Etxekotze

[thumb|[Txakurra eta ardia animalia **etxekotuak** dira.]]
thumb|Artoa eta etxekotu aurreko bere aurrekaria, teosinte delakoa.
**Etxekotzea** gizakiak lanerako, lagun gisa erabiltzeko edo janaritarako animalia eta landareak egokitzea da. Etxekotze hitza «etxe» hitzetik eratortzen da, eta gizakiak Neolitoan egindako etxe-eraikitze prozesuarekin lotuta dago orain dela 11.000 urte ingurutik aurrera. Espezie bat etxekotua dagoela esaten da ezaugarri morfologiko, fisiologiko edo portaera bat garatu duenean gizakiarekin elkarrekintza luze baten ondorioz eta gizakiak ezaugarri horiek lortu, sortu edo indartzeko hautespen artifiziala egin duenean.

Etxekotzea belaunaldi anitzeko harreman Mutualismo (biologia) mutualista da, non animalia espezie batek (gizakiak edo hostoak mozten dituzten inurriak) beste espezie baten kontrola eta zaintza bere gain hartzen duen: ardiak edo onddoak, haietatik baliabideen hornikuntza etengabea lortzeko, hala nola haragia, esnea edo eskulana. Prozesua graduala eta geografikoki lausoa da, saiakuntza eta errorean oinarritua.

Gizakientzat duen interesa, eta euren eboluzioa zein demografia azaltzeko duen garrantzia dela eta, etxekotzeak zientzialari ugari erakurri dituen ikerketa da, arkeologia, paleontologia, antropologia, botanika, zoologia, genetika eta ingurumen zientzietan.

## Abereen etxekotzea 
Etxekotu zen lehen ornoduna txakurra izan zen, komentsalista gisa, duela 15.000 urte gutxienez. Eurasia osoan zehar hedatu zen Pleistozenoaren amaieran, beste edozein animalia etxekotu eta landare landatu baino askoz lehenago.

### Hegaztiak 
Hegaztien artean etxekotutako espezierik garrantzitsuena oiloa da, haragi zein arrautzengatik hazten direnak. Indioilarrek edo pintadek ere garrantzia ekonomikoa dute. Txoriak ere kaiolatan gordetzen dira euren kantua edo konpainia izateko, adibidez, txori abeslariak eta loroak. Oilaskoa, lehen aldiz, Ekialdeko Asian etxekotu zuten, itxuraz oilar borroketarako, duela 7000 urte inguru. 

### Ornogabeak 
Ornogabeen artean denbora luzez, 5000 urte baino gehiago, etxekotutako animaliak daude erleak eta zeta-harrak, eztia eta zeta ekoizteko, hurrenez hurren. Barraskilo batzuk janarirako hazten dira, eta hainbat animalia, ikerketa egiteko; beste batzuk, berriz, kontrol biologikorakoerabiltzen dira.

## Landareen etxekotzea 
Landareen etxekotzea orain dela 12.000 urte hasi zen, zerealekin, hala nola garia eta garagarrarekin Ekialde Hurbilean eta edankuiarekin Asian, baita dilista, ilarrak, txitxirioak eta liho laboreekin ere. Arroza duela 9000 urte inguru etxekotu zen lehen aldiz Txinan. Duela 10.000 urte inguru, Amerikako herri indigenak kakahuetea, kuia, artoa, Patata, kotoia eta juka landatzen hasi ziren. Afrikan, Basarto eta antzeko laboreak etxekotu zituzten. Nekazaritza, izan ere, gutxienez munduko 11 lekutan garatu zen independenteki, landare eta animalia ezberdinak etxekotuz prozesu horretan. Landare asko ere edertasunagatik etxekotu izan dira, nahiz eta jangarri edo ekonomikoki garrantzitsu ez izan.

Etxekotzeak animalien jokaeraren geneei eragin zien, mantsoagoak bihurtuz. Landareetan, etxekotzeak morfologiaren geneei eragin zien, hala nola hazien tamaina handitzea eta galburuen azal galtze prebenitzea, gariaren kasuan, esaterako. Aldaketa horien ondorioz, etxekotutako organismoak manipulatzeko errazagoak dira, eta naturan bizirik irauteko duten gaitasuna murrizten zaie.

## Definizioak
Etxekotzea (ez da nahasi behar animalia bat heziketarekin),​​​ «etxekoa»​. XXI. mendera arte, terminoa zehaztugabea zen Melinda A. Zeder arkeologo estatubatuarrak epe luzerako erlaziotzat definitu zuen arte. Harreman horretan, gizakiek beste organismo baten kontrola eta zaintza hartzen dute aurreikus daitekeen baliabide baten hornidura lortzeko, eta horrek mesede egiten die elkarri. Gainera, adierazi zuen ez dela nekazaritzaren sinonimoa, nekazaritza etxekotutako organismoen menpe dagoelako, baina ez da etxekotzearen emaitza automatikoa.

[thumb|upright=2|Etxekotze-prozesuaren diagrama: espezie batek beste bat aktiboki kudeatzen duen prozesua, baliabideak edo zerbitzuak lortzeko, [Michael Purugganan|Michael Puruggananen definizioaren arabera.. Termitek, anbrosiako kakalardoek eta hostoak mozten dituzten inurriek, adibidez, zenbait onddo-espezie etxekotu dituztela dio; eta aipatzen du, gainera, beste talde batzuk, hala nola belar txarrak eta komentsalak, etxekotuak deitu izan direla, oker. Era berean, orain etxe-animalietan ikusten diren ezberdintasunen multzoa adieraz dezake, eta ez dute zertan hasierako etxekotze-prozesua islatu. Aldaketak hauek dira: otzantasun eta mantsotasun handiagoa, ilearen kolorazioa, hortzen tamaina murriztea, garezur-aurpegiaren morfologia, belarrien eta isatsaren forma (adibidez, belarri eroriak), estral zikloak, hormona adrenokortikotropikoaren eta neurotransmisoreen mailak, gazte-portaeraren luzatzea, garunaren tamaina eta, bereziki, garun-eremuak murriztea.

## Jatorria
Animalia eta landareen etxekotzea, izan ere, azken maximo glaziarraren gailurraren ondoren eta gaur egun arte jarraitzen duten klima eta ingurumen aldaketek eragin zuten. Aldaketa horiek zaildu egin zuten ehizaren eta bilketaren bidezko elikagai lortzea.​ Etxekotu zuten lehen animalia txakurra izan zen, duela 15.000 urte gutxienez.​ Duela 12.900 urte, Dryas Berria hotz eta idortasun handiko aldia izan zen, eta elikagaiak bilatzeko estrategiak indartzeko presioa egin zuen gizakiengan, baina, nekazaritzari, ez zion mesederik egin. Holozenoaren hasieran, duela 11.700 urte, klima epelagoak eta giza populazioen gorakadak animaliak eta landareak, eskala txikian, etxekotzea, eta elikagaien hornikuntza handiagoa izatea ekarri zuten.

### Kronologia historikoa 
Hona taula bat, hainbat abereren etxekotzeren antzinatasuna adierazten duena:

Etxe-txakurra erregistro arkeologikoan agertu zenean (orain dela 15.000 urte gutxienez) etxekotu ziren abereak eta garia eta garagarra gisako laboreak; nekazaritza asmatzea eta gizakiak elikagaiak biltzetik nekazaritzara aldatzea planetako leku eta garai desberdinetan eman zen.​​​​ Adibidez, zerealen eskala txikiko laborantza esperimentala duela 28.000 urte inguru hasi zen, Ohalo II aztarnategian, Israelen.

Ilgora Emankorrean, orain dela 11.000-10.000 urte, arkeozoologiak adierazten du ahuntzak, txerriak, ardiak eta zezenak izan zirela etxekotutako lehen animaliak. Bi mila urte geroago, zebuak etxekotu zituzten gaur egun Balutxistan den Pakistanen. Ekialdeko Asian, duela 8000 urte, Txerriak etxekotu zituzten Ilgora Emankorrean dauden basurdeetatik genetikoki desberdinak diren basurdeekin, Europako basakatuen bidez, agian, biltegiratutako elikagaiei kalte egiten zieten karraskariak kontrolatzeko.

[thumb|erdira|upright=2.5|Jatorrizko zentroak eta [nekazaritza|nekazaritzaren hedatzea iraultza neolitikoan, 2003ko ondorioarekin bat datorrena]]

## Animaliak
### Ezaugarri desiragarriak
[thumb|Animalia heziek beren homologo basatiak baino txikiagoak eta erasokorragoak izateko joera dute; Askok, etxekotze sindromea dela eta, beste ezaugarri batzuk dituzte, hala nola mutur motzagoak [otso baten buruhezurra (ezkerrean) eta chihuahua txakur batena (eskuinean).]]
Animalien etxekotzea da animalien zaintzan eta ugalketan eragina duten animalien eta gizakien arteko harremana.

Aldea dago etxe-populazioen eta basati-populazioen artean; desberdintasun horietako batzuek etxekotze-sindromea osatzen dute, etxekotzearen lehen etapetan funtsezkotzat jotzen diren ezaugarriak; beste batzuek, berriz, ondorengo hobekuntza-ezaugarriak dira.​​​ Etxe-abereak txikiagoak eta ez hain erasokorrak izan ohi dira beren homonimo basatiak baino; beste ezaugarri batzuk dira: belarri eroriak, garun txikiagoa eta mutur laburragoa.

Beren portaera-ezaugarriengatik, animalia-espezie batzuk, eta espezie horietako zenbait banako, etxekotzeko hautagai hobeak dira:
# Beren egituraren tamaina eta antolamendua:
# Komentsalak, giza nitxo bati egokituak (adib., txakurrak, katuak, beharbada txerriak).

### Hegaztiak
Etxekotutako hegaztiak, batez ere, oilategiko hegaztiak dira, haragia eta arrautzak lortzeko haziak: zenbait galliforme (oilaskoak, indioilarrak, pintadak) eta anseriforme (uretako hegaztiak: ahateak, antzarak eta beltxargak). Kaiolako hegazti asko ere etxekotzen dira, hala nola txori kantariak eta loroak, bai plazer hutsagatik, bai ikerkuntzan erabiltzeko. Etxe-usoa erabili da elikagai gisa zein, usoaren etxea bilatzeko instintua ustiatuz, leku urrunen arteko komunikabiderako; ikerketek diotenez, duela 10.000 urte inguru etxekotu zen. Txinako oilaskoen fosilak duela 7.400 urtekoak dira. Oilaskoaren arbaso basatia Gallus gallus da, Asia hego-ekialdeko oihan gorriko oilarra. Dirudienez, hasieran, oilarren arteko borroketarako mantendu dute espeziea, ez elikagairako.

Erle meliferoaren kasuan, kontuan izan behar da ez zela gizakiak hautatu zuen aldaketa genetiko, fisiologiko edo morfologiko handirik eman. Beste ezeren gainetik, hautespena otzantasuna da, gainerakoak hautespen naturalak ere nabarmentzen dituen aldagaiak baitira, hala nola garbitze-portaera, barroasi gisako gaixotasunetan eta bizkarroietan hain nabarmena dena, kentzeko berezko portaera duten erle errusiarretan aurkitua. Gero, erle horien gurutzaketa artifizialaren bidez, beste arraza batzuetan barroarekiko erresistentzia lortzen da.

## Landareen etxekotzea
Nekazaritza, modu independentean, lurreko hainbat tokitan sortu zen, eta nekazaritza jardueraren frogarik zaharrena duela 10.000 urtekoa da, gaur egun Irak den lekuan (Heiser 1990). Landare eta animalien etxekotzea, hasiera batean, Asiako Mesopotamiako Ilgora Emankorren lur emankorretan, Hego Amerikako Andeetako eskualdean, Asiako zenbait tokitan, eta Mexikon gertatu zen, eta, hortik, planeta osora barreiatu zen.

Eskualde batzuek beste batzuek baino askoz azkarrago bereganatu zituzten praktika horiek (Diamond 1999). Elikadurarako, medikuntzarako eta lanerako baliagarriak ziren landareak eta animaliak etxekotzeak erabat eraldatu zituen gizarteak. Landareak eta animaliak hobetzeko ohiko metodoek, ongarriztatze gurutzatuaren eta hautespenaren bidez, ezaugarri bereziak duten talde eta barietateak garatzea ahalbidetu dute. Hala, antzina-antzinatik gizakiek inguruko ingurunea aldatu dute, eta, jarduera horien parte gisa, hainbat landare, animalia eta mikroorganismoren ezaugarri baliotsuak hautatu dituzte. Gurutzaketa kontrolatuen eta hautespen mailakatuaren prozesuaren bidez, gure arbasoek basalandareen talde txiki bat aukeratu zuten, eta gaur egun ezagutzen ditugun labore bihurtu zuten. Prozesu luze horretan, aldaketa fenotipiko asko gertatu ziren landareetan, adibidez: hazte-ohitura jakina, haziaren dispertsioaren galera, heltze sinkronikoa, heldutasun goiztiarra, izurrite eta gaixotasunekiko erresistentzia selektiboa, toxina-kopuruaren murrizketa, produktibitate handiagoa hazi edo fruitu handiagoak barne, eta baita hazien galera ere platanoaren kasuan. Aldaketa horien ondorioz, murriztu egiten da basoetako laboreen biziraupena. Beraz, laboreak, hedatzeko eta bizirik irauteko, gizakien zainketen menpe daude orain. 

## Txakurraren etxekotzea
Hainbat ikerketaren arabera, txakurra izan zen etxekotu zuten lehen animalia. Horrekin lotuta, 2022an egindako genomika konparatuaren ikerketa batek fenomeno horri buruzko bi hipotesi posible proposatu zituen. Lehenengoak bi etxekotze prozesu independente aurreikusten ditu: bata ekialdeko gurasoei buruzkoa eta bestea mendebaldekoei buruzkoa, gero bat egingo zutenak. Hala ere, beste hipotesiak dio etxekotze bakarra gertatu zela, eta, hori, ekialdeko guraso bati buruzkoa izango zen, zeina, geroago, mendebaldeko otsoekin nahastuko baitzen txakurrak Eurasiako hego-mendebaldera iritsi zirenean. Edonola ere, nahasketa hori duela 7200 urte baino geroagoko aldi batean gertatu behar izan da, hori baita eskura dagoen Ekialde Hurbileko txakurrik zaharrenaren adina.

## Ikus, gainera
* Dmitri Beliaiev
* Afrikar erle
* Bioteknologia
* Arraza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Diamond, Jared, 1998, *Armas, gérmenes y acero: breve historia de la humanidad en los últimos trece mil años*, Madrid, Debate, ISBN 978-8483061145
* Heiser, C. B., 1990. *Seed to Civilization: The History of Food*. Harvard University Press, Cambridge, M.A. ISBN 9780674796829
* Price, E. 0. 1984. Behavioral aspects of animal domestication. *Q. Rev. Biol.* 59: 1-32. 
* Zeuner, F. E. 1963. *A History of Domesticated Animals*. Harper & Row, New York. OCLC 595572492
* Prakash, S. C., 2001. «The genetically modified crop debate in the context of agricultural evolution.» *Plant Physiology* 126: 8-15
* Sol Ortiz y Exequiel Ezcurra. Los organismos genéticamente modificados y el medio ambiente .Instituto Nacional de Ecología, México.
* Smith, B.D. 2001. Documenting plant domestication: The consilience of biological and archaeological approaches. *PNAS* 98, no. 4: 1324–1326.
* 
* Brian Hare and Vanessa Woods, "Survival of the Friendliest: Natural selection for hypersocial traits enabled Earth's apex species to best Neandertals and other competitors", *Scientific American*, vol. 323, no. 2 (August 2020), pp.&nbsp;58–63.
* 
* 

## Kanpo estekak