open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chola kapela

**Chola kapela** onddo-kapelaren aldaera bat da, Bolivian emakume indigenek, chola edo cholita esaten zaienek, erabiltzen dutena. Batez ere La Paz hiriko emakumeen artean da erabilia, eta 1920ko hamarkadatik aurrera hedatu zen kapela hau janzteko moda. 

Ohitura dago zuzen eramateko buru gainean, emakume ezkonduen kasuan, eta alde batera alboratua ezkongabe edo alargunen kasuan.

Ez da onddo-kapela hau Boliviako emakume indigenek darabilten buruko mota bakarra, kopa kapela zuriak, qhochala zabalak, eta beste batzuk ere erabiltzen dira, segun etniak eta eskualdeak. 

## Iruditegia 

Fitxategi:Altiplano bolivie769m.jpg|Hiru emakumezko indigena.
Fitxategi:Cholita Puneña.jpg|Peruko Puno hirian ere erabiltzen dira, dantza tradizionaletan.
Fitxategi:Selling Beans, Potosi.jpg|Beste era bateko kapelak ere janzten dituzte emakume indigenek Bolivian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luz Cipriota

**María Luz Cipriota** (Buenos Aires, Argentina, 1985eko irailaren 6a) aktorea, dantzari klasikoa eta modeloa da.

Urtebete beranduago *Decisiones de vida* unitarioan parte hartu zuen. 2012an, RAI kateak *Terra ribelle* telesail txiki italiarraren bigarren denboraldian parte hartzeko deitu zioten. Urte horretan eta 2013ra arte, *Sos mi hombre* telenobelako kideetako bat izan zen. Urte horretako uztailean *Los vecinos en guerra* telekomedian parte hartze berezia izan zuen.

2006an egin zuen debuta zineman, Gael García Bernalek zuzendutako lehen filma, *Déficit*, non protagonista izan zen. Gero, Blake Mycoskieren *No Polo Widow*, Paulo Halmen *Historias de Amor Duram apenas 90 minutos*, Jazmín Stuarten *Desmadre* eta Gabriel Griecoren *Naturaleza muerta* filmetan jardun zuen, besteak beste.

2014an, Mariano Torrerekin batera, *Coma* serie txikiko protagonista izan zen TB Publikoan; urte horretan bertan, *Tu cara me suena 2* lehiaketan parte hartu zuen. 2015ean Jessi interpretatu zuen Istripuagatiko *Socios por Accidente 2* lanean. 2016an, *Soy Luna* telesailean Tamara interpretatu zuen, eta *2091n*, ostera, Altea. Urte horretan bertan, *Onda su onda* film italiarrean jardun zuen, Alessandro Gassmann eta Rocco Papaleorekin batera italieraz hitz egiten. 2017an, Cipriotak Bianca pertsonaia, Paulinaren neska-laguna (Inés Estévez) interpretatu zuen Canal 13ko *El Maestro* unitatean.

2018an, *Las chicas del cable* Netflix plataformaren jatorrizko telesailaren hirugarren denboraldian parte hartu zuen. Bertan, Uriberen (telefono konpainiaren jabea) emazte argentinarraren rola egin zuen.

## Bizitza pertsonala 
Cipriota Argentinako Sofbol Konfederazioko presidente izandakoaren eta Argentinako Batzorde Olinpikoko kide izan zen Jacinto Cipriotaren alaba da, 2024ko urriaren 9an bere motoarekin izandako auto istripu batean hil zena. 

## Filmografia 
### Zinea 
### Telebista 
### Bideoklipak 
## Antzerkia 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaizkibel IV

**Jaizkibel IV** Hondarribian dagoen trikuharri bat da, Jaizkibelgo Estazio Megalitikoan. Inguruko hareharriekin eraikita dago, eta ez dago argi Neolitokoa edo Brontze Arokoa ote den.

## Aurkikuntza eta indusketa 
1985ean aurkitu zuen Jesus Argomanizek. Ez da induskatu.

## Deskribapena 
5,4 metroko diametroa du bere alderik luzeenean, eta 0,35 metroko altuera du trikuharriak. Ekialde-Mendebalde norabidean jarritako bi harlauza ditu tumuluaren erdialdean, ziurrenik ganbara batenak zirenak eta hilobia biltzen zutenak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaizkibel III

**Jaizkibel III** Hondarribian dagoen trikuharri bat da, Jaizkibelgo Estazio Megalitikoan. Inguruko hareharriekin eraikita dago, eta ez dago argi Neolitokoa edo Brontze Arokoa ote den.

## Aurkikuntza eta indusketa 
1985ean aurkitu zuen Jesus Argomanizek. Ez da induskatu.

## Deskribapena 
7,8 m arteko diametroa eta 0,45 m-ko altueradun tumulua daukan trikuharri bat da. Tumuluaren hego-ekialdean krater bat du eta metro bateko harlauza bat dago bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariola Fuentes

**María de los Dolores "Mariola" Fuentes Cuevas** (Marbella, Malaga, 1970eko abuztuaren 12a) aktorea da.   

## Bizitza 
[thumb|Mariola Fuentes 2019ko [Goya Sariak|Goya Sarietan]]
7 haurrideetako laugarrena da.

### Aktore ibilbidea 
Paper tragikomikoak interpretatu ohi ditu. 1997an *Perdona bonita, pero Lucas me quiere a mí* filmean egin zuen paperarekin hasi zen ezaguna izaten. 1998an, TVE 1 kateko *A las once en casa* telesailean egin zuen lanak oso harrera ona izan zuen ikus-entzuleen artean. 2001ean Sergi Lopezekin batera jardun zuen *El cielo abierto* filmean, non lehen aldiz protagonista papera egin zuen. 2004tik 2006ra, bigarren mailako papera izan zuen telebistakoko *Mis adorables vecinos* telesailean. 2013tik 2014ra Candela interpretatu zuen, Antena 3 kateko *Vive cantando* telesailean.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

### Telebista 
### Saioak 
* *El gran reto musical* (2017)
* *Me resbala* (2017)   
* *Tu cara me suena* (2020)

## Zinea 
* *Días contados* (1994)
* *Carne trémula* (1997)
* *¿De qué se ríen las mujeres?* (1997)
* *Perdona bonita, pero Lucas me quería a mí* (1997)
* *Chevrolet* (1997)
* *La primera noche de mi vida* (1998)
* *El grito en el cielo* (1998)
* *Torrente, el brazo tonto de la ley* (1998)
* *Insomnio* (1998)
* *Manolito Gafotas* (1999)
* *O me quieres o me mato* (1999)
* *Sexo por compasión* (2000)
* *Las buenas intenciones* (2000)
* *El cielo abierto* (2001)
* *Poniente* (2002)    
* *Hable con ella* (2002)
* *Trileros* (2003)     
* *¡Descongélate!* (2003)
* *Dos tipos duros* (2003)
* *Hotel Danubio* (2003)
* *La vida perra de Juanita Narboni* (2005)
* *Manuela* (2006)
* *Volando voy* (2006)
* *Chuecatown* (2007)
* *Nacidas para sufrir* (2009)
* *Él nunca lo haría* (2009)
* *Los abrazos rotos* (2009)
* *Los muertos no se tocan, nene* (2011)
* *Kiki, el amor se hace* (2016)
* *¡Ay, mi madre!* (2019)

## Antzerkia 
* *¡Manos quietas!* (2010)
* *El manual de la buena esposa* (2012)
* *The Hole Zero* (2016)
* *El florido Pensil* (2017)
* *Medusa* (2024)

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2019ko Malaga Cinema saria bere ibilbide profesionalari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Iskulin

**Iskulin** Hondarribian dagoen trikuharri bat da, Jaizkibelgo Estazio Megalitikoan. Inguruko hareharriekin eraikita dago, eta ez dago argi Neolitokoa edo Brontze Arokoa ote den. Iskulin izeneko lekuan dago, Jaizkibelgo paradoretik gertu.

## Aurkikuntza eta indusketa 
1935an aurkitu zuen Jose Migel Barandiaranek. 1946an deskribatu zuen, baina gaur egun ez dago berak aipatutako ganbara, ehiza-postu gisa erabili baita denbora luzez, baina ez da induskatua izan. Juan Maria Apellanizek **Jaizkibel II** izena eman zion, baina suntsitu gisa aurkeztu zuen.

## Deskribapena 
Barandiaranen deskribapenean esaten da tumuluak 16 metroko diametroa zuela, eta alboko harlauza bat falta zitzaiola. Ipar-ekialde - hego-mendebalde orientazioa zuen. Hala ere, gaur egun 9 metroko diametroa du eta metro bateko altuera. Erdiko kraterrak 3 metroko diametroa du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gatuzain (argipena)

Iparraldeko euskalkietako **gatuzain** izenak «katuaren edo katuen zaindari» esan nahi du, eta adiera hauek ditu:

* Gatuzain, Zuberoako maskaradetako pertsonaia;
* Gatuzain, egoitza Larresoron (Lapurdi) duen argitaletxea.
Vitorino Guimarães

**Vitorino Máximo de Carvalho Guimarães** (Penafiel, 1876ko azaroaren 13a – Lisboa, 1957ko urriaren 18a) portugaldar miltar, ekonomialari eta politikaria izan zen. Portugalgo lehen ministroa izan zen 1925eko otsailetik uztailera.

Merkataritza ikastaro bat egin zuen Porton eta 1901ean Armada Eskolan sartu zen eta administrazio militarreko ofizial diploma lortu zuen. Administrazio militarreko karrera administrazio eta finantzetako irakaskuntzarekin konbinatu zuen.

1908ko errepublikarren matxinadako buruzagietako bat izan zen. 1910ean errepublika aldarrikatu zuen batzorde militarreko kide izan zen, eta 1911n Batzar Konstituziogileko kide hautatu zuten. 1915ean Finantza ministro izendatu zuten.

Lehen Mundu Gerran, Portugalgo Espedizio Taldeko Bigarren Dibisioko administrazio-zerbitzuetako buru izendatu zuten. 1921ean Finantza ministro izendatu zuten berriro.

Hilabete batzuetan lehen ministro izan zen 1925ean. 1926ko maiatzeko estatu-kolpearen ondoren, politikatik aldenduta geratu zen, eta bere karrera militarra 1936an amaitu zuen koronel mailarekin.
Mary Dagworthy James

**Mary Dagworthy Yard James** (Trenton, 1810eko abuztuaren 7a – New York, 1883ko urriaren 4a) estatubatuar kantugilea izan zen, erlijio ereserkiak idatzi zituena.

## Bizitza 
Benjamin Yard kuakeroaren eta Priscilla (Keen) Yard baptistaren alaba bakarra, Mary Dagworthy Yard Trentonen jaio zen, New Jerseyn. Umetan metodismora konbertitu zen eta 13 urterekin hasi zen igandeko eskola metodista batean irakasten. 1834an, Henry B. Jamesekin ezkondu zen, eta 1853an, umezurztegi bat sortzen lagundu zuen. Wesleyan Holiness Movementeko liderretako bat bihurtu zen, Phoebe Palmerri, mugimenduaren sortzaileetako bati lagunduz. Bilerak antolatu zituen eta 50 ereserki inguru idatzi zituen. Gainera, *Guide to Holiness*, *New York Christian Advocate*, *The Contributor*, *The Christian Witness*, *The Christian Woman*, *The Christian Standard* eta *Ocean Grove Record* aldizkarietarako artikuluak idatzi zituen. *The Soul Winner* liburua ere idatzi zuen 1883an.

James 1883ko urriaren 4an hil zen New Yorken eta jaioterrian lurperatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gelen Jeleton

**María Ángeles Alcántara Sánchez**, izen artistikoz **Gelen Jeleton** (Murtzia, Espainia, 1975), artista eta ikertzailea da.

"DIY artxiboa: Zuk zeuk egin. Musika eta marrazketa ekimen autogestionatuetan eta horien edizioetan" artxibo feministaren errealizadorea. Hori izan zen, halaber, Alcántararen doktorego-tesiaren muina, izenburu honekin: *Una archiva del DIY (Do it yourself) autoedición y autogestión en una fanzinoteca feminista-queer* («DIY artxibo bat: autoedizioa eta autokudeaketa, fanzinoteka feminista-queer batean»).

## Prestakuntza akademikoa 
Arte Ederretan doktorea da Murtziako Unibertsitatean (Espainia). Arte Ederrak ikasi zituen Castilla-Mantxako Unibertsitatean (Cuenca, Espainia), eta maistratza ikasketak egin zituen Bartzelonako Unibertsitateko Arte Ederren Fakultatean (Catalunya). 2015ean, egonaldi akademiko bat egin zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko Genero Ikasketen Programan, musikarekin eta marrazketarekin lotutako ekimen autogestionatuen edizioei buruzko doktoretza-ikerketaren barruan.

1999az geroztik, Bartzelonan Jeleton lankidetza-taldean ari da Jesús Arpal Moyarekin batera. Talde horrek  Bartzelonan 
hasi zuen bere lana. Bestalde, Marisa Belausteguigoitiak koordinatzen duen Mujeres en Espiral proiektuko kidea da, eta 2014an eta 2015ean Leelatu 1 eta Leelatu 2 fanzineak diseinatu eta koordinatu zituen. Fanzine horiek Santa Martha Acatitla CEFERESOn egindakoak dira, Mujeres en Espiral ekimenak eskainitako Artea eta Generoa tailerretan parte hartu duten presoekin.

Hainbat foro artistiko eta akademikotara gonbidatu dute bere lana aurkeztera, besteak beste, REDadas-mex eta Engendro Errepublikako irratsaioetara eta Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan Rían Lozanok eta Nina Höechtlek koordinatutako Kultura Bisualari eta Generoari buruzko mintegietara.
2015ean bere Archiva de Fanzines Feministaren erakusketa egin zuen El Chopo  Unibertsitate Museoan. Horren baitan, hainbat tailer eta hitzaldi egin zituen.

## Ibilbidea 
2018an, collage historikoari buruzko tailer bat eman zuen CENDEACen, eta horrekin honako hau kontatu nahi zuen: “beste historia bat, kontatu edo erregistratu ez dena, ez ez delako gertatu, baizik eta komunikazio ardatz masiboek transmititu ez dutena, artxibatu ez dena”.2019an Jesús Artalekin batera Centro párragan *El problema con las flores* erakusketa jarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hester Thrale

**Hester Lynch Thrale Piozzi**, sortzez **Hester Lynch Salusbury** (Bodvel Hall, Caernarvonshire, Gales, 1741eko urtarrilaren 27a - Clifton, Bristoletik gertu, 1821eko maiatzaren 2a) egunkari bateko erredaktore galestarra, Europan zeharreko bidaiaria, idazlea eta artisten eta idazleen babeslea izan zen, tartean Samuel Johnson idazle ingelesa, 1769 eta 1784 bitartean.

 eta Hester Maria Elphinstone alaba, Keith bizkondesa (1764-1857).]]
## Bizitza 
Bere ezkongabe izena Hester Lynch Salusbury izan zen, Hester Lynch Thrale izena hartu zuen 1763an lehen aldiz ezkondu ostean, Henry Thrale (1781ean hila) garagardo fabrikatzailearekin, zeinekin hamabi seme-alaba izan zituen. Gero, Hester Lynch Piozzi izena hartu zuen bere bigarren ezkontzaren ostean,  1809an hil zen italiar jatorriko abeslari batekin, Gabriel Mario Piozzirekin ezkondu baitzen.

### Ibilbidea 
Bere literatur aretoa politika, letra eta arteetako pertsonaiek sarritan erabili zuten Londresen eta Galesen, hala nola, Johnsonen biografoa, James Boswell eskoziarra, Thomas Percy Dromoreko gotzaina, Oliver Goldsmith poeta, nobelagile, saiakeragile eta dramagile irlandarra, Frances Burney, (Madame D'Arblay edo Georg Friedr izeneko) nobelagile ingelesa eta kazetaria

Bere eskutitzek sasoi bereko idazle eta margolari ingelesen balorazioa dute.

## Iruditegia 

Fitxategi:Hester Thrale in 1786 or 1786.png|Hester Thrale 1785 edo 1986an
Fitxategi:Hester Lynch Thrale (Mrs Piozzi) 02185.jpg|Hester Lynch Thrale
Fitxategi:Portrait of Hester Lynch Piozzi (4671803).jpg|Hester Lynch Piozzi, 1800eam

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *An introduction to Observations and Reflections Made in the Course of a Journey Through France, Italy, and Germany*, Hester Lynch Piozzi.

## Kanpo estekak
Elis Regina

**Elis Regina Carvalho Costa** (Porto Alegre, 1945eko martxoaren 17a — São Paulo, 1982ko urtarrilaren 19a) brasildar abeslaria izan zen. Bere ahotsaren indarragatik, musikaltasunagatik eta presentzia eszenikoagatik ezaguna,    Brasilen zein nazioartean txalotua izan zen, eta Ella Fitzgerald, Sarah Vaughan eta Billie Holiday bezalako abeslariekin alderatua. *Falso Brilhante* (1975-1977) eta *Transversal do Tempo* (1978) arrakastekin, Elis Reginak musika ikuskizunak berritu zituen bere herrialdean.

## Biografia eta ibilbidea 
1960ko hamarkadan musika jaialdietatik atera zen lehen artista nagusia izan zen, eta Bossa Novan nabarmendu zen. Hasieran, bere estiloak irratiko abeslarien eragina izan zuen, batez ere Ângela Mariarena. Arrakasta handirik gabe grabatutako lau LPren ostean — *Viva a Brotolândia* (1961), *Poema de Amor* (1962), *Elis Regina* (1963), *O Bem do Amor* (1963) —, 1965ean Elis izan zen TV Excelsior jaialdian errebelazio handiena, Vinícius de Moraes eta Edu Loboren "Arrastão abestia kantatuz. Lorpen horrek telebistan aritzeko aukera eskaini zion. Handik gutxira, Brasilgo musika herrikoiaren lehen izar bihurtu zen, Jair Rodriguesekin batera Brasilgo musika herrikoiari buruzko programa garrantzitsuenetako bat zuzendu zuenean, *O Fino da Bossa*.

Genero asko abestu zituen: MPBtik bossa novara, sambara, *rockera* eta *jazzera*.

Bere ibilbidean zehar, oraindik ezezagunak ziren artisten abestiak abesteagatik nabarmendu zen, hala nola, Milton Nascimento, Ivan Lins, Belchior, Renato Teixeira, Aldir Blanc eta João Bosco. Haiek plazaratzen eta haien lanak ezagutarazten lagundu zuen. Beste lankidetza batzuen artean, Jair Rodrigues, Tom Jobim eta Rita Leerekin egin zituen duetoak ezagunak izan ziren. Bere bigarren senarrarekin, César Camargo Mariano piano-jolearekin, sormen eta koherentzia musikal handiko lan luze bat egin zuen eta, teknikoki, Brasilgo abeslari onenatzat hartu zuten.

Ronaldo Bôscolirekin ezkondu zen lehenbizi, garai hartan *O Fino da Bossako* zuzendaria zenarekin, eta harekin izan zuen João Marcello Bôscoli (1970) semea; 1973an, César Camargo Mariano piano-jotzailearekin ezkondu zen  eta harekin beste bi seme-alaba izan zituen: Pedro Mariano (1975) eta Maria Rita (1977).

Elis Regina gazte hil zen, 36 urte zituela, bere ibilbidearen gorenean, zalaparta handia sortuz. Heriotzaren kausari buruz eztabaida asko egon bazen ere, azterketek erakutsi zuten arrazoia alkohola eta kokaina batera kontsumitzea izan zela. Horrek bihotz geldialdia eragin zion.

2013an, Brasilgo musikako emakumezko ahots onena aukeratu zuen *Rolling Stone* aldizkariak. Brasilgo musikako artista handienen zerrendan ere aipatu zen Elis. 14. postuan geratu zen, lehen postuan dagoen emakumea izanik. Urte bereko azaroan, bere omenezko musikala estreinatu zen*, Elis, the musical*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lynden Pindling

**Lynden Oscar Pindling** (Nassau, 1930eko martxoaren 22a – *ibidem*, 2000ko abuztuaren 26a) bahamar politikaria izan zen. Bahametako lehen ministroa izan zen 1973tik 1992ra. Nazioaren aitatzat hartzen da.

Aita jamaikarra zen eta Bahametara iritsi zen polizia lanetan aritzeko eta ama Acklins uhartekoa zen. Pindling Londresko Unibertsitatean joan zen zuzenbidea ikastera. 1953an Alderdi Liberal Aurrerakoian sartu zen lege-aholkulari gisa. 1956an alderdiko buru bihurtu zen eta postua 1997ra arte mantendu zuen.

1967an Bahametako koloniako lehen ministro bihurtu zen eta herrialdea zuzendu zuen 1973an aldarrikatutako independentzia arte. Gizarte Segurantzako neurriak ezarri zituen eta Bahametako Unibertsitatea eta Errege Indar Armatuak sortu zituen.

1992an hauteskundeak galdu zituen Mugimendu Askea alderdiaren aurrean.
Gadea Ibarloza Arrizabalaga

**Gadea Ibarloza Arrizabalaga** (Ondarroa, Bizkaia. 1978ko uztailaren 18a) ingeniaria eta kirolaria da.

Gurasoak ditu Trini Arrizabalaga Saras, dendari erretiratua eta Jose Ibarloza Balenziaga, arrantzale erretiratua. Neba bat du, Xabat. Ama zinegotzi izan zen garaian ezkondu zituen Gadea eta Paulo Montero. Hiru seme-alaben guraso dira: Oskitz, Aetz eta Anitz.

## Ikasketak eta lan ibilbidea 
Ondarruko Institutuan Batxilergoa amaitu ostean, Madrilen Ingeniaritza Aeronautikoa ikasten hasi zen baina utzi beharra izan zuen eta Markina-Xemeingo Lea Artibai ikastetxean, Polimeroen Ingeniaritza ikasi zuen.

Ikasketekin batera eta horiek amaituta ere, ingeniari gisa lanean hasi aurretik, Lea-Artibaiko enpresetan aritu zen, hala nola, Cikautxon eta Eikan eta ostean, ingeniari gisa, Markina-Xemeinen Polimeroen arloan ordenagailu bidez simulazioak egiten, handik Zamudioko ITP-n aritu zen simulazioetan pare bat urtez; beste urte bitan Bilboko enpresa batean lan berean eta 2016 urtetik aurrera, Markina-Xemeingo Leartiker enpresan saiakera mekanikoen laborategian materialen karakterizatze-lanetan ari da.

## Kirol ibilbidea 
18 urte izan arte, Euskal dantzetan eta balletean aritu zen. Kirol arloan, berriz, 2016. urtean hasi zen, stand up paddle egiten, semeak kirol horretan hasi eta emakume askorik ez zegoela jabetu zenean. Hasieran inguruko txapelketetan parte hartu eta sariak irabazten hasi zen , gerora inguruko probientzietara eta ostean, Espainiako estatu osoan ibiltzen dira bera, seme bat eta alaba: Melilla, Galizia, Mediterraneoa, Andaluzia…, baita Frantzian ere.

## Sariak 
* 2021: Espainikako master kategorian hirugarren saria, distantzia luzean (Alacant)
* 2023: Espainikako txapelduna master kategorian, distantzia luzean (Melillan)
* 2024: Espainikako txapelduna master kategorian, distantzia luzean (Melillan)
* 2024: Espainikako txapelduna master kategorian, hondartzako sprint-etan (Galizian)
* 2024: Espainikako azpitxapelduna master kategorian, erresistentzian 22km (Galizian)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tsitsikamma Parke Nazionala

eskuinera|thumb|Storms ibaiaren bokalaren gaineko zubi esekia.
**Tsitsikamma Parke Nazionala** Hegoafrikako hegoaldeko kostaldean dagoen parke nazionala da, Plettenberg badiatik ekialdera kokatua, Lurmutur Mendebaldeko probintzian.

## Deskribapena 
Tsitsikamma izenak "ur asko duen tokia" esan nahi du khoisan hizkuntza batean. 

Parkea gutxi gorabehera 80 km-ko kostalde harritsuetan zehar hedatzen da eta itsasoko tarte bat ere hartzen du, munduko itsas eremu babestu handienetako bat, Hegoafrikako zaharrena. 

Parkearen barnean dago, besteak beste, Storms ibaiaren bokalea. Garden Route izeneko ibilbidea da parkeko puntu turistiko nagusia. Baleak, izurdeak, igarabak, antilopeak eta hegazti espezie ugari ikus daitezke parkean. Parkeko baso batean 36 m-ko altuera duen Afrocarpus falcatus espezieko zuhaitz nabarmen bat ere badago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruth Wills

**Ruth Wills** (Leicester, 1826ko abenduaren 22a – *ibidem*, 1908ko azaroaren 18a) ingeles poeta eta fabrikako langilea izan zen.

## Bizitza 
Wills 1826ko abenduaren 22an jaio zen Leicesterren. Bere amak, Susannah Willsek, puntua egiten zuen lanbidez eta aitak, Joseph Willsek, armadan zerbitzatzen zuen. Txikitan istripu zerebrobaskular bat jasan zuen, eta horrek bizitza osorako desgaitasun bat eragin zion. Zazpi urte zituela, aita hil zitzaion, eta Ruth lanean hasi behar izan zen amari bizimodua irabazten laguntzeko. 1837an, hamaika urte zituela, Leicesterko Union Streeteko N. Corah & Sons galtzerdi fabrikan hasi zen lanean, eta bertan jarraitu zuen erretiroa hartu arte.

Bi urtez haurtzaindegi (*dame school*) batera joan zen, eta igandeko eskolan ere ikasi zuen. Bere gurasoak analfabetoak ziren, baina Ruthek irakurtzen ikasi zuen eta liburuzale bihurtu zen. Geroago frantsesez eta alemanez irakurtzen ikasi zuen. Nerabea zela, bere lehen poema argitaratu zuen ''Children's Magazine* aldizkarian.

Willsen poesia Leicesterko egunkari eta aldizkarietan argitaratu zen. 1861ean lehen poesia bilduma argitaratu zuen, *Lays of Lowly Life* izenekoa, eta 1868an bigarren liburukia, *Lays of Lowly Life: Second Series*, esklabotzari eta emakumeen zapalkuntzari buruzko hainbat poema jasotzen zituena.

## Lanak 
* *Lays of Lowly Life* (1861)
* *Lays of Lowly Life: Second Series'' (1868)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaizkibel V

**Jaizkibel V** Hondarribian dagoen harrespil bat da, Jaizkibelgo Estazio Megalitikoan. Inguruko hareharriekin eraiki zen Burdin Aroan.

## Aurkikuntza eta indusketa 
left|thumb|Induskatu aurretik zuen egoera.
Jaizkibel V mairu-baratzea induskatzean, egitura konplexuagoa topatu ahal izan da; izan ere, arkitektonikoki berezia den monumentua azaleratu dute arkeologoek, Manu Ceberiok, zuzendutako indusketan. 

2002 amaiera eta 2003 hasiera artean aurkitu zuten Luis del Barriok eta Iñigo Txintxurretak. Joera zirkularra duen harrizko perimetro bat du eta handiagoak diren bi harri (edo zutarri) bereizten dira (1,80 eta 2,10 metro), forma bereziak dituzte eta aurrez aurre jarrita daude. Ardatz horrek, Zeberioren hitzetan, norabide bat markatzen du. Horrez gainera, bi harri horiek berariaz cromlecherako hautatuak direla ere uste da, garaiak izateaz gainera forma aldetik ere bereziak direlako, Bigarrenak, esaterako, itxura antropomorfikoa duela dirudi.

## Deskribapena 
6 metroko diametroa duen harrespila da. Aurkitu zenean, 9 lekuko ikusten ziren inguruan, baina indusketak erakutsi du 22 zirela jatorrian, nahiz eta batzuk hautsiak zeuden eta 27 zati zeuden gaur egun. Zatietako batek hasiera batean 2,4 metroko altuera zuen monolito batenak ziren, silueta antropomorfo baten itxura ematen zutenak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaizkibel II

**Jaizkibel II** Hondarribian dagoen harrespilen multzo bat da, Jaizkibelgo Estazio Megalitikoan. Inguruko hareharriekin eraiki ziren Burdin Aroan, eta gutxienez bost dira elkarrekin, baina gehiago ere izan litezke. Oso gertu Jaizkibel V harrespila dago.

## Aurkikuntza eta indusketa 
1980an aurkitu zituzten Angel Armendarizek eta Jose Antonio Mugikak. Ez dira induskatu.

## Deskribapena 
Bost harrespil daude guztira, baina tartean dituzten harriengatik, besteren bat egon liteke lehenago:
# 8,5 metroko ustezko diametroa du, eta hamar lekuko ditu, horietatik 6 handiak.
# 7 metroko diametroa du, eta 9 lekuko ditu, horietatik 4 nabarmen.
# 6,5 metroko diametroa iparralde-hegoalde norabidean eta 4,5 ekialde-mendebalde norabidean. 8 lekuko ditu guztira.
# 4,5 metroko diametrokoa, hamaika lekukorekin egina eta bakarra nabarmena. 
# 7 metrokoa, 17 lekukorekin, eta bost lekuko azpimarragarri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atxiñar

**Atxiñar** Hondarribian dagoen trikuharri bat da, Jaizkibelgo Estazio Megalitikoan. Inguruko hareharriekin eraikita dago, eta ez dago argi Neolitokoa edo Brontze Arokoa ote den.

## Aurkikuntza eta indusketa 
1984an aurkitu zuen Luis Millánek. Ez da induskatu.

## Deskribapena 
7 m arteko diametroa eta 0,65 m-ko altueradun tumulua daukan trikuharri bat da. Barnealdea erora du, eta bertan harlauza handiago bat dago, 1,55 metroko altuerakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziklopentano

**Ziklopentanoa** konposatu organikoa da, C5H10 formula duena hidrokarburo aliziklikoen klaseko, zikloalkanoen multzokoa. Likido kolorgea da. U

rtean ez da nahaskorra, baina nahaskorra da bentzenotan, dietil eterretan, etanoletan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Sukoia eta narritagarria da.

## Sintesia 
Ziklopentanoa prestatzen da ziklohexanoaren crackingez tenperatura eta presio altutan eta aluminioa katalizatzaile gisa usatuz.

## Erabilera 
Ziklopentanoak erabilera ugari ditu: gasolinaren osagaia, poliuretanozko aparren puzgarria, itsasgarrien osagai, botiken eta intsektiziden sintesirako tarteko produktu eta disolbatzaile gisa pinturetan esaterako, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Barbara II

**Santa Barbara II** Hondarribian dagoen tumulu bat da, Jaizkibelgo Estazio Megalitikoan. Inguruko hareharriekin eraikita dago, eta ez dago argi Neolitokoa edo Brontze Arokoa ote den. 

## Aurkikuntza eta indusketa 
1935ean Jose Migel Barandiaranek aurkitutako Santa Barbara trikuharria izan liteke .B. Barrerok, I. Gazteluk, G. Mercaderek, L. Millánek, X. Tabernak eta M. Tamayok aurkitu zuten 2012an.

## Deskribapena 
6,50 m-ko diametroa eta 0,60 m-ko altuera dituen tumulu bat da. Ekialdeko muturra ia guztiz suntsituta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrija Delibašić

**Andrija Delibašić** (,  ahoskatua; Nikšić, 1981eko apirilaren 24a – Podgorica, 2025eko martxoaren 19a) montenegroar futbolaria izan zen, aurrelari postuan aritzen zena.

FK Partizan taldean hasi zuen bere ibilbidea eta Espainiako Futbol Ligan jokatu zituen partida gehienak. 2007-2008 denboraldian Real Sociedadean jokatu zuen utzita eta bertan sei gol sartu zituen 33 partidatan.

2009 eta 2013 artean 21 partida jokatu zituen Montenegroko futbol selekzio nazionalarekin eta sei gol sartu zituen. 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen Serbia eta Montenegroko selekzioarekin.

Minbiziak jota hil zen 43 urterekin.

## Kanpo estekak
Aitzetako Txabala

**Aitzetako Txabala** Errenterian dagoen trikuharri bat da, Txoritokietako Estazio Megalitikoan. Inguruko kareharri eta hareharriekin eraikita dago, eta ez dago argi Neolitokoa edo Brontze Arokoa ote den.

## Aurkikuntza eta indusketa 
1962an aurkitu zuen Jesus Elosegik eta Adolfo Leibarrek. Eurek biek egin zuten indusketa Jose Migel Barandiaranekin batera, 1963an, baina ez zen ezer ere aurkitu. 2010ean berriro induskatu zen ingurua, eta arrasto batzuk aurkitu ziren, oraindik zehaztu gabekoak.

## Deskribapena 
Trikuharri laburra du, inguruan 12 metroko tumulu zirkularrarekin eta 0,8 metroko altuerarekin. Ganbara bat du, 4 harlauzarekin eta estalki batekin. Harrietako batean gurutze bat markatuta du, Errenteriako inguruan leku sakratutzat hartzen zenaren seinale.

## Hiru dimentsiotan 
[center|500px|thumb|Koloretan ikus daiteke hemen(https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Aitzetako_txabala_2018-07-20-1.stl)]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josefa Ganuza

**Maria Josefa Ganuza Lardizabal** (Donostia, Gipuzkoa, 1912ko irailaren 8a - 2002ko maiatzaren 10a) etxekoandrea eta ekintzailea izan zen. Olaso Dorrea Fundazioaren sortzaileetako bat.  

Gurasoak Vicente Ganuza Cerecera eta Ana Maria Lardizabal Valenzuela izan zituen. Telesforo Monzon senarra izan zuen. 1935eko maiatzaren 24an ezkondu ziren Eskoriatzako San Pedro parrokian. Ospakizuna Ganuzatarren familiako Gaztañadui jauregian egin zen eta alfonbra gorria ipini zuten elizatik bertaraino.  

Gerra Zibilean erbesteratu behar izan zen. 1941ko azaroaren 19an Veracruzera heldu zen, Mexikora.  Madrilen, Bilbon, Donibane Lohizunen, Parisen, Bruselan, Bartzelonan, Casablancan, Dakarren, Mexikon eta New Yorken bizi izan ziren elkarrekin. 

Josefa Ganuzak Isidro eta Maria Dolores bere kuniatuekin batera 2021ean ekin zion Telesforo Monzon hil ondoren sortutako Olaso Dorrea Fundazioa berritzeko prozesuari. Monzonen beraren nahiari erantzunez, alegia, Olaso Dorrea, bere biblioteka eta artxiboarekin, Euskal Herriari eta Bergarari uztea. 

## Errekonozimenduak 
* 2021: Olaso Dorrea Fundazioak eta Bergarako Udalak ematen duten Monzon-Ganuza sariko antolatzaileek Josefa Ganuza eta Telesforo Monzonen omenez hautatu zuten sariaren izena. Euskal Herriari eta haren kulturari, hizkuntzari, historiari eta etorkizunari bizitza osoa eskaini dieten pertsonak omendu nahi ditu sariak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Funchalgo katedrala

**Funchalgo katedrala** (), Funchalen, Madeira uhartean, Portugalgo kolonizazioaren garaitik birtualki ukitu gabe iraun duen eraikin bakanetakoa da. 
Manueldar eta gotiko garaiko ezaugarri estilistiko bereizgarriak ditu. Funchaleko elizbarrutiko katedrala da eta uhartearen eliza nagusia.
Funchaleko gotzaindegia, bere garaian, munduko elizbarrutirik handiena izan zen, portugesek aurkitutako lurralde guztiak hartzen baitzituen, Brasildik Japoniara.

Portugalgo monumentu nazionalaren izendapena du.

## Historia 
XV. mendeko 90eko hamarkadan, Manuel I.a Portugalgoak Pêro Anes arkitektoa bidali zuen Funchalgo katedralaren diseinuan lan egiteko. Eraikina 1514an amaitua zegoen. 1508an, Funchal hiri mailara igo zutenean, ordurako tenpluan meza ematen zuten.

Dorrearen errematea eta xehetasun gehiago 1517-1518 urteen inguruan amaitu ziren.

## Ezaugarriak 
Funchal katedralaren barruan, Kapera Nagusiko errezela gotiko batez errematatua dagoen erretaula bereziki deigarria da. Urre-koloreko zur landuzko poliptiko handia du, eta zur gaineko olio-pinturaz eta eskulturez osatuta dago.

Katedralean, absideko euskarriak nabarmentzen dira. Bertan, santuak, profetak eta apostoluak ikus daitezke XVI. mendeko jantzietan. Eserlekuen euskarrien xehetasunetan Madeiraren bizitzaren zenbait alderdi ikus daitezke, hala nola, banana sorta bat garraiatzen duen kerubin bat eta ardoz betetako zahagi bat kargatzen duen beste bat.

Elizak Manuel I.a erregeak eskainitako prozesio-gurutze aparta gordetzen du. Zilarrezko kultuko alfaia hau Portugalgo manuelen urregintzako maisulanetako bat da.

## Iruditegia 

Image:
Funchal, Christmas decorations, Sé Catedral do Funchal.jpg|Katedrala arratsean.
2016 Fiestra da Sé de Funchal. Madeira. Portugal-48.jpg|Leiho bat.
Nave lateral esquerda da Sé do Funchal.jpg|Barruko ikuspegia.
Tetos mudéjares da Sé do Funchal - 2021-11-29 - DSC06213.jpg|Sabaiaren mudejar apaingarriak.
Hochaltar_Kathedrale_von_Funchal.JPG|Kapera Nagusiko poliptikoa.
Sé Catedral, Funchal, Madeira - 2014-09-21 - DSC08291.jpg|Apaingarria.
Funchal, Lagoa Henriques - Ioannes Paulus II.jpg|Joan Paulo II.a

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
Sofía Lugo

**Sofía Lugo** modeloa da, AEBko *Prison Break* telesaileko fikziozko pertsonaia. Paul Scheuringek sortu zuen. Espainian Olga Velasko da bere ahots aktorea; Latinoamerikan, ostera, Araceli Ramírez, Linda Herold eta Liliana Barba.

### *Prison Break* 
*Prison Break* estatubatuar telesaileko fikziozko pertsonaia bat da, Danay García aktoreak antzeztua. Pertsonaia serieko 3. denboraldian aurkeztu zen eta James Whistler presoaren Panamako neskalaguna izan zen.

4. denboraldiaren amaieran (eta Whistler hil ondoren) Lincolnen neska-laguna bihurtu zen eta biak elkarrekin bizi izan ziren Panaman, ez da 5. denboraldian agertzen, nahiz eta denboraldi horretako *Progeny* atalean Lincolnek Michaelekin hitz egiten ari zela esan zion jada ez zeudela elkarrekin, haien harremana toxikoa bihurtu zela ere esaten zion eta horregatik erabaki zuten bien onerako harremana amaitzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euriklea

**Euriklea** ()  greziar mitologiako pertsonaia da, *Odisea*n Ulisesen eta, ondoren, Telemakoren inude gisa agertzen da.

Ulises, Troiatik bueltan, Itakako bere jauregira eskale gisa mozorroturik sartzen da inork ezagutu ez dezan. Eurikleak, bere inude izanak, ezagutu egiten du oinak garbitzen dizkionean txikitako orbain batengatik. Ulisesek isilik egoteko aginduko dio bere emazte Peneloperen senargaiak akabatu arte. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pigen med nålen

***Pigen med nålen*** 2024ko Magnus von Horn suediar zinema zuzendariaren beldurrezko filma da.

## Sinopsia 
Karoline haurdun dagoen gazte langabetu bat da, Lehen Mundu Gerraren ondorengo Kopenhagen bizirik irauteko borrokan ari dena. Adineko emakume batek bere etxean hartuko du, eta adopzio agentzia klandestino bat zuzentzen lagunduko dio. Biek ustekabeko harremana eratuko dute, bat-bateko aurkikuntza batek dena aldatuko duen arte.

## Aktoreak 
* Vic Carmen Sonne: Karoline
* Trine Dyrholm: Dagmar
* Besir Zeciri: Peter
* Joachim Fjelstrup: Jørgen
* Tessa Hoder: Frida
* Avo Knox Martin: Erena
* Anders Hove: epailea
* Ari Alexander: Svendsen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betsey Johnson

**Betsey Johnson** (Wethersfield, Connecticut, AEB, 1942ko abuztuaren 10a) moda-diseinatzailea da, ezaguna vintage chic estiloan oinarritutako diseinu oso femenino eta apartekoengatik.

## Ibilbidea 
Johnsonen ibilbide profesionala hasi zen moda munduko lehiaketa ospetsu bat irabazi zuenean. Handik urtebetera, Johnson Manhattango La Parafernalia izeneko moda denda txiki baten diseinatzailea bihurtu zen.

1969an, Betsey-k bere moda-denda zabaldu zuen 'Betsey Bunki Nini' izenekoa New Yorkeko East Side-n. 1970eko hamarkadan, Johnsonek "Alley Cat" izeneko moda marka hartu zuen. 1972an Coty saria irabazi zuen. 2020ko hamarkadan Johnsonek 45 denda zituen munduan zehar, urte askotan egindako lanaren ordaina.

## Bizitza pertsonala 
1967an John Cale musikari eta konpositore galestarrarekin ezkondu zen. Urtebete geroago dibortziatu ziren. Betseyk alaba bat izan zuen, Lulu, 1975ean, eta berarekin lan egiten du.

Bularreko minbizia gainditu zuen, eta minbiziaren aurkako kanpainetan parte hartzen du askotan, bere sendotasuna eta ausardia erakutsita.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1972an Coty saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Betsey Johnson
* Betsey Johnson: America's 25 most Fascinating Entrepreneurs
* Swingin Chicks: Betsey Johnson
* Betsey Johnson: New York Fashion Designer
* Alpha Xi Delta Profile: Page 9
Dan Nécol

**Dan Nécol** (Saint-Geours-de-Maremne, 1989ko ekainaren 5a), pilota munduan *Necol* bezala ezaguna, pilotari profesionala da.

Jaioterriko Lous Marous klubean hasi ondoren, 16 urterekin, Tolosako CREPS (Baliabide, Esperientzia eta Kirol Errendimendu Zentroa) taldean sartu zen, pilotari bilakatzeko. Aldi berean, merkataritza ikasi zuen eta BEP bat lortzen du (lanbide ikasketen patentea). 2012an, Dan Néolek berriz ere goi mailako pilota hartu zuen, Zinacantepeceko Munduko Txapelketetarako hautatua izateko helburuarekin. 2015eko urrian, bere lehen kontratu profesionala izenpetu zuen.  

2018ko Munduko Txapelketan pala motzeko txapeldun bilakatu zen, Sylvain Brefelekin batera.

2020ko uztailean, kontratu profesional berri bat izenpetzen du 2 urterako. "Urrezko Pala" lehiaketaren sortzailea ere bada, diziplinako jokalaririk onenak biltzen dituena. Txapelketa lau hiritan ospatzen dute: Biarritz, Hossegor, Seignosse eta Saint-Geours-de-Maremne. 2023an, France Télévisionsek dokumental bat eskaini zion, "Le cas Néol" izenekoa.

2025ean Dan Nécolek eta Josu Urkijo Innpala enpresako kirol zuzendariak Innpala erosi zuten, eta, hala, bere gain hartu zuten pala profesionala kudeatzeko ardura.

## Erreferentziak
Josephine Forbes

**Josephine Forbes** (1970eko abuztuaren 20a) glikazioa eta diabetesa aztertzen espezializatutako australiar zientzialaria da. 1999tik diabetesa ikertzen aritu da eta Royal Children 's Hospital, Melbourneko Unibertsitatea eta Melbourneko (Australia) Baker Heart and Diabetes Institutean lan egin du. 2012tik, Mater Research-eko Glikazio eta Diabetes taldea zuzentzen du, South Brisbanen egoitza duen mundu mailako ikerketa medikoko institutua, eta Mater Group-en zati bat. Josephine Materren Biologia eta Gaixotasun Kronikoen Zaintza programaren liderra da, gaixotasun kronikoen sorta zabal baten oinarri biologikoak hobeto ulertzen eta pazienteen emaitzak hobetzeko prebentzio-estrategiak eta tratamendu berritzaileak garatzen. Josephinek eta bere taldeak glikazio aurreratuak diabetesaren patogenesiari eta haren konplikazioei (giltzurrun-gaixotasuna, esaterako) nola eragiten dien aztertzen dute.

## Biografia 
Forbesek doktoratu ondoko ikertzaile-talde bat zuzentzen du, eta ikasle ugari gainbegiratzen ditu. Gainera, Queenslandeko Unibertsitateko medikuntza-irakaslea eta Melbourneko Unibertsitateko Medikuntza Saileko ikertzaile nagusia da.

Josephine Forbesek Nefropatiako doktoretza jaso zuen 1999an Melbourneko Unibertsitatean, Royal Children's Ospitalen egindako ikerketa batengatik. NHMRCko ikertzaile nagusia da, eta Australiako NHMRCn, Juvenile Research Foundation-en (JDRF) eta National Institutes of Health-en (AEB) ikerketa-bekak lortu ditu.
* 2010: *The Commonwealth Health Minister Saria* ikerketa medikoko bikaintasunari.
* 2010: *NHMRC Achievement Saria*, maila goreneko Karrera Garapenerako Saria.
* 2014: *Emakumeak Teknologian Bizitza Zientzien Saria*.
* 2016: Zientziaren Munduko Jaialdia - *Women in STEM Prize.*
* 2017: *TJ Neale Saria*, Australia eta Zeelanda Berriko Nefrologia Elkartearen zientzia nefrologikoari egindako ekarpen nabarmenagatik.
* 2017: *Sr Regis Mary Dunne Domina* Mater Taldeari egindako ikerketa-ekarpen bikainagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mater Research langileen profila
* Translational Research Instituteko langileen profila
* The Conversation profila
* Uharteetako autoimmunitatearen ingurumen-determinatzaileak ENDIA webgunea
María Isabel Urrutia

**María Isabel Urrutia Ocoró** (Candelaria, Valle del Cauca, 1965eko martxoaren 25a) Kolonbiako pisu-jasotzaile erretiratua eta politikaria da. Kolonbiako Kirol Ministroa izan zen Gustavo Petroren gobernuan.

Urrezko domina irabazi zuen 2000. urteko Sidneyko Olinpiar Jokoetan. 1990 eta 1994 urteetan munduko txapelduna izan zen Halterofiliako Munduko Txapelketan. Gainera, Kolonbiako Ordezkarien Ganberako kidea izan zen 2002tik 2010era bitartean.

## Biografia 
Candelarian jaio bazen ere, umea zela Calira joan zen bizitzera bere familiarekin batera. 4 neba ditu.

### Kirol ibilbidea 
Pisu eta disko jaurtiketa lantzen hasi zen, eta 13 urterekin Bogotako Txapelketa Nagusia irabazi zuen.

1980an eta 1984an Hegoamerikako Atletismoko Gazte Txapelketa ere irabazi zuen pisu jaurtiketan. Disko jaurtiketan, aldiz, 1981 eta 1983an izan zen txapeldun.

Horren ondoren, halterofilia egiten hasi zen, eta 1989an zilarra irabazi zuen Ingalaterrako Munduko Txapelketan, 225 kilo altxatuta. 

1990ean Budapesten ospatutako Munduko Halterofilia Txapelketan urrea irabazi zuen. 1991ko txapelketan munduko errekorra lortu zuen. Baina Hong Lin txinatarrak ere marka berdina lortu zuenez eta pisu gutxiago zuenez, honek eraman zuen urrea. 

1994ko Munduko Halterofilia txapelketan berriro lortu zuen munduko marka apurtzea, eta urrea irabazi zuen. 

1997ko Munduko Jokuetan ere berriro irabazi zuen urrea.

2000. urtean Sidneyko Olinpiar Jokuetara joan zen eta urrea lortu zuen. Kolonbiako Kongresuak saritu egin zuen, eta bere izena daukan kirol eskola bat sortu zuten.

2001ean Hegoamerikako Txapelketan parte hartu zuen eta hiru urrezko domina irabazi zituen. Baina urte horretan bertan positibo eman zuen dopinaren aurkako azterketa batean, eta bi urteko zigorra jaso zuen. Ondorioz, kirola uztea erabaki zuen.

### Ibilbide politikoa 
Kirola utzi ondoren, Ordezkarien Ganberako kide bihurtu zen. Afro-kolonbiarren barruti berezian aukeratu zuten 2002ko hauteskunde legislatiboetan. 2006ko hauteskundeetan berriz hautatu zuten. Lege bat bultzatu zuen nazioartearen sariak irabazitako kirolariei pentsioak emateko. Bazterketa etniko eta arrazialaren kontrako legearen egilea ere izan zen. 2010eko hauteskundeetara aurkeztu zen, baina ez zuten hautatu.

2011n Caliko alkategaia izan zen, Polo Democratico-aren zerrendan. Bere kanpainan segurtasun eza, auzo txiroetako gosea eta gutxiengoen bazterketa landu zituen. Hirugarren postua lortu zuen. 2015ean berriro aurkeztu zen alkate kargura, oraingoan Movimiento Alternativo Indígena y Social mugimendu politikoarekin. Zazpigarren geratu zen.

2022ko abuztuaren 6an Gustavo Petro Kolonbiako presidenteak Kirol ministro izendatu zuen Maria Isabel Urrutia. 2023ko otsailaren 27ra arte egon zen kargu horretan, Petrok kargutik kendu zuen arte. Gobernuak ez zuen argitu zergatik kargugabetu zuen, baina Urrutiak aipatu zuen korrupzioa salatzeagatik izan zela. Beranduago, Petro presidenteak kritikatu egin zuen Urrutiak hainbat kontratu sinatu izana kargugabetzearen berri jakin eta gero. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lapp Holding

**Lapp Holding SE** konexio-teknologien alorreko Lapp-Gruppe enpresa-taldearen ama enpresa da, Alemaniako Stuttgart hirian egoitza duena. Societas Europaea sozietate-motako estatus juridikoa duen enpresa honen akzio guztiak Lapp familiaren esku daude.

## Historia 
1959an Ursula Ida Lappek eta bere senar Oskar Lapp ingeniariak *UI Lapp KG* enpresa eratu zuten Stuttgarten eurek asmatu zuten *Ölflex* kablea, industrialki fabrikatutako kolore-kodedun lehenengo kontrol-kable industrial malgua, ekoizteko eta merkaturatzeko. 1979an nazioartekotu zen Ameriketako Estatu Batuetan Alemaniatik kanpoko lehen sukurtsala irekiz. 1987ko apirilaren 25ean Oskar Lapp hil ondoren, Ursulak eta bere semeek, Andreas eta Siegbert Lapp, konpainiaren kudeaketa  bere gain hartu zuten.
 
2021eko apirilaren 25ean Ursula hil zen 90 urte zituela. 2022an familia-enpresaren bigarren belaunaldiak, Andreas eta Siegbert anaiek, enpresaren kudeaketa Matthias Lappen esku utzi zuen, Siegberten semerik zaharrena dena.

Gaur egun, Lappek 4.500 langile baino gehiago ditu mundu osoan eta munduko kable hornitzailerik nagusienetako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lapp Groupen webgunea
Errepublikazaletasuna Gipuzkoan

**Errepublikazaletasuna Gipuzkoan**, XIX. mendetik XXI. menderarte Gipuzkoan errepublikaren (Espainiako zein Euskal Herrikoa) aldeko joerari deritzo.
## Oinarria 
## Izena 
## Historia 
### Aurrekariak 
1794ko abuztuaren 14an, Gipuzkoako Errepublika independentea eratzeko proposamena egin zuten Gipuzkoako Batzar Nagusiek. Frantziarren inbasioa gertatzen ari zen bitartean, Getarian bildutako Batzar Nagusiek, 46 herritako batzarkidek osatuek, Frantziaren babespeko errepublika bat eratzea babestu zuten. Agintari iraultzaile frantsesek, ordea, ez zioten Gipuzkoari inongo maniobra ahalmen politikorik aitortu, eta batzarkide horiek atxilotuak izan ziren. Batzarkideen erabakiak Manuel Godoy espainiar estatu idazkaria eta agintariak aztoratu zituen Gipuzkoaren kontra. Abuztuaren 16an, Getarian bildutako Batzar Nagusiak Espainiaren menpetik atera ziren, eta Frantziaren protektoratupean jarri, Gipuzkoako Errepublika izendatzea eskatu zieten Konbentzioko mandatariei. Bertan, Gipuzkoako 46 herrik parte hartu zuten. Abuztuaren 26an Donostiako alkateak ez zuen Gipuzkoako Errepublika aldarrikatu baizik eta Frantziari menpekotasuna, errepublika eskatu ziotenean Napoleon Bonaparteren ordezkaria zen Salbert Pinetek 46 gipuzkoar ordezkariak atxilotu eta Baionan preso zituelako. Horrela bukatu zen Errepublika.

Bitartean, errepublikaren alde bozkatu ez zutenak Arrasaten bildu eta erresistentzia antolatu zuten irailaren 1ean egindako Batzar batean.

### Espainiako II. Errepublikaren garaia 
### Espainiako II. Errepublikaren garaia 
### Espainiako Gerra Zibilean 
### Francoren diktaduran 
### Diktaduraren gainbehera 
### Frankismoaren ondoren 
## Errepublikanismoa Gipuzkoan egindako hauteskundeetan (1890-1923) 
## Sinbologia 
thumb|ezkerrera|150px|page=7|Bigarren Errepublikako konstituzioaren ale baten.
[thumb|eskumara|200px|[EAE alderdi abertzale eta sozialista eta errepublikarraren logoa]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Françoise Abeille de Keralio

**Marie-Françoise Abeille de Kéralio** (Dijon, 1727ko otsailaren 14a - Paris, 1795eko maiatzaren 23a) frantziar itzultzaile eta eleberrigilea izan zen; bere izena, batzuetan, Abeillé ortografiatua izan zen.

## Biografia 
Gurasoak Joseph Abeille (Erregearen ingeniaria) eta Labateko Madeleine zituen, eta anaia Louis Paul Abeille. Louis-Félix Guynement de Kéralio Eskola Militarreko irakaslearekin eta *Journal des Savants* aldizkariko erredaktoreetako batekin ezkondu zen, Auguste de Kéralio eta Agathon de Kéralioren anaia; haien alaba Louise-Félicité de Kéralio letretako emakumea izan zen. Parisen hil zen, Pavée kaleko 9an, 1795eko maiatzaren 23an.

## Obrak 
* *Fables de M. Gay*, suivies du poème de l'Éventail: Kéraliok itzulia ingelesetik (Londres eta Paris, Duchesne, 1759)
** Itzultzailearen hitzaurrea 
* *Les succès d’un fat*, eleberria (Lesclapart, 1762; La Haye berrargitaratua, Merlin argitaletxean eta Parisen, 1764an)
* *Les visites de Mlle D.K*, Françoise de Kéraliori egotzia (1792, Gattey)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* H. Krief, *Vivre libre et écrire, anthologie des romancières de la période révolutionnaire 1789-1900*, Oxford, Voltaire Foundation, 2005.
* F. Briquet, *Dictionnaire historique, littéraire et bibliographique des Françaises et des étrangères naturalisées en France*, Paris, Treuttel et Würtz, 1804.

## Kanpo estekak 
* Elles aussi en Bretagne : Marie-Françoise Abeille dame de Kéralio 1727- 1795?
Leonor Elías

**Catalina Leonor Elías Herrero** (Arnedillo, Errioxa, 1861-Bilbo, ?) Gallarta eta Trapagarango maistra izan zen​. II. Errepublikako gobernuak «Lanaren Domina» eman zion Trapagaranen irakaskuntzan egin zuen ibilbideagatik​. Egun, Trapagarango kale batek bere izena dauka. 

## Biografia 
### Gerra aurreko bizitza 
Leonor Elias Herrero Errioxako Arnedillo herrian jaio zen 1861ean; ponte izena Catalina Leonor jarri zioten. Soto en Camerosko (Errioxa) José Elias eta Petra Herreroren alaba zen. 

18 urte zituenean, Errioxatik Gallartara joan zen bizitzera eta bertako maistra bihurtu zen ikasketak bukatu zituenean. Ondoren, 1882an, 22 urte zituela, Trapagaranera ezkondu zen, orduko Udal idazkariarekin, Daniel Dacoba Rivasekin.  Orduan hasi zen Trapagaranen eskolak ematen, garai hartako La Escontrilla eskolan, hain zuzen ere, Olaso jauregiaren ondoko eremuan zegoena.

Leonor Eliasen senarrak une latzak bizi izan zituen udaleko lanean; horrek maistrarengan ere izan zuen eragina. Inoiz Elías bera joan behar izan zuen Udaletxera ezkontidea defendatzera. Beste behin maistrak eskatuta, senarra Bermeoko Osasun Mentaleko Zentro-an ingresatu zuten. 

Eliasek hainbat seme-alaba izan zituen Daniel Dacobarekin​, baina senarra hil zitzaionean, oso arazo larriak izan zituen. Izan ere, maistra soldata zeukan arren, txikiegia zen etxea eta familia aurrera eramateko; beraz, apopiloak hartu behar izan zituen bere maistra-etxean.

### Gerrako bizitza 
Gerra Zibila hasi bezain pronto, Leonor Eliasek Durangora jo zuen, bertan senideak baitzeuzkan. Baina 1937ko martxoaren 31n Condor Legioak Durango bonbardatu zuen, Durangoko bonbardaketak, beraz, betean harrapatu zuen, eta beldurrez Trapagaranera itzultzea erabaki zuen. Bertan ere beldurrez bizi izan zen, eta egunero ezkutatzen zen Larreinetako funikularrearen atzean zegoen kobazulo batean, "El Cerdo" kobazuloan, Irungo hainbat iheslarirekin batera. Bere ikasle batzuek, ostera, lagundu egin zioten janaria emanez.

Halaber, 1937ko apirilaren 7an, 77 urte zituela, Euzkadiko Gobernuak Santanderrera ebakuatu zuen.

### Azken urteak eta heriotza 
Leonor Eliasek bere azken urteetan ikusmena galdu zuen, hori dela-eta haren ilobekin joan zen Bilbora bizitzera, eta bertan zendu zen; lur ematera, ordea, Trapagaranera eraman zuten. Hil ostean erabaki zuen Trapagarango Udalak kale bati bere izena jartzea, La Escontrillako eskola publikoaren kaleari, zehazki.

## Maistra-lana 
Leonor Eliasek 4 urtetik 14 urte bitarteko neskei eman zizkien eskolak La Eskontrilla ikastetxean eta 70 urte izan arte segitu zuen irakaskuntzan; guztira 3 belaunaldiko nesken maistra izan zen. Egindako lan horregatik guztiagatik, hain zuzen, eman zioten *Lanaren Domina*.

Zenbait ikasgai eman zituen; besteak beste, Espainako historia, historia sakratua, gramatika edo ekonomia. Garai hartan, eskola materiala ez zen oso ugaria, oinarrizkoa baino ez zegoen; arbelak, mapak, taulak, koadernoak, arkatzak, konpasak... Hala ere, neska guztientzat zeuden liburuak, historia sakratuaren liburua izan ezik; ikasle batek ozen irakurriz ematen zuen ikasgai hori. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak