open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fernando Vizcaíno Casas

**Fernando Vizcaíno Casas** (Valentzia, 1926ko otsailaren 23a - Madril, 2003ko azaroaren 2a) espainiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen, eta zinema eta antzerkigintzako zuzenbidean espezializatu zen. Aldizkari eta egunkari askotan idatzi zuen. 1955 eta 1966. urteetan Zinemagintzako Idazleen Zirkuluko Domina lortu zuen, eta azken urte horretan, zinemari buruzko kazetaritza-lan onenaren Informazio Ministerioaren Saria irabazi zuen. Beste zenbait sari aipagarri: antzerkiko Valentzia saria (1953), Calderón de la Barca (1950), Hispanoamerikako Unibertsitatea (1949). Madrilgo Arte Ederretako Zirkuluko lehendakariorde izan zen. Bere obrek, egilearen ideologia eskuindarraren eraginpean, egungo gaiak aztertzen dituzte, umore handiz: *La España de la posguerra* (1975, *Gerra ondoko Espainia*); *La boda del señor cura* (1977, *Apaiz jaunaren ezkontza*); *Niñas... ¡al salón!* (1976, *Neskak... salara!*); *Y al tercer año resucitó* (1978, *Eta hirugarren urtean berpiztu zen*); *Hijos de papá* (1979); *Chicas de servir* (1985, *Zerbitzurako neskak*). Antzerki-lan aipagarrienak: *La senda iluminada* (1949, *Bidezidor argiztatua*); *El baile de los muñecos* (1950, *Panpinen dantza*); *El escultor de sus sueños* (1953, *Bere ametsen eskultorea*) eta abar. Bestalde, zuzenbideari eta zinemari buruzko zenbait liburu idatzi zituen: *Derecho Cinematográfico español* (1952, *Zinemagintzako espainiar zuzenbidea*); *Legislación cinematográfica y teatral* (1954, *Zinemagintza eta antzerkigintzako legedia*); *Las Leyes del Teatro* (1958, *Antzerkiaren legeak*); *Diccionario del cine español* (1966, *Espainiar zinemaren hiztegia*); *Historia y anécdota del cine español* (1976, *Espainiar zinemaren historia eta anekdota*).

## Erreferentziak
Laurent Schwartz

**Laurent Schwartz** (Paris, Frantzia, 1915eko martxoaren 5a - *Ib.*, 2002ko uztailaren 4a) matematikaria izan zen.

Parisko École Normale Supérieuren egin zituen lehenengo ikasketak, eta 1937an graduatu zen matematikan. Doktoregoko ikasketak Estrasburgoko Zientzietako Fakultatean egin zituen. Hurrengo urteetan, Grenobleko eta Nancyko zientzietako fakultateetan aritu zen irakasle, eta garai hartan egin zuen banaketaren teoriari buruzko lan famatua. 1953an Parisa itzuli zen, eta han irakasle egon zen, 1959 arte.

Parisko Eskola Politeknikoan ere irakatsi zuen, eta erretiratu baino lehen, hiru urte eman zituen Parisko VII. Unibertsitatean. Banaketen teoriari buruzko ideiak *Généralisation de la notion de fonction, de dérivation, de transformation de Fourier et applications mathématique et physiques* (1948) liburuan agertu zituen lehenengo aldiz. Banaketen teoria kalkulu diferentzial eta integralaren hedapen bat zen. Heaviside eta Diracek, Schwarzek ez bezala, aplikazio berezi batzuei begira orokortu zuten kalkulua, oinarri matematiko abstrakturik eta zehatzik gabe. Era horretan, Schwarzen lana oso berritzailea izan zen. Harvardeko 1950eko Nazioarteko Kongresuan, Fields domina irabazi zuen. Horrez gainera, beste sari asko ere eman zizkioten Schwarzi: besteak beste, Parisko Zientzietako Akademiaren eskutik jaso zituen sariak 1955, 1964 eta 1972. urteetan. Ohorezko doktoregoak ere jaso zituen unibertsitate askotan, besteak beste, Humboldt (1960), Brusela (1962), Lund (1981), Tel-Aviv (1981), Montréal (1985) eta Atenaskoetan (1993). Kalkulu estokastiko diferentzialak ere landu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ion Iliescu

**Ion Iliescu** (Oltenita, Errumania, 1930eko martxoaren 3a - Bukarest, 2025eko abuztuaren 5a) errumaniar politikaria izan zen, Errumaniako lehendakari izana (1990-1996 eta 2000-2004).

## Biografia 
Iliescu Gazte Komunisten kide egin zen 1944an, Alderdi Komunistak Errumanian indarra izan baino askoz lehenago. Gazte Komunisten Batasunaren Batzorde zentralaren idazkari izan zen 1956an, eta 1965ean, alderdiaren Batzorde Zentralaren kide.

Nicolae Ceaucescu alderdiaren idazkari nagusi egin zenean, begiko zituenak jarri zituen aurrean, eta arerio zitezkeenak gero eta gehiago urrundu zituen kargu garrantzitsuetatik. Hala, 1971n Iliescu kargu guztietatik kendu zuen, Batzorde Zentraletik izan ezik, eta Timisoarara bidali zuen alderdiaren eskualdeko idazkari gisa lan egitera.

Ceaucescurekin gustura ez zeuden funtzionario ohiek osatutako oposizioko kide izan zen Iliescu. Oposizioaren ekintzek indar handia hartu zuten 1989. urtearen amaieran, Timisoaran hasitako matxinada hiribururaino zabaldu zenean, azkenik Ceaucescu kargutik kendu eta hil zuten arte.

Iliescuk berehala hartu zuen Nazio Salbaziorako Frontearen presidente kargua, behin-behineko gobernuaren Kontseiluarena. 1990eko maiatzean botoen % 85 izan zuen 1930eko hamarkadaz geroztik egiten ziren lehen hauteskunde libreetan, eta errepublikaren presidente bihurtu zen. 1992ko lehendakaritzarako hauteskundeetan botoen % 61 izan zuen. Merkatu-ekonomiarako bidean behar ziren erreformak eginez jarraituko zuela agindu zuen, baina astiroago. 1995ean Europar Batasunean sartzeko eskaria aurkeztu zuen Errumaniak.

Oposizioko Emil Constantinescu buru zuen Konbentzio Demokratikoa koalizioak irabazi zituen 1996ko parlamenturako hauteskundeak, botoen % 54rekin, eta Iliescuk % 46 lortu zituen. 2000. urteko hauteskundeetan, Iliescuk Corneliu Vadim Tudor ultra-nazionalistari irabazi zion. 2004. urtera arte Errumaniako eta bere alderdiko lehendakari izan zen.

## Erreferentziak
Abu Nidal

**Abu Nidal** (jaiotza-izena: *Sabri l-Banna* ; Jaffa, 1937ko maiatza - Bagdad, 2002ko abuztuaren 16a) palestinar politikari eta gerrillaria izan zen.

1948an familiarekin batera Gazako iheslari-zelai batera joan behar izan zuen, eta ondoren Nablusera aldatu ziren. 1955ean Jordaniako Baath alderdian sartu zen, baina handik bi urtera, alderdia legez kanpo utzi zutelarik, Saudi Arabiara alde egin behar izan zuen, eta Palestinaren askapenaren aldeko Fatah talde armatuko kide egin zen. 1969an mugimendu horren ordezkari izendatu zuten Sudanen, eta hurrengo urtean Bagdadera bidali zuten, kargu horrekin berarekin. Iraken egon zen bitartean eragin handia izan zuten beragan irakiarren ikuspegi politikoak, eta 1974an Al Fatah mugimendutik egotzi zuten, Palestinarentzat agintaritza nazionala finkatu izana kritikatu zuelarik. Abu Nidalek, orduan, bere taldea sortu zuen, Fatah Kontseilu Iraultzailea, Irakek diruz lagundua. Al Fatahk hilketa eta konplotetan parte hartu izanaz salatu zuen Abu Nidal, eta heriotza-zigorra ezarri zioten. 1983an Bagdadetik egotzi zuten, Irakek Estatu Batuen laguntza behar zuelako Iranen kontrako gerran. Abu Nidal Siriara joan zen orduan, eta hango gobernuari laguntza eman zion. Handik hiru urtera Abu Nidalek Jordania, Israel eta Palestinaren Askapenerako Erakundearen arteko hitzarmen bat eragotzi zuen. 1986an, Siria nazioarteko terrorismoaren laguntzaile zela salatu zuten Mendebaldeko herrialdeek, eta horrela, Abu Nidalek ihes egin behar izan zuen handik, Libiara, ustez. 1991n Abu Nidalen taldeak Palestinaren Askapenerako Erakundearen buruzagi nagusietako bat hil zuen. Palestinaren eta Israelen arteko bake-hitzarmenen kontra agertu zen.

## Erreferentziak
Margarete Buber-Neumann

**Margarete Buber-Neumann**, jaiotza-izenez *Margarete Gross* (Potsdam, Alemania, 1901eko urriaren 21a - Frankfurt, Alemania, 1989ko azaroaren 6a), alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Gazte zela, Gazte Komunistekin bat egin zuen. Alemaniako Alderdi Komunistan (KPD) sartu zen, eta Heinz Neumann agintariaren neska-lagun bihurtu zen.

1930eko hamarraldiaren hasieran, Stalinek KPD alderdia bultzatu zuen, alderdi nazionalsozialistarekin harreman baketsuak izan zitzan; Neumann, ordea, joera horren kontrakoa zen, eta zituen karguetatik kendu, eta Moskun gelditu behar izan zuen. Ondoren, Espainiara bidali zuten.

Naziak aginpidera iritsi zirenean, Neumann senar-emazteen bizimodua larria izan zen: Heinz Zurichen atxilotu zuten 1934. urtearen amaieran, eta ondoren, Sobiet Batasunera bidali zuten; emazteak Havren egin zuen bat senarrarekin, eta 1935ean Leningradera joan ziren.

Moskun, bikotearen bizimodua arriskutsua zen oso. Senarra 1937an espetxeratu zuten, eta Margaretek ez zuen berriro senarra ikusi. Zalantzarik gabe, fusilatu egin zuten 1937an.

Margarete 1938an espetxeratu zuten, eta Karagandako esparrura bidali zuten. Ondoren, Ravensbrückeko esparru gogorrera (Alemania) bidali zuten; Milena Jesenská txekiar idazle eta Franz Kafkaren maitalearekin zuen adiskidetasunari esker, askatasuna lortu zuen, esparrua sobietarrek askatu baino lau egun lehenago.

1948an kontzentrazio-esparruetan izan zuen esperientzia argitaratu zuen *Als Gefangene bei Stalin und Hitler* (*Stalinen eta Hitlerren preso*) lanean. Lehenengo atala (*Siberiara deportatua*) Frantzian argitaratu zuen, 1949an, eta bigarrena (*Ravensbrückera deportatua*), 1988an.

1986an *Milena* argitaratu zuen, eta arrakasta handia izan zuen Frantzian; hala ere, hainbat lan idatzi zituen, argitaratu gabe gelditu zirenak.

## Erreferentziak
Maria Ivogün

**Maria Ivogün** (Budapest, Hungaria, 1891ko azaroaren 18a - Beatenberg, Suitza, 1987ko urriaren 3a) sopranoa izan zen.

## Bizitza 
Jatorriz hungariarra, alemaniar hiritartasuna hartu zuen. Haren ama ere, Ida von Günther, soprano ospetsua izan zen. 1907tik 1913ra bitartean, Vienako akademian ikasi zuen kantua. Bruno Walterrek Pucciniren *La Bohème* kantatuz ezagutu zuen, eta Municheko Operara eraman zuen, 1913an; zuzendari horrek gertutik jarraitu zuen Ivogünen karrera, eta oso sarritan izan zen bere zuzendari. Mozarten lanetan espezializatu zen, baina bere garaiko musikariak ere interesatu zitzaizkion, eta Richard Straussek bere *Ariadne auf Naxos* (1916) operako Zerbinetteren papera kantatzeko eskatu zion. Hasiera hartan, Erich Wolfgang Korngolden *Der Ring des Polykrates* (1916), Hans Pfitznerren *Palestrina* (1917) eta Walter Braunfelsen *Die Vögel* (1920) operetan parte hartu zuen, eta ganbera-kantariaren titulu gutiziatua irabazi zuen. Bere izena berehala zabaldu zen mundu osora, eta Chicagoko Operan (1921-1922), Londresko Covent Gardenen (1924), Milaneko Scalan, eta New Yorkeko Metropolitan Operan kantatu zuen. 1925ean, Bruno Walterrek, Berlineko Städtische Operako zuzendari izendatu berri zelarik, Berlinera deitu zuen, eta han egon zen 1932ra arte. Orduan, agindu bat betez, opera betiko utzi zuen, eta, Michael Raucheisen piano-jotzailearekin ezkonduta, liederrren kantari gisa hasi zen. Bera izan zen Richard Straussen *Schlechtes Winter* lehen aldiz kantatu zuena. Hala ere, irakaskuntzan aritu zen gero eta gehiago: 1948tik 1950ra bitartean, Vienako Musikakademien, eta 1950etik 1958ra bitartean, Berlineko Hochschule für Musiken. Bere ikasleen artean, Elisabeth Schwarzkopf eta Rita Streich abeslari handiak nabarmen daitezke.

## Erreferentziak
Abdel Tawab Jusef

**Abdel Tawab Jusef** (; Alfashn, Beniswef, Egiptoko Erresuma, 1928ko urriaren 1a - Kairo, Egipto, 2015eko irailaren 28a) arabierazko eta ingelesezko idazlea da. Haur-literaturako idazle gisa nabarmendu da batez ere. Hasieratik saiatu da bereizten haur-literatura eta haurrentzat idatzitako testuak. Bere ustez haurren irudimena mugarik ez duen unibertsoa da, irudiz, pertsonaiez eta gertaerez betea, eta lagundu egin behar zaie beren unibertsoa eraikitzen, beren kasa osaturiko ikuspegien arabera eta beraiek nahi duten bezala berreraiki ez dezaten mundua.

Literatura-lanak idazteaz gainera, arabiar herrialdeetarako hainbat irrati eta telebistatarako lan egin du. Hainbat sari eman dizkiote, besteak beste, Nazioarteko Literatura Saria, 1991n.

## Lanak 
Jusefek ehunka liburu idatzi ditu, arabieraz eta ingelesez, horien artean eleberriak, olerkiak eta antzerkiak. Bere lan nagusietako bat *Mahomaren bizitza* ipuin liluragarria da, zeinetan animaliek eta objektu bizigabeek kontatzen baitute igarlearen bizitza.

Arabieraz idatzitako lanetan azpimarratzekoak ditu *Hassan eta Ihsan, Ibnen* (1969); ''Izeba Ni'ina,* arabieraz haurrentzat idatziriko lehenengo antzerki lana, seguruenik; *Koloreak*, bederatzi liburuz osaturiko bilduma; *Goazen irakurtzera* (1999), 15 liburukiz osaturikoa, eta abar.

Ingelesezkoetan, berriz, aipagarriak dira *Arab Pioneers and Western Scientists in a Strange Encounter* (1984), zeinetan agertu baitzituen mende desberdinetako baina zientzia-alor bereko mendebaldeko zientzialarien eta arabiar zientzialarien arteko elkarrizketak, eta *The Dancing Skeleton'' kontakizun laburren bilduma.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betty Friedan

**Betty Friedan** (Peoria, Illinois, 1921eko otsailaren 4a - Washington, 2006ko otsailaren 4a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.

Massachusettseko Smith Collegen egin zituen ikasketak. Estatu Batuetako emakumeen eskubide zibilen aldeko *National Organization for Women* erakundearen sortzaileetakoa izan zen (1966), eta haren zuzendari izan zen 1970. urtera arte. National Women's Political Caucus antolatzen parte hartu zuen (1970), eta antolaketa-lanak egin zituen, orobat, 1973. urteko International Feminist Congress biltzarrean. First Women's Bank emakumeen bankua sortzen lagundu zuen 1973an. 1963an *The Feminine Mystique* (*Mistika femeninoa*) liburua eman zuen argitara, eta feminismoaren aitzindari bihurtu zen obra harekin; gogor kritikatu zuen emakumeak amatasunaren eta etxeko lanen bidez bakarrik iristen direla betetasunera eta zorionera dioen ideia; aitzitik, Friedanek dioenez, emakumeek bestelako zereginen bidez lor dezakete zoriona. 1976an *It Changed My Life* (*Nire bizitza aldatu zen*) argitaratu zuen, propagandista politiko gisa jardun zuen garaiko esperientziak jasotzen dituen liburua. Hurrengo lan aipagarria 1981ean plazaratu zuen, *The Second Stage* (*Bigarren aldia*) izenburupean; Friedanek feminismoaren bilakaera aztertu zuen, eta bere ikuspegia azaldu zuen liburu horretan, eta jarrera moderatuagoa eta kritikoagoa agertu zuen bere pentsamendu erradikalaren aurrean. Politikan egindako ibilbideaz gainera, irakasle eta hizlari gisa lan egin zuen unibertsitatean. Azken urteetako lanetan aipagarria da *The Fountain of Age* (1993, *Adinaren iturria*); obra horretan heldutasun-aroko bizitasuna nabarmentzen du Friedanek, eta zahartzaroari aurre egiteko proposamen berrizaleak azaltzen ditu.

## Erreferentziak
Citroën

**Citroën** Frantziako automobil-fabrikatzailea da, PSA industria-multzoko kidea. Citroën automobil-markaren sortzailea André Citroën enpresa-gizona izan zen. 1919an automobiletan espezializatzea erabaki zuen, eta *A* modeloa sortu zuen; 1922an *B2* egin zuen, 10 ZP-koa.

Enpresak, lehenengo urteetan, publizitatea izugarri erabili zuen bere etxea eta produktuak ezagutarazteko, esate baterako, Eiffel dorrean Citroën etxearen izena eta sinboloa jarri zuen. 1925ean altzairuzko karrozeriak egiten zituen, eta produkzio-sistema berriak erabiltzen hasi zen. 1934an hamarraldi hartako modelo nagusietako bat sortu zuen, *Citroën 7 A Traction Avant*, 35 ZP-koa; hura izan zen aurrealdeko trakzio-ardatza erabiltzen zen lehenengo aldia. Arrakasta izugarria izan bazen ere, auto hura egiteko gastuak ere oso handiak izan ziren, eta enpresak kiebra jo zuen.

Etxearen sortzaile izan zenak bere lantegia utzi egin behar izan zuen, eta Edouard Michelinen eskuetan gelditu zen. 1935ean *7 UA* kaleratu zen, diesel motorra zuen Frantziako lehenengo automobila. 1949an *2 CV* jarri zen salgai; oso automobil soila zen, aurretik egiten zutenaren aldean (*DS 19* modeloa) oso bestelakoa, azken horrek oso diseinu berritzailea baitzuen. Beste modelo aipagarriak izan ziren 1970eko hamarraldiko *CX* edo 1990eko hamarraldiko *XM*. Modelo modernoen artean emaitza onenak eman dituen automobila 1986ko *AX* txikia izan da.

1974an, elkartearen arazo ekonomikoak zirela eta, Peugeot etxearekin bat egin zuen, eta PSA taldea osatu zuten. Gaur egun talde horretako automobilek teknika-soluzio berritzaileak erabili ohi dituzte, eta sortu dituzten diesel motorrek ospe handia izan dute.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claude Lefort

**Claude Lefort** (Paris, 1924ko apirilaren 21a - Paris, 2010eko urriaren 3a) frantziar filosofoa izan zen.

## Bizitza eta lanak 
Maurice Merleau-Pontyren oinordeko izan zen, eta haren hil ondoko lanak argitaratu zituen. Bestalde, hari buruzko hainbat ikerketa egin zituen: *Sur une colonne absente* (1978, *Ez dagoen zutabe batean*). 1949an *Socialisme ou Barbarie* aldizkaria sortu zuen. Aldizkari horretan agertu ziren totalitarismoaren eta burokraziaren kontrako lehenengo kritikak. Hasierako oinarri marxistatik urrundu eta totalitarismoaren eta demokraziaren analisi bateratua egin zuen.

Lefortek gaur egungo historiaren gertaera handienetakotzat hartu zuen totalitarismoa. Solzhenitsinek burokraziaren gezurren kontra egindako ekintzetatik abiatuta, Lefortek desegin zituen gainetik Estatua eta gizarte zibila jartzen dituen, izu sistematikoa erabiltzen duen eta etengabe etsaiak sortzen dituen totalitarismoaren homogeneizazioaren mamuak. Ideia horiek ''Un homme en trop. Réflexions sur «L'Archipel du Goulag»* (1976, *Gizon bat nahikoa. Goulageko uharteei buruzko gogoetak*) lanean bildu zituen. Logika totalitarioari aurre egiten diotenek, altxamenduen edo disidentziaren bidez, demokraziaren printzipioen izenean egiten dute, haren iritziz.

Bestalde, demokraziaren printzipio horiek halako eran antolatzen dute boterearen errealitatea, non ez baita inoren ardura: *L'Invention démocratique* (1981, *Asmakizun demokratikoa*); *Essais sur le politique* (1986, *Politikari buruzko saiakerak*). Demokraziari buruzko gogoeta horiek Makiaveloren eta Étienne de La Boétieren kutsua dute, Claude Leforten *Le Travail de l'oeuvre. Machiavel* (1972, *Obraren lana. Machiavelli*) eta *Le Nom d'Un* (1976, *Baten izena'') lanek erakusten dutenez.

## Erreferentziak
Luciano Sgrizzi

**Luciano Sgrizzi** (Bolonia, 1910eko urriaren 30a - Monte-Carlo, 1994ko irailaren 11) italiar klabe-jotzailea, pianista, musikagilea eta musikologoa izan zen.

