Martin Ugalde

**Martin Ugalde Orradre** (Andoain, Gipuzkoa, 1921eko azaroaren 11 &ndash; Hondarribia, 2004ko urriaren 4a) kazetaria, idazlea eta politikaria zen. Erbesteko Eusko Jaurlaritzako lehendakariorde izan zen lau urtez Jesus Maria Leizaola lehendakariaren agintaldian.

Ideologikoki nazionalista zenez, 1936ko gerraren ondorioz hainbat urte eman zuen erbestean, eta, Venezuelan ospe handiko kazetari bihurtuta, 1969an itzuli zen, jaioterriarekiko konpromisoarengatik, eta amets bat bete nahi zuelako: euskarazko kazeta bat sortzea. Euskaraz eta gaztelaniaz argitaratu zuen. Euskaltzale amorratua izan zen, eta Franco hil ondorengo lehen euskarazko egunkariaren sortzen lan handia egin zuen. Haren omenez, "Martin Ugalde Kultur Parkea" eraiki zuten jaioterrian.
[thumb|Martin Ugalde Letrak Bide (Berria, Igor Susaeta, 2021-05-22)

## Biografia 
Hiru etapa bereiz daitezke: Andoainen 1947ra arteko heziketa, Venezuelako 22 urteak, eta berriro Euskal Herrian egin zuen ekapena 1969tik.

### Gerrako esilioa eta kazetari gaztea Andoainen (1937-1947) 
[Espainiako Gerra Zibila piztu zenean garai gorriak igaro behar izan zituen Martin Ugaldek eta bere familiak. Martin mutikoaren bizitza 15 urterekin goitik behera aldatzen da, Francoren altxamenduarekin. Familiarekin batera Andoaindik ihesi doa 1936ko abuztuan: 2 hilabete Mundakan, 8-9 Bilbon, amarekin Frantziara, Nièvre-ko Château Chinon-era. (Aita frontean da, anaia Soviet Batasunean, gero ama aitarengana Catalunyara, eta Martin bakarrik geratu zen). Handik Donibane Garazira joan zen Eusko Jaurlaritzaren koloniara urtebete, segidan Donibane Lohizuneko koloniara lau hilabete, Gurs-eko kontzentrazio-zelaira hilabete eta erdi. Eta lau urte eta bi hilabeteko esilio horren ostean, 1941ean salbokondukto batekin, berriz Andoaina azkenean. Baina atzera kanpora atera behar izan zen laster: soldaduskara joan behar izan zen hiru urterako, Marokora. 1942-1945eko soldaduska hori «bigarren esilioa» izan zela zioen Martinek. Hori bukatuta 1945 inguruan *Diario Vasco* egunkarirako artikuluak idazten hasi zen, bi urtez aritu zen horretan Andoainen bizi zela. Eta 1947ko urrian Caracasera, 25 urterekin.

### Venezuelan kazetari eta idazle (1947-1969) 
1947an bizitza markatuko zion erabakia hartu zuen. Urte hartan, Venezuelara ihes egin zuen, bere bigarren aberri bilakatuko zen herrialdera, eta han 22 urte eman zuen. Hastapenetan, *Elite* aldizkariaren ardura hartu zuen eta gero *Nosotros* eta *El Farol* aldizkarien zuzendari izendatu zuten. Kazetari-lan sendoa egitea lortu zuen, eta hango hedabide garrantzitsuetan aritzea. azken horretan, zuzendariorde, eta euskarazko erredakzioaren arduradun. 1976an Hondarribira joan zen bizitzera. 1982an Karlos Garaikoetxea lehendakariak Eusko Jaurlaritzako Euskarazko Gaietarako zuzendari nagusi izendatu zuen.]]
1990an, Euskaldunon Egunkaria sortzeko taldeetan gogoz egin zuen lan, egitasmoaren arima bilakatuz. Administrazio Kontseiluaren Lehendakari izendatu zuten. Ondorengo urteetan, hainbat omenaldi egin zizkioten: Euskal Herriko Unibertsitateak *honoris causa* doktore izendatu zuen, Andoaingo Udalak *seme kuttun*, Eusko Jaurlaritzak *euskal herritar unibertsal* eta Euskaltzaindiak ohorezko euskaltzain.

2004ko urriaren 4an hil zen Hondarribian, azken urteak gaixorik egonda, Parkinsonak jota.
[alt=|thumb|250px|[Argia (aldizkaria)|Argiaren azala Egunkaria sortu eta hurrengo astean. Martin Ugalde, Josemi Zumalabe eta Imanol Murua.]]

### Euskaldunon Egunkariaren kontseiluko zuzendaria (1990-2000) 
1990ean *Euskaldunon Egunkaria* sortu zenean*,* administrazio kontseiluko zuzendaria izan zen. Urte hartako abenduaren 6an, lehendabiziko alea kaleratu zuten, 32 orrialdekoa. Administrazio Kontseiluan, Martin Ugalde lehendakaria zen, Joxemi Zumalabe kontseilari ordezkaria eta Joan Mari Torrealdai Kontseilu Editorialeko presidentea, Pello Zubiria zuzendaria eta Iñaki Uria zuzendariordea.

Lehenago baina 1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990ekoaren hasieran lan eskerga egin zuten. Batzuek erredakzioan, beste batzuek bideragarritasun ekonomikoa antolatzen, eta beste batzuek «diplomazia lanetan». Eta ezina egina bihurtu zuten. 
erdian|thumb|600x600px|Irakeko gerra (1991). Presoen eskubideak (1999). Autopistan 17 hildako (1991). Greba ia erabatekoa (1992)
Argiako kazetari gazteen belaunaldia gerra aurreko belaunaldiarekin lotu zituen soka izan zen Ugalde. Berarentzat ordea, paper hori jokatzea ez zen bat ere erraza, 

Ugalde Eusko Jaurlaritzako Euskara Gaietako sailburu zela, diru-eskean joan zitzaion *Argia* aldizkariko taldea, egunkaria sortzeko proiekturako finantzaketa bila. Dirurik ez zuela erantzun behar izan zuen orduan. Baina handik hiruzpalau urtera, artean Jaurlaritzako kargua utzita zuela, Ugaldek bat egin zuen egitasmoarekin, Uriak Ugalderi eta Joxemi Zumalaberi *Argia*-ren urtekarirako egindako elkarrizketa bat egin eta gutxira. Sinergia sortu zen haien artean, ohartu ziren herri mugimendua eta instituzioak elkarlanean jarri beharraren premiaz.

Horrek ez zuen baretu Jaurlaritzarekiko tentsioa, ordea. Ajuriaeneko Ituna indarrean zegoen garai hartan. 

Ugalderen moduan, beste hainbat euskaltzalek ere bat egin zuten proiektuarekin. Tartean izan ziren Imanol Murua Uria kazetari eta Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea, Nerea Azurmendi kazetaria, eta Txema Auzmendi kazetari eta jesuita.

Esan bezala 1990eko abenduaren 6an loru zuten egunkaria plazaratzea.

*Orduan Egunkari*ko Administrazio Kontseiluko zuzendari izateaz gain, diplomazia lanaz arduratzen zirenetako bat ere bazen Ugalde; Eusko Jaurlaritzaren finantzaketaren bidea irekitzeko itxaropen nagusia ere bai. Azkenean asko kostata, 1994an sinatu zuten akordioa Eusko Jaurlaritzarekin, Joseba Arregirekin. Hazkunde-urteak izan ziren gerokoak. 2003an egunkaria itxiarazi zuten arte. Itxiera gertatu zenean Euskaltzaindiak egin zuen adierazpenean gertakari haiengatik bere kezka larria adierazi zuen, eta orobat, "Martin Ugalde jaun euskaltzain ohorezkoaren egoeragatik".

285 zutabe edo artikulu argitaratu zituen egunkarian 1990 eta 2013ren artean. Hamabostero  argitaratzen  zituen  zutabeak.  Denetarik  lantzen  zuen:  gai  historikoak,  hemerotekakoak,  aktualitatearekin  lotutakoak,  euskarari  buruzkoak…
[erdian|thumb|400x400px|"[Joxemi Zumalabe|Josemi Zumalabe eta Joseba Jaka izan zituen gogoan Martin Ugaldek Egunkariaren 10. urteurreneko jaian".]]

## Idazlea 
Guztira,  Martin Ugalderen 1.662 idazlan jaso zituen Jakin-ek 2021ean haren obra digitalizatu zuenean, 58 urtez (1946-2003) idatzitakoak sei multzotan sailkatu zituzten: 46 liburu,  57 liburu atal,  2 liburuxka, 1.548 artikulu (69 egunkari eta aldizkaritatik ateratakoak), 46 itzulpen, 2 liburutan editore/modatzaile, eta 4 berrargitalpen.

Idazle moduan, euskarazko ipuingintza modernoaren aitatzat ikusten da, 1961eko *Iltzailleak* narrazio-liburuagatik. Venezuelan argitaratutako lan horretan, Latinoamerikako literaturan hain ospetsua zen narraziogintza euskal literaturara ekarri zuen.
erdian|thumb|500x500px|Martin Ugalderen liburu-azal batzuk. (Berria, Gorka Arrese. 2021-11-07))

### Ipuinak 
* *Un real sueño sobre un andamio* (Cromotip, 1957)
* *La semilla vieja* (Caracas, 1958)
* *Iltzailleak* (Caracas, 1961)
* *Las manos grandes de la niebla* (Caracas, 1964)
* Umeentzako kontuak. *Sorgiñaren urrea* (Itxaropena, 1966)
* *Itsasoa ur-bazter luzea da* (Mensajero, 1973)
* *Tres relatos vascos* (Txertoa, 1974)
* *Cuentos de inmigrantes* (Ediciones Vascas, 1979)
* *Mantal urdina* (Erein, 1984)
* *Mugarri galduen itsumundua* (Irun Hiria saria, 1985)
* *Bihotza golkoan* (Erein, 1990)
* *Erretiradako trena* (Erein, 1997)
* *La semilla vieja y otros cuentos* (Alberdania, 2003).

### Antzerkia 
* *Ama gaxo dago* (Cromotip, 1964)
* *Gurpegin aspaldi gertatua* (argitaragabea, 1965)

### Eleberria 
* *Las brujas de Sorjín* (Axular, 1975)
* *Itzulera baten historia* (Elkar, 1990)
* *Pedrotxo* (Elkar, 1995)
* *Mohamed eta parroko gorria* (Elkarlanean, 2000)
thumb|Martin Ugalderen omenezko ekitaldian, 1997an (iturria: Aiurri aldizkaria)

### Historia lanak 
* *Síntesis de la historia del País Vasco* (Ediciones vascas, 1974)
* *Historia de Euzkadi,* bost liburuki (Planeta, 1981)
* *Biografía de tres figuras nacionales vascas: Arana-Goiri, Agirre, Leizaola* (Sendoa, 1984)
* *Lezo Urreiztieta (1907-1981)* (Elkar, 1990)
* *Manuel de Irujo, un hombre leal a su tiempo* (Txertoa, 1992)
* *Nueva síntesis de la historia del País Vasco* (Ttarttalo, 1997)

### Saiakera 
* *Unamuno y el vascuence: contra-ensayo* (Ekin, 1966)
* *El problema vasco y su profunda raíz político-cultural* (Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintziala, 1980)

### Kazetaritza 
* *Imágenes de la Semana Santa en Venezuela* (Caracas, 1956)
* *Cuando los peces mueren de sed* (Caracas, 1963)
* *Hablando con los vascos* (Ariel, 1974)
* *Hablando con Chillida* (Txertoa, 1975)
* *Bajo estos techos* (Caracas, 1979)
* *Batasun eta zatiketaren artean* (Elkar, 1989).

## Sariak eta errekonozimenduak 
*[thumb|[Euskal Herriko Unibertsitatea|EHUko Honoris Causa (Edurne Koch, 1999-12-15)]]Venezuelako literatur sari preziatuenak bereganatu zituen, nola erreportaietan hala ipuinetan, El Nacional eta El Universal egunkarietakoak edo Estampas aldizkariko sariak, besteak beste.
* Andoaingo Udalak *seme kuttun* izendatu zuen.
Fitxategi:Martin Ugalderi omenaldia. Andoaingo seme kuttun izendapena 1 (97-389).jpg| Andoaingo seme kuttun izendapena.  
Fitxategi:Martin Ugalderi omenaldia. Andoaingo seme kuttun izendapena 14 (97-402).jpg|Andoaingo seme kuttun izendapenean Martxelo Otamendirekin

* Euskaltzaindiak ohorezko euskaltzain izendatu zuen. [thumb|[Martin Ugalde Kultur Parkea]]
* 2002: Lan onari emandako saria, Eusko Jaurlaritzaren ohorezko goraipamena dena. beste hauekin batera: Jesus Altuna, Ainhoa Arteta, Juan Mari Arzak eta Gaspar Vicinay.
* 2003: Eusko Jaurlaritzak *euskal herritar unibertsal* izendatu zuen, Ainhoa Artetarekin batera.
* 2015: Martin Ugalde ikerketa-beka sortu zuten Martin Ugalde kultur parkeak, Andoaingo Udalak, Berria Fundazioak, Elkar Fundazioak eta Jakin Fundazioak.
## Bibliografia 
* Xabier Apaolaza, Jose Angel Ascunce, Marien Nieva (Koordinatzaileak): *Martin Ugalde azterkizun. Encuentros con Martín de Ugalde*. Donostia: Saturraran, 2002. ISBN:9-788493 133993.542 or.
*Lertxundi, Anjel.  (1997). *Martín Ugalde: leialtasun baten historia : glosak.* Andoaingo Udala ISBN 84-921732-1-1.
* *Torrealdai, Joan Mari. Martin Ugalde, Andoaindik Hondarribira Caracasetik barrena* (1998)
* *Torrealdai, Joan Mari.* Martin Ugalde: (1921), (2003, Bidegileak) ISBN: 84-457-1989-0
* *Torrealdai, Joan Mari. Martin Ugalderen bizitzan zehar* (1921-2004) Euskera - XLIX, 2004, 2

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako idazleak
**Jainkoak ez dit barkatzen,  Martin Ugaldek Lezo Urreiztietari 1975ean grabatutako 35 orduko elkarrizketa batean oinarritutako filma*

## Kanpo estekak 
* Martinen Ugalderen lan guztiak digitalizatuta Guztira, 2.049 idazlan dira,  Alde batetik 1.662 idazlan dira Martin Ugaldek berak 58 urtez (1946-2003) idatzitakoak  Beste alde batetik 387 argitalpenak, Martin Ugalderi egindako elkarrizketak, edota bere obraren inguruko azterlanak, erreseinak eta bestelako idazlanak dira.
**Martin Ugalde.* Bidegileak,   Torrealdai, Joan Mari, 2003, Eusko Jaurlaritza.
*Letrak bide. Martin Ugalderi buruzko erreportaje zabala, (Igor Susaeta, *Berria* egunkaria.2021-05-23)
* Martin Ugalde Kultur Parkea
*«Berria.info | Martin Ugalde (1921-2004)» *www.berria.eus 2004*