Judaismo kontserbadore

[thumb|250px|Zeremonia kontserbadore bat [Erosten harresian.]]
**Judaismo kontserbadorea** edo **judaismo masortia** egungo judaismoaren adar nagusienetariko bat da, judaismo erreformista eta judaismo ortodoxoarekin batera. Beste bien arteko oreka bilatzen ditu, halakha eta masoret ideien atxikimendua bultzatzen du baina beti ikuspegi moderno batetik, demokrazia eta sionismoa haintzat hartuz, hain zuzen ere. XIX. mendearen erdialdeko Alemanian sortu zen eta jarraitzaile asko ditu Estatu Batuetan.

Masorti judaismoa edo kontserbadorea Alemanian sortu zen XIX. mendearen erdialdean, judaismo erreformistaren aurkako erreakzio gisa, eta azken horren eta judaismo ortodoxoaren arteko sintesi gisa kokatu zen. Bi horiekin batera, judaismo kontserbadorea judaismoaren hiru korronte erlijioso handienetako bat da. Judaismo kontserbadorea Estatu Batuetan instituzionalizatu zen, 1900 urtearen inguruan.

Kontserbadurismoak tradizio eta lege juduarekiko (*masoret* eta *halakha*) debozioa aldarrikatzen du, mundu modernora, demokraziara eta sionismora modu ireki eta positiboan hurbilduz.

Judaismo kontserbadorearen printzipioek honako hauek biltzen dituzte:
*"Halakha gure bizitzetarako gida gisa hartzea".
* Fede juduaren printzipioen irakaskuntza ez-fundamentalista.
* Kultura modernoarekiko jarrera positiboa.
* Metodo tradizional-errabinikoak nahiz akademikoak eta kritikoak onartzea, judaismoaren erlijio-testuak aztertzeari dagokionez.

Judaismo kontserbadoreak positibismo historiko judua izenez ezagutzen den eskolan du jatorria. Eskola hori 1850ean garatu zen, Judaismo Erreformistak hartutako jarrera liberalenen aurkako erreakzio gisa. Kontserbatzaile hitzak adierazten zuen korronte kontserbadoreak tradizioa kontserbatzeko asmoa zuela, tradizioa eraberritu edo bertan behera utzi beharrean. Termino horren erabilerak ez du inolako konnotazio politikorik.

Terminoak gonbidatzen dituen nahasteak saihesteko, AEBetan dituen errabinoetako batzuk Ameriketako Estatu Batuek eta Kanadak *masorti* terminoa erabiltzea proposatzen dute, mugimenduaren Israelgo eta munduko dibisioek hartu duten izena. Hebreeraz *masorti* hitzak 'tradizionala' esan nahi du.

## Printzipioak 
Bere historiaren zati handi batean, judaismo kontserbadoreak judaismoaren printzipioei buruzko azalpenak sistematikoki argitaratzea saihestu zuen, koalizio zabal bati eusteko ahalegin kontzienteen zati gisa.

1988an Judaismo Kontserbadorearen lidergoa Estatu Batuetan. AEBk printzipioen adierazpen bat argitaratu zuen, *Emet Ve-Emunah: statement of Principles of Conservative Judaism* izenekoa (Emet Ve-Emunah: Judaismo Kontserbadorearen Printzipioen Adierazpena). Dokumentu hori lan-prozesu luze baten emaitza izan zen, mugimenduko hainbat sektore tartean sartu zituena, pertsona bakar baten iritzia ez, baizik eta komunitate osoaren adostasuna islatzen zuen dokumentu bat sortzeko ahaleginean.

Emet Ve-Emunah-k Jainkoarengan eta Toraren inspirazio jainkotiarrean sinestea baieztatzen du, aldi berean gai hauei buruzko interpretazio aniztasunaren zilegitasuna baieztatuz. Ateismoaren, politeismoaren eta hirutasunaren ideiak erabat baztertzen dira, erlatibismoarekin, eskrituren hitzez hitzeko interpretazioarekin eta fundamentalismoarekin batera.

### Jainkoa 
Judaismo kontserbadoreak monoteismoaren ideia berresten du, bere kideek Jainkoaren izaerari buruzko sinesmen ezberdinak mantentzen dituzten arren, bat bereziki inposatu gabe. Sostengatzen diren perspektiben artean honako hauek daude:

* Arrazionalismo maimidearra

* Mistizismo kabalista
* Panteismo hasidikoa
* Teismo mugatua (ikus, adibidez: Harold Kushner "gauza txarrak pertsona onei gertatzen zaizkienean")
* Pentsamendu organikoa, Alfred North Whiteheadek eta Charles Hartshornek aurkeztutakoa bezala, prozesuaren teologia bezala ere ezaguna (ikus Max Kaddushin eta William E. Kaufman errabinoen lana, adibidez)

Naturalismo erlijiosoaren ideiek, Mordechai Kaplanek adierazitako judaismo berreraikitzailearen korrontean islatuak, eragin handia izan zuten mugimendu kontserbadorean, berreraikuntza mugimendu independente batean eratu zen arte. Batzar Rabinikoaren Conservative Judaism (Winter 1999) argitalpenaren edizio berezi batean, editoreak adierazi zuen Kaplanen naturalismoa etorkizun kontserbadoretik desagertu zela.

### Errebelazioa 
Judaismo kontserbadoreak errebelazioaren kontzeptuari buruzko ikuspegi desberdinak hartzeko aukera ematen die bere atxikitzaileei. Mugimenduko kide gehienek uko egiten diote Jainkoak Moisesi Sinai mendian Tora hitzezko edukia hitzez hitz diktatu ziola dioen ideia tradizionalari, baina Jainkoak profeta berantiarrak Tanakh ibaiaren gainerakoa idazteko inspiratu zituela dioen sinesmen tradizionalari eusten diote. Jainkoak Moises inspiratu zuelako usteak – Profeta berantiarrak bezala – ere onarpen handia du mugimenduko kideen artean.

Judaismo kontserbadoreak kritika biblikoaren postulatuak onartzen ditu, hipotesi dokumentarioa barne, hau da, Tora aurreko iturri ezberdinetatik idatzi zela dioen teoria. Mugimenduaren autoritate errabinikoek eta Torari buruzko bere iruzkin ofizialak (*Etz Hayim: a Torah Commentary*) diote juduek analisi literario eta historiko modernoak erabili behar dituztela Biblia nola garatu zen ulertzeko.

### Lege Judua 
Judaismo kontserbadoreak lege judua edo halakha nahitaezko lotura ezartzen duen arau-esparru gisa ikusten du. Historia judua eta literatura errabinikoa kritika akademikoaren prismen bidez aztertuz, kontserbadorismoak dio halakhak etengabe eboluzionatu zuela bizitza juduaren errealitateetara egokitzeko, eta bilakaera horrek bizitza modernoan jarraitu behar duela.

Ikuspegi hori, judaismo kontserbadoreak Jainkoaren errebelazioari buruz hartzen dituen iritziekin batera, halakha kontserbadorearen aniztasunaren eta desadostasunaren iturri da. Aldaketatzat jotzean, mugimenduaren agintari errabinikoak erlijio-kontsiderazioetan eta analisi historikoan oinarritzen dira. Salomon Schechterrek esan zuen bezala: "Kode baten balio literarioaren handitasunak ez dio galezintasuna esleitzen, eta ez du salbuesten paragrafo bakoitza bere merituen arabera aztertzeko betebeharretik berau erabiltzen duten ikaslearengandik edo errabinoarengandik, beti Tradizioari aplikatu zitzaizkion interpretazio-arau berberen mende eginez".

Halakhari dagokionez, mugimenduaren dinamikak interpretazio guztiz kontrajarriak sortzen ditu kasu batzuetan, eta aukera guztiak dira baliozkoak mugimendurako. Dinamika horren emaitzen adibide argi eta berriak bistakoak dira mugimenduak homosexualitateari buruz hartu berri dituen ebazpenetan.

## Judaismoaren beste korronteei buruzko ikuspegiak 
Judaismo kontserbadoreak kontrastea egiten du beste korronteekin, batez ere bi arlotan:

### Toraren errebelazioa 
Toraren errebelazioaren ideiari dagokionez, judaismo kontserbadoreak onartzen du ortodoxiak ahozko errebelazio zuzenaren ideiari eusten diola, nahiz eta filosofo ortodoxo asko ez dauden ados karakterizazio horrekin (ikus Breuer, Berkovits, Soloveitchik, Kook edo Fox). Bestalde, judaismo kontserbadoreak uko egiten dio jarrera erreformistari, zeinaren arabera Tora jainkotasunak inspiratua baizik ez baitzen agertu. Jarrera kontserbadore nagusia ez dator bat aurrekoekin, hitzezkoa ez den errebelazio jainkotiarraren benetakotasuna baieztatzen baitu. Ikuspegi horren arabera, Ahozko Toraren inspirazioa Tora Idatzian dago, baina ez du nahitaez jainkotiar jatorria.

### Halakharen interpretazioa 
Juduen lege-tradizioaren ondorioz, judaismoaren korronte modernoen arteko desberdintasunek juduen legearen eta tradizioaren garrantzia, interpretazioa eta aplikazioa barne hartzen dituzte. Judaismo Kontserbadoreak dio halakhari buruz egiten duen lana dela Judaismoaren adierazpenik benetakoena, tradizioz egin izan den bezala. Kontserbadorismoak uste du bere ezkerreko mugimenduak, erreformismoa edo berreraikuntza kasu, oker zeudela halakharen autoritate tradizionala arbuiatzean. Era berean, uste du eskuin teologikoaren ordezkari ortodoxiak huts egin zuela Lege Juduaren garapen historikoa atzeratzean edo gelditzean: «Judaismo kontserbadoreak uste du juduen testuen azterketa akademikoak adierazten duela judutartasuna etengabeko bilakaeran aurkitu zela, Herri Juduaren beharrak egoera anitzetan konpontzeko, eta agintaritza halakhiko zentral batek jarrai dezakeela gaur egungo bilakaera halakhikoa.»

Mugimendu kontserbadoreak nahita erabiltzen ditu iturri historikoak, juduen tradizioan zer nolako aldaketak egin ziren, noiz eta nola gertatu ziren eta zein testuinguru historikotan aztertzeko.

### Emakumea judaismo kontserbadorean 
Komunitate guztiak modu berean moldatzen ez diren arren eta beren politiketan autonomia duten arren, oro har judaismo kontserbadorean emakumeak, ortodoxoan ez bezala, Toraren biribilkiak dauden pulpitura igo daitezke. Haien presentzia kontuan hartzen da *minyana* osatzeko orduan, hau da, gutxienez hamar pertsona erlijio-zerbitzu bat hasteko ezinbestekoak direnak. Emakumea ez da gizonarengandik bereizita jartzen sinagogetan. Gainera, Toraren eta talkaren irakasteko ahalmena du, talita gizon batek bezala erabil dezake eta, ondorioz, tefilinen edo filakterien agindua bete eta garrantzitsuena rabina bezala kontsakratu daitekeela da.

Emakumea ez dago behartuta gizonak obligazioa duen mitzvot (agindu) horiek betetzera, hala nola, tzitzitak (kardeno-hariak) eta tfilinak (filakteriak) erabiltzera, baina behin erabiltzen dituenean, bere gain hartzen du eguneroko erabileraren betebeharra, gizonak bezala.

## Kanpo estekak