open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dura-Europos

**Dura-Europos** (, ) antzinako Greziako eta Erromako hiria zen. Gaur egungo Sirian kokatzen da, Eufrates ibaiaren ertzean. Kultura heleniarra, erromatarra eta ekialdekoak biltzen ziren bertan.

Frantziak Gizateriaren Ondare izateko proposatu zuen 1999an.

## Dura Europosko *Domus Ecclesiae*-a 
Dura Europosen gaur egun ezagutzen diren bi Domus Ecclesiaetako bat dugu. Lehen kristauek beren erlijioa jazarria zegoen bitartean erabiltzen zuten bere gurtza egiteko.

256. urtean abian zegoen eta urte horretan gertatu zen. Siriako mugetan garai haietan, pertsiarrak zeuden eta Dura Europos konkistatu zuten. Hiria ez zuten guztiz suntsitu eta hondarraz estalia geratu zen. 1930. urtean topatu zen indusketa batzuetan.

### Arkitektura 
Etxearen erdian patioa edo peristiloa zegoen eta bere inguruan kokatzen ziren gela ezberdinak. Garai hartan normala zen bezala, honek ere bi solairu zituen. Hiru gela ziren kristauen errituen erabiltzen zirenak. Lehena meza ospatzen zen tokia. Bigarrena, katekumenoak pasatzen ziren eukaristia iristen zenean. Hirugarrena bataiatzeko erabiltzen zen.

### Margogintza 
Bataio areto honetan margoak topatu dira uraska edo igerileku antzeko baten inguruan. Beraz, irudika dezakegu, horrelako geletan pinturak egoten zirela. Margoen funtzioa kasu honetan, mezua ematea zen. Mezua argia eta ulertzeko erraza zen.

## Galeria 

Fitxategi:Relief of Aphrodite in a niche.jpg|Etxebizitza batean aurkitutako moldez batez egindako Afrodita. Jainkosak bere adatsa orrazten du ispilu batean bere burua begiratzen duen bitartean. Oraindik margoa gordetzen du.
Fitxategi:Ceiling Tile with Heliodoros, an Actuarius.jpg|Heliodoros, *actuarius* kargua (diru kontuak eramaten zituen funtzionario bat) zuenaren erretratua eta izenak zeramikazko pieza batean margotuta. K.o. 200–256.
Fitxategi:Votive Relief of the goddess Nemesis.jpg|Nemesis jainkoksaren botozko erliebea.
Fitxategi:Doura_Europos_domus_ecclesiae_front.jpg|Domus eccclesiaeko indusketa.
Fitxategi:DomusDoura.png|Domus eccclesiae-aren planoa.
Fitxategi:Baptistery_wall_painting_Procession_of_women.jpg|Domus eccclesiae-ko horma-irudia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Siriako historia

## Kanpo estekak 
*  Dura Europosi buruzko ataria
* Blázquez Martínez, José María (1981) *Dura Europos. Enclave comercial sobre el Éufrates*
*
5. periodoko elementu

**5. periodoko elementuak** taula periodikoan bosgarren lerroan ageri diren elementuak dira.

Hauek dira:

## Kanpo estekak
7. periodoko elementu

**7. periodoko elementuak** taula periodikoan zazpigarren lerroan ageri diren elementuak dira, aktinidoak barne.

Periodo honetan Lurrean modu naturalean ageri den elementurik astunenak dago, uranioa. Uranioaren ondorengo elementuak modu artifizialean sintetizatu dira. Horietako batzuk tonaka existitzen dira gaur egun, esaterako plutonioa, baina gehienak oso arraroak dira, mikrogramo batzuk besterik ez baitira sintetizatu. Azken elementuak laborategian identifikatu dira atomo gutxi batzuk ekoiztu ondoren.

Hauek dira:

## Kanpo estekak
Herbehereetako Erresuma

**Herbehereetako Erresuma** () 1954an sortutako federazioa da, gaur egun hiru herrialde edo lurraldek osatzen dutena: Herbehereak (*Nederland*), Holandarren Antillak (*Nederlandse Antillen*) eta Aruba. Halaber, erregina bat buru duen monarkia da. Monarkia federal hau 1954ko urriaren 8ko estatutuarekin sortu zen, Herbehereek itsasoz haraindiko beren azken lurraldeak galdu zituztelarik, gelditzen ziren lurraldeekin Herbehereetako Erresuma sortu zutenean.

## Lurraldeak 
Herbehereetako Erresumak ondorengo herrialdeak hartzen ditu bere barruan:

* 
**  Europako Herbehereak
** 
** 
** 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* Herbehereetako Erresumako Karta  (pdf)
* Chief of State and Cabinet Members

300px|thumb|ezkerrera|Herbehereetako Erresumako lurraldeak. Lurralde guztiak eskala berean agertzen dira.
Parabellum (musika taldea)

**Parabellum** Barakaldon sortutako Punk-Rock taldea da eta Juan Carlos Lera, Lino Prieto, Josu Korkostegi eta Txetxu Martínezek osatzen dute.

## Ibilbidea 
Beren lehen kontzertua, Barakaldon eman zuten 1985ean eta bi urte geroago, 1987an, beren lehen diskoa kaleratu zuten, "*No hay opcion*" izenekoa. Geroago, Suitzatik kontzertuak ematen ari zirela, haien bigarren diskoa grabatu zuten, "*Bronka en el bar*" izenekoa. Honekin arrakasta handia izan zuten eta ezagunak izaten hasi ziren. Taldearen momenturik onenak izan ziren eta hori aprobetxatzeko, "*Envenenado*" izeneko bideoa grabatu zuten 1992an.

Geroago, beste disko bat atera zuten kalera, "*Hace falta?*" izenekoa. Haien unerik handiena zen eta abesti batzuek fama itzela lortu zuten, adibidez "*La locura*" izenekoak, hau, Euskadi Gazteako Top Gaztean lehenengo postuan egon zen sei astez. 1994an, "*Txarriboda*" izeneko diskoa argitaratu zuten. Honek ez zuen aurrekoak bezain harrera hona izan baina hala ere taldeak arrakastarekin jarraitu zuen.

Hiru urte geroago, taldeak, Espainia osora jauzia eman nahi izan zuen eta horretarako, Zero Recordsek fitxatu zuen. Diskoetxe berri honekin, "*Adelante sin cabeza*" izeneko diskoa kaleratu zuten eta oso kritika onak jaso zituen. Hala ere, egoera politikoa ez zen batere ona eta bolada txarra ari zen pasatzen. Espainiako komunikabideek, boikotarekin jarraitzen dute eta nahiz eta kontzertu nahiko arrakastatsuak ematen jarraitu, taldearen promozioa gero eta zailagoa egiten da. Horrek, Txetxu eta Lerak taldea uztea ekarri zuen 1998an.

Orduan taldean eten unea egin eta Josu eta Lino, beste talde batzuetan hasi ziren, hala nola, Serie Z, MCD, Segismundo Toxicómano...

Bost urte geroago, Josuk, Linok eta Lerak, berriro elkartzea proposatu zuten garai zaharrak gogoratzeko. Nahiz eta Txetxuren falta izan, Pedrok hartu zuen bere lekua eta horrela zuzeneko bat eskaini zuten lehenago ikusi zutenek gaztetzeko eta ikusi ez dutenek aukera izan zezaten.

## Diskografia 
* *No hay opción* (1987, Discos Suicidas)
* *Bronka en el bar* (1991, Gor)
* *Hace falta...?* (1993, Gor)
* *Txarriboda* (1994, Gor)
* *Adelante sin cabeza* (1998, Zero Records)
* *Envenenado* (2002, Gor), abesti onenen bilduma
* *Un día cualquiera* (2003, Fundación Tortuga), zuzenekoa

## Tributoa 
2006an Santo Grial disketxeak *Tributo a Parabellum* diska kaleratu zuen. Bertan 17 taldek Parabellumen kanten bertsioak egin zituzten eta Parabellum berak abesti berri bat atera zuen, *Barakaldo*. CD-az gain DVD bat ere bazekarren Parabellumen historiako argazkiak, bideoklipak, elkarrizketak eta abar zituena.

## Kanpo, loturak 
* Taldearen webgune ez-ofiziala

## Ikus, gainera 
Frantzian ere bada *Parabellum* izenako musika taldea, punk-rock musika egiten dutena. Talde hau 1983an sortu zen eta 1991an banandu, nahiz eta 1998an berriz elkartu.

## Kanpo estekak
Cijuela

**Cijuela** Espainiako udalerria da, Granadako probintziakoa. 2008an 2.665 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Cijuelako Udala
Vega de Granada

thumb|300px|Vega de Granada
[thumb|250px|[Granada (Espainia)|Granada]]
[thumb|250px|[Alfacar]]
[thumb|250px|[Maracena]]

**Vega de Granada** (esanahia, ) Granadako probintziako (Espainia) eskualde bat da. 2007an 500.121 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Bazako eskualdea

thumb|300px|Bazako Eskualdea
[thumb|250px|[Jabalcón|Jabalkon muinoa, Zújarren]]
**Bazako Eskualdea** (gaztelaniaz *Comarca de Baza*) Granadako probintziako (Espainia) eskualde bat da. 2007an 43.015 biztanle zituen. Almería eta Jaéngo probintziekin muga egiten du.

ezkerrera|300px|Bazako Eskualdeako mapa politikoa

## Kanpo estekak
Costa Tropical

**Costa Tropical** () edo *costa granadina* () Granadako probintziako (Espainia) eskualde bat da, Granadako kosta hartzen duena. 2007an 121.361 biztanle zituen. Almería eta Málagako probintziekin muga egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huéscarko eskualdea

thumb|300px|Huéscarko Eskualdea
thumb|250px|Castril ibaia
**Huéscarko Eskualdea** (gaztelaniaz *Comarca de Huéscar*) Granadako probintziako (Espainia) eskualde bat da. 2007an 17.483 biztanle zituen. Albacete, Murtzia, Almería eta Jaéngo probintziekin muga egiten du.

ezkerrera|300px|Huéscarko Eskualdeako mapa politikoa

## Kanpo estekak
Irlandako Gerra Zibila

**Irlandako Gerra Zibila** 1922ko ekainaren 28tik 1923ko maiatzaren 24ra bitarteko gerra izan zen Irlandan. Itun Anglo-irlandarraren aldeko eta aurkakoen arteko gerra honek lehenengoen garaipen argia ekarri zuen. Horren ondorioz, Irlandako Estatu Askea sortu zen, gaur egungo Irlandako Errepublikaren aurrekari zuzena.

## Gertaerak 
Independentzia Gerraren ostean, 1921ean Londresekin lortutako itunak parte baten independentzia ekarri zuen, baina uhartea bitan zatitu zuen. Ipar Irlandak Erresuma Batuaren zati izaten jarraituko zuen, eta Irlandako errepublika britainiarren Commonwealth barnean autogobernudun herrialde bilakatu zen. Horrek mugimendu errepublikanoa bitan zatitu eta gerra zibila eragin zuen 1922an, itunaren aldeko eta aurkakoen artean. Itunaren defendatzaileek irabazi zuten gerra.

Independentzia Gerrarekin (1918-1921) alderatuta, askoz hildako gehiago utzi zituen gerra honek. Era berean, bere oinarriek gaur egun ere bizirik jarraitzen dute Irlandako politikan, bertako alderdi garrantzitsuenak gerra honetako bi bandoen ondorengo zuzenak dira eta: Fianna Fail itunaren aurkakoen oinordekoa da eta Fine Gael itunaren aldekoena.

Gerra hau itunaren aldekoek erraz irabazi zuten arren, beraien buruzagi garrantzitsuenak galdu zituzten, hala nola, Michael Collins eta Arthur Griffith. 1923ko maiatzaren 24an, Irlandako Gerra Zibila amaitu zen. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dublingo gudua

## Kanpo estekak
Umaga

**Edward Fatu**, ezagunagoa ***Umaga*** ezizenaz (1973ko martxoaren 28a - 2009ko abenduaren 4a) estatubatuar borrokalari profesionala izan zen. RAWen borrokatzen zen, eta tatuaje tribalak zituen aurpegi-gorputzetan.

## 2008 
Royal Rumble 2008rako lehena izan zen sailkatzen, Jim Dugganen aurkako garaipenari esker.

## Borrokan 
** ***Samoan Spike***
** ***Wild Samoan Splash***
** **Top Rope Samoan drop** - 2002
** *Wild Samoan Drop*
** Samoan Wrecking Ball
** Swinging side slam
** Throat thrust
** Savate kick
** Running headbutt drop
** Rolling wheel kick
** Diving headbutt
** STO Invertido
** Turnbuckle powerbomb
** Giant swing
* **Managerrak**
** Armando Alejandro Estrada
** Shane McMahon
** Vince McMahon
* **Goitizenak**
** "Samoan Wrecking Machine"
** "Samoan Smashing Machine"
** "**Samoan Bulldozer**"
** "Samoan Typhoon"

## Txapelketak eta lorpenak 
[thumb|Umaga [WWE Intercontinental Championship|Nazioarteko txapelketako irabazle]].
* '''All Japan Pro Wrestling
** AJPW Unified World Tag Team Championship (behin) - Taiyō Kearekin
** World's Strongest Tag Team League (2004) - Taiyō Kearekin
* **Frontier Martial-Arts Wrestling / World Entertainment Wrestling**
** FMW/WEW Hardcore Tag Team Championship (behin) - Matt Anoa'irekin
* '''Hawai'i Championship Wrestling
** HCW Kekaulike Heritage Tag Team Championship (behin) - Taiyō Kearekin
* **Heartland Wrestling Association
** HWA Tag Team Championship (behin) - Kimorekin
* **Memphis Championship Wrestling
** MCW Southern Tag Team Championship (hirutan) - Kimorekin
* '''World Wrestling Entertainment
** WWE Intercontinental Championship (bitan)

## Kanpo estekak 
* Profila WWE.com gunean
Egur pellet

thumb|220px|Egur pelleta.

**Egur pelleta** egurra trinkotu eta lehortuz sortzen den erregaia da. Pellet hitza ingelesetik zuzenean mailegatutako hitza da eta "bola txikia", "kaka-alea", "arkina", "altxirri", zein "pikorra" esan nahi du.

Sortzeko, zerrautsa edo antzeko materialak dira lehengai. Zerrategietako hondakinak batu eta tratatu egiten dira, lehenengo duen hezetasuna jaitsi behar zaio % 10 baino gutxiago izan arte, gero prentsa berezi baten pelletizatzailea zanpatu egiten da. Orduan, egurrak berak duen ligninak partikulak elkar lotzen ditu edo almidoia ere itsatsi ahal zaio itsasgarri modura.

Erregai moduan dituen abantailak handiak dira, biomasatik hartutako energia berriztagarria izateaz gain, bere erreketak ez du ia kerik sortzen eta ez du airea gehiegi kutsatzen.

Bero ahalmenari dagokionez, gasolioaren erdikoa da, hau da, kilo bat gasoliok sortzen duen energia berdina sortzeko bi kilo pellet behar dira.

## Pelletaren erabilera Europan 
: 2005eko datuak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lojako eskualdea

thumb|300px|Lojako Eskualdea
[thumb|250px|[Genil|Genil ibaia, Villanueva Mesía zeharkatzen.]]
**Lojako Eskualdea** (gaztelaniaz *Comarca de Loja*) Granadako probintziako (Espainia) eskualde bat da. Málaga, Kordoba eta Jaéngo probintziekin muga egiten du.

## Udalerriak 
* Algarinejo
* Huétor-Tájar
* Íllora
* Loja
* Moclín
* Montefrío
* Moraleda de Zafayona
* Salar
* Villanueva Mesía
* Zagra

## Kanpo estekak
Alhamako eskualdea

thumb|300px|Alhamako Eskualdea

**Alhamako Eskualdea** (edo ***Alhama de Granadako Eskualdea***, gaztelaniaz *Comarca de Alhama*) Granadako probintziako (Espainia) eskualde bat da. Málagako probintziarekin muga egiten du.

## Udalerriak 
* Agrón
* Alhama de Granada
* Arenas del Rey
* Cacín
* Chimeneas
* Escúzar
* Fornes
* Játar
* Jayena
* La Malahá
* Santa Cruz del Comercio
* Ventas de Huelma
* Zafarraya

## Kanpo estekak
Guadixko eskualdea

thumb|300px|Guadixko Eskualdea
[thumb|250px|[Huélago]]
[thumb|250px|[La Calahorra]]
**Guadixko Eskualdea** (edo ***Accitania***, gaztelaniaz *Comarca de Guadix*) Granadako probintziako (Espainia) eskualde bat da. 2007an 44.602 biztanle zituen. Almeríako probintziarekin muga egiten du.

## Kanpo estekak
Eskoziako futbol selekzio nazionala

**Eskoziako futbol selekzio nazionala** munduko hiru talde zaharrenen artean dago, Ingalaterra eta Galeskoekin batera. 1872ko azaroaren 30ean jokatu zuten lehenengo partida, ingelesen aurka eta etxean hain zuzen ere (0-0).

Sorreratik bertatik parte hartu dute independienteki txapelketa ofizial guztietan, Olinpiar Jokoetan izan ezik.

Glasgown (Hampden Park) jokatzen ditu etxeko partidak.

## Munduko txapelketan 
Zortzi aldiz parte hartu dute, 1954, 1958, 1974, 1978, 1982, 1986, 1990 eta 1998an hain zuzen ere. Hala ere, lehenengo fasea inoiz ez du gainditu.

2025ean, sailkatu ziren 2026ko Txapelketarako, azken alditik 28 urtetara.

## Europako txapelketan 
Birritan sailkatu ziren, 1992an eta 1996an , Suedian eta Ingalaterran hurrenez hurren. 1992an zortzi taldetatik bosgarrena izan zen.

## Ibilbidea 
|valign="top"|

|}

## Entrenatzaileak 
* Craig Brown (1993-2002) partida gehien gidatu duen entrenatzailea: 70 partida (32 irabazita, 18 berdinduta, 20 galduta).
* Andy Roxburgh (1986-1993) partida gehien gidatu duen bigarren entrenatzailea: 62 partida (23 irabazita, 19 berdinduta, 20 galduta).
* Jock Stein (1978-1985) partida gehien gidatu duen hirugarren entrenatzailea: 61 partida (26 irabazita, 12 berdinduta, 23 galduta).

## Uniformea 
Eskoziak hasieratik elastiko urdin iluna eta galtza zuriak erabili izan ditu. Hasieran galtzerdiak ere urdin ilunak ziren eta 1974tik aurrera gorriak izan dira. Eskozia lehen aldiz ordezkatu zuen Glasgowko Queen's Park FC taldearen koloreak dira eta errugbi selekzioaren koloreak ere badira. 1881 eta 1951 artean Archibald Primrose Roseberyko Earlaren kolore hori-arroxak erabili izan zituen puntualki, Eskoziako futbolean garrantzi handiko figura izan baitzen. 1996ko Europako Txapelketan Tartan itxura zuen ekipamendu erabat urdina erabili zuen.
### Historikoa 
### Azken txapelketak 
## Jokalari aipagarrienak 
[thumb|[Kenny Dalglish da golegile nagusia.]]
2021eko ekainaren 18an eguneratua

### Parte hartzeak 
### Goleatzaileak 
|}

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
*  The "Scottish Football Association"
Torne ibaia

**Torne** ibaia (Finlandieraz: *Tornionjoki*; Suedieraz: *Torne älv*) Laponiako 510 km²-ko ibai luzea da. Torneträsk izeneko aintzira batean sortzen da Suedian, eta pixkanaka Finlandia eta Suediaren arteko mugara iristen da, Muonionjoki ibaia ordezkatuz eta bi herrialdeen arteko muga bihurtuz. Azkenenan Bothniako Golkoan isurtzen dira ibilaldi osoan ibilitako urak.
175px|ezkerrera
1809. urtean Suediak, Finlandia herrialdea galdu zuenean, **Torne** ibaia, Muonionjoki eta Konkamaeno ibaiekin batera, Errusia inperialaren eta Finlandiaren arteko muga bihurtu zen, Laponia eta Mendebaldeko Botnia probintziak bitan zatituz. Torne ibarraren erdigune da.

Jukkasjärvin izotz jauregi bat eraiki ohi dute, ibai honetako ur-izoztuarekin  . Izan ere, bertako izotza oso ezaguna da mundu osoan zehar. Hala nola, Vodka edateko izotz honena dela diote Europa osoko eta Shangai eta Tokyoko barman ezagunenek  .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irlandako Estatu Askea

**Irlandako Estatu Askea** (, ) Itun anglo-irlandarra indarrean sartzean Irlandako hegoaldeko 26 konderrietan sortu zen estatua da. Zehazki, 1922ko abenduaren 6an Hegoaldeko Irlandari agindupeko lur edo *dominium* gobernua onartu zitzaion.

Barne gaietan autonomoa zen arren, 1937 arte Commonwealth erakundeko kide izaten segitu zuen: hortaz, Erresuma Batuko monarka Irlandako Estatu Askeko estatu buru zen eta Irlandako kargu publiko guztiek, kargua hartzean, leialtasuna hitzeman behar zioten.

Estatu Askearen sorrerak Irlandako Gerra Zibila piztu zuen, gehienbat aurretik independentziaren alde elkarrekin borrokatu zirenak zatiturik. Batzuek estatu hori Errepublikarekiko traiziotzat hartu zuten, uhartearen zatiketa eta britainiarren nagusitasuna bermatzen zuelakoan, bereziki iparraldean. Besteek Estatu Askea etorkizunean uharte osoaren erabateko burujabetza lortu ahal izateko pauso garrantzitsutzat hartu zuten: gerra horiexek irabazi eta Estatu Askearen hasierako urteetan agintean egon ziren *Cumann na nGaedheal* alderdian. 

Hala ere, 1932ko hauteskundeetan Itunaren aurkakoek (Fianna Fail alderdiak) garaipena lortu zuen, Eamon de Valeraren gidaritzapean. Hark gidatuta, Estatu Askea desagerrarazi nahi izan zuten, lege berriak eginez eta britainiarren agintea ezabatu nahian. 1932an gobernuak beste konstituzio bat onartu zuen eta geroago herriak erreferendumean berretsi. Konstituzio horrek Irlandako Estatu Askea deuseztatu eta Irlanda edo  deituriko estatu berria sorrarazi zuen. Nahiz eta Erresuma Batuko monarkiatik irten, konstituzio horretan ez zitzaion estatu berriari errepublika izena jarri, Irlandako Errepublika 1949an sortu zen arte.

## Ikus, gainera 
* Irlandako Errepublikako historia
* Irlanda
* Irlandako Errepublika
* Ipar Irlanda

## Kanpo estekak
Granadako Alpujarra

thumb|300px|Granadako Alpujarra
[thumb|225px|[Capileira]]
**Granadako Alpujarra** (gaztelaniaz *Alpujarra Granadina*) Granadako probintziako (Espainia) eskualde bat da. 2005ean 24.558 biztanle zituen. Almeríako probintziarekin muga egiten du. Almeríako Alpujarrarekin batera Alpujarra probintziaz gaindiko eskualdea osatzen du.

## Udalerriak 
* Almegíjar
* Alpujarra de la Sierra
* Bérchules
* Bubión
* Busquístar
* Cádiar
* Cáñar
* Capileira
* Carataunas
* Cástaras
* Juviles
* Lanjarón
* La Tahá
* Lobras
* Murtas
* Nevada
* Órgiva
* Pampaneira
* Pórtugos
* Soportújar
* Torvizcón
* Trevélez
* Turón
* Ugíjar
* Válor

## Ikus, gainera 
* Almeríako Alpujarra
* Alpujarra

## Kanpo estekak
Eghost

**e-ghost** (ESIDE's GNU Hi-tech and Open Source Team) GNU eta Software librearen inguruan Deustuko Unibertsitatean sortutako taldea da.

## Ikus, gainera 
* Itsas

## Kanpo estekak 
 e-ghost taldearen wikia
Hego Konoa

thumb|250px|**Hego Konoa**: zentzu hertsian, berde iluneko lurraldeak (Argentian eta Txile) hartzen ditu; zabalean, Paraguai eta Brasilgo eskualde zenbait (berde argiagoz) hartzen ditu. Brasil berde argiz agertzen da.

**Hego Konoa** (gaztelaniaz: *Cono Sur*) Hego Amerikako hegoaldean dagoen kono itxurako lur-eremu handia da, penintsula itxurakoa, historia, kultura eta egitura ekonomiko eta soziala homogeneoa duena. Bere baitan hartzen dituen herrialdeak eta eskualdeen zerrenda eztabaidatua da; gutxienez, Argentina, Txile eta Uruguai hartzen ditu. Beste batzuen iritziz, Paraguai eta Brasilgo eskualde batzuk ere sartzen dira. Ekonomia arloan, Mercosur izeneko elkartea osatzen dute eskualde horiek.

## Geografia 
Eskualdean dauden area nagusiak honako hauek dira:
* Andeetako mendilerroa.
* Pampa eta Gran Chaco ordokiak.
* Patagoniako goi-ordokia, Suaren Lurraldea tartean.
* Brasiliako mendigunearen hegoaldea.
* Ibai eta bokale handiak: Rio de la Platako bokalea eta Parana, Paraguai, Uruguai, Iguazú, Pilcomayo, Bermejo eta Iparraldeko Salado ibaiak.
* Argentinako itsasoa.
* Patagoniako glaziarrak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guyanak

**Guyana** edo **Guyanak**, , ,  eta , Hego Amerikako iparraldeko eskualde geografiko bat da, Guyanetako ezkutua eta inguruko lurraldeak barne hartzen dituena. Politikoki Guyana, Surinam eta Guyana Frantsesa barne hartzen ditu, zenbait sailkapenean arabera, baita Venezuelako Guyana ere, antzina *Guyana Espainiarra* izenez ezaguna, gaur egungo Venezuelako Amazonas, Bolívar eta Delta Amacuro estatuak eta Brasilgo Amapá, antzinako *Guyana Portugaldarra*, Roraima eta Pará estatuak, eta Kolonbiako Guainía eta Vichada estatuaren zati bat ere.
Panpa

[280px|thumb|Panparen kokapena [Hego Amerikan.]]
**Panpa** (ketxuaz: *pampa*, «ordokia») Hego Amerikako ordoki zabala da, 750.000 kilometro koadroko eremua hartzen duena Argentinako erdi-ekialdean, Uruguaiko zati handienean, eta Brasilgo Hegoaldeko Rio Granden.

## Izena 
Espainiarrek XVI. mendean eskualdera Andeetatik behera heldu zirenean, ordokiari *pampa* izena eman zioten. *Pampa* edo *bamba* ketxuaz «ordoki» esan nahi duelako edo, hobeto esanda «mendien arteko ordokia». Bertako biztanleei, metonimiaz, izen bera jarri zieten.

## Kokapena 
* Argentina
** Entre Rios osoa
** Santa Feko hegoaldea
** Ia Cordoba osoa
** La Pampa osoa
** Ia Buenos Aires osoa
** San Luiseko hego-ekialdea
* Ia Uruguai osoa
* Brasilgo Hegoaldeko Rio Grande

[thumb|900px|erdian|Panpako zabaldia [La Pampako probintzian]]

## Azpi-eskualdeak 
* Barneko Panpa: Buenos Airesko mendebaldean, La Pampako iparraldean, Cordobako hegoaldean eta San Luiseko ekialdean kokatuta.
* Panpa uhindua: Buenos Airesko kostaldetatik, Parana ibairaino eta Tandilia eta Ventania mendilerroetatik Carcarañá ibairaino.
* Panpa behea: Buenos Airesko Salado ibaiaren arroan kokatuta.
* Goiko Panpa: Cordoba eta San Luisko mendilerroen ondoan kokatua.

## Historia 
[thumb|300px|eskuinera|Panpa, Junin, [Buenos Airesko probintzia]]
XVI. mendearen lehenengo erdialdean iritsi ziren espainiarrak lurralde honetara. Tribu nomadak bizi ziren han eta ehizean jarduten zuten, nagusiki. Kitxuak, antigoiak, pehueltxeak, manzaneroak eta tehueltxeak ziren talderik garrantzitsuenak. Sebastian Cabotoren espediziokoak ziren Pampa esploratzen hasi ziren lehenengo konkistatzaileak, Francisco Cesarren agindupean (1528). 1536. urtean, lehenengo abereak eraman zituzten Pedro de Mendozak eta bere gizonek, eta ondoren zabaldi osora hedatu zen abere hazkuntza.

XVI. mendearen bukaeran osorik esploratu zuen Pampa Hernando Arias de Saavedrak. Espainiarren eta bertakoen arteko harremanen ondorioz, abere hazkuntzari ekin zioten hauek eta gautxo izeneko abeltzainak sortu ziren. Halere, Pampako lurraldeko alde handi bat ezin izan zuen gobernuak menderatu, ez espainiarrak eta ez argentinarrak, XIX. mendearen bigarren erdialdea arte.

Lurralde honek nekazaritzarako eskaintzen zituen aukerak zirela eta, beren burujabetasuna mantentzen zuten indiar herriak menderatzeko helburua zuen lehenengo espedizioa (José Félix Aldaoren agindupean) antolatu zuten Mendozako eta Buenos Airesko gobernuek. Juan Manuel de Rosasen diktadura garaian (1835-1852 urteetan) bete zen helburu hori, gehienbat. 1839. urtean Ramírez eta Ramos jeneralek rankel indiar herria garaitu ondoren, indiar guztiak menderatuak izan ziren. 1879. urtean Argentinako gobernuaren eskuetara igaro zen Pampa.

## Ekonomia 
Nekazaritza (garia, artoa, luzerna, olioa, patata, fruituak) eta abere hazkuntza (ardi-azienda, behi-azienda) dira ekonomia jarduera nagusiak. Laboreak eta haragia esportatzen ditu, eta itsasbide eta burdinbide sare garrantzitsuak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maddi Oihenart

**Maddi Oihenart** (Barkoxe, Zuberoa, 1956 - ) abeslari zuberotarra da, folk musikaren arlokoa.

## Bizitza 
Maddi Oihenart gaztetik kantuz hasi zen. Battitta Sobiet kantari zuberotarrarekin 1987ko Euskal Kantu Txapelketan parte hartzen du barkoxtarrak. Urte askotan kantaldietan eta ostatuetan *a capella* kantatzen du  eta emeki emeki, beste musikari batzuekin lanean hasten da. Hala nola Mixel Etxekopar eta Mixel Arotze zuberotarrekin bi diskoetan parte hartzen duen : *Lürralde zilarra*  (1998) eta *Arbaila*  (2002).

Urte batzuk beranduago, jazz arloko musikari batzuekin (Josetxo Goia-Aribe, Juantxo Zeberio Etxetxipia, Mac Buronfoise) *lhargi min*  (2003) diskoa kaleratzen du. Ondoren Juantxo Zeberio Etxetxipiarekin batera beste bi diska kaleratzen ditu :  *Hari biru*  (2007) eta *Baldi*  (2010).

2015ean *Doi*  (2015) izeneko diska plazaratu du.

Maddi Oihenartek, bere kantuak sortzeaz gain, idazle askoren olerkiak edo hitzak kantatzen ditu : Itxaro Borda, Jon Mirande, Josetxo Azkona, Bernardo Atxaga, Leire Bilbao, Karlos Linazasoro...

Euskal herriko kantari eta musikari askorekin kolaboratu du ere bai : Olatz Zugasti, Juan Mari Beltran, Peio Serbielle, Rafa Rueda, Patxi Zubizarreta, Haurrock taldea, Felipe Ugarte, Julie Läderach...

## Diskografia 
* *Ilhargi min* (Metak, 2003)
* *Hari biru* (Elkar, 2007)
* *Baldi* (No-CD records, 2010)
* *Doi* (Reseda diskak, 2015)

Ondoko disketan agertzen da ere bai :
* *Euskadi kanta lur* (Epic/Sony - 1997))
* *Lürralde zilarra* (Agorila - 1998)
* *Bulun bulunba*. (Elkar - 1999)
* *Arbaila* (Kultulan diskak - 2002)
* *Arditurri* (Elkar - 2002)
* *Urrezko giltza* (Erein - 2005)
* *Alegiak* (Agorila - 2006)
* *Kantuketan* (collection Ocora - 2006)
* *Eüskaldunak a capella* (Elkar - 2007))
* *Joan*  (Txalaparta (argitaletxea) - 2011)
* *Mugaritz BSO* (IXO producciones - 2011)
* *Lou Reed, mila esker (askoren artean)* (2014)
* *50. baso bat opari* (Txalaparta (argitaletxea) - 2014)
* *Lo hadi* (Editions jeunesse / Elkar - 2014)
* *Ozeantika* (Felipe Ugarte - 2015)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Euskal Herriko abeslariak
* Zuberoako musikarien zerrenda

## Kanpo loturak 
* Maddi Oihenart: "Eszenatokitik jautsi behar dut, jendearekin izan" Elkarrizketa Argia astekarian (2007-05-20)
* Maddi Oihenart eta Sokahots orkestra Bandcamp webgunea
Delirious New York

[thumb|170px|[Rem Koolhaas, 2005ean]]

**Delirious New York** Rem Koolhaas arkitektoak 1978. urtean idatzitako saiakera da. Bertan, Pritzker sari ospetsuaren irabazle den Koolhaas-ek postmodernitatearen hiriaz hitz egiten du, Manhattan irla laborategi soziologiko eta urbanistikotzat hartuta.

Irlaren historioa eta morfologia aitzakitzat harturik, holandar egileak bere etorkizuneko ekoizpen ideologiaren zimenduak eraikitzen ditu; gerora argitaratuko dituen saiakerek (1995.eko "S, M, L, XL", 2003.eko "Content") liburu honen testigantza jasotzen dute, milurteko berriaren eragileetara moldatuz.

Liburua XX. mendeko arkitektura saiakera garrantzizkoen artean dago kokatuta, influentzia eta sortutako eraginengatik.

## Liburuaren egitura 
Liburua, Koolhaas-en idazkietan ohizkoa izaten den bezala, poliedrikoa da, hots, osotasun bat eratzen duten testu edo alderdi ezberdinez osotuta. Horrela ba, hainbat adibidez baliaturik, hirigintza postmodernoaren laborategi bihurtu den Manhattan honen irudia jaso dezakegu.

Beraz, irlaren planeamendutaz hitz egiten badigu ere, hiri "laginak" hartuko ditu, laborategiko lana balitz lez, osotasuna aztertzeko. Lagin edo kasu ezberdin hauek dira; Coney Island, 5th Avenue-ko etxe irla bat (Waldorf Astoria eta geroago Empire State etxe orratzaren egoitza), Rockefeller Center eta Welfare Island, hain zuzen ere.

## Alde teorikoak 
Testuan, Koolhaas-ek garai bateko hirigintza eta arkitektura kolokan ezartzen ditu. Urte bete lehenago Kisho Kurokawak "Metabolism in architecture" argitaratu zuen, eta arkitektura, hirigintza eta biologiaren arteko lotura ezarriz. Ikuspuntu biologiko honek hiriaren antolamenduan izango du bere eragina, Koolhaas-en ustez. Humanismoaren balioak defendatzen zituen hirigintza tradizionala eta globalizazioaren eraginez aldaketa bortitzak jasotzen dituen gizartea ez datoz bat. Manhattan bizirik mantentzen duen, -eta ondorioz, gizarteri postmodernoa, irla aztergai dugun lagin bat besterik ez delako-, "kongestioaren kultura" da. Manhattan irlan, etxeen pilatze bertikala eta horizontalak orube bakoitzaren banakotasunaren hasiera besterik ez da. Etxe-orratz bakoitzak "banakotasun" eta "nabarmentasuna" lortzea espero du, besteekin leiha zuzenean.

Beste berezitasun bezala, "programaren" berrikuspen bat daukagu. XX. mendean, funtzionalisten etorrerarekin bat, programa arkitektura prozesuaren dobela bihurtu zen. Funtzionalisten esaera famatuak, "formak erabilera jarraitzen du" izan zen, eta etxe orratzen diseinuan Louis Sullivan-ek inor ez bezala hitz horiek jarraitu zituen. Sullivanen obra gehiena Chicagoko eskolaren barnean kokatu bazen ere, New York hiria planteamendu honen oinordeko da. *Delirious New York* obran programa honen trinkotasuna zalantza jartzen da, eta beste funtzio ezberdinekin nahasteko proposamenak luzatzen dira. Adibidetzat, 2003. urteko Koolhaas-en estudioa den OMA-ren Seattle Public Library-aren proiekturako, arkitektoak eskaleentzako osasun instalazioak proposatu zituen, "cross-programming" horren arabera.

## Oharrak 
## Kanpo estekak
Erreaktibotasun

**Erreaktibotasuna** substantzia batek erreakzio kimiko bat jasatean erakusten duen erreakzio-abiadura da. Konposatu kimiko puruetan, erreaktibotasuna laginaren propietate fisikoen araberakoa da. Esaterako, substantzia bat ehotzen bada, bere azalera espezifikoa handitu egiten da eta bere erreaktibotasuna ere emendatu egiten da. Konposatu ezpuruetan, erreaktibotasunak ezpurutasunen eragina jasaten du. Konposatu kristalinoetan, forma kristalinoak eragina izan dezake erreaktibotasunean. Edozein kasutan, erreaktibotasunaren baldintzatzaile nagusia konposatuaren propietate subatomikoak dira.

## Erreaktibotasunaren zergatia 
Oro har, erreakzio kimikoak gertatzen direnean, konposatu kimikoak egoera egonkorragora igarotzeko izaten da. Kimika kuantikoak sakonago eta zehatzago azaltzen du arrazoi hau.

Sistema bateko elektroiek egonkortasun handiagoa eduki dezaten, orbital atomikoek beterik, edo ahalik eta beteen, egon behar dute. Esaterako, hidrogeno-atomo bakarti batek elektroi bakarra dauka bere lehen orbitalean, baina orbital horrek beterik egoteko bi elektroi behar ditu. Orduan, bi hidrogeno-atomok erreakzionatu eta H2 eratzen dutenean, egonkortasun handiagoa lortzen dute (100 kilokaloria moleko, edo 420 kilojoule moleko).

Arrazoi beragatik, karbonoak ia beti lau lotura kimiko eratzen ditu. Bere balentzia-konfigurazioa 2s2 2p2 da, alegia, erdi beterik. Erdi beterik egotetik erabat beterik egotera igarotzeko behar duen aktibazio energia hain txikia da, erreakzioa ia erabatekoa izaten dela. Prozesu honetan energia-kantitate esanguratsua askatzen da. Lau lotura berdinen konfigurazio honi sp3 hibridazio deritzo.

## Zinetika kimikoa eta erreaktibotasuna 
Erreakzio jakin baten abiadura,

:*Erreakzionatzaileak → Produktuak*

ondoko legeak zehazten du:

:Abiadura=k*[A]

non erreakzio-abiadura kontzentrazio molarrean erreakzioaren unerik geldoeneko segundo batean dagoen aldaketa den, [A] erreakzionatzaile guztiek ordena zuzenean (erreakzio-ordena deitzen dena) daudenean daukaten kontzentrazio molarraren produktua den, eta *k* erreakzio-konstantea den (zirkunstantzia-multzo jakin baten funtzioan, normalean tenperatura eta presio konstanteetan, eta kontzentrazioarekiko modu independentean). Konposatu baten erreaktibotasuna handiagoa izango da *k*-ren balioa altuagoa denean eta abiadura handiagoa denean. Esaterako, 

:*A+B → C+D*

bada, orduan:

:Abiadura=k*[A]^n*[B]^m

non *n* A-ren erreakzio-ordena den, *m* B-ren erreakzio-ordena den, *n+m* erreakzio osoaren ordena den, eta *k* konstantea den.

## Kanpo estekak
Valle de Lecrín

thumb|300px|Lecríngo Bailara
**Valle de Lecrín** (esanahia, ) Granadako probintziako (Espainia) eskualde bat da. 2006an 22.497 biztanle zituen.

## Udalerriak 
* Albuñuelas
* Dúrcal
* Lecrín
* Nigüelas
* El Padul
* El Pinar
* El Valle
* Villamena

ezkerrera|300px|Lecríngo haranaren mapa politikoa

## Kanpo estekak
Paúl

***Padul*** edo, ofizialki **Paúl**, Arabako herria da, Erriberagoitiko udalerrikoa.

## Etimologia 
Gaur egungo gaztelaniaz *Paúl* baderitzo ere, ***Padul*** izen zaharragoa ikus daiteke 1025. urteko *Donemiliagako goldea* delako agirian, eta Padul/Padule ikusten da XI. eta XII. mendeko dokumentuetan.

## Geografia 
Arkamoko mendilerroaren magalean dago, 600 bat metroko garaieran, *La Tejera* gisa ezaguna den mendatearen erdialdean.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* Santa Koloma eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Erriberagoitia
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Padul Auñamendi entziklopedian
Padul (argipena)

**Padul** herri hauetako bat izan daiteke:

* Padul: Arabako herria, Erriberagoitia udalerrian.
* El Padul: Granadako herria (Espainia).
Yeti

**Yetia** edo **Elurretako Gizon Izugarri**a —zenbaitetan, ingelesezko *abominable* adjektiboari okerreko itzulpenaz, *Elurretako Gizon Nardagarria* izenaz aipatua— (, «mendiko gizona») Tibet eta Nepalgo mitologiako izakia da. Tximino handitzat hartzen da, bi metro luze omen baita eta gorila baten itxura baitu, eta oin oso handiak omen ditu. Gorputza ilez estalia du, aurpegia izan ezik.

Tibetar batzuek adierazi dute yetiak eraso egin diela. Tibetarrak ez diren hainbat alpinistak ere ikusi dutela diote, adibidez, Iñurrategi anaiek (Felix Iñurrategi eta Alberto Iñurrategi), eta gainera argazki bat atera omen zitzaion, baina flasha jarri gabe egin zenez, ez da ia-ia ezer ikusten. Ile apur batzuk ere aurkitu ziren, baina geroago egiaztatu zen ugaztun herbiboro batzuenak zirela.

Everesten mazelan monasterio budista batean oraindik kontserbatzen da yeti baten burutzat jotzen dutena, nahiz eta frogatu den ahuntz baten burua dela. Buruaren alboan eskaintzak uzten dituzte.

Ez dago egiazko dela frogatzerik.

## Yetiaren antzekoak 
### *Txutxuna* 
*Txutxuna* yetiaren mitoaren Errusiako bertsioa da. Nonbait, oin handiak ditu eta Siberian bizi da, eta beste yetiak bezalaxe, ia-ia ezinezkoa dela ikustea.

### *Bigfoot*a 
*Bigfoot*a edo *sasquatch*a Kanada mitologiako pertsonaia famatu bat da. Kanadako mendebaldean eta Estatu Batuetako ipar-ekialdean bizi omen da.

## Yetiaren agerpenaren berriak 
### XIX. mendean 
1832an, B.H Hodgson britainiarrak idatziz lehen aldiz aipatu zuen: ehizan zebilela, Nepalgo iparraldean, izaki hankabiko isatsgabe bat ikusi zuen, gorputz osoa ile ilunez estalia zuena. Orangutana zela pentsatu zuen.

### XX. mendean 
;1921
Howard-Bunyk oin arrasto handi bat aurkitu zuen, Everesten, 6.000 metroko altueran.
;1925
N.A. Tombazzi britainiar argazkilaria, yeti bat ikusi omen zuen 5.000 metroko altueran, Zemu glaziarrean. Argazkilariak deskribatu zuenez, izaki bizidun baten antzekoa zen, eta batzuetan gelditu egiten zen zuhaixka batzuk erauzteko.
;1970
Williams alpinistak ere arrasto batzuk ikusi zituen, Annapurna igotzen ari zenean, 4.000 metroko altueran. Gau horretan ere ikusi omen zuen tximino baten antzeko pertsonaia bat, lau hankatan saltoka.
;1972
Nepalgo ekialdeko Arun haranera zihoan espedizio zientifiko batean, argazki bat egin zioten arrasto handi bati. Croninek, espedizioko kide eta zoologoak, esan zuen arrastoa Shiptonek egindako argazkikoen oso antzekoak zirela.

## Liburuak 
* *Elurretako gizon nardagarria*, R. A. Montgomery. Elkar-Timun Mas (Iñaki Mendiguren itzultzaile)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Basajaun.
* Kriptozoologia.

## Kanpo estekak
Ibilbide kliniko

**Ibilbide klinikoak** osasun kalitatearen kudeaketak dituen tresna nagusiak dira, osasun prozesuak estandarizatzeko. Frogatuta dagoenez, hauek erabiliz praktika klinikoan aldaberatasuna murriztu daiteke.

Tresna eratzaile diziplinartekoa da, edozein prozedura edota diagnostikoan egin behar diren ekintzen arteko harreman sekuentziala errazten duena. Ibilbide klinikoek ospitaleko profesionalei zere gin behar duten une bakoitzean argitzen die.
    
## Historia 
“Clinical pathway”: Ibilbide klinikoen kontzeptua 1985. urtean sortu zuen Karen Zander-ek New England Medical Center-en (Boston, AEB). Jatorria, industrial kalitatea kudeatzeko erabiltzen ziren dokumentuetan moldaeran dago, Lanerako Prozedura Normalizatuetan “LPN”-ak.

Hauen helburuak hurrengoak dira:
* Baliabideen efizientzia hobetu
* Betebeharrak denbora jakin batean egin
  
## Prozedura aukeratzeko iritziak 
* Zerbitzuan edo ospitalean sarri agertzen den patologia izatea.
* Ondo ezagutzen den patologia izatea eta gaizoek antzeko arreta jasotzea
* Profesionalentzako zeintzuk diren praktika onenen gomendioak eta iritziak egotea adituen partetik.
* Azalpenik gabeko aldakortasuna
* Ospitalean dauden profesionalen arteko akordio lortzea
* Diziplina guztiek parte hartzea
* Gaizoentzako arrisku handia daukan patologia izatea
* Profesionalen motibazioa patologia batean lan egiteko
* Ospitalearentzako garestia den patologia izatea
  
## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20110121133718/http://www.viasclinicas.com/
* http://www.e-p-a.org
* https://web.archive.org/web/20071217040420/http://www.nkp.be/
* http://www.library.nhs.uk
Padul (Granada)

**Padul** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 7.961 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Padulgo Udala

thumb|ezkerrera|200px|Padulgo eliza
Njávdán

**Näätämö** edo **Neiden** ofizialki, (inariko samieraz: *Njiävđám*; iparraldeko samieraz: *Njávdán*; skolt samieraez: *Njauddâm*) Finlandia eta Norvegiako herrixka bat da. 1826. urtean herrixka bi herrialdeen artean banatua izan zen eta ordudanik ibaiak zeharkatzen duen herrixkaren bi aldeak, herrialde ezberdinekoak dira. **Näätämö** Inarin, Finlandian dago eta Norvegian aldiz, **Neiden**, Deatnu udalerrian. Alde finlandiarrean, eskola publiko bat dago, non skol samitarrek euren hizkuntzan ikasteko aukera daukaten. Gutxi gorabehera 500 bat biztanle dauzka herrixkak, gehienak alde finlandiarrean.

Skolt samitarrak dira nagusi herrixkan eta abeltzaintzatik bizi dira batik bat; izan ere, euren bizimodua azken urteotan oso gutxi aldatu da. Errusiar kulturaren eraginaren ondorioz, skolt samitarrak kristau ortodoxoak dira. Gainera skolt samieraz hitz egiten den herrixka Finlandiako herrixka bakarrenetarikoa da.

Kapera zaharra 1565. urtean eraikia izan zen ibaiaren hertzeko norvegiar aldean, hondartzatik gertu.

Antzinako istorioek diotenez, santu batek kapera eta ibaiko urak bedeinkatu zituen, eta honen omenez, fededunak abuztuaren amaiera festa bat antolatu ohi dute. Kapera berria aldiz, 1901. urtean eraiki zen, eta arkitektura finlandiarraren erakusgarri zehatza da.

## Ikus, gainera 
* Deatnu
* Inari
* Skolt samitar

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Euskal Herria museoa

**Euskal Herria museoa** Gernikako erdigunean dagoen museoa da, Montefuerte edo Alegria Jauretxean hain zuzen ere.

## Historia 
Museoa 1991an zabaldu zuten eta 2003an erreformak egin zituzten.

Hona hemen museoak dituen lan nagusien artista-zerrenda:
* Margolariak: Ángel Larroque, Gil, Losada, F.Pascual, Ignacio Zuloaga, R.Toja, J.M.Lazkano
* Eskultoreak: Henry Moore eta Eduardo Txillida

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Euskal Museoa (Baiona)
* Euskal Museoa (Bilbo)
* San Telmo museoa
* Bakearen museoa

## Kanpo estekak 
* Euskal Herria museoa. Bizkaia.net
Cheder

[thumb|Cheder Meronen, [Galilea, 1912an.]]
**Cheder** (**cheider** ere izendatua; hebreeraz *חדר*, *gela*) oinarrizko eskola tradizionala da, haurrak judaismoaren oinarriak eta hebreera irakastea helburu duena.

## Historia 
Chederrak XVIII. mendearen bukaeran Europan oso hedatuak egon ziren. Eskolak irakaslearen etxean izaten ziren, eta honi komunitate juduak edo gurasoek ordaintzen zioten. Normalean, mutilak bakarrik joaten ziren chederretara, neskak norberaren etxean hezten zituzten bitartean. Bestalde, talde berean adin desberdineko mutilak biltzen ziren.

Umeak chederretan bost urterekin hasten ziren. Alfabeto hebrearra ikasi ondoren, eta hebreeraz irakurtzen ikasita (Erdi Aroan, Europako juduen hizkuntza yiddisha zen), Tora ikasteari ekiten zioten. Horrela, Livitikoarekin eta Talmudarekin hasten ziren. Ikasteko modu nagusia irakurgaiak ahots ozenez irakurtzea eta memoriaz ikastea zen. 13 edo 14 urterekin, gaztearen hezkuntza amaitzen zen, bar mitzva jaia ospatuz, hots, gaztea gizon egiten zela ospatuz.

Ikasketekin jarraitu nahi zutenek, errabino edo *sofer* izateko, yeshiva eskolara joan behar zuten. Mota honetako eskola ospetsuenak hiri hauetan zeuden: Worms, Fürth eta Praga. Gurutzadetako pogromen eraginez, judu askok Ekialdeko Europara ihes egin zuten. Migrazio horrekin batera, judaismoaren gune intelektuala ere mugitu zen, Ekialdeko Europan mendeetan zehar mantenduz.

XVII. mende bukaeran, cheder sistema judu ortodoxoen aldetik kritikak jasotzen hasi zen. Haskalako kide aurrerakoiek ere berdin egin zuten. Lehenen arabera, irakasleak ez zeuden behar bezain prestatuak. Kontuan izan behar da, irakasleek oso gutxi kobratzen zutela, eta irakasle ugari harakinak, abeslariak edo hilerriko langileak ziren. Era berean, irakasle batzuek ikasleak maila aurreratuetara igarotzeko erraztasunak jartzen zituzten, goiko mailetan ordaindu behar zuten eta.

Bigarrenen kritika desberdina zen. Haskalako aurrerakoien arabera, chederrek hizkuntza isolamendua, eta baita isolamendu espaziala ere, bultzatzen zuten, juduen integrazioa oztopatuz. Horrela, bizi ziren herrialdearen hizkuntza ere ikastea proposatzen zuten, besteak beste.

Ideiok XVIII. mendearen aurrera hasi ziren praktikara eramaten, batez ere Alemaniako juduen aldetik. Bertan, judaismo erreformista izenekoa sortu zuten, *Freischulen* ("doako eskolak") izeneko berezko eskolekin. Horri hezkuntza unibertsalaren ezarrera gehituz, cheder sistemaren bukaera gertatu zen, gutxienez alemanez egiten zen herrialdeetan. Hala ere, Ekialdeko Europan chederrak Holokaustora arte existitzen jarraitu zuten.

## Gaur egun 
Mendebaldeko herrialdeetan, chederrak badaude oraindik, zeinetara ikasleak eskola-orduz kanpo joaten baitira. Beste zenbait kasuetan, eta bereziki judaismo ortodoxoaren jarraitzaileen artean, chederrak eskola konbentzional bezala funtzionatzen dute. Era horretan Israelen ere funtzionatzen dute.

## Kanpo estekak
Xabier Berasaluze

**Xabier Berasaluze** "**Leturia**" (Villabona, Gipuzkoa, 1954) pandero jotzailea da, Tapia eta Leturia trikiti bikoteko kidea. Korrontzi taldearekin ere jotzen du. Ogibidez, Kutxabankeko langilea izan zen, 2016an erretiratu zen arte.

1954an Billabonako Leturia baserrian jaio zen. Hiru urterekin pianoa eta solfeoa ikasten hasi zen. 1984az geroztik Joseba Tapia trikitilariarekin jotzen du Tapia eta Leturia musika taldean. 2016an, Kutxabankeko lanpostutik erretiroa hartu eta gero, Korrontzi taldearekin ere jotzen du, baina Euskal Herrian edo Euskal Herritik hurbil egiten dituzten emanaldietan soilik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tapia eta Leturia

## Kanpo loturak 
* Tapia eta Leturia taldearen webgunea.
Mendiak

Artikulu honetan kontsultatu daitekzeen mendien zerrendak azaltzen dira:
* Euskal Herriko mendiak
* Japoniako mendiak
* Espainiako mendien zerrenda
* Pirinioetako mendien zerrenda
* Zortzimilakoak

## Kanpo estekak
Suaren Lurraldea

**Suaren Lurraldea** (gaztelaniaz *Tierra del Fuego*) Hego Amerikako hegoalde muturreko uhartedia da, Magallaes itsasartearen hegoaldean dagoena. 73.753 km²ko eremua hartzen du. Administratiboki Argentina eta Txileko estatuen artean banaturik dago. Uhartediaren hegoaldeko muturra Hornos lurmuturra da.

## Geografia 
[270px|thumb|ezkerrera|[Ushuaia hiria]]
Suaren Lurraldea Hego Amerikako hegoaldeko muturrean dago. Magallaes itsasarteak kontinentetik bereizten du. Uhartediko uharte nagusia 48.100 km²ko eremua duen Isla Grande de Tierra del Fuego (batzuetan *Tierra del Fuego* edo *Isla Grande* deritzona) da. Navarino, Hoste, Santa Ines, Desolacion eta Estados dira beste uharte aipagarriak.

Lurralde menditsua da (Bove, 2.400 m; Italia, 2.350 m; Darwin, 2.330 m), basoek eta glaziarrek estalia. Rio Grande edo Grande del Tierra del Fuego, Oro, Oscar, Side, Cullen eta Fuego dira ibai garrantzitsuenak. Klima hotza eta lainotsua da.

Argentinaren administraziopean dago uhartearen ekialdea, Suaren Lurraldea, Antartika eta Hego Atlantikoko Uharteak probintzia osatzen duena (21.363 km² eta 27.358 biztanle; hiriburua Ushuaia) eta Txilekoarenean mendebaldea, Magallanes probintziaren barnean.

## Historia 
1520. urteko Fernão de Magalhãesen espedizioan deskubritu zuten europarrek. Izena bertako indiarrek pizten zituzten su ugariengatik eman zioten. Magalhaesek bertokoek piztutako suak ikusi zituenean, eraso egingo zietela uste izan zuen, baina Yagan tribuak sutzarren berotasuna baino ez zuen bilatzen.

1830ean Robert FitzRoyk *HMS Beagle* itsasontzian eskualdea esploratu zuen eta lau yagan Londresera eraman zituen. Hauetako hiru *Beagle* itsasontzian itzuli ziren etxera, Charles Darwinekin batera.

XIX. mendearen hasieratik Txilek eta Argentinak uhartediaren gaineko jabegoa aldarrikatzen hasi ziren, eta 1881. urtean bi estatuen artean banatu zen.

## Ekonomia 
Arrantza (baleak, fokak), abere hazkuntza (ardi azienda) eta larrugintza dira ekonomia jarduera nagusiak. Petrolioa dago ekialdeko kostaldean eta barnealdean (petrolio findegiak Manantiales hirian, iparraldean), harrikatz hobiak Loreton, eta ustiatu gabeko lignito hobi garrantzitsuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo Loturak 
* Suaren Lurraldearen website ofiziala

## Kanpo estekak
Manex Fuchs

**Manex Fuchs** (Larzabale, Baxenabarre, 1975) euskal aktorea da. ETB 1eko *Balbemendi* telesailean egin zuen lan.

Bordelen ikasten ari zenean Le Petit Théâtre de Pain antzerki taldea sortu zuen eta harrezkero bertan aritzen da. Axut! kolektiboaren sortzailea ere bada eta Huts teatroarekin ere lan egin du.

## Filmografia 
* *Balbemendi* (2006-2008)
* *Goenkale* (2010 eta 2012)
* *Bizkarsoro* (2024)
* *Cristobal Balenciaga* (2024)
* *Gaua* (2025)

## Antzerkia 
* *Juglarea, puta eta eroa* (2009)
* *Aulki hutsa* (2009)
* Publikoari gorroto (2012)
* *Francoren bilobari gutuna* (2016)
* *Zaldi urdina* (2019)

## Sariak 
* 2013: Donostia Saria, 2012ko Antzezlan Onena Publikoari gorroto maitasuna antzerki-lanarengatik. Aktore moduan parte hartu zuen
* 2017: Donostia Saria, 2016ko Antzezlan Onena *Francoren bilobari gutuna* antzerki-lanarengatik. Aktore moduan parte hartu zuen

## Kanpo estekak
Hegoaldeko Sandwichak

**Hegoaldeko Sandwichak** britainiar kontrolpean dagoen 310 km²ko sumendi-uhartedi azpiantartiarra dira. Auzitan dago uhartediaren jabetza, Erresuma Batuak bere itsasoz bestaldeko lurraldetzat dituzte Hegoaldeko Georgiak eta Hegoaldeko Sandwichak. Argentinak, bere aldetik, Hego Atlantiko Uharteen barrutiaren zatia dela aldarrikatzen du, Suaren Lurraldea, Antartika eta Hego Atlantikoko Uharteak izeneko probintziaren barne.

## Historia 
Britainiarrek uhartediari "Hegoaldeko Sandwich" izena jarri zieten, Sandwich uharteetatik (egungo Hawaii) bereizteko. James Cookek 1775 urtean iparraldean dauden zortzi uharteak aurkitu zituen eta Fabian Gottlieb von Bellingshausenek 1819 urtean hegoaldean dauden hirurak.

Erresuma Batuak 1908an bere jabetza aldarrikatu zuen eta Argentinak 1938an.

1955eko urtarrilaren 25etik 1956ko udaraino, Argentinak Thule uhartean base bat izan zuen. Uharte berean 1976tik 1982ra base zientifikoa izan zuen. Erresuma Batuak 1977an formalki protesta egin zuen eta Malvinetako Gerran basea bota zuen.

## Banaketa 
Hauexek dira Hegoaldeko Sandwich uharteak, iparraldetik hegoaldera:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ylläs

200px|ezkerrera|thumb|**Yllästunturi** udan.
**Ylläs** mendia edo finlandieraz *Yllästunturi*, Kolari udalerriko 718 metroko mendixka bat da, sartaldean dagoena, Suediako mugatik hurbil. Äkäslompolo iparraldean eta **Ylläsjärvi** hegoaldean dira ondoko herrixkak eta mendixka eskaintzen dien turismotik bizi dira batik bat. Finlandiako eta Laponiako mendixkarik garrantzitsuenetarikoa da, nahiz eta bere garaiera ez izan Halti eta Saana mendixkena.

Bertan eski-azpiegitura garrantzitsuak daude, hala nola 330&nbsp;km-ko pistak. Hala nola, 35 urdin, 18 gorri eta 5 pista beltz. Gainera, Zirkulu Polar Artikotik iparraldera kokatzen denez, elurra ziurtatua dago urritik maiatza bitartera. Gainera, Pallas-Yllästunturi Parke Nazionalean dago, eta bere natura-basatiaren azalera, Finlandiako hirugarren handiena da. Mendixkak erakartzen duen turismoa, ibar osoko diru-sarrera garrantzitsuenak dira.
500px|ezkerrera|thumb
## Webgunea 
* Yllästunturiko webgune ofiziala    

## Kanpo estekak