open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nizeforo II.a Fokas

**Nizeforo II.a Fokas** (, *Nikēphoros II Phōkas*; 912 aldean – Konstantinopla, 969ko abenduaren 11) 963-969 bitartean Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen.

## Bizitza 
Armadako buruzagi ospetsua izan zen. 961ean arabiarrak garaitu zituen eta Kreta mendean hartu zuen. Erroman II.a enperadorea hil zenean errege izendatu zuten gudarostean zuen ospeagatik, eta Erromanen alargun Teofanorekin ezkondu zen.

Enperadore izan zen bitartean nobleen eta militarren alde jardun zuen. Mendean hartu zituen Zilizia, Zipre eta Siria. Musulmanekin borrokatu zen Sizilia mendean hartzeko, baina ez zituen garaitu. Errusiarrak bulgariarren aurka borrokatzera bultzatu zituen. Gerrako gastuak ordaintzeko zergak igo izanak etsai asko sortu zizkion. Emaztearen maitalea zen Joan Tzimiskes jeneralak hil zuen.

## Erreferentziak
Quincy Jones

**Quincy Jones** (Chicago, Ameriketako Estatu Batuak, 1933ko martxoaren 14a – Los Angeles, 2024ko azaroaren 3a) estatubatuar musikagilea izan zen.

Bostongo kontserbatorioan egin zituen musika ikasketak, eta Lionel Hamptonen orkestrako tronpeta-jotzailea izan zen (1950-1953). Jonesen musikak oinarria jazzean badu ere, musika-mota ugari landu ditu, eta arrakasta handia izan du. Orkestrarako moldaketak egin izan ditu, bai eta Frank Sinatra, Dinah Washington eta Peggy Lee kantarientzat ere. Izen eta eragin handiko musika-ekoizlea ere bada, eta disko ugariren egilea. Aipagarriak dira: *Body heat* (1974), *The dude* (1980) eta *Back on the block* (1989). Hogeita bost Grammy sari jaso ditu. Era berean, filmetarako eta telebistarako musikak ere idatzi ditu.

## Erreferentziak
Rousettus bidens

***Rousettus bidens*** Rousettus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Rousettus bidens'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ñandu nagusi

thumb|*Rhea americana*

**Ñandu nagusia** (*Rhea americana*) rheidae familiako hegazti handia da, ostrukaren antzekoa, lurrean ibiltzen dena. Hego Amerikan bizi da.

## Izena 
XVI. mendean kolonizatzaileek ikusi zutenean ostruka izena eman zioten, Afrikako hegaztiaren antza hartu ziotelako. Horregatik sarritan esaten zaio "ostruka amerikarra" edo "ostruka indianoa".

*Ñandú* izena guaranieratik dator eta "armiarma" esan nahi du, badirudi lumaiak Amazoniako armiarma iletsuen antza baitu. Ketxueraz *suri* esaten zaio eta maputxeraz *choiké*.

## Deskribapena 
1'50 m inguru garaia arra eta 30-35 kg pisatzen ditu. Emea pixka bat txikiagoa da, 1'20 m garai eta 25 kg-ko pisua. Afrikako ostruka baino txikiagoa da.

Lepo luzea du, buru txikia eta moko luze samarra. Begien inguruan lumarik ez du, azal zimurtua baizik. Gorputzean luma beltzak, hori, gris eta zurixkak ditu.

Hego luze samarrak ditu, hezur luzekoak eta luma luze finez estaliak. Hala ere, ez da hegan egiteko gai, baina lasterkari bizkorra da. Hiru behatz ditu hanketan.

## Elikadura 
Landare hostozabaletaz elikatzen da, batez ere hazietaz eta fruituetaz. Dieta osatzeko intsektuak, eskorpioiak, arrainak, karraskari txikiak, narrastiak eta txori txikiak ere harrapatzen ditu. Koprofagoa ere bada, eta gorotz freskoak jaten ditu noizbehinka.

Ez ditu landaturiko zekaleak jaten baina askotan sartzen da landa eremuetara ornogabeak ehizatzera (matxinsaltoak, otiak, kakarraldoak...). Horregatik nekazariek asko estimatzen dute.

## Ugalketa 
Negu garaian hiru multzo osatzen dira ñanduen artean: arren multzoa, 2-15 arteko eme multzoa eta urtebeteko hegazti gazteen multzoa. Negua aurrera doala arren arteko handitzen da eta ondoren emeak gorteiatzen hasten dira. Emearekin kopulatu ondoren bere habiara eramaten du.

Emeak habian arrautzak jarri ondoren beste ar baten bila joaten da eta arra arduratzen da habiako arrautzak erruteaz. Ar dominanteek beste ar bat hartzen dute errute lanetarako eta beste eme baten bila joaten dira.

Eme bakoitzak 8-10 arrautza jartzen ditu, baina habiak kolektiboak izaten dira eta batazbeste 7 emek jarritako 26 arrautzatako multzoak osatzen dira.

Arrautzak 130 mm x 90 mm neurtzen dute eta 600 gramo pisatzen dituzte. Ostrukaren arrautzaren tamaina erdia du, gutxi gora behera. Errunaldiak 29-43 egun irauten ditu eta 36 orduren barnean jaiotzen dira txita guztiak.

## Banaketa 
Brasilen eta Patagoniaren arteko eskualde lau eta zabaldietan bizi da. Lautik hogeita hamarrera bitarteko multzoetan ibiltzen da. Trabarik egiten ez bazaio, lasaia eta otzana da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patras

**Patras** (,  ahoskatua; ,  ahoskatua; ) Greziako hego-mendebaldeko hiria da, Peloponesoren ipar-mendebaldean kokatua dagoena; Akaiako nomoko hiriburua; 163.446 biztanle ditu (1981).

## Historia 
Akaiarrek sortu zuten hiria eta pelasgoek, joniarrek eta akaiarrek okupatu zuten. Peloponesoko Gerraren garaian Atenasen aldeko izan zen Patras. Erromatar Inperioaren garaian eta Erdi Aroan bereziki hiri aurreratua izan zen, Akaiako printzerriko hiriburua izan baitzen. Otomandarrek suntsitu zuten 1821. urtean.

## Klima 
## Ekonomia 
Ardoa, mahatsa eta tabakoa esportatzen dira. Petrolio-findegiak ditu. Industriagune garrantzitsua da (ehungintza, papergintza). Unibertsitatea du.

## Patrastar ospetsuak 
Han jaioak dira Georgios Papandreu eta Kostis Palamas.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walter Baade

**Walter Baade** (Schröttinghausen, Westfalia,  - Göttingen, ) alemaniar astronomoa izan zen. Hanburgoko Unibertsitatean hamaika urtez irakasle izan ondoren, 1931. urtean Estatu Batuetara joan zen. Wilson eta Palomar mendietan egin zituen behaketarik garrantzitsuenak. 1920an Hidalgo planetoidea aurkitu zuen, ezagutzen den urrunena; 1948an eguzki-sisteman barneratuen dagoen asteroidea aurkitu zuen, Ikaro izena eman ziona. Andromeda galaxia ikertzen ari zela izar distiratsuenak gorri kolorekoak zirela ikusi zuen. Bere ikerketen arabera Andromeda uste zena baino urrunago zegoen, eta horretaz izar guztiek handiagoak behar zuten izan. Ikerketa horien arabera Lurraren neurria ere zalantzan jarri zen.

## Erreferentziak
Epaminondas

**Epaminondas** (; Tebas,  - Mantinea, K.a. 362) Beoziako militarra eta politikoa izan zen. Alderdi demokratikoko kidea zen, eta Tebasko Pelopidas jeneralari lagundu zion espartarrak aienatzen (Leuktrako gudua, K.a. 371). Ondoren Tebasen nagusitasuna azaldu zuen Greziako erdialdera eta Meseniako lurraldea kendu zien lazedemoniarrei. Tesalian eta Peloponeson kanpainak egin ondoren, Esparta, Atenas eta haiekin bat eginik zeuden beste hirietako gudarosteak Mantinean garaitu zituen, baina borroka horretan zauritu zuten. Epaminondasen garaipenek itzali zuten Espartaren ospe militar handia eta behin-behineko nagusitasuna eman zioten Tebasko hiriari, Greziako gainerako hirien artean.

## Erreferentziak
Daniel Irujo

**Daniel Irujo Urra** (Lizarra, 1864ko apirilaren 10a - *ib.*, 1911ko otsailaren 11a) nafar abokatu abertzalea izan zen. Manuel Irujo Ollo politikari jeltzalearen aita ere bazen.

Sabin Aranarekin batera ikasi zuen Urduñako jesuiten ikastetxean eta Zuzenbide-ikasketak Deustuko unibertsitatean egin zituen. Sabin Aranaren jarraitzailea izan zen eta, Gamazadaren garaian, Bizkaiko politikariak Nafarroan barrena egin zuen bidaia antolatu zuen. Sabin Aranaren abokatua izan zen 1895 eta 1902. urteetako auzietan. Deustuko unibertsitateko irakaslea izan zen eta *Notable defensa del fundador del Partido Nacionalista Vasco, don Sabino de Arana Goiri* liburuxka (Buenos Airesen argitaratua, 1913an) eta *Historia de la legislación vasca* (Bilbon argitaratua, 1932an) liburua idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* García-Sanz Marcotegui, Ángel (1995): *Daniel Irujo Urra (1862-1911): el carlo-nacionalismo imposible del defensor de Sabino Arana*, Pamiela.
Dinu Lipatti

**Dinu Lipatti** (Bukarest, 1917ko apirilaren 1agreg./martxoaren 19ajul. - Geneva, 1950eko abenduaren 2a) errumaniar pianista izan zen.

Haur zelarik, Bukaresteko Musika Kontserbatorioan hasi zen ikasten. Parisera alde egin zuen, eta han Alfred Cortot eta Yvonne Lefeburerekin ikasi zuen. Hainbat kontzertu eman zituen Berlin, Italia, Geneva, Londres, Zurich eta beste hainbat lekutan. Bach, Chopin, Grieg, Liszt, Mozart, Ravel, Scarlatti, Schubert eta Schumannen lanak interpretatu zituen. Bere interpretaziorik aipagarrienak dira: Bela Bartoken pianorako hirugarren kontzertua, *Kontzertinoa «estilo klasikoan»* piano eta orkestrarako, *Errumaniar dantzak* orkestrarako, *Kontzertu-sinfonia* bi piano eta hari-orkestrarako, eta *Ezker eskurako sonatina*.

## Erreferentziak
Sakrifizio

[thumb|250px|[Marko Aurelio, familiarekin, sakrifizio bat eskaintzen; behe-erliebea, Erromako Museo Kapitolinoan]]
**Sakrifizioa** jainko bati (edo izadiaz gaindiko izaki bati) eskaintzaren bat egitea da, eskainitakoa jainkoaren ondasun izatera iritsita, santutasunera heltzeko.

Sakrifizioetan, oro har, bizitza eskaintzen da, indar sakratua eskuratzeko. Antzinako sakrifizioetan, eskaingai bera hiltzen zen askotan, baina ez sakratu bihurtzeko, haren bizitza aske uzteko eta jainkoari iritsarazteko baizik. Sakrifizioak, gizonak errealitate sakratuan duen esperientzia denez gero, erlijioan du oinarria, eta horregatik zaila da, erlijioarekin gertatzen den bezala, sakrifizioen jatorria aurkitzea.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eresbil

**Eresbil** musika-artxiboa bat da, Euskal Herriko konpositoreen obra bildu, jaso eta zabaltzeko helburua duena. 1974an sortu zuten, Errenterian (Gipuzkoa).

Errenteriako Andra Mari Abesbatza arduratzen da Euskal Herriko musikagileen lanak zabaltzeko egiten den Musikaste jaialdia antolatzeaz, eta abesbatza harena izan zen, hain zuzen, musika-artxibo bat sortzearen ekimena. Eresbilek, sortu zen une beretik hasita, garai guztietako Euskal Herriko musikagileen partiturak bildu ditu. 1974ko irailean 300 musikagileren zerrenda osatu zuen, 1990an 1.162ra igo zen kopurua, eta 1998an jadanik 1.387 ziren Eresbilen izena emandako musikagileak.

Artxibo horrek Espainiako Kultura Ministerioak ematen duen *Medalla de Plata al Mérito en las Bellas Artes* delakoa jaso zuen, 1990ean. Sabino Arana saria, *Gizartea* modalitatean, jaso zuen 1998an.

## Sariak 
* 2018: Elkar saria ibilbidearengatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Schaeffer

**Pierre Schaeffer** (Nancy, Frantzia, 1910eko abuztuaren 14a - Aix-en-Provence, Frantzia, 1995eko abuztuaren 19a) frantses musikagilea eta ingeniaria izan zen.

## Biografia 
Frantses irrati-telebistako soinu-teknikaria zen, eta 1948. urtean ORTF musika-ikerketarako taldea sortu zuen. Musika konkretuaren sortzailea izan zen; *À la recherche d´une musique concrete* (1952, *Musika konkretuaren bila*) liburuan azaldu zituen oinarriak.

1968. urtean Parisko Kontserbatorioko irakasle izan zen. Eragin handia izan zuen belaunaldi gazteagoko musikagileengan: P. Boulez, H. Stockhausen, L. Ferrari, I. Xenakis, besteak beste.

Lanak: *14 musika-tresnatarako suitea* (1949), *Gizon bakar batentzako sinfonia* (1949), *Orfeo 53* (1958), *Soinu biziei buruzko estudioa* (1958).

## Erreferentziak
Esteban Sánchez

**Esteban Sánchez** (Orellana la Vieja, 1934ko apirilaren 26a - *ib.*, 1997ko otsailaren 3a) espainiar piano-jotzailea izan zen.

Gazte-gaztetatik lortu zituen sari ospetsuak, hala nola Marguerite Long Nazioarteko Lehiaketako ohorezko domina (Paris, 1959), Busoni Nazioarteko Lehiaketako lehenengo saria (Bolzano, Italia, 1953), Santa Cecilia Akademiako lehenengo saria (Erroma, 1954), Harriet Cohen Fundazioaren Dinu Lipatti domina (Londres, 1955).

Garrantzi handikoak dira Sánchezek Isaac Albénizen lanen gainean egindako bertsioak. Aipatzekoak dira, bestalde, disko hauek: *Rachmaninoven Pianorako 2. kontzertua*, *Beethovenen 4. kontzertua*, *Granadosen "El pelele"*, *Fallaren "Fantasía bética" eta "Cuatro piezas españolas"*, eta Joaquín Turinaren lan asko.

## Erreferentziak
Euskal Aktoreen Batasuna

**Euskal Aktoreen Batasuna (EAB)** Euskal Herriko antzezleen sindikatua da, 1989. urtean eratua. Euskal Herriko antzezleen lan-egoeraz eta prestaketaz arduratzeaz gainera, bere gain hartzen du afiliaturik dituen ia hirurehun antzezleen sustatzea. Hiru sailek osatzen dute EABren egitura: Bultzapen Saila, Prestaketa Saila, eta Sail Juridikoa. Edozein alorretan (zinema, antzerkia, telebista, irratia, bikoizketa, publizitatea) lan egiten duten antzezleak bil daitezke sindikatuan. EABk urtero Jokulari sariak banatzen ditu, urteko euskal herritar antzezle onenen artean. 1993. urteaz geroztik, Euskal Antzezleen Jaia antolatzen du Batasunak, eta jai horretan Jokulari sariak banatzen dira. EAB Artisten Nazioarteko Federazioko eta Espainiar Estatuko Aktoreen Sindikatuetako Erakundeko kide da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madame d'Aulnoy

'''Madame d'Aulnoy'* (jaiotza-izena: *Marie-Catherine le Jumelle de Barneville*) (Barneville, 1650 inguruan - Paris, 1705) frantses idazlea izan zen. Senarra hiltzen saiatzea leporatu zioten eta erbesteratua bizi behar izan zuen, Espainian lehenbizi eta Ingalaterran gero (1669-1685). Egonaldi horiek gai harturik oroitzapen-liburuak ondu zituen: *Mémoires de la cour d´Espagne *(1690), *Relation du voyage en Espagne *(1691) eta *Mémoires de la cour d´Angleterre *(1695). Frantziara itzulirik, arrakasta handia izan zuen eleberri bat argitaratu zuen: *Histoire d´Hippolyte, comte de Douglas *(1690). Ezagunak dira, bestalde, haren *Conts de fées *edo *Les Fées à la mode ''(1697), haurrei zuzenduriko ipuin xarmagarriak.

## Erreferentziak
Rousettus celebensis

***Rousettus celebensis*** Rousettus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Rousettus celebensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Melvin Calvin

**Melvin Calvin** (Saint Paul, Minnesota, Ameriketako Estatu Batuak, 1911ko apirilaren 8a - Berkeley, Ameriketako Estatu Batuak, 1997ko urtarrilaren 8a) kimikaria izan zen. Kromatografiaz eta erradioaktibitateaz baliaturik, analisi kimikorako teknika guztiz zorrotzak asmatu eta fotosintesiaren mekanismoak ikertu zituen. 1961ean Kimikako Nobel saria jaso zuen.

Biologian, *Calvin zikloa* esaten zaio landareek protoplasmako gaiak sintetizatzeko premiazkoa duten CO2 airetik hartu eta bereganatzeko fotosintesi-prozesuan gertatzen diren zenbait erreakziori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georgios Papandreu (1888)

**Georgios Papandreu** (, Patras, 1888ko otsailaren 13a - Atenas, 1968ko azaroaren 1a) greziar politikaria izan zen.

## Bizitza 
1935ean Alderdi Sozial-Demokrata sortu zuen; 1938. urtean Kairora erbesteratu zen Metaxasen diktaduraren garaian. 1947. urtean eta 1950-1951 bitartean Barne Arazoetako ministroa izan zen. 1954. urtean Liberalen Alderdiko buruzagi izan zen, eta 1959an Alderdi Liberal-Demokrata sortu zuen.

1961. urtean Erdiko Batasuna sortu zuen; 1963ko hauteskundeetan gehiengoa lortu zuen alderdi horrek, eta 1963-1965 urteetan Lehen Ministroa izan zen. 1965. urtean agintea utzi behar izan zuen, Konstantino II.a erregearen garaian.

Azkenik, 1967ko apirileko kolpe militarraren ondoren, preso hartu zuten (1967ko apirila-urria).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peronismo

[thumb|280px|[Juan Perón mitin batean]]
**Peronismoa** edo **justizialismoa** higikunde politikoa da, 1940ko hamarkadaren erdialdean Argentinan sortu zena, Juan Perónen eta hark ezarri zuen sistema politikoaren inguruan.

Oligarka lurjabeen eta inperialismoaren kontrako mugimendu gisa sortu zen, eta ideologia abertzale eta populista zuen. Peronismoak armadan eta, batez ere, sindikatu bakarrean bildutako langileen gremioak zituen oinarri. Langileen egoera hobetzea eta kapitalismotik zein komunismotik bereiz izango zen demokrazia soziala sortzea zuen helburu.

Indar handia lortu zuen, langileen laguntzari esker batez ere. Krisi ekonomikoarekin eta Perónek aginpidea galtzearekin batera peronismoak behera egin bazuen ere, gaur egun Argentinako lehen alderdia da. Peronismoaren alderdi politikoaren izena Alderdi Peronista izan zen eta, Perón hil ondoren, Alderdi Justizialista.

## Peronismoaren ideia nagusi batzuk 
1950ean, Peronek «justizialismoaren hogei egiak» zehaztu zituen eta populismo peronistaren gakoetako asko agertzen dira bertan.

1. Benetako demokrazian gobernuak herriak nahi duena egiten du eta interes bakarra defendatzen du: herriarena.

2. Peronismoa batik bat herriaren aldekoa da. Zirkulu politiko guztiak herriaren kontrakoak dira (...).

8. Ekintza politikoan, peronisten balioak honela daude sailkatuta: lehena, Aberria; gero, Mugimendua eta azkenik, gizakiak.

10. Peronismoaren beso biak justizia soziala eta laguntza soziala dira. Eurokin justizia eta maitasunezko besarkada ematen diogu herriari.

13. Doktrina gabeko gobernua arima gabeko gorputza da. Horregatik peronismoak bere doktrina politiko, ekonomiko eta soziala dauka: justizialismoa.

Aníbal Iturmeneta, "El pensamiento peronista". Madrid, 1990.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Archibald Wavell

**Archibald Percival Wavell**, 1. Wavell kondea (Colchester, Essex, Ingalaterra, 1883ko maiatzaren 5a - Londres, Ingalaterra, 1950eko maiatzaren 24a) ingeles mariskala izan zen.

## Biografia 
Boerren gerran eta Lehen Mundu Gerran borrokatu ondoren, Palestinako Kanpainan egin zen ezagun (1918). 1939. urtean Ekialde Hurbileko armadetako jeneral nagusia zen, eta Libian eta Etiopian italiar armaden aurka borrokatu zen. 1941. urtean Egiptoko mugetatik egotzi zituen italiarrak eta, ondoren, Tubruk, Bardia eta Bengazi konkistatu zituen.

Japoniarrek Pearl Harbor eraso ondoren Asiako hego-ekialdeko aliatuen armadetako buruzagi izendatu zuten, eta japoniarrei aurre egin zien Malaysian eta Birmanian. 1943. urtean mariskal egin zuten, eta 1943-1947. urteetan Indiako erregeorde izan zen.

## Erreferentziak
Carlos Salinas de Gortari

**Carlos Salinas de Gortari** (Mexiko Hiria, 1948ko apirilaren 3a) mexikar politikaria da. 1988-1994 bitartean Mexikoko presidentea izan zen.

Finantza ministerioko kide zen 1971n, eta Mexikoko Barruti Federaleko Egitasmo eta Aurrekontuetarako ministro izendatu zuten 1982an. Lehendakarigai izan zen 1988ko hauteskundeetan PRI alderditik, baina haren garaipena gogor kritikatu zuten eskuindarrek zein ezkertiarrek, iruzurra egin izana leporatu baitzioten PRI alderdiari. 1988aren amaieran, lehendakari hautatu zuten. 1993aren amaieran eta 1994aren hasieran aurre egin behar izan zion Mexiko hegoaldeko Chiapas estatuan mexikar gobernuak hango indiarren eskaerei jaramonik egiten ez zielako gertatu zen matxinadari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Prozesionari

**Prozesionaria** edo **pinu-beldarra** (*Thaumetopoea pityocampa*) Thaumetopoeidae familiako tximeleta-espezie bat da, ezaguna pinuetan ageri diren beldar iletsuak direla-eta. Tximeleta-amak udan erruten ditu arrautzak, 200 inguru. Pinu-beldarrak hurrengo udaberriaren bukaera aldera irteten dira arrautzetatik eta pinu-adarren puntetan egiten dute habia, zetaren antzeko hariak elkarri lotuz. Pinu-hostoz elikatzen dira. Habiatik kanpora ilaran ibiltzen dira, kate luzeak osatuz. Kalte handiak egiten dituzte pinu basoetan; dituzten ileak pozoitsuak dira animalientzat eta pertsonentzat. Arriskutsua da beraz pinu-beldarra dagoen inguruan azala babestu gabe ibiltzea, edo hura dagoen pinuaren azpian jaten aritzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus Maria Muneta

**Jesús María Muneta Martínez de Morentin** (Larraga, Nafarroa, 1939ko abenduaren 27a -) nafar musikagilea da.

## Biografia 
Iruñean, Madrilen eta Cuencan egin zituen Apaiz ikasketak, eta Salamancako Unibertsitate Pontifizioan Teologiako lizentzia eskuratu zuen. Musika, berriz, Salamanca, Valentzia eta Madrilgo Kontserbatorioetan ikasi zuen eta Erroman osatu.

1976an Teruelera bidali zuten, eta bertan *Instituto Musical Turolense* delakoa sortu zuen, laster Musika Kontserbatorio profesional bilakatuko zena. Bertako zuzendari eta irakasle izan da sortu zenetik. Zeregin horrekin batera, kontzertuak eskaintzen eta musika sortzen jarraitzen du.

Hainbat sari eskuratu ditu, esaterako, Espainiako Kultura Ministerioak ematen duen Arte Ederretako Zilarrezko Domina.

## Erreferentziak
Wilhelm Windelband

**Wilhelm Windelband** (Potsdam, Prusiako Erresuma, 1848ko maiatzaren 11 &ndash; Heidelberg, Alemania, 1915eko urriaren 22a) alemaniar filosofoa eta historialaria izan zen.

## Biografia 
Filosofo neokantista, Lotzeren eta Kuno Fischerren jarraitzailea, eta Badengo Eskolaren aitzindaria izan zen; bestalde, historiografia modernoko lehen klasikotzat hartua da. Estrasburgoko eta Heidelbergeko Unibertsitateetan irakasle izan zen. Filosofia kultura ororen balioen zientzia kritikoa dela zioen. Gizonaren askatasuna determinismoaren ikuspegitik aztertu zuen, eta Jainkoaren existentzia frogaezina dela zioen.

## Erreferentziak
Rousettus lanosus

***Rousettus lanosus*** Rousettus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Rousettus lanosus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Danaideak

thumb|Jown William Waterhousek margotutako *Danaideak* (1903)
**Danaideak** (antzinako grezieraz: Δαναΐδες) Argosko Danao erregearen berrogeita hamar alabak dira. Danao Argolidara joan zen ihesi, bere anaia Egiptorekin izandako liskarrak zirela eta. Gero, ordea, adiskidetu itxura eginez, baimena eman zuen bere berrogeita hamar alabak Egiptoren berrogeita hamar semeekin ezkon zitezen.

Alabaina, Danaoren aginduak beteaz, eztei gauean beren senarrak hil zituzten emazte guztiek, batek izan ezik, Hipermnestrak ez baitzuen hil Linzeo bere senarra. Danaideak bigarrenez ezkondu ziren eta halaxe sortu zen danaoen leinua. Geroago, ordea, Linzeok Danaide guztiak hil zituen eta Tartarora kondenatuak izan ziren haiek, hondorik gabeko ontzi batean etengabe ura isurtzera.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kosroes II.a

**Kosroes II.a** ( eta *Khosrau*;  - Ktesifon, 628ko otsailaren 28a), batzuetan **Khosrau II.a** edo **Khosro II.a** deitua, Sasandar Inperioko xahanxah izan zen 590-628 bitartean.

## Bizitza 
Maurizio Bizantzioko enperadorearen laguntzari esker lortu zuen erregetza. Laguntza horren truke zenbait lurralde Bizantzioren esku utzi behar izan zituen. Maurizio hil zutenean, eta haren lekua Fokas enperadoreak hartu zuenean, Kosroes II.ak Bizantziar Inperioa inbaditu zuen (Siria, Anatolia), Kaltzedoniaraino iritsi zen, eta Jerusalem eta Egipto konkistatu zituen. Baina, 622tik aurrera, atzera egin behar izan zuen, Heraklioren konkistek eraginik. Niniveko guduaren ondoren (628), iraultza bat izan zen gortean; Kosroes II.a epaitu eta hiltzera kondenatu zuten. Bere seme Kavadh II.ak bakea sinatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Laud

**William Laud** (Reading, 1573ko urriaren 7a - Londres, 1645eko urtarrilaren 10a) Ingalaterrako apezpiku anglikanoa izan zen. 1601. urtean egin zen apaiz, eta 1621ean apezpiku. Karlos I.a Ingalaterrako errege izendatu zutenean eragin handia izan zuen Laudek Ingalaterrako Elizan. Londresko apezpiku (1628), Oxfordeko Unibertsitateko kantziler (1629) eta Canterburyko artzapezpiku hautatu zuten (1633). Karlos I.aren erlijio-politika antolatu zuen, eta ortodoxia anglikanoa ezarri nahi izan zien eskoziarrei. Horrek Karlos I.aren absolutismoa deuseztatu zuen matxinada sortu zuen (1637), eta Karlosek hautsi behar izan zituen Laudekin zituen harremanak. Londresko dorrean atxilo sartu ondoren hiltzera kondenatua izan zen.
## Erreferentziak
Amilcare Ponchielli

**Amilcare Ponchielli** (Paderno Fasolaro, Cremona, Italia, 1834ko abuztuaren 31a – Milan, Italia, 1886ko urtarrilaren 16a) musikagilea izan zen.

## Bizitza 
[thumb|ezkerrera|180px|Ponchielliren omenezko marmolezko monumentu, Joan Paulo II.a lorategi publikoetan ([Cremona).]]

Milanen egin zituen ikasketak. 1856. urtean lehen opera aurkeztu zuen, *I promessi sposi*. 1873-1875 urteetan bi ballet eta lau opera idatzi zituen.

*La Gioconda* (1876), Ponchielliren operarik famatuenak, Arrigo Boitoren libretoa du eta Victor Hugoren *Angelo*-n oinarritua da; arrakasta handia lortu zuen XIX. mendearen bukaeran. Milango Kontserbatorioko irakasle zelarik, besteren artean, Puccini izan zuen ikasle. 1881-1886. urteetan Bergamoko katedraleko musika-zuzendaria izan zen, eta eliza-musika idatzi zuen han. Beste opera batzuk: *I lituani* (1874, *Lituaniarrak*) eta *Marion Delorme* (1885).

## Erreferentziak
Claude Vasconi

**Claude Vasconi** (Rosheim, 1940ko ekainaren 24a - Paris, 2009ko abenduaren 8a) frantziar arkitektoa izan zen.

## Bizitza 
Arkitekturako diploma Estrasburgon lortu zuen, eta, Stuttgarteko bulego batean lan egin eta gero, Cergy-Pontoiseko hiri berriko (Paris) urbanista izan zen. Han egin zituen lehenengo lanak. Parisko merkatuak (Les Halles) bota zituztenean, Forum des Hallesko lana egiteko lehiaketa irabazi zuen (1973). Montpellierko biltzarretako jauregia eraiki zuen, eta, horrez gainera, hainbat eraikuntza publiko egin zituen, besteak beste, Estrasburgoko Rhin Beherea departamenduko udaletxea (1986-1989). Azken urteetan egin zituen lanen artean aipagarriak ditu Reimsko biltzarretako zentroa (1990-1995), aluminioz egina, bulego-dorre bat Lillen (1995), Estrasburgoko ospitale zibil berria (2007) eta Genkeko liburutegia (2008).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barize

**Barizea** zain baten hantura iraunkorra da. Zainaren barnean odola pilatzen delako sortzen da, batez ere. Odola bihotzera itzultzean edozein arrazoirengatik muskuluaren barneko zain nagusietatik ezin bideratuz lurrazalaren alderago dauden zain meheagoetatik bideratzen denean sortzen da, zain meheago horiek zabaldu egiten baitira. Gehienetan, zangoetan ateratzen dira barizeak; mina ematen dute, hantura agertzen da, eta odolaren zirkulazioa zaildu egiten dute. Denbora luzean zutik egoten diren pertsonetan eta berez horretarako joera duenetan azaltzen dira, emakumeetan bereziki. Haurdunaldian izaten dute, batez ere, emakumeek barizeak ateratzeko arrisku handia. Ebakuntza bidez sendatzen dira, edo, txikiak direnean, eskleroterapiaz, indizio bidez edo laser bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Barth

**Karl Barth** (Basilea, Suitza, 1886ko maiatzaren 10a - Basilea, Suitza, 1968ko abenduaren 10a) suitzar teologo protestantea izan zen.

## Biografia 
Bonngo Unibertsitateko irakasle zelarik, Hitlerren gobernuak kendu zion postua. Barthen doktrina Kalbinen Erreformatik abiatzen da, eta predestinazioaren ikusmolde berria dakar. Teologiaren garbitasuna zaindu nahi du, desbideratze modernistak alboratuz (liberalismoa, laizismoa, historizismoa, nazismoa, humanismoa, eta abar), eta Bibliara eta antzinako teologoetara itzuli beharra aldarrikatzen du. Haren eragina, intelektuala eta erlijiozkoa, eremu protestante osora hedatua da.

*Kirchliche Dogmatik* (1927-1932-1951) da Barthen lan garrantzitsuena; bere «teologia dialektikoa» agertu zuen bertan.

## Erreferentziak
Min Chueh Chang

**Min Chueh Chang** (; Taiyuan, Txina, 1908ko urriaren 10a - AEB, 1991ko ekainaren 5a) estatubatuar ikertzailea izan zen, jaiotza-kontrolerako pilularen asmatzaileetako bat. Gregory Pincus-ekin batera, ikerlan asko egin zituen Biologia Esperimentaleko Worcester Fundazioan 1940ko eta 1950eko hamarraldietan. Gregory Pincusekin eta John Rockekin elkarlanean, geroztik *pilula* izenaz ezagutu den ahotiko ernalketaren aurkako metodoa asmatu eta garatu zuen. 1960an hasi zen erabiltzen jaiotza-kontrolerako metodo hori, eta berehala zabaldu zen mundu guztira. Gaur ez dago zalantzarik pilulak erro-errotik aldatu zuela ordu arteko familia-plangintza. *In vitro* ernalketa-lanetan ere aitzindaria izan da.

## Erreferentziak
John Joseph Pershing

**John Joseph Pershing** (Laclede, Missouri, 1860ko irailaren 13a - Washington Hiria, 1948ko uztailaren 15a) Estatu Batuetako militarra izan zen. West Pointen egin zituen ikasketak. Indiarren aurkako kanpainetan (Arizona, Mexiko Berria, Dakota) eta Kubako setioan parte hartu zuen (1898). Gogor zapaldu zituen Filipinetako 1900-1904. eta 1913. urteetako matxinadak. 1906. urtean jeneral egin zuten. Mexikon barneratu ziren Estatu Batuetako armaden buru izan zen 1916-1917 urteetan; 1917an, Lehen Mundu Gerran, Frantziako frontean borrokatzen ari ziren Estatu Batuetako osteen jeneral nagusi izendatu zuten. Pulitzer Saria eskuratu zuen *My Experiences in the World War* (1931, *Nire esperientziak Mundu Gerran*) obrari esker.

## Erreferentziak
Aleksander Tvardovski

**Aleksander Trifonovitx Tvardovski** (errusieraz: Алекса́ндр Три́фонович Твардо́вский,  ahoskatua; Zagorje, Smolenskeko oblasta, 1910eko ekainaren 21agreg./ekainaren 8ajul. - Mosku, 1971ko abenduaren 18a) errusiar olerkaria izan zen. 1935ean argitaratu zuen lehen olerki-bilduma, *Muraviako herria*, *kolkhoz* sistema eta bost urterako lehen ekonomia-plana goraipatzen zuena. *Vassili Tiorkine* (1941-1945) olerkiak sobietar soldadua goraipatzen zuen, eta arrakasta handia izan zuen. 1950etik 1970era *Novy Mir* aldizkariko zuzendaria izan zen. 1963an *Tiorkine beste munduan* argitaratu zuen, burokraziaren satira. Komunista izan bazen ere, Stalinen garaiko zapalkuntza salatu zuen.

Beste liburuak: *Moskuko goiza* (1959), *Egunkari barnekoi bati buruzko olerkia* (1961), *Urte horietako lirismoa* (1967), *Oroimenaren eskubideak* (1968), zentsurak debekatutakoa.

## Erreferentziak
Rousettus leschenaultii

***Rousettus leschenaultii*** Rousettus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Rousettus leschenaultii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Frédéric Dard

**Frédéric Dard** (Isère, Frantzia, 1921eko ekainaren 29a - Friburgo, Frantzia, 2000ko ekainaren 6a) frantsesezko idazlea izan zen. Oso gazterik hasi zen kazetari-lanetan, Lyongo *Mois* egunkarian. 1941ean argitaratu zuen lehen nobela, *Monsieur Joos*. Lan horrekin Lugdunum saria jaso zuen.

Dardek oso lan oparoa egin du, eta eleberri ugari idatzi ditu, batzuk *San-Antonio* izenaz sinatuta (*Le Standinge selon Bérurier*, *Les morues se dessalent*, *Le Silence des homards*), eta beste batzuk *Dard* izenaz (*Le Monte-charge*, *C´est toi le venin*). Arrakasta handia lortu izan du aurrenekoekin, bigarrengoak ia estaltzerainokoa. Dard nortasun biak ezkontzen saiatu zen *Y a-t-il un Français dans la salle?* (1979, *Ba al dago aretoan frantziarrik?*) lanarekin.

## Erreferentziak
Christopher Hope

**Christopher Hope** (Johannesburgo, 1944) hegoafrikar poeta eta kontalaria da. Arraza beltzaren eta zuriaren arteko gorabeherez idatzi duen idazle nagusietako bat. Witwatersrand eta Nataleko unibertsitateetan egin zituen ikasketak. Gero, Londresa joan zen, eta han geratu zen bizitzen 1975etik aurrera. Poeta gisa, 1974an eman zuen ezagutzera bere burua: *Lurmutur Hirian zehar*. Sei urte geroago, bere lehenengo eleberria argitaratu zuen, beltza edo zuria izateko aukeraren aurrean zer egin ez dakien gazte bati buruzkoa. Bi arrazek dituzten akatsei eta bertuteei buruzko metafora eder hark berehala erakarri zuen irakurle anglosaxoien arreta. David Higham literatura saria irabazi zuen.

## Erreferentziak
Eugene Parker

**Eugene Newman Parker** (Houghton, Michigan, 1927ko ekainaren 10a - Chicago, 2022ko martxoaren 15a) estatubatuar zientzialaria izan zen. Eguzkiaren inguruko gertaeretan aditua. 1955etik aurrera, Chicagoko Unibertsitatean lan egin zuen, fisika-, astronomia- eta astrofisika-sailetan. Eguzki-koroa, Eguzki-haizea, eta Lurreko eta Eguzkiko eremu magnetikoak aztertu zituen batez ere. Ontziak espaziora bidaltzen hasi aurretik berak kometa-isatsak behatuz atera zituen ondorioak berretsi egin zituzten gero heliosferara bidalitako ontziek. Bere liburuak, *Cosmical Magnetic Fields* batez ere, oinarri-oinarrizkoak gertatu dira ikertzaile-belaunaldi askoren heziketan. Bere azken liburuetan, planeta, izar eta galaxien eremu magnetikoek X izpietan duten eragina aztertu du.

Parker eguzki zundak izena bere omenez darama.

## Erreferentziak
Fruto Vivas

**José Fructoso Vivas Vivas**, ezagunagoa **Fruto Vivas** izenagatik (Municipio Jáuregui, Táchira, Venezuela, 1928ko urtarrilaren 21a - 2022ko abuztuaren 23a) venezuelar arkitektoa izan zen. XX. mendearen bigarren erdiko venezuelar arkitekto bikainenetako bat, bere arkitektura-proiektuengatik ez ezik baita kritikari eta irakasle gisa egindako lanagatik ere.

## Biografia 
Venezuelako Unibertsitate Zentralean egin zituen ikasketak. Carlos Guinard, Tomás José Sanabria, Cornelis Zitman, Carlos Raúl Vilanueva eta beste maisu batzuen eragina nabari da bere lanetan. 1955ean, bere lan nagusietako bat proiektatu zuen: Tachira Cluba, Caracasen, venezuelar arkitektura populistaren moldeari jarraituz. Bere beste lan aipagarrienetako bat Santo Domingoko (Merida) Moruco Hotela da. 1987ko Arkitektura Sari Nazionala jaso zuen.

## Erreferentziak
Walther Rathenau

thumb|Walther Rathenau
**Walther Rathenau** (Berlin,  - *ibidem*, ) alemaniar politikaria, industrialaria eta filosofoa izan zen. Allgemeine Elektrizitäts-Gesellschaft (AEG) elkarteko lehendakariaren semea zen, eta enpresa horren zuzendaria izan zen haren ondoren. Lehen Mundu Gerra garaian Lehengaietarako Bulegoko buruzagia izan zen. Alemania Berreraikitzeko ministro izendatu zuten 1921ean, eta Wiesbadengo Hitzarmena negoziatu behar izan zuen. 1922an Kanpo Arazoetarako ministro egin zuten; Alemaniaren ordezkari izan zen Genovako Bilkuran eta Rapalloko Hitzarmena izenpetu zuen. Nazionalisten eta antisemiten gorrotoa piztu zuen Rathenauk bideratu zuen ekonomia-politikak. Ezezagun batzuek hil zuten.

## Erreferentziak
Ossip Zadkine

**Ossip Zadkine** (; Vitsebsk, 1890eko uztailaren 4a - Paris, 1967ko azaroaren 25a) frantses eskultorea izan zen, jatorriz bielorrusiarra. Parisen eta Londresen egin zituen Arte ikasketak. Parisen, abangoardiako artistekin harremanetan sartu zen (Chagall, Brâncuşi, Picasso); Kubismo joerako kidea izan zen. 1921-1925. urte bitartean Afrikako arte beltzaren eraginpean, zura eta harria lantzeari ekin zion. 1930. urte inguruan, forma barrokoagoak erabiltzen hasi zen, sinbolismo eta lirismo handiagoz.

thumb|ezkerrera|Rotterdamgo *Hiri birrinduari omenaldia*

Zadkinerenak dira, besteak beste: *Gitarrista* (1921); *Orfeo* gaia hartuta egindako bi pieza (1934, zurez, eta 1949, brontzez); Rotterdamen dagoen *Hiri birrinduari omenaldia* (1947), eta *Van Gogh-i omenaldia* Auvers-sur-Oise-n (1956).

## Erreferentziak
Mieczyslaw Jastrun

**Mieczyslaw Jastrun**, jaiotzez **Mojsze Agatstein** (Korolowka, Polonia, 1903ko urriaren 29a - Varsovia, Polonia, 1983ko otsailaren 22a) poloniar poeta izan zen.

## Biografia 
Krakoviako Unibertsitatean ikasi zuen. Maisutasun handia erakutsi zuen Lehen Mundu Gerraren ondoren idatzi zituen lanetan, formari dagokionez bereziki. Varsovian bizi izan zen ezkutaturik nazien okupazioaren garaian, eta 1944. urtean eman zituen argitara garai hartako poemak (*Godzina strzezona*, "Isil-ezkila"). Gerraondokoak dira, nolanahi ere, haren poema hoberenak: *Goracy popiól* (1956, "Hauts beroak"), *Genezy* (1959, "Genesia"). XX. mendeko olerkarien lanak itzuli zituen (Maiakowski, García Lorca, Rimbaud, Éluard, Aragon), eta Adam Mickiewicz eta Jan Kotxanowski poeta poloniarren biografiak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Volin

**Vsevolod Mikhailovitx Eichenbaum**, ***Volin*** izengoitiaz ezagunagoa, (Voronezh, 1882ko abuztuaren 11 &ndash; Paris, 1945eko irailaren 18a) errusiar anarkista izan zen. 1905eko Errusiako Iraultzan parte hartu zuelako atxilo hartu eta Siberiara erbesteratu zuten, baina Frantziara ihes egitea lortu zuen (1907). Anarkista egin zen, eta Gerraren Kontrako Nazioarteko Komiteko burua izan zen 1913tik aurrera. 1917an Errusiara itzuli zen, eta joera anarkista guztiak batzeko lanetan jardun zuen. 1920an boltxebikeek atxilotu zuten, baina Europako sindikalista iraultzaileen ordezkarien eraginari esker aske utzi zuten. Alemaniara eta, geroago, Frantziara erbesteratu zen berriro. *Iraultza ezezaguna*-k, bere obra nagusiak, eragin handia izan zuen geroko anarkistengan, Espainiako Gerra Zibilean batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Joaquín de Olmedo

**José Joaquín Eufrasio de Olmedo y Maruri** (Guayaquil,  - *ib.*, ) Ekuadorko olerkari eta politikaria izan zen. Guayalquilgo Probintziaren ordezkari izan zen Cádizko Gorteetan (1811-1816). Gero, Guayaquilgo Gobernu Batzordeko lehendakari hautatu zuten (1820-1822), eta Peruko Biltzar Konstituziogilean esku hartu zuen diputatu gisa (1823). Peruko ordezkari izan zen Frantzian eta Ingalaterran (1825-1828), eta gero, Ambatoko Biltzar Konstituziogileko buru (1835).

Bestetik, olerkari ere izan zen; hala, Quintanaren eta erromantizismo aurreko idazleen eragina izan zuen. Olmedoren obra aipagarri batzuk: *La victoria de Junín: Canto a Bolívar* (1825), *Obras poéticas* (1848) eta *Poesías inéditas* (1861).

## Erreferentziak
Rousettus linduensis

***Rousettus linduensis*** Rousettus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Rousettus linduensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gaspar Montes

**Gaspar Montes Iturriotz** (Irun, Gipuzkoa, 1901eko otsailaren 27a - 1998ko azaroaren 24a) margolaria izan zen.

## Bizitza 
Etxeandia eskultorearekin eta J. Salís Camino pintorearekin hasi zituen ikasketak. Salís Camino eta N. Camiok pentsio bat lortu zioten, eta Madrila joan zen pintura ikastera. Han, J. M. López Mezquita eta F. Alvarez de Sotomayorrekin aritu zen ikasten eta lanean. 1924an Gipuzkoako Aldundiak antolatutako Artista Berrien Erakusketan sari bat lortu zuen, sariaren diruarekin Parisa joan zen, eta Colarossi akademian aritu zen ikasten. 1926an Madrilgo Ateneoko Erakusketa-aretoan erakutsi zituen zenbait lan, Bernardino Bienabe Artia gipuzkoar pintorearekin batera.

Handik urtebetera Baionako Euskal Museoan egin zuen erakusketa bat Bienabe Artia eta Jesus Olasagastirekin. Arte Ederretako Erakusketa Nazionalera *Roncesvalles* eta *Paisaje en Irún* lanak bidali zituen 1927an, eta *El embarcadero* eta *Fuente de Narciso* 1930ean. 1938an Irungo Udal Akademian marrazki-eskolak ematen hasi zen.

1970ean *Siete Maestros Españoles del Dibujo* erakusketan parte hartu zuen Vázquez Díaz, Casas, Martínez Ortiz, Arteta Colmeiro, eta abarrekin batera. Handik urtebetera *Guipúzcoa vista por sus pintores* erakusketa ibiltarian Montes Iturriotzen hainbat lan egon ziren ikusgai. Erakusketak egin zituen Madrilen, Donostian, Bilbon, Pauen, Baionan, etab., eta sari ugari irabazi zituen, besteak beste, Pintoreen Lehiaketako lehen saria, Gipuzkoako Aldundiak antolatua (1928); Donostiako Eguberriko Lehiaketako lehen saria (1951); Donostiako Udaleko bigarren saria; Donostiako Eguberriko Lehiaketako Darío Regoyos saria. Gipuzkoa, Valentzia eta Asturiasko hainbat elizatako horma-irudiak egin zituen. Nafarroako eta Aragoiko hotel batzuk apaindu zituen, eta beirateak ere egin zituen. Hainbat museotan zituen bere lanak erakusgai, esate baterako, Donostiako San Telmon, Bilboko Udal museoan, Mar del Platan (Argentina), Gipuzkoako Aldundian.

Beti landu zituen izadiak eta paisaiak, nahiz eta bere karrera luzean aldaketa nabarmenak izan estiloari eta gaien trataerari dagokionez. Bere lanetako koloreak sutsuak dira, baina argiak; xehetasunak harmoniaz biltzen zituen; pintzelkada bizkorra eta soila zuen. Haren lan nagusiak: *Roncesvalles*, *El embarcadero*, *Paisaje de Irún*, *Fuente de Narciso*, *Camino de Behobia*, *Bidasoa*, *Otoño*, *Fuenterrabía*, *Aoiz* eta *Nieve en Irún*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak
Daniel Ortega

**José Daniel Ortega Saavedra** (La Libertad, 1945eko azaroaren 11) Nikaraguako politikaria da. 1985tik 1990ra bitartean Errepublikako presidentea izan zen, eta 2007an kargua berreskuratu zuen.

## Bizitza 
Ikasle zela, Anastasio Somoza diktadorearen kontra borrokatzen zen FSLN (Askatasun Nazionalerako Fronte Sandinista) erakundean sartu zen. Kartzelan zazpi urte igaro ondoren (1967-1974), mugimendu sandinistaren buruzagi nagusi bihurtu zen.

Sandinistek Somoza diktadorea aginpidetik kentzea lortu zutenean, Gobernu-batzordeko kide (1979-1985) eta koordinatzaile (1981-1985) aukeratu zuten. FSLNk 1984ko azaroko hauteskundeak irabazi ondoren, 1985-1990 bitartean Errepublikako lehendakari izan zen. 1990eko hauteskundeetan gobernuaren kontrako talde guztiek osatutako koalizioa atera zen garaile eta Violeta Chamorrok hartu zuen Daniel Ortegaren lekua.

2006ko hauteskundeetan, berriz aukeratu zuten presidente.

## Erreferentziak
Alberto Pelairea

**Alberto Pelairea Garbaio** (Bilbo, Bizkaia, 1878ko maiatzaren 16a - Fitero, Nafarroa, 1939ko apirilaren 17a) nafar olerkari eta antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Bilbon jaio bazen ere, Tuteran jarri zen bizitzen familiarekin batera 12 urte zituenean. *Diario de Navarra* eta *Heraldo de Aragón* egunkarietan eman zituen argitara poesia gehienak. 1918. urtean *Navarra* poesia saritu zioten.

Antzerkigintzari dagokionez aipagarriak dira *Coros de Tudela* (bakarrizketa, 1903), *Fuga de presos* (zarzuela, 1905), *Nobleza errante *(zarzuela, 1905), *Doña Fermina* (1915), *La cruz de atalay*a (1918), *La boda del Volatín* (1921), *La hija del santero* (1924), *San Miguel de Aralar* (1925), *La tarde de Cristo* (1925), *El último milagro* (1930) eta *Gloria difícil* (1937) obrak.

## Erreferentziak
Friedrich Paschen

**Friedrich Paschen** (Schwerin, 1865eko urtarrilaren 22a - Potsdam, 1947ko otsailaren 25a) alemaniar fisikaria izan zen.

Tubinga, Bonn eta Berlingo Unibertsitateetan irakaslea izan zen. Izpi infragorriak, eta platinoaren eta gas gorituen espektroetan gertatzen den energia-banaketa aztertu zituen. Hidrogenoaren eta helioaren espektroen arrastoen uhin-luzera neurtu zuen. Espektro-lerroen egitura finari eta X izpien espektroari buruzko ikerketak ere egin zituen. Azken hauen bidez Sommerfeld-ek atomoen egiturari buruz formulatu zuen teoria erlatibista esperimentu bidez egiaztatu zuen. Fisikan, *Paschenen saila* esaten zaio hidrogenoaren espektro-lerroen sailari.

## Erreferentziak
Sandalo zuri

**Sandalo zuria** (*Santalum album*) santalazeoen familiako *Santalum* generoko zuhaitz-espeziea da. Itxuraz intxaurrondoaren antzekoa da, baina neurriz hura baino txikiagoa. Zur zuria eta usaintsua du. Hostoak bakunak, osoak, zabalak eta puntaestuak ditu, elkarren aurka antolatuak. Lore txikia izaten du, eta fruitua gereziaren antzekoa. Indian eta Malaysiako uhartedian eta Australian hazten da, batez ere. Zura oso egokia da lantzeko. Intsentsuaren antzera, gai lurrintsu gisa ere erabiltzen dute hinduistek eta budistek, horretarako makila txikietan prestatu eta errez. Sustrai oliotsuak ditu, eta hazten den lurraldeetako biztanleek haietatik ateratzen duten olioa gorputza igurzteko eta xaboia eta gai lurrintsuak egiteko erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Rivette

**Jacques Pierre Louis Rivette** (frantsesez  ahoskatua; Rouen,  - Paris, ) frantses zinemagilea eta kritikaria izan zen.

## Biografia 
Zinema-kritikak egin zituen *La gazzette du cinéma*, *Arts* eta *Cahiers du cinéma* aldizkarietan. Film laburrak egin zituen lehenengo, eta 1961ean egin zuen lehen film luzea: *Paris nous appartient*, antzerki-talde baten gorabeherak kontatzen dituena. 1966an, Dideroten eleberria oinarri harturik, *Suzanne Simonin, la religieuse* egin zuen, Frantzian zentsuratua. Geroztik, *L´amour fou* (1968), *Out One: Spectre* (1971), *Le Pont du Nord* (1982) filmak egin zituen. Rivettek oso estilo berea du, errealitatea eta irudimena, fikzioa eta dokumentala modu berezian nahasten dituena. Azken filmak: *Haut bas fragile* (1995), *Secret défense* (1998), *Va savoir* (2001), *Histoire de Marie et Julien* (2003), *Ne touchez pas la hache* (2007), *36 vues du Pic Saint-Loup* (2009).

Rivettek, bere aldetik, muturrera eraman zituen bere obsesioak, eta ez zen izan merkatuaren eskaerei makurtzen zitzaien zinemagilea. Film luzeak egin ohi zituen —lau ordukoak batzuk—, tenpo motelekoak, eta aktoreei beren kasa inprobisatzeko aukera ematen zien.

## Filmografia 
* 1960 : *Paris nous appartient*
* 1966 : *Suzanne Simonin, la Religieuse de Diderot*
* 1968 : ''L'Amour fou*
* 1971 : *Out 1 : Noli me tangere* (Suzanne Schiffmanekin batera)
* 1972 : *Out 1 : Spectre* (Suzanne Schiffmanekin batera)
* 1974 : *Céline et Julie vont en bateau*
* 1976 : *Duelle*
* 1976 : *Noroît*
* 1978 : *Merry-Go-Round*
* 1981 : *Le Pont du Nord*
* 1984 : *L'Amour par terre*
* 1986 : *Hurlevent*
* 1988 : *La Bande des quatre*
* 1991 : *La Belle Noiseuse*
* 1994 : *Jeanne la Pucelle* (bi zatitan: *Les Batailles* et *Les Prisons*)
* 1995 : *Haut bas fragile*
* 1998 : *Secret défense*
* 2001 : *Va savoir*
* 2003 : *Histoire de Marie et Julien*
* 2007 : *Ne touchez pas la hache*
* 2009 : *36 vues du pic Saint-Loup''

## Erreferentziak
Marcel Bataillon

**Marcel Bataillon** (Dijon, Frantzia, 1895eko maiatzaren 20a - Paris, Frantzia, 1977ko ekainaren 4a) historialaria izan zen. Lisboako, Bordeleko, Aljerko eta Sorbonako unibertsitateetako irakasle izan zen. XVI. mendeko Espainiako humanismoan espezializaturik, bere doktoretza-tesia eta lan nagusia ''Erasme et l'Espagne* izan zen. *Recherches sur la vie intelectuelle du XVI siècle* (1937) 1950ean argitaratu zen espainieraz, egilearen oharrekin. Lan horretan Cisnerosen Eraberritzetik Kixoteraino Erasmoren pentsamenduak izan zuen eragina du aztergai. Beste zenbait lan: *La Celestina según Fernando de Rojas* (1961); *Estudios sobre Bartolomé de las Casas* (1965); *Las Casas y la defensa de los indios'' (1971), André Saint-Lûrekin batera.

## Erreferentziak
Nick Faldo

**Sir Nicholas Alexander Faldo** (Welwyn Garden City, Hertfordshire, 1957ko uztailaren 18a) ingeles golf-jokalari profesionala da. Oso berandu hasi zen golfean (16 urte bete arte txirrindulari izan zen), baina 1990ean munduko golf-jokalari onenetako bat izatera iritsi zen. 1977an lortu zuen lehenengo titulu profesionala, eta gaur egun 38 titulu ditu guztira. Hiru aldiz irabazi du Britainiako Irekia eta bi aldiz Estatu Batuetako *Masters*a. Ibilbide profesional ia osoan munduko lehen postuetan egon da. *Ryder Cup*a irabazi zuen 1985, 1987, 1989 eta 1995ean. Europako nahiz Ameriketako zirkuituetan jokatu du. Europako zirkuituan, urteko jokalari izan zen 1989, 1990 eta 1992an, eta Estatu Batuetako zirkuituan, 1990ean.
## Erreferentziak
Antonio Irala Irala

**Antonio Irala Irala** (Bilbo, 1909ko maiatzaren 8a - Donibane Lohizune, 1996) bizkaitar legegizon eta politikaria izan zen.

Euzko Alderdi Jeltzaleko Idazkaritza Nagusiko kidea (1931-1936) eta Eusko Ikastola Batzako idazkari nagusia izan zen. Euzko Jaurlaritzako Lehendakaritzako idazkari nagusi izendatu zuten 1936. urtean eta Estatu Batuetara bidali zuten 1938an Euzko Jaurlaritzako ordezkaritza bat osatzearren. Agirre lehendakaria zendu zenean lan intelektualari heldu zion gehienbat, burujabetzaren inguruko ekarpen garrantzitsuak eginez. Irala hil ondoren, 1997an, azken urteetan eskuartean zituen *Escritos políticos sobre la situación vasca 1984-1985 *lana argitaratu zuen bere omenez sortutako Irala Elkarteak.

## Erreferentziak
Rousettus madagascariensis

***Rousettus madagascariensis*** Rousettus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Rousettus madagascariensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Josette Dacosta

**Josette Dacosta Bray** (Bordele, Okzitania, 1944) euskal herritar margolaria da. Madrilgo Arte Ederren Zirkuluan hasi zuen bere prestakuntza, eta Ingalaterran amaitu. Bere lanetan, Euskal Herriaren ikuspegi guztiz tradizionala eskaintzen du. Nafarroa Behereko herri eta parajeak agertzen ditu gehienbat, eta obra horietan, errealitatetik abstrakziorako bidea, perspektibaren, kolorearen eta argiaren interpretazio berezia eta pertsonala egiten du. Euskal Herrian ez ezik, Parisen eta Ingalaterran ere erakusketa ugari egin du, eta bere obrak Frantzia, Espainia, Ingalaterra eta Estatu Batuetako bilduma pribatu ugaritan aurki daitezke. 2001. urtean Donibane Garazin kokatzekoa zen bere estudioa eta erakustokia.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
*  Josette Dacosta Art Aretoan

## Erreferentziak