open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tiridates III.a

**Tiridates III.a**, Partiako errege izan zen 35 eta 36 bitartean. Praates IV.aren biloba zen, eta Erromara bidalia izan zen, bahitu bezala.

35ean, Partiako nobleziak, Artaban II.aren aurka matxinatu zenean, Tiberio enperadoreari, Praatesen leinuko errege bat bidaltzeko eskatu zioten. Tiberiok, Tiridates bidali zuen ekialdera, eta Luzio Viteliori, bertan erromatar autoritatea berrezartzeko agindu zion. Operazio militar eta diplomatiko abilen bidez, Viteliok bere betebeharra lortu zuen. Artabanek, bere jarraitzaileekin desertatu eta ihes egin zuen.

Orduan, Tiridates III.a izendatu zuten errege bezala, baina ez zen denbora askoz mantendu, erromatarren basailu bezala agertu baitzen. Artaban, orduan, Hirkaniara itzuli zen, dahandarrez osatutako armada handi batekin, eta partiarrek berriz izendatu zuten errege bezala. Tiridates, Seleuzia Tigrisekoa hiritik irten eta Siriara ihes egin zuen.
Luzio Vitelio

**Luzio Vitelio Veteris** (zaharra) (K.a. 5-51), Publio Vitelio kuestorearen lau semeetatik gazteena zen, eta, hauetatik, kontu politikoengatik hil ez zen bakarra. Tiberioren erregealdian, kontsul izan zen 34an, eta Siriako gobernari 35ean. Kaligula jasan behar izan zuen eta Klaudio enperadorearen emaztea eta enperatriza zen Valeria Mesalinaren faboritoa zen. Klaudioren erregealdian, beste bi alditan izan zen kontsul, 43 eta 47an, eta Erroma gobernatu zuen enperadorea Britaniako konkistara joan zen garaian, Klaudio Agripina Minorrekin ezkondu zen garaian, 48 edo 49an, Viteliok, zentsore bezala zerbitzatu zuen.

Eragin handia izan zuen, eta bere izaera nabarmenagatik ezaguna izan zen, erromatar senatari batek, behin, traizioagatik salatu zuen arren. Paralisi baten ondorioz hil zen 51n. Estatu hileta jaso zuen, eta Rostran estatua bat eraiki zuten bere omenez, "Enperadorearekiko leiala" testua zeramana.

Sextilia izeneko emakume erromatar batekin ezkondu zen, familia garrantzitsu bateko ospe handiko emakumea zena. Honekin, bi seme izan zituen:

* Luzio Vitelio II.a
* Aulo Vitelio (69an, denbora laburrez, enperadore izan zena)
Puta (iraina)

***Puta*** edo ***urdanga*** emakume baten aurkako irain matxista da, sexu konnotazio nabarmena duena eta literalki prostituzioan jarduten duen emakumea edo emakume zikina adierazten duena. Emakumeei buruz Euskal Herrian eta beste hainbat tokitan indarrean izan den sexu moralean jatorri duen iraina da. Moral horren arabera, emakumea sexuala izan arren, ez du *gehiegizko* sexu-gogoa izan behar eta sexualitatean rol pasiboz jokatu behar du. Konnotazio berdinarekin erabiltzen dira ***putakume*** hitza, pertsona bat bere amari erreferentzia eginez iraintzeko.

Irain matxista horien aurka eta hizkuntza arruntetik emakumeei buruzko sexu erreferentzia duten hitzak baztertze aldera hainbat ekimen izaten da munduan zehar, hala nola SlutWalk ekimena.

## Kanpo estekak
ADPCM

**ADPCM** DPCM-en oinarritutako kodetzailea da, funtzionaltasun batzuk gehitzen dizkiolarik. Digitalizazioa baino lehen seinale analogikoa hartu eta maiztasun bandetan zatitzen da QMF (“Quadrature Mirror Filter”) iragazkiei esker. Banda horietako bakiotza era desberdinean tratazten da DPCM-ren propietateak erabiliz, hau da, laginketa prozesua, aurreikusitako errorearen kuantifikazioa eta azkenik kodifikazioa burutzen da. Banda bakoitzaren bit segida lortzen denean (“bitstream”), emaitzak multiplexatzen dira eta jadanik gordetzeko edo transmititzeko prest daude. Deskodetzaileak, alderantzizko prozesua egin behar du, hau da, “bitstream”-eko banda bakoitza desmultiplexatu eta deskodetu.

Fitxategi:ADPC.png

Kodetzaile hau hainbat aplikaziotarako egokia da, ahotsaren kodifikazioan este baterako non bits gehien dituzten ahotsak kodifikatzen diren, hain interesgarriak ez diren ahotsak alde batera utziz. Hau, fitxategiaren tamaina txikitzeko aukera bat da.

ADPCM, CCITT G.721, CCITT G.723 eta CCITT G.726 estandarren bidez eratzen da. Azken honek, lehengo biak ordezkatu zituen, 16, 24, 32 eta 40kbts-eko estandarrak defininituz (2, 3, 4 eta 5 bit-eko laginen tamainei dagokien hurrenez hurren).

## Ikus, gainera 
* PCM
* DPCM

## Kanpo estekak
Per qualche dollaro in più

***Per qualche dollaro in più*** (italieraz) edo ***For a Few Dollars More*** (ingelesez) Espainia eta Italia artean filmatutako spaghetti western generoko film bat da, Sergio Leone zine zuzendari italiarrak 1965ean zuzendua. Protagonista nagusiak Clint Eastwood, Lee van Cleef eta Gian Maria Volonté izan ziren. Musika Ennio Morriconerena da. *Dolarraren trilogia* deritzonaren bigarrena da, 1964ko *Per un pugno di dollari* filmaren ondoren.

## Istorioa 
"Besamotza" (Clint Eastwood) eta Mortimer koronela (Lee van Cleef), hasieran elkarren etsai ziren bi hiltzaile-ehiztariak pertsona bera harrapatzeko elkartu dira: "Indiarra" (Gian Maria Volonté) gaizkilea. Hain zuzen ere, harengatik ordu arte eskaini den ordainsaririk handiena ematen da.

Bietako bakoitzak arrazoi ezberdinak ditu: batetik, "Besamotza"k gaizkilea ordainsaria lortu nahi du; bestetik, Mortimer koronelak "Indiarrak" bere alabari egin zion eraso sexuala mendekatu, alaba bere buruaz beste egitera behartu baitzuen. Euren estiloak ere ezberdinak dira, baina eraginkorrak: bata azkarra da; bestea, hotza eta teknikoa.

## Iruzkinak 
Pertsonaiak antiheroi estereotipatuak dira: mendebaldeko bizitza gogorra islatzen dute, xehetasun eta elkarrizketa laburren artean, ongia eta gaizkia erlatiboak direla erakusten dutela erakutsiz. Argazki bikainez eta denbora zoragarri erabiliz, Sergio Leonek *Dolarraren triogia* deritzonaren bigarren filma egin zuen: *Per un pugno di dollari*, *Per qualche dollaro in più* eta *Il buono, il brutto, il cattivo*. Tabernasko Basamortuan filmatu zen, Almerian, baita Níjarreko Fernán Pérez izeneko herrixkan ere.

## Aktoreak 
* Clint Eastwood: "Besamotza"
* Lee van Cleef: Mortimer koronela
* Gian Maria Volonté: "Indiarra"
* Mara Krupp: Mary
* Luigi Pistilli: Groguy
* Klaus Kinski: Wild
* Joseph Egger: Profeta
* Panos Papadopoulos: Sancho
* Tomas Blanco: Telegrafilaria

## Beste presentzia batzuk 
* Disneyren ''Pirates of the Caribbean: At World's End* (2007) filmean, Davy Jones gaizkileak eta haren maitale Tia Dalmak medailoi musikal bana dute. Eszena batean —izeba Dalmaren medailoiak jotzeari uzten dion eta Jonesenak segitzen duenean— zuzenean *Per qualche dollaro in più'' filmetik hartuta dago. Gore Verbinski zuzendaria Sergio Leoneren jarraitzaile porrokatua da eta, beraz, nahita eginiko omenaldia da.

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
*  Eszena eta musika youtube.com-tik, 2:58 minutu
DPCM

**DPCM, PCM**-en oinarritzen den uhin formadun kodeatzailea da. Hala ere, seinaleen laginetan oinarritutako hainbat erraztasun ere baditu. Kodifikatu nahi den seinale analogikotik hasten da (denboran jarraia). Lehenengo pausoa laginketa prozesua da (aldi erregular jakin batzuetan seinalearen balioa hartzea). Horrekin, senale diskretu bat lortzen da (denborazko serie erregularez osatua). Hurrengo pausoa, kuantifikazioa da: aurrez ezarritako nibel batzuetan (amplitudeak) eta bi aukera daude:
* **[1go aukera]** elkarren segidan dauden bi laginen balioa hartzen da, lehengoaen balioari bigarrena kentzen zaio, emaitza kuantifikatu eta kodifikatu egiten da.
* **[2.aukera]** aurreko laginetan oinarrituz hurrengo laginen balioa aurreikusten da eta benetako laginaren ata aurreikusitakoaren (emaitza aurreikusitakoaren errorea da) kenketa kalkulatzen da, errorea kuantifikatu eta kodifikatu egiten da.
2 aukera hauetako bat aplikatuz epe laburrean seinalearen erredundantzia ezabatzen da eta 4. mailako konpresio faktoreak lortzen dira (fitxategiaren tamaina lau aldiz zatitzen da). Bi laginen arteko diferentzia egiten denez, emaitzaren balioa murriztu egiten da zero ere gerturatuz eta horrela bit gutxiago behar dira kodifikatzeko eta fitxategiaren tamaina txikitu egiten da. Laburbilduz, “diferentzi” seinalearen potentziala jatorrizko senale originala baino askoz txikiagoa da. Jarraian, kodifikatzailearen eta deskodetzailearen bi bertsioen diagramak ikus daitezke.

## Lehenengo aukera (jarraian dauden bi laginen kenketa) 
**Lehenengo bertsioa**
Fitxategi:DPCM irudi 1.png

Kodifikatzaileak diferentzialaren funtzioa betetzen du (deribatzale izenaz ere ezaguna), bestalde dekodifikatzaileak metatzaile bezala aritzen da (integratzaile). Kuantifikatzaileak, (Q)bit kopurua gutxitzen du, alderantzizko kuantifikatzaileak berriz, (Q-1) hasierako seinale diskretuaren bit originalak berreskuratzen dituen.

**2.Bertsioa [sintesi bidezko azterketa]**

Deskodetzailea kodifikatzailean gorputzeratzea

Fitxategi:Dpcm sistesi bidezko azterketa.png

## 2.Aukera (laginaren aurreikuspena) 
Aurreikustaile linealaren eransketa

Fitxategi:DPCM laginaren aurreikuspena.png
## Ikus, gainera 
* PCM
* ADPCM

## Kanpo estekak 
*  DPCM-ren azalpen sakonagoa
Kinesina

eskuinera|thumb|250px|Kinesina, mikrohodi batetara lotua

**Kinesinak** zelula barneko eta mikrohodien arteko garraio anterogradoaren artean aurkitzen diren proteina motore familia bat dira, mikrohodiak, zitohezurduraren zati direlarik.

## Bere azterketa ahalbidetu duten teknikak 
Tipikoki, mikrohodietan aberatsak diren zelula zatietan eta besikula garraio oso ordenatu eta sarriarekin aztertua izan da. Hau da, neuronetako axoietan, sarriago txipiroi erraldoian. Aztertzeko gehien erabili diren teknikak, honako hauek izan dira: soilik morfologikoak, ekorketa edo igortzeko mikroskopia elektronikoa kasu, biokimikoak, elektroforesia bezala, biofisikoak, tranpa optikoa bezala, fluoreszentzia edo entzima bidezko immunomarkatzea, eta genetikoak, domeinu proteikoen ezabatzea edo knockout animalien bidez.

## Egitura molekularra 
Kinesina I, bi kate astuneko dimero bat da, kate astun horietako bakoitza, kate arin batekin lotuta dagoelarik, 380.000 Mauko masa molekularrarekin. Bi buru domeinuz, globo formakoak, erdiko zurtoin bat, eta bi isats domeinuz osatua dago, hauek ere globo formakoak, baina txikiagoak. Buru domeinuek, ATPasa aktibitatea du eta mikrohodiak lotzen ditu, eta isats domeinuak, garraiatu beharreko bexiken bikapa lipidikoa ezagutzen du, ziur aski, kate arinen bidez.

## Funtzioa 
Kinesina gehienek, besikulen garraio anterogradoan parte hartzen dute, hau da, zelularen urruneneko zati edo neuritaranzko mugimendu bat suposatzen duela, mikrohodien mutur positiboraino, hauen gainean mugitzen direlarik. Aldiz, dineina izeneko beste proteina motore familia batek, bide berbera erabiltzen dute, baina besikulek, zelularen hurbileneko zatira garraiatzen dituzte, eta, beraz, bere garraioa atzeranzkoa da. Neuronetan, mikrohodien mutur positiboak, sinapsi terminaletaranzko norantzan daude.

## Sailkapena 
Zelularen fisiologian duten betebeharraren arabera, honela banatzen dira kinesinak:

# Motore zitosolikoak
## Kinesinak I
## Kinesinak II
# Motore mitotikoak
## Kinesina BimC
## Kinesina Ncd

Ezberdintze hau, funtsezkoa da, zelularen zikloaren interfasean bexika garraioan parte hartzen badute ere, hau bezain garrantzitsua baita mitosian behar bezala funtzionatzea, non, mikrohodien mugimendua mesedetzen duten huso akromatikoa eratu eta, anafasean kromatida senideak banatzeko.

## Kanpo estekak
If U seek Amy

[eskuinera|180px|thumb|[Britney Spears|Britney Jean Spears abeslaria.]]**If U seek Amy** (euskaraz: "Amy bilatzen ari bazara") Britney Spears abeslari estatubatuarraren abesti bat da. Max Martin-ek sortua, 2008. urtearen Urrian argitaratu zen munduan zehar, *Circus* albumeko hirugarren abesti bezala.

## *If U seek Amy*-ri buruz 
*If U seek Amy* abestian, Britney Spearsek klub batean Amy deituriko emakume bat bilatzen du. Oso gutxitan ikusi duen arren, bere bila ari da berarekin festa batera joan nahi duelako. Horretarako, abestiak hirugarren pertsona ezezagun bati Amyri buruzko galderak egiten dizkio.

If U seek Amy abestiak, gainera, hitzekin joko arraroak egiten ditu. Adibidez, kantaren leloak honela dio: «All the boys and all the girls are begging to, if U seek Amy» (euskaraz: «Mutil guztiak eta neska guztiak eskean ari dira, Amy ikusi baduzu»). «If U seek Amy» esaten dugunean, «F.U.C.K. Me» deletreatzen ari gara ingelesez (euskaraz: «larrua jo dezagun»). Beraz, leloa honela geratuko litzaiguke: «All the boys and all the girls are begging to F.U.C.K. Me» (euskaraz: «Mutil guztiak eta neska guztiak eskean ari dira nirekin larrua jotzeko»). Honek kontrobertsia handiak sortu ditu (Estatu Batuetan bereziki), non Jive Records diskografiak abesti honen bertsio berri bat sortu behar izan duen mezu guztiak ezabatuz.

## Kanpo estekak 
* If U Seek Amy (Official Video) Youtube
Burdin Olatze

**Burdin Olatze** mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendatea da, Nafarroa Beherea eta Zuberoa arteko mugatik hurbil azken honetako Altzürükü eta Altzai-Altzabeheti-Zunharretako lurretan; Arbailen erdian eta Ahüzki iturri ospetsutik distantzia laburrera dago. Aturri eta Uhaitzandi ibaien arroen artean muga sortzen du.

Olatze izena bertan zeuden eta dauden bordetatik datorkio. Ekialdean Zuberoako Arbaila eta Basabürüa eskualdeak eta hego-mendebaldean Lauribar ibaiaren harana.

## Abiapuntuak 
Behorlegitik Altzai-Altzabeheti-Zunharreta edo Altzürüküra doan ibilbidean hasten da ohiko bidea.

## Ikus, gainera 
* Zuberoako mendien zerrenda
* Nafarroa Behereko mendiak

## Kanpo estekak 
*  "quaeldich" webgunean
Zaryn Dentzel

**Zaryn Dentzel** (Santa Barbara, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1983) Essembly eta Tuenti sare-sozialen sortzailea da. Literatura Espainiarra eta Nazioarteko Harremanak ikasi zuen, baina teknologiaren mundutik hurbil egon da beti.

15 urterekin Cabeza del Buey (Badajoz, Espainia) herrira joan zen gaztelania ikastera. Handik gutxira, Andaluzian, Félix ezagutu zuen, Tuentiaren bost sortzaileetako bat.

21 urterekin Essembly politikari buruzko sare-soziala sortu zuen Ameriketako Estatu Batuak, baina ez zuen arrakasta handirik izan.

2006an Tuenti sare-sozial arrakastatsua sortu zuen.

## Kanpo estekak 
*  Elkarrizketa bideoan (*EiTB*)
*  Elkarrizketa *Diario Vasco* egunkarian.
Enlil-kudurri-usur

**Enlil-kudurri-usur**, K.a. 1198tik K.a. 1192 arte gobernatu zuen Asiriako errege bat izan zen. Berari buruz, erreferentzia gutxi kontserbatu dira.

Tukulti-Ninurta I.aren semea zen, eta bere iloba Ashur-nirari III.aren oinordekoa. Denbora gutxiz gobernatu zuen. Babiloniaren aurkako gerran hil zen, Adad-shum-usur erregearen aurka borrokatuz, eta, Asiriako tronuan bere ondorengoa, Ninurta-apil-Ekur izan zen, errege familiako urruneko adar batekoa eta Babiloniako erregearen babestua zena. Honela, Babiloniak Asiria inbaditu izanaren arrazoi bakarra, bere interesen aldekoagoa zen aukera politiko baten arrakasta bermatzea izan zen.
Bigeruza lipidiko

[eskuinera|thumb|300px|Bigeruza lipidiko fluido hau, oso-osorik, [lezitina|fosfatidilkolinaz egina dago]]
**Bigeruza lipidikoa** lipido anfipatiko ezberdinen gainjartzeen ondorioz eratutako egitura bat da, hau da, buru hidrofilo bat (polo lipofoboa) eta isats lipofilo bat (polo hidrofoboa) dutena, gune urtsu batean aurkitzen direnean, espazialki orientatzen direnak, buru hidrofiloak kanpoalderantz (uretarantz) eta isats hidrofoboak barnealderantz, eta gune lipofilo bat eratuz orientatzen dira.

Geruza bikoitz lipidikoak, mintz plasmatiko guztien oinarria dira, eta bere egiturak, Singer eta Nicholsonen 1972ko mosaiko fluidoaren eredua jarraitzen du.

Mintz plasmatikoetan aurkitzen diren lipidoetan, buru hidrofiloa, honako hiru talde hauetakoren batetik dator:

* Glukolipidoak, hauen buruek 1 eta 15 monosakaridozko oligosakarido bat dute.
* Fosfolipidoak, hauen buruek, isatsera, negatiboki kargatutako fosfato talde baten bidez lotzen den positiboki kargatutako talde bat dute.
* Esteroideak, hauen buruek, eraztun esteroide lau bat dute, adibidez, kolesterola, animalietan bakarrik agertzen dena.

Fitxategi:Lipid_bilayer_and_micelle.png

Bigeruza lipidikoak, honako hauek era ditzake:

# Hedapen mugarik ez duten geruza bikoitz lauak
# Mizelak, nolabaiteko tamaina har dezaketenak
# Mintz beltzak
# Hoditxoak

## Kanpo estekak
Bavariako Lurralde Polizia

**Bavariako Lurralde Polizia** (alemanieraz *Polizei Bayern*) Bavariako autonomia estatu alemaniarraren segurtasunaz arduratzen den lurralde polizia edo *landspolizei* da.

## Antolaketa 
Zereginak eta antolakuntza hobeto banatzeko honako barrutietan dago banatuta Bavaria lurraldea, halaber, barruti bakoitzak bere egoitza dauka:

* Munich (Egoitza Nagusia)
* Frankonia Erdikoa: Nurenberg
* Frankonia Beherea: Würzburg
* Frankonia Garaia: Bayreuth
* Palatinatu Garaia: Regensburg
* Bavaria Beherea: Straubing
* Bavaria Garaia (Iparraldea): Rosenheim
* Bavaria Garaia (Hegoaldea): Ingolstadt
* Suabia (Iparraldea): Augsburg
* Suabia (Hegoaldea): Kempten

## Kanpo estekak 
* Bavariako Lurralde Poliziaren webgune ofiziala

[thumb|300px|ezkerrera|[Municheko polizia-etxe nagusia]]
Montsenyko mendigunea

**Montseny** (katalanez *Mendi seinalea* edo antzeko zeozer esan nahi duena, itsasotik ikusten baitzen), Kataluniako Mendilerro Aurrelitoralaren zati den mendigune bat da. Vallès Oriental, La Selva eta Osona eskualdeen arteko mugan dago, Kataluniako Beheragune Aurrelitorala eta Viceko Planaren arteko hesi bat bezala. Guillerías Mendilerroagandik, haustura batek banatzen du. Mendigune honetako mendirik garaienak, Turó de l'Home, 1712 metrokoa, Les Agudes, 1706koa eta Matagalls, 1700ekoa, dira.

Mendilerro honen zati handi bat, Montsenyko Parke Naturalaren barnean dago. Turó de l'Home mendiaren tontorrean, estazio meteorologiko bat dago, eta, lehenago, destakamendu militar bat.

## Kanpo estekak
Hidrofilo

**Hidrofiloa** (grezierazko ὕδωρ, *hydor*, *"ur"* + φιλος, *filos*, *"zale"*) ura gogoko duen molekula ororen portaera da. Disoluzio edo koloide batean, partikula hidrofiloek, elkartu eta ura ukitzen mantentzeko joera dute. Molekula hidrofiloak, aldi berean, **lipofobo**ak dira, hau da, lipidoak ez dituztela gogoko. Kontrakoa, lipofiloa izango litzateke.

## Ikus, gainera 
* Ur

## Kanpo estekak
Cambridgeshireko Polizia

**Cambridgeshireko Polizia ** (ingelesez *Cambridgeshire Constabulary*) Cambridgeshireko barrutiaz eta Peterborougheko hiriaz arduratzen den polizia da. Erresuma Batuko Barne ministerioaren agindupean dago.

## Antolaketa 
Cambridgeshireko Polizia hiru guneetan banatzen da:
* Iparraldea; Peterborough
* Erdialdea; Fenland eta Huntingdonshire
* Hegoaldea; Cambridge, Hegoaldeko Cambridgeshire eta Ekialdeko Cambridgeshire

## Kanpo estekak
Jonathan Coulton

**Jonathan Coulton** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1970eko abenduaren 1) abeslari estatubatuarra da. Ezaguna da geek kulturaren gaiei buruz abesten duelako.

## Diskografia 
* *Smoking Monkey* (2003)
* *Where Tradition Meets Tomorrow* (2004)
* *Our Bodies, Ourselves, Our Cybernetic Arms* (2005)
* *Thing a Week One* (2006)
* *Thing a Week Two* (2006)
* *Thing a Week Three* (2006)
* *Thing a Week Four* (2006)
* *JoCo Looks Back* (Bere abestirik onenen bilduma) (2008)
* *The Aftermath* bere abesti berrientzako erabiltzen duen izenburua
* *The Orange Box Original Soundtrack* (*Still Alive* abestia)

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Jonathan Coultonen MySpacea
Marrakex

**Marrakex** (amazigeraz: **tamurt n Akkuc**, "Jainkoaren lurra"; , *Marrākuš*; ; ) Marokoko hiri nagusietarikoa da. Gaur egun 909.000 biztanle ditu, eta Marokoko hegoaldean dago, Marrakex-Tensift-El Haouzko eskualdean, itsas mailatik 466 metro gorago.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Marrakexek honako hiri senidetuak ditu:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Marrakextar ezagunak 
* Yusuf al-Mustansir, almohadeen kalifa.
* Abdelaziz Marokokoa (1881-1943), Marokoko erregea.
* Abdallah Ibrahim (1918-2005), politikaria.
* Just Fontaine (1933-2023), futbolaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bulgariar Jendarmeria

**Bulgariar Jendarmeria** (bulgarieraz *Жандармерия - Zhandaramerya*) Bulgariako polizia militarra da. Batzuetan ere **MBP** bezala ezaguna ere bada.

## Kanpo estekak
Kondistegi erreka

**Kondistegi erreka** Lapurdiko ibaia da, Ardanabiako ibaiadarra dena.

## Geografia 
2,5 kilometroko bere ibilbidea Lehuntzen jaiotzen da eta Urketan isurtzen da Ardanabiara. Beraz Aturri arroko erreka da.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Lehuntze
* Mugerre
* Urketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angeluko erreka

**Angeluko erreka** Lapurdiko ibaia da, Ardanabiako ibaiadarra dena.

## Geografia 
7,1 kilometroko bere ibilbidea Kanbon jaiotzen da eta Jatsun isurtzen da Ardanabiara. Beraz Aturri arroko erreka da.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Kanbo
* Haltsu
* Hazparne
* Jatsu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tanger

**Tanger** (amazigeraz: ⵟⴰⵏⵊⴰ *Tanja* edo *Tingi*; arabieraz: طنجة ,*Ṭanjah*; frantsesez: *Tanger*; gaztelaniaz: *Tánger*; portugesez: *Tânger*) Marokoko iparraldeko hiria eta portua da, Tanger-Tetuan eskualdeko hiriburua. Gaur egun, 700,000 biztanle baino pixka bat gehiago ditu. Tanger-Tetuango eskualdean dago, Gibraltarko itsasartearen mendebaleko irteeran.

## Ekonomia 
Industriagunea (arrain kontserbak, ehungintza) eta turismogunea da.

## Historia 
Erromatarren Tingis izan zen, Mauritania Tingitana herrialdeko hiriburua. Bandaloek, arabiarrek eta berbereek hartu ondoren, portugaldarrek konkistatu zuten, eta 1471-1662 bitartean Portugalen eskuetan egon zen. 1662. urtean Portugalek Ingalaterrari eman zion, eta Ingalaterrak 1684. urtean mairu piraten eskuetan utzi zuen. 1912an Tangerko Nazioarteko Eremua sortu zen, eta 1923tik aurrera nazioarteko hiria izan zen. 1940-1945 bitartean Espainiaren eskuetan egon zen, baina gero berriro nazioartekoa izan zen. 1956an Marokoren mende geratu zen.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Faro, Portugal (1954)
*  Algeciras, Espainia
*  Cádiz, Espainia
*  Bizerta, Tunisia
*  Liège, Belgika (2006)
*  Metz, Frantzia
*  Moulins, Frantzia
*  Pasadena, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak
*  Mumbai, Maharashtra, India

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aphanize

**Aphanize** mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendatea da, Nafarroa Behereko Behorlegi eta Mendibe udalerrien artean kokatuta.

Biduze eta Errobi ibaien arroen arteko muga da. Iparraldean Eltzarreko ordokia eta Biduzeko iturria eta hegoaldean Lauribar ibaiaren harana ditu. Arbailetako Behorlegituturru (1.265 m) eta Hauskoaren (1.268 m) artean dago.

Aphanizen badago haizpe bat 328 metroko horma duena, eskalada munduan famatua dena.

Uhaitzandi ibaiak ere badu izen bereko ibaiadarra.

## Abiapuntuak 
Igotzeko bidea Donazaharre eta Behorlegin hasitakoa da. Altzai-Altzabeheti-Zunharreta edo Altzürüküra doan ibilbide honetatik Burdin Olatze mendatera ere igo daiteke.

## Kanpo estekak 
*  Haizpearen esplorazioa

## Bibliografia 
* Pierre Minvielle, *Grottes et canyons*, (Denoël argitaletxea, *Les 100 plus belles courses et randonnées* bilduma, 1977)

## Ikus, gainera 
* Arbailak
Idir

**Idir**, benetako izenez **Amid Cheriet**, (Beni Yenni, Kabilia, 1949ko urriaren 25a - Paris, 2020ko maiatzaren 2a) Aljeriako kantautore amatzigha izan zen. "A vava Inouva" da bere abesti ospetsuena.

## Diskografia 
* *A Vava Inouva* (1976)
* *Ay Arrac Nagh* (1979)
* *Le Petit village*
* *Les Chasseurs de lumière* (1993)
* *Identités* (1999)
* *Deux rives un rêve* (2002)
* *Entre scène et Terre* (CD+DVD)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Biografia (Amazigh)
* Idir -Avava inouva
* Idir- Avava Inouva Lyrics
Mozah

**Mozah** Hego Koreako Samsung Heavy Industries, Hyundai Heavy Industries eta Daewoo Shipbuilding & Marine Engineering Company ontzioletan eraikitako gasontzi erraldoia da. Guztira 345 metro luze ditu eta 2008an eraikitzen amaitu zenean, munduko gasontzirik handiena zen, bai edukieran bai luzeran ere.

## Lehen bidaia 
Mozah gasontziaren lehen bidaia 2009ko urtarrilaren hasieran egin zen. Abendu bukaeran Qatarren gasa kargatu eta Gas Natural konpainia katalanak erositako karga Bilboko portura abiatu zen. 2008ko abenduaren 31n Suezko kanala igaro zuen lehen aldiz eta egun batzuk beranduago, 2009ko urtarrilaren 11n Bilbora heldu zen.

Berez urtarrilaren 8an zen ailegatzekoa, baina bidaiak atzerapena jasan zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Q-Max

## Kanpo estekak 
*  Mozah ontziaren etorrera Bilboko portura.
Egiptoko ihesa (Giotto)

***Egiptoko ihesa*** (italieraz *Fuga in Egitto*) Giotto di Bondone margolari italiarrak (Colle di Vespignano bezala ere ezagutua, 1267 ??? - Florentzia, 1337ko urtarrilak 8) sortutako margolan Gotikoa da, Scrovegni kaperan (Padua, Italia) dagoena. 1305 eta 1306 urteetan margotu zen. 2 metroko luzera eta 185cm-ko zabalera ditu eszena honek.

## Deskribapena 
Pintura mota freskoa da, hau da, entokatu berri den paretaren gainean uretan disolbatutako pinturak aplikatzearen teknikaz egindakoa. Haren euskarria lehen aipatutako Scrovegni kaperaren ezkerraldeko horma da. Margolan hau “Paduako ziklo” izenez ezagutzen den fresko multzo handi baten zati ezagunena da.

Eszena hau Seudo Mateoren ebanjelio apokrifoak kontatzen duenaren arabera dago irudikatuta: Josef, Maria eta Jesus haurtxoa irudikatzen ditu Egiptora ihes egiten, Herodesek familia hiltzea agindu baitzuen. Horren berri aingeru batek eman zien ametsetan, zeinek bidea erakusten dien. Josefek astoa gidatzen du, eta honen gainean Maria doa haurtxoa eskuetan duela. Joseferen alboan gazte bat ageri da buruan huntzezko koroa batekin eta gerrian kantinplora batekin. Horien atzetik, berriz, beste hiru gazte doaz. Ziurrenik, jantzi gorria duen neskatoa Mariaren laguntzailea da.

Fresko honek argi uzten du Giottoren ekarpen bizantziarra: aurrez aurreko eta perfilezko pertsonaiak kontrajartzen dizkigu, eta horiek urre-koloreko atzealdean margotu ordez paisaia menditsu errealistago batean kokatzen ditu. Paisaia hori basamortu lehor eta zabal bat da, desertua ia; horrek haur txikiarekin bidaiatzen duen bikotearentzat arriskua dakar. Monotonia hausteko zenbait zuhaitz daude mendien magaletan, zuhaitz meheak eta xehetasunez eginiko hostoak. Ukitu bizantziarretik urrun, margolanak natura eta bizia irudikatzen ditu, ihespuntu zeiharra erabiliz. Konposizioari dagokionez, erdiko mendiak eta Mariaren irudiak triangelu itxura osatzen dute, simetria apur bat emanez. Mugimendua nabari da astoaren aurreko hankan eta aingeruaren jarreran.

Eszena honetan errealismoa nabari da drapeatu arinetan, pertsonaien keinu eta adierazpenetan, baita haurraren jantziaren zein zumez bildutako ontziaren irudikapen xehean ere.

## Kanpo estekak
Javier Armentia

**Javier Armentia Fructuoso** (Gasteiz, Araba, 1962ko azaroaren 9a) astrofisikaria eta Iruñeko planetarioko zuzendaria da. Hainbat hedabideren bidez, bere ezagutzak eta iritziak dibulgatzen ditu.

## Bizitza 
Javier Armentiak Zientzia Fisikoak ikasi zituen, astrofisikaren espezialitatearekin, Madrilgo Complutense Unibertsitatean. Han ikerketak egin eta eskolak eman zituen, Iruñeara Planetarioaren zuzendari etorri aurretik. Hain zuzen ere, Iruñeko planetarioaren zuzendaria da planetario horren sorreratik beretik, 1993ko azaroaren 26tik.

## Ikus, gainera 
* Iruñeko planetarioa
* Zientziaren Lagunen Kluba

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa, *Argia* aldizkarian
Atxo Apellaniz

**Juan Ignacio "Atxo" Apellaniz Agiriano** (Araba, 1954ko otsailaren 24 &ndash; K2 mendia, 1994ko abuztuaren 11) puntako euskal alpinista zen. TVEko *Al filo de lo imposible* telebista saioko kolaboratzailea zen. Bost zortzimilako igo zituen.

1994ko abuztuaren 4an Juanjo San Sebastian euskal alpinistarekin K2 zortzimilakoaren tontorrera igo zen iparraldetik, Txinako aldetik. Jaisten ari zirela, elur-jausi batek biak harrapatu zituen. Elur-jausiak Juanjo bigarren kanpamentutik gertu utzi zuen eta segurtasun eremura heldu ahal izan zen. Atxok berriz, eskularruak galdu zituen eta mendian geratu zen. Hiru bibak egin zituen, mendian galduta zegoela, 7.800 metro altueran laugarren kanpamentura heldu aurretik. Laugarren kanpamentura heldu ahal izan zenean izozketa-sintoma larriak zituen. Bere kideek bigarren kanpamentura eraman ahal izan zuten baina bertan hil zen 1994ko abuztuaren 11n nekeak jota, 6.700 metro altueran. Juanjo San Sebastiani hatz guztiak ebaki behar izan zizkioten izoztuak zituelako.

Gaur egun, Gasteizko kale batek bere izena darama bere omenez.

## Ibilaldiak 
### Zortzimilakoak 
* Cho Oyu (1985-05-17 eta 1990-10-19)
* Gasherbrum II (1987-08-16)
* Shisha Pangma (1990-09-30)
* Nanga Parbat (1992-07-12)
* K2 (1994-08-04)

### Beste batzuk 
Kangchuntse (7.678 m) mendira igotzeko saiakera egin zuen 1982an, lortu ez bazuen ere.

## Bibliografia 
* "Mendiminez" (Ramon Olasagasti. Elkar, 2007).
* "Cita con la cumbre. Una historia de tragedia y amistad en el K2" (Juanjo San Sebastian. Desnivel, 2011).

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko alpinismoaren historia
* Zerrenda:Gasteiztar ospetsuak
Juan Vallejo

**Juan Vallejo Llanos** (Gasteiz, Araba, 1970eko martxoaren 26) euskal alpinista eta eskalatzailea da. 1998tik TVEren *Al filo de lo imposible* telebista saioaren espezialista eta kolaboratzailea da. Hainbat zortzimilako igo ditu.

Juan Vallejo ‎Ángel Vallejo mendizalearen semea da, 1974ko eta 1980ko Everest espedizioetako partaide ibilitakoa.

## Lorpenak 
### Zortzimilakoak 
* Makalu (1995-05-08)
* Lhotse (1995-10-02)
* Annapurna (1999-04-29)
* Everest (2001)  oxigeno artifizialik gabe 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ninurta-apil-Ekur

**Ninurta-apil-Ekur**, **Ninurta Apal Ekur** bezala ere ezaguna, Tukulti-Ninurta I.aren odoleko oinordekoen jarraipena hautsi zuen Asiriako errege bat izan zen, K.a. 1192tik K.a. 1180 arte gobernatu zuena.

Ninurta-apil-Ekur, Adad-nirari I.aren errege familiako alboko adar baten ondorengoa zen, Eriba-Adad I.aren ondorengoa baitzen, Ashur-uballit I.aren aita eta erregeordea. Tronuan, baldintza ezezagunetan, Enlil-kudurri-usur ordezkatu zuen.

Egungo kronika baten arabera, Babilonian erbesteratua bizi zen, herrialde honetako errege zen Adad-shum-usurrek, Asiria inbaditu zuenean, une horretan, asiriar armadaren konfidantza bereganatzea lortu zuelarik, armadaren buru jarri eta Assur konkistatuz. Eleberri itxurako kronika honen interpretazioa, benetan, Babiloniako erregearen babestu bat zela izan liteke, nori, Tukulti-Ninurta I.aren semeak baino konfidantza gehiago ematen zion, Babiloniaren antzinako konkistatzailea.

Oso gutxi ezagutzen da bere erregealdiari buruz, baina, dirudienez, Asiria, bere nahaspila dinastikoetatik suspertzen hasi zen, bere oinordekoa, bere seme Ashur-Dan I.a izan baitzen, erregealdi luze eta egonkor bat izan zuena.
Shabako

[eskuinera|thumb|200px|Shabako eskaintza eran erakusten duen estatua. [New Yorkeko Arte Museo Metropoliarra.]]
**Neferkara Shabako** edo **Shabako**, Egiptoko XXV. dinastiako faraoi bat izan zen, Kushtarra. K.a. 716tik K.a. 702 arte gobernatu zuen, Egiptoko hirugarren tarteko aroaren garaian.

Manetonek **Sabakon** bezala aipatzen du, eta, Bakenrenef harrapatu eta bizirik erre ondoren, zortzi urtez gobernatu zuela dio, Sexto Julio Afrikanoren arabera, Sinzelo fraidearen bertsioan, edo hamabi urtez, Eusebio Zesareakoaren arabera, armeniar bertsioan. Herodotok, **Sabakos** deitu zuen.

## Bizitza 
200px|thumb|Shabakoren harria, non Menfiseko teologia aipatzen den.
Shabako, bere anaia Piankhi edo Pijeren oinordekoa izan zen.

Egiptorako inbasio berri bat antolatu zuen, eta Sargon II.aren gobernupean zegoen Asiriar inperioaren mendetik aske mantentzen saiatzen da, neurri handi batean lortu zuena, Sargon II.a, beste eskualde batzuetan sortu ziren gatazkak zirela eta, nahiko arduratua ibili baitzen.

Egiptora iritsi berriak izan arren, Shabako eta bere familia oso interesaturik zeuden Egiptoren iraganagatik, eta bere garaiko arteak, antzinagoko garaiak oroitaraziko dituen estilo bat islatzen du.

Shabako, bere erregealdiko hamabosgarren urtean hil zen, eta El Kurruko bere piramidean lurperatua izan zen. Bere oinordekoa, bere iloba Shabitko izan zen, Piankhiren semea, Kusheko tradizioa jarraituz, non, anaia nagusiaren semearen aurretik, anaia izaten zen oinordekoa.

## Bere garaiko testigutzak 
[eskuinera|thumb|200px|Shabakoren garaipenaren oroitzapenezko [kakalardo sakratu|kakalardoa.]]
Shabakoren erregealdian, Egipto osoan zehar, eraikuntza lan ugari abiatu ziren, bereziki Tebasen.

Shabakoren Harria deritzona, non, erregeak, Egiptoko Antzinako Inperioko zenbait dokumentu mantentzea agindu zuela erregistratuta dagoen, bere erregealdiko objekturik ezagunena da. Bertan, Menfiseko Teologia deskribatzen da.

* Zenbait eraikin Karnaken (Arnold 1999:47)
* Luxorreko tenpluko hedapenak (Arnold 1999:47)
* Medinet Habuko tenpluaren hedapenak (Arnold 1999:47)
* Bere izena daramaten zenbait bloke Edfu, Abidos, Esna eta Menfiseko tenpluetan (Arnold 1999:50)
* Neferkara izena daraman plaka (Petrie Museoa UC13205)
Newark (New Jersey)

**Newark** New Jerseyko estatuko hiririk handiena da, 278.980 biztanle ingururekin (2008ko datuak).

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
Newark ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriaren webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|600px|Hiriaren panoramika.
Luis Ezeiza ikastetxea

**Luis Ezeiza eskola** Eskoriatzan dagoen lehen hezkuntzako bi eskoletako bat da.

## Eraikuntza 
Luis Ezeiza eskolaren eraikuntza, Luis Ezeizak bultzatu zuen, alkate izan zen garaian, 1965 eta 1966 bitartean, baina ez zen 1970 arte eraikitzen amaitu.

## Eraikinak 
Luis Ezeiza ikastetxea, Eskoriatzan, bi eraikinek osatzen dute, elkarren arteko distantzia, 20 metrokoa delarik. Gainera, eraikin nagusiak parean duen Udal pilotalekua, Heziketa fisikoko eskoletarako ere erabiltzen da. Eskoriatzako bi eraikin hauetaz gain, Gatzagan ere badu beste bat, Haur hezkuntzakoa, 2000tik. Udal liburutegia ere erabiltzen da.

## Heziketa sistema 
1970 eta 1995 bitartean, O.H.O.ko hezkuntza eman zen. Azken urte horretan, heziketa sistemaren aldaketa zela eta, Haur hezkuntza eta lehen hezkuntzako ikasketak ematen hasi zelarik.

Bertan, D eredua eskaintzen da.

## Kanpo estekak 
* Luis Ezeiza ikastetxea
Simple Plan

**Simple Plan** pop punk musika jotzen duen Montrealeko banda da. Taldea 1999an sortu zenetik ez dute partaideen aldetik inongo aldaketarik jasan. Taldekideak Pierre Bouvier (ahots nagusia), Jeff Stinco (gitarra nagusia), Sébastien Lefebvre (gitarra erritmikoa, koroak), David Desrosiers (bajua, koroak) y Chuck Comeau (bateria eta perkusioa). Estudioko lau album argitaratu dituzte, hala nola, *No Pads, No Helmets... Just Balls* (2002), *Still Not Getting Any...* (2004), *Simple Plan* (2008) eta *Get Your Heart On!* (2011). Hortaz gain, zuzeneko bi album guztiz komertzializatuak ere argitaratu dituzte: *Live in Japan 2002* (2003) y *MTV Hard Rock Live* (2005).

Taldearen esanetan bere album berria Taking One for the Team deiturikoa 2016ko otsailaren 19an argitaratuko da.

## Diskografia 
### Estudiokoak 
* *No Pads, No Helmets... Just Balls* (2002)
* *Still Not Getting Any...* (2004)
* *Simple Plan* (2008)
* *Get Your Heart On!* (2011)
* *Taking One for the Team* (2016)

### Zuzeneko albumak 
* *Live in Japan 2002* (2003)
* *MTV Hard Rock Live* (2005)

### Bideoko albumak 
* *A Big Package for You (2003)*

### EP 
* *Live in Anaheim* (2004)
* *iTunes Live from Montreal* (2009)

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Simple Plant taldearen Espainiako webgunea
1976ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1976ko Neguko Olinpiar Jokoak**, 12 urte lehenago bezala, Innsbrucken ospatu ziren, Austria. Hau, Neguko Olinpiar Jokoen XII. edizioa izan zen.

Joko hauetarako euren hautagaitza, AEBetako Denverrek, Suitzako Sionek, Finlandiako Tamperek, Kanadako Vancouverrek eta Austriako Innsbruckek aurkeztu zituzten. Bozka gehien jaso zituen hiria, Denver izan zen, baina Colorado estatuko hiritarrak, olinpiar jokoak antolatzeko funts publikoak erabiltzearen aurka agertu ziren.

## Dominak 
## Gertakariak 
* Urte honetan, Neguko lehen Paralinpiar Jokoak ospatu ziren, 1976ko Neguko Paralinpiar Jokoak, baina ez ziren Innsbrucken ospatu, baizik eta Suediako Örnsköldsvik hirian.
* Franz Klammer austriarrak, eski alpetarreko jaitsiera proba irabazi zuen, 1:45:73ko denborarekin, Suitzako Bernhard Russirekin, aurreko olinpiar jokoetako jaitsiera proba irabazi zuena, leiha gogorra izan ondoren.
* Dorothy Hamill izan zen irristaketa artistikoan txapelduna.
* John Curry irristatzaileak, bere errutina aldatu zuen, Olinpiar epaileei apelatu eta urrea irabaziz.
* Rosi Mittermaier eskiatzailea, eski alpetarreko proba guztiak irabaztetik gertu egon zen, bi urre eta zilarra irabaziz, hirugarren urrea izango zena, 0.13 segundogatik galdu zuelarik.
* Tatiana Averina abiadura patinatzaileak lau domina irabazi zituen, AEBetako talde osoak, proba horretan, sei irabazi zituen bitartean.
* Bobsleigh eta luge lehiaketak, lehen aldiz, pista berean jokatu ziren.
* Maskota elurrezko gizon tiroldar bat izan zen.

 

## Kanpo estekak
Marko Aurelio Mario

*Artikulu hau Galietako Inperioaren enperadoreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Aurelio Mario** (), Galietako Inperioko enperadore izan zen 268an. Ondorengo tradizioaren arabera, ogibidez, errementaria zen, eta, erromatar armadan, mailaz maila igotzen joan zen, ofizial bihurtu zen arte. Postumo hil ondoren, boterea lortu zuen, ustez, hiru edo lau egunez bakarrik, eta berak propio eginiko ezpata batekin eraila izan zen.

Tradizio hau, partzialki edo oso-osorik, ez da zuzena. Ekoitzi zuen txanpon kopurua kontutan hartuta, bere erregealdiaren iraupena, bi edo hiru hilabetekoa izango zen, zehazkiago. Mario, *Historia Augusta* liburuan, Hogeitamar Tirauen artean aipatzen da.
Larraineko ühaitza

**Larraineko ühaitza** (frantsesez: *Gave de Larrau*) Zuberoako ibaia da, Santa Graziko ühaitzarekin batera Ühaitza sortzen duena.

## Geografia 
Larraineko ühaitza Logibaren jaioa da Olhadoko erreka eta Zürkhatsegirekin bat egiten dutenean, 380 metroko altueran. Olhado Holtzarteko arroiletatik dator Üthürzehetako lepoan jaio ondoren.

Zurkaitzegi, berriz, Orhi mendiaren iparraldeko aldetik dator, Irabaltzetatik hain zuzen ere.

Bere 20 kilometroko ibilbidea Uhaitzandi sortzear bukatzen da, Uhaitxa ibaiarekin duen lotunean. Ahoa Ligi-Atherei udalerrian dago.

## Zeharkatutako udalerriak 
Herri bakarra zeharkatzen du: Larraine

## Ibaiadarrak 
Olhadoko errekak eta Zürkhatsegi errekek osatua izanda ere, baditu zenbait ibaiadar:
* Etxelü erreka
* Ahuntzola erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hekatonkiro

Greziar mitologian, **Hekatonkiro** edo **Hekatonkeroak** (grezieraz Έκατόνχειρες Hekatonkheires o Έκατόνταχειρας Hekatontakheiras, ehun eskudunak), ehun beso eta berrogeitamar buru zituzten erraldoiak ziren, Gea eta Uranoren semeak. Euren aitak, Tartarora bota zituen, baina Kronosek salbatu zituen, nori Urano zikiratu eta tronutik kentzen lagundu zioten. Kronosi lagundu ondoren, honek, berriz Tartaroan giltzaperatu zituen, non Kanpek zainduta egon ziren Zeusek salbatu zituen arte. Titanomakian, Titanei, arrokak, aldian ehun botatzen zizkieten.

Gerra amaitu ondoren, Hekatonkiroak jauregietan bizitzen jarri ziren, Ozeano ibaian, Tartaroko ateen zaindari bihurtu zirelarik, non Zeusek Titanak giltzaperatu zituen. Iliadan, badago historio bat, beste inon aurkitzen ez dena, uneren batean, jainkoak, Zeus tronutik botatzen saiatzen ari zirela dioena, eta hau, Herak, Ateneak eta Poseidonek kateatu zutela, baina kale egin zuten Tetisek Hekatonkiroak deitu eta hauek laguntzera joan zirenean. Batzuetan, itsasoko jainkotzat hartzen dira, eta *pentekonter*retatik etor daitezke, berrogeitamar arraunlaridun itsasontziak.

Hekatonkiroak, Briareo (indartsua), Giges eta Koto ziren. Homerok, Briareori, Egeon bezala ere erreferentzia egin zion, azken hau, itsasoko jainko ezberdin baten izena zen arren.

## Kanpo estekak
Zürkhatsegi

**Zürkhatsegi** Larraineko (Zuberoa) ibaia da.

## Geografia 
Orhi mendiaren iparraldeko aldean du iturria, Irabaltzetan hain zuzen ere, 1400 metroko altueran. Herri bakarra zeharkatzen du: Larraine. Larraineko ühaitzera isurtzen ditu bere urak Logibar inguruan, behin Holtzarteko arroiletatik datorren Olhadoko errekarekin lotuta.

## Ibaiadarrak 
* Nahar-ordokilako erreka
* Gerrendoiko erreka
* Harbeltzetako erreka
* Odeizakiko erreka
* Orpuneko erreka
* Erroimendiko erreka
* Larrandako erreka
* Haritz handiko erreka
* Sarrantolatzeko edo Oronitzeko erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egeon

Greziar mitologian, **Egeon** (grezieraz Αιγαιων Aigaiôn edo Αιγαιος Aigaios, "Egeo", latinez Aegaeon edo Aegean), antzinako itsasoko jainko bat zen, Titanen aliatua eta Egeo itsasoaren pertsonifikazioa, honi izena eman ziolarik. Talasaren semea zen, itsasoko jatorrizko jainkosa, edo, beste iturri batzuen arabera, Ponto eta Gearena. Briareo Hekatonkiroaren aita izan zen, Homerok, azken honekin nahasten duelarik Iliadan.

Helios eta Poseidonek Korintoko istmoagatik izan zuten leihan erabakiorra izan zen, epaile lanak egin eta arrazoia Poseidoni emanez.

## Kanpo estekak
Santa Graziko ühaitza

**Santa Graziko ühaitza** (frantsesez: *Gave de Sainte-Engrâce*) Zuberoako ibaia da, Larraineko ühaitzarekin batera Ühaitza sortzen duena.

## Geografia 
Santa Graziko ühaitza Santa Graziko ipar-ekialdean jaioa da, laugarren aroan izandako glaziar baten eta karstek sortutako haranean. Haran honetan bertan Kakuetako arroila famatua dago.

Bere 15 kilometroko ibilbidea Ühaitza sortzear bukatzen da, Larraineko ühaitzarekin duen lotunean. Ahoa Ligi-Atherei udalerrian dago.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Santa Grazi
* Ereta
* Ligi-Atherei

## Ibaiadarrak 
* Arpideko erreka
* Ehüjarreko erreka
* Kakuetako erreka
* Urdaibiko erreka
* Mürrübeltzeko erreka
* Gahardoiko erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rodo

Greziar mitologian, **Rodo**, **Roda** edo **Rode** (grezieraz Ροδη Rhodê, "Rodaseko Anderea"), uretatik berriki altxatutako Rodas uhartean bizi zen itsas lamia bat zen. Poseidon eta Halia edo Anfitriteren alaba zen, edo, beste iturri batzuen arabera, Afroditarena. Helios eguzki jainkoaren emaztea izan zen, eta honekin, zazpi seme, heliadak, (Okimo, Zerkafo, Makareo, Aktis, Tenages, Triopas eta Kandalo) eta alaba bat, Elektriona, izan zituen.

Rodok, bere izena eman zion Rodas uharteari, honen babeslea baitzen. Uhartea izan zen bere gurtza gunea, non Halia edo Leukotearekin batera gurtua izan zen. Bere izena, uharteko tokikoa eta arrosa baten antzekoa zen hibisko txinatarretik dator, etimologikoki, hau ere, bere izenarekin lotuta dagoelarik.

Rodaseko lehen biztanleak, Telkinak izan ziren. Hauek, Rodas, eurite baten ondorioz berriz urperatuko zela iragarri zutenean, korrika eta presaka ihes egin zuten, Rodo eta bere seme-alabak, tokiko gobernari bakar gisa utziz, Rodoren nebak, deabru bihurtuak izan baitziren, euren ama bortxatu ondoren.

Heliosekin izan zituen semeak, astronomo gisa ospetsu izan ziren. Horietako batek, Aktisek zehazki, bere anaia hil eta Egiptora ihes egin behar izan zuen, non Heliopolis hiria sortu zuen, eta, bertan, astronomia eta astrologiako eskola ospetsu bat. Rodasen geratu zirenek, euren aitaren omenez, Rodaseko Kolosoaren eraikuntza hasi zuten, Munduko Zazpi Mirarietako bat izan zena.

## Kanpo estekak
Heliadak

Greziar mitologiaren arabera, **heliadak**, Rodas uharteko zazpi errege ziren, Helios jainkoa eta Rodo lamiaren semeak.

Uharteko tronua lortu zuten Telkinak kanporatu ondoren, fenomeno atmosferikoak maneiatu eta Estigia zingirako ura euri bezala botatzean, jainkoak desafiatu zituzten zakur burudun daimon boteretsuak. Mundutik ezabatzeko, Zeusek Rodasen urperaketa eragin zuen, baina telkin gehienek, ihes egitea lortu zuten. Orduan, Heliosek, uhartearen jabetza suertatu zitzaiona, uretatik irtenarazi zuen bere izpiekin, bere maitea zen Rodoren izenarekin bataiatu eta, bertako gobernua, lamia honekin izan zituen zazpi semeei eman zien.

Heliadek, jaio berria zen Atenea jainkosa ohoratzen zuten lehen hilkorrek, euren bizitza osoan jainkosaren presentziaz gozatuko zutela zioten profezia ezagutu zuten, eta, ondorioz, jainkosaren omenezko aldare bat altxatu zuten eta euren erritu eta sakrifizio sakratuak ezarri zituzten, Atikako biztanleak aurreratu zitzaizkien.

Heliosek, bere semeei, astrologia, (eguna 24 ordutan banatu zuten lehenak izan ziren), nabigazioa eta metalen lantzea erakutsi zizkien, guzti hauetan maisu handiak izan zirelarik. Bereziki, Tenagesen abileziak nabarmendu ziren, hain piztu zuen bere anaien bekaitza, horietako lauk (Aktis, Kandalo, Makareo eta Triopas) hil egin zutela. Krimena ezagutu zenean, hiltzaileak, uhartetik erbesteratzera behartuak izan ziren.

Honako hauek dira adostasun gehien jaso duten heliaden izenak, baina, egile batzuek, Auges, Trinax eta, emakume bakarra den Elektriona ere gehitzen dituzte:

* Aktis
* Kandalo
* Zerkafo
* Makareo
* Okimo
* Tenages
* Triopas

## Kanpo estekak
Bolibar ibaia

**Bolibar ibaia** Deba ibaiaren Eskoriatzako ibaiadarra da. Bolibar izeneko elizatean jaiotzen da, 381 metro inguruko altueran. Elizate osoa ekialdetik mendebalderako norabidean igaro ondoren, Eskoriatzako herrigunean sartzen da, Olazar kale inguruan, Luis Ezeiza ikastetxea ondoan, bere urak Deba ibaian isurtzeko.

## Kanpo estekak
Emilia Basilika

**Emilia Basilika** () Marko Fulvio Nobilior eta Marko Emilio Lepido zentsoreek eraiki zuten K.a. 179an, eta horregatik, orduan, *Basilica Æmilia et Fvlvia* deitua, ondoren desagertutako *Tabernae novae*en atzean, pertsona partikularrei alokatu zizkien dendekin inguratuz. Zenbait alditan berreraikia izan zen, batez ere, Emilia genseko partaideek. Horietako lehena, K.a. 78an egin zuen Marko Emilio Lepido kontsulak. Berreraikuntza handiago bat, Lepido triunbiroaren anaia zen Luzio Emilio Lepido Paulo kontsulak abiatu zuen K.a. 55ean. Lan hauek, ez ziren K.a. 34 arte amaituak izan, Luzio Emilio Lepido Pauloren seme zen Luzio Emilio Lepido Paulorekin eta Julio Zesarren laguntzarekin.

Une honetan, eraikina, *Tabernae novae*en gainean zegoen, baina sute batek, K.a. 14an berreraikitzera behartzen du, Luzio Emilio Lepido Paulok berak eta Augustok, bere azken forman, arkupea eta cella apainduz. Dokumentatua dagoen azken zaharberritzea, Alarikoren arpilaketan, 410ean gertatutako sutearen ondoren egin zen.

Emilia Basilika, 70x29 metroko gela handi batez osatua dago, zutabe hilaren bidez, nabeetan banatua. Erdiko nabeak, ia 12 metroko luzera duena, beste nabe txikiago bat du hegoaldean eta beste bi iparraldean. Eraikinaren aurretik, foroaren aldetik, pilastren gainean jarritako hamasei arkudun eta bi solairuko arkupe bat zegoen. Arkupearen atzetik, tabernae batzuk daude. Horien artean, gelarantz jotzen duten hiru sarrerak irekitzen dira.

## Kanpo estekak
Interpretatzaile (informatika)

**Interpretatzailea** programa informatiko bat da eta maila altuko lengoaian idatzita dauden beste programa batzuk exekutatzeko erabiltzen da. Konpiladoreekin duten ezberdintasuna azaltzeko, esan, konpiladoreek programazio lengoaiatik makina kodera pasatzen dutela. Interpretatzaileek, bitartean, itzulpena behar duten neurrian egiten dute, instrukzioz instrukzio. Gainera, ez dute itzulitakoa gordetzen.

Interpretatutako programak motelagoak izaten dira normalean konpilatutakoak baino, programa exekutatzen ari den bitartean itzultzen duelako, bestalde malguagoak dira programazio eta arazketan.

Konpiladore eta interpretatzaile baten lana pertsona batekin alderatuz gero, itzultzaile profesional bati egingo lioke erreferentzia konpiladore batek testu batean dagoena independenteki beste hizkuntza batera itzuliz. Interpretatzaile batek, bitartean, ahoz itzuliko luke dena idatziz ezer egin beharrik izan gabe.

Gaur egun, internet da interpretatzailea erabiltzen den gune ezagunenetarikoa. Hauek aukera handiagoa baitute plataformatik independenteki exekutatzeko.
## Adibideak: 
Normalean konpilatu ordez interpretatzen diren lengoaiak hauek dira:
* Lua

* Perl
* PHP
* Java
* Javascript
* Logo
* ASP
* Python
* C#
* J#
* ASP

## Ikus, gainera 
* Programazio lengoaia
* Konpiladorea
* Araztailea

## Kanpo estekak