Conchita Badía

**Concepción Badía de Agustí**, **Conchita Badía** bezala ezaguna ((Bartzelona, 1897ko azaroaren 14a - Bartzelona, 1975eko maiatzaren 2a) soprano eta pianista espainiarra izan zen. Bere bizitza artistikoan hiru maisu izan zituen: Enrique Granados, Pablo Casals eta Manuel de Falla. XX. mendeko abesti artistikoen interprete hispaniar onenetakotzat hartu zen. Enrique Granados, Manuel de Falla, Federico Mompou, Alberto Ginastera eta Enric Morera i Viura konpositoreek idatzitako piezak estreinatu zituen Badíak. Bere nazioarteko karrerak munduko eszenatoki nagusietara eraman zuen. Genero ezberdinetan ganbera-musika, lieder, oratorioak eta abesti herrikoia abesteaz gain, piano-jotzaile gisa ere karrera nabarmena izan zuen, eta kantu-irakasle gisa ibilbide garrantzitsua egin zuen, Montserrat Caballé bezalako ikasleekin.

Joan Alavedrak, artistari eskaintzen dion biografian dio:

## Biografia 
**Lehen urteak**

Conchita Badía Bartzelonan jaio zen 1897ko azaroaren 14an, emagin baten eta erlijio-irudigile baten alaba. Txiki-txikitatik hasi zen auzoko irakasle batekin ikasten. 1905ean, familiari gomendatu zion Granados Akademiara eramateko, eta han ezagutu zuen bere lehen maisua, Enrique Granados. Hark musikarako dohaina aitortu zion, eta, Frank Marshallekin piano-eskolak emateaz gain, kantua ikastera behartu zuen Rosa Culmellekin — Joaquín Nin Castellanos konpositorearen emaztea —. 1908an, Musika Katalanaren Jauregia inauguratu zen urtean, Badíak 11 urterekin egin zituen lehen kontzertuak. Handik gutxira, pianorako talentua izan arren, Ganadosek kantura bideratu zuen. 16 urte zituela, Wagneriar Elkarteko arduradunek neska lorearen papera proposatu zioten Musika Jauregian Richard Wagnerren Parsifal kontzertuaren bertsioaren estreinaldian, Francisco Viñas tenorea protagonista zuela. Abeslariaren adinagatik batzuek eragozpenak jarri bazituzten ere, Joaquim Pena elkarteko sortzaile eta liderrak bere aita konbentzitu zuen aukera zezan: «Artista bat da. Eta neska lorearen papera abestea proposatzen dizut. Ez al da zehazki bera, neska bat eta lore bat dena ?». Estreinaldia 1913an izan zen eta bere debuta markatu zuen. Hala ere, abeslari gisa zuen etorkizuna ez zegoen argi. Enrique Granadosek berak zalantzan jartzen zuen ea hobe zuen cant edo pianoan aritzea, instrumentu horretan ere ikasle miragarria baitzen, sarritan Alícia de Larrocha pianistak ere nabarmentzen zuen bezala. Conchita Badiak 17 urterekin lortu zuen piano irakasle titulua.

Hurrengo urteetan, Granadosek berak pianoan lagundu zion Katalunia osoko hainbat kontzertutan, eta Canciones amatorias obra Bartzelonako Tibidabo etorbideko Granados Aretoan estreinarazi zion 1913an. Halaber, Manel Clausellsek zuzendutako «da Camera» Musika Elkartearen eta Lamote de Grignonek orkestratu eta zuzendutako La Elegía eterna obraren interpretazioak egin zituen Granados Tonadillasek Kataluniako Musika Jauregian.

Urte haietan, Badíak artista garaikide garrantzitsuekin lan egin zuen, besteak beste, Enric Morera, Jaume Pahissa, Ventura Gassol, Amadeo Vives, Frank Marshall, Robert Gerhard, Felipe Pedrell eta Apeles Mestres artistekin. Hainbat artistaren laudorioak ere jaso zituen, hala nola Apeles Mestresena, zeinak Lore Jokoetan irabazitako zilarrezko eta urrezko englantina eta emazte zenari oparitutako eztei-besokoa oparitu baitzizkion, eta honako hitz hauek eskaini zizkion: «Reitadas por ti, mis canciones hasta parecen bonitas». Manuel de Fallak, Parisen lehen aldiz entzuten duenak, «Quienes hemos tenido la fortuna de oírle interpretación sus propios obras tengo guardaremos el recuerdo de la fuerte de arte que experimentamos» idatzi zuen. Batek, entzunda, galdetzen dio bere buruari: aingeruek hain perfekzioz kantatuko lukete ?».

1916ko martxoaren 24an, New Yorketik Bartzelonara Granados eta bere emaztea zeramatzan ontzia, Metropolitan Opera Housen Goyescak estreinatu berri zituena, alemanek hondoratu zuten. Heriotzak eragin nabarmena izan zuen Badian, baina Vidal Nonellekin ikasten jarraitzen du Lizeoko Kontserbatorioan.

1918ko urtarrilaren 22an, abeslariak Robert Gerhard konpositorearen Schaharazadaren erditze zoragarria estreinatu zuen Musikaren Jauregian. Hurrengo urtean, Ricard Agustirekin ezkondu zen, eta Felipe Pedrell izan zen ezkontza-aitabitxia. Beste obra batzuen artean, 1921ean La Celestina estreinatu zuen. Urte hauetan zehar, bere bigarren maisu bihurtu zen Pau Casalsekin etengabe kolaboratzen du. Berarekin eta Pablo Casals orkestrarekin batera, bakarlari gisa abestu zuen hogeita hamar kontzertu baino gehiagotan. 1920ko hamarkadan egin zituen beste estreinaldi batzuen artean, Amadeu Vivesen Cançons epigramàtiques (1927) egon zen, Ricard Viñes pianista leridarrarekin batera, baita Madrigales Berriak eta Apeles Mestresen Amorosas bilduma ere.

1930ean, Badiako jarduera kontzertista areagotu egin zen. 1932an, Arnold Schönbergen obrak abestu zituen konpositorearen beraren aurrean, Musikaren Jauregiko Schönberg Jaialdian. Ondoren, Robert Gerhardekin parte hartu zuen Musika Garaikidearen Nazioarteko Elkartearen Vienako Jaialdian, non Seis canciones populares catalanas abestu zuen. 1935ean, Pablo Casalsen abesti originalak eta Presente de bodas de Lamote de Grignon estreinatu zituen, honek ere Lizeoko Antzoki Handian zuzendu zuelarik Granadosen María del Carmen opera abestuz.

1936ko uztailaren 17ko gauean, Pablo Casals Orkestrak eta Gracienc Orfeoiak Herri Olinpiadaren inaugurazio-kontzertuan egindako entsegu orokorrean, altxamendu militarraren berri iritsi zitzaien, eta gau horretan bertan hasi zen Espainiako gerra zibila. Badía, une horretan bere hiru alabekin bakarrik bizi zena, senarrak Ameriketara alde egin behar izan baitzuen, Manel Clausells familiaren etxera joan zen, «da Camera» Musika Elkarteko idazkariaren etxera. Urriko lehen goizean, ordea, Clausells ez zen bulegora iritsi, eta Badia haren bila joan zen, hil egin zutela jakin arte. Ekitaldi horrek mugituta, abeslariak erbestera joatea erabaki zuen, eta Ventura Gassol eta Pablo Casalsen laguntzarekin, Frantziara joatea lortu zuen bere alabekin eta Alexandre Vilalta pianistarekin, 1937ko otsailean, Kataluniako enbaxadore kultural gisa, Kataluniako arte erromanikoari buruzko erakusketaren harira Kataluniako Generalitateak Frantzian antolatu zituen kontzertu batzuk eginez.

**Erbestea**

**Europako erbestea**

Parisen erbesteratu zenean, Badíak abesten jarraitu zuen Pleyel eta Gaveau aretoetan, Alfred Cortot musikariarekin eta Eliseo Zelaietako Antzokian. Europako hainbat hiritan ere birak egin zituen, eta kontzertuak eta saioak grabatu zituen BBCn eta Europako beste irrati eta telebista batzuetan. Bira horietan Cambridgen eta Londresen Robert Gerhardekin aritzeko aukera izan zuen, Holandan Oscar Esplárekin, Suitzan, Bruselan eta Salzburgon, besteak beste. Bere aurkezpenak ongi hartu zituzten Le Monde Musical eta De Tijd egunkariek.

Bigarren Mundu Gerraren iragarpenarekin, Europara Amerikako ordezkari batzuk iritsi ziren artistak kontratatzeko, eta Badiak Hego Amerikara erbesteratzeko proposamenetako bat onartu zuen, Ricard senarrarekin berriro biltzeko aukera ikusiz. Badia 1938ko maiatzaren amaieran hasi zen Ameriketara bidaiatzen.

**Ameriketako erbestea**

Lau urte baino gehiagoz bananduta egon ondoren, Conchita senarrarekin elkartu zen Brasilen, non familiak hasiera batean bere bizilekua ezarri zuen. 1938ko ekainetik aurrera, herrialde horretan abeslari gisa jarraitu zuen eta Heitor Villa-Lobosekin konpositoreekin lan egiteko aukera izan zuen. Handik hilabete gutxira aurkezpen bat egin zuen Uruguain eta 1938ko azaroaren 14an Buenos Airesko Cervantes Antzokian abestu zuen. Abeslaria Argentinako hiri horretara joatea erabaki zuen, eta bertan Manuel de Falla erbesteratuarekin eta Francesc Camborekin topo egin zuen. Francesc Cambok Ricard senarra kontratatu zuen, eta, horrela, Brasilen geratu zen familia osoa berriro biltzea lortu zuen. Gerra Zibilaren ondorioz Argentinara iritsi ziren beste erbesteratu batzuekin ere egin zuen lan: López-Llausàs editorea, Martínez-Sierra antzerkigilea, Catalina Bárcena aktorea, José Ortega y Gasset filosofoa, Rafael Alberti poeta, Salvador de Madariaga eta Paco Aguilar idazleak, Margarita Xirgu aktorea, Zackarov dantzariak eta Niceto Alcalá-Zamora presidente ohia.

Besteak beste, 1939ko urriaren 18an, Espainiako Kultur Erakundearen hogeita bosgarren urteurrenean, Badíak Psyché eta Fallaren beste abesti batzuk interpretatu zituen Juan José Castroren gidaritzapean. Garai horretan, Castro, Gilardi, Alberto Ginastera, Carlos Guastavino, Carlos López Buchardo, Julián Bautista eta Suffren konpositore argentinarrak ezagutu zituen. Brasilgo, Argentinako eta Uruguaiko auditoriumetako emanaldiez gain, hainbat irratitarako aurkezpenak ere egin zituen, besteak beste, Radio El Mundo irratirako, eta sarritan aritu zen Granados Federico Longás eta Paquita Madriguera ikasleekin batera. Batzuetan, Hego Amerikan zehar egindako biretan, Badiak pianoa jotzen zuen eta doinu inprobisatuak abesten zituen, eta kontzertista gisa aktiboa izan arren, Europako zein Hego Amerikako abeslarien irakasle izaera areagotu zuen.

Erbesteratu zenetik bederatzi urte igaro ondoren, Bartzelonara itzultzeko unea zela erabaki zuen Badiak. 1946ko azaroaren 14an, Manuel de Falla hil zen, Conchitak Kataluniara itzuli aurretik agur esan eta bi egunera.

**Berriz ere katalunian**

Badía 1946ko abenduaren 8an iritsi zen Bartzelonara, eta hiri aldatua aurkitu zuen, non jada ez diren bizi bere ibilbidearen hasiera partekatu zuen artistetako asko. Amerikarekiko nostalgiarekin batera, ia urtebete igaro zen abeslaria berriz ere aritu baino lehen, eta 1947ko azaroaren 14an Eduard Toldrà eta Joan Salvat-Papasseiten La rosa als llavis estreinatu zuten Musikaren Jauregian. Urte berean, Garcesen poesiaren omenaldi-kontzertuan ere parte hartu zen, hainbat konpositorek musikatua. 1947an, Prada de Conflentera joateko muga-egun bat ere lortu zuen, eta bertan Pablo Casalsekin bildu zen, erbestean berarekin izan baitzen. Biek behin baino gehiagotan ikusi zuten Pradan bertan.

Hurrengo 10 urteetan, besteak beste, Naranjos de Pedralbes lorategiko kontzertuetan abestu zuen. 1956an, Joaquín Rodrigoren Doce canciones españolas estreinatu zuen, harekin batera, eta Joaquín Nin konpositorearen omenaldian parte hartu zuen, Joaquín Nin-Culmell konpositoreak lagunduta. Madrilgo auditoriumetan aritzera ere gonbidatu zuten behin baino gehiagotan, eta kritikak harrera positiboa egin zion.

Etapa horretan, Badíak maistra izaten jarraitu zuen, kantuko katedradun gisa Bartzelonako Udal Kontserbatorioan eta bere etxean. Bertan, Francesca Callao, Carlos Manso argentinarra, Isabel Aragón andaluziarra, Lupita Campos mexikarra, Sonia Stehenmar suediarra, Akemi Karachi japoniarra, Heleni Barjau eta Montserrat Caballé ikasleak hartu zituen. 1958tik 1974ra, abeslaria sarritan joan zen Ameriketatik eta Europatik kantu-ikastaroak ematera, hala nola Salzburgoko «Mozarteum» udako ikastaroak eta Santiagoko «Musika Konpostelan» espainiar musikako nazioarteko ikastaroak. Rio de Janeiroko Nazioarteko Kantu Lehiaketako eta Francisco Viñas Nazioarteko Kantu Lehiaketako epaimahaikide ere izan zen.

1966an, Enrique Granadosen heriotzaren 50. urteurrena zela eta, Badíak omenaldi batean parte hartu zuen konpositoreari Yehudi Menuhin zuzendari eta biolinistarekin batera.

Bere azken urteetan, Bartzelonako Udalaren Hiriaren Urrezko Domina, Bartzelonako Diputazioaren Zilarrezko Domina, Isabel Katolikoaren Gurutze Handia, Alfontso X.a Jakitunaren Gomendioa eta Espainiako Gobernuaren Meritu Zibilaren Damen Lokarria jaso zituen.

Badia 1975eko maiatzaren 2an hil zen, Bartzelonan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alavedra, Joan (1975). ''Conxita Badia, una vida d'artista*. Colleció Memòries **18**. Pòrtic.
* Sadie, Stanley; Alison Latham (1988). ** (Ingelesez). Nueva York: W.W. Norton. ISBN 0-393-02620-5. (Erregistratzea beharrezkoa da).

## Kanpo estekak 
* Fondo Conchita Badia de la Biblioteca de Catalunya (Katalanez)
* «Conchita Badía, en el recuerdo: Una voz para Granados, Casals y Falla», artículo en *La Opinión de Granada*.
* Obituario de Conchita Badía en *La Vanguardia*.
* Obituario de Conchita Badía en *ABC''.
* Programa radia «Vistes al mar» sobre Conchita Badia en Catalunya Música (Catalunya Ràdio) (Katalanez).
* Entrevista con Frederico Mompou sobre Conchita Badía habla de Conchita Badia en Catalunya Música (Catalunya Ràdio) (Katalanez).