Moskuko metroa

thumb|Logotipo ofiziala.
**Moskuko metroa** (errusieraz: *Московский метрополитен*, *Moskovski metropoliten*), *Lur azpiko jauregia* ezizenaz ezaguna, Moskuko lur azpiko garraiobide edo metroa da, eta Mosku eta inguruko herriak batzen dituen garraiobidea. 1935an ireki zen eta ezaguna da geltokiek duten diseinuagatik. 40 geltoki baino gehiago kultur ondareko objektu gisa aitortzen dira. Errealismo sozialista izenaz ezagutzen den korrontearen hainbat artelan daude bertan.

## Historia 
### Iraultzaren aurreko proiektuak 
thumb|176x176px|Antonovitx, Golinevitx eta Dmitrievek proposatutako proiektua
Moskun metroa eraikitzeko lehendabiziko asmoak Errusiako Inperioaren garaikoak dira. 1875. urtean, Kurski tren geltokitik Lubianskaia eta Trubnaia plazetan zehar Maryina Rostxarainoko lerro bat jartzeko ideia agertu zen. Garai hartan eragin handia zuen Eliza Ortodoxoak proiektuaren aurka egin zuela esaten zen ("Jainkoaren irudi eta antzera sortutako gizakiak bere burua umiliatzen du infernura jaitsiz"), baina arrazoi ofiziala garraio mota horren desegokitasun ekonomikoa zen.

1902an, Piotr Balinski eta Evgeni Knorre ingeniariek 155 milioi errubloko kostua zuen proiektu bat proposatu zuten, baina udalak baztertu egin zuen, ogasunari irabazien zati garrantzitsu bat tranbiak ekarri baitzuen.

1902an bertan, A. Antonovitx, N. Golinevitx eta N. Dmitriev trenbide ingeniariek Moskuko hiriko trenbiderako proiektua garatu zuten. Knorre eta Balinskiren proiektuak ez bezala, bai lurpeko eta bai lur gaineko lerroak zituen.

1913an, Moskuko Udalak hiru diametroz osatutako lurpeko trenbide baten proiektua garatu zuen.

1916ko M. Polivanov ingeniariaren proiektuaren arabera, lurpeko hiru diametroko tunelak trenbide nagusien bideekin konektatzen ziren.
thumb|Moskuko metroko lehen lerroaren irekiera irudikatzen duen 1935eko zigilu sobietarra|150x150px
Lehendabiziko lerroa 1935eko maiatzaren 15ean ireki zen, goizeko 7etan, *Sokolniki* eta *Park Kulturi* geltokien artean. *Smolenskaia* geltokira zuzendutako adar bat zuen, eta 1937ko apirilean *Kievskaia* geltokira luzatu zen. Une hartan Moskova ibaia zeharkatzen zuen zubi batetik. Bigarren Mundu Gerra baino lehen beste lerro bi ireki ziren. 1938an *Arbatskaia* lerroa *Kurskaia* geltokira luzatu zen (egungo *Arbatsko-Pokrovskaia* geltokira – urdin ilun koloreko lerroa). *1938*ko irailean, berriz, *Gorkovsko-Zamoskvoretsakaia* lerroa ireki zen, *Sokol* eta *Plostxad Sverdlova* (gaur egun *Teatralnaia)* bitartean, Moskuko oblasetan dagoen Moskuko metroko lehen geltokia.

2010eko maiatzaren 15ean, metroaren 75. urteurrenaren harira, irekiera-datak eta arkitektoen izenak markatzen duten oroigarrizko plakak jarri ziren geltoki guztietan (garai hartan 180 zeuden).

2014ko abenduaren 2an, doako Wi-Fi eskuragarri egin zen Moskuko metroko lerro eta geltoki guztietan.

2015eko irailaren 21an, *Kotelniki* geltokia ireki zen. Moskun eta beste bi herritan (Kotelnikin eta Lubertsyn) irteerak dituen Moskuko metroko geltoki bakarra da.

2021. urte hasieran, emakumezko gidariak kontratatu ziren lehen aldiz. Sobietar garaitik, gizonezkoek bakarrik gidatzen zituzten metroko trenak. Lanbide hori Errusiako gobernuak sortutako emakumeen osasunerako kaltegarritzat jotzen diren lanbideen zerrendan zegoen.

## Ezaugarriak 
lang=en|thumb|210px|Moskuko metroaren mapa
Moskuko metroa 438,6 km luze da lerro guztien luzera batuta. 14 lerro eta 250 geltoki ditu guztira, eta astegun buruzuri batean 8 milioitik gora bidaiari mugitzen ditu batetik bestera. Hala ere, bidaiarien zirkulazioa lasaiagoa da asteburuetan. Moskuko metroa Errusiako federazioaren menpeko enpresa da. Geltokien arteko batez besteko distantzia 1800 metrokoa da: laburrena *Delovoi Tsentr* eta *Mezhdunarodnaia* geltokien artekoa da (502 m) eta luzeena, berriz, *Krylatskoie* eta *Strogino* geltokien artekoa (6,627 m). Distantzia luzeei esker 41,55 km/h abiadura hartzen dute trenek batez beste.

Moskuko metroaren hasierako eraikitze lanetan 155 m-ko geltokiak diseinatu ziren, 8 bagoi gelditzeko adina leku egon zedin. Salbuespen bakarrak *Filiovskaia* lerroan daude, *Delovoi Tsentr, Mezhdunarodnaia, Studentxeskaia, Kutuzovskaia, Fili, Bagrationovskaia, Filiovski Park* eta *Pionerskaia* geltokietan zehazki, seina bagoi sartzen baitira bertako geltokietan. Hain zuzen ere, lerro horretako *Filiovskaia* geltokia ezaugarri hori betetzen ez duen bakarra da.

, , ,  eta  lerroek zortzi bagoirekin hornitutako trenak erabiltzen dituzte; ,  eta  lerroetan, aldiz, zazpi bagoirekin osatutako trenak daude. Azkenik, ,  eta  lerroetan, sei bagoikoak erabiltzen dira. Bagoi guztiak 19,6 metro luze dira, eta launa ate dituzte alde bietan.

Moskukoak sobietarrak izandako hainbat hiritako metroen antz handia du. Hau da, San Petersburgo, Minsk, Kiev, edota Budapest, Sofia eta Varsovia hiriko metroen antzekoa da.

Moskuko metroa mugikortasun mugatua duten pertsonentzako egokitzapena lantzen ari da. Entzumen-urritasuna duten bidaiarientzat informazio-seinaleak eta piktogramak ditu. Itsuak orientatzeko erosotasunerako, geltokietako iragarkiak gizonezkoen eta emakumezkoen ahotsez egiten dira (gizonezkoen ahotsa hirigunerantz mugitzean, eta emakumezkoena kontrako noranzkoan). Geltoki askok gurpil-aulkirako sarbidea dute. Metroak Bidaiarien Mugikortasun Zentro bat du, desgaitasuna dutenekin, adinekoekin eta haur txikiak dituzten gurasoekin doako lan egiten duena.

Moskuko metroa 05:25ean irekitzen da eta 01:00etan ixten da. Irekitze ordu zehatza geltoki desberdinetan aldatzen da lehen trenaren etorreraren arabera, baina geltoki guztietako sarrerak eta transferentzia-korridoreak aldi berean ixten dira.

## Segurtasuna 
### Atentatuak 
Moskuko metroaren historiako lehen atentatua 1977ko urtarrilaren 8an gertatu zen. *Izmailovskaia* eta *Pervomaiskaia* geltokien artean zihoan tren batean lehergailu bat piztu zen. Ezkutuan izan den auzitegiaren epaiaren ostean, akusatuak fusilatu zituzten.

Bigarren atentatua 1996ko ekainaren 11n gertatu zen *Tulskaia* eta *Nagatinskaia* geltokien artean. Leherketak 4 pertsona hil zituen. Krimen hau oraindik argitu gabe dago.

2010eko martxoaren 29ko goizean bi atentatu gertatu ziren Moskuko metroan. Lehena 07:56an izan zen *Lubianka* geltokian, eta bigarrena 08:39an *Park Kultury* geltokian. Bi emakume terroristek leherketa-suizidak gauzatu zituzten.

### Kaleko txakurrak 
thumb|"Sinpatia" eskulturaren irudia 2019ko zigiluan
1990eko hamarkadaren amaieran hasita, kaleko animalien esterilizazio programa bat abiarazi zenean, metro geltokietan eta kale azpiko pasabideetan kaleko txakurrak bizi ziren. Horrek gatazkak eragiten zituen. Esaterako, 2001ean, *Mendeleevskaia* geltokian, arraza-txakur baten jabeak Maltxik izeneko kaleko txakur bat hil zuen, eta horrek eztabaida gogorrak eragin zituen. Geroago, *Okhotny Riad* geltokian, pertsona ezezagun batek kaleko txakur bat bultzatu zuen iristen zen tren baten gurpilen azpira eta bizkarrezurra mindu zion. 2008an, Errusiako Ekologia eta Eboluzio Institutuaren arabera, egunero 500 kaleko txakur inguru zeuden metroan. 2009an, Moskuko hiriko agintariek txakurrak udal aterpetxeetan jartzeari ekin zioten, kaleko animaliak metroko instalazioetatik kentzen hasi ziren.

2007ko otsailaren 17an *Mendeleevskaia* geltokian, "Sinpatia" eskultura inauguratu zen Maltxik txakurraren oroimenean.

## Logotipoa 
Moskuko metroaren lehen logotipoa 1935ean jarri zen martxan. M letra larria zen *МЕТРО* (Metro) testuarekin parekatuta. Ez dago logotipoaren egileari buruzko informazio zehatzik, beraz, sarritan Samuil Kravets eta Ivan Taranov lehen geltokietako arkitektoei egozten zaie. Gaur egun, gutxienez hamar aldaera ezberdinekin, Moskuko metroak oraindik ez du onartutako logotiporik. 2013ko urrian saiakera egin zen nazio mailan marka-irudi lehiaketa bat abiarazteko, eta iragarpenaren ondoren hainbat orduz itxi zen. Antzeko lehiaketak, *DesignContest* diseinu enpresak urte hartan independenteki antolatutakoak, emaitza hobeak eman zituen, nahiz eta metroko arduradunek ez zuten ofizialki onartu.

## Lerroak 
Moskuko metroaren lerroek ezaugarriok dituzte:

## Tren biltegiak 
Gaur egun, Moskuko metroa 20 biltegi elektrikoek hornitzen dute.

## Bagoiak 
## Ikus gainera 
* Metro-2
* 2010eko Moskuko metroko atentatua
* Moskuko metroko istripua

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala  
* Moskuko metroko argazki galeria