Kafe

**Kafea**, batzuetan **akeita**, kafe-landarearen (kafeondoa) fruitu eta haziez eginiko infusioaren ondorioz lortutako edaria da. Edari horrek kafeina izeneko sustantzia eragingarriagatik (kafeina substantzia psikoaktiboa da) oso estimulagarria da.​ Munduan gehien saltzen den produktuetako bat da, gizakiak gehien kontsumitzen dituen hiru edarien artean egoteaz gain (urarekin eta tearekin batera).

Kafeondoa Kaffa probintziakoa da jatorriz, Abisiniako lur garaietan, egungo Etiopia, non modu basatian hazten den. Ondoren, Arabiara eraman zuten, eta, handik, mundu osora hedatu zen turkiarren Anatoliaren menderakuntzarekin.

Gaur egun, batez ere herrialde tropikal eta subtropikaletan landatzen da, hala nola Brasilen, Vietnamen eta Kolonbian (kafe-ekoizle nagusiak). Brasilek munduko ekoizpenaren herena baino zertxobait gehiago biltzen du. Kafe-alea da nazioarteko merkatuetan merkaturatzen diren nekazaritza-jatorriko produktu nagusietako bat, eta, sarritan, ekarpen handia egiten diete eskualde ekoizleetako esportazioei.

Kafe-laborantza, kulturari dagokionez, mende batez baino gehiagoz kafea ekoitzi duten herrialde askoren historiari eta aurrerapenari lotuta dago. 2012-2013&nbsp;aldian, 87&nbsp;milioi tona kafe ekoitzi ziren, horietatik %&nbsp;80 inguru esportatu zen 19.100&nbsp;milioi dolarreko balioarekin; kafearen merkataritzari lotutako industria osoaren balio gordina, berriz, 173.400&nbsp;milioi dolarrekoa dela kalkulatzen da. Gaur egun, laurogei bat herrialdetan, 25&nbsp;milioi familia-finkak baino gehiagok 15.000&nbsp;milioi kafeondo inguru landatzen dituzte, 2.250&nbsp;milioi kafe-kikara ekoizten dira, eta kontsumitzen dira egunero.

Kafearen laborantza Amerikako eskualde askotan zabaldua dago, bereziki Brasilen, non mundu osoko landaketen herena dagoen. 1998 eta 2000 artean, ia 7 milioi tona kafe bildu ziren.

Kafea eta bestelako elikagaiak kontsumitzeko erabiltzen den establezimenduari ere kafe edo kafetegi esaten zaio.

## Kafe-zuhaixkaren botanika
### Kafeondoa
thumb|ezkerrera|Kafeondoa (*Coffea arabica*)
thumb|eskuinera|Kafeondoaren loreak (*Coffea arabica*)
[thumb|Kafeondo fruituaren eta alearen egitura:1: Erdialdeko zatia2: kafe-alea ([endospermo)3: zilar-koloreko azala (tegumentua)4: pergaminoa (endokarpo)5: pektina-geruza6: mamia (mesokarpo)7: kanpoko azala (epikarpo). bi baino ez dira erabiltzen edaria prestatzeko: *Coffea arabica* (delikatu eta aromatikoa) eta *Coffea canephora* (mikatzagoa eta kafeina gehiago duena).​ Lehen espezieak munduko ekoizpenaren ia hiru laurden hartzen ditu, eta batez ere Mexikotik Argentinako tropikoraino landatzen da.
**Coffea arabica* (Arabica kafeondoa edo, besterik gabe, arabica deitua) da Antzinarotik gehien lantzen dena. Munduko kafe-ekoizpenaren %&nbsp;75 da. Kafe fin eta usaintsua ekoizten du, eta klima freskoa behar du. Arabica kafeondoaren laborantza delikatuagoa da, ez hain emankorra, eta goi-mendietarako erabiltzen da, itsas mailatik 600&nbsp;eta&nbsp;2000&nbsp;m artean.​ Halaber, Bolivia, Kamerun, Costa Rica, Kuba, Dominikar Errepublika, El Salvador, Ekuador, Java uhartea, Jamaika, Kenya, Panama, Puerto Rico, Tanzania, Venezuela eta Argentina ere ekoizleak dira.
* *Coffea canephora* (Kafeondo sendoa ere esaten zaio) kafeina ugariko edaria eskaintzen du; gogorra eta mikatzagoa, normalean kafe disolbagarria edo berehalakoa eta nahasteak egiteko erabiltzen dena. Kafe sendoa lur lauetara egokitzen da, errendimendu altuagoekin. Jatorriz, Kongo Belgikarrakoa da (1960ko ekainaren 30etik aurrera, Kongoko Errepublika Demokratikoa). Gaur egun, hauek dira kafe sendoa gehien ekoizten duten hamar herrialdeak: Vietnam, Brasil, Indonesia, Uganda, India, Malaysia, Boli Kosta, Thailandia, Tanzania eta Laos​, baina genetikoki eraldatutako kafe-motarik ez da oraingoz merkaturatzen. Aldatutako barietateen landaketa bakarra 2000. urtean egin zuen Garapenerako Ikerketa Agronomikorako Nazioarteko Lankidetza Zentroak Frantziako Guyana Frantsesean.

Aldatutako barietateak *Bacillus thuringiensis* bakterioaren geneak zituen, sitsen larbak uxatzeko. Guyana Frantsesa aukeratu zen eskualde osoan ez zegoelako polenak erasan zezakeen kafe-laborerik, baina, 2004ko abuztuan, azterketa amaitzeko bi urte falta zirela, landaketa bandalizatu, eta labore guztiak erauzi zituzten. Hala ere, informazio nahikoa lortua zen ikusteko aldatutako landareen %&nbsp;75ek izurriteari eutsi ziola eta aldatu gabeko landareek, berriz, ez ziotela eutsi. Hala ere, oraindik egiaztatu gabe zen erresistentzia hori abantaila izango ote zen landarearen errendimenduan.

### Kafe landarearen gaixotasunak
#### Pucciniomycetes
Kafearen gaitz nagusia pucciniomycetesa da. Oso suntsitzailea da, eta eragin ekonomiko handiak ditu munduko ekoizpenean. Hemileia vastatrix onddoak eragiten du.​ Pucciniomycetesak hostoen erorketa goiztiarra eragiten du, eta horrek zuhaitzaren fotosintesi-ahalmena ahultzen du; zuhaitz gaixoak ahultzen ditu, eta kafearen heriotza ekar dezake. Hostoek laranja-koloreko kolore bereizgarria hartzen dute. 1871 eta 1878an, Zeilango landaketak, gaur Sri Lanka, 68.787&nbsp;hektareatik 14.170&nbsp;hektareara murriztu ziren, eta, azkenik, 1890ean, landaketak bertan behera utzi ziren jada errentagarriak ez zirelako. Harrezkero, gaixotasuna munduan zehar barreiatzen hasi zen, data ezberdinetan herrialde guztietara iritsiz. Pucciniomycetesak *Coffea* generoko landare guztiei eragiten badie ere, *Coffea arabica* espezieko barietate eta laboreak dira sentiberenak; hala ere, *Coffea canephora* (sendoa) eta antzeko barietateek ezin diote aurre egin gaixotasunari.

### Kafe landarearen izurriteak
Kafe-alearen barautsak edo zulagailuak (*Hypothenemus hampei*) berdin-berdin erasotzen die sendoa- eta arabika-landareei, eta aleak suntsitzen ditu. Intsektu horiek eragiten duten mehatxua nabarmena da intsektizidekiko duten erresistentzia areagotu egiten dela kontuan hartuz gero.​

## Historia 
thumb|left|200px|Kafe-landarearen hazi txigortuak.

Kafearen jatorria Etiopian dago –antzinako Abisinian–, hain zuzen ere, Kaffa izeneko lurraldean. Seguru ez bada ere, beharbada lurralde horrek eman zion izena kafeari.

Kondairak dioenez, VII. mendean, Kaldi izeneko artzain bat begira zegoen ahuntzek nola jaten zuten beretzat ezezaguna zen landare bat. Ostean, bere harridurarako, ahuntzok urduri agertu ziren, askoz ere aktiboago eta egonezin nabarmenarekin.

Hori ikusita, landarearen hostoak eta fruituak batu zituen, eta infusioan prestatu zituen. Alabaina, ez zitzaion inondik ere zaporea gustatu, eta hondarrak sutara bota zituen. Sutan erretako aleen usain gozoak erakarrita, infusio berri bat prestatzeko gogoa piztu zitzaion. Infusioa edandakoan, beretzat ezezaguna zen euforia bitxi bat sentitu zuen, eta horren berri Chehodet-eko monasterioko prioreari eman zion.

Prioreak hainbat froga egin ondoren aurkitu zuen erre eta ehotako haziekin edari atsegina presta zitekeela eta balio zuela gauez erne errazago egoteko. Edari berria laster egin zen ezaguna, eta monasterio guztietara zabaldu zen. Gerora, kafe-landarea Arabiara eraman zuten, eta han edari ezaguna egin zen Mekara zihoazen erromesen artean. Geroago, landaketa Afrikatik Erdialdeko Amerikara eta Hego Amerikara eraman zuten.

Beste teoria baten arabera, oromotarren arbasoak izan ziren kafearen eragin indartzailea ezagutzen lehenak: haren ale birrinduak gantzez nahasi eta bolatxoak eratuko zituzketen gerrako espedizioetan anoa gisa erabiltzeko. Nahiz eta Afrikako kafeondoen banaketak iradokitzen duen landarea Antzinatetik hazten zela forma basatian edo kontinentean zehar landatutako landareetan, ez dago froga zuzenik lehen labore horiek kokatzeko, ez eta estimulatzaile gisa zein tribuk erabiltzen zuten jakiteko ere. Gaur egun eskura ditugun datu arkeologikoek ez dute aukerarik ematen esateko kafearen erabilera edo ezagutza XV. mendea baino lehenagokoa ote den:​​ edaria egiteko prozesua luzea eta konplexua da, eta horrek azaltzen du, agian, kafearen hazien bertuteak berandu aurkitu izatea, ez baitira oso erakargarriak hasieran.

Kafearen erabilera argi aipatzen duen lehen iturria Abd Al-Qadir al-Jazirik idatzi zuen. Lehen erreferentzia horrek dio kafea Etiopiatik Yemenera eramango zela XV. mendearen erdialdean, gutxi gorabehera, non sufiak erabiltzen zuten beren otoitzetan esna egoteko, eta, ondoren, Arabiara hedatu zen, non «qahwa» (قهوة) deitu zitzaion, *indartzaile* esan nahi duena.​​

### Arabiar mundura zabalkundea
thumb|*Konstantinoplako ikuspegia* (Jean Pascal Sébah) (1905)
[thumb|[Turkiar kafe|Kafe turkiarraren katilukada bat, Unescok Gizateriaren Kultura Ondare Immaterialtzat berretsia, Istanbuleko terraza batean zerbitzatua.]]
Kafearen kontsumoa mundu laikora zabaldu zen, eta, 1510ean, kafetegiak (kahwe khaneh) ugaritu egin ziren Kairo eta Mekako hiri arabiar handietan. Areto horietan, jendea, gainera, solasean aritzera, musika entzutera edo xakean jokatzera biltzen zen.​​ Kafearen eragin bizkorgarriak zirela eta, imam ortodoxo eta kontserbadoreek zioten Koranak debekatu egiten zuela kafea, ardoa eta haxixa bezala, eta kafetegiak egonkortasun politiko eta sozialaren aurkako mehatxuak zirela. 1511n, Mekako gobernadoreak, Khair Bey-k, debekatu egin zuen kafea, eta kafetegi guztiak itxi arazi zituen; hala ere, Kairoko sultanak, gobernadorearen gainetik aginpidea zuenak, ediktua leundu zuen, kontsumoa hirian legezkoa ez ezik produktu komertzial garrantzitsua ere bazelako.

Kafea hartzeko baimena lortzeko beste arrazoietako bat izan zen (eragin estimulatzailea zela eta) klase altuenei laguntzen ziela, langileen errendimendua hobetzen baitzuen. Gai hori, gerora, Europan izan ziren eztabaidetako bat izan zen; beraz, edaria legeztatzearen aldeko puntuetako bat moduan planteatzen da.

XV. mendean, arabiarrek Persian, Egipton, Afrika iparraldean eta Turkian sartu zuten kafea.

Kafea estimulatzaile ahaltsua denez, arabiar munduan kafea sartzen hasi zirenean, eztabaida handiak izan ziren. Hala ere, hain zen handia grina, ezen dibortzioari buruzko garai hartako lege turkiar batek zehazten zuen emakume bat dibortzia zitekeela senarragandik baldin eta emazteari egunero kafe bat ematen ez bazion.

1630ean, mila kafetegi inguru zeuden Kairon. Debekua Europara itzuli zen berriro kafetegiak ireki ondoren eta, bitxia bada ere, arrazoi berberengatik, hau da, kafea hartzeak espiritu kritikoa garatzen zuela uste izateagatik, kontsumitzaileen arteko truke intelektualak bultzatuz seguruenik.

### Kafearen iritsiera Europara eta Amerikara
Kafea 1600. urte inguruan iritsi zen Europara Veneziako merkatarien bitartez. Klemente VIII.a aita santuari kafea debekatzea aholkatu zioten, uste baitzuten fedegabeen mehatxua zela. Dastatu ondoren, *bataiatu* egin zuen edari berria, esanez edari horren plazera fedegabeei bakarrik uztea tamalgarria litzatekeela. Fraideek ere harrera ona egin zioten kafeari, imamek egin zioten arrazoi berberengatik: denbora luzez esna egoteko aukera ematen zien, eta, gainera, garbi edukitzen zuten izpiritua. 1600ean, erromes musulman batek, Baba Budanek, Indiako Karnataka estatuan (Chikmagalurren) landatu zituen Yemengo zazpi kafe hazi lortu zituen, eta haien ondorengo landareek gaur egun ere badiraute.

[thumb|200px|*Kofetarica* (Kafe-edalea), 1888koa. [Olio-pintura mihise gainean, Ivana Kobilcarena (1861-1926), Liublianako Museo Nazionalean.]] 
[thumb|250px|[Gonzalo Torrente Ballester|Gonzalo Torrente Ballesterri eskainitako Fernando Mayoral eskultorearen estatua Café Novelty kafetegi literarioan, 1905ean sortua, Salamancako Plaza Nagusian.]]
1583an, Leonhard Rauwolf, sendagile alemaniarra, Ekialde Hurbilean zehar egindako hamar urteko bidaia batetik etorri berria, lehen mendebaldarra izan zen edaria deskribatzen:

Francis Baconek ere kafea aipatu zuen *Sylva Sylvarum* izeneko lan batean, 1627an, hil ondoren, argitaratua. Turkiarrak kafea edatera biltzen ziren lokal batzuk deskribatu zituen Baconek, eta Europako tabernekin konparatu zituen.

Sektore protestanteek bereziki gaitzetsi zuten kafea, baina ez zuen tabakoak eragindakoak bezain erreakzio latzik sortu. 1611n, zenbait lur-jabe alemaniarrek sistema bat jarri zuten martxan hedapena debekatzeko. Neurri horiek gutxienez mende batez iraun zuten Alemaniako iparraldean eta ekialdean, harik eta Prusiako Federiko II.ak bere kontsumoa despenalizatu, eta zerga handi bat ordainarazi zion arte. Kafearekiko egonezinak XIX. mendea ondo sartu arte jarraitu zuen Europako iparraldean.

Apaiz katoliko batzuek «Satanasen asmakizun mingotsa» deitu zioten, ardoaren ordezko izan zitekeela uste baitzuten, eta, haien ustez, hura Kristok santutu zuen. Hala ere, *Coffee* liburuaren arabera, Klemente VIII.a aita santuak edaria dastatu zuen, eta, berehala, txundituta geratu zen. Dilema erlijiosoa ebazteko, edabea *bataiatu* zuen, sinbolikoki, eta, horrela, katolikoentzat onargarri bihurtu zuen.

Amerikan kafe-landareari buruz agertzen diren lehenengo erreferentziak XVIII. mendekoak dira. Frantziako errege Luis XIV.ak Amsterdamen zenbait kafe-landare jaso zituen opari. Handik urte gutxira, 1723an, landare horietako bat Amerikarako bidean ontziratu zuen Gabriel Clieu-koak, Martinikako Gobernadore zenak, Luis XIV.aren agindupean. Clieu-k bere lorategian landatu zuen, eta lehenengo uzta handik hiru urtera jaso zuen.
Gerora, portugaldarrek kafe-landarea Brasilen sartu zuten, ingelesek Jamaikan eta espainiarrek Kolonbian.

## Laborantza 
Kafea ereiteko ohiko era, zulo bakoitzean 20 ale botatzea da euri sasoiaren hasieran. Ale erdiak modu naturalean galduko dira. Brasilen landare txikiak, 6-12 hilabetez, mintegietan atxikitzen dira sailetan landatu aitzinean. Lehenbiziko urteetan, askotan, kafe-landareekin beste labore batzuk tartekatzen dira, hala nola artoa, babarrunak eta arroza. 3-4 urte dituenean hasten da fruituak ematen, eta zenbait hamarkadaz jarrai dezake. Adaburua kimatzen da gehiegi handitu ez dadin.

## Ekoizpena 

**Kafe-ekoizpena** da kafe-landarearen fruitu gordina kafe amaitu bihurtzeko prozesu industriala. Kafe fruituari, mamia kentzen zaio, eta hazia edo babarruna lehortzen da. Kafe berde guztia prozesatzen den bitartean, erabiltzen den metodoa aldatu egiten da, eta eragin nabarmena izan dezake kafe txigortu eta prestatuaren zaporean. 

Kafe-ekoizpena diru-iturri garrantzitsua da 12,5 milioi nekazari etxerentzat (kalkulatzen denez), gehienak garapen-bidean dauden herrialdeetan.

2009an Brasil izan zen munduko kafe ekoizlerik handiena, Vietnam, Kolonbia eta Indonesiaren aurretik. *Arabica* kafea Latinoamerikan, Erdialdeko eta Ekialdeko Afrikan, Indian eta, hein batean, Indonesian ekoizten da. Kafe , berriz, Erdialdeko eta Mendebaldeko Afrikan, Hego-ekialdeko Asian eta, hein batean, Brasilen Fruituak lorea agertu eta zortzi hilabete ingurura heltzen dira, eta kolore berdetik gorrira aldatzen dira. Une horretan, beraz, moztu egin behar dira. Garapen-bidean dauden herrialde gehienetan, urtean uzta garrantzitsu bat dago; hala ere, Kolonbian, esaterako, bi loraldi daude urtean, laborantza nagusia apiriletik ekainera eta bigarren mailako txikiena azarotik abendura.

Herrialde gehienetan, kafea eskuz lantzen da, lan-prozesu intentsibo eta zaila, nahiz eta Brasilen, paisaia nahiko laua den eta kafe-eremuak handiak diren lekuetan, prozesua mekanizatu egin da. Kafea eskuz hartzen duten langileek saskiaren araberako ordainketa jasotzen dute. 2003ko datuetan saskia US$1,00etik US$10era bitartekoa izan zitekeen, baina langile gehienek beheko alde merkean jaso ohi zuten ordaina. Kafe-biltzaile trebatu batek sei edo zazpi saski har ditzake egunean.

Kafea prozesatzeko metodorik zaharrena, prozesu lehorra da: kafe naturala edo garbitu gabea esaten zaio hortik irteten den produktuari. Uzta bildu ondoren, fruitu osoa garbitu egiten da lehenik, eta, ondoren, eguzkitan jartzen da mahaietan edo geruza meheetan lehortzeko lur eremu lauetan.

Fruituak lehortu ahala, eskuz arakatzen edo biratzen dira lehortze orokorra bermatzeko eta lizuna saihesteko. Fruituek lau aste behar izaten dituzte lehortzeko, eguraldiaren arabera. Landaketa handiagoetan, lehortze prozesua azkartzeko makina mekaniko batzuk erabiltzen ahal dira . 

## Kafegailuak 
Kafea edari gisa hartzeko tresnak, kafegailuak, mota desberdinetakoak izan daitezke.

Fitxategi:Espresso machines 77.jpg|*Espresso* makina, tabernakoa.
Fitxategi:Semi Automatic Espresso Machine.jpg|Espres kafegailua, etxekoa.
Fitxategi:French Press - 26704196182.jpg|*Cafetière* edo kafegailu frantsesa, presio bidezkoa.
Fitxategi:Espresso-apparaat voor drie koppen van Van Nelle, met afbeelding van de fabriek, objectnr 90757-A-D.JPG|Kafegailu italiarra.
Fitxategi:Brewing Single Serving Pour Over Coffee.jpg|Kafea iragazki sinple batekin egiten.
Fitxategi:Melitta ME1MSB Smart Mill and Brew with SPOT.jpeg|Iragazki bidezko kafegailua, Melitta marka ezagunekoa.
Fitxategi:Nespresso Magimix M100.jpg|Nespresso makinak, kapsula bidezko kafegailuetan marka ezagunena,

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Esat Ayyıldız. “Kahve Sözcüğünün Etimolojisi ve Arap Literatüründeki Yansımaları”. *International Anatolian Conference on Coffee & Cocoa: Full Text Book*. ed. Sinem Karakundakoglu. Malatya: IKSAD Global Publishing House, 2021. pp.&nbsp;61-68.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Laborantzari dagokiona
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Irlandar kafea
* Italiako kafea
* Egoskin
* Te
* Mate

## Kanpo estekak 
* Consumer: Kafea: Edabe bizigarririk bada...