Ameriketako portugaldarren kolonizazioa

**Ameriketako portugaldarren kolonizazioa** () Ameriketan Portugalgo Erreinuari zegozkion lurraldeak eratu zituzten. Portugal izan zen Europako esplorazioaren munduko herrialde nagusia XV. mendean. 1494ko Tordesillasko Itunak Europatik kanpoko Lurra Gaztelako eta Portugalgo lurralde hemisferioetan banatu zuen, konkista eta kolonizazio esklusiborako. Portugalek Hego Amerikako zatiak kolonizatu zituen ( Brasil, Colonia do Sacramento (Uruguai), Guanare (Venezuela)), baina arrakastarik gabeko saiakera batzuk ere egin zituen Ipar Amerika kolonizatzeko (Ternua eta Labrador eta Eskozia Berria Kanadan).

## Asentamenduak Ipar Amerikan 
Tordesillasko Itunean zehaztutako terminoetan oinarrituta, Portugalgo Koroak Joan Caboto esploratzaileak 1497an eta 1498an Ingalaterrako Koroaren izenean bisitatu zuen eremuan lurralde-eskubideak zituela aldarrikatu zuen.  Horretarako, 1499an eta 1500ean, João Fernandes Lavrador portugaldar itsasgizonak ipar-ekialdeko Atlantikoko kostaldea eta Groenlandia bisitatu zituen, eta horrek adierazten du garaiko mapa topografikoetan "Labrador" agertzea.  Ondoren, 1501ean eta 1502an, Corte-Real anaiek Groenlandia eta gaur egun Kanadako Ternua eta Labrador probintzia dena esploratu eta mapatu zuten, lur horiek Portugalgo Inperioaren parte zirela aldarrikatuz. Froga zatikiek 1473an João Vaz Corte-Real-ek, haien aitak, beste europar batzuekin batera egindako espedizio bat ere iradokitzen dute Ipar Amerikako *Terra Nova do Bacalhau-ra* (*Bakailaoaren Lurralde Berria*). 1473ko bidaia posiblea eta XV. mendean Ipar Amerikara kolonaurreko beste hainbat espedizio posibleak, gehienbat Azoreetatik etorritakoak portugaldarraren kasuan (dohaintza errege-gutunetan sartuta), polemika handiko gaiak izaten jarraitzen dute jakintsuentzat. Haien existentzia bidaien norakoei buruz argi ez dauden dokumentu historiko labur edo zatikatuetan oinarritzen da.

1506an, Manuel I.a Portugalgo erregeak Ternuako uretako bakailao arrantzarako zergak sortu zituen. João Álvares Fagundesek eta Pêro de Barcelosek arrantzarako postuak ezarri zituzten Ternua eta Eskozia Berrian 1521 inguruan. Horiek gero abandonatu egin ziren, baina, kolonizatzaile portugaldarrak batez ere Hego Amerikara bideratzen hasi zirenean. Hala ere, Portugal Cove-St. Philip's, St. Peter's, St. John's, Kontzepzio badia eta Kanadako ekialdeko inguruak garrantzitsuak izaten jarraitzen dute kultur eskualde gisa, gaur egun ere. 

## Brasilen kolonizazioa 
[eskuinera|thumb| 1549an, [Brasilgo Kapitaintza Koloniak Brasilgo Gobernazio Nagusian elkartu ziren, non Brasilgo probintzia kapitaintzak ziren; Luís Teixeira, 1574.]]
1500eko apirilean, Portugalgo Indiako bigarren armadak, Pedro Álvares Cabral buru zela, kapitain adituen eskifaia batekin, Bartolomeu Dias eta Nicolau Coelho barne, Brasilgo kostaldearekin topo egin zuen Atlantikoan mendebalderantz zihoan bitartean "volta do mar" handia egiten ari zela Gineako Golkoan barealdia ekiditeko. 1500eko apirilaren 21ean, *Monte Pascoal* izendatu zuten mendi bat ikusi zuten, eta apirilaren 22an, Cabral kostaldean lehorreratu zen, Porto Seguron. Lurraldea uharte bat zelakoan, Ilha de Vera Cruz (Egiazko Gurutzearen uhartea) izena jarri zion.  Vasco da Gamaren Indiara egindako aurreko espedizioak jadanik mendebaldeko Ozeano Atlantikoko bidetik gertu zegoen lur-seinale batzuk erregistratu zituen, 1497an. Duarte Pacheco Pereirak 1498an Brasilgo kostaldeak aurkitu zituela ere iradoki dute, baliteke bere ipar-ekialdea, baina espedizioaren eremu zehatza eta esploratutako eskualdeak ez daude argi. Bestalde, historialari batzuek iradoki dute portugaldarrek lehenago topatu izana Hego Amerikako bultzarekin "volta do mar" itsasontzian (Hego-mendebaldeko Atlantikoan) nabigatzen ari zirela, horregatik Joan II.a erregeak lerroaren mendebaldera mugitzeko tematu izana. 1494an Tordesillasko Itunean adostu zuten  Ekialdeko kostaldetik, flotak ekialderantz biratu zuen Afrikako eta Indiako hegoaldeko muturrerako bidaia berriro hasteko. Mundu Berrian lehorreratu eta Asiara iritsiz, espedizioak lau kontinente lotu zituen historian lehen aldiz. 

1501-1502 urteetan, Gonçalo Coelhok (edo André Gonçalves eta/edo Gaspar de Lemos) zuzendutako espedizio batek Hego Amerikako kostaldetik hegoalderantz abiatu zen gaur egungo Rio de Janeiroko badiaraino. Bere tripulazioen artean Ameriko Vespuzio florentiarra zegoen. Vespuzioren arabera, espedizioa "Hego Poloko altitudea 52° S" latitudera iritsi zen, gaur egungo Patagonia den latitude "hotzetan", Magallanes itsasartetik gertu, atzera egin baino lehen. Vespuziok idatzi zuen hego-mendebaldetik hegoalderantz abiatu zirela, "kostalde luze eta bihurgunetsu bati jarraituz". Hori polemikoa dirudi, ondorengo gutunean bere deskribapenaren zati bat aldatu baitzuen (32° S inguruan, itsaso zabalera aldaketa bat egin zutela, hego-hego-ekialderantz), mantenduz, hala ere, 50° S latitude antzeko batera iritsi zirela.  

Ameriko Vespuziok behatzaile gisa parte hartu zuen Espainiako eta Portugalgo lau esplorazio bidaiatan. Espedizioak oso ezagunak egin ziren Europan berari egotzitako bi konturen ondoren, 1502 eta 1504 artean argitaratuak. Hego Amerikako ekialdeko eta hego-ekialdeko kostaldeetara egin zituen azken bi bidaiak, Portugalek, batez ere 1501-1502ko espedizioa Brasilera eta haratago, eta Cabralen ontzi eta gizonekin (Hego Amerika, Afrika eta Asiako kontinenteak ukitu zituztenak) egindako topaketa. ) Afrikako kostaldean, Bezeguiche-n (Dakarren badia, Senegal), bertako marinelen kontuak entzutea (orduan Portugalera itzuli ziren), bere "Mundu Berria" hipotesirako erabakigarrienak izan ziren. Vespuziok iradoki zuen aurkitu berri diren lurrak (gaur egungo Hego Amerika/Brasil dena bereziki) ez zirela Indiak baizik "Mundu Berri" bat,  *Mundus novus*, Lorenzo di Pierfrancesco de' Medici-ri Vespuzioren gutunetan oinarritutako dokumentu garaikide baten latinezko izenburua, Europan oso ezaguna egin zena. 

1508 edo 1511-1512 inguruan, portugaldar kapitainek gaur egungo Uruguay eta Argentinako Rio de la Plata itsasadarrera iritsi eta arakatu zuten, eta gaur egungo San Matias golkoraino joan ziren hegoaldera, 42° S-ra (*Newen Zeytung auss Pressilandt-en* erregistrata, eta  "Brasilgo lurraldetik berri berriak" esan nahi du).   Historialari batzuek Coelho-ri eta Vespuziori egotzi diote bidaia hori urte batzu lehenago, baina historialari eta ikertzaileen zati handi batek, dokumentazio eskasa eta konparatuaren bidez, *Indiako lasterketako* kapitainak eta esperientziadun pilotua identifikatzen ditu ("Portugaleko Pilotorik onena" eta Fugger's Agentearen "lagunik onena"), Diogo Ribeiro, Estevão Frois eta João de Lisboa pilotuarekin. Era berean, esploratzaileek jakinarazi zutenez, hegoalderako 40. paralelotik joan ostean, kostaldean, "lur bat" edo "itsasora hedatzen den puntu bat" aurkitu zuten, eta hegoalderago, Golko bat.  

Hori eta Cristóvão Jacques-en hurrengo espedizioak Rio de la Platara eta Parana ibaira 1521ean; eta Martim Afonso de Sousa eta bere anaia Pero Lopes de Sousarenak, 1530-1532 bitartean, Amazonas ibaitik, Lagoa dos Patosera eta Rio de la Plata eta Paraná ibaietaraino, Portugalgo interesa indartu eta erakutsi zuten Rio de la Platarekiko.

Brasilen bizileku iraunkorra ez zen hasi São Vicente 1532an Martim Afonso de Sousak sortu zuen arte, nahiz eta aldi baterako merkataritza-guneak lehenago ezarri ziren paubrasila biltzeko, koloratzaile gisa erabiltzen zena. São Vicente, bere udal-eskubide *demokratikoengatik* (Portugalgo udalismoaren tradizioan Erdi Arotik) eta 1532ko abuztuaren 22ko lehen *Câmararako* (Udala) hauteskunde orokorrengatik, sinbolikoki demokraziaren sorlekutzat hartzen da Ameriketan .

1534tik 1536ra, 15 Kapitaintzako kolonia sortu ziren Portugalgo Amerikan. Kapitaintzak Portugalgo Inperioko kolonia autonomo eta pribatuak ziren gehienbat, eta bakoitza kapitain nagusi batek hartu eta zuzentzen zuen.

1549an, euren porrotaren eta arrakasta mugatuaren ondorioz, Brasilgo Kapitaintza Koloniak Brasilgo Gobernazio Nagusian elkartu ziren. Kapitaintzako koloniak probintzia barruti gisa berrantolatu ziren Gobernaziorako. Kapitaintzak beren oinordeko kapitain nagusiek gobernatzen jarraitu zuten, baina orain Brasilgo Gobernadore Nagusiari jakinarazi zioten. Sistema berria ezarri zen Portugalgo Amerika zuzen kudeatu ahal izateko eta Portugalgo Inperioari diru-sarrera egonkor eta aberats bat emateko. Gobernazio berriko hiriburuak São Salvadorren ezarri zuen bere hiriburua eta urte berean iritsi ziren lehen jesuitak.

Behin betiko finkapenarekin azukre-kanabera industria ezarri zen eta bere lan-eskaera intentsiboa, bertako esklaboekin eta geroago afrikarrekin bete ziren.

1565etik 1567ra, Mem de Sá Brasilgo hirugarren gobernadore nagusiak arrakastaz suntsitu zuen France Antarctique izeneko hamar urteko Frantziako kolonia bat, Guanabara badian . Berak eta bere ilobak, Estácio de Sá, Rio de Janeiro hiria sortu zuten orduan 1567ko martxoan.

1621ean, Felipe II.a Portugalgoak Brasilgo Gobernazio Nagusia bi kolonia bereizi eta autonomotan banatu zuen, Maranhão Estatua eta Brasilgo Estatua. Garai horr

i dagokionez, hobe da "Portugaldar Amerika" aipatzea "Portugaldar Brasil" edo "Brasil Koloniala" baino, estatuak bi kolonia bereizi baitziren, bakoitza bere gobernadore orokorra eta gobernuarekin.
thumb| Espainiako eta Portugalgo inperioak 1790ean.
1630 eta 1654 artean, Herbehereak Brasilgo ipar-ekialdeko eskualdearen zati bat kontrolatzera iritsi ziren, bere hiriburua Recifen zuela. Portugaldarrek garaipen esanguratsua lortu zuten 1649ko Guararapesko Bigarren guduan. 1654rako, Herbehereak errenditu egin ziren eta Brasilgo lur guztien kontrola portugaldarrei itzuli zieten.

1751n, Maranhão estatua Grão-Pará eta Maranhão estatua berregituratu zuten, hiriburu eta gobernu berri batekin.

1772an, Grão-Pará eta Maranhão estatua bi estatu berritan banatu zen, Grão-Pará eta Rio Negro estatua eta Maranhão eta Piauí estatua. Estatu berriek gaizki aterako lukete eta 3 urte baino ez ziren iraungo.

1775ean, Portugalgo Amerikako hiru koloniak (Brasilgo estatua, Maranhão eta Piauí estatua; eta Grão-Pará eta Rio Negro estatua) kolonia bakar batean elkartu ziren, Brasilgo estatuaren menpe. Antolamendu horrek Brasil kolonialaren amaiera arte iraungo zuen. Ondorioz, Brasil ez zen hainbat herrialdetan banatu, bizilagun gaztelaniadunekin gertatu zen bezala.

## Karibeko merkatariak 
Merkatari portugaldarrak Mendebaldeko Indietan merkataritzan ibili dira. Halako neurrian, non, adibidez, Portugalgo Póvoa de Varzim herriarentzat, bere itsasgizon gehienak atzerrian hiltzen zirelarik, hildako gehienak Antilletako Ibilbidean gertatu ziren, Antilletan. XVII. mendearen hasieran, Gaztelarekin bat egitearekin batera, Espainiako erregeek jendearen zirkulazio askearen alde egin zuten, eta Mundu Berriko beste lurralde batzuk, hala nola Peru eta Mexikoko Golkoa, portugaldar merkatariei irekita zeuden. 

## Uruguai eta Venezuelaren kolonizazioa 
Portugaldarrek Uruguaiko lehen hiria sortu zuten, Colonia do Sacramento, eta Guanare Venezuelan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ipar Amerikako Corte-Real esplorazioak Library and Archives Canada webgune ofizialean.