Koloreen teoria (Goethe)

***Koloreen Teoria*** () Johann Wolfgang von Goetheren liburu bat da, koloreen izaerari eta gizakiok hauek hautemateko dugun moduari buruz hitz egiten duena. Alemanez argitaratu zen 1810ean eta ingelesez 1840an. Kolore-itzalak, errefrakzioa eta aberrazio kromatikoa bezalako fenomenoen deskribapen zehatzak biltzen ditu liburuak.

Lanak badu zerikusia Goetheren pintore fazetarekin eta batez ere arteetan izan zuen eragina (Philipp Otto Runge, J. M. W. Turner, Pre-Raphaelites, Hilma af Klint, Wassily Kandinsky). "Optikari ekarpenak" bi saiakera laburren ondorengoa da liburua.

Zenbait fisikarik Goethe-ren lana baztertu bazuten ere, filosofo eta fisikari batzuen interesekoa izan da. Besteak beste, Thomas Johann Seebeck, Arthur Schopenhauer (ikus: On Vision and Colors), Hermann von Helmholtz, Rudolf Steiner, Ludwig Wittgenstein, Werner Heisenberg, Kurt Gödel eta Mitchell Feigenbaum.

Goethe-ren liburuak koloreari buruzko katalogo bat eskaintzen du, era askotako inguruabarrak kontuan hartzen dituelarik. Isaac Newtonen oharrak kasu berezitzat hartzen ditu.

eskuinera|thumb|370x370px|Casten eta Newtonen espektro-kolorearen deskribapenen arteko konparazioa (1740), argiaren eta iluntasunaren arteko elkarreraginari buruzko azalpenarekin. Goethek, gero, *Koloreen Teorian* garatu zuen.
Goetheren abiapuntua Newtonek esperimentu prismatikoan nola huts egin zuen aurkitzea izan zen. 1793rako Newtonen aurkako argudioak eman zituen "Über Newtons Hypothese der diversen Refribilität" ("Newtonen askotariko errefrangigarritasunaren hipotesiari buruz") saiakeran. Ereduak eta azalpenak ezarri ordez, Goethek espezimenak jaso zituen —bera zen Jena Unibertsitateko metereologia-bildumen arduraduna. Hil zenean, 17.800 mineral baino gehiago zituen bere bilduma pertsonalean, Europako handiena. Koloreei dagokionez, ikuspegi bera hartu zuen: "experimentum crucis" bakar batera (edo bere teoria frogatu edo ezeztatuko lukeen esperimentu kritikora) gauzak estutu eta isolatu ordez, ahalik eta zabaltasun handiena lortu nahi izan zuen, kolorearen funtsezko izaera agerian uzten duen erakusketa zabal baten bidez, "uhin-luzera" edo "partikula" gisa hautemandako fenomenoei buruzko azalpen eta teorietara jo gabe.

"Kolorearen teoriaren quid-a bere iturri enpirikoa da: baieztapen teorikoak ezarri ordez, Goethek argia eta kolorea esperimentu-serie antolatu batean erakustea ahalbidetu zuen". (Seamon, 1998). Goetheren arabera, "Newtonen akatsa... begien sentsazioak azaltzeko matematikan  konfiantza jarri izana". (Jonah Lehrer, 2006).

Azalpenera jo gabe pertzepzioari leial eustea izan zen Goetheren metodoaren funtsa. Berak eman zuena ez zen teoria bat, kolorearen *deskribapen arrazionala* baizik. Goetheren aburuz, "egitate oro benetan teoria dela ulertzea da garrantzitsuena. Zeruko urdinak kolorearen oinarrizko legea ematen digu. Ez bilatu fenomenoak baino zerbait gehiago, haiek dira teoria".

Goethek bere metodoa deskribatzen du *Esperimentua subjektuaren eta objektuaren arteko bitartekari gisa* (1772) saiakeran. Bere ikuspuntu enpirikoa azpimarratzen du. "Gizakia bera, zentzumenak ongi erabiltzen dituen neurrian, izan daitekeen aparatu fisiko zehatzena da". (Goethe, Scientific Studies)

Espektro ilun batekin (argiz inguratutako itzala, adibidez), goiko ertzean urdina eta morea aurkituk ditugu eta gorria eta horia behean. Ertz horiek gainjartzen diren tokian, magenta (extraespektrala) dugu.

Olaf Müller-ek honela aurkeztu zuen auzia: "Newtonen arabera, espektro-kolore guztiak eguzki-argi zurian daude, Goetheren arabera, kontrakoa esan daiteke: espektro osagarriko kolore guztiak ilunpean daudela". https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=de&tl=en&u=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2F2010%2F20%2FFarbenlehre%2Fkomplettansicht&anno=2&sandbox=1

## Goetheren kolore-gurpila 
thumb|380x380px|Goetheren gurpil simetrikoa, ezaugarri sinboliko elkartuekin (1809)

Ewald Heringen aurkariaren prozesuaren teoria aurreratuak gurpil simetriko bat proposatzen du. Honela idazten du: "Zirkulu kromatikoa... orokorrean, ordena naturalaren arabera antolatuta dago... diagrama honetan diametralki kontrajartzen diren koloreek, begian elkar gogorarazten dutelarik. Hala, bada, horiak morea eskatzen du, laranjak urdina, purpurak berdea, eta alderantziz. Horrela... tarteko gradazio guztiek ere, batak bestea gogorarazten dute; kolorerik sinpleenak konposatua eskatzen du, eta alderantziz (50. paragrafoa).

Argi-espektroek eta iluntasun-espektroek urdinaren eta horiaren nahasketarekin berdea eragiten zuten Goetherentzat eta kolorearen gurpil osatu bat egin zuen, magentari bere garrantzia emanez, adibidez. Honen aurka, "Newtonen aburuz, espektro-koloreak baino ez lirateke funtsezkoak. Goetheren ikuspegi enpirikoenak, aldiz, kolore osoko zirkulu batean magentak duen funtsezko papera onartzera eraman zuen, kolore-sistema moderno guztietan oraindik duen papera".

"Bizitzari eta berehalakotasunari uko egitea izan zen zientzia naturalaren aurrerapenaren premisa, Newtonez geroztik. Hau izan zen Goethek Newtonen optika fisikoaren aurkako borrokaren oinarria. Borroka honen garrantzia aipatzekoa da, gizon garrantzitsuenetako batek, optika newtondarraren garapenaren aurka borrokatzeko ahalegin guztiak zuzentzen baititu".(Werner Heisenberg, Goetheren urtebetetzea ospatzen den hitzaldi batean)

Gai komun bati buruzko ikuspegi desberdinak medio, gaizki-ulertu ugari sortu dira Newtonen optikaren ulermenaren matematikoaren eta Goetheren ikuspegiaren enpirikoaren artean.

Newtonek argi zuria banakako kolorez osatuta dagoela ulertzen duenez, eta Goethek argiaren eta iluntasunaren arteko elkarreraginetik sortzen den kolorea ikusten duenez, hainbat ondoriotara iristen dira galdera honi buruz: espektro optikoa fenomeno primario edo konposatu bat da?

Newtonen aburuz, prismak ez du kolorearen existentziarekiko inplikazioarik, kolore guztiak jadanik existitzen baitira argi zurian..Goethek erakutsi nahi izan zuen prisma faktore integrala zela kolorearen sorreran.

Newtonek argi sorta estutu zuen fenomenoa isolatzeko, baina Goethek ikusi zuen irekidura zabalago batekin ez zegoela espektrorik. Ertz gorrixka-horixkak eta ertz urdin-moreak baino ez zituen ikusi haien artean, eta espektroa ertz horiek gainjartzeko behar adina hurbiltzen ziren tokian sortu zen. Harentzat, ertz argi eta ilunen elkarreraginetik sortzen da kolorearen fenomenoa, eta horrela azal liteke espektroa.

Newtonek ertz koloreztatuak dituen zuriaren itxura azaltzen du, eta esaten du errefrakzio kantitate oso desberdina duenez, izpiak nahasi egiten direla zentrorantz zuri oso bat sortzeko; ertzak, berriz, ez dira nahasketa oso horretaz baliatzen eta osagai gorri edo urdin handiagoekin agertzen dira. Newtonen esperimentuen kontakizunerako, ikusi haren *Opticks* (1704).

### Ezberdintasunen taula 
Fisika modernoak Goetheren iluntasunaren berrantolaketa baztertu du. Newtonek eta Huygensek iluntasuna argi-gabezia gisa definitu zuten. Young-ek eta Fresnel-ek erakutsi zuten Huygensen uhinaren teoriak (Argiaren Tratatuan) azal zezakeela kolorea argiaren uhin-luzeraren agerpen ikusgarria dela. Gaur egungo fisikariek izaera korpuskularra eta izurtzailea ematen diote argiari, uhinen eta partikulen arteko dualtasuna kontuan hartuta.

## Historia eta eragina 
*Farbenlehre*ren lehen edizioa Cotta’schen Verlagsbuchhandlungen argitaratu zen, 1810eko maiatzaren 16an. 250 ale paper grisean eta 500 ale paper zurian imprimatu ziren. Hiru atal zituen: i) Goethek bere oharrak aurkezten zituen atal didaktiko bat, ii) Newtonen aurkako atal polemiko bat, eta iii) atal historiko bat.

Newtonen aurka agertu izanak, polemika gehitu zion argitarapenari..Charles Eastlakek ingelesera itzuli zuenean 1840an, Goethek Newtonen aurka egindako polemikaren edukia alde batera utzi zuen.

### Arteetan duen eragina 
[eskuinera|thumb|[J. M. W. Turnerren *The Fighting Temeraire*, 1839]]
Pinturan tonalitateari buruz sortutako galderek bultzatu zuten Goethe kolorea aztertzera. "Italiara egin zuen lehen bidaian (1786–88), artistak pintura eta marrazketako elementu gehienentzat arauak ezartzeko gai zirela konturatu zen, kolorearentzat izan ezik. 1786-88 urteetan, kolorearen erabilera artistikoa gobernatzeko arauak zehaztu ote zitezkeen ikertzen hasi zen Goethe".

Helburu hori zenbait artista piktoriko, batez ere Philipp Otto Runge, beren kolore-estudioetan interesatu zirenean bete zen.

### Latinoamerikako banderetan duen eragina 
eskuinera|thumb|Kolonbiako bandera
1785eko neguan Weimarren izandako festa batean, Francisco de Miranda iraultzaile hegoamerikarrarekin elkarrizketa bat izan zuen Goethek. Mirandak Semyon Romanovich Vorontsov kondeari idatzitako gutun batean (1792), Goethek hala esan ziola kontatzen du: "Zure patua kolore primarioak desitxuratuta ez dauden leku bat sortzea da". Esan nahi zuena argitu zuen:

"Hasteko, irisak argia hiru kolore primarioetan eraldatzen duen modua azaldu zidan... gero, hala esan zidan: "Zergatik den horia beroena, nobleena eta argi distiratsutik gertuen dagoena; zergatik den urdina eszitazio- eta lasaitasun-nahasketa hori, itzalak gogora ekartzen dituena; eta zergatik den gorria horia eta urdina gorestea, sintesia, itzaletan argi distiratsua desagertzea"".

### Filosofoen gaineko eragina 
XIX. mendean, Goetheren teoria On Vision and Colors liburuan hartu zuen Schopenhauer-ek, eta erretinaren ekintzaren fisiologia aritmetiko antzeko batean garatu zuen, bere idealismo adierazgarriarekin oso bat etorriz ["Mundua nire irudikapena edo ideia da"].

XX. mendean, Wittgensteinek teoria filosofiara eraman zuen eta, hil aurretik zenbait ohar eskaini zizkion gaiari. Behaketa horiek *Koloreari buruzko ohar* gisa jasotzen dira (Wittgenstein, 1977).

Wittgensteini interesgarria iruditu zitzaion koloreari buruzko proposamen batzuk itxuraz ez direla enpirikoak, ez eta a priorizkoak ere, tarteko zerbait baizik: fenomenologia, Goetheren arabera. Hala ere, Wittgenstein-ek hala esan zuen: "Ez dago fenomenologia bezalako gauzarik, nahiz eta arazo fenomenologikoak egon". Goetheren oharrak logikatzat edo geometriatzat hartzearekin konformatzen zen. Wittgensteinek bere adibideak hartu zituen "Farbenlehre"n aurkitzen den "Runge" gutunetik. "Zuria kolorerik argiena da", "Ezin da zuri garden bat egon", "Ezin da berde gorrixka egon", etab. Proposizio horiek Wittgensteinen ikerketan duteniizaera logikoa, fisikarekin duten erlazioa barne, eztabaidatua izan da Jonathan Westphalen *Kolorea: sarrera filosofiko bat* (Westphal, 1991) lanean.

### Zientzialarien harrera 
Zientzialari eta matematikari ugarik, Goethek kolorearen teorian Newtonei eginiko kritika komentatu zuten berrikuspenetan, liburuetan, liburuetako kapituluetan, orri-oineko oharretan eta gutun irekietan. Horietako asko (erdia baino zertxobait gutxiago) Goetheren aurka agertu ziren, bereziki Thomas Young, Louis Malus, Pierre Prévost eta Gustav Theodor Fechner. Natur zientzien adierazpenen herena Goetheren aldekoa zen, bereziki Thomas Johann Seebeck, Johann Salomo Christoph Schweigger eta Johann Friedrich Christian Werneburg, eta bostenak anbibalentzia adierazi zuen.

1853an, Hermann von Helmholtzek Goetheren lan zientifikoei buruz emandako hitzaldian —Goetheren lanak hautemandako fenomenoak deskribatzen dituela zioen— hala adierazi zuen: "zirkunstantzialki, naturari hertsiki leial, eta ikasteko ordena atsegin batean jartzen ditu, eta hemen, gertaeren erreinuan bezala, erakusketaren maisu handia dela frogatzen du" (Helmholtz, 1853). Azkenean, baztertu egiten du Goetheren teoria, poeta baten lana den aldetik, baina bere harridura adierazten du, auziaren egitateei buruz hain ados egon daitezkeelako, baina haren esanahiari buruzko kontraesan bortitzean. "Eta nik, batetik, ez dakit nola inork, koloreei buruz dituen iritziak edozein direla ere, ukatu dezakeenik teoria bera guztiz kontsekuentea dela, bere suposizioek, landutako egitateak modu osatu eta sinplean azaltzen dituztela. (Helmholtz, 1853)

Goetheren behaketen zehaztasunak kritika asko onartzen ez dituen arren, bere ikuspegi estetikoa ez zaie egokitzen zientzia modernoan nonahi erabiltzen diren analisi analitiko eta matematikoaren eskaerei.

Eztabaida handia argia eta kolorea ikertzeko bi modu desberdinetatik dator. Goethek ez zuen interesik Newtonen kolorearen tratamendu analitikoan, baina giza kolorearen pertzepzioaren *deskribapen arrazional* bikaina aurkeztu zuen. Kolore-behaketen bilduma bat da, eta horixe ikusi behar dugu liburu honetan.

Mitchell Feigenbaum: "Goethek arrazoi zuen koloreaz!"

### Egungo egoera 
"Newtonek uste zuen, prismarekin egindako esperimentuen laguntzaz, eguzki-argia askotariko argi-izpiz osatuta zegoela froga zezakeela. Goethek erakutsi zuen behaketatik teoriarako urrats hori Newtonek onartu nahi zuena baino arazotsuagoa dela. Teoriara igarotzeak fenomenoak ez dituela behartzen esatean, Goethek eraikuntza teorikoari egiten dion ekarpen libre eta sortzailea erakutsi zuen. Eta Goetheren ikuspegia oso adierazgarria da, ondo esan baitzuen Newtonen prismako esperimentuen emaitza guztiak bat datozela aukera teoriko berdin batekin... Duhemek eta Quinek azpideterminaziorako emandako argudio ospetsuak baino mende bat lehenago".

"Goethek Newtoni egindako kritika ez zen arrazoiari edo zientziari egindako erasoa izan, nahiz eta askotan horrela islatu den... Kritikak zioenez, Newtonek nahasi egin zuen irudimen matematikoa zentzumenen ebidentzia huts gisa... Irudimenaren funtzio zientifikoa definitzen saiatu zen Goethe: fenomenoak zehaztasunez ekoitzi, deskribatu eta antolatu ondoren elkarrekin lotzea... Newtonek... dogma sartu zuen kolorearen zientzian, kolorea izpien funtzio batera murritz zitekeela esatean". (Dennis L. Sepper, 2009)

"Laster Newtonen errefrangigarritasun diferentziala baztertu zuen arren, Goethek beti baieztatu zuen mekanika newtondarra. Ez zen azterketa matematikoaren aurkako aurreiritzi poetikoa, teoria errefusatzera eraman zuten esperimentuak egitea baizik... Goethek berehala ondorioztatu zuen ezen, kolorea azaltzeko, batek, argiari buruz ez ezik, begi-funtzioari eta ikuseremuaren bidez argian dauden desberdintasun erlatiboei buruz jakin behar duela". (Sepper, 2009)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Goethe, *Koloreen Teoria*, trans. Charles Lock Eastlake, Cambridge, MA: MIT Press, 1982.  ISBN 0-262-57021-1
* Bockemuhl, M., *Turner*. Koln: Taschen, 1991.  ISBN 3-8228-6325-4.
* 
* Gleick, James, Chaos, Londres: William Heinemann, 1988. or. 165-7
* Lehrer, Jonás, *Goethe eta* Color, Science Blogs: The Frontal Cortex, Abenduaren 7a. 2006.
* XIV. kapitulua http://borderlandresearch.com/book/man-or-matter/chapter-xiv-colours-as-deeds-and-sufferings-of-light
* Matthaei, Rupprecht, *Goetheren kolorearen teoria*. Johann Wolfgang von Goethe. Rupprecht Matthaeik [de] moldatu eta argitaratua. Arg. Herb Aach-ek itzuli eta argitaratua. Van Nostrand Reinhold, 1971.
* Proskauer, The Rediscovery of Color, Dornach: Steiner Books, 1986.
* 
* 
* 
* Schopenhauer, Ikuskerari eta koloreei buruz, Probidentzia: Berg, 1994.  ISBN 0-85496-988-8
* Sepper, Dennis L., Goethe - Newton: Polemics and the Project for a New Science of Color, Cambridge: Cambridge University Press, 2007.  ISBN 0-521-53132-2
* Sepper, Dennis L., “Goethe, Newton, y la imagination de la ciencia moderna”, Revue internationale de philosophie, 2009/3 (249. zk.), 2009.
* Steiner, Rudolf, Konferentzia Zientifikoko *Lehen* Ikastaroa, Hirugarren Konferentzia, Stuttgart, 1919ko abenduaren 25a. GA320
* Steiner, Rudolf, “Goethe's World View”, III. kapitulua *Koloreen munduko fenomenoak*, 1897.
* 
* Westphal, Jonathan, "Color: una introducción filosoffica", Aristotélian Society Series, Vol. 7, Oxford, Blackwell, 1991 (2nd. ad ul.).
* Wittgenstein, Comments on Color, Berkeley: University of California Press, 1978.  ISBN 0-520-03727-8

## Ikus, gainera 
* Kolorearen teoria

## Kanpo estekak 
* *Koloreen teoria* (alemanez) linean pdf
* *Koloreen teoria* (ingelesez)
* Theory of Colours public domain audiobook at LibriVox
* Koloreen teoria (audiolibroa; 2014ko ekainean argitaratua) (ingelesez)
* Fisika Gaur – Esplorazio-esperimentazioa: Goethe, Land eta Kolorearen Teoria, 2002
* Goetheren esperimentu prismatikoak; Sakaeko argazkiak Tajima
* Argia, iluntasuna eta kolorea, Henrik Boëtiusen filma (1998)
* Beharren kalitatea duten loturak: Goetheren zientzia naturaren fenomenologia gisa
* Kolore-nahasketa eta Goetheren triangelua (Java Applet)
* 
* BBC Radio 4 Podcast, In Our Time Science – Goethe eta Ilustrazioaren Zientzia (doako deskarga), edo lotura hau https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/p00546n1/In_Our_Time_Goethe_and_the_Science_of_the_Enlightenment/
* Goetheren kolore-teoriaren berrikuspen kritikoa
* David Briggs kolore primarioei buruz, Goetheren behaketa fisikoei buruzko funtsezko kritika barne
* Goetheren kolore-ikerketarekin lotutako esteken zerrenda
* Kolorearen psikologiari eta Goetheren teoriari buruzko saiakera
* Google Scholar: *Koloreen Teoria* aipatzen duten lanak