Gasteiz

**Gasteiz** (ofizialki *Vitoria-Gasteiz*) Arabako hiriburua da; eta, izatez, Euskal Autonomia Erkidegokoa ere bada, 1980tik, egoitza nagusiak Gasteizen baitituzte bai Eusko Jaurlaritzak, bai Eusko Legebiltzarrak. Guztira 276,81 kilometro koadro ditu, . urtean  biztanle zituen; horrenbestez, Euskal Herriko hiri jendetsuenetan bigarrena da, eta Euskal Herriko udalerririk luze-zabalenetan ere bigarrena. Jendez eta lurraldez Arabako udalerririk handiena da, alde handiz.

## Etimologia 
1025. urteko *Donemiliagako goldea* agirian, ***Gastehiz*** izena ageri da, hamarrenak ordaintzen zituen Arabako herri bat izendatzeko. Bestalde, hiriaren sorrera foruak, 1181ekoak, honela dio: *Placuit mihi libenti animo et sana mente populare vos in praefata villa, cui novum nomen imposui, scilicet Victoria, quae antea vocabatur **Gasteiz***.

thumb|ezkerrera|250px|ezkerrera|Gasteizen bi izendapen ofizialak.

«Gasteiz» hitzaren jatorria azaltzeko hamaika hipotesi eratu dira denboran zehar. Gaur egun hipotesirik aipatuena Alfonso Irigoienek plazaraturikoa da. Horren arabera, «Gasteiz» *Gaste* pertsona izenaren deribazio patronimikoa litzateke (*Gartzia, Gartzea, Gartze*-ren mendebaleko aldaera da *Gaste(a)* *Gaste* askotan *-a* artikulua itsatsita agertzen da agirietan, *Gastea* forman. Zehaztu gabeko garai batean, antroponimoa toponimo bihurtu zen, latineko genitibotik datorren eta jabegoa adierazten zuen *-i(t)z* atzizkiaren bidez.: Abetxuku (Abetxuko*), Adurtza, Alde Zaharra (-a), Anglo-Vasco, Arana (-a), Aranbizkarra (-a), Arantzabela, Ariznabarra, Arriaga-Lakua, Babesgabetuak (-ak) (Desamparados*), Done Jakue (Santiago*), Ehari-Gobeu (Ali-Gobeo*), Ekialdeko Nekazaritza Eremua (-a), Errekaleor, Errota edo Koroatzea (-a) (Coronacion*), Gatzalbide (Gazalbide*), Goikolarra (-a), Hego-mendebaldeko Nekazaritza Eremua (-a), Ipar-mendebaldeko Nekazaritza Eremua (-a), Judimendi, Lovaina, Mendizorrotza, Pilar, Salburua (-a), San Kristobal (San Cristobal*), San Martin, Santa Luzia, Santsomendi (Sansomendi*), Txagorritxu, Zabalgana (-a), Zabalgunea (-a) eta Zaramaga.

Hiriaren sorreratik XIX. mendearen bigarren erdira arte, egun Alde Zaharra dena besterik ez zegoen. Sasoi horretan hiriaren hedatzeari ekin zitzaion hegoalderantz, Zabalgunea osatuz. XX. mendearen hasieran hiritartze berriak egin ziren egun Babesgabeak, Lovaina, Anglo-Vasco, Judimendi eta Koroatzea diren auzoetan, bai eta Mendizorrotza auzoko zenbait tokitan ere. XX. mendeko bigarren zatian, industrializazio prozesu azkarraren eta etorkinen etorreraren ondorioz, auzo modernoagoak eraiki ziren: Abetxuku, Adurtza, Arana, Aranbizkarra, Arantzabela, Ariznabarra, Done Jakue, Ehari-Gobeu, Gazalbide, Pilar, San Kristobal, San Martin, Santa Luzia, Sansomendi, Txagorritxu eta Zaramaga. Mendearen hondarrean, 1990eko hamarkadan, Arriaga-Lakua sortu zen.

2000. urteko Hiri Antolamenduko Plan Nagusiak hiriaren hazkunde nagusia ekialderantz eta mendebalderantz gertatuko zela zehaztu zuen, hain zuzen Salburua eta Zabalgana izeneko lur-eremu handietan. Bakoitzean 10.000 etxebizitza inguru eraikitzen ari dira. Salburuan eta Zabalganean eraiki diren sektore berrietako batzuk, herritarren begien aurrean, berezko izaera hartu dute eta auzotzat dituzte, esaterako Mariturri, Borinbizkarra edo Arkaiate. Plan berean zehaztutako Aretxabaleta-Gardelegi izeneko sektoreko biztanleek, bestalde, 2021. urtean auzo berriari Goikolarra deitzea erabaki zuten.

Gasteizko gainerako eremua, nekazaritza-lur eta herrixka gehienak biltzen dituena, hiru esparru handietan banatuta dago, Ipar-mendebaldeko Nekazaritza Eremua, Hego-mendebaldeko Nekazaritza Eremua eta Ekialdeko Nekazaritza Eremua hain zuzen.

### Herriak 
Gasteiz hiriaz gain, beste 63 herri txiki ere barruan hartzen ditu udalerriak. Historian zehar, Gasteizek inguruko hainbat herrixka anexionatu ditu eta gaur egun duen azalera handia lortu du. XIX. mendean Ehari eta Elorriagako herrixkak anexionatu zituen, eta XX. mendean Ariñiz, Foronda, Otoak eta Mendoza herrixkak.

Gasteizko 63 herrien zerrenda hau da: Aberasturi, Amarita, Andetxa, Andollu, Arangiz, Aretxabaleta, Argandoña, Ariniz, Arkaia, Arkauti, Armentia, Artatza Foronda, Askartza, Aztegieta, Berroztegieta, Betoñu, Billafranka, Bolibar, Ehari, Elorriaga, Erretana, Eskibel, Eztarroa, Foronda, Gamarragutxia, Gamarra, Gamiz, Gardelegi, Gaztelu, Gereña, Gobeu, Gometxa, Ilarratza, Ihurre, Jungitu, Krispiña, Lasarte, Legarda, Lermanda, Lopida, Lubinao, Mandoiana, Margarita, Martioda, Matauku, Mendiguren, Mendiola, Mendoza, Miñaogutxia, Miñao, Monasterioguren, Oreitia, Otazu, Otobarren, Otogoien, Subilla Gasteiz, Uribarri Dibiña, Uribarri Arratzua, Uribarri Nagusia, Zerio, Zuhatzu eta Zumeltzu.

Horrez gain, Iruraiz-Gaunarena den barrendegi bat dauka udalerriak hego-ekialdean, Aberasturitik gertu.

Fitxategi:Landazuri_Jauregia_-_Jungitu.jpg|Jungitu, Landazuri jautegia.
Fitxategi:Gometxa_(Gasteiz)_3.jpg|Gometxa.
Fitxategi:Ihurre gasteiz.jpg|Ezkerretan Arangiz (bere eliza bakarrik) eta lehen planoan, Ihurre.
Fitxategi:Oreitia - San Julian eta Santa Basilisa eliza - absidea.jpg|Oreitia, elizako abside kanpoko zaldunaren erliebea.

## Historia 
thumb|Gasteizko Erdi Aroko harresia.
[thumb|300px|Gasteiz [XVII. mendean, Benito de Casasek margotutako koadroan. Jatorrizko harresiei, goikoari eta behekoari, antzematen zaie.]]
Egun Gasteiz dagoen tokian karistiarrak bizi ziren, antzinako geografoen arabera. Kristo aurreko I. mendean zehar erromatarrak iritsi ziren Gasteizera eta bertan bizi izan ziren denbora luzez. Erromatarren sasoiko aztarnak daude Iruña-Veleian, Arkaian, Mariturrin, etab.

1025. urtean idatzitako dokumentu batean, Donemiliagako goldean topatu da herriaren izenaren aldaerarik zaharrena: ***Gastehiz***.

1181ean Nafarroako Antso VI.a Jakitunak *Nova Victoria* hiria sortu zuen Gasteiz herrixka zaharraren gainean. Foruaren dokumentuan aipatzen da herriaren izen zaharragoa, oraingoan hasperenik gabe: *Gasteiz*.

1200ean Gaztelako Alfontso VIII.ak hiria konkistatu zuen, Bizkaiko jaun Diego Lopez II.a Harokoaren laguntzarekin, zazpi hilabeteko setio luzearen ondoren. 

XIII. mendetik XVII. mendera arte hirian egitura feudal tipikoa eratu eta sendotu zen. Hiriko goi klaseak (noblezia eta kleroa) indartu ziren landa-eremuetako jauntxoen kaltetan.

XVII. mendean, egun Andre Maria Zuriarena deitzen dugun plaza sortu zen, eta bertan harresiz kanpoko azokak egiten hasi ziren. XIX. mendean Gasteizko garapen modernoa hasi zen, eta 1862an Norteko burdinbidea heldu zen hirira, eta Dato kalea bihurtu zen estaziora joateko eta zabalgune berriaren ardatza. XX. mendearen bigarren erdialdean, hazkunde ikaragarria izan zuen industrializazioaren eta etorkin oldearen ondorioz.

1980ko maiatzaren 23an Gasteiz Euskal Autonomi Erkidegoko hiriburua bihurtu zen. 

2010eko urriaren 21ean, Gasteizek Europako Hiriburu Berde saria irabazi zuen.

## Demografia 
thumb|300x300px|Gasteizko biztanle-dentsitatearen eboluzioa, 2006. urtetik 2016. urtera
Gasteizek 250.000 biztanle inguru zituen 2019an. Azken urteetan, urtetik urtera kopuru hori %0,5 eta %1 inguru hazi da. Historian zehar biztanleriak hazkunde itzela izan du. Dena den, hiria, XII. mendean sortua, nahiko txiki mantendu zen XX. mende erdialdera arte.

XIII. mende erdialdean Gasteizek 10.000 biztanle inguru zituen, eta harresiez kanpo auzo berriak sortzen hasi ziren. XIV. mendean behera etorri zen Gasteizko merkataritza, izurriteak Europa osoan egin zituen triskantza handiengatik, eta biztanle ugari galdu zuen hiriak. Handik aurrera haziz joan zen (4.000 biztanle zituen 1423. urtean; 5.500 biztanle 1560an; 5.441 biztanle 1768an), harik eta XVIII. mendean hiria Erdi Aroko esparrutik atera eta harresiez kanpoko eremuak hartzen hasi zen arte. Demografia hazkundea ikusgarria izan zen garai hartan (5.441 biztanle zituen 1768an eta 6.302 zortzi urte geroago). XIX. mendearen erdia arte motel hazi zen hiriko biztanleria Napoleonen osteen aurkako eta liberalen eta karlisten arteko gerrak zirela eta (10.703 biztanle 1828an; 7.117 biztanle 1839an). Bigarren Karlistadaren ondoren, demografia hazkunde nabaria izan zuen Gasteizek (18.718 biztanle 1856an; 30.514 1897an). Etorkin gehienak Arabako herrietatik etorri ziren eta Gasteizen egokitu ahala, hustuz joan ziren inguruetako herriak. XX. mendearen lehen erdialdean ez zen hiriko biztanleria asko emendatu (30.701 biztanle 1900. urtean; 52.206 biztanle 1950. urtean).

1940ko hamarkadatik aurrera hiria etengabe hazi da, batez ere Espainiako etorkinak erakarri dituelako. Gasteizek lan eskaintza handia zuen, horretan Mercedes eta beste lantegi handi batzuk hirira etortzeak lagundu egin zuen. 1980ko hamarkadatik aurrera hazkundea motelduz joan da, baina beste euskal hiri batzuetan ez bezala, ez da eten. Hiriarentzat bultzada handia izan zen 1981ean eratu berria zen Eusko Jaurlaritzak Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburu Gasteiz aukeratu izana. Azken urteetan, 2000. urtetik aurrera bereziki, Espainiaz kanpoko etorkinak etortzeak biztanleriaren hazkundea areagotu egin du.

2019. urtean, guztira Gasteizen bizi ziren 252.571 biztanletatik 129.507 bertan jaioak ziren, 59.687 Espainian (EAE salbu) jaioak ziren, 25.039 Espainiaz kanpo jaioak ziren, 18.777 Bizkaian eta Gipuzkoan jaioak ziren eta 11.068 Araban (Gasteiz salbu) jaioak ziren.

### Bilakaera demografikoa 
## Ekonomia 
[thumb|500px|[Jundizko industrialdea.]]
Gasteiz nekazaritza eremu aberats bateko hiri nagusia izan da XX. mendearen hasieratik, XX. mendearen erdialdetik aurrera industria garatu den arte. Merkataritza hiri garrantzitsua izan zen Gasteiz XIII. mendean, Donejakue bidearen ertzean zegoela eta. Merkatari eta funtzionario hiria izan da mendeetan zehar. XVIII. mendean, bi altzari ola eta ehundegi bat zeuden Gasteizen. XIX. mendean, burdinbidea bertaraino iristearekin batera, sendotuz joan zen industria, eta mende bukaeran industria ugari ziren Gasteizen, altzairu lantegiak nagusiki.

1950eko hamarkadatik aurrera izugarri hazi zen Gasteizko industria alorra (9.481 langile ari zen industrian 1950. urtean; 37.242 – 1975ean, langileen % 60). 1975ean, industria zen ekonomia jarduera nagusia (altzairugintza, kimika industria, eraikuntza, janari industria, zurgintza; langileen % 50,5) eta guztiz garrantzitsua zen zerbitzuen alorra (administrazioa, eskolak, unibertsitatea, erietxeak, dendak, garraioak; langileen % 48,7). Nekazaritzak ez zuen garrantzi handirik udal barrutiaren barnean.

Zerbitzuen alorra asko handitu zen Gasteizen, Euskal Autonomia Erkidegoko administrazio, politika, gobernu eta kultura erakunde nagusiak bertan finkatu zirenetik (1980. urtetik aurrera, Eusko Jaurlaritza, Euskadiko Legebiltzarra, Euskal Herriko Unibertsitatea, Ertzaintza).

Arabako industria hiri garrantzitsuena da gaur egun ere Gasteiz, Laudiorekin batera. 1996an sortutako balio erantsiaren % 57 zerbitzuek ekarri zuten (Arabako batezbestekoaren gainetik ia hamar puntutan), % 6 – eraikuntzak (batezbestekoaren parean), % 37 – industriak (batezbestekoaren azpitik ia sei puntutan), eta gainerakoa lehen sektoreak. Industriak, nolanahi ere, gero eta garrantzi handiagoa du Gasteizko egitura ekonomikoan, eta enpleguaren ia erdia hartzen du. Ohiko industriari sektore berriei emana gehitu zaie azken urteotan, bereziki autogintzari, aeronautikari eta ekarpen teknologiko handiko sektoreei. Udalerrian bertan kokatutako industriaguneetan zein, hiriburuaren eraginez, inguruko udalerrietan sortu direnetan aipagarria da Miñaon sortu den parke teknologikoa, industria asko kokatu du azkenaldian, hiriaren eta eskualdearen egitura ekonomikoa indarberrituz.

### Enplegua 
XX. mendearen lehen hamarkadaren hasieran gertatutako hazkunde ekonomikoaren ondorioz, langabezia-tasa asko jaitsi zen, enplegu osoa deritzona erdietsi arte. 2007an langabezia-tasa %&nbsp;2,3 zen. 2007an hasitako atzeraldi handiaren ondorioz, enpleguak azkar galtzen hasi ziren, 2012an %&nbsp;10,2eko langabeziara iritsi arte.

2012. urtearen azkenean 20.398 pertsona zeuden lanik gabe Gasteizen. Araba osoan langabezia-tasa %&nbsp;9,6 izan zen 2012an (kontuan izan behar da Gasteizko populazioa Araba osoaren %&nbsp;85 dela).

### Sektore ekonomikoak 
XXI. mendearen lehen hamarkadan Gasteizko jarduera ekonomikoan garrantzi handiagoa hartu zuten banka eta finantzei lotutako jarduerek, eta oro har zerbitzuen sektoreari lotutakoek, bai eta eraikuntzari lotutakoek ere. Industriak, berriz, garrantzia galdu zuen aurreko jardueren aurrean. Merkataritzak eta nekazaritzak gero eta pisu gutxiago dauka Gasteizko jarduera ekonomikoan.

## Politika eta administrazioa 
Maider Etxebarria (PSE-EE) da Gasteizko alkatea 2023eko ekainaren 17tik, Gorka Urtaranen (EAJ) tokia hartu ondoren. 

EH Bilduk izan zuen garaipena, baina azkenean PSE-EEko hautagaia izan zen alkate boto kopuruan bigarrena geratu arren.

### 2023-2027 legegintzaldia 
Egungo Gasteizko Udalbatza 2023ko maiatzaren 28ko hauteskundeetan erabaki zen. Hauteskundeen ondoren, Maider Etxebarria hautatu zuten alkate PSE-EEren eta EAJren botoei esker.

### Alkateak 
Hauek izan dira Gasteizko azken alkateak:

## Euskara 
[thumb|Gasteizko hiztunen testigantzekin osatutako bideoa euskarari buruz, [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egina, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Koldo Zuazoren arabera, Gasteizen hitz egiten zen euskalkia Arabako erdialdeko azpieuskalkia deitutakoa zen, bizkaieraren eta gipuzkeraren eraginak zituena. Euskara hori XVIII. mendean galdu zen. Hala ere, Gasteizko iparraldean kokaturiko hainbat herritan XXI. mendera arte iraun du hiztun zaharretan. Gasteizen eta inguruko herrietan hitz egiten zen euskararen adibideak eman zituen 1562. urtean Nicolao Landuchio italiarrak bere *Dictionarium linguae Cantabricae* izeneko hiztegian.

### Egoera soziolinguistikoa 
1986an gasteiztar euskaldunak 11.551 ziren, hau da, populazio osoaren %&nbsp;6.

XX. mendeko laurogeiko hamarkadatik aurrera Araban gertatu den euskararen berreskurapenaren ondorioz, 2011n Gasteizko biztanleen %&nbsp;22,5ek, 52.298 biztanlek alegia, euskaraz hitz egiten zekien. Beste 60.851 lagun (populazioaren %&nbsp;26,1) euskara ulertzeko gai ziren.

Ezagutzaren hazkundearekin batera, euskararen kaleko erabilera ere handitu egin da, nahiz eta zifra osoa txikia izan. 1989an kaleko erabilera %&nbsp;2koa zen, eta 2006an – %&nbsp;4koa. 2016an egin zen neurketan erabilera %&nbsp;3,7koa izan zen.
[thumb|Gasteizko hiztunen testigantzekin osatutako bideoa, hiriko euskalduntze-prozesuari buruz. [Euskal Herriko Ahotsak sortu zuen Gasteizko Kafe Antzokia proiektu kulturala kudeatzeko lanabes gisa. 2014an sortu zen Oihaneder Euskararen Etxea, Kafe Antzokiaren aurrekari gisa.

Gasteiztar euskaldun ezagunen artean daude Erramun Olabide, Odon Apraiz eta Henrike Knörr hizkuntzalariak; Fito Rodriguez, Xabier Montoia, Rikardo Arregi, Edu Zelaieta, Karmele Jaio eta Katixa Agirre idazleak; eta hainbat politikari, kirolari, irakasle, bertsolari eta abar.

## Kultura 
### Musika 
Gasteiz musikaren munduko bi gertakizun garrantzitsuren kokaleku da: Gasteizko jazzaldia eta Azkena Rock Festival izeneko rock jaialdia.[thumb|300px|[Andre Maria Zuriaren plaza.]][thumb|300px|eskuinera|[Bibat: Fournier Naipe Museoa eta Arkeologia Museoa.]]

Musikagile ezagunak eman ditu hiriak, besteak beste Jesus Guridi, Tomas San Miguel eta Bingen Mendizabal. Juanjo Mena orkestra zuzendaria ere bertakoa da, baita Luis Aranburu organo-jotzailea eta Angel Celada bateria-jotzailea ere.

Halaber, beste batzuen artean Cicatriz, Potato, Hertzainak, M-ak, Soziedad Alkoholika, Betagarri, Gasteiz Big Band, Neubat eta Izaki Gardenak taldeak bertan sortutakoak dira.

### Museoak 
* Arabako Arte Ederretako Museoa.
* Artium Museoa.
* Arabako Arma Museoa.
* Bibat: Fournier Naipe Museoa eta Arkeologia Museoa.
* Arabako Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoa.
* Andre Maria Zuriaren Kofradiaren Farolen Museoa.
* Euskal Poliziaren Museoa.
* Arabako Natura Zientzien museoa.
* Arabako Heraldika Museoa (Mendoza kontzejuan).

### Jaiegunak 
[thumb|200px|[Andre Maria Zuriaren jaiak hasten dituen ekitaldia: Zeledonen jaitsiera.]]

* Gabonak Gasteizen. Abenduaren 24tik urtarrilaren 6ra.
* Errege Magoen Desfilea. Urtarrilak 5.
* San Anton eguna. Urtarrilak 17.
* Santa Ageda egunaren bezpera. Otsailak 4.
* Inauteriak. Otsailaren 6tik 13ra.
* Aste Santua.
* San Prudentzio. Apirilak 28.
* Estibalizko Andre Maria. Maiatzak 1.
* Blusa eta nesken eguna (Done Jakue eguna). Uztailak 25.
* Andre Maria Zuriaren jaiak. Abuztuaren 4tik 9ra.
* Iraileko Ama Birjinaren egunaren ondoko lehen astelehena: Olarizuko erromeria

## Ondasun nabarmenak 
thumb|200px|Andre Mariaren katedral zaharra.
thumb|300px|Plaza Berria.
### Hirigune historikoan 
* **Santa Maria katedrala**: gotiko estilokoa, *katedral zaharra* ere deitzen zaio. XIII. mendean hasi ziren eraikitzen.
* **Erdi Aroko harresia**
* **San Migel eliza**: gotikoa.
* **San Pedro eliza**: gotikoa.
* **San Bizente eliza**: gotikoa.
* **Gurutze Santuaren komentua**: gotiko-berpizkundea.
* **San Antonio komentua**: barroko klasizista.
* **Sokaren Etxea**: gotikoa. Dorretxe ederra, Erdi Aroko arkitektura zibilaren adibide bitxia.
* **Portalea**: XV. mendean postetxe gisa eraikitako etxea.
* **Otxanda Andrearen dorrea**
* **Hurtado de Andatarren dorrea**
* **Eskoriatza-Eskibel jauregia**
* **Goiuri jauregia**
* **Bendaña jauregia**
* **Montehermoso edo Oihaneder jauregia**:

### Zabalgunean 
* **Andre Maria Zuriaren plaza**
* **Plaza Berria** eta **Arkupea**: Justo Antonio Olagibelen eraikinak, Alde Zaharraren eta Zabalgunearen arteko lotura egiteko pentsatuak.
* **San Antonio komentua**
* **Gasteizko Katedral Berria**: Neogotiko estilokoa, XX. mendeko lehen erdialdean egin zuten.
* **Foru plaza**: Luis Peña Gantxegi arkitektoak eta Eduardo Txillida eskultoreak egina.
* **San Frantzisko Asiskoa eliza**: Zaramaga auzoan dago. Luis Peña Gantxegik diseinatu eta 1969–1970 bitartean eraikia. Bertan, 1976an Gasteizko martxoaren 3ko sarraskia jazo zen.
* **Karmengo eliza**

### Gasteizko beste alde batzuetan 
* **Hurtado de Mendozatarren dorretxea**: Martioda herrian.
* **Mendoza dorretxea**: Mendoza kontzejuan.
* **Armentiako basilika** eta **Estibalizko Andre Mariaren santutegia**: Arabako eraikin erromanikorik ikusgarrienak dira.
* **Azucarera Alavesa lantegia**

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
[thumb|300px|[Gasteizko tranbia, Alaba Jeneralaren kalean.]]
[thumb|300px|[Ajuriaenea jauregia.]]
Hiriak XXI. mendearen hasieran jasandako hazkunde handiaren ondorioz, derrigorrezkoa gertatu zen hiriko garraiobideak guztiz moldatzea. Asmo horrekin Gasteizko Mugikortasun Iraunkorraren eta Espazio Publikoaren Plana deritzona prestatu zen, hiriko garraioa osatzen zuten modu guztiak (autoa, hiri autobusak, tranbia, bizikleta, oinezko joan-etorriak...) integratzeko.

Gasteizko garraio publiko nagusia TUVISA enpresa publikoak kudeatzen duen autobus sarea da. Eguneko 10 linea ditu eta gaueko 6 (Gautxoriak). Metroen antzeko sare bat osatuz, autobus aldaketen bidez hiriko edozein auzotara iristea ahalbidetzen du autobusen sareak. Horrez gain, ostiral eta larunbat gauetan Gautxori zerbitzu berezia dago.

2006. urtean tranbia bat eratzeko obrak hasi ziren, eta 2008ko abenduan abian jarri zen. Horrela, hiria iparretik hegoaldera zeharkatzen dituzten bi linea daude, EuskoTran enpresak kudeatuta.

* Gasteizko tranbia
* Gasteizko tren geltokia
* Gasteizko autobus geltokia

### Osasuna 
* Arabako Ospitalea
* Santiago Ospitalea
* Txagorritxu Ospitalea

### Bestelakoak 
* Principal antzokia
* Eusko Jaurlaritza
* Eusko Legebiltzarra
* Arabako Foru Aldundia
* Ajuriaenea: lehendakariaren egoitza.

## Kirola 
[thumb|300px|[Fernando Buesa Arena|Buesa Arena, Saski Baskoniaren jokalekua.]]

Gasteizek Euskal Herriko beste ezein hirik baino kirol azpiegitura gehiago dauzka. Auzo bakoitzean kiroldegi bat dago, igerileku eta bestelako ekipamenduekin.

Horrez gain, hiriak bi kirol talde nagusi dauzka:

* Saski Baskonia, saskibaloi taldea. Buesa Arena pabilioia du jokaleku, eta ACB Ligan zein Euroligan lehiatzen da.
* Deportivo Alaves, futbol taldea. Mendizorrotzeko futbol zelaia du jokaleku, eta Espainiako futbol ligako lehen mailan lehiatzen da. 2001ean UEFA kopako finalera heldu zen, eta Liverpool klubaren aurka 5–4 galdu zuen, partida gogoangarria jokatuta.

Bi talde horiek osatzen duten fundazioari 5 gehi 11 deritzo.

## Gasteiztar ospetsuak 
Hiriko pertsona ospetsuen artean ditugu, besteak beste, Almudena Cid, Juanito Oiarzabal, Iker Pou, Eneko Pou, Andoni Zubizarreta (Gasteizen jaiotako aretxabaletarra) eta Martin Fiz kirolariak, Karra Elejalde eta Unax Ugalde aktoreak, Juanma Bajo Ulloa zinema zuzendaria, Jose Angel Cuerda alkate ohia, Ignacio Aldekoa, Xabier Montoia eta Xabier Izaga idazleak eta Jesus Guridi musikaria.

### Seme-alaba kuttunak 
Hauek dira Gasteizko seme-alaba kuttunak:

* 1925: Benigno Fiscer;
* 1941: Vicente Abreu, margolaria (1879–1974);
* 1942: Maria Josefa del Corazon de Jesus Sancho de Guerra, santua (1842–1912);
* 1946: Felix Ruiz de Escudero;
* 1951: Jesus Guridi, musikagilea (1886–1961);
* 1966: Guillermo Montoya;
* 1982: Micaela Portilla, historialaria (1922–2005);
* 1992: Alfredo Donnay, poeta eta musikagilea (1894–1986);
* 2003: Venancio del Val, kronista eta kazetaria (1911–2004);
* 2008: Jose Luis Isasi, *Zeledon* (1930–2007);
* 2017: Alberto Zerain, mendizalea (1961–2017).

## Herri eta hiri senidetuak 
Gasteiz ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Gasteizko Eraztun Berdea
* Gasteizko Jazzaldia
* Gasteizko kuadrilla
* Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala
* Gasteiz-Foronda aireportua
* Badaiako Mendilerroko Erkidegoa

## Kanpo estekak 
* Vitoria-Gasteizko Udala-Turismoa
* Hiriko informazioa Udalaren webgunean
*  Wikimedia Commonsen dauden Gasteizko argazkiak Google Mapsen
*  Santa Maria katedralaren zaharberritzearen webgunea
*  Gasteiz Wikimapian