Brontze Aroa

thumb|307x307px|"Ur hiriko estandartea" izen duen objektua. c. K. a. 2550.
**Brontze Aroa** historiaurreko garaia da, Kobre Aroaren eta Burdin Aroaren artean dagoena, eta bi aro horiekin batera  Metal Aroa garaiaren osatzen du. Brontze Aroaren bereizgarria da, brontzez egindako tresna eta armak modu sakonean zabaltzen direla.

Europan, Egipton eta Asia hego-mendebaldean agertu ziren kultura eta herrialdeei buruz hitz egiteko erabiltzen da, lurralde horietan egin zen metaleen erabileran oinarritutako periodizazioaren baitan berezitu zen Metal Aroen aldietako bat baita.   

Mediterraneo ekialdeko, Ekialde Hurbileko, Ekialde Ertaineko eta Egiptoko zibilizazio eta kulturen kasuan,  K.a. 3500tik K.a 1200 urtera arte iraun zuen gutxi gora behera. K.a. 1200. urtean, Itsasoko herriek, Mediterraneo ekialdeko hainbat estaturi eraso egin eta horietako batzuk desagertu ziren. Brontze Amaierako kolapsoa esaten zaio une historiko horri. Hurrengo etapa, Burdin Aroa izango da, baina Asia mendebaldeko estatuen kasuan (Babilonia, Asiria, Pertsiarrak, Egipto, Arameoak, Feniziarrak, eta beste), askoz gutxiago erabiltzen da termino arkeologiko hori, idatzizko dokumentuak askoz gehiago izaten direlako, eta beraz, terminologia historikoa eta kronologia zehatzagoak erabiltzen dira; hau da: inperioak, herriak, erresumak, dinastiak... Europan (Mediterraneo ekialdea salbu), K.a. 800/700. urtean izan zen aldaketa Azken Brontze Arotik, Burdin Arora. 

Metal Aroan, gizakiek hainbat metal manipulatzen ikasi zuten, bizi kalitatea hobetzeko tresnak sortu ahal izateko. Brontze Aroan, brontzearen metalurgia garatu zuten, hasieran, kobrea eta artsenikoa nahastuta, eta ondoren kobrea eta eztainuaren aleazioa lortuz (benetako brontzea).

Epe honetako ezaugarri orokorra hazkunde demografikoa da. Europa Mendebaldean, ehorzketa kobazuloetan zein trikuharrietan (batzuk lehenago eginak) egiten zen. Tokirik garatuenetan, zibilizazioaren lehenengo aztarnak agertu ziren hirietan, besteak beste, lehendabiziko idazketa sistemekin.

Asia hego-mendebaldean eta Egipton idazkera asmatu eta hedatu zen, eta zibilizazioak eta haiekin lotutako estatuak garatu ziren. Anatolian, Hititen inperioa, Mesopotamian, Sumer, Akadtar inperioa, gutiak, Amorritak, Kasitar dinastia... eta ondoren,  Paleobabilonia, Goi Mesopotamian, Asiria eta Mesopotamiako inguruetan, Siria, Ugarit, Elam, eta beste.

Europako Mediterraneo ekialdeko lurraldeek, Ekialde Hurbilarekin kontaktu estuagoa izan zutenez, kontinenteko beste lurraldeek baino goizago garatu zuten Brontze Aroarekin erlazionatutako ezaugarriak, hala nola, hiri-estatuen kultura eta idazkera bera. Garai honetakoak dira Mizenastar zibilizazioa kontinentean eta Minoikoa Kretan.

## Brontze Aroko etapak 
Brontze Aroa zonalde eta herrialdearen arabera desberdin garatu zen. Hala ere, orokorrean hiru etapa bereizten dira; Antzinako Brontze Aroa, Tarteko Brontze Aroa eta Azken Brontze Aroa edo Brontze Garatua. Aldi honetako azken urteak bereziak izaten dira, eta horregatik askotan aparteko etapa bat izendatzen da, Brontze Aro Amaiera. Aldi bakoitzaren kronologia ere asko alda daiteke, aldaketak ez zirelako leku guztietara aldi berean iritsi.thumb|Brontze Aroaren etapan denbora lerroa eskualde geografiko-kulturalaren arabera.|741x741px|erdianEgun gehien erabiltzen den kronologia hau da:

* Ekialde Hurbileko Brontze Aroa: K.a. 3000 eta 1200 artean (4.950 - 2700 BP)
* Europako Brontze Aroa: K.a.  2300 eta 800 artean  (4.2500 - 2750 BP)
** Antzinako Brontze Aroa: K.a. 2300/2400/2100 eta 1800/1500 artean
** Erdi edo Tarteko Brontze Aroa: K.a 1800/1500 eta 1300 artean
** Azken Brontze Aroa: K.a. 1500 eta 800/700 artean

### Antzinako Brontze Aroa 
thumb|Zeramikazko ontzia. Irango Brontze Aroa.
Antzinako edo Lehen Brontze Aroa, K.a. 3800/3500 urtetik K.a. 2000/1800 urtera arte iraun zuen. Garai hartan sortu ziren lehen brontze-armak, nekazaritzaren garapena bultzatzen lagundu zutenak. Erabiltzen hasi ziren tresna gehienak brontzekoak izan ziren (batez ere aizkorak, sastakaiak, eta luxuzko objektuak), nahiz eta beste motatako metalak ere erabiltzen zituzten, esaterako, kobrea edo eztainua.

Lehen zibilizazioak sortu ziren heinean lehen gatazka handiak gertatu ziren, batez ere materiala eta janariaren ondorioz sortutakoak.

### Tarteko  edo Erdi Brontze Aroa 
[thumb|[Mari (Siria)|Mari hiriko errege jauregiaren planoa.  Tronu aretoa dauka, emakumeen gelak, administrazio bulegoak, zerbitzarien gelak, sukaldea, etab. c. K.a. 1775-1760.]]
Tarteko Brontze aroa, K.a. 2000/1800 urtetik K.a.1300/1200 urtera arte iraun zuen gutxi gora behera. Tarte honetan brontzearen erabilera nagusitzen hasi zen, bai armamenturako, bai tresna eta apaingarrietarako metala eguneroko bizitzan sartu zen. Gizarte askoz egonkorragoak eta antolatuagoak sortu zituzten. Hiri handiagoak sortzen hasi ziren, eta, horrekin merkataritza bizkortu egin zen, batez ere, elikagai eta metalezko materialekin.

### Azken Brontze Aroa 
Azken Brontze Aroa, K.a. 1500/1200. urtetik K.a. 1200/700. urtera arte iraun zuen. Garai honetan gizarte-egitura konplexuagoa garatu zen, familia batzuek beren lanei esker eta, batez ere, brontzezko eta urrezko objektu berriei esker lortutako aberastasunagatik sortuta. Noblezia kontzeptua agertu egin zen eta gizartearen arteko desberdintasunak geroz eta nabariagoak izaten hasi ziren. Gizartearen arteko zatiketa hau gatazka belikoak areagotu egin zituen eta askoz bortitzagoak eta gatazkatsuagoak bilakatu ziren.

Tarte hau Burdin Arorako trantsizio-aldia izan zen, kultura-eraldaketa handia izan baitzen:  botere-sinbolo gisa hilobiak sortu ziren, gizarte-estatusa bereizi zen eta harresiz babestutako gune garaietan kokalekuak eraiki ziren.
### Krisia 
Brontze Aroa K.a. 1.200/1.100 eta K.a. 700 urtearen inguruan amaitu zen, baino ez dago argi zein izan zen amaitzearen benetako arrazoia. 

Mediterraneo inguruko eta Asia mendebaldeko zibilizazio nagusiak; hala nola, Grezia Mizenastarra, Antzinako Egipto, Turkiako Inperio Hitita eta Ekialde Ertainean, Afrikako iparraldean eta Europa mediterraneoan bizi ziren estatu boteretsu asko oso denbora gutxian erori ziren.

Gertakari honen arrazoia azaltzeko teoria desberdin asko daude. Alde batetik, Egiptoko agintariak bortxatu zituzten jarduera inbaditzaileetan, piratikoetan eta migrazioetan izan lezake jatorria, baina aditu batzuen arabera, eraso horiek gosete edo klima-aldaketak eragindako lehorteei erantzuna baino ez lirateke izango.

Bestetik, lurrikarak, sumendien erupzioak edo tsunamiak ere ez dira faktore guztiz erabakigarriak, brontze aroaren amaiera eta zibilizazio guzti hauen erorketak baieztatzeko. Fenomeno bakar batek azal dezakeelako gertatu ziren kalteak hiri edo eskualde jakin batean ematea, baina ez mediterraneo eta mendebaldeko Asian osoan gertatzea, hauek guztiz desagerraraztea eragiten.

Aldiz, garrantzi gehien ematen zaion teoriari, indarkeria militarrarena da. Brontze Aroaren amaieran Asiriar Inperioaren goraldia nabaria izan zen, potentzia handien kontura hedatu zena, hala nola Hititen kontura. Horiek, botere hegemoniko berri bati aurre egiteaz gain, beste herri eta tribu batzuei ere aurre egin behar izan zieten, haien ahultze etengabeaz baliatzen.

Hortaz, Brontze Aroaren amaierak ez du arrazoi zehatz batek ematen, denbora gutxiko tartean gertatutako gertakari desberdinek ekarri zuten aro honen krisia.

## Idazkera 
Idazketa, Brontze Aroko kultura ezberdin batzuetan sortu zen; Egiptoko hieroglifikoek, Sumeriako eta Txinako ideogramak, Sumeriako kuneiformeak edo Kretako A linealak errealitate bihurtu zuten estatu hasiberrien idatzizko komunikazioa.

### Idazkera kuneiformea 
thumb|Idazketa kuneiforme
Kuneiforme idazketa-sistemaren oinarria jatorrizkoa ondasunak irudikatzeko erabiltzen zen buztin-fitxen sistema batetik dator. Sistema horri idazkera piktografikoa gehitu zitzaion, kontatu nahi zena adierazteko estilete zorrotza erabiliz. Estiletez edo ziri biribilduaz eta ziri zorrotzaz egindako idazkeran,  ziri itxurako estileteaz egiten hasi zen K.a. 2700-2500 urtearen inguruan.

Azkenean, idazketa kuneiformea helburu orokorreko idazketa-sistema bihurtu zen logogramentzat, silabentzat eta zenbakientzat. K.a. XVI. mendetik aurrera, idazketa hori hizkuntza akadera egokitu zen eta geroago beste hizkuntza batzuetara, hala nola hurritar-urartiar hizkuntzak eta hititera.

Sistema honen antzeko beste idazkera batzuk ugaritikoa eta antzinako persiera dira.

**Erabilera:** Zeinu kuneiformeak ziri bidez idazten ziren, ia beti buztinezko oholtxoen gainean, gero liburutegi primitibo batzuetan gordetzen ziren, zehazki antolatuak, etorkizuneko idazlanak ikasteko balio zutenak. Liburutegi horiek hiri bakoitzeko eskolakoak ziren, edo batzuetan bilduma partikularretakoak.

### Egiptoar Hieroglifikoak 
Idazkera oso garrantzitsua izan zen Estatu Egiptoarraren kohesioari eusteko. Alfabetizazioa eliteko pertsonen eskutan zegoen soilik. Idazten jakitea jatorri apaleko edozein egiptoarren nahia zen.

Sistema hieroglifikoa ikasteko zaila izan zen, halaber mendeetan zehar, are gehiago korapilatu zen zeinu hieroglifikoen kopurua handitu zenean.[thumb|Lehen Brontze Aroko [Daga|315x315px]]

Brontze-aroaren hasierako garaian, brontze gutxi erabiltzen zen, eta kobrearen metalurgia zen nagusi oraindik. Nekazaritza eta abeltzaintza ziren bertako oinarri ekonomiko nagusienak, eta hauen produkzioak gora egin zuen, goldea eta gurdiaren erabilerarekin soberakinak handituz. Merkataritzaren gehiengoa, kostaldean eta ibaibideetan ibiltzen ziren kanoen bidez egiten zen, Europa iparraldeko eskualdeak, Mediterraneokoekin erlazionatuz.  Establezimenduak bi motatakoak izaten ziren, bere kokaleku geografikoaren araberakoak:

* Ekialdean eta hegoaldean, estrategikoki kokatutako habitatak zeuden, horietako asko defentsa-sistemekin sendoekin.
* Mendebaldean, oso herrixka txikiak zeuden, defentsarik gabekoak.
Europa erdialdean, brontzea K.a.1800-1600 urte artean sartu zen. Bertan, bi kultur-korronte nagusi nabarmentzen dira: Otomanoa eta Aunjetiza.

Aunjetizeko taldeek, gaur egungo Txekiar Errepublika litzatekeena, egungo mapako Alemania erdi-hegoaldea eta Poloniako mendebaldea hartzen zituzten. Beraien ekonomia, zaldien, txerrien, eta zerealen hazkuntzan oinarritzen zen.  Kobre, eztainu eta urre-meategiak ustiatzen zituzten eta harreman komertzial zabalak ezarri zituzten: Baltikotik Grezia mizenikoraino eta britaniar uhartetaraino. Munoien gainean kokatutako herrixketan bizi ziren, egurrezko latesiz inguratuta. Ehorzketak, hobi eta zistetan egiten ziren, baita tindaketa edo tumuluetan ere.

Otomaniko taldeak, Balkanetan, Hungarian eta Eslovakian garatu ziren. Bertako herrixkek, gotorleku handiak zituzten.  Mugikortasun handiko taldeak ziren, zaldiaren eta orgaren erabileraren ondorioz. Hileta errituei dagokienean, berriz, hasiera batean, banakako ehorzketak egiten zituzten, tumuluen azpian.

Europa atlantikoa tradizioz, mineral ugariko eremua izan da. Wessex-en eta tumulu armorikanoen kulturaren kronokulturak nabarmendu izan dira.

Wessex-eko taldeak (K.a. 2000-1400) izan ziren Ingalaterraren erdialdeko eta hegoaldeko kultura arkeologiko nagusienak, eta hauek, harreman estua izan zuten gaur egungo Benelux-eko beste batzuekin eta Tumulu armorikanokoekin, horietako 16 Rin erdialdeko kanpaniforme taldeko prototipokoak izanik. Wessex I (K.a. 2000-1650) Stonehengeko azken faseen eraikuntzari eta erabilerari lotuta dago, baita *hengeen* eraikuntzetako askori ere. Hauek, neolitikotik elementu mugatzailetzat hartu izan dira. Hasieran, hildakoak tumuluen azpian lurperatzen zituzten, baina bigarren fasean (K.a.1650-1400) errausketak egiten hasi ziren, askotan hatu edo puska aberatsekin. Baltikoko anbara, Bretainiako urrea eta Alemaniako bitxiak inportatzen zituzten, baita Grezia Mizeniarreko ezpata eta abalorioak ere. Merkataritza sare zabal hauek, monumentu handiak eraikitzeko gaitasuna eta hiletetako bitxi edo elementuek, garai horretako gizarte antolaketa hierarkizatua eta boteretsuak zeudela adierazten digute.

Tumulu armorikanoen kultura, aurrekoari oso lotua, Britainia Frantsesean garatu zen. Establezimenduak, kostatik distantzia batera zeuden. Etxeko tresnak, funtsean, silexezkoak eta harri leunduzkoak ziren. Hilobiak berriz, banakakoak ziren, ehorzketen bidez egiten zirenak eta elkarrengandik isolatuak zeuden. Nahiz eta gehiengoa nahiko sinplea zen, bitxi oso bereziak zituztenetako bat baino gehiago aurkitu da.

#### Bigarren etapa 
Brontzea kobreari gailentzen hasi zitzaion eta geroz eta apaingarri, arma eta tresna gehiago egiten hasi ziren. Metala eguneroko jarduerekin zegoen lotuta.

Brontze ertainean, zibilizazio minostarrak izugarrizko garapena izan zuen, eta bere momenturik gorena izan zuen. Aro hau, Kretan Minostar ertainean eta Neopalazialean gertatzen da (K.a.1700-1400) . Benetako talasokrazia bat sortu zen, Egeoa, Ekialde Hurbila eta Egipto osoan merkataritza-harremanak eta trukeak areagotuz, non ondorioz Acrotiriren (Santorini) bezalako koloniak sortu ziren. Egiptoarren eraginpeko jatorrizko idazkera piktografikoa A lineala izenez deitu zuten, hau, ez da indoeuroparra eta deszifratu gabea dago. K.a.1450. urtearen inguruan Kretarren kokalekuak suntsitu eta utzi egin ziren;  berriz okupatu zirenean, ezaugarri mizenastarrekin egin zuten.
* Itsasoko Herrien etorrerak eragindako kataklismoaren ondorioz, Brontze Berriaren amaieran, ekialdeko Mediterraneoak aldaketak izan zituen, eta horrek eragina izan zuen Inperioetan, Estatuetan, erresumetan eta hirietan, Erdialdeko Mediterraneotik Goi Mesopotamiara, eta aldi berean, Filisteoak, Arameoak, Israelgo asentamendua, eta abar bezalako herriak agertu ziren.

Azken Brontzea Grezia kontinentalean (Heladtar berria) eta Egeo osoan mizenastar zibilizazioak izandako gorakadari dagokio, eta K.a.1400tik aurrera, Kreta uhartea kontrolatzera iritsi ziren. (zibilizazio minoikoa)

Mizenastarrak, sustrai indoeuroparrak eta aitzin-grekoak zituztenak, izaera belikokoak ziren, eta muinoen gaineko gotorleku gotortuetan bizi ziren, goialdean jauregi bat, megaroia, administrazio-zentro gisa eta nekazaritzako soberakinen (Micenas, Atenas, Tirinto, etab.) birbanatzaile gisa funtzionatzen zuena. Nekazaritza eta abeltzaintzako ekonomia zuten, zerealetan eta ardi-ahuntzetan oinarritua. Buztinezko oholtxoetan idazten zuten, Lineal B izeneko hizkuntza batean, zeina dagoeneko deszifratuta eta greko arkaiko gisa identifikatuta baitago. Gerlari onenak banakako hilobietan lurperatzen ziren hasieran, ondoren tholoi ikusgarrietan, bitxi aberatsekin.

Europa iparraldean, eskualde hori Montelius taldeekin identifikatu da, aurreko joeren jarraitzaileekin. Herrixkak, batzuetan, defentsa errazeko eremuetan kokatzen ziren, buztinezko edo egurrezko etxeek osatuak, oinplano obal edo angeluzuzenarekin. Ehorzketak nekropoli handietan biltzen ziren, errausketa errituak orokortuz. Urrezko edalontziak eta bestelako objektuak aurkitu dira.

Europa atlantikoa, urna-soroen eragina areagotu egin zen arren, batez ere armetan, eskualdeen arteko desberdintasunak eta zenbait feniziar eragin hauteman dira. Ekonomia nekazaritzakoa zen eta zaldiek bi eginkizun zituzten: izen oneko elementuak eta tiro-animaliak.

Mediterraneo erdialdean, Italiar penintsularen hegoaldean merkataritza garrantzitsua egon zen Greziarekin eta penintsularen iparraldearekin. Errausketako nekropoliak daude, banakako errausketak dituztenak. Kokalekuak harresien bidez gotortutako leku garaietan kokatzen ziren. Zeramika eskuz egina zegoen.

#### Beherakada 
K.a.1200. urtearen inguruan, Mizenasko gizartea kolapsatu egin zen; sutearen ondoren, gotorleku gehienak bertan behera utzi eta idazketa erabat desagertuz (B lineala). Ekialdeko Mediterraneo osoan ezegonkortasun orokortuaren aztarnak daude, garai hartako kultura historikoen idatzizko agirietan agertzen direnak. Hitita Inperioa bat-batean erori zen K.a.1180 inguruan, eta bere hiriburua, Hattusa, erabat suntsitu zuten. Garai batean loratzen ari zen Ugarit baztertu egin zuten, eta eraso armatuak izan ziren Feniziako kostaldean, Israelen (filistiarren aldetik) eta Egipton, non itsasoko herri deritzenak baztertu ziren.

Bien bitartean, Babiloniako gerrak, Asiriaren eta Elamen aurka, kasitar dinastia desegitea eragin zuen K.a.1154. urtean; hamarkada batzuk geroago, Elam berriro desagertu zen historiatik, Susaren hiriburua arpilatu ondoren.K.a.1050 inguruan, Asiriak ere bat egin zuen isiltasunean mende bat baino gehiagoz. Azken testigantza urriek mugako kakalardo amaigabeei buruz hitz egiten dute, eta erregeak arameoen eta mosjien migrazio masiboei eusten saiatzen ziren.

Gertaeren berri, iturri batetik abiatuta baino ez dira ezagutzen, hala nola Ugariteko Gutunak eta "itsasoko herriei" buruzko Egiptoko kontakizunak. K.a. 1050. urtea iraganik, idatziak desagertu egin ziren, eta K.a. 1050. urtetik 934. urtera bitarteko aldi guztiari garai iluna deritzogu. Baina kolapso hori berriro definitu beharko litzateke, garai ilun bat, funtsean, elite sozialak monumentu eta dokumentu idatziak ekoizteari uzten dion aldia baita.

### Kultura 
[thumb|Urrezko kapa. K.a.  1900-1600 inguru.  Mold, [Flintshire, Gales iparraldea.]]thumb|Caergwrleko katiluaBrontzea izan zen elementu nagusia merkataritzan, armagintzan, apaingarrietan eta abarretan, nahiz eta aurreko teknologia batzuk ez dira guztiz alboratzen, hala nola hrria tailatzea. Metalurgia-zentro nagusietan sortutako berrikuntza teknikoak Europa osora zabaldu ziren, eta ondasunak eta ideiak trukatzeko sareak eta merkataritza indartu.

* **Antzinako Brontzea:** galdategia eta mailuketa erabili ziren metalaren lanerako. Hala ere, garai honen amaieran, molde bibalbioak erabiltzen hasi ziren, euren erabilera, Brontze Ertainean hedatuz.
* **Brontze ertaina:** Brontze Ertainean, K.a. 2000 eta K.a. 1.200 bitartean, Europan brontzearen erabilera hedatu zen. Tokiko industriak hobetu eta handitu ziren, eta Tumuluen kultura ere zabaldu zen Erdialdeko Europan.
* **Azken Brontzea:** gutxi gora-behera, K.a. 1200 eta K.a. 700 bitartean garatu zen. Gizarte ezberdinen arteko harreman zuzena eragin zuten migrazio mugimendu handiengatik eta hileta portaeran gorpuak erraustearekin eta "*errauts-ontzi* zelaia" bezala ezagutzen diren nekropoli erraldoietan uztearekin nabarmendu zen.
thumb|Brontze Aroko bizimodua antzezten ari den pertsona bat harrizko tresnak tailatzen.
Azken Brontzean, biztanle gehienak nekazaritzarako eta ganadua hazteko erabiltzen ziren, eta truke-sare sendoak ezartzen ziren erkidegoen artean. K.a. 1100etik aurrera, hiriak gotortzeko joera sortu zen. Europak ekoizpen-sektoreen eraldaketa jasan zuen, eta aldaketa nabarmenak eragin zituen gizarte-egituran, hierarkizazio handiagoarekin, eta gizabanako gutxi batzuek osatutako klase menderatzaile bat agertu zen.

Historialari batzuek Azkeneko Brontzeko gizarte horiei erlijiotasuna egozten diete, eguzkiaren gurtzak definitua. Zirkulu erradiatuak, gurpilak, gurdiak, diskoak, konoa edo urrezko objektuak kono-forman, zirkuluz betetako dekorazioarekin, etab. horiek guztiak sinesmen horien isla izan daitezke. Gurtza-objektutzat hartu dira, halaber, estatua antropomorfoak, bai gizonezkoenak (adar-kaskoa duen gerlaria eta Graevensvaengeko aizkora), bai emakumezkoenak (Faardal). Irudi horiek belaunikatuta daude, eta oinarrian euskarri bat dute erritu-gurdietan finkatzeko.

## Afrika 
Antzinako Egipton brontzea Protodinastiaren garaian hasi zen erabiltzen, K.a. 3150. urtean. Hala ere, ez zen harria ordezkatzera iritsi sekula tresnak sortzeko orduan, izan ere, material falta handia zuten. Beranduago, K.a. 3100. urte inguruan, goi-Egipto eta behe-Egipto bateratu egin ziren, Tinita Aroari hasiera emanez. Egiptoko hiriburua aldatu egin zen, Nejen izatetik (goi-Egipto) Menfis izatera igaro zen. Horrez gain, aro honetan hasi ziren lehen sinboloak eta mekanismo administratiboak sortzen.

Magrebak europar Brontze Aroko hainbat talde kulturaletatik eraginak jasan zituen. Horren adibide da Marokon egindako edalontzi kanpaniformearekin erlazionatutako aurkikuntza. Hala ere, eskualde horrek ez zuen bere metalurgia garatu Feniziar kolonizazioa gertatu arte (K.a. 1100).

Sahara hegoaldean, aurrez aipatu bezala, bizi eredu neolitikoak jarraitu zuten; Niger ibaian metalurgia garatzen hasi zen arte, beraz, ez zuten Kobre arorik eta Brontze arorik izan. 1959an indusketa arkeologikoak zuzendu zituen Thurstan Shaw arkeologo ingelesak Nigerian, Igbo-Ukwun. Bertan, K.o. IX. eta X. mendeetako brontzezko hainbat elementu aurkitu zituzten, argizari galduaren teknika erabiliz gauzatuak gehienak: lepokoak, burezurrak eta leopardoen figurak, eskarifikatutako aurpegiak…  arabiar edo europar eraginetik modu independentean.

## Asia 
Asia mendebaldea (Ekialde Hurbila eta Mesopotamia) izan zen Brontze Aroan sartu zen lehen eskualdea, K.a. IV. mendearen erdialdean Sumerren zibilizazio mesopotamiarraren gorakadatik hasita. Antzinako Ekialde Hurbileko eta Ertaineko kulturek urte osoko nekazaritza intentsiboa praktikatzen zuten ureztatze teknologiari esker; idazketa-sistema garatu zituzten; buztingilearen gurpila asmatu, gobernu zentralizatuak sortu (gehienetan monarkia hereditarioen forman), zuzenbide idatziaren kodeak formulatu, hiri-estatuak, estatu-nazioak eta inperioak garatu, proiektu arkitektoniko aurreratuetan murgildu, eta estratifikazio soziala, administrazio ekonomiko eta zibila, esklabotza eta gerra antolatua, medikuntza eta erlijioa ezarri zituzten. Eskualdeko gizarteek astronomia, matematika eta astrologiaren oinarriak ezarri zituzten.      

#### Ekialde Hurbila 
Antzinako Ekialde Hurbileko hiriak zituzten ostatu milaka pertsonek Brontze Aroan zehar: Ur, Kish, Isin, Larsa eta Nippur Brontze Aroaren erdialdean eta Babilonia, Calah eta Assur Brontze Aro amaieran. Akadtar Inperioa (K.a. 2335-2154 K.a. 53), eskualdeko botere nagusi bihurtu zen, eta, porrota ondoren, sumertarrek, berpizkunde bat izan zuten inperioarekin sumeriarberrien.
#### Mesopotamia 
thumb|346x346px|"Otoilari eserita" irudia. K.a. 2400 ingurukoa. Lehen dinastietako garaiko sumertar lana. Louvre museoan ikusgai.
Mesopotamian Brontze Aroaren hasiera K.a 3500. urteean jartzen da eta kasiten garaiarekin (K.a. 1500 - K.a. 1155) amaiera. Nahiz eta herrialde gehienetan Brontze Aroa hirutan banatzen den, Mesopotamiaren kasuan ohikoagoa da ezaugarri historikoen eta artistikoen araberako banaketa egitea.

Gaur egungo Iran, Siria eta Turkia ziren garaiko Mesopotamia eta Tigris eta Eufrates ibaiek mugatzen zuten herrialdea. Bertan hasi ziren nekazaritzaren garapenaren hastapenak, baita gizarteak osatzen ere. K.a 5000. eta 3500. urte bitartean, gizarte horiek munduko lehenengo zibilizazio garatuak izan ziren eta garapen honek Mesopotamiako Brontze Aroarekin bat egin zuen. Berrikuntzez gain, gerra eta gatazka garaia ere izan zen.thumb|304x304px|Brontze Aroko Mesopotamiako mapa|erdian

Brontzea ezinbestekoa izan zen zibilizazio honen sorrerarako, garai hartan erabilitako elementuak zirela eta. Lehenik eta behin, armak iritsi ziren. Brontzezko armak oso gogorrak eta iraunkorrak ziren kobrezkoekin alderatuz eta armada mesopotamiarrak brontzezko geziak, ezpatak, babesleak eta lantzak erabiltzen zituen. 

#### Asia Ekialdea 
thumb|Txina - Katez estalitako ardo-edalontzia - Walters 542167 - A B piezak FronteIkertzaileak ez ziren ados jartzen Txinako datazioaren inguruan. Brontzearen aleazioa Elitou garaian agertu zen eta ikertzaile batzuek, Shang dinastiarekin lotzen zuten garai hura, K.a. 2000. urte inguruan. Beste ikertzaile batzuk, aldiz, ziur zeuden Xia dinastiaren parte zela. Hala ere, brontzearen erabilerak garrantzi handia lortu zuen kultura txinatarrean eta beste eremu batzuetan ez bezala, kanpo-eraginetatik urrun mantendu ziren, hasierako teknikak eta haien berrikuntzak mantenduz.

Gaur egungo Thailandian (Ban Chiangen), K.a. 2100ean datatutako brontzezko artefaktuak aurkitu dira. Koreako penintsulan brontzea K.a. 1000 inguruan agertu zen. Mantxuriako kulturen eraginez, tipologia eta estiloetan ezaugarri espezifikoak hartzea lortu zuen arren, batez ere artefaktu erritualetan. Dong Son kulturako brontzezko danborrak ere aurkitu dira, Ibai Gorriaren deltaren inguruan sortuak, Vietnamgo iparraldea eta Txinako hegoaldea hartzen dituena.

Japonian brontzea eta burdina aldi berean sartu ziren, Jomon aroaren amaieran. Ezagutza metalurgikoak Koreatik iritsi ziren, eta erremintak (burdinazkoak) eta tresna erritual edo zeremonialak (brontzezkoak) egiteko balio izan zuten.

## Brontzearen amakizuan Amerikan 
Amerikan Brontzezko artefaktuen inguruko egiaztapen gutxi aurkitu dira. Zonalde batzuetan hainbat aztarna aurkitu zituzten, baina beste kontinenterekin alderatuta oso gutxi.

Hego Amerikako Moche zibilizazioak (K.a. 330- K.o. 500) brontzea urtzeko modu independente bat aurkitu zuten. Brontzea urtzeko teknologia oso erabilia izan zen Inka inperioarnn garaian, eskulturak edota tresnak egiteko.  Beranduago, Mexiko mendebaldean brontzea urtzeko teknika berri bat garatu zen eta horrek harreman estua izan zuen Andeetako kulturarekin. Horrez gain, Argentinako ipar-mendebaldean ere teknologia berriak garatu ziren brontzeari dagokionean, baina aurrez aipatutako Mexikoko aurrerapenekiko independenteki.

## Ekonomia 
thumb|Uluburun itsasontziaren erreplika. Turkiako kostaldean aurkitu zen urazpian eta kobrez beteta zegoen. Pentsatzen da Zipretik kobrea eta luxuzko gauzakiak garraiatzen zituela.
Brontze Aroko herrien oinarri ekonomiko nagusia nekazaritza eta abeltzaintza ziren, non ustiapen eredu berriak sortu ziren, eta gehiago ekoiztea lortuko zuten. Soberakinak zentralizatu ziren eta urruneko komertzioa egiteko baliatu ziren. Hirietan langile espezializatuak sortuko dira: artisauak, merkatariak, gerlariak, apaizak, administraziak... Testuinguru ekonomiko, komertzial eta tekniko horrek sorkuntza artistikoa bultzatu zuen.

Brontze Aroa, herrien aberastasunaren gehikuntza nabarmenagatik eta merkataritza elkartrukeagatik ezaugarritu zen, txanpona ez baitzen K.a. IV-V. medera arte asmatu. Urreneko merkataritza antoaltuaren adibide garbia dira Uluburun itsasontzi urperatua eta asirairren kolonia komertzialen sarea.

Hala ere, gerra edo konkista gertaera garrantzitsuak ere izan ziren, non brontzearen erabileraren berri zuten herriek, borroketan abantaila zuten.

Idazkeraren eta matematikaren agerpena garapen ekonomiko eta komertzial garrantzitsuaren ebidentzia dira, kontabilitatearen zentzu halako bat eskatzen baitzuen, idazketaren balizko iturburuak.

Kobre-, urre- eta eztainu-hobiak zituzten eskualdeak funtsezko ekoizpen-zentro bihurtu ziren, eta asko aberastu ziren metala eta armamentua kontrolatzen zuten gizarte-taldeak. Eskualde horiek batez ere Karpatoen sakonunean, Transilvanian, Bohemian, Bretainian, Britainia Handiko hego-ekialdeko lautadetan eta Irlandan kontzentratuko dira.

Hala ere, Brontze Aroan herri berriak eta migrazio handiak agertu ziren, eta horiek nabarmen aldatu zuten Europako eta Ekialde Ertaineko kultura- eta merkataritza-egoera, batez ere Ekialdeko Mediterraneoan. Zibilizazio osoen eta antzinako inperio boteretsuen erorketak azken brontzearen krisi garrantzitsu bat ekarri zuen.

## Gizartea 
thumb|Otomani Füzesabony kulturako txabolak, K.a. 1650 inguru. Hungaria.
thumb|Kretako Knossoseko jauregiaren berreraikitze proposamena, K.a. 1600. urtean egongo zen moduan.
Brontze Aroko etapa desberdinek garapen intelektuala eta soziala ekarri zituen. Hauek ziren garai honen ezaugarri nagusiak:

* **Hileta-errituak**: Brontze Aroan hileta-errituak oso ohikoak ziren. Aro honen hasieran, Europan,  ehorzketak antolakuntzarik gabe egiten ziren, hobi komunetan. Aroaren erdialdean, aldiz, leku espezifikoetan egiten hasi ziren ehorzketa hauek eta aroaren amaieran, errausketak egiten hasi ziren Europako zenbait lekutan. 
* **Zibilizazioen sorrera:** Aro hau gertatu zen bitartean, gizarteek hiriak, hiri-estatuak eta estatuak sortu zituzten Asia hego-mendebaldean. Beste lurralde askotan ere bizitza nomada alde batera utzi zuten behin betiko.
* **Gizartearen maialkatzea eta zentralizazioa**: Brontze Aroan estatus soziala gehiago nabarmendu zen. Mesopotamiako hirietan boterea apaizek eta tenpluek zuten, baina geroago, gerlariek, errege bihurtuta, eta euren jauregietara mugitu zen boterearen erdigune.  Artisauak, eskribauak eta metal langileak ere estatus handiko pertsonak ziren, garaiko metalezko tresnak eratzen zituztenak zirelako.
* **Arkitektura:** Europan, nahiz eta eraikuntzen gehiengoak sinpleak, lokatzez, arrokaz eta egurrez eginda izan, ondo egituratutako herrixkak ziren. Bertan, harresi sendoak egiten zituzten eta defentsa tresna gisa erabiltzen zituzten, herri handiagoetatik babesteko asmoz. Mesopotamian, Kretan, Ekialde Hurbilean eta Egipton, urbanismoa garatu zen, tenpluak, jauregiak, hilobi monumentalak, hiri antolatuak... horietako asko galduak pezo-adreiluak erabiltzen zituztelako eraikitzeko.

## Iberiar Penintsula 
thumb|321x321px|Brontze Aroa Iberiar penintsulan
Antzinako Brontzea eta Tartekoan, Iberiar Penintsulan hainbat kultura garatu ziren, eskualdeen aniztasun eta heterogeneotasun handia erakutsiz. Kultura nagusiak hauek izan ziren: Kultura Argarikoa (Almeria, Murtzia, Granada, Jaén eta Alacant), Valentziako brontzea, Mantxako brontzea (Ciudad Real, Albacete, Toledo eta Cuenca), Cogotas kultura (Cogotas Avilan dagoen aztarnategi bat da, kultura honi izena ematen diona. Kultura hau Ipar ordokian eta penintsulako erdialdean hedatua zegoen), Ipar-Mendebaldeko brontzea, etab.

Azken Brontzean, aldaketa kultural bat gertatu zen Iberiar Penintsulan, kanpo-eraginek eta jarduera metalurgikoaren bilakaerak bultzatuta, Europako arma-motak iritsi ziren, adibidez: pistilo itxuradun ezpatak, karpa-mihia itxuradunak, zulodun lantza-puntak, hodi aizkorak, eta beste asko … Antzinako eta Tarteko Brontzearen aniztasuna eta heterogeneotasuna oinordetuta, Iberiar Penintsulan kultura desberdinak garatuko ziren, batez ere: Hego-mendebaldekoa (Andaluzia mendebaldea, Extremadura eta Portugalgo Algarbe), Cogotas kultura deritzona (Ipar ordokian) Kutxatila-zelaien kultura (Iberiar penintsulako ipar-ekialdean) eta azkenik, Atlantikoaren eragina izango duten ipar-mendebaldea eta kantauriarra.

Penintsulako ipar-mendebaldeko labar-arteari dagokionez, Peña Tú (Llanes, Asturias) idolo-estela aparta nabarmentzen da. Harrizko bloke bat da, non, pintura eta grabatuaren bidez, antropomorfo bat irudikatu zen ezpata batekin eta giza irudi oso eskematikoekin batera..

Antzinako Brontzeak Kanpai-formako ontzien kultura (ca. K. a. 2800–1900), Tumuluen kultura (ca. K.a. 1600-1200) eta Errauts-kutxatilen zelaietako kultura  (ca. K.a. 1300-800) Bretainiako kokalekuak LBK kulturaren eraginaz sortuak dirudite, Wessex-en kulturaren eta Unetice kulturaren nolabaiteko eraginarekin. Azken Brontze aroan Hallstatt kultura nagusia da.

#### Heriotza errituak 
Hasieran, gorpua ehortzi egiten zen. bai lurrean zulatutako hobi sinpleetan, bai egurrezko koskorrekin egokitutako hobietan, batzuetan harrizko zoladura batez inguratuta, hala nola Gerzat-eko hilobian (Puy-de-Dôme). Erdialde-mendebaldetik Pirinioetara arte, haitzuloak, harpeak eta trikuharriak ere ehorzteko erabili ziren.  

Gero, 1800. urtetik aurrera, kontrako joera ezartzen da periodoaren amaierara arte. Errausketa, banakakoa beti ere. Ohitura hori  Frantziaren iparraldean hasi zen zabaltzen eta pixkanaka  lurralde osora zabaldu zen; K.a. 1200. urtean, hegoalderaino zabalduta egongo da.

Erretako hezur ezpalak, askotan egur errearekin nahastuta, lurrean hobi txikitan lurperatzen ziren, batzuetan oihalezko edo larruzko poltsen barruan, edo saski edo zurezko kaxetan, edo alderantziz jarritako zeramikazko kutxa bate sartuta edo azpian jarrita.

Brontze Aroaren amaieran, errausketarekin lotutako errituak dibertsifikatu eta erregionalizatu egiten dira. Erdialde eta iparraldeko hilobiak soilak dira eta ez dute inolako biderik; ekialdeko eskualdeetakoak, berriz, apaingarri, arma, erreminta eta zeramikazko pitxer ugari dituzte.

Brontze Aroko bizitokian iragankorrak dira eta erregularki berreraikitzen dira beste leku batzuetan; aldi bereko hilobi-monumentuak, berriz, urrutitik ikusteko eta leku berean irauteko diseinatuta daude. Tokian eskuragarri dauden baliabide geologikoen arabera, hileta-espazioek muinotxo, tumulu edo cairn forma hartzen dute, eta, askotan, ikaragarriak izaten dira. Gainera, Neolitotik eraikitako megalito eta trikuharri batzuek ere hartzen dituzte hildakoak oraindik Brontze Aroan. Nekropoliak hainbat belaunalditan erabili ziren, batzuetan mila urtetik haratago, eta hainbat tamainatakoak izan daitezke: familia-talde xume bati dagokion hilobi batzuen pilaketatik, ehunka hilobi metatu zituen “hildakoen hirira” arte.

## Brontze Aroa Euskal Herrian 
thumb|274x274px|Brontze Aroko Euskal Herrian aurkitutako aztarnen mapa

Brontze aroan ordura arte zeuden herrixkak handitu eta askoz ere indartsuagoak bilakatu ziren. Ibai-gainetan kokatzen ziren hauek, baina hala ere, kobazuloak erabiltzen jarraitu zuten, bi kokapenak uztartuz. Joera hau Burdin Aroan garatu zen arren, garai honetako aztarna gehienak kobazuloetan topatu dira gaur egun arte.

Klima epela da, hezeagoa da, eta baso hostoerorkorra zabalduagoa dago. Gizakiak lurralde zabalak aldatzen ditu, basoak ezabatuz landa lurrak hedatzeko.

Ekonomiari dagokionean, ekoizpena zen iturri nagusia. Harrapariaren ekarpena %10 inguruan kokatu zen eta honek aparteko elikagaiak eskuratzeko aukerak ematen zizkien herritarrei. Gurpila eta gurdia bezalako asmakuntzak berrikuntza lagungarriak izan ziren, batez ere nekazaritzan zihardutenentzat. Pisu handiak lekualdatzeko tresna bikainak ziren eta honi esker, ekonomikoki irabazi handiagoak lortu zitzaketen, azkarrago lan egiteko aukera baitzeukaten. Ongarrien erabilpena ere garrantzitsua izan da Euskal Herriko Brontze Aroko nekazaritza, izan ere, produktuen kalitatean hobekuntza nabarmena gertatu zen eta hala, etekin gehiago ateratzeko erraztasun handiagoa zuten.

Metalgintzan, aldiz, brontzea nahasketa metodo gisa erabili zen, gero eta tresna konplexuagoak lortzeko asmoz. Aurreko garaietan Euskal Herrian izandako teknika tradizionalek jarraipena izan zuten aro honetan ere (erredukzioa batez ere, mearen eta metalaren arteko bereizketarako), baina hala ere, zeramikaren, harlandutako tresnen eta suharriarekin egindako gezi-punten erabilera oso ohikoak ziren. Hori, topatutako aztarnak kontuan hartuta jakin da. Euskal Herrian, oso erabilia zen kobrea Brontze Aroaren aurretik eta brontzearen etorrerak ez zuen kobrearen bazterketarik eragin. Hala ere, aurrez egiten ziren tresnak berrituak izan ziren.

Oraindik ehorzketa-haitzuloek bere horretan diraute, baita tumuluek ere. Azken Brontzean, Ebro ibaiaren inguruan ohitura berriak garatzen hasi ziren eta pixkanaka Euskal Herri osoan zabaltzen. Ohitura hauetariko batzuk, indoeuropar izaera zutela esan ohi da. Orduan iritsi ziren hileta-erritu berriak, hau da, erretzea eta erraustea, eta hauek, izugarri hedatu ziren euskaldunen artean. Euskal Herriko Brontze Aroan izandako errituen inguruan ez da informazio handirik topatu gaur egun arte. 

### Aztarnak 
Monte Aguilar: (Errege Bardea, Nafarroa) Bardean topatu zen herrixka hau, Euskal Herriko Erdi Brontze Arotik ezagutzen dugun gutxietariko bat da. J. Sesmak indusi zuen 90eko hamarkadako lehenengo urteetan.

Los Husos: (Bilar, Araba) J. M. Apellaniz (1967-1971) eta J. Fernandez Erasok (2000tik aurrera) indusitako leku klasikoa. Apellanizek aztarnategi sinboliko edo eredugarri bezala sartu zuen Los Husos bere doktoretza-tesian.

La Hoya: (Guardia, Araba) Herrixka honen lehenengo mailetan Erdi eta Azken Brontze Aroko mailak aurkitu ziren.  Garai bereko beste hainbat herrixkatan gertatzen den antzera, asentamenduan jarraipena ikusten da, eta ondoren, I. eta II. Burdin Aroko maila oso aberatsak ditugu.

Lizarrate/San Adrian: Aztarnategi honen abantaila da oso denbora luzean okupatu zela eta garai guztietako urrenkera eman du, Brontze Arokoa besteak beste.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Burdin Aroa
* Kalkolitoa
* Neolitoa

## Kanpo estekak 
* : Historia, Historiaurrea, Brontze Aroa *Argia*
* "Tema 5.1. EL Bronce Antiguo y medio en Europa" (Eskema eta laburpena). *Alacanteko Unibertsitatea*
* Irazustabarrena Uranga, Nagore (2017ko urriaren 04an) Emakumeek zabaldu zuten Brontze Aroa. *Argia*
* La Edad de los Metales (II) (3.000 - 800 a.C.) *Prehistoria en el Museo Hisn Atiba*