Apartamentu

[thumb|[Singapurreko apartamentu-eraikin bat.]]
**Apartamentu** gela bat edo biz eta garbigelaz osatutako etxebizitza da. Normalean, etxe arrunt bat baino txikiagoa da eta hirietan solairutan eraikitzen dituzte, apartamentu-eraikinak osatuz. Batzuetan erabilera turistikoa dute eta, horrelakoetan, apartamentu turistiko diete.

[thumb|Apartamentu-eraikinak [Helsinki|Helsinkin (Finlandia).]]
[thumb|Apartamentuen eraikina [Tibro udalerria|Tibron (Suedia), Ralph Erskine arkitektoak diseinatua.]]
[thumb|Apartamentu dorreen multzoa [Guatemalako Hiria|Guatemala Hirian (Guatemala).]]
[thumb|Apartamentu-dorrea [Bogota|Bogotan (Kolonbia).]]

Apartamentu-eraikin bat irtenbide ekonomiko bat da, eta ibilbide-eremu bertikalak nahiz horizontalak elkarrekin aprobetxatuz egiten da. Uraren, drainatzearen eta argi elektrikoaren instalazio osagarrietan ere egiaztatzen da ekonomia hori. Egiturak, elementu komunak izanik, beste ekonomia bat dakar. Zerbitzu eta ekonomia hobea ere lor daiteke galdaren, errauskailuaren eta abarren bidez. Apartamentu eraikin baten soluzio kolektiboari esker, beste elementu komun batzuk edukitzeko ahalmena eskain dezakete, hala nola garajeak, zerbitzu gelak, garbitokiak, esekitokiak, haur jolasetarako espazioak, etab.

## Historia
1802an, Benito Bails-ek, bere *Diccionario de arquitectura civil* lanean, etxebizitza osoa osatzen duten piezen multzo gisa definitzen zuen apartamendua, non bereizten ziren:
* Zerbitzu-apartamentua, eguneroko erabilerari dagokiona.
* Garbitasun-apartamentua, norberaren garbitasunari dagokiona.
* Handikeria-apartamentua, nabarmenkeriari dagokiona.

Gainera, bereizten zituen:
* Apartamentu bikoitza. Eraikin batetik edo bere gorputz nagusitik hondo osoa hartzen duena eta luzeraren norabidean bi gelatan ia erdibiturik, bataren piezak ia bestearenak adinakoak direlarik.
* Apartamentu erdi-bikoitza. Bi laurdenetan zatiturik dagoena, bataren piezak handiak eta bestearenak txikiak izanik.
* Apartamentu arrunta. Fatxadaren bi hormen artean eraikinaren hondo osoa hartzen duena, luzeraren norabidean inolako trabesarik ez duena.

## Ezaugarriak 
thumb|Apartamentu baten planoaren adibidea
* Eraikin baten solairu bakoitzeko espazio jakin bat betetzen duten unitateak dira.
* Oro har, ez dituzte hiru logela eta bi bainu-gela baino gehiago izaten.
* Etxebizitzetako ohiko banaketek bat egin ohi dute; hala, unitate berean egongela-jangela daude, baita sukalde-garbitokia ere.
* Familia txikientzako (bost pertsona arteko familientzako) aproposak dira. Are gehiago haurrik edo maskotarik ez badute, hala nola txakurrak edo katuak.
* Etxeek ez bezala, ez dute patiorik, baina, apartamentu guztien erdigunean, komuna den patioren bat izan dezakete.
* Badaude unitate txikiagoak logela bakarra egongelarekin fusionatzen edo sukaldea eta jangela fusionatzen dituztenak. Horiek, Venezuelan eta Espainian, banakako edo estudio motako apartamentu izenez ezagutzen dira; Kolonbian, apartaestudio gisa, edo bizigiro bakarrekoa Argentinan. Oro har, bakarrik bizi diren pertsonentzat da egokia. Altzari gutxiago behar dira leku gutxi dutelako.
* Gutxi batzuek solairu bikoitza dute; hala, egongela, jantokia eta sukaldea unitatea maila batean dago, eta, bestean, logelak daude.

### Instalazioak eta zerbitzuak
Apartamentuak altzariz hornituta edo altzaririk gabe aloka daitezke, eta maizterra bere altzariekin instalatzen da. Zerbitzuak dituzten apartamentuak, egonaldi laburragoetarako pentsatuak, altzariak eta sukaldeko tresnak eta garbiketa-zerbitzua barne hartzen dituzte. Gaur egun, bizitza sinplifikatzeko pentsatutako garapen-aukera modernoak daude, eta, beraz, zerbitzuak (argia, ura, mantentze-lanak, Internet, gasa) ez ezik, terrazak, lankidetza-guneak eta gimnasioak ere barne hartzen dituzte.

Garbitegia eraikineko bizilagun guztiek erabil dezaketen eremu komun batean egon daiteke, edo apartamentu bakoitzak bere instalazioak izan ditzake. Eraikina noiz eraiki zen eta diseinua zein den, zerbitzu publikoak, hala nola ura, berogailua eta elektrizitatea, apartamentu guztietarako komunak izan daitezke, edo apartamentu bakoitzerako bereizita egon daitezke, eta, maizter bakoitzari, bereiz faktura dakioke. Ameriketako Estatu Batuetako eskualde askotan, legez kanpokoa da uraren faktura maizter guztien artean banatzea, batez ere igerilekurik baldin badago instalazioetan. Telefonoak konektatzeko hartuneak apartamentuetan sartuta egon ohi dira. Telefono zerbitzua hautazkoa da, eta, ia beti, alokairuaren ordainketatik aparte fakturatzen da. Kable bidezko telebistak eta antzeko beste zerbitzu batzuek (Internet, adibidez) ere kostu gehigarria dute. Aparkalekuak, aire girotua eta biltegiratze-espazio gehigarria apartamentuan sartuta egon daitezke edo ez. Alokairu-kontratuek mugatu egiten dute apartamentu bakoitzeko gehienezko egoiliar-kopurua.

Apartamentuen eraikineko beheko solairuan edo inguruan, postontzi batzuk egoten dira jendearentzat eta, beraz, postariarentzat irisgarria den leku batean. Unitate bakoitzak bere postontzia izaten du, banakako giltzekin. Apartamentu eraikin oso handi batzuek, postariaren posta jaso eta posta sailkatzeko zerbitzua eman dezakete lanaldi osoko langileekin. Postontzietatik hurbil edo kanpotarrentzat irisgarria den beste lekuren batean, txirrin edo interkomunikagailu bat egon daiteke banakako unitate bakoitzarentzat. Apartamentu txikiagoak dituzten eraikinetan, hala nola bi edo hiru solairukoak, edo baita lau solairukoak ere, zaborra etxeen antzeko edukiontzietan utzi ohi da. Eraikin handienetan, berriz, zaborra zaborrontzi arrunt batean edo edukiontzi batean biltzen da, zeinak goiko solairuetatik erortzen diren hondakinak jasotzen dituen tunel bertikal batetik. Garbitasuna, bizikidetza egokia edo zarata gutxitzeko arrazoiak direla eta, alokatzaile askok mugak jartzen dizkiete maizterrei erretzeari edo etxean animaliak izateari dagokionez.

## Estatu Batuak
[thumb|eskuinera|The Chestnut Hill, 1899an [Newton (Massachusetts)|Newtonen (Massachusetts) eraikitako apartamentu-eraikina.]]
[thumb|eskuinera|Apartamentu eraikinak East-eko etxebizitza zatian, [57th Street, New Yorkeko Lehen Hiribidearen eta Sutton Placeren artean]]
thumb|eskuinera|Manhattaneko Lower East Side auzoko etxebizitza-eraikinak
1839an, New York hiriko lehen etxebizitza kolektiboak eraiki ziren, laster gaizkile, gazte delitugile eta krimen antolatuarentzako haztegi bihurtu zirenak. Etxetiarrak edo beren alokatzaileak ere ezagunak ziren beren gehiegizko alokairuengatik. *Beste erdia nola bizi den* liburuan, maizterren auzo bat seinalatzen da:

Ekintzaile askok, Upton Sinclairrek eta Jacob Riisek esaterako, alokairuko etxebizitzetan erreformak bultzatu zituzten. Horren ondorioz, 1901ean, New York estatuko Etxebizitza Kolektiboen Akta onartu zen baldintzak hobetzeko. Lege horren ondotik, hobekuntza gehiago etorri ziren. 1949an, Harry S. Truman presidenteak 1949ko Etxebizitza Legea sinatu zuen auzo marjinalak garbitu eta pobreentzako etxebizitzak berreraikitzeko.

Dakota&nbsp;(1884) New York hiriko luxuzko apartamentuen lehen eraikinetako bat izan zen. Hala ere, gehienek alokairuko etxebizitzak izaten jarraitzen zuten.

1950eko eta 1960ko hamarkadetan, aurrerapen garrantzitsuak egin ziren apartamentu-eraikinen diseinu arkitektonikoan. Horien artean, nabarmentzekoak dira 860-880&nbsp;Lake Shore Drive Apartments&nbsp;(1951), New Century Guild&nbsp;(1961), Marina City&nbsp;(1964) eta Lake Point Tower&nbsp;(1968) eraikinen diseinu berritzaileak.

Ameriketako Estatu Batuetan, *tenement* izendapena hiri handietako sekzio zaharrenetako alokairuko apartamentu merke eta oinarrizkoenei aplikatu ohi zaie. Apartamentu eraikin horietako asko igogailurik gabeko eta oinez igotzekoak dira, eta batzuek komun partekatuak dituzte, nahiz eta hori gero eta ezohikoagoa den. Argoteko *dingbat* terminoa 50eko eta 60ko hamarkadetako hiri-apartamentu merkeen eraikinak deskribatzeko erabiltzen da, pare gabeko fatxada eta sarritan bitxiak dituztenak eta apartamentu bloke oso baten barruan bereiziak izateko. Piloteen gainean eraikita egon ohi dira, eta azpian aparkalekua izaten dute.

### Jabetza motak 
Estatu Batuetan, jabetzak lau jabetza-motetako batean egon ohi dira, graduko letra batez adierazita. Kalifikazio horiek inbertsoreei eta higiezinen agenteei hizkuntza komun batez hitz egiten laguntzeko erabiltzen dira jabetza baten ezaugarriak eta egoera azkar ulertu ahal izateko. Hurrengoak dira:

«A mota»ko higiezinak luxuzko unitateak dira. 10 urte baino gutxiago izan ohi dituzte, eta, sarritan, apartamentu eraikin berriak eta luxuzkoak izaten dira. Batez besteko alokairu prezioak handiak dira, eta eremu geografiko desiragarrietan egon ohi dira. *Lepo zuri*ko langileak bizi dira bertan, eta maizterrak aukeratutakoak izan ohi dira.

«B mota»ko higiezinek 10 eta 25 urte bitarteko antzinatasuna izan dezakete. Ondo mantenduta egon ohi dira, eta, oinarrian, klase ertaineko maizterrak dituzte, bai *lepo zuri*ko langileena, bai *lepo urdin*ekoena. Batzuk aukeratutako maizterrak dira; beste batzuk, berriz, halabeharrezkoak.

«C mota»ko higiezinak azken 30 edo 40 urteetan eraiki ziren. Maizterrak langileak eta diru-sarrera txikiak edo ertainak izan ohi dituzte, eta alokairuak merkatukoak baino apalagoak dira. Maizter asko «bizi osorako» dira. Bestalde, maizterretako batzuk hasi berriak dira, eta baliteke alokairuen eskalan igotzen joatea diru-sarrerak handitu ahala.

«D mota»ko higiezinetan, 8. sekzioko (gobernuak diruz lagundutakoak) maizter asko bizi dira. Maila sozioekonomiko baxuko guneetan egon ohi dira.

## Adibide historikoak 
### Kolonaurreko Amerika 
Gaur egun Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldeko Pueblo herriek, X.&nbsp;mendez geroztik, etxebizitza handiak eraiki zituzten, hainbat gelarekin, horietako batzuk 900&nbsp;baino gehiagorekin.

Aro Klasikoan, Mesoamerikako Teotihuacan hirian, apartamentuak ez ziren soilik hiriko 200.000&nbsp;biztanletik gorako biztanleak hartzeko bitarteko estandarra, baizik eta aberastasunaren banaketa nahiko uniformea erakusten dute hiri osorako, baita estandar garaikideetarako ere.​ Gainera, herritar guztiak apartamentuetan bizi ziren, beste gizarte aurremodernoetan ez bezala, non apartamentuetan gizarteko behe-klaseko kideak bakarrik bizi baitziren, *insulae* erromatarrekin gertatzen den moduan, garaikide samarrak.

### Antzinako Erroma 
[thumb|K.o.&nbsp;II.&nbsp;mendearen hasierako [Antzinako Erromako etxebizitza motak|Antzinako Erromako apartamentu bloke baten hondakinak Ostian.]]
Antzinako Erroman, *insulae* (*insula* singularrean) izenekoak apartamentu-eraikin handiak ziren, non Erromako behe eta erdi mailako klaseak bizi ziren. Beheko solairua taberna, denda eta komertzioetarako zen, eta goikoaldea bizitzeko solairuak ziren. *Insulae* izenekoek, Erroman eta inperioko beste hiri batzuetan, hamar solairu edo gehiago zituzten, batzuk 200&nbsp;eskailera maila baino gehiagorekin.​ Zenbait enperadore, Augustotik hasita (K.a.&nbsp;30-K.o.&nbsp;14), 20-25&nbsp;m-ko altuera-mugak ezartzen saiatu ziren solairu askotako eraikinentzat, baina arrakasta mugatua izan zuten.​​ Beheko solairuetan, dendak edo familia aberatsak egoten ziren, eta goiko solairuak beheko klaseei alokatzen zitzaizkien.

### Antzinako eta Erdi Aroko Egipto 
Erdi Aroko arabiar-islamiar garaian, Egiptoko Fustat hiriburuan (Kairo zaharra), altuera handiko etxebizitza eraikin asko zeuden, batzuk, zazpi solairukoak, eta, dirudienez, ehunka pertsona bizi ziren bertan. X.&nbsp;mendean, Al-Muqaddasik minareteen.​ XI.&nbsp;mendean, Nasir Khusraw-ek apartamentu-eraikin horietako batzuk deskribatu zituen. Eraikin horiek 14&nbsp;solairuraino izaten zituzten, eta, azken solairuan, lorategia zuten teilatu lauan, eta, ureztatzeko, idiez erabilitako ur-gurpila zuten.

XVI. mende inguruan, gaur egungo Kairok ere apartamentu eraikin handiak zituen, non beheko bi solairuak merkataritza eta biltegiratze xedeetarako erabiltzen ziren eta goiko solairu anitzak maizterrei alokatzen zitzaizkien.

### Yemen 
[thumb|Adreiluzko dorre-etxeak [Xibam|Xibam-en, Wadi Hadhramaut, Yemen.]]
XVI.&nbsp;mendean, altuera handiko etxebizitza-eraikinak eraiki ziren Xibamen, Yemengo hirian. Xibam-eko etxe guztiak buztinezko adreiluzkoak dira, baina badira 500&nbsp;bat dorretxe 5&nbsp;solairutik 11&nbsp;solairura igotzen direnak, solairu bakoitza apartamentu batekin edo birekin. ​​«Basamortuko Manhattan» deitu izan diote Xibami.

### Antzinako Txina 
Txina hegoaldeko Hakka herriak erraz defendatzeko diseinaturiko bizitza komunaleko egiturak hartu zituen, *Weilongwu* (围龙屋) eta *Tulou* (土楼) formakoak. Azken horiek lurrezko eraikin handiak dira, itxiak eta gotortuak, hiru eta bost solairu bitartekoak eta laurogei familia ere hartzen dituztenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak