Jorge Isaacs

**Jorge Ricardo Isaacs Ferrer** (Santiago de Cali, 1837ko apirilaren 1a - Bagué, 1895eko apirilaren 17a) kolonbiar eleberrigile, idazle, poeta eta politikaria izan zen. Jorge Isaacs Errepublikaren sendotze garaian bizi izan zen. Bere eleberri bakarra, *Maria*, mugimendu erromantikoaren lanik nabarmenetakoa bihurtu zen gaztelaniazko literaturan.

### Biografia 
Santiago de Calin ikasi zuen, gero Popayanen, eta azkenik Bogotan, 1848 eta 1852 artean. Jatorri ingeles eta hebrearreko eta Jamaikako baten eta jatorri italiar eta espainiarreko kolonbiar baten semea da.

Bere poesian, Isaacsek Valle del Cauca gogorarazten du bere haurtzaroa igaro zen espazio idiliko gisa, eta Bogotara joateak aldaketa zaila ekarriko zion. 1852an itzuli zen Calira.

1854an, Caucako kanpainetan borrokatu zuen José María Melo jeneralaren diktaduraren aurka, 7 hilabetez. Bere familiak egoera ekonomiko zaila bizi izan zuen gerra zibilaren ondorioz.

1856an Felisa González Umañarekin ezkondu zen. Hemeretzi urte zituen garai hartan, eta seme-alaba ugari izan zituzten.

Merkataritzan saiatu zen, arrakasta handirik gabe, eta literaturarekin zorte ona izan zuen. Bere lehen poemak 1859>tik 1860ra bitartekoak dira; garai berean, hainbat drama historiko idazteari ekin zion.

1860an berriz ere armak hartu zituen Tomas Zipriano Mosquerakoa jeneralaren aurka borrokatzeko, gobernu zentralaren aurka altxatu zena, eta Manizalesko batailan borrokatu zuen.

1861ean aita hil zitzaion; gerra amaituta, Isaacs Calira itzuli zen, zorrez betetako aitaren negozioez arduratzeko. "La Rita" eta "La Manuelita" etxaldeetatik alde egin behar izan zuen. Bere zorigaitz ekonomikoek Bogotara eraman zuten abokatu bila, eta han bere jarduera literarioak oihartzuna izan zuen. Bere poemak "El Mosaico" tertuliako kideei irakurri zizkien, eta haiek argitalpena ordaintzea erabaki zuten (Poesías, 1864).

1864an Buenaventura eta Cali arteko ferra-bideko lanak gainbegiratu zituen. Lan hori egin zuen urtean, Maria eleberria idazten hasi zen. Garai hartan, halaber, klima osasungaitza zenez, paludismoa hartu zuen, eta gaixotasun horrek 58 urterekin hiltzera eraman zuen.

1868an Kolonbiako Errepublikako Kongresura iritsi zen Tolimako Estatu Subiranoaren ordezkari gisa, eta 1870. urtean urte bereko 78. legea idatzi eta bultzatu zuen. Lege horren bidez, Kolonbiako Estatuak bere herritartasuna eskaini zien paraguaitar guztiei, aberrigabeak izan ez zitezen, Paraguai Alianza Hirukoitzeko Gerraren esparruan desagertzen bazen.

Hasieran Alderdi Kontserbadorean militatu zuen, baina ondoren liberalismo erradikalari atxiki zitzaion eta 1870ean Txileko kontsul nagusi izendatu zuten. Itzultzean, Caucako politikan aktiboki esku hartu zuen, bai egunkarien editore gisa, bai bere saila Ordezkarien Ganberan ordezkatuz. 1876ko borroka politikoetan parte hartu zuen berriro, eta armak hartu zituen berriro. 1879an Ordezkarien Ganberatik bota zuten, matxinada kontserbadore baten aurrean Isaacsek bere burua Antioquiako buruzagi politiko eta militar izendatu zuen gertakari baten ondorioz.

Gertaera honen ondoren, politikatik erretiratu zen, eta 1881ean, amaitu ez zuen poema luze baten lehen kantua argitaratu zuen, Saulo izenekoa. Batzorde Zientifikoko idazkari izendatua, Magdalena departamendua arakatu zuen, Kolonbiako iparraldean, ikatz eta petrolio hobi garrantzitsuak aurkituz.

Bere bizitzako azken urteak Ibague-n eman zituen erretiratuta (han utzi zuen ostatu bere familia urte batzuk lehenago), Tolimaren departamentuan, bere maisulana izango zen eta inoiz idaztera iritsi ez zen eleberri historiko bat proiektatuz. Ibague-n hil zen 1895eko apirilaren 17an, bere azken nahia hilotza Medellingo San Pedro hilerrian lurperatzea zelarik; hala ere, beti adierazi zuen Cauca-rekiko maitasuna ("Vallecaucanoko herrialde" maitea): "Bai, asko maite dut Cauca, nahiz eta bere seme-alabekin hain esker txarrekoa izan!".

José María Vergara idazlea ezagutu eta bere zerbitzu profesionalak eskatu ondoren, Vergara figura garrantzitsua bihurtu zen bere bizitzan, lehenik eta behin kaletar gaztearen talentuetan konfiantza zuelako bere mentore literario bihurtzen.

### Obra 
* *María* (1867)

##### *Maria* 
Isaacsen obra literarioa 1864an argitaratu zuen poema liburura eta bere eleberri bakarrera mugatzen da, *María* (1867), XIX. mendeko literatura hispanoamerikarreko lanik aipagarrienetakotzat jotzen dena.

Eleberria esperientzia erromantikoetan oinarrituta dago, kutsu elegiakoa du, eta María eta bere lehengusu Efrainen maitasun tragikoen istorioa kontatzen du, Valle del Cauca departamenduan. Egileak berak bezala, Efrainek Harana utzi behar du Bogotan ikasketak jarraitzeko. Bidaia horrek bere lehengusina Mariarengandik aldentzera behartzen du, harekin maiteminduta baitago.

Efrain eta Maria elkarrekin bizi izan ziren hainbat hilabetez, eta ondoren gazteak Londresera joan behar du bere heziketa osatzera. Itzultzen denean, sei urte geroago, Maria hilda dago. Autore batzuek diotenez, Maria Mercedes Cabalek inspiratu zuen Mariaren pertsonaia, eta "Paradisua" izeneko etxaldean bizi izan zen. Ondoren, Manuel María Mallarino presidentearen emaztea izan zen.

Obra Chateaubriandekin lotu da, baina Edgar Allan Poe gogorarazten duen existentziaren sentimendu ominoso bat ere aurki daiteke bertan. Eleberria paisaiaren sentimenduagatik nabarmentzen da, baita prosaren kalitate artistikoagatik ere. 1920ko eta 1930eko hamarkadetako eleberri kreolistaren aitzindaritzat har daiteke.

Maria 1867an argitaratu zen eta berehalako arrakasta izan zuen. 31 hizkuntzatara itzuli zen. Bai Kolonbian, bai Latinoamerikako beste herrialde batzuetan, Isaacs oso figura ezaguna bihurtu zen, eta horrek kazetaritza- eta politika-ibilbide luzeari hasiera eman zion. Kazetari gisa, Isaacsek 1867an La República egunkaria zuzendu zuen, kontserbadore moderatua, non politika arloko artikuluak argitaratzen zituen. 1881ean "Primer Canto del Poema Saulo" poesia argitaratu zuen eta 1893an "La Tierra de Córdoba".

Isaacsen bi lan daude, Kolonbiako kultura indigenekiko eta nekazari literaturarekiko interesa erakusten dutenak. Abesti eta kopla herrikoiak eta Las tribus indígenas del Magdalena. Bi lan horiek modu digitalean berrargitaratu ditu Errepublikako Bankuak, bere Liburutegi Birtualaren bitartez.