Filosofia natural

**Filosofia naturala** edo **naturaren filosofia** (latinez philosophia naturalis) mundu fisikoaren azterketa filosofikoa da, hau da, natura eta unibertso fisikoa aztertzen ditu, naturaz gaindiko edozein eragin alde batera utzita. Zientzia modernoaren garapenaren aurretik nagusi zen.[thumb|XVII. Mendeko mapa zerutiarra, [Frederik de Wit kartografoak egina]]
Antzinarotik Aristotelesetik behintzat) XIX. mendera arte, filosofia naturala fisika (natura) aztertzeko termino arrunta zen, botanika, zoologia, antropologia eta kimika barne hartzen zituen termino zabala, baita gaur egun fisika deitzen duguna ere. XIX. mendean jaso zuen zientziaren kontzeptuak bere forma modernoa, zientziaren barruan gai ezberdinak azaleratuz, hala nola astronomia, biologia eta fisika. Isaac Newtonen Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687) liburuak (ingelesez: Principles Mathematics of Natural Philosophy) filosofia naturala terminoaren erabilera islatzen du XVII. mendean. XIX. mendean ere, fisika modernoaren zati handi bat definitzen lagundu zuen lanak filosofia naturalari buruzko tratatua (1867) izenburua izan zuen.

Tradizio alemaniarrean, naturaren filosofia XVIII. eta XIX. mendeetara arte iraun zuen naturaren eta izpirituaren batasun espekulatiboa lortzeko ahalegin gisa, tradizio eskolastikoa baztertu eta metafisika aristotelikoa, elizgizon dogmatikoenekin batera, arrazionalismo kantiarrarekin ordezkatu ondoren. Alemaniako filosofiaren izen handienetako batzuk mugimendu honi lotuta daude, besteak beste, Goethe, Hegel eta Schelling. Naturaren filosofia erromantizismoarekin lotzen zen, eta mundu naturala organismo erraldoi gisa hartzen zuen ikuspegi batekin, John Locke bezalako figuren eta munduaren filosofia mekanikoago bat, makina bat bezala kontsideratzen zuten beste batzuen hurbilketa filosofikoaren aurrean.

## Terminoaren jatorria eta bilakaera 
Filosofia naturala terminoa natur zientziaren (hau da, zientzia enpirikoaren) egungo erabileraren aurretik dator. Zientzia enpirikoa historikoki filosofiatik edo, zehazkiago, filosofia naturaletik garatu da. Filosofia naturala zientzia modernoaren beste aitzindariarengandik, historia naturalarengandik, bereizten zen, filosofia natural horretan naturari buruzko arrazoiketa eta azalpenak (eta Galileoren ondoren, arrazoiketa kuantitatiboa) biltzen baitziren, eta historia naturala, berriz, funtsean kualitatiboa eta deskriptiboa zen.

Filosofo greziarrek honela definitu zuten filosofia naturala: unibertsoan bizi diren izakien konbinazioa, gizakiek sortutako gauzak kontuan hartu gabe. Beste definizioa giza izaerari dagokio.

XIV. eta XV. mendeetan, filosofia naturala filosofiaren adar ugarietako bat zen, baina ez zen ikasketa-eremu espezializatua. Filosofia Naturaleko espezialista izendatu zuten lehen pertsona Jacopo Zabarella izan zen, Paduako Unibertsitatean, 1577an.

Zientzia eta zientzialari terminoen esanahi modernoak XIX. mendekoak dira. Lehen, zientzia ezagutzaren edo ikerketaren sinonimoa zen, latinezko jatorriarekin bat zetorrena. Terminoak bere esanahi modernoa lortu zuen zientzia esperimentala eta metodo zientifikoa natur filosofiatik aparte ikasketa adar espezializatu bihurtu zirenean, batez ere William Whewellek, Cambridgeko Unibertsitateko filosofo naturalak, 1834an "zientzialari" terminoa proposatu zuenetik "zientzia laborariak" eta "filosofo naturala" terminoak ordezkatzeko.

XIX. mendearen erdialdetik aurrera, zientzialariek fisika eta kimikan laguntzea gero eta ezohikoagoa bihurtu zenean, "filosofia naturala" fisika bakarrik esan nahi zuen, eta oraindik ere zentzu horretan erabiltzen da Oxfordeko Unibertsitateko eta Aberdeengo Unibertsitateko titulazioetan. Isaac Newtonen Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687) liburuak, zeinaren izenburua filosofia naturalaren printzipio matematikoetara itzultzen baita, "filosofia naturala" hitzen egungo erabilera islatzen du, "naturaren azterketa sistematikoaren" antzekoa. XIX. mendean ere, fisika modernoaren zati handi bat definitzen lagundu zuten Lord Kelvin eta Peter Guthrie Taiten tratatu batek *Treatise on Natural Philosophy*  (1867) zuen izenburu.

## Adarrak eta materiak 
Filosofia naturalaren adar nagusiak hauek dira: astronomia eta kosmologia, naturaren eskala handiko ikerketa; etiologia, kausen azterketa (intrintsekoa eta, batzuetan, estrintsekoa); zoriaren, probabilitatearen eta ausazkotasunaren azterketa; elementuen azterketa; infinituaren eta mugagabearen (birtual edo errealaren) azterketa; materiaren azterketa; mekanika, higiduraren eta aldaketaren itzulpenaren ikerketa; naturaren edo ekintzen iturri ezberdinen azterketa; nolakotasun fisikoen azterketa; kantitate fisikoen azterketa; entitate fisikoen eta espazioaren arteko erlazioen azterketa; filosofiaren eta espazioaren azterketa. (Adler, 1993).

## Historia 
### Antzinaroa 
[thumb|[Anaximandro, Atenaseko eskolan.]]
Natura ikertu zuten lehen filosofo greziarrak (physis) presokratikoak izan ziren, izaki naturalen jatorria eta eraketa ezartzen saiatu zirenak. Natura izaki naturalek jasaten dituzten aldaketen bidez mantentzen den substantzia iraunkor eta nagusi gisa ulertzen zuten.

Filosofo naturalistak arazo kosmologikoaz interesatu ziren, hau da, munduaren jatorriaz, eta beren galderei erantzuten saiatu ziren, arjé (printzipioa) deitu zieten naturako objektu zehatzetatik abiatuta. Adibidez, Miletoko Talesek kosmosaren jatorria identifikatu zuen uretan. Filosofo presokratikoek naturaren jatorria beste gauza naturaletan identifikatu zuten, hala nola ura, airea, sua, etab. Salbuespen pare bat izan ziren Anaximandro, Talesen dizipulua, naturaren jatorria apeironean (zehaztugabea dena) aurkitu zuena, eta Pirron de Elis, arrazoiketa aplikatuz aldaketaren edo betikotasunaren ideia ilusio bat besterik ez zela eta, beraz, arjé bat ez zela posible ondorioztatzen zuena.

Naturaren edo Fisikaren Filosofiaren adierazle nagusia Miletoko Tales da, nahiz eta Aristotelesi izen hori zehaztea egozten zaion, diziplina horren aurrerapenei dagokienez azaldutako izenak aipatzeko (K. a. IV. m. C). Pentsalari hau aurretik esandako guztia bildu duten filosofoetakoa da, presokratikoek sortzen zituzten galdera handiei erantzunak emanez, bereziki mugimenduaren arazoari [Zenonen paradoxak]. Aristotelesek natura aztertu zuen, eta landareei, astroei, animaliei eta abarrei buruzko idazki ugari ditu. Obra horiek bere Fisikan amaitzen dira, eta bertan natura bera aztertzen du, baina ikuspegi filosofiko batetik, eta, beraz, bere printzipioak iraunkorrak dira historian zehar, ondoren eta gaur egun Fisikatzat hartuko litzatekeenetik bereizten baitira.

### Erdi Aroa 
Erdi Aroan, Europara ekarri zituzten arabiarren bidez berreskuratu ziren aristoteliar idazkiak, batez ere Avicena eta Averroes. Tomas Akinokoak aurkikunde aristotelikoak aurkitu eta sintetizatu zituen, garaiko ezagutzekin; izan ere, bere itzulpena egitera bidali zuen (Moerbeckerena), eta Iruzkinak egin zituen Aristotelesen Fisikari. Garai honetan, zientziaren eta fedearen arteko, eta filosofiaren eta zientziaren arteko harreman zuzenak aurkitu nahi dira. Aquino oreka koherentea lortzen duen autorea da.

Ez dago banalerro argirik irudi zientifiko baten eta irudi magiko baten artean, bien artean munduaren kontzeptu berri bat ematen duten arren. Oraindik ezagutu ez duguna magiatzat hartzen dugu, ezagutza zientifikoa lortzen denean magia hori ezagutza arrunta besterik ez dela ikusten da; ezagutza eta magiaren arteko bereizketa argi eta garbi aurkitu nahi da.

Alkimia natura eraldatzen duen jarduera praktikoa da, baliabide teknikoen bidez bere legeen jokoan sartzen baita. Naturaren giltzarri ezkutua bilatzen duen eta taupadaka ari den interes bat da, eta gizakiak naturan duen arrastoa nabarmentzeko duen gaitasuna irudikatzen du, naturaren nagusitasuna, zerbait exposito bihurtzen da.

Joera magia zientziara murriztea izan zen, baina ez zen egokia prozesu hori lineal, erraz eta zuzen gisa interpretatzea. Prozesu gorabeheratsua izan zen. Garrantzitsua da testu hermetikoak nabarmentzea. Erdi Aroan aztia deabrua bezala beldurtzen da, mundu perfektuaren aurka doan norbait, arrazionaltasunaren ordenatik ateratzen dena da, esperientzian oinarritzen da gehien, eta esperientzia zentzugabekeria irrazionala da. Esperientzia arrazoimenaren azpitik dago eta, beraz, kondenagarria da. Teologiak arrazoiaren ordena adierazten du, eta hortik gora dagoenak ezarritako ordenaren hesia hautsi du. Magiak irudikatzen zuen gauza guztiak ez zeudela Jainkoaren ordenapean, elkarrekiko eragin-harremana dago.

Natura organismo unibertsal, buruaskitzat ulertzen da, arima kosmiko batek animatutako indar nonahikoen sistema bateratu bat, non bizidunaren (gogoa) eta ez-biziaren (materia) arteko bereizketak bere esanahia galtzen duen. Dena bizirik dago, unibertsoa bizirik dago, organismo horretako gauzak ez dira gertatzen izaki ez-naturalen batek bertan esku hartzen duelako.

Kontzepzio tomistan, natura beste errealitate baten beharrezkotasunera argi eta garbi eramaten duen errealitatea da, Fisikaren VIII. Liburutik, Aristotelesek jadanik ikusia zuen Lehen Motor Mugiezin baten 'beharra', Lurrean behatzen dugun beste edozein mugimenduren arrazoia emango zuena.

### Aro modernoa 
Aro Modernoko filosofia naturala bi aldi handitan bana daiteke: lehenik, Erdi Arotik Aro Modernora Errenazimenduan zehar igarotzea; bigarrenik, filosofia natural modernoa bera, modernitatearen iraultza zientifikoen aitzindari (edo berdin-berdina).

XVI. mendea aurrerapen handiko mendea da botanikan eta gainerako natur zientzietan. Gainera, europarrak Ameriketara iristen dira.

Naturaren filosofia Errenazimentuaren eta ondorengo garapen zientifikoaren artean dago. Garai honetako pentsalariak ez dira zientzialariak, ezta humanistak ere, baizik eta ingurunean daude, denetik pixka bat nahasten, batzuetan espekulazioa lehenesten, beste batzuetan esperimentazioa. XVI. mendearen hasieran, erreforma protestanteak eragindako pentsamolde-aldaketak eragina du haiengan. Nagusitasun sentimendu berri batekin, naturako filosofoek aristoteliar tradizioarekin hausten dute (Galileiren Elkarrizketak).

### Aro Garaikidea 
Eskuarki uste ez bezala, naturaren filosofia ez dute ordezkatu ez natur zientziek, ez natur teologiak, ez epistemologiak, eta bere espezifikotasuna lantzen jarraitzen du, bai zientifizismotik bai naturaz gaindikoaren doktrinetatik aldentzen diren hainbat sektoretan. Leku horietako bat, zientzi eta geografi ikuspegi desberdinetako ehundik gora ikertzailek egindako jardueraren intentsitateagatik garrantzitsua, Naturaren Filosofiaren Zirkulua da, Estrasburgoko Unibertsitateko Miguel Espinozak 2008an Parisen sortua. Landutako arazoen artean hauek daude: zientziak metafisikarekiko duen jarraitutasuna, matematikaren eta mundu sentigarriaren arteko harremana, kausalitateak zientzian dituen alderdi desberdinak eta horiek determinismoarekin eta askatasunarekin duten lotura, naturalismoa, hierarkia naturalaren arazoa eta geruzen arteko loturak (matematikaria, fisikoa, kimikoa, biologikoa, psikikoa eta soziala). Gai horiek asko eztabaidatu dira orain arte Parisen (hiru aldiz), Mexiko Hirian (bi aldiz), Temucon, Valdivian eta Santiagon (Txile), Malagan eta Bogotan antolatutako hamar kongresutan, eta horien aktak hainbat liburuki kolektibotan argitaratu dira.

## Naturaren filosofo nagusiak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Adler, Mortimer J. (1993). *The Four Dimensions of Philosophy: Metaphysical, Moral, Objective, Categorical*. Macmillan. Macmillan.
* Andrew G. Van Melsen, The Philosophy of Nature, Duquesne University, PA., 1953.
* Moritz Schlick, Philosophy of Nature, Philosophical Library, Nueva York, 1949.
* Ivor Leclerc, The Philosophy of Nature, The Catholic University of America Press, 1986.
* Miguel Espinoza, Essai sur l'intelligibilité de la nature, Editions Universitaires du Sud, Toulouse, 1987.
* Miguel Espinoza, Théorie de l'intelligibilité, Editions Universitaires du Sud, Toulouse, 1994.
* Miguel Espinoza, Les mathématiques et le monde sensible, Ellipses, Paris, 1997.
* Miguel Espinoza, Philosophie de la nature, Ellipses, París, 2000.
* Miguel Espinoza, Théorie du déterminisme causal, L'Harmattan,, Paris, 2006.
* Miguel Espinoza, Repenser le naturalisme, L'Harmattan, París, 2014.
* Miguel Espinoza, La matière éternelle et ses harmonies éphémères, L'Harmattan, París, 2017.
* Miguel Espinoza, A Theory of Intelligibility. A Contribution to the Revival of the Philosophy of Nature, (2020), Thombooks, Toronto, ON.
* Miguel Espinoza, Pensar la naturaleza. Epistolario filosófico, Uniediciones, Bogotá, 2020.
* Miguel Espinoza, La hiérarchie naturelle. Matière, vie, conscience et symbole, L'Harmattan, París, 2022.