Clement Greenberg

**Clement Greenberg** ( ahoskatua; 1909ko urtarrilaren 16a - 1994ko maiatzaren 7a), inoiz, **K. Hardesh** ezizenez idatzi zuen; saiakeragile estatubatuarra izan zen, eragin handiko ikusizko arte-kritikari gisa ezaguna batez ere, XX. mendearen erdialdeko Amerikako arte modernoarekin estuki lotutako kritikaria eta estetizista-formalista. Izan ere, espresionismo abstraktuarekin eta Jackson Pollock margolariarekin izandako loturagatik gogoratzen da. Jatorri lituaniar-judukoa zen, eta yiddish hizkuntza menperatzen zuen.

## Hastapenak 
Clement Greenberg New Yorkeko Bronx-en jaio zen 1909an. Gurasoak klase ertaineko etorkin juduak ziren, eta, hiru semeetatik, zaharrena zen. Txikitatik, Greenbergek konpultsiboki marraztu zuen, gazte izatera heldu eta literaturan zentratzen hasi zen arte. Greenbergek Erasmus Hall High School, Marquand School for Boys, eta gero Syracuse Unibertsitatean ikasi zuen; 1930ean, AB batekin graduatu zen, cum laude, Phi Beta Kappa. Unibertsitatearen ostean, ordurako yiddish-a eta ingelesa txikitatik menperatzen zituen, Greenbergek, bere kabuz, italiera eta alemana ikasi zituen frantsesez eta latinez gain. Hurrengo urteetan, Greenbergek AEBren zehar bidaiatu zuen bere aitaren produktu lehorren negoziorako lanean, baina lana ez zen bere gogoetara egokitzen; beraz, itzultzaile lanetara jo zuen. Greenberg 1934an ezkondu zen; hurrengo urtean, seme bat izan zuen, eta, handik urtera, dibortziatu egin zen. 1936an, Greenbergek hainbat lan onartu zituen Estatu Batuetako Gobernu Federalean: Funtzio Publikoaren Administraziotik Beteranoen Administraziora eta, azkenik, Aduana Zerbitzuko Tasatzaileen Dibisiora 1937an. Orduan hasi zen Greenberg serio idazten, eta, handik gutxira, aldizkari eta literatura aldizkari txiki batzuetan hasi zen argitaratzen.

## Abangoardia eta kitsch estiloa 
Argitaratutako bere lehen saiakerak batez ere literatura eta antzerkia jorratzen bazituen ere, arteak, oraindik, erakargarritasun handia zuen Greenbergentzat, eta, hala, 1939an, bat-batean, bere izena bisualaren idazle gisa agertu zen bere saiakerarik ezagunena eta aipatuarenarekin: «Avant-Garde and Kitsch», *Partisan Review* aldizkarian argitaratua lehen aldiz. Marxismoaren eraginpeko saiakera horretan, Greenbergek aldarrikatu zuen benetako abangoardiako artea Ilustrazioaren pentsamendu kritikoaren iraultzaren produktua zela, eta, horregatik, kulturaren hondamendiari aurre egin, eta,  gizarte kapitalista eta komunista nagusiko kulturaren degradazioari, atzera egiten dio, eta, aldi berean, artistak, merkatuaren edo estatuaren menpe, ezinbestean, *"urrezko zilbor-hesteaz"* lotuta jarraitzen duen paradoxa aitortzen du. Kitsch estiloa, berriz, industrializazioaren eta langile-klasearen urbanizazioaren produktua izan zen, langile-klasearen kontsumorako egindako betegarri bat: kultura gosez zegoen populazioa, baina abangoardiako kulturaz gozatzeko baliabiderik eta hezkuntzarik gabe. Greenbergek idatziko du:

Greenbergentzat, kitscha sentimendu faltsuak pizteko aproposa zen bitartean, abangoardiako artea "inuzenteegia" zen propaganda gisa eraginkortasunez erabiltzeko edo kausa batera makurtzeko.

Greenbergek alemanaren "kitsch" hitza bereganatu zuen "kultura" forma baxu eta asmatu hau deskribatzeko, nahiz eta harrezkero, bere konnotazioak kultura kapitalista/komunistaren material nostalgikoen onarpen baiezkoago batera itzuli diren.

## Artearen historia, espresionismo abstraktua eta ondorengoa 
Greenbergek XX. mendeko artearen historiari buruz zuen ikuspegia definitzen zuten hainbat saiakera nagusi idatzi zituen.

1940an, Greenberg *Partisan Review*-en sartu zen editore gisa. 1942an, berriz, *the Nation-eko* arte kritikari bihurtu zen, eta, *Commentary*-n, editore elkartua izan zen 1945etik 1957ra.

1950eko abenduan, gobernuak finantzatutako Amerikako Askatasun Kulturalaren Batzordean sartu zen. Modernismoak esperientziari buruzko iruzkin *kritikoa* ematen zuela uste zuen Greenbergek. Etengabe aldatzen zuen kitsch sasi-kulturara egokitzeko, zeina etengabeko garapenean baitzegoen. Bigarren Mundu Gerraren ondorengo urteetan, horrenbestez, Greenbergek abangoardiako artista onenak Europan baino Ameriketan sortzen ari zirelako jarrera bultzatu zuen. Jackson Pollock defendatu zuen, bereziki, bere belaunaldiko margolaririk handiena bezala, artistaren "osoak" keinu-oihalak gogoratuz. 1955eko "American-Type Painting" saiakeran, Greenbergek espresionista abstraktuen lana sustatu zuen arte modernistaren hurrengo etapa gisa (esaterako Jackson Pollock, Willem de Kooning, Hans Hofmann, Barnett Newman eta Clyfford Still-enak), margolari hauek koadro-planoaren "lautasuna" nabarmentzen ari zirela argudiatuta.

Greenbergek espezifikotasun ertaineko kontzeptu bat artikulatzen lagundu zuen. Arte-euskarri bakoitzak berezko ezaugarriak zituela planteatzen zuen, eta proiektu modernistaren zati batek beren euskarri zehatzarekin gero eta konprometituagoak ziren artelanak sortzea suposatzen zuen. Pinturaren kasuan, haien euskarriaren bi dimentsioko errealitateak lautasunari garrantzia handiagoa ematea ekarri zuen Errenazimentutik eta perspektiba piktorikoaren asmakuntzatik ohiko pinturan aurkitu ohi den sakontasunaren ilusioaren aldean.

Greenbergen iritziz, Bigarren Mundu Gerraren ostean, Ameriketako Estatu Batuak «arte aurreratuaren» zaindari bihurtu ziren. Atzerriko antzeko mugimenduak goraipatu zituen, eta, 1956an, Painters Eleven erakusketak New Yorkeko Riverside Gallery-ko American Abstract Artists-ekin izandako arrakastaren ostean, Torontora joan zen taldearen lanak ikustera 1957an. Bereziki harrituta utzi zuen William Ronald eta Jack Bush margolarien ahalmenak, eta Bushekin adiskidetasun estua garatu zuen geroago. Greenbergek, Bushen Painters Eleven osteko lana, espresionismo abstraktutik kolore eremuko pinturara eta abstrakzio lirikora egindako aldaketaren adierazgarri argi gisa ikusi zuen, hau da, garai hartako idatzi kritiko gehienetan eskatzen zuen aldaketa.

Greenbergek pop artearen inguruko sentimendu nahasiak adierazi zituen. Alde batetik, pop arteak *«bigarren belaunaldiko espresionismo abstraktuaren zurrunbiloen aurrean irekitasun eta argitasunerako joera»* zuela esan zuen. Baina, bestalde, pop arteak ez zuela *«azaleko maila batean baino gehiago zaporea zalantzan jartzen»* ere esan zuen.

1960ko hamarkadan, Greenbergek eragin handia izan zuen kritikari belaunaldi gazteago batengan, besteak beste, Michael Fried eta Rosalind E. Krauss-engan. Dena den, Greenbergen *postmodernist* teoriekin eta gizartean parte hartzen duten artearen mugimenduekin izandako aurkakotasunak eragin zuen, bai berari, bai miresten zuen arteari "moda zahar" gisa etiketatzea eta kritikarien jomuga bihurtzea ekarri zuen.

Tom Wolfek, Greenberg kritikatu zuen "The Painted Word" liburuan, Harold Rosenberg eta Leo Steinbergekin batera, eta «Cultureburgeko erregeak» izendatu zituen. Wolfek hiru kritikari hauek artearen munduan nagusitzen ari zirela beren teoriekin argudiatu zuen, eta (literaturaren munduan ez bezala, non edonork liburu bat eros zezakeen) artearen mundua bildumazale, museo eta kritikari aberatsez osatutako zirkulu-uharte batek kontrolatzen zuela ikaragarrizko eraginez.

## Pintura osteko abstrakzioa 
Azkenean, Greenberg kezkatuta zegoen espresionismo abstraktu batzuk «modalitate multzo batera murriztu» zirelako, eta gero eta gehiago bilatzen zuen gaia, artistarekin lotura eta pintzelkada zehatzak bezalako elementuak abandonatu zituzten artista multzo berri bat. Greenbergek iradoki zuen prozesu horrek «garbitasun» maila bat lortu zuela (komatxoen artean bakarrik erabili zuen hitza), oihalaren egiatasuna eta espazioaren bi dimentsioko alderdiak (lautasuna) agerian utziko zituena. Greenbergek *espresionismo abstraktutik* edo *abstrakzio margolaritik* bereizteko sortu zuen *Post-Painterly Abstraction* terminoa deitzea, berak nahiago zuen bezala. *Pintura osteko* abstrakzioa bigarren belaunaldiko espresionista abstraktuen keinu-abstrakzioaren aurka erreakzionatzen zuen arte abstraktu ugariri emandako terminoa zen. Pintura osteko abstrakzioaren joera nagusien artean, Ellsworth Kelly eta Frank Stella bezalako margolari zorrotzak daude, zeinak estu araututako formen eta ertzen arteko harremanak aztertu zituzten; Stellaren kasuan, gainazalean irudikatutako formen eta euskarriaren forma literalaren artean eta kolore-eremuko margolariak lehen magna eta gero ur-oinarritutako pintura akrilikoak lehendatu gabeko mihisak tindatu zituzten, hala nola Helen Frankenthaler eta Morris Louis-ek, kolore garbi eta irekiko eremu handi eta bizien ukimenezko eta optikoko alderdiak arakatuz. Mugimendu horien arteko muga ahula da; hala ere, Kenneth Noland bezalako artistek bi mugimenduen alderdiak erabili zituzten bere artean. Pintura osteko abstrakzioa, oro har, autokritikaren dialektika modernistaren jarraipena dela ikusten da.

## Clement Greenberg bilduma 
2000. urtean, Portlandeko Arte Museoak (PAM) Clement Greenberg bilduma eskuratu zuen XX. mendearen amaierako eta XXI. mende hasierako 59 artista garrantzitsuren 159 pintura, estanpa, marrazki eta eskulturaren bilduma. PAMek Arte Moderno eta Garaikideko Jubitz Zentroan erakusten ditu lanak, batez ere; eskultura batzuk kanpoan daude. Ordezkatutako artista gehienak estatubatuarrak dira, hainbat kanadarrekin eta beste nazionalitate batzuetako artista batzuekin batera. Bilduman ordezkatuta dauden artisten artean daude: Edward Avedisian, Walter Darby Bannard, Stanley Boxer, Jack Bush, Anthony Caro, Dan Christensen, Ronald Davis, Richard Diebenkorn, Enrico Donati, Friedel Dzubas, André Fauteux, Paul Feeley, Helen Frankenthaler, Robert Goodnough, Adolph Gottlieb, Hans Hofmann, Wolfgang Hollegha, Robert Jacobsen, Paul Jenkins, Seymour Lipton, Georges Mathieu, Kenneth Noland, Jules Olitski, William Perehudoff, Jackson Pollock, Larry Poons, William Ronald, Anne Ryan, David Smith, Anne Truitt, Alfred Wallis eta Larry Zox.

Greenbergen alargunak, Janice van Horne-k, Greenbergen bildumako artistei buruzko erakusketa-katalogo eta argitalpen-liburutegi komentatua eman zion Portlandeko Arte Museoari. Greenbergen komentaturiko liburutegia Portland Art Museum-en Crumpacker Family Library-n dago eskuragarri, publikoarentzat doan.

## Herri kulturan 
Greenberg, Jeffrey Tambor aktoreak irudikatu zuen 2000. urteko *Pollock* filmean, Jackson Pollocken bizitzari buruzkoa.

## Bibliografia 
* Greenberg, Clement. *Artea eta Kultura*, Beacon Press, 1961
* Greenberg, Clement. *Late Writings,* Robert C. Morgan -ek zuzendua, St. Paul: University of Minnesota Press, 2003.
* ''Clement Greenberg: A Critic's Collection* by Bruce Guenther, Karen Wilkin (Editorea), Portland: Portland Art Museum, 2001. ( )
* Greenberg, Clement. *Etxeko estetika: arteari eta zaporeari buruzko behaketak* . Oxford University Press, 1999.
* Jones, Caroline A. *Eyesight Alone: Clement Greenberg's Modernism and the Bureaucratization of the Senses* . University of Chicago Press, 2005.
* Kuspit, Donald. *Clement Greenberg: Arte kritikaria.* Wisconsineko Unibertsitatea, 1979.
* Markesa, Alice Goldfarb. *Art Tzar: Clement Greenbergen igoera eta erorketa.'' Boston: MFA Argitalpenak, 2006.
* O'Brian, John. *Clement Greenberg: Bildutako saiakera eta kritika. 4 liburuki.* Chicago: University of Chicago Press, 1986 eta 1993.
* Rubenfeld, Florentzia. *Clement Greenberg: Bizitza bat* . Scribner, 1997.
* Tekiner, Deniz. "Arte kritika formalista eta esanahiaren politika". *Social Justice*, Issue on Art, Power, and Social Change, 33:2 (2006).
* Anatoli Rykov . *Clement Greenberg eta arte garaikidearen teoria amerikarra 1960ko hamarkadan*, Artearen Historian, Artearen Historiako Errusiako Institutuaren Aldizkarian. 2007, zk. 1-2, orr.&nbsp;538–563.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Clement Greenberg - Greenbergen lan askoren testua biltzen duen egilearen orria
* Clement Greenberg - Arte kritikaria The Art Story Fundazioaren webgunean
*  Getty Research Institute, Los Angeles, Kalifornia.