Amir Khusrow

'''Ab'ul Hasan Yamīn ud-Dīn Khusrau** edota **Amir Khusrow'* izenez ezagunagoa (1253–1325 inguru, Delhiko Sultanerria, urduz: ابوالحسن یمین‌الدین خسرو‎) India-persiar musikari, olerkari eta jakintsu sufia izan zen. Garaiko Indiako ikur kultura nagusienetako bat bilakatu zen. Gaur egun indiar musika-tresna herrikoiak diren taula eta sitarraren asmatzailea izan zen. Nagusiki persieraz idatzi zuen.

Pertsona ikonikoa da Indiako azpikontinentearen kultur historian. Delhiko (India) Nizamuddin Auliyaren ikasle mistiko eta espirituala izan zen. Poesia persieraz idatzi zuen nagusiki, baina baita hindieraz ere. Maiz, bertso-hiztegi bat esleitzen zaio, *Ḳhāliq Bārī*, zeinak arabiar, persiar eta hindierazko terminoak dituen. Batzuetan, Khusrau «Indiako ahotsa» edo «Indiako loroa» (Tuti-e-Hind) izenez ezagutzen da.

Khusrau «qawwali»ren aitatzat hartzen da (indiar azpikontinenteko sufien abesteko deboziozko modu bat), eta «ghazal» estiloko abestiak sartu zituen Indian, oraindik ere Indian eta Pakistanen oso zabalduta daudenak. Khusrau, Erdi Aroko Persian garatu ziren persiar poesia estilo askotan, aditua izan zen, «Khāqānīren kasida»etatik hasi eta «Nizamiren *khamsa*»ra arte. 11 eskema metriko erabili zituen, 35 zatiketa desberdinekin. Era askotako bertso modutan idatzi zuen, hala nola ghazal, masnavi, qata, rubai, dobaiti eta tarkib-band. Ghazalen aurrerapenean, nabarmena izan zen bere ekarpena.

[thumb|*[Alexandro Handia|Alexandro Platon jakintsua bisitatzen*, Amir Khusrauren *Khamsa*tik]]

## Familia aurrekariak
Amīr Khusrau 1253an jaio zen Patiyalin, Kasganj barrutian, gaur egungo Uttar Pradesh, Indian, garai hartan Delhiko sultanerria zena; Amìr Saif ud-Dīn Mahmūd-en, turkiar jatorrikoaren, eta Bibi Daulat Nauaz bertako indiarraren.

## Hasierako urteak
Amir Saif ud-Dinek eta Bibi Daulatnazek lau seme-alaba izan zituzten: hiru seme (horietako bat Khusrau) eta alaba bat. Amir Saif ud-Din Mahmud 1260an hil zen, Khusrauk zortzi urte besterik ez zituela. Aitaren eraginez, islametik eta sufismotik edan zuen, baita turkiar, persiar eta arabiar hizkuntzetan sakondu ere. «Tuti-i Hind» (Indiako loroa) ezizenez zen ezaguna, eta, Islamaren Entziklopediaren arabera, «hizketa gozoko loroarekin alderatzen du poeta elokuentea; horrek persierazko poeta gisa duen estatus kanonikoa adierazten du». Khusrauk bere aberriarekiko duen maitasuna eta miresmena garden ikusten da bere lanaren bidez.

Khusrau mutiko argia zen. Bederatzi urterekin hasi zen poesia ikasten eta idazten. Bere lehen «diban»ak, *Tuhfat us-Sighr* (Haurtzaroaren dohaina), 16 eta 18 urte bitartean konposatutako poemak biltzen ditu, eta 1271n konpilatu zen. 1273an, Khusrauk 20 urte zituela, aitona hil zen, ustez 113 urte zituela.

## Ibilbidea
Aitona hil ondoren, Khusrau Ghiyas ud-Din Balban sultanaren iloba zen Malik Chajuren armadara batu zen. Horrek eraman zuen bere poesia Gorteko Batzarraren arreta piztera, non ohoratua izan zen.

Nasir ud-Din Bughra Khan, Balbanen bigarren semea, Khusrau entzutera gonbidatu zuten. Txundituta geratu zen, eta Khusrauren babesle bihurtu zen 1276an. 1277an, Bughra Khan Bengalako gobernari izendatu zuten, eta, 1279an, Khusrauk bisita egin zion, bere bigarren dibana idaten ari zela, *Wast ul-Hayat* (Biziaren Erdia). Khusrau Delhira itzuli zen. Balbanen seme zaharrena, Khan Muhammad (Multanen zegoena), Delhira iritsi zen, eta, Khusrauren berri izan zuenean, bere gortera gonbidatu zuen. Gero, 1281ean, Khusrauk Multanera lagundu zion. Une hartan, Multan Indiako sarbidea zen, baita ezagutza eta ikaskuntzarako zentroa ere. Jakintsu, merkatari eta mezularien karabanak Bagdadetik, Arabiatik eta Persiatik zetozela Multanetik pasatzen ziren Delhirako bidean. Khusrauk idatzi zuen:

1285eko martxoaren 9an, Khan Muhammad guduan hil zuten, Sultanerria inbaditzen ari ziren mongoliarren aurka borrokan ari zela. Khusrauk bi elegia idatzi zituen bere heriotzaren dolu gisa. 1287an, Khusrau Awadhera joan zen bere beste babesle batekin, Amir Ali Hatimekin. Laurogei urte zituela, Balbanek, Bughra Khan bigarren semeari, Bengalatik itzultzeko esan zion, baina Bughra Khanek uko egin zion. 1287an, Balban hil ondoren, bere biloba Muiz ud-Din Qaiqabad, Bughra Khanen semea, Delhiko sultan bihurtu zen 17 urterekin. Khusrau bi urtez egon zen Qaiqabaden zerbitzuan, 1287tik 1288ra. 1288an, Khusrauk bere lehen «masnavi»a amaitu zuen, *Qiran us-Sa'dain* (Bi Izar Babesleen Elkartzea), Bughra Khan eta bere seme Muiz ud-Din Qaiqabad etsaitasun luze baten ondoren elkartzeari buruzkoa. 1290ean, Qaiqabadek garuneko isuri bat izan ondoren, nobleek Shams ud-Din Kayumars, hiru urteko semea, sultan izendatu zuten. Gero, Jalal ud-Din Firuz Khalji izeneko turko-afganiar batek Delhin aurka jo zuen; Qaiqabad hil, eta sultan bihurtu zen, Delhiko sultanerriaren Mamelukoen dinastiari amaiera emanez eta Khalji dinastiari hasiera emanez.

Jalal ud-Din Firuz Khalji-k poesia estimatzen zuen, eta poeta asko gonbidatu zituen bere gortera. Khusrau ohoratua eta errespetatua izan zen bere gortean, eta «Amir» titulua jaso zuen. "Mushaf-dar" lana eman zioten. Gorteko bizimodua zela eta, Khusrauk arreta gehiago jarri zuen bere literatur lanetan. Khusrauren ghazalak, segida azkarrean konposatzen zituenak, musikara ekarriak ziren, eta, gauero, sultanaren aurrean kantatzen zituzten neskek. Khusrauk Jalal ud-Din Firuz-i buruz idazten du:

1290ean, Khusrauk bere bigarren masnavia osatu zuen, *Miftah ul-Futuh* (Garaipenen gakoa), Jalal ud-Din Firuzen garaipenak goraipatuz. 1294an, Khusrauk hirugarren dibana osatu zuen, *Ghurrat ul-Kamaal* (Perfekzioaren osotasuna), 34 eta 41 urte bitartean konposatutako poemak ]]
Jalal ud-Din Firuzen ondoren, 1296an, Ala ud-Din Khalji igo zen Delhiko tronura. Khusrauk *Khaza'in ul-Futuh* (Garaipenaren altxorrak) idatzi zuen, non Ala ud-Dinen eraikin lanak, gerrak eta administrazio zerbitzuak erregistratzen diren. Gero, khamsa (boskote) bat konposatu zuen, bost masnavirekin, *Khamsa-e-Khusrau* (Khusrauren khamsa) izenez ezaguna, eta 1298an osatu zuen. Khamsak Nizami Ganjavi persiar epiken aurreko poetaren antza zuen. Khamsako lehen masnavia,* Matla ul-Anwar* (Argiak igotzeko lekua) izan zen. 3310 bertso ditu (15 egunetan osatuak), gai etiko eta sufiekin. Bigarren masnaviak, *Khusrau-Shirin*ek, 4.000 bertso zituen. Hirugarren masnavia, *Laila-Majnun*, erromantze bat zen. Laugarren masnavi potoloa, *Ayina-i Iskandari* zen, eta Alexandro Handiaren lan heroikoak kontatzen zituen 4500 bertsoetan. Bosgarren masnavia, *Hasht-Bihisht* zen, eta Bahram V.a Sasandar Inperioko hamabosgarren erregeari buruzko kondairetan oinarritzen zen. Lan horiek guztiek Khusrau «luminaria» aitzindari bihurtu zuten poesiaren munduan. Ala ud-Din Khalji oso pozik zegoen bere lanarekin, eta oso ondo saritu zuen. Ala ud-Dinen seme eta etorkizuneko ondorengo izango zena, Qutb ud-Din Mubarak Shah Khalji, jaio zenean, Khusrauk Mubarak Shah Khaljiren horoskopoa prestatu zuen, non zenbait iragarpen egiten ziren. Horoskopo hori *Saqiana* masnavian sartuta dago.

1300ean, Khusrauk 47 urte zituela, ama eta anaia hil ziren. Lerro hauek idatzi zituen haien omenez:

Distira bikoitz batek utzi zuen nire izarra aurten
Nire anaia eta ama joan ziren,
Nire bi ilargi osoak itzali dira, eta distira egiteari utzi diote
Astebete labur batean nire zorte txar honengatik.

Khusrauk bere amari bere heriotzan egin zion omenaldia izan zen:

1310ean, Khusrau, Nizamuddin Auliya Chishti Ordenako sufi santuaren ikasle bihurtu zen. 1315ean, *Duval Rani - Khizr Khan'' (Duval Rani eta Khizr Khan) masnavi erromantikoa osatu zuen Khusrauk, Vaghela Duval Rani printzesaren eta Khizr Khanen, Ala ud-Din Khaljiren semeetako baten, arteko ezkontzari buruzkoa. Dirudienez, bertso hau hainbat egitura mogoletan idatzi zen, ustez Kaxmirri erreferentzia eginez, zehazki, Srinagar-eko Shalimar Lorategiko eraikin partikular batean, Kaxmirren (Jahangir enperadore mogolaren erregealdian eraikia).

Hala ere, azken ikerketek Khusraurena baino askoz beranduagoko garai batean datatu dute bertsoa, eta Kaxmirretik urrun samar dagoen leku batera. Rana Safvi historialariak Kaxmirreko lorategiko balizko eraikin guztiak ikuskatu zituen, eta ez zuen aurkitu Khusrauren idazkunik. Haren arabera, bertsoa Sa'adullah Khanek, Jahangirren oinordekoaren, Shah Jahan-en, gorteko buruzagi noble eta jakintsuak, idatzi zuen: ongi puntuatutako korua, gaia nabarmentzen duena eta deboziozko leloa, taans bizkorreko estilo apaingarria eta svara konbinazio zailak erabiltzen dituen abeslari nagusi batekin batera. Khusrauren ikasleak, zeinak Qawwaliren kantuan espezializatu ziren, beranduago, Qawwals (musulmanen deboziozko abestiak bakarrik abesten zituzten) eta Kalawants (Qawwali estiloko abesti mundutarrak abesten zituzten) gisa sailkatu ziren. Bere poema batzuen musika jarioak musikarien gustukoen bihurtu ditu, baita gaur egun ere.

## Erreferentziak
## Bibliografia
### Aipatutako obrak
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Irakurketa gehiago
* 
* 
* R.M. Chopra, "The Rise, Growth And Decline of Indo-Persian Literature", Iran Culture House New Delhi and Iran Society, Kolkata, 2nd Ed. 2013.
* R.M. Chopra, "Great Poets of Classical Persian", Sparrow Publication, Kolkata, 2014, 
* Zoe, Ansari, "Khusrau ka Zehni Safar", Anjuman Taraqqī-yi-Urdū, New Delhi, 1988.
*Important Works of Amir Khusrau (Complete)
*The Khaza'inul Futuh  (Treasures of Victory) of Hazarat Amir Khusrau of Delhi English Translation by Muhammad Habib (AMU). 1931.
*Poems of Amir Khusrau *The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period*, by Sir H. M. Elliot. Vol III. 1866–177. *page 523-566*.
*Táríkh-i 'Aláí; or, Khazáínu-l Futúh, of Amír Khusrú *The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period*, by Sir H. M. Elliot. Vol III. 1866–177. Page:67-92.
* For greater details refer to "Great Poets of Classical Persian" by R. M. Chopra, Sparrow Publication, Kolkata, 2014, ()
*