Mendi Harritsuak

**Mendi Harritsuak** () Ipar Amerikako mendebaldeko mendi sistema bat da, eta Ipar Amerikako mendi sistemarik handiena da, iparraldetik hegoalderako norabidea duten hainbat mendialdek osatua. Mendi Harritsuak 4.800 kilometro luzatzen dira zuzen-zuzeneko distantzian Mendebaldeko Kanada iparraldetik, Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldeko Mexiko Berriraino. Kanadaren eta AEBren arteko definizio desberdinen arabera, iparraldeko muturra Columbia Britainiarreko iparraldeko «Terminal Rangen» dago, Liard ibaiaren hegoaldean eta Trench-en ekialdean, edo «Brooks Range/British Mountains»en ipar-ekialdeko magalean, Canning ibaiaren eta Firth ibaiaren arteko Alaska-Yukon-eko mugan dagoen Beaufort itsasoko kostaldera begira. Hegoaldeko puntua dago Albuquerque eremutik gertu, Rio Grandeko failaren ondoan eta Sandia-Manzano mendilerroaren iparraldean. Ipar Amerikako mendilerroaren ekialdeko zatia izanik, Mendi Harritsuak Cascade Range eta Sierra Nevadatik (tektonikoki gazteagoak) bereizten dira, biak mendebalderago baitaude.

Mendi Harritsuak duela 55 milioi eta 80 milioi urte artean sortu ziren Laramide orogeniaren garaian, plaka batzuk Ipar Amerikako plakaren azpian irristatzen hasi zirenean. Subdukzio angelua oso txikia zen, ondorioz, Ipar Amerikako mendebaldean behera doan mendilerro zabal bat sortu zen. Harrezkero, jarduera tektoniko gehiago eta glaziarren higadurak Mendi Harritsuak zizelkatu dituzte haran eta mendi tontor ikusgarritan. Azken izotz-aroaren amaieran, gizakiak mendilerroan bizitzen hasi ziren. Europarrek (Sir Alexander Mackenziek, adibidez) eta anglo-amerikarrek (Lewis eta Clarken espedizioa, esaterako), mendilerroaren esplorazioen ondoren, mineralak eta larruak gisako baliabide naturalek bultzatu zuten mendien hasierako ustiapen ekonomikoa, nahiz eta mendikateak berak inoiz ez duen populazio trinkorik izan.

Mendi Harritsuetako gailurrik altuenak Coloradon daude, eta estatu horrek itsas mailatik 2.000 metrotik gorako batez besteko altuera du (6.600 oin). Parke publikoek eta baso-lurrek mendilerroaren zati handi bat babesten dute, eta turismo-helmuga ezagunak dira, batez ere mendi-ibiliak, kanpina, mendizaletasuna, arrantza, ehiza, mendi-bizikleta, elur-motorra, eskia eta snowboarda egiteko.

## Geografia 
Iparraldetik hegoaldera, Kanadako Columbia Britainiarra eta Alberta probintziak eta Ameriketako Estatu Batuetako Idaho, Montana, Wyoming, Utah, Colorado eta Mexiko Berria estatuak zeharkatzen ditu. 4.800 kilometro luze da osotara, eta 110-650 km arteko zabalera du. Garaiera, 1.500 eta 4.401 metro artekoa da.

Kretaziko aldian sortu ziren mendiok, hots, Jurasiko eta Paleozoikoen bitartean (144 - 65 milioi urte inguru). Bi multzo bereiz daitezke, ekialdekoa eta mendebalekoa. Ekialdekoa 480 km luze den Coloradoko mendialdeak eta antzeko hedadura duen Arizonakoak osatua da. Ekialdeko gainerako mendialdeak apalagoak dira. Mendebalekoak oso bestelakoak dira. Paraleloan luzatzen diren mendialdeek osatua da, eta Kanadakoak eta Montana mendiak dira mendialde nagusiak.

## Geologia
Mendi Harritsuetako arrokak indar tektonikoek mendiak altxatu baino lehen sortu ziren. Arroka zaharrena Kanbriarraurreko arroka metamorfikoa da, Ipar Amerikako kontinentearen muina osatzen duena. Kanbriarraurreko argilita sedimentarioa ere badago, duela 1.700 milioi urtekoa. Paleozoikoan, Ipar Amerikako mendebaldea sakonera txikiko itsaso baten azpian zegoen, eta horrek kilometro asko kareharri eta dolomita metatu zituen.
[thumb|eskuinera|Glaziarrek, hala nola [Montana|Montanako Glacier National Park-eko Jackson glaziarrak, hemen erakusten den moduan, izugarri moldatu dituzte Mendi Harritsuak.]]

Hegoaldeko Mendi Harritsuetan, egungo Coloradotik gertu, Pennsylvaniar garaian, mendi-eraikuntzak arroka zahar horiek aldatu zituzten orain dela 300 milioi urte, gutxi gorabehera. Mendi-eraikuntza horrek Mendi Harritsu zaharrak sortu zituen. Gehienbat arroka Kanbriarraurreko metamorfikoz osatuta zeuden, sakonera gutxiko itsasoan ezarritako kareharrizko geruzen zehar gora bultzatutakoak. Mendiak Paleozoiko amaieran eta Mesozoiko hasieran higatu ziren, arroka sedimentario-gordailu handiak utziz.

Terraneak Ipar Amerikako mendebaldeko ertzarekin talka egiten hasi ziren Mississippiarrean (duela 350 milioi urte inguru), Antler orogenia eraginez. 270 milioi urtez, plaken talken efektuen fokua Ipar Amerikako plaken mugaren ertzetik gertu egon zen, Mendi Harritsuen eskualdearen mendebaldetik oso urrun.[11] Eragin horiek ez ziren Mendi Harritsuetara iristen hasi orain dela 80 milioi urte arte.

Egungo Mendi Harritsuak Laramide orogenian sortu ziren, orain dela 80 eta 55 milioi urte bitartean: alfonbra pilatu egiten da, eta zimurrak (mendiak) sortzen ditu. Kanadan, Terrane eta subdukzioa alfonbra bultzatzen duen oina dira, arroka zaharrak alfonbra dira, eta kontinentearen erdian dagoen Kanadako Ezkutua egurrezko zorua da.

[thumb|ezkerrera|Arroka sedimentarioaren lauza inklinatuak Roxborough State Park-en, [Denver inguruan]]
Egungo hegoaldeko Mendi Harritsuak gorantz egitera behartuak izan ziren antzinako Mendi Harritsuen Pennsylvaniar eta Permiarren aztarna sedimentarioen geruzetan zehar. Sedimentu aztarna horiek, sarritan, angelu handitan okertuak ziren mendilerro modernoaren hegaletan zehar; gaur egun, Mendi Harritsuen leku askotan daude ikusgai, eta Dakota Hogback-en (Kretazeo goiztiarreko hareharrizko formazio bat) luzeran agertzen dira, egungo Mendi Harritsuen ekialdeko hegalean zehar.

Laramide orogeniaren ondoren, Mendi Harritsuak Tibet bezalakoak ziren: goi-ordoki bat, ziurrenik itsasoaren mailatik 6.000 metro gora. Azken hirurogei milioi urteetan, higadurak arroka garaiak higatu zituen, azpian zeuden antzinako arrokak agerian utziz eta Mendi Harritsuen egungo paisaia osatuz.

Prozesu geologiko horiek guztiek, azaleran, arroka multzo konplexu bat utzi zuten agerian. Esaterako, Paleogeno eta Neogeno garaiko arroka bolkanikoa (duela 66 milioi urtetik – 2,6 milioi urte arte) San Juan mendilerroan eta beste eremu batzuetan agertzen da. Wyoming arroan eman den milurteko higadura gogorrak mendi arteko arroak lur nahiko lau bihurtu zituen. Teton mendiek eta ipar-erdialdeko beste mendilerroek Paleozoiko eta Mesozoiko garaiko arroka tolestu eta failatsuak dituzte Proterozoiko eta Arkear arroka igneo eta metamorfikoen nukleoen gainean zabaltzen direnak; horien adinak 1.200 milioi urte (adibidez, Teton mendiak) eta 3.300 milioi urte baino gehiago (Beartooth mendiak) artean daude.

## Ekologia eta klima
Mendi Harritsuetan ingurumen-faktore ugari daude. Mendi Harritsuak Columbia Britainiarreko Liard ibaiaren (59° N) eta Mexiko Berriko Rio Grande (35° N) artean daude. Larrediak 550 metrora edo beherago daude, eta mendilerroko gailurrik altuena Elbert mendia da, 4.400 metro. Euriteak urteko 250 milimetrotik (hegoaldeko haranetan) eta 1.500 milimetro (iparraldeko gailurretan) artekoak izaten dira Urtarrileko batez besteko tenperatura izan daiteke –7 °C Prince Georgen (Columbia Britainiarra) eta 6 °C Trinidaden (Colorado) artean.

[thumb|eskuinera|Mendi Harritsuetako ardiak (esaterako, [Alberta|Albertako arkume honek) nabarmen egin du behera mendietan europar-amerikarren kolonizazioz geroztik.]]
Ameriketako Estatu Batuetako Geologia Zerbitzuak hamar baso-eremu zehazten ditu Mendi Harritsuetan. Hegoalderago dauden eremuak (epel edo lehorragoak) bereizten dira pinazi pinu/ipuruak, *Pinus ponderosa* edo pinuekin nahastuta dauden haritzak dituztelako. Iparraldeko eremuak (hotzago edo hezeagoak), berriz, ezaugarritzen dira Douglas izeiek, ur-jauzien mendikateko espezieek (adibidez, mendebaldeko *Tsuga heterophylla*), *Pinus contorta*/Populus tremuloides edo izeiarekin nahastutako *pizeengatik*. Zuhaitz-lerrotik gertu, eremuak *Pinus albicaulis* (pinu zuri) zuhaitzez osatuta egon daitezke (adibidez, pinu zuri edo bristlecone pinua –*Balfourianae* azpigeneroko pinua–), baita zuhaixka-itxurako *krummholz* gisa agertzen diren pinu zuri, izei eta izeiaren nahasketaz ere. Azkenik, ibaiek eta arroilek baso-eremu paregabea sor dezakete mendilerroaren eremu lehorretan. Ipar Amerikako altze-talderik handienak Alberta eta Columbia Britainiarraren magaleko basoetan daude.

Mendi Harritsuetako espezie gehienen egoera ezezaguna da informazio osatu gabe dagoelako. Mendien europar-amerikarren kolonizazioa kaltegarria izan da bertako espezieetan. Gainbehera egin duten espezieak, besteak beste, mendebaldeko apoak, amuarrain lepogabetu berdeak, esturioi zuriak, lagopodo buztanzuriak, beltxarga tronpetaria eta ardi adar-gorriak dira.

AEBko mendilerroaren zatian, harrapari handiak, hala nola grizzly hartzak eta otso-taldeak, garbituak izan ziren beren jatorrizko eremuetatik, baina partzialki berreskuratu dira kontserbazio neurriengatik eta berriro sartzeagatik. Berreskuratzen ari diren beste espezie batzuk dira arrano buruzuria eta belatz handia.

## Hidrologia 
Ozeano Barera, Ozeano Atlantikora eta Ozeano Artikora isuria duten ibaien banalerroa osatzen du Mendi Harritsuen mendikate sistemak. Han dute iturburua zenbait ibai handik:
* Arkansas ibaia
* Athabasca ibaia
* Clark Fork ibaia
* Colorado
* Columbia
* Fraser ibaia
* Kootenay ibaia
* Missouri
* Peace ibaia
* Platte ibaia
* Rio Grande
* Saskatchewan ibaia
* Snake ibaia
* Yellowstone ibaia

## Landaredia eta fauna 
[thumb|300px|[Castle Geyser delakoa, Yellowstone parke nazionalean.]]
Mendialdeko landaretzari dagokionez, izeiak, orreak, lertxunak eta pinuak dira nagusi. Faunari dagokionez, berriz, aipagarriak dira hartz beltzak, Grizzly hartzak, wapitiak, oreinak, altzeak, ahuntzak, kastoreak, arantzurdeak eta pumak.

Bisonteak ez dira, berez, mendietan bizi. Lautadetan bizi izan dira beti, eta, bereziki, Mississippi bailaran, Mendi Harritsuen eta Apalatxe mendien artean. XIX. mendean, milaka hil zituzten, eta, 1890ean, 750 bisonte inguru geratzen zirela uste da. Gaur egun, bisonte ugari daude, 350.000 inguru, eta Mendi Harritsuetan bizi dira batez ere. Ez dira altuera handian bizi, baina Yellowstone-ko Parke Nazionalean bizi direnak askotan egoten dira 2.000 metrotik gora.

## Historia 
### Bertakoak 
Mamutak eta antzinako bisonteak (gaur egungoak baino % 20 handiagoak) ehizatzen zituzten azken Glaziar arotik bizi ziren gizonak. Dirudienez, neguan, bailaretara jaisten ziren bisonteak ehizatzera, eta, udan, mendietara joaten ziren arrantza egitera, oreinak eta altzeak ehizatzera eta masustak biltzera. Frogatutzat ematen da biztanleak, beste ugaztunen populazioetan, kalteak egin zituztela, baita landareetan ere (suteak egiten zituztela uste da).

Biztanle horiek honako tribu  bihurtu ziren gerora; apatxe, Arapaho, Bannock, *Blackfoot* (Oinbeltzak), *Cheyene* (Txeiene), Cœur d'Alène, Kalispel, Crow Nation, Flathead (Buru-lauak), *Shoshone* (Xoxone), *Sioux* (Siux*)*, Ute, Kutenai (Ktunaxa Kanada-n), Sekani, Dunne-za eta beste batzuk.

Apatxeak Mendi Harritsuen hegoalde osoan bizi ziren. Siuxak, berriz, ekialdean bizi ziren, baina baita Ordoki Handietan ere. Txeiene taldea, Mendi Harritsuen hegoan eta erdialdean, eta Ordoki Handietan bizi ziren. Hiru talde horiek antzekoa bizimodua zuten.

Arapahoak Aintzira Handietakoak ziren jatorriz, baina Mendi Harritsuen ekialdera mugitu ziren, eta nekazaritza bizimodua utzi zuten bisonte ehizagatik. Gaur egun, hegoaldeko erreserbatan bizi dira.

Xoxoneak eta Bannockak Mendi Harritsuen erdialdean eta mendebaldean bizi ziren. Oinbeltzak, berriz, iparraldean. Tribu guzti horiek kondaira eta kultura paregabeak zituzten, eta, naiz eta batzuk desagertu diren, beste batzuk oraindik ere irauten dute.

Tribu guzti horiek kondaira handia dituzte, eta, horregatik, famatuak dira. Horietako bat, siux taldekoa, Iktinike, eguzki erregearen semearen istorioa kontatzen du. Iktinike oso gezurtia, eta borrokazalea zen. Untxiak, Iktinike gero eta jauzi altuagoak egitera bortxatu zuen magiaren bitartez. Danborraren soinu bakoitzarekin, jauzi altuagoak egin behar zituen, eta, azkenean, gorputzeko hezur guztiak apurtu zitzaizkion.

Arkeologiak beste biztanle batzuen aztarnak aurkitu ditu. Orain dela 2500 urte, Anasaziek nekazaritza kultibo batzuk Mendi Harritsuen hegoaldean lantzen zituzten (hegoaldetik ekarriak izan zirenak); artoa, kuiatxoa eta indabak, alegia. Laster, tabakoa eta kotoia ere landatu zuten, eta, mende batzuen buruan, ura kontrolatzen zuten presa handiak eginez landareak ureztatzeko. Hohokam eta Mogollon tribuekin zituzten ezagutzak partekatzen zituzten.

Harrizko hiriak eta errepide modukoak egin zituzten, eta *Chaco Canyon* eraiki zuten. Orain dela 1000 urte inguru, *Chaco Canyon*etik aparte, beste hamabi herri zeuden. *Pueblo Bonito* (Herri Eder) zen haietako bat. Horrek 34 etxe zituen, eta 700 gela baino gehiago. *Cliff Palace* (Labarreko Jauregia) beste adibide bat da. Hori, Coloradoko Mesa Verde (Mahai Berdea) parke nazionalean kokatuta dago. Herri horretan bizi izan ziren orain dela 800 urtera arte, eta, orduan, lehorte batzuen ondorioz (hori uste da), herria utzi egin zuten. Esploratzaile espainiarrak herria ikusi zutenean, 400 urte pasa ostean, jendea joan berria zela uste izan zuten.

### Europarren exploraketak 
*Francisco Vazquez de Coronado* mendi hauen lehen esploratzaile europartzat hartzen da. 1540. urtean, hegoaldetik abiatu zen, eta mendiak zeharkatu zituen iparralderantz. Bere espedizioko beste gizon batek Colorado ibaiko arroila aurkitu zuen. 1610ean, espainiarrek Santa Fe hiria ezarri zuten, gaur egungo Mexiko Berria estatuan. Harrezkero, europarren eragina oso handia izan zen, eta, europarrek ekarritako izurriteengatik, gudengatik eta naturaren aldaketa nabarmenarengatik (bisonteen hilketak), bertakoek sufrimendu ikaragarria jasan zuten.

Alekxander MacKenzie (1764-1820) mendi hauek zeharkatu zituen lehen europarra izan zen, 1793. urtean. Hark Fraser ibaia jarraitu, eta Kanadako Ozeano Bareko kostaldera iritsi zen urte hartako uztailaren 20ean.

1804. urtean, Lewis eta Clark espedizioa abiatu zen. Saint Louis hiritik, Missouri ibaitik gora abiatu ziren. Horrela, ordoki handiak gurutzatu zituzten Mendi Harritsuetarantz. Negua iritzi zenean, gelditu egin ziren, eta, 1805. urteko udaberrian, ibaian gora jarraitu zuten. Apirilaren 25ean, Yelowstone ibaira iritsi ziren, eta, maiatzaren 26an ikusi zituzten lehenengoz Mendi Harritsuak. Ekainaren 3an, Marias ibaira iritsi ziren.

Ondorengo urteetan, Estatu Batuen mugak zehatzago ezarri ziren.

### Finkatzearen prozesua 
1802. urtetik haurrera, animalien larruen komertzioak hazkundea izan zuen, eta merkatariek eta esploratzaileek *gizon zuriaren* presentzia handitu zuten Mendi Harritsuetan. Famatuenetarikoak honako hauek dira; Wiliam Henry Ashley, Jim Bridger, Kit Carson, John Colter, Thomas, Fitzpatrick, Andrew Henry eta Jededia Smith.

Oregongo lurraldea desadostasun asko ekarri zituen Britainia Handiaren eta estatubatuarren artean. James Sinclair-ek (Hudson Badiako Konpainiaren zuzendari zena), 1841ean, 200 pertsona inguru gidatu zituen *Red River Coloni*tik (Ibai Gorriaren Kolonia) *Fort* *Vancouver* aldera Columbia Britainiarrean finkatzeko. Columbia bailaratik joan ziren, eta Mendi Harritsuak gurutzatu zituzten gero hegoaldera joateko. Azkenean, Oregoneko Tratatuaren ondorioz, Britainia Handiak 49. paralelotik hegoaldera zeuden Columbiako lurrak Estatu Batuei eman zizkion, 1846. urtean. 1840ko hamarkadako lehen urteetan, milaka pertsonek gurutzatu zituzten Mendi Harritsuak Oregongo bidetik (bide hori ospetsua izan zen XIX. mendean). Mormoiak *Salt Lake City* (Laku Gaziaren Hiria) inguruan finkatu ziren 1847. urtean. 1859 eta 1864. urteen artean, urrea aurkitu zen Colorado, Idaho, Montana eta Britainiar Columbiako zenbait lekutan. Hori dela eta, urrea bilatzeko zenbait meategi ireki ziren, eta jende mordoa erakarri zuen, Mendi Harritsuen lehenengo industria ezarriz. Idahoko urreak Kalifornia eta Alaska-ko urrea baino etekin handiagoa eman zuen. Idahoko urre hori guda zibilean erabili zen *Union Army*rentzat (Batasun Armada) diru asko lortuz.

1869. urtean, mendiak zeharkatzen zituzten trenbidea amaitu zuten, eta, hiru urte geroago, munduko lehen parke nazionala Mendi Harritsuetan ezarri zen; Yelowstone Parke Nazionala. 1871. urtean, Kanadako Mendi Harritsuak zeharkatzen zituen trenbidea amaitzea espero zen, baina ez zen 1885. urtera arte amaitu. *Canadian Pacific Railway* (Pazifikoko Kanadako Trenbidea) trenbideak *Kicking Horse* (Ostikadak Ematen Duen Zaldia) *eta Rogers* mendien gainetik pasatuz zeharkatzen zituen mendiak. Kanadako trenbideen ofizialek Kanadako parkeak egiteko eskakizunak egin zituzten, eta, horrela, Banff, Jasper, Yoho eta Waterton Lakes-en (Waterton aintzirak) parke nazionalak eratu ziren turismoa erakartzeko. *Great Northen Railway*k (Iparraldeko Trenbide Handiak), turismoa erakartzeko asmoarekin ere, *Glacier National Park* (Glaziarren Parke Nazionala) eratzeko ahaleginak egin zituen.

Harrison Estatu Batuetako presidenteak, 1891 eta 1892ko urteetan, hainbat baso erreserba ere sortu zituen. Urte batzuk geroago, 1905ean, Theodore Roosvelt Estatu Batuetako presidenteak *Medicine Bow Forest* erreserba handitu zuen gaur egungo *Rocky Mountain National Park* (Mendi Harritsuen Parke Nazionala) sartzeko. Meatzaritza, nekazaritza, basoen lanketa eta turismo ekonomia garatu zuten. Dendak eta kanpamenduak landetxe eta arrantxo bihurtu ziren. Tren geltokiak herrixkak bihurtu ziren, eta herrixka batzuk, hiri.

## Ekonomia 
Mendikate sistema ukitzen duten Idaho, Nevada, Utah, Mexiko Berria, Arizona, Colorado, Montana eta Wyomingeko estatuek ustiatzen dituzte Mendi Harritsuetako lurpeko aberastasunak (kobrea, burdina, zilarra, urrea, fosfatoak, zinka, potasioa, gasa, petrolioa, ikatza). Han aurkitu dira, halaber, Estatu Batuetako molibdeno, berilio eta uranio hobi bakarrak. Wyoming arroa, adibidez, gas naturala, ikatza eta petrolioan aberatsa da. Molibdenoa, berriz, Climax deituriko mehatzetik ateratzen da Coloradon. Leadville herriaren ondoan dagoen meategi hori munduko garrantzitsuena da mineral horretan, eta 3.000 mehatzari baino gehiagok lan egiten dute bertan. Metal horrek oso propietate interesgarriak ditu, eta berotasunari erresistentea den altzairuari botatzen zaio. Horregatik, autoetan eta hegazkinetan erabiltzen da. Coeur d'Arleneko meategitik, Idaho iparraldean dagoena, zilarra, beruna eta zinka ateratzen da. Kanadako Mendi Harritsuetan ikatza ustiatzen da.

Meategien ustiaketak kutsadura handia dakartza, eta horrek arazo larriak sortu ditu.

## Parke nazionalak 
Mendi Harritsuetan, parke nazional eta aisialdirako leku asko daude; Estatu Batuetan: Yellowstone, Glazier (Glaziarra), Grand Teton, Great Sand Dunes (Harea Duna Handiak), Sawtooth, Flathead Lake (Aurpegi Lauaren aintzira) eta Mendi Harritsuen parke nazionalak.

Kanadan: Banff, Jasper, Kotenay, Waterton Lakes (Waterton aintzirak) eta Yoho parke nazionalak daude.

Glacier National Park (Glaziarren Parke Naturala), Montanan (Estatu Batuak) eta Waterton Lakes (Waterton aintzirak), Albertan (Kanada), elkartuta daude.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* 
* Hamp, Sidford F. (1899), *The treasure of Mushroom Rock: A story of prospecting in the Rocky Mountains*, United States: G. P. Putnam's Sons.
* 

## Kanpo estekak