Barduliar

**Barduliar**rak () (antzinako grekoaz: Ba′ ρδυ‑[(η′τ)‑αι] edo Ba′ ρδυ‑[(ι′τ)‑αι], *bardietak* edo *barduetak*) antzinako erromatarrek Hispania lurraldearen iparraldean kokatu zuten jende bat da, baskoien mendebaldean eta karistiarren, eta Deba ibaiaren ekialdean. 

Haien berri ematen dutenak erromatarrak dira, hau da, erromatar konkista aurreko garaiari buruzko informazio idatzia ez daukagu.

## Identitate etnikoa 
Adituen artean, zalantzazkoa da baskoiekin lotura zuen eusko-akitaniar herria, edo kantabriarrak eta zeltiberiar herriekin lotura zuen herri zeltikoa edo indoeuroparra izan zen ala ez. Eztabaida hori Baskonizazio berantiarraren teoriari lotuta dago.

## Iturriak 
Barduliarren inguruko informazioa, eta oro har, Euskal Herriko Antzinaroko populuei buruzko informazioa nahiko urria da eta batzuetan, kontraesanak agertzen dira.

Aurkikuntza epigrafikoek aukera eman duten onomastika (pertsona izenak), teonimia (jainko-jainkosen izenak) eta ikonografia ereduak aztertzeko. Ikonografian eta onomastikan oinarritu dira, hain zuzen ere historialariek, Nafarroako barduliar eremua identifikatzeko. Azkenik, indusketa arkeologikoak ez dira oso zabalak izan barduliarren lurraldean Antzinaroari dagokionean. Hector Iglesiasek, ordea, uste du *varduli* forma grezierako *bardieta* baina zaharragoa dela eta erroaren ahoskera /ward/ eta esanahia egungo euskal *mardul* hitzean bila daitekeela, edo antzeko erroa duten eta beste lurraldetan agertzen diren hitzetan.

## Eremuak 
[thumb|Gastiainen aurkitutako Annia Butturarren estela. Emborujok barduliarren lurraldean kokatzen du [Gastiain.]]
Gaur egungo ia Gipuzkoa osoan (ipar-ekialde baskoia eta mendebal karistiarra izan ezik), Araba ekialdean eta Nafarroa mendebaldearen zati bat ere. Azken muga hori eztabaidagai izan da ikerlarien artean. Batzuentzat barduliarren nafar tartea estuagoa izan zen eta beste batzuentzat zabalagoa. Amelia Emborujok historialariarentzat, Araba ekialdeko eta Nafarroako estela epigafikoen tipologietan oinarrituta proposatu zuen  (Burunda Etxarri Aranaz arte, Lana ibarra, Ega ibaiaren goi ibarra  barduliarren lurraldea izan zela. Deba ibaiak mugatzen zituen, mendebalean, karistiarrengandik. Egungo Trebiñu konderriko lur barduliarrek egiten zuten muga hegoaldean (Errioxan) bizi ziren beroien lurraldeekin, eta Oiartzun ibaiaren bokaletik hegoalderako mendizerrak mugatzen zituen barduliarren eta baskoien lurraldeak. Beste batzuentzat, eki-iparraldeko muga Urumean zegoen eta hegoaldetik Ebroraino iritsiko ziren

Dena dela, Tito Livio, Estrabon, Ptolomeo, Ponponio Mela eta Plinio geografo eta historialari erromatarrek aipatu zituzten barduliarrak, antz handiko izen desberdinez. Idazle guztiek ez dituzte, gainera hiri berdinak aipatzen. Kasu batzuetan, karistiar nahiz autrigoiei zegozkien lurraldeetako biztanleak bailiran aipatu izan zituzten.

## Hiriak 
Egungo Gipuzkoako barduliar hirien aipamenak kostaldeko hirienak dira. Menosca, Deba eta Oiasso arteko erdibidean; Morogi, egungo Astigarraga inguruan, biak itsasertzean, Vesperies eta  Tritium Tuboricum (ez dakigu non zegoen, Debako bokalean, Astigarribia, Araba... hainbat proposamen egin dira); barrualdeko hiriak Araba aipatzen dira, baita Goi Erdi Aroan ere: Gabalaeca (Galarreta?), Gebala (Gebara), Tullonium (Dulantzi), Alba (Albeiza)., adibidez, baskoien lurraldean aurkitutako Andrearriagako estela, non VALBELTESONIS irakur daitekeen, *Val(erius) Belteso/nis (filius)* gisa interpretatu dena. Valerius abizen erromatarra da (*nomena*, familiaren izena, alegia), baina Belteso bertako izentzat hartzen da. 

Iturri klasikoengatik eta toponimiagatik dakigu euskal esparruan (egungoa baino lurralde zabalagoa hartuz) bazirela hizkuntza zeltak, zeltiberiarrak eta aurreindoeuropearrak. Horien artean zeuden *baskoniko* deitu dena, akitaniera eta iberiera. Zeltak Erdialdeko Europarekin lotuta daude, eta protozeltiberiera deitzen duguna K.a. V. mende inguruan sartuko litzateke Pirinioetatik. Hizkuntza horretan idatzitakoa idazkera iberikoz (zeltiberiera idazteko aldaera) egina dago, fenizieraren eta grezieraren ereduak hartuta garatu zena. Iberiera Zaragozaraino iristen zela uste dute aditu batzuek, eta, hala, harremanak izango zituela akitanierarekin, mailegu lexikoak barne; beste batzuk, dena den, iberieraren hedadura desberdinez mintzatu dira, berezko eremua eta *lingua franca* gisa izango zuena bereiziz. Baskoien hizkuntzan dukegun lekukotasun bakarra Irulegiko Eskua da, gardena ez dena. Akitanierazko lekukotasunak askoz gehiago dira, testuak ez badira ere (pertsona- eta jainko-izenak soilik), eta euskararekin lotzea askoz errazagoa da. Euskararen historia ikertzen dutenek aitzineuskara deitu diote historia idatzia baino lehenagoko euskararen berreraiketa hipotetiko horri, eta mugak nabarmen zabaldu dituzte, gaur egungo Euskal Herritik iparralderago eta ekialderago. Baskonizazio berantiarraren ideia defendatzen dutenentzat, aitzineuskara baskoien edo/eta akitaniarren hizkuntza zen, eta Erromako Inperioa erori ondoren zabaldu zatekeen gainontzeko euskal lurraldeetara. Ikerketa paleogenetikoek ez dute babesten biztanleria mugimendu esanguratsurik, baina zaila da Burdin Aroan zer nolako egoera zegoen zehaztea, errausketak antzinako DNA lortzea ezinezko egiten duelako.

Joakin Gorrotxategik autrigoien, karistiarren eta beroien hirien izenak aztertuta, euskaratik interpretatzea zaila dela ondorioztatu zuen. Autrigoien eta beroien kasuan zeltiberiarrak direla argudiatu zuen, baina karistiarrenak hortik ere interpretatzen zailak zirela. Barduliarren kasuan, substratu indoeuroparra zegoela aipatzen zuen, batez ere hegoaldean, baina iparraldean askoz zailagoa zen ondoriorik ateratzea. Kontuan hartu behar da aipatzen diren barduliarren hamar hiri izenetik zortzi Araban daudela, eta soilik bi Gipuzkoan. Halaber, Gorrotxategik planteatzen du Gipuzkoako eta Gernika arteko Bizkaiko kostaldean kontaktu askoz handiagoa egongo zela akitaniar eta baskoiekin, baztertu gabe hizkuntzen auzia askoz konplexuagoa izatea, Araban aurkitutako euskal jatorriko bizpahiru izenek edo Lizarran aurkitutako jatorri zeltakoek erakusten duten bezala: *Bardyetai* izena eman zien eta kantabriarren eta baskoi artean bizi zirela idatzi zuen; Ponponio Melak, Klaudio enperadorearen agintaldian (K.o. 41- 54) idatzitako *De Chorographia-n kantabriarren eta Pirinioen* artean kokatu zituen. Plinio Zaharrak, pixka bat aurretik idatzitako baina K.o. 77. urtetik aurrera argitaratutako *Naturalis Historian*, barduliarren hiriak aipatu zituen eta barduliar hiritzat aipatzen du Flaviobriga, egungo Castro Urdiales.  K.o. II. mendean, Plutarkok aipatzen du K.a. 114. urtean C. Mario kontsularen guardia pertsonaleko soldaduak, βαρδυαιοι (BARDYAIOI), agi*an Estrabonen Bardyetai*, zirela. Klaudio Ptolomeok, II. mendekoa ere bai, barduliarren lurraldea karistiarren eta baskoien artean kokatu zuen. II. mendekoa da halaber, Hadriano edo Antonino Pio enperadoreen garian C. Mocconius Verusek egin zuen baskoien eta barduliarren hirien errolda, inskripzio batean jaso zena; Erroman aurkitutako CIL, VI, 1643.   II. mendean, aurretik aipatuta agertu ziren hiriak, Antoninoren Ibilbidean agertzen dira, eta bertan,  hirien arteko distantziak ematen direnez, hien gora beherako kokapena aurkitzeko erabili izan dute ikerlariek..

Esan bezala, K. a. 114an, Gaio Mariok barduliar guardia pertsonal zuen, Erroman *Barduaioí* esklabo izendatua. Oso gorrotatuak izan ziren eta beldur handia zabaldu zuten beren ekintzekin, Marioren aginduak betez, jeneralaren etsai politiko asko hil zituztelako. Hadrianoren Harresiaren 19. gotorlekuan kohorte horrek egindako aldare bat dago, Matres ama jainkosei eskainia. Barduliarren Lehenengo Kohorte hura Antoninoren Harresian, Durhamgo Longovicium, Northumberlandeko *Bremenium* eta Corbridge *(Corstopitum*) gotorlekuetan eta Cappuckeko Dere kalean zeuden idazkunetan ere ageri da.
thumb|Gure Jaunaren eta Varduliarren lehen kohortearen eta Bremeniumeko esploratzaileen taldearen estandartearen jenioari eskainitako aldarea, K.o 238-241 (High Rochester, Erresuma Batua), 1852an aurkitua.
Barduliarren azken aipamena Hidaziok egin zuen. Apezpikuak pirata heruloen erasoak aipatu zituen, 400. eta, berriro, 456. urteetan.

Hau da, kantabriarrak eta barduliarrak aipatzen ditu, baina ez karistiarrak edo autrigoiak.

Aditu batzuen ustez, karistiar, autrigoi eta barduliarren arteko harreman etniko, politiko eta linguistikoek herrien batasuna bultzatu eta Bardulia sortu zuen., hau da, "Bardulia leialena, inoiz ez garaitua".

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Barduliarren hiriak
* Baskoi
* Beroi
* Autrigoi
* Karistiar
* Akitaniar

## Kanpo estekak 
* Barduloei buruzko bibliografia: Euskararen Historia Soziala. Euskaltzaindia