open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lidia Zinovieva-Annibal

**Lidia Dmitrievna Zinovieva-Annibal** (; San Petersburgo, 1866ko martxoaren 1agreg./otsailaren 17ajul. – Mogileveko gobernazioa, 1907ko urriaren 30agreg./urriaren 17ajul.) errusiar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Errusiar Inperioko  familia noble batean jaio zen. Bere aitona Vasili Zinoviev senataria izan zen, osaba Vasili Zinoviev jenerala eta neba, Aleksandr Zinoviev, San Petersburgoko gobernadore bihurtu zen. Zinovieva-Annibalen ama von Weimar baronesa zen, Abram Gannibal aristokrata afrikar-errusiarraren eta Aleksandr Puxkin poetaren ahaide urruna.

Bere hezkuntza gehiena irakasle pribatuengandik jaso zuen. Denbora labur batez San Petersburgoko nesken ikastetxe batean ikasi zuen, baina «burugogor» izateagatik kanporatu zuten. 1884an, bere irakasleetako batekin, Konstantin Xvarsalonekin, ezkondu zen. Haren eraginpean, nekazaritza-sozialismoarekiko interesa garatu zuen eta narodnikekin harremanetan jarri zen. Bilera klandestinoak maiz egiten ziren haien etxean.

1893an, senarrarengandik banandu eta Erromara ihes egin zuen, eta han Viatxeslav Ivanov poeta ezagutu zuen. Bi urte geroago, Ivanovek bere emaztearengandik dibortziatu zen, baina Zinovieva-Annibalen senarrak ez zion baimena eman eta dibortzio prozesuak hiru urtez luzatu ziren. 1900eko hamarkadan, San Petersburgora itzuli ondoren, berak eta Ivanovek «Ivanoven asteazkenak» literatura-aretoa antolatu zuten, «Dorrean» izenez ezagunagoa.

1889an debutatu zuen literaturan, Xvarsalon izenpean, *Severny vestnik* aldizkarian, *Neizbezhnoie zlo* saiakerarekin. Sinbolismoarekin eta Errusiako poesiaren Zilarrezko Aroarekin lotuta egon zen. Bere eleberri laburra, *Tridsat tri uroda*, lesbianismoaren gaia modu irekian jorratu zuen lan gutxietako bat izan zen orduko Errusian. Eleberri horrek Ivanov, Zinovieva-Annibal eta Margarita Sabaxnikovaren arteko maitasun-harremana islatzen du. 

## Lanak 
* *Neizbezhnoie zlo* (1889)
* *Plamenniki* (1903)
* *Koltsa* (1904)
* *Trittsad tri uroda* (1906)
* *Tragitxeski zverinets* (1907)
* *Net!* (hil ostekoa, 1918)

## Iruditegia 

Fitxategi:Л. Д. Зиновьева-Аннибал. Конец 1870-х - начало 1880-х.jpg|Lidia Zinovieva-Annibal 1870eko edo 1880ko hamarkadan.
Fitxategi:Тридцать три урода.jpg|*Tridsat tri uroda* liburuaren azala (1907).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esther Nunes Bibas

**Esther** (batzuetan **Ester**) **Nunes Bibas** (Vigia, 1888ko ekainaren 5a – Belém, 1972ko urriaren 27a) brasildar idazle eta irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Constantina da Costa Nunes irakaslearen eta Gratuliano da Silva Nunesen alaba, ospe handia izan zuen bere jaioterrian. Bere senide ospetsuen artean osaba Bertoldo Nunes irakaslea eta lehengusu Tomás Nunes poeta zeuden.

1902an, 14 urte zituela, Cinco de Agosto literatura eta ongintzako elkarteko kide bihurtu zen.

Paráko Eskola Normal ohian ikasi zuen eta 1908ko azaroaren 27an graduatu zen. Augusto Montenegroren agintaldian, Progresso Paraense eskolan lan egin zuen. Estatuko hainbat eskolatan irakatsi zuen eta zuzendari gisa ere aritu zen. Oso bizitza aktiboa eman zuen eta 70 urte bete arte irakaskuntzan aritu zen.

Bere merituengatik, hainbat domina jaso zituen, tartean Eskola Normalaren mendeurrena oroitzeko bat. Paráko Hezkuntza Elkartearen Urteko Irakasle titulua ere jaso zuen. Belémgo Udalak ohorezko titulu bat eman zion 1960an.

*A Província do Pará*, *Folha do Norte*, *O Estado do Pará* eta garai hartako beste aldizkarietan kolaboratu zuen.

Sei seme-alaba izan zituen: Gratuliano militar, ikertzaile eta idazlea, Hamilton, Solange, Cílio, Heli eta Thereza (Teresinha) idazle eta poeta.

## Lanak 
* São Pauloko Editora Brasilek argitaratutako *Páginas Brasileiras* izeneko liburu saila idatzi zuen.
* *Rimas do Coração: poesias* (1958)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banco Urquijo

**Banco Urquijo, S. A.** espainiar banku pribatua izan zen, Madrilen 1870ean sortua. Espainiako finantza-merkatuetan tradizio handiena zuen bankuetako bat izan zen, eta XX. mendearen zati handi batean herrialdeko industria-garapenarekin oso lotuta egon zen. Banco Sabadellek Banco Urquijo erosi ondoren, «SabadellUrquijo» marka sortu zen, gaur egun Banco Sabadellek errenta altuen eta ondare handien sektorean jarduten duena.

## Historia 
Jatorrian, Banco Urquijo Juan Manuel Urkixo Urrutia arabarra eta Jose Ortueta Gorostiza bizkaitarrak 1870ean sortutako sozietate kolektiboa izan zen. Sozietate horrek hainbat aldaketa izan zituen, eta 1918ko urtarrilaren 1ean Banco Urquijo izeneko finantza-erakunde berri bat sortu zen, berrogeita hamar milioi pezetako kapital sozialarekin eta industria nazionalaren interesei zerbitzu emateko helburuarekin.

Jaio zenetik, industria-ekintzailea izan zen bankua, eta hainbat enpresaren sorreran parte hartu zuen: Sociedad Ibérica del Nitrógeno, Sociedad Española de Fabricaciones Nitrogenadas, Bizkaiko Labe Garaiak, Compañía Española de Penicilina y Antibióticos, Hidroeléctrica de Cataluña, Unión Eléctrica Madrileña, Sociedad Ibérica de Automóviles de Turismo, etab.

Urquijo bankua ere oso lotuta egon zen meatzaritzarekin: Compañía Española de Minas de Río Tinto enpresaren sorreran esku hartu zuen 1954an, Riotinto-Nerva meatze-arroa kontrolatzen zuena; eta Compañía Andaluza de Minas enpresaren sorreran, Alquifeko meategien emakiduna. Aurrerago, Unión Explosivos Río Tinto taldean ere parte hartu zuen.

1980ko abuztuaren 1ean, Manuel de la Sierra y Torres, Urkixoren markes ezkontidea eta Urquijo bankuko aholkularia, Somosaguasko bere etxean hil zuten.

2006ko apirilean, Banco Sabadell akordio batera iritsi zen KBC Group talde belgikarrarekin Banco Urquijoren kapital sozialaren % 99,74 erosteko. Salerosketa-eragiketak 760 milioi euroko balioa izan zuen. Hilabete batzuk geroago, uztailean, erosketa hori gauzatu zen.

2006ko abenduaren 15ean baja eman zitzaion erakundeari Espainiako Bankuaren Erakundeen Erregistro Ofizialean, Banco Sabadellek Banco Urquijo xurgatu zuelako. 2007ko otsailaren 19an, Sabadell Banca Privada SAk izena aldatu zion Banco Urquijo Sabadell Banca Privada SAri. 2012ko maiatzaren 21ean, xurgapen bidezko bat-egitea gertatu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Unión Explosivos Río Tinto

**Unión Explosivos Río Tinto** (**ERT** edo **UERT**) espainiar enpresa taldea izan zen, 1970 eta 1989 artean aktibo egon zena. Bere garaian, tamainaren eta aktiboen araberako Espainiako enpresa-talde nagusia izan zen, eta berrogei sozietate filial baino gehiago hartzen zituen enpresa-sare bat kontrolatu zuen.

ERT taldea 1970ean sortu zen, eta ekonomiaren sektore askotan egon zen: meatzaritzan, metalurgian, industria kimikoan, industria petrokimikoan, lehergailuetan eta abarretan. Hasieran, 14.000 langilek osatutako plantilla izatera iritsi zen, bai eta herrialde osora hedatzen zen instalazio, lantegi eta ekoizpen-zentroen sare bat ere. 1970eko hamarkadan, Explosivos Río Tinto taldeak negozioa dibertsifikatzeari ekin zion, eta, horren ondorioz, higiezinen, farmazien, argitaletxeen eta abarren sektoreetan presentzia izan zuen. Hori guztia maileguen eta zorpetze handiaren bidez egin zen. 1989an, bere finantzek zituzten arazoen ondorioz krisialdi bat igaro ondoren, ERT Ercros holdingean sartu zen.

## Filial eta taldeko enpresak 
Hona hemen 1988an taldeak osorik edo beste taldeekin zituen enpresak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paper-kromatografia

[thumb|[Hosto baten klorofilaren paper-kromatografia]]

**Paper-kromatografia** nahaste kimikoak aztertzeko eta bereizteko teknika da, lagin ezezagunaren osagaiek disolbatzailearen laguntzaz (*fase mugikorra*) paperean (*fase geldikorra*) absorbatuz hartzen duten egiten duten ibilbidean oinarritzen dena.

Fase geldikorra iragazki-paperezko zerrenda bat besterik ez da. Lagina mutur batean jartzen da, disoluzioaren tanta txikiak jarriz eta disolbatzailea lurrunduz. Gero, fase mugikor gisa erabilitako disolbatzailea kapilaritatez igoarazten da. Paper-zerrenda bertikalki jartzen da eta fase mugikorra duen ontzi baten barruan lagina duen muturra behean paratzen delarik lagina disolbatzailea zuzenean ukitu barik.

Minutu batzuk pasatakoan, disolbatzaileak igotzeari uzten dionean edo muturrera iritsi denean, papera kendu eta lehortzen uzten da. Aukeratutako disolbatzailea egokia izan bada eta substantziek berezko kolorea badute, kolore desberdineko orbanak bereizi egingo dira. Osagaiek berezko kolorerik ez dutenean, paperari errebelatze-prozesuak egiten zaizkio. Errebelatzeko substantzia bat gehitzen zaio laginari kolorea emango diona edo fluoreszentea dena UVz ikusi ahal izateko. Laginari kolorea emateko iodoa, bromokresol berdea eta laginarekin erreakzionatzen duten beste sustantzia batzuk baliatzen dira errebelatzaile moduan.

Zenbait faktoreren araberakoa da kromolitografia eraginkorra: disolbatzailearen aukeraketa eta iragazki-paperarena, hain justu.

## Erreferentziak
Espoleta

Terminologia militarrean, eta zentzu hertsian, **espoleta** jaurtigai batean integratutako gailua da. Jaurtigai horrek tiro egin ondoren hasten du kargaren detonazioa. Oro har, detonagailu gisa erabiltzen den edozein aparatu izendatzeko erabiltzen da.

Espoletak jaurtigai mota askotan egoten dira, hala nola granadetan, suzirietan, misiletan edo torpedoetan; hainbat motatakoak daude helburuaren arabera: perkusiokoak, hurbiltasunekoak, atzeratuak edo urrutiko kontrol bidezkoak. Oro har, eta segurtasun-arrazoiengatik, espoletak jaurtigaietatik bereizita biltegiratzen dira, eta erabili baino lehen bakarrik mihiztatzen dira.

## Historia 
Antzina, kanoitxo bat edo lizar edo pago-egurrezko hodi bat zen, edo mutur batek baino diametro zabalagoa zuena, erregai mistoz kargatua, eta pita edo ponpen eta granaden zulagailuan mailuz sartzen zuten, jaurtigai horiek jaurtigai horiek jaurtitzen ziren parajeetan leherrarazteko. Mistoa morteroaren edo obusaren tiro-suarekin pizten zen, eta astiro erretzen zen, airean edo garaiz kanpo leher ez zitezen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Manuel Urkixo

**Juan Manuel Urkixo Urrutia** (Murga, Araba, 1843ko abenduaren 12a - Madril, 1914ko urtarrilaren 27a) arabar enpresaburu eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Matematikak ikasi zuen Valladolideko Unibertsitatean, eta, osaba hil zitzaionean, markeserria heredatu zuen. Negozio-gizon garrantzitsua izan zen, Bizkaiko Labe Garaien, Asturiasko Duro Felgueraren, Fábrica de Productos Químicos de Abonoren eta abarren jabea, eta, batez ere, 1879an Banco Urquijo ospetsua izango zenaren sortzailea. Monarkikoa, Madrilgo zinegotzia izan zen eta 1879an Amurrioko barrutian diputatu hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Brauner

**Victor Brauner** (Piatra Neamț, 1903ko ekainaren 15a – Paris, 1966ko martxoaren 12a) errumaniar margolari eta eskultorea izan zen.

Errumanian jaio zen eta Vienan bizi izan zen familiarekin. 1919tik 1921era Bukaresteko Arte Ederren Akademian ikasi zuen. 1924an bere obra Bukaresten erakutsi zuen eta Ilarie Voroncarekin batera *75HP* aldizkaria sortu zuen. 1925etik 1927ra Parisera egin zuen lehen bidaia, eta 1928tik 1931ra *Unu* aldizkari abangoardista, surrealista eta dadaistan bere lanaren erreprodukzioak argitaratu zituen.

1930ean Parisen kokatu zen. Constantin Brâncuși ezagutu zuen eta harengandik ikasi zuen argazkigintza artistikoaren teknika. Benjamin Fondane poeta errumaniarra eta Yves Tanguy ere ezagutu zituen. Honek zirkulu surrealistetan sartu zuen.

1933an erakutsi zuen lehen aldiz Parisen, bakarka. André Bretonek testu bat idatzi zuen erakusketaren katalogorako. 1935ean Oscar Domínguezek antolatutako Tenerifeko erakusketa surrealistan ere parte hartu zuen, eta urte horretan Bukarestera itzuli eta Errumaniako Alderdi Komunistarekin bat egin zuen laburki.

1938an Parisera itzuli zen eta borroka batean ezkerreko begia galdu zuen. Han ezagutu zuen Jaqueline Abraham emaztea. 1940an Paris utzi zuen alemaniarren inbasioaren ondorioz eta Frantziako hegoaldean bizi izan zen.

Tailer bat izan zuen Parisen eta Normandian ere lan egin zuen.
Themie Thomai

**Themie Thomai Prifti** (Lushnjë, 1945eko urriaren 31 – Tirana, 2020ko abenduaren 19a) albaniar politikaria izan zen, Albaniako Lanaren Alderdiko kidea. 1986tik 1987ra herrialdeko Nekazaritza ministroa izan zen.

## Bizitza 
Themie Thomaik hasieran nekazari gisa lan egin zuen eta gero lizentziatura lortu zuen Tiranako Nekazaritza Unibertsitatean. Graduatu ondoren, nekazaritza-ekonomialari gisa aritu zen, 1972an 4.000 bazkide baino gehiago zituen nekazaritza-kooperatiba bateko presidente bihurtu aurretik. 1974ko urriaren 28an, Albaniako Lanaren Alderdiko kide gisa, lehen aldiz Herri Batzarrerako hautatu zuten, eta han geratu zen zortzigarren legegintzalditik hamabigarren legegintzaldiaren amaierara arte, 1992ko otsailaren 4ra arte.

Pirro Dodbibaren ondorengo izanik, Nekazaritza ministro bihurtu zen 1976ko apirilaren 29an, Mehmet Shehu lehen ministroaren seigarren gobernuan. Ministro kargua izan zuen 1989ko otsailaren 2an Pali Miskak kargu horretan ordezkatu zuten arte. Gobernua utzi ondoren, 1989ko otsailean Lushnja barrutiko Albaniako Lanaren Alderdiko batzordeko lehen idazkari bihurtu zen. Aldi berean, Fronte Demokratikoko presidenteorde izan zen 1979tik 1984ra.

Themie Thomai COVID-19aren ondorioz hil zen Tiranan, 2020ko abenduaren 19an, 75 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
KBC Group

**KBC Group N.V.** ETEei eta bezero pribatuei zuzendutako belgikar bankua da, Bruselaen goitza duena. 1998an sortu zuten Kredietbank (KB), CERA Bank kooperatiba, ABB Insurance eta Fidelitas Insurance bat eginez. KBC akronimoa **K**rediet**B**ank eta **C**ERA-tik dator.

Txikizkako bankuekin, aseguru-jarduerarekin eta aktiboen kudeaketarekin batera (KBC Insurance NV eta KBC Asset Management NV filialekin), KBCk aktiboki parte hartzen du zor-kapitaleko Europako merkatuetan, belgikar balore-merkatuetan eta banku korporatiboaren, leasingaren, factoringaren, berraseguruen eta inbertsioen alorrean Belgikan, Erdialdeko eta ekialdeko Europan eta munduko beste leku batzuetan (bereziki Europan).

Konpainia nagusia, KBC Group N.V., konpainia handienetako bat da, eta Belgikako bigarren banku aseguratzailea. Europako 18. bankurik handiena da (burtsa-kapitalizazioagatik), eta finantza-eragile nagusia Erdialdeko eta Ekialdeko Europan, 57.000 langile enplegatzen baititu munduan (horietatik 32.000 erdialdeko Europan, ekialdean eta Errusian), 11 milioi bezerorekin mundu osoan (8 milioi erdialdeko eta ekialdeko Europan).

Akziodunen sindikatu batek kontrolatzen du taldea, baina kapital flotatzailearen % 42 inguru burtsan du. Akziodun egonkorren artean, CERA/KBC Ancora Groupek % 30 kontrolatzen du, MRBBk (nekazarien elkarte bat) % 12 inguru kontrolatzen du eta familia industrialen talde batek beste % 12 kontrolatzen du. 2008. urtearen amaieran, kapital flotagarria nazioarteko inbertitzaile instituzionalek kontrolatzen zuten bereziki (% 45 inguru britainiar eta estatubatuarrak). Bere akzioak Bruselako Euronext burtsan eta Luxenburgoko burtsan negoziatzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etilda Gjonaj

**Etilda Gjonaj** (jaiotzez **Saliu**; Pukë, 1981eko maiatzaren 6a) albaniar politikari, abokatu eta irakaslea da, Albaniako Alderdi Sozialistako kidea. Herrialdeko Justizia ministroa izan zen 2017ko irailetik 2021eko irailera arte.

## Bizitza 
Pukën (Albania) jaio zen 1981eko maiatzaren 6an. 2003an, Tiranako Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean lizentziatu zen. 2011n, Zzientzia Kriminaletako masterra egin zuen Tiranako Unibertsitatean.

2017ko maiatzaren 22an, Gjonaj Justizia ministroorde izendatu zuten. 2021eko irailera arte geratu zen kargu horretan, eta ondoren Ulsi Manjak ordezkatu zuen.

Irvelin Gjonajekin ezkonduta dago eta seme baten ama da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Entrecanales Ibarra

**José Entrecanales Ibarra** (Bilbo, 1899ko abenduaren 16a - Madril, 1990eko otsailaren 11a) bizkaitar enpresaburu eta ingeniaria izan zen.

## Bizitza 
José Entrecanales Pardo pediatraren semea, Madrilera joan zen Bide, Ubide eta Portuetako ingeniari ikasketak egitera. Bilboko portuan hasi zuen bere ibilbide profesionala. Handik gutxira, José Eugenio Ribera ingeniari eta eraikitzaileak kontratatu zuen.

1924an, Sevillako San Telmo zubiaren eraikuntzan, Espainian lehen aldiz erabili zuen aire konprimitua obraren zimenduak lehorrean zulatzeko. 1931. urtean, Manuel Távora sevillarrarekin batera, Entrecanales y Távora eraikuntza enpresa sortu zuen, denborarekin Acciona bihurtuko zena. 1940an Távora hil ondoren, enpresaren kontrola hartu zuen. Egindako obren artean daude, besteak beste, Madril-Barajas aireportuaren zabalpena, Atazar urtegiko presa, Madrilgo Banco de Bilbaoren eraikina, etab. 1970ean enpresaren kudeaketa José María eta Juan Entrecanales de Azcárate seme-alabei laga zien. Emaztea María de Azcárate Pablo yeta Justino de Azcárate politikari errepublikanoen arreba izan zen.

Madrilgo Unibertsitate Politeknikoko Bide, Ubide eta Portuetako Ingeniarien Goi Eskola Teknikoko Zubi eta Zimenduak katedratik aritu zen irakasle.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sophia Genetics

**Sophia Genetics SA**, Rollen (Suitza) eta Bostonen (Massachusetts) egoitza nagusiak dituen eta Bidarten bulegoak dituen enpresa da. Analisi genomiko, erradiomedikoak eta multimodalak eskaintzen ditu ospitale, laborategi eta biofarma industriako erakundeentzat.

Sophia Genetics 2011n sortu zuten Jurgi Kanblongek, Pierre Hutterrek eta Lars Steinmetzek École Polytechnique Fédérale de Lausanneko start-up gisa. Hasieran, ikerketa-tresna gisa zen ospitaleentzat eta federalki araututako osasun arretarako laborategientzat, eta gero biofarmako enpresetara zabaldu zuten. 2014an, enpresak software analitikoko plataforma bat aurkeztu zuen, Sophia DDM Platform (Data-Driven Medicine), tumore-DNA zirkulatzailea eta  tumore-zelula zirkulatzaileak interpretatzen laguntzen duena odolean, gernuan, likido zerebroespinalean eta beste lagin likido batzuetan. Plataforma onkologiarako, herentziazko minbizietarako, nahasmendu metabolikoetarako, pediatriarako, kardiologiarako eta gaixotasun arraroen ikerketarako erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vincent Gallo

**Vincent Gallo** (1961eko apirilaren 11a, Buffalo, New York estatua), estatubatuar aktore, zinemagile eta musikari bat da.

Aktore izan aurretik, Gallo margolaria eta musikaria zen, Jean-Michel Basquiat eta Lukas Haasekin lan eginez. 

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude, *Arizona Dream* (1993), *The House of the Spirits* (1993), *Palookaville* (1995), *The Funeral* (1996), *Freeway II: Confessions of a Trickbaby* (1999), *Trouble Every Day* (2001), *Stranded* (2001), *Tetro* (2009), *Metropia* (2009), *Essential Killing* (2010), *The Legend of Kaspar Hauser* (2012), eta *Shut In* (2022).

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Lukas Haas

**Lukas Daniel Haas** (1976ko apirilaren 16a, West Hollywood, Kalifornia), estatubatuar aktore eta musikari bat da.

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude, *Witness* (1985), *Lady in White* (1988), *Mars Attacks!* (1996), *Brick* (2005), *Inception* (2010), *The Revenant* (2015) eta *First Man* (2018).

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Expal

**Rheinmetall Expal Munitions, S.A.U.** munizioa eta lehergaiak fabrikatzen dituen enpresa espainiarra da. Gaur egun Rheinmetall alemaniar enpresaren filiala da. Era guztietako jaurtigaiak, espoletak, karkasak eta bonbak egiten ditu. Turkiako eta Israelgo armadetara esportatzen ditu bere produktuak, Espainiako Indar Armatuen hornitzaileetako bat izateaz gain.

## Historia 
Unión Española de Explosivosek 1946an «Explosivos Alaveses» (Expal) filiala sortu zen, lehergailu militarrak ekoizteko. Hasiera batean Langraiz Okan izan zuen egoitza, eta hortik datorkio «Explosivos Alaveses» izena. 2004ko apirilean arabar lantegia itxi zuen. 1970etik aurrera, sozietateak Explosivos Río Tinto (ERT) taldearen filial bilakatu zuen.

2006an, enpresak beste etapa bati ekin zion, eta Francisco Torrente izendatu zuen presidente, Defentsa Politikako idazkari nagusiaren kargu-uztea aurkeztu ondoren. Expal Maxam korporazioko kide izatera pasa zen, eta bere Defentsa dibisioaren marka izan zen. 2010az geroztik, enpresak Murtziako Javalí Viejo auzoan Santa Barbara Bolbora-Fabrika zaharra ere hartu zuen bere gain.

2022ko azaroan, Maxamek Expal Systems saldu zion Rheinmetall talde alemaniarrari. Urtebete geroago, 2023ko urrian, enpresak «Rheinmetall Expal Munitions» izena jarri zion.

## Lantegi eta egoitzak 
Hona hemen 2025eko lantegiak:
* Albacete
* El Gordo, Cáceres
* Javalí Viejo, Murtzia
* Madril
* Navalmoral de la Mata, Cáceres
* Quintanilla Sobresierra, Burgos
* Trubia, Asturias

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shelley Long

**Shelley Lee Long** (1949ko apirilaren 23a, Fort Wayne, Indiana), estatubatuar aktore eta umorista bat da.

*Cheers* telesaila ospetsuan Diane Chambers pertsonaia antzeztu eta Emmy Sarien bost izendapen jaso zituen. *Modern Family* telesailan DeDe Pritchett pertsonaia antzeztu zuen.

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude, ing *Night Shift* (1982), *Irreconcilable Differences* (1984), *The Money Pit* (1986), *Outrageous Fortune* (1987), *Hello Again* (1987), *Troop Beverly Hills* (1989), *The Brady Bunch Movie* (1995), *A Very Brady Sequel* (1996) eta *Dr. T & the Women* (2000).

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Paulette Marcelline Adjovi

**Paulette Marcelline Adjovi Yekpe** (Porto Novo, 1955eko urtarrilaren 16a) benindar politikari eta diplomazialaria da. 2023an Beningo Atzerri ministro izan zen laburki.

## Bizitza 
Paulette Marcelline Adjovi 1955eko urtarrilaren 16an jaio zen Porto Novon. Bere bi gurasoak Ouidah hiri historikotik etorri ziren.

Hizkuntzalaritza aplikatuan, literaturan, Amerikako zibilizazioan eta itzulpengintzan graduondoko titulua du, 1983an Paris-Sorbona Unibertsitatean lortutakoa. Ingalaterran jarraitu zituen ikasketetak, batez ere Mendebaldeko Londresko Goi Mailako Hezkuntzako Institutuan. Ministro izendapena jaso aurretik, Beningo enbaxadore gisa aritu zen Nigerian, 2016ko azaroaren 25etik aurrera.

Beningo Atzerri ministro izan zen 2023ko maiatzaren 23tik ekainaren 6ra. Mariam Aladji Boni Dialloren ondoren, kargu horretan aritu zen bigarren emakumea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Escribà gozotegia

**Escribà gozotegia**, , Kataluniako Bartzelona hiriburuan dagoen gozotegi ezagun eta historiko bat da, Kataluniar Gorteen Hiribide Nagusiaren 546. zenbakian. 

## Historia 
1906ko uztailaren 25ean Mateu Serra i Carbonell (1876-1945) okinak toki honetantxe Forn Serra okindegia ireki zuen. 1929ko Bartzelonako nazioarteko erakusketaren ondorioz Antoni Escribà i Cases (1917-1987) gozogilea kontratatu zen, gerora Pepita Serra alabarekin ezkonduko zena, eta 1933an bigarren belaunaldiari hastapena eman eta lolalari egungo izena emanez. Senar-emazteen bi alaba nagusien heriotzaren ondoren, Antoni Escribà Serra (1930-2004) semeak negozioari jarraipena eman zion eta 1955ean Paris hirira bidaiatuz Étienne Tholoniat frantziar gozogilearen ikaslea izan zen, gerora haren Jocelyne alabarekin ezkonduz. 1986an Escribàtarrek La Ramblako Antzinako Figueras Etxea erosi zuten, bertan gozotegiaren filiala ezartzeko asmoz, Christian Escribà arduradun jarriz.

## Kanpo estekak 
* Webgunea
Lazera

**Lazera** edo **Laz hizkuntza**, lazeraz ლაზური ნენა, *lazuri nen*, Itsaso Beltzaren kostaldean bizi den Laz herria mintzatzen den hizkuntza bat da, kartveliar hizkuntzen taldean sailkatua.

Denera 22.000 hiztun inguru ditu, 2017an Turkian 20.000 lagunek ama hizkuntza gisa zuten, beste 1.000 hiztun Georgiako Adjaria eskualdean bizi dira eta beste 1.000 hiztun Alemaniako Laz herrian.

## Ikus gainera 
* Laz herria
LAZ

***LAZ. Método graduado de solfeo*** solfeoa ikasteko testu-liburu bat da, tratatu gisa eskaintzen dena bost liburukitan. 1941ean argitaratu zen eta, hortik aurrera, arrakasta handikoa izan zen musika-eskoletan, konpositore handien eta herri-musikari lotutako partiturak eskaintzen zituelako. Valentziako Frederic Alfonsok eta Kataluniako Joan Baptista Lambert eta Joaquim Zamacois musikariek sortu zuten, eta izena hiruen abizenen siglak, dira, L.A.Z.

## Kanpo estekak
Laz herria

**Laz herria** edo **Laziak**, lazeraz Lazi ლაზი Lazi; georgieraz: ლაზი, lazi edo ჭანი, ''ch'ani''; turkieraz: Laz, jatorriz Transkaukasian eta Itsaso Beltzaren hego-ekialdeko kostaldean bizi den kartveliar etniako herri bat da, Turkiaren ipar-ekialdean, eta Georgiaren mugan.

Egun 140.000 kidek osatzen dute, 2019an Turkian 103.900 ziren, 2007an Georgian 1.000 inguru eta Alemanian beste 1.000 inguru.

Jatorriz lazera hizkuntzaz mintzatzen dira, baina baita georgiera eta turkieraz ere.

## Ikus gainera 
* Lazera
Interlinguarako Mundu Batasuna

**Interlinguaren aldeko Mundu Batasuna** (*Union Mundial pro Interlingua, UMI*) irabazi-asmorik gabeko erakunde bat da, munduan Interlinguaren ezagutza eta erabilera sustatzeaz arduratzen dena.

UMI nazioarteko lankidetzarako erakunde bat da, egoera egokietan nazioarteko komunikaziorako Interlinguaren erabilera sustatzeari, hizkuntza honi buruzko informazioari eta Interlingua-eskuliburuen, hiztegien eta bestelako argitalpenen edizioari dagokionez.

UMIk kideak, ordezkariak eta ordezkaritzak ditu bost kontinenteetan. Presidente batek, idazkari nagusi batek, idazkariorde batek eta administratzaile batek osatutako kontseilu exekutibo batek zaintzen ditu UMIren eguneroko jarduerak. Kontseilu nagusi batek, interlinguaren ordezkaritza nazionala dagoen herrialde bakoitzeko gehienez bi ordezkarirekin, epe luzerako ildoak eztabaidatzen ditu.

UMIk bi hilean behin *Panorama in Interlingua* aldizkaria argitaratzen du, mundu osoko publikoarentzako nazioarteko informazioarekin interlinguan: kazetaritza, albisteak, erreportajeak, elkarrizketak, liburuen aipamenak, eta arreta berezia jarriz interlinguaren hedapenari eta mundu mailako interlingua-albisteei.

## Historia 
UMI 1955eko uztailaren 28an sortu zen Toursko (Frantzia) Hôtel de Villen, Ric Bergerren eskutik. Bere lehen presidente historikoa Alexander Gode izan zen 1955etik 1970ean hil zen arte, eta bere lehen idazkari nagusia André Schild izan zen.

Nazioarteko biltzarrak leku hauetan egin ziren:

* Tours (Frantzia) 1955, 
* Basilea (Suitza) 1957, 
* Tours (Frantzia) 1959, 
* Basilea (Suitza) 1971, 
* Norwich (Britainia Handia) 1974, 
* Sheffield (Britainia Handia) 1983, 
* Taastrup, Kopenhage (Danimarka) 1985,
* Paris (Frantzia) 1987, 
* Zwolle (Herbehereak) 1989, 
* Helsingborg (Suedia) 1991, 
* Borne (Herbehereak) 1993, 

* Praga (Txekiar Errepublika) 1995, 
* Estrasburgo (Frantzia) 1997, 
* Focșani (Errumania) 1999, 
* Gdańsk (Polonia) 2001, 
* Lovetch/Lowecz (Bulgaria) 2003, 
* Åsa, Göteborg hegoaldean, (Suedia) 2005, 
* Kirchheimbolanden (Alemania) 2009.
* Chepelare (Bulgaria) 2011,
* Åsa (Suedia) 2014,
* Benidorm (Espainia) 2015,

UMI Frantziako agintariek (Étampesko Essonne departamenduko azpiprefektuak) juridikoki erregistratu zuten 2006ko abuztuaren 3an, 0911004931 zenbakidun elkarte gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* UMIren webgune ofiziala
Yoshi Otsunari

**Yoshi Otsunari** (japonieraz: **乙成 ヨシ**; Japonia, 1906ko abenduaren 17a – Omuta, Fukuoka prefektura, Japonia, 2022ko urtarrilaren 26a) japoniar ehun urteduna da, 115 urte bizi izan zena. Bere adina Gerontologiako Ikerketa Taldeak (GRG) baliozkotu zuen. Hil zenean, Japoniako bigarren pertsona bizi zaharrena zen, eta historian munduko laugarren pertsona bizi balidatu zaharrena.

## Bizitza 
Yoshi Otsunari Japonian jaio zen 1906an. Japoniako bigarren pertsona bizi zaharrena bihurtu zen (Kane Tanakaren atzetik), 2021eko urtarrilaren 11n Shigeyo Nakachi hil ondoren. 2021eko uztailaren 27an, 114 urte eta 222 egun zituela, Yoshi Otsunarik Yone Minagawaren adina gainditu zuen Fukuoka prefekturako bigarren pertsonarik zaharrena bihurtzeko, Kane Tanakaren atzetik. Yoshi Otsunari japoniarra 1906an jaiotako azken pertsona izan zen hiltzen.

### Heriotza 
Yoshi Otsunari Fukuoka prefekturako Omutan hil zen, Japonian, 2022ko urtarrilaren 26an, 115 urte eta 40 egun zituela. Hil zenean, munduko laugarren pertsona bizi zaharrena zen, Kane Tanaka, Lucile Randon eta Tekla Juniewiczen atzetik.

## Adin errekorrak 
* Hiltzean, Japoniako bigarren pertsona zaharrena.
* Hiltzean, historian munduko laugarren pertsona bizi balidatu zaharrena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Jadwiga Szubartowicz

**Jadwiga Szubartowicz**, sortzez **Skawińska** (Lublin, Polonia, Errusiar Inperioa, 1905eko urriaren 16a – ibidem, 2017ko uztailaren 20a) poloniar ehun urtedun emakumea izan zen, 111 urte bizi izan zena. 2015eko abuztuaren 1etik hil zen arte bere herrialdeko zaharrena izan zen.

## Bizitza 
Jadwiga Skawińska 1905ean Lublinen jaio zen, sasoi hartan Errusiar Inperioko Poloniako Zaratoaren parte zena (gero Poloniako hego-ekialdean). Txikitan urte batzuk eman zituen familiarekin San Petersburgon; 12 urterekin Urriko Iraultzaren lekukoa izan zen. Ursulinas Ahizpen Bigarren Hezkuntzako Eskolan graduatu zen eta bere ahizparekin ikasketa pedagogikoak osatu zituen.

### Ibilbidea 
Alemaniak Polonia inbaditu zuenean eta Poloniako lurralde okupatuetako Gobernu Orokorra ezarri zenean, neba atxilotu zuten. Astebetez Majdanekeko kontzentrazio esparruan atxilotua izan ostean, aske utzi zuten, baina ondoren Krakovian atxilotu zuten alemaniarrek, Buchenwaldeko kontzentrazio esparrura bidali eta bertan hil zen. Jan Matejkoren *Grunwald-eko bataila* izeneko pintura alemanei ezkutatzeko zelan mugitu zen ikusi zuen.

2017ko martxoaren 7an, Emakumearen Nazioarteko Eguna zela eta, Lublingo presidenteak, Krzysztof Żuk, hiriaren 700. urteurrena ospatzeko domina eman zion. Ospakizunean, Dariusz Tokarzewski musikariak «Dwieşcie lat» (Berrehun urte) abestia jo eta kantatu zuen, «Sto lat» (Ehun urte) poloniar urtebetetze kantaren bariazio bat.

2017ko apirilaren hasieran, Stanisław Budzik Lublingo artzapezpikuaren bisita ofizial batekin ohoratu zuten. Pneumonia izan berria zen, umore onez zegoen eta artzapezpikuarekin hizketan jardun zuen.

## Adin errekorrak 
* 2015eko abuztuaren 1etik hil zen arte bere herrialdeko zaharrena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emil Jónsson

**Guðmundur Emil Jónsson** (Hafnarfjörður, 1902ko urriaren 27a – Reykjavik, 1986ko azaroaren 30a) islandiar politikaria izan zen. Islandiako lehen ministroa izan zen 1958ko abenduaren 23tik 1959ko azaroaren 20ra.

1956tik 1968ra Alderdi Sozial Demokratako presidente izan zen, eta 1934tik 1971ra parlamentuko kide. 1956tik 1958ra parlamentuko presidente izan zen. Lehen ministro izateaz gain, Arrantza, Gizarte Gaietako, Kanpo Arazoetako, Merkataritzako eta Industriako ministro ere izan zen.
Palatinatuko basoa

**Palatinatuko basoa**, , Alemaniako hego-mendebaldeko dagoen eremu menditsu bat da, Renania-Palatinatua estatuko Renaniar Palatinatu eskualdean.

Eremuak parke natural izendapena du, , eta 1.771 kilometro karratuko azalera du.

Bertako tontorrik garaiena Kalmit (672 m.) mendia da.
Panorama in interlingua

***Panorama in interlingua*** Union Mundial pro Interlinguak argitaratutako nazioarteko albiste-aldizkaria da. Hainbat gairi buruzko gaurkotasuna eta bitxikeriak biltzeaz gain, interlinguaren munduko azken berriak ere jasotzen ditu, eta interlingua hedatzeko bide nagusietako bat da.

## Deskribapena 
Panorama in Interlingua Union Mundial pro Interlinguaren aldizkari ofiziala da, eta, beraz, neutrala da gai politiko eta erlijiosoetan. Hala ere, horrek ez du esan nahi gai horiek deskribatzen ez direnik. Panorama interlinguan idatzitako nazioarteko albiste-aldizkari bat da, eta bere helburua "argitzea, aktibatzea eta dibertitzea" da. Panorama in interlingua bi hilean behin argitaratzen den argitalpena da, 1988ko urtarriletik argitaratua. Edizio bakoitzak 28 orrialde ditu, osorik interlinguan, interlinguako albisteekin, kazetaritzarekin, erreportajeekin, liburuen aipamenekin, bidaiekin, kronikekin eta abarrekin.

Panorama in interlingua Union Mundial pro Interlinguako kideen arteko lotura gisa funtzionatzen du, baina, aldi berean, kanpoko mundurako leiho bat da, interlinguaren erabilera erakusten duena. Azkenik, askotan erabiltzen da interlinguaren irakaskuntzan, eta, beraz, interesatu berriei ere zuzentzen zaie. Panorama in interlingua Currero (ISSN 0105-8401) hiru hilean behingo aldizkariaren —Union Mundial pro Interlinguak 1964tik editatua— eta Heraldo de Interlingua (ISSN 0108-0598) bi hilean behingo aldizkari pribatuaren fusio gisa agertu zen. Panoramaren ISSN zenbakia 0903-2932 da.

## Kanpo estekak 
* Panorama in interlingua
Alexander Gode

**Alexander Gottfried Friedrich Gode-von-Aesch**, Ph.D. (1906ko urriaren 30a - 1970eko abuztuaren 10a), Interlinguaren bultzatzaile nagusia, jatorriz alemaniarra zen aitaren aldetik, Bremen hiri hanseatarrekoa, eta suitzarra amaren aldetik, Von Aesch familia burges zahar batekoa, Bernatik hurbil dagoen herri batekoa. Alexander Gode 1970eko abuztuaren 10ean hil zen, 63 urte zituela.

## Bizitza profesionala
Hizkuntza erromanikoak eta alemana irakatsi zituen Columbia eta Chicagoko unibertsitateetan eta interlinguaren alde jardun zuen 1934tik. IALAko azken ikerketa-zuzendaria izan zen 1946ra arte, *Interlingua-English Dictionary* (1951) hiztegiaren editorea eta *Interlingua Grammar* (Hugh E. Blairekin batera, 1951) liburuaren egilekidea. Godek *Storm Publishers* argitaletxea sortu zuen 1946an eta berak kudeatu zuen. Ondoren, *Science Service*-ko *Interlingua Division*-eko burua izan zen (1953-1967). 

Erreferentziazko liburuak editatu zituen 1943—1946 artean eta E. Clark Stillmanekin batera *Spanish at Sight*, *French at Sight* eta *Portuguese at Sight* serieak argitaratu zituen. Ehunka artikulu eta liburu batzuk itzuli zituen hainbat hizkuntzatatik ingelesera. 1941ean *Natural Science in German Romanticism* lanaren 300 orrialde editatu zituen. Gode Interlinguan eta alemanezko argitalpen ugariren egilea izan zen. Bere azken urteetan testu zientifikoak itzuli zituen bere *Interlingua Translations* enpresan. Gainera, *Interlingua a prime vista* lanaren egilekidea izan zen, *...at Sight* seriean oinarrituta.

## Union Mundial pro Interlingua
1955etik 1970ean hil zen arte, Union Mundial pro Interlinguako lehen presidentea izan zen.

## Sariak
Besteak beste, ''American Medical Writers' Association*-en *Harald Swanberg Distinguished Service Award* saria jaso zuen, aldizkari medikuetan egindako ekarpen bikainengatik eta interlinguan egindako laburpenengatik; *Fédération Internationale des Traducteurs*-ek ere saritu zuen argitalpen zientifikoak itzultzeagatik eta itzultzaile lanbidearen alde egindako lanagatik. Itzultzaileen Amerikar Elkartearen (1960—1963) sortzailekide eta lehen presidentea izan zen. Bere ohoretan, erakunde honek urtero **Alexander Gode Domina** ematen du "*itzulpengintza lanbidearen aldeko zerbitzu bikainengatik''".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lenny Montana

**Lenny Montana**, jaiotza izenez **Leonardo Passafaro** (Brooklyn, New York, 1926ko martxoaren 13a – Lindenhurst, New York, 1992ko maiatzaren 12a) estatubatuar borrokalari profesional eta aktorea izan zen.

**Luca Brasi** pertsonaia antzeztu zuen *The Godfather* filmean.

1953tik New Jerseyn borroka profesionalean aritu zen "Zebra Kid" izenarekin. Estatuko taldekako txapelketa irabazi ondoren Erdialdeko Mendebaldean lehiatzen hasi zen eta Erdialdeko Estatuetako txapelketa irabazi zuen. Hamarkadako bere azken garaipena 1956ko Texasko Taldekako Txapelketan izan zen. 1960ko hamarkadan hainbat kiderekin garaipenak lortzen jarraitu zuen, eta 1970eko hamarkadan aktore gisa hasi ondoren erretiratu egin zen.

1960ko hamarkadaren amaieran, Colombo familia kriminalarentzat hasi zen lanean.

Colombo familiako kide batentzat bizkartzain lanetan ari zela, Francis Ford Coppola ezagutu zuen, eta hark *The Godfather* filmean lan egiteko kontratua egin zion. Handik aurrera, beste film eta telesail batzuetan agertu zen.

## Filmografia
Yone Minagawa

**Yone Minagawa** (japonieraz: **皆川 ヨ子**, Hepburn: Minagawa Yone; Akaike, Fukuoka prefektura, Japoniar Inperioa, 1893ko urtarrilaren 4a – 2007ko abuztuaren 13a) ehun urtedun emakume merkataria izan zen, 114 urte eta 25 egun bizi izan zena. 2007ko abuztuaren 13an, munduko emakumerik zaharrena izan zen. 2007ko urtarrilaren 28an hil zen Emma Tillman estatubatuarraren lekua hartu zuen. Carrie C. White-ren sasoitik marka hori lortu zuen emakumerik gazteena izan zen.

## Bizitza 
Yone Minagawa Japoniar INperioko Fukuoka prefekturan jaio zen 1893an, Akaiken. 

Senarra hil ostean, bost seme-alaba hazi zituen loreak eta barazkiak saltzen meategi-herri txiki batean. Alaba bat izan ezik, seme-alaba guztiak hil zitzaizkion. Kyodo berri-agentziaren esanetan sei biloba, hamabi birbiloba eta birbiloben ume bi bazituen.

### Heriotza 
2007ko abuztuaren 13an, hil zenean, Keijuen bizi zen, bere jaioterrian, Akaiken zegoen zahar-etxean. Hil ondoren, Edna Parker estatubatuar maistra gizateriaren zaharrena bihurtu zen.

## Adin errekorrak 
* 2007an, munduko emakumerik zaharrena 
* 2007an, emakume gazteenetako bat munduko pertsonarik zaharrena izaten

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak 
*  *World’s oldest person, Yone Minagawa, dies at 114*, Japan News Review, 14 août 2007.
*  Agence Kyodo
Edna Parker

**Edna Ruth Parker**, sortzez **Scott** (Shelbyville, Indiana, AEB, 1893ko apirilaren 20a – ibidem, 2008ko azaroaren 26a) estatubatuar ehun urtedun maistra izan zen, 115 urte bizi izan zena. 2007ko abuztuaren 13an, Yone Minagawa japoniarra hiltzean, munduan bizirik zegoen pertsona zaharrena bihurtu zen, 114 urte 3 hilabete eta 24 egun zituela.

## Bizitza 
### Familia 
Indiana estatuko, Shelbyville hirian jaio eta bizi izan zen, Ameriketako Estatu Batuetan. Johnson konderriko etxalde batean hazi zen, Franklin Collegera joan zen maistra izan baino lehen. 1911n ezkondu zen Earl Parkerrekin, 18 urte zituela; 1938. urtean alargun geratu zen, eta ez zen inoiz berriro ezkondu. Bi mutilen ama izan zen, eta semeen ostean hil zen. 5 biloba, 11 birbiloba eta herenbiloba ugari ere izan zituen.

### Osasun ohiturak 
Edna Parkerrek ez zuen erretzen, ezta alkoholik edaten ere.

### Heriotza 
2008ko azaroaren 26an hil zen jaioterrian eta Miller Cemeteryn hobiratu zuten.

## Adin errekorrak 
* 2007ko abuztuaren 13an, munduan bizirik zegoen pertsona zaharrena bihurtu zen.
* 2008ko azaroaren 26an, 1893. urteko lehen seihilekoan jaiotako azken pertsona izan zen hiltzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda: Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak
Nazioarteko Hizkuntza Laguntzailearen Elkartea

**International Auxiliary Language Association, Inc.** () 1924an sortutako estatubatuar erakunde bat izan zen, "hizkuntza laguntzaile bat ezartzean tartean dauden galdera guztien azterketa, eztabaida eta publizitate zabala sustatzeko, ezarpen hori modu adimentsuan eta oinarri egonkorren gainean bizkortu dezaketen ikerketa eta esperimentazioarekin batera." Lehiakide ugariren artean nazioarteko komunikaziorako hizkuntza laguntzaile egokiena zein zen zehazteko sortu bazen ere, azkenean haietako bat bera ere ez zela egokia zeregin horretarako erabaki zuen eta bere hizkuntza propioa garatu zuen, Interlingua.

IALAk Interlinguari buruzko eta Interlinguan idatzitako materialak argitaratzen jarraitu zuen 1953ra arte; urte horretan, Science Service-ko Interlingua Dibisio berriak bere gain hartu zituen haren jarduerak. IALA 1956tik aurrera noizbait desegin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vere kaleko taldea

thumb|Kondenatuak pikotan jarrita.

**Vere kaleko taldea** () 1810ean Londresko Vere kaleko "marika etxe" (*molly house*) batean sodomia eta sodomia saiakeragatik atxilotutako gizon talde bat izan zen. Zortzi gizon kondenatu zituzten azkenean. Horietako bi urkamendian hil zituzten (1533ko Sodomia Legearen arabera, Henrike VIII.ak aldarrikatua, garaian indarrean zegoena) eta beste sei pikotara kondenatu zituzten. Vere kaleko taldea John Church-ek bertan egindako sexu bereko pertsonen arteko ustezko ezkontzak egiteagatik ere ezaguna da.

Oscar Wilderen antzeko epaiketa eta kondenarekin batera, gertakaria XIX. mendeko Ingalaterrako homosexualitatearen historiako nagusietako bat da.

## Historia 
Londresko Vere kalean zegoen White Swan («Zisne zuria») gay klub gisa sortu zuten 1810. urtearen hasieran bi gizonek, James Cookek (nabigatzailearekin harremanik ez zuena) eta Yardleyk (izen osoa ezezaguna da), hirian gay-putetxerik ez egoteak negozio-aukera bat eskaintzen zuela konturatu baitziren; izan ere, Yardleyk heterosexuala zela eta ezkonduta zegoela adierazi zuen, eta negozio horretan ari zela diruagatik bakarrik.

Kluba sei hilabete baino gutxiagoz egon zen martxan 1810eko uztailaren 8an Bow kaleko poliziak sarekada bat egin zuenean. Hogeita zazpi gizon atxilotu zituzten; azkenean, gehienak aske utzi zituzten (eroskeriagatik seguru), eta zortzi bakarrik epaitu eta zigortu zituzten.

Gizonetako sei, sodomia saiakeragatik kondenatuak, pikotan jarri zituzten, Haymarketen, urte hartako irailaren 27an. Eszenak erakarrita, multitut bortitz bat bildu zen kondenatuen inguruan, gizakien aurka hainbat objektu jaurtiz (arrain ustela, katu hilak, buztinez egindako «kanoi-balak» eta, jakina, barazkiak). Hiriak 200 gizon armaturen zaintza-indarra antolatu behar izan zuen, erdiak zaldi gainean eta erdiak oinez, kondenatuak tratu txar handienetatik babesteko.

Gizon bat eta mutil bat, John Hepburn (46) eta Thomas White (16 urte, danbolindari bat), sodomiagatik kondenatu zituzten, sarekadan White Swan taldean egon ez arren. Biak Newgateko espetxean lepotik zintzilikatu zituzten 1811ko martxoaren 7an.

## Liburua 
White Swan eta Vere kaleko gelatxoaren istorioa Robert Holloway abokatuak idatzi zituen, eta 1813an gaiari buruzko liburu bat argitaratu zuen, *The Phoenix of Sodom* («Sodomako fenix») izenburuarekin.

## Zinema 
2022an, Brian Fairbairn eta Karl Eccleston zinemagileek eskandalua zeharka irudikatu zuten *Tommies* film laburrean, gertakaria inplikatutako gizonen emazteen ikuspuntutik aztertuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Tommies: A Queer Period Drama about Molly Houses & Public Shame*.
Iris Bry

**Iris Bry** (Paris, 1995eko abuztuaren 8a) frantziar aktorea da.

## Biografia 
Familia artista batean hazi zen (bere aita diseinatzailea da, bere ama artista) liburu-sektorean aritu aurretik. Montreuilgo liburu-denda batean lanean ari zela, 2015eko urrian Karen Hottois casting zuzendariak proba batzuk egin zizkion. Orduan, Xavier Beauvois zuzendariak *Les Gardiennes* filmeko rol nagusietako bat ematea erabaki zuen, Lehen Mundu Gerrako emakumeen bizitzari buruzko landa-drama.

2016ko udan, Liburu-saltzaileak Prestatzeko Institutu Nazionalean graduatu zen, eta, ondoren, filma filmatzen hasi zen Limousinen. Orduan, Nathalie Baye eta Laura Smet frantziar zinemako izen handiekin lan egin zuen.

Filmaren estreinaldia zela eta, hainbat hedabidek Iris Bryren talentua goraipatu zuten, Laura Smet eta Nathalie Baye lankideekin batera. Bere emanaldiak Lumière Sari bat (emakumezko aktore berri onenarena) eta César Saria bat (emakumezko aktore berri onenarena) irabazteko bi izendapen ekarri zizkion.

## Filmografia 
* 2017 : *Les Gardiennes*
* 2020 : *La Daronne*
* 2021 : *Albatros*
* 2022 : *Annie Colère*
* 2023 : *DogMan*
* 2023 : *Un jour fille*
* 2024 : *La Vallée des fous*
* 2026 : *Victor comme tout le monde*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
St. Nicholas (aldizkaria)

***St. Nicholas*** Ameriketako Estatu Batuetako haurrentzako aldizkari ezaguna izan zen, Scribner's argitaletxeak 1873an sortutakoa eta San Nikolas Barikoaren omenez izendatutakoa. Lehen editorea Mary Mapes Dodge izan zen, eta aldizkariarekiko lotura mantendu zuen 1905ean hil zen arte. Dodgek herrialdeko idazle nagusien lanak argitaratu zituen, besteak beste, Louisa May Alcott, Frances Hodgson Burnett, Mark Twain, Laura E. Richards eta Joel Chandler Harrisenak. Idazle ospetsu asko lehen aldiz argitaratu ziren *St. Nicholas League*n, irakurle gazteek aurkeztutako lanik onenei sariak eskaintzen zien sail batean. Edna St. Vincent Millay, F. Scott Fitzgerald, E. B. White eta Stephen Vincent Benét izan ziren *St. Nicholas League*ko irabazleak.

*St. Nicholas* 1940an utzi zitzaion argitaratzeari. 1943an aldizkaria berpizteko saiakera bat egin zen, baina ale gutxi batzuk baino ez ziren argitaratu berriro itxi aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mário Zambujal

**Mário Zambujal** (Moura, 1936ko martxoaren 5a - Lisboa, 2026ko martxoaren 12a) portugaldar kazetaria eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
Portugalgo Rádio e Televisão de Portugal irrati-telebistako kirol kazetari ezaguna izandakoa, hainbat irratsaiotan kolaboratu zuen. Horrez gain, *Record* kirol egunkariko, *Se7e* egunkariko eta *Tal & Qual* astekariko zuzendaria eta *24 Horas* egunkariko zutabegilea izan zen.

Lisboan hil zen 2026ko martxoaren 12an 90 urte zituela.

## Lanak 
* *Crónica dos Bons Malandros* (1980)
* *Histórias do Fim da Rua* (1983)
* *À Noite Logo se Vê* (1986)
* *Fora de Mão* (2003)
* *Os Novos Mistérios de Sintra* (2005)
* *Primeiro as Senhoras* (2006)
* *Já Não Se Escrevem Cartas de Amor* (2008)
* *Uma noite não são días* (2009)
* *Dama de Espadas* (2010)
* *Longe é um bom lugar* (2011)
* *Cafuné* (2012)
* *O Diário Oculto de Nora Rute* (2013)
* *Serpentina* (2014)
* *Una Noite não são dias* (2015)
* *Talismã - a Desordem Natural das Coisas* (2015)
* *Romão e Juliana* (2016)
* *Entonces, boa noite* (2018)
* *Rodopio* (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ella Farman

**Eliza Anna Farman Pratt** (Augusta, 1837ko azaroaren 1a – Warner, 1907ko maiatzaren 22a), ***Ella Farman*** eta ***Dorothea Alice Shepherd*** izengoitiez ere ezaguna, estatubatuar haur literaturako idazle eta argitaratzailea izan zen. *Wide Awake* aldizkaria zuzendu zuen 16 urtez, 1875ean hasita.

## Bizitza 
### Gaztaroa 
Farman 1837ko azaroaren 1ean jaio zen Augustan, New York estatuan, Tural Tufts Farman eta Hanna Burleson Farmanen alaba.

### Ibilbide profesionala 
1870 inguruan idazten hasi zen, Ella Farman izenpean. Ipuin horrek ospea lortu eta D. Lothrop and Companyk liburu gisa argitaratu zuenean 1879an, Dorothea Alice Shepherd izengoitia beste behin erabili zuen.

Farmanek haurrentzako ipuinak idatzi zituen, eta lehenengo urteetan Emma Shawren laguntza jaso zuen edizio lanetan. *Wide Awake* editatu zuen 1875etik 1891ra, Charles Stuart Pratt editorekidearen laguntzarekin. 1877an, Farman eta Pratt ezkondu ziren.

Farmanek eta Prattek D. Lothrop Companyko beste aldizkari batzuetan ere lan egin zuten. *Babyland* editatu zuten 1877tik 1892ra eta gero 1894tik 1897ra. Farmanek *Our Little Men and Women* ere editatu zuen 1880tik 1898ra.

1897tik 1907an hil baino pixka bat lehenago arte, Farmanek eta Charles Stuart Prattek *Little Folks* editatu zuten, S. E. Cassino Companyk Salemen (Massachusetts) argitaratutako haurrentzako aldizkaria. Prattek editore gisa jarraitu zuen 1909ra arte.

Editore gisa lanean ari zela, Farmanek 20 liburu inguru argitaratu zituen, gehienak haurrentzat.

Farman Prattek osasun-arazoak izan zituen hainbat urtez, 1907ko maiatzaren 22an bere etxean hil zen miokarditis eta neurasteniaren ondorioz. Massachusettsko Weymouthen lurperatu zuten.

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sultan Ali Keshtmand

**Sultan Ali Keshmand** (Kabul, 1935eko maiatzaren 22a – Londres, 2026ko martxoaren 13a) afganistandar politikari komunista izan zen. Afganistango lehen ministroa izan zen 1981etik 1988ra eta 1989tik 1990era.

Kabulen jaio zen eta hazara talde etnikoko kide izan zen. Ekonomia ikasi zuen Kabulgo Unibertsitatean, eta Afganistango Herri Alderdi Demokratikoarekin bat egin zuen; Babrak Karmalek zuzendutako Partxam fakzioko kidea izan zen.

1978ko apirileko estatu-kolpearen ondoren, Afganistango Errepublika Demokratikoko Plangintza ministro izendatu zuten. 1978ko abuztuan atxilotu zuten, Nur Muhammad Taraki presidentearen aurkako kolpe bat ematea leporatuta. Espetxeratu, torturatu eta heriotza-zigorra ezarri zioten, nahiz eta zigorra hamabost urteko espetxe-zigorra bete ondoren aldatu.

1979ko abenduan Sobietar Batasunak Afganistan inbaditu zuen eta Babrak Karmal ezarri zuen boterean. Keshtmand lehen ministroa izan zen 1981etik 1988ra eta 1989tik 1990era bigarren aldiz. Orduan herrialdetik alde egin zuen, lehenik Errusiara eta gero Ingalaterrara, eta Afganistango gutxiengoen eskubideak defendatu zituen.