Ilustrazio zientifiko

[alt=litografía colorida que muestra 14 imágenes de miembros de la clase de animales ascidiacea.|thumb|[Ernst Haeckel Aszidia batzuen interpretazioa. *Kunstformder* Natur (Artforms of Nature), 1904]]
**Ilustrazio zientifikoa** diziplina artistiko-zientifiko bat da, ilustrazioaren bidez informazio zientifikoa sintetizatzea eta bisualki irudikatzea helburu duena. Ilustratzaileek ahalik eta zehaztasun zientifikorik handiena eman nahi diote lanari; horretarako, informazio hori argi, objektibotasunez eta zehaztasunez aurkeztu behar dute. Komunikatzeko eta dibulgatzeko funtzioa beti betetzen duen arren, ez du berez publiko objektibo espezifikorik. Jendeari gai korapilatsuak modu errazean aurkezteko erabil daiteke, bai eta profesionalak irudi edo animazio oso zehatzekin prestatzeko ere. Horri dagokionez, ilustratzaileak jakin behar du bere lan bakoitza zein ikus-entzuleri zuzenduta dagoen, komunikazio-arrakasta ziurtatzeko. Botanika, zoologia, medikuntza, arkeologia, mikrobiologia, astrofisika, historia eta abar dira ohiko erabilera-eremu batzuk. 

Komunikazioa erraztea da, azken finean, diziplina horrek egiten duena. Aspaldikoa bada ere, gero eta arreta gehiago jartzen zaio alor horri, eta horrek espezializazioa ekarri du.

Argitu behar da ilustrazio zientifikoa ez dagoela eremu jakin bateko elementuen, laginen, subjektuen edo banakoen irudikapenera mugatuta, baizik eta prozesu konplexuak, denborazkoak edo elementuen arteko erlazioak irudikatzeko ere erabiltzen dela.

## Ezaugarriak 
Ilustrazio zientifikoak bi printzipio ditu: egiazkotasuna eta idealizazioa. Egiazkotasunak errealitatea zehatz-mehatz aztertzera behartzen du, eta ahalik eta leialena izaten saiatzen da. Aldi berean, espezimen edo lagin bat ordezkatzen duten elementuak ezabatu edo arindu behar dira, eta multzoaren beste elementu komunak indartu, idealizazio-prozesu baten bidez. Bi printzipio horiek, aldi berean aplikatuta, nekez lor daitezke irudia zuzenean irudikatzeko prozesuekin —argazkigintzarekin, adibidez, edo, jatorrian, zianotipiarekin—, eta hori da, hain zuzen ere, oraindik ilustrazio zientifikoa erabiltzen jarraitzeko funtsezko arrazoietako bat.

## Ilustrazio zientifikoa eta ilustrazio naturalista 
thumb|Zirriborroz eta testuz osatutako landa-ohar baten adibidea
Ohikoa da bi diziplina horiek nahastea, baita esparru espezializatuetan ere, baina ilustrazio zientifikoak eta naturalistak helburu desberdinei erantzuten diete, eta, beraz, argi eta garbi bereiz daitezkeen emaitza formalei.

Lotura estua izan arren, esplorazio handiekin batera agertzen den ilustrazio naturalistak mundu berriak erretratatu nahi ditu, espezie berriak barne, baina ez bakarrik. Beraz, beste mundu horien bizipena helarazteko, beste elementu batzuk zaintzen ditu, hala nola konposizioa, argiztapena edo giroa, eta ilustrazio zientifikoan onartzen ohi ez diren lizentzia artistiko batzuk erabiltzen ditu.

Ilustrazio zientifikoak, berriz, zenbait kode erabili ohi ditu, adibidez, koloreak aplikatzean, eskematizatzean edo argi-efektuak ezabatzean, irudikapen hipererrealistatik urruntzen dutenak, kontzeptuaren komunikazioa errazteko. 

Landa-koadernoen garrantzia azpimarratu behar da. Horietan, hainbat alorretako ikertzaileek oharrak egiten dituzte landa-lanetan.

### Espedizio naturalistak     
XVI. mendetik aurrera, konkista-espedizio europarrek marrazkilarien parte-hartzea behar izan zuten espezie berriak erregistratzeko. Hortaz, ilustrazioa tresna moduan erabili zen, esploratu gabeko lurralde bati buruzko irudiak Europara helarazteko, lurralde horren gaineko domeinua errazteko edo areagotzeko, edo balizko ustiaketa ekonomikoa aztertzeko.

Maria Sibylla Merian(1647-1717) arau sozialei aurre egin zieten urrun zegoen Surinamera joatean, intsektuak aztertu eta marrazteko helburu bakarrarekin. Bere obra entomologikoa, estetika eta xehetasun handikoa, bere aurkikuntzen testigantza izateaz gain, bere garaiko genero hesi sutsuak ere hautsi zituen.

Eskolak ere sortu ziren *in situ* lan egiteko. José Celestino Mutisek (1732-1808) Granadako Erresuma Berrirako — gaur egungo Kolonbia — Errege Espedizioaren Marrazketa Eskola sortu zuen, hogeita hamar urte baino gehiagoz eskolak eman zituen eta naturalista kreoloen belaunaldi oso bat hezi zuena, Salvador Rizo artistaren zuzendaritzapean.

Alexander von Humboldtek 1799an Hego Amerikan egin zuen bidaian ekoitzitakoa da bere aberastasun grafikoagatik ezagunenetako bat. Andeetako paisaiari zion debozioak Pichincha sumendia koroatzera eraman zuen, eta garai hartan munduko mendirik garaientzat jotzen zen Chimborazon ere balentria bera egiten saiatu zen. Altuera horietan egindako behaketek biogeografia modernoaren oinarriak ezarri zituzten.

Charles Darwinek (1809-1882) Beagle ontzian idatzi zituen egunkariek erakusten dute material grafikoa hipotesiak egiteko tresna ezin hobea bihur zitekeela. Eta Darwinek bere bidaietan aurkitzen zituen espezieak erretratatzeko trebetasun handirik erakutsi ez bazuen ere, ideia abstraktuagoak irudikatzeko egin zuen, bere zuhaitz filogenetikoarekin bezala, milioika urteko giza eboluzioa hosto erdian laburbiltzeko gai zena.

## Sailkapena 
Zientzia bakoitzeko ilustrazio zientifiko mota bat dagoela esan daiteke, baina, hauek dira gehien garatu eta zabaldu direnak: 

### Biologikoa 
thumb|Beiträge zur Kenntnis der Meeresfauna Westafrikas.
Subjektu biologikoen egitura eta xehetasun espezifikoak edo beste subjektu biologiko batzuekiko erlazioak adierazten ditu. Horren barruan sartzen dira anatomia, funtzio edo elkarrekintza biologikoak azaltzea, prozedura kirurgiko zuzenak, espezieak bereiztea eta beste aplikazio batzuk. Horien irismena organismo osoaren mailatik maila mikroskopikoraino doa.

#### Botanikoa 
alt=escaneado de una doble página del mismo libro. En la página izquierda se muestran 7 plantas en dos filas. En la derecha 10 plantas en dos filas|thumb|Libellus de Medicinalibus Indorum Herbis, Martin de la Cruz mediku indigenaren lana 1552an, tlahçolteoçacatl, tlayapaloni, axocotl eta chicomacatl landareak ilustratzen dituena
Hori izan zen ilustrazioak lehen sartu zuen giza ezagutzaren alorretako bat. Batez ere sendabelarrei eta farmakopeari buruz. Mende askotan eragin handiena izan duen herbario ilustratua *De Materia Medica* da, Dioskoridesek bost liburukitan idatzitako lana. K.o. 65. urte inguruan idatzi zen eta orrialde osoko 400 irudi inguru biltzen ditu.

Inprimategia iritsi ondoren, argitaratutako lehen lana *Herbarium Apuleii Platonici* izan zen, 1481ean *Johannes Filipo de Lignamine* siziliarrak argitaratua, eta 130 landareen deskribapena eta haiek erabiltzeko argibideak dituena.

#### Zoologikoa 
Erdi Aroko Bestiarioetan ahaidetua dago. Animalien erreinuaren irudikapenak lantzen ditu da

Robert Hooke zientzialari ingelesak 1665ean idatzitako *Micrographia* lana aitzindaria izan zen mikroskopio optikoaren erabileran. Aurrerapen tekniko horrek ilustrazio-eremu berriak ireki zituen. Robert Hookek marraztu behar ziren aleen behatze pausatua eta anitza aldarrikatzen, [thumb|[Robert Hooke|Robert Hooken *Micrographia* liburuko arkakuso baten irudia. Hau da bere marrazkirik ezagunena.|erdian]]
#### Medikoa 
[thumb|*De humani corporis fabrica* liburuaren 372. orrialdeko irudia. Giza [Anatomia|anatomiari buruzko liburua, Andrés Vesaliok 1543an idatzia]]
Ilustrazio biologikoaren modu bat da, oso zabaldua, ezagutza medikoak, anatomikoak eta erlazionatuak erregistratzen eta zabaltzen laguntzen duena. Horrek anatomiaren deskribapena barne hartzen du, baina baita prozesu kirurgikoen deskribapena ere. Medikuntza da ilustrazioak lasterren sartu zituzten diziplina zientifikoetako bat. Lehen mugarrietako bat 1543. urtean argitaratu zen:  *De Humani Corporis Fabrica Libri Septum* Andreas Vesaliorena. Giza disekzioaren behaketa zehatzetan oinarritutako 600 irudi bikain baino gehiago zituen, xilografiaren teknikaren bidez .

Beste lan ezagun bat ''Henry Gray's Anatomy of the Human Body* da, Henry Vandyke Carterek ilustratua.

Giza gorputza kanpotik eta barrutik ezagutzeko egina baina medikuntza helburu ez zuen obra garrantzitsu eta ezagun bat Leonardo Da Vincirena izan zen. Da Vinci, animalien eta gizakien gorpuak ebakitzen zituen barruko organoak marraztu ahal izateko. 

### Teknikoa 
thumb|1942an Nash-Kelvinator Corporationek fabrikatutako Nash 600 autoaren krosko bakarreko eraikuntza erakusten duen ebaketa-diagrama.
Informazio teknikoa bisualki komunikatzea du helburu, eta batez ere industrian eta ingeniaritzan maiz erabiltzen da. Objektu edo prozesu baten zati bat azkar eta erraz ezagutzeko moduan irudikatzen du errealitatea edo proiektu bat.  

Espezializatu gabeko publikoari zuzendua izan daiteke, terminologia eta sinbolo sinpleak barne. Adibidez, etxetresna elektrikoak, gailu elektronikoak edo automobilak erabiltzeko jarraibideetan. 

### Historiko-arkeologikoa 
thumb|Perce, Elbert, 1831-1869. *The Battle Roll: An Encyclopedia Containing Descriptions of the Most Famous and Memorable Land Battles and Sieges in All Ages; Arranged Alphabetically and Chronologically*
Ilustrazio historikoak testuinguru historiko edo arkeologiko batetik eratorritako materiala erregistratzen du. Horren barruan sartzen dira bere inguruko leku eta eraikinen erregistroa, tramankuluak, beste une historiko batzuen interpretazioa eta berreraikuntza, birsortze historikoak, eta bestea. Oso ohikoa da dibulgazio lanetan. Gudu bat espazioan eta denboran nola gauzatu zen azaltzeko, beste garai bateko jendearen bizimoduak, eta, batez ere, janzkerak ere askotan marraztu izan dira.

Ilustrazio historikoan zein arkeologikoan, irudiak teknikoagoak edo artistikoagoak izan daitezke.

Mendetan ohikoa izan da aurreko garaitako gertaerak imajinatu eta irudikatu nahi izatea, mihisetan edo liburuetan sartzen ziren marrazkiekin. Zenbat eta informazio gehiago izan, orduan eta fidagarriagoa izango da irudia, zientifikoak izateko, iturrietan oinarrituta egon behar baitu, benetakotasuna helburua badu. 

Azken urteetan, bestalde, genero eta arraza alborapena aldatzen saiatu dira ilustratzaileek, beti ere, arkeologiaren eta DNA ikerketek ematen dituzten datuei erreparatuta, eta horrekin batera, gutxiago landu diren antzinako gizon-emakumeen bizitzaren beste alderdi batzuk aztertu.  

#### Arkeologikoa 
thumb|Brotxe anglosaxoi txikia, buru karratukoa, 2:1 eskala. Ikusizko eskala gehitu zaio irudiari.
Marrazki teknikoen bidez, indusketetan berreskuratzen diren objektuak edo egiturak irudikatu nahi dira, beste ikerlariek ondo ulertu eta interpreta ditzaten, eta, bide batez, besteek aurkitzen dituzten objektuekin paraleloak aurkitu eta modeloen sailkapenak osatu ahal izateko. Objektuen marrazteko, ikuspegi bat baino gehiago erabili ohi dira, beti tamaina bera erabiliz, neurriak eta eskalak adieraziz. Konbentzio batzuk erabili ohi ditu, hala nola gezitxoak eta marrak  industria litikoan, alda kamutsa eta zorrotzak adierazteko. Bolumena puntutxoen bidez marraztutako itzalei esker adierazi ohi da. Beste batzuetan, objektu horiek nola erabiltzen ziren azaldu nahi da ilustrazioaren bidez.
erdian|thumb|Acheleniar eskuko aizkora, Salamancako probintziako (Espainia) azaleko aztarnategi batetik datorrena, Duero ibaiaren adarra den Tormes ibaiaren haranean. Muturra apurtuta zeukan eta zorroztu egin zuten, gezien bidez markatu dena.

Arkeologoek, bestalde, marrazkiak erabiltzen dituzte beren indusketen eskema orokorrak egiteko, estratigrafien marrazkiak egin ohi dituzte, aurkitutako egiturak espazioan eta hurrenkera kronologia batean kokatzeko. Aztarnategien planoak ere beharrezkoak izaten dira antolaketa espaziala ulertzeko eta komunikatzeko. Arkitekturan edo hirigintzan egiten diren planimetriekin antzekotasunak dituzte planoek. 

Garai guztietarako, gero eta ohikoagoak dira birsortzeak marraztea, garai bateko balizko gizakiak eta gizarteei irudi bat emateko. Adibidez, hasieran marrazten ziren neandertalen irudi hura eta orain egiten diren marrazkiek oso urrun daude.thumb|Madinabeitia Olabarria, Ana (2016). «Jupiterren mozketa eta barne egitura kimikoa» **.** EHUren Ilustrazioa Zientifikoa masterraren baitan eginda.

### Beste batzuk 
Beste jakintzagaitan aplikatzen da ilustrazio zientifikoa ere, hala nola, fisika (irudi teknikoen bidez ikusezina erakusten duena), astrologia, geologia, etnografia, ekologia, paleontologia, eta beste.

Astronomian, hurrats garrantzitsua izan zen teleskopioaren asmakizuna. Horrela, Galileo Galileik ilargia irudikatu zuen bere teleskopiotik ikusten zuen moduan. Bina oraindik teleskopioak asko hobetu beharko ziren urruneko argizagiak ikusi ahal izateko, eta horregatik, esaten da, astronomiaren ilustrazioa nahiko berria dela. 

## Erreferentziak 
* Ilustratzaile zientifikoen datu-basea 1450etik 1950era. Stuttgarteko Unibertsitatea.  Database of Scientific Illustrators 1450–1950 (DSI)

## Bibliografia 
*  Cerviño, Clara  eta beste (2022) *Manual de ilustración científica*. Geoplaneta. ISBN 8408252224. 

## Ikus, gainera 
* Ilustrazio (diseinu grafikoa)

## Kanpo estekak 
* «¿Qué es la ilustración científica?» *Ilustraciencia*
* (2021) «HISTORIA de la Ilustración Botánica | ¿Cuándo empezamos a pintar las flores?» *Domestika*
* (2022) «Scientific Illustration I: A guided tour». Planet Tuna
* Laurin M.; Modesto, S. P. eta Reisz R. R. (arg) (2024). — «The importance of scientific illustrations in paleontology: a tribute to Diane Scott/L’importance des illustrations scientifiques en paléontologie : un hommage à Diane Scott». *Comptes Rendus Palevol*, 23. lib.  4-10 art.
* “Autores de Ilustración Científica Destacados”. *Curso de ilustración científica''