open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Falconiformes

**Falconiformes** hegazti orden bat da, gaur egun Falconidae familiako kideak biltzen dituena (karakarak eta belatzak, batez ere). Paleogenoko beste hainbat animalia ere talde horretakoak dira. Tradizionalki, Cathartidae edo Mundu Berriko saiak, Sagittaridae, Pandionidae eta Accipitridae (ugatzak) Falconiformes barruan sailatzen ziren. Hala ere, 2008tik egindako DNA analisi ugarik aurkitu dute klado oso desberdinak direla, eta Falconiformes Passeriformes eta Psittaciformes ordenekin batera Australaves izeneko talde bat osatzen dutela. Hortik aurrera, talde gehienak kanpo geratu dira eta Accipitriformes ordena sortu da horiek guztiak biltzeko. 

## Taxonomia 
## Ikus, gainera 
* *Falconiformes* ordenako Euskal Herriko hegaztien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muriola

**Muriola** Barrikako hondartzetako bat, Plentziako badiara, ekialderantz, ematen duena, hain zuzen ere. Hareazko hondartza da eta 80 metrotako zabalera du. Hondartza nudista da.

## Azalera 
Hondartza txikia da, itsasbehera denean 5.225 metro koadro izaten ditu batez beste, eta itsasgora denean 1.737 metro koadro baino ez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ekainetik irailera orduko argibidea (tenperatura, haizea, uhinak eta mareak) El Correoren webgunean. 
* *Kostaldea eta hondartzak* Barrikako Udalaren webgunean.
Kakitzat

[thumb|300px|**Kakitzat** kolektiboko kideak [armada|ejerzitoen aurkako manifestazio batean.]]

**Kakitzat** edo **Euskal Herriko Koordinakunde Antimilitarista** 1980ko hamarkadan Gipuzkoan sortu eta Hego Euskal Herriko hainbat udalerritan aritu zen erakunde antimilitarista da.

1980ko hamarkadan Espainiako soldadutzaren aurkako talde asko sortu ziren herriz herri: batzuk Kontzientzia Eragozpen Mugimendua KEM-MOC taldearen barnean antolatzen ziren, eta beste batzuk soilik tokian tokiko esparruetan. Talde horien sorreran jende anitzek hartu izan zuten parte: kontzientzia eragozleek, alderdi politikoetako gazteek, gazte asanblada edo irrati libreetakoek, beste taldeetan parte hartzen ez zuten gazteek...

Gipuzkoako KEM eta herrialde honetako beste talde batzuk (Orereta, Azkoitia...) elkarlanean hasi ziren, eta horrela sortu zen *Gipuzkoako Koordinadora Antimilitarista*. Ondoren, Koordinakunde horretako hainbat taldek *Kakitzat* sortu zuten. 1980ko hamarkada bukatu baino lehen Bizkaian, Nafarroan eta Araban Kakitzateko talde berriak sortu ziren.

1990eko hamarkada hasieran kontzientzia eragozpena barik, intsumisioa borrokaren ardatza izan zen, bai soldadutzari, eta baita objetoreentzat Espainiako Legeak asmatu zuen Ordezko Zerbitzu Sozialari (gaztelaniazko sigletan, PSS) ere. Urteak aurrera joan ahala, beste gai batzuk lantzen hasi ziren: gastu militarra, eragozpen fiskala, gerrateak... 1994tik aurrera Intsumisio Eguna antolatzen hasi zen Kakitzat. Intsumisio Egunak honako herri hauetan egin ziren: Oiartzunen, Bermeon, Berriozarren, Agurainen, Usurbilen eta Abadiñon. 2000. urtean derrigorrezko soldaduskaren amaiera jaia egin zen Usurbilen, eta 2001ean Bilboko Erakustazokan jaialdia ere bai.

1990eko hamarkadaren bigarren erdian Nafarroa, Araba eta Gipuzkoako Kakitzat desagertu ziren. XXI. mendean, Bizkaiko Kakitzatek gerrak, gastu militarra eta eragozpen fiskala landu ditu, besteak beste.

## Kanpo estekak 
*  Kakitzat: azken eguneraketa, 2002. urtekoa.
Arrano

thumb|300px|Arrano baten burua
**Arranoa** Accipitriformes ordenako zenbait hegazti harrapariri ematen zaien izen generikoa da.

Nahiz eta hegazti harraparia izateagatik ezaguna izan, sarraskijalea ere bada. Edonon aurki daitezke, Antartidan izan ezik. Tamaina handia, gorpuzkera mardula eta buru eta moko pisutsuak haien ezaugarri nagusiak dira.

## Adierak 
Euskararen estandarizazioak eta hiztegigintzak *arrano* finkatu eta mugatu egin dute  adiera, erdarazko *águila*, *aigle* edo *eagle* hitzen sinonimo bihurtu arte; baina, berez, izena oso modu generikoan erabiltzen da edo erabili izan da euskaraz, ia eguneko hegazti harrapari guztiak izendatzeko balio dezake. *Arrano* izen espezifikoa jasotzen dutenei, zein miru edo aztore deitu ditzakegunei ere, ia denei aplika dakieke, hango edo hemengo herri hizkeran.

Harrapari sarraskijaleak ere (putre edo saiak, kasu) arrano izendatzen dira hainbat hizkeratan, bai Lapurdin zein Bizkaieraren eremuan.

## Ezaugarriak 
Hegazti harraparia denez, moko handi, boteretsu eta puntazorrotza dauka, harrapakinen haragia erraz askatzeko. Haien tartso eta atzaparrak ere indartsuak dira. Halaber, oso esanguratsua da haien indarra, izan ere, harrapakin pisutsuagoak eramanez hegan egiteko gai baitira. Gainera, oso ikusmen ona dute, harrapakinak (besteak beste, arratoiak, erbiak, saguak, untxiak, azeri txikiak eta beste ugaztun txiki batzuk) distantzia handietan aurkitzeko ahalmena ematen diena.
thumb|235x235px
Obiparoa da, hau da, arrautzak erruten ditu. Habiak zuhaitz altuetan edo arroketan egiten dituzte eta hiru metrora irits daitezke. Hegazti hain handia denez, bakarrik arrautz bat edo bi aurki daitezke habian, eta gurasoek 45 egunean berotzen dituzte. Jaiotzetik bi hilera hegan egiteko prest daude eta gero eta urrunago joateko gai dira. Hala eta guztiz ere, urte oso bat egon behar dira habia utzi gabe, gurasoen ondoan ehizatzen ikasten, berez kabuz ehizatzeko gai izan arte.

## Hegaztiak 
Munduan zehar dauden arrano espezie gehienak Accipitridae familiakoak dira, baina arrano arrantzalea Pandionidae familiakoa da.  

Hauetaz gain, eguzki-arrano eta itsas arrano ere izen arruntak dira.

## Erabilpena Euskal Herrian 
*Arrano* hitza euskaraz *arraio* hitzaren leungarritzat erabiltzen da. Adibidez:

* Nola arrano hainbeste diru?
* Arranotan!
* Arranopola!
* Hau mundu arrano hau!.

Arrano Beltza euskal abertzaletasunaren ikurretako bat da.

### Ikurrak beste leku batzuetan 
thumb
Arranoak historiako etapa eta leku askotan duen munta esanguratsua da. Izan ere, hainbat zibilizazio eta garaitan, arranoa ikur nagusitzat hartzen zen: esaterako, Erromatar Inperioan, Gurutzaden garaian edota beste inperio batzuen garaietan (Karlomagno, Napoleon, Errege Katolikoak...), arranoa sinboloa izan zen, batez ere, entsena militarrerako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyassa (aintzira)

**Nyassa** edo **Malawi** Afrikako Aintzira Handien artean hegoalderen dagoen aintzira da, Malawi, Mozambike eta Tanzania artean kokatua. Nyassa da Afrikako aintzira handienen artetik hirugarrena hedaduraz, eta mundukoen artetik bederatzigarrena. Tokiko bantu hizkuntzetako batean —yaoeran— *nyassa* izenak «aintzira» esan nahi du.

## Geografia 
Aintzira 560 kilometro luze eta 75 kilometro zabal da, hots, 29.600 km²-ko eremua du. Nyassaren kostan Afrikako hiru estatu daude: Mozambike, Malawi eta Tanzania.

## Mugak 
Aintziraren zatirik handiena Malawiren barnean dago, baina Malawiren eta Tanzaniaren arteko ur-muga oraindik erabakitzeke dago. Tanzaniak 1914 baino lehenagoko alemaniar eta britainiar kolonien arteko mugak aldarrikatzen ditu.

Malawik, ostera, 1919az geroztiko britainiar Administrazioak zituen mugak aldarrikatzen ditu. Orduko britainiar Nyassalandiak ez zuen Nyassa aintziran beste administraziorik nahi, eta mugak ia Tanzaniako kostetan jarri zituen. Iraganean, auziak gatazkak sortu izan ditu.
 
Mozambikek ia uren laurdena du. Likoma eta Chizumulu uharteak, Mozambikeko uretan dauden arren, Malawiko barrendegiak dira.

## Europako kolonizazioa 
David Livingstone izan zen Nyassara heldu zen lehendabiziko europarra, 1859an. Horrenbestez, Britainiar Inperioak aintzira inguruko eskualdea beretzat aldarrikatu zuen, eta Nyassalandia kolonia sortu. Portugalek ekialdeko kostak kolonizatu zituen arren, gertuko Likoma eta Chizumulu uharteak Nyassalandiatik etorritako eskoziar kolonoek okupatu zituzten, eta britainiar boterearen mende geratu ziren.

1914an Nyassan borroka txiki bat izan zen: britainiar itsasontzi batek, Lehenengo Mundu Gerra hasi zela jakinda, alemaniar itsasontzi bat eraso zuen Tanzaniako uretan, artean Mendebaldeko Alemaniar Afrikako kolonia baitzen Tanzania.

## Uharte nagusiak 
thumb|250px|ezkerrera|Nyassa, Likoma uhartetik ikusita

Nyassan bi uharte nagusi daude: Likoma eta Chizumulu. Likoman katedral anglikano handia dago, XX. mendearen hasieran misiolariek eraikia. Uharte bietan baobab arbola asko daude.

Uharte bietan milaka pertsona bizi dira. Ekonomia banana, mangondo, tapioka ustiapenetan eta arrantzan datza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Afrikako Aintzira Handiak
* Afrikako geografia

## Kanpo estekak 
*  Nyassari buruzko datu-basea
*  Nyassako arrainak
Citizendium

**Citizendium** entziklopedia bat da, wikian oinarritua eta irabaz asmorik gabea. Horretan antz handia du Wikipediarekin. Larry Sanger sortzaileak azaldu duenez —Larry Sanger izan zen, Jimmy Wales-ekin batera, Wikipediaren sortzailea—, Citizendium Wikipediatik hiru ezaugarriok bereizten dute:
# Citizendiumek eskatzen du bertan idazten duenak bere izen-deiturekin izenpe dezan, ez baitu anonimorik onartzen. Halaber, bertan idatzi nahi duen edonori biografia labur bat bidal dezan eskatzen dio.
# Entziklopedia horrek bereizi egiten ditu oinezko idazleak —horiei ez die kualifikaziorik eskatzen—, eta editoreak, horiek eremu jakin batean eskarmentua dutela erakutsi behar baitute.
# Proiektu horretan idazten duten guztiek komunitatearen arauak zehazten dituen kontratu moduko bat izenpetu behar dute.

Citizendium 2006an hasi zen, eta, Larry Sangerren hitzetan, dagoeneko 4.200 artikulu ditu. “2.000 idazle ditugu, eta 200 editore baino gehiago. Wikipediak bere lehen urtean baino hitz gehiago (…), eta ia ez dugu bandalismorik”.

## Hastapenak 
2001ean, Jimmy Walesek eta Larry Sangerrek Wikipedia sortu zuten. Denborak aurrera egin ahala, Larry Sanger proiektu hartatik urrundu egin zen. Wikipediak ekarpen anonimoak onartzen dituela behin eta berriz kritikatu du, eta horrek entziklopedia librearen sinesgarritasunari kalte egiten diola. Hortaz, Citizendium sortu zuen, hots, Citizen’s Compendium edo Hiritarren Bilduma.

## Kanpo estekak 
*  Citizendium.org
*  Citizendiumeko bloga
*  Citizendiumeko foroak
Euskararen Etxea

**Euskararen Etxea** euskarari buruzko gune espezializatua da, Bilboko San Ignazio auzoan dagoen eraikin batean kokatua. Bertan, zenbait euskara elkartek dute egoitza. Egoitza horietaz gain, euskarazko unibertsitate-liburuz osaturiko liburutegia eta hizkuntzaren interpretazio zentroa ere badago, lau solairutan antolatutako eraikin honetan.

2004ko abenduaren 3an zabaldu zuten, eta Eusko Jaurlaritza, Bizkaiko Foru Aldundia eta Bilboko Udala erakundeek diruz lagunduta dago.

## Lehenengo solairua 
Euskararen Interpretazio Zentroa (EIZ) dago. Euskararen bizi indarra eta aniztasuna transmititu nahi ditu erakusketak. Bisita ludiko bat egiten du bisitariak hainbat pantailatan zehar ikus-entzunezko informazioarekin jolasten. Irudi, soinu, jolas, argi eta ispilu ikusgarriek ingurune txundigarri osatzen dute, Euskaldunekk, azken 50 urtetan egin dituzten urratsekin, ingurune moderno horretan euskara bizirik eta ondo kokatuta dagoela  transmititu nahi du erakusketak. 

Ardatz nagusia alde batetik euskara batua eta euskalkien arteko unibertsoa da, eta  bestetik hizkuntza eta hiztunen historia erakusten dute.

Datuak beste hiru hizkuntzatan jaso daitezke: gaztelaniaz, ingelesez eta frantsesez.

## Bigarren solairua 
Multimedia Gordailua edo Mediategia, Euskarazko Unibertsitate Liburuen Gordailua eta Areto Balioaniztuna daude solairu honetan.

## Hirugarren solairua 
Euskal Idazleen Elkartea, Mendebalde Kultura Alkartea eta Euskara Elkarteen Federazioa (Topagunea) elkarteek solairu honetan dituzte bulego nagusiak.

## Laugarren solairua 
Bizkaiko Ikastolen elkarteak bertan dauka egoitza nagusia.

## Ikus gainera 
* Azkue Fundazioa.
* Euskal Museoa (Bilbo)
* Euskal Museoa (Baiona)
* Euskal Herria museoa (Gernika)
* San Telmo museoa (Donostia) 

## Kanpo estekak 
* Euskararen Etxearen webgunea
Astúlez

**Astúlez** Arabako mendebaldeko herri bat da, Gaubea udalerrikoa.

## Izena 
Euskaltzaindiak adierazitako euskal izena *Astúlez* da; hala ere, izen ofiziala *Estuliz* du euskaraz, eta *Astúlez* gaztelaniaz..

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* **Astúlezko gaztelua**: Erdi Aroan eraiki zen Gaubea harana bera eta Tumecillo eta Omecillo ibaien ertzetako gatz-ibilbideak babesteko helburuaz. Sarmiento familiarena zen XIV. mendean, gaur egun hondarrak baino ez dira gelditzen.
* **Donemiliaga eliza**: Arabako eliza zaharrenetako bat da, estilo erromanikoan eraikia. Oinplano errektangularra eta abside erdi-zirkularra ditu. Herriaren gaineko muino txiki batean kokaturik dago.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Astúlezi buruzko artikulua hiru.com webgunean
Carrias (mendia)

**Carrias** Arabako mendi bat da, Gaubea haranaren eta Valderejoko natura parkearen artean dagoena. Gaubea mendilerroa Omecillo ibaiaren eskuin bazterrean dago. Carriasen gailurra itsas mailatik 1.130 metro gorago dago, baina Leron haitza, labana bezain zorrotza, 1.239 metrora iristen da. Bovedatik edo Tobillastik abiatuz gero, 500 metro igo behar da. Lalastratik, 215 metroko maila aldaketa dago. Burgosko San Zadornil herritik ere badago igotzerik.

## Etimologia 
Badirudi euskal toponimoak, beste hainbatetan bezala, ingurune naturala deskribatzen duela, *Carrias* izena *kareharria* terminotik eratorria bailitzateke, hipotesi batek dioenez.

Beste aukera bat *gar* edo *kar* hitzetik etortzea litzateke. Bigarren izen horrek «harri» edo «haitz» esan nahi du akitanieraz, eta oso zabalduta dago Pirinioetako nahiz Euskal Herriko toponimoetan.

Gaztelaniazko *Peña Carrias*, beraz, tautotoponimo bat litzateke, *Val de Aran* («Arango harana») bezala. Gaztelaniaz *Carrias* ere esaten zaio batzuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Carrias, valdegovia.com webgunean.
*  Carriasi buruzko artikulua, elcorreodigital.com webgunean.
Angostoko santutegia

**Angostoko santutegia** Villanañeko herrian dagoen santutegia da, Gaubea udalerrian. Baseliza edo parrokiarekin batera dauden eraikin ezberdinez osatua dago multzo erlijiotsua.

Baseliza gotikoa da, XIV. mendeko lehen erdialdera eraikia. Azken hamarkadetan erabat zaharberritua izan da.

Bertako leize batean Ama Birjina agertu omen zen 1098an.

1885tik aurrera Pasiotarrena da santutegiaren gidaritza.

## Kanpo estekak 
*  Angostoko webgune ofiziala
*  Angostoko santutegia hiru.com webgunean
*  Angostoko santutegia euskadi.net webgunean
*  Angostoko kanpineko webgunea
Garaio

**Garaio** Arabako eskualde-parkea da, Gasteiztik 15 bat kilometrora dagoena, Barrundiako udalerrian. Bere izena gaur egun hutsik dagoen herri batetik hartu zuen, Barrundiara pasa baino lehen Ganboa udalerrian kokatuta zegoena. 116 hektarea inguruko hedadurarekin, Uribarri Ganboako urtegiaren bazterrean dago. Urtegiko urak Zadorra ibaiarenak dira.

Bainatzeko gune atseginak ditu, eta bainuarekin eta aisialdiarekin erlazionatutako hainbat zerbitzu ere, besteak beste, aparkalekuak, informazio-etxea, komunak, aldagelak, dutxak eta iturriak. Hori dela eta, *Gasteizko hondartza* gisa ezaguna da. 2018an hondartzak bandera urdin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Garaioko parkea Alava.net webgunean
600px|thumb|ezkerrera|Garaioko hondartzako ikuspegia
Aixerrota

**Aixerrota** Galea lurmuturrerako bidean dagoen haize-errota da, Getxoko (Bizkaia) Elexalde auzoan.

Errota 1727an eraiki zen, Bizkaiko Jaurerria XVIII. mendearen hasieran pairatzen ari zen lehortearen ondorioz. Antza denez, Edmundo de Shee (edo O'Shea) irlandarrak altxatu zuen, funtzionatzeko ura behar ez zuen haize-errota lortuta, aberasteko. Dena dela, handik gutxira euriak itzuli ziren eta ur-errotak berriro hasi ziren lanean: denboraren poderioz, Aixerrotakoa erabilpen gabe geratu zen.

Haren arkitektura Bizkaiko beste haize-errotenaren antzekoa da, hots, kono moztuaren forma du, Mantxako haize-errotek ez bezala, zeinak zilindrikoak diren. Bestalde, Mantxako errotak XVI. mendearen bukaeran eraiki zituzten eta Bizkaiko haize-errotak (Getxoko Aixerrota, Artxandakoa, Abadiñoko Azpazar eta Ispasterko Aixeder) XVIII. mendearen hasieran.

Egun, XX. mende bukaeran eginiko birmoldaketa dela medio, arte galeria bat dauka eta, alboko eraikinean, jatetxe bat.

Azkenik, Elexalde auzoko institutuak (*Aixerrota BHI*) haize-errotaren izena darama.

**Aixerrotari buruzko nobela**: Edmundo O'Shea irlandarraren historioa 2012. urteko amaieran nobelatu zuen Pedro Fernández Puig getxotar idazleak, Paúl Fernández de Areilza izenordearekin. Geroago, 2014an, *Ediciones Cívicas* argitaletxeak paperezko formatoan argitaratu zuen *Aixerrota, el legado del irlandés* izenburuarekin. Nobela horretan garai hartako zenbait gertakari historiko aipatzen dira, matxinada, besteak beste.

## Irudiak 

Irudi:Aixe_errota_3891_o.jpg|Aixerrota 1957an
Irudi:Aixerrota Getxo.jpg|Aixerrota 2017an
Irudi:Aixerrota_Getxo_sunset.jpg|Aixerrota 2017an

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erie

**Erie** (, ) Amerikako Aintzira Handietako bat da, aintzira multzo horretako hegoaldekoena. Iparraldean Kanadako Ontario, hegoaldean Estatu Batuetako Ohio, Pensilvania eta New York eta mendebaldean Estatu Batuetako Michigan estatuak ditu.

## Izena 
Izena erie amerindiar tribuaren izenetik datorkio. Hegoaldeko kostaldean bizi ziren, gaur egungo Estatu Batuetako Ohio, Pensilvania eta New York estatuetan.

## Geografia 
Erie aintzirak 25.700 km²-ko eremua, 388 km-ko luzera, 92 km-ko zabalera eta, batez beste, 19 m-ko sakonera ditu.
 
Huron eta Saint Clair aintziretatik datorren Detroit ibaia da Erieren betebide nagusia. Aintzira betetzen duten gainerako ibaiak Grand, Raisin, Huron, Maumee, Sandusky eta Cuyahoga dira. Hustubidea, berriz, Niagara ibaia da, Niagarako ur-jauziak eratuz Ontario aintzirara doana.

Ertzetako portuen artean aipatzekoak dira Buffalo, Cleveland, Toledo, Erie eta Sandusky. Erieko ubideak (590 km) Buffalo, Albany eta Hudson ibaiaren ertzean dagoen Troy hiria lotzen ditu; Hudson ibaiak elkartzen du Troy hiria New Yorkeko portuarekin.

### Uharteak 
thumb|280px|eskuinera|Erie aintzirako zenbait uharte
Erieko uharteak hauek dira:
* Big Chicken
* Chick
* East Sister
* Gibraltar
* Green
* Gull
* Hen
* Johnson
* Kelleys
* Little Chicken
* Lost Ballast
* Middle Island
* Middle Bass
* Middle Sister
* Mouse
* North Bass
* North Harbour
* Pelee
* Rattlesnake
* South Bass
* Starve
* Sugar
* Turtle
* West Sister

### Hiri nagusiak 
* New York (estatua):
** Buffalo
* Pensilvania:
** Erie
* Ohio:
** Toledo
** Cleveland
* Michigan
** Monroe

## Historia 
Antzina eskualdean bizi ziren tribuak, Erie eta Neutralak edo Attawandaron, 1655an Irokesen Konfederazioak mendean hartuak izan ziren. Irokesak frantsesen etsaiak zirenez, Frantziako esploratzaileek aurkitu zuten Amerikako Aintzira Handietako azkena izan zen, Ontario eta Huron aintziren ondoren. Dudakoa da nor izan zen Eriera iritsitako lehen europarra: Étienne Brûlé 1615an, edo Louis Jolliet 1669an.

## Ekosistemak 
Giza jarduerek, itsas garraioak adibidez, kutsadura maila altuak eragin dituzte aintziran. Ozeano Bareko izokina sartu zen eta onuragarria izan da, baina espezie inbaditzaileak ere iritsi dira, hala nola zebra-muskuilua, gobioa eta belar karpa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Erieko faroak
Winnipeg (aintzira)

**Winnipeg** Kanadaren hegoaldean dagoen aintzira da, Manitoba probintzian, Winnipeg hiritik 55 kilometrora.

Kanadako ur gezako aintzira handienetatik bosgarrena da, eta mundukoen artetik hamabigarrena.

## Geografia 
Winnipegen 984,200 km²-ko eskualdean aintzira eta ibai asko daude:
* Saskatchewan ibaia
* Red River of the North (Assiniboine ibaia du ibaiadar nagusi)
* Winnipeg ibaia (Basoetako aintziren, Rainy ibaiaren eta Rainy ibaiaren urak dakartza)
* Dauphin ibaia (Manitoba eta Winnipegosis aintziretako urak dakartza)
* Bloodvein ibaia
* Poplar ibaia
* Manigatogan ibaia

Winnipegen urak, Nelson ibaiak eramanda, Hudsoneko badian itsasoratzen dira.

Winnipegek, Manitoba eta Winnipegosis aintzirekin batera, historiaurreko Agassiz aintzira glaziarrean du jatorria. Hori dela eta, bere eskualdeak Interlake («aintzirartea») izena du. Batzuetan, Manitobako Behe Lurraldeak ere deritzote.

## Historia 
Adituek diote aintziraraino heldu zen lehendabiziko europarra Henry Kelsey izan zela, 1690ean. Izena cree hizkuntzakoa da (*wīnipēk*) eta "ur lohituak" esan nahi du.

## Herrixkak 
Winnipegen kostetan hainbat herrixka daude, nagusiak Grand Beach eta Riverton izanik. Beste batzuk Gimli, Winnipeg Beach, Victoria Beach, Pine Falls, Manigotagan, Berens River, Bloodvein eta Grand Rapids dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Homo sapiens

***Homo sapiens*** (latinezko *homo* 'gizaki' eta sapiens 'jakintsu') primateen ordenako espezie bat da, hominidoen familiakoa. "Gizaki" izenez ere ezagutzen dira. Gizakiek hizkuntza-egitura konplexuak, logika, matematika, idazketa, musika, zientzia eta teknologia asmatu, ikasi eta erabiltzeko gaitasun mentalak dituzte. Gizakiak animalia sozialak dira, kontzeptu erabat abstraktuak ulertzeko, transmititzeko eta ikasteko gai direnak.

Zalantza barik, bai egungo giza populazioen ezaugarri anatomikoak dituztenak bai "portaera moderno" dutenak *homo sapiens*tzat hartzen dira. *Homo sapiens*i esleitutako aztarnarik antzinakoenak Marokon daude eta duela 315.000 urte ingurukoak dira. "Portaera moderno" baten aztarnarik zaharrenak Pinnacle Pointekoak (Hegoafrika) dira eta 165.000 urte inguru dituzte.
ezkerrera|start=0|thumbtime=38|thumb|Zerk egiten gaitu gizaki?
*Homo* generokoa da, antzinean dibertsifikatuagoa izan zena eta azken milioi eta erdi urteetan galdutako beste espezie batzuk ere bazituena. *Homo neanderthalensis* (duela 28.000 urte) eta *Homo floresiensis* (duela 12.000 urte) desagertu zirenetik, *Homo* generoan oraindik bizirik dirauen espezie ezagun bakarra *Homo sapiens* da.

Duela gutxi arte, biologiak izen trinomiala erabiltzen zuen —*Homo sapiens sapiens*— espezie horrentzat, baina, berrikiago, neandertala eta gaur egungo gizakiaren arteko lotura filogenetikoa baztertu dute, eta, beraz, izen binomiala baino ez da erabiltzen. *Homo sapiens* primateen leinu batekoa da, hominoideoena hain zuzen ere. 2003an, *Homo sapiens idaltu* aurkitu izanak sistema trinomialera itzultzea beharrezko egingo zukeen arren, oraindik ez dakigu azken horren posizio taxonomikoa. Ebolutiboki, hominoideoak Afrikan bereizi ziren, eta arbaso horiengandik hominidoen familia sortu zen.

Filosofikoki, gizakiak era askotara definitu eta birdefinitu du bere burua historian zehar, horrela bere existentziari buruzko helburu positibo edo negatiboa emanez. Hainbat sistema erlijioso eta ideal filosofiko daude, kultura eta ideal indibidual ezberdinen arabera, galdera existentzial horietako batzuei erantzutea helburu eta funtzio dutenak. Gizakiek beren buruaz eta iraganaz jabetzeko gaitasuna dute; badakite era askotako proiektuak planeatu, eraldatu eta egiteko ahalmena dutela. Gaitasun horren arabera, hainbat kode moral eta dogma sortu dituzte, gaitasun horiek erabiltzera zuzen-zuzenean bideratuta. Gainera, naturatik eta beste gizaki batzuetatik datozen erantzukizunez eta arriskuez jabetu daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mateoren ebanjelioa

**Mateoren Ebanjelioa** Jesu Kristoren bizitza eta eginak kontatzen dituzten lau ebanjelio kanonikoetakoa da. Jesusen zuhaitz genealogikoa, jaiotza harrigarria, haurtzaroa, bataioa, tentaldia, irakaspenak, heriotza eta biztuera kontatzen ditu. Ebanjelioaren amaieran azaltzen da Jesusek apostolu eta bere ikasleei emandako agindua: *Zoazte eta egin itzazue ikasleak herrialde guztietan.*

San Agustinen tradizioaren arabera, ebanjelio hau kanoniko guztietatik zaharrena da eta Jesusen ikasle eta apostolu Mateok idatzi zuen. Horregatik Biblia gehienetan lehenengo agertzen da. Hala ere, aditu gehienen iritziz Mateoren ebanjelioa Markorenaren ondoren idatzi zen, neurri batean azken hau oinarri hartuz.

Mateoren ebanjelioa hasieran arameoz idatzi zela diote adituek, baina aurkitu izan den bertsiorik zaharrena grekoz idatzia da. Mateok, gehienbat, bere ebanjelioa judaismotik zetozen kristauengan pentsatuz idatzi zuen. Izan ere, ugariak dira idazle honek darabiltzan Itun Zaharreko pasarteak profetek Israelgo herriari esandakoak Jesusengan bete direla eta hau benetako Mesias dela adierazteko.

## Zinema 
* *Il Vangelo secondo Matteo* (Pier Paolo Pasolini, 1964)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
**Elizen Arteko Biblia*. *Mateo*. 2008.
*Mateoren ebanjelioa.

## Ikus, gainera 
* *Matthäus-Passion*. *San Mateoren pasioa* edo *Pasioa San Mateoren hitzetan*, BWV 244, Johann Sebastian Bach musikagilearen obra ezaguna.
Urkulu (mendia)

**Urkulu** Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendi mugakidea da, Nafarroa Garaiko ipar-ekialdean eta Nafarroa Behereko hego-ekialdean kokatutakoa, Orreaga, Orbaitzeta eta Eiheralarre artean.

Tontorra 1.419 metroko altueran kokaturik dago.

## Historia 
Tontorra gailendu egiten da inguruan, eta bere hegalak kabalentzako bazkaleku izan dira aspalditik. Hainbat lepo garrantzitsu ditu inguruan: Organbidexka, Astobizkar, etab.

Erromatar Inperioaren garaian dorrea eraiki zuten tontorrean, Akitaniako konkistaren urteurrena ospatzeko. Dena dela, Erromatar Inperioa erortzean, begiratoki eta defentsa lanetarako erabili zen XIX. mendera arte. Gaur egun ere hondakinak ikusgai daude.

## Abiapuntuak 
* Orbaitzetako olatik ordu 1 eta 45 minutu.
* Orreagatik 2 ordu eta 45 minutu.
* Ibañetako mendatetik 2 ordu eta 45 minutu.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako mendien zerrenda
* Iratiko oihana
* Urkulu
* Urkulu (Bizkaiko mendia)

## Kanpo estekak 
* Urkulu *luberri.net* webgunean
*  Auñamendi Eusko Entziklopedia, Interneten dohainik kontsultagai.
Markoren ebanjelioa

**Markoren Ebanjelioa** Jesukristoren bizitza eta eginak kontatzen dituzten lau ebanjelio kanonikoetakoa da. Adituen arabera lehenengo idatzitako ebanjelioa da, gutxi gorabehera K.o. 65 urtean agertu zela diote. Ebanjelio honen idazlea Marko da, Itun Berriko zenbait pasartetan agertzen da, besteak beste San Pauloren jarraitzaile gisa.

Ebanjeliorik laburrena da, Jesusen bataiotik piztuerara artekoak kontatzen ditu. Jatorri heleniarreko kristauei idatzita dagoela dirudi, gehienbat Israel herriaren hizkuntza eta erlijioa ezagutzen ez dituztenei egindako azalpenak agertzen direlako. Adituen arabera ebanjelio hau Erroman idatzi zen.

Lehenengo idatzi zen ebanjelioa izanda, besteengan eragin handia izan du, bereziki Mateoren eta Lukasen ebanjeliotan.

## Kanpo estekak 
*Markosen ebanjelioa.
Ibañeta

[thumb|180px|[Orreagako oroitarria|Ibañeta 778-1967 oroitarria.]]
[thumb|180px|[San Salbatzailearen baseliza (Ibañeta).]]

**Ibañeta** Nafarroako mendatea da, Nafarroako Garaiko Orreaga eta Luzaide herriak eta Nafarroa Behereko Donibane Garazi herria lotzen dituena.

1.057 metroko altueran dago, Orreagatik bi kilometrora.

## Historia 
### Orreagako gudua 
Orreagako gudua inguru honetan egin zuten. Han garaitu zuten euskaldunek Karlomagno 778. urtean. Ermita bat dago gainean gudu haren oroigarri.

### Donejakue bidea 
Berebiziko garrantzia izan zuen XIII. mendearen bukaera arte X. mende aldera Ibañetako gainean eraiki zen monasterioak. Donejakue bideko igarobide nagusietakoa izan zen mendeetan zehar Ibañetako mendatea, eta haren ondoan eraiki ziren Orreagako erietxea eta prioretxea.

## Inguru naturala 
Ortzanzurieta (1.567 m), Astobizkar (1.506 m), Txangoa (1.471 m) eta Urkulu (1.419 m) mendiek inguratzen dute Ibañeta.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak
* Orreagako oroitarria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ontario (aintzira)

**Ontario** (, ) Amerikako Aintzira Handietako txikiena (18.960 km²) eta ekialdekoena da. Iparraldean Kanadako Ontario probintzia du, eta hegoaldean Estatu Batuetako Niagarako penintsula eta New York estatua.

Aintziraren ertzean dauden hiri nagusiak Kanadako Toronto eta Estatu Batuetako Rochester dira.

## Izena 
Izena *Skanadario* hitzetik datorkio; irokeseraz «aintzira ederra» edo «ur dirdiratsua» esan nahi du izen horrek. Denborarekin, inguruko eskualdeak aintziraren izena hartu zuen.

## Geografia 
Ontariok 18.960 km²-ko eremua, 311 km-ko luzera, 85 km-ko zabalera eta, batez beste, 86 m-ko sakonera ditu. Betebide nagusia Erie aintziratik datorren Niagara ibaia da. Aintzirara isurtzen diren beste ibai garrantzitsu batzuk Humber, Trent, Cataraqui, Genesee, Oswego, Black eta Salmon dira. Hustubide nagusia, berriz, San Laurendi ibaia da.

Aintziran zenbait uharte daude, hala nola, Toronto uharteak eta Thousand Islands. Handiena Wolfer uhartea da, Kingstondik gertu eta San Laurendi ibaiaren sarreran kokatua.

Kanadako kostaldean, Toronto eta Hamilton barnean dituen *Golden Horseshoe* hirikidetza dago (ia 9 milioi biztanle ditu). Estatu Batuetako kosta landakoagoa da, hiri nagusia Rochester izaki. Syracuse hiria 30 kilometrora dago. Estatu Batuetako eskualdean ia 2 milioi biztanle daude.

## Historia 
Europarrak iritsi baino lehen, Ontario aintzira huron eta irokes herrien arteko muga zen. Nahiz eta eskandinaviar itxura duten tresnak aurkitu diren, historikoki eskualdea bisitatu zuen lehenengo europarra Étienne Brûlé izan zen, 1615ean.

Bai britainiarrek bai frantsesek gotorlekuak eraiki zituzten, hala nola, britainiarrek Osewokoa 1722an eta frantsesek Rouillékoa 1750ean, Toronton. Zazpi Urteko Gerraren ondoren, britainiar kontrolpean zeuden. Eskualdean militarrak baino ez ziren bizi Estatu Batuetako Independentzia Gerra bukatu arte.

## Klima 
Ontario aintzira oso sakona izanik, oso gutxitan izozten da; XX. mendean, 1934ko eta 1976ko neguetan baizik ez zen izoztu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balkhax aintzira

**Balkhax** (,  ahoskatua; ) Erdialdeko Asian dagoen ur gaziko aintzira da, Kazakhstan hego-ekialdeko aldean. Aintzirako ibai nagusia Ili ibaia da, baina beste zazpi ibai txikietatik ere hartzen du ura: Karatal ibaia, Aksu ibaia, Lepsi ibaia, Byan ibaia, Kapal ibaia eta Koksu ibaia. Erdialdeko Asiako arro endorreikoan kokatzen da Kaspiar Itsasoa eta Aral itsasoarekin batera.

Aintzira azaroaren bukaeratik udaberrira izoztuta dago.

## Historia 
103 urtetik VIII.menderaino, txinatarrek aintzirari *Pu-Ku* edo *Bu-Ku* deitzen zioten. Qing dinastian, aintzira Txinako ipar-mendebaldeko muga zen. Hala ere, 1871an sinatutako Itunari esker, bai aintzira bai bere eskualdea Errusiar Inperioaren eskuetan bukatu zen. 1991an Sobietar Batasuna desagertu zenean, Kazakhstanen barruan egongo zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ladoga

**Ladoga** (, *Ladozhskoye ozero* edo , *Ladoga*; finlandieraz: *Laatokka*) ur gezako aintzira da, Errusian dagoena, Kareliako Errepublikaren eta Leningradoko oblastaren artean, Finlandiako mugaren gertu. Europako aintzirarik handiena da, eta munduko hamabosgarrena.

## Geografia 
Ladogak 17.700 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 660 uharte ditu,, 435 kilometro koadro denera. Uharte gehienak ipar-ekialdeko kostaldean daude; nagusiak Riyekkalan-Sari, Mantsinsari, Kilpola, Tulolansari eta Valaam dira. Aintziraren hustubidea Neva ibaia da, Baltikoko Finlandiako golkoan itsasoratzen dena.

Ladogak 276.000 kilometro koadroko arroa dauka. Bertan 50.000 aintzira eta 10 kilometro baino handiagoak diren 3.500 ibai daude; baina uraren %85 hiru ibaiadar nagusiek eramaten dute:
* Svir ibaia, Onega aintziratik (hego-ekialdea)
* Vuoksi ibaia, Finlandiako Saimaa aintziratik (mendebaldea)
* Volkhov ibaia, Ilmen aintziratik (hegoaldea)

Ladoga aintzira nabigagarria da, eta Baltikoa eta Volga elkartzen dituen Volga-Baltiko bide nabigagarriaren zati da.

### Hiri nagusiak 
Sortavala, Priozersk, Siasstroi, Pitkiaranta, Novaya Ladoga eta Shlisselburg dira aintziraren ertzetako hiri nagusiak. San Petersburgo 40 kilometrora dago.
 
## Historia 
Baregoen lurraldea eta Bizantziar Inperioa lotzen zituen merkataritza bidea Ladogatik pasatzen zen. Errusiako antzinako hiriburua, Staraya Ladoga, aintziratik hartu zuen bere izena. 1617-1721 bitartean, Errusia eta Suedia arteko muga zen, eta 1812-1940 bitartean, Finlandia eta Errusia artekoa.

Leningradeko Setioan (1941-1944), izoztutako Ladoga aintziran barrena zihoan hiria hornitzeko bide bakarra; hori dela eta, Biziaren Bidea izena eman zioten. Bigarren Mundu Gerra eta gero, Finlandiak Kareliako Errepublikako eskualdea galdu zuen. Finlandiar gehiengoa erbesteratua izan zen, nahiz eta bertako batzuk SESBen geratu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quini

**Enrique Castro González** (Oviedo, 1949ko irailaren 23a - Gijón, 2018ko otsailaren 27a), futbolaren munduan **Quini** deitua, asturiar futbolaria izan zen. Aurrelari postuan jokatu zuen arrakasta handiz. Espainiako futbol liga txapelketako goleatzailerik onenetarikoa izan zen 1980ko hamarkadan, eta bost aldiz irabazi zuen lehenbiziko mailako Pitxitxi saria. 1981eko martxoan bahiturik eduki zuten 25 egunez; gertaera horrek futbolaren mundua astindu zuen.

## Kirol ibilbidea 
* Club Deportivo Ensidesa (Avilés) - 1966-1968.
* Real Sporting de Gijón &ndash; 1968-1980 eta 1984-1987.
* Bartzelona Futbol Kluba &ndash; 1980-1984.

## Palmaresa 
Taldeka Europako Futbol Errekopa, Errege Kopa eta Espainiako Superkopa bana lortu zuen FC Barcelonarekin. Horrezaz gainera, zazpi aldiz lortu zuen Pichichi saria, bost Sportingekin eta beste bi Barçarekin. Halaber, 35 aldiz jokatu zuen Espainiako futbol selekzio nazionalarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mackenzie

**Mackenzie** (ingelesez: *Mackenzie River*) Esklaboen Aintzira Handian jaio (Ipar-Mendebaldeko Lurraldetan) eta Beaufort itsasoan (Ozeano Artikoan) ahoratzen duen ibaia da. Kanadako ibairik luzeena da (1.738 km) eta, Peace eta Finlay bere ibaiadarrak kontuan hartuta, Ipar Amerikako bigarrena (4.241 km). Mackenziek, bere ibaiadarrekin batera, 1.805.200 kilometro karratutako arroa du.

Ibaia urteko bost hilabetetan zehar nabigatu daiteke, urritik maiatzera izoztuta baitago. Neguan bere uharka izotz-errepide bihurtzen da.

Lehen Etsipen ibaia edo *Disappointment River* izena bazuen ere, 1789an Alexander Mackenzie esploratzailea Ozeano Barearen bila ibaitik bidaiatu zenetik, gaur egungo izena hartu zuen. Eskualdeko Dene tribuak *Deh Cho* deitzen dio.

## Arroa 
Mackenzie ibaiaren arroan hauetako lakuak daude:
* Hartzaren Aintzira Handia
* Esklaboen Aintzira Handia
* Athabaska lakua
eta ibai hauek:
* Arctic Red ibaia.
* Athabaska ibaia.
* Finlay ibaia.
* Fond du Lac ibaia.
* Fort Nelson ibaia.
* Hay ibaia.
* Hego Nahanni ibaia.
* Liard ibaia.
* Parsnip ibaia.
* Peace ibaia.
* Peel ibaia.
* Pembina ibaia.
* Petitot ibaia.
* Slave ibaia.
* Smoky ibaia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mackenzie arroaren mapa
*  Mackenzie ibaiaren historia.
*  Kanadako Artikoko ibaiak.
Lukasen ebanjelioa

**Lukasen Ebanjelioa** Jesu Kristoren bizitza eta eginak kontatzen dituzten lau ebanjelio kanonikoetakoa da, tradizioaren arabera Lukas Ebanjelariak (San Lukasek) idatzia. Jesusen bizitza kontatzen du, haren jaiotza, irakaspena, heriotza eta piztuera bereziki. Azkenez Jesusen Zeruetara Igokundearekin amaitzen da.

Lukasen ebanjelioak justizia sozialari garrantzia berezia ematen dio. Zentzu horretan Jesusengandik gertu agertuko dira garai hartako agintarien begietan bekatari zirenak (diruzaleak, gaixoak, emakumeak...). Ebanjelio honetan, gainera, besteetan ez dauden istorio bereziak jartzen dira Jesusen ahoan; besteak beste, bertan agertzen dira Samariar Onaren eta Seme Galduaren parabolak. Hala ere, Espiritu Santuaren egintza argi erakusten du, Andre Mariaren historian esaterako.

Ebanjelio honen idazlea ez zen judua izan, baina hala ere Itun Zaharra ondo ezagutzen zuen. Hala ere, liburu honetan argi agertzen da Jesusek dakarren salbamen mezua ez dela israeldarrentzat soilik, munduko herri guztientzat baizik. Beste ebanjelioak ez bezala, hau pertsona zehatz bati eskainita dago, Teofilo deituriko bere adiskide bati hain zuzen.

Adituen arabera, Lukasen oinarriak Markoren Ebanjelioa eta galdutako beste dokumentu bat dira. Gutxi gorabehera Kristo ondorengo 70 urte inguruan idatzi zela uste da. Liburu honetako idazleak berak idatzi zuen, gainera, Apostoluen Eginak deituriko liburua ere.

## Kanpo estekak 
*Lukasen ebanjelioa.
Sociedat de Lingüistica Aragonesa

**Sociedat de Lingüistica Aragonesa** (SLA) aragoierazko erakundea da, 2004an abiatutakoa. Grausen (Huesca) dute egoitza nagusia.

Joan Coromines i Vigneaux, Jean-Joseph Saroïhandy, Juan Moneva Puyol eta Benito Coll Altabás hizkuntzalari eta egileak erreferente moduan dituzte.

Erakundeak beste eredu bat proposatzen du hizkuntza idatziaren moduan, *grafía SLA* izenekoa, Consello d'a Fabla Aragonesak 1987an finkatu zuenaren (*Grafía de Uesca*) aurrean.

## Batzordea 
Xavier Tomás Arias, José Manuel Cuartango Latorre, Gabriel Sanz Casasnovas, María Concepción Girón Angusto kideek osatu zuten 2023ko batzordea, Benasquen egindako bileran.

## Aldizkaria 
*De Lingua Aragonesi* aldizkari ofiziala du. Halaber, Xabier Tomás Ariasek kolaboratzen du Llengues Vives argitalpen kataluniarrean, bertan erakundeak proposatutako grafia erabiliz.

## Kanpo estekak 
*  SLA erakundearen webgunea
*  SLAk proposatutako idazkera
Chuntos por l'aragonés

'''Chuntos por l'aragonés''' dialektoetatik abiatuta aragoiera batua sortzeko ekimena da, 2005ean hasitakoa.

Consello d'a Fabla Aragonesa eta Ligallo de Fablans de l'Aragonés erakundeek, Zaragoza eta Huescako diputazioek, 45 udaletxek, 5 eskualdek, bestelako hainbat erakunde, enpresa edo elkartek eta 4.000 norbanako baino gehiagok sinatu eta sostengatu zuten prozesua.

Horren guztiaren emaitza nagusia Academia de l'Aragonés izeneko erakunde araugilearen sorrea izan zen, 2006an. Hala ere, adostasuna ez da erabatekoa izan, eta Sociedat de Lingüística Aragonesa erakundea prozesutik kanpo geratu da, euren eredu propioa proposatuz.

## Kanpo estekak 
* Ekimenaren webgunea
Portal de l'aragonés

'''"Portal de l'aragonés"''' ("Charrando.com") aragoieraren inguruko informazio guztia jasotzen duen webgune edo ataria, maiz gaurkoturik eta ondo osaturik.

## Kideak 
Daniel González García koordinatzailearekin batera, Juan José Segura Malagón, Loís Chabier Tejada Francia, Fernando Sánchez Pitarch, Emmanuel Remón Bazán eta Javier Casas Bericat laguntzaileek lan egiten dute webgune honetan.

## CharrandoTB 
Atari honetan sortutako ikus-entzunezko atala da, telebistaren ordezkoa eta hainbat bideo laburrek osatutakoa.

## RadioCharrando 
Irrati digitala da, 24 orduz interneten bidez emititzen duena.

## Kanpo estekak 
*  Aragoierazko atariaren webgune nagusia
*  CharrandoTB
*  RadioCharrando
Consello d'a Fabla Aragonesa

thumb|320px|Consello d'a Fabla Aragonesa, Huesca
'''Consello d'a Fabla Aragonesa'* (CFA) 1976an sortutako aragoierazko erakundea da, Huesca hirian egoitza nagusia daukana.

1987an finkatu zuen hizkuntza idazteko eredua (*Grafía de Uesca''), Sociedat de Lingüística Aragonesak azken urteotan zalantzan ipini duena.

## Batzorde laguntzailea 
Francho Nagore, Chuse Inazio Nabarro, Santiago Bal, Antón Martínez, Miguel Martínez, Artur Quintana, Paz Ríos, Fernando Romanos, Óscar Latas Alegre, Chesús Vázquez eta Rafel Vidaller kideek osatzen dute.

## Argitalpenak 
* Fuellas d'informazión d'o Consello d'a Fabla Aragonesa.
* Luenga e Fablas.

## Chuntos por l'Aragonés 
2005ean abian ipini zuten Chuntos por l'aragonés izeneko kanpaina, tartean Consellok bultzaturik, eredu *standard* edo batua finkatzeko asmoz.

## Kanpo estekak 
*  Conselloren webgunea
*  "Fuellas" on-line
*  "Luenga & Fablas" on-line
Goierri (Aulesti)

**Goierri** Aulestiko (Bizkaia) auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 26 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Kanpo estekak
Francho Nagore

**Francho Nagore Laín** (Zaragoza, Aragoi, 1951) hizkuntzalaria eta idazlea da, aragoiera modernoaren aitzindarietako bat eta gaur egungo erreferente nagusietakoa.

Consello d'a Fabla Aragonesa erakundearen sortzaileen artean dugu, eta haren presidente 2004 arte. Hiztun berria da, eta fablak batzeko ahalegin garrantzitsua egin du. Chunta Aragonesista (CHA) alderdi abertzaleko militantea ere bada. Egun, Zaragozako Unibertsitatearen Huescako Irakasle Eskolan eskolak ematen ditu.

1977an argitaratu zuen *Gramática de la lengua aragonesa* liburua, mota horretako lehen lan modernoa.

## Lanak 
### Poesia 
* ''Sospiros de l'aire* (1971)
* *Cutiano agüerro* (1977)
* *Purnas en a zenisa* (1984)
* *Baxo a molsa* (1999).
* *Astí bi son* (2018).
* *Os zeños d'a tardada* (2019).
* *En o branquil d’o lusco* (2022).

### Hizkuntzalaritza 
* *Gramática de la lengua aragonesa*. Zaragoza, Librería General. (1977; 5. argitalpena, 1989)
* *El aragonés de Panticosa. Gramática*. Huesca, Instituto de Estudios Altoaragoneses. (1986)
* *Replega de testos en aragonés dialeutal de o sieglo XX*. Zaragoza, DGA. (1987)
* *El aragonés hoy. Informe sobre la situación actual de la lengua aragonesa*. Huesca, Publicazions d’o Consello d’a Fabla Aragonesa, (1989) [Chesús Gimeno Vallés-ekin batera]
* *Fuens lesicograficas de l'Aragonés. Catálogo de repertorios lesicograficos aragoneses dende o sieglo XVII dica 1998*. Huesca, Instituto de Estudios Altoaragoneses. (1998)
* *Bibliografía sobre aragonés y catalán, lenguas minoritarias de Aragón*. Zaragoza, Consejo de la Juventud de Aragón. (1999)
* *Endize de bocables de l'aragonés, seguntes os repertorios lésicos de lugars y redoladas de l'Alto Aragón.* (zuz.) Huesca, Instituto de Estudios Altoaragoneses. (1999)
* *Os territorios lingüísticos en Aragón*. Zaragoza, Rolde de Estudios Aragoneses. (2001)
* *El aragonés del siglo XIV. Según el texto de la Crónica de San Juan de la Peña*. Huesca, Instituto de Estudios Altoaragoneses. (2003)
* *Foratata. Antolochía de testos en aragonés de l'Alto Galligo'' (Ó. Latas & F. Nagore, argitaldariak). Huesca, Consello d'a Fabla Aragonesa. (2007)
* *Francisco Otín y Duaso: Discurso leído ante la Real Academia Española de Arqueología y Geografía, 1868 (Edición e introducción de Francho Nagore Laín)*. Zaragoza, Aladrada Ediciones / Instituto de Estudios Altoaragoneses. (2011)
* ''Lingüistica diatopica de l'Alto Aragón. Cómo ye l'aragonés de cada puesto: carauteristicas, bibliografía, testos, mapas''. Huesca, Consello d'a Fabla Aragonesa / Instituto de Estudios Altoaragoneses. (2013)
* ''O charrar d'a chen de Uesca. Bocabulario e rechistro decumental de l'aragonés d'a ziudá de Uesca e a redolada''. Huesca, Consello d'a Fabla Aragonesa. (2020)
* *Vocabulario de la Crónica de San Juan de la Peña (versión aragonesa, s. XIV)*, Zaragoza, Prensas de la Universidad de Zaragoza. (2021)
* ''O sistema fonolochico de l'aragonés''. Huesca, Consello d'a Fabla Aragonesa. (2022)

## Ikus, gainera 
* Aragoierazko literatura
Hiri kondaira

[thumb|250px|Hiri kondaira baten arabera [Walt Disney krionikatuta dago, noizpait bizitzara berriro ere ekartzeko.]]
**Hiri kondaira** edo **hiri mitoa** egungo gizarteko folklore antzeko istorioen multzoa da. Nahiz eta hedatzen dituztenen aburuz benetakoak diren, oro har ez dute errealitatearekiko oinarri sendorik, jeneralean gehiegituta eta distortsionatuta baitira. Hala ere, horrek ez du esan nahi, berez, hiri kondairak gezurrezkoak direnik. Izena gorabehera, hiri kondairak ez dira, halabeharrez, hirietan sortuak. Termino hori erabiltzen da kondaira moderno horiek eta industrializazio aurreko garaietako elezaharrak bereiztearren.

Hiri kondairaren kontzeptua ikertzen lehena Edgar Morin izan omen zen ''La Rume d'Orléans* liburuan 1969an. Jan Harold Brunvand irakasle estatubatuarrak 1979an hiri legenda erabili zuen. Bere liburuan (*The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends & Their Meanings''), Brunvandek azaldu zuen kondairak, mitoak eta folklorea ez dela bakarrik gizarte primitiboetan edo tradizionaletan soilik suertatzen, baita gizarte industrializatuetan eta modernoetan ere. Bigarrenik, argudiatu zuen egungo kultura modernoari buruzko ikasbideak lor daitezkeela horrelako mitoak ikertuta.

## Hainbat hiri kondaira 
start=0|thumbtime=0|thumb|Zortzi hiri kondaira jasotzen dituen bideoa
* Txinako Harresi Handia espaziotik ikusgai izatea.
* Zelatatu eta anestesiatu ondoren, giltzurrun bat gabe esnatzea.
* Sekretuan Kubara joan ziren ehiztariak, emazteak ehizetara joan zirelakoan.
* New Yorkeko estoldetan krokodilo handiak bizi izatea, jabeek komuneko kazolatik txikiak zirenean bota ondoren.
* Telmo Zarraonandia futbolaria ijitoa zela. Gaztelaniazko wikipedian IP anonimo batetik edizio bandalikoa eginda, 2008an gezur hori sartu zuten wikipedia hartan euskal herritar futbolariari eskainitako artikuluan, eta handik beste hedabide batzuetara zabaldu zen, hiri kondairetan gertatu ohi denez inolako oinarririk gabeko baieztapen hori egiazkotzat hartuta.
* Japoniar greba.
* Walt Disneyren gorpua nonbait kriogenizatuta gordeta dagoela.
* Gauez argirik gabe eta erabateko iluntasunean errepideetan zehar doan auto beltza. Berekin topo egin eta argi luzeak botatzen dizkioten autoei atzetik jarraitzen omen die, biktimen edo jarraitutakoen autoa errekinik gabe bazter batean gelditu eta auto beltzean doazenek harrapatu eta erail egiten omen dituzte.
* Bihurguneko neska. Errepideko bihurgune batean agertzen omen da neska bat, gauez. Auto gidariei bihurgune arriskutsua dela ohartarazten die; gidariak geroago jakingo du neska hori hain zuzen ere aurrez bihurgune horretan auto istripu batean hil zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arro hidrografiko

thumb|300 px|eskuinera|Arro hidrografiko baten eskema. Isurialdeen banalerroa marratxo etenekin markatu da.

**Arro hidrografikoa**, **arro hidrologikoa** edo **drainatze arroa** lur eremu bat da: hara, euritik, elurretik edo izotzetik datorren ura maldan behera ibai, aintzira, urtegi edo beste ur multzo berera isurtzen da. Ur multzo hori ibaia, aintzira (lurrazalekoa nahiz endorreikoa), urtegia, padura, itsasoa edo ozeanoa da. Arro hidrografikoan lurrazaleko urak baino ez dira kontuan hartzen; arro hidrologikoan, berriz, lurpeko urak ere biltzen dira. Elkarren ondoko bi arro edo gehiago bereizten dituen lerroa isurialdeen banalerroa da.

## Ikus, gainera 
* Isurialde hidrografikoa

## Kanpo estekak
Astigarreta (Nafarroa)

**Astigarreta** (erroibarreraz: *Astigerta*) Erroibar ibarreko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioak eskualdean.

1366an jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Zilbeti kontzejura pasa ziren.

Bertako biztanleak *astigarretarrak* (erroibarreraz: *astigertarrak*) ziren.

## Izena 
*Astigarreta* edo *Astigerta* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Astigarreta* (1280)
* *Astigarreta* (1366)
* *Astigarreta* (1534)
* *Astigarreta* (1800)
* *Astigarreta* (1892)
* *Astigarreta* (1945)
* *Astigar* (1994)
* *Astigarreta* (1998)

### Etimologia 
*Astigarreta* toponimoa izen gardena da. *Astigar* (zuhaitz mota) eta *eta* (kokapen atzizki plurala) hitzeten arteko elkarketa da. "Astigarren lekua" bezala birformulatu liteke. *Astigerta* *Astigarreta* izenaren uzkurdura bat da (*astigarreta* > *astigarta* > *astigerta*).

## Geografia 
Astigarreta, Zilbetin bezala, Erroiberran dago administratiboki, baina geografikoki Esteribarren; izan ere, Aranotzeko errekak zeharkatzen duen ur-ibilgua Arga ibaian (Urtasun eta Saigots artean) bizi da, eta ez Erro ibaian.

### Ingurune naturala eta klima 
Erroiberraren azalera handia dela eta bi klima ezberdin daude, iparraldeko klima azpiatlantiarra, pagadi ugari eta urte osoko prezipitazioekin, eta hegoaldeko klima azpimediterraneoa, basa pinuekin eta uda garaiko bi hilabete idorrekin. Urteko batez besteko prezipitazioak 1 200 mm dira hegoaldean, eta 2 000 mm ibarraren iparraldean. Batez besteko tenperatura 7 eta 10 gradu bitartekoa da.

Urteroko egun euritsuak 120 izaten dira ibarraren hegoaldean eta 140-150 egun iparraldean. Gunerik menditsuenetan egun euritsuak 150 baino gehiago izan daitezke.

#### Estazio meteorologikoak 
Erroiberran dagoen Aurizperri kontzejuan, itsasoaren mailatik 871 metrora, Nafarroako Gobernuak 1972an jarritako estazio meteorologikoa dago.  Gainera, 1975an, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Erro kontzejuan, itsasoaren mailatik 672 metrora. Erroko estazioa da Astigarretarako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.

## Historia 
1280an, oraindik, Erro eta Zilbetirekin batera, petxa ematen zion erregeari, baina, 1366an, jada, jenderik gabeko toki bezala agertzen da. Bere lurrak, Zilbetitik Lintzoainerako norabidean dagoena, Zilbetikoan sartu zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erroibar
* Pirinioak
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Erroibarko Udalako webgune ofiziala