Jakatar diru

**Jakatar dirua** Aragoiko Erresuman XI. mendearen bigarren erdialdetik 1728ra  jaulkitako zilar-kobrezko txanpona da, nahiz eta, batez ere kontu unitate bezala, XIX. mendera arte erabiltzen jarraitu zuten.

Aragoiko txanpon-lantzeak Jakan hasi ziren 1085 inguruan, Antso V.a Ramiritzen erregealdian. Bere hasierako tipologia erregearen profila zuen aurrealdekoa izan zen, eta atzealdean prozesio-gurutzea zurtoin gainean, alboetan adar-floriturak zituela. Irudi hori, Aro Modernoan, Sobrarbeko zuhaitzaren ikurrarekin lotuko da, eta Aragoiko armarriaren lehen kuartelean agertuko da. Jakue Konkistatzailearen erregealditik aurrera, Antso Ramiritzen, Petri Santxitzen eta Alfontso Borrokalariaren jaulkien zurtoin gaineko gurutze loreduna, langa bikoitzeko gurutze pontifikal batek ordezkatu zuen (geroago heraldikan Lorrenako Gurutzea bezala ezagutua).

Alfontso II.a Aragoikoaren erregealdian, jakatar diruak bere legea mantendu zuen; ondoren, Jakue Konkistatzaileak murriztu egin zuen, lodiera erdira jaitsiz.

Jakan ez ezik, beste txanpon-etxe batzuetan ere jaulki zituzten diruak, hala nola Monzónen (Petri Santxitzen erregealdian) edo Sariñenan (Jakue Konkistatzailearen erregealdian), ziurrenik Tortosari dirua emateko, bertan baitzebilen jakatar dirua. 1340. urte inguruan, Petri Zeremoniatsuak Zaragozara lekualdatu zuen Aragoiko dirua jaulkitzeko erabiltzen zen txanpon-etxea. XIV. mendean, Aragoiko Koroako gainerako estatuekiko balioa handitu egin zen. Aragoikoak valentziarrak eta bartzelonarrak baino heren bat gehiago balio zuen, eta mallorcarrak, sardiniarrak eta korsikarrak baino bi aldiz gehiago.

## Sorrera 
Espainiar dirutik () dator, Inperio Karolingioko monetatik. Hispaniako Markan botere frankoa ezarrita, Iberiar penintsulan Nafarroako, Aragoiko eta Kataluniako dirua sortzen hasi ziren.

VIII. mendera arte, Europako erreferentziazko moneta bizantziar solidoa () izan zen. Merkataritza-trukeetarako balio txikiagoko moneta sartzean (zilarra eta zilar-kobrea), karolingiar moneta-sistemak ikusi zuen nola zilarrezko txanponak urrezko zirkulaziotik atera zuen, Europa kontinentaleko Goi Erdi Aroko merkataritzan metal horren eskasiak mesede egindako prozesu batean. Horrela, karolingiar urrezko solidoak desagerturik, kontuzko txanpon bihurtu ziren, zilarrezko 12 diruren balioarekin, eta horiek bihurtu ziren txanpon zirkulatzailea eta erreferentziazkoa. Hamabi karolingiar diru sueldo baten baliokide ziren, eta hogei sueldo zilarrezko libera baten baliokide, 400 gramoko pisu-unitate bat zena. Beraz, libera bat 240 diruren edo 12 sueldoen baliokidea zen. Moneta-sistema hori Marka Hispanikoko konderriek eta Europako beste eremu askok onartu zuten, eta Erresuma Batuan nahiko oraintsu arte mantendu zen.

Zilarrezko karolingiar diru moneta-unitatea izan zen Karlomagnoren Inperioan. Purutasun goreneko lege batez egina izan zen eta *argent-le-roi* izena hartu zuen. Diru horiek Marka Hispanikoan ere jaulki zituzten, eta, beraz, ziurrenik Aragoiko Konderrian.

Hala ere, karolingiar konderrien independentzia progresiboarekin, euren txanponak degradatuz joan ziren, eta zilarrezko dirua zilar eta kobrezko aleazio bat izatera pasa zen, eta lurralde hauetan balio zirkulatzaile handiko andalustar moneta dinarra (urrezko txanpona) eta dirhem (zilarrezkoa) izan ziren, dirua txikizkako merkataritzara baztertuz. Aragoiko Erresuma sortu zenean, libera erreferentziazko txanpona bihurtu zen, soldata ere desagertua, eta andalustar dinarrak eta dirhemeak, batez ere garrantzizko kontabilitate-eragiketetan erabiltzen zirenak, hala nola pariak ordaintzea.

Era berean, Antso Ramiritzen urrezko txanponaren kasu arraro bat dokumentatuta dago, jakatar mankuso (*mancusos iacensis* edo *auro de Iacca*), zilar-kobrearen tipologia berari erantzuten ziona eta lege baxua hartu zuena (18 kilate inguruko urrea). Litekeena da jaulkipen berezi bat izatea, zirkulatu ez zuena, eta Egoitza Santuari urtean 500 bat urrezko mankuso ordaintzeko beharraren ondorio izan zena, Antso Ramiritz aita santuak Aragoiko errege gisa aitortu eta kopuru hori Alexandro II.ari zor baitzion 1068an Erromara bidaiatu ondoren. Era berean, diruaren frakzio-moneta egon zen: oboloa, zeinaren balioa eta pisua diru baten erdia baitzen.

Antso Ramiritzen zilar-kobrezko diru apalek lege kuaternala zuten, hau da, herena zilarrezko metal eta bi kobrezko aleazioa. Tipologia oso sinplea izan zuen. «Santxete» diruaren aurrealdeak erregearen busto oso eskematiko bat irudikatzen zuen, *SANCIVS.REX* legendarekin. Atzealdean, oker deitutako «Sobrarbeko zuhaitza» zekarren, izatez, kimu gaineko gurutze bat, alboetan lore-adarrak zituena, eta Jakue Konkistatzaileak «*arbor ad modum floris*» (lore gisako zuhaitza) deitu zuena. Hori Sobrarbeko artearekin analogia eta nahasmena ezartzen hasi zen ondoren, eta *ARA-GON* edo *IACCA* legenda, nahiz eta Petri Santxitzekin batera Monzóngo Erresumaren diru-jaulkipenak ere izan ziren, garai hartan Petri printzeak 1089an ezarritako *MON-SON*, konkista pertsonalarekin. Bada Antso Ramiritzen beste txanpon-lantze bat, *ARAGONENSI* legendarekin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak