open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juha Vainio

**Juha Vainio** (Kotka, Finlandia, 1938ko maiatzaren 10a - Gryon, Suitza, 1990eko urriaren 29a) kantautore, eta konpositore finlandiarra izan zen. **Juha Harri "Junnu" Vainio** eta **Juha "Watt" Vainio** ezizenez ere ezagutua izan zen.

## Biografia 
Kotka hirian jaio zen Juha eta txikitatik abestea maite izan zuen. auzokoek ere sarritan eskatzen zioten beren etxeetara kantatzera joateko. Haurra zela bihotzeko gaixotasun kongenitoa diagnostikatu zioten eta 1949an bihotzeko ebakuntza egin zioten, 11 urte baino ez zituela.

1950. hamarkadaren erdialdera hasi zen musikariekin sozializatzen eta hartarako joera handia erakutsi zuen, batez ere Kotka bertako Fennia jatetxeko jazz emanaldietan. Adin txikikoa izan arren bere hitzak aurkezten zizkien musikariei eta hauek pianoa jotzen uzten zioten beren emanaldietan. 1960 urtean Taina Kaukonen ezagutu eta berehala ezkondu ziren, haurdun gelditu baitzen neska. Orduan Helsinkira aldatu ziren eta Juha Lehen Hezkuntzako Yläpää eskolako musika irakasle lanetan hasi zen.

Juha Vainiok ordea musikari izan nahi zuen. Hasieran lagunen musika taldeentzako hitzak egiten hasi zen eta atzerriko abesti ezagunen itzulpenak ere egin zituen finlandierara. 1964an Erkki Liikanen lagunak Finndisc disketxeari aurkeztu eta aurreneko singlea grabatu zuen, *Paras rautalankayhtye*. Pertti Metsärinne-ren orkestran sartu zen eta ondoren bakarkako bideari ekin zion. Lehenengo diska 1972 urtean atera zuen, *Viisari värähtää*, eta bertan zegoen *Kaunissaari* abestia, gerora hainbat alditan grabatuko zuena. Hurrengo urteetan ordea alkoholarekin zuen arazoa larrituz joan zen eta hainbat urte txar pasa ondoren, tartean dibortzioa, 1976an erabat uztea erabaki eta lortu zuen. 1979tik aurrera berriz ere diskak ateratzeari ekin zion.

1990an haurtzaroko bihotz arazoak itzuli ziren eta Suitzako Gryon herrian zuen etxean hil zen 52 urte zituela.

## Diskografia 
* ''Juha 'Watt' Vainio* (1966, singeen bilduma)
* *Juha 'Watt' Vainio ja Reijo Tani* (1968, singeen bilduma)
* *Viisari värähtää* (1972)
* *Tulin, näin ja soitin* (1975)
* *Kansi kiinni ja kuulemiin* (1976)
* *Käyn ahon laitaa* (1979)
* *Albatrossi ja sorsa* (1981)
* *Sellaista elämä on* (1983)
* *Elämää ja erotiikkaa* (1985)
* *Viiskymppisen viisut'' (1991)

## Erreferentziak
Amiga

**Amiga**, 1985ean Commodore konpainia merkaturatutako ordenagailu sail bat izan zen. Saila hau garai hartan sekulako arrakasta izandako 16 eta 32 bit eta 256KB, RAM 1 edo gehiagoko memoria zuten ordenagailuen belaunaldikoa zen, belaunaldi honen barnean Atari ST, eta Apple konpainiaren Macintosh eta Apple IIGS ordenagailuak zeuden.

Merkaturatu bezain laster, Amigak informatikazale eta bereziki bideo-jokozaleen artean sekulako izen ona bereganatu zuen, bereziki bere multimedia ezaugarri bikainak eta grafikoen ikusgarritasuna zirela eta, jokoetarako oso egokia zen ordenagailua bilakatu baizuten, atal honetan garaiko PC eta Macintosh ordenagailuak baina aurreratuagoa zegoen.

## Saila 
* Amiga 500‎
* Amiga 600‎
* Amiga 1000‎
* Amiga 1200‎
* Amiga 2000‎
* Amiga 3000‎
* Amiga 4000‎
* Amiga 4000T‎
* Amiga CD32‎

## Kanpo estekak
King's Quest V: Absence Makes the Heart Go Yonder!

'''King's Quest V: Absence Makes the Heart Go Yonder!''', , 1990eko azaroaren 9an Sierra Entertainment estatubatuar bideo-joko konpainiak merkaturatutako abentura grafiko bat izan zen. King's Quest saileko 5. abentura grafikoa da, gainontzekoak bezala hau ere Roberta Williams bideo-joko diseinatzaileak idatzi eta sortua izan zen.

King's Quest IV: The Perils of Rosella (1988) abentura grafikoaren ondorengoa da, era berean, King's Quest VI: Heir Today, Gone Tomorrow (1992) abentura grafikoak jarraitu zion.

VGA (256 kolore) grafikoak izan zituen saileko lehenbiziko abentura grafikoa izan zen, horrek garai hartarako sekulako grafiko eta irudi harrigarri eta ederrak izatea ahalbideratu zion, gainera orduan oraindik abentura grafiko gutxik eskeintzen zuten VGA bertsioa, horrek merkatuan salmenta handiak eman zizkion.

## Kanpo estekak 
* King's Quest V. Mobygames.com
King's Quest

'''King's Quest'*, , Sierra Entertainment estatubatuar bideo-joko konpainiaren abentura grafiko sail bat da. Roberta Williams bideo-joko diseinatzailea sortu eta idatzi du.

1980an *Wizard and the Princess'' abentura grafikoarekin hasi zen.

## Saila 
* King's Quest I: Quest for the Crown (1984)
* King's Quest II: Romancing the Throne (1985)
* King's Quest III: To Heir Is Human (1986)
* King's Quest IV: The Perils of Rosella (1988)
* King's Quest V: Absence Makes the Heart Go Yonder! (1990)
* King's Quest VI: Heir Today, Gone Tomorrow (1992)
* King's Quest VII: The Princeless Bride (1994)
* King's Quest VIII: The Mask of Eternity (1998)
* King's Quest (2015)

## Kanpo estekak
Tim Schafer

**Tim Schafer** (Sonoma, Kalifornia, 1967ko uztailaren 26a) estatubatuar bideo-joko diseinatzaile eta programatzaile bat da. Batez ere, 1989-2000 artean LucasArts bideo-joko konpainiaren abentura grafiko ezagun asko diseinatzeagatik ezaguna da, tartean *Full Throttle*, *Grim Fandango*, *Psychonauts*, *Brütal Legend* eta *Broken Age*, gainera Ron Gilbert diseinatzailearekin elkarlanean *The Secret of Monkey Island*, ''Monkey Island 2: LeChuck's Revenge* eta *Day of the Tentacle'' abentura grafikoak ere diseinatu zituen, azken hiru abentura grafikoetan Gilbertek argumentuaren alde serioa eta Schaferrek alde txantxazale edo alproja sortu zituztela esan ohi da.

2000an Double Fine Productions bideo-joko konpainia sortu zuen.
Petit-Montrouge

**Petit-Montrouge (55)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Observatoire (14) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 37.230 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Saint-Pierre-de-Montrouge eliza

## Kanpo estekak
Esther Arizmendi

**María Esther Arizmendi Gutiérrez** (Madril, Espainia,  – Madril, Espainia, 2017ko azaroaren 19a) abokatua eta legelaria zen. Ustelkeriaren aurkako Espainiako Gobernuaren Gardentasun eta Gobernu Onaren Kontseiluko lehen lehendakaria izan zen.

## Bizitza 
1973an Zuzenbideko ikasketak hasi zituen Madrilgo Complutense Unibertsitatean eta 1978an lizentziatu zen. 1981an Administrazio Orokorreko teknikari eta Tokiko Administrazioko goi-teknikari tituluak lortu zituen oposizio bidez. 1982an, oposizioz orobat, Estatuko Administrazio Zibileko goi-teknikari kargua erdietsi zuen.

2014ko azaroaren 12an, Espainiako Gobernuak ustelkeriaren aurka egiteko sortutako Gardentasun eta Gobernu Onaren Kontseilua izeneko erakundeko lehendakari izendatu zuten Arizmendi.

Madrilen hil zen, 2017ko azaroaren 19an.

## Erreferentziak
Kiuitxa

**Kiuitxa** (kitxuatik: "kiwicha"), amarantoen generoko landare espezie belarkara jangarri bat da. Landarearen atal bat baino gehiago jaten da, besteak beste hostoak eta haziak, eta sarri erabiltzen da janari gisa Indian eta Hego Amerikan. Jatorriz amerikarra da.

Zurtoina 2 metro artekoa izan daiteke heldutasunean, baina zenbait aldaera txikiagoak dira. Adarrak, zilindrikoak direnak, landarearen oinarrian bertan hasi daitezke, aldaeraren arabera. Sustrai nagusia laburra da eta bigarren mailako sustraiak beherantz zuzenduta daude. Loreak zurtoin nagusian sortzen dira, eta zenbait kasutan infloreszentziek 90 zentimetro neurtzen dute. Infloreszentzien kolore gorri bizia betazianinari zor dio.

Landarea erraz moldatzen da ingurune askotara, C4 fotosintesia egiten du, azkar hazten da eta ez du mantentze lan askorik behar.

Jatorriz 1.400 eta 2.400 metro arteko garaieran hazten da, baina gaur egun beste toki askotan ere bizi da.

Badaude apaingarri izateko hazten diren antzeko beste amaranto espezie batzuk, adibidez *Amaranthus cruentus*.

## Kanpo estekak
Moon Palace

***Moon Palace*** 1989an Paul Benjamin Auster eleberrigile estatubatuar ezagunak idatzitako eleberria da.

## Laburpena 
Liburuaren protagonista Marc Stanley Fogg da, honek bere osaba Victor-ekin hezi zen, bere aitaren informazioa ez zeukalako eta bere ama berak 11 urte zituenean hil zelako. Marco bizitza on bat zeukan, baina bere osaba hil zenean, soilik berak utzitako liburuak eta klarinetea gelditu zitzaion herentzia moduan. Marco etxean bizirauteko diru gutxi gelditzen zaio, beraz hilabete askotan zehar bere bizi kaliatean murrizketak egin arren, kalean bizitzea soilik geratzen zaio, txirotasun eta bakardadean eroriz. Poki-poliki, kaleko bizitzara ohitzen da, eta Central Park-en alokatzen da, parke lasai bat delako. Hilabeteak pasata eta Marco gero eta txarrago egonez, Zimmer eta Kitty Wu (Zimmer Marcoren laguna zen), kaletik erreskatatzen diote.
Honen ostean, asteak pasatzen ditu Zimmer-en etxean sendatzen eta dirua lortzeko aukera ikusten duenean, saintzaile moduan lan egiten du, Thomas Effing-ren etxean barne-laguntzaile moduan. Effing marrazkilari elbarri zahar bat da, eta Marco berarekin pasatzen duen denboran zehar Effing bere bizitzaren inguruko istorioa kontatzen dio. Istorio honen bitartez bizi izandako kuriositatezko bizitza kontatzen dio, eta Marco bere bizitzarekin erlazioa daukan informazioa ezagutzen du.

## Pertsonaia nagusiak 
- Marco Stanley Fogg: postmodernitatearen pertsonai ohikoa kontsideratzen da. Pertsona ona, umila, eta inteligentea da. Liburuan zehar gizartean bizirauteko burutzen dituen gauzak eta bizitzen dituen esperientziak ikusi dezakegu.

- Thomas Effing “Julian Barber”: marrazkilari elbarri zahar bat da, gurpil aulki batean doa eta itsua den gizona ere bada. Nahiko berezia den pertsona da, askotan umore txarrean dago eta laguntzen dioten pertsonekin ordaintzen du.

- Solomon Barber: Effing-ren semea da, gizon jatorra eta sentibera. Fisikoki gorputz oso lodia du.

- Kitty Wu: Marc-ren neska laguna da. Oso emakume jatorra eta eskuzabala da. Musika asko gustatzen zaio eta oraindik gaztea denez, bizitza bizi nahi du, seme-alaba eduki gabe.

## Kanpo estekak
José Manuel Maza

**José Manuel Maza Martín** (Madril, Espainia, 1951ko urriaren 23a - Buenos Aires, Argentina, 2017ko azaroaren 18a) espainiar magistratu, kriminologo eta idazlea zen. 2016ko azaroaren 25etik bere heriotzera arte Espainiako Estatuko Fiskal Nagusia izan zen.

Madrilgo Complutense Unibertsitatean Zuzenbidean eta Historian lizentziatu zen. Horrez gain, kriminologian diploma lortu zuen. 1975ean sartu zen Ibilbide Judizialean eta 1978an Ibilbide Fiskalean.

2016ko azaroaren 25ean Espainiako Ministroen Batzordeak Maza Estatuko Fiskal Nagusi izendatu zuen.

Buenos Airesera Iberoameriketako Ministerio Publikoen Elkartearen bileran parte hartzera joana zela hil zen 2017ko azaroaren 18an infekzio baten ondorioz. Luis Navajasek, Auzitegi Goreneko fiskal tenienteak, ordezkatu du behin-behinean Maza fiskala zena.

## Erreferentziak
Luzia Goñi

**Luzia Goñi Olias** (Aizarotz, Basaburua, 1928ko abenduaren 13a - Tirapu, 2020ko martxoaren 22a) zaletasunez bertsolaria eta lanbidez sukaldaria izan zen. Euskararen alde lan eskerga egindako emakumea.

## Bizitza 
Luzia Goñi Basaburuko Gartzarongo bentetan sortu zen, Aizarotzen. Zortzi urterekin hasi zen herriko eskolan, ondoren Erbitiko eskolara pasatu zituzten. Gazte zelarik Gipuzkoara joan zen lanera, zerbitzari hasieran, eta hainbat jatetxetan sukaldari gero. Han ezkondu zen, eta seme-alabak txikiak zirela Iruñera joan zen senarra han utzita, Nafarroako eta Gipuzkoako hainbat tokitan bizi eta gero, laurogeiko hamarkadatik aurrera Iruñean bizi izan zen. Berezko estiloa duen talogile da, eta garai batean herriz herri joaten zen bere furgonetan taloak prestatzera.

### Bertsolari ibilbidea 
Gaztetatik izan zuen bertsotarako zaletasuna. Alargundu zelarik hasi zen bertsogintzan eta ehunka bertso idatziren egilea izan zen. Aspaldiko eta egungo gai eta gertakarien kronika ederrak dira Luziaren lanak. Bere garaiko emakume gehien-gehienen antzera, plaza publikoan jarduteko aukerarik ez zuen izan azken urteak arte. Hainbat eta hainbat herritako festa eta ekitalditan parte hartu du bertsoak prestatu eta haietan kantatzen. Iruñeko kaleetan ere ibilia da bertsoak kantatzen.

2017ko Nafarroako Bertsolari Txapelketako finalean, txapela jantzi zion Julio Sotori, Nafarroako Bertsolarien Elkarteak bertsolaritzari ekarpen isila egin dioten emakumeei omenaldia egin nahi izan zien.

2020an ETBko Hitzetik Hortzera programan parte hartu zuen bere bizitza eta bertsolari ibilbideari buruzkoak kontatzen.

### Euskaltzalea 
Euskalerria Irratian ere aritua da kolaboratzaile, kronikak egiten eta bertsoak abesten. Iruñeko Udalaren Euskarazko Sormen Tailerretan, irakasle jardun zuen Goñik sukaldaritza-ikastaroetan.

### Heriotza 
2020ko martxoaren 22an zendu zen, Tirapuko bere etxean zegoela.

## Errekonozimenduak 
* 2019an Nafarroako 14 emakumek euskararen alde eginiko lana azaleratzeko erakusketa ikusgai jarri zuten Iruñeko Kondestablearen jauregian, Iruñeko Udaleko Euskara Zerbitzuak eta Berdintasun Alorrak, haien artean Luzia Goñi.

## Omenaldiak 
thumb|250px|Luzia Goñini omenaldia
* 2023ko abenduaren 10ean omenaldia egin zioten bere jaiolekuan eta Kultur Etxeari Luzia Goñi izena jarri zioten. Basandereok taldeak antolatu zuen omenaldi eguna, Luzia Goñiren familiarekin eta Aizarozko herriarekin elkarlanean. Bere bertso musikatuak izan ziren goizean Joana Ziganda eta Ekain Alegreren eskutik. Bazkari jendetsua izan zen gero, eta, arratsaldean, Luziaren bideo baten proiekzioaren ostean, bertso saio ederra eman zuten Alazne Untxalok, Maialen Lujanbiok eta Saioa Alkaizak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Luzia Goñi-Bertsoen punk artisaua. Gorka Erostaberen testua Bertsolari aldizkaria, 2020.11.24

* Armiarma.eus: Luzia Goñiren bertso idatziak
La Barraca (antzerki taldea)

thumb|300px|La Barracaren kartela.
**La Barraca** Espainiako Gerra Zibila aurretik, 1931an, sortutako unibertsitate-antzerki taldea izan zen. Talde ibiltaria zen, hau da, herriz herri ibiltzen zen eta haren orientazioa herrikoia zen. Taldea Eduardo Ugarte eta Federico García Lorcaren zuzendaritzapean zegoen. Helburu nagusia estatuko zonalde baztertuetara kultura eta antzerki klasikoa eramatea zen. Proiektu hau "Teatro del Pueblo" izeneko beste paralelo bat ezagutu zuen, beste hau Alejandro Casonaren zuzendaritzapean. Bata zein bestea Giner de los Ríosen aurrekariak jarraituz, Manuel Bartolomé Cossíok sortutako Misio Pedagogikoen ondorioak ziren. Antzeko beste proiektu bat, hau ere Espainiako Bigarren Errepublikan ere Valentzian Max Aubek antolatu zuena izan zen, "El Buho" izan zen, hau ere antzerki unibertsitarioaren ildoan.

## Taldea 
Taldea kamioiez mugitzen zen. Ibilgailuak Espainiako Gobernuak jarritakoak ziren, Departamento de Instrucción Pública zelakoarenak, alegia. Taldean aritzen ziren asko ta asko dohainik egiten zuren. Taldeko gizonek lanjantzi urdin bat jazten zuten; emakumeek, aldiz, lepo zuriko soineko urdinak. Lanak partaideen artean banatuta bazeuden ere, guztiek denetatik egiten zuten; adibidez, materialak kamioietan igo, dekoratutak montatu eta desmontatu, publizitatea... aktoreek beraiek egiten zuten.

### Antzezlariak 
:**Zuzendariak**
* Federico García Lorca
* Eduardo Ugarte
* Manuel Altolaguirre (Gerra Zibilean)
* Miguel Hernández (Gerra Zibilean)
**Eszenografoak eta figurinistak**
* Norah Borges
* José Caballero
* Ramón Gaya
* Eduardo Ródenas
* Santiago Ontañón
* Manuel Ángeles Ortiz
* Benjamín Palencia
* Alfonso Ponce de León
* Alberto Sánchez Pérez
:**Aktore nagusiak**
* Pilar Aguado Rodríguez
* Germán Bleiberg
* Rafael Calvo Revilla
* María Carmen García Lasgoity
* Isabel García Lorca
* Emilio Garrigues
* Jacinto Higueras Cátedra
* Modesto Higueras Cátedra
* Diego Marín
* Juan Antonio Morales
* Arturo Sáenz de la Calzada
* Luis Sáenz de la Calzada
* Luis Felipe Vivanco
* Álvaro Custodio

## Euskal hiritarrak La Barracan 
* Eduardo Ugarte
* Arturo Sáenz de la Calzada
* Luis Sáenz de la Calzada

## Errepertorioa 
Sortu zenetik Gerra Zibilarekin aktibitateak utzi arte, 13 antzerki-lanak 74 herrietan eskaini zituen La Barracak.
* Entremésak: (Lope de Ruedaren "El país de Jauja") eta Juan del Enzinaren *Égloga de Plácida y Victoriano*.
* Miguel de Cervantesen *El retablo de las Maravillas* eta *La guarda cuidadosa*, *La cueva de Salamanca* bezelako entremesak.
* Calderón de la Barcaren *La vida es sueño* eta *El gran teatro del mundo*.
* Lope de Vegaren *Fuenteovejuna*, *La dama boba* eta *El caballero de Olmedo*.
* Tirso de Molinaren *El Burlador de Sevilla*.
* Antonio Machado eta Lope de Vegaren testuekin *Fiesta del Romance* antzezlana.
* Charles Ferdinand Ramuzen *Historia del soldado*, Stravinskiren musika. Hau lan garaikide osoa bakarra izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Youtuben ikus daitekeen film labur historikoa.
* La Barracaren irudiak BBC News-en.
* :La Barracari buruzko informazioa Lorgaren artxibategian.
Txeroki (argipena)

**Txeroki** izenak adiera zenbait ditu:
* Txeroki ipar amerikako amerindiar herri bat.
* Garikoitz Aspiazu, ETAkidearen ezizena.
* *Txerokee* idatziagatik ahoskera bera duen diskoa, Mikel Laboaren omenezkoa.
Borut Pahor

**Borut Pahor** [ˈbóːɾut ˈpàːxɔɾ] (Postojna, Eslovenia, 1963ko azaroaren 2a) esloveniar politikaria da. Esloveniako presidentea izan zen 2012ko abenduaren 22tik 2022ko abenduaren 22ra. Aurretik, 2008ko azaroaren 21etik 2012ko otsailaren 10era herrialdeko lehen ministroa izan zen.
Saint-Lambert (Paris)

**Saint-Lambert (57)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Vaugirard (15) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 57.229 biztanle zituen.

Auzoak izena bertan dagoen Saint-Lambert de Vaugirard elizari zor dio.

## Ondarea 
* Saint-Lambert de Vaugirard eliza
* Notre-Dame-de-la-Salette eliza
* Square Saint-Lambert
* Camille-Sée lizeoa
* Paris Expo Porte de Versailles

## Kanpo estekak
Necker (Paris)

**Necker (58)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Vaugirard (15) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 46.932 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Jardin Atlantique
* Saint-Bernard-de-Montparnasse kapera
* San Joan Bautista Lasallekoaren eliza
* San Serafin Sarovekoaren eliza
* Postaren Museoa
* Bourdelle Museoa
* Jean Moulin Museoa
* Pasteur Museoa

## Kanpo estekak
Gregorio López Irasuegi

**Gregorio López Irasuegi** (Izurtza, 1946ko apirilaren 22 – 1988ko abenduaren 26a) bizkaitar politikari eta ETAkidea izan zen.

1960an ETAn sartu zen eta 1969ko urtarrilaren 5ean Xabier Izko de la Iglesiarekin batera Gregorioren emaztea, Arantza Arruti Iruñeko gartzelatik ateratzen ahalegindu zen. Ekintza txarto atera zitzaien (Gregoriok birikan tiro bat jaso zuen) eta bertan atxilotu zituzten. Puerto de Santa María gartzelara bialdu zuten matxinada militarra egotzita eta, honen ondorioz, hamar urteko gartzela zigorrera kondenatuz. Beranduago Burgosko prozesuan 30 urteko kartzela zigor gehigarria jaso zuen.

Zortzi urte gartzelan egon eta gero, 1977ko amnistiaren ondorioz kalera atera zen.

## Gartzela eta gero 
Euskal Herrira itzuli eta gutxira, beste batzuekin batera (besteak beste Francisco Letamendia "Ortzi"rekin) EIA sortu zuen. Politikoki, tarte labur batean Euskadiko Ezkerraren inguruan ibili bazen ere, geroago Herri Batasunaren alde lerratu zen eta, besteak beste, 1978ko azaroan alderdi honen aldeko mitin batean hitz egin zuen Lopez Irasuegik.

42 urte zituenean Enekurin hilda agertu zen. Batzuek kotxe istripu baten ondorioz hil zela esan zuten eta, beste batzuek, bihotzekoak jota hil zela. Hala eta guztiz, eta besteak beste gerra zikinaren teoriak azaleratu baziren ere, hiltzearen arrazoia ez zen argitu. Arantza Arrutiren arabera, Lopez Irasuegi "Dostoievskiren pertsonaia bat bezala hil zen: (ezinegon politikoen ondorioz) etsita, Artxandako belardi batean etzan zen, hotzak hil arte".

## Erreferentziak
Andrzej Duda

**Andrzej Sebastian Duda** ; Krakovia, Polonia, 1972ko maiatzaren 16a) poloniar politikaria da, Poloniako presidente 2015eko abuztuaren 6tik 2025eko abuztuaren 6ra.
Saint-Michel

**Saint-Michel** (eusk.: 'San Migel') hainbat quebectar eta frantziar udalerri eta herrien toponimoa da.

## Quebec 
* Saint-Michel, udalerria.
* Saint-Michel, Montrealgo barrutia.
* Saint-Michel, Trois-Rivièresko auzoa.
* Saint-Michel-Archange, Quebec Hiriko auzoa.
* Saint-Michel-Archange, Gaspésie–Îles-de-la-Madeleineko herria.
* Saint-Michel-de-Bellechasse, Chaudière-Appalachesko udalerria.
* Saint-Michel-de-Mistassini, Saguenay–Lac-Saint-Jeango herria.
* Saint-Michel-de-Napierville, herria.
* Saint-Michel-de-Rougemont, Ekialdeko Montérégieko herria.
* Saint-Michel-des-Saints, Lanaudièreko udalerria.
* Saint-Michel-de-Squatec, Bas-Saint-Laurenteko udalerria.
* Saint-Michel-Station, herria.
* Saint-Michel-de-Vaudreuil, antzinako udalerria.
* Saint-Michel-des-Vieilles-Forges, Mauricieko herria.
* Saint-Michel-de-Wentworth, Laurentidesko herria.
* Saint-Michel-d'Yamaska, Ekialdeko Montérégieko herria.

## Frantzia 
* Saint-Michel, Aisneko udalerria.
* Saint-Michel, Ariègeko udalerria.
* Saint-Michel, Charenteko udalerria.
* Saint-Michel, Garona Garaiko udalerria.
* Saint-Michel, Gersko udalerria.
* Saint-Michel, Héraulteko udalerria.
* Saint-Michel, Loireteko udalerria.
* Saint-Michel, Eiheralarre Nafarroa Behereko udalerriaren frantses izena.
* Saint-Michel, Tarn eta Garonako udalerria.
* Mont-Saint-Michel, Mancheko udalerria.
* Saint-Michel-Chef-Chef, Loirako udalerria.
* Saint-Michel-d'Aurance, Ardècheko udalerria.
* Saint-Michel-de-Bannières, Loteko udalerria.
* Saint-Michel-de-Boulogne, Ardècheko udalerria.
* Saint-Michel-de-Castelnau, Girondako udalerria.
* Saint-Michel-de-Chabrillanoux, Ardècheko udalerria.
* Saint-Michel-de-Chaillol, Alpe Garaietako udalerria.
* Saint-Michel-de-Chavaignes, Sartheko udalerria.
* Saint-Michel-de-Dèze, Lozèreko udalerria.
* Saint-Michel-de-Double, Dordoinako udalerria.
* Saint-Michel-d'Euzet, Gardeko udalerria.
* Saint-Michel-de-Feins, Mayenneko udalerria.
* Saint-Michel-de-Fronsac, Girondako udalerria.
* Saint-Michel-de-Lanès, Audeko udalerria.
* Saint-Michel-de-la-Pierre, Mancheko udalerria.
* Saint-Michel-de-Lapujade, Girondako udalerria.
* Saint-Michel-de-Llotes, Ekialdeko Pirinioetako udalerria.
* Saint-Michel-de-Maurienne, Savoiako udalerria.
* Saint-Michel-de-Montaigne, Dordoinako udalerria.
* Saint-Michel-de-Rieufret, Girondako udalerria.
* Saint-Michel-de-Vax, Tarneko udalerria.
* Saint-Michel-de-Veisse,Creuseko udalerria.
* Saint-Michel-de-Volangis, Cherrko udalerria.
* Saint-Michel-en-Beaumont, Isèreko udalerria.
* Saint-Michel-en-Grève, Côtes-d'Armorreko udalerria.
* Saint-Michel-l'Observatoire, Proventza Garaiko Alpeakko udalerria.
* Saint-Michel-Loubéjou, Loteko udalerria.
* Saint-Michel-Mont-Mercure, Vendéeko udalerria.
* Saint-Michel-sous-Bois,Pas-de-Calaisko udalerria.
* Saint-Michel-sur-Loire, Indre eta Loirako udalerria.
* Saint-Michel-sur-Orge, Essonneko udalerria.
* Saint-Michel-Tubœuf, Orneko udalerria.

Gainera, auzo hauek:
* Saint-Michel, Parisen.
* Saint-Michel, Bordelen.
Javel (Paris)

**Javel (60)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Vaugirard (15) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 54.381 biztanle zituen.

## Ondarea 
* André-Citroën parkea
* Square Violet
* San Kristobal Javelgoa eliza
* San Nino eliza ortodoxoa

## Kanpo estekak
Rumen Radev

**Rumen Georgiev Radev** () (Dimitrovgrad, Bulgaria, 1963ko ekainaren 18a) bulgariar politikari eta militar da. Bulgariako presidentea izan zen 2017tik 2026ra.

## Kanpo estekak
Alexander Van der Bellen

**Alexander Van der Bellen** [ˌalɛˈksandɐ fan dɛɐ̯ ˈbɛlən] (Viena, Austria, 1944ko urtarrilaren 18a) austriar politikari, ekonomialari eta gaur egungo Austriako presidentea da, 2017ko urtarrilaren 26tik.
János Áder

**János Áder** ( ahoskatua; Csorna, 1959ko maiatzaren 9a) hungariar abokatu eta politikaria da.  Hungariako presidentea izan zen 2012ko maiatzaren 10etik 2022ko maiatzaren 10era.

## Kanpo estekak
Marie-Louise Coleiro Preca

**Marie-Louise Coleiro Preca** (Qormi, Malta, 1958ko abenduaren 7a) maltar politikari da eta 2014ko apirilaren 4tik 2019ko apirilaren 4ra Maltako presidentea zen.
Faszitis nekrosatzaile

**Faszitis nekrosatzailea** faszian eta azalpeko ehun zelularrean zehar hedatzen den infekzio larria da, gorputzeko ehun bigunen heriotza edo nekrosia eragiten duena . Oso azkar hedatzen den infekzioa da, sarritan heriotza dakarrena, eta gorputz-adarrak, batez ere, kaltetzen ditu.

Gangrena mota honek larruazaleko zaurietan, erreduretan edo traumatismoetan du iturburua. Garbitu edo desinfektatu gabeko zauriak oso aproposak dira faszitisa sortzen duten bakterioak ehun konektibora irits daitezen eta faszia infektatu dezaten. Herriko hizkeran bakterio hauei "haragijaleak" deritze.

Gaitzak pertsona immunogutxituak jotzen ditu batik bat, hots, immunitate-sistema ahula dutenak edota gaixotasun kronikoak dituztenak (diabetesa, adibidez).

## Etiologia 
Bakterio askok parte hartu dezakete infekzio larri honetan. Ohikoenak A taldeko estreptokokoak (Streptococcus pyogenes) eta Staphylococcus aureus dira, baina enterobakterio batzuk (E. coli, Enterobacter, Klebsiella...) eta Clostridium eta Bacteroides bezalako anaerobioak ere egon daitezke. Sarritan infekzio polimikrobiarra da, hots, bakterio bat baino gehiago dago gaitzaren atzean.

## Sintoma klinikoak 
Zauria sortu den tokian min handia, berotasuna, hantura eta gorritasuna agertzen dira, sukarrarekin batera. Hauek lehenengo sintomak dira, zauria agertu eta lehenengo 24 ordutan agertzen direnak. Infekzioa oso azkar zabaltzen da. Gero, ehunen nekrosia azaltzen da: mina desagertzen da (nekrosiak azalaren azpiko nerbioak apurtzen ditu) eta kaltetutako gorputzeko arean babak, ilun edo more koloreko mantxak, gangrena, gasa eta edema ere agertzen dira. Septizemia ohikoa da.

## Diagnostikoa eta tratamendua 
Faszitis nekrosatzailea hilkortasun handiko gaitza da (%25-%45)  eta diagnostiko goiztiarra ezinbestekoa da, tratamendua lehenbailehen ezartzeko.

Zauri edo traumatismo baten osteko sintomatologiak asko laguntzen du gaitza antzemateko. Odol-analisi batean leukozitosi agertzen da, eta exudatuaren behaketa mikroskopikoan bakterio ugari.

Tratamenduari dagokionez, antibiotikoak eta kirurgia erabiltzen dira. Antibiotikoak zain barneko bidetik aplikatzen dira, eta bat baino gehiago erabiltzen da (bankomizina, penizilina, gentamizina...) ahalik eta bakterio gehien hiltzeko (gogoratu infekzio polimikrobiarra izan ohi dela). Kirurgia ezinbestekoa da hildako ehunak kentzeko eta infekzioaren hedadura mozteko. Kasu larrienetan kaltetutako gorputz-adarraren anputazioa behar da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Done Mikel eliza (Labraza)

**Done Mikel eliza** Arabako Labraza herriko eliza nagusia da (Oion). Eraikina XV. mendean hasi zen; dena dela, elizaren barrualdean, Erdi Aro osteko pontea dago, kopa lisoa eta fuste zilindrikoa dituena.

## Historia 
Eliza hau XV. eta XVI. mendeetan egin zen, hiribilduko harresiko zati bat erabiliz elizaren iparraldeko horma egiteko. Tenpluko oinplanoa aretokoa da, eta haren burualdea oktogonala da. Baoak eta arkuak puntu erdikoak edo zorrotzak dira eta hegoaldeko fatxadan daude. Tenpluaren eraikuntza, bestetik, dataren ondorengo zenbait eraikin ditu:
* Sakristia, XVI. mendekoa, burualdearen hegoaldeari itsatsita; pentagono oinplanoa du eta laranja erako gangaz estalita dago.
* Dorrea, XVIII. mendekoa; kanpandorre poligonala du.
* Koroko luneta ganga eta nabeko sabai lisoa, XIX. eta XX. mendeetakoak.
 
## Galeria 

Labraza - Iglesia de San Miguel 03.jpg|Klaustroa.
Labraza - Iglesia de San Miguel 05.jpg|Dorrea.
Labraza - Iglesia de San Miguel 14.jpg|Barruko ikuspegia.
Labraza - Iglesia de San Miguel 23.jpg|Erdi Aro ondoko bataiarria.
Labraza - Iglesia de San Miguel 17.jpg|Koroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Lizana

**Jose Maria Lizana de la Hormaza** (Durango,  – Anberes, ), Casa Torreko VII. markesa, bizkaitar politikari kontserbador eta idazlea izan zen. Madrilgo Unibertsitatean zuzenbidea ikasi arren, kazetaritzari ekin zion, *El Noticiero Bilbaíno* eta *La Juventud Católica de Bilbao* egunkarietan.

Unión Liberal alderdiaren kidea, 1890 eta 1891 artean Bilboko alkatea izan zen. 1891 eta 1911 artean diputatu hautatu zuten.

Enpresaburu gisa, Durangaldean industria-elkarte berriak sortu edo haietan parte hartu zuen, hala nola Peñaflor meatzari-konpainia, Vediako paper-fabrika, La Flecha iltze mekanikoen enpresa, Vediako Electra  eta Euskariako edo Zornotzako torloju-fabrika.

## Lanak 
* *Recuerdos.*
* *Cartas a un obrero.*
* *Cartas irlandesas y húngaras por D. José María de Lizana precedidas de una carta vascongada de D. Antonio de Trueba. Lizana Hormaza, José María de *
* *Conciertos económicos.*
* *El cardenal Newman.*

## Erreferentziak
Eduardo Victoria de Lezea

**Eduardo María Victoria de Lezea Arana** (Bilbo,  – *ib.*, ) bizkaitar politikari liberal eta abokatua izan zen. Federico Victoria de Lezearen semea, Madrilen zuzenbidea ikasi zuen. Sociedad Bilbainaren presidentea, hiru aldiz hautatu zuten jaioterriko alkate. 1890ean senatari eta hurrengo urtean diputatu hautatu zuten.

## Erreferentziak
Federico Victoria de Lezea

**Federico Victoria de Lezea Mazarredo** (Markina,  – Bilbo, ) bizkaitar politikari liberala izan zen. 1821 eta 1826 artean Bergarako Errege Mintegian ikasi zuen. Bizkaiko Ahaldun Nagusiaren karguan jardun ostean (1839-41), 1845ean Bilboko alkate kargua hartu zuen. Senatari eta diputatu ere hautatu zuten.

## Erreferentziak
Carlos Sáenz de la Calzada

**Carlos Sáenz de la Calzada Gorostiza** (Labraza, Araba, 1917ko otsailaren 9-1995) euskal hiritarra, biologoa eta geografoa, frankismoak irabazi zuenean erbesteratu behar izan zen. Arturo Sáenz de la Calzada arkitektoaren anaia zen.

## Biografia 
Errioxako odontologo eta albaitero baten semea Arabako Labrazan jaio zen; amaren familia hangoa zen, Goroztiza familia alegia. Lehenengo ikasketak Leónen egin zituen zeren eta haren aitak bertako albaitaritza eskolan irakasten baitzuen. 1920. hamarkadan Madrilgo Unibertsitatera Natur Zientziak ikastera joan zen. 17 urte zituelarik intsektu mota berri bat deskubritu zuen, *Calzadae* izena hartu zuten hemiptero heteropteroak. Horri eskere Historia Naturalaren Espainiako Elkartean sartu zen.

Gerran, errepublikano konbentzitua izanik eta armada arruntean ezin izan zuela sartu ikusita, aireko armadara sartu zen. Sobietar Batasunera pilotu bezala ikastera bidalia izan zen baina han arazo franko izan zituen, estalinismoaren pentsamendu bakarra onartu ez zuelako. Gerra-kontseilua eta espetxea sufritu zuen. Azkenik, Espainiako Moskuko enbaxadoreak haren askapena lortu zuen. Berriro ere penintsulan, Brigada Internazionalekin Ebroko guduan ibili zen; bere brigadako gehienak hantxe hil zituzten, bakarrek hogei inguru salbatu baitziren. Gerran ibili ondoren, bere anaia Arturorekin batera Sinaia itsasontzian Mexikora ihes egin zuen.

Veracruz hiri mexikarrera ekainaren 13an heldu zen. Han, hasiera batean, zrbitzari lana egin zuen baina laster kultura munduan aritu zen, hasieran *Revista América* aldizkarian lan egiten. 1940. hamarkadan Perura joan han bere arreba Pilar baitzen. Perun geografia ikasketak egin zituen. Hamarkada amaieran Mexikora itzuli zen eta UNAMeko Geografia Kolegioan hasi zen lanean. Ondoren, Sinaloan, Mochien Prestaketa Eskola sortu zuen. Bizitza osoa irakaskuntzari eta ikerketari eman zion; azpigarriak dira geografia medikoan egin zituen lanak zeintzuetan biologia ere aplikatu zuen. Casa Máxima de Estudios Mexicanos zelakoaren ordezkaria UNESCOn izan zen. Hainbeste esfortzuen truke sari ugari jaso zuen.

## Obra 
* *La geografía médica en México a través de la historia*. 1971.
* *Ciencias y humanidades en la enseñanza media*
* *Hidrología médica y general del estado de Michoacán*.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Datu biografikoak.
* :David Mota Zurdoren artikulua.
## Ikus, baita ere 
* Arturo Sáenz de la Calzada
Väinö Linna

**Väinö Linna** (Urjala,  - Kangasala, ) finlandiar idazle eta hizkuntzalari bat izan zen, gerra osteko nabarmenetakoa.. Ezaguna egin zen batez ere bere hirugarren eleberriari, *Gudari ezezaguna* () (1954) eta bere * Hemen, Iparrizarraren azpian* trilogiari esker () (1959, 1960 eta 1962). Liburu horietan soldadu arruntek gerrarekin aurrez aurre jartzerakoan izaten duten erreakzioa deskribatu zuen egileak. 1963an Batzar Nordikoaren Literatura sari nagusia irabazi zuen.

## Lanak 
* *Päämäärä*, Porvoo 1947
* *Musta rakkaus*, Porvoo 1948
* *Messias*, 1949–1953 (argitaratu gabea)
* *Tuntematon sotilas*, Porvoo 1954
* *Täällä Pohjantähden alla*, 1–3, Porvoo 1959, 1960, 1962
* *Oheisia*, Porvoo 1967
* *Murroksia*, Helsinki 1990
* *Kootut teokset I–VI*, Helsinki 2000
* 

## Erreferentziak
Parisko Euskal Etxea

**Parisko Euskal Etxea**, ofizialki **Pariseko Eskual Etxea**, Frantziako Île-de-France departamenduko Saint-Ouen udalerrian dagoen euskal etxe bat da, Paris hiriburuko iparraldeko mugatik kilometro batera.

## Historia 
Gaur egun Parisko eskualdean 30.000 euskaldun edo euskaldunen ondorengoak bizi dira. 1920ko hamarkadatik aurrera Ipar Euskal Herritik -multzo handitan- lehen euskaldunak Parisera abiatu ziren. 1928. urte aldean Eskualduna elkartea izan zen bertan eraturiko lehen giza-multzoa. Haren arioan hasi zen eratzen Eskual Etxea 1953. urtean.

Anartean, Hego Euskal Herriko euskal erbesteratuak eta lan bila joandakoak Euskal Diaspora osatzera pasa ziren. 1980az geroztik Paris aldatzen hasi zen, baita euskaldunen bizimodua ere.

47 urtez egoitza Parisko Passy (14) barrutian egon ondoren, 2003an gaur egungo Saint-Ouen udalerriko egoitzan ezarri zen.

Hiru euskal belaunaldi ezagutzen dira Parisen. Bigarren belaunaldiaren seme-alabek beste gisa batez begiratzen diote geroari. Eskual Etxea izan da historikoki euskaldunen bilgune eta erreferente nagusia. Oraindik ere 3.000 lagun mugitzen dira bere inguruan.

## Baliabideak 
## Jarduerak 
## Munduko Euskal Etxeen mapa 
[[Fitxategi:Munduko_euskal_etxeak_-_Mapa_-_Wikidata_-_2025.png|erdian|thumb|380x380px|Ikus Munduko euskal etxeen mapa interaktiboa (Wikidatako datuekin, 2025)]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal etxeak
* Euskal diaspora

## Kanpo estekak 
* Parisko Euskal Etxea    
* Parisko Euskal Etxea eta Parisko Euskal Diasporari buruzko artikulua. Argia.eus
Arg-e Bam

**Arg-é Bam** () Irango Kerman probintziako Bam hirian dagoen gotorleku bat da. Munduko adobezko eraikin handiena da. 2004an UNESCO erakundeak Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

K.a. 500. urtea aurretik jada Zetaren Bidean eraikia izan zen, eta 1850. urtera arte biztanleak izan zituen. Urte honetan abandonatu izanaren arrazoia ezezaguna da.

Eraikin osoa gotorleku erraldoi bat zen, bere erdigunean zitadela zegoelarik, baina zitaldeak duen ikuspegi ikusgarria dela eta, gotorlekuak Bameko Zitadela izena jasotzen du.

2003ko abenduaren 26an lurrikara batek zitadela suntsitu zuen, bai eta Bam udalerria eta inguruko eraikin asko ere. Handik egun gutxira, Muhammad Khatami irandar presidenteak berreraikia izango zela iragarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arg-é Bam, UNESCOren webgunea 
* Webgunea, irudiekin
Auteuil (Paris)

**Auteuil (61)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Passy (16) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 67.967 biztanle zituen. Bois de Boulogne berdegunea eta Sena ibaiaren artean dago.

## Ondarea 
* Sainte-Périne parkea
* Maison de la Radio
* Serres d'Auteuil lorategiak
* Jean-Baptiste-Say lizeoa
* Notre-Dame-d'Auteuil eliza
* Auteuilgo hilerria
* Le Corbusier Fundazioa
* Pavillon de l'eau

## Kanpo estekak
Muette

**Muette (62)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Passy (16) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 45.214 biztanle zituen. Bois de Boulogne berdegunea eta Sena ibaiaren artean dago.

## Ondarea 
* Ranelagh lorategia
* La Muette gaztelua
* Chaussée de la Muette
* La Muette Atea

## Kanpo estekak
Porte-Dauphine

**Porte-Dauphine (63)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Passy (16) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 27.423 biztanle zituen.

Izena auzo honetan dagoen Dauphine Ateari zor dio.

## Ondarea 
* Parisko Unibertsitatea - Dauphine
* Dauphine Atea

## Ikus, gainera 
* Porte Dauphine (Parisko metroa)

## Kanpo estekak
Ebaporimetro

**Ebaporimetroa**, **atmometro** gisa ere ezagutzen dena, meteorologian erabiltzen den tresna da, denbora-bitarte batean atmosferara lurrundutako ur-kopurua neurtzeko. Ura lurruntzeko aukera ematen duen euskarri porotsu baten bidez kanpotik konektatutako ur-tanga bat duen gailu bat da, Bustitako gainazalak esferek, zilindroek, portzelanazko plaka porotsuek edo iragazki paperezko zirrindolek osatzen dituzte, beti bustita mantenduz.

## Motak 
## Erabilpena 
Tresna honek lurrunketa-tasa airean ezagutu eta landareen ebapotranspirazioa kalkulatzeko aukera ematen du. Ebaporimetroaren bidez eta lurraren hezetasunaren edukia ezagutzeko lisimetroa erabiliz, nekazariek laboreetan lurzoruaren beharrak zehazten dituzte. Tresna oztopo eta baserriko eraikinetatik kanpo jarri behar da kaltetutako eremuak behar bezala aztertzeko.

## Kanpo estekak
Chaillot

**Chaillot (64)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Passy (16) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 21.213 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Chaillot jauregia
* Saint-Pierre-de-Chaillot eliza

## Kanpo estekak
Ternes (Paris)

**Ternes (65)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Batignolles-Monceau (17) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 39.137 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Charles-de-Gaulle plaza

## Kanpo estekak
Batignolles

**Plaine-de-Monceaux (67)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Batignolles-Monceau (17) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 38.691 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Santa Maria des Batignolles eliza
* Batignolles hilerria
* Square des Batignolles

## Kanpo estekak
Dakota (argipena)

**Dakota** hitzak zenbait adiera ditu:

* Hizkuntzak:
** Dakota (hizkuntza)
* Siux amerindiarren izena
* Estatuak:
** Ipar Dakota, Estatu Batuetako iparraldean dagoen estatua, Kanadarekiko mugan.
** Hego Dakota, Ipar Dakotaren hegoaldean dagoen estatuen izena da.
* Konderriak:
** Dakota eraikina New York hiriko Manhattan barrutian dagoen eraikina.
** Dakota konderria (Minnesota) Minnesotako konderri bat.
** Dakota konderria (Nebraska) Nebraskako konderri bat.
* Hiriak:
** Dakota (Illinois)
** Dakota (Minnesota)
** Dakota City (Iowa)
* Izen propioak:
** Dakota Fanning
Grandes-Carrières

**Grandes-Carrières (69)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Buttes-Montmartre (18) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 67.152 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Abbesses antzokia
* Bichat-Claude-Bernard ospitalea
* Bretonneau ospitalea
* Cité Montmartre-aux-artistes
* Cité Véron
* Montmartreko hilerria
* Moulin de la galette
* Moulin-Rouge
* San Joan Montmartrekoa eliza
* Saint-Vincent hilerria
* Santa Genoveva des Grandes-Carrières eliza
* Studio 28
* Villa des Arts

## Kanpo estekak
Johannes Gabriel Granö

**Johannes Gabriel Granö** (Lapua, Finlandia, 1882ko martxoaren 14a - Helsinki, Finlandia, 1956ko otsailaren 23a) Finlandiako esploratzailea izan zen. Siberia eta Mongolia esploratu zituen eta Finlandiako hiru unibertsitate nagusietako irakaslea izan zen. *Geografia hutsa* liburuaren egilea da.

## Biografia 
Johannes Gabriel Granök Helsinkin ikasi zuen, hasieran botanika baina berehala gepgrafia ikastera jo zuen. Bere aita Siberiako Omsk hiriko finlandiar koloniaren apaiza zen eta Granök bertan igarotzen zituen oporraldiak. Ingurunea aztertu eta 1905 urtean *Fennia* aldizkarian artikulu zientifiko bat argitaratu zuen Siberiako kolonia finlandiarren ingurukoa.

Fenno-Ungriar Elkarteak finantziatuta hiru espedizio burutu zituen: Mongolia Iparraldera (1906), Altai mendietara (1907) eta Saian mendietara (1909). Izotzak mendien morfologian izandako eragina aztertzea zuen helburu espedizio hauetan.

1919an Tartuko Unibertitsateko irakasle bihurtu zen. Mintegia sortu eta estonieraz eman zituen klaseak. 1923an helsinkiko Unibertsitatera joan zen *Finlandiako Atlasa* egitera. Handik gutxira Turkuko Unibertsitate sortu berrira aldatu zen.

## Ekarpen nagusia 
"Geografia hutsa"-ren kontzeptua plazaratu zuen. Lan metodologia berri bat sortu zuen, paisaiak definitzeko eta sailkatzeko geomorfologiaz gain ur masak, landaretza eta gizakiaren inpaktua ere kontutan hartu zituen.

## Lanak 
Lan ezagunena *Geografia hutsa* (1929) da. Lanik gehienak alemanieraz atera zituen, baten bat frantsesez ere bai.
* *Beiträge zur Kenntnis der Eiszeit in der nordwestlichen Mongolei und einigen ihrer südsibirischen Grenzgebirge* (1910, doktore tesia)
* *Die Nordwest-Mongolei* (1912)
* *Morphologische Forschungen im östlichen Altai* (1914)
* ''Les formes du relief dans l'Altai russe et leur genése* (1917)
* *Altai I-II* (1919-1921)
* *Die landschaftlischen Einheiten Estlands* (1922)
* *'*Geografia hutsa* (1929)'*
* *Die geographischen Gebiete Finnlands* (1931)
* *Mongolische Landschaften und Örtlichkeiten* (1941)
* *Das Formengebäude des nord-östlischen Altai'' (1945)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konstantinos Stephanopoulos

**Konstantinos Stephanopoulos** (Patras, 1926ko abuztuaren 15a - Atenas, 2016ko azaroaren 20a) Greziako 5. presidentea izan zen 1995etik 2005era. Zuzenbidean lizentziaduna Atenasko Unibertsitatean, abokatu lanetan hainbat urtez. 1964an aukeratu zuten lehen aldiz diputatu. Demokrazia Berria alderdi kontserbadoreko hainbat gobernutan ministro izan zen. 1995ean Greziako lehendakari aukeratu zuten, eta 2000 urtean berriz aukeratu zuten.
Lurrunketa-tanga

thumb|A klaseko **lurrunketa-tanga** estazio meteorologikoarekin eta babes kaiolarekin
**Lurrunketa-tanga** ebaporimetro mota bat da, nahiko zabala eta nahiko sakona den edukiontzi edo ur-tanga bat duena, non lurrunketaren eraginez ur mailaren aldaketa neurtzen den. Tangek 1 eta 5 metro arteko diametroa dute eta 10 eta 70 cm arteko sakonera. Lurraren gainean edo barnean (lurpeko tangak) edo uretan (tanga flotatzaileak) jartzen dira. Edonola ere, uraren maila hurreko distantzian mantentzen da tangaren ertzetik. Uraren maila aldakuntzek, tarte finkoetan neurtuta, lurruntze intentsitatea islatzen dute.

## Kanpo estekak
Clignancourt

**Clignancourt (70)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Buttes-Montmartre (18) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 64.868 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Montmartre
* Saint-Pierre de Montmartre eliza
* Sacré-Cœur basilika
* Square Louise-Michel
* Tertre plaza
* Notre-Dame de Clignancourt eliza
* Élysée Montmartre
* Manufacture de porcelaine de Clignancourt

## Kanpo estekak
Chapelle (Paris)

**Chapelle (72)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Buttes-Montmartre (18) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 24.037 biztanle zituen.

## Ondarea 
* La Chapelleko merkatua
* Saint-Denys de la Chapelle eliza
* Santa Joana Arcekoaren eliza
* ZAC Pajol
* La Chapelle-Saint-Denis geltokia

## Kanpo estekak
Charonne (Paris)

**Charonne (80)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Ménilmontant (15) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 62.901 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Saint-Blaise kalea
* Saint-Germain de Charonne eliza

## Kanpo estekak
Pont-de-Flandre

**Pont-de-Flandre (74)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Buttes-Chaumont (19) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 24.584 biztanle zituen.

## Ondarea 
* La Villette parkea
* Cité de la musique
* Urezko Gazteluaren iturria (Pierre-Simon Girard)
* La Villetteko Merkatu Handia
* Paris-Villette antzokia
* Le Zénith Paris - La Villette, kontzertu aretoa
* Cité des sciences et de l’industrie
* La Géode
* San Luc eliza
* Ourcq kaleko zubia

## Kanpo estekak
Amérique (Paris)

**Amérique (75)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Buttes-Chaumont (19) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 55.365 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Fêtes plaza
* Regard de la Lanterne
* San Joan Bautista Bellevillekoaren eliza
* Parisko Artxiboak
* Marie-Médiatrice-de-Toutes-les-Grâces eliza
* Robert-Debré Ospitala
* Butte-du-Chapeau-Rouge parkea
* Mouzaïa kalea
* Mouzaïa auzoa
* Hameau du Danube
* San Frantzisko Asiskoaren eliza
* Diderot lizeoa
* Santa Klara eliza
* Alembert lizeoa
* Sainte-Colette-des-Buttes-Chaumont eliza

## Kanpo estekak
Père-Lachaise

**Père-Lachaise (79)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Ménilmontant (15) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 42.332 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Père Lachaise hilerria
* La Bellevilloise
* Tenon Ospitalea

## Kanpo estekak
Villette (Paris)

**Villette (73)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Buttes-Chaumont (19) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 53.650 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Crimée kaleko zubi altxagarria
* Bassin de la Villette
* Senako kaia
* Loirako kaia
* Portugaldar juduen hilerria
* Villette biribilgunea
* San Jakue eta San Kristobal Villettekoaren eliza
* Michkenot Israël sinagoga

## Kanpo estekak
Combat (Paris)

**Combat (76)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Buttes-Chaumont (19) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 30.988 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Buttes-Chaumont parkea
* Parisko 19. barrutiko udaletxea
* Belvédère uhartea
* Butte Bergeyre
* Adolphe de Rothschild Oftalmologia Fundazioa
* San Jurgi Villettekoaren eliza
* Secrétan merkatua
* Notre-Dame-de-l'Assomption-des-Buttes-Chaumont eliza
* Frantziako Alderdi Komunistaren egoitza
* Hôtel des Impôts
* San Sergio errusiar eliza ortodoxoa

## Kanpo estekak
Barreiadura troposferiko

[thumb|250px|Barreiadura troposferikoko sistema batek distantzia handiak gaindi ditzake; ikusmen-lerroaren muga dela-eta, hedagailu bidezko [mikrouhin komunikazioak (behean) hedagailu asko behar ditu distantzia bera egiteko.]]
[thumb|250px|Barreiadura troposferikoko antena eta elikagailua, Boswell badia, [Alaska.]]
**Barreiadura troposferikoa** ( edo *troposcatter*) zerumugaz haraindiko komunikazio sistema da, mikrouhinak erabiltzen dituena. Eremu eta klima baldintzen arabera, 300 kilometro eta gehiagoko irispidea dauka. 350 MHz eta 8400 MHz bitarteko maiztasuna duten irrati-uhinak baliatzen ditu, troposferaren goiko geruzak zeharkatzean aleatorioki barreiatzen direnak.

Mikrouhinen bidezko transmisio konbentzionalean, igorgailuak ikusmen-lerroan eduki behar du hargailua, eta 48-64 kilometro bitarteko irispidea izaten du. Distantzia handiagoak direnean, errelebo-estazioak beharrezkoak dira. Barreiadura troposferikoko sisteman, berriz, zerumugaren gainetik uhin-sorta estua igortzen da estazio hartzailerako norantzan. Uhin-sorta barreiatu egiten da goi-troposfera zeharkatzean, eta parte bat lurrerantz joaten da; horrek ahalbidetzen du estazio hartzaileak seinalea jaso dezan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konimetro

**Konimetroa **atmosferan esekita dauden partikulak detektatzeko eta neurtzeko tresna zientifikoa da. Meteorologian erabiltzen da, koniologia izeneko diziplinan, airearen kondentsazio- eta izozte-nukleoen edukia ezagutzeko, oso garrantzitsua dena prezipitazioen sorreran, eta industriako atmosfera susmagarrietan (meategiak, lantegiak ...) hauts-kantitatea ezagutzeko osasunarentzat kaltegarria izan daitekeelako. John Aitken-ek asmatu zuen 1892an.

## Kanpo estekak
Guria ostatuan

**Guria ostatuan**, Ruper Ordorikaren hamabostgarren diska da, 2016an argira ateratakoa. Azalaren diseinua Carmelo Ortiz de Elgearen margolana baten moldaketa da. 2017ko azaroaren 29an Euskal Herriko Musikaren Bulegoaren saria jaso zuen. Musika beltzaren zenbait elementu erakusten ditu. Estudioan Live formula erabiliz grabatu zen, hau da, zuzenean.

## Ezaugarriak 
Diskoa Ruper Ordorikaren ohiko elementuak erakusten ditu: musika lehuna, kantak musika tresnekin oso lagundua. Guria Ostatua Oñatin benetan esistitu zen baina diskoan elementu sinboliko gisa agertzen da: Guria elkarrekin egoteko espazio babestua da, zatatatik hurrun dagoena. Diskoan entzuten den bateria Van Morrisonen *Astral weeks* disko mitikoan erabiliz zen.
 
## Abestiak 
Kanta gehienak Ruper Ordorikarenak dira:
* *Ireki atea*
* *Kontserba fabrikaren aurrean*. Letra: Joseba Sarrionandia.
* *Atzo, gaur edo bihar*
* *Hamar negu*
* *Mare Nostrum*. Letra: Eva Linazasoro.
* *Mirariaren zain*.
* *Aingeru Guardakoa*
* *Munduko ostatuetan*. Letra: Gary Snyderren poema baten bertsioa: "Dillingham, Alaska, The Willow Tree Bar".
* *Ezetz esatea*
* *Ahots urrunak*
* *Zatoz*

## Musikariak 
* Arkaitz Miner: biolina, biola eta mandolina
* Ruper Ordorika: ahotsak, gitarrak
* Jamie Saft: Pianoa, Hammonda eta teklatuak
* Tony Scherr: kontrabaxua eta gitarra elektrikoa
* Kenni Wollesen: bateria, bibrafonoa, perkusioak

## Ikus, gainera 
* Ruper Ordorika

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Diskoari buruzko informazioa eta bideoak Elkarren webgunean.
Canuto Ignacio Muñoz

**Canuto Ignacio Muñoz Agote** (Zestoa, 1835 – Donostia, ) gipuzkoar enpresaburu eta kultura ekintzailea izan zen, bertsolaritza babestu zuena. 1877an Jose Manterolarekin batera, bertsolari txapelketak bultzatu zituen, gero Euskal Lore Jokoak izango zirenak.

## Erreferentziak