Christmas cracker

thumb|Christmas crackers
**Christmas Cracker**, hitzez hitz "Gabonetako petardoa" esan nahi duena, edo ***cracker*** besterik gabe, Erresuma Batuko, Irlandako eta Commonwealtheko kide diren beste herrialde batzuetako Eguberrietako elementu tipikoa da, hala nola Australia, Kanada, Zeelanda Berria eta Hegoafrikako Errepublika. Kartoizko tutu bat da, kolore biziko paperez bildua, eta klaska txiki bat egiten du bi pertsonak luzatzen dutenean, barruan dagoen edukia ireki eta erortzen delako: paperezko kapela bat, erregalia eta txiste bat.

## Osaera 
Crackerraren gorputza hiru sekziotan banatutako kartoizko tutu batek osatzen du, oso luzea bada, edo kartoizko hiru tutuk, laburragoak badira. Papera biltzeko, kolore bizi edo distiratsuko papera erabiltzen da. Papera okertu egiten da, eta egitura tamaina handiko karamelu baten bilgarri tipikoaren forma hartzen du. Egitura horren erditik marruskadurarekiko sentikorrak diren substantzia kimikoz bustitako kartoizko tiratxo bat pasatzen da (fogueig pistoletan erabiltzen direnen antzekoak), eta mekanismo horrek eragiten du *cracker-a* abiatzean klaska arin bat jotzea. Efektu hori sortzeko tiritan erabiltzen den substantzia kimikoetako bat zilar fulminatoa da, oso konposatu ezegonkorra. *Cracker* ("petardo") izena, hain zuzen ere, zarata leherkor horretatik dator.

## Tradizioa 
Ohiturari jarraituz, ohikoa da *Christmas crackerrak* Gabonetako afarian taularatzea, nahiz eta askotan enpresa afarietan edo ospakizun berezi batzuetan ere egon. Gonbidatu bakoitzaren plateraren gainean *cracker* bat jarri eta ohitu egiten da afaria hasi aurretik irekitzen, bi pertsonaren artean luzatuz, mutur bakoitzetik bat. Cracker bat leherrarazteko modu tradizionala, baina, gonbidatuek besoak gurutzatzea eta alboko pertsonaren *crackerra* luzatzea da, mahaiaren inguruan rotllana handi bat egiteko eta cracker guztiak batera irekitzeko. Bakoitzak bere *crackerra* eskuineko eskuaz hartu eta ezkerrekoarena luzatu. Normalena *crackerra* modu desorekatuan zatitzea da, eta horrek ekarri du tradizioak bertsio bat baino gehiago izatea. Hala, adibidez, bertsio baten arabera, crackerraren edukia zati handiena eskuan hartuta geratzen den pertsonarena da. Beste baten arabera, pertsona bakoitzak bere *crackerra* du eta edukia berea da, egokitzen zaion zatia edozein dela ere.

Crackerraren barruan aurkitu ohi diren elementuak dira koloretako paperez egindako kapela bat, regalet bat –jostailu txiki bat izan daitekeena–, plastikozko zintzilikario bat, giltzatako bat edo beste huskeriaren bat, eta lema bat, txiste bat edo asmakizun bat duen paper zatitxo bat. Paperezko kapelak, koroa formakoak, Eguberrietako afarian eramaten dira. Uste denez, jai-txapelak janzteko ohitura hori erromatarren eta saturnalen garai berekoa zen, eta jaiegun horietan ere ohikoa zen janztea.

## Merkaturatzea 
Christmas Crackerrak ez dira bakoitza bere aldetik saltzen, hirutik hamabira bitarteko kaxetan baizik, eta diseinu eta estanpazio aniztasun handia izan dezaketen arren, kolore gorria, berdea eta urre-kolorea nagusitzen dira beti. Cracker-en prezioa edukiaren araberakoa da: itsasgarri edo ziriak, cracker sinple eta merkeenak, benetako bitxiak, luxu eta garestienak...

## Historia 
*Oxford English Dictionary* liburuak *cracker bon-bon* terminoaren erabilera eta *crackerrak* luzatzeko ohitura jasotzen ditu 1840. urtearen hasieratik. Tradizioak dioenez, *crackerren* asmatzailea Tom Smith izan zen 1847an. Londresko gozogile honek bonboien hobekuntza gisa sortu zituen. Gozoki horiek Parisko bidaia batean aurkitu zituen, eta paperina batean (gozokien bilgarri tradizionalaren jatorria) saltzen zituen Gabon garaian. Hala ere, salmentak jaitsi ahala, Smithek promozio ideia berrietan pentsatu behar izan zuen, negozioak porrot egin ez zezan. Lehen estrategia bonboien bilgarrian maitasun-mezu laburrak sartzea izan zen. Ideia horrek jatorri txinatarreko gaileta ezagunen barruan dauden mezuak gogora ditzake gaur egun.

Klaskatze hori egiteko mekanismoa txertatzeko, beharrezkoa izan zen biltzeko erabiltzen zen paperaren tamaina handitzea, eta, azkenean, bonboia bera ere atera behar izan zen, eta, haren ordez, ustekabeko oparitxo bat egin zen (haizemaileak, bitxiak eta nolabaiteko balioa duten beste elementu batzuk). Produktu berria Cosaque izenarekin atera zen salgai (kosakoek erabiltzen zuten latigoen zaratagatik), baina beste establezimendu batzuk ere merkaturatzen hasi ziren heinean, cracker onomatopeikoa laster bihurtu zen izen erabiliena. Egungo crackerraren beste elementuak —oparitxoak, paperezko txapelak eta diseinu aniztasuna— Walter Smith-ek, Tom Smith-en semeak, sartu zituen, bere produktua konkurrentzia egiten zioten cracker fabrikatzaileengandik bereizteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Christmas *cracker* bat egiteko tutoriala