open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cēsisko gudua

**Cēsisko gudua** (; ; , ) Estoniako Independentzia Gerrako zein Letoniako Independentzia Gerrako gudu erabakigarria izan zen. Borroka gogorren ondoren, iparraldetik zetorren estoniar indar batek, letoniar unitatez lagunduta, Baltikoko alemaniarren erasoei aurre egin zien eta kontraerasoari ekin zion. Letoniako Cēsis inguruan gertatu zen.

## Aurrekariak 
Letoniak independentzia aldarrikatu zuen 1918an, baina ezin izan zuen Armada Gorriaren aurrerapena geldiarazi, Riga hiriburua sobietarren eskuetan geratu baitzen. Letoniako Errifledun eliteko tropa gorrien aurrerapena Alemaniako VI. Erreserba Gorputzak gelditu zuen. Rüdiger von der Goltz jeneralaren agindupeko Erreserba Gorputza Baltische Landeswehr, Freikorpseko Burdinazko Dibisioa eta Guardiako Erreserba Dibisioak osatzen zuten. Behin-behineko gobernuari leial zitzaizkion boluntario letoniarrak ere Baltische Landeswehrraren agindupean jarri zituzten. 1919ko apirilaren 16an, Apirileko Putscha izeneko estatu-kolpean, alemaniarrek Kārlis Ulmanisen gobernua kanporatu zuten, eta Letoniako Behin-behineko Gobernu Alemaniarra sortu zuten, Andrievs Niedra buru zuela. Hala ere, Letoniar Brigada, Jānis Balodis buru zuena, pasiboki alemaniarren agindupean geratu zen. Ekainaren 10ean, aliatuen bitartekaritzarekin, su-etena aldarrikatu zen, baina elkarrizketek porrot egin zuten eta ekainaren 19an borrokak berrabiarazi ziren.

## Gudua 
Burdinazko Dibisioak estoniar posizioak Ekainaren 19an eraso  zituen, Limbažitik gertu.

## Ondorioak 
Cēsisko gudua Estoniarentzat garaipen erabakigarria izan zen alemaniarren armadaren aurka. Estoniako III. Dibisioak Rigarantz aurrera egiten jarraitu zuen. Uztailaren 3an estoniarrak hiriaren kanpoaldean zeuden. Estoniak, Letoniak eta Alemaniarren aldeko Behin-behineko Gobernuak Strazdumuižako su-etena sinatu zuten Ententeren eskariz. Armistizioak Ulmanisen gobernua berrezarri zuen Rigan. Alemaniarrek Letoniatik alde egiteko agindua jaso zuten, Landeswehrra Letoniako gobernuaren agindupean jarri zuten eta Armada Gorriaren aurka borrokatzera bidali zuten. Hala ere, Ententeren aginduak saihesteko, soldadu alemaniar asko, alde egin beharrean, Mendebaldeko Errusiako Bolondresen Armadan sartu ziren, nominalki Armada Zuriaren menpean zegoen unitate militarra. Estonian bakea lortu bazen ere, Letonian eta Lituanian oraindik ere 1919ko abendura arte zenbait borroka eman ziren. 
thumb|276x276px|Letoniako egoera 1919ko ekainaren 22an, gudua baino egun bat lehenago.
Estoniak guduaren urteurrena Garaipenaren Eguna gisa ospatzen du, festa nazionala. Aldi-bereko Letoniarren guduaren oroipen-ekitaldiak ekainaren 22an ospatzen dira Cēsisgo Askatasunaren Monumentuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosa García García

**Rosa García García** (Madril, 1965eko urtarrilaren 17a) matematikaria, ekonomialaria eta enpresa zuzendaria da, Siemens AG enpresako presidente eta kontseilari delegatua izan zen Espainian, Alemaniako Merkataritza Ganberako presidentea Espainian eta Siemens Gamesa Renewable Energy sortu berriaren presidente ez exekutiboa eta Acerinox eta Bankinterreko kontseilari independentea izan zen. Gainera, Madrilgo Unibertsitate Europarreko Unibertsitate Aholku Batzordeko kidea da. Bere ibilbide profesionalaren zatirik handiena Ameriketako Estatu Batuetan egin du.  

Emakume Zuzendarien eta Enpresarien Espainiako Federazioak (FEDEPE) ematen duen "Emakume Zuzendarien Saria", Espainiako Zuzendarien Elkarteak (AED) ematen duen "Urteko Zuzendarien Saria" eta Emakume Enpresarien Espainiako Elkarteak (ASEME) ematen duen Emakume Zuzendarien Saria jaso ditu.

## Bizitza 
Madrilgo Unibertsitate Autonomoan Matematika Zientzietan lizentziatu zen. Ezkonduta dago eta hiru seme-alaba ditu.

### Lan ibilbidea 
Informazio Teknologien sektorean egin du bere ibilbidea. 1986. urtean hasi zen laguntza-teknikari gisa HSCn (material informatikoa banatzen duen Espainiako enpresa), eta handik gutxira NEC Group-en sartu zen, Laguntza Teknikoko zuzendari lanetan. Hiru urte beranduago WordPerfect enpresako Zuzendari Erregional izendatu zuten Espainian.

1991n, Microsoft Ibérican hasi zen lanean, Laguntza Teknikoko zuzendari lanetan, eta 1996 urtean Redmondeko (AEB) enpresa nagusira joan zen eta Steve Ballmer CEO eta presidentearekin batera lan egitera, Proiektu Estrategiko Korporatiboen zuzendari jarduteko.

2000 urtean, Microsofteko Partnerren Salmenta eta Marketineko zuzendari korporatibo izendatu zuten, eta, 2002 urteko maiatzean, Espainiara itzuli zen, Microsoft Ibéricak konpainiako presidente gisa zuen erantzukizun gorena bere gain hartzeko. 2008. urtean Microsoft Western Europe erakundeko presidenteorde izendatu zuten. 2011 urteko urriaren 1ean, Siemensen sartu zen Espainiako presidente eta kontseilari, Francisco Belil ordezkatuz. 2013 urteko irailaren 30etik, Acerinoxeko kontseilaria izan zen, eta Banestoko Administrazio Kontseiluan egon zen 2013 urteko apirilean Banco Santanderrekin bat egin zuen arte. Gero, Bankinterreko kontseilari independentea eta Alemaniako Merkataritza Ganberako presidentea hasi zen, berrikuntza eta lidergo gaietan ohiko kolaboratzailea lanetan hainbat hedabidetan.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Rosa García Zuzendaritzaren Aurrerapenerako Elkarteko (APD) kontseilaria eta Goi Zuzendaritzako Forumeko kidea da. 
* Emakume Zuzendarien eta Enpresarien Espainiako Federazioak (FEDEPE) ematen duen "Emakume Zuzendarien Saria"
* Espainiako Zuzendarien Elkarteak (AED) ematen duen "Urteko Zuzendarien Saria"
* Emakume Enpresarien Espainiako Elkarteak (ASEME) ematen duen Emakume Zuzendarien Saria
* Computerworld eta Computing Informazioaren Teknologietan espezializatutako aldizkarietan urteko zuzendari
* "Lana, familia eta norberaren bizitza uztartzeko Alares Sari Nazionala, zuzendarien kategorian".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minoru Genda

Japoniako Armada Inperialaren hegaldi ofiziala, JASDF jenerala eta politikaria izan zen. Pearl Harborko erasoa planifikatzen laguntzeagatik da ezaguna. Gerra ostean, Japoniako Aire Autodefentsa Indarreko hirugarren Estatu Nagusia izan zen.

## Kanpo estekak
Mitsuo Fuchida

Japoniako Armada Inperialaren Aire Zerbitzuko kapitaina japoniarra eta Bigarren Mundu Gerraren aurretik eta Bigarren Mundu Gerra bitartean Japoniako Armada Inperialean bonbardatzaileen behatzailea izan zen. 1941eko abenduaren 7an Pearl Harborko erasoan lehen olatua gidatu izanagatik da ezaguna. Chuichi Nagumo almiranteorde Chuichi Nagumo flotaren komandante nagusiaren menpe lanean, Fuchida aireko eraso osoaren koordinazioaz arduratu zen.

## Kanpo estekak
Nikolai Reek

**Nikolai Reek** (jaiotzez **Nikolai Bazykov**; Tallinn, Estonia, 1890eko urtarrilaren 20a - Ussollag, Perm, Sobietar Batasuna, 1942ko maiatzaren 8a) Estoniako Independentzia Gerran borrokatu zuen estoniar komandantea izan zen. Estoniako Askatasunaren Gurutzearen hiru mailak jaso zituen gutxiengoaren artean dago.

1910ean, Errusiako Inperioaren parte oraindik zen Txuguiev Akademia Militarrean graduatu zen. Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen, 1917an Nikolai Akademia Inperial Militarrean graduatu zen. Urte berean estoniar jatorriko unitateen partaide bihurtu zen eta hauen deuseztatzera arte Estatu Nagusiburu izan zen. Jarraian Estoniako Defentsaren Liga antolatu zuen Voro herrian. Estoniako Independentzia Gerran Reekek 5. Erregimendukoko lehen komandantea izan zen Viru Frontean. 1919ko urtarrilean 1. dibisioko Estatu Nagusiburu bihurtu zen eta apirilean 3. dibisioko Estatu Nagusiburu. Reekek paper garrantzitsua izan zuen Baltische Landeswehrraren aurkako gerran. 1919ko irailean koronel maila lortu zuen eta Viruko Fronteko Estatu Nagusiburu izan zen. Gerraren ondoren Reek Estoniako Estatu Nagusiburua, Defentsa ministroa eta 2. dibisioko komandantea izan zen. 1938an Reek teniente jeneral izendatu zuten. 1941ean, sobietarrek Estonia okupatu ondoren, sobietar okupazio-agintariek Reek atxilotu zuten,  Usollag gulagera bidaliz, eta hurrengo urtean exekutatu egin zuten.

Reekek Lāčplēsisen Ordenaren domina jaso zuen, Letoniako maila altueneko domina militarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naroa Elizalde Etxekolonea

**Naroa Elizalde Etxekolonea** (Zubieta, Nafarroa, 1997ko urriaren 31 - Zubieta, Nafarroa, 2025eko otsailaren 26a) pilotaria izan zen, emakumezkoen pilotaren aitzindarietako bat. 27 urte zituela hil zen.

## Bizitza 
Txikitatik, 6-7 urte zituenetik, izan zuen esku-pilota kirol maitea, bai jokatzeko, baita ikusteko ere. Hala pasatu zituen haurtzaroko momentu asko, Zubietako plazan eta eskolako patioan jokatzen, eta etxean, amatxirenean edo Herriko Ostatuan partidak ikusten. Pilotarako zaletasuna amaren aldetik etorri zitzaion; izan ere, osabek pilotan aritzea gustuko omen zuten, eta Jon Jaunarena Etxekolonea pilotari leitzarra lehengusua zuen. 

12-13 urterekin, ordea, jokatzeari utzi behar izan zion, garai hartan ez zelako beste neskarik pilotan aritzen, eta, hortaz, ez zegoelako haientzako txapelketarik. Edonola ere, entrenatzen jarraitu zuen, eta 17 urterekin Emakume Master Cupen berriro jokatzeari ekin zion. 

Ados Pilota klubaren sortzaileetako bat izan zen Elizalde, 2001ean, Maite Ruiz de Larramendi eta Iera Agirrerekin batera. Bertan, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Nafarroako 13 emakume bildu zituzten. Ados Pilota euskal pilotaren historian mugarri bat da: emakume pilotarien lehenengo klub profesionala sortzeko apustu sendoa. Helburu nagusia emakumeen parte-hartzea sustatzea du, kirol tradizional honetan aukera berdintasuna eta ikusgarritasuna emateko. 

Naroak Elizalde abizena soinean zeramala egin zuen profesionaletan debuta Leitzan 2021ko ekainaren 4an. Ttiki-ttikitatik Zubietako plazan hazi eta hezitako pilotari ttiki hark bere ametsa betetzeko aukera izan zuen orduan. Gerora, beste pilotari batzuek egin duten moduan, amari aitortza eginez, Etxekolonea abizenarekin aritu izan zen. 

Gainera, 2021eko maiatzean, Nafarroako Euskal Pilota Federakuntzak 2020-2024 plan estrategikoaren esparruan sortutako Emakumea eta Pilota Batzordeko kideetako bat izan zen. Erakunde honek kirolaren munduan emakumeen pilotari ahotsa eman nahi zion. Naroa Elizalde Andrea Lusarreta buru zuen taldeko kidea zen, eta bertan hainbat kirolarik eta pilotarien amek parte hartzen zuten. 

Ados Pilota eskolako haurren Sunbillako taldeaz ere arduratu zen Elizalde.

Azken urteetan, Adosek antolatutako txapelketetan parte hartu zuen. Hain zuzen ere, Adosen 2024ko Udaberri Torneoan lortu zuen mailarik onena ematea: bertan eskuratu zituen garaipenik garrantzitsuenak, eta azken txapela ere bertan jantzi zuen. 

Hasiera batean, aurrelari hasi bazen ere, atzera pasatu zen; hobeto ikusten zuen bere burua atzean, seguruago sentitzen zen, atzetik joko guztia ikusten zuelako.

## Aintzatespenak 
2025eko maiatzean, Ados emakume pilotari profesionalen taldeak *Bertso Pilota Txapelketa*ri *Etxeko Memoriala Bertso Pilota* izena jarri zioten, Naroa Elizalde Etxekolonea gogoan; izan ere, Bertso Pilota Txapelketan disfrutatzen zuen gehien, bertsoak ikaragarri gustatzen baitzitzaizkion. Txapelketa honetan hiru pilotari eta bertsolari batez osatutako lau talde izaten dira: Kukuprakak, Mitxoletak, Bitxilore eta Eguzkiloreak. Talde bakoitzean botilero lanak egiten dituzte bertsolariek. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Frantzisko Xabierkoaren mirakuluak

***San Frantzisko Xabierkoaren mirakuluak*** Peter Paul Rubens margolariak 1618-1619 artean egindako lana da. Olio mihise gaineko teknika erabili zuen. Lana Anberesko jesuiten eliza baterako (gaur egun Saint-Charles-Borromée eliza) egin zuen. Tamainu handia du: 535 × 395 zm. Vienako Kunsthistorisches Museumen erakusten da.

## Historia 
1621ean amaitutako Anberesko eliza barroko handiaren barruko dekoraziorako, jesuitek bertako artista aukeratu zuten, orduan bere ospearen gailurrean, Peter Paul Rubens. Erretaula bezala, Rubensek Jesusen Lagundiaren bi fundatzaile santuen bi mihise handi konposatu zituen: Ignazio Loiolakoa eta Frantzisko Xabierkoa. Poleen mekanismo burutsu baten bidez (jesuiten beste eliza batzuetan ere badago), pinturak txandaka erakuts zitezkeen.

Jesusen Lagundia 1773an debekatu zutenean, balioa zuen guztia arpilatu zioten elizari. Margolan hau, Rubensen beste lan batzuekin batera, Museo Inperialak erosi zuen 1776an, geroago Vienako Artearen Historiaren Museo bihurtu zena, eta bertan jarraitzen du gaur egun. XVIII. mendearen amaieran, Anberes eta Hego Herbehereak austriarren mende zeuden.

## Deskribapena 
Aginte jarrera batean, Xabierko San Frantziskoak, eliz ohitura tradizionalarekin eta nobizio baten laguntzarekin, eskuineko eskua bere oinetan dituen talde batzuen gainean jartzen du, ezkerreko eskuko hatz erakuslea zerura seinalatuz dagoen bitartean. Koadroaren behealdean, oraindik hilarriaren gainean eserita eta bere familiaz inguratuta dagoen hildako berpiztu bat agertzen da. Eskuinean itsu bat sendatzen da eta herren bat zutik geratzen da, osasuntsu. Santuaren oinetan beste pertsona batzuk daude; haien janzkerak ekialdekoak direla eta santuari adi entzuten diotela adierazten du margolanak.

Margolanaren goiko partean, hodei artean, Andre Maria ikusten dugu, aingeruez inguratuta. Eskuan kaliza, Jesu Kristoren sinboloa, erakusten du.

Santuaren aurrean, idolo pagano bat dago, neurri ikaragarriko tenplu batean; zerutik eroritako tximista batek eraitsi eta suntsitzen du, beste erlijio baten apaiza eta beste batzuen begien aurrean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* San Ignazio Loiolakoaren mirakulua

## Kanpo estekak
Bleptochiton

***Bleptochiton*** Oecophoridae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa *Bleptochiton leucotrigona* da.
## Espezieak
 {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q18523335} |sort=P225 |columns=number:#,P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera |row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda |thumb=100 |links=red }}

## Kanpo estekak
Jisaburō Ozawa

Bigarren Mundu Gerran Japoniako Armada Inperialeko almirantea izan zen. Ozawa-k hainbat komando garrantzitsu izan zituen itsasoan gatazkak iraun zuen bitartean (Hegoaldeko Espedizioen Flota, 3. Flota, 1. Flota Mugikorra eta Flota Konbinatua).

## Kanpo estekak
Cecidophyes nudus

***Cecidophyes nudus*** Eriophyidae familiako akaro espezie bat da, hainbat landareren hostoen gainazalean zezidioak eratzen dituena, San Benito belarrean (*Geum urbanum*) bereziki.

## Taxonomia 
Alfred Nalepa zoologo austriarrak deskribatu zuen Zientziarako 1891. urtean.

Sinonimo bat du, *Eriophyes nudus* (Nalepa, 1891)

## Agerpena 
Akaroa hostoen azpialdeko ileetan bizi da, baina hostoaren gainazalean kolore berde argi edo horixka duten zezidioak ikusten dira. Udaberrian, udan eta udazkenean nabaritzen da gehien bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alūksneko goi-lautada

**Alūksneko goi-lautada** () ekialdeko Letoniako mendialdea da, Vidzeme eskualde historikoan dagoena. Batzuetan **Ekialdeko Vidzemeko goi-lautada** diote, eskualdeko beste mendialdearekin, Vidzemeko goi-lautada edo "Erdialdeko Vidzemeko goi-lautada"rekin, ez nahasteko.

Gertuko Estonian zehar- non Haanjako goi-lautada izena duen- hedatzen da, biak Baltikoko Lur Garaien parte izanda.

Bere tontorrik altuena Dēliņkalns (271 m.) muinoa da.

Gauja and Daugava ibai-arroen arteko Uren banalerro osatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suur Munamägi

**Suur Munamägi** ( ahoskatua; ) Estoniako (eta Herrialde Baltikoetako) gailurrik altuena da, itsasoaren mailatik 318 metrora iristen delarik. Haanja herrixkatik gertu dago, Võruko konderrian, Estoniako hego-ekialdeko muturrean, Letoniako eta Errusiako mugetatik gertu. Tontorraren inguruko eskualdea — Haanjako goi-lautada — muinoz beterik dago.

## Toponimoa 
Suur Munamägi muinoari, iturri historikoetan, 1790ean *Munna Mäggi* eta  1798an *Mun̄a Mäggi* eta *Eyer Berg* zioten. Izena bere forma biribila arrautza () batekin konparatzetik dator. Metafora maiz gertatzen da oronimoetan, Võrumaa konderri historikoan gutxienez *Munamägi* izeneko 19 muino daudelako.

## Dorrea
Bere tontorrean Suur Munamägiko dorrea dago.

File:Sügisesära Munamäe jalamil.jpg|Muinoaren ikuspegia
File:Haanja kõrgustik.jpg|Muinoaren ikuspegia
File:Haanja Upland.jpg|Inguruko muino eta basoa
File:Suur-Munamäe vaatetorn.jpg|Suur Munamägiko dorrea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Narvako udaletxea

**Narvako udaletxea** (estonieraz: Narva raekoda) Estoniako Narva hiriko udal-eraikin historikoa da. Udaletxeko plazan dago (Raekoja plats), Tartuko Unibertsitateko Narva ikastetxearen ondoan.

## Historia 
Karlos XI.a Suediako erregeak hiriko agintariei agindu zien Narvako Udaletxea eraikitzeko eta eraikina Lübeckeko obra maisuaren, Georg Teuffelen, proiektuaren arabera eraiki zen. Udaletxearen eraikuntza 1668an hasi zen. eta eraikina 1671n amaitu zen. 1919an, Grabben maisu margolariak urrezko haize-orratz bat jarri zuen udaletxeko dorrearen goialdean, garabi bat. Eraikinaren barne-akaberako lanek beste lau urte iraun zuten.

Kalte larriak jasan zituen Bigarren Mundu Gerran: dorrea, teilatua eta sabaiak suntsitu zituzten, eta atarian eta eskaileran zegoen irudi multzoa larriki kaltetu zen.

Eraikina 1960 eta 1963 bitartean zaharberritu zuten, Henno Potti arkitektoaren eta H. Uuetalu ingeniariaren zuzendaritzapean.

Estoniako Sobietar Errepublika Sozialistaren garaian, udaletxearen eraikin zaharberrituan Narvako Aitzindarien Jauregia zegoen, Viktor Kingissepp izena duena.
1991n, Estoniako lehen eraikina izan zen, aire-defentsa zibilaren higiezin izendapena jaso zuena.
Fitxategi:Red_Narva.jpg|link=Fail:Red_Narva.jpg|alt=Raekoja tagakülg| Udaletxearen atzealdea
Fitxategi:Narva_raekoja_uks.JPG|link=Fail:Narva_raekoja_uks.JPG|alt=Raekoja portaal| Udaletxeko Ataria
Fitxategi:Narva_raekoda_2019.jpg|link=Fail:Narva_raekoda_2019.jpg|alt=Hoone küljelt| Eraikinaren alboetatik
Fitxategi:Narva_raekoda_Narva_linnusest.jpg|link=Fail:Narva_raekoda_Narva_linnusest.jpg|alt=Vaade hoonele Narva linnusest| Narvako gotorlekutik dagoen eraikinaren ikuspegia
Fitxategi:Narva_Town_Hall_lobby.jpg|link=Fail:Narva_Town_Hall_lobby.jpg|alt=Hoone sisevaade| Eraikinaren barnealdea

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Johnny Tillotson

**Johnny Tillotson** (Jacksonville, Florida, 1938ko apirilaren 20a – Los Angeles, 2025eko apirilaren 1a) estatubatuar pop abeslaria izan zen.

Txikitan hasi zen abesten eta 1958an bere lehen singlea argitaratu zuen. 1960ko hamarkadaren hasieran lortu zuen arrakastarik handiena, orduan hamar abesti jarri baitzituen Billboard zerrendako lehen hamar postuetan. Bere abesti ezagunenen artean *Poetry in Motion* nabarmentzen da.

### Albumak 
## Kanpo estekak
Burdin oxido

thumb|Burdin oxido pigmentua
[thumb|[Tinto (ibaia)|Tinto ibaiaren jaiotza, Nervatik gertu. Hainbeste burdin oxidoak dauden ezen bere urak gorriak diren.]]
**Burdin oxidoak** burdinaz eta oxigenoz osatutako konposatu kimikoak dira.

Honako konposatuak dira: oxidoak (hematita, magnetita, maghemita, β-Fe2O3, ε-Fe2O3, wüstita), edo hidroxidoak eta oxihidroxidoak (goethita, lepidokrozita, akaganeita, feroxihita, δ-FeOOH, goi-presioko FeO(OH), ferrihidrita, bernalita, Fe(OH)2).

Oxido horietako batzuk zeramikan erabiltzen dituzte, bereziki beiraztatuetan. Burdin oxidoek, beste metal batzuen oxidoek bezala, beira batzuen kolorea ematen dute tenperatura altuetan berotu ondoren. Pigmentu gisa ere erabiltzen dituzte.

## Burdin oxidoak 
* Burdin (II) oxidoa, antzina oxido ferrosoa ere deitua, FeO formulakoa. Oxido ferrosoaren hautsak leherketak eragin ditzake.
* Burdin (III) oxidoa, antzina oxido ferrikoa ere deitua, Fe2O3 formulakoa. Bere egoera naturalean hematita bezala ezagutzen dugu. Araztu ere egiten da, audioko eta informatikako biltegiratze magnetikoko euskarri gisa erabiltzeko. Burdinetan eta herdoildutako altzairuzko egituretan normalean ikusten den oxido-forma da, zubietatik automobil-karrozerietaraino erasotzen duena eta izugarri suntsitzailea dena.
* Burdin (II, III) oxidoa edo oxido ferroso ferrikoa (Fe3O4). Bere egoera naturalean magnetita esaten diote, burdina lortzeko iturri nagusietako bat den kolore beltzeko minerala. Oxido-forma hori gertatzen da burdina ur azpian oxidatzen denean, eta, horregatik, maiz aurkitzen da tankeen barruan edo itsasontzien flotazio-lerroaren azpian.

Burdin (III) oxidozko koloreen barietatea (urdina, berdea eta morea) ilunabarra simulatzen duena burdinak azken-aurreko energia-mailan elektroiak aldatzeko eta spina aldatzeko duen trebetasunari zor zaio batez ere. Hortik iguanen kamuflajea oxido hori larruazalean sartzearen ondorio dela uste dugu.

## Burdin hidroxidoak 
* Burdin (II) hidroxidoa Fe (OH)2. Kolore berdexkakoa da (*green rusts*).
* Burdin (III) hidroxidoa Fe (OH)3. Marroi iluna da.
* Burdin (III) oxihidroxidoa FeO (OH). Bere egoera naturalean goethita diote. Kolore gorri marroixka du. Mineral hauek ere osatzen dute: siderogel, limonita eta feroxihita; gainera, lepidokrozita izeneko aldaera bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pagomakor

**Artzanburu** Gipuzkoa eta Arabako Partzuergoko lurretan dagoen Aizkorriko Estazio Megalitikoan aurkituriko trikuharri bat da.

## Aurkikuntza 
Lontxo Ugartek aurkitu zuen 2010ean.
## Kokapena 
Pagomakor deritzon lekuan dago, Zelaibizkarretik Oltzara doan bidearen ondoan, basoa amaitzen den tokian. 1.140 metrotako altueran dago.

## Deskribapena 
Pagomakor trikuarriak 6'5 metrotako diametroa eta 40 cm-ko altuera du. Ganbara osatzen duten harlauzak ikusten dira, baina trikuharria kokaturik zegoen tumulua erabat suntsiturik dago.

Inguruko kareharria erabili zen trikuharriaren eraikuntzan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret dorre-handia

**Margaret dorre-handia** (, ) Estoniako Tallinn hirian dagoen dorre bat da. Gaur egun dorrea Estoniako Itsas Museoaren egoitza da.

Dorrea XVI. mendearen hasieran eraiki zen (1511tik 1530era), Erdi Aroko hiriko ate-sistema berreraikitzen ari zirela. Dorrearen izenaren etimologia hiriaren gotorlekuen zatirik handiena izatetik dator, 25 metroko diametroa, 20 metroko altuera eta 5 metroko lodiera duten hormak zituena. Hiriko porturako inbaditzaileen aurkako gotorlekua izateaz gain, itsasoz iristen ziren kanpoko bisitariak txunditzeko ere eraiki zen.

Dorrea *Pikk tänav* () bukaerako defentsa-egitura da. *Suur* Rannaväravekin (Kostaldeko Ate Handia) batera, XVI. mendeko arku bat, alboetan bi dorre dituena, Tallinngo portua defendatzeko balio izan zuen. Geroago, bolbora eta armak gordetzeko biltegi gisa erabili zen, eta gero espetxe bihurtu zen, eta 1917ko Iraultzan indarkeria agerraldi baten eszenatoki izan zen, langile, soldadu eta marinel mafia batek espetxezainak hil zituenean. 1920ko hamarkadan artisten etxe bihurtzeko planak zeuden. Dorrea 1978tik 1981era berreraiki zen Itsas Museoa kokatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dziarzhinskaia mendia

**Dziarzhinskaia mendia** (,  ahoskatua) Bielorrusiako punturik altuena da, Bielorrusiako mendikatean dagoelarik. Muinoak 345 metroko altuera du, eta Minsketik mendebaldera dago, Dziarzhinsk hiritik gertu, Skirmantava herrian. Muinoaren jatorrizko izena Sviataia mendia (, ) izan zen. 1958an, muinoari Dziarzhinskaia izena jarri zioten, Feliks Dzerzhinski txekaren sortzailearen omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Märjamaa (landa-udalerria)

**Märjamaa landa-udalerria** () Estoniako udalerria da, Rapla konderrian dagoena. 7.015 biztanle zituen (2012ko azaroan) eta 1.164 km2-ko azalera. Märjamaa landa-udalerria Estoniako udalerririk handiena izan zen azaleraz.

2017an Vigala landa-udalerriarekin eta Raikküla landa-udalerriko hiru herrirekin bat egin zuen landa-udalerri berri bat osatzeko (Märjamaa parrokia ere deitua).

## Pertsonak 
Jaan Kruus (1884–1942) estoniar armadako jenerala Sooniste parrokian jaio zen (gaur egun Märjamaa parrokiaren zati bat).

Paul von Rennenkampf Ekialdeko Frontea Lehen Mundu Gerrako jeneral errusiarra Konuvere herrixkan jaio zen (gaur egun Märjamaa parrokiaren zati bat).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pandivereko goi-lautada

**Pandivereko goi-lautada** () iparraldeko Estoniako mendialdea da, Järva eta Lääne-Viru konderrietan dagoena. Izena bere bihotzean dagoen Pandivere herritik datorkio. Mendialde karstiko hau Baltikoko goi-lautaden parte da eta iparraldean Rakvere eta Paide hiriak eta hegoaldean Võrtsjärv aintzira ditu. Bere barnean aintzira asko daude, nabarmenenak Selja eta Porkuni izanda.

Bere tontorrik altuena, Emumägi (166 m.), eskualdeko altuena ere bada. Kellavere Mägi (156 m.) eta Ebavere Mägi (146 m.) muinoak nabarmenak ere badira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asuntzeta Mendebaldea

**Asuntzeta Mendebaldea** Eskoriatzan dagoen tumulu bat da, Kurutzeberriko Estazio Megalitikoan.

## Aurkikuntza 
Juan San Martinek aurkitu zuen 1953. urtean. Ez da indusketarik egin oraindik.

## Kokapena 
Asuntzeta izeneko eremuan aurkitzen da. Alboan du Asuntzeta Ekialdea izeneko tumulua, 50 metro eskasera. Mendiola auzotik Arabara doan "mandobidean" dago, Isasi errekaren sakanetik 260 metrotara.

Itsas mailatik 640 metrotako altueran dago.

## Deskribapena 
15 metrotako diametroa duen tumuloa da, eta 1,20-1,10 metrotako altuera duten bi muino ditu. Erdiko kraterrak 2,50 metroko diametroa eta 0,50 metrotako sakonera ditu. Mendiko pista batek ekialdeko arkua moztu dio.

Inguruko hareharriak erabili zituzten tumulua eraikitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emumägi

**Emumägi** iparraldeko Estoniako gailurrik altuena da, itsasoaren mailatik 166,5 metrora iristen delarik. Emumäe herrixkatik gertu dago, Lääne-Viruko konderrian. Tontorraren inguruko eskualdea — Pandivereko goi-lautada — muinoz beterik dago. Munioa eta bere ingurukoak naturagune babestu batean daude.

Bere tontorrean 21,5 metro altuerako behaketa-dorrea dago. 

Leku hau estoniar folklorearekin lotua da. *Kalevipoeg* saga nazionalean aipatzen da. Bere sorkuntza mitikoa Kalevipoeg heroiaren txakurrari egozten zaio, Peetlako zingiran hondeatuz, mendia sortuko zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txomin Marañon Gorospe

**Txomin Marañon Gorospe** (Durango, Bizkaia, 1995eko apirilaren 16a) kirolaria, korrikalaria, txirrindularia eta Ibilketa Nordikoko oinarrizko irakaslea da. 2016an 3.000 metroko lasterketan Euskadiko txapelduna izan zen.   

## Kirol ibilbidea 
Umetatik kirol asko egin du, hasieran batez ere futbolean eta esku pilotan jardun zuen. Esku pilota utzi, eta futbolean jarraitu zuen; Kurutziaga Ikastolan lehenengo, eta gero Ezkurdin. Bere esanetan, ez da inoiz futbolari trebea izan, baina korrika asko egiten zuela esaten zioten, iraupen luzekoa zela. Beraz, 2014an futbola utzi eta bere kabuz hasi zen korrika egiten. Arrasateko lasterketa batean parte hartu, eta bosgarren bukatu zuen. Ondo moldatzen zela ikusi zuenez, pistara hurreratu zen eta Dabid García ezagutu nuen. 

2015eko irailean, Gorbeia Suzien mendi lasterketa lehiatu zuten Zeanuritik abiatuta. 22 kilometroko lasterketan Txomin Marañon durangarra (Durangaldea Running) junior mailako onena izan zen: 1.51.30. Unai Oria zaldibiarra izan zen txapelduna 1.50.03 denboraz. Emaitza horrekin mendi lasterketen Euskadiko Kopan bigarren amaitzea lortu zuen bere mailan.  

2016ko urtarrilaren 31n, Nazioarteko kros prestigiotsuaz batera, Euskadiko txapelketa izan zen Donostiako Hipodromoan diseinatutako zirkuituan. 23 urtez azpikoen mailan, Euskadiko azpitxapelduna izan zen.  

2016ko otsailean 3.000 metroko Euskadiko txapelduna izan zen.

2016ko irailean Zaldibiako herri lasterketako txapelduna izan zen eta Dabid Garcia taldekideak bigarren postua lortu zuen . 

2016ko irailean Elgoibarko Gau Kros Herrikoian (7.5 km) lehenengo eta bigarren sailkatu ziren Durangaldea Runnig taldeko durangarrak, Marañonek eta Garcíak, ikasleak eta irakasleak. 

2017ko urtarrilean Bizkaiko kros txapelketaren XCIII. edizioa izan zen Abadiñon. Kategoria absolutuan txapeldunordea izatea lortu zuen eta txapelduna 23 urtez azpikoan.

2017ko maiatzean Durangaldea Running taldeko June Arbeo iurretarrak eta Txomin Marañon durangarrak osatutako atleta bikoteak nagusitu ziren Markina-Xemeingo Binakako Kros Mistoaren lehen edizioan. Hirugarren sailkatuak ere taldekideak izan ziren, Nora eta Luis Narbaiza zaldibartarrak. Bigarren postua Lide Azkuek eta Iñigo Ansolak osatutako bikoteak lortu zuen.

2018ko urrian, Ermuan Jose Merino Memorialaren XXXI. edizioan Txomin Marañon izan zen garaile gizonezko kategorian 34 min 13 seg denborarekin.  

### Txirrindulari 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tallinngo udal antzokia

**Tallinngo udal antzokia** () Estoniako Tallinn hiriko Kesklinn barrutian dagoen antzoki bat da.

## Deskribapena 
Udal Antzokia 1965ean sortu zen *Estoniako* *Gaztediaren* *Antzokia* izenarekin. 1992an, Estoniak independentzia berreskuratu zueneaan, Elmo Nüganen bihurtu zen zuzendari artistiko.1994an antzokiak Tallinngo Udal Antzokia izena hartu zuen

Bere arkitektura bakarra da da eta elkarri lotutako Erdi Aroko 16 merkatari-etxek osatzen dute. Bi urtean behin, neguan, nazioarteko antzerki jaialdia antolatzen du.

## Bertan antzeztu duten antzezleak 
* Jüri Järvet (1965-1967)
* Viiu Härm (1965-1971)
* Mikk Mikiver (1965-1974)
* Liina Orlova (1965-1972)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wieżyca (mendia)

**Wieżyca** (; ) Poloniako iparraldean, Kaxubiako eskualde historikoan, dagoen muinoa da, Gdańsketik 40 kilometro hego-mendebaldera. Itsasoaren mailatik 328,7 metrora, Polonia erdialdeko eta iparraldeko tontorrik altuena da. Baso batek tontorra estaltzen du, eta muinoa antzinako eslaviarren gurtza paganorako lekua izan zen. Wieżyca turismo gune ezaguna da, eski-pista eta teleaulkia dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Viru hezegunea

**Viru hezegunea** () Estoniako zohikaztegi ezagun bat da, Lahemaa Parke Nazionalean aurkitzen dena.

Harju konderrian dago, Lääne-Viru konderriaren mugatik hurbil. Bigarren horrek ematen dio izena hezeguneari. 235 hektareatako azalera hartzen du hezeguneak.

## Sorrera 
Glaziarren atzerakada betean izotza urtu eta ura pilatzearen ondorioz sorturiko hezegunea da. Hasiera batean aintzira bat sortu zen baina urez gainezka egin eta gaur egun zingira zabal bat da. 

Urtero zohikatza milimetro bat pilatzen ela jakinda eta dagoeneko 3 metrotako geruza osatzen duenez, zohikaztegiak 3000 urte inguru dituela kalkulatzen da.

## Landaredia 
Estoniako goroldio arruntak lehorrean aurkitzen dira; Palumen goroldioa eta belardi arrunteko goroldioa. Oihanpea nahiko urria da: txilarra, ahabi gorria, ahabia, *Melampyrum* belarra eta, udazkenean, jateko hainbat perretxiko daude. Pinuez gain, ez dago zuhaixkarik, ezta beste zuhaitzik ere.

Likenentzako habitat egokia dira txilardiak. Zuhaixka espezie ohikoenak lore purpurazko txilarra, sarpoil usaintsua eta *Cladonia arbuscula* oihanpean. Zingiretan landare haragijaleak ere aurkitzen dira, hala nola, *Drosera rotundifolia* eta *Drosera* *anglica*.. Ibilbidean zohikaztegiko floraren, antzinako hareazko dunen eta basoaren inguruko informazioa dago eta ibilbidearen erdian behaketa dorre bat ere bai.

## Iruditegia 

Irudi:Viru Raba Aerofoto.jpg
Irudi:Viru Raba Laukad.jpg
Irudi:Viru Bog, Parque Nacional Lahemaa, Estonia, 2012-08-12, DD 12.JPG
Irudi:Sunrise at viru bog.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sara Giménez Giménez

**Sara Giménez Giménez** (Huesca, Aragoi, 1977ko urtarrilaren 19a) ijito etniako abokatu, politikaria eta ekintzailea da, ijitoen kolektiboa gizarteratzeko egiten duen borrokarengatik nabarmentzen da. Gainera, gutxiengoek arrazarengatik edo sexu-joerarengatik jasaten dituzten desberdintasunen aurka egiten du borroka.

## Bizitza 
Zuzenbidea ikasi zuen Zaragozako Unibertsitatean, eta Giza Eskubideei buruzko Graduondokoa Euskal Herriko Unibertsitatean. Gobernuz Kanpoko Erakundeen (GKE) zuzendaritzan eta kudeaketan ere trebatu da, eta adingabeetan, atzerritartasunean eta zuzenbide penalean espezializatutako ikasketak egin ditu, besteak beste.

### Lan ibilbidea 
Ijitoen Idazkaritza Fundazioko (FSG) Berdintasun eta Diskriminazioaren aurkako Saileko arduradun gisa, zuzeneko laguntza juridikoa eman zuen epaitegietan diskriminazio-kasuak defendatzeko, eta '*Discriminación y comunidad gitana* (euskaraz: Diskriminazioa eta ijitoen komunitatea)' urteko txostena zuzendu zuen. Kasu aipagarrienetako batzuk hauexek izan ziren: 2013 urteko abenduan Bartzelonako Probintzia Auzitegian aldeko epaia eman zuen Bartzelonako ijito errumaniar batena, eta 2009 urteko abenduan Giza Eskubideen Europako Auzitegian ere aldekoa izan zen Mª Luisa Muñoz “La Nena” alargun ijitoaren kasua.

2018 urteko martxoaren 21ean hasi zuen bere ibilbidea Arrazakeriaren eta Intolerantziaren aurkako Europako Batzordeko (ECRI) kide lanetan, eta arrazakeriaren eta bestelako intolerantzia moduen inguruko legeak, politikak eta neurriak kontrolatzeko eta berrikusteko lanean jarduteko bertan.

2021eko ekainean Secretariado Gitano Fundazioko presidente lanetan hasi zen, 2019an Patronatuan presidenteordea izan ostean.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2014an, Gizarte Erantzukizunaren Saria, ijitoen komunitatea sustatzeko konpromisoarengatik, ARAME Emakume Enpresari eta Profesionalen Aragoiko Elkartearen eskutik.

* CERMI 2022 saria, CERMI Mujeres Fundazioak emandakoa 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sara Giménez Giménez. European Commission against Racism and Intolerance. ()
* Elkarrizketa El Intermedio - La Sextan. 2018.
* Sara Gimenezi elkarrizketa Aragón TV-n. 2018.
* EuropaPress-erako elkarrizketa. 2013.
Rudens

**Rudens** Plauto erromatar egilearen lana da. Bere izena latinetik "Soka" bezala itzultzen da. Erromatar komedia bat da. Piratek bere gurasoak bahitu zizkioten Palestra gazte bat bere aitarekin, Daemonesekin, ironikoki nola topo egiten duen deskribatzen du, Labrax proxenetari esker. Obra Zireneko kostaldean girotzen da, Afrikako iparraldean, baina pertsonaiak Mediterraneoko hainbat hiritatik datoz, batez ere Atenasetik.

Obraren data ezezaguna da, baina batez besteko musika-pasarte kopurua dela eta, Plautoren tarteko aldikoa dela uste da, K.a. 200. urtearen inguruan.

## Argumentua 
Zirenetik ihesi doan lenoi anker eta barbaro bat, bere bi esklabo preziaturekin, ia portuaren aurrean hondoratzen da. Neskak eskife hauskor batean salbatzen dira, eta Venus jainkosaren tenplu bakarti batera joaten dira, non hura gordetzen duen andre zahar agurgarriak abegi egiten dien.

Proxeneta ere olatuek botatzen dute hondartzara, eta neska gazteak non dauden jakiten duenean, santutegi sakratutik indarrez atera nahi izaten ditu. Agure koitadu bat, jainkosaren tenplutik hurbil dagoen zelai txiki bat lantzen duena, korrika doa bere jendearekin errugabetasuna babestera eta sakrilegioa erreprimitzera. Zeruak bere bertutea saritzen du, zeren defendatzen duen neska ahuletako bat bere alaba baita, zeinaren galera aspaldidanik baitarama negarrez, bere onera itzultzeko esperantzarik gabe.

Probidentziaren ondorioz, agurearen esklabo batek lupus zitalaren maleta bat aurkitu du itsas ertzean, besteak beste, familiak neska gaztea ezagutzeko erabili behar zituen gauzak gordetzeko kutxatila bat zuena. Aita zaharrak, pozez distiratsu, besoak zabaltzen dizkio bere bihotzeko alabari.

## Kanpo estekak
Bielorrusiako mendikatea

**Bielorrusiako mendikatea** (; ) ipar-mendebaldeko herrialde horretako mendialdea da. Bizkar hau, beheko muinoez osaturik, 500 kilometrotan zehar mendebalde-hego-mendebaldetik ekialde-ipar-ekialderantz doa, Poloniaren mugatik gertu Brest inguruko eskualdetik Smolensk errusiar hiriraino.

Katearen osaera geologikoa sedimentu glazialak eta alubialak dituzten morrenak dira gehienbat.

Katea bera "lur garaiak" izeneko ataletan banatuta dago. Lur garai horiek ibai-ibar batzuek sortzen dituzte, eta kate osoan zehar ebakitzen dituzte. Honako hauek dira hamar elementu geografikoak, mendebaldetik ekialdera:

* Hrodnako lur garaia
* Vawkaviskeko lur garaia
* Scharako harana
* Navahrudakeko lur garaia
* Niemen ibaiaren harana
* Minskeko lur garaia
* Berezina ibaiaren harana
* Daugava eta Vitebsk-Nevelgo lur garaiak
* Dnieperreko lur garaia
* Orxako lur garaia
* Errusiarekin ekialdeko mugan zehar lur garaien amaierako talde bat.

Katearen eta Bielorrusia osoaren goragunerik handiena Dziarzhinskaia mendia da (365 m).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Peñota

**La Peñota**, Espainiako Guadarramako mendilerroan dagoen mendi bat da, Erdialdeko Sisteman. 1.945 metroko garaiera du.

Madrilgo Erkidegoa eta Gaztela eta Leon erkidegoko Segoviako probintziaren mugan dago.
Mehmed Talat Pasharen bigarren gobernua

Mehmed Talat Pasha Otomandar Inperioko lider garrantzitsuenetako bat izan zen Lehen Mundu Gerran, batez ere 1917tik 1918ra Bisir Handia (lehen ministroa) rolean. 1918ko uztaila eta urria bitartean gobernatu zuen, eta erabakigarria izan zen Otomandar Inperioak gerran izandako porrotaren testuinguruan.

Testuingurua eta egoera politikoa 1918an: 1918an, Otomandar Inperioaren egoera militarra desesperatua bihurtu zen. Otomandar armada porrotak jasaten ari zen hainbat frontetan, eta potentzia aliatuek, bereziki Erresuma Batuak eta Frantziak, aurrera egin zuten arrakastaz. Gainera, Otomandar Inperioaren erorketak berehalakoa zirudien, porroten eta barne- eta kanpo-presioen ondorioz.

### Talaat Pasharen gobernua aldi horretan: 
* Porrot militarra eta norabide aldaketa: 1918ko erdialdean, Otomandar Inperioa ia erabateko kolapsoan zegoen. Fronte palestinarreko erasoaldiak, non indar otomandarrak britainiarrek garaitu zituzten, eta Damaskoren erorketak, funtsezko lurraldeen gaineko kontrolaren galera sinbolizatu zuten. 1918ko abuztuan, Otomandar Inperioak kolpe erabakigarria jasan zuen Megiddoko guduan, eta, ondorioz, erretiratze orokorra gertatu zen.

* Barne ezegonkortasuna: Talaat, gerraren kudeaketan figura nagusia izan zena, babesa galtzen ari zen, bai gobernuaren barruan, bai herritarren artean. Nahigabe giroa nabarmena zen, gerrak Inperioaren ekonomia suntsitu baitzuen, eta herritarren sufrimendua oso handia zen elikagai eskasiagatik eta inflazioagatik.

* Bake negoziazioak: Porrot militarraren aurrean, Talaat Pasha eta bere gobernua irtenbide diplomatiko baten bila hasi ziren. Hala ere, potentzia aliatuekin modu eraginkorrean negoziatzeko zuen gaitasuna mugatua zen, eta planteatzen ari ziren errendizio baldintzak gero eta gogorragoak ziren Otomandar Inperioarentzat.

* Talaateko gobernuaren amaiera: 1918ko urriaren hasieran, Otomandar Inperioak amore ematea onartu zuen, 1918ko urriaren 30ean Mudrosen armistizioa sinatu ondoren, Otomandar Inperioaren eta potentzia aliatuen arteko liskarrak amaitzen zituen akordio bat. Talat Pasha, gerran zehar otomandar gobernuaren figura boteretsuenetako bat izan zena, ez zen luzaro iraun armistizio hau sinatu ondoren. Gerraren arduradun nagusietako bat izan zen, eta armeniarren genozidioan parte hartu izanak (bere agintaldian gertatu zena) oso figura eztabaidagarria bihurtu zuen.

* Erorketa eta erbestea: Armistizioa sinatu ondoren, Talat kide zuen turkiar gazteen gobernua berehala erori zen. 1918ko azaroan, Talatek Alemaniara ihes egin zuen, barne-presiotik eta gerran zehar egindako ankerkeriekin lotutako kritiketatik ihes egiteko. Garai hartan bere gobernua, beraz, etsipenak eta ezegonkortasunak markatu zuten, Otomandar Inperioaren berehalako xedearekin.

## Kabinetea 
## Ikus, gainera 
* Mehmed Talat Pasharen lehen gobernua
Wu Yanni

**Wu Yanni** (1997ko uztailaren 28a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tamon Yamaguchi

Japoniako Armada Inperialeko almirantea izan zen, Bigarren Sino-Japoniar Gerran eta Pazifikoko Gerran Bigarren Mundu Gerran. Yamaguchiren garraiolari indarra Pearl Harbor-en aurkako erasoaren parte izan zen. Ondoren, Midway-ko guduan parte hartu zuen, non ekintzan hil zen, eta Hiryū hegazkin-ontziarekin jaistea aukeratu zuen, USS Enterprise eta USS Yorktown-eko hegazkinek elbarrituta geratu zenean.

## Kanpo estekak
Tulsi Gabbard

**Tulsi Gabbard** (Leloaloa, Samoa Estatubatuarra, 1981eko apirilaren 12a) estatubatuar politikaria eta militarra da. 2025ean, Donald Trump presidentearen bigarren agintaldian, Inteligentzia Nazionalaren Zuzendari izendatu zuten. 2021ean AEBetako Armadako erreserbako teniente koronel maila lortu zuen. Hawaiiko 2. kongresu barrutiko AEBetako ordezkari gisa aritu zen 2013tik 2021era. Demokrata ohia, 2024an Alderdi Errepublikanoan sartu zen, trumpismoaren ildoarekin bat.

## Biografia 
Gabbard 1981eko apirilaren 12an jaio zen Leloaloan, Maʻopūtasi konderrian, Samoa Estatubatuarreko Tutuila uharte nagusian. 1983an, Gabbardek bi urte zituenean, bere familia Hawaiira joan zen bizitzera, non lehenago gurasoak 1970eko hamarkadaren amaieran bizi izan ziren. Aitak jatorri etniko bitarikoa du, samoar eta europar.

Gabbarden haurtzaroa Hawaiin izan zen  eta etxean eskolatua izan zen gehienbat, Filipinetako nesken eskola batean bi urtez izan ezik. Gabbard hindua da, baina ez jatorri etnikoz edo familiagatik, baizik eta nerabezaroan hindu izatea erabaki zuelako. Bhagavad Gita testu indiar zaharra gogoko du, eta hartatik fedea eta karma bezalako gaiak bereganatu dituela esan izan du. Yoga eta arte martzialak ere praktikatu izan ditu. "publiko gatibu bati eskoletan sexuaren inguruko woke balioak doktrinatzea". 

Ildo berri honetatik ondorioztatu zitekeen bezala, 2022an Alderdi Demokrata utzi zuen. 2022ko urriaren 11n, erabaki hori jakinarazi zuenean, alderdiko zuzendaritzari leporatu zion "koldarki woke izatea, pertsona zurien aurkako arrazakeria, fedea eta espiritualtasuna duen jendeari etsaigoa, eta gerra nuklearrera hurbiltzeko" politika egitea. 

2022ko abuztuan, Gabbard *Tucker Carlson* *Tonight* saioan gonbidatu gisa hasi zen, Tucker Carlson eskuin-muturreko kazetariaren ondoan. Fox News kateko beste program batzuetan ere agertzen hasi zen.  

Biratze politiko horren zantzu batzuk aurretik ere salatu zituzten batzuek, bereziki Errusiarekiko jarreran. 2019tik iritzi-esparru politiko askotan Vladimir Putinen aldekotzat eta errusiarren *satortzat* jo izan dute Gabbard.  2022ko otsailaren 23an, Errusiak Ukraina inbaditu zuen egunean, Gabbardek zera adierazi zuen: "Gerra eta sufrimendu hau erraz saihestu zitekeen Joe Bidenen administrazioak eta NATOk Errusiaren segurtasun kezka legitimoak kontuan hartu  izan balitu". Harrezkero, Ukrainaren eta Errusiaren arteko gatazkan, Trump bezalatsu, posizio anbiguo batean ibili zen Gabbard. 

### Alderdi Errepublikanoko kide 
2024an, Gabbardek Donald Trumpekin bat egin zuen presidentetzarako hauteskundeetarako, eta urte berean sartu zen Alderdi Errepublikanoan. 

Donald Trump presidente aukeratu zutenean bigarrengoz, bere bigarren agintaldiaren hasieran, 2025ean, Inteligentzia Nazionalaren Zuzendari izendatu zuten. 8. zuzendaria da kargu horetan, 2004an sortutako gobernu kargu batean, zeinak 2001eko atentatuen ondoren, koordinatzen dituen adar desberdinetako inteligentzia zerbitzuak (Armadarenak, CIArenak, FBI barne erakundearenak...). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Díaz García

**Marta Díaz García** (Sevilla, Andaluzia, 2000ko urriaren 30a) Interneteko ospetsua, enpresaburua eta modeloa da. 2023an *La vida de Marta Díaz* dokuseriearen protagonista izan zen Prime Videon.

## Bizitza 
Marta Diaz Sevillan jaio zen, baina txikitatik Madrilen bizi izan da. David Diaz (1997) youtuberraren ahizpa gazteena da. Nebak AlphaSniper97 izenez da ezaguna, eta ia bost milioi harpidedun ditu bideoen plataforman (YouTube). Hain zuzen ere, bere nebaren kanalaren bidez eman zen ezagutzera, eta noizean behin agertzen zen, TheGrefgekin batera. Txikitatik zaldiketa praktikatu izan du, doma lehiaketetan parte hartuz. 2018 urtean Batxilergoa bukatu eta Selektibitateko probak egin zituen. 

### Lan ibilbidea 
Selektibitatea amaitzean erabaki zuen ikasketak utzi eta profesionalki sare sozialetan edukia sortzen aritzea, bereziki YouTuben eta TikTok-en.

2023ko urrian estreinatu zen La vida de *Marta Díaz* en Prime Video, Mediaset Españak Producciones Mandarinarekin elkarlanean ekoitzitako dokuserie bat. 2024 urteko urtarrilean, *El desafío* saioaren laugarren denboraldiko lehiakideetako bat izan zen, Antena 3en emana, ikus-entzule gehien zuen ordutegian.

2019tik 2023ra bitartean, harreman sentimentala izan zuen Sergio Reguilon futbolariarekin, Sevilla FC taldeko jokalaria, geroago Tottenham eta Atletico Madril taldean aritu zena.

## Lanak 
### Liburuak 
* *Todo lo que nunca te dije* (euskaraz: Inoiz esan ez nizun guztia) (2019)

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2022an, Forbesek *Lifestyleko influencer* onenaren saria eman zion.
* 2023an, *Lifestyle idolo saria*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Marta Díaz FilmAffinityn.
Carl Enckell

**Carl Johan Alexis Enckell** (San Petersburgo, 1876ko ekainaren 7a – Helsinki, 1959ko martxoaren 26a) finlandiar politikari eta diplomazialaria izan zen.

Bere aita bezala, errusiar armadako kidea izan zen eta Errusiar Guardia Inperialean zerbitzatu zuen. Soldatarekin pozik ez zegoenez, ingeniaritza ikasi zuen Alemanian, eta 1903an graduatu ondoren, papergintzako eta ontzigintzako hainbat enpresatan lan egin zuen.

1917ko Urriko Iraultzaren ondoren, Finlandiako Dukerri Handiaren ordezkari izendatu zuten San Petersburgon, eta 1917ko abenduko Finlandiaren Independentzia Aldarrikapenaren ondoren, estatu berriaren nazioarteko onarpenerako lan egin zuen. Hurrengo urteetan, Finlandiako enbaxadore izan zen Parisen eta Nazioen Ligan, eta Kanpo Arazoetako ministro hainbat gobernutan.

1920ko hamarkadan politika utzi eta finantza-sektorean lan egin zuen. 1944an itzuli zen Kanpo Arazoetako ministro izendatu zutenean, eta Moskuko Armistizioa sinatu zuen, Jarraipenaren Gerrari amaiera eman ziona. 1947an Parisko Ituna sinatu zuen Finlandiaren ordezkari gisa. Kanpo Arazoetako ministro karguan jarraitu zuen 1950era arte eta Sobietar Batasunarekin lankidetzan aritzeko Finlandiako doktrina politikoa ezarri zuen.

Finlandiako lehen ministroa izan zen behin-behinean 1946ko martxoaren 9tik 26ra, Juho Kusti Paasikiviren dimisioaren ondoren.
Baltikoko goi-lautadak

**Baltikoko goi-lautadak** ( edo *Nördlicher Landrücken*) 200 kilometro inguruko zabalerako morrena-muino kate bat da, Jutlandiatik Estoniaraino hegoaldeko Itsaso Baltikoarekin muga osatzen duena.

## Geografia 
Goraguneak, Wieżycan () itsasoaren mailatik (NN) 329 metroko altuerara iristen direnak, Ekialdeko Europako ordokiaren mendebaldeko zatia osatzen dute. Iparraldean, epeka epeka jaisten dira Finlandiako golkoraino. Ekialdera, Bielorrusiako mendikatearekin elkartzen dira; hego-ekialdera, berriz, Polesiako sakonunean hondoratzen dira pixkanaka. Hegoaldean, Vistulako arroa hedatzen da. Mendebaldean goi-lautadak Ipar Alemaniako lautadarekin muga egiten dute, eta ipar-mendebaldean Schleswig-Holsteingo goi-lautadetatik Ipar itsasora jaisten da lurra.

Oder, Vistula, Niemen eta Daugava ibaiek Baltikoko goi-lautadak zeharkatzen dituzte. Mendebaldetik ekialdera, honako mendikate hauek osatzen dituzte goi-lautadak: Angeln, Schwansen, Hütten muinoak, Daniar basoa, Suitzar Holstein, Mecklenburgeko Suitza, Pomeraniar aintzira-lautada (non Wieżyca dagoen), Masuriako Aintzira-Barrutia (Wzgórza Szeskie -- duena), Sudoviar goi-lautada eta Lituaniako Behe Lautada.

## Ekonomia, turismoa eta paisaia 
Morrena lurzoruko paisaia baxu eta kulunkaria emankorra da, eta nekazaritza oso emankorra jasaten du. Aintzira-katea eta glaziar mihiek sortutako lekuak opor-leku ezagunak dira. Eremu pobreenak eta hareatsuak (ad. Schorfheide, Tucheler Heide, Rominter Heide) pinudiek estaltzen dituzte neurri handi batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mare Vint

**Mare Vint** (**Mare Mänd** jaioa; 1942ko irailaren 15a - 2020ko maiatzaren 10a) estoniar artista grafikoa izan zen. Bere lanean, Vintek "paisaia ideal" bat irudikatu zuen gehienbat.

## Biografia 
Vint Tallinnen jaio zen, eta 1961ean Bigarren Hezkuntzako 9. mailan graduatu zen. 
1962tik 1967ra, Estoniako SSR Estatuko Arte Institutuan ikasi zuen, eta beirazko artista gisa graduatu zen.
1967tik 1969ra, Bigarren Hezkuntzako arte-irakasle gisa lan egin zuen Tallinnen, gero freelance artista gisa. 
Estoniako Artisten Akademiako kide izan zen 1973tik.

Tintazko eta arkatzezko marrazketan lan egin zuen, eta litografian batez ere 1972tik. 
1960ko hamarkadaren bigarren erdiko eta 1970eko hamarkadaren hasierako Mare Vint-en obran estilo bat sortu zen, marrazkien zuri-beltzeko kontrastea ezaugarri duena, zeinetan kolorea baldintzatuagoa den.

Jaan Jensen saria jaso zuen 1985ean, Kristjan Raud saria 2001ean eta Izar Zuriaren Ordena IV. klasearen saria 2015ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak