Arthur Conan Doyle

Sir **Arthur Ignatius Conan Doyle** (1859ko maiatzaren 22a - 1930eko uztailaren 7a) Edinburghen jaiotako idazle eskoziar ezaguna, Sherlock Holmes fikziozko detektibe ospetsuaren sortzailea izan zen. Idazle emankorra izan zen: detektibe istorioez gain, zientzia-fikzioa, eleberri historikoa, antzertia eta olertia ere landu zituen.

Medikuntza-karrera ikasita bere kontsulta irekitzea erabaki zuen, baina paziente gutxi biltzen ziren eta, beraz, denbora librea istorio laburrak idazteko erabiltzen hasi zen. Horrela jaio zen Sherlock Holmes ospea emango zion pertsonaia ospetsua. Haren arrakasta azkarrak medikuntzaren praktika uztera eraman zuen, literaturan bakarrik aritzeko. Conan Doylek bibliografia zabala du, Holmes *Estudio en escarlata*, *El signo de los cuatro*,  *Las aventuras de Sherlock Holmes*, *Las memorias de Sherlock Holmes*, *El regreso de Sherlock Holmes*, *El perro de los  Baskerville*, *El valle del miedo*,

## Bizitza 
Doyle Edinburghen 1859ko maiatzaren 22an jaio zen. Aita, Charles Altmont Doyle, estatuko funtzionarioa zen, baita margolaria ere noizean behin; amak, berriz, etxean lan egiten zuen baina literatura asko gustatzen zitzaion, eta horregatik oso eragina handia izan zuen Doylerengan.

Edinburgh-eko Unibertsitatean ikasi zuen Medikuntza. Bertan zegoela, *Joseph Bell* irakaslea ezagutu zuen. Irakasle horrek joko analitikoak praktikatzen zituen bere ikasle eta pazienteen artean. Lehenengoz gaixoaren gaixotasuna esaten zuen igarpen hurbilduarekin eta ondoren, bere jatorria, familia, gustuak eta manerak: hark ere berebiziko eragina izan zuen Doylerengan eta, Sherlock Holmesen sorkuntzari bidea eman zion.

Doylek 1885ean doktoratu zen eta, urte berean, *Louise Hawkins*ekin ezkondu, baina emaztea tuberkulosiak jota hil zen, 1906ko uztailaren 4an.

Bere kontsultak ez zion ematen ondo bizitzeko adina diru, eta noizean behin eleberri txikiak idazten zituen. 1886an, izugarrizko eskaria izan zuen, *Word & Lock* etxeak 25 libera eskaini zizkion “*A Study in Scarlet*” izenburuko liburu bat idazten bazuen. Nahiz eta eskaintza dohakabea izan, Doylek onartu egin zuen eta horrela hasi zen Sherlock Holmes sorrera.

Jakin beharra dago ez Sherlock Holmesek ezta Dr. John H. Watsonek ere ez zutela hasiera batean horrelako izenik: ikerlaria Sherrinford zen, eta laguntzailea, berriz, Ormond Sacker, baina azken unean aldatu egin zituen. Gainera, ez ziren 221B Baker Street helbidean bizi, baizik eta 221B Upper Baker Street-en.

Liburuen kontalaria Watson doktorea da, baina askoren ustez, Doyle bera da, hau da, Watsonen *alter ego*a da; Sherlock, berriz, Joseph Bellen-ena da.

Sherlock Holmesen fama ez zen bat-batean gauzatu, bi urte pasa behar ziren hartarako. Hortik aurrerako abenturak “*Strand Magazine*”an argitaratu zituen.

1893an, Sherlock Holmes hiltzea erabaki zuen, “hedadura handiko lanak” egiteko asmoz. Erabaki horrek ondorio latzak sortarazi zituen: bere amak hitz egiteari uko egin zion, irakasleak bere etxea eta “*Strand Magazine*”ko bulegoak setiatu zituzten, mehatxatuak jaso zituen, eta munduan zehar Sherlock Holmesen aldeko erakundeak sortu egin ziren. Arthur ahaztu egin zitzaion: “heroi bat hiltzen baduzu, mito bati bizia ematen buruzko”. Horrexegatik bere sorkaria berpiztea erabaki zuen eta berari buruzko istorioak idazten segitu zuen. 1907an, Jean Leckierekin ezkondu zen.

Haren azken urteak gizon nekatu eta mindu batenak izan ziren: ideia enpiristei jarraitu zien eta haren munduan sinesten hasi zen eta horregatik “*The Coming of the Fairies*” liburua idatzi zuen. 1930eko uztailaren 7an, bihotzeko batez hil zen Sussex-eko bere etxean, emazte Jeani «*guztien artean abenturarik handien eta loriatsuenerantz noa*» esanez.

### Ibilbide literarioa 
#### Sherlock Holmes 
Sidney Pageten Sherlock Holmesen erretratua, 1904

Hasieran Doyleri kosta egin zitzaion editore bat aurkitzea. Sherlock Holmes eta Watson doktorea aurkezten dituen lehen lana, A Study in Scarlet, hiru astetan idatzi zuen 27 urte zituela, eta Ward Lock & Co argitaletxeak onartu zuen 1886ko azaroaren 20an, Doyleri 25 libra eman zizkiolarik (2023an 3.500 libra) istorioaren eskubide guztien truke. Pieza urtebete geroago agertu zen Beetonen Gabonetako Urtekarian eta kritika onak jaso zituen The Scotsman eta Glasgow Herald-en.

Holmes Joseph Bell Doyleren unibertsitateko irakasle ohia izan zen. 1892an, Bell-i idatzitako gutun batean, Doylek hau idatzi zuen: "Zuri zor dizut, dudarik gabe, Sherlock Holmesi zor diodana, dedukzio, inferentzia eta behaketaren erdigunean, gizon bat eraikitzen saiatu naizela esaten entzun dizudanean" , eta 1924ko autobiografian, "Ez da harritzekoa horrelako pertsonaia bat aztertu ondoren, Bell, bere metodoak erabili eta anplifikatu izana, geroago, bizitza osoan, detektibe zientifiko bat eraikitzen saiatu nintzenean, bere merezimenduei buruz, eta ez bere hobenari buruz. " Robert Louis Stevensonek Joseph Bellen eta Sherlock Holmesen arteko antzekotasun handia ezagutu ahal izan zuen:" Sherlock Holmesen zure abentura oso burutsu eta interesgarriei buruzko nire konplimenduak.... hau izan al daiteke nire lagun zaharra, Joe Bell? " Beste autore batzuek eragin gehigarriak iradokitzen dituzte batzuetan — adibidez, Edgar Allan Poeren C. Auguste Dupin pertsonaia, Holmesek Scarlet Dr. (John) Watsonek bere abizena zor dio, baina ez beste ezaugarri nabarmen bat, Doyleren lankide mediko Portsmouth bati, James Watson doktoreari.

### Kanpaina politikoa 
Arthur Conan Doyle, George Wylie Hutchinsonena, 1894

Doyle mediku boluntario gisa aritu zen Bloemfonteineko Langman Field Ospitalean 1900eko martxoa eta ekaina bitartean  Hegoafrikako Bigarren Boer Gerran (1899 – 1902). Urte horretan bertan, gerrari buruzko liburu bat idatzi zuen, Bigerren gerra handia, baita Hegoafrikako gerra: haren kausa eta jokabidea izeneko lan labur bat ere, non Erresuma Batuak gerra hartan izan zuen paperari buruzko kritikariei erantzun zien, eta haren papera justifikatuta zegoela argudiatu zuen. Azken lan hau oso itzulita zegoen, eta Doylek uste zuen Eduardo VII.a erregeak 1902ko Koroatze Ohoreetan zaldun egin izanaren arrazoia zela.

Bi aldiz aurkeztu zen Parlamenturako unionista liberal gisa: 1900ean Edinburgh Zentralen, eta 1906an Hawick Burghen, baina ez zen hautatua izan.

E. D. Morel kazetariak eta Roger Casement diplomatikoak zuzendu zuten Kongoko Estatu Askea erreformatzeko kanpainaren aldekoa zen Doyle. 1909an Kongoko krimena idatzi zuen, panfleto luze bat, non kolonia hartako izugarrikeriak salatzen zituen. Morel eta Casement ezagutu zituen, eta litekeena da, Bertram Fletcher Robinsonekin batera, 1912ko bere El mundo perdido eleberrian agertzen diren hainbat pertsonaia inspiratu izana.  Geroago, Irlandako Pazko-altxamenduaren ondoren, Casement Koroaren aurkako traizioaren errudun jo zuten, eta heriotza-zigorra ezarri zioten. Doyle saiatu zen, arrakastarik gabe, hura salbatzen, argudiatuz Kasement erotu egin zutela eta, beraz, ez zutela bere ekintzen erantzule egin behar.

### Familia bizitza 
Doyle bere familiarekin 1923 – 1925.
thumb
1885ean Doyle Louisarekin (batzuetan "Touie" deitua) ezkondu zen Hawkins (1857 – 1906). J. Hawkinsen alaba gazteena zen, Minsterworth, Gloucestershire eta Doyleren gaixoetako baten arreba. Louisak tuberkulosia zuen. 1907an, Louisa hil eta hurrengo urtean, Jean Elizabeth Leckierekin ezkondu zen (1874-1940). 1897an ezagutu eta maitemindu zen Jeanekin, baina harreman platonikoa izan zuen harekin, bere lehen emaztea oraindik bizirik zegoen bitartean, harenganako leialtasunagatik. Doyleren familiako gehienak, bere ama barne, jakinaren gainean zeuden harremanaz, baina badirudi Louisarentzat ezezaguna zela oraindik. Jeanek senarra gainditu zuen eta gerra garaian hil zen 1940ko ekainaren 27an.

Doylek bost ume izan zituen. Bi izan zituen bere lehen emaztearekin: Mary Louise (1889 – 1976) eta Arthur Alleyne Kingsley (1892 – 1918). Beste hiru ere izan zituen bere bigarren emaztearekin: Denis Percy Stewart (1909 – 1955), Nina Mdivani Georgiako printzesaren bigarren senarra bihurtu zena; Adrian Malcolm (1910 – 1970); eta Jean Lena Annette (1912 – 1997).

### Masoneria eta espiritualismoa 
Doylek aspalditik zuen gai mistikoekiko interesa, eta fenomeno paranormalen ideiak liluraturik jarraitzen zuen, nahiz eta haien errealitatean zuen sinesmenak urteak joan urteak etorri argaldu eta ahuldu egiten zuen aldian-aldian.

1887an, Hegomendebaldean, Portsmoutheko Elkarte Literario eta Filosofikoko kide Alfred Wilks Drayson jeneralaren eraginez, Doylek fenomeno psikikoen posibilitateari buruzko ikerketa batzuk hasi zituen, eta 20 bat sediziotan parte hartu zuen, baita esperimentuetan eta bitartekariekin egindako saioetan ere. Light egunkari espiritualistari urte hartan idatzi zionean, espiritualistatzat jo zuen bere burua, fenomeno psikikoak benetakoak zirela sinestarazi zion gertaera jakin bat deskribatuz.  Era berean, 1887an (urtarrilaren 26an) masoi gisa hasi zen Southseyko Phoenix Logiako 257. zenbakian. (1889an uko egin zion logiari, 1902an itzuli zen hara, eta berriro uko egin zion 1911n).

1889an, Hampshire Ikerketa Psikologikoen Elkarteko kide fundatzaile bihurtu zen; 1893an, Londresen egoitza duen Ikerketa Psikologikoen Elkartean sartu zen; eta 1894an, Sir Sidney Scott eta Frank Podmorerekin elkarlanean aritu zen Devonen poltergeisten bila.  Doyle Urrezko Egunsentiko Ordena Hermetikoko kide ere izan zen.

Doyleri eta William Thomas Stead izpiritualistari (Titanic-en hilko zena) sinetsarazi zitzaien Juliusek eta Agnes Zancigek benetako ahalmen psikikoak zituztela, eta publikoki esan zuten zanzigotarrek intranetismoa erabiltzen zutela. Hala ere, 1924an, zanzigotarrek aitortu zuten beren gogoaren irakurketa trikimailu bat izan zela; kode sekretua eta erabilitako trikimailuaren gainerako xehetasunak Londresko egunkari batean argitaratu zituzten, "Gure sekretuak!" izenburupean.  Doylek goraipatu egin zituen Eusapia Palladinok eta Mina Crandonek bere ustez sortu zituzten fenomeno psikikoak eta izpirituaren materializazioak ere, biak ere gerora iruzurtzat jo zituztenak.

1916an, Lehen Mundu Gerraren garaian, indartu egin zen Doyleren sinismena fenomeno psikikoetan, Lily Loder Symonds bere seme-alaben umezainaren gaitasun psikikotzat hartzen zuenarekin. Horrek eta gerra garaiko heriotzen etengabeko danbatekoek espiritualismoa Jainkoak bidalitako "errebelazio berria" deitzen zuen ideia inspiratu zioten . Light aldizkarian lan bat idatzi zuen bere fedeari buruz, eta sarritan hasi zen espiritualismoari buruzko hitzaldiak ematen. 1918an argitaratu zuen bere lehen lan espiritualista, Agerkunde berria.

Batzuek oker uste izan dute Doyleren izpiritualismorako joera bere seme Kingsleyren heriotzak eragin zuela, baina Doyle 1916an hasi zen jendaurrean espiritualista gisa aurkezten, eta Kingsley 1918ko urriaren 28an hil zen (1916ko Sommeko guduan larri zauritu ondoren eriondoan hartutako pneumoniak eraginda). Doyleren anaia, Innes Doyle jenerala, pneumoniak jota hil zen 1919ko otsailean. Bere bi koinatuak (horietako bat E. W. Hornung, Raffles pertsonaia literarioaren sortzailea), baita bere bi ilobak ere, gerra amaitu eta gutxira hil ziren. Espiritualismoari buruzko bigarren liburua, Mezu bizia, 1919an agertu zen.
thumb
1919an, P. T. Selbit magoak séance bat antzeztu zuen Bloomsburyko bere etxebizitzan, Doyle bertan zela. Nahiz eta geroago batzuek esan zuten Doylek bere egin zituela benetako séance haren itxurazko argitasun kasuak, Sunday Expressen txosten garaikide batek Doyle aipatzen zuen "berriro ikusi beharko nuke horri buruzko iritzi zehatz bat eman baino lehen" eta "nire zalantzak ditut horretaz guztiaz" esanez. 1920an, Doylek eta Joseph McCabe eszeptikoak eztabaida publikoa izan zuten Londresko Queen 's Hallen, eta Doylek espiritualismoaren aldarrikapenak egiazkoak zirela esan zuen. Eztabaidaren ondoren, McCabek liburuxka bat argitaratu zuen: "Espiritualismoa iruzurrean oinarritzen da?". Bertan, Doyleren argudioak gezurtatzen zituzten frogak azaldu zituen, eta Doyle espiritualismoan sinestera behartu zutela esan zuen, nahita egindako bitartekaritza-trikimailuen bidez.

## Sherlock Holmes pertsonaiari buruzko liburuak 
* *A Study in Scarlet* (1887) (Zirriborro eskarlata edo Estudio eskarlata)
* *The Sign of Four* (1890)
* *The Adventures of Sherlock Holmes* (1892) (Sherlock Holmesen abenturak)
* *The Memoirs of Sherlock Holmes* (1894) (Sherlock Holmesen memoriak)
* *The Field Bazaar* (istorio laburra) (1896)
* *The Adventure of the Tall Man* (istorio labur amaitu gabea, agian 1900ekoa).
* *The Hound of the Baskervilles* (1902)
* *The Return of Sherlock Holmes* (1905)
* *The Valley of Fear* (1915)
* *His Last Bow* (1917)
* *How Watson Learned the Trick* (istorio laburra) (1924)
* *The Case-Book of Sherlock Holmes* (1927)

## Professor Challenger pertsonaiari buruzko istorioak 
* *The Lost World* (1912)
* *The Poison Belt* (1913)
* *Tales of Terror & Mystery* (1923)
* *The Black Doctor and Other Tales of Terror and Mystery* (1925)
* *The Dealings of Captain Sharkey* (1925)
* *The Man from Archangel and Other Tales of Adventure* (1925)

## Ez-fikziozkoak 
* *The Great Boer War* (1900)
* *The War in South Africa - Its Cause and Conduct* (1902)
* *Through the Magic Door* (1907), haren liburutegiko liburuen memoria
* *The Crime of the Congo* (1909)
* *The Case of Oscar Slater* (1912)
* *The British Campaign in France and Flanders* (1916-20)
* *The New Revelation* (1918)
* *The Vital Message* (1919)
* *The Wanderings of a Spiritualist* (1921)
* *The Coming of the Fairies* (1921)
* *Memories and Adventures* (1924)
* *The Case for Spirit Photography (1925)
* *The History of Spiritualism* (1926)
* *The Edge of the Unknown* (1930)
* *Dangerous Work: Diary of an Arctic Adventure* (2012), Artikoan *Hope'' balenontzian zirujau gisan ibili zela idatzit zuen egunkari argitaratu gabea 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Martin Booth (2000). The Doctor and the Detective: A Biography of Sir Arthur Conan Doyle. Minotaur Books. 
* John Dickson Carr (2003 edition, originally published in 1949). The Life of Sir Arthur Conan Doyle. Carroll and Graf Publishers.
* Michael Dirda (2014). On Conan Doyle: or, The Whole Art of Storytelling. Princeton University Press. 
* Arthur Conan Doyle, Joseph McCabe (1920). Debate on Spiritualism: Between Arthur Conan Doyle and Joseph McCabe. The Appeal's Pocket Series.
* Bernard M. L. Ernst, Hereward Carrington (1932). Houdini and Conan Doyle: The Story of a Strange Friendship. Albert and Charles Boni, Inc.
* Margalit Fox (2018). Conan Doyle for the Defense. Random House.
* Kelvin Jones (1989). Conan Doyle and the Spirits: The Spiritualist Career of Sir Arthur Conan Doyle. Aquarian Press.
* Jon Lellenberg, Daniel Stashower, Charles Foley (2007). Arthur Conan Doyle: A Life in Letters. HarperPress. 
* Andrew Lycett (2008). The Man Who Created Sherlock Holmes: The Life and Times of Sir Arthur Conan Doyle. Free Press. 
* Russell Miller (2008). The Adventures of Arthur Conan Doyle: A Biography. Thomas Dunne Books.
* Pierre Nordon (1967). Conan Doyle: A Biography. Holt, Rinehart and Winston.
* Ronald Pearsall (1977). Conan Doyle: A Biographical Solution. Littlehampton Book Services Ltd.
* Massimo Polidoro (2001). Final Séance: The Strange Friendship Between Houdini and Conan Doyle. Prometheus Books. 
* Daniel Stashower (2000). Teller of Tales: The Life of Arthur Conan Doyle. Penguin Books. 

## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura.

## Kanpo estekak 
* =ACD Sir Arthur Conan Doyle mobile ebooks
* Arthur Conan Doyle-ri buruzko artikulua ARGIA astekarian