Mexiko Hiria

**Mexiko Hiria** (  ahoskatua) edo **Mexiko Barruti Federala** ( edo *México, D.F.*) Mexikoko Estatu Batuetako hiriburua da, batasuneko botereen egoitza; hogeita hamaika estatuekin batera, herrialdea osatzen duten federazio-erakundeetako bat. Hamasei lurralde-barrutitan banatuta dago.​​​​​​​ Mexikoko haranean, herrialdearen erdi-hegoaldean; iparraldean, mendebaldean eta ekialdean, Mexiko estatuarekin egiten du muga, eta, hegoaldean, Morelosekin. 1495&nbsp;km²-ko azalera du, hau da, estatu lurralde osoaren %&nbsp;0.1,&nbsp;eta herrialdeko entitaterik txikiena da.

2020ko erroldaren arabera, 9.209.944&nbsp;biztanle ditu, hau da, herrialde osoaren %&nbsp;7.3; ondorioz, biztanle gehien dituen bigarren federazio-entitatea da, Mexiko estatuaren atzetik.​ Hala ere, Mexikoko hirigunerik handiena da; gainera, Mexiko haraneko metropoli-barrutiko hiririk handiena da, guztira 21.436.911&nbsp;biztanle; metropolia mundu hispaniar-hiztuneko eta Amerikako hiri-aglomeraziorik handiena da, baita munduko zortzigarren populatuena ere.​​ 2022an, bere giza garapenaren indizea (GGI) 0.839koa zen (oso maila altuan sailkatua), herrialdeko lehen erakundea GGIren arabera.

2023an, 267.328.000.000 dolarreko BPG nominala izan zuen (berrehun eta hirurogeita zazpi mila hirurehun eta hogeita zortzi milioi).​ Hori estatuko BPG osoaren % 14.8 izan zen, batez besteko hazkundea % 4,2koa izan zen urte horretan (estatuko batez bestekoaren gainetik), herrialdeko ekonomia nagusi gisa kokatuz; nazioarteko hirien artean, munduko 44.a da; kontinenteko 20.a; mundu gaztelaniadunaren 1.a, eta Latinoamerikako 2.a.

Mexiko Hiria Mexikoko gune politiko, ekonomiko, sozial, akademiko, finantzario, enpresarial, turistiko, kultural, komunikaziodun eta entretenimenduzko nagusia da; garrantzi hori nazioarteko eszenatokira eramaten du, «alfa» mailako hiri global gisa katalogatuta baitago, eta hori, herria nabarmentzen den eragin-eremuetan, bere elementu haztatuak (kontinentala, hispaniar mundua, eskualdekoa eta ekonomia emergenteak) proiektatzen da; termino absolutuetan, planetako 44. boterea da; aurrekoa agerian dago, munduko finantza- eta kultura-zentro garrantzitsuenetako bat baita, baita nazioarteko ekonomia dinamikoenetako bat ere.

Nazio horretako hainbat gertakari historiko eta mediatiko garrantzitsuenen eszenatokia izan da. Ez dago adostasun zientifikorik hiriaren sorrera datari buruz, baina XIV. mendearen hasieran gertatu ahal izan zen. Espainia Berriaren garaian egindako korrelazioek iradokitzen dutenez, fundazioa mexikak egin zuten 1325eko martxoaren 13an (Texcoco aintzirako uharte batean) Cuauhmixtitlan izenarekin, eta, 1376an, Acamapichtli-k Mexiko-Tenochtitlan izena ezarri zion Ténoch buruzagiaren omenaldi gisa. Hirigune hori, denborarekin, azteken inperioaren hiriburu bihurtu zen. 1521eko abuztuaren 13an, Hernán Cortés konkistatzaile espainiarraren agindupean zeuden espainiarrek eta beren aliatu indigenek garaitu zituzten mexikarrak, eta  hiria hartu zuten. Gertaera horrek markatu zuen kolonialismoaren hasiera.

1535ean, Espainia Berriko Erregeorderria sortu zen ofizialki, eta Mexiko Hiri berria ezarri zen antzinako Mexiko-Tenochtitlanen gainean, eta, 1545eko errege-zedula baten bidez, Espainiako Karlos I.ak *Muy Noble, Insigne, Muy Leal e Imperial Ciudad de México* (Mexiko Hiri Oso Noblea, Ospetsua, Oso Leial eta Inperiala) izendatu zuen.​ Une horretan, erregeorderriaren hiriburu izendatu zuten, eta, harrezkero, Espainiako Inperioak Ipar Amerikan, Erdialdeko Amerikan, Asian eta Ozeanian zituen lurraldeen gune politiko, finantzario eta administratibo gisa funtzionatu zuen. Espainiak hiriburuari buruz zuen nagusitasuna 1821ean amaitu zen, armada trigarantea edo hiru bermeen armada hirira sartu zenean. Gobernuaren egoitza estatusa Mexikoko Inperioko Independentzia Aktan berretsi zen, Inperioko hiriburu izendatzen baitzuen.

1823an, lehen errepublika federalaren aldarrikapenarekin, ofizialki amaitu zen Mexikoko Lehen Inperioa (1821-1823), eta, 1824ko azaroaren 18an, Kongresuak barruti federala sortzea erabaki zuen (hau da, beste estatuetatik desberdina den entitate bat) botere betearazlea, legegilea eta judiziala hartzeko estatu jakin batena ez den lurralde batean; horrela estatu batek federazioko beste estatuen gainetik hegemonia izatea ekiditen zuen. Frai Servando Teresa de Mier eta bere kausaren alde egin zuten beste pertsona batzuei esker, Mexiko Hiria aukeratu zuten gobernu nazionala eta bere instituzioak bilduko ziren lekua izateko.

1929an, barruti federaleko udal-erakundeak kendu ziren, eta haien gobernua botere exekutibo federalaren esku geratu zen, sail nagusiaren bitartez.​​ Hiriaren estatusaren pixkanakako aldaketak 1988an hasi ziren, herritarrek aukeratutako organo legegile baten eraketarekin (Barruti Federaleko Ordezkarien Batzarra); 1997an jarraitu zuten berezko botere exekutibo baten aukeraketarekin (DFko gobernuburua), eta 2016an amaitu ziren beren konstituzio politikoa idatzi zuen erreforma politikoarekin (2018an sartu zen indarrean erabat); prozesu politiko horrek ere, azkenean, edozein estaturen eskubide eta ahalmen berberak eman zizkion Konstituzio federalean, baina, errepublikaren hiriburu kategoria aintzat hartuta, *erakunde federatibo* izendapena gordetzen du; *Mexiko D.F.* eta *Distritu Federal* izenak ere ez ziren gehiago erabili Mexiko Hiria terminoa bakarrik erabiltzeko.

Oro har, Mexikoko hiriburuaren arkitekturak eta hiri-diseinuak hainbat estilo eta mugimendu artistiko uztartzen ditu; izan ere, garapen sozio-historikoari esker, hiriko eremu espezifikoak bereizten dira, eta, hala, badira eraikin gotikoak, barrokoak, neoklasikoak, *art decó*, *art nouveau* eta italianizatzaileak, baita estilo modernoagoak eta garaikideagoak eta aztarna arkeologikoak ere; horri guztiari gehitzen badiogu kontserbazio-maila eta hainbat eraikuntzatan izan duen erabilera-antzinatasuna, ondare arkitektoniko handia du.

Maxikon Gizateriaren ondare diren hogeita hamabost lekuetatik, hiru kultura-ondare lurralde horretan daude: Xochimilco gune historikoa (erdigune historikoak eta hiru txinanpera eremuk osatzen dute); UNAMeko Unibertsitate hiriko campus nagusia, eta Luis Barragánen etxea eta estudioa. Ehun eta laurogeita hamar museo ditu, eta, Londresen atzetik, munduan museo gehien dituen bigarren hiria da.​ Gainera, 1968an, 1968ko Mexikoko Olinpiar Jokoen egoitza izatean Latinoamerikako eta espainieraz hitz egiten duen munduko lehen hiria izan zen olinpiar jokoak jasotzen.

Munduko hiri garrantzitsuenetako bat da, ez bakarrik Mexikoko BPGaren erdia duelako, baizik eta, erakunde moduan, munduko ekonomiaren 23. postuan izango zelako. Mexikoko hiriburua eta hiri populatuena da. Erdialdeko goi ordokian dago kokatua, jatorriz aintzira zena. Bere inguru metropolitarra, barruti federala eta Mexikoko estatuan sakabanatua, munduko handienetako bat da 20 milioi biztanlerekin.

Hizkuntza nagusia eta ofiziala gaztelania da, nahiz eta nahuatl eta otomí jatorrizko hizkuntzatzat hartzen diren. Nahuatla *lingua franca* zen inguruan espainolen iritsiera baino lehen. Gaur egun hiriko Milpa Alta eta Xochimilco ordezkaritzatan hitz egiten da.

