open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Algospeak

**Algospeak** sare sozialetan autozentsura fenomeno bat da, non erabiltzaileek kodetutako adierazpenak erabiltzen dituzten edukien moderazio automatizatua saihesteko. Erabiltzaileei moderazio algoritmoek sentikorrak direla uste duten gaiak eztabaidatzeko aukera ematen die, blokeoak, maila jaistea edo edukiaren desmonetizazioa bezalako zigorrak saihestuz. 

Algospeak-ek batez ere zentsura saihesteko balio du, nahiz eta taldeko kidetasuna ere indartu dezakeen, batez ere baztertutako komunitateetan. Algospeak aro modernoko hizkuntza aldaketaren iturrietako bat bezala identifikatu da, termino batzuk eguneroko lineaz kanpoko hizkerara eta idazketara hedatzen ari direlarik.

## Historia 
Algospeak terminoa —*Algorithm* eta *-speak* hitzen nahasketa— 2021ekoa dela dirudi nahiz eta antzeko ideiak askoz lehenagotik existitu diren. Algospeak terminoak ezagutza zabalagoa lortu zuen 2022an, Taylor Lorenzek *The Washington Post* egunkarian argitaratutako artikulu batean agertu ondoren. 2025ean, Adam Aleksic-ek *Algospeak* argitaratu zuen, fenomenoari eskainitako lehen monografia.  

## Adibide batzuk 
Hona hemen adibide batzuk:
* *Unalived* (ez bizia) "killed" (hil arazia) ordez. 
* *Pew pews* (tiroen soinua ingelesez simulatzen duen onamatopeia) "armen" ordez. 
* *Seggs* (sexu harremanak) "sexu" hitzaren ordez,
* *Camping* "abortatzea".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Virto Martínez

**María Virto Martínez** (Azagra, 2004) nafar unibertsitateko ikasle da eta NUPeko Ikasle Kontseiluko presidentea (2024ko abendutik), baita Matemágicoseko ordezkari ohia ere (2023tik 2025era).

Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza Azagrako Reyno de Navarrako IESOn egin zuen eta batxilergoa San Adriango Egako BHIn. NUPen zegoela, Ikasle Kontseiluko kide izan zen Ingeniaritza Agronomiko eta Biozientzien Goi Mailako Eskola Teknikoko kide gisa eta Administrazio Kontseiluko kidea da. Unibertsitateko Gizarte Kontseiluko kidea ere bada. 2023ko urritik 2025ko apirilera, Matemágicos taldeko ordezkaria zen, Liga Matemátican, eta 2024ko abendutik, NUPeko Ikasle Kontseiluko presidentea da.

2025eko irailean, Felipe VI.a Espainiakoa eta Leonor Borboikoa printzesarekin bildu zen. 2025eko abenduan, berriro hautatu zuten NUPeko Ikasle Kontseiluko presidentea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natalia Petrusiova

**Natalia Anatolievna Petrusiova** (; Pavlovski Posad, Moskuko oblasta, 1955eko irailaren 2a – 2025eko azaroaren 28a) errusiar abiadura-patinatzailea izan zen.

Sobietar Batasuneko taldearekin lehiatu zen eta urrezko domina bat eta brontzezko hiru domina irabazi zituen Neguko Olinpiar Jokoetan. Munduko txapelketetan urrezko hiru domina eta Europako txapelketetan bi irabazi zituen eta munduko hamar errekor lortu zituen.

Ondoren, entrenatzaile izan zen 2006ko Neguko Olinpiar Jokoetan.

## Domina olinpikoak
Surr

thumb|300x300px|Surr joko-zelaia
**Surr**  Indiako iparraldeko Awadh eskualdeko haurren artean ezaguna zen harrapaketa jokoa da.  

Jokoa lau laukizuzen formako zelai batean jokatzen da, lau laukizuzen berdinetan banatuta, bi eta lau jokalari arteko bi taldek osatua.  Erasotzaile taldea laukizuzen batean biltzen da, eta defendatzaile taldea laukizuzen horren mugetan, ondoko laukizuzenekin. Erasotzaile taldearen helburua beste laukizuzenetan sartzea da, defendatzaile taldeko jokalariek ukitu gabe. Erasotzaile taldeko kide guztiek laukizuzen guztietan sartzea lortzen badute, erasotzaile taldeak irabazten du, eta bere kideek "Bol Den Goivan Surr!" oihu egiten dute.  Awadhieraren aldaera batean, "Bol Goiyan Banva Surr" abesten dute ("बोल गोइयां बणवा सुर्र"); defendatzaile taldeak ukitzen baditu, galtzen dute, eta laukizuzen lerroan "lapurrak" bezala egon behar dute, eta beste esaldi bat abestu behar dute. 

Jokoak ospea galdu du, eta ia desagertuta dago. 

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harrapaketa joko

eskuinera|thumb|1863ko *Jongensspelen* (haur jokoak) liburu nederlandarraren ilustrazioa.
**Harrapaketa jokoak** mundu osoko haurren artean oso ezagunak diren haur-jokoak dira, batez ere jolasaldian (klaseen arteko atseden-denbora oinarrizko lehen hezkuntzan).

## Deskribapen orokorra 
Oro har, harrapaketa jokoak hiru elementu bereizgarriren arabera bereiz daitezke: jazarlea(k), jazarria(k) eta aterpea/etxea. Jazarlearen edo jazarleen helburua, bat baino gehiago egonez gero, aurrez zehaztutako joko-eremu batean jazarpen-egoeran dauden pertsonak fisikoki atzitzea izango da. Jolas-espazioaren barruan, edo, batzuetan, haren ondoan, espazio bat egongo da, bere kokapenagatik edo elementu adierazgarriren baten bidez jazarrien babesleku edo etxe gisa jardungo duena; hau da, espazio horretan, jazarleak ezingo dira sartu, edo, hala eginez gero, ezingo dute pertsona joko-arauen arabera harrapatuta dagoela pentsatu. Espazio horrek denbora-muga bat izaten du, jokoaren fluxuari ez eragiteko.

Harrapateka jokoaren aldaera batzuetan aterpe edo etxea alde batera uzten da, gehienetan presente egon arren.

Horrez gain, harrapaketa jokoek lankidetza-alderdiak izan ditzakete, edo ez. Alderdi orokor gisa, pertsona bakar batek jazarle gisa jokatzen duen jokoek eta aterperik edo etxerik ez dagoenek ez dute itxura kolaboratiborik. Jazarle bat edukita jazarritakoentzat aterpea edo etxea duten aldaerek, hauen artean bakarrik dute itxura kolaboratiboa. Azkenik, aterpetxe edo etxearen aldaeretan eta, aldi berean, jazarle gisa pertsona bat baino gehiago dagoenean, bi aldeentzako lankidetza alderdiak daude.

## Kanpo estekak
Oshima tunela

Hokkaido hegoaldean eraikitzen ari den 32,675 kilometroko trenbide tunela da. Hokuto hiria Yakumo herriarekin lotuko du.

Oshima tunela Hokkaido Shinkansen- aren parte izango da, *Shin-Hakodate-Hokuto* geltokiko iparraldeko muturraren eta *Shin-Yakumo* geltokiaren artean kokatua. 2016an hasi zen eraikuntza eta 2024an amaitzea aurreikusten zen, baina orain 2030 hamarkadera mugitu da amaiera. Amaitutakoan, Aomori prefekturako Hakkōda tunela gaindituko du Japoniako lurreko tunel luzeena bihurtuz. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Shinkansen
* Abiadura handiko trena
* Seikan tunela
* Hakodate (Hokkaido)

## Kanpo estekak
Lide Aguirre

**Lide Aguirre Otaegui** (1979, Donostia, Gipuzkoa), gipuzkoar idazle bat da.

Zuzenbidean lizentziatua eta Zientzia Penalak eta Kazetaritzan espezializatua, literaturan buru belarri jardun aurretik Diario Vasco egunkarian lan egin zuen.

## Idazlanak 
* *La sombra del cerezo*, 2018ko Planeta Sariaren finalista.
* *Los trucos de la bestia*, Berenice, 2020
* *La buena suegra*, 2023
* *La vida privada de Piero Garza*, Almuzara, 2025; X. Albert Jovell Saria, Nobela

## Erreferentziak
Sam Ferris

**Samuel Ferris** (1900eko abuztuaren 29a - 1980ko martxoaren 21a) britainiar eta ipar irlandar distantzia luzeko lasterkari bat izan zen, batez ere maratoian lehiatu zena, eta 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu zen.

## Ibilbidea 
Ferris Magherabegen jaio zen, Dromoretik gertu, Down konderrian, Ipar Irlandan. Ferris maratoi txapeldun nazionala bihurtu zen 1925eko AAA Txapelketan Britainiar AAA Txapelketako titulua irabazi ondoren. Arrakastaz mantendu zuen bere titulua 1926ko AAA Txapelketetan eta 1927ko AAA Txapelketetan.

Zilarrezko domina irabazi zuen Britainia Handiarentzat maratoian 1932ko Olinpiar Jokoetan. Orduan sortu berria zen UK Road Runners Clubeko bigarren presidentea izan zen 1954an.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Leonora Vicuña

**Leonora Magdalena Vicuña Navarro** (Santiago, 1952ko abenduaren 11) argazkilari txiletarra da. Bere lanean, gehienetan, irudiak pigmentu eta koloretako arkatzekin koloreztatzen ditu zuri-beltzeko argazkien gainean. Poesian, zineman eta animazioan ere aritu izan da, eta *Grupo 8* kolektibo  artistikoko partaidea da..

## Biografia 
Bere gurasoak Jose Miguel Vicuña Lagarrigue eta Eliana Navarro Barahona idazleak izan ziren. Leonorak Antropologia ikasi zuen  Sorbonako Unibertsitatean; argazkilaritza Santiagon, Txileko Arte Argazki Eskolan; eta, berriz ere Parisen, ikus-entzunezko eta multimedia errealizazioa Réalisation Audiovisuelle-ko École d’Études Supérieures de Réalisation Audiovisuelle-n.

Bere lanak Txileko eta Frantziako herri-kultura izan du inspirazio-iturri, bertatik berreskuratu baititu «1970eko eta 1980ko hamarkadetako Santiagoko bohemiako eszenak, hango tabernetako mundu ilun eta dekadentea eta Parisko hiri-irudiak»; gainera, kulturartekotasunari emakumearen ikuspegitik hurbildu zaio.

1981ean, Asociación de Fotógrafos Independientes (Argazkilari Independenteen Elkartea - AFI) elkartearen sortzaileetako bat izan zen. AFI elkarteak Txileko herri eta hirietakoko bizi-baldintzen eta diktadura militarraren aurkako protesten argazkiak banatzeko lan egin zuen. Kultur kudeatzaile gisa ere jardun zuen, artista gazteen topaketak antolatuz.:

* *Seis Visiones, Colectiva de Fotógrafos Chilenos* (1984)
* ''J'aime la France* (1994)
* *6 Visiones* (1994) Txileko Arte Ederren Museo Nazionalean
* *Relatos Breves* (2003), Txileko Arte Ederren Museo Nazionalean
* *Paris Flash* (1996), Santiagoko Arte Garaikidearen Museoan
* *Bares y garzones: Un homenaje visual, exposición y CD Roms* (2002), Txileko Museo Historiko Nazionalean
* *Nehuen:* *Maputxe Power* (2005), Denverreko Ameriketako museoan
* *Quotidiens* (2010), Rabateko (Maroko) Argazkigintzaren XIV. Areto Nazionala
* *Domus Aural: Leonora Vicuña y Jorge Olave'' (2011), Santiagoko 'Estación Mapocho' Kultura Gunean

## Esker onak 
* 2003an, *Premio Altazor de las Artes Nacionales* sarirako izendapena, argazkigintza kategorian, *Bares y garzones: un homenaje visual* lanagatik
* 2004an, *Premio Altazor de las Artes Nacionales* sarirako izendapena, argazkigintza kategorian, aurkeztutako *Relatos Breves* erakusketako lanagatik 
* 2010ean, Helen Hughes eta Kena Lorenzinirekin batera, *Premio Altazor de las Artes Nacionales* saria, argazkigintza kategorian, *Visible/Invisible* lanagatik
* 2012an,, Jorge Olaverekin batera *Premio Altazor de las Artes Nacionales* sarirako izendapena, argazkigintza kategorian, *Domus aural* lanagatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Visible / Invisible. Tres fotógrafas durante la dictadura militar en Chile*. Haroldo, la Revista del Conti
* *Leonora Vicuña: Carrusel de Melancolías*. ARTISHOCK
* *La fotógrafa chilena Leonora Vicuña entrevistada por Jordi batallé en los estudios de RFI*
* *Leonora Vicuña*, Artistas Visuales Chilenos
* *Fotógrafa Leonora Vicuña: “La censura es algo que está constantemente en la creación”*, Cultura Veintiuno
Vermicelli

[thumb|250x250px|Vermicelli motako mataza batzuk, [Mezzogiorno|Italiako hegoaldean tipikoak]]
**Vermicelli**-ak (italieraz: /vermit lli/, literalki, “zizaretxoak”) sekzio biribileko pasta mota bat dira, spaghetti-ak baino oso antzekoak eta lodiagoak, eta Italiako gastronomian tipikoak. **Vermicelloni**-ak (/vermichel·loni/, “**vermicelli** handiak**”**) ez dira hain arruntak eta fidelini-ak bezalakoak (hauek ere gutxitan aurkitzen dira), baina azken hauek baino askoz lodiagoak dira.

Mendebaldeko herrialde batzuetan *vermicelli* italierazko hitza erabili ohi da fideo txinatarren tipologia batzuk aipatuz (adibidez, arroz-vermicelliak), askoz ere meheagoak eta italiarrekin zerikusirik ez dutenak.

Vermicelli-ak, Italian, itsaskiekin egindako platerak prestatzeko erabiltzen dira batez ere.

## Erreferentziak
Bahmani Sultanerria

**Bahmani Sultanerria** XIV. mendearen erdialdean Dekkanen ezarritako islamiar erresuma izan zen, Indiar azpikontinentearen konkista musulmanaren garaikoa. Eskualdeko lehen estatu xiita izan zen. Bere botererik handiena 1466-1481 aldian lortu zuen, Mahammad III.aren erregealdian, neurri handi batean Mahmud Gawanbere *bisir*rari esker, zeinek Goa, Vijayanagarako porturik garrantzitsuena,  harrapatu zuen. Mahammad III.ak Mahmud Gawan traidoretzat faltsuki salatzen zutenei sinestu eta exekutatu zuenean, erresumaren gainbehera azkar bat hasi zen, azkenean 1518an bost estatutan banatu zena: Ahmednagar, Berar, Bidar, Bijapur eta Golkondako sultanerriak, Dekkango sultanerriak bezala ezagutzen direnak.

## Kultura 
Bahmani dinastiak Bahmanen ondorengotzat zuen bere burua, irandar errege mitikoa, eta horrek persiar hizkuntza, literatura eta kulturaren mezenas izatera bultzatu zituen, sultan eta printze asko persieran eta persiar literaturan oso ikasiak izatera iritsi ziren arte.

Era berean, persiar estiloko arkitektura monumentala sustatu zuten, jatorri horretako arkitektoak eta artisauak kontratatuz. Bijapurko Golgumbaz garaiko estilo arkitektonikoaren erakusgarri da, eta munduko domorik handienetako bat du.

Fitxategi:Great Mosque in Gulbarga Fort.jpg|Gulbargako gotorlekuko meskita handia
Fitxategi:Farman Of Feroz Shah Bahmani - 14 -05 -1406 A.D.jpg|Taj ud-Din Firuz Shahen *firman*
Fitxategi:Ahmed Shah Al Wali Bahamani.jpg|Ahmad Shah I.a Waliren irudia.
Fitxategi:Tomb of Sultan Ahmed Shah Al Wali.jpg|Ahmad Shah I.a Waliren hilobia.
Fitxategi:Complete view of Mahumad Gawan.JPG|Mahmud Gawan madrasa, Mahmud Gawan bisirrak eraikia

## Sultanen zerrenda 
## Sultanak Ahsanabad-Gulbargan 
* Ala al-Din Hasan Bahman Shah 1347-1358
* Muhammad Shah I.a 1358-1375
* Ala al-Din Mudjahid Shah 1375-1378
* Dawud Shah I 1378
* Muhammad Shah II.a 1378-1397
* Ghiyath al-Din Shah 1397 (dos mesos)
* Shams al-Din Dawud Shah II.a 1397 (bost hilabete)
* Tadj al-Din Firuz Shah 1397-1422

## Sultanak Muhammadabad-Bidarren 
* Shihab al-Din Ahmad I.a 1422-1436
* Ala al-Din Ahmad II.a 1436-1458
* Ala al-Din Humayun 1458-1461
* Nizam al-Din Ahmad III.a 1461-1463
* Xams al-Din Muhammad III.a 1463-1482
* Xihab al-Din Mahmud 1482-1518
* Ahmad IV Vira Shah 1518-1521
* Ala al-Din Shah 1521-1522
* Wali Allah Shah 1522-1525
* Kalim Allah Shah 1525-1527 (1536/1537ra arte tronua aldarrikatuko du)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agnolotti

thumb|Agnolotti
**Agnolotti** pasta italiar betea da, raviolien antzekoa, baina horiek ez bezala, masa geruza bakarrarekin eginak daude eta tolestu egiten dira betegarria mantenduz, jatorriz Piemonte eskualdekoa. Oro har, haragiz eta barazkiz betetzen da. Piemonteko eskualdeari oso lotuta dagoen pasta da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bucatini

thumb|200x200px|Bucatini
**Bucatini**, **foratini** ere deitua, espageti antzeko bat da, eta luzetarako zulo bat du bere barrena. Izena *buco*-tik dator, italieraz "zuloa" edo *fora* "zulaketa" esan nahi duena. Espagetien oso antzeko pasta da, baina finagoa, Vermicelli-ren oso antzeko testurarekin. Jatorriz Siziliakoa, bucatiniak ezin hobeak dira gurinez eta Usain belarrez egindako saltsekin, hirugihar txigortuarekin, tamaina ertaineko saltxitxekin edo gazta urtuekin egindako saltsekin laguntzeko.

## kanpo estekak
Limografo

**Limografoa** edo *vietnamita* mimeografo sinple bat da, eskuz eginiko presioarekin tinta txantiloi baten zehar bultzatuz paperean inprimatzeko.

## Historia 
thumb|Edisonen limografo bat.
1876ean limografo bat patentatu zuen Thomas Alva Edisonek, Albert Blake Dick-ek ekoitzi zuena "Mimeograph" izen komertzialarekin.

1885ean, Maurice Eyquem-ek limografo bat ekoitzi zuen, "Limographe Eyquem" izenarekin saldu zena urte askoan.

1920ko hamarkadatik aurrera, Célestin Freinet irakasleak bere metodo pedagogikoa garatu zuen, ikasleek eginiko inprimatze lanei garrantzi handia emanez. Horretarako, besteak beste limografia teknika berreskuratu zuen. 

1950eko hamarkadan, gailuaren presioa automatizatzeko saioak egin ziren.

1960ko hamarkadan, Freineten teoriak ikastetxeetan zabaldu ziren, eta horrekin limografoen erabilpen pedagogiko eta praktikoa.

Limografoak eskuz egitea nahikoa erraza denez, mugimendu iraultzaile eta kontrakultural askok egin eta erabili zituzten beraien argitalpenak zabaltzeko. Hain zuzen ere, aldi horri ingelesez Mimeo Revolution esaten zaio; urte horietakoa da *vietnamita* izena ere, gailua Vietnamgo gerraren testuinguruan erabili baitzen.

## Ezaugarriak 
[thumb|"Ekintza" aldizkaria [ETAk Nafarroan argitaratu zuen. Hau 1968 ingurukoa da, seguraski limografo batekin.]]
Limografoa modu erraz eta merkea da testu baten kopiak egiteko. Normalean, testuak idazteko makina batekin prestatzen ziren: tintadun xingola kentzen zitzaion, eta txantiloi baten gainean idazten zen. Txantiloi hau paper berezia zen, zuntzak eta argizariarekin egina.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
Amatriciana

[thumb|[Bucatini ''all'amatriciana*.]]
**Amatriciana saltsa** (italieraz *sugo all'amatriciana*; edo romaneskoz *sugo alla matriciana*) pastak ontzeko erabiltzen den saltsa italiarra da. Bere izena, Abruzzotik gertu dagoen Lazio eskualdeko Amatrice herrixkatik dator.

## Historia 
Amatriciana saltsa oso preziatua da gaur egungo erromatarrentzat,  Amatriceko artzainengandik adoptatu baitzuten. Artzain horiek, udan, Erromara joaten ziren beren esnekiak (bereziki gaztak) eta ardi-haragiak eta txerrikiak saltzeko. Amatriciana saltsaren arbasoa *grizia* saltsa da, eta bere izena Grisciano izeneko Amatricetik kilometro gutxira dagoen herrixka batetik dator.

## Deskribapena 
Amatriciana saltsak honako osagaiak ditu: ardo zuri lehorrarekin salteatutako *guancialea*, tomatea eta ardi-gazta ondua. Bucatiniak eta makarroiak saltsa horrekin prestatzeko ohitura dago, baina Amatrice udalerrian espagetiak bakarrik erabiltzea defendatzen dute, errezeta originala gordetzeko.

## Aldaerak 
Tipula ez da Amatricen erabiltzen, baina Erromako sukaldaritzako eskuliburu klasikoetan aipatzen da. Nahiz eta errezeta zaharrenetan ez den gantzik aipatzen janaria prestatzeko, edo, hobeto esanda, *guancialeko* gantza erabiltzen den, oro har, oliba-olio birjina estra erabiltzen da. Txerri-gantza erabiltzea ere ziurtatuta dago.

Baratxuria oliba oliotan arin frijitu daiteke *guancialea'' gehitu aurretik, eta gazta gisa, berriz, Pecorino Romano gazta eta Amatriceko gazta erabil daitezke. Piperbeltz beltza edo pipermina erabiltzea ere testifikatuta dago.

## Kanpo estekak
ARAN herbarioa

ARAN herbarioa 1980. urtean sortu zen Aranzadi Zientzia Elkartean. Landare bilduma honen helburua Euskal Herriko landaredia ezagutzea da. Bertan, 1906tik hartutako landare baskularrak gordetzen dira. Egun 80.000 plegu inguru daude, gehienak Euskal Herrikoak, baina baita Iberiar Penintsulakoak, Europakoak eta baita munduko beste hainbat herrialdetakoak ere.

## Herbarioa 
Euskal Herriko botanikari asko aritu ziren herbariorako landareak bildu edo euren herbarioetakoak doaintzan ematen, besteak beste, Iñaki Aizpuru, Pilar Catalán, Carlos Aseginolaza, Xabier Lizaur, María Salaverría, Arantza Aldezabal, Pello Urrutia, Pedro María Uribe-Echebarría, Daniel Gómez, Gabriel Montserrat, Gregorio Morante, Juan Alejandre, Anton Aranburu eta Ernesgo Gurrutxaga.

Jean Vivant botanikari eta taxonomo frantsesak bere herbarioaren zati bat Aranzadiri eman zion dohaintzan eta Pius Font i Quer botanikari taxonomoak ere ale esanguratsuan eman zituen.

Lan horretatik abiatuta lortu dira botanikarako oinarrizko lanak, dela Gipuzkoa, Bizkai eta Arabako landareen katalogoa, Euskal Herriko landareak eta inguruetakoak sailkatzeko gako irudidunak, eta beste hainbat.

Gaur egun, ARAN herbarioa Aranzadi Zientzia Elkarteko Zorroagako egoitzan dago.

## Erreferentziak
Anelletti al forno

thumb|*Anelletti al forno*.
***Anelletti al forno*** (‘eraztuntxoak labean eginda’) Palermon (Sizilia) oso zabalduta dagoen pasta mota bat da, jatetxeetan, *tavola calda*, *friggitoria* eta tabernetan aurki daitekeena. *Anelletti*-ak erztun-formako pastak dira, *bucatinien* antzeko lodierakoak. Errezeta honek aldaera asko ditu, arrautza egosia betegarrian duena, adibidez. Sukalde batzuetan banakako zatiak ere aurki daitezke, *timbalettiak*, kono moztuaren forma duten metalezko ontzietan prestatzen direnak.

## Kanpo estekak 
* Errezeta: *anelletti al forno* (italieraz)
Josefa Bayeu

**Josefa Bayeu** **Subías** (Zaragoza, 1747ko martxoaren 19a –  Madril, 1812ko ekainaren 30a) Aragoiko etxekoandrea izan zen, Francisco Goya Lucientes margolariaren emaztea izateagatik ezaguna.  

## Bizitza 
Gurasoak Bielsako Ramon Bayeu y Solans eta Zaragozakoa Maria Subias Fanlo izan ziren.Familia jatorriz noblea eta Bielsakoa zen, Aragoiko hiriburuan bizitzen jarri ziren arren. Neba guztiak, Francisco, Ramon eta Manuel Bayeu, margolari nabarmenak izan ziren.  

Jatorri noblekoa zen eta Ramón, Manuel eta Francisco margolari ospetsuak nebak zituen. Bayeuren bizitza etxearen inguruan eman zen, berataz arduratu zelarik, eta izan zituen haurdunaldi ugariez, gehienak abortuak izan ziren arren. 

### Ezkontza 
Ez da gehiegi ezagutzen Francisco Goya margolariaren emaztea izateagatik ezaguna den Bayeuren bizitzaz. Margolaria honek Bayeutarrekin izandako harremanaren ondorioz ezagutu zuen. Izan ere, Goya urrutitik ahaidetuta zegoen haiekin, eta lehenengo profesionalki eta, gero, afektiboki sartu zen familian. Biak giro artistiko eta familiar horretan murgilduta zeuden, festa labur bat izan zuten eta laster ezkondu ziren, 1773ko uztailaren 25ean Madrilgo San Martin elizan ospatutako ezkontzan. Familiarki ezaguna izan zen “Pepa” bezala, Goyak Martin Zapaterri urteetan zehar bidali zizkion gutunetan esaten zion bezala. Bikotea Madrilera joan zen bizitzera, lehenik Valverde kaleko 15. zenbakian –Kale Nagusia irekitzearekin batera desagertutako kale bat–, eta ondoren Desengaño kaleko 1. zenbakian. 

### Ondorengoak 
Ez dago adostasunik zenbat seme-alaba izan ahal izan zituzten. Zortzi eta hemeretzi arteko kopurua zenbatetsi ohi da –jaiotzera iritsi ziren seme-alabak edo berez abortatu zirenak bakarrik hartzen dira kontuan–, baina bat baino ez zen heldu heldutasunera: Javier, 1784ko abenduaren 2an jaioa.

### Azken urteak 
Oro har, urteek aurrera egin ahala, Bayeuk eta Goyak gizartean gora egiteko prozesu bat bizi izan zuten, eta ondorengoei transmititu nahi izan zieten. Urteen poderioz, ahalegin fisikoek eta emozionalek eragina izan zuten Bayeurengan, Goyak 1805ean, 55 urte zituela, egin zuen marrazkiari buruz egiten den analisiaren arabera. Hala eta guztiz ere, emakume indartsua izan zela ere uste da, garaiagatik adin handi samarrera iritsi zelako, izan zituen haurdunaldi guztiei gaina hartzeaz gain. Josefa Bayeu Madrilen hil zen 1812an, hiria astintzen ari zen izurritearen ondorioz, eta Fuencarraleko Ateko hilerrian lurperatu zuten. Senarra, jada alargun eta urteak pasata, Sordo Bosgarrenean bizi izan zen Leocadia Zorrillarekin, eta Bayeu baino modu berdinago eta bidezkoago batean tratatu zuela esaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teodor Axentowicz

**Teodor Axentowicz** (1859ko maiatzaren 13a, Brasov, Errumania - 1938ko abuztuaren 26a, Krakovia) pintore eta unibertsitateko irakasle poloniar-armeniarra izan zen. Krakoviako Arte Ederren Akademiako errektorea ere izan zen. Artista gisa, Axentowicz ezaguna zen hutsul herriaren (Karpatoentan bizi den herria, Ukraina, Erromania, Eslovakia eta Poloniako zati batzuetan) bizitzako bere erretratu eta eszenengatik, Karpatoetan girotuak.

Fitxategi:Teodoe Axentowicz Pod brzemieniem nieszczęścia.jpg
Fitxategi:Teodor-Axentowicz W-drodze-na-Święto-Jordanu.jpg
Fitxategi:Teodor Axentowicz Swieto Jordanu 2.jpg
Fitxategi:Teodor Axentowicz - Gęsiarka.jpg
Fitxategi:Portret żony - Axentowicz 1894.jpg
Fitxategi:Teodor Axentowicz - Portret kobiety w futrze z lisa - MNK II-r a - 14572 (438188).jpg
Fitxategi:Teodor Axentowicz - Kołomyjka (ol n pł 1895).png
Fitxategi:Teodor Axentowicz - Nymph and Satyr (Autumn) - MNK III-r-a-13655 (379042).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Teodor Axentowicz. 1859(e)ko mai. 13(a) - 1938(e)ko abu. 26(a). *Google Art and Culture*
* Rollo Paterson - The Last Impressionist “Teodor Axentowicz (1859-1938) - A Polish-Armenian painter and university professor.” [Youtube]
Thomas Thennatt

**Thomas Thennatt** (Koodalloor, Kerala, 1953ko azaroaren 26a – Gwalior, 2018ko abenduaren 14a) indiar elizgizon palotinoa izan zen, 2016tik 2018ra Gwaliorreko apezpikua izan zena.

## Bizitza 
Thomas Thennatt 1953ko azaroaren 26an jaio zen Koodalloorren, siro-malabar errituko familia batean. 1969an, Keralako Trivandrumgo Pallottigiri apaizgaitegi txikian hasi zituen ikasketak. Apaiz-prestakuntza S.F.S. Collegen egin zuen 1971tik 1974ra, eta nobiziotza palotinoen elkartean burutu zuen 1974tik 1975era, Bangaloreko Nilyan.

Apaiz-ordenazioa jaso ondoren, honako kargu hauek izan zituen: Amravatiko elizbarrutiko parrokiako kapilaua (1978tik 1980ra); Eluruko elizbarrutiko parrokiko kapilaua (1980tik 1981era); Hyderabadeko artxidiozesiko Mudforteko San Antonio elizako parrokia (1984tik 1987ra); Hyderabadeko artxidiozesiko Gazte eta Ikasle Katolikoen Mugimenduko (YCS/YSM), Familien eta Laikoen Batzordeko zuzendaria (1987tik 1991ra); Indoreko elizbarrutiko Pushpanagarreko parrokoa (1991tik 1993ra); Madhya Pradeshko Laikoen, Familien eta Komunitate Kristau Txikien eskualdeko zuzendaria (1993tik 1998ra); Ashtako Khrist Premalaya Teologoaren errektorea eta Eskualdeko Formazio Batzordeko zuzendaria (1998tik 2008ra); palotinoen Nagpurreko probintziako aholkularia (2002tik 2008ra); Jhabuako elizbarrutiko Ishgarreko parrokoa, Indiako Erlijiosoen Konferentziako presidentea, Kontsultoreen Elkargoko kidea, Laikoen, Familien eta Komunitate Kristau Txikien Batzordeko zuzendaria (2008tik 2012ra); 2012az geroztik, Nagpurreko artxidiozesiko Mankapurreko parrokoa, Kristau Bizitzaren Batzordeko kidea, Komunitate Kristau Txikien Baliabide Talde Nazionaleko kidea eta Probintziako Pastoraltza Batzordeko presidentea izan zen. leloa hautatu zuen.

2018ko abenduaren 14an hil zen Gwaliorreko San Jose ospitalean, trafiko-istripu baten ondorioz.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaunpurreko Sultanerria

**Jaunpurreko Sultanerria** () XIV. mendearen amaieran iparraldeko Indian ezarritako islamiar erresuma izan zen, Indiar azpikontinentearen konkista musulmanaren garaikoa. 

Erdi Aroko Indiako estatu xiita berantiarra izan zen, 1394 eta 1494 artean gaur egun Uttar Pradesh eta Bihar indiar  estatuen eta hegoaldeko Nepalen zati handi bat gobernatu zuena. 1394an sortu zuen Khwajah-i-Jahan Malik Sarwarrek, Nasiruddin Muhammad Shah IV.a Tughluq sultanaren esklabo-eunuko eta bisirrak, Delhiko Sultanerriaren Tughlaq dinastiaren desintegrazioaren garaian. Jaunpur hiriburua izanda, bertoko sultanek Ganges-Yamuna eskualdeko zati handi baten gaineko agintea bereganatu zuten. Bere urrezko aroa Ibrahim Shah sultanaren agintaldian lortu zuen, honek ere asko lagundu baitzuen sultanerrian hezkuntza islamikoa garatzen. 1494an, Bahlul Lodi agintari afganiarraren indarrek Hussain Shah Sharqi sultana garaitu zuten. Hau, Delhi Sultanerriko Lodi dinastiaren sultana zen Varanasin. Hussainek Kahalgaonera ihes egin zuen gaur egungo Bihar, non Bengalako sultanak pargana bat eman zion. Bertan bere txanponak egiteko baimena izan zuen, eta Bengalatik laguntza agindu zioten bere erresuma berreskuratzeko. 1505ean hil zen.

## Sharqi dinastiako sultanak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bhojpurera

**Bhojpurera** (devanagariz: भोजपुरी, kaithiz: 𑂦𑂷𑂔𑂣𑂳𑂩𑂲,  ahoskatua) indo-ariar familiako hizkuntza da, Indiaren ipar-ekialdean- Biharko mendebaldean, Jharkhandeko iparraldean, Uttar Pradeshko ekialdean- eta Nepalgo hegoaldean mintzatua. Diasporak Guyanan, Surinamen, Fijin, Trinidad eta Tobagon, Maurizion eta Hegoafrikan ere hitz egiten du.

2011ko Indiako erroldaren arabera, 50,5 milioi hiztun inguru ditu. Hala ere, hindik duen eraginagatik UNESCOk zaugarritzat hartzen du.

## Adibidea
Hona hemen Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren lehen artikulua:

* Bhojpurera (kaithiz)
* Bhojpurera (Devanagariz) अनुच्छेद १: सबहिं लोकनि स्वतंत्रे जन्मेलन अउर ओखिनियहूं के समान सम्मान अउरी अधिकार प्राप्त हवे। ओखिनियो के पास समझ-बूझ अ अंत:करण के स्वर होखता आओर हुनके हुं के दोसरा के साथ भ्रातृत्त्व के बेवहार करय के चाही।
* Sarnámi Hindustanera (bhojpureraren eragina duen Karibeko hindustaneraren aldaera) .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iker Calderón

**Iker Calderón Balda** (Donostia, Gipuzkoa, 2006ko martxoaren 27a-) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Atzelari lanetan aritu ohi da. Donostiako Baskonia eta Antiguokon hezia, 2023-2024 denboraldirako Errealak fitxatu zuen. 2025eko azaroan Bigarren mailan egin zuen debuta Sanserekin.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Mānāwaiopuna ur-jauziak

**Mānāwaiopuna ur-jauziak** () edo ***Jurassic Falls***, Hawaii uhartediko Kauai uhartean dagoen ur-jauzi bat da, *Jurassic Park* filmean (1993) agertzeagatik ezaguna dena.

## Geografia 
Kauai uharteko Hanapepe haranean kokaturik dago, oihan tropikalaren erdian, eta helikopteroz soilik iritsi daiteke bertara. 2009 artean debekaturik egon zen helikopteroak ur-jauziaren inguruan lurreratzea baina ondoren uharte bertako helikopteroak soili dute baimena bertaratzeko.

## Deskribapena 
Hanapepe ibaiak egiten duen jauzia da. 122 metrotako altuera du

Ur-jauziaren alboan bigarren ur jauzi bat dago, altueraz txikiagoa eta ur-kopurua ere txikiagoa duena.

## Iruditegia 

Irudi:Manawaiopuna ("Jurassic") Falls.jpg|Mānāwaiopuna ur-jauziak oihanaren erdian, helikopterotik ikusita.
Irudi:Edward Bailey - 'Falls of Hanapepe, Kauai', oil on canvas, 1887.jpg|Edward Baileyren *Falls of Hanapepe, Kauai* margolana (1887).
Irudi:Hanapepe Valley, 1838-1842.jpg|Hanapepe haranaren marrazkia, 1838-1842 artean egin eta 1845ean argitaratua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Sebastian Thekkumcherikunnel

**Jose Sebastian Thekkumcherikunnel** (Kalaketty, Kerala, 1962ko abenduaren 24a) indiar elizgizon katolikoa da, 2025etik aurrera Jullundurreko apezpikua dena.

## Bizitza 
Jose Sebastian Thekkumcherikunnelek filosofia eta teologia ikasi zituen Nagpurreko San Karlos apaizgaitegian. 1991ko maiatzaren 1ean apaiz-ordenazioa jaso zuen Symphorian Thomas Keeprath apezpikuaren eskutik, Jullundurreko elizbarrutian inkardinatuta geratuz. leloa hautatu zuen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gonzalo Martín Fernández

**Gonzalo Martin Fernandez** (Aguilar de Campoo, Palentzia, 2000/2001) gazte europeistarra da, Equipo Europako presidentea 2023tik.

## Biografia 
Cuestión de prioridadesenez, Gonzalok 2024an azaldu zuen Equipo Europakoa dela eta 2024ko Europako Parlamenturako hauteskundeak zuten garrantzia. Honi buruz esan zuen" ez diezaiogun utzi inakzioak gugatik erabakitzen". 2024an, Europako kontzentrazioan parte hartu zuen. Gonzalok Europa "unida eta indartsua" defendatzen du.

2024ko maiatzean, iritzi artikulu bat idatzi zuen El Norte de Castillan, titulatua *El ofrecimiento de Marine Le Pen*.

2025eko azaroan, Maria Corina Machadok zorionak eman zituen Gonzalori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mimeo Revolution

***Mimeo Revolution*** (Mimeografoen Iraultza) 1960ko eta 1970eko hamarkadetako argitalpen alternatiboen gorakadari ingelesez ematen zaion izena da. Edizio hauek tirada txikikoak ziren, zirkuito komertzialetatik kanpo banatzeko, askotan klandestinoki. Argitalpen mota hau azkarra eta merkea zen, ohiko prentsa pribatuaren alternatiba ona beraz.

## Ezaugarriak 
[thumb|[Allen Ginsbergen "Siesta in Xbalba" idazlanaren mimeo edizioaren azala (1956).]]
Mimeo argitalpenak nagusiki lan esperimental eta kontrakulturalak ziren. Aldizkari nagusiek bazter utzitako poeta, idazle eta artista askoren espresio leku izan ziren.  

## Hastapenak 
XX mende erdian, AEBetako poesia mugimendu garrantzitsuak horrelako argitalpenak erruz erabili zituen, hala nola Black Mountain Unibertsitatekoak (1940-50 hamarkadetan), haren osteko Beat belaunaldikoak, New Yorkeko Eskolakoak zein San Frantziskoko Pizkundekoak (Kenneth Rexroth, Alan Watts...). Poesia Konkretua deritzan genero esperimentalean ere asko erabili zen.

Garai horretako argitalpen esanguratsuen artean aipa daitezke: 7 Flowers Press (D. A Levy, Charles Bukowski...), Angel Hair (Ted Berrigan...), Beatitude (Allen Ginsberg, William Margolis...), Big Table, "C" Press, Duende, Floating Bear, Fuck You (Ed Sanders, Andy Warhol...), L=A=N=G=U=A=G=E, Little Caesar, Ole', Toothpaste, White Rabbit Press (Jack Spicer...), Wormwood Review (Charles Bukowski, Gregory Corso, William Burroughs, E. E. Cummings...) eta Yugen.

## Hedapena 
[thumb|"Antikristoaren Erreinuari buruz" 1980ko [samizdat idazlana, E. F. Zakharovarena.]]
1953. urtetik aurrera , Europako Ekialdeko estatu komunistetan *samizdat* literatura debekatuaren banaketak gorakada izan zuen, mimeografiaren hedapenak lagunduta. Argitalpen horietan sobietar idazle disidente nagusiei adierazpen-askatasuna mugatzearen aurka egiten zen, gobernua gogor kritikatuz. 1970. urtetik aurrera, KGBk eta gobernuak gogor erreprimitu zituen samizdat argitalpenak, harik eta 1985. urtetik aurrera, Mikhail Gorbatxoven *glasnost* politikari esker, berriz ere zabaldu. 

1960ko hamarkadan hasitako underground komikiek ere mimeografia erabili zuten askotan, argitaletxe handietatik kanpo argitaratu ahal izateko.

## Mimeo iraultza Euskal Herrian 
Mimeografoen hedapen handiena Euskal Herrian 1960ko hamarkadan gertatu zen; hau oso nabarmena izan zen Hegoaldeko talde antifrankisten artean. Baliabide gutxi zuten taldeek limografoa erabiliko zuten (*vietnamita* bezala ezagunagoa), norberak eraikitzeko errazena baitzen; zortedunek, berriz, Ciclostyl motako makina garestiagoak erabiltzeko aukera izango zuten, askotan apaizen edo Errejimenaren aldeko erakundeetako (JOC, OJE...) kideen konplizitatearekin.

Mimeografia erabili zuten zenbait aldizkari:

* Ekintza (Nafarroa)

* Sustraia (Lekeitio)

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak
María José Asiain

**María José Asiain Ollo** (Goñi, Nafarroa, XX. mendea) nafar matematikaria da. 2018ko maiatzaren 1etik Nafarroako Unibertsitate Publikoko Estatistika, Informatika eta Matematika Saileko zuzendaria da.

## Biografia 
1981ean Matematikan lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitatean, Bikain kalifikazioarekin, eta 1992an Nafarroako Unibertsitate Publikoan Zientzia Matematikoetan doktoratu zen, 1991tik irakasle laguntzailea izan zen, Zaragozako Unibertsitatean aurreko bi urteetan funtzio bera bete ondoren.

Asiain Matematika eta Informatika Saileko zuzendaria izan zen, 2002tik 2007ra, eta egun horretatik aurrera Matematika Saileko zuzendari izango da, Irakasleen errektoreorde izendatu zuten arte, 2007ko ekainetik 2012ko abendura arte.

Gertutik jarraitzen du Nafarroako Matematika Olinpiadak, eta Matemágicosen zalea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tavola calda

thumb|Tavola calda eta pizzeria baten kartela.
thumb|Tavola fredda
Italian'*, *tavola calda'''* janari beroa edo hotza zerbitzatzen den jatetxe txiki bat da, normalean azkar  . Platerak normalean barran kontsumitzen dira, baina *tavola calda* askok mahaiak ere eskaintzen dituzte  .

## Deskribapena 
"Tradizional" taberna batek eskaintzen dituen zerbitzuez gain, *tavola calda* batek bazkaltzeko edo afaltzeko aukera ematen du janari azkarra baino askoz landuagoak diren platerekin, hala nola *panino*-ak, *tramezzino*-ak eta normalean tabernetan eta *tavole fredde* dendetan zerbitzatzen diren aperitiboak. *Tavola calda* batek askotan benetako sukaldea izaten du, ez janaria prestatzeko mostradore soil bat soilik, eta, beraz, jatetxe baten antzeko osasun-arauak eta elikagaiak manipulatzeko arauak hartzea eskatzen du . *Tavole calda* batean zerbitzatzen den janari motak erretegiko produktu guztiak eta mokadu gaziak eta gozoak izan ditzake. Horien artean, Siziliako bertsioan, arancini / arancine, cartocciate, cipolline (Cataniako sukaldaritzako tipikoak), pateak, Rollò con würstel, bomba al forno (urdaiazpikoa eta gazta), pizzette (izan ere, Siziliako erretegiko "pezzi" izeneko produktuak normalean "tavola calda" deitzen dira, batez ere Catania inguruan) eta Italiako eskualde guztietan dauden beste tokiko barietate batzuk daude.

## *Tavola fredda* 
***Tavola fredda*** (batzuetan ingelesezko *snack bar* terminoa erabiliz adierazten da) Tavola caldatik desberdintzen den aldaera bat da, manipulazio eta berotze minimoa behar duten jakiak zerbitzatzen dituelako (kafea, ogitartekoak, tostadak, desizoztutako opilak eta antzekoak). Horretan tabernaren antzekoa da, janaria zerbitzatzera askoz gehiago zentratzen bada ere  .

*Tavola fredda''-ko jatetxeek aperitiboak ere eskaintzen dituzte, bertan zerbitzatzen den janaria gutxi manipulatutako motakoa izaten baita, jatetxe txiki hauetan ohikoa dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fort Laramieko Ituna (1868)

**Fort Laramieko Ituna** edo **1868ko Sioux Ituna**, 1868an AEBek eta Lakota herriko Oglala, Minikonjou eta Sikangu taldeak, Dakota herriak eta Arapaho herriak sinatutako ituna izan zen, Wyoming Lurraldeko Fort Laramie gotorlekuan.

Itun honen bidez Lakota herriari Black Hills mendien jabetza nahiz Wyoming, Montana eta Hego Dakotako ehizalekuak bermatu zitzaizkion. Honenbestez, kolono zuriei Powder ibaiaren lurraldean sartzea debekatu zitzaien.

Ituna Hodei Gorriren gerra hasierarekin amaitu zen.
Estatistika, Informatika eta Matematika Saila

**Estatistika, Informatika eta Matematika Saila** Nafarroako Unibertsitate Publikoaren matematikari buruzko saila da. Iruñeko Arrosadiko campuseko Pinuak eraikinean du egoitza. 2018ko maiatzaren 1etik, María José Asiain da zuzendaria.

2018an, Matematika eta Informatika Saila osatu zen.

## Historia 
Julio Lafuente López Matematika eta Informatika Saileko zuzendaria izan zen. Luis Miguel Ezkerro Matematika eta Informatika Saileko zuzendaria izan zen 1996 eta 1999 artean. Gustavo Ochoa 1999tik 2002ra, Matematika eta Informatika Sailaren zuzendaria izan da erakunde horretan. María José Asiain 2002tik 2007ra zuzendari izan zen. Esteban Induráin Eraso Matematika Saileko zuzendaria izan zen 2007tik 2012ra. María Camino Leránoz Istúriz zuzendaria izan zen 2013tik 2016ra. Inmaculada Lizasoain, Unibertsitateko Komunitatearen Arartekoa 2021etik, Matematika Saileko zuzendaria 2016 eta 2018 artean. 

2017ko azaroaren 27ko ebazpenaren bidez, 2018ko maiatzaren 1etik aurrera, gaur egun Unibertsitate Publikoko 22 Sailak desegin ziren eta gaur egun osatzen duten 11 Sail berriak sortu ziren. 2018ko apirilaren 24ko ebazpenaren bidez, 2018ko apirilaren 24ko ebazpenaren bidez, onartu ziren Ikastegi eta Sailen Esparru Arautegia eta Unibertsitateko Gobernu Organoen Funtzionamendu Arautegia. 2018ko maiatzaren 1etik, María José Asiain da zuzendaria.

## Ikus, gainera 
* Matematika Nafarroan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sailaren web orria, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren webgunean.
Hodei Gorriren gerra

**Hodei Gorriren gerra**, **Bozeman gerra** edo **Powder ibaieko gerra**, 1866-1868 artean, AEBek eta Lakota, hegoaldeko Txeiene eta Arapaho herrien arteko gatazka armatu bat izan zen, gaur egung Wyoming estatuko iparraldean zegoen, Powder ibaiaren lurraldean. Estatubatuar eta europarrek Bozeman ibilbidea ireki zuten, Montanako urre eremuen bide nagusia. Honen bitartez gero eta meatzari eta etorkin kolono gehiago bertaratzen hasi ziren, jatorrizko Lakota eta Txeiene herrietako biztanleekin eremuko errekurtsoez lehiatuz.

Gerrak izena Hodei Gorri lakota buruzagiari zor dio.
Julio Lafuente López

**Julio Pedro Lafuente López** (Zuera, 1951) nafar matematikaria da, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektore 2007ko apirilaren 23tik 2015eko ekainaren 12era.

## Biografia 
Zaragozan jaio zen. Bere gaztaroan Olinpiada Matematikoan parte hartu zuen. 1973an lizentziatu zen eta 1977an Matematikan doktoratu zen Zaragozako Unibertsitatean, eta 1973tik 1989ra irakasle izan zen. 1989an Nafarroako Unibertsitate Publikoan sartu zen Aljebrako katedradun gisa.

## Obra 
* *Teoría de la información: códigos y criptografía* (2021). Gustavo Ochoarekin batera, Nafarroako Unibertsitate Publikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Matematika Olinpiada

**Espainiako Matematika Olinpiada** Espainiako unibertsitate aurreko ikasleentzako urtero egiten den matematika lehiaketa bat da.

Barruti mailakoaren ondorengo etapa da, herrialde osoko hainbat tokitan egiten dena, eta Nazioarteko Matematika Olinpiadaren aurrekoa.

1963tik Espainian zehar Espainiako Matematikako Errege Elkarteak antolatutako unibertsitate aurreko Olinpiadetako bat da.

## Formatua 
Urtarrilean, 19 urtetik beherako unibertsitate aurreko edozein ikaslek parte har dezake Matematika Olinpiadaren tokiko edo barrutiko fasean. Autonomia erkidegoaren arabera, 3 eta 12 parte-hartzaile artean igarotzen dira Espainiako Matematika Olinpiadaren fase nazionalera, normalean martxoan, apirilean edo maiatzean egiten dena.

Ceuta eta Melillak parte-hartzaile bana aukeratzen dute; Aragoi, Asturias, Kanariar Uharteak, Kantabria, Gaztela-Mantxa, Gaztela eta Leon, Extremadura, Galizia, Balear Uharteak, Errioxa, Nafarroa, Euskal Autonomia Erkidegoa eta Murtziako Eskualdeak 3; Valentziako Erkidegoak 6; Kataluniak eta Madrilgo Erkidegoak 9; eta Andaluziak 12.

Fase nazionala, Espainiako Matematika Olinpiadaren izenaz ezagutzen dena, bi azterketa idatziz osatuta dago, bakoitza hiru ordu eta erdikoa. Azterketa hauetan, parte-hartzaileek sei problema matematiko ebatzi behar dituzte. Fase honetan sailkapen onena duten sei ikasleek Nazioarteko fasean parte hartu eta Espainia ordezkatu ahal izango dute Nazioarteko Matematika Olinpiadan, eta lauk Iberoamerikako Olinpiada Matematikoan parte hartu ahal izango dute.

## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Espainiako Matematika Olinpiadaren irabazleak

## Erreferentziak
Athanasios Miaoulis

**Athanasios Miaoulis** (; Hidra, 1815 – Paris, 1867ko ekainaren 7a) greziar militar eta politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1857tik 1862ra.

Andreas Miaoulis almirantearen semea izan zen. 1829an Munichen ikasteko beka bat jaso zuen Bavariako Gerra Eskolan eta graduatu ondoren Royal Navyn egon zen eta hiru urte geroago Greziako itsas armadan sartu zen. Ingelesaren ezagutzari esker, Oto Greziakoa erregearen laguntzaile izendatu zuten.

1855ean parlamentuko kide hautatu zuten eta Itsas Armadako ministro izendatu zuten Dimitrios Voulgaris gobernuan. Erregeak 1857ko azaroan izendatu zuen lehen ministro. 1862an Amelia erregina hiltzen saiatu ziren eta matxinada bat izan zen Nafplion. Miaoulisek 1862ko apirilean dimititu zuen matxinadaren errepresioaren ondorioz.

Oto erregea kanporatu ondoren, Miaoulus berarekin joan zen. 1863an Greziara itzuli zen Jurgi I.a Greziakoa erregea koroatzeko, baina ez zen politikara itzuli.
Nicola Pietrangeli

**Nicola Pietrangeli** (Tunis, 1933ko irailaren 11 – Erroma, 2025eko abenduaren 1a) italiar tenislaria izan zen.

Tunisian jaio zen eta italiar, errusiar eta daniar jatorria zuen.

Italiako tenislari onenetakoa izan zen. Lau final jokatu zituen eta bi irabazi Roland Garros txapelketan. 1954 eta 1972 artean Davis Kopan lehiatu zen Italiako taldearekin, eta 1976an txapelketa irabazi zuen taldeko kapitaina izan zen. 1986an Nazioarteko Tenis Ospearen Aretoan sartu zen.

## Grand Slameko finalak 
### Banakakoak (2 txapelketa, 2 final) 
### Gizonezkoen binakakoak (txapelketa bat, 2 final) 
### Bikoitz mistoak (txapelketa bat)
## Kanpo estekak
Ponte Adriatico

**Ponte Adriatico** edo **Adriatikoko zubia** Bari hirian (Apulia, Italia) kokatutako tirante-zubia da, 2016ko abenduan inauguratua. Errepide bati ematen dio zerbitzua, behean trenbidea zeharkatzen duelarik. '***

## Ezaugarriak 
Zubiaren eraikuntzak 32 milioi euro kostatu zen, eta horietatik 31 milioi Apulia eskualdeak eman zituen  . Eraikuntzaren kontratua Cimolai enpresari eman zitzaion, zubien eraikuntzan espezializatua.thumb|Apuliako eraikin altuenen artean alderaketa  (2020koa).|erdian|480x480pxZubia tirante motakoa da, 78 metroko altuerako zutabe zentral bakarrarekin, zeinak buruz beherako Y baten forma duen, 60°-tan okertzen diren oinarriekin. Guztira 30 kable ditu, 15 alde bakoitzean, 626 metroko luzera lortuz.  

## Bitxikeriak 
Hasieran, zubiaren izena Internet bidezko inkesta baten bidez erabaki behar zen. Baina bozketaren garaian ospetsu bilakatu zen Harambe izeneko gorila bat Cincinnatiko zoologikoan eta, eta unearen beroan inkestaren irabazle **Ponte Harambe*' izena izan zen, 100.000 boto baino gehiagorekin. Hori ikusita, Bariko udalak inkesta baztertzea erabaki zuen eta zubiari egungo izena jarri zion .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Celima Torrico

**Celima Torrico Rojas** (n. Chillijchi, Pocona, Bolivia, 1968ko abuztuaren 12a) boliviar komunikatzaile sozial bat da, lanbidez, Boliviako Herritarren Partaidetzako eta Partaidetza Politikoko Goi Mailako Teknikaria. Justizia Ministro izan zen Evo Moralesen gobernuan.

## Bizitza 
Bost anai-arrebetan zaharrena da. Mario Bustamanterekin ezkonduta dago eta hiru seme-alaba ditu: Huascar, Wayra eta Liber.

## Ibilbidea 
14 urte zituela, bere komunitateko amen elkarteko akta-idazkari izan zen. Luis Garcia Meza presidente ohiaren gobernuan, Chillijchi-k lehortea jasan zuen, eta laborantza eremuak suntsitu zituen. Ondorioz, komunitate horri elikagai falta izan zuten, eta, beste agintari sindikal batzuekin batera, Gobernuari eskatu zion, diktadura-erregimen batean baitzegoen une hartan, bere komunitaterako elikagaiak eta laguntza ahalbidetzeko.

Hainbat antolakundetan parte hartu zuen, hala nola, Yuraj Molina Tokiko Batzordeko Harremanetako idazkaria (1983-1985) izan zen, Carrasco probintziako Emakumeen Zentraleko Antolakuntza idazkaria (1986-1988), Cochabambako Irrati eta Telebista Federazioko Antolakuntza idazkaria (1999-2001), “Bartolina Sisa” Emakume Nekazarien Saileko Federazioko Harremanetarako idazkaria (1999-2001), Carrasco probintzian Departamentu Sailburua (2000-2004), Cochabambako Cercado udalerriko ordezko zinegotzia (2004), Cochabambako Zinegotzien Elkarteko presidentea (2005-2007) eta Movimiento Al Socialismo (MAS) erakundeko bigarren prsidenteordea Cochabambako Probintzian (2006-2007).

## Ikus, gainera 
* Evo Morales
* Movimiento Al Socialismo (Gazteleraz)

## Erreferentziak 
* Semblanza de Celima Torrico Rojas
* Celima Torrico, Boliviako Justizia ministroa
* Celima Torrico Cochabambako Gobernazioko Giza Garapeneko Idazkariaren adierazpenak
* AEB. AEB. celima Torrico Justizia Ministro ohia bisatu izana ukatu du
Haryanavi

**Haryanavi** (devanagariz: हरियाणवी edo हरयाणवी) indo-ariar familiako hizkuntza da, Haryanan eta Delhiko eskualdean mintzatua. Haryanavi mendebaldeko hindieraren dialekto taldekoa da, khariboli eta braj ere barne hartzen dituena. Alfabeto devanagariz idazten dute.

Haryanaviak arrakasta handia izan du Indiako zineman, telebistan, musika herrikoian eta mundu akademikoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Casimira Rodríguez Romero

**Marcela Casimira Rodríguez Romero** (Mizque, Bolivia, 1966ko urriaren 21a) boliviar politikari, ekintzaile eta sindikalista da. Evo Morales Boliviako presidentearen lehen gobernuan Justizia ministro izan zen (2006-2007). Boliviako gobernuko ministro izendatu zuten lehen emakume kitxua eta nekazaria izan zen.

## Bizitza 
Kitxua hitz egiten duen familia indigena pobre bateko kidea da. 13 urte zituenetik aritu zen etxeko langile, eta horri esker ezagutu zuen gremio horretako emakumeen errealitatea.

1987an Cochabambako Etxeko Langileen Sindikatua antolatu eta zuzendu zuen. Geroago, Boliviako Etxeko Soldatapeko Langileen Federazio Nazionala (FENATRAHOB) antolatu zen, eta bi aldiz hautatu zuten idazkari exekutibo. 2003ko apirilaren 9an, Federazioak Etxeko Langilearen Legea ezartzeko helburua lortu zuen, gremio horren lan-eskubideak arautzen zituen legea, hala nola lan-ordutegia, aseguru medikua eta oporretarako eskubidea. 2001 eta 2006 artean, Rodriguez Romero Latinoamerikako eta Karibeko Etxeko Langileen Konfederazioko buru izan zen, eta horrek Latinoamerikako herrialde askotako langileen errealitatea ezagutzera eraman zuen.

## Boliviako ministroa 
2006an Justizia ministro izendatu zuen Evo Morales presidenteak, Boliviaren historian kargu hori betetzen zuen lehen emakume kitxua eta nekazaria izatera pasatuz. Celima Torricok hartu zuen haren lekua 2007ko urtarrilean.

Ondoren, Rodriguez Romerok emakumeen eskubideak aldarrikatzeko borrokan jarraitu zuen. 2015eko ekainean, Cochabambako Gobernu Autonomoaren Giza Garapen Integraleko Departamentuko idazkari izendatu zuten. Etxeko langileekin lanean jarraitu zuen, eta Fundazio bat sortzen aritu zen, gremio eta sektore ezberdinetako emakume boliviarren (migratzaile zein nekazariak) giza eskubideen alde borrokatzeko.

## Sariak eta aitzatespenak 
Bere ibilbide sindikalarengatik 2003an Bakearen Munduko Sari Metodista jaso zuen, Munduko Kontseilu Metodistak emandakoa.

## Ikus, gainera 
* Juan Ramon Quintana
* Carlos Romero Bonifaz
* Walker San Miguel
* David Choquehuanca
* Ruben Saavedra Soto
* Cesar Navarro Miranda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Casimira Rodriguezi elkarrizketa: “Legearen ar handiek beren espazioa kendua ikusi dute”. 12. orrialdea, 2007ko martxoaren 19a