Portaera

**Portaera** pertsonak eta beste izakin bizidunek ingurumenean dituzten ekintza, erreakzio eta jokabideen multzoa da. Portaera, egoeraren arabera, kontzientea edo inkontzientea izan liteke; boluntarioa edo ez boluntarioa, eta abar. Animalien portaera aztertzen duen zientzia etiologia izena du; portaera, eboluzioaren ikuspegitik aztertzen duen zientzia, berriz, portaeraren ekologia da.

## Portaera motak
* Sortzezkoak: portaera hauek jaiotzetik datoz, eta ez dute ikaskuntza zehatzik behar.
* Eskuratuak: ikaskuntza bat berresten dute. Estimulu batek beti erantzun bera abiarazteko punturaino landu behar dira.

Giza jokabidea genetikak (senak, batez ere), jasotako heziketak, moralak edo jarduten duen egoerak baldintza dezake. Gizakiak, beti, jokabide guztiak ikuspuntu etikotik epaitzen ditu, beste animaliek ez bezala, eta, beraz, jokabideak onargarritzat jotzen ditu, edo ez, bere kulturako arauen arabera.

## Terminoaren mugaketa
Etologiak espezieen portaera aztertzen ditu, eta biologia eta psikologia esperimentala horren parte dira. Psiketan, jokabidearen eta kognizioaren arteko bereizketa egiten da; izan ere, bizidun guztiek portaera badute ere, ez dute, nahitaez, kognizioa.

Gizarte-zientzietan, portaerak, alderdi psikologikoez gain, alderdi genetiko, kultural, soziologiko eta ekonomikoek ere eragiten dutela uste da.

Hizkera arruntean, ez diskurtso zientifikoan, *portaera* terminoak behin betiko konnotazioa du. Horrela, pertsona, baita gizarte-talde bat ere, pertsonen batura gisa, portaeren arabera definitzen eta sailkatzen da, agian, ideien arabera baino gehiago, eta horrek horri buruzko itxaropenak finkatzeko balio du. Portaera-eredu prototipikoen eta egonkorrenen multzoa pertsona batean, normalean, nortasuna deitzen denaren muina izango litzateke. Portaera faktore biologikoetan eta kanpoko faktoreetan oinarritzen da: gure ingurunea, esperientziak, etab.

## Portaera psikologian
.

Bronfenbrennerrek proposatutako teoria ekologikoaren arabera (1979, Garcíak aipatua, 2001), eskola-indarkeria azaltzen duten familia-, eskola- eta gizarte-faktoreen garrantzia kontuan hartzen da, eta, era berean, agerian uzten ditu jokabidean duen eragina islatzen duten lau testuinguru. Testuinguru horien artean, subjektua murgilduta dago, eta, horietako bakoitzarekin, elkarreraginean egotera behartzen du bere burua. Teknikoki, psikologian, portaera bi modutan definitzen da:
* Organismoak, ingurumenaren aurka egiten duen guztia.
* Organismoaren eta bere ingurunearen arteko edozein elkarrekintza.

Gizabanako baten portaera (eta beste organismo batzuena eta baita mekanismoena ere) maila baten barruan sartzen da, eta portaera batzuk arruntak dira, batzuk ezohikoak. Jokabide oldarkor/bortitzak gizakiarengan duen jatorriari buruzko azalpen-teoria orokorrak nerabeak eskolan duen indarkeria-portaera ulertzen saiatzeko aplika daitezke. Hurbilketa horiek guztiak bi ildo teoriko nagusitan biltzen dira: teoria aktiboak edo sortzetikoak eta teoria erreaktiboak edo ingurumenekoak. Teoria aktiboek edo sortzetiko teoriek uste dute agresibitatea gizabanakoaren osagai organikoa edo sortzetikoa dela oinarrizko osagaia egokitze-prozesurako; ikuspegi horretatik, erasoak funtzio positiboa duela uste da, eta hezkuntzaren zeregina, funtsean, haren adierazpena sozialki onargarriak diren jokabideetara bideratzea dela. Bestalde, teoria erreaktiboek edo ingurumen-teoriek ingurumenaren zeregina eta ikasteko prozesuek gizakiaren indarkeriazko jokabidean duten garrantzia nabarmentzen dituzte.

### Jokabidea
Espezimen biologiko baten jokabidea portaera-eredu egonkorrek osatzen dute, eboluzioaren bidez, genetikak babestuta eta iraunarazita. Jokabide hori bere ezaugarri egokituen bidez adierazten da testuinguru edo komunitate baten barruan. Norbanakoaren barne-prozesuen adierazle behagarria da, fisikoa.

### Alderdi psikosozialak
Jokabide baten onarpen soziala arau sozialek ebaluatzen dute, eta kontrol sozialerako hainbat bideren bidez arautzen da. Jendearen portaera hainbat diziplinatan aztertzen da, hala nola psikologia, soziologia, etologia, antropologia giza portaeraren kasuan, bere azterketa animalia guztietara zabalduz.

## Gizarte-sistemen portaera
Gizarte-egitura populazio baten gizarte-antolaketa osatzen duten harremanen, posizioen eta pertsona-kopuruaren eredua da, dela talde txiki bat, dela gizarte oso bat. Harremanak gertatzen dira pertsonak elkarreragin jarraituko eredu egonkor samarretan inplikatzen direnean. Gizarte-harremanen sarean aitortutako lekuak dira posizioak (gizarte estatusa), zeinak rol izeneko portaera-itxaropenak dakartzaten. Arauak eta erregelak, izan ere, gizarte rolen itxaropenen mailan biziko direla bermatzeko ezartzen dira, eta zehapen positiboak eta negatiboak ezartzen dira betetzen direla ziurtatzeko. Arauak eta erregelak gizarte-sistema partikular baten balioen adierazpen behagarria dira. Rolak, arauak eta balioak sistema batean txertatu behar dira, sistema erabat funtzionala izan dadin.

### Taldeak eta gizarteak
Animalia-talde gehienen barruan, badira, ugaltzeko asmoz, bikoteak elkartzea edo lortzea helburu bakarra duten espezieak; beste batzuek, berriz, nahiko talde egonkorrak osatzen dituzte. Kongregazio horiek ez dira izaten aldi baterako elkarketak baino, oro har, helbururen bat lortzeko, edo talde iraunkorrak, non jarduera guztiak garatzen diren, hala nola lekuz aldatzea, janaria bilatzea eta ugaltzea, besteak beste. Espezie taldekoietan, banakoek sendotasunik gabeko multzoak eratzen dituzte, eta horien barruan egoteko edo ez geratzeko aukera dago, beren interesen arabera. Interes horiek, aldi berean, taldean egoteak dakartzan kostuen eta onuren arteko erlazioaren mende daude. Gizarte-espezieetan, banakoak beren artean, modu zehatzagoan eta jarraituagoan erlazionatzen dira, eta, sarritan, taldeak berdinez osatuta egoten dira, batez ere.

Edward Wilsonek *Socio biología* liburu ospetsua argitaratu zuen. Bertan, espezie guztien portaera sozialen azterketan, metodo biologikoak aplikatzeko beharra defendatzen zuen, gurea barne (Wilson, 1975). Idatzi horrek eztabaida handia piztu zuen, batez ere, giza espezieari buruzko azken kapituluagatik. Izan ere, autorea kritikatu zuten kapitulu hark arrazismoa, matxismoa, desberdintasun sozialak, genozidioa, bortxaketa eta abar defendatzen zituen ideologia sustatu zuelako. Hiru hamarkadako liskarraren ondoren, historiak epaia eman du: soziobiologiak arrakasta izan du. Soziobiologoek pausoka egin dute aurrera, ez bakarrik espezie askoren gizarte-portaeren azalpenean, baita taldeetan antolatutako gizabanakoek batera jardutea dakarten estrategia eta jokabide ugari aurkitzean ere, horiek egon zitezkeenik susmatzen ez bazen ere. Adibide argi bat mikroorganismoen portaeraren barruan dago, modu konplexuan agertzen baita; izan ere, gizabanakoen arteko lankidetza ez ezik, haien arteko komunikazio-sare konplexuak ere barne hartzen ditu elikagaiak bilatzeko eta ugaltzeko jarduerak egiteko orduan.

### Taldean bizitzearen kostuak eta onurak
Talde-bizitzari lotutako kostu eta onura nagusiak mozkinen arabera aitortzen dira, eta, beste batzuetan, kostuen arabera, baina, edozein espeziatan, normalena da taldeko kostuen eta mozkinen arteko erlazioaren emaitza ebolutiboa izatea. Batzuetan, espezie desberdinetakoak diren banakoak biltzen dira, eta talde misto horiek espezie bakoitzaren gaitasun ezberdinek dakartzaten abantailez gozatzen dute sarri.

### Talde-bizitzarako egokitzapenak
Elkarrekin bizitzeak kostu handiak dakartzanez, iragar liteke bizitza bakartitik bizitza kolonialerako bilakaeran doikuntzak egingo direla trantsizio hori errazteko eta horri eusten laguntzeko. Egokitzapen horietako batzuk irudikatzeko, talde batean bizi diren gizabanakoek jasan behar duten kostu orokorrenetako bat ikusi behar dugu zehatz-mehatz: gaixotasunak eta parasitoak transmititzeko arrisku handiagoa. Emaitza espezie askotan frogatu da, eta ez bakarrik maila deskriptiboan, baita maila esperimentalean ere.

### Jokabide formala
Giza jokabidea formaltzat hartzen da jokabidean komunitate edo gizarte batean baliotsutzat jotzen diren arau batzuk betetzen direnean. Mendebaldeko gizarteetan, adibidez, formaltzat jotzen da esplizitua, zehatza, serioa eta puntuala izatea. Hitz hori pertsonek beren balioekiko duten jokabidean oinarritzen da, batez ere.

### Borondatezko gauzatzea
Norberaren jokabidea, egoera zehatzaren eskakizunekin bat etorriz, ekintzaren bitarteko eta amaierako emaitzak aurreratuz eta bitarteko egokiak hautatuz eraikitzeko trebetasuna da borondatez gauzatzea. Borondatezko prozesuen ezaugarriek orientazioa, gauzatzea eta kontrola jasotzen dituzte.

## Portaera bizitzaren esparruetan
Gaur egun ezagutzen diren sei erresumetatik (animaliak, onddoak, landareak, protistoak, *Archaea*k, Eubacterioak), portaeraren fenomenoa, nagusiki, animaliengan ikusten da, eta, askoz modu mugatuagoan, protistoengan. Hala ere, kasu gutxitan ikus daitezke organismotik kanpo jarduteko berariaz antolatutako mugimenduak.

### Portaera landareetan
Landare-portaera oso fenomeno mugatua da. Landarearen mugimendua, batez ere, turgentziaren mekanismo hidrodinamikoaren mende dago. «Zelula lokalizatuen zurrunbilo-aldakuntzak organoen mugimenduak eragiten dituzte landare askotan, hala nola loreen edo folioloen petaloen itxiera (zenbait Papilionaceae edo oso kasu ikusgarriak, hala nola sentsitiboa) edo lorezilen mugimendua (*Berberis vulgaris*) edo landare intsektujaleen garro-tranpen atzera-egitea, hostoak, eta abar».

Landareetan, ingurumenarekin lotura duten mugimendu espezifikoen ohiko kasua landare dira intsektujale tranpak ixteko mugimenduak (*Dionaea muscipula*, Drosera, etab.).

Soinu-estimuluen aurrean, landare batzuen hostoak mugitzearen arrazoiak anbiguoak dira gaur egun ere. Zientzialari batzuk galdera hori aztertzen ari dira erantzuna aurkitzen saiatzeko. Hainbat hipotesi proposatu dira fenomeno hori azaltzeko. Maiz sortzen den bat da hostoak soinu-estimulu baten aurrean mugitzea belarkeriaren aurkako defentsa izango litzatekeela. Mimosa pudica (mimosa pudica) apalean, hostoak atzerantz tolesten dira ukitzen direnean eta hostoaren azaleraren azalera murrizten dute, belarjaleentzat hain gustagarria ez izatea eraginez. Zumar espezie ezberdinetan, hostoak brisa txikienarekin mugitzen dira. Mimosa apalean (*mimosa pudica*), hostoak atzerantz tolesten dira ukitzen direnean, eta hostoaren azaleraren azalera murrizten dute belarjaleentzat hain gustagarria ez izatea eraginez. Zumar espezie ezberdinetan, hostoak brisa txikienarekin mugitzen dira. Horrela, landarearen hostoetatik elikatzen diren intsektu belarjaleak kanporatuko lirateke, eta lurrera eroriko. Horiek erortzen ez badira ere, hostoen mugimenduak intsektuen elikadura eten dezake. Gainera, hostoen mugimendu errepikakorrak hostoen gainean pausatzetik uxa ditzake intsektu belarjalea. Beraz, aurreko adibideekin uler dezakegu hostoen mugimendua belarkeriatik babesteko modu egokia dela. Orduan, ez da hipotesi txarra pentsatzea hostoak soinu-estimulu baten aurrean mugitzea belarkeriaren aurkako defentsa moduan. Adibidez, intsektu baten hegalen soinuak landarearen hostoen mugimendua eragingo luke, horrela hostoan lurreratzea saihestuz. Bestalde, zientzialariek ikertzen jarraitu behar dute soinu-estimuluen aurrean hostoen mugimenduaren arrazoi zehatza zehazteko.

### Protistoen portaera
Protistoen portaera oso sinplea da, eta, batez ere, lokomozioaren portaerara mugatzen da.

Mugimendu antolatu horiek ahalbidetzen dituzten egiturak eta prozesu biologikoak mintz plasmatikoaren mugimendu amiboideak dira, bereziki zilioak eta flageloak. *Escherichia coli* hesteetako bakterioan, adibidez, flagelo bakoitza filamentu zurrun bat da, 14 milaren mikra diametrokoa eta 10 mikrometro luzekoa, segundoko 200 birako abiadura sinestezinean doana zelularen mintzean eta horman txertatutako motor birakari txiki bati esker.

Desplazamenduaren norabidea molekula baten kontzentrazio-gradiente baten detekzioak kontrolatzen du, eta hargailuek detektatzen dute (kimiotaxia). Desplazamendua ez da ausazkoa, eta zelula sinpleenetan ere, badirudi beharrezkoa dela mugimendua estimulatzeko eta inhibitzeko mekanismoak izatea.

### Animalien portaera
Animalien portaerak barne hartzen ditu animaliek beste organismo batzuekin eta ingurune fisikoarekin elkar eragiten duten modu guztiak. Portaera honela ere defini daiteke: organismo baten jardueraren aldaketa estimulu bati erantzunez, kanpoko edo barneko seinale bati edo seinaleen konbinazio bati.

### Portaera ugaztunetan
Ugaztunen portaera oso konplexua izan daiteke. Oso antolatuak diren egitura eta organo espezializatuei esker sortzen dira: eskeleto artikulatua, muskuluak eta, batez ere, nerbio-sistema espezializatua. Ugaztunen portaeraren azterketak alderdi etologikoak, ekologikoak, biokimikoak, fisiologikoak, proteomikoak, patologikoak, genetiko-molekularrak eta ebolutiboak ditu.

Ugaztunak izan dira munduan agertu diren azken animaliak, eta horrek eboluzioen metaketa handiagoa suposatzen du, fisikoki ez ezik haien portaeran ere. Haien biodibertsitateak esan nahi du beren portaera oso desberdina dela parte diren espezie ezberdinen artean. Ugaztunen artean uretako, lehorreko eta animalia hegalariak daude: bipedoak edo laukoiak, bakartiak edo laguntzaileak, migratzaileak edo sedentarioak, guztiak elkarrengandik oso desberdinak: ozeanoetan mundu erdian zehar doazen migrazio-talde txikietan mugitzen diren balea erraldoietatik hasita, gauez ehizatu eta milaka gizabanakoren kolonietan bizi daitezkeen saguzar hegalariak; karraskariak; normalean fruituez elikatzen diren eta lur azpiko gordelekuetan bizi diren animalia txikiak; primateak (horietako batzuk elikagaiak lortzeko teknika berriak ikasteko gai direnak), edo felinoak, horien artean harraparirik handienetako batzuk.

Klase honen barruan, lurreko espezie garatuenak daude, batez ere, gizakia (bere ingurunea bere beharretara egokitzeko modelatzeko gai den bakarretakoa), eboluzio-katearen goialdean. Ziur aski, espezie honek du portaerarik konplexuena, sarritan sentimenduen eta arrazoiketaren eragina duena eta izaki bizidunen munduko kasu aparta. Alde horretatik, bereziki konplexua da espezie honen portaera beste banako batzuekin edo are beste espezie batzuekin duen harremanari dagokionez. Gizakiaren eta beste espezie batzuen arteko harremana kasu bakarra da, ez baita soilik harraparitza-erlazio batera mugatzen.

### Kontsumitzailearen portaera
Kontsumitzailearen portaera kontsumitzaileek erabakiak hartzeko pasatzen dituzten prozesuei eta produktu edo zerbitzuekiko dituzten erreakzioei dagokie. Kontsumoarekin eta kontsumitzaileek ondasun eta zerbitzuen erosketaren eta kontsumoaren inguruan pasatzen dituzten prozesuekin du zerikusia. Kontsumitzaileek beharrak edo nahiak onartzen dituzte, eta, behar horiek asetzeko, prozesu batetik pasatzen dira. Kontsumitzailearen portaera bezero gisa pasatzen duten prozesua da, erositako produktu motak, gastatutako kantitatea, erosketen maiztasuna eta erosteko erabakia hartzeko edo ez hartzeko zer eragin duten barne hartzen dituena.

Gauza askok eragiten dute kontsumitzailearen portaeran, barneko eta kanpoko faktoreen ekarpenekin.

### Kontsumitzailearen erabakiak hartzea
Lars Pernerrek deskribatutako eredu batek kontsumitzailearen portaerari buruzko erabakiak hartzeko prozesua ilustratzen du. Lehenik eta behin, arazo bat onartzen du: kontsumitzaileak onartzen du behar edo nahi bat ez dela asebete. Horrek informazioa bilatzera eramaten du; inplikazio txikiko produktua bada, orduan, bilaketa barnekoa izango da memoria-alternatiba hutsak identifikatuz. Produktuak parte-hartze handia badu, bilaketa osoagoa izan behar da, hala nola erreseinak edo txostenak irakurtzea edo lagunei galdetzea.

Gero, kontsumitzaileak bere aukerak ebaluatuko ditu; prezioa eta kalitatea konparatuko ditu; produktuen arteko kontzesioak egingo ditu, eta aukera murriztuko du erakargarritasun gutxien duten produktuak kenduz harik eta bat geratzen den arte. Behin produktua identifikatuta, kontsumitzaileak produktua erosiko du.

Azkenik, kontsumitzaileak erosketa-erabakia eta erositako produktua ebaluatuko ditu faktore desberdinak txertatuz, hala nola kalitate-prezio erlazioa, ondasunen kalitatea eta erosketa-esperientzia.

## Osasuna 
Osasunari buruzko portaera pertsona batek bere osasunari eta ongizateari buruz dituen sinesmen eta ekintzei dagokie. Jokabide osasungarriak bizi-estilo osasungarria mantentzeko faktore zuzenak dira. Osasun-portaerek eragina dute bizi garen ingurune sozial, kultural eta fisikoan. Banakako hautuek eta kanpo-mugek moldatzen dituzte. Jokabide positiboek osasuna sustatzen eta gaixotasunak prebenitzen laguntzen dute, eta kontrakoa egia da arrisku-portaeretarako. Osasun-portaerak biztanleriaren osasunaren adierazle goiztiarrak dira. Zenbait portaeraren eta gaixotasunaren garapenaren artean, askotan, gertatzen den denbora-tartearen ondorioz, adierazle horiek osasunerako arriskutsuak diren eta osasuna sustatzen duten portaeren etorkizuneko kargak eta onurak aurreikus ditzakete.

### Tratamenduak
Egindako esku-hartze guztiak bat datoz gizabanako bakoitzaren beharrekin, modu etiko eta errespetatuan. Osasun-sinesmenen ereduak sustatu egiten du pertsonek osasun-emaitza negatiboekiko hautemandako sentikortasuna handitzea, eta pertsonak osasun-portaeraren emaitza negatibo horien larritasunaz jabetzen dira. Adibidez, osasuna sustatzeko mezuen bidez. Gainera, osasunari buruzko sinesmenen ereduak iradokitzen du portaera osasungarrien onuretan zentratu behar dela eta ekintzarako oztopoak erraz gainditzen direla. Jokabide planifikatuaren teoriak mezu konbentzigarriak erabiltzea iradokitzen du jokabide-sinesmenei heltzeko eta asmo izeneko portaera bat egiteko prestasuna areagotzeko. Jokabide planifikatuaren teoriaren arabera, beharrezkoa da arau-sinesmenei heltzea eta sinesmenak kontrolatzea portaera aldatzeko edozein saialditan. Arau-sinesmenei aurre egitea ez da nahikoa, baina asmoa autoeraginkortasunez jarraitzea garrantzitsua da, norbanakoak arazoak konpontzeko eta zereginak egiteko duen gaitasunetik abiatuta, aldaketa positiboa lortzeko. Autoeraginkortasuna, askotan, pertsuasio-teknika estandarren bidez sendotzen da.

### Erlazionatutako faktoreak
Zenbait azterlanek portaera osasungarrien eta horiek osasunean duten eraginaren arteko lotura aztertu dute (adibidez, Blaxter 1990), eta erikortasunean zein hilkortasunean duten zeregina erakutsi dute.

Ikerketa horiek zazpi bizi-estilo-ezaugarri identifikatu dituzte, geroago erikortasun txikiagoarekin eta epe luzeko biziraupen handiagoarekin lotu zirenak (Belloc eta Breslow 1972):
* Ogitartekoak, saihestu.
* Aldizka gosaldu.
* Ariketa erregularra egin.
* Gorputzeko pisu desiragarria mantendu.
* Alkohola neurrian hartu.
* Ez erre.
* Gauero 7 edo 8 ordu lo egin.

Osasunari buruzko portaerek eragina dute pertsonen bizi-kalitatean gaixotasun kronikoen agerpena atzeratzen dutelako eta bizitza aktiboa luzatzen dutelako. Tabakismoa, alkoholaren kontsumoa, dieta, lehen mailako arretako zerbitzuetako hutsuneak eta detekzio-azterketen onarpen eskasa dira osasun txarraren faktore erabakigarriak, eta jokabide horiek aldatzeak osasun hobea ekarri beharko luke. Adibidez, AEBn, AEBko Osasun eta Giza Zerbitzuen Saileko *Healthy People 2000*k jarduera fisikoaren gorakada, nutrizioaren aldaketak eta tabakoaren, alkoholaren eta drogen kontsumoaren murrizketak aipatzen ditu osasuna sustatzeko eta gaixotasunak prebenitzeko garrantzitsutzat.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* Taldean bizitzearen kostuak eta onurak. Iturria: batez ere Alcock (1993); Krebs eta Davies (1993); eta Dockery eta Reiss-etik (1999) hartua
* Alcock, J. (1993): *Animal behaviour:An evolutionary approach*. Sinahuer Associates, Sunderland.
* Davies, N.B. (1992): *Dunnock Behaviour and social evolution*. Oxford University Press, Oxford.
* Shiffmany, Kanuk. Kontsumitzaileen jokabidearen sarrera
* Dockery, M y Reiss,M. (1999): *Behaviour*. Cambridge University Press, Cambridge.
* Krebs, J.R. y Davies, N. B. (1993): *An introduction to behaviorual ecology*. Black-well Scientific Publications, Oxford.
* Ramos, J. (2007) *Violencia escolar. Un análisis exploratorio*. Desberdintasunak eta esku-hartze soziala, doktorego programa. Pablo de Olavide Unibertsitatea. Sevilla, Espainia. 3. edizioa.

## Kanpo estekak 
* Portaera, Gizapedian.