open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Altitudezko zonazio

[thumb|300px|eskuinera|Landaredi-estaiak [Alpeak|Alpeetako Olperer mendian: behetik gora, menditar garaia, subalpetarra, alpetarra eta elurtarra.]]
**Altitudezko zonazioa**, ekologian, altitudearen eraginez mendietan gertatzen den landaredi-zonazioa da. Altitudeak tenperaturan, hezetasunean, lurzoruaren konposizioan eta eguzki-erradiazioan eragiten duenez, ingurune-baldintza desberdinak dituzten **estai altitudinalak** bereizten dira; ingurune-baldintza desberdinen horien ondorio dira **landaredi-estaiak**.

## Estai bioklimatikoak 
thumb|600px|erdian|Alpeetako estai bioklimatikoak.
Altitudezko zonazioak balio unibertsala badu ere, eskualde bakoitzak bere estai bioklimatiko diferentzialak izan ohi ditu. Praktikan, ezaugarri termoklimatikoen arabera mugatzen dira. Europari dagokionez, bost estai bereiz daitezke eskualde eurosiberiarrean, eta sei eskualde mediterraniarrean.

### Eskualde eurosiberiarra 
### Eskualde mediterraniarra 
Proposamen desberdinak egin dira mediterraniar kliserierako; hona hemen Salvador Rivas-Martínezena:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sarasola, Laura I. Kliseriea, bioscio.hirusta.io
Hartzidura butiriko

**Hartzidura butirikoa** hartzidura mota bat da, zeinean glukolisian katabolizatutako gluzidoa (glukosa, eskuarki) azido butiriko, besteak beste, bihurtzen da. Oxigenorik gabe burutzen den prozesua da.

Bakterio anaerobio hertsi batzuek besterik ez dute hartzidura butirikoa burutzen (batez ere, Clostridium generokoak) 

Hartzidura honen hasierako substratua glukosa edo beste hexosa bat izan ohi da, baina bakterio batzuek polisakarido batzuk erabil ditzakete, almidoi edo zelulosa, kasu.

Hartzidura butirikoa burutzen duten mikrobioak animalia hausnarkarien errumenean daude, eta baita gure hesteetan ere (heste-floraren partaideak baitira). Bertan burutzen dute hartzidura mota hau. Mikrobio horiek siloetan gordetako belarra ere hartzitu dezakete azido butirikoa sortuz, baldin eta bakterio laktikoek azido laktiko nahikoa bertan sortzen ez badute.

Louis Pasteurrek deskribatu zuen lehenbizikoz hartzidura butirikoa, 1861ean.

## Biokimika 
Hartzidura butiriko mota ezberdinak daude. Guztietan azido butirikoa (CH3-CH2-CH2-COOH) da azken produktua, baina horrekin batera beste molekula batzuk ere ager daitezke: azido azetikoa, azetona, butanola, azido laktikoa, etanola...., mota bakoitzaren arabera.

Hartzidura butiriko guztietan, hori bai, gasa ere agertzen da (CO2 eta H2).

Prozesu orokorra hau da:

:C6H12O6 + 3 ADP + 3 P → C4H8O2 + 2 CO2 + 2 H2 + 3 ATP

Clostridium butyricum, Clostridium kluyveri, Clostridium pasteurianum eta Clostridium acetobutylicum, besteak beste, dira hartzidura butirikoa egiten duten mikrobioak.

Kasu guztietan hasierako gluzidoa (glukosa, eskuarki) pirubato bihurtzen da glukolisian; gero hau azetil-CoA bihurtzen da CO2, H2 eta HSCoA askatuz. Sortutako CO2-ak eta H2-ak baldintza anaerobioak mantentzen laguntzen dute. Azetil-CoA horretatik agertzen dira hartzidura butirikoaren azken produktuak: azido butirikoa, azido azetikoa, etanola, etab. .

## Zuntz hartzigarriaren iturriak 
Oso hartzigarriak diren landare-zuntzak, hala nola almidoi erresistentea, hesteetako bakterioek kate laburreko gantz-azido (AGCC) bihurtzen dituzte, butiratoa barne, eta horren hartzigarriak ez diren zuntzak (zelulosa, adibidez) baino AGCC gehiago sortzen dituzte. Kate laburreko gantz-azidoen ekoizpena animalia hausnarkarien errumenean, zuntzetatik abiatuta, behien esneak eta gurinak duten butirato edukiaren arduraduna da.

Prebiotiko moduan jarduten duten fruktanoak dira substratu ezin hobeak ere hartzidura butirikoan butiratoa sortzeko . Fruktanoak daude hainbat barazkitan, eta prebiotiko moduan inulina da erabilienetako bat.

Heste-floraren bakterioek hesteetan sortzen duten butiratoak onura asko dakartza: heste-iragazkortasuna kontrolatzen du, hesteetako enterozitoen hazkuntza errazten du, immunitate-sistemaren funtzionamendua modulatzen du eta ezaugarri anti-inflamatorioak baditu  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burdin hesi (elizakoa)

thumb|Hernaniko elizako kapera bateko burdin hesia.

**Elizako burdin hesia** eliza baten barruko espazioak bereizten dituen egitura bertikala da, tradizio katolikoan erabilia batik bat.

## Iruñeko katedralekoak 
Elizako arkitekturaren elementu honen adibideak badaude Euskal Herrian, baina bereziki nabarmentzekoak dira Iruñeko Katedralean ikus daitezkeenak. Bi burdin sare handi eta baliotsu kontserbatzen dira, presbiterioa ixten duena bata eta Eukaristiaren kapera ixten duena. Antzina, kapera guztiak hesi gotiko soilez itxita zeuden, baina XIX. mendearen hasieran ezabatu zirenak eta balaustrada txikiekin ordeztu zire. Pieza zaharrak Iruñeko Udalari saldu zitzaizkion 1806an, eta honek bere burdina berrerabili zuen gaur egun San Lorentzo elizan dagoen San Ferminen kapera kanpoaldera ixten duten burdin hesiak sortzeko.

Presbiterioaren aurrealdea ixten duen burdin hesia gotikoa da. 1517an amaitua eta Gilen Ervenantekoak egina, eta garai hartako burdin sare gotikoen "erregina" bezala ezagutua. Goikaldea, orratz eta arku konopialez osatuta dago, gurutzatuak eta lorez errematatuak, euren artean eskultura multzoak tartekatuz.

Eukaristiaren kaperako burdin sareak, garai batean korua ixten zuen eta presbiterioko burdin sareari aurre egiten zion 1940ra arte. Platereskoa da estiloan, 1539-1540 bitartean egina, eta, bere forja eta estilo bikainagatik, Esteban de Obray hartzen da egiletzat.

Beste burdin sare garrantzitsu bat, antzinakoa denez, klaustroan kontserbatzen dena da, ikuztegiaren bi barnealdeak itxiz. Bere tipologiagatik, burdin hesi erromanikoen eskemari erantzuten dio, aurreko katedralaren zati izan daitekeelarik. Kondairak eta burdin hesiaren gainean dagoen plaka batek diotenez, Antso Azkarrak Navas de Tolosako guduan 1212an moztutako kateetako burdinarekin egin omen zen, Nafarroako armarrian irudikatzen diren kateekin alegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Fortuna (telesaila)

***La Fortuna*** Alejandro Amenábarrek sortutako abenturazko telesaila da. Guillermo Corral eta Paco Rocaren *El tesoro del Cisne Negro* eleberri grafikoan oinarrituta, Movistar+, AMC Studios eta MOD Pictures enpresen arteko koprodukzioa da.

