Erloju astronomiko

[thumb| [Pragako Erloju Astronomikoa|Erloju astronomikoaren aurpegia, Alde Zaharreko Plazan, Praga.]]
**Erloju astronomikoa** informazio astronomikoa bistaratzeko mekanismo eta markatzaile bereziak dituen erloju bat da; esaterako, Eguzkiaren, Ilargiaren, konstelazio zodiakalen eta batzuetan planeta nagusien posizio erlatiboak adierazten ditu.

## Definizioa 
[thumb| [Giovanni Dondi dell'Orologio italiar astronomo eta medikuak egindako astrariumak ordua, urteko egutegia, planeten mugimendua, Eguzkia eta Ilargia erakusten zituen. Berreraikuntza, Museo nazionale della scienza e della tecnologia Leonardo da Vinci, Milan.]]
Eguneko orduaz gain, informazio astronomikoa erakusten duen edozein erloju izendatzeko erabiltzen da terminoa. Honek Eguzkiaren eta Ilargiaren kokapena zeruan, urtea eta Ilargi faseak, Eguzkiaren posizioa ekliptikan eta egungo zodiako zeinua, edota beste datu astronomiko batzuk, hala nola Ilargiaren nodoak (eklipseak) adierazten ditu. Terminoa ez da nahastu behar *erregulatzaile astronomikoarekin*, zehaztasun handiko behatokietan erabiltzen den pendulu erloju arruntarekin.

Erloju astronomikoek Eguzki Sistema irudikatu ohi dute eredu geozentrikoa erabiliz. Markatzailearen erdigunea Lurra adierazten duen disko edo esfera batekin markatu ohi da, Eguzki Sistemaren erdigunean kokatua. Eguzkia sarritan urrezko esfera baten bidez irudikatzen da (hasieran Antikythera mekanismoan agertzen zen bezala, K.a. II. mendean), hau Lurraren inguruan egunean behin 24 orduko markatzaile analogiko baten inguruan biratzen erakusten da. Ikuspegi hori Koperniko aurreko Europaren eguneroko esperientziarekin eta mundu-ikuskera filosofikoarekin bat zetorren.

## Historia 
thumb| Louis de Gruuthuse gorte eta bibliofiloa erloju astronomiko baten aurrean. Henri Suso, *Horloge de Sapience*, 1470-1480
2011n eta 2012an egindako ikerketek ikertzaile talde aditu bat bultzatu zuten Europako erloju astronomikoak Antikythera mekanismoaren teknologiaren ondorengoak direla zehaztera. 

XI.mendean Su Songek (Song dinastiako ordulari, ingeniari mekaniko eta astronomo txinatarrak) urak bultzatutako erloju astronomiko bat sortu zuen, Kaifeng hiriko erloju-dorrerako. Gaur egungo astronomo eta ingeniari musulmanek zehaztasun handiko hainbat erloju astronomiko ere eraiki zituzten euren behatokietan erabiltzeko,   hala nola, 1206an Al-Jazarik egindako gazteluko erlojua (urak bultzatutako erloju astronomikoa)  eta mende hasieran Ibn al-Shatir- en erloju astrolabikoa . 

Richard of Wallingfordeko matematikari eta elizgizon ingelesak 1330eko hamarkadan St Albans -en  eta Giovanni de Dondi Erdi Aroko mediku eta astronomo italiarrak Paduako 1348 eta 1364 artean  garatutako erloju astronomikoak adibide ezin hobeak dira. Jada ez dira existitzen, baina haien diseinuaren eta eraikuntzaren deskribapen zehatzak bizirik dirau, eta erreprodukzio modernoak egin dira. Wallingford-en erlojuak eguzkia, ilargia (urtea, fasea eta nodoa ), izarrak eta planetak erakutsi izan zituen eta, horrez gain, zoriaren gurpil bat eta Londresko zubian marearen egoeraren adierazle bat izan zuen. De Dondiren erlojua zazpi aurpegiko eraikuntza bat zen, 107 zati mugikorrekin, eguzkiaren, ilargiaren eta bost planeten posizioak erakusten zituena, baita erlijio jai-egunak ere. 

### Eguneko ordua 
thumb| 24 orduko dial analogikoa nola interpreta daitekeen.
[thumb| [Zodiako|Zodiakoa ekliptikaren dialean nola proiektatzen den erakusten duen diagrama; sinboloak sarritan marraztu egiten dira dialaren barruan.]]
thumb| Ipar polotik proiekzio estereografikoa .
Erloju astronomiko gehienek 24 orduko dial analogiko bat dute kanpoko ertzaren inguruan, I-tik XII-ra zenbakituta, eta I-tik XII-ra berriro. Uneko ordua urrezko bola batek edo erakusle baten amaieran eguzkiaren irudi batek adierazten du. Bertako eguerdia dialaren goialdean egon ohi da, eta gauerdia behean. Minutu orratzak oso gutxitan erabiltzen dira.

XII ez bada dialaren goialdean, edo zenbakiak arabiarrak badira erromatarrak baino, orduan ordua italiar orduetan ager daiteke (bohemieraz edo txekiar zaharrean ere deitzen zaio ordu). Sistema honetan, ilunabarrean ordu bata da, eta gauean eta hurrengo arratsaldean kontaketak jarraitzen du, ilunabarra baino ordubete lehenago 24ra iristen da.

Artikuluaren goiko aldean agertzen den Pragako erlojuaren argazkian, Eguzkiaren orratzak adierazten duen ordua goizeko 9ak ingurukoa da (IX zenbaki erromatarrekin), edo 13. ordua ingurukoa (Italiako ordua zenbaki arabiarretan).

### Egutegia eta zodiakoa 
Urtea zodiakoaren 12 zeinuek irudikatu ohi dute, 24 orduko koadroaren barruan zirkulu zentrokide gisa antolatuta, edo desplazatutako zirkulu txikiago batean marraztuta, hau da, ekliptikaren, Eguzkiaren eta planeten ibilbidearen proiekzioa. zerua, eta Lurraren orbitaren planoa.

Plano ekliptikoa erlojuaren aurpegian proiektatzen da, eta, Lurraren plano orbitalarekiko biraketa-angelu okertua dela eta, zentrotik desplazatu egiten da eta desitxuratuta dagoela dirudi. Proiekzio estereografikoaren proiekzio-puntua Ipar poloa da; astrolabioetan Hego poloa ohikoagoa da.

Markagailu ekliptikoak 23 ordu eta 56 minututan bira osoa ematen du ( egun sideral bat), eta, beraz, pixkanaka-pixkanaka ordu-eskuarekin desfasatzen joango da, urtean zehar poliki-poliki urrunduz.

Data aurkitzeko, bilatu orduko orratzak edo Eguzki-diskoak ekliptikaren dialarekin gurutzatzen duen lekua: honek uneko izar-ikurra adierazten du, eguzkiak ekliptikan duen uneko kokapena. Elkargune-puntua poliki-poliki mugitzen da ekliptikaren dialaren inguruan urtean zehar, Eguzkia zeinu astrologiko batetik bestera mugitzen den heinean.

Eskuineko erlojuaren aurpegia erakusten duen diagraman, Eguzkiaren diskoa Ariesera (ahari estilizatuaren adarrak) mugitu da duela gutxi, Piscis utzita. Data, beraz, martxoaren amaieran edo apirilaren hasieran da.

Zodiako zeinuek orduko orratzeen barruan ibiltzen badira, eraztun hau biratzen da orduko eskuarekin lerrokatzeko, edo beste esku bat dago, urtean behin biratzen duena, Eguzkiaren egungo zodiako zeinua seinalatzen duena.

### Ilargia 
1etik 29ra edo 30era bitarteko zenbakiak adierazten dituen marka edo eraztun batek ilargiaren adina adierazten du: ilberria 0 da, argizariak bete egiten dira 15. egunaren inguruan, eta gero 29 edo 30 arte apaltzen dira. Fasea batzuetan biraka dagoen globo edo hemisferio beltz batek erakusten du, edo azpian forma beltz uhin baten zati bat erakusten duen leiho batek.

### Ordu-lerroak 
Ordu desberdina eguneko argia 12 ordu berdinetan eta gauekoa beste 12tan zatitzearen ondorioa izan zen. Europan, udan egun-argi gehiago dago, eta gau gutxiago, beraz, 12 eguneko argi-orduetako bakoitza gau-ordu bat baino luzeagoa da. Era berean, neguan, eguneko argi-orduak laburragoak dira eta gaueko orduak luzeagoak dira. Ordu desberdin horiek erdigunetik irradiatzen diren lerro kurbatuek erakusten dituzte. Udan eguneko argi-ordu luzeagoak dialaren kanpoko ertzean ikus daitezke normalean, eta ordu desberdinetan dagoen ordua eguzkiaren eskuaren ebakidura dagokion lerro kurbatuarekin ohartuz irakurtzen da.

### Alderdiak 
Astrologoek garrantzia eman zioten Eguzkiaren, Ilargiaren eta planeten antolaketa eta lerroketari. Zenbait planeta triangelu, hexagono edo karratu baten puntuetan agertzen baziren, edo elkarren kontrakoak edo ondoan bazeuden, gertaeraren esangura zehazteko alderdi egokia erabiltzen zen. Erloju batzuetan alderdi komunak ikus daitezke –triangelua, karratua eta hexagonoa– erdiko diskoaren barruan marraztuta, lerro bakoitza alderdi horren ikurrez markatuta, eta elkarketa eta oposizioaren zeinuak ere ikus ditzakezu. Astrolabio batean, alderdi ezberdinen ertzak lerrokatu litezke planetaren batean. Erloju batean, ordea, aspektu-lerroak dituen diskoa ezin da nahieran biratu, beraz, normalean Eguzkiaren edo Ilargiaren alderdiak bakarrik erakusten dituzte.

Torre dell'Orologio-n, Italiako iparraldeko Bresciako erlojuan, koadroaren erdian dauden triangeluak, karratuak eta izarrak ilargiaren alderdi hauek (hirugarren, laugarren eta seigarren faseak) erakusten dituzte (ustez).

### Dragoi-eskua: Eklipseen iragarpena eta ilargi-nodoak 
Ilargiaren orbita ez dago Lurrak Eguzkiaren inguruan egiten duen orbitaren plano berean, Ilargiaren orbitak Lurrarena bi lekutan zeharkatzen du. Ilargiak hilabetean bitan zeharkatzen du plano ekliptikoa, behin planoaren gainetik igotzen denean, eta bigarrenik, 15 bat egun geroago ekliptikaren azpitik berriro jaisten denean. Bi kokapen hauek goranzko eta beheranzko ilargi-nodoak dira. Eguzki- eta ilargi-eklipseak Ilargia nodo horietako baten ondoan kokatzen denean bakarrik gertatuko dira, bestela Ilargia altuegi edo baxuegi geratuko baita Lurretik eklipse bat antzemateko. Erloju astronomiko batzuek ilargi-nodoen posizioaren jarraipena egiten dute diala zeharkatzen duen erakusle luze batekin. Dragoi-esku deritzon honek 19 urtean behin bira osoa egiten du ekliptikaren dialaren inguruan. Dragoi-eskuak eta ilberriak bat egiten dutenean, Ilargia Lurraren eta Eguzkiaren plano berean dago, eta beraz, aukera guztiak daude eklipse bat ikusteko.

## Adibide historikoak 
### Su Song-ren Motor Kosmikoa 
Zientzia Museoak (Londres) 'Makina Kosmikoaren' maketa bat dauka, Su Song, txinatar polimata batek, 1092an Txinan diseinatu eta eraiki zuena. Erloju-dorre hidromekaniko astronomiko handi honek hamar metro inguruko altuera zuen.
thumb|Su Song-ren Motor Kosmikoa|erdian

### Al-Jazari-ren gazteluko erlojua 
Urak bultzatutako erloju astronomikorik sofistikatuena Al-Jazariren gazteluko erlojua izan zen, ordenagailu analogiko programagarri baten adibide goiztiartzat hartua, 1206an. Gailu konplexu bat zen, 33 metroko altuera zuen eta funtzio anitz zituen, esterako, kronometrajea.
thumb|Al Jazari-ren erlojua|erdian

### Taqi al-Din-en erloju astronomikoa 
Taqi al-Din otomandar ingeniariak pisuak bultzatutako erloju bat deskribatu zuen, engranaje-tren deigarri bat, alarma bat eta ilargiaren faseen irudikapena bere *The Brightest Stars for the Construction of Mechanical Clocks* liburuan. ( ''Al-Kawākib al-durriyya fī wadh' al-bankāmat al-dawriyya'' ), 1565 inguruan idatzia  Erlojuak zodiakoa ere erakusten zuen. 

## Adibideak Herrialdeka 
### Belgika 

Fitxategi:Zimmertoren in Lier Belgium.jpg|Zimmer dorrea Lier-en, Belgikan
Fitxategi:Sint-Truiden, Begijnhof, museum02.jpg|Sint-Truiden erlojua

### Kroazia 

Fitxategi:Dubrovnik (128).JPG|Dubrovnik

### Txekiar Errepublika 

Fitxategi:Astronomical Clock (8341899828).jpg|Pragako erloju astronomikoa
Fitxategi:Olomouc Astronomical Clock.jpg|Olomouceko erloju astronomikoa
Fitxategi:Radnice Nová (Prostějov), hodiny.JPG|Prostějov erlojua
Fitxategi:Krystofovo-Udoli-Orloj.jpg|Kryštofovo Údolí erloju astronomikoa
Fitxategi:Orloj Šumava.jpg|Hojsova Stráž erlojua
Fitxategi:8 Chmelovy orloj www.fotospoust.cz.jpg|Žatec erlojua

### Danimarka 

Fitxategi:Jens Olsens front.jpg|Jens Olsenen Munduko Erlojua, Kopenhage

### Frantzia 

Fitxategi:2012--DSC 0346-Tour-de-l'Horloge-à-Auxerre.jpg|Tour de l'Horloge, Auxerre
Fitxategi:Bourges Cathédrale 1231.jpg|Bourgeseko erloju astronomikoa Bourgeseko katedralean
Fitxategi:Chartres - Horloge astro 03.jpg|Erlojua Chartres katedralean
Fitxategi:Lyon - Cathédrale Saint-Jean - Horloge Astronomique.jpg|Lyongo erloju astronomikoa Lyongo katedralean
Strasbourg Cathedral Astronomical Clock - Diliff.jpg|Estrasburgoko erloju astronomikoa Estrasburgoko katedralean
Fitxategi:Picardie Beauvais4 tango7174.jpg|Beauvais-eko erloju astronomikoa Beauvais-eko katedralean

### Alemania 

Fitxategi:Stralsund, Nikolaikirche, Astronomische Uhr (2012-12-29) 1, by Klugschnacker in Wikipedia.jpg|San Nikolas eliza, Stralsund
Fitxategi:Rostock Marienkirche Astronomische Uhr 2011-02-12.jpg|Santa Maria eliza, Rostock
Fitxategi:WLM-DE-NW-2018-Münster-Dom-Astronomische Uhr-4101.jpg|Münsterreko katedrala
Fitxategi:Lübeck Marienkirche - Astronomische Uhr 070311.jpg|Santa Maria eliza, Lübeck
Fitxategi:Ulm - panoramio (14).jpg|Ulm
Fitxategi:Astronomische Uhr Deutsches Museum Muenchen-1.jpg|Deutsches Museum, Munich

### Hungaria 

Fitxategi:Szekesfehervar Historical Facade Clock Closeup 01.JPG|Budapest

### Italia 

Fitxategi:Cremona-Orologio astronomico sul Torrazzo perspec.jpg|Cremona
Fitxategi:Torre dell'Orologio2.JPG|Mantua
Fitxategi:Brescia astro clock.jpg|Brescia
Fitxategi:Padova Piazza dei Signori Torre dell'Orologio Zifferblatt 1.jpg|Padua
Fitxategi:Venezia Torre dell'Orologio Tierkreis 5.jpg|Venezia
Fitxategi:Messina duomo tower 2.JPG|Messina

### Suitza 

Fitxategi:Zytglogge 04.jpg|Zytglogge, Berna
Fitxategi:Zeitglockenturm 03.JPG|Solothurn
Fitxategi:Detail Siegelturm Diessenhofen.jpg|Siegelturm, Diessenhofen
Fitxategi:Schaffhausen - Fronwagplatz 2010-05-31 16-17-26.JPG|Fronwagturm, Schaffhausen
Fitxategi:Zug - Zytturm 2010-06-18 18-00-00 ShiftN.jpg|Zytturm, Zug
Fitxategi:Sion, hôtel de ville, horologe astronomique - ch.jpg|Sion

### Erresuma Batua 

Fitxategi:Wells clock.jpg|Wells katedraleko erlojua
Fitxategi:Exeter Cathedral astronomical clock.jpg|Exeter katedraleko erloju astronomikoa
Fitxategi:Astronomical clock, Ottery St Mary's.jpg|Ottery St Mary erloju astronomikoa
Fitxategi:Hampton Court Avri 2009 33.jpg|Hampton Court erloju astronomikoa
Fitxategi:Astronomical Clock (7569108538).jpg|York Minster erloju astronomikoa
Fitxategi:Clock-Calendar on Bracken House - geograph.org.uk - 1304709.jpg|Bracken House, Londresko erlojua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak