Jorge Luis Borges

**Jorge Francisco Isidoro Luis Borges** (13px| audio) (Buenos Aires, 1899ko abuztuaren 24a - Geneva, Suitza, 1986ko ekainaren 14a) argentinar idazle bat izan zen. Ipuinak, saiakerak eta olerkiak idatzi zituen batez ere. Latinoamerikako literaturaren egile ospetsuenetariko bat izan zen, eta Julio Cortazarrekin batera argentinar idazle ezagunena. Zenbait aldiz Literaturako Nobel sarirako izendatu zuten, baina ez zioten inoiz eman. Miguel de Cervantes saria irabazi zuen 1980an.

Liburuzain, irakasle, jendaurreko hizlari eta itzultzaile izan zen. Bere bi liburu ezagunenak, *Ficciones* eta *El Aleph*, 1940ko hamarkadan argitaratuak, fantasiazko gai komunen bidez lotutako ipuin bildumak dira. Gaiak ematen die batasuna narrazio laburrei: ametsak, labirintoak, liburutegiak, ispiluak, klepsidrak, fikziozko egileak eta Europako mitologia (greziarra eta eskandinaviarra, kasu). Borgesek bere literaturan ideia filosofikoak esploratzeko argumentuak erabiltzen zituen; esate baterako, oroitzapena, betierekotasuna eta literatura bera: metaliteratura egiten zuen maiz, beraz. Kritikari askoren iritziz, XX. mendeko literatura hispanoamerikarraren errealismo magikoaren hasiera, hein handi batean, haren lanari zor zaio.

Haurtzaroa Buenos Airesen igaro ondoren, Borges Suitzara joan zen bizitzera familiarekin, 15 urteko nerabe zela, 1914an. Suitzan Collège de Genève ikastetxean ikasi zuen. Garai haietan, Borges familiak sarri bidaiatu zuen Europan zehar. 1921ean Argentinara itzuli ondoren, Borges literatura aldizkari ultraistetan argitaratzen hasi zen poemak eta saiakerak. Literaturari nolabait loturiko ofiziotan ibili zen, liburuzain, irakasle eta hizlari gisa. 1955ean, Argentinako Liburutegi Nazionaleko zuzendari eta Buenos Airesko Unibertsitateko ingeles literaturako irakasle izendatu zuten. 1956an, 55 urterekin, ia erabat itsu geratu zen. Kritikari batzuek iradoki izan dute haren itsutasun progresiboak bultzatu zuela irudimenaren bidez sinbolo literario berritzaileak sortzera.

1960ko hamarkadan, haren lana Ameriketako Estatu Batuetan eta Europan itzuli eta argitaratu zen. Ingelesera itzuli eta gero, nazioarteko ospea lortu zuen, 1961ean, Samuel Beckettekin batera lehen Formentor saria jaso zuenean. 1971n Jerusalem saria irabazi zuen; haren nazioarteko ospea urte horien artean sendotu zen, ingelesezko itzulpenen eskuragarritasunak hauspotua. García Marquezen *Cien años de soledad* lanaren arrakastak eta Latinoamerikako literaturaren loraldiak —nahiz eta bere partaidetza erlatiboa izan— Nobel sarietako hautagaitza eman zioten zenbait urtetan. Borgesek Genevako bere gaztaroko hiriari eskaini zion azken liburua, *Los conjurados*, eta Genevan bertan hil zen 1986an. J. M. Coetzee idazle eta saiakeragileak Borgesi buruzko liburuan esan zuenez, «berak, beste inork baino gehiago, fikzioaren hizkuntza berritu zuen, eta horrela bidea ireki zion hispanoamerikar eleberrigileen belaunaldi oparo bati».

Sari ugari jaso ondoren, Borges polemikoa ere izan zen jarrera politiko kontserbadore eta elitistengatik. Hain zuzen, kritikarien artean eztabaidatu izan da ea haren jarrera politiko atzerakoiak eragotzi ote zion Literaturako Nobel saria irabaztea, hiru hamarkadatan hautagai izan arren.

Intelektual kosmopolita, haren estilo original sotilak eta erabiltzen zituen gaiek bereizi zuten garaiko Argentinako beste idazleengandik. Borgesen idazkera guztiz pertsonala zen, berezia, inolako estetika edo ideologiaren mende kokatzen ez zena. Gainera, barrokoaren oparotasuna eta isekarako joera biltzen zituen hizkuntza baten asmatzaile izan zen.

## Biografia 
### Gaztaroa 
Jorge Luis Borges Buenos Airesen jaio zen, 1899an, familia aberats batean, Aita Jorge Guillermo Borges abokatua eta psikologiako irakaslea izan zen, baina izan zituen helburu literarioak ere: «idazle izaten saiatu zen eta saiakeran huts egin zuen», esan zuen noizbait semeak. Borgesen arabera, aitak «oso soneto onak konposatu zituen». Leonor Acevedo Suárez uruguaitar amak senarraren laguntzaz ikasi zuen ingelesez eta zenbait lan gaztelaniara itzuli zituen. Aitaren familiak jatorri espainiar, portugaldar eta ingelesa zituen; amarenak espainiar eta, ziur aski, portugaldarra. Etxean gaztelaniaz eta ingelesez hitz egiten zutenez, Borges elebiduna izan zen haurtzarotik, gaztelaniaz baino lehenago ikasi baitzuen ingelesez irakurtzen. Palermo auzoan hazi zen, aitaren liburutegi oparoa gordetzen zuen etxe handi batean. Gazte-gaztetatik, irakurle amorratua izan zen, eta idazten ere oso gazterik hasi zen. Bederatzi urte besterik ez zuela, Oscar Wilderen *Printze zoriontsua* itzuli zuen ingelesetik.

Argentinan ikasi zuen lehenik, eta gero Suitzan, gazte zela. Jorge Guillermo Borgesek abokatu lanbidea utzi behar izan zuen, hamarkada batzuk geroago semeak ere izango zuen itsutasun progresibo eta hereditario beragatik. Familia Europara joan zelarik, 1914an Lehen Mundu Gerratik ihesi Genevara joan ziren bizi izatera, han Borgesen aita hiriko oftalmologo batek tratatu zezan. Bitartean, Borges eta arreba Norah (1901ean jaioa) eskolan hasi ziren, Borgesek frantsesa eta latina ikasi baitzuen. Urte haietan, alemana ere ikasi zuen, liburuekin eta inoren laguntzarik gabe; gainera, frantses prosalari errealistak eta olerkari espresionista edo sinbolistak, Rimbaud bereziki, irakurri zituen. Horrez gain, Schopenhauer, Nietzsche, Carlyle eta Chestertonen lanak ezagutu zituen.
 
Lehen Mundu Gerraren gatazkak amaitu zirelarik, Borges familiak hiru urte eman zituen Luganon, Bartzelonan, Mallorcan, Sevillan eta Madrilen. Suitzan egon zen bitartean, Alemaniako espresionistekin harremanetan jarri zen, eta Espainian poeta ultraistekin bat egin zuen, eragin handia izan baitzuten haren lehen lan lirikoan. Bere lehen poema, «Himno del mar», Walt Whitmanen estiloan idatzia, *Grecia* aldizkarian argitaratu zuen, 1919ko urte amaieran.

### Ibilbide literarioaren hastapenak 
ezkerrera|thumb|Borges 1921ean.
1921eko urtarrilaren 24an, *Ultra* Espainiako literatura aldizkariaren lehen alea agertu zen. Aldizkari hura —izenak berak iradokitzen duen bezala— mugimendu ultraistaren organo hedatzailea izan zen. Kolaboratzaile nabarmenen artean, Borges bera, Rafael Cansinos-Assens, Ramon Gomez de la Serna eta Guillermo de Torre zeuden, azken hori geroago Norah Borgesekin ezkonduko zena.

1921eko martxoaren 4an, Borgestarrak —hori da, aitaren aldeko amona Frances Haslam (1916an Genevan elkartu baitzitzaien), Leonor Acevedo eta Jorge Guillermo Borges gurasoak, eta arreba Norah— Bartzelonako portuan Victoria Eugenia Erregina ontzia hartu eta Buenos Airesera itzuli ziren.

Buenos Airesen bizitza antolatuta, Borgesek *Cosmópolis* Espainiako aldizkarian argitaratu zituen lank batzuk, *Prisma* horma aldizkaria zuen —bi zenbaki soilik argitaratu zituena— eta *Nosotros* aldizkarian idatziak argitaratu zituen. Garai hartan, Concepción Guerrero ezagutu zuen, hamasei urteko neska gazte bat, eta harekin maitemindu zen. 1922an, Leopoldo Lugones poetarekin elkartu zen, Eduardo González Lanuza idazle eta adiskidearekin batera, *Prisma* aldizkariaren bigarren —eta azken— alea emateko. Azalerako, arreba Norahk grabatu bat egin zion. Gutxi gorabehera hirurehun ale argitaratu zirenez, gordetzen diren ale apurrak altxortzat jotzen dituzte bibliofiloek, eta ale batzuetan Borgesek berak eskuz egindako zuzenketak ere agertzen dira. Zoritxarrez, Argentinako Liburutegi Nazionaleko ale bakarra 2000. urtean lapurtu zuten, Borgesen beste liburu batzuen lehen edizioekin batera.

1924ko abuztuan, *Proa* aldizkaria sortu zuen, ideologia orori irekia, beste idazle batzuekin batera, besteak beste, Macedonio Fernández, Ricardo Güiraldes, Alfredo Branden Caraffa eta Pablo Rojas Paz.

1931. urtean, *Sur* aldizkariaren lehen alea argitaratu zen, Victoria Ocampok zuzendua. Lehen zenbaki hartan, Borgesek Ascasubi koronelari eskainitako artikulu bat argitaratu zuen. Aldizkariko idazleen artean zeuden Victoria Ocampo bera, Waldo Frank, Alfonso Reyes, Jules Supervielle, Ernest Ansermet suitzar musikaria, Walter Gropius, Ricardo Güiraldes eta Pierre Drieu La Rochelle. Berriro ere, Buenos Airesen profil mitikoa lantzen du ipuinotan. Hurrengo urtean, *Historia de la eternidad* saiakera argitaratu zuen, non, besteak beste, Borgesek metafora ikertu baitzuen. *El Hogar* hamabostekarian, atzerriko liburu eta egileen kritika zutabea argitaratzen hasi zen, 1939ra arte. Hamabostean behin, aipamen bibliografiko ugari, idazleen biografia sintetikoak eta saiakerak argitaratu zituen. Adolfo Bioy Casares eta Manuel Peyrou idazleek argitaratutako *Destiempo* aldizkarian ere kolaboratu zuen, Xul Solar margolariaren ilustrazioekin. *Sur* argitaletxearentzat Virginia Woolfen *A Room of One’s Own* itzuli zuen gaztelaniara eta hurrengo urtean egile beraren *Orlando* eleberria. 1944an, Estela Canto kazetari eta idazle gaztea ezagutu zuen, harekin guztiz maitemindu zen, baina emakumeak ez zion jaramonik egin. Bioy Casaresen eta Ocamposen lankidetzak urte gehiago iraungo zuen, 1949an *El Aleph* ipuin bilduma argitaratu zuen arte, kritikari askoren iritziz Borgesen liburu bikainena.

Lehenago, 1946an, Juan Perón jeneralaren gobernuaren aurkako agiri bat izenpetu zuen. Izan ere, jeneralaren politika demagogikoa eta populista kontrajarrita zegoen idazlearen kontserbadurismo elitistarekin. Peronek, idazlea gutxiesteko asmoz, Buenos Airesko merkatuetako hegaztien ikuskatzaile izendatu zuen, baina Borgesek uko egin zion karguari. Bien bitartean, irakasle eta argitaratzaile gisa atera zuen bizimodua, Sur eta Emecé argitaletxeetan, batez ere. Ameriketan barrena ibili zen hitzaldiak ematen, bere idazle eta pentsalari ospea alde guztietara zabalduz. Ingeles erromantikoen poesia, Kafkaren obra, literatura fantastikoa eta gautxoen poesia izan ziren haren hitzaldietako gai nagusiak. baina, edonola ere, horrek ez zion eragotzi idazle, saiogile eta hizlari ibilbidearekin aurrera egitea, irakurtzen jarraitzea —ozen irakurtzen zioten— edo hizkuntza berriak ikastea. Hurrengo urtean Literaturako Sari Nazionala eman zioten *El Aleph* ipuin liburuarengatik. «Ohi bezala, Borgesek gatz pixka batekin jaso zuen sari hura. Handik hamar urtera, Jean de Milleret frantses militarrarekin hizketan, aipatu zuen sari politikoa bat izan zela, neurri batean. Ziur aski, arrazoi zuen. Une hartan, gobernu militarrak azpimarratu nahi izan zuen kulturaren aurrean Peronen aurkako jarrera izan zuela eta kultura argentinarraren duintasuna berrezarri zuela». Bioy Casares idazlea adiskide zuenez, harekin batera autore klasikoak argitaratu zituen, eta garrantzi handiko polizia eleberrien bilduma baten zuzendari izan zen, «El séptimo círculo», Emecé argitaletxearentzat.
[thumb|Borges [Arturo Frondizi presidentearekin, 1958an.]]
1956an, Montevideon gogor kritikatu zuen peronismoa eta bere burua «Iraultza Askatzaile» izendatutako diktadura aldeztu zuen. Gobernu berriarekin bat egiteagatik idazle eta intelektual askok kritikatu zuten, besteak beste, Ernesto Sabatok eta Ezequiel Martinez Estradak. Sabatok eta Borgesek arrazoi politikoengatik «bananduta» jarraitu zuten, baina ez etsaituta, 1973 arte. Urte hartan, Orlando Barone kazetariak, liburutegi batean ezustean biak topatu zituelarik, bilera batzuk antolatu zituen, bi idazleek literaturaz, filosofiaz, zinemaz, hizkuntzalaritzaz eta beste gai batzuez eztabaidatu zezaten. Bilera haien emaitza liburu batean argitaratu ziren, *Diálogos: Borges-Sabato* izenburuaz. Buenos Airesera itzultzean, Evaristo Carriego poetari buruzko antologia bat kaleratu zen.
ezkerrera|thumb|Borges 1967an.
1967ko irailaren 21ean Borges, 68 urte zituelarik, elizan ezkondu zen Elsa Astete Millan 57 urteko idazle alargunarekin. Hasierako garaietan, bikotea Borgesen etxean bizi izan zen, ama Leonor Acevedorekin batera. Ezkondu eta hilabete batzuetara, bikotea apartamendu batera joan zen bizi izatera, amaren begiradapetik urrun, baina emaztearen eta amaren arteko tentsioak indar handiagoa hartu zuen, eta idazleak ezkutuan hasi behar izan zuen Leonor bisitatzen. Esperientzia horrek, gainera, errealitateari behin betiko aurre egitera eramango zuen bikotea: elkarbizitza ezinezkoa zen. 1993an argitaratutako elkarrizketa batean, Elsak onartu zuen ez zela zoriontsu izan Borgesekin: «barnerakoia zen, isila eta maitasun gutxikoa. Etereoa zen, ustekabekoa beti. Ez zen mundu erreal batean bizi». Ezkontzak 1970eko urrira arte iraun zuen.

### Azken urteak 
1973an, Buenos Aires Hiriko Herritar Ospetsua izendatu zuten, eta, aldi berean, liburutegi nazionaleko zuzendari gisa erretiroa hartzeko eskatu zuen. Urte beran, bere lan guztiak elkartu zituen, Emecé argitaletxeak kaleratutako bilduma batean. Peronismoak hauteskundeetan garaipen argi bat lortu zuelarik berriro, Peronen lehen gobernua «irainezko urteak» bezala gogoratzen tematu zen Borges. Hauteskundeen ondoren egindako elkarrizketa batean, Borgesek aitortu zuen eskuineko alderdi txiki baten alde eman zuela boza, baina adierazi zuen amak eskatuta egin zuela, ezin baitzuen bozik eman gaixorik zegoelako, eta deitoratu egin zuen «galdutako botoa» iruditzen zitzaiona.[thumb|260px|Borgesen hilobia, Erregeen hilerrian, [Genevan.]]1975ean hil zitzaion ama, 99 urte zituela. Une horretatik aurrera, Borgesek ikasle ohi batekin egin zituen bidaiak; gero, idazkaria izan zen, eta —azkenik, Borgesen zahartzaroan— bigarren emaztea, Maria Kodama. 

1979an, Miguel de Cervantes saria jaso zuen, ex aequo Gerardo Diego espainiar poetarekin batera.

1986an, gibeleko minbizia zuela jakin zuenean eta bere agonia ikuskizun nazionala izango ote zen beldurrez, bizilekua Genevan finkatu zuen, maitasun sakon batek lotzen baitzuen hori horrekin, «Borgesek nire aberrietako bat» izendatu zuelarik. Apirilaren 26an, María Kodamarekin ezkondu zen —botere notarialen bitartez—, Paraguain data horretan egindako aktaren arabera. 1986ko ekainaren 14an hil zen, 86 urte zituela, gibeleko minbiziak eta biriketako enfisemak jota. Adolfo Bioy Casares adiskidearen arabera, haren heriotzan lagundu zion Jean-Pierre Bernès frantsesezko itzultzaileak; hark azaldu zuenez, «hil zen aitagurea esaten anglosaxoiz, antzinako ingelesez, ingelesez, frantsesez eta gaztelaniaz».

## Borgesen idazkera 
Borgesek goren mailako lekua du gaztelaniazko literaturaren historian. Oso estilo berezia du, bere-berea: prosa bat itxuraz biluzia eta hotza, baina zentzuz betea eta guztiz iradokitzailea, ironia finez tantotua, doi-doia, hitz elkarketa bereziez hornitua. Borgesek irakurle asko izan ditu mundu osoan zehar. Nahiz eta haren obra, den bezalakoa izateagatik, literaturaren abenturan murgildutako jendearentzat izan, haren ospea unibertsala da, gizatasunaren barrenenean dauden arketipoekin elkartasun sakona agertzen zuelako, batetik, eta irudimen guztiz emankorra zuelako, bestetik.

### Prosazko lanak 
Borgesek ez zuen idatzi ez eleberririk, ez arnas luzeko saiakerarik. Hori dela eta, haren prosazko lan guztiek halako alegia itxura hartzen dute, askotan saiakeren egitura izateaz gainera. Generoen arteko desberdintasuna, beraz, lausoa da Borgesen obran, erabiltzen duen egitura molde bereziagatik.

Haren lehenengo lanak, dena den, saiakeren artean sailka daitezke, berez besteko gairen bat lantzen baitute, literatura gehienetan, baina baita metafisika, matematika edo Argentinako nortasun nazionalaren bilaketa ere: *Inquisiciones* (1925, *Ikerketak*), *Tamaño de mi esperanza* (1928, *Nire esperantzaren neurria*), *El idioma de los argentinos* (1928, *Argentinarren hizkuntza*), *Evaristo Carriego* (1930), *Discusion* (1932, *Eztabaida*), *Historia de la eternidad* (1936, *Betikotasunaren historia*). Askotan gai horiek berak erabili zituen han eta hemen bere hitzaldietan, edota fikziozko lanetan. eta izadiarekiko.

### Poesia lanak 
Borgesek ultraismoarekin estuki lotuta hasi zuen bere poesia lana, metaforaren goraipamen gartsua eginez eta modernismoaren egiturak arbuiatuz: *Fervor de Buenos Aires* (1923, *Buenos Airesko suharra*), *Luna de enfrente* (1925, *Aurreko ilargia*), *Cuaderno San Martín* (1929, *San Martin Koadernoa*). Hasierako lan horietan nabarmena da identitate nazionalaren baieztapena lortzeko ahalegina.

Aurrerago, alde batera utzi zuen abangoardia, eta olerkigintzaren molde klasikoetan murgildu zen, Quevedoren eraginpean, besteak beste. Nolanahi ere, haren poesiak oso ezaugarri pertsonalak izan zituen gero ere, erabili zituen gaietan, batez ere, bere kontakizunetan eta saiakeretan erabili zituen berberak. 1964an *El otro, el mismo* (*Bestea, berbera*) argitaratu zuenez geroztik bere espekulazio filosofikoa bertsotan ematen ahalegindu zen, baina alde batera utzi gabe hainbeste erakarri zuten mitologia lanbrotsuak (Argentinako independentziako heroiak, eta marjinatuak, gautxoa hezala), Eskandinaviako poetak, kemenari edota nagitasunari buruzko elezaharrak, Spinoza, Kafka edo Cervantes bezalako gizonen bizitzako intuizio iluna, eta abar. Hauek ditu hurrengo poesia lanak: *Elogio de la sombra* (1969, *Itzalaren laudorioa*), *El oro de los tigres* (1972, *Tigreen urrea*), *La rosa profunda* (1975, *Arrosa sakona*), *La moneda de hierro* (1976, *Burdinazko txanpona*), *Los conjurados* (1975, *Konjuratuak*).

### Idazleen arteko lankidetza 
[thumb|Borges eta [Adolfo Bioy Casares|Bioy Casares, 1985ean.]]
Nahiz eta ez zuen eskolarik sortu, ez behintzat eskolaren zentzu hertsian, zenbait idazle Borgesen ardatzaren inguruan ibili ziren. Horien artean aipagarriena da Adolfo Bioy Casares. Hiru polizia eleberri idatzi zituzten elkarrekin: *Seis problemas para don Isidro Parodi* (1942, *Sei arazo Isidro Parodirentzat*), *Un modelo para la muerte* (1946, *Eredu bat heriotzarentzat*) eta *Crónicas de H. Bustos Domecq* (1967, *H. Bustos Domecqen kronikak*). Horiez gainera beste liburu hauek ere beste idazle batzuekin batera idatzi zituen: *Manual de zoologia fantástica* (1957, *Zoologia fantastikoari buruzko eskuliburua*, Margarita Guerrerorekin), *Antiguas literaturas germánicas* (1951, *Antzinako germaniar literaturak*, Delia Ingenierosekin), *El compadrito* (1945, antologia, Silvina Bullrichekin), eta abar.

## Sari nagusiak 
Jorge Luis Borges idazle argentinarrak bere bizitzan zehar sari, ohore eta aitortza ugari jaso zituen, bai Argentinan eta baita nazioartean ere. Bere lana 25 hizkuntza baino gehiagotara itzuli zen eta zinemara zein telebistara egokitu zuten. 1961ean, Formentor saria jaso zuen Samuel Beckettekin batera, Editoreen Nazioarteko Kongresuak emana, eta horrek mundu mailako ospea ekarri zion. Urte batzuk geroago, Frantziako gobernuak Letra eta Arteen Ordenako Komandante izendatu zuen, eta Britainia Handiko Inperioaren Ordenako Zaldun titulua eman zioten.

1979an, Borgesek Miguel de Cervantes saria jaso zuen, espainierazko literaturaren saririk garrantzitsuena, Gerardo Diego poeta espainiarrarekin partekatua.

Adierazpen haiek Orlando Letelier Txileko kantziler ohia Washingtonen hil zuten egun berean egin zituelarik, gaitzespena sortu zuten inguru intelektual eta politikoetan. Artur Lundkvist Suediako Akademiako kideak adierazi duenez, «Suediako gizarteak ezin du aurrekari horiek dituen inor saritu».

#### Kritika literarioak: «arte elitista» Suediako Akademiaren ustez 
Borges Nobel saria irabaztetik gertuen egon zen urtean (1967), Anders Osterling Nobel Batzordeko presidenteak baztertu egin zuen, «haren miniaturazko arte burutsuan esklusiboegia edo artifizialegia» zelako. Kritika horrek haren estilo konplexua aipatzen zuen, nobela tradizionaletik urrundua eta ipuin edo saiakera metafisikoetara bideratua. Eragozpen horiek gorabehera, 1967ko saria Miguel Angel Asturias guatemalarrarentzat izan zen, bere lan «iraultzailea» (*El señor presidente*) «eskuragarriago» eta politikoki garrantzitsuagotzat jotzen baitzuten, nahiz eta Osterlingek gai mugatuengatik kritikatu zuen. Liburuaren testua sarean irakurri daiteke, Armiarma.eus webgunean. 

Borgesen beste ipuin eta poema batzuk ere euskaratuta agertu dira aldizkarietan edo bildumatan. Horien zerrenda ikus daiteke, halaber, Armiarma.eus webgunean. Zerrenda hori osatzeko, Gillermo Etxeberria itzultzaileak «Emma Zunz» ipuinaren itzulpena argitaratu zuen 1995ean, *Egan* literatura aldizkarian.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Victoria Ocampo
* Adolfo Bioy Casares
* Silvina Ocampo
* José Blanco
* Maria Kodama

## Kanpo estekak 
*  Jorge Luis Borges Euskarari ekarriak, Armiarma.eus
*   The Borgesian Cyclopaedia (web.archive.org)