Frantzisko Xabierkoa

**Frantzisko Xabierkoa**, bataioko izen-deiturez **Frantzisko Jatsu Azpilkueta** (Xabier, Nafarroako Erresuma,  - Shangchuan uhartea, Txina, ), ohiko izenez **Frantses**, nafar misiolaria izan zen, Jesusen Lagundiko lehenengo zazpi kideetako bat. *Indietako Apostolua* ezizena eman zitzaion. Eliza Katolikoak 1622an santutu zuen, **San Frantzisko Xabierkoa** izenarekin, eta abenduaren 3an ospatzen du haren eguna. Nafarroa Garaiaren eta Euskal Herriaren santu zaindaria da, bai eta euskararena ere; horregatik, Euskararen Nazioarteko Eguna abenduaren 3an da.

Parisen eliza ikasketak egiten ari zela, Ignazio Loiolakoa ezagutu zuen, eta harekin eta beste bost lagunekin, Jesusen Lagundia sortu zuten 1534an. Bizitzako azken hamaika urteak misioetan eman zituen, India, hego-ekialdeko Asia eta Japonian, eta Txinara joan nahi izan zuen, konturatu baitzen japoniarrek Txinan bilatzen zutela jakintzaren sorburua; hartarako ahaleginetan ari zela ordea, sukar batez hil zen.

Esan izan da Frantzisko Xabierkoak 1.000.000 lagun kristautu zituela, baina gaur egun 30.000 besterik ez zirela uste da. Hizkuntza arazo larriak izan zituen beti; haren ustez misiolariek ebanjelio lurretako hizkuntzak eta ohiturak beretu behar zituzten, eta betiere saiatu zen lekuan lekuko elizgizonak prestatzen. Askoren iritzien kontra, bataiatu ondoren ez zuen jendea baztertua uzten; aitzitik, lan handia egin zuen besteek presaka bataiatuak hezitzen. Indian kristautu zituen eremuek gaur egun ere kristau diraute, baina Moluketan eta Japonian XVII. mendean izan ziren eraso eta esespen gogorrek suntsitu zituzten hark sorturiko misioak, ez ordea milaka martiri hil gabe. Nafarroa Behereak, Pirinioen iparraldera egonik, erresuma independente iraun zuen 1620 inguru arte.
[ezkerrera|thumb|200px|[Nafarroako Erresumaren armarria]]
thumb|250px|Nafarroako Erresumaren egoera, Frantzisko Xabierkoaren garaian.

Frantzisko Xabierkoa agaramontar familia nabarmen bateko senide zen. Haren aita, Joanes Jatsu, Joanes III.a erregearen Errege Kontseiluko presidentea izan zen; hortaz, inbasioaren ondoren, familiak Bearnora erbesteratu behar izan zuen, eta handik denbora gutxira aita hil zen. Ama, berriz, Maria Azpilkueta zuen, baztandar jatorrikoa. Mikel eta Joanes, Frantziskoren anaiak, Joanes III.aren eta Katalina Foixkoa erreginaren armadako gerlariak izan ziren, eta Erresuma Zaharra berreskuratzeko kontraeraso askotan parte hartu zuten.

1521eko maiatzaren 20an, Iruñeko gudua gertatu zen. Iñigo Lopez Loiolakoa kapitainaren soldaduak, Gaztelako Erresumaren aldekoak, Iruñeko gotorlekuan gazteluratuta zeuden. Frantzisko Xabierkoaren anaiek haien aurka eraso egin eta gero, Iñigo larriki zaurituta geratu zen. Zenbait urte geroago, Ignazio Loiolakoak (Iñigoren ordez Ignazio izena hartu baitzuen) Jesusen Lagundia sortu zuen, bere aldamenean Frantzisko Xabierkoa lankide eta adiskidea zuela.

1521eko ekainaren 30ean, Noaingo guduan, gaztelar tropek nafar-gaskoiak garaitu zituzten; gudu horrek Nafarroako Erresumaren etorkizuna zeharo baldintzatu zuen. 1516an, Cisneros kardinalaren aginduz, Xabierko gazteluko kanpoko hormak eraitsi, dorreak moztu, hobiak itsutu eta matakanak eta gezi-leihoak baliogabetu ziren; gauza bera egin zuten Nafarroako gainerako gotorlekuetan ere.

[thumb|350px|[Xabierko gaztelua, Nafarroa Garaiko Xabier herrian.]]

## Lehen urteak 
Frantzisko Xabierkoa 1506ko apirilaren 7an jaio zen, Nafarroa Garaiko Xabier herrian dagoen Xabierko gazteluan, familia noble baten altzoan. Orduan, Nafarroako Erresuma independentea zen. Haren aita, Joanes Jatsu, Albreteko Joanes III.a erregearen Errege Kontseiluko presidentea zen. Ama, Maria Azpilkueta, familia noblekoa zuen, eta senideetako batek, Martin Azpilkuetak, *doctor navarrus* izendapena zuen.

1538ko udaberrian, Erromara itzuli, eta beren burua eskaini zioten Aita Santuari, hark nahi zuen herrialdera bidal zitzan. Handik Lisboara joan ziren 1540an, bizitzako aldi garrantzitsuena hasteko: misiolari izateko. Portugalerako bidaia, Pedro Mascarenhas Erroman zegoen portugaldar enbaxadorearen eskabideari zor zitzaion. Izan ere, enbaxadore horrek, Portugalgo Joanes I.a erregearen izenean, eskatu zion Inazio Loiolakoari bere gizonetako batzuk Ekialdeko Indietara bidaltzeko. Bidaia horretarako, Aita Santuak *Itsaso Gorria, Pertsia, eta Gangesko bi ertzeetako ordezkari* izendatu zuen Frantzisko.

## Misio bidaiak 
Lisboara zihoala, geldialdi bat egin zuen Azpeitian, Ignazio Loiolakoaren etxea ezagutu eta haren anaia Beltrani gomendiozko gutunak emateko. Denboraldi batez Lisboan egon ziren eta, tarte horretan, Frantzisko Indietara joateko hautatu zuten. Lisboako egonaldian hiriko txiroei ebanjelioa predikatzen aritu ziren, atsedenik gabe. 1541eko apirilaren 7an, haren 35. urtebetetze egunean, espedizioa itsasoratu zen, eta abenduaren 22an Mozambikera iritsi zen. Bertan, hurrengo urteko otsailera arte gelditu behar izan zen. Egonaldi hartan ospitalean lagundu zuen, eta jabetu zen Portugalgo kolonizatzaileek indigenei ematen zieten tratu txarraz; horrek lehenengo liskarrak eragin zituen. Juan Barrosen kristau-ikasbidean oinarritutako testu bat prestatu eta argitaratu zuen, eta hirian zehar dotrina katolikoa predikatzen hasi zen. Aldi berean, hilzorian zeudenei laguntzen, presoak bisitatzen eta behartsuei laguntza eskaintzen ibili zen. Frantziskok horiek buruz ikasi eta kale zein etxeetan predikatzen jardun zuen. Jakinminez zeudenen galderei erantzuteko itzultzaile batez baliatzen zen. Baina jende gutxi bihurtu zen kristau federa. Misioaren porrotaren aurrean, eskualde hartako enperadorearekin elkarrizketatzea pentsatu zuen, hura katolizismora bilakatuko balitz, herriak gauza bera egingo zuelakoan. Asmo horrekin, 1550eko irailean, Kagoshiman urte bat eman eta gero, iparralderantz abiatu zen. Tradizioaren arabera, hil aurreko azken hitzak, otoitz xume batzuk, ama hizkuntzan esan zituen, euskaraz.

Haren gorpua Goara eraman zuten 1554ko udaberrian, eta bertan, Bóm Jesus basilikan hobiratu zuten. Ematen duenez, bertan kendu zioten lehen haragi zatia, ezkerreko belaunetik, gorpuz jada ustelgabea zela argudiatuta. Portugalerantz zihoan lehen itsasontzian sartu zuten, nahiz eta helburua ez zen izan Lisboa. Gorpua, lehenengo, Malakara eraman zuten, gaur egungo Malaysian, eta bertan lurperatu zuten tarte txiki batez. Kronika batzuen arabera, kendu ziona oineko falange bat izan zen, eta ez eskukoa. Erlikia hori euren etxean egon zen, familian, ahalik eta 2006an familiak anekdota hori irakurri, benetakoa zela jakin eta hatza itzuli zuen arte.

Gorpuaren zatiak erortzen joan dira denborarekin. 1890ean hankako hatz bat erori zen, eta 1894an erlikia gisa jarri zuten Goako Bom Jesus elizan. 1910ean laugarren behatzeko artikulazioak erori ziren, eta horiek ere aparte jarri zituzten. 1952ean hanka bateko azal zatiak eskegita zeuden. Jose da Costa Nunes patriarkak azal zati hori moztu, zati txikiak egin, eta erlikia gisa zabaldu zituen munduko leku askotan. 1964an beste azal zati bat Mumbaira eraman zen.

## Kanonizazioa, zaindaritza eta jaiak 
[thumb|ezkerrera|200px|[Fermin Amienskoa|San Fermin eta San Frantzisko Xabierkoa, Nafarroa Garaiko zaindariak, Iruñeko udaletxean dagoen irudia.]]
1622an Gregorio XV.a aita santuak Frantzisko Xabierkoa kanonizatu zuen, Inazio Loiolakoa, Teresa Avilakoa, Isidro Nekazaria eta Filipe Nerirekin batera. Haren eguna abenduaren 3a da, egun horretan zendu baitzen.

Leku eta erakunde hauen zaindari izendatu dute:
* Nafarroa Garaiko zaindaria da San Ferminekin batera. Hori dela eta, Nafarroako eguna edo jaia abenduaren 3an da.
* Euskal Herriko zaindaria da.
* Euskararen zaindaria denez, Euskararen Nazioarteko Eguna abenduaren 3an ezarri zen.
* 1748an ekialdera dauden lur guztien zaindari izendatu zuten.
* 1904an *Fede Zabalkuntza Lana* erakundearen zaindari izendatu zuten.
* 1927an, Pio X.a aita santuak misioetako zaindari izendatu zuen, Teresa Avilakoarekin batera.
* Eskaut mugimenduko zaindaria da.

Martxoko lehen hamabostaldian Xabierko gaztelua jomuga duten erromesaldi jendetsuak egin ohi dira urtero: xabierraldiak. Herri ohitura horrek jarraitzaile ugari ditu, batez ere Nafarroa Garaian.

## Ikonografia eta lanak 
Lan askok irudikatu dute *Indietako Apostulua,* bai margoetan, bai eskulturan. Bartolomé Esteban Murillo, Peter Paul Rubens, Antoon van Dyck, Luca Giordano, Francisco Goya eta beste artista ospetsu askok betikotu zuten Xabierko santua.

Irudi:Poussin Miracle de saint François Xavier Louvre.jpg|Nicolas Poussin, *Frantzisko Xabierkoaren miraria*, 1641-1642, Louvre, Paris.
Irudi:VisionStFrancisBoccacio.jpg|Giovanni Battista Gaulli, *Frantzisko Xabierkoaren ikuskaria*, 1675 aldean, Vatikanoko pinakoteka.
Irudi:Miguel Cabrera - Saint Francis Xavier - Google Art Project.jpg|Miguel Cabrera, *Frantzisko Xabierkoa*, XVIII. mendea, Arte Museo Nazionala, Mexiko Hiria.
Irudi:Muerte_de_san_Francisco_Javier.jpg|Goya, *San Frantzisko Xabierkoaren heriotza*, 1771-1774 aldean, Zaragozako Museoa.
Irudi:JE.Lafon-StSulpice-MiraclesStFrXavier-entier 2.jpg|Jacques-Émile Lafon, *San Frantzisko Xabierkoaren mirari ahalmena*, 1859, Saint-Sulpice eliza, Paris.
Irudi:JE.Lafon-StSulpice-TranspositionStFrXavier-entier.jpg|Jacques-Émile Lafon, *San Frantzisko Xabierkoaren gorpuaren garraioa*, 1859, Saint-Sulpice eliza, Paris.
Irudi:Statue_of_Staint_Francis_Xavier.JPG|*San Frantzisko Xabierkoa*, San Frantzisko Xabierkoa eliza, Superior, Wisconsin.
Irudi:São Francisco Xavier - Padrão dos Descobrimentos.png|Leopoldo de Almeida, *San Frantzisko Xabierkoa*, 1940, Padrão dos Descobrimentos, Lisboa.

XVI. mendetik aurrera, Frantzisko Xabierkoak lur jentil edo paganoetara doan misiolariak jarraitu beharreko ideala irudikatu zuen. Horrek pertsonari buruzko idazki ugari eta oparoak eman zituen. Mota guztietako idazlanek, bereziki epistolarrek, Jesusen Lagundiko kideek jarraitu beharreko eredutzat jarri baitzuten. Xabierrek sortu zuen Goan lehendabiziko apaizgaitegia, eta sustatu zuen bertakoen apaizteko bokazioa; horrekin batera, katekizazio zuzenaren aldekoa zen, eta testu liturgikoak tokian-tokiko hizkuntzetara itzultzen saiatu zen. Frantzisko Xabierkoaren idazkiak, batez ere, kide eta ebanjelizazio-arduradunei idatzitako gutunak dira. Idazlan txikiak ere ditu: *Katixima Txikia* (1542), *Katixima Handia* (1546) eta *Jesusen Lagundiko katekistentzako argibidea* (1545), besteak beste.

Piarres Narbaitzek haren biografia idatzi zuen euskaraz: *San Frantses Jatsukoa* (1966). Frantzisko Laphitzek ere haren bizitzaren berri eman zuen: *Bi saindu hescualdunen bizia: San Inazio Loiolacoarena eta San Franzizco Zabierecoarena* (1867).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* : Joakin Lizarragak idatzi eta 1922an berrargitaratu zen liburua.
* Saint-François-Xavier (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
* Larrañaga, Luis, Francisco de Javier, Auñamendi Eusko Entziklopedia, euskomedia.org
* *Xabierren mundua*, dpto.educacion.navarra.es
* Laphitz, Frantzisko, *«Bi saindu heuskaldunen bizia»*, Klasikoen Gordailua, vc.ehu.es
*  Saint François Xavier sj (1506 – 3 déc. 1552), jesuites.com
*  Astrain, Antonio, St. Francis Xavier, The Catholic Encyclopedia, newadvent.org
*  Torsellino, Orazio, *«The admirable life of S. Francis Xavier»*, strobertbellarmine.net