Lyon

**Lyon** Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdeko eta Lyongo metropoliko (69M) hiriburua da, Rodano (Rhône) eta Saona ibaien lotunean kokatua. Biztanle kopuruari dagokionez estatuko hirugarren hiria da, Paris eta Marseillaren atzetik, baina hiri ingurune guztia kontutan hartuta bigarrena, 2.118.132 biztanleriarekin.

Erromatar garaian Hiru Galietako hiriburua izan zen, Erdi Aroan hiri komertzial bilakatuko zena eta XIX. mendean lehenengo mailako finantza tokia. Zeta produkzio monopolioarekin lehenengo eta ondoren ehungintza eta industria kimikoarekin bizkortu zen ekonomia. Gaur egun industria kimikoan, farmazeutikoan eta bioteknologikoan espezializatutako hiria dugu.

Horretaz gain Frantziako bigarren hiri unibertsitarioa da, 120.000 ikasle inguru izaten ditu urtero, hiru unibertsitate eta hamaika ingeniaritza eta eskolatan banatuak. Ondare historikoa eta arkitektonikoa ere ezin dugu ahaztu, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatua du hiriaren parte zabal bat.

Erakunde internazional batzuk ere bertan dute egoitza, Interpol, Euronews eta Minbiziaren Ikerketarako Nazioarteko Agentziak besteak beste.

thumb|ezkerrera|300px|Lyongo teilatu eta tximinien ikuspegia

## Historia 
K.a. 43. urtean sortua izan zen Lyon Fourviere mendixkan, *Lugdunum* izeneko kolonia erromatar bezala, Julio Cesarren ordezkari militarra zen Lucius Munatius Plancusen eskutik.
thumb|Lugdunum-go kultura
Bertan zeltiarren gotorleku bat zegoen, *Lug[o]dunon* izenekoa *–Lugus* jainko zeltiarra (argia), eta *dúnon* (kastroa) hitzetatik–.

Laster hiri garrantzitsua bihurtzen hasi zen. K.a. 12. urtean, Drusok, Cesar Augusto eta Erromari tenplu bat eraiki zien. Tenpluak 400.000 metro karratuko enparantza zuen, eta hura, Galia osotik bidalitako estatuez apaindu zen. K.o. 19. urtean, Garaipen arku bat egin zuten, baita ere.

Galia osoko hiriburua bihurtu zen. Hiri garrantzitsua bihurtu zen garai honetan eta erromaz aparte inperioko hiri ikusgarriena ere bai. Rodano ibaiko eskuin aldean, muino baten tontorretik hurbil, anfiteatroa zeukan. Galtzada bat pasatzen zen handik eta akueduktu bat ere bai. Beste aldean, ezkerraldean, orain erdi desagertuta dagoen zirkoa dago. Hirira 4 akueduktu handi sartzen ziren eta ur asko ekartzen zuten dozenaka kilometrotik. 40 kilometrotara dagoen tunel bat aurkitu da azken aldian. Ezagunena Gier-ko akueduktua da, eta gaur egun, zati luze batzuk ikus daitezke. Mont Dor akueduktua iparraldetik ekartzen zuen ura hirira.

Bertan, tunel sare handia aurkitu zen 60ko hamarkadan. Tunel sareak 2 kilometrotako luzeera du eta arrain arantza izena hartu du bere arkitekturaren arabera. 16 putzu aurkitu dituzte gainera. Momentu batzuetan 30.000 biztanle izan zituela uste da.

Hirian, Klaudio eta Karakalla emperadoreak jaio ziren.

197. urtean, erromatar ejerzitoen arteko bataila odoltsuena bertan izan zen. Septimio Severo enperadoreak, Klodio Albino garaitu zuen.

III. mendean, hiriaren gainbehera izan zen eta 297. urtean Galiako hiriburua izateari utzi zion.

437. urtean, Borgoñan errefuxiatu ziren alemaniar tribuak hirira bidali zituen Aezio-k.

### Erdi Aroa 
Berdungo Itunaren ondorioz, 843. urtean, hiria Lotario I.aren menpe geratu zen. Hura, Karlomagno beraren biloba zen.

XIII. mendean istilu asko sortu ziren eta 1312. urtean, Felipe IV. erregeak kargu egin behar izan zen. Horren ondoren, hiria Frantziako koroaren menpe geratu zen. Ehun Urteetako Gerran hiriak Frantziako erregeen aldean geratu zen.

XVI. mendetik aurrera ekonomikoki asko hobetu zen. Honen arrazoi nagusienak hauxek dira: florentinako banketxeak, urtero egiten ziren lau azokak ekartzen zituzten merkatariak, inprentak eta batez ere zeta. Horrela, europako hiri handienetakoa bihurtu zen.

Hala ere, jende arruntarentzat bizimodua zaila zen eta matxinadak sortu ziren. Honek eta Erlijio gerrak  garai honen gainbeera ekarri zuten. Inprentak Ginebrara mugitu ziren eta bankuak hiria utzi zuten.

### Aro garaikidea 
Frantziako Iraultzan, Girondinoen aldean egon zen hiria. 1793. urtean, bi hilabetez gudan egon ostean errenditu zen. Bataila horretan hainbat eraikin suntzitu ziren eta, hamar urte geroago,  Napoleonek berreraikitu zituen.

XIX. mendean, hiri industrial garrantzitsua bihurtu zen zeta-ren industriagatik.

1827 eta 1832. urteen artean, lehenengoetariko trenbidea eraiki zen Lyon eta Saint-Etienne artean. Munduko lehen funikularra hirian egin zen, baita ere, 1862. urtean. Lumiere anaiek zinema sortu zuten hirian, 1895. urtean. Urte berean, martxoan bere lehen filma egin eta estreinatu egin zuten. *Fabrikako langileen irteera Lyon Monplaisir* -en zuen titulo bezala. Honengatik, museo eta zinema bat dago bertan.

Bigarren Mundu Gerran, alemaniarrek hiria hartu zuten. 1942ko ekainean bataila bat egon zen eta bertan hildako Senegaldarrentzako hilerri bat egin zen, 1942. urtean. Urte hartako azaroan, hiria galdu zuten Frantziarrek. Bertan, Gestapo-ko bulego garrantzitsu bat jarri zuten Naziek. 1944ko maiatzaren 26an,aliatuek hiria bonbardatu egin zuten. Alemaniarren eskutik libre geratu ziren urte hartako irailaren 3an.

1978. urtean, metroa ireki zen. Paris eta Lyon arteko TGV-a lehena izan zen eta 1981. urtean egin zuen lehenengo bidaia.

1989. urtean, Interpol-en egoitza hirian jarri zen.

## Geografia 
Lyon, Frantzia ekialden dago, Rodano eta ibaiak batzen diren puntuan. Erdialdeko Mendigunea eta Alpeen artean dago kokatuta.

Mendebaldean muino bat dago, eta bertan, Notre-Dame baseliza eta Eifell dorrea bezalako dorre bat dago. Bi ibaien arteko penintsulan, merkatal kaleak aurkitzen dira eta Bellecour plaza, europako enparantzarik handienetakoa dena. Hiria, ekialdeko lautadan zehar hedatzen da, baita ere.

## Klima 

## Barrutiak 
thumb|ezkerrera|150px
Hiriak bederatzi barrutitan (*arrondissement*) banaturik dago. Hona hemen auzo nagusiak:
* 1. barrutia: La Croix-Rousseko aldapak, Terreaux, Martinière/St-Vincent
* 2. barrutia: Cordeliers, Bellecour, Ainay, Perrache, Confluent
* 3. barrutia: Guillotière (iparraldea), Préfecture, Part-Dieu, Villette, Dauphiné/Sans Souci, Montchat, Grange Blanche (iparraldea), Monplaisir (iparraldea)
* 4. barrutia: La Croix-Rousseko ordokia, Serin
* 5. barrutia: Vieux Lyon (Saint-Paul, Saint-Jean eta Saint-Georges), Saint-Just, Saint-Irénée, Fourvière, Point du Jour, Ménival, Battières, Champvert (hegoaldea)
* 6. barrutia: Brotteaux, Bellecombe, Parc de la Tête d'Or, Cité Internationale
* 7. barrutia: Guillotière (hegoaldea), Jean Macé, Gerland
* 8. barrutia: Monplaisir (hegoaldea), Bachut, États-Unis, Grand Trou/Moulin à Vent, Grange Blanche (hegoaldea), Laënnec, Mermoz, Monplaisir-la-Plaine
* 9. barrutia: Vaise, Duchère, Rochecardon, St-Rambert-l'Île-Barbe, Gorge de Loup, Observance, Champvert (iparraldea)

## Demografia 
Hiria, Frantziako hirugarren handiena da, Paris eta Marseilla ostean. 1850 urte inguruan, biztanlerian gorakada handia izan zuen 1920. hamarkadan, milioi erdiko populazioa gainditu bazuen ere, bigarren mundu gerrak asko murriztu zuen populazio (100.000 biztanle inguru). Gero azkunde bat ikus daiteke grafikoan eta 1970 eta 1980. hamarkadetan hiriak 100.000 biztanle galdu zituen. 2020. urtean, 516.000 biztanle zituen.** **

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)
ImageSize=width:800 height:350
PlotArea =left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat= x.y
Period=from:0 till:600000
TimeAxis =orientation:vertical
AlignBars=justify
ScaleMajor= gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0
ScaleMinor= gridcolor:lightgrey increment:20000 start:0

BackgroundColors= canvas:sfondo
BarData=
 bar:1791
 bar:1792
 bar:1793
 bar:1794
 bar:1795
 bar:1796
 bar:1797
 bar:1798
 bar:1799
 bar:1800 text:1800
 bar:1801
 bar:1802
 bar:1803
 bar:1804
 bar:1805
 bar:1806
 bar:1807
 bar:1808
 bar:1809
 bar:1810
 bar:1811
 bar:1812
 bar:1813
 bar:1814
 bar:1815
 bar:1816
 bar:1817
 bar:1818
 bar:1819
 bar:1820 text:1820
 bar:1821
 bar:1822
 bar:1823
 bar:1824
 bar:1825
 bar:1826
 bar:1827
 bar:1828
 bar:1829
 bar:1830
 bar:1831
 bar:1832
 bar:1833
 bar:1834
 bar:1835
 bar:1836
 bar:1837
 bar:1838
 bar:1839
 bar:1840 text:1840
 bar:1841
 bar:1842
 bar:1843
 bar:1844
 bar:1845
 bar:1846
 bar:1847
 bar:1848
 bar:1849
 bar:1850
 bar:1851
 bar:1852
 bar:1853
 bar:1854
 bar:1855
 bar:1856
 bar:1857
 bar:1858
 bar:1859
 bar:1860 text:1860
 bar:1861
 bar:1862
 bar:1863
 bar:1864
 bar:1865
 bar:1866
 bar:1867
 bar:1868
 bar:1869
 bar:1870
 bar:1871
 bar:1872
 bar:1873
 bar:1874
 bar:1875
 bar:1876
 bar:1877
 bar:1878
 bar:1879
 bar:1880 text:1880
 bar:1881
 bar:1882
 bar:1883
 bar:1884
 bar:1885
 bar:1886
 bar:1887
 bar:1888
 bar:1889
 bar:1890
 bar:1891
 bar:1892
 bar:1893
 bar:1894
 bar:1895
 bar:1896
 bar:1897
 bar:1898
 bar:1899
 bar:1900 text:1900
 bar:1901
 bar:1902
 bar:1903
 bar:1904
 bar:1905
 bar:1906
 bar:1907
 bar:1908
 bar:1909
 bar:1910
 bar:1911
 bar:1912
 bar:1913
 bar:1914
 bar:1915
 bar:1916
 bar:1917
 bar:1918
 bar:1919
 bar:1920 text:1920
 bar:1921
 bar:1922
 bar:1923
 bar:1924
 bar:1925
 bar:1926
 bar:1927
 bar:1928
 bar:1929
 bar:1930
 bar:1931
 bar:1932
 bar:1933
 bar:1934
 bar:1935
 bar:1936
 bar:1937
 bar:1938
 bar:1939
 bar:1940 text:1940
 bar:1941
 bar:1942
 bar:1943
 bar:1944
 bar:1945
 bar:1946
 bar:1947
 bar:1948
 bar:1949
 bar:1950
 bar:1951
 bar:1952
 bar:1953
 bar:1954
 bar:1955
 bar:1956
 bar:1957
 bar:1958
 bar:1959
 bar:1960 text:1960
 bar:1961
 bar:1962
 bar:1963
 bar:1964
 bar:1965
 bar:1966
 bar:1967
 bar:1968
 bar:1969
 bar:1970
 bar:1971
 bar:1972
 bar:1973
 bar:1974
 bar:1975
 bar:1976
 bar:1977
 bar:1978
 bar:1979
 bar:1980 text:1980
 bar:1981
 bar:1982
 bar:1983
 bar:1984
 bar:1985
 bar:1986
 bar:1987
 bar:1988
 bar:1989
 bar:1990
 bar:1991
 bar:1992
 bar:1993
 bar:1994
 bar:1995
 bar:1996
 bar:1997
 bar:1998
 bar:1999
 bar:2000 text:2000
 bar:2001
 bar:2002
 bar:2003
 bar:2004
 bar:2005
 bar:2006
 bar:2007
PlotData=
 color:barra width:10 align:left
 bar:1793 from:0 till: 102167
 bar:1800 from:0 till: 88919
 bar:1806 from:0 till: 102041
 bar:1821 from:0 till: 131258
 bar:1831 from:0 till: 149733
 bar:1836 from:0 till: 150814
 bar:1841 from:0 till: 155939
 bar:1846 from:0 till: 177976
 bar:1851 from:0 till: 177190
 bar:1856 from:0 till: 292721
 bar:1861 from:0 till: 318803
 bar:1866 from:0 till: 323954
 bar:1872 from:0 till: 323417
 bar:1876 from:0 till: 342815
 bar:1881 from:0 till: 376613
 bar:1886 from:0 till: 401930
 bar:1891 from:0 till: 438077
 bar:1896 from:0 till: 466028
 bar:1901 from:0 till: 459099
 bar:1906 from:0 till: 472114
 bar:1911 from:0 till: 523796
 bar:1921 from:0 till: 561592
 bar:1926 from:0 till: 570840
 bar:1931 from:0 till: 579763
 bar:1936 from:0 till: 570622
 bar:1946 from:0 till: 460748
 bar:1954 from:0 till: 471270
 bar:1962 from:0 till: 528535
 bar:1968 from:0 till: 527800
 bar:1975 from:0 till: 456716
 bar:1982 from:0 till: 413095
 bar:1990 from:0 till: 415487
 bar:1999 from:0 till: 445452
 bar:2006 from:0 till: 466400
 bar:2007 from:0 till: 472330
 text:Iturriak Cassini eta INSEE

## Ekonomia 
Hirian, enpresa handi asko dute bere egoitza. Hauetako batzuk hauek dira; LCL, Euronews, Renault Trucks eta Bayer CropScience Europe. 

### Ikerketa 
P4 Jean Merieux INSERM ikerketa laboratorioa dago Lyon-en. Europako 4. taldeko laborategi handiena da. Bertan, munduko birusik hilgarrienekin lan egiten da; Ebola, Marburgo, Nipah, Hendra, Lassa, Kongo-Krimea

## Kultura 
### Elkarteak 
Olympique Lyonnais hiriko futbol talde nagusia eta Frantzia osoko garrantzitsuenetarikoa da.

### Jaialdiak 
thumb|220px|*Soinu gauak*, Guillotière terrazetan.
* *Fête des Lumières* (Argien festa): Hiri guztiko eraikuntza eta monumentuak musikaz eta argiz janzten dira. Lau egunetan luzatzen da eta egun handia abenduak 8 izaten da. XIX. mendean sortutako jaialdi hau lyondarrentzat oso berezia da. Gaur egun 4 miloi bisitari inguru jasotzen dituen nazioarteko gertakaria da.
* *Les Nuits de Fourvière* (Fourvière mendixkako gauak): Musika, antzerki eta zine jaialdia, mendixka horretan kokatzen den erromatar antzokian ospatzen dena (121.221 ikusle 2010ean).
* *Les Nuits sonores*: Musika elektronikoaz gozatzeko jaialdi paregabea, maiatzeko asteburu batean ospatzen da hiriko parte ezberdinetan. 2011ko edizioan 80.000 ikusle izan zituen.

Hauetaz gain, Lyonen bi bienal ere ospatzen dira, batak egungo artea uztartzen du, besteak dantza; ekainean salsa jaialdi bat, *Y Salsa Festival*; martxoan literatura jaialdi bat, *Quais du polar* eta 2009tik hona zinema jaialdi bat ere martxan dago, Grand Lyon.

### Kirola 
Frantziako Tourreko lehen ekitaldiko lehen etapa Parisetik abiatu zen eta Lyon hirira ailegatu zen. Maurice Garin, Tourreko lehen etapa irabazi zuen hirian eta lehen liderra izan zen. Txirrindulari honek irabazi zuen lehen ekitaldi hura. Bigarren etapa hiritik atera zen. Lehenengo hamar ekitaldietan, ia urtero izaten zen Tourra hirian. Gero, urte askotan ez zen etaparik egin, baina, 1947ean etapa amaiera eta hurrengo etaparen hasiera izan zen. Miguel Indurain irabazi zuen lehen ekitaldia, hiritik atera zen.

Paris-Nizako lehenengo bi ekitaldiak hiria izan zuten helmuga eta irteera bi etapetan.

Dofinerriko Kriterium-eko etapak hirian izan dira baita ere. 2000. urteko ekitaldian, Alberto Lopez de Muniain-ek liderra zela hirian egon zen. 

## Lyondar ezagunak 
* André-Marie Ampère (1775-1836), fisikari eta matematikaria.
* Allan Kardec (1804-1869), espiritismoaren sortzailea.
* Amicie Lebaudy (1847-1917), idazle eta filantropoa.
* Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944), idazlea.
* Abbé Pierre (1912-2007), Emmaus mugimenduaren sortzailea eta apaiza.
* Maurice Jarre (1924-2009), musikagilea eta soinu banden konposatzailea. Jean Michel Jarre musikagilearen aita.
* Jean Michel Jarre (1948-), musikagile elektronikoa. Maurice Jarre musikagilearen semea.
* Francisque Michel (1809-1887), historialari, hizkuntzalari eta euskalaria.

## Hiri senidetuak 
Lyon honako herri senidetuak ditu:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lyongo udal webgunea