## Sinopsia 
Alex Ventura diplomazialari gaztearen gorabeherak dira istorioaren abiapuntua. Frank Wild piratak lapurtutako altxor bat urpean geratu da, eta Venturak altxor hori bilatzeko misio zaila gidatuko du. Funtzionario grinatsu bat eta AEBetako abokatu abenturazale bat izango ditu bidaide.

## Pertsonaiak 
* Álvaro Mel: Álex Ventura
* Ana Polvorosa: Lucía
* Stanley Tucci: Frank Wild
* Clarke Peters: Jonas Pierce
* T'Nia Miller: Susan McLean
* Karra Elejalde
* Manolo Solo
* Blanca Portillo
* Pedro Casablanc

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Turkiako Itzulia

**Turkiako Itzulia** (ofizialki ; ), Turkian, udaberrian, egiten duten etapako txirrindularitza lasterketa da.

## Historia 
Lehen edizioa 1965ean korritu zuten eta amateur mailako proba izan zen 2001era arte. 2002an karrera profesional bezala 2.5 mailako (profesionalismoaren azken kategoria) lasterketa bilakatu zen. 2005ean UCI zirkuitu Kontinentalak sortu zirenetik UCI Europe Tourren parte da, hasieran 2.2 mailakoa (hau ere profesionalismoaren azken maila), ondoren, 2008an 2.1 mailara igoa izateko, berriz ere 2010etik 2016ra arte 2.HC mailara igoz (zirkuitu hauen maila gorena). 2017tik aurrera UCI World Tourraren parte da, munduko maila gorena.

Bere lehen edizioetan zortzi etapa zituen (edizio batzuetan lehen atarikoa edo erakustaldi ez-ofiziala) Istanbulen hasi eta Alanyan amaituz, nagusiki laua zen ibilbide batekin. 2017tik aurrera, UCI World Tour egutegira pasatzen denean, lasterketak 6 etapa baino ez ditu, Alanyako kostalde mediterraneotik hasiz eta Istanbul hirian amaituz.

## Palmaresa 
**Oharrak:**
* 2012an, Ivailo Gabrovskiren garaipena dopinagatik kendu zuten.
* 2013an Mustafa Sayarren garaipena dopinagatik kendu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Floorren arauak

***Floorren arauak*** () Maurice Trouwborstek eta Albert Jan van Reesek zuzendutako haurrentzako telesail komikoa da. Marjon Hoffmanen literatura-sailean oinarrituta, EiTBrako euskaratu zuten. Fikzioak Emmy Kid saria jaso zuen 2020an.

## Sinopsia 
10 urteko neskatoa da Floor, eta bere bizitzako hainbat abentura dibertigarri eta anarkiko ezagutuko ditugu 'Floorren arauak' telesailean. Ezarrita dagoenaren aurkako arauak ezartzen ditu Floorrek.

## Pertsonaiak 
* Bobbie Mulder: Floor van Vliet
* Ole Kroes: Kees van Vliet
* Elisa Beuger: Irma van Vliet
* Ferdi Stofmeel: Jan van Vliet
* Romy Voll: Margreet
* Dewi Reijs: Margreeten ama

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hôtel Meliá Paris La Défense

**Hôtel Meliá Paris La Défense**, Frantziako Courbevoie hiriko La Défense finantza barrutian dagoen eraikin bat da, hotel moduan aritzen dena. Jatorrizko etxeorratza 2015ean eraiki zuten eta 83 metro zituen.

19. solairuan jendeari irekitako taberna dago La Défense eta Parisko ikuspegi panoramikoak dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hôtel Meliá Paris La Défense
Tradescantia pallida

**Katu belarria** (*Tradescantia pallida*) landare belarkara eta hostoiraunkorra da, jatorria Mexiko ekialdekoa eta apaingarri gisa erabiltzen dena. Halaber, *katu belarri* Tradescantia generoko beste bi espezie izendatzeko erabiltzen da: *Tradescantia fluminensis* eta *Tradescantia zebrina*.

## Ezaugarriak 
thumb|ezkerrera|Lorea
thumb|ezkerrera|Fruitu heldugabea.
Hosto luzanga eta puntadunak ditu, 7-15 cm luze, 3 petalo zuriko lore txiki arrosa edo moreak, lorezil horiak. Hostoak moreak izaten dira maiz, edo bariegatuak (kultibar askotan): berdea, zuria eta morea.

Eskualde azpitropikaletan argi betean edo erdi-itzaletan hazten da, 20 eta 40 cm.

### Landaketa 
Batez ere landare apaingarri bezala hedatu da, lorategietan, bide-ertzetan, estalduran eta (bereziki klima hotzetan) etxeko landarea gisa. Aldaxkatuz erraz ugaltzen da; zurtoinak nabarmenki segmentatuak dira eta sustraiak sarritan pitzaduretan hazten dira. Azkar hazten da, gaixotasunei aurre egiten die eta itzala jasaten du.

Toxikoa ez denez, oro har giza kontsumorako segurutzat jotzen da, baita bazka landare ere, behiak eta txerriak elikatzeko.

Eskualde askotan, espezie honek lorategietatik ihes egin du, batez ere AEBtako hegoaldean, Hego Amerikan eta Australian. Hori dela eta, toki askotan landare inbaditzaileteat jotzen da.

## Taxonomia 
Nomenklatura binomiala:
* ***Tradescantia***: izen generikoa, Lineok izendatua John Tradescant (1608-1662) naturalistaren omenez, zeinak hainbat amerikar landare Erresuma Batura eraman zituen, Virginiara egindako hiru espedizioren ondoren
* ***pallida***: latinezko *ahula, zurbila*, generoko beste landareek lore zuri edo urdin bizia dutelako

Sinonimoak:
* *Setcreasea jaumavensis* Matuda
* *Setcreasea lanceolata* Faruqi, Mehra & Celarier
* *Setcreasea pallida* Rose
* *Setcreasea purpurea* Boom

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Zientzien etxea (Logroño)

**Zientzien etxea** () Logroñon dagoen zientzia-museoa da. Ebro ibaiaren iparraldeko ertzean dago, alde zaharraren aurrez aurre. Harrizko zubiaren eta Burdinezko zubiaren artean kokaturik dago.

## Historia 
Zientzien etxea garai bateko udal hiltegian ezarri zen. Hurrengo bi hamarkadetan beste erabilpen batzuk eman zitzaizkion.

### Hitzaldien aretoa 
Lehen solairuan kokaturik dago eta 100 ikuslerentzako tokia du. Bertan jardunaldiak, hitzaldi zikloak eta mahai inguruak izaten dira eta zientzia gaitzat duten filme eta dokumentalak ere izaten dira.

### Beste areto batzuk 
Lehen solairuak hiru gela daude tailerrak burutzeko. Ikastetxeetako haurrei, gazteei eta helduei bideraturiko ikastaroak antolatzen dira.

## Zientzien lorategia 
Eraikinaren inguruan *Zientzien lorategia* dago. Bertan zientziarekin loturiko hainbat elementu aurkitzen dira.

250px|thumb|Arroken lorategia.
Harrizko zubitik gertu dagoen eremuan haurrek esperimentatzeko erabil ditzaketen objetu ugari aurkitzen dira: pirueta, prisma hexagonala, espiral bikoitza, ur zurrunbiloa, disko birakaria... Zientzien etxearen aurrealdean Los Cayos aztarnategiko (Cornago, Errioxa) dinosauroen lorratzen erreplika aurkitzen da. Burdinezko zubitik gertu dagoen eremuan Estazio meteorologikoa eta soinuaz esperimentatzeko elementu ugari daude: oihartzunaren jokoa, konferentzia, harri musikala, xilofonoa, balantzin musikala, soinu teleskopioa eta lauza saltariak.

Errioxako erkidegoan aurkitzen diren arroka mota guztiak kronologikoki ezarrita dauden lorategi bat ere badago. Zaharrenetik berrienera: arbela, kuartzita, hareharri gorria, igeltsua eta anhidrita, ofita, hareharria, Kretazeo Berantiarreko kareharria, konglomeratua, Paleogenoko kareharria eta hareharri horia.
## Iruditegia 

Irudi:Across the Ebro - panoramio.jpg|Zientzien etxea, Ebro ibaiaren ertzean.
Irudi:Logroño - Casa de las Ciencias 06.JPG|Eraikina.
Irudi:Logroño - Casa de las Ciencias 08.JPG|Barnealdea.
Irudi:Reproduction of Dinosaur Footprints in Science Museum in Logroño.jpg|Dinosauroen lorratzak.
Irudi:Logroño - Casa de las Ciencias 03.JPG|Zientzien lorategia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zientzien Etxeko webgune ofiziala
José Mariano Salas

**José Mariano Salas** (Jiquilpan de Juárez, Espainia Berriko Erregeorderria , 1797ko maiatzaren 11 &ndash; Mexiko Hiria, Mexiko, 1867ko abenduaren 24a) Mexikoko presidente kargua bi aldiz bete zuen politikari eta militar mexikarra izan zen. Bigarren Inperioaren Erregentzian parte hartu zuen.

## Kanpo estekak
José Joaquín de Herrera

**José Joaquín Antonio Florencio de Herrera y Ricardos** ( Xalapa, 1792ko otsailaren 23a - Tacubaya, 1854ko otsailaren 10a **), José Joaquín de Herrera** izenarekin ezaguna, militar eta politikari liberal moderatu bat izan zen, hiru aldiz Mexikoko Presidentearen kargua bete zuena; pertsonaia erabakigarria izan zen Estatu Batuek Mexikon 1846 eta 1847 artean egindako interbentzioan, baita gatazkaren ondorengo herrialdearen berreraikuntzan ere.

## Hasierako urteak eta heziketa 
Herrera Xalapan jaio zen, Veracruz estatuan, 1792ko otsailaren 23an, eta egun berean bataiatu zuten José Joaquín Antonio Florencio izenarekin. José Rafael Herrera del Campo eta Ana Apolinaria Ricardos Iberri-ren arteko ezkontzatik jaiotako sei seme-alabetatik bosgarrena izan zen. Herreraren anai-arrebak Francisco de Paula, Rafael Antonio, Antonio Maria, Maria del Rosario eta Maria Juana izan ziren.

## Kanpo estekak
Tour Initiale

**Tour Initiale** (euskaraz: "Initiale dorrea"), Frantziako Puteaux hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 1966an eraiki zen eta 109 metro zituen.

Esso dorrearekin batera, La Défense auzoan eraiki ziren lehen bi bulego dorreetako bat da. 2003an berritu zuten eta gaur egungo izena hartu zuen.

## Aurreko izenak 
* Tour Nobel, 1966tik 2003ra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tour Initiale
Glioma

**Glioma** zentro nerbiosoetako eta erretinako tumorea da, egituraz neurogliaren antzekoa, zelula nukleatu, izar-formako eta pikordunez eta zelula arteko material homogeneo, erdilikido eta zeharrargiz osatua. Glia zeluletatik sortzen denez, horrela diote. Normalean burmuinean hasten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Grajera urtegia

290px|thumb|La Grajera urtegia.
**La Grajera urtegia** () Logroño hiriaren hegoaldean dagoen urtegi bat da, hiritik bost kilometrotako distantziara. Donejakue bidean dago eta aisialdi eremu ba ere bada.

## Historia 
1883an eraiki zen aintzira endorreiko batean.

1908an eremua handitu zen. XX. mendearen azken aldera aisialdirako egokitzapen lanak egin ziren eta hainbat eremu gehitu zitzaizkion. 1992ko irailaren 17an inauguratu zen La Grajerako aisialdi parkea. Parkeak 55 hektarea ditu eta beste 32 hektarean urtegiak beraz, horrela 87 hektareatako eremua da. Alboan dagoen golf zelaiak 85 hektareatako azalera du.

Hiru eremu finkatu dira: harrera eremua, eremu murriztua eta eremu babestua.

### Harrera eremua 
Jatetxea, taberna eta jateko tokia daude, parrilla, aulki eta mahaiekin.

### Eremu murriztua 
Hegaztiak ikuskatzeko eremua da. Obserbatorio horretatik zingira-mirotza, kopetazuria, basahatea, koartzak, ahate mokozabala eta murgil handiak ikus daitezke.

### Eremu babestua 
32 hektareatako azalera du urtegiak eta 5'5 metrotako sakonera. 2 hm3-ko ur bolumena jasotzen du. Ezin da bertan sartu ez bada hezkuntza edo zientzia helburuekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tour Pacific

**Tour Pacific** (euskaraz: "Pacific dorrea"), Frantziako Puteaux hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 1992an eraiki zen eta 90 metro zituen.

Dorrea, hasiera batean Japoniako dorrea zuen izena, Christian Pellerinen lorpenetako bat da, diseinua Kurokawa-Inoue bikotearen esku utzi baitzuen 1986an.

2013ko maiatzean, Quebeceko Ivanhoe-Cambridge taldeak, Quebeceko *Caisse des Dépôts* du higiezinen sukurtsalak eta dorrearen jabeak, 215 milioi euroren truke saldu zion talde estatubatuar bati.

## Aurreko izenak 
* Tour Arcelor
* Japan Tower

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eraikinaren Tour Pacific
Zoriontasunaren liburua

***Zoriontasunaren liburua*** Otomandar Inperioan, 1582. urtean egindako eskuizkribu argiztatua da. 1574 eta 1595 bitartean inperioaren agintea izan zen Murad III.a sultanak egiteko agindu zuen. Testua arabieratik itzuli zen. Liburua horoskopoaren inguruan antolatzen da.

## Murad III.a eta bere garaia 
Mendearen bigarren erdialdean Otomandar Inperioaren aginpideak Budapestetik Bagdadera eta Oman eta Tunisiatik Mekara eta Medinara hedatzen ziren, Damaskoko, Alexandriako edo Kairoko bezalako hiri garrantzitsuak biltzen zituen. Turkiarrek Zetaren Bidea, Itsaso Beltza eta Mediterraneoko ekialdeko erdia ere kontrolatzen zituzten. Sultanak Konstantinoplatik gobernatu zuen inperioa; hiri horretan arkitektoak, margolariak, kaligrafistak, bitxigileak, ontzigileak eta poetak aritu ziren haren zerbitzura. Suleiman I.aren biloba, Murad sultan kultu eta sibarita zen, artearen zaindari handia eta XVI. mendeetan eta XVII. mendeetan Turkiako otomandar pinturaren garapen garrantzitsuaren arduraduna izan zen . Bere erregealdian Iranekin eta Europako estatu kristauekin etengabeko gerrek ere izan ziren.

Murad III.a sultana erabat xurgatu zuen haremaren bizitza politiko, kultural eta sentimental biziak. 103 seme-alaba izan zituen, baina horietatik 47 bakarrik aurrera atera ziren. Liburu hau bere Fatima alabari eskaintzeko oparia izan zen.

## Edukia 
*Zoriontasunaren liburua*k zodiako hamabi zeinuen azpian jaiotako pertsonen ezaugarrien deskribapen zehatzak biltzen ditu. Deskribapen horiek ilustratzeko, gizakiaren egoera desberdinak irudikatzen dituzten pintura multzo bat erakusten da. Planeten konjuntzioaren arabera, konkordantzia fisiognomikoko taula batzuk, ametsen interpretazio zuzena eta iragarpena asmatzeko tratatu enigmatikoa zekarren liburuak.

Eskuizkribua garai hartako ekialdeko munduaren lekukotasun paregabea da. Erdi Aroko imajinazio turkiarraren munstro, deabru eta piztiei eskainitako atala ere badago.
 
## Ilustrazioen egilea 
Bere miniatura guztiak Ustad 'Osman irakasle ospetsuaren zuzendaritzapean egin omen ziren; zodiakoaren zeinuei eskainitako hasierako irudi sortaren egile eztabaidaezin izan zen behintzat. 'Osmanek, Serrallo tailerreko margolarien arduraduna 1570. urtetik izan zen. 'Osmanek Muradeko gorteko beste artista batzuei eragin zien. Hark egindako erretratuen zehaztasuna zen bere estiloaren ezaugarri bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Liburuaren gaineko bideoa.
* :Liburuaren orri bat M. Moleiro argitaratzailearen webgunean.
* :*Album Letras Artes* aldizkarian plazaratutako artikulua.
Tour Hekla

**Tour Hekla** (euskaraz: "Hekla dorrea"), Frantziako Courbevoie hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 2022an eraiki zen eta 220 metro zituen.

Jean Nouvel arkitekto frantziarrak diseinatu zuen. Eraikinak 2016ko ekainean jaso zuen eraikitzeko baimena. 2018ko maiatzean hasi ziren eraikitzen 2022 hasierarako aurreikusitako entrega. Amaitutakoan, La Défense auzoko bigarren dorre altuena izango da, Tour Montparnasse gaindituz. Proiektuaren kostua 248 milioi eurokoa dela kalkulatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tour Hekla
Tour Séquoia

**Tour Séquoia** (euskaraz: "Séquoia dorrea"), Frantziako Puteaux hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 1990an eraiki zen eta 119 metro zituen.

Nicolas Ayoub, Michel Andrault eta Pierre Parat arkitektoek 1990ean eraikitako dorre hau Frantziako estatuaren jabetzakoa da 2015eko ekainaren 30az geroztik.

33 solairu ditu, gutxi gorabehera 53.600 m2 alokatzeko espazioa eta bi aparkaleku eskaintzen dituztenak.

Sequoia dorrea La Défense-n lehena izan zen fatxada kurbatu bat fatxada zuzen batekin "luzatuta".

## Aurreko izenak 
* Tour Esplanade

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tour Séquoia
Tradescantia fluminensis

***Tradescantia fluminensis*** landare belarkara eta hostoiraunkorra da, jatorriz Hego Amerikakoa eta apaingarri gisa erabiltzen dena. **Katu belarri** izena ematen zaio, baina Tradescantia generoko beste bi espezie izendatzeko erabiltzen da ere: *Tradescantia pallida* eta *Tradescantia zebrina*.

## Ezaugarriak 
Katu belarria landare hostoiraunkor herrestari bat da, ilegabeko zurtoin eta hosto leunak dituena. Zurtoin mamitsua erraz-erraz sustraitzen da lurra ukitzean. Landareak hosto obalatu eta berde ilunak ditu, punta zorrotzekoak, distiratsuak, leunak eta mamitsuak, 32 eta 64 mm luze bitartekoak. Loreak zuriak dira, hiru petalodunak eta 13 – 25 mm diametrokoa. Udan multzo txikietan sortzen dira eta haziak gara ditzakete.

Eskualde azpitropikaletan argi betean edo erdi-itzaletan hazten da, 20 eta 40 cm.

### Landaketa 
Batez ere landare apaingarri bezala hedatu da, lorategietan, bide-ertzetan, estalduran eta (bereziki klima hotzetan) etxeko landarea gisa. Aldaxkatuz erraz ugaltzen da; zurtoinak nabarmenki segmentatuak dira eta sustraiak sarritan pitzaduretan hazten dira. Azkar hazten da, gaixotasunei aurre egiten die eta itzala jasaten du.
[thumb|eskuinera|250px|*Tradescantia fluminensis* [kultibar bat]]
thumb|250px|Lorea
Eskualde askotan, espezie honek lorategietatik ihes egin du, batez ere AEBtako hegoaldean, Zeelanda Berrian eta Australian. Hori dela eta, toki askotan landare inbaditzailetzat jotzen da. Sastraka trinkoak eratzen ditu oihanpean, bertako espezieen berritzea eragotziz. Ukitu gabe uzten bada, bertako basoen desagertzea eragin dezake. Klima epel eta hotzetan fruitua garatzen ez den arren, azkar sakabanatzen daiteke animaliek, gizakiek eta lurraren mugimenduek eraginda. Zurtoin mamitsuak erraz hausten dira korapiloetan eta sustraiak eratzen dituzte lur hezea aurkitzen badute. Aldaxkatuz erraz ugaltzen da.

## Taxonomia 
Nomenklatura binomiala:
* ***Tradescantia***: izen generikoa, Lineok izendatua John Tradescant (1608-1662) naturalistaren omenez, zeinak hainbat amerikar landare Erresuma Batura eraman zituen, Virginiara egindako hiru espedizioren ondoren
* ***fluminensis***: latinezko Rio de Janeiro-koa (Flumen Januarii)

Sinonimoak:
* *Tradescantia albiflora* Kunth
* *Tradescantia decora* W.Bull.
* *Tradescantia fluminensis var. pubescens* C.B.Clarke
* *Tradescantia fluminensis var. tenella* (Kunth) C.B.Clarke
* *Tradescantia fluminensis forma tenella* (Kunth) Voss
* *Tradescantia laekenensis* L.H.Bailey & E.Z.Bailey
* *Tradescantia mundula* Kunth
* *Tradescantia mundula var. scabrida* Seub.
* *Tradescantia tenella* Kunth

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro María Anaya

**Pedro María Bernardino Anaya Álvarez** (Huichapan, 1794ko maiatzaren 20a - Mexiko Hiria, 1854ko martxoaren 21a) Mexikoko militar bat izan zen, 1847 eta 1848an bitan Mexikoko presidente izan zena. 1847an Estatu Batuen aurkako gerran parte hartze nabarmena izan zuen.

## Kanpo estekak
Manuel de la Peña y Peña

**Manuel José María de la Peña y Peña** (Mexiko Hiria, 1789ko martxoaren 10a - Ibídem, 1850eko urtarrilaren 2a) Mexikoko legelari eta politikari bat izan zen, Mexikoko bitarteko presidente izan zena bi aldiz, Mexikon Estatu Batuek esku hartu zutenean.

## Kanpo estekak
Mariano Arista

**José Mariano Martín Buenaventura Ignacio Nepomuceno García de Arista Nuez** (San Luis Potosí, Espainia Berriko Erregeorderria; 1802ko uztailaren 26a - Ozeano Atlantikoa; 1855eko abuztuaren 7a), **Mariano Arista** izenez ezaguna, Mexikoko presidentea izan zen 1851 eta 1853 artean. XIX. mendean jaiotako Mexikoko lehen presidentea izan zen.

## Kanpo estekak
Santa María de Palacio eliza (Logroño)

**Santa María de Palacio eliza** () Logroñoko alde zaharrean kokaturik dagoen eliza bat da, Ruavieja eta kale nagusiaren artean. UNESCOk 1993. urtean Gizateriaren ondare izendatu zuen Donejakue bidea eta multzo berean Logroñoko hainbat eraikin historiko sartu zituen, tartean eliza hau.

## Izena 
1130an Alfontso VII.a Gaztelakoak donazio bat egin zuen Hilobi Santuaren elizaren ordenak Gaztelako Erresuman aurreneko eliza eraiki zezaten. Hori dela eta "Palacio" izena hartu zuen, "jauregia" euskaraz. Enperadorearen titulua ere jaso zuen eta *Iglesia Imperial de Santa María de Palacio* bihurtu zen.

## Historia 
Ebro ibaiaren gaineko harrizko zubia pasa eta Donejakue bidea Logroñon sartzen den tokian bertan XII. eta XIII. mendeetan eraiki zen eliza. Aurrez gaur egungo klaustroa dagoen tokian izan zen XII. mendean eraikitako eliza bat, Santa María La Vieja edo Antigua izenekoa, baina berehala eraitsi eta gaur egungo eliza eraiki zuten. Ondoren hainbat berriztatze fase izan ditu eta zaila da arkitektura estilo bakarrarekin lotzea.

Hasierako eraikinetik piramide itxurako zinborio oktogonala gelditzen da, estilo gotikoan eraiki zena. XV. mendean gurutzadura eta burualdea berreraiki ziren kainoi gangak eusten dituzten pilastra faszikulatuak eta arku puntudunak erabiliz.

XVIII. mendean berriztatze lan sakonak egin ziren piramide itxurako zinborioaren pisuak eragiten zuen presioari eutsi ahal izateko, izan ere 1671erako erortzeko arriskuan zegoela esaten baitzen eta eraistekotan ere izan ziren.

Hilobi Santuaren ordenaren barnean egon arren ez dirudi ordenako fraiderik izan zenik, eta alde zaharreko parrokia gisa funtzionatu izan zuen mendeetan zehar. Zutabe barrokoen artean dagoen zulo dintelduna da eta Jasokundeko Amaren irudi bat agertzen da armarri inperialen artean. Bestaldeko horman San Joanen sarrera dago, Ruavieja kalean.

Zistertar ordenari zegokionez jatorrizko klaustroa errektangularra eta apaindura gutxikoa da. Baina mendebaldeko zatia soilik gelditzen da. Gainerakoa XVII. mendean eraikitakoa da. Ekialderako norantzan kokaturik dago. Alboan Antiguako Andre Mariaren kapera dago, aurretik izan zen eliza haren lekuko, eta barnean Juan de Vergara y Porres Hilobi Santuko priorraren hilobia dago.

### Barnealdea 
Santa María de Palacio elizak hiru habearte ditu eta absidean habearte bakoitza kapera txiki batez amaitzen da. Gurutzaduran kupula oktogonala dauka kanpoaldean piramide itxurako orratza eratzen duena.

Erretaula hasiera batean Arnao Bruselakoak Redonda konkatedralerako egindako enkargua izan zen, baina egilearen blasoiak zituenez Logroñoko kabildoak ez zuen katedralean jartzerik onartu eta Santa María de Palacio elizak hartu zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Logroño - Santa Maria del Palacio 06.jpg|Kanpandorrea eta orratz piramidala.
Irudi:Logroño - Santa Maria del Palacio 07.jpg|Elizarako sarrera.
Irudi:Palaciointerior.jpg|Klaustroa.
Irudi:Iglesia de Santa María de Palacio (Logroño). Retablo mayor.jpg|Erdiko habeartea.
Irudi:Logroño - Santa Maria del Palacio 02.jpg|Erretaula.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burdin hesi (argipena)

**Burdinazko hesiak** izan daitezkeen zenbait elementuk dute artikulua Wikipedia honetan:

* Burdin hesi kanpoaldekoak, espazio irekietakoak eta hiri altzari izan daitezkeenak.
* Burdin hesi elizetakoak, eliz arkitekturako elementuak.
* Erreja, leihoetan jarri ohi den burdinazko hesia.
* Bilboko Burdin Hesia, Espainiako Gerra Zibilean Bilboren inguruan Txorierri eta Galdakao aldetik eraikitako defentsa sistema.

## Ikus, gainera 
* Hesi
* Langa
Errioxako ilustreen iturria

**Errioxako ilustreen iturria** () Errioxako Logroño hiriburuan dagoen iturria da. *Gran Vía* etorbidearen amaieran dago eta Errioxako historian garrantzitsuak izan diren 8 pertsonaren eskulturak ditu.

Eskulturak kanporantz begira daudenez *La fuente de las espaldas mojadas* ("bizkar bustien iturria") ezizenaz ere ezagutzen da.

## Historia 
1999ko otsailaren 19an inauguratu zen "Logroño en el siglo XX" kanpainaren barruan. Alejandro Rubio Dalmati eta Alejandro Narvaiza Rubio eskultoreak izan ziren iturriko estatuen egileak, osaba eta iloba direnak.

## Eskulturak 
## Emakumezkoen zerrenda 
Gizonezkoak baino agertzen ez diren iturria izanik polemika iturri ere izan da eta proposamen gisa Emakumezko errioxar ilustreen zerrenda ere egin da:

* Santa Áurea (1042-1069), Santu kristaua
* Lucrecia Arana (1871-1927), Zarzuela abeslaria
* María de la O Lejárraga (1874-1974), idazle feminista
* María Teresa León (1903-1988), 27ko belaunaldiko idazlea
* Maria Teresa Gil de Gárate (1906-1985), irakaslea
* Lola Rodríguez Aragón (1919-1984), abeslaria
* Aurora Infante (1933-1992), dantzaria
* Carmen Medrano (1950-1979), abeslaria
* Mayte Mateos (1951-), abeslaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La Rioja Turismo webgunean dagoen informazioa
Guiers aintzira

**Guiers aintzira** () Senegalgo iparraldean dagoen aintzira da, Richard Toll hiriaren hegoaldean eta Louga eta Saint-Louis eskualdeetan. Dakar hiriko ur edangarri iturri nagusia da; baima ehunka kilometro hego-mendebaldera dagoenez, lurpeko hodiei esker eramaten dute ura.

35 kilometro luze eta 8 kilometro zabal den laku bat da, eta Senegal ibaiaren adarra den Ferlo edo Bounoum ibaiak elikatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Waalo

**Walo** () mendebaldeko Afrikako erresuma izan zen, XII-XIX. mendeetan Senegal ibaiaren beheko ibilguan nagusi izan zena.

## Historia 
Bere lurraldeek haranaren zati batzuk hartzen zituzten, baita iparraldean eta hegoaldean ere, Ozeano Atlantikoraino hedatuz. Iparraldean arabiar emirerriak zeuden; hegoaldean, Cayor erresuma; ekialdean, Wolof.

Waalok sistema politiko eta sozial zaila (batez ere bere kasta sistema oso formalizatu eta zurruna) zuen, gaur egun Senegalgo wolof kulturan oraindik etengabeko eragina duena. Erresuma, zeharka hereditarioa izan zen, hiru familia matrilinealek gobernatua: jatorri etniko ezberdinekoak ziren Logar, Tedyek eta Joos familiak hain zuzen ere. Joosarrak serer jatorrikoak ziren. Sineko Erresumakoa zen Lingeer Ndoye Dembak serer klan hau Waalon ezarri zuen. Lingeer Fatim Beye bere amama, dinastia honetako matriarka eta arbasoa da. Familia matrilineal hauek etengabeko borroka dinastikoetan parte hartu zuten *brak* edo Waaloko errege bihurtzeko, bai elkarren artean eta baita Waaloko estatu mugakideekin ere. Erregina edo errege-printzesa haiei *lingeer* zioten.

Waalo 1287an sortu zen. NDiadiane Ndiaye agintari sasilegendarioa erresuma honetakoa zen. Pertsonaia misteriotsu honek Wolof Inperioa gobernatu zuen. NDdiadianen agindupan, Wolofek Waalo basailu bihurtu zuen.

Waaloko errege-hiriburua lehenik Ndiourbel (Guribel) izan zen Senegal ibaiaren iparraldeko ertzean, egungo Mauritanian. Gero ibaiaren hegoaldeko ertzean Ndiangué hirira aldatu zuten eta, azkenekoz, Nderrera eraman zuten Guiers aintziraren mendebaldeko ertzean. Waalok esklabista mairuen etengabeko erasoaldiak jasan zituen, baita barnealdeko gerrak ere.

*Brak*ek Seb Ak Baor izeneko nolabaiteko legebiltzar batekin batera gobernatu zuen eta funtzionario eta dignatarioen hierarkia konplexu baten gainean zegoen. Emakumeek goi-karguak zituzten, eta leku nabarmena zuten historia politiko eta militarrean.

Waalok frantsesekin itun onuargarriak sinatu zituen. Hauek bere basea ibaiaren bokaletik gertu Saint-Louis uhartean (oraingo Saint-Louis, Senegal) ezarri zuten. Frantziarrek Waalori, ibaian ontziratzen zen Arabiako goma edo esklabo karga bakoitzeko ordainsariak ordaintzen zitzaizkion, bere merkataritzaren "babesaren" truke. Batzuetan, babes hori ez zen eraginkorra izan, batez ere, Waaloren basailuak, Bethio bezala, independentzia lortu zutenan. Guztira, Waalok 52 errege izan zituen bere sorreratik.

Waalok bere erlijio tradizionala zuen. Goi-klaseak haranean zehar hedatu zen islamera berandu bihurtu ziren, izan ere, *brak*ak ez ziren XIX. mendera arte bihurtu.

## Waaloko erregeak 
Hona hemen John Stewartek *African States and Rulers* (1989) bere lanean proposaturiko zerrenda.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 

## Kanpo estekak
Serere

**Serere** edo **serer** herria Mendebaldeko Afrikako talde etnolinguistikoa da, jatorria Senegal, Gambia eta Mauritanian duena. Biztanleriaren % 14,7 dira Senegalen. Serere hizkuntzaz, Niger-Kongo familiako Atlantiko mendebaldeko hizkuntzaz, mintzatzen dira eta nekazariak dira gehienbat. Gehienak bere erlijio tradizionalaren jarraitzaileak dira, kristauak edota musulmanak izanda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José María Iglesias Inzáurraga

**José María Iglesias Inzáurraga** (Mexiko Hiria, 1823ko urtarrilaren 5a - ibid., 1891ko abenduaren 17a) Mexikoko legelari, idazle, historialari eta politikaria izan zen. Epe labur batez Mexikoko presidentea izan zen 1876an, "Presidente legalista" bezala ezagutua izan zen, 1857ko Konstituzioaren 79. eta 82. artikuluen arabera presidente izateko zuen legezko eskubidea aldarrikatzeagatik.

## Kanpo estekak
Urtzen

***Urtzen*** 2020ko Telmo Esnal zinema zuzendarien film dokumentala da.

Pablo Azkueren *Ur* deituriko liburuan oinarrituta dago filma: ipuin bat da, eta, beste gauza askoren artean, kontzientzian eta itsasoan sakontzen du. *Urtzen*, berriz, ipuin horretan oinarrituta dagoen zinema entsegu bezala definitu dute: elkarrizketa ugari dituena, musika eta askotariko irudiak berrerabiltzen dituena, eta existentziaren inguruan hausnartzen duena. Funtsean, eta, sortzaileen hitzetan, aurrez aipaturiko guztiak biltzen dituen collage bitxi bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Animals (2019ko filma)

***Animals*** 2019ko Sophie Hyde australiar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da, Emma Jane Unsworthen izen bereko liburuan oinarrituta.

## Sinopsia 
Hamar urte elkarrekin ibili ostean, Tylerren eta Lauraren lagun arteko harremana ez dago ongi: Lauraren bikote berriak eta azken nobela amaitzeko sartzen ari den orduek alde batera utzi dute Tyler.

## Aktoreak 
* Holliday Grainger: Laura
* Alia Shawkat: Tyler
* Fra Fee: Jim
* Dermot Murphy: Marty
* Amy Molloy: Jean
* Kwaku Fortune: Julian
* Olwen Fouéré: Maureen
* Pat Shortt: Bill

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mare of Easttown

***Mare of Easttown*** estatubatuar telesaila da, Brad Ingelsbyk HBOrentzat egina.

## Sinopsia 
Mare Sheehan Pennsylvaniako herri txiki bateko detektibea da, eta hilketa bat ikertzen ari da, krisi pertsonal eta profesional baten zurrunbilo betean. Polizia zabarra da, lanarekiko adikzioa duena, eta bizilagunek ez dute sobera maite, bere metodo bortitzak direla medio. Ez da heroia, ezta antiheroia ere, bizitzako kolpeek zauritu eta zimeldu duten pertsona bat baizik.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Watch (telesaila)

***The Watch*** britano-estatubatuar telesaila da, Terry Pratchettek BBC Americarentzat egina.

## Sinopsia 
Zaindari errebeldeen talde batek altxamendua antolatuko du ustelkeriaz jositako bizilekua hondamenditik salbatzeko. Terry Pratchett komikilariaren *Discworld* saileko The Watch nobelak oinarri hartuta osatu dute zortzi ataleko telesaila. 

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zbigniew Boniek

**Zbigniew Boniek** (Bydgoszcz, 1956ko martxoaren 3a) poloniar futbolari eta entrenatzaile ohia eta kirol-zuzendaria da.

Bere herriko taldean gaztetan jokatu ondoren, Zawisza Bydgoszcz eta Widzew Łódź taldeetan jokatu zuen. 1985ean Juventusekin fitxatu zuen eta AS Roman amaitu zuen bere ibilbide.

Poloniako futbol selekzio nazionalan 80 aldiz aldiz eta 24 gol sartu zituen. Hiru munduko futbol txapelketatan parte hartu zuen.

Italiako hainbat taldetako entrenatzailea eta poloniarren hautatzailea izan zen.

Gaur egun Poloniako Futbol Federazioko presidentea da.

## Palmaresa 
### Taldeak 
**Widzew Łódź**
* Poloniako futbol liga: 1980–81, 1981–82
**Juventus**
* Serie A: 1983–84
* Italiako futbol kopa: 1982–83
* Europako kopa: 1984–85
* UEFAren Europako Superkopa: 1984
* Europako Futbol Errekopa: 1983–84
**Roma**
* Italia Futbol Kopa: 1985–86
### Poloniako selekzioa 
* 1982ko Munduko Futbol Txapelketa: brontzezko domina
Traces (telesaila)

***Traces*** britainiar telesail bat da, Val McDermidek eta Amelia Bullmorek Alibi telebista-kanalarentzat egina. Istorioa Eskoziako Dundee hirian kokatuta dago. Bi denboraldi ditu; lehena 2019an eman zen Bretainia Handiko Alibi kanalean, eta geroago BBC One kanalean. Bigarren denboraldia 2022an eskaini zen. Lehen denboraldia euskarazko Primeran plataforman jarri zen ikusgai 2023an. 

## Sinopsia 
Analisi forentseko *online* ikastaro batean jabetuko da Emma izeneko neska gazte bat aztertzen ari den kasuak lotura duela bere iraganarekin. Bi irakasleren laguntzarekin, bere amaren hiltzailea justiziaren aurrera eramateko lanetan murgilduko da.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Black Narcissus (telesaila)

***Black Narcissus*** britainiar telesail dramatikoa da, Amanda Coek FX eta BBC Onentzat egina. 1939an Rumer Goddenen izen bereko eleberriaren telebistarako egokitzapena da

## Sinopsia 
Himalaiako jauregi batera bidalitako moja anglikano batek I. Mundu Gerrako soldadu beterano batenganako desira kontrolatu beharko du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jan Davidsz. de Heem

**Jan Davidszoon de Heem** (Utrecht, c. 1606ko apirilaren 17a - Anberes, 1684ko apirilaren 26a baino lehen) herbeheretar margolaria izan zen.

Utrechten ikasi zuen aitarekin eta Balthasar van der Astekin eta Leidenen David Baillyrekin. 1635-36an Anberesera joan zen. Garaiko margolaririk onenetakotzat hartzen zen eta enkargu ugari jasotzen zituen. Semeek berarekin egiten zuten lan tailerrean.

Izadi hilen margolaria izan zen: loreak, frutak, itsaskiak, intsektuak... Kolorearen distira eta harmonia objektuen marrazki xehearekin konbinatu zituen.

## Iruditegia 

Jan davids de heem-fleurs avec portrait guillaume III d'Orange.jpg|Gilen III.a Ingalaterrakoa
Jan Davidsz de Heem 002.jpg|Loreontzia, 1660
Heem,_Jan_Davidsz._de_-_A_Richly_Laid_Table_with_Parrots_-_c._1650.jpg|thumb|Mahaia loroekin - c. 1650
Jan Davidsz. de Heem - Still life of fruit and sumptuous tableware.jpg|Mahaia postreekin, 1640
Jan Davidsz. de Heem - Still-Life with Fruit, Flowers, Glasses and Lobster - WGA11282.jpg|Natura hila loreekin, frutekin eta otarrainarekin, c. 1660
Stilleven met boeken Rijksmuseum SK-A-2565.jpeg|Natura hila liburuekin eta biolin batekin , 1628
Heem Fruit bowl with flowers.jpg|* Fruta katilua loreekin*
Still-Life with Lobster and Nautilus Cup 1634 Jan Davidszoon de Heem.jpg|*Natura hila otarrainarrekin eta Nautilus koparekin*, 1634
Jan Davidsz de Heem 006.jpg|Hil natura, gosaria xanpaina-koparekin eta piparekin , 1642
Jan Davidsz. de Heem - Vase of Flowers - WGA11290.jpg|*Loreontzia*
Mesa (Jan Davidsz. de Heem).jpg|*Mahaia*
Eucharist in Fruit Wreath.jpg|*Eukaristia lore-koroarekin*, 1648
Jan Davidsz. de Heem - Vanitas still life with books, fruit and a flute.jpg|*Vanitas*, 1652
Jan Davidsz. de Heem - Still-Life with Flowers in a Glass Vase and Fruit - WGA11284.jpg|Hil Natura loreekin eta frutarekin''

## Kanpo estekak
Esparteroren monumentua (Logroño)

**Esparteroren monumentua** () Logroñoko estatua ezagunena da Espolón pasealekuan dagoena. Logroñon bizi izan zen Baldomero Espartero militar eta politikoaren menezko zaldizko estatua bat da.

## Espartero 
Baldomero Espartero Granátulan (Ciudad Real) jaio zen 1793an. Lehen Karlistaldian liberalen alde borrokatu zuen eta 1836an Iparraldeko armadako buru izendatu zuten. 1839an Bergarako Hitzarmena sinatu zuen eta *Príncipe de Vergara* titulua jaso zuen. 1840an Espainiako Gorteek erregeorde izendatu zuten.

1872an Amadeo I.a Savoiakoa Logroñora etorri zen Esparterorekin biltzera eta estatua egiteko ideia berriz hartzea erabaki zen. Francisco de Luis y Tomás arkitektu errioxarrak proiektu berria egin zuen eta haren arabera eraiki zen.

1895eko irailaren 23an inauguratu zuen Gaspar Núñez de Arce poetak.

## Deskribapena 
250px|thumb|Esparteroren monumentua
### Estatua 
Zaldizko estatua bat da, 11.300 kilogramotako pisua duena. Espartero militar jantzita dago dagokion rangodun janzkera duelarik. Kapela jantzita dauka. Zaldiak aurreko hanka bat altxatua du.

### Oinarria 
Iturri zirkular baten erdian kokaturik dago eta brontzezko lau lehoiek zaintzen dute. Bi lehoi lo daude eta beste bik gorantz begiratzen dute. Plataforma zirkularrean Espartero Jeneralarekin loturiko hamalau hitz daude: «Paz, Prudencia, Lealtad, Templanza, Abnegación, Patria, Fortaleza, Victoria, Patriotismo, Justicia, Ley, Heroísmo, Logroño y España»

## Esparteroren beste monumentuak 
Espainiar estatuan badira Esparteroren aldeko beste monumentu batzuk ere. Madrilen badago oso antzekoa den zaldizko estatua bat Retiroko lorategietan. Logroñokoak ez bezala, madrilgoak kapela eskuan darama.

Esparteroren jaioterrian ere badago beste estatua bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentín Canalizo

**José Valentín Raimundo Canalizo Bocadillo** (Monterrey, Nuevo León, 1794ko otsailaren 12a - Mexiko Hiria, 1850eko otsailaren 20a), Mexikoko militar eta politikari ospetsu bat izan zen, gaur arte Nuevo León estatuan jaiotako Mexikoko presidente bakarra izan dena. Bi aldiz izan zen Mexikoko presidentea, urte betez, 1843an eta bigarrenez 1844an, Mexikoko historiaren garai zail eta ezegonkor batean, Mexikoren Independentzia eta Texas Mexikotik banandu ondoren, eta Estatu Batuen eta Mexikoren arteko Gerraren aurretik. Presidente izan aurretik, Mexiko Hiriko alkate edo prefektua izan zen (gaur egun Mexiko Hiriko gobernuburua), eta aurretik Puebla estatuko gobernadorea izan zen. Lehenago Cuernavaca hiriko alkate edo prefektu izan zen.

## Kanpo estekak 
*
John Dawes

**Sydney John Dawes** (Abercarn, Monmouthshire, 1940ko ekainaren 29a - 2021eko apirilaren 16a) galestar errugbilaria, erdiko postuan aritzen zena, eta entrenatzailea izan zen. 1964tik 1971ra jokatu zuen Galesko errugbi selekzioan, eta British and Irish Lionsen kapitaina izan zen. 

## Bizitza 
Sydney John Dawes Abercarnen jaio zen, 1940ko ekainaren 29an. Kimika ikasi zuen Aberystwytheko University College Walesen, eta irakasle izateko ikastaroak gainditu zituen. Newbridgeko taldean hasi zen errugbian jokatzen, eta London Welshera aldatu zen geroago. 1965-66 denboraldian kapitain eta entrenatzaile izendatu zutenetik, taldeak oso joko ikusgarria egin zuen, irekia, azkarra eta erasokorra. Adituen iritziz, galestar errugbi estiloaren sortzaile nagusietako bat izan zen.  

1964an egin zuen debuta Galesko errugbi selekzioarekin, Dublingo Lansdowne Roaden, Irlandaren kontra; Gales nagusitu zen, 15 eta 6. Hurrengo urtean kapitain izendatu zuten. London Welsheko lehendakaria izan zen, eta errugbiari buruzko hainbat liburu idatzi zituen.

## Palmaresa 
#### Jokalari 
* Bost Nazioen Txapelketa
** irabazlea: 1964, 1965, 1969, 1970 eta 1971
** Slam Nagusia: 1971
** Triple Crown: 1965, 1969 eta 1971

#### Entrenatzaile 
* Bost Nazioen Txapelketa
** irabazlea: 1975, 1976, 1978 eta 1979
** Slam Nagusia: 1976 eta 1978
** Triple Crown: 1976, 1977, 1978 eta 1979

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tradescantia zebrina

**Katu belarria** (*Tradescantia zebrina*) landare belarkara eta hostoiraunkorra da, jatorriz Mexiko, Erdialdeko Amerika eta Kolonbiakoa, eta apaingarri gisa erabiltzen dena. Halaber, *katu belarri* Tradescantia generoko beste bi espezie izendatzeko erabiltzen da: *Tradescantia pallida* eta *Tradescantia fluminensis*.

## Ezaugarriak 
Hosto more-berdexka erakargarriak ditu, berrienak eta goikoenak moreak, eta zaharrenak eta beheragokoak bi zerrenda zilarkara dituztenak. Hosto zaharrenek magenta sakona eta uniformea erakusten dute.

Zurtoinak herrestariak dira, korapiloetan sustraituz. 2,5-10 x 1,5-3,5 cm-ko hostoak, obalo-oblongotik guztiz obalatura, zorrotzak baina oinarrian biribilduak. Infloreszentziak bakartiak, terminalak edo hostoei oposatuak; pedunkuluak 1,5-11 cm luze dira; 2 braktea, desberdinak, kanpokoak 1,5-6 cm; barnekoak 0.8-3 cm; oro har, ilegabeak.

2n = 22, 23, 24, 47 eta 48ko kromosoma kopurua du.

### Landaketa 
Batez ere landare apaingarri bezala hedatu da, lorategietan, bide-ertzetan, estalduran eta (bereziki klima hotzetan) etxeko landarea gisa. Aldaxkatuz erraz ugaltzen da; zurtoinak nabarmenki segmentatuak dira eta sustraiak sarritan pitzaduretan hazten dira. Azkar hazten da, gaixotasunei aurre egiten die eta itzala jasaten du.

Eskualde askotan, espezie honek lorategietatik ihes egin du, batez ere AEBtako hegoaldean. Hori dela eta, toki askotan landare inbaditzaileteat jotzen da. Aldaxkatuz erraz ugaltzen da.

File:Gardenology-IMG 4805 hunt10mar.jpg|Landarea
File:Zebrina1.jpg|Hostoa
File:Flinker Heinrich.jpg|Etxeko landare gisa
File:Syrphid close up.jpg|Lorea
File:Starr 080103-1454 Tradescantia zebrina.jpg|thumb|Xehetasuna

## Taxonomia 
Nomenklatura binomiala:
* ***Tradescantia***: izen generikoa, Lineok izendatua John Tradescant (1608-1662) naturalistaren omenez, zeinak hainbat amerikar landare Erresuma Batura eraman zituen, Virginiara egindako hiru espedizioren ondoren
* ***zebrina***: latinezko zebra itxurakoa, hau da, marraduna

Sinonimoak:

* *Cyanotis zebrina* (Heynh.) Nees

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Bo-Boliko Lokonga

**André Bo-Boliko Lokonga Monse Mihango** (Lobamiti, 1934ko abuztuaren 15a - Brusela, 2008ko martxoaren 30a) Zaireko lehen ministroa izan zen. 1967tik 1980ra, Zaireko Langileen Batasun Nazionaleko idazkari nagusia izan zen. Biltzar Nazionaleko presidente 1970etik 1979ra eta lehen ministro 1979ko martxoaren 6tik 1980ko abuztuaren 27ra izan zen. 1990ean oposiziora pasa zen eta Joseph Ileorekin eta Kititwa Tumansirekin batera, Alderdi Demokrata Sozial Kristaua sortu zuen.
Katu belarri

**Katu belarri** Tradescantia generoko hiru landare espezieri ematen zaien izena da:
* *Tradescantia pallida* (katu belarri morea)
* *Tradescantia fluminensis* (katu belarri berdea)
* *Tradescantia zebrina* (katu belarri marraduna)
Edith Nesbit

**Edith Nesbit** (Londres, 1858ko abuztuaren 15a - New Romney, 1924ko maiatzaren 4a) idazlea eta poeta ingelesa izan zen.

## Biografia 
Sei anai-arrebetan gazteena izan zen. Ingalaterra, Espainia eta Frantzian zehar bidaiatu zen.

Hubert Bland politikari sozialistarekin ezkondu zen 21 urterekin eta 5 ume izan zituzten.

"Fabian Society" Elkartearen sortzaileetako bat izan zen, bere senarrarekin batera.

Jende aurrean erretzen zuen lehen emakumeetako bat izan zen.

Biriketako minbiziarengatik hil zen.

## Idazle lana 
Batez ere, umeentzako liburu ugari idatzi zituen, umorez beteak eta estilo oso berritzailearekin (gai arruntak elementu magikoekin nahastuz), baina beste lan ugari ere idatzi zituen: beldurrezkoak, erromantzeak, poesia, propaganda sozialista, antzezlanak eta beste lan batzuei egindako aipamen eta iruzkinak.

Edith Nesbiten lanak beste idazleen inspirazio iturri ere izan ziren, esate baterako, C.S. Lewis, *Narniako kronikak* idatzi zituena; J. K. Rowling, *Harry Potter* protagonista daukan bildumaren egilea; Diana Wynne Jones; P. L. Travers; edota Edward Eager.

## Lan hautatuak 
* *The Story of the Treasure Seekers*, 1899.

* *Five Children and it*, 1902.

* *The Story of the Amulet*, 1906).

* *The Magic City*, 1920.

* *The Phoenix and the carpet*, 1904.

* *The last of the dragons*, 1980.

* *The Enchanted Castle*, 1907.

* *Man-Size in Marble*, 1887.

* *The House With No Adress*, 1909.

* *Railway Children*, 1906.*

* *Grim Tales'', 1893.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Edith Nesbit and The Railway Children
* http://www.gutenberg.org/author/Edith_Nesbit doako liburu elektronikoak.
* https://web.archive.org/web/20050716013423/http://www.geocities.com/duendesamed/ Edith Nesbiten “Five Children and It” eleberrian oinarritutako anime lana.