open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mono aintzira

**Mono aintzira** gazia eta soda kaustizko kontzentrazio handiko urezko lakua da. Mono konderrian dago, Kalifornian. Duela gutxienez 760.000 urte eratu zen sakonune endorreiko batean. Irteerarik ez izateagatik ura hipergazia eta alkalinoa da.

## Geologia 
Mono aintzira geologikoki aktibo dagoen Mono-Inyo sumendi katearen ipar muturrean dago, Long Valley Caldera sumenditik gertu dago. Aktibitate bolkanikoak Mono lakuaren inguruan jarraitzen du: azken erupzioa duela 350 urte gertatu zen, eta Paoha uhartea sortu zen aintziran ondorioz. Panum kraterra dago aintziraren hegoaldeko ertzean, zepa-kono batez eta erriolitaz osatutako laba domo baten adibidea da.

Mono lakuaren gainazalean formazio geologiko bitxi batzuk ikusten dira, kareharrizko zutabeak. Arroka mota honi karbonatozko toba edo *tufa* esaten zaio, tenperatura baxu edo moderatuetan sortzen den kareharriarentzat erabiltzen den terminoa. Toba hauek kaltzita (CaCO3) bezalako kaltzio karbonatozko mineralez osatuak daude.

20. mendean Los Angeles hiriak lakura isurtzen zuten ur gezako erreketatik ura desbideratu zuenean, lakuaren maila jaitsi zen eta horrek hegazti migratzaileak arriskuan jarri zituen. Mono konderriko biztanleek protesta eratu eta borroka juridikoa irabazi zuten, Los Angeles lakuaren maila partzialki berritzera behartuz.

## Fauna 
Basamortuz inguratua da aintzira eta ezohiko ekosistema produktiboa du. *Artemia* generoko krustazeoen kantitate ikaragarria bizi da uretan, eta haiekin elikatzen diren alkaliaren euliak (*Ephydra hians*) pilatzen dira ur azalean. Era berean, euli hauek janari dira aintziratik urtero igarotzen diren bi milioi hegazti migratzaileentzat  Ez dago arrainik ezta beste inolako ornodunik uretan.

Historikoki, bertako Mono amerindiarrek (Paiute taldeko tribu bat) aintzira ertzeko uretan bizi eulien pupak jaten zituzten. Inguruko Yokuts herrikoen hizkuntzan, *mono* zen eulia, eta *Monoache* esaten zieten talde honi. Aintzirako parke naturaleko zaindariek turistei ere ematen dizkiete pupak probatzeko, gordinik eta besterik gabe jangarriak baitira.

Ohikoa da aintzirako kareharrizko toben gainean arrano arrantzaleak ikustea habia egiten: paradoxikoki, Mono aintziran ez da arrainik, baina atseden leku lasai eta segurua dute habiarako, arrainak hegoaldera 20 kilometro ingurura dauden June, Silver eta Grant aintziretan harrapatzen dituztelarik.

2010ean jakinarazi zen aurkikuntza egin zela Mono lakuko bakterio batean: bere ADNaren egitura, fosforoa artsenikoak ordezkatzen zuelarik. 2012ko azterketa gehigarriek aurkikuntza zuzendu zuten, ez zen halakorik bakteria haietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Penis-inbidia

Psikoanalisi arloan, **penis-inbidia** emakumezkoen sexualitatearen funtsezko elementu eta bere dialektikaren oinarria da.

Penis-inbidia, freudiar psikoanalisian, bere garapen psikosexualean neskato batek zakilik ez duelako kontzientziaren aurrean duen erreakzioaren teoriari dagokio. Sigmund Freudek gertaera hau emakumeen genero eta identitate sexualaren garapenean une erabakigarritzat jotzen zuen. Freuden arabera, mutikoek neskatoek zakilik ez dutela ulertzeko duten erantzun paraleloa irentze konplexua da.

Kultura garaikidean, terminoa, batzuetan, lagunartean erabiltzen dugu, baina ez da egokia teoria psikoanalitikoaren ikuspuntutik, emakumeek zakil bat izan nahiko luketela esateko, edo gizonen artean, euren genitalen tamainari buruzko antsietatea adierazteko.

Freudek, emakumeen sexualitateari buruzko bere ikuspuntuak definitzen joan ahala, terminoa garatu zuen.

## Kritikak 
Zirkulu psikoanalitikoetan Freuden garapen psikosexualari buruzko teoriak, bereziki, penis-inbidiarekin loturiko zakilaro edo fase falikoa eta Ediporen konplexua, zalantzan jarri dituzte, nahiz eta XX. menderen hasieran oso ospetsuak izan ziren.

Karen Horneyk, adibidez, teoria psikoanalitikoaren eraikuntzan faktore kulturalen eragina salatu zuen, emakumearen aukera pertsonalak eta sexualak zabaltzea eta garatzea saihesten zuena. Horneyk umetoki-inbidiaren hipotesia proposatu zuen, hau da, gizonek emakumeenganako sentituko luketen inbidia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matt Busby

Sir **Alexander Matthew Busby** (Orbiston, Bellshill, Eskozia, 1909ko maiatzaren 26a - Cheadle, Manchester Handia, 1994ko urtarrilaren 20a) eskoziar futbolari eta entrenatzailea izan zen. Manchester Cityn jokatu zuen 1928 eta 1936 bitartean eta Liverpoolen 1936 eta 1945 bitartean. 1933an Galesen aurka jokatu zuen partida bakarra Eskoziako selekzioarekin. Manchester Unitedeko entrenatzailea izan zen 1945 eta 1969 artean eta 1971n berriro. 1958ko otsailaren 6an Municheko aire-istripuan biziraun zuen. Ingalaterrako talde batekin Europako Kopa irabazi zuen lehen entrenatzailea izan zen.

## Palmaresa 
### Futbolaria 
;Manchester City
* Ingalaterrako kopa: 1934
### Entrenatzailea 
;Manchester United
* Ingalaterrako liga: 1951–52, 1955–56, 1956–57, 1964–65, 1966–67
* Ingalaterrako kopa: 1948, 1963
* FA Charity Shield: 1952, 1956, 1957, 1965, 1967
* Europako Kopa: 1968

## Kanpo estekak
Mono (argipena)

**Mono** izenak hainbat adiera du:

* Mono (software) Kode irekiko software librea, *.NET esparrua*rekin bateragarria. 
***Mono-**, aurrizki greziarra, *bakarra* esan nahi duena, hainbat terminoren osagaia: Monopolio, monoziklo, monoteismo, *Monoceros*...
* ***Mono urdina*** edo ***laneko monoa***, lanerako jantzi mota bat, euskara batuan **lohihartzekoa**.
* **Mono soinua** edo **monofonikoa**; ikus **soinu monoaural.**
Leku izenetan:
* **Mono**, Beningo barrutia.
* **Mono aintzira**, Kaliforniako aintzira gazia, eta geografikoki honekin lotuak:
** Mono konderria
** Mono (herri amerindiarra)
** Mono City
* **Mono Vista**, beste eskualde bateko herri kaliforniarra.
Joy Adamson

**Friederike Victoria "Joy" Adamson** ( 1910eko urtarrilaren 20a - 1980ko urtarrilaren 3a ) Austriako naturalista izan zen, batez ere *Born free (Libre jaioa)* liburuagatik ezaguna, *Elsa* izeneko lehoia salbatzeko bizi izandako esperientziak kontatzen zituena. Eleberriak izen bereko telesail bati esker lortu zuen ospea.

## Biografia 
Bere benetako izena **Friedericke Victoria Gessner** zenSilesian (gaur egun Opava, Txekiar Errepublika) jaio zen Troppaun. George Adamson bere hirugarren senarrarekin batera Kenyara joan zen bizitzera Naivasha lakuaren ertzera. Bertan, oihaneko animaliak aztertzen eta margotzen jardun zuen eta 1960an *Born Free* (Libre jaioa) argitaratu zuenean ospetsu egin zen. Animaliei buruzko beste lan batzuk ere argitaratu zituen, eta oihaneko bere bizitza zinemara ere eraman zuten.

1980ko urtarrilaren 3an, Joyren gorpua urrutiko leku batean aurkitu zuen Peter Morson laguntzaileak. Lehoi batek eraso eta hil egin zuela adierazi zuten; Hori izan zen hedabideek hasieran jakinarazi zutena, baina poliziaren ikerketek zauriak zorrotzegiak zirela eta lehoiak ezin zituela egin ondorioztatu zuten, tresna zorrotz batekin hil zutela ondorioztatuz. Antza denez, simi bat erabili zuten (Afrikako bi ahoko ezpata ezaguna).Langileak ikertu ondoren, Paul Wakwaro Ekai hilketaren erruduntzat jota atxilotu egin zuten. Biziarteko kartzela zigorra ezarri zioten, adingabe izateagatik heriotza zigorretik salbatuta.

## Erreferentziak
Ochotonidae

**Ochotonidae** lagoformoen barruko familia bat da. Gaur egun *Ochotona* generoa baino ez da existitzen, baina iraganean bazeuden beste genero batzuk hemen barruan, gaur egun iraungi direnak.

## Generoak 
* †*Alloptox* (Dawson, 1961)
* †*Amphilagus* (Tobien, 1974)
* †*Bellatona* (Dawson, 1961)
* †*Cuyamalagus* (Hutchison & Lindsay, 1974)
* †*Desmatolagus* (Matthew & Granger, 1923)
* †*Gripholagomys* (Green, 1972)
* †*Hesperolagomys* (Clark *et al*., 1964)
* †*Kenyalagomys* (MacInnes, 1953)
* †*Lagopsis* (Schlosser, 1894)
* *Ochotona* (Link, 1795)
* †*Ochotonoides* (Teilhard de Chardin & Young, 1931)
* †*Ochotonoma* (Sen, 1998)
* †*Oklahomalagus* (Dalquest *et al*., 1996)
* †*Oreolagus* (Dice, 1917)
* †*Piezodus* (Viret, 1929)
* †*Prolagus* - batzuen ustez Prolagidae familiaren barne.
* †*Russellagus* (Storer, 1970)
* †*Sinolagomys* (Bohlin, 1937)
* †*Titanomys* (von Meyer, 1843)

## Kanpo estekak
Komitatibo

**Komitatibo**a kasu gramatikoa da, «zerbaitekin / norbaitekin batera» adierazten duena.

Hizkuntza eranskarien artean zabalduta dago eta euskaran «-(a)rekin / -ekin» atzizkiak ditu.

## Munduko hizkuntzetan 
Kasu hau, adibidez, bepsaerak (uraldar hizkuntzen kidea) du; hizkuntza horretan kasuak *-nke* eta *-*(*i*)*denke* atzizkiak ditu: *koira**nke*** «txakur batekin / txakurrarekin» — *koir**idenke*** «txakurrekin».

Izan ere, hizkuntza eranskari batzuek komitatiboaren atzizkia «eta» hitzaren ordez erabiltzen zuten eta, horren ondorioz, «eta» hitza mailegatu zuten, adibidez, finlandierazko / estonierazko *ja* «eta» hitza germaniar hizkuntza batetik eratorri zen eta turkierazko *ve* «eta» hitza persieratik eratorri zen.

Hizkuntza indoeuropearren artean osetierak du kasu hau.

## Ikus, gainera 
* Kasu (gramatika)
* Gramatika
* Izen
* Morfologia

## Kanpo estekak
Alloptox

***Alloptox*** Ochotonidae familiako desagertutako ugaztun genero bat da. Eurasian bizi ziren.

## Espezieak 
Ezagutzen diren espezie guztiak desagertuta daude:
* *Alloptox anatoliensis* (Unay & Sen, 1976)
* *Alloptox chinghaiensis* (Qiu *et al.*, 1981)
* *Alloptox gobiensis* (Young, 1932)
* *Alloptox (Mizuhoptox) japonicus* (Tomida, 2012)
* *Alloptox katinkae* (Angelone & Hír, 2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joe Bidenen irekiera ekitaldia

**Joe Bidenen irekiera ekitaldia** edo **inaugurazioa** 2021eko urtarrilaren 20an gertatu zen. Ekitaldian Joe Biden AEBetako 46. presidentea izendatu zuten, lau urtez iraungo duen kargua. Ekitaldi berberean Kamala Harris lehendakariorde izendatu zuten. Inaugurazio ekitaldia Ameriketako Estatu Batuetako Kapitolioaren Mendebaldeko Frontean egin zen, Washington D.C.n, eta 59. lehendakaritzako inaugurazioa izan zen. Bidenek lehendakariaren zina egin zuen eta Harrisek lehendakariordearen zina.

Inaugurazioa, aparteko krisi politiko, osasun publiko, ekonomiko eta segurtasun nazionalaren artean egin zen. Izan ere Donald Trump presidenteak 2020ko AEBko presidentetzarako hauteskundeen emaitza iraultzeko egin zituen saioak, aste batzuk lehenago gertatutako kapitolioko istiluek, Donald Trumpen bigarren destituzio prozesua eta konspirazio militar doinuekin egin zen. COVID-19 gaitza hedatzea eragozteko eta Kapitolioaren ondoko indarkeria arintzeko ahaleginek gogor estutu zituzten jaiak. Zuzeneko publikoa Estatu Batuetako Kongresuko 117. kideei mugatuko zitzaien, eta bakoitzak gonbidatu bat aukeratu zuen. Osasun publikoko neurriak, hala nola aurpegi estaliak, testak, tenperatura kontrolak eta urruntze soziala erabili ziren arazoak ekiditeko.

"*America United*" eta "*Our Determined Democracy: Forging a More Perfect Union*" leloak erabili ziren, Estatu Batuetako Konstituzioaren hitzaurreari egin zion erreferentzia. Ameriketako Estatu Batuetako ereserkia Lady Gagak abestu zuen eta *This Land Is Your Land* Jennifer Lopezek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaueko danborraden debekua (Donostia 1930)

**Gaueko danborraden debekua** Donostiako alkatea zen Jose Antonio Begiristainek ezarri zuen 1930eko urtarrilean. Ondorioz, hirian protestak eta atxiloketak bizi izan ziren.Debekua urte bakar bat eman zen; hurrengo urtean, behin diktadura eroria, festa normaltasunera itzuli zen.

## Historia 
Primo de Riveraren diktadurak 1923tik 1930 arte iraundu zuen. Diktaduraren babesean Inmoralitate Publikoaren Aurkako Espainiako Liga sortu zen Espainian, muturreko erakundea; horren barruan Espainiako eta Hego Euskal Herriko lurraldetan delegazio probintzialak sortu ziren, bat Donostian. Erakunde horrek agiri bat prestatu zuen "gaueko danbor hotsak eta dantza lotuak debekatzeko", "moraltasun publikoaren kotrakoak zirelakoan". Testuak 400 donostiarren sinadurak bildu zituen eta, ondorioz, alkateak gauean danborradak debekatu zituen. Debekua bakarrik gauari eragin zion; eguneko danborradak arazorik gabe desfilatu ziren.

## Istiluak 
Nahiz eta debekua izan, elkarte batzuk berdin-berdin jo zuten gau hartan, bai banderaren igoeran baita ere haien egoitzetan. Gaztelupe Elkarteak ere Alde-Zaharrean desfilatu zuen. Zabalgunean bestetik istiluak sortu ziren. 200 pertsona inguruk, mota askotako musika-tresnekin, kaleetan ibili ziren eta alkatearen etxera joan ziren, haren balkoi azpian danborrada jotzeko; oso danborrada berezia izan zen zeren eta zarata egiteko edozein objetu erabili baitzuten:latak, kaxak, danborrak... Ekimena debekatuta zegoen eta polizia atera zen, danborrada desegiteko. 18 lagun atxilotu zitzuten.

Diktadura urte bereko urtarrilaren 28an amaitu zen eta, 1931ean, danborrada normal jo zen, egunez eta gauez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Javier Maria Sada-Mikel G. Gurpegi: Tamborrada-Danborrada, Donostia: Comunicación Creativa, 2013. ISBN-10 : 8461622308.

## Kanpo estekak
Scrabble

thumb|Gaztelaniazko *Scrabble*a: lauki gorriek (adibidez, izkinetan) gainean osatu den hitzari balio hirukoitza ematen diote; horiek, bikoitza; urdin ilunek letraren balioa hirukoizten dute; eta urdin argiek, bikoizten.
***Scrabble***a hitzak sortuz puntuak lortzeko helburua duen mahai-joko bat da. 15x15 laukiko taula batean jokatua. Hitzak sortzeko, jokalari bakoitzak letra bana dituzten hainbat fitxa jasotzen ditu, eskuarki zazpi (fitxa banaka batzuek ez dute letrarik, hutsik baitatoz: hitzak osatzeko laguntzen dute, edozein letra ordezkatuz, baina bestelako baliorik ekarri gabe).

Taulako zenbait laukik gainean jarritako letrari nahiz gainean osatu den hitzari balio bikoitza ematen diote, eta beste batzuek, hirukoitza. Gainera, jokaldi batean bere fitxa guztiak kokatu dituenak 40 puntu gehiago jasotzen ditu. Letra bakoitzak bere puntuazioa du, hizkuntza horretan duen maiztasunari lotua: horrela, euskal bertsioan Z-k 4 puntu ematen ditu, baina gaztelaniaz eta frantsesez, hamarna. Hitzak horizontalean (ezkerretik eskuinera irakurtzeko) edo bertikalean (goitik behera) koka daitezke, eta hiztegi batean agertu behar dute.

Mundu osoko ustiaketa eskubidea Mattelek du, AEBetan eta Kanadan salbu, Hasbrorena baita. 121 herrialdetan salgai dago, 29 hizkuntzatan.

## Kanpo estekak
Jill Biden

**Jill Tracy Biden** (**Stevenson** abizenarekin jaioa, 1951ko ekainaren 3a) estatubatuar hezitzailea da. Joe Bidenekin ezkonduta dago, eta horregatik Ameriketako Estatu Batuetako Lehen Dama da 2021eko urtarrilaren 20an egindako irekiera ekitaldian.

New Jerseyn jaio zen, eta Willow Groven hazi zen, Pennsylvanian. 1977an Joe Bidenekin ezkondu zen, Beau eta Hunterren amaorde bihurtuz, Joe Bidenen bi semeak lehen ezkontzatik. Bidenek eta bere senarrak elkarrekin alaba bat ere badute, Ashley, 1981ean jaioa. Delawareko Unibertsitatean lizentziaduna da, baita West Chester Unibertsitatean eta Villanova Unibertsitatean ere. Ingelesa eta irakurketa irakatsi zituen 13 urtez institutuetan, eta desgaitasun emozionalak zituzten nerabeak hezi zituen ospitale psikiatrikoan.

1993tik 2008ra Delaware Technical & Community Collegeko irakasle izan zen. 2009tik, ingeleseko irakasle izan da North Virginia Community Collegen, eta, ustez, lehendakariorde baten lehen emaztea da, senarraren agintaldian lan ordaindua duena. Biden Breast Health Initiative irabazi-asmorik gabeko erakundearen sortzailea da, Book Buddies programaren sortzailea, Biden Fundazioaren sortzailea, Delaware Bootsen aktibista da, eta Joining Forcesen sortzailea da Michelle Obamarekin batera.

## Kanpo estekak
Euskal Herriko uren banalerroa

thumb|Uren banalerroa, ibaien bide zehatzekin.
thumb|Banalerroa eta ibai nagusiak, eskematikoki.
thumb|Euskal Herriko banalerroa, Europako uren banalerro nagusien kontestuan (alemanezko mapa).
[thumb|eskuinera|[Urkiolako santutegiaren teilatuak uren banalerro bat osatzen du: argazkian ezkerrean ageri den teilatu-hegalean erortzen diren urak Kantaurira joango dira, eskuin hegalean erortzen direnak Mediterraneora.]]

**Euskal Herriko uren banalerroak** bi isurialde banatzen dituen uren banalerroa da, hego/ipar banaketa nahiko garbi batekin: Kantauriko isurialdea eta Mediterraneoko isurialdea. Horrek esan nahi du euskal ibaietako batzuk, eta haien arroetako urak, Atlantikoan itsasoratzen direla eta beste batzuk, berriz, Mediterraneoan.

Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa osorik geratzen dira Kantauriko isurialdean. Banalerrotik hegoaldera, Arabako eta Nafarroa Garaiko zatirik handienak, baina ez guztiak.

Euskal Herriko uren banalerroa markatzen duten mendikate eta puntu orografiko nagusiak honako hauek dira: Gorobel mendilerroa, Gorbeia, Anboto, Elgeako mendilerroa, Aizkorri, Etzegarate, Aralar, Azpirozko mendatea, Uitzi mendatea, Belate, Saioa mendilerroa, Okoroko mendilerroa, Ibañeta eta Pirinioetako mendiak.

GR-12 natura-ibilbidea banalerrotik doa hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kantauriko isurialdea
* Mediterraneoko isurialdea
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Doug Emhoff

**Douglas Craig Emhoff** () estatubatuar abokatua eta Kamala Harris Ameriketako Estatu Batuetako presidenteordearen senarra da. Lehen pertsona da AEBko historian *Second Gentleman* titulua erabiltzen duena. Aldi berean, lehen aldia da judu batek presidenteorde baten bikotea dela.

Emhoffek hainbat abokatu-bulegotan egin du lan, azkena DLA Piper. Georgetown Unibertsitateko irakasle bisitaria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Near Dark

***Near Dark***, 1987ko Kathryn Bigelow estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. Adrian Pasdar, Jenny Wright, Bill Paxton, Lance Henriksen eta Jenette Goldstein aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Gau batez, Caleb Colton (Adrian Pasdar) coboy gizon gazteak Mae (Jenny Wright) emakume erakargarriarekin neskatan egingo du, baina banpiro batek hozkatu duela jabetuko da. Piskanaka gaueko izaki batean bilakatuko da, inongo norantzarik gabe harat-honata dabilen gizon-emakumeez osatutako arraza, bizirauteko beren biktimen odolaz bakarrik elikatuz. Zonbi banpiro hauen aurrean, gauza bakar bat egin daiteke: "egunaren argia agertu dadin errezatzea".

## Aktoreak 
* Adrian Pasdar: Caleb Colton
* Jenny Wright: Mae
* Lance Henriksen: Jesse Hooker
* Bill Paxton: Severen
* Jenette Goldstein: Diamondback
* Joshua John Miller: Homer
* Marcie Leeds: Sarah Colton
* Tim Thomerson: Loy Colton
* Troy Evans: Plainclothes polizia ofiziala
* Roger Aaron Brown: Cajun kamioi gidaria
* James LeGros: Cowboy nerabea
* Billy Beck: Motel arduraduna
* S.A. Griffin: Moteleko polizia ofiziala
* Neith Hunter: Kamioieko emakumea
* Theresa Randle: Kamioieko emakumea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Erreakzio bitarteko

**Erreakzio bitartekoa** da erreakzio baten tarteko urratsetan eratzen den entitate edo espeziea. Erreaktiboetatik azken produktuetara daraman erreakziobidean sortzen diren entitate ezegonkorrak dira.

Erreakzio kimiko gehienek etapa bat baino gehiago izaten dituzte eta urrats horietako bakoitzean sortzen diren espezieak eta hurrengo batean kontsumitzen direnak dira erreakzio-bitartekoak.

Etsenplurako eman dezagun erreakzio hipotetiko hau:

: A + 2B → C + D + E

bere erreakziobidea hauxe da:

: A + B → C + X
: X → D + Y
: B + Y → E

X eta Y erreakzio-bitartekoak dira.

Erreakzio-bitartekoek oso bizitza laburra izaten duten eta oso kasu gutxitan isolatzen dira. Normalean N2O2, NO3 edo H2I bezalako molekula ez-ohizkoak izaten dira edo I bezalako atomo askeak. Beste askotan erradikal askeak, karbokatioiak edo karbanioiak izan daitezke.

## Adibideak 

Fitxategi:Radical metilo--methyl radical.svg|Metilo erradikala
Fitxategi:Carbene group.svg|Karbenoa
Fitxategi:Methyl cation.svg| Metilo kabokatioia
Fitxategi:碳负离子.svg|Karbanioia
Fitxategi:Carbyne quartet.svg|Karbinoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peter Habeler

**Peter Habeler** (Mayrhofen, 1942ko uztailaren 22a) austriar alpinista da.

Austriako Mayrhofen hirian jaio zen. Mendizaletasunarekiko interesa sei urterekin garatu zuen.

Mendizale bezala izan zituen lorpenen artean, Mendi Harritsuetarako bere lehen igoerak daude. Yosemite Parke Nazionalean Big Walls-ak eskalatu zituen lehen europarra ere izan zen.
Produktu (kimika)

Kimikan produktu edo **erreakzio-produktu** esaten zaio erreakzio baten emaitzari. Adibidez, glukosa azukrea ( C6H12O6) erreakzio honi jarraiki erretzen da:

C6H12O6 + 6O2 -> 6CO2 + 6H2O

Horretan ura (H2O) eta karbono(IV) oxidoa (CO2) produktuak dira, glukosa eta oxigenoa erreaktiboak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mattel

**Mattel, Inc.** estatubatuar multinazionala da, jostailuak egiten eta merkaturatzen dituena. Harold Matson eta Elliot Handlerrek 1945ean sortua, haren produkturik ezagunenak *Barbie*, *Hot Wheels*, *Monster High*, *Ever After High*, *Max Steel* eta *Masters of The Universe* dira. 1980ko hamarkadaren hasieran bideokontsolen sektorean ere murgildu zen. 150 herrialde baino gehiagotan du presentzia, batzuetan Fisher-Price edo Mega Brands marka osagarrien bidez. Hasbro enpresaren atzetik, munduko bigarren jostailu-saltzailerik handiena da.

## Kanpo estekak
Konplexu aktibatu

**Konplexu aktibatua** erreakzio kimiko batean erreaktiboen eta produktuen arteko tarteko egoera kitzikatua da. Beste modu batera esanda, konplexu aktibatua da erreakzio kimiko batean zehar agertzen diren tarteko egituren multzoa loturak eten eta eratzen diren bitartean irauten dutenak. Konfigurazio-sorta iragankorra da, atzen egitura irudikatzen ez duena.

Sarritan konplexu aktibatua trantsizio-egoerarekin nahasten da. Bi kontzeptuen arteko diferentzia da trantsizio-egoerak erreakzioko atomoen energia potentzialik handieneko konfigurazioa bakarrik irudikatzen duela eta konplexu aktibatuak, ordea, konfigurazio-guztiak irudikatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hasbro

**Hasbro, Inc.** estatubatuar multinazionala da, jostailuak egiten eta merkaturatzen dituena. Hassenfeld anaiek 1923an sortua, bere produkturik ezagunenak *Monopoly*, *Play-Doh*, *G.I. Joe*, *Mr. Potato* eta *Playskool* dira. Discovery, Inc.ekin batera, telebista sektorean ere murgildu zen. Egun Entertainment One ekoiztetxearen jabeetako bat da.

## Kanpo estekak
Amanda Gorman

**Amanda Gorman** (Los Angeles, Kalifornia, AEB, ) estatubatuar poeta eta aktibista bat da. Bere lanean opresioa, feminismoa, arraza, marginalizazioa eta Afrikar diaspora lantzen ditu.

2015ean *The One for Whom Food Is Not Enough* poesia liburua argitaratu zuen. 2017an AEBko National Youth Poet Laureate saria jaso zuen lehen pertsona izan zen. Joe Bidenen hasiera ekitaldian errezitatu zuen, inoiz horrelako ekitaldi batean parte hartu zuen poetarik gazteena. *The Hill We Climb* olerkia irakurri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fábricas Agrupadas de Muñecas de Onil Sociedad Anónima

**Fábricas Agrupadas de Muñecas de Onil Sociedad Anónima**, normalean **FAMOSA** akronimoz ezaguna, espainiar enpresa da, jostailuak egiten eta merkaturatzen dituena. 1957an sortu zuten Onil herriko 25 enpresa txiki batuz eta bere produkturik ezagunenak bere panpinak dira. 2010ean Sun Capital estatubatuar arrisku-kapital funtsak erosi zuen.

## Kanpo estekak
Exin

**Exclusivas Industriales Sociedad Anónima**, normalean **Exin** akronimoz ezaguna, kataluniar enpresa izan zen, jostailuak egiten eta merkaturatzen zituena. 1951n Ramón Carroggio Socíasek sortua, bere produkturik ezagunenak Madelman, Cinexin, Exin Castillos, TENTE eta Scalextric ziren. 1993an desagertu zen nahiz eta zenbait urte geroago Popular de Juguetesek bere produktuetako batzuk ekoiztu.

## Kanpo estekak
Industrias Geyper

**Industrias Geyper** espainiar enpresa izan zen, jostailuak egiten eta merkaturatzen zituena. 1945ean Antonio Pérez Sánchezek sortua, bere produkturik ezagunenak Geyperman, Juegos Reunidos eta Cadako ziren. 1986an desagertu zen nahiz eta zenbait urte geroago Geyperman berriro ekoizteko zenbait saiakera egin.

## Kanpo estekak
Doc Hollywood

***Doc Hollywood***, 1991ko Michael Caton-Jones eskoziarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. Michael J. Fox, Julie Warner, Barnard Hughes, Woody Harrelson, David Ogden Stiers, Frances Sternhagen eta Bridget Fonda aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Washington Hiria, Benjamin Stone (Michael J. Fox) doktore gazteak Beverly Hills auzoan zirujau gisa lan egin eta aberastea amesten du. Bere ametsa egi bilakatzeko Los Angeles hirirako bidaian zehar, herri txiki eta lasai batean liskar bat izan eta egindako kaltea ordaintzeko bertan familia sendagile gisa lan egitera derrigortua egongo da.

## Aktoreak 
* Michael J. Fox: Benjamin Stone doktorea
* Julie Warner: Vialula / 'Lou'
* Woody Harrelson: Hank Gordon
* David Ogden Stiers Nick Nicholson
* Barnard Hughes: Aurelius Hogue doktorea
* Bridget Fonda: Nancy Lee Nicholson
* Frances Sternhagen: Lillian
* Eyde Byrde: Infermera Packer
* Mel Winkler: Melvin
* William Cowart: Lane
* Helen Martin: Maddie
* Roberts Blossom: Evans epailea
* George Hamilton: Halberstrom doktorea
* Macon McCalman: Aubrey Draper
* Jordan Lund: John Crawford
* Tom Lacy: Cotton sheriffa
* Time Winters: Kyle Owens
* K.T. Vogt: Mary Owens
* Ratlla Birk: Simon Tidwell
* Amzie Strickland: Violeta
* Robert Munns: Mortimer
* Douglas Brush: McClory
* Barry Sobel: Tommy Shulman doktorea
* Amanda Junette Donatelli: Emma, Louren alaba
* Kelly Jo Minter: Mulready

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Trancura ibaia

**Trancura** **ibaia** La Araucanía eskualdean (Txilen) isurtzen den ur lasterra da. Bere beheko arroan, ibaiari **Pucón** edo **Minetué** ere deitzen zaio.

## Ibilbidea 
Ibaia Quillelhue aintziran jaiotzen da, eta hasieran iparralderantz doa Curarrehue igaroz, eta bere ibaiadar nagusiarekin, Maichín ibaiarekin, elkartze gunetik Trancura mendebaldera okertzen da. Minetué aintzira igarotzean bere izena Pucón ibaiara aldatzen da.

## Kanpo estekak
Günther Messner

**Günther Messner** (1946ko maiatzaren 18a - 1970eko ekainaren 29a) Hegoaldeko Tiroleko mendizale italiar bat izan zen. Güntherrek Alpeetako ibilbide zailenetako batzuk eskalatu zituen 1960ko hamarkadan, eta Nanga Parbat espedizioarekin bat egin zuen 1970ean espedizioa hasi baino lehen.

## Kanpo estekak
Bentzoina

**Bentzoina** konposatu organikoa da PhCH(OH)C(O)Ph formula duena. Hidroxizetona bat da bi fenilo talderi lotuta.

Kanfor usain apaleko solido kristalino zuria da. Kirala da eta bi enantiomero ditu: (*R*)-bentzoina eta (*S*)-bentzoina.

## Historia 
Bentzoina lehen aldiz Justus von Liebig and Friedrich Woehler kimikari alemaniarrek sintetizatu zuten lehen aldiz 1832an almendra mingotsaren olioarekin lanean ari zirenean. Olio hori bentzaldehidoa da eta azido zianhidrikoaren aztarnak ditu. Horrek eraman zituen bentzoina sintetizatzera. Liebig-ekin lanean ziharduen Nikolai Zinin-ek hobetu zuen sintesiaren prozedura.

## Erabilera 
Bentzoina gehien bat bentziloa prestatzeko erabiltzen da. Bentziloa fotohasarazle bat da.

Halaber, hainbat botika presatzeko ere usatzen da, antiinflamatorio ez-esteroideak prestatzeko adibidez.

## Prestaketa 
Bentzaldehido bi molekulen adizioaren bidez prestatzen da zeinetan zianuro ioia katalizatzailea den.
[erdian|thumb|684x684px|Bentzoinaren sintesiaren [erreakziobidea]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sabino Bidegain

**Sabino Bidegain Arteaga** () (Iruñea, 1875eko urriaren 29a-Madril, 1959ko apirilaren 24a) nafar militar frankista izan zen. Nafarroako errepresioan parte zuzena hartu zuen.

## Biografia 
Militar ikasketak egin zituen eta Kubakon zein Rifeko gerran parte hartu zuen. Espainiako armadak, bestetik, kondekorazio ugari eman zizkion. Frankistek estatu kolpea eman zutenean Iruñean bere burua bolondres gisa aurkeztu zuen. Iruñeko gaueko zerbitzuen burua eta gerra-epaiketa askotan presidente gisa aritu zen. Halaber, bi kontzentrazio-esparruetan burua izan zen: Iruñeako Ospitale Zaharrean eta Mercedekoan. Espainiako Gerra Zibila bukatu ondorengo epaitegi berezietan ere hartu zuen parte. 1938an, bestetik, Iruñeko behin-behineko Alferezen Militar Akademia antolatu zuen eta haren burua izan zen. Koronel graduarekin erretreta hartu zuen 1955ean. Nafarroan frankistek errepublikazaleen aurka aurrera eraman zuten errepresioaren protagonista bat izan zen.

## Bibliografia 
* López Bausela, José Ramón: "Exequias en Pamplona del magisterio republicano: los orígenes del sistema educativo franquista (II)". *Huarte de San Juan. Geografía e Historia*, 14, 153-233 or.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Colico aintzira

**Colico aintzira** (Mapudungun, *Kolüko*, "ur gorriak"), Txileko aintzira bat da, Cunco udalerrian, Cautín probintzian, Araucanía eskualdean. Lakua Cunco hiritik 20 bat kilometro hegoaldera dago, eta Puerto Puma-ra doan asfaltatutako errepide batetik joaten da. Aisialdirako hainbat jarduera turistiko, hala nola piknikak, aisialdiko arrantza eta beste uretako kirol batzuk egin daitezke lakuan eta inguruetan, nahiz eta instalaziorik ez egon.

Lakuaren jario nagusia mendebaldeko aldetik bertatik isurtzen den Trafampulli ibaia da. Aintziraren ertzak irregularrak dira hondartza estu eta harritsuekin, garrantzitsuenak Puerto Puma, Bajo Hondo eta El Hogar dira, azken hau haurrentzako aterpetxe zahar baten gunea izanik. Lakuko urak gardenak dira eta bainurako tenperatura atseginak dituzte.

Lakuko fauna urtarra amuarrainak, farioak, ortzadar-amuarraina eta pejerrey argentinarra bezalako arrainez osatuta dago. Era berean, aintziraren inguruko flora coigüe eta haritzez gain, notro, Fuksia eta quila bezalako zuhaixkek osatzen dute.

## Kanpo estekak
Uren banalerro

thumb|Europako uren banalerro nagusiak, gorriz, eta bigarren mailakoak horiz.
[thumb|eskuinera|[Urkiolako santutegiaren teilatuak uren banalerro bat osatzen du: argazkian ezkerrean ageri den teilatu-hegalean erortzen diren urak Kantaurira joango dira, eskuin hegalean erortzen direnak Mediterraneora.]]

**Uren banalerroa** elkarren ondoan dauden bi isurialde hidrografikoren arteko muga da. Banalerroaren alde banatara eroritako euri-urak arro edo isurialde bakoitzeko ibai nagusiek jasotzen dituzte azkenean, eta itsasoratzea toki oso urrunetan gerta daiteke.

Euskal Herrian uren banalerro argi bat dago, Kantauriko eta Mediterraneoko isurialdeak banatzen dituena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko uren banalerroa
* Kantauriko isurialdea
* Mediterraneoko isurialdea

## Kanpo estekak
Pyramid aintzira

**Pyramid aintzira** Renoko ipar-ekialdean dago, 64 km-ra , Nevadan, Estatu Batuak. Paiute herriaren lurralde tradizionaletan kokatzen da, eta aintziraren eremua Pyramid Lake Indiar Erreserbaren barruan dago 21. mendean. Aintzira 1844an kartografiatu zuen lehen aldiz John C. Frémont-ek, lakuaren aurkitzaile estatubatuarrak. Iruditu zitzaion arroka nagusiak Eguptoko piramideen itxura zuela eta “Pyramid lake” izendatu zuen. Hala ere, Xabier Irujo Nevadako Unibertsitateko irakasleak behi baino gehiagotan aipatu duen moduan, Numuz jatorrizko izena Cui-ui Pah da, alegia, Cui-ui arrainaren lakua.

## Ezaugarriak 
Pyramid aintzira Truckee ibaiak elikatzen du hegoaldeko muturretik, ibai honen isuria nagusiki Tahoe lakutik datorrelarik. Aintzira laku endorreikoa da; arroak ez du irteerarik, ura lurruntzearen bidez edo lurrazpiko iragazkien bidez soilik irteten da. Lakuak Aintziari Gazi Handiaren azaleraren %10 inguru du, baina %25 inguru bolumen gehiago. Gazitasuna itsasoko uraren 1/6 da gutxi gorabehera.

Aintziraren izena lakuan eta ur ertzean aurkitzen diren kono edo piramide itxurako tufa formazio ikusgarrietatik dator. Horrelako formaziorik handienean (Anaho uhartea) pelikano zuri amerikarren kolonia handia dago.

Bernardo Atxagaren *Nevadako egunak* liburuan, idazleak aintziraren kolore turkesak egin zion inpresioa jasotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caburgua aintzira

**Caburgua** **aintzira** Txileko aintzira da, Pucón udalerrian, Araucanía eskualdean, Villarrica aintziraren ipar-ekialdean.

Lakuaren ekialdean Huerquehue Parke Nazionala dago. Atsedenleku gisa aukeratu dute hainbat pertsona publikok, hala nola Michelle Bachelet Txileko presidente ohiak, Sebastián Piñera Txileko Errepublikako presidenteak, besteak beste.

Caburguaren baliabide nagusia turismoa da, batez ere udako denboraldian loratzen dena (abendutik otsailera bitartean).

## Toponimia 
Aintzirak *Kafürwe* Mapudungun hitzetik hartzen du izena, "haztakatzen den lekua", aintziraren forma dela eta.

## Geografia 
Aintzirak glaziar harana hartzen du. Holozenoan, Caburgua sumendien labak lagundu zuen aintzirako hustubideak blokeatzen. Aintzira honen ekialdeko eta mendebaldeko ertzetan zehar Liquiñe-Ofqui faila eremuko bi faila igarotzen dira.

Araucanía eta herrialdeko aintzirak bere kristalitate iraunkorragatik bereizten dira, lurpeko zein neguko hustubideak direla eta, uda sasoian jasotako toxina eta olio urak iragazten baitituzte, eta uretako berotasuna dela eta, 6&nbsp;°C inguru&nbsp;ondoko aintziren baino altuago, baliteke haren sakonerako iturri termalengatik.

**Caburgua** dagoen arro hidrografikoa txikia da eta ibaiadar gutxi ditu, neurri handi batean bertako basoz inguratuta. Horiek, gehienetan, sektoreko natur erreserbetan eta parke nazionaletan hazten dira. Baso ingurune horrek, babes erregimenean; biztanle gutxirekin eta nekazaritza, Caburgua lakuari urak ezaugarritzen dituen gardentasuna eta garbitasuna ahalbidetzen diona, algak ugaritzeak, edo "igerileku zikina" fenomeno bezala ezagutzen denak, eutrofizazioak, kutsatu gabeko azken Txileko aintziretako bat izanik.

## Kanpo estekak
Pucón ibaia

**Pucón ibaia** Trancura ibaiaren bidea jarraitzen duen ur ibilbide naturala da, Menetué aintziraren ingurutik aurrera, Araucanía eskualdean, mendebaldeko norabide orokorrarekin Villarrica lakura isurtzen den arte, Pucón hiriaren ertzean.

## Ibilbidea 
Bere eskuinean Carrileufú ibaiaren (Pucón) urak jasotzen ditu.

## Emaria eta erregimena 
Pucón ibaiaren arroan, isurialdeen banalerroko iturburutik abiatuta, Villarrica aintzirako bokaleraino Liucura ibaia barne, euri-elur erregimoena antzematen da, neguko uholdeekin, euriteen ondorioz, eta neurri txikiagoan udaberrian, elurraren eragin txikiaren ondorioz. Urte euritsuetan, uholdeak maiatza eta uztaila bitartean izaten dira, prezipitazioen ekarpenen ondorioz. Hala ere, urria eta abendua bitartean ikusitako neguko ekarpenen emariak ere balio garrantzitsuak dituzte. Urte normal eta lehorretan euriaren eragina elurrarena baino handiagoa izaten jarraitzen du, emari handienak ekaina eta abuztua bitartean antzeman dira. Ur maila baxuen aldia urtarriletik martxora bitarteko hiruhilekoan gertatzen da.

## Kanpo estekak
Kantauriko isurialdea

thumb|Uren banalerroa, iparraldera geratzen delarik Kantauriko isurialdea.
thumb|Banalerroa eta ibai nagusiak, eskematikoki.
thumb|Euskal Herriko banalerroa, Europako uren banalerro nagusien kontestuan (alemanezko mapa).
**Kantauriar edo Atlantiar isurialdea** Euskal Herriko uren banalerrotik iparraldera geratzen den isurialde edo arro hidrografikoa da; hegoaldera geratzen dena Mediterraneoko isurialdea delarik. Inguru honetako urak Bizkaiko golkora isurtzen dira.

Isurialdiak osorik hartzen ditu, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa, sakonune endorreiko txiki batzuen salbuespenarekin: hau da, haran edo sakonune txikiak non urak ez duen beste irteerarik; horien artean adibideak Bizkaian, Oma, Basondo edo Bollar, eta Gipuzkoan Aizarna.

## Ibaiak 
Isurialde honetako ibaiek ibilgu laburra dute, gehienetan erliebe handikoa: 50-70 kilometroan, gutxi gorabehera 1300-1500 metroko garaieratik jaisten dira. Hauek dira ibai nagusiak:
* Barbadun
** Kotorrio ibaia
* Ibaizabal
** Kadagua
** Nerbioi
*** Iturrigutxi Urita
*** Altube
**** Oiardo Jaundia
** Arratia ibaia
* Butroe
* Gobela
* Oka
* Lea
* Artibai
* Deba
* Urola
* Oria
** Leitzaran ibaia
** Araxes
** Eztanda erreka
*** Santa Lutzi erreka
* Urumea
* Oiartzun ibaia
* Bidasoa
** Latsa
*** Putzubeltz
** Burdinzelaeta
** Ezkurra ibaia
** Baztan
*** Aritzakun
**** Epaltza
* Urdazuri
* Aturri
** Errobi
** Biduze

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mediterraneoko isurialdea
* Euskal Herriko uren banalerroa
* Euskal Herriko ibaiak
Lytton Strachey

**Giles Lytton Strachey** (Londres, 1880ko martxoaren 1a - Ham, Wiltshire, 1932ko urtarrilaren 21a) ingeles idazle eta kritikaria izan zen. Bloomsburyko Taldeko sortzaileetako bat eta biografia berritzaileen egilea izan zen. Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen. Bere biografietan ikuspegi psikologikoa eta sinpatia uztartzen ditu gatzarekin eta irreberentziarekin. Bere lan nagusia *Eminent Victorians* da eta *James Tait Memorial Saria* irabazi zuen Victoria erreginaren biografiagatik. John Maynard Keynes, Vanessa Bell eta Virginia Woolfen laguna izan zen eta Bloomsbury Taldearen zirkuluan izan zituen harremanak. Homosexuala bazen ere, Dora Carrington margolariarekin maitasun-harreman platonikoa izan zuen.
thumb|upright|Dora Carrington eta Lytton Strachey Ham Spray-n

## Lanak 
### Lan akademikoak eta biografiak 
* *Landmarks in French Literature* (1912)
* *Eminent Victorians: Cardinal Manning, Florence Nightingale, Dr Arnold, General Gordon* (1918)
* *Queen Victoria* (1921)
* *Books and Characters* (1922)
* *Elizabeth and Essex: A Tragic History* (1928)
* *Portraits in Miniature and Other Essays* (1931)

### Hil osteko lanak 
* *Characters and Commentaries*, arg.: James Strachey (1933)
* *Spectatorial Essays*, arg.: James Strachey (1964)
* *Ermyntrude and Esmeralda. An Entertainment*, irudigilea: Erté (1969)
* *Lytton Strachey by Himself: A Self-Portrait*, arg.: Michael Holroyd (1971) ()
* *The Really Interesting Question, and Other Papers*, arg.: Paul Levy (1972)
* *The Shorter Strachey*, arg.: Michael Holroyd eta Paul Levy (1980)
* *The Letters of Lytton Strachey*, arg.: Paul Levy (2005) ()
* *Unpublished Works of Lytton Strachey: Early Papers*, arg.: Todd Avery (2011)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dora Carrington
* Bloomsburyko zirkulua

## Kanpo estekak
Giraffa camelopardalis

***Giraffa camelopardalis***, **iparraldeko jirafa** edo **hiru adarreko jirafa** ere esaten zaiona, Iparraldeko Afrikako jirafa espezie bat da.

Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundearen (ingelesez, IUCN) egungo eskema taxonomikoan, *G. camelopardalis* izena duen jirafa espezie bat eta bederatzi azpiespezie besterik ez daude, baina hipotesi taxonomiko alternatiboek bi eta hamaika espezie artean proposatu dituzte.

XIX. mendetik Afrika osoan ugaria izan ondoren, Senegal, Mali eta Nigeriatik Egiptoko iparralderaino aldatu zen. Mendebaldeko Afrikako jirafak Aljerian eta Marokon ere bizi izan ziren duela urte asko, Saharako klima lehorraren ondorioz desagertu arte. Hego Sudanen, Kenyan, Txaden eta Nigerren isolatuta dago.

UICNk jirafa guztiak desagertzeko arriskuan daudela adierazten du. 2016. urtean, subespezie guztietako 97,000 ale inguru zeuden era basatian bizitzen. Gaur egun, iparraldeko 5.195 jirafa daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorea Zulaika

**Lorea Zulaika Arriaga** (Ziortza-Bolibar, 1996ko irailaren 7a) musikaria da.

## Biografia 
Giza eta gizarte zientzietako batxilergoa egin zuen Markina-Xemeingo Lea-Artibai ikastetxean. Ondoren, EHUn Lehen Hezkuntzako Gradua, musika espezialitatean. 13 urterekin hasi zen gitarra ikasten, eta Lea-Artibain antolatzen ziren ekitaldietan eta kantu txapelketetan parte hartzen bakarlari gisa, halere, bere lehen diskoa Azalera taldearekin borobildu zuen. Lehen diskoaren ostean desegin zen taldea, baina Loreak bere bideari jarraitu zion. Konfinamendu sasoian sortzeari ekin eta bakarlari gisa kontzertuak ematen hasi zen. Ildo honetatik Gasteizko Oihaneder Euskararen Etxeak antolatutako *Egin Leku* deialdiaren irabazleetako bat izatera heldu zen. Abesten eta konposatzen ikusten du etorkizunean bere burua.

2021ean Kadira taldea osatu zuen Urki Gojenola eta Aritz Aramendirekin batera eta lehen bideoklipa atera zuten. 2023an diskoa argitaratu dute, taldearen izena daramana. 

Musikaz gain, gazte gaztetatik izan du interesa euskalgintzan eta kulturgintzan. Euskeraren erabilera neurtzeko kale neurketan parte hartu zuen beste zenbait partaiderekin.

## Diskografia 
### Azalera 
* *Azalera* (2018, autoekoizpena).

### Kadira 
* *Kadira* (2023, autoekoizpena)

## Argitalpenak 
* 2019an *Euskararen erabilera neurtzeko kale neurketa Bilboko Hezkuntza Fakultatean*. (Talde lanean)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lorea Zulaika. Facebook
* Azalera taldearen "Hare ale" bideoklipa
* Lorea Zulaika. Youtube
Buzo (argipena)

**Buzo** terminoak hainbat adiera du:
* ***Buzo urdina*** edo ***laneko buzoa***, lanerako jantzi mota bat, euskara batuan **lohihartzekoa**.
* **Buzo** edo **urpekaria**, **urpekaritza** egiten duen pertsona.
Mediterraneoko isurialdea

thumb|Uren banalerroa, hegoaldera geratzen delarik Mediterraneoko isurialdea.
thumb|Banalerroa eta ibai nagusiak, eskematikoki.
thumb|Euskal Herriko banalerroa, Europako uren banalerro nagusien kontestuan (alemanezko mapa).
**Mediterraneoko isurialdea**, Euskal Herriko geografiaren kontestuan, Euskal Herriko uren banalerrotik hegoaldera geratzen den isurialde edo arro hidrografikoa da; iparraldera geratzen dena Kantauriko isurialdea delarik. Inguru honetako urak Mediterraneora isurtzen dira, Ebro ibaiaren bidez betiere. Ebro haranaren parte da geografikoki Euskal Herriko parte hau, eta Mediterraneoko arroaren parte ere bai, *stricto sensu*.

Isurialdiak Nafarroa Garaiko eta Arabako lur gehienak hartzen ditu eta, banalerrotik hegoaldera, sakonune endorreiko txiki batzuen salbuespenak daude: hau da, haran edo sakonune txikiak non urak ez duen beste irteerarik; esate baterako Guardiako edo Pitillasko aintzirak.

## Ibaiak 
Mediterraneo itsasora isurtzen duten Euskal Herriko ibai guztien ura Ebro ibaiaren bitartez iristen da itsaso hartara. Hauek dira Ebroren emaile nagusiak:
* Omecillo
** Tumecillo
* Baia
* Zadorra
** Ihuda
* Jugalez
* Odron
* Ega
** Urederra
* Aragoi ibaia
** Onsella
** Irati
*** Erro
*** Urrobi
*** Zaraitzu
** Zidakos
** Arga
*** Arakil
**** Larraun
***** Ertzilla
**** Udarbe
***** Artazul
* Queiles

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kantauriko isurialdea
* Euskal Herriko uren banalerroa
* Euskal Herriko ibaiak
Autografo

[thumb|260px|Autografo bat: [Eskuizkribu|eskuz idatzitako testu laburra + egilearen sinadura.]]
[thumb|260px|[Alain Delon aktoreak sinatutako autografoa.]]
[thumb|260px|[Asisko Urmeneta komikigilea autografoak sinatzen Durangoko Azokan. 2017.]]
**Autografo**a (latinezko *autogrăphus* hitzatik mailegatua, eta latinak grezieratik αὐτόγραφος mailegatua) eskuz idatzitako testu laburra da. Egilea ospetsutzat jotzen den pertsona izaten da eta bere jarraitzaile batek eskatuta, propio testu laburra idazten du jarraitzaileari oparitzeko edo jarraitzaileren ezagun bati oparitzeko. Autografoa testu laburra, normalean sinpatikoa izaten da eta egilearen sinadura agertu ohi da. Batzuetan sinadura hutsa izaten da.

Musika-lexikoan, termino hau maiz erabiltzen da "(partitura) autografo" esamoldearen ordez, konpositoreak berak idatzi eta berak sinatutako partitura bati erreferentzia eginez.

Literatura-lexikoan "(eskuizkribu) autografoa" erabiltzen da egileak berak eskuz egindako jatorrizko bertsioa dela adierazteko eta bertsio horrek egilearen sinadura daukala adierazteko.

## Marketinean 
Diskoetxe eta argitaletxe batzuek, euren produktuak promozionatzeko, egilearen agerpen publikoak antolatzen dituzte eta egitarauaren zati bat izaten da egileak diskoak, liburuak, komikiak, argazkiak-edo sinatzea, hau da autografoak sinatzea. Bide beretik, elastikoak, pilotak eta merchandisin beste hainbat produktuetan pertsona ospetsuen sinadurak edo autografoak gehitu egiten dira produktuei balio erantsia gehitzeko.

## Ikus, gainera 
* Sinadura.

## Kanpo estekak
Ashton Eaton

**Ashton Eaton** (Bend, Oregon, AEB, 1988ko urtarrilaren 21a ) dekatloiko atleta ohi estatubatuarra da. Bere kirol ibilbidean zehar olinpiar eta munduko tituluak lortu zituen, baita espezialitatearen munduko errekorra ere. Pista estaliko heptatloian munduko txapelduna ere izan zen, eta errekor absolutua du. 2015. urtean IAAFek "urteko atleta" izendatu zuen.

## Marka pertsonalak 
### Aire libre 
 Dekatloieko marka onena.

### Pista estalia 
 Heptatloieko marka onena.  Munduko errekorra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fitxa (argipena)

**Fitxa** hitzak adiera zenbait ditu:
* **Fitxa**, paperezko edo kartoi mehezko txartel angeluzuzena (edo dagokion bertsio elektronikoa), datu orokor oso esanguratsuak edo adierazkorrak erregistratzen dituena; datu bibliografikoak, juridikoak, ekonomikoak, polizialak, osasunaren ingurukoak, eta abar.
* **Fitxa**, kirol profesionalean, kirolariei egiten zaien kontratua.
* **Fitxa**, didaktika tradizionalean, ikasleei betetzeko eskatzen zaien orria, ariketa bilduma batekin.
* **Fitxa**, zenbait mahai-jokotan, jokalariek mugitu behar dituzten eta euren ordezkari diren pieza txikiak.
* **Fitxa**, kasinoetan eta oro har dirua jokatzen den hainbat tokitan, dirua erabili beharrean erabiltzen diren disko txikiak.
Fitxa (diruaren ordezkoa)

[thumb|250px|[Poker fitxa batzuk.]]
Kasinoetan, zenbait mahai-jokotan, jolas parkeetako zenbait atrakzioetan edo zenbait saltzeko makinatan **fitxa**k erabiltzen dira dirua ordezkatzeko. XX. mendetik aurrera gehien erabili diren fitxak plastikozko disko txiki koloretsuak izan dira, kopuruekin eta batzuetan serie zenbakiekin.

Negozio batzuetan ohiko dirua fitxekin ordezkatu egiten da, negozioaren seguritatea handitzeko. Autotxokeetan, esate baterako, erabiltzaileek fitxak sartzen dituzte autoetan eta auto bakoitzean fitxa asko metatu egin daiteke. Lapurrentzat fitxak ebastea ez da dirua lapurtzea bezain erakargarri izaten. Gauza bera saltzeko makinekin. Txanponekin elikatuz gero, makinak gehiago zaindu egin behar dira lapurretak saihesteko, fitxekin elikatzen direnean baino gehiago.

## Kanpo estekak
Fabrizio Donato

**Fabrizio Donato** (1976ko abuztuaren 14a), jauzi hirukoitzean eta tarteka luzera jauzian lehiatzen duen italiar atleta da. Ezaguna da 2001eko Mediterraneoko Jokoetan eta 2009ko Pista Estaliko Europako Atletismo Txapelketa urrezko dominak irabazi zituelako, azken hau 17,59 metroko txapelketako errekor berria eginez. Gainera, Italiako errekorra du: 17,60 metro aire librean eta 17,73 metro pista estalian.

## Progresioa 
## Titulu nazionalak 
Banakako txapelketa nazionala **23** aldiz irabazi du.

* **8 garaipen** jauzi hirukoitzan (2000, 2004, 2006, 2007, 2008, 2010, 2011, 2015)
* **3 garaipen** luzera jauzian pista estalian (1999, 2011, 2012)
* **12 garaipen** jauzi hirukoitzan pista estalian (1998, 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fitxa (didaktika)

[thumb|2019. urtean "[Etxeko lan (eskola)|etxeko lan" bezala proposatutako fitxa bat. Ikuspegi komunikatiboaren antipodetan: bete itzazu hutsuneak testuingururik gabeko esaldietan, zuzen itzazu okerrak, etab.]]

**Fitxa**, irakaskuntzaren esparruan, ikasleentzat prestaturiko paper-orri bat izaten da, ariketekin. askotan, ariketa horien erantzunak orrian bertan, fitxan bertan, idatz daitezke.

Fitxak didaktika tradizional jakin batzuetan oso erabiliak izan dira. Normalean argitaletxeek eskainitako material didaktikoen artean egoten ziren eta askotan irakasleei eurek sortzen zituzten, multikopista edo fotokopiekin.

Fitxetako ariketak errepikakorrak izaten ziren askotan, eta ikasleen sorkuntzarako aukera gutxi ematen zuten. Gainera, ikasleen interesetatik urrun egoten ziren eta eskaintzen ziren proposamen didaktikoak ikasleen errealitatean testuinguru gabe geratzen ziren.
Kepa Intxaurbe

**Kepa Intxaurbe González** (Balmaseda, 1959) euskal politikaria da.

## Bizitza 
Balmasedan jaioa Deia egunkarian egin du lan betidanik. Gaur egun zinegotzia da Balmasedako Udalean eta udaleko kultura zinegotzi ordezkari.

## Erreferentziak
Iñaki González

**Iñaki González Torre** (Bilbo, 1967) euskal kazetaria da eta Deia egunkariko zuzendaria.

## Bizitza 
Kazetaritzan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean. Kazetari moduan lan egin du Deian, Euskal Telebistan eta El Periódico de Catalunya egunkarian. Gaur egun Deia egunkariko zuzendaria.

## Erreferentziak
Iago Aspas

**Iago Aspas Juncal** (Moaña, Pontevedra, Galizia, 1987ko abuztuaren 1a) galiziar futbol jokalaria da. Aurrelari bezala jokatzen du, eta bere gaur egungo taldea Espainiako Ligako Vigoko Celta da.

Espainiako selekzio nazionalean ere jokatu ohi du.

## Ibilbidea 
## Estadistikak 
## Selekzio nazionala 
2016ko azaroaren 10ean egin zuen debuta Espainiako selekzio nazionalarekin, Diego Costak min hartu zuenez bere ordezko bezala. Ordutik 18 partidu jokatu ditu, 6 gol sartuz.

2018an Munduko Txapelketa jokatu zuen, non Espainia final-zortzirenetan kanporatu zuen Errusiak.