Estonia

**Estonia** (), ofizialki **Estoniako Errepublika** (), Iparraldeko Europako estatua da, Baltikoko estatuetan txikiena. Iparraldean Finlandiako golkoa du, mendebaldean Itsaso Baltikoa, hegoaldean Letonia, eta ekialdean Peipus aintzira eta Errusia. 1.500 uharte inguru dauzka; handienak Saaremaa, Hiiumaa, Muhu eta Vormsi dira. 45.336 kilometro koadroko eremua du, eta 1.315.635 biztanle zituen 2017an. Hiriburua Tallinn da, eta beste hiri nagusiak Tartu eta Narva. Errepublika parlamentarioa da, Europar Batasun, Eurogune, NATO, ELGA eta Schengen eremuko kidea.

## Geografia 
Estonia iparraldeko Europan dago, Itsaso Baltikoaren ekialdeko bazterrean. 45.336 kilometro koadroko eremua dauka. Iparraldean, Finlandiako golkoarekin du muga; mendebaldean, Baltikoa eta Rigako golkoarekin; ekialdean, Peipus aintzirak eta Narva ibaiak banatzen dute Errusiatik; hegoaldean, Letonia dauka.

Lurralde laua da; gailurrik garaiena, Suur Munamägi (317 metro) hego-ekialdean dago. Itsasoa, hondarrezko dunak eta harri potorrez betetako ibaiak, aintzirak, ibai ugariak eta padurak (lurraren %&nbsp;10) dira herrialdeko lurren ezaugarriak. 1.393 kilometroko kostaldea dauka Baltikoren ertzean, eta 1.520 uharte itsaso horretan. Saaremaa (2.673 kilometro koadro) eta Hiiumaa (989 kilometro koadro) dira uharterik handienak.

1.400 aintzira eta urtegi baino gehiago daude. Handiena Peipus da (3.555 kilometro koadro), Errusia eta Estoniaren arteko muga egiten duena. Bigarren handiena Võrtsjärv da (270 kilometro koadro), herrialdearen erdialdean dagoena. Ibairik garrantzitsuenak Pärnu, Narva eta Emajõgi dira.

Klima kontinentala da, uda epelekin, *Dfb* Köppen klima sailkapenaren arabera. Iraupen berdintsuko lau urtaro daude. Uztaileko batez besteko tenperatura 16,3&nbsp;°C da Baltikoko uharteetan eta 17,1&nbsp;°C barnealdean; otsailekoa, berriz, -3,5&nbsp;°C Baltikoko uharteetan eta -7,6&nbsp;°C barnealdean. Urteko batez besteko prezipitazioa 568 milimetrokoa da, ugariena uda amaieran Esanahi geografiko modernoan erabiltzen ezagutzen diren lehen iturriak  eskandinaviar sagak eta bikingoen harri errunikoak dira eta *Eistland* izena erabiltzen zuten. Antzinako Eskandinavieratik toponimoa beste germaniar herrietara zabaldu zen, eta XII. mendearen amaieran iritsi zen latin literariora.

### Erdi Aroa, Aro Modernoa eta XIX. mendea 
[thumb|220px|eskuinera|Estonia [Suediar Inperioa|Suediaren mende (1561–1721)]]
XIII. mendearen hasieran, alemaniarrek menderatu eta kristautu zituzten estiarrak, estoniarren aurretikoak, arrazaz finiarrak, eta "paganoak". Ondoren daniarrak etorri ziren, eta Tallinn sortu zuten 1219. urtean. 1343-1345 urteetako nekazarien matxinada handien ondoren, Ordena Teutonikoak Estonia Danimarkari erosi (1346), eta zergapeko egin zituzten estoniarrak, Hansak portuetako joan-etorria beretzat gordetzen zuelarik.

1558-1581 bitartean, Ivan Izugarriaren garaian, Baltikorako irteera bila ari ziren errusiarrek Narva eta Tartu hiriak hartu zituzten. 1561ean, Ordena Teutonikoa desegin zenean, Suediar Inperioaren, Danimarkaren eta Poloniaren esku geratu zen Estonia. XVII. mendean, suediarren mendean geratu zen guztiz; horiek Tartuko Unibertsitatea sortu zuten 1632an.

Iparraldeko Gerra Handian (1700-1721), Petri Handiak Estonia hartu zuen 1710ean eta, 1721eko Nystadeko Hitzarmenaren ondorioz, suediarrek Errusiar Inperioaren esku utzi zuten, Livoniarekin batera. Zergapekotza baztertua izan zen XIX. mendearen hasieran. Mende horren bukaeran, Alexandro III.aren errusiartze ahaleginen kontra altxatu ziren estoniar idazleak (Friedrich Reinhold Kreutzwald eta Carl Robert Jakobson).

### XX. mendea 
[thumb|220px|eskuinera|Independentziaren aldarrikapena [Pärnun, 1918ko otsailaren 23an]]
1917ko Otsaileko Iraultzaren ondoren, behin-behineko errusiar gobernuak askatasuna eman zion Estoniari (1917ko apirilaren 12ko dekretua), baina Urriko Iraultzan, sobietar agintea ezarri zen Estonian 1917ko azaroaren 28an. 1918ko otsailean, alemaniarrek Estoniari eraso zioten, boltxebikeek Tallinn utzi zuten, eta otsailaren 24an behin-behineko gobernu estoniarrak askatasuna deklaratu zuen. Brest-Litovskeko Itunaren bidez (1918ko martxoaren 3a), Alemaniaren eskuetan utzi zituen Errusiak Baltikoko lurraldeak, eta Alemaniaren errenditze egunean berriro askatasuna deklaratu zuen behin-behineko estoniar gobernuak; Tartuko Hitzarmenean (1920ko otsailaren 2a), askatasun hori onartu zuten sobietarrek.

Bigarren Mundu Gerran, Estonia Sobietar Armada Gorriak inbaditu eta okupatu zuen 1940ko ekainean. Alemaniarrek hartu zuten 1941eko abuztuan, baina berriro sobietarrek eskuratu zuten 1944an.

1988an, Moskuko gobernuak Sobietar Konstituzioan aldaketak egin zituenean, bere legeak Sobietar Batasuneko legeen aldean gailentasuna zutela erabaki zuen Estoniako Biltzarrak. Perestroikaren garai horretan independentziaren aldeko mobilizazio jendetsuak burutu ziren Estonian, eta 1989an estoniarrek era masiboan parte hartu zuten Bide baltiko deritzonean, sobietarren okupazioaren amaiera eskatzeko. 1990. urteko martxoaren 30ean Estoniako legebiltzarrak |independentzia adierazi zuen berriro ere, eta 1991ko abuztuaren 20an lortu zuen independentzia SESBetik. Geroztik estatu burujabea da Estonia.

### Azken urteak 
[thumb|220px|eskuinera|2004az geroztik Europar Batasuneko kide da Estonia; eta, 2011ko urtarrilaren 1az geroztik, [Eurogunea|Euroguneko (urdin ilunez) partaide]]
1992ko konstituzio berriak sistema parlamentarioa ezarri zuen. Urte horretan bertan, Lennart Meri, Koalizioko Alderdi Nazionaleko kide, hautatu zuten presidente. Estonia izan zen errubloa utzi eta bere dirua sortu zuen Ekialdeko Europako lehenengo herrialdea. Pribatizazio ugari egin zen, eta erregimen komunistan zehar kendutako ondasunak itzuli ziren. 1993an, estatu nazionalista zorrotza onartu zen, errusiar biztanleengan (biztanleriaren %&nbsp;30) eragina izan zuena batez ere. Neurri horri erantzun nahian, Boris Jeltsin errusiar lehendakariak gas naturalaren hornikuntza eten zuen, eta errusiar armada Estoniatik irteteko prozesua ere geldiarazi egin zuen. Azkenik, errusiar gudarostea 1994an atera zen Estoniatik.

1995eko hauteskundeetan Koalizioko Alderdia galtzaile irten zen, eta Tiit Vähi izan zen lehen ministro. Gobernu berriak eztabaida handia sortu zuen, komunista ohi asko baitzeuden bertan. Horrezaz gainera, urte hartan bertan Barne Arazoetako ministroaren ustelkeria salatu zuten, eta gobernu taldea desegin zen. Gobernu berri bat antolatu zen, Erreformaren Alderdiko kideez osatua.

1996an, Lennart Meri hautatu zuten berriz ere presidente. 1999an, Mart Laar izendatu zuten lehen ministro. 2002an eman zuen dimisioa, desadostasunak izan zituelako bere alderdiarekin. Haren agintaldian, Estonia izan zen sobietar errepublika ohien artean ekonomia sendoena zeukana, eta bidea urratzen hasi zen Europar Batasunean sartzeko. 2003ko erreferendumean, herritar gehienek Europar Batasunean sartzearen aldeko aukera egin zuten. 2004an, Estonia NATOn eta Europar Batasunean sartu zen. 2014an, Taavi Rõivas eskuindarra aukeratu zuten lehen ministro.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
Estonia errepublika parlamentarioa da. Errepublikako presidentea da estatuburua, eta lehen ministroa gobernuburua. Organo legegile nagusia Parlamentua () da, 101 kidez osatua. Parlamentukideak ororen bozkatzez hautatzen dira, lau urteko eperako, herena Tallinnen. Adineka, berriz, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak % 16,2 dira, 15-24 urte bitartekoak % 9, 25-54 urte bitartekoak % 41,4, 55-64 urte bitartekoak % 13,6 eta 65 urtetik gorakoak % 19,8. Errusiar gehienak Tallinn, Narva eta Kohtla-Järve hirietan bizi dira; Ida-Viru konderrian etnia horretakoak dira biztanleen % 72,8.

### Hizkuntzak 
Estoniera da hizkuntza ofiziala, eta biztanleen % 68,5en ama hizkuntza. Finlandieraren familia berekoa da. Errusiera du ama hizkuntza biztanleriaren % 29,6k.

Estoniako keinu hizkuntzak 2007an aitortza ofiziala jaso zuen. Herrialdean erabiltzen den keinu hizkuntza nagusia da eta 4.500 lagun inguruk erabiltzen dute (beste datuen arabera, 1.500 lagun inguruk).

### Erlijioa 
2011ko erroldaren arabera, erlijiogabeak % 54,1 dira, kristau ortodoxoak % 16,2, luteranoak % 9,9 eta gainerako kristauak % 2,2.

### Hiri nagusiak 
## Ekonomia 
Estoniako baliabide natural nagusia eskisto bituminosoa da, herrialdearen ipar-ekialdean ustiatzen dena. Erregai gisa erabiltzen da, elektrizitatea lortzeko eta lehengai gisa industria kimikoan. Estonian ugariak dira, besteak beste, fosforita hobiak; fosforita ongarriak ekoizteko erabiltzen dira. Dena dela, arrazoi ekologikoak direla-eta, ekoizpen mota hori gutxitu egin da. Zohikatza eta buztina ere ustiatzen dira. Zerbitzuen sektorea da gaur egun nagusia (barne produktu gordinaren %&nbsp;68,4 2016an), ondoren industria (elikagaiak, energia, kimika, zura, eraikuntzarako gaiak) %&nbsp;28,1ekin, eta azkenik, nekazaritza (%&nbsp;3,5).

## Kultura 
### Arkitektura
*Estoniako arkitektura

### Literatura 
Estonieraz idatzitako lehen testuak XIII. mendekoak dira. Estonierazko poesia XVII. eta XVIII. mendeen artean agertu zen: poeta esanguratsuenak Reiner Brockmann eta Käsu Hans izan ziren. Hala ere, literatura gutxi sortu zen XIX. mendera arte. Berpizkunde kultural bat sortu zen garai hartan. Kristian Jaak Peterson, lehen poeta estoniar ezaguna, XIX. mendean bizi izan zen, eta hainbat estoniar idazleren eredu izan zen: adibidez, Friedrich Robert Faehlmann eta Friedrich Reinhold Kreutzwald.

XX. mendearen amaierako eta XXI. mendearen hasierako idazle ezagunenen artean Tõnu Õnnepalu eta Andrus Kivirähk daude. Estoniako folklore eta mitologiako elementuak erabiltzen dituzte, absurdo eta grotesko bihurtuz.

### Musika 
* Miina Härma (1864-1941)
* Cyrillus Kreek (1889-1962)
* Ester Mägi (1922-2021)
* Arvo Pärt (1935-)
* Mart Saar (1882-1963)

### Zinema zuzendariak 
### Kirola 
1920az geroztik, Estoniak Olinpiar Jokoetan parte hartu du eta dominak lortu ditu atletismoan, eskian (krosean eta estilo librean), halterofilian, borrokan, arraunean, esgriman, txirrindularitzan eta beste kirol mota batzuetan. 2006ko Neguko Olinpiar Jokoetan, Estoniak 12. postuan geratu zen eta 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan 14. postuan.

Estoniak mundu mailako kirolari egindako ekarpen paregabea *kiiking* da. Kirol horretan, zabu berezia erabiltzen da, eta helburua 360 graduko biraketa osoa egitea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estonia, argia.eus.
*  Estoniako Gobernuaren webgunea
*  Estoniako mapa, europe-atlas.com