open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Djibuti (hiria)

**Djibuti** (, , , ) Djibuti estatuaren hiriburua eta hiri nagusia da. Herrialdearen ekialdean dago, Adengo Golkoan, Itsaso Gorriaren sarreran. 2014an, 570.000 biztanle zituen.

## Geografia 
### Klima 
Basamortuko klima beroa dauka, *BWh* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Historia 
1888. urtean sortu zuten eta Frantziar Somaliaren hiriburu bihurtu zen 1896an.

## Ekonomia 
thumb|Djibutiko portua.
Burdinbide baten bidez Etiopiako Addis Abeba hiriarekin lotzen da. Kafea, laboreak eta olioa esportatzen dira bertako portutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Duomo

***Duomo*** hitzak elizbarruti bakoitzeko eliza nagusia adierazten du italieraz, gotzainaren egoitza nagusia, katedrala, alegia. *Duomo* hitza latinezko *domus* hitzatik dator eta Antzinako Erroman etxea esan nahi zuen.
 
Barbaroen Inbasioen ondorioz ematen den aldaketa linguistikorekin etxea adierazteko *casa* hitza erabiltzen hasiko da. Honela *domus* hitza Jainkoaren etxea izendatzeko gelditu zen.

Erdi Aroko eliza gehienak basilika izenez ezagutzen ziren. Erromatar garaiko justizi jauregien forma hartu zutelako. 1000. urte inguruan ordea duomo hitza erabiltzen hasiko da basilika berri batzuk izendatzeko, hauek kupulekin eraikitzen ziren. Badakigu kupula Erromatar garaiean ere eraikitzen zirela, baina Erdi aroan galdu egin ziren hauek egiteko teknikak, eta 1000 urte inguruan berreskuratu ziren.

## Iruditegia 

Fitxategi:Amalfi BW 2013-05-15 10-09-21 1 DxO.jpg|Amalfiko duomoa
Fitxategi:Duomo San Ciriaco - esterno.jpg|Ankonako duomoa
Fitxategi:Asti Cathedral.jpg|Astiko duomoa
Fitxategi:Cattedrale di San Leucio ad Atessa.JPG|Atessako duomoa
Fitxategi:Bari BW 2016-10-19 12-05-57.jpg|Bariko duomoa
Fitxategi:Catania BW 2012-10-06 11-32-08 2 fj.JPG|Cataniako katedrala, Duomo di Sant'Agata
Fitxategi:Cremona Duomo.jpg|Kremonako duomoa
Fitxategi:Ferrara 02.jpg|Ferrarako duomoa
Fitxategi:Massa marittima.jpg|Massa Marittimako duomoa
Fitxategi:Matera BW 2016-10-15 14-04-08 2.jpg|Materako duomoa
Fitxategi:Il Duomo di Mantova.JPG|Mantovako duomoa
Fitxategi:Monreale Cathedral exterior BW 2012-10-09 10-23-10.jpg|Monrealeko duomoa
Fitxategi:Duomo di orvieto orizzontale.jpg|Orvietoko duomoa
Fitxategi:Cathedral and Campanary - Pisa 2014 (2).JPG|Pisako duomoa
Fitxategi:SAN NICOLA sassari(126).JPG|Sassariko duomoa

## Ikus, gainera 
* Basilika
* Arkitektura
* Katedrala
* Domus ecclesiae

## Kanpo estekak
Euskal Herriko natura parkeak

**Natura parkea** babestutako natura ingurune batzuei ematen zaien izendapena da, lege-esparru jakin batean babes neurri batzuekin zaintzen den eremua. Euskal Herrian Nafarroako Foru Erkidegoko eta Euskal Autonomia Erkidegoko legedietan badira **natura parkeak**, eta bi esparruetan, ohiko administrazio dokumentazioan **parke natural** deitu izan zaie euskaraz.

Frantziako legedian ere bada **natura parkerik**, baina ez dago halakorik Ipar Euskal Herrian.

Euskal Herriko natura parkeak hauexek ditugu, herrialdeka:

## Araba 
* **Valderejo** (Añana)
* **Izki** (Mendialdea)

## Araba-Bizkaia 
* **Gorbeia** (Zuia-Gorbeialdea-Arratia).
* **Urkiola** (Durangaldean eta Zuiako Kuadrilla).

## Bizkaia 
* **Armañon** (Enkarterri).

## Gipuzkoa 
* **Pagoeta** (Zarautz-Aia-Zestoa)

## Gipuzkoa-Nafarroa 
* **Aiako Harria** (Oiartzualdea-Bidaso Beherea-Bortziriak).
* **Aralar** (Goierri-Sakana)

## Gipuzkoa-Araba 
* **Aratz-Aizkorri** (Debagoiena-Goierri-Araia)

## Nafarroa 
* **Bardea** (Erribera)
* **Bertizko jaurerria** (Bertizarana)
* **Urbasa-Andia**

## Ikus, gainera 
* Batasuneko garrantzizko leku.
* Euskal Herriko naturagune babestuak.
* Natura 2000.

## Kanpo estekak
Xodos

**Xodos** (ofizialki *Chodos/Xodos*) Valentziar Erkidegoko udalerria da, Alcalatén eskualdean eta Castellóko probintzian kokatua.

44,3&nbsp;km²-ko azalera du eta 2005ean 136 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Asmara

**Asmara** (arabieraz: أسمرة; tigrinyeraz: ኣስመራ, *Asmera*) Eritreako hiriburua eta hiri nagusia da. Herrialdearen erdialdean dago kokaturik, 2.325 metroko garaieran. 2013an, 712.882 biztanle zituen. Ehungintza eta janari industriak daude.

## Klima 

## Barrutiak 
;Iparraldea
* Acria barrutia
* Abbashaul barrutia
* Edaga Hamus barrutia
;Ipar-ekialdea
* Arbaete Asmara barrutia
;Ipar-mendebaldea
* Mai Temenai barrutia
* Paradiso barrutia
;Hego-mendebaldea
* Sembel barrutia
;Hego-ekialdea
* Godaif barrutia
;Erdialdea
* Maakel Ketema barrutia
;Mendebaldea
* Gheza Banda barrutia
* Tsetserat barrutia
;Ekialdea
* Tiravolo barrutia
* Gejeret barrutia

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bluebox

[eskuinera|thumb|280px| Computer History Museumean dagoen [Steve Wozniak, informatikariarena izan zuen Blue box-a.]]

**Blue box** telefono linean hainbat tonu bidaltzen dituen aparatu elektronikoa da. Phone phreaking edo hacking telefonikoa egiteko erabiltzen zen.

## Kanpo estekak 
*  "Secrets of the Blue box" artikulua.
Birgarabarren

**Birgarabarren** (ofizialki *Vírgala Menor / Birgarabarren*) Arabako ekialdean dagoen herria da, Mendialdeako eskualdean eta Arraia-Maeztuko udalerriaren barruan kokaturik.

## Historia 
Herriaren izena lehen aldiz agertzen da dokumentatua Donemiliagako goldean, 1025. urteko dokumentuan: ***Birgara de Iuso***. 

Birgarabarren Arraia udalerriaren barruan egon zen, Arraia, 1958an udalerri estatusa galdu zuen arte.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* Sortzez Garbiaren eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
* Birgarabarren Arraia-Maeztuko udal webgunean
Mafalda

***Mafalda*** "Quino" egile argentinarrak egindako komiki famatuaren eta bertako pertsonaia nagusiaren izena da. 1964tik 1973ra argitaratu zituen *"Primera Plana"* eta *"Siete Días Ilustrados"* aldizkari eta *"Mundo"* egunkari argentinarretan.

1962ko martxoaren 15ean, Mafalda pertsonaia sortu zuen Joaquin Salvador Lavado "Quino" marrazkilari argentinarrak. Handik bi urtera, Primera Plana umore aldizkarian argitaratzen hasi zen komiki-zinta formatuan. 1963an, Mansfield etxetresna markaren Peanuts komiki-zinten modukoa –Snoopy eta Charlie Brown protagonista zituztenak– enkargatu zion Quinori, markaren hizki berarekin hasten zen pertsonaiarekin. Hala jarri zion neskatoari Mafalda izena. Sekulako arrakasta lortu zuen Argentinan ez ezik mundu osoan ere, umoretik gai sozial eta politikoak lantzen baitzituen, besteak beste, erdi mailako familien kontraesanak, genero zapalkuntza zein herrialdearen nahiz munduko egoera.

Ordutik, gaztelaniatik hainbat hizkuntzatara itzuli dute komikia, oraindik euskaratu ez badute ere.

## Pertsonaiak 
* **Mafalda**: Pertsonaia nagusia da, komikia sortzean 5-6 urte zeukana. Txikia izan arren, helduen ikuspuntua bereganatua izan du hasieratik, Argentinako egoera sozio-politikoa aztertuz. "The Beatles" taldearen zalea da. Zopa gorrotatzen du.

* **Mamá** (Raquel): Mafaldaren ama da, ohiko etxekoandrea.

* **Papá** (Izenik gabe): Mafaldaren aita da, aseguru etxe baterako lan egiten du.

* **Felipe**: Lagunik argitsuena da, ameslaria ere izanda eskolaren beldur dagoen arren. "Lone Ranger" komikiaren abenturazalea da.

* **Manolito** (Manuel Goreiro): Kapitalismoa irudikatzen duen laguna da, dendari galiziar baten semea dena.

* **Susanita** (Susana Beatriz Clotilde Chirusi): Lagun "pijoa" da, neska ilehoriko, azaleko eta leihozalea.

* **Miguelito** (Miguel Pitti): Lagunik txikiena da, berekoia baina bihotz onekoa. Aitona italiarra Mussoliniren jarraitzailea izan zen.

* **Guille** (Guillermo): Neba txikia, zopa asko gustatzen zaiona. Arrebarekin "Burocracia" izeneko dortoka dauka.

* **Libertad**: Tamainari dagokionez, lagunik txikiena da, Mafaldaren adinekoa bada ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaztelaniazko literatura
* Amerikako literatura

## Kanpo estekak 
* :Quinoren webgune ofiziala.
Frantzisko Laphitz

**Frantzisko Esteban Angel Laphitz Arriada** (Arizkun, Baztan, 1832ko irailaren 30a - Buenos Aires, Argentina, 1905eko urriaren 26a) nafar apaiz katolikoa eta euskal idazlea izan zen.

## Bizitza 
Arizkunen jaio zen, 1832ko irailaren 30ean, gurasoak Bernardo Lapitz Lartegi irisarriarra eta Maria Josefa Arriada Etxeberria arizkundarra zituela. Irisarrin (Nafarroa Beherea) bizi izan zen, harik eta Hazparnera lehen ikasketak egitera joan zen arte. Larresoro eta Baionako apaizgaitegietan egin zituen apaiz ikasketak, eta 1857an burutu zituen. Hortik Baigorrira bidali zuten erretore lagun, eta 1866an Altzaira erretore joan zen. 1867an, Mixel Garikoitzek Bétharramen sortutako Jesusen Bihotzeko kongregazioan sartu zen. Urte berean, *Bi Saindu Heskualdunen Bizia* liburua, Ignazio Loiolakoa eta Frantzisko Xabierkoaren bizitzei buruzkoa, eman zuen argitara. Nabarmenak dira biografia lan horretan autoreak duen kontakizunezko maisutasuna eta estilo landua.

1868an Hego Amerikara igorri zuten. Hainbat euskaldun bizi ziren Montevideon, Santa Maria del Cerroko kapilautza eman zioten. Bertan eraiki zuten eliza berriari Arantzazuko Andre Mariaren izena jarri zion, eta euskaraz predikatu ohi zuen. Bere ospea handia egin zen eta, apaiz lagun batzuekin euskaldunentzako misioak antolatu zituen, Uruguain bezala, Argentinan ere, bereziki Buenos Airesko San Juan elizaren inguruan. Paraguain gertatu zen Aliantza Hirukoitzaren Gerraren ostean, bertara joan eta herrialdeko apaiz bakarra izan zen denboraldi batez, jendea lasaitzeko lanak eginez. Asuncioneko apezpiku izendatu nahi izan zuten, baina berak uko egin eta Buenos Airesera itzuli zen.

Buenos Airesen garai hartan hiru euskal zentru zeuden, *Laurak Bat*, *Euskal Echea* eta *Centre Basque-Français* delakoak. Berak batzuk eta besteak elkartu eta Buenos Airesko kanpoaldean, Llavallolen, *Euskal Herriko Zazpiak Bat* sortu zuen. Bertan, Angeluko serorek zahar-egoitza bat eta neska umezurtzentzako eskola bat kudeatzen zuten, eta Lekarozko kaputxinoek mutilentzako Lanbide Eskola bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Franzisko Laphitz Literaturaren Zubitegian, zubitegia.armiarma.eus
Bilboko Kontsulatua

**Bilboko Kontsulatua** Bilbon 1511n sortu zen erakundea da, itsasadarraren inguruan sortzen ziren arazoak konpondu asmoz eta honen hobetzea eta konpontzen lanak egiteko. Gaztelatik zetorren artilea nola saldu behar zen erabaki zuten eta arau zorrotzak jarri zituzten. XVII. mendean Bruggen delegazio bat ireki zuen eta komertzio handia zuen Anberesko portuarekin. 1886an Bilboko Komertzio, Industria eta Nabigazio Ganbera bilakatu zen.

Bere egoitzetako bat, gaur egun Erriberako Merkatua dagoen lekuan egon zen.

## Historia 
1511. urtean sortu zen ofizialki baina lehendik lan hori egiten zelaren dokumentuak daude. I. Juan Barrenetxea kontsula izendatua izan zen 1588, 1592, 1598, 1602, 1606 eta 1608. urteetan. Bere semeak ez zuen tradizioa jarraitu, baino Bilboko alkatea izan zen, 1616ean.

## Ikus, gainera 
* Bilboko historia
* Euskal Herriko merkataritza Behe Erdi Aroan

## Kanpo estekak
Artile

thumb|250px|Artile ezberdinak

**Artilea** ardietatik edo llama, alpaka, bikuina, ahuntz edo untxietatik lortzen den zuntz bat da. Artilea berez animalia hauen ilea da.

Oihalgintzan erabiltzen da mota guztietako jantziak egiteko, beroa mantentzeko duen gaitasuna dela eta. Horregatik artilezko produktuak gehiago erabiltzen dira zonalde hotzetan beroetan baino.

Indiako kotoiaren aurkikuntzarekin artilea gutxiago erabiltzen hasi zen Europan, hau sortzen merkeagoa baitzen eta Industri Iraultzaren ondotik prozesatzea ere askoz errazagoa zelako.

Gaur egun, ekoizle nagusiak munduan Australia, Zeelanda Berria, Txina eta AEB dira.

