open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sinusitis

**Sinusitisa** aurpegiko hezur-sinuak estaltzen dituen mukosaren hantura da, sarritan infekzioek, alergiek edo autoimmunitate-faktoreek eragindakoa.
Gaixotasuna era akutuan eta era kronikoan agertzen da. Lehenak hiru aste baino gutxiago irauten du, eta bigarrenak hiru hilabete baino gehiago irauten du.

## Koadro klinikoa 
Pazienteak handitutako sinuaren aldean mina izaten du, sukarra izan lezake edo ez, sudurra buxatua, errinorrea, zefalea larria eta beste hainbat sintoma izan litzake. Edozeinetara ere, sendagilearengana joatea gomendatzen da, eritasun onbera izanik ere, batzuetan, behar bezala tratatzen ez bada, konplikazio larriak ager daitezkeelako.

## Tratamendua 
Medikuarengana jotzea beharrezkoa izanik ere, badira lagungarri gerta litezkeen neurri orokor batzuk: besteak beste, likidoak eta elikagaiak neurriz hartzea (jateko gogorik ez badago, elikagaiak neurri txikitan hartzea), alergiaren kontrako tratamenduak prebentzio gisa egitea eta faktore kaltegarriak (tabako-kea, alergikoak, poluzioa eta abar) saihestea.

## Kanpo estekak 
* http://www.fisterra.com/materiala/aholkuak
Kew Errege Lorategi Botanikoa

**Kew Errege Lorategi Botanikoak** (), edo sarri **Kew lorategiak** (*Kew Gardens*) Londres hego-mendebaldean dagoen lorategi botaniko handia da, Richmond upon Thames udalerriko Kew eremuan dagoena. 120 hektarea da azaleraz, eta berotegiak ere baditu. 700 langile inguruk dihardute Lorategia zaintzen.

## Historia 
Tewkesburyko Lord kapilauak egin zuen hasierako lorategi exotikoa. Augusta printzesak, Galesko printzearen alarguna, lorategia handitu eta aberastu egin zuen: arkitektoen laguntzaz, hainbat eraikin jaso zituzten, 1761eko pagoda, besteak beste. Jurgi III.a Erresuma Batukoa erregeak lorategia gehiago handitu eta aberastu zuen, Kew jauregia eraikiz, besteak beste.

1820. urtetik aurrera lorategi botaniko nazionala izaera eman zioten. Handik aurrera Lorategia gehiago hazi, apaindu eta bete zen: lur azaleraz, pasealekuz, *arboretum*a, eta abar.

2003. urtean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Lorategiak gaur egun 
Ikerketa botanikoan gune garrantzitsua da Keweko Lorategia; gainera, lorazain profesionalentzat ikasteko leku egokia da, eta bisitariak hartzeko ere erakargarria da. Hainbat berotegi daude, herbarioa eta liburutegia.

Besteak beste, munduko hazi-ekoizle handienetarikoa da Lorategia. Nazioarteko harremanak ditu beste entitate handi batzuekin, hala nola Harvard Unibertsitatearekin, Australiako Herbario Nazionalarekin, eta abar.
thumb|850px|Lorategiaren ikuspegi bat

## Kanpo estekak 
* Lorategiaren webgune ofiziala
Sviatoslav I.a Kievekoa

**Sviatoslav I.a Kievekoa** (ekialdeko eslavieraz, Святослав; antzinako eskandinavieraz: *Sveinald Ingvarsson*;  - 972ko martxoa) Kieveko Ruseko printze-gerlaria izan zen, Igor Kievekoaren eta bere emazte Olgaren semea.

Sviatoslav ospetsua da bere kanpaina militarrengatik; kanpaina horiek Ekialdeko Europako bi potentzia handiren erortzea eragin zuten: Khazaren erreinua, eta Inperio bulgariarra. Volgako bulgariarrak, alanoak, eta bestelako tribu eslaviarrak ere mendean hartu zituen, eta magyarrekin eta petxenegoekin aliatu zen.

Kieveko Rusan izandako agintaldiak hamarkada bat iraun zuen, eta Volgaren haranera, Estepa Pontikora eta Balkanetara berehalakoan hedatzea izan zuen ezaugarri.

Sviatoslav pagano izan zen bere bizitza osoan.

Borrokan hil zelako, haren konkistak ez ziren inperio gisa kontsolidatu, eta ondorengotza egonkorra ezartzen saiatzean izandako porrotak bere ondorengoen artean gerra zibila pitzarazi zuten.

## Familia 
Sviatoslaven haurtzaro eta gaztaroari buruz ez dago ia daturik; Novgorodeko Ruseko agintean igaro zituen urte horiek. Bere aita, Igor, 942 inguruan asasinatu zuten, eta, ondorioz, Olga Kievekoa erregeorde izan zen, semea adinez nagusi izatera iritsi arte (963).

Sviatoslavek seme-alaba asko izan zituen, baina haren emazteen jatorriari buruzko datu zehatzik ez dago.

Kanpaina militarretara abiatu zenean, familiartekoak utzi zituen Printzerriko hiri garrantzitsuenetako erregeorde: Kieven, ama Olga, eta aurrerago, Yaropolk semea; Novgoroden Vladimir semea, eta Oleg semea drevlianiarren subirano.

## Erregealdia 
Tronuratu bezain pronto, Sviatoslav gerra egiten hasi zen Rusa Volgaren haranera eta Estepa Pontikora hedatzeko. Haren lorpen handia Khazariarren erreinua, mendetan eta mendetan Ekialdeko Europako potentzia handienetakoa izan zena, konkistatzea izan zen.

## Heriotza eta ondorengotza 
972ean asasinatu zuten, eta haren heriotzak tentsio handiak eragin zituen semeen artean, baita gerra ere bi seme legitimoen artean. 977an, Vladimir semeak ihes egin zuen Novgorodetik Eskandinaviara, baina armada batekin itzuli zen, eta bere anaia Yaropolk hil zuen 980an. Kieveko Ruseko printze bihurtu zen Vladimir.

## Familia 
## Kanpo estekak
Gurutzatuen estatuak

[thumb|300px|eskuinera|[Ekialde Hurbila 1135ean, Lehenengo eta Bigarren Gurutzadaren artean.]]
**Gurutzatuen estatuak** entitate politiko feudalak izan ziren, Europako ekialdean eta Mediterraneo aldean XI. mende amaieran sortu zirenak, Gurutzaden sasoian europar kristau katolikoek eureganatutako eremu inguruetan. XIII. mendean desagertu egin ziren.

Batez ere Ekialde Hurbileko Estatu Latindarrak izendatzeko erabiltzen zen izendapena, baina Balkanetako beste eskualde batzuetarako eta Itsaso Baltikoko ekialdeko eskualdeetarako ere erabiltzen zen.

## Mediterraneoko Levanteko estatuak 
Lehenengo Gurutzadan sortu ziren:
* Edesako Konderria, 1098-1144
* Antiokiako Printzerria, 1098-1268
* Jerusalemgo Erresuma, 1099-1291
* Tripoliko Konderria, 1104-1288

Armeniako Ziliziako Erresuma Gurutzadak orduko sortuta zegoen, baina Inozentzio III.ak Lusignan etxekoen menpeko erresuma izaera eman zion.

## Zipre 
Zipreko Erresuma Rikardo Lehoi Bihotzak sortu zuen Hirugarren Gurutzadan: Jerusalemgo errege ohiari eman zion erresuma 1129. urtean. 1489. urtean, Zipreko Erresumako azken erreginak Veneziako Errepublikari saldu zion, eta horiek gerora Maltako Ordenako zaldunei eman zieten, baina ez zuen aurrerabide handirik izan.

## Balkanak 
[|thumb|450px|[Konstantinoplako Inperio Latindarra, morez, 1204 aldean]]
Laugarren Gurutzadaren ostean Bizantziar Inperioa (Ekialdeko Erromatar Inperioa) hainbat estatutan zatitu zuten, *Frankokrazia* izeneko aroari hasiera emanez (grekoz *Φραγκοκρατία*):

* Konstantinoplako Inperio Latindarra, 1204-1261
* Tesalonikako Erresuma, 1205-1224
* Akaiako Printzerria, 1205-1432
** Argos eta Naupliako Jaurerria, 1205-1388
* Atenasko Dukerria, 1205–1458
** Bodonitsako Markeserria, 1204-1414
* Naxosko Dukerria, 1207–1579
* Filipopolisko Dukerria

Veneziako Errepublikak irla batzuen gaineko agintea izan zuen, batzuk XVIII. mendera arte. Maltako Ordena ere irla, hiri eta lur-eremu batzuen jabe izan zen XVI. mendera bitartean.

## Feudo txikiagoak 
Mediterraneo itsasoko irla txiki batzuetan *estatu* izaerarik izan ez zuten entitate feudal txikiak sortu ziren, gurutzada txikiagoen eraginez, gaur egungo Tunisiako kostaldean diren Jerba eta Tabarka uharteetan, esate baterako.

## Baltikoko Gurutzadak 
Itsaso Baltikoko eskualde batzuetan, tribu indigena batzuk kristautasunaren aurka ekin zioten, eta Zelestino III.ak zaldun kristauen ordena bi bidali zituen prusiar, lituaniar, letoniar eta estoniar paganoak menperatzera.

## Kanpo estekak
Leopoldo III.a Belgikakoa

**Leopoldo III.a Belgikakoa** (Brusela, 1901eko azaroaren 3a – Woluwe-Saint-Lambert, 1983ko irailaren 25a) belgikarren erregea izan zen 1934tik 1951era.

## Bizitza 
Alberto I.a Belgikakoaren eta Elisabet Bavariakoaren seme zeharrena izan zen; aitaren aldeko aitona-amonak Filipe Belgikakoa eta Maria Hohenzollern-Sigmaringen printzesa ziren, eta Karl-Theodor Bavariako dukea eta Maria Josefa Portugalgo infanta amaren aldekoak. Ingalaterran egin zituen ikasketak. 1926an, Astrid Suediako printzesarekin ezkondu zen .

1934. urtean, 33 urte zituenean, Belgikako tronua oinordetu zuen, aita istripu batean hil ondoren. Bere erregealdia onarpen-maila handiarekin hasi zen. Nazismoaren indartzearen aurrean, Belgikaren neutraltasuna aldarrikatu zuen 1936an. 1940eko maiatzean, Alemaniako armadak Belgikan sartu zenean, Belgikako armadako buru jarri zen baina errenditzea sinatu zuen hiru aste baino lehen. Londresen erbesteraturik zegoen Belgikako gobernuak ez zuen begi onez ikusi erabaki hori.

Alemaniarrek 1944ra arte itxita eduki zuten Laekengo gazteluan (Brusela). Alemaniara eraman zuten 1944an, Baudouin eta Alberto semeekin batera, baina berehala askatu zuten Aliatuek. Belgikan, ordea, guztiz kritikatu zuten sozialistek eta liberalek Leopoldo III.ak nazien aurrean izan zuen joera ahula; Suitzara jo behar izan zuen eta Karlos anaiak hartu zuen erregearen ordezkaritza. 1950ean plebiszitu batek berriro ezarri zuen erregetzan. Haren aurkako iritziak, ordea, indar handia zuen, Valonian batez ere, eta istilu larriak izan ziren. Hori zela-eta, Baudouin semeari utzi zion erregetza 1951n.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
1926ko azaroan, Astrid Suediakoarekin ezkondu zen. Hiru seme-alaba izan zituzten:
* Josefina Karlota (1927-2005), Joan Luxenburgokoaren emaztea;
* Baudouin (1930-1993), belgikarren errege 1951-1993 bitartean, Fabiola Mora y Aragónen senarra;
* Alberto (1934-), belgikarren errege 1993-2013 bitartean, Paola Ruffo di Calabriaren senarra.

Astrid 1935eko abuztuaren 29an hil zen, auto istripu batean.

1941ean, Lilian Baelsekin ezkondu zen; hiru seme-alaba izan zituzten:
* Alexandre (1942-2009)
* Marie-Christine (1951-)
* Marie-Esméralda (1956-)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*     Belgikako monarkiaren webgune ofiziala, monarchie.be
Phaeophyceae

**Phaeophyceae**, zenbait alga itsastar eta zelulaniztunen klasea. Hizkera arruntean, *alga arre* edo *feofito* deritze. 

Ipar hemisferioko alga asko sartzen dira klase honetan, eta zeregin garrantzitsua dute itsasoan, bai elikagai gisa bai eta habitatak osatzeko elementu gisa ere. Klase honetako espezie batzuk jateko edo iodoa ateratzeko erabiltzen dira.

Alga arreak Heterokontophyta izeneko talde handiaren barnean daude, kloroplastoa lau mintzez inguratuta duten organismo-talde eukariotiko batean. Klorofila, β karotenoa eta fukoxantina dituzte, eta, azken horren eraginez, kolore arrea dute. Ugalketa sexuala, ugaltze-ziklo konplexua eta belaunaldi-txandaketa dituzte. 

Klase honetan, 265 genero daude, eta 1.500-2.000 espezie inguru.

Itsaso epel eta hotzetako kostalde harkaiztsuetan bizi dira gehienak. Laminariales espeziea nagusi da Kaliforniako marearteko eremuan, eta itsas azpiko oihan handiak osatzen ditu. Beste zenbait espeziek, *Sargassum* algak, adibidez, itsasoan flotatzen dute, libre, eta hedadura handiko multzoak osatzen dituzte —probintzia baten tamainakoak—. Espezie horrek ematen dio izena, hain justu, Sargazoen itsasoaari.

Animalia ornogabe eta mikrobio batzuen lehen ekoizle nagusiak dira.
 
## Sailkapena 
Hona hemen Phaeophyceae klaseko ordenak:
 
* Ascoseirales Petrov
* Asterocladales T.Silberfeld, M.-F.Racault, R.L.Fletcher, A.F.Peters, F.Rousseau & B.de Reviers  
* Cutleriales Oltmanns
* Desmarestiales Setchell & Gardner
* Dictyotales Kjellman
* Discosporangiales
* Ectocarpales Setchell & Gardner
* Fucales Kylin
* Ishigeales  G. Y. Cho & Boo
* Laminariales Migula
* Nemodermatales M. Parente, R. L. Fletcher, F. Rousseau & N. Phillips
* Onslowiales Draisma & Prud'homme van Reine *ex* Phillips *et al.*
* Ralfsiales Nakamura
* Scytosiphonales Feldmann
* Scytothamnales A. F. Peters & M. N. Clayton
* Sphacelariales Migula
* Sporochnales Sauvageau
* Syringodermatales E. C. Henry
* Tilopteridales Bessey

## Argazki galeria 

Image:Sargassum weeds closeup.jpg|*Sargassum*
Image:Leathesia_difformis.jpg|*Leathesia difformis*
Image:Durvillea antarctica.JPG|*Durvillaea antartica*
Image:Fucus vesiculosus.jpeg|*Fucus vesiculosus*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis Vuitton

**Louis Vuitton**, luxuzko arropa ,osagarriak eta bidaietako boltza diseinatzen dituen enpresa frantsesa.

Gaur egungo luxuzko marka esklusiboenetakoa da. Laurehun eta berrogeita bost denda ditu munduko hirurogeita bi herrialdetan.

Louis Vuitton (1821-1892) Jura departamenduko Chabouilla herri txikian jaio zen, familia xume batean. Txiki-txikitatik ikasi zuen lanabesak erabiltzen, aita errotari eta arotzak irakatsi baitzion. Hamalau urte zituela, Parisa joan zen, lan-aukeren bila. Jaioterritik hiribururako bidea oinez egin omen zuen (400 km). 1837an, mutil gisa hasi zen lanean, aberatsen ondasunak bidaietarako paketatzen zituen gizon baten lantegian.

XIX. mendearen erdialdean, lurrun-makinak iraultza ekarri zien garraiobideei, eta, horri esker, asko hazi zen klase dirudunen nazioarteko turismoa. Louis Vuitton konturatu zen ekipaje eta fardel berritzaileak eta kalitate onekoak sortu beharra zegoela: «luxua, funtzionaltasuna eta berritasuna» zituen buruan.

1854an, Clémence-Émilie Parriauxekin ezkondu, eta Louis Vuitton enpresa fundatu zuen. Lehen denda Parisen, Neuve-des-Capucines kalean, zabaldu zuten. Maleta zurrun eta sabelik gabea asmatu zuen, erosoa eta praktikoa, ordura arteko maleta sabeldunak baino hobea.

1859an, enpresa hazi, eta Sena ibaiaren ertzera aldatu zuten denda, salgaiak ur bidez garraiatu ahal izateko. Emazteak eta biek etxe eder bat eraikiarazi zuten lantegien ondoan, gero Vuitton Museo bihurtu zena.

Gaur egun, LVMH taldeak zuzentzen du enpresa, eta Bernard Arnault da talde horren presidentea. Bestalde, Patrick Louis Vuittonek kudeaketa-lanak egiten ditu. Hark eta nazioartean ezagun diren diseinatzaile batzuek, besteak beste, Marc Jacobsek, enpresaren eta luxu nahiz esklusibotasunaren loturari eustea lortu dute. Enpresaren barne-politikako arau bat da beherapenik sekula ez egitea, bezeroek pentsa dezaten haien produktuek ez dutela inoiz baliorik galtzen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
RISC

thumb|300px|IBMren PowerPC 601 RISC mikroprozesadorea
Konputagailuen arkitekturan, **RISC** () mikroprozesadore-mota bat da, makina-lengoaiako agindu-kopuru murriztu bat ezagutzen duena. CPU-diseinu mota bat da, CISC egitura baino sinpleagoa duena, eta, ondorioz, transistore-kopuru txikiagoa behar duena. Horrek berekin dakar azkarragoa izatea, bero-disipazio hobea izatea eta, ondorioz, aireztapen-kostu txikiagoa. Mikroprozesadore-mota hau Von Neumann arkitektura modernoan oinarrituta dago.

1970eko eta 1980ko hamarkadetan, mikroprozesadoreen abiadura handitzeari begira egindako esperimentu batzuetan aurkitu zen ezen, oinarrizko arkitektura jakin bat erabilita, mikroaginduekin zuzenean konpilatutako eta zirkuitu integratutik kanpoko memoria batean kokatutako programen exekuzioa eraginkorragoa zela.

RISC prozesagailuen oinarrizko ideia da CPUan zuzenean hardware bidez ezarritako agindu-multzo sinplifikatu bat izatea. Hala, mikrokodea eta agindu konplexuak deskodetu beharra ezabatzea lortzen da.

CISC prozesagailuen aldean, RISC prozesagailuak agindu gehiago exekutatzen ditu, baina, agindu errazagoak direnez, azkarrago prozesa daitezke.

Hauek dira RISC prozesagailuen abantailak:

* CPUak azkarrago egiten du lan, erloju-ziklo gutxiago erabiltzen ditu aginduak exekutatzeko.

* Helbide-sistema ez-suntsitzailea erabiltzen du RAMean. Horrek esan nahi du ezen, eragiketak gauzatu ondoren, memorian atxikitzen dituela bi eragigaiak eta haien emaitza. Hala, eragiketa berri gutxiago exekutatu behar ditu.

* Agindu bakoitza CPUaren ziklo bakar batean exekuta daiteke.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lord Howe uhartea

**Lord Howe uhartea** (), Australia eta Zeelanda Berriaren artean, Ozeano Barean dagoen sumendi-uhartea da. Port Macquarietik 600 kilometro ekialdera eta Norfolk uhartetik 900 kilometro ingurura dago. 11 kilometro inguruko luzera eta 2,8 eta 0,6 kilometroen arteko zabalera du, 16,6 ma2 guztira. Mendebaldeko kostan zehar koralezko arrezifedun urmael bat dago. Biztanle gehienak uharteko iparraldean bizi dira, eta hegoaldean Lidgirb (777 m.) eta Gower (875 m.) mendiak daude. Lord Howe osoa 28 uharte, uhartetxo eta harkaitzek osatzen dute.

Uhartea bisitatu zuen lehen europarra Henry Lidgbird Ball tenientea izan zen, 1788ko otsailaren 17an, presoak Norfolk uhartera zeramatzan itsasontziaren buru zela. Uhartea 1834an hasi zen populatzen. Garai hartan, uhartearen ekonomia balearen arrantzan eta bertako landare apaingarri baten esportazioan zetzan. Gaur egun, turismoa da nagusi.

Lord Howe uhartea gizateriaren ondare izendatu zuen UNESCOk 1982an.

Klima subtropikala du. Euria dela eta, urteko batez bestekoa 1.600 litro ingurukoa da. Batez besteko tenperatura minimoa 6&nbsp;°C-koa da, eta ez dago izozterik. Maximoa 29,5&nbsp;°C-koa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  / Lord Howe Island Tourism Association
Siamdar katu

thumb|Siamdar katu bat
**Siamdar katua** (thailandieraz: วิเชียรมาศ) katu-arraza bat da.

Katu-arraza honetan, bi barietate bereizten dira: batetik, katu siamdar modernoa edo «katu siamdarra» —zentzu hertsian esanda—; bestetik, katu siamdar tradizionala edo «thai» katu siamdarra.

Zenbait ezaugarri partekatzen dituzte katu siamdar modernoak eta tradizionalak, adibidez, kolore-patroia eta ile motza. Kolore ilunagoa izaten dute gorputz-tenperatura txikiagoa den lekuetan, hau da, zangoetan, buztanean, aurpegian eta belarrietan. Alabaina, ezberdinak dira haien burua eta gorpuzkera.

## Siamdar katu tradizionala 
Barietate honen jatorria garai bateko Siam erreinuan dago, gaur egungo Thailandian. Hango errege-erreginekin bizi omen ziren; izan ere, izaera purua egozten zieten, katakumeak jaiotzen direnean zuri-zuriak izaten baitira, Siamgo kolore sakratukoak.

Katu siamdar tradizionalaren bereizgarri nagusia da forma biribilak dituela. Gorpuzkera trinko eta biribila du, masail bete-beteak, mutur motza, begi urdin luzexkak eta buztan ertain edo motza. Belarri eta begi handi samarrak izaten ditu.
 
## Siamdar katu modernoa 
Katu siamdar modernoa ere Siam erreinuko arraza da, katu siamdar tradizionalaren ondorengoa. 1880an eraman zen Ingalaterrara, eta, 1890ean, Amerikako Estatu Batuetara. 1950etik aurrera, sona handia hartu zuen katu-erakusketetan. Horregatik deituko zaio, beharbada, «siamdar» katu siamdar modernoari, barietate modernoa izan baitzen lehiaketetan ibili zena.

Katu siamdar modernoa dotorea, liraina, malgua eta gihartsua da. Triangelu formako burua du, mutur fina, arbendola-itxurako begiak, belarri handiak, lepo mehe eta luzea eta gorpuzkera eta buztana ere luzeak.

Izaerari dagokionez, oso lagunkoia, taldekoia eta txeratsua da, baina argi eta garbi adierazten du kontent ez dagoela gustuko ez dituen egoeretan. Jakin-nahi handia izaten du, eta inguruan gertatzen diren aldaketa guztiak aztertzen ditu. Arina da, eta oso bizia; nekaezina dirudi, korrika eta saltoka ibiltzen da etxe guztian barrena.

## Kanpo estekak
Dayton (Ohio)

**Dayton** Estatu Batuetako hiria da, Ohio estatuko hego-mendebaldean. Montgomery konderriko hiri nagusi eta handiena da. Esate baterako, 2010. urteko erroldaren arabera, Dayton hirian 141.527 biztanle zeuden, eta metropolialdean, denera 841.502. Beraz, Ohioko laugarren metropolialde handiena da Daytongoa, eta Estatu Batuetan, 61.a.

Hirian landu eta lortu ziren Daytongo Hitzarmenak 1995. urtean, Balkanetako Gerrari amaiera ipintzeko.

Wright anaiak, abiazioan aitzindariak, Daytonen jaio ziren.

## Historia 
thumb|ezkerrera|200px|Dayton, 1870
Dayton kolonoek sortu zuten 1796ko apirilaren 1ean, Ohio Estatu Batuetan sartu (1803) baino zazpi urte lehenago. Hiri-izendapena 1805. urtean egin zuten, "Jonathan Dayton" izenez hasieran, Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioa sinatu zuen Independentzia Gerrako kapitainaren omenez.

Daytonek Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen: besteak beste, Nagasakin bota zuten bonba atomikoaren zati batzuk bertan landu zituzten. NCR Corporation-ek ere egoitza izan zuen Daytonen: hegazkin-motorrak eta kodeak deszifratzeko makinak egiten zituzten, esaterako.

## Geografia 
Dayton hiria Miami ibaiaren ibarrean dago; mugak: Cincinnati, Toledo eta Columbus estatuetako lurrak.

Klima kontinental hezea daukate: uda beroak eta negu hotz eta sikuak izaten dira Daytonen. Jaso duten tenperatura beroena 38,8&nbsp;°C-koa da, eta hotzena -31,6&nbsp;°C-koa. Udaberri-udazken sasoian tornadoak izaten dira; eta arrunta da tarteka uholdeak, haizeteak eta ekaitz gogorrak izatea ere.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kia Motors

**Kia Motors** (기아자동차 주식회사) Hego Koreako bigarren automobil-fabrikatzaile handiena da; egoitza nagusia Seulen daukate. Kia gaur egun Hyundai Motor Companyarena da nagusiki (mundu osoko laugarren fabrikatzaile handiena), eta Ford konpainiarako automobil modelo arrakastatsuak ekoiztu izan dituzte.

## Historia 
Hasieran, Kia altzairuzko tutuak eta bizikleta zatiak eskuz egiten hasi zen. 1951. urtean bizikletak osorik ekoizten hasi ziren, eta ekoizpena zabalduz, 1957tik aurrera, motozikletak, 1962tik aurrera kamioiak, eta 1974an automobilgintzari ekin zioten.

1986. urtetik aurrera beste konpainia batzuekin lan egin izan du, Ford eta Mazda besteak beste. 1992an Ameriketako Estatu Batuetan saltzeari ekin zioten.

Asiak jasan zuen krisialdiaren eraginez, 1997an enpresak lurra jo zuen eta 1998an Hyundai Motor konpainiak enpresaren zati handia eskuratu zuen.

2005. urtean sartu zen Kia Europako merkatuetan. 2006. urtean Estatu Batuetan ipini zuten autoak muntatzeko hango lehenengo planta, West Pointen, Georgian. Gaur egun Kia automobilak 100 herrialde baino gehiagotan saltzen dira.

## Kanpo estekak 
* Kia Motorsen webgune ofiziala
Katalina Sienakoa

**Katalina Sienakoa** —jaiotzako izen-deiturez, **Caterina di Jacopo di Benincasa**— (Siena, 1347ko martxoaren 25a - Erroma, 1380ko apirilaren 29a) mistiko katolikoa izan zen. Laikoa zen, eta Erromatar Eliza Katolikoak santu izendatu zuen 1461. urtean. Vatikanoak Europako eta Italiako zaindaritzat eta Eliza Katolikoaren doktoretzat du. Italiar literaturan eragina izan du.

## Haurtzaroa 
Katalina Sienakoa, bataio-izenaz *Katalina Benincasa*, erdi mailako klasearen eta beheko klasearen artean zegoen familia bateko alaba zen. Katalinak ez zuen hezkuntza formalik izan; oso txikia zela bakardaderako eta otoitzerako zaletasuna agertu zuen. Haren gurasoek Katalina ezkontzeko ahaleginetan jardun baziren ere, alferrik izan zen, eta hemezortzi urte zituela domingotarren ordenan jantzi zuen abitua.

## Gaztaroa 
Seguruenik ere, 1366ko inauterietan bizi izan zuen haren gutunetan deskribatzen duen "ezkontza mistikoa" Jesusekin, Sienako Santo Domingo elizan; han hainbat ikuspen izan zituen. Urte horretan bertan hil zen haren aita, eta Sienan estatu-kolpe bati hasiera eman zitzaion.
Haren hagiografoek diotenez, 1370ean infernuaren, purgatorioaren eta zeruaren ikuspen zenbait izan zituen; horiek izan eta gero, erretirotik irten eta bizitza publikoan hasteko esaten zion ahots bat entzun zuen. Maila guztietako gizon-emakumeei eskutitzak bidaltzen hasi zen, eta orduko Italiako lurralde guztietako agintari nagusiekin gutun-trukea izan zuen. Agintari horiei Italiako errepubliken artean bakea ezartzeko, eta aita santua Erromara itzultzeko eskaria egiten zien.

1374ko pesteak iraun zuen bitartean, Katalina gaixoei laguntzen ibili zen, inoiz ez zen nekatuta agertzen, eta, orduko historialari batzuei sinetsiz gero, mirari batzuk ere egin zituela esan liteke.

1376an, Katalina Avignonera bidali zuten, Florentziako errepublikaren ordezkari gisa, errepublika horren eta aita santuen lurraldeekin, eta aita santuarekin berarekin, bakea egiteko helburuarekin. Zailtasun asko gainditu ondoren, florentziarrak eta Urbano VI.a aita santua adiskidetzea lortu zuen.

## Heriotza 
Erabateko bakardadean sartu zen, baina Mendebaldeko Zisma zela eta, hortik atera behar izan zuen. Urbano VI.a aita santuaren alde egin zuen, eta hark Erromara deitu zuen. Hantxe bizi izan 1380an, 33 urterekin, hil zen arte.
Erromako Santa Maria sopra Minerva izeneko elizan hilobiratu zuten.

## Kanonizazioa 
thumb|ezkerrera|200px|Katalina Sienakoaren kanonizazioa; Pio II.a aita santua
Pio II.ak santa izendatu zuen 1461ean. 1939an, Pio XII.ak Itailako zaindari nagusi izendatu zuen, San Frantzisko Asiskoarekin batera. 1970ean, Paulo VI.ak Elizako doktore titulua eman zion. 1999an, Joan Paulo II.aren aitansantutza-aldian, Europako zaindari santuetako bat bihurtu zen.

## Kanpo estekak 
* Katalina Sienakoaren biografia eta deskribapen espirituala Dominicos.org atarian, gaztelaniaz.
* Domingotarren webgunea, ingelesez
Capua

**Capua** Italiako hiria da, Casertako probintzian; Napolitik 26&nbsp;km-ra, Volturno ibaiaren ertzean dago. Antzina, Campaniako hiriburua zen.

Erromako Errepublikako eta Erromatar Inperioko hiri garrantzitsuenetariko bat izan zen. Ondorioz, arkitektura-ondarea eta monumentuena oso aberatsa da: zubiak, gazteluak, dorreak, elizak eta era askotako eraikin eta piezak.

## Historia 
Diotenez, Capua etruriarrek sortu zuten K.a. 600. urte inguruan, baina giza kokaleku zaharragoen aztarnak ere badaude inguruetan, K.a. VIII. mende hasiera ingurukoak.

Capua eta Erroma Via Appiaren bitartez lotuta zeuden K.a. 312. urteaz gero: izan ere, Erroma zen Italiako hiririk handiena eta Capua bigarrena. Famatuak ziren bertako brontzeak, lurrinak, aberastasunak eta bizimodu ona. Espartakoren agindupean Capuan esklaboen matxinada izan zen K.a. 73. urtean.

Hainbat agintari eta botere-talderi lotuta egon zen mendeetan: etruriarrak, samnitak, erromatarrak, kartagotarrak, bandaloak, sarrazenoak, aragoiarrak, frantziarrak, besteak beste.

## Antzinako hiria 
thumb|ezkerrera|200px|Anfiteatroa
Antzinako Capua hiriaren kokalekua, gaur egungo Santa Maria Capua Vetere udalerriari dagokion eremu inguruan zen. Hiriaren lurrak Volturno ibaiaren bokalerainokoak ziren; ibaiaren iparraldera zegoen eremuari *Ager Falernus* zeritzon eta hegoaldekoari *Ager Campanus*. Bestalde, Callicula mendiaren eskualdeari, Calenus-tik Casilinum bitartekoari, *Campus Stellatis* zeritzon.

Augustoren akueduktuaren eta anfiteatroaren (erromatarrek eraikitako lehenengoa) aztarna batzuk irauten dute, baita ondoko garaipen-arku batenak ere. Kapitolioa ere ba omen zen, baina horren hondakinek ez dute iraun gaur arte. Hiriaren harresi zati batzuk ere gorde dira.

Aro askotako antzinako aztarna mordoa daude, edozein modutan ere: hilerriak, tenpluak, termak, sartu-irten egiteko hiriko ateak, teatroa eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lancia

**Lancia** Italiako automobil-fabrikatzailea da. Lantegia Vincenzo Lanciak sortu zuen 1906. urtean, Turinen, Claudio Fogolinekin batera.

Hasiera batean sortzaile biak Fiat enpresako langileak ziren (baita pilotuak ere), eta euren lantegia sortu ostean ere Fiaten jarraitu zuten lanean aldi batez. Lehenengo Lancia automobila 1908. urtean aurkeztu zuten: Lancia Alfa 12 HP. Hurrengo hamarkadan serie-fabrikazioari ekin zioten.

1969. urtetik hona Fiat S.p.A. taldean sartuta dago: luxuzko automobilak egiten tradizioa zutenez, Lancia modeloak dira Fiateko maila gorenekoak.

## Lehiaketak 
1 Formulako automobilak egiten hasi ziren 1954. urtean, baina urte gutxitan izan zuten euren taldea, garaipenak lortu arren; izan ere, Ferrari eskuderiara joan zen Lanciako taldea: 1956. urtean Juan Manuel Fangiok 1 Formulako garaipena lortu zuen Lancia-Ferrari autoarekin.

Rallyetan ere emaitza onak izan dituzte Lanciakoek, garaipen handiak lortuta 1970 eta 1980 hamarkadetan; hala ere, 1993. urtean lehiaketak utzi zituzten.

## Kanpo estekak
Bugatti

**Bugatti** luxu handiko automobilak egiten dituen Frantziako marka da. Ettore Bugatti italiarrak sortu zuen etxea 1909. urtean Molsheim herrian (orduan Alemaniar Inperiokoa zen; gaur egun Frantziakoa da). Munduko autorik azkarrenak dira.

Bugatti familiak 30 urtez jardun zuen luxuzko kalitate handiko automobilak diseinatzen eta egiten: Ettorek berak, Rembrandt anaiak eta Jean semeak (goi mailako diseinatzailea eta pilotua).

Bigarren Mundu Gerraren amaieran markak larrialdi ekonomikoak izan zituen, 50eko hamarkadan oraindik merkatuan lehiatzeko gai izan zen, baina azkenean lantegia itxi egin behar izan zuten.

1991. urtean Romano Artiolik markaren "Bugatti" izena erosi zuen, eta automobilak Italian ekoizten hasi zen, Modenan. Orduko sasoiko autorik azkarrena egin zuten arren, lantegia itxi egin zuten handik urte gutxira.

1998. urtean Volkswagen taldeak marka erosi zion Artioliri, goi mailako kirol-automobilak ekoiztekotan, eta berriz ere lantegia ireki zuten Molsheimen, Frantziako Alsazian (lehenengo Bugatti lantegia egon zen herrian, hain zuzen ere). 2005. urtean hasi ziren saltzen Bugatti Veyron modeloa, kalean ibiltzeko munduko automobilik bizkorrena: orduko 437 km-ra hel daiteke. Bertsioak ere egin dituzte: deskapotablea (2008), Super Sport (2010). Urtean 44-88 unitate besterik ez dituzte ekoizten, baina oso garesti saltzen dira: 2007an automobil bakoitza 1.100.100 euroan zegoen.

## Kanpo estekak 
* Bugattiren webgunea
Microsoft Visual Studio

**Microsoft Visual Studio** Windows sistema eragileetarako garapen-ingurune integratua. Hainbat programazio-lengoaia onartzen ditu, esate baterako, Visual C++, Visual C#, Visual J#, eta Visual Basic .NET, baita ASP.NET bezalako ASP.NET web garapen-inguruneak.

Visual Studiok garatzaileei aukera ematen die aplikazioak, webguneak eta abar sortzeko, baita .NET plataforma onartzen duen edozein ingurunetan web zerbitzuak egiteko ere. Hala, bata bestearekin lotura izan dezaketen aplikazioak egin daitezke.

## Bertsioak 
* Microsoft Visual Studio 97
* Microsoft Visual Studio 6
* Microsoft Visual Studio .NET (2002)
* Microsoft Visual Studio .NET 2003
* Microsoft Visual Studio 2005
* Microsoft Visual Studio 2008
* Microsoft Visual Studio 2010
* Microsoft Visual Studio 2012 Release Candidate

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Visual Studio bertsioak
*  Visual Studio ikastaroa
## Erreferentziak
Acanthaceae

***Acanthaceae***, landare dikotiledoneo loredunen familia.

Landare belarkarak edo zuhaixkak izan ohi dira. Hostoak bakunak, osoak, konposatuak, dekusatuak eta estipularik gabeak dira.

Loreak, berriz, pentameroak, zigomorfikoak eta hermafroditak dira; androzeoa 2-4 lorezil didinamok osatzen dute; ginezeoa, aldiz, bi karpelo elkartuk.

Kolore deigarriko braktea bat izan ohi dute lore bakoitzaren azpian. Espezie batzuetan, braktea handia eta ikusgarria izaten da. Infloreszentziak zima-erakoak eta luku-erakoak izaten dira. Kaliza ezkila-formakoa edo ezpainbikoa izan ohi da.

Fruitua bi gelaxkako kapsula dehiszente bat da. Espezie gehienetan, haziak kako-formako txorten txiki bati lotuak egon ohi dira, haziak kapsulatik ateratzen dituen txorten bati lotuak.

Leku tropikal eta subtropikaletan bizi dira. Lau bizileku nagusiak Indonesia eta Malaysia, Afrika, Brasil eta Erdialdeko Amerika dira. Ia habitat guztietan aurki ditzakegu familia honetako espezieak, oihan itxi eta irekietan, sastrakadietan, belardi eta haran hezeetan, kostaldean, zingira inguruetan eta mangladietan.

Familiako espezie batetik, *Acanthus mollis* edo akantotik, datorkio izena familiari. Lurralde epeletako lorategietan landatzen den espezie bat da. Antzinako Grezian, landare horren hostoak izan ziren inspirazio-iturri kapitel korintoarrak apaintzeko.

Akantoaren familiakoak 256 genero eta 2.770 bat espezie dira. Genero gehienak talde hauetan multzokatuta daude:
* Acanthoideae subfamilia:
: Acantheae tribua
: Ruellieae tribua
:: Andrographinae azpitribua
:: Barleriinae azpitribua
:: Justiciinae azpitribua
::Ruelliinae azpitribua
* Nelsonioideae subfamilia
* Thunbergioideae subfamilia

## Genero hautatuak 
[thumb|*[Asystasia gangetica*]]
[thumb|*[Barleria* sp.]]
[thumb|*[Fittonia verschaffeltii*]]
[thumb|*[Hypoestes phyllostachya*]]
[eskuinera|thumb|*[Justicia aurea*]]
[thumb|*[Peristrophe speciosa*]]
[thumb|*[Pseuderanthemum reticulatum*]]
[eskuinera|thumb|*[Ruellia tuberosa* ]]
[thumb|*[Rostellularia* sp.]]
[thumb|*[Thunbergia laurifolia*]]
Germplasm Resources Information Networkaren (GRIN) arabera 265 genero ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Scrophulariaceae

**Eskrofulariazeoak** (**Scrophulariaceae**) Magnoliopsida klaseko landare loredunen familia bat da. Genero asko ditu, 275 inguru, eta 5.000 espezie inguru. Dena den, filogenia molekularrak erakutsi du sailkapen tradizional hori aski polifiletikoa dela. Horregatik, genero asko beste familia batzuetara eraman dira azken sailkapenetan.

Oso banaketa kosmopolita dute, baina ugariagoak dira eskualde epeletan eta mendi tropikaletan. Interes ekonomikoa dute, batzuk sendabelar gisa ([*Leptandra*, *Scrophularia*, *Verbascum*) eta beste batzuk landare apaingarri gisa erabiltzen direlako (*Antirrhinum*). Familiaren izena *Scrophularia L.* generotik eratorri da.
thumb|250px|*Antirrhinum majus* landare apaingarria
 
## Genero nagusiak 
### Kanpoan utzitako generoak 
Genero hauek, tradizionalki Scrophulariaceae familian sartuta zeudenak, beste familia batzuetara eraman dira sailkapen taxonomiko berrian:

## Erreferentziak
Beriberi

**Beriberi** deritzo B1 bitaminaren gabeziak sortutako gaixotasunari; haren ezaugarriak edemak eta arazo kardiakoak eta nerbio-sistemakoak dira.

Gaitza Takaki sendagile japoniarrak deskribatu zuen estreinakoz XIX. mendearen bukaeran. Hala ere, B1 bitamina ez zen 1926. urtera arte bakartu.

XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran gaitza Ekialde Urruneko herrialdeetan oso ohikoa zen. Arrazoia herrialde horietako dietan zegoen, batez ere arrozean oinarrituta.

Koadro kliniko bi ditu, bereziki: amak B1 bitamina-gabezia duen ume jaioberriarena, eta helduena.

Hiru eratara aurkezten da, nagusiki:
* Beriberi hezea
* Beriberi idorra
* Haurren beriberia

Gaitzak nerbio-sistema kaltetzen du gehienbat, polineuritis sortuz. Baita atrofia muskularra eta paralisia ere. Gutxiegitasun kardiakoa eta edemak eritasunaren beste ondorio kaltegarriak dira.

Tiamina edo B1 bitaminak pirubato deshidrogenasaren koentzima da. Entzima horrek azido pirubikoaren katabolismoan parte hartzen du. B1 bitaminaren ezak azido pirubikoaren pilaketa eragiten du, eta pilaketa hori nerbio-sistemaren kalteen erruduna dela uste da.

## Kanpo estekak
Paneslavismo

thumb|VI. mendeko herrialde eslaviarrak
**Paneslavismoa** mugimendu politiko eta kulturala da. Jatorria XIX. mendekoa da, Europako herrialde eslaviar guztien kultura-, erlijio- nahiz politika-batasuna aldarrikatzen zituen ideologia nazionalistak bultzatuta; gainera, elkarri laguntzea ere aldarrikatzen zuten.

Sasoi hartako erromantizismo eta nazionalismo ideologiek eragin handia izan zuen paneslavismoa sortzerakoan. Paneslavismoaren lehenengo ildoak 1848. urteko Pragako Kongresu Paneslaviarrean aurkeztu ziren, Austriako inperialismoari aurre egiteko alternatiba politiko gisa.

XX. mendean indar handia izan zuen, eta XXI. mendean bizirik dirau.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mairu-belar

**Mairu-belarra** (***Solanum nigrum***) Solanaceae generoko landare-espeziea.

Landare belarkara da, eta 50 cm-ko garaierara hel daiteke. Hosto handi, lantzeolatu edo erronboide-formakoak ditu, peziolatuak eta aldizkakoak. Loreak hermafroditak dira, 5-7 cm-koak, eta 3-6 loreko infloreszentziak osatzen dituzte. Loreek petalo zuriak eta antena horiak dituzte.

Fruituak globulu-formako baiak dira; berdeak izan ohi dira ondu gabe daudenean, eta beltzak eta distiratsuak, ondutakoan. Solanina-kontzentrazio handia izan lezakete, lurzoruaren eta fruituen umotasunaren arabera. Substantzia hori oso toxikoa izan liteke; izan ere, harrapariek jan ez dezaten baliatzen du, defentsa gisa. Hortaz, ez du bazka-baliorik abereentzat, ezta elikadura interesik ere gizakiontzat. *Solanum nigrum*az pozoituz gero, goitika, tripako mina, loeria, tenperatura-igoera eta, kasu larrietan, paralisia eta heriotza eragin dezake, bihotza gelditzeagatik.

Landare pozoitsu askok bezala, ordea, badu interesik sendabelar gisa. Kasu honetan, hosto, zurtoin eta fruituak baliatzen dira. *Solanum nigrum*en hostoekin egindako infusioak propietate lasaigarri, antiinflamatorio, antipiretiko eta libragarriak ditu. Nekazaritza ekologikoan ere baliatzen da intsektizida gisa, *Agrobacterium tumefaciens* bakterioarekin nahasita, bereziki.

Jatorriz Eurasiakoa da, eta Amerikan, Australian, Asian eta Afrikaren hegoaldean ere sartu da. Solanazeoa denez, patataren, alberjiniaren eta tomatearen familiakoa da. Nitrogeno ugari duten lurzoruak gustatzen zaizkio, eta, hori dela eta, ganadua dagoen tokiekin hazten da sarri.

## Kanpo estekak
Boa Vista

**Boa Vista** Brasilgo hiria da, Roraima estatuko hiriburu eta biztanle gehien dituen hiria. Branco ibaiaren ertzean dago. Brasil guztian, Boa Vista da osorik Ekuatoretik iparralderantz dagoen hiri bakarra. Azalera handikoa da, 5.117,9&nbsp;km²-koa: bertako indigenen eremua 1.447,35&nbsp;km²-koa da.

Deigarria da hiriaren egitura erradiala, Parisko tankerako kaleekin: 1944-1946 bitarteko plana izan zen hori. Joaquim Nabuco Plazara doaz hiriko etorbide nagusiak: plaza horretan daude botereen egoitza nagusiak, hala nola Gobernuaren Jauregia, Legebiltzarra, Kultura Jauregia, Postetxea, Katedrala, banketxeak, hotelak eta abar. Izan ere, administrazio-hiria da, estatuko zerbitzu guztiak dituena.

## Historia 
*Boa Vista do Río Branco* ganadu-aziendatik sortu zuen Boa Vista Inacio Lopes de Magalhaes-ek 1830. urtean; orduan Amazonas estatuko lurraldea zen. 1890. urterako herrigunea zen, eta hazten joan zen Manaos hiriarekin lotzen zuen errepidea egin zutenetik. XX. mendeko 40ko hamarkadarako asko hazi zen, eta Rio Branco-ko Lurralde Federaleko hiriburu bihurtu zen 1943. urtean (gerora Lurraldeari Roraima izendapena eman zioten). Metal preziatuak makinen bidez erauztea debekatu zutenetik hiriak asko galdu zuen, bai diruz bai itxuraz.

## Klima 

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Roraimako elizbarrutia

## Kanpo estekak 
* Boa Vistako webgunea
Kalimako

**Kalimako** (antzinako grezieraz: Καλλίμαχος; Zirene, c. K.a. 310/305 - Alexandria, K.a. 240) Zirenen, familia noble batean, jaio zen poeta eta eruditua izan zen.

## Biografia 
Alexandriako aldirietan eskola bat ireki zuen, eta gramatikari eta poeta ospetsuenetako batzuk haren ikasle izan ziren; nabarmentzekoa da Apolonio Rodaskoa.

Ptolomeo II.aren eskutik jaso zuen Alexandriako Liburutegia ordenatzeko mandatua, eta horretan aritu zen hil zen arte. Hark egindako lana ikaragarria izan zen, eta, horregatik, bibliotekarien (edo, gutxienez, katalogatzaileen) gurasotzat hartu izan da. Haren *Pinakes* (taulak) deituek (Liburutegiaren katalogo osoa jasotzen zuten 120 ale, kronologikoki ordenatuta) oso baliagarriak izan ziren garai klasikoari buruz egindako ondorengo bibliografia- eta litaratura-lanetarako.

## Lanak 
Haren poesia-lanetatik zati batzuk, sei Ereserki eta 63 epigrama kontserbatu dira; baita *Hecale* izeneko poema epiko laburra ere.
Lanik ezagunena *Bereniceren adatsa* izeneko poema da, gureganaino iritsi dena, baina ez haren jatorrizko bertsioa, Gaius Valerius Catullus-ek, Katulok, egindako imitazio baten bidez baizik.

Kalimakok literaturaz ikuspegi berezia zuen, eta horrek helenismoaren barruan izen adierazgarrien artean jartzen du. Homero estimatzen zuen, eta imitaezin kontsideratzen zuen. Hala ere, epika baztertu egiten zuen.

Kalimakoren eskola Aristotelesen kontrakoa zen, hark defendatzen zituen batasuna, perfekzioa eta hedapena baztertu egiten baitzituen.
Proteo (satelitea)

**Proteo** Neptuno planetaren seigarren satelite naturala da.

## Ezaugarri fisikoak 
Proteo Neptunoren bigarren sateliterik handiena da, Triton satelitearen ondoren. Eguzki-sistemako gorputzik ilunenetariko bat da, jasotzen duen argiaren % 6 besterik ez baitu islatzen.

Proteok forma irregularra du (436 × 416 × 402 km), inpakto-kraterrez josia dago, eta ez du, itxuraz, inolako jarduera geologikorik. Zientzialariek uste dute Proteo dela, dentsitate horretako objektuei dagokienez, bere grabitatearen indarrez esferiko bihurtu gabe izan daitekeen handiena. Izan ere, bera da eguzki-sistemako gorputz irregularrik handiena, Saturnoren Febe baino handiagoa.

## Aurkikuntza 
Lurretik ezin da detektatu teleskopio bidez, zeren, planetatik hain gertu egonik, sateliteak islatzen duen argia galdu egiten baita planetak islatzen duenarekin nahastuta. Voyager 2 zundak Neptunoren inguruan pasatzean egindako argazkiak aztertzean aurkitu zuten Stephen Synnott-ek eta Bradford A. Smith-ek 1989an.

## Izendapena 
1989ko uztailaren 17an aurkikuntzaren berri eman zutenean, **S/1989 N 1** izendapena eman zioten behin-behinean. 1991ko irailaren 16an eman zitzaion behin betiko izena. Proteo satelite-izena mitologia grekoko Proteo pertsonaian du jatorria; itsasoko jainko bat zen, Poseidonen semea.

## Kanpo estekak 
* http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_elem
Minbera (landarea)

thumb|*Mimosa pudica*
thumb|* Mimosa pudica *
**Minbera** (*Mimosa pudica*), Fabaceae familiako landare-espeziea.

Landare honen bereizgarria da ukituz gero hostoak uzkurtu egiten direla, itxi egingo balira bezala, eta zurtoin txikiak beherantz erortzen direla. Landare-mugimendu azkarra deritzo gaitasun horri: denbora gutxian, segundo batean normalean, landare-egiturak mugitzeko gaitasuna, alegia. Hori egiteko gauza dira, halaber, *Desmodium motorium* eta *Dionaea muscipula edo Venus eulijalea ere.

Defentsa gisa, harrapariek jan ez dezaten erabiltzen du espezie honek taktika hori. Izan ere, bere baitan biltzen denean, landarea ihartua edo zimeldua dagoela dirudi. Horrez gain, bero-orduetan ur gehiegi ez galtzeko eta azalera txikituta bere burua haizeaz babesteko ere balio du. Hostoak uzkurtuta egoten dira gau osoan.

Latinezko *pudica* hitzak «lotsatia» esan nahi du, eta antzeko izenak ditu landareak hainbat hizkuntzatan. Gaztelaniazko *sensitiva* eta *dormidera*, frantsesezko *honteuse*, alemanezko *schamhaft*, ingelesezko *sensitive plant* edo *the touch-me-not* eta beste hitz asko azaltzen dira landarearen izen arruntetan, eta kasu guztietan esan nahi du sentikor edo lotsati. Euskarazko izena ere adierazgarria da: minbera.

Hosto konposatuak ditu, bipinatuak, bi pina-parez osatuak, zeinak lerro-formako 15-25 hostoxka-pare baitituzte. Loreak oso txikiak dira, arrosa-malba kolorekoak, eta 2 cm-ko diametrorainoko loreburu pedizelatutan antolatuta daude. Udan loratzen da mimosa-espezie hau. Sustrai handiak ditu. Metro bateko garaiera izan ohi du. Bizitza motza du, 5 urte, gutxi gorabehera.

Jatorriz, Hego Amerika eta Erdialdeko Amerikakoa da, baina beste lurralde askotan sartu da. Zenbait herrialdetan, espezie inbaditzailetzat dute, hala nola Tanzanian, Asiaren hegoaldean eta hego-ekialdean eta Pazifikoko uharte askotan. AEBn, Floridan, Hawaiin, Virginian, Marylanden, Puerto Ricon, Texasen eta Virgin uharteetan bizi da.

*Mimosa pudica* belar txarra izan daiteke labore tropikalentzat, lursailak eskuz lantzen direnean, bereziki. Labore hauei egin ohi die kalte: artoa, kokoa, tomatea, kotoia, kafea, banana, soja, papaia eta azukre-kanabera. Bestalde, sustrai-noduluak era ditzake, zeinetan ezin baitira bizi nitrogenoa orekatzen duten bakterioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Elhuyar Zientziako *Landarea da, minbera da* izeneko artikulua
*  *Argia* aldizkariko *Komeriak eta plantak'' izeneko artikulua
Getozka

**Getozka** (*Portulaca oleracea*) Portulacaceae familiako landare zukutsua da.

Urteroko landarea da. Tamainari dagokionez, 40 cm-ko garaierara hel daiteke, baina herrestaria denez zabaldu egiten da igo baino areago. Zurtoin leunak ditu, gorrixkak eta etzanak nagusiki. Hostoak aldizkakoak, multzokatuak, bai zurtoinean eta bai zurtoin-puntan.

Loreak kolore bizikoak ditu —horiak, arrosak, gorriak, zuriak—, eta txortengabeak dira. Loreek bost zati erregular dituzte, eta 6 cm zabal dira. Udaberriaren bukaeran loratzen da landarea, eta udazken erdira arte irauten du loraldiak. Hosto-multzoaren barruan, eguzkiak berotzen dituenean bakarrik irekitzen dira loreak; gauez, itxi egiten dira.

Haziak leka txikiak dira. Sustraiak haritsuak dira, eta oso ongi jasaten dituzte lurzoru pobreak eta lehorteak.

Jatorriz, Indiakoa eta Ekialde Ertainekoa da, baina mundu osoan barrena zabalduta dago. Herrialde batzuetan, belar txartzat dute. Oso ohikoa da lorategiko apaingarri gisa, leku beroetan, bereziki.

Euskaraz, getozka du izen arrunta.

Sukaldaritzan, barazki gisa jaten da: zurtoinak, hostoak eta loreak, denak dira jangarriak. Europan, Asian eta Mexikon ohikoa da espezie hau jatea. Zapore garratz eta gazi samarra du. Gordinik jan daiteke, entsaladan, eta egosita ere bai; baliagarria da zopak eta saltsak loditzeko.

Grezian, entsaladan jartzen dituzte getozkaren hostoak eta zurtoin gazteak, eta tomate eta feta gaztaz laguntzen dute. Turkian, entsaladaz gainera, espinakaren ordezko gisa prestatzen dute. Mexikon, txerrikiarekin eta saltsa berdearekin prestatzen da, eta Australiako aborigenek ogia egiteko erabiltzen dituzte haziak.

Sendabelar gisa, muzilago-kantitate handia duenez, libragarri gisa baliatzen da. Grezian, esaterako, idorreriaren kontra eta gernu-sistemaren hantura sendatzeko erabiltzen da; Indian, berriz, gibeleko gaitzetarako.

## Kanpo estekak
Karloman I.a

**Karloman I.a** (751ko ekainaren 28a - Samoussy, Aisne departamenduan, 771ko abenduaren 4a) frankoen erregea izan zen 768tik 771 arte. Pepin Laburraren eta Bertrada de Laonen bigarren semea zen, eta Karlomagnoren anaia.

Aita hil ondoren, 768ko urrian Karlomagno frankoen errege Noyonen kontsakratzen zuten bitartean, Karlomanek egun berean jaso zuen gantzudura Soissonsen; Soissonseko Erresumako hiriburu bihurtu zen.

Gerberga-rekin ezkondu zen, eta hiru seme-alaba izan zituzten.

Karloman eta Karlomagno ez ziren ongi konpontzen, ez zuten elkar ulertzen. Bertrada ama saiatu zen bi anaien arteko desadostasunak baretzen. 770an adiskidetu ziren bi anaiak.

Karlomanek, azken ordua gertu zuela ikustean, bere eremuetako asko Reimsko Saint-Rémi elizari utzi zizkion.

Karloman 771ko abenduan hil zen, Samoussyko jauregian. Ordutik aurrera Karlomagno izango zen frankoen jaun bakarra.
Verbenaceae

**Verbenaceae**, landare loredun dikotiledoneoen familia.

Zuhaitzak, zuhaixkak eta landare belarkarak dira. Espezie batzuk oso preziatuak dira ematen dituzten loreengatik.

Hostoak aurkakoak, koskagabeak eta zatituak izan ohi dira, estipularik gabeak. Lore zigomorfikoak izaten dituzte, luku-erako infloreszentzietan antolatuak. Batzuk usaintsuak izaten dira.

Mundu osoan barreiatuta daude, klima tropikal eta hezeak diren lekuetan, batez ere. Ingurune idorretan ere bizi daitezke, baina ez dago familia honetako espezierik Eurasiaren iparraldean eta erdialdean.

Verbenaceae familiaren barruan, 90 bat genero eta 2.000 espezie inguru daude.

Landare apaingarri gisa landatzen dira espezie batzuk, Verbena, Duranta eta Clerodendrum generoetako espezieak, esaterako. Beste zenbaitek olio lurrunkor baliotsuak, jateko fruituak, gomak eta taninoak ematen dituzte.

Gure artean, ohikoak dira Verbenaceae familiako espezie batzuk:

* *Verbena officinalis L.* espeziea, adibidez, hizkera arruntean berbena-belar deritzona, sendagintzan erabiltzen da, eztarriko minak sendatzeko, adibidez.
* *Aloysia triphylla* espeziea, berbena limoiusaina, sukaldaritzan erabiltzen da usain-belar gisa eta infusioak egiteko.
* *Lippia alba* espeziea burutik beherakoak, buruko minak eta abar sendatzeko erabiltzen da.
* *Aloysia polystachya* infusioak egin, eta urdaileko minak sendatzeko.

## Generoak 
Ikerketa moderno batzuek lehen Lamiaceae familiaren barnean zeuden genero batzuk Verbenaceae barnean sailkatu dituzte.

Hona hemen familiaren generoak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak