open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Requiescat in pace

[thumb|[Polloeko hilerria|Polloe hilerriko hilarri bat.]]
***Requiescat in pace***, edo **RIP** era laburtuan, latinezko epitafioa da, euskaraz *Goian bego* esaldiaz ematen dena (pluralez, ***Requiescant in pace***, hots, *Goian* *beude*). Hitzez hitzeko itzulpenak, ordea, *Bakean atseden har beza / har bezate* dira. Jatorria elizan zenduei otoitz egiten zaien errespontsuaren amaieran oinarritzen da:

*Requiem aeternam dona ei Domine.*
* *Et lux perpetua luceat ei.*
* *Requiescat in pace.*
* *Amen.*

*Emaiozu, Jauna, betiereko atsedena.*
* *Eta beretzat distira beza argiak betirako.*
* *Bakean atseden har beza.*
* *Amen.*

## Kanpo estekak
Konstantino III.a

**Heraklio Konstantino** **Konstantino III.a** edo **Konstantino III.a Heraklio** izenez ezaguna (, ; 612ko maiatzaren 3 &ndash; 641ko apirilaren 20 edo maiatzaren 24/26) Bizantziar Inperioko agintaria izan zen epe labur batez 641 urtean.

Heraklio Konstantino Heraklida dinastiako lehen agintari Heraklioren seme zaharrena izan zen bere lehen emazte Eudoziarekin izandakoa. Eudoziaren ostean Martinarekin ezkondu zen norekin Heraklonas izan zuen, aitak bi anaiordeak agintean berarekin batera hartu zituen tratu bera eman zielarik.

Heraklio 641. urtean hil zenean Heraklio Konstantino Konstantino III.a agintari izena hartu zuen. Oinordekotzaren inguruko hika mikek eragin handia izan zuten beregan; bere aginte laburreko gertakari nabarmenena Egiptoko probintzia bizantziarraren galera izan zen, arabiarrek konkistatua izan baitzen aurretik Siria, Palestina eta beste zenbait probintzia hartu zuten bezala. Bere agintearen 4. hilabetean Konstantino III.a hil egin zen, agian tuberkulosiak jota. Bere anaiorde Heraklonasek jaso zuen orduan agintea, ordura arte biek agintea izan baitzuten ere agintari nagusia Konstantino bera izan baitzen. Heraklonasen ama zen Martinak Konstantino pozoitu zueneko usteak matxinada bat ekarri zuen bai eta Heraklonas eta Martinaren elbarritze eta boteretik aldentzea. Azkenean Konstante II.a izan zen agintari, Konstantino III.aren semea.
Carl Wilhelm Scheele

**Carl Wilhelm Scheele** (Stralsund, Suedia [gaur egun Alemania], 1742ko abenduaren 9a - Köping, Suedia, 1786ko maiatzaren 21a) kimikaria izan zen. Kimikaren lehen garaietako pentsalari eta ikerlari garrantzitsuenetako bat izan zen, eta, beraz, kimika modernoaren sortzaileetako bat da.

## Biografia eta obra 
Carl Wilhelm Scheele Stralsunden jaio zen, Suedian -gaur egun Alemania- 1742ko abenduaren 9an. Aita Joachim (edo Johann) Christian Scheele kafe merkataria izan zuen eta ama, berriz, Margaretha Eleanore Warnekros. Gurasoen lagunekin ikasi zuen kimikako eta farmaziako ikurrak irakurtzen eta, 1757an, Carlek 14 urte zituenean, Göteborgera bidali zuten familiaren lagun zen Martin Andreas Bauchekin farmazia ikastera. Hantxe aritu zen 8 urtez eta gau eta egun eman zituen Nicolas Lemery, Caspar Neumann, Johann von Löwenstern-Kunckel eta Georg Stahlen lanak irakurtzen. Azken honen lanean oinarrituko zen gero Scheelen espekulazio teoriko asko.

1765ean, ospe handiko CM Kjellström botikariarekin lan egin zuen Malmön eta Lundeko irakasle zen -geroago, kimikako irakasle izango zen Stockholmen- Anders Jahan Retzius ezagutu zuen. 1767 eta 1769 artean iritsi zen Stockholmera eta botikari lanean aritu zen.

Graduondoko ikasketen fruitu izan zen 1772-1773 urte bitarteko oxigenoaren eta nitrogenoaren aurkikuntza, eta erabat zehaztuta agertzen da hori 1777an argitaratutako *Chemische Abhandlung von der Luft und der Feuer* lanean (*Aire eta suaren tratatu kimikoa*), bere ospea Joseph Priestleyrekin ere partekatzen du, 1774an egin baitzuen honek ere, bere kabuz, aurkikuntza hori.

Oharkabean ia, beste elementu kimiko batzuk ere aurkitu zituen: barioa (1774), kloroa (1774), manganesoa (1774) eta molibdenoa (1778) beste konposatu batzuen artean. Azido tartarikoa, manganesoaren gatzak, artsenamina eta kobre artseniatoa; zenbait metalen oxidazio egoerak ere zehaztu zituen.

1774an, Jonas Bergiusek Zientzietako Errege Akademiako kide izateko izendatu zuen eta horrela egin zuten 1775eko otsailaren 4an. 1777ko urriaren 29an eseri zen han lehenengo aldiz eta behingoz. Azaroaren 11n gainditu zuen ohore handiz botikari izateko azterketa.

Argiak zilarraren konposatuen gaietan duen eragina aurkitu zuen, eta era horretara fotokimikaren eta fotografiaren oinarriak ezarri zituen. *Scheelita* mineralak zientzialari horren omenez du izena.

Wolframaren aurkikuntza ere esleitu izan ohi zaio, baina Scheelita izan zen iradoki zuen minerala -garai hartan, *tunsten* izenekoa, CaWO4-. Wolfram trioxidoa -WO3- isolatzea lortu zuen; elementua, ordea, ez. 1783an lortuko zuten hori Elhuyar anaiek, Fausto eta Juan Josek.

Bere garaiko kimikariek egin ohi zuten bezala, Scheelek ere maiz egin lan baldintza oso arriskutsuetan. Deskubritzen zituen produktuak probatu ere egiten zituen eta badirudi hori izan zela bere heriotzaren arrazoia, merkurio bidezko pozoinketa.

## Erreferentziak
Oka ibaia (Errusia)

**Oka** (errusieraz *Ока́*) mendebaldeko Errusiako ibaia da, Volgaren eskuinaldeko adar luzeena, Oriol, Tula, Kaluga, Mosku, Riazan, Vladimir eta Nizhni Novgorod oblastak zeharkatzen dituena. 1.500&nbsp;km luze da eta 245.000&nbsp;km2ko arroa dauka. Moskova ibaia da Okaren adar nagusia. Garrantzi handiko garraiobidea da.

## Izena 
Oka izena ziur asko fino-ugrikoa izan daiteke, eslaviarren eskualdeko okupazioa baino zaharragoa; mextxeraz «ibaia» izan liteke, gertuko finlandieraz *joki* bezala.

## Geografia 
Oka ibaiak Errusiako erdialdeko goi-ordokian du iturria. Lehenik iparralderantz dabil eta ekialderantz gero. Nizhni Novgorod hirian Volgara isurtzen da. Ibaiadar nagusiak Ugra, Zhizdra, Upa, Protva, Nara, Mokxa, Pra, Osyotr, Pronya, Para, Moskova, Tioxa eta Klyazma dira.

### Hiri nagusiak 
* Oriol
* Kaluga
* Serpukhov
* Protvino
* Puxtxino
* Kolomna
* Ryazan
* Murom
* Navaxino
* Dzerzhinsk
* Nizhni Novgorod

## Hidrometria 
Oka ibaiaren emaria 1891-1985 bitartean neurtua izan da Gorbatoven (Volgara isuri baino 60&nbsp;km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 244.000&nbsp;km² ditu, arro osoaren %&nbsp;99,6. Urteko batez besteko emaria 1.258 m³/s da; emari handiena maiatzean du (4.557 m³/s) eta txikiena otsailean (496 m³/s).

 
**Oka ibaiaren batezbesteko emariak (m³/s), Gorbatoven neurtuak**Datuak: 1891 eta 1985 artean****

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 566 
  bar:Fév from:0 till: 496 
  bar:Mar from:0 till: 548 
  bar:Avr from:0 till: 4032 
  bar:Mai from:0 till: 4557 
  bar:Jun from:0 till: 986 
  bar:Jul from:0 till: 712 
  bar:Aoû from:0 till: 610 
  bar:Sep from:0 till: 588 
  bar:Oct from:0 till: 644 
  bar:Nov from:0 till: 749 
  bar:Déc from:0 till: 612

PlotData=
  bar:Jan at: 566 fontsize:S text: 566 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 496 fontsize:S text: 496 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 548 fontsize:S text: 548 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 4032 fontsize:S text: 4.032 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 4557 fontsize:S text: 4.557 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 986 fontsize:S text: 986 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 712 fontsize:S text: 712 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 610 fontsize:S text: 610 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 588 fontsize:S text: 588 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 644 fontsize:S text: 644 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 749 fontsize:S text: 749 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 612 fontsize:S text: 612 shift:(-10,5)
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belaia

**Belaia** edo **Agidel** ( ; ; ; ) Errusiako erdi-mendebaldeko ibaia da, Bashkortostan errepublika zeharkatzen duena. 1.430 kmko ibilbidea du eta Kama ibaiaren adarrik luzeena da.

Hego-mendebaldeko Uraletan du iturria, Iremel mendiaren magalean, eta hego-mendebalderantz doa ibar estu batean zehar. Ondoren, iparralderantz biratu eta harana zabaltzen da. Puntu horretan drainatutako eremuak 121.000&nbsp;km² ditu, arro osoaren %85a. Urteko batez besteko emaria 844 m³ segundokoa da. Emari handiena maiatzean du (3.421 m³/s) eta txikiena otsail eta martxoan (262 m³/s).

 
**Belaiaren batez besteko emariak (m³/s) Birsken neurtuak****Datuak: 1881 eta 1985 artean**

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize = width:600 height:280
PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:3500
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 307 
  bar:Fév from:0 till: 262 
  bar:Mar from:0 till: 262
  bar:Avr from:0 till: 1846 
  bar:Mai from:0 till: 3421 
  bar:Jun from:0 till: 1056 
  bar:Jul from:0 till: 653 
  bar:Aoû from:0 till: 499 
  bar:Sep from:0 till: 459 
  bar:Oct from:0 till: 552 
  bar:Nov from:0 till: 462 
  bar:Déc from:0 till: 349

PlotData=
  bar:Jan at: 307 fontsize:S text: 307 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 262 fontsize:S text: 262 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 262 fontsize:S text: 262 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 1846 fontsize:S text: 1846 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 3421 fontsize:S text: 3421 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 1056 fontsize:S text: 1056 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 653 fontsize:S text: 653 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 499 fontsize:S text: 499 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 459 fontsize:S text: 459 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 552 fontsize:S text: 552 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 462 fontsize:S text: 462 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 349 fontsize:S text: 349 shift:(-10,5)
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxebarriko geltokia (Bilboko metroa)

**Etxebarri** Bilboko metroaren 1. eta 2. lineei dagokien lurgaineko geltokia da, izen bereko udalerriaren hegoaldean kokatuta dagoena. 1. linearen geltoki-burua da, eta gaur egun eraikitze azterlanetan dagoen 5. linea martxan jartzen denean linea berriaren geltoki-buru ere izatea aurreikusten da. 2005eko urtarrilaren 8an inauguratu zen eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 2. tarifa-gunearen barruan dago.

## Sarbideak 
Geltokiak sarbide bakarra du bestibulura. Bestibulutik nasetara eskailerak zein igogailuak daude.

* Metakal kalea, 6 / Ametzola kalea, 14
* Fuenlabrada kalea, z/g

## Geltokia 
Lurgainean eraikia, Etxebarri udalerriaren hegoaldean kokatzen da, ArcelorMittalen lantegiaren ondoan. Markesinadun bi nasa eta trenbideez gain hiru bolumenez osatuta dago: bidaiarien eraikina, eraikin teknikoa eta autobusak geltokiratzeko gunea.

Bidaiarien eraikinak oin laukizuzena du, bestibulua jasotzen du behe solairuan eta bizikleta aparkaleku, igogailu, txarteldegi, balioztatze makina eta 2017tik desfibrilagailuz ere hornituta dago. Goiko solairuan, bi luzetarako argi zuloen bitartez argi naturala sartzen da, eta nasak gainetik zeharkatzen dituen pasabidea dago, zeinak nasetara bide ematen duen. Akabera metalikoak eta beira erabiltzen dira gehien bat.

Bidaiarien eraikinari atxikita autobusak geltokiratzeko gunea dago. Lau nasa eta sei autobusentzako tokiz osatzen da eta gaur egun Etxebarri Bus udalerri barneko zerbitzuak baino ez du erabiltzen, 2014ko abenduan Etxebarriko Udalak Bizkaibus zerbitzuak eskaintzen zuen anezka geltokian gelditzea debekatu ondoren. Honen inguruan Bizkaiko Garraio Partzuergoaren disuasio-aparkalekua dago, 167 kotxeentzako tokiduna. Garraio publikoa erabiltzekotan hobaridun tarifa eskaintzen duen aparkalekua da, mugikortasuna eta garraio publikoa sustatzeko modura.

Geltokia eraiki eta urte horretako abenduan Etxebarriko Udalak oinezkoentzako pasabide bat eraiki zuen geltokiaren inguruan, geltokia eta Lezama-Leguizamon auzoa eta industrialdeak elkarlotzeko.

## Lotuneak 
Autobus geltokian gaur egun Etxebarri Bus zerbitzua baino ez da eskaintzen. Hiri barruko autobusaren bi lineak geltokitik pasatzen dira, 1. lineak Doneztebe, San Antonio eta Kukullaga auzoak elkarlotuz eta 2. lineak Metro geltokia eta Legizamon eta Bokete industrialdeak.

## Bidaiariak 
Bizkaiko Garraio Partzuergoak urtero argitaratzen dituen bidaiarien datuen arabera, geltokiak hurrengo bidaiari kopuruak zenbatzen ditu:

## Irudi galeria 

Parada EtxebarriBus Metro.jpg|Geltokiko kanpoaldea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Etxebarriko geltokia (Euskotren)
* Etxebarri
* 1. linea (Bilboko metroa)
* 2. linea (Bilboko metroa)
* 5. linea (Bilboko metroa)
* Bilboko metroa
* Etxebarri Bus

## Kanpo estekak 
* Bilboko metroaren webgunea
* Etxebarribusen webgunea
Gasteizko Jazzaldia

[thumb|240px|[Wynton Marsalisen kontzertua, Gasteizko Jazzaldian.]]

**Gasteizko Jazzaldia** Gasteizen (Araba) 1977. urteaz geroztik uztailaren erdialdera edo bigarren hamabostaldian egiten den jazz jaialdia da. Iñaki Añua izan zen 40 urtez ekimenaren zuzendaria eta sustatzaile nagusia.

Bere historian, Gasteizko Jazzaldiak mundu osoko jazz musikari garrantzitsuenak izan ditu agertokian.

Jazzaldiko egunetan, *jam session*-ak izaten dira hiriko areto zein tabernetan, eta zenbait jazz taldek kalean jotzen dute New Orleansko estiloari jarraituz. Kontzertu nagusiak Mendizorrotzeko kiroldegian izan ohi dira.

Principal antzokian *21. Mendeko Jazza* izeneko jazz garaikideko zikloa egiten da.

Gainera, Jazzaldiaren hainbat ediziotan, jazz ikasleentzako mintegiak eskaini izan dira.
eskuinera|thumb|ezkerrera|240px|Gasteizko Florida parkean dagoen eserleku-eskultura, Wynton Marsalisen omenez egina.

## Ikus, gainera 
* Donostiako Jazzaldia
* Getxoko Jazzaldia

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
*  Jazzaldiaren webgunea
Weisshorn

**Weisshorn** Suitzako Alpeetan dagoen 4.505 m mendia da, Zermattetik mendebaldera eta Matterhornetik iparraldera kokatuta.

Lehenengo igoera 1861eko abuztuaren 19ean John Tyndallek egin zuen, J. J. Bennen eta Ulrich Wenger gidarien laguntzaz. Hegoaldeko aldea 1895ean J. M. Biner, A. Imboden eta E. Broomek igo zuten lehendabizikoz.

## Kanpo estekak
Dykhtau

**Dykhtau** (errusieraz: Дыхтау) Errusiako Kabardino-Balkarian kokaturiko mendia da; bere tontorra Georgiako mugatik 5 kilometrotara iparralderantz dago.

Dykhtau Kaukaso mendilerroko eta Europa osoko bigarren mendirik altuena da, Elbrus eta gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xkhara

**Xkhara** (georgieraz: შხარა; errusieraz Шхaрa) Georgiako mendirik altuena da. Svaneti eskualde historikoan Errusiako mugaren ondoan kokaturik, Xkhara Kutaisitik, Georgiako bigarren hirik handiena, 88 kilometrotara dago. Tontorra Kaukaso mendilerroaren erdialdean dago, Elbrusetik hego-ekialderantz. Xkhara Kaukaso mendilerroko hirugarren mendirik altuena da, Dykh Tau eta gero.

Xkhara Bezingi (edo Bezengi) Horma izeneko mendikotearen ekialdeko gailurra da. Lehenengo igoera 1888an ipar-ekialdetik U. Almer, J. Cockin eta C. Rothek osaturiko britainiar/suitzar taldeak egin zuen. Bezingi Horma zeharkatzeko lehenengo ibilbidea 1931 K. Poppinger, K. Moldan, and S. Schintlmeister austriarrek egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerlachovsky stit

**Gerlachovský štít** (euskaraz: *Gerlachov mendigaina*, *Gerlachovský mendigaina* edo *Gerlach mendigaina*) Eslovakiako eta Tatra mendietako gailurrik garaiena da, eta baita Karpatoetakoa eta Erdialdeko Europakoa ere.

Gerlachovský štítek 2.655 mko garaiera du. Hizkera arruntean, eslovakieraz *Gerlach* diote. Era berean, nahiz eta polonieraz *Gerlach* edo *Gierlach* izena izan, hizkera arruntean *Girlach* edo *Garłuch* diote.

Lehenengo igoera Ján Stillek egin zuen, 1834an.

## Kanpo estekak 
*  Gerlachovsky Stit Summitpost.org
Septizemia

**Septizemia** "odolaren infekzioa" da, itzulpen zuzenean. Infekzio orokorra da -sistemikoa-, mikrobio patogenoak zirkulazio sistemara lehenbizi, eta hortik -odolaren bitartez- gorputzaren atal guztietara iristerakoan gertatzen dena.

Septizemiaren jatorrian bakterioek -gehienbat- sortutako oinarrizko infekzioa dago. Infektaturiko gune horretatik bakterioak odolera pasatzen badira, balizko septizemia gauzatzen da. Bakterioek eragindako septizemia motari bakteriemia deritzo.

*Streptococcus*, *Staphylococcus*, *Neisseria* eta zenbait bakterio Gram negatibo dira septizemiaren eragile nagusiak.

Septizemia gaitz larria da, garai batean heriotza-tasa handia zuena. Antibiotikoak erabili aurretik hilkorra zen beti. Gaur egun, ordea, zain barneko bidetik antibiotikoak jarriz gaixo gehienak sendatzen dira.

Septizemia ugarik klinika eta ospitaletan dute sorburu, bertan baitaude gaixo immunogutxituak, infekzio hauek harrapatzeko sentikorragoak direnak.

## Kanpo estekak
Galdhøpiggen

**Galdhøpiggen** Norvegia eta Eskandinavia osoko mendirik altuena da. Galdhøpiggenek 2.469 metroko altuera du. Mendia Lom herrian dago, Opplanden, Eskandinaviar mendietako Jotunheimen eskualdean.

Lehenengo igoera 1850ean bertoko Steinar Sulheim gidariak, S. Flaatten elizako zaintzaileak eta L. Arnesen irakasleak egin zuten.

## Kanpo estekak
Boluetako geltokia

**Bolueta** Bilboko metroaren 1. eta 2. lineei dagokion lurgaineko geltokia da, Bilboko udalerriko Bolueta auzoan kokatuta dagoena. 1997ko urtarrilaren 5ean inauguratu zen, eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 1. tarifa-gunean dago. Euskotreneko geltokia 2019ko irailaren 9an itxi zen.

## Sarbideak 
Ibarsusibidean geltokiaren sarbide nagusia kokatzen da. Estalpeko plazan Metro eta Euskotrenek elkarbanatzen duten bestibulu amankomuna dago.

* Ibarsusi bidea, 2A
* Boluetako Santa Ana kalea, Miraflores etorbidea, 28
* Telleria kalea, 1 (Metro geltokira soilik)

## Geltokia 
Geltokiak estalpeko bestibulu amankomuna du, non Bilboko metroarekin lotunea egiteko aukera dago, izan ere garraio publikoen arteko mugikortasuna sustatzeko nahiarekin eraiki zen.

2012ko ekainaren 8an metro geltokirako sarbide berri bat ireki zen Telleria kalean, igogailu bidezkoa. Geltoki barruko irisgarritasuna bermatzeko bestibuluak eta nasak lotzen dituzten igogailuak ere badaude.

Geltokia igogailu, kutxazain, txarteldegi, balioztatze makina eta 2017tik desfibrilagailuz ere hornituta dago.

2019ko apirilaren 22an Bizkaibusen *A3932 Galdakao-Boluetako metroa* anezka linearen geltoki-burua aldatu zen, Miraflores etorbideko 28. zenbakian geltoki berria martxan jarrita.

## Etorkizuna 
2017ko ekainaren 19tik Durango, Ermua eta Donostia jatorri duten Euskotrenen trenek Bilboko metroaren 3. lineatik ibiltzen dira Kukullaga-Etxebarri geltokiaren ondoren, Metro linearen 7,5 minutuko maiztasuna betetzeko. Hala, tren hauek ez dute Atxuri eta Etxebarri arteko tartea zeharkatzen, eta geltokia soilik E4 (Urdaibai) lineako trenek erabiltzen dute.

Etorkizunean Euskotrenen E4 lineako trenak ere Bilboko metroaren 3. lineatik pasatzea espero da, Metro linea elikatzeko eta hala 7,5 minutuko maiztasuna mantentzeko. Ondorioz, Atxuri eta Etxebarri arteko tartean tren zerbitzua ezabatuko da, tartean Boluetako geltokia dagoela, eta Bilboko tranbiaren linearen luzapena egingo da Boluetaraino. 2018ko irailerako aurreikusita zegoen arren, aldaketa oraindik ez da egin.

## Bidaiariak 
## Lotuneak 
Geltokiaren kanpoaldean Bilbobus eta Bizkaibus zerbitzuak hornitzen dituzten bost autobus geraleku daude. Hurrengo lineak geralekuetatik pasatzen dira:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bolueta
* 1. linea (Bilboko metroa)
* 2. linea (Bilboko metroa)
* E4 linea (Euskotren)
* Bilbo-Donostia trenbidea
* Bilboko metroa
* Euskotren Trena
* Bilbobus
* Bizkaibus
* Bilboko aldirien sarea

## Kanpo estekak 
* Bilboko metroaren webgunea
* Euskotrenen webgunea
* Bilbobusen webgunea
* Bizkaibusen webgunea
Necochea

**Necochea** edo **Nekotxea** Argentinako hiri bat da. Buenos Airesko probintziako kostalde Atlantikoan dago. Necochea izeneko udalerriko burua da.

1881eko urriaren 12an auzokide talde batek fundatu zuen, Ángel Ignacio Murga buru zela, izena Mariano Pascual Necochea jeneralaren omenez jarririk.

## Kanpo estekak
Boilur beltz

**Boilur beltza** (*Tuber melanosporum*) *Tuberaceae* familiako onddo hipogeo jangarria da. Onddo honen fruitu-gorputza lur azpian hazten da eta kanpotik, bere itxura patata ilun baten antzekoa da.

## Morfologia 
Boilur beltzaren karpoforoa puxika itxurakoa da, irregularra eta 2-8 zentimetroko diametrokoa. Hasieran kolore gorria badu ere, laster ilundu eta beltz bihurtzen da. Garatxoz estalita dago, eta gainean arrakalak dauzka.

Mami konpaktua eta samurra dauka, lehenengo gorrixka edo morea eta azkenean beltza, zain zuri mehez zeharkatutakoa. Usain sarkorra dauka, berezia, eta zapore bikaina.

Espora beltzak dauzka, eztenez estalitakoak.

## Ekologia 
Onddo sinbionte hau abenduan hasten da karpoforoa ekoizten, baina alerik onenak urtarriletik aurrera bil daitezke, eta martxora arte aurki daitezke. Lurzoru basiko eta ondo drainatuetan bizi da, askotan artadien azpian, baina baita urritzetan, pagoetan eta zumarretan. Mahastiak edo olibondoak egon diren tokietan ere ager daiteke.

Onddo hau lur azpian bizi denez, zaila da aurkitzen. Txakurrak eta txerriak erabiltzen dira beren kokapena zehazteko.

## Gastronomia 
Onddorik garestienetakoa, oso estimatua da. Bi aste inguruz kontserba daiteke hozkailuan eta ia 10 hilabetez izozkailuan. Mota guztietako janarien ongailu gisa erabiltzen da, saltsak prestatzeko, entsaladetan, pastaren osagarri gisa edo beste elikagai batzuei, esaterako arrautzei, usaina emateko.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Globo formakoa, irregularra, zertxobait zapaldua, 2 - 8 (10) cm-ko diametrokoa. Kolore gorrixkakoa, gero beltz mate eder batekoa. 3 mm-tik 5 mm-ra bitartekoa, garatxo poligonal zabalez estalia. Goiko aldean elkartzen diren luzetarako arrailekin eta oinarrian ildaskek bereiziak, mizelioaren harizpi zuriak ditu oinarrian.

**Gleba:** Trinkoa, samurra, grisaxka, ondoren, gorrixka edo morexka, azkenik, belztuta, zain zurixkak zeharkatzen dute, finak, adarkatuak. Usain eta zapore oso sendoak eta bereizgarriak.

**Etimologia:** *Tuber* terminoa "tuber" "tubero" hitzetatik dator, boilurraren izena Plinio eta beste autore batzuentzat. *Melanosporum* epitetoa grekotik dator, beltza esan nahi duen *"melanos"* hitzetik. Esporen koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Bikaina, *Tuber brumale* delakoaren oso antzekoa. Batzuen aburuz, oraindik hobea da *Tuber melanosporum*.

### Nahasketa arriskua 
*Tuber brumale* boilurrarekin, hau pixka bat txikiagoa da eta zain zuri gehiago ditu.

**Oharra:** Europako boilurrak hogei eta hamar bat dira, horien artean daude hauek: *Tuber aestivum*,  *Tuber uncinatum*, *Tuber mesentericum* etab. beltzak. Horixken artean daude: *Tuber magnatum*, *Tuber excavatum*, *Tuber rufum*, *Tuber borchii*, etab.

## Sasoia eta lekua 
Azaroaren azkenetik martxo amaierara arte, neguan heltzen baita. Arte basoetan lurperatua, batzuetan hurritzen, pago zurien eta ezkien azpian, lur karedunetan, bilketa hezitako zakurrekin edo zerriekin egiten da.

### Banaketa eremua 
Bere habitat naturala Frantziako, Italiako eta Espainiako hegoaldeko basoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Boilurra Zientzia.net-en
*  *Tuber melanosporum* Mycobank-en
Entzia-Iturrietako Partzuergoa

[thumb|320px|[Zaldiak Entzia-Iturrietako Partzuergoan, Opakuako mendatetik gertu]]
**Entzia-Iturrietako Partzuergoa** Arabako ekialdeko lur komunala da, azalerari dagokionez lurralde historikoko handiena. Bere administrazioa ez dagokio inongo udalerriri, eta haren ustiatzea inguruko 4 udalerriren esku dago (Agurain, Asparrena, Donemiliaga eta Harana). Gasteiztik 30 bat kilometro ekialdera dago, ekialdean Nafarroa Garaia mugakide duela. 5.100 hektareako azalera du. Partzuergoan Entziako mendilerroa dago, Urbasarekin bat egiten duen mendilerro arabarra. Lurralde Antolamendurako Artezpideetan *hirigintza-intereseko area* gisa izendatua dago Entzia, ibaien eta erreken ertzak antolatzeko Lurraldearen Arloko Planan, hain zuzen.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Donemiliaga eta Asparrena.
* Ekialdean: Larragoa (Nafarroa Garaia).
* Hegoaldean: Harana.
* Mendebaldean: Arraia-Maeztu
* Ipar-mendebaldean: Agurain eta Donemiliaga.

## Historia 
Partzuergoari buruz aurkitu den agiri idatzirik zaharrena 1458. urtekoa da. Beraz, partzuergoa Erdi Aroan sortu zen, Arabako beste lur komunalen antzera.

Historiako zenbait gertakari direla kausa, eta biztanle kopuruaren murrizketa handiagatik, Iturrieta herria partzuergoaren parte izatera ailegatu zen, administratiboki Agurainen zati bada ere.

## Ondasun nabarmenak 
* Mendiluzeko harrespila: lau zutarri ditu, gurutze moduan ezarriak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Agurain
* Araba
* Arabako Lautadako kuadrilla
* Arabako Mendialdeko kuadrilla
* Asparrena
* Badaiako Mendilerroko Erkidegoa
* Donemiliaga
* Entzia mendilerroa
* Harana
* Iturrieta
* Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea

## Kanpo estekak 
*  Entzia-Iturrietako Partzuergoa cuadrilladeanana.org webgunean
*  *LA DISTRIBUCION DE LOS TERRENOS COMUNALES EN ALAVA* delako artikulua *lurr@lde* aldizkari digitalean
* Entziako mendilerroa euskadi.net web gunean
Australiako Irekia

[thumb|300px|[Melbourne Park.]]
**Australiako Irekia** munduko tenis norgehiagoka nagusietakoa da. Melbournen jokatzen da urtarrilean. Grand Slam delakoa osatzen du, Wimbledon, Roland Garros, eta Estatu Batuetako Irekiarekin batera.

## Historia 
1905ean abiatu zen txapelketa hasieran *Australasiako Txapelketa* izenarekin. Urtero jokatzen hasi zen Mundu Gerra bien garaian ezik. 1927an izena aldatu eta *Australiako txapelketa* bihurtu zen.

Grand Slam-eko gainerako txapelketen antzera, 1969tik aurrera **Irekia** (Open) bihurtu zen. 1977an bi txapelketa jokatu ziren, lehena urtarrilean eta bigarrena abenduan. Ordutik aurrera abenduan jokatu zen 1985 arte. 1986an abendutik urtarrilera itzultzea pasa zen beraz 1986ko abenduan izan behar zena 1987ko urtarrilean jokatu zen. Ordutik aurrera ez da data aldatu eta urtero jokatzen den lehen Grand Slameko txapelketa izaten da.

## Garaipenak 
### Gizonezkoak 
[thumb|250px|[Novak Djokovic.]]

### Emakumezkoak 
[thumb|250px|[Margaret Court.]]

## Open Aroko finalak 
### Gizonezkoen banakakoak 
* (erret), erretiratua.

### Emakumezkoen banakakoak 
* (erret), erretiratua.

## Kanpo estekak 
*  Australiako Irekiaren webgunea
Melbourne

**Melbourne** Australia hego-ekialdeko hiria da. Herrialdeko hiri jendetsuenetan bigarrena da.

## Klima 

## Kirolak 
1905etik Australiako Irekia tenis txapelketa Melbournen burutzen dute urtero.

Halaber, 1956an Olinpiar Jokoak antolatu zituen hiriak.

## Iruditegia 

Fitxategi:Melbourne Business Center.jpg|Erdigunea.
Fitxategi:Melbourne Skyline from Rialto - Nov 2008.jpg|Ikuspegia.
Fitxategi:Melb City Town Hall.jpg|Udaletxea.
Fitxategi:St Patrick's Cathedral (Gothic Revival Style).jpg|San Patrizio katedrala.

## Hiritar ezagunak 
* Rupert Murdoch (1931-), enpresaburua.
* Kylie Minogue (1968-), abeslaria, aktorea eta diseinatzailea.
* Eric Bana (1968-), aktorea.
* Cate Blanchett (1969-), aktorea
* Anna Torv (1978-), aktorea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Melbourne hiriko udal webgunea
Pezizomycotina

**Pezizomycotina** Ascomycota filumaren azpifilum bat da, **Euascomycota** taxon zaharkituaren ordezkoa. Ascomycota filumeko onddoek *asku* izeneko zaku itxurako egituretan eratzen dituzte esporak. Pezizomycotina azpifilumean lehen begiradan ikus daitezkeen ia onddo askudun guztiak daude (salbuespen bakarra Taphrinomycotina taldeko *Neolecta* generoa da).

Ezkerreko taulan azpifilum honetako klaseen zerrenda ikus daiteke. **Loculoascomycetes** klase zaharkitua (Ascomycota tunikabikoak biltzen zituena) desagertu egin da eta bi klase berri sortu dira: Chaetothyriomycetes eta Dothideomycetes.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Pezizomycotina-ren bizitzaren zuhaitza
Roland Garros txapelketa

[thumb|320px|eskuinera|Suzanne Lenglen zelaia, [Stade Roland Garros|Roland Garros estadioan.]]

**Roland Garros txapelketa** edo **Frantziako Irekia** (frantsesez *Internationaux de France* edo *Tournoi de Roland-Garros*) munduko tenis norgehiagoka nagusietakoa da, lurrezko zelaian. 1925an sortu zen eta 1928tik urtero ospatzen da Parisen, Roland-Garros estadioan (16. barrutian). 1891ean sortutako Frantziako Txapelketaren ondorengoa da. Frantziako Tenis Federazioak (*Fédération française de tennis*) antolatua, maiatzeko azken astean eta ekaineko lehenekoan izaten da. Grand Slamgo lau txapelketako bat da, urteko bigarrena Australiako Irekiaren ondoren (urtarrilean) eta Wimbledonen aurretik.

## Ezaugarriak 
Frantziako Irekia lurrezko zelaiko tenis txapelketa nagusia da, eta Grand Slamgo bakarra zoru mota horretan, AEBetako Irekiak 1978an zoru mota aldatu zuenetik. Munduko tenis txapelketa garrantzitsuenen artetik, Wimbledongoaren ostean bigarren dela jotzen da, nahiz eta ikusle gehien dituena eta mediatikoena den. Gainera, gehienbat lurrezko zelaietan jokatzen diren herrialdeetan, hala nola Latin Amerikan eta Hegoaldeko Europan, txapelketa hau urteko garrantzitsuentzat jotzen dute. Gainazal mantsoa eta 5 seteko partidak direla-eta, Roland-Garros tenis txapelketa zailena eta fisikoki zorrotzena dela esaten da.

## Garaipenak 
[thumb|eskuinera|250px|[Rafael Nadal.]]
### Gizonezkoen banakakoak 
### Emakumezkoen banakakoak 
[thumb|eskuinera|200px|[Chris Evert.]]

## Open Aroko finalak 
### Gizonezkoen banakakoak 
### Emakumezkoen banakakoak 
## Sariak 
2009an, diru sariak berdinak ziren gizonezko eta emakumezko banakakoentzat:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Roland Garroseko webgunea
Erika Lagoma

**Erika Lagoma Pombar** (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1981eko maiatzaren 23a) bertsolaria, idazlea eta feminista da. Bortzirietako bertso-eskolan hasi zen bertsotan gaztetatik. Hispaniar Filologia eta Euskal Filologia ikasketak burutu zituen.

Berria egunkariko kontseilu kidea 2018tik.

## Txapelketak 
* 2006ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa: zazpigarren.

* 2007ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa: laugarren.
* 2008ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa: laugarren.
* 2009ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa: hirugarren. 
* 2009ko Bertsolari Txapelketa Nagusia: final-laurdenak.
* 2013ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa: Hirugarren.
* 2013ko Bertsolari Txapelketa Nagusia: final-laurdenak.

## Saioak 
Bertsolari txapelketetan ez ezik, beste hainbat saiotan ere parte hartu du urte hauetan.
* 2013an Bilboko Kafe Antzokian. Kotarroko bertso afarian Nerea Elustondorekin
* 2014an Lesakan, Iruñean Arbizun Labion 
* 2016an Durangon “Bertsoz-Bertso Indarkeria Matxistei Aurre” saioan.
* 2018an Kurutziaga ikastolak langile ohiei eskainiko omenaldian.
* 2019an Durangon Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministetan eta Mintzanet Sari Banaketan.

## Argitalpenak 
### Bertsolaritza buruzko gidak eta liburuak 
* Bertso gida (2009)
* Bertso gida 2 (2014)
* Gu ere bertsotan 1
* Gu ere bertsotan 2
* Irudimenaren kontrabandoa

### Narrazioak 
* *M ama eme ume,* Tene Mujika bekari esker, Estitxu Fernandezekin elkarlanean, 11 emakumeren eta bi gizonen bizipenetan oinarrituta idatzitako liburua.

## Bestelakoak 
* 2018an Plateruena Kafe Antzokiaren urteurrenerako *Plateru* izeneko ikuskizunaren gidogile jardun zuen.
*2021ean *Gure aldetara* diskoa argitaratu zuen, beste zenbait bertsolarirekin batera, Nafarroako emakume bertsolariek saretzeko eta plaza hartzeko ekimenari helduz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.com: Erika Lagoma
* Erika Lagoma Nafarroako txapelketan, Atarrabiako finalaurrean. 2013an
* Erika Lagoma 2013ko kanporaketan
* Erika Lagoma 2013ko kanporaketan
* Erika Lagoma. Argazkiak
* Erika Lagoma, Ixone Aroma, Goiuri Iturriza eta Leire Arrietaren saioa YouTube "Eraildako emakumeak gogoan" Durangon 2020/11/28
Australiako Hiriburuaren Lurraldea

**Australiako Hiriburuaren Lurraldea** herrialde hartako lurraldea da, herrialdeko hego-ekialdean dagoena Hegoaldeko Gales Berria estatuaren barruan eta Canberra inguruan.

339.900 biztanle zituen 2007an eta 2.358&nbsp;km²-ko azalera dauka.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Australiaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  AHLko gobernuaren webgunea
Victoria (Australia)

**Victoria** Australiako estatua da, herrialdeko hego-ekialdean dagoena eta Melbourne hiriburu duena. Herrialde osoko bigarren estaturik populatuena da, baita tamainari dagokionez txikiena ere (uharteak kontuan hartu barik). 5.200.000 biztanle inguru zituen 2007an eta ia 238.000&nbsp;km²-ko azalera dauka.

## Kirolak 
Rip Curl Pro Bells Beach surf txapelketa ezaguna urtero egiten dute Torquay udalerrian.

## Ikus, gainera 
* Australiaren banaketa administratiboa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Victoriako gobernuaren webgunea
Hegoaldeko Gales Berria

**Hegoaldeko Gales Berria** Australiako estatua da, herrialdeko hego-ekialdean dagoena eta Sydney hiriburu duena.

Ia 6.900.000 biztanle zituen 2007an eta ia 810.000&nbsp;km²-ko azalera dauka.

Bere baitan dauka Australiako Hiriburuaren Lurraldea kokatuta.

## Aborigenak 
Estatu horretan australiar aborigenen komunitaterik handiena bizi da: 2006an, 138.505 pertsona ziren.

## Pertsonaia ezagunak 
* Gordon Childe (1892-1957), arkeologoa.
* Patrick White (1912-1990), idazlea.
* Margaret Court (1942-), tenislaria.
* Peter Weir (1944-), zinema zuzendaria.
* Nicole Kidman (1967-), aktorea.
* Poppy Montgomery (1972-), aktorea.
* Ian Thorpe (1982-), igerilaria.

## Ikus, gainera 
* Australiaren banaketa administratiboa
* Gales

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  HGBko gobernuaren webgunea
Hego Australia

**Hego Australia** Australiako estatua da, herrialdearen hegoaldean. Herrialdeko eremu idorrenetako batzuk hartzen ditu. 984.321 km2-ko azalerarekin, Australiako laugarren estaturik edo lurralderik handiena da hedaduraz, eta bigarrena txikiena populazioz. 1,8 milioi biztanle ditu. Australiako lurraldeen artean bigarren zentralizatuena da, Mendebaldeko Australiaren atzetik: biztanleen % 77 baino gehiago hiriburuan, Adelaidan edo inguruetan bizi dira. Estatuko beste biztanle-gune batzuk nahiko txikiak dira: Mount Gambier, bigarren nukleorik handiena, 33.233 biztanle ditu.

Hegoaldeko Australiak beste estatu kontinental guztiekin partekatzen ditu mugak, baita Iparraldeko Lurraldearekin ere; mendebaldean Mendebaldeko Australiarekin egiten du muga, iparraldean Iparraldeko Lurraldearekin, ipar-ekialdean Queenslandekin, ekialdean Hegoaldeko Gales Berriarekin, hego-ekialdean Victoriarekin eta hegoaldean Australiako Badia Handiarekin. Australiako biztanleriaren % 8 baino gutxiago hartzen du Estatuak, eta bosgarren lekuan dago sei estatuen eta bi lurraldeen artean. Bertako biztanle gehienak Adelaidako metropoli-eremuan bizi dira. Gainerakoa hego-ekialdeko kostaldeko eta Murray ibaiko eremu emankorretan dago. Estatuaren jatorri kolonialak bakarrak dira Australian, probintzia britainiar planifikatu eta libreki populatu gisa, eta ez konbiktoen kokaleku gisa. Gobernu koloniala 1836ko abenduaren 28an hasi zen, kontseiluko kideek Old Gum Tree inguruan karguen zina egin zutenean.

Kontinenteko gainerako lurraldeetan bezala, tribu eta hizkuntza askoren giza okupazioaren historia luzea du eskualdeak. Hegoaldeko Australiako Konpainiak aldi baterako kokaleku bat ezarri zuen Kingscoten, Kanguro uhartean, 1836ko uztailaren 26an, Adelaida sortu baino bost hilabete lehenago. Kolonizazio sistematikoa zen asentamenduaren printzipio nagusia, Edward Gibbon Wakefieldek defendatzen zuen teoria, geroago Zeelanda Berriko Konpainiak erabiliko zuena. Helburua probintzia etorkin askeentzako zibilizazio-gune gisa ezartzea zen, askatasun zibilak eta tolerantzia erlijiosoa aginduz. Bere historia zailtasun ekonomikoek markatu duten arren, Hegoaldeko Australiak politikoki berritzailea eta kulturalki zirraragarria izaten jarraitu du. Gaur egun, ardo onagatik eta kultur jaialdi ugariengatik da ezaguna. Estatuko ekonomian nekazaritza, manufaktura eta meatzaritza industriak dira nagusi.

## Pertsonaia ezagunak 
* Anthony LaPaglia (1959-), aktorea.
* John Aloisi (1976-), futbol jokalaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Australiaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Hego Australiaren gobernuaren webgunea
Mendebaldeko Australia

**Mendebaldeko Australia** (ingelesez: *Western Australia*) Australiako mendebaldeko estatua da. Hegoalde eta mendebaldean Indiako ozeanoa du eta iparraldean Timorko itsasoa. 2.645.615&nbsp;km²ko azalera dauka eta 2011n 2.387.200 biztanle zituen. Hiriburua Perth da eta beste hiri garrantzitsu batzuk Fremantle eta Kalgoorlie dira.

## Geografia 
Mendebaldeko Australia gehienbat laua da. Iparraldean mendilerro batzuk (Kimberley) daude. Basamortuak hartzen du estatuko ekialdea (Gibson basamortua, Basamortu hareatsu handia eta Viktoria basamortu handia). Barnealdeko aintzira asko ahiturik daude.

## Ekonomia 
Abeltzaintzan oinarritua, euriteen mende dago. Kimberleyn behi azienda, azukre kanabera eta arroza lantzen dira. Erdialde guztiz idorrean, leku batzuetan baizik ez da ardi aziendarik. Benetako labore eta fruitu nekazaritza garatzen da, ordea, hego-mendebaldean, behi eta ardi hazkuntzarekin batera.

Meatzaritzan urrea, harrikatza, nikela eta uranioa nabarmentzen dira eta, iparraldean, zilarra, manganesoa, amiantoa eta eztainua. Industria biztanle gehienak bizi diren hego-mendebaldean ageri da.

## Historia 
Ingelesak 1826. urtean kokatu ziren lehenbizikoz mendebaldeko Australian, baina kolonizazioa askoz geroago gertatu zen. Kolonia autonomo bihurtua 1890ean, Australiako Commonwealth-eko partaide bilakatu zen 1901ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mendebaldeko Australiaren gobernuaren webgunea
Ipar Lurraldea

**Ipar Lurraldea** (, maiz, **NT** gisa laburtua) Australiako lurralde bat da, herrialdeko erdialdea eta iparraldean. Mugakide ditu Mendebaldeko Australia bere mendebaldean (ekialdeko 129. meridianoa), Hegoaldeko Australia hegoaldean (hegoaldeko 26. paraleloa) eta Queensland ekialdean (ekialdeko 138. meridianoa). Iparraldean Timorreko itsasoa, Arafurako itsasoa eta Carpentariako golkoa ditu. Itsaso horien beste aldean Mendebaldeko Ginea Berria dago, Indonesian. 

Ipar Lurraldea Australiako hirugarren banaketa federalik handiena da, eta munduko 11. herrialde banaketarik handiena. Hala ere, oso populazio txikia du, 249.000 biztanle, Tasmaniaren erdia baino ez. Biztanle gehienak hiriburuan bizi dira, Darwinen, bi heren bertan biltzen baitira. Barnealdeko herririk handiena Alice Springs da, 25.000 biztanlerekin.

Ipar Lurraldeko historia arkeologikoa orain dela 60.000 urte baino gehiago hasi zen, lehen gizakiak bertara iritsi zirenean Sahul kontinentea populatzera. XVIII. mendetik aurrera makassar herriak kontaktuak egin zituen bertan indigenekin holoturien merkataritza egiteko. XVII. mendean lehen aldiz ikusi zuten lurraldea europarrek. Britainiar Inperioa hiru aldiz saiatu zen koloniak osatzen (1824–1828, 1838–1849, eta 1864–1866), baina ez zuen arrakastarik lortu 1869ra arte, Port Darwin sortu zutenean. 

Ekonomia batez ere meatzaritzan eta petrolioan oinarritzen da, 2018-2019an estatuko barne produktu gordinaren %23 inguru izan zena eta esportazioen %92,4. 

## Pertsonaia ezagunak 
* Cadel Evans (1977-), txirrindularia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Australiaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Ipar Lurraldearen gobernuaren webgunea
Sabana

[thumb|250px|[Tanzaniako Tarangire parkeko sabana]]
**Sabana** belartza tropikal edo subtropikal hedatsua da, landaredi lehorte-jasailez eratua eta zuhaitz bakanak dituena: normalean, basoen eta estepen arteko eremua da. Hitza amerindiarrek larredia izendatzeko erabiltzen zuten. Hala ere, sailkapena deskribapen fisikoa baino konplexuagoa da.

## Tropikoen arteko sabanak 
Sabana arketipikoak dira. Tropikoen arteko biomak dira, baina batzuetan eskualde azpitropikaletan ere agertzen dira.
[thumb|220px|Ngorongoro sabana, [Tanzanian.]]

Ezaugarriak:
* Ura: urte-sasoi lehorra dute.
* Lurzorua: emankortasun txikikoa.
* Tenperatura: urte-sasoi bat epela eta lehorra da eta bestea, beroa eta euritsua.
* Landareak: belarrak.
* Animaliak: ugaztunak, hegaztiak eta intsektuak.
Mota horretako sabanak Afrikako Serengeti eta Hego Amerikako Llanos dira.

## Sabana epelak 
Bost kontinenteetako erdialdeko latitudeetan daude. Bioma hori larredia da.

Ezaugarriak:
* Ura: eskasa.
* Lurzorua: emankorra.
* Tenperatura: urte-sasoi bat epela da eta negua, gorria.
* Landareak: belarrak.
* Animaliak: ugaztunak, hegaztiak eta intsektuak.

## Mediterranear sabanak 
Klima mediterraneoa duten bost kontinenteetako erdialdeko latitudeetan daude.

Ezaugarriak:
* Ura: sasi-aridoa.
* Lurzorua: emankortasun txikikoa.
* Landareak: endemikoak.

Adibidez, Kaliforniako *chaparrala* mota horretakoa da.

## Sabana paduratsua 
Mota horretako sabanetako ezaugarri nagusia sasoiko edo ohiko uholdeak da.

Ezaugarriak:
* Ura: ugari.
* Lurzorua: emankorra.
* Tenperatura: epela.
Adibidez, Zambezi ingurukoa edo Estatu Batuetako Everglades.

## Sabana menditsuak 
Normalean, Tropiko inguruko eskualde alpinoetan edo azpialpinoetan daude. Adibidez, Hego Amerikako Altiplanoan edota Madagaskarren daudenak.

## Kanpo estekak
Rikardo Arregi Aranburu

**Rikardo Arregi Aranburu** (Andoain, Gipuzkoa, 1942ko irailaren 22a - Eibar, Gipuzkoa, 1969ko uztailaren 10a) euskal kazetaria, saiakeragilea eta euskaltzalea izan zen. Filosofia ikasketak bukatu ondoren *Zeruko Argia* eta *Jakin* aldizkarietan lagundu zuen. Euskaltzaindiari euskaldunen alfabetatzea proposatu zion. 1969an, Euskaltzaindiaren bilera batera zihoala Sasiolan auto istripu batean hil zen, Mendaro eta Mutriku artean; Ramon Saizarbitoria harekin zegoen momentu hartan. Anai-arrebak zituen Begoña Arregi irakasle eta idazlea eta Joseba Arregi politikaria.

## Bizitza 
Andoaingo Zabala-enea etxean jaio zen. Manuel Pedro Arregi eta Benita Aranburu zituen gurasoak. Umetako eskolak Sasierrota eskolan eta La Salle ikastetxean egin zituen, eta azken tarte horretan familia Bazkardo auzoko Eguzki-alde etxera aldatu zen. Hamaika urterekin apaiztegira zuzendu zen ikasketekin segitzeko, eta Saturrarango eta Donostiako seminarioetan ibili zen. Artean apaiztegian zela publikatu zuen, 1961ean, lehen lanetako bat *Jakin* aldizkarian: *Balmes eta Kant, jakinduriaren hasieran*.

Apaiztegiak 1962an utzi, eta unibertsitate ikasketetara jo zuen Bilbora, Ekonomia Zientziak ikasi zuen Sarrikon (Bilboko Unibertsitate Autonomoko fakultatea zen garai hartan, gero UPV-EHUren parte bilakatu zen).

AEKren sorreraren aurrekariak sustatzen ere ibili zen 1965 inguruan. Besteak beste, Joan Mari Torrealdai gaztearekin herriz herri alfabetatze hitzaldiak eta ikastaroak eman zituen, gero AEK izango zenaren ernamuina.

Bere garaiko Europako mugimendu politiko eta filosofiko nagusiak sakon ezagutzen zituen. *Zeruko Argia*ren berpiztearen muinean jardun zen, eta hori adinez eta pentsamoldez osorik ados ez zetozen beste batzuekin; Martin Ugaldek berak Caracasen irakurtzen zizkion *Nazio arteko unea* sailean idazten zituen lan borrokalariak. 1965an Europa izeneko antologia batean azaldu zen Arregiren *Politika estrukturak europar alkartasunean*, eta urte horretan bertan irabazi zuen lehenengo aldiz eman zen *Lauaxeta* saria. Martin Ugalderentzat gogoangarria izan zen *Zeruko Argia*n, hil zen urte hartan bertan, Arregik plazaratu zuen *Borrokalari ahaztuak* artikulua. Hor aipatu zituen hil izan ziren bi gizon: Martin Luther King, iparamerikarra eta Eduardo Mondlane mozambiketarra. Bi sail berri sortu zituen aldizkarian: lehen aipatu den *Nazio arteko unea* eta *Erriak eta Gizonak*. Arregi kulturaz eta politikaz ari zen beti, nazioartekoari arreta berezia emanik.

## Idazlanak 
Arregiren zenbait idazlan dira hauek:]]

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aizpuru, Alaitz (2011): *Euskaltzaleen Jainkoa hil behar dugu (Rikardo Arregi)* *hAUSnART*, 0: 108-115
* Arregi, B. et.al. 1996: *Rikardo Arregi, gizona eta garaia*, Andoain: M. Larramendi Kultur Bazkuna.
* Sudupe, Pako (2025): "Orixe, Gandiaga, R. Arregi eta Txillardegi" in *XX. mendeko euskal pentsamendua Joxe Azurmendiren talaiatik*, Leioa, EHU. 

## Ikus, gainera 
* Begoña Arregi Aranburu
* Joseba Arregi Aranburu

## Kanpo estekak 
* Biografia laburra *Argia* aldizkarian
* Rikardo Arregiren biografia *Bidegileak* bilduman
* Rikardo Arregi sariak
Listeria

**Listeria** generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, bazilo itxura dutenak. Genero honek 6 espezie du, eta garrantzitsuena *Listeria monocytogenes* da.

Mikrobio hauek mugikorrak dira, flageloen bitartez higituz. Katalasa (+) eta oxidasa (-) izaten dira.

Listeria habitat ugaritan dago: lurzoruan, ur gazitan, hondakin uretan edota animalien zein gizakiaren hesteetan.

Talde honetako patogeno bakarra eta listeriosi gaitzaren eragilea *Listeria monocytogenes* da.
AEBko Irekia (tenisa)

350px|thumb|2007ko AEBetako Irekia,

**Ameriketako Estatu Batuetako Irekia** edo *US Open* munduko tenis norgehiagoka nagusietakoa da, 1881etik New Yorken jokatzen dena.

Grand Slam delakoa osatzen du, Wimbledon, Roland Garros, eta Australiako Irekiarekin batera.

## Garaipenak 
[thumb|eskuinera|250px|[Bill Larned.]]
### Gizonezkoen banakakoak 
### Emakumezkoen banakakoak 
[thumb|eskuinera|250px|[Molla Mallory.]]

## Open Aroko finalak 
### Gizonezkoen banakakoak 
### Emakumezkoen banakakoak 
## Kanpo estekak 
*  AEBetako Irekiaren webgunea
World Surf League

[eskuinera|300px|thumb|[Kelly Slater da gizonezkoetan garaipen gehien lortu dituen surflaria.]]
**World Surf League** edo **WSL** () Mundu mailako surf elkartea da. Izen bereko txapelketa antolatzen du.

## Historia 
WSLren helburua surfaren ikusgarritasuna handitzea, kirol profesional moduan sendotzea eta talentu berriak bultzatzea da. Teknologia berriak erabiliz, lehiaketak streaming bidez eskaintzen ditu mundu osoko ikusleentzat.

Hainbat surf elkarte izan dira gaur eguneko **WSL** sortu aurretik:
* International Surfing Federation (ISF): 1964-1972
* Smirnoff World Pro-Am Surfing Championships: 1969-1977
* International Professional Surfers (IPS): 1976-1982
* Association of Surfing Professionals (ASP): 1983-2014
* World Surf League (WSL): 2015-

## Txapelketa 
Surflari onenek hartzen dute parte eta mundu zabalean aritzen dira surfeatzen. Gizonezkoek 11 lehiaketa jokatzen dituzte eta 9 emaitza onenak hartzen dira kontutan. Emakumezkoetan 10 jokatu eta zortzi hartzen dira kontutan.

Denboraldiaren amaieran puntu gehien dituena txapeldun izendatzen da. 22 onenek maila mantentzen dute eta gainerakoek play-offak jokatzen dituzte.

* **Championship Tour (CT):** Surflari profesional onenentzako zirkuitu nagusia. Proba nagusiak Australia, Hawaii, Brasil, Hegoafrika, Frantzia eta Estatu Batuetan jokatzen dira.
* **Challenger Series (CS):** Maila gorenerako sarbidea lortzeko bigarren mailako zirkuitua.
* **Qualifying Series (QS):** Surflari hasiberrentzako eta eskualdeko lehiakideentzako zirkuitua.
* **Big Wave Tour (BWT):** Olatu erraldoietan oinarritutako lehiaketa.
* **Longboard Tour:** Longboard modalitateko txapelketak.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
### Gizonezkoak 
### Emakumezkoak 
## Euskal Herrian 
[300px|eskuinera|thumb|[Aritz Aranburu.]]
Txapelketako jardunaldi bat Mundakan jokatu zen urtero. 2009an izan zuen azken ekitaldia.

Aritz Aranburu surflari zarauztarra World Surf League jokatzeko sailkatu zen 2008 urtean aurreneko aldiz eta hainbat ekitaldi jokatu ditu.
* 2008: 44.a izan zen
* 2009: 39.a
* 2010-2013: ez zen aritu.
* 2014: **27.a** (posturik onena)
* 2015: 39.a
* 2016: ez zen aritu.
* 2017: 45.a

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Kontrahorma

**Kontrahorma** hurrengoa izan daiteke:

* Arkitekturan, **hormabularra**, muru baten errefortzu gisa erabiltzen den elementu bertikala;
* geografian, **mendi-oina**, sistema orografiko handiago batetik datorren mendi baten edo mendilerro nagusi baten adarkatze sekundarioa.