Mastodonte

**Mastodonte** ( "*ugatz*" eta ὀδούς, "*hortz*") galdutako *Mammut* generoko ugaztun proboszideoen izen arrunta da. Mastodonteak Asia, Afrika, Europa, Ipar Amerika eta Erdialdeko Amerikan bizi izan ziren, Oligozeno eta Pleistozeno artean (duela 33,9 milioi eta 11.000 urte artean). Espezie ezagunena *Mammut americanum* da.

Ez dira nahasi behar mamutekin, horiek *Elephantidae* familiako *Mammuthus* generokoak baitira.

## Historia eta etimologia 
Mastodontearen lehenengo aztarna Claverack (New York) herrian aurkitu zen 1705ean. Bi kilogramo inguru pisatzen zituen hortz bat zen eta "incognitum" ("ezezaguna") izena eman zioten. Pixka bat beranduago Hego Carolina estatuan aztarna berriak aurkitu zituzten eta esklabuek esaten zuten elefante afrikarraren antzeko hortzak zirela. Ondoren hezurrak eta letaginak aurkitu ziren Ohion eta garai hartan Siberia aldean aurkitu ziren mamutaren antzeko aztarnak zirelakoan hauei ere mamut izena eman zioten. Johann Friedrich Blumenbach alemaniarrak orduan *Mammut* izena eman zion generoari. 

1739an soldadu frantsesek gaur egungo Kentucky aldean aurkituriko hainbat hezur eta hortz jaso eta Parisera bidali zituzten. Horrela, Blumenbachek deskribatu eta 18 urte beranduago Georges Cuvier paleontologo frantsesak ikusi zuen hortz haiek ez zirela mamutarenak edo elefantearenak bezalakoak. Kono borobiltsu bat zeukaten, ugatzaren itxurakoa, eta horrela *Mastodon* (grezieraz: μαστός "ugatza" eta ὀδούς, "hortza") izena jarri zion, "ugatz itxurako hortza" hain zuzen ere. Zientzilariei ez zitzaien izen serioa iruditu eta Blumenbachen izena aurrez errejistratu zenez haren izen zientifikoarekin gelditu zen animalia. Honek ordea nahasmendua sortzen du mamutarekin.

## Deskribapena 
Elefantearen edo mamutaren antzeko animalia zen, filogenetikoki gertuko ahaidetasunik ez bazuen ere. Mamutarekin konparatuta hanka motzagoak eta gorputz luzeagoa eta sendoagoa zuten, gaur egungo Asiako elefanteen antzera.

Espezie tipoa *Mammut americanum* hartuta sorbaldetarainoko altuera emeetan 2'3 metrotakoa zen eta arretan 2'8 metrotakoa. Arrek 4'5 tonatako pisua har zezaketen. Garezurra luzatua zen eta letagin luze kurbatuak zituen, arretan kurbadura nabarmenagoa zen emeetan baino. 

Hioide hezurrak aztertuta honako sailkapen taxonomiko hau osatu zen 2007an:

### Espezieak 
Urteetan zehar Ipar Amerikan ezezik Afrikan eta Asian ere aurkitu z¡dira fosilak Mammut generoari esleitu zaizkionak, baina Ipar Amerikan aurkiturikoak soilik deskribatu eta onartu dira espezie gisa.

250px|thumb|*M. americanum* arra eta emea, Michigango Unibertsitateko museoan.
Lau espezie deskribatu dira, baina badira zalantzazko beste batzuk ere:

* *M. americanum*: Espezie ezagunena da. Pliozeno goiztiarrean agertu zen eta Ipar Amerika guztian hedaturik egon zen Pleistozenoan, aztarnak Alaskan eta Hondurasen aurkitu dira, bai eta Estatu Batuetako kostalde bietan ere. Itxuran mamut iletsuaren antzekoa zen, artilezko geruza sendoa baitzuen. 5 metro luze ziren letaginak zituen, mamut iletsuak bezainbesteko kurbaturarik ez zuten. Izei baso hotzetan bizi ziren eta taldekoiak zirela uste da. Megafaunaren desagertzearekin batera iraungi zen hau ere, duela 11.000 urte inguru.
* *M. matthewi*: Nebraskako Snake Creek formazioan aurkitu zen. Zientzilari batzuek diote oso zaila dela *M. americanum* espezietik bereiztea.
* *M. raki*: Mexiko Berria estatuko Palomas formazioan aurkituz zuen Joseph Rak paleontologoak eta haren izena darama. Pliozeno goiztiarrean bizi izan zen duela 4'5 eta 3'6 milioi urte artean. *M. americanum* espeziearengandik haginetan desberdintzen da, honek luzeagoak eta estuagoak baititu. Zientzilari batzuen ustetan ez da nahiko espezie desberdindua kontsideratzeko.
* *M. cosoensis*: Kaliforniako Coso formazioan aurkitu zen. Pliozeno berantiarrean bizi izan zen.
* *M. pacificus*: Kalifornian eta Idaho hegoaldean aurkitu ziren aztarnak hasiera batean *M. americanum* espeziearen barnean kokatu ziren baina 2019an erabaki zen espezie berria sortzea. Hagin estuagoak ditu, sakro hezurrean sei orno ditu (besteak bost), femurra lodiagoa da eta bizi aro batean ez zuen ebakortzik azpialdean.

## Paleobiologia 
[250px|thumb|*M. americanum* taldearen irudia, [Charles R. Knight  (1874–1953)]]
### Banaketa 
*M. americanum* espezieak hedadura handia hartu zuen, gainerakoen bizilekua aldiz nahiko lokala izan zen. Mexikoko Puebla estaturaino.

### Taldekatzea 
Hezurrak aztertu eta konparazioak eginda ikusi da gaur egungo elefanteen antzeko taldeak eratzen zituztela. Hainbat eme eta haien kumeek osatzen zuten taldea eta arrak sexu heldutasunera iristen zirenean taldetik kanporatzen zituzten. Ondoren bakarrik biziko ziren edo arrez osaturiko talde txikietan. Gaur egungo elefanteek ez bezala ez zuten ugalketa garai zehatz bat. Sexu gosez zeudenean gertatzen zen elkarketa.

### Elikadura 
Izei basoetan bizi ziren eta belarjaleak ziren. Haien urdailetako edukiaren azterketa batzuek erakutsi dute koniferoen hosto eta adar txikiak zituztela, beste ikerketa batzuetan ordea ez da halakorik agertu eta horrek esan nahiko luke landare belarkaretaz elikatuko zirela. Urtesasoiaren arabera kimujaleak izango ziren eta basoen hedaduraren kontrolatzaileak izango ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Zientzia.eus*: Mastodonteak, elefanteen urruneko ahaideak.
*  *Elhuyar.eus*: Mastodonteak, elefanteen urruneko ahaideak.