Erinaceidae

**Erinaceidae** *Erinaceinae* (trikuak) eta *Galericinae* azpifamiliez osatutako *Eulipotyphla* ordenako familia bat da. Lehen *Erinaceomorpha* ordenan sailkatuta zegoen, geroxeago *Soricomorpha* parafiletikoarekin *Eulipotyphla*-ren baitan subsumitu zena. *Eulipotyphla* monofiletikoa dela frogatu egin da, aldiz *Soricomorpha* parafiletikoa da *Soricidae*-k arbaso komun berriago bat partekatu baitzuen *Erinaceidae*-rekin beste *Soricomorfos*-ekin baino.

Familia honek 26 espezie ditu Eurasiatik eta Afrikatik barrena. Gorputzaren kanpoaldeko morfologian ezberdinak diren bi azpifamiliek osatzen dute familia hau; *Erinaceinae*-k (trikuak, arantzadunak direnak) eta *Galericinae*-k (arantzarik ez dutenak). Familia honen sistematikak eztabaidagarria izaten segitzen du, batez ere *Eulipotyphla* eta *Erinaceomorpha* ordenen arteko eztabaidari dagokionez, baina ikerketa gaurkotuenek *Eulipotyphla*-ren barruan kokatzen dute.         

## Ezaugarriak 
Erinazeidoek satitsuen antza dute, mutur luzeak eta isats laburrak. Antza hau bi familia hauen dietan eta ekologian azal daiteke, biak baitira intsektujale amorratuak eta lurreko bizilagunak. Erinazeidoak satitsuak baino askoz handiagoak dira, orokorrean 10-15 cm bitarteko luzera eta 40-60 gramo bitarteko pisuarekin. *Galericinae* azpifamiliako *Echinosorex gymnura* 26-46 cm bitarteko luzera eta 1,4 kg-ko pisua izatera hel daiteke. Espezie bat izan ezik, beste guztiek bost behatz dituzte oin bakoitzean, zenbait espeziek atzapar indartsuak ere badituzte lurra erraztasunez zulatzeko. Espezie gehienek usain guruinak dituzte uzkian baina *Galericinae* azpifamiliakoek askoz garatuagoak dituzte eta usain gogorra isuri dezakete.    

### Ilajea 
thumb|Triku bat bola eginda
Trikuek (*Erinaceinae* azpifamiliakoek) ile modifikatuak dituzte bizkarralde (buruaren goiko aldea barne) eta alboetan, ile arrunta izan beharrean arantza zorrotzak dituzte harrapariengandik babesteko. Espeziearen arabera arantzen kopurua ezberdina izan daiteke, triku arruntak esaterako 6.000 - 8.000 arantza inguru dauzka, eta arantza bakoitzean gihar zutitzaile (*Musculus arrector pili*) bana dute hauek tente ipini ahal izateko arriskua sumatzerakoan, beraz arantzak tente jartzeko ala erlaxatzeko gaitasuna dute trikuek. Arantzak zutitzeaz gain, trikuak bola moduan ipini ahal dira gorputzeko zati edo atal ez babestuak babesteko, mehatxu bat sentitzen dutenean bola egiten dira arantza guztiak erabat tente ipiniz. Bola egiteko gaitasun hori hainbat giharren elkarrekintza konplexu bati esker ematen da; besteak beste *Musculus caudo-dorsalis* (isats-ornoetatik bizkarraldera doana) izeneko giharra da gorputza bola moduan tolesteko gaitasuna ematen diena eta *Musculus sphincter cuculli* da bola moduan itxita edo tolestuta mantentzeaz arduratzen dena. Sabelaldean, hanketan eta aurpegian ez dute arantzarik, beraz bola egitean zonalde hauek babesten dituzte. Ilajearen kolorea arre eta grisaxka da.  

*Galericinae* azpifamiliak, ordea, ez du arantzarik edota ile modifikaturik. Espeziearen arabera ilajea leunagoa ala latzagoa izan daiteke eta kolorea arre-grisaxkatik beltzera doa.    

### Burua eta hortzak 
[thumb|*[Atelerix albiventris* espeziearen garezurra.]]
Erinazeidoen garezurra luzea eta zapala da. Familia honek beste ugaztun intsektiboro gehienek ez duten ezaugarri berezi bat du; alegia, zigoma-arkua itxia eta hezur zigomatikoa independentea dituzte. Lepo laburra dute eta bibrisaz beteriko mutur luzea. Beste intsektiboroek (satitsuak, satorrak...) baino begi eta belarri handiagoak dituzte. Usaimena eta entzumena dira beren zentzumen nagusiak, ikusmena pobreagoa dute (nahiz eta beste intsektiboroena baino garatuagoa den).  

Garezurra eta burmuina bere gorputz eta masa osoarekin alderatuta erlatiboki txikia dituzte, usaimen-erraboila aldiz oso garatua dute. Animalia hauek organo bomeronasala ere darabilte.

Hortzak zorrotzak eta ongi garatuak dituzte. Ebakortz nagusia sarritan beste ebakortzak baino handiagoa da. Aurreko haginek 4 ertz zorrotz dituzte eta atzeko hagina baino garatuagoak daude. 

## Banaketa eta habitata 
Erinazeidoak Mundu Zaharretik banatzen dira, Europan, Asian eta Afrikan presente daude, ez ordea Amerikan, Ozeanian edo Antartikan.

*Erinaceinae* azpifamilia Erresuma Batua eta Iberiar penintsulatik Hegoafrika, India eta Korearaino hedatzen den bitartean, *Galericinae* azpifamilia Hego-ekialdeko Asiara mugatuta dago.    

Triku arantzadunak mota askotako habitatetan bizi dira. Normalean zelai eta baso irekietan zein nekazale landetan bizi dira. Genero batzuk, hala nola *Paraechinus* eta *Hemiechinus* basamortuetara eta estepa lehorretara moldatuta daude. Arantzarik gabeko *Galericinae* espezieak aldiz oihan tropikaletan eta eremu heze eta beroetan bizi dira.    

## Portaera eta ekologia 
Erinazeidoak lurretik ibiltzen diren animaliak dira, espezie batzuk zuhaixka edo zuhaitzetan eskalatzeko gai dira eta beste batzuk igerilari trebeak izan daitezke. Trikuen azpifamiliakoek bere zuloak edo gordelekuak beraiek zulatzen dituzte eta gordeleku horiek sinpleagoak edo konplexuagoak izan daitezke. Arantzarik gabeko azpifamiliakoek aldiz, ez dute zulorik egiten eta aurretik egindako zuloetan edo zirrikituetan gotortzen dira.

Trikuak gautarrak dira eta bere jarduera nagusia ilunabar, gau eta egunsentietan ematen da. *Galericinae* azpifamiliakoak ez dira hain gautarrak eta egunez zein gauez egon daitezke aktibo. Gaixorik dauden trikuak egunez ibil daitezke leku batetik bestera, parasitoek kutsatuta edo portaera axolagabe batekin. 

Eremu hotzenetan bizi diren erinazeidoek hibernatu egiten dute neguak gogor jotzen duenean, eremu beroenetan bizi direnak ordea, letargian sartzen dira udako egun lehorrenetan eta beroenetan.   

### Elikadura 
Intsektuak eta beren larbak, zizareak, barraskiloak eta mota guztietako ornogabeak jaten dituzte. Txorien arrautzak zein animalia txikien sarraskiak ere jan ditzakete eta nahigabe haziak eta frutak ere irentsi ditzakete, nahiz eta hauek digeritzeko gai ez diren. Beren hortzak zorrotzak dira, ornogabe biziak harrapatzeko eginak.

### Ugalketa 
thumb|Triku espezie baten kumeak
Erinazeidoak urtean behin ugaltzen dira (edo bi eremu beroenetako espezietan). 30 - 48 egun bitarteko ernaldiaren ondoren 1-11 kume bitartez erditzen dira (europar espezietan, batez beste, 4 edo 5 kumez erditzen dira). Arrak ez du parte hartzen kumeen hazkuntzan. 

Triku kumeen arantzak bigunak dira jaiotzerakoan, horrela amaren erditze-kanala ez da zauritzen edo kaltetzen. Ugaztun askorekin gertatu bezala, erinazeido jaio berriak ere itsuak dira eta 12-24 egunen bueltan begiak irekitzen dituzte. 6 edo 8 asteren bueltan kumeek amaren titietatik esneaz elikatzeari uzten diote eta 6 - 12 hilabeteren bueltan heldutasun sexuala lortzen dute. 3-7 urtez bizi dira batez beste basabizitzan.  

## Trikuaren eta gizakiaren arteko harremana 
Gizakiak antzinarotik izan du trikua maskota gisa. Erdi Aroko literaturan zein artean izaki azkar eta batzuetan maltzur eta deabrudun gisa hartzen da trikua. Ohiko mito baten arabera trikuak udazkenean fruitu-arbolen eta mahatsondoen azpitik pirritan pasatzen ziren eroritako fruitu guztiak iltzatu eta bere gordelekura eramateko, horrela igarotzen omen zuten neguak mito hauen esanetan. Mito edo sinesmen hau Plinio Zaharrak jasotzen du lehen aldiz, baina baita Plutarkok ere eta Erdi Aroan Bartholomaeus Anglicus-ek. *Physiologus*-en historia natural paleokristauan, animalia hauen ustezko ezaugarri hau metafora erlijioso baterako erabiltzen zen, bestiario ezberdinetan jasota geratu zena. Metafora honetan trikua Deabrua da eta Jaungoikoaren mahastitik dabil ahalik eta Jainkoaren "fruitu" gehien lapurtzeko; hots, ahalik eta kristau fededun gehien lapurtzeko edo "bide txarretik" eramateko. 

Oihanetan bizi diren *Galericinae* azpifamiliakoak oihanen basogabetzea pairatzen ari dira. IUCN-ren arabera azpifamilia honetako zenbait espezie desagertzeko arriskuan daude. 

## Sailkapena 
* **Erinaceidae familia**
** **Erinaceinae azpifamilia**
*** *Atelerix* generoa
**** *Atelerix albiventris*
**** *Atelerix algirus* - Triku mairu
**** *Atelerix frontalis*
**** *Atelerix sclateri*
*** *Erinaceus* generoa
**** *Erinaceus amurensis*
**** *Erinaceus concolor*
**** *Erinaceus europaeus* - Triku arrunt
**** *Erinaceus roumanicus*
*** *Hemiechinus* generoa
**** *Hemiechinus auritus*
**** *Hemiechinus collaris*
*** *Mesechinus* generoa
**** *Mesechinus dauuricus*
**** *Mesechinus hughi*
*** *Paraechinus* generoa
**** *Paraechinus aethiopicus*
**** *Paraechinus hypomelas*
**** *Paraechinus micropus*
**** *Paraechinus nudiventris*
** **Galericinae azpifamilia**
*** *Deinogalerix* † generoa
**** *Deinogalerix koenigswaldi*
**** *Deinogalerix minor*
**** *Deinogalerix intermedius*
**** *Deinogalerix freudenthali*
**** *Deinogalerix brevirostris*
*** *Echinosorex* generoa
**** *Echinosorex gymnura*
*** *Hylomys* generoa
**** *Hylomys megalotis*
**** *Hylomys parvus*
**** *Hylomys suillus*
*** *Neohylomys* generoa
**** *Neohylomys hainanensis*
*** *Neotetracus* generoa
**** *Neotetracus sinensis*
*** *Podogymnura* generoa
**** *Podogymnura aureospinula*
**** *Podogymnura truei*
*** *Tetracus* † generoa
**** *Tetracus daamsi*
**** *Tetracus nanus*

## Erreferentziak