Marisa Paredes

**María Luisa Paredes Bartolomé** (Madril, 1946ko apirilaren 3a – *ibidem*, 2024ko abenduaren 17a) Marisa Paredes izenez ezaguna, antzerkian eta zineman ibilbide nabarmena izan zuen aktore espainiarra izan zen, Frantzian, Mexikon eta Italian ere jardun zuen. Bere belaunaldiko aktore garrantzitsuenetako bat da. Europako zinemako zuzendari garrantzitsuenekin 75 filmetan, 80 telebista-fikziotan eta 15 antzezlanetan parte hartu zuen. Bere lanagatik sari ugari irabazi zituen: *Espainiako Zinematografia Sari Nazionala*, *Paris Hiriko Vermeil Domina Handia*, *Zilarrezko Fotogramas* saria sei aldiz eta *Ohorezko Goya Saria*, besteak beste.

2025eko Donostiako Zinemaldiko kartelaren protagonista Marisa Paredes jarri zuen omenez.

## Biografia 
### Gaztaroa eta formakuntza 
Erregimen frankistaren eraginpean bizitako haurtzaroak Marisa Paredesen bizitzan marka utzi du. Txiki-txikitatik argi utzi zuen interpretaziorako zaletasuna baina hamaika urterekin eskola utzi ostean, aitak mekanografia eskola batean apuntatu zuen. Ondoren Kontserbatorioan eta Arte Dramatikoko Eskolan ikasi eta hamasei urterekin hasi zen antzezlanean bira bat egiteko kontratatu zutenean.
### Zinema: lehen rolak 
1960an, debuta egin zuen zineman, José María Forqué zuzendariarekin, *091 Policía al habla* filmean paper txiki bat eginez. Pelikula haren ondoren beste asko etorri ziren: Jaime de Armiñánen *Carola de día, Carola de noche*, Juan de Orduñaren *La revoltosa*, Fernando Truebaren *Opera prima*, Emilio Martínez Lázaroren *Sus años dorados*, Agustí Villarongaren *Tras el cristal*, Felipe Vegaren *Mientras haya luz* edota Antonio Isasi-Isasmendiren *El perro*
### "Almodovar neska" 
1960ko hamarkadatik aurrera antzerki eta zinemako aktorea izan ondoren Paredesek paper bat izan zuen Pedro Almodovarrek zuzendutako *Entre tinieblas* filmean 1983an. Hurrengo urtetan, paper nagusiak lortu zituen *Tacones lejanos**, La flor de mi secreto*]eta *Todo sobre mi madre* filmetan. Hiruretan interpretatzen dituen pertsonaiak ibilbide profesionalean arrakasta duten emakumeak dira (abeslaria, idazlea eta aktorea), baina zailtasun handiak dituzte beren bizitzako harreman pertsonaletan. Izan ere, maitasun-harreman horietan oso kapritxosoak eta krudelak dira senide eta lagunekin. Emakume indartsu gisa agertzen dira, baina harreman pertsonaletan huts egiten dute. *La flor de mi secreto* filmean egindako lanagatik Goya saria irabazteko hautagaia izan zen. Almodovarrekin kolaboratzen jarraitu zuen *Hable con ella* eta *La piel que habito* filmetan.  "Almodovar neska" bezala nazioarteko errekonozimendu zabala lortu zuen.
**Nazioarteko proiekzioa**
Almodovarrek zabaldu zizkion merkatu internazionaleko ateak, eta Europako zinemagintzako zuzendari ospetsuekin lan egiteko aukera izan zuen. Roberto Benigniren *La vida es bella* eta Arturo Ripsteinen *Profundi Carmesí* bezalako ekoizpen enblematikoetan parte hartu zuen. Beste zuzendari batzuekin ere lan egin du, esaterako, Amos Gitaireakin *Golem, l’esprit de l’exil* filmean, Daniel Schmidtekin *Zwischensaison - Hors saison* filmean, Philipe Lioretekin *Tombés du ciel* filmean, Raoul Ruizekin *Trois vies et une seule mort* filmean Marcello Mastroianni aktorearekin batera, Alain Tannerekin *Jonás et Lila, à demain* filmean Maria Sole Tognazzirekin *L’uomo che ama*  filmean Cristina Comencini *Latin lover* filmean Manoel de Oliveirarekin *Espelho mágico* filmean Arturo Ripstein *El coronel no tiene quien le escriba* filmean edota Guillermo del Toro *El espinazo del diablo* filmean

### Zinema Akademiako presidentea 
2000tik 2003ra, Espainiako Zinemaren Akademiako presidentea izan zen. Akademiaren garairik gatazkatsuenari aurre egin behar izan zion. Irakeko gerraren hasierako unean Espainiako zinemako profesionalak irmo azaldu ziren gerraren aurka, 2003ko Goya sarien galan.
thumb|300x300px|Marisa Paredesen hitzak  "Las cartas perdidas" dokumentalaren inguruan.

### Jarrera politikoak 
Bere presentzia publikoa militantziari eta aktibismoari lotuta egon zen zenbait urtez, ezkerreko erreibindikazioekin bereziki, hala nola Irakeko Gerran Espainiak parte-hartzea izan zuenean, 2003an.  

2003an baita ere euskal abertzaletasunaren kontra Basta Ya plataformak deitutako Ajuria Enea aurreko elkarretaratze batean izan zen, lehen lerroan, ondoan zirela Rosa Diez, Fernando Savater, Juan Echanove, Agustín Díaz Yanes, Antonio Resines eta Agustin Ibarrola, besteak beste. Lehen lerroko pankartak zioen "ETA hiltzaile, Eusko Jaurlaritza erantzule", eta elkarretaratzean erakutsitako beste kartel batzuek "nazi" eta "koldar" deitzen zitzaien Xabier Arzalluz EAJko buruzagiari eta Juan Jose Ibarretxe lehendakariari.  Ez zen Ibarretxerena izan Espainiako autonomia erkidegoko presidente demokratikoki hautatu bat Paredesek kritikatu zuen azken aldia: 2023ko abenduan Concha Velasco aktorearen hil-beilan esan zuen Madrilgo erkidegoko presidentea, Isabel Diaz Ayuso, beilatoki hartatik bota behar zuketela. 

Feminismoa eta giza eskubideen aldeko borroka izan ziotuen hizpide hainbat manifestazio eta aldarrikapenenetan parte hartuz. Esaterako Palestinako auzian: "Lotsagarria da gizateriarentzat, eskandalua, genozidioa, eta kalera atera behar da, oihu egin behar da", aldarrikatu zuen.

### Heriotza 
2024ko abenduaren 17an gaizki sentitzen zela adierazi zuen, eta Fundación Jiménez Díaz Unibertsitate Ospitalean ingresatu zuten. Ordu batzuk geroago hil zen, bihotz-biriketako geldialdi baten ondorioz. 78 urte zituen.

## Donostiako Zinemaldian 
Donostiako Zinemaldian 1977an izan zen lehenengoz, Sail Ofizialeko lehian parte hartu zuen Antonio Isasi-Isasmendiren *El perro* filmarekin. 2024an parte hartu zuen Zinemaldian azken aldiz, "Made in Spain" sailean erakutsi zuten Alba Sotorraren *Mucha mierda* dokumentalarekin. 

Donostiako Zinemaldiak 2025eko edizioan Maria Paredes omendu zuen, hil eta hurrengo edizioanm kartel ofizialean haren irudia erabakira. «Zinemaldiaren lagun on bati egin diogun omenaldia da hau», esan zuen Jose Luis Rebordinos jaialdiko zuzendariak.  2006ko 54. Zinemaldiko karteleko protagonista ere izana zen lehenago.

## Parte hartu zuen obren zerrenda 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (ingelesez, frantsesez):

### Antzerkian 
### Telebistan 
## Sari eta izendapenak 
thumb|250x250px|Marisa Paredes 2020ko Goya sarietan

### Goya sariak 
### AEBko Aktoreen Sindikatuaren sariak (*Screen Actors Guild Awards*) 
### Zilarrezko Fotogramas sariak 
### Aktoreen Batasunaren sariak 
### Beste sari batzuk 
* 2023: InfoLibre saria.
* 2019: Jose Sacristan Saria Melillako Zinema Astean
* 2019: Ohorezko Saria Estorgako Zinemaldian.​
* 2010: Malagako Zinemaldiko *Zilarrezko Biznaga* saria emakumezko aktore onenari, *El dios de madera* filmagatik.​
* 2007: Nacho Martínez Zinematografia Sari Nazionala (Gijongo Nazioarteko Zinema Jaialdia).​
* 2003: Ondas Zinematografia Saria ​
* 1999: Rodolfo Valentino saria ​
* 1996: RNE-Catalunyak emakumezko aktore onenari emandako Sant Jordi Zinematografia Saria, *La flor de mi secreto* filmagatik. 
* 1996: Hezkuntza eta Kultura Ministerioaren Zinematografia Sari Nazionala.
* 1974: Urrezko Antena.

## Erreferentziak