Foruak Eraldatzeko Legea

1841eko **Foruak Eraldatzeko Legea**, geroago **Nafarroako Lege Hitzartua** ere deitu izan dena (), XIX. mendean Nafarroa Garaiko estatus politikoa aldatu zuen Espainiako legea izan zen. Ondorioz, Nafarroako Erresuma desegin egin zen, eta Nafarroa Garaia 1833an Javier de Burgos Justizia ministroak ezarritako 49 probintzietako bat bihurtu zen Espainian. Galdu egin ziren Erresumako Gorteak, Erresumako Diputazioa eta Erresumako legegintza eta justizia burujabeak; bisorraiaren trukean, Espainiako gobernadore zibila ezarri zen. 

Lege honen ondorioz, probintzia bihurtutako erresumari gelditu egin zitzaizkion administrazio prerrogatiba batzuk eta zerga arloko urteko kupo finko eta aldaezin bat. Kupoa, hasierako baldintzetan, Bigarren Karlistaldi ostera arte iraun zuen (1876-1877), nafar forutasunaren ikur bihurtua.

1893-1894ko Gamazadan handitu zen eztabaida historiografiko eta politikoan, lege hitzartu edo itundutzat jo izan dute autore eta talde batzuek, nabarmenki Victor Praderak. Hargatik, gehienetan, ikerketa xeheagoek gertaera politiko horren hitzarmen izaera arbuiatu dute, Nafarroako legediaz bestela ezarritako inposiziotzat hartuz, artean Nafarroa Espainiako gobernuaren armadak okupatua zela: Espainiako Gobernuak berak izendaturiko probintziako aldundiak kudeatu eta onartu zuen Nafarroa Garairako konponbidea, probintzia bihur zedin. Foruak Eraldatzeko Legea nabarrismo espainolistaren oinarri ideologiko bihurtu zen, XX. mende hasieratik eta, bereziki, 1917tik aurrera.

## Espainiako liberalen goraldia 
[thumb|304x304px|[Francisco Cea Bermúdez Espainiako lehen ministroa eta 1933ko azaroko administrazio berrantolamenduaren bultzatzailea ]]
Fernando VII.a espainiar erregearen azken urteetan (1830-1833), liberalak heldu ziren Espainiako Gobernura. Errege hori hil zenean, liberalek tronura altxa zuten Maria Cristina Borboikoa erreginordea. 1833ko azaroaren 30eko errege dekretuz, gobernu liberal berriak Espainiako administrazioa berrantolatu zuen, 1820-1823 aldiko Hirurteko Liberalean jada egin zuen bezala.  

Une horretan bertan, Lehen Karlistaldia piztu zen, Hego Euskal Herria erdigune harturik, Nafarroa Garaian indar bereziaz. Hurrengo urtean, Francisco Martínez de la Rosa Espainiako ministro kontseiluko buruak bultzaturik, Maria Cristinak Erreginaren Estatutua eman zuen 1834ko apirilean, oinarrizko lege agiri edo gutuna. Gainera, hiru urte geroagoko 1837ko Konstituzio liberalerako bidea zelaitu zuen.   

1839ko abenduaren 25eko Foruak Berresteko Legea Nafarroa Garaiaren izaera forala eta 1837ko Espainiako Konstituzioak ezarritako erregimen liberala elkartzen saiatu zen. Konstituzio hori Espainian Maria Kristina Borboikoa erregeordea zela eta Lehen Karlistaldi bete-betean ezarri zen, 1812ko konstituzioan inspiratuta eta progresisten babespean.  

## Nafarroako gertaeren bilakaera 
### Nafarroako Erresumaren amaiera 
#### Lehen Karlistaldia 
Iberiar Penintsulako Gerraren ondoren, Nafarroako Erresumaren erakundeak berrezarri ziren: bere dirua ateratzen jarraitu zuen, Nafarroako ohiko izendapenak baliatuz, eta eragotziz horietan "Espainia" izena agertu ahal izatea; are, 1818an Gorteek gaztelar tropak etxeratzea exijitu zuten eta, kontraforu etengabeak aipatuz, egoera normaltasunera itzultzea. Gorteak 1828-1829an bildu ziren azken aldiz, Iruñean, eta Fernando VII.a (Nafarroako III.a) espainiar erregearen bisorraiak zin egin zituen foruak. 1833ko urrian, Lehen Karlistaldia piztu zen Nafarroan. Lord Hayk (buruzagi militar ingelesak) baieztatu zuenez, berdin izango zuen Karlos erregenahiak alde egiten bazuen ere, euskaldunak (*vascongados*) ez omen baitziren haren alde borrokatzen, beren askatasunen alde baizik. hizkera anbiguo horrek auzia atzeratu besterik ez zuen egiten. Arabar zein nafar batailoi karlistek eta gipuzkoarren erdiek baino gehiagok traiziotzat hartu zuten hitzarmen hori.

#### Espainiako legedia joko zelai 
Hitzarmenak Espainiako lege baten forma hartu zuen, Foruak Berresteko Legea (1839), urriaren 25ekoa. Lege horrek, ordea, klausula bat gehitu zion gerra amaitu zuen Bergarako Besarkadari, 1. artikulua: "Baskongaden eta Nafarroaren foruak berresten dira, Monarkiaren batasun konstituzionalari kalterik egin gabe".

Lorenzo Arrázola Grazia eta Justizia ministroaren arabera, horrek esan nahi zuen “lotura handietako batasuna, hala nola errege konstituzionala, botere legegilearen batasuna eta ordezkaritza nazional komun bakarra egotea”. Geroago, azaroko espainiar dekretu banak ezarri zuen Nafarroa probintziako diputazioak bi ordezkari izendatu behar zituela, biek "konponbiderako plana negoziatzeko eta, haren bitartez, Nafarroak Nazioko besteekin bat egitea promes egiteko". zazpi kidek osatu zuten, lehenago Erresumako Diputazioan bezala.
thumb|1850eko Espainia, Hego Euskal Herriko lege jurisdikzio bereziak erakutsiz
Nafarroan beste batzorde bat eratu zen, Madrilen umotu zuten plana tramitatzeko. Martxorako lege egitasmo bat hasi ziren Espainiako Kongresuan tramitatzen. Bada, 1841eko uztailean Espainiako Kongresuak oniritzia eman zion planari, eta egun batzuk geroago, abuztuan, herrialde horretako Senatuak. Kintak ezartzeak nafarrak biziki sumindu zituen. Nafarroa Garaian, legearen arbuioak Espainiako Trantsizio arte luzatu zen joera politiko bat sortu zuen: foru berrezarpena edo integrismoa. eta Xabier Irujo historialariak ere hitzarmenaren ideia okerra nabarmendu du, okupazio militarreko testuinguruan gertatutako inposiziotzat hartuz.
# Hitzartutako Legea. Nafarroako Erresumako agintariekiko negoziaketetan kontraprestazio eta hitzarmenak izan ziren, eta Estatuak ezin du legearen alde bateko aldaketa egin. Iritzi honen jarraitzaileak izan dira Prim eta Práxedes Mateo Sagasta espainiarrak eta José Alonso, Serafin Olabe, Arturo Kanpion, Eladio Esparza, Rafael Aizpun, Rodriguez Garraza, Jaime Ignacio del Burgo eta Víctor Manuel Arbeloa nafarrak.
# Tarteko legea. Alde batetik, formalki lege arrunta bada ere, bestetik, politikoki hitzarmena izatea zuten helburu bai Nafarroako Erresumaren erakundeek, bai Espainiakoek. Iritzi honen aldekoak dira Pablo Ilarregi eta Fulgencio Barrera legea negoziatzeko Nafarroako Erresumako Aldundiaren ordezkariak, eta Jose Antonio Rázquin eta Ignacio Olabarri nafar legelariak.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Foruen amaiera Hego Euskal Herrian

## Kanpo estekak 
* Lege Hitzartua (euskaratua, IZO)