open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Irlandako musika

thumb|Van Morrison abeslaria.

**Irlandako musika** emankorra izan da eta estilo oso desberdinetako talde eta abeslariak eskaini izan ditu urteetan zehar.

Folk musikaren inguruan azpimarratzekoak dira The Chieftains eta Clannad taldeak eta Enya bakarlaria.

Rock talde oso arrakastatsua mundu osoan U2 da. Pop edo Pop-rock estilokoak eta The Cranberries dugu. Folk-punkean, The Pogues. Bestalde, heavy metaleko adibidea Thin Lizzy da.

Aparteko aipamena merezi du Van Morrison abeslariak, "Belfasteko lehoia" ezizenekoa.

## Historia 
## Musika tresna tradizionalak 
thumb|Bodhrán.

* **Haize instrumentuak**: Irlandako gaita (*"Uillean pipes"*).
* **Perkusio instrumentuak**: Bodhran.
* **Hari instrumentu**ak: Biolina.

## Musikari klasikoak 
* Danny boy
* Molly Malone

## Folk musika eta New Age 
thumb|Clannad taldea.

### Taldeak 
* Altan (1987-).
* The Bothy Band (1975-1979, 2007, 2023-).
* Celtic Woman (2004-).
* Ceoltóirí Chualann (1960-1969).
* The Chieftains (1962–2023).
* Clannad (1970–2024).
* The Clancy Brothers (1956–1998).
* De Dannan (1975-2003).
* Dervish (1989-).
* The Dubliners (1962–2012).
* Flook (1995–2008, 2013-).
* Four Men and a Dog (1990-).
* The Fureys (1974-).
* The High Kings (2008-).
* The Irish Rovers (1963-).
* The Kelly Family (1974–2008, 2017–).
* Kíla (1987-).
* Lúnasa (1997-).
* Nightnoise (1984-1997).
* Planxty (1972–1975, 1978–1983 eta 2003–2005).
* Ryan's Fancy (1969-1983).
* Secret Garden (1995-).
* The Waterboys (1983-1996, ).
* We Banjo 3 (2011-).
* The Wolfe Tones (1963-).

### Abeslari eta musikariak 
* Paddy Moloney (1938-), musikaria.
* Liam O'Flynn (1945-), musikaria.
* Bill Whelan (1950-), musikaria.
* Enya (1961-), abeslaria.
* Sharon Shannon (1968-), musikaria.

## Pop, rock ets beste estilo batzuk 
### Taldeak 
thumb|U2 zuzenean 2005ean.

* The Corrs (1990-2006, 2015-).
* The Cranberries (1989–2003, 2009–2019).
* Fontaines D.C. (2014-).
* Kingfishr (2022-).
* Kneecap (2017-).
* The Pogues (1982–1996, 2001–2014).
* Thin Lizzy (1969–1983, 1996-2010).
* U2 (1976-).
* The Undertones (1974–1983, 1999–).

### Abeslari eta musikariak 
* Van Morrison (1945-), abeslaria.
* Rory Gallagher (1948–1995), musikari eta abeslaria.
* Gary Moore (1952–2011), gitarra-jotzaile eta abeslaria.
* Sinead O'Connor (1966-), abeslaria.
* Janet Devlin (1994-), abeslaria.

## Ikus, gainera
* Irlandako musika matxino

## Kanpo estekak 
* "Music Network" Irlandako musikaren garapenerako elkartea
* The Irish Traditional Music Tune Index
* Contemporary Music Centre, Dublin
Aukera Guztiak

**Aukera Guztiak** 2005eko Euskal Autonomia Erkidegoko hauteskundeetara aurkezteko sortutako hautesle-taldea izan zen.

Bere bultzatzaileek euren burua aurkeztu zuten Batasuna legez kanpo uztearekin ados ez zeuden herritar talde bezala, aipatutako alderdia dagoeneko ezin zelarik aurkeztu.

Aukera Guztiak, hala ere, euskal herritar guztiek nahi zuten aukera politikari boto emateko aukera izan zezaten aldarrikatzen zuen. Honela, Batasuna hauteskundeetan ez egoteak hutsune demokratiko larria zekarrela uste zuten, eta AGren bidez Batasunaren eta bere jarraitzaile guztien ahotsak entzunaraztea defendatzen zuten, eta hortik bere izena.

Hautagai-zerrenda aurkeztu zenetik hainbat ahots kritikok AG Batasunaren "zerrenda zuri" bat zela salatzen zuten, alderdi honen "erre" gabeko kideek osatua, aurretik inon ez aurkeztutakoak, eta Batasunak zuzendua zela ere esan zen. ETAren iharduera argi ez gaitzesteagatik ere kritikak jaso zituzten. AGren "aurpegiak" bere hiru zerrendaburuak ziren: Ana Arbulu, Lurdes Agirrezabal eta Marije Rodríguez de Lera.

AGk hauteskundeetara aurkezteko behar ziren sinadurak bildu zituen 2005eko martxoan, eta behin hautagai-zerrenda formalki aurkeztuta, Estatuaren abokatutzak helegitea aurkeztu zuen. AGk aurkezteko zeukan eskubidea aurrekanpainiako gai nagusia izan zen eta alderdien arteko tirabira handiak sortu zituen.

Auzitegi Gorenak helegitea onartu zuen aho batez, Batasunak AG kontrolatzen zuela frogatutzat emanez eta alderdi honen jarraipen hutsa zela adieraziz, AGren ilegalizazioari bidea zabalduz. "Arrazoietako" bat zerrenda aurkezteko sinatu zuten pertsonen zerrenda izan zen. Bestea, grabatutako telefono elkarrizketak. Sinadurak argumentu bezala erabiltzeak kritikak sortu zituen hainbat sektoretan, horrek demokrazian atzerapausu bat zela esaten zutenak.

Hala ere, Aukera Guztiak legez kanpo utzi eta egun batzuetara, hauteskundeetarako aste bi ere falta ez zirenean eta ofizialki kanpainian, ordura arte ezezaguna zen alderdi batek, Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunistak, AGren lekukoa hartzeko eta Eusko Legebiltzarrean Batasunaren ahotsa izateko konpromezua hartu zuen.

EHAK aurkezten zelarik, AGk ez zuen agerpen gehiagorik egin jendaurrean eta alderdi honentzat eskatu zuen bozka, bere asmo nagusi biak betetzen zituelakoan: Demokrazia eta Bakea. EHAKri ez zitzaion harremanik atzeman Batasunarekin, eta 9 legebiltzarkide lortu zituen.

## Kanpo estekak
Ehun (argipena)

**Ehun** honakoa izan daiteke:

* Ehun zenbakia = 100
* Ehuna: hari edo zuntzez egindako materiala.
* Ehun biologikoa: zelula interkonektatu multzoa, organismo batean antzeko funtzioa betetzen dutenak.
Nosaltres Sols!

**Nosaltres Sols!** (euskaraz *Gu Bakarrik!*) Kataluniako talde abertzale erradikala, Espainiako lehen talde zehazki politiko-armatutzat jo izan dena. 1916an sortu zen, *Unió Catalana*-ko lokalaz baliatuz. Erakundearen helburu bakarra Kataluniako etsaitzat zeuzkanak borrokatzea izan zen.

Erakundea *Organització Militar Nosaltres Sols!* (OMNS) bilakatu zen Núriako Estatutua (1932) onartzean, ez baitzuten uste nahikoa zenik. Espainiako Gerra Zibila amaituta, *Nosaltres Sols!*-eko hainbat militantek -haietako gehienak gazteak- *Front Nacional de Catalunya* sortzeko lagundu zuten.

## Kanpo estekak 
*  Nosaltres Sols!-en historia (Enric Ucelay-Da Cal-ek idatzita)
Liberación Andaluza

**Liberación Andaluza** (**LA**, Andaluziar Askapena) 1985ean sortutako Andaluziako (Espainia) alderdi politikoa da, Sindicato Andaluz eta Al-Andaluseko Yama´a Islamikoko kideek sortua; Al-Andaluseko independentzia aldarrikatzen dute. Euren ustez, Al-Andalusek Andaluziaz gain, Murtziako Erkidegoa, Badajozko probintzia, Alcaraz mendilerroa, Algarve eta Gibraltar hartzen ditu barne. Andalusi disporaren onarpena eta Andaluzian arabieraren ofizialtasuna onartzea ere aldarrikatzen dute. Alderdi laikoa dela esan arren, bere agintari gehienak musulmanak dira.

## Kanpo estekak
Frente Andaluz de Liberación

**Frente Andaluz de Liberación** (FAL, Askapen Fronte Andaluziarra) Andaluziako alderdi independentista izan zen. Al-Andalus-eko Yama´a Islamikotik zetozen militante batzuk sortu zuten, baita independiente batzuk ere. FAL-ek Erdi Aroko Al-Andalus-eko arabiar eta islamiar kultura berreskuratu nahi zuen. Euren ikurra zortzi puntako izarra zen. 1990ean Nación Andaluza sortu zuten alderdietako bat izan zen. Urte hartan bertan 1633 boto lortu zituzten Andaluziako hauteskundeetan, %0,06.

## Kanpo estekak
Afrikaner

**Afrikanerrak** batik bat Hegoafrikan bizi den eta afrikaansez mintzatzen den talde etnikoko kideak dira. 1652an Herbehereetako Ekialdeko Indietako Konpainiarekin (*Vereenigde Oostindische Compagnie* edo *VOC*) Afrika hegoaldera iritsitako herbeheretar, hugonote, frisiar eta flandriar kolonoen ondorengoak dira. Batzuetan **boer** izena ematen zaie, baina boerrak afrikaner etxaldetarrak dira.

Egun, Hegoafrikaz gain, Namibian ere badaude talde esanguratsuak. Afrikanerrak, orotara, 2.700.000 lagun inguru dira. Erlijioari dagokionez, gehiengoa kristau protestantea da.

## Ikus, gainera 
* Boerren Gerrak
* Hegoafrikar zuriak

## Kanpo estekak 
*  Hegoafrikako afrikanerrak
*  Afrikaner nazionalismoak estatua eskuratzen du
U2

**U2** Irlandako rock musika taldea da, mundu osoan erabat arrakastatsua. 2006 arte, 170 milioi disko saldu dituztela kalkulatzen da. Halaber, 22 Grammy Sari irabazi dituzte.

## Taldekideak 
* Bono, abeslaria.
* The Edge, gitarra-jotzailea.
* Adam Clayton, baxu-jotzailea.
* Larry Mullen Jr., bateria-jotzailea.

## Kronologia 
* 1976ko irailaren 25ean sortu zuten taldea Dublinen, Larry Mullen Jr.-en ekimenez. Gero batu ziren gaur egungo hiru kide (Bono, The Edge eta Adam Clayton) eta Dik Evans, "The Edge"-ren anaia.
* 1980an kaleratu zuten lehen diskoa, *Boy*.
* 1983an *Sunday Bloody Sunday* abesti famatua ondu zuten (*War* diskoaren barruan), Ipar Irlandako gatazkari buruzkoa. Urte hartan bertan, *Under a Blood Red Sky* zuzeneko lehen diskoa atera zuten.
* 1985eko uztailean taldeak parte hartu zuen "Live Aid" jaialdi erraldoian Londresen, Etiopiako gosetearen aurka borrokatzeko antolatutakoa.
* 1987ean *The Joshua Tree* lana argitaratu zuten, taldearen historia osoan onenetako.
* 1992tik 1993ra *Zoo TV Tour* bira ikusgarria egin zuten, mota horretako lehenengoa.
* 2005eko abuztuaren 9an Donostian jo zuten, Anoetako estadioan, Euskal Herrian artean egindako kontzertu bakarra.

## Diskografia 
* *Boy* (1980)
* *October* (1981)
* *War* (1983)
* *The Unforgettable Fire* (1984)
* *The Joshua Tree* (1987)
* *Rattle and Hum* (1988)
* *Achtung Baby* (1991)
* *Zooropa* (1993)
* *Original Soundtracks 1* edo *Passengers* (1995)
* *Pop* (1997)
* ''All That You Can't Leave Behind* (2000)
* *How to Dismantle an Atomic Bomb* (2004)
* *No Line on the Horizon* (2009)
* *Songs of Innocence* (2014)
* *Songs of Experience* (2017)
* *Songs of Surrender'' (2023).

## Ikus, gainera 
* Irlandako musika

## Kanpo estekak 
* U2 taldearen webgune ofiziala
Terminologia erauzketa

**Terminologia erauzketa** (ingelesez, *terminology extraction*) informazio erauzketaren barne dagoen arlo bat da. Terminologia erauzketaren helburua corpus bat oinarri izanik, automatikoki termino garrantzitsuak eskuratzean datza.

Komunitate birtual bateko gai baten ezagutza irudikatzeko lehen pausoetako bat gai horretarako termino garrantzitsuekin berbategi bat osatzea da. Dokumentu sorta baten oinarrituz gai baten inguruko termino garrantzitsuak eskuratzeko metodo ezberdinak definitu izan dira.

Orokorrean, terminologia automatikoki erauzteko, termino hautagaiak ateratzen dituzten prozesagailu linguistikoak erabili ohi dira. Ondoren, hautagaien zerrenda horretatik termino batzuk kentzen dira metodo estatistikoak eta ikasketa automatikoan oinarritutakoak erabilpenaren bitartez iragaziz. Terminologia erauztea oso baliagarria da antzekotasun semantiko eta ezagutzaren kudeaketa bezalakoetan oinarri bezala izateko.

## Ikus, gainera 
* Hizkuntzalaritza konputazionala
* Lengoaia naturalen prozesamendua
* Testu meatzaritza

## Kanpo estekak 
*  TermExtractor, terminologia erauzteko doako web aplikazioa
Alejandro Finisterre

**Alexandre Finisterre** (jaiotzez **Alexandre Campos Ramirez**, Fisterra, 1919ko maiatzaren 6a - Zamora, 2007ko otsailaren 9a), futbolinaren asmatzailea eta editorea. Frankismoaren garaian deserrian bizi izan zen, Frantzia, Ekuador, Mexiko eta Guatemalan. Mexikon León Feliperi eginiko omenaldia antolatu zuen.

15 urte zituela Madrila joan zen ikastera eta bertan hainbat idazle eta intelektualekin harremana eduki zuen. Espainiako Gerra Zibila gertatu zenean zauritu eta ohean geratu zen. Bertan futbola etxetik mugitu gabe jokatu ahal izateko futbolina asmatu zuen. Hala ere bera deserrian bizi izan zeneko garaian León Feliperekin bere alde eginiko lanengatik gogoratzea eskatu izan zuen beti.

## Erreferentziak 
* TAF - Txapelketa Alejandro Finisterre - Urteko Foosball Txapelketa, sortzailearen omenez. 2007 urteaz geroztik dauden
Asua (ibaia)

**Asua** ibaia Ibaizabal itsasadarraren adarra da. Asua ibaiaren arroa Bizkaiko arrorik zabalenetarikoa da, eta 74 kilometro koadro ditu gutxi gorabehera. Asua ibaiaren iturburua Ganguren mendilerroan (400 metro) dago, Lezamatik hurbil, eta Ibaizabalera isurtzen du.

Asuak 15 kilometroko ibilbidea egiten du Lezamatik Lutxanaraino (Erandio), eta herri hauek zeharkatzen ditu: Zamudio, Derio, Loiu (Larrondo), Sondika eta Erandio (Asua). Asua auzotik aurrera ibaia itsasadar bihurtzen da. Antzina portu txiki bat egon zen Asuan bertan.

Garaiera txikiko mendiak daude arro ertzean. Haien artean, Berreaga mendia (360 metro) dago, arroa Butroetik bereizten duena. Ibaiaren uharkak marga eta kareharrien artetik iragaiten dira. Arroaren goiko aldeetan pinu sail ugari daude; eta beheko aldean, berriz, nagusi dira larreak, soroak, etxeak eta industria.

Asua ibaiak hainbat errekatxotik jasotzen du ura. Gehienak eskuineko ibaiertzetik azaleratzen dira, eta ibilbide zuzen eta luzeak egiten dituzte, kokatuta dauden haranaren aldean aldapa leunak baitaude. Ezkerraldeko ibaiertzetik errekatxo gutxiago azaleratzen dira, eta horiek aldapa handiagoetatik igarotzen dira. Uraren kalitateari dagokionez, zona bi bereiz ditzakegu: alde batetik, Basobaltza, Kantarazarra, Untza eta Preguntegi errekatxoek osatzen dutena eta zikin ez dagoena; eta, bestetik, Asuko uharka nagusiak eta Antontxune errekatxoak osatzen duena. Kutsadura nabaria da azken zona horretan.

Goiko ibai tarteetan oraindik badira haltzak, lizarrak eta zumeak, baina beheko aldeetan eutrofizazioa ageri-agerikoa da: han sasiakazaiak, landare belarkarak eta zuhaixka nitrofiloak daude. Ondo zainduta dauden errekatxoetan animaliak badaude ere, uharka nagusian ez dago. Izan ere, aldapak txikiak dira eta horren ondorioz, ura oso motel dabil. Horrezaz gainera, ura zikin dago. Uharka nagusian ez dago arrainik, eta ibaiadarretan badira ezkailuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Smurf eraso

**smurf erasoa** DoS moduko eraso bat da, eta spoofing bitartez ping-en mezuak Broadcast-era bidaltzean helburu bat (erasotutako sistema) inundatzean datza.

Modu honetako eraso batean, erasotzaileak ICMP (ping) motako trafiko handia bidaltzen du Broadcast helbidera, non trafikoko pakete guztiek jatorrizko helbidea aldatuta duten (spoofing) erasotu nahi den sistemarenarengatik. Router-ak trafiko guzti hau bidaltzen badu, OSIren 2. geruza erabiliko du, broadcast funtzioak egingo dituenak, eta ondorioz host gehienek ICMP motako **echo request** mezuak hartu eta erantzungo dituzte, azpisareko host bakoitzeko trafikoa biderkatuz. Hainbat broadcast sarbide dituen sare batean, milaka host-ek erantzun dezakete pakete bakoitzari. Erantzun guztiak jatorrizko IPra itzultzen dira (erasotu nahi den sistemarenera).

Orain dela urte batzuk, sare guztiak ziren bulnerableak smurf motako erasoei -- "*smurfeableak*" ziren --. Egun aldiz, administrari gehienek bere sareak babestuak dituzte mota honetako erasoak ekiditeko, baina badira oraindik hainbat sare arazo hauekin. https://web.archive.org/web/20180829124052/http://www.netscan.org/

Cisco routerrak dauden sare batean, nahikoa da honako konfigurazio komandoa egikaritzea:
::no ip directed-broadcast .

## Ikus, gainera 
* Flood (informatika)

## Kanpo Loturak 
*  https://web.archive.org/web/20140217230502/http://www.phreak.org/archives/exploits/denial/smurf.c

## Kanpo estekak
Pedro Karrera

**Pedro Karrera Arana** (Beasain, Gipuzkoa, 1679ko urriaren 19a - 1731ko apirilaren 30a) beasaindar arkitektoa izan zen. Karreratarrek osatu zuten arkitekto-leinu ezagunaren lehena izan zen.

Beasaingo Errekartehaundi baserrian jaioa, Tomasa Aranburu Loinazekin ezkondu zen. Ezkontza horretatik Martin Karrera Aranburu jaio zen. Halaber, Manuel Martin Karrera arkitektoaren aitona izan zen. 52 urte zituela hil zen.

## Lanak 
* Legazpiko elizako kanpandorrea.
* Legazpiko Udaletxea.
* Oñatiko ikastetxeko elizaurrea.

## Kanpo estekak 
*  Karreratarrak Beasaingo udalaren webgunean
Martin Karrera

**Martin Karrera Aranburu** (Beasain, Gipuzkoa, 1713ko martxoaren 23a - *ib.*, 1768ko abuztuaren 31) gipuzkoar arkitektoa izan zen.

Pedro Karrera Arana arkitektoaren eta Tomasa Aranburu Loinazen semea zen. Bi aldiz ezkondu zen; lehenengo emaztearekin, Orendaingo Maria Egipziaka Artzadun, Manuel Martin izeneko semea izan zuen, hura ere arkitekto ezaguna. 55 urte zituela hil zen.

## Lanak 
Honakoak izan ziren bere lanik garrantzitsuenak:

* Ibarrako elizaren dorre barrokoa (1740).
* Eskoriatzako parrokiako planoak.
* Aretxabaletako parrokiako dorretxoak eta kanpandorrea (1740).
* Arrasateko Udaletxearen aurrealdea (1746).
* Alegiako udaletxea (1770 inguruan).
* Mutiloako elizako harrilanak.
* Elgoibarko Bartolome Deunaren parrokiako sakristia.
* Zegamako elizaren eraberritzea.
* Aretxabaletako herri-iturri apaingarria.
* Orendaingo eliza.
* Pasai San Pedroko eliza.
* Tolosako Andre Mariren elizako bi dorretxoak eta kanpandorrea.
* Ibarrako zubia eta eliza.

Aipatutako lanez gain, errota eta etxe partikular asko ere egin zituen.

## Kanpo estekak 
*  Karreratarrak Beasaingo udalaren webgunean
Manuel Martin Karrera

**Manuel Martin Karrera Artzaduna** (Beasain, 1742ko abenduaren 25a - 1804) gipuzkoar arkitektoa izan zen. Martin Karrera Aranburu arkitektoaren semea eta Pedro Karrera Arana arkitektoaren iloba zen.

## Lanak 
* Bere aitak, Martin Karrerak, hasitako Pasai San Pedroko eliza amaitu zuen.
* Oñatiko Udaletxea egin zuen 1779 eta 1783 bitartean.
* Oñatiko parrokiako dorrea marraztu zuen.
* Arantzazuko santutegiko eliza eta ostatua.
* Urduñako aduana-etxea.
* Urduñako Andre Mari elizako aurrealdea, sakristia eta armairu eta kaxoiak.
* Zaldibiako parrokielizaren proiektua.
* Zaldibiako Karreranea etxea, egungo kulturetxea.
* Gordexolako Pedro Bretonen jauregi batentzako proiektua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aldekone

**Aldekone** Derioko auzoa da. Auzo honetan dago Derioko eliza berria eta zaharra (San Kristobal). Horrez gain, lehen Derioko udaletxea hemen zegoen Arteagara eraman aurretik.

Azken urteotan bere baserri izaera galdu du eta etxebizitza asko ari dira eraikitzen auzoan: Ganbe Behekoan, Ganbe Goikoan eta Mantulizen.

## Demografia eta biztanleria 
## Jaiak eta ospakizunak 
Auzoko jaiak uztailaren 31n ospatzen dira San Inazioren omenez.

## Kanpo estekak
Artebakarra

**Artebakarra** Derioko auzoa da. Auzo honek muga egiten du Mungiarekin. Orain arte, baserri auzoa izan da. Hemendik eta urte batzuetara, izaera hori galduko du, izan ere, auzo honetan golf zelaia eta urbanizazioa eraikiko dute, Mantuliz aldean.

Auzo honetan dago Derioko gasolindegi bakarra eta jatetxe famatu bat.

## Autobidea 
1990eko hamarkadan Mungiarainoko autobidea zabaldu zen, horrez gain, gasolindegiaren ondoan Laukarizko auzoko eta bertako etxe dotoreetaraino ailegatzen den errepidea dago.

## Kanpo estekak
San Migel (Derio)

**San Migel** Derioko auzoa da, Arteagan. Auzo hau 1960ko hamarkadan hasi zen eraikitzen. Auzo honetara bildu ziren Deriora Extremaduratik eta Espainiako beste lurralde batzuetatik etorritako hainbat immigrante.

Ospetsua da auzoa Txorierrin, batez ere irailean egiten dituzten jaiengatik. Jai herrikoiak dira eta auzoko hainbat lagunek hartzen dute parte antolakuntzan, konpartsen bidez.

## Jaiak eta ospakizunak 
* Irailaren 29an San Miguel eguna ospatzen da, auzoko Mikel plazan.

## Kanpo estekak
Arteaga Derio

**Arteaga Derio** udalerri honetako auzoa da. Auzo honetan daude gaur egun Derioko zerbitzu gehienak (udaletxea, eskolak, institutua, kiroldegia, mediku zerbitzua, tabernak, dendak, bankuak, ...). Beraz, gaur egun Derioko erdigunetzat har daiteke.

Lehen, ostera, Derioko erdigunea gorago zegoen, Mungiarantza. 1960ko hamarkadan trenbideak, errepide nagusiak eta enpresek erdigunea Asua ibaiaren altzora mugitu zuten.

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Txozna auzoa, Arteagako auzunea.

## Kanpo estekak
Txozna auzoa

**Txozna auzoa** Aldekone eta Arteagaren artean dago. Azken urteotan Derion eraiki diren etxebizitza gehienak auzo honetan egin dira. Hortaz, auzo honetako biztanle gehienak gazteak dira.

Etxebizitza berriekin batera, Txoznako auzunean hainbat enpresa daude, eta etxebizitzak eraiki aurretik, industriak zerbitzuek baino garrantzia handiagoa zeukan.

## Kalerik garrantzitsuenak 
* Uribe plaza

## Ikus, gainera 
* Arteaga

## Kanpo estekak
Arteaga (argipena)

**Arteaga** izena toponimoa da jatorriz («arte ugariko tokia» esan nahi du), eta, hortik abiatuta, hainbat adiera eta erabilera hartu ditu:

## Toponimoak 
### Euskal Herrian 
* **Arteaga**, Bizkaiko udalerria, Arratiako eskualdean, *Artea* gisa ezagunagoa (izen ofiziala ere Artea du), Gaztelu-Elexabeitia izena zuena lehen.
* **Gautegiz Arteaga**, Bizkaiko udalerria, Busturialdeako eskualdean.
* Arteagako gaztelua, Gautegiz Arteagan dago, Busturialdean, Arratiako Arteaga edo Gaztelu-Elexabeitia zenarekin lotu zitekeen arren.
* **Arteaga**, Metautengo kontzejua.
* Arteaga edo San Martin, Zamudioko auzoa.
* **Arteaga Derio**, Derioko auzoa.

### Mexikon 
José María Arteagaren omenez Ameriketako herrialde honetako toki batzuek hala deituak dira:
* Querétaro Arteaga, Mexikoko Querétaro estatuari ematen zaion izen ofiziala da.
* Arteaga (Coahuila), Coahuilan.
* Arteaga (Michoacán), Michoacángo udalerria.

### Argentinan 
* Arteaga (Argentina), Santa Feko probintziako udalerria

## Eraikinak 
* Arteagako gaztelua
* Arteaga baserria (Zumaia)

## Deitura 
### Euskal herritarrak 
* Pedro Arteaga (1537—1590), euskal epaile eta politikaria.
* Julian Arteaga (1850-1921), nafar arkitektoa.
* Joaquín Arteaga (1870—1947), donostiar noble eta politikaria.
* Arcadio Arteaga (1902—?), bizkaitar futbolari eta entrenatzailea.
* Cristina Arteaga (1902-1984), jeronimotar moja, poeta eta historialaria.
* Peru de Arteaga, Kepa Derteanoren (1923—2004) ezizena.
* Txaro Arteaga (1944—), gipuzkoar kazetaria eta Emakunde erakundearen zuzendari ohia.
* Iñigo Arteaga (1972–), gipuzkoar futbolaria.
* Arkaitz Arteaga (1984–), gipuzkoar segalaria.
* Axier Arteaga (1996–), Arteaga II.a, Gipuzkoako esku huskako pilotaria.
—

### Beste batzuk 
* Ignacio de Arteaga (1731 – 1783), Aracenan jaiotako euskal jatorriko esploratzailea.
* José María Arteaga (1827 – 1865), Mexikoko heroi nazionala.
* Alfred Arteaga (1950 – 2008), chicano idazlea.
* Rosalía Arteaga (1956–), Ekuadorko lehendakari ohia.
* Almudena de Arteaga (1967–), espainiar idazlea.
* Moisés Arteaga (1969 -), Cádizko futbolaria.

## Ikus, gainera 
* Gautegiz Arteaga
** Arteagako gaztelua edo Eugenia de Montijo enperatrizaren gaztelua, herri honetako eraikina.
* Arteagabeitia-Zuazo eta Arteagabeitia (auzoa), Barakaldon.

## Kanpo estekak
Ekain (argipena)

**Ekain** hitzarekin artikulu ezberdinak daude:
* **Ekain** urteko seigarren hila da.
* **Ekain** UNESCOren Gizateriaren Ondarea izendatutako Debako leizea da.
The Chieftains

**The Chieftains** (euskaraz *Buruzagiak*) Irlandako folk musika talde ezaguna da, 1962an Dublinen Ceoltóirí Chualann musika taldea eta bere burua zen Seán Ó Riadaren eraginaren itzalpean sortu zen. 1963an *The Chieftains 1* izenburupean euren lehendabiziko diskoa kaleratu zuten.

Disko kopuru itzela kaleratu dute urte hauetan guztietan. 1981 arte 10 lan (gehi zuzeneko bat) argitaratu zituzten, *The Chieftains 1-10* izenekin.

Kolaborazio ugari jaso eta egin izan dituzte munduko musikari askorekin, Kepa Junkera bilbotarrarekin tartean, baita musika mota desberdinak lantzen dituzten Mick Jagger, Elvis Costello, Tom Jones, Sinead O'Connor, The Corrs, Art Garfunkel eta Stingekin ere.

1996an *Santiago* diskoa kaleratu zuen, Galiziako tradizioarekin bat egiten, besteak beste Carlos Nuñez vigotarrarekin batera.

Grammy Sariak 6 aldiz irabazi dituzte 2006 arte.

## Taldekideak 
Paddy Moloney musikaria taldeburua eta kiderik ezagunena da. Hainbat musika tresna jolea izan da.

Beste kide ezagun batzuk: Matt Molloy , Kevin Conneff, Seán Keane, Martin Fay eta Derek Bell (hilda).

## Diskografia 
* *The Chieftains 1* (1963)
* *The Chieftains 2* (1969)
* *The Chieftains 3* (1971)
* *The Chieftains 4* (1973)
* *The Chieftains 5* (1975)
* ''The Chieftains 6: Bonaparte's Retreat* (1976)
* *The Chieftains 7* (1977)
* *The Chieftains Live!* (1977)
* *The Chieftains 8* (1978)
* *The Chieftains 9: Boil the Breakfast Early* (1979)
* *The Chieftains 10: Cotton-Eyed Joe* (1981)
* *The Year of the French* (1982)
* *Concert Orchestra* (1982)
* *The Chieftains in China* (1985)
* *Ballad of the Irish Horse* (1986)
* *Celtic Wedding* (1987)
* *In Ireland* (1987])
* *Irish Heartbeat* - Van Morrisonekin (1988)
* *The Tailor Of Gloucester* (1988)
* *A Chieftains Celebration* (1989)
* *Over the Sea To Skye: The Celtic Connection* - James Galwayrekin (1990)
* *Bells of Dublin* (1991)
* *Another Country* (1992)
* *An Irish Evening* (1992)
* *The Celtic Harp: A Tribute To Edward Bunting* (1993)
* *The Long Black Veil* (1995)
* *Film Cuts* (1996)
* *Santiago* (1996)
* *Long Journey Home* (1998)
* *Fire in the Kitchen* (1998)
* *Tears of Stone* (1999)
* *Water From the Well* (2000)
* *The Wide World Over* (2002)
* *Down the Old Plank Road: The Nashville Sessions* (2002)
* *Further Down the Old Plank Road* (2003)
* *Live From Dublin: A Tribute To Derek Bell* (2005)
* *The Essential Chieftains'' (2006)

## Ikus, gainera 
* Ceoltóirí Chualann
* Irlandako musika

## Kanpo estekak 
* The Chieftains taldeko webgune ofiziala
San Migel (argipena)

**San Migel**, euskara batuko **San Mikel** edo **Done Mikel** izenaren aldaera dialektala da. Erabilera hauek ditu:

* San Migel mendia
* San Migel (Basauri): Bizkaiko udalerri horretako auzoa.
* San Migel (Bergara): Gipuzkoako udalerri horretako mendia.
* San Migel (Bermeo): Bizkaiko udalerri horretako auzoa.
* San Migel (Derio): Bizkaiko udalerri horretako auzoa.
* Aiastia-San Migel, Elgoibarko auzoa.
* San Migel (Erriberagoitia): Arabako udalerri horretako auzoa.
* San Migel (Garai), Bizkaiko udalerri horretako auzoa.
* San Migel (Lizarra), Nafarroako udalerri horretako auzoa.
* San Migel (Uharte): Nafarroako Uharte-Arakil udalerriko auzoa.
* San Migel Haitza: Altzaniako mendilerroko mendia.
* San Migel-Zornotza: Bizkaiko udalerri horretako auzoa.
* San Migeleko mendatea: Elgoibar eta Markina udalerriak lotzen dituena.

## Ikus, gainera 
* San Migel eliza
* Mikel goiaingerua
* Done Mikel Aralarkoaren santutegia
* San Mixel Garikoitz
* San Miguel
* Saint Michel
Velimir Perasović

**Velimir Perasović**, *Peras* izengoitiarekin ere ezaguna (Split, Kroazia, 1965eko otsailaren 9a) saskibaloi-jokalari ohia eta saskibaloi-entrenatzailea da.

2007ko otsailaren 12an bularraldeko angina baten ondorioz ospitaleratu behar izan zuten. Otsailaren 17an alta eman zioten baina medikuek gomendioak eta atsedenaldi bat har zezala adierazi zioten. Ondorioz, martxoaren 4an Saski Baskoniak, badaezpada ere, entrenatzeari utz zezala agertu zion osasun-arazoa dela medio. Hori dela eta, Saski Baskoniako bigarren entrenatzailea zen Natxo Lezkanok ordezkatu zuen.

## Taldeak 
### Jokalari gisa 
* Jugoplastika Split, Spliten (Kroazia) - 1985-1990
* Pop 84 Split, Spliten (Kroazia) - 1990-1991
* Slobodna Dalmacija, Dalmazian (Kroazia) - 1991-1992
* DYC Breogan, Lugo (Espainia) - 1992-1993
* Saski Baskonia, ACB, Gasteizen - 1993-1997
* Baloncesto Fuenlabrada, Fuenlabradan (Espainia) - 1997-2002
* Lucentum Alicante, Alacant (Espainia) - 2002-2003

### Entrenatzaile gisa 
* KK Split, Spliten (Kroazia) - 2003-2004
* Caja San Fernando, Sevillan (Espainia) - 2004-2005
* Saski Baskonia, Gasteizen - 2005-2007ko martxoaren 4

## Palmaresa 
### Jokalari gisa 
* 4 Jugoslaviako Liga
* 3 Europako Kopa
* Errekopa 1
* 2 Jugoslaviako Kopa
* Zilarrezko domina 1 1992ko Joko Olinpikoetan Jugoslaviako selekzioarekin.
* Urrezko domina 1 Munduko Txapelketan Jugoslaviako selekzioarekin (1990).
* Urrezko domina 1 Europako Txapelketan Jugoslaviako selekzioarekin (1991).
* Zilarrezko domina 1 1993ko Mediterranear Joko Olinpikoetan Kroaziako selekzioarekin.
* 2 Brontzezko domina Europako Txapelketan Kroaziako selekzioarekin (1993, 1995).

### Entrenatzaile gisa 
* Espainiako Errege Kopa 1(2006)
Léopold Eyharts

**Léopold Pierre Paul Eyharts** (Biarritz, Lapurdi, 1957ko apirilaren 28a - ) Europar Agentzia Espazialeko (ESA) astronauta da, Euskal Herrian lehena.

## Biografia 
Biarritzen jaio eta gaztetandik Arrangoitzen bizi izan da. Ingeniaritza ikasketak Frantziako Aire Armadaren Akademian amaitu zituen 1979an, Salon-de-Provencen. 1998ko urtarrilaren 29an Soyuz TM-27, STS-122 espazio-misioan parte hartu zuen.

## Sariak eta ohoreak 
* Frantziako ''Légion d'honneur*
* Frantziako *Ordre National du Mérite*
* Frantziako *Médaille d’Outre Mer''
* Errusiako Laguntasunaren eta Ausardiaren domina.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Biarriztar ezagunen zerrenda

## Kanpo loturak 
* Leopold Eyharts: "Espazioaren esplorazioan ‘Harriketarren’ aroan gaude" Elkarrizketa Argia astekarian (2011-04-24)
* ESA astronaut Léopold Eyharts assigned to European Columbus laboratory mission to the ISS
Brendan McFarlane

[thumb|150px|eskuinera|Bic McFarlane Donostian, [Askatasuna (argipena)|Askatasunak Iñaki de Juanaren alde antolatutako prentsaurreko batean (2007.02.05).]]

'*Brendan *Bik* McFarlane *' (Ardoyne, Belfast, Irlanda, 1951 – 2025eko otsailaren 21a). Irlandako Mugimendu Errepublikanoaren kidea eta kantautore bat izan zen.

*Song for Marcella* abestiaren egilea izan zen.

## Biografia 
Familia oso katoliko eta erlijiotsu batean jaio eta hazi zen, Ipar Belfasteko Ardoyne eremuan. 16 urte zituela, Ipar Galesen apaiz izateko gogoetak eta prestaketak egitera ere iritsi zen baina azken unean asmo hori alboratu zuen. Ipar Irlandara itzuli eta 1969an Behin-behineko IRA erakunde armatuan sartu zen.

1976ko epaiketa batean Bayardo Barreko erasoaren arduradun egin zuten eta bizitza osoko espetxe zigorra ezarri zioten. Long Kesh espetxean (espetxearen izen ofiziala: H.M.Prison Maze) sartu zuten, baina 1978an bertako Barrakoietatik abadez jantzita ihes egiten saiatu eta, harrapatu zutenez, Barrakoietan ziren preso errepublikarren estatus politikoa galdu eta espetxe bereko H-Blokeetara pasatu zuten. Bertan, estatus politikorik gabe, bat egin zuen mantaren borrokarekin.

### Ezizena 
*Bik* ezizena espetxean zegoela beste irlandar preso errepublikar batzuk ipinia da. Hitzaldietara joan eta gainontzeko presoek ez bezala, bertan entzundakoa edo bere gogoetak beti berarekin zaramatzan Bic markako bolalumarekin koadernotxo batean ohar moduan idazteko ohitura zuelako.

### 1981eko gose greba 
IRA -ren presoen burua izan zen H-Blokeetan 1981eko Irlandako gose grebaren garaian. 10 preso hil ziren gose greba horretan: Bobby Sands, Francis Hughes, Raymond McCreesh, Patsy O’Hara, Joe McDonnell, Martin Hurson, Kevin Lynch, Kieran Doherty, Thomas McElwee eta Michael Devine. Gose greba horrek mugarri bat markatu zuen errepublikaren aldeko mugimenduan. Alde batetik, mugimendua indarberritu zen eta, beste aldetik, ateak ireki zizkion ondorengo bide politikoari ere.

### Ihesaldia 
McFarlanek gidatu zuen IRAko presoek Long Kesheko H-Blokeetatik 1983an burutu zuten ihesaldia. 3. H-Blokeko preso errepublikarrek Blokea hartu eta ihes egin zuten janaria banatzen zuen furgonetan. Dena dela, furgoneta atzeratu zela-eta, arazoak izan zituzten azken atea igarotzerakoan, borroka eta tiroketa bat sortu zen, kartzelari bat hil zen, hamabost iheslari espetxearen inguruetan atxilotu zituzten, beste lau hurrengo egunean atxilotu zituzten eta 19 lortu zuten ihes egitea. Horietako hiru ez dituzte inoiz berriro atxilotu.

1986ko urtarrilean Holandan atxilotu zuten Gerry Kellyrekin batera. Ipar Irlandara estraditatu eta 1997an kaleratu zen Long Kesh espetxetik.

Gaur egunean preso ohiak biltzen dituen Coiste na n-Iarchimí erakundeko kidea da eta Sinn Fein alderdi politiko errepublikarrean ere parte hartzen du, batez ere preso ohien inguruetan.

McFarlane musikaria da, Tuan musika taldean jotzen du Terry 'Cruncher' O’Neillekin batera. Bobby Sandsi eskeinitako *Song for Marcella* abestiaren egilea da.
Ugaldeguren

**Ugaldeguren** edo **Santimami** auzoa Deriotik hurbil egon arren, bere lur gehienak Zamudioko udalarenak dira. Auzo honetan badago Santi Mami izeneko baseliza. Horrez gain, Bilboko hilerria eta izen bereko poligonoa ere auzo honetan daude.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 30 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eremu euskaldunak

**Eremu euskaldunak** legearen arabera ofizialtasun osoa dutenak Euskal Autonomia Erkidegoa osorik eta Nafarroako zonalde euskalduna da.

## EAE 
Lurralde honetan, euskarak gaztelaniarekin koofizialtasuna elkarbanatzen du, hau da, edozein administrazioko bulegotan euskaraz elkarrizketa bat izateko eskubidea duzu, eta kontsultara zoazenean langileria zuri euskaraz erantzuteko ahalmena izan beharko lukete. Gainera, diru laguntzak jasotzen ditu bere erabilera sustatzeko, esaterako: antzerkiak, gazteentzako programak eta abar.

## Nafarroa 
Foru Erkidegoan, Euskararen Foru Legearen arabera hiru lurralde mota bereiz ditzakegu: Zonalde edo lurralde erdaldunean euskarak ez du inongo ofizialtasunik. Edozein beste lekutan bezain babestuta dago. Lurralde euskalduneko egoerak EAEkoaren antza du, gaztelaniarekin koofiziala izaten eta lurralde mistoan bi aldeen nahasketa dago.

## Iparraldea 
Ipar Euskal Herrian, Frantziako Estatuak dioenez, frantsesa da herrialdeko hizkuntza bakarra eta ez du euskara ofizialtzat ematen. Euskal ekintzak egin nahi duenak bere kabuz ordaindu beharko ditu, edo alkarte espezifikoei eskatu, eta ez Gobernuari. Bestalde, Euskal Herri frantsesa ez du departamenturik edo "autonomia erkidego"rik, Pirinio Atlantikoak departamentuan baitago. Honek euskal kulturari oraindik garrantzi gutxiago ematea dakar.

## Kanpo estekak
Lluís Llach

**Lluís Llach i Grande** (Girona, Katalunia, 1948ko maiatzaren 7a) katalan egile abeslaria da.

Sei urterekin melodiak konposatzen hasi zen, baina 1965era arte ez zuen abestirik ondu. Haren lehen kantak, "*Que feliç era, mare*", anaia Josep Mariaren letra zuen.

1967an, Els Setze Jutges taldean sartu zenean, Nova Canço mugimenduan hasi zen.

1969ren amaieran, arrakastaren ondorioz, Palau de la Música Catalanan abestu zuen, bakarrik. Horrek garai hartako bakarlaririk onenen artean jarri zuen. Ondoren, Kubara joan zen eta Madrilen bakarrik abestu zuen berriz ere. Hori zela eta, lau urtez Bartzelonan kantatzea debekatu zioten.

Halere, Frantzian hasi zen abesten, Parisen. Han, Olympia antzokia bete zuen kontzertu batean.

1975eko kontzertuen ondoren, atxilotu eta isuna jarri zioten. Gainera, zortzi hilabetez Espainian kantatzeko debekua jarri zioten.

1976 berriz agertu zen Palau Municipal d'Esports de Barcelonan, bai eta jende asko erakarri ere.

Berak onditako abestiak kantatzeaz gain, Konstantinos Kavafis, Joan Salvat-Papasseit, Joan Oliver, Josep Maria de Sagarra, Màrius Torres edo Miquel Martí i Pol poeten olerkiei musika jarri die.

2007an, agur esan zion bakarka abesteari, bi kontzertu hunkigarritan, beti bezain zorrotz: hara bildutako kataluniar politikari guztien aurrean, politikariek Kataluniako Estatutuarekin izandako erdipurdiko jokabidea kritikatu zuen eta salatu zuen Europako ezkerrak gizartea eraldatzeari uko egin ziola hogei urte lehenagotik.

## Diskografia 
* 1968. *Els èxits de Lluís Llach*
* 1970. *Ara i aquí*
* 1972. *Com un arbre nu*
* 1973. ''Lluís Llach a l'Olympia*
* 1974. *I si canto trist...*
* 1975. *Viatge a Ítaca*
* 1976. *Barcelona. Gener de 1976*
* 1977. *Campanades a morts*
* 1978. *El meu amic el mar*
* 1979. *Somniem*
* 1980. *Verges 50*
* 1982. *I amb el somriure, la revolta*
* 1984. *T'estimo*
* 1985. *Maremar*
* 1985. *Camp del Barça, 6 de Juliol de 1985*
* 1986. *Astres*
* 1988. *Geografía*
* 1990. *La forja de un rebelde*
* 1991. *Torna aviat*
* 1992. *Ara, 25 anys en directe*
* 1993. *Un pont de mar blava*
* 1993. *A Bigi, perquè el ballis *
* 1994. *Rar*
* 1995. *Porrera -Món-*
* 1997. *Nu*
* 1998. *9*
* 2000. *Temps de revoltes*
* 2002. *Jocs*
* 2004. *Poetes*
* 2005. *i.*

## Liburuak 
Azken urteetan literaturari ekin dio eta bi eleberri eta memoria liburu bat idatzi ditu:
* *Memòria d'uns ulls pintats"* (Begi margotutako batzuen memoria) Bartzelona: Editorial Empúries, 2012.
* *Estimat Miquel* (Miquel maitea), Miquel Martí i Pol idazleari eskainita. Bartzelona: Editorial Empúries, 2013.
* *Les dones de la principal'' (Printzipaleko emakumeak) Bartzelona: Editorial Empúries, 2014.

## Ikus, gainera 
* Katalunierazko musika
* Nova Canço
* L'estaca (abestia, Agure zaharra)

## Kanpo loturak 
*  - www.lluisllach.cat, webgune ofiziala
* site Lluis Llach en français
Corcovado

**Corcovado** Rio de Janeiroko mendia da. 713 metro garai da eta bertako tontorrean dago hiriko ikur den Kristo Berreroslea.

1926 eta 1931 bitartean aritu ziren Paul Landowski (1875-1961) jatorri poloniarreko irudigile frantsesaren lana aipatu lekuan egokitzen, Brasileko independentziaren 100. urteurrena ospatzeko asmoz. Datuak hauexek dira: 38 metro luze, 6 metroko oinarria, eta 700 tona inguruko pisua. Harria: granitoa. Lana Frantzian egin zuten, gerora Rion harriak bata besteari lotzeko. Egileak 1931n zegozkion eskubideei muzin egin zien, eta haren ondorengoak behin eta berriro saiatu dira berreskuratzen, zorioneko copyrigthak aberats bihurtuko dituelakoan. Talaia horretatik Rio dugu ikusgai, Guanabarako badia eta Niteori. Ziurrenik hara behin igota, dena lainopean ikusiko du bisitariak; lainoa barik, kutsadura da paisaia mozorrotzen duena.

## Kanpo estekak
Matt Groening

**Matthew Abram Groening** (Portland, Estatu Batuak, 1954ko otsailaren 15a) marrazkilari, gidoilari eta komikiaren editore estatubatuarra da. Besteak beste, The Simpsons-en eta Futuramaren egilea da.

## Biografia 
Bost anai-arrebetatik hirugarrena da. Matt Groening Portland, Oregonen jaio zen. Bere ama Margaret irakaslea izan zen behin, eta bere aita Homer film-ekoizle, publizista, idazle, marrazkilaria. 

Olimpyan (Washington) ikasi zuen The Evergreen State Collegen. Eskola honetan, Lynda Barry marrazkilaria ezagutu zuen. Lyndak Mattek bezala Joseph Heller marrazkilaria miresten zuen eta Lyndak Josephi idatzi zion gutun baten erantzuna jaso zuen. Mattek horren berri izan zuenean berehalaxe adiskidetu zen Lyndarekin.

1977an, 23 urterekin Los Angelesera joan zen idazle izateko asmotan. Han, 88 urte zituen B serieko Western film zuzendari baten txofer eta biografo egin zuen lan. Mattek Life in Hell komiki-liburua sortu zuen bere lagunei Los Angelesen bizitzea nolakoa zen azaltzeko. Komikiaren izena Walter Kaufmannen Critique of Religion and Philosophy liburuan dagoen *How to Go to Hell* kapituluan oinarritzen da.

1977an, Matt komikigintzan hasi zen. Liburu-denda batean fotokopiak egiten zituen eta ondoren banatzen zituen. 1978an, bere lehenengo marrazkiak egin zituen profesional gisa Wet Magazinerentzat. Istoriotxo honek "*Forbidden Words*" zuen izenburu eta Iraila/Urriko alean argitaratu zuten. 1980rako hain zen ezaguna istoriotxoa ezen *Los Angeles Reader* astekariak hartu zuen.

1982an, Rock and Rollari buruzko zutabea eman zioten, "*Sound Mix*" izenburukoa. Halere, ez zuen gehiegi rock and rollari buruz hitz egiten, baizik eta bere haurtzaroari, berak asmatutako musika taldeei edo beste gaiei buruz hitz egiten zuen. Ondoren, zutabe honetatik kendu zuten eta umorezko zutabea eman zioten.

1980an, Mattek bere emaztea (1999ra arte) izango zen Deborah Caplan ezagutu zuen *Los Angeles Reader*ren. 1984an, Deborahk Matt Groeningen *Love is Hell* marrazki-liburua argitaratu zuen. Oso arrakastatsua izan zen eta ondorioz, *Los Angeles Reader* utzi eta *Life in Hell Co.* agentzia sortu zuten.

1980ko hamarkadan, Apple Inc.ren iragarkiak marraztu zituen *Life in Hell* istoriotxoan oinarrituz.

Gaur egun, *Life in Hell*en istoriotxo berriak ateratzen jarraitzen dute eta bertsio ugari egin dituzte, hala nola: *School is Hell*, *Childhood is Hell*, *Work is Hell*, *The Big Book of Hell* and *The Huge Book of Hell*.

## Kanpo estekak 
*  Matt Groeningen webgune ofiziala
*  Matt Groening IMDBn
Ehun babesle

**Ehun babeslea** landareen ehun mota da, kanpoko azala estali eta babesleten duena, edo landarearen barrualdean ehun batuk eta beste batzuk banatzen duena. Zelulen artean ez dute hutsarterik. Lau ehun babesle mota daude: epidermisa, exodermisa, endodermisa eta suberra.

* Epidermisa: landareen gorputza estaltzen duen zelula geruza jarraitua eta, gehienetan, bakarra da. Kanpokoalde guztia (sustraiak izan ezik) substantzia iragazkor batez bustia dago: kutina. Kutinak kutikula izeneko geruza garden bat eratzen du eta geruza horri esker epidermisak ez ditu ur eta gasak iragazten. Kutikularen gainena argizaria ezar daiteke. Bere zelulek ez dute kloroplastorik. Epidermiseko zelula batzuk luzatu edo zatitu egin daitezke eta ileak edo trikomak eratu. Funtzio desberdinak dituzte ile horiek: zurgatu, babestu, eutsi.
* Exodermisa: landare gimnospermo eta angiospermo helduek sustraietan duten ehun berezia da. Aldez aurretik dagoen ehun baten (gehienetan parenkima bat) zelula suberifikatu egiten direlako sortzen da. Zelula biziek osatzen dute.
* Endordermisa: normalean zelula biziduen geruza bakar batez osaturiko barnealdeko ehun bat da. Sustraietan ehun eroaleak eta parenkima periferikoak banatzen dituen zilindroa eratzen du. Zelula gazteek laguntza bat eramaten dute horma erradial eta zeharkakoetan: Casparyren banda. Zurtoinetan nekez azaldu. Kambium eta Felogenoa babestu eta banatzen du.
* Suberra: Felogenoaren eta sustrai zaharren ondorioz sortzen da. Hilda eta airez beterik dauden zelulak elkarren ondoan ezartzen dira euren artean hutsarterik utzi barik eta horrela, ura eta gasari iragazten uzten ez dien geruza osatzen dute. Iragazkortasun hori dela eta, suberra duten landareetan gas eta ur trukaketa egiteko lentizelak erabitlztzen dira: zelula bizen kordoiak dira, kortxoko zelulen artean sartuta daude eta barruko ehun biziak kanpokoekin lotzen dituzte. Suberra orbainketa ehuna ere bada. Artelatzean oso garatua dago eta hortik dator zuhaitz horren izen zientifikoa : Quercus suber.

## Ikus, gainera 
* Ehunak

## Kanpo estekak
Meristemo

thumb|200px|Meristemo apikal baten eskema.
**Meristemoak** landare baskularrek bakarrik dituzten ehunak dira. Hazkundea zuzentzen dute, euren zelulek banatzeko eta berezitzeko gaitasun handia dutelako (mitosia). Kubo- edo zilindro-formako zelula batetik edo zelula-multzo batetik sortzen da; zelula horiek zatiketa bidez ugaltzeko gaitasuna dute, eta landare helduen ehunak sortzen dituzte. Jardute unearen eta landarean duten kokapenaren arabera, primario edo apikalak eta sekundario edo albokoak izan daitezke.

Zelula meristematikoak txikiak eta poliedrikoak dira, nukleo handi bat dute eta ez dute bakuolarik edo oso txikiak dituzte.

* Meristemo primario edo apikalak zelula enbrionarioetatik sortu dira zuzen-zuzenean; sustraiaren eta zurtoinaren muturretan kokatuta daude eta landarearen luzetarako hazkundea zuzentzen dute. Etengabe zatitzen ari da.
* Meristemo sekundario edo alboetakoak zatitzeko gaitasuna berreskuratu duten zelula helduetatik sortzen dira. Alboetan daude kokatuak eta lodierako hazkundea zuzentzen dute. Bi motatakoak daude: Kanbiuma eta felogenoa.
** Kanbium: xilema (izerdi landugabea garraiatu) sekundarioaren eta floema (izerdi landua garraiatu) sekundarioaren artan dago eta berak sortzen ditu bai bata eta bai bestea. Zurtoin eta sustraietan dago eta zelula zilindrikoak edo zerrendak (kanbium faszikularra) osatzen agertzen da.
** Felogenoa edo kanbium subertsua zurtoin eta sustraien azalean kokatua dago, kanpoaldetik hurbil. Kanpoalderantz suber edo kortxo izeneko ehun babeslea eratzen du eta barrualderantz, felodermis edo kortex sekundarioa izeneko parenkima kortikala. Zilindro oso bat edo arku itxura zerrenda longitudinalak eratzen agertzen da.

## Ikus, gainera 
* Ehunak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parenkima

thumb|250px|Zingira landare baten parenkima
**Parenkima**k landareen ehun betegarri garrantzitsuenak dira, hau da, landareei masa ematen diete. Ehun helduen artean espezializazio mailarik txikiena du.

Landarean egiten duten funtzioaren arabera bost mota bereizten dira: klorofilakoa, erreserbakoa, aeriferoa, akuiferoa eta eroalea:

* Klorofilikoak edo fotosintesikoak: landareen atal berde guztietan dago. Kloroplasto asko duten zelulek eratzen dute eta euren zeregina fotosintesia egitea da. Bi parenkima klorofiliko mota daude euren itxura eta zelulan duten kokapenaren arabera: hesitua eta lagunar edo harroa.
* Erreserbako parenkima: landarearentzako beharrezkoak diren substantziak biltzen berezituta dauden zelulek osatzen dute. Argitara ez dauden organoetan dago, tuberkulu, bihotz...adibidez. Kokapenaren arabera: Kortikalak edo muinekoak.
* Parenkima aerifero edo aerenkimak duten ezaugarri nabarmena zelula artean hutsarte handiak daudela da. Hutsarte horietan garraiatzen eta pilatzen dira gasak.
* Parenkima akuiferoa ura biltzeko egokituta dauden zelulek osatzen dute. Zurtoinaren barrualdeko eremuetan eta leku eta klima hezeetakoak diren landareetan.
* Parenkima eroaleak hodi eroaleen artea betetzen duten zelula multzoak osatzen dute. Laguntzen dion hodi eroalearen arabera, parenkima xilema eta parenkima floema daude.

## Ikus, gainera 
* Ehunak

## Kanpo estekak
Samiera

**Samiera** Eskandinaviako iparraldean samiek mintzatzen duten uraldar hizkuntza da, **laponiera** izenez ere ezaguna. 20.000 bat lagunek mintzatzen dute eta beste uraldar hizkuntzekin harremana du (finlandiera, estoniera, kareliera...). Modu askotara izendatzen da nazioartean: *saami* (hizkuntza), *samic* eta abar. Egun, euskaraz, *laponiera* izena (Laponia lurraldeari lotua) baztertzeko joera dago, samiak gutxiesteko erabili izan baita.

## Historia 
1948an, samiera biziberritzeko egitasmo bat eraman zen aurrera: ipar samiera izeneko aldaera hartu eta finkatu zuten, hiztun gehien zituen dialektoa zela ikusita. Hala ere, Errusiako samiek euren hizkuntza alfabeto zirilikoaren aldaera hedatu batez idaztea erabaki zuten, 1937an ofizialki onartua.

## Adibidea 
Zenbakiak, ipar samieraz idatzita:

:1 - *okta*
:2 - *guokte*
:3 - *golbma*
:4 - *njeallje*
:5 - *vihtta*
:6 - *guhtta*
:7 - *čieža*
:8 - *gávcci*
:9 - *ovcci*
:10 - *logi*
:20 - *guoktelogi*
:30 - *golbmalogi*

## Egoera soziolinguistikoa 
[eskuinera|upright|thumb|Samierazko alfabeto ziriliko bat, [Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESBean, 1933]]
Egoera soziolinguistikoa oso kaskarra da: hiztun gutxi ditu eta, gainera, hainbat dialekto literariotan banatuta. Hizkuntzaren aldaerez hitz egiten bada ere, forma literario finkatu horiek hizkuntzak direla esatea zehatzagoa da, samiera hizkuntza horien multzoa izanik. Bederatzi hizkuntza dira eta bakoitzak dialektoak ditu. Aldaeron tamaina txikia dela eta, hala ere, dialektoez hitz egiten da normalean, nahiz eta batzuetan hiztunek ez duten elkar ulertzen. Ondoko taldeak ditu:

**Hegoaldeko taldea**:
* 1: Hegoaldeko samiera (Norvegia, Suedia): 500 bat hiztun. ISO 639-2: sma
**Erdiko** **taldea**:
* 2 eta 3: Ume samiera eta Pite samiera beste aldaera batzuk dira. Aldaerok galtzear daude, bakoitzak 20 hiztun baino gutxiago baititu.
* 4: Lule samiera (Norvegia, Suedia): Samieraren baitako bigarren talde handiena, 1.500 bat hiztunekin. ISO 639-2: smj
**Iparraldeko** **taldea**:
* 5: Iparraldeko samiera (Norvegia, Suedia eta Finlandia): 15.000 hiztun inguru dituela uste da, hots, 2002an samieraren hiztunak zirenen % 75 baino gehiago. ISO 639-1/ISO 639-2: se/sme
**Ekialdeko taldea**:
* 6: Skolt samiera (Näätämö eta Nellim-Keväjärvi distrituak, Inari udalerria, Finlandia; Errusian ere mintzatzen da): 400 bat hiztun. SIL: LPK, ISO 639-2: sms
* 7: Inariera (*Enare Sami*) (Inari, Finlandia): 500 bat hiztun. SIL: LPI, ISO 639-2: smn
* 8: Kildin samiera (Errusiako Kola penintsula): 650 bat hiztun SIL: LPD
* 9: Ter samiera beste aldaera bat da, galtzear dagoena, 20 hiztun baino gutxiago baitu.
Akkala samierari dagokionez, azken hiztuna 2003an hil zen. Kemi samiera, azkenik, XIX. mendean galdu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Europako hizkuntza gutxituak

## Kanpo estekak 
* 'Samien iraultza isila' erreportajea *Argia* astekarian (2007-02-25)
* Ole Henrik Magga samien lehen lehendakariarekin elkarrizketa *Argia* astekarian (2007-02-25
* Aili Keskitalo samien legebiltzarreko lehendakariarekin elkarrizketa *Argia* astekarian(2007-02-25)
* Sami eskolei buruzko bideoa *Argia.com*-en
*  Samiera baliabideak.
Sami

**Sami** hurrengoetako bat izan daiteke:

* Samiera: Eskandinavia iparraldean mintzatzen den hizkuntza, sami herriarena, **laponiera** izenez ere ezaguna.
* Sami etnia: Eskandinavia iparraldeko talde etnikoa, **laponiar** izenez ere ezaguna.
Gaztelaniazko Wikipedia

**Gaztelaniazko Wikipedia** Wikipediaren gaztelaniazko edizioa da. 2001eko maiatzean jarri zen abian, eta 2007ko otsailaren 10ean 200.000 artikuluen muga gainditu zuen, edizio guztien artean hori lortzen 10.a izan zelarik.
2016ko martxoan, wikipedia guztien artean, artikuluak kontuan hartuta 10. zen eta 1.240.000 artikulu zituen.

## Kanpo estekak 
*  Gaztelaniazko Wikipedia