open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Puná uhartea

**Puná** Ekuadorko hegoaldeko kostaldearen aurrean kokaturiko uhartea da. Guayaquilgo golkoaren aurrean dago, Guayas ibaiaren bokalean, eta Guayaquil hiriaren hegoaldean. Ekialdean Jambeli eta mendebaldean Morro kanalak ditu. 920 km²ko azalera du.

## Historia 
Tumbez herriak Inka Inperioari aurre egitea lortu zuen. 1531eko apirilean, Francisco Pizarrok, eraso egin zien (Punáko gudua). 1541eko urriaren 31n, indigenek Vicente de Valverde, Cuscoko lehen gotzaina, hil zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margarita uhartea

**Margarita uhartea** () Venezuelako Nueva Esparta estatuko uharterik handiena da, Karibe itsasoan. Estatuak beste bi uharte txiki ditu: Coche eta Cubagua. Hiriburua La Asunción du eta 420.000 biztanle inguru ditu.

## Geografia 
Margarita uhartea Venezuelako Nueva Esparta estatuan dago Coche eta Cubagua uharteekin batera. Uhartea istmo bati esker lotutako bi penintsulak osatzen dute eta 1.020 km² azalera du.

Hauexek dira penintsulak:

* Macanao penintsula (mendebaldean). Penintsulako mendirik altuena 760 metrotako Pico de Macanao da.
* Paraguachoa penintsula (ekialdean). Penintsulako mendirik altuenak 920 metrotako San Juan edo Cerro Grande eta 890 metrotako El Copey dira.

Istmoa La Restinga du izena eta barnean La Restintiga lakua du.

### Hiri nagusiak 
* Porlamar, 125.000 biztanle.
* Pampatar, 50.000 biztanle.
* La Asunción, 25.000 biztanle eta eskualdeko hiriburua.
* Juan Griego, 45.000 biztanle.

## Historia 
1498an, Kristobal Kolon uhartea ikusteko lehendabiziko europarra zen, lehen uhartean Guaiqueries tribua bizi zen. Uhartean perlak ekoizten zirenez, espainiarrak gotorlekuez bete zuten. 1561an, Lope Agirre oñatiarra uhartea konkistatu zuen Panamara joan baino lehen.

1814an, Margarita uhartea zen independentzia lortzeko lehendabiziko Venezuelako eskualdea. Simón Bolívar askatzailea uharte honetan bihurtu zen errepublika berriko komandantea.

## Kanpo Loturak 
*  Gobernuaren webgune ofiziala

## Kanpo estekak
Salas y Gómez uhartea

**Salas y Gómez uhartea** () biztanlerik gabeko txiletar uhartea da, Ozeano Bareko hego-ekialdean kokaturik.

## Geografia 
Uhartea Txileko kontinenteko kostaletik 3.220 km mendebalderantz, Desventuradas uharteetatik 2.500 kilometrotara eta Pazko uhartetik 415 kilometrotara ekialderantz kokatzen da, Polinesiako ekialdeko muturra izaki.

Administratiboki, Pazko uhartearekin batera Pazko uhartearen udala sortzen du Pazko uhartearen probintzian eta Valparaisoko V. eskualdearen barruan dagoena.

Uhartea, itotako-sumendia da eta bi arroka nagusi ditu:
* mendebaldekoa 4 hektarea ditu (270 m x 200 m) eta 30 metrotako altuera.
* ekialdekoa 11 hektarea ditu (500 m x 270 m) eta 26 metrotako altuera.
Arrokak lotzeko, 30 metroko zabalerako istmoa dago. Guztira, 2,5 km² azalera eta 700 metroko luzera ditu.

## Historia 
Uharteak ez du inoiz biztanlerik izan. Hala ere, Pazko uharteako kondaira baten arabera, Rapa Nuiak hara joaten ziren txorien arrautza eta lumen bila. Rapa Nuiz uhartea, *Motu Motiro Hiva* edo *Manu Motu Motiro Hiva*, () izena zuen.

1793an José Salas Valdés espainiarrak uhartea aurkitu eta 1805ean José Manuel Gómezek esploratu zuen. Gero 1805ean, 1806an, 1817an, 1825ean, 1875ean eta 1917an esploratua izan zen.

1808an, Txilek uhartearen jabetza aldarrikatu zuen eta 1966an Pazko uhartearen probintzian sartu. Gaur egun, itsas-erreserba da.

## Erreferentziak
Sagarroi

**Sagarroi** hauetako bat izan daiteke:

* *Erinaceus europaeus* espeziea, triku edo kirikino gisa ere ezagutua.
* Sagarroi (taldea), 2001etik 2010era aritutako euskal musika taldea.
Uetersen

**Uetersen** () Alemaniako hiria da, Schleswig-Holstein estatuan kokatua. 11,43&nbsp;km², 17.865 biztanle ditu.*(31. 12. 2006)*
thumb|280px|Museum Uetersen

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* [http://www.uetersen.de/ ]
Airbus A380

**Airbus 380** Airbus enpresa europarrak eraikitako hegazkina da, bi solairu eta lau motor dituena, eta munduko hegazkin komertzialik handiana. Bidaiari-hegazkinen artean handiena den honek, 2005eko apirilaren 27an egin zuen bere lehen hegaldia, Tolosa Okzitaniakoaren inguruan, eta 2007ko urriaren 25ean lehen hegaldi komertziala Singapore Airlinesek operatu zuen Singapuretik Sydneyra, hain zuzen. Lehen bidaia honetako bidaiari bakarrak bi pilotu eta lau ingeniari izan ziren. Diseinu eta garapen fasean Airbus 3XX bezala ezagutzen zen, baina *Superjumbo* ezizena berarekin asoziatzen joan zen.

A380ren goi solairua fuselaje osoan zehar zabaltzen da. Honek zerrendan bere atzetik dagoen hegazkinik handienak (Boeing 747-400) baino %50 leku gehiago izatea posible egiten du, eta 525 bidaiari hiru standard klaseetan edota 853 turista moduan eraman ditzake. 20 tonako pisua zuten hegaldirako instrumentu eta lasta sartu zituzten hegazkinean. Airerazterako mementuan 421 tonako pisua zuen hegazkinak, aireratze komertzialean izango lukeenaren %75a.

## Beste hegazkin erraldoiekiko konparazioa 
[thumb|ezkerrera|Inoizko aireontzi handienetako lauren arteko erkaketa: [Airbus A380|Airbus A380-800 (arrosaz), Hughes H-4 Hercules (horiz), An-225 (berdez) eta Boeing 747-8 (urdinez).]]

## Kanpo estekak 
*  A380 sendiari buruzko web orria Airbusen webgunean
Jean Ithurri

**Juan Ithurri Dolhagarai** (Larresoro, Lapurdi, 1845eko urriaren 19a - Sara, Lapurdi, 1896ko ekainaren 20a) euskal idazlea.

## Biografia 
Apaiz egin zen 1871n. Arüeko eta Sarako erretorea izan zen.

Harenak dira *Grammaire basque *(1895) eta *Napoleon Bonaparteren Pastorala* (1920) obrak.

## Lanak 
### Pastorala 
* *Napoleon Bonaparteren Pastorala* (1920, *Baiona*)

## Kanpo loturak 
*  Juan Ithurri literaturaren zubitegian

## Erreferentziak
Ipar Sumatra

**Ipar Sumatra** () Indonesiako 34 probintzietako bat da, Sumatra uhartearen iparraldean dagoena. 72.981 kilometro koadroko eremua du, eta 2014an 14.565.339 biztanle zituen. Hiriburua Medan da.

## Geografia 
Ipar Sumatra Indiako ozeanoaren eta Malakako itsasartearen artean dago. Iparraldean Aceh probintzia du mugakide, eta Riau eta Mendebaldeko Sumatra hegoaldean. Probintziaren zati handi bat ordokia da, eta bertan dago Medan hiriburua. Hegoaldean eta mendebaldean mendiak daude; han dago Toba aintzira, antzinako sumendi-galdara batean sortua, inoiz izan den sumendi eztanda handienetako batean. Nias, Tanah Bala, Tanah Masa eta Pini uharteak ere probintzia honetan daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ipar Sumatrako gobernuaren webgunea.
Hardoitarrak

**Hardoitarrak** (edo *Hardoytarrak*, frantses idazkerarekin) Angeluko pilota elkarte nagusia da.

## Historia 
Angeluko bi pilota plazek (Brun eta Hardoi) pilotaren presentzia erakusten dute herri horretan XX. mendearen hasieratik. Gaur arte, pilotari anitz ikusi izan badira eta jendetza inportantea ekarrarazten bazuten ere (udan zehar gehienbat), 1980. urtea itxoin behar izan da pilotaren irakaskuntza Angelun ikusteko. Urte hartan, Pettan Diriart abadeak zuen Hardoitarrak sortu katixima segitzen zuten hamar bat haurrekin. Pilota eskolak laister arrakasta lortzen du bereziki abadearen kudeatzeari esker : hark zituen haurrak hornitzen (pilotak, joko garbiko saskiak,...) eta entrenatzaile batzuei laguntza eskatu zien. Hala nola, Christian Lansalot eta Jean Marie Lopez joko garbiko entrenatzaile bilakatzen dira, kudeaketa Johane Urhe-ri utziz. Esku huska, berriz, Gilen Zaldunbidek ardura hartzen du, Peio Merle, Dominique Jauregiberri, Germain Biskai eta André Mendibururen laguntzarekin.

Urtez urte, pilota eskolak pilotazaleen aitamak bazkidetzen saiatu da, batzuetan haietariko batzuk entrenatzaile bilakatuz ere. Horrela, joko garbian Battitte Biskai, Pettan Bidegorri (Hazparneko Noizbaiten aritu izan den erreboteko pilotari ospetsua) eta Germain Cazenave entrenatzaile gisa pilota eskolan sartzen dira. Esku huska, Michel Bernats (Uztaritzeko Kapito Harri taldean aritua), Jean Leon Pebet, Frantxoa Beheti, Noel Goñi, Serge Lebourdon eta Jean Marc Blain izan dira Hardoitarrakeko entrenatzaile.

Joko garbi eta esku huskako bi pilota eskolekin batera, geroztik beste joko mota batzuk erantsiak izan dira: errebotea, pasaka eta xarea. 1990eko hamarkadan emakumezkoen pala sekzioa ideki zen, baina bost urte baizik igaro zituen. Hardoitarrakek bere lehen emaitzak laster lortzen ditu: 1987an Frantziako joko garbi txapelketa irabazten du kadete mailan.

1999ko irailan, gazte enplegua sortzen da: Mikel Funosas, erreboteko, xareko eta joko garbiko pilotariak beteko du. Klubaren entrenatzaile nagusia da.

## Joko motak 
Hardoitarrak pilota eskolak bost joko mota eskaintzen ditu bere ikasleei: esku huska, joko garbia, errebotea, xarea eta pasaka.

## Angeluko pilotalekuak 
Angeluk pilotaleku zenbait ditu:
* Plazak:
** Hardoi
** Lamothe
** Brun
** Blancpignon
** Sainte-Marie
** Haiz Pean
* Ezker paretak:
** El Hogar
** Blancpignon
** Les Cigales
* Trinketak:
** Haiz Pean: kiroldegiak bi trinket dauzka, bat tradizionala, besteak eskuineko murrua berinezkoa du.
** EDF

## Ereserkia 
:*Xutik mutil, xutik Hardoi
:*Jo pilota punpetik!
:*Xutik mutil, xutil Hardoi
:*Jo pilota airetik!

:*Zer da pilota?
:*Ona edo falta?
:*Zuri edo eni?
:*Segi segi beti beti pilota

## Kanpo estekak 
*  Klubaren webgunea
Eremulauak

**Eremulauak** kulturaren inguruko informazioa eta iritziak eskaintzen zituen euskarazko blog itxurako webgunea zen. Ikus-entzunezkoak, musika, literatura eta artearen ingurukoak ziren bere edukiak.

## Historia 
2004ko abenduan jarri zuten abian EHUk Leioan duen kanpusean kazetaritza ikasten ari ziren hiru lagunek: Haritz Pascual, Gorka Bereziartua eta Xabier Doncelek.

2006an, lehen urteurren jaia antolatu zuen webguneak Durangoko Plateruena Kafe Antzokian. Horren ondotik, urte bereko maiatzean Eremu Lauak Ediziogunea jarri zuten abian, Nun taldearen *Collage* diskoa argitaratuz. Urte bereko azaroan Akatu taldearen *Utopiaren indarra* diskoa argitaratu zuten. Bi diskoek Creative Commons erako lizentziarekin ikusi zuten argia.

2007an sortzaileak bestelako zereginetan hasi zirenean, geldialdia jasan zuen webguneak. 2008ko otsailaren 4an *Harea poltsikoetan (eremulauak.com-en agurra)* izeneko adierazpenaren bitartez webgunea berritzeari utziko ziotela iragarri zuten bere koordinatzaileek.

## Kanpo estekak 
* Eremulauak-en sortzaileei elkarrizketa EITBKultura saioan
*
## Erreferentziak
Itziarren semea

***Itziarren semea*** Pantxoa eta Peio abeslari bikotearen kantu ezagunenetarikoa da. 1975ean taldearen izen bera zuen disko bikoitzean argitaratu zen lehen aldiz abestia. Hitzak Telesforo Monzonek idatziak dira.

## Hitzen historia 
Andoni Arrizabalaga Basterretxea ondarroarrak jasandako torturen inguruan hitz egiten du *Itziarren semea* abestiak. 1977an *Argia* aldizkarian egindako elkarrizketa batean irakur daitekeenez  hiru aldiz atxilotu zuten Francoren diktadura garaian. Aurreneko aldian, 1964an, pintaketa batzuk egiten atzeman zuten eta bere esanetan hiru egunez torturatu egin zuten Bilboko koartelean.

Kantuan azaltzen diren torturak, dena dela, Arrizabalaga bigarren aldiz atxilotu zutenean jazo ziren. 1968an atxilotu zuten bigarrenez Ondarroan. Zortzi egunez torturatu zuten, lehenbizi Ondarroa bertako kuartelean, Zarauzkoan gero. Horren ostean Donostiako Antigua auzoan zegoen Guardia Zibilaren kuartelera eraman zuten eta beste hamalau egun pasa zituen han.

Tratu txar horien inguruan idatzi zituen Telesforo Monzonek *Itziarren semea*ren hitzak. 1966tik abian zen Ipar Euskal Herrian *Amaia* kultur taldea, besteak beste Pantxoa Carrere eta Peio Ospital partaide zituena. Haiek antolatutako kultur ekitaldi batean ezagutu zuten elkar Monzonek eta abeslari bikoteak. Monzonek osatutako hitzak kantatzen hasi ziren ordutik aurrera: *Itziarren semea* izan zen lehen emaitza, eta beranduago etorri ziren *Lepoan hartu*, *Batasuna* edo *Ikastoletako ereserkia*, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paraná (argipena)

**Paraná** leku hauek izan daiteke:
* Paraná ibaia, Hego Amerikako ibaia;
* Paraná, Argentinako Entre Riosko probintziako hiriburua;
* Paraná departamendua, Argentinako Entre Riosko probintziako departamendua;
* Alto Paranako departamendua, Paraguaiko departamendua;
* Paraná estatua, Brasilgo estatua;
* Paraná hiria, Brasilgo Rio Grande do Norte estatuan;
* Paraná hiria, Brasilgo Tocantins estatuan.

## Kirolak 
* Paraná Clube, Brasilgo futbol taldea.
Rio de la Plata

**Rio de la Plata** (euskaraz: «Rio de la Plata ibaia») Hego Amerikako itsasadar zabala da, Ozeano Atlantikoan, Paraná eta Uruguai ibaien bokaletik aurrera, Argentina eta Uruguai artean dagoena. 287 kmko luzera du eta 40 km zabal da gune estuenean, eta 220 km zabalenean; hori dela eta, munduko bokalerik zabalena da.

Ertzeko lurraldeak lauak dira eta hondarralde ugari ditu, Parana eta Uruguai ibaiek garraiatzen dituzten gaien pausatzearen ondorioz. Hiri eta portu guztiz garrantzitsuak daude Rio de la Plata itsasadarraren ertzean: Buenos Aires eta La Plata Argentina aldean eta Montevideo Uruguai aldean. Bokaleko uharterik handiena Isla Martín García da, eta Argentinan dago.

## Historia 
Juan Díaz de Solís espainiarra izan zen bokalea ikusi zuen lehendabiziko europarra, 1516an, Ozeano Atlantiko eta Ozeano Barearen arteko igarobidea bilatzen ari zela. 1519an, Magallaesen espedizioa bertan trabatu zen ere bai, uste baitzuten Ozeano Barera igarotzeko bidea izan zitekeela; itsasadarra esploratu zuten. 1536ko otsailaren 2an, Pedro de Mendozak Buenos Aires sortu zuen. 1578an Francis Drakek eskualdea bisitatu zuen.

Bigarren Mundu Gerran, 1939ko abenduaren 13an, bokaleko uretan, *Admiral Graf Spee* alemaniar korazatuak zenbait britainiar guduontzi erasotu zituen; ez zuen garaipena lortu eta Montevideoko portura ihes egin behar izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mount Isa

**Mount Isa** Townsville hiritik mendebalderantz 800 kilometrora dagoen herri meatzaria da, Queenslanden kokatua, (Australia). Mount Isak baliabide natural ugari ditu inguruan. 18.000 biztanle ditu eta horietatik gehienak meatzean lan egiten dute.

Mount Isa munduko hedapen ingurune metropolitar handiena da 40.000&nbsp;km² dituelarik.
  

## Kanpo estekak
Fronte Polisarioa

**Fronte Polisarioa** (; ) Mendebaldeko Sahararen nazio askapenerako mugimendu politiko eta militarra da, lurralde haren autodeterminazioaren alde eta Marokotik independentzia lortzearen alde borrokatzen duena. 1973ko maiatzaren 10ean sortu zuten, eta berehala ekin zion borroka armatuari. 1991tik su-etenean dago, erreferendumaren zain.

## Izena 
*Polisario* izena gaztelaniazko izen osoaren akronimoa da: *Frente **Po**pular de **Li**beración de **Sa**guía el Hamra y **Rí**o de **O**ro*.

## Historia 
1973. urtean sortu zen Mauritaniako gobernuak babestuta; Aljeriakoaren laguntza izan du 1975. urteaz geroztik. Espainiak Mendebaleko Sahara Maroko eta Mauritaniako gobernuen administraziopean utzi zuenean, Saharako Arabiar Errepublika Demokratikoa (SAED) aldarrikatu zuen Fronte Polisarioak (1976).

Mauritaniako gobernuak 1979. urtean sinatu zuen bake hitzarmena Fronte Polisarioko buruzagiekin, baina Marokok bere egin zuen Mauritaniaren mendean zegoen Mendebaldeko Saharako zatia. 1980. urtean 20.000 soldaduk osatzen zuten Fronte Polisarioko gerrilla eta Maroko Mendebaleko Saharan zituen herriak erasotzen hasi zen.

Mauritaniak 1984. urtean onartu zuen SAEDa. Marokoren eta Fronte Polisarioaren arteko borrokak areagotu ziren, baina 1986. urtean elkarrizketak hasi zituzten bi alderdiak Mendebaleko Saharan autodeterminaziorako erreferendum bat egiteko. Erreferendumak 1992. urtean behar zuen, baina Hasan II.ak, Marokoko erregeak, hainbat trikimailu erabili zituen (sahararrak ez ziren biztanleak jarri zituen bizitzen Mendebaleko Saharan, esaterako) erreferenduma ez egiteko edo, egitekotan, sahararrek irabaz zezaten eragozteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sahara Libre/Frente Polisario
Arethusa

***Arethusa***, orkideen familiako Epidendroideae subfamiliako genero bat da. *Arethusa bulbosa* espezia hartzen dute barnean, Ipar Amerikako ekialdeko kostaldean sakabanaturik dauden lore ubeldun landareak.

## Etimologia 
Landarearen izena greziar mitologiatik dator, bertan Arethusa uretako ninfa bat zen. "Dragoi Ahoa" ere deitzen zaio.

## Ezaugarriak 
Orkidea hau lurtarra da eta oso urria, lur hezeetan eta leku zingiratsuetan hazten da. Normalki aintzira, urmael, ur geldoetan eta Iparramerikako ekialdeko kostetan.

15 zentimetroko garaiera har dezake. Arrosa edo more koloreko lore bakar eta handi bat ematen du arrosa kolorekoa, ezpain harrigarriekin eta kresta hori eta zuriekin.

## Aipamenak 
thumb|200px|Arethusaren irudia, Britton, N.L., eta A. Brown. 1913. *Illustrated flora of the northern states and Canada*.
* Leroy-Terquem, Gerald eta Jean Parisot. *Orchids: Care and Cultivation.* London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
* Schoser, Gustav. *Orchid Growing Basics.* New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
* White, Judy. *Taylor’s Guide to Orchids.* Frances Tenenbaum, editorea. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
* *The Illustrated Encyclopedia of Orchids*, Alec Pridgeon. Timber Press-ek argitaratua.
* *The Manual Of Cultivated Orchid Species*, Bechtel, Cribb eta Launert, The MIT Press-ek argitaratua.

## Kanpo loturak
Oxidazio-zenbaki

thumb|thumbtime=71|**Oxidazio-zenbakia** ulertzeko bideoa.
**Oxidazio-zenbakia** koordinazio-konposatu bateko atomo zentralak izango lukeen karga da, atomo zentralak partekatzen dituen elektroi-bikote guztiak erauztean estekatzaile guztiak ere erauziko balira. Konposatu ez-organikoen nomenklaturan erabiltzen da. Zenbaki erromatar baten bidez adierazten da; plus ikurra ez da idazten oxidazio-zenbakia positiboa denean. Oxidazio-zenbakia elementuaren ikurraren goi-indize gisa idazten da, adibidez FeIII, baina baita elementuaren izenaren ondoren parentesi artean ere, addibidez burdina(III). Azken kasuan, ez da espaziorik uzten elementuaren izenaren eta oxidazio-zenbakiaren artean.

Normalean, oxidazio-zenbakia eta oxidazio-egoera berdinak dira. Hala ere, kasu gutxi batzuetan atomo estekatzailea ez da atomo zentrala bezain elektronegatiboa (esaterako, iridio fosfina konplexuetan), eta orduan oxidazio-egoera ez da oxidazio-zenbakiaren berdina izaten.

## left|24px Ariketak 

Fitxategi:Oxidazio zenbakiak Ariketa 3 DBH.webm|thumbtime=71|**Oxidazio-zenbakia** lantzeko ariketa I.
Fitxategi:Oxidazio zenbakiak ez metaletan Ariketa 3DBH.webm|thumbtime=71|**Oxidazio-zenbakia** lantzeko ariketa II.

## Kanpo estekak
Martiartu Dorrea

**Martiartu dorretxea** Unbe mendiaren hegoaldeko hegalean dago, Erandioko Goierri auzoan, hain zuzen ere. Martiartukoa Bizkaiko dorretxerik garrantzitsuenetarikoa da. Martiartuko San Antonio baselizaren alboan dago.

2023ko martxoan Erandioko udaletik iragarri zen Martiartu dorre berrituak jarduera ekonomikoak hartuko zituela etorkizun hurbil batean.

## Historia 
Martin Ortiz de Martiartuk agindu zuen dorretxea altxatzeko. Martin, Diego Perez de Martiartu *Zaharra*ren ondorengoa zen eta Gomez de Butron jauntxoaren alabarekin ezkondu zen. Martiartutarrak Zamudio leinuagaz ahaidetu egin ziran geroago.
Talaia horretatik dorretxeko jauntxoek Udondo bailara menperatzen zuten osorik. Oso kokaleku aproposa zen defentsazko ikuspegitik; baina beste erakargarritasun batzuk ere bazituen. Izan ere, dorretxearen hurbil daude San Antonio baseliza, antzinako burdinola bat eta Martiartu leinuarenak ziren lurrak. Berezitasun horiek botere ekonomiko eta autoritate-seinale bilakatu zuten dorretxea, eta jauntxoek mozkin handiak lortu zituen Erdi Aroan, bidesarien, burdina-produkzioaren eta baselizak ekartzen zizkien hamarrenen bidez.

Martiartu dorretxea XIV. mendearen bigarren erdian altxatu zuten. Leinuaren etsaiek 1472. urtean erre eta XVI. mendearen hasieran berreraiki zen. Bitxikeria lez, dorretxearen barruan lehenengo eraikinaren aztarnak mantentzen direla aipatzekoa da. XVI. mendean, dorre gotikoko zutunik jarraitzen zuen zatia harresiz inguratu zuen eta eraikinaren gainerako perimetroa hareharrizko harlanduz egin zen. Martiartu leinuak utzi du Erandioko ondarean beste elementu nabarmen bat, Martin Ortiz de Martiartu eta bere emaztearen hilobia, Andra Maria elizaren kanpoaldean.

21, mendean, Erandioko lurretan dagoen arren, dorretxearen jabea Bilboko udala da.

## Ezaugarriak 
Eraikina 18 metro garai eta 14 metro zabal da. Harresiek 2,4 metroko lodiera dute. Dorretxeak gailurreria osorik du alde bitan eta, era berean, lau garitatik hiru mantendu ditu. Ipar-mendebaldeko kuboan xurrutarri bat dago. Horrek animalia bat irudikatzen du.
Dorretxera mandio baten gainean dagoen ojiba-ate batetik sartzen da. Atzeko aldean, lurraren arrasean, beste ojiba-ate bat dago, eta fatxada horretan bertan leiho bikoitz gotiko bat, leiho handi bat, hiru bao txiki eta zuburuen lerro bat be badaude.

Ekialdeko fatxadan zuruburuen lerro bat, gezileiho bi eta leiho bi ikus daitezke. Azken horietako bat gotikoa da. Iparraldeko fatxada guztiz laua da, eta mendebaldekoan gaztelubegi bat, gezileiho bat eta leihotxo bat aurki daitezke.

Fitxategi:TorreMartiartu.JPG|Errepidetik ikuspegia
Fitxategi:Erandio Martiartu Tower and Chapel 2016 01.jpg|Dorrea eta ermita errepidetik
Fitxategi:Torre Martiartu ermita.jpg|Sarrerak eta ermita (atzean)
Fitxategi:Torre Martiartu interior.jpg|Barnealdea

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Martiartuko San Antonio baseliza

## Kanpo estekak
Pernando Barrena

**Pernando Barrena Arza** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1965eko azaroaren 1a) itzultzailea eta politikaria da.

## Bizitza 
Txalaparta argitaletxerako lan izan du hainbat urtez, itzulpen lanak egiten. 1985ean ETAri laguntza ematen ziolakoan atxilotu zuten.

Politikan, 1998an Herri Batasuneko Mahai Nazionalean sartu zen, aurreko Mahai Nazionalaren atxiloketa zela eta. Halaber, Berriozarren zinegotzi ibili izan da, bai eta Nafarroako Parlamentuan legebiltzarkide ere Euskal Herritarrok alderditik (1999-2003). 2003an AuB plataformako hautetsia izan zen, baina hau legez kanpo geratu zen. 2007ko hauteskundetan ASB alderdi sortu berriko hautagai izan zen, nahiz eta alderdiak aurkezteko aukerarik ez zuen izan.

1998an Gerry Adamsekin egin zen bileran parte hartu zuen eta handik aurrera bozeramale lanetan ibili da Arnaldo Otegi edo Joseba Permachekin batera. Juan Jose Ibarretxe lehendakariarekin egin zen bilkuretan berak ere hartu zuen parte eta horregatik auzi bat ireki zioten Euskal Autonomia Erkidegoko Auzitegi Nagusian; azkenean, absolbitu egin zuen auzitegi horrek.

2007an Batasuneko Mahai Nazionalaren zati bat atxilotu zutenean bera geratu zen ia-ia bakarkako lanetan bozeramale lanetan. 2008ko otsailaren 1ean hitzaldia eman zuen Iruñean Patxi Urrutia eta Unai Fanorekin batera, Batasunak EAJ eta PSOErekin batera Loiolako Santutegian lortutako akordioen berri emateko. Hiru egun geroago, otsailaren 4an, Baltasar Garzon epailearen atxilotu zuten, "alderdi politiko ilegal baten jarduera mantentzen" laguntzeagatik.

2010eko otsailaren 4an, atxilotu eta bi urtera, kalera atera zen berriro, 50.000 euroko bermea ordainduta eta politikan aritzeko debekuarekin.

2013ko otsaileko 23az geroztik Sortu alderdiaren eledun nazional gisa aritzen da.

2019ko apirilaren 9an EH Bilduren mahai nazionalak urte bereko Europako hauteskundeetarako hautagai gisa proposatu zuen Josu Juaristik hautagaitzari uko egin ondoren, Orain Errepublikak hautagaitzarako.

2019an Orain Errepublikak koalizioaren barnean europarlamentari postua lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iruindar ospetsuen zerrenda

## Kanpo estekak 
* "Batasunaren azken bozeramale esanguratsua"
* Pernando Barrena: "EAJ ez dago oraingoz marko berri batera joateko prest" Elkarrizketa Argia aldizkarian (2007-07-01)
Urdangarin (argipena)

**Urdangarin** pertsonaia zenbaiten abizena da:

* Iñaki Urdangarin, eskubaloi jokalari ohia eta Espainiako Cristina Infantaren senarra;
** Urdangarin afera, Iñaki Urdangarini leporatu zitzaion ustelkeria afera;
* Mikel Urdangarin, euskal abeslaria.
Brontze

**Brontzea** edo **burdinoria** kobrea eta eztainua oinarritzat dituzten zenbait nahasturaren izena da. Eztainuaren proportzioa % 3 ingurukoa izaten da. Horretaz gain beste zenbait metal gehi dakioke, betiere material nagusia kobrea den arren: besteak beste, zinka, aluminioa, antimonioa edo fosforoa gehitzen zaizkio, lortu nahi diren propietateen arabera. Brontzeak kobreak baino ahalmen mekaniko hobeak izaten ditu. 

Kobre eta zink metalak oinarritzat dituzten nahasturei letoi esaten bazaie ere, askotan hauek eztainua ere dutenez, ez dago oso argi bien arteko muga non dagoen, baina oro har, nahasturak zinka baino eztainu gehiago badu brontze izena ematen zaio.

Gizakiak sistematikoki ekoizten hasi zen lehen metal-nahastura izan zen, Brontze Aroan hain zuzen. Aplikazio ugari ditu, korrosioa eta marruskadura jasaten dituzten piezetatik hasi, eta musika instrumentuetaraino (kanpaia, gong-a, piano korda...). Milaka urtetan armagintza eta tresnagintza material nagusia izan zen eta historian zehar bitxigile eta eskultore ugarik erabili izan dute. Aurrekoaz gain, brontzezko txanpon eta piezak antzinako ekonomietan oinarrizkoak izan ziren eta garrantzitsuak dira baita gaur ere.
## Historia 
Brontzearen erabileraren hasiera oso garrantzitsua izan zen edozein zibilizaziorentzat, teknologiaren historiako metal-nahasturarik berriztatzaileena da eta. Erremintak, armak eta etxegintzako hainbat material ere brontzea dute osorik edo parte batean, mosaikoak adibidez.

Hasieran kobrea eta artsenikoa nahastuz, nahastura naturalago bat egiten zuten, artseniko-brontzea. Nahastura hori, % 2 artseniko zuena, Brontze Aroaren hastapenetan erabili zen. Baina geroago ohikoagoa izan zen kobrea eta eztainua erabiltzea, "benetako brontzea" lortzeko. Eztainua, herrialde askotan ez zegoenez, beste toki batzuetatik ekarri behar izaten zuten.

Kobrea eta eztainua erraz nahas daitezke baina halako osagaiak dituzten meategiak, oso gutxitan egoten dira elkarrengandik gertu: Iranen eta Thailandian ezagutzen dira meategi misto garrantzitsuenak. Horietaz aparte, eztainua leku gutxitan aurki daiteke, eta meategietara iristeko bidaiek, merkataritza eta elkartrukatzea sustatu zuten Brontze Aroan.

Antzinako Egipton, material metalikoak kobrearekin nahasten zuten kobrea, artseniko, eztainua, urrea eta zilarrarekin. “Erresuma Berria”n dauden hilobietan, edo Karnakeko tenpluan aurki daiteke horren inguruko informazioa, hor ikus daiteke eta, k.a. XV. mendeko fundizioa.

Grezia klasikoaren garaian, beraien marmolaren tradizio eskultorikoan, badakigu ere brontzezko fundizio teknika garatuak egin zituztela, K.a V.mendean eginiko Riaceren brontzeak horrela frogatzen baitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Volapük Wikipedia

eskuinera|thumb|Volapük Wikipediaren logoa
**Volapük Wikipedia** (Vükiped) Volapükez idatzitako wikipediaren edizioa da. 2004an sortu zen eta 2008an 114.000 artikulu inguru zituen. Hizkuntza eraiki batean idatzitako wikipedia handiena da. 2007ko udan bot bat zirriborroak sortzen hasi zen eta irailean 110.000 artikuluetara iritsi zen wikipedia hau. Artikulu guztien %93a munduko hiriak dira. Wikipedia honen sortzailea bere asmoa hizkuntza hau sustatzea zela adierazi du. Wikipedia hau garbitzea eta wikipedia inkubagailura mugitzea proposatu da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Volapük
* Hizkuntza eraikia

## Kanpo estekak 
* Volapük Wikipedia (Volapukez)
Ciutadella de Menorca

**Ciutadella de Menorca** (katalanez  ahoskatua), izen arruntez **Ciutadella** Menorcako bigarren hiri nagusia eta hiriburu izandakoa da (gaur egun Maó da), uharteko mendebaldean kokatutakoa.

## Historia 
Mendeetan zehar, bertokoek hainbat izen eman zizkioten: Jamma, Nura, Minerva, Iamo, Iamona, Municipium Flavium Iamontanum, Medina Minurka. Baina 1287tik aurrera, Menorca kristau eta europar kulturan sartu zenean, Alfontso III.aren konkistarekin, egungo izena hartu zuen, etimologikoki latinezko tik datorren toponimoa,  (hiria) txikitzailea. Hala eta guztiz ere, izen hori nagusi zen jada Aragoiko Koroak kolonizatu aurreko biztanleria erromanizatuaren eta mozarabiar menorkarren artean.

1558ko ekainaren 30eko goizean, turkiar armada 12.000 eta 15.000 gizon artean lehorreratzen ari zen. Uharteko biztanleak 10.000 ziren, horietatik 4000 Ciutadellan. 1558ko uztailaren 9an, inbasioa gertatu eta hamar egunera, defendatzaileek amore eman zuten pirata turkiarren aurrean. 5.000 biztanle inguru galdu ziren hildakoen eta gatibuen artean, Konstantinoplara eraman eta esklabo bilakatu zirenak, Zorigaitzaren Urtea () bezala ezagutzen den honetan.

Urte horretatik aurrera hiria pixkanaka berreraikitzen hasi ziren. Hala ere, 1646an beste ezbehar bat gertatu zen, izurria. XVIII. mendearen zati handi batean britainiarren nagusitasunak hiriaren gainbehera eta ahultzea eragin zuen, uhartearen hiriburua galdu baitzuen Maóren mesedetan.

Mendeetan zehar hiri zaharra babestu zuen harresiak XIX. mendearen amaiera arte iraun zuen. Harresia erromatarren eta arabiarren garaikoa da; birkonkistaren ondoren indartu zen, Zorigaitzaren Urtean partzialki suntsitua eta XVII. mendean berreraikia. Gaur egun, bi bastioi besterik ez dira kontserbatzen: Sa Font bastioia eta Gobernadorearen gotorleku zaharra, udaletxearen atzean dagoena. XVII. eta XVIII. mendeetan zehar, jauregiak eta elizak eraiki ziren barruti harresituaren barruan.

Espainiako Gerra Zibilean, Menorca Errepublikaren alde egon zen. 1939an Menorcako gudua gertatu zen, Franco jeneralaren armadak Ciutadella hartu eta Maóko goarnizio errepublikarrari arrakastaz menderatu zuenean. Gerra aspalditik zegoen erabakita.

Gaur egun, Ciutadella de Menorca» deitzen diote (Palmarekin paralelismo bat eginez, Mallorcako hiriburua), beste toponimo batzuetatik bereizteko.

## Demografia 
Hona hemen 2014ko datuak herriz herri:

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alaior

**Alaior** Balear Uharteetako udalerria da, Menorcako erdialdean dagoena. 8.972 biztanle zituen 2007an 8 gunetan banaturik:

## Ikus, gainera 
* Balear Uharteetako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*    Alaiorko Udalaren webgunea
Sant Lluís

**Sant Lluís** Menorcako ekialdean kokatutako udalerria da. 6.414 biztanle zituen 2007an.

## Ikus, gainera 
* Balear Uharteetako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Es Mercadal

**Es Mercadal** Menorcako erdialdean kokatutako udalerria da. 5.292 biztanle zituen 2009an.

## Ikus, gainera 
* Balear Uharteetako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Udalaren webgunea
São Francisco

thumb
**São Francisco** Brasilgo ibaia da, Minas Gerais, Bahia, Pernambuco, Alagoas, eta Sergipe estatuak zeharkatzen dituena. 2.830 kilometro luze da, eta 641.000 kilometro koadroko arroa drainatzen du. *Aberri batasunaren ibaia* (portugesez: *rio da integração nacional*) ezizena ematen zaio, itsasalde eta barnealdeko eskualdeen arteko lotura izan delako.

## Geografia 
Minas Geraisko-k Serra da Canastra mendilerroan du iturburua, 1.200 metroko altueran; Bahia estatua zeharkaturik, Bahia eta Pernambucoren arteko muga egiten du, eta Sergipe, eta Alagoas estatuen artekoa gero. Ozeano Atlantikora isurtzen da.

### Ibaiadarrak 
São Franciscoren ibaiadar nagusiak honako hauek dira:

* Paraopeba
* Abaeté
* Velhas
* Jequitaí
* Paracatu
* Urucuia
* Verde Grande
* Carinhanha
* Corrente
* Grande

## Historia 
1501ean, Ameriko Vespuziok São Franciscoren bokalea esploratu zuenean, bertako amerindiar tribuek *Opará* () deitzen zioten. Hala ere, Vespuciok gaur egungo izena jarri zion, Frantzisko Asiskoaren omenez. 1503an, Gonçalo Coelhok berriro esploratu zuen bokalea.

XVI. mendean, portugaldarrek eskualdea kolonizatu zuten, bokalean kokaturik zeuden frantziarrak kanporatuz. Hurrengo mendean, kolonizazioa bukatu eta bertako indigenak sarraskitu zituzten. Eskualde honetan sortu zituzten ihes egindako afrikar esklaboek *quilombo* izeneko errepublika askeak, Portugalgo koroak denbora luzean ezin izan zituenak menderatu. Portugaldarrek herbeheretarrekin ere izan zituzten arazoak bokalean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
OmegaT

**OmegaT** ordenagailuz lagundutako itzulpenerako sistema plataforma anitza da, kode irekikoa, parekatze lausoz, itzulpen-memoriaz, hitz gakoen bilaketaz eta glosarioz hornitua, eta lehendik egindako itzulpenak beste testu batzuk itzultzeko aprobetxatzea ahalbidetzen duena.

## Ezaugarri nagusiak 
OmegaT-k itzulgai den testuaren memoria bat gordetzen du, eta aurretik egindako beste itzulpen batzuen memoriak erabil ditzake erreferentzia gisa. Itzulpen-memoriak oso erabilgarriak izan daitezke itzuli beharreko testuak antzeko atalak dituzten errepikapen asko baldin baditu. OmegaT-k itzulpen-memoriak erabiltzen dituenez, segmentuak nola itzuli diren gogoratzen du eta uneko segmentuaren antzekoenak proposatzen ditu.

Aurretiaz itzulita dagoen dokumentu bat eguneratu behar denean ere oso erabilgarriak dira. Aldatu gabeko esaldiak itzulitzat hartuko dira, eta eguneratutako esaldietan esaldi beraren bertsio zaharrago baten itzulpena erakutsiko da itzulpen probable gisa. Honi esker, jatorrizko dokumentuan egindako aldaketak modu errazagoan maneiatuko dira.
Aurretiaz sortutako itzulpen-memoriak existitzen badira, OmegaT-k erreferentzia gisa erabili ahal izango ditu.

## Terminologiaren kudeaketa 
Terminologiaren kudeaketak garrantzi berezia du itzulpenen koherentziari eusteko. OmegaT-k hitz bakanak edo esaldi laburrak gorde ditzaketen glosarioak erabiltzen ditu, alegia, eremu berezi baterako hiztegi elebidunen antzekoak. OmegaT-k uneko segmentuan ageri diren hitzen itzulpena erakusten du.

Euskara bezalako hizkuntza deklinatuentzako bereziki interesgarria izan daitekeen aukera berria lematizatzaileen erabilera da hitzen lemak hobeto erauzteko. Modu horretan asko hobetzen da parekatze lausoen bilaketa eta glosarioen erabilera. Funtzionaltasun hau aparte instalatu behar da.

## Itzulpen-prozesua 
Itzulpen-lanak fitxategi bakarrez osaturik egon daitezke, baina baita azpidirektorioetan banatutako hainbat fitxategi dituen direktorio batez ere. Fitxategiak hainbat formatutakoak izan daitezke: HTML, MS Office eta OpenOffice bulegotika-aplikazioen formatuak, DocBook, PO, etab. OmegaT-k onartutako fitxategiak bilatzen ditu fitxategiak iragazteko dituen arauak jarraituz, testua diren zatiak bereizten ditu, testu-talde handienak zatitzen ditu segmentazio-arauak jarraituz, eta segmentuak banaka erakusten ditu.

## Itzulpen automatikoak 
OmegaT-k Internetetik zuzenean erabil ditzakeen tresnei dagokienez, hainbat itzultzaile automatiko erabiltzeko aukera dago. Google Translate, Apertium eta Belazar erabil daitezke esaldien oinarrizko itzulpen bat eskuratzeko. Honez gain, hiztegiak karga daitezke leiho berri batean, lagungarri gisa. Hiztegi horiek StarDict eta Lingvo DSL motakoak izan daitezke.

## Ikus, gainera 
* Gtranslator
* Virtaal

## Kanpoko loturak 
#### Erabiltzaileen taldea 
* omegat@yahoogroups.com – Erabiltzaileen posta-zerrenda, (mezu gehienak ingelesez agertzen dira, edozein hizkuntzatan idazteko gonbitea behin eta berriro egiten bada ere).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Frum

thumb|300px|Banderen igoera John Frumen egunean
**John Frum** (edo **John From**) Kargo kultuetako profeta da Vanuatuko Tanna uhartean. Dirudienez Bigarren Mundu Gerran uhartera iritsi zen estatubatuar bat litzateke eta jendeak berak esandakoak jarraitzen hasi zen. Batzuetan beltza da eta beste batzuetan txuria.

1930eko hamarkadan Kargu Kultuen barruan sortu zen erlijioa. Gaur egun ez dakigu espontaneoki jaio zen zerbait den edo apropos sortu zen sinesmen bat den. Ziurtzat har daiteke Ameriketako Estatu Batuetan ez dela "John Frum" izeneko inor existitzen. Beste teoria batek dioenez Tannako Sulfuroen Badiaren inguruan Kerapenmun izeneko jainkoa gurtzen zuten, John Frumen balizko itxuraren oso antzekoak. Manehivi izeneko batek John Frum ezizena erabiltzen jendeari etxeak, arropak, janaria eta garraioa emango ziela zin egiten. Garai berri bat etorriko zela ere esan zuen, misiolarien desagerpenarekin batera. Honen eraginez Vanuatuar askok bere bizitza okzidenetala utzi eta jatorrizko ohituretara itzuli ziren, dirua alde batera utziz eta krisi sakona eraginez.

## Ikus, gainera 
* Kargo kultuak

## Kanpo estekak
Joxe Mari Arbelaitz

**Joxe Mari Arbelaitz** (Garbuno baserria, Oiartzun, Gipuzkoa, 1961eko ekainaren 10a) Formazioz autodidakta, 1980. urtean zerbitzu militarra amaitu zuenean Zuberoa familiako jatetxean hasi zen lanean, bere anaia Hilario Arbelaitzen ondoan. Bertan aritu zen 1999. urtea arte.

Denbora tarte honetan, Jaizubia Irun, Iturria Ainhoa, Pierre Bigatoren Parisko Apicius eta Alain Dutournier chefaren Carré des Feuillants jatetxeetan bere sukaldaritzako esperientzia zabaldu zuen. 1989. urtean Alicanteko Paco Torreblancarenean gozogintzaren esparrua ere ukitu zuen.

1999. urtetik Donostiako Miramon teknologia parkean Arbelaitz Miramon jatetxea zuzentzen du. 2005. urtean Michelin izar bat eman zioten, teknologia parke bati ematen zaion munduko estraineko aldia.

## Kanpo estekak 
*  Arbelaitz Miramon jatetxearrak webgunea
*  Michelin izarra irabazi ostean Euskadi Irratian eginiko elkarrizketa
Hillary Clinton

**Hillary Diane Rodham Clinton** (Chicago, Illinois, AEB, 1947ko urriaren 26a - ) Ameriketako Estatu Batuetako senataria eta Lehen Dama ohia da, bere senarra Bill Clinton presidente ohia baita. Garai horretan jarrera politiko handia hartu zuen, batez ere Osasunaren inguruan.

Hillary Rodham Clintonek zuzenbide ikasketak egin zituen Yaleko unibertsitatean. 1974an, Arkansasera joan zen eta zuzenbide irakasle izan zen estatuko unibertsitatean. 1975ean, gerora Estatu Batuetako lehendakari izango zen Bill Clintonekin ezkondu zen. 1977an, legelari langela ireki zuen eta 1992 arte jardun zuen bertan, patenteen eta jabetza intelektualaren eskubideen urraketan espezializatua. Estatu Batuetako eragin handieneko legelarietako bat izan zen urte haietan. 1992an, Estatu Batuetako lehendakari karguaren zina egin ondoren, Bill Clintonek osasunaren erreforma bideratzeko batzorde berezi baten ardura eman zion, baina batzordea bertan behera gelditu zen 1994an, helbururik bete gabe. 1997an, Haurtzaroaren gaineko Legea eta Osasun Aseguruaren Programa ezartzen lagundu zuen. 2000an, New Yorkeko senatari hautatu zuten. 2003an, Estatu Batuetako lehen dama eta senatari gisa izandako bizitzari buruzko autobiografia argitaratu zuen: *Living History*.

2007an Presidentegai aurkezten zela adierazi zuen eta 2008ko urtarrila eta otsailean primariak izan zituen Alderdi Demokrataren barruan. Bere aurkari nagusia Barack Obama izan zen. Bere aukeratua izatekotan lehenengo aldiz emakume bat litzateke historian AEBtako presidentegai, baina 2008ko ekainaren 5ean aurrera jarraituko ez zuela esan eta Obamaren alde egin zuen. Azkenean, Alderdi Demokratako beste hautagaiak, Barack Obamak, irabazi zuen lehia. 2008ko abenduan, Estatu Batuetako 44. lehendakari hautatu berriak, Barack Obamak, gobernuko estatu idazkari izendatu zuen Clinton.

## Erreferentziak 
* Bernstein, Carl (2007). "*A Woman in Charge: The Life of Hillary Rodham Clinton"*. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 0-375-40766-9.
* Clinton, Hillary Rodham (2003). "*Living History*". New York: Simon & Schuster. ISBN 0-7432-2224-5.
* Troy, Gil (2006). " Lawrence, Kansas: University Press of Kansas. ISBN 0-7006-1488-5.
* Olson, Barbara (1999). *Hell to Pay: The Unfolding Story of Hillary Rodham Clinton*. Washington: Regnery Publishing. ISBN 0-89526-197-9.

## Kanpo estekak
AHT Gelditu! Elkarlana

**AHT Gelditu! Elkarlana**, Abiadura Handiko Trenaren (AHT) aurkako Euskal Herriko koordinadora da. Euskal Herriko hamaika sindikatu, mugimendu sozial, talde ekologista, alderdi politiko, udal, kaltetu talde eta norbanako biltzen ditu bere baitan.

2001. urteko martxoaren 15ean sortu zen honako oinarrien gainean:

* Euskal Herrian egiten ari diren AHTren egitasmoekiko (Euskal Y, Nafarroako Korridorea eta TGV) erabateko aurkakotasuna. AHT egitasmo antiekologiko, antisozial, baliabide xahutzaile eta Euskal Herriarentzat ez aproposa da. AHTri onartezin deritzogu eragingo lituzkeen ondorio ekologiko, sozial eta ekonomiko larriengatik, baita nekazaritzari eta lurraldearen orekari eragingo lizkiekeenengatik ere.

* AHTren egitasmoa burutzeko jarraitutako prozeduraren salaketa irmoa. AHTren egitasmoa batere informazio gardentasunik eta parte hartze sozialik gabe ari dira aurrera eramaten. Alde horretatik, AHTrekiko aurkakotasun sozial zabala aintzat hartu eta egitasmoak larriki kaltetuko lituzkeen udalerriei beto eskubidea aitor dakien exijitzen dugu.

* AHTren egitasmoaz harago, instituzioetatik inposatzen ari zaizkigun garraio, lurralde antolaketa eta gizarte ereduak ezbaian jarri eta horien eraldaketa sakona gauzatzeko beharraren aldarrikapena.

Harrezkero, AHT Gelditu! Elkarlanak hamaika ekimen burutu eta beste horrenbeste sustatu ditu: mobilizazioak eta ekintza informatiboak, helegiteen aurkezpena, herri galdeketak… Guztiak ere helburu berari jarraiki: AHTren egitasmoa gelditzea.

AHT Gelditu! Elkarlana AHTren egitasmoak zuzenean kaltetutako herri eta eskualde ia denetan egiten du lan eta ateak zabalik ditu AHTren egitasmoa gelditzeko elkarlanean jardun nahi duen talde nahiz norbanako ororentzat.

## Ikus, gainera 
* AHT
* Euskal Y
* Nafarroako Korridorea
* TGV

## Kanpo estekak 
* AHT Gelditu! Elkarlanaren webgunea
Fernando Fernán Gómez

**Fernando Fernández Gómez** (**Fernando Fernán Gómez** gisa ezagutua), (Lima, Peru, 1921eko abuztuaren 28a - Madril, Espainia, 2007ko azaroaren 21a) espainiar idazle, aktore, gidoilari, zinema zuzendari eta antzerkilaria izan zen. Espainiako Real Academia de la Lenguako kide izan zen 2000ko urtarrilaren 30a, B eserlekuan. 6 Goya irabazi zituen, zuzendari, aktore zein gidoilari moduan.

Bere film ezagunenen artean *Balarrasa*, *El viaje a ninguna parte*, *El abuelo* eta *La lengua de las mariposas* daude.

## Bibliografia 
### Saiakerak 
* *El actor y los demás*. Bartzelona, Laia, 1987.
* *Impresiones y depresiones*. Bartzelona, Planeta, 1987.
* *Historias de la picaresca*. Bartzelona, Planeta, 1989.
* *El arte de desear*. Madril, Temas de Hoy, 1992.
* *Imagen de Madrid*. Madril, El País-Aguilar, 1992.
* *Tejados de Madrid*. Madril, Telefónica de España, 1992.
* *Desde la última fila: cien años de cine*. Madril, Espasa-Calpe, 1995.

### Poesia 
* *A Roma por algo*. Madril, *Poesía Española*ren separata (1954); Madril, Fernán Gómez Arte y Ediciones, 1982.
* *El canto es vuelo*. Madril, Visor, 2002 (poesia osoa).

## Kanpo estekak
John Boyne

**John Boyne** (Dublin, 1971ko apirilaren 30a) idazle irlandarra da.

Hainbat eleberriren zein istorio motzen egilea, ezaguna da batik bat *Pijama marradunaz jantzitako mutikoa* (*The Boy in the Striped Pyjamas* ingelesez) liburuarengatik. Hizkuntza askotarako itzulia, tartean euskarara, 2007an eleberri honen filma egin dute.

## Liburuak 
* *The Thief of Time* (2000)
* *The Congress of Rough Riders* (2001)
* *Crippen* (2004)
* *The Boy in the Striped Pyjamas* ("Pijama marradunaz jantzitako mutikoa") (2006)
* *Next of Kin* (2006)
* *Mutiny On The Bounty* (2008).

## Ikus, gainera 
* Irlandako literatura
* Irlandar ezagunen zerrenda

## Kanpo loturak 
*  Idazlearen webgune pertsonala
Bianditz

**Bianditz** Aritxulegi eta Biandizko mendilerroaren artean dagoen mendia da, Oiartzundik Artikutzara doan bidean. Iparraldean Aiako harria dago eta mendilerro osoari izena ematen dio.

Berezko izena **Harrizko Etxola Gaña** da eta Bianditz 797 m.ko mendixka bat da bere ondoan. Hala ere mendilerro osoari izena ematen dionez izen hori ezagunagoa da.

## Iruditegia 

Irudi:Biandintz eta zaldiak.jpg|Zaldiak Bianditzeko gainan.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Galtzarrieta

**Galtzarrieta** Biandizko mendilerroan eta puntatik gertu dagoen 813 metroko mendia da. Mendi horretatik 400 metrotara baino ez dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Saskatchewan ibaia

**Saskatchewan ibaia** Kanadako ibai nagusienetariko bat da. Bere 1.392 kilometrotako ibilbideak Kanadako Saskatchewan eta Manitoba probintziak zeharkatzen ditu Winnipeg lakura heldu baino lehen. Egiazki ibai-sistema bat da, Ipar Saskatchewan eta Hego Saskatchewan ibaiek osatua, batera 146.100&nbsp;km2-ko arroa dutenak. Arroa Kanadako Zabaldi handietara, Albertako Mendi Harritsuetara eta Estatu Batuetako Montana iparraldera hedatzen da.

Ibaiaren iturria Saskatchewan estatuaren erdian dago, Ipar Saskatchewan eta Hego Saskatchewan ibaien bilgunean. Ibai biak Albertako Mendi Harritsuetako glaziareetan sortuak dira.

Ibai eta izen bereko probintziaren izena (*Saskatchewan*) creezko *kisiskāciwani-sīpiy* hitzetik dator, euskaraz "ibaibide azkarreko ibai" esan nahi duena.

Ipar Saskatchewan ibaia 1.287&nbsp;km luze da, eta Hego Saskatchewan 1.392&nbsp;km luze. Izen bereko probintziaren erdialdean biltzen dira bi ibaiok, Prince Albert hiriaren ekialdean.

## Irudi galeria 

File:Flying over a branch of the Saskatchewan River in Alberta.jpg|Saskatchewan ibaia Albertan
File:Saskatchewan River Crossing.jpg|Ibaigurutzea: Saskatchewan, Mistaya eta Howse ibaiak
File:N saskatchewan river.jpg|Ipar Saskatchewan ibaia Albertan
File:South Saskatchewan near Medicine Hat.jpg|Hego Saskatchewan Medicine Hatetik gertu

## Ikus, gainera 
* Kanadako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Saskatchewan ibai sistema Canadian Council for Geographic Education erakundearen webgunean
Errenga

**Errenga** Biandizko mendilerroan eta puntatik gertu dagoen 794 metroko mendia da, iparraldean. Bere gailurrean Gipuzkoa eta Nafarroaren arteko muga dago. Bianditz eta punta honen artean Mairubaratza dago.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Batwa

**Batwa** edo **Twa**' Afrikako erdialdeko biztanleek osatzen duten etnia bat da, Ruanda eta Burundiko gutxiengo batek osatzen duena. Pigmeo jatorriko eltzegileak izan dira historian zehar.

Twa etniakoak Ruanda osoan barrena bizi dira. Han eta hemen banatuta, isolatuta eta baztertuta bizi dira, eta, itxura guztien arabera, urte gutxian desagertuko dira. 1950eko hamarkadako etnografoen arabera, batwak pigmeoen familiakoak dira. Pigmeoen tankeran buru motza dute, sudur txatoa eta bizkar karratua, eta ez dira ez abeltzaintzan ez nekazaritzan aritzen; etxe soil batekin eta jan pixka batekin konformatzen dira.Gainontzeko pigmeoak ez bezala, ordea, 1,60 metro neurtzera hel daitezke (Kongoko Bambuti pigmeoek 1,40 metro altu dira) eta bizimodu patxadatsu eta egonkorrera jarri dira mendeetan zehar, nomada izateari lagata.

Batwak, ofizioz, eltzegileak dira. Lehengo era zaharrean egiten dituzte eltzeak, eskuz, eta belar eta egur puskak erabiltzen dituzte buztina egosteko. Sukaldeko burruntzaliak, pitxarrak, garraiorako ontziak eta era guztietako tresnak egiten dituzte, eta harro sentitzen dira beste herrikideek tresna horiek beharrezko dituztelako. Baina hutu eta tutsiek ez dituzte batwak beren herrikidetzat hartzen. Ez dute batwekin inolako harremanik izaten eta zeharo baztertzen dituzte: 'Batwak ez dira ruandarrak, batwak batwak besterik ez dira'. Egindako tresnen truke, haragia eta edariak eskuratzen dituzte; horien artean, arkumearen haragia, gainontzeko ruandarrentzat galarazita dagoena.

Ruandarrek ohitura handia dute elkartean jan eta edateko, oso garrantzitsua da berentzat edatekoa lagunekin banatzea. Festak pitxar mordo baten inguruan ospatzen dira, eta eskuz esku pasatzen dituzte edalontziak. Batwek, ordea, aparteko edalontzi batetik edaten dute beti, tutsiak eta hutuak kutsatu ez daitezen. Gaur egun oraindik, txabola kaxkar eta zikin batzuetan bizi dira, denen ikusmiran, denentzat eta denetarako gela bakarra dutela.

Ruandaren historian hiru etniek elkarren beharra izan dute, batez ere, lan banaketari eta baliabideei dagokienez. Hala ere, batwen eta hutuen arteko mesprezua ikaragarria izan da mendeetan zehar. Tutsiek harreman hobea izan dute batwekin. Batwak jaten ematen dienaren zerbitzura bizi dira; horregatik, nahiago dute aberatsen zerbitzura bizi pobreen esanetara baino, eta, horregatik, nahiago dituzte tutsiak hutuak baino. Batwak berehala hasten dira gaizki esaka zuhurraren aurrean, lotsetan uzten dute jendea edozeinen aurrean, inongo konplexurik gabe, lotsagabe bezain zakar. Izaera zeharo lotsagabea eta zabarra dute, nahiz eta, aldi berean, dantzarako eta musikarako artista hutsak izan.

Gaur egun, sistema modernoaren arauen aurrean, gizartean integratu ezinik bizi dira. Ruandako agintariak zintzo saiatu dira ruandar gizartean integratzen, berdintasunean oinarritutako legeen bidez eta integraziorako bide ematen duten politikak erabiliz, baina batwek sufritzen duten bazterketa sekular horrek gutxiengo bat izatera eraman ditu, desagertzeko bidean dagoen gutxiengoa; ez dira Ruandako biztanleriaren %2-ra iristen.

## Kanpo estekak