Paralelo (geografia)

[thumb|[Ekuatore lerroarekiko paraleloak diren elementu nagusiak.]]
**Paraleloa** (baita latitude-lerroa) Lurraren biraketa-ardatza eta berari perpendikularra den asmatutako plano baten ebakidura sortzen duten zirkulua da. Paraleloetan, eta segun zer meridianoa den, longitudea neurtzen da. Latitudea, berriz, paralelo bana eta ekuatore arteko angelua da, horrela, Hego latitudea eta Ipar latitudea sortzen dira.

Latitude-zirkuluak paraleloak direlako deitzen dira paraleloak; hau da, zirkulu horietako edozein duten planoak ez dira inoiz elkarrekin gurutzatzen. Leku batek latitude-zirkulu batean duen posizioa haren longitudeak adierazten du. Latitude-zirkuluak eta longitude-zirkuluak desberdinak dira, longitude-zirkulu guztiak zirkulu nagusiak dira, eta Lurraren erdigunea erdian dute; latitude-zirkuluak, ordea, txikiagoak egiten dira ekuatoretik distantzia handitu ahala. Euren luzera sinu edo kosinu funtzio komun baten bidez kalkula daiteke. Adibidez, iparraldeko edo hegoaldeko 60 paraleloak ekuatorearen luzeraren erdia du (Lurraren % 0,335eko lautze arina kontuan hartu gabe), \cos(60^{\circ}) = 0.5 formulak emana. Mercatorren proiekzioan edo Gall-Petersen proiekzioan, latitude-zirkulu bat meridiano guztiekiko perpendikularra da. Proiekzio elipsoidal edo esferikoan, latitude-zirkulu guztiak lerro loxodromikoak dira, ekuatorea izan ezik.

Zirkuluaren latitudea ekuatorearen eta zirkuluaren arteko angelua da gutxi gorabehera, eta angeluaren erpina Lurraren erdian dago. Ekuatorea 0º dago, eta ipar eta hego poloak 90° ipar eta 90° hego dira, hurrenez hurren. Ekuatorea latitude-zirkulurik luzeena da, eta zirkulu handi bat den latitude-zirkulu bakarra da. Beraz, meridiano guztiekiko perpendikularra da. 89 latitude-zirkulu integral (gradu osoak) daude ekuatorearen eta poloen artean hemisferio bakoitzean, baina latitude-neurri zehatzagoetan bana daitezke, eta, askotan, gradu hamartar gisa adierazten dira (adibidez, 34,637° N), edo minutuak eta segundoak emanez (adibidez, 22° 14′, 26″ S).

Latitude-zirkuluen arkuak, batzuetan, muga natural bereizgarririk ez dagoen herrialde edo eskualdeen arteko muga gisa erabiltzen dira (adibidez, basamortuetan), edo muga artifizial bat marrazten denean «mapa bateko lerro» gisa, 1884ko Berlingo Konferentzian eskala handian egin zena, Afrikako kontinentearen zati handiei dagokienez. Ipar Amerikako nazio eta estatu gehienak ere lerro zuzenen bidez sortu dira, askotan latitude-zirkuluen parte direnak. Adibidez, Coloradoko iparraldeko muga 41° N-ra dago, eta hegoaldeko muga, berriz, 37° N-ra. Ameriketako Estatu Batuen eta Kanadaren arteko mugaren luzeraren erdiak, gutxi gorabehera, 49° N-ra jarraitzen du.

## Paralelo nagusiak 
[thumb|Bost paralelo garrantzitsuenak [proiekzio ekierrektangularrean ikusita.]]
Badaude bost paralelo nabarmen. Ekuatorearen posizioa finkoa da, Lurraren biraketa ardatzarekiko 90° da beti. Beste latitudeak aldakorrak dira, Lurraren orbitaren planoarekiko duen makurdura axialaren arabera aldatzen direlako, eta, beraz, ez da guztiz finkoa. 

* Zirkulu Polar Artikoa (66°33′50.8″ Ipar latitudea)
* Kantzerko Tropikoa (23°26′09.2″ Ipar latitudea).
* Ekuatorea (0° latitudea).
* Kaprikornioko Tropikoa (23°26′09.2″ Hego latitudea).
* Zirkulu Polar Antartikoa (66°33′50.8″ Hego latitudea)

### Ekuatorea 
Ekuatorea Ipar poloaren eta Hego poloaren zirkulu distantziakidea da. Lurra Ipar hemisferioan eta Hego hemisferioan banatzen du. Latitude-paralelo edo -zirkuluetatik, luzeena eta «zirkulu nagusi» bakarra da (zirkulu bat Lurraren gainazalean, Lurraren erdigunean zentratua). Beste paralelo guztiak txikiagoak dira eta Lurraren ardatzean bakarrik zentratuta daude.

center|thumb|500px|Munduko mapa eta ekuatorea.

### Zirkulu polarra 
Zirkulu polar artikoa Ipar hemisferioan eguzkia etengabe horizontearen gainetik edo azpitik 24 orduz (ekaineko eta abenduko solstizioetan, hurrenez hurren) egon daitekeen zirkulurik hegoaldekoena da. Era berean, zirkulu polar antartikoak Hego hemisferioko iparraldeko latitudea markatzen du, non eguzkia 24 orduz egon daitekeen etengabe zeruertzaren gainetik edo azpitik (abenduko eta ekaineko solstizioetan, hurrenez hurren).

Zirkulu polarren latitudea 90º da, Lurraren makurdura axiala kenduta.

| style="width:20px;"|&nbsp;
|

|}

### Zirkulu tropikalak 
Kantzer tropikoa eta Kaprikornio tropikoa dira, hurrenez hurren, ekaineko solstizioan eta abenduko solstizioan Eguzkia zuzenean buru gainean ikus daitekeen iparraldeko eta hegoaldeko latitudeak.

Zirkulu tropikalen latitudea Lurraren inklinazio axialaren berdina da.

| style="width:20px;"|&nbsp;
|

|}

### Zirkulu tropikalen mugimendua 
Definizioz, Kantzer tropikoaren, Kaprikornio Tropikoaren, Zirkulu Polar Artikoaren eta Zirkulu Polar Antartikoaren posizioak Lurraren ardatzak Eguzkiaren inguruko orbitaren planoarekiko duen makurduraren araberakoak dira («ekliptikaren zeihartasuna»). Lurra *tente* balego (ardatza angelu zuzenean duela orbita-planoarekiko), zirkulu polar artiko eta antartikorik ez litzateke egongo, ezta tropikorik ere: poloetan, Eguzkia beti horizontean zehar biratuko litzateke, eta ekuatorean, Eguzkia beti ekialdetik irtengo litzateke, zuzenean gainetik pasatuko litzateke eta mendebaldetik sartuko litzateke.

Zirkulu tropikalaren eta polarraren posizioak ez dira finkoak, makurdura axiala mantso aldatzen delako. Higidura konplexu hori ziklo desberdin askoren gainjartzeak zehazten du (ziklo horietako batzuk jarraian deskribatuko ditugu), periodo laburrekin edo oso luzeekin. 2000ko urtarrilaren 1eko eguerdian, inklinazioaren batez besteko balioa 23° 26’21,406” zen (IAUren arabera, 2006, P03 teoria), eta 2023ko urtarrilaren 1eko eguerdian, 23° 26’10,633” zen balio hori.

Epe luzeko ziklo nagusiaren eraginez, makurdura axiala 22,1º eta 24,5º bitartean dabil, gutxi gorabehera, 41 000 urteko periodoarekin. Gaur egun, makurduraren batez besteko balioa urtean 0,468” murrizten ari da, gutxi gorabehera. Ondorioz (gutxi gorabehera eta batez beste), zirkulu tropikalak ekuatorerantz mugitzen dira (eta zirkulu polarrak poloetarantz), urteko 15 metroko abiaduran, eta tropikoen eremua, astronomikoki zehaztua, 1100 km2 txikitzen da urteko.

Lurraren makurdura axialak aldaketa gehiago izango ditu epe laburrean, nutazioaren eraginez. Horren zati nagusiak, 18,6 urteko periodoarekin, 9,2-ko anplitudea izango du (ia 300 m iparralderantz eta hegoalderantz). Termino askoz txikiagoak daude, eta, ondorioz, egunero metro batzuetako desplazamendu aldakorrak gertatzen dira edozein norabidetan.

Azkenik, Lurraren errotazio-ardatza ez dago zehazki Lurrean finkatuta; mugimendu polar izeneko fluktuazio txikiak (15 m ingurukoak) jasaten ditu, eta eragin txikia dute tropikoetan eta zirkulu polarretan, baita ekuatorean ere.

Epe laburreko fluktuazioek, egun gutxi batzuetakoek, ez dute eragin zuzenik muturreko latitudeen kokapenean, non Eguzkia zuzenean buru gainean ager baitaiteke, edo zeinetan posible baita 24 ordu izatea egunez edo gauez, solstizioen unean benetan gertatzen direnean izan ezik. Aitzitik, paraleloen desplazamendu teoriko bat eragiten dute, ardatzaren inklinazioa urte osoan zehar mantenduko balitz gertatuko litzatekeena.

## Beste paralelo nabarmen batzuk 
Nazioz azpiko eta nazioarteko hainbat muga definitu nahi ziren paraleloen bidez, edo horietara hurbilduz. Paraleloak muga egokiak dira Ipar hemisferioan, latitude astronomikoa gutxi gorabehera neur daitekeelako (dozena metro gutxi batzuetako zehaztasunarekin) Iparrizarra behatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Meridiano

## Kanpo estekak