open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barry Commoner

**Barry Commoner** (New York, AEB, 1917ko maiatzaren 28a - New York, 2012ko irailaren 30a) biologo, ekologo eta pedagogo estatubatuarra zen.

## Biografia 
Erradikal askeek zelulen metabolismoan duten eragina ikertu eta frogatu zuen. Proba nuklearrak bertan behera uztea aldarrikatu zuen 1950eko hamarkadan. Kutsadurak biosferari eginiko kalteak ere aztertu zituen, eta ingurumenaren defendatzaileen ahotsa izan da urte askoan.

Hiritarren Alderdia sortu eta Estatu Batuetako hauteskundeetara aurkeztu zen 1980an.

Aipatzekoak dira bere bi liburu hauek: *Zientzia eta biziraupena* (1966) eta *Zirkulu itxia* (1971).

## Erreferentziak
Éliphas Lévi

**Alphonse Louis Constant**, ezizenez **Éliphas Lévi** (Paris, Frantzia, 1810eko otsailaren 8a - 1875eko maiatzaren 31) frantses idazlea izan zen.

## Biografia 
Apezpikua eta teologia-irakaslea izan zen. Literatura mistikoa landu zuen hasieran: *L´Assomption de la Femme* edo *Le Livre de l´amour* (1841), *La Mère de Dieu* (1844). Iraultzaileen eta anarkiazaleen alde azaldu zen geroagoko bere hainbat lanetan: *La Bible de la liberté* (1841), *La voix de la famine* (1846). Azkenik, apaizgoa utzi eta okultismoan eta espiritismoan murgildu zen: *Ouvres de philosophie occulte* (1860-1865, Éliphas Lévi ezizenez argitaratuak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Makua

**Jose Maria Makua Zarandona** (Bilbo, 1922ko ekainaren 22a &ndash; Bilbo, 1990eko azaroaren 23a) bizkaitar politikari bat izan zen. Eusko Ikasle Batza elkarteko kidea zen, eta Frantziara erbesteratu behar izan zuen, Espainiako Gerra Zibilaren garaian. Ekonomia eta enpresari buruzko lan garrantzitsuak eman zituen argitara. 1980 eta 1986. urteetan, Eusko Legebiltzarrerako parlamentario hautatu zuten, EAJ alderdiaren eskutik. Alderdi bereko ahaldun izan zen Bizkaiko Batzar Nagusietan, 1983. urtean. Bizkaiko Diputatu Nagusia izan zen 1983. urtetik, 1987. urtean politikatik erretiratu zen arte.
[ezkerrera|thumb|Behean ezkerraldean [Jesus Maria Leizaola|Leizaola lehendakariarekin mitin batean.]]

## Erreferentziak
Nicolás Esandi Nicolao

**Nicolás Esandi Nicolao** (Bahia Blanca, Argentina, 1876 &ndash; Buenos Aires, Argentina, 1948ko abuztuaren 29a) Argentinako elizgizona izan zen.

## Biografia 
Euskaldunen semea zen, eta Viedmako lehen apezpikua izan zen. Buenos Airesko Eusko Ikaskuntzako lehenengo lehendakaria izan zen, 1943. urteaz geroztik.

Obra nagusiak: *Estudio metódico de latín; Mi libro* (irakurtzen ikasteko metodoa), *Métodos de escritura; apuntes de pedagogía* (idazten ikasteko metodoa) eta *Vascuence y etrusco* (1946, euskararen eta etruskoaren arteko harremanei buruzko liburua).

## Erreferentziak
Levi Eshkol

**Levi Eshkol** (), jaiotzez **Levi Shkolnik** () (Oratov, Ukraina, 1895eko urriaren 25a - Jerusalem, Israel, 1969ko otsailaren 26a) israeldar politikaria izan zen.

## Biografia 
1913. urtean Palestinara jo zuen bertan nekazari-koloniak sortzeko eta zuzentzeko. Mapai alderdiko idazkaria (1944-1948) eta Ben-Gurionen gobernuko partaide izan zen: Nekazaritzako eta Garapeneko ministroa 1951-1952 urteetan, eta Finantzetako eta Garapeneko ministroa 1952-1963 bitartean. Ben-Gurionek dimisioa aurkeztu zuenean, Lehen Ministro eta Defentsa ministro izendatu zuten. Israel estatuko garapen ekonomikoaren bultzatzailea izan zen.

## Erreferentziak
Hipposideros halophyllus

***Hipposideros halophyllus*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros halophyllus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gaubeako ermandadea

**Gaubeako ermandadea** Arabako Añanako kuadrillako ermandadea da. Herri hauek osatzen dute:
* Lantarón udalerriko Alcedo, Bergonda, Caicedo Yuso, Komunioi, Fontecha, Leziñana, Molinilla, Larrazubi, Salcedo, Sobrón, Turiso eta Zubillaga herriek; 
* Añana udalerriko Atiega eta Gesaltza Añana populazioek; 
* Gaubea udalerriko Acebedo, Astúlez, Bachicabo, Barrio, Basabe, Bellojín, Bóveda, Corro, Espejo, Fresneda, Ginea, Gurendes, Karanka, Karkamu, Lahoz, Lalastra, Mioma, Nograro, Osma, Pinedo, Quejo, Quintanilla, Tobillas, Tuesta, Valluerca, Villamaderne, Villanañe eta Uribarri Gaubea herriek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sebastian Segurola

**Sebastian Segurola** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1740 &ndash; La Paz, Peru, 1784) gipuzkoar militarra izan zen.

## Biografia 
Larejarca probintziako korrejidore izan zen (Charcas, Peru), eta 1780-1782 urteetan, espainiar erresistentziaren antolatzailea izan zen, Tupac Amaru II.a perutar iraultzailea buru zuen matxinadari aurre egitearren. La Pazeko gobernari izendatu zuten ondoren. *Sitio y defensa de la ciudad de La Paz, en el Perú, contra los indios rebelados en 1782* obra idatzi zuen.

## Erreferentziak
Erdialdeko Amerikako Estatuen Erakundea

**Erdialdeko Amerikako Estatuen Erakundea** (gaztelaniaz **ODECA**, ***Organización de Estados Centroamericanos***), Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua eta Costa Ricak osatutako erakundea da.

1951n sortu zen San Salvadorren, bost estatu horien arteko lotura politikoak eta ekonomikoak sendotzeko. 1960an, ODECAk beste erakunde bat sortu zuen, Erdialdeko Amerikako Merkatu Bateratua (MCCA, *Mercado Común Centroamericano*), eta 1993an Erdialdeko Amerikako Integrazio Sistema (SICA, *Sistema de la Integración Centroamericana*).

## Erreferentziak
Francesco Primaticcio

[thumb|260px|alt=|Francesco Primaticcioren margolana: *Il rapimento di Elena* [1530-1539, Bowes Museum.]]

**Francesco Primaticcio**, izengoitiz ***Le Primatice*** (Bolonia, 1504ko apirilaren 30a - Paris, 1570), italiar margolaria izan zen. Fontainebleauko eskolako maisuetako bat izan zen, baina haren lan batzuk baino ez dira gorde.

Imola, Bagnacavallo eta Giulio Romanoren ikaslea izan zen, eta azken horrekin lan egin zuen Mantuako Te jauregian. Frantziara deitu zuen Frantzisko I.ak Fontainebleauko jauregia dekora zezan, eta lanaren zuzendaria izendatu zuten 1540an. Beste jauregi batzuk ere dekoratu zituen, Frantzisko I.aren eta Henrike II.aren hilobiak diseinatu zituen, eta italiar artearen eragina zabaldu zuen Frantzian.

## Erreferentziak
Hugo Riemann

**Hugo Riemann** (Grossmehira, Alemania, 1849ko uztailaren 18a - Leipzig, Alemania, 1919ko uztailaren 10a) musikologoa izan zen. Funtsezko lanak idatzi zituen harmoniari buruz. Hanburgon (1881-1890) eta Wiesbadenen (1890-1895) izan ondoren, Leipzigeko musikologia institutuko zuzendari nagusi izan zen. 1882an *Musiklexikon* («musika hiztegia») obra ospetsua argitaratu zuen, eta 1887an harmoniari buruzko liburu bat. Musikaren historiarako gidaliburu bat idatzi zuen (1901-1913), eta IX-XIX. mendeetako musikaren teoriaren historia bat utzi zuen prestaturik (1920an argitaratua).

## Erreferentziak
Toamasina

thumb|alt=|Toamasinako portua
ezkerrera|thumb|100px|*Tamatave*
**Toamasina** Madagaskarko ekialdeko hiria eta portua, izen bereko probintziako (71.911 km2 eta 2.600.000 biztanle, 2001) hiriburua, Indiako ozeanoaren ertzean. 197.000 biztanle. Unibertsitatea. Aireportua. Madagaskarko portu nagusia da, eta hortik igarotzen da esportazio-inportazioen erdia. Kafea, bainila, piperra, iltze-belarra eta grafitoa esportatzen ditu eta nekazaritzarako makineria, ehunak eta elikagaiak inportatu. Janari-industria eta altzairugintza dira hiriko industria nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Travelling

thumb||alt=|Travelling zirkularrerako bidea
thumb||alt=|Travelling bat filmatzen
**Travelling** zineman, kameraren joan-etorria da. Kamera *Dolly *izeneko gurdi moduko batean jartzen da, eta burdinbide batzuen gainean higiarazten. Travellinga izan daiteke aurrerakoa edo atzerakoa, irudian hartu nahi den pertsona edo gauzatik urruntzen edo aldentzen dena, albokoa eta zirkularra. kamera-higidura horren ondorioz sortzen den irudia edo planoari travelling esaten zaio. Travellinga zinemak duen baliabide berezienetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Travelling zineman artikulua.
* :*Le travelling* bideoa.
Neville Chamberlain

thumb|200px|Arthur Neville Chamberlainen erretratua.
**Arthur Neville Chamberlain** (Edgbaston, Birmingham, Ingalaterra, 1869ko martxoaren 18a - Heckfield, Hampshire, Ingalaterra, 1940ko azaroaren 9a) politikari ingelesa izan zen.

## Biografia 
Josephen semea zen. 1918. urtean alderdi kontserbadoreko diputatu hautatu zuten. 1931n Finantza ministro izendatu zuten, eta Lehen Ministro 1937an. 1938an, Alemaniarekin hitzarmen bat izenpetu zuen (Municheko hitzarmena). Hitlerrek ez zion itunari jaramonik egin, eta 1939. urtean Ingalaterrak Alemaniaren aurkako gerra aldarrikatu zuen. 1940. urtean Winston Churchillen esku utzi zuen gobernua, eta Norvegiara alde egin zuen.

## Erreferentziak
Hipposideros hypophyllus

***Hipposideros hypophyllus*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago. Indian bakarrik bizi dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros hypophyllus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ludwig Erhard

**Ludwig Wilhelm Erhard** (Fürth, Alemania, 1897ko otsailaren 4a - Bonn, Alemania, 1977ko maiatzaren 5a) alemaniar politikaria izan zen.

## Biografia 
Ekonomiako irakaslea eta nazismoaren aurkaria izan zen. 1949an Parlamenturako hautatu zuten, eta handik bi urtera Ekonomia-ministro izendatu zuen Adenauerrek. Liberalismo ekonomikoaren aldeko sutsua izan zen, eta «Alemaniaren mirariaren aita» deitu zioten. 1963an kantziler hautatu zuten, Adenauerren ondorengo, baina alderdi demokristau barruan izan ziren tirabiren ondorioz, utzi egin behar izan zuen kargua; Kurt Georg Kiesingerrek hartu zuen haren lekua 1996an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irene Laffitte

**Irene Laffitte Mesa** (Donostia, Gipuzkoa, 1941eko abuztuaren 7a - *ib.*, 2001eko abenduaren 20a) gipuzkoar margolaria izan zen.

## Biografia 
### **Haurtzaroa** 
Hamaika senideren artean bosgarrena zen Irene. Aita Daniel Laffitte zuen, Ipar Euskal Herriko familia ezagun baten oinordeko zen ingeniari donostiarra, eta ama berriz Avelina Mesa, jatorriz galiziarra baina luzez Madrilen bizitakoa zena. 

Txiki-txikitatik erakutsi zuen Irenek margoketarako zaletasuna, Donostiako Jasokundearen ikastetxean mojek klasean egiten zituen marrazkiak konfiskatzen zizkiotelarik. Joera hura ikusita, Irenek beti esan izan zuen artista, denborarekin teknikoki hobetzen badoa ere, jaio egiten dela, jaio eta ez egin. Aurrerago denboraldi batez Altzara etxez aldatu ziren arren, 16 urte bete arte ikasi zuen kristau-eskola hartan, betirako mantenduko zituen laguntasunak bertan eraturik. Hala ere, garai hartan emakumeek jasotzen zuten eskola-formakuntza nahiko oinarrizkoa zela eta, gerora beti frustratuko zion heziketa intelektual bat jaso ez izanak ekarri zion ziurtasun-gabezia.

Oso kuttunki gogoratu izan zuen beti aitaren aldeko aitona zen Juan Laffitte. Harekin egin ohi zituen maiz Uliara txangoak etxeko su baxurako pinaburu bila, baita "La Florida" gozotegira merengea jatera ere. Izan ere, aitonak berak erosi zion Ireneri haren lehenengo koloretako arkatz-sorta, bere marrazketarako zaletasuna osoki babesten eta bultzatzen zuelarik, eta aitonarena izan zen Irenek bere bizitzan burutu zuen lehen erretratua.

### Ikasketak 
Hamairu urte zituela hasi zituen margolaritza-ikasketak Donostiako Arte eta Lanbide Eskolan (gaur egun Easo Politeknikoa dena), Ignacio Sánchez Guardaminorekin lehenik eta Ascensio Martiarena eta Vicente Cobrerosekin ondoren. Azken hau izan zen Irenerentzat eragin-sortzaile nagusiena, hark errespetatzen baitzuen ikaslearen arte-askatasuna hobekien. José Camps eta Jesús Gallego ere izan zituen laburki irakasle. Urte hauetan zehar Irenek izadi hilak margotzen zituen gehien bat, garai hartako margolaritza-hezkuntza akademikoan ohiko ariketa baitzen.

Laffitteren lehen erakusketa Madrilen izan zen, 1961. urtean. Hurrengo urtean Parisen jarri zen bizitzen, eta han eta Estatu Batuetan erakusketak egiteko aukerak izan zituen. 1969. urtean Donostiako San Telmo Museoan jarri zituen bere lanak ikusgai. 1982. urtean guztiz hondatu zion Ordiziako bere baserri-estudioa sute batek, baina 27 euskal artistek erakusketa bat antolatu zuten Irene Laffitteri laguntzearren.

## Erreferentziak
Asier Laspiur

**Asier Laspiur** (Eibar, Gipuzkoa, 1960) eskultorea da. 1980ko hamarkadaren erdialdera, Gipuzkoako Foru Aldundiaren laguntzari esker, bi urte eman zituen New Yorken bere prestakuntza sakontzen. EHUko Leioako Arte Ederretako Fakultatean lizentziaduna da. Txikitandik hasi zen artelanetan, eta hainbat adarretan jarduna da, hala nola margolaritzan, olioan, grabatuan, zeramikan edota eskulturan. 1989an Gure Artea saria irabazi zuen *Zintzilikarioa* lanarekin. Artelan hori herrietako esekitokiei buruzko azterketaren emaitza izan zen.

Emakumezko errebelazio aktore Goya saria irabazi duen Jone Laspiur aktorearen aita da.

## Erreferentziak
Lesya

**Lesya** Jainismoren kontzeptua da. Jainisten erlijioaren arabera, arimaren inguruan osatzen den argi-koroa, arimari itxura, kolore, usain edo zapore berezia ematen diona. Jainisten ustez, jokabide txarren ondorioz (asmo txarra, bekaizkeria eta gezurra) lesyak zapore garratza eta kolore iluna hartzen du; kiratsa dario, eta azala hozkatua du. Jokabide onen ondorioz, aldiz (asmo ona, zintzotasuna eta berdintasuna), arimaren argi-koroak lore-usaina hartzen du, leuna da, eztia bezain gozoa, eta argia du kolorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ildefonso Olaberria

**Ildefonso Olaberria Uliondo** —izengoitiz ***Otarri***, ***Kosky***, ***Artano***— (Ikaztegieta, Gipuzkoa, 1940 &ndash; Hego Korea, 2018ko maiatzaren 31) elizgizona, idazlea eta itzultzailea izan zen. Frantziskotarra. Arantzazu, Erriberri eta Gasteizko apaizgaitegietan egin zituen elizako ikasketak, eta Iruñean kazetaritzakoak. *Arantzazu*, *Anaitasuna*, *Jakin* eta *Egan* aldizkarietan eman zituen argitara lan aipagarrienak. J. L. Martín Descalzoren zenbait obra euskaratu zituen: *Neskatx begi urdinak*, *Ai! Ai! Sor Ines* eta *Deabruaren 17 aginduak* izenburupean. Olaberriarena da, halaber, *Otsoa bordan* antzezlana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kolyma

**Kolyma** (; sakheraz: Халыма) ipar-ekialdeko Siberiako ibaia da, Errusiako Jakutia, Txukotka eta Magadan oblasta zeharkatzen dituena. 2.129 km luze da eta 643.000 km²-ko arroa dauka.

## Geografia 
Kolyma Kulu eta Aian-Imzikh ibaien elkargunean eratzen da, ekialdeko Siberian, Okhotskeko itsasotik hurbil. Txerski mendialdea inguratzen du, eta 2.129 km-ko ibilbidea eginik, Ekialdeko Siberiako itsasora isurtzen da, delta handi bat eratuz.

Urrea ustiatzen da ibaiaren goi-arroan eta lignitoa behe-arroan. Ontziz ibil daiteke maiatzetik urrira bitartean Bokhaptxi ibaiarekin bat egiten duen lekuraino. Jasatxnaia, Ozhogina, Balygitxan, Korkodon eta Omolon dira ibaiadar nagusiak.

## Hidrometria 
Kolymaren emaria 1978 -2000 urte bitartean neurtua izan da Kolimskoien (itsasoratu baino 283 km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 526.000 km² ditu, arro osoaren %&nbsp;82. Urteko batezbesteko emaria 3.254 m³/s da, baina aldaketa handia dago negutik udara; emari handiena ekainean du (14.901 m³/s), izotz urtzearen ostean, eta txikiena apirilean (186 m³/s).

**Kolymaren batezbesteko emariak (m³/s), Kolimskoien neurtuak**Datuak: 1978 eta 2000 artean****

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:650 height:300
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:15000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 271.9
  bar:Fév from:0 till: 227.8
  bar:Mar from:0 till: 215.8
  bar:Avr from:0 till: 186.5
  bar:Mai from:0 till: 1784.9
  bar:Jun from:0 till: 14901.9
  bar:Jul from:0 till: 7540.8
  bar:Aoû from:0 till: 6024.9
  bar:Sep from:0 till: 5267.5
  bar:Oct from:0 till: 1805.4
  bar:Nov from:0 till: 475.9
  bar:Déc from:0 till: 348.7
  

PlotData=
  bar:Jan at: 271.9 fontsize:S text: 271,9 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 227.8 fontsize:S text: 227,8 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 215.8 fontsize:S text: 215,8 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 186.5 fontsize:S text: 186,5 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 1784.9 fontsize:S text: 1784,9 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 14901.9 fontsize:S text: 14901,9 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 7540.8 fontsize:S text: 7540,8 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 6024.9 fontsize:S text: 6024,9 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 5267.5 fontsize:S text: 5267,5 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 1805.4 fontsize:S text: 1805,4 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 475.9 fontsize:S text: 475,9 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 348.7 fontsize:S text: 348.7 shift:(-10,5)
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felipe Agustin Otaegi

**Felipe Agustin Otaegi Mendia** (Beizama, 1767ko abuztuaren 27a - 1840) gipuzkoar idazlea izan zen. Beizamako erretorea izan zen. Sermoi ugari idatzi zituen; dirudienez, J. B. Agirreren erakustaldiak eta Gerrikoren hitzaldiak argitaratu zirenean, Otaegiren sermoiak (eskuz idatzitako zortzi liburuki) ere argitaratzen saiatu ziren, baina ez ziren, azkenean, plazaratu. 1993an, Beatriz Otaegi irakasleak *Felipe Agustin Otaegui Beizamako erretorearen eskuizkribuak* (1767-1840) izenburupean, doktoretza-tesiarekin batera, zortzi liburukiotako bi argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Friedrich Paulus

**Friedrich Wilhelm Ernst Paulus** (Guxhagen, Hesse-Nassau, Alemaniar Inperioa, 1890eko irailaren 23a - Dresden, Alemaniako Errepublika Demokratikoa, 1957ko otsailaren 1a) alemaniar mariskala izan zen.

Bigarren Mundu Gerran alemaniar armadan Estatu Nagusi orokorrean Hitlerren agindupean zegoela, Sobietar Batasunari erasotzeko plan bat prestatzeko agindua eman zioten (Bizargorri Operazioa deiturikoa). Tankez osatutako oste baten buruzagi izan zen (1941ean), eta ondoren, VI. tropako buru. Handik gutxira, Stalingrad hartzeko agindua eman zioten; hiriaren alde bat konkistatu ondoren, ordea, oste sobietarrek inguraturik, 1943ko otsailaren 2an errenditu behar izan zuen.

## Erreferentziak
Uztarria Kultura Koordinadora

**Uztarria Kultura Koordinadora** Azpeitiko (Gipuzkoa) kultura-taldea da.

1998ko martxoan sortu zen, Azpeitian euskara eta euskal kulturaren inguruan zeuden gabezia batzuk betetzeko helburuaz. Arlo hauetan lan egiten du taldeak: komunikazio-aldetik *Uztarria* aldizkaria argitaratzen du, eta kultura-azpiegiturei dagokienez, kultura-etxea bultzatzea da beste helburuetako bat. Azpeitiar ezagunei buruzko liburuxka monografikoak ere argitaratzen ari da Uztarria taldea.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iban Arregi

## Kanpo estekak
Hipposideros inexpectatus

***Hipposideros inexpectatus*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros inexpectatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
José Díaz Ramos

**José Díaz Ramos** (Sevilla, Espainia, 1895eko maiatzaren 3a - Tbilisi, Georgia, Sobietar Batasuna, 1942ko martxoaren 20a) espainiar buruzagi komunista izan zen.

## Biografia 
Alderdi Komunistako idazkari nagusia izan zen 1933. urtean. Komunisten buru izan zen Espainiako Gerra Zibilaren garaian. Nazioarteko Brigadetako buruzagiarekin arazoak izan zituen, eta Largo Caballeroren destituzioaren aurkako botoa eman zuen bakarretako bat izan zen. Diputatu hautatu zuten 1936. urtean. Gerra amaitutakoan Sobietar Batasunera erbesteratu zen, eta handik hiru urtera, bere buruaz beste egin zuen. *Tres años de lucha* liburua idatzi zuen.

## CEDAren aurkako hitzaldia 
José Díazek beheko hitzaldi hau eman zuen 1935ean. Nahiz eta Espainiako Gerra Zibila pizteko urte bat falta, garbi ikusten da garai horretan besteak beste komunistek eta Gobernuak zuten giro nahasia.

## Erreferentziak
Arapaima gigas

**Arapaima** —izen zientifikoa: ***Arapaima gigas***— teleosteoen infraklaseko arraina da. 3 m-tik gorako luzera izan dezake eta 250 kg-rainoko pisua izan. Ur gezatako arrainik handienetako bat da. Gorputz luzarana du, aho handia, behe-baraila irtena eta bular-hegats handiak. Bere generoko espezie bakarra da. Kolore grisa du, distira gorri eta urdinduna; distira horiek ezkatek eragiten dituzte. Brasilgo eta Guyanetako ibai handietan bizi da. *Pirarucú *izena ere ematen zaio. Haren haragia oso aintzat hartua da, eta hortzak zura lantzeko erabili izan dira.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giovanni Battista Martini

**Giovanni Battista Martini** (Bolonia, Italia, 1706ko apirilaren 24a - 1784ko abuztuaren 23a) italiar musikagilea eta musikologoa izan zen.

## Biografia 
thumb|upright|260px|''Lettera famigliare intorno l'inondazione di Verona* (1757)

Musika-eskola bat zabaldu zuen, eta XVIII. mendeko entzute handiko konposizio-irakasle bihurtu zen. Sarti, Johann Christian Bach, Gluck, Jommelli eta Grétry, besteak beste, ikasle izan zituen.

Musika-liburuen biltzaile ere izan zen; 17.000 bat ale zuen bere liburutegian. *Storia della Musica'' idatzi zuen (3 liburuki, 1757, 1770 eta 1781, bukatu gabe dagoena).

Hamabi sonata organo eta klaberako (1741), moteteak, mezak eta oratorioak idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tomas Murua

**Tomas Murua Etxezarreta** (Zarautz, Gipuzkoa, 1928ko azaroaren 10a - Donostia, Gipuzkoa, 2016ko abuztuaren 8a) eskultorea izan zen. 14 urte zituela sartu zen Arte Ederretako Eskolan. 1965etik 1975ra zura landu zuen batik bat, eta brontzea 1975. urtetik aurrera. Erakusketa ugari egin zituen Euskal Herrian eta Espainian 1965-1981. urteen bitartean, batez ere.

Obra nagusiak: *Denok batera*, *Lotuta*, *Arrantzatik*, *Sokatira*, *Euskal-Herria*, *Doinua*, *Nahikunde*, Donostiako Bankoa banketxearen enblema, Tomas Albari eginiko monumentua, eta Gipuzkoako Foru Aldundian dagoen Peñafloridako kondearen omenezko plaka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tomas Muruaren web-orria
Víctor Paz Estenssoro

**Víctor Paz Estenssoro** (Tarija, 1907ko urriaren 2a - Tarija, 2001eko ekainaren 7a) Boliviako politikaria izan zen, Mugimendu Nazionalista Iraultzailearen sortzailea. Hiru agintalditan izan zen Boliviako lehendakari: 1952-1956, 1960-1964 eta 1985-1989 bitartean.

## Bizitza 
Mugimendu Nazionalista Iraultzailea sortu zuen 1941ean, eta hura aginpidera eramaten lagundu (1943). Erbestean zela lehendakari hautatu zuten (1951); bere alderdiaren matxinada baten bidez lortu zuen kargua. Lehendakari zela gizarte erreforma asko egin zituen. Hirugarren aldiz lehendakaritza eskuratzearren konstituzioa aldatu zuen, eta, aukeratua izan arren, militarren estatu kolpe batek kargutik kendu zuen (1964).

## Erreferentziak
Adolf Rudnicki

thumb|270px|alt=|Adolf Rudnickiren hilobia, Varsovia

**Adolf Rudnicki** (Varsovia, 1912ko otsailaren 19a - *Ib.*, 1990eko azaroaren 14a) poloniar idazlea izan zen.

Judua zen, eta umetan ghetto batean bizi izan zen. Alemaniarren okupazio garaiko giroa eta herri juduaren gorabeherak agertu zituen bere kontakizun liburuetan: *Szczury* (1932, *Arratoiak*), *Shakespeare* (1948), *Zywe i martwe morze* (1952, *Itsaso bizia eta hila*), *Zhota okna* (1955, *Urrezko leihoa*), *Krowa* (1959, *Behiak*). Literaturari buruzko iruzkinak idazten hasi zen 1953. urtetik aurrera, *Niebieskie kartki* (1953, *Orrialde urdinak*) liburuan bildu zituenak.

## Erreferentziak
Thomas Tallis

**Thomas Tallis** (?,  - Greenwich, Londres, Ingalaterra, 1585eko abenduaren 3a) ingeles musikagilea eta organista izan zen.

## Biografia 
1540. urtetik aurrera errege-kaperako organista eta musikagile nagusi izan zen, Henrike VIII.a, Eduardo VI.a, Maria Tudor eta Elisabet I.aren erreinaldietan.

1575. urtean Elisabet I.ak musika argitaratzeko monopolioa eman zien Tallisi eta Byrdi, eta *Cantiones sacrae *34 moteteko bilduma argitaratu zuten. Eliz musika idatzi zuen, kontrapuntuaren aldetik oso aberatsa.

Lan nagusia *Spem in alium* motetea da, 40 ahotsetarako idatzita.

## Erreferentziak
Ahmed Orabi

**Ahmed Orabi** edo **Ahmed Urabi** koronela (,  ahoskatua; Harya-Ruzna, Behe Egipto, 1841eko martxoaren 31 &ndash; Kairo, 1911ko irailaren 21a), baita Orabi Pasha, Ahmed Oraebi edo Ahmed Pasha Orabi el-Masri ere, egiptoar militarra izan zen. 1879. urtean koronel-maila zuen. Alderdi nazionala sortu zuen europarren aurka eta parlamentu bat osatzeko eskatu zuen. 1881. urtean Gerrako ministro izendatu zuten. Alexandrian bizi ziren europarren aurkako matxinada bat bultzatu zuen, baina ingeles-frantses gudarosteek hiria hartu zuten. 1882. urteko irailean ingelesek Urabi garaitu zuten Tell al-Kabirren. Preso harturik, Zeilanera deportatu zuten. 1901. urtean Egiptora itzuli zen.

## Erreferentziak
Kopto artea

thumb|Fajumeko erretratuetako bat, mutiko bat erakusten duena, II. mendekoa. Enkaustozko pintura, zuraren gainean.

**Kopto artea** bi adiera dituen terminoa da:
* Kristau aroaren hasieran Egipton egindako artea.
* Koptoek egindako artea.

Kopto artea ezaguna da bere horma pinturengatik, ehunengatik, eskuizkribu irudiztatuengatik eta metal lanengatik. Lan horietatik guztietatik asko monasterioetan eta elizetan gorde dira. Nilo ibaiaren goialdean garatu zen, eta V. eta VI. mendean iritsi zen heldutasunera.

Islamiar arteak eragin handia izan zuen hartan, arabiarrek Egipto konkistatu zutenetik (640-642). Estilizazio handikoa da, abstrakzioaren muga-mugakoa. Erromatar eta kristau gaiak erabiltzen ditu. Horma irudi hondar batzuk gorde dira, Testamentu Berriko eszenak irudikatzen dituztenak.

## Ikus, gainera 
* Kopto

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Askelminto

thumb||alt=|Errotifero-kolonia; errotiferoak askelmintoen taldean sartu ohi ziren
**Askelmintoak**, **pseudozelomatuak** edo **blastozelomatuak** Grobbenek 1908an eratu zuen taldeko animalia ornogabeez esaten da. Ez dago oso argi, ordea, zein diren ornogabe horiek batera dituzten ezaugarriak, ezta zein diren askelmintoen taldeko ornogabeak ere; pseudozelomatuak eta antzeko beste batzuk sartzen dira.

Oso txikiak izaten dira, oro har, eta badirudi elkarren artean antzekoak ziren metazooetatik sortuak direla. Talde horretako animalia-espezieei dagokienez, taxonomia-aldaketa handiak izan dira historian zehar, baina, egituraren antzekotasunari begira, esan daiteke talde bakarra osatzen dutela. Gaur egun, filum zaharkitua da, dagoeneko erabiltzen ez dena. Gaur egun, gutxi gorabehera 10 filum independentetzat jotzen dira lehen askelmintoen filumean sartzen zirenak: Acanthocephala, Chaetognatha, Cycliophora, Gastrotricha, Kinorhyncha, Loricifera, Nematoda, Nematomorpha, Priapulida edo Rotifera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen (eleberria)

***Carmen*** Prosper Mériméeren eleberri laburra da, 1845ean argitaratua. Maitasun eta heriotzazko kontakizuna da, eta Carmen askatasunaren, erotismoaren eta patuaren irudi bihurtzen da bertan. Beste obra askoren iturburua izan da Carmen: opera (G. Bizet, 1875), balleta (R. Petit, 1949), zinema (*Carmen,* J. Feyder, 1926; *Carmen Jones,* O. Preminger, 1954), etab. Jatorrizko obran, Don José euskalduna da (Elizondokoa), Carmenek bera Etxalarkoa dela dio eta euskaraz mintzatzen dira zenbait pasartetan.

Hamabost urte lehenago Espainiara egindako bidaia batean Montijoko kondesak kontatu omen zion idazle frantsesari nobelaren oinarrian dagoen gertaera, alegia, bere amorantea hil zuen gaizkile jeloskorraren istorioa.

Asun Garikanok euskaratu zuen 1992an Pamiela argitaletxearentzat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karmen Etxalarkoa pastorala.

## Kanpo estekak
Olivier Debré

**Olivier Debré** (Paris, 1920ko apirilaren 14a - *Ib.*, 1999ko ekainaren 1a) frantses pintorea izan zen. Michel Debré politikariaren anaia zen.

## Biografia 
Parisko Arte Ederretako Eskolan irakasle izan zen 1980. urtetik 1985. urtera. 1999an Arte Ederretako Akademiako kide izendatu zuten. Lanen artean ditu: *Signe de ferveur noir* (1945, *Jaiera ikur beltza*)*, Signe-personnage bleu pâle* (1959, *Ikur-pertsonaia urdin argia*), *Printemps jaune* (1965, *Udaberri horia*), *Signe de l´homme* (1967, *Gizonaren ikurra*) eta *Grande ocre rose de Touraine* (1980, *Touraineko arrosa okre handia*).

## Erreferentziak
Goliardo

[thumb||alt=|Goliardoek idatzitako *[Carmina Burana* XI-XIII. mendeko kanta-bilduma, Benediktbeuern-eko abadian aurkitua]]
**Goliardoak** XII.-XIII. mendeetan lekuz leku eskean eta kantari bizi ziren elizgizon ibiltariak ziren, bai eta unibertsitateko ikasle pobreak eta pikaroak ere. Elizgizonetako asko apaizgoa utzitakoak edo ihes egindako fraideak izaten ziren. Haien bizitza Erdi Aroko helburu aszetikoaren eta Erromatar Eliza Katolikoaren arau estuen kontrako erreakziotzat ikusten da gaur egun. Haien kantak, latin arrunteko bertsoetan eginak, maitasunari, ardoari eta bizitza ibiltariari eskainiak izaten ziren, eta sarritan eraso zorrotzak egiten zizkioten Elizaren moral-gabeziari eta gizarteko egiturei. XIII. mendean desagertu ziren jasandako jazarpenengatik eta orduko jakintza egituratua ordezkatzen zuen unibertsitatean lekua egiten ez jakiteagatik. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Le Goff, Jacques (1957): *Les Intellectuels au Moyen Âge*, Paris, Le Seuil.

## Kanpo estekak
Dharma

Hinduismoan eta hartatik sortu diren erlijioetan, **dharma** gizakiaren jokaera gidatzen duen lege morala eta erlijiozkoa da. Esanahi asko dituen oinarrizko kontzeptua da hinduismoan, budismoan eta jainismoan. Hinduismoan esan nahi du bere estatusaren eta gizarte-mailaren arabera jarraitu beharko duela bakoitzak; budismoan hiru esanahi ditu: gauza, legea eta ideia; jainismoan, berriz, mugimenduaren betikotasuna adierazten du dharmak, eta beste lau elementurekin batera mundua osatzen duen oinarrizko gaia da.

## Dharma budismoan 
Budismoaren barruan *dharma* kontzeptua (dotrina gisa ulertuta) hobeto ulertarazteko *Tipitaka* direlakoetan banatu zen :

* **sutrak**, hau da, Budaren beraren irakatsiak;
* **vinaiak**, hau da, Budak emandako monasterio-arauak;
* **abhidharma**, hau da, sutra eta vianiei buruzko iruzkin eta eztabaidak, Budaren ondoko jakintsuek egindakoak.

Hiru multzo hauek elkarrekin Pali kanona osatzen dute, edo beste izenez *Tipitaka* delakoa. *Dharma* da budismoaren altxoreko *(mani)* izeneko hiru pitxietako bat, Buda eta Sangharekin batera.

Honegatik *dharma* hitza maiz aipatzen dute budistek, zeren eta «babes hirukoitzaren formula» delakoaren osagai nagusietako bat baita :
:: *Sanghan* [‘komunitatean’] babesten naiz
:: *Dharman* [‘dotrinan’] babesten naiz
:: Budan babesten naiz
:: eta haiengatik dihardut.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hereford eta Worcester

thumb|Hereford eta Worcester konderriaren kokalekua.

**Hereford eta Worcester** Ingalaterrako konderria izan zen, Ingalaterrako mendebalean, Galesekin muga egiten zuena. 3.927 km2 zituen, eta hiriburua Hereford zen. Lehenagoko Herefordshire eta Worcestershire konderriak 1974an bat egitean sortu zen, eta 1998an bi konderri horiek berriz banantzean desagertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Schleswig

**Schleswig** Alemaniako Schleswig-Holstein estatu federaleko hiria da, Jutlandia penintsularen hego-ekialdean kokaturik. Estatuari izena ematen dion arren, hiriburua Kiel da. Danimarkarekiko mugatik 45 kilometrotara dago eta itxuragatik "Hiri vikingoa" ezizena jaso izan du.

## Geografia 
Angeln eta Schwansen penintsulak banatzen dituen Schlei fiordoan kokaturik dago. Schlei fiordoa Itsaso Baltikoan dagoen fiordorik luzeena da. Iparraldean Flensburg hiria dauka eta hego-ekialdean Kiel. Hiruak ere Jutlandiaren ekialdeko kostaldean kokaturik daude.

## Historia 
Vikingoek Schlei fiordo guztia kolonizatu zuten eta **Hedeby** herria sortu zuten 804. urtean. Itsaso baltikoko asentamendu garrantzitsua zen eta bi mendetan zehar ingurunearen kontrola ezarri zuten Hedebytik. 1050 urtean hiria erasotua izan zen eta biztanleek fiordoaren beste aldean Schleswig sortu zuten. 1066an eslaviarrek Hedeby erabat suntsitu zuten. Schlewig Danimarkaren barnean zegoen orduan.

Bertakoak ziren Gottorf dukeak, daniarren menpekoak zirenak, Gottorf gazteluaz jabetu ziren. Iparraldeko Gerra Handia 1721ean bukatzean daniar erregeek Gottorf dukeak kendu eta lurraldea zuzenean beraiek gobernatzea erabaki zuten. XIX mendean Schleswigeko bi gerra izan ziren Danimarka eta Prusiaren artean. Azkenik 1864ean Prusiak eskuratu zuen lurraldea.

thumb|ezkerrera|250px| Gottorf gaztelua

## Ondasun nabarmenak 
* '*Schlewigeko katedrala (*Schleswiger Dom*):** San Petriren omenezko katedral luteranoa 1200 urtearen inguruan bukatu zen. 1275ean ordea dorreak erori ziren eta 1300 inguruan koro gotikoa gehituz hasi zen berreraikuntza 1408an bukatu zen. Frederiko I.a Danimarkakoa bertan hilobiratua dago.
* **Gottorf gaztelua (*Schloss Gottorf*):** Schlei fiordoko uharte batean dagoen gaztelua da. 1161ean eraiki zen, baina gaur egun dakusagun gaztelua 1697 eta 1703 artean jaso zuen Nicodemus Tessin (semea) arkitektu suediarrak. XVIII eta XIX mendeetan erabat utzita egon zen eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren berreraikuntzari ekin zitzaion, lanak 1996an bukatu zirelarik.
* **Hedeby*' herriaren aztarnak.

## Hiritar ezagunak 
* Asmus Jacob Carstens (1754-1798), margolaria.
* Herman Wilhelm Bissen (1798-1868), eskultorea.
* Hans von Seeckt (1866-1936), militarra.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Uxío Novoneyra

**Uxío Novoneyra** (Folgoso do Courel, Lugo, Galizia, 1930eko urtarrilaren 19a - Santiago de Compostela, Galizia, 1999ko urriaren 30a) galiziar idazlea izan zen.

## Biografia 
Filosofia eta Letrak ikasi zituen. Poesia-aldizkari askotan parte hartu zuen. Galegoz idazten zuen; paisaiaren aipamen sentimentala eta Galiziako jendea hizkuntza esperimentalarekin uztartzen zituen bere lanetan.

## Poema-liburu aipagarrienak 
* *Os eidos* (1955)
* *Elexias do Courel e outros poemas* (1966)
* *Os Eidos-2* (1974)
* *Letanía de Galicia e outros poemas* (1974)
* *Poemas caligráficos* (1979)
* *Muller pra lonxe* (1986)
* *Tempo de elexía* (1992)

## Erreferentziak
Andreas Osiander

**Andreas Osiander** —jaiotza izenaz, **Andreas Hosemann**— (Gunzenhausen, Alemania, 1498ko abenduaren 19a - Königsberg, Ekialdeko Prusia —gaur egun Kaliningrad, Errusia—, 1552ko urriaren 17a) filosofoa eta teologoa izan zen. Luteranismoa onartu zuen, eta Erreforma Protestantearen aitzindarietako bat izan zen. 1539an, beste teologo protestante batzuekin, Augsburgoko Dietaren erreformaren alde agertu zen.

Lan aipagarriak: *Evangelienharmonie, Conjecturae de ultimis temporibus ac de fine mundi *eta* De justificatione*. Astronomian eta matematiketan aditua zen, eta ospe handia hartu zuen Nikolas Kopernikoren *De revolutionibus orbium coelestium* lanaren hitzaurrean idatzi zuenari esker. Bertan gogotik kritikatu zuen Nikolas Kopernikoaren teoria heliozentrikoa.

## Erreferentziak
Nursultan Nazarbajev

**Nursultan Abixuli Nazarbajev** (kazakheraz Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев, errusieraz Нурсултан Абишевич Назарбаев, Chemolgan, 1940ko uztailaren 6a) kazakhstandar politikaria da. 1991-2019 bitartean, Kazakhstango presidentea izan zen.

## Bizitza 
Metalurgia-ikasketak egin zituen Karagandyn (Kazakhstan) eta Moskun (Errusia). 1962an, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistan sartu zen, eta 1990ean, Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialistako lehendakari izendatu zuten. Sobietar Batasuna 1991n desegin eta Kazakhstanek independentzia lortu zuenean, Nazarbajev errepublika independenteko lehendakari aukeratu zuten; geroztik ez du kargu hori utzi. 2011n, berriro aukeratu zuten lehendakari beste bost urterako, beste behin ere hauteskundeak gehiengo oso nabarmenarekin irabazita.

2019ko martxoan dimititu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Pérez del Hierro

**Antonio Pérez del Hierro** (Valdeconcha, Guadalajara, 1540 &ndash; Paris, 1611ko apirilaren 7a) gaztelar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Salamancan eta Italian egin zituen ikasketak. Filipe II.aren idazkari eta Estatu Idazkaria izan zen. Badirudi 1578ko martxoaren 31n Juan de Escobedo, Joan Austriakoaren idazkaria hilarazi zuela, eta Filipe II.a nahasi zuen hilketa horretan.

Auzi luze baten eta torturak jasan ondoren, kartzelan sartu zuten, baina Perezek kartzelatik ihes egin zuen. Gaztelako justiziari ihes egiteko, Zaragozara alde egin zuen eta, arbaso aragoiarrak zituenez, Aragoin bilatu zuen geriza, eta erresuma hartako foruen babesean jarri zen. Gauzak horrela bertako foruei heldu zien horien arabera epaitua izateko.

Filipe II.ak Inkisizioaren aurrean salatu zuen Pérez; izan ere, auzitegi horrek eskumena zuen bai Gaztelan, baita Aragoin ere. Aldiz, haren kasua ez zen erlijiosoa eta, beraz, ez zen Inkisizioaren jurisdikziopekoa, erresuman erresumako foruei lotua baizik, baina erregeak auzia bihurritu zuen Antonio heretikotzat jo ahal izateko. Inkisizioak esku hartu eta heriotzara kondenatu zuen heretiko zelaren akusaziopean.

Zigorrak, baina, istilu larriak sortu zituen 1591ko Zaragozan, Aragoiko foruak hautsi zirela uste baitzuten: istiluek Aragoiko justizia zen Joanes V.a Lanuzakoa izan zuten buru. Filipe II.ak armada bidali zuen. Errege-tropek matxinada menperatu zuten, eta Joanes Lanuzakoa exekutatu egin zuten. Antonio Pérezek Aragoitik Nafarroa-Biarnora ihes egin zuen 1591n, eta Frantzian hil zen ahanzturan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oin Berriko Dekretuak
* Martin Azpilkueta
* Joana III.a Nafarroakoa
Hipposideros jonesi

***Hipposideros jonesi*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros jonesi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Charles Francis Richter

**Charles Francis Richter** Estatu Batuetako geofisikaria (Butler konderria, Ohio, 1900eko apirilaren 26a - Pasadena, Kalifornia, 1985eko irailaren 30a).

1937 urteaz geroztik, Pasadenako unibertsitatko irakasle izan zen. Lurraren egiturari eta uhin sismikoei buruzko lan ugari egin zituen. Lurrikaren indarra kalkulatzeko metodo bat asmatu zuen, eta 1935ean bere izeneko eskala sortu zuen, Richter eskala, lurrikara baten handitasunaren eskala logaritmikoa zenbaki-balio batez adierazten duena. Eskalak ez du mugarik, baina Lurrean gertatzen diren lurrikarak ez dira izaten 9 maila baino goragokoak.

## Erreferentziak
Claude Joseph Rouget de Lisle

**Claude Joseph Rouget de Lisle** (Lons-le-Saunier, 1760ko maiatzaren 10a - Choisy-le-Roi, 1836ko ekainaren 26a) frantses musikagilea eta militarra izan zen.

Estrasburgon gudarosteko ofiziala zen. Gerora *La Marseillaise* bihurtu zen *Chant de guerre pour l´armée du Rhin* idatzi zuen 1792an. Espetxean egon zen Izualdian, eta aske geratu zenean obra hauek idatzi zituen: *Hymne dithyrambique sur la conjuration de Robespierre* (1794), *Chant des vengeances* (1794), *Chant des combats* (1800, Egiptoko armadarentzat), *Chants français* (50 melodia) eta operarako libretoak.

[thumb|ezkerrera|alt=Bust of [:en:Claude Joseph Rouget de Lisle|Claude Joseph Rouget de Lisle, by David d'Angers (1788-1856). Wax. On display at Strasbourg Historical Museum, accession number 88.2007.0.4.|Claude Joseph Rouget de Lisleren bustoa Estrasburgoko Museo Historikoan]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hamilton Smith

**Hamilton Othanel Smith** (New York, AEB, 1931ko abuztuaren 23a - Ellicott City, Maryland, 2025eko urriaren 25a) Estatu Batuetako mikrobiologoa izan zen.

## Biografia 
Kaliforniako Berkeley eta Johns Hopkins unibertsitateetan egin zituen medikuntza-ikasketak 1952-1956 bitartean, eta Michiganen 1962ra bitartean. 1967an, Johns Hopkins unibertsitatera itzuli zen, eta 1973an mikrobiologiako irakasle izan zen.

Werner Arber eta Daniel Nathans mikrobiologoekin batera, Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen 1978an, DNA molekula batean nukleotidoen segida bereziak ezagutzen zituen murrizketa-entzima berri bat aurkitzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppe Sarti

**Giuseppe Sarti** (Faenza, Italia, 1729ko abenduaren 1ean bataiatua - Berlin, Alemania, 1802ko uztailaren 28a) italiar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Giovanni Battista Martiniren ikasle izan zen Bolonian. 1748-1750. urteetan Faenzako katedraleko organista izan zen. 1751. urtean lehen opera estreinatu zuen, *Pompeo in Armenia*. 1755-1765 eta 1768-1775 urteetan Kopenhageko gorteko musika-zuzendaria izan zen. 1784an Katalina Handiak San Petersburgoko gorteko musikagile izendatu zuen, eta geroago, Potemkin printzearen eta Paulo enperadorearen musikagile izan zen. Veneziako Ospedale della Pietàn aritu zen.

Operak idatzi zituen, batez ere, baita eliz musika ere.

### OperaK 
* *Il re pastore* (1752)
* *Il Vologeso* (1754)
* *Antigono* (1754)
* *Ciro riconosciuto*, (1755)
* *Arianna e Teseo* (1756)
* *Anagilda* (1758)
* *Armida abbandonata* (1759)
* *Achille in Sciro* (1759)
* *Andromaca* (1759-1760)
* *Filindo* (1760)
* *Nitteti* (1760) (Copenhague, 1. bertsioa)
* * La Semiramide riconosciuta (1762)
* *Didone abbandonata* (1762)
* *Il gran Tamerlano* (1764)
* *Nitteti* (1765) (Venecia, 2ª versión)
* *Le gelosie villane* (1776)
* *Medonte, re di Epiro* (1777)
* *Adriano en Siria* (1778)
* *Giulio Sabino* (1781)
* *Alessandro e Timoteo* (1782)
* *Fra i due litiganti il terzo gode* (1782)
* *Gli Amanti Consolati* (1784)
* *Armida e Rinaldo* (1786)
* *Siroe, re di Persia* (1799)
* *Enea nel Lazio'' (1799)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madeleine Stowe

**Madeleine Stowe**, jaiotzez **Madeline M. Stowe** (Eagle Rock, Los Angeles, Kalifornia, AEB, 1958ko abuztuaren 18a) estatubatuar antzezlea da.

## Biografia 
Kazetaritza-ikasketak egin zituen, Los Angelesko Unibertsitatean. Zineman hastea erabaki zuen, bere edertasunaren erakargarritasuna baliatuz. Michael Mannen *The Last of the Mohicans* (1992) filmean Daniel Day-Lewisekin batera jokatu zuen protagonista paperak eman zion batez ere ospea. Beste zenbait lan aipagarri: *Revenge* (1990); *Bad Girls* (1994); *12 Monkeys* (1996), *Impostor* (2001), *We Were Soldiers* (2002).

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Madeleine Stowe aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Andrei Tarkovski

**Andrei Arsenievitx Tarkovski** (Mosku, Sobietar Batasuna, 1932ko apirilaren 4a - Paris, Frantzia, 1986ko abenduaren 29a) zinemagilea izan zen.

thumb|Andrei Tarkovskyren monumentua, Gerasimov Zinematografia Institutuaren sarreran.
1962an, *Ivanovo detstvo (Ivanen haurtzaroa)* filma egin zuen, ospe handia eman ziona, eta Cannesko eta Veneziako zinemaldietan sariak jaso zituen film harengatik. Geroago (1964-65), bere maisulana egin zuen: *Andrei Rubliov* filma. Ikonoak margotzen zituen XV. mendeko fraide-pintore bat zen film hartako pertsonaia nagusia, eta hori zela eta, arazoak izan zituen bere sorterriko zentsurarekin. Egin zituen beste film aipagarri batzuk: *Solaris* (1972), *Zerkalo / Bely-bely den (Ispilua / Egun zuri-zuria)* (1978) eta *Stalker* (1979).

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppe Torelli

**Giuseppe Torelli** (Verona, 1658ko apirilaren 22a - Bolonia, 1709ko otsailaren 8a) italiar musikagilea eta biolin-jotzailea iza zen.

1686-1695. urteetan Boloniako San Petronio elizako musikaria izan zen. Vienako (1695) eta Brandenburgoko (1697) gorteetan izan zen, eta 1701. urtean San Petroniora itzuli zen. Hamabi *Concerti grossi* idatzi zituen, eta garai hartan ohi zena baino musika-tresna gehiago erabili zituen orkestran. Bestalde, gitarrarako kontzertu bat, tronpetarako kontzertuak, sinfoniak, oratorioak eta harizko tresnetako orkestrarako lanak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Anbrosio Zatarain Etxebeste

**Anbrosio Zatarain Etxebeste** (Donostia, 1912ko irailaren 27a - *ibidem* 1999ko maiatzaren 3a) gipuzkoar idazlea izan zen.

## Biografia 
Aita Anbrosio Zatarain Goia lurjabea izan zuen. Industria ingeniari izateko ikasketak egin zituen Bilbon, eta zientziakoak Bordelen. Musika-gaiak erabili zituen, besteak beste, bere idazlanetan. Esaterako, Zatarainena da *Gure kantadoiñuben tunttunak* (1948) eta Azkueren kantutegiari erantsitako *Notas al Cancionero* gehigarria. *Euzkadi*, *Argia*, *Euzko Deya*, *Zeruko Argia*, *Euzko Gogoa*, *Olerti*, *Deia* eta *Euskera* agerkarietan argitaratu zituen lanik aipagarrienak. Euskaltzain urgazlea eta Euskerazaintzako kide izan zen.

## Erreferentziak
Antoine Destutt de Tracy

**Antoine-Louis-Charles-Claude Destutt, Tracyko kondea** (Paris, Frantzia, 1754ko uztailaren 20a - Paris, 1836ko martxoaren 9a) filosofo eta politikari frantsesa izan zen.

## Biografia 
Izualdian atxilotu, eta Robespierre erori arte ez zuten aske utzi. Senatuko kide izan zen Kontsulatuaren garaian. Napoleon I.ak *ideologoen* buruzagitzat zeukan. Destuttek Napoleon ezgai deklaratzeko proposamena egin zion senatuari 1814. urtean.

Filosofian oinarriturik, *Eléments d´idéologie* obra eman zuen argitara, eta baita beste hauek ere: *Idéologie*, 1801; *Grammaire générale*, 1803; *Logique*, 1805; *Traité sur la volonté*.

## Erreferentziak
Hipposideros lamottei

***Hipposideros lamottei*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros lamottei'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Andrei Markov

**Andrei Andreievitx Markov** (Ryazan, Errusiar Inperioa, 1856ko ekainaren 14agreg./ekainaren 2ajul. - Petrograd, Sobietar Batasuna, 1922ko uztailaren 20a) matematikaria izan zen. Txebixevekin batera, estatistika-arloan probabilitate teoriari buruzko kalkulua aztertu zuen errusiar eskolaren sortzailetzat hartzen da. Elkarren artean lotura duten gertaeren probabilitateak aztertu zituen, batik bat; halaber, prozesu estokastikoak, eta bere izena daramaten kateak. Markoven obrek eragin handia izan dute egungo estatistikan, eta erabilera ugari izan dute bai biologian eta bai gizarte-zientzietan (hizkuntzalaritzan, adibidez).

## Erreferentziak
Lorenzo Da Ponte

'*Emanuele Conegliano, *Lorenzo Da Ponte* *' izenaz ezagunagoa (Vittorio Veneto, Italia, 1749ko martxoaren 10a - New York, AEB, 1838ko abuztuaren 17a), Italiako abenturazalea eta idazlea izan zen.

## Biografia 
1773. urtean apaiz egin bazen ere, apaizgotik bota egin zuten erlijio gauzetan zuen utzikeriagatik. Vienara erbesteratu zen 1781. urtean, eta ondoren, Pragara jo zuen. Azken hiri honetan Casanovarekin harremanetan jarri zen.

Mozarten operen libretoen egile ospetsua da: *Figaroren ezkontzak*, *Don Giovanni* eta *Così fan tutte*.

Bere bizitzako oroitzapenak ere argitaratu zituen (*Mémoires*, 1823-1827).

## Erreferentziak
Rudaki

**Rudaki** (Jaiotza-izena: ***Abu Abdollah Ja-´Far Ebn Mohammad*** ; Rudaki, Samandar Inperioa, 859 - ?, 940 edo 941) pertsiar poeta izan zen. Pertsiako poesiaren aitzindaritzat hartua da.

Bukharako Nasr II.a emir samanidaren (913-943) gorteko poeta izan zen, eta 100.000 poesia inguru idatzi bide zituen, gaur egunera 1.000 baino iritsi ez badira ere. Molde xumeko idazkera erabili zuen; baikortasunak inguratzen zituen bere poesia gehienak. Indiar jatorriko kondairak pertsierara egokitu zituen: *Kalilah wa Dimnah* (*Kalila eta Dimna)*.

## Erreferentziak
Jean Fernel

thumb|Jean François Fernelen erretratua.
**Jean François Fernel** (Montdidier, Somme, Frantzia, 1497 &ndash; Paris, Frantzia, 1558ko apirilaren 26a) frantses astronomo, matematikari eta sendagilea izan zen.

## Biografia 
thumb|*Therapeutice, seu medendi ratio*
Antzinakoen (Eratostenes) metodoak erabiliz, meridianoaren graduaren luzera zehaztu nahi izan zuen, Eguzkiaren eguerdiko garaiera neurtuz eta Paris-Amiens arteko distantzia kalkulatuz.

Bere mendeko sendagile garrantzitsuenetako bat izan zen; fisiologiari buruzko lehen monografia modernoa egin zuen (*De naturali parte medicinae*, 1542). Poitiersko Diana sendatu ondoren, Henrike II.aren mediku izendatu zuten.

## Erreferentziak
Lautréamonteko kondea

**Lautréamonteko kondea** (benetako izena: **Isidore Lucien Ducasse**; Montevideo, 1846ko apirilaren 4a - Paris, 1870eko azaroaren 24a) Frantziako poeta izan zen. 1867an, Parisen bizilekua harturik, alde batera utzi zituen matematikako eta natur zientziako ikasketak, eta literaturgintzari lotu zitzaion. 1868. urtean eman zuen argitara, izenpetu gabe, bere lehen obra (*Chants de Maldoror*). Urtebete geroago, plazaratu zuen aipatutako obra Lautreamonteko kondea ezizenaz. 1870ean plazaratu zuen *Poésies* liburua, bere izen deiturez.
## Erreferentziak