Terreña behi

**Terreña behia**, Gorbeia aldeko euskaraz **bertoko behia**, Euskal Herriko zein inguruko zenbait lurraldetan zabaldutako bertako *Bos taurus* edo behi arraza bat da. Behi azienda mota hau Kantabriar behi enbor gaztainkaran kokatzen da, baina inguruko behi gorrien (betizu zein piriniar behi) eraginarekin.

Euskal Herrian Bizkaiko mendebaldean, Gorbeia aldean, Enkarterrietan zein Arabako ipar eta mendebaldean (Aiaraldea, Urkabustaiz, Kuartango eta Gaubean) zabaltzen da egun. Terreña behiak aurki daitezke baita ere Burgosko eta Kantabriako Euskal Herriarekiko mugakideak diren hainbat herrietan, baina gune haietan arrazak daukan egungo egoerari buruzko datu falta dago.

Historian zehar behi eta idi terreñoak lanerako oso estimatuak zirenez, arraza honetako abereak beste zenbait herrialdetara hedatzen ziren ere, Gipuzkoara esate baterako. Hori frogatzeko joan den mendeko hainbat argazki zahar daude. Hiru erabilera izan dituen arraza izan da; haragitarako, esnerako zein nekazal lanetarako. Ibiltari onak eta larre eskasetan ondo moldatzen direnak.

Garai batean arraza honen abereen zabalpena handiagoa bazen ere, egun terreña behiaren arrazako abelburuen kopurua txikia da, eta desagertzeko arriskuan dago, arrazak bultzada berria hartu du 2010.tik aurera, Euskal Herriko beste zenbait lekuetara zabalduz eta garai bateko hainbat eskualdetara itzuliz. Arraza honetako behiak ugalkortasun handikoak dira, euren landatartasuna dela eta.

## Etimologia 
Izenaren etimologiari dagokionez, **terreña** edo **terreño** hitz erromantzea, nahiko ezaguna da Araba aldean, eta zera adierazten du: aspalditik bertako abelzainek hazitako behi azienda dela. "Bertakoa" esan nahi du, "Lurrekoa" hain zuzen, frantsesaren "terroir" bezala. Kanpoko arrazako aziendaren aurrean erabiltzen da adiera hau.

Dena den, aipatu behar da hizkuntzaz erromantzaturiko Hego Euskal Herriko zenbait eskualdetan, "terreña" adiera erabilia izan da piriniar behiak izendatzeko ere.
Hau dela eta, kontu handiaz erabili behar dira agiri zaharren bidez arrazaren hedapena finkatzerakoan, beste hainbat datuak erabiliz. Aipatzen diren behien ezaugarriak esate baterako.

Azienda terreñari izen horrekin egindako lehen aipamena 1832.en urteko agiri batean azaltzen da. "Terreño" izen hau gainera soilik behi azienda izendatzeko erabiltzen da. Honen antzeko izendapena gazteleraz "**Ganado del País**" da.

J.M.Bañuelos Atxiaga albaiteroak, joan den mendearen erdi aldean, "**Ganado Serrano**" deitzen zuen Burgos eta Araba arteko mendiko azienda terreñoa, Artziniega aldean larratzen zena.

Era berean, Orozkon Mendebaldeko euskaraz **Bertoko behia** euskal izena erabilia izan da, eta Gueñes zein Galdamesen, berriz "**Vaca del Pais**".

Sanchez Beldak "Razas Bovinas Españolas" bere liburuan "*Remedon*" adiera erabiltzen du zera gaineratzu, bertakoek halaxe izendatzen dituzte montxina eta terreñak larreten diren mendiaren izena erabiliz.

## Jatorria eta arrazaren historia 
[thumb|380 px|ezkerrera|Idi terreñoak [uztarrian Gipuzkoako baserri batean joan den mendearen hasieran]]
Duela urte gutxi arte, azienda terreña ez da aipatua izan aparteko arraza bezala liburu teknikoetan, nahiz eta lehen esan den bezala, aski ezaguna izan aspaldidanik abelzainen artean. Harrigarria da ezagupen ofizial eza horren aurrean abeltzain zaharren ezagupen zehatza arrazaren eta bere ezaugarrien inguruan. Baita arrazaren deskribapen hainbat agiri zaharretan. Eta hau guztia nahiz eta ekonomikoki terreñek pisu handia izan duten Euskal Herriko baserri askoren ekonomian, eta nekazal lanetarako tresna garrantzitsua izan. Egoera hau desente aldatu da azken urtetan.

Esate baterako Sanchez Belda adituak 1984en urtean argitaratutako "Razas bovinas españolas". delako gida-liburu mardulean, terreña arraza apenas aipatzen da. "Ganado serrano o Montino" delako zehaztu gabeko multzo batean sartzen da, eta gainera terreña arraza behi montxinarekin nahastutzen du Beldak arraza berbera bezala hartzen du. Gauza berbera gertatu zen Araban bertan 1850ean Arabako Foru aldundiak arraza bereko zezenak ekartzen hasi zenean bertako behi azienda "hobetzeko" asmoz.

L.Sanchez eta F.Berrokalek, 1954.en urtean "Arabako I.en Kontseilu Ekonomiko-Sindikalarentzat" egindako txosten batean zera adierazten dute terreña arrazaren nahiko deskribapen zehatze eginez gero; 

A.Solano albaitariak bere aldetik, Zigoitia udalerriko abelgorriei buruz txosten bat egiterakoan, zera aipatzen zuen 358 behi ale "Terraña arrazakoak, edo nahastuak". Kasu honetan "terreña" eta "nahastua" sinonimo gisa erabiltzen zuen. Honek ematen digu abere hauen bariabilitate morfologiko eta faneroptikoaren neurria.

J. M. Bañuelos albaitariak, Arabarekin zein Bizkaiarekin muga egiten duen Burgosko Mena Haranean dauden terreña behian oinarriturik, arrazaren ezaugarri klasikoen aipamena egiten zuen 1951en urtean albaitarien kongresu baterako.

Baina arrazaren ezagupenerako funtsezkoa izan zen Patxi Gonzalez Angulok albaitariak, Eusko Jaurlaritzaren laguntzarekin, 1988en urtean egindako lana.
Urteak aurrera joan eta eragin hauek murriztu beharrean, areagotzen joan dira. Horretarako laguntzaile ere eskualde hautean ospatutako azienda azoka ezberdinak. Euskal lurraldeko azoketan, non kanpoko behi eta zezenak ekartzen zituzten saltzeko edota bertako jendeak La Encina, Medina de Pomar edo Reinosako azoketar joz eta bertan kantabriar enborreko arraza ezberdinetako zezenak erosiz beraien behiak "hobetzeko".

Behi gorrien, hau da, betizu eta piriniar behien hedapen mugak ondo finkatuz gero, esan dezakegu terreña behia kantabriar behi enbor-gaiztankararen barnean koka dezakegula. Eskualdeko argazki zaharretan ageri dira mota honetako behiak, uztarriak lotzeko erabiltzen ziren adar handiekin eta ohiko ilaia beltzakin bizkarrean arraia gorritzagoa nabarmena, hau da, terreña behien ezaugarri nabarmenak.

Dirudienez behi azienda hau Iberiar penintsularen goi-ordokietan zein inguruko mendimultzoetan neolitotik hedatutako Bos taurus ibericus delako uroaren aintzinako aldaeraren etxekotzetik sortua dah.
Beraien beste izena mendimultzoko herrietan "guadarrameñas" zen gazteleraz, hau da, *Guadarramatarrak*, eta Madril, Segovia eta Guadalajarako mendialko herrietan hedatzen ziren.

Behi hauek desagertzeko zorian daude egun, eta antzineko itxurako abelburu gutxi daude. Antza ez dago martxan inolkako berreskuratze plangintza erraginkorrik.

Gainontzeko bertako behi arraza landatarrak bezala beste hainbat arrazek ordezkatu dituzte. Azken hamarkadetan beste behi arrazekin gurutzatzen joan dira, esate baterako avileña behiekin, berain jatorrizko ezaugarriak galduz. Izenaz eta bi gunetako terreña behiek daukaten antz handiaz aparte, ez da ezagutzen bi arrazak konparatzen dituen ikerketarik. Sanchez Beldak "Razas bovinas españolas" bere gida-liburuan Guadarramako behi hauek terreñaren behi mota berbera direla dio, baina datu gehiago eskeini gabe.

Guadarramako terreña hauek, Euskal Herrikoak bezalaxe, oso landatarrak ziren, ama onak, larre eskasetan ohituak eta oso egokiak gurdietatik tiratzeko zein uztarrian ibiltzeko.

## Arrazaren lehendabiziko deskribapena 
thumb| 360 px|ezkerrera|Terreña behien samalda, Azkoitiako pinudi batean
Patxi Gonzalez Angulo albaitariak bere lana burutu arte arrazaren deskribapen bakarra 1951en urtean J. M.Bañuelosek egindakoa zen. Bertan berak deitutako "ganado serrano" (mendiko azienda) deskribatzen zuen. Arabako eta Burgosko muga artean hedatzen zena eta esate baterako Artziniega herrian larretzen zen azienda deskribatu zuen.

Bañuelosek tamaina ezberdinetako abelburuak biltzen zituen behi mota bat aipatzen du. Beraien artean Ilajea kolore ezberdinetakoa zeukaten abelburuek. Haragi, esne zein lanerako abere aproposak ziren, erabilera anitzekoak beraz. Aparteko gantza emaleak. Itxura oneko abereak ziren, nahiz eta landatarrak izan. Ondo proporzionatutako burua zeukaten, mustur gainekoak zerbait ganbilak, adar ondo zuzendurik, kolore gaztain argia eta hondoa horixka. Kolore beltza hanken aldera eta irekiera naturaletara hedatzen zen. Ondo osatutako errapeak zeuzkaten, nahiz eta txikiak eta iles estaliak izan. Ditiburu mardulak, epitelial ezkatatze ugariekin.

Angulo beraz bere lana burutzerakoan ez zen erreza izan terreña arrazaren ikerketa biotipologikoa burutzea. Garai hartan ez baitzegoen inolako deskribapen zehatzik arraza terreñari buruz, eta hori naiz eta, lehen esan bezala, historikoki garrantzi handiko arrraza izan eta araba eta mendebaldeko Bizkaiaren behi azienda naguzia izan mendetan. Beste zailtasunak arraza definitzeko orduan honakoak izan ziren; arraza hedatzen den biotopo eta paisaia ezberdinak eta garai hartan geratzen ziren arrazako behi populazio eskasa. Populazio honen gainean eragin handia izan du gainean historikoki inguruko behi aziendarekiko gurutzaketak. Haietako asko terreñaren oso gertuko arrazak gainera.

## Terreñaren aldaerak 
Euskal Autonomi Erkidegoko Agintaritzaren Aldizkariaren terreñari buruzko dekretuan, zera esaten da; 

Hala ere nahiko zabaldua dago adituen artean bertako behi hauetan bi aldaera daudela: Gorbeialdeko terreñoa edo gorbeiarra, eta Gorobelgoa edo "Haitzeko terreñoa" delakoa.

### Gorbeialdeko terreña 
Gorbeialdeko eta mendimultzo hau Enkarterriko mendiekin lotzen dituzten mendietako baldintza ekologikoek larre nahiko eskasak eskaintzen dizkiote behiei. Kasu askotan aldatutako pinu beltzaren pinudietan larretzen dira, bazka gutxiko larre eremuak beraz. Baldintza hauen eraginez, Gorbeialdeko terreña behiak txikiak dira, pinudietan jateko gutxi dagoelako. Mendi hauen kaskoetako larreak ere Araba Aldeko Arkamu edo Badaiako mendimultzoenak baina eskasagoak dira aldi berean.

Behi hauek joera iheskor eta mesfidati daukate, zeren eta beraien uztiapen moduak horretarako bultzatzen ditu. Behiak mendi-pinudietan askatzen dira libre eta abelburuek sarritan tratu gutxi izaten dute beraien jabeekin. Hau horrela izan da ganaduzaleek industrian lan egiten zutelako eta abelkuntza jarduera marginaltzat zeukatelako edota mendiko terreña hauek baserriaren ia bazterreko jarduera bat zirelako. Eragin guzti hauek esplikatzen dute nola hainbat adituek terreña hauek behi montxinekin nahastu dituzten, arraza berbera direla esanez.

Terreña hauen oinarrian aspaldiko betizu behiak dade, edo antzineko piriniar behiak . Aspaldiko behi hauek "hobetzen" saiatu dira askotan beste arrazekiko gurutzaketa anitzekin baina beti kale eginez, jatorrizko habitaten baldintzak direnak direlako. Azienda hauengan hegoaldeko behi arrazen eragina egon da, kasu askotan tamaina handiagoko behiak. Eragin honek abelburuen tamaina handitu du, baina beti larreek ezartzen dituzten mugak kontutan hartuz.

Oro har oso azienda landatarra da. Kasu batzuetan jabeen arretatik nahiko aparte bizi izan direnak, hainbat ezugarriei dagokienez aldakortasun handiko abereak dira eta etekinen aldetik ez oso emankorra. Hau, jakina, terreñek aparteko gasturik ez izatearekin (bazka eta pentsuetan) orekatzen da. Gorbeialdeko terreña hauek hainbat ezaugarri partekatzen dituzte behi montxinoekin eta hau dela eta, garai batean, hainbi arrazen ezaugarriak finkatu baino lehen, zenbait adituek bi arraza nahasten zituzten.

Badaiako mendimultzko terreñoak talde honetan sailkatu daitezke ere. Badaiako azienda honek piriniar behien eragin handia izan du, bertan arraza honetako behiak larretzen zirelako.

### Haitzetako edo Gorobelgo terreña 
Terreña mota hau bereziki Araba aldean hedatzen da. Gorobel eta Gibijo mendimultzoetan. Baita Badaiako mendietan zein Arkamoko mendilerroan ere

## Arrazaren ezaugarriak 
thumb|360 px|Terreña behia, arrazaren ezaugarri ohikoekin.
### Arrazaren ezaugarri morfologikoak 
* Ezaugarri orokorrak.

Ezaugarriei eta itxura orokorrari dagokienez, arraza eumetrikoa, ortoidea eta sublongilineoa da. Oso gogorra da eta gorputz-garapen txikia du. Abere sendoak dira eta euren ingurune naturalean itxura dotorea dute. Euren gorpuzkera ikusirik, trakziorako abere onak direla nabari da.

### Ezaugarri zehatzak 
* Profil ortoidea duen arraza da.

#### Lepoa 
* Lepoa tamaina ertainekoa da. Arrek lepo gihartsua dute baina lepogain mehea. Emeen lepoa fina da, gihar gutxi duelako, eta ertz-zuzena. Sorbaldarekin "lantzakada" modura lotzen da.

#### Gorputz-enborra 
* Paraleloen artean, eta apur bat luzanga. Sakonera eta perimetro onak ditu, saihets-hezurrak bananduta daudelako eta erdiko herenean kakoak direlako. Soinkurutzea luzea eta nabarmenduxea da. Bizkar-gerrialdeko lerroa zuzena eta horizontala da. Zerra zabala da aurreko herenean, hanka irtenak ditu, eta iskoen artean ez da zabala. Horizontalerantz jotzen du, oso inklinazio txikia baitu. Sabelaldeak proportzio egokiak ditu eta pixka bat baino ez dago barrurantz sartuta. Buztanaren hasiera goian dago, eta batzuetan gorantz egiten du arkua eratuz. Buztana luzea da eta motots handia du. Atzeko belaunburua baino beherago jaitsi behar da.

* Errapeak tamaina ertainekoak dira baina ondo lotuak, eta titiak ertainak dira, egokiro kokatuak eta bereiziak. Testikuluak ondo garatuak dira; ez dute azpimarratzeko ezaugarririk.
thumb|280 px|ezkerrera|Terreña behi baten errapea, ohiko ile luzeekin

* Gorputz-adarrak:

* Aurrekoak: jarrera eta proportzio zuzenak dituzte eta egitura finekoak dira, baina guztiz indartsuak. Sorbalda laburra eta gihartsua da. Besoa luzea da eta besaurrea ertaina, biak ere oso sendoak. Kanabera mehea baina sendoa da. Apoak tamaina ertainekoak dira, ondo eratuak eta ibiltzeko moldatuak.

* Atzekoak: jarrera irmoa dute, eta angelu irekiak. Izterra eta hanka zapalak dira, gihar handirik gabekoak. Ipurmasaila zuzena eta argala da. Belaunburua egitura sendokoa da, lehorra, eta loturako tendoiak argi bereizten zaizkio. Kanabera eta apoa aurreko hankenak bezalakoak dira.

* Azala:
Beltza eta malgua da. Kokospe handia eratzen du, eta lepoko tauletan toles nabarmenak ditu.

* Kolorea eta ilajea:
Kolorea marroia dute, oso tonu ilun eta ubeletatik hasi eta hurritz tonu argietaraino, ilunune zentrifugoekin (burua, bularra eta gorputz-adarrak).

* Mukosak beltzak dituzte eta muturraren inguruan zilar koloreko orla daukate, batzuetan gorrituta. Degradazioak dituzte galtzarbe eta iztarteetan, nabarmenagoak kolore argiko abereetan.

* Buztanaren mototsa, apoak eta adar-puntak beltzak dira. Belarriak barrutik zurixkak dira, eta ertzetan zerrenda beltza dute. Errapeak eta testikuluak arrosak dira, baina azpialdean kupula edo kasko beltza dute.

* Ilea leuna eta fina da. Urtaro batetik bestera aldaketa nabariak izaten ditu inguruneko egoeraren arabera. Bekokian ile ugari dute, kopeta-ile edo motots antzera hazten dena. Belarri barruetan eta errape aldean ere ilea luzeagoa da. Batzuetan ile luze-luzeak eta oso ugariak izaten dituzte alde horietan.

#### Neurriak eta pisua 
thumb|px 380|ezkerrera| Zezen terreño baten burua
Arraza eumetrikoa da. Neurri harmonikoak ditu, bere gorpuzkerari dagozkionak. Ez dago tamainaren eta pisuaren batez besteko estandarrik. Beraz, askotariko neurriak onartzen dira, hazkuntzaren eta beste inguruabar batzuen araberakoak.

#### Izaera eta portaera 
Abere bizkor, bizi eta orekatuak dira, eta gogortasun handikoak.
Txikiak eta landatarrak dira. Gehien bat nekazaritzarako erabili izan ohi dira eta aipagarria da arraza honetako idien lan bikaina.
Beste alde batetik, horren landatarrak izanik, amatasun handikoak dira.

## Terreñaren gertuko behi arrazak 
Terreña eta montxina arrazak, azpimultzo bakarrean kokatzen dute adituek.

Patxi Fernandez Angulok, terreña behien eta montxinen inguruko bere ikerketan, arrazak bereizten ditu; baina, era berean, montxina terreñaren arraza "antzinakoa" dela jotzen du. Betizua piriniar behiaren kasuan bezalaxe.

## Arrazaren egoera 
Euskal Autonomia Erkidegoan 450 abelburu zeuden erroldaturik 1996en urtean.

###  
Duela ehun urte terreña behia herrialdeko arraza nagusia zen. 1960en hamarkadan, Araban zeuden behien %&nbsp;60 terreñak ziren.

Gorbeiako barietatea, Bizkaina zabalduen dagoena, Gorbeiako Parke Natural inguruko herrietan eta Araba eta Bizkaiko inguruko herrietan dago banatuta.
* Arraza ikusgai daogen azoka nagusiak Bizkaian:
Markinan urriaren bigarren larunbatean burutzen den Euskal Herriko Arrazen Erakusketan. Santa Luzia egunetik (abenduak 13) hurbilen dagoen larunbatean
Orozkoko ferian. Azken hau monografikoa izaten da.

###  
Herrialdean Gipuzkoako Terreña eta Betizu Elkartea arduratzen da arrazaren sustapenaz. Garai historikoetan oso arraza estimatua izan da uztarrian ibiltzeko. Bai behiak eta bai idiak. Indalecio Ojangurenen argazki askotan agertzen dira terreñak joan den mendeko Gipuzkoako baserrietan.

Mende honen hasierako hamarkadan arraza hedatzen joan da herrialdean, eta hainbat baserrietan ikusi daiteke egun. 2010. urtean Gipuzkoako Terreña Elkarteko 17 kidek osatutako elkarteak 17 kide zituen, eta hauen artean, bi urtetik gorako kalifikatuak 167 buru zituzten.

* Arraza ikusgai dauden azoka nagusiak Gipuzkoan:
Ormaiztegiko bertako arrazen azoka, urrian.

## Uro berriak eta terreñak 
[thumb|360 px|ezkerrera|Heck azienda [Edinburgoko zoologikoan. Nabarmena da terreña behiekin dituzten berdintasun morfologikoak]]
**Uro berriak** edo "Heck azienda" izenez ezaguturiko bobido edo betabereak, 1920. urtean Lutz eta Heinz Heck anaia eta biologo germaniarrek XVII. mendean desagertutako uroa berreskuratzeko saiakeren ondorio dira.

Ikerlari hauen teoriaren arabera, espezie bat ez da guztiz iraungitzen bere ondare genetikoa erabat desagertzen ez den bitartean, eta antzineko uroen zenbait ezaugarri gordetako hainbat behi arraza irauten dutenez gero, posiblea ikusten zuten haien bidez arraza berreskuratzea. Kontutan hartu behar da Heck anaiak nazizaleak zirela eta uroek eragin handia izan dutela germaniar mitologian.

Beraien lana burutzeko Europako antzineko hainbat behi arraza erabili zituzten. Harenondorioz Heck azienda (Bos taurus) mota bat da finean. Heck anaien ustez, desagertutako uroen erregresio bat lortu zuten antzinako behi azienden arteko gurutzaketen ondorioz. Hala ere egitasmoa oso eztabaidatua izan da. Akatsak ikusten zaizkio bai genetikaren aldetik, baita fenotipoari dagokionez ere. Heck anaiek zenbait marrazki zahar eta labar pinturak erabili zituzten beraien "uro ideala" zehazteko, eta hauetako hainbat marrazkien benetakotasuna zalantzan dago. "Benetako azken uroak 1627. urtean desagertu ziren Poloniako basoetatik.

Animali hauek parke zein zoologikoetan erakusteaz gain, uro berri hauek erabilera dute zenbait natura babesleku zein natura parketako landaretzaren oreka mantentzeko. Orokorki, etxeko behiak baino gogorragoak izanik, antzinako belarjale handiek (uroak barne) betetzen zuten paper ekolojikoa betetzen dute. Esate baterako, zenbait hezegune (zohikaztegiak, aintzirak...) mantentzeko guztiz beharrezkoa da belarjaleen lana. Baita bazka aldetik eta etxeko aziendari begira eskasak diren txilardegi zein larre naturalak. Esan daiteke Heck azienda gaur egun bereziki zabaldu dela hainbat lekuetan desagertutako megafaunaren lana egiteko ekosistemetan. Horretarako erabiltzen dituzte Alemanian zein Herbehereetan.

Argi dago Heck azienda horrek antzekotasun handia duela terreña behiekin. Baita Kantabriar behi enborreko beste hainbat arrazekin, esate baterako behi sayaguesarekin edo alistanarekin, behi arraza hauek terreñaren antzekoak izanik ere. Dena den, azienda terreñoa tamainaz txikiagoa da Heck azienda baino, honek zer ikusirik izan dezake bare hauen bizi baldintzekin eta larretzen diren parajeen larre kalitate eskasarekin. Bizi diren habitatekin lotutako tamaina ezberdintasun hau terreña beraren bi aldaera artean ematen da, leheneago aipatu denez.

Aipatzekoa da terreñaren hedapen gunearen bihotzean, Gibijo mendimultzoan eta Txiripi leizean egindako indusketa arkeologikoetan, aztarna ugari agertu zirela bai uroenak, baita etxeko aziendarena eta baita ere bion arteko nahasketarenak. Honek agerian uzten du bertako uroak etxeko behiekin nahastu egin zirela. Txiripiko leizeabn neolitoko aztranak daude, baina baita erromatarren garaikoak eta baita gerokoak ere.

Heck anaien egitasmoarekin ados bai, baina ez erabat beraiek egindako lanarekin, "Taurosproject" egitasmoak Hecken anaien ideia jarraitu nahi dute baina haientzako egokiagoak diren behi arrazak eta gurutzaketak erabiliz. Haietako batzuek terreña gertuko arrazak, haien artean lehen aipatutako sayaguesa arraza.

## Arrazaren etorkizuna 
thumb|360 px|Terreña arrazako behi samalda bat. Arrazaren etorkizunaren irudi?
Arrazaren etorkizuna, bertako beste zenbait arrazen kasuan bezala, faktore ezberdinen baitan dago.

Alde batetik aipatu beharra dago arrazaren balore kultural eta ekologikoa, baliabide eskaseko larreak kudeatzeko tresna gisa. Larre hauek gainera askotan balore ekologiko eta paisajistiko handiko lekuetan egoten ohi dira, babestutako gunetan eta abar. Erabilera hau berdina da aldez aurretik aipatutako "uro berriena" Europako hainat gune babestuetan.

Bestalde, ezin ahaztu hainbat mendetan terreña behiek laborantzarako nahiz idi demetarako abere ugari eman dutela. Beraz, gure kulturarekin eta herri kirolekin lotura handia dute.

Egokia litzateke beraz idi-demetan dabilen mundua ere, bertako arrazei begira jarriko balitz beraien zaletasunari erantsitako balorea bezala.

Europako Erakundeek onartu zuten, bertako beste hainbat arrazekin batera, terreña arrazaren okela Eusko label izendapenerako kanpoko hainbat behi arrazak baztertuz.

## Argazki galeria 

Irudi:1046 m.jpg
Irudi:Terreñak Abadiñoko azokan, 1915.jpg
Irudi:Terreña eta txekorra.JPG
Irudi:Terreña txekorra.JPG

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* "Razas bovinas españolas". Egilea, Sanchez Belda, Madrid, 1984.
* "Contribución al estudio de poblaciones vacunas marginales en las provincias de Alava y Vizcaya: Agrupaciones bovinas Monchina y Terreña". Egilea, Patxi Gonzalez Angulo. 1991.
* La raza bovina Terreña. Egileak, Gómez Fernandez, Mariano eta Lauzurika Ortiz de Zarate, Antonio, 1999.
* "Las razas bovinas autóctonas de España en peligro de extinción. García-Dory, M.A. Quercus, 23: 14-21.
* Euskal Herriko betizuak. Europako azken basa-behiak, Saturnino Napal Lekunberri y Alberto Pérez de Muniain Ortigosa, Bizkaiko Aldundia, 2006. 
* Bañuelos Achiaga, J. M. (1951). Ganadería burgalesa en el valle de Mena. II. Congreso Internacional Veterinario de Zootecnia, tomo II. 423-442 horriladea. Madrid.

## Bideoak 
* Terreñari buruzko bideoa
* Terreñari buruzko EITBko bideoa
*  Terreñak Orozkoko azokan 
* Terreñari buruzko erreportaia Oiz telebistan

## Kanpo estekak 
*  Terreña arrazaren ezaugarri ofizialak E.A.E.ko Agintaritzaren Aldizkarian
* Terreña behiari buruzko artikulua, *Nekanet* aldizkarian.
*  Terreña behiari buruzko erreportajea, *Gara* egunkarian.
*  Espainar Estatuaren bertako etxeko abereen gida
*  Arrazari buruzko artikuloa
* Terreña behien argazkiak
* Arrazaren argazkia eta artikuko txikia