open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joachim von Ribbentrop

**Ulrich Friedrich Wilhelm Joachim von Ribbentrop** (jaiotzez **Ulrich Friedrich Wilhelm Joachim Ribbentrop**) (1893ko apirilaren 30 &ndash; 1946ko urriaren 16) Alemania Naziko Kanpoko Aferetako ministroa izan zen 1938tik 1945 arte.

Horren aurretik, 1935 eta 1938 bitartean, Alemaniako enbaxadorea izan zen Erresuma Batuan. Gerrari begira, aliantza sarearen eztabaidan parte-hartze garrantzitsua izan zuen, Alemania-Italia-Japonia ardatza osatuz. Sobiet Batasunako Molotov Kanpoko Aferetako ministroarekin elkarri ez erasotzeko Molotov-Ribbentrop ituna sinatu zuen Bigarren Mundu Gerra piztu baino lehentxeago. Gerraren ostean, armada britainiarrak atzeman zuen. Nurembergen epaiturik, hiltzera zigortu zuten gerra-krimenak leporatuta.

## Bizitza 
Alemanian, Suitzan, Frantzian eta Ingalaterran egin zituen ikasketak eta 1910ean Kanada aldera joan zen. Alemaniara itzuli zen Lehen Mundu Gerraren garaian (1914) eta hango gudarosteko ofizial jardun zuen gerra amaitu arte. 1920an Henkell ardogile aberatsaren alabarekin ezkondu zen, eta beregain ibili zen handik aurrera. 1932an ezagutu zuen Adolf Hitler eta berehala sartu zen alderdi nazionalsozialistan. 1933an, Hitler-ek aginpidea hartu orduko, arduratu zen nazien kanpo arazoez eta armen uztearen aldeko batzarrean parte hartu zuen Genevan 1934an. Ingalaterran enbaxadore izendatu zuten 1936an eta Kanpo Arazoetarako ministro 1938an. Ribbentrop-en lorpen handiena Sobietar Batasunarekiko ituna izan zen (1939ko abuztua), haren ondoren, 1939ko irailean, libre izan baitzuten naziek Poloniaren konkistarako eta, beraz, Bigarren Mundu Gerrarako bidea. 1940ko irailean Alemaniaren, Italiaren eta Japoniaren arteko ituna izenpetu zen Ribbentrop-en gidaritzapean, baina berehala apaldu zen haren itzala buruzagi militarren artean. Hanburgon 1945eko ekainean preso hartu, eta 1946an hil zuten urkaturik, Nurenbergeko auzian hiltzera kondenaturik. *Zwischen London und Moskau (Londres eta Mosku artean)* izeneko oroitzapen liburua idatzi zuen kartzelan.

## Erreferentziak
Tenerife

**Tenerife** Afrikar kostaldeko uhartea da, Ozeano Atlantikoan kokatua, eta Espainiako Kanaria uharteetako handiena eta populatuena da. Santa Cruz Tenerifekoko probintziak duen uharte nagusia da. Hiriburua Santa Cruz Tenerifekoa da. 2005ean 838.877 biztanle zituen eta 2.034 km2ko eremua.

Jatorri bolkanikoa du. Tontor garaiena Teide da (3.718 metro), sumendia berez eta Espainiako punturik garaiena.

## Klima 
## Toponimia guantxea 
Tenerifek *Achinech* izena ematen zioten guantxeek. Bestela, gaur egungo toponimian jatorrizko izen hauek gelditu dira, besteak beste: Taco, Tacoronte, Tamaimo, Taganana, Tegueste, Tejina, Teno, Tigaiga, Guancha, Guamasa, Guincho, Güímar, Garachico, Chiguergue, Chirche, Afur, Arico, Abona, Arona, Adeje, Ifonche, Icor eta Isora.

## Udalerri nagusiak 
# **Santa Cruz Tenerifekoa** (hiriburua): 223.148 biztanle (2005).
# San Cristobal de La Laguna: 141.627 biztanle (2005).
# Arona: 65.550.
# La Orotava: 40.355.
# Los Realejos: 36.243.

## Pertsonaia ezagunak 
* Rogelio Botanz (1956-), kantautorea.
* Pedro Guerra (1966-), kantautorea.

## Argazkiak 

Fitxategi:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|Teide
Fitxategi:The Auditorio de Tenerife.jpg|Tenerifeko Auditorioa
Fitxategi:Drachenbaum_Teneriffa,_Icod_de_los_Vinos.jpg|Drago (Icod)
Fitxategi:Playa de Las Teresitas en Santa Cruz.jpg|Playa de las Teresitas

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tenerifeko Cabildoaren webgunea
Teide

**Teide** mendia Espainiako altuena da bere 3.718 metroekin eta Tenerife uharteko gailurra da. Ozeanoko lautadatik 7.500 metro igotzen da. Sumendi bat da, estronboliar motakoa.

Guantxeentzat *Echeyde* izena hartzen zuen (hortik Teide izena) eta bertan Guayota izakia bizi zen, gaizkiaren deabrua.

1582an Sir Edmund Scoryk lehenengo igoera egin zuen.

## Jarduera 
Teidek hamairu aldiz izan ditu erupzioak azken 2.000 urteetan. Azken erupzioak 1492an, 1704an, 1706an, 1798an eta 1909an izan ziren. Denetan gogorrena 1706koa izan zen baina ez zuen hildakorik utzi. Azkena 1909ko azaroan izan zen eta hamar egun iraun zituen.

Azken mendean erupziorik zian ez badu ere hainbat fumarola sortzen ditu aldiro.

## Natura Parkea 
1954an natura parketzat izendatu zuten, *Parque Nacional de Las Cañadas del Teide* izenarekin, eta UNESCOk bestela Gizateriaren Ondaretzat hartu zuen 2007an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako geografia

## Kanpo estekak 
*  Teideko Natura Parkea.
A (zirilikoa)

**A** (A, a) Alfabeto zirilikoko lehenengo letra da.

Zuzenean Greziar alpha letratik eratorria da. Aintzinako alfabeto zirilikoan *azǔ* izena ematen zitzaion eta 1 balio zuen.

Errusiarrean, Serbiarrean eta Bulgariarrean, besteak beste, /a/ ahozkatzen da. /ɑ/ eta /ə/ ahozkera izan ohi du ingush eta txetxen hizkuntzatan.

Gaur egungo forma Alfabeto latinoko *A*ren berdina da.

## Kanpo estekak
Be (zirilikoa)

**Be** (**Б**, **б**) Alfabeto zirilikoko bigarren letra da eta /b/ ahozkatzen da euskaraz bezala. Errusiarrean б /p/ moduan ahozka daiteke hitz baten bukaeran denean edo hotsik gabeko konsonante baten aurrean, eta [bʲ] moduan ahozkatzen da bokal palatal baten aurrean. 6 baten antza du eta ez da **Ve**rekin, B latinoa bezala idazten dena baina [v] ahozkatzen dena (frantsesez bezala *ville* hitzean). Bi hitzak greziarreko *beta*tik datoz. Idazterakoan б txikaik delta txikiaren antza har dezake δ.

Aintzina б *Buki* ahizkatzen zen. Ez du balio numerikorik.

## Kanpo estekak
Ve (zirilikoa)

**Ve** (В, в) Alfabeto zirilikoko hirugarren letra da eta [v] (frantseseko *ville* bezala) ahozkatzen da. Alfabeto latinoko B letra bezalakoa da baina ez da berdin ahozkatzen.

б eta B letrak zuzenan greziar betatik eratorriak dira. Aintzinaroan letra honek *Vedi* izena hartzen zuen eta 2ko balioa numerikoa zuen.

Errusiarrean ingelesez bezala ahozkatzen da (/v/), bukaeran doanean ezik (/f/) eta bokal palatal baten aurretik ezik ([vʲ]). Beste hizkuntza batzuetan /w/ ahozka daiteke.

## Kanpo estekak
Ankara

**Ankara** Turkiako hiriburua da eta bigarren hiririk handiena da, 5.130.000 biztanlerekin, Istanbulen ondoren.

Denboran zehar izen ezberdinak izan ditu. Honela garai klasikoan **Áŋkyra** deitzen zen, erromatarren garaian **Ancyra** eta 1930 arte **Angora** edo **Engürü**.

Hiritik Enguri Su ibaia igarotzen da, eta mendixka batean kokatuta dago.

## Klima 

## Historia 
Ankara Brontze Aroan sartu zen historian, Hatti zibilizazioa agertu zenean. K.a. XX. mendean, hititak iritsi ziren eskualdera eta, geroago, frigiarrak, lidiarrak eta persiarrak. III. mendean, galata izeneko leinu zeltak hiriburua bertan kokatu zuen. erromatarrek hiria konkistatu zuten eta, geroago, bizantziarren kokapen garrantzitsu izatera igaro zen. 1071an, Alpaslan sultan seljukidak hiria hartu eta XX. mendea arte iraun zuen aginte seljukida eta otomandarra hasi zuen.

Turkiako Errepublika estatu modernoa sortzean, Ankara herri txiki bat baino ez zen, 15.000 biztanle ingurukoa. Hala ere, hiriburu izendatu zuten, garai hartan Istanbul aliatuek hartua baitzuten 1919-1922 artean. Turkiako Independentzia Gerra amaitzean, 1923ko urriaren 13an, Ankara hiriburu izaten jarraitu zuen, errepublikaren sortzaile zen Mustafa Kemal Atatürken nahiari jarraituz. Horrela, Istanbulen ahultasun geoestrategikoa saihestu nahi zuen, hiriburu berria estatu eremuaren erdigune geografikoan kokatuz. 1930eko martxoaren 28an, hiriak antzinako *Angora* izena ordezkatu zuen, gaurkoa hartuz.

## Demografia 
## Hiri eta herri senidetuak 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ankarako Udalaren webgunea
Angora

**Angora** Turkiako hiriburua den Ankara hiriak eta inguruko Probintziak (*vilayet*) zuen izena da, 1930. urtean aldatu zuten arte.

Hiriak hainbat animalia arrazari izena eman die:

* Katu arraza bat: Angora katua
* Ahuntz arraza bat: Angora ahuntza
* Untxi arraza bat: Angora untxia

Munduan famatua da bertan sortzen zen artile motagatik, Angorako artilea deiturikoa Angora ahuntzaren edo Angora untxiaren iletik ateratakoa. Angora ahuntzarekin eginiko ehunari *mohair* ere deritzo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ge (zirilikoa)

**Ge** edo **He** (Г, г) Alfabeto zirilikoko laugarren letra da. Gamma letratik dator zuzenean eta horregatik berdin idazten da.

Hizkuntzaren arabera ahozkera ezberdinak ditu.

## Kanpo estekak
Sarraski-esparru

**Sarraski-esparruak** (alemanez *Vernichtungslager*) Bigarren Mundu Gerran zehar Alemania naziak juduak Europatik desagerrarazteko sortutako kontzentrazio esparruak ziren. Juduak ez ziren, halere, sarraski-esparruetara hiltzera eraman zituzten talde bakarra, ijitoek, homosexualek, ezkertiarrek, Sobiet Batasuneko gerra presoek eta beste batzuek ere *Holokaustoa* deritzona pairatu behar izan zuten.

## Esparruak 
thumb|360px|eskuinera|Sarraski-esparruetako bide nagusiak.

Zazpi sarraski-esparru eraiki zituzten naziek, lehenengo seiak garaitutako Polonian, eta azkena gaur egungo Bielorrusian.

* Auschwitz II (Auschwitz-Birkenau) (Auschwitz I kontzentrazio-esparrua zen eta Auschwitz III lan-esparrua)
* Belzec
* Chelmno (alemanez Kulmhof an der Nehr, polonieraz Chelmno nad Nerem)
* Majdanek
* Sobibór
* Treblinka
* Maly Trostenets

Treblinka, Belzec eta Sobibór Azken Konponbide (*Endlösung der Judenfrage*) izeneko operaziopean eraiki ziren. Honen eufemismoaren bidez Europako juduak sistematikoki hil nahi izan zituzten. Erabakia 1942ko urtarrilean Wannsee Bileran hartu zen, eta Adolf Eichmannen esku geratu zen operazioaren kontrol administratiboa.

Auschwitz II eta Majdanek lan-esparru erraldoi baten zati bat ziren. Gainerakoen helburu bakarra ahalik eta judu gehien hiltzea zen. Presoak ez ziren 24 ordu baino gehiago irautekoak. Hiltzekoak ez ziren presoek esklabo gisa egin behar zuten lan (gorpuak kentzeko eta abar). Esparruak txikiak ziren, etxola asko ez baitziren beharrezkoak. Iristen zirenei behin-behineko geldialdia zela adierazten zitzaien.

Hildakoen kopuruak (zenbatespenak):
* Auschwitz II: 1.100.000 inguru
* Belzec: 436.000
* Chelmno: 340.000
* Majdanek: 78.000 - 235.000
* Sobibór: 260.000
* Treblinka: gutxienez 700.000, baliteke 1.000.000 baino gehiago
* Maly Trostenets: gutxienez 200.000, baliteke 500.000 baino gehiago

Ondorioz, 3.100.000 eta 3.800.000 bitarteko kopurua daukagu. Horietatik %90 juduak ziren, hoerien artean Poloniako ia judu guztiak. Holokaustoan zendu ziren juduen erdia 7 esparru horietan hil ziren.

## Ikus, gainera 
* Kontzentrazio-esparruak

## Kanpo estekak
Wannseeko Konferentzia

thumb|250px|Bildutakoek Gross Wannsee villako jantokian hartu zituzten erabakiak.
**Wannseeko Konferentzia** Alemania Naziko SSetako ofizialek eta gobernuko goi-mailakoek egin zuten batzarra izan zen. Bertan Europako juduak desagerrarazteko erabakia (Azken Konponbidea zeritzona) hartu zen. Ebazpen hori Hirugarren Reich-erako betebehar estrategikoa zenez, egitasmoa burutzeko beharrezkoak ziren erakunde guztiek parte hartu zuten bileran, Reinhard Heydrichek deituta, 1942ko urtarrilaren 20an, Wannsee Villa-n, Berlingo Wannsee lakuaren ondoan.

## Partaideak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  La Conferencia de Wannsee y la "Solución final" United States Holocaust Memorial Museum. Ushmm.org.
Hiru Erregeen Mahaia

**Hiru Erregeen Mahaia** Euskal Herriko mendirik garaiena da (2.446 metro), Pirinioetan kokatua, Erronkariko ibarraren (Zangozako merindadea) ipar-ekialdean. Halaber, Nafarroa Garaian eta Hego Euskal Herri osoan ekialdeen dagoen puntua da (Eskiula ekialderago dago, baina Ipar Euskal Herrian). Hiru Erregeen Mahaiaren gailurrean bat egiten dute Euskal Herriaren, Bearnoren eta Aragoiren arteko mugek.

Gailurretik Atxerito iboia ikusten da.

## Izena 
thumb|300px|ezkerrera|Hiru Erregeen Mahaiaren ikuspegia, laino artean, Linzako lepotik.
Erronkarieraz *Iror Erregeen Maia* deritzo, gaztelaniaz '**, aragoieraz **', okzitanieraz '** eta frantsesez **'.

Hizkuntza guztietan hiru erregeak aipatzen dira. Diotenez, mendiaren izenak Nafarroako, Aragoiko eta Frantziako erregeak aipatzen ditu, aitzinako erresuma horien mugak bertan elkartzen baitziren. Teorian, posible zen hiru erregeak mendiaren gailurrean elkartu eta estatu-arazoez mintzatzea, nor bere erreinutik atera gabe. Bestalde, *mahai* hitzak gailurreko gune laua adierazten du.

Zenbaiten ustez, ordea, mendiaren izenak ez du zerikusirik erregeekin, eta gaskoizko ''era tabla d'eths tros rois* hartzen dute jatorrizko izentzat: «gune soilduen mendia».

Nolanahi ere, XVII. mendeko agiri baten arabera irudi du Erronkari ibarrean garai hartan mendi hari "la peña de Ania", *Aniako malkorra*, deitzen ziotela. Izena Aña mendikoarekin (Auñamendik Erronkarin duen izena) lotu daiteke.

## Abiapuntuak 
* Belaguako aterpetxetik (Erronkari): 10 orduko joan-etorria.
* Linzako aterpetxetik (Ansó): 8 orduko joan-etorria.
* Laskundik (Bearno): 9 ordu J-E. 

## Argazki galeria

Pic_and_table_de_trois_rois.jpg|Mahaia Lhurseko lakutik ikusita.
Hiru Errege Maila.jpg|Hiru Erregeen Mahaia Petretxematik ikusita.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak
* Nafarroa Garaiko mendiak
* Nafarroako Pirinioa

## Kanpo estekak 
* «Hiru Erregeen Mahaia», Hiru Erregeen Mahaia *luberri.net* webgunea.
* «Hiru Erregeen Mahaia», Hiru Erregeen Mahaia *Euskal-Herria.org'' webgunea.
*"Mendikat" webgunean.
Jimmy Carter

**James Earl "Jimmy" Carter** (Plains, Georgia, 1924ko urriaren 1a – *ibidem*, 2024ko abenduaren 29a) Ameriketako Estatu Batuetako 39. presidentea izan zen, 1977tik 1981 arte. Hori baino lehen, Georgiako senataria izan zen (1963-1967) eta Georgiako gobernatzailea (1971-1975). Ustekabean demokratek hautagaia aukeratu zuten eta 1976ko hauteskundeetan doi garaitu zuen Gerald Ford.

Boterean, haren lorpen nagusiak energia politikaren sorreran eta gobernuko agentzien finkatzean datza. Ingurumen gaineko arautegia bultzatu zuen eta emakumei eta gutxiengokoei izugarrizko aupada eman zien gobernuan eta justizia-sisteman postu garrantzitsuenetara iristeko. Kanpoko aferetan, Camp David hitzarmena, Txinarekiko harreman diplomatiko osoen normalizatzea eta SALT II akordioa dira haren lorpen nagusiak. Horretaz gain, giza-eskubideak jarri zituen kanpoko politikako oinarrietan, munduan zehar giza-eskubideen gaineko errespetua aldarrikatuz. Hala ere, Iraneko bahituen krisialdiak, halere, Carterren ospea suntsitu zuen. 444 egunetan saiatu zen bahituak aske utz zitzaten. Karguko azken egunean lortu zuen. Sobiet Batasunak Afganistan inbaditu ostean, Carterrek eskuinera egin zuen: 1980eko Moskuko Olinpiadei boikot egin zien, eta botere militarra berrindartzeari ekin zion.

Ekonomiaren aldetik, interes eta inflazio indizeek gora egin zuten, baita langabeziak ere. Miseria-indizea %50 hazi zen haren agintaldian. Kongresuko demokraten aurka borrokatu zuen, baina ezin izan zuen zerga-sistema aldatu edo osasun plan orokorra burutu. 1980ko hauteskundeetan Ronald Reaganek garaitu zuen.

Postua utzi ondoren, presidente ohia izateak ematen duen ospea erabieli du Carterrek nazioarteko gatazka batzuetan bitartekari gisa aritzeko. Carter Center delakoa sortu du, demokrazia eta giza eskubideak bultza ditzan. 2002n, Carterrek Bakearen Nobel Saria jaso zuen, "nazioarteko gatazketan bakean oinarritutako konponbideak bilatzeko ahaleginengatik". Horretaz gain, Habitat for Humanity erakundean parte-hartze handia izan du behartsuek etxeak izan ditzaten.

## Kanpo estekak
Kanchenjunga

**Kangchenjunga** (Kangchenjunga, Kangchen Dzö-nga, Khangchendzonga, Kanchenjanga, Kachendzonga eta Kangchanfa idazkerak erabiltzen dira) munduko mendirik altuenetan hirugarrena da, 8.586 metro baititu. 1852 arte, munduko mendirik altuena zela uste zen.

## Historia 
George Band eta Joe Brown alpinista britaniarrak igo ziren lehen aldiz, 1955eko maiatzaren 25ean. Hala ere inor ez da igo goraino, bertakoentzat gailurra sakratua baita. Lehenengo igoeran pauso batzuetara geratu ziren alpinistak, eta handik aurrera beti egin izan da berdin.

1975ean Nepal eta India arteko mugak aldatu zirenean, Indiako mendirik altuena bilakatu zen.

## Ikus, gainera 
* 14 zortzimilakoak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
Lhotse

**Lhotse** munduko mendirik altuenetan laugarrena da, eta Everest mendiari lotuta dago Hegoaldetik. Gailur garaienak 8.516 metro ditu, eta beste bi gailur ditu alboan, 8.414 eta 8.383 metrokoak.

1956ko Maiatzaren 18an igo zuten lehenengo aldiz mendia Ernst Reiss eta Fritz Luchsinger suitzar alpinistek.

## Ikus, gainera 
* 14 Zortzimilakoak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
Makalu

**Makalu** munduko mendirik altuenetan bosgarrena da, 8.462 metroko altuera baitu. Everestetik 22 kilometrora dago.

Lionel Terrayk eta Jean Couzyk igo zuten lehenengo aldiz, 1955eko maiatzaren 15ean.

## Ikus, gainera 
* 14 Zortzimilakoak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
Cho Oyu

**Cho Oyu** (baita ere Cho Oyo edo Zhuoaoyou) munduko mendirik altuenetan seigarrena da, 8.188 metro baititu. Everest menditik 20 km mendebaldera dago, Tibet eta Nepalen artean.

Herbert Tichy, Joseph Joechler eta Pasang Dawa Lamak igo zuten lehenengo aldiz 1954ko Urriaren 19an, austriar espedizio batean. 2 urte lehenago, britainiar espedizio batek ez zuen lortu tontorreraino igotzea (Eric Shipton eta Edmund Hillary, besteak beste).

Cho Oyuren magalean Nangpa La (5.716m) dago, Tibet eta Khumbuko sherpen arteko komunikazio bidea. Hau dela eta 8.000ko errazena dela esan ohi da.

Izenak "Jainkosa Turkesa" esan nahi du.

## 1985eko euskal espedizioak 
1985eko maiatzaren 15ean Juanito Oiarzabal bihurtu zen lehenengo euskal mendizale tontor honetara iristen, berarekin batera Juan Jose Amezgarai, Iñaki Querejeta eta Mikel Ruiz de Apodaca joan zirelarik.

Bi egun geroxeago Felipe Uriarte, Atxo Apellaniz eta Xabier Garaioak gauza bera lortu zuten.

## Beste marka batzuk 
* 1978an Edi Koblmüller eta Alois Furtner austriarrak igo ziren muturreko zailtasuna duen hego-ekialdeko aurpegitik.
* 1983 Reinhold Messnerek arrakasta lortu zuen haren laugarren saiakeran, Hans Kammerlander eta Michael Dacher-ekin batera.
* 1984an Věra Komárková (AEB) eta Dina Štěrbová (Txekoslovakia) izan ziren lehenengo emakumeak Cho Oyura igotzeko. Štěrbová izan zen lehendabiziko emakume txekoslovakiarra zortzimilako bat egiten.
* 1985eko otsailaren 12an Maciej Berbeka eta Maciej Pawlikowski poloniarrek neguko lehendabiziko igoera egin zuten. 3 egun geroago Andrzej Heinrich eta Jerzy Kukuczkak ere igotzea lortu zuten.
* 1988ko azaroaren 2an esloveniar espedizio batek erdietsi zuen igotzea leheneengo aldiz iparraldeko aurpegitik: Iztok Tomazin, Roman Robas, Blaž Jereb, Rado Nadvešnik, Marko Prezelj eta Jože Rozman.
* 1994an Yasushi Yamanoi igo zen bera bakarrik, hego-mendebaldeko aurpegitik.
* 2007an bigarren indiar igoera egin zuen Abhilekh Singh Virdik gidatutako espedizioa.
* 2009an Clifton Maloney estatubatuarra igotzea lortu zuen, 71 urterekin, bere nazionalitatearekin gizon zaharrena izan zena horrelakorik lortzen.
* 2011an Ronald Naar holandarra hil zen igoeran.

## Beste euskal alpinista batzuk 
1989ko apirilaren 8an Martin Zabaletak Carlos Buhler estatubatuarrarekin batera tontorrera iritsi zen. Urte bat geroago Koldo Aranguren, Pitxi Eguillor eta Patxi Fernandezek marka bera erdietsi zuten, eta 1992an Amaia Aranzabal bihurtu zen lehenengo euskal emakume tontor honetara igotzen, Josu Bereziartua eta Joan Coletekin batera irailaren 17an. 3 egun geroago Joxe Artetxe eta Pilar Ganuza iritsi ziren, hau izanda lehendabiziko zortzimilakoa nafar emakume batentzat.

2004an, azkenik, Xabier Ormazabal urretxuarra bertan hil zen. "Lehoinabarraren aztarna" dokumentalean jaso zuen hurrengo urtean Andoni anaiak horrekin lotutako hainbat bizipen.

## Ikus, gainera 
* 14 8000koak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
* "Summitpost".
Dhaulagiri

**Dhaulagiri** munduko mendirik altuenetan zazpigarrena da, 8.167 metro baititu. Nepalen kokatuta dago.

Kurt Diemberger, Peter Diener, Ernst Forrer, Albin Schelbert, Nyima Dorji eta Nawang Dorjik igo zuten lehen aldiz 1960ko Maiatzaren 13an. Lehenengo aldia zen ere mendi bat igotzen zela Himalaian hegazkin baten laguntzaz eta hegazkinak istripua izan zuen.

1808an munduko mendirik altuena zela uste zen eta horrek Kangchenjunga aurkitu zen arte jarraitu zuen. Berez 30 kilometrotan 7.000 metroko igoera duen mendia da eta iparraldeko aldean 4.000 metroko jaitsiera du; horrek altuera handia dela pentsarazten du.

## 1979ko nafar espedizioa 
Dhaulagiri izan zen lehenengo zortzimilakoa euskal alpinistentzat. 1979an izan zen eta espedizioan, Pilar Ganuza eta Gregorio Arizekin batera, Xabier Garaioa, Trini Cornellana, Javier Garreta, Mari Abrego, Pitxi Eguillor, Iñaki Aldaia, Agustin Setuain, Angel Irigoien, Jose Ignacio Ariz, Angel Martinez, Gerardo Plaza eta Javier Sorozabal nafarrak eta Jordi Pons, Ramon Bramona, Joan Massons eta Jordi Colomer katalanak joan ziren.
 
Tontorrera, azkenik, **Gerardo Plaza**, **Xabier Garaioa**, **Iñaki Aldaia**, Jordi Pons eta Ang Rita xerpa iritsi ziren 1979ko maiatzaren 12an.

## Beste euskal alpinista batzuk 
1998ko maiatzaren 22an Alberto Iñurrategi, Felix Iñurrategi eta Juanito Oiarzabal lehenengo aldiz igo ziren mendi honetara. Eta 10 urte geroago Edurne Pasabanek gauza bera lortu zuen, 2008ko maiatzaren 1ean.

## Ikus, gainera 
14 8000koak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
Manaslu

**Manaslu** (, baita **Kutang** ere deitua) munduko mendirik altuenetan zortzigarrena da, 8.156 metro baititu. Sanskritotik datorkio izena (*Manasa*) eta «izpirituaren mendia» esan nahi du.

Toshio Imanishi eta Gyalzen Norbuk igo zuten lehen aldiz mendia, 1956ko maiatzaren 9an.

## Ikus, gainera 
14 8000koak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
Gerald Ford

**Gerald Rudolph Ford** (Omaha, Nebraska, 1913ko uztailaren 14a - Rancho Mirage, Kalifornia, 2006ko abenduaren 26a) estatubatuar politikaria izan zen, Ameriketako Estatu Batuetako 38. lehendakaria izan zen 1973 eta 1974 bitartean. AEBetako lehendakari bakarra izan da lehendakari edo lehendakariorde hautatu ez dutena.

## Bizitza 
Michigan eta Yale unibertsitatean ikasi zuen, non amerikar futbolaren izarra izan baitzen. Horren ostean, Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen. Michigango Grand Rapids eskualdearen izenean aritu zen Ordezkarien Etxean 1973 arte. Spiro Agnewek dimisioa aurkeztutakoan, Ford presidenteorde izendatu zuten, Watergate eskandaluaren zenitean. 1974ko abuztuaren 9an presidente bihurtu zen, Richard Nixonek dimisioa eman ondoren.

Haren agintaldian, azken estatubatuar tropak atera ziren Vietnamdik. Ekonomiaren aldetik, inflazioak eta atzerapen ekonomikoak gibelera egiten jarraitu zuten. Kongresuan demokratek gehiengo nabarmena izanda, Fordek ezin izan zituen nahi adina neurri hartu. Nixoni barkamena eman ostean, askoren muzina jaso zuen Fordek, eta 1976ko hauteskundeetan Jimmy Carterren aurka galdu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Nanga Parbat

**Nanga Parbat** (urduz نانگا پربت) munduko mendirik altuenetan bederatzigarrena da, 8.125 metro baititu. Himalaia mendietan dago, Pakistango lurretan (nahiz eta Indiak ez duen onartzen mendi hau Pakistanen dagoela).

Indo ibaitik 27 kilometrora dago gailurra, eta bi puntu horien artean 7.000 metroko altuera aldea dago. Aldapa horren malda munduko hamar handienetakoa da.

Mendizaletasunaren historian zehar, Nanga Parbat mendiak berau igotzen saiatu diren alpinista ugariren heriotza ekarri du Zortzimilakoen artean K2 mendiarekin batera gailur tekniko eta zailena izatearen ospea baitu, horregatik "Mendi Hiltzailea" ezizena jaso du.

Nanga Parbat igotzen lehena Hermann Buhl austriar alpinista izan zen, 1953ko Uztailaren 3an. Garai horretarako 31 pertsona hil ziren igotzen saiatzen. 2016an Alex Txikon euskal alpinistak, Simone Moro italiar alpinistak eta Ali Sadparak gailur honetako neguko lehenbiziko igoera burutzea lortu zuten.

## Ikus, gainera 
14 8000koak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
Europako Espazio Agentzia

**Europako Espazio Agentzia** (ingelesez: **ESA** - *European Space Agency*) miaketa espazialari bideraturik dagoen agentzia europarra da. 1975an sortu zen eta Europako Batasuneko 20 estatuek gehi Suitzak eta Norvegiak hartzen dute parte agentzian. Urtero 3.000 milioi €ko aurrekontua du eta 2.000 lankideko taldea.

thumb|250px|
Egoitza nagusia Parisen dago, baina bere estrukturak oso deszentralizatuak daude. ESAren teknologia-gune nagusia Noordwijken dago, Herbeheretan. Lurra behatzeko misioa (ESRIN) Frascatin dago, Italian. ESAko misioen kontrola (ESOC) Darmstadten dago, Alemanian. Astronauten Europar Zentroa (EAC) Kolonian, Alemanian. Eta Espazioko Astronomia Europar Zentroa (ESAC) Madrilen, Espainian.

Leopold Eyharts (Biarritz, 1957-) euskal herritar astronauta agentzia horretako kidea da.

[thumb|upright=1.2|ESA Kontrol Gela: [European Space Operations Centre|ESOC Darmstadt, Alemania]]

## Proiektuak 
### Egungo proiektuak 
* Artemis
* Cluster
* Double Star
* Envisat
* ERS-2
* GIOVE-A
* Hubble Espazio telskopioa NASArekin elkarlanean
* Cassini-Huygens NASArekin elkarlanean
* Integral
* Mars Express
* Meteosat
* Rosseta
* SMART-1
* SOHO NASArekin elkarlanean
* Ulysses NASArekin elkarlanean
* Venus Express
* XMM-Newton
### Planeatutako proiektuak 
* ADM-Aeolus
* BepiColombo
* Chandrayaan ISROekin elkarlanean
* Corot CNESekin elkarlanean
* ExoMars
* Galileo kokapen proiektua
* Gaia
* Herschel Behatoki Espaziala
* Planck Surveyor
* James Webb Teleskopio Espaziala NASArekin elkarlanean
* LISA Pathfinder

## Kanpo estekak
Annapurna

**Annapurna** () Himalaiako mendigune bat da, Nepalen dagoena. Mendiguneko gailurretako bat, Annapurna I deritzona, munduko mendirik altuenetan hamargarrena da, 8.091 metro baititu. Munduko mendirik arriskutsuenen artean dago, igo dutenen %&nbsp;41ek bizia utzi baitute bertan. 2014ko urrian, elur-jausi baten ondorioz 43 pertsona hil ziren trekking batean, eta beste 175 zauritu. Ipar-mendebaldeko aurpegia da biderik errazena.

## Izena 
*Annapurna*, devanagari idazkeran , sanskritozko toponimo bat da, "uztaren ama" edo "ugalkortasunaren ama" erran nahi duena. 

## Gailurrak 
Hona hemen mendiguneko gailur nagusiak:

## Igoerak 
1950eko ekainaren 3an, Maurice Herzogek eta Louis Lachenal frantziarrek lehen aldiz igo zutenean, Annapurna garaitutako lehen zortzimilakoa izan zen. Hegoaldeko aurpegia lehenbiziko aldiz Don Whillans eta Dougal Haston britainiarrek eskalatu zuten, 1970ko maiatzaren 27an. Neguko lehenbiziko igoera Jerzy Kukuczka eta Artur Hajzer poloniarrek egin zuten, 1987ko otsailaren 3an.

## Euskal mendizaleak 
thumb|800px|center|Mendigunearen ikuspegia.
1988ko urriaren 3an, Pablo Aldai eta Juanfer Azkona bertara igotzen lehen euskaldunak izan ziren. 1999an, Juanito Oiarzabalek gailurreraino iristea lortu zuen eta, modu horretan, 14 zortzimilakoak osatu. 2002an, Alberto Iñurrategik tontor hartan bertan marka bera erdietsi zuen. 2010eko apirilaren 17an, Edurne Pasaban tontorreratu zen, bere azkenaurreko 8.000koa izan zena, 14ak hurrengo hilabetean osatu baino lehen.

2008ko maiatzaren 23an, Iñaki Otxoa de Olza hil zen Annapurnako goiko aldean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 14 8000koak

## Kanpo estekak 
*  Annapurna, summitpost.org
Gasherbrum I

**Gasherbrum I** edo "Hidden Peak" 8.068 metroko mendia da, Karakorumean kokatua. Mendilerro honetako mendirik altuenetan bosgarrena da, eta horregatik **K5** ere deitzen zaio. Munduko mendi garaienetan hamaikagarrena da.

1958ko Uztailaren 5ean Pete Schoeningek eta Andy Kauffmanek lehen aldiz igo zuten.

## Ikus, gainera 
* 14 8000koak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
Broad Peak

**Broad Peak** (jatorrian **K3**) munduko mendirik altuenetan hamabigarrena da, 8.047 metro baititu. Gasherbrum mendigunean dago, Himalaiako Karakorum mendikatean, Pakistan eta Txina arteko mugan, K2tik 8 kilometrora.

## Historia 
1957ko ekainaren 9an Fritz Winterstellerrek, Marcus Schmuck, Kurt Diembergerek eta Hermann Buhlek igo zuten lehen aldiz.

## Ikus, gainera 
* 14 8000koak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
Eguzki eklipse

thumb|Eraztun erako eguzki eklipse baten animazioa
**Eguzki eklipse** bat Ilargia Lurraren eta Eguzkiaren artean igarotzen denean gertatzen da. Hala, Eguzkiaren ikuspegia ezkutatzen da Lurraren zati txiki batetik, osorik edo partzialki. Lerrokatze hori sei hilean behin gertatzen da, gutxi gorabehera, eklipseak ilargi berriko fasean dauden bitartean, Ilargiaren plano orbitala Lurraren orbitaren planotik gertuago dagoenean. Eklipse osoan, Ilargiak erabat ezkutatuko du Eguzkiaren diskoa. Eklipse partzialetan eta anularretan, Eguzkiaren zati bat baino ez da ezkutatzen. Ilargi-eklipse bat ez bezala (Lurraren gaueko edozein tokitatik ikus daiteke), eguzki-eklipsea munduko eremu txiki samar batetik bakarrik ikus daiteke. Horregatik, nahiz eta eguzki-eklipse osoak Lurreko tokiren batean gertatzen diren batez beste 18 hilabetean behin, leku jakin batean bakarrik errepikatzen dira 360&ndash;410 urtean behin.

Ilargia orbita guztiz zirkularrean eta Lurraren plano orbital berean balego, eguzki-eklipse osoak egongo lirateke hilean behin, ilargi berri bakoitzean. Ilargiaren orbita Lurraren orbitarekiko 5 gradu inguru okertuta dagoenez, haren itzala ez da Lurrera iristen. Beraz, eguzki-eklipseak (eta ilargi-eklipseak) eklipse-urtaroetan baino ez dira gertatzen, eta, horren ondorioz, urtean gutxienez bi eguzki-eklipse eta gehienez bost eguzki-eklipse gertatzen dira; horietatik bi baino gehiago ez dira osoak izango. Eklipse osoak arraroagoak dira, lerrokadura zehatzagoa behar dutelako Eguzkiaren eta Ilargiaren erdiguneen artean, eta Ilargiaren itxurazko tamaina, batzuetan, txikiegia delako Eguzkia erabat estaltzeko.

## Motak 
* **Partziala**: Ilargiak ez du guztiz estaltzen Eguzkia.
* **Eraztun erakoa**: Ilargia Eguzkiaren aurretik pasatzen da baina bere diametroa ez da nahikoa estaltzeko, eta beraz, eraztun bat ikusten da. Hortik kanpo partziala izaten da.
* **Totala**: Munduko leku batetik Ilargiak guztiz estaltzen du Eguzkia. Hortik kanpo partziala da.

300px| Hiru moten eskema

## Kanpo estekak
Iñaki Azkuna

**Iñaki Azkuna Urreta** (Durango, Bizkaia, 1943ko otsailaren 14a - Bilbo, Bizkaia, 2014ko martxoaren 20a) euskal herritar politikari jelkidea eta Bilboko alkatea izan zen.

## Biografia laburra 
Durangoko familia euskaldun batean jaioa izan arren, ez zekien euskaraz; Azkuna askotan kexatu zen frankismoaren eraginez galdu zuela ama hizkuntza, beste askok bezala.

Medikuntza eta Kirurgia ikasi zuen Salamancako Unibertsitatean, eta lizentziatura 1966. urtean lortu. Bost urte geroago doktoretza amaitu zuen. 1973. urtetik aurrera, medikuntza fisiko eta erradiologiako irakasle izan zen Euskal Herriko Unibertsitatean. Urte berean, Gurutzetako Ospitaleko mediku bihurtu zen.

1981ean Gurutzetako Ospitaleko lehendakari izendatu zuten. Eta bost urte beranduago, 1986. urtean Gurutzetako Ospitaleko erradiologiako zerbitzuaren buru. 1999tik Bilboko alkatea izan zen, 2014an hil zen arte. Bere agintaldiak, Bilboren berritzea indar gehiagorekin egin den urteekin bat egin du.

2012ko irailaren 14an, Azkunaren emaztea hil zen. 2013ko urtarrilean, Munduko Alkate saria eman zion City Mayors Fundazioak, Bilbo eraldatzeagatik.

2014ko otsailaren 22an, jatetxe batean otordua egiten ari zela kordea galdu zuen, eta ospitalera eraman zuten. Martxoaren 20an minbiziak hil zuen.

## Emaitzak udal hauteskundeetan 
## Kargu politikoak 
* 1982: Eusko Jaurlaritzako ospitaleen burua.
* 1983-1987: Osakidetzako zuzendaria.
* 1991-1999: Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailburua.
* 1999-2014: Bilboko alkatea.

## Kondekorazioak 
* Frantziako Ohorezko Legioaren Ordenako ofiziala
* Espainiako Osasunaren Ordena Zibileko Gurutze Handia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilboko alkateen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Azkunaren biografia Bilboko udalaren webgunean.
Nirvana (musika taldea)

**Nirvana** AEBetako rock alternatibo eta *grunge* musika talde bat izan zen. 1987an Washington estatuko Aberdeen udalerrian Kurt Cobain abeslariak eta Krist Novoselic baxu-jotzaileak sortu zuten. Hainbat bateria-jotzaileren sartu-irtenen ondoren, 1990ean Dave Grohl behingoz batu zitzaien.

Askok rock musikaren historiako talde esanguratsuenen artean jartzen dute, zalantzarik gabe gainontzeko *grunge* musika taldeen artean nahiz beste generoetako talde askotan eragin handia izan baitzuen.

## Historia 
1980ko hamarkadaren amaiera aldera taldea, Seattle hirira lekualdatu, eta 1989an euren lehen disko *Bleach* argitaratu zuten.

1991n, *Nevermind* diskoa argitaratu eta euren ospearen gailurrera iritsi ziren, mundu osoan ezagun egin eta garai hartan sortu eta puri-purian zegoen *grunge* musikaren taldeen artean esanguratsuena bilakatuta; gainera, askok X belaunaldia izenaz bataiatutako gazte belaunaldi horren bozeramaile ere bihurtu zituzten.

1993an *In Utero* diskoa argitaratu zuten.

1994ko apirilaren 5ean, Kurt Cobain abeslariaren heriotzarekin batera, taldea desegin egin zen.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Bleach* - 1989 (Sub Pop)
* *Nevermind* - 1991 (DGC Records)
* *In Utero* - 1993 (DGC Records)

### Zuzeneko diskoak 
* *MTV Unplugged in New York* - 1994 (DGC Records)
* *From the Muddy Banks of the Wishkah* - 1996 (DGC Records)

### Bildumak 
* *Incesticide* - 1992 (DGC Records)
* *Nirvana* - 2002 (DGC Records)
* *Sliver: The Best of the Box* - 2005 (DGC Records)

## Kanpo estekak 
* Nirvana musika taldearen webgunea
XFS

**XFS** eguneroko erregistroa gordetzen duen errendimendu altuko fitxategi sistema bat da, Silicon Graphicsek bere IRIX sistema eragilearentzako garatutakoa. 2000ko maiatzean, GNU GPL lizentziapean argitaratu zuten.

XFS Linuxen kernelaren 2.5 eta 2.6 adarretan barneratuta dator, 2.4.xx bertsioentzako partxe bat behar zelarik, 2.4.25etik aurrera ezezik. SuSE Linux, Gentoo Linux, Mandriva Linux, Slackware Linux, Ubuntu Linux eta Debian banaketek XFS eskaintzen dute aukera bezala beraien instalazioetan.

## Kanpo estekak
Espainiar pezeta

*Artikulu hau Espainiako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Pezeta».*

**Espainiako pezeta** Espainiako erabilera legaleko dirua izan zen, 1868ko urriaren 19an onartu zenetik 2002ko otsailaren 28an euroak ordezkatu zuen arte. 1868tik aurrera diru unitarioa izan zen eta, urte horretan jaulki zutenean, parekidetasuna zuen frantziar liberarekin. Pezetaren laburdura "pta." da euskaraz.thumb|ezkerrera|280px|Behin-behineko Gobernuaren pezeta bateko lehen txanpona, 1870ean.

## Etimologia 
Pezeta hitzerako bi jatorri eransten dira: gaztelaniazko ‘peso’ hitzeko txikigarria, eta katalanezko ‘peceta’ (pieza txikia). Edozein moduan Katalunian agertu zen hitza XV. mendean.

## Historia 
Espainiako Independentzia Gerran pezeta txanponak agertu ziren Kataluniako leku askotan; baina ofizialki 1868ko urriaren 19an moneta-unitate bihurtu zen Serrano jeneralaren Behin-behineko Gobernuaren dekretuaren bidez, ezkutua ordezkatuz. Frantziako frankoa eredutzat hartu zuen, 100 zentimotan banatuta.
 
175px Pezeta bateko azken txanpona oso txikia zen, aluminiozkoa, 14 mm-koa eta 0,55 g-koa.

Era ofizialean, 1999ko urtarrilaren 1ean euroari lekua utzi zion.

## Euroarekiko baliokidetasuna 
* 1 euro = 166,386 pezeta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guano Apes

**Guano Apes** 1990ean Alemanian sortutako heavy metal eta grunge musika taldea da.

Sandra Nasic abeslariak 1994an egin zuen bat. 1996an "Open your eyes" kantarekin izugarrizko arrakasta lortu zuten. Hori zela eta, 1997an estreinako diskoa, *Proud Like a God*, atera zuten. Hurrengo bi diskoak ere (''Don't Give Me Names* eta *Walking on a Thin Line*) oso ongi saldu ziren 2000n eta 2003an hurrenez hurren. Taldea 2004ko biraren bukaeraren ondoren banandu zen.

## Taldekideak 
* Sandra Nasic - ahotsa
* Henning Rümenapp - gitarra
* Stefan Ude - baxua
* Dennis Poschwatta - bateria

## Diskografia 
* *Proud Like a God* (1997)
* *Don't Give Me Names* (2000)
* *Walking on a Thin Line* (2003)
* *Live* (2003)
* *Planet of the Apes* (2004)
* *Bel Air* (2011)
* *Offline'' (2014)

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Valladolideko probintzia

**Valladolideko probintzia** Espainiako erdialdeko probintzia bat da, Gaztela eta Leongo autonomia erkidegoa. 519.249 biztanle ditu, eta 255 udalerritan banaturik dago. Hiriburua Valladolid da.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:rgb(0.95,0.99,0.95)
  id:darkgrey  value:rgb(0.80,0.95,0.70)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.20,0.40,0.80)

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period = from:480000 till:534000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:480000
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:480000
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar: 1988 text: 1988
  bar: 1990 text: 1990
  bar: 1992 text: 1992
  bar: 1994 text: 1994
  bar: 1996 text: 1996
  bar: 1998 text: 1998
  bar: 2000 text: 2000
  bar: 2002 text: 2002
  bar: 2004 text: 2004
  bar: 2006 text: 2006
  bar: 2008 text: 2008

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar: 1988 from:496620 till: 480000
  bar: 1990 from:500570 till: 480000
  bar: 1992 from:495083 till: 480000
  bar: 1994 from:505208 till: 480000
  bar: 1996 from:490205 till: 480000
  bar: 1998 from:492029 till: 480000
  bar: 2000 from:495690 till: 480000
  bar: 2002 from:501157 till: 480000
  bar: 2004 from:510863 till: 480000
  bar: 2006 from:519249 till: 480000
  bar: 2008 from:529019 till: 480000

PlotData=

  bar: 1988 at: 496620 fontsize:S text: 496.620 shift:(0,5)
  bar: 1990 at: 500570 fontsize:S text: 500.570 shift:(0,5)
  bar: 1992 at: 495083 fontsize:S text: 495.083 shift:(0,5)
  bar: 1994 at: 505208 fontsize:S text: 505.208 shift:(0,5)
  bar: 1996 at: 490205 fontsize:S text: 490.205 shift:(0,5)
  bar: 1998 at: 492029 fontsize:S text: 492.029 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 495690 fontsize:S text: 495.690 shift:(0,5)
  bar: 2002 at: 501157 fontsize:S text: 501.157 shift:(0,5)
  bar: 2004 at: 510863 fontsize:S text: 510.863 shift:(0,5)
  bar: 2006 at: 519249 fontsize:S text: 519.249 shift:(0,5)
  bar: 2008 at: 529019 fontsize:S text: 529.019 shift:(0,5)

## Udalerriak 
## Valladolidar ospetsuak 
* Juan Ponce de León (1460-1521), konkistatzailea.
* José Zorrila (1817-1893), poeta eta antzerkigilea.
* Rosa Chacel (1898-1994), idazlea.
* Miguel Delibes (1920-), idazlea.
* Jesús Cifuentes (1966-), abeslaria, *Celtas Cortos* taldeko kide izandakoa.

## Kanpo estekak 
* Valladolideko Diputazioaren webgunea

thumb|ezkerrera|thumb|Fuensaldañako gaztelua.
Tulio Hostilio

**Tulio Hostilio**, latinez *Domus Tullus Hostilius* Erromako hirugarren erregea, Numa Ponpilioren ondorengoa hain zuzen ere, izan zen K.a. 673tik 641 arte.

Alba Longa, Fidenae eta Veii aldameneko hirien kontrako borroketan garaile atera zen. Honela, Erromak lehendabiziko zabalkuntza lortu zuen.

Tulio Hostilio Romulo bezalakoa da. Artzainen artean haziak, ondoko hirien aurka borrokatu, hiritarren kopurua bikoiztu, armada antolatu eta lurretik ekaitz batean desagertu ziren biak.

Senatariek Tulio Hostilio aukeratu zuten erromatar jatorria zuelako eta haren aitonak Romulorekin sabinarren aurka borrokatu zuelako. Numa Ponpilioren heriotzaren ostean, bakearen izpiritua ahuldu zen. Erromatarren eta kanpotarren arteko gatazkak sortu ziren, elkarri ondareak lapurtu eta lursoroak hondatzen zizkioten.

Tulio Hostilio errege borrokatzailea izan zen. Hain lanpeturik zebilen borroketan non jainkoen gurtza ahatu zuen. Hori zela eta, izurrite ikaragarria pairatu behar izan zuten erromatarrek. Egoera konpontzearren, erregeak Jupiterri sakrifizioak egitea erabaki zuen. Behar bezala egin ez zituela kausa, jainkoak tximista batek igorri zion. Hori ikusita, erromatarrek errege bakezale bat aukeratu zuten. Numa Ponpilioren iloba zen hautatua, Anko Martzio.
Zabaldu.com

eskuinera|Zabaldu.com logoa

**Zabaldu.com** albisteak elkarbanatzeko euskara hutsezko egitasmoa izan zen, Arkaitz Zubiagak sortua. Proiektua ingelesezko digg.com eta gaztelaniazko meneame.net-en ildo beretik garatu zen, izan ere azken honek eskaintzen duen kode irekian oinarrituta bait zegoen. 2006ko Martxoaren 26an jarri zen abian.

Erregistratutako edozein erabiltzailek eman zezaken Interneten aurkitutako albisteen berri eta horrela guztiok egindako albiste ilara bat sortzen zen. Irakurle guztiek zuten albisteak bozkatzeko aukera, eta horrela, boto gehien jasotzen zituzten albisteak webguneko azalera pasatzen ziren.

Proiektua 2012an utzi zuten bertan behera. 

## Funtzionamendua 
Horrela dabil, gutxi gorabehera: irakurle batek albiste bat aurkitzen du Interneten, eta interesgarria iruditzen zaio. Zabaldu.com-era bidaltzen du, gainerako irakurle euskaldunek ere izan dezaten horren berri. Beste irakurleek interesgarri iritziz gero, boto bat emango diote. Hainbat boto jasotakoan, albistea azalean agertuko da, boto gehien jasotzen dituzten albisteen ondoan.

Hori guztia boto ponderatu sistema baten bidez, zeini deitzen zaion *karma*. Horren arabera, albisteak sarri bidaltzen dituenaren botoak gehiago balio du behin bakarrik bidaltzen duenarenak baino.

## Kanpo estekak 
*  Meneame.net
*  Digg.com
Gilen II.a Alemaniakoa

**Friedrich Wilhelm Viktor Albert von Hohenzollern**, **Gilen II.a**, (1859ko urtarrilaren 27 – 1941eko ekainaren 4) Alemaniako azken enperadorea (*Kaiser*) izan zen eta Prusiako azken erregea (*König*), 1888 urtetik 1918 urtera bitartean.

Gilen I.aren biloba zen. Agintea bere eskuetan hartu eta Bismarck egotzi zuen, ez baitzetorren bat harekin, ez barneko, ez atzerriko politikan. Lurralde aurreratu bateko buruzagi izan nahirik, "bide berria" () ireki zuen, Alemania Europako industriaren gidari bihur zedin; baina lege aurrerakoiak bultzatu bazituen ere, ezin izan zion aurre egin langileen ezinegonari. Politika kolonial konkistatzailea bideratu zuen Bülow kantzilerraren eraginez. Errusiarekin zuen hitzarmena hautsi eta Austriari eta Italiari hurbildu zitzaien (Hitzarmen Hirukoitzaz, 1907 eta 1912an). 1918an agintea utzi behar izan zuen eta Holandara erretiratu. Lehen Mundu Gerra piztu izana berari egotzi zitzaion. Pastoral bat hari buruz egin da.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Melvil Dewey

**Melvil Dewey** (1851ko abenduaren 10a - 1931ko abenduaren 26a), liburuzain estatubatuarra. Dewey Sailkapen Hamartarra garatu zuen 1873 urtean, gaur egungo Sailkapen Hamartar Unibertsalaren aitzindaria. Sailkapen-mota hori mundu osoan erabiltzen da gaur egun. Liburuzainentzako lehen eskola sortu zuen Estatu Batuetan.

## Erreferentziak
Egipto (erromatar probintzia)

**Egipto** Erromako probintzia bihurtu zen K.a. 30ean, Kleopatraren heriotzaren ostean. Enperadoreak *equites* taldekoen artean (eta ez senatarien artean) hautatutako prefektuak gobernatzen zuen Egipto, Senatuko esku-sartzeak saihesten nahi baitziren. Izan ere, oso eskualde garrantzitsua zen Egipto, Erromatar Inperioko gari hornitzaile nagusia baitzen. Hornidura hori eten eginez gero, matxinadak sortuko ziren Erromako behartsuen artean.

Hala ere, erromatarrek ptolomeotarren gobernu-sistema errespetatu zuten. Goi-mailako administratzaileak erromatarrak baziren ere, administrazioko erdi eta behe-mailakoek greziar jatorria zuten eta grezierak hizkuntza nagusia segi zuen. Honela, kultura eta hezkuntza Ptolometarren bezalakoa izan zen. Erromatarrek egiptoarren gurtzak eta ohiturak ere errespetatu zituzten.

## Ikus, gainera 
* Egiptoko historia

## Kanpo estekak
Álvaro de Bazán

**Álvaro de Bazán y Guzmán** (Granada, 1526ko abenduak 12 &ndash; Lisboa, 1588ko otsailak 9), Santa Cruz de Mudelako I.en markesa; Espainiako Handia; Viso eta Valdepeñas hirietako jauna; Done Jakueren Ordean, León,  Villamayor, Alhambra, eta La Solana hirietako komandante nagusia, espainiar militar eta almirantea izan zen. Karlos Habsburgokoaren eta, batez ere, Filipe II.aren zerbitzuan borrokatu zen. Itsasoko Ozeanoko Kapitain Jenerala eta Portugalgo Erresumako gerra-jendearena, XVI. mendeko  gerrako galeoiak erabiltzeagatik ospetsua izan zen, itsas infanteria lehen aldiz operazio-anfibioak egiteko erabili zuelako eta batez ere, parte hartu zuen gudetan inoiz garaitu ez zutelako. Besteak beste, Vélez de la Gomera haitzaren birkonkistatzean (1564) eta Lepantoko guduan (1571) parte hartu zuen. Lisboan hil zen, 1588an, Armada Garaiezina antolatzen ari zela.

Familiako armarria xake-taula bat da, esaera herrikoi baten arabera, gudua baino lehen, partida hau jokatzen aritzen zelako, baina armarria Baztango nafar bailaratik omen dator. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Italia (erromatar probintzia)

**Italia** Erromatar Errepublika zein Inperioko garaian zen Italiako penintsulak (Rubicon ibaitik Calabria arte) zeukan izena.

Errepublikan zehar Italiak ez zuen probintzia estatusa, Erroma hiriko lurraldea baitzen. Honela izanda, jeneralek ezin izaten zuten armada Italian sartu. Julio Zesarrek armadarekin batera Rubicon ibaia zeharkatzeak gerra zibila piztu zuen.

Augustok Galia Zisalpinoari probintzia izaera kendu eta gainerako Italia barruan sartu zuen. Orduko Italia, ia gaur egungoaren berdina zen hedadura aldetik. ondoren, hamaika eskualdetan banatu zuen Italia osoa:
erdian|thumb|Italiako eskualdeak Augustok sortu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sizilia (erromatar probintzia)

[thumb|250px|Sizilia probintziaren kokapena [Erromatar Inperioan barnan.]]

**Sizilia** Erromatar Errepublikako lortutako lehendabiziko probintzia izan zen. K.a. 241ean antolatu zen lurralde prokontsular bezala, Kartago Lehen Gerra Punikoan garaitu ostean.

Kartagorekin Lehen Gerra Punikoa amaitu zenean, Uhartearen mendebaldea erromatarren kontrolpean geratu zen eta K.a. 227tik aurrera, aldizka, pretore bat esleitu zitzaion uharteari. Baina Sirakusako erresuma, Hieron II .aren agindupean, Erromaren aliatu independente gisa mantendu zen K.a. 212an Erromak Bigarren Gerra Punikoa garaitu zuen arte [3]. Ordutik aurrera, probintziak Sizilia uharte osoa, Malta uhartea eta uharte txikien taldeak (Egada uharteak, Lipari uharteak, Ustika eta Pantelleria) hartzen zituen.

Erromatar Errepublikan, uhartea zen Erromako hirirako zereal iturri nagusia. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gasherbrum II

**Gasherbrum II** —**K4** izenaz ere ezaguna— munduko mendirik altuenetan hamahirugarrena da, 8.035 metro baititu. Gasherbrum mendigunean dago, Himalaiako Karakorum mendilerroan, Pakistan eta Txina arteko mugan.
[ezkerrera|thumb|178x178px|[Felix Iñurrategi (Aiurri, 1995)]]

## Historia 
* 1956ko uztailaren 8an igo zuten lehen aldiz Fritz Moravec, Josef Larch eta Hans Willenparte mendigoizaleek.
* 2000ko uztailaren 28an han hil zen Felix Iñurrategi gipuzkoar mendigoizalea, istripu baten ondorioz. Hura izan zen bere 12. zortzimilakoa. Tontorretik jaisten ari zela 400 metrotik behera amildu zen eta bertan hil zen. Bere gorpua **Gasherbrum IIn** bertan geratu zen.[thumb|*[Iñurrategi anaiak. Mendiari bihotz emanak* komikia (Sua, 2020)]]

## Ikus, gainera 
* Zortzimilakoak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".
Shishapangma

**Shishapangma** munduko mendirik altuenetan hamalaugarrena da, 8.027 metro baititu. 8.000 metrotik gorako mendietatik txikiena da, beraz. Igo zen azkeneko 8.000koa izan zen.

1964ko maiatzaren 2an Hsu Ching txinatarrak igo zuen lehen aldiz. 2005 arte ez zuen inork lortu neguan igotzea; Piotr Morawski eta Simone Moro izan ziren lehenak.

Mendi horretara igotzen, 21 pertsona hil dira.

## Mendia eta literatura 
Unai Elorriaga bizkaitarrak 2001ean *SPrako tranbia* liburua idatzi zuen, «Shisha Pangmarako tranbia» alegia, mendiari buruzko aipamen ugari gordetzen dituena. Bestela, Espainiako Narratiba Saria lortu zuen bizkaitarrak liburu harekin; sari hori eskuratzen zuen bigarren euskal idazlea izan zen.

Juanra Madariaga bizkaitar mendizale eta idazleak bestela 2015ean "E(SP)edizioa. Mendi ororen pisua" idatzi zuen, mendi honetara egindako bere espedizio propioa kontatzen eta erreferentzia eginez Unai Elorriagaren liburu famatuari.

## Ikus, gainera 
* Zortzimilako hamalau gailurrak

## Kanpo estekak 
* "Enciclopedia Desnivel".