open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santiagoko gaztelua

**Santiagoko gaztelua**, Andaluziako Cadizko probintziako Sanlucar de Barrameda (Espainia) udalerrian dago.

Medina-Sidoniako Etxeak eraiki zuen 1477 eta 1478 bitartean, Enrique Pérez de Guzmán y Meneses, Medina-Sidoniako II dukea eta Sanlucarreko VII Jaunaren zuzendaritzapean. Sanlucarreko I. Jauna izan zen Alonso Pérez de Guzmán Onaren garaian eraikitako antzinako gotorlekuko iparrekialdeko angeluan dago, udalerria bi altueratan banatzen duen sakanaren ertzean.

Gotiko berantiar estilokoa da. Bere eraikuntza, mistoa da, horma, harri-horma eta harlanduzkoa. Bere oinplanoa, karratu erakoa da, gezileiho eta dorreak, erdiko arma patio baten inguruan banatuak dituela. Iparrekialdeko angeluan, *aula maior*rak eta omenaldiaren dorreak eratutako multzoa altxatzen da. Toki hauetako lehena, oinplano karratukoa da, eta duke eraikitzailearen enblema den segurra irudikatzen duten margo muralez estalitako adreiluzko ganga batez estalia dago. Bigarrenak, hexagono formako oinplanoa du. Aula nagusiaren tontorrak, gotiko berantiarreko gailurreria kalatuzko apaindura du, berriki, neurri baten berregina izan dena. 1756an altxatutako planoetan ikus daitekeen bezala, bere paramentuetako asko, profil almenatuzkoak ziren, almena gehienak, denboraren igaroaren eta eraikinean eginiko azken lanen ondorioz desagertu diren arren. Bere harresietako behekaldeko estalduran, antzinako graffiti bilduma garrantzitsu bat dago. Gainera, bere eraikuntzari buruzko informazio baliotsua ematen duten hargintza markak ditu.

Bere elementurik azpimarragarrienetako bat, bere lan eskultorikoagatik, arma patioa, iparraldeko gezileihoarekin lotzen duen atea da. Puntu erdiko baho bat da, bere buztan bikoitzaren alboetan, Pérez de Guzmán eta Mendoza Familiaren armarriak dituen tritoi baten erdi erliebezko irudi batekin koroatua dagoena. Lanaren estiloa, gotiko berantiarra da, lehen pausoak ematen ari zen Pizkunde estiloko xehetasunen batzuk dituen arren. Ez alferrik, atea, bere baketoietako baten oinarrian, "Marinu de Nea" delako batek sinatua dago. Izen hau, Marinus de Neápoli bezala irakur daiteke, bere egilia, Napolikoa zela adieraziko lukeena. Hala ere, bere itxura enblematikoak, multzoari, Erdi Aroko izaera bat ematen dio. Tradizionalki "Sirenaren atea" deitua izan da, sirena bat edo tritoi bat ote den garbi geratzen ez den arren.

## Galeria 

Fitxategi:sanlucar_barrameda_castillo_santiago2.jpg|Santiagoko gaztelua
Fitxategi:sanlucar_barrameda_castillo_santiago.jpg|Santiagoko gaztelua (omenaldiaren dorrea)
Fitxategi:Sanlúcar barrameda castillo santiago seccion transversal 1756.jpg|Zabaletaranzko sekzioak (1756)
Fitxategi:Sanlúcar barrameda castillo santiago planta 1756.jpg|Oinplanoa (1756)

## Kanpo estekak
Kano eskola

**Kano eskola**, XV. eta XIX. mendearen artean praktikatutako japoniar margolaritza estilo bat izan zen.

Muromachi garaiko Ashikaga shogunerria, baita Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi eta Edo garaiko shogunak ere zerbitzatu zituen artista familia batek landu zuen.

Garai hartako gazteluetan espazio banatzaile bezala erabiltzen ziren panel irristagarri eta bionboetan eskala handiko diseinu ausartak egiten ziren. Tinta txinatarrez eginiko margolaritza monokromo estiloa, Yamato-e (japoniar margolaritza artea) polikromatikoarekin nahastu zen; artistaren batzuk, urrexka koloreko hondo bat erabili zuten, efektu ikusgarriagoak lortzeko.

## Kanpo estekak
Yamato-e

[thumb|200px|[Genji monogatariko eskena. XII. mendea]]
[thumb|200px|Genji monogatariko eskena, Tosa Mitsuoki margolariak egina [XVII. mendean]]
thumb|200px|Panela margolanarekin Uji zubian, Yamato-e estiloaren adibide berantiarra. XVII. mendea.
**Yamato-e** (japonieraz 大和絵, Yamato-e?) Tang dinastia txinatarreko margolanetan inspiratutako eta Heian garaiaren amaieran garatutako japoniar margolaritzaren estilo klasiko bat da. Estilo sekulartzat hartzen da, gehienbat, Japoniako literatura tradizionaletik hartutako gaietan oinarritua eta kolore biziengatik bereizten dena.

## Historia 
XV. mendeko Muromachi garaitik, Yamato-e izena, japoniar margolanak, Kara-e estilo txinatarrean eginiko egungo margolanetatik ezberdintzeko erabili izan da, azken hauek, Song eta Yuan dinastietako zen generoko margolanek inspiratuak izan zirelarik. Yamato-e estiloko margolanak, ohi, istoriak kontatzen dituzten, eta naturaren edertasuna, toki ospetsuen edo meisho-e (名所絵, 'meisho-e'?) eta lau urtaroen edo shiki-e (四季絵, 'shiki-e'?) irudikapenen bidez erakusten duten testuak dituzte. Irudiak ez dira sinbolikoak, eta naturaren edertasuna adieraztea dute xede.

Margolanak, orohar, kakemonoak (掛け物, 'kakemono'?) bezala hormetan zintzilikatuak izan daitezkeen pergamino biribilkietan eginak dira. Gainera, emaki edo ezkerretik eskuinera irakur daitezkeen pergamino biribilkietan eta bionbo eta paneletan ere eginak dira. Bere izena, Yamato garaitik datorren arren, bere margolanak, ez dira garai zehatz batetakoak, eta, aldiz, margolaritza estilo zehatz bat deskribatzen dute. Muromachi garaian, artista gehienek, euren lanak, sumi-e estiloan egiten zituzten arren, hau ez zen izan lehen margolanen ezaugarria.

Yamato-e estiloak, Rinpa eskolan eta ukiyo-e eta Nihonga estiloengan eragina izan zuen.

## Artista azpimarragarriak 
* Kose Kanaoka
* Tosa Mitsuoki
* Tosa Mitsunobu

## Kanpo estekak
Sumi-e

[thumb|300px|*Pinu zuhaitzak*, [Hasegawa Tōhaku|Hasegawa Tohakurenak, Tokioko Museo Nazionalean.]]
**Sumi-e** edo **suiboku** (japonieraz 墨絵; "水墨画;", 'suibokuga'? ere bai), japoniar margolaritzako teknika bat da,  tinta beltzezko urkolore monokromatikoa. Txinan garatu zen Tang dinastiaren garaian (618-907), eta estilo bezala ezarri zen Song dinastiarekin (960-1279). Japonian, XIV. mendean sartu zuten zen budismoko monjeek, eta geroz eta ospetsuago egin zen Muromachi garaian, (1338-1573).

## Ikus, gainera 
* Zen
* Shodo
* Bunka Shishu

## Kanpo estekak
Shodo

eskuinera|180px|thumb|Shodoa praktikatzeko erabiltzen diren pintzela, tinta eta tintontzia
thumb|160px|Shodo adibidea
**Shodo**a (japonieraz 書道, "idazketaren bidea"), Japoniako kaligrafia da.

Artetzat eta hobetzen zaila den diziplinatzat hartzen da, eta gai bat gehiago bezala irakasten zaie japoniako umeei lehen hezkuntzan.

Txinatar kaligrafiatik dator, eta duela milaka urte bezala praktikatzen da, pintzel batekin, tinta txinatarra prestatzen den tintontzi batekin, paperzapalgailua eta arrozez eginiko paper zati batekin. Gaur egun, fudepen batekin ere egin daiteke, tinta gordailua duen pintzel eramangarria.

Shodoak, hiragana eta katakana japoniar karaktereen idazketa praktikatzen du, baita txinatar idazketatik etorritako kanji karaktereena ere. Gaur egun, arte honetan maisuak diren eskribauak daude, dokumentu garrantzitsuak idazteko kontratatzen direnak.

Eskribauaren aldetik, zehaztasun eta grazia handia eskatzeaz gain, kanji karaktere bakoitza, trazu ordena zehatz batean idatzi behar da, arte hau praktikatzen dutenek behar duten diziplina gehitzen duena.

## Kanpo estekak 
* Shodo tailerra
Kikuchi Yōsai

**Kikuchi Yōsai** (japonieraz 菊池容斎, Kikuchi Yōsai? 1781eko azaroaren 28a - 1878ko ekainaren 16a), **Kikuchi Takeyasu** edo **Kawahara Ryohei** bezala ere ezaguna, japoniar margolari bat izan zen, herrialde horretako pertsonaia historikoen bere margolan monokromatikoengatik ezaguna.

Edoko Kawahara izeneko samurai baten semea izan zen, baina Kikuchi klanak adoptatu zuen, Tokugawa klanaren antzinako oinordekotzazko basailuak zirenak. Hamazortzi urterekin, Takata Enjoren ikaslea izan zen, baina, Kano, Shijo eta Maruyama eskolen printzipioak ikasi ondoren, ziuraski Ozuirekin, Maruyama Okyoren seme bat zena, estilo independente bat garatu zuen, Tani Bunchorekin nahiko antzekotasuna izanez.

Japoniar heroien bere marraztutako historia, Zenken Kojitsu izenekoa, tinta monokromatikozko margolari bezala zuen abileziaren lan azpimarragarri bat da. Bere lana, Japoniako historiako 500 pertsonaia garrantzitsu hartzen dituena, baliabide historikoki extensiboa da, are arkeologikoa ere. Zenken Kojitsu lana, jatorrian, xilografian inprimatutako hamar liburutan inprimatua izan zen, 1878an, Kikuchi hil zen urte berean.

## Zenken Kojitsu lanean agertzen diren pertsonaia batzuk 

Fitxategi:Murasaki_Shikibu.jpg|Murasaki Shikibu(978 – 1016, olerkaria)
Fitxategi:Abe_Seimei.jpg|Abe no Seimei(921 – 1005, *onmyōji*)
Fitxategi:Fujiwara-Fuhito.jpg|Fujiwara no Fuhito(659 – 720, gortetarra)
Fitxategi:Minamoto_Yoshitsune.jpg|Minamoto no Yoshitsune(1159 – 1189, Genpei Gerretako heroia)
Fitxategi:Sakanoue_Tamuramaro.jpg|Sakanoue no Tamuramaro(758 – 811, jenerala)
Fitxategi:Sei_Shonagon.jpg|Sei Shonagon(965 – XI. mendearen hasiera, gortetarra eta olerkaria)
Fitxategi:YamatoTakeru.jpg|Yamatotakeru(IV. mendea, printze mitikoa)
Fitxategi:Tomoe_Gozen.jpg|Tomoe Gozen(1161 – 1184, samuraia)
Fitxategi:Taira_no_Kiyomori.jpg|Taira no Kiyomori(1118 – 1181, samuraia eta Japoniako gobernaria)
Fitxategi:Ono_no_Komachi.jpg|Ono no Komachi(825 – 900, olerkaria)
Fitxategi:Kibino_Makibi.jpg|Kibi no Makibi(695 – 775, gortetarra eta aditua)
Fitxategi:Fujiwara-Kamatari.jpg|Fujiwara no Kamatari(614 – 669, gortetarra eta Fujiwara klanaren sortzailea).
Fitxategi:Ki_no_Tsurayuki.jpg|Ki no Tsurayuki(872 – 945, olerkaria eta gortetarra)
Fitxategi:Fun'ya no Watamaro.jpg|Bun'ya no Watamaro(765 &ndash; 823, gerlaria)
Fitxategi:Abeno_Nakamaro.jpg|Abe no Nakamaro(698 – 770, olerkaria eta administratzailea)
Fitxategi:Benkei.jpg|Benkei(1155 – 1189, monje gerlaria)
Amenemhat I.a

**Sehetepibra Amenemhat** edo **Amenemhat I.a**, Egiptoko XII. dinastiaren sortzailea eta dinastia honetako lehen faraoia da. K.a. 1976tik K.a. 1947 arte gobernatu zuen, Jürgen von Beckerathen arabera.

Manetonek **Ammanemes** deitzen du, Sexto Julio Afrikanoren arabera, edo **Ammenemes** Eusebio Zesareakoaren arabera, Sesoncosisen aita bezala bakarrik aipatzen duen arren. Turineko Errege Kanonaren txatalak, ...tepib... erakusten du, 2.20 erregistroan. Abidoseko Errege Zerrendan eta Saqqarakoan, Sehetepibra bezala agertzen da.

## Biografia 
[thumb|230px|Amenemhat I.aren [piramide (eraikuntza)|piramidea El Lishten]]
Amenemhat, errege familiakoa ez zela eta, tronura, bere erregealdi osoan iraungo zuen nobleziaren oposizio indartsu batekin igo zen. Hiriburua, Ity-Tauyn antolatu zuen, Menfisetik hegoaldera. Nilo ibaiaren ekialdeko ibarra sendotu zuen, eta Kanaan eta Libia eraso zituen, mugak mantentzera, lurraldeak konkistatzera baino bideratuago zeudenak.

Amenemhat I.a, erahila hil zen, Sinuhéren istorioaren arabera, eta bere seme Sesostris I.a, Amenemhaten erregealdiko hogeigarren urtetik elkargobernaria zena izan zen bere oinordekoa. Beranduago, eraikuntza handiak bultzatuz herrialdeari eman zion garapen maila altuagatik bereziki gogoratua izan zen. San Petersburgoko museoan, bere gobernualdia loriatzen duen papiro bat dago.

## Bere garaiko testigutzak 
### Eraikinak 
thumb|230px|Amenemhat I.aren piramidearen planoa
Bere piramidearen multzoak, El Lishten eraikia, Tebastar eragineko arkitektura kontzeptuak isladatzen ditu, bi mailetan dauden terrazekin, Mentuhotep II.aren kasuan bezala. Piramideak, 55 metroko altuera eta 78 metroko luzera izan zuen. Nukleoa, Egiptoko Antzinako Inperioko beste piramide batzuetatik lapurtutako harrizko blokez osatua dago, Giza eta Saqqaratik datozenak. Kanpo estaldura, Turako harrobietako kareharri dizdiratsuz egin zen.

### Hondar arkeologikoak 
* El Lishten eraikitako bere piramidearen multzoa
* Erregearen izena duten blokeak Bubastisen eta Qantirretik gertu (Habachi)
* Idazkunak Elefantinako harkaitz batean (de Morgan)
* Ayn Soujnako idazkunak (Abd el-Raziq, Castel, Tallet, Ghica)

### Testu literarioak 
Amenemhat, Egiptoko Inperio Ertaineko hiru testu literariotan aipatzen da:
* Wolfgang Kosack: *Berliner Hefte zur ägyptischen Literatur 1 - 12*: Teil I. 1 - 6/ Teil II. 7 - 12 (2 Bände). Paralleltexte in Hieroglyphen mit Einführungen und Übersetzung. Heft 9: Die Lehre des Königs Amenemhet I. an seinen Sohn. Verlag Christoph Brunner, Basel 2015. .

* Sinuhéren istorioa (Sanehet)
* Amenemhaten irakaskuntzak
* Nefertyren axanpak
Apofis

**Apofis** edo **Apep**, egiptoar mitologian, Duatean bizi ziren indar gaiztoen eta ilunpeen ikurra zen.

* Izen egiptoarra: Apep. Izen greziarra: Apofis (*Apophis*)

## Ikonografia 
Suge erraldoi bat bezala irudikatua izan zen, suge ataldun herensuge bezala edo dortoka, krokodilo edo kaiman handi bat bezala.

## Mitologia 
Suge erraldoi bat zen, hautsezina eta boteretsua, funtzio bezala, Ra eguzki jainkoak gidatutako eguzki txaluparen ibilbidea geldiaraztea zuena, egun berrira iristea eragozteko, eta, horretarako, zenbait modu erabiltzen zituen: zuzenean erasotzen zuen txalupa, edo arrastan zihoan txalupak behea joko zuen harea bankuak eratzeko. Guzti honek, xede bakarra zuen: Maata edo Ordena kosmikoa haustea.

Apofis, geldiarazteko berarekin borroka egin behar zen gaizkia zen, baina ez zen sekula suntsitua izango, soilik kaltetua edo menderatua zen, bestela, eguzki zikloa ezingo baitzen egunero gertatu eta mundua desagertu egingo bait litzateke. Antzinako egiptoarrentzako, funtsezkoa zen gaizkiaren kontzeptua existitzea, ongia posible izateko.

Egiptoarrek, zeruak kolore gorria hartzen zuenean, Apofisek jasandako zaurien ondorioz zela uste zuten. Eklipseak ere bere eraginez gertatzen zirela interpretatu zuten, Duateko bere borrokan.

## Sugeen gurtza 
Suge guztiak ziren bere irudikapena, kobra izan ezik, Eguzkiaren ikurra zena. Egipton, kobra, berpizte ikur bat zen, faraoien animalia babeslea zelarik, eta, Buto hirian, bere izaera mesedegarriagatik gurtuak ziren.

## Izen teoforoak 
Bere izena, Egiptoko XV. dinastiako zenbait faraoi hiksok izan zuten, Apofis I.a eta Apofis II.a kasu.

## Astronomia 
Egiptoar mitologiako pertsonaia honengatik, 99942 Apophis asteroideak hartzen du izena, teoria batzuen arabera, 2029 eta 2036 bitartean, Lurraren aurka talka egin lezakeena.

## Telebista 
*Stargate SG-1* telesaileko pertsonaia bati ere izena eman zion: Apophis izenekoa.

## Kanpo estekak
Egiptoko XXXI. dinastia

**Egiptoko XXXI. dinastia**k edo **bigarren persiar dominazioa**k, K.a. 343tik K.a. 332 arte irauten du.

Egiptoko aro berantiarraren amaierakoa da, aro honen barnean, XXVI., XXVII., XXVIII., XXIX., XXX. eta XXXI. dinastia aurkitzen direlarik.

## Historia 
Hamaika urteko garai honetan, Egipto, atzerriko gobernariek okupatutako herrialde bat izan zen, eta garai hartako testu askok, bortizkeria eta zapalkuntza garai bat izan zela diote.

Persiar domeinuko bigarren garai honek, hiru errege izan zituen: lehena, Artaxerxes III.a, K.a. 343an, Egiptoko XXX. dinastiako azken faraoia izan zen Nektanebo II.a garaitu zuena, eta, K.a. 338an bere jeneralak hil zuen arren, Artaxerxesen oinordekoa, bere seme Arses izan zen.

Arsesen erregealdian, behintzat egiptoar batek, tronua aldarrikatu zuen, baina Arsesek atzera eragin zion, eta ia ez zen dokumentuetan aipatua izan. Bere izena, Jabebesh, libiarra izan daiteke, eta, Goi Egipton jarraitzaileren batzuk izan zituen arren, sekula ez zuen Egipton benetan gobernatu. Litekeena da, garai honetan, tronurako beste errege izan nahi zuten batzuk egotea.

Dario III.a izan zen dinastia honetako hirugarren eta azken gobernaria. Persiar Inperioko tronura, K.a. 336an igo zen, ahultzen ari zen Inperio bat salbatzeko beharrarekin, baina, K.a. 334an, bere erronkarik handienari aurre egin behar izan zion: Alexandro Handiak, berriki, Korintoko ligak Hegemon izendatu zuena, Persia inbaditu zuen: gerra hasia zen.

Dario, bere armada behin eta berriz garaitua zela ikustean, armadaren buru jarri zen, Alexandroren aurrerakada geldiarazteko, baina, Issoseko guduan, K.a. 333ko azaroak 12an gertatu zena, garaipena Alexandrorena izan zen.

Gertaera hau, giltzarria izan zen, Alexandrok, persiar inperioaren bihotzera aurrera egin ahal izateko, atzegoardia ziurtatu behar baitzuen, Ekialde Hurbila eta Egipto konkistatuz, oraindik persiar domeinupean zeudenak, K.a. 332an hasi zuen lana, sei hilabetez eutsi zion Tiroren setioarekin. Ondoren, berehala Egiptora joan zen, non, persiar armadaren hondarrak garaitu ondoren, bere burua "Amonen seme" bezala aldarrikatzen duen, eta bere lurraldeak berrantolatzen ditu sendotasun gehiago emateko, jarraian, sekula gehiago Egipton gobernatuko ez zuen persiar inperioaren konkistara berrabiatzen da. Alexandro Handiak, honela, persiar inperioa kanporatu zuen Egiptotik, eta dinastia berri bat sortu zuen, Egiptoko Mazedoniar dinastia.

## XXXI. dinastiako faraoiak 
## Dinastiaren kronologia 
* Lehen faraoia: Artaxerxes III.a (K.a. 341-K.a. 338)
* Azken faraoia: Dario III.a (K.a. 336-K.a. 332)

## Kanpo estekak
Hasegawa Tōhaku

**Hasegawa Tōhaku** (japonieraz 長谷川 等伯 Hasegawa Tōhaku, 1539-1610ko martxoaren 19a), margolari japoniar bat eta margolaritzako Hasegawa Eskolaren sortzailea izan zen Japoniako historiako Azuchi-Momoyama garaian.

Tohakuk, bere karrera artistikoa, Noto hiriko bere etxean (egungo Ishikawa prefekturan) margolan budistak eginez hasi zuen. 30 urte ingururekin Kiotora joan zenean, bere margolaritza estilo propioa garatu zuen tinta txinatarrarekin, eta laster hasi zen margolan apaingarriak egiten. Honela, Kano Eitokurekin arerio bihurtu zen, norekin Oda Nobunaga eta Toyotomi Hideyoshiren estimua eta babesa lehiatu zuen.

Eitoku 1590ean hil ondoren, Tohaku, bere garaiko maisu bizirik handiena bezala geratu zen, Hideyoshiren margolari ofiziala bihurtuz.

thumb|ezkerrera|350px|Shorin-zu-byobu (ezkerra)
thumb|350px|Shorin-zu-byobu (eskuma)
Apio Klaudio Sabino

**Apio Klaudio Sabino Inregilense** (), erromatar kontsula izan zen K.a. 495ean Publio Servilio Priskorekin.

Sabinar jatorrikoa, Regilo hirian bizi zen; tradizioak, Apio Klaudio, Erromatar Errepublikarekin bakea egitearen aldeko sutsu bezala adierazten du, eta, bere posizioaren ez populartasunak, jarraitzaile talde batekin, Erroman babestea eragin zuena.

Bere jarraitzaileak, erromatar hiritar bihurtu ziren, Aniotik haratagoko lurrak, hauei emanak izan ziren, tribu berri bat osatu zutenak, "Klaudia" izenekoa, Apio Klaudio bera, patriziarrekin batera joan zen bitartean, senatari bezala.

Bere kontsulaldian, bere zorrari buruzko legeen aplikazio gogorrak, K.a. 494 edo K.a. 493 arte iraun zuen plebearen sezesio bat behartu zuten. Plebeioak, gertuko "Mendi Sakratu"an babestu ziren, eta, patriziarrek, Agripa Menenio bidali zuten, euren jarrera aldatzeko konbentzitzeko.

Hurrengo urtean, plebeioek, zerrendatzeari uko egin ondoren, diktadore baten izendapena proposatzen aurkitzen dugu, eta, Dionisio Halikarnasokoaren arabera, Espurio Kasioren nekazal legearen aurkako oposizioan parte hartze nabarmena izan zuen. Plinioren arabera, Belonaren tenpluan bere arbasoen irudiak jarri zituen lehena izan zen.
Martzeloren antzokia

**Martzeloren antzokia**, Antzinako Erroman eraikitako antzoki bat da, partzialki kontserbatua dagoena. Sant'Angelo *rionean* kokaturik dago.

## Historia 
Julio Zesarrek bultzatu zuen bere eraikuntza, eta Augustoren agintaldian amaitua izan zen, K.a. 13 eta K.a. 11 bitartean. Augustoren iloba zen Marko Klaudio Martzelori eskainia izan zen, erruki bezala, printze hau, goizegi hil baitzen, K.a. 23an, eraikin hau Marteren Zelaian altxatua izan aurretik. K.a. 17an, eraikuntza lanak oraindik amaitu gabe zeudenean, Augustok, antzokian, ludi saecularis ospetsuak ospatu zituen, Horaziok kantatuak. Inaugurazio egunean, Augustok, ustekabe arin bat jasan zuen: eserleku ofiziala hautsi egin zen eta, enperadorea, bizkarrez erori zen.

Kalkuluen arabera, kabeak (129,80 metroko diametroa), 15.000 eta 20.000 pertsonentzako tokia zuen, Zesarren Erromako bigarren antzokirik handiena bihurtuz, Ponpeioren antzokiaren ondoren. Koroarentzako guneak, 37 metroko diametroa du; eskenategiak, honen hondarrik ez dagoelarik, absidedun gela bana zuen albo banatan, horietako batetaz, oraindik, pilastra bat eta zutabe bat zutik geratzen direlarik. Eskenategiaren atzean, zirkuluerdi formako exedra handi bat zegoen, bi tenplu txikiekin.

Fatxadako materiala, Barcoko harrobiko trabertinoa da, Tivoliko bainuetatik gertu, Koliseoan erabilitako bera. Eta Koliseoan bezala, arkuak, gainjarritako ordena klasikoez estaltzen dira, kasu honetan dorikoa (toskanarra) behean eta jonikoa goian.

64ko sutean kaltetua izan zen, baita Vespasiano eta Vitelio enperadoreen arteko guduetan ere, eta, azkenik, IV. mendearen hasieran bertan behera utzia izan zen. Berehala, harrobi bezala erabilia izan zen, eta, jada IV. mendean bertan, bere blokeak, Zestio zubia konpontzeko erabili ziren. 1150ean gotorleku bihurtua izan zen, beranduago berriz suntsitzea eragotzi zuena.

XIII. mendean, eraikina, Savelli familia nobleak okupatu zuen; XVIII. mendean, Orsinitarren jabetzara pasa zen. Kabearen kanpo fatxadako hirugarren solairuan dagoen Pizkunde garaiko jauregia, Baldassare Tommaso Peruzzi arkitektoak eginikoa da.

Martzeloren antzokia, gaur egun ikus daitekeen bezala, 1926 eta 1932 bitartean eginiko meritu handiko zaharberritze eta artifizial eta okupatzaileen askapen lan baten ondorio da.

## Kanpo estekak
Belonaren tenplua (Erroma)

**Belonaren tenplua**, Belona jainkosari eskainitako tenplu erromatar bat izan zen, Apollo Sosianusen tenpluaren eta Martzeloren antzokiaren ondoan zegoena, antzinako Erroman, Palatino muinoaren oinean. Bere hondarrak Sant'Angelo *rionean* kokaturik daude.

## Historia 
Bere eraikuntza, Apio Klaudio Zentsorearen boto baten ondorio izan zen samnitar eta etruriarren aurkako gerran, K.a. 296an, Flaminio zirkuaren atzealdean, pomeriumetik kanpo eta Serviar Harresien ondoan.

Gaur egun ikus daitezkeen hondarrak, iturri literarioetan aipatzen ez den Augusto enperadorearen garaiko berreraikitze batekoak dira, baina, ziur asko, antzokiaren eraikuntzan, une horretan, guneak jasandako aldaketarekin lotua dago. Augustok, bere emaztearen bidez, tenpluaren sortzailearekin lotua, tenplua berreraiki izango zuen, edo, eskaintzailea, Apio Klaudio Pulker izan zitekeen, K.a. 38an kontsula izan zena eta Augustoren aitaginarreba eta aliatu leiala zena.

Soilik tobazko zatiek osatutako hormigoizko nukleoaren zatiak mantentzen dira, harlandu guztia lapurtua izan da. Gertu aurkitutako trabertinozko eta Carrarako haitzurdinezko arkitekturazko txatal solte batzuk, peto batekin eta palmondo hostoekin apaindutako kapitel erraldoi bat kasu, tenpluaren altxatzeari ematen zaizkio. Forma Urbisak ematen duen informazioari esker, alboril laburrenetan zehar sei zutabe zituela ezagutzen da, eta bederatzi luzeenetan zehar. Gainera, podiora, aurrealdeko eskailera baten bidez iristen zen.

## Kanpo estekak
Orsini (familia)

**Orsini familia**, Italiako familia noblerik garrantzitsuenetako bat izan zen Erdi Aroan eta Pizkunde garaian. Tradizionalki, mendeetan zehar, Italiako errege familiarik boteretsuena eta antzinako eta ospetsuenetako bat.

Antzina, lurralde handiak zituen Hungarian. Familia honetako kiderik azpimarragarrienak, Zelestino III.a, Nikolas III.a eta Benedikto XIII.a aita santuak izan ziren. Condottiero ospetsuak ere egon ziren, Pier Francesco Orsini kasu, baita garrantzi handiko beste pertsonaia erlijioso eta politiko batzuk ere.

## Jatorria 
Orsini familiaren jatorria, elezaharra alde batera utzita, Ursus de Paro izeneko pertsonaian izan dezake, Erroman, 998an erregistratua zegoena.

## Orsinitarren garai gailena 
Orsinitarrek, euren garai gailena, XII. mendearen amaiera aldera bizi izan zuten, Giacinto Orsini, Zelestino III.a izenarekin aita santu bezala aukeratu zutenean, bere ilobekiko izan zuen eskuzabaltasuna, familiaren lurjabetzen jatorria izan zena.

## Aliantza aita santuarekin 
XIII. mende osoan, aita santuarekin aliantza, Orsiniko etxearen tradizio irmo eta emankor batean garatu zen.

### Orsinitarrak guelfoen aldeko bezala 
Aita Santua eta Germaniako Erromatar Inperio Santuaren arteko borroka politikoan, Orsinitarrek, guelfoekin batera, aita santuaren alde egin zuten Colonna familia gibelinoaren aurka, aita santuaren boterearen aurka egiten zuena, Inperioaren nagusitasunaren alde eginez.

## Orsinitarrak Colonnatarren aurka 
Orsinitarren ohiko arerioak, Colonnatarrak ziren. Mendeetan zehar bi familia boteretsu hauen arteko etsaitasun basatiak domeinatu zuen Erromako eta bere lurraldeko politika, eta bertako kaleak, borroka armatu ikaragarriekin odoldu zituzten.

## Orsinitarrak, gaur egun 
Orsinitarrak, Italiatik eta mundu osotik hedatu dira, abizen hau daramatenak ugari direlarik, euren seme-alabak kontuan hartu gabe, Europa, Amerika eta Ozeanian zehar familia ugari sortu dituztenak.

## Kanpo estekak
Zelestino III.a

**Zelestino III.a** (Erroma 1106 inguru-1198ko urtarrilak 8), Eliza Katolikoko 175. aita santua izan zen, 1191tik 1198 arte.
thumb

**Giacinto Bobone** benetako izenez, Orsini familian jaio zen, erromatar familia noble bereizgarri batean, eta 47 urtez, Kardinal diakono aritu zen Elizan, 1191n, 85 urterekin, aita santu aukeratua izan zen arte; horretarako, bere sagaratzearen aurreko egunean apaiz ordenatu behar izan zuen.

Hurrengo egunean, Henrike VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa koroatu zuen, enperadorearen erabateko nagusitasuna sinbolizatu zuen zeremonia batean eta bien arteko ondorengo harremanetan adierazi zena. Horrela, Henrike VI.ak Liegeko apezpiku Alberto di Lovanio ez zen aita santuaren aurka txintik ere esatera ausartu, eta Rikardo I.a Ingalaterrakoa Lehoi Bihotz erregea gatibu mantendu zuenean, bere aginduz, Leopoldo V.a Austriako dukeak harrapatu zuena Ingalaterrako erregea Hirugarren Gurutzadatik itzultzen ari zenean, soilik, hau eskumikatzen ausartu zen, eta Rikardo berriz aske geratu zen, Henrikeri erreskate garestia ordaindu ondoren.

Politikaren arloan, 1192an, behin betiko berretsi zituen Ordena Teutonikoaren estatutuak. 1196an, Alfontso VIII.a Gaztelakoak harengana jo zuen, Nafarroak eta Aragoik almohadeekin neutraltasun hitzarmen bat zutela salatzeko, beldur baitziren Gaztelaren erasoez, eta gaitzets zitzan. Aita santua nafarrak konbentzitzen saiatu zen; horretara limurtzeko, errege aitortu zuen Antso Azkarra, baina nafarrak almohadeekin aliantza zuela gaitzetsiz, eskumikatu zuen. Inozentzio III.a haren ondorengoak ere berdin egin zuen.

Hil baino lehentxeago, 1198ko urtarrilak 8an, kargua uzteko asmoa adierazita, oinordeko bat izendatu zuen, baina kardinalek ez zioten utzi.

San Joan Laterangoa Artxibasilikan lurperatua izan zen.

San Malakiasen profeziek *De rure bovensi* ("Idi zelaietakoa") izendapenaz erreferentzia egiten diote, haren familia Bovistarrak ("Idiak") eta erromatar landa zabaleko jatorria izateagatik.

## Erreferentziak
Henrike VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

**Henrike VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa** (Nijmegen 1165eko azaroa-Mesina 1197ko irailak 28), Alemaniako erregea izan zen 1190 eta 1197 bitartean, eta enperadorea, 1191tik 1197 arte.

Frederiko I.a Bizargorri eta Beatriz Borgoñakoa Borgoñako Kondesaren semea zen. Konstanza I.a Siziliakoarekin ezkondu zen. Erromatarren errege koroatua izan zen Bambergen 1169ko ekainean, eta enperadore bezala 1193an, Zelestino III.a aita santuaren aldetik, Erroman, bere emaztearekin batera. 1190 eta 1193an, Henrike Lehoia buru zuten eta aita santuaren eta Rikardo I.a Ingalaterrakoa Lehoi Bihotz erregearen laguntza zuten bere aurka egiten zuten noble alemaniarrei gailentzea lortu zuen, Henrikek, Ingalaterrako erregea preso hartzea lortu zuelarik, bere bigarren arrakastaren ondoren. Aipaturiko garaipena gora-behera, Alemaniako tronua oinordekotzako bihurtzeko bere xedea ez zuen lortzerik izan (alemaniar nobleziarekin, aita santuarekin eta Ingalaterrarekin izan zituen gatazken arrazoia), baina, 1194an, 1191n huts egin zuen saiakera baten ondoren, Siziliako tronua lortu zuen, konkistatu ondoren (koroa, bere emaztearen herentzia bezala aldarrikatu zuen).

1197ko irailak 28an, malariak jota hil zen Mesina italiar hirian.
Bitartekari (musika)

**Bitartekaria**, musikan, musika eskala bateko hirugarren nota da. Tonikoaren akordeko notetako bat da. Nota hau, nagusiena da tonalitate edo eskalaren "modalitate"ari dagokionez, eskala bat nagusia ala txikia den adieraziko baitu.

## Kanpo estekak
Ipar-mendebaldea (Hegoafrika)

**Ipar-mendebaldea** (; ; ) Hegoafrikako bederatzi probintzietako bat da. Herrialdearen iparraldean dago, eta Botswanarekin du muga. 104.882 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 3.748.435 biztanle zituen 2016an.Biztanleen %&nbsp;65 inguru tswanera hiztunak dira. Mahikeng da hiriburua.

## Banaketa administratiboa 
Ipar-mendebaldea probintzia lau barruti udalerritan banaturik dago. Barruti udalerriak 18 udalerri lokaletan azpibanaturik daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Probintziaren webgune ofiziala
105 Artemisa

**Artemisa**, asteroide gerrikoan aurkitu zen 105. asteroidea da. 1868ko irailak 16an aurkitu zuen Jacobo Craig Watsonek, Ann Arborretik.

Bere izena, greziar mitologiako kastitate eta ehizaren jainkosa, Zeus eta Latonaren alaba eta Apoloren arreba zen Artemisagatik jasotzen du. Jainkosa hau, erromatar mitologian, Dianarekin identifikatzen da.

## Kanpo estekak
Konstanza I.a Siziliakoa

**Konstanza I.a Siziliakoa**, Hauteville leinukoa, 1154ko azaroak 2an jaioa, Roger II.a Siziliakoa normandiar erregearen hil ondorengo alaba izan zen. 1198ko otsailean hil zen.

Bere iloba Gilen II.a Siziliakoak, Henrike Hohenstaufen Germaniako Erromatar Inperio Santuko printzea eta Frederiko I.a Bizargorri enperadorearen semeari eskaintzen dio ezkontzeko, 1186an. Bere iloba, 1189an, behar baino goizago eta seme-alabarik izan gabe hil izanak, Siziliako erresuma, oinordekotza arazo larrietan uzten du, Germaniako Erromatar Inperio Santuak erresumaren oinordekotza aldarrikatzen baitu, Konstanzaren ezkontzaren ondorioz, hau, Tankredo Leccekoa normandiar hautagaiak preso hartzen duelarik, Palermon errege koroatua izan zena 1190 hasieran. Salernon harrapatua, Palermora eramaten dute, eta, ondoren, Napolira, bere senar Henrikek askatu aurretik, Tankredo garaitu zuena eta 1194ko abenduak 25ean koroatua izan zena. Konstanza, orduan, Siziliako erregina bihurtu zen. Ezin izan zuen uharteko aberastasunen arpilaketa eragotzi germaniar tropen aldetik, ezta bere senarrak normandiar nobleziaganako egin zuen errepresio gogorra ere, Henrike 1197an hil ondoren, erresuman ezarritako zenbait jauntxo germaniar kanporatzen dituen arren. Beranduago Siziliako errege izango den Frederiko II.a Hohenstaufenen ama, *stupor mundi*a, bere senarra hil eta gutxira hil zen, 1198ko azaroak 27an.
103 Hera

**Hera** asteroide gerrikoaan aurkitutako 103. asteroidea da. 1868ko irailak 7an aurkitu zuen Jacobo Craig Watsonek Ann Arborretik.

Greziar mitologiako izen bereko jainkosagatik deitua, Kronosen eta Rearen alaba eta Zeusen arreba eta emaztea zena. Heraren baliokidea, erromatar mitologian, Juno da.

## Kanpo estekak
Oregano

**Oreganoa** (*Origanum vulgare*) Lamiaceaen familiako landare belarkara da; zurtoin ilaundunak ditu, hosto obatu eta horzdunak eta korinbo edo panikuletan elkartuta.

Zuhaixka da, 30 eta 80 cm arteko garaiera har dezake. 4–7&nbsp;mm lore zurixka edo arrosak ditu. Uztail eta irail artean loratzen da. Europan, Euskal Herrian ere, (0 – 1500 m) bizi da.

Oso usaintsua da eta janariak ontzeko erabiltzen da; adibidez, pizzan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ammavaru

**Ammavaru** (kannadaz ಅಮ್ಮಾವರು) hinduismoko sinesmen baten arabera, denboren hasiera baino lehen existitu zen jainkosa bat izan zen, arrautza kosmikoa jarri zuena, nondik tri-murtiko hiru jainkoak, Brahma sortzailea, Vishnu kontserbatzailea eta Shiva suntsitzailea jaio ziren.

"Amma" hitzak, ama esan nahi du.

Urtero, Ammavarungan sinesten duten India hegoaldeko emakumeek, jainkosaren omenezko erritual bat egiten dute. Arrozez beteriko metalezko ontzi bat erabiltzen da jainkosaren gorputza irudikatzeko. Ontzi hau, sari tradizional batekin janzten da. Ontziaren ahoan, margotutako koko bat, jainkosaren burua sinbolizatzeko erabiltzen da. Batzuetan, beste tresna batzuk erabiltzen dira jainkosaren begiak, belarriak eta sudurra sinbolizatzeko.

## Kanpo estekak
Juan Alonso Pérez de Guzmán y Afán de Ribera

**Juan Alonso Pérez de Guzmán y Afán de Ribera** (Sevilla 1464-1507), Sanlucarreko VIII. Jauna, Nieblako V. kondea, Medina-Sidoniako III dukea, Gibraltarreko II. markesa eta Cazazako I. markesa izan zen. Medina-Sidoniako Etxeko noble espainiar bat izan zen. Enrique Pérez de Guzmán y Meneses eta Leonor de Mendoza y Riveraren semea, Isabel Fernández de Velascorekin ezkondu zen 1488an, lehen aldiz, eta Leonor de Guzmán y Zúñigarekin bere bigarren ezkontzan.

Bere lehen ezkontzan, beste seme-alaba batzuen artean, Enrique Pérez de Guzmán y Fernández de Velasco izan zuen, Medina-Sidoniako IV. dukea izan zena. Bigarrenean, berriz, beste seme-alaba batzuen artean, Alonso Pérez de Guzmán y Zúñiga, Medina-Sidoniako V. dukea, Juan Alonso Pérez de Guzmán y Zúñiga Medina-Sidoniako VI. dukea eta Pedro Pérez de Guzmán y Zúñiga, Olivaresko I. kondea izan zituen.
Kannada

**Kannada** (ಕನ್ನಡ), dravidiar hizkuntzen artean, zaharrenetako eta ezagunenetako bat da. Dialektoetan banatuta, gutxi gorabehera 44 milioi pertsonak hitz egiten dute.

## Estatusa 
Indiako gobernuak hizkuntza klasikotzat aitortzen du.

Karnataka estatuko hizkuntza denez, Indiako 22 hizkuntza ofizialetako bat da

## Banaketa geografikoa 
Nagusiki, Indiako Karnataka estatuan hitz egiten da; halaber, neurri aski handian, aldameneko Andhra Pradesh, Kerala, Maharashtra eta Tamil Nadu estatuetan.

Hiztun kopuru esanguratsuak daude AEBetan eta Erresuma Batuan, baita, neurri txikiago batean, Kanada eta Australian ere.

## Dialektoak 
Etnologoek hogei dialekto inguru bereizten dituzte. Nagusiak kundagannada, nadavar-kannada, havigannada, are bhashe, soliga, badaga, gulbarga kannada, dharawad kannada eta chitradurga kannada dira.

Gainera, "kannada hizkuntzak" ere sailkatu dituzte, tartean badaga, holiya eta urali.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kannada ikasteko webgunea
Tito Verginio Trikosta

**Tito Verginio Trikosta Zelimontano** (latinez *Titus Verginius Tricostus Caelimontanus*) erromatar kontsula izan zen K.a. 496an Aulo Postumio Albo Regilenserekin, baita Verginia genseko kidea ere.

Bere cognomena, Trikosta Zelimontano, ez da iturri guztietan agertzen, eta erabat falta da Tito Livio eta Dionisio Halikarnasokoaren lanetan, honen ondorioz, Verginio Trikostaren adarrekoa izatea zalantzazkoa delarik.

Tito Livioren arabera, bere kide Postumiok, kontsulaldiari uko egin zion, berataz susmatzen baitzuen, eta, ondoren, Postumiok, diktadore kargua jaso zuen. Dionisiok, gertaera hauei buruz ez du informaziorik ematen, baina Postumio diktadore bezala izendatu izana aipatzen du, eta, ondoren, Tito Ebuzio Helva bere magister equitum bezala.

Tito Liviok aipaturikoa alde batera utzita, Dionisiok, Regilo lakuko gudua, Verginio eta Postumioren kontsulaldian birkokatzen du. Verginiok, Aulo Postumio, Tito Ebuzio eta Aulo Semproniorekin batera, erromatar armadaren laurden bat zuzentzen du. Guduan, erromatar armadaren eskuineko muturraren buru izan zen, eta, beraz, zuzenean Sexto Tarkinioren aurka borrokatu zuen.

Verginio hau, K.a. 486an kontsula izan zen Prokulo Verginio Trikosta, eta K.a. 494ko kontsula izan zen Aulo Verginio Trikosta Zelimontano baldin bada, ez dago aurrekari gehiagorik.
Sari (jantzia)

thumb|Sari baten marrazkia (1847 inguru)
**Sari**a, Indiako azpikontinenteko milioika emakumek erabiltzen duten jantzi tradizional bat da. Beraz, batez ere Indiako, Pakistango, Bangladeshko eta Nepalgo emakumeek erabiltzen dute. Inguru hartako gaur egungo hizkuntza nagusietan, izen hauek ditu: hindiz, साड़ी, *sāṛī*; urduz, ساڑى‎, *sāṛī*; kannadaz, ಸೀರೆ, *sīrē*; bengaleraz, শাড়ি, *śāṛi*; teluguz, చీర, *cīra*; malabareraz, സാരി, *sāri*; tamilez, புடவை, *puṭavai*; nepaleraz, सारी, *sārī*; maratheraz, साडी, *sāḍī*.

## Kanpo estekak
Flora de la Torre

**Flora de la Torre Mendizabal** (Beasain, 1876ko urtarrilaren 5a - Irun, 1986ko urriaren 8a), Plazida Insaustiren atzetik, urte gehien bizi izan den euskal herritarra da, guztira 110 urte eta 276 egun bizi izan baitzen.

Azkeneraino izan zuen burua argi. Sei seme-alaba izan zituen (bera hil zenean, hiru bizi ziren oraindik), hamahiru biloba, 35 birbiloba, eta 17 hereniloba.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko pertsonarik zaharrenen zerrenda

## Erreferentziak
Kurma

[thumb|250px|Kurma. [1870 inguruko grabatua]]
**Kurma**, hinduismoan, Vishnuren bigarren avatarra da.

Matsia bezala (Vishunren lehen avatarra), Satia yuga deritzon denbora garaikoa da.

## Irudikapena 
Vishnuk, oraingo honetan, erdi dordoka erdi gizaki zen izaki baten itxura hartu zuen. Ohi, lau besorekin eta beste hainbeste armekin erakusten dute.

## Mitologia 
Uholde Handiaren ondoren, ozeanoaren ohantzean eseri zen, eta, bere bizkar gainean, gainontzeko jainkoek, mendi bat jarri zioten, soilik eurek itsasoa zeharkatu eta antzinako herri vedikoen altxorrak aurkitu ahal zitzaten.

## Kanpo estekak
Maria Otxoa Laiana

**Maria Otxoa Laiana** (Erronkari, 1902ko apirilaren 15a - Burlata, 2009ko otsailaren 27a), ehun urtekodun nafarra zen, 106 urte betetzera heldu zen. Bere azken urteak Burlatako zaharren egoitza batean egin zituen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko pertsonarik nagusienen zerrenda
Filomena Matute Merino

**Filomena Matute Merino** (Viana, 1901eko abuztuaren 11 &ndash; 2010eko uztailaren 16a) urte gehien bizi izan den Euskal Herritarren artean dagoen emakumea da, 108 urterekin.

## Biografia 
Bere gurasoak Apolonia Merino eta Julián Matuteren alaba, sei anai-arrebetatik gazteena izan zen. 1933an José Antonio Lestado Dueñasekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituen María Blanca eta Jose Antonio. Hiru iloba zeuzkan Javier, José David eta María Blanca.

Bere senarra 1989an hil zen eta bere azken urteetan moja den bere alaba Maria Blancarekin bizi izan zen. 2010eko uztailaren 16an hil zen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko pertsonarik nagusienen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  108. urtebetetzearen albistea Diario de Navarra egunkarian.
Plazida Insausti

**Plazida Intsausti Lekuona** (Beasain, 1896ko urriaren 5a - Beasain, 2007ko irailaren 12a) luzaroenik bizi izan den euskal herritarretako bat da: 110 urte eta 342 egun. Izan ere, 111 urte bete baino egun gutxi batzuk lehenago hil zen. 2007. urtean bertan, aurretik urte gehien bizi izandako Flora de la Torre Mendizabal beasaindarraren errekorra hautsia zuen.

## Biografia 
Plazida Insausti Beasaingo Astigarreta auzoko Bekoetxe baserrian jaio zen, eta Antonio Etxeberriarekin ezkontzean herri bereko Garin auzoko Baztarretxe baserrira aldatu zen. Hantxe bizi izan zen hil arte. Bi alaba izan zituen (Maria eta Jesusal), hiru biloba, hiru birbiloba, eta Kimetz izeneko hereniloba bat (2005ean jaioa).

2006. urtean, Plazida Insaustiren 110. urtemugarako hainbat ospakizun antolatu ziren Garinen, eta ekitaldira Beasaingo Udaleko hainbat zinegotzi eta Gipuzkoako Foru Aldundiko gizarte gaietarako arduraduna joan ziren. Horrez gain, garindarrek oroitarri bat jarri zuten auzoan, Insaustiren jaiotza data gogoratzeko.

Osasuntsu bizi izan zen, eta ehun urte beteak zituela ere baratzean lanean jarraitzen zuen; baratzeak bizi omen zuen Insausti. Burua argi izan zuen azkeneraino, baina azken urteetan mugitzeko zailtasunak, gorreria eta begi lausoa izan zituen, eta baratzean lan egiteari utzi behar izan zion.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko pertsonarik zaharrenen zerrenda

## Kanpo estekak
Aquilina Terreros San Martín

**Aquilina Terreros San Martín** (1866ko urtarrilaren 3a - Gallarta, 1972ko urtarrilaren 4a), ehun urtekodun bizkaitarra izan zen. Hil zenean probintziako emakumerik zaharrena zen, 106 urterekin. Bere herrian hainbat omenaldi jaso zituen.

106 urteak bete eta hurrengo egunean, bihotzekoak emanda hil zen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko pertsonarik nagusienen zerrenda

## Erreferentziak
Oleaceae

**Oleaceae** edo **oleazeoak** landare loredunen familia bat dira.

*Oleaceae* landareak azpikosmopolitak dira, 25 genero eta 600 espezie dauzka.

Zuhaitzak, zuhaixkak edo landare igokariak dira eta gehienetan hosto aurkako eta bakun edo konposatuak dituzte. Lau petalo, bi estamine nabari, bi lokuluko obulutegia, ezkila-formako kaliza eta hodi-formako korola dituzten, lore txiki, erregular eta hermafroditikoak dituzte. Fruitua samara-, baia- edo drupa-motakoa da eta bere baitan lizarrak, arbustua, olibondoa, etab. hartzen dituen Oleaceae familia osatzen dute.

## Generoa 
*Abeliophyllum* - 
*Chionanthus* - 
*Comoranthus* - 
*Dimetra* - 
*Fontanesia* - 
*Forestieria* - 
*Forsythia* - 
*Fraxinus* - 
*Haenianthus* - 
*Hesperelaea* - 
*Jasminum* - 
*Ligustrum* - 
*Menodora* - 
*Myxopyrum* - 
*Nestegis* - 
*Noronhia* - 
*Notelaea* - 
*Nyctanthes* - 
*Olea* - 
*Osmanthus* - 
*Phillyrea* - 
*Picconia* - 
*Priogymnanthus* - 
*Schrebera* - 
*Syringa* -

## Erreferentziak
Francisca García Torres

**Francisca García Torres** (Baeza, Jaén, 1901eko irailaren 13a - Burlata, Nafarroa, 2014ko otsailaren 25a) 1971tik Nafarroan bizi izandako ehunurtekodun zen.

## Biografia laburra 
1901ean jaio zen Baezan. 1926an Antonio Garcíarekin ezkondu eta bost seme-alaba izan zituzten: Joaquina, Juana María, Luis, Antonio eta Francisca.

1971n etorri zen Nafarroara Jaéndik bere senarra hiltzean. Bere alabarekin bizi izan eta gero, eta ondoren Burlatako zaharren egoitza batean, Maria Otxoa Laiana ehunurtekoduna bizi izandako egoitza berean. 2011ko irailaren 13an 110 urte bete zituen.

2012ko abuztuaren 21ean Plazida Insausti gainditu zuen, eta ordutik luzaroen bizi izandako euskal herritarra da.

2012ko irailaren 13an 111 urte bete zituen.

2014ko otsailaren 25ean hil zen 112 urte eta 165 egun zituela.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko pertsonarik nagusienen zerrenda
* Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  108. urtebetetzearen albistea Diario de Navarra egunkarian.
*  2010eko martxoko albistea Diario de Navarra egunkarian.
*  109. urtebetetzeari buruzko albistea Diario de Navarra egunkarian.
*  Franciscari 2012an eginiko elkarrizketa.
*  *Soy la Campeona* Noticias de Navarra egunkariko albistea.
*  *Francisca García Torres, la persona más longeva del Estado, cumple 112 años* Noticias de Navarra egunkariko albistea.
Buhen

**Buhen** () Kushen (Nubia)n dagoen finkapen bat da, non, Egiptoko faraoiek, euren herrialdearen hegoaldeko muga defendatzeko eta Nilotik, egungo Sudandik Antzinako Egiptoko hegoalderaino zihoan merkataritza ibilbidea kontrolatzeko gotorleku garrantzitsu bat eraiki zuten.

## Antzinaroa 
Tinitar garaian datatutako antzinako finkapen bat lurpetik atera zen, baina Egiptoko Antzinako Inperioaren garaitik hasi zen, Buhen, merkataritza arloan garrantzia izaten, bereziki Kefren faraoiaren erregealdian, Egiptoko IV. dinastian, eskualdea bereziki balioztatu zuena bere dioritazko harrobiengatik, nondik Gizako bere hil multzoko estatuentzako beharrezko harria aterako duen.

Baina Egiptoko XII. dinastian izango da, lehenik Sesostris I.arekin, eta, ondoren, Sesostris III.arekin, Egiptoko Inperio Ertainaren garaian, bere behin betiko itxura hartuko duen garaia. Egundaino iritsi zaizkigun antzinako egiptoarrek eraikitako gotorlekuen adibiderik hoberena eta multzorik handienetako bat da, bere harresi bikoitz almenatuarekin eta benetako harresituriko hiri itxura ematen zioten bere lubakiekin.

Egiptoko bigarren tarteko aroan, Nedyeh izeneko tokiko printze bat, egiptoarren mende egotetik askatuko da, eta bere erresuma propioa sortuko du, Aswandik, Niloren bigarren ur-jauziraino hedatuko dena, eta Buhen pentsatu zuen hiriburu bezala. Hiksoekin aliatuko da, Egiptoko XVII. dinastiako tebastar printzeen eragina mugatzeko, nortzuekin, garai hartan, borrokan hasi zen.

Kamosek aurrera egin eta Nedyehren tropak garaitu zituen, Buheneko gotorlekua zaharberritu zuen, non hilarri oroigarri bat altxatu zuen, honela, Behe Nubiako erresuma honi amaiera emanez. Orduan, eskualdea, azkenik, Egiptoren eraginpeko gunean sartu zen, laugarren ur-jauzitik haratago hedatuko zena. Buhenek, Egiptoko Inperio Berrira arte aurrera egingo du, Egiptoko XVIII. dinastiako faraoiek Horusen santutegia edertu zuten, bereziki, Hatshepsutek, Tutmosis III.ak eta Amenofis II.ak.

## Berraurkikuntza eta salbamendua 
Tokia, XIX. mendean aurkitu zen, baina noiz behinka baino ez zen indusi, eskualdea, urek mehatxatu zuten arte, Aswango presaren eraikuntzaren ondorioz. Erreskate misioetako indusketek, orduan, Buhen berraurkitu zuten, bere aletegi, kuartel, bere Horusi eskainitako tenpluarekin, baita gobernariaren egoitzarekin ere. Hondarrik garrantzitsuenak eraman ziren, mantentzeko, bereziki, tenpluko behe-erliebeak, tokia, inguruan eraikitako beste gotorleku batzuk bezala, Nubiako monumentuak salbatzeko nazioarteko kanpainaren baitan, eta Sudango Museo Nazionalean daude egun, Khartum hirian.

Beste hondakin batzuk erremediorik gabe galdu ziren ordea, eta Nasser lakuaren uren hondoan daude.

## Kanpo estekak
Behazun

[thumb|225px|Behazuna (horiz) [gibeleko biopsia batean]]
**Behazuna** gibelak ekoizten duen eta digestioan laguntzen duen jariakin heterogenoa da. Jariakin honen oinarria uraz gain, solutu organiko eta inorganikoak dira. Gainera, entzima, hormona, esteroide eta xenobiotikoak ere izaten ditu.

Behazun azido, behazun gatz eta fosfolipidoek mizela izeneko egiturak eratzen dituzte. Hauei esker behazuna beste hainbat gai suspentsioan mantentzeko gai da. Esaterako kolesterola.

Behazunaren konposizioa plasmarena bezalakoa da, baina hau alkalinoagoa da urdailetik datorren azidotasuna neutralizatzeko.

Behazunak ura, kolesterola, lezitina, bilirrubina eta biliberdina pigmentuak, behazun gatzak eta bikarbonato ioiak ditu.

## Funtzioak 
* Lipidoen digestio eta garraioan funtzio garrantzitsua du. Behazun azidoek lipido tanta handiak emultsionatzen dituzte, hau da, tanta txikiagotan bihurtzen dituzte.
* Odoletik kendu edo garbitu behar diren substantziak (bilirrubina...) iraizteko bide egokia da.

## Jariaketaren erregulazioa 
Behazun jariaketa etengabe gertatzen da eta bi aldi ditu:
* Lehen jariaketa. Hepatozitoek eginikoa da. Behazun azido, behazun gatz, kolesterol, fosfolipido eta pigmentuak ditu. Behazun hodisketara pasatzen da.
* Bigarren jariaketa. Gibel barneko behazun hodiskek burutzen dute. Gibel kanpoko hodietara pasatzen da eta hemendik behazun xixkura. Hemen behazunaren metaketa eta kontzentrazioa burutuko da ura eta elektrolitoak xurgatuz.

Behazun jariaketarekin erlazionatuta oso garrantzitsua da zirkulazio enterohepatikoa. Hau heste mehearen eta gibelaren arteko behazun gatzen birziklapena da. Hestera jariatzen diren behazun gatzak, beren funtzioa bete ondoren, xurgatu eta gibelera garraiatzen dira, hemen berriz behazunera pasaz.

## Kanpo estekak
Minamoto no Yoriie

Japoniako Kamakura shogunerriko bigarren shoguna izan zen. Shogunerri honetako lehen shoguna izan zen Minamoto no Yoritomoren semea zen, eta, bere ama, Hojo Masako zen.

Bere aita 1199an hil ondoren, Yoriie Minamoto klaneko buru bihurtu zen, eta 1202an shogun izendatu zuten. Hala ere, bere aita Hojo Tokimasak, shogunerriko botere militar eta politikoa usurpatu zuen, shogun titulua, izenez baino ez zen pertsona bati utziz. Minamoto eta Hojo klanen arteko tirabiren ondorio bezala, Yoriieren tronutik kentzea eragin zuten 1203an, eta etxean atxilotuta egotera zigortu zuten, Hojo klanaren aurkako konspirazio bat leporatu zitzaiolarik, klan honetako kideek hil zutelarik, 1204an. Shogun bezala, bere oinordekoa, bere seme Minamoto no Sanetomo izan zen.
Ureñako konderria

**Ureñako konderria**, Henrike IV.a Gaztelakoa erregeak, Alfonso Pacheco, Osunako II. jaunaren mesedetan sortutako noblezia titulu espainiar bat da. Bere izena, Gaztela-Leonen, Valladolideko probintzian dagoen Urueña herriari zor dio.

## Kanpo estekak 
* Ureñako kondeen genealogia.
Enrique Pérez de Guzmán y Fernández de Velasco

**Enrique Pérez de Guzmán y Fernández de Velasco**, Sanlucarreko IX. Jauna, Nieblako VI. kondea, Medina-Sidoniako IV. dukea eta Cazazako II. markesa, Medina-Sidoniako Etxeko noble espainiar bat izan zen, Juan Alonso Pérez de Guzmán y Afán de Ribera Medina-Sidoniako III. dukea eta Isabel Fernández de Velascoren semea. María Téllez Girónekin ezkondu zen, Ureñako kondearen alaba, baina elkarrekin ez zuten seme-alabarik izan. Hil zenean, bere oinordeko, bere anaiorde Alonso Pérez de Guzmán y Zúñiga bihurtu zen.
102 Miriam

**Miriam**, asteroide gerrikoan aurkitutako 102. asteroidea da. 1868ko [[abuztuak 22]an aurkitu zuen Christian Heinrich Friedrich Petersek, New York estatuko Clinton herritik.

Bere izena, Itun Zaharreko pertsonaia ospetsua den Moisesen arrebagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak