Eusko Ikaskuntza

thumb|Eusko Ikaskuntzaren irudia
**Eusko Ikaskuntza**, (gaztelaniaz *Sociedad de Estudios Vascos* eta frantsesez ''Société d'Études Basques*) (EI-SEV) erakunde zientifiko-kulturala da. 1918an Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroa Garaiko aldundiek sortu zuten, «euskal kultura garatzeko baliabide egonkor eta iraunkor gisa». *Asmoz eta Jakitez* goiburua du.

Iragana ulertzetik abiatuta, Eusko Ikaskuntzak lantzen dituen azterketetan eta ikerlanetan Euskal Gizartearen orainerako eta etorkizunerako formulazioak eta orientabideak sortzen dira.

Euskal Autonomia Erkidegoan, Nafarroako Foru Erkidegoan eta Ipar Euskal Herrian ofizialki hedatuta dagoen diziplinarteko zientzia-erakunde bakarra da.

Zientziarekin eta kulturarekin, berrikuntzarekin eta aurrerapen kolektiboarekin konpromiso aktiboa duten pertsonek osatzen dute erakundearen masa sozial zabala.

## Baloreak, helburuak eta Eginkizuna 
Eusko Ikaskuntzak honela aurkeztu izan du bere burua:Euskal Herriko gizarte-erronkei erantzun globalak eta bateratzaileak emateko elkargune zientifiko kulturala da Eusko Ikaskuntza. Etorkizuneko eszenatokiak eta estrategiak diseinatuta, herri garapenerako ikuspegi orokorra eta arnas luzekoa lantzen du, politika publikoen eta gizarte beharren mesedetan.

Bere bereizgarriak dira: Diziplinartekotasuna; Independentzia ideologikoa; Lurraldeen arteko zubilana: herrialde guztietan izan eta eragin; Erakude eta herritarren arteko elkarlana sortzeko espazioa: Akademikoak, agintariak, adituak, arituak eta herritarrak solasean jartzeko gaitasuna.

Eusko Ikaskuntzaren misioa proposamenak egitea da, erakunde publikoek eta herritarrek oro har gizarte-eredu hobearen bidean aurrera egin dezaten. Tresna erabilgarria izan nahi du, gizartearen erronkak eta premiak politika publiko eramateko.

Iragana ulertzetik abiatuta, Eusko Ikaskuntza begirada luzeaz arduratzen da. Lurraldeen berezitasunak kontuan hartuta eta oztopo administratiboak, ideologikoak eta gizarte mailakoak gaindituz, Euskal Herriaren eta/edo bertatik jakintza aztertu, ikertu eta zabaltzen du. Beti ere, euskal komunitate globalaren orainerako eta etorkizunerako formulazioak eta orientabideak sortzeko helburuarekin. Horretarako, eztabaida soziala eta herritarren partaidetza sustatzen ditu, gogoetarako guneak bultzatuta, ezberdinen artean adostutako proiektu bateratu eta eramangarri bat sendotzeko.

Adimen kolektiboa pizten du pertsona konprometituen artean hausnartzeko eta, elkarlanean aritzeko gaitasuna indartuz, denak proiektu berberari lotuta: Euskal Herri askotarikoa, kohesionatua eta solidarioa garatzea. 
* Pentsamendu ireki, anitz eta independenteko guneak sortzen ditu euskal gizartearen testuinguruan eta baita globalean ere.
* Ikuspuntu zientifiko, ireki eta diziplinartekoa abiapuntu duela, ikaskuntza, ikerkuntza eta ezagutza aplikatuaren sustapena bultzatzen du.
* Gizarte-erronka estrategikoei buruzko azterketa eta hausnarketa bultzatzen ditu, eta erantzun berritzaileak eskaintzen dizkie gai horiei. Euskal Herriaren eraldaketa ahalbideratzen du, gizartetik abiatuta eta gizartearekin bat.
* Gizarte-ehunaren artikulazioa katalizatzen du, kohesioa areagotze aldera.
* Berdintasun-irizpideekin dihardu eta belaunaldien arteko lana sustatzen du.
* Hainbat erakunderekin eta elkarterekin lankidetzan aritzen da ezagutza-sareak sortzeko.
* Komunikaziorako eta hedapenerako askotariko euskarriak erabiltzen ditu, sortutako ezagutza gizarteratzea eta gizarte-itzulkina bermatzeko xedearekin.
## Historia 
thumb|250px|eskuinera|Eusko Ikaskuntzaren I. Nazioarteko Kongresuaren ospakizuna Oñatin 1918an.
[thumb|250px|eskuinera|[1935. urtean ospatutako Eusko Ikaskuntzako biltzar iraunkorraren argazki baten erreprodukzioa. Zutik ezkerretik eskuinera, Anizeto Olano, Francisco Basterretxea, Joxe Migel Barandiaran, Claudio Armendaritz, Aita Donostia, Juan Allende Salazar, Angel Apraiz, Justo Garate, Manuel Irujo eta Pedro Garmendia. Eserita ezkerretik eskuinera, Julio Urkixo, Telesforo Aranzadi, Julian Elortza, Lerenboure doktorea, Juan Zaragueta eta Seber Altube.]]

Eusko Ikaskuntza 1918an Oñatin (Gipuzkoa) egindako biltzar batean sortu zen. Arturo Campión ohorezko lehendakaria izan zen hastapenetan. Miguel Primo de Riveraren diktadurapean, zailtasunak eduki zituen erakundeak, eta Espainiako Gerra Zibilean etenarazi zizkioten jarduerak Hego Euskal Herrian.

«Eusko Ikaskuntza sortarazi beharko zuen batzar nagusi baten ideia Angel Apraizena izan zen, Bilbon eman zuen hitzaldi batean azaldurikoa. Ideia zabaldu egin zen gero eta, euskal Aldundien laguntza zela bide eta erakunde zein partikular askoren atxikimendu beroari esker –Zuberoa eta Erronkaritik Karrantza eta Gobiaraneraino–, batzar handi hura egin ahal izan genuen».

Horrela azaltzen zuen Jose Migel Barandiaranek Eusko Ikaskuntzaren sorrera, 1918an Oñatin (Gipuzkoa) egindako Eusko Ikaskuntzaren I. Kongresuaren emaitza gisa, alegia.

Bere lehen urteetan Eusko Ikaskuntzak hiru Kongresu handi antolatu zituen (Eusko Ikaskuntzaren II. Kongresu, irakaskuntza eta arazo ekonomiko-sozialen ingurukoa, Iruñean, 1920an; Eusko Ikaskuntzaren III. Kongresua, Gernikan, 1922 urtean, hizkuntza eta irakaskuntzari buruzkoa; V. Kongresua, lanbiderako orientabide eta irakaskuntzari buruzkoa, Gasteizen, 1926an), bai eta beste bi Batzar ere, udal arazoez (1919) eta euskal arrantzaren egoeraz (1925) jardun zutenak.

Hasiera hartan, halaber, Eusko Ikaskuntzak Euskaltzaindia abiarazi zuen, geroko ikastolen oinarri teorikoak ezarri zituen eta euskarazko lehen eskola liburuak eginarazi zituen.

Era berean, metodologia eta goi kulturari buruzko ikastaroak antolatu, bekak eta pentsioak banatu eta laguntzak eman zituen arkeologia alorreko miaketa lanak egiteko, bai eta artxibologia eta dokumentazio alorreko lehen sistematizazioak bultzatu ere, eta Anuario de la Sociedad de Eusko Folklore zein *Revista Internacional de los Estudios Vascos*, *RIEV* aldizkarien argitalpena hartu zuen bere gain.

Primo de Riveraren diktaduraren garaian zailtasunak izan ondoren, hogeiko hamarkadaren amaieratik aurrera Eusko Ikaskuntzak gogo biziagoz ekin zion lanari, lehen Udako Ikastaroak (1927tik aurrera) antolatuz, elebitasuna irakaskuntzan aztertuz, Euskal Unibertsitatearen aldeko Batzorde bat eratuz, kongresu tradizioarekin lotuz, euskal arte herrikoiari eskainiriko V. Kongresuarekin (Bergara, 1930). Aldi berean, alderdien gaineko izaera zuen Autonomia Batzorde batek euskal historiaren lehen proiektu autonomikoa aurkeztu zuen 1931ko maiatzean, Lizarrako Estatutua izenez ezaguna dena.

Gerra Zibilaren ondoren Eusko Ikaskuntzaren jarduerak etenik gertatu ziren Hego Euskal Herrian, baina hala ere horrek ez zuen galarazi bi Kongresu egitea, Biarritzen (1948) eta Baionan (1954). Horiek, bost kontinenteetan barreiaturiko kultura jendea berriro biltzea bideratu zuten.

1978ko irailean, Oñatin bilduriko bazkideen Batzar Nagusiak Eusko Ikaskuntzaren jarduera berriro abiaraztea erabaki zuen, Jose Migel Barandiaran lehendakari izendatzen zuela, eta honek helburua finkatu zuen: «gure Elkartea euskal ikerkuntza eta ikaskuntza gunea izan dadin, hemengo eta mundu osoko euskalarien bilgune edo elkargunea».
[thumb|[Jean Michel Larrasket, Eusko Ikaskuntzako Ipar Euskal Herriko lehendakariordea (2012-2018)]]
Harrezkero, Eusko Ikaskuntza bere lan zientifiko eta kulturala garatzen ari da euskal kulturako lurralde guztietan.

Jose Migel Barandiaranen ondoren (1978-1991), hauek izan dira erakundeko buruak: Gregorio Monreal (1992-1996), Juan Jose Goiriena de Gandarias (1996-2002), Javier Retegi (2002-2008), José María Muñoa Ganuza (2008-2012),  Iñaki Dorronsoro (2012-2020) eta Ana Urkiza (2020-).

Jose Migel Barandiaran (1976-1991), Gregorio Monreal (1992-1996), Juan Jose Goiriena de Gandarias (1996-2002), Javier Retegi (2002ko abendutik-2008ko abendura), Jose Maria Muñoa (2008ko abenduaren 26tik-2012ko uztailera) eta Iñaki Dorronsoro Plazaola (2012-2020) izan dira erakundearen presidenteak. 2020ko irailaren 19tik Ana Urkiza da presidentea, erakundean kargu hori hartu duen lehenego emakumea izanik..

2010eko martxoaren 30ean, Eusko Ikaskuntzak bere bildumako 350.000 dokumentuak Interneten argitaratu zituen, Auñamendi Eusko Entziklopedian, Bernardo Estornes Lasaren *Enciclopedia Auñamendi* ospetsuko 150.000 artikuluekin batera. Internet bidez dohainik kontsulta daiteke entziklopedia hori.

2018an 100 urte bete zituen bere sorreratik eta Oñatin ospatu zuen ekitaldi jendetsu batean. Bertan, Eusko Ikaskuntzak etorkizunari begira Mendeurreneko Adierazpena plazaratu zuen. Honela zioen amaieran:

*“1918an Oñatin irudikatu ziren hainbat agertoki errealitate bihurtu dira neurri handian: lehen aldiz, euskal lurralde guztiek dituzte erakunde propioak, autogobernu maila ezberdinekin; baditugu kalitatezko sistemak hezkuntzan, osasunean eta gizarte babesean; nabarmen biziberritu dira euskara eta kultura; unibertsitateak sortu dira; euskal gizarteak bizi maila ona du eta bere erabakitzeko ahalmena areagotu egin da...”.*

Eusko Ikaskuntzaren mendeurreneko ibilbidea Euskaldunon Mendea, 1918-2018 : Eusko Ikaskuntza 100 urte argitapenean jasota dago.

Mendeurrenarekin Eusko Ikaskuntza biziberritu egin zen: bere egiteko fundazionala kokatu zuen berriro erakundearen ardatzean, eta horrenbestez berreskuratzen hasi zen euskal gizartean esleituta daukan tokia: Euskal Herriko gizarte-erronkei erantzun globalak eta bateratzaileak ematea, ezagutza kolektiboa piztuz, jakintza sortuz eta herritarrak ahaldunduz.

Egun, bere Kontseilu Errektorean Euskal Herriko lurralde oro daude ordezkatuta, bai erakunde (aldundi sortzaileak, Nafarroako Gobernua eta Euskal Hirigune Elkargoa) zein bazkideek hautatutako lurralde-ordezkarien bitartez.

### Lehen Batzarra 
## Argitalpenak 
Argitalpen nagusitzat *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria* (RIEV siglaz ezaguna) du. Baina beste aldizkari ugari editatu eta argitaratzen dituzte ikerketaren eta kulturaren alorrean, besteak beste,  *Vasconia. Cuadernos de Historia-Geografía* edo *Zainak. Cuadernos de Antropología-Etnografía,* OJS plataforma bitartez kudeatzen direnak. Era berean, sarean eta modu irekian *Auñamendi Eusko Entziklopledia*- Bernardo Estornés Lasa Funtsa jasota du, kontsulta irekita dagoen eusko entziklopedia, Euskal Herriaren tradizioa, oraina eta etorkizunaren arteko lotura jasotzen duenak.

Eta bilduma nabarmenak ere kaleratu dituzte, batzuk, oinarrizkoak Euskal Herriko edo EAEko kultura eta historiaren ikerketarako, hala nola. *Fuentes Documentales Medievales del País Vasco* *edo Obras completas del Padre Donostia.*

Euskal kantutegiaren funtsa digitalizatu eta on-line jarri du. Bost mila partiturez osatutako kantutegia da, eta kantu bakoitzeko deskribapena ematen da (izenburua, jasotze lekua eta data, letra eta abar), partitura eta musika MIDI formatuan esakintzen du.

Egoitza nagusia Donostian dago, Bergara kaleko 19. zenbakian, eta ordezkaritzak ditu Baionan, Bilbon, Donostian, Gasteizen eta Iruñean.

## Eremu Tematikoak 
* Etorkizuna irudikatu
* Errealitate sozio-kulturala
* Euskararen etorkizuna
* Egituraketa sozio-politikoa
* Eredu sozio-ekonomikoak

## Fundazioak 
* Asmoz Fundazioa
* Euskomedia Fundazioa (Itxita 2016an, 2018tik aurrera, edukiak Eusko Ikaskuntzaren web-gunean daude)
* José Miguel de Barandiaran Fundazioa

## Akademiak 
* Jakiunde, Zientzia, Arte eta Letren Akademia, 2007. urtean sortua
* Euskaltzaindia 1919. urtean sortu zen Eusko Ikaskuntzaren baitan, baina erakunde beregaina da gaur egunean.

## Banatzen dituen sariak 
Kulturako pertsona garrantzitsuei sari hauek antolatzen ditu Eusko Ikaskuntzak:

* Manuel Lekuona saria
* Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxaren Humanitate, Kultura, Arteak eta Gizarte Zientzien Saria
* ENE saria (Euskararen Nazioarteko Eguna)
* Eusko Ikaskuntza - Baiona Hiria Ohorezko Saria
* Eusko Ikaskuntza - Baiona Hiria Euskal Kulturaren Saria
* Eusko Ikaskuntza-Donibane Lohizuneko Musika Saria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ana Urkiza

## Kanpo estekak 
* EIren webgunea
*  Besteak beste Eusko Ikaskuntzaren dokumentu funtsa biltzen duen Auñamendi Eusko Entziklopedia, Interneten dohainik kontsultagai.
* Eusko Ikaskuntzaren sorrerari buruzko erreportajea *Argia'' astekarian
* "Eusko Ikaskuntza, 100 urte Asmoz ta Jakitez" dokumentala.