## Etimologia 
Aitzineuskaraz: **ardi-iLe* Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

## Historia 
Gaztelako artilea oso preziatua izan zen Erdi Aroan, ardi merinoek emandakoa. Mesta izeneko artzain gremioa XIII. mendean sortu zuten bertan Alfontso X.a Gaztelakoa erregearen eskutik, eta Errege Katolikoek senditu zuten, artilearen merkataritza kontrolatuz Espainiar Inperioaren garaian. Joan-etorriak bereziki egiten zituzten Herbehereekin, han zegoen oihalgintza indartsua zela-eta. Itsasoa zen garraiatzeko bide nagusia, eta horretarako garrantzitsuak izan ziren euskal portuak XIV. mendetik, Bilbo nagusiki. Bizkaiara iristen zen artilea Burgosetik, batik bat Balmasedan zehar eta Kadagua ibaitik hasiera batean eta Orduñatik geroago.

Helmugan, Anberes, Brugge, Bergen op Zoom, Middelburg eta Verviers zeuden. Tartean, Rouen eta La Rochelle portu garrantzitsuak izan ziren Frantzian bide hauetan. XVIII. mendean ardi merinoen ustiaketa Frantziara zabaldu zen, Felipe V.a Espainiakoaren bidez, eta hortik Australiara eta munduko beste puntu batzuetara.

## Irule tradizionalak 
Beste kultura batzuetan bezala, Euskal Herrian ere usadio zaharren artean iruleena geneukan. Makinak zabaldu baino lehen, irutearen prozesuan goruak erabiltzen ziren Erdi Arotik.

Ugariak dira artean jasotako testigantzak jarduera honena. Besteak beste, Diego Velázquez margolari sevillarrak *"Las hilanderas"* lan famatua egin zuen XVII. mendearen erdialdean.

## Ikus, gainera 
* Artilezko artea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Rutas de la lana"
* "1.000 Years of Sheep in Shetland"
* "Welsh woollen industry"
Mary Jane Kelly

**Mary Jane Kelly** (1863 &ndash; 1888ko azaroaren 9a) ustez Jack Tripa-ateratzailearen bosgarren eta azken biktima izan zen. Dirudienez, Eireko Limericken jaio zen, eta gaztetan Galesa aldatu zen. Hori dela eta, hizkuntza horretan ere ondo egiten zuen.
Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa

**Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa** gaur egun lau urtetik behin egiten den bertsolari txapelketa da, Gipuzkoako Bertsozale Elkarteak antolatzen duena. Lehen aldiz 1959an egin zen, baina 1967tik 1991ra arte ez zen izan txapelketa gehiagorik.

Bertsolaritzak indar gehien duen lurraldea Gipuzkoa izaki, txapelketa honetan bertsolari handiek hartu izan dute parte. Aitor Mendiluzek eta Beñat Gaztelumendik bina garaipen lortu dituzte.

## Palmaresa 
## Datuak 
### Txapelak 
[thumb|[Aitor Mendiluzek bi aldiz jantzi du txapela.]]
[thumb|[Beñat Gaztelumendik bi ekitaldi irabazi ditu.]]
[thumb|[Alaia Martinek 2024an irabazi zuen.]]

### Parte hartzeak finalean 
* 1962tik aurrera (herri artekoak ezik)

### Egoitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bertsozale.eus
Público (Hedabidea)

***Público*** (edo ***publico.es***) Espainiako egunkaria da, egun sareko edizioa soilik duena, eta gaztelaniaz argitaratua (Kataluniako atala katalanez dago) eta Mediapro enpresarena. Bere akziodun nagusienetarikoak Jaume Roures eta Tatxo Benet dira. Egunkariak bere egoitza Madrilen du, eta Espainia osoan saltzen zen, paperean argitaratzeari utzi zion arte. Bere lehen zenbakia 2007ko irailaren 26an argitaratu zen, eta paperezko azken zenbakia 2012ko otsailaren 24an. Izan ere, arazo ekonomikoak zirela eta, data hartatik aurrera, paperezko edizioa argitaratzeari utzi, eta sareko ediziora mugatu zen *Público*ren zabalpena.

Sorreran, euro batean saltzen zen astelehenetik ostegunera, eta 2 euroan ostiraletik igandera; azken aldian, baina, astean zeharreko salneurria 1,40 eurokoa zen.

## Langileak 
Egunkariaren zuzendaria Jesús Maraña da, bere zuzendariordea Manuel Rico, eta bere zuzentzaile orokorra David J. Torres. Bere lehen zuzendaria Ignacio Escolar izan zen (sorreratik 2009ko urtarrilaren 13ra arte). Geroago, zuzendaria Felix Monteira izan zen 2010eko martxoaren 4ra arte. Handik hona, Marañak zuzendaritza hartu du. Bere erredaktore nagusiak Manuel Rico (politika), Íñigo Sáez de Ugarte (mundua), Amparo Estrada (ekonomia), Patricia Fernández de Lis (zientzia), Nacho Rojo (internet), Peio Hernández Riaño (kultura) eta José Miguélez (kirolak) dira.

Iritziaren atalean Manuel Saco, Espido Freire, Camilo José Cela Conde, Enrique Meneses, Alberto Olmos, Nativel Preciado, Ignacio Escolar, Berto Romero, El Gran Wyoming, Marta Nebot edo Toninoren izenak azpimarratu ahal dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Público egunkariaren webgunea
Mary Ann Nichols

**Mary Ann "Polly" Nichols** (London, 1845ko abuztuaren 26a - 1888ko abuztuaren 31) ustez Jack Tripa-ateratzailearen lehenengo biktima eta prostituta zen. Haren gorpua heriotzaren gauean bertan aurkitu zuten, goizaldeko 3:40etan.
Regina Otaola

**Regina Otaola Mugerza** (Eibar, 1952ko otsailaren 13a - ) euskal politikaria eta Lizartzako alkatea izandakoa 2007-2011 legealdian, Alderdi Popularretik.

## Biografia 
ICADEn Zuzenbiden Lizentziatua. 1995tik Eibarko Alderdi Popularreko bozeramalea izan zen. 2007ko Udal Hauteskundetan Eibarren eta Lizartzan aurkeztu zen. Eibarren zinegotzi atera zen baina aktari uko egin ostean Lizartzako alkate izendatu zuten. Egun hartatik gatazka handiak sortu ziren Lizartzan, 27 boto baino ez zituelako lortu, boto guztien %&nbsp;7 inguru eta baliozko botoen %&nbsp;15 inguru. EAJk boto zuria eskatu zuen (emandako bozen %&nbsp;40 inguru) eta EAE-ANV legez kanporatua izan zen. Hala ere hau izan zen herritar gehienen boto lortu zuena, %&nbsp;52, baina nulotzat hartu ziren.

Gipuzkoako Aldundian Talde Popularreko kidea izan zen Deba-Urola hautes-barrutitik 1999an. Bertan ere Talde Popularraren eleduna izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lizartza

## Kanpo estekak
*  Regina Otaolaren bloga
Guadalajara (Espainia)

**Guadalajara** Espainiako izen bereko probintziako hiriburua da. Iberiarrek sortu zuten, eta **Arriaca** izena eman zioten (ibai harritsua adierazten duela esan ohi da, euskarazko *Arriaga* oinarri hartuta). Henares ibaiak gurutzatzen du hiria.

## Mugakideak 
Guadalajarak honako udalerri mugakideak ditu: Fontanar eta Marchamalo ipar-mendebaldean, Cabanillas del Campo mendebaldean, Alovera hego-mendebaldean, Chiloeches, Pozo de Guadalajara, Pioz eta Loranca de Tajuña hegoaldean, Horche, Yebes, Valdarachas eta Aranzueque hego-ekialdean, Centenera eta Lupiana hegoaldean, Torija eta Aldeanueva de Guadalajara ipar-ekialdean, eta Tórtola de Henares iparraldean.

## Garraioak 
### Errepideak 
Guadalajarako errepide nagusiak honakoak dira:

### Trenak 
ezkerrera|thumb|150px|AVEren Guadalajara-Yebes geltokia
Renfe Operadorak bi tren geltoki ditu Guadalajarako hirian:

**1. Renfe Aldirikoak**

Madrilgo Aldirikoen C-2 linea Guadalajarako tren geltokitik pasatzen da.

**2. Guadalajara-Yebes (AVE)**

AVE abiadura handiko trena Guadalajaran ere gelditzen da. Honako ibilbidea du: Madril - Guadalajara - Calatayud - Zaragoza - Lleida - Tarragona - Bartzelona - Frantzia

### Autobusak 
TRAPSA autobus konpainiak kudeatzen ditu inguruko autobusak.

## Klima 
## Monumentuak 
* Alcazar Real
* Harresien aztarnak
* San Francisco gotorlekua
* Infantadoren jauregia
* Antonio de Mendozaren jauregia
* Cotillaren jauregia
* Vega del Pozo kondesaren jauregia
* Santa María konkatedrala
* Jakue Nagusiaren eliza
* San Gil eliza
* San Gines eliza
* San Frantzizko komentua

## Komunikabideak 
eskuinera|thumb|200px|Calle Mayor

### Prentsa idatzia 
* La Tribuna de Guadalajara
* Noticias de Guadalajara
* Nueva Alcarria
* Guadalajara Dos Mil
* El Día de Guadalajara
* Henares al día
* La Crónica de Guadalajara
* El Decano de Guadalajara

### Telebista 
* Televisión Guadalajara
* Tele Arriaca
* Popular TV Guadalajara

### Irratia 
* SER Guadalajara
* Onda Cero Guadalajara
* Radio Nacional de España
* Punto Radio Guadalajara
* COPE Guadalajara
* Radio Castilla-La Mancha
* Radio Marca Guadalajara
* Radio Arrebato

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Guadalajarako udalaren webgunea
*  Guadalajara Interaktiboa
Dover

**Dover** hitzak esanahi ezberdinak izan ditzake:

## Geografia 
* Ingalaterran
** Dover (Ingalaterra)
* Australian
** Dover (Australia)
* Kanadan
** Dover (Kanada)
* Singapurren
** Dover (Singapur)
* Ameriketako Estatu Batuetan
** Dover (Arkansas)
** Dover (Delaware)
** Dover (Florida)
** Dover (Idaho)
** Dover (Illinois)
** Dover (Ipar Carolina)
** Dover (Kentucky)
** Dover (Masachusets)
** Dover (Minnesota)
** Dover (Misuri)
** Dover (New Hampshire)
** Dover (New Jersey)
** Dover (New York)
** Dover (Ohio)
** Dover (Oklahoma)
** Dover (Pennsylvania)
** Dover (Tennessee)
** Dover (Vermont)
** Dover Plains (New York)
** Dover (Buffaloko konderria), Wisconsinen
** Dover (Racineko konderria), Wisconsinen
** Dover Township, Michiganen

## Besteak 
* **Dover**, musika talde madrildarra.
Paolo Bettini

**Paolo Bettini** (Cecina, Livorno, 1974ko apirilaren 1a - ) txirrindulari profesional italiarra. 2004tik Quick Step taldean dabil.

Munduko Kopa hiru aldiz jarraian (2002, 2003 eta 2004) eta bi Munduko Txapelketa, jarraian ere (2006 eta 2007), irabazi duen txirrindulari bakarra da.

## Palmaresa 
**1998**
* Romandiako Tourreko 1. etapa
* 7. Italiako Giroan
* 3. Laigueglia Sarian

**1999**
* Tirreno-Adriatikoko 1. etapa
* Luccako Probintziako Giroa eta 2 etapa

**2000**
* Liege-Bastogne-Liege
* Frantziako Tourreko etapa bat
* Settimana Coppi e Bartali

**2001**
* Züricheko txapelketa
* 2. Munduko Errepideko Txapelketa
* 2. Langkawiko Tourrean

**2002**
* Tirreno-Adriatikoko etapa bat
* Liege-Bastogne-Liege
* Valoniako Tourra eta etapa bat
* Lazioko Giroa
* Sabatini Kopa
* Munduko kopa

**2003**
* Milan-San Remo
* 20px Mediterraneoko Tourra
* HEW Cyclassics
* Donostiako Klasika
* Nazioarteko Txirrindularitza Kopa
* 20px Italiako errepide txirrindularitzako txapelketa
* UCIko Rankinga
* 2. Argovia Kantonamenduko Sari Nagusian
* 3. Omloop Het Volken

**2004**
* 15px Atenaseko Joku olinpikoetako errepideko proba
* Munduko Kopa
* 20px Tirreno-Adriatiko eta bi etapa
* Suitzako Itzuliko etapa bat
* Camaioreko Sari Nagusia
* 2. Kuurne-Brusela-Kuurne
* 8. Milan-San Remon
* UCIko Rankinga

**2005**
* Italiako Giroko Puntukako sailkapena 20px eta etapa bat
* Espainiako Vueltako etapa bat
* Züricheko txapelketa
* Lombardiako Giroa

**2006**
* 20px Italiako errepide txirrindularitzako txapelketa
* Italiako Giroko Puntukako sailkapena 20px eta etapa bat
* Espainiako Vueltako etapa bat
* Tirreno-Adriatikoko bi etapa
* 20px Munduko Errepideko Txapelketa
* Lombardiako Giroa

**2007**
* Kaliforniako Tourreko etapa bat
* 20px Munduko Errepideko Txapelketa
* Espainiako Vueltako etapa bat

**2008**
* Matteotti Saria
* Namurko Sari Nagusia
* Espainiako Vueltako bi etapa

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*  Paolo Bettiniren webgunea
Arrasateko udaletxea

**Arrasateko udaletxea** herriko erdialdean kokatuta dago, Arrasateko Alde Zaharran, Joan Bataiatzailea deunaren parrokiaren parean, bi hauek herriko plazak banatzen dituelarik. Harlanduz eginiko eraikuntza da, XVIII. mendean estilo barrokoan oinarrituz eraikitakoa.

Balkoiak eta burdinez egindako elementuak Rafael Ametzola elorrioarrarenak dira, eta fatxadan ageri den armarria Martin Karrerak 1766. urtean egindako lana da.

## Argazki galeria 

Irudi:Arrasateko udaletxea.jpg|Arrasateko udaletxea, gauez.
Irudi:Arrasate udaletxea.jpg|Arrasateko udaletxea, XX. mende erdialdean.

## Kanpo estekak
Jatorrizko Finlandia (antzinako probintzia)

**Jatorrizko Finlandia**, (finlandieraz, *Varsinais-Suomi*; suedieraz, *Egentliga Finland*; latinez: Ducatus Finlandiae Meridionalis) Finlandiako antzinako probintzietako bat da, gaur egungo Finlandiaren hego-mendebaldean kokatua. Turku, eta batez ere bertako gaztelua, erdigune zuela antolatu zen **Jatorrizko Finlandia** Suediar erresumaren barnean. Merkataritzari esker Turku hiriaren hazkuntza azkarrak, irabazi handiak sortu zituen eta mugakide zituen Häme, Ilandia eta Satakunta probintzien bekaizkeria sortu zuen.

## Historia 
[150px|ezkerrera|thumb|[Turkuko gaztelua.]]
Bikingoak XII. mendean Finlandiara bertatik sartu zirela uste da. Izan ere, bikingoek ez zuten herrialdea suntsitu ezta menperatu ere (beste herrialde batzuekin egingo zuten antzera) eta *Finn* herriarekin truketan baino ez ziren ibili. Adituek diotenez antzeko arraza eta kultura berdintsuak zituztelako ez zituzten suntsitu eta elkarrekin erlazio onak baina ez zeuzkaten.

Suediak erresuma handi bat osatu zuenean ere, bertatik, herrialde osora zabaldu ziren, **Jatorrizko Finlandia**, Botniako Golkoa eta Itsaso Baltikoaren muga baitzen. Hurrengo bost mendeetan izandako hazkuntzaren ondorioz, Turku, Finlandia osoko hiri garrantzitsuena bihurtu zen eta inguruko probintziek errezeloz begiratzen zioten merkataritzaren ondorioz mugitzen zen diruari.

1809. urtean, probintzia Errusiaren esku gelditu zen eta XX. mendean, independentzia lortzeko borrokan sartu zen bete-betean. Izan ere, probintzia dirudunetarikoa eta "suediartuena" da, eta ondorioz, SESBen aurka borrokatu zuen.

## Armarria 
Armarriak Turkuko gazteluaren omenez egin zen, probintziaren erdigune militar eta administratiboa, eta Suediak bertan zuen garrantziaren erakusgarri da ere, bi banderekin suediarrekin.

## Ikus, gainera 
* Finlandiako Antzinako Probintziak
* Finlandiako historia

## Kanpo estekak
Azpibeltz

**Elur-bola**, **azpibeltz** edo **larrisusoa** (*Agaricus arvensis*) *Agaricaceae* familiako perretxiko espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus campestris var. γ arvensis*, *Agaricus edulis*, *Agaricus georgii*, *Agaricus pratella*, *Hypophyllum exquisitum*, *Agaricus exquisitus*, *Agaricus arvensis var. exquisitus*, *Psalliota arvensis*, *Pratella arvensis*, *Fungus arvensis*, *Psalliota cretacea*, *Psalliota arvensis subsp. exquisita*.

## Deskribapena 
Espezie hau *Flavescentes* (horaila) taldekoa da. Perretxiko hauen azala eta mamia ebakitzen direnean horitzeko joera dute, eta anis, almendra mingots, iodoformo, medizina edo fenol usaina ere bai. 

Schaeffer aktibakorraren bidez erreakzio positiboa ematen du.

Perretxiko handia da hau. Bere txapelak 25 cm-rainoko diametroa du. Hasieran txapel esferikoa da, gero ganbila eta azkenik laundua. Txapeleko azala zurixka da baina horitzeko joera du. Azal leuna da, edo zuntzexkatsua, eta maiz askotan pitzatua, hezetasun eta tenperaturaren bat-bateko aldaketen arabera. Orri aske eta hertsiak, hasieran zurixkak, gero arrosak eta azkenean kolore marroi-ilun eta beltzen tartekoak. Hanka mardula, zilindrikoa eta gutxi gorabehera luzea. Oinaldea lodiagoa du eta bikoitza da. Goikoa, edo benetako eraztuna, leun eta mintzairea eta behekoa matazatua. Beheko eraztun hau errezel orokorrak utzi du eta "gurpil horzdun"aren forma du. Mamia trinkoa eta zuria da eta ebakitzen badugu, hasieran hori zurbilera aldatuko da eta geroxeago okreskara. Oso anis usain fina du, oina arraskatuz gero batik bat. Esporak eliptikoak eta kolore arre-ilunekoak dira. Jateko ona da.

### Nahasketa arriskua 
*Agaricus campestris*-ekin nahastu ohi da, baina honen mamia ebakiz gero arrosa kolorera aldatzen da, ez du anis usainik, txikiagoa da eta eraztun bakuna du, ez bikoitza.

## Bizilekua 
thumb|Elur-bolak
Normalean, udazken-hasieran agertzen da, baita udaberrian ere baina ez horren maiz. Larreetan eta eremu ongarrituetan sortzen da, "sorginen korro" edo zirkulu-formako talde handitan abere larreetan; inoiz edo behin basoen barnealdean.

## Espeziearen egoera 
Aranzadi Elkartearen arabera, elur-bola desagertzeko arriskuan dauden onddoen Euskal Herriko-Kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Hawaii, Mexiko, Txile, Argentina, Kuba, Europa, Errusia, Kaukasia, Kazakhstan, Japonia, Taiwan, Txina, Australia, Zeelanda Berria, Boli Kosta, Nigeria.

## Galeria 

Fitxategi:Agaricus arvensis 3.jpg
Fitxategi:Agaricus arvensis 4.jpg
Fitxategi:Agaricus arvensis 5.jpg
Fitxategi:Agaricus arvensis 6.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errotari

**Errotaria** edo **Salataria** (*Clitopilus prunulus*) *Entolomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus obesus*, *Agaricus orcellus*, *Agaricus pallidus*, *Dendrosarcus mamola*, *Hypophyllum farinulentum*, *Agaricus pallescens*, *Agaricus prunulus var. ß spodoides*, *Gymnopus obesus*, *Pleuropus prunulus*, *Pleuropus orcellus*, *Agaricus crassipes*, *Agaricus sambucinus var. ß obesus*, *Omphalia prunula*, *Agaricus sowerbyi*, *Clitopilus prunulus*, *Clitopilus orcella*, *Agaricus prunulus var. orcella*, *Agaricus prunulus subsp.* orcella*, *Paxillus prunulus*, *Paxillus prunulus var. orcella*, *Rhodosporus prunulus*, *Hexajuga orcella*, *Hexajuga prunula*, *Orcella prunulus*, *Orcella obesa*, *Hyporrhodius prunulus*, *Hyporrhodius orcella*, *Clitopilus obesus*, *Pleuropus obesus*, *Paxillopsis prunulus*.

## Deskribapena 
Perretxiko honen txapelaren diametroak 3-10 cm du. Txapela oso hauskorra da, eta hasieran ganbila eta titidun samarra, baina gero leundu egiten da, eta azkenik Clitocybe moduan erditik sartua. Txapelaren ertza biribilkatua da ale gaztea denean, baina ale heldua bada, irregularra eta uhindua. Txapeleko azala lehorra eta matea da, kolore zurixkakoa, eta batzuetan grisaxka erdialdean. Orriak oso dekurrenteak dira, hasieran zurixkak eta gero, esporak helduak direnean, arrosak. Hanka motz, zuri eta matea du, eta askotan eszentrikoa. Mami zuria, oso biguna eta hauskorra. Irin freskoaren usain eta zapore nabarmenak. Espora arrosak, fusiformeak albotik ikusita eta angeludunak aurretik begiratuta.
thumb|Errotaria.
Jateko ona da, sukaldaritzan asko erabiltzen da gainera, baina kontuz ibili behar da *Clitocybe cerussata* eta *Clitocybe rivulosa* pozoitsuekin ez nahasteko. Hauek leku berdinetan ateratzen dira, eta askotan elkarrekin. Dena dela, desberdintasunak badituzte: *Clitocybe prunulus* hauskorra da, irin usain nabarmena du eta orriak oso dekurrenteak dira, eta ale heldua bada, arrosak. *Clitocybe* pozoitsuak berriz, elastikoak dira, usaina ahulagoa dute, irina eta anisaren artekoa, eta orriak ez dira hain dekurrenteak eta arrosak, krema-zurixkak baizik.

Espezie hau bereizteko, irin-usainari erreparatu behar digu; aintzat hartzekoak dira, halaber, haragiaren hauskortasuna eta esporak ondu ahala orriek hartzen duten kolore arrosa. Ezaugarri horiek kontuan izanda, ez dugu kolore zuriko eta toxikotasun handiko Clitocybe espeziarekin nahasteko arriskurik izango.

## Bizilekua 
Oso perretxiko arrunta da udan eta udazkenean, belar artean, hostozabal desberdinen azpian ateratzen da, talde txikietan. Askotan, Boletus edulis onddotik hurbil ernamuintzen denez, “salatari” ere deitzen zaio.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Clitopilus prunulus 3.jpg
Fitxategi:Clitopilus prunulus 2.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tres Cantos

**Tres Cantos** Madrilgo Erkidegoko (Espainia) udalerria da. Madril hiriburutik 23 kilometro iparraldera kokatua dago. 2006an, 41.800 biztanle zituen. 1991 urterarte, Colmenar Viejo udalerriaren menpe zegoen Tres Cantos.

## Kanpo estekak 
*  Tres Cantosko Udalaren webgunea
Euskal Herriko Karlista Alderdia

**Euskalherriko Karlista Alderdia**, **EKA** () Hego Euskal Herriko alderdi politiko karlista ezkertiarra da.

E.K.A.k-Euskal Herriko Karlista Alderdiak, ia bi mendeko bizia du Alderdi Karlistaren barruan, izen honen zama historikoaren kontzientea da, eta kendutako Askatasuna berreskuratzeko Herri baten ahaleginen jarraitzaile hartzen du bere burua, eta denboren eskakizunei egokitzen saiatzen da.

Askatasunen berreskurapenaren guda luzean, eta denboran zehar, zenbait goiburu edo printzipio erabili izan dira historian zehar laguntza moduan; “Jaungoikoa, Aberria, Erregea”, hasieran; “Jaungoikoa, Aberria, Foruak, eta Erregea”, gero, eta egun “Askatasuna, Sozialismoa, Federalismoa, Autogestioa“; bakoitzaren eta guztion xedea gizon eta emakume pertsona egiten duen Askatasuna lortzeko izanik, besteon askatasuna muga bakarra izango litzateke, besterik ez; honek , askatasun politikoa, soziala eta ekonomikoa eskatzen du. Hau lortzeko baliabide baketsu, legalak eta demokratikoen bidez, egungo eta etorkizuneko iharduera ezartzen du Euskal Herriko Karlista Alderdiak, E.K.A.k.

Alderdi guztiz subiranoa da, Estatuko beste alderdi karlistekin federatuta dago Alderdi Karlistan. Gizarte aske, demokratiko eta zuzenagoa lortzea aldarrikatzen du libre eta borondatezko itun baten bidez, Estatuko Herri guztien artean egina.

1976ko Aberri Eguna antolatu zuten erakundeetako bat izan zen zenbait euskal alderdi ezker independentistakin (ETA (m eta pm), EHAS, LAIA eta LAB) eta espainiar alderdi ezker iraultzailekin (MC, LCR eta ORT) batera. 1977ko otsailean Euskal Erakunde Herritarraren sorreran parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* E.K.A.ren webgunea
Wayne Wang

**Wayne Wang** (; Hong Kong, 1949ko urtarrilaren 12a) jatorri txinatarreko zinema zuzendari estatubatuarra da.

Hong Kongen jaioa, San Frantziskon (AEB) burutu zituen zinema ikasketak. Egun Estatu Batuetan bizi da. *Smoke* (1995) eta *Anywhere But Here* (1999) filmekin egin zen ezaguna.

2007an Donostiako Zinemaldiko Urrezko Maskorra jaso zuen *A thousand years of good prayers* filmagatik.

## Filmografia 
* *While the Women Are Sleeping* (2016)
* *Soul of a Banquet* (2014)
* *Snow Flower and the Secret Fan* (2011)
* *Chinatown Film Project* (2009)
* *The Princess of Nebraska* (2008)
* *A Thousand Years of Good Prayers* (2007)
* *Last Holiday* (2006)
* *Because of Winn-Dixie* (2005)
* *Maid in Manhattan* (2002)
* *The Center of the World* (2001)
* *Anywhere But Here* (1999)
* *Chinese Box* (1997)
* *Blue in the Face* (1995)
* *Smoke* (1995)
* *The Joy Luck Club* (1993)
* *Strangers* (1991), hiru film laburrek osatutako filma erotikoa, Joan Tewkesbury eta Daniel Vignerekin batera zuzendua
* *Life Is Cheap... But Toilet Paper Is Expensive* (1989)
* *Eat a Bowl of Tea* (1989)
* *Dim Sum Take Out* (1988)
* *Slam Dance* (1987)
* *Dim Sum: A Little Bit of Heart* (1985)
* *Chan Is Missing* (1982)
* *A Man, a Woman, and a Killer* (1975)
Galanperna

thumb|Galanperna goitik eta azpitik ikusita.

**Galanperna** (*Macrolepiota procera*) *Agaricaceae* familiako aterki baten antzeko perretxiko handi bat sortzen duen onddo basidiomizetoa da. Espezie aski arrunta da lurzoru drenatuetan.

Sinonimoak: *Agaricus extinctorius*, *Agaricus annulatus*, *Agaricus variegatus*, *Agaricus colubrinus*, *Amanita marmorea*, *Agaricus antiquatus*, *Agaricus rimosus*, *Agaricus annulatus*, *Agaricus marmoreus*, *Amanita extinctoria*, *Lepiota procera*, *Amanita procera*, *Mastocephalus procerus*, *Mastocephalus extinctorius*, *Leucocoprinus procerus*.

## Deskribapena 
Gozoenak oraindik kapela ireki gabe dutenak dira naiz eta nahikoa hazita egon, danbor makila itxura daukatenean. Nahastu eta digestio-arazoak edo larriagoak eragin ditzaketen perretxikoak oso txikiak dira, ez dira 7 zm-ko diametrora iristen beren kapeletan.

Kapela: 10 eta 25 zm. arteko diametroa, hasieran arre-marroia, gero azal lehorra pitzatuz doa, azpi argiagoaren gainean ezkata arre irregularrez estaltzen da. Lehenengo oboidea edo esferikoa, azkenean zabaldua, jatorrizko koloreko titi batekin erdian.

Orriak: Zuriak edo horixkak, ugari, juntu, irregularrak, sabeldunak eta eskotatuak.

Eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

Hanka: 15-30 zm_ko garaiera, zilindrikoa, hutsa, haritsua, gogorra, nabarra, erraboilduna oinarrian.

Haragia: Zuria, biguna eta samurra kapelan, hariduna oinean. Usain eta zapore atseginak.

## Jangarritasuna 
Jateko ona. Gazteak bakarrik jan behar dira eta oina kenduta, oso gogorra delako.

## Sasoia eta lekua 
Udaren amaieran eta udazkenean ateratzen da. Pinudi, pagadi eta txilarrezko zelaietan.

## Nahasmen arriskua 
*Macrolepiota rhacodes*-ekin, honek kapelaren ezkatak askoz handiagoak ditu eta haragia gorritu egiten da puskatzean. *Macrolepiota mastoidea*-rekin, ezkata gutxiago eta txikiagoak ditu, oso titi nabarmena du erdian eta txikiagoa da. *Macrolepiota puellaris*, *Macrolepiota excoriata* eta abarrekin, guztiak jangarriak. Lepiota pozoitsuak oso desberdinak dira, oso txikiak dira eta. Horien artean daude, L. Brunneo-incarnata eta L. Helveola (hilgarriak).

## Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Afrika; Erdialdeko eta Hego Amerika, Mendebaldeko eta Iparraldeko Asia, Zeelanda berria.

## Etimologia 
thumb|Eraztuna
Macrolepiota grekotik dator, handia, Lepiota generoko perretxiko handia esan nahi du. Procera hitza berriz latinetik dator, baina lirain, zorrotza esan nahi du.

## Galeria 

Fitxategi:RNK 0930 Macrolepiota.jpg
Fitxategi:RNK 0932 Macrolepiota.jpg
Fitxategi:Macrolepiota proc.JPG
Fitxategi:Macrolepiota procera (1).jpg
Fitxategi:Parasol 1.JPG
Fitxategi:Edible fungi in basket 2019 G2.jpg
Fitxategi:Macrolepiota procera 2013 G1.jpg
Fitxategi:Macrolepiota procera 15.jpg
Fitxategi:Macrolepiota procera 16.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Catherine Eddowes

**Catherine Eddowes** (? - 1888ko irailaren 30a) ustez Jack Tripa-ateratzailearen laugarren biktima izan zen eta Londres hiriaren barruan gertatu zen bakarra, nahiz eta Whitechapelgo mugatik oso gertu. Bere gorpua heriotzaren gauean bertan aurkitu zuten, gaueko 2:00etan.
Annie Chapman

**Annie Chapman** (London, 1841eko iraila &ndash; 1888ko irailaren 8a) ustez Jack Tripa-ateratzailearen bigarren biktima izan zen. Haren gorpua heriotzaren gauean bertan aurkitu zuten, goizaldeko 5:50etan.
Laponia (antzinako probintzia)

[150px|ezkerrera|thumb|[Sami etnia|Samitar bat *meavrresgárri* danbor tradizionala eskuartean (1700 inguru)]]**Laponia**, (finlandieraz: *Lappi*; suedieraz: *Lappland*) Finlandiako antzinako probintzietako bat da. Suediarren menpeko lurralde hau, gaur egungo Finlandiako Laponia probintziako zati bat hartzen zuen, iparraldeko zatia hain zuzen, gaur-egun oraindik izena bera izaten jarraitzen duena, latinetik eratorritako "Laponia" izena, *Lurralde historiko* esan nahi duena.

## Historia 
Finlandia Suediaren menpe gelditu zenean, probintzia handi bat sortu zuen iparraldeko lurraldeekin "Laponia". Honetan, Finlandia edo suediarretatik bereizten zen gizartea zegoen antolatua, samitarren gizartea, gaur egun arte irautea lortu duena.

Suediar erresuma oso boteretsua izan zen, baina iparraldeko lurralde edo probintzia honek urteak igaro zituen bere baitan aldaketarik jasan gabe, elurtutako lurralde zabal eta lauak ez baitzitzaizkien interesatzen suediarrei. Honela, samitarrak euren kulturarekin jarrai ahal izan zuten eta oraindik, gaur egun, Finlandia, Norvegia eta nazioarteko erakunde askori esker suediarren opresioari aurre egitea lortu dute, berain hizkuntza eta gizarte-mota bizi iraunaraziz.

Probintzia honetan gerra ugari gertatu dira, mendebalde eta Errusia ekialdearen arteko muga gatazkatsuenetarikoa izan baita. Hala nola, Laponiako Gerra eta Jarraipenaren Gerrak bertan izan ziren. Alemania nazia, Finlandia eta sobietarren arteko gerren erdigune bilakatu zelarik. Lehenengoan, finlandiarrek naziekin batera, sobietarren aurka borrokatu zuten, eta hauek nahi zuten konkista etetea lortu zuten. Jarraipenaren Gerran aldiz, Finlandiak Alemania garaitu zuen eta lurralde satelite bihurtzeari ihes egin ahal izan zion.

## Armarria 
Historiaurreko gizon bat agertzen da armarrian, izan ere suediarrak, "aurreratuak", samitarrak gutxietsi egiten zituzten eta "historiaurreko gizartea" zelakoan, armarri hauek ezarri zizkion. Gaur egun oraindik Laponia finlandiarrean eta Laponia suediarreko armarrietan aurkitu daitezke historiaurreko gizon hauek.

## Ikus, gainera 
* Finlandiako Antzinako Probintziak
* Finlandiako historia
* Laponia
* Lappi
* Samitar

## Kanpo estekak
Barrengorri

**Barrengorria** (*Agaricus campestris*) *Agaricaceae* familiako perretxiko mota bat da.

Sinonimoak: *Agaricus edulis*, *Agaricus pellitus*, *Amanita edulis*, *Amanita campestris*, *Agaricus alutarius*, *Hypophyllum pseudocampestre*, *Hypophyllum campestre*, *Pratella edulis*, *Pratella campestris*, *Pluteus campestris*, *Psalliota campestris*, *Pratella campestris var. alba*, *Annularia alutaria*, *Fungus campestris*, *Agaricus campestris subsp. albus*.

## Deskribapena 
Perretxiko honen orriak kolore arrosa bizikoak dira gaztetik zahartu arte. Txapelak 6-12 cm-ko diametroa du, hasieran esferikoa eta lodia baina gero laundua. Txapeleko azala batzuetan leuna, zetakara eta zuria izaten da, noizbehinka hori samarra, eta besteetan ilunagoa eta leuna edo ezkatatsua, barietateen arabera. Orri libre eta hertsiak ditu, hasieran arrosak, gero lilak eta azkenik marroi ilunak, ia beltzak. Hanka motza, lodia, betea eta zurixka. Goialdean eraztun bakun, mehe, mintzaire eta hauskorra du, batzuetan desagertua. Mami trinko, lodi eta zurixka, baina ebakitzerakoan arrosa bihurtzen da. Zapore geza eta usain atsegina baina ez anisarena bezalakoa. Esporak marroi ilunak eta eliptikoak. Jangarri ona da, baina ez du merezi ale zaharrak eta ia orri beltzak dituztenak jateak. Euskal Herrian gehien ateratzen den perretxiko jangarrietakoa da.

Udaberrian kontuz ibili behar da kolore zurikoa den *Amanita verna* espeziearekin ez nahasteko. Azken perretxiko hilgarri honek oinean bolba du eta bere orriak zuriak dira, ez arrosak, eta ez beltzaxkak. *Agaricus* generoko espezieak bereiztea nahiko zaila da. Horretarako ongi begiratu behar dira ezaugarriak: neurria, txapelaren kolorea, mamia ebakitzerakoan zein koloretara aldatzen den, erreakzio kimikoak, usaina, zein lekutan ateratze den eta esporen neurria eta forma.

*Agaricus arvensis* espeziearekin nahastu ohi da.

## Bizilekua 
Belardietako perretxikoa da. Basotik kanpo dago beti. Udaberrian ateratzen da, euririk egiten ez duen udan desagertzeko, baina gero eurialdia ailegatzen denean, berriro ateratzen hasten da, udazkena joan arte, abere larreetan batik bat. Taldeka ateratzen da, "sorginen korroak" izeneko talde handietan, batez ere abereen simaurra duten larreetan.
ezkerrera|thumb|Barrengorriz *Agaricus Campestris*, osatutako sorginen korroa edo borobila Derio Nekazaritza Eskola LHIIko lorategian.

## Beste izen arruntak 
thumb|Barrengorriak
*Agaricus campestris* tokiko euskarazko testuetan: azpibeltx (aspibeltz); barrengorri; buxeu; konpaño; larre-sultso (ilarre-sultso); sultso; surlo; txanpinoi (txanpiñoe); txurlo; xixa; xurlo; urdintxa''.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Agaricus campestris 2.jpg
Fitxategi:Agaricus campestris 3.jpg
Fitxategi:Agaricus campestris 4.jpg
Fitxategi:Agaricus campestris 5.jpg
Fitxategi:Agaricus campestris 6.jpg
Fitxategi:Agaricus campestris zazpi.jpg
Fitxategi:Agaricus campestris zortzi.jpg
Fitxategi:Agaricus campestris bederatzi.jpg
Fitxategi:Agaricus campestris hamar.jpg

## Erreferentziak
Galdakao lanperna

**Galdakao lanperna**, **kuleto ardotsu** edo **galanperna gorria** (*Amanita rubescens*) perretxiko mota bat da.

## Deskribapena 
Txapelak 6-15 cm-ko diametroa du, hasieran ganbila eta gero gutxi gorabehera hedatua. Ertz leuna du, ez ildaskatua. Txapeleko azala kolore desberdinekoa izan daiteke, zuri-arrosa, marroi-okrexka, ardo-marroia edo okre-gorrixka, eta gainalde osoa ezkata-formako plakaz edo garatxoz estalirik dauka. Plaka hauek bolbaren hondarrak dira eta kolore zuri-grisaxka edo gris-marroia dute. Orriak hertsiak eta zuriak dira, maiz arrosa kolorez nahasiak. Hanka betea, baina zahartzerakoan kofatua, zuri-arrosa eta ildaskatua eraztun gainetik, baina azpitik ilunagoa eta zuntzexkatsua. Oinaldean, punta-formako bukaera duen erraboila du, bolba edo bere aztarnarik gabe ia, eta leku batzuetan ardan-purpura kolorez tindatua, batez ere intsektuek eta bareek egindako marketan. Eraztun zabal eta zuria du, zintzilik, gainetik ildaskatua. Mami lodi eta zuria, baina ebakitzerakoan ardan-arrosara aldatzen da, hankako erraboilean batez ere. Zaporea hasieran geza eta gero mingar antza. Ez da usainik nabaritzen. Esporak zuriak, amiloideak eta eliptikoak dira. Bestela ere, espezie honen morfologia oso aldakorra da, eta gerta daiteke *Amanita spissa*-rekin nahastea, nahiz eta haren haragia gorritzen ez den.

## Ekologia 
thumb|Galdakao lanperna albotik
Oso arrunta eta ugaria da; udaberri erdialdean hasten da agertzen, baina nagusiki udan eta udazkenean ernamuintzen da, beheko altitudeetan. Koniferoen nahiz zuhaitz hostogalkorren baso askotan bizi da, eta maiz agertzen da pinuen, izeien, pagoen eta haritzen azpian. Bakarka edo talde txikietan ageri ohi dira.

## Gastronomia 
thumb|Galdakao lanperna azpitik
Jangarri ona da, baina gordinik toxikoa da: ez da gordinik edo erdi eginda jan behar, odoleko globulu gorriak erasotzen dituen substantzia hemolitikoa baitu, eta hori desagertarazteko 70&nbsp;°C-etan egin behar da gutxienez. Dena dela, jan baino lehen oso ongi ezagutu behar da, oso erraza baita *Amanita pantherina* pozoitsuarekin nahastea.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Costa Rica, Kolonbia, Peru, Europa, Errusia, Himalaiako eremua, Japonia, Taiwan.

## Galeria 

Fitxategi:Amanita rubescens 13.jpg
Fitxategi:Amanita rubescens 14.jpg
Fitxategi:Amanita rubescens 15.jpg
Fitxategi:Amanita rubescens 16.jpg
Fitxategi:Amanita rubescens 17.jpg
Fitxategi:Amanita rubescens 18.jpg
Fitxategi:Muchomůrka růžová 1.jpg
Fitxategi:Amanita rubescens (8).JPG
Fitxategi:Amanita rubescens (12).JPG
Fitxategi:Amanita rubescens (36227685114).jpg
Fitxategi:Amanita rubescens 20.jpg|alt=
Fitxategi:Amanita rubescens 22.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Galdakao lanperna Urkiolako Parke Naturalaren webgunean
*  *Amanita rubescens* Mycobank-en
Oolong

**Oolong** (jatorrizko japonieraz ウーロン edo *Ūron ?*) Dragoi Bola manga eta animeko fikziozko pertsonaia da. Izen hau *oolong tetik* dator (jatorrizko txineraz 烏龍 edo pinyinez *wūlóng*), te txinatar hau *dragoiaren tea* bezala ezagutzen da. Mandarinez literalki *dragoi beltza* esan nahi du. **Mendebaldera bidaia** nobela klasiko txinatarreko *Zhu Wuneng* pertsonaian du jatorria.

## Biografia 
**Oolong** Oktogono haraneko tribu batean izan zuen jatorria, baina bere herria utzi zuen abenturak bizitzeko asmoz. Zerri honek 5 minutuko eraldaketak egiteko ahalmena zuen, denbora tarte honen ondoren minutu bateko atsedena behar zuen berriz ere eraldatzeko. Ahalmen hau Puarrekin batera ikasi zuen *Hegoaldeko Eraldaketa Umezaintzan* (南部変身幼稚園 edo *Nanbu Henshin Yōchien*). Hala ere ez zituen ikasketa hauek bukatu, andereñoari kuleroak osteagatik bota baitzuten.

Ahalmen hau herri bateko jendea izutzeko erabili zuen, horrela herritarren alaba gazteak bere jauregira eramaten zituen. 749an herrixka honetara Son Goku izeneko mutil bat eta bere laguna zen Bulma neska gaztea heldu ziren. Son Gokuk **Oolong** garaitu zuen eta "bahitutako" neska guztiak askatu behar izan zituen.

Honen ondoren bikotearekin batu zen *Dragoi Bolak* bilatzeko, hala ere, hasieran gogoz kontra egin zuen. Son Gokuren lagun oso ona bihurtu zen, elkarrekin abentura ugari biziz. Gainera istorio osoko lehen guraria eskatu zion Shenroni (nesken kuleroak), Pilafen ametsa deuseztuz.

Hemendik aurrera ez zuen nabarmentzeko ekintzarik egin. Book hil egin zuen, gero Namekeko *Dragoi Bolekin* berpiztua izateko. Gainera munstro hau akabatzeko Genkidaman bere energiarenkin parte hartu zuen.
Elizabeth Stride

**Elizabeth Stride** (Elisabeth Gustafsdotter) (Torslanda, Suedia, 1843ko azaroaren 27a - 1888ko irailaren 30a) ustez Jack Tripa-ateratzailearen hirugarren biktima izan zen. Bere gorpua heriotzaren gauean bertan aurkitu zuten, gaueko 1:00etan.