Euskal antzerki berria

thumb|thumbtime=325|start=311|Euskal antzerkigintza berria azaltzen duen bideoa.[thumb|280x280px|[Mami Lebrun obran Kepa Errasti eta Ane Pikaza]]
**Euskal antzerki berria** Euskal Herrian 1970eko hamarkadatik sortu garatu den mugimendu bizi eta indartsuari esaten zaio. Euskal antzerkigintzak fase historiko desberdinak izan ditu, pastoralen manikeismo tradizionalarekin hasi zen eta azken hamarkadetan nazioarteko ikus-entzunekoen eragin zuzena duten joera hauetaraino heldu da.

## Historia 
XX. mendean, Francoren diktadurak euskal kulturari ezarritako errepresioak etenaldi larria ekarri zuen. Frankismoa bukatu aurretik, ordea, Euskal Herrian kultura mugimendu bizi eta indartsua sortu zen antzerki talde amateurren inguruan. Gabriel Aresti izan zen, 1960ko hamarkadan, euskal antzerkiaren berritzaile, gazteen antzerki taldeekin eta antzezleekin zuzeneko harremana zuela. Boterearen arbitrariotasunari eta Euskal Herriko moral tradizionalari aurka eginez, tradizioaren eta abangoardismoaren arteko sintesia egin zuen; *herri antzerki iraultzailea* egin zuela esan izan da. Xabier Letek dioenez, Arestiren *Beste mundukoak eta zoro bat* antzezlanarekin hasi zen euskal antzerkigintza berria.

Gaur egun, euskarazko literatura-generoetarik atzenduena dugu antzerkia oraindik, baina mende berriarekin produkzioa ikaragarri hobetu da kantitatez eta kalitatez. Hori ikusteko nahikoa da Donostia Antzerki Sarian azken 2010etik aurkeztu diren obren zerrendari eta antolatzen diren antzerki-jaialdien zerrendari erreparatzea.

2010ean Euskal Herriko Antzerkizale Elkartea (EHAZE) sortu zen. Antzerkiaren dokumentazioa, formakuntza, sustapena eta komunikazioa lantzen ditu. Hiru urte lehenago Hik Hasi aldizkariaren topaketetan antzerkiaren munduko lagun ugarik egin zuten hausnarketaren ondorioa izan zen. Euskal Herri osoko pertsonak bildu ziren eta Josu Kamara izendatu zuten lehendakari. Idoia Gereñu eta Oskar Aranzabal ere zuzendaritza taldeko kideak dira. Egoitza Azpeitiko Enparan dorretxean du.

### Kronologia 
alt=|thumb|250x250px|*Hamlet* euskal antzezlana
* 1973an, Gabriel Arestik *Lau teatro arestiar* idatzi zuen.
* 1977an, Kukubiltxo taldea sortu zen Larrabetzun.
* 1980an, Maskarada taldea sortu zuten Bilbon.
* 1983an, Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak antolatu ziren lehenengo aldiz.
* 1983an, Marijane Minaberrik antzerki lan batzuk bildu (*Joanes Zirtzil*, *Manexen nahigabeak*, *Auzitegian*, *Marikitaren otoitza*, *Eri haundia* eta *Abereen eguberri*), eta argitara eman zituen *Haur antzerkia* bilduman.
* 1984an, Maskaradak Dario Fo italiarraren lan baten egokitzapenarekin *Pistolaren begi zuri-beltzak* lan arrakastatsua estreinatu zuten Bilboko Campos Eliseos Antzokian. Modu profesionalean plazaraturiko lehendabiziko euskal antzezlana izan zen.
* 1986an, Bernardo Atxagak *Henry Bengoa Inventarium* amaitu zuen.
* 1988an, Maskarada taldeko Mikel Martinez-ek Patrick Süskind idazle alemaniarraren *Kontrabaxua* monologoa taularatu zuen eta 300 errepresentazio baino gehiago egingo zituen gero. Dario Fo italiarraren lan baten egokitzapenarekin, "Pistolaren begi zuri-beltzak" alegia, Bilboko Campos Eliseos Antzokian estreinatutakoa. Hain zuzen ere, modu profesionalean eta euskaraz egindako lehen antzezlana izan zen. Urte berean Antzerkiola Imaginarioa abangoardiako taldea abiatu zuten Bilbon.
* 1989an Hika Teatroak Aretxabaletan eman zuen bere lehenengo emanaldia,  *Eta ohea egin gabe* kale-ikuskizunarekin.
* 1991ean Garbi Losada lehenengo aldiz dabil zuzendari moduan. Tanttaka taldearen '*Hansel eta Grettel bezala*’ antzezlana taularatu zuen.
* 1996an, Tanttakak arrakastaz estreinatu zuen *El Florido Pensil*, Andrés Sopeñak idatzia eta izen bera duen liburuan oinarritua. Urte hartan bertan, Deabru Beltzak kale-antzerkiko taldea sortu zuten Bilbon.[alt=|thumb|607x607px|Artikulua [El Florido Pensil|El florido pensil antzezlanaz eta behean Oskorri eta Maskarada taldeen *Landalan* diskoaren iragarkia (Egunkaria, 1996-02-23).]]
* 2001an, TARTEAN teatroa sortzen da, hiru antzerki zigilu edo izen garrantzitsu batzen duena: EZ DOK HIRU, MARIE de JONGH eta TARTEAN bera.
* 2001ean Donostiako Udalak Donostia Antzerki Saria sortu zuen
* 2003ko Korrika kulturalak hainbat herritan Koldo Izagirreren pertsonaia xelebrearekin *Metxa*  antzezlana eskaini zuen. Urte berean Kutsidazu bidea, Ixabel antzezlana mugarri bat izan zen euskarazko antzerkian, ia bi urtez iraun zuen, eta emanaldaik 180 izan ziren.
* Axur Dejabu eta artedrama 
* 2010ean Euskal Herriko Antzerkizale Elkartea (EHAZE) sortu zen-
* *2011an,* Artedrama, Dejabu Panpin Laborategiak eta Le Petit Théâtre de Pain konpiniek elkarrekin sortu zuten *Errautsak* antzezlana.
* Metrokoadroka
* Lingua Nabajorum. Euskararen historia txoroa (2014)
* 2014an Kamikaz kolektiboak *Euli giro* taularatu zuen.
* 2015ean Xake produkzioak Mami Lebrun obra plazaratu zuen.
*
* Ez dok hiru. Euskal musikaren benetako istorioa (2017) eta Simplicissimus (2019). antzerki musikalak taularatu ziren.

## Antzezlanak 
Euskal antzerki berriari hasiera arrakastatsua eman zioten obrak dira hauek: *Pistolaren begi zuri-beltzak**, Henry Bengoa Inventarium, Kontrabaxua, Hansel eta Grettel bezala, El Florido Pensil, Metxa,  Kutsidazu bidea, Ixabel...*

Beste hauek Donostia Sariko irabazleak izan dira: 7ak bat, Sherezade eta tipularen azalak, Mami Lebrun, Francoren bilobari gutuna, Maitasunaren ostean maitasuna, Arrastoak, Lingua Nabajorum, Publikoari gorroto, Gure bide galduak, Errautsak*, Aitarekin bidaian, Juglarea, puta eta eroa, Emakumeak izarapean, Artea, Kaukasiar Kreazko Borobila, Yuri Sam, 1937, John Wayneren laguna, Lotsa Gabe, Ozeanoko pianista.*

Lali Miramonek eta Agus Perezek *EHAZErako egin zuten ikerketaren arabera* 2016 eta 2020 urteen bitartean antzemandako euskarazko estreinaldiak aztertuta, erabilitako hizkuntzari begira, multzo hauek bereiztu zituzten: (arloak ez direla elkarren baztertzaile):

* 150 obra euskaraz jatorriz eginak.
* 81 obra beste hizkuntza batetik euskaratuak.
* 84 obra bi hizkuntzatan egin zirenak.
* 11 obra elebidun ziren emanaldi berean (euskaraz eta erdaraz zatiren batean emanaldi berean)

## Sortzaileak eta antzezleak 
### Antzerkigileak 

Fitxategi:Gabriel aresti 01.png|Gabriel Aresti
Fitxategi:MariJane Minaberri 2007 Gaizka Iroz.jpg| Marijane Minaberri
Fitxategi:Daniel Landart KMn.jpg|Daniel Landart
Fitxategi:Garbi Losada 1995-10-05 Egunkaria.png|Garbi Losada
Fitxategi:Jokin Oregi tarteanteatroa2.jpg|Jokin Oregi
Fitxategi:Mireia Gabilondo 2018.jpg|Mireia Gabilondo
Fitxategi:Bernardo Atxaga (45332142724).jpg|Bernardo Atxaga
Fitxategi:Ixiar Rozas 2017.jpg|Ixiar Rozas
Fitxategi:Xabier Mendiguren Elizegi (Argazki Press Luis Jauregialtzo).jpg|Xabier Mendiguren Elizegi
Fitxategi:EnekoOolasagastiArgia.jpg|Eneko Olasagasti

### Aktoreak 
Aktore ezagunen artean, antzerkiaren arloan honako hauek aipatzekoak ditugu, besteak beste: Ramon Agirre, Ainhoa Aierbe, Anjel Alkain, Nagore Aranburu, Loli Astoreka, Klara Badiola, Juan José Ballesta, Ramon Barea, Olatz Beobide, Sara Cozar, Kike Diaz de Rada, Karra Elejalde, Antton Etxeberria, Isidoro Fernandez, Manex Fuchs, Ximun Fuchs, Ane Gabarain, Mireia Gabilondo, Aitziber Garmendia, Mikel Garmendia, Miren Gojenola, Asier Hormaza, Iñake Irastorza, Miren Ibarguren, Elena Irureta, Mikel Laskurain, Niko Lizeaga, Ander Lipus, Garbi Losada, Koldo Losada, Álvaro de Luna, Aitor Mazo, Mikel Martinez, Gorka Otxoa, Martxelo Rubio, Paco Sagarzazu, Jose Ramon Soroiz, Patxo Telleria, Oscar Terol, Carlos Sobera, Kandido Uranga...

Fitxategi:Elena Irureta.jpg|Elena Irureta
Fitxategi:Manex Fuchs.webm|Manex Fuchs
Fitxategi:Ane Gabarain 2012 (Bi eta bat).jpg|Ane Gabarain
Fitxategi:Mikel Laskurain aktorea 2013an.jpg|Mikel Laskurain
Fitxategi:Aitziber Garmendia 2020 (cropped).jpg|Aitziber Garmendia
Fitxategi:Ander Lipus 2.jpg|Ander Lipus
Fitxategi:Loli Astoreka 2017.jpg|Loli Astoreka
Fitxategi:EZ-DOK-HIRU-Guillermo-Casas-Mikel Patxo 03.jpg|Patxo Telleria
Fitxategi:EZ-DOK-HIRU-Guillermo-Casas-Mikel Patxo 02.jpg|Mikel Martinez
Fitxategi:Nagore Aranburu 2011.jpg|Nagore Aranburu

### Antzerki taldeak 
Lali Miramonek eta Agus Perezek *EHAZErako egin zuten ikerketaren arabera* 2016 eta 2020 urteen bitartean antzemandako konpainiak edo taldeak 127 izan ziren. 121 talde horien datuen arabera konpainia mota izeneko arloan kopuru hauek agertu ziren: arte eszeniko plataforma bat (Artedrama); 2 antzoki ekoizle; 3 kooperatiba; 7 pastoral ; 8 kolektibo; 11 ekoizpen-etxe (= ekoiztetxe); 13 SL, SA, SIeta ‘Profesionala’ (Chimères-en kasuan); 17talde amateur; 18 kultur-elkarte edo elkarte artistiko; 22 autonomo.

Hauek dira hauetako batzuk[thumb|[Lingua Nabajorum (Ez Dok Hiru)]]

## Azpiegitura 
### Sariak 
* Donostia Antzerki Saria

### Jaialdiak 
* Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
* Donostiako Antzerki Feria
* Donostiako Kale Antzerki Jaialdia
* Eibarko Antzerki Jardunaldiak
* Erriberriko Antzerki Klasikoaren Jaialdia
* Euskadiko Antzerki Topaketak (Azpeitia)
* Gasteizko Nazioarteko Antzerki Jaialdia
* Gasteizko Nazioarteko Kale Antzerki Jaialdia
* Getxoko Antzerki Jardunaldiak
* Irungo Gazte Antzerkiaren Erakustaldia
* Lekeitioko Kale Antzerki Jaialdia
* Lizarrako Antzerki Jardunaldiak
* Nazioarteko Kale Antzerki Jaialdia
* Tolosako Nazioarteko Txotxongilo Jaialdia[erdian|thumb|931x931px|[Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketako 40 kartel irabazleak. Mural hau Soreasu Antzokiko sarreran dago ikusgai,]]

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Patri Urkizu (2009): *Teatro Vasco. Historia, reseñas y entrevistas, antologia bilingüe, catálogo e ilustraciones*, UNED, 2009.
* Patri Urkizu (2000): «El teatro vasco entre la tradición y la modernidad: la década del 60», *Euskonews & Media*, 76. zenbakia.
* Mari Karmen Gil Fombellida (2005): «Gaurko euskal antzerkiaren aurrekariak eta izaera», *Euskonews & Media*, 288. zenbakia, 2005-02-11/18.

## Ikus, gainera 
* Euskal literatura
* Euskal antzerkigintza
* Donostia Antzerki Saria
* Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
* Zerrenda:2018ko euskarazko antzezlanak
* Zerrenda:2017ko euskarazko antzezlanak

## Kanpo estekak 
* ganbila.eus — Euskal antzerkiaren ataria
* EHAZE - Euskal Herriko Antzerkizale Elkartea
*  Artez Blai webgunea
* Euskal antzerki garaikidea
* Teatro Testuak webgunea
* Nafarroako Antzerki Eskola
* Donostiako Euskal Antzerki Topaketak
*  Bilbao Antzerkia Dantza