Biziaren historia ebolutiboa

:*Eboluzioaren historiak artikulu honetara birzuzentzen du. Eboluzioaren teoriaren historiari buruz irakurtzeko: Pentsamendu eboluzionistaren historia*
Lurreko **biziaren historia ebolutiboa**k organismo biziek eta fosilek eboluzionatu zuten prozesuak marrazten ditu, biziaren lehen agerpenetik gaur egunera arte. Duela 4.500 milioi urte (Ga) sortu zen Lurra, eta bizia 3,7 Ga baino lehen sortu zela iradokitzen dute frogek. Gaur egun ezagutzen diren espezie guztien arteko antzekotasunek, arbaso komun baten eboluzio prozesuan zehar banandu direla adierazten dute. Gutxi gorabehera bilioi bat espezie bizi dira gaur egun Lurrean, eta horietatik 1,75-1,8 milioi baino ez dira izendatu, eta 1,6 milioi datu base zentral batean dokumentatuta daude. Gaur egun bizirik dauden espezie horiek Lurrean bizi izan diren espezie guztien ehuneko bat baino gutxiago dira.

Lehen bizi-ebidentzia Groenlandiako mendebaldean 3.700 milioi urte dituzten arroka metasedimentarioetan aurkitutako karbono biogeniko. 2015ean, "Bizi biotikoaren hondarrak" aurkitu zituzten Mendebaldeko Australian.

Bakterioen eta arkaeoen tapete mikrobianoak izan ziren Arkearraren lehen garaiko bizi nagusia, eta uste da eboluzio goiztiarraren urrats nagusietako asko inguru horretan gertatu zirela. Fotosintesiaren eboluzioak, 3,5 Ga ingurukoa, bere hondakin produktua, oxigenoa, atmosferan metatu zuen eta, ondorioz, oxigenazio gertaera handia gertatu zen, 2,4 Ga inguruan hasi zena. Eukariotoen lehen ebidentziak (organuludun zelula konplexuak) 1,85 Ga-koak dira, eta lehenago egon daitezkeen arren, euren dibertsifikazioa azkartu egin zen oxigenoa euren metabolismoan erabiltzen hasi zirenean. Beranduago, 1,7 Ga inguru, organismo multizelularrak agertzen hasi ziren, funtzio espezializatuak betetzen zituzten zelula ezberdinekin. Ugalketa sexuala, ugalketa-zelula maskulino eta femeninoen (gametoak) fusioa dakarrena, ernalketa izeneko prozesu batean zigoto bat sortzeko organismo makroskopiko gehienentzat ugalketa-metodo nagusia da eukarioto ia guztientzat (animaliak eta landareak barne), ugalketa asexualarekin alderatuta. Hala ere, ugalketa sexualaren jatorriak eta bilakaerak misterioa izaten jarraitzen dute biologoentzat, nahiz eta eboluzionatu zuen arbaso komun batetik abiatuta, espezie eukariota zelulabakarra baitzen. Bilateria, ezkerreko alde bat eta eskuineko alde bat dituzten animaliak, bata bestearen ispilu diren irudiak, duela 555 milioi urte (Ma) inguruan agertu zen.

Lehorreko lehen landare konplexuak 850 Ma ingurukoak dira, Kanbriaraurreko harkaitzetako karbonozko isotopoetatik abiatuta; algen antzeko lurreko landare zelulaniztunak, berriz, duela 1.000 milioi urtekoak dira, nahiz eta frogen arabera mikroorganismoek lehen lehorreko ekosistemak osatu zituztela iradokitzen duten, gutxienez 2,7 Ga. Uste denez, mikroorganismoek landareak lehorreratzeko baldintzak sortu zituzten Ordoviziarrean. Lehorreko landareek hain arrakasta handia izan zuten ezen uste den Devoniar berantiarraren iraungitze masiboan lagundu zutela.

Ediacararreko biota, Ediacararrean agertzen da, ornodunak, gainontzeko filummoderno gehienekin batera, Kanbriarreko leherketan 525 Ma inguru sortu ziren bitartean. Permiar aroan, sinapsidoak, ugaztunen arbasoak barne, lurra menderatu zuten, baina talde honen zatirik handiena, 252 Mako Permo-Triasiar iraungitze masiboan iraungi zen. Hondamendi honetatik berreskuratzean, arkosauroak, lurreko ornodun ugarienak bihurtu ziren; arkosauro talde batek, dinosauroak, Jurasiko eta Kretazeo aroak menderatu zituen. 66 Ma Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboaren ondoren, hegaztiak ez ziren dinosauroak hil zituen, ugaztunak azkar handitu ziren tamainan eta aniztasunean. Iraungitze masibo horiek eboluzioa bizkortu dezakete, organismo talde berriak dibertsifikatzeko aukerak ematen baitituzte.

## Lurraren historia goiztiarra 
Lurrean aurkitutako meteorito zatirik antzinakoenek 4.540 milioi urte inguru dituzte; honek, antzinako berunezko biltegien datazioarekin batera, Lurraren adin estimatua garai horren inguruan kokatu du. Ilargiak Lurraren azalaren konposizio bera du, baina ez du Lurrarena bezalako burdin gune aberatsik. Zientzialari askoren ustez, Lurra sortu eta 40 milioi urtera, Lurrak Marteren tamainako gorputz batekin talka egin zuen, Ilargia sortu zuen azalaren materiala orbitan botaz. Beste hipotesi bat Lurra eta Ilargia aldi berean fusionatzen hasi zirela da, baina Lurrak, lehen Ilargiak baino grabitate askoz handiagoa duenez, inguruko ia burdin partikula guztiak erakarri zituen.

2001era arte, Lurrean aurkitutako arroka zaharrenek 3.800 milioi urte inguru zituzten. Hala ere, 4,4 Ga zirkoien analisiak, Lurraren azala, planeta sortu eta 100 milioi urtera solidotu zela adierazten du, eta planetak, azkar hartu zituela ozeanoak eta atmosfera bat, bizia jasateko gai izan zitekeena.

Ilargiaren ebidentziak, 4 eta 3,8 Ga bitartean, Eguzki-sistemaren eraketatik geratu ziren hondakinengatik Bonbardaketa Berantiar Handia jasan zuela adierazten du, eta Lurrak, are bonbardaketa astunagoa jasan beharko zukeen bere grabitatea dela eta. 4 eta 3,8 Ga bitarteko Lurraren baldintzen zuzeneko ebidentziarik ez dagoen arren, ez dago arrazoirik pentsatzeko Lurrak ere ez zuela jasan bonbardaketa astun berantiar honek. Gertaera honek, aurreko edozein atmosfera eta ozeano kendu ziezaiokeen; kasu honetan, gasek eta kometen inpaktuek ordezkapena eragin zezaketen, Lurreko sumendien desgasifikazioak, gutxienez erdia hornitu zuen arren. Hala ere, lurpeko bizitza mikrobianoak honaino eboluzionatu izan balu, bizirik iraungo zuen bonbardaketatik.

## Biziaren lehen ebidentzia 
[thumb|Biziaren lehen ebidentziak [fumarola|fumarolen antzeko egiturei lotuta aurkitu dira.]]
Identifikatutako lehen organismoak ñimiñoak eta bereizgarri berezirik gabekoak ziren, eta euren fosilek barra txikiak dirudite, prozesu fisiko abiotikoen bidez sortzen diren egituretatik bereizten oso zailak direnak. Lurreko bizitzaren ebidentziarik antzinakoena, bakterio fosilizatuak bezala interpretatua, 3 Ga-koa da. 3,5 Ga inguruko arroketan egindako beste aurkikuntza batzuk bakterio bezala interpretatu dira, ebidentzia geokimikoarekin, 3,8 Ga bizitzaren presentzia ere erakusten duela dirudien arren. Hala ere, azterketa horiek arretaz aztertu ziren, eta jakinarazi ziren "bizi-sinadura" guztiak eragin zitzaketen prozesu ez-biologikoak badaude. Horrek ez du frogatzen aurkitutako egiturek jatorri ez biologikorik zutenik, baina ezin da esan biziaren presentziaren froga argiak direnik. 3,4 Ga-n datatutako harrien sinadura geokimikoak bizi-froga gisa interpretatu dira, baina kritikoek ez dituzte baieztapen horiek sakon aztertu.

Quebeceko (Kanada) Nuvvuagittuq Greenstone gerrikoan 3.770 eta 4.280 milioi urte bitarteko mikroorganismo fosilduen frogak aurkitu zituzten, nahiz eta probak eztabaidaezinak ez diren.

## Biziaren jatorria 
Biologoek Lurreko organismo bizidun guztiek azken arbaso unibertsal bakarra partekatu behar dutela arrazoitzen dute, birtualki ezinezkoa litzatekeelako bi leinu banandu edo gehiagok organismo bizidun guztien mekanismo biokimiko ugari eta konplexuak bereiz garatzea.

### Lurrean independenteki sortua 
#### Erreplikazioa lehen: RNA mundua 
thumb|RNAren eta DNAren arteko desberdintasunak.
Hiru domeinuen sistemako kiderik sinpleenek ere DNA erabiltzen dute euren geneak kodetzeko, eta RNA eta proteina kopuru handi bat instrukzio horiek "irakurri" eta hazi, mantendu eta autoerreplikatzeko.

Aurkitu zenean erribozima izeneko RNAzko molekulak bere buruaren kopiak katalizatu ditzakeela eta, aldi berean, proteinak sor ditzakeela pentsatu zen hasierako bizi osoa RNAn oinarritua egon zitekeela. Hipotesi horren arabera RNA mundu bat eratu ahal izan zuten, non indibiduoak zeuden baina ez espezieak, mutazioak eta geneen transferentzia horizontalak eragingo baitzuen belaunaldi bakoitzaren genomak ez izatea euren gurasoenak bezalakoak. Beranduago, DNAk RNA ordeztuko luke, askoz egonkorragoa delako eta, beraz, genoma luzeagoak egin ditzakeelako, organismo bakar batek dituen gaitasunak biderkatuz. Erribozimak dira, gaur egun, erribosomen konponente nagusia, zelula modernoen "proteinen fabrikak".

Euren burua kopiatzeko gai diren RNA molekula larriak sortu dira, artifizialki, laborategietan, baina hau prozesu natural ez biologiko baten bidez sor daitekeenaren dudak daude. Agian lehen erribozimak azido nukleiko sinpleagoz eratu ziren, peptido azido nukleiko, treosa azido nukleiko edo glizerol azido nukleikoa kasu, eta beranduago RNAk ordezkatu. Beste erreplikatzaile batzuk ere proposatu dira RNA munduaren aurretik, tartean kristalak edo sistema kuantikoak.

2003an proposatu zen sulfato metal prezipitatuen poroek RNA sintesia lagundu zezaketela 100&nbsp;°C inguruan, ozeano hondoko iturri hidrotermalen presioetan. Hipotesi honen arabera, proto-zelulak metalezko substratu horren poroetara loturik egongo lirateke lipidozko mintzak garatu arte.

#### Metabolismoa lehen: burdina-sulfuro mundua 
#### Mintzak lehen: lipido mundua 
#### Buztinaren hipotesia 
### Bizitzaren jatorri estralurtarra 
## Mikrobio mantuen eragin ebolutibo eta ekologikoa 
## Eukariotoen dibertsifikazioa 
### Kromatina, nukleoa, barne-mintzen sistema eta mitokondria 
### Plastidoak 
## Sexu-ugalketa eta organismo zelulaniztunak 
### Sexu-ugalketaren eboluzioa 
### Organismo zelulaniztunak 
### Ebidentzia fosila 
## Animalien sorrera 
### Deuterostomoak eta lehen ornodunak 
## Lur lehorraren kolonizazioa 
### Antioxidatzaileen eboluzioa 
### Lurzoruaren eboluzioa 
### Landareak eta Devoniarreko egurraren krisia 
### Lehorreko ornogabeak 
### Lehen ornodun lehortarrak 
## Dinosauroak, hegaztiak eta ugaztunak 
## Landare loredunak 
## Intsektu sozialak 
## Gizakiak 
## Iraungipen masiboak 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak