open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ndalatandoko elizbarrutia

**Ndalatandoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren angolar elizbarrutia da. 1990eko martxoaren 26an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ndalatandon dago. Egun apezpikua Almeida Kanda da.

## Ordinarioak 
* Pedro Luís Guido Scarpa (1990-2005)
* Almeida Kanda (2005-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nantahala Baso Nazionala

**Nantahala Baso Nazionala**, , AEBetako Appalacheetan dagoen Baso Nazional bat da, Ipar Carolina estatuko mendebaldean.

2.150 kilometro karratuko azalera du.

## Apalatxeetako bidezidorra 
Apalatxeetako bidezidorra beetstik igarotzen da.
Nyerere zubia

**Nyerere zubia** edo **Kigamboni zubia** (), Dar es Salaam eskualdeko Kurasini hirian dagoen tirante-zubi bat da, Tanzanian. Kurasini estuarioa zeharkatzen du Temeke barrutia Kigamboni barrutiarekin lotuz.

## Historia 
Aurrez ferrya egon zen tokian zubia eraikitzea erabaki zen. Arabiarrek diseinatu zuten eta txinatar konpainiek eraiki. 2012an hasi zituzten lanak eta 2016ko apirilaren 19an inauguratu zen.

## Deskribapena 
680 metrotako luzera du eta 2'5 km errepide daude zubira sartzeko, 1'5 Temeke aldean eta 1 km Kigamboni aldean. 27,5 metrotako zabalera du, errepideak hiruna errail ditu norantza bakoitzean eta ertzetan txirrindularientzako bidegorri bana ere bai. Guztira zortzi zutabe ditu, sei uretan, eta dorreen arteko distantzia 200 metrotakoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Djibutiko elizbarrutia

**Djibutiko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren djibutiar elizbarruti bakarra da. 1914ko apirilaren 28an ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1955eko irailaren 14an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Djibutin dago. Egun apezpikua Jamal Khader da.

## Ordinarioak 
### Djibutiko prefektu apostolikoak 
* Pasquale da Luchon (1914-1923)
* Marcelliano da La Guerche (1937-1945)
* Henri-Bernardin Hoffmann (1945-1955)

### Djibutiko apezpikuak 
* Henri-Bernardin Hoffmann (1955-1979)
* Michel-Joseph-Gérard Gagnon (1980-1987)
* Georges Perron (1992-2001)
* Giorgio Bertin (2001-2024)
* Jamal Khader (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Standing Indian Mountain

**Standing Indian Mountain**, AEBetako Appalacheetako mendi bat da, Ipar Carolina estatuan. 1.676 metroko garaiera du.

Nantahala Baso Nazionalaren etemuaren barnean dago eta Apalatxeetako bidezidorra bertatik igarotzen da.
Glen Abrahams

**Glen Abrahams** (Cartago, 1962ko martxoaren 5a) atleta da. Costa Rica ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Amores

**Juan Amores** (1963ko urriaren 25a - 2015eko abuztuaren 28a) atleta izan zen. Costa Rica ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malaysiako Motoziklismo Sari Nagusia

'''''', , Munduko Motoziklismo Txapelketaren Malaysiako sari nagusia da, Nazioarteko Motoziklismo Federazioak antolatua.

1991n sortua izan zen eta gaur egun Sepango zirkuituan burutzen da.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak
Cherokee Baso Nazionala

**Cherokee Baso Nazionala**, , AEBetako Appalacheetan dagoen Baso Nazional bat da, Tennessee eta Ipar Carolina estatuen artean.

2.653 kilometro karratuko azalera du eta 1920ean sortua izan zen.
Pazifiko Motoziklismo Sari Nagusia

'''''', , Munduko Motoziklismo Txapelketaren Japoniako sari nagusia izan zen, Nazioarteko Motoziklismo Federazioak antolatua.

2000-2003 artean Mobility Resort Motegi zirkuituan burutu zen.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak
Rio de Janeiroko Motoziklismo Sari Nagusia

'''''', , Munduko Motoziklismo Txapelketaren Brasilgo sari nagusia izan zen, Nazioarteko Motoziklismo Federazioak antolatua.

1995-2004 artean Nelson Piquet nazioarteko autodromoan burutzen zen.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak
San Marinoko Motoziklismo Sari Nagusia

'*** edo **San Marino eta Rimini Kostaldeko Sari Nagusia*', , Munduko Motoziklismo Txapelketaren San Marinoko sari nagusia da, Nazioarteko Motoziklismo Federazioak antolatua.

1981ean sortu zen eta Misano Marco Simoncelli zirkuituan burutzen da.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak
Dagmar Danimarkakoa

**Dagmar Danimarkakoa** (*Dagmar Louise Elisabeth*; Kopenhage, Danimarka, 1890eko maiatzaren 23a - ibidem, 1961eko urriaren 11) printzesa izan zen, Danimarkako errege familiako kidea. Frederiko VIII.a Danimarkakoaren eta bere emazte Luisa Suediakoa eta Norvegiako printzesaren ume gazteena eta laugarren alaba izan zen.

ezkerrera|thumb|273x273px|Dagmar printzesa umetan.
## Bizitza 
ezkerrera|thumb|148x148px|Dagmar printzesaren jaioterria, Charlottenlund jauregia, 2006an fotografiatua
Dagmar printzesa 1890eko maiatzaren 23an jaio zen bere gurasoen herrialde-egoitzan, Kopenhage iparraldeko Charlottenlund jauregian, aitaren aldeko aitona zen Kristian IX.a Danimarkako erregearen erregealdian. Frederiko VIII.a Danimarkako printze oinordekoaren eta haren emazte Luisa Suediakoaren zortzigarrena, ume gazteena eta laugarren alaba izan zen. Aita Kristian IX.a Danimarkako erregearen eta Luisa Hesse-Kasselgoaren seme nagusia zen, eta ama Karlos XV.a Suediako eta Norvegiako erregearen eta Luisa Herbehereetakoaren alaba bakarra. *Dagmar Louise Elisabeth* izenekin bataiatua izan zen eta Dagmar printzesa izenez zen ezaguna, bere aitaren aldeko izeba zen Maria Feodorovna (Dagmar Danimarkakoa) Errusiako enperatrizaren omenez izendatua, Danimarkako Dagmar printzesa jaiotzaz. 
* Jørgen Frederik Aage Erik Helge Castenskjold (Kongstedlund, Danimarka, 1928ko martxoaren 16a - Næstved, 1964ko maiatzaren 4a) Kirsten Schlichtkrull (j. 1934); Birgit Tengstedt (j. 1932)
* Dagmar Louise Thyra Sophie Augstra Petra Castenskjold (Kongstedlund, 1930eko irailaren 11 – Solrød, 2013ko uztailaren 12) Poul Bitsch (1930–1967); 2. zenbakia zuen) Ole Friis Larsen (j. 1948); ondorengorik ez
* Christian Frederik Castenskjold (Kongstedlund, 1931ko abuztuaren 21a - ibidem, 1937ko azaroaren 4a), haurra zela hil zen. 

## Heriotza 
Dagmar printzesa 1961eko urriaren 11n hil zen Kongstedlunden (Danimarka), 71 urte zituela, Frederiko VIII.a Danimarkako erregearen eta Luisa erreginaren bizirik zegoen azken haurra zen.

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak
Ataripe-kanpandorre

**Ataripe-kanpandorrea** eliza batzuetako dorrea da, non kanpandorrea sarrera nagusiaren gaineko ataripe edo portxearen gainean eraikia dagoen, oinarrian eliza baten sarrera nagusia duena. .

Ataripea *hors-œuvre* (obratik kanpo) egon ohi da, hau da, eraikin nagusiari atxikitako kanpoko eraikuntza bat izan ohi da era honetako kanpandoreetan.

## Frantzian eta Euskal Herrian 
Frantzian dira ohikoak, non kanpandorrea eraikinaren sarrera nagusian egon ohi den, oro har, mendebaldeko fatxadan. Euskal Herrian ere ohikoak dira, eta mendebaldeko fatxadan dago hain zuzen adibide nabarmen bat, Donostiako San Bizente elizakoa. 

Eugène Viollet-le-Ducen arabera, kanpandorrea, kanpaiak egoteari lotua, berandu agertu zen arkitektura erlijiosoan. Erromatar basilikaren egikerab antzeko eraikinik ez zegoen eta hortaz kanpandorreen sorrera gazteluen ereduan oinarritu zen: Elizaren boterea markatzen zuten dorre garaiak, beste leku batzuetan botere militarra markatzen zuten bezala. Ohikoa da kanpandorrea, gotorleku bat bailitzan, elizaren sarreran altxatzea, haren sarrera defendatzeko bezala: kanpandorre-atariaren sorrera hor zekusan Violet le Ducek. Gainera, elizak hirien defentsa-sisteman integratzen ziren askotan, eta kanpandorre batzuk eurak ere gotortuta zeuden. Hasieran sinplea eta itxura sendo gotorrekoa, kanpandorrearen apainketa pixkanaka aberastu egin zen. 

Frantziako adibide ugatietan, Île-de-France eskualdean, ataripe-kanpandorrea neurri mugatukoa da, eta ez zuen alboko nabeen zabalera gainditzen; Frantziako erdialdeko eta mendebaldeko probintzietan, berriz, oso neurri zabalak hartu zituen. Frantziako estilo batzuk aro modernoan Euskal Herrira ere iritsi ziren, Lapurdiko zenbait elizatan ikus daitekeenez adibidez,

## Argazki galeria 
Euskal Herrikoak:

Fitxategi:San Bizente 001.jpg|San Bizente eliza, Donostia.
Fitxategi:Durango - Iglesia de Santa Ana 01.jpg|Santa Ana, Durango.
Fitxategi:Gorliz - Iglesia de la Purísima Concepción 03.jpg|Gorlizko eliza.
Fitxategi:Ascain (Pyr-Atl., Fr) église.JPG|Azkaineko eliza.
Fitxategi:Clocher de l'église Notre-Dame-de-l'Assomption à Ainhoa.jpg|Ainhoako eliza.

Frantziakoak:

Fitxategi:Mimizan_prieuré_6.JPG|Mimizango eliza, Landetan.
Fitxategi:Caux_St-Gervais_clocher_2.jpg|Caux (Hérault).
Fitxategi:EgliseSaintMicheldesBatignollesClocherEntier1.JPG|Saint-Michel des Batignolles, Paris.
Fitxategi:Nezignan-l'Eveque_Ste_Magdeleine-clocher.JPG|Nézignan-l'Évêque (Hérault).
Fitxategi:Grenoble-Notre-Dame.jpg|Grenobleko Notre-Dame katedrala.
Fitxategi:VillefrancheRouergueND3986.png|Notre-Dame kolegiata, Villefranche-de-Rouergue

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argarai

**Argarai** honakoa izan daiteke:
* Argarai (mendia), Pirinioetako mendia.
* Argarai (aztarnategia), Iruñean aurkitutako Erdi Aroko hilerri baskoia.
Qatarko Motoziklismo Sari Nagusia

'''''', , Munduko Motoziklismo Txapelketaren Qatarko sari nagusia da, Nazioarteko Motoziklismo Federazioak antolatua.

2004an sortu zen eta Lusail nazioarteko zirkuituan burutzen da.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak
Gandako elizbarrutia

**Gandako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren angolar elizbarrutia da. 2024ko abuztuaren 1ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Gandan dago. Egun apezpikua Estêvão Binga da.

## Ordinarioa 
* Estêvão Binga (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thyra Danimarkakoa (1880-1945)

**Thyra Danimarkakoa** (danieraz: *Thyra Louise Caroline Amalia Augusta Elisabeth*; Kopenhage, Danimarka, 1880ko martxoaren 14a – ibidem, 1945eko azaroaren 2a) printzesa izan zen, Danimarkako errege familiako kidea. Frederiko VIII.a Danimarkako erregearen eta bere emazte Luisa Suediakoaren seigarren haurra eta hirugarren alaba izan zen. Kristian X.a Danimarkako  erregearen eta Haakon VII.a Norvegiako erregearen arreba txikia ere izan zen. Thyra printzesa ezkondu gabe egon zen eta ez zuen seme-alabarik izan. Jaiotzez Glücksburgeko Etxeko kidea zen. 

## Bizitza 
[ezkerrera|thumb|Thyraren ama eta izeba; [Luisa Suediakoa Danimarkako printzesa gisa bere koinatarekin, Thyra Danimarkako printzesa, eta haren omenez izendatu zuten Thyra.]]
Thyra printzesa 1880an Kopenhage hiriburuan jaio zen Frederik VIII.aren jauregian, XVIII. mendeko jauregi bat, Kopenhage erdialdeko Amalienborg jauregiaren multzoaren zati dena, bere aitaren aldeko aitona zen Kristian IX.a Danimarkako erregearen erregealdian. Frederiko VIII.a Danimarkakoa printze oinordekoaren eta haren emazte Luisa Suediakoaren seigarren umea eta hirugarren alaba izan zen. Aita Kristian IX.a Danimarkako erregearen eta Luisa Hesse-Kasselgoaren seme nagusia zen, eta ama Karlos XV.a Suediako eta Norvegiako erregearen eta Luisa Herbehereetakoaren alaba bakarra. *Thyra Louise Caroline Amalia Augusta Elisabeth* izenekin bataiatua izan zen, eta Thyra printzesa izenez ezaguna (bere aitaren aldeko izeba zen Thyra Danimarkako printzesaren omenez izendatua).

### Heriotza 
Thyra printzesa 1945eko azaroaren 2an hil zen Kopenhageko Amaliegadeko bere apartamentuan, 65 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argarai (aztarnategia)

**Argarai** edo **Obietagaina** Iruñean dagoen aztarnategi arkeologiko bat da, gaur egun etxe bloke baten azpian. 1895ean aurkitu zen, Iruñeko zezen plaza ondoko eraikuntza lanetan, Goi Erdi Aroan datatutako hilerri bat dena. Bere garaian franko gisa identifikatu zen, Iruñea eraso zuten soldaduak zirelakoan, eta beranduago bisigodoekin lotu zen. Gaur egun baskoien hilerria zela pentsatzen da.

## Etimologia 
*Argarai* izena Arga ibaiaren gainean dagoelako dauka. Beste toponimo bat zegoen inguru horretan, argiagoa dena, *Obietagaina*, argi uzten duena hilerri baten gainean eraikia zegoela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kabindako elizbarrutia (Angola)

**Kabindako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren angolar elizbarrutia da. 1984ko uztailaren 2an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Kabindan dago. Egun apezpikua Belmiro Cuica Chissengueti da.

## Ordinarioak 
* Paulino Fernandes Madeca (1984-2005)
* Filomeno do Nascimento Vieira Dias (2005-2014)
* Belmiro Cuica Chissengueti (2018-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Tiberi

**Jean Tiberi** (Paris, 1935eko urtarrilaren 30a – *ibidem*, 2025eko maiatzaren 27a) frantziar politikaria izan zen.

Korsikar jatorrikoa, Tiberi lehen aldiz sartu zen Frantziako Nazio Biltzarran René Capitanten ordezko gisa. 1973an berriro hautatu zuten, eta 1976ko hasieran Biltzarra utzi eta gobernuan sartu zen Elikagaien Industriako estatu-idazkari gisa. 1976ko abenduan utzi zuen kargua eta berriz ere Biltzarreko kide hautatu zuten. Behin eta berriz hautatu zuten 2012ra arte.

Parisko bosgarren barrutiko alkatea izan zen 1983ko martxotik 1995eko maiatzera bitartean. Egun horretan Parisko alkate hautatu zuten Jacques Chiracen ordez. Alkatetza 2001. urtera arte mantendu zuen. Ordutik 2014ko martxora arte, Frantziako hiriburuko bosgarren barrutiko alkate izan zen berriro.

Xavière emaztearekin batera, Paris eskualdeko ustelkeria kasuetan nahasita egon zen. Hamar hilabeteko kartzela-zigorra ezarri zioten.
Muqdishoko elizbarrutia

**Muqdishoko elizbarrutia** () Erromatar Eliza Katolikoaren somaliar elizbarruti bakarra da. 1904ko urtarrilaren 21ean ezarri zen Banaadirko prefetura apostoliko gisa, 1927ko abenduaren 15ean Muqdishoko bikariotza apostoliko egin zen eta 1975eko azaroaren 20an elizbarruti mailara igo zen. Elizbarrutiaren eremua herrialdearen eremuarekin bat dator. Apezpikuaren egoitza Muqdishon dago. Azken apezpikua, Salvatore Colombo, 1989an erail zuten eta gero, aulkia hutsik geratzen da.

## Ordinarioak 
### Banaadirko prefektu apostolikoak 
* Alessandro dei Santi (1905-1924)
** Gabriele Perlo (administratzaile apostolikoa; 1924-1927)

### Muqdishoko bikario apostolikoak 
* Gabriele Perlo (1927-1930)
* Francesco Fulgenzio Lazzati (1931-1932)
* Francesco Venanzio Filippini (1933-1970)
* Antonio Silvio Zocchetta (1970-1973)

### Muqdishoko apezpikuak 
* Salvatore Colombo (1975-1989)
** Giorgio Bertin (administratzaile apostolikoa; 1990-2024)
** Jamal Khader (administratzaile apostolikoa; 2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lélia Wanick Salgado

**Lélia Wanick Salgado** (Vitória, 1947) brasildar egile, zinema ekoizle eta ekologista da. 2004an Sebastião Salgado senarrarekin batera sortu zuen Amazonas Images albiste agentzia zuzentzen du.

## Ibilbidea 
Salgado 1947an jaio zen Vitorian, Espiritu Santuan, Brasilen. 17 urterekin hasi zuen bere bizitza profesionala, piano-irakasle gisa. Arkitekturan lizentziaduna da Parisko Unibertsitateko Beaux Arts and Urbanism-eko Ecole National Supérieure erakundean.

Sebastião Salgado 1964an ezagutu zuen eta 1967an ezkondu zen berarekin. Brasilgo egoera politikoak eta haren aurka agertu zuten oposizioa dela eta, Brasil utzi eta Frantziara joan ziren. Bere ibilbide profesionalean, besteak beste, lan hauek egin zituen: Sebastião Salgadoren erakusketa-komisariotza, *Photo Revue* eta *Longue Vue* aldizkarien sorrera, Magnum agentziaren argazki-galeria baten kudeaketa eta argazkigintzako kultura-ekitaldien antolaketa. 2015ean Lélia Wanick Salgadok ekoiztutako *The Salt of the Earth* filma Oscar sarietarako izendatua izan zen Dokumental Luze Onenaren atalean; 2014ko Publikoaren Saria irabazi zuen Donostiako Nazioarteko Zinemaldian, Publikoaren Saria Tromsø 2015eko Nazioarteko Zinema Jaialdian eta *Dokumental* Onenaren Saria Frantziako zinemaren Cesar sarien berrogeigarren edizioan.

1998an, Wanick eta bere senarrak Terra Institutua sortu zuten, Doce ibaiaren bailara lehengoratzea sustatzea helburu duen erakunde ekologista. Terra Institutuak, baso-berritzea sustatzeaz gain, ingurumen-hezkuntza, ikerketa zientifikoa eta garapen jasangarria ere sustatzen ditu.

Amazonia erakusketari buruzko aurkezpen bideoan adierazten du, erakustetak publikoa ingurumen-krisiaz sentiberatzeko helburua duela eta Amazonia zaintzeak eta bizirik eusteak duen garrantzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Arrosarioko gotorlekua

**Rosarioko Gotorlekua** *Kubo* inguruan dagoen gotorlekua da, Melilla hiri espainiarreko Candido Lobera Etorbidean, eta Melillako Hiriko Multzo Historiko Artistikoaren parte da, Interes Kulturaleko Ondasuna.

## Historia 
ezkerrera|thumb|1905
Gotorlekua Melillako Laugarren Barruti Gotortuaren parte da. 1778an Arrosarioaren Dorreari 1735-1736 bitarteko bateria artillatu bat gehitu zitzaionean eraiki zen.
Iparraldeko muturra, Arrosarioaren Dorrea, 2013ko martxoa eta urria bitartean birgaitu zen, 2018ko uztaila eta 2019ko urtarrila bitartean bere bateria, hegala, lubakia, kontraeskarpa eta zubia, gola eta barnealdea, estalkiak eta gangak zaharberritu ziren bitartean, 2019ko urtarrilaren 17an harrera egin zitzaiola.

## Deskribapena 
Harresien inguruan harriz eraikitako gotorleku angeluzuzena da, eta arkuen eta gangen kasuan, adreilu trinkoz egina. Arrapala batetik eta lurpeko ganga batzuetatik sartzen den bateria batez osatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sueli Carneiro

**Sueli Carneiro** (São Paulo, 1950eko ekainaren 24a) filosofo, idazle, katedradun eta aktibista brasildarra da, emakumeen eskubideen eta Mugimendu Beltza delakoaren aldeko aktibista.

## Bizitza 
Sao Pauloko Lapa auzoan jaio zen 1950ean; José Horácio Carneiro eta Eva Alves Carneiroren lehen alaba —zazpitik— izan zen, trenbideetako langile bat eta jostun bat, hurrenez hurren. Filosofia ikasi zuen São Pauloko Unibertsitatean, eta, ondoren, Hezkuntzako doktoretza egin zuen goi-mailako hezkuntza-erakunde berean.

### Ibilbidea 
1970eko hamarkadatik aurrera feminismoaren eremuan aritu zen; testuinguru horretan, São Pauloko Emakume Beltzen Kolektiboa sortu zuen 1980an, estatu horretan mota horretako lehen erakundea.

1988an, Sueli Carneirok Geledés – Emakume Beltzaren Institutua erakundea sortu zuen, Brasilgo feminismo beltzaren GKE handienetako bat, eta São Pauloko lehen erakunde beltz eta feminista. Antolakunde horretako zuzendaria izan da eta Brasilen arrazakeriaren aurkako borroka gidatu du, emakume afrobrasildarrei ikusgarritasuna emanez. 2012an Emakumeen Eskubideen Kontseilu Nazionaleko kide izendatu zuten.

Hainbat aldizkaritan kolaboratu du, besteak beste, *Correio* *Braziliense*, *Estudos feministas*, *Revista Espaço Acadêmico*, *Presença da mulher* eta *Raça Brasil* aldizkarietan. 1998an Frantziako Errepublikako Giza Eskubideen Saria jaso zuen, eta urtebete lehenago *Claudia Sarian* finalista izan zen, Latinoamerikako emakumezkoen saririk handienetako batean.

## Lanak 
* *A construção do outro como não-ser como fundamento do ser*. Tese (Doutorado em educação). Universidade de São Paulo, São Paulo, 2005.
* *Dispositivo de racialidade: a construção do outro como não ser como fundamento do ser* (Editora Zahar, 2023) ISBN 978-65-5979-096-8
* *Escritos de uma vida* (Editora Letramento, 2018). ISBN 978-85-9530-107-8
* *Racismo, Sexismo E Desigualdade No Brasil (*Arrazakeria, Sexismoa eta Desberdintasuna Brasilen). (Selo Negro, 2011). ISBN 978-85-8747-874-0
* *Mulher* negra (Emakume beltza), Thereza Santosekin batera (1985).
* *Mulher negra. Política governmental e a mulher (*Emakume beltza. Gobernuaren politika eta emakumeak), Albertina Oliveira Costa eta Thereza Santosekin batera (1985).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laila Soueif

**Laila Soueif** (Londres, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1956ko maiatzaren 1a) giza eskubideen eta emakumearen aldeko ekintzaile egiptoarra da, matematikaria eta Kairoko Unibertsitateko irakaslea izateaz gain. Al Jazeerak «Egiptoko iraultzaile» deitu zion. Ahmed Seif El-Islam aktibistaren alarguna da eta bere hiru seme-alabak ekintzaile nabarmenak dira: Alaa Abd El-Fattah, Sanaa Seif eta Mona Seif. Ahdaf Soueif eleberrigilea da bere ahizpa.

## Bizitza 
### Familia eta ikasketak 
Soueif familia aurrerakoi baten ondorengoa da, unibertsitateko irakasleak, Anaia Musulmanak bezalako militarren aurkakoak. Ahdaf Soueif eleberrigilea da bere ahizpa.

Soueifek bere senarra izango zena, Ahmed Seif El-Islam, unibertsitatean ezagutu zuen 1970eko hamarkadaren erdialdean, bera «iraultza bilatzen zuen ikasle zelula komunista klandestino baten burua» zenean. Geroago, abokatu eta giza eskubideen aldeko ezkerreko ekintzailea izan zen, eta ezkonduta egon ziren 2014an hil zen arte. Biak dira Alaa Abd El-Fattah, Sanaa Seif eta Mona Seif aktibisten gurasoak.

1972an egin zuen lehen protesta politikoa, Kairoko Askapenaren plazan, 16 urte zituenean. 1970eko hamarkadaren erdialdean, Souiefek Matematika ikasi zuen Kairoko Unibertsitatean.

### Ibilbidea 
Matematika irakaslea da Souief, Kairoko Unibertsitatean. Unibertsitateen Independentziarako Martxoaren Bederatzi Mugimenduaren sortzailea da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Laila Soueif-en Biografia
Simone Velasco

**Simone Velasco** (Bolonia, 1995eko abenduaren 2a) txirrindulari italiarra da, profesionala XDS Astana Team taldean.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Luisa Herbehereetakoa

**Luisa Herbehereetakoa** (*Vilhelmina Frederika Anna **Louise***; Haga, Herbehereak, 1828ko abuztuaren 5a - Stockholm, Suedia, 1871ko martxoaren 30a) printzesa eta erregina ezkontidea izan zen, Suedia eta Norvegiako erregina 1859tik aurrera eta Karlos XV.a Suediakoaren emaztea 1850etik aurrera. Frederico Herbehereetako printzearen eta Luisa Prusiako printzesaren alaba izan zen. Aitaren aldetik, Herbehereetako Gilen I.a Herbeheretako erregearen eta Guillermina Prusiako printzesaren biloba zen. Amaren aldetik, Prusiako Frederiko Gilen III.a Prusiako erregearen eta Luisa Mecklenburgo-Strelitzeko  dukesaren biloba zen. Luisa Herbeheretakoaren ondorengoak dira Margrethe II.a Danimarkako erregina, Harald V.a Norvegiako erregea, Alberto II.a Belgikako erregea, Henrike I.a Luxenburgoko Duke Handia eta Pablo Greziako printze oinordekoa.

## Ezkontza eta ondorengotza 
### Konpromisoa 
Karlos XV.a Suediakoa printze oinordekoa Herbehereetara joan zen 1849ko abuztuan eta nazio horretako gortean ezagutu zuen printzesa. Konpromiso ofiziala 1850eko otsailean gauzatu zen. 

### Ezkontza 
Ezkontza Stockholmeko Katedralean egin zen 1850eko ekainaren 19an. Karlos printzea Suediako Oskar I.a Suediako erregearen eta Josefina Leuchtenbergeko  dukesaren semea zen.

### Ondorengoak 
Bi seme-alaba izan zituzten:

* 1851ko urriaren 31n, bikoteak Luisa Josefina Eugenia Bernadotte printzesari ongi etorria eman zion, Amalienborg Jauregian 1926an hil zena. Danimarkako Frederiko VIII.a Danimarkakoarekin ezkondu zen.

* 1852ko abenduaren 14an, Karlos Oscar Guillermo Federico printzeak, Stockholmen (Suedia) jaiotako Södermanlandeko dukeak, ongietorria eman zion Errege Gorentasunari. Hiri berean hil zen 1854an.

Bi seme-alabak izan ondoren, erreginak ezin izan zuen berriro haurdun geratu, osasun arazoak zirela eta. 1854an Karlos Oscar printzea hil zen pneumoniak jota eta erregeak bere oinordeko bakarra galdu zuen.

## Suedia eta Norvegiako erregina 
1859ko uztailaren 8an Suediako eta Norvegiako erregina ezkontidea bihurtu zen, bere senarra Suediako Karlos XV.a Suediako erregea izan zen bitartean, haren aita, Oscar I.a Suediako erregea, hil zenean.

## Heriotza 
1871ko martxoaren 30ean hil zen, Stockholmen, Luisa Herbeheretarra, gizonezko ondorengorik barik. Beraz, oinordekotza-legea zela eta, koroa Karlos XV.a hil zenean anaiak jarraitu zuen, Oskar II.a Suediakoa izenez erreinatu zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorenzo Fortunato

**Lorenzo Fortunato**, (Bolonia, 1996ko maiatzaren 9a) txirrindulari italiarra da, profesionala XDS Astana Team taldean.

Garaipenik aipagarriena 2021eko Italiako Giroko etapa bat izan da,

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Yo-yo efektu

thumb|Irudi honetan yo-yo efektuaren pausuak deskribatzen dira.

**Yo-yo efektua**, baita ere **Errebote-efektua**, dieta egin ondoren, pertsona batzuek berriz ere oso azkar hartzen dute berriro ere pisua. Dieta bati jarraitzen zaionean, arazo ohikoenentakoa izaten da; eraginkorra izan denean ere berriz ere pisua hartzen dela denbora baten buruan. Gerta liteke zelulen memoria genetikoa egotea horren atzean. 

Yale Unibertsitateko Kelly D. Brownell-ek sortu zuen "yo-yo dieta" terminoa, yo-yo baten igoera- eta jaitsiera-mugimendu ziklikoari erreferentzia eginez.

## Hipotesiak 
Hainbat hipotesi daude fenomeno hori ulertzeko, guztiak oinarri zientifikoa dutenak:
* Batzuk diote gaizki planifikatutako dietak egiten direla.
* Besteek diote egokitzapen metabolikoak daudela eta gorputzak dietak mehatxutzat hartzen duela eta "aurrezteko moduan" sartzen dela energia gastua murrizteko.
* *Nature* aldizkariak argitaratu duen ikerketa berri batek zera erakutsi du: adipozitoek gantza biltegiratzen duten zelulek, "memoria obesogenikoa" du. Horren arabera gizentasuna dagoenean, aldaketa genetikoak  gertatzen dira zelula horietan, pisua galdu ondoren ere mantendu egingo liratekeenak, eta horrek handitu egingo litzuke berriro  gizentzeko probabilitateak. Hipotsei honek bide bat ireki du tatamenduak eraginkorrak lantzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Obesitate
* Dietetika

## Kanpo estekak
Cladoselache

***Cladoselache*** ("adar marrazoa") Ipar Amerikako Devoniar berantiarreko (Famenniar) marrazo-itxurako kondrichthyan (arrain kartilaginosoa) genero desagertua da. Gorputz-formari dagokionez, gaur egungo marrazo lamnidoen antzekoa zen (esaterako, mako marrazoak eta marrazo zuri handia), baina ez zegoen lamnidoekin edo beste edozein marrazo moderno (selakiarrekin). Kondriko goiztiar gisa, oraindik ez zituen eboluzionatu marrazo modernoen ezaugarriak, hala nola, hortz ordezkapen bizkortua, masailezur eseki solte bat, hortz esmaltedunak eta.
Elizabeth Wilson

**Elizabeth Welter Wilson** (Grand Rapids, Michigan, 1921eko apirilaren 4a - New Haven, 2015eko maiatzaren 9a) Estatu Batuetako aktorea izan zen, Marie Ethel eta Dunning Wilsonen alaba.

## Biografia 
New York hiriko Arte Dramatikoaren Amerikar Akademian izan zen, eta Sanford Meisnerrekin ikasi zuen Neighborhood Playhouse delakoan. 

Broadwayn egin zuen debuta Picnicekin, 1953an. Parte hartu zuen muntaien artean honako hauek aipa daitezke: *Desk Set* (1955), *The Good Woman of Szechuan* (1970), *Sticks and Bones* (1972), *Uncle Vanya* (1973), *Threepenny Opera* (1976), *The Importance of Being Earnest* (1977), ''Morning's at Seven* (1980), *You Can't Take It with You* (1983), *Ah, Wilderness!* (1988) *eta A Delicate Balance* (1996).

Zineman, besteak beste, film hauetan parte hartu zuen: *Patterns* (1956), *The Goddess* (1958), *The Tunnel of Love* (1958), *A Child Is Waiting* (1963, *The Birds* (1963), *The Graduate* (1967), *Jenny* (1970), *Catch-22* (1970) *Little Murders* (1971), *The Day of the Dolphin* (1973), *Man on a Swing* (1974), *The Prisoner of Second Avenue* (1975), *9 to 5* (1980), *Grace Quigley* (1984), *Regarding Henry* (1991), *The Addams Family* (1991), and *Quiz Show* (1994). Her last film role was as Sara Delano Roosevelt in *Hyde Park on Hudson* (2012)

## Izendapenak 
* 1957 BAFTA Film Award for Most Promising Newcomer - Patterns
* 1976 Drama Desk Award for Outstanding Actress in a Musical *Threepenny Opera*
* 1985 Drama Desk Award for Outstanding Actress in a Play - *Salonika''
* 1987 Emmy Award for Outstanding Supporting Actress in a Miniseries or a Special - Nutcracker: Money, Madness & Murder

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* 
* 
* Obituario, HollywoodReporter.com
Moises Operazioa

[thumb|[Salomon Operazioan Israelera eramandako judu etiopiar batzuek.]]

**Moises Operazioa** Israelgo gobernuak antolatu zuen 1984an, hainbat agentziaren laguntzarekin (besteak beste, Mossad), etiopiar juduen komunitatea Sudanetik Israelera eramateko. Judu hauek beltz arrazakoak dira eta, ondorioz, arrazismo arazoak eman dira Israelen, bigarren mailako hiritarrak izanik.

Operazio honen izena Moshe Rabeinuren omenez eta Moisesen gidaritzapean Egiptotik egindako exodo juduaren aipamen gisa eman zen.

## Historia 
1960ko hamarkadan, Afrikako iparraldea zen juduen Israelerako migrazioen gune nagusia, Etiopiako komunitate judua ez baitzen kontuan hartu. SESBetik Israelerako komunitate juduen migrazio masiboen esparruan, erregimen sobietarraren liberalizazio handiagoa aprobetxatuz, Etiopiako komunitate judu zahar eta isolatuak Israelera joateko interesa erakutsi zuen. Horretarako, erreskate-misio sekretu bat antolatu zen, Israelek 70eko hamarkadaren erdialdean prestatu zuena, judu etiopiarrak Afrikako lehortetik eta gerra zibiletik erreskatatzeko. Plana bi aire-garraio masibotan amaituko litzateke.

Aurrekari horrekin, 1984an Moises Erreskate Operazioa planifikatu zen, 45 egun iraungo zuena, 1984ko azaroan hasi eta 1985eko urtarrilean amaituz.
Isilpean burutu zuten operazio hori, eta 8.000 judu etiopiar eraman zituzten Israelera, Sudango lurraldean kokatutako errefuxiatu gune somaliarretatik.

4.000 judu etiopiar inguru hil ziren Sudanera oinez iristeko bidean, han baitzeuden hegazkinak Israelera eramateko. 1000 judu etiopiar geratu ziren Sudango lurraldean, Sudanen eta Israelen arteko negoziazioak eten zirelako, herrialde arabiarrek Sudani operazioan herrialde horrekin lankidetzan aritzeagatik kargu hartu ziotenean.

### Salomon operazioa 
1991ko maiatzean, Israelek Salomon Operazioa gauzatu zuen, Etiopiako komunitate judua Israelera eramateko beste saiakera batean. Operazio horretan, oraindik Etiopian geratzen ziren 14.200 juduak 36 ordutan garraiatu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Damned (2024ko Minerviniren filma)

***The Damned*** () 2024ko Roberto Minervini italiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
1862ko negua. Sezesio Gerra betean, Ameriketako Estatu Batuetako armadak boluntarioz osatutako soldadu konpainia bat bidaliko du Mendebaldeko lurraldeetara, esploratu gabeko mugako lurrak patruilatzeko helburuz. Beren misioa norabidez aldatzen doan heinean, beren konpromisoa kolokan jarriko da.

## Aktoreak 
* René W. Solomon: Scout
* Jeremiah Knupp: Scout
* Noah Carlson: Scout
* Tim Carlson: Sergeant
* Cuyler Ballenger: Scout

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Damned (2024ko Palssonen filma)

***The Damned*** () 2024ko Þórður Pálsson islandiar zinema zuzendariaren beldurrezko filma da.

## Sinopsia 
XIX. mendeko negu gogor batean, itsasertzeko herri urrun bateko biztanleek hondoratze baten lekukoak izango dira.

## Aktoreak 
* Odessa Young: Eva
* Joe Cole: Daníel
* Lewis Gribben: Jonas
* Siobhan Finneran: Helga
* Francis Magee: Skuli
* Rory McCann: Ragnar
* Turlough Convery: Hakón
* Mícheál Óg Lane: Aron
* Andrean Sigurgeirsson: hilotza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chiharu Shiota

**Chiharu Shiota** (Osaka, Japonia, 1972) artista japoniarra *performance* eta instalazio lanengatik da ezaguna. Bere lanetan, oinarrizko giza kezkak aurrez aurre jartzen ditu, hala nola bizitza eta heriotza, edo memoria. Hori eskala handiko instalazioetan islatzen du, non askotariko baliabideak erabiltzen dituen, besteak beste, eskultura-elementuak, argazkiak, marrazkiak eta bideoak, giro poetiko eta delikatuak sortuz. Interes tematiko horiek berak aplikatzen zaizkio bere obra osoari, ez bakarrik instalazioei. 1996tik, Berlinen (Alemania) bizi eta lan egiten du.  

Madrilgo, Parisko, New Yorkeko, Londresko, Helsinkiko eta Berlingo galeria eta museoetan egin ohi ditu erakusketak, baita Osakan (National Museum of Art) eta Hiroshiman (Arte Garaikidearen Museoa) ere. 2011ko eta 2015eko Veneziako biurtekoetan parte hartu zuen, eta 2006ko Gwangju-koan.Art Basel-en ere egon da ikusgai bere lana, 2013an. Sasha Waltzekin batera, eszenografiak sortu ditu Matsukaze eta Richard Wagnerren *Tristan eta Isolda* operetarako, Alemaniako KielTeater antzokian.

## Lanak 
Bere lanetan, alde batetik, gorputza esku hartzeko espazio gisa lantzen du, *performanceak* sortuz, non lurrarekiko, iraganarekiko eta memoriarekiko lotura esperimentatzen duen. Bestalde, bere lanaren zatirik ezagunena izan daitekeena ere egiten du, eta hariz egindako instalazioetan oinarritzen da, normalean beltza, sarritan itxi eta hainbat objektu pertsonalekin elkartzen direnak, etxekoak eta egunerokoak, barnekoak gjgjgj gjgjgj gjggjgj gjgjgj dhdfhdfhdhdh dhdhdhdh dhdhdhhdhd .  “Zer esan nahi du bizirik egoteak?” edo “zer da existentzia?” bezalako gaiak ere arakatzen ditu, baita bizitzarekin eta heriotzarekin, edo aukerekin eta itxaropenarekin lotutako beste gai batzuk ere.

## Prestakuntza 
Chiharu Shiota 70eko hamarkada hasierako artista feministen belaunaldi oso baten oinordekoa da. 

Chiharu Shiota Japonian formatu zen, Arte Ederrak ikasi zuen, eta Berlinen jarraitu zuen Marina Abramovic eta Rebecca Hornekin.  Artista horiekin alemanez heztea da haien hizkuntza piktorikoaren gakoetako bat.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* SHIOTA, Chiharu. Chiharu Shiota. (Erakusketaren katalogoa Galería Nieves Fernándezen, Madril 2010).
* SHIOTA Chiharu, POTT Karin, Goldmann Steffi. Chiharu Shiota: Raum = Room. (Erakusketaren katalogoa Haus am Lützowplatzen, Berlinen, 2005eko abenduaren 4tik 2006ko otsailaren 12ra).
* GRASO BALAGUER, Menene, (arg. ). Chiharu Siota = eskuko marrak. Chiharu Shiota artista japoniarrari eskainitako monografikoa. Artistari buruz 2003 eta 2013 bitartean idatzitako hamar testu garrantzitsuenak biltzen ditu. Bartzelona: Actar Publishers; Asia Etxea (2012).
## Kanpo estekak 
* "Chiharu Shiotak etxea eta gorputza hari gorriz batu ditu Bilbon", 2025eko maiatzaren 28ko Berria, Leire Rodero Ares
* Arxivaten webgune ofiziala ().
* - Galeria Artur M. Sackler (The Smithsonian's Museums of Asian art) Arxivat ()
* Galeria Nieves Fernandez
Cabo Verdeko Donejakue elizbarrutia

**Cabo Verdeko Donejakue elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren caboverdetar elizbarrutia da. 1533ko urtarrilaren 31n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Praian dago. Egun apezpikua Teodoro Mendes Tavares da.

## Ordinarioak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mindeloko elizbarrutia

## Kanpo estekak
The Phoenician Scheme

***The Phoenician Scheme***, , 2025eko Wes Anderson estatubatuarrak zuzendutako komedia beltza da. Benicio del Toro, Mia Threapleton, Michael Cera, Riz Ahmed, Tom Hanks, Bryan Cranston, Mathieu Amalric, Richard Ayoade, Jeffrey Wright, Scarlett Johansson, Benedict Cumberbatch, Rupert Friend, Hope Davis, F. Murray Abraham, Charlotte Gainsbourg, Willem Dafoe eta Bill Murray aktoreek antzeztu zuten.

1950eko hamarkadako Europako Bigarren Mundu Gerra ostean girotuta dago eta espioitza garaian, drama eta komedia uztartzen ditu. Familia enpresa batean aitaren eta alabaren artean sortzen den tentsioak eragindako espioitza istorio bat ondu du Wes Andersonek. 

## Argumentua 
1950, Anatole "Zsa-zsa" Korda (Benicio del Toro) europar arma-trafikatzailea eta enpresaburu aberatsaren eta Liesl (Mia Threapleton) alaba mojaren espioitza istorio batean murgilduko dira. Handiki xelebre honek, hilketa-saiakera ugari gainditu eta haren inperioa kolokan ikusi ondoren, alaba bere oinordeko izendatuko du. Aita-alabak elkarrekin eta Bjorn Lund (Michael Cera) entomologo eta Zsa-Zsaren semeen tutorearekin batera Europako hegoaldean eta Afrikako iparraldean barna eramango dituen bidaia batean abiatuko dira, oligarka aurkarien, espioien eta hiltzaileen mehatxuei aurre egiten dieten bitartean. Tartean haien ondasunak salbatzen eta familia-lotura berreskuratzen saiatuko dira.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gaizka Izagirreren komentarioa naiz.eus agerkari digitalean, 2025/05/29.
Mindeloko elizbarrutia

**Mindeloko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren caboverdetar elizbarrutia da. 2003ko abenduaren 9an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Mindelon dago. Egun apezpikua Ildo Augusto dos Santos Lopes Fortes da.

## Ordinarioak 
* Arlindo Gomes Furtado (2003-2009)
* Ildo Augusto dos Santos Lopes Fortes (2011-)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cabo Verdeko Donejakue elizbarrutia

## Kanpo estekak
Erreal kuarto

**Erreal kuartoa** Espainian XIX. mendean erabilera legalekoa izan zen diru bat da.

XIX. mendean, Espainiako errege Josef I.ak bere erregealdian bi moneta-sistema paralelo sortzea agindu zuen, moneta-unitate gisa errealean oinarrituak, baina bi balio ezberdinekin: Espainiako erreal tradizionala eta «erreal kuarto»a (; zilar-kobre aleazioaren gaztelaniazko izena, hau da, *vellón*), erreal tradizional bakoitzeko bi eta erdi () erreal kuarto baliokidetasunarekin.

Espainiako erreal tradizionalak sortu zuen azken erregea Fernando VII.a izan zen. Elisabet II.ak erreal kuartoko txanponak baino ez zituen egin. Ordutik, erreal kuarto bat 25 zentimoko pezetaren baliokidea zen. Pezeta amaitu arte, 25 zentimoko txanponei «erreal» deitu zitzaien, eta 50ekoari, «bi erreal».

## Baliokidetasunak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antti Rinne

**Antti Juhani Rinne** (Helsinki, 1962ko azaroaren 3a) finlandiar politikaria da, Finlandiako lehen ministroa 2019ko ekainetik abendura.

Zuzenbidean lizentziatua Helsinkiko Unibertsitatean eta abokatua lanbidez, jarduera sindikaletan jardun zuen.

2014ko maiatzean, Finlandiako Alderdi Sozialdemokratako buru hautatu zuten, eta 2017an, berriz, bigarren agintaldi baterako. Finantza ministroa eta lehen ministrordea izan zen 2014tik 2015era, eta Parlamentuko kidea 2015etik 2023ra. 2019ko hauteskundeetako garaipenean bere alderdiaren buru izan zen, eta ekainean lehen ministro hautatu zuten. 2019ko abenduan dimisioa eman zuen, Finlandiako Zentroko Alderdiak gobernuari babesa kendu zionean posta-zerbitzuen grebaren ondoren.
Károly Ferenczy

**Károly Ferenczy** (Viena, 1862ko otsailaren 8a – Budapest, 1917ko martxoaren 18a) hungariar margolaria izan zen. Hungariako inpresionismoaren eta post inpresionismoaren aitatzat hartzen da, baita Hungariako margokaritza modernoaren sortzailetzat ere.

Vienan jaio zen eta zuzenbidea ikasi eta Ekonomia Eskolan ikasketak burutu zituen. Olga Fialka bere emazte izango zenak animatu zuen margolaritzan aritzera. Italiara bidaiatu ondoren Parisera joan zen ikastera eta 1887an Hungarian hasi zen margotzen, batez ere Szentendre hirian. 1893tik 1896ra Munichen bizi izan zen eta Simon Hollósy margolari hungariarraren ikasle izan zen.

Estilo naturalistan hasi zen margotzen. Hollósyren eraginez, margolari frantsesen teknikak hartu zituen, aire zabalean margotzea barne. Hungariara itzulita, Nagybányako margolari kolonia bat sortu zuen Istvan Réti eta János Thormarekin. Hala ere, estudio bat izan zuen Budapesten.

1903an Budapesten erakutsi zituen lanak, eta margolaritzan hasi zen lanean. 1906an Hungariako Marrazketa Errege Akademiako irakasle izendatu zuten. Paisaiak, biluziak, izadi hilak, erretratuak, eszena biblikoak eta hiriko eszenak margotu zituen.

## Iruditegia 

Ferenczy, Károly - Boys Throwing Pebbles into the River.jpg|*Mutilak ibaiara harriak botatzen* (1890)
Ferenczy Madárdal.jpg|*Txoriaren abestia* (1893)
Ferenczy, Károly - Orpheus (1894).jpg|*Orfeo* (1894)
Ferenczy, Károly - Archeology (1896).jpg|*Arkeologia* (1896)
Ferenczy, Károly - Sermon on the Mountain (1896).jpg|*Mendiko sermoia* (1896)
Ferenczy, Károly - The Three Magi (1898).jpg|*Hiru Erregeak* (1898)
Ferenczy, Károly - Joseph Sold into Slavery by his Brothers (1900).jpg|*Josef bere anaiek esklabo gisa saldu zuten* (1900)
Ferenczy, Károly - Isaac´s Sacrifice (1901).jpg|*Abrahamen sakrifizioa* (1901)
Károly Ferenczy (1862-1917) Evening in March (1902).jpg|*Martxoko arratsaldea* (1902)
Ferenczy, Károly - Deposition from the Cross (1903).jpg|*Gurutzea eraistea* (1903)
Ferenczy Október 1903.jpg|*Urria* (1903)
Ferenczy, Károly - Painter and Model (1904).jpg|*Margolaria eta modeloa* (1904)
Ferenczy, Károly - Morning Sunshine (1905).jpg|*Goizeko eguzkia* (1905)
Ferenczy, Károly - Riding Children (1905).jpg|*Haurrak zamalkatzen* (1905)
Károly Ferenczy painter (1862-1917) Béni and Noémi.jpg|*Béni eta Noémi* (1908)
Ferenczy, Károly - Izvora in Autumn (1909).jpg|*Izvora udazkenean* (1909)
Ferenczy, Károly - Red Wall (1910).jpg|*Horma gorria* (1910)

## Kanpo estekak
Monroviako artxidiozesia

**Monroviako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren liberiar artxidiozesia da. 1903ko apirilaren 18an ezarri zen Liberiako prefetura apostoliko gisa, 1934ko apirilaren 9an bikariotza apostoliko egin zen, 1950eko otsailaren 2an Monroviako bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1981eko abenduaren 19an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Monrovian dago. Egun artzapezpikua Gabriel Blamo Snosio Jubwe da.

## Ordinarioak 
### Liberiako prefektu apostolikoak 
* Jean Ogé (1911-1931)
* John Collins (1932-1934)

### Liberiako bikario apostolikoa 
* John Collins (1934-1950)

### Monroviako bikario apostolikoak 
* John Collins (1950-1960)
* Francis Carroll (1960-1976)
* Michael Kpakala Francis (1976-1981)

### Monroviako artzapezpikuak 
* Michael Kpakala Francis (1981-2011)
* Lewis Jerome Zeigler (2011-2021)
* Gabriel Blamo Snosio Jubwe (2024-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Lewis Jerome Zeigler (2009-2011)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gbarngako elizbarrutia

**Gbarngako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren liberiar elizbarrutia da. 1986ko azaroaren 17an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Gbarngan dago. Egun apezpikua Anthony Fallah Borwah da.

## Ordinarioak 
* Benedict Dotu Sekey (1986-2000)
* Lewis Jerome Zeigler (2002-2009)
* Anthony Fallah Borwah (2011-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cape Palmasko elizbarrutia

**Cape Palmasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren liberiar elizbarrutia da. 1950eko otsailaren 2an ezarri zen prefetura apostoliko gisa, 1962ko maiatzaren 7an bikariotza apostoliko mailara igo zen eta 1981eko abenduaren 19an elizbarruti mailara. Apezpikuaren egoitza Harperren dago. Egun apezpikua Andrew J. Karnley da.

## Ordinarioak 
### Cape Palmasko prefektu apostolikoa 
* Francis Carroll (1950-1960)

### Cape Palmasko bikario apostolikoak 
* Nicholas Grimley (1962-1972)
* Patrick Kla Juwle (1972-1973)
* Boniface Nyema Dalieh (1973-1981)

### Cape Palmasko apezpikuak 
* Boniface Nyema Dalieh (1981-2008)
* Andrew J. Karnley (2011-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Latindar Diru Batasuna

**Latindar Diru Batasuna** (**LDB**) XIX. mendean sortu zen, estatu kide guztietan erabil zitekeen moneta bakar batean Europako hainbat dibisa bateratzeko ahaleginean. Garai hartan, oraindik ere, moneta nazional gehienak urrez eta zilarrez osatuta zeuden. 1865ean ezarri eta 1927an desegin zuten.

## Historia 
1865eko abenduaren 23an, Frantziak, Belgikak, Italiak eta Suitzak hitzarmen bat sinatu zuten, non euren dibisa nazionalak 4,5 gramo zilar edo 0,290322 urre estandarrera aldatzeko konpromisoa hartu zuten (1:15,5eko urre/zilar erlazioa) eta libreki trukagarriak bihurtzeko. Geroago, Grezia batu zen 1868an. Urte horretan bertan, Espainiak estandar hori hartu zuen bere tokiko monetarako, LDBrekin sinatutako aldebiko hitzarmen baten bidez. Era berean, 1889an estandar bera hartu zuten San Marinok, Errumaniak eta Austria-Hungariak, Batasunarekin zituzten aldebiko akordioengatik, baita Bulgariak, Venezuelak, Serbiak eta Montenegrok ere, alde bakarretik (Batasunean formalki sartu gabe). Mendebaldeko Daniar Indiek ere estandar bera hartu zuten 1904an, baina ez ziren LDBen ofizialki sartu.

Urrearen eta zilarraren gorabeheren eta XX. mendearen hasierako zurrunbilo politikoen ondorioz, 1920ko hamarkadan moneta-batasuna alde batera utzi zen, 1927an formalki desegin arte. 0.50, 1 eta 2ko txanponek zirkulatzen jarraitu zuten Suitzan eta Venezuelan, 1967an kupronikelek ordezkatu arte.

Italian eta San Marinon urrezko txanponak jaulkitzen dituzte oraindik, estandar berak erabiliz eta eurotan balioztatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako ezkutu

**Espainiako ezkutua** Espainian erabilera legalekoa izan ziren bi diruen izena da.

## Urrezko ezkutua (1535-1833) 
1520an, Karlos I.aren erregealdian, 3,4 gramoko pisua eta 350 marabediko balioa zuen urrezko txanpon bat egin zuten lehen aldiz Bartzelonan. Diru hori Tunisiarako espedizioaren gastuak ordaintzeko sortu zuten.

Baina Filipe II.aren erregealdira arte ez zen urrezko ezkutua Espainiako lurralde osoko moneta-unitate nagusi bihurtu, eta, aldi berean, erreal eta marabedietan zatitu zen. Filipe II.aren garaitik Fernando VII.aren garaira arte, txanponak egiten ziren metal eta izendapen desberdinetan, baina guztiek zuten ezkutua erreferentzia-unitate gisa, ezkutua zilarrezko 16 errealen edo 40 erreal kuartoen baliokidea baitzen.

½, 1, 2, 4 eta 8 ezkutuko balioz jaulki ziren urrezko txanponak. Bi ezkutuko piezari dobloi esaten zioten, ezkutu bateko txanponak baino bi aldiz pisu handiagoa zuelako: 6,77 gramo urre. Txanpon horiez gain, 1809 eta 1839 artean antzeko beste batzuk ere jaulki zituzten, metal, purutasun eta pisu berekoak, 80, 160 eta 320 erreal kuarto balioekin (2, 4 eta 8 ezkutu).

Txanpon horien diseinua erregearen bustoak aurrealdean eta errege-armarriak atzealdean osatzen zuten. Gainera, txanpon guztiek txanpon-etxeari zegokion letra zuten idatzita. Urrezko pieza gehienak Madril eta Sevillako txanpon-etxeetan egin zituzten, eta, beraz, txanpon horiek *M* bat edo *S* bat zeramaten grabatuta.

## Zilarrezko ezkutua (1864-1869) 
Bigarren ezkutua edo zilarrezko ezkutua Elisabet II.a Espainiakoaren erregealdian sortu zuten. 12,5 gramo zilar eta 835 milarenezko purutasuna zituen, eta 100 ezkutu-zentimotan banatuta zegoen.

Erreginak 1833an tronua eskuratu baino lehen, metalak, purutasunak, pisuak eta balioak zituzten diru-unitate ugari zebiltzan Espainian. Horregatik, garai hartan erreal eta marabediek gobernatzen zuten moneta-sistema moneta bakar batean bateratzeko hainbat saiakera egin ziren. Era berean, Latindar Diru Batasunean sartzeko, zirkulazioko moneta bakarra izan behar zen, Nazioarteko Sistema Metrikora egokitua. Helburu horiekin, 1864an zilarrezko ezkutua sortu zuten, errealaren ordez, ordurako 10 hamarren edo 100 erreal-zentimoko sistema hamartar batean azpibanatua zegoena.

Kobrezko, zilarrezko eta urrezko txanponak egin zituzten, pisu, metal eta purutasun erabat zehaztuekin. Hauek izan ziren igorritako piezak: kobrezko ezkutua, 1, 2 eta 5 zentimo; zilarra, 10, 20 eta 40 zentimo; zilarra, 1 eta 2 ezkutu; eta urrea, 2, 4 eta 10 ezkutu.

Lehen aipatutako txanponek taula eskematiko honetan adierazten diren ezaugarri teknikoak zituzten:

Espainiako bigarren ezkutuaren bizitza laburra izan zen, baina garai hartako ekonomia normalizatzeko hainbeste behar zen moneta-sistema bateratu eta behin betikoa sartzeko oinarria izan zen. 1868an, Elisabet II.a erregina tronutik kendu eta behin-behineko gobernu bat eratu ondoren, zilarrezko 2 ezkutu 5 pezetaren baliokideak zirela ezarri zen, eta pezeta 2002. urtera arte Espainiako moneta unitate gisa geratu zen eratuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Motoziklismo Sari Nagusia

'''''', , Munduko Motoziklismo Txapelketaren Espainiako sari nagusia da, Nazioarteko Motoziklismo Federazioak antolatua.

1957an sortua izan zen eta gaur egun Jerezko zirkuituan burutzen da.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak
Hegoafrikako Motoziklismo Sari Nagusia

'''''', , Munduko Motoziklismo Txapelketaren Hegoafrikako sari nagusia izan zen, Nazioarteko Motoziklismo Federazioak antolatua.

1983-2004 artean Kyalami eta Phakisa Freeway zirkuituetan burutzen zen.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak