Bilbo

**Bilbo** (ofizialki *Bilbao*) Euskal Herriko udalerririk populatuena da, Bizkaiko hiriburu eta zentro ekonomikoa. Barrutitan banatuta badago ere, udalerrian nukleo bakartzat hartzen da. . urtean  biztanle zituen. Bilboaldearen burua da; Ibaizabalen bi alboetan milioi bat biztanle inguru biltzen dituen gunearen burua, alegia. BPGaren arabera neurtuta, Bilbo da Euskal Autonomia Erkidegoan pisu ekonomiko handiena duen udalerria, eta Bilboaldea da pisu handiena duen eskualdea.

Udalerriaren albo banatan mendilerroak daude, 400 metrotik beherako batez besteko altitudearekin, muga naturalak osatzen dituztenak. Ondokoak ditu mugakide: Erandio, Sondika, Zamudio, Galdakao, Etxebarri, Basauri, Arrigorriaga, Alonsotegi eta Barakaldo. 

Lehen biztanleak noiz iritsi ziren ez dago argi, baina XIII. mendean eman zitzaion hiribildu titulua. Garai horretan merkataritza-gune garrantzitsua izan zen Kantauri aldean, Gaztelako Koroak emandako pribilegioei esker. Pribilegio horiei esker, portuko jarduera handia garatu zen, batez ere Gaztelatik zetorren artilea esportatzean eta, neurri txikiagoan, Bizkaiko harrobietatik ateratako burdina esportatzean oinarritzen zena. XIX. mendean eta XX.aren hasieran industrializazio handia izan zuen, eta Iberiar penintsulako bigarren eskualde industrializatuaren epizentro bihurtu zuen, Bartzelonaren atzetik. Horrekin batera, demografia- eta hirigintza-leherketa handia izan zen, eta inguruko zenbait udalerri atxiki ziren. Gaur egun, zerbitzu-hiri indartsua da, eta Guggenheim Bilbao Museoa buru duen suspertze estetiko, sozial eta ekonomikoaren prozesuan dago. Hainbat sari jaso ditu egindako hiri-eraldaketaren ondorioz.

## Izena 
Euskaltzaindiak hiri honetarako onartutako euskal izen bakarra *Bilbo* da. Hala ere, Bilboko Udalbatzak izen ofizialtzat *Bilbao* onartu du, bai euskararako, bai gaztelaniarako. Edozelan ere, deklinatutako formetan *Bilbo* da erabiltzen den forma bakarra, baita udalaren beraren idazkietan ere (*Bilboko, Bilbotik, Bilbora*... eta ez *Bilbaoko, Bilbaotik, Bilbaora*...)..

## Geografia 
Biztanleria era homogeneoan banaturik dago ibaiaren bi aldeetan. Ezkerraldean Basurtu-Zorrotza, Abando eta Errekalde barrutiak daude. Eskuinaldean, berriz, Deustu, Uribarri, Otxarkoaga-Txurdinaga eta Begoña barrutiak. Ibaiondo barrutia, Bilboko handiena, ibaiaren bi aldeetan hedatuta dago. Barrutiaren gehiena ezkerraldean dago; Alde Zaharra, berriz, eskuinaldean.

[600px|erdian|thumb|Bilboren ikuspegia [Artxandatik, 2019an.]]

Pagasarri, Artxanda eta Arnotegi mendiek inguratzen dute hiria, besteak beste. Hirigunetik ez oso urruti, kilometro pare batera, Ganekogorta mendia altxatzen da, 998 metrokoa, kostaldetik hurbil gaudela kontuan izanda, garaiera handia da. Hala ere, Artxanda mendia Bilboko mendirik adierazgarriena da, Pagasarrirekin batera. Bilboko iparraldean kokaturik dago eta Txorierrirekin egiten du muga.

Kokaleku horrek eman dio Bilbori duen izaera eta hiri-egitura: eremu lauak urriak dira, Abando eta Deustu barrutietan daude gehienbat. Hori dela eta, hazkunde industrialak eragindako immigrazio-oldeak mendien maldetan hedarazi zuen Bilbo. Gaur egun, Bilbo inguruan dauden mendiek hiriko "gerriko berdea" osatzen dute eta aisialdirako gune bilakatu dira.

### Hidrografia 
Hiria Ibaizabal ibaiak zeharkatzen du; Abusu auzotik aurrera itsasadar bihurtzen da.

Antzina, Bilbo hainbat errekak zeharkatzen zuten, mendietatik jaisten ziren itsasadarrera, Elgera ibaia adibidez, baina lurperatu egin zituzten hiriaren garapena zela eta.

### Klima 
300px|eskuinera|thumb|Bilboren ikuspegia.
Bilboko klima ozeaniko hezea da, korronte bero baten eragina eta urte osoan zehar tenperatura lasaia dituena. Euriak udazkenean eta udaberrian ugariak izaten dira; negua, berriz, eztia, eta uda ez oso beroa. Dena dela, bai udan bai neguan, egun oso hotzak eta termometroa 40º-tik gora igotzen den egunak daude.

Batez besteko tenperatura 21 gradukoa da udan, eta 7 neguan. Bilboko datu meteorologiko ofizialak Loiuko aireportuan jasotzen dira. Gainera, Eusko Jaurlaritzak Euskalmet zerbitzu meteorologikoa sortu eta gero, ikerlekuak ezarri ziren Deustuko Doneperiaga auzoan dagoen Zorrotzaurreko puntan, Abusu auzoan Arrigorriagako mugatik gertu, eta Basurtu auzoan. Dena den, Basurtuko ikerlekua 2005. urtetik zerbitzutik kanpo dago.

Urteko euriak 1.200mm ingurukoak dira, urtean zehar era berdintsuan banatuta, baina, normalean, neguan udan baino euri gehiago egiten du. Historian zehar muturreko gertakari meteorologiko batzuk izan dira, 1983ko uholdeak esaterako. Orduan 24 ordutan metro koadroko 250 litro baino gehiago bota zuen Bilboko aireportuan, hiriko estazio meteorologikoa dagoen puntuan. Are gehiago, Larraskitun zegoen Telefonicako estazioak metro koadroko 503 litro neurtu zituen egun hartan.

