open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ogg Vorbis

**Ogg Vorbis** galeradun konpresiozko audioentzako fitxategi formatu orokorra da. Formatu irekia.

Guztiz irekia da, jaberik gabea, pantente eta *royaltie*-rik gabea, eta kalitate ertain nahiz alturako egokia (8 kHz - 48.0 kHz 16+ bit, polifonikoa) kanal bakoitzeko 16tik 128 kbps-rako bitarte finko nahiz aldakorretan.

MP3, Windows Media Audio, RealAudio eta VQF formatuek baino kalitate handiagoa eskaintzen du, tamaina berean.

Ogg Vorbisen kalitatea azken belaunaldiko hainbat kodek komertzialena (AAC, MP3Pro) baino handiagoa da, 5000tik gora partaidek egindako entzumen probak dioenez. Horri formatua librea delako abantaila gehitu behar zaio.

1.0 bertsioa 2002an iragarri zuten, «Ogg-Vorbis 1.0 iragarpen-eskutitzaren» bitartez, jasotako laguntza eskertuz eta kodek libreak sortzeak duen garrantzia azalduz.

Ogg, Vorbis Proiektuaren zati da.

## Kanpo estekak 
*  Vorbisen webgunea
*  Ogg-Vorbis
*  Ogg Proiektua
*  Xiph.Org Fundazioa
Jabier Kaltzakorta

**Jabier Kaltzakorta Elortza** (Markina, Bizkaia, 1961eko martxoaren 22a) euskal idazlea, euskal herri-literaturako aditua eta Deustuko Unibertsitateko irakaslea da.

## Biografia 
Deustuko Unibertsitatean egin zituen Filosofia eta Letra ikasketak. Euskal Filologian lizentziatu zen, 1984an. *Euskal baladen corpuserako edizio kritikoa* izeneko tesia burutu zuen, 10/10eko kalifikazioa jasota. Deustuko Unibertsitateko irakaslea da 1994az geroztik, Gizarte eta Giza Zientzien Fakultatean, eta ahozko literatura eta XVI-XIX. mendeko euskal literatura irakasten ditu, besteak beste.

1996an euskaltzain urgazle izendatua, orduz geroztik, Euskaltzaindiko Herri Literatura Batzordeko kidea da. Horrez gain, Azkue Literatur Sarien epaimahaikidea ere bada.

2013an, euskaltzain oso aukeratu zuten, Itziar Lakarekin lehian, Jose Luis Lizundiak utzitako postua betetzeko.

Argitaratu dituen lanetako batzuk hauek dira:

* -Bizenta Mogel eta Elgezabal (1782-1854). Bidegileak bilduma
* Alfontso Irigoien (1929-1996). Bidegileak bilduma
* Errose Bustintza (1899-1953). Bidegileak bilduma
* Lamia, sorgin eta tartaroen erresuma ezkutua (1997). Labayru ikastegia
* Dantza-kopla zaharrak. (2007) Labayru ikastegia

## Artikuluak 
* «Herri literaturako altxorrik handiena»
* «*Txiki-txikitik* edo Salamancako kantaren gainean», *Enseiucarrean*, 16. zenbakia, Euskal Gaien Institutua, Bilbo, 2002.
* «Lojibarreko Alhabaren Khantorea»
* «Berreterretxeren Khantorea gainean berriz ere»
* «Gabon-kanta zahar baten aldaerak»
* «Alfonso Irigoienen poesiaz harripausu bat edo beste»
* «Euskarazko eguraldi errefrauak»

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aurkineten
* *Dialnet*en
* *Armiarma*, bertso eta olerkien hemerotekan
* *Inguma*: Jabier kaltzakorta Elortza
Enseiucarrean

***Enseiucarrean*** Deustuko Unibertsitateko Euskal Kultura Mintegiaren (EKM) aldizkaria izan zen.
## Laguntzaileak 
## Kanpo estekak 
* [*Enseiucarrean* (1986(https://eu.wikipedia.org/wiki/1986)-1999)]
Leisibatxu zuria dozu

**Leisibatxu zuria dozu** bizkaierazko euskal kanta herrikoia da, Resurreccion Maria Azkue euskalariak bere *Cancionero popular vasco* bilduman jasotakoa. Bere leialtasuna frogatu asmoz, prailez mozorroturik emaztearengana doan senar batek emaztearekin duen elkarrizketa kontatzen da bertan. Txomin Artola eta Amaia Zubiria euskal kantariek kantaren bertsio bat plazaratu zuten euren *Folk-lore-sorta-2* diskoan.

## Ikus, gainera 
* Txomin Artola
* Amaia Zubiria

## Kanpo estekak
Iberoamerikar zinemaldiak

* Mazatlán-ko Zinemaldia (México)
* Viña del Mar-ko Zinemaldia (Chile)
* Gramado-ko Zinemaldia (Brasil)
* Cartagena de Indias-ko Zinemaldia (Colombia)
* Santo Domingo-ko Zinemaldia (República Dominicana)
* San Juan Cinemafest-ko Zinemaldia (Puerto Rico)
* Punta del Este-ko Zinemaldia (Uruguay)
* Chicago-ko Zinemaldia. Estatu Batuak

## Kanpo estekak
Euskal Herriko zinemaldiak

Hona hemen Euskal Herrian egiten diren zinemaldien zerrenda, alfabetikoki ordenatuta:

* Aretxabaletako huhezinema film laburren jaialdia
*Cortada Gasteizko Film Laburren Jaialdia
* Donibane Lohizuneko Zuzendari Gazteen Zinemaldia
* Donostiako Beldurrezko Astea
* Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldia
* Donostiako Nazioarteko Zinemaldia.
* Bidasoko Nazioarteko Zine Arkeologikoaren Jaialdia.
* Iruñeko Zinemaldia
* Lekeitioko Bideo eta Zine Bilera, euskarazko zine eta bideoari eskainitako zinemaldia. Azaroaren erdialdera ospatzen da.
* Mendi Film Festival
* Miarritzeko Zinema Latinoamerikarraren Jaialdia
* Nazioarteko Ikus-entzunezko Programen Jaialdia, Biarritzeko dokumentalen zinemaldia.
* Punto de Vista Zinemaldia, dokumentalen Nafarroa Garaiko nazioarteko zinemaldia.
* Sestao Fantastico, zinema fantastikoaren zinemaldia. Uztailaren erdialdera egiten da.
* Zinebi film dokumental eta laburren zinemaldia. Azaro-abendu aldera egin ohi da Bilbon.
* Zinegin jaialdia, azaroan Hazparnen. Euska zinemari eskainitako jaialdia da.
* Zinegoak
* Zinema Ikusezina (Film Sozialak). Batez ere film dokumental eta laburrena. Urri aldean antolatutakoa Bilbon eta Bizkaiko beste udalerri batzuetan ere.

## Kanpo estekak
Ulrike Ottinger

**Ulrike Ottinger** (Konstantza, Alemania, 1942ko ekainaren 6a) zinema zuzendaria da. Berak esana da:

## Filmografia 
* Laocoon and Sons
* Madame X
* Ticket of no Return
* Dorian Gray in the Mirror of the Yellow Press
* Zwölf Stühle Hamabi eserleku
* Südostpassage. Südost pasartea. Eine Reise zu den neuen weißen Flecken auf der Landkarte Europas
* Freak Orlando. Eine künstlerische Gesamtkonzeption
* Countdown
## Kritika 
2004an Ottinger lanei buruz "Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia"-ko audio-bisualen departamentuak horrela esan zuen: *En la obra de Ottinger la realidad sólo es un aura. Cada imagen es una sorpresa y los filmes funcionan como subtexto de diferentes temas, desde los prejuicios sociales hasta el ostracismo, desde los rituales de poder hasta la muerte. Su reapropiación de la estética del narcisismo desde un discurso feminista hace su obra muy inusual y enormemente diferente de la realizada por muchas mujeres, por lo general documentales centrados en cuestiones propias del universo femenino, como maternidad,prostitución, racismo o explotación económica*.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Ulrike Ottingerren webgune ofiziala
Espoo

{{Finlandiako udalerri infotaula
| sorrera = 1458
| izena = Esbo / Espoo
| kolorea = #4169E1
| berezko izena = Esbo stad (suedieraz)Espoon kaupunki (finlandieraz)
| armarria = Espoo.vaakuna.svg
| nongo = Espooko
| kodea2 = FIN
| eskualdea = Nilandia eskualdea
| barrutia = Helsinki azpieskualdea
| alkatea = Marketta Kokkonen
| kokapena = Espoo sijainti Suomi.svg
| koordenatuak = {{Koord|60|12|20|{}|24|39|20|{}|kodea=CN|display=inline,title}}
| azalera = 528,16 km² 
| ur-azalera = 215,94 km² (%40,9)
| biztanleria = 246.372 (2010.07.31) 
| dentsitatea = 789,1 bizt/km²
| urtea = (2009) 
| besterik7 = Finlandiera
| besterik7balioa = % 83,0 (ofiziala)
| besterik8 = Suediera
| besterik8balioa = % 8,3 (ofiziala)
| besterik9 = Besteak
| besterik9balioa = % 8,7
| besterik3 = Webgune ofiziala
| besterik3balioa =  
}}
**Espoo** (finlandieraz , suedieraz *Esbo* )) Finlandiako bigarren hiri handiena da. Hiriak 528 km2 eta 243.169 biztanle (2009 ekainaren 30ean) ditu. Helsinkiko metropoli zonaldearen barruan kokatzen da beste hurrengo hiriekin batera: Helsinki (Helsingfors), Vantaa (Vanda), eta Kauniainen (Grankulla). Espoo-k ekialdean Helsikinki eta Vantaarekin mugatzen du, Kauniainen osoa bere barnean geratzen delarik. Espoo da Finlandiako hiri bakarra beste herri oso bat barnean duena. Hiria Finlandiako Golkoan kokatzen da, Uusimaa deituriko zonaldean. 

## Herri eta hiri senidetuak 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Pertsonaia ezagunak 
* Kimi Räikkönen (1979- ), 1 Formulako gidaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Sylviane Dupuis

**Sylviane Dupuis** (Geneva, 1956ko martxoaren 20a - ) antzerkigile, saio-gile eta olerkari suitzarra da.

Genevan bizi da eta Genevako Unibersitatean lan egiten du. 1986an Ramuz Olerkiaren Saria jaso zuen. Sorkuntza askotan Noemi Lapzeson dantzari eta koreografoarekin elkarlanean aritu izan da.

## Lanak 
* Creuser la nuit
* Géométrie de l'illimité
* La seconde chute
* Les enfers ventriloques

## Sariak 
* *Ramuz* Olerkiaren Saria. 1986
* *Journées* Saria. Lyon, 2000
Sautrela

**Sautrela** ondorengoa izan daiteke:
* Sautrela: Bernart Etxeparek 1545. urtean idatzitako *Linguae Vasconum Primitiae* liburuko azken olerkiaren izenburua dugu.
* Sautrela: Euskal Telebistaren literaturari buruzko saioa. Ikus www.sautrela.com
* Sautrela: Euskal herriko Unibertsitatean garatutako ahotsaren ezagutzarako softwarea (ikus www.sautrela.es).
Zumaia hizkuntza

**Zumaia hizkuntza** Kamerungo txadar hizkuntza da, masa hizkuntzen taldekoa. Hogeita bost zumaia hiztun baizik ez ziren 1987. urtean (1987 SIL).

## Kanpo estekak 
* Ethnologueko Zumaya sarrera
Mesme hizkuntza

**Mesme hizkuntza** Txadeko txadar hizkuntza bat da, masa hizkuntzen taldekoa.

## Kanpo estekak 
* Ethnologueko Mesme sarrera
Ngete-herde hizkuntza

**Ngete hizkuntza** eta **herde hizkuntza** Txadeko txadar hizkuntza bi dira, masa hizkuntzen taldekoak, dialektoen continuum bat osatzen dutenak. Ngetek XX. mende hondarrean 10.000 hiztun zituen (1991 UBS), eta herdek, berriz, 40.000 lagun inguruk erabiltzen dute (1999 SIL).

## Kanpo estekak 
* Ethnologueko Herdé sarrera
* Ethnologueko Ngete sarrera
Musei hizkuntza

**Musei hizkuntza** Txadeko eta Kamerungo txadar hizkuntza bat da, masa hizkuntzen taldekoa.

195.640 musei hiztun ziren 1993ko datuen arabera, 175.640 Txaden eta Kamerunen gainerakoak.

## Kanpo estekak 
* Ethnologueko Musey sarrera
Azumeina hizkuntza

**Azumeina hizkuntza** (baita **Marba** edo **Kolong** ere, haren dialekto nagusien izenak erabiliz) Txadeko txadar hizkuntza bat da, masa hizkuntzen taldekoa, 1993ko datuen arabera 124.357 lagunek erabilia.

## Kanpo estekak 
* Ethnologueko Marba sarrera
Massa hizkuntza

**Massa hizkuntza** (baita **Masana** edo **Massa** ere) Txadeko eta Kamerungo txadar hizkuntza bat da, masa hizkuntzen taldekoa da.

## Kanpo estekak 
*  Ethnologueko Masana sarrera
Peve hizkuntza

**Peve hizkuntza** (*Pévé*) Txad eta Kamerungo mintzaira txadikoa da, Masa hizkuntzen taldekoa.

XXI. mendearen hasieran, 35.000 inguru lagunek egiten zuten Peve hizkuntzaz: 30.000 Txaden eta 5.720 Kamerunen.

## Kanpo estekak 
*  Ethnologue-ko Peve artikulua
Joseba Lakarra

**Joseba Andoni Lakarra Andrinua** (Arratzu, Bizkaia, 1962ko urtarrilaren 1a) euskalaria da, euskararen historian espezializatua. Bereziki aitzineuskara ikertzen nabarmendu da.

1994an, *XVIII. mendeko hiztegigintzaren etorkiez* izenburuko tesia aurkeztu zuen EHUn, Joakin Gorrotxategiren zuzendaritzapean.

Euskal Herriko Unibertsitatearen (EHU) Gasteizko Filologia, Geografia eta Historia fakultatean, euskararen diakronia gaietako irakaslea da, eta fakultate horretako dekano izan zen (2000-2003 eta 2004-2007). Euskaltzain osoa, 2007ko maiatzaren 30az geroztik. Euskal Filologiako doktorea eta katedraduna. EHUn, Euskararen historiako hainbat alderdi ikertzen duen Monumenta Linguae Vasconum ikerketa taldearen buru da. Gasteizen bizi da.

Koldo Mitxelenaren lan guztiak argitaratu ditu (2011), Iñigo Ruiz Arzalluzekin batera eta Gipuzkoako Foru Aldundiaren eta Eusko Jaurlaritzaren babesarekin.

Euskaltzaindiaren Euskal Hiztegi Historiko Etimologikoa (EHHE-200) egitasmoaren zuzendaria da.

## Lan argitaratuak 
### Liburuak 
* *Euskal baladak azterketa eta antologia* (bi liburuki), Koldo Bigurirekin eta Blanca Urgellekin batera, elkarlanean (Donostiaː Hordago, 1983).
* *Towards a History of the Basque Language*, Jose Ignacio Hualde eta Larry Traskekin elkarlanean (Amsterdam-Philadelphiaː John Benjamins, 1995).
* *Refranes y Sentencias (1596). Ikerketak eta edizioa*, Bilboː Euskaltzaindia, 1996.
* Argitaratzaile, Joakin Gorrotxategi eta Iván Igartuarekin batera (eta hiru kapitulutan, egilea edo egileetako bat). (2018). *Euskararen historia*. Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia. ISBN: 978-84-457-3433-9.

### Artikuluak 
* "Larramendiren hiztegigintzaren inguruan", ASJU 19-1 (1985), 9-50.
*  "Reconstructing the Pre-proto-Basque root". 1996
* "Filologi-ikerketak Refranes y sentencias-ez: historia eta kritika" 1997
* "Hizkuntzalaritza konparatua eta aitzineuskararen erroa", *Uztaro* 25, 47-110, 1998
* ["Ná-De-Ná", *Uztaro* 31 (1999(https://eu.wikipedia.org/wiki/1999)), 15-84]
* "Informe sobre supuestas inscripciones eusquéricas en Veleia" 2008
* “Gogoetak euskal dialektologia diakronikoaz: Euskara Batu Zaharra berreraiki beharraz eta haren banaketaren ikerketaz”. I. Epelde (arg.), *Euskal dialektologia: lehena eta oraina* (*ASJU*ren gehigarriak 69), Bilbo: UPV/EHU, 2014 [2011], 155-241.

Ehun liburu eta artikulu baino gehiago argitaratu ditu (ikus, esaterako, inguma.org edo dialnet).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Monumenta Linguae Vasconum

## Kanpo estekak 
* 
* Biografia labur bat.
* Euskaltzain oso izendatu zuteneko sarrera-hitzaldia, eta Arana Martijak emandako erantzuna.
Rufina Azkue

**Rufina Azkue Lizaso** (Aizarna, Zestoa (Gipuzkoa), 1898 &ndash; Azkoitia (Gipuzkoa), 1972ko otsailaren 11) euskal idazle eta kazetaria izan zen. Azkoitiartzat hartzen zuen bere burua bertan bizi izan baitzen eta bertan egin baitzituen bere lanak.

Euskal-Esnalea aldizkarian kolaboratu zuen, 1928 eta 1930 urte bitartean. Donostiako Sari bat irabazi zuen 1928an, bai emakumea eta bere ongizate, eta bai emakume eta euskarari buruz egin zituen lanengatik.

## Kanpo estekak 
* Euskonews
Antonio Gaztañeta

**Antonio Gaztañeta Iturribaltzaga** (Mutriku, 1656ko ekainaren 8a - Madril, 1728ko otsailaren 5a) gipuzkoar itsasgizon eta ontzigilea izan zen.

## Bizitza 
Mutrikuko kondea izan zen. Gaztetan itsasoratu zen eta 1672. urtean errege galeoi batean ontziratu zen itsasketako arteak ikastearren. Erregearen zerbitzuan lan egin ondoren, bere jaioterrira itzuli eta aitaren agindupean Montevideora joan zen espedizioan parte hartu zuen. Ameriketara iritsi bezain laster aita hil zen, eta kapitain ardura hartu zuen Pasaiara itzuli arte.

1684. urtean berriro ere erregearen zerbitzuan jarri zen eta, almirante zela, frantsesen aurkako erasoa gidatu zuen Napoliko uretan. Garai hartan idatzi zuen *Norte de navegación hallado por el cuadrante de reducciones* obra.

1702. urtean *Astillero de Cantabria* ontziolako zuzendari izendatu zuen Bilboko Kontsuletxeak. Bertan eraiki zuen Europa guztian ospetsu egin zen *Salvador* galeoia.

1718. urtean ontzigintza utzi eta Bartzelonatik Siziliarantz zihoan ontzidiaren zuzendaritza eman zitzaion Siziliako konkistarako gudarostea garraiatzeko. Konkista hau eman ondoren, Passaroko Lurmuturreko itsas guduan ontzidia galdu zuen ingelesen aurka, eta azken hauen nagusigoa indartu zen itsasoan.

Eraso baten ondoren, ozta-ozta egin zuen ihes Gastañetak. Berriz ere eraso zioten 1726. urtean Galizian.

Mutrikuko alkate izan zen urte askoan.

Itsasketako oso obra garrantzitsuak idatzi zituen, apaituaz landa: *Cuadrante geométrico universal para la conversión esférica a los planos, aplicado al arte de navegar* (1697) eta *Proporciones de las medidas más esenciales para la fábrica de los navíos y fragatas de guerra* (1720).

## Lanak 
* *Arte de fabricar reales*.
* *Norte de la navegación hallado por el cuadrante de reducción*. (1696)
* *Cuadrante geométrico universal para la conversión esférica a los planos, aplicado al arte de navegar*. (1697)
* *Proporción de las medidas arregladas a la construcción de un bajel de guerra de setenta codos de quilla*. (1712)
* *Proporciones de las medidas más esenciales para la fábrica de nuevos navíos y fragatas de guerra*. (1720)
** Antonio Gastañagaren idazlan guztiak euskaratu barik daude oraindik.

## Erreferentziak 
* Donostiako Untzi Museoak 1992an argitaratutako liburua: https://web.archive.org/web/20190623184200/https://itsasmuseoa.eus/images/publicaciones/MonografiasDigitales/antoniodegaztaeta.pdf
Simon Arrieta

**Simon Arrieta Arostegi** (Bergara, 1915eko otsailaren 9a - *ib.*, 1969ko otsailaren 15a) euskal herritar margolaria izan zen. Hamabost urte zituela hasi zen margotzen. Madrilen eta Parisen ibili bazen ere, Bergaran bizi eta lan gin zuen gehien.
[alt=Simon Arrietaren eskultura erretratua Bergaran.|thumb|Simon Arrietaren erretratua Bergaran. [Lorenzo Askasibarren eskultura.]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal artistak

## Kanpo loturak 
*  Simon Arrietaren biografia Bergarako Udalaren webgunean
* Aranberri Mendizabal, Luis (Amatiño): Simon Arrieta, lehen eta behingoz, bergararra. 2015/10/27, Eibar.org.
Fonetika

thumb|Ahoskatze aparatua.
thumb|Ahoskatze aparatua.
**Fonetika** (grekotik φωνή (foné), "soinua" edo "ahotsa"), hizkuntzalaritzan, hizkuntza baten soinuen egitea eta oharpena aztertzen dituen zientzia da.

Hizkuntzaren hotsen ahoskera (artikulazioen fonetika), hots horien ezaugarri akustikoak (fonetika akustikoa) eta hizkuntzaren sistemaren barruan duten zeregina (hizkuntzalaritzaren fonetika) aztertzen ditu. Fonetika berria 1867an hasi zen, Alexander Melville Bellek hotsak marrazkietan irudikatzeko egin zituen ikerketekin. Fonetikaren ahalegin nagusia giza hizketaren hotsen sailkapenean datza. Noam Chomsky eta Morris Halle hizkuntzalariek 30 ezaugarriko zerrenda egin zuten, giza hotsen ñabardura eta berezitasun garrantzitsu guztiak sailkatzeko.

Hotsen irudikapenerako zenbait transkripzio sistema erabili dira; ezagunena Nazioarteko Alfabeto Fonetikoa da (frantsesez, *Alphabet phonétique international* edo API; ingelesez, *International Phonetic Alphabet* edo IPA). Horrela, ahozko soinuak idatz daitezke, hizkuntza edo dialektoaren arabera. IPA oso erabilgarria da fonetika ikasteko eta hizkuntzak irakasteko.

## Historia 
### Antzinaroa 
Ezagutzen diren lehen azterketa fonetikoak K.a. VI. mendean egin ziren gramatika sanskritoan oinarrituta. Lehen ikerlari horien artean, Pāṇini ezagunenetako bat da, K.a. 350ean lau zatitan banatutako gramatika idatzi baitzuen. Hizkuntzalaritza modernoan eragin handia du, eta oraindik ere "idatzi den edozein hizkuntzaren gramatika generatiborik osoena" da. Gramatika hura hizkuntzalaritza modernoaren oinarria izan zen eta zenbait printzipio fonetiko garrantzitsu deskribatu zituen, horien artean sonoritatea. Lehen kontakizun horrek erresonantzia tonuak, ahots-kordak itxita daudenean, edo zaratak, ahots-kordak irekita daudenean sortutakoa bezala deskribatzen du. Gramatikaren printzipio fonetikoak "primitibotzat" hartzen dira, euren analisi teorikoaren oinarria direlako eta ez analisi teorikoaren objektuak, eta printzipioak euren fonologia sistematik ondoriozta daitezke.
## Bibliografia 
* Luis MICHELENA, *Fonética histórica vasca*, Lehen edizioa 1961. Bigarren edizio zuzendua 1977. ISSN: 0582-6152.
* Miren Lourdes Oñederra Olaizola, *Fonetika fonologia hitzez hitz*, UPV/EHU. 2004.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ahoskera.
* Fonologia.

## Kanpo estekak 
* Oroitz Jauregi Nazabal & Miren Lourdes Oñederra Olaizola, *Euskal fonetika-fonologiaren ikasketarako gaiak*. ISBN 978-84-9082-131-2
Fonologia

thumb|Ahoskatze aparatua.
thumb|Ahoskatze aparatua.
**Fonologia** gramatikaren azpiatal bat da, eta horregatik, baita hizkuntzalaritzarena ere. Fonetikak ez bezala, fonologiak hotsak nola funtzionatzen dituen aztertzen du (hizkuntza jakin batean edo hizkuntzan, orokorrean), fonemak aztertuz.

Zenbait hizkuntzalarik fonetika (hizketaren hotsen ahoskatzea eta deskribapena) fonologiaren barruan sartzen dute. Fonetikan hotsen artikulazioa eta akustika aztertzen da, eta fonologian, berriz, esanahi aldaketak sortzen dituzten hotsen sistemak eta sistemaren barruko arauak. Adibidez, fonetikak [r] hotsaren ezaugarri fisikoak aztertzen ditu *hari* hitzean, eta fonologiak, berriz, *hari* eta *harri* hitzen arteko esanahi aldaketa eta /r/ eta /ŕ/ fonemen arteko oposizioa.

Bestalde, azterketa diakronikoak eta sinkronikoak egiten ditu fonologiak. Azterketa diakronikoetan hotsen sistemak historian zehar izan dituen aldaketak ikertzen ditu (adibidez, /h/ fonemaren erabilera eta bilakaera euskara zaharrean) eta azterketa sinkronikoetan hizkuntzaren une jakin bateko hotsen gertaerak; *tz* edo /c/ fonemaren banaketa adibidez, euskaraz hitzaren erdian eta bukaeran ahoskatzen dena, baina ez hitzaren hasieran.

## Fonema 
Gizakion ahoskatze aparatua malgua izanik pertsonek soinu gama infinitua sor dezakete. Esate baterako ahoa gehiago edo gutxiago zabalduz, ezpainak gehiago edo gutxiago borobilduz, mingaina aurrerago, atzerago, gorago edo beherago kokatuz, ahotik irtengo den soinua aldatuko da. Gainera, hiztun guztien ahoskatze aparatuak, oso antzekoa izanik, desberdinak dira. Baina hizkuntza bakoitzeko hiztun trebatuek infinitu izan daitezken soinu horiek guztiak oso azkar sailkatzen dituzte fonema gutxi batzuetara ekarriz. Eta fonema horiek dira ahozko hizkuntzaren osagairik txikienak.

Fonemak ez dira izaera fisikoa duten soinuak, baizik eta mintzamenaren soinuen abstrakzio mentalak edo abstrakzio formalak. Alde horretatik, fonema bat soinuen baliokidetasun-familia edo -klase batek adieraz dezake (teknikoki fonoak esaten zaie), eta hiztunek soinu mota espezifiko batekin lotzen dute.

## Bibliografia 
* Luis MICHELENA, *Fonética histórica vasca*, Lehen edizioa 1961. Bigarren edizio zuzendua 1977. ISSN: 0582-6152.
* Miren Lourdes Oñederra Olaizola, *Fonetika fonologia hitzez hitz*, UPV/EHU. 2004.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ahoskera
* Fonema
* Fonetika
* Nazioarteko Alfabeto Fonetikoa

## Kanpo estekak 
* Oroitz Jauregi Nazabal & Miren Lourdes Oñederra Olaizola, *Euskal fonetika-fonologiaren ikasketarako gaiak*. ISBN 978-84-9082-131-2
Hector Orruño

**Hector Orruño** (Gasteiz, 1980ko maiatzaren 2a) arabar margolaria da. Margolaria definitzen duena, norberak bizitzarekiko oinarrizko jarrera eta ulertzeko eran oinarritzen delarik. Mihisean margoak aplikatzetik urrun dabilen azalpenetatik.

Aitak denbora librean margotutako koadroek inspiratuta eta Hectorrek berez margozteko joera edukita, bere irudimena lantzeari ekin zion.

Bere artelanak Gasteizko Artium Museoan, Euskadi, Belgika eta Londresko hainbat Erakusketa Aretoetan ikusgai egon dira.

Lortutako bekek eta sariek, Arabako Arte Lehiaketa aipagarri, bere munduarekiko ikuspuntu eta jarrera era artistikoan garatzeko aukera eman diote, geuri, gozatzeko aukera emanez.

## Formakuntza ibilbidea 
Hamasei urte zituelarik, Gasteizko Arte Eskolan marrazketa lantzen hasi zen eta lau urteren buruan gaueko eskolatan berezitasun desberdinak landu zituen. Aldi berean Euskal Herriko Unibertsitateko Arte Ederretako Fakultatean, 1998 urtetik gaur egunera, pintura ibilbidetik lizentziatura lortzeko lanetan dihardu.

Unibertsitatearen aldi nagusia amaituta, nahiz eta doktoretza programan parte hartu, “hutsune baten aurrean aurkitzen duzu zeure burua”, irakaslego eta taldekideen faltaren aurrean, norberak ekintzari aurre egin behar dio eta norbere bidea bilau. Hori izan zen bere hitzetan, baina dirudienez momentuz ez du lizentziaturarik amaitu, beraz ez da doktoretza programan oraindik ezta sartu ere egin.

Hala ere, artearen munduan sartu nahi denari begira, Artearen inguruan dauden bestelako formakuntza espazioetan parte hartzearen alde egiten du. Prozesu horretan ikasten dena guztiz osagarrizkoa aurkitzen baitu.

## Kanpo loturak 
*  Hector Orruñori buruzko informazioa
*  Hector Orruñori buruzko informazioa
Interneteko demokrazia

**Interneteko nolabaiteko demokrazia** delakoa, e-demokraziaren albokotasun bat da. Internet erabiltzean nabarmentzen dira kontzeptuak eta proiektuak. Beste komunikazio elektrikorako eragileak ere kontutan hartzen dira. Teletestu, SMS bidezko hain ezagun den lagunarteko mobil bidezko harremantzea eta abar. Interneten baitan baditugu hainbat gauza mintzagai direnak, adibidez, horren adibide garbi, instituzio politikoen birtualitaterako aukerak eta bestelako aukera berdintsuak.
Pribatu eta publiko alorretaz hitz egitean, telebistak eta kable bidezko telebistak izugarrizko garrantzia dute.

## Internetaren ezaugarri garrantzitsuak 
Interneten erabilera politikorako, komenigarria da telekomunikazioen alorra.

Internet komunikazioarko bide edo medio bat da. Internetek komputatzeko ahalmen izugarria dauka, berebizia alegia. Jendeak internet erabiltzen du kolaborazio lanetarako batipat. Ez daukate zertan fisikoki paperean erabat sartunda egon beharrik. Internetek beraz, ondorio gisa esan dezakaden bezala, potentzial magnate moduko bat dauka bestelako medioak hartzeko, komunikazioak politikoak bideratzeko, esateko: telefonoa, telebista (kate anitzak kontutan hartuta), egunkariak (ideologiak erabat bazterturik) eta irratia.

## Beste esanahi batzuk 
Internetek aipatutako guztiaz gaindi, baditu bestelako esanahi desberdinak ere. Interneteko demokrazia honako esanahietan ahalbidetzen da:

Teknologia berriak martxan jarriko dituen aurkikuntza bat da. Hortaz aparte Inteneterako parte hartzeko aukera zabala da. Ez dago nolabait esatearren pribatizatuta eta partizipaio publikoa emateko edo bermatzeko aukera txit zabala da. Kontabilitatea eta giza eskubideak bertan sartzen ditugularik expreski nabarmentzeagatik.

## Ikus, gainera 
* Demokrazia
* Bozketa elektronikoa
* ICANN
* Interneteko aktibismoa

## Kanpo estekak 
*  Beyond Plutocracy: True Democracy for America — Online liburua (dohainik) Roger Rothenberger-en eskutik.
*  DirectGov Government Consultations — UK citizens shape government policy by taking part in online consultations.
*  ICANN at Large Member Signup —Individual participation in the governance of the Internet.
*  International E-Democracy Meetup Day
*  Internet Democracy Project
*  Relation to direct democracy — "The electronic dimension" atala ikusi
Ward Cunningham

**Howard G. "Ward" Cunningham** (Michigan City, Indiana, Ameriketako Estatu Batuak, 1949ko maiatzaren 26a) informatikaria da. Konputagailu programatzailea da lanbidez, wikia asmatu zuelako da ospetsua (''* adberbioak «laster», «bizkor» esan nahi du hawaieraz). Berak sortu zuen lehenbiziko wiki-lekua, Portland Pattern Repositoryn. Bere adiskide Bo Leuf lagun zuela, *The Wiki way'' izeneko liburua (2001) idatzi zuen.

## Ikus, gainera 
* Jimmy Wales

## Kanpo loturak 
*  The original Portland Pattern Repository
Jimmy Wales

**Jimmy Donal** "**Jimbo**" **Wales** (// ahoskatua, Huntsville, Alabama, Estatu Batuak, 1966ko abuztuaren 7a - ) Wikipediaren sortzailea da (Larry Sanger-rekin batera), baita wiki sisteman oinarritutako beste hainbat proiekturena ere, Wikimedia Foundation eta Wikia tartean.

Hasieran, Auburneko Unibertsitatean ikasi zuen; geroago, Alabamako Unibertsitatean segitu zituen ikasketak. Finantzetan lizentziaduna da.

Gaur egun, Wikimedia irabazi asmorik gabeko fundazioaren lehendakari emeritua da; fundazioa Floridan sortu zen eta San Franciscon du egoitza. Wiki sistema erabiltzen du bere proiektu aske guztietan.

## Idazlanak 
* Brooks, Robert; Jon Corson, Jimmy Donal Wales (1994). "The Pricing of Index Options When the Underlying Assets All Follow a Lognormal Diffusion ". Advances in Futures and Options Research 7.
* Wales, Jimmy; Andrea Weckerle (2009). "Most Define User-Generated Content Too Narrowly ". Advertising Age 80.

[thumb|ezkerrera|Jimmy Wales 2014 on *[CeBIT Global Conferences*, Wikipedia Zero]]

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Jimbo Walesen bloga
*  *Hezkuntza Telebista Bloga*: Jimbo Arabako Miñaon egindako jardunaldiari buruzko bideoak
Vancouver

**Vancouver** Kanadako mendebaldean eta Columbia Britainiarreko probintzian dagoen hiria da, herrialde osoko hirugarren handiena eta metropolitar gunerik zabalena dena. Ozeano Bareko kostaldean dago. Vancouver Handia metropoli-eremuaren hiri jendetsuena da.

Hiriak 662,248 biztanle zituen 2021eko erroldaren arabera, eta metropolitar guneak,  *Greater Vancouver area* delakoak, 2,6 milioi, Kanadako hirugarren gune metropolitar handiena izanik.

Vancouver Kanadako hiri askotarikoenetako bat da etnikoki eta linguistikoki: bertako biztanleen % 49k ez du ingelesa ama hizkuntza, eta biztanleen % 54,5 gutxiengoetakoak dira. Bizi-kalitateari dagokionez, Kanadako lehena da, eta munduko hiri bizigarrienetako bat. Etxebizitzaren eskuragarritasunari dagokionez, berriz, Kanadako eta munduko hiri garestienetako bat da. Vancouver oinez ibiltzeko hiri egokia da, eta etorkizunean munduko hiri berdeena izan nahi du.

## Auzoak 
* **Erdiguneko auzoak**: Coal Harbour • Chinatown • Davie Village • Downtown Eastside • English Bay • Financial District • Gastown • Granville Entertainment District • Granville Mall • International Village • Japantown • Robsonstrasse • Stanley Park • Victory Square • West End • Yaletown

* **Mendebaldeko auzoak**: Arbutus Ridge • Dunbar-Southlands • Fairview • False Creek • Kerrisdale • Kitsilano • Marpole • Oakridge • Shaughnessy • South Cambie • West Point Grey

* **Ekialdeko auzoak**: Grandview-Woodland • Hastings-Sunrise • Kensington-Cedar Cottage • Killarney • Mount Pleasant • Renfrew-Collingwood • Riley Park-Little Mountain • Strathcona • Sunset • Victoria-Fraserview

## Historia 
George Vancouver, Erresuma Batuko militarra, eskualde horretan esploratzaile ibili zen 1792an. Haren izena hartu zuen hiriak.

Vancouverreko kokaleku indigena duela 10.000 urte baino lehenagokoa da, eta Squamish, Musqueam, and Tsleil-Waututh (Burrard) herrian bertan izan dira. Musqueam gizon-emakumeak apenas mila bat dira egun eta Marine Driveko hegoaldeko hiri-erreserba txiki batean bizi dira.

Hiri modernoaren hasiera, Gastown izena hartu zuena, Hastings Milleko mendebaldeko ertzetan inprobisatutako taberna baten lekuaren inguruan hazi zen. 1886an "Vancouver" izena hartu zuen, Kanadako Ozeano Bareko trenbidearekin (CPR) egindako hitzarmenaren ondorioz. 

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
Vancouver ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2010eko Neguko Olinpiar Jokoak
* Vancouver Handia
* SkyTrain
* Vancouvereko Liburutegi Publikoa
* Fraser ibaia

## Kanpo estekak 
* Vancouver hiriko webgune ofiziala 
* Vancouverreko Euskal Etxea 
* Turismo eta immigrazioa Vancouver 

thumb|650px||ezkerrera|Vancouver
Severino Boezio

**Antzio Manlio Severino Boezio** (Erroma, 480 - Ager Calventienus, Paviaren iparraldean, 524-526 bitartean) Antzinako Erromako edo Erdi Aroko filosofo eta idazlea izan zen. Haren lanik garrantzitsuena *De consolatione Philosophiae* izan zen. Aristotelesen lanak eta beste zenbait zientzia lan itzuli zituen grezieratik latinera.

## Bizitza 
Erroman jaio zen 480an, Anicii izeneko kontsul-familian. Quintus Aurelius Symmachus izan zuen irakasle, eta honen alaba Rustikanarekin ezkondu zen. Erretorika eta filosofia ikasi zuen Atenasen. Teodoriko Handia erregearen konfiantza lortu zuen, eta hark *Magister officiorum* (Lehen ministro) izendatu zuen 522 edo 523an. Baina etsaiek desleiala izateaz, Bizantziar Inperioaren alde konspiratzeaz eta astrologian aritzeaz salatu zutenean, atxilotu eta Paviaren iparraldean dagoen Ager Calventienus hil zuten, Teodorikoren beraren aginduz.

Boezioen lanik garrantzitsuena filosofia liburu bat izan zen, *De consolatione Philosophiae* («Filosofiaren kontsolamendua») izenburua daramana. Aristotelesen eta Platonen lanak latinera itzuli nahi zituen, baina ezin izan zuen bere asmoa bukatu. Gugana gutxi batzuk baizik ez dira heldu: Aristotelesen *De interpretatione* eta *Categories*, eta Porfirioren *Isagoge*, besteak beste. Erdi Aroko europarrentzat iturri bakarra izan ziren itzulpen horiek Antzinako Greziako zientzia ezagutzeko

## Lanak 
* *De consolatione Philosophiae*. Filosofiaren eta Boezioren arteko elkarrizketa.
* *De arithmetica*. Aritmetikari buruz.
* *De musica*. Musikari buruz.
* *Opuscula theologiae*. Teologiari buruz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Agirre, Javier (2008): "Boezio. *Filosofiaren kontsolamendua*" in Agustin Arrieta, Ibon Uribarri (Koord.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
*Andonegi, Xabier (2004): "Erdi Aroko Filosofia" in Joxe Azurmendi (Argk.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 
*Codoñer, Carmen (1991): "Hitzaurrea" in Boezio: *Filosofiaren kontsolamendua*, Bilbo, Klasikoak. 

## Kanpo loturak 
**Filosofiaren kontsolamendua*, EHUren webguneko Klasikoak bilduman.
Kategoria (argipena)

**Kategoria** terminoak erabilera ezberdinak ditu:

* Filosofian, kategoria gauza konkretuen sailkapenetako multzo bakoitza da;
* Estatistika, kategoria aldagai nominal batek hartzen duen balioetako bakoitza da;
* Matematikan, Kategoria, objektu matematikoen multzo mota bat;
* *Kategoriak*, Aristotelesen idazlan bat
* Wikipedian, kategoria artikuluak sailkatzeko modu bat da.
Pago

**Pagoak** Fagazeoen familiako hamar espeziez osatutako (*Fagus*) generoko zuhaitz hostoerorkorrak dira, Europa, Asia eta Ipar Amerikakoak. Euskal Herrian genero honetako espezie bakarra dago, pago arrunta (*Fagus sylvatica*), edo, besterik gabe, **pago** deitua.

*Fagus* generoko zuhaitzek hosto osoak edo hortz urridunak dituzte, 5-15 cm luze eta 4-10 cm zabal. Loreak txikiak eta sexu bakarrekoak dira, arrak gerbetan elkartuak, udaberrian agertzen dira hosto berriak haizearen bidez berehala polinizatzen dira.
thumb|ezkerrera|Pagatxa edo pagazia, pagoaren fruitu jangarria.
Fruituak, pagatxak edo pagaziak, binaka sortutako hur txiki (10-15 mm luze) eta ebakidura triangeluarrekoak dira: jangarriak dira baina tanino kopuru handikoak eta mingotsak (pago arruntaren pagatxak ez dira mingotsak).

Lorategietan gehien landatzen den pagoa pago arrunta (*Fagus sylvatica*) da, Euskal Herriko pago mota bera. Askotan erabiltzen da bai Ipar Amerikan, bai Europa haren jaioterrian.

Lepidoptero batzuek pagoak janaritzat erabiltzen dituzte, besteak beste, *Drepana binaria, Geometra papilionaria, Epirrita christyi, Campaea margaritata* eta *Euproctis chrysorrhoea* espezieetakoek.

**Hegoaldeko pago**ak benetako pagoen nahiko antzekoa den beste genero (***Nothofagus***) batekoak dira. Australia, Zeelanda Berria, Ginea Berria, Kaledonia Berria eta Hego Amerikan dira.

thumb|ezkerrera|180px|Pago arrunten pagadia
[thumb|ezkerrera|180px|[Entzia mendilerroa|Entziako pagoak. Txumarregi.]]
[thumb|ezkerrera|180px|*Fagus sylvatica*. Pagoaren hostoak eta fruituak, [Pagatxa (argipena)|pagatxak.]]
## Izena 
Zuhaitzaren euskal izena latinezko ''* izenetik dator. Bestalde, euskalkietan, euskara baturako hartu den *pago* forma orokorrenaz gainera, *bago*, *fago* eta *phago* formak ere daude.

## Pagadiak 
*Pagadiak'' dira zuhaitzon basoak. Euskal Herrian, zabalena Iratiko oihana da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Txinako flora
*  Ipar Amerikako flora
Semiotika

**Semiotika** zeinuen zientzia orokorra da. *Semiologia* hitza Ferdinand Saussurek proposatu zuen 1916an eta Charles Morrisek (1839–1914) bere *Signs, Language, and Behavior* liburuan (1946an, New Yorken argitaratuta) *semiotika* hitza asmatu zuen.

Hizkuntzalaritzan, *semantika* erabiltzen da, antzerako kontzeptua izendatzeko. Semiologia edo semiotikaren zientziak, hortaz, ikur edo zeinuen bizitza gizartean ikertzen ditu.

## Historia 
Semiotikak tradizio handia du filosofian. Lehen aldiz John Locke filosofoak erabili zuen hitza, XVII. mendean. Gero, Charles Sanders Peircek, Estatu Batuetako logikari eta filosofoak, eta Charles Morris semantikariak landu eta hitza hedatu zuten. Morrisek, zeinuaren teoria orokor baten baitan, hiru alorretan bereizi zuen semiotika: pragmatika (zeinuen erabilera aztertzen duena), semantika (zeinuaren eta esanahiaren arteko harremanak lantzen dituena), eta sintaxia (esanahia alde batera utzita, zeinuak berak eta zeinuen arteko harremanak aztertzen dituena). Sailkapen hori logikariek erabili dute eta, batez ere, hizkuntzalariek.

## Semiotikaren joera nagusiak 
[thumb|320px|Zeinu-sistema motak, [Abraham Solomonick semiologoaren arabera.]]

Bestalde, semiotikak aztertzen dituen zeinu sistemak direla eta, bi joera nagusi izan dira: *komunikazioaren semiotika* (Buyssens, Martinet), berez komunikatzeko helburua duten sistemak soilik aztertzen dituena, eta *esanahiaren semiotika *(Barthes eta sobietarrak), gertaera esanahigarri guztiak aztertzen dituena (jantziak, janariak eta).

Gaur egungo semiotikak zeinu sistema guztiak ikertzen ditu, bai esanahia eta baita komunikazioa ere kontuan hartuta.

## Semiotikalari garrantzitsu batzuk 
* Roland Barthes (''Le degré zéro de l'écriture*. 1953).
* Jean Baudrillard.
* Jacques Derrida.
* Umberto Eco (*Opera aperta*. 1962)
* Algirdas Julien Greimas.
* Joannes Heinrichs.
* Claude Lévi-Strauss.
* Jeanne Martinet (*Clefs pour la sémiologie''. 1976)
* Georges Mounin.
* Jakob Johann von Uexküll.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cloisonné

[thumb|VIII. (?) mendeko ezpata [Anglo-saxoi|anglosaxoi baten heldulekuaren dekorazioa, granatezko cloisonné inkrustazioa duen urrea.]]
**Cloisonné** edo **Esmalte albeolatua** objektu metalikoak apaintzeko antzinako teknika da, eta Antzinako Egipton dagoeneko azken mendeetan esmalte beiraztatua erabiltzen duena, eta antzinako garaitan harribitxien, beiraren eta beste material batzuen inkrustazioak metalean sartuz egiten zena. Antzinako Egipton dagoeneko ezagutzen zen teknika hau.
[thumb|[Sesostris II.a faraoiaren bularrean eramateko bitxia.]]

Antzinako garaitan,  dekorazioa egiteko, lehenik eta behin albeoloak edo konpartimentuak (frantsese*z, cloisons* ) gehitzen zaizkio metalezko objektuari, bere ertzetan jarritako zilarrezko, urrezko edo beste metalezko  alanbreak meheak soldatuz edo itsatsiz. Agregatu horiek pieza amaituan ikus daitezke, eta esmalte edo inkrustazio konpartimentu ugarien artean bereizteko balio dute. Askotan, kolore askotakoak izaten dira. Europako Goi Erdi Aroan oso preziatua izan zen, adibidez, franko karoligioen, bisigodoen, Otondar artan eta anglosaxoien artean.

Cloisonné esmaltatua duten objektuak, aldiz,  esmalte hautsez prestatutako ore batekin lantzen dira, eta gero labean egosi behar da.
thumb|Aralarko Migel Deunaren Erdi Aroko erretaula dekoratzeko cloissoné teknika erabili zen.

## **Jingtailan** 
[thumb|250px|[Qing dinastiako *jingtai* eskulana.]]
Txinan eta Japonen ere garatu zen teknika hau, bere ezaugarri propioekin. Txinan, teknika honek Jingtai lan (txineraz 景泰藍) izena du eta Ming dinastiaren garaian, 1450 inguruan sortu zen esmaltezko eskulan mota da. Kobrezko harien arteko uneetan esmalte urdina paratzen zuten, eta hortik izenaren bukaera (txineraz lan = urdina). Izenaren hasiera Jingtai enperadoreari dagokio, bere erregealdian ospetsu bihurtu baitzen. 

Kontserbatzen den piezarik zaharrena Yuan dinastian (XIII.-XIV. mendeak) egin zen, baina Jingtailan teknikan aldaketa handi bat egon zuen Ming dinastian (XIV-XVII. mendeak) , 1450 eta 1456 artean Jingtailani bere egungo izena eman zion pigmentu urdin berri bat aurkitu zenean. Ming dinastiako Jingtailan teknika konplexuena eta aberatsena da. Hala ere, Jingtailanak goia jo zuen Qing dinastian (1644-1911), kobrea galdatzeko tekniketan izandako berrikuntza handien ondorioz.

## Gaur egun 
Gaur egun batik bat beste kolore bizi batzuk erabiltzen dira, ontziak egiteko eskuarki. Esmalteak finkatzeko behin eta berriz margotu eta erregosten dira eskulanak, tradizioaren arabera 7 aldiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «El arte del cloisonne». *El Anticuario*
* «Esmaltes medievales: cloisonné, champlevé. Frontal de San Miguel de Excelsis, sus esmaltes de Limoges». *Museo Arqueológico Nacional de España*
Glotodidaktika

[thumb|[Glotodidaktika Topaketak|Glotodidaktika VI. Topaketaren kartela 2018an]]
**Glotodidaktika** hizkuntzen irakaskuntzaz arduratzen den didaktika-arloa da. Didaktika berezien arloan, ama hizkuntza zein bigarren eta ondorengo hizkuntzak irakasteko metodoez arduratzen da. Ildo horretatik, hizkuntzalaritza, psikologia, soziologia eta informatika arloetako teoria eta ereduak erabili ditu. Era zabalagoan, ikaslearen hezkuntza integralean parte hartuz, giza gaitasunen garapenerako ekarpenak ere egin ditu.

## Historia 
*Glottodidactica* poloniar aldizkariarekin batera sortu zen glotodidaktika terminoa, 1963 urtean hain zuzen. Renzo Titone pedagogoak ere terminoa zabaldu zuenetako bat izan zen, glotodidaktikaren inguruko liburu anitz idatziz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskaltegi
* AEK
* HABE
* Glotodidaktika topaketak
* Udako Euskal Unibertsitatea

## Kanpo estekak 
* Helduen Euskalduntze Alfabetatzea aurrera begira. Glotidaktika-Topaketa. Bilbo 2018
* 2002ko Helduen Euskalduntzearen V. Jardunaldiak. Santurtziko euskaltegiko webgunean
* Helduen euskalduntzearen IV. Jardunaldien aktak
* Aitor Ortiz de Pinedo (2025). "Ohiko galderak hizkuntza arrotzal ikastearen gainean". Zenodo.
Meme (soziologia)

Antropologian eta soziologian, ***meme***a ideia eta praktika kulturalen oinarrizko unitate bat da, pertsonen artean transmiti daitekeena, hizkeraz, idazketaz edo bestelako ekintzen bitartez. Richard Dawkins ikerlariak sortu zuen terminoa 1976 urteko *The Selfish Gene* bere liburuan, kulturaren hedapenerako modeloen oinarri gisa, eboluzio ikuspegi batetik. *Memetika* kontzeptua ere eratu zen 1990eko hamarkadan, *meme* unitateen modeloak ikertzen duen arloa izendatzeko . 2004. urtean *memerazio* terminoa proposatu zen toki eta une batean meme-multzo komun bat duen jendea izendatzeko .

Geneek eta *meme*ek hedatzeko erabiltzen dituzten bideak ezberdinak izanda, *memerazio* hitzaren esanahia ezin da izan “*jatorri berekoak diren ondorengoen andana bateko maila bakoitza*”ren antzekoa (aitaita, aita eta semea hiru generazio diren moduan), baina bai “*denbora bertsuan jaiotako jende guztia*”ren moduko esanahi laxoagoaren idurikoa. Adibidez, gaur egun dibortzioaren, zentral nuklearren edo hazi transgenikoen alde eta aurka daudenak ez dira generazio ezberdinetakoak, *memerazio* ezberdinetakoak baino, barneratuta dituzten *meme*ek definitutako ideia ezberdinak baitituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Memeak, Gizapedian.
* ***Memeka.eus***: euskarazko memeak sortzeko baliabidea.
Fagazeo

**Fagazeoak** (*Fagaceae*) familiak edo **pagoaren familiak** honako ezaugarri hauek dituzten zuhaitzek osatua da: hosto txandakatuak eta *pinatuak*, loreak gerbetan, fruituak hur motakoak, batetik zazpira, batzuetan guztiz inguratuta daudela ezkatadun edo arantzadun oskol batean eta beste batzuetan erdizka bakarrik. Familia honetan ezagunena den taldea haritzena da (*Quercus* generoa); haien fruituari ezkurra deitzen zaio. Haritz gehienen oskolek, kopa baten antzekoak izanik, ez dute inguratzen guztira ezkurrak.

## Generoak 
* *Castanea* - Gaztainondoak; zortzi espezie, Asiaren sortalde epeleko iparra, Asiaren hego-sartaldea, Europaren hego-sortaldea, Ipar Amerikaren sortaldea
* *Castanopsis* - 125-130 espezie, Hego-sortaldeko Asia
* *Chrysolepis* - Golden chinkapin; espezie bi, AEBen sartaldea
* *Colombobalanus* - espezie bat *C. excelsa*, Hego Amerikaren iparraldekoa, sarritan *Trigonobalanus* generoan sartuta
* *Fagus* - Pagoak; 10 espezie, Asiaren sortalde epeleko iparra, Asiaren hego-sartaldea, Europa, Ipar Amerikaren sortaldea
* *Formanodendron* - espezie bat *F. doichangensis*, Asiaren hego-sortaldekoa, sarritan *Trigonobalanus* generoan sartuta.
* *Lithocarpus* - Tanoaks or Stone oaks; 330-340 espezie, danak bat izan ezik Asia epel, bero eta tropikalean hedatuta, bestea (*L. densiflorus*) Kalifornian eta Oregonen hego-sartaldean.
* *Nothofagus* - Hego-pagoak; 35 espezie inguru, Hego Amerikaren hegoa, Zeelanda berria, Australiaren hego-sortaldea, Caledonia berria, Ginea berria
* *Quercus* - Haritzak; 500 espezie inguru, oso hedatua Ipar Hemisferioan, Indonesian ekuatorea zeharkatzen dute
* *Trigonobalanus* - espezie bat *T. verticillata*, Asiaren hego-sortalde tropikala (hiru espezie *Colombobalanus* eta *Formanodendron* hemen sartzen badira)

Batzuetan *Nothofagus* generoa beste familia batean sartzen da, Nothofagaceae.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Fagazeoi buruzko webgunea
Philippe Brodzki

**Philippe Jean Paul Lodzia-Brodzki** (Berchem-Sainte-Agathe, 1952ko urriaren 22a - ) Belgikako eskultore eta zeramikaria da.

Eskultura-lanak egiten ditu batez ere.

## Lan nabarmenenak 
* 2009 *Serge sur la tortue*, Saint-Josse-ten-Noode.
* 2007 *La sirène de Mragowo* (iturria) Mragowo.
* 2005 *Statue du « Grand’ Lé »*, udaletxearen aurrean, Flobecq.
* 1999 *L’oiseau sur la tour*, Centrum Rzezby Polskiej parkean, Orowsko.
Diego Rivera

**Diego Rivera**, horma-margolari mexikarra (Guanajuato, 1886ko abenduaren 8a - Mexiko, 1957ko azaroaren 24a).

Horma-pintore handienetako bat izan zen, eta eragin handia izan zuten Amerika osoan haren teknika modernoek. Europan barrena ibili eta gero, Parisa joan eta pintore kubistekin harremanetan hasi zen. 1910ean egin zuen lehen erakusketa Mexiko Hirian. Europara joan zen berriro, eta, Parisko giroa utzi ondoren, Italiara joan zen freskoen artea hurbiletik ezagutzera. 1921. urtean itzuli zen Mexikora. Urte hartan berean sortu zuen Mexikoko pintoreen sindikatua, Orozco eta Siqueirosekin batera, eta eraikin ofizial batzuetarako lanetan (Mexikoko hiriko *Escuela Nacional Preparatoria* izeneko eskolako hormak, *La Creación* lanaz; Chapingo-ko Nekazaritza Eskolako *La tierra fecunda* lana) gorpuztuz joan zen, arian-arian, Mexikoko horma-pintura berria. New York-en erakusketa handi bat egin ondoren, Detroit-eko Arte Institutuko hormetan lan egin zuen 1932an. Bigarren Mundu Gerraren ondoren ekin zion bere proiektu handienari, etorkizun oparo baten esperantzan Mexikoko historia guztia jasoko zuen horma-pintura izugarri handi bat egiteari Mexiko Hiriko Jauregi Nazionalean, baina bukatu aurretik hil zen. Riverak monumentu-itxurako lanetara jo zuen beti, kolore biziak erabili zituen, marrazki lauak eta forma bakunak. Mexikoko pintura nazionaleko artista handientzat joa da Diego Rivera. Frida Kahlo izan zen bere hirugarren emaztea.

thumb|400px|Diego Rivera|*Aztekak Tlatelolcoko azokan* Diego Riveraren horma-irudia; Mexiko Hiriko Jauregi Nazionala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metro (argipena)

**Metro** izenarekin erlazionatuta dauden gaiak:
* Metro: SI sisteman luzerak neurtzeko unitatea.
* Metro: hirietan askotan lur azpitik joaten den pertsonentzako garraiobidea (lurazpiko).
* Metro: Doako egunkari baten izena.
Olio

[eskuinera|thumb|[Oliba olio|Oliba-olioa]]
**Olioa** janariak prestatzeko erabiltzen den oinarrizko osagai bat da (ikus sukaldeko olioa), baina orokorrean edozein substantzia koipetsu, likatsu eta suharbera izan daiteke **olioa**, giro-tenperaturan likidoa, uretan disolbaezina eta disolbatzaile organikoetan disolbagarria. Adiera zabalago horren barruan sartzen dira automobilen motor-olioa, makinak eta motorrrak lubrifikatzeko olioak, baita petrolioa bera ere. 

Izena latinezko *oleum* hitzetik eratorria da. 

Sukaldeko olioa zenbait landare edo animaliarengandik lortzen da, beste olioak mineraletatik edo sintetikoki lortzen dira. Horrelako gaiak Industrian erabiltzen denean joera handiagoa dago *olio* baino *koipe* hitza erabiltzeko, baina salbuespenak ere badira, *motor-olio* esaterako. 

## Motak 
### Sukaldeko olioa. Landare- eta animalia-jatorriko  olioak 
Janariak prestatzeko erabiltzen den sukaldeko olioak dira, Euskal Herrian gehienetan oliba-olioa eta ekilore-olioa erabiltzen dira, baina badira beste landare olio batzuk: argan, arto, errizino, intxaur, kakahuete, koko, koltza, kotoi, linazi, palma, palmiste eta soja olioak dira. Kakao gurina giro-tenperaturan solidoa da. Animalia olio eta koipeei dagokienez, aipagarrienak bakailao gibel-olioa, lumera (balea-olioa) eta txerri-gantza dira.

Landare eta animaliek beren prozesu metabolikoetan sintetizatutakoak dira.

### Olio mineralak 
[thumb|[Motor-olio|Motor-olioa]]
Olio mineralak harrikatzetik, petroliotik eta zenbait eskisto bituminosotatik destilazioz lortutako hidrokarburo nahasturak dira. Batez ere, makinak eta motorrrak lubrifikatzeko erabiltzen dira, eta baita kosmetikogintzan ere.

### Olio sintetikoak 
Olio sintetikoak sintesi bidez lortutako lubrifikatzaileak dira. Olio mineralek baino propietate mekaniko eta kimiko hobeak dituztenez, motor-olio gisa erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sukaldeko olio
* Oliba olio
* Olio-pintura

## Kanpo estekak