Dorre

[thumb|[San Gimignano herriko Erdi Aroko dorreak (XIII-XIV. mendekoak), Gizateriaren Ondare.]]
[thumb|[Eiffel dorrea, 324 m garai eta 10.000 tona, 1889 eta 1930 artean munduko eraikuntza garaiena izandakoa.]]
[thumb|[Iberdrola dorrea (Bilbo), Euskal Herriko eraikin garaiena (165 metro ematen diona. Dorreek askotariko funtzioak izan ditzakete, betiere haien garaiera handiari lotuak, baina, historikoki, militarrak eta erlijiosoak izan dira, edo babesgarri edo talaia funtzioarekin. Badirudi, forma zaharragoa, latinezko *u* duena, toponimo batzuetan ageri dela, hala nola, Albiztur, Lastur eta Uzturre (K.o. 300). Txinatarrek dorreak erabili zituzten Harresi Handia osatzeko K.a. 210ean, Qin dinastian.

Dorreen ikusgarritasunak arkitektura erlijiosoan eragin handia izan zuen mundu guztian, eliza kristauetako kanpandorreekin esaterako. Mundu islamikoan, meskitak ere minaretea izaten du alboan, forma askotakoak, Samarrako minarete kiribila esaterako. Indian, estupak eraiki ziren, fraideen erlikiak gordetzeko dorre budistak. Estupen ondoren garatu ziren pagodak, oin karratu edo oktogonalekoak, solairu askotako dorreak, non bakoitzak teilatu bat duen. Dorre mota hori Asia osora hedatu zen jatorrizko hilobi funtzioa utziz eta hainbat itxura hartuz 9 legoako helmena izateko, Eiffel dorreak baino 19 m gehiago.

### Beste batzuk 
* Energia sortzeko: Haize-sorgailuak, eguzki-energia dorreak
* Gas kutsakorrak urrutiratzeko: Tximinia
* Frogak egiteko: Igogailuak probatzeko (adibidez Onddi dorrea, 71 m Hernani, Gipuzkoan)
* Mitoak esplikatzeko: Babelgo dorrea, bolizko dorrea
* Jokoan erabiltzeko: Dorrearen pieza xake jokoan

## Dorre militarrak 
Dorreak funtsezko elementuak dira arkitektura militarrerako, bai zirkuitu gotortu baten zati gisa, bai isolatu gisa.

### Dorre isolatuak 
Erromatar eraikuntza militarren terminologian, *castrum* hitzak erromatar kanpamentuak izendatzen ditu, oholesi batez inguratzen zirenak eta dorreekin indartzen zirenak (egonkor egiten zirenean, eraikuntza elementuak harriz egin zitezkeen); *turris* eta *burgus* hitzek, berriz, dorre isolatuak izendatzen dituzte, *limes* zaintzen zituztenak bezala (Inperioaren kanpoko muga). Antzeko tipologia izan zuten gerora kastral motako dorreek eta dorretxeek. Europatik kanpo, eta formazko desberdintasunak alde batera utzita, gaztelu japoniarraren oinarrizko tipologia antzekoa da.

Fitxategi:Burgus5.JPG|Burgus Ahegg-en itxuraren berreraikuntza, Danubioko limes erromatarrean.
Fitxategi:Motte_Oostkapelle_Terra_Maris_Reconstructie_2011_05_29.jpg|Oostkapelleko kastral motako berreraikuntza (Zeelanda, Herbehereak).
Fitxategi:Donjon chateau a motte saint sylvain.jpg|Mota castral edo Saint-Sylvain-d'Anjouko (Frantzia) Château à Motte-ren berreraikuntza.
Fitxategi:Castle at Cloghmore - geograph.org.uk - 240720.jpg|Cloghmoreko (Irlanda) kaiko dorrea.
Fitxategi:Albania 157 Butrint Venetian Tower.jpg|Dorretxe veneziarra Butrinton (Albania).
Fitxategi:Matsue castle keep DSC02052.jpg|Matsue gaztelua (Japonia).

### Dorre-jagoleak 
Dorre zelataria, zaintza-dorrea edo talaia lehen erabilera militarra duen gotorleku mota da. Oro har, egitura isolatuak dira. Bere helburu nagusia toki altu eta segurua eskaintzea da bertatik zaintza eta behaketa militarrak egin ahal izateko. Kasu batzuetan, erabilera militarrekoak ez diren beste dorre batzuk, erlijiosoak adibidez, talaia gisa erabili izan dira. Kartzelako esparruek, kontzentrazio-esparruek eta beste instalazio batzuek ere zaintza-dorreak erabiltzen dituzte barrualdea eta kanpoaldea behatzeko.

Fitxategi:Bundesarchiv Bild 183-1983-0825-303, Gedenkstätte Buchenwald, Wachturm, Stacheldrahtzaun.jpg|Buchenwald kontzentrazio esparruko zaintza dorrea.
Fitxategi:Alcatraz-tower.JPG|Alcatraz espetxeko zaintza dorrea.
Fitxategi:Israeli West Bank barrier watchtower.jpg|Zisjordaniako harresian dagoen Israelgo zaintza dorrea.
Torre de Espantaperros y acceso desde murralla 02.jpg|Espantaperroseko dorrea (Badajoz) eta harresitik sarbidearen aurrez aurreko bista.
Fitxategi:Torre Racef (Almussafes).jpg|thumb|Racef dorrea, Almusafes

### Kostaldea zaintzeko dorreak 
Kostaldea zaintzeko dorreak XVI. mendean eraiki ziren Espainiako Mediterraneoko kostaldean pirata berbereen erasoetatik babesteko. Alacanteko probintzian, Murtziako Eskualdean, Almerian, Granadan eta Malagan daude, batez ere, eta Andaluziako isurialde atlantikoan, Cadizen eta Huelvan. Dorre horietako gehienak XIX. mendera arte erabili ziren.
[thumb|Macenas dorrea ([Mojácar, España), kostaldeko zaintza-dorrea]].

### Gazteluen eta harresien dorreak 
[thumb|250px|eskuinera|[Manzanares el Realgo gaztelu berria|Manzanares el Realgo gazteluak kanpoaldetik inguratzen duen harresi bat du, sarrera inguratzen duten bi dorre zilindriko (kubo) txikirekin; harresi nagusiak, aurreko izkinetan, indartuta daude bi kuborekin, eta atzeko horma omenaldi-dorre batekin.]]
Gazteluen eta harresien dorreek (oro har, mota guztietako gotorlekuetakoak) forma eta funtzio desberdinak dituzte. Zirkularrak direnean, *kuboak* deitzen zaie. Tamaina handikoak direnean, berriz, *dorreak*. Zaintzaile bat gordetzeko egokiak diren eraikin txikiei, zaintzale-etxola edo garita esaten zaie.

Aztarna arkeologikoak dituen harresi-dorrerik zaharrena Jerikoko dorrea izango da seguruenik, metro eta erdiko altuera duena, Jerikoko harresien egituretako bat, K.a. VIII. milurtekoa.
[thumbnail|250px|[Malmuertako dorrea, Kordoba (Espainia).]]

### Dorre albarranoa 
Dorre albarranoa, komunikatuta dagoen barruti gotortu baten parte da, baina, normalean, harresitik salbuetsita dago, eta arku edo zubi txiki baten bidez lotzen da harresira. Dorrea, etsaiaren eskuetan eroriz gero, erraz suntsi daiteke. Gotorleku handi gisa ere atxiki daiteke, baina, kasu horretan, besteak baino handiagoa da.

Talaia edo zaintza-dorre gisa balio du, baina baita harresia inguratzen edo gainditzen saiatzen den etsaiari erasotzeko ere.

Dorre albarranoen adibideak izan daitezke Sevillako Urrearen dorrea, Kordobako Malmuertakoa edo Badajozeko Espantaperroseko dorrea (honen altzoak dorre horien hainbat adibide ditu), guztiak Espainian, nahiz eta Yorkshireko (Erresuma Batua) Pontefract gazteluko Swillington dorrea eraikuntza mota horren adibide dela uste den.

[thumb|upright|eskuinera|upright=2.3|300px|Gatariako talaia ([Bidarte, Lapurdi), baleak iksukatzeko eraikuntza.]]
Euskal Herrian, Getariako (Bidarte, Lapurdi) talaia aurki dezakegu, bere garaian baleak ikuskatzeko erabiltzen zena.

### Omenaldiaren dorrea
[thumb|[Estepa (Sevilla)|Estepako alkazarreko (Sevilla) omenaldi dorrea. Sarrerako ateburuan inskripzio bitxi hau dago: *Dorre hau eraikitzea Lorenzo Suárez de Figueroak, Santiagoko Maisuak, agindu zuen; zenbat kostatu zen jakin nahi duenak beste bat eraiki dezala, eta jakingo du*.]]
Omenaldiaren dorrea Erdi Aroko gazteluaren egitura nagusia da (donjon gaztelu frantsesetan, bergfried alemanetan, mastio edo maschio italiarretan, keep ingelesetan). Dorre nabarmena da, harresia baino altuagoa, eta, normalean, gotorlekuaren gainerakotik isola zitekeen. Dorre nagusia da, jaunaren bizileku dena eta gazteluaren funtzio garrantzitsuenak betetzen dituena; gela nagusiak eta, batzuetan, janari-biltegiak hartzen ditu bere barnean. Kanpoko balizko eraso bati dagokionez, posiziorik babestuenean dago; horrela, gainerako defentsak eroriko balira, dorre horrek azken babesleku bat emango luke.

### Setio-dorrea
Setio-dorreak zurezko armazoi garraiagarri bat ziren, prisma edo piramide-enbor altu baten itxurakoa, eta Antzinaroan eta Erdi Aroan erabiltzen ziren etsaien harresiei aurre egiteko eta haiek erasotzeko garaierara iritsiz. Haien hurbilketak arrakasta izanez gero, eskalak baino errazago sartzen uzten zieten zenbait gizon armaturi haiek har zitzaten. Erdi Aroko setio-arma guztiak bezala, dorrea ere zaharkituta geratu zen XV. mendetik aurrera kanoia orokortu zenean.

Fitxategi:Assyrian Attack on a Town.jpg|Asiriar erliebea, setio-dorre baten erabilera irudikatzen duena.
Fitxategi:Assaut.courtine.avec.beffroi.png|Setio-dorre baten erabilera irudikatzen duen grabatu modernoa.
Fitxategi:Grose-Francis-Pavisors-and-Moveable-Tower-Assaulting-Castle-1812.jpg|*Ídem*.

[thumb|[San Gimignano|San Gimignanoko (Italia) dorreak .]]
[thumb|Trinitate elizako dorrea (ezkerrean) eta [Alcaraz|Alcarazeko Santo Domingo komentu ohiaren dorrea (gaur egun Auzitegia, eskuinean).]]
[thumb|[Bolonia|Boloniako dorreak.]]

## Hiri dorreak
Europa mendebaldeko Erdi Aroko hiriek harresietan itxi ziren, eta bere eraikin nabarmenek dorreak eraiki zituzten, bai defentsarako, bai ospea lortzeko, erakunde edo familia desberdinen arteko eta hiri ezberdinen arteko altuera lehian. Adibide nabarmenak izan daitezke Florentzia, San Gimignano edo Caceres.

Fitxategi:Firenze.PalVecchio05.JPG|Palazzo Vecchio edo *Signoría*rena, Florentzia.
Fitxategi:Caceres torre del palacio de las Ciguenas.jpg|Cacereseko Zikoinen jauregiaren dorrea.
Fitxategi:Torre de los Lujanes (Madrid) 01.jpg| Lujandarren dorrea (Madril).
Fitxategi:Brussels - city hall - tower.jpg|Bruselako udaletxeko dorrea.

Sarritan, hiri-espazioaren nagusitasunaren aldeko dorre-borroka botere zibilaren eta elizaren boterearen artean libratzen zen, on Kixote Mantxakoaren pasarte ospetsu honetan ironia handiz ulertzen den moduan, topiko literario bihurtua bere irakurketa bikoitzagatik (gizartea eta Estatua elizaren menpe daudela salatzeko):

Fitxategi:Florence skyline.jpg|Florentziako ikuspegia. Duomoak (katedrala) Signoriaren altuerarekin lehiatzen du. Aipagarriak dira, halaber, Badia Fiorentinako, Bargello jauregiko eta San Miniato al Monteko dorreak.
Fitxategi:Toledo Skyline Panorama, Spain - Dec 2006.jpg|Toledoko alkazarrak, errege-boterearen ikur denak, katedrala du altueran lehian, nahiz eta bere dorrea puntu baxuago batetik hasi.
Fitxategi:Vista-aerea-general-de-Segovia.jpg|Antzeko lehia dago Segoviako alkazar eta katedralaren artean, zeinak erraz irabazten baitu hiriko punturik altuenean kokatuta baitago.

## Dorre garaienak 
Dorre garaienen hurrengo zerrenda garaiera absolutuaren arabera ordenatuta dago. Dorre sailkapenaren barnean sartzen dira eraikin diren guztiak (adibidez etxe-orratzak eta telekomunikazio dorreak), baina ez antena egitura bakarrik direnak (adibidez telebista antena tenkatuak). Izan ofizialak *dorre* hitza badu, zerrenda honetan ageri da. Dorre garaienak zeintzuk diren erabakitzeko, Munduko Dorre Handien Federazioak (WFGT) urtean behin erakunde horretako ordezkariek bilera bat egiten dute.

## Dorre ezagunak 
* Alexandriako itsasargia (K.a. III. mendea), Munduko Zazpi Mirarietako bat
* Herkulesen dorrea (I. mendea), oraindik zutik dagoen itsasargi zaharrena
* Pisako dorrea (1173, 58,36m), haitzurdinezko italiar kanpandorre oker ezaguna
* Londresko dorrea
* Eiffel dorrea (1889), gizakiak eginiko eraikuntza garaiena 1889 eta 1930 artean
* Empire State Building (1931), gizakiak eginiko eraikuntza garaiena 1931 eta 1954 artean
* Dorre Bikiak (1972)
* Burj Khalifa (828 m, 2010), munduko garaiena orain

### Euskal Herrian 
* Iberdrola dorrea (Bilbo), Euskal Herriko eraikin garaiena (165 m)
* Otxanda Andrearen dorrea (Gasteiz)
* Torre Luzea (Zarautz)
* Erriberriko Errege Jauregiko dorreak: Fenero portaleko dorrea, Talaia dorrea, Lau Haizeen dorrea (Martin Peritz Lizarrakoak egina), Uharkaren dorrea, Hiru koroen dorrea, Dorre nagusia (Erriberri)
* Baionako katedraleko ezkila-dorreak (Baiona)
* Igeldoko dorrea (Donostia), itsas mailatik 180 metrora

## Irudiak 

Irudi:Ostankino Tower, 2015.JPG|Ostankino dorrea (1967), 540 metroko telebista dorrea (Mosku)
Irudi:Bethune_beffroi_2.jpg|Béthuneko kanpandorre zibila (1388), UNESCOk sailkatutako Gizateriaren Ondarea "Belgika eta Frantziako kanpandorreak" taldean.
Irudi:BayonneCatedral.JPG|Baionako katedraleko ezkila-dorreak
Irudi:Bilbao Airport control tower - April 2019 (1).jpg|Loiuko aireportuko kontrol-dorrea (arkitektoa: Santiago Calatrava)

Irudi:Bilbao - Torre Iberdrola 07.JPG|Iberdrola dorrea (Bilbo)
Irudi:Interior del Palacio Real de Olite--4.JPG|Hiru Koroen dorrea Erriberriko Errege Jauregian
Irudi:Israeli West Bank barrier watchtower.jpg|Israeldar zaintza-dorrea Zisjordaniako israeldar harresian
Irudi:Galata Tower January 2015.JPG|Galata dorrea (1348), baita ere *Christea Turris* (Kristoren dorrea latinez) deitua, Konstantinoplaeko genovar kolonia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Etxe-orratz
* Dorretxe
* Kanpandorre
* Dorre nagusi
* Munduko eraikinik garaienen zerrenda eta Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda

## Kanpo estekak