Matera

**Matera** Italiako hegoaldean dagoen Basilicata eskualdeko hiria da. Materako probintziako hiriburua da eta 1663tik 1806ra Basilicatako hiriburua izan zen. Hiria Gravina errekak higatutako kanioi txiki batean zehar hedatzen da.

"" (*Lurrazpiko Hiria*) gisa ezaguna, Matera oso ezaguna da "Sassi" izeneko zentro historikoa dela eta, 1993tik UNESCOren Gizateriaren Ondare gisa izendatua, inguruan dituen Lurrazpiko Elizekin batera. Paleolitotik gaur egunera arte jendea bertan bizi delako, askoren iritziz, munduko hiririk zaharrenen artean kokatu behar da.

## Geografia 
Hiria Basilicataren ekialdean kokatuta dago, itsasoaren gainetik 401 metrora, Bariko probintziako Altamura, Gravina in Puglia eta Santeramo in Colleko udalerriekin muga eginez eta Tarantoko probintziako Ginosa eta Laterza udalerrekin hegoaldean. Murgia izeneko goi-ordokiaren bukaeran dago, bere ekialdean hedatzen delarik, eta Bradano errekaren bailara du mendebaldean. 1950eko hamarkadan erreka horretan urtegi bat eraiki zuten, Lago di San Giuliano izenekoa, eta bertan San Giulianoko Erreserba Naturala kokatzen da.

Bradano ibaiaren emailea den Gravina errekak sortutako arroilak mugatzen ditu Sasso Barisano eta Sasso Caveoso antzinako auzoak. Murgiaren beste aldean hainbat labar-eliza aurki daitezke, iraganeko okupazioaren seinale. Lehengo auzoak *Sassi* deitzen ziren eta ura biltzeko sistema berezia zuten, hainbat zisternekin. Hauek kalkarenitan zulatuak izan dira. 1993an UNESCOk ura biltzeko sistema hau Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Lehen aipatutako herriez gain Montescaglioso, Miglionico eta Grottole udalerriekin ere egiten du muga.

388,14 kilometro koadroko hedadurarekin Matera da Basilicatako udalerririk zabalena.

### Klima 
1961-1990 tartean hilabeterik hotzena urtarrila izan da, eta bere bataz besteko tenperatura +6,0&nbsp;°C da. Hilabeterik beroena abuztua da, bataz beste +25,1&nbsp;°C gradurekin.

### Eboluzio demografikoa 

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:65000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2012 text:2012

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from:0 till: 14434
 bar:1871 from:0 till: 14399
 bar:1881 from:0 till: 15593
 bar:1901 from:0 till: 17081
 bar:1911 from:0 till: 17726
 bar:1921 from:0 till: 18357
 bar:1931 from:0 till: 20163
 bar:1936 from:0 till: 22069
 bar:1951 from:0 till: 30390
 bar:1961 from:0 till: 38562
 bar:1971 from:0 till: 44513
 bar:1981 from:0 till: 50712
 bar:1991 from:0 till: 54919
 bar:2001 from:0 till: 57785
 bar:2012 from:0 till: 60023

PlotData=

 bar:1861 at: 14434 fontsize:S text: 14.434 shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 14399 fontsize:S text: 14.399 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 15593 fontsize:S text: 15.593 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 17081 fontsize:S text: 17.081 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 17726 fontsize:S text: 17.726 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 18357 fontsize:S text: 18.357 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 20163 fontsize:S text: 20.163 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 22069 fontsize:S text: 22.069 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 30390 fontsize:S text: 30.390 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 38562 fontsize:S text: 38.562 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 44513 fontsize:S text: 44.513 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 50712 fontsize:S text: 50.712 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 54919 fontsize:S text: 54.919 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 57785 fontsize:S text: 57.785 shift:(-10,5)
 bar:2012 at: 60023 fontsize:S text: 60.023 shift:(-10,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Iturria ISTAT

## Historia 
### Historiaurrea 
Materan bertan aurkitu dira Paleolitoko hainbat material eta tresna. Horietako batzuk Domenico Ridola museo arkeologiko nazionalean erakusgai daude. Ehiztari taldeak bizi ziren garai hartan Matera inguruan. Neolitikoan etxe babestuak eraikitzen hasi ziren Materako gunean. Klimaren aldaketak azken glaziazioaren bukaeran ehiztari-biltzaile izatetik nekazari eta abeltzain izatera eraman zituen. Materako herri neolitikoetan harresiak eraikitzeaz gain, sutondoa, zisterna eta garauentzako biltegiak eraiki zituzten, hala nola lurrean zulatutako hainbat hilobi hipogeo. Gainera Materako ingurua oso garrantzitsutzat jotzen da Neolitikoan, bertan zeramika famatu bat aurkitu delako, "Serra d'Alto" izenarekin ezaguna, garapen artistiko handiarekin.

Metalen Aroak hasi zirenean herritarrak Gravina errekaren eskuinaldean kokatzen hasi ziren, babes hobea zuelako eta bertako harria (tufa izenekoa, nahiz eta ez den harri bolkanikoa, kalkarenita baizik) erraz higatu zezaketelako metalezko materialekin. Abeltzaintzarekin, gainera, transhumantzia ere garatu zen, Murgiako eskualde hau pasaleku garrantzitsu bilakatuz, beste sektore ekonomiko batzuk sortuz, komertzioari lotuak. Honekin batera instituzio erlijioso eta politikoak ere garatzen hasi ziren.

### Antzinaroa 
Hiria aurretik existitzen bazen ere Antzinako Erromak K. a. III. mendean *Matheola* izeneko gunea sortu zuten bertan, batzuen ustez Luzio Zezilio Metelo kontsularen omenez. Lehenago ere Magna Graeciaren parte izan zen, eta ziurenik Metapontoko kostaldeko herriekin harremana izan zuen. Greziar kolonizazioak egitura politiko berriak eta teknologia garatuagoak ekarri zituen, eskola pitagorikoaren influentziarekin. Lehenago eskualdean dispertsaturik zeuden biziguneak elkartu eta *benetako* herriak osatu ziren, *Re Pastori* izeneko erregeekin.

Augusto enperadorearen Italiaren banaketan Matera, eta Bradano ibaiaren ezker esparru guztia, Regio II Apulia et Calabria barruan geratu zen.

### Erdi Aroa eta ondorengo mendeak 
Goi Erdi Aroan, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren bukaerarekin batera, Lombardiarrak iritsi ziren Materara. VI. mendean zehar etorri ziren eta 664. urtean Matera Beneventoko dukerriaren barruan sartu zen. Hiria nukleo uniforme bilakatu zen eta jada okupaturik zeuden gueen artean *casali* izeneko aglomerazio bereiziak sortu ziren. Hirian agintari ezberdinak egon ziren garai honetan, lonbardo, bizantziar eta sarrazenoen artean behin eta berriz mugitzen zelarik. 867an Luis II.a Italiakoak lombardiarrekin aliatu eta sarrazenoen aurkako gerran hiria suntsitu zuen. 994an sarrazenoek berriro konkistatzen saiatu ziren, baina ez zuten lortu.

XI. mendearen inguruan normandiarrak iritsi ziren, eta hiriak lasaitasun egoera lortu zuen. 1043an Materako agintaria Gilen Burdinezko Beso zen, konte tituluarekin. Hiria gaur egun *Civita* izenarekin ezagutzen den gunean hedatu zen, harresia sortuz alde horretan, bestean Gravina errekaren arroilak berak babesten zuelako.

Bitartean, batez ere VIII. mendearen ostean, Murgia ingurura eta, bereziki, Materara, monje ermitauak iritsi ziren. Gehienak ekialdetik zetozen eta Gravinako kobazuloetan sartu ziren, labar-elizak sortuz. Denborarekin 150 inguru izatera iritsi ziren, bizantziar estiloko freskoak margotuz. Modu honetan Matera Ekialdea eta Mendebaldearen arteko kontaktu gunea bilakatu zen, bertako kultura eta Ekialdeko elizako ohiturak batuz. Normandiarrak, Eliza Erromatarraren jarraitzaile izaki, euren erlijioa ezartzen saiatu ziren, eta XIII. mendean lortu zuten, katedrala eraiki zenean, Erromaren botereren irudi potentea osatuz. Bere kanpandorretik ikuspegi zabala dago, inguruak kontrolatzeko gaitasunarekin eta ekonomiaren ikuspegitik ere urrunetik ikusteko aukera ematen zuen.

Oraindik ere hiria *Civita*ren inguruan hedatzen da eta bere inguruan zeuden bi *Sassi*ak gutxinaka populatzen ziren. 1500. urtearen inguruan bi Sassiak batu ziren eta hiri berria inguratu zuten, harresiak alferrikako eginez.

Hurrengo mendeetan izurriteek eta lurrikarek eragin handia izan zuten eskualdean. XV. mendean lur komunalen fase batean sartu zen. Ondoren Aragoiko Erresuma eta Joan Karlos Tramontano kontearen aginteak etorriko ziren. 1481an hiriak Otrantoren babeserako batailan hartu zuen parte, Turkiarren aurka. Bertan Fernando II.a Napolikoak ihes egin behar izan zuen eta Materan ezkutatu zuen bere burua. Bertan diseinatu zuen kontraerasoa.

1514an herritarrak haserre zeuden Joan Karlos Tramontanoaren agintearekin, honek zuen zor handia ordaintzeko zerga oso altuak ezarri zituelako. Abenduaren 29an elizatik ateratzen zela herritarrek inguratu, biluztu, eta hil arte jipoitu zuten. Elizako kanpaiek gertakariaren berri eman zutenean herritarrek ospatu zuten. Napoliko Erregeak erailketa politikoa zela iritzi zuenez komisario bat bidali zuen Materara. Ez zutenez errudunik aurkitu ausaz aukeratutako lau gizon hartu eta plaza publikoan eskegi zituzten. Honen ondoren Materak hiri libre eta autonomoaren fama irabazi zuen, eta ez zuen inongo noblezia lokalen agindurik, zuzenean Napoliko Erregearen esku zegoelarik.

thumb|Palombaro Lungoaren argazkia.
XV. mendearen bukaeran eta XVI. mendearen hasieran igoera demografiko nabarmena egon zen, batez ere Schiavonien (herri eslaviarrak, oro har) migrazioari esker. Gehienak serbiar-kroaziarrak eta albaniarrak ziren eta gaur egun *Casalnuovo* izena duen hiriaren eremuan kokatu ziren. 1663an, Espainiaen esku zegoen hiria, eta Terra d'Otranto probintziatik atera zuten, Basilicataren hiriburu izendatuz eta Regia Udienzaren egoitza bertan kokatuz. Hau dela eta klase altuko hainbat herritar iritsi ziren hirira, Unibertsitatea, lege-gizonak eta baroiak, batez ere. Hiriak loraldia bizi zuen garai honetan, kontaktu komertzial garrantzitsuak eginez Apuliako portuekin, eta bizitza kultural sendoarekin. Garai honetan eraiki ziren hainbat eraikin garrantzitsu, euren azpian utziz hainbat eliza eta etxebizitza. Palombaro Lungo izeneko zisterna erraldoia ere eraiki zen garai honetan, gaur egungo Vittorio Veneto plazaren azpian, 5.000.000 litro ur gordetzeko gaitasuna zuen biltegia.

1806ra arte hiriburu titulua izan zen, ahalik eta Potenzaren esku geratu zen arte Basilicata, Giuseppe Bonaparteren erabakiz.

### Aro Modernoa 
Sassietako bizitza XVIII. mendetik aurrera okertuz joan zen, gainpopulazioa zein egoera ekonomikoa zela eta. Sassietako biztanleak bertatik kanporatuak izan zirenean (1950eko hamarkada) "lotsa nazionala" zela esaten zen. Kondizio sozialak geroz eta zailagoak ziren eta *ghetto* itxura hartu zuen. Populazioa 15.000raino igo zen eta jendea lehenago biltegi eta zisternak zirenak etxebizitza gisa erabiltzen hasi ziren. XIX. mendean noblezia eta elizaren esku zeuden lurrak banatzen hasi ziren, baina honek kontraste handiak sortu zituen herritarren artean. 1860ko abuztuan Gattini kondearen erailketa gertatu zen. Noblezia erreakzionarioa eta legitimistek,Italiako Batasunaren aurreko egunetan, irabaziz gero lurren banaketa egingo zutela esan zuten. Materako nekazariak, xaxatuak, hainbat lurjaberen aurkako erasoak egin zituzten, eta Gattini kondea eta bere bi langile erail zituzten. Gertakari hau brigantismoaren (helburu politikoak ere zituen bandolerismo mota bat) hasieratzat har daiteke. Materako eskualdean Rocco Chirichigno Montescagliosokoa, Vincenzo Mastronardi Ferrandinakoa eta Eustachio Fasano Materkoaren bandak zeuden, azken hau 1860an gartzelatik ihes egin zuena. 30 urte beranduago Eustachi Chita *Chitaridd* Materako inguruetan zegoen bandolerismoa egiten, modu isolatuan, eta ez lehen zegoen Italiaren Batasunaren osteko brigantismoa bezala.

1927an hiria probintziako hiriburu bilakatu zen. 1935ean Carlo Levi Materako probintzian konfinatu zuen eta bertan idatzi zuen, 1945an *Kristo Ebolin geratu zen*. Liburu horretan Aliano herrian zegoen miseria aipatzen du, baina eskualdean, oro har, bizi zen egoera aipagai du.

1943ko irailaren 21ean Matera izan zen nazien eta faxismoaren aurka altxatu zen Italiako hegoaldeko lehen hiria izan zen. Hamaika pertsona hil ziren naziek metrailatuak. Egunaren bukaeran alemaniarrak bueltatu eta 13 herritar "palazzo della milizia"n erail zituzten, tartean Natale eta Francesco Farina aita-semeak. Aita semea liberatzera joan zen, minutu batzuk lehenago.

thumb|Materako *Casa Grotta*, bizimodua ikusteko moldatutako etxe adibide bat
1948an Materako Sassien egoeraren inguruan kezka orokorra sortzen da, lehenengo Palmiro Toggliattiren eskutik eta, ondoren, Alcide de Gasperiren ahotan. Sassiak Italiako hegoaldearen azpigarapenaren sinbolo bilakatu ziren garai horretan. 1952an auzo erresidentzial berria eraikitzeko fondoak lortu ziren eta Sassian bizi ziren 15.000 pertsonak lekuz aldatu zituzten. Modu honetan Materako hiria laboratorio batean bilakatu zen, hainbat komisio eta institutu lanean jartzen auzo berriek Sassietako egitura sozialaren antza izan zezaten. Garau horretan INA-Casaren barruko "Spine Bianche" auzoa eraiki zuten, garrantzi handikoa arkitektura Neoerrealista eta Italiar Arrazionalismoan.

1986an lege nazional batek antzinako auzoak biziberritzeko finantziazioa eman zuen, 30 urteren buruan oso degradatuak baitzeuden. 1993an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Kultura 
Historia aberatsak eraikin ikusgarriak utzi ditu Materan, Sasso delakoetan eta bestelakoan, hala nola Garbitokiko eliza, Santa Chiara, San Pietro Caveoso eta Materako katedrala (Madonna della Bruna eta San Eustakiorena).

Arkitektura zibilaren alorrean nabarmendu daitezke Palazzo Lanfranchi jauregia (museo baten egoitza 21. mendean) eta Palazzo del Sedile delakoa, hiriko agintaritza zibilaren egoitza historikoa.

Hiriaren ikusgarritasunak filmak egiteko lokalizazio bihurtu du sarri, hala nola, aipagarrienen artean, 20. mendean *Il Vangelo secondo Matteo* (Pier Paolo Passolinirena, 1964) eta 21. mendean *No Time To Die* (James Bonden sortakoa, 2021).

2019an Europako kultura-hiriburua izan zen, Plovdivekin batera (Bulgaria).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak