open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ipar Irlandako muralak

**Ipar Irlandako muralak** herrialde honetako gatazka islatzen duten muralak dira. Hauek nagusiki Belfast hiriko Falls Road eta Shankill Road kaleetan eta Derry hiriko Bogside auzoan kokatzen dira.

Egun, Ipar Irlandan mural politiko ezagunenak daude, gehienak bertako gatazka bortitzari lotutakoak. 1970etik aurrera, 2.000tik gora mural zenbatu dituzte. Mural hauetako asko, edukin politikoaz haratago, bere kalitate artistikoagatik onartzen dira.

## Galeria 

Fitxategi:Bernadette mural, Bogside - geograph.org.uk - 1159263.jpg|Bernadette Devlin McAliskey ekintzaile errepublikarraren aldeko murala.
Fitxategi:Carrickfergus.jpg|Ulsterko Boluntarioen Indarraren (UVF) murala Carrickfergus-en.
Fitxategi:Bogside (15), August 2009.JPG|Derry Aske-ra ongietorria ematen duen mural ezaguna.

## Ikus, gainera 
* Graffitiak
* Ipar Irlandako gatazka

## Kanpo estekak 
*  Irlanda iparraldeko mural katoliko eta protestanteen bilduma, bakoitza bere azalpenarekin
*  Ipar Irlandako mural politikoei buruzko webgunea
*  Mural loialisten irudiak
*  Mural errepublikarren irudiak
*  Mural eta monumentu errepublikarren irudiak
*  Mural loialistak
*  Flick: Ipar Irlandako mural politikoak
Artiodaktilo

**Artiodaktiloak** (*artiodactyla*, greziarretik, *αρτιος*: bikoiti eta ´*δακτυλος*: behatz) ungulatu ordena bat da zeinetan behatzak bikoitiak diren. Horietatik gutxienez bik kontaktua dute lurrarekin eta simetrikoak dira. Bigarren eta bosgarren behatzarenak aztarren soil geraturik izaten dituzte, eta lehenengo behatza askotan egon ere ez dago. Lepauztairik ez dute izaten, eta haginetako esmaltea ildokatua izaten dute. Ohituretan badute antza, eta landarejale soilak dira ia denak. Ordena honetako familia askotako animaliek adarrak izaten dituzte. Neurri guztietako artiodaktiloak daude. Lurbira osoan daude zabalduta, Australian eta Zeelanda Berrian izan ezik, haietan gizonak eraman dituen artiodaktiloak besterik ez baitaude. Gizakiarentzat interes berezia dute, etxeko ugaztun gehienak artiodaktiloen ordenakoak baitira (ardiak, ahuntzak, txerriak, etab.) Hiru subordenetan banatzen dira: suiformeak, hausnarkariak eta tilopodoak.

## Sailkapena 
Artiodaktiloen barne sailkapena kladogra honetan laburbiltzen da: 

## Ikus, gainera 
* Cetartiodactyla
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kamelido

**Kamelido**en familia ugaztun artiodaktiloetako bat da. Ordena honetan lehengusuak txerriak, pekariak eta hausnarkari guztiak dira. Besteengandik bereizteko honako ezaugarriak aipatzen dira:
* Hiru ganbarako liseriketa-aparatua, lau ordez.
* Goiko ezpaina bi zatitan banatuta dute.
* Hagin bakarra dute goiko barailan.
* Globulo gorri eliptikoak dituzte (bakarrak dira ugaztun guztien artean)

Hala ere kamelidoen familia nahiko urria da. Hiru genero ditu eta 6 espezie guztira:

* Kamelido
** Lama
*** Lama guanicoe
*** Lama pacos
*** Lama glama
** Vicugna
*** Vicugna vicugna
** Camelus
*** Gamelua
*** Dromedarioa

Camelidae familiak eboluzio azkarra jasan zuen Eozenoan, baina azkenean Hego Amerikara bakarrik mugaturik geratu zen. Orain dela 3 milioi urte Panamako istmoa sortu zenean Ipar Amerikara eta handik Asiara mugitu ziren, Afrikako Iparraldera iritsiz. Handik bakarrik goian agertzen diren 6 espezieak geratzen dira.
Ḷḷuarca

**Ḷḷuarca** () Espainiako Asturias autonomia erkidegoko Valdés udalerriko parrokia bat eta herriburua da. Kostaldean dago, Eo-Navia eskualdean, eta Oviedo hiriburutik 92 kilometro mendebaldera. 2010ean, ia 5.300 biztanle zituen. Bertako eliza Santa Eulaliari sagaratua dago.

Ḷḷuarca kostaldeko Donejakue bidean kokatuta dago. Hori dela eta, herrigunetik 2 kilometrora dagoen Almuña auzoan erromesentzako aterpe bat dago. Horretaz gain, aipagarriak dira Ḷḷuarcako itsasargia eta Ferrerako Markesaren jauregia. Herriko ekonomiaren oinarri nagusiak arrantza, nekazaritza eta turismoa dira.

## Auzoak 
* Almuña: 785 biztanle.
* Fontouria: 64 biztanle.
* Ḷḷuarca: 4300 biztanle.
* Portizuelu: herri hustua.
* El Chanu
* Raicéu

## Tren geltokia 
* Ḷḷuarcako geltokia

## Herritar ospetsuak 
* Severo Ochoa, (1905-1993), zientzialaria.
* Gil Parrondo, (1921-2016), zinema zuzendari artistikoa.

thumb|500px|erdian|Ḷḷuarcako portuaren ikuspegi panoramikoa.

thumb|500px|erdian|Ḷḷuarcako portuaren ikuspegi panoramikoa.

## Iruditegia 

Irudi:Puerto de Luarca.jpg|Portua.
Irudi:Luarca01.jpg|Portua.
Irudi:Night in Luarca.jpg|Gauez.
Irudi:Luarca02.jpg|Eliza.
Irudi:Luarca03.jpg|Itsasargia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ḷḷuarca herriaren udal webgunea 
* Ḷḷuarcari buruzko webgunea 
* Ḷḷuarca-Valdés Turismo Elkartea 
* Ḷḷuarca
Valdés

**Valdés** Asturiesko ipar-mendebaldean dagoen udalerria edo *conceyu*a da, Kantauri itsasoaren kostaldean kokatutakoa.

Ḷḷuarca gaztelaniaz edo Ḷḷuarca asturieraz bertako udalerria edo *conceyu*aren parrokia nagusia da.

2005ean 14.038 biztanle zituen.

## Parrokiak 
* Alienes
* Arcayana
* Ayones
* Barcía
* Cadavéu
* Caneiru
* Carcéu
* Castañéu
* La Montaña
* La Figar
* Ḷḷuarca
* Muñás
* Outur
* Psredes
* Santiagu
* Trevías

## Portua 
Arrantza portu nabarmena dauka Ḷḷuarcak.

## Pertsonaia ezagunak 
* Severo Ochoa (1905-1993), medikua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asturiasko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Herriko webgune ofiziala
Gozón

**Gozón**, Asturiesko iparraldean dagoen udalerria edo *conceyu*a da, Kantauri itsasoaren kostaldean, Avilesko eskualdean. 'Bertako parrokia nagusia Luanco da.

2005ean 10.674 biztanle zituen.

## Parrokiak 
* Bañugues
* Bocines
* Cardo
* Eres/Heres
* Llaviana/Laviana
* Lluanco/Luanco
* Mazaneda/Manzaneda
* Samartín de Podes/Podes
* Santiao d'Ambiedes/Ambiedes
* Verdicio
* Vioño
* Viodo

## Portua 
Luanco parrokiak arrantza portu nabarmena dauka.

## Kirola 
Bertakoa da Club Náutico de Luanco arraun taldea eta urtero Gozón Udaleko Bandera antolatzen du KAE 2 Ligaren barnean.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Herriko webgune ofiziala
Llastres

**Llastres**, , Espainiako iparraldeko Colunga udalerrian dagoen kostaldeko herri edo parrokia bat da, Asturias erkidegoan.

## Azalera eta biztanleria 
Parrokiak 13,49 km²-ko azalera du, bertan Llastres eta Luces bi herrien artean banaturik 1.111 pertsona bizi direlarik (sadei 2008).

## Herria 
Herri honetan gainaldean, San Roke zelaian, San Roke kapera dago, honetan talaia edo behatoki bat dago, bertatik Lastre herria, Sueve mendilerroa eta bere inguruko kostaldearen ikuspegi bikain batez gozatu ahal daiteke. Herri honetan Antena 3 telebista kateak emititu zuen *Doctor Mateo* ("Mateo doktorea") telesailaren filmaketa lekua da, honetan bere herri hau San Martín del Sella izenpean agertzen delarik.

Luces herrirantz joan eta hau behin zeharkatu ezkero, 1500 metro ingurura Lucesko itsasargia dago.

## Ondare nabarmena 
* Asturiasko Jurasikoaren Museoa

## Iruditegia 

Irudi:Ermita_de_San_Roque,_en_Lastres.jpg
Irudi:Lastres.jpg|Llastres
Irudi:Lastres.JPG|Llastres
Irudi:Lastresjp.JPG|Llastres gauez
Irudi:Torre del Reloj (Lastres).jpg|Erlojuaren dorrea
Irudi:Faro de Lastres.jpg|Llastresko itsasargia
Irudi:Lastres01.jpg|Herria portutik ikusita

## Ikus gainera 
* Lastresko hondartza

## Kanpo estekak 
* Lastres herriaren webgunea 
* Llastres herriari buruzko argibidea Colungako webgunean
Colunga

**Colunga** Asturiesko ipar-ekialdean dagoen udalerria edo *conceyu*a da, Kantauri itsasoaren kostaldean eta Orienteko eskualdean kokatutakoa.

2005ean 3.882 biztanle zituen. Lastres/Llastres da bertako parrokia nagusia, Colunga hiriburua den arren.

## Parrokiak 
* Carrandi
* Colunga
* La Duz/San Juan de Duz
* Gobiendes
* La Isla'l Moral/La Isla
* La Llera
* La Riera
* Llastres/Lastres
* Lliberdón/Libardón
* Llue/Lue
* Pernús
* Pivierda
* Sales

## Portua 
Arrantza portu nabarmena dauka Llastresek.

## Ondare nabarmena 
* Asturiasko Jurasikoaren Museoa, Lastres kontzejuan.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Colungako udal webgunea
*  "Colunga digital" webgunea
Ribeseya

**Ribeseya** () asturieraz Asturiasko (Espainia) ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Kantauri itsasoaren kostaldean eta Orienteko eskualdean kokatutakoa.

2005ean 6.205 biztanle zituen.

## Parrokiak 
Berbes | Collera | Llinares| Moru| Ribeseya | San Esteban | Santianes del Agua | Samiguel d'Ucio | Xuncu

## Portua 
Arrantza portu nabarmena dauka.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.9)

ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:10000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:250 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar: 1842 text: 1842
  bar: 1860 text: 1860
  bar: 1877 text: 1877
  bar: 1887 text: 1887
  bar: 1900 text: 1900
  bar: 1910 text: 1910
  bar: 1920 text: 1920
  bar: 1930 text: 1930
  bar: 1940 text: 1940
  bar: 1950 text: 1950
  bar: 1960 text: 1960
  bar: 1970 text: 1970
  bar: 1980 text: 1980
  bar: 1990 text: 1990
  bar: 2000 text: 2000
  bar: 2010 text: 2010
  bar: 2011 text: 2011

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar: 1842 from:4604 till: 0
  bar: 1860 from:6982 till: 0
  bar: 1877 from:7078 till: 0
  bar: 1887 from:7343 till: 0
  bar: 1900 from:7354 till: 0
  bar: 1910 from:8714 till: 0
  bar: 1920 from:8603 till: 0
  bar: 1930 from:8474 till: 0
  bar: 1940 from:8228 till: 0
  bar: 1950 from:7692 till: 0
  bar: 1960 from:7845 till: 0
  bar: 1970 from:7108 till: 0
  bar: 1980 from:6688 till: 0
  bar: 1990 from:6182 till: 0
  bar: 2000 from:6252 till: 0
  bar: 2010 from:6301 till: 0
  bar: 2011 from:6242 till: 0

PlotData=

  bar: 1842 at: 4604 fontsize:S text: 4.604 shift:(0,5)
  bar: 1860 at: 6982 fontsize:S text: 6.982 shift:(0,5)
  bar: 1877 at: 7078 fontsize:S text: 7.078 shift:(0,5)
  bar: 1887 at: 7343 fontsize:S text: 7.343 shift:(0,5)
  bar: 1900 at: 7354 fontsize:S text: 7.354 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 8714 fontsize:S text: 8.714 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 8603 fontsize:S text: 8.603 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 8474 fontsize:S text: 8.474 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 8228 fontsize:S text: 8.228 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 7692 fontsize:S text: 7.692 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 7845 fontsize:S text: 7.845 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 7108 fontsize:S text: 7.108 shift:(0,5)
  bar: 1980 at: 6688 fontsize:S text: 6.688 shift:(0,5)
  bar: 1990 at: 6182 fontsize:S text: 6.182 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 6252 fontsize:S text: 6.252 shift:(0,5)
  bar: 2010 at: 6301 fontsize:S text: 6.301 shift:(0,5)
  bar: 2011 at: 6242 fontsize:S text: 6.242 shift:(0,5)

Iturria: [ Instituto Nacional de Estadística de España] 

## Ikus, gainera 
* Asturiasko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Llanes

**Llanes** Asturiesko ipar-ekialdean dagoen udalerria edo *conceyu*a da, Kantabriatik gertu eta Ozeano Atlantikoaren kostaldean eta Orienteko eskualdean kokatutakoa.

2005ean 13.169 biztanle zituen.

## Parrokiak 
* Andrín
* Ardisana
* Barru
* La Borbolla
* Caldueñu
* Los Caleyos
* Carranzo
* Los Carriles
* Celoriu
* Cue
* Ḥontoria
* Llanes
* La Maletería
* Meré
* Naves
* Nueva
* Parres
* Pendueles
* Po
* Porrúa
* Posada
* Pría
* Purón
* Rales
* San Roque l'Acebal
* Tresgrandas
* Vibañu
* Vidiago

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.9)

ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left: 60 bottom: 30 top: 20 right: 20
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:25000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=

  bar: 1842 text: 1842
  bar: 1860 text: 1860
  bar: 1877 text: 1877
  bar: 1887 text: 1887
  bar: 1900 text: 1900
  bar: 1910 text: 1910
  bar: 1920 text: 1920
  bar: 1930 text: 1930
  bar: 1940 text: 1940
  bar: 1950 text: 1950
  bar: 1960 text: 1960
  bar: 1970 text: 1970
  bar: 1980 text: 1980
  bar: 1990 text: 1990
  bar: 2000 text: 2000
  bar: 2010 text: 2010

PlotData=
  color:barra width:20 align:center

  bar: 1842 from:15620 till: 0
  bar: 1860 from:16718 till: 0
  bar: 1877 from:18637 till: 0
  bar: 1887 from:18808 till: 0
  bar: 1900 from:18684 till: 0
  bar: 1910 from:21779 till: 0
  bar: 1920 from:23349 till: 0
  bar: 1930 from:23222 till: 0
  bar: 1940 from:20421 till: 0
  bar: 1950 from:20107 till: 0
  bar: 1960 from:17451 till: 0
  bar: 1970 from:15509 till: 0
  bar: 1980 from:14218 till: 0
  bar: 1990 from:13382 till: 0
  bar: 2000 from:13276 till: 0
  bar: 2010 from:13950 till: 0

PlotData=

  bar: 1842 at: 15620 fontsize:S text: 15.620 shift:(0,5)
  bar: 1860 at: 16718 fontsize:S text: 16.718 shift:(0,5)
  bar: 1877 at: 18637 fontsize:S text: 18.637 shift:(0,5)
  bar: 1887 at: 18808 fontsize:S text: 18.808 shift:(0,5)
  bar: 1900 at: 18684 fontsize:S text: 18.684 shift:(0,5)
  bar: 1910 at: 21779 fontsize:S text: 21.779 shift:(0,5)
  bar: 1920 at: 23349 fontsize:S text: 23.349 shift:(0,5)
  bar: 1930 at: 23222 fontsize:S text: 23.222 shift:(0,5)
  bar: 1940 at: 20421 fontsize:S text: 20.421 shift:(0,5)
  bar: 1950 at: 20107 fontsize:S text: 20.107 shift:(0,5)
  bar: 1960 at: 17451 fontsize:S text: 17.451 shift:(0,5)
  bar: 1970 at: 15509 fontsize:S text: 15.509 shift:(0,5)
  bar: 1980 at: 14218 fontsize:S text: 14.218 shift:(0,5)
  bar: 1990 at: 13382 fontsize:S text: 13.382 shift:(0,5)
  bar: 2000 at: 13276 fontsize:S text: 13.276 shift:(0,5)
  bar: 2010 at: 13950 fontsize:S text: 13.950 shift:(0,5)

Iturria: [ Instituto Nacional de Estadística de España] 

## Ondarea 
* Santa María del Conceyu eliza

## Portua 
[thumb|eskuinera|300px|*Oroimenaren kuboak*, [Agustin Ibarrola artista bizkaitarrarenak.]]

Arrantza portu nabarmenana du.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Llanesko Udal webgunea
Hipopotamo nano

**Hipopotamo nano**a (*Choeropsis liberiensis* edo *Hexaprotodon liberiensis*) *Choeropsis* generoan bizirik dagoen espezie bakarra da. Haren tamaina 75 zentimetrokoa da gutxi gorabehera eta 180 kilogramoko pisua dute. Bakartiak dira, euren lehengusu hipopotamoekin konparatuta, eta ez dute hainbeste denbora uretan igarotzen.

Larrua berde iluna da, eta gorputzaren behealdea, grisagoa. 35 urte inguru bizi dira eta zoologiko batean 42 urtera heldu dira. Kumaldia 190-210 egunekoa da eta bakarrik kume batez erditzen dira.

Hipopotamo nanoak bi azpiespezie ditu:
* *Choeropsis liberiensis liberiensis*
* *Choeropsis liberiensis heslopi*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 'Hexaprotodon liberiensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Hipopotamido

**Hipopotamido** (*Hippopotamidae*) lau genero izan dituen artiodaktilo familia da. Gaur egun bi genero bakarrik existitzen dira eta bakoitzak espezie bakarra du. Ordena honen barruan lau behatzekin aldi berean ibiltzen diren bakarrak dira gaur egun, nahiz eta iraganean hau familia gehiagotan gertatu.

Sailkapena honako hau da:

* **Hipopotamido**
** *Choeropsis*: espezie bat bizirik 2 subespezierekin. Desgertutako beste bat.
** *Hexaprotodon*: Desagertutako bi espezie.
** *Hippopotamus*: espezie bat bizirik 5 subespezierekin. Desagertutako 6 espezie fosil.
** *Phanourios*: Desagertutako bi espezie.
Apo arrunt europarra

thumb
**Apo arrunt europarra** (*Bufo bufo*) Europa, Afrika ipar-mendebaldean eta Asian zabaltzen den urlehortarra da, Irlanda, Korsika, Sardinia, Balear Uharteak eta beste zenbait uhartetan izan ezik. Euskal Herrian bizi den apo arrunt iberiarra, denbora luzez, espezie honen azpiespezie gisa identifikatzen zen.

## Deskribapena 
Helduak 15 cm-tara irits daitezke. Emeak arrak baino handiagoak dira. Europako aporik handiena da, gorputz trinkoa du. Bere azala oso latza da, garatxoz betea. Bere burua zabala eta zapala da eta bizkarrean oso garaiak diren guruin parotoideak ditu. Bere begi irtenak urre edo kobre kolorekoak dira begi-nini horizontalekin. Kolore arrea du uniforme baina tonu desberdinekin.

Bere ahots "quark-quark-quark" latz bat da. Gauean dei egiten du. Askotan arrari entzuten zaio.

Udaberrian, ugaltzeko garaia iristen direnean, bere arrabalekuetara itzultzen dira. Arrak emea besarkatzen du eta honek arrautzak jartzen dituenean, ernaldu egiten ditu. Besarkada honi amplexo deitzen zaio.

## Ekologia 
Oso nonahiko anfibioa da. Oso desberdinak diren habitatetan dago; askotan erabat lehorrak direnetan. Anfibio gautarra, egunez ezkutatua egoten da bere gordelekuan. Normalean oinez mugitzen da baina izutu egiten denean salto egiten du. Harrapakari baten aurrean dagoenean bere gorputza puztu egiten du eta hankak altxatzen ditu.

Intsektu, larbaz eta araknidoz elikatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Apo lasterkari
* Apo ezproidun
* Apo pikart
* Apo pintatu iberiar

## Kanpo estekak 
* *Bufo bufo*
Suido

**Suido**en (*Suidae*) familia biologiko bat da non txerriak eta bere senideak sartzen diren. Gaur egun 16 espezie ezberdin ezagutzen dira, baserrietako txerria barne (*Sus scrofa* edo *Sus domesticus*). Autoreen arabera 4tik 8ra genero ezberdin daude, eta hemen aurkezten dena ohikoena da:

* Babyrousa
** *Babyrousa babyrussa*
* Hylochoerus
** *Hylochoerus meinertzhageni*
* Phacochoerus
** *Phacochoerus aethiopicus*
** *Phacochoerus africanus*
* Potamochoerus
** *Potamochoerus larvatus*
** *Potamochoerus porcus*
* Sus
** *Sus barbatus*
** *Sus bucculentus*
** *Sus cebifrons*
** *Sus celebensis*
** *Sus heureni*
** *Sus philippensis*
** *Sus salvanius*
** *Sus scrofa* (edo *S. domesticus*)
** *Sus timoriensis*
** *Sus verrucosus*
Bularretako

**Bularretakoa** emakumeen azpiko arropa bat da, bularrak osorik edo haien zati bat estaltzeko erabiltzen dena. Bularrak estaltzen dituzten bi kopez eta sorbaldari eusteko zerrendaz osaturik daude.
 
## Historia 
Aro minoikoan, antzeko arropa bat existitzen. Kretan aurkitutako pintura batzuetan, atletak diruditen emakume batzuek bularretakoa daramate. Hala ere, adituek diote, soilik kirola egiteko eta erritual erlijiosoetan erabiltzen omen zirela.

XVI. mendean, kortsea edo gerruntzea erabiltzen hasi zen, baina gorputza estutu egiten zuenez lan egiteko deserosoa zen. Horrexegatik, bere erabilpena bakarrik nobleziara mugatu zen.

XIX. mendeko puritanismoak, kortsea burgesiara ere zabaldarazi zuen. 1859an, Henry S. Lesherrek bularretako mota bat patentatu zuen New Yorken. 4 urte geroxeago, Luman L. Chapmanek patentatutako bularretakoa, askoz hobetu zuen aurrekoa eta "proto-bularretakoa" izendatu zuten. 1889an, Frantzian, Herminie Cadollek lehen bularretakoa patentatu zuen, kortsea bitan banatuz eta goiko zatiari sorbaldari eusteko bi oihal zati ipiniz. Hala ere, ez zen merkaturatua izan.

XX. mendean, 1907. urtean hain zuen, Vogue aldizkariko artikulu batek bularretakoa merkaturatzeari zabaldu zizkion ateak. Horrexegatik, 1907. urtea hartzen da bularretakoaren jaiotza urtea bezala.

1930eko hamarkadan, Warners etxeak oihal elastikoak erabiltzen hasi zen. 1940ko eta 1950eko hamarkaden artean, Hollywooden eginiko filmek bularretakoa modan jarri zuten.

## Neurriak 
thumb|Aurreko bista
thumb|Atzeko bista
Euskal Herri osoan, etiketetan erreferentzia gisa erabiltzen den gerria Frantziako gerria da, etiketetan "ESP" (Espainian ere erabiltzen dutela) edo "FRA" gisa agertzen dena. Bularpeko neurriaren arabera kalkulatzen da (bularren azpian neurtutako toraxaren perimetroa) eta 15 cm-ko neurria gehitzen zaio. Ondoren, hurbilketa bidez normalizatu behar da. Adibidez, bularren azpian 74 cm neurtzen baditugu, gerria 74+15 = 89 da, gerria hurbilketa bakoitzeko 90, eta 79, 79+15 = 94 neurtzen badugu, gerria hurbilketa bakoitzeko 95. Europako neurketa-sistema ez da 15 cm-koa bularraren inguruan, eta, beraz, 75eko gerri europarra 90 frantses edo espainiarraren parekoa da. Izen ezberdineko gerria da, gerri ingelesarekin gertatzen ez dena.

Hona hemen fabrikatzaile garrantzitsuenetako batzuek gomendatutako neurri eta kopa-taulak:

## Ikus, gainera 
* Gerruntze
* Bralette

## Kanpo estekak 
*  Argia astekaria: Bularretakoaren historia
Gnatostomatu

**Gnatostomatuak** (*gnathostomata*) barailadun ornodunak dira.

Talde hau tradizionalki superklase bat da, eta bertan sartzen dira arrainak, hegaztiak, ugaztunak eta abar. Ornodunen artean Agnatharekin batera sailkatzen dira. Hala ere, gaur egun hainbat aurkikuntza genetiko taldearen nolakotasuna birplanteatzen ari dira.

Gnatostomatu guztiek mielina dute burmuinean neuronen artean eta inmunitate-sistema adaptatibo bat.

## Sailkapen ezberdinak 
Bi sailkapen ezberdin proposatu dira nagusiki

### Sailkapen filogenetikoa 
Gnatostomatuak (baraildun ornodunak)
* Chondrichthyes (arrain kartilaginosoak)
* Teleostomi (hezurdun arrainak)
** Actinopterygii
** Sarcopterygii
*** Actinistia (zelakantoak)
*** Dipnoi (birikadun arrainak)
**** Tetrapoda (lau-hankadun ornodunak)
***** Anfibioak
***** Amniotoak (likido amniotikodun arrautzak)
* ***** Synapsida
** ***** Mammalia (ugaztunak)
* ***** Narrastiak (narrasti moderno guztiak)
** ***** Anapsida
*** ***** Testudines (dortokak)
** ***** Diapsida
*** ***** Lepidosauria (sugeak, muskerrak...)
*** ***** Archosauria
**** ***** Crocodilia (krokodiloak, kaimanak...)
**** ***** Dinosauria (hegaztiak eta desagertutako dinosauroak)
***** ***** Hegaztiak

### Sailkapen fenetikoa (klasikoa) 
* Placodermi - *desagertuak*
* Chondrichthyes
* Acanthodii - *desagertuak*
* Osteichthyes (edo Teleostomi)
** azpiklasea Sarcopterygii
** azpiklasea Actinopterygii
* Anfibioak
* Narrastiak
* Hegaztiak
* Ugaztunak

## Erreferentziak
Haka

[thumb|260px|Haka [1845 inguruko irudian.]]
**Haka** zeremonia- edo erronka-dantza maoria da. Taldean egin ohi da, eta tribuaren harrotasuna, indarra eta batasuna erakusten du. Tradizioz, bai gizonek bai emakumeek egin izan dute, eginkizun sozial askotarako; esaterako, gonbidatu ospetsuei ongietorria emateko edota familiako ospakizunetan.

Dantzariek mugimendu gihartsuak egiten dituzte, hala nola, lurra zangoekin jotzea, mihia ateratzea eta gorputza erritmikoki makurtzea,  garrasi bortitzez lagundurik. Hitzek, era poetikoan, arbasoei eta tribuaren historiako gertaerei egiten diete aipamen. New Zealand Native errugbi selekzioak hasi zuen ohitura hori, 1888-1889 urteetan Europan zehar egin zuen biran. All Blacksek *Ka Mate* izeneko haka egin ohi dute, eta Black Fernsek *Ko Uhia Mai* izenekoa.

## Ka Mate 
[thumb|260px|All Blacksak *Ka Mate* egiten, [Parisen, 1925ean.]]
Te Rauparahak, Ngāti Toa tribuko buruzagiak, ondu zuen *Ka Mate* haka, 1820 aldean. Zeelanda Berriko errugbi selekzioak 1905ean dantzatu zuen lehenbiziko aldiz, Britainia Handian egindako biran. Dokumentaturik dago Eskoziaren aurkako partidaren aurretik egin zutela, 1905eko azaroaren 18an, eta baita Galesen aurkakoa baino lehen ere, abenduaren 16an. Bigarren horretan, Galesko errugbilariek eta Cardiff Arms Parkeko ikusleek *Hen Wlad Fy Nhadau* abestuz erantzun zuten.

Te Rauparahak moldatutako haka kantu batekin hasten da:

:*Kikiki kakaka kauana!*
:*Kei waniwania taku tara*
:*Kei tarawahia, kei te rua i te kerokero!*
:*He pounga rahui te uira ka rarapa;*
:*Ketekete kau ana to peru kairiri*
:*Mau au e koro e – Hi! Ha!*
:*Ka wehi au ka matakana,*
:*Ko wai te tangata kia rere ure?*
:*Tirohanga ngā rua rerarera*
:*Ngā rua kuri kakanui i raro! Aha ha!*

[thumb|260px|All Blacksak *Ka Mate* egiten, [2015eko Munduko Errugbi Kopan.]]
Eta, jarraian, hakaren zati nagusia:

## Kapa O Pango 
[thumb|260px|All Blacksak *Kapa O Pango* egiten, [Dunedinen, 2014an.]]
*Kapa O Pango* Zeelanda Berriko errugbi selekzioarentzat moldatutako haka da. Ngati Porou tribuko Derek Lardellik ondu zuen, eta 2005eko abuztuaren 28an aurkeztu zuten All Blacksek, Dunedinen, Hegoafrikaren aurkako partida baino lehen. Partida All Blacksen garaipenarekin bukatu zen (31-27). Haka honek ez zuen *Ka Mate* ordeztu, eta taldeak erabakitzen du bata edo bestea egitea. 

## Ko Uhia Mai 
[thumb|260px|[Zeelanda Berriko emakumezkoen errugbi selekzioa|Black Fernsak haka egiten 2014ko Munduko Errugbi Kopan.]]
1991n nazioarteko lehen partida jokatu zutenetik, Black Ferns-ek haka egiten dute ereserki nazionalen ondoren. 1996 arte *Ka Mate* egiten zuten, gizonezkoek bezala. Baina maorien kulturako adituek desegokitzat jo zuten gerra-dantza hori emakumeentzat. 

Hori dela eta, 2006an Whetu Tipiwai buruzagi maoriak*Ko Uhia Mai* ondu zuen. 2009tik aitzina, hori da Zeelanda Berriko emakumezkoen errugbi selekzioek, bai hamabostekoeak, bai zazpikoak, partidak baino lehen egiten dutena.

## Erreferentziak 
## Oharrak 
## Kanpo estekak 
* Haka, thebalde.net
*  All Blacks-en Hakaren letrak eta historia
*  All Blacks-en Hakaren gune ofiziala
*  Ikasi Maori Haka
*  Kapa O Pango bertsioaren bideoa
Sagardotegi

thumb|320px|Astigarragako sagardotegi baten barnealdea, ohiko kupel eta mahai luzeekin.

[thumb|320px|eskuinera|[Donostialdea|Donostialdeko sagardotegi batean *txotx* eginez. Gipuzkoa, Euskal Herria.]]

**Sagardotegia** sagardoa egiten eta kontsumitzen den tokia da.

**Euskal Herria**n, Hernani-Astigarraga inguruan (Gipuzkoa) daude gehienak, baina honek ez du esan nahi beste tokietan sagardotegirik ez dagoenik. Ofizialki, sagardotegietako denboraldia urtarrilaren 19an hasten da. Egun, sagardotegi handiek antzinako xarma galdu dute eta jatetxe moduko zerbait bilakatu dira. Sagardotegiko berezko giroaz gozatzeko onena sagardotegi txikiren batera joatea da.

**Asturias**en, sagardoa ekoizten den tokia "llagar" izena hartzen du. Bertan, tradizionalki "espicha" izeneko festetan bakarrik kontsumitzen da.

## Sagardotegiak udalerriaren arabera 
Euskal Herriko sagardotegi gehienak Gipuzkoan kokatzen dira, bereziki Donostialdea eskualdeko Astigarraga, Hernani, Urnieta eta Usurbil udalerrietan, halere gainontzeko herrialdeetan ere topa ditzazkegu. Gaur egun usadiozko sagardotegi-dolareak honako udalerri hauetan daude (sagardotegi bat baino gehiago dituzten udalerriak **hizki lodiz** nabarmenduak daude):

* Araba: Araia, Amurrio, Aramaio eta **Gasteiz**.
* Bizkaia: Ajangiz, Berriatua, Bilbo, Dima, Durango, Elorrio, Fika, Galdakao, Gatika, Gernika, Gizaburuaga, Iurreta, Lezama, Markina-Xemein, Maruri-Jatabe, Mendexa, Mungia, Muxika, Sopuerta, Urduliz eta Zornotza.
* Gipuzkoa: Abaltzisketa, **Aduna**, **Aia**, Altzaga, Amezketa, **Andoain**, **Asteasu**, **Astigarraga**, Ataun, **Azpeitia**, Beasain, **Donostia**, **Errenteria**, Gabiria, Gaintza, **Hernani**, **Hondarribia**, Ikaztegieta, Irun, Irura, **Itziar** (Deba), Lasarte-Oria, Lazkao, Leaburu, Legorreta, Oiartzun, Olaberria, Ordizia, **Tolosa**, **Urnieta**, **Usurbil**, Zerain, Zizurkil eta **Zubieta**.
* Lapurdi: Biriatu eta Urruña.
* Nafarroa Behera: Lasa.
* Nafarroa Garaia: Aldatz, Barañain, **Beruete**, Burlata, Erriberri, Gares, **Iruñea**, Lekunberri, Lesaka, Lekarotz, Murugarren, Otsagi, Tafalla eta Zizur Txikia.

Astigarraga (20 sagardotegi baino gehiago), Hernani (10 baino gehiago), Urnieta (5 baino gehiago), Oiartzun (5) eta Usurbil (5) udalerriak sagardotegi kontzentrazio handiena dutenak dira.

## Euskal Herriko hainbat sagardotegiren web guneak 
## Ikus gainera 
* Sagardo
* Dolare
* Txotx
* Sagar

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskal Herriko sagardotegi guztien bilatzailea
*  Sagardoetxea, Sagardoaren Museoa (Astigarraga)
*  Sagardoaren munduari buruzko blog-a
*  Gipuzkoako sagardogileen elkartea
*  Sagardotegietako kritika kulinarioak
*  Euskal Herriko sagardotegien gida eta gehiago
Dultzaina

**Dultzaina**, **bolingozo** edo **gaita** izenaz ere ezaguna, gorputz konikoko eta mihi bikoitzeko haizezko musika tresna da. Zazpi zulo ditu, sei goialdean eta bat behealdean. Txirimiaren familiakotzat har daiteke, baina laburragoa da, baita zorrotzagoa ere soinuaren aldetik. Batzuetan metalezko uztai zabalak daramatza, instrumentua inguratuz. Mihiak (pitak) kanaberaz egiten dira. Lehen, dultzainero bakoitzak bereak egiten zituen; gaur egun, eginda saltzen dituzte. Ohikoa da atabalak lagunduta jotzea. Gaita bi fitako tresna da, artzain oboe bat, kornamusa oin baten antzeko egitura morfologikoa duena.
ezkerrera|thumb|Dultzaina-jotzailearen eskultura Eibarko tren-geltokian.
[thumb|[Ingurutxo dantza]]
[thumb|[Larrain dantza]]
Errepertorio, batez ere, Mediterraneo aldekoa da: jotaz, boleraz, eta gazteen arteko makil, ezpata eta beste zenbait eratako dantzaz osatutako errepertorioa du, hala Araban, nola Erribera eta Pirinio aldeetako (Otxagabiko dantzak) Nafarroako partean.

Euskal Herrian, izan ere, dultzaina oso musika tresna garrantzitsua da Nafarroan eta Araban. Gipuzkoan eta Bizkaian ere erabiltzen da, neurri txikiagoan eta beste izaera batekin. Gainera, Zuberoan bada txanbela izeneko dultzaina txiki bat.

Orkestra bi dultzainak eta erredoblante batek osatzen dute, eta talde guztietan agertzen da perkusionista bereziki trebe baten gisara.

Baserri girokoa denez, belarriz jo ohi zen XX. mendearen bukaeralderaino; hau da, partiturarik gabe ikasten zuten jotzen. Ezkontzetan, inauterietan, erromerietan eta herrietako —eskuarki, herri txikietako— jaietan entzuten da. Gaur egun, XX. mendean baino askoz gutxiago izaten dira dultzaina joaldiak.

## Ikus, gainera 
* Xaramela
* Txilibitua
* Txistua
* Txirula
* Oboe

## Kanpo estekak
Hippopotamus

***Hippopotamus*** generoak gaur egun espezie bakarra duen artiodactyla ordenako ugaztun handia da. Izena grezieratik dator, eta «ibai zaldia» esan nahi du (ιπποπόταμος, *hippopotamos*: hippos «zaldia» eta potamos «ibaia»).

Hippopotamidae familiakoa da, bere barnean Hipopotamo nanoa (Choeropsis liberiensis) eta desagertutako beste hainbat espezie dituena.

## Espezieak 
*Hippopotamus* generoaren barnean daude:

* †*Hippopotamus aethiopicus*
* *Hippopotamus amphibius*, Hipopotamoa
* †*Hippopotamus antiquus*
* †*Hippopotamus behemoth*
* †*Hippopotamus creutzburgi*, Kretako hipopotamo nanoa
* †*Hippopotamus gorgops*
* †*Hippopotamus kaisensis*
* †*Hippopotamus laloumena*
* †*Hippopotamus lemerlei*
* †*Hippopotamus madagascariensis*, Madagaskarreko hipopotamoa
* †*Hippopotamus major*
* †*Hippopotamus melitensis*, Maltako hipopotamoa
* †*Hippopotamus minor*, Zipreko hipopotamo nanoa
* †*Hippopotamus pentlandi*, Siziliako hipopotamoa
* †*Hippopotamus sirensis*
San Andresko Manifestua

**San Andresko Manifestua** Eusko Abertzale Ekintzaren (EAE-ANV) sortze-agiria da. Bertan jaso ziren alderdiak bere lehen urteetan izan zituen oinarri ideologikoak. 1930eko San Andres egunean plazaratu zuten (azaroaren 30a).

Manifestuan, ondoko printzipioak jasotzen dira:

# Errepublikanismoa. Errepublikaren alde egiten zuen Euskal Herriarentzat. Ikuspegi horri jarraiki, urte bete geroagoko hauteskundeetan errepublikar eta sozialistekin bat egin zuen EAE-ANVk Fronte Popularrean.
# Independentziaren ikuspegi gradualista. Euskal Herriaren independentziarako bidean pausoz pausoko estrategia defendatu zuen. Horrela, EAJk defendatutako berrezartze foralaren aurka azalduko da eta Espainiako Errepublikaren barneko autonomia baten alde egingo du, etorkizuneko Euskal Estatu baterako lehen urrats bezala.
# Euskal Herriarentzako barne-egitura batu baten defentsa. Hala, EAJk planteatutako euskal herrialdeen arteko konfederazioa ez du onartuko.
# Erlijio auzietan, joera laikoa hartu zuen. Nahiz eta alderdiko kide gehienak katolikoak izan, alderdian sartzeko ez zen erlijio eskakizunik jarri.
# Joera ezkertiarra. Hasieran ikuspegi liberal erreformista hutsa izan bauzen ere, 1936tik aurrera ezkerrerako joera argia hartu zuen, urte hartako otsaileko hauteskundeetara Fronte Popularraren barruan aurkeztean. Espainiako Gerra Zibila piztu zelarik ere, EAEk errepublikaren aldeko jarrera garbia hartu zuen, EAJren hasierako zalantzekin kontrastean. Ordurako, alderdiaren sortzaileetako askok EAE-ANV utzia zuten, ezkerreko joera horrekin ados ez zeudelako.
# Planteamendu sozialista eta antikapitalistetara gerturatzea, beti ere marxismotik urrun.
# Immigrazioaren aurrean jarrera irekia. Ordura arteko abertzaletasunean nagusi zen arrazismo aranistaren aurka azalduko da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eusko Abertzale Ekintza

## Kanpo estekak
Asturiasko eskualdeak

thumb|350px|Asturiasko eskualdeak
**Asturiasko eskualdeak** zortzi dira, Printzerriko hiru hiri nagusien inguruan daudenak, hots, Gijón, Oviedo eta Avilésko ingurualdeak, Eo, Navia, Nalón eta Narcea ibaiek eratutakoak eta ekialdekoa.

## Avilés 
**Avilés**: Avilés, Candamo, Castrillón, Corvera de Asturias, Cudillero, Gozón, Illas, Muros de Nalón, Pravia eta Soto del Barco udalerriek osatuta.

## Caudal 
**Caudal**: Aller, Ḷḷena eta Mieres udalerriek osatuta.

## Eo-Navia 
**Eo-Navia**: Bual, Castropol, Cuaña, Eilao, El Franco, Grandas de Salime, Navia, Pezós, Samartín d'Ozcos, Santalla d'Ozcos, San Tirso de Abres, Tapia de Casariego, Taramundi, Valdés, A Veiga, Vilanova d'Ozcos eta Villayón udalerriek osatuta.

## Gijón 
**Gijón**: Carreño, Villaviciosa eta Gijón udalerriek osatuta.

## Nalón 
**Nalón**: Caso, Llangréu, Laviana, San Martín del Rey Aurelio eta Sobrescobio udalerriek osatuta.

## Narcea 
**Narcea**: Allande, Cangas del Narcea, Degaña, Ibias eta Tineo udalerriek osatuta.

## Oriente 
**Oriente**: Amieva, Cabrales, Cangues d'Onís, Caravia, Colunga, Llanes, Onís, Parres, Peñamellera Alta, Peñamellera Baja, Colombres, Ribeseya eta Ribadeva udalerriek osatuta.

## Oviedo 
**Oviedo**: Belmonte de Miranda, Bimenes, Cabranes, Grado, Llanera, Morcín, Nava, Noreña, Oviedo, Proaza, Quirós, Les Regueres, Ribera de Arriba, Riosa, Sariegu, Santo Adriano, Salas, Siero, Somiedo, Teverga eta Yernes y Tameza udalerriek osatuta.

## Kanpo estekak
Georgi Zhukov

**Georgi Konstantinovitx Zhukov** (; Strelkovka, Errusiar Inperioa, 1896ko abenduaren 1agreg./azaroaren 19ajul. - Mosku, 1974ko ekainaren 18a) sobietar militarra izan zen, Armada Gorriaren buruetakoa Bigarren Mundu Gerran. Haren aginpean, Alemaniaren erasoa gelditzeaz gain, Ekialdeko Europan sartzea lortu zen, eta baita Berlinen ere. 1955–1957 bitartean, SESBeko Defentsa ministroa izan zen.

## Bizitza 
Kalugako nekazari familia pobre batean jaio zen. 1914an zalditerian sartu zen. Iraultzan parte hartu zuen, eta Anton Denikinen eta Piotr Wrangelen kontra borrokatu zen. 1931n, Frunzeko akademia militarrean diplomatu zen. 1939an, Ekialde Urrunera bidali zuten, eta japoniarren kontra borrokatu zen Mantxurian. 1940an, Besarabia mende hartu zuen eta, Stalinen garbiketetatik libratuta, Armada Gorriko estatu goreneko buru izendatu zuten.

1941eko uztailean, Alemaniar inbasioaren ondoren, estatu goreneko buruzagitzatik kendu zuten. Irailean, Leningradera bidali zuten, Kliment Voroxilovi laguntzera hiriaren defentsan. Urrian, Semion Timoxenko ordezkatzera deitu zioten erdialdeko fronteko buruan; beraz, Moskuko defentsa prestatu behar izan zuen, alemaniarrak 30 kilometrora zeudela. Horretarako, japoniarrek eraso egingo ez zutelakoan, ekialdeko tropen garraioa antolatu zuen. Historialari batzuen ustez, hura izan zuen bere lorpenik handiena. Horrela, goi mailako tropen erreserba eskuratu ahal izan zuen. Saihetsezina zirudien arren, Mosku ez zen alemaniarren eskuetan erori; are gehiago, kontraerasoa abenduan jarri zuen abian.

1942an, aginte bigarren komandante izendatuta, hegoaldeko frontera igorri zuten, Stalingradeko Gudura, eta Alemaniako Seigarren Armadaren erorketa antolatu zuen. 1943ko urtarrilean, Leningradeko setioaren lehen haustura antolatu zuen. Halaber, Kurskeko guduaren koordinatzailea izan zen 1943ko uztailean. Kurskekoa izan zen alemaniarren lehen porrot garrantzitsua udan, eta Stalingradekoa bezain erabakigarria gertatu zen.

Kliment Voroxiloven porrotaren ostean, Leningraden setioa hautsi zuen 1944ko urtarrilean. Orduan, Bagration Operazioa zuzentzera joan zen. Agian Bigarren Mundu Gerrako operazio handienaren buruan, Alemaniaren kontrako azken erasoa egin zuen 1945ean. Berlin apirilaren 30ean hartu ondoren, maiatzaren 8an Alemaniaren errendizioa onartu zuen batzarraren buru izan zen.

Gerra bukatu eta Alemania kontrolatzeko batzordean sobietar ordezkaria izan zen, 1945-1946 bitartean. Urte hartan bertan, Moskura itzuli zen eta Sobiet Goreneko diputatu izendatu zuten. Stalin haren arrakastaren beldur zen, eta Odesako eskualdera baztertu zuen, haren lehendakaritzak iraun zuen bitartean. Hura hil ostean, Defentsa ministro izendatu zuten (1955-1957). Ondoren, Alderdi Komunistaren batzar nagusiko Presidium-eko kide izan zen, baina handik urte betera Nikita Khrustxevek alderditik bota eta erabat baztertu zuen. 1971n bere *Oroitzapen liburua* argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Izarra

**Izarra**, hurrengo gauzak izan daitezke:

* Izarra: Arabako herri bat, Urkabustaiz udalerrian kokaturik dagoena.
* Izarra: Gasteizko auzoa.
* Izarra: Ipar Euskal Herrian egiten den belar-likorea.
* Izarra: Lizarrako futbol taldea.

## Ikus, gainera 
* Izar
Ricardo Valencia

**Ricardo Valencia Martinez** (Getze Ibargoiti, Nafarroa, 1959ko urriaren 3a - † Dhaulagiri mendia, Nepal, 2007ko maiatzaren 13a), garraiolari ofizioz, alpinista zen. Pirinio, Alpe, Atlas, Ande eta Himalaian ibilia zen.

Dhaulagirira (Himalaia) eginiko espedizioan, bigarren kanpamentuan atseden hartzen ari zela gailurrera igotzeko asmoz, elur-jauzi batek jota hil zen. Santiago Sagaste ere berarekin hil zen.

## Igotako zortzimilakoak 
* Cho Oyu (2001ean)
* Gasherbrum II (2003an)
* Makalu (2004an)
* Nanga Parbat (2005ean)

## Kanpo loturak 
*  Ricardo Valenciaren profila
*  Ricardo Valenciaren ezbeharra
Martin Zabaleta

**Martin Zabaleta Larburu** (Hernani, Gipuzkoa, 1949ko irailaren 20a -) mendizale eta mendi-gidari gipuzkoarra da.
thumb|Komikia: Everest - 1980 Euskal espedizioa - Herri oso bat gailurrean
1980ko maiatzaren 14an bihurtu zen Everesteko gailurrera iritsi zen lehen euskaldun, Pasang Temba xerpa lagun zuela. Eztabaida piztu zuen, tontorrean ikurrina paratzean, Nepalgo bandera, energia nuklearraren aurkako bandera eta ETAren anagramarekin batera.

Gaur egun, Montanan (Ameriketako Estatu Batuetan) bizi da, Yellowstone Parke Nazionaletik gertu.

## Biografia 
Zabaleta Hernanin jaio zen, Gipuzkoako probintzian, 1949an. Hernaniko mendietan hazi zen, baina gaur egun Estatu Batuetan bizi da, eta bertan arotz lanak mendizaletasunaren sustapenarekin eta goi mendiko gidaritzarekin uztartzen ditu, batez ere Andeetan eta Mendi Harritsuetan.

Everestera 1980an egin zuen igoerak alpinismo euskaldunaren mito bihurtu zuen, eta areagotu egin da Euskal Herritik urrundu egin zelako eta komunikabideetan presentzia eskasa izan zuelako.

Beste bi zortzimilako ere igo dira, Kanchenjunga (1988) eta Cho Oyu (1989).

## Beste zortzimilako batzuk 
* Kanchenjunga (1988).
* Cho Oyu (1989).

## Errekonozimenduak 
* *Everest. 1980 Euskal espedizioa. Herri oso bat gailurrean* komikia, Ramon Olasagastiren testua Cesar Llagunoren marrazkiekin (Sua, 2018).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko alpinismoaren historia
* 1980ko Everest Euskal Espedizioa

## Kanpo estekak
Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusia

**Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusia** —laburturik, **Buruz Burukoa**—, gaur egun **EPELen buruz buruko txapelketa** izenaz ere ezaguna, esku huskako pilota profesionalean jokatzen den txapelketa garrantzitsuena da, 1940an sortua. Hasieran, bi urtetik behin jokatzen zuten; eta, 1950tik aurrera, urtero egiten da. 2003. urteaz geroztik EPELek antolatzen du. Gaur egun, esku huskako pilotan, denboraldiko hiru txapelketa nagusietako bat da, binakakoarekin eta lau eta erdikoarekin batera. Hiru lehiaketa horietatik ere, gainera, buruz burukoa da garrantzitsuena, buruz buruko txapeldunak partida guztiak gorriz jokatzen baititu, ohoretzat (gainerakoan, partidako bi aurrelarietatik zaharrena janzten da gorriz, eta haren atzelaria ere bai).

Lehen txapelketaren irabazlea Atano III.a izan zen. Txapelketa gehien irabazi dituen pilotaria, berriz, Retegi II.a da, hamaika txapel baititu.

1995 arte, aurreko urteko txapelketaren irabazlea finalerako sailkatzen zen zuzenean, eta zain egoten zen kanporaketen bidez bere aurkaria erabakitzen zen arte. 1957. urtetik, buruz buruko txapelketa nagusiarekin batera, bigarren mailakoa ere jokatzen da, pilotari berrien edo maila baxuagokoen txapelketa. Tradizioz, bigarren mailako txapelketaren irabazleak, hurrengo urtean, lehen mailako buruz buruko txapelketan parte hartzen du.

## Txapelketaren irabazleak 
## Txapelak pilotarien arabera 
## Txapelak herrialdeen arabera 
## Kanpo estekak
Mixinea

**Mixineak** 64 *arrain* espezie biltzen dituen Myxinidae familiako kideak dira. Barailarik gabeko craniaten bi familietako bat da, Petromyzontidaerekin (lanproiak) batera . Luzeak dira, zizare itxurakoak eta bere gainazalean likido likatsu bat dute. Kordatuen familien artean zaharrenetarikoak dira eta taxoi honetako kide izatea ere zalantzan dago, egiazko ornorik ez dutelako. Hala ere, interes handikoak dira kordatuen eboluzioari buruzko ikerketetan.

Mixineek barailak eduki beharrean horizontalki mugitzen diren bi estruktura dituzte eta beraiekin ehiza egiten dute. Tamaina handiagoko animalien erraiez elikatu ohi dira, batzuetan euren barnean sartzen direlarik bizirik daudenean barrutik jateko. Hala ere, orokorrean, nekrofagoak dira.

Kiribildu daitekeen mihi hortzdun bat dute, errezeptore sentsorialik gabeko. Zaporea bereizteko euren larruan dituzten papila batzuk erabiltzen dituzte. Zulo bakarra dute sudurrean (monorrinoak dira) eta begiak oso sinpleak dira. Hala ere, itsaso sakonean bizi direnez, zentzumen hau ez da hain beharrezkoa.

Bihotzak hiru barrunbe ditu. Oso informazio gutxi dago ugaltzeari buruz.

## Sailkapena 
Myxinidae familiako 64 espezieak honako generoetan banatzen dira:
* Myxini
** Myxiniformes
*** Myxinidae
**** *Eptatretus*
**** *Myxine*
**** *Nemamyxine*
**** *Neomyxine*
**** *Notomyxine*
Ulsterren Defentsarako Elkartea

**Ulsterren Defentsarako Elkartea** (jatorrizko izena, , UDA) Ipar Irlandako talde armatu loialista handiena da. Bere helburua irlandar errepublikanismoaren aurka ekitea da, Ipar Irlanda Irlandako Errepublikarekin bat egitea errefusatuz. Horrela, bere posizio politikoa Ulsterren independentzia aldarrikatzetik Erresuma Batuarekiko batasuna defendatzera igaro da, testuinguruaren arabera. UDAk **Ulsterko Askatasunaren Borrokalariak** (*Ulster Freedom Fighters*, UFF) izena ere erabiltzen du, estalki gisa askotan.

## Historia 
UDA 1972an sortu zuten. 1991eko abuztura arte, erakunde legala izan zen, eta ekintza bortitzak burutzeko UFFren izena erabili zuen. Tarte horretan, hainbat hilketa burutu zituen. 1973an, adibidez, SDLP alderdi nazionalistako Paddy Wilson hil zuten.

1970eko hamarkadan, UDAk Ulsterren independentzia aldarrikatu zuen, baina aurrerago jarrera hori alboratuko zuen. Era berean, bere posizio politikoa Behin-behineko IRAren jarreraren arabera planteatu zuen. Hau da, IRAk arma utzi arte ez zituen UDAk armak utziko. UDAk lotura handia izan du Erresuma Batuko zerbitzu sekretuekin. 1992an, adibidez, Brian Nelson UDAko presoak Erresuma Batuko armadaren agentea zela plazaratu zuen.

2000ko hamarkadan sartzearekin batera, UDAren eta Ipar Irlandako droga trafikoa nahiz bestelako ekintza ilegalen arteko lotura gero eta ageriagoa bihurtu zen. 2003an, UDA eta Ulsterko Boluntarioen Indarra (UVF) taldearen arteko enfrentamendu gogorra eman zen, hainbat lagun hilez. UDAren barneko fakzio desberdinen artean ere, hilketak gertatu dira.

UDAk hainbat su-eten eman ditu azken urteetan. 2003ko otsailaren 23an, su-eten orokor bat iragarri zuen, hiru hilero berrikusi beharrekoa. 2005eko azaroaren 13an, "bere etorkizunaz hausnartuko" zuela esan zuen, Behin-behineko IRAk eta Loialista Boluntarioen Indarrak (LVF) emandako pausoen testuinguruan. 2006an, paramilitarren jarduera aztertzen duen IMCk UDA jarduera kriminalak burutzen zituela adierazi zuen, ondokoak zehaztuz: droga trafikoa, estortsioa, diru garbiketa, lapurreta, etab.

UDAk, halaber, zatiketa batzuk izan ditu azken urteetan. 1998an, UDA eta LVFetik ateratako hainbat kidek Esku Gorriaren Defendatzaileak (RHD) taldea sortu zuten.

## Ikus, gainera 
* Ipar Irlandako talde armatuak

## Kanpo estekak 
*  UDAri buruzko orria
*  UDAren historia
Avilésko eskualdea

|-
| style="white-space: nowrap;" | **Hiriburua**
| style="white-space: nowrap;" | Avilés
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Azalera**
| style="white-space: nowrap;" | 535 km²
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Biztanleak** (2003) &nbsp; - Guztira &nbsp; - Dentsitate
| style="white-space: nowrap;" | 156.038291 biz./km²
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Udalerriak**
| style="white-space: nowrap;" | 9
|}

**Avilesko eskualdea** Asturiasko iparraldean dagoen lurraldea da.

Aviles du udalerri nagusia.

## Mugakideak 
Iparraldean Kantauri itsasoa, hegoaldean Oviedoko eskualdea, ekialdean Gijongoa eta mendebaldean Eo-Navia mugakide ditu.

## Udalerriak 
* **Avilés**
* Candamo/Candamu
* Castrillón
* Corvera de Asturias
* Cudillero/Cuideiru
* Gozón (Luanco)
* Illas
* Muros de Nalón
* Pravia
* Soto del Barco/Sotu'l Barcu

## Kultura 
* Festival Intercéltico de Avilés

## Ikus, gainera 
* Asturiasko eskualdeak

## Kanpo estekak
Caudalgo eskualdea

|-
| style="white-space: nowrap;" | **Hiriburua**
| style="white-space: nowrap;" | Mieres
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Azalera**
| style="white-space: nowrap;" | 823,89 km²
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Biztanleak** (2003) &nbsp; - Guztira &nbsp; - Dentsitate
| style="white-space: nowrap;" | 75.57591.7 biz./km²
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Udalerriak**
| style="white-space: nowrap;" | 3
|}

**Caudaleko eskualdea** Asturiasko hegoaldean dagoen lurraldea da, kostalderik gabekoa. Mugakideak ditu mendebaldean eta iparraldean Oviedoko eskualdea, ekialdean eta iparraldean Nalóngo eskualdea eta hegoaldean Leongo probintzia.

Mieres du udalerri nagusia.

## Udalerriak 
* Aller/Ayer: 11.768 biztanle 2014an.
* Ḷḷena: 12.545.
* **Mieres**: 42.951.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko eskualdeak

## Kanpo estekak
Eo-Navia

|-
| style="white-space: nowrap;" | **Hiriburua**
| style="white-space: nowrap;" | Navia
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Azalera**
| style="white-space: nowrap;" | 1.645 km²
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Biztanleak** (2003) &nbsp; - Guztira &nbsp; - Dentsitate
| style="white-space: nowrap;" | 67.30740.9 biz./km²
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Udalerriak**
| style="white-space: nowrap;" | 17
|}

**Eo-Naviako eskualdea** Asturiasko ipar-mendebaldean dagoen kostaldeko lurraldea da. Mugakideak iparraldean Kantauri Itsasoa, hegoaldean eta mendeabaldean Lugoko probintzia (Galizia) eta ekialdean Avilésko eskualdea, Oviedokoa eta Narceakoa.

Navia du udalerri nagusia (9.148 biztanle, 2005).

## Udalerriak 
* Valdés
* Bual
* Castropol
* Cuaña
* El Franco
* Grandas de Salime
* Eilao
* **Navia**
* Pezós
* Samartín d'Ozcos
* Santalla d'Ozcos
* San Tirso de Abres/Santiso d'Abres
* Tapia de Casariego/Tapia de Casarego
* Taramundi
* A Veiga/Veiga d'Eo
* Vilanova d'Ozcos
* Villayón.

## Inguru naturala 
Eok mendebaldean eta Navia ibaiak ekialdean eskualdea mugatzen dute, baita izena eman ere.

## Hizkuntzak 
Eskualde honetako zati handi batean, galiziera eta asturieraren trantsiziozko hizkera mintzatzen da, eonaviera alegia.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko eskualdeak

## Kanpo estekak
Gijóngo eskualdea

|-
| style="white-space: nowrap;" | **Hiriburua**
| style="white-space: nowrap;" | Gijón/Xixón
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Azalera**
| style="white-space: nowrap;" | 518 km²
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Biztanleak** (2008) &nbsp; - Guztira &nbsp; - Dentsitate
| style="white-space: nowrap;" | 301.171581 biz./km²
|-
| style="white-space: nowrap;" | **Udalerriak**
| style="white-space: nowrap;" | 3
|}

**Xixongo eskualdea** Asturiasko iparraldean dagoen kostaldeko lurraldea da. Eskualde mugakideak mendebaldean Avilésko eskualdea, ekialdean Orienteko eskualdea, hegoaldean Oviedoko eskualdea eta iparraldean Kantauri Itsasoa.

3 udalerrik osatzen dute soilik, eta Gijón/Xixón du nagusia. Eskualdean guztira 300.000 biztanle baino gehixeago bizi dira.

## Udalerriak 
* Carreño: 10.700 biztanle 2014an.
* Villaviciosa: 14.962.
* **Xixon**: 277.559.

## Ikus, gainera 
* Asturiasko eskualdeak

## Kanpo estekak