Alpeak

thumb|250px|Mendikatearen mapa orografikoa.
**Alpeak** edo **Alpe mendiak** Europa erdialdeko mendikate garrantzitsu bat da. Punturik garaiena, Mont Blanc mendia da, 4.810&nbsp;metro itsas mailatik. Alpeen inguruan dauden ibai emaritsu eta laborantza-lur aberatsei esker garatu zen gaur egun ezagutzen dugun zibilizazioa. Beste mendi nagusiak Monte Rosa (4.634&nbsp;m), Dom (4.545 m), Weisshorn (4.505&nbsp;m) eta Cervino (4.476&nbsp;m) dira. Italia, Alemania, Austria, Suitza, Frantzia, Liechtenstein eta Esloveniako hainbat eskualdetan hedatzen dira.

Historiaurretik, hainbat herri kokatu ziren Alpeetan, hala nola zeltak, lingoarrak, leukoak, insubroak, helveziarrak eta, gero, germaniarrak ipar-ekialdean eta italiarrak hegoaldean, erromatarrek Galia Zisalpinoa konkistatu ondoren.​ Gaur egun, 14 milioi pertsona inguru bizi dira Alpeetako eskualdean.

## Etimologia 
**Alpes** hitzaren esanahi etimologikoa *bailara* da. Horrek agerian uzten du izena jarri zitzaienean garrantzi handiagoa zutela larre garaiek mendi gailurrek baino. Europako herririk primitiboenetako bat osatzen duten zeltek *alpe* izena eman zieten orokorrean mendi malkartsu guztiei.

Ez dakigu zeltak ala latindarrak izan ziren izena jarri zietenak, baina bai bertako elurraren kolore zuri itzelak bultzatuta egin zutela. Beraz, Alpes hitzaren hainbat etimologia daude:
* Herri zeltak izan ziren inguruko lehen biztanleak, izan ere, handik gertu garatu zituzten beren lehen kultur adierazpenak (La Tène kultura izenez ezaguna) Europa osora hedatu baino lehen. Herri horiek mendi malkartsu orori deitzen zioten *alpe*.
* Baliteke Alpes hitza *albus* (zuria definitzeko latinezko terminoa) hitzetik abiatuta osatu izatea, edo *alb*etik, hitz zelta baliokidea; bi kasuetan, mendikate horretako tontor elurtuek duten kolore zuri biziaren aipamena da.
* Antzinako mitologia germaniarrean, Alp mendi gailurretan bizi zen aireko espiritu bat zen, noizbehinka inguruko herrietako lasaitasuna zapuztera jaisten zena.
* Beste etimologia batek alp, alm, albe, alpe hizkuntza modernoen hitzak soro edo larre esanahiarekin lotzen ditu, horrek agerian utziko luke bataiatu zituztenean ez zirela gailurrak interesa zutenak, goi-larreak baizik.
[thumb|500px|centre|[Mont Blanc|Mont Blancen ikuspegia Aiguille du Miditik.]]

## Deskribapen fisikoa 
Arku itxurako mendikatea da, 1000&nbsp;km-ko luze eta gehienez 400&nbsp;km zabal dena. Ugariak dira 4000&nbsp;metro baino gehiagoko mendiak. Irizpide geologiko eta geografikoak erabiliz, hiru sektoretan bana daiteke:
* **Mendebaldeko Alpeak**: Mediterraneoaren inguruko lehenengo muinoetatik, Valais (Suitza) ingurura hedatzen dira. Mendi sail nagusiak Itsas Alpeak eta Mont Blanc mendigunea dira.
* **Erdialdeko Alpeak**: Valaisetik Grisoniaraino. Valais osoa Alpeetako mendigune nagusiarekin, Monte Rosa eta Oberland.
* **Ekialdeko Alpeak**: Mendikatearen gainerako zatia, ekialdera eta hegoaldera hedatzen dena. Tirol ingurua, Juliotar Alpeak eta Dolomitak dira gune nagusiak. Sektore horretako azken mendi nagusiek Karpatoekin egiten dute bat.

## Nabarmendutako mendiak

Satellitenaufnahme der Alpen.jpg|Alpeetako satelite bidezko argazkia.
La Barre des Écrins.jpg|Barre des Écrins, 4101&nbsp;m, Écrins mendigunea.
Gran Paradiso.jpg|Gran Paradiso, 4061&nbsp;m, Gran Paradisoko multzoa.
Aiguilles du Diable.jpg|Aiguilles du Diable, Mont Blanc mendiguneko bost orratzeko multzo bat, Mont Blanc du Tacul mendilerroaren ekialdeko kontrahormetan. Txikienetik handienera eta ipar-mendebaldetik hego-ekialdera: L'Isolée, (4114&nbsp;m); Pointe Carmen (4109&nbsp;m); Pointe Médiane (4097&nbsp;m); Pointe Chaubert (4074&nbsp;m}}) eta Corne du Diable (4064&nbsp;m).
Matterhorn north face.jpg|Matterhorn edo Monte Cervino, 4478&nbsp;m, Alpe Penino edo Valaisekoak 
Dom.jpg|Dom, 4545&nbsp;m, Alpe Penino edo Valaisekoak
Finsteraarhorn3.jpg|Finsteraarhorn, 4273,9&nbsp;m, Bernako Alpeak.
PizBernina.jpg|Piz Bernina, 4049,1&nbsp;m, Bernina multzokoa.

Andeetan, mendirik garrantzitsuenak sei mila metrotik gorakoak eta Himalaian zortzi milatik gora badira ere, Alpeak, mendikate gisa, lau mila metrotik gorako mendi-segida gisa azaltzen dira.

Jakina, horien kopurua aldatu daiteke goragune bat edo beste gailur independentea den ala ez erabakitzeko irizpideen arabera. 1994an, UIAAk Alpeetako laumilakoen zerrenda ofiziala argitaratu zuen hiru irizpide konbinatuz: topografikoa, morfologikoa eta alpinistikoa. Horrela, Alpeetako laumilakoen zerrenda *ofiziala* atera zen 82 gailurrekin. Zerrendak nagusiki mendizaleentzat izan nahi duela argitu du UIAAk. Beraz, ez da irizpide topografikoetan soilik oinarritzen (zeinak edozein kasutan elementu nagusia diren), baita irizpide osagarri eta subjektiboagoetan ere, alpinismoaren bilakaeran zehar alda litezkeenak. Zenbait puntu topografikok itsas maila 4000 m gainditzen dituzte, eta, hala ere, ez dira gailur beregaintzat hartzen, adibidez, desnibela 30 m baino txikiagoa duelako, horregatik zerrenda *ofizialetik* baztertuta gelditu ziren. Horrela, Il Roc (28 m-ko desnibela) eta Pic Eccles (20 m-ko desnibela) kendu zituzten zerrendatik. 82 gailurreko zerrenda hori, erreferentziatzat hartzen da alpinismoan. Adibidez, Miha Valič Esloveniar alpinistak 82 gailurrak, bakarrik eta neguan, 102 egunetan egin zituenean, 2006ko abenduaren 27tik 2007ko apirilaren 7ra. Hauek dira multzo bakoitzeko tontorrik garaienak:
* Écrins mendigunea: Barre des Écrins 4101 m
* Gran Paradiso mendigunea: Gran Paradiso 4061 m
* Mont Blanc mendigunea: Mont Blanc / Monte Bianco 4807 m (Garaierarik handiena)
* Alpe Peninoak edo Valaisekoak: Dufourspitze / Punta Dufour 4633,9 m
* Bernako Alpeak: Finsteraarhorn 4273,9 m
* Piz Bernina 4049,1 m
82 gailurreko zerrenda ofizial horretatik aparte, hautapen-irizpideak betetzen ez zituzten itsas mailako 4000 m-tik gorako beste 46 gailurren zerrenda zabaldu bat dago, guztira 128 tontor batu arte. Bertan daude, adibidez, Rochers de la Topurnette (4677 m) Mont Blanc mendigunean edo Ostspitze (4632 m) Alpe Peninoetan.

## Orogenia 
thumb|left|Alpeen sorrera azaltzen duen bideoa.
thumb|300px|Mont Blanc mendiguneko oinarri kristalinoa.
Kontzeptu geologiko garrantzitsuak ezarri ziren naturalistak XVIII. mendean Alpeetako formazio arrokatsuak aztertzen hasi zirenean. XIX. mendearen erdialdean, orain desagertuta dagoen geosinklinazioaren teoria erabili zen mendikate *tolestuak* azaltzeko, baina, XX. mendearen erdialdean, plaken tektonikaren teoria oso onartua izan zen.​ Paleozoikoan, Pangea superkontinentea plaka tektoniko bakar batez osatua zegoen; Mesozoikoan plaka bereizietan hautsi zen, eta Tetis ozeanoa Laurasia eta Gondwana artean garatu zen Jurasikoan. Geroago, Tetis elkarren arteko plaka artean estutu zen, Horren ondorioz, Alpeetako gerrikoa izeneko mendikateak sortu ziren, Gibraltarretik hasi eta Himalaian zehar Indonesiaraino. Prozesu hori Mesozoikoaren amaieran hasi zen Afrikako eta Eurasiako plaken arteko talkak eraginda.​ Gailurrek higadura jasan zuten heinean, itsas flyscharen sedimentu-geruza bat jalki zen kosta aurrean, eta sedimentuak tolesdura gazteenetan metatu ziren orogeniak aurrera egin ahala. Geroago, etengabeko altxatzearen eta higaduraren sedimentu lodiak arro eremuetan metatu ziren, molasa gisa.​ Suitzako eta Bavariako molasa eskualdeak ondo garatuta zeuden, eta flysch-aren bultzada handiagoa ikusi zuten.

## Geologia 
Orogenoetan, orokorrean, sekuentzia bera jarraitzen da. Erdialdean, barne eremu kristalinoa dago, bi aldeetara toles eta zamalkadura gerrikoa eta horren alboan aurre-lurralde arroa edo *foreland* arroa. Alpeetan, ordea, ez da guztiz betetzen.

Barne eremu kristalinotik hegoaldera, toles-zamalkadura gerrikoa eta *foreland* arroa daude, adierazitako ordenan. Po arroa hegoaldeko lurraldeaurre arroa da. Barne eremu kristalinotik iparraldera abiatuta, *foreland* arroa topatuko dugu. Horrek esan nahi du alderantziketa bat dagoela eta, orogenotik urrundu ahala, deformazio kopurua murriztu beharrean handitzen dela. Kasu horretan, toles eta zamalkadura gerrikoa Jura mendilerroari dagokio, Alpeen ipar-mendebaldean.
thumb|Alpeetako orografia.
thumb|Alpeen egitura: barne eremu kristalinoa (urdin-morea), toles eta zamalkadura gerrikoa (marroi eta berdea) eta lurraldeaurre arroa (horiz).
Aurre-lurralde arroa eta toles eta zamalkadura gerrikoa alderantzikatuak egotearen arrazoia Triasikoko materialen hedapenak eta horren portaerak baldintzatzen dute. Keuperreko materialek maila disarmonikoa osatzen dute, hau da, portaera moldakorrez osatutako geruza, gainetik eta azpitik dauden materialek esfortzuaren aurrean portaera desberdina izatea ahalbidetzen duena.

Alpeak tlkaz eratu ian dira. Kontrako bi indarren eraginez, konpresioa gauzatzen da, eta indar tangentziala sortzen da: harexen ondorioz kontinente lurrazala eta litosfera loditu direlarik. Modu horretan, desoreka isostatikoa eratu zen. Alpetar orogeniaren zamak eragiten duen alboko esfortzuaren eraginez, alboko materialek hondorapena jasan zuten konpentsazioa lortzeko.

