Fiodor Dostoievski

**Fiodor Mikhailovitx Dostoievski** (; Mosku, 1821eko azaroaren 11greg./urriaren 30ajul. - San Petersburgo, 1881eko otsailaren 9agreg./urtarrilaren 28ajul.) errusiar idazlea, tsarren garaiko errusierazko literaturaren egilerik handienetakoa. Zenbaitek existentzialismoaren sortzailetzat hartzen dute. Ziur aski, *Zapiski iz podpol’ia*  (*Oharrak lurpetik*), *Brat’ia Karamazovy* (*Karamazov anaiak*) eta *Prestuplenie i nakazanie* (*Krimena eta zigorra*) haren lanik ezagunenak dira. Tuberkulosiak jota hil zen.

Mendebaldeko eta literatura unibertsaleko egilerik handienetarikotzat jotzen da. Dostoievskik gizakiaren bihotzaren zoko ilunenetan zegoena kanporatzen asmatu zuen; XIX. mendeko errusiar gizarteak bizitu zuen egoera politiko, sozial eta espiritual konplexuaren baitan, gizakiaren psikologia azaltzeko trebetasun berezia erakutsi zuen. XX. mendeko eleberrigintzan eragin sakona izan zuen.

## Biografia 
### Gaztaroa eta lehen lanak 
Fiodor Mikhailovitx Dostoievski Moskun jaio zen 1821ean. Mikhail Dostoievski eta Maria Fiodorovnaren zazpi seme-alabetatik bigarrena izan zen. Aita behartsuentzako ospitale bateko medikua zen, Mariinski ospitalean, eta bertan jaio zen Fiodor. Gurasoek tradizio zurrunetan hezi zituzten zazpi anai-arrebak, eskola zaharrekoetan, eta etengabeko beldurrean bizi ziren umeak, beti aitaren begirada zorrotzaren menpean. Ama pertsona erlijiosoa zen oso: egunero eramaten zituen seme-alabak mezetara. Bibliarekin irakatsi zien idazten-irakurtzen.

Fiodorrek hamaika urte zituenean, familia Darovoie herrixkara, Tula probintziara, joan zen bizitzera. Aitak bertan lur batzuk erosi zituen, datxa batekin. 21. mendean datxa hori etxe-museo bat da, Dostoievskiren omenez.

1834an, anaia Mikhailekin batera, Txermakeko barnetegian bigarren mailako ikasketak hasi zituen. Hori kolpe gogorra izan zen gure egilearentzat, eta ez zuen ondo hartu etxetik alde egitea.

### Gaztaroa eta lehen lanak 
Ama oso gaztea zela hil zitzaion, 1837an, tuberkulosiak jota. Aitak behartuta, Fiodorrek ingeniari militarretarako ikasketak egin zituen San Petersburgon (1838-1843), baina nerabezarorako piztua zuen ariman literaturarako bokazioa.

1839an, 18 urte zituela, aita hila zela jakin zuen. Antza, etxeko zerbitzariek hil zuten, Darovoie herrixkan, alkoholak eragindako erasoaldi bortitz baten ondoren. Beste historia batek dio aita berez hil zela eta lurjabe bizilagun batek zabaldu zuela hilketaren kontua, lursaila merkeago erosi ahal izateko.

1843. urtean, ingeniari ikasketak bukatu, ofizial militar bihurtu, eta San Petersburgoko Ingeniaritza Departamentuan lanean hasi zen. 1844an, bertan zela, Honoré de Balzacek hiria bisitatu zuen. Bisita horren eraginez, *Eugène Grandet* itzultzea erabaki zuen, eta hor piztu zitzaion literaturarako bokazioa. 23 urte bete berri zituela, itzulpen horixe izan zen Dostoievskiri argitaratu zioten lehen lana. *Repertuar i panteon* [Errepertorioa eta panteoia] aldizkarian osorik argitaratu zen. Argitalpena anonimoa izan zen, baina badakigu egilea Dostoievski izan zela, hala baieztatzen delako anaia Mikhailekin trukatutako gutunetan.. Lan horrek ospe handia eman zion, eta "Gogol berri bat" jaio zela idatzi zuten, nahiz eta "psikologiarako joera handiagokoa" zela ere ez zitzaien oharkabean pasa. Belinski kritikoak lana goraipatu zuen.

Hurrengo lanek ez zuten hainbesteko arrakastarik izan. Giza arimaren azterketa sobera konplikatu zitzaion *Bikoitza* idatzi zuenean, hor nortasuna bitan banatzen den kasuak aurkezten baititu. Ondoren datoz *Eleberri bat bederatzi gutunetan*, *Polzunov*, *Bihotz ahula (*errusieraz, Слабое сердце), *Lapur zintzoa*, *Eguberritako zuhaitz bat eta eztei bat*, *Besteren emaztea eta senarra ohepean*, eta *Gau zuriak*, kontakizunak edo eleberri laburrak denak, batzuk kostunbristak, besteak umorezkoak eta beste zenbait gizarte-kritika egiteko intentzioz idatziak.

Garaitsu hartan, Belinskirekin haserretu zen, literatura kritikari hari bere bizitzako "unerik miresgarriena" —ospetsu egin zenekoa, alegia— zor zion arren.

### Preso eta zigorturik 
thumb|200px|Dostoievski 1863an.
Bere lehen eleberriak argitara eman ziren garai hartan, Dostoievski sozialismo utopikora gerturatu eta Petraxevskiren lagunartekoa egin zen. Talde horretako kideak Fourierren ideien jarraitzaileak ziren eta haren lanak elkarrekin irakurri eta sozialismoaren inguruan eztabaidatzeko biltzen ziren. Itzal handiko pertsonak sartu ziren tartean eta, hala, 1859ko ekainean, gaurko Tver herrian bizitzen jartzeko baimena jaso zuen, eta urtearen azkenerako San Petersburgon zen berriro.

San Petesburgora itzulitakoan, 1859an beste bi eleberri berri argitaratu zituen: *Osabaren ametsa*, eta *Stepansikovo auzoa eta hango auzotarrak*. 1861ean, *Unizhennye i oskorblennye*  (*Apalduak eta irainduak*) argitaratu zuen. Hala ere, fama beste lan batekin lortu zuen: *Zapiski iz Mertvogo doma* (*Hilen etxeko oroitzapenak*), 1860 eta 1862 artean idatzitakoa eta presondegiko oroitzapenak jasotzen zituena.

1861. urtean, Mikhail anaia zaharrenarekin, *Vremia* (*Denbora*) izenburuko aldizkaria sortu zuen; 1863an, debekatu egin zuten, "zorigaiztoko arazoari" buruzko artikulu batengatik, hor Poloniako matxinatzeaz ari baitzen. Bi anaiek 1864-65 urteetan *Epokha* (*Epoka*) aldizkariarekin eman zioten jarraipena proiektuari, eta aldizkari horretatik zabaldu eta aldeztu zuen Fiodorrek bere sinesmen berria:

1862an argitaratutako *Pasadizo gogaikarri bat* izenekoan, moda liberalari buruzko satira idatzi zuen, urte hartantxe egin baitzuen lehen bidaldia Mendebaldeko Europara (Berlin, Dresden, Paris, Londres, Geneva, Florentzia, Milan, Venezia, eta Viena bisitatu zituen). Hurrengo urtean, *Udako irudipenei buruzko neguko oharrak* argitaratu zuen: mendebaldeko gizarteari irri eta trufa egiten zion, dirua jainko bakartzat zuelako.

### Jokoarekiko mendekotasuna 
thumb|Apollinaria 'Polina' Suslova.
1860ko hamarkadaren hasieran, harreman sutsu eta konplexua bizitu zuen Apollinaria Suslovarekin (*Jokalaria* eleberriko Polina). Elkarrekin Europan zehar egin zuten bidaian hasi zen Dostoievskiren jokoarekiko mendekotasuna. Uste izan zuen erruletan aberasteko modu segurua lortu zuela, artean aberasteko ametsak baitzituen (diruak askatasuna zekarrela zioen). Handik urte batzuetara, Hamburgen, berriro ere zituen ondasun guztiak galdu ondoren, zin egin zuen ez zuela gehiago jokatuko, eta zin horri eutsi egin zion. 
thumb|Anna Snitkina, gero emazte bilakaturik, Anna Dostoievskaia. Idazlearen lan diktatu batzuk, idatziz, izatez, Annak jarri zituen.
1864an, anaia Mikhail (Fiodorren adiskiderik eta laguntzailerik onena) eta emaztea hil zitzaizkion. Zorrez ia itoan zebilen. Bere lanetarako gai ere bilakatu zuen joko-zaletasun hori, *Jokalariak* argi erakusten duen bezala (1866), idatzi baino gehiago, emazte izango zuenari diktatu zion eleberria (Anna Snitkinari, gero Anna Dostoievskaia).

*Epokha* baliabide faltagatik desagertu zen. Aldizkari hartan argitaratu zituen *Zapiski iz podpolia*  (Lurpeko oharrak) eta *Krokodiloa* izenburuko eleberritxo amaitu gabea. Lan horietan Dostoievskik garai hartako iraultzaileei egiten zien eraso, Txernitxevskiri, batez ere. 1866an hasi zen *Prestuplenie i nakazanie* (*Krimena eta zigorra*) izeneko bere eleberri handietan lehenengoa idazten. Urte hartan bertan idatzi zuen *Jokalaria* (errusieraz, Игрок, *Igrok)*.  Arrazoi ekonomikoak zirela medio,  26 egunetan  idatzi behar izan zuen eleberria eta horretarako, berriz ere, Anna Snitkina takigrafia laguntza behar izan zuen. Berari diktatu zion eleberria. Handik hilabete gutxira (1867ko otsailean), bera baino 24 urtez gazteago zen emakume honekin ezkondu zen.

Dostoievskiren bizitzako azken urteetan, haren ospea handitu zen. 1877an, San Petersburgoko Zientzia Akademiako kide izendatu zuten. 1879ko maiatzean, idazlea Londresko Nazioarteko Literatura Kongresura gonbidatu zuten, eta saio hartan, Nazioarteko Literatura Elkarteko ohorezko batzordeko kide hautatu zuten
thumb|Dostoievski familiaren panteoia.
Dostoievski San Petersburgoko bere etxean hil zen 1881ko otsailaren 9an. Bere hileta jendetsua izan zen, errekonozimendua jaso zuen hiriarena, errusiarrena. San Petersburgoko Aleksandr Nevski monasterioko Tikhvin hilerrian ehortzi zuten. Hilobitik metro gutxira, Txaikovski musikaria datza, idazle, irakasle, margolari, artista, zientzialari eta beste kulturgile askoren hilobien artean.. 

### Idazle psikologista 
Dostoievskik "bizitzak berak eskaintzen zuena" harturik idazten zuen; "konparaziorik gabe askoz aberatsagoa gure asmakizunak baino" idazlearen beraren hitzetan. XIX. mendeko Errealismoaren korrontean sar daiteke Dostoievski. Gainera, bere lanean pertsonaien psikologiaren azterketak duen pisuagatik, sakontasun psikologikoagatik, Dostoievskirena “errealismo psikologikoa” dela esaten da

### Muturreko posizioak 
Gauza zen, orobat, posiziorik muturrekoenetara heltzeko. Izan ere, Dostoievskiren pertsonaiek muturreko egoerak bizitzen dituzte, kaosean mugitzen dira eta angustiak itotzen ditu. Erabaki bat hartu behar dute, baina ezin dute. Dostoievskik ondo ikusi zuen sentimenduen anbibalentzia eta bere pertsonaiengan sentimendu batek bere kontrakoa pizten du ezinbestean. Egoera argituko duen soluzio baten zain daude, baina soluzio hori ez dator arrazoiaren eskutik, arrazoiari uko egitetik baizik.

Bere lanetan “umiliatu eta irainduen” aldeko jarrera nabaria da. Gizarte desparekotasunak kezkatu egiten zuen eta kezka hori bere obran azaltzen da modu nabarmenean.

Bere lanetan, gaiok behin eta berriz azaltzen dira: heroien psikologiaren analisia eta gizakiaren tormentu espiritualen deskribapena; gizon onaren borroka, ontasunaren, nahiaren eta beharraren artean aukeratzeko; erruaren onartzea eta pasioei uko egitea, salbazioa lortzeko; gizarte modernoaren indibidualismoak sortzen dituen gatazkak.

### 20. mendeko kezken iragarle 
Dostoievskiren obrak izugarrizko eragina izan zuen XX. mendeko eleberrigintzan. Nabari da hori Thomas Mann, Proust, Kafka edota Sartrerengan. Inspirazio-iturri izan zuten orobat V. Soloviov filosofoak, A. Bely-k eta gainerako errusiar sinbolista gazteek, eta Leonov eta Bulgakoven gisako sobietar nobelagileek. Nietzschek eta Freudek ere harekin zuten zorra aitortu zuten.

Atergabeko tentsioan bizi izan zen bizitza osoan (epilepsia-atakeak izan zituen gazte-gaztetatik), fede-egarriz eta etengabeko zalantza artean. Dostoievskik bere garaiko krisialdi handia ulertzen jakin zuen, eta bai Errusiaren eta bai Europaren etorkizuneko alderdi batzuk aurrez ikusteko gai izan zen. Europako gizartearen bilakaera historikoa gai hartuta, esate baterako, gizakien aldean gauzakiek hartu zuten nagusitasuna iragartzen asmatu zuen, eta erdiz erdi asmatu ere, hurrengo hamarkadetan gero eta nabariago egin zen bezala.

Dostoievskiren nihilismoak izan zuen eraginik mugimendu existentzialistan ere, hartutako erabakien ondorioz bere pertsonaiek sarritan galbidea topatzen baitute. Bere obretako paradoxa guztiak, alienazioa eta nortasun galera, idazgai nagusi izango ziren gerora 20, mendeko idazleengan.

### Errusiako idazleen kanonean 
Errusiako idazleen kanon klasikoan agertzen da Dostoievski, gizonez osatutako parnaso horretan: Gogol, Tolstoi, Puxkin ditu lagun hor... Kritikorik ere izan ditu ordean. Vladimir Nabokovek Puxkin eta Lermontov aparteko aurrekaritzat jarri zituen goren, eta horien ondoren, zerrenda batean Tolstoi lehen, Gogol bigarren, Txekhov hirugarren eta Turgenev laugarren. "Ate joka izango ditut bulegoan Saltikov eta Dostoievksi halako nota txarra emateagatik", gehitu zuen txantxati Nabokovek sailkapen honen berri ematean.

## Bibliografia 
### Eleberriak 
* Бедные люди *Bednie liudi* / "*Jende gizagaixoa*" (1846)
* Двойник. Петербургская поэма *Dvoinyk. Peterburgskaia poema* / "*Bikoitza: Petersburgeko poema*" (1846)
* *"Ugazabandrea"* (1847)
* Неточка Незванова *Netochka Nezanova* / "*Netotxka Nezvanova*" (1849)
* "*Osabaren ametsa*" (1859)
* "*Stepansikovo auzoa eta hango auzotarrak*" (1859)
* Униженные и оскорбленные *Unizhennye i oskorblennye*  / "*Apaldu eta irainduak*" (1861)
* Записки из мертвого дома *Zapiski iz Mertvogo doma* / "*Hildakoen etxearen oroipenak*" (1862)
* Записки из подполья *Zapiski iz podpol’ia*  / "*Oharrak lurpetik*" (1864)
* Преступление и наказание *Prestuplenie i nakazanie  * / "*Krimena eta zigorra*" (1866)
* *Jokalaria* (Игрок, *Igrok)* (1867), Ibaizabal, 1993. Itzultzailea, Anton Garikano.
* Идиот *Idiot* / "*Ergela*" (1868)
* "*Betiereko senarra*" (1870)
* Бесы *Besy* / "*Deabruak* (1871-1872)
* “*Nerabea*” (1875)
* Братья Карамазовы *Brat’ia Karamazovy  * / "*Karamazov anaiak*" (1879)

### Kontakizun laburrak 
* "*Eleberri bat bederatzi gutunetan*" (1847)
* “*Projarchin jauna*” (1846)
* “*Polzunov*” (1847)
* "*Bihotz ahula*" *(Слабое сердце)* (1848), Hordago, 1984. Itzultzailea, Jesus Mari Lasa.
* “*Besteren emaztea eta senarra ohepean*” (1848)
* “*Lapur zintzoa*” (1848)
* “*Eguberritako zuhaitz bat eta eztei bat*”  (1848)
* Белые ночи *Belye noci* / "*Gau zuriak*" (1848)

* “*Heroi txikia*” (1849)

* “*Pasadizo gogaikarri bat*” (1862)
* “*Krokodiloa*” (1865), , Booktegi, 2020. Itzultzailea; Josu Zabaleta.
* “*Bobok*” (1873)
* “*Haur bat*” (1876)
* “*Mareiko nekazaria*” (1876)
* “*Esanekoa*”  (1876)
* “*Bi suizidio*” (1876)
* “*Gizon barregarri baten ametsa*” (1877)
* “*Vlas*” (1877)

### *Dnevnik pisatelia* ("Idazle baten egunkaria") 
Izenburu horrekin biltzen dira Dostoievskik 1846 eta 1881 artean idatzitako hainbat testu labur, artikulu, literatura-kritika, kontakizun… Izenburua Dostoievskik 1873 eta 1874 artean *Grazdanin* aldizkarian izandako ataletik hartuta dago.

### Itzulpenak 
Honoré de Balzacen *Eugénie Grandet,* 1844an errusieraz emana anonimoki, Dostoievskiren lehen lan argitaratua izan zen. Autorea hil ondoren zenbait berrargitalpen izan zituen, baina nahiko eraldatuak, eta sobietar garaian beste ukitu batzuk izan zituen lanak.

### Kronikak 
"*Udako irudipenei buruzko neguko oharrak*" (1863). 1862an Europara egin zuen bere lehen bidaiari buruzkoa.

### Euskaratuak 
* *Bihotz ahula*, Hordago, 1984. Itzultzailea, Jesus Mari Lasa.
* *Jokalaria*, Ibaizabal, 1993. Itzultzailea, Anton Garikano.
* *Krokodiloa*, Booktegi, 2020. Itzultzailea; Josu Zabaleta.
* *Lurpeko ezkutuan idatzia*k, Igela, 2024. Itzultzailea: Josu Zabaleta

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* The Master of Petersburg

## Kanpo estekak 
* *Jokalaria* sarean euskaraz osortik.
* *Krokodiloa*, euskaraz, formatu elektroniko desberdinetan.
* Fiodor Dostoievskiren jatorrizko testuak Wikisourcen