Teuta

**Teuta** (ilirieraz: **Teutana*, 'herriaren andrea, erregina'; ; ) Iliriako Ardiaei herri edo tribuaren erregina izan zen eta bere semeordearen izenean erregeorde izan zen, agintean izan zen, gutxi gorabehera K.a. 231tik K.a. 228/227ra. 

Bere senar Agron Iliriakoa K.a. 231 urtean hiltzean, Ardiae erresumako erregina bihurtu zen, bere semeorde Pinnesen erregeorde gisa, Apianoren arabera. 

Agronen hedatze politika jarraitu zuen Adriatiko itsasoan zehar, Erromatar Errepublikarekin gatazka izan zuen,  merkataritzan zuen eraginagatik (iliriar gerra eta piratengatik). Iliriar piratek erromatar enbaxadari bat hil zutelako, Erromak gerra deklaratu zion K.a. 229. urtean. K.a. 228 urtean errenditu zen, Lehen Iliriar Gerra galdu ostean. Teutak bere erresumaren hegoaldeko lurrak eman behar izan zizkion Erromari eta zerga edo tributu bat ordaindu, baina erreinuari eutsi zion Lissus hiritik iparraldera (gaur egungo Lezhë, Albania), nahiz lehen aldean lurralde txikia izan.

Teutaren bizitzaren berri greziar eta erromatar egileen berri dakigunez, haien ikuspegitik iritsi zaizkigu, gehienak aurkakotasuna zutenak iliriarren kontrakoak zirelako eta emakumea zelako ere.

## Izena 
Teutaren izena antzinako grezieraz Τεύτα (*Teúta*) da eta latinez *Teuta*, biak iliriar hizkuntzako *Teuta(na)* ('erregina'; literalki 'herriaren andrea') izenaren laburdura dira. 

## Biografia 
### Testuingurua 
Teutaaren senarra Agron Iliriakoa (K.a. 250–231)  hil zenean, Ardiaeiko errege zena, senarraren erresuma jaso zuen oinordetzan eta Pinnes bere semeordearen erregeorde gisa aritu zen aginduan. Ez dakigu ziur Agron eta Teutaren erresuma zein tamainakoa izan zen.: dakigunagatik, Adriatiko itsasoaren kostaldean zegoen, Albania erdialdetik Neretva ibaia arte, Enbaxadari batek erantzun zion Erromak behartuko ziola, Hain errespetu gutxiz hitz egin zion Teutari, Erromara itzultzeko ontziratu zituztela eta bidean hil egin zutela, dirudienez, Teutaren aginduz. Apianoren bertsioan, bi enbaxadarietatik bat erromatarra zen (Coruncanius) eta bestea Issakoa (Kleemporos), iliriar *lemboi*ek harrapatu eta erahil zituztenak Ilirian lurreratu aurretik,  Agron bizirik zegoen bitartean eta horregatik, Teuta eta enbaxadarien arteko elkarrizketa ez zela gertatu adierazi nahi zuen. Edonola ere, enbaxadarien hilketak, erromatarrak gerrara eraman zituen: legioak eta armada osatuz.

 erresumaren lurraldea.]]

### Gerra Erromarekin (K.a. 229–228) 
K.a. 229. urtean, Erromak gerra deklaratu zion  Iliriari eta, lehen aldiz, Adriatikoa gurutzatu zuten. Gerraren amaieran, K.a. 228an, Erromatarrek Faros eta inguruko kostaldearen gobernari egin zuten saritzeko.

### Azken urteak 
Apianoren arabera, garaitua izan ondoren, Teutak enbaxadoreak bidali zituela Erromara, presoak bidaltzeko eta barkamena eskatzeko bere senar Agronen erreinaldian gertatutako gertaerengatik.

Polibioren kontakizuna, gertakizunak izan eta mende bat geoagokoa da, iliriarren eta Teutaren kontrakoa eta Quintus Fabius Pictor (fl. 200 BC) historialari erromataren lanetatik jaso dela dirudi (Teutaren garaikidea izan zen eta oso kontrakoa zena), nahiz batzuetan, Fabioren aurrejuzkuen kontra ere egin.

Dion Kasio ere misogino ageri da Teutaz ari denean. Horrela deskribatzen du: "(...) emakume gisa, jaiotzazko ganora eskasaz gain, bere botereagatik harrotasun handia zuen, (...) Denbora gutxian, emakumeen ahultasuna erakutsi zuen: gaitasun gutxi, pasioa eta laster koldarkeriagatik beldurra."

## Kondaira modernoa 
n dagoena, Kruja.]]
Kondaira baten arabera, Teuta Risan herrian jaioa zen eta bere buruz beste egin zuen minez, Orjen mendietatik botata, Lipcin.

## Ondarea 
Teuta izen arrunta da emakume albaniarren artean. 

Albaniar Teuta Durrës kirol taldea bere omenez izendatu zuten horrela 1930an.

## Erreferentziak 
## Iturriak 
* Apiano (2019). Roman History, Volume II. Loeb Classical Library. Translated by McGing, Brian. Harvard University Press. .
* Kasio Dio (1914). Roman History. Loeb Classical Library. Translated by Cary, Earnest; Foster, Herbert B. Harvard University Press. .
* Polibio (2010). The Histories. Loeb Classical Library. Translated by Paton, W. R.; Walbank, F. W.; Habicht, Christian. Harvard University Press. .

## Bibliografia 
* Berranger, Danièle; Cabanes, Pierre; Berranger-Auserve, Danièle (2007). *Épire, Illyrie, Macédoine: Mélanges offerts au Professeur Pierre Cabanes*. Presses Universitaire Blaise Pascal. . 
* Boardman, John; Sollberger, E.; Boardman, J.;  Edwards, I. E. S.; Hammond, N. G. L. (ed.). (1982). *The Cambridge Ancient History: The Prehistory of the Balkans; and the Middle East and the Aegean world, tenth to eighth centuries B.C*. III (1) Cambridge University Press. . 
* Ceka, Neritan (2013). *The Illyrians to the Albanians*. Migjeni. 
* Derow, Peter S. (1973). "Kleemporos". *Phoenix* **27 (2)**: 118–134. doi:10.2307/1087485. ISSN 0031-8299. JSTOR 1087485. 
* Derow, Peter S. (2016). "Teuta". *Oxford Research Encyclopedia of Classics*. Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780199381135.013.6310. . 
* De Simone, Carlo (2017). "Illyrian". In Klein, Jared; Joseph, Brian; Fritz, Matthias (eds.). *Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics*. 3. liburukia, Walter de Gruyter. . 
* Dyczek, Piotr (2009). "Rock Art from Lipci, Montenegro". *Dacia*. **52**. Académie de la Republique Populaire Roumaine. Institutul de Archéologie: 189–197. 
* Eckstein, Arthur M. (1995). *Moral Vision in the Histories of Polybius*. University of California Press. . 
* Elsie, Robert (2015). "The Early History of Albania". *Keeping an Eye on the Albanians: Selected Writings in the Field of Albanian Studies*.  **16**. . 
* Elsie, Robert (2010). *Historical Dictionary of Albania*. Rowman & Littlefield. . 
* Hammond, Nicholas G. L. (1993). *Studies concerning Epirus and Macedonia before Alexander*. Hakkert. . 
* Mallory, James P.; Adams, Douglas Q. (1997). *Encyclopedia of Indo-European Culture*. Londres: Routledge. . (EIEC). 
* Šašel Kos, Marjeta (2012), "Teuta, Illyrian queen", *The Encyclopedia of Ancient History*, Wiley-Blackwell, doi:10.1002/9781444338386.wbeah09233,  
* West, Martin L. (2007). I*ndo-European Poetry and Myth*. Oxford University Press. . 
* Wilkes, John (1992). *The Illyrians.* Wiley-Blackwell. .

## Bibliografia osagarria 
* Jackson-Laufer, Guida Myrl (1999). *Women Rulers throughout the Ages: An Illustrated Guide*. New York: ABC-CLIO, Inc. .
* Jones, David E. (2000). *Women Warriors: A History*. Brassey's. .
* Grant DePauw, Linda (2000). *Battle Cries and Lullabies: Women in War from Prehistory to the Present*. University of Oklahoma Press. .
* Meijer, Fik (1986). *A History of Seafaring in the Classical World*. St. Martin's Press. .
* Prodanović, Nada Ćurčija; Ristić, Dus̆an (1973). *Teuta, Queen of Illyria*. Oxford University Press. .
* Walbank, Frank William (1984). *The Cambridge Ancient History: The Hellenistic World*, 7. liburukia (1). Cambridge University Press.

## Kanpo estekak