### Mugak 
Ipar-mendebaldean, Bilbok Barakaldorekin egiten du muga; ipar-ekialdean, Erandiorekin; ekialdean, Sondikarekin; hego-ekialdean, Etxebarri, Basauri eta Arrigorriagarekin; eta mendebaldean, berriz, Alonsotegirekin.

### Barrutiak eta auzoak 
thumb|250px|Barrutiak
Bilbok zortzi barruti dauzka. Egungo banaketa administratiboa 1983an ezarri zen, Bilborenak izandako Txorierriko herriak banandutakoan.
* 1. Barrutia (Deustu): Arangoiti, Deustuko Doneperiaga, Ibarrekolanda, San Ignazio-Elorrieta, Zorrotzaurre.
* 2. Barrutia (Uribarri): Gazteleku, Matiko-Loruri, Uribarri, Zurbaran-Arabella.
* 3. Barrutia (Otxarkoaga-Txurdinaga): Otxarkoaga, Txurdinaga.
* 4. Barrutia (Begoña): Begoña, Santutxu, Bolueta.
* 5. Barrutia (Ibaiondo): Abusu/La Peña, Atxuri, Bilbo Zaharra, Iturrialde, Miribilla, San Adrian, San Frantzisko, Solokoetxe, Zabala, Alde Zaharra-Zazpikaleak.
* 6. Barrutia (Abando): Abando. Indautxu.
* 7. Barrutia (Errekalde): Ametzola, Errekaldeberri-Larraskitu, Iralabarri, Iturrigorri-Peñaskal, Uretamendi-Betolatza.
* 8. Barrutia (Basurtu-Zorrotza): Altamira, Basurtu, Masustegi, Mintegitxueta, Olabeaga, Santa Ana, Santiago, Zorrotza.

**Auzo ez diren beste gune garrantzitsu batzuk**:

Abandoibarra, Etxetxu, Garellano, Kobeta.

450px|erdian|thumb|Bilboren airetiko ikuspegia, 2018an.

## Historia 
[thumb|Franz Hohemberg [belgikarrak 1575ean egindako Bilboko irudia.]]
thumb|Bilboko bista, 1700 inguruan.
[thumb|[San Anton elizaren eta zubiaren ikuspegia *España artística y monumental*-en hirugarren liburukian (1850). Genaro Pérez de Villaamilek egina.]]
Diego Lopez Harokoak, orduko Bizkaiko jaurerriko jaunak, hiribildu titulua eman zion ordu arte herria zen Bilbori, 1300eko ekainaren 15ean. Hiribilduari Logroñoko Foruak ezarri zitzaizkion.

Hasieran hiru kale bakarrik izan ziren, Goienkale, Artekale eta Dendarikale, Done Jakue katedralarekin batera. Pixkanaka, biztanleria handituz joan ahala, gaur egungo Zazpikaleak eratu ziren.

Bilbo beti egon da bere errekari oso loturik, antzinako portuaren jarduerak San Anton Elizaren aurrean hasi zirenetik gaur egungo Superportua sortu arte. Bere kokalekua zela eta, hiria berehala hasi zen garrantzitsuago bihurtzen, Gaztelako produktuen igarobide nagusia baitzen. San Antongo zubia zen hirirako sarbide nagusia, eta bertatik igarotzeko ordaindu beharra zegoen.

XV. mendean, Bizkaian eta euskal probintzietan gertaturiko familien arteko gerrateek eragina izan zuten hirian. XVI. mendean zehar, berriz, sute batek eta bi uholdek arriskuan jarri zuten hiriaren etorkizuna. Gainera, mende honetan izurrite garrantzitsuak izan ziren hirian eta Bizkaian ere. Ezagutzen ditugun garrantzitsuenak urte hauten gertatu ziren; 1517, 1530, 1564-68 eta 1597-1601. Orduan bilbotarrek Begoñako Andra Mariaren basilikara jo zuten babes eske. Bilboren historian, ohikoak izan dira uholdeak. Ordurako, hiria babesten zuten hormak pixkanaka eraitsiz joan ziren, eta horrela, Erronda kalea sortu zen. 1511n Bilboko Kontsulatuak eskumena lortu zuen Espainiako koroatik, Gaztelan sortzen zen ardi merinoen artilea Europako iparraldeko herrietara esportatzeko, Anberesera esaterako. Horrela, Bilbo Iberiar Penintsulako iparraldeko porturik garrantzitsuena bilakatu zen. Momentu honetan, Barrenetxea familia garrantzia handia hartu zuen hirian; Juan Barrenetxea Kontsula izan zen 1588tik 1608-ra (gutxienez). Bere semea, Andres Barrenetxea Ibañez Arbolantza, Bilboko alkatea izan zen, 1616. urtean. Honen biloba, Fernando Barrenetxea Muxika Ortiz de Allende Aperribai Bilboko alkatea izan zen baita ere eta, gainera, Bizkaiko Ahaldun nagusia bilakatu zen, 1666. urtean.

1602. urtean, Bilbo Bizkaiko hiriburua izendatua izan zen (Bermeo zen lehen). 1631 eta 1634. urteen artean, zenbait produkturen prezioaren gorakada Gatzaren matxinadan bukatu zen. San Anton elizan matxinadaren buruzagiak hil egin zituzten, 1634ko maiatzaren 24ean.

XVIII. mendean, San Nikolas baseliza txikia egon zen tokian, gaur egungo eliza eraiki zen, eta horren aurrean zegoen Areatzan, Bilboko parkea. Horrela, berez Bilboko «hondartza» zen lekuan, zuhaitzak landatu ziren eta hiriarentzat aisialdi-gune bilakatu zen. San Anton elizatik hurbil, garai hartarako oso modernoa zen ospitale bat eraiki zen (Atxurikoa), gizonak emakumeetatik bereizten zituena.

Zazpikaleetatik iparraldera, kale berriak sortu ziren, Posta eta Bidebarrieta horien artean. Eta Plaza Barria, horixe jotzen da hiriaren lehen zabalgunetzat, Zingira (Sendeja) eta Itxaropen kaleetan zehar egindakoarekin batera (gaur egun Udaletxearen eraikina ezartzen den gunean alegia).

[700px|thumb|erdian|[Zazpikaleak|Bilboko Zazpikaleen ikuspegi orokorra]]

### Zabalgunea 
[thumb|Bilboko planoa [Francisco Coello geografoak egina 1857an. Zazpi kaleek osatzen duten hiribildua eta plaza berria ikus daitezke, ipar eta hegoaldeko errebalekin batera.]]
thumb|Espainiako tropen karga 1911ko greba batean
Ibaizabal ondoko lurraldea txiki geratu zitzaion Bilbori eta horregatik hiria zabaltzeko plan baten beharra aztertzen hasi zen. Izan ere, biztanleria erabat pilatuta bizi zen Alde Zahar eta Bilbo Zaharrean, osasunarentzat kaltegarria zen modu batean. Egitasmoaren atzean, industriak eta merkataritzak aberasturiko burgesia zegoen. Burgesia hori izan zen Abandoko lur berriak populatu zituena. Alde Zaharrean jende pilaketa handiegia zegoen ordurako, eta horrek higiene egoera txarra eta gaixotasunak kutsatzea ekartzen zuen.

Zabalgune baterako lehen plana hamazortzigarren mendearen amaieran egin zen, baina ez zuen Bilbok egin. Historian zehar Bilboren arerio izandako Abando elizateak egin zuen plana. Dena dela, Espainia eta Frantziaren arteko gerraren eraginez ezereztu egin zen plan hori, Zamakolada deritzana gertatzerakoan.

Gaixotasunei dagokienez, 1834ko abuztutik urrira arte kolerak 778 pertsona hil zituen (hiriak 15.000 biztanle zituen). Bakteria horren bigarren pandemia izan zen, 1830ean Errusiatik Euskal Herrira iritsi zena. Lehen Gerra Karlistaren garaiak ziren, eta horrek eragina eduki zuen izurritea zabaltzeko. Madoz-ek, 1842. urtean, bilboko biztanleak 10.243 zirela bermatu zuen.

Administratiboki, beste hirurogeita hamar urte igaro behar izan ziren gauzak aldatzen hasteko. Horretarako, Abando elizatea anexionatu zuen Bilbok, 1872. urtean, eta han abiatu zen Bilboko zabalgunearen proiektua. Proiektu hori Severino Atxukarro arkitektoak, eta Pablo Altzola eta Ernesto Hoffmeyer ingeniariek sinatu zuten.

Zabalgunearen prozesua gauzatzeko, hamarkada asko behar izan ziren. Proiektuaren ardatza *San Mames bide nagusia* izeneko kalea zen (gaur egun, On Diego Lopez Haroko kale nagusia), 30 metroko zabalerarekin. Proiektuaren mugak, berriz, Urkixo zumarkalea mendebaldetik, eta Mazarredo Zumarkalea ekialdetik ziren. Hasieran, Moyua plazarainoko tartea baino ez zen garatu; izan ere, Moyuatik Jesusen Bihotza plazarainoko tartea 1920. urtetik aurrera egin zen.

### Industria Iraultza eta garapena 
Industria-iraultzaren garaian hainbat enpresa, burdin meategi, fabrika eta ontziola zeuden, hiriari maila ekonomiko handia eman ziotenak. Bilbo Espainia mailako gunerik aurreratuena izan zen Katalunia eta beste gune batzuekin batera. Bilbo enpresa askoren sorburua izan zen, Iberduero, Banco de Bilbao, Banco de Vizcaya, Seguros Bilbao, Altos Hornos de Vizcaya eta ontzigintza inguruko hainbat enpresarena.

[thumb|Francoren erregimenaren armarria. Ogasun eraikuntza. [Moyua plazan.]]
thumb|Barku bat, itsasadarrean sartzen

Bilbora gero eta etorkin gehiago zetorrela eta, hiriak hazteko tokia behar izan zuen, horretarako beste bi elizate anexionatu ziren 1925ean, Deustu eta Begoña. 1940an Francoren diktaduraren garaian Erandio, eta urte batzuk geroago, Sondika, Loiu, Lezama, Zamudio eta Derio (Asua haran osoa). Herri horiek 1981ean lortu zuten Bilbotik banatzea eta gaur egun Bilbotik bananduta jarraitzen dute. Hiriko biztanleria izugarri hazi zen eta Bilbo Espainiako pertsona askoren jomuga bilakatu zen, lana erraz lortzen zelakoan.

Abando eta Alde Zaharraren inguruan, langile auzo berriak eraiki ziren. Etxe-sail asko eta asko inolako plangintzarik gabe eraiki zituzten, Errekalde, Santutxu, Zorrotza eta beste hainbat auzo osatu arte. Prozesu horri Garapen desordenatua deritzo. Dena dela, salbuespenak ere baziren, hala nola San Ignazio auzoa, han kale zuzenak eta eraikin ordenatuak baitira nagusi. Urbanismo kaotikoaz gain, txabolismoa zabaldu zen Bilbo inguruko mendietan: San Ignazio, La Peña-Abusu eta Errekaldeberri auzoetan, esaterako.

Bizitzeko duinak ez ziren etxebizitza horiek ordezkatzeko ahaleginak egin zituzten garai hartako gobernuak eta udalak, horretarako txaboletako biztanleak Otxarkoaga auzoan eraiki zen «etxe merkeen» auzo berrira eraman zituzten 1960. urtean. Dena dela, etxe horien kalitatea eta zerbitzu falta ikaragarria zen, eta horrez gain, hirigunetik oso urruti zeuden. Horregatik, ondorengo hamarkadetan, auzo horietako bizilagunen bizi-kalitatea hobetzeko hainbat ekimen egingo ziren.

### Krisialdia eta gainbehera 
Hazkunde ekonomikoak muga izan zuen, eta petrolioaren krisialdia eta industria astunarekin batera, hiriak gainbehera hasi zuen 1980ko hamarkadan inguruko eskualde guztiek bezala. Aurreko urteetan ez bezala, kontrako prozesua gertatu zen, enpresek ez zuten behar horrenbeste langile eta produkzioa beheraka joan zen. Enpresa askok ateak itxi zituzten eta Bilborako immigrazio itzela emigrazio bihurtu zen. Horri gehitu behar zaizkio heroinak eragindako hondamendi soziala eta euskal gatazka politikoak ekarritakoa.

Halaber, 1983an Bizkai osoan baina bereziki Bilbon izandako uholde larriak aipatu behar dira. Hildako eta kalte material ugari sortu zituztenak. Bilboko Alde Zaharra oso kalteturik gertatu zen. Baina askok diote uholde horiek izan zirela Bilboren eraberritzea hastea ahalbidetu zutenak, pixkanaka eraikinak berritzen joan zirelako eta nolabaiteko «erreakzio» edo erantzun bat gertatzea posible egin zutelako. Iñaki Barrenetxea, Bilboko udaletxean egon zen bolondresen kuadrilak antolatzen eta Zazpi Kaleak suspertzeko asmoarekin S.C. Casco Viejo txirrindulari elkartea sortu zuen. Hurrengo lau hamarkadetan elkarteko lehendakaria izan zen eta Bilboko Aste Nagusiko Kriteriuma antolatu zuen.

Aldi berean, krisialdietan normalean gertatu bezala, eztanda kulturala gertatu zen hirian. Bereziki, Euskal Rock Erradikalak astindu zituen bazterrak, eta bertako taldeak izan ziren Vulpess eta M.C.D.. Eraikin bat okupatu zuten Zazpi Kaleetan halaber, gaztetxe moduan, Loteria kalean. Punk eta rock enbataren erdian, bestelako musika taldeak zebiltzan, adibidez Doctor Deseo, edo aurretik arrakasta lortua zuen Mocedades. La Otxoa kabaret giroa ezarri zuen hirian ere bai, bestela. Aste Nagusiaren sorrera ere urte hauetan izan zen.

Honek guztiak bat egin zuen, kirol arloan, Athletic Club Bilbaok edukitako bolada historikorik hoberenetarikoarekin, 2 Liga eta Kopa 1 irabaziz.

### Berritzea eta azken urteak 
[thumb|[On Diego Lopez Haroko kale nagusia|On Diego Lopez Haroko kale nagusia edo Etorbide Nagusia.]]
Eraberritzeko proiektuak dozenaka dira Bilbo guztian. 1995eko Metro berria, Loiuko aireportua, Guggenheim Museoa (1997), Euskalduna jauregia... Nazioarteko hainbat arkitekto kontratatuta eta Guggenheim Museoaren mundu famaz baliatuta, gaur egungo Bilbok gero eta gehiago dauka herri turistiko baten antza, antzinako itxura industriala atzean utzita.
[thumb|[Isozaki Atea.]]
Horrez gain, gune degradatuak berreskuratzen ari dira, Bilbo Zaharra eta San Frantzisko esaterako. Etxebizitza berriak eraiki dira, zaharren ordez, eta jarduera kulturalak sustatu, ingurune "bohemio" bat eratu nahian. Bilboko alderdi horiek berritzeko lanak 1998an hasi zirenean, etxebizitza askok ez zeukaten ez komunik ezta ur berorik ere.

Abandoibarreko gunea eraberritzeko lanetan ari dira orain, eta errekaren inguruan lehen industrialak ziren lurrak biztanleriarentzat berreskuratzen. Uribitarten Arata Isozaki arkitekto japoniarrak bi dorre eraiki ditu, Isozaki Atea. Eta Abandoibarean César Pellik 165 metroko dorre bat egin du, Iberdrola argindar konpainiarentzat: Iberdrola dorrea.

Etorkizunera begira hainbat erronkari aurre egin beharko dio Bilbok. Leku faltaren arazoa gero eta handiagoa da, eta horrekin batera etxebizitzen prezioa goraka doa. Bilbok hazteko daukan aukera bakarra antzinako gune industrial zaharkituak eraberritzea da. Horretarako, udalak bi gune industrial berreskuratzeko planak egin ditu, Olabeaga eta Zorrotzaurre. Garrantzitsuena Zorrotzaurre auzo berria izango da, 5.300 etxebizitza berrirekin. Hamabost urteko epean 10.000 etxebizitzatik gora eraikiko dira, horietako asko babes ofizialekoak.

Aldiz, 2013ko irailaren 16an San Mames Barria futbol estadioa inauguratu zen, aurreko Bilboko Athletic Klubaren San Mames estadio mitiko eta erautsi berria ordezkatuz, 2015eko udaberrian eraikin osoa amaitua egongo delarik.

## Demografia 
thumb|Bilboko auzoetako biztanleria, 2021ean.
Bilboko gizarte egituran aldaketa ugari egon dira azken bi mendeotan, industriaren muina izatetik zerbitzuetan zentraturiko gizartea izatera igaro da. Bilbok gaur egun 342.484 biztanle dauzka, 2023ko urtarrileko datuen arabera. 1980 inguruan biztanleriak mailarik gorena jo zuen, 430.000 biztanle inguru, baina orduz geroztik beherantz egin du etengabe. Hala ere, oraindik ere Euskal Herriko hiririk handiena izaten jarraitzen du.

XX. mende osoan zehar Bilbora eta inguruko herrietara milaka eta milaka etorkin hurbildu ziren, bai Bizkaitik bai Espainiako hainbat tokitatik bizi-maila hobearen bila. Hori dela eta, biztanleriaren hazkunde oso handia izan zen mendean zehar. Bi hazkunde garai bereiz daitezke: bata, Gerra Zibilaren aurretik, eta bestea, horren ondoren .

1970etik aurrera, ordea, krisialdia zabaldu zen hirian, Industriaren gainbeherak eta ingurunearen andeatzeak biztanlerian kontra egin zuten. Aurretik milaka pertsona etorri bezala, orduan milaka pertsona izan ziren Bilbo utzi zutenak;. askok bila joan ziren lan aukerak desagertu zirela ikusita, beren sorterrietara bueltatzea erabaki baitzuten edo periferiako herrietara jo baitzuten.

2000ko hamarkadan mundu osotik Euskal Herrira etorritako milaka etorkinek biztanleria galera eten egin zuten, eta, ondorioz, hiriko biztanleria 355.000 biztanle ingurutan egonkortu zen.

### XXI. mendeko immigrazioa 
XXI. mendeko lehen hamarkadan, globalizazio prozesuaren markoan, Espainiaz besteko immigrazioa agertu zen Bilbon. 2005ean 20.308 immigrante zeuden Bilbon, biztanleriaren ia % 6; mende honetako lehen hamarkadan atzerritarren kopurua Bilbon bederatzi aldiz handitu zen. Immigrazio horrek ez zuen biztanleriaren hazkunderik eragin, ordezkatze prozesu bat gertatu baitzen: etorkin berri horiek Bilbotik krisialdiaren eraginez beste herri eta eskualde batzuetara alde egin zuen jendea ordezkatu zuen. Esate baterako, 2008-2009 urteen artean gertatzen dira migrazio-prozesu handienak eta 2022an heldu zen immigrazio tasa bere gorenera .

Hala ere, Bilbok ez zituen beste hiri batzuek beste etorkin erakarri. Batetik, hiriak ez zuelako eskaintzen etxebizitza-prezio merkerik horretarako, eta bestetik, hirian, Bizkaian, oro har, ez zeudelako langile hauek nagusiki baliatzen zituzten lanbideak: nekazaritzakoak edo lehen sektorekoak eta eraikuntzakoak.

### Biztanleriaren egitura 
erdian|frame|INEko (Forociudad) datuak; elaborazio propioa.
Denbora tarte txiki batean trantsizio demografikoaren eraginak sumatu dira Bilboko biztanleriaren egituran. Egun, hiriaren biztanleria piramideak forma errezesiboa hartzen du, jaiotzak zahartzen ari den jendea ordezkatzeko aski ez direla adierazten duena. Halaber, bizitza itxaropen luzea dagoela ikusten da, 85 urtetik gorako populazioak oso proportzio adierazgarria duelako. Helduak, grafikoaren erdialdean kokatzen direnak, populazio talderik handiena dira; baby boom delako garaiaren emaitza.

Sexu arrazoiari erreparatzen badiogu, lehen bost bizitza urteetan 106,65 da eta ehunetik gora mantentzen da 40-45 tartera arte. Datu hau bereziki esanguratsua da, gizonezkoen kopurua jaiotzezko sexu arrazoiaren arabera mantentzen dela erakusten baitu, aurreko garaietan ez bezala, non gizonezkoen hilkortasuna handia zen behin haurtzaroa gaindituta. Antzinako datuekiko gizonen bizitza-itxaropen handituak patroi kulturalen eta ohituren aldaketen berri eman lezake; izan ere, grafikoan bertan islatzen den bezala, 65 urtetik gorakoen artean sexu arrazoiak gizonezkoen kopurua txikiagoa dela adierazten du.  Horrek esan nahi du estatu osoko metro sareen artean hirugarrena dela, Madrilgo eta Bartzelonako metro sareen atzetik bidaiari gehien garraiatzen dituena.

Etorkizunean 4. linea eta 5. lineak ere sarearen zati izango dira, 2008ko urtarrilaren 25ean Eusko Jaurlaritzak lehen aldiz plazaratu zituela linea hauen eraikitze asmoak.
thumb|Abandoko geltokia

#### Trena 
[thumb|[Red Nacional de los Ferrocarriles Españoles|Renferen trena, Olabeagatik San Mamesera]]
Aldirietako zerbitzua bi konpainiak eskaintzen dute. Batetik, Espainiar Estatuaren menpe dagoen Renfe Operadora enpresa, Renfe Aldiriak eta Renfe Feve marka komertzialen bitartez. Bestetik, Eusko Jaurlaritzaren menpe dagoen Eusko Trenbideak enpresa, Euskotren Trena markaren bidez.

Renfeko aldirien sareak lau linea dauzka:
* C-1 (Bilbo-Abando – Santurtzi),
* C-2 (Bilbo-Abando – Muskiz),
* C-3 (Bilbo-Abando – Urduña).
* C-4 (Bilbo-Concordia – Balmaseda).

Euskotren Trenak lau linea ustiatzen ditu:
* E1 Bilbo – Donostia (Matiko – Amara) eta E1 linearen parte den 1D Durangaldea linea (Matiko – Traña),
* E3 Txorierri (Kukullaga – Lezama),
* E4 Urdaibai (Atxuri – Bermeo),
* L3 Bilboko metroaren 3. linea (Kukullaga – Matiko).

Renfe Fevek hiru linea ustiatzen ditu:
* R3b (Bilbo-Concordia – Karrantza),
* R3 (Bilbo-Concordia – Santander),
* R4 (Bilbo-Concordia – León).

#### Tranbia 
[thumb|[Bilboko tranbia, Abandoibarrean.]]
Tranbia betidanik izan da Bilboren parte. XIX. mendean ezarri zen, munduko beste hiri askotan bezala. Hamarkadak pasatu ahala ordea, bere erabilera gutxituz joan zen, eta azkenik, XX. mendearen erdialdean, kendu egin zen zerbitzua. 2002. urtean, berriz, berreskuratu egin zen zerbitzua.

Gaur egungo Bilboko tranbia Eusko Trenbideak sozietateak ustiatzen du, Euskotren Tranbia markarekin, eta Atxuri eta La Casilla lotzen ditu, 14 geltokidun linearekin.

#### Autobusa 
Bilbobus hiri-barruko zerbitzuak 43 linea ditu guztira. Horietatik 8 gautxoriak dira, ostiral eta larunbat gauetan baino ez direnak eskaintzen, eta beste linea bat berezia da eta soilik ibiltzen da Bilbao Arena pabilioian ekitaldiak eskaintzen direnean.

Herrialde mailan, Bizkaibus zerbitzuak 122 linea ditu, gehienak Bilbo eta herrialdeko gainontzeko udalerriak lotzen dituztenak.

#### Funikularra 
Campo Volantin eta Artxanda mendia batzen dituen funikularra da. Funikularraren geltokia dagoen plazari "Funikularraren Plaza" deritzo. 1915eko urriaren 7an Artxandako funikularrak lehenengo bidaia egin zuen, Gazteleku auzoa Artxanda mendiarekin lotu zuena.

#### Igogailuak 
Azken urteotan Udalak hainbat igogailu eraiki ditu, gehien bat auzo garaietan irisgarritasuna hobetzeko. Horien jabetza eta kudeaketa Artxandako Funikularra S.A. udal enpresarena da. 2018ko abenduaren 1.tik Udalaren menpeko igogailuak 24 orduz daude zerbitzuan. Udal igogailuez gain, Euskal Trenbide Sareak Euskotrenen geltokiei lotutako bi igogailu kudeatzen ditu: Zumalakarregikoa eta Matikokoa, Uribarriko eta Matikoko geltokiei lotutakoak, hurrenez hurren. Metro Bilbao S.A. enpresa publikoak, bestalde, Zazpikaleetako geltokian dagoen Mallonako igogailua kudeatzen du. Eusko Jaurlaritzaren menpe dagoen Begoñako igogailua zerbitzuz kanpo dago. Azkenik, enpresa pribatuek kudeatutako igogailu bakarra dago, Solokoetxekoa, alegia.

#### Bizikletak 
2018ko urriaren 27an **Bilbaobizi** Bilboko Udalaren bizikletak mailegatzeko zerbitzu publikoa sortu zen, aurretik martxan zegoen *Bilbonbizi* zerbitzua ordeztuz. Zerbitzua 24 ordutan erabilgarri da eta pedalei eragiteko laguntza sistemaz hornituta dauden 450 bizikletaz osatzen da, 40 geltokitan banatuta.

## Osasuna 
* Basurtuko Ospitalea (Basurtu auzoan).
* Santa Marina ospitalea (Mikoleta auzoan).
* IMQ Zorrotzaurre klinika, (Deustuko Doneperiaga auzoan).

## Hedabideak 
[thumb|300x300px|[Euskal Irrati Telebistaren egoitza, Basurtu auzoan.]]

### Prentsa idatzia 
Hedapen handieneko tokiko, herrialdeko, nazio eta nazioarteko egunkariak eskuratu daitezke hirian, eta horietariko batzuk tokiko informazioa ere eskaintzen dute. Salduenak tokiko argitalpenak dituzten lau egunkari dira: El Correo, Deia, Gara eta Berria. Horietatik El Correo eta Deia ia osorik gaztelaniaz idatzitakoak dira eta Bilbon argitaratzen dira; Gara elebiduna da eta Berria euskaraz baino ez dago idatzita.

Udal mailan, Bilboko Udalak Bilbao Aldizkaria argitaratzen du hilero. Auzo aldizkarien artean, berriz, «Berton» (Mahatserri), «Prest!» (Deustu) eta «Zorrotz-Morrotz» (Zorrotza) ditugu, denak osorik euskaraz idatziak.

### Irratia 
Hirian tokiko eta Estatu mailako irrati kate nagusi guztiak entzun daitezke, eta horietariko batzuk tokiko berriak eskaintzeko deskonexioak eskaintzen dituzte, hala nola Radio Nacional de España, Radio Bilbao Cadena SER, Onda Cero, COPE edota Onda Vasca Irratia. Bestalde, Euskal Irrati Telebistaren taldeko kateak ere entzun daitezke: Euskadi Irratia, Radio Euskadi, Gaztea eta EiTB Musika, Radio Euskadi Bilbotik igortzen dela. Tokiko irrati kate txikiagoak ere badira, adibidez, Bizkaia Irratia eta Bilbo Hiria Irratia, euskarazkoak eta Bilbotik herrialde osorako igortzen dutenak. Musikari lotutako Estatu mailako kateak ere entzun daitezke.

### Telebista 
Lurreko Telebista Digitala (LTD) martxan jartzearekin batera Bilbon ikus daitezken telebista kate kopurua handitu zen, bai kate orokorrei zein tematikoei dagokienez, doakoak zein ordainpekoak.​ Euskal Irrati Telebistak Bilbon du egoitza nagusia, Bami eraikinean, alegia. Radiotelevisión Españolak hirian du Euskal Autonomia Erkidegoko herrialdeko zentroetariko bat. Tokiko kateei dagokienez Bilbotik igortzen dira TeleBilbao eta Hamaika Telebista, gazteleraz eta euskaraz hurrenez hurren.

### Internet 
Udalaren web orrialdean informazio instituzionala eskaintzen da.

## Euskara 
[thumb|Bilboko Karmele Kortajarena hiztunaren testigantza. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko. Bilboko euskararen testigantza bakarrenetako bat.]]
Hiriko bertako hizkera jatorrizkoa mendebaleko euskararen aldaera bat da, oraindik ere Mahatserrian, Errekaldeko mendialdean eta Buian bizirik dagoena. Bilboko euskara mendebaldeko hizkeraren barnean dagoen sartaldeko hizkeran dago katalogatuta, zehatzago Nerbioi Ibarreko euskaran.

2006ko erroldako datuen arabera, biztanleen %&nbsp;24,20 ziren euskaldunak. 2001eko datuen arabera, berriz, %&nbsp;15,32 ziren euskaldunak. Euskaraz hitz egiteko gaitasuna asko handitu da hirian azken urteotan, euskarazko hezkuntza zabalduz joan den heinean. 1981ean %&nbsp;6,38 baino ez zen euskaraz zekiten pertsonen ehunekoa. Dena den, adina zein den, alde handiak daude, 15 urtetik beherako gaztetxoen artean euskaldunen kopurua %&nbsp;40 ingurukoa da, baina 40 eta 60 urte bitarteko euskaldunena ez da %&nbsp;5 ere.

(1) Euskaraz ondo hitz egin eta ulertzen dutenak.

(2) Euskaraz nekez ulertu eta nekez hitz egiten dutenak.

(3) Euskaraz batere ulertu ez eta hitz egiten ez dutenak.

#### Biztanleria, ama-hizkuntzaren arabera 
* Gaztelania: 304.443 lagun
* Euskara: 15.303 lagun
* Euskara eta gaztelania: 8.353 lagun
* Besterik: 6.877 lagun

#### Euskara elkarteak 
Hiriko euskara elkarteak hauek dira:

* Asapala Kultur Elkartea Begoña (Mahatserri)
* Berbaizu Euskara Elkartea (Deustu)
* Lizardi Mintza Taldea (Zazpikaleak)
* Zenbat Gara kultura elkartea (Abando)
* Zorrotzako Euskal Txokoa (Zorrotze)

## Kultura 
Urtean zehar ekitaldi kultural ugari antolatzen dira Bilbon. Horrez gain, hainbat antzoki daude hirian, Arriaga Antzokia, Euskalduna Jauregia eta Ayala antzokia esaterako.

### Zinema 
* Zinebi, Zinegoak, Zinema Ikusezina eta Fant jaialdiak.
* Mendi Film Festival

### Antzerkia 
[thumb|[Arriaga antzokia, Areatzako zubiaren ondoan|352x352px]]
* Arriaga antzokia.
* Ayala antzokia.
* Euskalduna jauregia.
* Campos Eliseos antzokia
* La Fundición aretoa

### Literatura 
Gabriel Aresti idazlea eta poeta XX. mendeko euskal literaturaren berritzaileetako bat. Txillardegi eta Saizarbitoriarekin batera, bai formaren, bai edukien aldetik. 1960ko hamarkadan, garai harekin oso lotuta, poesia sozial eta kritikoa egin zuen, Euskal Herriaren egoera salatzeko.

Xabier Kintana (1946-). euskaltzaina eta poliglotak hainbat liburu idatzi eta itzuli ditu. Bilbok euskararen garapenean izan duen garrantzia izan zen Euskaltzaindian sartzeko bere hitzaldiko gaia  ("Bilbao, euskararen bizitzan. Euskaltzaindian sartzeko hitzaldia", 1994)

Aipatzekoak dira euskarazko beste idazle garaikide hauek: Manu Ertzilla (1953), Luigi Anselmi (1954), Andres Urrutia (1954-). Juan Ramon Madariaga (1962-). Paddy Rekalde (1964-). Lutxo Egia (1969-). Goizalde Landabaso (1970-). Asel Luzarraga (1971-). David Tijero (1974-).  Urtzi Urrutikoetxea (1977-)...

Miguel Unamuno bilbotarra gaztelaniazko literaturaren idazle nagusien artean egon zen XX. mendearen lehenengo herenean. Blas Otero, bestela, nabarmendu zen erdal poeten artean XX. mendearen bigarren erdialdean. Garai hartan, euskarazko poeta nagusia Gabriel Aresti izan zen.

Idazle garaikideen artean, Elias Amezaga, Ramiro Pinilla, Fernando Marías, Juan Bas, Jon Juaristi, Manu Ertzilla, Espido Freire eta Lutxo Egia nabarmentzekoak dira.

### Musika 
* **Aretoak**: Arriaga Antzokia, Azkena, Bilborock, BIRA, Euskalduna Jauregia eta Kafe Antzokia.
* **Musika klasikoa**: Juan Crisostomo Arriaga, Bilbao Orkestra Sinfonikoa.
* **Folk musika**: Oskorri, Kepa Junkera, Ibon Koteron.
* **Rock musika**: Atom Rhumba, Doctor Deseo, Fito & Fitipaldis , Idi Bihotz, Kloratita, MCD, Platero y Tú , Zea Mays.
* **Bilbainadak**.

### Museoak 
Bilbon guztira sei museo daude, egin den azkena, Bilboko Itsas Adarra Itsas Museoa. Unamuno plazan, zientzia gaiak jorratuko dituen museo baten proiektua darabil esku artean Bilboko udalak.

#### Guggenheim Bilbao Museoa 
thumb|Bilboko Guggenheim museoa|316x316px
1997. urtean zabaldua, arte modernoaren azken obrak biltzen ditu. Bai kanpokoak bai Euskal Herrikoak bertakoak ere. Txillida eta Oteizaren lanak erakutsi izan dira museoan. Frank Gehry arkitektoak diseinatu zuen titaniozko eraikina. Zabaldu zenetik mundu osotik etorritako milaka turistak bisitatu dute museoa, hiriaren ikur berria bihurtuz. 2005. urtean 900.000 bisitari izan zituen.

#### Arte Ederretako Museoa 
1945. urtean zabaldua, Bilbok estatu mailako arte eder museorik onenetarikoa duela esaten dute aditu askok. Fernando Urrutia arkitekto bilbotarrak disenaitu zuen eraikin klasikoa. Ordutik hainbat areto eta eraikin gehitu zaizkio museoari. Azken zabaltzea 2001. urtean egin zen.

Arte erakusketak egiteaz gain, Bilbon egingo diren hainbat proiekturen erakusketak ere antolatzen dira noizbehinka. Horrez gain, Zinemateka delako programaren barnean garai ezberdinetako zine emanaldiak eskaintzen dira.
* Museoaren webgune ofiziala
thumb|321x321px|Itsas Museoko garabia

#### Bilboko Itsasadarra Itsas Museoa 
Bilboren itsasoarekiko tradizioari lotuta, 2002. urtean Bilboko Itsasadarra Itsas Museoa zabaldu zuten museoa, Euskalduna zubiaren azpialdean, Bilboko itsasadarraren mendebaldeko aldean. Museoak Bilboko itsasadarraren historia eta nabigazioan izandako berrikuntza eta tresnei buruzko informazioa eskaintzen du. Horrez gain, denbora baterako diren erakusketak ere izaten dira, esaterako 2005. urtean Titanic ontziari buruz eginiko erakusketa.
* Museoaren webgune ofiziala

#### Beste museo batzuk 
* Euskal Arkeologia, Etnografia eta Kondaira Museoa
* Eusko Abertzaletasunaren Museoa edo Goaz Museum
* Euskararen Etxea
* Euskal Museoa
* Bilboko Berreginen Museoa
* Eliz Arteari buruzko museoa
* Aste Santuko Irudien Museoa
* Zezenketa Museoa
* Athletic Club Museoa

### Kirola 
Hirian kirolean aritzeko instalazio ugari daude. Guztira sei kiroldegi daude auzoetan, Errekalden, Zorrotzan, San Ignazion, Deustun, Artxandan eta Txurdinagan. Zorrotzakoak eta Errekaldekoak atletismo pista bana daukate gainera. Bi frontoi ere badaude: Errekalde Zumarkaleko Club Deportivo frontoia eta Itxaropen kaleko frontoia. Era berean, 2011n Bizkaia frontoia inauguratu zuten Miribilla auzoan, eta kiroldegi eta saskibaloi-areto den konplexu bat ere dago leku horretan.

#### Hiriko kirol talde nagusiak 
[thumb|[San Mames futbol zelaia|309x309px]]
* Futboleko Bilboko Athletic Kluba.
San Mames futbol zelaian jokatzen du 1912. urteaz geroztik. Athletic Club taldea 1898. urtean sortua, Espainiar estatuko futbol talderik aurrendarietako bat da. 24 Errege kopa eta 8 liga irabazi ditu historian zehar. Beti egon da lehenengo mailan.

San Mames, 1982ko munduko txapelketarako berriztu zen.

2010 eta 2013. urteen artean, San Mames Barria futbol zelaia eraiki zen.

* S.C. Casco Viejo.

Txirrindularitza elkarte garrantzitsua izan da sortu zenetik. Alde Zaharreko Kriteriuma antolatzen hasi zen eta, urte batzuk geroago, Bilboko Aste Nagusiko Kriterium-a antolatu zuen elkarteak. Iñaki Barrenetxea Espiga eta beste pertsona batzuek sortu zuten Bilboko uholdeen ostean. Iñakik, 4 hamarkadetan lehendakaria izan zen hil zen arte. Gainera, Bizkaiko Federazioaren Lehendakaria ere izan zen. Bere semeak, Iñaki eta Asier taldean hasi ziren. Iñakik errepidean profesionala izan zen Bizkaiko txapelduna izan ostean. Asier, berriz, mendiko bizikletan aritu zen. Taldean, Unai Elorriaga txirrindulari profesionala ere hazi zen.

* Bizkaia Bilbao Basket (saskibaloi taldea).
La Casillako udal kiroldegian jokatzen du. 2001. urtean sorturiko proiektua da. Aurrerago hirian Caja Bilbao saskibaloi taldea izan zen, baina arazo ekonomikoek desagerrarazi egin zuten. Normalean, La Casillako udal kiroldegian jokatzen du baina lantzean behin, BECen antolatzen dira partidak, Tau Baskonia edo Real Madril taldeen aurkako partidetan esaterako.

* GSI Bilbao (areto futbol taldea).
1984ean Bilboko Aurrezki Kutxaren baitan sorturiko areto futbol taldea da. La Casillako udal kiroldegian jokatzen du.

### Jaiak 
Urtean zehar hainbat ekitaldi eta jai egiten dira Bizkaiko hiriburuan.
* Hiriaren sorrera ospatzen duen eguna, ekainaren 15a.
* Bilboko Aste Nagusia, abuztuaren erdialdetik aurrera, 10 egun.
* Begoñako Andra Mariren Eguna, urriaren 11.

Auzoetako jaiak:
* Deustuko Doneperiaga: martxoaren 19a.
* Zurbaran: maiatzaren erdialdea.
* Altamira: ekainaren hasiera.
* Irala: ekainaren erdialdea.
* Otxarkoaga: ekainaren 24a.
* Errekalde: ekaineko azken asteburua eta uztaileko lehen asteburua.
* Santutxu: uztailaren erdialdean, Karmen.
* Bilbo Zaharra: Santiago jaiak.
* San Ignazio Loiolakoa: Sanignazioak, uztailaren 31.
* Uribarri: irailaren amaiera.
* Zorrotza: urriaren hasiera.

## Ondasun nabarmenak 
thumb|289x289px|Done Jakue plaza
Hirian barreiatuta hainbat artelan dago, izan ere, bereziki azken urteetan hiriko plaza eta parkeetan eskulturak ezartzeko joera nagusitu da. Hiriko gune berrietan, Abandoibarra gunean esaterako, hamar eskulturatik gora jarri dira 2001. urtetik.
thumb|Bilboko Guggenheim museoa: Jeff Koons' Puppy
Horrez gain, hirian eraikin askok monumentu izendatuta daude, eta udalak babestuta. Oro har, XIX. mendean zehar egindako eraikinak dira, eta duten izaera bereziagatik udalak hainbat babes maila ezarri die, A, B eta C hizkiak erabilita. Babesturik dauden eraikinetako batzuk honakoak dira:
* Iparreko geltokia
* San Anton Eliza
* Erriberako Merkatua
* Done Jakue katedrala
* Jesusen Bihotza
* Carlton hotela
* Ramon de la Sotaren etxeak
* Ibaigane jauregia
* Bilboko Portua
* La Cava etxeak

## Bilbotar ospetsuak 
Bilbotar ospetsuen artean dira Juan Crisostomo Arriaga musikagilea; Miguel de Unamuno idazle eta filosofoa; Ramon Rubial politikaria; Pedro Arrupe eta Jon Sobrino jesuitak; Gabriel Aresti, Angela Figuera Aymerich eta Blas de Otero olerkariak; Xabier Kintana eta Andres Urrutia euskaltzainak; Kepa Fernandez de Larrinoa antropologoa; Juanjo San Sebastian alpinista; Fernando Barrenetxea eta Sabin Arana Goiri politikariak; Natxo de Felipe, Anton Latxa, Kepa Junkera, Amaia Uranga, Naroa Gaintza eta Fito Cabrales musikariak; eta Alex de la Iglesia zinemagilea, beste hainbaten artean.

## Bitxikeriak 
* Txileko hiriburuan, Santiagon, San Miguel komunaren barruan bada auzo bat Bilbao izena duena.
* Txileko Talca probintzian, Maule eskualdean, bada Constitución izeneko hiri bat. 1794an sortu zenean *Villa de Nueva Bilbao de Gardoqui* izena hartu zuen, harik eta 1828an, konstituzioa bertan sinatu zela eta, hiriari izena aldatu zioten arte. Hiri hartako armarriko goiko ezkerraldeko laurdena Bilboko armarria bera da oraindik.

## Atzerriko diplomazia 
Herrialdean dagoen atzerriko diplomazia gehiena Bilbon dago kokatuta. Halaber, Euskal Autonomia Erkidego osoko atzerriko diplomaziaren gehiengoa. Egun hirian dauden kontsulatuak honakoak dira:

## Herri eta hiri senidetuak 
Bilbo ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Ikus, gainera 
* Gaztelaniaren bilbotar dialektoa
* Bilbo-Loiu aireportua
* Bizkaia

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bilboko udala.
* *Bilbaopedia.info*.
* Bizkaiko Foru Aldundia.
*  Bilbao Informazioa.
*  Bizkaia Gida.
*  Bilboko argazkiak.
*  Wikimapia.
* Kale-planoa, Bilbo.
* Ortiz de Pinedo, Aitor (2025). *Bilboko mapamundia*. Elinberri.