open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Petillako gaztelua

**Petillako gaztelua** Nafarroa Garaiko Petilla Aragoi udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Hasiera batean Aragoiko Erresuma Nafarroako Erresumatik babesteko eraiki zen gaztelua da, baina bi erresumetako erregeen arteko itun baten ondorioz nafarrek eskuratu zuten, eta Nafarroako Erresuma Aragoiko Erresumatik defendatzera iragan zen. Gaur egun hondatuta dago.

## Historia 
Erdi Aroan, Petillako harkaitzetan kokatutako batek babestu zuen. Herria eta bere gotorlekua jatorriz Aragoikoak izan ziren, harik eta 1209an Petri II.a erregeak Antso VII.a Nafarroakoari bahituran eman zizkion arte, Peñakoa, Escokoa eta besteren batekin batera. Geroago, 1232an, Jakue I.a Aragoikoak behin betiko utzi zizkion errege nafarrari, eta uko egin zion geroago haien gaineko edozein demandari. 1277an Petilla Ferran Ramiritz Iriberrikoa gazteluko gobernadorea zen, eta Joana I.a Nafarroakoa erreginari omenaldia egin zion. XIII. mendeko azken urteetan, Ferran Gil Saratsakoa agertu zen alkaide gisa, urtean 24 liberako atxikipenarekin eta 120 kahitzeko garirekin, gaztelu aurreratu gisa.

1300 eta 1305 urteen artean obra garrantzitsuak egin ziren. 1315ean, gotorlekua Martin Fernanditz Saratsakoaren ardurapean zegoen, eta 1321ean haren buru izaten jarraitzen zuen, 12 libera eta 60 kahitzeko esleipenarekin. 1345ean dorre nagusia eta algibea konpondu ziren. 1355 inguruan, Karlos II.a Nafarroakoaren erregealdian, Martin Semenetz Oibarkoa agertu zen alkaide gisa, zazpi urte geroago 31 gizon oinez zituela agintean, Aragoik eraso egin zezakeelakoan. Esan beharra dago aragoiarrek 1312an setiatu zutela hiribildua. 1366an Fernando Alduatekoa izan zuen oinordeko, denbora gutxian egon behar izan zuena, 1372an bere ordez Petru Martinitz Leatxekoa agertzen delako. Garai hartan, soldata 8 libera eta 40 kahitzekoa zen.

Karlos III.a Nobleak 1387an Martin Semenetz Oibarkoari eman zion zaintza, ziurrenik 1355ean kastroa izan zuenaren semeari. 1402an postuan jarraitzen zuen, urte horretan erregeak kontzejuari 200 florin ordaintzera behartu baitzuen garai hartan egindako bi hilketengatik, gotorlekua konpontzen inbertitzeko. Aldi berean, bizilagunek harria, egurra, harea eta karea eta beste material batzuk eraman beharko lituzkete obretara. 1420an Petri Galarkoa alkaide honen oinordekoa izan zen, bi modutara kontuetan agertzen dena. 1423an hil zen, Albar Eulateren ordez. 1426an, Johan Urizkoa izendatu zuen errege Johan Urizkoa, Zuria II.a Nafarroakoa erreginaren maestrehostala, 1443an postuan jarraitzen zuena.

1446an Menaut Donamarikoa alkatetza hartu zuen, Bianako Printzearen maisu-maestrehostala. Agaramondarren eta beaumontarren arteko liskarren garaian, 1452an, Johan Agaramont sartu zen haren ordez, eta 1459an Leon Garrozeren agindupean zegoen. Geroago, 1482-1487 urteetan, Per Arnaut Garroze, eta 1494an Johanot de la Rocha, 40 liberako esleipenarekin.

Fernando Katolikoak Nafarroa konkistatu ondoren, gaztelua osorik eraisteko agindu zen. Hala ere, 1513an, erregeak Juan Ramirez Sibranako jaunari alkaidearen lanbideagatik esker egin zion.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Petilla Aragoi
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Harriet Williams Russell Strong

**Harriet Williams Russell Strong** (Buffalo, AEB, 1844ko uztailaren 23a – Los Ángeles, Kalifornia, AEB,1926ko irailaren 6a) gizarte-ekintzailea,  asmatzailea, nekazaria, enpresaria, kontserbazionista eta mugimendu feministaren hasieraren irudi nabarmena izan zen. Emakumearen Ospearen Areto Nazionalera eta Asmatzaileen Famaren Areto Nazionalera eraman zuten. Ura biltegiratzen eta uholdeak kontrolatzen egindako berrikuntza aitzindariei esker, besteak beste, Hoover presa eta All-American kanala eraiki ziren.

## Haurtzaroa eta bizitza 
Harriet Strong Buffalon jaio zen, New Yorken, eta Henry Pierreponten eta Mary Guesten (Musier) laugarren alaba zen. Irakasle pribatuek eta Beniciako (Kalifornia) Dama Gazteen Mintegian hezi zuten.  Ikasketak amaitu eta bi urtera, 19 urterekin, Charles Strong-ekin ezkondu zen  Charles Strong Nevadako zilarrezko meatze baten jabekidea zen, eta bertan 7 zuzentzen zituen. Biek osasun psikiko ahula zuten, eta, 1864an, nerbio-depresioak senarrari eragin zionean, dimititu egin behar izan zuen Nevada's Gould Curry Mining Cotik ondo ordaindutako postutik, eta 325 akreko lursaila erosi zuen anaiarekin. Whitterren, San Gabriel ibarrean, ustiatzen zituen. Lurra arrantxo bihurtu zuen, baina ez zuen onurarik sortzen, udan lehorra izateagatik. 1873an Nevadara lan egitera itzuli zen, eta emaztea baserrian bakarrik geratu zen lau alabak hazteko. Noizean behin baino ez zuten elkar ikusten. 

1926ko irailaren 6an Los Ángelesen trafiko-istripu batean hil eta Forest Lawn Memorial Parken hilobiratu zuten.

## Nekazaria eta enpresaria 
eskuinera|thumb|155px|Panpa belarrari esker zorrak ordaindu zituen.
Kaliforniara itzuli zenean, arrantxoa baratze bihurtzea erabaki zuen. Han kokatu zuen errentagarriena, intxaurrondoak, eta  jabetzaren 150 akre bete zituen. Hazkuntza-abiadura eta, beraz, larrialdian egonda, inbertsioaren itzulera oso luzea zenez, kalearteko laboreak landatu zituen:  limondoak, granada-arbolak, batez ere Panpako belarrak. Belar hauen lumak, koloreztatu ondoren,  apaingarri gisa, oso ondo saltzen zirela ikusi zuen. Arrakasta handia izan zuen, izan ere, bigarren urtean Pampako belarrek 4.000 dolarreko irabaziak eman zituen, arrantxoa  salbatzeko.9

Ondoren, uraren kudeaketaren arazoa aztertu zuen, Kaliforniak uda oso lehorrak izaten baitzituen, eta hezetasun konstantea beharrezkoa zen intxaurrondoak hazteko. Eskura zegoen teknologiarik ezean,  patentatu zuen ureztatze-sistema bat asmatu zuen.
* 1894ko azaroaren 6an, beste patente bat lortu zuen, hondakinak erreserbatzeko eta ura biltegiratzeko metodo berri baterako. Bi domina jaso zituen asmakizun hauengatik, Chicagoko 1893ko Erakusketa Unibertsalak emanak. 
* Emakumearen Ospearen Areto Nazionalera eta Asmatzaileen Famaren Areto Nazionalera eraman zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julie Leth

**Julie Leth** (1992ko uztailaren 13a) danimarkako txirrindulari bat da, gaur egun UCI Women's Continental Team Ceratizit–WNT Pro Cycling taldean ibiltzen dena.  2013ko UCI emakumezkoen errepideko lasterketan parte hartu zuen Florentzian.  Leth Wiggle High5 taldean sartu zen 2017an.  2018ko abenduan, Bigla Pro Cycling-ek iragarri zuen Leth haiekin bat egingo zuela hurrengo denboraldirako,  Wiggle High5 taldea utzi ostean.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Mortimer Granville

**Joseph Mortimer Granville** (1833-1900) ingeles medikua, egilea, asmatzailea eta enpresaburua izan zen. 1880ko hamarkadaren amaieran, Granvillek bibragailu elektrikoa asmatu zuen, giharretako minak arintzeko diseinatutako gailua. Jatorriz " *percusser* " (perkusionista) edo "Granville mailua" ere esaten zitzaion. Medikuei salduta batez ere, gaixoa «paroxismo histerikora» eramateko gaitasunagatik histeriarako tratamendu gisa erabiltzen hasi ziren.

Gailuaren "erabilera inmorala" ezagututa, bere asmatzaileak gailuaren "erabilera okerretik" bereizten saiatu zen. 1883ko bere ikerketari buruzko liburuan, " *Nerbios Vibration and Excitation as Agents in the Treatment of Functional Disorder and Organic Disease"*, idatzi zuen: "Inoiz ez nuen emakume gaixo bat perkusionatu. . . Emakumeak perkusioz tratatzea saihestu egin dut eta saihestu egingo dut, egoera histerikoaren edo gaixotasun mimetikoaren ezaugarri bereizgarrien fenomenoengatik engainatu edo besteei engainatzen lagundu nahi ez dudalako besterik gabe. " 

Granville Hugh Dancy aktoreak antzeztu zuen 2011ko *Hysteria* filmean.
Fitxategi:Granville's Vibrator 1883.png|Granville bibragailua (ezkerrean) bateriarekin (eskuinean) 
Fitxategi:Granville's Vibrator 1883 - Attachments.png|Bibragailuaren osagarriak eta pieza osagarriak 
Fitxategi:Granville - Clockwork Percuteur 1883.png|Esku "percuteur" malguki-mekanismoarekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niklas Larsen

**Niklas Larsen** (Slagelse, 1997ko martxoaren 22a) Danimarkako pista eta errepideko txirrindulari profesionala da,  gaur egun UCI ProTeam Uno-X Pro Cycling Team taldean ibiltzen dena.  Gizonezkoen taldekako jazarpenean ibili zen 2016ko UCI Pista Txirrindularitzako Munduko Txapelketan brontzezko domina irabaziz.   Urte berean Rio de Janeiroko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina lortu zuen eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokion, zilarrezkoa taldekako jazarpen proban. Azkenik Parisen brontzezko bat Madison proban.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rasmus Pedersen

**Rasmus Lund Pedersen** (1998ko uztailaren 9a) Danimarkako errepideko eta pistako txirrindularia da, gaur egun UCI Continental taldeko Restaurant Suri–Carl Ras ibiltzen dena.   2019ko UCI Pista Txirrindularitzako Munduko Txapelketan parte hartu zuen, brontzezko domina irabaziz.  2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokion, zilarrezko domina lortu zuen taldekako jazarpen proban.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egon Franke

**Egon Johann Franke** (Gleiwitz, 1935eko urriaren 23a - Turin, 2022ko martxoaren 30a) poloniar eskrimalaria izan zen, florete modalitatekoa.

Urrezko domina irabazi zuen 1964ko Olinpiar Jokoetan banakako proban. Gainera, zilarrezko domina irabazi zuen taldekako proban Joko Olinpiko horietan eta brontzezkoa 1968ko Jokoetan.
Tadeusz Bór-Komorowski

**Tadeusz Komorowski**, **Tadeusz Bór-Komorowski** izenez ezaguna (Khorobriv, Galitzia eta Lodomeriako Erresuma, Austria-Hungariako Inperioa, 1895eko ekainaren 1a - Londres, 1966ko abuztuaren 24a) poloniar militar eta politikaria izan zen.

Lehen Mundu Gerran Austria-Hungariako armadan parte hartu zuen, eta, gerraren ondoren, Poloniako armadan sartu zen. Zalditeria eskola bat zuzendu zuen eta Poloniako zaldi taldearekin parte hartu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

Alemaniak Polonia inbaditzearen aurka borrokatu zuten 1939an, eta erresistentzia antolatu zuten Krakovian. Alemanek Polonia inbaditzearen aurka borrokatu zuten 1939an, eta erresistentzia antolatu zuten Krakovian. Erbestean zegoen Poloniako gobernuak Varsoviako altxamendua agindu zion 1944ko abuztuan. 1944ko irailean, Ejertzitoko Ikuskatzaile Nagusi izendatu zuten, eta urrian alemanei errenditu eta Alemanian barneratu zuten.

Gerra ostean Londresen kokatu zen eta 1947tik 1949ra Erbesteko Poloniako Gobernuko lehen ministro izan zen. Londresen hil zen eta bere gorpuzkiak Polonian lurperatu zituzten 1994an.
Herdoil

**Herdoila** edo **ugerra** hezetasunaren laguntzaz eta korrosioaren eraginez metal gainean sortzen den substantzia da, eta bereziki, burdinaren azalean eratzen den burdin oxido gorrixka.

Bere tonalitatea aldatu egiten da horixkatik gorrixkara, konposizioaren arabera, burdina zulatzeraino iritsi daitekeena. Ondorengo hidroxido eta burdin oxidoen (III) proportzio aldakorreko nahastea da:

* Oxido hidratatua Fe2O3*(H2O)n, non n zenbaki oso bat den
* Hidroxidoa: Fe(OH)3
* Oxido-hidroxidoa FeO(OH)

Herdoilak sakonki barneratutako piezek egitura-arazo bat dute, oxidatu gabeko metalak baino askoz propietate mekaniko txikiagoak baititu. Hori dela eta, herdoildurak sekzio erresistentea galtzen du eta egitura metalikoak kolapsa ditzake.

## Herdoiltzea
[thumb|Herdoildutako kate bat [San Frantzisko (Kalifornia)|San Frantziskoko Golden Gate zubian.]]

Burdinak, korrosioaren ondorioz, oxido eta gatz desberdinak produzitzen ditu eta horrela laranja koloreko geruza bat sortzen da. Erreakzio kimikoen ondorioz gertatzen den korrosioan, airearen oxigenoak eragiten die kaltea metalei, herdoildu egiten baititu. Metal-mota batzuetan, herdoildutako geruza erori egiten da, eta herdoiltze-prozesua behin eta berriro errepikatzen da metala erabat hondatzen den arte. Beste metal batzuetan, berriz, geruza bakarra hondatzen du oxigenoak, eta geruza horrek korrosioaren kontrako babesa ematen dio metalari.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
*Altzairu herdoilgaitz
*Corten altzairu

## Kanpo estekak
Mawson Peak

**Mawson Peak** Big Ben mendigunearen gailur bolkaniko aktiboa da Oyente uhartean, Indiako Ozeanoko kanpoko lurralde australiarrean.

2.745 metroko altuerarekin (9.006 oin), Australiako edozein estatu edo lurraldetan hirugarren gailurrik altuena da. Gailurra duela gutxi lehertu zen, 2013ko apirilean eta 2016ko otsailean.

## Aurkikuntza eta izena 
Mawson Peak ANARE uharteko espedizioak izendatu zuen 1948. urtean, Sir Douglas Mawson geologo eta esploratzaile australiarraren ondoren. Mawson BANZARE 1929-31ko liderra zen, eta irlara joan zen 1929ko azarotik abendura bitartean.

1950eko otsailaren 20an, HMAS Lebuan ontzian, Thomas Gratton (Tim) Young OAMek Mawson Peak sumendi aktiboa zela ikusi eta erregistratu zuen ontziaren erregistroan.

1964tik 65era Hear Islandera egindako espedizioaren buru Warwick Deacock maiorra izan zen, Patanela goleta Major Bill Tilmanen patinelarekin. Mawson Peakera igotzea lortu zuten lehen aldiz, urruneko uharte honetako punturik altuena baita.

## Kanpo estekak
Lasse Norman Hansen

**Lasse Norman Hansen** (Faaborg, 1992ko otsailaren 11) Danimarkako errepideko eta pistako txirrindulari profesionala da, gaur egun UCI ProTeam Uno-X Pro Cycling Team ibiltzen dena.  2014an profesional bihurtu zen. 

## Nazioarteko emaitzak 
## Emaitza nagusiak 
#### Itzuli handitako sailkapen orokorraren emaitzen kronograma 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Potasio permanganato

thumb
**Potasio permanganatoa**, potasio (K+) eta permanganato(MnO4-) ioiez osaturiko konposatu kimiko bat da. Agente oxidatzaile sendoa da eta bai solido egoeran eta baita ur-disoluzioan kolore more bizia du. Ingurune azidoan, potasio ioduroarekin erreakzionatzen du iodo metalikoa lortzeko helburuarekin. Potasio katioiak, 1+ oxidazio egoeran dago, anioia, aldiz 1- egoeran. 

## Erabilerak 
Industria eta laborategi mailan, erreakzio kimiko desberdinetan oxidatzaile moduan erabiltzen da. thumb|Potasio permanganatoaren argazkiaKonposatu kimiko desberdinen sintesian erabiltzen da, izan ere, permanganatoa diluituta duen disoluzio batek alkenoak diol bihurtu ditzake. Baldintza gogorretan, konposatu azidoetako karbono-karbono loturak hautsi ditzake . Erreakzio hau aplikatzen da ziklohexanotik abiatuta azido adipikoa sintetizatzeko. 

Ingurune basikoan, eraztun aromatiko bati lotua dagoen karboxilo taldearen metilo baten oxidazioa da beste erreakzio arrunt bat. 

Kimika analitikoan, erredox erreakzioetan erabiltzen da oxidatzaile moduan. Permanganatoa Mn2+ modura erreduzitzen da disoluzio azidoetan. Disoluzioa neutroa bada, MnO2-ra erreduzitzen da, non manganesoak +4 oxidazio egoeran dago. Aldiz, disoluzio basikoetan, K2MnO4 sortzen da, eta hemen, manganesoak +7 oxidazio egoera du. 

Laborategian, azido klorhidrikoarekin erreakzionarazten da kloro elementala sortzeko hurrengo erreakzioa jarraituz:

2MnO4^- + 10Cl^- + 16H3O^- -> 2Mn^2+ + 5Cl2 + 24H2O Bere propietateetaz baliatuz, desodorante eta desinfektatzaile moduan erabiltzen da. Parasitoek eragindako gaixotasun batzuk sendatzeko erabiltzen da arrainetan, eta baita azaleko gaixotasun batzuk tratatzeko ere, hala nola, onddoak. Sugeen hozkaduren ondorioz edota pozoiek sortutako intoxikazioak konpontzeko  tratamentua ere izan daiteke.

Ur edangarriaren tratamentuan erabilera garrantzitsua du. Adibidez, Afrikan, landareetan egon daitezkeen bakteria desberdinak neutralizatzeko erabiltzen da. 
## Arriskuak 
Potasio permanganato solidoa, oso oxidatzaile sendoa denez, glizerina puruarekin nahasten badugu, oso erreakzio exotermikoa ematen du. Hau ere gerta daiteke, material organiko desberdinekin nahasten badugu. 

KMnO4 solidoa azido sulfuriko kontzentratuarekin nahasten badugu, Mn2O7 sortzen da eta honek leherketak sortzen ditu. Azido klorhidrikoarekin nahasten bada, kloro gas arriskutsua sortzen da.

Disoluzio akuosoak ez dute hainbesteko arriskua, gehienbat diluituak badaude. 

Permanganatoak azala eta arropa zikintzen du MnO2-ra erreduzitzean, hortaz, kontuz maneiatu behar da. Arropako orbainak, azido azetikoarekin garbitu daitezke. Azalekoak, aldiz, 48 orduren buruan joaten dira. Bestela, sulfito edo sodio bisulfitoarekin garbitu daiteke. 

## Aplikazioak 
Intoxikazio desberdinetan, urdaileko garbiketak egiteko erabiltzen da, hala nola, fosforo zuria irensten bada. 

Dermatologian ere oso erabilia da bere ezaugarriengatik.

Uren garbiketan erabilia izan da 70. hamarkadatik, bere ahalmen oxidatzaile sendoagatik.

## Kanpo estekak
Solarte-Gallete

**Solarte-Gallete** Ispasterko auzoa da. Bi auzunez osatua dago: Solarte eta Gallete.

## Toponimia 
Gallete izenaren esanahitzat "Txilar, giñar toki edota larre edo lardia" hartzen da. Jose Miguel Barandiaranek jasotako kondairen arabera Mari jainkosaren bizilekuetako bat zena.
thumb|right|*Beitxi* edo Galletebeitia baserria, zabaldutako deitura baten jatorria.
**Gallete** (herri hizkeran *Gallate*) udalerriaren hegoaldean dago eta interes handiko baserriak daude bertan. "Gallete kofradia" izeneko egituraren parte diren etxeak: Aranegi, Aranegitxu, Eguen Goikoa, Barrengoa, Sertutxa, Goenengoa, Galletegoitia, Gallete Erdikoa, Galletebeitia, Atxa, Atxa Aurrekoa, Etxetxu, Laka, Oranegi

## Historia 
Cristobal Colonekin ibilitako Juan Antxia Agirre Solarte baserriko semea zela esaten da. Parrokian, bestalde, eserlekuen azpian gelditzen diren hilobi-harlauza zaharrenen artean "Agirre Solarte 1616" dioen bat dago.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Ispaster

## Kanpo estekak
Nikki Serlenga

**Nichole Lee "Nikki" Serlenga** (1978ko ekainaren 20a) estatubatuar futbolaria izan zen. Estatu Batuetako emakumezkoen futbol selekzioko jokalari ohia da eta zilarrezko domina jaso zuen 2000ko AEBetako Olinpiar Taldeko kide gisa.

## Bizitza goiztiarra 
San Diegon, Kalifornia, jaioa, Serlengak karreran 103 gol sartu zituen San Pasqual High School-n (Escondido, Kalifornia).

## Karrera kolegiatua 
Serlenga Santa Clara Unibertsitatera joan zen eta unibertsitateko karrera 15 gol eta 28 asistentziarekin amaitu zuen, 84 partidatan. Bi aldiz Lehen Taldeko NSCAA All-American izan zen eta Santa Clara Broncos -i lagundu zion lau Final Four jarraietan.

## Klubaren ibilbidea 
Serlengak Atlanta Beat taldean jokatu zuen Women's United Soccer Association-n (WUSA) 2001ean. 

## Nazioarteko ibilbidea 
Serlenga U-20 elkarte nazionaleko kidea izan zen 1999an. Estatu Batuetako emakume-futboleko talde nazionalean parte hartzeko deitu zioten, eta 2000ko urtarrilaren 7an lortu zuen lehen gola, Txekiar Errepublikaren aurka.

2000ko Udako Olinpiar Jokoetan Estatu Batuak ordezkatu zituen Sydneyn, Australian, eta zilarrezko domina irabazi zuen taldeko kidea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emily Diamond

**Emily Diamond** (Bristol, Erresuma Batua, 1991ko ekainaren 11) atleta britainiarra da, abiadura-lasterketetan aditua, eta 2017an txapeldunordea 4 × 400 m-ko errelebuan.

## Kirol ibilaldia 
2016 Rioko Olinpiadetan 4x400 metroko erreleboetan brontzea lortu zuen , estatubatuarren eta jamaikarren atzetik.

Hurrengo urtean, Londresko 2017 Munduko Txapelketan, zilarrezko domina irabazi zuen 4x400 metroko erreleboetan, estatubatuarren (urrea) ondoren eta poloniarren aurretik, eta bere taldekideak Laviai Nielsen, Eilidh Doyle eta Zoey Clark izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chris Bumstead

**Christopher Adam Bumstead** (1995eko otsailaren 2an jaioa) IFBBko kulturista profesional kanadarra da. Gizonezkoen Olympia Classic Physique kategoriako irabazlea izan da Bumstead 2019, 2020 eta 2021 urteetan. 2017 eta 2018an ere parte hartu izan du lehiaketa honetan. 
## Lehen urteak 
Bumstead Ottawan (Ontario) jaio eta hazi zen, eta bigarren hezkuntzan hainbat kiroletan parte hartu zuen: futbola, beisbola, saskibaloia eta hockeya. 14 urterekin hasi zen pisuak altxatzen. 16 eta 18 urte zituen bitartean, 77,1 kilo izatetik 102,05kg izatera pasa zen, hankak izanez gehien handitu zitzaion zatia.  Fisiko ona lortu zuela uste ondoren, Bumstead-ek bere arrebaren mutil-lagun eta kulturista profesionala ezagutu zuen, Iain Valliere, eta ordutik Vallierek entrenatu du Bumstead.

## Karrera 
Bumstead-ek 19 urte zituela egin zuen bere debuta 2014. urtean, eta IFBB pro txartela eskuratu zuen 21 urte bete ondoren, 2016an IFBB *North American Bodybuilding Championship* erreklamatu eta gero. Hainbat ikuskizunen ondoren, Bumstead-ek Mr. Olympia-an parte hartu zuen 2017 eta 2018 urteetan *Classic Physique* dibisioan eta bi kasuetan Breon Ansley-ek gainditu zuen. Bumstead nazioarteko ospera igo zen 2019, 2020 eta 2021ean podiumaren gailurrera iritsi zenean. Hori dela eta, gaur egun Men's Classic Physiqueko txapeldun nagusia da. 

## Estatistika fisikoak 
**Altuera**: 185 cm

**Lehiaketaren pisua**: 108 kg

**Denboralditik kanpoko pisua**: 122 kg

**Bularr**a: 130 cm

**Gerria**: 76 cm

**Bicep**: 51 cm

## Lehiaketa historiala 
**2016** IFBB Ipar Amerikako Txapelketa, pisu astuna, **1. postua** (IFBB txartel profesionala lortuz)

**2016** IFBB Dayana Cadeau Classic, Classic Physique, **3. postua**

**2017** IFBB Pittsburgh Pro, Classic Physique, **1. postua**

**2017** IFBB Toronto Pro, Classic Physique, **1. postua**

**2017** Mr. Olympia, Classic Physique, **2. postua**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petra Boesler

**Petra Boesler**, geroago **Wach** (Berlin, Alemania, 1955eko irailaren 19a) arraunlari alemaniarra da eta Ekialdeko Alemaniarekin lehiatu zen 1976ko Udako Joko Olinpikoetan.

Berlinen jaio zen. Jaurtitzaile olinpikoa den Martina Boesler-en arreba da. Izebak, Renate Boesler-ek, hainbat domina irabazi zituen Europako Arraun Txapelketetan. Izebak arraunarekiko interesa piztu zion estropadei buruz hitz eginez. Haren izeba Wolfgang Gunkel arraunlari olinpikoarekin ezkonduta dago.

1976an, berak eta haren bikotekide Sabine Jahnek zilarrezko domina irabazi zuten scull bikoitza modalitatean. 1978ko otsailean, Honored Master of Sports kirol-saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Petra Boesler at World Rowing
Errukarria

**"Errukarria"**, euskalkian "Errukarriya", Jose Maria Iparragirreren abesti ezaguna da. Umore puntu batekin, abestiak garai batzuetan bizitzen zen gosea da; nolabait, janaria eta janariaren falta da gai nagusia. Abesti bakikotzat jo izan da, umore beltzaren adierazpena.

## Gaia 
Protagonistak gure etxean janaririk sartzen ez dela dio. Baina gaur salbuespena izango da, jateto denetatik izango dugu. Zalantza bakarra ea dena jateko indarrik izango dugun. Interesgarria da XIX. mendeko txiroen otoruntza baten elementuak aipatzen dituela.

## Hitzak 
Hau da gurera heldu den bertsioa: 

Aspaldien ezta gure etxean
Ogirik ikusi,
Bañan gaur txitxi ta parra
Izango da noski.
 
:Gaur bai jana ta edana
:Labiru lena
:Jango otedegu dana
:labiru la. Ju!
 
Oso arlote bizi gera,
ezin osaturik; 
zenbat aldiz eguerdian 
oraindik baraurik.
 
:Gaur bai jana ta edana...
 
Marto opillak egiteko
arto egiteko,
aitak atzo saldu zuen 
anega bat arto.
 
:Gaur bai jana ta edana...
 
Talo esnea jateko gu 
gaude zaleturik;
sei talo jango nituzke
neronek bakarrik.
 
:Gaur bai jana ta edana...
 
Gure sabelak eske daude 
au da miseria 
Erdi gosiak dagona 
Da errukarria.
 
:Gaur bai jana ta edana...
 
Pitxarra ere guretzako 
izango da noski,
gure barrena alai 
jarriko da aurki.
 
:Gaur bai jana ta edana...

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jesus Maria Arozamena-Tomas Garbizu: *Viejas canciones donostiarra. Donostiko kantu zarrak*. Donostiako Aurrezki Kutxa, Donostia, 1971, 260-262 or.

## Kanpo estekak 
* [Abestia Oskorri(https://eu.wikipedia.org/wiki/Oskorri)ren bertsioan.]
* [Abestia Xeberri(https://eu.wikipedia.org/wiki/Xeberri)ren bertsioan.]
* Abestiaren partitura.
Troy Kotsur

**Troy Michael Kotsur** (Mesa, Arizona, 1968ko uztailaren 24a) estatubatuar antzezle eta zinema zuzendari gorra. 2022an, taldeko gizonezko aktore onenaren Oskar saria jaso zuen *CODA* filmean egindako lanagatik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
EcoRI

thumb|EcoRI-ren egitura kristalinoa. DNAra lotutako dimeroa.
**EcoRI** *Escherichia coli* espezietik isolatutako murrizketa-entzima da. Izendatzeko modu egokia “Eco erre 1” da. Endonukleasa horrek DNAren helize bikoitza gune espezifikoetan zatitzen du, gainera, errestrikzio-modifikazio sistemaren parte da. Entzimaren izenari dagokionez, “E”-k jatorrizko espeziearen izenari egiten dio erreferentzia: *Escherichia*, “co” espeziearen izenari: *coli*, “R”-k andui zehatza adierazten du, RY13 kasu honetan, eta “I”-k andui horretatik isolatutako lehen entzima izan zela.

Biologia molekularrean murrizketa-entzima gisa erabiltzen da. EcoRI–k 5’ muturretan 4 nukleotidozko mutur itsaskorrak eratzen ditu: AATT. Entzimak ezagutuko duen DNA-ren itu-sekuentzia G↓AATTC sekuentzia palindromikoa da, CTTAA↓G -ren osagarria. Beste murrizketa-entzima batzuk haien itu-sekuentziaren arabera, 3’ muturretan mutur kamutsak eratu ditzazkete, edo mutur kamutsak.

## Egitura 
### Egitura primarioa 
thumb|EcoRI-ren itu sekuentzia. Entzimak egiten duen mozketa marra berdeaz adierazita.
EcoRI, hainbat errestrikzio endonukleasa bezala, PD..D/EXK motiboa du gune aktiboan.

### Egitura sekundarioa eta tertziarioa 
Entzima 31kDa-eko azpiunitate bakarreko homodimeroa da, α/β domeinu globularrean oinarritzen dena. Azpiunitate bakoitzak domeinu globularretik irteten den begizta bat du eta DNArekin lotzen denean katearen inguruan biltzen da.

EcoRI kokristalizatua izan da mozten duen sekuentziarekin. Kristala konplexuaren (1QPS) egitura konpontzeko erabili da. Egitura kristalinoa, entzima homodimeroaren azpiunitateak DNArekin simetrikoki eragiten dutela erakusten du. Interakzionatzen duten helizeetan Glu144 eta Arg145 hondarrak daude, elkarrekin eragiten dutenak, “crosstalk” eraztuna sortuz eta entzimaren bi gune aktiboak komunikatuz.

## Erabilerak 
Murrizketa-entzimak ingeniaritza genetikoaren teknika askotan erabiltzen dira, adibidez,  klonazioan, DNAren sekzioen ebaketak in vitro-n… DNAren mutur itsaskorrak sortzen dituzten murrizketa-entzimak, EcoRI kasu, askotan erabiltzen dira loturaren aurretik DNA mozteko, mutur itsaskorrek lotura-erreakzio eraginkorragoa egiten baitute. Erabilera horren adibide bat DNA birkonbinatua da, gene emailearen eta bektorearen arteko txertaketa ematen denean. Erreakzioaren baldintzak direla eta, EcoRI errestrikzio-entzimak mozketa ez-ezpezifikoak egin ditzake (star aktibitatea). Star aktibitatea eragin dezaketen zenbait baldintza honako hauek dira: gatz kontzentrazio txikia, glizerol kontzentrazio altua, erreakzioan dauden entzima gehiegi, pH altua eta zenbait disolbatzaile organikoen kutsadura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezkongaietan

**"Ezkongaietan"**, euskalkian "Ezkongayetan", Jose Maria Iparragirreren abesti ezaguna da. Garaiko umorea erabiliz ezkontzaren kritika egiten du, ez ezkontzearen askatasunaren aldarrikapena eginez. Oso gai tradiziolana da, bertsolaritzan orokorrean oso erabilita. Egun matxistatzat joko genuke.

## Hitzak 
Hau da gurera heldu den bertsioa: 

 
Ezkongaietan zerbait banintzan,
ezkondu eta ezer ez;
ederzalea banintzan ere 
aspertu nintzan ederrez:
nere gustua egin nuen ta 
orain bizi naiz dolorez.
 
Nere andrea andre ederra zan 
ezkondu nintzan orduan 
mudatuko zan esperantzakin 
ere, batere ez nuan; 
surik batere baldin badago 
maiz dago aren onduan. 
 
Zokoak zikin, tximak jario,
aurra zintzilik besoan;
adabakia desegokia 
gona zarraren zuloan;
iru txikiko botila aundia 
dauka berakin alboan.
 
Nere andrea alperra dago,
ez da munduan bakarrik;
gauza gozoen zalea da ta 
ez du egin nai bearrik;
sekulan ere ez da ondo izango
alakoaren senarrik.
 
Larunbatetik larunbatera 
garbitzen ditu zatar bi,
bere aietxek berotutzeko 
erretzen egur zama bi;
belaun bietan bana artuta 
ez da ixiltzen kantari.
 
Nere andrea goiz jeikitzen da 
festara bear denean;
buruko mina egiten zaio 
asi baino len lanean.
zurekin zer gertatu bear zen 
nik bildurrikan ez nuan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jesus Maria Arozamena-Tomas Garbizu: *Viejas canciones donostiarra. Donostiko kantu zarrak*. Donostiako Aurrezki Kutxa, Donostia, 1971, 54-56 or.

## Kanpo estekak 
* [Abestia Patxi Andion(https://eu.wikipedia.org/wiki/Patxi_Andion)en bertsioan.]
* Abestiaren partitura.
Haylie McCleney

**Haylie McCleney** (Birmingham, Alabama, AEB, 1994ko uztailaren 11) softboleko zelaiko jokalari profesional estatubatuarra da. Alabamako unibertsitateko softbolean jokatu zuen Southeastern Conference-n. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Estatu Batuak ordezkatu zituen, eta zilarrezko domina irabazi zuen. Azkenaldian, Athletes Unlimited Softball ligan jokatu zuen.

## Ibilbidea 
McCleneyk unibertsitateko softbolean jokatu zuen Alabaman, 2013tik 2016ra, Bigarren Taldeko eta Lehen Taldeko hiru SECen ohoreak lortuz. Gainera, National Fastpitch Coaches Association-ek Bigarren Taldeko eta hiru Lehen Taldeko All-American izendatu zuten. McCleneyk, Alabamako klubarekin, karrerako bateo koroarekin eta eliteko kide bezala amaitu zuen bere ibilbidea, batez besteko 400, 300 hit, 200 korrika eta 100 base lapurtutakoekin.

Athletes Unlimited Softball ligako hasierako denboraldian jokatu zuen.

## Nazioarteko ibilbidea 
McCleney Estatu Batuetako emakumezkoen sofbol selekzio nazionaleko kide da 2013az geroztik. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Estatu Batuetako taldea ordezkatu zuen, eta zilarrezko domina irabazi zuen. AEBko taldea lideratu zuen bateoen batez bestekoan, ,529 bateatu zuen 2020ko Olinpiar Jokoetan bederatzi kolpe eta lau lasterketarekin sei partidatan; bere hit-ak lider izan ziren txapelketan. AEB taldea Japoniako taldea garaitu zuen urrezko domina jokoan 2-0, non plateretan zuritu zuen. Txapelketaren ostean, WBSC All-Olympic softbol taldean izendatu zuten.

## Olinpiar Jokoak
2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan AEBrentzako zilarrezko domina irabazi zuen taldeko kide izan zen. Japoniak (urrezkoa) eta Kanadak (brontzezkoa) eskuratuko zituzten. Hauek osatu zuten AEBko taldea: Ali Aguilar, Monica Abbott, Valerie Arioto, Ally Carda, Amanda Chidester, Rachel Garcia, Haylie McCleney, Michelle Moultrie, Dejah Mulipola, Aubree Munro, Bubba Nickles, Cat Osterman, Janie Takeda, Delaney Spaulding eta Kelsey Stewart-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Bizitza pertsonala 
McCleney Kylee Hanson Florida State softbol jokalari ohiarekin ezkongai dago. 2019ko otsailean eman zuten ezkon-hitza.

## Estatistikak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.teamusa.org/usa-softball/athletes/Haylie-McCleney
* Official website 
*
Michel Colucci

thumb|250px|Coluche hil zen tokitik gertu jarritako oroigarria.
**Michel Gérard Joseph Colucci**, ***Coluche*** izengoitiaz ezaguna, (Paris, 1944ko urriaren 28a-Cannestik gertu, 1986ko ekainaren 19a) umorista frantziarra izan zen. Gizarte eskubideen aldeko defendatzailea, 1981eko Frantziako Presidentziarako hauteskundetara hautagai zen automobil istripuz hil zenean. 

## Biografia 
Romain Bouteillek 1969an sortutako Cafe de la Gare kafe-antzokian hasi zen lanean, eta han Patrick Dewaere, Henri Guybet eta Miou-Miourekin lan egin zuen, besteak beste. Kabareteko eszena utzi eta zinema kameren aurrera jarri zen, Frantziako hainbat filmetan lan eginez. Politikan ere sartu-irten bat egin zuen: 1981eko Frantziako presidentetzarako hauteskundeetarako hautagai izateko kanpaina hasi zuen.

Coluche 1980ko hamarkadako probokatzailea izan zen, miretsia, beldurgarria eta iraindua, telebistan egindako agerraldi bakoitzean zakarkeriak eta biraoak esatera ausartu baitzen. Joera berri bat eman zion telebistari, informala eta hizkuntzaren erabilera ausartarekin. Coluchek bere zakarkeria aldarrikatzen zuen: «Toujours grossier, jamais vulgaire» (beti zakarra, inoiz ez arrunta).

Familia apal batetik zetorren («je ne suis pas un nouveau riche, je suis un ancien pauvre»: ez naiz aberats berria, antzinako pobrea naiz). Frantziak behartsuenei ematen zien laguntza eskasa sumatu zuen, eta oraindik bizirik jarraitzen duen karitatezko erakunde bat sortu zuen: *Restos du Coeur*  edo *Les Restaurants du Cœur* (Bihotzeko jatetxeak) behartsuei janaria emateko. 1988an bozkatu zen lege baten jatorrian egon zen («Loi Coluche» deiturikoa); lege horrek zerga-kenkariak ahalbidetzen ditu dohaintzaren bidez.

1986ko udan, Coluche motorrean zihoan lagun batzuekin, eta bat-batean kamioi batek bidean zeharkatu zien. Umoristak ez zuen balaztatzeko astirik izan, eta bortizki jo zuen lurra, eta hil egin zen.

## Filmografia 
*1970: *Le Pistonné*
*1970: ''Peau d'Âne*
*1971: *Laisse aller, c'est une valse*
*1973: *Elle court, elle court la banlieue*
*1973: *L'An 01*
*1973: *Themroc*
*1973: *Le Grand Bazar*
*1976: *Les Vécés étaient fermés de l'intérieur*
*1976: *L'Aile ou la cuisse*
*1977: *Drôles de zèbres*
*1977: *Vous n'aurez pas l'Alsace et la Lorraine*
*1980: *Inspecteur la bavure*
*1981: *Signé Furax*
*1981: *Le Maître d'école*
*1982: *Elle voit des nains partout!*
*1982: *Deux heures moins le quart avant Jésus-Christ*
*1983: *Banzaï*
*1983: *La Femme de mon pote*
*1983: *Tchao Pantin*
*1984: *Le Bon Roi Dagobert*
*1984: *La Vengeance du serpent à plumes*
*1985: *Sac de nœuds*
*1985: *Le Fou de guerre*
*1985: *Les Rois du gag''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Colucheren webgune ofiziala.
Kolibia lingirdatsu

thumb|Kolibia lingirdatsuak.

**Kolibia lingirdatsua** (*Oudemansiella mucida* edo *Mucidula mucida*) *Physalacriaceae* familiako onddo espezie bat da. Dirudienez, espezie honekin egin diren kultiboekin larruazaleko onddo parasitoen aurka erabiltzen den antibiotiko bat lortu dute Errusian.

Edertasun handiko perretxikoa da, bai zuri distiratsu eta likatsuagatik, bai gardentasunagatik. Argazkilarien perretxiko gogokoenetako bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 10 cm arteko diametrokoa. Hasieran sabel itxurakoa, gero ganbila. Gaztetan kolore gris zurbila edo gris-krema du, heltzen denean, erabat zuria eta zeharrargia da. Azala oso likatsua du, lirdingatsua leuna edo zimurrekin.

**Orriak:** Zuriak, zabal, lodiak, itsatsiak, tartekatuta orritxoak.

**Hanka:** Zuria, zuntzuna, okertua, oinarrirantz pixka bat loditua. Eraztun txiki bat du, goian eta mehea.

**Haragia:** Mehea, zuria, hezetasunarekin zeharrargia. Usain eta zapore leunekoa.

**Etimologia:** *Oudemansiella* hitza Corneille Antoine Jean Abrahan Oudemans mikologoaren omenez eman zitzaion. *Mucida* epitetoa latinetik dator, “mucus” hitzetik, mukositatea esan nahi du. Bere gainazal likatsuagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria. Sukaldaritzako interesik gabea, bere biskositate eta okelaren urritasunagatik.

### Nahasketa arriskua 
Ez du antzekorik.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan aurkitzen da, bakarrik edo talde txikitan, pago enbor zaharretan.

### Banaketa eremua 
Europako onddo endemikoa da. Vietnam, Txina, Japonia, Hego Korea, Txina, Taiwan, Borneo, Hego-ekialdeko Asia, Errusia, Kaukasia, Brasil eta Ameriketako Estatu Batuak.

Fitxategi:Micidula mucida 1.jpg|alt=
Fitxategi:Mucidula mucida 2.jpg|alt=
Fitxategi:Mucidula mucida 3.jpg|alt=
Fitxategi:Mucidula mucida 4.jpg|alt=
Fitxategi:Mucidula mucida 5.jpg|alt=
Fitxategi:Oudemansiella mucida 7.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georgi Atanasov

**Georgi Ivanov Atanasov** (Pravoslaven, 1933ko uztailaren 25a - Sofia, 2022ko martxoaren 31) bulgariar politikaria izan zen. Bulgariako lehen ministroa izan zen 1986tik 1990era.

Bulgariako Alderdi Komunistako kide izan zen 1956tik, eta 1977an alderdiko Batzorde Zentraleko kide izendatu zuten eta Politburon sartu zen. 1986an lehen ministro izendatu zuten eta Todor Zhivkov presidentetzatik kanporatzea babestu zuen. 1993an hamar urteko kartzela-zigorra ezarri zioten funts publikoak desbideratzeagatik, baina 1994an amnistiatu egin zuten.
Michelle Moultrie

**Michelle Moultrie** (Jacksonville, Florida, AEB, 1990eko uztailaren 13a) softbol jokalari estatubatuarra da, afroamerikarra. Unibertsitateko softbolean jokatu zuen Floridan, eta, 2012an, SEC Urteko Jokalari izendatu zuten. 2011tik, Estatu Batuetako emakumezkoen softbol selekzio nazionaleko kide da, eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu, eta zilarrezko domina irabazi zuen. Gaur egun, Moultrie Athletes Unlimited Softball ligan jokatzen du.

## Ibilbidea 
Moultrie Floridako jokalari ordezkaria zen, eta Bigarren Taldeko bi eta Lehen Taldeko All- SEC ohoreak lortu zituen, 2012ko SEC Urteko Jokalari izendatu zutena barne. Hirugarren Taldeko eta Lehen Taldeko All-American izendatu zuten bere azken bi urteetan.

## AEB taldea 
Moultrie AEB taldeko kide izan zen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan. Txapelketan zehar, bi hit eta RBI bat izan zituen. Urrezko domina jokoan, bere hitetako bat egin zuen, Japoniako taldeak 2-0 irabazi baitzuen AEBkoa.
## Olinpiar Jokoak
2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan AEBrentzako zilarrezko domina irabazi zuen taldeko kide izan zen. Japoniak (urrezkoa) eta Kanadak (brontzezkoa) eskuratuko zituzten. Hauek osatu zuten AEBko taldea: Ali Aguilar, Monica Abbott, Valerie Arioto, Ally Carda, Amanda Chidester, Rachel Garcia, Haylie McCleney, Michelle Moultrie, Dejah Mulipola, Aubree Munro, Bubba Nickles, Cat Osterman, Janie Takeda, Delaney Spaulding eta Kelsey Stewart-ek.
## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
## Estatistikak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Michelle Moultrie on Twitter
Arana jauregia (Ispaster)

**Arana jauregia** Ispasterko Larrinaga auzoan dagoen eraikina da, Eusko Jaurlaritzaren Kultura Ondare datu basean inbentariatua.

## Historia 
Gaur egungo eraikina 1700 ingurukoa da, 1500 inguruko jatorrizko baserri gotikoa handitzean sortua.

Bertan Jacinto Arana apaiza jaio zen. Murtziako Inkisidore Nagusia izan zen, non exorzismoak-eta egiten aritu zen, harik eta 1728an Zamorako apezpiku izendatu zuten arte. Bertan hil zen 1738 urtean.

1987an etxebizitza bitan banatua zegoen, batean jabea bizi zelarik, eta bestea errentan emana.

## Ezaugarriak 
Atze aldean oraindik XVI. mendeko eraikin zaharraren ate gotiko zorrotzak ikus daitezke.

Harlanduzko etxaurrea klasizismo aroko ezaugarriak ditu: hiru ataletan banatua, alboetakoak dorre prismatikoekin eta erdikoa arku eskartzano zabal batekin, barruko pegora babestuz. Inpostek hiru zatitan banatzen dute eraikinaren altuera. Eskualde honetan eredua ezohikoa da, eta Enkarterriko zenbait eraikuntzen anrz handiagoa du. Etxaurrean arnaga bat du, garai baten funtzio beretsua duen eraikina.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Crush

**Crush** () ingelesezko hitza izan daiteke:

## Musika
* ***Crush***, Bon Jovi taldearen albuma
* ***Crush***, 2NE1 taldearen albuma
* **Crush**, hegokorear abeslaria.

## Zinema 
* ***Crush***, 2001eko John McKayren filma.
* ***Crush***, 2013ko Malik Baderren filma.

## Besteak 
* **Crush**, Cadbury-Schweppes enpresako laranja-freskagarria.
* ***Crush***, hizkera arrunteko anglizismoa limerentzia adierazteko.
* **Crush sindromea** edo zapaltze sindrome orokorra, masa muskular handien konpresioaren ondorioz agertzen den sindromea.
Hugh Dancy

**Hugh Dancy** (Staffordshire, 1975eko ekainaren 19a) aktore eta modelo britainiarra da.

NBCko *Hannibal* (2013-2015) telesaileko eta *Adam* (2009), *Bewitched* (2004), *Sunset* (2007), *Meeting Jane Austen* (2007) edo Meeting Jane Austen (2007) edo *Histeria* (2012) filmetako protagonista izateagatik ezaguna den zinema, antzerki eta telebistako aktorea da.

2006an Emmy sarietarako izendatu zuten *Elizabeth I* minisailean Essex-eko kondearen antzezpenagatik. Jonathan Dancy filosofoaren semea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hugh Dancy.net (zaleen orria)
John William Polidori

**John William Polidori** (Londres, 1795eko irailaren 7a - *ibidem*, 1821eko abuztuaren 24a) ingeles idazle eta sendagilea izan zen.

Aita errefuxiatu politiko italiarra zen eta ama ingelesa. Medikuntza ikasi zuen Edinburgheko Unibertsitatean eta 1816an Lord Byronek mediku pertsonal gisa kontratatu zuen. Europan zehar bidaiatzen lagundu zion Byroni, eta bidaien eguneroko bat idazteagatik John Murray editorearen 500 libera jaso zituen.

Ekainean Villa Diodatin elkartu ziren Léman aintzinan Mary Wollstonecraft Godwin, Percy Bysshe Shelley, eta Claire Clairmontekin. Gau batean mamuen istorioak idaztea erabaki zuten, eta Polidorik The Vampyr ipuina sortu zuen, Lord Ruthven banpiroari buruz, 1819an argitaratu zuena.

Byronek kaleratu ondoren, Italian zehar bidaiatu zuen eta Londresera itzuli zen. Han hil zen 1821ean, depresioak eta joko zorrek estututa.

## Lanak 
### Antzezlanak 
* *Cajetan*, (1816)
* *Boadicea*, (1816)

### Olerkiak 
* *Ximenes, The Wreath and Other Poems* (1819)
**The Fall of the Angels: A Sacred Poem* (1821)
### Eleberri laburrak 
* *The Vampyre: A Tale* (1819)
* *Ernestus Berchtold; or, The Modern Oedipus: A Tale* (1819)

### Ez-fikziozkoak 
* *A Medical Inaugural Dissertation which deals with the disease called Oneirodynia, for the degree of Medical Doctor*, Edinburgh (1815)
* *The Diary of Dr. John William Polidori* (1816, published posthumously in 1911)
* *On the Punishment of Death* (1816)
* *An Essay Upon the Source of Positive Pleasure* (1818)
* *Sketches Illustrative of the Manners and Costumes of France, Switzerland and Italy* (1821)

## Kanpo estekak
Elikadura-portaeraren nahasmendu

**Elikadura-portaeraren nahasmenduak** edo **elikadura-jokabideen nahasmenduak** Osasunaren Munduko Erakundearen Gaixotasunen Nazioarteko Sailkapenaren arabera, bestelako nahasmenduen artean, bi sindrome garrantzitsu biltzen ditu: anorexia nerbiosoa eta bulimia nerbiosoa. Bulimia nerbiosoa ohikoena da eta behin eta berriz janari askorekin betetzean datza.

Elikadura nahasmenduarekin batera gara daitezke antsietatea, depresioa edo jarrera obsesibo konpultsiboa gisako nahasmenduak.

Espainian, elikadura-nahasmenduak dituzten 400.000 pertsona daude eta 12 eta 24 urte arteko nerabe eta gazteak kopuru horren %75a dira. 7 eta 18 urte arteko nerabeen %20ak elikadurari lotutako nahasmendu bat erakusten du.

## Epidemiologia 
Elikadura-jokabidearen nahasmenduen jatorrian faktore biologikoak, sozialak eta psikosozialak daude; horien artean, leku aipagarria dute emakume izatearen inguruan nerabeek dituzten gatazkak, eta horiekin batera autonomia pertsonala ezartzeko dituzten eragozpenak. Eskala handiko ikerketak egiterakoan, arraza eta etnia ez zuriko pertsonek elikadura nahasmenduekin arazo bera edota handiagoa dutela demostratu egin da. Gainera, talde hauetako kideak arreta eta zerbitzuak jasotzeko aukera gutxiago dituzte.

1990 eta 2020 urte artean elikadura-portaeraren nahasmenduek eragindako heriotzak bikoiztu egin dira mundu mailan. Arriskuak nahasmenduaren araberakoak dira: anorexiaren kasuan, desnutrizioarekin eta pisu faltarekin harremantzen da; bulimiaren kasuan, purga motarekin; eta betekaden kasuan, obesitatearekin.

COVID-19aren pandemiarekin kasuak ugaritu eta larritu egin ziren. Ospitalizazioetan ere nabaritu zen igoera, 2018. urtean, 213 izatetik 2021. urtean 325era heldu baitziren kasuak. Fairplay For Kids erakundearen arabera, Instagramen, elikadura-nahasmenduak sustatzen dituzten 90.000 kontu aurki daitezke eta horiek guztiek 20 milioi erabiltzaile inguru dituzte.

## Arreta Zerbitzuak 
2022an, Osasun Mentaleko Estrategia berriaren eztabaidan, Eusko Legebiltzarrak aho batez babestu zuen elikadura-portaeraren nahasmenekiko arreta hobetzea. 2024tik Euskadik nahasmendu hauek artatzeko bi unitate espezifiko ditu, bat Santiago Ospitalean, bestea Galdakaoko ospitaleetan. Gainera, Donostiako San Juan de Dios ospitalean haur eta gazteentzako eguneko ospitale bat dago. zein Gasteiz, Donostia eta Arrasaten. Horietatik zaharrena, ACABE Gipuzkoa da eta 1994ean hasi zuen bere jarduna. Iruñean, ABAN Elkartea aritzen da.

## Tratamendua 
Oro har, tratamendu mistoak onuragarriak izan daitezke. Tratamendu horien parte dira: zaintza medikoak, nutrizioari buruzko aholkuak, balorazio psikiatrikoa, medikazioa edota psikoterapia. Kasuaren terapeuta arduradunak esku-hartzearen beharrizan zehatzak erabakitzen ditu, sintomen diagnostikoaren eta intentsitatearen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ohiko galderak (Osakidetza)
Obsesio

**Obsesio** (latinezko  hitzetik ekarria,  esan nahi duena) borondatearen kontra nagusitzen den burutapena edo irudia da, gogotik kendu ezin dena. Ideia finko batek eragindako asaldura animikoa da, gogamenari gogor erasotzen diona. Obsesioak adierazpen-alderdi ugari ditu.

Sentimendua edo joera da, pertsonaren pentsamendu kontzientearekin desados agertzen da, baina hartatik libratzeko ahaleginetatik harago irauten du. Arreta intelektuala menderatzen eta bereganatzen duen kezka edo ideia, beti antsietate-sentimendu nekagarri batekin batera doana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geno

**Genoak** (antzinako grezieraz: γένος, pluralez gene "γένη", hau da, klan). Badirudi gene gehienak familia noblez osatuta egon direla. Herodotok hitza erabiltzen du familia nobleak izendatzeko — eta antzinako greziar politikaren zati handi bat geneen arteko borroketan sartuta egon dela dirudi. Geneak hobeto egiaztatuta daude Atenasen, non Herodototik Aristotelesera iritsi ziren autoreak haietaz arduratu baitziren.

Historialari modernoek diote gene horiek izango zirela Greziar Aro Ilunean finkatu ziren tribu doriar eta jonikoen oinarrizko antolaketa-taldea, baina aditu berrienek ondorioztatu dute geroago sortu zirela familia batzuek leinu noblea izateko eskubidea aldarrikatu zutenean. Denborarekin, batzuk, baina ez gene guztiak derrigorrez, apaiz-funtzio hereditarioekin erlazionaturik egon ziren, hala nola Zerizeak eta Eumolpidak Eleusisen.

## Ikus, gainera 
* Fratria

## Kanpo estekak
Harizpi (elektrizitatea)

thumb|250x250px| Piztutako bonbilla baten harizpia.
**Harizpia** goritasun-lanparan tenperaturaren eraginez argia sortzen duen hari espirala da. Wolframezko (W) metalez eginak dira, tungsteno izen kimikoarekin ere ezaguna, kaltzioz (Ca) eta magnesioz (Mg) estalita eta goritasun-lanparako hodietan duten funtzio nagusia aldez aurretik barruan duten argon gasa berotzea da argitu ahal izateko.

## Kanpo estekak
Santiago baseliza (Ispaster)

**Santiago baseliza** Ispasterko Kortazar auzoan dagoen ermita da.

## Historia 
XV. mende amaieran estilo gotikoan eraikia, XVI. mende erdiko berpizkunde garaian zenbait berriztapen egin zitzaizkion (leihoak eta korua) baina bere ezaugarri nagusiak aldatu barik.

Ispasterko Santiago eta Santa Ana jaietan, ospakizun nagusietako bat ermita honetan egiten den meza izaten da.

Baseliza eta santutxo gehienak bezala herri lurretan egina bada ere, 2006an eliza katolikoak bere izenean immatrikulatu zuen.

## Ezaugarriak 
Tamaina handikoa, oinplano errektangularra du eta isuri biko teilatua. 

Garai gotikoko ate puntadun bi eta leiho bi ditu. Berpizkunde garaian irekitako bi bentanak dinteldunak dira.

Hormak harlangaitzezkoak dira, ertzetan harlanduekin.

Alboko hormetako bao batean, kanpai bat du.

## Bestelako jakingarriak 
Leku baketsua da, eta Ispasterko udalak atsedengune bat prestatua du baselizaren inguruan. Zelaiaren erdian haritz ikusgarri bat nabarmentzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jonathan Dancy

**Jonathan Peter Dancy** (1946ko maiatzaren 8a) britainiar filosofo eta epistemologo garaikidea da, intuizionismoari buruz argitaratu duena, moralari buruzko proposizioak objektiboki egiazkoak edo faltsuak izan daitezkeela baieztatzen duena, eta jakin dezakegula zeintzuk diren printzipio moral zuzenak, modu berezian , bere propietate moralen intuizio edo ezagutza zuzen baten bidez.

## Bibliografia 
* "Propietate moralei buruz", *Mind*, 1981, XC, or. 367-385.
* "Partikulartasun etikoa eta moralki garrantzitsuak diren propietateak", *Mind*, 1983, XCII, 530-547.
* *An Introduction to Contemporary Epistemology*, Oxford: Blackwell, 1985.
* *Moral Reasons*, Blackwell, Oxford, 1993.
* *Practical Reality*, Oxford, Oxford University Press, 2000.
* *Printzipiorik gabeko etika*, Oxford : Clarendon Press, New York : Oxford University Press, 2004.

## Kanpo estekak 
* J. Dancy orri ofiziala, CV eta argitalpenen zerrenda (ingelesez) biltzen ditu.
* Dancy, J.: Introducción a la epistemología contemporánea, Tecnos, Madril, 1993 ; (PDF bertsio deskargagarria).
* "Moral Particularism", *Stanford Encyclopedia of Philosophy-* n J. Dancyren artikulua.
* Dancy, J.: "An ethics of 'prima facie' duties", in Singer, P.: *Compendium of Ethics*, Alianza Editorial, Madril, 1995 (18. kap., 309-322 or.).