Kolono

[thumb|Ingólfr Arnarson eta [Islandia|Islandiaraino  jarraitu zuten Erdi Aroko lehen kolonoen irudikapena, 1850.]]
**Kolonoa** aurretik lurralde batean den komunitateetatik bereizita modu iraunkorrean ezarri den bizilagunen talde bateko kidea da. Kolono batek ezartzen duen entitatea kolonoen kokaleku bat da. Estatu Batuetan, *pioneer* (aitzindari) esaten zaie, kolonoen komunitatearentzat berria den lurralde batera iristen badira. 

Lurren kolonizazio prozesua eztabaidagarria izan daiteke, eta askotan izan da: giza migrazioa berez fenomeno normala den bitartean, giza historian zehar ez da arraroa izan kolonoak jada bizi diren lurraldeetara iritsi izana, bertako biztanleen ondoan bizitzeko asmorik gabe. Kasu horietan, kolonoen eta bertakoen (edo Herri Indigenen) artean sortzen den gatazkaren ondorioz, azken horiek  etorri berrien lurralde egituretan azpiratuak izatea, normalean bortizki. Kolonoek modu independentean jardun dezaketen arren, euren herrialdeko edo inperio kolonialeko gobernuaren edo gobernuz kanpoko erakunde baten laguntza jaso dezakete egitasmo handiago baten barruan. Jatorrizko populazio baten bizimodua asaldatu edo suntsitu egin ohi da kolonoen populazio batekin harremanetan jartzen bada, batez ere kolonoen populazioak aurreko biztanleak ordezkatu nahi dituenean. Kulturan ere ordezkapenak edo aldaketak egon ohi dira, eta, aurretik bertakoen artean ez zeuden tradizio eta sinesmenak, ekarritako kolonoek.

## Erabilera historikoa 
Historian zehar, askotan, kolonoek aurretik denbora luzez finkatutako herriak bizi ziren lurraldeak okupatu izan dituzte, bertakoak edo indigenak izendatuak. Ameriketako herri indigenak eta australiar indigenak deskribatzeko termino gehigarriak erabil daitezke, hala nola, aborigenak, lehen nazioak edo amerikar natiboak. Estatu Batuetan batzuetan "indiarrak" eta "Ameriketako indiarrak" terminoak ohikoak dira oraindik, baina eztabaidagarriak. Indiako biztanleak indiarrak direnez, nahasketa sortu zen, Kristobal Kolon esploratzaileak oker uste baitzuen Indiara iritsi zela XV mendean Amerikak aurkitu zituenean.

Historikoki lurraldeak bereganatzeko modu bat izan da inperioentzat kolonoak bidaltzea. Horri ingelesez "*Settler colonialism*" esan izan zaio, euskaraz, "populatze bidezko edo asentamenduen bidezko kolonizazioa". Askotan bortitza den desjabetze prozesu batean oinarritzen da.
## Aro Modernoa eta Garaikidea 
thumb|Ipar Amerikako lehen europar kolonoek etxe gordinak eraiki ohi zituzten log kabina moduan.
Aro Modernoan hasi ziren Kolonizazio prozesu handienak, Europa Amerikako kontinentea aurkitu eta populatzen hasi zenean, betakakoak akabatuz edo euren monarkien menpeko bilakatuz.

Amerikako herrialdeak independentzia lortu zutenean, Europako jendea erakartzen jarraitu zuten eta lurraldeak kolonizatzen jarraitu zuten.[eskuinera|thumb|Txileko kolonoak [Baker ibaia|Baker ibaian, Patagonian, 1935.]]Aro Modernoaren kolonoek itsas bideak maiz erabiltzen zituzten arren, olatu esanguratsuek lur gaineko bide luzeak ere erabil zitzaketen, hala nola Hegoafrikako Boer-Afrikanerren Trek Handian edo Estatu Batuetako Oregon Trail delakoetan. Lehenengo kasuan, 10.000 boer baino gehiago mugitu ziren Afrika hego-ekialdean barna. Bigarren kasuan, europar jatorriko jendea mugitu zen Ipar Amerikako mendebaldera.[thumb|Kolono errusiarren familia bat [Kaukasia|Kaukason, . ]]

Errusiar Inperioak, erregularki, errusiar menpekoak eta atzerritarrak gonbidatu zituen biztanle gutxiko lurretan ezartzera, gehienbat Asia iparraldean, baina baita Asia erdialdean ere. Kolono horiei kolono deitzen zitzaien. Prozesu horiek, besteak beste, Eslavoserbia, Volgako alemanen eskualdea, eta  Volhynia eta Kazakhstango errusiarren eskualdeak sortu zituzten, besteak beste.

### Gaur egun 
Kanadan, gaur egun, "kolono" terminoa erabiltzen da "Kanadan bizi diren herri ez-indigenak, europarren ondorengo gehiengo soziopolitikoa osatzen dutenak" deskribatzeko eta, beraz, kolonoen kolonialismoa etengabeko fenomenoa dela baieztatzeko. Erabilera eztabaidagarria da batzuentzat.

Ekialde Hurbilean eta Afrikako iparraldean, hainbat erreferentzia egiten zaizkie kolonoei zuzendutako politika konkretu eta ezkutuei. Horien artean:

* Turkiak Anatolia inbaditu zuenetik, garbiketa etniko masiboa egin da bertakoen artean, hala nola armeniarren genozidioan, kurduen zapalkuntzan eta abarretan.
* Israel - juduen eskala handiko immigrazioa Palestinara 1882an hasi zen - Jerusalem, Hebron, Tiberias, Safed, Jaffa, Haifa, Peki'in, Acre, Nablus, Shfaram, Petah Tikva eta beste hainbat tokitara-. 1948rako 630.000 bizilagun judu inguru bizi ziren bertan, horietatik 460.000 inguru etorkinak ziren. 1967ko Arabiar-israeldar Gerraren eta mundu musulmaneko juduen exodoaren ondoren, mundu osoko juduak Palestinara mugitzen hasi ziren. 1948an Israelgo Independentzia Aldarrikapena egin zenetik, 3 milioi juduk baino gehiagok aliyah egin dute (lit. 'igoera'), hau da, juduek diasporatik Israelgo Lurralde geografikora egiten duten migrazioa. Horrek hainbat eztabaida eta gatazka sortu ditu, batzuentzat genozidio bat dena. 
* Zipre – 1974an Turkiak Zipre inbaditu ondoren, Turkiako Errepublikako herritarrak nazioartean aitortu gabeko Ipar Zipreko Turkiar Errepublikara joaten hasi ziren. Gaur egun, kalkulatzen da turkiar kolono horiek Zipre okupatuko biztanleriaren erdia inguru osatzen dutela.
* Maroko – Mendebaldeko Saharako gatazka hasi zenetik, Marokoko Erresumako herritarrak Marokok okupatutako Mendebaldeko Saharara mugitzen hasi ziren. Marokoko kolono horien presentzia auzitan jartzen du partzialki onartutako Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoak, Mendebaldeko Sahara osoa bere lurralde subirano gisa aldarrikatzen duenak.

## Emigrazioaren arrazoiak 
Kolonoen emigrazioaren arrazoiak aldatu egiten dira, baina, askotan, faktore eta pizgarri hauek barne hartzen dituzte: atzerriko lurralde batean bizitza berri eta hobea hasteko nahia, finantza-estutasun pertsonalak, jazarpen soziala, kulturala, etnikoa, edo erlijiosoa (adibidez, Herbeheretako Pilgerväter eta mormoiak), deportazio penala (adib. Ingalaterratik Australiara kondenatutako kriminalena), zapalkuntza politikoa, eta atzerriko asentamendua bultzatzera bideratutako gobernuaren pizgarri-politikak.

## Ikusi ere 
* Kolonia (geografia politikoa)
* Kolonizazio

## Oharrak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alfredo González-Ruibal  «Colonias sin colonialismo» *Conectividad y experiencias coloniales desde la prehistoria reciente hasta la antigüedad*             [EHU kanalean]