open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iki uhartea

edo  Kyushu lurraldeko uhartea da, Japonian, Tsushima artxipelagoan. Uhartea guztiak Tsushimako itsasartea eta Koreako itsasartea artean daude. Iki uhartea Nagasaki prefekturaren zatia da. Iki hiria tokiko gobernu-gunea da, eta uharteak hiru itsas portu ditu. Tsushima artxipelagoko gainerako uharteekin batera, Iki-Tsushima Parke Nazionala bezala ezagutzen dira.

## Ezaugarriak 
Uharteak 33.202 biztanle ditu 138,45 km²-ren barruan. Uharteak 17km ditu iparraldeko muturretik hegoaldeko muturreraino, eta 14km ditu ekialdeko eta mendebaldeko mugen artean. Bertako biztanleak nekazaritzatik bizi dira: arroza eta tabakoa ereiten dituzte. Arrantza ere garrantzi handia izan du uhartean. Iki uharteak ere *onsen* bat du (bainu termal japoniarra). Itsas trikua eta *shōchū*a bertako gastronomia-gozagarriak dira.

1970eko eta 1980ko hamarkadetan baleen eta izurdeen gehiegizko arrantzak ospe txarra eman zion uharteari, bereziki Katsumoto herriari. 1977an bertako arrantzaleek telebistako hedabideek izurde kopuru handien sarraskia filmatzera gonbidatu zituzten. Ekintza horrek zirrara handia eragin zuen mundu osoan. 

Tokiko gobernuak txitxarro arruntaren arrantza komertziala debekatu zuen 1982an, espezie hori galtzeko arriskuan dagoelako.

## Uharteak 
## Iruditegia 

Image:
Iki Island Aerial photograph.2017.jpg|Uhartea zerutik.
Tonboro Shrine.jpg|Tonboroko santutegia.
View of Ikinoshima Island from train near Higashi-Tabira Station.jpg|Ikinoshima uhartea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Iki-Tsushima Parke Nazionalaren webgunea.
Maisa Abd Elhadi

**Maisa Abd Elhadi** (; Nazaret, 1985eko azaroaren 15a) aktore arabo-palestinarra da. Abd Elhadik emakumezko aktore onenaren saria irabazi zuen Dubaiko Zinema Jaialdian 2011n.

Israelgo indarrek zauritu zuten 2021eko maiatzaren 9an Haifan egindako manifestazio batean parte hartzen ari zela, Ekialdeko Jerusalemeko Sheikh Jarrah auzoko familia palestinarrak euren etxeetatik botatzeagatik protestan. 

2023ko urrian, Israelgo agintariek atxilotu egin zuten, urriaren 7ko Hamasen erasoaren ondotik sare sozialetan argitaratutako mezuak zirela eta. 

## Filmografia 
* *Lapur baten begiak* (2014)
* *3000 gau* (2015)
* *The Worthies* (2016)
* *Aingerua* (2018)
* *Sarah eta Saleem txostenak* (2018)
* *Dena gertatzen da Tel Aviven*  (2018)
* *Bagdad Central* (2020)
* ''Huda's Salon'' (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Maisa Abd Elhadi a Rotten Tomatoes (Ingelesez)
Cornelis Janssens van Ceulen

**Cornelus Janssens van Ceulen** edo **Cornelius Johnson** (Londres, 1593ko urriaren 14an bataiatua - Utrecht, 1661eko abuztuaren 5an lurperatua) ingeles erretratu margolaria izan zen.

Londresen jaio zen, guraso holandarren edo flandriarren eskutik. Segur aski, Herbehereetan margotzen ikasi zuen, eta 1619an bueltan zegoen Londresen. Ingalaterran lan egin zuen, erretratuak margotzen 1643ra arte, lehenengo Londresen eta gero Canterburyn. Ingalaterrako Gerra Zibilaren ondorioz, Herbehereetara joan zen. Middelburgen, Amsterdamen eta Utrechten bizi izan zen, eta han lurperatu zuten.

## Iruditegia 

Cornelius Johnson - Portrait of Susanna Temple, Later Lady Lister - Google Art Project.jpg|Susanna Temple
EdwardHyde1626.jpg|Edward Hyde, 1st Earl of Clarendon
Van Ceulen I, Cornelis Jonson, Portrait of a Woman, 1655-56.jpg|Emakume bat erretratua
Cornelius Johnson - Portrait of a Woman, Traditionally Identified as the Countess of Arundel - Google Art Project.jpg|Countess of Arundel by Cornelius Johnson, 1619
Cornelius Johnson - Sir Alexander Temple - Google Art Project.jpg|Sir Alexander Temple, 1620
Johnson Unknown Woman 1630.jpg|Elena Lee, Lady Sussex, 1630
Cornelius Johnson Queen Henrietta Maria.jpg|Henrietta Maria erregina (1639 baino lehen)
Johnson, Cornelius the elder - Portrait of a Lady in Blue - Google Art Project.jpg|Andre baten erretratua urdinez, c. 1639
Sir William Waller by Cornelius Johnson.jpg|Sir William Waller, 1643
Thomas Cletcher (1598-1666), burgemeester van Den Haag.jpg|Thomas Cletcher, bitxigile eta Hagako alkatea, 1643
De Haagse magistraten, 1647, door Cornelis Jonson van Ceulen (I).jpg|Hagako magistratuak, 1647
Portrait of Two Young Girls on a Terrace with Two Hounds by Cornelius Johnson.jpg|Bi neska gazte terraza batean bi ehiza-txakurrekin, 1648 
Cornelius Johnson - William III, Prince of Orange, as a child - Google Art Project.jpg|Gilen III.a, Orangeko printzea, umetan, 1657
Portrait of Elizabeth Campion (1614-1673), 1631, by Cornelius Johnson.jpg||Elizabeth Campion (1614-1673), 1631
Arthur Capel.jpg|300px|left|thumb|Arthur Capell, 1st Baron Capell of Hadham eta familia

## Kanpo estekak
Irene Muzás Calpe

**Irene (Myriam) Muzás Calpe** (Bartzelona, 1974) kataluniar filologo, itzultzaile eta errabinoa da, Espainiako eta Katalan Herrietako lehen emakume errabinoa. Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan ingeles filologian lizentziatua, itzulpengintzan lan egin du. Horrez gain, Potsdamgo Unibertsitateko parte den Zachariah Frankel Unibertsitate Teologikoan lizentziatu zen, eta judaismoaren teologian masterra egin zuen. Lilithen figurari buruzko tesia egin zuen.

2022ko urriaren 23an, Berlingo Centrum Judaicum sinagogan errabino ordenatu zuten. Berarekin batera beste bi emakume ordenatu zituzten, horietako bat frantsesa eta bestea aleman-kolonbiarra, non Sthepen Berkiwitz errabinoa ordezkatu zuen.

Bere hitzetan, beti izan da feminista.

