Euskal Herriko kastroak

{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geopoint",
  "marker-size": "small",
  "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel ?img ?herriaLabel (?idLabel as ?title) (concat(?herriaLabel, '\\n', '') as ?description) ('small' as ?marker_size) ('#228b22' as ?marker_color) ('landmark-JP' as ?marker_symbol) WHERE {\n  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,es,fr,en\". }\n  ?id wdt:P31 wd:Q744099.\n  ?id wdt:P131*/^wdt:P527 wd:Q47588;\n  wdt:P625 ?geo.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?img .}\n  ?id wdt:P131 ?herria.\n}"
}

**Euskal Herriko kastroak**, **herri harresituak, herri gotortuak** edo **eremu harresituak** edo **gotortuak** —Ipar Euskal Herrian eta Nafarroa Garaiko zenbait kasutan, **gaztelu zaharrak** deituak— Mendebaldeko Europako beste gaztelu zahar bezala, Burdin Arokoak dira gehienetan. Batzuk, Erdi Arokoak izan daitezke..

Gehienak ez dira induskatu. Kasu batzuetan, lurrazaleko miaketa egin da, eta beste batzuen kasuan zundaketa batzuk. Beraz, datu asko falta dira haien egitura ezberdinak, funtzioak edo garaiak zehazteko.

## Izena 
thumb|Marueleza edo Arrolako herri harresituaren harresiak. Nabarniz, Bizkaia.
Euskal Herriko toponimian izen edo izen osagai hauek agertu dira: *gaztelu mendi*, *muru*, *gazteluzahar* eta beste. Gaztelaniazko toponimoa duten lekuetan, "castillo" (gaztelu) askotan errepikatzen da. Literatura zientifikoan eta dibulgaziozkoan, *kastro* izenez gain, beste hauek ere erabiltzen dira: *esparru itxi*, *barruti gotortu**, barruti protohistoriko*.

Azkenik, *oppidum* izena erabiltzen da kastro edo herri harresitu hauetako batzuentzat, handienak eta antolatuen zeudenak, hain zuzen.

## Askotariko errealitatea 
Bestalde, kontuan hartu behar da, *kastro* hitzaz ezaugarri ezberdinak izan ditzaketen hainbat esparru harresitu mota izendatzen direla. Adibidez, Galizia eta Asturias aldean izan zen kastroen kulturan, herriak harresiz inguratuta daude eta etxeak zirkularrak dira; Bizkaian, Gipuzkoan, Araban, Nafarroan, Errioxan eta beste hainbat lekutan ikertutako Burdin Aroko herri harresituetan, ordea, etxeek lauki forma izan ohi dute (nahiz eta hori garai historiakoaren arabera aldagarria izan), eta *gaztelu zaharrak* izenaz ezagutzen direnak, ordea, mota batekoak zein bestekoak izan daitezke, nahiz eta horiek ez diren apenas induskatu eta barruko egiturei buruz gutxi esan daiteke. Juanjo Cepeda eta Miguel Unzueta arkeologoentzat, oinarri laukizuzeneko etxeak iberiarren urbanismoaren eraginaz egin ziren.

Obra hauen trazatuak eta egiteak berak lan hauetarako espezialistak beharko zituen, ongi garatutako antolamendu kolektibo batez eta denbora handi samarraz gain. Hala eta guztiz ere, gaur egun ziurtasunik ez dugu esateko horien guztien eginkizun bakarra balizko etsaien aurrean babestea ote zen; eraikin horien monumentu izaerak, agian, botere edo ospea islatuko zuen, inguruko zein urruneko lurraldeetako jendeen aurrean. Lubanarroak nabarmen ageri dira Intxurreko herrian, eta toki batzuetan lau metro sakon izatera heltzen dira; guztira 650 m-ko luzera dute, eta mendiaren gailur biak inguratzen dituzte, horien oinarrian zehar.  Bestalde, Maite Guilarte Murok bere Gradu Amaierako Lanean GIS bidez aztertu ditu garaiko hainbat herrixka. Trebiñukoak barne hartzen dira.

Arabako herri harresituak Query: https://w.wiki/AhLv

Katalogo batzuetan herri harresitu gisa kalifikatuta dagoen eta gaur egun erromatar kanpaleku moduan identifikatuta dagoen hau ez da sartu:

Bestalde, "kastro" ez direnak, hau da, kokagune garai batean eta harresituta dagoen herria ez diren beste Burdin Aroko herri batzuk daude.

### Bizkaikoak 
Bizkaiko herri harresituen zerrenda, bi argitalpen hauetan oinarrituta dago:  Jagoba Hidalgoren 2018ko Gradu Amaierako Lana ikus daiteke sistematizatuta. Javier Armendarizek bere doktore tesian 261 gune jaso zituen eta horien artean bi herri mota berezi zituen: batetik, leku garaietan egin zirenak (kastroen ezaugarri orokorrak zituztenak) eta, bestetik, toki zelaian egin zirenak. Katalogo hori argitaratu ondorengo urteetan, "Pirinioetako populazio protohistorikoaren azterketa galtzada erromatarraren inguruan" proiektuaren barruan, beste herri asko aurkitu ditu proiektuko ikertzaile taldeak 2004an, Jacques Blotek, *Inventaire des monuments protohistoriques en Pays Basque* lanean arkeologoaren kartografia jasotzen hasi zen hainbat liburuxkatan. 

Lapurdiko muino gotortuak  https://w.wiki/Azyg

Nafarroa Beherakoak https://w.wiki/AzyL

Zuberoakoak  https://w.wiki/Azxy

### Lurrezko hesiekin 
Babes lerroak lurrez eginak daude, lubakiak eta zelaiguneak egitekoan ateratakoa.

### Harrizko hesiekin 
Harrizko hesiak *gaztelu zahar* garaienetan daude.

### Mailakatuak 
Zelaiguneak maldan zulatutako mailetan kokatzen dira.

### Hainbat 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko Erdi Aroko gazteluak

## Kanpo estekak