open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaina quark

**Gaina quarka** (edo **top quarka** ingelesez) quarken hirugarren belaunaldiko funtsezko partikula bat da. Funtsezko kargaren +⅔eko karga elektrikoa du, eta ½ko espin bat. Tontork quarkak fermioiak dira eta Pauliren bazterketa printzipioa betetzen dute. Gainerako quarkek bezala, tontor quarkek elkarrekintza nuklear bortitza sentitzen dute eta kolore karga dute. Era berean, tontor antiquarkek antikoloreko karga dute.

Sei quark motatatik masiboena da, urrearen nukleo atomikoak bezain masiboa. Bere masa handia dela eta, funtsezko partikula bat izateko oso ezegonkorra da, ioktosegundo bat baino gutxiagoan desintegratzen dena, eta, ondorioz, ez du beste quark batzuekin hadroiak eratzeko astirik (hadronizazio deitzen den prozesua). Honi esker zientzialariek quark isolatu bat behatzea eta beronen propietateak neurtzea espero dute.

Aurkitutako azken quarka izan zen, 1995ean Fermilaben. Oraingoz, eta LHCa funtzionatzen hasi arte Fermilaben Tevatron da tontor quarkak sortzeko bezain energetikoa den partikula azeleragailu bakarra, protoi batek eta antiprotoi batek 1,96 MeVeko energiarekin talka egin ondoren sortuak. Bere existentzia ultralaburraren ondoren W bosoi eta behea quark baten desintegratzen da. Hasiera batean zientzialariek "egi quark" deitzea pentsatu zuten (truth quark ingelesez), baina denborarekin tontor quark izena geratu zitzaion (top).

Quark honek, eratzen dituen hadroiei nagusitasun (ingelesezko topness hitzaren ustezko itzulpena) deritzon zenbaki kuantiko bat ematen die, eratzen duten tontor quarken kopurua ken tontor antiquarken kopurua bezala definitzen dena. Zenbaki kuantiko hau, "bitxitasuna", "sorginkeria" edo "edertasuna" bezala (partikula batean dauden s, c edo b quark kopurua ken dagozkien antiquarken kopurua) elkarreragin nuklear ahulak gainditu dezake, baina ez elkarreragin nuklear indartsuak, ezta elektromagnetikoak ere, quarken zaporea mantentzen dutena.

## Kanpo estekak
Springfieldeko Mafia

**Springfieldeko Mafia** *Simpsondarrak* telesaileko mafia taldea da. Springfielden egiten dute krimenak.

## Bazkideak 
### Fat Tony 
### Zango-Luze eta Louie 
Fat Tonyren bi kideak. Zango-Luze ilea marroia dauka, eta Louie beltza.

### Johnny Ezpain Itzi 
Fat Tonyren kidea. Sekretuak oso ondo ezkutatzen daki.

### Billie Salataria 
Mafiaren salataria da. Bakarrik egia ezan ahal du.

## Kanpo estekak
San Juan de la Peña monasterioa

**San Juan de la Peña monasterioa** (; ) Huescako Santa Cruz de la Serós herrian dagoen monasterioa. Goi Erdi Aroan, Aragoiko monasterio nagusietarikoa zen. Iruñeko Erresumaren garaian Antso III.a Gartzeitzek sortua, bi monasterioz osatutako multzoa da orain.

## Historia 
Monasterioaren lehen erreferentziak X. mendekoak dira. Uste da, hasieran, eremiten bizileku izan zela inguru hura, eta gerora, San Joan Bataiatzaileari eskainitako monasterio gune bat sortu zela.

## Ipuscua 
Duela mila urte, mila, agertu zen lehen aldiz *Gipuzkoa* hitza, *Ipuscua* grafiaz idatzita, monasterio horretako eskuizkribu batean. Agiri horretan jasotakoaren arabera, Gartzia Azenariz jaunak eta Gayla de Iputza haren emazteak dohaintzan eman zioten Olazabalgo Salbatore monasterioa —gaur egungo Altzo herrian dago, Gipuzkoan— San Juan de la Peñako monasterioari, beste hainbat lurrekin batera. Izan ere, Iruñeko eta gero Nafarroako Erresumaren parte izan zen garai hartan San Juan de la Peña.

## Iruditegia 

Irudi:Felsenkloster San Juan de la Pena.jpg|Irudi orokorra
Irudi:Panteon Real del Monasterio de San Juan de la Penna.jpg|Errege panteoiaren ikuspegia atetik ikusita
Irudi:Claustro del Monasterio de San Juan de la Penna.jpg|Klaustroa
Irudi:Monasterio viejo de San Juan de la Peña (RPS 19-04-2019) capitel representando la vergüenza.png|Capitel
Irudi:Monasterio nuevo de San Juan de la Penna (vista general).jpg|Monasterio berria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* San Juan de la Peñako kronika

## Kanpo estekak
Arista etxea

**Arista** edo **Aritza** euskal jatorria zuen Erdi Aroko errege-etxea izan zen, 905 arte Iruñeko erresuma gobernatu zuena.

Leinuak Iruñeko erresuma finkatu zuen, izan ere, bere lurraldeak ez ziren erresuma bat *stricto sensu*. Hori zela eta, bere buruzagiak ez ziren inoiz erregeak deituak izan baizik eta *dux*. Iruñeko erregea deitutako lehendabizikoa Antso I.a Garzeitz izan zen, Arista etxea ordezkatu zuen Ximeno etxearen lehendabizikoa hain zuzen ere.

Banu Qasi leinu muladiaren aliatuak, 905ean ximenotarrek estatu kolpe bat antolatu zuten boterea lortu eta etxea amaitzeko.

## Erregeen zerrenda 
* ?–852 Eneko Arista
* 852–882 Gartzia Enekoitz
* 882–905 Orti I.a Garzeitz

## Genealogia 
Rodako kodexaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stendhal sindrome

**Stendhal sindromea** gizaki bat artelan baten aurrean dagoen unean bihotz erritmoaren areagotzea, bertigoa, nahasmen mentala eta eldarnioak ere sor ditzakeen gaixotasun psikosomatiko bat da. Sindrome hau bereziki artelanak zeharo ederrak edota leku batean kopuru handian topatzen direnean jazo ohi da.

Bere izena XIX. mendeko Stendhal (Henri-Marie Beyle-en ezizena) frantziar idazlean oinarrituta dago. Idazle honek 1817an Italiako Florentzia hiriko Santa Croce basilikan bisitan zegoela fenomeno honen deskribapen zehaztatua jasan eta ondoren honako hau idatzi zuen:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jerusalemgo sindromea

## Kanpo estekak
Salvador Bergara

**Salvador Bergara Larralde**, pilota arloan **Bergara II.a** deituraz ezaguna (1952ko maiatzaren 19a, Etxalar, Nafarroa Garaia) esku huskako pilotari profesional ohia da. Bergara I.aren anaia. Profesionaletan 1973an estreinatu zen, eta 1992 Asegarce enpresak fitxatu zuen; haiekin jokatu zuen 1993ko abuzturaino, urte hartan belauneko lesio batek erretiroa hartzera behartu baitzuen.

Bere ibilbide profesionalak iraun zituen 20 urte horretan, hainbat titulu bereganatu zituen, horien artean nabarmenenak 1985, 1986 eta 1992an irabazitako Binakako Txapelketa Nagusiak, bai eta 1981 eta 1990an lehiaketa horretan lortutako txapeldunordetza ere.

Profesionaletan guztira 2.180 partida jokatu zituen, hau da, urtean batez beste 109 partida. Pilotaren historiako errekorra izango da, beharbada.

1993an bere pilotari ibilbide profesionala amaitu zuenetik, Bergara II.a Asegarce enpresako zuzendari teknikoa eta pilotarien entrenamenduen gainbegiraketaren arduraduna da. Gainera, enpresarako pilotari berriak fitxatzeko erabakietan ere parte hartzen du.

## Binakako finalak 
(1) Maiz II.ak gripea zuenez Etxenagusiak ordezkatu zuen.

## Kanpo estekak
Tour Montparnasse

**Tour Maine-Montparnasse** delakoa, **Tour Montparnasse** (*Montparnasse dorrea*) bezala ezaguna, Parisen dagoen etxe orratz da, 33 avenue de Maine helbidean (14. barrutia). Roger Saubot arkitektoak eraiki zuen eta gaur egun Frantziako etxe orratz] handiena da, 210 metroko altuerarekin.

La Défensen dagoen AXA dorrearen zaharberritzeak postu hori kenduko zion 2010. urtearen amaieran.

## Historia eta deskribapena 
1969 eta 1972 bitartean eraiki zen, antzinako Montparnasse geltokia egon zen tokian eta 1973an inauguratua izan zen. Egungo Montparnasse geltokia dorrearen parean dago, pixka bat hegoalderago. Montparnasse dorreak 210 metroko altuera du eta 59 solairu ditu (terraza bera barne). Jatetxe batek hartzen du 56. solairua. Terrazako eskutokiak bi minututan desmunta daitezke helikopteroek lur hartu dezaketen plataforma bihurtzeko. Bulegoek 52 solairu hartzen dituzte, 90.000 metro karratuko hedadurarekin. Bataz beste bertan 5.000 pertsonek lan egiten dute.

56. solairutik eta terrazatik (biak publikoarentzako irekiak) ikus daitekeen ikuspegiak dorre hau urtero 600.000 bisitari jasotzen dituen atrakzio turistiko bihurtzen dute.

Montparnasse dorrea merkatari gune bat, Lafayette Galerietako denda bat eta beste dorre txikiago batzuk hartzen dituen eraikuntza multzo baten barnean dago.

Dorrearen toki batzuetan, batez ere 15., 42., 57. eta 58. solairuetan amiantoaren presentzia zegoela 2005eko martxoan adierazi zen. Kutsadura hau kontu handiz garbitu behar da, bertan dauden osasunarentzako dagoen arrisku larriagatik.

thumb|upright=2.5|erdian|Parisko ikuspegia dorreko gailurretik.

## Ikus, gainera 
* Frantziako eraikin garaienen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eraikinari buruzko webgunea.
Ama Kandida

**Juana Josefa Zipitria Barriola** (Berrozpe baserria, Andoain, 1845eko maiatzaren 31 &ndash; Salamanca, 1912ko abuztuaren 9a), **Santa Kandida Maria Jesuskoa** edo **Ama Kandida** eliza izenez ezagunagoa, gipuzkoar lekaimea izan zen, Jesusen Alabak ordenaren sortzailea. 2010eko urriaren 17an kanonizatu zuen Benedikto XVI.a aita santuak.

## Bizitza 
Juana Josefa Zipitria Barriola Andoaingo Berrozpe baserrian jaio zen, 1845eko maiatzaren 31n. 1852an familia Tolosara aldatu zen; gurasoek ehundegian lan egiten zuten bitartean, Juanak ahizpa gazteak zaintzen zituen. 1863 aldean, 18 urte zituela, Burgosera joan zen neskame, eta Valladolidera geroago.

Valladolideko Rosarillo elizan ezagutu zuen Miguel San José Herranz jesuita erabakigarria izan zen Juana Josefaren bokazioan. Neska gazteek heziketarako aukera urriak zituztela-eta kezka handia zuenez, hezkuntzari eskainitako kongregazio bat sortzea erabaki zuen. Eragozpen asko saihesturik, 1871ko abenduaren 8an Jesusen Alabak kongregazioa fundatu zuen Salamancan, beste bost emakumerekin batera.

Ama Kandida 1912an hil zen, Salamancan. 1996ko maiatzaren 12an Joan Paulo II.ak dohatsu aitorturik, 2010eko urriaren 17an Benedikto XVI.ak santu izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ama Kandida, Andoaindik mundu zabalera, aiurri.com
Migel Aozaratzakoa

**Migel Gonzalez Aozaratzakoa Leibar**, santu izenaz **San Migel Aozaratzakoa**, (Oñati, 1598ko otsaila- Nagasaki, 1637ko irailaren 29a) apaiz eta misiolari domingotarra izan zen, Japonia ebanjelizatzen hil zena.

## Biografia 
Oñatin jaio, domingotar bilakatu eta Espainiako probintzian aritu zen Rosariokora bidali zuten arte. Luzongo Bataan misioan ebanjelioa aditzera eman zuen.

1636an Manilako domingotarrek boluntarioen espedizioa antolatu zuten Japoniako kristauak laguntzeko asmotan. Hara joan ziren Antonio González, Guillermo Courtet eta Miguel Aozaratzakoa, Vicente Shiwozuka japoniar apaiza eta Lazaro Kyotokoa izeneko laiko batekin batera. Lorenzo Ruiz itsasoan gehitu zen. Okinawara ailegatu bezain pronto, preso hartu, torturatu eta bere fedea ukatu gabe denak hil ziren.

1980ko urriaren 11an Joan Paulo II.ak martiri izendatu, 1981eko otsailaren 18an dohatsu aitortu eta 1987ko urriaren 18an santu izendatu zuen. Irailaren 29an ospatzen da bere eguna.

## Erreferentziak
Fermilab

**Fermi Laborategi Nazionala**, **Fermilab** bezala ezagutzen dena energia altuko fisikaren laborategi bat da, bere izena Enrico Fermi fisikariagatik jasotzen duena, partikulen fisikan aitzindaria izan zena. Chicagotik 50 kilometro mendebaldera dago. Fermilaben munduko bigarren partikula azeleragailurik potenteena dago (lehena Suitza eta Frantzia arteko mugan dagoen LHC da), Tevatron delakoa, tontor quark izena duen quarka aurkitzeko erabili izan dena.

Fermilaba, jatorrian National Accelerator Laboratory deitua AEBetako Energia Atomikoaren Batzordeak enkargatu zuen Lyndon B. Johnson presidenteak 1967ko azaroak 21ean sinatutako lege proiektu baten oinarrituta.

1974ko maiatzak 11n laborategiak bere egungo izena jaso zuen Enrico Fermi fisikariaren omenez, 1938an Fisikako Nobel Saria irabazi zuena eta aro atomikoko fisikari aitzindarietako bat izan zena.

ezkerrera|thumb|280px|Fermilaben aireko ikuspegia. Lehen planoan ikus daitekeen eraztuna Xiringatzaile Nagusia da, eta atzerago ikus daitekeena Tevatrona.

Funtsezko partikulen egungo ereduko bi osagai oso garrantzitsu Fermilabean aurkitu ziren: hondo quarka (1977ko maiatza-ekaina) eta tontor quarka (1995eko otsaila. 2000ko uztailean tau neutrinoaren lehen zuzeneko behaketa iragarri zuten, behatua izan zen azkeneko funtsezko partikula. Egungo ereduko azken zirrikitua betez, tau neutrinoak aurkikuntza berrientzako eta fisika eredu berri batentzako lehen pausua suposatu zuen Tevatroneko Collider IIa 2001eko martxoan inauguratu ondoren. 2008ko irailak 10 arte, LHCa inauguratu zen data, Tevatrona, lau miliako zirkunferentzia duena eta jatorrian Energia Doublerra deitua bere funtzioak 1983an hasi zituenean, munduko partikula azeleragailurik energetikoena izan zen. Bere 1000 iman supereroaleak helio likido bidez hoztuak dira -268&nbsp;°Cko tenperaturan. Bere hozte sistema historiako handiena zen 1983an.

## Fermilabeko zuzendariak 
* Robert R. Wilson (1967-1978)
* Leon Max Lederman (1978-1989)
* John Peoples (1989-1999)
* Michael S. Witherell (1999-2005)
* Pier J. Oddone (2005-)

## Kanpo estekak
Kantatzera noazu

***Kantatzera noazu*** Xabier Letek 1976an plazaratutako diskoa da.

## Diskoko abestiak 
# *Langille baten seme* (hitzak eta doinua: Xabier Lete)
# *Haur andaluz bati seaska kanta* (hitzak eta doinua: Xabier Lete)
# *Gizon arruntaren koplak* (hitzak eta doinua: Xabier Lete)
# *Ez dut amets haundirik* (hitzak eta doinua: Xabier Lete)
# *Chile* (hitzak eta doinua: Xabier Lete)
# *Izarren hautsa* (hitzak eta doinua: Xabier Lete)
# *Otsoak eta txanogorritxu* (hitzak eta doinua: Xabier Lete)
# *San Martin, azken larrosa* (hitzak eta doinua: Xabier Lete)
# *Itsasoan urak haundi* (hitzak eta doinua: Julen Lekuona)

## Argitaraldiak 
* Artezi, 1976. Iraupena: 38' 50".
* LP/K7, Elkar, 1981
* CD, Elkar, 1990
* CD, Elkar, 2006, birmasterizaturik

## Erreferentziak 
* *Kantatzera noazu* diskoa, Badok euskal kantagintzaren atarian.

## Kanpo estekak
Hibbert Doktorea

**Julius M. Hibbert Doktorea** *Simpsondarrak* telesailko pertsonai bat da.

## Deskribapena 
Simpson familiaren doktorea da. Noizean bein irribarrez dago. Bernice Hibbertekin eskonduta dago, eta bi seme eta alaba bat dauzka.

## Kanpo estekak
Bernako katedrala

**Bernako katedrala** (alemanez *Berner Münster*) Suitzako eraikin erlijiosorik altuena da 100,6 metroko altuera duen dorrearekin. Berna hirian dago eta estilo gotikokoa da. 1421 urtean hasi ziren eraikitzen, baina 1893ra arte ez zituzten eraikuntza lanak amaitu. Katedralaren zaindaria Vizente Zaragozakoa da, IV. mendeko martiria.

Suitzako *Esangura Nazionaleko Ondasuna* da.

ezkerrera|thumb|200px|Kanpotiko ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Berna Turismoa: Münster / Katedrala -- deskribapen laburra
* http://www.bernermuenster.ch
Montparnasse

**Montparnasse (53)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Sena ibaiaren ezkerreko ibarrean kokatua, Observatoire (14) barrutian, eta Boulevard Montparnasse eta Boulevard Raspail-en arteko gurutzaketan zentratua. Toki hau bere kafetegi eta tabernengatik ere ezaguna da, Montparnasseko geltokitik auzo gutxira kokatuak dauden krepetan espezializaturiko jatetxe bretoiak kasu.

1999ko erroldaren arabera 18.570 biztanle zituen.

## Izena 
Montparnasse izena "mont Parnasse" izenetik dator, Parnaso mendia frantsesez (greziar mitologian arte eta zientzien bederatzi greziar musen bizitokia zena) auzo malkartsuari bertara poesia errezitatzera zihoazen ikasleek XVII. mendean emandako izena.

## Historia 
Muinoa XVIII. mendean berdindua izan zen Montparnasseko bulebarra eraikitzeko. Frantziar Iraultzan zehar dantza klub eta kabaret ugarik hemen ireki zituzten bere ateak. Montparnasse Parisko 14. barrutian xurgatua izan zen 1860an.

## Ondasun nabarmenak 
* Paris-Montparnasse geltokia (Gare Montparnasse) nondik Bretainiara trenak eta Tours, Bordele eeta Le Manserako TGVak abiatzen diren. TGVaren geltoki moderno bat bezala birmoldatua izan zen.
* Montparnasse-Bienvenüe metroko geltoki handia
* Montparnasseko hilerria, non Charles Baudelaire, Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Julio Cortazar eta Samuel Becketten hilobiak dauden, beste pertsona ospetsu askorenarenaz gain.
* Tour Montparnasse dorrea, etxe orratz bakarti bat. 210 metroko bere altuerarekin mendebaldeko Europako garaiena zena eraikia izan zen garaian.

Pasteur Institutua ere toki honetan dago. Lur azpian Parisko katakonben tunelak daude.

## Iruditegia 

Irudi:Montparnasse Cemetery - Paris..jpg|Montparnasseko hilerria.
Irudi:Tour montparnasse view arc.jpg|Tour Montparnasse.
Irudi:Catacombes de Paris.JPG|Parisko katakonbak.
Irudi:Gare-Montparnasse CRW 1569.jpg|Paris-Montparnasse geltokia.
Irudi:Rue Daguerre, Paris August 2013.jpg|Rue Daguerre.

## Ikus, gainera 
* Montparnasse-Bienvenüe (Parisko metroa)
* *Montparnasseko Kiki*, Alice Prin artistaren izengoitia.

## Kanpo estekak
Behea quark

**Behea quarka** quarken hirugarren belaunaldiko funtsezko partikula bat da. Funtsezko kargaren −⅓eko karga elektrikoa eta ½ko espina ditu. Hondo quarkak fermioiak dira eta Pauliren bazterketa printzipioa betetzen dute. Gainerako quarkek bezala, hondo quarkak kolore karga du eta hondo antiquarkak antikolore karga. Elkarreragin nuklear indartsua jasaten dute.

Partikulen fisikako eredu estandarreko bigarren quarkik masiboena da, protoiak baino gutxi gora-behera lau aldiz masa handiagoa duelarik. Honek jokaera berezi bat ematen dio kromodinamika kuantikoaren barnean, detektatzeko eta bere propietateak esperimentalki neurtzeko errazago egiten dutenak, batez ere eratzen dituen mesoietan. Nahiko erraza da baita ere berarekin esperimentatzea ia beti agertzen baita gaina quarkaren desintegrazioetan, baita nahiko sarri ere oraindik hipotetikoa baino ez den Higgs bosoiaren desintegrazioetan behar adina arina baldin bada.

Chicagotik gertu dagoen Fermilaben aurkitu zen 1977an eta ondoren Dorisen (Hamburgo) berretsia. Aurkitu zenean zientzialariek "edertasun quark" (beauty) deitu nahi izan zuten, baina azkenean hondo (bottom) izena hartu zuen. Aurkikuntza hau jada espero zen, 1975ean tau partikula aurkitu baitzen, ondorioz hiru leptoi familia bazeuden quarken hiru belaunaldi ere egon behar zirela pentsatu zelarik.

Hondo quarkak batez besteko bizitza oso laburra izan behar du, hirugarren belaunaldiko leptoiek bezala. Ebidentzia bakarra berehala desintegratzen diren hadroiak eratzen dituela da, baina quarkaren beraren batez besteko bizitza oso zaila da konfinatua baitago.

Quark honek, eratzen dituen hadroiei "gutxitasun" (ingelesezko bottomness hitzaren itzulpena) deritzon zenbaki kuantiko bat ematen die, eratzen duten hondo antiquarken kopurua ken hondo quarken kopurua bezala definitzen dena.

## Hondo quarkak dituzten hadroiak 
B mesoi mota guztiak, kargatuak eta neutroak, quark hondo batez (edo antiquarka) eta gorantz quark edo beherantz quark batez osatuta daude. B mesoi sorginduak (\mathrm{B_c^+}) eta bitxiak (\mathrm{B^0_s}) hondo quark batez eta xarma quark edo quark arraro batez osatuak daude hurrenez hurren.

Upsilon mesoia, "hondonio" bezala ere ezaguna (bottomoniumen itzulpena) hondo quark eta antiquarkaz osatuta dago.

Hondo quark bat duen barioi ezagun bakarra behe lambda neutroa (\mathrm{\Lambda^0_b}) da.

## Kanpo estekak
Pentsio

**Pentsio**a pertsona batek behar adinako diru sarrerarik eskuratzen ez duenean (erretiroan, alarguntzean edo gaigabezia izategatik) gizarte segurantza edo beste erakunde pribatu batetik aldika jasotzen duen dirua da. Askotan, erretiroko pentsioak batez ere, pentsiodun guztiek euren lan-bizitzan osatu duten fondo batetik ordaintzen dira.

Pentsio-sistema publikoak eta pribatuak bereizten dira: sistema pribatuetan, pentsiodunak aurretik kontratatutako aseguru moduan edo urtez urte berak osatutako aurrezkien kapitalizazioaz jasotzen du pentsioa, aurrez ezarritako gertaera-unetik aurrera (erretiroa, gaigabezia, senitarteko baten heriotza, besteak beste); pentsio-sistema publikoek, berriz, elkartasun-printzipio batez arautzen dira: haren arabera, batek egiten dituen ekarpenak fondo komun bat osatzen dute eta fondo horretatik guztientzako pentsioak ordaintzen dira, handiagoa edo txikiagoa, aginteak ezarritako arauen arabera.

## Kanpo estekak
Agustin Asenjo

**Agustin Asenjo Guillen** (1936ko abuztuaren 28a) jatorria Berbintzanan duen pilotari *amateur* edo ez-profesionala da. Iruñean eta inguruko herrietan egin du ospea, heroi lokal bihurtu arte. Partida historikoak jokatu zituen Labrit pilotalekuan, joan den mendeko 70eko eta 80ko hamarkadetan, gehienetan pala motzean, Pepe Musi mexikarraren, Jorge Utge argentinarraren eta Euskal Herriko beste aunitz pilotari ezagunen eta anonimoren aurka.

Utge eta Leyenda Munduko Txapelketa irabazi berriak zirelarik, Iruñera etorri eta Asenjok desafioa bota zuen haien aurka. Utgek baietz eta Labriten jokatu zuten partida pala motzean, goiz batez. Hasieran argentinarra aurrera, gero Asenjo, eta azkenik pilotari nafarra nagusitu zen, 55 eta 51 irabaziz.

Asenjo, ezagutzen dutenek ongi dakitenez, pala motzean txapeldun izan zitekeen, baina ez zuen inoiz eta ez inongo federazioren izenean jokatu nahi izan. Ez eta profesional izatera pasa, eskaintzak izan bazituen ere. Pala zaleek Iturri handiaren aurka ikusteko irrikan egoten baziren ere, gauzatu ezin zitekeen partida zen hura. Sarritan profesional izandako pilotari nafarren aurka ere jokatu ohi baitzuen, (Andueza, Antoñana, Zia, Mandagaran, Iriarte...), hala nola punta puntako pala motz jokalariren aurka ere, Etxandi, Itarte, Ezponda, Santi Mendiluze, Egaña edo Manolo Zarraga, kasurako.

Urte askoan, astero egiten zituen partidak Iruñeko Labriten, eta jendez lepo egon ohi ziren harmailak. Partida bereziak ere jokatu zituen sarri. Bizkarrean bankua loturik zeramala, arerioari sakea libre utziaz, kontrakantxa eta guzti, berak ezkerrez sakatuz ere.

## Erreferentziak
Haurtzaindegi

[thumb|Haurtzaindegiko klase bat [Toronton, 1898]]
**Haurtzaindegia**, **ama-eskola** edo **haurtegia** haur txikiak zaintzen diren etxe edo lekua da. Haurtzaindegia jaiotzatik 3 urte arteko haur txikiak zaindu eta hezitzen dituen etxe bat da, gurasoek eramanda eta bertan begirale eta hezitzaileen ardurapean. Iritzi orokorra da haurtzaindegia ez dela gurasoak ordezteko leku bat, gurasoak ez daudenean soilik haurrak zainduta izateko leku bat. Haur hezkuntzaren egituraren baitan, haurtzaindegiek haurrak elkarrekin harremanetan hasteko gune bat ere bada. Haurtzaindegiak Europan, Ipar Amerikan eta beste herrialde aberatsetan ugaritzen dira, haurrekin egoteko denborarik uzten ez duten gurasoen lan-ordutegien ondorioz batik bat. Herrialde pobreetan ere haurtzaindegien beharra nabarmena izaten bada ere, haurtzaindegien kostu ekonomiko altuak eragotzi egiten du bere garapena eta gurasoen familiek (aiton-amonak, ...) hartzen dute bere gain horien lana.

## Erreferentziak
Louis Kahn

**Louis Isadore Kahn** ( benetako izena Itze-Leib Schmuilowsky zuen) (Kuressaare, Estonia, 1901eko otsailaren 20 &ndash; New York, 1974ko martxoaren 17a) estatubatuar arkitektoa zen. Filadelfiako estudio ugaritan lan egin ondoren berea sortu zuen 1935ean. Bere estudioko lana diseinu kritikari eta Yale Unibertsitatean arkitektura irakaste izatearekin uztartu zuen 1947tik 1957ra. Azken urte honetatik bere heriotzara arte Pennsylvaniako Unibertsitatean arkitektura irakasle izan zen. Kahn tradizioa eta modernitatea lotzen saiatu zen lehenengo arkitektoetako bat izan zen, bere lanen ezaugarriak oinarrizko geometriak (kaxak, zilindroak), eraikuntza (zura, adreilua, hormigoia) eta monumentaltasuna dira. Vincent Scully kritikaria izan zen Kahnen lanaren ospea zabaltzen hasi zena.

## Lan garrantzitsuenak 
* Yale Unibertsitatearen arte galeria, New Haven, Connecticut,(1951–1953), Louis Kahn ospetsu egin zuen lehen lan monumentala. Oso ospetsuak dira egitura arintzeko asmatu zituen sabaiko hormigoizko tetraedroak.
* Richards Laborategiak, Pennsylvaniako Unibertsitatea, Filadelfia, Pennsylvania, (1957–1965), laborategi hauetan aurrefabrikatutako hormigoi habeak eta instalakuntza ikusiak dira berrikuntza teknikoak. Eraikina Italiako San Gimigniano Erdi Aroko herrian oinarritu omen zen. Bolumenek egitura funtzionala jarraitzen dute, erdian elementu orokorrak daude, hau laborategiek inguratzen dute eta laborategiak berriz, aireztapen dorreek inguratzen dituzte Italiar herriaren dorreak gogoratu nahian.
* Salk Institutua, La Jolla, Kalifornia, (1959–1965), hormigoi eta zurezko eraikinek zerumugara irekitako klaustro zabal bat eratzen dute. Luis Barragán arkitekto ospetsuari iritzia eskatu zion espazio hau nola osatu erabakitzeko eta aren aholkua jarraituaz, zerua jasotzeko, hutsik utzi zuen.
* Eliza Unitarioa, Rochester, New York (1959–1969), adreiluzko eraikin honen elementu garrantzitsuena zeharka sartzen den argi naturala da.
* Indiar Administrazio Institutua, Ahmedabad, India (1962).
* Nazio asanblada eraikina, Dhaka, Bangladesh (1962–1974).
* Phillips Exeter Liburutegia, Exeter, New Hampshire, (1965–1972), ospetsua da atrio ikusgarria eta irakurketa tokien leihoengatik.
* Kimbell Arte Museoa, Fort Worth, Texas, (1967–1972), argi naturala lausotzeko hormigoizko gangak erabili zituen.
* Yaleko Britaniar Arte zentrua, Yale Unibertsitatea, New Haven, Connecticut, (1969–1974).

Fitxategi:Salk Institute1.jpg|thumbnail|Salk Institutua, La Jolla.
Fitxategi:Jatiyo Sangshad Bhaban (Roehl).jpg|Nazio Asanblada
Fitxategi:Kimbell Art Museum.jpg|thumbnail|Kimbell Arte Museoa
Fitxategi:Exeter library interior.jpg|thumbnail|Phillips Exeter Liburutegia

## Kanpo estekak
West Highland Way

[thumb|250px|eskuinera|West Highland Way ibilbidea [Lomond aintzira|Loch Lomond aintzira inguruan.]]

**West Highland Way** (Eskoziako gaeleraz *Slighe na Gàidhealtachd an Iar*, eta euskaraz *Mendebaldeko Lur Garagietako Ibilbidea*) Eskoziako mendebaldea behetik-gora zeharkatzen duen ibilbide luzea da. Glasgow hiriko iparraldean dagoen Milngavie udalerrian hasi eta Eskoziako Lur Garaietan dagoen Fort William udalerrian amaitzen delarik. Denera 153 kilometroko luzera du, Mendebaldeko Dunbartonshire, Stirling, Argyll eta Bute konderriak eta Highland eskualdea zeharkatzen ditu. Urtero 85.000 bidaiari edo ibiltarik ibilbide hau erabili ohi dute.

## Kanpo estekak 
* West Highland Way ibilbidearen webgune ofiziala
Gorputz bolumenaren indizea

**Gorputz bolumenaren indizea** (**GBI**) gorputz masaren indizearen (GMI) ordezkotzat proposatu da.

GMIaren oinarria da masaren guztizkoa neurtzea, masa zein tokitan dagoen begiratu gabe; GBIak, berriz, masaren eta bolumen banaketaren arteko erlazioari begiratzen dio, hau da, kontuan hartzen du gorputzeko masa zein tokitan dagoen. Oraintsuko azterlanek nabarmen utzi dute GMIa mugatua dela gizabanakoaren osasun arriskuaren adierazle gisa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gorputz masaren indizea

## Kanpo estekak
Aita Guria (itsasontzia)

***Aitaguria*** Bizkaiko Bermeo udalerrian kokatzen den XVII. mendeko baleontzia da. Hain zuzen ere, Bermeoko portuan ainguraturik dago.

## Iruditegia 

Irudi:Poupe Aita Guria.jpg|Popa
Irudi:Baleinier Aita Guria.jpg|Branka
Irudi:Chaloupe Aita Guria.jpg|Barnealdeko txalupa
Irudi:Ancre Aita Guria.jpg|Aingura

## Kanpo estekak 
* Aita Guria baleontziaren webgune ofiziala
Manuel Antonio Madariaga

**Manuel Antonio Madariaga Ustara**, ***Patakon*** ezizenaz ezagunagoa (Galdakao, Bizkaia, 1796 &ndash; Afrika, ) bidelapurra izan zen. Robin Hooden antzera, nolabaiteko gizarte kontzientzia zuen bidelapur famatua izan zen, eta hari buruzko oroitzapen hori gorde da, gaur egun arte, jardun zuen inguruetan, sarri aipatzen diren bi esaldi hauek erakusten dutenez:

## Biografia 
Galdakaon 1796an jaio zen. Aita errementaria zuen eta hamar anai-alaben artean nagusia zen. Larrabetzun hezita, bide lapur gisa 1820 inguruan hasi zen, bere garaikide askoren modura, gerrez jositako aroa nekazaritza utzi eta lapurreten etekinez bizitzeko aprobetxatuz. Sei seme-alaba izan zituen. Garai hartan arraroa bazen ere, bazekien idazten eta irakurtzen. Kartzela ugari ezagutu zuen batzuetan ihes egitea lortuz eta besteetan indultuen bitartez aske geldituz. Haren ekintzak gehienetan Bizkaian (Arratia, Unbe eta Bizkargi aldean batez ere) burutu zituen, baita Gipuzkoa eta Araban ere.

Garaiko euskal bandoleroek ez zuten talde egonkorrik osatzen, hau da, lapurreta bakoitzean behar ziren partaideak biltzen ziren egin beharrekoaren arabera. Beraien artean hierarkia harremanak sortzen ziren eta Patakon beti talde buru bezala agertzen zaigu. Beraz, nortasun handiko gizona eta lapurren artean lidergo indartsua mantentzen zuenetakoa izan zen.

Erregezaleekin borrokatu ondoren, 1823an lapurtzeagatik harrapatu eta armadan zegoelako indultua eman zioten. 1825ean berriro harrapatu eta zortzi urteko espetxe-zigorra jaso bazuen ere, hiru besterik ez zuen eman Bilboko kartzelan. 1830ean harrapatu zutenean, Valladolidera eta Kanarietan dagoen Vélez de la Gomera haitzara eraman zuten. 1839an indultatu zuten.

1840ko hamarkadan ere lapurreta ugari leporatzen zaizkio, azkenean 1847an atxilotu eta Cartagenako kartzelera bidali zuten arte. Ondoren Ceuta eta Melillako kartzeletara bidali zuten. Handik ere ihes egin zuen. Dokumentaturik ez badago ere, mairu batek harrapatu omen zuen eta esklabo bezala saldu. Artzain bukatu omen zuen bizitza Afrikan, esklabo, ziur asko 1850 inguran.

## Herri tradizioa 
Diman gordetzen den tradizioan Patakonen zaldiaren urratsak ikus daitezke Aramotz mendian. Zaldiari ferrak alderantziz jartzen omen zizkion, horrela etorri zen bidetik joana eta joana zen bidetik etorria zela pentsa zezaten.

Aberatsei lapurtu eta pobreen artean banatzen omen zuen dirua. Azkarra eta zuhurra, bandolero sozialaren adierazgarri guztiak jasotzen ditu Patakonek, sistemaren aurka borroka egiteko lapurtzen baitzuen. Honela dio esaera zaharrak:

Nahiz eta herri tradizioak, Robin Hoodetik, bandolerismo kontzeptu hau kultura guztietan jaso, dokumentazioa aztertzean ez dugu halakorik aurkitzen. Bandolero gehienak bizi irauteko lapurtzen zuten eta ez zeuden, inondik ere, beren etekinak pobreagoen artean banatzeko asmotan.

## Erreferentziak
Diego Lazkano

**Diego Lazkano** (Tolosa, 1736-Donibane Lohizune, 1810) elizgizon frantziskotarra eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
Tolosan jaio zen 1736an. Herriko eskribauaren semea, garai hartan ohikoa zen baina heziketa zabalagoa izanik. Fraide frantziskotarra ordenatu zen Bastidan. Eliz-ikasketetan zehar jatorrizko elizaren defendatzaile agertu zen. Elizaren aberastasun eta hierarki egiturarekin kritiko azaldu zen, kontzilioetan hartzen ziren erabakiak zalantzan jartzeraino.

1789an Lasarteko Brigiden komentuko kapilau izendatu zuten. Garai honetan Usurbilgo parrokoak salatu zuen Inkisiziora "kanpotik zetozen berrikuntzei erakutsitako zaletasunagatik", hau da, Frantziako Errepublikak onartutako Apaizen Konstituzio Zibila kristau fedearen kontrakoa ez zela defendatzeagatik. Honen ondorioz, Donostiako San Frantziskoko komentuan hilabete batez kartzeleratua, ondoren, 1792an, Logroñora erbesteratu zuten.

Baina bi urte barru, frantziarren inbasiopean Lasarten zegoen berriro ere, iraultzaileekin lankidetza estuan, burges ilustratuen talde bateko partaide, Romero eta Aldamar buru zirela. Lasarten ospatu ziren ezkontza zibilak bedeinkatzea izan zen bere deliturik handiena, bere ustez, ezkontza hitzarmen soila besterik ez baitzen, agintari zibilei zegokiena eta ez elizari.

Frantsesek alde egin zutenean 1795ean erbesteratu behar izan zuen eta urte bat beranduago Godoyri bere kapeilantza berreskuratzeko instantzia eskatu zion, erantzunik jasoko ez zuena. Frantziar inbasiopean izandako jarrera defendatuz zenbait liburuxka argitaratu zituen Baionan. Ebanjelioa eta jatorrizko eliza aldarrikatuz, ezkontza zibilak bedeinkatuz bere jarrera defendatu zuen. Espainiar agintarien asmoak ezagutzen zituelako ihes egin zuela eta bere adinagatik berriz kartzelatik pasatzeko prest ez zegoela adierazi zuen. Berak idatzitako lehen liburuxkak Zizurkilgo bikarioa zen Jose Antonio de Olanoren erantzuna jaso zuen. Lazkanok berriz ihardetsi zuen kontzilioetan hartutako erabakiak Jaungoikoaren hitzetatik bereiztuz. 1800an Jose Antonio Carrerak Donostian beste liburuxka bat argitaratu zuen *"Reparos de un anonimo contra lo que ha escrito el presbitero Lazcano sobre el matrimonio"*. Lazkanok berehala erantzun zuen beste foileto batekin, bere jarrerak azpimarratuz. Donibane Lohizunen bizi izan zen 1810ean hil zen arte.

## Idazlanak 
Haren idazlanak Inkisizioaren zentsura jasan zuen bere heriotzaren ondoren ere. Marcelino Menendez Pelayok "espainiar heterodoxo"tzat hartu zuen "XVIII. mendeko seme desorekatua" zela esanez.

Lazkanok egindako itzulpenak ez dira nabarmendu, nahiz eta interesa izan. Aipagarriena 1786an Tolosan argitaratutako *"Ensayo sobre la nobleza de los bascongados para que sirva de introducción a la Historia general de aquellos pueblos"*, Dom Sanadon frantzes benediktinoak Pauen urte bat lehenago argitaratutako lanaren itzulpena.

## Erreferentziak
Jose Maria Murga

**Jose Maria Murga Mugartegi** (Bilbo, 1827ko ekainaren 20a - Cadiz, 1876ko abenduaren 1a), ***el moro vizcaíno*** (bizkaitar mairua) ezizenaz ezagunagoa, euskal militar, esploratzaile, politiko eta idazlea izan zen.

## Biografia 
1827ko ekainaren 20an jaio zen Bilbon, Xemeingo Bidarte dorretxearen jauntxoen familia batean. Madrilen eta Loiolan egin zituen bere ikasketak, militarren eskolara joan aurretik Medikuntza ikasketak egin zituen baita ere. Euskara, gaztelania, frantsesa, latina, greziar klasikoa, ingelesa eta arabiera hitz egiten zituen.

Krimeako gerran (1854-1855) aliatuekin (Frantzia, Britainia Handia eta Otomandar Inperioa) egon zen. Bertan errusiarrekin borrokan zebilen soldadu euskaldun batekin topo egin zuen. Militar zalditegiko komandante izatera iritsi zen. 1863an armada utzi eta Marokora joan zen, bere bidaiatzeko grina asetu asmoz. "Hach Mohamed el Bagdadi" izena hartu eta Magreban zehar bidaiatu zuen. Merkatari, erromes, ipuin kontalari eta eskale bezala ibili zen. Lanbide hauei esker, Feseko meskitak eta Ipar Afrikako eguneroko bizitza ongi ezagutu zituen.

1865ean bere ama hil ostean Euskal Herrira itzuli zen. Garai hartan liburu bat idatzi zuen, 1868an Bilbon argitaratutako *"Recuerdos Marroquies del Moro vizcaíno"*. Bere inpresioak baino gehiago, datu geografiko, historiko, ekonomiko eta etnografikoak biltzen zituen liburu honetan. Anekdota eta konparazioz betea izan arren marokoar gizartea errespetu handiz deskribatzen zuen. Adibidez, gizon europarrek zutik pixa egiten dutela eta emakumeak kukubilko, berbereek, berriz, alderantziz.

1870 eta 1872 artean Bizkaiko Ahaldun Nagusia izan ostean, 1873an Marokora itzuli zen. Urte hartan bertan itzuli behar izan zuen Hirugarren karlistada gori gorian bait zegoen. Bolondres sartu zen liberalekin batera Bilbo karlistengandik babesteko. Hirugarren aldiz Marokora zihoala, Cadizen hil zen 1876ko abenduaren lehenean.
.

## Bibliografia 
* *Recuerdos marroquíes del Moro vizcaíno José María de Murga (a) El Hach Mohamed el Bagdady. Los renegados. Origen de los Cherifs. Batalla de Alcázar. Contrastes entre españoles y berberiscos. Los Benichifa. Apuntes sobre las razas que habitan en Marruecos. Moros. Arabes. Bereberes. Negros y Judíos. Máximas evangélicas. La Ley del Talión*, Miguel de Larrumbe, 1868, Bilbo.

* *José María de Murga. "El Moro Vizcaíno"*, Javier Ybarra Bergé, 1944, Bilbo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Joxe Mari Murga, jauntxo, ibiltari eta idazle. https://www.kazeta.eus/eu/info_kz/20190722/joxe-mari-murga-jauntxo-ibiltari-eta-idazle
Cuauhtémoc

**Cuauhtémoc** edo **Guatimozin** (nahuatlez  ahoskatua;  - 1525ko otsailaren 28a) Tenochtitlángo azken *tlatoani* (gobernari) azteka izan zen Tecuichpo Ixcaxochitzinekin ezkontzeagatik eta 1520 eta 1521 artean agindu zuen. Haren izenak, nahuatlez, «jaitsi zen arranoa» esan nahi du.

Moctezuma II.aren iloba zen. 1520an agintea hartu zuenean espainiarrak Tenochtitlándik egotziak baziren ere, hiria goseak, ur gabeziak eta baztangak joa zegoen. Espainiarrak tlaxkaltekekin elkarturik, Hernán Cortés buru zutela, urtebete geroago itzuli ziren. Hiriburu azteka 90 egunez setiatu ondoren, 1521eko abuztuaren 13an Cuauhtémoc atzeman zuten. Torturatua izan zen, azteken altxorrak non zeuden erran zezan, baino ez zen mintzatu. 1525ean, espainiarren aurkako matxinada prestatzen ari zelako susmoa harturik, Cortesek urkarazi zuen.

Mexikoko heroi nazionala da.

## Erreferentziak
Hans Jürgen Press

**Hans Jürgen Press** (Klein Konopken, Masuria, 1926ko maiatzaren 15a - Hanburgo, 2002ko urriaren 19a) haurrentzako liburuen ilustratzaile eta idazle alemaniarra izan zen. Euskal Herrian 1988an Elkar argitaletxeak euskaraz argitaratu zuen *Eskubeltz taldearen abenturak* liburuarengatik ezaguna da.

## Euskaratutako liburuak 
* *Eskubeltz taldearen abenturak* ("Die Abenteuer der schwarzen hand"). Itzultzailea: Pilar Iparragirre, Elkar, 1985.

## Kanpo loturak 
* Hans Jürgen Pressi buruzko informazioa eta argazkia 
* Eskubeltz taldearen abenturak liburuko argibidea 
* Eskubeltz taldearen abenturak liburua salgai. Elkar.com
Moctezuma Xocoyotzin

**Moctezuma II.a** edo **Moctezuma Xocoyotzin** (nahuatlez: *Motēcuhzōma Xōcoyōtzin*; 1466 aldean – 1520ko ekainaren 29a) Tenochtitlángo bederatzigarren *tlatoani* (agintaria) izan zen eta 1502 eta 1520 artean gobernatu zuen. Espainiarren konkista bere erregealdian hasi zen. Axayácatl Enperadorearen semea zen. Apaiz hautatu zuten eta 1502an bere osaba Ahuitzotl ordezkatu zuen gobernuan, oraingo Michoacánetik Tehuantepecera. Tehuantepeceko kapitala Tenochtitlan zen. Hiri handi honek, 1325ean laku batean sortua zenak, 1519an 100.000 biztanle zituen. Bere domeinuak egituratzeko asmoz, gobernu zentral indartsu bat sortu zuten eta zerga sistemak ordenatu zituen.

1518an Yucatanen kostaldean Juan de Grijalvaren presentziaz (Espainiako esploratzailea) konturatu ziren. Azteken subiranoak mezulariak bidali zituen eta atzerritarrei opariak bidali zizkien. 1519ko azaroaren 8an  Hernán Cortésen espedizioa bere ertzetan lehorreratu zenean, Moctezumak ez zuen izan problemarik hau Quetzalcoatl bezala identifikatzeko, eta 1519ko azaroan ospatsuki Tenochtitlanen jaso zuen, eta opari baliotsuz estali. Halere, egun gutxi batzuen ostean, Cortés, bere gizonen eta beronen bizitzaz kezkatuta, enperadorearen menpe baitzeuden, mugimendu ausart batez, Moctezuma preso hartu zuen eta haren jabe egin. Baita bere inperioarena ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Seinaleak* - Kirmen Uribe Kirmen Uribek Garan idatzitako artikulua
*  Moctezuma II.aren heriotzaz artikulua *Argia*n
Eswatiniko bandera

**Eswatiniko bandera** 1968ko urriaren 6an erabakitakoa da. Gorria iraganeko gerrateen seinale da, urdinak bakea eta egonkortasuna irudikatzen ditu, eta horiak Eswatiniko lurraldeen aberastasuna. Beltzen eta zurien arteko elkarbizitza baketsua adierazteko Eswatiniko banderak armarri zuribeltza darama erdian. Armarriaren atzean kokatutako lantza horizontalek Eswatiniko etsaien aurkako defentsa adierazten dute.

## Kanpo-estekak
SER

**SER** (**Sociedad Española de Radiodifusión**en akronimoa) edo Cadena SER Espainiako irrati katerik zaharrena da eta gaur egun entzule kopururik handiena daukana, 4.600.000 pertsona inguru (irratia entzuten dutenen %35,7a). *"Unión Radio"* taldearen barruan dago eta PRISAk kudeatzen du.

## Historia 
Hastapenak "Radio Barcelona" (EAJ-1) irratiak ezarri zituen, 1924ko urriaren 15ean emisioei ekin ziena. Hurrengo urtean "Radio Madrid" sortu zuten eta hurrengo urteetan beste hiri batekoak, Espainiako Gerra Zibilaren ostean "Cadena SER" taldea abiatu zen, orduan ere irrati talderik garrantzitsuena izan zena. Francoren diktaduraren garaian oso irratsaio famatu bihurtu ziren *"Matilde, Perico y Periquín"*, *"Ama Rosa"*, *"Simplemente María"* edo *"La Saga de los Porretas"*, hainbat urtez telebista hedatu baino lehen familia espainiar ugarik jarraitu zituztenak.

1954an *"Carrusel Deportivo"* izeneko kirol irratsaioa hasi ziren emititzen, arlo horretako Espainiako zaharrena dena. 1966an "40 Principales" delakoaren lehenengo irratsaioa egin zuten, SER kateak abiatuta. Eta 1969an bestela "Radio San Sebastián" irratiaren zuzendaria Iñaki Gabilondo donostiarra izendatu zuten, geroago katearen goi-karguetara iritsi zena eta bertako inoizko irrati esataririk ezagunenen artean dagoena.

## Kanpo estekak 
* Katearen webgunea
Bai Euskarari (argipena)

**Bai Euskarari** Euskal Herrian euskararen alde egin diren hainbat ekintzaren izena da:

* Bai Euskarari (1978): Euskaltzaindiak sustaturiko kanpaina.
* *Bai euskarari* abestia: 1978an sortutako abestia. Urte hartan Euskaltzaindiak izen horrekin sustaturiko kanpaina zela eta, Telesforo Monzonek idatzi zuen, eta Pantxoa eta Peiok jarri zioten ahotsa.
* *Bai euskarari* diskoa: 1978an argitaratutako diskoa, urte hartan Euskaltzaindiak izen horrekin sustaturiko kanpaina zela eta. Dozenaka abeslarik hartu zuten parte.
* *Bai euskarari* diskoa: 1980an argitaratutako diskoa, Pantxoa eta Peiorena.
* Bai Euskarari (1998): Kontseiluak sustaturiko kanpaina.
* Bai Euskarari Elkartea: Euskara arlo sozioekonomikoan sustatzeko elkartea.
* Bai Euskarari ziurtagiria: Bai Euskarari Elkarteak ematen duen ziurtagiria.
* Bai Euskarari saria: Bai Euskarari Elkarteak banatzen duen saria.
Bai Euskarari (1998)

**XXI. mendeko Akordioa: Bai Euskarari!** Euskal Herriko gizarte osoa hartuko duen gizarte hitzarmen zabala abian jartzea helburu zuen kanpaina izan zen, Kontseiluak sustatua. 1998ko urrian hasi eta urte bereko abenduan bukatu zen, herriz herri hainbat ekitaldi eginda. Euskal Herri osoan 200 batzorde inguru eratu ziren, hitzarmenaren aldeko atxikimenduak jaso, Kontseiluak euskararen alde egindako proposamena kalez kale aurkeztu, eta herritarren aldekotasuna agerrarazteko.

1998ko abenduaren 26an amaierako ekitaldia egin zuten, aldi berean Agilera, Anoeta, Mendizorrotz, El Sadar eta San Mames futbol zelaietan, 120.000 bat lagun bilduta, eta beste milaka lagun batzuk kanpoan sartu ezinik geldituta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bai Euskarari (1978)
* Bai Euskarari ziurtagiria

## Kanpo estekak 
* 1998ko Bai Euskarari ekitaldia youtube.com webgunean ikusgai
Juba (argipena)

**Juba** zenbait lekuren izena da:

* Juba Hego Sudango hiriburua da.
* Juba edo **Jubba** Somaliako ibai bat da.
Adamuz

**Adamuz** Kordobako probintziako udalerria da Guadalquivir garaia eskualdean dagoena. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 4.419 biztanle zituen. Udalerrian, 2026ko Adamuzko tren-istripua izan zen.

## Ikus, gainera 
* Kordobako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Kaliforniako penintsula

**Kaliforniako penintsula**, **Baja California** eta **Kalifornia Behereko penintsula** ere deitua, penintsula luzanga da, Mexikoko ipar-mendebaldean dagoena, Ozeano Barearen eta Kaliforniako golkoaren artean. 1.280 kilometro luze da, iparraldeko Mexicalitik hegoaldeko Cabo San Lucaseraino, eta 80-220 kilometro zabal. Administratiboki bi estatutan zatiturik dago: Kalifornia Beherea ipar latitudeko 28º paralelotik iparraldera eta Hego Kalifornia Beherea hegoaldera. Iparraldean AEBetako Kalifornia estatuarekin du muga eta ipar-ekialdean Colorado ibaiak Mexikoko Sonora estatutik bereizten du.

Hernán Cortések esploratu zuen 1539-1540 bitartean.

## Toponimia 
[thumb|250px|[San Pedro Martir mendilerroa, Picacho del Diablo erdian dagoelarik.]]
Kalifornia izena Amerikako aurkikuntza baino lehenagokoa da. Izena lehenengo aldiz Errolanen kantua izeneko liburuan agertu zen. Poemaren zati batean, garrantzi berezirik gabe, *Califerne* hitza agertzen da.

Sevillan (España) 1510ean idatzitako *Las sergas de Esplandián* eleberrian, bere izena gaur egun ezagutzen den modu berean idatzita agertzen da.

## Klima 
thumb|250px|Kalifornia Behereko basamortua, Cataviñan
Kaliforniako penintsulan bi eskualde klimatiko daude. Ipar-mendebaldean klima mediterraneoa dago. Urte gehienean tenperatura epelak daude, eta euria neguan. Eskualde honetan bizi da populazio gehiena. Ekialdean, berriz, klima erdi idorra da, eta urte osoan euri gutxi egiten du. Prezipitaziorik urrienak Kaliforniako golkoaren ertzean izaten dira: 40 mm urtean. La Rumorosa, Juárez eta San Pedro Mártir mendilerroek banatzen dituzte bi eskualde hauek. 

Pazifikoko itsasertzeko leku askotan fenomeno berezi bat gertatzen da udan: Alaskatik datorren ur korronte hotza lehorreko beroarekin bat egitean, itsasaldea lainotu egiten da.

## Banaketa administratiboa 
Penintsula bi estatutan banaturik dago. Iparraldean Kalifornia Beherea dago, 2010ean 3.155.070 biztanle zituena. Mexicali (hiriburua), Tijuana eta Ensenada dira hiri garrantzitsuenak.

Hegoaldean Hego Kalifornia Beherea estatua da, 640.000 biztanle inguru dituena.

## Ekonomia sektoreak 
Iparraldean ekonomia nekazaritzan oinarritzen da, mahatsondo, zitriko eta hainbat barazkiren laborantzan, batez ere.
Elektrizitatea ere ekoizten da bertan eta estatu osoan arrantza eta turismoa garrantzi handikoak dira, hala nola fosfato-meatzaritza.
Tijuanan telebista eta ordenagailu pantailak ekoizten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enkarterriko billanuko

**Enkarterriko billanukoa** Enkarterri aldeko arratoi-txakurraren txakur arraza bat da. Enkarterriaz gain Burgosko ipar aldean zein Kantabrian aurki daitezke mota honetako txakurrak. Ingelesez "euskal arratoi-txakurra" ere deitzen diote, *Basque ratter*.

Arratoi-txakur hauek ate txakur bezala erabiltzen dituzte, ezezagunak hurbiltzerakoan oso azkarrak direlako zaunkaz etxekoak ohartarazten. Arraza honetako 50 txakur baino ez dira ezagutzen, beraz arrazaren egoera larria da. Txikiak direlako eta beraien izaeragatik oso estimatuak dira konpainia txakur bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Martin Martinikorena

**Jose Martin Martinikorena**, pilota arloan **Martinikorena** deituraz ezaguna (Errazkin, Nafarroa Garaia, 1954ko martxoaren 26a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Atzelari jokatzen zuen. Profesionaletan 1973an debutatu zuen. Hainbat titulu lortu zituen, horietan nabarmenenak 1985 eta 1986ko Binakako Txapelketa Nagusiak, Bergara II.a bikote zuela; bai eta lehiaketa berean 1981 eta 1988an lortutako txapeldunordetzak ere.

## Binakako finalak
Juan Ignacio Retegi

**Juan Ignacio Retegi Petrikorena**, ezizenez **Retegi I.a**, (Eratsun, Nafarroa Garaia, 1943ko uztailaren 24a-) buruz buruko lehen mailako Txapelketa irabazitako lehen pilotari nafarra izan zen, 1969an lortu baitzuen 24. edizioko txapela. Bera eta iloba Julian (Retegi II.a) izan ziren 70ko eta 80ko hamarkadetan txapelak Nafarroara eramateaz arduratu zirenak, 6 eta 11 hurrenez hurren.

Profesionaletan debutatu baino hamar egun lehenago utzi zion apaizgoari, eta retegitarren pilotari dinastiari hasiera eman zion, izena beste hiruk eraman baitute, amateur zein profesionaletan jokatzen. Azkena, Julen Retegi, *Retegi Bi*, Julian Retegiren seme nagusia.

Buruz buru jokatzeko moldeari berrikuntza nabarmena ekarri zion, boleaz baliatuz. Ezkerra, oso zaila zen tantoa hari egitea.

## Palmaresa 
* Buruz buruko Pilota Txapelketako txapelduna: 1969, 1970, 1972, 1973, 1974 eta 1975.
* Buruz buruko Pilota Txapelketako txapeldunordea: 1971 eta 1976.
* Binakako Txapelketako txapeldunordea: 1978.
* Bigarren mailako Buruz buruko Txapelduna: 1967.
* Bigarren mailako Buruz buruko txapeldunordea: 1966.

## Banakako txapelak eta txapeldunordetzak 
Taulan lehen mailakoak soilik.

(1) Lajos ez zen finalera joan lesioagatik eskaturiko atzerapena eman ez ziotelako.
(2) Retegi I.ak ezin jokatu izan zuen eskuak gaizki zituelako.