open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martín Zurbano

**Martín Zurbano**, **Martín Varea** gisa ere ezaguna (Varea, Logroño, 1788ko otsailaren 29a - Logroño, 1845eko urtarrilaren 21a), espainiar gerrillari eta jeneral liberala izan zen.

## Biografia 
Oso ezagun egin zen Lehen Gerra Karlistan; jeneral egin zuten eta harreman estuak izan zituen Espartero jeneralarekin. 1841ean Bizkaiko moderatuen kontrako zapalkuntzaren gidari izan zen, eta 1843an Katalunian Primen kontrako borrokaren buruzagi. Esparterok karguak galdu zituenean Portugala alde egin behar izan zuen. Erreginak barkaturik Espainiara itzuli zen berriro.

1844an matxinada liberal baten buruzagi azaldu zen Haron, eta 1837ko Konstituzioa aldarrikatu zuen. Garaitu eta atxilo hartu zutelarik, fusilatu egin zuten.

## Erreferentziak
Caspeko hitzarmena

thumb|350px|Caspeko jatorrizko hitzarmena, 1412ko ekainaren 25ekoa. Honela dio:
**Caspeko Hitzarmena** Aragoiko errege Martin I.a ondorengorik gabe hil zenean (1410), Valentzia, Katalunia eta Aragoiko ordezkariek (bederatzi denetara) Caspen 1412an eginiko biltzarrean hartutako erabakiari eman zioten izena da. Erabakiaren arabera, Joanes I.a Gaztelakoaren seme Fernando Antequerakoa aukeratu zuten errege, gero santu egin zuten Vicente Ferrer elizgizonari esker batez ere, hildako erregearen ahaide hurbilena zen Jaume Urgelleko kondearen kaltetan. Hala, Trastamara leinua egin zen Aragoiko koroaren jabe, eta Gaztelakoaren eraginpean geratu zen erreinu hura. Hitzarmenak ez zuen harrera onik izan Katalunian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trygve Haavelmo

**Trygve Magnus Haavelmo** (Skedsmo, Norvegia, 1911ko abenduaren 13a - Oslo, Norvegia, 1999ko uztailaren 26a) norvegiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Politika-ekonomiako ikasketak egin zituen, Osloko Unibertsitatean lehenbizi, eta Harvarden (Estatu Batuak), gero. Ekonometria-irakasle izan zen Osloko Unibertsitatean. Ragnar Frischen jarraitzailea zen, Keynesen eskolakoa.

1989an Ekonomiako Nobel saria irabazi zuen, ekonometrian eta aldi bereko ekonomia-egituren azterketan egindako lanarengatik.

Lan nagusiak: *A Study in the Tehory of Economic Evolution* (1954, *Ekonomiaren bilakaeraren teoriari buruzko azterketa bat*), *A Study in the Theory of Investment* (1960, *Inbertsioen teoriari buruzko azterketa bat*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roy Jenkins

**Roy Harris Jenkins**, **Jenkins Hillheadeko baroia**, (Abersycham, Monmouthshire, Gales,  - Oxfordshire, Ingalaterra, ) britainiar politikaria izan zen. Diputatu laborista 1948tik aurrera eta *Fabian Society*ko lehendakaria izan zen; Europako Kontseiluaren eraketan Britainia Handiko ordezkari izan zelarik, buruzagi europazale bilakatu zen. Barne-arazoetako ministro eta Exchequerko kantzilerra izan zen. 1967-68ko ekonomia-krisiari aurre egiteko neurriak hartu zituen. Alderdi laboristako buruzagi izendatu zuten (1970-72). Barne-arazoetako ministro izan zen berriro 1974-76 urteetan eta EEEko batzordeburua 1977an. Biografia politiko garrantzitsuak idatzi zituen Attleeri, Balfourri eta Asquithi buruzkoak.

## Erreferentziak
Barbara Krause

thumb|260px|Barbara Krause.

**Barbara Krause** (Ekialdeko Berlin, Ekialdeko Alemania, 1959ko uztailaren 7a) alemaniar igerilari ohia da.

## Biografia 
Alemaniako Errepublika Demokratiko ohiko igerilari onenetako bat izan zen. 1976an, munduko errekorra hautsi zuen 400 metro libretan, eta, bi urte geroago, munduko txapeldun izan zen 100 metro libretan eta txapeldunorde 200 metrotan. 1980an, Moskuko Olinpiar Jokoetan, Estatu Batuen boikotak balioa kendu zien igeriketa-probei. Dena dela, 1976an bezala, Alemania Ekialdeko igerilariek ia proba guztiak irabazi zituzten, hamahiru probatik hamaika. Barbara Krausek irabazi zuen 100 eta 200 metro libretan, eta urrezko hirugarren domina lortu zuen txandakako 400 metro libretan.

## Erreferentziak
Bruno Maderna

**Bruno Maderna** (Venezia, Italia, 1920ko apirilaren 21a - Darmstadt, Alemania, 1973ko azaroaren 13a) italiar musikagilea eta orkestra-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Gian Francesco Malipieroren eta Hermann Scherchenen ikasle izan zen. Batetik, musika konkretuaren eta elektronikoaren sintesia bilatu zuen, eta bestetik, tresnetarako musikaren eta banda magnetikoan bilduriko musika-mota guztiena. Madernaren lanek italiar kutsu bizia dute, doinu-ezaugarri zehatzak eta lirismo zuzena.

Lan aipagarrienak ditu: *Syntaxis* (1956) eta *Serenata III* (1961) lan elektronikoak; *Improvvisazione I* eta *II* (1951-1952) orkestrarako, eta *Quadrivirium *(1961) lau perkusio-jotzaileentzat; *Hyperion *(1964) eta *Satyrikon *(1973) operak.

## Erreferentziak
Juan de Mena

**Juan de Mena** (Kordoba, 1411 &ndash; Torrelaguna, Madril, 1456) andaluziar idazlea da. Erlijio-gizona edo militarra izan gabe idazle izan zen Espainiako lehen idazle ezaguna da. Klasikoak irakurri eta itzuli eta maitasunezko eta alegoriazko olerkiak idatzi zituen.

## Lanak 
### Prosa 
* *Homero Romançado*
### Itzulpenak 
* Iliadaren zati bat
* *Comentario a La Coronación* (1438)
### Poesia 
* *La coronación del marqués de Santillana*
* *Claro-escuro*
* *El laberinto de la fortuna*
* *Las trescientas*. Lan honek Erdi Aroaren eta Berpizkundearen arteko muga markatzen du gaztelaniazko literaturan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ascensio Martiarena

[thumb|[Miguel Unamunoren erretratua, Martiarenak 1926an egina.]]
**Ascensio Martiarena Laskurain** (Donostia, Gipuzkoa, 1884ko abenduaren 8a – 1966ko abuztuaren 2a) margolaria izan zen. Parisen egin zituen pintura-ikasketak. Bilboko Euskal Artisten Elkartearen sortzaileetariko bat izan zen. Erakusketa ugaritan ezagutarazi zituen bere koadroak, baita sari ugari jaso ere. Bere jaioterrian zabaldu zuen akademiatik garrantzi handiko pintoreak irten ziren. Erretratugile bikaina zen. Lan nagusiak: *Mairu merkataria*, *Erretratu*, *Arrosarioa*, *Euskal herritar ama*, *Gaztelau emakume ontzi-saltzailea*, *Bretainiako emakumea*, *Ostiral Santuko prozesioa*, *Biluzia*, *Miguel Unamunoren erretratua*, *Bretainiako hondartza*, *Amerikar neskatoa*, *Urumea*, *Rue des Tonneliers* eta *Pipil zuria*.

## Bizitza 
Parisko berritasunak ondo ezagutu zituen. Izan ere, hango erakusketetan esku hartzea lortu zuen, eta kritikaren eta jendearen aldetiko halakoxe arrakasta bat erdietsi. Frantziako Gobernuak 1925ean Galliera Museoa izango zen hartan egitekoa zen nazioarteko erakusketa baterako hautatua izan zen.

Gerra zibilean garaile irten zirenen aldetiko errepresaliengatik Martiarenak zailtasun ekonomikoak izan zituen bizirauteko eta bere gaitasun artistikoak sakontasunez garatzeko. Lantegi eskola bat sortu zuen Donostian, eta bere irakaspenei esker maisu bilakatu zen, modernitatearen forma anitzekin lotura egiten asmatu zuten margolari-belaunaldi batentzatː Olasagasti, Sarriegi, Ziga, A. Valverde, Canogar eta abar.

Donostiako Arte eta Lanbide Eskolako marrazketa-irakaslea eta Euskal Herriko Ertilarien Elkarteko kide saiatua izan zen.

Donostian eraiki berria zen Victoria Eugenia Antzokiko sarreran hiru musen adierazgarri ziren hiru panel margotu zituen: musikarena, dantzarena eta poesiarena.

Martiarenaren margogintzak inpresionismoaren ildoan iraun zuen funtsean, inolako zalantzarik gabe, pastelarekin zuen esperientzia ikaragarritik zetorkion gai piktorikoak etengabe balioztatzeko joeran, haren bidez erretratu iradokitzaileak landu baitzituen, besteak beste:

* *Migel Unamuno*, 1926an. Paisaien margolari bikaina zen eta hauetako batzuek agerian jartzen dute margogintza aske eta egitura arinen aldera garatzen ari zela egilea, inpresionistak izateari utzi gabe.

* *Donostia elurturik*.

* *Donostiako kaia*.

## Erreferentziak
Pedro Díaz Muñoz

**Pedro Díaz Muñoz** (Iruñea, 1866 - ?) nafar pedagogoa izan zen. *Eco de Navarra* aldizkariko lankidea izateaz gainera, *El Faro Escolar *aldizkaria sortu eta haren zuzendari izan zen (1874). Kargu ugari izan zituen bere bizian zehar: Gironako Llagosterako Goi Eskolako zuzendaria, Salamancako eta Valladolideko Goi Eskolako zuzendaria. Obra nagusiak: *Nociones de pedagogía* (1894), *Nociones de Aritmética *(1895), *Ensayo de Gramática pedagógica* (1895), *El método activo, cuestiones pedagógicas* (1910) eta *Antropología y Pedagogía* (1911). Azken obra honek urrezko domina jaso zuen Bruselako Nazioarteko erakusketan eta Londreskoan.

## Erreferentziak
Rhinolophus keyensis

***Rhinolophus keyensis*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus keyensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Azido oleiko

[250px|eskuinera|thumb|[Oliba olioaren %87a azido oleikoak osatzen du.]]
**Azido oleikoa** edo **azido cis-9-oktadekanoikoa** kate luzeko gantz-azido asegabe bat da, C18H34O2 formula duena. Gizakien gantz ehunean dauden triglizeridoen osagai nagusia da, eta ehun guztiak kontutan hartruta bigarrena azido palmitoleikoaren ondoren.

Izena latinezko *oleum* ("olio") hitzetik datorkio.

## Jatorria 
Animalien eta landareen koipeetan dago. Hona hemen hainbat elikagairen gantzetan agertzen den azido oleikoaren portzentaia (batazbesteko baliotan).

## Ezaugarriak 
Hemezortzi karbono ditu eta bederatzigarrenean lotura bikoitza azaltzen du (18:1∆9). Molekula anfipatikoa da. Likido kolorgea da egoera puruan. 4&nbsp;°C-an solidotzen da; dentsitatea 0,895 g/cm3 da, eta irakite-puntua 286&nbsp;°C. Sukoia da. Airearekin oxidatu egiten da, eta horiaren eta gorriaren tarteko kolorea hartzen du. Uretan ez da disolbatzen; alkohol, eter eta disolbatzaile organikoetan disolbatzen da. Beste olio eta gantz-azidoetarako disolbatzaile ona da. Azido oleikoaren forma asea azido estearikoa da.

## Garrantzia biologikoa 
Onuragarria da odol-hodietarako, eta zirkulazio-aparatuko eta gibeleko gaitzetatik babesten du. Azido oleikoetan aberatsak diren dietek LDL ("Dentsitate baxuko lipoproteinak, "kolesterol txarra") kontzentrazioa jeisten dutela ikusi da. Bularreko minbiziaren arriskua ere jeisten du.

## Erabilerak 
Xaboiak ekoizteko lehengai gisa, ukenduak eta kosmetikoak egiteko, janarien gehigarri gisa eta sintesi organikoetarako erabiltzen da.

Botiken eszipiente gisa ere erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grimaldi Familia

thumb|alt=|Grimaldi Familiaren ikurra
**Grimaldi Familia** Genoako familia, XII. mendeaz gero ezaguna. Genoako guelfoen buruzagi izan ziren, eta doriatarren kontra egin zuten gerra. 1297an, Raniero Grimaldi Monakon jarri zen bizitzen, Genoatik egotzi zutenean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Stack

**Robert Stack**, jaiotzaz **Charles Langford Modini Stack** (1919ko urtarrilaren 13a, Los Angeles &ndash; 2003ko maiatzaren 14a, Beverly Hills) estatubatuar aktore bat izan zen. Hasieran, galai-rolak egin zituen. 1951z geroztik, pertsonaia bortitz eta nahasiak interpretatu zituen, eta zuzendari ospetsuen filmetan lan egin zuen: Lubitschen *To Be or not To Be* (1942), Boetticherren *The Bullfighter and the Lady* (1951), Wellmanen *The High and the Mighty *(1954), Tourneurren *Great Day in the Morning* (1956), Fullerren *House of Banboo* (1957), Sirken *Written on the Wind* (1956), *1941* (1979) eta *Airplane!* (1980). Telebistako izar bihurtu zen *The Untouchables* telesailean Eliot Ness poliziaren pertsonaia antzeztuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikolai Txernyxevski

thumb|200px||Nikolai Gavrilovitx Txernyxevskiren erretratua.
**Nikolai Gavrilovitx Txernyxevski**, errusieraz Никола́й Гаври́лович Черныше́вский (Saratov, Errusia, 1828ko uztailaren 12a - Saratov, 1889ko urriaren 17a) errusiar idazlea eta kritikaria izan zen.

## Biografia 
1855ean "Artearen eta errealitatearen arteko harreman estetikoak" saiakera idatzi zuen, Errusiako pentsamendu marxistan eragin handia izan zuten hastapen estetikoak adierazten zituena. *Sovremennik* ("Gure garaikoa") aldizkari iraultzailean artikuluak eta "Gogolen garaiko literaturari buruz" saiakera idatzi zituen. 1861ean Siberiara erbesteratu zuten nekazariak matxinadara deitzeagatik. Han idatzi zuen *Shto delat?* ("Zer egin?") eleberria, iraultzaileengan eragin handia izan zuena. Errealismo sozialistaren estetikaren aitzindaritzat jo izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kandido Izagirre

**Kandido Izagirre Salaberria** (Urretxu, 1913ko apirilaren 11 &ndash; Arantzazu, 1967ko irailaren 12a) gipuzkoar lexikografoa eta fraide frantziskotarra izan zen. Idazlanak **Aki** goitizenarekin sinatzen zituen.

Urretxuko Ipeñarrieta baserrian jaioa, hamaika urterekin Arantzuko Santutegira joan zen eta 1928an Zarautzen Frantziskotarren abitua hartu zuen, geroztik Aguileran, Erriberrin eta Arantzazun egin zituen ikasketak eta 1937an apaiztu zen.

Arantzazuko santutegian eman zituen bere urterik onenak, Latin-irakasle (1937-1949, 1952-1965), eta Erretoreorde ere izan zelarik (1945-1949, 1952-1958); aldi batez, baita Foruako Erretore ere (1949-1952).

*Euskalerriaren Adiskideak* elkartearen buletinean, eta *Anuario de Filogia vasca "Julio de Urquijo"*, *"Arantzazu, Cantabria Franciscana"*, *"Anales"* eta *Euskera* aldizkarietan eman zituen argitara lan aipagarrienak. Altsasu, Ultzama, Tolosa, Urretxu-Antzuola, Arantzazu eta Erronkari ibarreko euskalkiak jaso zituen bere *Iztegiak* obran.

Minbiziak jota hil zen 1967an, 54 urte besterik ez zituelarik. 1970an, Izagirre hil ondoren, Luis Villasantek argitara eman zion *El vocabulario vasco de Aranzazu-Oñate y zonas colindantes*, bukatu gabe utzi zuen lana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* El vocabulario vasco de Aranzazu-Oñate y zonas colindantes
Evaristo Bozas

**Evaristo Bozas Urrutia** (Errenteria, Gipuzkoa,  - Tres Arroyos, Argentina, ) gaztelaniaz idatzi zuen kazetari eta idazle euskalduna izan zen.

## Biografia 
1903an Argentinara joan zen, eta kazetari-lanetan aritu zen, alderdi erradikalaren inguruko egunkarietan. 1921ean Euskal Herrira itzuli eta Errenteriari buruzko artikuluak bildu zituen *Andanzas y mudanzas de mi pueblo* liburuan. 1923an sortu eta zuzendu zuen *El País Vasco* egunkaria eta 1928an, berriz ere Argentinara jo zuen; han Tres Arroyos hiriko *La Región* egunkariaren zuzendari izendatu zuten. Administrazioaren azpijokoen salatzailea zela eta, 1929. urtean tiroz hil zuten atentatu batean.

## Lanak 
* *Los baskos en el Uruguay*
* *Los baskos en la Nación Argentina* (1916)
* *Andanzas y mudanzas de mi pueblo* (1921)
* *El Alcoholismo* (1908)
* *La Tragedia del Emigrante* (1928)

## Erreferentziak
Judy Holliday

**Judy Holliday**, jaiotza-izenaz **Judith Turin** (New York, AEB, 1921eko ekainaren 21a - New York, 1965eko ekainaren 7a), Estatu Batuetako zinema-antzezlea izan zen.

## Biografia 
1944an hasi zen bigarren mailako antzezle-lanetan Hollywooden: *Greenwich Village*, *Something for the boys*, filmetan. Ez zen gustura geratu lan horiekin, eta Broadwayra itzuli zen, eta lan bikainak egin zituen bertan, *Born Yesterday* (1950, *Atzo jaioa*), *Adam´s rib* (1949, *Adanen saihets-hezurra*), filmetan adibidez, azkena Spencer Tracy eta Katharine Hepburnekin batera.

Beste film ezagunetan ere lan egin zuen: *The marrying kind* (1952, *Ezkontzeko modukoa*), *It should happen to you* (1954, *Gerta lekizuke*).

## Filmografia
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

### Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anish Kapoor

Sir **Anish Kapoor** (Bombay, ) indiar eskultorea. Ingalaterran ikasi eta trebatu zen eskultore gisa. Bakarkako lehen erakusketa 1980an egin zuen, Patrice Alexandreren Parisko estudioan. 1990ean, Veneziako XLIV. Bi Urtekoaren pabilioi britainiarrean hartu zuen parte, eta nazioarteko sari garrantzitsu bat eman zioten han: 2000 Saria. Urte berean, marrazki-erakusketa bat egin zuen Londresko Tate Galleryn, eta eskultura-erakusketa, Grenobleko Magasinen. Oso kritika onak izan zituzten biek. Hurrengo urtean, azken lanen erakusketa harrigarri eta zoragarria egin zuen Madrilen, El Retiroko Palacio de Velázquezen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Pierre Larousse

**Pierre-Athanase Larousse** (Toucy, Frantzia, 1817ko urriaren 23a - Paris, Frantzia, 1875eko urtarrilaren 3a) frantses pedagogoa, entziklopedista eta argitaldaria izan zen.

## Biografia 
Goi-ikasketako eskola bateko zuzendaria zen, eta gerora, ama-hizkuntza ikasteko berrikuntzak ekarri zituen zenbait pedagogia-obra eman zituen argitara: ''Traité complet d'analyse grammaticale* (1850), *Traité complet d'analyse et de synthèse logique* (1852), *Jardin des racines grecques et latines* (1858-1860), etab. 1852. urtean, *Librairie Larousse* argitaletxe eta liburu-denda arrakastatsua sortu zituen. *Grand Dictionnaire universel du XIXe siècle'' izan zen haren obra nagusia.
## Erreferentziak
José Madrazo y Agudo

**Jose de Madrazo** (Santander, 1781eko apirilaren 22a - Madril, 1859ko maiatzaren 8a), espainiar margolaria.

## Biografia 
Daviden ikasle izan zen. Erroman Karlos IV.ak bere margolari izendatu zuen 1816an, eta hiru urte geroago Madrilera itzuli zen. Eragin handia izan zuen bere garaiko margolari gazteengan. Historiako genero klasikoko gaiak margotu zituen gehienbat (*La muerte de Viriato, Disputa de griegos y troyanos por el cadáver de Patroclo, La muerte de Lucrecia*). Erlijio-gaiak ere margotu zituen (*Virgen con el Niño, Palacio de Aranjuez*). Hala ere, erretratuak eman zion ospe handiena: *Carini printzesa, Fernando VII. zaldi gainean, Vilchesko kondea* (1827) etab.

## Obra 
* *Jesús en casa de Anás* (1803).
* *Jesús ante el Sumo Sacerdote* (1805).
* *La muerte de Viriato* (1814, 1813, Pradoko museoa), neoklasizismo espainiarraren lan ezagunetariko bat da.
* *El Amor Divino y el Amor Profano (1813, Pradoko museoa).
* *La aurora* (1819).
* *El crepúsculo* (1819).
* *Retrato de Fernando VII, a caballo* (1821).
* *Sagrada Familia* (1839).
* *Autorretrato* (1840 inguru).
* *Tomás Cortina, consultor general de la Casa Real y Patrimonio'' (1851, Jaéngo Museoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus landeri

***Rhinolophus landeri*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus landeri'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Francesco Redi

**Francesco Redi** (Arezzo, 1626ko otsailaren 18a - Pisa, 1697ko martxoaren 1a) italiar sendagilea, naturalista eta olerkaria izan zen.

Pisako unibertsitateko irakasle izan zen. Helmintologia zientifikoaren sortzaile izan zen. Harrak haragi ustelduan berez sortu ordez, euliek errundako arrautzetan jaiotzen direla frogatu zuen. Sugegorrien pozoia aztertu zuen. Bere ikerketen berri eman zuen *Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi *(1684) lanean. Aipagarria da, bestalde, *Osservazioni intorno alla generazione degli insetti *(1668) lana. Poeta gisa *Bacco in Toscana* (1685), eta *Opera omnia *(1687) idatzi zituen, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alonso Sánchez Coello

**Alonso Sánchez Coello** (Benifairó de les Valls, Valentziar Herrialdea, 1531 &ndash; Madril, Espainia, 1588ko abuztuaren 8a) margolaria izan zen. Flandesa joan zen 1550. urtean, Antonio Moro pintorearekin ikastera, eta 1555. urtetik aurrera Gaztelan lan egin zuen Filipe II.a Espainiakoaren zerbitzura.

Erlijio-gaiak eta erretratuak pintatu zituen, batez ere, italiar eta flandestar arteen moldeei jarraituz. Obra nagusiak: *Santa Katalinaren ezkontza mistikoak* (1578), El Escorialgo elizako *Santu bikoteak* (1580-1582), *San Sebastian* (1582), eta erretratuak batez ere, horien artean *Filipe II.a* eta *Karlos printzea*. Madril, Viena, Brusela, Dublin eta Londresko museoetan daude ikusgai haren obrarik aipagarrienak.

## Erreferentziak
Txabolategi

**Jose Joakin Erroizenea Intxauspe**, ***Txabolategi*** (Ereñotzu, Hernani, 1769ko martxoaren 2a - Tolosa, 1819) gipuzkoar bertsolaria izan zen. Ezagutzen den lehen bertsolarietako bat. Txabolategiren garaikoak ziren Fernando Amezketarra, Izuelako Artzaina eta Zabala bertsolariak, eta haiekin batera kantatu zuen.

Iztuetak ematen du historian ezagutzen den lehen bertso neurketaren berri: Villabonako plazan jokatu zen, 1801ean. Zabala eta Txabolategi ziren bertsolariak eta Fernando Amezketarra epaimahaian zegoen. Antonio Zavalak Txabolategiren bertsoak bildu eta *Txabolategi, Elkoro eta Leunda Bertsolariak* (1980) liburuan argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Constant Permeke

thumb|260px|Constant Permekeren *Niobe* eskultura (Kröller-Müller Museum)

**Constant Permeke** (Anberes, Belgika, 1886ko uztailaren 31 - Jabbeke, Brujas, Belgika, 1952ko urtarrilaren 4a) flandestar margolaria eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Brujas eta Ganteko akademietan egin zituen margolaritza-ikasketak. 1909an Sint-Martens-Latemen jarri zen bizitzen, eta Sint-Martens-Latemgo bigarren eskola espresionista sortu zuen Servaes, Frits Van den Berghe eta Gustave eta Léon de Smetekin batera.

Lehen Mundu Gerran zauri larriak egin zizkioten, eta Ingalaterrara eraman zuten. 1919an itzuli zen Flandesera. Pintura eta marrazkia landu zituen; gizonarekiko interes handia erakusten du bere obretan. 1935etik aurrera eskultura ere landu zuen, emakumeak biluzik, bereziki.

## Iruditegia 

Constant Permeke - Maternité ('Femme Ostendaise') (Moederschap (vrouw uit Oostende)) - St 69 - Museum Boijmans Van Beuningen.jpg|Amatasuna (Oostendeko emakumea) (1913)
Permeke - De Haven van Oostende, vóór 1913.jpg|Ostendeko kaia
PM 147148 B Oostende.jpg|Baserritar katudunen familia (1928)
PM 137964 B Ingooigem.jpg|Paisaia errotarekin Tiegemen
PM 146219n B Gent.jpg|Erretzen (c.1927)
PM 147147 B Oostende.jpg|Arrantzelearen emaztea (1921)

## Erreferentziak
Manuel Diaz de Arkaia

**Manuel Diaz de Arkaia Gonzalez de Etxabarri** (Gasteiz, 1841eko ekainaren 10a - Zaragoza, 1916ko urtarrilaren 26a) arabar idazlea izan zen.

1870. urtean Avilako Institutuko katedra eskuratu zuen historian. Bruselako Zientzia Elkarteko kidea izan zen, Madrilgoa eta Zaragozako San Luisko Arte Ederretakoa. Arabak bertako kronikari izendatu zuen. Obra ugari idatzi zuen: *Apuntes de Fisiología Humana, Principios de Fisiología Humana e Higiene*, *Cuadros sinópticos de Historia Natural*, *Leyendas alavesas*, *La Basílica de Nuestra Señora de Estíbaliz*, *La Basílica de San Andrés de Armentia*, *El gran canciller D. Pedro de Ayala*, *Dos poetas alaveses del siglo XIV*, *Al borde del precipicio*, etab.

## Erreferentziak
Maurice Barrès

**Maurice Barrès** (Charmes, Vosgeak, Frantzia, 1862ko abuztuaren 19a - Paris, Frantzia, 1923ko abenduaren 4a) idazle eta politikari frantsesa izan zen.

## Biografia 
Haren lehen lanetan *Sous l´oeil des barbares* (1888), *Un homme libre* (1889) indibidualismo soziala eta morala aldarrikatzen du. Boulanger jeneral nazionalistaren zerrendan aurkezturik, diputatu hautatu zuten (1889).

## Posizio politikoak 
Eskuineko nazionalismo zibilizatuaren ordezkaria izan zen. Dreyfus kapitainaren auzian, beronen aurka jarri zen eskuineko lagunekin batean. Alemaniaren aurkako sutsua, mendeku-gerra aldarrikatu zuen. Bere ustez, nazioa "la terre et les morts" da ("lurra eta hildakoak") eta, hildakoak aipatzean, tradizioa ere esan nahi du, baita odola ere Jean-Louis Davanten iritziko. Abertzaletasun zehatz bat da, hautuari batere ez irekia. Joxe Azurmendik jaso duenez Barrèsen nazionalismo arrazialean eragina izan zuten Renan eta Tainek.

## Idazlanak 
Zenbait lan: *Le Roman de l´énergie nationale* trilogia (1897-1902) [*Les Déracinés*, *L´Appel du soldat*, *Leurs figures*]; *Colette Baudoche* (1909); *La Colline inspirée* (1913).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
## Ikus, gainera 
* Frantses nazionalismo
Vittorio Emanuele Orlando

**Vittorio Emanuele Orlando** (Palermo, Sizilia, Italia, 1860ko maiatzaren 19a - Erroma, Italia, 1952ko abenduaren 1a) italiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerra amaitu zenean Lehen Ministro izan zen, eta Versailleseko Bake Hitzarmenean Italiako ordezkarien buru. 1919an Italiako diputatuen lehendakari hautatu zuten. Urte horretan langileen eta faxisten alderdiaren artean sortutako gorabeheretan Mussoliniren alde egin zuen, baina faxistek Giacomo Matteotti hil zutenean Orlandok laguntza ukatu zien. Handik aurrera faxisten aurkakoa izan zen. 1946an Konstituzio Biltzarreko lehendakari izan zen, 1948an senatari, eta urte berean lehendakari izateko hautagai, baina Luigi Einaudi izan zen hautatua.

File:Orlando, Vittorio Emanuele – Riforma elettorale, 1883 – BEIC 15760918.jpg|*La riforma elettorale*, 1883

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Peña Goñi

**Antonio Peña Goñi** (Donostia, Gipuzkoa, 1846ko azaroaren 2a - Madril, Espainia, 1896ko azaroaren 13a) musikagilea eta kritikaria izan zen. Jaioterrian eta Parisen egin zituen musikako ikasketak. Madrilen hartu zuen bizilekua eta hainbat aldizkaritan eman zituen argitara musikari buruzko kritikak. Artikulu horiek *Impresiones musicales*, *Impresiones y recuerdos*, *Gounod*, *Lohengrin en Madrid*, *La obra maestra de Verdi «Aida»* eta *Arte y patriotismo: Gayarre y Massini* lanetan plazaratu zituen. Harena da, halaber, *La ópera española y la música dramática en España en el siglo XIX*. Euskal kutsuko lanak ere ondu zituen: *Vasconia* (fantasia) eta *Viva Hernani *(zortzikoa).

Donostiako Udalak, Gros auzoan, kale bati *Peña y Goñi kalea* izena jarri dio, haren oroimenez.

## Idazlanak 
* *La ópera española y la música dramática en España en el siglo XIX: apuntes históricos*.
* *Contra la ópera española*.
* *Lagartijo y Frascuelo y su tiempo*.
* *Rienzi. Grande Ópera Trágica en cinco actos. Poesía y música de Ricardo Wagner. Precedida de la biografía del célebre maestro*.
* *Cajón de sastre*.
* *Guerrita*.
* *Lagartijo*.
* *¡Cuernos!: revistas de toros*.
* *De buen humor*.
* *Cuatro cosas*; ilustraciones de Hastoy y Heredia. Madrid, 1895.
* *Arte y patriotísmo: Gayarre y Masini*.
* *Impresiones musicales: colección de artículos de crítica y literatura musical*.
* Peña y Goñi eta batzuk, *Iparraguirre y el árbol de Guernica*.
* *Luis Mancinelli y la Sociedad de Conciertos de Madrid*.
* *Nuestros Músicos: Barbieri*.
* *Los Maestros Cantores de Nuremberg de Ricardo Wagner*.
* *La obra maestra de Verdi "Aida": ensayo crítico musical*.
* *La pelota y los pelotaris*.
* *Río revuelto*.

## Erreferentziak
Rhinolophus lepidus

***Rhinolophus lepidus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus lepidus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ambroise Thomas

**Ambroise Thomas** (Metz, Frantzia, 1811eko abuztuak 5a - Paris, Frantzia, 1896ko otsailaren 12a) frantses musikagilea izan zen.

## Biografia 
Parisko kontserbatorioan egin zituen ikasketak. 1832. urtean Erromako saria irabazi zuen. Ballet batzuk idatzi zituen Parisko operarako, baina 1840. urtetik aurrera opera komikoa landu zuen batez ere. Arrakasta handia lortu zuen *Mignon *(1866) eta *Hamlet* (1868) operekin.

1852. urtetik aurrera, Parisko kontserbatorioko konposizio-irakasle izan zen, eta 1871. urtetik aurrera, zuzendari.

Idatzi zituen beste lan aipagarri batzuk: *Raymond* (1851), *Le carnaval de Venise* (1857), *Françoise de Rimini* (1882) operak; korurako lanak, ganbera-musika eta abestiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zirkasiarrak

**Zirkasiarrak** (adigeraz: Адыгэ edo *Adǝgă*), **txerkesak**, Iparraldeko Kaukason dagoen Zirkasia eskualdeko jatorrizko talde etnolinguistikoa da. Beren hizkuntza, adigera, Kaukasoko ipar-mendebaldeko familiakoa da. 700.000 adige inguru bizi dira Zirkasia historikoan (Errusiako Adigea, Kabardino-Balkaria eta Karatxai-Txerkesia errepublikak, eta Krasnodar kraiaren hegoaldeko erdia) eta 3 milioi baino gehiago diasporan (2 milioi baino gehiago Turkian, 150.000 inguru Levante eta Mesopotamian, eta 50.000 inguru Europan eta Ipar Amerikan

## Historia 
XII.-XIII. mendera arte Zirkasia aski eskualde autonomoa izan zen. 1234an mongolen hordek inbaditu zuten Kaukasia, eta geroago Krimeako tatariarren mende geratu zen. Bizirik atera zirenen ondorengoek, gaur egungo Turkia eta Ekialde Ertaineko zirkasiar diaspora osatzen dute.

Sobietar garaian Errusiaren politika inperialista sotilagoa izan zen. Zirkasia hiru erakunde administratibotan banatua izan zen (Adigea, Karatxai-Txerkesia eta Kabardino-Balkaria) eta biztanleek ama hizkuntza baztertu behar izan zuten, errusieraren mesedetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Urtzi URRUTIKOETXEA: «Genozidiorik ahaztuena» Paperekoa.berria.info
Nicolás Salmerón

**Nicolás Salmerón Alonso** (Alhama la Seca, Almería, 1838ko apirilaren 10a - Paue, 1908ko irailaren 20a/21a) espainiar politikaria, irakaslea eta filosofoa izan zen. Grazia eta Justiziako ministroa eta Pi i Margallen ondorengoa Lehen Errepublikako lehendakaritzan (1873). Gorteetako lehendakari zen Pavía jeneralak estatu-kolpea eman zuenean, eta Frantziara erbesteratu behar izan zuen. 1884an itzuli zen Espainiara, eta *Unión Republicana* alderdia osatzen lagundu zuen. 1907an, ordea, erregionalistekin batu zen eta *Solidaritat Catalana* alderdia sortu zuen; alderdi hartako lehendakaria izan zen. Sanz del Río filosofoaren ikaslea izan zen, eta krausismoaren jarraitzailea.
## Erreferentziak
Zulfikar Ali Bhutto

**Zulfikar Ali Bhutto** (, , ; Larkana, 1928ko urtarrilaren 5a - Rawalpindi, 1979ko apirilaren 4a) Pakistango politikaria izan zen. Ayyub Kanen ministroa izan zen 1958tik aurrera, baina oposiziora igaro zen 1966an. Bangladesh (Ekialdeko Pakistan deitua) bere buruaren jabe geratu zenean (1971), biziki borrokatu zen bangladeshtarren burujabetzaren aurka. Urte berean, Yahya Khanek agintean ezarri zuen berriz ere. 1973an konstituzio berri bat eman zuen bozketara, eta lehendakari kargua utzi ondoren Lehen Ministro bihurtu zen. Zia Ul-Haq jeneralak agintetik egotzi zuen 1974an aurkari politiko bat hil zuelako. Gero auzitara eraman, hiltzera kondenatu eta hil egin zuten 1979an.

## Erreferentziak
Juan Domingo Etxebarria

**Juan Domingo Etxebarria Sánchez** (Getxo, Bizkaia, ? -) bizkaitar idazlea da, sukaldaritzan aditua.

## Biografia 
Haren osaba Espainiako Gastronomia Akademiako lehenengo lehendakaria izan zen eta erakunde honetako kide izendatu zuen Juan Domingo, Euskal Herrian sukaldaritza sustatzeko lana egin zezan. Urte askoan ardura hau alboratua izan zuen arren, *Gastronomía Vasconum* izeneko liburua kaleratu zuen, gerora hainbat hizkuntzatara itzuli dena.

Gainerakoan*, 264 Recetas de Bacalao*, *La Cocina Vasca Tradicional* eta *El Abra, ayer* liburuak kaleratu ditu. *El Correo Español*, *Deia* eta Euskal Gastronomiazko Kofradiaren Buletinean, hainbat artikulu kaleratu ditu.

## Erreferentziak
Fedon

[thumb|*Sokratesen heriotza*, [Jacques-Louis David (1787)]]
***Fedon*** —grekoz: Φαίδων, *Phaidon*— Platonen elkarrizketetako bat da, Sokratesen azken orduak jasotzen dituena. Bertan Sokratesek arimaren hilezkortasunaren auziaz hitz egiten du bere ikasleekin. Ideien eta oroitzapenaren teoria, Sokratesek hilezkortasunaren frogatzat eman zuena, da elkarrizketa horren gai nagusia. Platonen ideien teoriaren asmoa lehen aldiz elkarrizketa honetan agertzen da. Filosofia heriotzarako prestaketa gisa azaltzen da (filosofia, hiltzen ikastea da), eta gorputzaren desira eta atseginetatik garbitzea da. Elkarrizketa arimen etorkizunari buruzko mito bikain batez bukatzen da. Elkarrizketa hori Fedonek kontatu zion Platoni. Elkarrizketa honetan Sokratesek, poliseko jainkoengan ez sinesteagatik heriotzera kondenatua izan denak, Asklepiori oilar bat eskaintzeko agintzen du hiltzeko orduan.

Jokin Zaitegik euskaratu zuen *Fedon* elkarrizketa (*Platon, IV. Kriton eta Faidon*, 1978).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aintziart, Piarres (2004): "Helendarren Filosofia (II): Platon eta Aristoteles" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 
* Arana, José Ramón (2000): "Hitzaurrea" in Platon: *Eutifron, Eutidemo eta Gorgias*, Bilbo, Klasikoak. 
* Azurmendi, Joxe (1999): "Sokrates: krisialdiko pentsalaria" in Platon: *Sokratesen defentsa*, Donostia, Jakin. 

## Kanpo estekak 
* *Fedon* EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman.
Hans Fallada

**Hans Fallada** (jaiotza-izena: Rudolf Ditzen) alemaniar idazlea izan zen (Greifswald, 1893ko uztailaren 21a - Berlin, 1947ko otsailaren 5a). Lehen obretan espresionista izan zen, ondoren zenbait eleberri sozial idatzi zituen estilo naturalistan: *Bauern, Bonzen und Bomben* (1931, *Nekazariak, jauntxoak eta bonbak*, nekazariek 1928-1929 bitarteko urteetako krisialdian egin zituzten matxinadez), *Kleiner Mensch, was nun?* (1932, *Gizontxo, orain zer?* Berlingo jende xumearen bizitza). Nazien garaia eta gerra bukatu ondoren, nazien aurka oldartu zen familia baten historia argitaratu zuen Falladak: *Jeder stirbt für sich selbst* (1947, *Bakarrik hil ohi da norbera*).

## Lanak 
* *Der junge Goedeschal*, 1920
* *Anton und Gerda*, 1923
* *Bauern, Bonzen und Bomben*, 1931
* *Kleiner Mann – was nun?*, 1932
* *Wer einmal aus dem Blechnapf frißt*, 1934
* *Wir hatten mal ein Kind*, 1934
* *Märchen vom Stadtschreiber, der aufs Land flog*, 1935
* *Altes Herz geht auf die Reise*, 1936
* *Hoppelpoppel – wo bist du?*, haurrentzako ipuinak, 1936
* *Wolf unter Wölfen*, 1937
* *Geschichten aus der Murkelei*, haurrentzako ipuinak, 1938
* *Der eiserne Gustav*, 1938
* *Süßmilch spricht*, 1938
* *Kleiner Mann, Großer Mann – alles vertauscht oder Max Schreyvogels Last und Lust des Geldes*, 1939
* *Süßmilch spricht. Ein Abenteuer von Murr und Maxe*, ipuina, 1939
* *Der ungeliebte Mann*, 1940
* ''Die Stunde, eh' du schlafen gehst*, 1941
* *Das Abenteuer des Werner Quabs*, ipuina, 1941
* *Damals bei uns daheim*, memoriak, 1942
* *Heute bei uns zu Haus*, memoriak, 1943
* *Fridolin, der freche Dachs*, 1944
* *Jeder stirbt für sich allein*,  1947
* *Der Alpdruck*, 1947
* *Zwei zarte Lämmchen weiß wie Schnee*, Berlín 1948
* *Der Trinker*, 1950 (Eskuliburua de 1944)
* *Ein Mann will nach oben*, 1953
* *Junger Herr – ganz groß*, 1965
* *Gesammelte Erzählungen*, Braunschweig 1967
* *Ausgewählte Werke in Einzelausgaben*, hamar liburuki, 1962tik
* *Heute bei uns Zuhaus*, edizio berria, 1992
* *Frühe Prosa in zwei Bänden*, Berlin 1993
* *Der Jungherr von Strammin*, Berlin 1996
* *Drei Jahre kein Mensch. Strafgefangener Zelle 32*, Berlin 1998, Lehen edizioa
* *Sachlicher Bericht über das Glück, ein Morphinist zu sein*
* *In meinem fremden Land: Gefängnistagebuch 1944'', 2009

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garro leinua

**Garro** Lapurdiko handiki-familia (Gerezieta, Lekorne). Garroko lehen jaun ezaguna Bertrand, Lapurdiko bizkondearen zerbitzaria, izan zen (XII. mendean). XIII. mendean, Amigot Garrokoak Nafarroako eta Ingalaterrako erregeen artean bitartekari-lanak egin zituen, eta handik aurrera Nafarroako erregeen zerbitzari egin ziren garrotarrak. Gerezietako etxea utzi gabe, etxe berriak sortu zituzten Ortzaizen eta Iruñean. Garro eta Altzate etxeak batu ziren 1641. urtean, eta Urtubiako gaztelua hartu zuten oinordekotzan. Kargu militarrak eta aitoren seme tituluak izan zituzten garrotarrek XVII. eta XVIII. mendeetan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isopodo

**Isopodo** izen bereko ordenako krustazeo malakostrakoez esaten da (*Isopoda* ordena). Paleozoikoan sortuak dira, duela 300 milioi urte. Uretako animaliak dira gehienak, baina badira lehorrekoak ere, eta isopodorik ezagunena lehorrekoa da, kukurutxa (*Armadillidium vulgare*). Gorputz zapala eta oskolik gabea dute. Begiak buruari oinik gabe lotzen zaizkienak dituzte. Toraxean zortzi segmentu dituzte, hanka-pare banarekin. Espezie asko txikitan bizkarroi izaten dira. Mota gehienak 5-30 mm izaten dira luze; hala ere, badira 270 mm-koak ere. Gai ustelak janez elikatzen dira. 10.000 espezie inguru dira, bederatzi subordenatan banatuak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhinolophus luctus

***Rhinolophus luctus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus luctus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Yannis Ritsos

**Yannis Ritsos** (grezieraz: Γιάννης Ρίτσος; Monembasia, Peloponeso, 1909ko maiatzaren 1a - Atenas, 1990eko azaroaren 11) greziar poeta izan zen.

Maiakovskiren futurismotik abiatu zen, *Traktorea* obraz (1934). 1936tik aurrera, bide argiagoak aukeratu zituen eta konpromisozko literaturari ekin zion. Komunista zen, eta nazien aurkako erresistentzian eta Greziako gerra zibilean parte hartu zuen. Kartzelan eta erbestean egon zen luzaroan. Obra nagusiak: *Nire arrebaren kantua* (1937), zeina askatasunaren aldeko kantu bihurtu baitzen Metaxasen diktadurapean, *Proba* (1943), *Sonata ilargiaren argitan* (1956) eta Greziako mitologiako pertsonaietan oinarrituriko obrak: *Oreste* (1963). 1977an, Lenin saria eman zioten.

## Erreferentziak
Martin Lipuzkoa

**Martin Lipuzkoa Urriza** (Iruñea, Nafarroa, 1901eko azaroaren 12a - ?, 1984) nafar abesbatza-zuzendaria eta musikako irakaslea izan zen.

## Biografia 
Munarritz eta Villalvarekin egin zituen Musika ikasketak Iruñean eta Salamancan, hurrenez hurren. Apaiz egin zen Iruñean 1925. urtean. 1946. urtean "Orfeón Pamplonés" izenekoaren zuzendaritza hartu zuen bere gain 1954 arte. Ehun eta bost emanalditan aurkeztu zuen orfeoi iruindarra Madrilen, Porton, Zaragozan eta Iruñean, besteak beste, Espainiako nahiz Portugalgo orkestra nazionalekin.

Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioko zuzendariorde izan zen, eta Solfeo, Gregoriar Kantu eta Erlijiozko Polifonia eskolak eman zituen.

## Erreferentziak
Léon Bloy

**Léon Bloy** (Périgueux, 1846ko uztailaren 11 &ndash; Bourg-la-Reine, 1917ko azaroaren 3a) frantziar idazlea izan zen.

Parisen hartu zuen egoitza 1864an, eta miseria gorrian bizitu zen. Katoliko sutsua, polemikoa. Haren artikulu bortitzek era guztietako jendearekin haserrarazi zuten, baita katolikoekin ere. *Le désespéré* (1886), eleberri autobiografikoak istiluak sortu zituen. Gainerako lanetan bere oinazeak, estutasunak eta argialdi izpiritualak azaltzen ditu : *La Femme pauvre* (*Emakume pobrea*, 1897) eleberria, *Les Dernières colonnes de l´Église* (*Elizaren azken koloniak*, 1903) saioa. Zortzi liburukietan azalduriko egunkaria da Bloyren lan nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lin Biao

**Lin Biao** (Huanggang, Hubei, Txina, 1907ko abenduaren 5a - Öndörkhaan, Mongolia, 1971ko irailaren 13a) militarra eta politikaria izan zen.

Lehen Armada Gorriko buruzagia izan zen 1932an, eta Chiang Kai-sheken agindupean jardun zuen ondoko urteetan, japoniarren aurka, eta buruzagi nazionalistaren aurka borrokatu zen ondoren Maorekin batean. Maoren laguntzaile nagusienetako bat izan zen 1949tik aurrera, eta Maok, Txu-en-Laik eta Lin Biaok hirutariko nagusi bat osatu zuten urteetan zehar. 1971. urtean, ordea, Lin Biaok ihes egin zuen Maoren aurkako konplot baten ondoren, baina Mongolian Lin Biao zeraman hegazkina jo zuten eta hala hil zen.

## Erreferentziak
Ambrogio di Spinola

**Ambrogio di Spinola** (Genova, Italia, 1569 &ndash; Castelnuovo Scrivia, Italia, 1630ko irailaren 25a) Espainiako Armadako militarra izan zen. Filipe III.a Espainiakoaren gobernuarekin hitzarmena egin ondoren, Herbehereetara joan zen gudaroste baten buru, eta Ostende konkistatu zuen (1603). Gero, Flandesko gudarostearen buru izendatu zuten; Maurizio Nassaukoaren kontra borrokatu zen, eta holandarrei hainbat hiri eta gotorleku kendu zien. 1625ean Breda konkistatu zuen. Madrilgo gortean aldi batez izan ondoren, Milango gobernadore izendatu zuten (1629), eta Mantua eta Monferratoko Oinordetza gerran, Italian zeuden espainiar gudarosteen buruzagia izan zen.

## Erreferentziak
Miguel Ángel Olano

**Miguel Angel Olano Urteaga** (Altzo, Gipuzkoa, 1891ko irailaren 29a - Manila, Filipinak, 1970eko maiatzaren 21a), ***Leon*** erlijio-izena zuena, gipuzkoar misiolari kaputxinoa izan zen, Anizeto eta Dionisio Olanoren anaia.

## Biografia 
1915. urtean egin zen apaiz eta urtebete geroago Guameko uhartera (Mikronesia) joan zen misiolari. 1934. urtean uharte hartako bikario apostoliko izendatu zuten. Bigarren Mundu Gerra garaian atxilo hartu zuten eta Japoniara bidali zuten beste lagunekin batera. Indiako iparraldeko misioetan lan egin ondoren Australiara jo zuen eta handik Manilara. 1960. urtean Donostiara itzuli zen eta hamar urte eman zituen Gipuzkoako hiriburuan, Guameko apezpiku berriak dei egin zion arte. Guamera itzuli zen eta han hil zen.

## Erreferentziak
Rosalyn Yalow

**Rosalyn Yalow** (New York, 1921eko uztailaren 19a - *ib.*, 2011ko maiatzaren 30a) estatubatuar fisikaria izan zen.

1950eko hamarraldiaren bukaeran, Solomon Bergsonekin batera, intsulina hartzen zuten gaixoek hormona horren kontrako antigorputzak sortzen zituztela aurkitu zuen. Baieztapen horrek metodo irrati-immunologikoa lantzera eraman zuen, zeinak hormona peptidikoen dosifikazioa ahalbidetzen baitzuen. Metodo horiek aplikazio ugari izan zituzten fisiologia endrokrinoan eta zientzia berri baten bideak zabaldu zituzten, neuroendokrinologiarenak, hain zuzen ere. Lan horiei esker, Fisiologiako eta Medikuntzako Nobel saria jaso zuen 1977an, Roger Guillemin eta Andrew Schallyrekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Magnus IV.a Suediakoa

**Magnus Eriksson** (?, 1316ko udaberria - Bømlofjord, 1374ko abenduaren 1a) Norvegiako eta Suediako erregea izan zen. 1319-1343 bitarteko urteetan izan zen Norvegiako errege, eta 1319tik 1362 arte Suediakoa. Norvegiako Haakon V.aren iloba eta Suediako Eriken semea zen. Suedia eta Norvegiako erresumak bat egin zituen, bietako oinordeko baitzen. Batasun horrek ez zuen askorik iraun, aitoren semeek beharturik bere seme Haakon VI.ari utzi behar izan baitzion Norvegiako erregetza (1343); Suediako lurralde gehienak bere seme Eriken esku utzi behar izan zituen matxinada baten ondorioz. 1363-1371 bitartean preso eduki zuten. Folkungar dinastiako azkeneko erregea izan zen.

## Erreferentziak
Rhinolophus maclaudi

***Rhinolophus maclaudi*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus maclaudi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Paul Sabatier

**Paul Sabatier** (Carcasona, Frantzia, 1854ko azaroaren 5a - Okzitaniako Tolosa, 1941eko abuztuaren 14a) frantses kimikaria izan zen.

## Biografia 
Frantziako Collègen egin zituen kimikako ikasketak, eta Okzitaniako Tolosako unibertsitatean irakasle izan zen. Katalisiaren azterketan jardun zuen batez ere. Jean-Baptiste Senderens frantses kimikariarekin batera nikel erreduzituaren ezaugarriak zehaztu zituen, eta hidrokarburo askoren sintesia egitea lortu zuen horrenbestez. Oxido metalikoek lehen mailako alkoholetan duten eragina ere ikertu zuen hidrokarburo etilenikoak lortzearren.

Kimikako Nobel Saria irabazi zuen 1912. urtean Victor Grignard frantses kimikariarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Hariztoi

**Pierre Hariztoi** (Aiherra, 1836 &ndash; Ziburu, 1901eko otsailaren 23a) Nafarroa Behereko historialaria izan zen, sarri "l'abbé Haristoy" izenaz izenpetzen zuena ("Hariztoi apaiza"). Historia-lan asko argitaratu zuen Baionako *Revue Historique et Religieuse du Diocèse de Bayonne* izeneko aldizkarian. Irisarriko erretorea zela, *Recherches historiques sur le Pays Basque* obra (1883, *Euskal Herriari buruzko historia ikerketak*) argitaratu zuen, ezinbestekoa Ipar Euskal Herriko historia ezagutzeko. Ziburun erretore zegoela, *Les Paroisses du Pays Basque au XVIII.e siècle et pendant la periode révolutionnaire* (*Euskal Herriko parrokiak XVIII. mendean eta Iraultza garaian*) argitaratu zuen, atalka, ''Études historiques et religieuses du Diocèse de Bayonne : comprenant les anciens diocèses de Bayonne, Lescar, Oloron et la partie basque et béarnaise de l'ancien diocèse de Dax'' aldizkarian (1891-1899).

## Erreferentziak
Ibn Arabi

'''Abū Bakr Muhammad Ibn 'Alī Ibn al-'Arabi** (; Murtzia, 1165eko uztailaren 28a – Damasko, 1240ko azaroaren 16a), **Ibn Arabi**, **Abenarabi** edo **Ben Arabi'* izenez ezaguna, andalustar filosofo, teosofo eta mistikoa izan zen. Sufismoko maisu gorentzat jotzen da. Sevillan ikasi zituen islamaren zientziak, eta bidaia asko egin zituen al-Andalus eta Iparraldeko Afrikan, mistizismo sufiaren oinarri sendoen bila. Averroes (1126-1198) Aristotelesen ildoko filosofoarekin egon zen Kordobako hirian. Ekialdera jo zuen 1202an; Mekan bizi izan zen hasieran, eta Damaskon ondoren. Laurehun idazlanetik gora idatzi zuen. Haien artean *al-Futuhat al-Makkiyah* («Mekako iragarpenak») eta *Fusus al-hikam* («Igarleen Jakituria») dira aipagarrienak.

## Lan hautatuak 
* *al-Futuhat al-Makkiyya*
* *Fusus al-Hikam*
* *Kitāb Dajā'ir al-a'lāq*
* *Kitāb al-tadbīrāl al-Ilāhiyya*
* *Kitāb mawāqi' al-nuyūm*
* *Kitāb tuhfat al-safara*
* *Risālat al-Amr al-muhkam*
* *Risālat al-anwār*
* *Al-Diwan al-akbar*
* *Taryuman al-ashwaq''.

## Erreferentziak
Cristóbal Morales

**Cristóbal Morales** (Sevilla, 1500 - Malaga, 1553) espainiar musikagilea izan zen. 1526-1530 urteetan Avilako katedraleko kapera-maisu izan zen. 1535-1545 urteetan Aita Santuaren koruko kantaria izan zen Erroman, eta 1551-1553 urteetan Malagako katedraleko kapera-maisu. Aurretik, 1495. urtean, Toledoko katedraleko musika-zuzendari izendatu zuten. Mezak, deitore-eresiak, Magnificatak, moteteak, ereserkiak eta bestelako elizako musika-lanak idatzi zuen. Elizako polifoniaren maisu ziren Victoria eta Palestrinaren pareko jarri zuten bere herrikide eta garaikideek, eta polifonia-eskolako lehen maisu nagusitzat hartua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cándido Orbe Gaitan de Aiala

**Cándido Orbe Gaitan de Aiala** (Astigarraga, 1855 - ?) gipuzkoar militar karlista izan zen. 1868. urteko iraultzaren garaian Frantziara erbesteratu zen familiarekin batera, eta kargu politikoak izan zituen Frantzian, Karlos erregegaiaren gortean. Erregegaiak alferez izendatu zuen eta Elio jeneralaren agindupean borrokatu zen 1873. urteko guduetan (Lizarra, Allo, Deikaztelu, Viana, Jurramendi). Bilboko setioan ere parte hartu zuen eta buruan larriki zauriturik gertatu zen. 1874. urtean kapitain izendatu zuten. Irun, Oiartzun eta Berako Guduetan borrokatu ondoren komandante izendatu zuten (1876). Murgiako eta Donostiako alkate izan zen.

## Erreferentziak
Walter Reuther

**Walter Philip Reuther** (Wheeling, Mendebaldeko Virginia, 1907ko irailaren 1a - Pellston, Michigan, 1970eko maiatzaren 9a) Estatu Batuetako sindikalista izan zen.

## Biografia 
*United Automobile Workers* sindikatuko lehendakaria izan zen. *Congress of Industrial Organizations* (CIO) sindikatuko lehendakariorde izan zen 1946. urtetik, 1952. urtean CIOko lehendakari hautatu zuten arte. Sindikatuen arteko batasuna bultzatu zuen 1955. urtetik aurrera. Urte horretan bertan Amerikako Lan Federazioa-Industria Sindikatuen Kongresua (AFL-CIO) sindikatu berriko lehendakariorde izendatu zuten. 1967an dimisioa aurkeztu zuen, bere ustetan Meany sindikatuko lehendakariaren jokaera moderatuegia zelako.

## Erreferentziak
Nizar Qabbani

**Nizar Qabbani** ( ; Damasko, Siria, 1923ko martxoaren 21a - 1998ko apirilaren 30a) poeta eta diplomatikoa izan zen. Zuzenbide ikasketak egin zituen (1945), Damaskon. Siriako enbaxadore izan zen Europako hainbat hiriburutan: Paris, Londres, Madril, Pekin. Aurre egin zien islamiar integristei, eta, horregatik, behin baino gehiagotan zentsuratu zioten bere obra. Hala ere, herriak aintzat hartu zuen bere bertsoen sakontasuna, eta buruz ikasi zituen bere poemetako asko. "Emakumeen eta maitasunaren poeta" esan zitzaion, eta hogeitaka poema-liburu argitaratu zituen, bertso argi soilekin. Poema horietako asko beren abestietan baliatu dituzte arabiar musikariek.

## Erreferentziak