open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Darling Harbour

**Darling Harbour** Sydneyko auzo bat da, Hegoaldeko Gales Berrian, Australian. Aisialdirako eta oinezkoentzako kale handi bat da, Sydneyko negozio-barruti nagusiaren mendebaldean kokatua. Turistak erakartzeko elementu ugari ditu.

## Kokapena 
Herria Chinatown iparraldean dago, Cockle badiatik King Street Wharfera, ekialdean, eta Pyrmont auzora, mendebaldean. Cockle Bay Darling Harbour osatzen duten kanaletako bat da, iparraldera Port Jacksonen irekitzen dena.

## Administrazioa 
Esparrua eta bere ingurune hurbila Sydney hiriko gobernutik aparte administratzen da, Hegoaldeko Gales Berriko gobernuaren esku dago, Sydney Harbour Foreshore Authority.

## Inguruko atrakzioak 
Hauek dira ezagunenak:

* Sydneyko akuarium. Munduko handienetariko bat.
* Australiako Itsas Museo Nazionala
* Adiskidetasunaren Lorategi Txinatarra
* IMAX zinema, pantaila erraldoiarekin
* Zentral Eleltrikoaren museoa
* Sydneyko Konbentzio eta Erakustokien Zentroa
* Cockle Bay eta King Street kaiak
* Harbourside erosketa gunea

## Iruditegia 

Image:
CeBIT_Signage_and_Flags-1460.jpg|Pyrmont zubia.
20230909_W_Sydney.jpg|The Ribbon.
Harbourside_shopping_centre,_Sydney.jpg|Harbourside erosketa gunea.
Darling_Square_Sydney.jpg|Darling square.
Darling_Harbour_(6843785980).jpg|Portua gauean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Port Jackson

## Kanpo estekak 
* :Darling Harbour inguruko informazioa.
Mariano Izeta sariketa

**Mariano Izeta sariketa** Baztanen antolatzen den bertsolari gazteen txapelketa bat da. Finala Elizondon jokatzen da.

2004an izan zuen lehenengo ekitaldia eta bi urtean behin jokatzen da, Xalto Sariarekin txandakatuta.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heimaeyko egurrezko eliza

**Heimaeyko egurrezko eliza**, Islandiako Heimaey uhartean dagoen stavkirke eliza bat da, Vestmannaeyjar udalerrian. Berez, 1170ean eraikitako eta Norvegian dagoen Haltdalengo egurrezko elizaren erreplika bat da.

2000ko uztailaren 30ean eraiki zen, 1000. urtean Olaf Tryggvason, Norvegiako erregeak, Islandia lehendabizikoz kristautu izatea ospatzeko.

## Ikus gainera 
* Haltdalengo egurrezko eliza
Desiré Wilson

**Desiré Randall Wilson** (Brakpan, Hegoafrika, 1953ko azaroaren 26a) hegoafrikar automobilismoko pilotu ohia da.  1 Formulan irabaztea lortu duen lehen emakumea da, eta irabazi ostean boikota jasan behar izan zuena. 

1 Formulako historian bost emakumeetako bat da (María Teresa de Filippis, Lella Lombardi, eta Giovanna Amati italiarrak, Divina Galica britainiarra, eta bera).

## Ibilbidea 
1980an hasi zen 1 Formulan (F1), Brands Hatch Racingek prestatutako Williams FW07 batekin. 1979ko Txapeldunen Lasterketan eta 1981eko Hegoafrikako Sari Nagusian ere parte hartu zuen, biak puntuagarriak ez zirenak, Tyrrell batekin.

F1etik aparte, Wilsonek CART monoplaza kategorian parte hartu zuen hainbat aldiz 1980ko hamarkadan, eta 10.a izan zen 1983ko Clevelandeko Sari Nagusian eta 13.a Phoenixen, urte hartan bertan. Indianapoliseko 500 Milien hiru ediziotan parte hartu zuen, baina ezin izan zuen bakar batean ere kalifikatu.

[thumb|263x263px|Alain de Cadenet & [Desiré Wilson, 1980 Silverstoneko 6 orduak]]Wilsonen arrakastarik handienak bi garaipen izan ziren Alain de Cadenetekin batera Monzako 1000 kilometroetan eta Silverstoneko 1000 kilometroetan eta hirugarren bat Brands Hatcheko 6 Orduetan, 1980ko Munduko Erresistentzia Txapelketako hiru egunetan; eta garaipen bat eta beste bi podium Britainiar 1 Formulan, urte horretan bertan. Halaber, 1982, 1983 eta 1991ko Le Manseko 24 orduetan jardun zuen. 1983an zazpigarren absolutua iritsi zen Porsche 956 batean. 1991n bi emakume izan zituen aulkian lagun: Lyn St. James eta Cathy Muller.

## Emaitzak 
### 1 Formula 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 1 Formulako emakume pilotuen zerrenda
* Emakumeak motordun kiroletan

## Kanpo estekak
Xalto Saria

**Xalto Saria** Nafarroan bi urtean behin jokatu ohi zen bertsolari gazteen txapelketa bat da. Finala Goizuetan jokatzen da.

1993an izan zuen lehenengo ekitaldia eta 2001etik aurrera bi urtean behin jokatu zen Mariano Izeta sariketarekin txandakatuta. 2015ean izan zuen azken ekitaldia.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harpa (Reykjavik)

**Harpa**, Islandiako Reykjavik hiriburuaren erdigunean dagoen kontzertu eta biltzar jauregi bat da. 1.600-1.800 lagunentzako edukiera du.

2011ko maiatzaren 13an inauguratu zen eta Olafur Eliasson islandiar-daniar arkitektoak fatxada diseinatu zuen.

## Kanpo loturak 
* Webgune nagusia
Perlan

**Perlan**, Islandiako Reykjavik hiriburuan dagoen historia naturalari buruzko museo bat da. Öskjuhlíð muinoan dago. Bertan, museoaz gain, bisitarientzako jatetxea, kafetegia eta oparidenda bat ere badaude.

1991an inauguratu zen, aurrez, 1939tik aurrera eraikiak zeuden ur berodun tanke batzuen egituraz baliatuz.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Vatnajökull parke nazionala

'''''', Islandiako hiru parke nazionaletako bat da. 2008ko ekainaren 7an Jökulsárgljúfur parke nazionala eta Skaftafell parke nazionala elkartuz sortu zen. 14.141 kilometro karratuko azalera du.

Bertako punturik altuena Hvannadalshnjúkur (2.110 m.) mendia da. Vatnajökull glaziarra ere parke nazional honetan dago.
Ånderdalengo parke nazionala

'''''', , Norvegiako Senja uhartean dagoen parke nazional bat da, Troms konderrian.

1970ean sortua izan zen. Torsken eta Tranøy udalerrien artean hedatzen da eta 134 kilometro karratu ditu.

## Kanpo estekak
Senja

**Senja**, Norvegiako bigarren uharte handiena da, Troms konderriaren kostaldean. 1.590 kilometro karratu ditu eta 2017an 7.864 biztanle zituen.
Hinnøya

**Hinnøya**, Norvegiako laugarren uharte kontinental handiena da, Lofoten uhartedian, eta Nordland eta Troms konderrien artean. 2.204 kilometro karratu ditu eta 2017an 32.688 biztanle zituen.
Langøya

**Langøya**, Norvegiako uharte kontinental handiena da, Nordland konderrian. 850 kilometro karratu ditu eta 2016an 15.791 biztanle zituen.
Sørøya

'*** edo **Sállan*' (ipar samieraz), Norvegiako laugarren uharte kontinental handiena da, Finnmark konderrian. 811 kilometro karratu ditu eta 2015ean 1.100 biztanle zituen.
Ringvassøya

'*** edo **Ráneš*' (ipar samieraz), Norvegiako uharte bat da, Troms konderrian. 811 kilometro karratu ditu eta 2018an 1.300 biztanle zituen.
Gymnosteris

***Gymnosteris*** landare loredun generoa da, *Polemoniaceae* familiakoa. Zazpi espezie ditu. Urteko belar txikiak dira, Estatu Batuetako mendebaldekoak. Normalean hostorik ez dute, baina brakteak handiak eta mamitsuak dira.

## Espezieak 
* *Gymnosteris leibergii*
* *Gymnosteris minuscula*
* *Gymnosteris nudicaulis*
* *Gymnosteris parvula*
* *Gymnosteris pulchella*
* *Gymnosteris rudbergii*
* *Gymnosteris rydbergii*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Jepson Manual Treatment.
Seiland

'*** edo **Sievju*' (ipar samieraz), Norvegiako uharte bat da, Finnmark konderrian. 583 kilometro karratu ditu eta 2013an 147 biztanle zituen.
Austvågøy

'''''', Norvegiako Lofoten uhartediko uharterik handiena da bat da, Nordland konderrian. 526 kilometro karratu ditu eta 2017 9.244 biztanle zituen
Saltugilia

***Saltugilia*** landare loredun generoa da, *Polemoniaceae* familiakoa. Bost espezie ditu.

## Espezieak 
**Saltugilia australis* (H.Mason & A.D.Grant) L.A.Johnson 
**Saltugilia caruifolia* (Abrams) L.A.Johnson 
**Saltugilia grinnellii* (Brand) L.A.Johnson 
**Saltugilia latimeri* T.L.Weese & L.A.Johnson 
**Saltugilia splendens* (Douglas ex H.Mason & A.D.Grant) L.A.Johnson

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txalaparta (albuma)

***Txalaparta*** Gorka Knörr abeslari arabarrak 1976an plazaratu zuen albuma da. Movieplay zigiluarekin atera zuen. Bere lan zabalduena izan zen: disko honekin, lehen aldiz, Gorka Knörrrek benetako arrakasta lortu zuen, eta diskoaren salmentak handiak izan ziren.. Albumari izenburua eman zion abestiarekin batera Lluis Llach katalanaren "L'estaca" abestiaren Xabier Letek prestatutako euskal bertsioa zabaldu zuen. Grabazioaren zuzendaria Gustavo Ramudo izan zen.  Moldaketak Horacios Icastorenak izan ziren.

## Abestiak 
### A aldea 
* «Txalaparta», 03:09. G. Knörr 
* «Itxasoari begira», 03:12. G. Knörr - Mikel Arregi
* «Agure zaharra» 4,45. Xabier Lete - Lluis Llach
* «Zenbat eurik», 03:50. G. Knörr - 
* «Katalintxu», 02:40. Arabako herri-abestia.

### B aldea 
* «Gebara» , 04:04. G. Knörr
* «Ez dugu etsiko» 03:14. G. Knörr
* «Eskolan», 04:09. G. Knörr
* «Hilgo naiz» , 03:34. G. Knörr -Bitoriano Gandiaga
* «Bildu gara», 2,36. G. Knörr - Gorka Trintxerpe

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lyn St. James

**Evelyn Gene Cornwall**, ezagunagoa **Lyn St**. **James** izenez (Willoughby, Ohio, AEB, 1947ko martxoaren 13a) estatubatuar automobilismoko pilotu, enpresaria eta hizlaria da.

[ezkerrera|thumb|200px|Spice SE90C - Ford, Euro Racing taldekoa. 1991ko Le Manseko 24 orduetan parte hartu zuen, [Lyn St. James, Desiré Wilson eta Cathy Muller pilotuekin.]]
## Bizitza 
Negozioetan graduatu zen *Andrews School for Girlsen*, Ohion, eta piano irakaslea ere bada *St*. *Louis Institute of Music*.

### Ibilbidea 
 gidatua, zirkuitu itxiko abiadura erregistratzeko saiakerak]]
Zunne Group Racing, Team Scandia, Hemelgarn Racing eta Dick Simon Racing taldeentzako CART eta IndyCar Series lasterketetan parte hartu zuen. 

1992an *Indianapolis 500* *Rookie of The Year* irabazi zuen lehen emakumea izan zen. Berak ere bi garaipen ditu Daytonako 24 Orduetan, eta garaipen bat Sebringeko 12 Orduetan.  Europako erresistentzia-lasterketetan parte hartu zuen, Le Manseko 24 orduak eta Nürburgringeko 24 orduak barne 1979an, eta bere taldea izan zen irabazlea.

1996tik 2001era jardun zuen, eta urte horretan automobilismotik erretiratu zen.

[thumb|322x322px|[Lyn St. James Indianapolis Motor Speedwayn, 2012an]]
### Pilotu izateari utzi ostean 
1994an, emakumeek automobilismoan duten papera sustatzeko proiektu bat sortu zuen, *Women in the Winner’s Circle* izenekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo esekak
Ahuna (Bora Bora)

**Ahuna**, Bora Bora uhartediko uharte bat da, Polinesia Frantsesako Sozietate uharteetan. Toopua eta Tevairoa uharteen artean dago.
Heimaey

**Heimaey**, Islandiako hego-mendebaldeko Vestmannaeyjar uhartedian dagoen uharte bat da. Islandia uharte nagusiaren lur lehorretik 7,4 kilometrora dago. Uhartedi guztiko populatutako uharte bakarra da, 4.414 biztanle ditu.

1973ko urtarrilean Eldfell sumendiaren labak bertako herriaren erdia kiskaldu zuen.

Bertan, Heimaeyko egurrezko eliza ikusgai dago.
Cathy Muller

[thumb|265x265px|Spice SE90C - Ford, Euro Racing taldekoa. 1991ko Le Manseko 24 orduetan parte hartu zuen, [Lyn St. James, Desiré Wilson eta Cathy Muller pilotuekin.]]
**Cathy Muller** (Rhin Garaia, Frantzia, 1962ko azaroaren 21a) lasterketetako pilotu ohi frantziarra da.

## Bizitza 
### Familia 
Yvan Muller lasterketa-pilotuaren arreba nagusia da, eta Yann Ehrlacher lasterketa-pilotuaren ama.

## Pilotu ibilbidea 
### Formula gazteak 
1980ko hasieran hasi zen Muller Renault 5 Turbo serietan. Handik Formula Renault Turbo Championship frantsesean graduatu zen eta bosgarren amaitu zuen Martini Mk36 gidatzen. Gero, Europako 3 Formulara aldatu zen, 1983an David Price Racing eta 1984an Pavesi Racing gidatuta. 1985ean Britainia Handiko Hiru Formulako Txapelketan parte hartu zuen berriro David Price Racing gidatzen, bederatzigarren amaitu zuela. 3000 Formulan denboraldi batzuk egin ostean, Frantziako Hiru Formulako Txapelketara itzuli zen hamargarren amaitu zuela.

### 3000 Formula eta Indy Lights 
1986an Formula 3000n korritu zuen lehen aldiz, lau ekitalditarako kalifikatuta. 1988an itzuli zen, denboraldi hasierako lasterketarako kalifikatu barik. 1990ean Indy Lights Amerikar Txapelketara joan zen, 1989an lasterketa batean parte hartu ostean, denboraldirako hamaseigarrena amaitu zuela.

### Sportscars-ak 
1984an egin zuen debuta Munduko Txapelketan, Sandown 1000n, Gebhardt Motorsport gidatzen. 1987an zazpigarren amaitu zuen Nürburgringeko 1000 kilometroetan, eta 1991ko Le Manseko 24 Orduetan korritu zuen, baina ez zuen bukatu.

1993an eta 1994an Peugeot 905 Spider Cup txapelketan korritu zuen bosgarren eta bigarren amaituta, hurrenez hurren.

## Lasterketen errekorra 
### 3000 Nazioarteko Formula osoa emaitzak 
(gakoa) (Beltzez dauden lasterketek poloaren posizioa adierazten dute; *etzanez* dauden lasterketek, berriz, magala azkarrena dela adierazten dute).

### Indy Lights-en emaitza osoak 
### Osatu Le Manseko emaitzen 24 orduak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Cathy Muller career summary at DriverDB.com
* Cathy Muller driver statistics at Racing-Reference
Maria Koppenhöfer

[thumb|[Maria Koppenhöfer *Tambores en la noche* antzezten, 1922|265x265px]]
**Maria Johanna Julia Koppenhöfer** (Stuttgart, Alemaniar Inperioa, 1901eko abenduaren 11 – Heidelberg, 1948ko azaroaren 29a) alemaniar aktorea izan zen.

## Bizitza 
Maria Johanna Julia Koppenhöfer zuen izen osoa, eta Stuttgart hirian jaio zen. Gurasoak Franz Koppenhöfer eta Dorothea izan ziren. Txikitatik izan nahi zuen aktore, eta horretarako Emmy Remolt-Jessenen eskolak jaso zituen.

### Aktore ibilbidea 
1921ean egin zuen debuta Lady Macduff rolarekin, bere jaioterriko Volksbühne antzokian. Handik astebetera Lady Macbeth papera hartu zuen, eta urte berean Otto Falckenbergek Municheko Ganbera Antzokian lan egiteko kontratatu zuen. Bertan, 1924ra arte, besteak beste, William Shakespeare, Ivan Turguenev, Heinrich von Kleist eta Frank Wedekind egileen lan ugari antzeztu zituen.

Munichen eta Kolonian beste konpromiso batzuk hartu ostean, 1925ean Berlingo Deutsches Theater-era iritsi zen, eta 1926an Preußisches Staatstheater-era, biak hiriburuan.

Maria Koppenhöfer sarritan aritu zen hastapenetatik soinudun zineman, bigarren mailako paperak egiten. 1943an estatu-aktore izendatu zuten (Staatsschauspieler), eta Bigarren Mundu Gerraren amaitzean amaitu zuen zinema ibilbidea.

Hala ere, 1948an Alemaniako Heidelbergen minbiziaren ondorioz hil zen arte, Municheko eta Frankfurteko antzokietan antzezten jarraitu zuen.

## Filmografia 
Urtea, lanaren izenburua eta egilea, hurren hurren:                       

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* C. Bernd Sucher (arg. ): *Theaterlexikon*. *Autoren, Regisseure, Schauspieler, Dramaturgen, Bühnenbildner, Kritiker*. Christine Dössel eta Marietta Piekenbrock, Jean-Claude Kuner eta C. Bernd Sucherrekin. Deutscher Taschenbuch-Verlag, Munich 1999, ISBN 3-423-03322-3, or. 388 f
* Kay Weniger: *Das große Personenlexikon des Films*. *Die Schauspieler, Regisseure, Kameraleute, Ekoizten, Komponisten, Drehbuchautoren, Filmarchitekten, Ausstatter, Kostümbildner, Cutter, Tontechniker, Maskenbildner Special Effund Designer des 20. Jahrhunderts.* 4 liburukia: *H – L*. *Botho Höfer – Richard Lester*. Schwarzkopf & Schwarzkopf, Berlin 2001, ISBN 3-89602-340-3, or. 446 f

## Kanpo estekak
Navarretia

***Navarretia*** landare loredun generoa da, *Polemoniaceae* familiakoa. 170 espezie ditu.

## Espezieak 
* *Navarretia abramsii*
* *Navarretia abramsi*
* *Navarretia achilleaefolia*
* *Navarretia aggregata*
* *Navarretia andicola*
* *Navarretia androsacea*
* *Navarretia aristella*
* *Navarretia atractyloides*

## Sinonimia 
**Aegochloa* Benth.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edison Spanish Colonial Light Company

**Edison Spanish Colonial Light Company** Thomas Alva Edison eta Jose Frantzisko Navarro Arzak enpresaburuek New Yorken 1882ko urtarrilaren 13an sortu zuten lantegia zen. Kubako, Puerto Ricoko eta Ultramarreko Espainiako beste lurralde batzuetako Edisonen argi patenteak kontrolatu zituen. 1882tik 1884ra erakustetxe batean aritu zen Habanan. Aurretik Edison Electric Light Company of Cuba and Porto Rico lantegia aritu zen Puerto Ricon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pafos FC

**Pafos FC** () Zipreko futbol taldea da, Pafos hirikoa.

## Historia 
2014an Pafos probintziako futbol talde indartsuenek bat egin zuten eta Pafos FC sortu zuten. 2017an lortu zuen taldeak lehen mailara igotzea eta 2024an lortuz zuen lehenengo titulua, Zipreko Kopa. Omoniari 3-0 emaitzaz irabai zion finalean.

## Palmaresa 
### Zipren: 2 
* Zipreko Liga (1): 2024-25
* Zipreko Kopa (1): 2024.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Martine McCutcheon

**Martine Kimberley Sherrie McCutcheon** (Hackney, Londres, 1976ko maiatzaren 14a) britainiar aktore eta abeslaria da. Ezaguna egin zen *EastEndersen* telesailean Tiffany Mitchell pertsonaia eta *Love Actually* komedia erromantiko britainiarrean Natalie pertsonaia interpretatzean.

## Bizitza 
Thomas Hemmings eta Jenny Tomlinen alaba da; 10 urte zituela dibortziatu ziren, eta handik gutxira bere ama John McCutcheonekin ezkondu zen. LJ McCutcheon izeneko erdi-neba du.

### Bizitza pribatua 
Gareth Cooke DJarekin konprometituta egon zen, baina harremana 1996an amaitu zen. 1996an Paul Nicholls aktorearekin elkartu zen, baina 1997an amaitu zen harremana. 1998an hasi zen Jonathan Barnham enpresariarekin ateratzen, baina hautsi egin zuten. 2000. urtean Steve John Shepherd aktorearekin hasi zuen lanean, baina harremana 2001ean amaitu zen. 

2007an hasi zen Jack McManus musikariarekin ateratzen; 2010eko abenduan hartu zuen konpromisoa harekin, eta, azkenean, 2012ko irailean ezkondu ziren. Seme bat dute, Rafferty McManus 2015eko otsailean jaioa.

## Ibilbidea 
1995eko urtarrilaren 24an, *EastEnders* telesail britainiar arrakastatsuan sartu zen, eta Tiffany Raymond-Mitchell zerbitzariaren papera egin zuen 1998ko abenduaren 31ra arte.

2001ean, *My Fair Lady* antzezlanaren parte hartu zuen, eta Eliza Dolittle-ren paper nagusia egin zuen bertan; hala ere, gaixotasunaren ondorioz, lanetik erretiratu behar izan zuen. 2003an *Love Actually* filmean agertu zen, eta Natalie, lehen ministroaren (Hugh Grant) laguntzaile pertsonala eta interes erromantikoa interpretatu zuen. 2005ean *Lies and Wives* telesaila filmatu zuen NBCrentzat; hala ere, ez zen inoiz hautatua izan, ezta telebistan emana ere. Urte berean, abenduan, ariketa fisikoa egiteko DVDa kaleratu zuen, *Martine McCutcheon: Dance Body Workout* izenburupean.

## Musika 
1991tik 1994ra, Milan taldeko abeslaria izan zen. 1999ko apirilaren 18an debuta egin zuen bere lehen singlearekin, «*Perfect Moment*», UK charts taldean 1. postuan sartu zena eta bi astez hor mantendu zena. Bere bigarren abestia, «''I've Got You*», 1999ko irailean estreinatu zen, eta 6. postuan kokatu zen. «*Love Me/Talking In Your Sleep*» bere hirugarren abestia urte bereko abenduan estreinatu zen, eta leku berean geratu zen.

Bere laugarren abestia, «*I'm Over You*», 2000ko azaroan estreinatu zen eta 2. postuan geratu zen; eta bosgarrena, «*On The Radio*», 7. postuan geratu zen, 2001eko otsailean estreinatu ostean. 1995ean, Uno Clioren “*Are you Man Enough''” abestian gonbidatu zuten, 62. postuan kokatu zena.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:
; Telebistako serieak

; Filmak

; Argitalpenak

; Bideo musikalak

; Agerraldiak

; Antzerkia

; Abestiak

## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonia Cotelle

**Sonia Cotelle** (Varsovia, 1896ko ekainaren 19a – Paris, 1945eko urtarrilaren 18a), **Sonia Slobodkine** bezala jaioa, poloniar fisikari eta kimikari bat izan zen, polonioaren ikerketari ekin ziona, eta haren erradiazioak heriotza eragin zion. Zientziari egindako ekarpenen artean, ionioaren erdibizitza (torio-230) zehaztu izana eta X izpien espektroskopia bidezko polonioaren zenbaki atomikoa ezarri izana nabarmentzen da.
## Ibilbidea 
Cotelle kimika orokorrean, biologikoan eta aplikatuan diplomatu zen Sorbonako Unibertsitatean. Iturri erradioaktiboen sorreran espezializatu zen, eta 1919an hasi zuen ikertzaile lana. Marie Curie zientzialariaren taldean sartu zen Parisko *Institut du Radium* (egungo Curie Museoa) delakoan, eta 1924 eta 1926 bitartean neurketa-zerbitzuaren arduradun izatera iritsi zen.

1926 eta 1927 artean, zientzialari kimiko gisa lan egin zuen zientzien fakultatean. Polonioa eta aktinioa ikertu zituen Marie Curierekin batera, eta ionioaren erdibizitza edo batez besteko bizitza zehaztu zuen, garai hartan torio-230a ezagutzen zen izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banfora

**Banfora** Burkina Fasoko hego-mendebaldeko hiria da, Comoé probintziako hiriburua. 2019ko erroldaren arabera 117.452 biztanle ditu eta herrialdeko seigarren hiri handiena da. 

## Geografia 
Burkina Fasoren hego-mendebaldean kokaturik dago, Cascades ("Ur-jauziak") eskualdean, izan ere Karfiguélako ur-jauziak baitaude alboan. Tengrela aintzira ere aipatzekoa da, hipopotamoak bizi baitira bertan.

Abidjan (Boli Kosta) eta Uagadugu (Burkina Fasoko hiriburua) lotzen dituen trenbidean kokaturik dago.

## Historia 
Karaboro herria izan zen eskualdea populatu zuen lehen leinua. Ondoren Gouin eta Turka herriak etorri ziren eta gaur egun hiru hauek dira Banforako biztanleria (eta Burkina Faso hegoaldekoa) osatzen duten leinuak.

1903an frantziar armada kolonizatzailea iritsi zen eta postu militar bat ezarri zuen bertan, berehala administrazio puntua bihurtu zena. 1905ean errepidea eraiki zen eta 1931ean trenbidea.

## Ekonomia 
Banfora azukre kainabera industriaren baitan hazi den hiria da. Gaur egun turismoak ere garrantzia hartu zu Karfiguélako ur-jauziak eta Tengrela aintzira dela eta.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tsedendorjiin Bazarsüren

**Tsedendorjiin Bazarsüren** arkularia da. Mongolia ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyamtserengiin Byambasüren

**Nyamtserengiin Byambasüren** (1954ko urtarrilaren 30a) arkularia da. Mongolia ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bedua

**Bedua** Zestoako gune populatu txiki bat da Gipuzkoan, eraikin gutxi batzuek osatua, Beduako meandroaren ezkerraldean kokatua. Beduako Lonja-Etxea da eraikin horietan nabarmenena, antzinako lonja edo errenteria bat, 21. mendean Bedua jatetxea hartzen duena bere baitan.  Lonja bezala, Bedua Txiki baserria eta Porlandegi zaharra (hondarretan) EAEko ondare katalogoan daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Barbara Reinhart

thumb|Anna Reinharten kobrezko grabatua
thumb|Anna Reinharten 4 irudi, artista ezezaguna
**Anna Barbara Reinhart** (Winterthur, 1730eko uztailaren 12a - Winterthur, 1796ko urtarrilaren 5a) suitzar matematikaria izan zen. Bere garaian nazioartean errespetatutako matematikaritzat jotzen da.

## Biografia 
Anna Barbara Reinhart Salomon Reinhart kontseilariaren (1693 - 1761) eta Anna Steinerren hirugarren seme-alaba eta lehen alaba izan zen.

Bere haurtzaroa istripu batek markatu zuen, ezkontza festa batean zalditik erori zenean, eta horrek denboraldi luzez ohean egotera behartu zuen. Denbora horretan bere medikuak, Johann Heinrich Hegner doktoreak, matematikarako gaitasuna nabaritu zion eta irakasten hasi zitzaion. Hortik aurrera matematika ikasi zuen, Leonhard Euler, Gabriel Cramer, Pieter van Musschenbroek eta Jérôme Lalanderen liburuak erabiliz.

Hainbat garaikidek goraipatu zuten Reinhart beren lanetan, hala nola, Daniel Bernoullik, Pierre Louis Maupertuis-ek eztabaidatu zuen jazarpen arazoa zabaldu eta hobetu zuelako goraipatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sibylle Lewitscharoff

[thumb|260px|[Sibylle Lewitscharoff eta Denis ScheckFrankfurter, Buchmesse 2011]]
**Sibylle Lewitscharoff** (Stuttgart, Alemania, 1954ko apirilaren 16a – Alemania, 2023ko maiatzaren 13a) alemaniar idazlea izan zen, Alemanian hainbat sari jasotakoa.

## Bizitza 
1940ko hamarkadaren amaieran Alemaniara emigratu zuen mediku bulgariar baten eta alemaniar baten alaba izan zen. Sibylle Lewitscharoffek Stuttgarten eman zuen haurtzaroa eta gaztaroa ere bai. Bertan egin zuen batxilergoa eta trotskismoaren ideien inguruko interesa piztu zitzaion. Gero, Erlijio-Historia ikasketak egin zituen Berlingo Unibertsitate Librean, eta Buenos Airesen eta Parisen ere ibili zen denbora batez, Berlingo publizitate agentzia batean kontable gisa lan egin aurretik.

Bere eleberrien artean daude *Pong*, *Apostoloff* eta *Blumenberg*. Alemaniako hainbat literatur sari jaso zituen, Georg Büchner saria barne, 2013an.

## Liburuak 
* 1994, *36* justos. .
* 1999, El educado *Harold* . 
* 2003, *Montgomery* .
* 2009, *Apostoloff* .
* 2011, *Blumenberg*  .

## Sariak 
* 1998: Ingeborg Bachmann saria
* 2006: Kranichstein Literatura Saria
* 2007: Literatur Etxeen Saria
* 2007: Alemaniako Hizkuntza eta Literatura Akademiako kidea
* 2008: Marie Luise Kaschnitz saria
* 2009: Leipzigeko Liburu Azokako saria, *Apostoloff* eleberriarekin (kategoria: fikzioa)
* 2009: Spycher: Leuk Literatura Saria
* 2009: Alemaniako Kritika Diskografikoaren Sariaren zerrenda, berak irakurritako *Apostoloff* audioliburuarengatik.
* 2010: Berlingo Literatura Saria
* 2010: Berlingo Arteen Akademiako kidea.
* 2011: Kleist saria
* 2011: Ricarda Huch saria
* 2011: Marieluise Fleißer saria
* 2011: Wilhelm Raabe Literatura Saria, Blumenberg eleberriarengatik.
* 2011: German Book sarirako izendapena (finalista) Blumenberg eleberriarekin.
* 2011 - 2012: Villa Concordia nazioarteko artisten etxeko bekaduna Bambergen.
* 2013: Roma Villa Massimo Alemaniako Akademiako bekaduna.
* 2013: Georg Büchner saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geraldine McEwan

**Geraldine McEwan** edo **Geraldine McKeown** (Old Windsor, Berkshire, Erresuma Batua, 1932ko maiatzaren 9a – Hammersmith, Londres, Erresuma Batua, 2015eko urtarrilaren 30a) britainiar aktorea eta ahots-aktorea izan zen, antzerkian, zineman zein telebistan ibilbide anitza eta arrakastatsua izan zuena eta BAFTA sari bat irabazi zuena. 

## Aktore ibilbidea 
McEwan 14 urterekin hasi zen antzerkian, Windsorreko Errege Antzokiko zuzendariaren laguntzaile gisa. 1946ko urrian egin zuen lehen agerraldia Windsor agertokian, Hippolytaren laguntzaile gisa, *Uda-gau bateko ametsa* lanean. Hainbat rol interpretatu zituen Windsor Repertory Companyrekin, 1949ko martxotik 1951ko martxora, Ruth Gordonen pieza biografikoan rola barne, *Years* *Ago*. 1951ko apirilaren 4an egin zuen lehen agerraldi handia, Vaudeville antzokian, Christina Deed bezala, *Who Goes There*!, arrakasta handiz.

McEwanek behin baino gehiagotan lan egin zuen Laurence Olivierrekin, bai tauletan, bai pantailan, bereziki 1967ko otsailean Old Vic-eko Royal National Theatre-rako Glen Byam Shaw-k ekoitzitako *Danza* macabra-n.

2004tik 2009ra, Miss Marple izan zen, Agatha Christieren detektibea ITV telebista kate britainiarrean emititutako *Marple* telesailerako. Hugh Cruttwell Royal Academy of Dramatic Art-eko zuzendari ohiarekin ezkonduta egon zen, 2002an hil zena.

## Heriotza 
2015eko urtarrilaren 30ean hil zen Geraldine McEwan, 82 urte zituela. Bere bizitzako azken urteetan hainbat ebakuntza egin zizkioten bihotzeko arazoengatik.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetajn hartu zuen parte:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
*  (en).
Cystolepiota pulverulenta

***Cystolepiota pulverulenta*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Lepiota sistrata*, *Leucoagaricus pulverulentus*, *Pulverolepiota pulverulenta*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Oso txikia edo ertaina, hemisferikoa, kanpai-formakoa, ganbila, deprimitua, zenbait kasutan titiduna. Kapelaren azala errezel irintsu edo pikortsu baten aztarnekin, ezkatetan ere hautsi daiteke.

**Orriak:** Libreak, zuriak, krema kolorekoak, horiak, kasu batzuetan amaieran marroiak. Ertza zenbait espezietan krenulatu samarra edo apur bat flokosoa.

**Hanka:** Bereizgarria, erdian, hauskorra, kasu batzuetan 5 mm baino gutxiagoko diametrokoa, eraztun iheskorra; eraztunaren eremua definitua. Espora-jalkina zuria edo krema arin kolorekoa.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

## Sasoia eta lekua 
Saprofitoa. Lurrean hazten da.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Kanariak, Errusia, Iran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Sikking

**James Barrie Sikking** (Los Angeles, 1934ko martxoaren 5a – *ibidem*, 2024ko uztailaren 13a) estatubatuar aktorea izan zen.

1955ean hasi zen zineman eta telebistan ere lan egin zuen. Bere paperik nabarmenena Howard Hunter tenientearena izan zen *Hill Street Blues* telesailean.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Patricia Font

**Patricia Font** (Bartzelona, 1978ko urtarrilaren 3a) zinema zuzendaria, idazlea eta gidoilaria da. Zinemarako eta telebistarako egin du lan.

## Ibilbidea 
Patricia Font Kataluniako Zinema eta Ikus-entzunezkoen Goi Eskolan (ESCAC) graduatu zen, eta zinema eta telebistako zuzendari eta gidoilari gisa lan egin du.

Komedia eta drama egin ditu.  

*El maestro que prometió el mar* (Itsasoa agindu zuen maisua) filman, Antonio Benaigesen bizitza kontatu zuen, haren irakasteko eta eskola ulertzeko modua (Freinet metodoa). Benaiges milizia falangistek fusilatu zuten, Franco jeneralaren 1936ko Estatu Kolpean, eta bere gorpua Pedraja Mendietan hobi komun batera jaurti zuten. Film horretan, halaber, omenaldi eta aitortza bat egiten die desagertutako pertsona guztiei eta pertsona horien gozrpuzkiak eta memoriak berreskuratzeko lanean diharduten elkarteei.

## Filmografia 
### Zuzendaria 
Zuzendari gisa, filmak eta telesailak zuzendu ditu.

*Pulseras rojas. *2. denboraldia, 9., 10., 11. eta 13. atalak (2013)

*Citas*. 1. denboraldia., 2., 3., 6. eta 9. atalak (2015)

*Citas*. 2. denboraldia. : 2., 4., 5., 7., 9., 11. eta 13. atalak (2016)

*Gente que viene y bah*  (2019)

*La templanza*, 1. denboraldia (2021)

*Citas Barcelona*, 1. denboraldia (2023)

*El maestro que prometió el mar* (2023)  

*Pared con pared* (2024)

### Gidoilaria 
Cites-eko gidoilaria izan da 1. eta 2. denboraldietan

## Sariak eta aintzatespenak 
Sariak eta izendapenak jaso ditu:

**Goya sariak**: 

* 2015ean, fikziozko film labur onenaren kategorian, *Café para llevar*-ek irabazi zuen

*El maestro que prometió el mar* filma 7 hautagaitzatarako izendatu zuten.

**Feroz sariak**

* 2017an, komedia telesail onenaren sarirako izendatua izan zen, *Citas-*engatik.

**Gaudí sariak**

* 2015an, film labur onenaren sarirako izendatu zuten, *Café para llevar*-engatik

* 2024an, Publikoaren Saria jaso zuen *El maestro que prometió el mar* pelikulagatik, eta Katalana ez den hizkuntzan egindako film onenaren sarirako izendatua izan zen *El maestro que prometió el mar* pelikulagatik.

2023an, Madrilgo Cine por Mujeres jaialdian, film espainiar onenaren saria irabazi zuen *El maestro que prometió el mar* filmarengatik.

## Ikus, gainera
* Kataluniako zinema
* Espainiako zinema

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* "Itsasoa agindu", Maialen Akizuren iritzi-artikulua, 2024ko uztailaren 18ko Berria

## Kanpo estekak 
* Patricia Font
Maria Mercedes Antxeta

**Maria Mercedes Antxeta** (gazteleraz María Mercedes Ancheta, Caracas, Venezuela, ? - Caracas, 1961) 1961eko uztailaren 18an, frankistek atxilotu zuten Donostian. Meliton Manzanasek torturatu zuen. 

Oporretan zen Gipuzkoako hiriburuan eta talde antifrankista bat errepresioaren aurkako esku-orriak banatzen hasi zenean, inguruan harrapatu zuen. Espainiako Poliziak atxiloketa masiboak egin zituen, eta Antxeta ere eraman zuten, abizen euskalduna izaki. Brigada Politiko Sozialaren buru eta torturatzaile ezagun zen Manzanasen eskuetatik pasa zen, eta era basatian torturatu zuten. Venezuelako Gobernua Donostiatik ateratzeko moldatu zen, baina 46 egunen buruan hil zen Caracasen. Besteren artean, gorputza ebakiz josia eta bagina txikituta zeukan. 1961 eta 1993 artean hamalau pertsona hil ziren Euskal Herrian Poliziak eginiko torturen ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Eduardo Rothe: "Joven venezolana asesinada por la policía española", *Aporrea*, 2011/11/19.
Asif Ali Zardari

**Asif Ali Zardari** (; 1955eko uztailaren 26) Pakistango politikaria da, 2024ko martxoaren 10etik Pakistango 14. presidentea. Pakistango Alderdi Popularreko Parlamentarien presidentea da eta Pakistango Alderdi Popularreko presidentekidea izan zen.

Lehenago Pakistango 11. presidente izan zen 2008tik 2013ra, Independentziaren ondoren jaiotako lehen presidentea. Bi aldiz hautatutako Pakistango lehen ministro Benazir Bhuttoren alarguna da. Pakistango Asanblada Nazionaleko kide izan zen 2018tik 2023ra, eta 2024an.

## Kanpo estekak
Haut de Cry

**Haut de Cry** Bernako Alpeetako mendi bat da, Rodano haranera begira, Valais kantoian, Suitzan. Hainbat gailurrek osatzen dute, eta horietatik altuenak 2,969 metroko goratasuna du itsas mailatik. Mendi osoa Rodano ibaiaren arroaren barruan dago, eta zazpi kilometro inguru egiten ditu hegoalderantz.

Derborence eta Ardon dira herri hurbilenak, Haut de Cryren ekialdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Haut de Cry Summitpost webgunean.
* :Haut de Cry Hikr webgunean.
Dendrocollybia racemosa

***Dendrocollybia racemosa*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Sclerotium lacunosum*, *Mycena racemosa*, *Sclerotium fungorum var. ß lacunosum*, *Agaricus globulifer*, *Collybia racemosa*, *Tilachlidiopsis racemosa*, *Sclerostilbum septentrionale*, *Microcollybia racemosa*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,3 eta 1,2 cm bitarteko diametrokoa, hasieran erdiesferikoa, gero lau-ganbila, diskoan titi txiki batekin, soberan dagoen ertza, inkurbatua eta koskaduna. Kapelaren azala lehorra, leuna, tomentuduna, arre-grisaxka koloretik gris-berunera doan kolorekoa, argiagoa ertzerantz.

**Orriak:** Sabeldunak, libreak, zabal, lamelulekin, gris-zurixka koloretik gris-arrera doan kolorekoak.

**Orri libreak:** Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 3 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,1 cm-ko diametrokoa, grisa, bihurgunetsua, edo okertu samarra, adar soil ugariz estalia, ardatz nagusiarekiko ia perpendikularrak, espora asexualak (konidioak) sortzen dituen formazio esferoidal garden eta glutinoso samarrean amaitzen dena. Oina substratuan lurperatutako esklerozio lentikular beltz batetik eratzen da.

**Haragia:** Hutsala eta hauskorra.

**Etimologia:** *Collybia* antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik. 

## Jangarritasuna 
Ezezaguna. Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
Zaila da nahastea mahats-mordo aletuak bezalako oina ikustean.

## Sasoia eta lekua 
Espezie arraroa edo ikusten zaila da bere tamaina txikiagatik. Leku hezeetan mediterraneoko sastraka arteko goroldiotan hazten da, non ugariak diren txilardiak, gurbitzak eta sasiak, baita artelatzen eta beste hostozabalen azpian ere.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moorea

**Moorea**, tahitieraz *Mo’orea* ("Urre koloredun muskerra"), antzina * Aimeho* edo *Eimeo (Cook)* eta *Santo Domingo (Boenetxea)* ere deitua, Polinesia Frantsesako Sozietate uharteetako Haizealdeko uharteetan dagoen uharte bolkaniko bat da. Tahiti uhartetik 17 kilometro eskasera dago, horregatik maiz "uharte ahizpa" deitu ohi zaio.
Mr. Probz

**Dennis Princewell Stehr** (Zoetermeer, 1984ko maiatzaren 15a), **Mr. Probz** izenez ezaguna, herbeheretar rap eta hip hop abeslaria, ekoizlea eta aktorea da. 

2013an atera zuen "Waves" singleak nazioarte mailako arrakasta izan zuen 2014an Robin Schulzen nahasketaren bertsioan. *Left Lane* diskoetxearen sortzailea da.

## Biografia 
Daniar eta ghanatar arbasoak dituen familia batean jaio zen. Graffitiak eginez hasi zen eta hortik egin zuen musikarako jauzia, auzoko bere esperientziak jaso baitzituen hasierako hitzetan.

2006an Jimmyren papera bete zuen *Bolletjes Blues* filmean. Herbeheretan hip hoparen inguruan egindako lehenengo filma izan zen. 2010ean istilu batzuetak bala tiroa jaso zuen baina azkar errekuperatu zen eta Kleine Viezerikekin batera "Meisje luister" singlea atera zuen, arrakastatsua izan zena. Urte berean artista onenaren BNN/State saria jaso zuen. Beranduago etxea erre zitzaion eta grabaketa estudioa ere suntsituta gelditu zen.

2013an *The Treatment* diskoa argitaratu zuen. Azaroan "Waves" singlea atera zuen eta 2014an Robin Schulz alemaniarrak abestiaren nahasketa egin zuenean nazioartean ezagun egin zen. Erresuma Batuan, Alemanian, Norvegian eta Eskozian zerrendetako lehen postua eskuratu zuen.

2017an Mr. Probzen bizitzan oinarrituriko *Against the Stream* dokumentala estrenatu zen. 2017an Galantis suediarrarekin eta Dolly Partonekin batera "Faith" singlea atera zuen eta Billboard zerrendako musika dantzagarrien zerrendan sartu zuten.

## Diskografia 
### Albumak 
* *The Treatment* (2013, Traumashop)
* *Against the Stream* (2017, Left Lane) - EPa
### Single arrakastatsuenak 
* "Waves" (2013, 2014 nahasketa)
* "Nothing really matters" (2014)
* "Space for two" (2018)
### Kolaborazioak 
* "Welkom in ons leven" (2006) - Bolletjes Blues
* "Sukkel voor de liefde" (2013) - The Opposites
* "Another You" (2015) - Armin van Buuren
* "Faith" (2019) - Galantis eta Dolly Parton

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karfiguélako ur-jauziak

**Karfiguélako ur-jauziak** () Burkina Faso hego-mendebaldean, Banfora hiriaren ondoan kokaturiko ur-jauziak dira. Herrialdeko erakarpen turistiko garratzitsuenetakoa. Cascades eskualdeari izena ematen diote.

## Geografia 
Komoé ibaiaren ibilbidean kokaturik daude ur-jauziak, Banfora hiritik 12 kilometrotara. Izatez Komoéren adarra den Koba errekak higaturiko arroken gainetik erortzen da ura.

Ur emari handiena ekaina eta iraila artean izaten du.

## Iruditegia 

Irudi:Cascades de Banfora Burkina Faso.JPG
Irudi:Chute d'eau au cascades.jpg
Irudi:Cascades de Banfora.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giliastrum

***Giliastrum*** landare loredun generoa da, *Polemoniaceae* familiakoa. Bederatzi espezie ditu.

## Taxonomia 
*Giliastrum* generoaren izena Filippo Luigi Gilii (1756-1821) Vatikanoko hirian lan egin zuen kleriko italiar, naturalista eta astronomoaren omenez jarri zioten. Generoa Fl. Rocky Mts-n deskribatu eta argitaratu zen lehen aldiz, 699. orrialdean 1917an.

## Espezieak 
* *Giliastrum acerosum
* *Giliastrum castellanosii
* *Giliastrum foetidum
* *Giliastrum gypsophilum
* *Giliastrum incisum
* *Giliastrum insigne
* *Giliastrum ludens
* *Giliastrum purpusii
* ''Giliastrum rigidulum

## Banaketa 
Ameriketako Estatu Batuetako erdialdean eta hego-mendebaldean (Arizona, Colorado, Kansas, Mexiko Berria, Oklahoma eta Texas estatuetan), Hispaniola Karibeko uhartean (Dominikar Errepublika) eta Mexikotik Argentinako ipar-mendebalderaino aurkitzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judy W. Reed

**Judy Woodford Reed** (Washington, AEB, c. 1826 - c. 1905) emakume afroamerikarra bizirik 1880ko hamarkadan, eta bere errekor bakarra AEBko patente batetik ezagutzen da. Washington Hiriko Reed-ek, AEBko patente bat jaso duen lehen emakume afroamerikarra da. 305,474 patentearen zenbakia "masa eta  arrabola oratzeko tresna" batentzat 1884ko irailaren 23an eman zen. Patentea lehendik zeuden arrabolen diseinu hobearentzat izan zen, masa-nahasketa uniformeagoarekin, estalita eta babestuta mantentzen zen bitartean.

## Bizitza 
Ezer gutxi dakigu Judy Woodford Reed edo Reid-i buruz. Bera 1870eko Errolda Federalean agertu zen lehen aldiz, 44 urteko jostun gisa, Albemarle konderriko Fredericksville parrokian, Charlottesville Virginia-tik gertu, Allen senar lorezainarekin eta haren bost seme-alabekin batera. Hamar urte geroago, Allen eta Judy Reed artean Virginian zeuden, ordukoan biloba batekin. 1880 eta 1885 artean, Allen Reed hil egin zen, eta Judy W. Reed, "Allenen alarguna" bere burua izendatuz, Washington Hirira joan zen bizitzera, bere seme-alabekin, K kaleko 1906ean.

Reed-ek bere izena irakurtzeko, idazteko edo sinatzeko gai izango zan gertagaitza da. Zentsuaren erreferentzietan hari eta haren senarrari buruzkoak, analfabetoak ziren aldetik, eta patentea "X" batez sinatuta dago eta. Aurreko erregistro mugatuez gain, ez dago Reed-en erregistro ezagunik. Ez dakigu lehenagoko emakume afroamerikarren batek patente-eskubiderik jaso zuen; dokumentuetan ez zegoen arraza adierazteko inolako baldintzarik, eta emakumeek askotan beren inizialak baino ez zituzten erabiltzen beren generoa ezkutatzeko. 1863. urterarte legez kanpokoa zen esklaboak alfabetatuak izatea, eta irakurtzen, idazten edo beste batzuei irakasten ari zirenak zigor gogorrak jaso zitzaketen, edo hil ere bai. Patente bat sinatu zuen lehen emakume afroamerikarra Chicagoko Sarah E. Goode izan zen. Bere patentea, 322.177, 1885eko uztailaren 14an emandakoa, ohe tolesgarri baterako izan zen, erabiltzen ez zenean, tolesteko egokitua, espazio gutxiago okupatzeko, eta normalean tolestuta zegoenean, altzarien artikuluren baten antza izateko egina zegoen".

## Patentea 
Reed-en lehen patenteak, 305.474 Patente zk., ofizialki AEB patente bat jaso zuen lehen emakume afroamerikarra bihurtu zuen, oragailua eta masa-arrabola asmatuz, eta honelaxe sailkatu zen: "B29B7/562 Nahastea;Oretze-prozesu jarraitua, nahasteko gailu mekanikoekin edo oretze-tresnekin edo antzekoekin nahasteko edo oretzeko gailu mugikorrekin arrabolakaz, adib.  funtzionamendu-arrabolak dituzten egutegiak, adib. ekintza errepikatuarekin, arrabol-multzo batek uzten duen materiala multzo berera bideratzen da edo hurrengo multzo batera eramaten da, materiala arrabolen gainean axialki mugitzeko baliabideekin".

Eskaera bera 1884ko irailaren 9an eman zen, eta ondorengo argitalpenak egun berean jarraitu zuen 1884ko irailaren 9an. Bere lekukoen artean, Lewis McKenzie eta John Ambler Smith zeuden. Bere asmakizuna, existitzen ziren masa arrabolen diseinu hobetu bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 305474 patente estatubatuarra Espacenet-en
* 305474 patente estatubatuarra Google-ren patenteetan
Michael Operazioa

**Michael Operazioa** (alemanez: *Unternehmen Michael*), Frantzian **Pikardiako Bigarren Gudua** bezala ere ezagutua, Lehen Mundu Gerraren amaieran alemaniarrek egindako erasoaldi militar handi bat izan zen, 1918ko martxoaren 21ean alemaniarren udaberriko Ofentsibari (*Kaiserschlacht)* hasiera eman ziona. Hindenburg lerrotik hasi zuten, Saint-Quentin inguruan, Frantzian. Ententeko aliatuen lerroak haustea eta ipar-mendebalderantz aurrera egitea zen bere helburua, Britainiar Armada Espedizionarioa (BAE) hornitzen zuen kanaleko portuak hartu eta BAE itsasora botatzeko. Operazioa hasi eta bi egunera Erich Ludendorff jeneralak, Alemaniako Estatu Nagusiko buruak, plana egokitu eta mendebalderantz eraso zuen, Somme ibaiaren iparraldeko fronte britaniar osoan zehar. Mugimendua Frantziako eta Britainia Handiko armadak bereizteko zen, BAEa itsasora bultzatzeko jatorrizko kontzeptuarekin jarraitu aurretik. Erasoaldia Villers-Bretonneuxen amaitu zen, aliatuen Amienseko komunikazio zentrotik ekialdera, aliatuek alemaniarren aurreratzea geldiaraztea lortu zuten lekuan. Alemaniarren amaierako porrotaren arrazoiak bi ziren nagusiki: ofentsibaren ondorioz Alemaniako armadak biktima gehiegi jaso zituen, aurrera bultzatzea galarazi zuena, eta hornidura arazoak etengabeak ziren.

Borrka eremuaren zati handi bat Sommeko guduak 1916an utzitako basamortua zen. Ofentsiba orokorraren porrotak Lehen Mundu Gerraren amaiera ekarri zuen Alemaniarentzat. Estatu Batuetatik errefortzu handiak Frantziara iristeak Ententeko hildakoak ordezkatu zituen, baina Alemaniako armadak ezin izan zituen bere galerak ordezkatu eta bere lerroak ofentsiba hasi baino ahulago geratu ziren. Michael operazioak ez zituen bere helburuak lortu, eta alemaniarren aurrerapenak Sommeko Bigarren Guduan galdu ziren, 1918an (abuztuaren 21etik irailaren 3ra) aliatuen Ehun Eguneko Ofentsibaren parte izan zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polemonium

***Polemonium*** landare generoak 152 espezie ditu, *Polemoniaceae* familiakoak, ipar hemisferioko eremu artiko eta hotzetan zein Hego Amerikako hegoaldeko Andeetan  sortuak. Espezieetako asko goi mendietan hazten dira.

## Ezaugarriak 
Landare iraunkorrak (oso gutxitan urterokoak), 10-120 zm.-ko altuerakoak, hosto berde distiratsuak, hostozabal lantzelatuetan banatuak. Udaberrian eta udan sortzen diren loreak urdinak dira (oso gutxitan zuriak edo arrosak). 

*Polemonium* espezieak lepidoptera espezie batzuen (*Coleophora polemoniella*, adibidez) larbak elikatzeko elikagaiak izan ohi dira.

## Espezieak 
*]]
*]]
Hauek dira nagusiak:

* *Polemonium acutiflorum* Willd. ex Roem. & Schult.) 
* *Polemonium antarcticum* Griseb.
* *Polemonium boreale* Adams
* *Polemonium brandegeei* (A. Gray) Greene
* *Polemonium caeruleum* L.
* *Polemonium californicum* Eastw.
* *Polemonium carneum* A. Gray 
* *Polemonium caucasicum* N. Busch
* *Polemonium chartaceum* H. Mason 
* *Polemonium chinense* (Brand) Brand
* *Polemonium confertum* A. Gray
* *Polemonium cuspidatum* 
* *Polemonium delicatum* Rydb.
* *Polemonium elegans* Greene
* *Polemonium eximium* Greene
* *Polemonium foliosissimum* A. Gray
* *Polemonium gayanum* Brand
* *Polemonium grandiflorum* Benth.
* *Polemonium hultenii* Hara
* *Polemonium longii* Fernald
* *Polemonium macranthum* Klokov
* *Polemonium mellitum* (A. Gray) A. Nelson
* *Polemonium mexicanum* Cerv. ex Lag.
* *Polemonium micranthum* Benth.
* *Polemonium nevadense* Wherry
* *Polemonium occidentale* Greene
* *Polemonium pauciflorum* S. Watson
* *Polemonium pectinatum* Greene
* *Polemonium pilosum* (Greenm.) G. N. Jones
* *Polemonium pulcherrimum* Hook.
* *Polemonium racemosum* Kitam.
* *Polemonium reptans* L.
* *Polemonium sumushanense* G. H. Liu & Ma
* *Polemonium vanbruntiae* Britton
* *Polemonium viscosum* Nutt.
* *Polemonium yezoense* (Miyabe & Kudô) Kitam.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iruña-Veleiako zirku erromatarra

**Iruña-Veleiako zirkua** Arabako antzinako hiri honek erromatar garaian izan zuen zirkua izan zen. 2024an jakinarazi zen aurkikuntza, Veleia inguruko gainazalaren azterketa handi batean aurkitu baitzen egitura hau, beste hainbat eraikinen arrastoekin batera, airetiko arkeologiaren teknikak erabiliz. Hala ere, indusketak egin arte, ez dago jakiterik ea zirkuaren eraikina dagoen lur azpian, edo bakarrik lurrean desagertutako egiturak utzitako arrastoa.

## Ezaugarriak 
Zirkua 280 metroko luzera eta 72 metroko zabalera duen esparrua da. Erromatar zirku bat da argiki, U formako egitura, kurba dagoelarik hegoaldeko aldean, eta abiaburu nagusi lau antzekoa (*carceres*) iparraldean duela. Zirkuek erdian luzean izaten zuten *spina* edo ardatz eraikia ez da nabari 2024ko irudietan. Ikuskizunetarako eraikin bat izan zen, non zaldi lasterketak eta beste ikuskizun batzuk egingo ziren. Lehen kalkuluen arabera, espazio honek 5.000 ikusle inguru har zitzakeen. 

Iberiar penintsularen iparraldean ezagutzen diren zirku erromatarretatik hirugarrena izango litzateke, Tarracoko (Hispania Tarraconensis probintziako hiriburua, egungo Tarragona) eta Calagurrisko (egungo Calahorra, "municipium" maila zuen hiria, baskoien hiria seguruenik) zirkuen atzetik. Veleiakoak (hiri hau ere Tarraconensis probintzia erromatarrean zegoen) ordea jatorrizko trazadurari eusten dion bakarra da, ez baitago egungo hirigintzan ezkutatuta. Hispania erromatarreko beste batzuekin konparatuta txikiagoa da, hala nola Toledokoa (423x100m), eta Meridakoa (403x96m); baina Segobrigako zirkuaren (272x75m) antzekoa da tamainaz.
erdian|thumb|Zirku baten parte nagusien eskema.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Horacio Basterra

**Horacio Basterra** (Montevideo, 1914ko martxoaren 19a - *ib.*, 1957ko abenduaren 19a), **Horacio Sanguinetti** izengoitiz ezaguna, argentinar kanta-egilea, tangoak idazteagatik ezaguna. Haren lumatik *Arlette*, *Moneda de Cobre* eta *Los Despojos* bezalako abesti ezagunak atera ziren, abeslari ugarik kantatu zituztenak.

Horacio Basterrak, Uruguain jaio arren, bizitza eta ibilbide profesionala Argentinan egin zituen, batez ere. Jose Domingo Basterra Yrustak eta Eugenia Zubiaurre Maldak Bilbotik Hego Konora emigratu zuten 1885ean, Felix, Maximiniana eta Vicente seme-alabekin batera. Felix, idazle eta kazetari anarkista izan zena, Montevideon bizi izan zen. Han jaio zen Horacio Basterra kanta idazlea, 1914an. Uruguain ez ezik, Argentinan ere eman zituen sustraiak Basterra familiak, gehienbat literaturari eta kazetaritzari lotuta.

1950ean arreba hil zitzaion tuberkulosiak jota, eta hilkutxaren ondoan alargunarekin eztabaidatu zuen, Basterrak zioenez, bizirik zegoela torturatu egin baitzuen. Bere bertsioa honakoa izan zen: koinatuak, militarra zenak, arma bat ateratzea agindu zuen eta berak gauza bera egin zuen, tiro egin zuen, hileta-beilan zeudenen aurrean hil zuen eta ihes egin zuen lagunen laguntza bila. Hauek lortu zuten Perónek polizia federalaren buruari 24 orduz arazoaz ez arduratzeko agintzea. Hiru lagunek aldean zeramaten dirua bildu, Sanguinettiri eman eta San Fernandora eraman zuten. Handik Carmelora (Uruguai) eraman zuten txalupaz, peronismotik erbesteratutako hainbeste lagunek egiten zuten bide berean. Sekula ez zuten haren berririk izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak