Herman Melville

**Herman Melville** (New York, 1819ko abuztuaren 1a – New York, 1891ko irailaren 28a) estatubatuar idazle bat izan zen. Eleberriak, poemak, saioak eta istorio laburrak landu zituen. *Moby Dick* eleberri ezagunaren egilea da, ziur aski munduko balearik famatuena dena. Erromantizismo estatubatuarraren egile garrantzitsuenetako bat izan zen.

## Biografia 
Herman Melville New Yorken jaio zen, 1819ko abuztuaren 1ean. Allan Melvill (horrela, “-e” gabe) eta Maria Gansevoort Melvillen hirugarren semea izan zen. Gurasoen familiak New Yorkeko eskoziar eta holandar kolonoen ondorengoak ziren eta Amerikako Iraultzaren garaian paper garrantzitsua jokatutakoak. Aitak zetak, kapeluak eta eskuzorroak saltzen zituen, eta sei aldiz igaro zuen Ozeano Atlantikoa Frantziatik salgaiak ekartzeko. 1830ean inportazio negozioak behea jo zuen eta familia Albanyra joan zen bizitzera. Enpresaren porrota zela eta, aita burutik egin zen eta handik bi urtera hil zen, ama eta seme-alabak egoera larrian utzita. Hermanek ikasketak utzi eta lanean hasi behar izan zuen.
 
### Melvilleren ibilerak itsasoan eta lehorrean 
Lan on bat lortzeko ahaleginek huts egin ondoren, 1839an ontzi batean itsasoratu zen eta Atlantikoa igaro zuen lehenengo aldiz.

Hura izan zuen bere lehenengo eleberrietarako materialez hornitzeko aukera eman zion bidaietako lehena. 1841eko urtarrilean *Acushnet* baleontzian abiatu zen Hegoaldeko Itsasoetarantz. 1842ko ekainean Markesa Uharteetan lehorreratu zen, eta uztailean, hera eta lagun bat, ontzia utzita, uharteetan geratu ziren, hala nahita. Bertan bizi izan zituzten abenturetan oinarrituta moldatu zuen bere lehenengo eleberria: *Typpe* (1846). Eleberriaren arabera, lau bat hilabete igaro zituzten han, taipi kanibalen artean bizitzen, harik eta australiar baleontzi batek handik atera zituen arte. Beste itsas bidaia bateko abenturetan oinarri hartuta eta aurreko eleberriak izan zuen arrakastak bultzatuta bigarren eleberria idatzi zuen: *Omoo* (1847). Eleberrian, protagonistaren eta haren lagun Long Ghosten abenturen kontakizuna egitean, gogor kritikatzen dira kolonoen eta batez ere misiolari protestanteek indiarren artean egiten zituzten desmasiak. 1843ko abuztuan Estatu Batuetako itsas armadako *United States* fragatan sartu zen. 1844ko urrian ontzia Bostonen lehorreratu zen, Melvillek baimena eskatu zuen, eta zegokion saria kobratu ondoren itsasora bota zuen uniformea ; han bukatu zituen itsasoarekikoak. Hogeita bost urte zituen.

[thumb|200px|ezkerrera|Herman Melville idazlea [1846-1847 bitartean.]]

1847an Massachusetts-eko Gorte Goreneko presidentearen alaba zen Elizabeth Shawrekin ezkondu zen. Urte hartan bertan, udazkenean, senar-emazteek New Yorkera aldatu zuten beren bizilekua. Ahaleginak ahalegin, lan iraunkorren bat lortu gabe jarraitzen zuen. 1849an bere hirugarren liburua kaleratu zuen : *Mardi*.

Eleberri satiriko-filosofiko horrekin Melville abenturazko narraziotik esperimentazio alegorikora igaro zen eta nahasirik utzi zituen haren aurreko lanen irakurleak, abentura exotikozko heste liburu bat espero baitzuten. Bai irakurle arruntari bai kritikariei ulergaitzak iruditu zitzaizkien liburuko fantasia alegoriko eta basatia, batetik, eta estilo nahasketa, bestetik. Liburuari egindako harrera kaxkarrak sortu zion nahigabea ezkutatu nahirik, heste bi liburu idatzi zituen handik gutxira, irakurleak berarengandik espero zuen eran: *Redburn* (1849) eta *White Jacket* (1850, "Jaka Zuria"). Nolanahi ere, narrazioaren esanahi sinboliko hori ez zaio sekulan gailentzen kontakizunari, eleberrian alegoria ez da sekula nabarmentzen, ez da helburu, eleberriaren arkitekturaren funtsa baizik.

*Moby Dick* Londresen argitaratu zen 1851ko urrian *The whale* izenburuarekin eta hilabete beranduago Estatu Batuetan *Moby Dick or The whale* izenburuarekin. Melvillek bere lanetan heldutasuna lortu ahala galdu zuen ospea. Haren izen onaren azkena hurrengo eleberriak ekarri zion, *Pierre* (1852), izugarri harrera txarra egin baitzioten. Bere garaiko bizitzari buruzko kontakizun bat zen, melodramatikoa eta sinestezina, protagonistaren eta haren arrebaordearen maitasun tragikoa kontatzen zuena (ongiaren eta gaizkiaren arteko ahaidekeriaren edo ezkonezintasunaren alegoria). Hala beraz, Melvillek bere mezua azaltzeko idatzi zituen hiru obrak (Mardi, *Moby Dick* eta *Pierre*) haren literatur karrera laburraren amaiera ekarri zuten. Hogeita hamahiru urte zituen eta porrot egin zuela esan zitekeen; familia mantentzeko ere lanak zituen.
 
### Azken aldiko maisulanak 
Arrakasta handixeagoko eleberri itxuraz errazago baten ondoren (1855, *Israel Potter*), ipuin bilduma bikain bat argitaratu zuen, gizakiaren hipokrisia eta materialismoa kritikatuz: *The Piazza Tales* (1856, "Galeriako ipuinak"). Zalantzarik gabe, bere hitz lauzko lan hoberenetako batzuk daude bilduma horretan: *Bartleby eskribatzailea* (ingelesez, *Bartleby the Scrivener)*, *Benito Cereno* eta *The Encantadas*, besteak beste.

Zenbait literatura kritikariren arabera, ezkutuko kidetasun halako bat dago Bartleby eskribatzailearen eta Moby Dick-en artean, Bartlebyren eta haren sortzailearen bizitzetan kidetasun nabarmena dagoen bezala . Bartleby bezala, Melville ere bulego lanetan aritua zen, eta hura bezala, bizitzaren garai hartan Melville gizon bakartia eta isila zen (haren lagun eta ahaideek bere buruaz heste egingo ote zuen beldurrez egon ziren). Lan egin nahi eza adierazteko erabiltzen duen bere esaldi betiereko horrekin, «Aukeran, nahiago ez», Wall Streeteko burokraziaren kosmosa azpizkoz gora jartzen duen izkiriatzaile apal eta eraginkorraren nihilismo xalo hori izan daiteke Melvilleren espirituaren erretraturik fidelena. Kontakizunean Bartleby bulegoko nagusiaren begiez baizik ez da aztertzen; narratzaileak, Bartlebyren nagusiak, kristau on bati dagokion legez, hurkoari lagundu beharra aipatzen du askotan, haina Bartlebyren lanerako ezetza negozioa kaltetzen hasten denean, kristautasuna eta hurkoarenganako karitatea mugatuak direla ikusten da: kalte egilea, Bartleby, lanetik botatzen dute. Testuak Dickensen eleberrien giroa gogorarazten du hasieran, baina barruko mekanismoak eta ipuinaren alegoria asmoak Kafkaren testu batzuk dakartzate gogora. Urte bete geroago *The Confidence Man* (1857, "Konfiantzazko Gizona") argitaratu zuen, merkataritzaren amets higatuek usteldutako Amerika bati buruzko satira nahigabetua. Handik aurrera ez zuen eleberririk gehiago idatzi, poesiak, bidaietako oroitzapenak eta saiakerak bakarrik, irakurleen arreta bereganatzea lortu gabe. Nolanahi ere, lan horiek argitaratzeko aukera handirik ez zegoen eta, familia aurrera atera beharra izanik, lanposturen baten bila hasi zen. Ez zuen, ordea, berehala aurkituko.

[thumb|150px|ezkerrera|Herman Melville idazlea [1885an.]]

1863ko bukaeran, aitaginarrebaren oinordekotasuna eskuratu eta Pittsfield-eko etxea saldu ondoren, New Yorkera joan zen bizitzera . Gerra zibila piztu herria zerabilen buruan eta hari buruz idatzi zuen bere lehenengo bertso bilduma: *Battle-Pieces and Aspects of the War* (1866). Liburua argitaratu eta lau hilabetetara aurkitu zuen, azkenik, segurtasun ekonomikoa emango zion lanpostu bat, New Yorkeko kaiko aduanan. Han aritu zen lanean erretiroa hartu arte.

Aduanako lana eta bere osasun txarra gorabehera, Melvillek idazten jarraitu zuen, gauetan, asteburuetan eta oporraldietan. Nolanahi ere, haren literatura produkzioa asko moteldu zuen, are gehiago 1867an haren seme zaharrenak bere buruaz heste egin ondoren. Bigarren semea ere handik urte batzuetara hil zen, erialdi luze baten ondoren. 1885ean erretiroa hartu zuenez gero, idazteko denbora gehiago izan zuen eta beste bi bertso bilduma idatzi zituen.

1891n, hil baino bost hilabete lehenago,idatzi zuen, hitz lauz, bere azken maisulana, bidegabeki akusatzen duten eta hiltzera kondenatzen duten marinel gazte baten historia, xalotasun harrigarriz kontatua, eta 1924 arte argitaratu ez zena: *Billy Budd*.

Billy Budd Ingalaterrako fragata batean doan marinel gazte bat da. Claggar kaporal gaiztoak, harenganako gorrotoak itsuturik, De Vere kapitainaren aurka matxinatu nahi izana leporatzen dio. Kapitainak berarengana deitzen ditu kaporala eta akusatua gauzak argitu nahian. Buddek, bere kontrako akusazioak eta gezurrak entzutean, kaporala jotzen du, eta hau zerraldo erortzen da. Hil egin du, nahi gabe. Kapitainak, kode militarraren eta nahigabeko hilketa arin lezaketen zertzeladen arteko oreka gorde behar duenak, diziplina militarraren alde egitea erabakitzen du, eta marinela urkaturik hiltzera kondenatzen du. Hurrengo goizean, hil baino lehen, esaten du oihuka Billy Budek: "Jainkoak gorde dezala De Vere kapitaina!". De Vere kapitaina bi muturren artean aurkitzen da, Billy axolagabe onaren eta Claggart gaiztoaren artean, eta Claggarten nahi gabeko hilketaren ondoren, errugabetasunaren hiltzaile errugabea bihurtzen da.

Herman Melville, XIX. mendearen erditsuan Estatu Batuetako idazle ospetsuenetako bat izan zena, Nathaniel Hawthorne, Ralph Waldo Emerson, Henry David Thoreau eta Walt Whitman-ekin batera Estatu Batuetako literatura tradizioaren sortzaile handienetako bat, erdi ahaztua hil zen, New Yorken, 1891ko irailaren 28an.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Typee: A Peep at Polynesian Life* (1846)
* *Omoo: A Narrative of Adventures in the South Seas* (1847)
* *Mardi: And a Voyage Thither* (1849)
* *Redburn: His First Voyage* (1849)
* *White-Jacket* edo *The World in a Man-of-War* (1850)
* *Moby Dick* edo *The Whale* (1851)
* *Pierre* edo *The Ambiguities* (1852)
* *Isle of the Cross* (1853?)
* *Israel Potter: His Fifty Years of Exile* (1856)
* *The Confidence-Man: His Masquerade* (1857)
* *Billy Budd, Sailor* *(Billy Budd, marinela)* (1924)

### Poemak 
* *Battle Pieces and Aspects of the War* (1866)
* *Clarel: A Poem and Pilgrimage in the Holy Land* (1876)
* *John Marr and Other Sailors* (1888)
* *Timoleon* (1891)
* *Weeds and Wildings, and a Rose or Two* (1924)

### Istorio laburrak 
* *The Piazza Tales* (1856):
** *The Piazza*
** *Bartleby, the Scrivener (Bartleby eskribatzailea)*
** *Benito Cereno (Benito Cereno)*
** *The Lightning-Rod Man*
** *The Encantadas or Enchanted Isles*
** *The Bell-Tower*

### Euskaratuak 
* *Moby Dick.* Bilbo : Gero-Mensajero, 1977. Itzultzailea: Kaxildo Alkorta.
* *Moby Dick.* Bilbo : Gero-Mensajero, 1986. Itzultzailea: Kaxildo Alkorta.
* *Moby Dick.* Donostia: Balea Zuria, 2023. Itzultzailea: Juan Garzia Garmendia.
* *Benito Cereno ; Billy Budd, marinela: barnetiko kontakizuna* (Benito Cereno, 1856 ; Billy Budd, sailor : (an inside narrative), 1924). Irun: Alberdania ; Donostia: Erein ; Iruñea : Igela, 2012. Itzultzailea: Jose Ramon Vazquez.
* *Bartleby izkribatzailea* (Bartleby, the scrivener, 1856). Donostia: Erein, 1991. Itzultzailea: Juan Garzia Garmendia.
* *Bartleby eskribatzailea : Wall Street-eko historia bat* (Bartleby, the scrivener, 1856). Donostia: Erein, 2016. Itzultzailea: Juan Garzia Garmendia.

## Ikus, gainera 
* Literatura amerikarra
* Ingelesezko literatura

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Berthold, Dennis (2012). Herman Melville. Oxford Bibliographies. Vol. Online. Oxford University Press. Extensive annotated bibliography of Melville scholarship.
* Bryant, John (2021). Herman Melville: A Half Known Life. Hoboken, NJ: John Wiley. . 2 vols. Volume I: Eternal Ifs: Infant, Boy, and Man (1819-1840). Volume II: Melville at Sea (1840-1846).
* Duberstein, Larry (1998). The Handsome Sailor. .
* Gale, Robert L. (1995). A Herman Melville Encyclopedia. Westport, Connecticut: Greenwood Press. .
* Garner, Stanton (1993). The Civil War World of Herman Melville. Lawrence: University Press of Kansas. .
* Johnson, Bradley A. (2011). The Characteristic Theology of Herman Melville: Aesthetics, Politics, Duplicity. Eugene, OR: Wipf and Stock. .
* Lepore, Jill (July 29, 2019). "Ahab at Home: Two hundred years of Herman Melville". The New Yorker. pp. 46–51. Article about the life and works of Herman Melville on the bicentennial of his birth in 1819.
* Pardes, Ilana (2008). Melville's Bibles. University of California Press. .
* Renker, Elizabeth (1998). Strike Through the Mask: Herman Melville and the Scene of Writing. Baltimore: Johns Hopkins University Press. .
* Talley, Sharon (2007). Student Companion to Herman Melville. Westport, Connecticut: Greenwood Press. .

* Guy Borgé / Marjorie Borgé. ''Les Lumière. Antoine, Auguste, Louis et les autres : l'invention du cinéma, les autochromes''. Préface de Jacques Trarieux-Lumière. Lyon: ELAH, Éd. lyonnaises d'art et d'histoire, 2004.
* Pierre-André Hélène, *Une légende au cœur de Paris*, Hôtel Scribe Paris, p. 33-45.
* Jacques Rittaud-Hutinet. ''Les frères Lumière, l'invention du cinéma''. Lyon: Flammarion, 1995 (édité pour le centenaire de l'invention).
* Jacques Rittaud-Hutinet. *Antoine, Auguste et Louis Lumière*. Lyon: Lugd, 1994.
* Jacques Rittaud-Hutinet et Yvelise Dentzer. *Auguste et Louis Lumière, Correspondances*. Préface de Maurice Trarieux-Lumière. Lyon : Cahiers du cinéma, 1994.
* Marie-France Briselance et Jean-Claude Morin. *Grammaire du cinéma*. Paris : éditions Nouveau Monde, 2010,  ()

## Kanpo estekak 
*  Herman Melville's Arrowhead
*  Herman Melville Elkartea
*  Herman Melvillen idazlanak irakurgai. Gutenberg Proiektua