## Geografia 
Mexiko Hiria eta metropoli eremua Anáhuac haranean (Mexikoko harana) aurkitzen da, eta 3.691&nbsp;km² luze-zabal da. Batez besteko 2.240&nbsp;metroko altitudean, ardatz neobolkanikoaren erdialdean kokatua dago. Mendiek eta sumendiek inguratzen dute harana, iparraldeko zati txiki batean izan ezik, bertako airea (eta kutsadura) harrapatuz. Haranaren ekialdean, mendiek 5.000&nbsp;metro baino gehiago dituzte (bertan daude Popocatépetl eta Iztaccíhuatl sumendiak).

Lurrikaren arriskua eta sumendi aktiboak hurbil egotea dira hiriaren ezaugarriak.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|Tlatelolco merkatua ([Diego Rivera)]]

Antzinako kondaira baten arabera, aztekak Mexiko alderantz emigratu zuten iragarpen bat bete nahian: hiria eraiki behar zuten lekuan, arrano bat aurkituko zuten suge bat jaten. Kondaira horren arabera, Texcoco aintzirako uhartetxo baten aurkitu zuten arranoa sugea jaten, nopal kaktus paten gainean. Horrela, bertan eraiki zuten hiriburua, 1325an, Mexiko-Tenochtitlan izenarekin, aintzirako uharte eta uhartetxo ugari batuz eta lurrak ubidez lehortuz. Hiria Ipar eta Erdialdeko Amerikako handiena bihurtu zen, eta garai hartan munduko handienetakoa 300.000 biztanle baitzituen.

Espainiarrrak 1519an iritsi ziren, eta hirian eta Moctezumaren jauregian hartu zuten ostatu. Hernán Cortések, konkistatzaileen buruak gidatu zuen setioa eta konkista gudua. Hiria eta Azteka Inperio osoa 1521eko abuztuaren 13an menperatu zuten. Hiria suntsitu eta Europako estiloan berreraiki zen. Karlos I.a Espainiakoak armarria eta hiri agiria 1523an eman zizkion. Aro kolonialean, Mexiko Hiria Espainia Berria erregeordetzako hiriburu izan zen, eta Yucatán, Guatemala, Filipinak eta Kubako kapitaintzetako administrazio gunea.

Independentzia gerraren ondoren, hiria Mexikoko Inperio independenteko hiriburu izendatu zen. Gobernu monarkikoaren ondoren, gobernu errepublikano eta federala iritsi zen 1824an, eta hiria batasuneko egoitza nagusi izendatu zuten. Horretarako, barruti federal bihurtu zen Mexikoko estatutik bananduz.

1950eko hamarkadan, hiriak 2 milioi biztanle inguru zituen. Gerraondoko hazkuntza ekonomikoari esker, hiria herrialdeko gune komertzial eta industrial bihurtu zen, Federazioko eta Erdialdeko Amerikako milaka immigrante erakarriz.

1968an, Olinpiar Jokoak bertan jokatu ziren, Latinoamerikako lehen hiria eta bakarra 2016 arte. Horren harira, 1968an ikasleen protesta handiak egon ziren hirian, eta, urriaren 2an, Mexikoko armadak ikasleen aurkako hilketa burutu zuen Tlatelolco Hiru Kulturen plazan  .

1985eko irailaren 19an, lurrikara handi bat gertatu zen, Richter eskalan 8,1 graduraino iritsiz. Gobernuaren arabera, 6.000 hildako izan ziren, baina, beste iturri batzuetan oinarrituz, 35.000 hildako inguru izan zirela uste da.

1990ean, metropoli eremuak 16 milioi biztanle baino gehiago zituen. Hiriaren kokapena dela-eta, mendi eta sumendiz inguratua, industriak eta autoek eragindako airearen kutsadura oso handia da, haizeak ez baititu gasak egoki barreiatzen.

## Klima 

## Garraiobideak 
thumb|ezkerrera|Hiriko garraio publikoaren mapa
Trafiko handiko hiria da, eta garraio publikoa ere oso zabala da.

Mexiko Hiriko metroak munduko sare handienetako bat da, eta garraioaren oinarria da. 12 lineak eta 195 geltokik osatzen dute sarea.

Busak ere ugariak dira, eta hiru sare osagarri daude: metrobusa, ohiko busak eta minibusuak. Metrobus sarea garraio azkar gisa eratu da hirian, sei linea ditu, eta metroaren hainbat ezaugarri barneratzen ditu. Ohiko busa da hedatuena, 94 linearekin. Minibusak, *pesero* izenarekin ezagunak, sare osagarria osatzen dute; pribatuak dira, baina lizentzia behar izaten dute.

## Ondasun nabarmenak 
Mexiko Hiriko hirigune historikoa (*Centro Histórico*) eta Xochimilco ur-gaineko lorategiak Gizateriaren ondare izendatu ditu Unescok. Hirigune historikoko leku ezagunenen artean daude: Konstituzio plaza (*Zócalo*), Katedral metropolitarra, Jauregi nazionala (hiruak espainiar garaikoak) eta Tenplu nagusia (azteken garaikoa).

Mexiko Hiriko ikono ezagunenetakoa urrezko Independentziaren Aingerua da, *Paseo de la Reforma* hiribide dotorean kokatua. Hiribide hori Maximiliano I.ak eraikiarazi zuen, Parisko Eliseo Zelaien hiribidea eredu hartuta, Jauregi nazionala eta Chapultepec gaztelu inperiala lotzeko asmoarekin. Egun, finantza gune garrantzitsua da hiribide hori, non Mexikoko Burtsa eta enpresa egoitza ugari dauden. Beste hiribide nagusi bat *Avenida de los Insurgentes* da, munduko hiribide luzeenetarikoa (28,8&nbsp;km luze).

Chapultepec parkeko muino gainean, Chapultepec gaztelua dago, egun museo dena eta parkeko beste museoen gainean ikuspegia duena. Museo hauen artean dago Antropologia Museo Nazionala (*Museo Nacional de Antropología*), non Azteken egutegi harria dagoen.

Beste eraikin garrantzitsu bat Arte Ederren jauregia da (*Palacio de Bellas Artes*), haitzurdinez egindako antzoki-museoa, Porfirio Díaz presidentearen garaian hasia eta 1920ko hamarkadan amaitua Mexikoko Iraultzaren ondoren. Eraikin hori hain da astuna, ezen gutxika hondoratuz joan den azpiko lur bigunean. Diego Riveraren margo famatuak daude bertan.

Hiru Kulturen plaza (*Plaza de las Tres Culturas*) Tlatelolco auzoan eta Guadalupeko Ama Birjinaren basilika ere leku esanguratsuak dira. Gainera, hiriak 160 museo inguru ditu, 100 arte galeriatik gora eta 30 bat kontzertu areto, urte osoan zehar emanaldiak izaten dituztenak.

Coyoacán auzoa lasaia eta ikusgarria da. Bertan daude Frida Kahloren eta Leon Trotskiren etxe-museoak.

Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoa (UNAM) hiriko hegoaldean dago, eta, unibertsitate gisa duen garrantziaz gain, bere muralak ere azpimarratzekoak dira, biblioteka nagusiarena, batez ere (Juan O'Gormanek egina eta Gizateriaren ondare izendatua). Mexikar muralismoaren beste adibide ikusgarriak daude hirian, aipatutako Diego Riverarenak, Siqueirosenak, Orozcorenak, Tamayorenak...

## Argazkiak 

Fitxategi:Dsc02292.jpg|Independentziaren Aingerua
Fitxategi:Xochimilco.jpg|Xochimilco Ur gaineko lorategiak
Fitxategi:Teatro de la Ciudad de Mexico.jpg|Teatro de la Ciudad de Mexico
Fitxategi:Edificioparis.jpg|Paris eraikina
Fitxategi:Palacio de bellas artes 1.jpg|Arte Ederren jauregia
Fitxategi:Mexico.DF.HemicicloJuarez.01.jpg|Benito Juarezen monumentua
Fitxategi:Pantalon.jpg|Torre Arcos
Fitxategi:Torre Pemex.jpg|Torre Pemex
Fitxategi:Sears Building.jpg|Sears eraikina
Fitxategi:Biblioteca Central UNAM México.jpg|UNAMeko Biblioteka Zentrala
Fitxategi:Mexico.DF.Coyoacan.JardinHidalgo.01.jpg|Coyoacaneko plaza
Fitxategi:Museo Frida Kahlo Casa Azul.jpg|Frida Kahloren museoa (Etxe urdina)

## Banaketa administratiboa 
thumb|200px|Mexiko Hiriko ordezkaritzak
Mexiko Hiria, barruti federala, 16 ordezkaritzatan banatua dago. Nahiz eta federazioko udalerrien pareko ez izan, 2000tik halako autonomia dute zenbait arlotan, eta biztanleek zuzenez hautatzen dituzte bertako ordezkariak.

Hauek dira hamaseiak:

## Mexikar ezagunak 
* Moctezuma Xocoyotzin (1466 aldean – 1520) azteken agintaria
* Frida Kahlo (1907-1954), margolaria.
* Octavio Paz (1914-1998), idazlea.
* Tolita Figueroa (1957-2025), diseinatzaile eta ikertzailea.

## Ikus, gainera 
* Mexiko Hiriko metroa

## Herri eta hiri senidetuak 
Mexiko Hiria ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

Mexiko Hiria Iberoamerikako Hiriburu Hirien Batasunaren (gaztelaniaz: *Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas - UCCI*) (portugesez: *União de Cidades Capitais Ibero-americanas*) partaide da, 1982ko urriaren 12tik, jarraian agertzen diren hiriekin senidetasun erlazioak hasiz: 

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 

* Acosta Ochoa, Guillermo (2007): ["Las ocupaciones precerámicas de la Cuenca de México. Del poblamiento a las primeras sociedades agrícolas"](https://web.archive.org/web/20090225112400/http://www.ucm.es/info/arqueoweb/word/8(2)/acostaochoa.doc), en *Arqueoweb* No. 8 (2), consultada el 22 de marzo de 2007.
* Álvarez Arredondo, Ricardo A (2002): *Historia de las formas de gobierno de la Ciudad de México.* Grupo Parlamentario del Partido de la Revolución Democrática: Cámara de Diputados, LVIII Legislatura: Congreso de la Unión. México, D.F.
* Bernal, Rafael (1994): *Mestizaje y criollismo en la literatura de la Nueva España del .* Banco de México.
* Garibay K., Ángel María (1992) [1950]: *Poesía indígena de la Altiplanicie*. Universidad Nacional Autónoma de México.
* Garza, Gustavo (2000): *La Ciudad de México en el fin del segundo milenio*. El Colegio de México, Centro de Estudios Demográficos y de Desarrollo Urbano. ISBN 968-12-0996-6, 9789681209964
* 
* Instituto Nacional de Geografía, Estadística e Informática (2006): *Distrito Federal. Anuario estadístico*. INEGI, Aguascalientes. ISBN 0188-8544
* Lombardo de Ruíz, Sonia / Guadalupe de la Torre Villalpando / María Gayón Córdoba / María Dolores Morales Martínez (2009): *Territorio y demarcación en los censos de población. Ciudad de México 1753, 1790, 1848 y 1882*. México, Adabi de México / Fundación Alfredo Harp Helú ISBN 978-968-03-0373-1 https://www.adabi.org.mx/vufind/Record/adabi272878 
* Mathieu, Dominique (2004): «¿Qué significó la democratización en la gestión urbana?» En: Rodríguez Kuri, Ariel y Sergio Tamayo Flores Alatorre (coord.): *Los primeros cien años. Los próximos cien...*. Universidad Autónoma Metropolitana. pp.173-188.
* Organización de las Naciones Unidas (Naciones Unidas, 2003): *World urbanization prospects. The 2003 revision*, en el sitio web de la ONU; consultado el 22 de marzo de 2007 .
* 
* Paz, Octavio (2003): *El laberinto de la soledad*, Cátedra, Barcelona.
*Sánchez Llorens, Mara. "Colectivo México Ciudad Futura. Reversibilidad antropógena de los hechos urbanos" *rita_ Revista Indexada de Textos Académicos,* 2, pp.84-91. doi: 
* Terrazas, Óscar (2004): «La centralidad metropolitana en la Ciudad de México.» En: Rodríguez Kuri, Ariel y Sergio Tamayo Flores Alatorre (coord.): *op. cit.* pp.235-266.
*Villalobos Jaramillo, Javier (2010) *Los 100 Sitios y Monumentos más importantes del Centro Histórico de la Ciudad de México*, México, Adabi de México / Fundación Alfredo Harp Helú
* Ward, Peter M (2004): «Gobierno y democracia en el Distrito Federal: Cárdenas, el PRD y el huevo del párroco.» En: Rodríguez Kuri, Ariel y Sergio Tamayo Flores Alatorre (coord.): *op. cit.* pp.189-234.
* Zolov, Eric (2004): «Notas sobre la capital en su contribución hegemónica». En: Rodríguez Kuri, Ariel y Sergio Tamayo Flores Alatorre (coord.): *op. cit*. pp.111-126.

## Kanpo estekak 
*  Mexiko Hiriaren webgune ofiziala
*  Mexiko Hiriko Euskal Etxea