open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maurice Béjart

**Maurice Béjart** (Jaiotza-izena: *Maurice Jean Berger*; Marseilla, 1927ko urtarrilaren 1a - Lausana, 2007ko azaroaren 22a) dantzari eta koreografo frantsesa izan zen.

1960an eratu zuen *Ballet du XX Siècle* famatua, izena aldatuta, 1987an, *Béjart Ballet Lausanne* bihurtu zen, eta halaxe deitzen da gaur egun ere. 1990eko hamarraldia oso oparoa izan zen Béjartentzat, eta koreografia berri asko egin zituen: *1789... et Nous* (zenbaiten musika, 1989) Frantziako Iraultzaren bigarren mendeurrenerako, *Mozart-Tango* (Mozart, 1990), *La Mort Subite* (zenbaiten musika, 1991) *Tod in Wien* (Mozart, 1991), *Opéra* (Verdi, 1991), *Le Mandarin Merveilleux* (Bartók, 1991), *Sissi, l´Impératrice Anarchiste* (zenbaiten musika, 1992), *AmoRoma* (Rota, 1993), *King Lear - Prospero* (Purcell eta Hochstätter, 1994), *L´Art du Pas de 2-Deux* (zenbaiten musika, 1994), *A Propos de Shéhérazade* (Ravel eta Korsakov, 1995), *Titre à Venir* (Bars, Gleason, Presley eta Baudelaire, 1997), *MutationX* (Bars, Gleason eta Zorn, 1998), *Dialogue de l´Ombre Double* (Boulez, 1998) eta *L´Heure Exquise* (Mahler, Webern, Bach eta Lehár, 1998). Beste dantzari-talde askorentzat ere egin zituen koreografiak, telebistarentzat ere lan egiten zuen, eta zenbait liburu idatzi zuen: *Maurice Béjart: Un instante dans la Vie* (1979) eta *Béjart par Béjart* (1979). Sari asko jaso zuen (azkenetakoa, Inamori Fundazioko Kioto Saria, 1999), eta 1995ean Frantziako Akademiako kide egin zuten.
## Erreferentziak
Euskal Kulturaren Batzarreak

**Euskal Kulturaren Batzarreak** (**EKB**) euskalgintzako erakundeak koordinatu eta biltzeko gune izatea eta euskararentzat plangintza orokorrak bultzatzea helburu nagusitzat hartuta, 1983an sortutako taldea izan zen.

EKBren Batzorde Iraunkorrak, 1999ko otsailean, Batzarrea desegitea erabaki zuen. Batzorde horren txostenaren arabera, Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseilua ari zen harrezkero funtzio horiek betetzen. Horrez gainera, EKBk desegitea erabaki zuenean, Kontseiluan zeuden jada EKBko kide ia guztiak.

Aipatutako bi zeregin nagusi horiez gainera, gizartean eragitea ere nahi izan du EKBk bere historian zehar. Alegia, administrazio publikoa eta erakunde sozial eta politikoak euskararen aldeko urratsak egitera bultzatzea. Eragile-funtzio hori beste elkarteren batek egin beharko duela zioen Batzorde Iraunkorraren txostenak, eta Euskal Herrian Euskaraz horretarako prest azaldu zen.

EKBk dokumentazio-zentroa ere bazuen, eta hasieran *Euskaldunon Egunkaria* azaldu zen horren ardura hartzeko prest. EKBren herentziaren beste atal garrantzitsua *Bat* soziolinguistika-aldizkaria zen. EKB desagertu arren, aldizkaria ez zen bertan behera gelditu, eta SEI Euskal Soziolinguistika Institutua elkarteak hartu zuen bere gain aldizkariaren etapa berriaren kudeaketa. Izan ere, 1999an ale monografiko bat argitaratu zuen *Bat* aldizkariak, hogeita hamaikagarrena, EKBren eta euskalgintzaren inguruko higikundeen ibilbidea biltzen zuena.
## Euskarazko lehen posta zerrenda 
EKBk EuskaraZ posta zerrenda sortu zuen 1996an, Eusnet elkartearen zerbitzuei esker. Ondoren, EKB desegin zenean, 1999ko ekainetik 2001eko abendura arte UEUk hartu zuen zerrendaren ardura. Zerrenda moderatu gabea zen, eta UEUk kudeatu zuen bitartean 600 kide biltzera ailegatu zen eta 3.250 mezu azaldu ziren. 2001ean, UEUk zerrenda kudeatzeari utzi zion eta pertsona partikular batzuen eskuetan geratu zen ardura. Hala ere, pixkanaka, jardunak erritmoa galdu zuen eta itxi egin zen zerrenda, isiltasun-fase baten ondoren.

Euskarazko lehen posta zerrenda izan zen EuskaraZ. Hiru urte lehenago, 1993ko abenduan, Basque-L zerrenda sortu zuten New York-eko unibertsitate batean, Euskal Herriari buruzkoa zen baina ez zen euskarazko posta zerrenda, ingelesezkoa baizik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrés Rodríguez Pedotti

**Andrés Rodríguez Pedotti** (Borja, 1923ko ekainaren 19a - New York, 1997ko apirilaren 21a) paraguaiar militar eta politikaria izan zen. 1989-1993 bitartean Paraguaiko presidentea izan zen.

## Bizitza 
Ikasketa militarrak egin zituen, eta tenienteorde izendatu zuten 1946an, koronel 1964an eta, azkenik, jeneral izatera iritsi zen 1970ean. *Partido Colorado* alderdiko joera tradizionalistaren jarraitzaile izan zen, eta 1947an alderdi haren legezko gobernuaren alde agertu zen, matxinatuen kontra. Alfredo Stroessner lehendakariaren (1954-1989) laguntzaile-taldeko kidea izan zen, eta gudarosteko guda-talde aurreratuenaren buruzagia.

1989an Stroessner lehendakari eta aitaginarreba bere kargutik eraitsi zuen estatu-kolpea zuzendu zuen. Urte hartan bertan Errepublikako lehendakari izendatu zuten, *Partido Colorado* alderdiaren oniritziarekin. Behin-behineko lehendakari zela, giza eskubideak errespetatuko zituela eta demokraziarako prozesua bideratuko zuela agindu zuen, besteak beste; gobernu-taldea osatu eta diktadurak legez kanpo utzitako alderdiak legeztatu zituen, eta ordura arte debekatuta egondako zenbait komunikabide berriro zabaltzea onartu zuen.

Rodríguez izan zen, bestalde, Iberoamerikako Merkatu Bateratua (Mercosur) bultzatu zuen politikarietako bat. Bere agintaldian konstituzio berria idatzi zen, 1992an indarrean jarri zena. Hurrengo urtean, 1993an, Rodríguezek bere alderdikide Juan Carlos Wasmosyren esku utzi zuen bere kargua, eta gudarostean erretiroa hartu ondoren, hil arteko senatari izendatu zuten.

## Erreferentziak
Yves Simoneau

**Yves Simoneau** (Quebec, 1955eko urriaren 28a) kanadar zinema-zuzendaria da.

Zinematografiako ikasketak egin zituen Laval Unibertsitatean, eta 17 urte zituela kamera gisa hasi zen lanean Quebeceko Kanada irratian. Simoneauk hainbat genero landu zituen, baina film luzeei dagokienez thrillerrean nabarmendu da batez ere. 1978 eta 1979. urteetan bost dokumental egin zituen Frantzian eta 1983an ''Pourquoi l'étrange Monsieur Zolock s'intéressait-il tant à la bande dessinée?* dokumentala egin zuen. 1982an egin zuen suspenseko bere lehenengo film luzea, *Les Yeux rouges ou les vérités accidentelles*. 1986an, berriz, Anne Héberten *Les Fous de Bassan* eleberri gotikoan oinarrituriko film bat egin zuen, eta handik hiru urtera thriller futurista bat aurkeztu zuen, *Dans le ventre du dragon, *zeinetan agertu baitzuen herensuge gisa gizarte modernoa eta haren eder gisa, berriz, zientzia modernoa. 1991n ingelesezko bere lehen filma estreinatu zen, *Perfectly Normal*. Simoneauk kezka handia erakutsi zuen zineman lirismoa ikertzeko, eta zinemak eskaintzen dituen aukera fantastikoak eta errealitateaz kanpokoak lantzeko. Bere lanean azpimarratzekoa da kameraren mugimendu arina eta estilo aberats eta sentsuala lortu izana; bere filmetan sena eta bat-batekotasuna nabarmentzen dira. Filmak egiteko moduan aipagarria da estatubatuar egileen eragina, baina Europako zinemagintzaren kutsua nabari zaie bere pertsonaiei oro har.

## Filmografia 
### Filmak 
* *Les célébrations* (1979)
* *Dernier voyage* (1981)
* *Le génie de l'instant* (1982)
* *Les yeux rouges* (1982)
* *Pourquoi l'étrange Monsieur Zolock s'intéressait-il tant à la bande dessinée* (1983)
* *Trouble* (1985)
* *Pouvoir intime* (1986)
* *Les fous de bassan* (1987)
* *Dans le ventre du dragon* (1989)
* *Perfectly Normal* (1990)
* *Mother's Boys* (1994)
* *Free Money* (1998)
* *Ignition* (2001)
* *L'appât* (2010)

### Telebista 
* *Memphis* (1992)
* *Till Death Do Us Part* (1992)
* *Cruel Doubt* (1992)
* *Amelia Earhart: The Final Flight* (1994)
* *Dead Man's Walk* (1996)
* *Intensity* (1997)
* *36 Hours to Die* (1999)
* *Nuremberg* (2000)
* *Night Visions* (2001)
* *Napoléon* (2002)
* *44 Minutes: The North Hollywood Shoot-Out* (2003)
* *The 4400* (2004)
* *Marie-Antoinette* (2006)TV movie, 2007)
* *Bury My Heart at Wounded Knee* (2007)
* *V* (2009)
* *America* (2009)
* *Assassin's Creed: Lineage* (2009)
* *Matadors* (2010)
* *Partners'' (2011)

## Erreferentziak
Rudy Wiebe

**Rudy Henry Wiebe** (Fairholme, Saskatchewan, Kanada, 1934ko urriaren 4a) kanadar eleberrigilea da. Ingelesez idazten du.

## Biografia 
Albertako Unibertsitatean ikasi zuen 1953-1956 bitartean, eta Tübingenekoan, Alemanian, 1957-1958 urteetan. Kanadara itzuli zenean, eskolak eman zituen Mennonite Brtethren Bible Collegen eta Goshen Collegen. 1967. urteaz geroztik ingeles irakaslea da Albertako Unibertsitatean.

Bai forma aldetik bai estilo aldetik bide berriak saiatu zituen arren, bere narratiba kristau ikuspegiak zedarritua dago. Zazpi eleberri idatzi ditu, horien artean *Peace shall destroy many* (1962, "Bakea askoren suntsitzaile"), *The blue mountains of China* (1970, "Txinako mendi urdinak"), *The temptations of Big Bear* (1973, "Hartza Handiaren tentazioak"), *The mad trapper* (1980, "Ehiztari zoroa") eta* My lovely enemy* (1983, "Nire etsai maitea").

Kontakizunak eta antzerki-lanak ere idatzi ditu; lehenen artean *Where is the voice coming from?* (1974, "Nondik heldu da ahots hori?") da aipagarrienetako bat, eta antzerki-lanen artean, berriz, *Far as the eye can see* (1977, "Begiz ikus daiteken lekuraino"). Bestalde, zenbait kontakizun-bilduma apailatu ditu: *The story makers* (1970, "Ipuin kontalariak"), *Stories from western Canada* (1972, "Kanada mendebaldeko kontakizunak"), *Double vision: twentieth century stories in English* (1976, "Ikuspegi bikoitza: Hogeigarren mendeko historiak ingelesez"), eta *Getting here: Edmonton story anthology* (1977).

## Obra 
* *Collected Stories, 1955–2010.
* *Of This Earth: A Mennonite Boyhood in the Boreal Forest*
* *River of Stone: Fictions and Memories*
* *Sweeter Than All the World*
* *Fruits of the Earth*
* *Peace Shall Destroy Many*
* *My Lovely Enemy*
* *A Discovery of Strangers*
* *The Blue Mountains of China*
* *Stolen Life: The Journey of a Cree Woman* (with Yvonne Johnson)
* *Playing Dead: A Contemplation Concerning the Arctic*
* *War in the West: Voices of the North-West Rebellion* (with Bob Beal)
* *The Temptations of Big Bear*
* *The Scorched-Wood People*
* *The Mad Trapper''

## Erreferentziak
Jeremias

**Jeremias** (, transl. modernoan: '**&nbsp;  ahoskatua, tiberiar trans.: **';; ; ; Anathoth, Judea,  - Egipto, ) Israelgo lau igarle handietako bat izan zen, Itun Zaharraren arabera.

Benjaminen leinukoa, Helziasen semea zen. Josias errege zen garaian hasi zen igarkizunak egiten. Jendeak Jainkoaren legea bihotzez onar zezan nahi zuen Jeremiasek, eta ez itxuraz onartzea soilik. Bere mezuak oso ausartak ziren, eta horregatik, arriskuan bizi izan zen Joakim erregearen garaian, eta baita Sedekiasenean ere. Juduen bekatuan egotearen arrazoia hango erakunde erlijiozko eta politikoetan zegoela zioen. Haren esanen eragina ez zen igarri Egiptoko Tahpanhes herrian harrika hil zuten arte. Juduek hil zutela esaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan de Valdés

260px|thumb|*Diálogo de la Doctrina christiana*, 1529.

**Juan de Valdés** (Cuenca, 1490 &ndash; Napoli, 1541) espainiar idazle humanista izan zen. Bere anaia bikia, Alfonso de Valdésekin batera, Erasmo Rotterdamgoaren ideiak ezagutarazi zituen Espainian eta Italian eta harreman estua izan zuen harekin.

Alcala de Henaresko unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1529. urtean *Diálogo de doctrina cristiana* (*Kristau dotrinari buruzko elkar hizketa*) obra idatzi zuen Erasmoren dotrinetan oinarriturik. Hartan norbanakoen barne izpiritualtasuna aldeztu eta azalekotzat jotzen zituen gurtza egiteko ageriko jokamoldeak. Obra hura Espainiar Inkisizioaren aurrean salatu zuten eta Valdés Italiara erbesteratu zen. Erroman Klemente VII.aren gortean urte batzuk eman ondoren, Karlos V.aren (Espainiako Karlos I.a) zerbitzuan jardun zuen eta 1534. urtean Napoliko artxibozain izendatu zuten. Napolin intelektual talde bat sortu zuen Giulia Gonzagak eta beste zenbait kidek osatua. Talde harentzat erlijio testuak itzuli zituen, *Alfabeto cristiano* (*Kristau alfabetoa)* eta *Ciento y diez consideraciones divinas* (*Jainkoari buruzko ehun eta hamar gogoeta*), besteak beste, argitaratu gabe utzi zituenak. Valdésen beste lan aipagarri batzuk: *Diálogo de la lengua (Hizkuntzari buruzkoak)*, hizkuntza arruntaren erabilera bultzatzeko eta erretorika baztertzeko gomendioa egiten duena, *Salterio traducido al hebreo* (*Salterioa hebreerara itzulia*), *Comentario a los salmos* (*Salmuei buruzko komentarioa*) eta* Trataditos*.

## Erreferentziak
Kenizé Mourad

**Kenizé Mourad** (Paris, 1939ko azaroaren 14a) frantziar kazetari eta idazlea da.

Ama turkiar sultan bat zuen eta aita raja. Mourad Suleiman Handiaren ondorengoa zen, baina ez zuen bere jatorriaren berririk izan nerabezarora arte. Amak Indiatik ihes egin zuen haurdun zegoela, eta Parisen hil zen pobrezian. Urte eta erdi zuela, bere amaren eunukoa zen Zeynelen babesean gelditu zen. Zeynelek Suitzako enbaxadan utzi zuen umea, eta bost urte bete zituen arte suitzar familia batekin bizi izan zen. Gero moja-eskola batean sartu, eta azkenean frantses mojekin gelditu zen. Psikologia-karrera egin zuen Parisen, eta ikasle zela, eskola partikularrak eman eta gozokiak eta opera-egitarauak saltzen zituen. Aita hogeita bat urte zituela ezagutu zuen. Adin horrekin Indiara joan zen han gelditzeko asmoarekin, baina kultura-desberdintasunak zirela-eta, sei hilabete besterik ez zuen bertan eman. Gero Parisen bizilekua hartu, eta bi urtean Air Franceko azafata izan zen. Ondoren, Le Nouvel Observateur mintegian hasi zen lanean gerra berriemaile gisa. Kazetari, Indiako eta Ekialde Hurbileko gaietan espezializatu zen. 1980an kazetaritza utzi eta amaren bizitza kontatzeari ekin zion. 1988an *Printzesa hilaren partetik *eleberria argitaratu zuen. Hamalau hizkuntzatara itzuli eta arrakasta handia erdietsi zuen. Handik hamar urtera *Lorategi bat Badalpurren* idatzi zuen, hau ere autobiografikoa eta aurrekoaren jarraipena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikolai Nekrasov

thumb|Nikolai Alexeievitx Nekrasov.

**Nikolai Alexeievitx Nekrasov** (Nemirov, Ukraina, 1821eko abenduaren 10agreg./azaroaren 28ajul. - San Petersburgo, 1878ko urtarrilaren 8agreg./1877ko abenduaren 28ajul.) errusiar olerkaria eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
San Petersburgoko Unibertsitatean ikasi zuen (1839-1841), aitak, armadako ofiziala izanik, militar-ikasketak egin zitzan nahi bazuen ere. Laguntza ekonomikorik gabe, estutasun handiz bizi izan zen. Hala ere, gazte-gaztetatik hasi zen idazten: poesia, kritika, narrazioak eta vaudeville frantsesen moldapenak.

1846tik aurrera zenbait agerkari arrakastatsuren argitaratzaile eta zuzendari izan zen: *Petersburgoko antologia* (1846) eta *Apirilaren lehena* (1846) almanakak; *Garaikidea* (1847-1866) eta *Aberriaren kronikak* (1868-1878) aldizkariak. Belinski, Herzen, Turgeniev eta Dostoievskiren mailako idazleekin batera, berak ere esku hartu ohi zuen agerkari haietan.

Poesia-liburuak ondu zituen; ezagunenak herri-kanten estiloan egin zituen. Nekrasov nekazari-herriaren kantaria izan zen: jopuen askatasuna eta justizia soziala izan zen bere obraren ardatza eta ideia nagusia. Bizi zelarik oso ezaguna izan zen; haren hiletetan Dostoievski eta Plekhanov mintzatu ziren, eta Errusiako herriak egundaino idazle bati egindako omenaldirik handiena eskaini zion.

Hona Nekrasoven poema ezagunenetariko batzuk: *Satxa* (1855), *Sudur gorriko izotza* (1863), *Errusiako emakumeak* (1873), *Errusian nor bizi da zoriontsu?* (1865-1876). Sinbolistek Nekrasoven hizkuntzaren aberastasuna, irudiak eta estiloa izan zituzten oinarri.

## Erreferentziak
Ben Jonson

'*Benjamin *Ben* Jonson*' (Westminster, Ingalaterra, Erresuma Batua,  - Londres, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1637ko abuztuaren 6a) ingelesezko olerkari eta drama-idazlea izan zen.

## Bizitza 
Eskoziako predikari baten semea zen. Ikasketak Westminster Schoolen egin eta ondoren, hargin-lanetan ibili zen, hori baitzen haren aitaordekoaren lanbidea. Armadan sartu zen berehala, eta Espainiaren aurka borrokatu zen Herbehereetan. 1597 inguruan Londresa joan zen, eta antzerkian aritu zen zuzendari eta antzerkigile. Katoliko egin zen garai hartan.

*Every man in his humour* (1598) izan zen ospea eman zion obra. Shakespeareren konpainiak antzeztu zuen lan hura. *Cynthia´s revels*, *The poetaster*, eta *Seyano* tragedia idatzi zituen ondoren, arrakasta handia izan zutenak. Jakue I.a errege izendatu zutenean, haren gortean hasi zen lanean. Maskarada asko idatzi zituen garai hartan; *Mask of blackness* izan zen lehena.

Lan horretan ari zela, haren komediak antzezten hasi ziren (*Volpone or the fox*, *Epicoene or the silent woman*, *The alchimist*, *Bartolomew fair*, *The magnetic lady*). Komedia horiek eragin handia izan zuten denbora askoan Ingalaterrako antzerkigintzan; Shakespearek eskuratu zuen ospearen adinekoa izan zen Jonsonena. Horrek ez zuen, ordea, bien arteko adiskidetasuna galarazi. Baconekin ere harreman onak izan zituen. 1616tik aurrera erregearen diru-laguntza jaso zuen, eta Eskoziara bidaia egin zuen 1618an. Hiru olerki liburu idatzi zituen: *The forest*, *Underwood* eta *The sad shepherd*.

## Erreferentziak
Guido Münch

**Guido Münch** (San Cristóbal de las Casas, Chiapas, Mexiko, 1921eko ekainaren 9a - Pasadena, Ameriketako Estatu Batuak, 2020ko apirilaren 29a) astrofisikaria izan zen.

## Bizitza 
Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan ikasi zuen, eta ingeniaritza zibileko eta matematikako tituluak eskuratu zituen. Ondoren, Chicagoko Unibertsitatera joan zen Matematikako master bat egitera, eta han Astronomiako eta Astrofisikako doktoregoa lortu zuen.

1946. urtetik aurrera Amerikako eta Europako espazio-behatoki nagusietan lan egin du. Bestalde, Heidelbergeko (Alemania) Unibertsitateko ohorezko irakaslea da. Astrofisikako interesa S. Chandrasekhar pakistandarrarekin (Nobel Saria 1983an) lan egin ondoren sortu zitzaion; orduz geroztik, ikerketa-alor ugari landu baditu ere, izarren materia eta izar artekoa, galaxiaren egitura eta eguzkiaren fisika izan ziren München azterketa gai nagusiak.

1989an Espainiara joan zen izarren arteko materia ikertzera Almeriako Astronomia zentroan. Urte horretan bertan, Asturiasko Printzea saria eman zioten. Ameriketako Estatu Batuetako Arteen eta Zientzien Akademiako eta Estatu Batuetako Akademia Nazionaleko kide izan zen; horrez gainera Hirugarren Munduko Zientzien akademiaren sortzailea izan zen. Lan ugari idatzi zituen, horien artean nagusiak: *Izarren arteko xurgatze-lerroak urruneko izarretan *(1957), *Artizarraren espektroaren analisi bat *(1964), *Galaxiaren egitura eta izarren arteko xurgatze-lerroak *(1965), *Atmosferaren egitura planeta handietan *(1969) eta *Helioaren ugaritasuna Jupiterren* (1973).

## Erreferentziak
Tomás Segovia

**Tomás Segovia** (Valentzia, 1927ko maiatzaren 21a - Mexiko, 2011ko azaroaren 7a). Espainian sortu zen, baina Espainiako Gerra Zibilaren ondoren Mexikora erbesteratu zen, eta harrezkero irakasle gisa lan egin du Mexikoko eta Estatu Batuetako zenbait unibertsitatetan. *Revista Mexicana de Literatura* aldizkariaren zuzendari izan zen, eta *Vuelta* aldizkariko lankidea ere izan zen. Mexikoko Kolegioko Itzultzaileen zentroa sortu zuen, eta, olerkiez gainera, kritikak, saiakerak eta itzulpenak eman zituen argitara. Bere olerki-liburu nagusietan maitasunari eta gai metafisikoei buruz idatzi zuen, eta sakontasun literario handiko obra osatu zuen inspirazioa eta teknika bikaina erabiliz. Bere olerkigintzak gizakiaren bakardadearen adierazpen nahi du izan, baina orobat nabarmentzen du gizakiak maitatzeko duen ahalmena.

## Obra 
### Olerkia 
* *La luz provisional* (1950)
* *El sol y su eco* (1960)
* *Anagnórisis* (1967)
* *Figura y secuencias* (1979)
* *Luz de aquí*, Barcelona, Lumen, 1982
* *Partición*, Valencia, Pre-Textos, 1983
* *Cantata a solas* (1985)
* *Lapso*, Valencia, Pre-Textos, 1986
* *Orden del día*, Valencia, Pre-Textos, 1988
* *Noticia natural*, Valencia, Pre-Textos, 1992
* *Casa del nómada* (1994)
* *Fiel imagen* (1997)
* *Poesía, 1943-1997*, FCE, 1998
* *Lo inmortal*, Madrid, Libros de la Galera, 1998
* *Misma juventud*, Valencia, Pre-Textos, 2000
* *En los ojos del día. Antología poética* Bartzelona, Galaxia Gutenberg
* *Salir con vida*, Valencia, Pre-Textos, 2003
* *Día tras día*, Valencia, Pre-Textos, 2005
* *Sonetos votivos* (2005 y 2008)
* *Lúcido invierno*, Valladolid, El gato gris, 2006
* *Llegar (poemas 2005-2006)*, Pre-Textos, 2007
* *Siempre todavía*, Valencia, Pre-Textos, 2008
* *Aluvial: (poemas 2007-2008)*, Pre-Textos, 2009
* *El tiempo en los brazos: cuaderno de notas (1950-1983)*, Valencia, Pre-Textos, 2009
* *Sin nada en otro sitio*, Ayuntamiento de Granada, 2009
* *Estuario*, Valencia, Pre-Textos, 2011

### Saiakerak 
* *Actitudes* (1970)
* *Contracorrientes* (1973)
* *Poética y profética* (1986)
* *Alegatorio* (1997)
* *Recobrar el sentido* (2005)
* *Digo yo*, Fondo de Cultura Económica, México, 2011

### Antzezkanak 
* *Zamora bajo los astros* (1959)

### Narratiba 
* *Trizadero* (1974)
* *Personajes mirando una nube* (1981)
* *Otro invierno* (2001), relatos

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Tomás Segoviaren bloga.
Louis Calaferte

**Louis Calaferte** (Turin, 1928ko uztailaren 14a - Dijon, 1994ko maiatzaren 2a) frantses eleberrigilea izan zen.

1930eko hamarraldiaren hasieran Frantziara ihes egin behar izan zuen bere familiarekin. Lyonen txirotasunean eta xenofobiaren mende lan egin behar izan zuen. Hamahiru urte zituela, fabrika batean hasi behar izan zuen lanean. Gerran eta fabrika hartan bizi izan zuen esklabotasun-egoera betirako izan zituen gogoan. *Inozenteen requiema* (1952), lehenengo liburua eta *Gerra da* (1953) urte beltz horien lekuko dira. Bere ohar intimoak osatzen duten sei liburuetan jakin-mina eta bilaketa espirituala elkarrekin doazela ikusten da: *Le Chemin de Sion *(1980, *Siongo bidea*), *L´Or et le plomb* (1981, *Urrea eta beruna*), *Lignes intérieures* (1985, *Barruko lerroak*), *Le Spectateur immobile* (1990, *Ikusle geldia*), *Le Miroir de Janus* (1993, *Janusen ispilua*), *Rapports* (1996, *Harremanak*). *Droit de cité* (*Hiri-eskubidea*) lanean agertzen da Calaferten ikusmolde politikoa, anarkismo kristautzat hartu izan dena. 1963an *Septentrion* kontakizun gogorra eta salatzailea idatzi zuen, baina debekatuta egon zen; 1984an argitaratu zen berriro. Bestalde, eleberriarekin zuen distantzia azpimarratu nahian *L´Incarnation* (1987, *Gizakundea*) eta *La Mécanique des femmes* (1992, *Emakumeen mekanika*) idatzi zituen. Calaferteren antzerkiak ere formak puskatzeko helburua du: *Chez les Titch* (1971, *Titchtarren etxean*), *Les Derniers Devoirs* (1981, *Azken betebeharrak*).

## Erreferentziak
Wilfried Martens

**Wilfried Achiel Emma Martens** (Sleidinge, Flandria, 1936ko apirilaren 19a - Lokeren, Flandria, 2013ko urriaren 9a) belgikar politikaria izan zen.

## Biografia 
Ikasle-erakunde katolikoetako militante izan zen zuzenbideko ikasle zen garaian, baina ondoren politikan nabarmentzen hasi zen, 1965. urtean Flandriako Herri Alderdi Kristauan sartu zelarik. Kontseilari-kargua bete zuen Harmel eta Vanden Boeynants Lehen Ministroen agintaldietan (1965-1966), eta geroago Léo Tindemansekin (1968) ministro izan zen.

1972an bere alderdiaren lehendakaritzarako hautagai aurkeztu zen, eta hala izendatu zuten. Ganteko diputatu hautatu zuten handik bi urtera, eta Lehen Ministro izatera iritsi zen 1979. urtean.

Lehen Ministro gisa agintean egondako urteetan (1979-1992) Belgika federal bat sustatu zuen, eta ildo horretatik konstituzioa eraberritzeko proposamenak egin zituen 1981 eta 1989an, eskualdeei (hizkuntza komunitateei) eskumen zabalak emanez. 1981ean hilabete batzuetan bere kargua utzi beharrean izan zen garaian izan ezik, 1992. urtea arte izan zen Lehen Ministro. Urte hartan Jean-Luc Dehaenek hartu zuen Martensen kargua, Martenesek dimisioa eman ondoren.

Behin baino gehiagotan saiatu zen dimititzen, flandriarren eta frantses hiztunen artean hizkuntzaren ofizialtasuna zela-eta zeuden tirabiren eraginez. Europaren eraikuntzaren alde lan handia egin zuen, eta lan horri esker Europako Alderdi Popularraren lehendakari izendatu zuten 1990ean eta 1996an.

1994an eurodiputatu aukeratu zuten. 2000-2001 urteetan bere alderdiaren lehendakaria izan zen. 2008. urtean, Yves Letermeren dimisioaren ondoren eta Alberto II.ak eskatuta, Martens berriz agertu zen belgikar politikan Lehen Ministro berri bat bilatzen laguntzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alicia Alonso

**Alicia Alonso**, jaiotzako izena **Alicia Ernestina de la Caridad del Cofre Martínez** (Habana, 1920ko abenduaren 21a - Habana, 2019ko urriaren 17a) kubatar dantzari eta dantza-irakaslea izan zen. Ballet erromantikoaren estilo hertsienaren baitan, historiako dantzaririk handienetakotzat jotzen da.

## Bizitza 
New Yorken hasi zuen dantzari ibilaldia, Broadwayko musikaletan. Ikusmen-arazoak izan zituen arren, *Ballet Caravan* eta *American Ballet Theatre* ballet-konpainietako izar nagusietako bat izan zen. 1940az geroztik, Habanako *Sociedad Pro Arte Musical* elkartearen laguntza ere izan zuen. Osperik handiena *Giselle*-ren papera eginez bereganatu zuen, *American Ballet Theatre* konpainian Alicia Markova dantzaria ordezkatu zuenean. George Balanchine eta beste maisu askoren koreografia asko dantzatu eta ballet garaikidetarako hainbat paper ere sortu zituen.

1948an *Alicia Alonsoren Balleta* sortu zuen Kuban, 1955ean *Kubako Balleta* eta 1959ko iraultzaren ostean *Kubako Ballet Nazionala* izenak hartuko zituena. *1959*az geroztik, Kubako Ballet Nazionalaren lehen dantzari eta dantzari ospetsuak (Mirta Plá, Loipa Araújo, Josefina Méndez eta Marta García) biltzen zituen Kubako ballet eskolaren arima bilakatu zen. Alonsoren ballet-eskola miretsia izan zen bertako ikasketa eta aukera sistemaren kalitateagatik, eta herrialde askotan sarituak eta goretsiak izan ziren eskola horretako kideek munduko ballet-talderik onenetako bat osatzen zuten.

Irakaskuntzan, koreografian, eta baita Kubako Ballet Nazionala zuzentzen ere segitu zuen, 2019ko urriaren 17an zendu zen arte; 98 urte zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Alicia Alonso: «Balleta arte herrikoia da Kuban, sektore guztietara iristen dena»*, elkarrizketa *Berria* egunkarian, 2015eko azaroak 6, berria.eus
John Polanyi

**John Charles Polanyi** (Berlin, 1929ko urtarrilaren 23a) kanadar kimikaria da, alemana jatorriz. Familia hungariarra zuen, baina aitak Berlinen lan egiten zuen. 1933an Erresuma Batura ihes egin behar izan zuten, Alemaniako egoera politikoaren eraginez. Polanyik Manchesterko Unibertsitatean egin zituen kimikako ikasketak, eta 1952an eskuratu zuen doktoregoa. Kanadako National Researche Councilen ikertzaile gisa lan egin ondoren, Torontoko Unibertsitateko irakasle izendatu zuten (1956). 1965 inguruan kanadar hiritartasuna eskuratu zuen. Polanyi kimika molekularrean aditua da, eta erreakzio kimikoen ikerketan nabarmendu da. Erreakzio kimikoen dinamika eta atomoen portaera ikertzeko, erreakzio horietan atomo kitzikatuek igortzen dituzten izpi infragorriak erabili ditu. Bere lanetan ikusi ahal izan zuenez, erreakzio kimiko batean zehar elektroi batek energia galtzen duenean, energia hori argi ikusgarri gisa edo uhin-luzera ikusezin gisa kanporatzen, kimiolumineszentzia izeneko prozesuaren bidez. Polanyik aurkitu zuen kimiolumineszentzia infragorriari esker erreakzio kimikoaren aldi bakoitzari buruzko xehetasunak antzeman daitezkeela. 1986an Kimikako Nobel Saria lortu zuen Y. T. Lee eta D. R. Herschbach zientzialariekin batera. Baina kezka zientifikoaz gainera, Polanyik gizarte-politikei eta armen kontrolari buruzko ekimenak eraman ditu aurrera eta aztergai izan du zientziaren eta gizartearen arteko harremana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel Jackson

**Gabriel Jackson** (Mount Vernon, New York, 1921eko martxoaren 10a - Ashland, Oregon, 2019ko azaroaren 3a) estatubatuar historialaria izan zen, bereziki Espainiako historia landu zuena.

## Bizitza 
Judu jatorriko familia batean jaio zen. Historia eta literatura ikasketak egin zituen Harvard Unibertsitatean, eta 1942an lizentziatu zen. Joaquín Costari buruzko lan bat izan zen bere doktorego tesia. MacArthur senatariak ustezko komunisten kontra bultzatutako sorginen-ehizaren garaian zailtasunak izan zituen bere karrera profesionalean. Komunista zelako salaketa egia izan ez arren, McCarthyismoaren aurka agertu zen eta horrek lanpostu finko bat lortzea eragotzi zion: unibertsitate batetik bestera ibili behar izan zuen 1950eko hamarkadan. 1965ean *Espainiar errepublika eta Gerra Zibila* liburua argitaratu zuen, Espainiako historiaren garai hura ulertzeko oinarrizko lana. Urte horretan bertan Kalifornia-La Jollako Unibertsitateko irakasle egin zen. 1960ko hamarkadan bere gizartearekiko konpromisoa zela-eta eskubide zibilen alde lan egiten zuten zenbait erakunderen kide izan zen, besteak beste, *American Civil Liberties Union* eta *Amnesty International* erakundeena. Asko idatzi zuen Espainiako Gerra Zibilari buruz, eta hispanista garrantzitsuenetakotzat jotzen da. 1969an bere autobiografia argitaratu zuen, *Historialari baten historia*. 1983an erretiroa hartu zenean Bartzelonara joan zen. Bere azken lanean, *Zibilizazioa eta basakeria XX. mendeko Europan* (1997) gaur egungo hondamendiak aztertu zituen.

## Erreferentziak
Clara Janés

**Clara Janés** (1940ko azaroaren 6a) katalan idazlea da. Poesia, nobela eta saiakera idatzi ditu. Nobelen artean nabarmentzekoak ditu *Los caballos del sueño* (1989, *Loaren zaldiak*) eta* El hombre de Eddén* (1991, *Eddengo gizona*). 1982an Ymelda Navajoren *Doce relatos de mujeres* antologian argitaratu zen (*Hamabi emakumeren kontakizunak*) bere kontakizunetako bat. Saiakeran, zenbait artisten bizitzak idatzi ditu: Federico Mompou (1987), Daniel Vázquez Díaz (1980), Murillo (1980), Monet (1992) eta Rubensenak (1992); beste gai batzuk ere erabili ditu, esate baterako, bidaiak *Sendas de Rumanía* (1981, *Errumaniako bideak*) eta hizkuntza *Las palabras de la tribu* (1993, *Tribuaren hitzak*). Poesian egin du, hala ere, lanik nagusia; bere poemagintzan amodioa da gai nagusia: *Las estrellas vencidas* (1964, *Izar garaituak*), *Límite humano* (1973, *Gizakiaren mugak*), *En busca de Cordelia y poemas humanos* (1975, *Cordeliaren bila eta giza poemak*), *Kampa* (1979), *Libro de alienaciones* (1980, *Alienazioen liburua*), *Eros* (1981), *Vivir* (1983, *Bizi*),* Fósiles* (1984, *Fosilak*), *Jardín y laberinto* (1990, *Lorategia eta labirintoa*), *Ver el fuego* (1993, *Sua ikustea*) eta* Rosas de fuego* (1996, *Suzko arrosak*). Itzulpenak ere egin ditu, ingelesetik (Mary Higgins Clark, Peter Tonkin eta Julian Symons), frantsesetik (M. Duras), portugesetik (Vergilio Alberto Vieira), txekieratik (Jiril Kratochvil eta Ivan Kilma) eta turkieratik (Yunnus Emré). 1997. urtean Itzulpen Sari Nazionala jaso zuen.

## Obra 
## Erreferentziak
Tito Puente

**Tito Puente** (New York, AEB, 1923ko apirilaren 20a - 2000ko maiatzaren 31) estatubatuar musikagile eta perkusio-jotzaile oso ezaguna izan zen, tinbal-jotzaile gisa. Bere ospeaz baliatuta, Latinoamerikako musika zabaldu zuen Estatu Batuetan, mamboa bereziki.

## Biografia 
Gaztetan piano- eta perkusio-ikasketak egin zituen. 1930eko hamarraldiaren bukaeran, Noro Moralesen orkestran hasi zen perkusio-jotzaile gisa. Gero, musika-moldatzaile eta tinbal-jotzaile gisa lan egin zuen. Bigarren Mundu Gerra bukatuta, Julliard Musika Eskolan ikasi zuen, latin-musikako orkestra onenetan jotzeari utzi gabe. 1949an bere taldea sortu zuen, eta hispaniar entzuleez harago ere arrakasta izandako lehen mamboa grabatu zuen: *Albaniquito*.

1956tik 1960ra bitartean, disko asko grabatu zituen: *Cuban Carnival* (1956) eta *Dance Mania* (1958), besteak beste. Hurrengo hamarraldian grabatu zituen abestien artean, *Caramelos* (*Pachanga con Puente* diskokoa, 1961) eta *Oye cómo va* (*El rey bravo* diskokoa, 1962) ezagunenak dira. Grammy Saria jaso zuen *Homenaje a Beny* (1978), *Tito Puente and His Latin Ensemble on Broadway* (1983), *Mambo Diablo* (1985) eta *Goza mi timbal* (1989) diskoekin. 1990ean musika-eskola bat sortu zuen New Yorken.

## Erreferentziak
Sergio Fernández Cárdenas

**Sergio Enrique Fernández Cárdenas** (Mexiko Hiria, 1926ko otsailaren 25a - Guanajuato, 2020ko urtarrilaren 6a) mexikar saiakera-egilea, eleberrigilea eta antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Espainiar letren doktoregoa lortu zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Irakasle izan zen unibertsitate horretako filosofia eta letretako fakultatean.

Antologia bat osatu zuen 1993. urtean *Más que verdad de amor, verdad de vida, antología de la nueva poesía granadina (Amodiozko egia baino gehiago bizitza egia, Granadako poesia berriaren antologia) *eta ipuin-liburu bat beste zenbait egilerekin batera 1989an *Los siete pecados capitales (Zazpi bekatu nagusiak)*.

Saiakera-liburu ugari argitaratu zituen, besteak beste: *Ideas sociales y políticas en el "infierno", de Dante y en los "sueños" de Quevedo *(1950, *Ideia sozialak eta politikoak Danteren "infernuan" eta Quevedoren "ametsetan"*), *Cinco escritores hispanoamericanos* (1958, *Bost idazle hispanoamerikar*), *Ensayos sobre literatura española de los siglos XVI y XVII* (1961, *Saiakerak XVI. eta XVII. mendeko Espainiako literaturan*), *El amor condenado y otros ensayos* (1982, *Amodio kondenatua eta beste saiakera batzuk*). Eleberrien artean hauek dira Fernándezen lan nagusiak: *Los signos perdidos* (1958, *Ikur galduak*), *En tela de juicio* (1964, *Zalantzan*), *Los peces* (1968, *Arrainak*), *Segundo sueño* (1976, *Bigarren ametsa*), *Retratos del fuego y la ceniza* (1983, *Suaren eta hautsaren erretratuak*).

## Erreferentziak
Harry Markowitz

**Harry Max Markowitz** (Chicago, 1927ko abuztuaren 24a - San Diego, 2023ko ekainaren 22a) estatubatuar ekonomialaria izan zen. Markowitz finantza-ekonomia modernoaren aitzindaritzat hartua da, eta kartera-inbertsioen teoria osatu zuen, inbertsioei buruzko argibideak emanez. Teoria horretan Markowitzek, arriskuaren eta errentagarritasunaren ideietan oinarriturik, finantza aktiboetan inbertitzeko erarik egokiena zein den azaltzen du. Bere iritziz, arrisku-maila onuragarriagoa lortzen da arrisku eta errentagarritasun maila desberdineko inbertsioak eginez, hau da, egokiagoa da finantza aktibo bat baino gehiagotan inbertitzea, bakar batean inbertitzea baino. 1990ean Ekonomiako Nobel Saria irabazi zuen, Merton Miller eta William Sharpe estatubatuar ekonomialariekin batera, finantza-ekonomian egindako lanengatik.

## Bizitza 
Chicagoko Unibertsitatean eskuratu zuen doktoregoa, 1954an. Ikerketa-lanak egin zituen hainbat enpresatan, adibidez Rand Corporation (1952-1960 eta 1961-1963), Consolidated Analysis Centers (1963-1968) eta Arbitrage Management Company (1969-1972) etxeetan, eta irakasle jardu zuen Estatu Batuetako zenbait unibertsitatetan, New Yorkeko Unibertsitateko Baruch Collegen besteak beste. 1960ko hamarraldian *Simscript* izeneko programazio hizkuntza bat asmatu zuen, problema ekonomikoak konputagailuz lastertasun handiz simulatzeko, eta bere ikerlanak ziurgabetasunezko baldintzetan negozioetan erabakiak hartzeko konputagailu bidezko teknika matematikoetan aplikatu dira.

## Kanpo estekak
Paul Collaer

**Paul Collaer** (Boom, 1891ko ekainaren 8a - Brusela, 1989ko abenduaren 10a) belgikar musikagilea, piano-jotzailea eta orkestra-zuzendaria izan zen.

Bruselako Unibertsitatean egin zituen ikasketak (1909-1914), eta gerra ondoren zientzietako doktoregoa lortu zuen (1919). Aldi berean, pianoa ikasi zuen Mechelengo Kontserbatorioan. 1911n eman zuen lehenengo kontzertua. Bruselan *Concerts Pro Arte* kontzertuak sortu zituen (1919-1935). Kontzertu horien bidez ezagutarazi zituen Collaerrek gaur egungo musikako joera berriak (Satie, les Six, Roussel, Sauguet, Stravinsky, Berg, Hindemith...). Bestalde, *Kontzertu zaharrak eta modernoak* sortu zituen (1933), eta horietan aitzindari-lana egin zuen antzinako musika gogoratuz (Purcell, Monteverdi, Cavalieri...). 1937tik 1953ra bitartean musika-emanaldien zuzendari izan zen Belgikako Irrati Institutuan. Han ere garai hartako musikaren alde egin zuen. Elisabet erreginaren musika-kaperan musikaren historiako irakasle izan zen, eta Musika Konparatuaren Nazioarteko Institutuko batzorde zientifikoko lehendakari. Bestalde, hainbat liburu idatzi zuen bere garaiko musikari buruz: *Igor Strawinsky *(1930); *Signification de la musique* (1944, *Musikaren esanahia*); *Darius Milhaud* (1947); *La Musique moderne, 1905-1955* (1955, *Musika modernoa, 1905-1955*); *La Musique populaire traditionnelle en Belgique* (1974, *Herri-musika tradizionala Belgikan*); *Musica siciliana* (1981, *Musika siziliarra*).

## Erreferentziak
Gerardo Rueda

thumb|alt=|*ALmagro*, Gerardo Rueda, 1987

**Gerardo Rueda** (Madril, 1926ko maiatzaren 23a - *ib.*, 1996ko maiatzaren 25a) espainiar eskultorea izan zen.

Irudi kubistak kopiatuz eta paisaia soilak margotuz hasi zen margolaritzan lanean. 1955. urteaz gero abstrakzioari heldu zion, eta Europako diskurtsu espazialistari jarraituz, bolumena hartzen duten orbanez zipriztinduriko pintura monokromoak egin zituen. 1960an *Before Picasso, after Miró* erakusketan parte hartzeko aukeratu zuten (Guggenheim Museum, New York). 1963an Gustavo Tornerrekin batera Cuencako Arte Abstraktuaren Espainiar Museoaren sorreran parte hartu zuen. 1965etik aurrera, bere bidea eta estilo propioa nabarmenduz joan zen, bai bere koadroetan (markoak leiho modura agertzen dira) eta bai pospolo-kutxez egindako collageetan ere. 1960ko hamarraldian, burdina kromatuzko eskulturak osatu zituen, erliebe modura, bere horretan agertzen diren gauzakiak bertan txertatuz. Oro har, molde abstraktu eta arrazionalak erabili zituen, eta batzuetan Minimal Art edo Zero mugimenduaren kutsua antzematen zaio. Azken urteetan, izadi hilak eta collageak egin zituen, batez ere. Gerra ondoko espainiar margolaritzan garrantzi handiko lana egin zuen, Cuencako Museoa sortu eta aurrera atera zuten egileekin batera, hau da, informalismo larri eta gatazkatsuaren aurrean irtenbide lirikoa, joera klasizistakoa, baina aldi berean modernotasunari jarraitzen ziona, bultzatuz. Bere obrak munduko hainbat museotan barreiaturik daude.

## Erreferentziak
Albrecht von Wallenstein

**Albrecht von Wallenstein** (Heřmanice, Bohemia, 1583ko irailaren 24a - Eger, gaur Cheb, 1634ko urriaren 25a) txekiar jatorriko militar alemaniarra izan zen.

## Biografia 
Jan Husen jarraitzaile gisa ezaguna zen etxe noble bateko semea zen. Jesuiten eraginez katoliko egin zen. Bolonian eta Paduan egin zituen ikasketak. Estiriako dukearen aginduetara zegoela (1615-1617), turkiarren eta veneziarren aurkako guduetan parte hartu zuen. Bien bitartean, Lukrezia Nikosia lehen emazteak hiltzean utzitako dirutzarekin gudaroste pribatu ahaltsua osatu zuen.

1618an Fernando II.a Habsburgokoaren aginduetara jarri zen. Danimarkarrak Alemaniako iparraldean menderatu ondoren, Friedlandgo duke (1624) izendatu zuten. Ondoren, protestanteen aurka lorturiko garaipenengatik Saganeko eta Mecklenburgeko dukerriak eskuratu zituen. Printze katolikoek, Wallensteinen aginpide gero eta handiagoaren beldurrez, Ratisbonako dietan bere karguetatik kentzea lortu zuten (1630). Baina Tillyko kondea hil ondoren (1632), Suediako Gustabo Adolforen garaipenek hartaraturik, Fernando II.ak laguntza eskatu zion berriz Wallensteini.

Tropa katolikoen buruzagi nagusia zela, Gustavo Adolforen gudarostearen aurka borrokatu zen Lützeneko guduan (1632). Suediarrek galera handiak jasan arren, erregea ere bertan hil zelarik, azkenik katolikoek atzera egin behar izan zuten. Etsaiekin elkar hartu nahirik, Fernando II.ak hilarazi zuen haren ofizial baten bidez.

## Erreferentziak
Leonid Kravtxuk

**Leonid Makarovitx Kravtxuk** (; Veliki Zhytyn, Ukrainako SES, SESB, gaur egun Żytyń Wielki, Polonia, 1934ko urtarrilaren 10a - Kiev, 2022ko maiatzaren 10a) ukrainar politikaria izan zen. 1991-1994 bitartean Ukrainako lehen lehendakaria zen.

## Bizitza 
Ekonomia-zientzietako ikasketak egin zituen Kieveko Unibertsitatean eta Moskun. 1958an Alderdi Komunistako kide egin zen, eta zenbait kargu izan zituen Ukrainako Alderdi Komunistaren Batzorde Zentralean. 1988an ideologia-sailaren arduradun izendatu zuten, eta 1990ean Ukrainako Sobiet Gorenaren lehendakari.

Hasieran, Ukrainaren burujabetasunaren aurka azaldu zen, baina 1991n alde batera utzi zuen ideia hura eta lehendakari hautatu zuten. Errusiako lehendakari Boris Jeltsin eta Bielorrusiako lehendakari Stanislau Suskevitxekin batera Estatu Burujabeen Erkidegoaren (EBE) sortzaileetako bat izan zen. Eltsinekin haserretu zen arma nuklearrak murrizteko negoziazioetan EBEko errepubliketako lehendakariekin hitz egin ez zuelako, eta Ukrainaren burujabetasuna aldarrikatu zuen lurraldeko arma nuklearren kontrolari zegokionez. Halaber, aurre egin zion Errusiari Krimeako penintsularen gaineko auzian.

1993an Ukrainako Lehen Ministro Leonid Kutxmak bere karguaren dimisioa aurkeztu zuenean, Kravtxukek hartu zuen gobernuaren behin-behineko buruzagitza. Kravtxuk, aginpide handia eta Mendebaldeko herrialdeen laguntza izan arren, ez zen gauza izan Ukrainako ekonomiaren hondamendia eragozteko. 1994ko lehendakaritzarako hauteskundeetan Leonid Kutxma izan zen garaile. 2006 arte, Verkhovna Radako legebiltzarkidea izan zen Ukrainako Alderdi Sozial Demokratarekin.

## Erreferentziak
Emilio Carballido

**Emilio Carballido** (Córdoba, Veracruz, 1925eko maiatzaren 22a - Xalapa, Veracruz, 2008ko otsailaren 11) mexikar idazlea izan zen.

## Biografia 
Letrak eta arte dramatikoko maisutza ikasi zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Veracruzeko Unibertsitateko Antzerki Eskolan eta Argitalpen Kontseiluan lan egin zuen, baita Arte Ederretako Institutu Nazionalean eta Estatu Batuetako hainbat unibertsitatetan ere. Hainbat sari irabazi zituen, bere sorterriko 1996ko Literatura Sari Nazionala, besteak beste. Zinema-gidoigile gisa, 50 filmetan baino gehiagotan parte hartu zuen. 1976an Mexikoko Hizkuntza Akademiako kide izendatu zuten.

## Obra 
Carballidoren lanak hainbat herrialdetan aurkeztu izan dira, hala nola Espainia, Alemania, Frantzia, Suitza, Belgika, Israel, Kolonbia, Venezuela eta Kuban. Osatu zituen antologien artean aipagarriak dira: *Teatro joven de México* (1984, *Mexikoko antzerki gaztea*), *9 obras jóvenes* (1985, *9 lan gazte*), *Jardín con animales* (1985, *Lorategia animaliekin*), *Teatro para obreros* (1985, *Antzerkia langileentzat*). Ipuinak ere idatzi zituen, besteak beste: *El poeta que se volvió gusano y otros cuentos *(1978, *Zizare bihurtu zen poeta eta beste ipuin batzuk*), *Un cuento de Navidad* (1980, *Gabonetako ipuina*) eta *El censo* (1980, *Errolda*). Carballidoren eleberri nagusiak, berriz, hauek dira: *La veleta oxidada* (1956, *Haize-orratz erdoildua*), *El sol* (1970, *Eguzkia*), *El tren que corría* (1984, *Korrika egiten zuen trena*).

## Antzerkia (zerrenda osoa) 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nawaz Xarif

**Mian Muhammad Nawaz Xarif** (urduz eta ,  ahoskatua; Lahore, ) pakistandar politikaria da.

## Biografia 
Punjabeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak; ikasketak amaitu, eta enpresa eta negozioen munduan aritu ondoren hasi zen politikagintzan. Pakistango azken aldiko historiako politikaririk eraginkorrena izan da; 1997an iritsi zuen maila gorena, Pakistango Liga Musulmaneko (PML) kideek legebiltzarrean Lehen Ministro hautatu zutenean. Sharif izan zen Pakistanen 1988an demokrazia berrezarri zenetik laugarren gobernu zibileko burua. Bere lehen agintaldian arazo larriei aurre egin behar izan zien, besteak beste, kanpo-zor handiari eta jarraitzaile talde edo koalizio indartsurik ez izateak ekarritako zailtasunei. Farooq Leghari lehendakariak aurreko Lehen Ministroa, Benazir Bhutto, dimititzera behartu ondoren hartu zuen Sharifek kargu hura lehenengo aldiz, 1990ean, baina 1993an bera ere dimisioa ematera behartu zuen lehendakariak. Bhuto jarri zuten Lehen Ministro berriro, eta 1997an berreskuratu zuen kargua Sharifek, bere jarraitzaileen botoei esker. Sharifek lehendakariaren ahalak murriztu zituen agintaldi hartan, besteak beste; eskumen hura izan zen bera aurretik kargutik bota zuena eta gorabehera politiko larriak eragin zituena. Zailtasun handiak izan zituen, ekonomian eta baita beste alorretan ere, ustelkeria, indarkeria eta inguruko herriekiko gatazkak direla-eta.

1999. urtean Pervez Musharraf jeneralak estatu-kolpea eman zuen Sharifen gobernuaren kontra, eta horren ondorioz, Sharifek Saudi Arabiara erbesteratu egin behar izan zuen. 2007an, Musharrafen gobernua ahulduta zegoela, itzuli zen Sharif Pakistanera. 2008ko hauteskundeetan parte hartu zuen, eta oposizioko alderdietako bat osatzen du.

Ustelkeria leporatuta, 2018an hamar urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Urtebete geroago, baimen bat jaso zuen Londresen osasun arreta jaso ahal izateko, eta han bizi izan da hurrengo urteetan. Bizi guztirako inhabilitatua ere izan zen aurrez, baina haren anaia Xahbaz lehen ministro izan zen garaian (2022-2023) legedia moldatu zuten inhabilitazioa bost urtera murrizteko. Islamabadeko Auzitegi Nagusiak emandako behin-behineko baimen bati esker ez zuten atxilotu eta erbestetik itzuli zen 2024ko urtarrilean egitekoak diren hauteskunde orokorretan Musulmanen Liga-Nawaz alderdiko hautagaia izateko intentzioarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Ibáñez i Escofet

**Manuel Ibáñez i Escofet** (Bartzelona, Katalan Herriak, 1917ko abuztuaren 2a - 1990ko abenduaren 15a) katalan kazetari eta idazlea izan zen. Bere obra katalanez idatzi zuen.

## Biografia 
Kazetaritzan Espainiako II. Errepublikaren garaiko azken aldera hasi zen, 1938an, *El Matí* egunkari katolikoko erredaktore gisa; politikoki, Unión Democrática de Cataluña alderdiari lotuta zegoen egunkari hori.

Gerra Zibila bukatutakoan, eta bere iragan errepublikazalea zela-eta hainbat arazo izan ondoren, 1952an ideologia karlistako *El Correo Catalán* egunkariko zuzendari izendatu zuten, eta egunkari hura modernizatzen eta katalanizatzen lagundu zuen.

1968an beste egunkari baten zuzendaritza hartu zuen, *Tele-Exprés* egunkariarena, eta demokraziaren aldeko taldeen bozeramaile bihurtu zuen. Horrek ateak zabaldu zizkien kazetarien belaunaldi berriei, haien artean Manuel Vázquez Montalbán, J. M. Huertas Clavería, Francisco Candel, Pere Oriol Costa.

1975ean, kargua utzi, eta garai hartako *La Vanguardia Española* egunkariaren zuzendaritza-taldean sartu zen. Bertan jardun zuen hil arte, eguneko zutabe bat idatziz.

Lankidetza ugari ere egin zuen prentsan: *La corda fluixa *(1971) eta *Les arrels i les fulles* (1985).

Bestalde, Josep Tarradellas eta Jordi Pujol Generalitateko presidenteen aholkulari izan zen. Garai horretan *Les nostres coses*, *Desperta ferro* eta *La nostra gent* telebistako saioen zuzendaria izan zen. 1990ean, hil baino lehenago, *Memòries* lana argitaratu zuen.

## Erreferentziak
José Luis Pinillos

**José Luis Pinillos** (Bilbo, Bizkaia, 1919ko apirilaren 11 - Madril, Espainia, 2013ko azaroaren 4a) psikologoa izan zen.

## Bizitza 
Bilbon eta Portugaleten lehen ikasketak egin ondoren, 1936an batxilergoa bukatuta, Espainiako Gerra Zibilean boluntario sartu zen frankisten alde borrokatzera. Behin-behineko alferez maila zuela bukatu zuen gerra. Militar izateko bokazioak bultzatuta, Dibisio Urdinerako izena eman zuen, indar militar frankista horrekin Sobiet Batasunean alemaniar nazi inbaditzaileen alde borrokatzeko.

Espainiara itzulita, Zaragozan Filosofia ikasteari ekin zion. Irakasgai komunen bi ikasturte egin eta gero, Madrilgo Complutense Unibertsitatean burutu zituen ikasketa horiek, eta ondoren Alemaniara eta Ingalaterrara jo zuen ikasketetan sakontzera. Psikologiako katedraduna izan zen Valentzian (1961) eta Madrilen (1966tik 1986an erretiroa hartu zuen arte), eta honoris causa doktore izendatu zuten Valentziako (1987) eta Euskal Herriko (1989) unibertsitateetan, besteak beste.

Hainbat elkarte eta erakundetako kide eta kargudun izateaz gainera, Zientzia Moral eta Politikoen Espainiako Errege Akademiako (1983) eta Espainiako Errege Akademiako (1988) kidea da. Bere obran indukzio-metodoa zorroztasunez erabiltzen duen jakintzaren alortzat hartu du psikologia, baina azpimarratuz hala ere ez duela ahazten jokabidearen konplexutasuna. Ikuspegi hori oinarri harturik garrantzizko ekarpenak egin ditu gizarte-psikologiaren, talde-dinamikaren, jokabidearen eraldaketaren, eta abarren alorretan. Ikergai izan ditu Francoren garaiko gizarte-jarrerak, estereotipo nazionalak eta gazteen pentsamoldea, besteak beste. Pinillosen liburu ugarien artean bereziki aipagarriak dira *La mente humana* (1965, *Giza adimena*), *Principios de Psicología* (1975, *Psikologiako hastapenak*), *Más allá de Freud* (1976, *Freudez haraindi*) eta *La psicología y el hombre de hoy* (1986, *Psikologia eta gaur egungo gizona*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak