open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Linda Kozlowski

**Linda Kozlowski** (Fairfield, Connecticut, 1958ko urtarrilaren 7a)  estatubatuar aktorea da, Paul Hoganekin batera *Cocodrilo Dundee* sagan parte hartzeagatik ezagunagoa, 1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990ekoaren hasieran.

## Ibilbide artistikoa 
Arte dramatikoko ikasketak Andrew Warde Institute-n hasi zituen 17 urte zituenean; gainera, Juilliard Akademia ospetsuan opera-eskolak emanez osatu zuen bere hezkuntza. 1981ean *How It All Began* izeneko antzezlan batean egin zuen debuta.
1982an paper bat lortu zuen *Nurse* telesailean eta 1985ean paper bat interpretatuz agertu zen Arthur Millerren *Bidaiari baten heriotza* lanaren telebistako egokitzapen batean.

1986an iritsi zen bere paperik garrantzitsuena, Sue Charles erreportaria, *Cocodrilo Dundee* filmean Paul Hogan aktore australiarrarekin batera. Aktoreak aurrekontu txikiko film honetan proiektatu ziren bat-batean, eta ustekabeko arrakasta izan zuten. Kozlowskik Urrezko Globo sarirako izendapena lortu zuen bigarren mailako emakumezko aktore onenaren atalean. Gainera, bi aktoreek harreman bat dute pantailan, eta benetako bizitzan maitemindu ziren; Hogan Noele emaztearengandik dibortziatu zen,  32 urte eman eta gero, Kozlowskirekin ezkontzeko.

Bikotea 1990ean ezkondu zen. Nahiz eta izendapena lortu, Kozlowskik ez zuen Hollywooden kontratu garrantzitsurik lortu, Hoganen figura bere emazte berriarenaren gainetik jarri baitzen. Kozlowski *Pass the Ammo* (1988) komedian agertu zen.

*Cocodrilo Dundee-n* pantailan proiektatutako kimika baliatuz, Hogan eta Kozlowski esperientzia hori errepikatzen saiatu ziren *Almost an Angel* (1990) komedia satirikoan, espero zuten arrakasta lortu gabe. Kozlowskik aldi baterako utzi zituen oholtzak, senarraren ondoan egoteko. 1993an, *Cocodrilo Dundee*-ren antzeko paperetan sartu zela zirudien aktoreak, eta antzeko roletan agertu zen filmetan, hala nola *Psikopata baten diagnosia* (1993) eta *Backstreet Justice* gisa (1994), bere ibilbidean inolako ondoriorik izan gabe.

1995ean, John Carpenter zuzendariak bigarren mailako papera eman zion *Madarikatuen herria* filmaren egokitzapenean. *Shaughnessy* (1996) telebistarako filmean parte hartu zuen, eta Kozlowskik emanaldia bertan behera uztea erabaki zuen, Chance semeari eta senarrari dedikatzeko.

2001ean, Kozlowski Sue Charles berpizten saiatu zen Los Angeleseko *Cocodrilo Dundee* sagaren jarraipenean, baina ez zuen lortu hasierako filmeko arrakastak errepikatzea, ospetsu egin zituen kimika ez baitzen film horretan hauteman, eta takila diskretu bat baino ez zuten jaso. Azkenean, Kozlowskik saioa uztea erabaki zuen, bere familiarekin eta Australiako arrantxo baten administrazioan aritzea, bere senarrarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nelson Villagra

**Nelson Villagra** (El Carmen, Txile, 1937ko abuztuaren 9a) aktore txiletarra da, zinema, telebista eta antzerkian egindako lanengatik nazioartean ezaguna. Gaztetan hasi zen antzerkigintzan, eta 1958an Txileko Unibertsitateko Teatro Eskolan lizentziatu ondoren, hainbat antzezlan eta filmetan parte hartu zuen. Bere estilo interpretatibo sutsua eta bereizgarria nabarmendu dira, eta XX. mendeko zinema txiletarrean paper garrantzitsuak jokatu ditu, bai herrialdean bertan bai nazioartean.

Bere ibilbideko lanik ezagunenetako bat *El Chacal de Nahueltoro* (1969) filmeko protagonismoa da, non baserritar analfabeto baten rola antzeztu zuen. Interpretazio horrek kritika eta ikusleen arreta bereganatu zuen, eta Villagrari nazioarteko ospea ekarri zion. 1973ko Pinocheten estatu kolpearen ondoren, Txiletik emigratu behar izan zuen, eta bere ibilbidea Kuban eta Europan jarraitu zuen. Kanpoan egon zen bitartean, nazioarteko hainbat film ekoizpenetan parte hartu zuen, eta bere lanagatik sari eta aitortza ugari jaso zituen.

Kultura eta herrialde desberdinetan izandako esperientziek Villagraren ibilbidea aberastu zuten. Txileko zinema garaikidearen eta telebistaren garapenean eragin nabarmena izan du, bai lan berritzaileetan bai klasikotzat hartzen diren ekoizpenetan. Bere jardunak aktore eta ikasle askori eragin die, eta bere ahots, presentzia eta estilo interpretatibo bereziak erreferentzia dira oraindik ere zinema eta antzerkiaren esparruan.

Villagraren ibilbidea ez da soilik interpretazio-lanagatik nabarmentzen; bere konpromiso artistiko eta sozialak ere bere jardunean islatu dira, eta horrek denboran zehar errespetua eta aitortza mantentzen lagundu du.
Shenda Román

**Shenda Román** (Havana, Kuba, 1934ko irailaren 9a – 2000ko apirilaren 9a) kubatar abeslari eta aktorea izan zen, XX. mendeko Kubako musikagintzan nabarmendu zena. Ahots indartsu eta adierazkorra izan zuen, eta bere ibilbidean zehar hainbat genero landu zituen, besteak beste musika tradizional kubatarra, boleroa eta protesta-kantua.

Gaztetan hasi zen musikan, eta 1950eko hamarkadan ospea lortu zuen Kubako eszenan. Bere ibilbidean hainbat konpositore eta musikari ezagunekin aritu zen elkarlanean, eta bere interpretazioek eduki emozional nabarmena eta konpromiso soziala erakusten zituzten. Bere lanak Kubako kulturarekin lotura estua islatzen du, bai gaietan bai estilo musikaletan.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, Román Kuba eta Latinoamerikako musikaren panoraman figura errespetatua bihurtu zen, bere ahots bereziagatik eta estilo pertsonalagatik. Abeslari jardueraz gain, antzerkian eta ikus-entzunezkoetan ere parte hartu zuen, eta horrek bere ibilbidea anitz eta osatu bihurtu zuen. Bere grabazioek eta agerpenek eragin garrantzitsua izan zuten Kubako musikaren garapenean, eta gaur egun bere lana Kubako musika tradizionalaren eta garaikidearen arteko zubi gisa hartzen da.
Juanita Zinkunegi

Juanita Zinkunegi Radio San Sebastianeko lehenengo emakume esataria izan zen. Bere jaiotze eta heriotza data ezezagunak diren arren, irratiaren urrezko aroan, hau da, XX. mendearen bigarren eta hirugarren laurdenean pertsona esanguratsua izan zen. 

1975. urteko azaroan egin zioten elkarrizketa baten esan zuenez, kasualitatez amaitu zuen han. Jesuiten koruan kantatzen zuen eta Figuerido irakasleak Sabino Uzelaietari bere ahotsari buruz hitz egin zion. Gainontzeko emakumeekin konparatuta ahots berezia zeukala argudiatuta, abesti bat kantatuarazi zioten probatzat. Iparragirre abeslariaren errepertorioko bat aukeratu eta hura kantatu ostean, berarekin kontatzen zutela esan zioten. 

Garai hartan denetik egiten zuen: albistegia aurkeztu, sukaldeko errezetak azaldu, emisoreko orkestraren laguntzaz kantatu, umeei Pinotxoren ipuinak kontatu, etab. Gipuzkoako ama askoren gutunak iristen zitzaizkiola zioen, beraien alabak entretenitzeagatik eskerrak ematen. 

Garai horretan Alfonso Carrasco eta Enrique Elizalde ziren katearen zuzendariak. Juanita Elizalderekin ezkondu zen, eta Jesus Mari semea izan zuten. 

45 urtetik gora jardun zuen Gipuzkoako hiriburuko irratian, eta bere ibilbidean zehar albiste historikoak eman zituen. Besteak beste Miguel Primo de Riverak Donostiako Kasinoan izandako gosariaren, Plus Ultra hegazkinaren lehenengo hegaldiaren edota Realaren ehunaka partiduren berri eman zuen.
Allan Haywood

**Allan Shaw Haywood** (Monk Bretton, Ingalaterra, 1888ko urtarrilaren 9a – Wilkes-Barre, Pennsylvania, 1953ko otsailaren 21a) buruzagi sindikal estatubatuarra izan zen; Congress of Industrial Organizations (CIO) Estatu Batuetako federazio sindikal nagusietako batean lider izateagatik ezaguna.

Haywoodek Inglaterratik Estatu Batuetara emigratu zuen. Bertan, gaztetatik meatzeetan egin zuen lan, eta United Mine Workers of Americanera (UMWA) sartu zen, gero eta kargo altuagoak lortuta,  zuzendaritza nazionaleko kide izan arte. Industria-antolakuntzaren defendatzaile sutsua izan zen; CIO eratu ondoren, bai eskualdeko eta antolakuntzako zuzendari eta bai lehendakariorde gisa aritu zen ("Mr. CIO " sindikatuak hedatzeko egindako lanagatik). 1953an hitzaldi bat ematen ari zela, bihotzekoak jota hil zen.
Arthur Gailly

**Arthur Gailly** (Wanfercée-Baulet, 1892ko martxoaren 20a – Charleroi, 1974ko ekainaren 25a) belgikar sindikalista eta politikari sozialista izan zen; langileen mugimenduaren eta Valoniako sozialismoaren harira. Charleroi, diputatua izan zen 1936 eta 1961 artean, eta eskualdeko erakunde sindikal eta mutualistetan paper nabarmena izan zuen.

Gaillyk siderurgiako langile eta sindikatu militante izan zen. Udal kontselari, zinegotzi eta alkate sozialista izan ondoren, Charleroiko Metalurgien Federazioa zuzendu zuen, eta Belgikako Lanaren Federazio Nagusiko (FGTB) idazkaria izan zen.
Friedrich Adler

**Friedrich Adler** (Viena, 1879ko uztailaren 9a - Zurich, 1960ko urtarrilaren 2a) austriar politikari eta iraultzailea izan zen. Austriako Alderdi Sozialdemokratako kide nabarmena izan zen eta XX. mende hasierako politika sozialistan aktiboki parte hartu zuen.

Adler ezaguna da 1916an Karl von Stürgkh kondea, Austriako ministro-presidentea, hil zuelako errepresio politikoaren aurkako borrokan. Ondorioz, heriotza-zigorra ezarri zioten, eta ondoren kommutatua. Beranduago espetxeratu egin zuten, 1918ko iraultzan askatu zuten arte. Lehen Mundu Gerraren ondoren, Austrian jarraitu zuen bizitza politikoa; Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuetan erbesteratu arte. Ondoren, politikatik erretiratu eta Zurichen hil zen.
Figa Flawas

**Figa Flawa**, Kataluniako musika talde bat da, 2020ean Valls udalerrian sortua. Pep Velasco Santos eta Xavier Cartanyà Caro kideek osatzen dute.

Nagusiki pop, reggaeton eta musika urbanoa eta latinoa jotzen dute.

## Diskografia 
* 2022: Joves Tendres (autoargitaratua)
* 2023: Nadal Mix 2023 (Luup Records)
* 2024: La calçotada (Halley Records)
* 2023: Recent t'arriba l'invitació per… (Halley Records)

## Kanpo estekak
The Tyets

**The Tyets** edo **Els Tiets**, Kataluniako musika talde bat da, 2008an Mataró udalerrian sortua. Oriol de Ramon eta Xavier Coca kideek osatzen dute.

Nagusiki reggaeton, trap, pop eta musika urbanoa eta latinoa jotzen dute.

## Diskografia 
### Diskoak 
* *El Pipeig* (Luup Records, 2020).
* *Animalari urbà* (Luup Records, 2021).
* *Èpic solete* (Luup Records, 2023).
* *Nadal Mix 2023* (Luup Records, 2023).
* *Cafè pels més cafeteros* (2025)

### EP 
* *Trapetón* (Autoargitaratua, 2018)

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Jose Miguel Lana Beriasain

Jose Miguel Lana Berasain (Zaragoza, Aragoi, 1964) historiadun eta katredadun esanguratsua da, ekonomia eta landa historian espezializatua. Gaur egun, irakaslea da Nafarroako Unibertsitate Publikoan (UPNA).

Lizarrako merindadeko Murieta herrian igaro zituen Jose Miguel Lanak unibertsitatera joan aurreko urteak. Zaragozako unibertsitatean ikasi zuen Geografia eta Historiako gradua. Beranduago, doktoretza bertan ere eginez. 

Bere ikerketei begira, landa eta ingurumen historiaren hainbat gai jorratzen ditu. Esaterako; baliabideen erabilera komunalaren ibilbide historikoa, nekazaritza-merkatuen bilakaerarekin, produktibitatearekin edo jabetza-eskubideekin batera.

Zaragozako Unibertsitateko Teruel eta Zaragozako campusetan (1991-97), Geografia eta Historia departamentuetan (1997-2001) eta Ekonomia departamentuetan (Nafarroako Unibertsitate Publikoan) eman zituen eskolak. Kudeaketa akademikoko lanak egin ditu Ekonomia Saileko zuzendariorde gisa (2016-2018), Ekonomia, Enpresa eta Zuzenbideko Doktoretza Programako Batzorde Akademikoko idazkari gisa (2017-2021) eta Nafarroako Doktorego Eskolako zuzendariorde gisa (EDONA) (2021-2025).

1998an, Nafarroako Unibertsitate Publikoan Geografia eta Historiako irakasle laguntzaile zela, Emilio Majuelo eta Juan Madariaga historialariekin batera, tesiak burutzeko talde bat sortu zuen. 2014an, Historia Agraria egunkariaren erredakzio-kontseiluarekin bat egin zuen, eta 2019tik 2023ra egunkariaren erredakzio-buru izan zen.
Thalna

[thumb|Etruriar ispilu bateko atzealdean grabatuta dagoen eszena mitologikoan, jainko eta jainko hauek identifikatuta daude ertzean idatzita dauden izenei esker: [Laran (mitologia)|Laran, Thalna, Menrva (atzean, estutua moduan), Tinia (erdi-erdian eta aurrean eserita), Uni eta Maris. K.a 400 - 200.]]
**Thalna** edo **Talana** etruskoen jainko edo jainkosa bat zen. Federico Lara Peinado historialariaren esanetan, Thalna ispiluen atzealdeko grabatuetan besterik ez da  agertzen. Etruskoen hilobietan, ispilu ugari aurkitu dira, atzealdean, eszena mitologiakoak grabatuta izaten dituztenak. Gainera, jainko edo jainkosa bakoitzaren aldamenean, bakoitzaren izena idatzia egoten da. Thalna izenarekin ezagutzen diren 16 aletatik, 15etan emakumezko gisa agertzen da eta batean gizonezko gisa. Turanen jainkosaren taldeari atxikitzen zaio, eta erditzearekin eta maitasun- eta afektu-adierazpenekin lotutako testuinguruetan agertzen da. Aditu batzuek Eileithyia grekoarekin lotzen dute.

British museoan dagoen ispilu batean (1867,1023.1. identifikazio zenbakiduna) agertzen da Alpnu, Thanr, eta Zipnarekin. Objetkuta K.a. V. edo IV. mendekoa da. Thalanak arrautza bat dauka eskuineko eskuan eta Thanr jaikoaren sorbalda ukitzen du ezkerreko eskuarekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txepetxarenak

[thumb|[Pello Mari Otaño]]
***Txepetxarenak*** edo ***Txepetxa*** izenburuarekin ezagutzen dira Pedro Mari Otañoren bertso ezagun batzuk, 1898-1900 bitartean idatzi zituenak. Zortzikoa, dantza eta abestia da. Konpas berezi bat da, 5/8koa, azentuazio bereizgarria duena. 
Otañok onbu zuhaitzarekin harreman berezia izan zuen, baita txepetx txori txikiarekin ere, eta sei bertsoko sorta batean deskribatu zituen txepetxaren ezaugarriak. Bertsolari handiak Euskal Herria txepetx txoriaren modukoa zela ikusten zuen. 
[thumb|[Abadira|Txepetxa]]
thumb|*Alkar* olerkien bilduma (1904). 1934ko edizio hau familiak erabiltzen zuena da.

*Elizanburu-Etxahun-Otaño* albumean 2001ean Xabier Letek kantu hau grabatu zuen *Berrehun urtez bertsotan* bertso klasikoen antologia barruan. Lan honetan Joan Batista Elizanbururen, Etxahun Barkoxeren eta Pedro Mari Otañoren bertsoak bildu zituen, doinu herrikoiekin abesti bihurtuta. Grabazioak Elkarlanean estudioan egin ziren, Karlos Gimenez zuzendaritzapean, 1999tik 2001 arte.  CD gisa plazaratu zen. Diskoan Otañoren sei bertso hauek sartu zituen Letek:

# "Euskaldunak Arjentinan" 07:26 (Doinu herrikoia)
# "Limosnatxo bat" 05:43 (Doinu herrikoia)
# "Txepetxarenak" 05:38 (Doinu herrikoia). 
# "Ameriketatik bueltan" 04:29 (Doinu herrikoia)
# "Aita-semeak" 05:19 (Doinu herrikoia)
# "Amerikako panpetan" 05:29 (Doinu herrikoia)
Patxi Bisquertek zuzendutako *Ombuaren Itzala* filmean entzun daiteke Xabier Leteren grabazioa, bukaeran filmeko kredituak erakusten diren bitartean. Lehenago azken eszenetan berbetan aritu izan da Otaño txepetx batekin.

## Bertsoak 
:
Askotan esan izandu dute
gizon ikastun argiyak,
nola pixtiyak izan litezken
gure erakuslariyak; .
erlia da bat aipatzen dana,
oi zer lan arriyarriyak
jartzen dituzten gure aurrian
onek eta txingurriyak!
txepetxak berriz erakusten du
ainbeste nola aik biyak.
 
Euskal-lurreko txoriyetan dan
txikitxuena da bera;
gaztañ kolore bakarrekua,
nai bada ez da ederra:
begi argiyak, buru xanpala,
moko thenthia aurrera;
gorputza motxa, anka laburrak,
xaltokako ibillera;
xalapartako egalariya
eta kantari ergela.
 
Txotx batek aisa jasoko luke
nola karga gutxi duan,
bañan gustatzen zayo jartzia
adar sendoxiaguan;
amildu arren ez leike galdu
dakiyelako eguan;
bañan arkitzen baldin bada ere
burnizko aldamiyuan,
iru-lau aldiz xanpatutzen du
seguru ote daguan.
 
Udaberriyan lendabiziko
kabiya txepetxarena
azaldutzen da ta ezaguna
goroldiyozkua dena,
arbol gerriyan, untza tartian
du lekurik maitiena,
ta gizon askok ikusitzian
iritxpirian daguena,
osan oi dute: — zer konfiantza,
txori txar onek dubena!
 
Ta edozeñek esan lezake
berari begiratzian,
arretarikan ez dadukala
egiñ leyoken gaitzian;
ez-iduriyan ark kabiyari
beste zulua atzian
egiten diyo, andik joateko
aurrerakua tapatzian;
erakutsiyaz pentsa zagula
nola atera sartzian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Ángel Ribalta Vázquezen hilketa

David Ángel Ribalta Vázquez (**Davide** **Ribalta** izenez ezagunagoa) 1993ko abenduaren 4an hil zuten hiru gazte ultraeskuindarrek Kasal Popular de Floran (Valentzia hiria).

## Biografia 
Davide Galizian jaio zen, 1969ko uztailaren 8an, eta gurasoekin batera Castelló de la Planara joan zen bizitzera. OHOko lehen urteak ikasi ondoren, Alemaniara joan zen eta bertan mugimendu libertarioekin harremanetan jarri zen. 1989an, Alemaniatik Valentziara itzuli zen, eta Asanblada Antifaxistaren sorreran eta Florako Kasal Popularrean parte hartu zuen. SHARP arrazakeriaren aurkako kolektiboko eta Errepresioaren Aurkako Asanbladako kide ere bazen.

## Gertakariak 
1993ko apirilean, eskuin muturreko talde batek Guillem Agulló gaztea erail zuen Montanejosen. Davidek hilketa horren aurka izandako protestetan parte hartu zuen.

Geroago, *Las Provincia*s egunkari blaveroak Davide seinalatu zuen, eta non aurki zitekeen argitaratu. Eskuin muturreko *Bandera Negra* izeneko fanzineak Davideren kontrako informazioa kaleratu zuen, eta Valentziako hirian hainbat pintada agertu ziren (hala nola "Davide, hurrengoa zu izango zara"), Acción Radical taldearen eskutik, bai eta beste pintada batzuk ere Universitat de Valèncian, *Resistencia Universitaria* delako kolektiboak eginak (hau ere lehen aipatutako talde ultraeskuindarrari lotua).

1993ko abenduaren 4an, jardunaldi antimilitarista batzuk egiten ari ziren Davidek militatzen zuen Kasal Popularrean. Halako batean, suitzar bat eta inork ezagutzen ez zituen bi austriar sartu ziren lokalean. Edanda zeuden, eta borroka bila zebiltzan. Berehala eman zioten abisua Davideri haiekin hitz egin zezan, alemanez hitz egiten zuen bakarra baitzen. Ia-ia kanporatu zituztenean, tirabira bat izan zen eta bietako batek, Daviden gainera makurtu, eta birikan sastakada bat eman zion. Davide handik gutxira hil zen Ospitale Klinikoan, 24 urte zituela. Eugen Wenger akusatu zuten hilketagatik, Suitzako Wohlgrotheko okupazioetan parte hartu zuen gizon suitzar bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Guillem Agulló i Salvador-en hilketa
* Llista d'actes violents de caràcter feixista al País Valencià

## Kanpo estekak
Chongming uhartea

**Chongming uhartea** () Txinako Herri Errepublikako uharte bat da, Shangai hiriari dagokiona. Txinako hirugarren uharte handiena da, Hainan eta Taiwanen atzetik. Uhartean 638.000 biztalde ditu 2020ko erroldaren arabera.

## Geografia 
Yangtse ibaia itsasoratzen den estuarioan kokaturik dago. Itxura errektangularra du. 81 kilometrotako luzera du eta 13-18 kilometrotako zabalera. 1.267 km²-ko azalera du. Uharte laua da, batazbeste 2,5 metroko altuera du.

1277an Chongming prefektura eratu zen uharte guztiak biltzen zituena, baina hondarraren mugimenduek prefekturaren egoitza sarritan aldatuarazi zuten. Pudongetik inmigranteak ekarri ziren eta haiek kotoia kultibatu zuten.

XVII. mendean uharte bakarra eratu zen.

1958. urtean Shanghai udalerriaren barnean sartu zuten eta haren iparraldeko muga bihurtu zen. Uhartea asentatu eta urbanizatu egin zen, eta 2016an barruti izatera pasa zen, alboan dituen Changxing eta Hengsha uharte txikiekin batera. 

## Ekonomia 
1994an imndustrialde bat eratu zen Nanmen itsasportuaren inguruan. Changxing uhartean Shanghaiko ontziola dago.

## Azpiegiturak 
Shanghaiko hiriko Pudong eta Qidong barrutiekin lotzen duten bi zubi daude, 2009an eta 211n eraiki zirenak. Ferryak ere badaude eta Shanghaiko metroaren 22. linea iristen da Chongming uhartera.

## Natura 
Chongming uhartearen ekialdeko muturrean Chongming Dongtan Natura Erreserba eratu zen. Marearteko hezegunea babestea zuen helburu. *Phragmites* eta endemikoa den *Scirpus mariqueter* landareak aurkitzen dira eta 111 hegazti espezie migratzailerentzako pausalekua da. Arrainen 94 espezie ere bizi dira, Yangtse ibaiko espezieen %80a, batzuk ur gezatakoak eta beste batzuk ur gazitakoak. 2002an Ramsarko hitzarmenean sartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorena Hernández García

**Lorena Hernández García** (Euskal Herria, 1986ko abenduaren 28a) astrofisika eta astronomoa  estragalaktikoan ikertzailea da.

## Biografia 
Fisikako karrera egin zuen Euskal Herriko Unibertsitatean UPV/EHUn eta Astrofisikan espezializatu zen La Lagunako Unibertsitatean. Astrofisikan doktoratu zen Granadako Unibertsitatean, Andaluziako Astrofisika Institutuan (IAA-CSIC) hain zuzen ere, 2015ean, eta galaxien nukleo aktiboen aldakortasuna eta X izpien astronomia aztertzeari ekin zion.

2016 eta 2017 artean doktoratu ondoko ikerketa bat egin zuen Erroman, Spaziali Astrofisika eta Planetologia Institutuan (IAPS-INAF) erakundean, eta gero, Valparaisoko Unibertsitateko Fisika eta Astronomia Institutuan (Txile). Han ezarri eta sendotu zuen datu astronomikoen bolumen handien analisiari buruzko ikerketa-ildo bat, baita AGNrena ere.

2017tik 2025era Valparaísoko Unibertsitatean ikertzaile gisa lan egin du, eta zulo beltz supermasiboekin  eta galaxien bilakaeran duten eraginarekin zerikusia duten nazioko eta nazioarteko proiektuetan parte hartzen du. Hainbat behaketa mota (maiztasun desberdinetan) eta datu-zientziaren tresnak erabiltzen ditu horiek aztertzeko.

2025eko abuztuaz geroztik Txileko Santiagoko Diego Portales ari da lanean.

Haren ikerketek zulo beltz supermasiboak ulertzen eta galaxien eboluzioan nola eragiten duten ezagutzen laguntzen dute.

Gainera, ALeRCE (Automatic Learning for the Rapid Classification of Events) proiektuan parte hartzen du. Proiektu horretan, zerbitzu zientifikoak garatzen eta zerua etengabe behatzen duten proiektuetatik lortutako datu kopuru handiak aztertzen laguntzen du, hala nola ZTF.

Era berean, Millennium Institute of Astrophysics  Millennium Nucleus on Transversal Research and Technology to Explore Supermassive Black Holes erakundeetako kidea da. AGN Science Colaboration, Vera Rubin behatokia eta BOOTES teleskopio robotikoen sare globaleko kide ere bada.

Ikerketa-lanaz gain, zientzia-dibulgazioko lanak ere egiten ditu, eta diziplina anitzeko formatuak aplikatzen ditu museoetan, unibertsitateetan eta kulturari eskainitako beste gune batzuetan ematen dituen hitzaldietan. Horietan musika sartzen da, eta bere helburua da emakume zientzialarien papera ikusaraztea eta publikoa astronomiara hurbiltzea.

Bere ikerketak nazioartean aipatu izan dira prentsa komunikatuetan, hala nola NASAn eta ESA Europako Espazio Agentzian.

Bere bizitzaren alderdi bat, astronomiaz gain, reggae eta soul abeslari gisa duen jarduera da, askotan astronomiaren dibulgatzaile gisa erabiltzen duena bere hitzaldietarako .
## Sariak eta aintzatespenak 
* 2025. International Awards L'Oréal-UNESCO For Women in Science (FWIS) saria, Txile, ANIDekin lankidetzan, doktoretza ondoko kategoria.

## Ikus, halaber 
* Zulo beltz supermasiboa
* Lorena Hernández García entrega detalles de los nuevos descubrimientos sobre Ansky en T13

## Erreferentziak
James Tolkan

**James Stewart Tolkan** (1931ko ekainaren 20a, Calumet, Michigan - 2026ko martxoaren 26a, Saranac Lake, New York), estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat izan zen.

Mundu mailan *Back to the Future* (1985) eta *Back to the Future Part II* (1989) filmeetan Strickland jauna eta *Back to the Future Part III* (1990) filmean Strickland marshallaren pertsonaia antzezteagatik ezagun egin zen. Antzeztutako beste film nabarmenen artean honakoak daude, *Serpico* (1973), *Love and Death* (1975), *Prince of the City* (1981), *Top Gun* (1986), *Masters of the Universe* (1987), *Dick Tracy* (1990) eta *Problem Child 2* (1991).

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Stańczyk (margolana)

[thumb|Lana erakusketan [Varsoviako Museo Nazionala|Varsoviako Museo Nazionalean.]]

***Stańczyk Smolensk galdu ondoren Bona Erreginaren gortean egindako dantzaldi batean*** (), baita ere *Stańczyk eta Stańczyk* edo, besterik gabe, *Stańczyk*, Jan Matejko margolari poloniarrak 1862an burutu zuen margolan dramatikoa da. Matejkoren lanik ospetsuenetako bat da. 1924an Varsoviako Museo Nazionalak erosi zuen, eta naziek Bigarren Mundu Gerran espoliatu zuten. Ondoren, Sobietar Batasunera igaro zen. 1956 inguruan sobietarrek Poloniara itzuli zuten.

## Gaia 
Stańczyk, pinturan agertzen den gizonezko figura eserita, gorteko bufoia izan zen poloniar berpizkundearen garaian, Sigismundo I.a Poloniakoaren gobernupean Poloniak garapen politiko, ekonomiko eta kultural garrantzitsua lortu zuenean. Pertsona herrikoia zen, eta bufoi gisa zuen ospeaz gain, gizon hizlari ona, argia eta burutsua bezala deskribatzen da, satira erabiltzen zuena erresumaren iragana, oraina eta etorkizuna azaltzeko.

## Deskribapena 
Koadroaren konposizioa bufoiaren lehen planoko jarrera solemnearen eta atzealdean egiten den dantza biziaren arteko kontrastean oinarritzen da: Stańczyk gela ilun batean bakarrik dago, eta errege-familia, berriz, ondoko aretoan bete-betean dagoen dantza baten anfitrioia da nahiz eta herrialdea bizi den egoera dramatikoa izan. Bufoiaren bularrean Częstochowako Ama Birjinaren domina ikus daiteke. Leihoan kometa batek errege-erreginarentzako datorren zorte txarra adierazten du. Mahai gainean 1533. urtea eta Smolensk izena dituen gutun bat dago, ziur aski hiria Moskuko Dukerri Handiaren esku erori dela esanez; hiri hori gaur egun Errusiaren zati bat da. Badirudi funtzionarioren batek ez diola gutunari jaramonik egin, eta Stańczyk bakarrik konturatu da zer esan nahi duen; agintariek, bitartean, festa bat ospatzen dute.

Tamainua: 88 X 120 zm.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1994ko Kataluniako Volta

**1994ko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 74. edizioa izan zen. irailaren 8 eta irailaren 14 bitartean jokatu zuten. L'Hospitalet de Llobregat eta Sant Feliu de Guíxols lotu zituen, guztira 978,4 km eginez zazpi etapatan. 

Garailea Carrera taldeko Claudio Chiapucci italiarra izan zen.

Volta amaitu eta egun batzuetara, Abraham Olanok lehen etapan kafeinagatik positibo eman zuela jakinarazi zen. Kontraanalisia egin ondoren, etapako garaipena deuseztatu zen, Alex Zülleren eskuetara joan zena, eta 10 minutuko zigorra sailkapen nagusian.

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Rosa uhartea (Kalifornia)

**Santa Rosa uhartea** () esku pribatuetan dagoen Estatu Batuetako uharte bat da. Santa Barbara konderriko (Kalifornia) kostaldearen parean dago eta 2000ko erroldan bi biztanle baino ez zituen.

## Geografia 
Kanaleko uhartediaren iparrañdean dauden bost uharteetako bat da, San Miguel, Santa Cruz eta Anacapa uharteekin batera. Laukote honetako bigarren handiena da, 26 km-ko luzera, 17 km-ko zabalera eta guztira 215,27 km²-ko azalera ditu. Erronbo itxurako uhartea da eta punturik altuena Vail Peak mendia (484 m) da.

## Historia 
Azken izotz aroan uharte guztiak bat eginda zeuden, kostaldetik 8 kilometrotara. Arkeologia indusketatan duela 12.000 urteko populazioen aztarnak aurkitu dira. Mamut nanoaren (*Mammuthus exilis*) aztarnak ere aurkitu dira.

Chumash leinuko arbasoak bizi izan ziren milaka urtez Santa Rosa uhartean. XVI. mendean Juan Rodríguez Cabrillo itsasgizon portugaldarrak chumash leinuaren hiru herrixka aurkitu zituen uhartean, guztira 40-50 biztanle. Wima izena eman zion baina George Vancouver ingelesak Santa Rosa izena idatzi zuen 1792ko mapa batean. 1822an misiolari frantziskotarrek bertako biztanle ugari bataiatu zituzten.

1852an Kanaleko uharteak Mexikok eskuratu zituen eta Estatu Batuek Kalifornia eskuratu zutenean haien esku gelditu ziren. 1870an rantxo erraldoi bat bihurtu zuten ardiak hazteko. Bechers Bay-en ezarri zuten egoitza. 1902an ardiak kendu eta azienda rantxoa bihurtu zuten.

Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuetako armadak radarrak ezarri zituen eta 75 soldadurentzako 16 eraikin ere bai. 1963 artean egon zen Estatu Batuetako Itsas armadaren esku. 1975 artean petrolioa bilatzeko zundaketak egin ziren baina ez ziren arrakastatsuak izan.

1980. urtan Kanaleko Uharteen Parke Nazionala eratu zen.

## Ekonomia 
Turismoa egiten da Santa Rosa uhartean; ur-kirolak, akanpada, mendi ibilaldiak...

## Azpiegiturak 
Kai bat dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Beth Hurt

**Mary Beth Supinger**, ezagunagoa **Mary Beth Hurt** izenez (Marshalltown, Iowa, AEB, 1946ko irailaren 26a – Jersey City, New Jersey, 2026ko martxoaren 28a) estatubatuar aktorea izan zen, zineman eta antzerkian jarduten duena.

## Bizitza 
Mary Beth Supinger 1946. urtean jaio zen, Iowa estatuko Marshalltown herrian. Gurasoak Delores Lenore (ezkondu aurretik, Andre) eta Forrest Clayton Supinger. Haurtzaroan, Jean Seberg aktorea izan zuen haurtzain, huraxe ere Marshalltownekoa. Arte dramatikoa ikasi zuen Iowako Unibertsitatean eta New Yorkeko Unibertsitateko Tisch Arte Eskolan.

William Hurt aktorearekin 10 urtez egon zen ezkonduta (1971 eta 1981 urteen artean). Bien dibortzioaren ostean, 1983an berriro ezkondu zen Paul Schrader zuzendari eta idazlearekin, eta bikoteak seme bat eta alaba bat izan zituen.

## Aktore ibilbidea 
### Antzerkia 
Hurtek New Yorken egin zuen lehen antzerki-lana, 1974. urtean. Hiru Tony Sarirako izendatu zuten, Broadwayen ''Trelawny of the 'Wells'* (Beth Henleyk Pulitzer Sari bat irabazi zuen, Megen pertsonaia antzeztuz), *Crimes of the Heart* (Obie Sari bat irabazi zuen) eta *Benefactors* interpretazioengatik.

### Zinea 
Woody Allenen *Interiors* filmean egin zuen debuta zineman, Joey antzeztuz, hiru ahizpen artean erdikoa, bere familiaren desegitearen eta amaren gaixotasun mentalaren ondorio emozionalak gainditu behar zituena. Beste paper batzuk hauexek izan dira: Laura *Chilly Scenes of Winter* filmean; Helen Holm Garp *The World According to Garp* filmean; eta Regina Beaufort Martin Scorseseren *The Age of Innocence* filmean.

### Bikoizketa 
Hurtek Jean Seberg bikoiztu zuen, off-ahots gisa, Mark Rappaport-en 1995eko *From the Journals of Jean Seberg'' dokumentalean.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Mary Beth Hurt Interneten Off-Broadway Database (ingelesez)
* Mary Beth Hurt   interneten Theatre Database (ingelesez)
* Mary Beth Hurt-en biografia Film Reference (ingelesez)
1995eko Kataluniako Volta

**1995eko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 75. edizioa izan zen. ekainaren 15 eta ekainaren 22 bitartean jokatu zuten. Manlleu eta Olot lotu zituen, guztira 1.146,1 km eginez zazpi etapa eta prologo batean banaturik. 

Garailea ONCE taldeko Laurent Jalabert frantziarra izan zen.

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amerikako panpetan

[thumb|[Pello Mari Otaño]]
[thumb|[Onbu zuhaitza]]
***Amerikako panpetan*** izenburuarekin ezagutzen dira Pedro Mari Otañoren bertso ezagun batzuk, 1898-1900 bitartean idatzi zituenak. Zortzikoa, dantza eta abestia da. Konpas berezi bat da, 5/8koa, azentuazio bereizgarria duena. Otaño urte askotan bizi izan zen Argentinan. Hirutan bidaiatu zuen haraino (1875-1879, ?-1890, eta 1898-1910) eta gehienetan Panpako lautadetan lan egin zuen, eta bost bertsoko sorta batean deskribatu zituen egindako bidaia, Euskal Herriko paisaiako zuhaitzak eta Panpako onbu zuhaitzarekin nabaritu zuen lilura. CD gisa plazaratu zen. Diskoan Otañoren bost bertso sorta hauek sartu zituen Letek:

# "Euskaldunak Arjentinan" 07:26 (Doinu herrikoia)
# "Limosnatxo bat" 05:43 (Doinu herrikoia)
# "Txepetxarenak" 05:38 (Doinu herrikoia). 
# "Ameriketatik bueltan" 04:29 (Doinu herrikoia)
# "Aita-semeak" 05:19 (Doinu herrikoia)
# "Amerikako panpetan" 05:29 (Doinu herrikoia)
Patxi Bisquertek zuzendutako *Ombuaren Itzala* filmaren hasieran azaltzen da bertso abesti hau. 1890ean kokatzen da filmaren hasiera, Otañok 33 urte zituenean, Argentinan ari da lanean eta Euskal Herria itzultzea erabakitzen du, bere bigarren bidaiari bukaera emateko. Biskertek Otañoren orduko egoera deskribatzeko erabiltzen du bertsoa.

## Bertsoak 
:
Euskal-Erriko lur maite artan
Jayo nintzan baserriyan,
Itzal aundiko intxaur arbol bat
Dago gure atariyan:
Aren ondotik irten da noiznai
Maldako gaztañariyan.
Edo, sagarrik onenak jaten
Luberriko sagastiyan,
Arbol tartian bizitu nintzan
Gazte denbora guziyan.
 
Denak utzi ta etorri nintzan,
Lur au ikusi nai nuan!
Aritz tantayak, pago lerdenak,
Nola ez izan goguan!
Oraiñ arzantzan Ameriketan,
Arrantxo baten onduan,
Eguna pasa larrian eta
Jiratzen naizen orduan,
Nere begiyak gozatzen dira
Aldameneko ombú-an.
 
Ainbestoraño tristetutzen naiz
Eremu zabal oyetan,
Arbolak, mendi eta errekak
Falta diran zelayetan,
Non etorri ta eseritzean
Ombú-tzar onen zañetan,
Edo igo ta osto tartian
Bere adar bikañetan
Ene! Amatxo! Nik nola esan
Zenbat gozatutzen detan!
 
Txabol ondoko ombú laztana,
Maitatzen zaitut gogotik
Eta biyotza erdibitzen zait
Joatian zure ondotik,
Nere burura ekartzen dezun
Oroimen gozuagatik.
Zure itxura nai det ikusi
Ez dizut eskatzen frutik
Ni emen bizi naizen artian
Arren! egon zaite zutik!
 
Nere lagunik maitatuena
Ombú laztana, zu zera,
Argatik nator zure kolkora,
Ni malkuak isurtzera,
Iduriturik naramazula
Atariko intxaurpera...
Beti izango zaitut, goguan,
Bañan joan nai det ostera,
Euskal-lurreko arbolpe artan
Nere ezurrak uztera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Ors Jarrín

Francisco Ors Jarrín (Casinos, Valentziako Erkidegoa, 1930. urtea – Zaragoza, Aragoi, 2013ko uztailaren 25a) antzerkigile, idazle eta gidoilari valentziarra izan zen. 

Farmazia ikasi zuen bere ahizpa Paquitak bezala eta ikasketak bukatu ostean Valentzian farmazia bat zabaldu zuen. Hainbat urtez bere negozioan lan egin eta gero, 1970eko hamarkadan betidanik gustuko izan zuen antzerkiaren mundura jauzi egin zuen. 

1975eko azaroaren 25ean estreinatu zen Señorita fina antzezlana zuzendu zuen. Astearte gauetan Espainiako kanal nazionalean drama originalaren inguruan botatzen zuten programaren baitan emititu zuten. 

Pare bat urte geroago, TVEn hasi zen gidoilari lanetan eta hainbat telesailen sortzaileetako bat izan zen. Lola Herrerak 1977. urtean antzeztu zuen Las viudas telesailaren gidoilarietako bat izan zen besteak beste. 

Horiez gain, bere ibilbideko mugarria Contradanza lana izan zen. Homosexualen eskubideak gai nagusitzat hartuta, Ingalaterrako Isabel I. Erregina gizon homosexuala balitz bezala irudikatu zuen. Jose Tamayok zuzendutako lan hau Madrilgo Lara antzokian estreinatu zuten. 

Beste lan batzuk ere aipagarriak dira, hala nola El día de Gloria, 1984an Mayte Antzerki Saria irabazi zuena, eta Vientos de Europa, non Encarna Paso eta bestelako aktore garrantzitsuak parte hartu zuten. Bere estiloa drama garaikidearen eta gizarte kritika delikatuaren nahasketa izan zen, non pertsonaiak eta euren gatazkak erdigunean jartzen ziren, eta ikusleari hausnarketa sakona eskaintzen zitzaion. 

Ors ez zen bakarrik idazle eta dramaturgo bat; baita aktibista kultural ere izan zen, eta bere lanak Espainiako azken frankismoan eta trantsizio garaian homosexualen eskubideen aldeko aldarrikapenak egiteko baliatu zituen. Horrez gain, Levante-El Mercantil Valenciano bezalako egunkarietan kolaboratu zuen, bere ikuspegi kritikoa eta soziala partekatzeko. 

Bere bizitzako azken urteetan Zaragozara joan zen bizitzera bere ahizparengana, izan ere, kosmetikoen enpresa bat zuen honek han. Gaixotasun larri baten ondorioz, 83 urterekin hil zen Aragoiko hiriburuan.
Tensa

**Tensa** bat (pluralez, latinez, *tensae*) gurdi edo orga zeremonial bat zen antzinako Erroman erabiltzen zutena prozesio batzuetan, bereziki *pompa circensis* izendatzen zituztenetan, zirkuko jokoen irekieran. Jainkoen atributuak (ez beren irudiak) garraiatzeko erabiltzen ziren. Tensen gidari mutil gazteak izaten ziren, bi gurasoak bizirik zituztenak. 

*Aedes tensarum* izeneko eraikin berezi bat bazen Erroman, ezin izan dena identifikatu hondakinetan, baina Kapitolinoan zegoela uste da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1996ko Kataluniako Volta

**1996ko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 76. edizioa izan zen. ekainaren 13 eta ekainaren 20 bitartean jokatu zuten. Platja d’Aro eta Igualada lotu zituen, guztira 938,1 km eginez zazpi etapa eta prologo batean banaturik. 

Garailea ONCE taldeko Alex Zülle suitzarra izan zen.

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskararen ahoskera NAF bidez

Beheko grafikoek erakusten dute Nazioarteko Alfabeto Fonetikoak (NAF) nola irudikatzen dituen euskarazko fonemak.  Wikipediako artikuluei NAFko karaktereak gehitzeko, erabili Txantiloi:IPA.

Taula honetan baturazko ahoskera (eta euskalki batzuetako forma bat edo beste, hedadura zabal duenean) jaso dira. Euskalkietako eta azpieuskalkietako aldaerak kontuan hartuta ahoskera moduak askotarikoak dira.

|

|}

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
*
*
* 
*

## Ikus, gainera
Sailhanteko gaztelua

**Sailhanteko gaztelua**, , Frantziako Andelat udalerrian dagoen gotorleku bat da, Cantal departamenduan, eta Saint-Flour udalerritik hamar kilometro ingurura.

Hiriko itxurako basaltozko muino batean dago eta XIII. mendean eraiki zen.
Euspel

**Euspel** (**Ertzainen Nazional Elkartasuna** izenaren akronimoa) Ertzaintzako sindikatu-elkarte bat da, 2004an sortua.

## Ibilbidea 
2004an ertzain talde korporatibo batek bere burua defendatzea erabaki zuen. Pandemiaren ondotik, 2023an, Ertzainak Borrokan plataforma oldarkorra sortu zuten, sindikatuetatik aparte. Ez zeuden konforme Erne, Esan eta SIPE sindikatuen negoziatzeko moduarekin, eta bertzelako borroka molde batzuen alde egin zuten. Bertzeak bertze, mobilizazioak antolatu zituzten, eta mehatxu egin zuten 2023ko Tourrean lan egiteari uko egingo ziotela. Elkarte sindikal gisa eratuta, 2026ko hautsekunde sindikaletan irabazi zuten. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailarekin lortutako akordiotik aldendu zen Euspel, eta Erne sindikatuaren 20 urteko nagusitasuna hautsi zuen Ertzaintzan, polizia talde horretan hauteskundeak irabazita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala.
Zoogloea

**Zoogloea** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo itxura dutenak. Aerobio hertsiak dira, eta muturreko flagelo bakarra dute, beren mugimendua errazten duena. Bakterio honek zeregin oso garrantzitsua betetzen du hondakin-uren tratamenduan, ur horien materia organikoa mineralizatzen baitu. Bioerremediazio prozesuetan ere garrantzi handia du Zoogloeak. 

*Zoogloea ramigera* espezieak lohi aktibatuen hondakin-uren tratamenduan malutak eratzen ditu, mukiaren antzeko substantzia gluzidikoak kanporatzen dituelako . Maluta horiek materia organikoa deskonposatzen duten mikrobioak (bakterioak eta protozooak) harrapatzen dituzte, ur horien garbiketa prozesua erraztuz. 

Zoogloea urtarra da, oxidasa (+) eta katalasa (+) ere (azken hau, ahula)

Itzigsohn mikrobiologoak Zoogloea generoa deskribatu zuen estreinakoz 1868an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seletrazetam

**Seletrazetama** konposatu organikoa da C10H14F2N2O2 formula duena, laktamen klasekoa errazetamen taldekoa eta konposatu organofluoratuen multzokoa. Solidoa da.

Seletrazetama botika antiepileptiko gisa usatua izateko saio klinikoak ziren, baina 2010ean bertan behera laga ziren.

## Erreferentziak
A Force of One

***A Force of One***, , 1979ko Paul Aaron estatubatuarrak zuzendutako borroka arte ekintza eta thriller film bat da.  Jennifer O'Neill, Chuck Norris, Ron O'Neal, Clu Gulager, James Whitmore Jr., Eric Laneuville eta Bill Wallace aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Matt Logan (Chuck Norris) Vietnamgo Gerrako beteranoa eta borroka arteetako adituak drogen aurkako polizia talde bateko kideak borroka tekniketan entrenatu beharko ditu. Bere ikasle onena Mandy Russ (Jennifer O'Neill) emakume polizia ofizial desmotibatua da, haren jarrera itxia bere adoptutako seme Charlie (Eric Laneuville) drogazalea gaindosi baten ondorioz hiltzen denean aldatuko da.

## Aktoreak 
* Chuck Norris: Matt Logan
* Jennifer O'Neill: Amanda "Mandy" Rust ofiziala
* Clu Gulager: Sam Dunne tenientea
* Ron O'Neal: Dan Rollins tenientea
* Bill Wallace: Jerry Sparks
* Eric Laneuville: Charlie Logan
* James Whitmore Jr: Moskowitz
* Clint Ritchie: Melrose 
* Pepe Serna: Orlando 
* Ray Vitte: Newton
* Taylor Lacher: Bishop
* Lisa James: Harriett
* Charles Cyphers: Eppis doktorea
* Rick Prieto: Rodriguez
* Donnie Williams: Josh Lawrence
* Guy Messenger: Skaterra
* Karen Oberdiear: Alice
* G.W. Bailey: Erwin
* Chu Chu Malave: Rudy
* Kevin Geer: Johnson
* Eugene Butler: Murphy
* Mel Novak: Borroka iragarlea
* Aaron Norris: Anderson
* Pat E. Johnson: Borroka epailea
* Mike Norris: Pizza banatzailea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Pierre el-Raï

**Pierre el-Raï** (Debel, Libano, 1975a - Al-Qlayaa, Libano, 2026ko martxoaren 9a) libanoar apaiz kristau maronita izan zen.

## Bizitza 
1975ean jaio zen Debelen. 2013an Al-Qlayaako San Jurgi parrokiako apaiz egin zuten. 2023ko abenduan, prentsan agertu zen Al-Qlayaako kristau biztanleei Gabonak ospatzen jarraitzeko eskatuz, Hezbollahren eta Israelen gatazka gorabehera. 2024ko urrian, bertako biztanleen eskubideak defendatu zituen beren lurretan geratzeko, ebakuazio aginduei aurre eginez.

2026ko martxoaren 9an hil zuen Israelek bonbardaketa batean, aurretik bonbardatutako Al-Qlayaako familia baten etxera laguntzera joan zela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lenitio

**Lenitioa** edo **ahultzea** fonetika eta fonologia aldaketa bat da, non kontsonante bat ahulagoa edo "leunagoa" bihurtzen den. Prozesu honetan, hotsa artikulatzeko ahalegin gutxiago egiten da, adibidez, kontsonante bat bokal artean dagoenean, eta frikarioa edo ahostuna bihurtzen da. Euskaraz, adibidez, *-t- > -d-* bezalako aldaketak gertatzen dira hitz baten barnean

Maria Lourdes Oñederrak honela azaltzen du:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary F. Lyon

**Mary Frances Lyon** (Norwich, 1925eko maiatzaren 15a, Londres – 2014ko abenduaren 25a) Ingalaterrako genetikalaria izan zen, X kromosomen inaktibazioa, fenomeno biologiko garrantzitsua, aurkitzeagatik ezaguna.

## Bizitza 
Mary Lyon 1925eko maiatzaren 15ean jaio zen Norwichen, Ingalaterran, funtzionario publiko baten eta irakasle baten hiru seme-alabetatik zaharrena. Birminghameko gramatika eskola batean hezi zen. Garai hartan, esan zuenez, zientziarekiko interesa piztu zitzaion irakasle on bati eta saiakera lehiaketa batean irabazi zituen natura liburuei esker.

1943an Bigarren Mundu Gerran, Girton Collegen (Cambridge) hasi zituen ikasketak, Cambridgeko Unibertsitatean, non zoologia, fisiologia, kimika organikoa eta biokimika ikasi zituen, zoologia ikasgai nagusitzat hartuta. Garai hartan, 500 (% 10 baino gutxiago) emakumezko ikaslek bakarrik ikasi ahal izan zuten unibertsitatean, 5.000 gizon baino gehiagoren aldean.  Gainera, gizonezko ikasleen lan bera egin arren, emakumezko ikasleek 2. mailako tituluak baino ez zituzten jasotzen, unibertsitateko kide bihurtuko zituzten Cambridge titulazio osoak jaso beharrean.

## Ikerketa eta ibilbidea 
Doktoregoa lortu ondoren (1950ean emana), Lyon Conrad Hal Waddingtonen taldean sartu zen, eta harekin batera lan egin zuen doktoregoaren azken zatian. Taldea Ikerketa Medikoko Kontseiluak finantzatu zuen, eta TC Carterrekin lan egin zuen mutagenesia eta erradiazioaren arrisku genetikoak ikertzeko.

1955ean, bere taldea Harwelleko MRC erradiobiologia unitatera pasatu zen, non saguentzako instalazio gehiagorentzako lekua zegoen. Han saguen mutazioak ikertzen jarraitu zuen. Mutante "orbandun" bat ere aztertu zuen, sagu ar eta emeengan eragin desberdina zuena: enbrioi arrak batzuetan hiltzen ziren, eta bizirik iraun zuten arrek beroki zuria zuten, baina emeak bizirik iraun zuten eta kolore anitzekoak ziren. Mutanteen hazkuntza kalkulatu eta nahita eginez, mutazioaren trantsizioa ikertu zuen eta mutazioa X kromosoman kokatuta zegoela ondorioztatu zuen. Honek, garai hartan X kromosomari buruz egindako aurkikuntza berriekin batera, X kromosomaren isilarazpenari inguruko hipotesia egitera eraman zuen. Saguaren t-konplexuari buruzko lan zabala ere egin zuen.

1962tik 1987ra Harwelleko MRC Erradiologia Unitateko Genetika Saileko burua izan zen. 1990ean ikerketatik erretiratu bazen ere, 2010eko elkarrizketa baten arabera, astean pare bat aldiz laborategian aktibo egoten zen oraindik.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Lyon Royal Society-ko kide hautatu zuten 1973an, AEBetako Zientzien Akademia Nazionaleko Atzerriko Elkartu eta Amerikako Arte eta Zientzien Akademiako Atzerriko Ohorezko Kide.

2018an, Nazioarteko Ugaztunen Genomaren Elkarteak *Mary Lyon saria* sortu zuen, mentore gisa egindako lanagatik eta emakume  zientzialari gutxi bihurtzen ziren garaian hasitako ibilbide bikainagatik. Saria urtero ematen zaie hasierako eta erdi-etapako emakumezko ikertzaile independenteei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bribarazetam

**Bribirazetama** konposatu organikoa da C11H20N2O2 formula duena, laktamen klasekoa errazetamen taldekoa. Solidoa da. . Narritagarria da.

## Erabilera 
Bribirazetama antiepileptiko gisa usatzen da. Espainian *Paucilex* eta *Briviact* markekin eta botika generiko gisa merkaturatzen da. Frantzian *Briviact* markarekin merkaturatzen da. Pilula edo injekzio moduan hartzen da.

### Albo-ondorioak 
Bribirazetamaren albo-ondorio ohikoenak idorrrera, depresioa, erasokortasuna, antsietatatea, zefalea, logura eta zorabioa dira, berteak beste.

## Erreferentziak
Haruo Remeliik

**Haruo Ignacio Remeliik** (Peleliu, 1931ko ekainaren 1a – Koror, 1985eko ekainaren 30, palauar politikaria izan zen. Palauko lehendabiziko presidentea izan zen 1980tik hil zen arte.

Japoniar eta palauar jatorri mistokoa zen. Apaiz izateko ikasi zuen Truken eta epaile elkartua izan zen. 1967an Palauko legegilean eserleku bat lortu zuen eta parlamentuko presidenteorde bihurtu zen. 1970ean Palauko barrutiko administratzaileorde izendatu zuten Pazifikoko Uharteetako Fideikomisoan. 1978an konstituzio konbentzioko kide eta gero presidente bihurtu zen. 1980an Palauko lehen lehendakaria aukeratu zuten, eta 1984an berriro hautatu zuten.

1985ean tiroz hil zuten.
The Sunchaser

***The Sunchaser***, 1997ko Michael Cimino estatubatuarrak zuzendutako road movie krimen eta drama film bat da. Woody Harrelson, Jon Seda eta Anne Bancroft aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
## Aktoreak 
* Woody Harrelson: Michael Reynolds
**John Christian Graas: Michael Reynolds gaztea
* Jon Seda: Brandon "Urdin" Monroe
* Anne Bancroft: Renata Baumbauer
* Alexandra Tydings: Victoria Reynolds
* Matt Mulhern: Chip Byrnes
* Talisa Soto: Navajo emakumea 
* Richard Bauer: Bradford doktorea
* Victor Aaron la: Webster Skyhorse
* Lawrence Pressman: Collier FBIko agentea
* Michael O'Neill: Moreland FBIko agentea
* Harry Carey Jr.: Cashier
* Carmen Dell'Orefice: Arabella
* Brooke Ashley: Calantha Reynolds
* Andrea Roth: Erizain burua
* Bob Minor: Lynch udaltzaina
* Christopher Masterson: Jimmy Reynolds
* Brett Harrelson: Autobideko trafiko polizia gaztea
* Andy Berman: Onkologia Ospitaleko pertsona
* Linda M. Duenas: Mexikar zerbitzari ederra

## Kanpo estekak 
* 17781/ IMDBko fitxa irakurgai