Marcel Grossmann

**Marcel Grossmann** (Budapest, 1878ko apirilaren 9a – Zürich, 1936ko irailaren 7a) matematikaria eta Suitzako Teknologia Institutu Federaleko irakaslea izan zen, Zurichen. Geometria deskribatzailea eta geometria ez-euklidearrean espezializatu zen, eta Albert Einsteinen lankide garrantzitsua izan zen erlatibitatearen formulazio matematikoan. Grossmannek Einsteini tensoren kalkuluaren eta geometria diferentzialaren garrantzia ulertarazi zion, eta horri esker, espazioko eta denborako egitura grabitatorioak modu formalean adieraztea ahalbidetu zuen, erlatibitate orokorraren teoriaren garapenean beharrezko urratsa izan zena.

## Bizitza eta ibilbidea 
Grossmann 1878ko apirilaren 9an jaio zen Budapesten, Hungarian, Zurich-etik hurbil dagoen Höngg-en jatorria duen familia tradizional suitzar batean. Makineria-enpresa handi bateko jabearen semea izan zen. Budapesten haurtzaroa igaro zuen eta han Lehen Hezkuntza egin zuen Berzsenyi Dániel Institutu ospetsuan . 15 urterekin, 1893an, gurasoekin batera, Suitzara itzuli zen eta Basilean bigarren hezkuntzako ikasketak egin zituen. Bertan ikasle bikaina izan zen zenbait txostenetan irakurri izan den bezala, irakasgai askotan kualifikazio onenak lortuz.   

1896ko urrian, erdi mailako ikasketak amaitu ondoren, Suitzako Eskola Politeknikoan sartu zen, Zurichen, gaur egun Suitzako Teknologia Institutu Federala dena (ETH), Matematika eta Zientzietako Irakasleen sailean. Bertan Albert Einstein eta Mileva Marić ezagutu zituen eta adiskidetasun estua izan zuten, haien artean ikasketa eta zientzia arloko gai ugari partekatuz. Azken bi ikasturteetan Grossmannek matematikarekin erlazioa zuten irakasgaiak landu zituen gehien bat, bere ikaskideak ziren Jakob Ehrat eta Louis Kollrosekin batera. Einsteinek eta Milevak, berriz, fisikako irakasgaiak landu zituzten .

Hala ere, erlazio oso estua zuten Grossmannek eta Einsteinek, laguntasun sendo eta lagungarri baten adibide argia izanik. Grossmannek Einsteini beti lagundu zion, bere apunteak eskainiz eta bere ikasketetan gidari moduan arituz. Einsteinek berak aitortu zuen bere azterketetarako ezinbestekoak izan zirela Grossmannen oharrak eta apunteak, izan ere, Grossmannek arretaz garbira pasatu eta landu ohi zituen xehetasun eta zehaztasun handiz. Baina haien adiskidetasuna ez zen unibertsitate garaian amaitu; bizitza osoan mantendu zuten harreman estua. Isaacson historialariak Grossmann Einsteinen 'aingeru zaindari' gisa deskribatu zuen.

Grossmannek ikasle bikainaren ospea izan zuen. Honen adibide gisa 1898ko urriko azterketa partziala daukagu, non, Isaacsonen arabera, klaseko notarik onena Einsteinek lortu zuen 5,7ko batez bestekoarekin (gahiengo nota 6 bat izanik), eta hurrengoa Grossmannena izan zen, 5,6ko notarekin .

Ikaskide guztiak 1900ean graduatu ziren eta Grossmannek Frauenfeld eta Basileako institutuetan hasi zuen bere irakaskuntza karrera. Wilhelm Fiedlerren laguntzaile gisa hasi zen, geometria deskribatzaileko eta proiekzio-geometrikoko irakasle titularra zena ETHn 1867tik eta honek haren doktoretzan lan egiteko aukera eman zion. Geometria ez-euklidearrari buruz ikertzen jarraitu zuen eta bigarren mailako eskoletan irakatsi zuen hurrengo zazpi urteetan zehar. Doktoretza 1902an Zuricheko unibertsitatean lortu zuen Wilhelm Fiedlerren zuzendaritzapean, izan ere, ETHk oraindik ezin zuen titulu hori eskeini. Haren tesia geometria ez-euklidearraren egitura kolinealen propietate metrikoen inguruan hitz egiten zuen  .

Grossmannek ETH Zuricheko matematika eta fisika saileko katedra hartu zuenean 1911/1912ko neguko seihilekoan, bere lehen mugimenduetako bat Einsteinekin harremanetan jartzea izan zen, Zurichera itzuliko zenaren esperoan. Izan ere, 1902tik matematikako goi mailako katedra hutsik zegoen eta Grossmann Einstenek hura hartzea nahi zuen. Prozesu luze baten ondoren 1912ko urtarrilaren 30ean Einstein Fisika Teorikoko irakasle izendatu zuten ETHn.

Einstein Zurichera itzuli zen ETHn lortutako postuan lan egitera, eta laster bere ikaskide ohia zen Marcel Grossmannekin batu zen, erakunde berean matematikako irakaslea zena. Une hartan, Einstein grabitazioaren teoria erlatibista bilatzen ari zen, baina bere kabuz konpondu ezin zituen zailtasun matematikoei aurre egin behar zien .

Elkarrekin argitaratutako artikuluan, Grossmann matematikaren zatiaz arduratu zen, teoriaren esparru formala ezarriz; Einsteinek, berriz, interpretazio fisikoa landu zuen. Fase horretan, Grossmannek hainbat ekuazio tentsorial aztertu zituen, eta Ricciren tentsorearen erabilera kontuan hartu zuen grabitazio-eremua deskribatzeko .  

Astrofisika Erlatibistaren Nazioarteko Zentroak Marcel Grossmann deituriko sari hauek ematen ditu. Irabazle bakoitzak zilarrezko galdaketa bat jasotzen du A. Pierelli artistaren TEST eskulturatik. Urtero, irabazle gisa erakunde bat eta 2-6 banakako zientzialari aukeratzen dira. Erakunde irabazleen artean Planck Lankidetza Zientifikoa (ESA), AlbaNova Unibertsitate Zentroa, Institut des Hautes Etudes Scientifique (IHES) eta beste batzuk daude eta banakako zientzialari irabazleen artean Shing-Tung Yau, Tsung Dao Lee, Christine Jones Forman eta Stephen Hawking daude .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak