Richard Stallman

**Richard Matthew Stallman** (1953ko martxoaren 16a - ) software librearen mugimenduaren sustatzaile nagusietako bat da. Harvard unibertsitatean ikasi zuen eta MIT laborategian lan egin zuen. Egindako ekarpenengatik eta ibilbidearengatik aipamen eta sari asko jaso ditu: hamar bat doktorego *honoris causa*, MacArthur Fundazioaren beka famatua, *Pioneer* saria eta ACMren hainbat sari.  

## Ekarpenak 
Programatzaile bezala bere arrakasta batzuk GNU Emacs testu editorea, GCC konpilatzailea eta GDB araztailea aipatu daitezke, beti ere GNU proiektuaren barruan. Honetaz gain Free software Foundation (FSF).

Richard Stallman GNU proiektuaren sortzailea ere bada. GNU proiektua Unixen oinarrituriko sistema eragile bat da, bere baitan software askea soilik hartzen duena. 1983. urtean abiatu zen. Proiektu honekin batera software askearen mugimendua hasi zuen. GNU proiektuaren antolatzaile nagusia izan da, eta asko erabiltzen den GNU softwarearen hainbat pieza garatu ditu, besteak beste, GNU Compiler Collection, GNU Debugger eta GNU Emacs testu editorea.

Copyleft kontzeptuaren asmatzailea ere bada Stallman, softwareari lizentzia bat jarri eta hala ere honek libre jarraitu dezan eta bere erabilpena eta moldaketa komunitatearen esku egon dadin. Free software lizentzien egile nagusia da, termino horiek deskribatzen dituena, bereziki GNU General Public License (GPL), gehien erabiltzen den software libreko lizentzia.

1989an, League for programming freedom sortu zuen. 90eko hamarkadaren erdialdeaz geroztik, Stallmanek denbora gehiena eman du software librearen alde egiten, baita kanpaina egiten ere softwarearen patenteen aurka, eskubide digitalen kudeaketarekin (murrizketa digitalen kudeaketaz ari da, termino arruntena engainagarria dela esaten du), eta beste sistema juridiko eta tekniko batzuekin, erabiltzaileen askatasunak kentzeko. Horrek barne hartu ditu software-lizentzien akordioak, ez hedatzeko akordioak, aktibazio-gakoak, dongleak, kopien murrizketa, formatu pribatiboak eta iturburu-koderik gabeko exekutagarri bitarrak.

2019ko irailean, Stallmanek bere dimisioa aurkeztu zuen FSFko presidente gisa, eta MITen zientzialari rola utzi zuen, Jeffrey Epsteinen sexu trafikoaren eskandaluari buruzko iruzkin polemikoak egin ondoren. Stallmanek GNU proiektuaren buru izaten jarraitu zuen, eta 2021ean FSFko zuzendaritza batzordera itzuli zen.

## Bizitza 
Stallman 1953ko martxoaren 16an jaio zen, New Yorken, jatorri juduko familia batean. Harreman korapilatsua zuen gurasoekin. Gazte zela, IBM 7094rako eskuliburuak irakurri zituen, ordenagailuekiko interesa piztuz. 1967tik 1969ra, Stallman Columbiako Unibertsitateko institutuko ikasleentzako zen larunbateko programetara joaten zen. Stallman laborategiko laguntzaile boluntarioa zen Rockefeller Unibertsitateko biologia sailean. Matematika eta fisika interesatzen bazitzaizkion ere, Rockefellerreko irakasle gainbegiratzaileak uste zuen biologian etorkizun ona izango zuela.

Ordenagailu errealekin izan zuen lehen esperientzia IBM New Yorkeko Zentro Zientifikoan izan zen institutuan zegoenean. Udarako kontratatua izan zen 1970ean, institutuko azken urtearen ondoren, Fortranen zenbakizko analisi programa bat idazteko. Bi asteren buruan bukatu zuen lana ("FORTRAN ez nuela berriro erabiliko zin egin nuen, beste hizkuntza batzuekin alderatuta hizkuntza gisa mespretxatzen nuelako") eta uda osoa APLko testu-editore bat eta IBM System/360ko programazio-lengoaiaren preprozesadore bat idazten eman zuen.

Ordenagailu errealekin izan zuen lehen esperientzia IBM New Yorkeko Zentro Zientifikoan izan zen. Udarako kontratatua izan zuen 1970ean, Fortranen zenbakizko analisi programa bat idazteko. Bi asteren buruan bukatu zuen lana ("FORTRAN ez nuela berriro erabiliko zin egin nuen, beste hizkuntza batzuekin alderatuta hori gorroto zuelako") eta uda osoa APLko testu-editore batean lanean eta IBM System/360ko programazio-lengoaiaren preprozesadore bat idazten eman zuen.

### Hardvard Unibertsitatea eta MIT 
1970eko udazkenean Harvardeko Unibertsitateko lehen urteko ikasle gisa, Stallman ezaguna izan zen Math 55ean egindako lan indartsuagatik. Pozik zegoen: "Nire bizitzan lehen aldiz, Harvarden etxe bat aurkitu nuela sentitu nuen".

1971n, Harvarden egin zuen lehen urtearen amaieran, MITeko Adimen Artifizialeko Laborategian programatzaile bihurtu zen, eta hacker komunitatean erregular bihurtu zen, non bere inizialengatik, RMSgatik, bere kontu informatikoetan erabiltzen baitzuen. Stallmanek Fisikan lizentziatu zen (magna cum laude) Harvarden 1974an.

Stallmanek Harvarden geratzea pentsatu zuen, baina Massachusettseko Teknologia Institutuan (MIT) graduondoko ikasle gisa matrikulatzea erabaki zuen. Fisikako doktoretza egin zuen urtebetez, baina programa hori utzi zuen MITeko AI laborategian bere programazioan zentratzeko.

Gerry Sussman-en agindupean MITeko ikerketa-laguntzaile gisa lanean ari .zela, Stallmanek 1977an lan bat argitaratu zuen (Sussmanekin batera) AI egiaren mantentze-sistema bati buruz, mendekotasunak zuzendutako atzeranzko jarraipena izenekoa. Paper hau lan goiztiarra izan zen gogobetetasun arazoetan atzerapen adimendunaren arazoari buruz. 2009tik aurrera, Stallmanek eta Sussmanek aurkeztutako teknika oraindik ere atzeranzte adimendunaren modurik orokor eta indartsuena da. Erregistro hertsatzailearen teknika ere sartu zen paper honetan, non bilaketa baten emaitza partzialak erregistratzen diren, ondoren berrerabiltzeko.

MITeko AI laborategian hacker gisa, Stallmanek software proiektuetan lan egin zuen, hala nola TECO eta Emacs for the Incompatible Timesharing System (ITS), baita Lisp makina sistema eragilean ere (1974-1976 CONS eta 1977-1979 CADR), azken unitate hau Symbolics and Lisp Machines, Inc. Laborategiko sarbide informatiko mugatuaren kritikari sutsua izango zen, garai hartan Defentsa Ikerketa Aurreratuen Proiektuen Agentziak (DARPA) finantzatzen zuena. MITeko Informatika Laborategiak1977an pasahitzak kontrolatzeko sistema bat instalatu zuenean, Stallmanek pasahitzak deszifratzeko modua aurkitu zuen eta erabiltzaileen mezuak bidali zituen beren pasahitz deskodetuarekin, kate hutsera aldatzeko iradokizunarekin (hau da, pasahitzik gabe), sistemetarako sarbide anonimoa ahalbidetzeko. Erabiltzaileen % 20k bere garaian emandako aholkuari jarraitu zioten, baina azkenean pasahitzak nagusitu ziren. Stallman harro zegoen kanpainaren arrakastaz.

## GNU Proiektua 
Stallmanek GNU sistema eragilearen plana iragarri zuen 1983ko irailean ARPANET eta USENET posta zerrendetan. Bere kabuz hasi zuen proiektua eta honela dio: "Sistema eragileen garatzaile gisa, trebetasun egokiak nituen lan honetarako. Beraz, arrakasta ontzat eman ezin banuen ere, lana egiteko aukeratua nintzela konturatu nintzen. Sistema Unixekin bateragarri egitea erabaki nuen, eramangarria izan zedin, eta Unixeko erabiltzaileek erraz alda zezaten ".

1985ean, Stallmanek GNU Manifesto argitaratu zuen, GNU izeneko sistema eragile libre bat sortzeko motibazioa azaltzen zuena, Unixekin bateragarria izango zena. GNU izena "GNU 's Not Unix" ren akronimo errekurtsibo bat da. Handik gutxira, irabazi asmorik gabeko enpresa bat sortu zuen, Free Software Foundation izenekoa, software libreko programatzaileak kontratatzeko eta software librearen mugimenduari azpiegitura juridiko bat eskaintzeko. Stallman FSFko soldatarik gabeko presidentea zen, hau da, Massachusettsen sortutako irabazi asmorik gabeko 501(c)(3) erakundea.

Stallmanek *copyleft* kontzeptua ezagun egin zuen, software librearen eraldaketa eta birbanaketa eskubideak babesteko mekanismo juridikoa. GNU Emacs Lizentzia Publiko Orokorrean ezarri zen lehen aldiz, eta 1989an GNU Lizentzia Publiko Orokor Independentea (GPL) askatu zen. Ordurako, GNU sistemaren zati handi bat amaituta zegoen.

Stallman arduratu zen beharrezko tresna asko ekartzeaz, besteak beste, testu-editore bat (GNU Emacs), konpiladore bat (GCC), araztaile bat (GNU Debugger) eta eraikuntza-automatizatzaile bat (GNU Make). Ez-egite nabarmena kernela zen. 1990ean, GNU proiektuko kideak Carnegie Mellonen Mach mikrokernela erabiltzen hasi ziren GNU Hurd izeneko proiektu batean, POSIX betetzeko behar den heldutasun maila lortzeko.

1991n, Linus Torvalds finlandiar ikasleak GNUren garapen tresnak erabili zituen Linux nukleo monolitiko askea ekoizteko. GNU proiektuko programak erraz eraman ziren emaitzazko plataforman egiteko. Iturri gehienek Linux izena erabiltzen dute helburu orokorreko sistema eragileari erreferentzia egiteko, eta Stallmanek eta FSFk, berriz, GNU/Linux. Stallmanek dio sistema eragilearen izenean GNU ez erabiltzeak GNU proiektuaren balioa desorekatzen duela eta software librearen mugimenduaren iraunkortasunari kalte egiten diola softwarearen eta GNU proiektuaren software librearen filosofiaren arteko lotura hautsiz.

Stallmanek hacker kulturan dituen eraginen artean POSIX izena eta Emacs editorea daude. Unix sistemetan, GNU Emacsen ospea beste editore batena izan zen, VI. Stallmanek bere gain hartu zuen bere burua Emacs elizako San Ignazio bezala kanonizatzea.

1992an, Lucid Inc. enpresako garatzaileek, Emacsen beren lana eginez, Stallmanekin talka egin zuten eta, azkenean, banandu ondoren sortu zutena XEmacs izan zen. 2018an, Stallmanek "Kind Communication Guidelines" ezarri zuen GNU proiekturako, posta zerrenden inguruko eztabaida konstruktiboak izaten jarraitzeko eta aniztasuna sustatzeko.

2019ko urrian, GNU proiektuaren 33 sustatzaileek sinatutako adierazpen publiko baten arabera, Stallmanen jokabideak "GNUren proiektuaren funtsezko balio bat kaltetu zuen" eta "GNUko mantentzaileek proiektuaren antolaketari buruz modu kolektiboan erabakitzeko" deia egin zuen. Stallmanek FSFko presidente izateari utzi zion. Ondoren 2019ko irailean MITen zuen "zientzialari bisitariaren" papera utzi eta ala ere GNUko buru izaten jarraitu zuen.

## Aktibismoa 
Stallmanek idatzi asko egin ditu softwarearen askatasunari buruz, eta 1990eko hamarkadaren hasieratik izan da software librearen mugimenduaren aldekoa. Askotan ematen dituen hitzaldiek *The GNU Project* and *the Free Software Movement*, *The Risks of Software Patents*, eta *Copyright and Community in the Age of Computer Networks* dute izenburu. 2006an eta 2007an, GNU Lizentzia Publiko Orokorraren 3. bertsioa idaztean, laugarren gai bat gehitu zuen, proposatutako aldaketak azaltzen zituena.

Stallmanen software librearen aldeko defentsa sutsuak Virtual Richard M. Stallmanen (vrms) sorrera inspiratu zuen, gaur egun Debian GNU/Linux sistema batean instalatuta dauden paketeak aztertzen dituen softwarea, eta zuhaitz ez librekoak direnen berri ematen duena. Stallman ez dago ados Debianen software librearen definizioaren zatiekin.

1999an, Stallmanek online entziklopedia libre bat garatzea eskatu zuen, jendeari artikuluak ematera gonbidatuz. Ondorioz, GNUPedia erretiratu egin zen goraka zihoan Wikipediaren alde, antzeko helburuak zituena eta arrakasta handiagoa izaten ari zena. Stallman teleSUR Latinoamerikako telebista katearen Aholku Batzordean egon zen, baina dimisioa eskatu zuen 2011ko otsailean, Gadafiren aldeko propaganda kritikatuz Udaberri Arabiarrean.

2006ko abuztuan, Indiako Kerala estatuko gobernuarekin izandako bileretan, funtzionarioak konbentzitu zituen software pribatiboak, Microsoftenak besteak beste, estatu-mailako eskoletan baztertzeko. 12.500 institututako ordenagailu guztiak Windowsetik software libreko sistema eragile batera aldatzeko erabakia hartu zen.

Bilera pertsonalen ondoren, Stallmanek adierazpen positiboak lortu zituen software librearen mugimenduari buruz A. P. J. Abdul Kalam Indiako orduko presidentearen, 2007ko Frantziako presidentegai Ségolène Royalen eta Ekuadorko presidente Rafael Correaren eskutik.

Stallmanek software patenteei, eskubide digitalen kudeaketari eta software pribatuari buruzko protestetan parte hartu du.

2006ko apirilean software jabearen aurka protesta egin zuenean, Stallmanek "Ez erosi ATIri, zure askatasunaren etsai" zioen pankarta bat hartu zuen ATIko arkitekto konpilatzaile batek Stallmanek lan egiten zuen eraikinean emandako hitzaldi gonbidatu batean, eta horrek poliziari deitu zion. AMDk ATI erosi du geroztik, eta neurriak hartu ditu beren hardware-dokumentazioa software librearen komunitateak erabil dezan.

Stallmanek esan du Steve Jobsek "eragin txarra" duela informatikan, Jobsen lidergoagatik Apple plataforma itxiak ekoiztera bideratzean. Stallmanen arabera, Jobs NeXTn zegoen bitartean, Stallmani galdetu zion ea GCC aldatu bat bi zatitan banatu zezakeen, zati bat GPLren azpian eta bestea Objective-C preprozesadore bat baimen pribatibo baten pean. Stallmanek hasiera batean pentsatu zuen hori legezkoa izango zela, baina "software askerako oso desiragarria" izango zela ere pentsatu zuenez, abokatu bati aholkua eskatu zion. Jaso zuen erantzuna izan zen epaileek plan horiek "azpikeriatzat" hartuko zituztela eta oso gogorrak izango zirela haiekin izan zen, eta epaile batek galdetuko zuela ea "benetan" programa bat zen, piezak nola etiketatzen ziren baino gehiago. Beraz, Stallmanek mezu bat bidali zion Jobsi esanez uste zutela Jobsen plana ez zuela onartzen GPLk, eta horren ondorioz NeXTk Objective-C fronte-muturra askatu zuela GPLren azpian.

Denboraldi batez, Stallmanek One Laptop per Child programako ordenagailu bat erabili zuen. Stallmanen ordenagailua ThinkPad X200 bat da, Libreboot (BIOSen ordezko librea) eta Trisquel GNU/Linuxekin. ThinkPad X200 baino lehen, Stallmanek Thinkpad T400s bat erabili zuen Libreboot eta Trisquel GNU/Linuxekin. T400en aurretik, Stallmanek ThinkPad X60 bat erabili zuen, eta denboran atzerago, Lemote Yeeloong netbook bat (enpresa bereko Loongson prozesadorea erabiliz) aukeratu zuena, X200, X60 eta T400s bezala, software librearekin funtziona zezakeelako BIOS mailan, "askatasuna da nire lehentasuna" esanez. Askatasunaren aldeko kanpaina egin dut 1983tik, eta ez dut askatasun hori emango ordenagailu erosoago baten mesedetan. Stallmanen Lemote 2012an lapurtu zioten, Argentinan zegoela. Trisquelen aurretik, Stallmanek gNewSense sistema eragilea erabili du.

### **Copyright erredukzioa** 
Stallmanek aldiro-aldiro "Copyright vs. Community" izeneko hitzaldia eman du. Bertan, *eskubide digitalen kudeaketaren* egoera berrikusten du eta boikotatzen dituen produktu eta enpresa asko izendatzen ditu. Eskubide hauen buruz duen ikuspegia hobeto laburbiltzen du *Defective by Design* kanpainak. Elkarrizketetan "copyright murriztua" proposatzen du eta egile-eskubideei 10 urteko muga ezartzen die. Iradokitzen du, partekatze murrizketen ordez, autoreak zerga bat erabiltzearen alde egotea, haien artean euren ospearen erro kubikoetan oinarritutako errentak banatuz, "nahiko arrakastatsuak ez diren izarrek" orain baino partaidetza handiagoa izan dezaten, edo mikroordainketa sistema anonimo egoki bat, jendeak autoreak zuzenean babestu ditzan. Adierazten du ez dela egile-eskubideen urraketatzat hartu behar kopiak banatzeko modu ez-komertziala. Desobedientzia zibilaren alde egin du Ley Sinderi buruzko iruzkin batean.

Stallmanek, gainera, *International Music Score Library Project* proiektua lagundu eta babestu du Internetera itzultzeko, 2007ko urriaren 19an eraitsi ondoren, Universal Edition etete eta kaleratze gutun baten ondoren.

Stallmanek zenbait liburu elektronikok paperezko liburuekin alderatuta dakartzaten arriskuak aipatzen ditu, Amazon Kindle e-irakurgailuaren adibidearekin, liburu elektronikoak kopiatzea eragozten duena eta Amazoni liburu bat automatikoki ezabatzeko aukera ematen diona. Esaten du horrelako liburu elektronikoek atzerapauso handia ematen dutela paperezko liburuei dagokienez, ez baitira hain errazak erabiltzen, kopiatzen, beste batzuei uzten edo saltzen, eta, gainera, aipatzen du Amazonen liburu elektronikoak ezin direla modu anonimoan erosi. "Irakurtzeko eskubidea" bere kontakizun laburrak etorkizun distopiko baten irudia eskaintzen du, liburuak partekatzeko eskubidea oztopatzen bada. Terminoetako askoren aurka egiten du liburu elektronikoekin batera doazen azken erabiltzailearen lizentzia-akordio tipikoen barruan.

Stallmanek zenbait biltegiratze-teknologia erabiltzeari uko egiten dio, hala nola DVDak edo Blu-ray bideo-diskoak, euskarri horien edukia zifratuta dagoelako. Fabrikatzaileek datu ez-sekretuetan zifratzea erabiltzea (erabiltzailea promozioko material jakin bat ikustera behartzeko) konspirazio bat da.

Sony BMG kopien babeserako rootkit eskandalua Sonyren ekintza kriminal bat zela onartu zuen. Stallmanek Sonyren aurkako boikot orokor bat babesten du, George Hotz jaunaren aurkako ekintza legalengatik.

Stallmanek iradoki du AEBetako Gobernuak softwarearen erabilera sustatu dezakeela zerbitzu gisa, horrela erabiltzaileen datuetara sartzeko aukera izango luketelako bilaketa agindurik behar izan gabe.

Ukatu egiten du anarkista izatea, nahiz eta legedi batzuekiko begirunea izan eta "erabiltzaileen pribatutasuna eta software-askatasunari buruzko bere ikuspegia defendatu" izana.

## Sariak eta ohoreak 
* 1986: Chalmers University of Technology Computer Societyko ohorezko kide izan zen.
* 1990: MacArthur Fellowship merezimenduaren sari aparta.
* 1990: The Association for Computing Machinery 's Grace Murray Hopper Award "The Association for Computing Machinery Grace Murray Hopper" EMACS (Editing Macros) editore zabalgarriaren garapenean lan aitzindaria egiteagatik "
* 1996: Suediako Teknologiako Errege Institutuko ohorezko doktoretza.
* 1998: Electronic Frontier Fundazioaren Pioneer saria.
* 1999: Yuri Rubinsky Memorial saria.
* 2001: Takeda Tekno-Ekintzailetza Saria Ongizate Sozial/Ekonomikorako (Ingelesez: Takeda Techno-Entrepreneurship Award for Social/Economic Well-Being).
* 2001: Ohorezko doktoregoa, Glasgowko Unibertsitatekoa.
* 2002: AEBetako Ingeniaritzaren Akademia Nazionaleko kide izatea "GNU proiektua abiarazteagatik, software tresna eragingarriak, jabetzakoak ez direnak, ekoizten zituena, eta software librearen mugimendua sortzeagatik".
* 2003: Ohorezko doktoretza, Vrije Universiteit Brussel-ekoa
* 2004: Ohorezko doktoretza, Saltako Unibertsitate Nazionalekoa
* 2004: Ohorezko irakasleak, Peruko Ingeniaritzako Unibertsitate Nazionalekoak
* 2007: Ohorezko irakasleak, Inca Garcilaso de la Vega Unibertsitatekoak
* 2007: Extremadurako Nazioarteko I. Saria Ezagutza Askeari
* 2007: Ohorezko doktoregoa, Paviako Unibertsitatekoa
* 2008: Trujilloko Unibertsitate Nazionaleko ohorezko doktoretza, Perun.
* 2009: Ohorezko doktoregoa, Lakehead Unibertsitatekoa.
* 2011: Ohorezko doktoregoa, Kordobako Unibertsitate Nazionalekoa
* 2012: Ohorezko irakasleak, César Vallejo de Trujillo Unibertsitatekoak, Perun.
* 2012: Ohorezko doktoretza, Cima de Tacna Unibertsitate Latinoamerikarrarena, Perun.
* 2012: Ohorezko doktoretza, Jose Faustino Sánchez Carrión Unibertsitatekoa, Perun.
* 2014: Ohorezko doktoretza, Concordia Unibertsitatekoa, Montrealen.
* 2015: ACM Software System saria "GCCren garapen eta lidergoagatik"
* 2016: Ohorezko doktoregoa, Pierre eta Marie Curie Unibertsitatekoa
* 2016: Gizarte Medikuntza saria, GNU Solidarioren eskutik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Free Software Foundation-en orrialde ofiziala
*  GNUren orrialde ofiziala
*  MIT-ren orrialde ofiziala
* Software libreari buruz gehiago jakiteko elkarrizketa
* Eskubide digitalei buruzko artikulu bat
* Modu honetako proiektuetan parte hartu nahi izanez gero egin klik hemen!