## Biografia 
Hamabi urte zituela, pianoa ikasten hasi zen, eta Boloniako Akademia Filarmonikoan sartu zen. Bertan, organoa, harmonia eta konposizioa ikasi zuen. Berehala, Parmako Kontserbatorian hasi zen lanean, eta bertan, Luigi Ferrari-Trecateren ikasle izan zen, Parisera joan aurretik. Piano-errezitalak eman zituen Italian, eta bira bat egin zuen Latinoamerikan zehar, baina musika sortzen hasi zen, buru-belarri. Aldi berean, historia eta literatura ikasi zituen. Gerra hasi zenean, Suitzara joan zen. Musikatik aldenduta, irrati suitzar-italiarrean hasi zen saioak idazten, literatura-kronikari gisa. Hala, Luganoko irratian lanean aritu zen, 1974. urtera arte. Horrez gainera, musika-emanaldiak aurkezten zituen. Pianoa jotzen hasi zen, berriz ere, eta suitzar eta italiar musikagileen lanak jo zituen, bere lehenengo emanaldian. 1948an klabezina jotzen hasi zen, bere kabuz, eta hura bihurtu zen, berehala, bere tresna gustukoena. Diskoak grabatzen hasita, XVIII. mendeko Italiako musikara hurbildu zen. Bera izan zen Scarlattiren sonatak klabezinarekin jo zituen lehenengoetakoa. Bestalde, pianofortea ere lantzen hasi zen, eta XIX. mende hasierako musika instrumentala aztertzeari ekin zion. 1970ean begi batetik ikusmena galtzen hasi zen, baina hori ez zuen eragozpen izan aurrera jarraitzeko; aitzitik, Scarlattiren sonatak grabatu zituen osorik. Musikologiaren alorrari dagokionez, Monteverditik hasi eta Pergolesirainoko lanak aztertu zituen. Musikagile gisa, berriz, hainbat lan idatzi zituen pianorako, suiteak orkestrarako eta abar.

## Erreferentziak
Hugo von Hofmannsthal

**Hugo von Hofmannsthal** (Viena, Austria, 1874ko otsailaren 1a - Rodaun, Viena ondoan, Austria, 1929ko uztailaren 15a) austriar olerkari eta antzerki-idazlea izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide eta literaturako ikasketak amaiturik, Rodaunen erretiratuta bizi izan zen, eta tarteka Frantziara eta Mediterraneoko herrialdeetara bidaiak egiten zituen.

Hasierako olerkiak eta drama poetikoak Vienako dekadentismoaren arauen araberakoak dira: *Gestern* (1891, *Atzo*); *Der Tod des Tizian* (1892, *Tizianoren heriotza*); *Der Tor und der Tod* (1893, *Eroa eta heriotza*). Venezia gertaleku duen *Der Abenteurer und die Sängerin* (1899, *Abenturazalea eta kantaria*) izenburuko obran, Hofmannsthalek bere gai kutuna erabili zuen: aldaketaren eta beti bat izateko premia moralaren arteko gatazka.

1901ean poesia idazteari utzi zion, estetizismo subjektiboan ixteko arriskuari ihes egitearren. Teatro klasikoaz interesaturik, moldaerak apailatu zituen: *Elektra* (1904); *Ödipus und die Sphinx* (1906, *Edipo eta esfingea*); *Ariadne auf Naxos *(1912, *Ariadna Naxosen*). Richard Straussek bere operetarako hartu zituen haietako batzuk.

Erdi Aroko misterioetan inspiraturiko obra bat ere badu, bereetatik ospetsuena: *Jedermann* (1911). Urte berean *Der Rosenkavalier* (*Arrosaren zalduna*) drama musikalaren libretoa idatzi zuen, R. Straussentzat.

Calderonen antzerkian oinarritu zen beste bi obratan: *Das Salzburger grosse Welttheater* (1922, *Salzburgoko munduko antzoki handia*) eta *Der Turm* (1925, *Dorrea*).

Prosaz ere badu obrarik: *Das Erlebnis des Marschalls von Bassompierre* (1900, *Bassompierre mariskalaren abentura*); *Andreas oder die Vereinigten* (1932, *Andrea edo aliatuak*), amaitu gabeko eleberria; *Die Frau ohne Schatten* (1916, *Itzalik gabeko emakumea*).

## Erreferentziak
Antonio Muñoz Molina

**Antonio Muñoz Molina** (Úbeda, Jaén, Espainia, 1956ko urtarrilaren 10a) gaztelaniazko idazlea da.

## Bizitza 
Artearen historia ikasi zuen Granadako Unibertsitatean eta kazetaritza Madrilgoan. Aldizkarietarako artikuluak idazten hasi zen, 1984an *El Robinsón urbano* (*Hiriko Robinson*) lanean bildu zituenak. Lehenengo eleberria 1986an idatzi zuen, *Beatus ille.* Lan horretan berak asmatutako hiri bat agertzen da, Mágina, eta hiri bera agertuko zen hurrengo liburuetan ere. *El invierno en Lisboa* (1987, *Negua Lisboan*) lanak Espainiako Kritika Saria eta Espainiako Narratiba Sari Nazionala irabazi zuen. Azken sari hori 1992an irabazi zuen berriz ere, *El jinete polaco* (*Poloniar zalduna*) lanari esker. Lan horrek, bestalde, Planeta saria irabazi zuen 1991n.

Muñoz Molinaren lanak memoriaren lurraldeetan gertatzen dira, eta Espainiako historia hurbila berritzen saiatzen da, zinema beltzaren eta polizia-eleberrien oihartzunekin; *Beltenebros *(1989) lana da horren adibide argia: jakin-min eta maitasunaz beteriko ekintza da, gerra ondoko Madrilen gertatzen dena. Madril behin eta berriro agertzen da Muñoz Molinaren eleberrietan, hala nola *Los misterios de Madrid* (1992, *Madrilgo misterioak*) eta *El dueño del secreto* (1994, *Sekretuaren jabea*) lanetan. 1996an lan sarkastiko bat argitaratu zuen, parodiaren eta oroitzapenen artekoa, frankismoaren garaiko nahitaezko soldadutzari buruz: *Ardor guerrero. *1997an *Plenilunio *eleberria argitaratu zuen, izuaren gaiaren inguruan osatua, eta arrakasta handia izan zuena.

Muñoz Molinaren zenbait eleberri zinemara eraman dituzte: *El invierno en Lisboa, Beltenebros *(Pilar Miró), *Plenilunio *(Imanol Uribe).

1995ean Espainiako Errege Akademiako kide hautatu zuten.

## Obra 
### Eleberriak 
* *Beatus Ille* (1986)
* *El invierno en Lisboa* (1987)
* *Beltenebros* (1989)
* *El jinete polaco* (1991)
* *El dueño del secreto* (1994)
* *Ardor guerrero* (1995)
* *Plenilunio* (1997)
* *Carlota Fainberg* (1999)
* *En ausencia de Blanca* (2001)
* *Sefarad* (2001)
* *El viento de la Luna* (2006)
* *La noche de los tiempos* (2009)

### Kontakizunak 
* *Las otras vidas* (1988)
* *Nada del otro mundo* (1993 eta 2011)

### Saiakerak 
* *Córdoba de los Omeyas* (1991)
* *La realidad de la ficción* (1993)
* *Pura alegría* (1998)

### Egutegiak 
* *Ventanas de Manhattan* (2004)
* *Días de diario* (2007)

### Artikuluak 
* *El Robinson urbano* (1984)
* *Diario del Nautilus* (1985)
* *Los misterios de Madrid* (1992)
* *Las apariencias* (1995)
* *La huerta del Edén: escritos y diatribas sobre Andalucía* (1996)
* *Unas gafas de Pla* (2000)
* *La vida por delante* (2002)

### Bestelakoak 
* *¿Por qué no es útil la literatura?* (1994)
* *Escrito en un instante* (1996)
* *Por un trago de aguardiente* (1999)

## Ikus, gainera
* Gaztelaniazko literatura

## Erreferentziak
Nagisa Oshima

japoniar zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide- eta politika-ikasketak egin zituen Kiotoko Unibertsitatean. 1954an Shochiku estudioetan hasi zen lanean; han zuzendari-laguntzaile gisa jardun zuen eta zinemarako historiak eta zinema-kritikak idatzi zituen. 1959an bere lehen filma egin zuen, *Ai to kibo no machi (Usoak saltzen dituen mutikoa)*, film berritzailea gaiz eta estiloz. 1960an *Nihon no yoru to (Gaua eta lainoa Japonian) *filma egin zuen Shochikuren baimenik gabe; 1960ean Japonian izandako gertakari larriak aipatzen dituen film honek iskanbila handia sortu zuen, Shochikuk debekatu zuen eta estudioaren eta zuzendariaren arteko harremanak eten ziren. Hurrengo hiru urteetan telebistarako filmak egin zituen, eta artikuluak idatzi zituen. 1965ean bere estudioa sortu zuen, Sozo-Sha, eta hainbat film egin zituen sexua eta hilketa gaitzat harturik. 1970 inguruan zinema independentearen gainbeherarekin batera Oshimak bere estudioa itxi zuen, eta zinema uztekotan ibili zen. 1976an frantses produktore baten laguntzaz eta zentsurari erronka joz bere maisulana egin zuen, *Ai no korida (Zentzumenen inperioa)*, sexuari buruzko film gogorra, eskandalua sortu zuena eta nazioartean arrakasta handia izan zuena. Beste film batzuk: *Amakusa Shiro Tokisada* (1962, *Iraultzailea*), *Etsuraku* (1965, *Haragiaren plazerrak*), *Hakuchu no torima* (1966, *Ikuspena*), *Kaettekita yopparai* (1968, *Hiru mozkorren itzulera*), *Shonen *(1969, *Mutikoa*), *Tokyo sengo hiwa* (1970, *Tokio gerraren ondoren*), *Ai no borei* (1978,* Pasioaren inperioa*), *Senjo no Merry Xmas, Mr. Lawrence* (1983, *Eguberri on, Mr. Lawrence*), *Max, mon amour *(1986, *Max, ene maitea*) eta *Taboo* (1999).

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Erreferentziak
Corcovadoko Parke Nazionala

**Corcovadoko Parke Nazionala** (gaztelaniaz: *Parque nacional Corcovado*) Costa Ricako hegoaldean, Ossako penintsulan, dagoen parke nazionala. Hedadurari dagokionez txikia bada ere (54.600 ha), Latinoamerikan babeserako helburuak ondoen bete dituen parkeetako bat izan da. Helburu horiek lortzeko garrantzi handikoa izan da bakartasuna, ez baitago lurrez bertara iristeko biderik.

Habitat ugari daude bertan, Ozeano Bareko ertzetik hasi eta barrualdeko inguru menditsuetara. Urteko 6 m baino gehiagoko prezipitazioak izaten dira, eta baso tropikalez estalita dago, bai ordokia bai mendialdea. Baina beste ekosistema-mota batzuk ere hartzen ditu bere baitan, batez ere tropikoko mangladiak, ur gezatako urmaelak eta baso zingiratsuak.

Bioaniztasuna apartekoa da, hedadura kontuan hartuta. 500 zuhaitz-mota inguru hazten dira bertan. Europan adibidez, bertako 120 zuhaitz-mota besterik ez dago 10 milioi km2-an. Zenbait zuhaitz-motak 50 m-ko garaiera hartzen du, eta beste batzuk hortik gorakoak izaten dira, esate baterako *Ceiba pentandra* motakoak. Animaliei dagokienez, 367 hegazti-mota zenbatu dira, 140 ugaztun, 117 anfibio eta narrasti. Parke honek babesean ditu, besteak beste, ara purpura-kolorekoa (*Ara macao*). Desagertzeko zorian diren eta bertan bizi diren beste animalia-mota batzuei dagokienez, aipagarriak dira jaguarra (*Panthera onca*), kaiman-mota bat (*Crocodylus acutus*) eta *Harpia harpia* arrano-mota. Bestalde, era askotako ornogabeak daude, intsektuak batez ere. Horien artean nabarmenenak eguneko tximeletak dira (*Morpho* eta *Calligo*, adibidez). Bioaniztasun berezi horren ondorioz, Corcovadoko parke nazionala baso euritsu tropikalen ekologiari buruzko ikerketa-gune garrantzitsu bihurtu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbara Frischmuth

**Barbara Frischmuth** (Altaussee, 1941eko uztailaren 5a – *ibidem*, 2025eko martxoaren 30a) austriar idazlea izan zen.

Turkiera eta hungariera ikasi zituen; 1961ean Turkiara joan zen beka batekin eta handik bi urtera Hungariara. 1967. urtean Vienara aldatu zen, eta harrezkero literaturan eta itzulpengintzan dihardu. Literaturako hainbat sari eskuratu ditu eta bera da, zalantzarik gabe, Austriako idazle nagusietako bat, nagusia ez bada.

Haur-literaturan nabarmendu da batez ere, eta hizkuntzarekin jolasteko, kontakizunak haurren ereduari jarraituz osatzeko eta idazteko trebetasun handia erakutsi du. Horrela, hizkuntza aldi berean konplexu baina garbia eta sentibera erabiltzen du bere obretan.

Frischmuthen liburuetako gai nagusiak emakumeak bizitzan aurkitzen dituen zailtasunak eta gizartean bere askatasuna lortzeko nahia eta egiten duen ahalegina dira. Osagai kritikoak eta errealistak, alde batetik, eta osagai fantastikoak eta utopikoak, bestetik, bateratu ohi ditu. Hauek dira bere obra batzuk: *Die Mystifikationen der Sophie Silber* (1976, *Sophie Silberren mistifikazioak*), *Amy oder Die Metamorphose *(1978, *Ami edo metamorfosia*) eta *Kai und die Liebe zu den Modellen* (1979, *Kai eta modeloenganako maitasuna*) eleberriez osaturiko trilogia; bere obra gehienetan bezala emakumeetatik eta haurretatik beste inorengandik baino gehiago ikas daitekeela adierazten duten *Die Ferienfamilie *(1981, *Oporretako familia*) eta *Die Frau im Mond* (1982, *Emakumea ilargian*); *Mister Rosa oder Die Schwierigkeit, kein Zwerg zu sein* (1989, *Mister Rosa, edo nano ez izatearen eragozpena*) monodrama, gaur egungo senar-emazteen ohiko jarduera eta zereginetan gertatzen ari diren aldaketak aztergai dituena, *Hexenherz* (1994), *Die Schrift des Freundes*, (1998), *Der Sommer, in dem Anna verschwunden war* (2004), besteak beste.

## Liburuak 
* *Die Klosterschule*, 1968
* *Geschichten für Stanek*, 1969
* *Tage und Jahre. Sätze zur Situation*, 1971
* *Das Verschwinden des Schattens in der Sonne*, 1973.
* *Rückkehr zum vorläufigen Ausgangspunkt*, 1973.
* *Haschen nach Wind. Erzählungen*, 1974.
* *Die Mystifikationen der Sophie Silber*, 1976.
* *Amy oder Die Metamorphose*, 1978.
* *Entzug - ein Menetekel der zärtlichsten Art*, 1979.
* *Kai und die Liebe zu den Modellen*, 1979.
* *Bindungen*, 1980.
* *Landschaft für Engel*, 1981.
* *Die Frau im Mond*, 1982.
* *Vom Leben des Pierrot*, 1982.
* *Traumgrenze*, 1983.
* *Kopftänzer*, 1984.
* *Herrin der Tiere*, 1986.
* *Über die Verhältnisse*, 1987.
* *Mörderische Märchen*, 1989.
* *Einander Kind*, 1990.
* *Mister Rosa oder Die Schwierigkeit, kein Zwerg zu sein. Spiel für einen Schauspieler*, 1991.
* *Traum der Literatur - Literatur des Traums*, 1991.
* *Wassermänner. Lesestücke aus Seen, Wüsten und Wohnzimmern*, 1991.
* *Hexenherz*, 1994.
* *Die Schrift des Freundes*, 1998.
* *Fingerkraut und Feenhandschuh. Ein literarisches Gartentagebuch*, 1999.
* *Schamanenbaum. Gedichte*, 2001.
* *Amy oder Die Metamorphose*, 2002.
* *Die Entschlüsselung*, 2003.
* *Der Sommer, in dem Anna verschwunden war*, 2004

## Erreferentziak
Askar Akaiev

**Askar Akaievitx Akaiev** (; Kyzyl-Bairak, Kirgiziako SES) 1944ko azaroaren 10a) kirgizistandar politikaria da. 1990etik 2005era Kirgizistango presidentea izan zen.

## Bizitza 
Fisika-ikasketak egin eta 20 urte igaro zituen garai hartako Leningraden (gaur egungo San Petersburgo), Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunean (SESB). 1981ean Alderdi Komunistan sartu eta 1984an SESBeko zientzia-akademiako kide bilakatu zen. 1989an Kirgizistango zientzia-akademiako lehendakari hautatu zuten.

1990ean, Sobiet Gorenak Kirgizistango presidente izendatu zuen. 1991n, abuztuko estatu-kolpearen eta Sobietar Batasunaren desegitearen ostean, Kirgizistanen burujabetasuna deklaratu zuen. Presidente aukeratu zuten herritarrek 1991ko urrian eta aginte demokratikoa eratu zuen. Sobietar Batasuna desegitean burujabetu ziren hainbat herrialdetako buruzagi berriak komunista ohiak zirenean, Akaeiv, aldiz, Mikhail Gorbatxov berritzailearen aldekoa zen.

Herrialdea merkatu-ekonomiarantz bideratutako estatu modernoa bilakatzen saiatu zen, eta bere diru propioa, som delakoa, lortu zuen erdialdeko Asiako lehen errepublika ere bihurtu zen. Ahalegindu zen, halaber, kirgizistandarren eta gutxiengo etniko batzuen arteko tirabirak baretzen, baina errusiar askok eta beste gutxiengo batzuek alde egin zuten Kirgizistandik 1990eko hamarkadaren hasieran. 

Akaieven eta haren aldaketa ekonomikoen aurkakoek presidentearen botereak murriztea lortu bazuten ere, erreferendumen bidez bere presidentetza berrindartu zuen, eta 1995eko hauteskundeetan alde handiarekin nagusitu zen. 1996an, Estatu Independenteen Erkidegoko (EIE) kide ziren lau herrialderen artean (Errusia, Kazakhstan, Bielorrusia eta Kirgizistan) loturak sendotzeko hitzarmena sinatu zuen herrialde horietako presidenteekin.

2000. urteko hauteskundeak iruzurraren bitartez irabazi izana egotzi zitzaion, eta 2002tik aitzina haren kontrako protestak ugarituz joan ziren. 2005eko legebiltzarrerako bozetan semea eta alaba hautagaiak izan ziren. Hauteskunde horien ondoren, Tulipen Iraultza piztu zen eta Akaievek Errusiara ihes egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Félix Grande

**Félix Grande Lara** (Mérida, Badajoz, Espainia,  -Madril, ) espainiar poeta eta kritikaria izan zen. 1960ko hamarraldiko espainiar lirikaren berritzaileetako bat. Espainiako poesia sari handienak jaso ditu: Adonáis Olerki Saria (1964), Casa de las Américas (1968) eta Espainiako Poesia Sari Nazionala (1978). Francisca Aguirre idazlearekin ezkondu zen.

## Bizitza 
*Cuadernos hispanoamericanos* aldizkariko zuzendaria izan zen 1977 arte. 1960ko hamarraldian gai sozialek kezkatuta idazten hasi baina laster poesia estetiko batera bildu ziren poeten belaunaldikoa da: José Manuel Caballero Bonald, Ángel Crespo, Jaime Gil de Biedma eta Claudio Rodríguez, besteak beste.

Argitaratu zuen lehenengo liburuak, *Las piedras* (1963, *Harriak*), Adonáis Olerki Saria irabazi zuen 1964an. Granderen obra soziala Antonio Machadorenaren antzekoa zen estiloz, baina ukitu surrealistak zituen, eta gai abstraktuetara jo zuen berehala, eta erotismora: *Música amenazada* (1966, *Musika mehatxatua*), *Blanco Spirituals *(1967). 1971n bere lan guztiak argitaratu zituen *Biografía* liburuan. 1978an, Espainiako Poesia Sari Nazionala irabazi zuen *Horacio Martí* obrarengatik. Gero, berriro ere, bere obra osoaren bilduma argitaratu zuen *Poesia completa: 1958-1984*, eta 1989an, goitik behera berrikusi zuen ostera dena. 1991n *Fábula* (*Alegia*) argitaratu zuen, han-hemen argitaratutako kontakizunen bilduma bat.

Kritikari gisa egindako lanen artean, aipagarriak dira *Apuntes de poesía española de posguerra* (1970, *Espainiako gerraondoko poesiaren apunteak*) eta *Federico García Lorca y el flamenco* (1929, *Federico García Lorca eta flamenkoa*). Flamenkozale, aditu eta kritikari gisa, *Agenda flamenca *(1987, *Agenda flamenkoa*) eta *Memoria del flamenco* (1995, *Flamenkoaren memoria*) idatzi ditu. Narratzaile gisa aipagarriak dira *Doscientos* (1968), *Parábolas* (1975), *Lugar siniestro este mundo, caballeros* (1980), *Decepción* (1994), *El marido de Alicia* (1995), *Sobre el amor y la separación* (1996) eta *La balada del abuelo palancas* (2003). 2004. urtean Letren Sari Nazionala irabazi zuen.

## Obra 
### Poesia 
* *Las piedras*, 1964 ([Adonáis Olerki Saria 1963).
* *Música amenazada*, 1966 (Gipuzkoa saria 1965).
* *Blanco Spirituals*, 1967 (Casa de las Américas saria 1967).
* *Biografía (1964-1971)*, 1971.
* *Biografía (1958-2010)*, 2010.
* *Taranto*, 1971.
* *Años*, 1975.
* *Las rubáiyatas de Horacio Martín*, 1978 ([Espainiako Poesia Sari Nazionala).
* *La cabellera de la Shoá*, 2010.

### Narratiba 
* *Por ejemplo, Doscientos* (1968).
* *Parábolas* (1975).
* *Lugar siniestro este mundo, caballeros* (1980).
* *Fábula* (1991).
* *Decepción* (1994).
* *El marido de Alicia* (1995).
* *Sobre el amor y la separación* (1996).
* *La balada del abuelo palancas* (2003).

### Saiakera 
* *Apuntes para una poesía española de posguerra* (1970).
* *Once artistas y un Dios. Ensayo sobre literatura hispanoamericana* (1986).
* *Agenda flamenca* (1987).
* *García Lorca y el flamenco* (1992).
* *Memoria del flamenco* (1995).
* *Paco de Lucía y Camarón de la Isla* (2000).
* *Elogio de la libertad* (1984).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Henry Coates

**John Henry Coates** (Possum Brush, Hego Gales Berria, Australia, 1945eko urtarrilaren 26a - Cambridge, 2022ko maiatzaren 9a) australiar matematikaria izan zen.

## Bizitza 
Australiako Unibertsitate Nazionalean egin zituen lehenengo ikasketak; gero Parisko École Normale Superieuren jarraitu zituen. Doktoregoa Cambridgeko Trinity Collegen egin zuen. Ikasketak bukatuta, irakasle-laguntzaile postu bat lortu zuen Harvard Unibertsitatean (1969). 1972an Standfordera joan zen, eta han irakasle-laguntzaile aritu zen 1975ean Cambridgera itzuli zen arte. 1977an, Australiako Unibertsitate Nazionaleko irakasle hautatu zuten; hala ere, urtebete geroago Frantziara itzuli zen. 1985ean Parisko École Normale Superieureko matematikako zuzendari eta irakasle hautatu zuten. Urte berean, Londresko Royal Societyko kide izendatu zuten. Emmanuel Collegeko kide izateaz gainera, Cambridgeko Matematikako Sadleiriar katedra ere lortu zuen. 1991n, Cambridgeko Matematika Huts eta Estatistika Matematikako saileko zuzendari izendatu zuten.

Coatesek ekarpenik garrantzitsuenak 1966-1967 bitartean egin zituen, funtzioen hurbilketa aljebraikoari buruz lau artikulu argitaratu baitzituen urte horietan, oso garrantzitsuak. Mahlerren zenbaki arrazionalei buruzko lanaren jarraipena (Alan Bakerrekin batera) eta K-teoriaren ikerketa ere egin zituen. Gainera, Weilen aieruaren kasu berezi batzuk frogatu zituen, eta Iwasawaren teoria landu ondoren zenbait artikulu idatzi zituen Andrew Wilesekin batera (1977-1978). Coatesen ikasle izan zen Wiles matematikariak Fermaten azken teorema frogatzea lortu zuen. 1988-1990 bitartean, Coates Londresko Elkarte Matematikoko buru izan zen; elkarte horren eskutik Senior Whitehead saria jaso zuen 1997an.

## Erreferentziak
Philippe Soupault

**Philippe Soupault** (Chaville, Paris, 1897ko abuztuaren 2a - Paris, 1990eko martxoaren 12a) frantses poeta eta narratzailea izan zen.

XX. mendeko lehenengo abangoardietako kidea, eta *Littérature* aldizkariaren sortzailea (1919). Dada mugimenduaren kide izan zen (Tristan Tzarak sortua, Zurichen, 1916an); garai hartakoa du *Rose des vents* (1920, *Haize-arrosa*) obra. Urte hartan bertan, André Bretonekin batera, *Les champs magnétiques* (*Eremu magnetikoak*) idatzi zuen; idazkera automatikoaren lehen saioa izan zen hura. Mugimendu surrealistaren bultzatzaileetako bat izan zen, baina 1927an aldendu zen, Breton mugimenduaren sortzailea alderdi komunistari lotu zitzaionez gero. Hala ere, bere obra mugimenduaren joeretatik aldendua zen ordurako, *Westwego* (1922), *Wang-Wang* (1924) eta *Georgia* (1926) obrek erakusten duten bezala. Beste zenbait poesia-lan aipagarri: *Il y a un océan* (1936, *Ozeano bat bada*); *L´arme secrète* (1946, *Arma sekretua*); *Chansons du jour et de la nuit* (1949, *Eguneko eta gaueko abestiak*), eta *Sans phrases* (1953, *Esaldirik gabe*). Bere hitz lauzko produkzioa ere mugimendu surrealistari lotuta geratu zen: *Le bon apôtre* (1923, *Apostolu ona*); *A la dérive* (1924, *Noraezean*); *Le négre* (1927, *Beltza*); *Les dernières nuits de Paris* (1928, *Parisko azkeneko gauak*). Zinemarako eta antzerkirako idatzi zuen, eta literatura- eta arte-kritikari gisa ere saiakera gogoangarriak idatzi zituen: *Profils perdus* (1963, *Profil galduak*); *L´amitié* (1965, *Adiskidetasuna*). 1945ean, bestalde, *Le temps des assassins. Histoire du detenu nº 1934* (*Hiltzaileen denbora. 1934. zenbakidun atxilotuaren historia*), autobiografia idatzi zuen, Tunisian 1943an atxilotu zutenekoa gogoan.

## Erreferentziak
René Thom

**René Thom** (Montbéliard, Doubs, Frantzia, 1923 &ndash; 2002) matematikaria izan zen.

Hondamendien teoria garatzeagatik da ezaguna, emaitza etenak dituen ekintza etengabea matematikoki lantzen duena. Thomek lehenengo ikasketak Montbéliarden, Lyonen eta Parisen egin zituen. 1943an École Normale Supérieurren sartzea lortu zuen, eta han Henri Cartan eta Bourbaki matematikarien lana ezagutu zuen, berean eragin handia izango zuena. 1946an Estrasburgora joan zen, Henri Cartanekin lan egitera; han, beste matematikari batzuekin aritu zen, haien artean Ehresmann eta Koszulekin. Tesia, Cartanen zuzendaritzapean egin zuena, 1951an aurkeztu zuen Parisen.

1951an beka batekin joan zen Estatu Batuetara, eta han Einstein, Weyl, Steenrod, Calabi eta Kodairaren eraginpean jardun zen lanean. Frantziara itzulita, Grenoblen eta Estrasburgon aritu zen irakasle, eta 1964an Bures-sur-Yvetteko Zientzia Ikasketako Institutuan lanean hasi zen. Hondamendiaren teoriak aplikazio asko ditu fisikan, biologian eta giza zientzietan. *Structural Stability and Morphogenesis* (1972, *Egonkortasun eta morfogenesi estrukturala*) liburuan aurkeztu zuen, lehenengo aldiz, teoria hori, eta geroztik, matematikari askok garatu dute. Bestalde, Thomek beste arlo asko landu zituen: topologia (ezaugarri-klaseak bereziki), kobordismo deritzan teoria, eta Thomen zeharkakotasunaren teorema. Lan horiei esker, Fields domina jaso zuen 1958an. Gainera, Ville de Parisko Sari Zientifiko Handia jaso zuen 1974an, eta Londresko Matematika Elkarteko ohorezko kide egin zuten 1990ean. Euskal Herriko Unibertsitateak honoris causa doktore izendatu zuen 1995ean.
## Erreferentziak
Berthold Lubetkin

thumb|270px|alt=|Highpoint Two eraikina

**Berthold Lubetkin** (Tbilisi, 1901eko abenduaren 14a - 1990eko urriaren 23a) ingeles arkitektoa izan zen, sortzez georgiarra.

Britainia Handiko mugimendu modernoaren arkitekto nagusitzat hartzen da, nahiz eta eraikuntza gutxi batzuk besterik ez zituen egin; horien artean, Londresko zooko pinguinoen igerilekuak (1934), indar sinboliko handia dute gaur egun, oraindik. Bere familiak ehundegiak zituen Errusian, eta hainbat urte egin zituen herrialde hartan. San Petersburgoko eta Moskuko lizeoetan ikasi zuen. Handik Berlina joan zen, eta ondoren, Parisa; Jean Ginsbergekin batera, hormigoi armatuzko etxe bat eraiki zuen, Parisko Versailles etorbidean. Garai horretan, Sobietar Batasuneko arkitektura-lehiaketetan parte hartu zuen. 1931n, Londresa joan zen bizitzera, eta han, Britainia Handiko alderdi komunistaren hurbileko Arkitekto eta Teknikarien Erakundean sartu zen, eta Tecton lantegia sortu zuen. 1932. urtetik aurrera, Tectonek hainbat erakin egin zituen Londresko zoorako. Etxebizitzak ere egin zituen. Lubetkinen bi eraikuntza izan ziren Britainia Handian funtzionalismoa indartu zutenak: 1934tik 1935era bitartean, Londresen berrogeita hemeretzi apartamentu egin zituen, Highpoint One eraikinean, Zigmund Gestetener industriarentzat; handik bi urtera, Highpoint Two eraikina osatu zen (1936-1938). Tecton elkartetik kanpo hiru urtez aritu zen Lubetkin, Peterlee hiriaren (Durham konderrian) plan orokorrean. Baina burokrazia arazoak izan zituen, eta lana bere horretan utzi behar izan zuen. Aldi batez ez zituen proiektu handietako enkarguak izan, kritika txarrak zirela-eta. Hala, animaliekin bizitzea erabaki zuen, eta hogei urte eman zituen zerriak hazten.

## Erreferentziak
Marc Girardelli

**Marc Girardelli** (Lustenau, Austria,  -) luxenburgotar eskiatzailea da, austriarra jatorriz.

## Biografia 
Austrian jaio zen, baina bere sorterriko teknikariekin eta federazioko kideekin izandako arazoak zirela medio, Luxenburgora aldatu behar izan zen; izan ere, Austriako teknikariek eta federazioko kideek ez zuten uste Girardellik arrakasta handiko karrera bat egin zezakeenik, eta bere gurasoak ez zeudenez ados Austriako eski-adituek beren semearen karrerari emandako norabidearekin, semea Luxenburgora bidaltzea erabaki zuten azkenean. Girardellik ezin izan zuen Neguko Olinpiar Jokoetan parte hartu ez 1980an eta ez 1984an, Luxenburgoko selekzioarekin parte hartzeko bete beharreko arau guztiak betetzen ez zituela erabaki baitzuen antolaketa-batzordeak, Austriako herritarra zelako artean. Behin Luxenburgoko herritartasuna eskuratu zuelarik, ordea, arrakasta handia lortu zuen Munduko Eski Kopan.

1985. urtean irabazi zuen bere lehenengo titulua, eta beste lau aldiz lortu zuen Munduko Kopan txapeldun gelditzea, 1986, 1989, 1991 eta 1993ko denboraldietan. 1988ko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, Calgaryn (Kanada), baina ez zuen dominarik lortu. Bai, aldiz, 1992an, Albertvillen (Frantzia): zilarrezko bi domina eskuratu zituen, eslalon erraldoian bata eta eslalon superraldoian bestea. Ez zuen halako emaitza onik lortu Lillehammerko Jokoetan (Norvegia) 1994an, ez baitzuen dominarik eskuratu. Garaipenak lortu ditu, azkenik, munduko eski-txapelketetan: 12 domina, horietako lau urrezkoak.

Girardelli munduko eskiatzaile handienetakoa izan da, baina 1997an utzi zuen alde batera lehiaketa, belauneko hainbat zauriren ondorioz 16 ebakuntza jasan ondoren.

## Erreferentziak
Luis Goytisolo

**Luis Goytisolo** (Bartzelona, 1935ko martxoaren 17a - ) espainiar idazlea da. 2013an Espainiako Letren Sari Nazionala jaso zuen.

## Biografia 
Idazle-familia bateko azken semea da, José Agustín eta Juanen anaia. Hamaika urterekin hasi zen idazten, eta bi eleberri idatzi zituen. Handik aurrera bere osaba Luisek hautatu zizkion irakurgaiak, eta Estatu Batuetako narratibaren zaletasuna txertatu zion. Zuzenbide-ikasketak egin zituen.

Haren lehenengo obrak errealismo sozial nabarikoak dira, baina gero literatura-gertaerari berari buruzko hausnarketak egin zituen. 1958an, Biblioteca Breve saria irabazi zuen *Las afueras* (*Aldiriak*) eleberriarengatik. Gero, *Las mismas palabras* (1963, *Hitz berberak*) argitaratu zuen. 1963an, lau liburuz osatutako sail baten lehena idazten hasi zen. Hamazazpi urteko lana izan zen tetralogia hura: *Recuento* (1974, *Zenbatzea*), *Los verdes de mayo hasta el mar* (1976, *Maiatzetik itsasora bitarteko berdeak*), *La cólera de Aquiles* (1977, *Akilesen haserrea*) eta *Teoría del conocimiento* (1981, *Jakitatearen teoria*). 1984an, *Estela de fuego que se aleja* *(Urrunduz doan suzko lorratza)* argitaratu zuen, Espainiako Kritika Sariaren irabazlea.

Beste lan batzuk *Investigaciones y conjeturas de Claudio Mendoza* (1985, *Claudio Mendozaren ikerkuntzak eta aieruak*), *La paradoja del ave migratoria* (1987, *Hegazti migratzailearen paradoxa*) eta *Estatua con palomas* (1992, *Estatua usoekin*) dira. Azken eleberri horrek 1993ko Espainiako Narratiba Sari Nazionala irabazi zuen. 1997an, *Placer licuante* (*Plazer urtzailea*) eleberria argitaratu zuen, harrigarrizko sexu-pasarte gordinez hornitua. 1999an, *Escalera hacia el cielo* (*Zerurako zurubia*) aurkeztu zuen, komedietako nahaste-borraste eta gaizki-ulertuez beteriko eleberria. 1994. urteaz geroztik, Real Academia Españolako kide da. El País egunkariko kolaboratzailea da.

## Obra 
### Eleberriak 
* *Las afueras* (1958). Biblioteca Breve Saria
* *Las mismas palabras* (1963)
* *Antagonía* (1973)
** *Recuento* (1973)
** *Los verdes de mayo hasta el mar* (1976). Barcelona Hiriko Saria
** *La cólera de Aquiles* (1979)
** *Teoría del conocimiento* (1981)
* *Estela del fuego que se aleja* (1984). Espainiako Kritika Saria
* *La paradoja del ave migratoria* (1987)
* *Estatua con palomas* (1992). Espainiako Narratiba Sari Nazionala
* *Mzungo* (1996)
* *Placer licuante* (1997)
* *Escalera hacia el cielo* (1999)
* *Diario de 360º* (2000)
* *Liberación* (2003)
* *Oído atento a los pájaros* (2006)
* *Cosas que pasan* (2009)
* *El lago en las pupilas* (2012)

### Bestelakoak 
* *Ojos, círculos, búhos* (1970), kontakizunak.
* *Devoraciones* (1976), kontakizunak.
* *Fábulas* (1981), kontakizunak.
* *Investigaciones y conjeturas de Claudio Mendoza* (1985), kontakizunak.
* *El porvenir de la ficción* (2002), saiakera.
* *Ficciones* (2004), kontakizunak.

## Erreferentziak