open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bertha Gxowa

**Bertha Gxowa**, sortzez **Mashaba** (Germiston, Hegoafrika, 1934ko azaroaren 26a - Johannesburg, 2010eko azaroaren 19a) apartheidaren aurkako ekintzailea zen, Afrikako Kongresu Nazionaleko (ANC) kidea, eta sindikalista eta emakumearen eskubideen aldeko ekintzailea ere izan zen.

## Biografia 
Gxowa Germistonen jaio zen. 

### Ekinzaile ibilbidea 
Goiz hasi zen Afrikako Kongresu Nazionalean (ANC) parte hartzen, Gazteriaren Ligan eta Emakumeen Ligan.

Berari buruzko prozedura judizialak 1959ra arte iraun zuen. Akusatu guztiak absolbitu zituzten azkenean, baina, 1960an, bere aurka 11 urtez erabili zen Komunismoa Zigortzeko Legearen arabera emandako kanporatze-agindu izenduna.

1990ean, ANC berrantolatzen parte hartu zuen, baita Katlehong udalerrian (Johannesburgeko ekialdean) hauteskundeen aurreko sentsibilizazio-kanpainetan ere.

Johannesburgeko ospitale batean hil zen, 2010eko azaroaren 19an.

## Aintzatespenak 
* Gauteng probintziako ospitale bati bere izena jarri zioten. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Apartheidaren ondorioz debekuak jasandako pertsonen zerrenda

## Kanpo estekak
Estrela Novais

**Estrela Novais** (Porto, 1953ko martxoaren 13a – 2024ko martxoaren 8a) portugaldar aktorea izan zen.

## Bizitza 
1973an Seiva Trupe antzerki taldea sortu zuen António Reis eta Júlio Cardosorekin batera.

90eko hamarkadan hainbat telesailetan parte hartu zuen, besteak beste  *A Viúva do Enforcado*, *Na Paz dos Anjos*, *Vidas de Sal*, *Polícias*, *A Grande Aposta*, *Olhos de Água*, *O Último Beijo*, *Amanhecer*, *A Ferreirinha*, *Dei-te quase Tudo*, *Doce Fugitiva*, *Feitiço de Amor* eta *Deixa que te leve*.

2024ko martxoaren 8a hil zen, laringeko minbiziak jota.

## Lanak 
### Telebista 
### Zinema 
### Antzerkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Script (zinema)

thumb|180px|right|Scriptaren funtzioetako bat planoa amaitzeko pelikula nahikoa geratzen den kontrolatzea da.

**Script gainbegiralea** zinemako edo telebistako film bat egitearekin lotutako lanbidea da. Scripta gidoilari mota bat da. Bere lana ikusizko eta argumentuzko alderdi guztietan ikus-entzunezko proiektu baten (film zinematografikoa edo telebistakoa, telesaila, dokumentala, etab.) jarraipena gainbegiratzeaz arduratzen da, istorioa kontatzen den denbora-hariak ez dezan jarraitutasun-jauzirik izan ikuslearen aurrean. 

## Funtzioak 
Gidoia osatzen duten sekuentziek eta planoek, muntatu ondoren, alderdi guztietan jarraitutasuna izan behar dute eta hori script gainbegiraleak zuzendu behar du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2001eko hegoaldeko Peruko lurrikara

**2001eko hegoaldeko Peruko lurrikara** ekainaren 23an, arratsaldeko 15:33:14an (20:33:14 UTC) izan zen. Epizentroa Arequipako Ocoñatik gertu izan zen eta Ritcher eskalan 8,4ko indarra izan zuen. Peruko Arequipa, Moquegua eta Tacna departamenduei, Txileko Arica eta Parinacota eta Tarapacá eskualdeei eta Boliviako La Paz eta Oruro departamenduei eragin zien, 40.000 km²-ko azalera hartuz. Hau izan zen Peruko lurrikararik suntsitzaileena 1970eko Áncasheko hondamendiaz geroztik, eta munduko lurrikararik handiena Rat uharteetako lurrikaraz geroztik.

## Aurrekariak 
Lurrikara Nazca eta Hego Amerikako plaken arteko mugan gertatu zen. Bi plakek bat egiten dute bata bestearekin, urtean 78 mm inguruko abiaduran. Lurrikara bi plaken arteko interfazean izandako bulkada gisa gertatu zen, Nazcako plaka Hego Amerikako plakaren azpitik azpiratzen denean. Peruko hegoaldeko kostaldeak lurrikara oso handien historia du, bereziki Moquegua, Arequipa, Tacna.

## Kalteak, ondorioak eta kaltetuak 
Lurrikarak 102 pertsona hil zituen, ondorengo tsunamiaren ondorioz hil ziren 26 barne. Azken horrek 70 pertsona ere desagertzea eragin zuen. Hildakoen kopurua, gutxienez, partziala izan zen, tsunamiak sasoiz kanpoko hiri turistiko gehienak kaltetu zituelako, eta itsasikarak itsasbeheran jo zuelako. Lurrikarak Arequipa, Camana, Moquegua eta Tacna hirien inguruetan 320.000 pertsona inguru kaltetu, 17.500 etxe suntsitu eta, zuzenean, 35.550 kaltetu zituen. Sismoa eskualdean sentitu zen hein handi batean. VIII MM gradukoa hautematen da Áticotik Iloraino (Moquegua); noranzkoa Huaral, Lima, La Oroya, Huancayo II MM gradukoa; III Cuscon; IV Ican; V Nascan; VI-VII Arequipan; VIII Tacnan, Moqueguan, Locumban eta Caravelín. Txileko iparraldean ere nabaritu zen lurrikara, eta 3 hildako eragin zituen. Txilen, berriz, eskala hauek izan ziren: Arica VII, Iquique VI, Calama IV-V eta Tocopilla II-III. Bolivian, La Paz III eta Oruro Bolivian, izua eragin zuen La Paz eta El Alton, eta kalteak eragin zituen La Paz eta Oruro probintzietako hainbat herritako etxebizitzetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ela Gandhi

**Ela Gandhi** (Phoenix, Hegoafrikar Batasuna, 1940ko uztailaren 1a) Hegoafrikar Batasuneko Durban eskualdeko ashram batean sortu zen. Emakume aktibista bakezalea eta politikaria da, besteak beste, Indiako Kongresu Nazionaleko, Fronte Demokratiko Batuko (UDF) eta Afrikako Kongresu Nazionaleko kidea (1991), 1994tik 2004ra bitartean diputatu izana.

## Biografia 
Mahatma Gandhiren biloba eta Manilal Gandhiren alaba da Ela Gandhi. 1940an jaio, eta Phoenix herriko ashram batean hazi zen, Durbandik gertu, Natal probintzian. 

Natalgo unibertsitatean letretan lizentziatu zen lehenik, eta, gero, Hego Afrikako Unibertsitatean, Gizarte Zientzietan.  

### Ibilbidea 
Gizarte-langilea izan da 20 urtez, haurtzaroaren eta osasunaren arloetan. 

Apartheidaren aurkakoa, hainbat eskualde-erakundetan aritu zen, besteak beste, Nataleko Emakumeen Kongresuan eta Indiako Nataleko Kongresuan (presidenteordea izan zen), baita Fronte Demokratiko Batuan (UDF) ere. 1975ean, jarduera politiko guztiak debekatu zizkioten, eta bederatzi urteko etxeko atxiloketa ezarri. Hala ere, aldi horretan, klandestinitatean lan egin zuen.

UDFren arduradun gisa, Nelson Mandela ezagutu zuen, Paarlen etxean atxilotuta zirauen bitartean. Ondoren, ANCren negoziazio-taldeko kide izan zen: 1990eko hamarkadaren hasieran, Klerk-en Gobernuarekin eta beste alderdi politiko batzuekin eztabaidatu zuen, Hegoafrikako konstituzio berri bat idazteko eta apartheidaren amaieraren eta arraza anitzeko Hego Afrikaren arteko trantsizioa ziurtatzeko. 

Diputatua izan zen hamar urtez, eta, ondoren, karitate- eta erlijio-lanetan aritu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Apartheidaren ondorioz debekuak jasandako pertsonen zerrenda

## Kanpo estekak 
* 
*
Zoila Quiñones

**Zoila Elsa Quiñones Gómez** (Mexiko Hiria, 1940ko apirilaren 16a – *ibidem*, 2024ko martxoaren 24a) mexikar aktorea izan zen.

## Bizitza 
1978 eta 1986 artean, Adalina idazkaria antzeztu zuen *Mi secretaria* umorezko telesailean. Gainera, *Lágrimas amargas*, *Ana del aire*, *Mañana será otro día*, *Más allá del puente*, *Soñadoras*, *Amigas y rivales*, *La otra* eta *En nombre del amor* telesailetan parte hartu zuen, besteak beste.

2024ko martxoaren 24an hil zen, 83 urte zituela.

## Filmografia 
### Telebista 
### Bikoizketa 
#### Filmak 
#### Telesailak 
#### Marrazki bizidunak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Novera Ahmed

**Novera Ahmed** (Chittagong, Bangladesh, 1939ko martxoaren 29a -  Haute-Isle, Frantzia, 2015eko maiatzaren 5a). Bengalako eskultore eta margolaria zen.

## Biografia 
Sortzez Bangladeshekoa, Novera Ahmed Londresera joan zen Camberwell School of Arts and Craftseko eskoletara, 1951tik 1955era, eta, gero, Venturi Venturinorekin formatu zen, Florentzian eta Vienan. 

## Obra 
Bangladesheko lehen eskultore modernotzat ekarria da Novera Ahmed. Salima Hashmi artista eta arte-historialariaren iritziz, bere herrialdean eskultura-estilo garaikidea sartu duen artista da Ahmed.

1956 eta 1960 artean, ehun bat eskultura landu zituen, eta horietatik 33 Bangladesheko Museo Nazionalean daude gaur egun. Lehen erakusketa Daccan egin zuen, 1960an: eskultura-multzo bat erakutsi zuen, gehienak zementuzkoak.

Hamidur Rahmanekin eta Gean Deleuranekin *Shaheed* *Minar* diseinatu izanagatik da ezaguna, hots, hizkuntzaren aldeko mugimenduaren martirien oroitzapen-monumentu nazionala.

## Iruditegia 

Fitxategi:Composition_by_Novera_Ahmed.jpg|link=Fichier:Composition_by_Novera_Ahmed.jpg|Composition
Fitxategi:Reclining_Figure.jpg|link=Fichier:Reclining_Figure.jpg|Reclining Figure
Fitxategi:Seated_Woman_Sculpture.jpg|link=Fichier:Seated_Woman_Sculpture.jpg|Seated Woman

## Aintzatespena eta goraipamenak 
* 1997an Ekushey Padak eskuratu zuen, Bangladesheko Kultura Gaietarako Ministerioak urtero emana. Hori da herrialdeko bigarren goraipamen zibil garratntzitsuena. Bere jaioterrian aintzatespena egin zioten 2017an, Bengalako gobernuak artistaren zenbait obra erosteko finantzazio-plan bat iragarri zuenean.
* 2018an Novera Ahmed Museoa inauguratu zuten, La Roche-Guyonen (Frantzia).
* 2019ko martxoaren 29an, Google doodle batek bere jaiotzaren urteurrena ospatu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urquiola (itsasontzia)

***Urquiola*** kasko bakarreko petrolio-ontzi bat izan zen. 100.000 tona petrolio zeramatzala, 1976ko maiatzaren 12an Galiziako kostaldean hondoratu eta marea beltza erraldoia sortu zen.

*Urquiola* Espainiako bandera zeraman petrolio-ontzia izan zen, 276,54 metroko luzera, 39,07 metroko erruna eta 15,19 metroko zingoa zituena. Astilleros Españoles enpresak, Sestaoko lantegian eraiki eta 1973ko ekainean uretaratu zuten, eta 111.225 tonako pisu hila zuen..

1976ko urperatze eta hondamenaren ondorioz, *Urquiola*ren hondakinak, berriz flotarazi ondoren, Ferrolgo portura eraman zituzten. Bertan, branka desegin eta txoparen zatia berrerabili zuten. Txopak makina-gela ia osorik zuenez, 1983an botatako *Argos* bulkcarrier ontzian erabili zuten. 1988an, *Urduliz* izenpean Naviera Vizcaínara igaro zen. 1983ko abuztuaren 29an, Hampton Roadseko portuan, Norfolken ikatza kargatzeko txandaren zain zegoela, *Urduliz*ek istilu bat izan zuen AEBko armadaren hegazkin-ontzi nuklearrarekin, Dwight D. Eisenhowerrekin hain zuzen ere.

1984an, *Urduliz*ek berriro armadorez aldatu zuen, eta E.N. Elcanok *Castillo de Quermensó* izendatu eta Bahametako pabiloia eman zion. 2002. urtera arte jardunean egon zen, Bangladeshen desegin zuten arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ordizia Rugby Elkartea (emakumezkoen taldea)

**Ordizia Rugby Elkarteko emakumezkoen taldea** Gipuzkoako errugbi taldea da, egoitza Ordizian duena, Goierri eskualdean. 2023-24 denboraldian Euskal Ligan jokatzen ari da. 

## Historia 
Ordizia Rugby Elkarteak emakumezkoen taldea izan zuen 1980ko hamarkadan, baina desagertu zen. Ondoren emakumezkoen taldea sortzeko ahalegin ugari izan ziren, baina ez zuten fruiturik eman. 2016an bultzada eman zioten proiektuari, eta erantzuna ona izan zen. Osatu zuten taldea eta, gogor entrenatu ostean, Euskal Ligan jokatzen hasi ziren. 

2018-19 denboraldian ez zuten taldea osatzerik izan. 2019an, Landarbaso Rugby Taldea proiektua eratu zuen Atlético San Sebastian, Hernani eta Txingudirekin batera. 2023-24 denboraldian, berriz, Bera Berarekin atera zuten taldea.

### Azken urteak 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ordizia Rugby Elkartearen webgunea, ordiziarugby.eus
Hannah Glasse

**Hannah Glasse**, ezkongabetako abizena **Allgood**, (Londres, Britainia Handia, 1708ko martxoa - Ibidem, 1770eko irailaren 1a) idazle ingelesa izan zen, *The Art of Cookery made Plain and Easy* (The *Art of Cookery* gisa laburtua) liburuaren egilea, 1747an lehen aldiz argitaratua. Liburuak hainbat edizio izan zituen bere lehen tiradan, XVIII. mendean hogei edizio inguru izan zituen eta 1843 arte argitaratzen jarraitu zen.

## Datu biografikoak 
Glasse 1708ko martxoaren 28an bataiatu zuten St Andrewsen (Holborn, Londres). Ama Hannah Reynolds omen zuen, alarguna. Bere aita Isaac Allgood izan zen, Brandon eta Simonburneko lurjabea, biak Northumberlanden. Hannah Clarkekin ezkondu zen, Londresko ardogile baten alabarekin. 

Haurtzaroan, Glasse aitaren arreba gaztearen (Margaret Widdrington izeba) lagun egin zen, eta harekin harremanetan egon zen helduaroan. Gorde ziren gutunak dira Glasseren bizitza pertsonalari buruzko informazio-iturri nagusia. 1724ko abuztuaren 5ean, Leytonen, John Glasse soldadu irlandarrarekin ezkondu zen. Glassen gutunek erakusten dutenez, 1728tik 1732ra Donegalleko laugarren kondearen etxean (Broomfield, Essex) karguak izan zituen bikoteak. Handik aurrera, badirudi Londresen bizi izan zirela.
### Idazle ibilbidea 
thumb|308x308px|ezkerrera|*The *Art of* Cookery*-ren hasierako orria.
218x218px|thumb|Compleat Confectioner (H. Glasse)
Hannah Glasse XVIII. mendeko britainiar sukaldaritza-liburu ezagunenetako baten egilea zela egiaztatu zuen Madeline Hope Dodds historialariak 1938an. The *Art of Cookery made Plain and Easy* 1747an argitaratu zen eta harpidetzaz saldu zen, lehen orrialdearen arabera ''Mrs. Ashburn's China Shop* izenburuarekin. Bigarren edizio bat agertu zen urtea amaitu baino lehen. Liburuak ez zuen bere autoretza adierazten, "By a Lady" aipamen lausoa erabiliz.  Horrek aukera eman zuen John Hillek idatzi zuela oker baieztatzeko, adibidez, *Boswell's Life of* Johnson-en. Johnson ez zegoen konbentzituta. 1747an, liburua agertu zen urte berean, John Glasse hil zen, eta bera Tavistock Streeteko (Covent Garden) jostun edo jostun gisa finkatu zen, Margaret alaba zaharrenarekin batera.

Hannah Glasse-ren bizitzari buruzko xehetasunak hainbat pertsonarekin bizitzan izan zuen korrespondentziaren bidez ezagutzen dira. Gutun horiek guztiak aitak gorde zituen. Gaztaroan egin zituen bilketa-lanei esker, *The* *Art of Cookery made Plain and Easy'' liburua idatzi ahal izan zuen 1747an. Salmentagatik irabaziak izan bazituen ere, 1757ko ekainaren 22an Marshalsea espetxean sartu zen, egindako zorrengatik. Bere obraren zuzenketa batzuk idatzi ondoren, 62 urterekin hil zen Hannah.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erresuma Batuko gastronomia

## Kanpo estekak
Eveleen Myers

**Eveleen Tennant Myers** (Londres, 1856ko azaroak 21 – Londres, 12 March 1937) argazkilari ingelesa izan zen.

## Biografia 
ezkerrera|thumb|Silvia Constance Myers, Frederic William Henry Myers eta Harold Hawthorn Myersen argazkia, Eveleen Tennant Myerseek egina
Eveleen Tennaten gurasoak Charles Tennant  politikaria (1796–1873) eta Gertrude Barbara Rich Collier (1819–1918) izan ziren. Hirugarren umea zen eta bere ahizpa zen Dorothy Tennant artista.

Frederic William Henry Myersekin (1843–1901) ezkondu zen 1880an, klasizista, poeta eta ikerlari psikikoa zena. Bi seme izan zituzten: helduena Leopold Hamilton Myers (1881–1944) eleberrigiea eta alaba Silvia Myers Blennerhassett idazlea.

Eveleen Tennant Myersek margolari prerafaelitentzat modelo lana egin zuen: bai George Frederic Wattsentzat bai John Everett Millaisentzat.

Bere kontura ikasita, 1888an argazkiak egiten hasi zen: bere familiarenak eta etxera zetozkion bisitarienak.

## Lana eta bildumak 
ezkerrera|thumb|Eveleen Tennant Myersen erretratua, John Everett Millaisek egindakoa.
thumb|Eveleen Tennant Myersen erretratua, George Frederic Wattsek egindakoa.
Londresko National Portrait Gallery museoak berak egindako erretratuetatik 203 dauzka gordeta, eta 30 erretratu zeintzuetan zeintzuetan Tennat Myers bera ageri den irudietan. eta Millaisek egindakoak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Gauld, Alan (2004). "Myers, Frederic William Henry (1843–1901)". Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/35177. 
* Hamilton, Trevor (2009). Immortal Longings: F.W.H. Myers and the Victorian search for life after death. Imprint Academic. .
* Laurie, Kedrun (2021). "Evy: George Frederic Watts's portrait of Eveleen Tennant". Wilmington: Delaware Art Museum. .
* Laurie, Kedrun (2021). "Evy: George Frederic Watts's	portrait of Eveleen Tennant". Wilmington: Delaware Art Museum.	ISBN 978-1-7367899-1-9.
* Waller, David (2004). "Tennant, Gertrude Barbara Rich (1819–1918)". Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/55520. 

## Kanpo estekak 
* Eveleen Myers 1856-1937 Photo web orrian.
Jessica Cediel

**Jéssica Cediel Silva** (Bogota, Kolonbia, 1982ko apirilaren 4a) kolonbiar aktorea, kazetaria, modeloa eta telebistako aurkezlea da. Ezaguna da, *Muy buenos días*, *Estilo RCN* eta *Yo me llamo* saioak aurkezteagatik.

## Biografia 
La Sabanako Unibertsitatean Gizarte Komunikazioa eta Kazetaritza ikasketak egin zituen. 2002an, ikasketak amaitu baino lehen, Señorita Bogotá lehiaketan parte hartu zuen. Lehiakera horretan Edertasunaren Erreginaldi Nazionalerako Kolonbiako hiriburuko ordezkaria aukeratzen da, eta Jessica hiriburuko erreginaorde geratu zen. Erregealdian parte hartzeak ateak ireki zizkion Kolonbiako telebistan lan egiteko.

### Lan ibilbidea 
Telebistako eta aldizkarietako komertzialentzako publizitate-eredu gisa hasi zen komunikabideetako ibilbidean. Telebistako aurkezle gisa lehen aldiz agertu zen Citytv kateko *Bravissimo* izeneko saioan, *Bogotaneando* atalean.

2007ko uztailean, RCN kanalari lotu zitzaion *Muy buenos días* saioaren aurkezle lanetan. Laura Acuña, Jota Mario Valencia, Milena López eta Adriana Betancur izan ziren aurkezleak.

2011ko martxoan, *Muy buenos días* saioa utzi zuen, Alejandro Riaño komediante kolonbiarrarekin batera *Nuestra semana, nuestra tele*, entretenimendu-saioa aurkezteko. *Estilo* *RCN modelo-*aurkezle-en taldean egon zen. Azaroan, Martín Carrillo zirujauak egindako prozedura estetiko baten ondorioz, Jessicak osasun arazoak izan zituela jakinarazi zen. 2012ko martxoan, aurkezleak legezko ekintzak hasi zituen Carrilloren aurka, eta 400 milioi pisuko kalte-ordaina eskatu zuen, baina prozesuak ez zuen aurrera egin, eta Carrillo zirujaua aske geratu zen. 2014ko ekainean, Miamin kokatu zen, Univisión kateko *El gordo y la flaca* saioaren parte izateko, entretenimendu-aurkezle gisa, eta telebista-kate bereko *Sal y Pimienta* taldearentzat ere lan egin zuen.

## Telebista saioak 
### Aurkezle 
## Telebista 
## Zinema 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jessica Cediel Beevozen
* Don Juan aldizkaria - 2009ko ekaina
* Jessica Cedielen Twitter
* Jessica Cedielen Facebook
USS Dwight D. Eisenhower

**USS Dwight D. Eisenhower (CVN-69)**, AEBetako Itsas Armadako hegazkin-ontzia da, zerbitzuan dagoena. 1977an itsasoratu zuten. Nimitz klaseko hamar hegazkin-ontzietatik bigarrena da, eta Dwight D. Eisenhower Estatu Batuetako hogeita hamalaugarren presidentearen izena daraman lehen ontzia da. Hegazkin-ontzia, bere klaseko beste guztiak bezala, Newport News Shipbuilding ontzioletan eraiki zuten Virginian, klaseari izena ematen dion ontziaren diseinu berarekin, nahiz eta berriki eraikitako estandarretara eramateko ontzia bi aldiz zaharberritu duten.

USS Eisenhower zerbitzuan jarri zutenetik, hainbat operazioetan parte hartu du, besteak beste, Teherango gatibuen krisialdiaren baitako Eagle Claw operazioan, 1980an, eta Golkoko Gerran, 1990eko hamarkadan.

1983ko abuztuaren 29an, Hampton Roadseko portuan, Norfolken ikatza kargatzeko txandaren zain zegoela, Urdulizek berarekin talka bat izan zuen.

## Kanpo estekak
Coruñako itsasadarra

**Coruñako itsasadarra** edo **Burgoko itsasadarra** Galiziako Rias Altas eremuan dagoen itsasadar bat da, Coruñako probintziaren Ártabro golkoan. Mero ibaiaren bokalean sortua, bere urek Coruña, Culleredo, Cambre eta Oleiros udalerrietako kostaldeak bustitzen dituzte. Culleredoko O Burgo herriaren izena darama.

Eskualdeko enpresen isurketa industrialen ondorioz, Europako itsasadarrik kutsatuena izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Esteban Aedo

**Francisco Esteban Aedo** edo futbolean **Pegaso** moduan ezaguna, (Portugalete, Bizkaia,  - *ibidem*, 2015eko ekainaren 19a) bizkaitar futbolaria izan zen, erdiko atzelari moduan aritzen zena. 

## Ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Lorenzo Villanueva

**Lorenzo Villanueva Irure** (Iruñea, Nafarroa Garaia,  -) nafar futbolari ohia da, erdilari moduan aritzen zena. 

## Ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Santiago Pérez Luzuriaga

**Santiago Pérez Luzuriaga** edo futbolean **Pachi** bezala ezaguna, (Bilbo, Bizkaia,  - Bartzelona, Katalunia, 2004ko abuztuaren 31) bizkaitar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritzen zena. 

## Ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Fitxa
Tricholoma arvernense

***Tricholoma arvernense*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoak: *Tricholoma sejunctum var. arvernense*, *Tricholoma sejunctoides*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, mamitsua, sendoa eta nahiko trinkoa, hasieran konikoa edo kanpai itxura handikoa, gero esferiko samarra titi kamuts ez oso nabarmen batekin. Ertz leuna, zertxobait lobulatua edo bihurria, batzuetan pitzatua. Azal leuna, erraz bereiz daitekeena, likatsua edo ukitzean koipetsua, batez ere eguraldi hezearekin, horia edo hori-urre kolorekoa, laranja koloreko zuntz txikiekin.

**Orriak:** Eskotatuak, oso luzeak eta sendoak, nahiko zabal, zuriak edo zurixka-grisaxkak, ale oso helduek nolabaiteko isla horixkak izaten dituzte.

**Hanka:** 5 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 cm bitarteko lodierakoa, nahiko potoloa, baina gehienetan zilindrikoa edo klabiformea, haritsua, zuria, esfumatura hori txikiekin goialdean.

**Haragia:** Nahiko lodia eta ugaria, gogorra, kolore zurixkakoa esfumatura horixkekin. Irin usain arin batekin eta zaporea ere irinarena du, baina gero mikatza.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Espezie nahiko arraroa da, eta, oro har, ia beti *Tricholoma sejunctum* delakoarekin nahasten da, baina honek hostozabaletan irteten du batez ere eta kolore berdexkakoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Mendiko koniferoen azpian hazten da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Kaukasia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tricholoma bufonium

***Tricholoma bufonium*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 7 cm bitarteko diametrokoa. Haragitsua, lau-ganbila, titi apur batekin, lehenengo zetadun samarra, gero leuna, opakua; arre-purpura ilun kolorekoa edo alutazeoa.

**Orriak:** Subdekurrente-okertuak, ez oso estu, hori-krema zurbil kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4 eta 6 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 1 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, barrubetea, horixka, lehenik, kapelaren kolore bereko flokositatez estalia.

**Haragia:** Horixka, gas usain usain handiarekin, *Tricholoma sulphureum* delakoak duen antzekoa.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak. *Bufonium* epitetoa latinetik dator, apo esan nahi duen "bufo" hitzetik. Zapoari dagokiona?

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Tricholoma sulphureum* delakoaren aldaera bat kontsideratzen da, eta honen bereizgarriak dira, kolorea, orriak apur bat dekurrenteak dituela eta oina apainduagoa duela.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Koniferoen mendiko basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Trikiteens

**The Trikiteens** Iruñerriko musika taldea da, batez ere euskarazko kanten bertsioak jotzen dituena. Taldea 2009ko irailean sortu zuten Josetxo Ramos trikitilariak, Oskar Bariain trikitilariak eta Asier Azpilikueta pandero jotzaileak, Iruñeko Onki Xin ostatuan egin zuten kontzertu baten bidez. Urteen joan-etorrian, The Trikiteensek taldekide askoren sartu-aterak izan ditu, baina, fundatzaileetako bakar batek ere jarraitzen ez duen arren, taldeak segitzen du.

The Trikiteens plaza talde ezaguna da, batez ere Nafarroa Garaian. Trikitia elementu diferentzial eta definitzailetzat hartuta, The Trikiteensek kalejirak, jotak eta porrusaldak, jauziak, valsak, mexikarrak eta dantzarako beste pieza batzuk egiten ditu. Betiko kantez osatutako errepertorioa dute, azkenaldiko kanta popularrekin nahasita. Gainera, batzuetan abesti tradizional batzuk desakralizatu egiten dituzte erritmo azkarragoekin interpretatzeko (Xalbadorren heriotzean, adibidez, hileta kantua izan arren ska doinuetan jotzen baitute). Talde modernoen kanten bertsioak ere egiten dituzte pop, rock, punk edo ska erritmoak diren kontuan hartu gabe. Dena dela, The Trikiteens-ek abesti motaren bat edo beste egiten dute, aurrean duten publiko motaren arabera, eta beti ikus-entzuleen parte hartzea bilatuz.

## Egungo taldekideak 
* Maialen Areta: ahotsa.
* Arkaitz Artutx: ahotsa, gitarra akustikoa, perkusioa...
* Sebas Catena: gitarra eta ahotsa.
* Oihan Arizala: trikitia.
* Aitor Herbon: baxua.
* Daniel Rois: bateria.

## Taldekide ohiak 
* Josetxo Ramos: trikitia.
* Oskar Bariain: trikitia.
* Asier Azpilikueta: ahotsa eta panderoa. Sorreratik 2016ko iraila arte.
* Mikel Erbiti: kaja.
* Maider Teruel: ahotsa.
* Beñat Lopez: bateria.
* Maria Goñi: ahotsa.
* Koldo Ezkerra: baxua.
* Asier Agirre: bateria.
* Amaia Olano: ahotsa.
* Urko Milagro: ahotsa, gitarra akustikoa, perkusioa...

## Erreferentziak
Stan Winston

**Stanley Winston** (Richmond, Virginia, 1946ko apirilaren 7a - Malibu, Kalifornia, 2008ko ekainaren 15a) estatubatuar zinemako makillaje efektu berezien eta efektu berezien espazialista bat izan zen, bai eta animatronika diseinu espezialista ere.

Bere ibilbidean zehar film nabarmen askotako efektu berezien arduraduna izan zen, tartean, *Alien* (1979), *The Terminator* (1984), *Predator* (1987), *Edward Scissorhands* (1990), *Terminator 2: Judgment Day* (1991),  *Jurassic Park* (1993) eta *Iron Man* (2008), film horietako batzuengatik Efektu berezi onenen Oscar Saria irabaziz.
Markus Persson

**Markus Alexej Persson** (1979ko ekainaren 1a), "**Notch**" izenez ere ezaguna, bideo-jokoen programatzaile eta diseinatzaile suediarra da. Harrezkero historiako bideo-jokorik salduena bihurtu den *Minecraft* sandbox bideo-jokoa sortzeagatik da ezaguna; eta 2009an Mojang Studios bideo-jokoak garatzeko enpresa sortzeagatik.
## Kanpo estekak
Delmarva penintsula

**Delmarva penintsula**, AEBetako ekialdeko kostaldean dagoen penintsula bat da, Delaware eta Maryland estatuen artean banatua dago. Ekialdeko kostaldean Atlantiko ozeanoa du eta mendebaldekoan Chesapeake badia, aldiz, hegoaldeko muturrean Charles lurmuturra.
Henry lurmuturra

**Henry lurmuturra**, , AEBetako Virginia estatuan dagoen lurmutur bat da, Virginia Beach hiriaren izkinan eta Chesapeake badiaren bokalaren mendebaldean, bestaldean, parez-pare, Charles lurmuturra duela.

Izena Henrike Federiko Galesko printzearen omenez darama.
Jose Luis Nieva

**Jose Luis Nieva Escandon de Yarza** (Begoña, Bilbo) irakasle katedraduna da *Euskal Herriko Unibertsitateko* *Zientzia eta Teknologia Fakultateko Biokimika eta Biologia Molekularra* sailean. Nazioarteko aditua da biofisikan, eta CSIC-EHU Zentro Mistoko Biofisika Institutuko partaidea da.

## Biologo ikertzailea 
1991ean doktore titulua lortu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean "C Fosfolipasak eragindako mintz biologikoen fusioa" izenburuko tesiarekin,  Alicia Alonso Izquierdo irakaslearen zuzendaritzapean. Urte hartako doktoregoko sari berezia eman zioten UPV/EHUn.

2007 urteaz geroztik 40tik gora ikerketa-proiektutan partu hartu du, horietako 11tan bera zela ikertzaile nagusia. Gehienetan Felix Goñik sortu zuen ikerketa taldean.

## Argitalpenak 
thumb|Bigarren Korrikaren zain Begoñako Basilika ondoan (1982)
Nazioartekoan, haren argitalpen zientifikoak 110 baino gehiago dira. 

Aditua den gaiaz hitzaldi hauek eman ditu euskaraz:
* Liposomen erabilera: kosmetika eta farmakologia (UEU, 1989)
* Mintz zelularen fusioa. Mekanismoa eta aplikazioa (UEU, 1991)
Baita 1996an Elhuyar aldizkarian artikulu bat gai honen inguruan: "Birusaren estrategiak zelulak inbaditzeko"                            

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Charles lurmuturra

**Charles lurmuturra**, , AEBetako Virginia estatuan dagoen lurmutur bat da, Delmarva penintsularen hegoaldeko muturrean, eta Northampton konderrian. Mendebaldean Cheasepeake badiaren bokalea du eta ekialdean berriz Ozeano Atlantikoa.

Cheasepeake badiaren bokalaren bestaldean Henry lurmuturra du.

Izena Karlos I.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoarekin omenez darama.
Prestigeren hondamena

**Prestigeren hondamendia** Galizian gertatutako petrolio-isuria izan zen. Prestige kasko bakarreko petrolio-ontzi bat izan zen. 77.000 tona petrolio zeramatzala, 2002ko azaroaren 19an Galiziako (Espainia) kostaldean hondoratu zen eta marea beltza erraldoia sortu, Mariano Rajoy ministroa zela. Heriotzaren Kosta ingurua kaltetuenetarikoa izan zen, arrantza sektorea bereziki kolpatuz.

Espainia, Portugal eta Frantziako kostaldeak beltzez busti zituen, Europako bazter hauetako inoizko hondamendirik handienetakoa eraginez. 2005. urtean oraindik ondorioak nabarmenak ziren kostaldeetan. Ontziaren kapitaina, Apostoulos Mangouras greziarra, salbamendu-ekipoekin ez kooperatzeagatik atxilotu zuten, baina 2005. urterako jadanik kalean zen.

Euskal Herriko kostaldera ere iritsi ziren petrolio arrastoak.

## Garbiketa lanak 
Hasieran, espainiar gobernuak pentsatu zuen 17.000 tona petrolio galdu egin zuela ontziak. 2003ko hastapenetan, zamaren erdia galdu zuela onartu zuten, eta azkenean 63.000 tona izan zela kalkulatu dute hainbat iturrik (%75a baino gehiago). 2004an gainontzeko 13.000 tona atera zuten hondoratutako itsasontzitik.

Garbiketarako kanpaina masiboa burutu zuten, boluntarioek eta profesionalek osatutako taldeka antolaturik. Ekimena arrakastatsua izan zen, eta kostaldeko hainbat zati berreskuratu ahal izan zuten. Urte bat geroago, Galiziako hainbat hondartza errekuperatu zituzten bainurako.

## Nunca Máis 
Nunca Máis izeneko plataformak hilabete haietan esparru askotako taldeak (>200 elkarte eta erakunde) eta hiritarrak batu izan zituen hondamendia salatzeko. Aldarrikapen modu askotarikoak erabili zituzten salaketa ahalik eta urrunen iristeko, hondamendi eremu izendatzeko eta ondorio sozioekonomikoak eta osasunean eta ingumenean eragindakoak lehen bai lehen lehengoratzeko. Halaber, eskatu zuten prebentzio mekanismoak tamaina honetako katastrofeak ekiditeko. Manifestazio jendetsuena 2002ko abenduaren 1ean Santiagon egindakoa izan zen (200.000 pertsona).

2006ko abuztuan plataforma berraktibatu egin zuten uda partean Galizian ohikoak diren suteen aurka protestatzeko. Ingurumeneko terrorismoaren kontra hitz batean.

Ekologismoaren alde Galizian inoiz piztutako mugimendurik handiena da zalantza barik.

## Bibliografia 
* Lobato, Xurxo (2003): *No país do Nunca Máis*. Editorial Galaxia, Vigo.
* Paz, Xavier eta Vázquez Carpentier, Alba (2007): *Nunca Máis. A voz da cidadanía II*. Difusora, Ourense

## Kanpo estekak 
*  Nunca Mais plataforma
Salomon Gessner

**Salomon Gessner** (Zürich, 1730eko apirilaren 1a – *ibidem*, 1788ko martxoaren 2a) suitzar olerkari, margolari, artista grafiko eta kazetaria izan zen.

Ikastun-lanetan hasi zen Berlingo liburu-denda batean hemeretzi urterekin, baina handik urtebetera paisaiak margotzen eta akuafortean aritzea erabaki zuen. Hanburgon egonaldi labur bat egin ondoren, Karl Wilhelm Ramler eta Friedrich von Hagedornen lan poetikoa ezagutu zuen, eta olerkigintzan ere aritzea erabaki zuen.

Etxera itzultzean, naturak pozten zituen eta antzinako artzainak zirela simulatzen zuten beste gazte batzuekin elkartu zen. Hitz egiteko eta gizarte-jarduerak egiteko elkartzen ziren. 1753an argitaratu zuen lehen olerkia, eta 1756an egin zuen lanik ezagunena, *Idyllen* (*Idilioak*).

1761ean Helvetica Elkartearen sortzaileetako bat izan zen, eta urte hartan Judith Heideggerrekin ezkondu zen. 1765ean, portzelana-fabrikatzaileen gremioaren ordezkari hautatu zuten Zuricheko Kontseiluan, eta, gainera, beste kargu publiko batzuk bete zituen. 1780an *Zürcher Zeitung* egunkaria argitaratzen eta argitaratzen hasi zen.

## Iruditegia 

Gessner-Woods.png|Paisaia basotsua irudiekin
BukolischeSzene.jpg|mini|Eszena bukolikoa, 1767
Zürich - Platzspitzpark - Salomon Gessner IMG 1239.jpg|Gessnerren monumentua, Zürichen

## Kanpo estekak
Eibar Rugby Taldea (emakumezkoena)

**Emakumezkoen Eibar Rugby Taldea** Gipuzkoako errugbi taldea da, egoitza Eibarren duena. Emakumezkoen taldea 2007an eratu zuten, eta denborarekin oso emaitza onak lortu ditu. 2023-24 denboraldian, Espainiako Ohorezko Mailan jokatzen ari da.

## Historia 
1989-90ean aurkeztu zen Eibar Rugby Taldeko emakumezkoen lehenbiziko taldea. Denbora gutxi iraun arren, erakutsi zuen neskentzako kirol aproposa dela errugbia. 2007an neska talde bat entrenatzen hasi zen, Eibar RTko emakumezkoen taldea sortzeko helburuarekin. Ofizialdu ondoren, Euskal Lehen Mailan aritu zen 2014tik aitzina, eta 2018-19ko denboraldian liga irabazi zuen.

2019-20ko denboraldian Espainiako Ohorezko B Mailan mailan jokatu zuen. COVID-19 pandemia zela-eta denboraldia eten zelarik, Eibar RT lehenbiziko postuan zegoen, partidarik galdu gabe. Hori zela eta, hurrengo denboraldian Ohorezko Mailan jokatzeko eskubidea lortu zuen.

2020an, Babalwa Latsha, hegoafrikar errugbilaria kontratatu zuen, Hegoafrikako selekzioko kapitaina.. 2021ean, berriz, Anne Fernandez de Corres gasteiztarra, Espainiako selekzioko jokalaria.

2024 arte egon zen Ohorezko mailan. 2024-25 denboraldian Ohorezko B mailako finala jokatu zuen baina ez zuen igotzerik lortu, Pozueloren aurka 17-12 galduta. Ondoren Coruñaren aurkako play-offean ere galtzaile atera zen.

## Palmaresa 
* Euskal Lehen Maila
** irabazlea (1): 2019

## Azken urteak 
### Lehenbiziko taldea 
### B taldea 
Arrasatek eta Eibarrek batera atera zuten taldea AGT-ERT izenarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eibar Rugby Taldearen webgunea, eibarugby.com
Jules Ajodhia

**Jules Rattankoemar Ajodhia** (Wanicako barrutia, 1945eko urtarrilaren 27a – Paramaribo, 2024ko martxoaren 29a) surinamdar politikaria izan zen, Erreforma Progresistaren Alderdiko kidea. Surinamgo presidenteordea izan zen bi aldiz, 1991tik 1996ra eta 2000tik 2005era.

## Bizitza 
Jules Rattankoemar Ajodhia Wanicako barrutian jaio zen 1945eko urtarrilaren 27an. 2005eko maiatzaren 25eko hauteskundeen ostean, Surinamgo Erreforma Progresistaren Alderdian sartu zen.

Arya Diwaker elkarte hinduko kidea zen.

Lucia Kamlawatie Baldewekin ezkondu zen. Seme bat eta bi alaba izan zituzten.

Paramariboko San Bizente ospitalean hil zen, 2024ko martxoaren 29an, 79 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luís Montenegro

**Luís Filipe Montenegro Cardoso de Morais Esteves** (Porto 1973ko otsailaren 16a) portugaldar politikaria da. Portugalgo lehen ministroa da 2024tik.

Zuzenbide ikasketak egin zituen Portugalgo Unibertsitate Katolikoan, eta abokatu gisa lan egin zuen, aita eta aitona bezala.

2002an hautatu zuten diputatu, eta Portugalgo Alderdi Sozialdemokrataren talde parlamentarioa zuzendu zuen 2011tik 2017ra. 2022an alderdiko presidente bihurtu zen.

António Costa lehen minstro sozialistak dimisioa eman eta 2024ko hauteskundeak irabazi ondoren, gutxiengoan zegoen gobernu bateko lehen ministro izendatu zuten.
Ebanisteria

[thumb|220px|[Gaspar Homar kataluniar ebanistaren lana.]]
**Ebanisteria** altzariak egitera bideratuta dagoen zurgintzaren espezializazioa da. Ebanistaren langintza eta jarduera, izena zur mota batetik dator, «ebano» hitzetik hain zuzen ere, noblea edo preziatua zena. Ondorioz, ebanisteria zur finak lantzen dituen lanbidea da.

Zurgintza zurgintzatik bereizten da, altzari landuagoak ekoizten baititu. Horretarako teknika berriak sortzen ditu eta pieza batzuk manufakturatzeko beste teknika batzuek erabiltzen ditu, hala nola marketeria, taillaketa, torneaketa eta titakadura, besteak beste. Material espezifikoren bat erabiltzea berezko ezaugarria ez bada ere, ebanisteriak kalitate eta diseinu hobeko altzariak garatzea du helburu. Hori da altzariak diseinatzeko prozesuarekin batera doan lanbidea, dela merkataritzakoa, dela etxekoa.

Ebanistaren arteak, arotzarena bezala, praktika handia eskatzen du tailerretan alderdi exekutiborako, eta geometriari buruzko ezagutza batzuk trazadurarako. Ebanistak modaren kapritxoen araberako formak asmatu behar ditu eta horietara iristeko behar diren ebakiak egiten jakin behar du.

«Ebanista» hitza Frantzian agertu zen XVII. mendean, non *ébéniste*a eta *menuisier* edo arotza bereizten ziren. Arotzak zur arruntez landutako piezak lantzen zituen bezala, ebanistak xaflatutako altzariak egiten zituen, ebanozko egurrez egiten zituztenak. Terminoa lehen aldiz dokumentu ofizial batzuetan 1657an aipatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taillaketa

thumb|220px|Zurezko koilara baten taillatzea.
**Taillaketa**  edo **tailla** (latinezko *taleare*, "moztu" eta, hau *talea*, "kimua" hitzetik ekarria) hainbat material gogor lantzeko erabiltzen den teknika da, batez ere zuraren lanean (orduan zur-lanketa deritzogu). Terminoak ez dio soilik zuraren lanari erreferentzia egiten, baita harriaren, boliaren, animalien hezurren edo bestelako materialen lanari ere, tresna ebakitzaile, trintxa, zizel, gubia, beran eta bestelako erreminta zorrotzen bidez. Tailatzeko, zur oso gogorreko mailuak edo mailutzarrak erabiltzen dituzte, perkusio bidezko ebaketa-erremintaren gainean.

Erabilitako materiala edozein dela ere, taillaren funtsezko ezaugarriak berberak dira. Tailugilea material-masa solido batetik abiatzen da eta sistematikoki murrizten du, material horren zatiak nahi bezala karrakatuz. Teknika hau forma bat mantentzeko bezain sendoa den edozein materiali aplika dakioke, baita zatiak kendu zaizkionean ere, baina eskuragarri dauden tresnekin zatiak karrakatu ahal izateko bezain biguna. Materiala blokeatu ondoren, pixkanaka-pixkanaka landu egiten da; lehenik, inguru handieneko formak eta planoak tailatzen dira, eta, ondoren, txikienak, gainazalaren xehetasunetara iritsi arte, eta, azkenik, artistak nahi duen akabera ematen da.

Taillaketa, harrizko edo egurrezko eskulturak egiteko bitarteko gisa, material bigun eta xaflakorrak erabiltzen dituzten metodoetatik desberdina da, buztina edo beira urtua, esaterako, bigunak dauden bitartean nahi diren formetan molda daitezkeenak eta gero forma horretan gogortu daitezkeenak. Taillak askoz lan gehiago eskatzen du material xaflakorrak erabiltzen dituzten metodoek baino. Metalen tratamendu artistikoari, ebaketa eta hozketa bidez, irarlan edo grabatu esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tallarin

**Tallarin** (, piemonteraz *tajaron*) pasta luze mota bat da, zabalera txikikoa eta forma txikikoa. Italiar jatorriko *paste asciutte* (pasta lehorrak) multzoaren parte da, Molise eta Piamonteko nekazaritza eta elikadura produktu tradizionala da. 2 mm eta 2,5 mm arteko zabalera izan ohi dute; konparazio batera, *capellini*ak baino lodiagoak dira, eta *tagliatelle*ak baino estuagoak.

Europa osoan eta mendebaldeko munduaren zati handi batean ezagutzen direnak Italiatik datoz zuzenean, eta ez dira nahastu behar antzeko prestakin desberdinekin, hala nola Txinatik datozenekin, non italiar tallarinen eta spaghettiren antzeko ziriolak prestatzen dituzten, baina Italiakoen historia eta prozesamendu-teknika erabat desberdina dutenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quisqueya Henríquez

**Quisqueya Henríquez** (Habana, 1966 – Santo Domingo, 2024ko martxoaren 30a) kubatar-dominikar artista eta irakaslea izan zen. Collagea, instalazioa, bideoa eta soinu-artea bezalako teknikak landu zituen.

## Bizitza 
Francisco Alberto Henríquez Vásquez dominikar historialariaren eta Angélica Cruz kubatarraren alaba.

Dominikar Errepublikako eta Kubako artea eta kulturan hartzen zuen inspirazioa, eta mundu mailako artearekiko loturei buruz hausnartzen zuen.

Pedro Catrain senatari dominikarrarekin ezkondu zen.

Santo Domingon hil zen 2024ko martxoaren 30ean, 58 urte zituela, urdaileko minbiziak jota. Blandino hilerrian lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marieke Nijkamp

**Marieke Nijkamp** (Zwolle, 1986ko urtarrilaren 23a) herbeheretar idazlea da, batez ere gazteentzako eleberriengatik ezaguna.

## Bizitza 
Zwollen jaio eta Twenten hazi zen. Txikitan, Tonke Dragten *De brief voor de koning* eleberria irakurri zuen eta idazten hasteko gogoa sentitu zuen.

Filosofian eta Erdi Aroko ikasketetan lizentziatu zen Groningengo Unibertsitatean. Ez-bitarra, asexuala, homoromantikoa, autista eta katolikoa da. Ogibidez langile publikoa da. 

2016ko urtarrilean lehen eleberria, *This Is Where It*, kaleratu zuen ingelesez, eta geroago nederlanderaz ere argitaratu zuten *54 minuten* izenburuarekin.

## Lanak 

;Gazteentzako liburuak

* *54 minuten / This Is Where It Ends* (2016)
* *Voor ik je loslaat / Before I Let Go* (2018)
* *Zelfs als we zwijgen / Even If We Break* (2020)
* *Critical Role: Vox Machina – Kith & Kin* (2021)
* *At the End of Everything* (2022)

;Ipuin bildumak

* *Het juiste spoor / Unbroken: 13 Stories Starring Disabled Teens* (2018)

;Komikiak eta eleberri grafikoak

* *The Oracle Code* (2020)
* *Hawkeye: Kate Bishop #1–5* (2022)
* *The Legend of Vox Machina: Whitestone Chronicles—Ripley* (2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Eraña

**Iñaki Eraña Cassi** (Xixón, Asturias, ) bizkaitar jatorriko futbolari ohi eta entrenatzailea da, erdilari moduan aritu zena. Juan Eraña futbolari bizkaitar ohiaren semea da. Bere osabak Felipe Eraña eta Jaime Eraña futbolariak izan ziren ere. Bere iloba Iñigo Villaldea futbolean aritzen da baita.

## Ibilbidea 
*2023ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
* Fitxa
Jaime Eraña

**Jaime Eraña Virumbrales** (Erandio, Bizkaia,  - ) bizkaitar futbolaria izan zen, atzelari moduan aritu zena. Iñaki Eraña futbolari ohiaren osaba da. Bere anaiak Felipe Eraña eta Juan Eraña futbolariak izan ziren ere.

## Kirol ibilbidea 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Michael Shaara

**Michael Shaara** (Jersey City, New Jersey, 1928ko ekainaren 23a – Tallahassee, Florida, 1988ko maiatzaren 5a) estatubatuar eleberrigilea izan zen.

Sciarra deituriko italiar etorkin baten semea izan zen. Rutgers Unibertsitatean graduatu zen eta 81. Dibisio Aerogarraituko sarjentu izan zen Koreako Gerraren aurretik. 1950eko hamarkadan, zientzia-fikziozko istorioak aldizkariei saltzen hasi zen, amateur gisa boxeoan eta polizia-ofizial gisa lan egiten zuen bitartean. Estresak eta tabakoak bihotzekoa eman zioten 36 urte zituela, eta berreskuratu ondoren, literatura irakatsi zuen Floridako Estatu Unibertsitatean, fikzioa idazten jarraitzen zuen bitartean.

Pulitzer Saria Fikzioan irabazi zuen 1975ean *The Killer Angels* eleberri historikoarekin, Gettysburgeko guduari buruzkoa.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *The Broken Place* (1968)
* *The Killer Angels* (1974), Pulitzer Saria Fikzioan 1975ean.
* *The Noah Conspiracy* (1981)
* *For Love of the Game* (1991)

### Ipuin bildumak 
**Soldier Boy* (1982)

### Ipuinak 
* "Orphans of the Void" (1952) 
* "All the Way Back" (1952)
* "Grenville's Planet" (1952)
* "Be Fruitful and Multiply" (1952)
* "Soldier Boy" (1953)
* "The Book" (1953)
* "The Sling and the Stone" (1954)
* "Wainer" (1954)
* "The Holes" (1954)
* "Time Payment" (1954)
* "Beast in the House" (1954)
* "The Vanisher" (1954)
* "Come to My Party" (1956)
* "Man of Distinction" (1956)
* "Conquest Over Time" (1956)
* "2066: Election Day" (1956)
* "Four-Billion Dollar Door" (1956)
* "Death of a Hunter" (1957) 
* "The Peeping Tom Patrol" (1958)
* "The Lovely House" (1958)
* "Citizen Jell" (1959)
* "Opening Up Slowly" (1973)
* "Border Incident" (1976)
* "Starface" (1982) 
* "The Dark Angel" (1982)

## Kanpo estekak
Tricholoma josserandii

***Tricholoma josserandii*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Arriskutsua da beste *Tricholoma* (*terreum*, *scalpturatum*) jangarri batzuen antza duelako. Sindrome gastrointestinala eragiten du, baina arina.

Sinonimoa: *Tricholoma groanense*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 cm arteko diametrokoa, esferikotik lau-ganbilera, titi kamuts markatuarekin. Azala erradialki haritsua, grisaxka kolorekoa.

**Orriak:** Eskotatuak, zurixkatik grisera doan kolorekoak.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Okertua, bihurgunetsua (oinarrian batez ere), zurixka grisaxka.

**Haragia:** Zurixka, irin usainarekin eta zapore mikatzarekin.

**Etimologia:** *Tricholoma* hitza grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Tricholoma terreum* delakoak ez du titi kamutsik, azala iletsuagoa eta ez hain argia, ez du irin usainik eta zapore mikatzik, ez irinarenik. Oina ez du hain bihurritua, eta zuntz estaldura gehiago du. *Tricholoma scalpturatum* ere antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Koniferoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Harrison

**John Harrison** (Foulby, Wakefield, 1693ko apirilaren 3aGreg./martxoaren 24Jul.– Londres, 1776ko martxoaren 24a) ingeles erlojugilea izan zen.

Gaztetatik erlojuak eraiki eta moldatu zituen, eta musikazalea ere izan zen. Koruko maisua izan zen eliza batean. Bere lorpenik garrantzitsuena itsas kronometroa asmatzea izan zen, itsasoko longitudeak kalkulatzea ahalbidetu zuena eta itsas bidaien segurtasuna distantzia luzeetan izugarri handitu zuena. Lehen diseinua 1730ean aurkeztu zuen eta hurrengo urteetan hobetzen joan zen.

## Iruditegia 
>
H1_low_250.jpg|Harrisonen 1. itsas krono.etro, H1
NMM_Longitude_editathon_09.JPG|Harrisonen 2. itsas kronometro, H2
Royal_Observatory,_Greenwich_2010_PD_14.JPG|Harrisonen 3. itsas kronometro, H3
H4 low 250.jpg|Harrisonen "itsas erlojua", "sea watch" No.1 (H4)
Harrison H4 clockwork 1.jpg|H4
Harrison H4 clock in The principles of Mr Harrison's time-keeper 1767.jpg|H4
Harrison's Chronometer H5.JPG|H5

## Kanpo estekak
San Martin eliza (Argiñano)

**San Martin eliza** Argiñano (Nafarroa Garaia) herriko eliza da, Gesalazko ibar eta udalerrian.

## Ezaugarriak 
XIII. mendean eraiki zen zistertarren eraginaren pean, eta XVI. mendean eraldatu eta handitu zen. Geroago, Andre Mariaren kapera bat gehitu ziren elizburuaren ondoan, eta presbiterioaren atzean, sakristia bat.

Barrualdean 1654ko erretaula manierista bat nabarmentzen da, eta erdi aroko ponte bat ere bai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1995eko Nafarroako Foru Erkidegoko Saria

**XXVII.** Nafarroako Foru Erkidegoko Saria Nafarroa Garaian egin zuten txirrindulari lasterketa izan zen. 1995eko apirilaren 1ean, larunbata, jokatu zen.

Ibilbidea 198 kilometroko luzera izan zuen  eta hiru mendate igo ziren: Lezaun (2. mailakoa), Etxauri (1. mailakoa) eta berriro ere Lezaun.

Garailea Félix García Casas espainiarra izan zen. Helmugatik 42 kilometro falta zirelarik, tropeletik ihes egin zuen eta bakarrik heldu zen Lizarrako helmugara.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Santana Lopes

**Pedro Miguel de Santana Lopes** ( Lisboa, 1956ko ekainaren 29a ) portugaldar abokatu eta politikaria da. Portugalgo XVI. Gobernu Konstituzionaleko lehen ministroa izan zen, 2004 eta 2005 urteen artean. Egun, Figueira da Foz udaleko (portugesez, Câmara Municipal) presidentea da.

Aliança alderdiko buru izan zen -berak sortu zuen- 2020ko irailaren 26ra arte.
Alexandre Herculano

**Alexandre Herculano de Carvalho e Araújo** (Lisboa, 1810eko martxoaren 28a - Quinta de Vale de Lobos, Azoia de Baixo, Santarém, 1877ko irailaren 13a ) erromantizismo garaiko idazle, historialari, kazetari eta poeta portugaldar bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1994ko Nafarroako Foru Erkidegoko Saria

**XXVI.** Nafarroako Foru Erkidegoko Saria Nafarroa Garaian egin zuten txirrindulari lasterketa izan zen. 1994ko apirilaren 2an, larunbata, jokatu zen.

Ibilbidea 198 kilometroko luzera izan zuen  eta lau mendate igo ziren: Lezaun (2. mailakoa), Erreniega (3. mailakoa), Etxauri (1. mailakoa) eta berriro ere Lezaun. Eguraldi txarra zela eta hasierako 80 txirrindularitik, 35 baino ez ziren helmugara heldu.

Garailea Marino Alonso espainiarra izan zen, Lizarrako helmugan Abraham Olano gipuzkoarrari gailendu zitzaiolarik.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak