Hallstatt kultura

**Hallstatt kultura** Europa Erdialdeko Brotze Amaierako eta Lehen Burdin Aroko kultura da, lau alditan banatzen dena.  

Izena Austriako Salzkammergut eskualdeko laku baten ondoko Hallsttat herrian dagoen aztarnategiari zor dio.  Hallsttat, era berean, Salzburgoko hego-ekialdeko herrixka da. Han gatz aberatseko meategi bat zegoen, eta 1.300 hilobi inguru aurkitu dira, horietako asko objektu aberatsekin. Lehen aurkikuntza 1846an izan zen.  

## Hedapena 
thumb|Hallstatteko brontzezko antenadun sastakaia. Neandertal museoan egindako erreplika.
Kultura hura mendebaldera eta ekialdera zabaldu zen, batez ere. Zehazkiago esateko, mendebaldetik, gaur egungo Alemaniako hegoaldera, Austriako mendebaldera, Suitzara eta Frantzia iritsi zen, Ekialdetik, Austria ekialdea, Bohemia, eta Balkanetako zati batzuetan barrena hedatu zen. Arkeologoek lau fasetan sailkatzen dute: Hallstatt A eta B Goi edo Azken Brontze Arokoak dira, K.a. 1200etik K.a. 800 arte. Hallstatt C (K.a. 800-K.a. 600) garaian Burdin Aroaren agerpena da, eta brontzezko zein burdinazko ezpatak agertzen dira batera. Hallstatt D (K.a. 600-K.a. 500) garaian burdinazko zein zeramikazko tresnerian aldaketa batzuk sumatzen dira.

K.a. VI. menderako, lurralde zabaletan hedatuta zegoen, eta bi eremutan banatu zen, ekialdean eta mendebaldean, eta bien artean, besteak beste, mendebaldeko eta erdiko Europaren zati handia hartzen zuten, Alpeetaraino eta Italiako iparralderaino iritsi arte. Britainia Handiko eta Iberiako zatiak kultura honen azken hedapenarekin identifikatzen ohi dira.

Nekazaritzan oinarritzen zen, baina metalurgia nabarmen aurreratuta zegoen, eta, amaiera aldean, eremu barruko eta Mediterraneoko kulturekin egiten zen distantzia luzeko merkataritza ekonomikoki esanguratsua izan zen. Gizarte barruko ezberdintasunak gero eta sakonagoak izan ziren; buruzagien eta gudarien klase elitista berria sortu zen, eta agian beste trebetasun batzuk lantzen zituen beste bat. Gizartea leinuetan antolatzen zen oinarrian, baina ezer gutxi dakigu horretaz. Herri handienetako gutxi batzuk besterik ez ziren benetako herriak, hala nola Heuneburg, Alemaniako hegoaldean; gehien-gehienak herrixkak ziren eta.

Hallstatt kultura gainbeheran zegoen K.a. 500 inguruan, bertako baliabide naturalak, gatza bereziki, agortu egin baitziren eta beste leku batzuetan merkataritza-gune lehiakideak agertu baitziren. Europa barruko distantzia luzeko ibilbide komertzialak Hallstatt ingurutik mugitu zirenean, iparraldean, mendebaldean eta ekialdean bizi ziren herriek ordezkatu zuten Hallstatt eredua. Herri talde horiek kolektiboki garatu zuten kultura La Tène izenaz ezagutzen da (K.a. 450 - K.a. 50). merkatu nagusi gisa.

La Tène kulturak ordeztu zuen Hallstatt kultura, lurralde-eremu zabalean zuen nagusitasunari dagokionez. Baliteke bi kulturak belaunaldi baterako gainjarri izana (K.a. 460-440). Hallstatt eta La Tène kulturen arteko jarraitutasuna erakusten duten oso leku gutxi daude; Hohenasperg da biak elkartuta dauden leku nabarmena, Alemaniako hegoaldean. Badirudi, beraz, Erdialdeko Europako ibilbide komertzialak beste leku batzuetan baliabide berriak aurkitu ahala lekualdatu zirela, kokaleku berriek bide horien ondoan aurrera egin ahala, eta Hallstatten tokiak apurka-apurka erori zirela iluntasun historikoan; haren historia ez zen 23 mendez berrikusiko.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak