open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tay Rail Bridge

**Tay Rail Bridge** (euskaraz *Tayko trenbide zubia*) Eskoziako ekialdean dagoen Tayko fiordoa zeharkatzen duen trenbide zubi bat da, Dundee hirian dagoena. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Historia 
1854tik aurrera bazegoen egitasmoa Tayko fiordoa gurutzatuko zuen zubia egiteko eta 1871ean abiatu eta 1878an bukatu zuten burdinezko zubia. Thomas Bouch injeniari ingelesak egin zuen diseinua. 18 hilabete beranduago ekaitz izugarri batek behera bota zuen trena pasatzen ari zen unean eta 75 pertsona hil ziren.

Orduan bigarren zubi bat egitea erabaki zen, fiordoan 18 metro gorago. William Henry Barlow-k diseinatu eta William Arrol & Co. konpainiak eraiki zuen. 1881ean hasi ziren lanak eta 1887an amaitu. Altzairu eta burdinezko 25.000 tona, hormigoizko beste 70.000 tona eta hamar milioi adreilu erabili ziren.

## Iruditegia 

Irudi:Tay rail bridge - geograph.org.uk - 947451.jpg
Irudi:Taybridge from wormit 04JAN03.jpg
Irudi:Tay Bridge from Wormit - geograph.org.uk - 359339.jpg
Irudi:Catastrophe du pont sur le Tay - 1879 - Illustration.jpg|Tay Rail Bridgeko desastrea.

## Kanpo estekak
Andre Maria erreginaren eliza (Donostia)

**Andre Maria erreginaren eliza** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen eliza bat da. Egia auzoko Ametzagaña kalearen 60. zenbakian dago.

Irudi:San Sebastián-Donostia - Iglesia de Santa María Reina 2.jpg|Andre Mariaren irudia.
Irudi:San Sebastián-Donostia - Iglesia de Santa María Reina 3.jpg|Beiratea.

## Kanpo estekak
Zorroagako eliza

**Zorroagako eliza** edota **San Jose eliza** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen eliza neogotiko bat da. Miramon-Zorroaga auzoko Zorroaga auzuneko Zorroagagaina kalean dago. Zorroaga Fundazioaren jabetzakoa da.

## Historia 
1911an eraiki zen.

[erdian|thumb|600px|Zorroagako eliza eta Zorroagagaineko 11. zenbakiko eraikinaren (gaur egun [Aranzadi Zientzia Elkartearen egoitza nagusia) ikuspegi panoramikoa.]]

## Kanpo estekak
Atotxako Frantziskotarren eliza eta komentua

**Atotxako Frantziskotarren eliza eta komentua**, ofizialki **San Frantzisko eta Santa Magdalena eliza-komentua**, Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen frantziskotar eliza eta komentu bat da. Egia auzoko Mandasko Dukearen pasealekuko 39. zenbakian dago.

Komentua 1923an eraiki zen, jada 1606tik solairu berean zegoen beste komentu baten gainean. Eliza berriz 1926ean; inaugurazioa maiatzaren 12an izan zen. 2004ean bertan bizi ziren frantziskotar komunitatea lau kideek osatzen zuten.

thumb|erdian|200px|Dorrea.

## Ezaugarriak 
Eraikinaren erdian dago eliza, eta horren inguruan kokatzen dira fraideen gelak eta bestelako bizi espazioak. Hiru habearte eta arku zorrotzeko hainbat leiho ditu, beirate artistikoz jantziak. Bi koru dauzka, behekoan, Donostiako Amezua etxeak egindako organoa dago; goikoa, berriz, fraideen otoitzerako lekua da. Barruko apaingarrien artean nabarmentzekoak dira Joan Aranoa margolari bilbotarraren horma irudiak eta Gasteizko Roman Goikoetxea lantegian zur urreztatuz egindako erretaula neogotikoak. 1965ean bilakatu zen egiatarren parrokia, ordura arte, Groseko San Inazio elizak zuen ardura hori.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Joseba Intxausti: *Un convento en la ciudad. Crónica del siglo XX*, Donostia (2005): Kutxa Fundazioa, Euskal Gaiak, ISBN: 978-84-7173-467-9.

## Kanpo estekak 
* Maitane Aldanondo: "Atotxako frantziskotarrek ehun urte bete dituzte, Egia ehuntzen", Irutxuloko Hitza, 2473, 2026/01/09.
Miramon

**Miramon** Donostiako auzune bat da, Zorroaga auzunearekin batera Miramon-Zorroaga auzo adminitratiboa osatzen du. Aiete, Añorga eta Amara Berri auzoez gain muino batean dagoen auzunea da.

250px|thumb|erdian|Miramon auzoaren aireko ikuspegia.

## Eraikinak 
* Arbide dorreak
* Basque Culinary Center
* Donostiako Teknologi Parkea
* EITB Donostia
* Eureka! Zientzia Museoa
* Euskadiko Orkestra Sinfonikoaren egoitza.
* Gipuzkoako Poliklinika
* Tecnalia

## Parkeak 
* Miramongo parkea

## Kanpo estekak
Canis anthus soudanicus

***Canis anthus soudanicus*** Sudanetik eta Somaliatik hedatzen den *Canis anthus*-ren azpiespezie bat da. Espezie bereko Egiptoko azpiespeziearekin alderatuta, *Canis anthus soudanicus*-ek belarri handiagoak ditu, kolore gris-marroixka du bere ilajea eta bizkarraren erditik marra beltza du lepotik hasi eta isatseraino iristen delarik.

Haragijale honek ugaztun eta hegazti txikiak ehizatzen ditu elikatu ahal izateko, sarraskiak ere ez ditu baztertzen. Oro har, harrapari guztiak bezalaxe, animalia oportunista da.

## Erreferentziak 
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Dundeeko Andre Mariaren parrokia

**Dundeeko Andre Mariaren parrokia** () Eskoziako Dundee hiriko eliza ezaguna da, Eskoziako elizari dagokiona. Bere dorrea hiriko eraikin zaharrena da eta diotenez Erreforma onartu zuen Eskoziako lehen eliza izan zen 1556an. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Historia 
Eliza 1190an eraiki zen baina araikin originalaren ataik ez da mantendu 1303an ingelesek erre egin baitzuten. Berreraiki egin zen eta 1547an berriz erre zuten ingelesek Dundeerako eraso batean.

Eraikin berriak 1556an Eskoziako Erreforma onartu zuen. Eliza berri hau Eskoziako parrokiarik handiena izan zen Erdi Aroan eta elementu bereizgarriena *Old Steeple* dorrea izan zuen, 1480an altxaturikoa. 1841ean sute berri batek Dundeeko elizak erre egin zituen eta bi eliza berreraiki ziren, hiriaren hegoaldean San Paulo eliza eta ekialdean Andre Mariaren parrokia. Dorrea erre ez zenez berehala jaso zuten eliza berria eta lanak 1844an bukatu ziren.

## Iruditegia 

Irudi:Dundee Parish Church, St Mary's.jpg|Parrokiaren aurrealdea.
Irudi:St marys dundee.jpg|*Old Steeple* dorrea.
Irudi:View from the south - geograph.org.uk - 1805004.jpg|Parrokia.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Canis lupus nubilus

Lautadetako otsoa (***Canis lupus nubilus***) otsoen azpiespezie bat da.

## Ezaugarriak 
* 27-50 kilo artean pisatzen du, 60 kiloak gainditzen dituzten arrak ikusi daitezkeen arren.
* Emea arra baino %20 txikiagoa da.
* Bere ilajea, normalean, beltz, zuri eta gorrixka da.

## Ugalketa 
Alfa bikotea edo bikote menderatzailea bakarrik ugaltzen da, urtarrilaren bukaeratik otsailaren hasieraren arteko buelta horretan. 63 eguneko ernaldia ostean, emeak 4-6 otsokume erditzen ditu aurretik prestatu eta atondutako kobazulo edo gotorleku batean. Kume horiek 6-8 hilabete betetzean erabat aske ibiltzeko gai dira, 22 hilabeteren bueltan heldutasun sexuala lortzen dute.

## Elikadura 
Oreinak, altzeak, hegaztiak eta kastoreak zein erbiak bezalako karraskariak ehizatzen ditu taldean.

## Hedapena 
Antzinean Estatu Batuetako mendebaldetik Kanadako ipar-ekialderaino hedatzen zen, 1960-ko hamarkadatik aurrera murrizpen handia pairatu behar izan zuen, bai hedapen eta baita populazio edo kopuruaren aldetik ere. Egun, Aintzira Handietako lur-eremuetan bakarrik hedatzen da (Minnesota,Wisconsin, Michigan eta Ontario).

## Ohiturak 
Batez bestez, 5-6 alez osaturiko taldeetan bizi eta antolatzen da.

## Erreferentziak 
*  
* IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria 

## Kanpo estekak
Anoetako dorrea

**Anoetako dorrea** Donostiako etxeorratz bat da. Amara Berri auzoan dago, Anoeta estadioa eta Anoetako geltokiaren alboan, eta Madril hiribidea eta Errondo pasealekuaren arteko elkargunean. 17 solairu eta 55 metroko altuera du. 1977an eraiki zen.

Erreferentzia kulturala ere bada: Anoetako dorrea Ramon Saizarbitoriaren *Lili eta biok* eleberriko parajeetako bat da.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda

## Kanpo estekak
Ciriaco de Mita

**Luigi Ciriaco De Mita** (Nusco, Avellinoko probintzia, 1928ko otsailaren 2a - Avellino, 2022ko maiatzaren 26a) italiar politikaria izan zen. 1988-1989 bitartean Italiako lehen ministroa eta 2009-2013 bitartean europarlamentaria izan zen.

## Bizitza 
1984an Kristau-demokraziako idazkari nagusi hautatu zuten. Kargu horretatik alderdiaren barne bizitza dekadentea berrantolatu zuen eta lankidetza gobernuak sustatu zituen errepublikazale liberalekin, sozialdemokratekin eta sozialistekin. Formula horri esker lortu zuen Bettino Craxik gobernu buru izatea, alderdi txiki bateko ordezkaria izan arren.

1987an krisia zabaldu zen gobernu plataforman, eta behin-behineko irtenbide gisa, Giovanni Goria ekonomista izendatu zuten gobernuburu, harik eta hurrengo urtean kargurako Mita izendatu zuten arte. 1989an Arnaldo Forlanik ordezkatu zuen alderdiko idazkari gisa, eta gobernua uztea erabaki zuen. Orduan, alderdiko lehendakari izendatu zuten, baina 1990eko otsailean eman zuen dimisioa, urte bereko azaroan berriro onartzeko.

## Erreferentziak
Lugaritz-Morlans bidegorriko tunela

**Lugaritz-Morlans bidegorriko tunela** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen tunel bat da. Bertatik Ibaeta eta Bera-Bera auzunea eta Morlans auzoa elkarlotzen dituen bidegorria igarotzen da. Antzinako Euskotrenen burdinbidearen ibilbide zatia da, 2005 arte erabili zena. 2009ko abuztuaren hasieran ireki zen bidegorri gisa.

Gauez itxita egoten da, eta debekatua da motor eta oinezkoentzako pasabide gisa.

Tunelaren mutur bat Lugarizko geltokiaren inguruan dago (), eta bestea Morlanseko biaduktuaren pean ().

2017ko ekainetik urtebetez itxita egon zen tunela Aiete-Morlans igogailuaren obrak egiten aritu zirelako.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Muntoko tunela
* Aieteko tunela
* Miramarreko edo Antiguako tunela
* Amarako tunela

## Kanpo estekak
Izostegiko biaduktua

**Izostegi** edo **Morlanseko biaduktua** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen biaduktu bat da. Bertatik Izostegi pasealekua igarotzen da. Morlans auzoa gainetik igaroz, Amara Berri, Aiete eta Ibaeta auzoak elkarlotzen ditu (azken hori Muntoko tunela eta Bera Bera auzoaren bidez.

1999ko apirilaren 16an ireki zen. Biaduktuaren bide bera errazteko, Aiete-Morlans igogailua ireki zen 2019ko maiatzean. Biaduktuak badu oinezkoentzako espaloirik, baina pendiza handia da, eta igogailuak tartea errazten die oinezkoei eta bizikletan doazenei.

## Ikus gainera 
* Muntoko tunela
* Lugaritz-Morlans bidegorriko tunela

## Kanpo estekak
Errotaburuko dorreak

**Errotaburuko dorreak** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dauden bi bulego eraikin dira. Ibaetako Errotaburu auzunean daude, Errotaburu pasealekuko 1. eta 2. zenbakietan, eta Amerika plazako edo Errotaburuko biribilgunearen alboan.

1990eko hamarkadako hasieran Gipuzkoako Foru Aldundiak Gipuzkoako Ogasunaren egoitza izan zitezen eraikitzeari ekin zien. Blas Urbizu arkitektoak beste batzukin elkarlanean diseinatu zituen. 1992an amaitu ziren, baina Ogasun Sailak dorre bakar batekin moldatzen zenez (2. zenbakia), beste dorrea (1. zenbakikoa) FREMAP aseguruetxe baten egoitza da. Baina Errotaburu, 1 eko 9. eta 10. solairuak Gipuzkoako Ogasun eta Finantza Departamentuaren menpe daude, 10. solairuan Finantza eta Aurrekontu Zuzendaritza Nagusia eta Foru Auzitegi Ekonomiko-Administratiboa dago eta 9. solairuan Zerga eta Finantza Politikako Zuzendaritza Nagusiaren egoitza da.

2005ean Gipuzkoako Ogasuna dagoen dorreak bere bi solairu erre zituen sutea jasan zuen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko eraikinik garaienen zerrenda
* Atotxako dorrea
* Anoetako dorrea

## Kanpo estekak
Koruko Andre Mariaren kalea

**Koruko Andre Mariaren kalea** Donostiako Parte Zaharreko kale txiki bat da, hiriko laburrena: 40 metro.. Hala ere oso kale ezaguna da: bertan hiru elkarte gastronomiko daude eta Donostiako festen gune berezia da. Halaber, kale honetatik Urgullera igotzeko hiru bide ateratzen dira.

## Izena 
Santa Maria basilikaren gertutasunak justifikatzen du kale honen izena.

## Kale historikoa 
Kale honetan Parte Zaharreko kale-etxe zaharrena dago, "Holandarren etxea" alegia, adreilu gorriz egina. Etxearen barruko egiturak garai bateko biltegiarena gordetzen du oraindik.

## Elkarte gastronomikoak 
* Gaztelubide elkartea
* Aizepe elkartea
* Aitzaki elkartea

## Erreferentziak 
[thumb|ezkerrera|Kalea [Santa Maria basilikan bukatzen da.]]

## Kanpo estekak
Bera-Bera (Donostiako auzunea)

**Bera-Bera** Gipuzkoako Donostia hiriburuko Aiete auzoko auzune bat da. Auzuneak izena bertako Bera-Bera baserriari zor dio.

## Ondare nabarmena 
* Bera-Bera baserria, Aieteko baserri historikoa.
* Lugaritz-Morlans bidegorriko tunela.
* Etxe ingelesak, arkitektura bereziko etxebizitza batzuk.

## Geltokiak 
* Lugarizko geltokia

## Kirol baliabideak 
thumb|ezkerrera|Hockey partida auzoko zelaian.
* Errugbi zelaia
* Atletico San Sebastian kirol klubaren kiroldegia eta hockey zelaia.

## Kanpo estekak
Estai (argipena)

:*Agian "estaia" hitza bilatzen ari zinen.*
**Estai** hitzak adiera zenbait ditu:
* arkitekturan, **estai** edo solairua;
* ekologian, estaia, mendi inguruetako ekosistemen eraketa geruzatua, garaieraren arabera, **garaierazko zonazioa** ere deitua;
* geologian, estaia, unitate kronoestratigrafiko bat.

## Ikus, gainera
*Estaia, mastak eusteko sokak
Estaia

:*Agian "estai" ari zinen bilatzen.*
thumb|200px|Estaiak (1), (2), (5) eta (6).
Nautikan, **estaia** belaontzi bateko masta eta aparejoko beste piezak eusteko erabiltzen diren kableak dira.

## Ikus, gainera
*Abenka

## Kanpo estekak
Judizio (logika)

**Judizio** pentsamendu bat da. Horren bitartez zerbaiti buruz zerbait baieztatu edo ukatu egiten da. Aristotelesen arabera "judizioa ideia batez baino gehiago osatutako pentsamendua da, aldi berean batasun berezia duena, kopularen bitartez lortzen dena.

## Elementuak 
* **Subjektua**: Zerbait leporatzen zaion pertsona, gauza, egoera edo jokabidea da.
* **Predikatua**: Subjektuari leporatzen zaion nolakotasuna edo atributua da.
* **Kopula**: Subjektua predikatuarekin lotzen duen "izan" aditzari esaten zaio.

## Kanpo estekak
Mari kalea (Donostia)

**Mari kalea** Donostiako Parte Zaharreko kale txiki bat da. Ijentea kaletik Koruko Andre Mariaren kaleraino doa, kai aldean gelditzen den harresiaren paraleloan doa. Kuriosidade bezala, kaleak bi muino hartzen dituela esan daiteke, gora eta beherako hiru aldapen bitartez.
## Izena 
Donostiako Udalak, 1917an, kalea Jose maria Zubia Aita Mari arrantzale ospetsuari eskaini zion. Aita Mari 1866ko urtarrilaren 9an hil zen, galernak ustekabean harrapatutako Getariako bi txalupa salbatzen saiatzen ari zela olatuek irentsita. Aurretik, kale horren izena *Kaiaurreko* zen.

## Euskal Bilera elkartea 
Kale horretan Donostiako festetan protagonismo handia izan duen Euskal Billera elkarte gastronomikoa dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yeu

**Yeu uhartea** () Loirerriako kostaldean dagoen uhartea da, L'Île-d'Yeu udalerria osatzen duena. Poitou eskualdean kokaturik, uharteak 9,5 kilometroko luzera eta 4 kilometroko zabalera ditu, eta 2012an 4.575 biztanle zituen (196,18 biz./km²).

Bi arrantza-portu ditu, Port-Joinville iparraldean eta Port de la Meule hegoaldean, atun eta misera harrapatzeagatik ezagunak direnak.

Bertara ailegatzeko modu bi daude: ferryz Fromentinetik (La Barre-de-Monts) edota Saint-Gilles-Croix-de-Vietik edo hegazkinez Île d'Yeuko aireporturaino (IATA: **IDY**, ICAO: **LFEY**), Nantesko aireportutik hegaldi komertzialak dituena.

## Historia 
Neoliton jada biztanleak zituen, bertan dolmenak eta menhirrak daudelako. Bangorretik etorritako monjek San Hilarioren monasterioa eraki zuten, bikingoek arpilatua izan zena. X. mendean Marmoutierreko eta Poitiersko monjek beste monasterio bat eraiki zuten.

XIX. mendean hainbat artisten bizileku bilakatu zen: Jean Rigaud (1912–1999) margolaria, Maurice Boitel (1919–2007). Jean Dufy (1888-1964), Marc-Adolphe Guégan (1891–1959) poeta eta abar.

Frantziako Gobernuak presondegi moduan erabili zuen uhartea. Philippe Pétain mariskala 1951n bertan hil zen eta bertan lurperatuta dago. Zenbait ETAko kideak (besteak beste Jose Miguel Beñaran Ordeñana —Argala) bertan deportatuak izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Turismo-webgunea
Judizio

**Judizio** izan daiteke:
* Judizio edo epaiketa, epailearen aurrean egiten den prozedura.
** Azken judizio, munduaren amaieran egingo den hildako guztien judizioa.
* Judizio (logika), zerbait baieztatzen edo ukatzen duen pentsamendua.
Amerika plaza (Donostia)

**Amerika plaza**, hizkera herrikoian **Errotaburuko biribilgunea** deitua, Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen plaza bat da. Ibaeta auzoko Errotaburu auzunearen alboan dago. Bertatik Tolosa hiribidea igarotzen da.

## Leku interesgarriak 
Amerika plazaren inguruan honako eraikin eta leku interesgarri hauek daude:

* Errotaburuko dorreak.
* Barra Kodearen eraikina
* Espiritu Santuaren eliza.

## Iruditegia 

Irudi:Errotaburuko dorreak, Donostia. Gipuzkoa, Euskal Herria.jpg|Errotaburuko dorreak.
Irudi:Ibaetako parrokia.jpg|Espiritu Santuaren eliza.

## Kaleak 
* Tolosa hiribidea
* Errotaburu pasealekua
* Lugaritz pasealekua
* Zarautz hiribidea

## Kanpo estekak
Hystricomorpha

**Hystricomorpha** terminoak (latinezko  "arantzurde" eta grezierazko , morphē "forma" hitzen lotunea) definizioak asko izan ditu bere historian zehar. Zentzu zabalean, edozein karraskari (Dipodidae familiakoak izan ezik) erabiltzen dute. Beraz, Hystricognathi infraordena eta Ctenodactylidae, Anomaluridae, eta Pedetidae familiak barnean ditu.

## Familiak 
Hona hemen 2002an proposaturiko sailkapena:
* **Hystricomorpha goiordena**
** Ctenodactyloidea goifamilia
*** Ctenodactylidae
*** Diatomyidae
** Hystricognathiformes
*** Hystricognathi
**** Hystricidae
**** Phiomorpha
***** Petromuridae
***** Thryonomyidae
***** Bathyergidae
**** Caviomorpha
***** Erethizontoidea goifamilia
****** Erethizontidae
***** Cavioidea goifamilia
****** Dasyproctidae
****** Cuniculidae
****** Dinomyidae
****** Caviidae
***** Octodontoidea goifamilia
****** Octodontidae
****** Ctenomyidae
****** Echimyidae
****** Myocastoridae
****** Capromyidae
***** Azpifamilia Chinchilloidea
****** Chinchillidae
****** Abrocomidae

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espiritu Santuaren eliza (Donostia)

**Espiritu Santuaren eliza** Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen eliza bat da. Ibaeta auzoko Errotaburu auzunean dago, Tolosa hiribideko 120. zenbakian eta A-8 autobideko sarbide-irtenbidearen alboan.

## Historia 
Ibaeta auzoak ez zuen eliza propiorik. Horretarako Matia ospitalearen kapera erabiltzen zen. Erasmo Atorrasagasti apaiza oso ezaguna, eliza hori lortzeko helburua planteatu zuen eta lortu ere bai. Eraikin hori ez zen Atorrasagastiren proiektu bakarra: Ibai Ikastolaren sorkuntzan ere paper garrantzitsua bete zuen.

2001eko maiatzean inauguratu zen.

Irudi:Espiritu Santu eliza.jpg|Espiritu Santuaren eliza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Elizaren informazioa.
Hystricognathi

**Hystricognathi** karraskarien subordena bat bat da. Barnean infraordena bi ditu, hamazortzi familiatan banaturik.

## Familiak 
* Phiomorpha infraordena
** Bathyergidae
** Hystricidae
** Petromuridae
** Thryonomyidae
* Caviomorpha infraordena
** Abrocomidae
** Capromyidae
** Caviidae
** Chinchillidae
** Ctenomyidae
** Dasyproctidae
** Dinomyidae
** Echimyidae
** Erethizontidae
** Myocastoridae
** Octodontidae

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santiago Arrospide

**Santiago Arrospide Sarasola**, ***Santi Potros*** ezizenarekin ezagunagoa, (Lasarte-Oria, 1948ko otsailaren 2a - ) ETAko kidea da.

## Biografia 
Ogibidez plastifikatzailea, frankismoaren amaieran EGIko kidea izan zen. 1968ko urrian lehendabizikoz atxilotu zuten. 2003an 790 urteko kartzela zigorra izan zuen 1987ko ekaineko Hipercorko atentatuan parte hartzeagatik. 2018an askatu zuten.

## Erreferentziak
Mains gaztelua

**Mains gaztelua** () edo **Fintry gaztelua** () Eskoziako Dundee hirian kokatzen den gazteluetako bat da. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Kokapena 
Dundee iparraldeko Caird Parken kokaturik dago eta Dichty haranaren ikuspegi ederra dago bertatik. Gelly Burn erreka pasatzen da albotik eta beste aldean Graham familiaren mausoleoa dago.

## Historia 
Sir David Grahamek 1562an altxatu zuela pentsatzen da. Ekialdeko patioko ate batean 1582 data agertzen da, eta eraikina orduan bukatuko zutela uste da. Fintryko Grahamdarren egoitza izan zen XIX mendean David Erskinek erosi zuen arte. Ondoren James Key Caird-ek erosi zuen eta azkenik 1913an udalari saldu zion. 1923an parkea publikoari ireki zitzaion.

1980 hamarkadan berrizte lanak egin ziren, baina dagoeneko zati asko hondarretan zeuden, mendebaldeko eraikinak batez ere.

## Deskribapena 
Familiaren egoitzak izan bide ziren iparraldeko eta ekialdeko eraikinek zutik diraute oraindik. Hegoaldeko gelatan zerbitzariak bizi ziren. Sei solairutako dorretxea ere badu.

## Iruditegia 

Irudi:Mains Castle - geograph.org.uk - 1224186.jpg
Irudi:Mains Castle - geograph.org.uk - 1224181.jpg
Irudi:Mains Castle - geograph.org.uk - 1224174.jpg

## Kanpo estekak
Claypotts gaztelua

**Claypotts gaztelua** () Eskoziako Dundee hirian kokatzen den gazteluetako bat da. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Historia 
Gaztelua John Strachan-ek eraiki zuen 1569 eta 1588 artean. 1601ean Strachan familiak Sir William Graham-i saldu zion eta 1689an Eskoziako koroak eskuratu zuen. Honek John Graham of Claverhouse-ri utzi zion baina 1689an gerrara joan eta hil zenean erregeak Archibald Douglas-i eman zion gaztelua. Dougalsen familiaren esku egon zen 1926an estatuak eskuratu zuen arte.

## Iruditegia 

Irudi:Claypotts Castle.jpg
Irudi:Claypotts castle - geograph.org.uk - 7273.jpg
Irudi:Claypotts Castle sideview.jpg

## Kanpo estekak
Dudhope gaztelua

**Dudhope gaztelua** () Eskoziako Dundee hirian kokatzen den gazteluetako bat da. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Historia 
Scrymageour familiak dorretxe bat eraiki zuen XIII mendean baina 1460an gaztelu batek ordezkatu zuen eta 1580an handitu egin zen "L" itxurako egitura emanez.

1684an John Graham of Claverhouse-k erosi zuen baina 1689an gerrara joan eta hil zenean erregeak Archibald Douglas-i eman zion gaztelua. Dougalsen familiaren esku egon zen 1790 arte.

1792an eraikina alokatu egin zuten artile lantegia izateko baina ez zen egitasmoa gauzatu. 1796 eta 1879 artean soldaduen barrakoi gisa erabili izan zen. Garai hortan hainbat eraikin gehitu zitzaizkion; ospitalea, ofizialen bulegoak, ikuiluak eta guarden etxeak. 400 soldadu ere izan ziren bertan. 1854an Dundeeko udalak patioa erabiltzeko eskubidea erosi zuten eta 1881ean soldaduen bertan behera utzi ondoren 1895ean parke publiko bihurtu zen.

Lehen eta Bigarren Mundu Gerra garaietan berriz ere militarren barraka bihurtu ziren. 1945ean udalak eskuratu zuen berriz ere gaztelua. 1958an behera botatzekotan egon zen baina ez zuen egin eta 1985 eta 1988 artean Dudhope gaztelua berriztu egin zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Dudhope Castle - geograph.org.uk - 1154353.jpg
Irudi:Dudhope castle rear.jpg

## Kanpo estekak
Ramón Barea Mendizabal

**Ramón Barea Mendizabal** (Mutriku,  - Donostia, ) asmalari gipuzkoarra izan zen.

Uretako bizikleta asmatu zuen; 1895ean probatu zuen Kontxako badian.

## Erreferentziak
Magical Girl

***Magical Girl*** 2014. urtean Carlos Vermutek zuzendutako filma da.

Donostiako Zinemaldiko 62. edizioaren Sail Ofizialen aurkeztu zen filma 2014ko irailean eta Urrezko Maskorra irabazi zuen. Goya Sarien XXIX. ediziorako 7 izendapen izan zituen, Bárbara Lenniek emakumezko aktore onenaren saria irabaziz.

## Istorioa 
Langabezian dagoen aita baten istorioa kontatzen du pelikulak; gaixorik du alaba, eta, haren amets bat betetzeko, xantaia sare batean sartuko da.

## Aktoreak 
* José Sacristán (Damián)
* Bárbara Lennie (Bárbara)
* Luis Bermejo (Luis)
* Israel Elejalde (Alfredo)
* Lucía Pollán (Alicia)
* Elisabet Gelabert (Ada)
* Miquel Insua (Oliver)
* Teresa Soria Ruano (Adela)
* David Pareja (Javier)
* Eva Llorach (Laura)
* Javier Botet (Pepo)
* Lorena Iglesias (Psikologoa)
* Marisol Membrillo (Marisol)
* Julio Arrojo (Gidaria)
* Alberto Chaves (Dendaria)
* Julián Génisson (Saltzailea)
* Marina Andruix (Barbara neskatoa)
* María Martín Cuevas (Bebe)

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Indusketa (argipena)

**Indusketa**, **induste** eta **induskatzea** hitzek adiera zenbait dituzte:
* arkeologian, arkeologia indusketa, aztarnak jaso, erregistratu eta aztertzeko lana, bereziki horretarako lurraren azpian zuloa egin edo indusi behar bada;
* etologian, **induste** edo muxurkatzea, animalia zenbaitek muturra lurrean sartzea janaria bilatze aldera;
* eraikuntzan, indusketa, lanak egiteko lurrean zulo handiak egitea, gehienetan makineria erabiliz;
Indusi (argipena)

**Indusi** hitzak adiera zenbait ditu:
* **indusi**, lurrean zuloa egin (ikus, indusketa);
* **indusi** edo muturkatzea, animalia zenbaitek muturra lurrean sartzea, janari bila;
* Indusi, Dimako auzoa;
* Indusi, Bizkaiko ibaia;
* Indusi, trenbideko segurtasun-sistema bat.
Huaca

thumb|250px|*Inkak huaca guztiekin hitz egiten du*, Felipe Guamán Poma de Ayala kronikagilearen marrazkia, XVI. mendea
**Huaca** edo **waka** (kitxuaz: ''wak'a''), Andeetako kulturetan, leku eta gauza sakratuak, hala nola muinoak, tenpluak, zuhaitzak, iturburuak, haitzuloak edo forma bitxiko harriak, izendatzeko erabiltzen zuten hitza da. Bertan espirituak bizi zirela uste zuten, eta opari edo sakrifizioak eskaintzen zizkieten. Haur bikiak, normala dena baino hatzamar gehiago zituzten pertsonak, forma arraroko landareak eta pertsonen gorpuak ere huacatzat hartzen zituzten. Amuleto gisa erabiltzen zituzten huaca eramangarriak (harri koxkorrak) ere izaten zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Europa plaza (Donostia)

**Europa plaza**, hizkera herrikoian **Ibaetako biribilgunea** deitua, Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen plaza bat da. Ibaeta auzoa, eta Berio eta Benta Berri auzuneen artean dago, Ibaetako campusaren alboan. Bertatik Tolosa hiribidea igarotzen da.

## Historia 
Europa Plazako biribilgunearen proiektua, Donostiako udaleko proiektuetako udal zerbitzuak, aurrez Andres Nagel-ek sortua zuen eskultura biribilgune berrian kokatzearen beharretik abiatu zen. Honen helburua zen eskulturaren ezaugarri espazialak ulertzea, eta honen araberako espazio bat sortzea. Eskultura brontzezkoa da, 5 metroko altuera du eta 3 hankako animali bat da, bere gainean pinoa egiten ari den emakume batekin. Xavier Mariscal izan zuen Andres Nagelek irakasle bere diseinuak sortzeko prozesuan. Egiten dituen objektu guztiei bizitza ematen die, ingurune oso bat sortuz famili eta lagunez beterik, hau da, ekosistema guzti bat sortzen dio bere diseinuko objektuari.

Ekologiaren ulermenaren egokitzapen honek, baita umoreak ere,  gidatu zuen artista biribilgune honetako proposamena sortzeko, eskulturari ekosistema propio bat sortzeko beharretik.

Biribilgunearen egitasmoak zenbait auzokoren kritikak ere eragin zituen.

## Garraioa 
Europa Plaza oso erabilia den biribilgunea da eta eguneko edozein ordutan ibilgailuz betea egoten da. Honen ondorioz edozein motatako ibilgailuak ibiltzen dira: kotxeak, motorrak, autobusak... Hain erabilia den biribilgune honetan nahiko ohikoa izaten da istripuak egotea seinalizazioa nahiko kaxkarra baita, eta irteera asko dituelako baita ere. Garraioak oso maiz pasatzen dira, autobusak batez ere. Gainera biribilgunearen errepidearen ondoan bide-gorri bat dago bizikleta elektrikoen estazio batekin.

Autobusei dagokienez biribilgune inguruan hainbat geltoki daude eta bakoitzak autobus bat baino gehiago hartzeko aukera ematen du.

-Unibertsitatea Elhuyar geltokia: **25, 33, 40, B1** zenbakia duten autobusak har daitezke bertan.

-Unibertsitatea Tol.70 I-ko geltokia: **5, 25, 45** zenbakia duten autobusak har daitezke bertan.

-Elhuyar plaza geltokian: **33, 35, 40** zenbakia duten autobusak har daitezke bertan.

## Bitxikeriak 
-Biribilgune honetatik Donostiako Klasikoa pasatzen da abuztuan.

-Biribilgune honetatik, Donostian egiten den maratoia, maratoi erdia eta 15 kilometroko lasterketa pasatzen dira.

## Leku interesgarriak 
Europa plazaren inguruan eraikin eta leku interesgarriak:

* Andres Nagelen "Izenbururik gabe", biribilgunearen erdian.
* Ibaetako campusa.
* Carlos Santamaria zentroa.
* Donostiako Eskola Politeknikoa.
* Musikene.

## Iruditegia 

Irudi:Europa_plaza2.jpg|Plazaren erdian Andres Nagelen eskultura dago.
Irudi:Europa_plaza.jpg|Europa plaza gauez.
Irudi:Ibaetako kanpusa 0001.JPG|Ibaetako campusa.
Irudi:Basque country new university library.JPG|Carlos Santamaria zentroa.
Irudi:Musikene.jpg|Musikene.

## Kaleak 
* Tolosa hiribidea
* Elias Salaberria kalea
* Berio pasealekua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilegunak

:*"Zotal egunak" hitzek atikulu honetara dakarte. Joxerra Gartziaren lana gaitzat duena beste hau da "Zotal egunak (Joxerra Gartzia)".*
**Hilegunak** edo **zotal egunak** Euskal Herrian eta Europa eta Ameriketako zenbait herritan eguraldia iragartzeko herri meteorologiaren metodoa da. Horren arabera, urteko lehen hamabi egunetako eguraldia bat etorriko litzateke, hurrenez hurren, urteko hamabi hilabeteetan egin behar. Dirudienez, antzina Eguberritik Errege egunera bitarteko egunak ziren erreferentzia gisa hartzen zirenak. Beste bertsio batzuetan, abuztuko lehen hamabi egunak dira hurrengo hamabi hilabeteetako eguraldia finkatzen dutenak, Espainiako  izeneko tradizioan kasu.

## Ikus, gainera 
* Tenporak

## Kanpo estekak
Zotal (argipena)

**Zotal** hitzak adiera zenbait ditu:
* zotala, belarra duen lur zatia, laia edo antzeko tresna batekin ateratzen dena;
* **zotal** edo iragarpena.
Goizane (argipena)

**Goizane** izenak esanahi zenbait ditu:
* Goizane, emakume-izena;
* Goizane, Gilbert Delahayek idatziriko haurrentzako liburu sailaren pertsonaia;
* Goizane, landa-garapenerako eraikina, Aralarko Parke Naturalean.
* *Goizane*, Ordiziako (Gipuzkoa) Plaza Nagusian dagoen eskultura, Javier Arrietak egina.
Goizane (pertsona-izena)

**Goizane** euskal emakume-izena da. Eguantza, Goizalde eta Goizargi dira izenaren euskal aldaerak. Gaztelerazko Aurora eta frantsesezko Auroreren baliokidea da.

## Goizane izena duten pertsona ezagunak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P735 wd:Q20963047 . ?item wdt:P31 wd:Q5 }
|section=
|sort=label
|columns=label:Izen-abizenak,P106:Jarduera,P19:Jaiolekua,P569,P570
|links=local
}}

## Kanpo estekak
Sufrearen ziklo

thumb|500px|Sufrearen zikloa

**Sufrearen zikloa** elementu honek naturan jasaten duen eraldaketen multzoa da. Ziklo honetan sufrea atmosferan, litosferan, hidrosferan eta izaki bizidunengan egon daiteke.

Bizidunengan sufrea egoera erreduzituan egon ohi da (R-SH), proteinen hainbat aminoazidoetan (metionina eta zisteina) eta A koentziman, besteak beste.

Litosferatik sufrea hartzen dute landareek, SO42- moduan, eta erreduzitu egiten dute (R-SH) haien aminoazidoetan sartzeko. Animalia belarjaleek haien molekula organikoetara modu berean (R-SH) pasatzen dute, eta berdin pasatzen da ere goiko maila trofikoan dauden bizidunengana.

Animaliak eta landareak hiltzen direnean ustelketa egiten duten bakterioek proteinak hartzitzen dituzte, SH2 askatuz.

SH2 hori oso ezegonkorra da, eta ingurune aerobio batean oxidatu egiten da. Ingurune anaerobioetan besterik ez da egoera erreduzituan mantentzen.

Bi mikrobio mota erabiltzen dute SH2:

* bakterio fotosintetikoak, SH2 oxidatzen dutenak S sortuz:
 CO2 + SH2 + argia → (CH2O)n + 2S

* bakterio kimiolitotrofoak, ingurune aerobioetan sufrea erreduzitua oxidatzen dutenak, sufre elementala (S) eta SO42- sortuz (Thiobacillus, Beggiatoa...).

Sortutako SO42- uretan oso disolbagarria da, eta toki euritsuetan azkar lekualdatzen da lurzorutik. Hau da landareen sufre-iturria.

Lurzoruko sulfato oxidatuak (SO32-, SO42-) erabiltzen dituzte hainbat bakterio anaerobikok (Clostridium, Desulfovibrio...) haien arnasketa anaerobioan, SH2 sortuz (SO42- → SH2). Zentzu horretan azpimarratu behar da meatoki askoren sufreak ez duela jatorri bolkanikoa, biokimikoa baizik.

Azkenik, atmosferan egoera gaseosoan dago sufrea: SH2 edo SO22- moduan.

## Kanpo estekak
Chicha

**Chicha** Latinoamerikako edari argi, horixka, pindartsu eta alkoholduna da, artoa hartzituz egiten dena. Sagardoaren antzeko dasta, eta 2-12 gradu artean izaten du. Koloredun artoarekin egiten delarik, gorri eta purpura arteko kolorekoa da. Inkek eta Andeetako beste herri batzuek erlijio errituetan erabilitzen zuten. Gaur egun, Brasil, Peru, Ekuador, Bolivia, Kolonbia eta Argentinan ekoizten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Invernessko katedrala

**Invernessko katedrala** () edo **San Andres katedrala** Eskoziako Inverness hiriko katedrala da, Eskoziako apezpiku elizari dagokiona. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Kokapena 
Britainia Handian iparralderen kokaturik dagoen katedrala da. Ness ibaiaren ertzean dago.

## Historia 
Robert Eden apezpikuak Moray, Ross eta Caithness diozesietarako katedrala Invernessen egon behar zela erabaki zuen. 1866an ezarri zuen lehen harria Canterburyko artzapezpikuak eta lanak 1869an amaitu ziren, dorretako orratzak eraiki gabe gelditu ziren arren. Hirian bizi zen Alexander Ross arkitektoak diseinatu zuen.

## Deskribapena 
Tarradaleko hareharri gorriz eraikia dago baina habearteko zutabeak Peterheadeko granitozkoak dira.

## Iruditegia 

Irudi:Presbyterian Cathedral of St. Andrew 2.jpg
Irudi:St Andrews Cathedral (from west) Inverness Scotland (5586708172).jpg
Irudi:Autumn along the river Ness in Inverness Scotland (5182386520).jpg
Irudi:Inverness Cathedral Nave 1, Scotland, UK - Diliff.jpg

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Pedaliaceae

**Pedaliazeo** (**Pedaliaceae**) Lamiales ordenako izen bereko familiako kotiledoi biko landareez esaten da. Belar landareak edo zuhaixkak izan daitezke. Sustrai zuri mamitsua eta ardatz itxurakoa dute. Hostoak bakunak, osoak edo gingildunak izan ditzakete, aurka eta txandaka antolatuak; loreak berriz bakarka antolatuak eta hostoaren oinean kokatuak dituzte, hodi itxurakoak eta bost hostokoak. Fruitua zorro edo kusku egiturakoa izan dezakete. 60 bat mota biltzen dira pedaliazeoen familian; ezagunena *Sesamum indicum* da, Asiako tropikoan lantzen dena, dituen haziekin sesamo-olioa egiteko lantzen dena. Afrikan, Indian, Malaysian eta Australian hazten dira.

## Generoak 
* *Ceratotheca*
* *Dewinteria*
* *Dicerocaryum*
* *Harpagophytum*
* *Holubia*
* *Josephinia*
* *Linariopsis*
* *Pedaliodiscus*
* *Pedalium*
* *Pterodiscus*
* *Rogeria*
* *Sesamothamnus*
* *Sesamum* - sesamo
* *Uncarina*

## Galeria 

Whiteflowers5.jpg|*Ceratotheca triloba*
Harpagophytum 5.jpg|*Harpagophytum procumbens*
Pedalium murex MS6569.jpg|*Pedalium murex*
Rogeria longiflora.jpg|*Rogeria longiflora*
Sesamum indicum fructus.jpg|*Sesamum indicum*
Uncarina_grandidieri01.jpg|*Uncarina grandidieri*
Uncarina ankaranensis MHNT.jpg|*Uncarina ankaranensis*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedalontzi

[thumb|Pedalontzi ([Kamerun)]]
thumb|Bi lagunentzako pedalontzia

**Pedalontzi** edo **uretako bizikleta** laket-erabilera duen ontzi edo uretako ibilgailua da. Turismo-guneetan askotan alokatu ditzakete.

Leonardo Da Vincik bi pedalez higiarazitako ontzi baten marrazkiak egin arren, asmatzailea Ramón Barea Mendizabal donostiarra izan zen. Honek 1893ko ekainaren 3an ibilgailaua patentatu, 1895ean Kontxako badian probatu eta 1900eko Erakusketa Unibertsalean aurkeztu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sikano

thumb|Sizilia arkaikoa
**Sikanoak** (; , *sikanoi*) Sizilian greziarren kolonizazioaren aurretik bizi zirenen hiru leinuetako bat zen, Tuzididesek egindako banaketaren arabera. Greziar historialariaren arabera, Iberiar Penintsulatik zetozen baina baieztapen honek ez du inolako iturririk.

Haien hizkuntza alfabeto grekoz idatzita zegoen, baina ezin izan da itzuli, izena izan ezik.

## Historia 
Sikanoak (grezieraz Σικανοί, Sikanoi) antzinako herria zen, Sizilian Brontze Aroan ezarri zirenak. Tuzididesek idatzi zuenaren arabera, ziklopeak eta lestrigoien ondoren, sikanoak Sizilian kokatu ziren. Herri hau, aurretiaz Iberiar penintsulan bizi zen, Valentzian beharbada. Sikano ibaiaren ondoan. Iturriek ez diote zein garaitan gertatu zen, bakarrik Troia gudaren aurreko laupabost belaunaldietan izan zela Siziliaren (Trinakria) inbasioa. Uhartea inbaditu orduko, liguren kontrako gerrak izan zituzten. Informazio hau Antioko Sirakusakoa historialariak eman zuen, nahiz eta baieztapenaren oinarria ezezaguna izan. Timeo Taorminakoaren ustez, bertakoak ziren. Hala ere, Tuzididesek uste zuen horien lurraldea Iberiatik Rodano ibairaino heltzen zela. Sikano ere, Galiako ibai bat izan zitekeen (badaude uste dutenak Sikano ibaia, Sequana ibaia zela, egungo Sena).
Ematen duenez, sikanoak Lazioan ezarri ziren, Tiber ibaiaren ondoan, baina bertako biztanleek Italiako hegoalderaino kanporatu zituzten. Zonalde honetan enotrioekin bizi ziren, baino sikano gehienak Siziliara (Trinakria) abiatu ziren. Antzinean, Trinakriako parterik handienean bizi ziren. Horregatik uharteak Sikania izena hartu zen.
Hala ere, gaurko ikerlariek uste dute sikanoak, iliriar tribuak zirela eta natiboek okupatzen zituzten lurraldeetaz jabetu zirela.
Indusketa arkeologikoek erakutsi dute Mizenasko eragina izan zutela.
Beranduago, elimoak, Anatoliako kolonoak, antza, Siziliako ipar-mendebaldean sikanoen ondoan ezarri ziren. Sikanoen hiririk ezagunen artean Herbita, Kamikos, Agira, Adrano, Enna eta Omfake zeuden.

## Sikanera 
Hizkuntz honi buruz inskripzio gutxi baino ez daude. K.a. VI. mendekoak, grezieraz idatzirik. Izenak ez dira itzuli eta hizkuntzari buruzko nahiko daturik ez daudenez, hizkuntza ezin da sailkatu.
Ezaguna den onomastikaren artean, Dedalo alegian zenbait izen aurkitu dira. Dedalo Siziliara bidaiatu zen eta sikanoen Kokalo erregearentzat tramankulu asko egin zituen.
Francesco Ribezzo argitaratu zuen 1933an Scirin, Caltagironetik hurbil, aurkitu zuen ustezko inskripzio sikano bat. Inskripioa K.a. VI. mendekoa da eta 58 greziar hitzez osatuta dago. Zenbait egileren ustetan, hizkuntzak indoeuropar eragina du edo adar honetako hikuntz bat dela. Hala ere, beste askoren ustez, G. Devoto aditua kasu, '''nendas, tebeg, pra arei, pagosti kealte, inrubo* bezalako hitzak ezin daitezke indoeuroparrak izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* The death of Minos in Sicily
* *Sicilian Peoples: The Sicanians'' by Vincenzo Salerno
* La muerte de Minos en Sicilia
* Lenguas no-indoeuroepas de Sicilia
Alberto Schommer Koch

**Alberto Schommer Koch** (Westfalia, 1897 – Gasteiz, 1981eko maiatzaren 26a) alemaniar argazkilaria izan zen, Alberto Schommer García arabar argazkilariaren aita izandakoa.

## Bizitza 
Alberto Schommer Kochek oso gazte utzi zuen Alemania, Lehen Mundu Gerra piztu eta berehala, eta bere osabarenera, Donostian argazkigintza estudioa zuen Willy Kocherenera, joan zen. Handik Zaragozara joan zen, non Dücker alemaniarrarekin batera lan egin zuen.. Elkarrekin sukurtsalak sortu zituzten Madrilen, Bilbon eta Gasteizen. Araban, Rosario García ezkondu eta bertan geratu zen.

1996an bere bilduma, 400.000 negatibo inguru zituena, Arabako Foru Aldundiaren eskuetan amaitu zen.

## Erreferentziak
Marmotaren eguna

**Marmotaren eguna** (; Kanadako ; Pennsylvaniako alemanez: *Grundsaudaag*, *Murmeltiertag*) urtero otsailaren 2an ospatzen den jaieguna da. Herri meteorologiaren arabera, egun horretan marmota bere zulotik ateratzen denean, zerua lainotuta badago, udaberria hastekotan dago; aldiz, egun eguzkitsua bada, neguak beste sei astez iraungo du.

Eguneko ezaugarrien arabera, negua luzatuko den iragartzea, Euskal Herriko eta Europa osoko tradizio batzuekin lotua dago, besteak beste. Euskal Herrian zehazki, data berean ospatzen den Kandelario egunarekin. Hibernatzen duten ugaztunek lozorroari uzteko edo ez uzteko aukerarekin bat dator tradizio hori, Euskal Herrian hartz baten esnatzearekin lotu izan ohi da, normalean Inauterien zikloarekin erlazionatuta. Bestetik, zenbait lekutan tenporak erabiltzen dira, kontuan izanik osteguna, ostirala, eta igandea iragarriko dutela hurrengo hiruhilabeteko eguraldia.

Horretaz gain, Ipar Amerikako hainbat lekutan ere ospatu arren, hego-ekialdeko Pennsylvanian oso jaialdi herrikoiak dira,  izenekoak. Bertan Pennsylvaniako alemanez baino ez dute egiten eta norbaitek ingelesez egiten badu, isuna ordaindu behar du. Guztietan ezagunena Punxsutawney herriarena da, Punxsutawney Phil marmota erabiltzen dute jai horretan. Jaialdi hau 1993ko *Groundhog Day* filmari esker ospetsu bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khmer

**Khmerrak** ((,  ahoskatua) hego-ekialdeko Asiako etniako kideak dira. Kanbodiako herritar gehiengoa (%90a) osatzen dute eta inguruko herrialdetan ere- Thailandian, Mekongeko deltan eta Vietnamen- bizi dira. Diaspora handia ere badago, Ipar Amerikan, Frantzian eta Australian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morayko fiordoa

**Morayko fiordoa** (, ) Eskoziako fiordo zabalena da, Duncansby Head (Highland) lurmuturrean hasi eta Fraserburgh herriraino (Aberdeenshire) luzatzen dena.

## Geografia 
Hainbat ibai itsasoratzen dira Morayko fiordoan, denetan ezagunena Ness ibaia da. Findhorn eta Spey ibaiek ere bertara isutzen dituzte beren urak.

Berez bi fiordo elkarturik daude bertan, Kanpoko Morayko fiordoa, itsasoari zabalduago dagoena eta Barneko Morayko fiordoa, 1917an injeniariek drenatu zutena itsasontzientzako Kaledoniako ubidea egiterakoan. Iparraldean eta mendebaldean beste hiru fiordok egiten dute bat Morayko fiordoarekin, Dornoch, Cromarty eta Beauly.

## Fauna 
Izurdeak eta baleak ikusteko Erresuma Batuko tokirik egokiena da Morayko fiordoa.

## Ekonomia 
Beatrice petrolio plataforma multzoa kostaldetik 24 kilometrotara kokaturik dago. Agortzear dago ordea eta horregatik inguruan 200 haize-errota ezarri dira.

## Babes eremuak 
Barneko Morayko fiordoko basabizitza babestea beharrezkoa ikusi da eta "Eskoziako Babes Bereziko Eremua" izendatzeaz gain Ramsarko hitzarmenean ere sartua izan da.

## Iruditegia 

Irudi:Duncansby Head lighthouse.JPG|Duncansby Headeko itsasargia.
Irudi:Fraserburgh Beach - geograph.org.uk - 235028.jpg|Fraserburgheko hondartza.
Irudi:Nairn Dunbar Dunes - geograph.org.uk - 1468654.jpg|Nairneko hondartzako dunak.
Irudi:Rosemarkie Bay in the Moray Firth - geograph.org.uk - 1078023.jpg|Rosemarkie badia.
Irudi:Wester Fearn Point, Dornoch Firth - geograph.org.uk - 60755.jpg|Dornocheko fiordoa.
Irudi:South Kessock pier - geograph.org.uk - 124266.jpg|Beauly fiordoa.
Irudi:RiverNess2012.JPG|Inverness.
Irudi:Inverness Castle, Scotland - Diliff.jpg|Invernessko gaztelua, Ness ibaiaren ertzean.

## Kanpo estekak
Eragiketa bitar

Matematikan, **eragiketa bitarra** A multzo bateko bi zenbaki edo adierazpen hartu eta A multzoko elementu bat emaitza duen eragiketa da. Batuketa, kenketa, biderketa eta zatiketa eragiketa bitarrak dira.

## Kanpo estekak
Willy Koch

**Willy Koch Schöneweiss** (Ohligsen, Alemania, 1878ko ekainaren 5a - Donostia, 1950eko martxoaren 8a), Koch argazkilari dinastiaren aitzindaria da.

20 urterekin Alemaniatik alde egitea erabaki zuen eta Frantzia hegoaldean denboraldi labur bat igaro ondoren Donostian finkatu zen 1898 urte inguruan. Argazkilari aprendiz moduan hasi zen lanean Boulevard 19ko Casa Resines argazkilari estudioan. Magdalena Bengoetxearekin ezkondu zen eta lau seme-alaba izan zituzten: Carmen, Willy, Sigfrido eta Pablo. Laurak argazkilariak izan ziren eta aitarekin ibili ziren lanean.

1908tik 1921era, argazki estudio propio bat izan zuen Askatasunaren hiribidean, 20 zenbakiko, 4. solairuan. 1921ean Askatasunaren hiribideko 24 zenbakira aldatu zen eta bertan egon zen 1935 arte, azkenik 1935etik estudioa itxi arte Askatasunaren hiribideko 41ean egon zen.

Adituen iritziz lehen mailako argazkilaria izan zen eta horretaz gain argazkigintza alorreko lehiaketa eta epaimahaietan parte hartu ohi zuen. Willy Kochen argazkiak garaiko egunkari eta aldizkarietan argitaratu ziren, besteak beste, Donostiako "El Pueblo Vasco" egunkarian eta *Novedades* aldizkarian, Madrilgo *Nuevo Mundo* eta *La Esfera* aldizkarietan.
thumb|275x275px|Koch leinuko ondorengoak "Koch, Koch eta Koch" (Egunkaria, 1999)
2010ean Donostiako Kutxa aretoan Sigfrido Koch Arrutiren omenezko erakusketa Koch leinuko hainbat argazkilariren argazkiekin osatu zuten: Willy Koch, Sigfrido Koch Bengoetxea, Alberto Schommer, Alberto Schommer García, Sigfrido Koch Arruti, Edurne Koch Elizegi, Nagore Koch Elizegi, Willy Koch Louvelli eta Marco Bialon Koch.

## Erreferentziak 
* Sigfrido Koch Arrutiren omenez: harrapatutako uneak = Instantes atrapados: homenaje a Sigfrido Koch Arruti. Kutxa, 2010
* Maddi Elorza Insausti: Iraganaren ispilu: Euskal Herria eta *Novedades* aldizkaria 1909-1919 / 1928-1929. Kutxa, 2011

## Kanpo estekak
Ane (argipena)

**Ane** izenak esanahi zenbait ditu:
* Ane, emakume-izena;
* *Ane*, 2020ko filma;
* Āne, Letoniako herria;
* Ane, Herbereetako herria.
* Añe, Espainiako herria.
Babesne

**Babesne** Sabin Aranaren pertsona izendegian aipatzen den emakume-izena da, *babes* izen arruntaz eta *-ne* emakume-izenak osatzeko atzizkiaz osaturik. Amparo eta Patrocinio gaztelaniazko izenen ordaina da.

## Kanpo estekak
Ness (ibaia)

**Ness ibaia** () Eskozia iparraldeko ibaia da, Inverness hiria zeharkatzen duena.

## Ibilbidea 
Ness aintziraren muturrean sortzen da, Dochgarroch herrixkan. 20 kilometroko ibilbide motza du eta izena ematen dion Inverness hiria zeharkatu ondoren Morayko fiordoan itsasoratzen da. Ibilbidea motza izan arren emaria Erresuma Batuko handienetakoa da, 300 m²/s, izan ere Ness aintzira handiaren hustubidea baita.

## Fauna 
Ohikoa da Invernessen bertan arrantzaleak izokina edo amuarrainak arrantzatzen ikustea. Itsas txakur arrunta eta grisa sartzen dira ozeanotik ere.

Hegatzien artean lertxun hauskara, kaio hauskara, kaio beltza, basahatea, zerra handia, enara azpizuria eta buztanikara horia.

## Galeria 

Irudi:River-Ness-2.JPG|Inverness.
Irudi:Inverness Castle, Scotland - Diliff.jpg|Invernessko gaztelua.
Irudi:River Ness.jpg|Invernessko katedrala.
Irudi:Grieg Street footbridge.jpg|Grieg Street zubia.
Irudi:LochNessUrquhart.jpg|Ness aintzira eta Urquhart Gaztelua.

## Kanpo estekak
Mutualismo (biologia)

**Mutualismoa** bi espezien arteko harreman ekologikoa da, elkartutako bi espeziei onura ematen diena .

Sinbiosia mutualismo mota bat da, zeinean elkartutako bi espeziek harreman oso estua mantentzen duten, lotura anatomiko-funtzionala osatuz sarritan. Harreman sinbiotikoan espezien arteko elkarrekintza guztiz beharrezkoa da, batak bestea gabe ezin baitu bizi.

Harreman mutualistak, gehienetan, helburu nutritiboak ditu.

Lehiaren aldean, mutualismoak espezien arteko lankidetza ezartzen du. Parasitismoaren aldean, berriz, bi espeziei onura ematen die, inor kaltetu gabe.

Harreman mutualistak ere biozenosi osoari onura ekar ahal dio. Adibidez, bakteriorrizen kasuan, lekadun landareen erroetan txertatzen diren bakterioek atmosferako nitrogenoa finkatzen dute, lurzorua aberastuz elementu horrekin. Horregatik, sinbiosi hori garatzen duten landareak lurzoru pobreen kolonizazioan aitzindariak izaten dira.

## Mutualismoren bi adibide 
Mutualismoaren adibide bat likenena da: likenetan, onddo batek babes fisikoa ematen dio alga bati bere gorputzaren barnean, ura emateaz gain; algak, aldiz, fotosintesian sortutako elikagaiak onddoaren eskura jartzen ditu .

Beste harreman mutualista bat Rhizobium generoko bakterioek hainbat landare lekadunekin dutena da. Bakterioak landareen sustraietako noduluetan hazten dira. Bertan, babesa dute landarearen ehunetan, eta trukean landareari finkatzen duten nitrogenoa ematen diote 

### Likenak 
Likenen kasuan alga eta onddoaren harreman mutualista hain da estua, ezen ezinezkoa den kasu askotan elkarteko bi kideak (onddoa eta alga) modu isolatuan aurkitzea . Muturreko ingurugiro-aldaketa horiek ezin izango lituzkete jasan algak edo onddoak bakarrik baleude (onddoak, esaterako, leku laiotz eta hezeetan soilik bizi direlako)

### Rhizobium eta landare lekadunak 
Rhizobium generoko bakterioek nitrogenoaren finkapena burutzen dute harreman mutualista (sinbiosi) ezartzen dutenean landare lekadunekin. Rhizobium-ek landare lekadunekin bakarrik egiten du sinbiosia (soja, ilarra, alpapa, leka, babarruna...). Landarearen eta Rhizobiumaren arteko sinbiosiarekin egiten den nitrogenoaren finkapenak garrantzia handia du nekazaritzan, lurraren emankortasunari eragiten baitio. Nitrogeno organikoz era naturalean hornitzen da lurzorua, eta landareak ez du ongarri nitrogenatuaren beharrik.

Rhizobium landareen erroetan hazten da. Bertan nodulu batzuk eratzen ditu, eta nodulu horietan nitrogenoaren finkapena burutzen da. Noduluetan ingurugiro anaerobio dago, finkapena egiteko egokia dena (oxigenoaren aurrean ez baita finkapenik garatzen, oxigenoak finkapena prozesuan parte hartzen duen nitrogenasa izeneko entzima inhibitzen baitu).

Rhizobium/lekadun elkartea benetako sinbiosia da, kideetako bakoitzak zenbaitetan laguntzen baitio besteari. Landareak nitrogeno organikoaren horniketa bermatuta dauka, lurzoruak nitrogeno gutxi eduki arren. Eta bakterioak ingurumen ezin hobea aurkitzen du sustrai-noduluetan, hauek babesa eta elikagaia (gluzidoak) ematen baitizkiote 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak