Martin Luther King

**Martin Luther King, Jr.** (Michael King Jr.; 1929ko urtarrilaren 15a - 1968ko apirilaren 4a) Estatu Batuetako ministro kristaua eta aktibista izan zen. 1955etik 1968an erail zuten arte, Eskubide Zibilen Mugimenduko bozeramaile eta buru agerikoena bilakatu zen. King ezaguna da eskubide zibilak indarkeriarik gabe eta desobedientzia zibilaren bidez aurrera ateratzen saiatu zelako, bere kristau sinesmenean eta Mahatma Gandhiren indarkeriarik gabeko aktibismoan inspiratuta.

King 1955eko Montgomeryko autobusen aurkako boikotaren buruzagia izan zen, eta geroago Hegoaldeko Kristau Buruzagitzako Konferentziako (*Southern Christian Leadership Conference*, SCLC) lehen presidente bihurtu zen. Georgia estatuko Albany hirian segregazioaren aurkako 1962ko borroka antzuaren buru izan zen, eta 1963ko indarkeriarik gabeko protestak antolatzen lagundu zuen Birminghamen, Alabaman. 1963ko Washingtonerako martxa antolatzen lagundu zuen, eta bertan "Amets bat dut” (*I Have a Dream*) hitzaldi ospetsua eskaini zuen Lincoln Memorialaren eskailera-mailan.

1964ko urriaren 14an, Kingek Bakearen Nobel Saria irabazi zuen arrazakeriaren desberdintasunaren aurka indarkeriarik gabeko erresistentziaz borrokatzeagatik. 1965ean Selmatik Montgomeryrako martxak antolatzen lagundu zuen. Azken urteetan, bere ikuspegia zabaldu egin zuen pobreziari, kapitalismoari eta Vietnamgo gerrari oposizioa barnean hartuz. FBIko zuzendari J. Edgar Hooverrek erradikaltzat hartu zuen, eta 1963tik aurrera FBIko kontra-inteligentziako susmagarri bihurtu zuen. FBI agenteek haren harreman komunista posibleak ikertu zituzten, ezkontzaz kanpoko loturak grabatu, eta guztia gobernuko funtzionarioei jakinarazi zieten. 1964an, Kingi eskutitz anonimo mehatxatzaile bat bidali zioten, eta bere buruaz beste egin zezan helburuarekin bidalia zela interpretatu zuen.

Hil baino lehen, Kingek Washington D.C.ko okupazio nazionala planifikatu zuen, Pobreen Kanpaina deitzeko asmotan, apirilean Memphisen, Tennessee, erail zutenean. Heriotzaren ondoren matxinadak izan ziren AEBetako hiri askotan. Hainbatek diote James Earl Rayk, King hiltzeagatik kondenatutako gizonak alegia, gobernuko agenteekin hitzartuta zuela ekintza, eta susmo horrek tiroketa ondorengo hamarkadetan iraun zuen.

Kingi Askatasunaren Domina Presidentziala eta Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuko Urrezko Domina  eman zitzaizkion hilondoan. 1971tik aurrera, Martin Luther King Jr. eguna Estatu Batuetako opor gisa ezarri zen hiri eta Estatu askotan. Opor egunari maila federalean eman zion Ronald Reagan presidenteak 1986an, sinatutako legeriaren arabera. AEBetako ehunka kale izendatu zituzten haren ohoretan, eta Washingtongo konderri bati bere izena eskaini zioten. 2011n, Washington DCko Zumardi Nazionalean *Luther King Jr. Memorial* eraiki zuten.

Azken urteotan aktibistak ahaleginak egin dituzte Martin Luther King Jr. Egunean Kingen ondare erradikala berreskuratzeko.

## Bizitza 
### Gaztaroa 
thumb|Martin Luther eta Coretta Scott King, 1964an.
Michael King Jr. 1929ko urtarrilaren 15ean jaio zen, Atlantan, Georgian, Michael King Sr. apaizaren eta Alberta Kingen hiru seme-alabetatik bigarrena. Kingen amak Michael izena ipini zion, eta bertaratutako medikuak jaiotza agirian horrela idatzi zuen. King Sr.ek "Michael" ipintzea medikuaren akatsa zela adierazi zuen.

King Sr. bere nerabe urteetan gurasoen baserria utzi eta Atlanta hirira abiatu zen batxilergoa egitera. Michael King Sr. eta Alberta elkarrekin 1920an hasi ondoren, 1926an ezkondu ziren. Albertaren gurasoen bi solairuko viktoriar etxean bizi izan ziren seme-alabekin. Ezkondu eta gutxira, King Sr. Ebenezer Eliza Baptistaren apaiz laguntzaile bilakatu zen, eta 1931n apaiz nagusi. Bidaia Martin Lutero protestantismoaren erreformako buruaren Berlingo guneetara egindako bisitekin amaitu zen. Han zegoen bitartean, King Sr. nazismoaren gorakadaren lekuko izan zen. Erreakzioan, BWA kongresuak honako ebazpena eman zuen: "Kongresu honek, Jainkoaren Zeruko Aitaren legearen urraketa delako gaitzetsi egiten du, arrazazko etsaitasun guztiak, eta zapalkuntza edo bidegabeko diskriminazioa juduarekiko, koloreko jendearekiko, edo munduko edozein arrazarekiko." 1934ko abuztuan itzuli zen etxera, eta urte horretan bertan Martin Luther King Sr. eta bere semea Martin Luther King Jr. izenez deitzen hasi zen. 1957an, Kingek 28 urte zituenean, jaiotza ziurtagiria aldatu egin zuen "Martin Luther King Jr." irakurtzeko.Kingen aitak aldian-aldian zartailuarekin jotzen zituen seme-alabak diziplinatzeko. Zenbaitetan, King Sr.ek seme-alabei uzten zien zartailua elkarri jotzeko. Aitak geroago esan zuen, "King haur bitxiena zen berari jotzen nionean. Hantxe egongo zen, malkoak isuriko zitzaizkion, baina ez zuen inoiz negarrik egingo."

King, kale berean gertu zegoen denda bateko mutiko zuri batekin lagun egin zen. Kingek haur beltzentzako eskolara joan behar izan zuen, Young Street Eskola Elementalera, eta bere jolas laguna berriz ikasle zurientzako bakarrik zen ikastetxe batera. AEBetan beltzek jasan zuten gorrotoa, indarkeria eta zapalkuntza ezagutu zituenean, Kingek gerora adieraziko zuen "pertsona zuri guztiei gorroto" ziela. Behin, King Sr. eta semea polizia batek gelditu zituen, eta aitari "mutil" esanaz zuzendu zitzaion; King Sr.-ek zakar erantzun zion esanaz semea mutila zela, baina bera gizona. Aitak uko egin zion, erantzunez: "Edo erosiko dugu hemen eserita, eta ez dugu inolako oinetakorik erosiko", King hartu eta dendatik irten aurretik. Hurrengo urtean, amarekin elizako ekitaldietara joaten hasi zen, himnoak abestuz amak pianoa jotzen zuen bitartean. Geroago, elizako abesbatzako kide bilakatu zen. Kingi opera gustatzen zitzaion, eta pianoa jotzen ikasi zuen. 1942an, King, 13 urte zituenean, estazioan banatzen zen Atlanta Journal egunkariko zuzendari laguntzaile gazteena bilakatu zen. Urte hartan, Kingek bederatzigarren maila gainditu zuen, eta Booker T. Washington Goi Eskolan matrikulatu zen. Batxilergoko eskola bakarra zen afro-amerikar ikasleentzako. Kingen aitona Williamsek eta tokiko buruzagi beltzak, Atlanta hiriko gobernuari eskatu ondoren sortua zen.

Hasierako ikasturtean, lehenengo saria irabazi zuen Georgia estatuko Dublinen, Beltzen Elks Klubak antolatutako oratoria lehiaketan. Bere hitzaldian adierazi zuenez, "Amerika beltzak kateak daramatza oraindik. Beltzik onena gizon zuririk gaiztoarenaren menpe dago." Atlantako etxera itzultzen zihoala autobusean irakaslearekin, gidariak zutik joateko agindu zien, bidaiari zuriak eseri ahal izateko. Kingek hasiera baten uko egin zion, baina irakasleak esan zion legea hautsiko zuela, onartzen ez bazuen. Gerora Kingek esan zuen gertakari horretan, "nire bizitzan inoiz izan dudan amorru handiena sentitu nuen." Morehouseko azkenaurreko udan, 1947an, 18 urteko Kingek apaiztegian sartzea aukeratu zuen. Elizak, "gizartea zerbitzatzeko zuen nahiari erantzuteko" modu onena eskaintzen zuela, ondorioztatu zuen. Kingen "barruko gogoa" garatzen hasi zen, eta bakea egin zuen Eliza Bataiatzailearekin. "Ideien errespetuzko indarra, eta baita protesta soziala" izango ziren sermoien gaiak, apaiz "arrazionala" izango zela uste zuelako. 1948an, King 19 urterekin graduatu zen Morehousen Batxilergoan soziologia arloan.

### Teologia Crozer seminarioan 
King Chesterreko (Pennsylvania) Crozer Theinary Seminarioan matrikulatu zen. Aitak bere hezkuntzarekin jarraitzea erabat babesten zuelako, akordioa lortu zuen J. Pius Barbourrekin, familiako laguna eta Calvaryko Baptisten elizako apaiza, berarekin lan egiteko. Beltzen eliza horretan predikari ezaguna izatera igaro zen.

Behin Kingek beste ikasle bat gaitzetsi egin zuen garagardoa zuelako bere gelan, esanez afro-amerikar bezala ardura partekatua zutela "Beltzen arrazako zama" jasateko. Eta denbora batez, Walter Rauschenbuschen "ebanjelio soziala" interesatu zitzaion.

### Doktoretza Boston unibertsitatean 
Kingek Boston Unibertsitatean doktoregoko ikasketak teologia sistematikoan hasi zituen. Ikasketekin uztartuz, Twelfth Eliza Baptista historikoan ministro laguntzaile gisa lan egin zuen, William Hunter Hester apaizarekin. Aitaren lagun zaharra zen, eta Kingengan eragin handia izan zuen. Bostonen, bere adineko apaiz adiskide talde txiki bat izan zuen, eta batzuetan gonbidatu joaten ziren besteen elizetara. Gazteek askotan topaketak antolatzen zituzten apartamentuetan, teologia, sermoi estiloak eta gizarte gaiak eztabaidatzeko.

1954an, 25 urte zituela, Montgomeryko (Alabama) Dexter Etorbideko Eliza Baptistako abade izendatu zuten. 1955eko ekainaren 5ean doktorego titula jaso zuen unibertsitatean, gaiaren izenburua honakoa izanik: *Paul Tillich and Henry Nelson Wiemanen Jainkoaren ikuskeraren alderaketa*.

### Ezkontza eta familia 
Boston Unibertsitatean ikasten ari zen bitartean, Atlantako Mary Powell lagun eta kontserbatorioko musika ikasleari deitu zion, galdetuz ea hegoaldeko neska politik ezagutzen zuen. Powellek Coretta Scott ikaskideari galdetu zion ea jainkotasuna ikasten ari zen hegoaldeko lagun batekin topo egiteko interesa ote zuen. Scotti ez zitzaion interesatzen predikatzaileekin zitak izatea, baina azkenean Powellen deskribapenean oinarrituz telefonoa ematea baimendu zion. Lehenengo deian, Kingek esan zion Scotti: "Napoleon Waterloon bezala nago, zure xarmaren aurrean", eta honek erantzun zion "Baina ezagutu ere ez nauzu egiten". Lehen hitzorduan atera ziren, eta bigarrenaren ondoren, Kingek jakin zuen Scottek bere emaztearengan bilatzen zituen kalitateak zituela. Antioko institutuan aktibista izana zen.

King eta Coretta Scott 1953ko ekainaren 18an ezkondu ziren, bere jaioterriko gurasoen etxean Heibergerren, Alabaman. Lau seme-alaben gurasoak izan ziren: Yolanda (1955-2007), Martin Luther King III (1957-), Dexter Scott (1961-) eta Bernice (1963-). Ezkondu ondoren, Kingek mugatu egin zuen Corettaren eginkizuna eskubide zibilen mugimenduan, etxekoandre eta ama izateko.

## Montgomeryko autobusari boikota, 1955 
1955eko martxoan, Claudette Colvinek, Montgomeryko hamabost urteko ikasle beltzak, autobusean gizon zuri bati jarlekua uzteari uko egin zion Jim Crow legeak urratuz. Estatu Batuetako hegoaldeko lege hauek, arrazen segregazioa inposatzen zuten. King, kasua aztertu zuen Birminghamgo afroamerikar komunitateko batzordean zegoen. E. D. Nixon eta Clifford Durr aktibisten defendatzaileen abokatuek ezer ez egitea erabaki zuten eta beste kasuren baten zain egon, hor adin txikikoa zegoelako inplikatuta.

Bederatzi hilabete geroago, 1955eko abenduaren 1ean, antzeko gertakari bat izan zen Rosa Parks atxilotu zutenean, hiriko autobus baten bere eserlekua uzteari uko egiteagatik. Bi gertakariek Montgomeryko autobusei boikota ekarri zioten. Nixonek eskatu eta planifikatu egin zuen, eta ondoren King izan zen buru. Boikotak 385 egunez iraun zuen, eta egoera hain gogorra bihurtu zen, non Kingen etxea bonbardatu egin zuten. King atxilotua izan zen kanpaina honetan, eta Estatu Batuetako Browder v. Gayle Auzitegiak emandako erabaki batekin, Montgomery autobus publiko guztietan arraza-segregazioa amaitu egin zen. Autobusen boikotean Kingek izandako rolak figura nazional bilakatu zuen, eta eskubide zibilen mugimenduko bozeramailerik ezagunena.

## Hegoaldeko Kristau Buruzagitzako Konferentzia 
1957an, Kingek, Ralph Abernathyk, Fred Shuttlesworthek, Joseph Loweryk eta eskubide zibilen aldeko beste ekintzaile batzuek Hegoaldeko Kristau Buruzagitzako Konferentzia (SCLC) sortu zuten. Taldea eratzeko oinarria eliza beltzen autoritate moralaz baliatzea zen, eskubide zibilen erreformaren zerbitzura indarkeriarik gabeko protestak antolatzeko. Taldea, Kingekin laster adiskidetu zen Billy Graham ebanjelistaren gurutzadetan inspiratu zen. King SCLCko buru izan zen erail zuten arte. SCLCeko 1957ko Askatasunerako Otoitz Erromesaldia izan zen Kingek publiko nazionalari hitza zuzendutako lehenengo aldia.

1959an, Kingek *Gizonaren neurria* izeneko liburu laburra argitaratu zuen, bere bi sermoiekin "*Zer da gizona*?" eta "*Bizitza osatu baten dimentsioak*". Sermoiek gizakiak Jainkoaren maitasuna behar zuela defendatzen zuten, mendebaldeko zibilizazioaren arrazakeria kritikatuz. 1962an, Kingek eta Gandhi Sozietateak izkribu bat eman zioten John Fitzgerald Kennedy presidenteari Abraham Lincolnen urratsak jarraitzeko eskatuz, eta eskubide zibilen aldeko kolpe bat emateko, bigarren emantzipazio mota bezala. Presidenteak ez zuen agindua gauzatu.

Robert F. Kennedy fiskal nagusiaren agindu baten barnean, FBI 1963. urteko udazkenean Kingen telefonoa kontrolatzen hasi zen. Kennedy kezkatuta agertu zen salaketa publikoak egon zirenean SCLCn komunistak zeudela salatuz, eta beldur zen horiek administrazioaren eskubide zibilen ekimenak deuseztatuko egingo zutelako. Fiskalak King ohartarazi zuen, elkarte horiekin eteteko, eta geroago behartuta sentitu zen FBIk King eta SCLCko buruzagiak kontrolatzea baimentzen zituen zuzentarau idatziak bidaltzera. FBIko zuzendaria, J. Edgar Hoover, eskubide zibilen mugimenduaren beldur zen, eta komunisten infiltrazioaren salaketak ikertu zituen. Kingek eta SCLCk kristau ezkertiarren printzipioak praktikan jarri zituzten, eta indarkeriarik gabeko protestaren taktikak aplikatu arrakastaz, protestarako metodoa eta protestak egiteko lekuak aukeratuz. Hala ere, beste agintari beltz batzuek kritikatu egin zuten eskubide zibilen mugimenduan parte hartzen zuelako, esaterako Malcolm X militante beltz eta Islameko Nazio elkarteko partaide zenak. Eta baita, Ella Bakerrek, King mugimenduaren oinarriekin harremana galdu zuen pertsona mediatiko eta karismatikoa kontsideratzen zuelako, eta Nelson Rockefeller bezalako elite mailako pertsonaiengatik gertuago zegoela gaineratuz.

### Albany Mugimendua, 1961 
Albany Mugimendua 1961. urteko Albanyn, Georgian, sortu zen arraza-segregazioaren aurkako koalizioa izan zen. Abenduan King eta SCLC koaliziora bildu ziren. Mugimenduak milaka herritar mobilizatu zituen hiri barruko segregazioari aurre egiteko, indarkeriarik gabeko eraso zabal baten alde arlo guztietan, eta nazio osoaren arreta bereganatu zuen. King 1961eko abenduan lehen aldiz bisitan joan zenean, "egun bat egon eta etxera itzultzeko asmoa zuen, aholkuak eman ondoren". Hurrengo egunean manifestari baketsuen atxiloketa masiboan harrapatu zuten, eta fidantza ezetsi zuen hiriak kontzesioak egin arte. Kingen arabera, "akordioa desohoretu eta urratu egin zen” berak hiritik alde egin ondoren. Geroago King Egoitzak onartu zuen Billy Graham apaiz ebanjelista zuria izan zela espetxetik atera zuena.

Ia urtebetez aktibismo lan asko egin zuen, emaitza ukigarri gutxirekin, eta mugimendua okertzen hasi zen. Kingek manifestazio guztiak etetea eskatu zuen, eta "Penitentzia Eguna" egitea indarkeriarik eza sustatzeko eta oinarri morala goian mantentzeko. Komunitate beltzaren barruan zeuden desadostasunak, eta tokiko gobernuek emandako erantzun apalak, ahaleginak deuseztatu zituen. Albanyko ekimenak Kingentzako eta eskubide zibilen mugimendu nazionalarentzako funtsezko ikasgaia izan zen taktikak garatzerakoan. Bestalde, komunikabide nazionalek kritika handiak egin zioten Kingi, porrotean izandako eginkizunagatik. Eta SCLCren emaitza falta horrek, erakundearen eta SNCC erradikalagoaren arteko tartea handitu egin zuen. Albanyren ondoren, Kingek zirkunstantziak kontrolatu ahal izateko SCLCrako konpromisoak aukeratu nahi zituen, aurretik zeuden egoeretan sartu beharrean.

Kingen asmoa atxiloketa masiboak eragitea zen eta "krisialdiz jositako egoera bat sortuz ezinbestean negoziaziorako ateak ireki". Kanpainako lehen boluntarioek ez zuten hiria itxi edo komunikabideen arreta erakartzea lortu. King zalantzakor baten kezken gainetik, SCLC estratega James Bevelek kanpainaren norabidea aldatu zuen, haurrei eta gazteei manifestazioetan parte hartzeko deia eginez. Newsweek aldizkariak estrategia honi Haurren Gurutzada deitu zion.

Protesten garaian, Birminghameko Polizia Sailak, presiopeko urak eta polizia txakurrak erabili zituzten manifestarien aurka, haurrak barne. Poliziaren erantzuna telebista nazionaleko albistegietan emititu zen, eta AEBko arreta bereganatu zuen, amerikar zuri asko hunkituz eta mugimenduaren atzean amerikar beltzak sendotuz. jasan zituen 29tik. Ziegatik,  *Birminghameko kartzelatik eskutitza* ospetsua bidali zuen, mugimenduak aldaketa sozialak lortzeko bide legalak jarraitzeko deia eginaz. Arrazakeriaren krisia premia handiegia zela argudiatu zuen Kingek, eta orduko sistema larregi errotuta zegoela: "Esperientzia mingarriaren bidez badakigu zapaltzaileak askatasuna ez duela inoiz borondatez ematen; zapalduek eskatu behar dutela." Azpimarratu zuen Boston Tea Party, estatubatuar kolonietan matxinatutako ekintza ospetsua, legez kanpoko desobedientzia zibila izan zela, eta alderantziz, "Adolf Hitlerrek Alemanian egin zuen guztia ‘legala’ zela."

### St. Augustine, Florida, 1964 
1964ko martxoan, Kingek eta SCLCek Robert Haylingen mugimendu eztabaidagarriarekin bat egin zuten St. Augustinen, Floridan. Haylingen taldea NAACPn afiliatuta zegoen, baina bortizkeriarik gabeko taktikekin batera autodefentsa armatuaren alde egin zuenean, erakundetik bota egin zuten. Hala ere, SCLC bakezaleak onartu  egin zituen. Kingek eta SCLCk iparraldeko aktibista zuriak Saint Augustinera eramateko lan egin zuten, besteak beste, errabinoen ordezkaritza bat eta Massachusettsko gobernadorearen 72 urteko ama. Guztiak atxilotuak izan ziren. Ekainean zehar, mugimenduak gauero egiten zituen martxak hirian barrena, "askotan K.K.Klanen kontrako manifestazioei aurre eginez, komunikabide nazionalen arreta piztu zuen indarkeria suspertuz". Ehunka pertsona atxilotu eta espetxeratu zituzten. Mugimendu hori ematen zen bitartean, 1964ko Eskubide Zibilen Legea onartu zen.

### Selma, Alabama, 1964 
1964ko abenduan, Kingek eta SCLCek Ikasleen Indarkeriarik gabeko Koordinazio Batzordearekin (SNCC) batu ziren Selman, Alabaman. Aurretik SNCC hautesleen erregistroan lanean aritu zen hilabete batzuetan. Tokiko epaile batek agindua eman zuen, SNCC, SCLC, DCVL edo 41 eskubide zibilen izen bereko afiliatuen hiru pertsona edo gehiago biltzea galarazten zuena. Agindu honek eskubide zibilen jarduera behin-behinean geldiarazi zuen, Kingek 1965eko urtarrilean Brown Elizan aginduari aurre eginaz hitz egin zuen arte. Montgomeryn, Alabaman, 1965eko martxoan estatuko polizien eta beste pertsona batzuen indarkeria manifestari baketsuen aurka, publizitate handia sortu zuen Alabamako arrazakeria nazio mailan ikusgai jarriz.

### New York Hiria, 1964 
1964ko otsailean Kingek Eskola Berriako inaugurazio ekitaldian "*Amerikarren arraza krisia*" izeneko hitzaldia eman zuen, aurkezpen sortaren hasieran. Bere diskurtsoaren audio grabaziorik ez zen ezagutzen, baina 2013ko abuztuan, ia 50 urte geroago, Eskolak 15 minutuko audiotape bat aurkitu zuen hitzaldi osteko galdera eta erantzun saiorena. Ohar horietan, Kingek Jawaharlal Nehrurekin zuela gutxi izandako elkarrizketa bat aipatu zuen. Bertan Ameriketako afroamerikar askoren egoera tristeak Indiako ukiezinak zituztenarekin alderatu zuen.
[thumb|King bere hitzaldirik ospetsuena "*[Amets bat dut*" ematen, Lincoln Memorialaren aurrean, Washingtonen 1963an egin zen Lanpostuen eta Askatasunaren martxan.]]

## Washingtongo martxa, 1963 
King, SCLCko ordezkari bezala, "*Sei Handiak*" eskubide zibilen erakundeetako liderren artean zegoen, Enplegu eta Askatasunerako Washingtoneko martxaren antolaketan, 1963ko abuztuaren 28an burutu zena. Sei Handiak-en zeuden beste kideak honakoak ziren: Roy Wilkins *Kolorezko Pertsonen Aurrerapenerako Elkarte Nazionalekoa*; Whitney Young, *Hirien Liga Nazionalekoa*; A. Philip Randolph, *Lo Egiteko Maletategien kofradiakoa*; John Lewis, *SNCCkoa*; eta James L. Farmer Jr., *Arrazen Berdintasuneko Kongresukoa*.

Hainbat buruzagi zuri eta afro-amerikarrek Kingi eskatu zioten Bayard Rustinengandik urruntzea, homosexualitate irekiaren aldekoa zelako, sozialismo demokratikoaren aldekoa baita, eta AEBetako Alderdi Komunistarekin loturak izan zituelako, eta onartu egin zuen. Kingentzat, polemika sortu zuen beste gertakizun bat ere egon zen, John F. Kennedy Estatu Batuetako presidenteak martxaren ikuspegia aldatzeko eskatu zuenean, Rustin izan zelako onartu zuen pertsonaia nagusietako bat.

Kennedyk hasieratik egin zuen martxaren aurka, kezkatuta baitzegoen eskubide zibilen legedia onartzearen unean kontrako eragina izan al zuelako. Hala ere, antolatzaileek irmo agertu ziren martxa egin egingo zelakoan. Antolakuntzak aurrera egin ahala, Kennedytarrek alde lan egitea erabaki zuten, garrantzitsua zelako arrakasta lortuko zuela ziurtatzea. Bestalde, Kennedy presidentea kezkatuta zegoen bertaratutakoak 100.000 baino gutxiago izan zitezkeelako. Hori saihestu asmoz, laguntza eskatu zien beste eliza batzuetako buru nagusiei eta Walter Reutheri, Automobilgintzako langileen presidentea, manifestariak mobilizatzen laguntzeko. Ondorioz, eskubide zibilen aldeko ekintzaile batzuk arrazakeriaren martxa zehaztugabe bat zela zioten; Malcolm Xk berriz "Washingtongo Fartsa" deitu zuen, eta Islamaren Nazioak debekatu egin zien bere kideei martxara joatea.

Eskakizun zehatzak egin zituen martxak: ikastetxe publikoetan arraza segregazioa amaitzea; eskubide zibilen inguruko legeria esanguratsua garatzea, enpleguan arraza diskriminazioa debekatzen zuen legea barne; eskubide zibiletako langileak babestea poliziaren basakeriaren aurka; langile guztientzako 2 $ko gutxieneko soldata (17 $ baliokidea 2019an); eta Washington D.C.-ko autogobernua, orduan kongresu batzordeak gobernatzen zuelako. Tentsioak izan arren, martxa erabateko arrakasta izan zen. Etnia desberdinetako milioi laurden pertsona baino gehiagok hartu zuten parte ekitaldian, Lincoln Memorialaren urratsetatik Mall Nazionaleraino, igerileku inguruan. Garai hartan, Washington D.C.ren historiako protesta topaketarik handiena izan zen. King honela aritu zen:thumb|ezkerrera|150px|Washingtoneko 1963ko abuztuaren 28ko martxaren ikuspegi bat.

"*Amets bat dut*" amerikar oratoriaren historiako diskurtso onenetarikoa dela esan daiteke. Martxak, eta bereziki Kingek egindako hitzaldiak, eskubide zibilak Estatu Batuetako erreformen agendaren goialdean jartzen lagundu zuten, eta 1964. urteko Eskubide Zibilen Legea onartzea erraztu zuten.

Hitzaldiaren jatorrizko idatzizko kopia, Kingek gainean idatzitako oharrak barne, 1984an jakin zen George Raveling Iowa Unibertsitateko saskibaloiko lehen entrenatzaile afro-amerikarraren esku zegoela. 1963. urtean, Raveling, 26 urte zituenean, podiumetik gertu zegoen zutik, eta hitzaldia bukatu ala, adoretsu galdetu zion Kingi ea hitzaldiaren kopia har zezakeen. Eta lortu egin zuen.
[thumb|[Alabamako polizia manifestarien zain, Edmund Pettus zubian.]]

## Selmako boto eskubideen aldeko mugimendua eta "Igande odoltsua", 1965 
James Bevelek Selmatik Montgomeryra martxa baterako deia egin zuenean, King, Bevel eta SCLCek zein SNCCrekin lankidetza partzialarekin, estatuaren hiriburura martxa antolatzen saiatu ziren. 1965eko martxoko lehen saiakera, Edmun Pettus zubian manifestarien aurkako polizia indarkeriagatik bertan behera utzi behar izan zuten. Egun hori Igande odoltsua (*Bloody Sunday*) izenarekin ezagutzen da, eta eskubide zibilen aldeko mugimenduaren alde laguntza publikoa lortzeko ahaleginean inflexio puntu garrantzitsua izan zen. Kingen indarkeriarik gabeko estrategiaren indarraren erakusketa dramatikoena izan zen, nahiz eta King bera ez egon partehartzaileen artean.

Martxoan bertan, Johnson Presidentearen Administrazioko funtzionarioekin bildu zen, manifestarien aurkako edozein epaiketa saiakera bertan behera uzteko. Elizako eginbeharrak zirela-eta ez zen martxara joan, baina gero idatzi zuen: "Estatuko tropek egin zuten basakeria mota jakin izan banu, nire elizako eginbeharrak erabat uztera behartuta sentituko nintzateke." Protesten aurkako poliziaren basakeriaren grabazioak hedatu egin ziren, eta nazio osoko publikoaren haserrea piztu zen.
[thumb|Martin Luther King Jr. [Herbehereetako Erresuma|Herbehereetan, 1964an egindako elkarrizketan hitz egiten.]]

## Vietnamgo gerrako oposizioa 
*AEBetako gobernua gaur egun munduko indarkeriaren hornitzaile handiena da.*

- *Martin Luther King Jr*.

*Aitortu behar dugu ezin dugula gure arazoa orain konpondu botere ekonomiko eta politikoaren birbanaketa erradikala sortu arte ... Horrek balioen eta beste gauza batzuen iraultza esan nahi du. Ikusi behar dugu orain arrazakeria, esplotazio ekonomikoa eta militarismoaren gaitz guztiak lotuta daudela ... Ezin duzu bata kendu besteak kentzea lortzen ez baduzu ... Amerikako bizitzaren egitura osoa aldatu behar da. Amerika nazio hipokritikoa da, eta guk geure etxe propioan ordena jarri behar dugu.*

- *Martin Luther King Jr.*

King denbora askoan egon zen Estatu Batuen parte hartzearen aurka Vietnamgo Gerran, baina hasiera baten hitzaldi publikoetan gaia saihestu egiten zuen, Lyndon BJohnson presidentearen politiken kritikak eskubide zibilen helburuak oztopatzeko sor zitzaketen interferentziengatik. Kingek publikoki gerraren aurka egitea erabaki zuen, oposizioa gero eta handiagoa zelako estatubatuar jendearen artean.

## Pobreen Kanpaina, 1968 
1968an, Kingek eta SCLCek "Pobreen Kanpaina" antolatu zuten justizia ekonomikoko gaiak jorratzeko. Kingek nazio osoa zeharkatu zuen, Washingtonera joango zen "behartsuen arraza anitzeko armada"ren martxa, Kapitolioan indarkeriarik ezaren bidez desobedientzia zibila sustatzeko, Kongresuak estatubatuar pobreentzako "eskubide ekonomikoen aitorpena" sortu arte.

Kanpainaren aurretik Kingen bere azken liburua argitaratu zuen “*Nora goaz hemendik: kaosera ala komunitatera*?”, gai sozialak aztertuz eta pobreziari aurre egiteko modua zehaztuz. King Henry Georgeren liburua aipatzen zuen, “*Aurrerapena eta Txirotasuna*”, bereziki oinarrizko errenta bermatuaren alde. Kanpaina Washington D.C.ko martxarekin amaitu zen, Estatu Batuetako komunitate behartsuenei laguntza ekonomikoa eskatuz. Kingek eta SCLCek gobernuari eskatu zioten Amerikako hiriak berreraikitzen inbertitzeko. Sentitzen zuen Kongresuak "behartsuekiko etsaitasuna" erakutsi zuela, "funts militarrak azkartasunez eta eskuzabaltasunez" gastatuz.

Pobreen Kanpaina polemikoa izan zen, baita eskubide zibilen mugimenduaren barnean ere. Bayard Rustinek dimisioa aurkeztu zuen, martxaren helburuak zabalegiak zirela esanez, bere eskakizunak eginezinezkoak zirela, eta kanpaina horiek pobreen eta beltzen kontrako biolentzia eta errepresioa azkartuko zituztelako.thumb|Lorraine Motela, King erail zuten tokia. Gaur egun Eskubide Zibilen Museo Nazionalaren gunea da.

## Hilketa eta ondorenak 
1968ko martxoaren 29an, King Memphisera joan zen, sanitario publikoetako langile beltzei laguntzera. Martxoaren 12az geroztik greban zeuden soldata altuagoak eta tratu hobea lortzeko asmoarekin. Gertaera baten, kaleko konponketa lanetako beltzek bi orduko ordaina jaso zuten etxera bidali zituztenean eguraldi txarra zela eta, baina langile zuriek egun osoko ordaina jaso zuten.

Kingen Memphiseko Lorraine moteleko 306 gela zuen erreserbatuta. Erailketa ikusi zuen Abernathyk, Estatu Batuetako Erailketen Etxeko Batzordearen aurrean esan zuen King eta haren ingurukoak 306 aretoan egoten zirela beti, "King-Abernathy suite" izenaz ezagutzen zela. Han bertan zegoen Jesse Jacksonen esanetan, Kingen azken hitzak hil zuten balkoitik Ben Branch musikariarentzat izan ziren, gau hartan King egongo zen ekitaldi baten parte-hartzen zuelako: "''Ben, ziurtatu 'Hartu nire eskua, Jaun preziatua’ jotzen duzula' gaur gaueko bileran. Jo ezazu dotore.”*

Zoritxarrez James Earl Rayk tirokatu zuen 1968ko apirilaren 4ko 18:01ean, motelaren bigarren solairuko balkoian zegoela. Bala eskuineko masailetik sartu zitzaion, masailezurra txikituz eta gero bizkarrezurrean barrena ibili zen sorbaldak adierazi zuenez 1989an argitaratutako *Eta harresiak erortzen ari dira* biografian, Kingek "emakumeentzako ahultasuna" zuen, nahiz eta "guztiek ezkontzaz kanpoko sexuaren aurkako bibliako debekuan ulertu eta sinetsi. Izan ere, bereziki denboraldi zaila igaro zuen tentazio horrekin”. Geroagoko elkarrizketa baten, Abernathyk esan zuen "emakumea" baino ez zuela idatzi, eta ez zuela zehazki esaten Kingek ezkontzatik kanpoko sexu harremanak izan zituenik, baizik eta Kingen desleialtasunak sexualak baino, emozionalak zirela. Coretta emazteak lasaitasunez onartu zituen afera horiek, esanaz behin "beste gai guzti horiek ez dute tokirik oso gustuko dugun harreman maila bikainean." Bulegoak eskutitz anonimoak ere bidali zizkion Kingi mehatxu eginez informazioa agerian utziko zuela, baldin eta eskubide zibilen lana uzten ez bazuen. FBIk Kingi bere buruaz beste egin zezan bidalitako eskutitza hura, Bakearen Nobel Saria jaso bezperan hartu zuen, eta honela zioen:

"Publiko amerikarra, laguntzen aritu diren eliza erakundeek, protestanteek, katolikoek eta juduek, denek jakingo dute zer zaren, piztia gaiztoa. Berdin jakingo dute babesa eman dizuten beste batzuk ere. Bukatuta zaude. King, gauza bakarra geratzen zaizu egiteko. Badakizu zer den, 34 egun besterik ez dituzu egiteko (kopuru zehatz hori arrazoi berezi bategatik hautatu da, esanguratsu praktikoa duena [sic]). Bukatuta zaude. Zuretzako irtenbide bakarra dago. Hobe duzu hori egitea, zure izaera iruzurtzailea nazio osoan zabaldu baino lehen."

Eskutitzarekin batera, grabazioak zituen zinta bat zegoen, FBIren telefono-entzuketetatik ateratakoak, Kingen ezkontza kanpoko lotura batzuetakoak. garai hartan Adimen Dibisioko Bulegoko buruak zera argudiatu zuen, “King SCLCetik dimisioa emateko konbentzitzea" izan zitekeela. Agenteek King ikusten egiten zuten tirokatua izan zen unean, eta tiroketa izan eta berehala, agenteak suhiltzaile etxetik korrika irten ziren motelera. Horrela, Marrell McCollough polizia sekretua izan zen lehen pertsona Kingi laguntza ematen. King eta FBIren arteko antagonismoak, hiltzailea aurkitzeko puntu guztiekin osatutako plangintzarik ez egoteak, eta gertuko poliziaren presentziak, erailketa horretan FBIa nahastuta zegoelaren susmoak eragin zuten.
thumb|King apaiz izan zen Dexter Avenueko Eliza Bataiatzailea. 1978an, Dexter Avenue King Memorial Eliza Bataiatzailea izendatu zuten.

## Sariak eta aitorpenak 
Kingek gutxienez berrogeita hamar ohorezko titulu eman zizkioten fakultate eta unibertsitateetan. 1964ko urriaren 14an, Kingi Bakearen Nobel Saria eman zioten, ordura arteko irabazle gazteena izanik, AEBetan indarkeriarik gabeko erresistentzia zuzendu zuelako arraza aurreiritziaren aurka. 1965ean, Amerikako Askatasunen Domina jaso zuen, AEBko Batzorde Juduaren eskutik, bere "pertsonen askatasunaren printzipioetan emandako aurrerapenagatik". Onartzeko ekitaldiko hitzaldian, Kingek esan zuen: "Askatasuna gauza bakarra da. Guztia duzu, edo ez zara aske."

1967ko azaroan 24 orduko bidaia egin zuen Erresuma Batura, Newcastle Unibertsitatearen omenezko titulua hartzeko, ohore hori jasotzen zuen lehen afro-amerikarra izanik. "Hiru arazo larri eta benetan handiak ditugu, Ameriketako Estatu Batuetan ez ezik, mundu osoan ere. Horiek dira arrazakeria, pobreziaren arazoa, eta gerraren arazoa.”

Hiru Grammy sarietarako hautagaia izateaz gain, eskubide zibilen buruzagiak 1971n hilondoko Ahozko Grabaketa Onenaren saria irabazi zuen "*Zergatik nagoen Vietnamgo gerraren aurka*" lanagatik. 1977an, Jimmy Carter presidenteak hilondoko Askatasunaren Presidentetzarako Domina eman zion. Aipamen hau irakurri zuen: "Martin Luther King Jr. bere belaunaldiko kontzientzia zen. Segregazioaren harresi handira begiratu ondoren, maitasunaren indarrak apurtuko zuela ikusi zuen. Gure arbaso fundatzaileek herritar xumeenei agindutakoa betetzearen borrokaren min eta nekeetatik, bere ametsaren aitorpen adieragarria bota zuen Amerikarentzat. Gure nazioa indartu zuen, hobetu egin zuelako. Bere ametsak oraindik ere eusten digu.”

Kingi eta bere emazteari Kongresuko Urrezko Domina ere eman zioten 2004an.

Bigarren izan zen Gallup aholkularitza enpresaren XX. mendeko jende miretsienen arteko zerrendan. 1963an *Time* aldizkariako Urteko Pertsonaia izendatu zuen, eta 2000. urtean, seigarren geratu zen on line egindako “Mendeko Pertsona” inkestan. King hirugarren kokatu zuen Discovery Channelek eta AOLek egindako “Amerikako Pertsonaiak” lehiaketan. 2016an, Ogasun idazkariak jakinarazi zuen 5 dolarreko billeteetan alde baten Lincoln agertuko zela, eta bestean Lincoln Memorialean izandako hainbat gertakari historiko, horien artean Kingen "*Amets bat dut*" diskurtsoaren irudiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Afro-amerikar ospetsuen zerrenda
* Afro-amerikarren eskubide zibilen aldeko mugimendua (1955-1968)
* Malcolm X

## Kanpo estekak 
*  The King Center
*  MLK online