Hutsune hori, sedimentuz bete zen (gerora, Molasse arroa izan zena). Behin lurralde aurre arroa metatuta, esfortzuek segitu zuten, baina metatutako materialen gainzamak material horien deformazioa saihestu zuen. Beraz, esfortzu hori desplazatu zen, eta zamalkadurak lurralde aurre arrotik urrunago eratu, beti ere maila disarmonikotik gorako materialetan, azpikoak Keuper facieko materialen bitartez babestuta baitaude.
thumb|Dent De Morcleseko toles etzana
Orogenoaren eremu sakonagoetan, zamalkadurek basamentuan eragina izaten dute, eta materialak metamorfismo gradu altuagoaren eraginpean pairatzen dute deformazioa. Hori dela eta, deformazioa moldakorragoa da, eta, deformazioa egokitzeko, eskala handiko toles etzanak eratu ziren. Horren adibide Dent de Morcles da.

Bergentzia, hala, bikoitz asimetrikodun orogenoari esaten zaio. Guneko eremu deformatutik abiatzen diren narrasdura mantu erraldoiak iparralderantz daude, eta iparralderako bergentzia nabarmena erakusten dute. Hegoaldeko toles eta zamalkadura gerrikoko egiturek, aldiz, hegoalderanzko bergentzia dute, baina eskala txikiagoan.

## Hidrologia
### Ibaiak eta aintzirak
[thumb|Italiako iparraldeko aintzira aurre-alpetarrak, hala nola [Gardako aintzira|Garda aintzira, inguruko eremuak baino mikroklima beroagoak dituzte.]]
Alpeek edateko, ureztatzeko eta energia hidroelektrikorako ura ematen diete Europako behe lurrei. ​Nahiz eta eremua Europako azaleraren %&nbsp;11 inguru besterik izan ez, Alpeek uraren %&nbsp;90eraino ematen diete kontinenteko behe lurrei, batez ere eremu idorrei udako hilabeteetan. Milan eta antzeko hiriak Alpeetako jariatze-uraren %&nbsp;80aren menpe daude.

Europako ibai nagusiak Alpeetan sortzen dira, hala nola Rhin, Rodano, Inn eta Po. Horiek guztiek Alpeetan dute sorburua, eta ondoko herrialdeetan itsasoratzen dira: Ipar itsasoan, Mediterraneo itsasoan, Adriatikoan eta Itsaso Beltzean. Beste ibai batzuek, Danubio ibaiak adibidez, Alpeetan isurtzen diren ibaiadar garrantzitsuak dituzte. Rhin ibaia Suitzako 30&nbsp;km²-ko eremu batean sortzen da, eta herrialdetik esportatzen den uraren ia %&nbsp;60 da.

Ibaiek aintzirak osatzen dituzte, Genevako aintzira (Leman) kasu (ilargi erdi itxuradun ezaugarri bat); Leman aintzirak Suitza aldean Lausanarekin eta alde frantsesean Evian-les-Bains hiriarekin egiten du muga. Alemanian, Erdi Aroko San Bartolome kapera Königsseeko hegoaldean eraiki zen, itsasontziz edo alboko gailurrak eskalatuz baino ezin dateke iritsi.​ Gainera, Alpeek aintzira handiak sortu dituzte Italian. Adibidez, Sarca, Garda aintzirako ibaiadar nagusia, Italiako Alpeetan sortzen da.

Zientzialariak klima aldaketaren eragina eta uraren erabilera aztertzen aritu dira. Adibidez, urtero ibaiko ur gehiago desbideratzen da eski-estazioetan elurra egiteko, eta oraindik ez dago garbi zer eragin izango duen. Gainera, glaziar-eremuak gutxitzeak eta neguak bata bestearen atzetik espero baino prezipitazio gutxiagorekin igarotzeak eragina izan dezakete etorkizunean Alpeetako ibaietan, baita behe aldeko lurretarako uraren eskuragarritasunean duen eragina ere.​

## Klima eta landaretza 
Altuera eta erliebeak osoki mugatzen dute mendialde gaitz honek harturiko lurraldeen klima eta landaretza. Eurite ugariek (Frantzia aldeko Mediterraneo aldeko Alpeetan eta Austriako Alpeetan izan ezik) elur forma hartzen dute gailurretan. Fœhn izeneko haize beroak sortarazten dituen urtze aldi azkarrek ur laster arin eta ugariak eragiten ditu.

1.000 eta 2.000&nbsp;m-ko altueran, labore lurren leku hartzen dute basoek, eta, 2.000&nbsp;m-tik gorako eremuetan, luizi eta betiereko da nagusi. Lantze-lurrak eta biziguneak behereko egutera edo eguzkialdeetan egokitu dira. Alpeetan sortzen dira Europako ibai nagusi zenbait (Po, Adige, Rodano, Rhin, Drave)

## Glaziarrak 
[thumb|[Jungfraujoch estazioko glaziar baten barnealdea.]]
Egun dirauten glaziar alpetarrak Kuaternarioko glaziazio handiaren ondorio dira, eta, gainera, etengabe atzera egiten ari dira. Hala ere, XX. mende amaierako datuen arabera, glaziar ugari zenbatu daiteke mendikate osoan zehar. Handienak, ekialdetik mendebaldera, honakoak dira:
* Aletsch glaziarra (Aletschgletscher), Konkordiaplatz-ekin, 130&nbsp;kilometro koadroko azalera duen multzoa. Bere mihia 27&nbsp;kilometrotan hedatzen da. Europa kontinentaleko glaziarrik handiena da.
* Gorner glaziarra (Gornergletscher), Valaisen, 68&nbsp;kilometro koadroko hedadura eta 12&nbsp;kilometroko ibilbidea dituena. Inguru hartako klima lehorrak eragin handia du harengan, eta atzeraldiaren fenomenoa hobetoen nabaritzen den glaziarretako bat da.
* Argentière glaziarra, Chamonix haranarekiko perpendikularra, Argentiere herriaren gainean, Savoia Garaia departamenduan; Mont Blanc mendiguneak eta hura osatzen duten glaziarrek 24&nbsp;kilometro karratu betetzen dituzte, eta bost kilometroko ibilbidea dute. Azken mendean, glaziar honek aurrerakada mugimendu ikusgarriak izan ditu bere erdiko zatian alboko gandorretatik eroritako elurra metatzearen ondorioz, eta inguruko eski-estazioko instalazio batzuei ere eragin die. Dena den, eta aurrerapen horiek gorabehera, 1900. urteaz geroztik, urtze-eremua 400&nbsp;metro inguru handitu da.
* La Mer de Glace (Izotz itsasoa), Vallée Blanche-n, Mont Blanc mendigunean ere, sei kilometroko ibilbidearekin. XX. mendearen hasieratik (en 1908) eta erakargarritasun turistiko gisa, Chamonixetik abiatzen den Montenvers-eko trenarekin haren oinaldea bisita daiteke. Trenbidea eraiki zenean, elurzulotik berrogeita hamar bat metrora zegoen iritsiera-estazioa, eta gaur egun ia hirurehun dira.
* Glacier des Bossons (Bossonsgletscher). Eratu duen izotza Mont Blanc gailurretik jaisten da –neurri batean, bederen– eta batez besteko aldapa handia du, 45º ingurukoa, Ondorioz, Alpeetako glaziarrik bizkorrenetako bat da, urtean 190&nbsp;metro inguru. Beste glaziar alpetar txiki eta aldapatsu batzuek bakarrik gainditzen dute abiadura hori.
* Rodanoko glaziarra
[thumb|[Rodanoko glaziarra.]]

## Geografia
thumb|left|Alpeak hedatzen dira: Frantziatik (hegoaldean eta mendebaldean) Esloveniara (ekialdean), eta Monakotik (hegoaldean) Alemaniara (iparraldean).
Alpeak Europa erdialdeko ilargi-erdi formadun ezaugarri geografiko bat dira, 800 km-ko arkua du ekialdetik mendebaldera, eta 200&nbsp;km-ko zabalera. Mendi-gailurren batez besteko altuera, 2,5&nbsp;km-koa da. Mendikatea Mediterraneo itsasotik iparraldera hedatzen da, Po ibaiaren arroaren gainetik; Frantzian zehar hedatzen da Grenobletik, eta ekialderantz hedatzen da Suitzako erdialde eta hegoalderaino. Mendikateak Vienarantz (Austria), jarraitzen du, eta, ekialdean, Adriatiko itsasoraino eta Esloveniarantz.​ Mendikatearen eta lautaden arteko muga argia da, hala nola Chiasso (Suitza) eta Allgäuko (Bavaria) eremuetan; beste leku batzuetan, berriz, hala nola Genevan, mugaketa ez da hain argia. Alpetar lurralde handiena duten herrialdeak dira: Austria (azalera guztiaren %&nbsp;28,7), Italia (%&nbsp;27,2), Frantzia (%&nbsp;21,4) eta Suitza (%&nbsp;13,2).

Mendilerroaren zatirik altuena Rodano haraneko depresio glaziarrak zatitzen du, Mont Blanc-etik Matterhorn/Cervino eta Monte Rosaraino hegoaldean, eta Bernako Alpeetaraino iparraldean. Mendikatearen ekialdeko gailurrak, Austrian eta Eslovenian, erdialdekoak eta mendebaldekoak baino txikiagoak dira

## Alpeetako hiri handienak 
Alpeen barruan, hiri handiena Grenoble da, Frantzian. Alpeen barruan dauden beste hiri handiak, 100.000 biztanle baino gehiago, eta garrantzitsuak  hauek dira: Tirolen Bolzano/Bozen (Italia), Trento (Italia) eta Innsbruck (Austria). Alpeen inguruan handienak hauek dira: Milan, Verona, Turin (Italia), Munich (Alemania), Graz, Viena, Salzburgo (Austria), Ljubljana, Maribor, Kranj (Eslovenia), Zürich, Geneva (Suitza), Niza eta Lyon (Frantzia).

100.000 baino biztanle gehiagoko hiriak Alpeetan:

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Apraiz, A (2005): Plaka tektonika: Lurraren funtzionamendua ulertzeko teoría. UEU, 329-353.
* De Graciansky, Pierre-Charles et al. (2011). *The Western Alps, From Rift to Passive Margin to Orogenic Belt*. Amsterdam: Elsevier. 
* Shoumatoff, Nicholas and Nina. (2001). ''The Alps: Europe's Mountain Heart*. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press. 
* Gerrard, AJ. (1990) *Mountain Environments: An Examination of the Physical Geography of Mountains*. Boston: MIT Press. 
* Allaby, Michael et al. *The Encyclopedia of Earth*. (2008). Berkeley: University of California Press. 
* Schmid, Stefan M. (2004). "Regional tectonics: from the Rhine graben to the Po plain, a summary of the tectonic evolution of the Alps and their forelands". Basel: Geologisch-Paläontologisches Institut
* Cebon, Peter, et al. (1998). *Views from the Alps: Regional Perspectives on Climate Change*. Cambridge MA: MIT Press. 
* Chatré, Baptiste, et al. (2010). *The Alps: People and Pressures in the Mountains, the Facts at a Glance*. Permanent Secretariat of the Alpine Convention (alpconv.org). 
* Benniston, Martin, et al. (2011). "Impact of Climatic Change on Water and Natural Hazards in the Alps". *Environmental Science and Policy*. Volume 30. 1–9

## Ikus, gainera 
* Hegoaldeko Alpeak

## Kanpo estekak 
* :Alpine Space Programme webgunea.
*  :*Pyrenaica'' aldizkariaren zenbaki monografikoa, 251.zk, 2013. 
* Suitzako Alpeak, ametsetako parajeak - NAIZ - 2021-01-22.
* Alpeetako irudiak erlaxatzeko musikarekin Youtuben.