Zelia Nuttall

**Zelia Maria Magdalena Nuttall** (San Frantzisko, 1857ko irailaren 6a – Mexiko, 1933ko apirilak 12a)  arkeologo eta antropologo estatubatuarra izan zen, Mexikoko azteka eta aurreko kulturetan eta eskuizkribu prekolonbinoetan aditua. eta azteken egutegi harria dekodetu zuen eta azteken aurreko artefaktuak identifikatu zituen lehen ikerlaria ere izan zen.

## Biografia 
Zelia Nuttall San Frantziskon (Kalifornia) jaio zen 1857ko irailaren 6an. Bere gurasoak Robert Kennedy Nuttall sendagile irlandarra eta estatubatuar eta mexikar jatorriko Magdalena Parrott ziren. Zelia Nutall haien sei seme-alabetatik bigarrena izan zen. Amaren aldeko aitona San Frantziskoko bankari oso aberatsa zen, John Parrott.

Zortzi urte zituela familia Europara joan zen bizitzera eta heziketa jaso zuen hainbat herrialdetan: Frantzian, Alemanian, Italian eta Ingalaterran, Londresko Bedford College unibertsitatean. Hizkuntzalari bikaina bihurtu zen eta oso ondo hitz egiten zituen lau hizkuntza eta beste askotan ere moldatzen zen hizketan.

Familia San Frantziskora itzuli zen 1879an. Garai hartan ezagutu zuen Alphonse Pinart, frantziar etnologoa, San Frantziskon zebilena gobernu frantsesarentzat ikerketa bat egiten. Hurrengo urtean ezkondu ziren eta elkarrekin ibili ziren ikerketan Ameriketan, Frantzian, bai eta Espainian ere. 1881ean banatu egin ziren, haien alaba jaio aurretxoan, eta 1888an dibortziatu ziren. Garai horretan ere, senarraren abizena utzi zuen eta baita sinismen erijioso katolikoa ere.

1884an joan zen Zelia Nuttall lehen aldiz Mexikora. Bost hilabete egin zituen herrialde hartan bere amaren bertako familiarekin (hau ere aberatsa) eta hilabete haietan sortu zen Mexikoko historiagatik eta arkeologiagatik bere interesa. Horrela, 1886an bere lehen ikerketa artikulua argitaratu zuen: "Terra Cotta Heads of Teotihuacan" (‘Teotihuacango terrakotazko buruak’) "American Journal of Archaeology" aldizkarian. Lan horretan Nuttallek demostratu zuen irudi haiek hilobiratze praktiketan erabiliak zirela eta ordura arte uste zena baino zaharragoak zirela. Lanak arrakasta izan zuen beste adituen artean eta Archaeological Institute of America (‘Ameriketako Arkeologia Institututa’) erakundean onartua izan zen eta "American Philosophical Society" (’Ameriketako Filosofia Elkartea’)n goratua. Era berean, Frederic Ward Putnam, Harvardeko Peabody Museum museoko kontserbadoreak, laguntzaile berezi izendatu zuen mexikar arkeologia gaietarako, 47 urtez izan zuen ohorezko postua izan zena.

Frederic Putnam-ek eta Franz Boas antropologoak ikusi zuten herrialde desberdinetako amerikanisten arteko lotura egiteko pertsona egokia zela Nuttall, zekizkien hizkuntzengatik (nahuatl hizkuntza barne), zeukan jakituriari esker eta zituen harreman pertsonalei esker (Mexikon zeukan familia harremanei esker, besteak beste). Horregatik goratu zuen Putnamek Nuttall museoaren 1886ko urteko memorian. Garrantzitsua izan zen nazioarteko kooperazioa bultzatzen zuen erakundea sortzerakoan: "International School of American Archeology and Ethnology in Mexico" (‘Ameriketako Arkeologia eta Etnologiarako Nazioarteko Eskola Mexikon’).
thumb|355x355px|Buruko jantzia, Vienako Etnografia Museoan dagoena
1886an bere anaiarekin joan zen Dresdenera (Alemania) bizitzera Zelia Nuttall eta hurrengo hamabi urteak Europa osoko liburutegi eta museoetako bildumak aztertzen aritu zen, Mexikoko historiaren informazioaren bila. Bere aurkikuntza garrantzitsuenetako bat prekolonbiar dokumentu bat izan zen, mixteken idazkera piktografikoan idatzia eta "Nuttall kodizea" ("Codex Nuttall") izenarekin ezaguna dena. Zouche baroiaren liburutegi pribatuan aurkitu zuen (Ingalaterran). Ezin izan zuen erosi, baina artista bat kontratatu zuen kopia oso zehatza egiteko eta Harvardeko Peabody Museoak argitaratu zuen 1902an. Egin zuen beste aurkikuntza garrantzitsu bat "Codex Magliabechiano" edo ‘Magliabecchiano kodizea’ izan zen, 1903an argitaratu zuena *The Book of the Life of the Ancient Mexicans* (‘Antzinako mexikarren bizitzaren liburua’) izenburuarekin eta berak egindako sarrera, itzulpen eta iruzkinekin. Badirudi, aurretik beste ikerlari batek topatu zuela, baina Zelia Nuttall izan zen argitaratu eta zabaldu zuena.

1901an, Nuttallek bere lan akademiko luzeena argitaratu zuen: *The Fundamental Principles of New and Old World Civilizations* (‘Mundu Berriko eta Zaharreko zibilizazioen oinarriko printzipioak’). Garaian oso ondo hartua izan zen, nahiz bere teoria batzuk okerrak direla ikusi den aurrerago. Nutallek uste zuen feniziarrak iritsi zirela itsasoz Ameriketara eta horren ondorioz, Mesoameriketako zibilizazioak, Egipto eta Ekialde Hurbilekoen paraleloan bilakatu zirela, gaur egun ez dena onartzen.

1902an Nuttall Mexikora itzuli zen, Berkeleyko antropologia sail berriaren babespean lan egitera. Hearstek Mexiko hiritik gertu espainiar kolonial garaiko etxe handi bat erosi zuen *Casa de Alvarado* izenekoa, Nutallen etxe eta arkeologiarako lantokia bihurtu zena (laborategia zen bai eta ikerlari eta intelektualentzat biltoki).

## Lana 
### Mesoameriketako kulturen alde egindako lana 
Zelia Nuttallek Mexikoren iragana ikertu zuen. Lan gehienak doan egin zituen.

1897an *Ancient Mexican Superstitions* (‘Antzinako mexikar siniskeriak’) artikulua argitaratu zuen *The Journal of American Folklore* aldizkarian. Artikulu horretan kritikatu egiten zuen antzinako mexikarrez zegoen irudia (basati odolzaleak zirela eta giza zibilizaziotik urrun), zibilizazio haren benetako izaera eta ezaugarriak ezkutatzen zituena eta bere lanaren bidez agerian laga nahi zuena.

Antropologia eta arkeologia lanez gain, Zelia Nuttallek eta Phoebe Hearstek hezkuntza eta mexikarren ondarea babesteko lan egin zuten. Bere ikasleetako bat izan zen Manuel Gamio, Mexikoko arkeologo famatuenetako bat bihurtuko zena.

Espainiarrek suntsitutako mexikar ohiturak berreskuratzearen alde izan zen Nuttall: 1928an, bertako urte berriaren ospakizuna berregin nahi izan zuen (Mesoamerikar kulturetan urtean bi aldiz ospatzen zena). Horrela, urte hartan, Mexiko hirian Urte Berri azteka ospatu zuten, 1519tik lehen aldiz.

Hainbat elkartruke egin zituen Errusiako museoekin eta 1896ko Errusia Osoko Erakusketa ikusten izan zen Nizhny Novgoroden, non toki ugaritako objektuak ikusi zituen (batzuek oso urruikoak, Siberiakoak adibidez) eta 400 baino objektu gehiago erosi zituen: Errusiakoak, Finlandialoak, Poloniakoak eta Turkestan errusiarrekoak: erlijiozkoak, instrumentu musikalak, zeramika, 1894ko koroatzeko litografiak, etab., baita argazki bat kyrgyz herritarren ohiturez, Tashkent eta Samarkanda eremukoak.

## Argitalpenak 
### Antzinako eskuizkribuak 
thumb|340x340px|Zouche-Nuttall kodizearen 75. orria. Hiru jaun kanoetan, irla batean zegoen hiria konkistatzera.

* Zapoteken eskuizkribua aurkitu zuen, Codex Zouche-Nuttall izenarekin ezagutzen dena, Zouche of Haryngworth baroiaren liburutegi pribatuan. Peabody Museumak 1902an faksimil bat argitaratu zuen Zelia Nutallen sarrerarekin.

* 1890an, Florentziako Liburutegi Nagusi Zentralean Codex Magliabecchiano izenekoa aurkitu zuen, 1903an argitaratu zuen Kaliforniako Unibertsitatean *The Book of the Life of the Ancient Mexicans* izenburuarekin. Orduan, konfliktoa izan zuen Loubat dukearekin, 1904an argitaratu zuen Louobatek Nuttallen aurkikuntza aipatu gabe.

* 1911an, Espainiako Biblioteca Nacional de Españan (Espainiako Biblioteka Nazionalean) Francisco Cervantes de Salazarren "Crónica de la Nueva España" lan bukatugabea aurkitu zuen, 1560 ingurutik eta Mexikoko konkistaren historiaz. 1914an argitaratu zuen.

* Espainiako Biblioteka Nazionalean 1600–1601ean aurkitu zuen izurriaren prebentzio eta sendatzeari buruzko liburua. 1912an ingeleseko itzulpena argitaratu zuen.

* Mexikoko Artxibo Nazionaletan, New Yorken, Espainian, Italian, Frantzian eta Ingalaterran  (Bodleian Library, British Museum eta Londresko Artxibategi publikoa) zeuden Francis Drake eta John Hawkins itsas komandantearen eskuizkribuak bildu zituen. 1914an argitaratu zituen bildumaturik Londresko Hakluyt elkartearen bidez *A New Light on Drake* izenburuarekin (‘Argi berria Drakeri buruz’). Lan hori osatzeko 1916an Juan de Fuca itsasrtera bidaiatu zuen, Vancouver irla eta Washington Estatuaren artean, Draken bidaien xehetasunak zehazteko.

### Sortutako lanak 
* Nuttall, Zelia (1886). "The Terracotta Heads of Teotihuacan". *American Journal of Archaeology* **2**: 318–330. OCLC 25124813.
* Nuttall, Zelia (1888). *Standard or head-dress? An historical essay on a relic of ancient Mexico*. Cambridge, Mass.: Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology. OCLC 313707016.
* Nuttall, Zelia (1891). *The atlatl or spear-thrower of the ancient Mexicans*. Cambridge, Massachusetts: Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology. OCLC 3536622.
* Nuttall, Zelia (1892). *On ancient Mexican shields: an essay*. Leiden: P.W.M. Trap. OCLC 458945327.
* Nuttall, Zelia (1901). *The fundamental principles of Old and New World civilizations: a comparative research based on a study of the Ancient Mexican religious, sociological and calendrical systems*. Cambridge, Massachusetts: Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology. OCLC 219742748.
* Nuttall, Zelia (1983) [1903]. *The book of the life of the ancient Mexicans : containing an account of their rites and superstitions : an anonymous Hispano-Mexican manuscript preserved at the Biblioteca nazionale centrale, Florence, Italy*. Berkeley: University of California Press. OCLC 10719260.
* Nuttall, Zelia (1904). *A Penitential Rite of the Ancient Mexicans*. Archaeological and Ethnological Papers of the Peabody Museum. Vol. 1. Cambridge, Massachusetts: The Museum. OCLC 2991502.
* Nuttall, Zelia (1906). "The astronomical methods of the ancient Mexicans". In Laufer, Berthold (ed.). *Boas Anniversary Volume. Anthropological papers written in honor of Franz Boas, Professor of Anthropology in Columbia University*. New York: G.E. Stechert & Co. pp. 290–298.
* Nuttall, Zelia (1910). "The island of Sacrificios". *American Anthropologist* **12 (2)**: 257–295. doi:10.1525/aa.1910.12.2.02a00070. OCLC 29606682.
* Nuttall, Zelia; Pedro Sarmiento de Gamboa; Nuno da Silva (1914). *New Light on Drake: Documents Relating to his Voyage of Circumnavigation 1577-1580*. London: Hakluyt Society. OCLC 2018572.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gutenberg proiektuan.
* Zelia Nuttallen lanak Internet Archive web orrian.