoren garaipenaren ondoren, harrotuta zebiltzan. Tentsioa areagotzen joan zen. Frantziak eta Erresuma Batuko lehen ministro Chamberlainek Alemania baretzeko politika jarraitu zuten, baina 1939ko irailaren 1ean alemaniar indar armatuek Poloniako muga zeharkatu zuten. Frantziak eta Erresuma Batuak gerra deklaratu zioten Alemaniari. Espainiako Errepublikaren alde eta Eusko Jaurlaritzaren gidaritzapean borrokatutako herritarrek eta haien aldekoek Espainiako gerraren segidatzat zuten gerra berria: faxismoaren kontrako gerra eta Franco botatzeko esperantza. Argitzeke zegoen Espainiako agintariek gerra berriaren aurrean hartuko zuten jarrera ofiziala.

Euskal Herritik ihes egindako errefuxiatuak, Eusko Jaurlaritzaren antolakuntzapean, berehala hasi ziren mugitzen Estatu Batuak, Erresuma Batu eta Frantziaren alde, espioitzan eta informazioan. Haietako asko Lapurdiko kostaldean zeuden. Agirre lehendakaria gudari iheslariak berrantolatzen saiatu zen Donibane Lohizunen, Frantziarekin batera alemaniarren kontra borrokatzeko, baina ez zuen lortu. Askok langile esparru frantsesetan amaitu zuten, Hego Eusal Herrira ez itzultzearren.

### Ipar Euskal Herriaren lurralde zatiketa 
1939ko irailaren 3tik 1940ko maiatzaren 10era, Frantziak Alemaniari gerra deklaratu arren, ez zen mugimendurik izan bien artean eta, horregatik, "txantxetako gerra" (*drôle de guerre*) deitu izan zaio epe horri. 1940ko egun horretan, haatik, Wehrmachtak eraso egin zien Herbehereei eta Frantziari, eta Frantziako Gudua hasi zen. Gerra gertaera horietan, Euskal Herria periferian geratu zen.

1940ko ekainean Frantziako gudua galdu baino aste batzuk lehenago, gudaren lehendabiziko ondorioak nabaritu ziren Ipar Euskal Herrian. Ingalaterrara abiatzeko Saint-Nazairen itsasontziak hartu ezin izan zituzten errefuxiatu poloniarrak Donibane Lohizuneraino heldu ziren lurretik. *M/S Batory* eta *M/S Sobieski* poloniar itsasontziak herri hartara hurbildu ziren haiek erreskatatzera; hala ere, itsasoaren egoera txarra zela eta, ezin izan zuten badian aingura bota, eta arrantzale donibandarrek beren itsasontziak erabili zituzten poloniarrak itsasontzietaraino eramateko. Ekainaren 20 eta 21 bitarteko gauean eta hurrengo egunean hurrenez hurren, arrantzaleek *M/S Sobieski* eta *M/S Batory* itsasontzietara ehunka ume, emakume, zibil eta soldadu poloniar eraman zituzten. Eguraldi txarrak eragotzi egin zuen Saint-Nazairen ekainaren 17an k *Lancastria* britainiar itsasontziari egindako erasoa errepikatzea.

Frantsesek Frantziako Gudua galdu ondoren, armistizioa izenpetu zuten Hirugarren Reicharekin Donibane Lohizuneko ebakuazio lanen egun berean, 1940ko ekainaren 21ean. Itun horren ondorioz, Frantzia bitan banatu zen: okupatutako aldea eta okupatu gabea. Ipar Euskal Herria ere bitan zatitu zen: alde batetik, kostaldetik Donibane Garazi, Kanbo eta Donapaleu bitarteko zatia eremu okupatu bilakatu zen; eta, bestetik, lerro horretatik ekialdera okupatu gabe geratu zen, baina Vichyko erregimen txotxongiloaren pean. Hogei kilometro zabaleko lur zerrenda bat ezarri zen kostaldean zehar (*en*), tokikoak ez ziren herritarrei eragotzia. Ipar Euskal Herriko egoera ezohikoa bilakatu zen oso, bizitza sozialak geldiarazirik. Adibidez, Baionako bestak ez ziren ospatu.
thumb|250px|Atlantikoko Harresiaren eraikuntza Hendaiatik hurbil (1942)
[thumb|250px|Erresistentzia, [1944ko uztaila]]
[thumb|250px|[Atlantikoko harresia, Bordeletik gertu.]]

1940ko ekainaren 27an, ek Euskal Herriko kostaldea okupatu zuen.  uztailaren hasieran heldu zen. Ipar Euskal Herriko kostaldea gerrako erretagoardia bilakatu zen, alemaniar diplomazialarien, gerra zaurituen eta opor-pasarako eskualde lasaia. Alemaniarrek *Atlantikwall* edo Atlantikoko harresia eraikitzeari ekin zioten Mendebaldeko Europa eta Euskal Herriko kostaldean, Biarrizko itsaslabarrean, adibidez. 1942. urte bukaerarako, 286. Itsas Armadaren Artilleria taldeko komandante  Ludwig korbeta-kapitainak, Organisation Todteko ingeniariekin batera, Talaian BA 39-40 izeneko komandantzia postua eraiki zuen. Iparralderago, Mac Croskey jeneralak, Saint-Martin itsasargian zegoen BA 34 laguntza postuan, Angeluko Amodio Ganbera hondartza zuen kontrolpean. Hegoalderago, BA 41 posizioak Lapurdiko kostaldea defenditu behar zuen, inoiz Aliatuek itsas erasorik eginez gero.

1944ko martxoaren 17an, Aliatuek Biarritz bonbardatu zuten, Parmako aireportua erasotzera zihoazela. Alemaniarrek hegazkin bat bota zuten. Guztira Biarritzen 99 lagun eta Angelun 41 lagun hil ziren aliatuen bonbardaketetan.

* Bestetik, erbestetutako frantziar politikariek Londresen Charles de Gaulle jeneralak zuzendutako *Forces Françaises Libres* erakundea sortu zuten aliatuekin batera borrokatzen jarraitzeko. Euskal herritar askok 1944an 560.000 eta 1945ean 1.300.000 soldadu zituen armada horretan hartu zuten parte, besteak beste Bittor Iturria pilotari famatuak. Euskal buruzagiak ere baziren; adibidez, Rene Cassinek orduko Frantziako Erbeste Gobernuan hartu zuen parte.

#### *Comète* Sarea 
Eraitsitako hegazkinlariak Frantzia eta Espainiako mugatik pasatzeko *Comète* sarea sortu zen. Sareak muga zeharkatzeko mugalarien ezaguerak erabili zuten. Adibidez, Florentino Goikoetxea mugalariak 227 pilotu pasa zituen Bidasoan alde batetik bestera. Horrexegatik, hainbat aldiz saritu zituzten Frantziar eta Britainiar gobernuek.

### Kontzentrazio-esparruak 
Espainiako gerra zibilaren amaieran hego euskal herritar asko Frantziako muga zeharkatu zuten milioi erdi errepublikazaleen parte ziren. Katalunia erori ostean, muga pasa eta Frantziako hegoaldean zehar barreiatutako "harrera" esparruetan sartu zituzten: Argelès-sur-Merkoan, Le Vernet d'Ariègekoan, Barcarèskoan, Gursen edota Septfondsen. Bigarren Mundu Gerraren hasieran, horietariko asko uniforme frantsesez jantzita frontera bidali zituzten Atzerritar Legioko lerroetan, Atzerriko Boluntarioen Martxako Erregimenduetan edota Langile Atzerritarren Konpainietan integratuta. Horien gehiengoa alemaniarren eskuetan erori zen Frantziako inbasioaren lehenengo uneetan (1940ko maiatz-ekainean). Ondoren Alemaniako *stalag*etara (gerrako presoentzako esparruetara) bidali zituzten.

Agintari alemaniarrek Francisco Francoren gobernuari espainiar presoekin zer egin galdegin ziotenean, espainiar mugatik haratago espainiarrik ez zegoela adierazi zuen; horren ondorioz 1940ko abuztuan espainiar errepublikazaleak Mauthausena bidali zituzten, tartean hego euskal herritarrak, bertan hiltzeko asmoz. Kontzentrazio eremu horrek hego euskal herritar gehien hartu zituen: 115, zehazki.

1942tik aurrera Mauthausena ez ezik gainerako kontzentrazio esparruetara ere bidali zituzten euskal herritarrak: Buchenwald, Dachau, Neuengamme Sachsenhausen etb Gainera, Espainiak 100.000 langile bidali zituen Alemaniara, hango industriaren ekoizpenari eusteko.
* Bestetik, Hego Euskal Herritik ihes egindako eusko abertzale, komunista, sozialista eta anarkistek aliatuen alde borrokatu zuten. Frantziako kontzentrazio-esparruan zeudenek Légion étrangèren sartu eta *Forces Françaises Libres* edo Frantziako Erresistentzia osatu zituzten.

[thumb|250px|eskuinera|[Parisen askapena.]]

Frantziako hego-mendebaldean aritutako maki asko espainiar errepublikanoak ziren, gehienetan komunistak eta anarkistak. Hego Euskal Herriko gudariek osatutako Gernika Batailoia izenekoa ere bazen. EAJk bultzatutako batailoi horretako kide izan zen Luis Maria Retolaza.

*Forces Françaises Libres* erakundeko Raymond Dronnek zuzendutako Bederatzigarren Konpainia Blindatua Paris askean sartzen lehena izan zen. Espainiarrek osatutako konpainiaren tankeek *Guipúzcoa* edo *Guernica* izenak bazituzten ere, ez ziren euskal herritarrek gidatuak.

#### Politikarien jarrera eta espioitza 
Gerra Zibil galdu zuenetik aurrera, Eusko Jaurlaritza erbesteratuak bi egiteko nagusi izan zituen: milaka errefuxiatu eta atzerriratuei laguntza ematea eta Bigarren Mundu Gerra garaian aliatuei laguntzea, amaitutakoan, Aliatuek Francoren aurka egingo zutelako itxaropenaz. Jaurlaritzak euskal herritarren ahotsa nazioarteko bazter guztietara eraman nahi zuenez, 1945. urtean, San Frantziskon, Nazio Batuak sortzeko lehen Konferentzian esku hartu zuen. Jose Antonio Agirrek nazioartean eta Bigarren Mundu Gerrako aliatuen garaipenean zituen itxaropen guztiak. EAJko kideek OSS eta MI5 zerbitzu sekretuekin lan egin zuten, Hego Euskal Herrian eta kanpoan frankisten ekintzak jagonez. Hitler eta Franco 1940ko urriaren 23an Hendaian bildu ziren, aliantza bat osatzeko, baina Francoren baldintzak onartezin bilakatu ziren Hitlerrentzat.

Hego Euskal Herrian nazioarteko espioitza asko hazi zen garai hartan. Donostiako Britainiar Kontsulatuak jendea eta informazioa hartzen zituen Vichyko erregimenetik. Horretarako Canfranceko tren geltokia erabili zuten, Irungo geltokia Frantzia okupatutakoarekin zuelako muga.

## Euskal diaspora Bigarren Mundu Gerran 
[thumb|250px|Euskal jatorriko [Federico Clavería Tiniango guduaren ostean, japoniar ume batekin.]]
Euskal herritarrak mendebaldeko frontean ez ezik, Ozeano Barean ere aritu ziren, baita euskal diasporako kide ugari ere. Urte luzez euskara Bigarren Mundu Gerran *code talker* gisa erabili zela esan da, baina mito bat da, ziurrenik AEBko zerbitzu sekretuek bultzatua. Izan ere, euskara ezaguna zen alemanentzat zein japoniarrentzat: Hiroshiman 35 jesuita bizi ziren, Txinan eta Filipinetan pilotari euskaldunen taldeak zeuden, eta Asian Falange Españolako kide euskaldunak ere bai. Pedro Arrupe zen Hiroshiman (Japonia) zeuden 35 jesuita haietako bat. Hantxe, gerrari bukaera eman zitzaion ekintzaren lekuko izan zen: hiriko bonbardaketa atomikoaren lekuko, alegia.

Mitoak mito, euskal diasporako pertsona ugarik hartu zuten parte Pazifikoko Gerran, AEBko militarren adar guztietan. Sancho de Beurko Elkarteak egindako ikerketa batek Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzean parte hartu zuten euskal jatorriko 48 militar aurkitu ditu, gehienak AEBan jaioak, Federico Clavería (Mexikon jaioa) eta André Iratçabal Coscarat urepeldarra izan ezik. Marineen Lehen Dibisioan euskal jatorriko bost marine ibili ziren; Gloucester Lurmuturreko guduan, Talaseako guduan, Peleliuko guduan eta Okinawako guduan hartu zuten parte. Bigarren Dibisioak hamahiru euskal marine izan zituen; hor zegoen Laurence Urizalqui Zalba sarjentua, Saipango guduan, Tiniango guduan eta Okinawakoan parte hartu zuena. Hirugarren Dibisioan bi euskal marine izan ziren eta Laugarrenean, bost, horietatik lau 24. erregimentuan. Bernard Elissagaray Amestoy erregimentu horretakoa zen, Saipanen borrokatu zen eta Tinianen zauritu zuten. Bosgarren Dibisioan euskal marine bakarra jardun zen, Albert Pagoaga Yribar, Iwo Jimako guduan zauritu zutena. Haren konpainiako 200 kideetatik soilik 32 atera ziren bizirik guda horretatik. Seigarren Dibisioan bi marine izan ziren, horietako bat John Salaberry Berra sarjentua. Gudalcanalgo guduan kide bat salbatzeagatik Zilarrezko Izarra jaso zuen. Tarawako guduan, Saipanen eta Tinianen ere izan zen, hegazkin instruktorea gerra osoan zehar. Bost izan ziren Pazifiko Gerran hildakoak: Sebastían Garde Baca Tarawako guduan hil zen; Lawrence Erburu Kwajelaingo guduan izan zen, baina Saipango guduan hil zen, alderdi bereko suaren ondorioz; Lawrence Amoriza Guerricabeitia Okinawako guduan hil zen; azkenik, Felix Ordoquihandy Barthelemy gerraren ondoren hil zen Okinawan, itsasoan itota. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Koldo San Sebastian (zuz.; 1996). 05.- Gernikatik Hiroshimara. *Gerra Zibila Euskadin*. Baleuko (ETB).

## Ikus, gainera 
* Bigarren Mundu Gerra
* Euskal Herriko historia

## Kanpo estekak