Bokal-harmonia

Fonologian, **bokal-harmonia** prozesu fonologiko bat da, bokalek zenbait ezaugarri bereizgarri partekatzeko asimilazioan ("harmonizatzean") datzana. Sarritan, bokal-harmonia hitz fonologiko baten esparrura mugatzen da, baina hitzen arteko mugetan zehar heda daiteke zenbait hizkuntzatan. 

Oro har, bokal batek beste bokal batzuei aldaketa bat eragiten die esparru haren barruan eta, hala, horren eraginpeko bokalak bat datoz bokal abiarazlearen ezaugarri nagusiarekin.  Tarteko segmentuak ohikoak dira eragindako bokalen artean, hau da, bokalek ez dute zertan elkarren ondoan egon aldaketa aplika dakien: hori "distantzia luzeko" asimilazio motatzat sailkatzen da. Bokal-harmonian parte hartzen duten bokalen klase naturalak definitzen dituzten ezaugarri fonologiko arruntak hauek dira: atzekoa ala aurrekoa izatea, altuera, sudurkaritasuna, biribiltasuna eta mihiaren erro aurreratua eta atzeratua.

Autore eta artikulu batzuek bokal-harmonia terminoa erabiltzen dute *aurreranzko* bokal-asimilazioari (hasieratik bukaerarainokoa, *progressive* ingelesez) erreferentzia egiteko, eta *umlaut* erabiltzen dute *atzeranzko* asimilazioari erreferentzia egiteko (*regressive*, ingelesez). *Umlaut* terminoa beste adiera batean ere erabiltzen da bokal-mailaketa mota bat izendatzeko, baita askotan halako aldaketak markatzen dituen diakritikoa ere, hau da, bokalen gaineko  dieresiaz. *Metafonia* sarritan bokal-harmoniaren sinonimotzat erabiltzen da, baina normalean soinu aldaketa historikoak deskribatzeko da. Artikulu honek *bokal-harmonia* terminoa darabil prozesu asimilatzaile *aurreranzkoa* zein *atzeranzkoa* izendatzeko.  

Bokal-harmonia hizkuntza eranskari askok agertzen dute. Haren esparruak maiz morfemen mugak zeharkatzen ditu, eta atzizkiek eta aurrizkiek normalean bokal-harmoniaren arauak betetzen dituzte. Halaber, eskualde-ezaugarritzat hartzen da munduko zenbait lekutan, batez ere Asiako iparraldean eta erdialdean turkiar, mongoliar eta tungusiko tungus hizkuntzen familien artean, baita familia haietako hizkuntzekin harremanetan dauden beste batzuetan ere. 

## "Tarte luzea" 
Bokal-harmonia prozesuak "tarte luzekoak" dira; izan ere, asimilazioan parte hartzen duten segmentuek (normalean, segmentu kontsonanteek) bereizten dituzten soinuak sartzen dira. Beste era batera esanda, harmonia elkarren ondoan *ez* dauden soinuen asimilazioari dagokio. Adibidez, hitzaren hasieran dagoen bokal batek asimilazioa eragin diezaioke hitz baten amaierako bokal bati. Asimilazioa hitz osoan zehar gertatzen da hizkuntza askotan. Eskema honen bidez adierazten da hori:

Goiko diagraman, Va-k (a motako bokala) hurrengo Vb (b motako bokala) asimilatu eta bere motako bihurtzea eragiten du (eta horrela, metaforikoki, "harmonian" geratzen dira). 

Bokal-asimilazioa eragiten duen bokalari *abiarazle* esaten zaio maiz, eta asimilatu (edo harmonizatu) diren bokalei, *jomuga*. Bokal-abiarazleak hitz baten erroaren edo sustraiaren barruan daudenean eta hizkiek jomugak dituztenean, horri *erroaren menpeko* bokal-harmonia esaten zaio, eta haren kontrako egoerari, *menderatzaile* deritzo. Hori nahiko ohikoa da bokal harmonia duten hizkuntzen artean, eta hungarierazko datibo-atzizkian ikus daiteke: 

Dtibozko atzizkiak bi forma dsberdin ditu -*nak* / -*nek*. -*nak* forma atzeko bokalak dituen erroaren ondoren agertzen da (*o* eta *a* atzeko bokalak dira); -*nek* forma aurreko bokalak dituen erroaren ondoren agertzen da (''* eta *e* aurreko bokalak dira).

## Ezaugarriak 
Bokal-harmoniak, askotan, honelako dimentsioak ditu:

* Sudurkaritzea (hau da, ahokaria edo sudurkaria: kasu horretan, kontsonante sudurkari bat abiarazlea izaten da).
* Errotismoa, yurokez bezala.
* Sistema ez-konbentzionalak, nez percerena kasu, itxuraz inongo ezaugarri fonetiko nabaritan oinarritzen ez direla diruditenak. 

Hizkuntza askotan, bokalak multzo edo klase partikularretakoak direla esan daiteke, hala nola atzekoak, aurrekoak, biribilduak, biribildugabeak... Hizkuntza batzuek harmonia-sistema bat baino gehiago dute. Adibidez, hizkuntza altaikoek harmonia biribildua izan behar dute, atzeranzko harmoniaren gainetik. 

Bokal-harmonia duten hizkuntzen artean ere, bokal guztiek ez dute zertan aldaketetan parte hartu: horiei *neutro* esaten zaie. Horiek *opakuak* izan daitezke —prozesu harmonikoak blokatzen dituzte— edo *gardenak*, eta ez diete eraginik sortzen. Horretan esku hartzen duten kontsonanteak ere gardenak izaten dira maiz.

Azkenik, bokal-harmonia duten hizkuntzek, askotan, *harmoniarik eza* lexikoa ahalbidetzen dute, edo bokal multzo mistoak dituzten hitzak, baita bokal neutro opaku bat tartean ez dagoenean ere. Van der Hulst & van de Weijer-ek (1995) horrelako bi egoera aipatzen dituzte: agian morfema abiarazle silabaniztunek kontrako multzo harmonikoetako bokal ez-neutroak dituzte eta jomuga-morfema batzuek, besterik gabe, ez dute harmonizatzen. Mailegu askok harmoniarik eza erakusten dute. Adibidez, turkierazko *vakit*, ("denbora" [arabierazko وقت *waqt* izenetik]); **vakıt* esperokoa behar zuena, *a-ı'' harmonia eginik. Finlandierazko beste adibide batzuk bi hauek dira, aurreko eta atzeko bokalak dituztenak: '** ("Joko olinpikoak") eta **' ("bigarren mailako"): finlandiera estandarrean, hitz horiek idatzi bezala ahoskatzen dira, baina hiztun askok bokal-harmonia senez aplikatzen dute, hau da, *ol**u**mpialaiset*, eta *sekund**aa**rinen* edo ''*.

## Euskaraz 
Euskara batuaz ez dago bokal-harmoniarik, baina fenomeno hori Hego Euskal Herriko zenbait euskalkitan asimilazio oso mugatu baten ondorioa da. Hain zuzen ere, euskalki haietan, hitz batek azken silaban /-i/ edo /-u/ bokalak badauzka, jarraian doan atzizkiko /-a/ bokala /-e/ bilakatzen da:

* *sud**u**r* > *sudurra* / *sudur bat* (euskara batuaz, Beterriko gipuzkeraz eta Ipar Euskal Herriko euskalkietan, bokal-harmoniarik gabe) > *sudurr**e*** / *sudur b**e**t* (bokal-harmoniaren ondorioz: kontuan har bedi *sudur b**e**t* adibidean muga semantikoaren gainetik jauzi egin duela),
* *mend**i*** > *mendira* > *mendir**e***,
* *ibil**i*** > *ibilita* > *ibilit**e**.* 

Inoiz, hitzak jatorriz /i/ edo /u/-rik izan gabe ere, disimilazio baten ondorioz, euskalki beretan gero bokal-harmonia ager daiteke:

* *bes**o*** + -*a* > *besoa* > (disimilazioa: *oa* > ***u**a*) *bes**u**a* > *besu**e***,
* *etx**e*** + -*ak* > *etxeak* > (disimilazioa: *ea* > ***i**a*) *etx**i**ak* > *etxi**e**k*,
* *etx**e*** + -*an* > *etxean* > (disimilazioa: *ea* > ***i**a*) *etx**i**an* > *etxi**e**n*.

Arrunt-arrunta da mendebaleko euskalkian, erdialdekoan (Goierrikoan eta Urolaldekoan), hegoaldeko goi-nafarreraz, iparraldeko goi-nafarreraz eta baztaneraz. Horrez gain, zenbait tokitan halako adibide banaka batzuk daude, hala nola *kuadrill**e*** ("kuadrilla") eta *dir**e*** ("dira"), Hondarribiko hizkeran.

## Turkiar hizkuntzetan 
Turkiar hizkuntzek prototurkikotik jaso dituzte beren bokal-harmonia sistemak, jada sistema guztiz garatua zena. Salbuespen bakarra uzbekera da, persiar eragin zabalaren ondorioz bokal-harmonia galdu baitu; hala ere, haren ahaiderik hurbilenak, uigurrerak, turkiar bokal-harmonia gorde du.

### Azerbaijanera 
Azerbaijanerazko bokal-harmoniaren sistemak aurreko vs atzeko bokalak eta bokal biribilduak vs ez-biribilduak ditu.

### Tatarera 
Tatarerak ez du bokal neutrorik. *é* bokala maileguzko hitzetan bakarrik ageri da. Beste bokal batzuk ere maileguzko hitzetan ager litezke, baina atzeko bokal gisa hartzen dira. Tatarerak badu halaber biribiltze-harmonia, baina ez da idatziz irudikatzen. Bai *o* bai *ö* lehenengo silaban bakarrik idatz litezke, baina markatzen dituzten bokalak *ı* eta *e* idazten diren lekuan ahoska litezke.

Turkiar hizkuntza gisa, tatarerak, turkierak bezala, bokal-harmonia ere badu, atzizkiei zein postposizioei eragiten diena: *bala**lar*** ("haurrak") vs *äni**lär*** ("amak"); *bala**sı*** ("haren semea") vs *äni**se*** ("haren ama"); *bala**sızlı*** ("seme-alabarik gabe") vs *äti**sezle*** ("aitarik gabe").

### Kazakhera 
Kazakherazko bokal-harmoniaren sistema, nagusiki, aurreko vs atzeko sistema bat da, baina badago biribiltze harmoniaren sistema bat ere, ortografiak jasotzen ez duena.

### Kirgizera 
Kirgizerazko bokal-harmoniaren sistema, nagusiki, aurreko vs atzeko sistema bat da, baina harmonia biribileko sistema bat ere badago, kazakherazkoaren antz handia duena.

### Turkiera 
Turkierak bi dim*e*ntsioko bokal-harmoni sistema du: hor, bokalek bi ezaugarri dituzte: [±aurreko] eta [±biribildu]. Bi bokal-harmonia sorta daude: bata sinplea da eta bestea, konplexua. Sinplea ***e*** eta ***a*** **bokal baxu**ei dagokie eta [±aurreko] ezaugarria baino ez du (*e* aurrekoa vs *a* atzekoa). Konplexua ***i***, ***ü***, ***ı***, ***u*** **bokal altu**ei dagokie eta [±aurrealdeko] zein [±biribildu] ezaugarriak ditu (*i* aurreko biribildu gabea vs *ü* aurreko biribildua eta *ı* atzeko biribildu gabea vs *u* atzeko biribildua). *ö* eta *o* erdiko bokal itxiek ez dute bokal-harmonia prozesuetan esku hartzen.

##### Aurreko eta atzeko harmonia 
Turkierak bi motatako bokalak ditu: aurrekoak eta atzekoak. Bokal-harmoniaren arabera, hitzek ezin dituzte  aurreko zein atzeko bokalak batera izan. Beraz, atzizki gramatikal gehienek aurreko eta atzeko formak dituzte, adibidez *Türkiye'**de*** ("Turkian") baina *Almanya'**da*** ("Alemanian").

##### Biribiltze-harmonia 
Gainera, bada bigarren mailako ara bat, *i'' eta '** atzizkietan **' eta *u* bilakatzeko joera dutenak hurrenez hurren bokal biribilduen ondoren, eta, beraz, zenbait atzizkik forma gehigarriak dituzte. Horrek ''Türkiye'd**i**r* ("Turkia da"), *Kapıd**ı**r* ("Atea da"), baina *Günd**ü**r* ("Eguna da"), *Karpuzd**u**r* ("Angurria da") bezalako perpausak ematen ditu.  

##### Salbuespenak 
Atzizki guztiek ez dute bokalen harmonia guztiz betetzen. 

-(*i*)*yor* atzizkian, *o* aldaezina da, baina -*i*-, berriz, aurreko bokalaren arabera aldatzen da; adibidez, *sönüyor* ("desagertzen da"). Era berean, -(*y*)*ken* atzizkian, *e* aldaezina da: *Roma'dayk**e**n* ("Erroman dagoenean"); eta -(*y*)*ebil* atzizkian, -*i*- ere bai: *inanıl**a**bilir* ("sinesgarri"). -*ki* atzizkiak harmonia partziala erakusten du, inoiz ez du atzeko bokalik hartzen, baizik eta aurreko bokaleko -*kü* aldaera bakarrik onartzen du: *dünk**ü*** ("atzokoa"); *yarınk**i*** ("biharkoa").

Turkierazko hitz gehienek, atzizkietarako ez ezik, barne bokal-harmonia ere daukate. Hala ere, anitz salbuespen daude. 

Hitz elkarketak hitz bereizitzat hartzen dira bokalen harmoniarekiko: bokalek ez dute zertan konposatuko kideen artean harmonizatu (horrela *bugün* [*bu* = "hau"; *gün* = "egun"], euskaraz "gaur" bezalako formak onargarriak dira). Bokal-harmonia ez da maileguzko hitzetan ageri, *otobüs* izenean bezala (frantsesezko "autobus"-etik dator). Badira araua betetzen ez duten turkierazko jatorrizko hitz moderno gutxi batzuk ere (hala nola *anne*, "ama", edo **, "anaia", "arreba", "neba", "ahizpa", forma zaharragoetan bokalen harmoniari men egiten ziotenak, *ana* eta **, hurrenez hurren). Hala ere, halako hitzetan, atzizkiak, hala ere, azken bokalarekin harmonizatzen dira; horrela *annes**i*** ("haren ama"), eta *voleybolc**u*** ("boleibol-jokalari"). 

Maileguzko hitz batzuetan, azken bokala *a*, *o* edo *u* da eta, beraz, atzeko bokal baten itxura du, baina fonetikoki aurreko bokala da, eta bokalen harmonia gobernatzen du horren arabera. Adibide bat *saat* ("ordu" edo "erloju") hitza da, arabieratik maileguan hartuta. Haren plurala *sa**a**tl**e**r* da, ez esperoko **sa**a**tl**a**r*. Hori ez da benetan bokalen harmoniaren salbuespena berez; aitzitik, *a* bokalak aurreko bokala adierazten duen arauaren salbuespena da.

Harmoniarik ezak analogiaren bidez galtzeko joera du, batez ere maileguzko hitzen barruan; adibidez *Hüsnü* (gizon-izena) k proto-mongolierazko sistema berritu du, mihiaren erroko harmonia eta biribiltze-harmonia erakutsiz. Mihiaren erroko harmonian /a, ʊ, ɔ/ (+RTR) bokalak daude eta /i, u, e, o/ (-RTR). /i/ bokala fonetikoki -RTR bokalen antzekoa da baina, neurri handi batean, gardena da bokal-harmoniarekiko. Biribiltze-harmonia /e, o, a, ɔ/ bokal irekiei bakarrik dagokie. Iturri batzuek harmonizazio primarioaren dimentsioari erreferentzia egiten diote faringalizazio edo sabaikaritasun gisa (besteak beste), baina ez bata ez bestea ez dira teknikoki zuzenak. Era berean, ±RTR mongolierazko bokal kategorien ezaugarri definitzaile bakar gisa aipatzea ere ez da guztiz zehatza. Nolanahi ere, bi bokal-kategoriak desberdinak dira, batez ere, mihiaren erroaren kokapenari dagokionez, eta ±RTR deskribatzaile egokia eta nahiko zehatza da parte hartzen duten parametro artikulatorioetarako.

### Kalmyk-oiratera 
Kalmyk-oiratak, mendebaldeko mongoliar hizkuntzak, atzerapen harmonia oso argia erakusten du. Hitzek atzeko edo aurreko bokalak bakarrik izan ditzakete, baina biribilduak edo biribilgabeak izan daitezke. /y/ bokala /u/-rekin txandakatzen da; /ø/, era berean, /o/-rekin eta /æ/ bokala, /a/-rekin; azkenik, /i/-k [ɨ] alternantzia alofonikoa du atzizkietan. /e/ bokal-harmoniarekiko gardena da gehienbat.

## Koreera 
Koreera pixkanaka gero eta bokal-harmonia sistema antzuagoa duen hizkuntza baten adibidea da. Erdiko koreerak bokal-harmonia sendoa zuen, baina koreera modernoak kasu jakin batzuetan baizik ez du agertzen, hala nola onomatopeietan, adjektiboetan, adberbioetan, konjugazioan eta interjekzioetan. Koreerazko jatorriko hitz askok erakusten dute lehenagoko bokal-harmonia emankorra, hala nola 사람 (*saram*, "pertsona") eta 부엌 (*bu-eok*, "sukalde").

Koreerazko bokal-harmoniaren gaur egungo sistema sistema ortografikoan oinarritzen da: horrek bokalak positibo edo argi gisa sailkatzen ditu batetik; negatibo edo ilun gisa, bestetik; edo, azkenik, neutro gisa. Aditu askok bokal positiboak +RTR gisa hartzen dituzte, eta bokal negatiboak eta neutroak, −RTR gisa. Koreerazko aditz-denboren oinarrizko konjugazioek erakusten dute bokal-harmonia hori, +RTR bokala /a/ edo −RTR bokala /ʌ/ erabiliz, aditzaren nahiz adjektiboaren enborreko azken bokalaren arabera. 

Kontuan izan behar da bokal-harmonia ez dela ondorengo morfemetara hedatzen, hala nola 요 [jo] begirunezko bukaerara, horrek +RTR bokal bat baitarabil, baina gauza bera gertatzen da +RTR denbora adierazlea hartzen duten hitzetan.

## Persiera 
Persierak hainbat hitz eta esapidetan zenbait eratako atzeranzko eta aurreranzko bokal-harmonia agertzen du. Aurreranzko bokal-harmonia preposizio / postposizioei bakarrik aplikatzen zaie, izenordainei lotzen zaizkienean.

Atzeranzko bokal-harmonian, ezaugarri batzuk hasierakoa ez den bokal eragiletik jomuga bokalera hedatzen dira aurreko silaban. Atzeranzko harmonia hori aplikatzea eta ez aplikatzea biribiltze-harmoniatzat ere har daiteke.

## Hizkuntza uralikoak 
Hizkuntza uraliko askok, guztiak ez badira ere, aurreko eta atzeko bokalen arteko bokal-harmonia dute. Fenomeno hori proto-uralikoan egon ote zen hipotetizatzen da askotan, nahiz eta haren jatorrizko irismena oraindik eztabaidagai den.

### Samoiedikoa 
Bokal-harmonia nganasanez dago eta protosamoiedikorako ere berreraiki da.

### Hungariera 
##### Bokal motak 
Hungarierazko hamalau bokalak honela sailkatzen dira:

* atzekoak (ilunak): *a /* *á*, *o /* *ó*, *u /* *ú*. Trikimailu mnemonikoa: *auto* hitza.
* aurrekoak (argiak): *e /* *é*, *i* / *í*, *ö* / *ő*, *ü* / *ű*, aldi berean honela banatuak:
** biribilduak: *ö* / *ő*, *ü* / *ű*
** biribildu gabeak: *e* / *é*, *i* / *í*

Goiko bokal bikoteak luzera-oposizio bati dagozkio; atal horren gainerakoan, bigarren forma —luzeagoa— kendu eginen da, luzerak ez baitu eragiten bokalen harmonian. Adibidez, *a* atzekoa da ([ɒ]) eta *á*, aurrekoa ([aː]), baina bi bokalak iluntzat hartzen dira.

Arauak, batez ere eransketan atzizkiak gehitzean agertzen direnak, hauek dira:

* edozein bokal iluni (atzekoari) beste bokal ilun batek jarraitu behar dio,
* edozein bokal argiri (aurrekoari) beste bokal argi batek jarraitu behar dio,
* bokal biribilduen ondoren bokal biribilduak datoz, atzizkiak forma biribila duenean; bestela, aurreko bokal bat dator.

Salbuespenak badaude: bereziki, *e* eta *i* bokal ilunekin partzialki bateragarriak dira.

Atzizkiek gehienetan bi aukera (atzekoa ~ aurrekoa) edo hiru izaten dituzte (atzekoa ~ aurrekoa, biribildu gabea ~ aurrekoa, biribildua). -*i* duten atzizki batzuek (edo baita -*e* ere) forma bakarra dute, eta beste batzuek lau izan ditzakete (atzekoa, biribildu gabea ~ atzekoa, biribildua ~ aurrekoa, biribildu gabea ~ aurrekoa, biribildua), lotura-bokalak baldin badira. Hona hemen alternantzia posibleak, adibideekin:

* [e, a, ö, o] Adibidez: -*em, -am, -öm, -om* (posesibozko singularrezko lehen pertsona adierazteko):

- *társ* ("kide") → *társam* ("nire kidea");

- *barát* ("lagun") → *barátom* ("nire laguna");

- *férj* ("senar") → *férjem* ("nire senarra");

- *bőrönd* ("maleta") → *bőröndöm* ("nire maleta").

* [e, ö, o] Adibidez: -*hez, -höz, -hoz* (*norantz* adierazteko, lekua aldatuz):

*- Péter* → *Péterhez* ("Péterren etxerantz");

*- Erdős* → *Erdőshöz* ("[Jaun] Erdősenerantz");

- *László* → *Lászlóhoz* ("Lászlóren etxerantz").

* [e, a] Adibidez -*nél, -nál* (*noren etxean* adierazteko, kokapenik aldatzeke)

*- Péter* → *Péternél* ("Péterrenean")

*- Anna* → *Annánál* ("Annarenean")

* [ü, u] Adibidez: -*ünk, -unk* (pluraleko lehen pertsona adierazteko):

- *csinál* (egin) → *csinálunk*: [guk] egiten;

- *keres* (bilatu) → *keresünk*: [gabiltza] bila.

* [ö, o] Adibidez: -*től, -tól* (*noren etxetik* adierazteko):

*- Péter* → *Pétertől* ("Péterren etxetik");

*- Anna* → *Annától* ("Annaren etxetik").

* [i] Adibidez: -*ig* (*noraino* adierazteko):

*- ház* ("etxe") → *házig* ("etxeraino").

* [e] Adibidea: -*ék* ("familia" adierazteko):

*- Kovács* → *Kovácsék* ("Kovácstarrak").

* [o] Adibidez: -*kor* (*noiz* adierazteko):

*- négy* (lau) → *Négykor* ("lauretan");

*- karácsony* ("Eguberria") → *karácsonykor* ("Gabonetan").

Bokal-harmoniaren arau horrek hitz gehienak bokal mota bera bakarrik edukitzera eramaten du, edo batzuetan bokal bakarra ere edukitzera, adibidez:

* *enged* ("onar")
* *eng**esztel*** ("baretu", "lasaitu")
* ***meg**engesztel* ("baretu")
* *megengesztel**het*** ("bare dezake")
* *megengesztelhet**etlen*** ("barkaezin")
* *megengesztelhetetlen**ebb*** ("barkaezinago")
* ***leg**megengesztelhetetlenebb* ("barkaezinena")
* ***leges**legmegengesztelhetetlenebb* ("barkaezinenen artean barkaezinena")
* *legeslegmegengesztelhetetlenebb**ek*** ("barkaezinenen artean barkaezinenak")
* *legeslegmegengesztelhetetlenebbek**kel*** ("barkaezinenen artean barkaezinenekin")

Atzerriko hitzek (adibidez, *sofőr*, "xofer") edo hitz elkartuek (adibidez, *jármű*, "ibilgailu") ezin dute arau hori beteu: kasu horretan, atzizkiek hitzaren azken bokalarekin komunztadura egiten dute:

* *sofőr* → *sofőrrel* ("xoferrarekin");
* *jármű* → járműben ("ibilgailuan").

Atzerriko hitzen kasuan, azken bokala (ahoskatua) *i* bada, haren aurreko bokala hartzen da kontuan:

* *Berlin* → *Berlinben* ("Berlinen");
* *Párizs* → *Párizsban* ("Parisen");
* *Émile* → *Émilelel* ("Émilerekin");
* *Fanny* → *Fannyval* ("Fannyrekin").

Beste bokalik ez badago, bokal garbiak dituzten atzizkiak erabiltzen dira:

* *Fidzsi* → *Fidzsiben* ("Fijin").

Kontuan hartu beharreko beste arau eta jarraibide batzuk:

* Hitz elkarketek atzizkia hartzen dute azken hitzaren arabera, adibidez, *ártér* ("uholde lautada") elkartean, *ár* + *tér* aurreko bokal atzizkiaz osatua, *tér* hitza bakarrik dagoenean bezala (*téren*, *ártéren*)
* Atzerritiko begibistako jatorria duten hitzen, kasuan: azken bokalak bakarrik kontuan hartzen da (-*i* edo -** izan ezean): *sof**ő**rh**ö**z*, *nü**a**nszsz**a**l*, *gener**á**l**á**s*, *októb**e**rb**e**n*, *parlam**e**ntb**e**n*, *szoftv**e**rr**e**l*
** Atzerriko hitzaren azken bokala *i* edo *í* bada, orduan azkenaurreko bokala hartuko da kontuan, adibidez *p**a**prh**o**z*, *R**a**shidd**a**l*. Hitz arrotzak *i* edo *í* bokalak bakarrik baditu, orduan aurreko bokal atzizkia hartzen du: adibidez, *Mitchnek* ("Mitchentzat"). 
** Badira hungariarrak ez diren izen geografiko batzuk batere bokalik ez dutenak (*Krk* uharte kroaziarra, kasu): kasu horretan, hitzak atzeko bokalik ez daukanez, aurreko bokalezko atzizkia hartzen du (adibidez, *Krkre* = "Krkra"). 
* Akronimoetarako, azken bokalaren araberakoa da, hitz arrotzen kasuan bezalaxe. Adibidez, *HR'' ('** ahoskatua) aurreko bokal-atzizkia lortzen du, azken bokal ahoskabea aurreko bokala den heinean (**' = "HRrekin"). 
* ***i***, ***í*** edo ***é*** dauzkaten silaba bateko hitz batzuek aurreko atzizkiak hertsiki darabilten (*g**é**pr**e***, *m**é**lyr**ő**l*, *v**í**z* > *v**i**z**e**t*, *h**í**r**e**k*); beste batzuek, berriz, atzeko bokaleko atzizkiak soilik har ditzakete (*h**é**j**a**k*, *sz**í**jr**ó**l*, *ny**í**l* > *ny**i**l**a**t*, *zs**í**rb**a**n*, ***í**r**á**s*). 
* Atzeko bokalez hasi, baina aurreko bokalez bukatzen diren hitz batzuk hungarieran sartu dira: horiek atzeko edo aurreko bokaleko atzizkiak har ditzakete (beraz, aukeran atzerriko hiztzat edo hungarierazko hiztzat har daitezke): *f**a**rmerb**a**n* edo *farm**e**rb**e**n*.

##### Forma anitzeko atzizkiak 
Hungarierazko atzizki gramatikalek forma bat, bi, hiru edo lau izan ditzakete:

* forma bakarra: hitz bakoitzak atzizki bera hartzen du haren bokalak kontuan hartu gabe (adibidez, ''*),
* bi forma (ohikoena): hitzek atzeko bokaleko atzizkia edo aurreko bokalekoa hartzen dute (adibidez, -*ban* / -*ben*),
* hiru forma: atzeko bokal forma bat eta aurreko bi bokal forma daude; bata, azken bokala aurreko bokal biribildua duten hitzetarakoa da eta, bestea, azken bokala aurreko bokal biribildua ez duten hitzetarakoa (adibidez, -*hoz* / -*hez* / -*höz*)
* lau forma: bi atzeko bokal forma eta bi aurreko bokal forma daude (adibidez, -*ot* / -*at* / -*et* / -*öt* edo, besterik gabe, **, azken soinua bokala bada)

### Mansia 
Hegoaldeko mansiak bokal-harmonia zuen.

### Khantiera 
Khantieraz, bokalen harmonia ekialdeko dialektoek dute, eta flexio- zein eratorpen-atzizkiei eragiten die. Vakh-vasyugan dialektoak bokal-harmonia sistema bereziki zabala du:

Bokal abiarazleak hitz baten lehen silaban gertatzen dira, eta hitz osoko bokalen atzekotasuna kontrolatzen dute. Jomuga-bokalak bokal-harmoniaren eraginpean daude, eta aurreko zein atzeko zazpi paretan antolatuta daude, altuera eta biribiltasun bertsukoak, eta A, O, U, I, Ɪ, Ʊ artxifonemei esleitzen zaizkie.

/e/, /œ/ eta /ɔ/ bokalak hitz baten lehen silaban baino ez dira agertzen eta, beraz, bokal abiarazleak dira hertsiki. Gainerako bokal guztiek bi zereginetan joka dezakete.  

Bokal-harmonia iparraldeko eta hegoaldeko dialektoetan galduta dago, baita ekialdeko khantierazko surgut dialektoan ere.  

### Mariera 
Marieraren aldaera gehienek bokal-harmonia dute.

### Erziera 
Erzierak bokal-harmoniaren sistema mugatua du, eta bi bokal-fonemari baino ez dagokie: /e/-ri (aurrekoa) versus /o/-ri (atzekoa). 

Mokshak, erzieraren ahaiderik gertukoenak, ez du bokal-harmonia fonemikorik, nahiz eta /ə/ aurreko eta atzeko alofonoak dituen erzierako bokal-harmoniaren antzeko banaketan.

## Hizkuntza finikoak 
Bokal-harmonia hizkuntza finiko gehienetan dago. Livonieraz eta estoniera estandarrean galdua da, hor *ü* *ä* *ö* aurreko bokalak lehenengo silaban (tonikoa da) bakarrik ageri dira. Hegoaldeko estonieraz *võro* (eta *seto'') hizkuntzak zein [iparraldeko] estonierazko zenbait dialektok, ordea, bokal harmonia gordetzen dute.

### Finlandiera 
thumb|Finlandierazko bokal-harmonia,  diagrama batean erakutsia.
eskuinera|thumb|267x267px|Finlandierazko bokal-harmonia eta kasu-komunztadura, '** ("ustekabeko egoera posibleetan") adibide: **'-ek -*ssa* hartzen du; ''*-k, -*ssä*; eta *tilanne* —lehen bokala neutroa du; bigarrena, atzekoa—, **.
Finlandieraz, hiru bokal klase daude: aurrekoak, atzekoak eta neutroak. Aurreko bokal bakoitzari atzeko bokal parekide bat dagokio. Bukaera gramatikalek, hala nola kasu- eta eratorpen-amaierek –baina ez enklitikoek–, U, O, A bokal arkifonemikoak baino ez dituzte, hitz bakar baten barruan  atzeko bokalen moduan eginak edo  aurreko bokalen  gisa gauzatzen direnak. Harmonia bokala kontuan hartuta, ondorioztatzen da hitz sinple (ez konposatu) bakoitzaren hasierako silabak hitz osoaren aurrekotasuna edo atzekotasuna erabakitzen duela. Hitzaren hasieran ez denean, bokal-harmoniak ez die bokal neutroei eraginik egiten. Hasierako silaban: 

# atzeko bokal batek hasierakoak ez diren silaba guztiak atzeko bokalekin (edo neutroekin) gauzatzea eragiten du, adibidez, *pos*+*ahta*+(*t*)*a* → **.
# aurreko bokal batek hasierakoak ez diren silaba guztiak aurreko bokalekin (edo neutroekin) gauzatzea eragiten du, adibidez, *räj*+*ahta*+(*t*)*a* → **. .
# bokal neutro batek aurreko bokal baten antzera jokatzen du, baina ez du hitzaren aurrekotasunik edo atzekotasunik kontrolatzen: hasierakoak ez diren silabetan atzeko bokalik badago, hitzak atzeko bokalekin hasi zen bezala jokatzen du, nahiz eta eratorpenezko bukaeretatik etorri, esate baterako, *sih*+*ahta*+(*t*)*a* → ** cf. *sih*+*ise*+(*t*)*a'' → '**.

Adibidez:

* **' ("olo") atzeko bokal batez hasten da → '** ("oloarekin").
* **' ("oskol") atzeko bokal batez hasten da → '** ("oskolarekin").
* **' ("perretxiko") atzeko bokalik gabe hasten da → '** (ez **', "perretxikoekin").
* '** ("bihurgune") atzeko bokalik gabe hasten da → **' ("bihurgunean"),
* '** ("produktu")  atzeko bokalez hasten da→ **' ("produktuan").  
* '** ("bola", "esfera") bokal neutro batez hasten da → **'
* ''* ("*norekin* adierazteko") bokal neutro batez hasten da, baina atzeko bokal bat dauka hasierako kokalekuan ez dagoena → **.

Soinua aldatzen duten hasierako diptongoetako kodak diruzten zenbait dialektok hasierako silaban bokal artxifonemikoak ere onartzen dituzte. Adibidez, *ie* estandarra *ia* edo *iä* bezala islatzen da, hasierakoak ez diren silabek kontrolatuta, Tampereko dialektoan, adibdez, ** ← *tie* baina *miakka'' ← '**... **'-k (ez **tuotteessä*) erakusten duen bezala. Fonologikoki aurreko bokalak ''* atzizkiaren aurretik badaude ere, gramatikaren aldetik atzeko bokal batek kontrolatutako hitz bat du aurretik. Adibideetan ikusten denez, bokal neutroek sistema ez-simetrikoa egiten dute, fonologikoki aurreko bokalak baitira, baina aurreko/atzeko kontrola edozein aurreko edo atzeko bokal gramatikalen esku uzten dute. Bokal neutroen benetako bokal-kalitatean aldaketa gutxi bago —batere baldin bago.

Horren ondorioz, finlandierazko hiztunek bokalen harmoniari men egiten ez dioten hitz arrotzak ahoskatzeko arazoak izaten dituzte. Adibidez, *olympia* askotan *olumpia* ahoskatzen da. Mailegu batzuen kokalekua estandarizatu gabe dago (adibidez, *chattailla* / *chättäillä*) edo gaizki estandarizatua (adibidez, *polymeeri'', batzuetan '** ahoskatuak, eta **', bokalen harmonia urratzen dutenak). Hitz arrotz batek bokal-harmonia urratzen duenean, aurreko bokalak ez erabiltzeagatik bokal neutro batekin hasten delako, orduan azken silabak orokorrean agintzen du, nahiz eta erregela hori irregularki betetzen den. Esperimentuek adierazten dute, esate baterako, *miljonääri* beti (aurrekoa) ''* bihurtzen dela baina, era berean, *marttyyri* maiz *marttyyria* (atzekoa) zein ** (aurrekoa), baita hiztun bera hizketan ari denean ere. 

Bokal-harmoniari dagokionez, hitz konposat*u*ak hitz bereizitzat har daitezke. Adibidez, ** ("udazkeneko hilabete", hots,"Irail") hitzak *u* eta *y* bi-biak ditu, baina *syys* eta *kuu* bi hitzez osatuta dago, eta  *syyskuut**a*** (ez **syyskuut**á***) formaz deklinatzen da. Gauza bera gertatzen da enklitikoekin, adibidez. ** ("atzerantz") hitzak *taakse* ("atzera") eta ** ("*norantz* adierazteko atzizkia") osagaiak ditu, adibidez *taaksepäinkään* (ez **taaksepäinkaan* edo **) ematen dituena. Fusioa gertatzen bada, zenbait hiztunek bokala harmonizatzen dute, esate baterako, *täll**ä**inen*, *täll**a**inen* izan beharrean ← *tämän lainen*. 

Finlanierazko zenbait hitzek, erroan bokal neutroak baino ez dituztenak, eredu txandakatua erakusten dute bokalen harmoniari dagokionez, deklinatzean edo eratorpenaren bidez hitz berriak sortzean. Hona hemen adibide batzuk: 

* *meri* ("itsaso"), ** ("itsasoan", inesiboa), baina **mert**a*** (partitiboa), ez **mertä*; 
* *veri* ("odol"), *verestä* ("odoletik", elatiboa), baina *vert**a*** (partitiboa), ez **vertä*;
* ** ("beldur izan"), baina *pelk**o*** ("beldur"), ez **pelkö*;
* ** ("min"), baina *kipe**ä*** ("minduta"), ez **kipea*.

Helsinkiko lagunarteko hizkeran sustraiak dituzten hitz xelebreak daude, bokal-harmonia urratzen dutenak, adibidez, ** (Helsinkiko Sörnäinen auzoaren izena): suedieraren eraginaren ondorioz interpreta daiteke.

### Bepsaera 
Bepsaerak partzialki galdu du bokal-harmonia.

### Yokutsa 
Bokal-harmonia yokuts hizkuntza eta dialekto guztietan ageri da. Adibidez, yawelmaniz lau bokal daude (eta, gainera, luzeak edo laburrak izan daitezke), beheko taulan bezala multzoka daitezkeenak.

Atzizkietako bokalek /u/ edo ez -/u/ ez den haren kideekin harmonizatu behar dute, edo /ɔ/ edo ez -/ɔ/ kideekin. Adibidez, aoristozko atzizkiko bokala /u/ gisa ageri da erroko /u/ bati jarraitzen dionean, baina beste bokal guztiei jarraitzen dienean, /i/ gisa ageri da. Era berean, atzizki gerundial ez-direktiboko bokala /ɔ/ gisa ageri da, erroko /ɔ/ bati jarraitzen dionean; bestela, /a/ gisa ageri da.

Atzizkietan ageri den harmoniaz gain, hitz-erroetan harmonia-murriztapen bat dago, silaba bat baino gehiagoko erroetan bokal guztiak ezpain biribilketa eta mihiaren altuera neurri berekoak izatea eskatzen bada. Adibidez, erro batek bokal biribildu altu guztiak izan behar ditu, edo bokal biribildu baxu guztiak, eta abar. Murrizketa hori are gehiago zailtzen da, 

# bokal luze altuak beheratzen direlako, eta
# bokal epentetiko bat , bokal erroekin harmonizatzen ez duena.

## Sumeriera 
i3/e- aurrizkian bokal garaieraren edo ATRaren (*Advanced Tongue Root*, hots, "Mihiaren erro aurreratua") araberako bokal-harmoniarako froga batzuk daude Lagasheko Sargon Akadekoaren aurretiko inskripzioetan (patroiaren zehaztasunek /o/ fonema bat ez ezik, /ɛ/ bat ere postulatzera eraman dute aditu sorta bat eta, berrikiago, /ɔ/ bat ere bai). Aurrizki eta atzizki batzuen bokalaren asimilazio partzial edo osoaren kasu asko ondoko silabako batekin islatzen dira idazkeran geroagoko garai batzuetan, eta joera nabaria da, nahiz eta ez erabatekoa, erro disilaboek bi silabetan bokal bera izateko. Hiatoaren soilketa dirudiena ere (*/aa/ > a; */ia/ > a; */ua/ > a; */ae/ > a; */ue/ > u, eta abar) oso ohikoa da.

## Shonera 
Shoneraz (Zimbabwen, Mozambiken, Zambian eta Botswanan mintzatutako hizkuntza bantu bat), harmoniak irekidurari bakarrik eragiten dio. Bi bokal mota daude, eta txandakatzen diren soinu bakarrak [e] eta [i] dira:

* bokal itxiak, [i], [u]; ondoren, [i];
* bokal irekiak, [e], [o]; ondoren, [e].

## Katalana 
Valentziako hegoaldean eta Alacanten, bokal-harmonia dago /ɔ/ edo /ɛ/ tonikoa daukaten hitzetan, eta horrek azken bokal atonoaren /a/ kalitatea aldatzen du, bokal tonikoaren kalitatera hurbiltzeko. Adibidez, hegoaldeko valentzieraz eta Alacantekoaz, *olla'' ("tupin", "lapiko") ['ɔʎɔ] ahoskatzen da eta *terra* ("lur"), ['tɛrrɛ].

Bokal-harmoniak ere lagundu du hitz batzuen eraketa dialektalean, hala nola *renjó*, *jonoll*, *toixó* eta *redó* izan beharrean (hurrenez hurren, izenok "giltzurrun", "belaun", "azkonar" eta "biribil" esan nahi dute), *ronyó*, *genoll*, *teixó* eta *rodó*, nahiz eta agian fenomeno hori asimilazioaren emaitza ere izan. Bokal-harmonia ere badago *Selisona* zein *Celsona* leku-izenaren bilakaera historikoan, *Solsona* bilakatu arte.

## Beste hizkuntza batzuk 
Bokal-harmonia neurri batean beste hizkuntza askotan gertatzen da, hala nola: 

* arabierazko hainbat dialekto, besteak beste:
** palestinar arabiera
** irakiar arabiera
** libanoar arabiera
* akan hizkuntzak (mihiaren erroaren kokalekua)
* assamera
* Australiako aborigenen hizkuntzak
** jingulua
** warlpiria
* Asiriako neo-aramearra (tinbre jakin bateko bokal-harmonia hitz bateko bokal guztien artean)
* Hainbat hizkuntza bantu, hala nola: 
** lingala estandarra (altuera)
** kgalagadiera (altuera)
** malila (altuera)
** phuthia (eskuinetik ezkerretara eta ezkerretatik eskuinera)
** hegoaldeko sothoera (eskuinetik ezkerretara eta ezkerretatik eskuinera)
** galizierazko eta portugesezko dialektoak
** katalana / valentziera
** ekialdeko andaluziar gaztelania
** Murtziako gaztelania
* igboa (mihiaren erroaren posizioa) 
* italo-erromantze hizkuntzak: hainbat suitzar-italiar dialekto (horien artean erabateko bokal-harmonia sistemak).
* japoniera (Kansaiko dialekto batzuetan). Horrez gain, batzuek diote bokal-harmoniak garai batean egon behar zuela japoniera zaharrean, nahiz eta adostasun zabala ez egon. 
* maiduan hizkuntzak
* nez percéa
* hizkuntza nilotikoak
* qianga (bokal-harmonia rotikoa) 
* Buchan eskoziera dialekto bat da, bokal-altuerako harmonia duena. Pareka bitez  (*hairy*, "iletsu"),  (*really*, "benetan"). Efektu hori trabari ahostunek eta zenbait kontsonante taldek blokeatzen dute:  (*baby*, "jaioberri"), [lmpi] (*lumpy*, "pikortsu".
* somaliera
* takelma
* telugua
* hainbat tibetar hizkuntza, tartean Lhasako tibetera
* hizkuntza tungusak, mantxuera, adibidez
* utiar hizkuntzak
* urhoboa
* yuroka (bokal-harmonia rotikoa) 

## Beste harmonia mota batzuk 
Bokal-harmonia ezagunena izanik ere, munduko hizkuntzetan gertatzen diren harmonia mota guztiak ez dagozkie bokalei soilik: beste mota batzuek kontsonanteak inplikatzen dituzte (eta kontsonante-harmonia izenaz ezagutzen da). Harmonia mota arraroagoak dira tonua edo bokalak zein kontsonanteak barne hartzen dituztenak (adibidez, harmonia postbelarra).

### Bokal-kontsonante harmonia 
Hizkuntza batzuek harmonia-prozesuak dituzte, bokalen eta kontsonanteen arteko elkarrekintza dakartenak. Adibidez, tsilhqotʼin-ak (Columbia Britainiarean mintzatua) bokal-lauketa (*vowel flattening*) deritzon prozesu fonologikoa du, hau da, belarren ondoko harmonia: bertan, bokalek kontsonante ubular eta faringalizatuekin harmonizatu behar dute.

Tsilhqot'inez bi bokal klase daude:

*  bokal "lauak" 
*  bokal "ez-lauak"

Horrez gain, tsilhqot'inez kontsonante "lau" faringalizatu klase bat du [tsˤ, tsʰˤ, tsʼˤ, sˤ, zˤ]. Hitz batean mota horretako kontsonante bat gertatzen den bakoitzean, aurreko bokal guztiek bokal lauak izan behar dute. 

Hitz batean kontsonante laurik ez badago, orduan bokal guztiak klase ez-laukoak izango dira:

Ipar Amerikako eskualde horretako beste hizkuntza batzuek (Plateau kulturako eremua), hala nola st'át'imcets-ek, antzeko bokal-kontsonante prozesu harmonikoak dituzte. 

### Silaba-sinharmonia 
Silaba-sintonia eslaviar hizkuntza moderno guztien arbaso protoeslaviar hizkuntzaren prozesu bat izan zen. Frontismoa (sabaikaritasuna) silaba oso batean zehar orokortzeko joerari dagokio. Beraz, kontsonante-bokal harmonia forma bat zen: bertan, "sabaikari" ala "ez-sabaikari" ezaugarria silaba oso bati aplikatzen zitzaion aldi berean, soinu bakoitzari banaka aplikatu beharrean.

Emaitza izan zen atzeko bokalak *j* edo kontsonante sabaikari baten ondoren aurreko bilakatzen zirela, eta kontsonanteak *j* edo aurreko bokal baten aurretik sabaikari bihurtzen zirela. Diptongoak ere harmonizatu egin ziren, nahiz eta laster soildu eta monoptongatu, silabak bokal batekin amaitzeko joera baten ondorioz (silabak irekiak ziren edo halako bihurtzen ziren). Arau horrek luzaroan iraun zuen, eta ziurtatzen zuen aurreko bokala zuen silaba bat beti hasten zela kontsonante sabaikari batekin, eta *j* zuen silaba baten aurretik beti kontsonante sabaikari bat zegoela eta, ondoren, aurreko bokal bat.

Antzeko prozesua gertatzen da skolt samieraz: kontsonanteen sabaikaritzea eta bokalak aurreko bilakatzea silaba oso bati aplikatzen zaion prozesu suprasegmentala da. Sabaikaritze suprasegmentala  letraz markatzen da, hau da, prima eraldatuaz: adibidez, ''vää'rr* ("mendi", "muino") hitzean.

### Harmonia rotikoa 
Qiang iparraldeko mawo dialektoak harmonia rotikoa erakusten du: horren arabera, bokalek aurreko bokalaren rotikotasunarekin lerrokatu behar dute. 

## Sistema bereziak 
Nez perce eta txuktxiera bezalako hizkuntzek bokal-harmonia sistemak dituzte, altuera, atzekotasun, mihiaren erro edo biribiltze aldetik erraz azaldu ezin direnak. Nez percez, Katherine Nelsonek (2013) proposatu zuen bi bokal-multzoak ("nagusia" /i a o/ eta "atzeranzkoa" /i æ u/) bokal-espazioaren "triangelu" bereizitzat hartzea, bakoitza bere kabuz ahalik eta gehien sakabanatua: hor, multzo bat pixka bat atzeratua dago (are atzerago) nagusiarekin parekatuta. Kontuan izan /i/-k bokal nagusi edo atzeranzko gisa joka dezakeela, haren inguruko erroaren arabera; ez da bokal-harmoniarekiko gardena. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Arias, Álvaro (2006): «La armonización vocálica en fonología funcional (de lo sintagmático en fonología a propósito de dos casos de metafonía hispánica)», *Moenia'' 11: 111–139.
* 
* Downing, Laura J.; Krämer, Martin (2024). "20. Phrasal Vowel Harmony". Oxford University Press. doi:10.1093/oxfordhb/9780198826804.013.20.
* (Ingelesez) Harrison, K. David (1999). Vowel Harmony and Disharmony in Tuvan and Tofa.
* Harrison, K. David; Emily Thomforde, Michael O'Keefe (2004). *The Vowel Harmony Calculator*.
* Jacobson, Leon Carl. (1978). *DhoLuo Vowel Harmony: A Phonetic Investigation*. Los Angeles: Kaliforniako Unibertsitatea. 
* (Ingelesez) Krämer, Martin. (2003). *Vowel Harmny and Correspondence Theory*. Berlin: Mouton de Gruyter.
*  LaPolla, Randy (2003). *A Grammar of Qiang: With Annotated Texts and Glossary*: Chenglong Huang-ekin. Berlin: Mouton de Gruyter. ISNB 3-11-017829-X
* Li, Bing. (1996). *Tungusic Vowel Harmony: Description and Analysis*. Haga: Holland Academic Graphics.
* 
* Nelson, Katherine (2013ko ekaina). *The Nez Perce Vowel System. A Phonetic Analysis. Proceedings of Meetings on Acoustics*. **19**. doi:10.1121/1.4800241
* Piggott, G. & van der Hulst, H. (1997). *Locality and the Nature of Nasal Harmony*. Lingua, 103, 85-112.
* 
* Shahin, Kimary N.. (2002). *Postvelar Harmony*. Amsterdam: John Benjamins Pub.
* Smith, Norval; & Harry van der Hulst (Eds.). (1988). *Features, Segmental Structure and Harmony Processes* (lehen eta bigarren atalak). Dordrecht: Foris. ISBN 90-6765-399-3 (lehen atala),   (bigarren atala) .
* (Ingelesez) Vago, Robert M. (arg.). (1980). *Issues in vowel harmony: Proceedings of the CUNY Linguistic Conference on Vowel Harmony, 14 May 1977*. Amsterdam: J. Benjamins.
* (Ingelesez) Vago, Robert M.. (1994). *Vowel Harmony*. R. E. Asher (Ed.), *The Encyclopedia of Language and Linguistics* (4954–4958 orr.). Oxford: Pergamo Press.
* Walker, R. L. (1998). *Nasalization, Neutral Segments, and Opacity Effects* (doktoretza-tesia). Kaliforniako Unibertsitatea, Santa Cruz.

## Kanpo estekak