Funtzio koadratiko

[thumb|300x300px|Bi erro [Zenbaki erreal|erreal (*x* ardatzaren gurutzeak) dituen polinomio koadratikoa, eta, beraz, erro konplexurik gabekoa. Beste polinomio koadratiko batzuek *x* ardatzaren gainetik dute minimoa; kasu horretan, ez du erro errealik, baina bi erro konplexu ditu.]]
Aljebran, **funtzio koadratiko** bat, **polinomio koadratiko** bat edo **2. mailako polinomio** bat aldagai bat edo gehiago dituen funtzio polinomikoa da, eta gradurik altuena bigarren mailakoa da.  

Aldagai bakarreko funtzio koadratiko batek forma hau du:

: f(x)=ax^2+bx+c,\quad a \ne 0

Kasu horretan, aldagai bakarra *x* da. Funtzio koadratiko unibariatu baten grafikoa parabola bat da, eta haren simetria-ardatza ardatzarekiko paraleloa da, eta, eskuinaldean ageri den moduan. 

Funtzio koadratikoa zero bada, ekuazio koadratikoa izango da emaitza. Aldagai bakarreko ekuazioaren soluzioei funtzio unibertsalaren erro deritze. 

Aldagai biko kasuak *x* eta *y* aldagaien arabera, forma hau du: 

:  f(x,y) = a x^2 + by^2 + cx y+ d x+ ey + f \,\!

a, b edo *c* koefizienteetako bat gutxienez zero ez denean. Funtzio hori zero balio duen ekuazio batek sekzio koniko bat sortzen du (zirkunferentzia bat edo beste elipse bat, parabola bat edo hiperbola bat). 

Funtzio koadratiko batek, x, y, y, eta *z* aldagai*eta*n, *x*2, y2, z2, *xy*, *xz*, *yz*, x, y, z gaiak eta konstante bat baino ez ditu: 

: f(x,y,z)=ax^2+by^2+cz^2+dxy+exz+fyz+gx+hy+iz +j,

zero ez diren bigarren mailako gaien *a*, *b*, *c*, *d*, *e* edo *f* koefizienteetako batekin, gutxienez. 

Oro har, aldagai kopuru handi bat egon daiteke arbitrarioki; kasu horretan, azalera koadratikoa deitzen zaio, baina gradurik altuenak 2. mailakoa izan behar du, hala nola x2, *xy*, *yz*, etab.

## Etimologia 
Adjektibo *koadratikoa* latinezko *quadratum* ("karratua") hitzetik dator. x2 bezalako termino bati karratua deritzo aljebran, x aldea duen *karratu* baten azalera delako. 

## Funtzio koadratiko baten osagaiak 
### Koefizienteak 
Polinomio baten koefizienteak zenbaki erreal edo konplexutzat hartzen dira maiz, baina polinomio bat edozein eraztunen gainean defini daiteke.

### Gradua 
"Polinomio koadratikoa" terminoa erabiltzen denean, batzuetan "zehazki 2ko maila izatea" aipatzen da, eta beste batzuetan, berriz, "gehienez 2 gradu izatea". Gradua 2tik beherakoa bada, "endekatutako kasu" batez hitz egin daiteke. Oro har, testuinguruak aukera ematen du bi esanahietatik zein erabiltzen den ezartzeko. 

Batzuetan, "ordena" hitza "gradu" hitzarekin erabiltzen da, adibidez, bigarren mailako polinomio batekin. 

### Aldagaiak 
Polinomio koadratiko batek x aldagai bakar bat (aldagai bakarreko kasua) sar de*z*ake, edo *x*, y *eta* z aldagai asko (aldagai anitzeko kasua). 

#### Aldagai baten kasua 
Aldagai bakarreko edozein polinomio koadratiko honela idatz daiteke: 

: ax^2 + bx + c,\,\!

non *x* *a*ldagaia baita, eta *a*, *b* eta *c* koefizienteak baitira. Oinarrizko aljebran, polinomio horiek ekuazio koadratiko baten bidez sortzen dira maiz.ax^2 + bx + c = 0 Ekuazio horren ebazpenei polinomio koadratikoaren erroak deitzen zaie, eta faktorizazioaren bidez aurki daitezke, karratua osatuz, grafikatuz, Newtonen metodoa erabiliz edo formula koadratikoa erabiliz. Polinomio koadratiko bakoitzak funtzio koadratiko bat du, eta horren grafikoa parabola bat da. 

#### Bi aldagairen kasua 
Bi aldagai dituen edozein polinomio koadratiko honela idatz daiteke: 

:  f(x,y) = a x^2 + b y^2 + cxy + dx+ e y + f, \,\!

non *x* eta y aldagaiak diren eta a, *b*, *c*, *d*, e eta *f* aldagaiak koefizienteak baitira. Polinomio horiek funtsezkoak dira sekzio konikoak aztertzeko, horien ezaugarria da f ( *x*, y ) adierazpenaren balioa zero izatea. Era berean, hiru aldagai edo gehiagoko polinomio koadratikoak gainazal koadrikoei eta hipergainazalei dagozkie. Aljebra linealean, polinomio koadratikoak modu koadratikoan orokortu daitezke, espazio bektorial batean.

## Aldagai baten funtzio koadratiko baten formak 
Aldagai baten funtzio koadratikoa hiru modutan adieraz daiteke:

* **forma estandarra** deitzen da f(x) = a x^2 + b x + c \,\! denean.
* **modu faktorizatua** deritzo, non r1 eta r2 baitira funtzio koadratikoaren erroak eta dagokion ekuazio koadratikoaren ebazpenak:f(x) = a(x - r_1)(x - r_2)\,\!
* **erpinaren forma** deitzen da, non h eta k koordenatuak diren eta x eta y erpinaren koordenatuak baitira, hurrenez hurren.f(x) = a(x - h)^2 + k \,\!

a koefizientea balio bera da hiru formetan. **Forma estandarra** forma **faktorizatu** bihurtzeko, r1 eta r2 erroak zehazteko formula koadratikoa besterik ez da behar. Forma estandarra **erpinaren forma** bihurtzeko, karratua osatzea izeneko prozesua behar da. Faktorizatutako forma (edo erpinaren forma) forma estandar bihurtzeko, nahikoa da horietako bakoitzaren faktoreak erabiltzea. 

## Aldagai baten funtzioaren grafikoa 
thumb|375x375px|f(x) = ax^2 |_{a=\{0.1,0.3,1,3\}} \!
thumb|402x402px|f(x) = x^2 + bx |_{b=\{1,2,3,4\}} \!
thumb|402x402px|f(x) = x^2 + bx |_{b=\{-1,-2,-3,-4\}} \!
Formatua edozein dela ere, aldagai baten funtzio koadratiko baten grafikoa parabola bat da (eskuinean ageri den bezala).f(x) = ax^2 + bx + c. Horren baliokidea da bi aldagairen ekuazio koadratikoaren grafikoa, y = ax^2 + bx + c.

* a > 0 bada, parabola gorantz irekitzen da.
* a x = -\frac{b}{2a}.

*c* koefizienteak parabolaren altuera kontrolatzen du; zehazkiago, *y* ardatza mugitzen den parabolaren altuera da. 

### Erpina 
Parabola baten **erpina** jaisten den lekua da. Beraz, **puntu maximo edo minimo** bat ere bada, zeinua aldatzean kurbaren inklinazioa baliogabetzen baita. Funtzio koadratikoa erpin moduan badago, erpina (*h*, *k*) da. Karratua osatzeko metodoa erabiliz, formula estandarra bihur daiteke 

: f(x) = a x^2 + b x + c \,\!

non

: \begin{align}
 f(x) &= a x^2 + b x + c \\
    &= a (x - h)^2 + k \\
    &= a\left(x - \frac{-b}{2a}\right)^2 + \left(c - \frac{b^2}{4a}\right),\\
\end{align}

eta orduan, forma estandarreko parabolaren erpina (h, k) hau da: 

:  \left(-\frac{b}{2a}, c - \frac{b^2}{4a}\right). 

Funtzio koadratikoa modu faktorizatuan badago 

: f(x) = a(x - r_1)(x - r_2) \,\!

bi erroen batez bestekoa, hau da, 

: \frac{r_1 + r_2}{2} \,\!

erpinaren x koordenatua da, eta, beraz, hau da (h, k) erpina: 

:  \left(\frac{r_1 + r_2}{2}, f\left(\frac{r_1 + r_2}{2}\right)\right).\!

Erpina ere puntu maximoa da, baldin eta a  0 bada. 

Lerro zuzen bertikala 

:  x=h=-\frac{b}{2a} 

erpinetik pasatzen dena parabolaren **simetria-ardatza** ere bada. 

#### Puntu maximoak eta minimoak 
Kalkulu infinitesimala erabiliz, erpinaren puntua, funtzioaren maximoa edo minimoa dena, deribatuaren erroak aurkitzean lor daiteke: 

: f(x)=ax^2+bx+c \quad \Rightarrow \quad f'(x)=2ax+b \,\!.

x f'(x) da baldin etai f'(x) = 0 erroa bada, eta, beraz,

: x=-\frac{b}{2a}

dagokion funtzioaren balioarekin 

: f(x) = a \left (-\frac{b}{2a} \right)^2+b \left (-\frac{b}{2a} \right)+c = c-\frac{b^2}{4a} \,\!,

beraz, (h, k) erpin-puntuaren koordenatuak honela adieraz daitezke: 

: . \left (-\frac {b}{2a}, c-\frac {b^2}{4a} \right). 

## Aldagai baten funtzioaren erroak 
thumb|300x300px|y=*a*x²+bx+c-ren grafikoa, non a eta diskriminatzailea (*b²-4ac*) positiboak diren, honako hauekin:

*Erroak eta y ardatzarekiko elkargunea (gorria)

*Erpina eta simetria-ardatza (urdina)

*Fokua eta norabidea (arrosa)
thumb|450x450px|y=ax²+bx+c-ren erro konplexuak bistaratzea: parabola 180° biratzen da erpinaren inguruan (laranja). x-ko elkarguneak 90º biratzen dira erdiko puntuaren inguruan, eta plano kartesiarra plano konplexu (berde) gisa interpretatzen da.

### Erro zehatzak 
Aldagai baten funtzio koadratikoaren erroak (edo *zeroak*), r1 eta r2 

: \begin{align}
 f(x) &= ax^2+bx+c \\ 
 &= a(x-r_1)(x-r_2), \\ 
\end{align}

f(x) = 0 den x-ren balioak dira. 

a, b, eta c koefizienteak errealak edo konplexuak direnean, hauek dira erroak: 

: r_1=\frac{-b - \sqrt{b^2-4ac}}{2a}, 

: r_2=\frac{-b + \sqrt{b^2-4ac}}{2a}. 

### Erroen magnitudearen goi-muga 
ax^2+bx+c\, ekuazio koadratikoaren erroen modulua ezin da izan\frac{\max(|a|, |b|, |c|)}\times \phi,\, baino handiagoa, non \phi urrezko arrazoia den,\frac{1+\sqrt{5}}{2}. 

## Aldagai baten funtzio koadratiko baten erro karratua 
Aldagai baten funtzio koadratiko baten erro karratuak lau sekzio konikoetako bat sortzen du, ia beti elipse bat edo hiperbola bat. 

Orduan a>0\,\! bada,  y = \pm \sqrt{a x^2 + b x + c}  ekuazioak hiperbola bat deskribatzen du, bi aldeak karratura igotzean ikus daitekeen bezala. Dagokion parabolaren puntu minimoaren ordenatuak zehazten ditu hiperbolaren ardatzen norabideak  y_p = a x^2 + b x + c \,\! . Ordenatua negatiboa bada, hiperbolaren ardatz nagusia (erpinen bidez) horizontala da; ordenatua positiboa bada, berriz, hiperbolaren ardatz nagusia bertikala da. 

Orduan,  y = \pm \sqrt{a x^2 + b x + c}  ekuazioak zirkulu, elipse bat  edo batere ez du deskribatzen a denean. Dagokion  y_p = a x^2 + b x + c \,\! parabolaren puntu maximoaren ordenatua positiboa bada, haren erro karratuak elipse bat deskribatzen du, baina ordenatua negatiboa bada, puntu hutsen leku geometriko bat deskribatzen du. 

## Iterazioa 
f(x)=ax^2+bx+c funtzioa iteratzeko, funtzioa behin eta berriz aplikatzen da, iterazio baten irteera hurrengoaren sarrera gisa erabiliz. 

Ezin da beti f^{(n)}(x)-ren forma analitikoa ondorioztatu, eta horrek esan nahi du f(x)-ren enegarren iterazioa, izan ere, goi-indizea zenbaki negatiboetara heda daiteke, f(x) alderantzizkoa existitzen bada iterazioari dagokionez. Baina badira analitikoki erabil daitezkeen kasu batzuk. 

Adibidez, ekuazio iteratibo honetarako,  

: f(x)=a(x-c)^2+c

hau egin behar da: 

: f(x)=a(x-c)^2+c=h^{(-1)}(g(h(x))),\,\!

non 

: g(x)=ax^2\,\! eta h(x)=x-c.\,\! 

Orduan, indukzio bidez, hau lor daiteke: 

: f^{(n)}(x)=h^{(-1)}(g^{(n)}(h(x)))\,\!

non g^{(n)}(x) erraz kalkula baitaiteke honela: 

: g^{(n)}(x)=a^{2^{n}-1}x^{2^{n}}.\,\!

Azkenik: 

: f^{(n)}(x)=a^{2^n-1}(x-c)^{2^n}+c\,\!

soluzio gisa. 

Aplikazio logistikoa

:  x_{n+1} = r x_n (1-x_n), \quad 0\leq x_0

2x_{n}=\sin^{2}(2^{n} \theta \pi)

non hasierako \theta baldintzaren parametroa honek ematen baitu:\theta = \tfrac{1}{\pi}\sin^{-1}(x_0^{1/2}). \thetaren balio arrazionaletarako, x_niterazio kopuru mugatu baten ondoren, sekuentzia periodiko bihurtzen da. Baina ia denak irrazionalak dira, eta, beraz, inoiz ez da errepikatzen. Orduan zehazten da ez dela periodikoa eta hasierako baldintzekiko mendekotasun sentibera duela; beraz, kaotikoa dela esaten da. 

Hau da aplikazio logistikoaren soluzioa r=2 denean: 

x_n = \frac{1}{2} - \frac{1}{2}(1-2x_0)^{2^{n}}

x_0 \in [0,1) denean. (1-2x_0)\in (-1,1) denez 0 puntu finko ezegonkorra ez den x_0ren beste edozein balioren kasuan, (1-2x_0)^{2^{n}} gaiak 0 balioa hartzen du, n infiniturantz jotzen duen bezala, eta orduan x_n-k \tfrac{1}{2}. puntu finko egonkorrera jotzen du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak