August Wilson

**August Wilson** (1945eko apirilaren 27a - 2005eko urriaren 2a) antzerkigile estatubatuarra izan zen. "Amerikako Beltzen antzerkiaren olerkari" deitu izan diote. Hogeigarren mendeko komunitate afro-amerikarraren bizipenak eta ondarea kontatzen zituen *Pittsburgh Zikloa* izeneko hamar antzezlaneko seriarengatik da ezaguna, batez ere. Serieko antzezlanen artean honako hauek aipa daitezke: *Jitney* (1982), *Hesiak* (*Fences)* (1984), ''Ma Raineyren behealde beltza (Ma Rainey's Black Bottom)* (1984), *Joe Turnerren etorrera eta irteera (Joe Turner Come and Gone)* (1986), *Piano ikasgaia (The Piano Lesson)* (1987), eta *Hedley II.a erregea (King Hedley II)* (1999). Bere bi antzezlanek Pulitzer Saria Antzerkian jaso zuten, eta beste bi lanek antzezlan onenaren Tony saria irabazi zuten. 2006an Wilson AEBko Ospearen Antzerki Aretoan sartu zuten.

Bere obrek afro-amerikarren esperientzian eta gizakiaren egoeraren azterketan sakontzen dituzte. Beste gai batzuk ere jorratu ditu, hala nola afro-amerikarren esplotazio sistemikoa eta historikoa, eta baita arraza harremanak, identitatea, migrazioa eta arraza diskriminazioa ere. Bere lanek James Earl Jones, Denzel Washington, Viola Davis, Angela Bassett, Laurence Fishburne eta Samuel L. Jackson-en eszenatokietako hainbat emanaldi ikoniko marraztu dituzte. Davisek Wilsonen idazkera honela deskribatu zuen, "Gure umorea, gure ahultasunak, gure tragediak, gure traumak harrapatzen ditu. Eta humanizatu egiten gaitu. Eta hitz egiteko aukera ematen digu." Wilson hil zenetik bere antzezlanetako bi filmetara egokitu dira, *Hesiak* ( 2016), eta *Ma Raineyren behealde beltza* (2020). Denzel Washingtonek bideratu ditu filmak, eta bere ondarea jarraituko duela zin egin du, gainontzeko antzezlanak filmetara egokituz publiko zabalago baterako, "Nire ibilbidean geratzen den zatirik handiena August zaindua izango dela ziurtatzea da".

## Bizitzako lehen urteak 
Frederick August Kittel Jr. Pittsburgh-eko (Pennsylvania) Hill District auzo txiroan jaio zen, sei seme-alabetatik laugarrena izanik. Bere aita, Frederick August Kittel Sr., alemaniar-bohemiar (sudeten alemaniarra) etorkina zen, lanbidez okina eta gozogilea. Ama, Daisy Wilson, Ipar Carolinako emakume afro-amerikarra zen, bizitzeko etxeak garbitzen zituena.

Hill District lehen auzo txiroa, *Pittsburgh Ziklo* ospetsuko antzezlan ugariren eszenatoki bihurtu zen. Eta bestalde, matriarkatu sendo batekin hazi beharraren esperientziak, bere antzezlanak idazteko era moldatu zuen.

Frederick August Kittel Jr. izatetik August Wilson izenera aldatu zen 1965ean, aitaren heriotzaren ondoren, ama omentzeko. Urte berean, bluesa aurkitu zuen Bessie Smith-en abestiak entzun ondoren. Hogei urte zituela, poeta zela erabaki zuen eta *Harper’s* bezalako aldizkarietara bidali zituen lanak. Tabernetan, auzoko zigarro dendatan eta kafetegietan hasi zen idazten, mahai-zapi gainetan eta koaderno horietan, inguruko ahotsak eta pertsonaiak xurgatuz. Kafetegiko zapietan idaztea gustatzen zitzaion, esan zuenez, askatu egiteaz gain idazle gisa bere buruarekiko kontzientzia gutxiago izaten zuelako. Ondoren, oharrak bildu eta etxean mekanografiatzen zituen. Dialektoak eta azentuak harrapatzeko talentuaz hornitua, Wilsonek "oroimen harrigarria" omen zuen, bere karreran zehar erabat aprobetxatu zuena. Poliki-poliki, bere lanean txertatzerakoan entzundako hizkuntza ez zentsuratzen ikasi zuen. egiaztatu egin nuen."

### 1970ko hamarkada 
1976an Vernell Lillie-k, Pittsburgheko Unibertsitatean Kuntu Repertory Antzokia bi urte lehenago sortu zuenak, Wilsonen *Etxerako itzulera* zuzendu zuen. Urte horretan bertan, Wilsonek *Sizwe Banzi hilda dago* lana antzeztuta ikusi zuen Pittsburgheko Antzoki Publikoan, bere lehen antzezlan profesionala bilakatu zelarik. Bestalde, Wilson, Penny eta Maisha Baton poetek Kuntu Idazleen Tailerra antolatu zuten, idazle afro-amerikarrak elkartu eta argitalpenetan eta ekoizpenetan laguntzeko. Bi erakundeek aktibo jarraitzen dute gaur egun.

Wilsonek ohorezko titulu ugari jaso zituen, besteak beste, Pittsburgheko Unibertsitateko Giza Zientzietako doktoretza, eta 1992tik 1995era bertako patronatu-kide izan zen.
[thumb|[Denzel Washington 2016ko Torontoko Zinemaldiaren *Zazpi Bikainak* pelikulako prentsaurrekoan.]]
Orduko antzerki beltz garaikideen aurrerapenean eta garapenean ahots sendoa mantendu zuen, zalantzarik gabe bere gaztaroko adibideetako eraginak hartuz, hala nola *Arte Beltza Mugimenduan* erakutsi zirenak. 90eko hamarkadan antzerki beltzaren egoera zenari buruz Wilsonen iritzi eta kritika sendoen adibiderik aipagarrienetako bat honakoa izan zen "Kulturaren boterea, August Wilson / Robert Brustein Eztabaida", non Wilsonek antzerki guztiz beltza defendatzen zuen, postu guztiak beltzez beteta. Alderantziz, aktore beltzek ez luketela bereziki beltzak ez diren rolak jokatu behar defendatu zuen (adibidez, Hamlet beltzik ez). Brusteinek kontrako ikuspegia hartu zuen berotasunez.

### 2000ko hamarkada 
2005ean, Wilsonek bere *Mendeko Zikloko* izeneko hamar antzezlanetako azken zatia estreinatu zuen: *Radio Golf*. Yale Repertory Theatre-k antzeztu zuen lehen aldiz New Haven-en, Connecticut, eta 2007an izan zuen Broadwayko estreinaldia Cort antzokian. Wilsonen azken lana izenarekin ezagutuko zen.

## Arte Beltzen Post-Mugimendua 
Nahiz eta August Wilsonen lana ez den modu formalean kokatzen *Arte Beltzen Mugimendua*ren literatura-kanonaren barruan, zalantzarik gabe bere eginkizunaren produktua izan zen, 1968an Pittsburgh jaioterrian Horizonte Beltza Antzokia sortzen lagundu zuelako. Hill Barrutian kokatuta zegoen, historikoki eta nagusiki auzo beltza zena, eta antzokia bertako biztanle beltzen sormenaren eta komunitatearen eraikuntzaren kultur gune garrantzitsua bilakatu zen. Arte Beltzen Post-Mugimendua deritzonaren antzerkigile bezala, August Wilsonek ABPMren izpiritua oinordetzan hartu zuen, beltzen historia eta sentsibilitate poetikoa ospatzen zituzten antzezlanak sortuz. Bere *Mendearen Ziklo* ikonikoak XX. mendeko Amerika Beltzak izandako esperientziak arrakastaz jarraitu eta sintetizatu zituen, hamarkada historiko bakoitza erabiliz 1904tik 1997ra, emantzipazioaren ondorengo bizitza beltzaren ahalegin fisikoa, emozionala, mentala eta politikoa dokumentatzeko.

Wilsonen antzezlanik ezagunenak honakoak dira: *Fences* (1985) (Pulitzer Saria Antzerkian eta Tony Saria irabazi zituena), *Piano Ikasgaia* (1990) (Pulitzer Saria eta New Yorkeko Antzerki Kritikaren Zirkuluko saria), *Ma Raineyren Black Bottom* eta *Joe Turner's Come and Gone*.

Wilsonek adierazi zuen "*lau B*"ren eragin handia izan zuela: blues musika, Jorge Luis Borges idazle eta poeta argentinarra, Amiri Baraka antzerkigilea eta Romare Bearden margolaria. Halaber, Ed Bullins eta James Baldwin idazleak zerrendara gehitu zituen. Naturaz gaindiko elementuei dagokienez, Wilsonek sineskeriak edo tradizio zaharrak agertzen zituen naturaz gaindiko sustraietara iritsi ziren antzezlanetan. Hauek antzezteagatik ezagunena *Pianoaren ikasgaia* da. Antzezlanean, pianoa arbasoen izpirituak askatzeko erabiltzen da. Wilsonek horrelako gertaera bat sortu nahi zuen antzezlanean, ikusleek benetakoa zer zen edo ez erabakitzeko. Antzerkiaren botereaz liluratuta zegoen, komunitate orokor bat elkartu zitekeen gertakari eta korronteen lekuko izan zedin.

Wilsonek honakoa adierazi zuen:

“Uste dut nire antzezlanek amerikar beltzak ikusteko beste modu bat eskaintzen dizkietela estatubatuar zuriei ", esan zion *The Paris Review*-ri. Adibidez, *Fences*-en zabor biltzaile bat ikusten dute, benetan begiratzen ez duten pertsona bat, nahiz eta zabor biltzaile bat egunero ikusi. Troy-ren bizitza aztertuz gero, zuriek jakingo dute zabor biltzaile beltz honen bizitzako edukiak gauza berdinak eragiten dituela: maitasuna, ohorea, edertasuna, traizioa, betebeharra. Gauza horiek bere bizitzan bezainbeste parte direla aitortzeak, beltzekin nola pentsatu eta nola tratatu dezaketeen eragina izango du.”

**Antzezlanak**

Chicagoko Goodman Antzokia izan zen munduko lehena hamar antzezlaneko ziklo osoa ekoiztu zuena, 1986tik 2007ra bitarteko produkzioetan. Goodmanen bi ekoizpen —*Zazpi gitarra* eta *Ozeanoaren harribitxia*— mundu mailako estreinaldiak izan ziren. Israel Hicks-ek ere 1990etik 2009ra hamar antzezlaneko ziklo osoa ekoitzi zuen Denver Center Antzerki konpainiarentzat. Geva Antzerki Zentroak 2007ko eta 2011ko hamar antzezlanak ekoitzi zituen August Wilsonen Americaren Mendea izenarekin. Eta Bostoneko Huntington Antzoki konpainiak hamar antzezlanak ekoitzi zituen baita, 2012an amaituz.

Wilsonek bizitzan zehar Huntington-ekin lan estua egin zuen, azken aldiko antzezlanak ekoizteko. Pittsburgh Antzoki Publikoa izan zen Pittsburgheko Mendeko ziklo osoa ekoizten, besteak beste *King Hedley II*.aren mundu mailako estreinaldiarekin.

Honoluluko Aktoreen Taleak, Hawaii-n, zikloko hamar antzezlanak ekoitzi zituen, 2004an hasita *Two Trains Running*-ekin eta 2015ean amaituz *Ma Rainey Black Bottom-*ekin. Ikuskizun guztiak Hawaiirako estreinaldiak izan ziren, guztiak arrakasta handia lortuz leihatilan. Tokiko antzerki sari ugari eman zizkieten aktoreei eta antolatzaileei. Bestalde, San Luiseko Black Rep-ek eta New Orleanseko Anthony Bean Komunitateko Antzokiak ere ziklo osoa aurkeztu zuten.

Wilson hil eta hurrengo urteetan, hamar antzezlaneko zikloari *August Wilson Century Cycle* eta *The American Century Cycle* deitzen zaio. thumb|Wilsonen haurtzaroko etxea, Pittsburgheko Bedford Avenue 1727an.

2005ean hil baino bi urte lehenago, August Wilsonek argitaratu gabeko antzezlan bakarreko obra idatzi eta antzeztu zuen, artearen botereaz eta ahalmenaren inguruan, *Nola ikasi nuen ikasi nuena (How I Learned What I Learned)* izenburupean. New Yorkeko Signature Antzokian ekoitzi zen, Wilsonen Todd Kreidler adiskideak zuzenduta. Antzezlanak, Pittsburgh-eko Hill barrutian borrokan ari zen idazle gazte bezala izandako egunak aztertzen ditu, eta auzoak zein bertako jendeak nola inspiratu zuten esperientzia afro-amerikarraren inguruko antzerki zikloa.

## Bizitza pertsonala 
Wilson hiru bider ezkondu zen. Bere lehen ezkontza Brenda Burtonekin izan zen, 1969tik 1972ra. Alaba bat izan zuten, Sakina Ansari, 1970ean jaioa. 1981ean Judy Oliver gizarte langilearekin ezkondu zen, 1990ean dibortziatzeko. 1994an berriro ezkondu zen, eta bere hirugarren emaztea Constanza Romero *Piano ikasgaia* antzezlanaren jantzien diseinatzailea zen. Alaba bat izan zuten, Azula Carmen Wilson.  Halaber, 2008ko otsailean, Pittsburgheko Udalak Pittsburgh hiriko izendapen historikoen zerrendan jarri zuen etxea. Eta 2013ko apirilean, August Wilson etxea leku historikoen erregistro nazionalera gehitu zen. Bestalde, Pittsburghen August Wilson Center for African American Culture dago.

2005eko urrian, Wilson zendu eta hamalau egunera, New Yorkeko Broadway antzerki barrutiko Virginia antzokiak August Wilson Antzokia izena hartu zuen. Afro-amerikar baten izena daraman Broadwayko lehen antzokia da. Antzokiak ikuskizun ugari eskaini ditu, ospetsuenetako bat *Jersey Boys* izanik*,* eta gaur egun *Mean Girls.''[thumb|August Wilson Antzokia, [New York|New York City]]Seattle-n, Washington estatuan, Seattle Repertory Theatre-ren hegoaldean, Warren Avenue N. eta 2. Avenue-ren artean hutsik dagoen Errepublikako kaleak, August Wilson Way izena hartu du.

2016ko irailean, haurtzaroko etxetik gertu zegoen komunitateko parke bat berritu zuten, eta August Wilson park izena hartu zuen.

2020an, Pittsburgh-eko Unibertsitateko Liburutegi Sistemak Wilsonen literatura-materialak eta izkribuak eskuratu zituen, August Wilson Artxiboa eratzeko.

2021ean, Estatu Batuetako Posta Zerbitzuak Wilson-i omenaldia egin zion, Black Heritage zigilu sailaren barruan agertzen zen Forever zigiluarekin. Ethel Kessler-ek diseinatu zuen Tim O'Brien-en artearekin.

### Ohoreak 
* 1985:	New York Drama Critics' Circle Saria eman zioten, Americar antzezlan	onenagatik: ''Ma	Rainey's Black Bottom*
* 1986:	Whiting	Saria	antzerkian
* 1987:	Urteko artista Saria, Chicago	Tribunen
* 1988:	Literary Lion Saria, New Yorkeko Liburutegi Publikoak emanda
* 1988:	Golden Plate Saria American	Academy of Achievement-en
* 1988:	New York Drama Critics Circle Saria antzezlan onenagatik – *Joe	Turner's Come and Gone''
* 1990:	Governor's Saria Artean bikaintasunagatik Pennsylvaniako artisten	artean 1990:	New York Drama Critics Circle Saria antzezlan onenagatik – *The	Piano Lesson*
* 1991:	Black	Filmmakers Hall of Fame	Saria
* 1991:	St.	Louis Literary Saria	Saint	Louis University	Library Associates-ek emanda
* 1992:	American Theatre Critics' Association Saria – *Two	Trains Running*
* 1992:	New York Drama Critics Circle aipamena amerikar antzezlan onenagatik	– *Two	Trains Running*
* 1992:	Clarence Muse Saria
* 1996:	New York Drama Critics Circle Saria antzezlan onenagatik – *Seven	Guitars*
* 1999:	National Humanities Domina
* 2000:	New York Drama Critics Circle Saria antzezlan onenagatik – *Jitney*
* 2002:	Olivier Saria antzezlan onenagatik – *Jitney*
* 2004:	The 10th Annual Heinz	Saria	Arte eta Humanitatean
* 2004:	The U.S. Comedy Arts Festival Freedom of Speech Saria
* 2005:	Make Shift Saria U.S. Confederation of Play Writers-en
* 2006:	American	Antzerkiaren Ospearen Aretoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  August Wilson Artxibategia, Pittsburgh Unibertsitatean
*  August Wilson Antzokia, Broadwayn