## Lanak 
### Lan zientifikoak 
* ''Preparació de la Prova d'Accés Oficial a Cicles Formatius de Grau Superior: Anglès* (Eva Sauret Requena eta Simon Richards Comasekin batera, 2019)
* *Solucionari Preparació de la Prova d’Accés Oficial a Cicles Formatius de Grau Superior: Anglès* (Eva Sauret Requena eta Simon Richards Comasekin batera, 2020)

### Itzulpenak 
* J. E. Lendon. *Soldados y fantasmas: Mito y tradición en la antigüedad clásica* (Daniel Aldea Rossellekin batera, 2006)
* Y. S. Lee. *Serie La Agencia: La Agencia. Una espía en casa'' (2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tiniango gudua

**Tiniango gudua** Bigarren Mundu Gerran  gertatu zen, Pazifikoko Gerrako gudu odolltsu bat izan zen, 1944ko uztailaren 24tik abuztuaren 1era izan zen, AEBetako indarrek Japoniako Inperioari irabazi ziotelarik Tinian uhartearen kontrola.

## Gertakariak 
Gudu hau amerikarrek Saipan uhartea konkistatu ondoren gertatu zen, Mariana uharteetako kanpainaren helburuen barruan .

Uztailaren 24an, AEBetako Marineen 2. eta 4. Dibisioak uhartean lehorreratu ziren. Saipan eta Tinian bereizten dituen itsasartea zeharkatuz. Aurretik, gerraontzietako eta lurreko artilleriaren tiroek jo zituzten defentsa japoniarrak. Guduaren hasierako bonbardaketaren halaber napalm bonbak erabili ziren lehen aldiz gerran.

Engainu batekin *marineek* etsaiari sinetsarazi zioten Tinian Town uharteko asentamendu nagusiari eraso egingo ziotela, eta horrela Japoniako Inperioaren indarrak puntu horretara biltzea lortu zuten, non eta lehorreratzea beste toki batean gertatu zen, uhartearen iparraldean.

Japoniarrek berriro Saipanen esperimentatu zuten taktika irmoa errepikatu zuten: egunez atzera egin eta gauez eraso. Tiniango lurraldea, neurri handi batean menditsua, Saipangoa baino egokiagoa zen horretarako, tankeak eta artilleria erabiltzeko zailagoa suertatzen baitzen erasotzaileentzat. 

Hala ere, bederatzi egunetan konkistatu zuten uhartea marineek. Uztailaren 31n, japoniarrek euren azken banzai eraso suizidiari ekin zioten. Baina ez ziren denak eraso horretan inplikatu eta soldadu japoniar asko Tiniango oihanean ezkutatu ziren eta bertan hilabete askotan egon ziren. Tinian hego-mendebaldeko Aguijan uharteko goarnizioa ere, Kinichi Yamada tenientearen agindupean, 1945eko irailaren 4an bakarrik errenditu zen, gerraren amaiera igarota. Azken soldadu japoniarra, Murata Susumu, ez zuten 1953ra arte harrapatu.

Tinian konkistatu ondoren, uhartea oso oinarri garrantzitsua bihurtu zen ondorengo operazioetarako, 50.000 soldadurentzako etxebizitzaz eta aireportu erraldoi batez hornitu baitzuten 15.000 Seabee delakoek, AEBetako Armadako ingeniari eta eraikitaileek. Ondoren, hemendik abiatu ziren Filipinak, Ryūkyū uharteak eta Japonia jo zituzten bonbardatzaileak . Hiroshima eta Nagasaki hirietara bi bonba atomikoak jaurti zituzten hegazkinak ere ( *Little Boy* and *Fat Man* bonben garraiatzaileak) Tiniandik hegaldatu ziren.

## Euskal soldaduak guduan 
[thumb|250x250px|Euskal jatorriko [Federico Clavería Tiniango guduaren ostean, japoniar ume batekin.]]
Tinianen borroka egin zuten marine estatubatuarren artean, euskal jatorriko soldaduak izan ziren. Federico Clavería fotokazetari bezala aritu zen gudu honetan, Pazifikoko beste batzuetan bezala. Han izan ziren halaber Laurence Urizalqui Zalba, Bernard Elissagaray Amestoy (gudu honetan zauritua) eta John Salaberry Berra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Encampeko Santa Eulalia eliza

Andorrako Encamp parrokia-eliza da **Santa Eulàlia de Encamp**. Jatorri erromanikoa du, eta garai barrokoan (XVI.-XVII. mendeak) eta garai garaikidean (1925 eta 1989) zabaldu eta aldatu da.

## Deskribapena 
Oso goiz hartu zuen parrokia. Urgell katedraleko sagaratze-aktan aipatzen da.

Oinplano angeluzuzeneko nabea XVII. mendean handitu zen. Abside erromanikoa 1925ean bota zuten. Hego-mendebaldeko muturrean, oinplano angeluzuzena eta lau haizetara leihoak dituen zomorro bat dago. Ekaitzak exorzizatzeko erabiltzen zen. Jatorrizko sarrera-atea handia da eta zirkuluerdiko arku batean amaitzen da.

Ezaugarri nagusien artean, Andorrako kanpandorre erromaniko altuena dago (23 m). Kanpandorre horrek 50 cm-ko malda du hegoalderantz. Oinplanoa karratua da eta hiru solairu ditu. Horietan leiho bikiak daude, lonbardiar motako arku itsuen gainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilarión Daza

**Hilarion Daza Groselle** (Sucre, 1840ko urtarrilaren 14a &ndash; Uyuni, 1894ko otsailaren 27a) Boliviako militarra eta politikaria izan zen, Boliviako presidentea izan zen 1876ko maiatzaren 4tik 1879ko abenduaren 28ra. Italo-boliviarren artean ospetsuena; Bere gobernuan, Ozeano Bareko Gerra hasi zen, Bolivia eta Peruren arteko gerra izango zena Txileren aurka.

## Kanpo estekak
Firefly (telesaila)

***Firefly*** estatubatuar abenturazko telesaila da, Joss Whedonek Foxerako sortua.

## Sinopsia 
2517. urtean, gizakiak izar sistema berri batera iritsi ondoren, Serenity espazio-ontziko eskifaiaren abenturak ditu ardatz. Telesailak gerra zibil batean galtzaile izan zen alderdian borrokatu zen jendearen gorabeherak aztertzen ditu, baita bere izar-sistemaren mugetan dagoen kultura aitzindaria ere. Gainera, bizirik iraun zuten bi superpotentzia bakarrak, Estatu Batuak eta Txina, gobernu federal zentrala osatzeko elkartu ziren etorkizuna da, Aliantza izenekoa, eta bi kulturen bat-egitean ere suertatu zen.

## Aktoreak 
* Nathan Fillion: Malcolm "Mal" Reynolds
* Gina Torres: Zoë Alleyne Washburne
* Alan Tudyk: Hoban "Wash" Washburne
* Morena Baccarin: Inara Serra
* Adam Baldwin: Jayne Cobb
* Jewel Staite: Kaywinnit Lee "Kaylee" Frye
* Sean Maher: Dr. Simon Tam
* Summer Glau: River Tam
* Ron Glass: Derrial Book

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Van Helsing (telesaila)

***Van Helsing*** kanado-estatubatuar fantasia iluneko telesaila da, Neil LaButek Syfyrako sortua.

## Sinopsia 
Abraham Van Helsingen ondorengoa Vanessa, hil eta hiru urtera, mundu postapokaliptiko batean berpizten dute mundua menderatzen duten banpiroen aurkako erresistentzia gidatzeko.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parques Reunidos

**Parque Reunidos** espainiar enpresa-talde bat da, aisialdiaren sektorean Europako, Ipar Amerikako eta Ozeaniako hainbat herrialdetan banatutako 60 parke baino gehiago kudeatzen dituena. Taldea 1967an sortu zuten, eta jolas-parke eta parke tematiko, ur parke eta parke zoologikoetarantz dibertsifikatu du bere jarduera.

## Parke nagusiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madrilgo Jolas-Parkea

**Madrilgo Jolas-Parkea** () Espainiako hiriburuko Casa de Campon dagoen jolas-parkea da, Parques Reunidos enpresak kudeatzen duena.

## Historia 
Madrilgo Jolas-Parkearen historia 1969ko maiatzaren 15ean hasi zen, Carlos Arias Navarro ministroak bere instalazioak inauguratu zituenean. Berehala, hainbat atrakzio oso ezagun egin ziren, hala nola, El Tobogán, Los Coches de Choque, El Laberinto de Espejos, 7 Picos, Enterprise, Los Piratas, El Valle de la Prehistoria, El Pulpo edo Jet Star. Denborak aurrera egin ahala, parkea birmoldatu, eta atrakzioak itxi, ireki eta ordezkatu egin dituzte.

1990ean inbertsio handia egin zuten, eta bertan zabaldu zen ipar-mendebaldeko eremu berria, Cóndor, T.I.R., Aserradero atrakzioak (bisitariak bustitzen diren parkean instalatzen zen lehen atrakzioa), Aulki Hegalariak eta, ondoren, Minimotos atrakzioak hartzen zituena. Urte berean Katapult errusiar mendia inauguratu zuten. 1998an egin zuten orain arteko birmoldaketarik garrantzitsuena, 8000 milioi pezeta inbertituz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Lost in Space

***Lost in Space*** estatubatuar abenturazko telesaila da, Irwin Allenek CBSrako sortua.

1998an bertsio zinematografiko bat izan zuen, eta Netflixen bertsio bat, 2018an estreinatua.

## Sinopsia 
Lurrak gainpopulazio masiboa eta baliabide naturalen murrizketa, agortzear daudenak, jasaten ditu. 1997ko urriaren 16an, Estatu Batuetako Gobernuak misio espazial bat abiarazi zuen gizateriak koloniza dezakeen planeta bizigarri berri baten bila.

Jupiter 2, plater hegalari baten forma duen espazio-ontzi futurista, bere jaurtiketa-plataforman dago azken prestakizunetan. Bost urte eta erdiko bidaia batean familia bakar bat Alfa Centauri izarrak orbitatzen duen Lurraren antzeko planeta batera eramatea da bere eginkizuna.

## Aktoreak 
* Guy Williams: John Robinson
* June Lockhart: Maureen Robinson
* Marta Kristen: Judy Robinson
* Bill Mumy: Will Robinson
* Angela Cartwright: Penny Robinson
* Mark Goddard: Don West
* Jonathan Harris: Zachary Smith
* Bob May: robota

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruth de Souza

**Ruth Pinto de Souza** (Rio de Janeiro, Brasil, 1921eko maiatzaren 12a – *ibidem*, 2019ko uztailaren 28a) brasildar aktorea izan zen. Paper nagusiak antzezten zituzten lehen aktore afro-brasildarretako bat bezala lortu zuen ospea.

## Bizitza 
Rio de Janeiroko Engenho de Dentro auzoan jaio zen. Porto do Marinhoko (Minas Gerais) landetxe batera joan zen bizitzera, eta bertan bizi izan zen bederatzi urte bete arte. Aita hil eta gero, Rio de Janeirora bizitzera itzuli zen amarekin batera, Copacabana auzora.

Txikitan hasi zen antzerkiaz interesatzen. 1945ean *Teatro Experimental do Negro* (TEN) taldean sartu zen, Abdias do Nascimento buru zuela.

1948an *Rockefeller Foundation*en beka irabazi zuen, Paschoal Carlos Magnok gomendatuta, eta urtebete eman zuen Ameriketako Estatu Batuetan ikasten.

1953an, errekonozimendu nazionala lortu zuen *Sinhá Moça* filmean parte hartzeagatik.

1950eko hamarkadan, irratsaioetan parte hartzen eta TV Tupiko teleantzezlanetan antzezten hasi zen. 1959an *Oração para uma Negra* antzezlanarengatik denboraldiko sari nagusiak jaso zituen.

2019ko uztailaren 28an hil zen Copacabanako Copa D'Or ospitalean, 98 urte zituela.

## Lanak 
### Telebista 
### Zinema 
[thumb|Ruth de Souza, [Carlos Zara, Nieta Junqueira, Nydia Lícia eta Wanda Kosmo *O Vestido de Noiva* antzezlanean (1958)]]

### Antzerkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indaux

**Industrias Auxiliares SAU** (**Indaux**) gipuzkoar enpresa da, altzarietarako burdineria-sistemak diseinatu, garatu, fabrikatu eta merkaturatzen dituena. 1962an sortu zuten Getarian.

Indaux Indaux Taldekoa da, beste bi atal dituena:
* Gourmet Okin 2006an sortu zuten elikaduraren sektoreko talde gisa, Okin okindegia integratuz, Urkabe hestebeteen eta Benetanaurrez prestatutako jakien enpresekin.
* Construcciones Gaztetape taldeko eraikitzaile-dibisioa da, bizitegi-proiektuak eta industria-pabilioiak garatzen dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muyingako elizbarrutia

**Muyingako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren burundiar elizbarrutietako bat da. 1968ko irailaren 5ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Muyingan dago. Egun apezpikua Joachim Ntahondereye da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Nestor Bihonda (1968-1977)
* Roger Mpungu (1980-1994)
* Jean-Berchmans Nterere (1994-2001)
* Joachim Ntahondereye (2002-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bodegas Paternina

**Bodegas Paternina** mahastizaintza eta ardogintza arloko errioxar enpresa da. 1896an sortu zuten Haron.

## Historia 
Jatorrizko upeltegia, Federico Paterninak Ollaurin sortua, 1896an inauguratu zuen. 1922an, Haro hirian upategi handi bat eraiki zuen, makineria modernoarekin eta instalazio berritzaileekin. Marcos Eguizabalek 1984an erosi zuen "Bodega Paternina", Logroñoko "Bodegas Franco-Españoles" -ekin batera.

1994an Bodegas Internacionales de Jerez de la Frontera enpresarekin bat egin zuen, eta bi dibisio nagusi izan zituen. 1998ko irailean balore-burtsara atera zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rutanako elizbarrutia

**Rutanako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren burundiar elizbarrutietako bat da. 2009ko urtarrilaren 17an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Rutanan dago.

## Apezpikuen zerrenda 
* Bonaventure Nahimana (2009-2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gitegako artxidiozesia

thumb|Gitegako eliza
**Gitegako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren burundiar artxidiozesia da. 1912ko abenduaren 12an ezarri zen Kivuko bikariotza apostoliko gisa. 1921ean Urundi eta Kivuko bikariotza apostoliko bihurtu zen, 1922ko apirilaren 25ean Urundiko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1949ko uztailaren 14an Kitegako bikariotza apostolikoa. 1959ko azaroaren 10ean artxidiozesi egin zen, gaur egungo izena hartuz. Artzapezpikuaren egoitza Gitegan dago.

## Ordinarioen zerrenda 
* Jean-Joseph Hirth (1912-1920)
* Julien-Louis-Edouard-Marie Gorju (1922-1936)
* Antoine-Hubert Grauls (1936-1967)
* André Makarakiza (1968-1982)
* Joachim Ruhuna (1982-1996)
* Simon Ntamwana (1997-2022)
* Bonaventure Nahimana (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ngoziko elizbarrutia

**Ngoziko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren burundiar elizbarrutietako bat da. 1949ko uztailaren 14an ezarri zen bikariotza apostoliko gisa eta 1959ko azaroaren 10ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Ngozin dago. Egun apezpikua Georges Bizimana da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Joseph Germain Martin (1949-1961)
* André Makarakiza (1961-1968)
* Stanislas Kaburungu (1968-2002)
* Gervais Banshimiyubusa (2002-2018)
* Georges Bizimana (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruyigiko elizbarrutia

**Ruyigiko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren burundiar elizbarrutietako bat da. 1973ko apirilaren 13an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ruyigin dago. Egun apezpikua Blaise Nzeyimana da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Joachim Ruhuna (1973-1980)
* Joseph Nduhirubusa (1980-2010)
* Blaise Nzeyimana (2010-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Synallactida

***Synallactida*** *ekinodermatu* *holoturien* ordena dira. Los taxones dentro de *Synallactida* barruko taxoiak *Aspidochirotida* ordenean sailkatu ziren baina, 2017an, polifiletiko zela erabaki zen.

## Taxonomia 
Synallactida ordenak 130 Espezie ditu, hiru familietan: 

* Deimatidae Théel, 1882 – 9 genero (34 espezie)
* Stichopodidae Haeckel, 1896 – 12 genero (83 espezie)
* Synallactidae Ludwig, 1894 – 3 genero (11 espezie)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Summi Pontificatus

thumb|250px|Pio XII.a 1939an.

***Summi Pontificatus*** (Aitasantutza gorena) Pio XII.a aita santuaren lehenengo entziklika izan zen. 1939ko abenduaren 20an argitaratu zen. Entziklikak azpititulua du: «Gizarte-gorputzaren batasunari buruz». Aitasantutzaren joeraren ezarpen gisa ikusia izan zen. 

## Gai nagusia 
Entziklika honetan garaiko akats nagusiak kritikatu zituen Pio XII.ak, hala nola nagusitasunezko arrazakeriaren ideologiak eta kultura-ideologia eta estatu totalitarioa. Etorkizuneko entzikliketarako marko teologikoa ere ezarri zuen, esaterako *Mystici Corporis Christi* (1943). Entziklikak Poloniaren suntsipena deitoratu, Molotov-Ribbentrop Ituna salatu eta Poloniaren independentzia berrezartzea eskatzen zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Summi Pontificatus entziklika.
Boko elizbarrutia

**Boko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Sierra Leonako elizbarrutietako bat da. 2011ko urtarrilaren 15ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bon dago. Egun apezpikua Charles Allieu Matthew Campbell da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Charles Allieu Matthew Campbell (2011-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lost in Space (2018ko telesaila)

***Lost in Space*** estatubatuar abenturazko telesaila da, Matt Sazamak eta Burk Sharplessek Netflixerako sortua. 1965eko izen bereko telesailean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
2048. urtean Robinson familia Alfa Centauriko planeta berri bat kolonizatzeko aukeratutako familiak garraiatzeko Resolute espazio-ontziaren 24. misiorako hautatzen dute. Resolute zeruko gorputz batek — "Gabonetako Izarra" ezizenez ezagutzen dena — urte batzuk lehenago Lurraren aurka jo ondoren eraiki zuten. Baina Resolute bere helmugara iritsi baino lehen, robot estralurtar batek bere kaskoa zulatuko du. Ondorioz, familia batzuk irismen laburreko ibilgailu txikietan -Jupiterrak- ontzia ebakuatzera behar izango dute.

## Aktoreak 
* Toby Stephens: John Robinson
* Molly Parker: Maureen Robinson
* Maxwell Jenkins: Will Robinson
* Taylor Russell: Judy Robinson
* Mina Sundwall: Penny Robinson
* Ignacio Serricchio: Don West
* Parker Posey: June Harris / Dra. Smith
* Brian Steele: robota

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kenemako elizbarrutia

**Kenemako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Sierra Leonako elizbarrutietako bat da. 1970eko azaroaren 11n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Keneman dago. Egun apezpikua Henry Aruna da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Joseph Henry Ganda (1970-1980)
* John Christopher O’Riordan (1984-2002)
* Patrick Daniel Koroma (2002-2018)

* Henry Aruna (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makeniko elizbarrutia

**Makeniko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Sierra Leonako elizbarrutietako bat da. 1952ko apirilaren 3an ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1962ko azaroaren 11n elizbarruti bihurtu zen. Apezpikuaren egoitza Makenin dago. 

2012an elizbarrutiko apaiz gehienek ez zeuden ados Henry Aruna apezpikuaren izendapenarekin, eta horren ostean aulki hutsa deklaratu zen 2012ko apirilean. Egun apezpikua Bob John Hassan Koroma da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Augusto Fermo Azzolini (1952-1986)
* Giorgio Biguzzi (1986-2012)
* Henry Aruna (2012-2015)
* Bob John Hassan Koroma (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesca Madriguera i Rodon

**Francesca Madriguera i Rodon**, **Paquita Madriguera** izenez ezaguna (Igualada, 1900eko irailaren 24a &ndash; Montevideo, 1965eko azaroaren 2a), pianista eta konpositorea izan zen.

## Biografia 
thumb|**Paquita Madriguera**
Sant Magí kaleko etxe batean jaio nintzen, IgualadanBost urte zituela, lehen kontzertua eskaini zuen *Sant Gervasiko Zentro Autonomistak* antolatutako lehiaketa batean eta han lortu zuen lehen saria. Hamaika urterekin Kataluniar Musikaren Jauregian bere lanen emanaldiak izugarrizko arrakasta izan zuen. Madrilerako kontzertu-ziklo baten ondoren (Navas aretoan, Ateneoan, Kasinoan eta Errege Jauregian), 1913an Londresko Royal Albert Hallen debuta egin zuen, Bartzelonako Maria Barrientos i Llopis abeslariari eskainitako kontzertu batekin. Urtebete geroago, *Kataluniako* *Orfeoiarekin* joan zen Paris eta Londresera. 2005ean, *Igualadako* Udalak eta Udal Musika Eskolak, Ciudad de Igualada sarien esparruan, musika konposiziorako *Madriguera saria* antolatu zuen. Bertako  artxibo historikoak, 1900 eta 1930 arteko dokumentazio funtsa ere badu.

## Obrak 
* Adiós. 
* ''L'aplec de l'ermita*
* *Atalaya*, kantu eta pianorako 
* *Non, non*, piano eta kanturako sehaska-kanta
** *Tema variado*
** *Caravana*
** *Dansa del sàtir i les nimfes*
** *Pastoral*
* *El petit regiment*, kantu eta pianorako 
* Serenade, entre 1913 i 1932.  pianorako
* *Serenata aragonesa*, kantu eta pianorako 
* Joan Borràs de Palau*-ren Romántica para piano*
* Mario Castelnuovo Tedesco-ren *Fantasía per a piano i guitarra* (1950) de (bere senarra zen Andrés Segoviari ere eskeinia)

## Diskografia 
thumb|**Paquita** Madrigueraren piano-korro baten karatula

* *Masters of the Piano Roll Series. The Great Female Pianists Vol. 5: Paquita Madriguera Segovia* Perivale, Middlesex (Anglaterra): Dal Segno, 2006
* Castro, Ricardo; played by Madriguera, Paquita. *Valse caprice*. New-York: Duo-Art, The Aeolian Company, [entre 1906 i 1932]. Artista biribilkia . (Bartzelonako   Museu de la Música funtsean).

OHARRA: Benetan, ez da gordetzen Paquita Madriguerak zuzenean egindako interpretazioaren soinu-artxiborik, pianoarekin jotzeko piano-biribilkiak baizik. Horien artean Granados, Debussy eta beste hainbat musikagileenn obrak daude, baita Madrigueraren obra bat ere: *Pastoral*.

## Bibliografia 
* Madriguera, Paquita. *Visto y oído: La estrella del alba''.  Buenos Aires: Nova, 1947.  Memòries.
* Bisbal i Sendra, Maria Antònia; Miret i Solé, Maria Teresa. Diccionari Biogràfic d'Igualadins.  Barcelona: Fundació Salvador Vives i Casajuana, 1986. . 
* Escande, Alfredo; Segovia, Andrés. Don Andres and Paquita: The Life of Segovia in Montevideo (en anglès). 2012.  Milwaukee: Amadeu Press, Maig 2012. . 
* EL RUISEÑOR ABATIDO: ENRIC GRANADOS (1867-1916), UNA VIDA APASIONADA. 1 FEB 2008 de John Milton (autor), Mònica Pagès (traductora).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Whodunit

[thumb|[Agatha Christiek sortutako Hercule Poirot detektibea (hemen, Peter Ustinov), whodunitak argitzen oso trebea dena.]]
**Whodunit-a** (ingelesezko *"Who [has] done it?*" (nork egin du?) esamoldearen kontrakzioa) detektibe-fikzioaren atal bat da, helburu nagusia duena argitzea nork egin duen krimena. Irakurleari kasuaren jakingarriak ematen zaizkio, eta horietatik ondoriozta liteke nor den erruduna istorioak berak klimaxean azaldu baino lehen. Maiz, detektibea eszentrikoa, amateurra edo erdi-profesionala da.

## Kanpo estekak
Freetowngo artxidiozesia

**Freetowngo artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Sierra Leonako artxidiozesia da. 1858ko apirilaren 13an ezarri zen Sierra Leonako bikariotza apostoliko gisa. 1950eko apirilaren 18an Freetown eta Boko elizbarruti bihurtu zen, 1970eko azaroaren 11n Freetown eta Boko artxidiozesi eta 2011ko urtarrilaren 15an Freetowngo artxidiozesi. Artzapezpikuaren egoitza Freetownen dago. Egun artzapezpikua Edward Tamba Charles da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Melchior-Marie-Joseph de Marion-Brésillac (1858-1859)
* John Joseph O'Gorman (1903-1932)
* Bartholomew Stanislaus Wilson (1933-1936)
* Ambrose Kelly (1937-1952)
* Thomas Joseph Brosnahan (1952-1980)
* Joseph Henry Ganda (1980-2007)
* Edward Tamba Charles (2008-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Durruma (argipena)

**Durruma** izenak hainbat adiera ditu:

## Toponimoak 
* **Durruma**, Arabako herria, Donemiliaga udalerrikoa.
* **Durruma Kanpezu**, Arabako herria, Bernedo udalerrikoa.

## Elizak eta baselizak 
* **Durruma**, Tobillas herriko eliza, Gaubea udalerrian.

## Ikus, gainera 
* **San Roman** hainbat adierari buruzko argipen orria.
Bob Jungels

**Bob Jungels** (Luxenburgo, 1992ko irailaren 22a-), Luxenburgoko txirrindularia da. Bere herrialdeko Txapelduna izan da zenbait alditan errepidean zein erlojupekoan.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crepidotus luteolus

***Crepidotus luteolus*** *Crepidotaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du kontsumorako balio.

Sinonimoak: *Agaricus terricola*, *Derminus luteolus*, *Claudopus terricola*, *Hyporrhodius terricola*, *Dochmiopus terricola*, *Crepidotus pubescens ss.*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Giltzurrun formakoa edo maskor formakoa, haizemaile itxurakoa, neurri txikikoa, 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, ertz ganbila ziliatu gabea. Kapelaren azala zuri-horixka kolorekoa, zahartzean ilunduz joaten da, matea, ez da gelatinakara eta ez higrofanoa.

**Orriak:** Lodiak, luzaroan sabeldunak, nahiko meheak eta estu, luzera desberdinekoak, himenioa esporangioekin, zuria, zahartzean arre-okre kolorea hartuaz joaten dira.

**Hanka:** Alboan, ia ez du oinik, zurixka.

**Haragia:** Mehea, mintzezkoa, hauskorra, zuria. Usaingabea, irinaren zapore arin batekin.

**Etimologia:** *Crepidotus* terminoa sandalia esan nahi duen latinezko, "crépida" hitzetik eta belarria esan nahi duen grezierazko "oûs" "otós" hitzetik dator. Sandalia formako belarriarekin. Bere kapelaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Crepidotus cesatii* eta *Crepidotus variabilis* atal berekoak dira. *Panellus stipticus* delakoak forma bera du eta oina alboan, baina arre-okre-horixka kolorekoa (Ez hain zurixka).

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Saprofitoa: Belarkien zurtoinetan eta landare oso zurkarak ez diren landare belarkaretan: laharra, huntza, asuna, iratzea, goroldioak …Inoiz, hostozabalen egurrean.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, India, Uganda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Calypso (argipena)

**Calypso** izenak hainbat adiera du:

* **Calypso (Ipar Carolina)**, AEBetan.
* **Calypso**, Bordeleko tranbia geltokia.
* **Calypso**, Jean Michel Jarreren abestia.
* **Calypso ontzia**, Jacques-Yves Cousteauren itsasontzia.

Kalipso idatzia:

* **Kalipso**, greziar mitologiako erregina bat
* **Kalipso**, Karibeko estilo musikal bat.
* **Kalipso osina**, Mediterraneoko 5270 metroko itsasoko osin bat.
The Undersea World of Jacques Cousteau

***The Undersea World of Jacques Cousteau***  itsas bizitzari buruzko telesaiul dokumentala izan zen, produktu estatubatuarra Alan Landsburgek  zuzendua, Jacques Cousteau zinemagile frantses, ikertzaile eta itsas esploratzailearen ikerketa egen jarraipena egin zuena. Sailaren 36 atalak 1968tik 1976ra eman zituzten. Ingelesezko narrazioa Richard Johnsonek (BBCren bertsio britainiarra) eta Rod Serlingek (ABC katearentzat AEBetan) egin zuten. 

Jean-Michel eta Philippe Cousteau semeak eta Fabien Cousteau biloba ere izan zituen berekin Jacques patroiak. Jacquesen emazteak, Simone Melchiorrek itsasontzian lan egiten zuen, eta murgiltzeetan ere parte hartzen zuen, baina ez zen agertu pantailan. 

Euskal Herrian Frantziako eta Espainiako telebistetako bertsioetan ikusi ahal izan zen, '''''L’Odyssée sous-marine de l'équipe Cousteau*** eta ***El Mundo Submarino de Jacques Cousteau''''' izenekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  The Internet Archive-n.
Emmerich Kálmán

**Emerich Kálmán** (; Siófok, 1882ko urriaren 24a - Paris, 1953ko urriaren 30a) hungariar 
opereta musikagile bat izan zen.

Hungarian jaio zen familia judu batean. Pianista izan nahi zuen, baina artritisak eragotzi zion eta konposatzen hasi zen. Budapesteko Musikaren Errege Akademia Nazionalan ikasi zuen eta Béla Bartók eta Zoltán Kodályren ikasle izan zen. Operetak konposatuz lortu zuen arrakasta, eta Budapestetik Vienara aldatu zen. Franz Lehárrekin batera, Vienako Zilarrezko Aroko konpositore nagusia izan zen. Hungariako folk musikak, Vienako estiloak eta jazz musikak eragin handia izan zuten.

Jatorri judua izan arren, Adolf Hitlerren musikari gogokoenetako bat izan zen. Ario ohorezko izateko eskaintza jaso zuen, baina uko egin zion eta Parisera eta gero Kaliforniara joan zen. 1949an Vienara eta 1951n Parisera itzuli zen.

## Operetak 
* *Tatárjárás* (Mo goliarren inbasioa) – Budapest, 1908
** *Ein Herbstmanöver* – Viena, 1909 (*Tatárjárás*en alemanezko bertsioa)
** *The Gay Hussars* – Knickerbocker Theatre, New York, 1909 (*Tatárjárás*en bertsio amerikarra)
** *Autumn Manoeuvres* – Londres, 1912 (*Tatárjárás*en ingelesezko bertsioa)
* *Az obsitos* (Beteranoa) – Budapest, 1910
** *Der gute Kamerad* – Viena, 1911 (*Az Obsitos*en alemanezko bertsioa)
** *Gold gab ich für Eisen* – Viena, 1914 (*Der gute Kamerad*en bertsioa)
** *Her Soldier Boy* – New York, 1916/17
** *Soldier Boy* – Londres, 1918
* *Der Zigeunerprimas* (Ijitoen taldeko burua) – Viena, 1912
** *Sari* –  New York, 1914
* *The Blue House* – Londres, 1912
* *Der kleine König* (Errege txikia) – Viena, 1912
* *Zsuzsi kisasszony* – Budapest, 1915
** *Miss Springtime* – New Amsterdam Theatre, New York, 1916
** *Die Faschingsfee* – Viena, 1917 (*Zsuzsi kisasszony*ren alemanezkobertsioa)
* *Die Csárdásfürstin* – Viena, 1915
** *The Riviera Girl* – New Amsterdam Theatre, New York, 1917
** *The Gipsy Princess* – Londres, 1921
* *Das Hollandweibchen* – Viena, 1920
** *A Little Dutch Girl* – Londres, 1920
** *La Holandesita* – Espainia, 1921
** *The Dutch Girl* – AEB, 1925
* *Die Bajadere* – Viena, 1921
** *The Yankee Princess* – Knickerbocker Theatre, New York, 1922
* *Gräfin Mariza* – Viena, 1924
** *Countess Maritza* – Shubert Theatre, New York, 1926/27
** *Maritza* – London, 1938
* *Die Zirkusprinzessin* – Viena, 1926
** *The Circus Princess* – Winter Garden Theatre, New York, 1927
* *Golden Dawn* – New York, 1927/28
* *Die Herzogin von Chicago* – Viena, 1928
** *The Duchess of Chicago* – AEB, 1929
* *Das Veilchen vom Montmartre* – Viena, 1930
** *Paris in Spring* – AEB, 1930
** *A Kiss in Spring* – Londres, 1932
* *Der Teufelsreiter* (Az ördöglovas – The Devil Rider) – Viena, 1932
* *Kaiserin Josephine* – Zurich, 1936
* *Miss Underground* – 1942
* *Marinka* – Winter Garden Theatre, New York, 1945
* *Arizona Lady* – Berna, 1954

## Kanpo estekak
Beltz zimarroi

thumb|338x338px|Esklabistetaik ihes doan gizon beltz armatu baten grabatua
Ameriketan esklabistetatik ihes egin zuten Afrikar eta afrikarren ondorengoei **zimarroi** edo **beltz zimarroi** esan zitzaien. Oro har, taldeetan bizi ziren, leku ezkutuetan *palenque* edo *quilombo* deituriko herrixketan. Kuban *jíbaro* hitza erabili zuten egoera bera adierazteko. 

Enkomiendetatik ihes egin zuten indigenek ez zuten izen hori hartu.

## Memoria eta erresistentzia 
Zimarroiek Afrikan zituzten ohiturak mantentzeko ahalegina egin zuten, nortasuna nolabait mantenduz. Granada Berrian zein beste lurraldeetan emakumeek ilea txirikorda bihurrietan biltzen jarraitu zuten, baina Karibean erabilera berri bat eman zioten. Izan ere, mapak osatu zituzten haien ilea baliatuz:Hala, etxaldetik urruntzeko aukera zutenean, erliebeari erreparatzen zioten, errekei, landarediari, edozein motatako mugarriri… eta, ikusitakoa eta ibilitakoa gogoan hartuta, elementu horiek txirikordetan marrazten zizkieten elkarri.

## Zimarroi ezagunak 
* Ganga Zumba
* Francisco de Arobe
* Bayano
* Benkos Biohó
* Felipillo

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Zeuske, Michael. «The Cimarrón in the Archives: A Re-Reading of Miguel Barnet's Biography of Esteban Montejo» en: *New West Indian Guide/Nieuwe West-Indische Gids*, vol. 71, no. 3 & 4 (1997), pp. 265-279.
* Zeuske, Michael. «El "Cimarrón" y las consecuencias de la guerra del 95. Un repaso de la biografía de Esteban Montejo» en: *Revista de Indias*, vol. LVIII, enero-abril de 1998, núm. 212, pp. 65-84.
* Zeuske, Michael. «Novedades de Esteban Montejo» en: *Revista de Indias*, vol. LIX, mayo-agosto de 1999, núm. 216, pp. 521-525.
* Mann, Charles C., y Hecht, Susanna. «Donde los esclavos reinaban» *National Geographic en español*. 3012, abril. pp. 70-77.

## Kanpo estekak
Maravillas (Berri Txarrak)

***Maravillas*** Berri Txarrak taldearen abestia da. 2009an Roadrunner diskoetxearekin argitaratutako *Payola* albumean plazaratu zuten.  Maravillas Lamberto neskaren omenez sortu zuten kanta, 1936ko estatu-kolpearen ondoren Espainian izan zen basakeriaren eta errepresioaren adibide bihurtu dena.

Diskoa Steve Albini ingeniari amerikarrarekin grabatu zuten, Chicagoko Electrical Audio Studio-n. Taldearen seigarren diskoko beste hamar kantak ere ezagun bihurtu ziren. Esaterako, diskoari izena eman zion seigarren kanta: "Payola". Hitz hori spanglish-etik hartua da, "*Pay for a roll*" esan nahi du, hau da, talde batek irratiko esatariei eskupekoa ematea, bertan abesti hori beste batzuen gainetik jar dezaten.

Abestiaren ahapaldiak Mi minor tonalitatean daude eta errepikatzen den leloa Sol maiorren.

Fitxategi:Maravillasen omenez 1.jpg|Omenaldia (Iruñea, 2018)
Fitxategi:Maravillas Lamberto 1936.jpg|Maravillas Lamberto (1936)
Fitxategi:Berri Txarrak Proisa 11TB.png|Berri Txarrak (2018)

## Bertsioak 
2007an Fermin Balentzia kantautore nafarrak "Maravillas" izenburuko beste abesti bat publikatu zuen, frankismoaren biktimei eskainitako beste abesti batzuen artean, Berri Txarrak taldearen abestia baino bi urte lehenago sortu zuen.

2019an Berri txarrak taldeak *Only in Dreams* diskoetxearekin zuzeneko bertsio bat grabatu zuen Madrilen, *Maravillas zuzenean (Madril, 2019.11.09)* izeneko diskoan.

2020an Aretxabaletako Nhil taldeak abesti horren beste bertsio bat plazaratu zuen *Aztarnak* albumean.
## Maravillas Lambertoren omenez 
Maravillas Lamberto Espainiako Gerra Zibilean Nafarroan eraildako nerabea izan zen. Hamalau urte zituen 1936an eta Nafarroa Garaiko Larraga herrian bizi zen. Haren aita, Vicente Lamberto, militante sozialista zen, eta gerrako hasieran atxilotzeko asmoz Guardia Zibila etxean azaldu zenean, Maravillas alabak aitarekin joan nahi izan zuen. Udaletxean bahiturik, Maravillas behin eta berriz bortxatu ondoren aitarekin batera erail zuten, falangistek, hamalau urte eskas zituela. Haren gorpua biluzik txakurrei eman zioten eta gorpuzkiak erre zituzten. 

Urteak pasata, 1936ko uztailaren 18ko estatu-kolpearen ondoren Espainian izan zen basakeriaren eta errepresioaren adibide bihurtu da Maravillasen kasua. Hainbat omenaldi egin zizkioten, esaterako, 2017ko abenduaren 2an, Iruñeko Alde Zaharreko gaztetxea irekitzeko ekitaldi ofizialean, jakitera eman zen gunearen izen berria Maravillas izango zela, Maravillas Lambertoren omenez. Ekitaldian Maravillasen ahizpa Josefinak parte hartu eta ahizparen izena ematea eskertu zuen, memoria historikoa beharrezko tresna dela esan zuen, iraganeko krimenak ez ahazteko.

## Hitzak 
Honela hasten dira abestiaren hitzak:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Maravillas Lamberto
* Payola
* Min hau
* Oreka (Berri Txarrak)
* *Katedral bat*

## Kanpo estekak 
* *BERRI TXARRAK - Maravillas Bideo ofiziala* 
* Berri Txarrak taldearen webgune ofiziala
* "Maravillas" abestiaren hitzak irakurgai.
Faerberia carbonaria

***Faerberia carbonaria*** *Polyporaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria, Beste *Cantharellus* batzuen kalitatea baino apalagokoa du.

Sinonimoak: *Cantharellus carbonaria*, *Cantharellus umbonatus var. carbinarius*. *Cantharellus anthracophilus*, *Merulius carbonarius*, *Merulius leucophaeus*. *Lentinus* *carbonarius*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, inbutu forman erdian sakonune batekin, batzuetan titi txiki batekin, ertz biribildu-lobulatuarekin. Azal ezkatatsuarekin, haritsua, arre ilun kolorekoa lehorrean edo gris-marroia, ia beltza lehorrean.

**Orriak:** Ongi definituak, dekurrenteak, ugari, oso meharrak, anastomosatuak, irregularki adarkatuak, elkarren artean zeharkako zainen bidez lotuak, zuri zikin kolorekoak, gris-urdin tonuekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Beti betea, ia zilindrikoa, luzea, askotan eszentrikoa, grisaxka edo kapelaren kolorekoa.

**Haragia:** Zurixka, biguna, ez oso haritsua. Usain eta zapore gabea. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Cantharellus* terminoa grekotik dator eta koparen txikigarria da, kopa txikia esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Kalitate ertaineko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Cantharellus cinereus* delakoarekin nahas daiteke, honek oin beltzaxkagoa eta motzagoa du, batzuetan barnehutsa, orriak ez hain dekurrenteak eta aran usaina.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan. Urria. Erretako lurretan, txondor-zuloetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Guyana Frantsesa, Europa, Kanariak, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agaricus deserticola

***Agaricus deserticola*** edo ***Agaricus gasteroidea*** bezala ere ezaguna, *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Taxonomia 
*Agaricus deserticola* espeziearen sailkapena eztabaidatua izan da, taxoia deskribatu zenetik. Espezie hau lehen aldiz deskribatu zen 1873an, Texaseko mendebaldean aurkituriko espezimenetan oinarriturik eta Miles Joseph Berkeley zein Moses Ashley Curtis-ek *Secotium texense* izendatu zuten.
## Habitata eta banaketa 
thumb|*A. deserticola* espeziearen banaketa Ipar Amerikan. Kolore *lanranjaz* (> 10 behaketa) zein *horiz* (< 10 behaketa).
Beste *Agaricus* generoko espezieak bezala, *A. deserticola* saprobioa da, deskonposatzen ari den edo hildako material organikoaz elikatzen delarik.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenisa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak bakarka

**2024ko Udako Olinpiar Jokoetako** teniseko gizonezkoen txapelketa Parisko (Frantzia) Roland-Garros estadioan izango da, uztailaren 27tik abuztuaren 4ra.

## Txapelketa 
### Formatua 
Bakarkako gizonezkoen taulak 64 tenislari biltzen ditu eta 6 txandatan jokatzen da. Partida guztiak bi irabazleren artean jokatzen dira, set bakoitzean tie-breakekin, finala barne.

### Parte-hartzaileak 
Parte hartzeko, jokalariek Nazioarteko Tenis Federazioaren (ITF) irizpideak bete behar dituzte, federazio nazionalak eta bere herrialdeko Batzorde Olinpiko Nazionalak ofizialki izendatu behar dituzte eta COIren onespena lortu.

ITFk aukeratzeko irizpide nagusia ATP sailkapena da (2024ko ekainaren 10ekoa): lehen 56 jokalariak zuzenean hauta daitezke, herrialde bakoitzeko 4 jokalari gehienez, eta horiei ITFko 8 gonbidapen gehituko zaizkie.

## Emaitzak 
### Goiko erdia 
#### 1. sekzioa 
#### 2. sekzioa 
### Beheko erdia 
#### 3. sekzioa 
#### 4. sekzioa 
### Finala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenisa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak bikoteka

**2024ko Udako Olinpiar Jokoetako** teniseko **binakako gizonezkoen** txapelketa Roland-Garros estadioan izango da, Parisen (Frantzia), uztailaren 27tik abuztuaren 3ra.

## Txapelketa 
### Formatua 
Gizonezko binakako koadroak 32 talde ditu eta 5 txandatan jokatzen da. Partida guztiak bi set irabaztera jokatzen dira, set bakoitzean tie-break-arekin, finala barne.

### Parte-hartzaileak 
32 bikoteen kasuan, lehen kalifikatuak ATPn hobekien sailkatutako 10 jokalariak dira, Batzorde Olinpiko Batzordean Top 300ean tenislari bat badute. Gainerako idazpenak bikoteen sailkapen konbinatuen arabera banatzen dira, eta lehentasuna ematen zaie jada bakarkako tenislariak dituzten taldeei.

Zirkuituan, berriz, bikoteak nazionalitate desberdinetako bi jokalarik osatzen dituzte, eta bikote bakoitzak herrialde bereko bi jokalari izan behar ditu, gehienez ere bi bikote herrialde bakoitzeko. 

## Emaitzak 
### Goiko erdia
### Beheko erdia 
### Finala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenisa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Bikoteka mistoa

**2024ko Udako Olinpiar Jokoetako** teniseko **binakako misto** txapelketa Roland-Garros estadioan izango da, Parisen (Frantzia), uztailaren 29tik abuztuaren 3ra.

## Txapelketa 
16 bikote mistok osatzen dute txapelketa eta 4 txandatan jokatzen da. Partida guztiak 2 setetan jokatzen dira. Berdinketa badago, super tie-break bat jokatuko da irabazlea egoteko.

Bakarka edo bikote gisa kalifikatutako jokalariak bakarrik lehiatu daitezke talde bakar batean herrialde bakoitzeko. 

## Emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ganga Zumba

**Nganga Nzumba** (portugesez  ahoskatua; Kongoko Erresuma &ndash; Brasil, 1680) esklabo egindako aristokrata afrikarra, beltz zimarroia bihurtu eta ondoren, *Quilombo dos Palmares*-eko lehen subiranoa izan zen.

## Antroponimia 
*Ganga Zumba* kinbundu hizkuntzako *ganazumba* hitzetik eratorritako esamoldea dela uste da,  "*Jaun Handia*" esan nahi duela. Izan ere, Pernambucoko kolonizatzaile portugaldarrek izen hori erabili zuten Ganga Zumbiri egindako komunikazioetan.

## Biografia 
Ganga Zumbi Aqualtune izeneko printzesa afrikarraren semea zen, Kongo eskualdekoa. Afrikarren salmentan aritzen ziren portugaldar batzuk biak bahitu eta esklabo egin zituzten Brasilera eramateko. Ihes egin eta Quilombo dos Palmares bere egoitza egin zuen.

1670ean quilombo horren agintea hartu zuen. Palmares delakoaren administrazio eta gobernu-gaitasuna zabaldu zituela uste da, ondo antolatutako herri bat eginez. Izan ere, 20.000 pertsona inguru bizi ziren *mocambo* izeneko herrixka txikiagoetan antolaturik. Guztira, 600.000 km2 hartuz.

Bertan bizi ziren zimarroiak biziraun zezaketen, baina ez hori bakarrik. Portugaldarren erasoei aurre egiteko gaitasuna garatu zuten, baita esklabisten haciendetan sartzeko indarra, haien janaria edota armak lapurtu eta esklaboak askatzeko.

Ganga Zumba *Macaco* izeneko *mocamboan* bizi zen. Bertan, jauregi bat zuen, hiru emazte, guardia, kontseilari eta administrazio-lanetan aritzen ziren pertsonaiak zituen.

1677an, portugaldarrek quilombo honen aurkako erasoa zuzendu zuten eta 200 zimarroi hil zituzten. Ganga Zumbaren seme bat hil zuten eta beste bi harrapatu zituzten, baita beste 47 pertsona gatibu hartu ere. Hala ere, ez zuten Palmaresko quilombia suntsitu.

Hurrengo urtean, Pernambucoko gobernadoreak bakea adosteko proposamena luzatu zion Ganga Zumbari. Zimarroiak Cucaú izeneko bailarara hurbildu beharko ziren, Portugalgo administrazio-zentroetatik gertuago, baina trukean lur eremuak eskaini zizkien, Palmaresen jaiotakoen askapena eta atxilotuen itzulera.

1678ko ekainean, Ganga Zumbak ituna onartu eta Cucaúra mugitu zen jarraitzaile askorekin, egungo Sirinhaém herritik gertu. Ganga Zumbaren iloba, Zumbi dos Palmares, akordioaren aurka agertu zen eta beste hainbatekin batera bertan geratu zen.

Azkenik, 1680an ilobaren aldeko jarraitzaile batek Ganga Zumba erahil zuen.

## Kulturan 
João Felício dos Santos idazleak *Ganga Zumba* izeneko liburua idatzi zuen, ondoren Carlos Dieguesek zinemara egokitu zuen 1963an.

## Erreferentziak 
## Genealogia 
## Kanpo estekak
Mahai-tenisa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak bakarka

Parisko (Frantzia) **2024ko Udako Olinpiar Jokoetan** **mahai-teniseko gizonezkoen bakarkako** proba 2024ko uztailaren 27tik abuztuaren 4ra izango da Paris Expo Porten, Versaillesen izango da.

## Egutegia 
## Serie-buruak 
Serie-buruak ITTFren munduko sailkapenean oinarritzen dira. 

Lehen 16 serie-buruak 3. txandarako sailkatzen dira zuzenean.

17. postuaren eta 32. postuaren artean sailkatutako jokalariak bigarren txandarako kalifikatuta daude.

## Emaitzak 
### Goiko erdia 
#### 1. sekzioa 
#### 2. sekzioa 
### Beheko erdia 
#### 3. sekzioa 
#### 4. sekzioa 
### Finala 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahai-tenisa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak taldeka

Parisko (Frantzia) **2024ko Udako Olinpiar Jokoetan** **mahai-teniseko gizonezkoen taldekako** proba 2024ko abuztuaren 5etik 9ra izango da, Versaillesko Paris Expo Porten.

## Egutegia 
## Serie-buruak 
Serie-buruak ITTFren munduko sailkapenean oinarritzen dira.

## Emaitzak 
## Emaitzak 
### Lehen erronda
----

----

----

----

----

----

----

### Final laurdenak
----

----

----

### Finalerdiak
----

### Brontzezko domina
### Urrezko domina
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahai-tenisa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan – Bikote mistoa

Parisko (Frantzia) **2024ko Udako Olinpiar Jokoetan** **mahai-teniseko binakako misto** proba 2024ko uztailaren 27tik uztailaren 30era Paris Expo Porten, Versaillesen ospatu zen.

Txinako bikoteak irabazi zuen urrea, eta Ipar Koreak zilarra, euren lehen parte-hartzean. Hego Koreak brontzea irabazi zuen.

## Egutegia 
## Serie-buruak 
Serie-buruak ITTFren munduko sailkapenean oinarritzen dira. 

## Emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dave Gallaher

**David Gallaher** (Ramelton, Donegal konderria, 1873ko urriaren 30a - Passendale, Belgika, 1917ko urriaren 4a) irlandar-zeelandaberritar errugbilaria izan zen, orpokatzaile postuan aritzen zena. 1903-1906 bitartean, 36 partida jokatu zituen Zeelanda Berriko errugbi selekzioarekin, 6 test-partida barne, eta taldeko lehenbiziko kapitaina izan zen. 1907tik 1914ra, berriz, Zeelanda Berriko hautatzailea izan zen. Adina eta familia-egoera zirela eta, zerbitzu militarretik salbuetsirik egon arren, boluntario joan zen Lehen Mundu Gerrara, eta Passendaleko guduan galdu zuen bizia. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak