open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naloxona

**Naloxona** opioide hartzaileen antagonista bat da, hauen antagonista izateagatik opiazeoen intoxikazio akutuaren tratamenduan oso erabilia. Orokorrean, txerto baten bidez ematen dute. Naloxona ahotik ere preskribatzen dute (pentazozinarekin batera), min moderatua eta handia arintzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Masson

**André Masson** (Balagny-sur-Thérain, 1896ko urtarrilaren 4a - Paris, 1987ko urriaren 28a) frantziar margolaria izan zen. Bruselako Académie Royale des Beaux-Arts eta Parisen ikasi zuen. Lehen Mundu Gerran borrokatu zuen eta larri zauritu zuten. Surrealismoaren kideetako izan zen eta marrazketa automatikoaren zale sutsua izan zen. 1920ko hamarkadaren amaieran surrealismoa utzi eta estilo egituratuago batera aldatu zen.
Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuetara ihes egin zuen eta espresionista abstraktuengan eragin zuen, Jackson Pollock kasu. Frantziar itzultzean Aix-en-Provencen kokatu zen eta paisaiak margotu zituen.
thumb|*Femme tourmentée* (1942); Vieux-Port, Montreal

## Kanpo estekak
Hartzaile (biokimika)

thumb|240px|Mintzez gaindiko hartzailearen eskema: **E**: espazio estrazelularra; **I**: espazio intrazelularra; **P**: mintz plasmatikoa.
**Hartzailea** zelula baten gainazaleko edo barrualdeko proteina da, bere eragina egin ahal izateko substantzia biologiko bati (hormona edo hazkunde-faktore bati, esaterako) espezifikoki lotzen zaiona. Substantzia espezifiko horrek eraginda, zelula-funtzioa aldatzeko gaitasuna du. Zelula ostalarian sartu ahal izateko, GIBa haren hartzaileei estekatzen zaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hazkunde-faktore

**Hazkunde-faktorea** zelulen ugalketa eta hazkundea estimulatzen dituen substantzia da. Hainbat fenomeno biologikotan eragiten du, mekanismo endokrino edo parakrinoen bitartez jokatuz. Rita Levi-Montalcini eta Stanley Cohenek 1956an lehendabizikoa (NGF) isolatu eta Medikuntzako Nobel Saria eskuratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfredo Grimaldos

**Alfredo Grimaldos Feito** (Madril, 1956 - Ibidem, 2020ko abenduaren 4a) ikerketa kazetari eta idazle espainiarra izan zen. Flamenko musikaz espezialista zen ere bai. 

## Biografia 
Kazetaritza Madrilgo Complutense Unibertsitatean ikasi zuen. 1982tik 1985ra, *Cabal*, flamenko aldizkariaren zuzendaria izan zen. Irratian ere lan egin zuen, besteak beste, *La hora del duende* eta *A compás* saioak aurkezle gisa. 1989an *El Mundo* egunkariaren flamenko espezialista gisa hasi zen. 2020ko abenduan gaixotasun larri batez hil zen Madrilen.

## Ideiak 
Antifrankista sistemarekin beti oso idazle kritikoa izan zen. Olio toxikoaren sindromeak Espainia jo zuenean Espainian dagoen Torrejón de Ardozko amerikar aire-basetik zabaldutako toxiko batkeriologikoa izan zela defenditu zuen.

## Obra 
* *La sombra de Franco en la Transición*. Madril: Oberón. 2004. .
* *La CIA en España: espionaje, intrigas y política al servicio de Washington*. Bartzelona: Debate. 2006. .
* *Zaplana, el brazo incorrupto del PP*. Tres Cantos: Foca. 2007. .
* *La Iglesia en España: 1977-2008*. Bartzelona: Península. 2008. .
* *Esperanza Aguirre, la lideresa*. Tres Cantos: Foca. 2009. .
* *Historia social del flamenco*. Bartzelona: Península. 2010. .
* *Claves de la Transición 1973-1986 (para adultos): de la muerte de Carrero Blanco al referéndum de la OTAN*. Bartzelona: Península. 2013. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*La CIA en España*, testu osoa.
Saint-Jean eliza (Prayssas)

**Saint-Jean de Prayssas eliza** Okzitaniako Prayssas herrian, Lot eta Garona departamenduan dagoen Erdi Aroko eliza katolikoa da.

## Ezaugarriak 
Elizan XII. mendeko elementuak ikus daitezke: absidea eta ondoko aldea. Horma lodiek, bestetik, XIX. mendean konpondutako kanpandorrea eusten dute.

## Historia 
Elizaren aztarna zaharrenak XII. mendekoak dira, elementu erromanikoak. Badira ere elementu gotikoak.

1551an egindako bisitan, Jean de Vallierrek eliza konpontzen ari zela adierazi zuen. Lan-kanpaina horretakoak ziren habeartearen berreraikuntza eta alboko kaperen gangak, mendebaldeko ataria errenazentista estilokoa eta eskailera-dorrea. Bikarioak "eraikina jarraitzeko eta ahal bezain laster bukatzeko" eskatu zuen.

Eliza suntsituta zegoen 1569an Frantziako Erlijio Gerrekin batera. 1594an, Nicolas de Villars-ek bisitatu zuenean, eliza egoera txarrean omen zegoen. Garaipen arkuak 1601 data eta REIASE inskripzioa erakusten ditu, ziur asko konponketen urtea adierazteko.

1837-1838 urteetan, hegoaldean sakristia berria eraiki zen. Tximistek kanpandorrea partzialki suntsitu zuten 1841ean. Goiko aldea 1845 eta 1847 artean Gustave Bourrières arkitektoaren planoei jarraituz berreraiki zen.

Eraikina monumentu historiko gisa zerrendatu zen 1965ean eta urte berean sailkatu zen.

## Iruditegia 

Image:
Prayssas - Église Saint-Jean -1.JPG|XIX. mendean berreraikitako dorrea.
Prayssas - Église Saint-Jean -4.JPG|Habeartea
Prayssas - Église Saint-Jean -5.JPG|Alboetako kaperak
Prayssas - Église Saint-Jean -7.JPG|Beirateak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espektinomizina

**Espektinomizina** antibiotiko bakteriostatiko bat da, aminoglikosidoen familiatik eratorria. 1962an aurkitu zuten *Streptomyces spectabilis* bakterian. Bere egitura molekularra, aminoziklitolezko eraztun batean oinarritzen da. Ez da nefrotoxikoa, ezta ototoxikoa ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bhasan Char

**Bhasan Char** (Bengaleraz: ভাসান চর), *Sol Piya* izenez ere ezaguna, Bangladesheko Hatiya barrutiko irla bat da. Bengalako golkoan dago, Sandwip uhartetik 6 kilometrora, kontinentetik 60 kmra.

Uhartea Himalaiako sedimentuek osatu zuten 2006an. 40 kilometro karratukoa da ( 4.000 ha). Bangladesheko gobernuak 100.000 Rohingya errefuxiatu bertan birkokatzeko plan bat du abian.

Bangladesheko Gobernuak 2015eko ekainean iradoki zuen lehen aldiz Rohingya errefuxiatuak irlan kokatzeko asmoa. Errefuxiatuentzako Nazio Batuen Agentziak "erronka logistiko" gisa definitu zuen proposamena. Hala ere, 2017ko urtarrilaren 26an, Bangladesheko gobernuak kokatze-planei ekiteko agindu zuen. Human Rights Watch erakundeak giza eskubideen hondamendi eta hondamendi humanitario moduan definitu zuen ekimena.

2019ko abuztuan gobernuak iragarri zuen proiektua handitu egingo zela guztira 100.000 etxebizitza eraikitzeko. Etxebizitza horiek lau zutaberen gainean eraikiko dira lurzoruaren gainean, errefuxiatuak itsasaldi handietatik babesteko. Obra publikoak 309,5 milioi taka kostatu dira, hasierako esleipenak baino %34 gehiago. Gainkostu hori gertatu da besteak beste ur-kanalizatzeko azpiegituragatik eta babeserako lubeten altuera 2,7 m-tik 5,8-ra altxatu delako.

Proiektuak aurrera egin du, nahiz eta buruzagi Rohingyak eta giza eskubideen taldeak aurka agertu. 2020ko abenduaren 4an lehen 1.642 errefuxiatu Rohingya iritsi dira Bhasan Charera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elgorri-kontrako txerto

**Elgorri-kontrako txertoa** birus moteldua erabiltzen duen txertoa da, eta nazioartean gaixotasun hori eta haren konplikazioak prebenitzeko erabiltzen dute. Txerto segurua eta eraginkorra da. Osasunaren Mundu Erakundeak haur guztiei ematea gomendatzen du, kontraindikaziorik ez badago behintzat. 9 hilabeteko haurrei dosi bakarra eman ondoren, %85ek immunitatea hartzen dute, eta kopuru hori %95era igotzen da 12 hilabeteko edo gehiagoko haurrei ematen badie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giltzapeko sukaldaritza

thumb
***Giltzapeko sukaldaritza*** Josu Urrutikoetxeak, 1996an, bere espetxealdian, eta barruko ahalmen urriekin, prestatutako errezeta liburua.
BCG txerto

**BCG txertoa** edo **tuberkulosi-kontrako txertoa** birus moteldua erabiltzen duen txertoa da, eta nazioartean gaixotasun hori eta haren konplikazioak prebenitzeko erabiltzen dute. Txertoa prestatzeko *Mycobacterium bovis* bakterioaren andui moteldua erabiltzen dute.

Calmette-Guerinen baziloa (BCG) minbiziaren aurkako tratamendu immunoterapiko gisa ere erabiltzen dute, erantzun biologikoa aldatzen baitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amorru-kontrako txerto

**Amorru-kontrako txertoa** edo **errabia-kontrako txertoa** birus moteldua erabiltzen duen txertoa da, eta nazioartean gaixotasun hori eta haren konplikazioak prebenitzeko erabiltzen dute. Hainbat txerto erangikor eta seguru daude, lehendabizikoa 1885ean asmatu zutena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tetanos-kontrako txerto

**Tetanos-kontrako txertoa** edo **tetanosaren aurkako txertoa** txerto toxoidea da, nazioartean gaixotasun hori eta haren konplikazioak prebenitzeko erabiltzen dutena. *Clostridium tetani* bakterioak gaixotasuna eragiten du eta txertaketa bidezko immunizazioa prebenitzeko bide bakarra da.

Hiru dositan ematen dute baina litekeena da bizi osorako ez irautea eta 10 urtean behin hartzea gomendagarria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errabdomiosarkoma

**Errabdomiosarkoma** muskulu ildaskatuko tumore gaiztoa da. Haurtzaroko zati bigunen sarkomarik ohikoena da (ehun bigunak), % 65eko intzidentziarekin. Gorputzeko edozein ataletan ager daiteke, baita muskulu ildaskaturik ez dagoen lekuetan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio González

**Julio González i Pellicer** (Bartzelona, 1876ko irailaren 21a - Arcueil, Frantzia, 1942ko martxoaren 27a) espainiar eskultore eta margolaria izan zen.

Kubismoaren  eta surrealismoaren mugimenduei loturik bizi izan zen. 1900ean heldu zen Parisera, eta Montparnasseko auzo kosmopolitan egin zuen bere ibilbide eskultoriko osoa. Harreman estuak izan zituen espainiar exiliatuekin aldi berean 1928tik eta 1932 arte izango du, bereziki, Pablo Picassorekin harremana. Elkarlan emankorra izan zuten biek, eta teknika berriak erabili zituzten eskultura kubistari aplikatutako burdinaren soldaduran. Bere izena Picassoren itzalpean gelditu arren, lengoaia artistiko berezia garatu zuela azpimarratu behar da. 1930tik aurrera Julio González burdinazko eskultura modernoaren aitzindaritzat jo izan da, teknika horietan bide egingo zuten beste artista askoren inspirazio iturri. Aipa ditzakegu besteak beste David Smith, Eduardo Chillida eta gerora beraren suhi izango zen Hans Hartung margolari alemaniarra, beraren alaba Robertarekin ezkondua Bigarren Mundu Gerraren hasieran, 1939an.
Muskulu ildaskatu

**Muskulu ildaskatua** zeharka ildaskatutako zuntzak dituen muskulua da. 

Muskulu ildaskatua oinarrizko unitatea sarkomeroa duen muskulu mota bat da. Mikroskopio baten bidez ikusten denez, ildaskak ditu, aktinaz eta miosinaz osatutako banda argi eta ilunez osatuak. Ardatz-formako muskulu-zuntzez osatuta dago, mutur oso finekin, eta muskulu lisoak baino luzeagoekin.

Muskulu ildaskatuen funtzio nagusia borondatezko mugimenduak sortzea da. Beste funtzio bat gorputz-egonkortasuna mantentzea da, muskulu-tonua deitzen zaion uzkurdura partzial konstante eta mantendu bati esker. Bestalde, muskulu ildaskatuak dira gorputzeko bero-iturri nagusia, eta organismoaren tenperatura 37º zentigradutik hurbil mantentzen laguntzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarkomero

**Sarkomeroa** muskulu ildaskatuaren unitate anatomiko eta funtzionala da, aktinaz eta miosinaz osatua. Muskuluaren uzkurdura miosinazko zuntzexkak aktinazko zuntzexka finen gainean lerratzean datza, nerbioen erregulaziopean eta kaltzio ioien partaidetzarekin. Muskulu-uzkurdura aktina-miofilamentu finak miosina-miofilamentuen gainean irristatzean datza (miofilamentu lodiak), eta hori guztia nerbio-interbentzioaren eta kaltzioaren parte-hartzearen bidez erregulatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muskulu-zuntz

**Muskulu-zuntza**, **zuntz muskularra** edo **miozuntza** muskulu-ehuna eratzen duen zelula luzanga eta uzkurkorra da. Muskulu eskeletikoaren zuntza nukleo aniztuna da, eta miozuntz ugari ditu; muskulu kardiakoaren zuntzak, aldiz, nukleo bat edo bi besterik ez du. Muskulu ildaskatuaren unitate estrukturala da, 40-100 μm-ko diametro eta zenbait zentimetroko luzera dituena.

## Motak 
Muskulu ildaskatuen zuntzak hainbat kategoriatan sailka daitezke: I. mota, II. mota eta IIa. mota.

;I. mota: Uzkurdura geldoko zuntzak edo zuntz gorriak ere deitzen zaie, diametro txikikoak dira, odol-hodi ugariz irrigatuta daude eta barruan mitokondria-mota ugari dituzte, baina oso glukogeno gutxikoak. Intentsitate gutxiko baina denboran oso luzeak diren uzkurdurak behar dituzten jardueretarako funtzionatzen dute, adibidez, gorputz-jarrera mantentzeko.

;II. mota: Kontrakzio azkarreko zuntzak edo zuriak. I motako zuntzen kontrako ezaugarriak dituzte, diametroa handiagoa da, baskularizazio txikia dute, mitokondriako gutxi dituzte eta glukogeno asko. Organismoak batez ere denboran oso iraunkorrak ez diren baina intentsitate handia duten ariketetarako erabiltzen ditu. Oso sentiberak dira nekearen aurrean.

;IIa. mota: Tarteko ezaugarriak dituzte I. eta II. motakoen artean. Pertsona batek egiten duen entrenamendu motaren arabera, I motako zuntz bihur daitezke, baldin eta indar-ariketa luzeak badira nagusi, edo II motako zuntz, baldin eta entrenamenduan jarduera muskular bizia baina iraupen laburrekoa behar duten ariketak nagusitzen badira, 30 segundo eta 2 minutu artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bihotz-muskulu

**Bihotz-muskulua** edo **muskulu kardiakoa** ornodunen hiru muskulu motetako bat da (besteak eskeletikoa eta lisoa izanda). Muskulu ildaskatu honek bihotzaren ehun gehiena osatzen du. Muskulu eskeletikoaren antzeko uzkurdura egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baso nazional (Brasil)

thumb|250px|Preto ibaiaren baso nazionala.
**Baso nazionala** () edo FLONA babestu behar diren inguruen Brasilgo izendapen ofizial maila bat da. Inguru horietan garapen iraunkorraren estrategiak ezartzen dira. Estatu osoan izendapen horrekin 67 leku daude. Badira ere estatu basoa eta udal basoaren babes irudiak.

## Deskribapena 
Administrazio bereizketa honen lehen helburu nagusia basoak kontrolik gabeko suntsiketatik babestea da eta, halaber, muga kopuru jakin batekin ustiapen iraunkorra lortzea. Horrek esan nahi du, adibidez, jatorrizko basoaren% 50 gutxienez zaintzea, ibaien eta sakanen basoak kontserbatu eta mantentzea.

Amazoniako oihanaren% 10 baino gehiagok baso nazionalaren izendapena du. Maila federalean espazio horiek gestioa Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade erakundearen eskuetan dago.

## Baso nazional ospetsu batzuk 
Esan dugunez 67 dira. Hona hemen batzuk:
* Jacundáko baso nazionala, Porto Velhon, Rondônian.
* Iratiko baso nazionala, Paranán.
* Humaitáko baso nazionala, Amazonian.
* Ipanemako baso nazionala, São Paulon.
* Lorenako baso nazionala, São Paulon.
* Mário Xavier, Rio de Janeiron.
* São Francisco de Paulako baso nazionala, Hegoaldeko Rio Granden.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tu, mio

***Tu, mio*** italieraz edo ***Zu, nerea*** euskaraz 1998an Feltrinelli Argitaletxeak plazaratutako Erri De Lucaren eleberria da.

Eleberria lehen pertsonan kontatzen da eta mutil batek Ischia uhartean igarotako udan bizitako gertakariei buruz hitz egiten du. Liburuak nerabe garaian ohikoak diren hainbat gai jorratzen ditu, hala nola bakardadea, maitasuna, zaharrek onartua izatea, etab.

## Edizioak 
* Erri De Luca, Tu, mio, in Universale Economica Feltrinelli, Feltrinelli, 2000, ISBN 88-07-81592-3.

## Kanpo estekak
Kamioilari

[thumb|220x220px| Kamiolari bat [kamioi bat gidatzen-]]
**Kamioilaria** kamioiak gidatzeaz arduratzen den pertsona da, materialak puntu batetik bestera garraiatzeko. Oinarrizko zerbitzuetako bat da gizarte industrializatuetan, lehengaiak edo materialak solido edo likido egoeran garraiatzen baititu lurrez, orokorrean bulegoetara, biltegietara, egoitzetara, produkzio-instalazioetara, handizkako merkataritza-zentroetara eta banaketa-zentroetara.

Ibilgailuaren funtzionamendu segurua egiaztatzeaz gain, harekin lotutako baldintza mekaniko edo gaiei dagokienez, bere funtzioen artean, karga-egoera eta bere doikuntza-neurria edo pisuak egiaztatzea dago, adierazitako entrega-ohar edo ibilbide-orriarekin bat datorrela ziurtatuta. Kargaren egonkortasuna soken bidez bermatzen du eta ibilbidean zehar segurtasuna bermatzen du. Helmugako puntuan gemango dio arraioaren ordainketa jaso dezake eta, nolanahi ere, albarana entregatu eta hartzaileari sinatzeko. Batzuetan, salgaia jatorrizko puntuan kargatzeko eta helmugan deskargatzeko lanetan parte hartzen du.

Normalean, larrialdiko konponketak egiten ditu garraioan, hala nola, pneumatiko zulatu bat aldatzea, bonbillak edo metxa ordezkatzea edo beste zenbait ekintza, nahiz eta, gaur egun, errepide bidezko laguntzak kontratatuta egoten dira ibilgailu aseguruan. Irratiaren bidez komunikatzen da beste kamioilari batzuekin edo bere enpresako egoitzarekin garraio edo helmuga berriei buruzko argibideak jasotzeko, errepidearen egoerari buruzko informazioa eskatzeko edo laguntza eskatzeko.

Ibilgailuaren oinarrizko mantentze-lanak ere zainduko ditu, ura, olioa eta erregai-maila egiaztatuz eta beharrezkoak direnean berriz hornituz.

## Kanpo estekak
Mustafa Ould Salek

**Mustafa Ould Salek** (; Kiffa, 1936 &ndash; Paris, 2012ko abenduaren 18a) Mauritaniako presidentea izan zen 1978tik 1979ra. Moktar Ould Daddah presidenteak armadako buru izendatu zuen 1978an. 1978ko uztailaren 10ean estatu-kolpe bat zuzendu zuen eta gobernu batzarreko buru izendatu zuten. Frantziaren eta Marokoarren aldekoa zen, eta ez zuen bakerik lortu Polisarioarekin, eta ere ez zituen konpondu herrialdeko arraza-tentsioak. 1979, beste estatu-kolpe batean, Mohamed Mahmoud Ould Louly koronelak ordezkatu zuen. 1981 eta 1984 bitartean espetxean egon zen.

## Kanpo estekak
Xylofagou

**Xylofagou** () Zipreko Errepublikako herri bat da, Larnaka hiritik 28 kilometro ipar-ekialdera kokaturik dagoena, Dhekelia base subirano britainiarraren beste aldean.

## Etimologia 
*Xylos* "zura" da eta *fagos* "jan". Honetatik abiatuta bi hipotesia daude Xylofagou izena azaltzeko. Lehenengoak dio kostalde arriskutsua dela eta itsasontzi ugari urperatu zirela eta ondorioz "egurrezko itsasontziak jaten dituena" esan nahiko luke.

Bigarren hipotesiaren arabera herriaren inguruan baso handia zegoen, baina halako batean zuhaitzen kimuak jaten zituen beldar bat agertu zen eta baso guztia suntsitu zuen, *Kokkinochoria* izeneko eskualdean, "lur gorriko eremua". Herriaren zati handiena Larnakako barrutian kokaturik dago, baina kostaldeko eremua mugakide duen Dhekelia base subirano britainiarrari dagokio.

Xylofagouren kostaldea arrokatsua da, batez ere Dhekeliaren barnean dagoena, eta Pyla lurmuturrean veneziarrek Erdi Aroan eraikitako dorrea dago. Harkaitzen artean leize ugari aurkitzen dira hauetan estalaktitak ere aurkitzen dira. Leize hauetako batzuetara itsasotik baino ezin da sartu eta kasuren batzutan urpean dute sarrera.

Ekialdean dagoen kostaldea ordea baxuagoa da eta hareazko hondartza zabalak daude. Udan eremu turistikoa da, eguzkia hartzeaz gain arrantza eta kirol jarduerak ere burutzen baitira.

## Historia 
Eremuko aurreneko biztanleak artzaiak ziren eta asentamendu jarraiturik izan ez zenez erasoen berririk ez da gaur arteraino iristi. Bigarren Mundu Gerran britainiarrek etsaien itsasontziak, itsaspekoak eta hegazkinak zelatatzeko erabili izan zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Xylofagou herriaren webgune ofiziala
National Film Awards

**National Film Awards** (Zinema Sari Nazionalak) Indiako zinema sari garrantzitsuenak dira. 1954an ezarri ziren, eta Indiako Gobernuko Zinema Jaialdien Zuzendaritzak administratu du 1973tik, Indiako Nazioarteko Zinema Jaialdiarekin eta Indian Paranomarekin batera.

Urtero, gobernuak izendatutako epaimahai nazional batek irabazleak aukeratzen ditu eta sari banaketa New Delhin egiten da, bertan Indiako presidenteak sariak ematen baititu. Ondoren, Zinemaldi Nazionala irekiko da, non saritutako filmak publikoarentzako proiektatzen diren. Aurreko urtean herrialde osoan ekoiztutako filmetarako deklaratuta, oro har Indiako zinemarik onenari merezimenduak emateaz gain, herrialdeko eskualde eta hizkuntza bakoitzeko film onenari sariak ematea dute bereizgarri. Zinema Sari Nazionalen maila nazionala dela eta, Oscar sarien Indiako baliokidetzat jotzen da.

## Kanpo estekak
Arrate Rodríguez

**Arrate Rodríguez Martín** (Errenteria, Gipuzkoa, 1984ko azaroaren 13a) artista, diseinatzaile grafikoa eta marrazkilaria da. Arte Ederretan lizentziaduna (EHU, 2007) eta Sormen Ilustrazioan diplomaduna (EINA, UAB, 2010) da. Hainbat euskarritan agertu izan dira Rodriguezen lanak: liburuetan, diskoetan, afixetan, arropan...

## Ibilbidea 
2006an, ilustratzaile hasi zen, autonomo gisa. 2014an, Carlos Ndungmandumekin batera, Savanna Estudioa sortu zuen; bertan, batez ere diseinu grafikoan eta ilustrazioan aritzen dira.

## Lanak 
### Diskoak 
* Anariren *Zure aurrekari penalak* diskoaren artworka (Bidehuts, 2015)
* Anariren *Epilogo bat* diskoaren artworka (Bidehuts, 2016)

### Liburuak 
* *Atopia RPG*ko Lur4a fakzioko pertsonaien diseinua eta irudia
* Tupust kolektiboaren lehen liburuaren azala (Txalaparta, 2018)
* Miren Agur Meabe: *Un occhio de vetro* (online liburua, 2017)
* Lander Garro: *Kontrarioa* (Susa, 2010)
* Miren Agur Meabe: *Bitsa eskuetan* (Susa, 2010)

### Haur eta gazte literatura 
* *Nikola*, Eider Rodriguezen testuaren ilustrazioak (2008, Elkar)

### Albumak 
* *Oilasko hegalak*, Eider Rodriguez ahizparekin batera sortutako lanaren ilustrazioak (Erein, 2020).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arrate Rodriguezen webgune ofiziala
Iratiko baso nazionala (Brasil)

**Iratiko baso nazionala** () Paraná estatuan, Brasilgo hegoaldean dagoen naturgune babestua da.

## Ezaugarriak 
Parkea 1968an sortu zuten, egun desagertu den Instituto Nacional do Pinho erakundearen babesarekin. Gaur egun Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade erakundeak gestionatzen du. 3 802,480 hektarea ditu. Fernandes Pinheiro herrialdearen lurretan zabaltzen da.

Aberastasun handiko ingurua da. Bertan ugaztunen 99 espezi ikus daiteke, Paraná estatuko erdia baino gehiago. Hegaztien ikuspuntutik 318 espezie behatu dira. Narrastiak, 37 eta anfibioak, 28.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Wiki parkeak.
NA-7562

**NA-7562** edo **Lekunberriko saihesbidea - Albiasu errepidea**, Nafarroako herri errepidea da, NA-7561 nafar errepideko 0,57 kilometroan hasi eta NA-1300 nafar errepideko 14.74 kilometrora arte doa. Errepidea 0,74 kilometro luze da.

## Zeharkatzen dituen udalerriak 
* Larraun

## Ikus, gainera 
* Nafarroako errepideak
* Nafarroako herri errepideen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako errepideak, Nafarroako gobernuaren webgunean.
Madeleine Zillhardt

thumb| 'La Vie Pensive' margolanerako marrazkia Louise Catherine Breslaurena, Madeleine Zillhardt-ekin
**Madeleine Zillhardt** ( San Quintin, 1863ko ekainaren 10a - Neuilly-sur-Seine, 1950eko apirilaren 16a ) frantziar margolaria, dekoratzailea eta idazlea izan zen. Bere bizitza eta ibilbidea beste artista bati lotuta dago, Louise Catherine Breslau margolari alemaniar-suitzarrari, zeinen bikotekide eta musa inspiratzailea izan zen. Berrogei urte baino gehiago bizi izan ziren elkarrekin.

## Biografia 
thumb| Madeleine Zillhardt, Louise Catherine Breslauk margotuta *La Toilette* (1898) lanean.
Madeleine Zillhardtek eta bere Jenny Zillhardtek Parisko Julian Academian ikasi zuten, garai hartan emakumeak hartzen zituen arte eskola bakarra. Han ezagutu zituen bera bezalako artista gazteak: Anna Klumpke, Hermine David, Agnes Goodsir, Sarah Purser, Marie Bashkirtseff eta bere hasierako "arerioa" eta etorkizuneko bikotea, Louise Catherine Breslau, lehen aldiz 1884an erretratua egin ziona.

Lehen Mundu Gerran, Zillhardtek bere burua nabarmendu zuen zibilen aurkako bonbardaketak ukatzen zituzten lanei esker, hala nola *Fluctuat nec mergitur, Paris bonbardatua*, 1918an egina eta gaur egun Aire eta Espazioko Museoaren bilduman dagoena. Gainera, Louis Catherine Breslaurekin batera, soldaduen, erizainen eta medikuen erretratuak margotu zituzten, frontera joan aurretik, beren familiei emateko.

Gerra ostean, Louis Catherine Breslauren osasunak okerrera egin zuen eta 1927ko maiatzaren 12an hil zen Parisen. Handik aurrera, Madeleine Zillhardtek bere bizitza osoa eman zuen bikotekidearen lana iraunarazten saiatzen, hainbat museotara egindako dohaintzen bidez: ez zuen bikotekidearen lana gehiegi sakabanatzen utzi eta hari esker nazioarteko bildumetan dago orain. Saint-Quentin-en (bere jaioterrian), 'Antoine Lécuyer Musée' museoan *Sous la lampe.* *Madeleine Zillhardten erretratua* lana dago erakusgai.

Parisko kale batek, 6. barrutian kokatua, Place Louise-Catherine-Breslau-et-Madeleine-Zillhardt izena du.

## **Louise-Catherine** ontzia 
1928an Madeleine Zillhardtek hormigoizko gabarra erosi zuen Parisen, Salbazio Armadaren eskura jartzeko. Winnaretta Singer Polignac-eko printzesa eta Singer josteko makinen konpainiaren oinordekoaren laguntzarekin, Le Corbusier-ek birgaitu zuen ontzia 1929an.

Madeleine Zillhardten nahierara, ontziari Louise-Catherine izena eman zitzaion Louise Catherine Breslau omentzeko. Neguan etxerik gabekoentzako aterpe bihurtu zuten eta udan neska-mutilentzako kanpaleku. Sena ibaiaren ertzean ainguratuta egoten zen, Arteen zubian eta Austerlitz zubian.

2006an, ontzia Le Corbusier Fundazioaren eskuetara igarozen.

2018ko otsailaren 10ean ustekabean hondoratu zen Pariseko Sena ibaiaren uholdeetan. Louise-Catherine gabarra oraindik Austerlitzeko zubian dago, balizko berritze proiektu baten zain.

## Lana 
* Zillhardt, Madeleine. 1932. *Louise-Catherine Breslau et ses amis*, Paris, Éditions des Portiques.
* Zillhardt, Madeleine. 2015. *Monsieur Edgar Degas*, Paris, L'Echoppe. [edizio berria]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dietilkarbamazina

**Dietilkarbamazina** piperazinatik eratorritako sendagai antihelmintikoa da, beste parasitatzaile batzuenaren oso konposizio kimiko ezberdina duena. 1947an aurkitutakoa, oso espezifikoa da zenbait parasito filarialentzat eta ez du elementu metaliko toxikorik.

Loiasiarako aukerako tratamendua da. Filariasi linfatikoa *Wuchereria bancrofti* eta *Brugia malayi*k eragiten dute, eta Asian, Ozeano Barean, Afrikan eta Latinoamerikan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loa loagatiko infekzio

**Loa loagatiko infekzioa** edo **loiasia** *Loa loa* izeneko nematodoek gizakiarengan eta beste ornodunengan sortzen duten gaixotasun parasitarioa da. Aukerako tratamendua dietilkarbamazina da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Witness for the Prosecution (1957ko filma)

***Witness for the Prosecution*** 1957ko Billy Wilderrek zuzendutako film dramatiko bat da, Agatha Christie idazlearen izen bereko antzezlanean oinarritua. Tyrone Power, Marlene Dietrich, Charles Laughton eta Elsa Lanchester aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Leonard Vole, gizon gazte eta eder bat, French anderearen hilketaz akusatzen dute, adineko emakume aberats bat, adiskide bilakatutakoa. Krimenaren ustezko eragingarria hildakoaren ondasunak oinordetzan jasotzea da. Bere aurkako frogak ugariak dira, baina, hala ere, Sir Wilfrid Roberts londrestar abokatu kriminalista entzutetsuak bere defentsa hartzen du.

## Aktoreak 
* Tyrone Power: Leonard Vole
* Marlene Dietrich: Christine Vole
* Charles Laughton: Sir Wilfrid Robarts
* Elsa Lanchester: Miss Plimsoll
* John Williams: Brogan-Moore
* Henry Daniell: Mayhew
* Ian Wolfe: Carter
* Una O'Connor: Janet McKenzie
* Torin Thatcher: Mr Myers
* Francis Compton: Epailea
* Norma Varden: Mrs. French
* Philip Tonge: Hearne inspektorea
* Ruta Lee: Diana
* Molly Roden: Miss Mottuah

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Klima lehor

**Klima lehorra** lurruntzeak prezipitaziotik datorren hezetasuna gainditzen duen klima mota da. Köppen klima sailkapenaren arabera, klima horiek ebapotranspirazioaren balizko atalase-balio bat baino txikiagoa da.  Horrek esan nahi du klima lehorreko gehieneko prezipitazioa aldakorra dela eta prezipitazioen tenperaturaren eta urtaroen araberakoa dela, nahiz eta orokorrean urtean 500 eta 800 mm arteko gehieneko prezipitazioak dituzten lur guztiak hartzen dituen.

Köppen sistemaren arabera, klima lehorra ***B*** klasea bezala irudikatzen da ***.*** Klima lehorra klima erdi lehorrean ( *BS* ) banatzen da, prezipitazioak gutxi gorabehera 600 eta 300 mm artean daudenean, larreak eta baso lehorrak eratuz; eta klima idorra ( *BW* ) kopuru hori baino baxuagoa bada, basamortuko edo erdi-basamortuko eskualdeak eratuz.

Klima lehorra 15º eta 55º latitudearen artean garatzen da, maiz masa kontinental handien barruan, itsasoko aire masa polarraren eraginetik eta hezetasun tropikaletik urrun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pirazinamida

**Pirazinamida** sendagai antituberkulosoa da. Tuberkulosiaren tratamenduan lehen lerroko farmakoa da, batez ere bakteriostatiko baina bakterizida ere badena. Beste sendagaiekin- isoniazida, errifanpizina, etambutol eta besteekin- batera ematen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etanbutol

**Etanbutola** antibiotiko hidrosolublea eta termoegonkorra da. 1961ean sintetizatu zuten lehen aldiz. Mikobakterioak eragindako infekzioak tratatzeko erabiltzen den farmakoa da, tuberkulosia eta mikobakterio atipikoek eragindako infekzioak barne.

Lehen mailako erresistentzia-tasa handiagoa duten lekuetatiko pazienteengan (ekialdeko Europa, Latinoamerika, Afrika eta Asia) erabiltzen dute. Badaezpada, ez da komeni ume txikiengan etanbutola erabiltzea, begi-toxikotasuna ebaluatzea zaila delako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isoniazida

**Isoniazida** *Mycobacterium tuberculosis*en aurkako sendagai antituberkulosoa da. Tuberkulosiaren tratamenduan lehen lerroko farmakoa da, eta mundu osoan garrantzitsuena da tuberkulosi mota guztiak tratatzeko. Medikuntzako literaturan "H" bezala laburtzen dute.

Bigarren mailako ondorio nagusiak toxikotasun hepatikoa eta neuropatia periferikoa dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neuropatia periferiko

**Neuropatia periferikoa** hainbat gorputz-ataletan mina, inurridurak, kilima-sentsazioak, hantura eta giharren ahultasuna eragiten dituen arazo nerbiosoa da. Gehienetan esku edo oinetan hasten da, izan ere, nerbio periferikoek (garuna eta bizkarrezur-muina kenduta nerbio-sistemaren gainerako zatiak) baitira euren eginkizuna galtzen dutenak. Neuropatiaren jatorria askotarikoa izan daiteke: lesio fisikoak, infekzioa, substantzia toxikoak, gaixotasunak (minbizia, diabetesa, giltzurruneko gutxiegitasuna edo desnutrizioa, esate baterako) edo baita sendagaiak ere (adibidez, kimioterapiakoak). Tratamendua kausaz kausa aldatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Pierre-Emerick Aubameyang

**Pierre-Emerick Aubameyang** (Laval, Mayenne, Frantzia, 1989ko ekainaren 18a) frantzian jaiotako futbol-jokalari gabondarra da, Ingalaterrako Premier League-en, Arsenalen, aurrelari gisa jokatzen duena. Gabongo selekzioarekin internazionala da.

Pierre Aubameyang futbolari ohiaren semea da.

## Biografia 
Pierre-Emerick Aubameyang-en aita gabondarra da, eta ama espainiarra. Beraz, frantziar nazionalitatea du jaiotzarengatik, eta gabondarra eta espainiarra bere gurasoengatik. Bi anai nagusi ditu, Catilina eta William Aubameyang, biak futbolari ohiak.

## Ibilbidea 
## Estadistikak 
## Kanpo estekak
Inurridura

**Inurridura** edo **inurritzea** gorputzaren adar batean, jarrera txar baten ondorioz-edo, azkuraren antzeko sentipen ezatsegina izan edo sentiberatasuna galtzea da. Parestesia bezala ezagutzen den sentsazio multzo baten aldaera espezifiko bat da, azkura ere barne hartzen duena (ohikoagoa). Ongi dokumentatutako kausa anitzeko sintoma da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jon Rekondo

**Jon Rekondo Salaberria** (Leitza, 1985eko apirilaren 2a) nafar aizkolaria da. 2009an, Euskadiko eta Nafarroako bigarren mailako aizkora txapelketak irabazi zituen. Harrezkero, sei aldiz lortu du bigarren postua Nafarroako Aizkolari Txapelketan, eta 2019an Euskadiko Aizkolari Txapelketako finalista izan zen.

2014ko abenduaren 28an, apustu gogorra jokatu zuen Joxe Mari Olasagastiren aurka Tolosako zezen plazan: hogeina kanaerdiko moztu behar izan zituzten, eta bakoitzak 8.000 euro jarri zituen. 48 minutu eta 52 segundo behar izan zituen Olasagastik, eta bost segundo gehiago Rekondok.

## Palmaresa 
* Nafarroako Aizkolari Txapelketa: txapeldunordea 2012, 2013, 2014, 2017, 2018 eta 2020an.
** Bigarren mailako txapelduna 2009an.
** Binakakoa: txapelduna 2021ean Eneko Saralegirekin
* Euskadiko Aizkolari Txapelketa: finalista 2019an.
** Bigarren mailako txapelduna 2009an.
* Urrezko Aizkora: txapelduna 2014an.
** Binakakoa: txapelduna 2020an Mikel Larrañagarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plus Loin Music

**Plus Loin Music** 2007an jazz musikaz espezializatutako frantziar diskoetxe independentea izan zen. Haren katalogoan genero horren eta beste batzuen artista frantziar gazte garrantzitsuak biltzen ziren. Zigilua 2013an desagertu zen.

## Historia 
Plus Loin Music zigilua 2007ko irailean Rennes hirian sortu zen. Sortzailea Yann Martin izan zen. Martin Nocturne zigiluaren sortzaile bat izana zen eta haren katalogotik grabazio asko berreskuratu zuen, eskubideak eskuratuz, Nocturne itxi baino lehen, 2009an. Katalogoak batez ere artista gazteak bilatzen zituen. 2010ean Rennesen Plus Loin Music zigiluak Jazz à l'Étage jaialdia bultzatu zuen. Plus Loin Booking sortu zuen, bestetik, katalogoaren artisteentzako kontzertu agentzia izateko helburuarekin; agentzia hori Tim Weigeil-ek zeraman. 2008tik, Plus Loin katalogoa Harmonia Mundik banatu zuen. 2012an, Abeille Musiquerekin bat egin zuen. Zigilu independente hau 2013. urte hasieran desagertu zen.

## Artistak 
Plus Loin Musicen katalogoan artista hauek aurki daitezke:

* Andy Bey
* Anne Ducros
* Antoine Hervé
* Nano
* Avishaï Cohen
* Barry Harris
* Christian Escoudé
* Christophe Dal Sasso
* David El Malek
* Dee Alexander
* Eddie Gómez
* Emmanuel Bex
* Moutin Réunion Quartet
* François Thuillier
* Julien Duthu
* Kellylee Evans
* Laurent de Wilde
* Leïla Olivesi
* Manuel Rocheman
* Michel Benita
* Mina Agossi
* Médéric Collignon
* Olivier Hutman
* Patrick Artero
* Peter Delano
* Pierre de Bethmann
* Pierrick Pédron
* Riccardo Del Fra
* Sophie Alour
* Stefano Di Battista
* Thomas Savy
* Tigran Hamasyan
* Élisabeth Kontomanou
* Éric Le Lann

## Kanpo estekak
São Francisco de Paulako baso nazionala

**São Francisco de Paulako baso nazionala** () Hegoaldeko Rio Grande estatuan, Brasilgo hegoaldean dagoen naturgune babestua da. Izen bereko hirian dago. 

## Ezaugarriak 
Parkea 1968an sortu zuten, egun desagertu den Instituto Nacional do Pinho erakundearen babesarekin. Gaur egun Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade erakundeak gestionatzen du. 1.606 hektarea ditu.

Aberastasun handiko ingurua da. Parkearen ia erdiak bertako basoak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Parkearen mapa.
François Leterrier

**François Leterrier** (Margny-lès-Compiègne, Frantzia, 1929ko maiatzaren 26a - Paris, 2020ko abenduaren 4a) frantziar zinema zuzendaria eta aktorea izan zen.

Robert Bresson frantziar zinema zuzendariaren eskutik hasi zen zinemagintzan, honek ''Un condamné à mort s'est échappé* filmean Fontaine tenientearen antzezpena egin zuenean. Aktore-lan horren ondoren, filmak zuzentzeari ekin zion.

## Filmografia 
### Zuzendari 
#### Zinemarako 
* *Les Mauvais Coups* (1961)
* *Un roi sans divertissement* (1963)
* *La Chasse royale* (1969)
* *Projection privée* (1973)
* *Goodbye Emmanuelle* (1977)
* *Va voir maman, papa travaille* (1978)
* *Je vais craquer* (1980)
* *Les Babas Cool* (1981)
* *Le Garde du corps* (1984)
* *Tranches de vie* (1985)
* *Le Fils du Mékong* (1992)

#### Telebistarako 
* *La Guêpe* (1965)
* *Milady* (1976)
* *Pierrot mon ami* (1979)
* *Le Voleur d'enfants* (1981)
* *Le Cœur du voyage* (1986)
* *L'Île* (1987)
* *Imogène* (1989, 3 atal)
* *Clovis* (1993, 2 atal)
* *Les Disparus de Reillanne'' (1993)

### Aktore 
## Kanpo estekak
Walter Model

**Otto Moritz Walter Model** (1891ko urtarrilaren 24a - 1945eko apirilaren 21a) Alemaniako landa mariskala izan zen Bigarren Mundu Gerran. Gerraren hasieran panzer gidari gogor eta erasokorra zen arren, Model defentsako gerraren praktikatzaile gisa ezaguna egin zen. 1941-1942ko erretiradan Bederatzigarren Armadako komandante gisa izan zuen arrakasta erlatiboak bere etorkizuneko ibilbidea zehaztu zuen. Hirugarren Reicheko defentsako komandante taktiko onena izendatu dute.

Model Hitlerren arreta piztu zuen Bigarren Mundu Gerraren aurretik, baina haien arteko harremana ez zen bereziki estua izan 1942. urtera arte. Borrokarako duen estilo gogorra eta nazien erregimenarekiko leialtasuna zirela eta, Hitlerren laudorioak irabazi zituen. Hitlerrek bere agintari onenetako bat zela esan zuen eta behin eta berriro itxuraz porrot egiteko zeuden egoerak salbatzeko bidali zuen Ekialdeko frontean. Haien arteko harremana hautsi egin zen gerra amaitzean Alemaniako Bulgeko guduan izandako porrotaren ondoren. Ruhr Poltsikoan Armada B taldea inguratu eta porrot egin ostean, Modelek bere buruaz beste egin zuen 1945eko apirilaren 21ean.

## Kanpo estekak
Escaladei

**Escaladei** Tarragonako herrixka bat da. 743 m- ko altueran dago. 2006an, 42 biztanle zituen. La Morera de Montsant udalerriari dagokio. Priorat eskualdearen barne dago.

## Nola heldu 
Reusetik C-242 errepidetik iritsi daiteke; handik, Poboleda norabidea hartu behar da T-702 errepidetik. Cornudellatik ere heldu daiteke TV-7021 errepidea hartuta Morera de Montsant herrira arte, eta handik Escaladeira.

## Instalazioak 
Bi upategi, aterpetxe-jatetxe bat, bi jatetxe, eta oliba-olio eta bestelako elikagai produktuen salmentan espezializatutako denda bat ditu.

## Kanpo estekak
Llanesko dorrea

**Llanesko dorrea**, asturieraz *Torrexón de Llanes* edo *Castiellu de Llanes* eta  edo *Castillo de Llanes*, Espainiako Asturias autonomia erkidegoko Llanes udalerrian dagoen defentsa dorretxe bat da, udalerriaren harresietan dagoena.

Jatorrizko eraikina XIII. mendean eraiki zen, defentsa dorre eta kartzela funtzioak betez. Kareharriz eraikia dago eta oinplano borobila du.

1876an Monumentu Nazionala izendatua izan zen.
Kofta

**Kofta**, baita **köfte**, **kafta**, **kufta** edo **kufteh** () ere deitua, haragi xehetuz modu askotara sukaldatutako plater bat da, Ekialde Hurbilean, Balkanetan eta Indian oso ohikoa dena.

Mendebaldeko haragi-bolen antzekoa da.

## Kanpo estekak
Brianna Titone

**Brianna Titone** estatubatuar politikaria eta zientzialaria da.

## Bizitza 
Brianna New York estatuko Hudson Valley eskualdeko hiri batean jaio eta hazi zen.

New Yorkeko Estatu Unibertsitateak New Paltz herrian duen unibertsitatean egin zituen Fisika eta Geologia ikasketak 1996 eta 2002 bitartean. Ondoren, master-tituluak lortu zituen: alde batetik, Geokimikan Stony Brookeko Unibertsitatean; eta bestetik, Informazio eta Komunikazio Teknologietan Denverko Unibertsitatean.

2016an politikarako zaletasuna piztu zitzaion. 2017ko otsailean Alderdi Demokratak Jeffeson konderrian egin zuen LGTBQ+ caucusean parte hartu ondoren, abuztuan idazkari eta diruzain hautatu zuten.

2019an Coloradoko Ordezkarien Etxeko kide hautatu zuten.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Arranoen zubia

**Arranoen zubia**, bulgarieraz Орлов мост *Orlov most*, Bulgariako Sofia hiriburuan dagoen zubi bat da. Perlovska ibaia zeharkatzen du.

Izena zubiak dauzkan lau arranoen eskulturei zor die, hauek zubiaren babeslea edo zaindariak irudikatzen dituzte.

1891n Vaclav Prošek arkitektoak diseinatu eta eraikiarazi zuen.
Danubio zubia

**Danubio zubia** edo **Adiskidetasunaren zubia** ( edo Дунав Mост, *Dunav most*;  edo *Podul de la Giurgiu*) Bulgaria eta Errumaniaren arteko mugan dagoen eta Danubio ibaia zeharkatzen duen burdinezko zubi bat da. Hegoaldeko bazterrean Bulgaria du eta iparraldekoan Errumania.

1954an inauguratu zen, zubia V. Andreev eta N. Rudomazin sobietar arkitektoek diseinatu eta Georgi Ovcharov bulgariar arkitektoak apaindu zuen. 2.223,52 metro luze ditu.

## Kanpo estekak
Matxin Zalbaren gutuna

**Matxin Zalbaren gutuna**, edo zehatzago, Martin San Martin eta Matxin Zalbaren arteko gutun-trukea, XV. mendeko dokumentu elebiduna da, Nafarroako Erresumako bi funtzionari gorenen artekoa, nafar erromantzez eta euskaraz idatzia.

Gutuna 1416. urtean datatu zen, eta lehenbizi ageri da Martin San Martinek Zalbari eginiko eskaera, eta jarraian orrian bertan Zalbaren erantzuna. Biena da egiletza, beraz, eta bi parteak dira elebidunak, baina Zalbaren erantzuna luzeagoa da eta euskaraz gehiago du, eta horregatik dokumentua identifikatzeko Matxin Zalbaren gutuna forma soilagoa ere erabiltzen da euskal filologoen artean.

## Irakurketa 
Testuaren transkripzio edo edizio kritiko hau proposatu da (beltzez, euskarazko zatiak). Lehenbizi, Martin San Martinen eskaera dator:

Eta, ondoren, Matxin Zalbaren erantzuna:

XXI. mendeko euskarara ekarria. Gutuna idatzi zen garaian, San Martin Karlos III.a erregearen idazkari eta errege etxeko ekonomia administratzailea zen, eta Zalba erregearen, Gorte Nagusiko eta Comptos Ganberako notarioa.

Sinatzaileez gain aipatzen diren bi pertsonak dokumentatuta daude, Miguel Papon Tuterako notario bat zela dirudi, dokumentuetan Karlos III.aren zerbitzura ageri dena, 1408an. Peyre de Tors ere identifika daiteke: Pere de Torres notarioa. Bitxia da nola Matxin Zalbak ez dion estimu handirik de Tors delakoari, eta lasai adierazten diola hori jasotzaileari: *"que mal li se faga en el coillón",* min bekio barrabila.

thumb|300px|erdian|Erromantzezko esaldi bat.

Naturaltasunaren seinale gehiago: ponte-izen bera dute bi testugileek, halaber, jakitun dira bata Martin gisa ageri dela, eta bestea Matxin forma euskaratuarekin dela ezagun. Toponimoa ere batak erromantzez ematen du, *Sant Johan*, eta besteak, euskaraz, *Done Johanne Garaçi*. Gaian ere, pertsonala eta administratiboa tartekatzen dira; afari baterako gonbiteaz dihardute, eta Donibane Garaziko diru-kontuez.

thumb|500px|erdian|Euskarazkoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lázaro Galdiano museoa

**Lázaro Galdiano museoa**, Espainiako Madril hiriburuan dagoen jatorri pribatuko museo bat da. Bertan, arte eta teknika guztiei buruzko bilduma zabal eta hetereogeneoa ikusgai dago.

Multzo guztia José Lázaro Galdiano argitaratzaile eta bildumatzaileak bildutako 12.600 pieza inguruz osatua dago, berau hiltzean bilduma, gaur egungo egoitza eta La España Moderna argitaletxearen 20.000 alez osatutako liburutegia Espainiar Estatuati ondorengotzan laga zizkion.

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Madrilgo Argizari Museoa

**Argizari Museoa**, Espainiako Madril hiriburuan dagoen argizari museo bat da. Recoletos pasealekuaren 149. zenbakian dago.

1972ko otsailaren 14an inauguratu zen. Museoan munduko gertaera eta pertsonaia historikoen argizarizko errekostrukzioak daude, bai eta Espainiako historia, kultura, kirola, hedabideak eta politikaren pertsonaienak ere.

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Capricho parkea

**Capricho parkea**, , Espainiako Madril hiriburuaren ipar-ekialdean dagoen hiri-parke bat da, Barajas barrutiko Osuna zumardian.

1789-1839 artean, María Josefa Pimentel y Téllez-Girón, Osunako Dukesaren aginduz eraikia izan zen. Denera 14 hektareako azalera du.
Joan Karlos I.a parkea

**Joan Karlos I.a parkea**, Espainiako Madril hiriburuan dagoen hiri-parke bat da. Barajas barrutiko Corralejos auzoan dago.

1992an inauguratu zen eta Joan Karlos I.a Espainiakoaren omenezko izena darama. Denera 160 hektarea inguruko azalera du.
Madrilgo Errege Behatokia

**Madrilgo Errege Behatokia** () Espainiako Madril hiriburuan dagoen zientzia erakunde eta eraikin bat da. Retiroko lorategietan dago.

1753an Karlos III.a Espainiakoaren iradokizunez sortua izan eta lehenbiziko zuzendaria Salvador Jiménez Coronado (1747-1813) matematikaria izan zen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
San Isidro parkea

**San Isidro parkea**, Espainiako Madril hiriburuan dagoen hiri-parke bat da, Carabanchel barrutiko San Isidro auzoan.

1970eko maiatzaren 15ean inauguratua izan zen eta denera 35,54 hektarea inguru ditu.
Tajin

**Tajin** (; ; ) Bereber gastronomiako usadiozko plater bat da, gaur egun Magreb osoan hedatua. Izena berau sukaldatzen den izen berdineko buztinezko eltzetik datorkio.

## Eltzea 
Su txikian lokatzezko eltzean sukaldatutako eltzekoa da, kono itxurako estalki batez estalia. Estalki honek beroa eta lurruna erregostean nahiz ondorenean mantentzen ditu.

## Motak 
Honako tajin mota ezberdinak daude, osagaien arabera:

* Oilasko tajina
* Oilasko tajina, gatzun limoi eta olibekin
* Atun tajina
* kefta tajina
* Sardin tajina
* Arkume tajina, gozokizko irasagarrondoaz
* Arkume tajina aranpasaekin (Mrouzia)
* Behi tajina, barazkiekin
* Barazki tajina
* Argan tajina

## Kanpo estekak
Aaron Copland

**Aaron Copland** (New York, 1900eko azaroaren 14a - Peekskill, New York, 1990eko abenduaren 2a) estatubatuar musikagilea izan zen, "Estatubatuar musikagileen dekanoa" bezala ezaguna. Parisen musika ikasi zuen, besteak beste Nadia Boulangerrekin, bere gustu eklektikoa inspiratu zuena. Estatu Batuetara itzultzean, musikaz irakatsi eta idatzi zuen. 1930eko hamarkadan, bere estilo modernista aldatu eta eskuragarriago bihurtu zen. 1940ko hamarkadaren amaieran, Igor Stravinsky, Arnold Schoenberg eta Pierre Boulezen eraginez, lan serialistak konposatu zituen. 1960 hamarkadatik orkestra zuzendaritzan aritu zen batez ere. Ballet eta orkestra-lanez gain, ganbera-musika, ahots-musika, opera eta zinemarako musika konposatu zituen.

## Lanak 
* *Scherzo Humoristique: The Cat and the Mouse* (1920)
* *Four Motets* (1922)
* *Passacaglia* (1922)
* *Symphony for Organ and Orchestra* (1924)
* *Music for the Theater* (1925)
* *Dance Symphony* (1925)
* *Concerto for Piano and Orchestra* (1926)
* *Symphonic Ode* (1927-1929)
* *Piano Variations* (1930)
* *Grohg* (1925/32) (ballet)
* *Short Symphony (Symphony No. 2)* (1931-33)
* *Statements for orchestra* (1932-35)
* *The Second Hurricane* opera (1936)
* *El Salón México* (1936)
* *Billy the Kid * (1938) (ballet)
* *Quiet City* (1940)
* *Our Town* (1940)
* *Piano Sonata* (1939-41)
* *An Outdoor Overture* (1941)
* *Fanfare for the Common Man* (1942)
* *Lincoln Portrait* (1942)
* *Rodeo* (1942) (ballet)
* *Danzon Cubano* (1942)
* *Music for the Movies* (1942)
* *Sonata for violin and piano* (1943)
* *Appalachian Spring* (1944) (ballet)
* *Third Symphony* (1944-1946)
* *In the Beginning* (1947)
* *The Red Pony* (1948)
* *Clarinet Concerto* (1947-1948)
* *Twelve Poems of Emily Dickinson* (1950)
* *Piano Quartet* (1950)
* *Music and Imagination* (1952)
* *Old American Songs* (1952)
* *The Tender Land* (1954) (opera)
* *Canticle of Freedom* (1955)
* *Orchestral Variations* (1957)
* *Piano Fantasy* (1957)
* *Dance Panels* (1959; revisada en 1962) (ballet)
* *Connotations* (1962)
* *Down A Country Lane* (1962)
* *Music for a Great City* (1964)
* *Emblems, for wind band* (1964)
* *Inscape* (1967)
* *Duo for flute and piano* (1971)
* *Three Latin American Sketches* (1972)
* *Lincoln Portrait*

### Soinu-bandak 
* 1961 - *Something wild*
* 1949 - *The Heiress* (Oscar Saria)
* 1949 - *The Red Pony*
* 1945 - *The Cummington story*
* 1943 - *The North Star*
* 1940 - *Our Town*
* 1939 - *Of Mice and Men*

## Kanpo estekak
Mendebaldeko parkea (Madril)

**Mendebaldeko parkea**, Espainiako Madril hiriburuan dagoen hiri-parke bat da, A Coruñako errepidea, Unibertsitate Hiria eta Moncloa barrutiaren artean.

XX. mendearen hasieran Madrilgo alkate zen Alberto Aguileraren ekimenez eraiki zen, honek Abraham Pedraza paisaialariari atsedenleku eta pasealeku izateko eremu bat diseinatzeko ardura eman zion. 1905ean inauguratu zen.

Espainiako Gerra Zibilaren garaian gudulekua izan zen.
Adecco

**Adecco** suitzar enpresa multinazionala da, outsourcing eta giza baliabideen kudeaketa arloan lan egiten duena. 1996an frantziar Ecco eta suitzar Adia Interim enpresak bilduz sortua, egun 60 herrialdetan lan egiten du eta Zürichen du egoitza.

## Kanpo estekak
Hoffmann-La Roche

**Hoffmann-La Roche** suitzar enpresa multinazionala da, botika arloan lan egiten duena. 1896an Fritz Hoffmann-La Rochek sortua, “Roche” markapean sendagaiak, bitaminak eta testak ekoizten ditu. Basilean eta Parisen ditu egoitzak.

## Kanpo estekak
ManpowerGroup

**ManpowerGroup** (lehen **Manpower Inc.** deitua) estatubatuar enpresa multinazionala da, outsourcing eta giza baliabideen kudeaketa arloan lan egiten duena. 1948an Aaron Scheinfeldek eta Elmer Winterrek sortua, egun 80 herrialdetan lan egiten du eta Milwaukeeen du egoitza.

## Kanpo estekak
Macauãko baso nazionala

**Macauãko baso nazionala** () Acre estatuan, Brasilgo iparraldean dagoen naturgune babestua da. Bioma nagusia Amazoniako oihana da.

## Ezaugarriak 
Parkea 1988an sortu zuten. Gaur egun Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade erakundeak gestionatzen du. Basoak 176,349 hektarea ditu.

Aberastasun handiko ingurua da. Parkearen ia erdiak bertako basoak ditu. 2007an 25 familia bizi ziren basoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak