open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vulture mendia

**Vulture** (italieraz  ahoskatua) Italiako sumendi itzalia da, Basilicatan, Potenza hiritik 56 kilometro iparraldera dagoena. Toki geografiko nabarmena izan zen Vulturen, Basilicatako mahastizaintzako eta ardogintzako gunerik nabarmenena eta non Aglianico del Vulture DOC ardoa lantzen dutenean.

Mendiak 1.327 metroko garaiera du, eta iparraldean dago, Santa Croce (1.407 m), Pierno (1.268 m), Caruso (1.228 m) eta Costa Squadra (1.342 m) mendiekiko ipar-ekialdean. Atella errekak, Ofanto ibaiaren hustubideak, bereizten ditu mendi horiek.

Italiako sumendi handien artean bakarra da, Apeninoen mendikatearen ekialdean baitago. Gailurrean galdara bat du, Valle dei Grigi izenekoa, eta haren jatorri zehatzak eztabaidagarriak dira.

## Historia bolkanikoa 
Sumendi-erupziorik zaharrenak duela milioi bat urte inguru gertatu ziren eta, horien ondorioz, jarduera leherkorrak igninbrita sortu zuen. Fase hau duela 830.000 urte inguru amaitu zen, jardueraren izaerak erupzio piroklastiko eta efusiboen, mendia eratu zuten labarenak, eta duela 500.000 urte ingurukoak izan zitezkeen nahasketa batera aldatu zenean. Valle dei Grigirentzat emandako azalpenetako bat da mendiko sektore baten hondoratzearen emaitza dela, 1980an Saint Helens mendiaren erupzioan eta 1792ko Unzen mendiaren erupzioan gertatu zen bezala.

Azken fasean, laba-fluxu handiagoak eta Valle dei Grigin laba domoen hazkundea izan ziren, bi galdaren eraketa barne. Azken jarduera, uste denez, leherketa freatomagmatikoak izan ziren duela 40.000 urte inguru, maarrak eta iturburu hotz txikiak eragin zituztenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Steve Vuković

**Steve Vuković** () politikari eta saltzailea izan zen Alaskako lurralde-garaian. Vukovich 1890ean jaio zen Montenegroko familia batean. Amerikara emigratu eta Estatu Batuetako Armadan zerbitzatu zuen 1917tik 1918ra. Chicagon lan egin zuen Alaskako mugako lurraldera joan aurretik. Lurraldean zehar arropa saltzaile gisa bidaiatzeagatik zen ezaguna. Vuković 17. Alaskako Lurralde Legegintzaldiko kidea izan zen 1945etik 1946ra. Juneaun denbora luzez bizi izan zen, eta bat-batean hil zen Fairbanksen, lanagatik bidaiatzen ari zela 1951eko amaieran.

## Kanpo estekak
Sele (ibaia)

**Sele** Italiako hego-erdialdeko ibaia da, 64&nbsp;km-ko luzera duena. Ur-bolumenagatik, eskualdeko bigarren ibaia da, Volturnoaren ondoren eta Tirreniar itsasoan amaitzen da.

## Ezaugarriak 
Ibaia Paflagone mendian du iturburua (Cervialto mendiaren magalean), Irpinian, Calabrittoraino bortizki joanez. Hemen, 420 metrora dagoen Caposele inguruan (gaur egun ia erabat kanalizatuta, apuliar akueduktu handia elikatzeko) ur emari handia hartzen du eta, ondoren, ezkerretik, Temete ibaia.

Gero, hegoalderantz doa, Quaglietta eta Contursi Terme herriak ureztatuz, eta ezkerretik bere ibaiadar nagusia hartuz: Tanagro ibaia, bere emaria nabarmen handitzen duena.

Elkargune horretatik aurrera, ibaiak abiadura moteldu egiten du, eta emari-emariz igarotzen da, meandroak osatuz, Persanoko oasia zeharkatuz, garrantzi natural handiko eremua. Ebolitik gertu, ibaia Seleko lautada izeneko alubioi-lautada zabal eta emankorrean sartzen da. Ponte Barizzotik gertu, Sele ibaiak bere azken ibaiadar garrantzitsua jasoko du: Calore Lucano ibaia. Handik meandro batzuek ibaira eramaten dute bere azken zatirantz, Salernoko golkoan itsasoratu aurretik.

Avellinoko probintziaren aldean, Sele ibaiaren ibaiadarrik handienak Temete (ezkerrean), Calabritto uharka eta Piceglia (eskuinean) dira.

Salernoko probintzian, ezkerretik, Tanagro eta Calore Lucano ibaiak eta Alimenta eta Lama uharkak hartzen ditu; eskuinetik, Acque Alte Lignara eta Campolungo ubideak, eta Acerra, Telegro, Tenza, Trigento eta Vonghia errekak.

## Kanpo estekak
Kenjo Janković

**Kenjo Stankov Janković** () serbiar gerlari eta buruzagi militar bat izan zen. Janković aipagarria da Montenegroko matxino talde txiki baten gidaritzapean, otomandarek okupatutako Žabljak Crnojevića herria bi alditan harrapatu zuena, 1835ean eta 1852an.

## Biografia 
Janković 1797an jaio zen Ceklingo Rvaši herrian, Stanko aita eta Bistra ama zituela. Montenegroko matxinoa eta Ceklin klaneko buruzagi militarra izan zen, eta klan honek etengabeko liskarrei aurre egin behar izan zien gertuko Scutari-ko Otomandar Sanjak-ekin, 17 urterekin hartu zituen armak lehen aldiz, eta bere gerrilla jarduera bizitzaren amaierara arte jarraitu zuen. Bere lorpen aipagarrienak Žabljak Crnojevića hiri gotortuaren bi inbasio arrakastatsuak izan ziren, bere konpainiak 1835ean eta 1852an okupatu zuena. Bere lorpenengatik Obilić domina jaso zuen, garai hartan Montenegroko domina militarrik gorena.
eskuinera|thumb|250x250px|Žabljak, Jankovićek eta bere tropek arrakastaz konkistatu zuten hiri gotortua 1835ean eta 1852an.
Janković bere jaioterrian, Rvašin, lurperatu zuten, eta han Nikola I.a printzeak monumentu bat eraiki zion 1874an. Janković eta Žabljak Crnojevića bi alditan askatu zuten beste matxino batzuen omenezko monumentua eraiki zen herrian.

## Kanpo estekak
Madeleine Alingué

**Madeleine Andebeng Labeau Alingué** (Fort-Lamy, 1965eko irailaren 9a – Saint-Cloud, 2025eko azaroaren 29a) txadiar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Alingué 1965eko irailaren 9an jaio zen. Jean Alingué Bawoyeu lehen ministro ohiaren alaba zen. Parisen eta Txinan ikasi ondoren, nazioarteko harremanetako irakasle bihurtu zen Kolonbiako Unibertsitate Externadoan.

2010ean Txadera itzuli zen, eta han Nazioarteko Migrazio Bulegoan hasi zen lanean. 2014an, Kanpo Arazoetarako Estatu Idazkari izendatu zuten. 2015ean, Txadek New Yorkeko Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluan duen misio iraunkorreko aholkularia izan zen. 2016an hainbat hilabetez jardun zuen Idriss Débyren kabineteko zuzendariorde gisa.

Laugarren Errepublikako konstituzioaren arabera, 2018an Alaren izenean zin egin behar izan zuen. Uko egin zion eta Jainkoaren izenean zin egin zuen, eta horrek kargutik kendu zuen, Auzitegi Goreneko presidenteak erabaki hori bertan behera utzi aurretik, Idriss Déby presidentearen esku-hartzearen ondoren.

Turismoaren garapen, Kultura eta Eskulanen ministroa izan zen 2020ko uztailera arte. 2022ko urriaren 14tik 2024ko urtarrilaren 2ra, Saleh Kebzabok zuzendutako batasun nazionaleko gobernuan ekonomia, garapen plangintza eta nazioarteko lankidetzako estatu idazkaria izan zen.

Saint-Clouden hil zen 2025eko azaroaren 29an, 60 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Valjean (filma)

***Jean Valjean*** 2025eko Éric Besnard frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da. Victor Hugoren Miserableak eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Hemeretzi urteren ostean, kartzelatik irten da Jean Valjean. Preso egoteak hainbat ondorio izan ditu harengan, eta animalia arriskutsu bat bihurtu da. Aterpe bila dabilela, apaiz batek bere etxean geratzeko eskaintza egingo dio. Jaso duen harrera onak erabat harritu du, eta erabaki egin beharko du jarrera basatia izaten jarraitu, edo beste bide bat hartu.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vulture

**Vulture** (,  ahoskatua), **Vulture-Melfese** edo **Vulture-Alto Bradano** ere deitua, Potenzako probintziako iparraldean dagoen eskualde geografiko eta historikoa da.

## Geografia 
Atella, Barile, Ginestra, Lavello, Melfi, Rapolla, Ripacandida, Rionero in Vulture, Maschito, Venosa, Ruvo del Monte, Rapone eta San Fele udalerriek osatzen dute eskualdea. Vulture mendia (1326 m) jarduerarik gabeko sumendiren izena darama. Bertoko leku turitikoen artean, Monticchioko bi lakuak sumendiaren kraterraren barruan daude, eta Frederiko II.aren Lagopesole gaztelua Melfin.

## Nekazaritza 
Vultureko sumendi-lur emankorra mahatsa eta olibondoak landatzeko egokia da. Aglianico del Vulture DOC-ardoa ekoizten dute eskualdean, baita Aglianico dolce izeneko ardo gozoa, Aglianico di Filiano, Vultureko malvasia eta Vultureko moskatel ere. Vulture mendiko eremuak iturburu ugari ditu, eta ur mineralaren zenbait marka botilaratzen dituzte bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chers parents (2026ko filma)

***Chers parents*** 2026ko Emmanuel Patron frantziar zinema zuzendariaren film komikoa da. Emmanuel eta Armelle Patronen izen bereko antzezlanean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Alicek eta Vincent Gauthierrek hiru seme-alabei deitu diete zerbait esateko. Haiek okerrena espero dute, eta urduri doaz. Gurasoek esateko dutena zera da: loteria irabazi dutela. Baina ez dute seme-alabei zentimorik ere emateko asmorik. Sekretuak mahai gainean jarriko dituzte, eta tentsio uneak biziko dituzte. 

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rade Radivojević

**Rade Radivojević** (), **Dušan voivoda** (Душан) izenez ezaguna, Serbia Zaharreko eta Mazedoniako voivoda serbiar txetnikarra izan zen, Mazedoniako Borrokaren garaian.

## Biografia 
Radivojević 1874an jaio zen Vasojevićen, Montenegroko Printzerrian (gaur egun Montenegro ). Prizrengo serbiar teologia eskola amaitu zuen, eta Veles ondoko Oreše herrian irakasten hasi zen.

Jovan Babunski Serbiako Txetnik Erakundean sartu zenean, Radivojević ere bere banda armatuarekin batu zen Veles ingurura. 1905ean eta 1906an Kičevo, Prilep eta Veles inguruko ekintza guztietan parte hartu zuen, Gligor Sokolović, Stefan Nedić, Vasilije Trbić, Trenko Rujanović, Jovan Dolgač, Mihailo Josifović eta Mihailo Jovanović *voivodekin* batera. Gerrilla gerra gogorraren eta nekearen ondorioz, Radivojević eta bere banda Serbiara itzuli ziren 1906ko amaieran, eta han egon ziren 1907ko udaberrira arte.
eskuinera|thumb|Radivojević eta bere taldea.
Garai hartan, Mazedoniako Barne Iraultza Erakundeak (IMRO) Vardarren eskuinaldean zeuden serbiar banden aurkako eraso handi bat egitea erabaki zuen. Hainbat bulgariar ofizialen agindupean zeuden 130 borrokalariko IMRO unitate bat Poreče eta Azot-en aurka abiatu zen serbiar bandak eta herriak suntsitzeko. Bertako serbiar bandak ahuldu eta gutxitu egin ziren etengabeko gerraren ondorioz, beraz, 1907ko martxoan, otomandar tropak indartsuak zirela frogatu zenean Kumanovo eskualdean, Radivojević eta bere banda Kosovo zeharkatu zituzten laguntza gisa, eta denak albaniar arropak zeramatzaten Porečera iristeko asmoz, albaniar kachak gisa mozorrotuta. Hala ere, Gjilan eskualdeko Pasjane herrixkaren ondoan aurkitu zituzten 1907ko uztailaren 14an, tokiko elizan.

Rade eta Dragoljub Nikolić, beste txetnik goi-mailako bat, Idriz Seferi gerrilla albaniar buruzagiak eta bere albaniar borrokalari taldeak Pasjane eta Gjylekarren garaitu eta hil zituzten guduan, beren Četa osoarekin batera.

## Kanpo estekak
Paul-Heinz Wellmann

**Paul-Heinz Wellmann** (1952ko martxoaren 31n jaioa, Haigerren) Mendebaldeko Alemaniako erdi-distantziako korrikalaria da, 1500 metroko lasterketan espezializatua. Nerabezaroan zilarrezko domina irabazi zuen 1970eko Europako Junior Txapelketan. Ondoren, zazpigarren postuan amaitu zuen 1971ko Europako Txapelketan, 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1974ko Europako Txapelketan.

Ondoren, urrezko domina irabazi zuen 1976ko Europako Estali Txapelketan, brontzezko domina 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan eta zilarrezko domina 1977ko Europako Estali Txapelketan. Europako Txapelketa Estalietan hiru domina irabazi zituen errelebo lasterketetan: brontzezko domina bat 4 × 800 metrokoan 1971n,[2] eta urrezko domina bat 4 × 720 metrokoan 1972an eta 1973an.

Bertako lehiaketetan, Wellmannek TV 1885 Haiger kirol klubak ordezkatu zituen eta geroago TuS 04 Leverkusen. Mendebaldeko Alemaniako 800 metroko txapeldun izan zen 1973an eta 1500 metroko txapeldun 1973an, 1974an eta 1976an. Thomas Wessinghagerekin lehia izan zuen. Wellmann Gerd Osenbergek entrenatu zuen, eta erretiratu ondoren Sonja Oberem eta beste batzuk entrenatu ditu. Denbora batez Ellen Tittel distantzia luzeko korrikalariarekin ezkonduta egon zen, eta honek Wellmann abizena hartu zuen. Geroago dibortziatu ziren, baina Ellen geroago Thomas Wessinghagerekin ezkondu eta Ellen Wessinghage izena hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Antes de la quema

***Antes de la Quema***, , 2017ko Fernando Colomo espainiarrak zuzendutako komedia film bat da. Salva Reina, Manuela Velasco, Maggie Civantos, Joaquín Núñez, Manuel Manquiña eta María Alfonsa Rosso aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Espainia, Cádiz hiria, Quique (Salva Reina) langabezian dagoen txirigota zaleak datorren txirigota txapelketarako prestatzen ari den bitartean bere familia mantentzen ahalegintzen ari da. Bitartean, Tuti (Joaquín Núñez), bertako droga-trafikatzaileak, Quiquek Espainiako droga biltegi handiena lapurtzen lagundu diezaion nahi du, poliziak atzemandako merkantzia guztia erre aurretik.

## Aktoreak 
* Salva Reina: Quique
* Manuela Velasco: Rosario
* Maggie Civantos: Meme
* Joaquín Núñez: Tuti
* Manuel Manquiña: Galiziarra
* María Alfonsa Rosso: Asun

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Meadow Lane

**Meadow Lane**, Ingalaterrako Nottingham hirian dagoen futbol zelai bat da, Nottinghamshire konderrian. Notts County Football Club futbol taldearen egoitza da.

1910ean eraiki eta inauguratu zen. 19.841 ikusleentzako edukiera du.

## Iruditegia 

Irudi:Nottingham.jpg|City Ground eta Meadow Lane estadioak parez-pare.
Irudi:MeadowLane1.jpg|Spion Kop harmaila.
Irudi:Meadow Lane football stadium - geograph.org.uk - 7425371.jpg|Barnealdea.

## Kanpo estekak
Ahmed Ould Bouceif

**Ahmed Ould Bouceif** (1934 – Dakar kostaldea, 1979ko maiatzaren 27a) mauritaniar militar eta politikaria izsn zen.

1979ko apirilaren 6an estatu-kolpea eman zuen herrialdean, Mohamed Khouna Ould Haidallah koronelarekin eta beste ofizial batzuekin batera, Mustafa Ould Salek presidentearen aurka.

Bouceif gobernu berriko lehen ministro izendatu zuten. Hilabete geroago hil zen hegazkin istripu batean Dakar kostaldetik gertu eta Haidallah herrialdeko buruzagi berria bihurtu zen.

## Erreferentziak
Bodo Tümmler

**Bodo Tümmler** (1943ko abenduaren 8an jaioa) erdi-distantziako korrikalaria da. Mendebaldeko Alemaniaren izenean lehiatu zen 1968ko eta 1972ko Olinpiar Jokoetan 1500 metroko probetan, eta brontzezko domina irabazi zuen 1968an.

## Biografia 
Tümmler Toruń-en (Thorn) jaio zen, 1939-1945 urteetan alemaniarren okupaziopean zegoen Poloniako zati batean, gaur egun Toruń, Polonian. 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan Europako txapeldun nagusi gisa parte hartu zuen. 1500 metroko finala erritmo bizian egin zen eta azken itzuliaren hasieran, azkenean Olinpiar txapeldun izango zen Kipchoge Keinok abantaila handia lortu zuen jada. Tümmler eta bere herrikide Harald Norpoth bigarren eta hirugarren postuan zeuden, baina munduko errekorraren jabea zen Jim Ryun-ek gainditu zituen esprintean azken itzulian.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
San Markoren erlikiak

[eskuinera|thumb|390x390px|[Fra Angelico, *San Markoren martirioa*]]
**San Marko Ebanjelariaren erlikia edo gorpuzkiak** Veneziako (Italia) San Marko basilikan daude K.o. IX. mendean Alexandriatik atera zituztenetik.

## Alexandria eta Kairo
San Markos, martirizatu eta, hasieran, Alexandriako Baucalis auzoan lurperatu zuten, Erromatar Egipton. Abu al-Barakat Ibn Kabar teologo koptoak idatzi zuen: «haren martirioa Baramudaren amaieran izan zen, Nisanaren 27an, Tiberioren erregealdian, eta diote [haren gorpua] Alexandriako itsasertzeko ekialdeko elizan lurperatu zutela Veneziako franko batzuek (al-Farang) maltzurki eraman zuten arte, non gaur egun dagoen».

## Venezia
thumb|upright= 1.15|ezkerrera|San Marko basilikako hegoaldeko sarrera ohitik (gaur egun Zen kapera) ateratako mosaikoa (XIX. mendeko kopia), *praedestinatio* irudikatzen duena (XIII. mendea)
San Markoren erlikiak Venezian agertzen dira jada IX. mendean, bai Giustiniano Participazio duxaren testamentuan (827-829 karguan), bai Lur Santura erromesaldi batetik itzultzean franko monje baten bidaia-egunkarian.[4] Hala ere, erlikiak Alexandriatik Veneziara eramatearen *translatio*-aren gordetzen den idatzizko kontakizun zaharrena XI. mendekoa da, nahiz eta lehenagoko idazkiak existitu eta iturri gisa erabili ziren.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Euganea muinoak

**Euganea muinoak** (italieraz: Colli Euganei) jatorri bolkanikoko muino multzo bat dira, zeinak Padania-Veneto lautadatik kilometro gutxira, Paduako hego-mendebaldera, sortzen diren uhartedi bat balira bezala. 20 kilometroko luzera, eta 10 kilometroko zabalera du.

Euganeas muinoak Venetoko lehen eskualde-parkea dira. 1989an sortu zen. Bere altuerarik handiena Venda mendian dago (itsas mailatik 601 m). Eozeno garaian sortu ziren, laba basaltikoaren efusioa zuten urpeko erupzio batzuen ondoren.

## Erreferentizak
Shanhai pasabideko gudua

**Shanhai pasabideko gudua** 1644ko maiatzaren 27an izan zen, Txinako Harresi Handiaren ekialdeko muturrean dagoen Shanhai pasabidean, eta Txinan Qing dinastiaren agintearen hasiera ekarri zuen gudu erabakigarria izan zen. Bertan, Dorgon Qing dinastiako printze-erregenteak aliantza egin zuen Ming dinastiako jeneral ohia zen Wu Sanguirekin, nekazari matxinoen buruzagi eta iraupen laburreko Shun dinastiaren sortzaile zen Li Zicheng garaitzeko; horri esker, Dorgonek eta Qing armadak Pekin azkar konkistatu ahal izan zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pirjo Ala-Kapee

**Pirjo Anneli Ala-Kapee** (2001etik 2022ra **Ala-Kapee-Hakulinen**; Vihti, 1944ko martxoaren 25a) finlandiar politikaria da, Kalevi Sorsa lehen ministroaren laugarren kabineteko Hezkuntza ministroa izan zena 1986tik 1987ra. Alderdi Sozialdemokratako kidea, Finlandiako parlamentuko diputatu ere izan zen 1979tik 1989ra.

## Bizitza 
Ala-Kapee 1944ko martxoaren 25ean jaio zen Vihtin (Finlandia). 1966an matrikulazio azterketa gainditu zuen eta Tampereko Unibertsitatean ikasi zuen, 1972an Arte Masterra lortuz. Graduatu ondoren, historia eta gizarte ikasketak irakatsi zituen Kiljavako Institutuan, non zuzendariorde izan zen 1973tik 1975era. 1973an Ylöjärviko udal kontseiluko kide izan zen. 1986an, Kaarina Suonio Hezkuntza ministroak dimisioa eman eta Tampereko alkateorde bihurtu ondoren, Kalevi Sorsa lehen ministroak Ala-Kapee-Hakulinen izendatu zuen kargu hori betetzeko. 2012an, Vantaako udal kontseilura itzuli zen. 2001ean Pentti Hakulinen Kajaaniko alkatearekin ezkondu zen Mikkeli katedralean eta 2022an dibortiatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sinikka Luja-Penttilä

**Sinikka Marjatta Luja-Penttilä** (jaiotzez **Luja** eta 1971tik 1977ra **Luja-Vepsä**; Antrea, 1924ko ekainaren 9a – Espoo, 2022ko azaroaren 18a) finlandiar politikari eta idazlea izan zen. 1966tik 1983ra Uusimaa ordezkatu zuen Finlandiako parlamentuan Alderdi Sozialdemokratako kide gisa, eta 1979tik 1982ra Gizarte Gaietako eta Osasun ministroa izan zen.

## Bizitza 
Luja-Penttilä 1924ko ekainaren 9an jaio zen Antrean, eta jaio eta hilabete batzuetara Leppävaara joan zen bizitzera familiarekin. Bere aita sindikatuko buruzagia zen eta bere ama antzerki zuzendaria eta kazetaria; biak Alderdi Sozialdemokratan aktiboak ziren.

1945ean, matrikulazio azterketa nazionala gainditu zuen, eta geroago Holly Royde Collegen ikasi zuen Manchesterren, Ingalaterran, 1960ko hamarkadan. 1945etik 1947ra, *Kauppalehti* merkataritza-egunkarian lan egin zuen, eta 1947tik 1966ra, Tammi argitaletxean.

1945ean hasi zen politikan parte hartzen, Leppävaarako tokiko langileen elkartean sartu zenean. 1957an Espooko udal kontseilurako hautatu zuten eta 25 urtez izan zen udal zinegotzia. Parlamentuan, haurtzaindegi, osasun eta hezkuntza sistemen legegintza-erreformen alde borrokatu zen, eta Hezkuntza eta Kultura batzordearen buru izan zen 1978an. Kargu hori 1982ra arte izan zuen, eta 1972ko osasun lege nazionala hobetzen lan egin zuen bere agintaldian. Urte berean, *Venla* argitaratu zuen, ama-alaben arteko harremanari buruzko eleberria. 1987tik 1993ra, Finlandiako Pentsiodunen Elkarte Zentraleko presidentea izan zen, eta 1988an Koivisto presidenteak gizarte-aholkulari (*sosiaalineuvos*) ohorezko titulua eman zion.

## Lanak 
* *Venla* (1983)
* *”Suomi ei tule toimeen ilman meitä” : Uudenmaan sosialidemokraattinen naispiiri ry 25 vuotta* (1989)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tungningeko Erresuma

**Tungningeko Erresuma**, **Tywan** izenez ere ezaguna, Taiwan hego-mendebaldeko zati bat eta Pescadores uharteak menderatu zuen itsas-estatu bat izan zen, 1661 eta 1683 artean existitu zena. Taiwango historian gehienbat Han etniako estatua izan zen lehena. Bere gailurrean, erresumaren itsas botereak Txinako hego-ekialdeko kostaldeko eskualde zabalak menderatu zituen neurri desberdinetan, eta bi Txinako itsasoetako itsasbide nagusiak kontrolatu zituen; bere merkataritza-sare zabala Japoniatik Hego-ekialdeko Asiaraino hedatzen zen.

Erresuma Koxingak (*Zheng Chenggong*) sortu zuen, Taiwan Herbehereen agintetik bereganatu ondoren. Zhengek Ming dinastia Txina kontinentalean berrezartzea espero zuen, hegoaldeko Txinan geratzen zen Ming dinastiaren hondar-estatua mantxuek gidatutako Qing dinastiak pixkanaka konkistatzen ari baitzen. Zhengen dinastiak Taiwan uhartea oinarri militar gisa erabili zuen Mingei leial zen mugimendurako, Txina nagusia Qing dinastiari berreskuratzeko asmoz. Zheng-en agintepean, Taiwanek sinizazio-prozesu bat bizi izan zuen, mantxuen inbasioaren aurkako Han txinatarren azken gotorlekua sendotzeko helburuarekin. 1683an Qing dinastiak bereganatu zuen arte, erresuma Koxingaren ondorengoek, Koxingaren Etxeak, gobernatu zuten, eta agintaldi hori batzuetan Koxinga dinastia edo Zheng dinastia deitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pobedobesie

[thumb|2021eko [Moskuko Garaipenaren Eguneko desfilea. Desfile militarrek eta Sobietar Batasuneko ikur militarrek zeregin garrantzitsua dute Errusiako Garaipenaren Eguneko ospakizunetan.]]
thumb|Erregimentu Hilezkorra (Mosku, 2019).
[thumb|Erregimentu Hilezkorra ([Kaliningrad, 2019).]]
**Pobedobesie** (, ) Errusian Garaipenaren Eguneko ospakizun nabarmen jingoistak deskribatzeko erabiltzen den termino gutxiesgarria da. Kontzeptu horri **garaipenaren kultua** ere deitzen zaio.

Termino hau are gehiago zabaldu da Bigarren Mundu Gerraren ondarea arma bihurtzeari erreferentzia egiteko, Errusiaren politika oldarkorrak eta militarismoaren areagotzea justifikatzeko, Sobietar Batasunak Alemania naziaren aurka lortutako garaipena propaganda helburuetarako erabiliz. Hitza *мракобесие* (obskurantismo) hitzarekin analogian sortu da: *победа* («garaipena») + -*бесие* («obsesioa», «mania» edo «amorruan egotea».

## Historia 
Sobietar Batasuneko jaiegun nagusia azaroaren 7a zen, Urriko Iraultzaren eguna. Maiatzaren 9a ez zen jaieguna izan 1948 eta 1965 artean. Hasieran, gerraren oroitzapen traumatiko freskoengatik izan zen hau, eta Nikita Khrustxoven garaian, Iosif Stalinen ondarea ezabatzeko nahiagatik. Leonid Brezhneven agintaldian, Garaipenaren Eguna jaiegun garrantzitsu bihurtu zen, eta hori bat zetorren Brezhnevek «estalinizazio berria» ezartzeko egindako ahaleginekin. Denborarekin, Bigarren Mundu Gerran sobietarren garaipena izan zen sobietar osteko Errusia kaotikoan istorio bateratzaile bakarra, komunismotik (eta, beraz, Urriko Iraultzatik) bereizten ahalegindu baitzen.

## Propaganda eta Putin 
Garaipenaren Eguna are jaialdi garrantsitsuagoa bihurtu da Vladimir Putin presidentearen agintaldian, zeinak, kritikarien arabera, «Gerra Handi Patriotikoaren 'kultua'» sustatu baitu. 

Euromaidan Pressen arabera, pobedobesie Putinen «propagandaren atal garrantzitsuenetako bat» bihurtu da.

Putinen erregimenak Erregimentu Hilezkorraren ideia herrikoia bereganatu eta estatu mailako propaganda ekitaldi bihurtu zuen, Sobietar Batasuneko manifestazio derrigorrezkoen antzekoa.

Pobedobesierekin identifikatutako elementu aipagarrien artean, Errusiako herritarrek haurren orgatxoetan kartoizko dorre bat gehitzea tanke baten itxura emateko, edo autoetan «Berlinera» idaztea daude, besteak beste. Azken urteotan, «Berriro egin dezakegu» () bezalako leloak ezagun egin dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lotura espiritualak

**Lotura espiritualak** () edo **errusiar loturak** () Errusiako jarraibide ideologikoa deskribatzen duen eta errusiarren «balio tradizionalak» adierazten dituen esamoldea da. Ideologia hau putinismo berantiarrean ospea lortu zuen, Vladimir Putin presidenteak Biltzar Federalari 2012ko abenduaren 12an egindako hitzaldian erabili ondoren. Izan ere, Errusiako hedapen militarraren oinarri ideologiko gisa erabiltzen da.

Lotura espiritualen kontzeptua Aleksandra Kollontaik aurkeztu zuen lehen aldiz 1921eko *Dorogu krylatomu Erosu!* artikuluan, hurbiltasun espiritualaren eta maitasunaren maxima gisa. Geroago, ia mende bat geroago, «errusiar munduaren» doktrina deskribatzeko erabili zen, Zirilo patriarkak ezarri zuen bezala, eta putinismo berantiarrean ospea lortu zuen ortodoxiaren ordezko gisa, «estatu inperialaren ortodoxia politikoa» bezala. Errusiar ideologiaren oinarrian dagoen ideia nagusia, kanpo eta barne politika azaltzen duena, Mendebalde kolektiboak —edo bere ordezkari nabarmenenak, «anglo-saxoiek»— Errusia estatu independente eta zibilizazio bereizi gisa ahuldu edo suntsitzen saiatzen dela dioen kontzeptua da. Mendebaldeko agenteek Errusiatik kanpo zein barrutik jarduten dute, «atzerriko agente» deiturikoen bidez. Ez da kanpo-politikako aurkari bat geldiarazteko saiakerak soilik, baizik eta etengabeko borroka bat, non Errusiako nazioaren existentzia bera, bere «kode kulturala» eta «lotura espiritualak» jokoan dauden.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre-Frédéric de Meuron

**Pierre-Frédéric de Meuron** (1746ko apirilaren 17a – 1813ko martxoaren 30a) Suitzako armadako ofizial eta administratzaile koloniala izan zen. 1797tik 1798ra Britainiar Zeilaneko bosgarren gobernadore militarra izan zen, baita Zeilaneko laugarren Aginte Nagusiko Ofiziala ere. Halaber, *Regiment de Meuron*-eko komandantea izan zen; suitzar mertzenarioen unitate hori herbeheretarren zerbitzura aritu zen Zeilanen, baina Britainia Handiari leialtasuna aldatzeak Kolonbo hiria britainiarren esku erortzea erraztu zuen 1796ko urriaren 15ean.

## Biografia 
Meuron Saint-Sulpicen jaio zen, Neuchâtelgo Printzerrian (gaur egungo Neuchâtel kantonamendua, Suitza). Elisabeth Dubois de Dunilac eta Théodore de Meuron merkatari eta milizia-kapitainaren semea zen. 1781ean Herbeheretako zerbitzuan sartu zen, bere anaia Charles-Daniel de Meuron-ek sortutako *Regiment de Meuron* mertzenario-erregimenturako erreklutatzaile gisa. 1786an, anaiaren ondorengo izan zen erregimentuko koronel karguan.

Meuronek erregimentua Zeilanen zuzendu zuen, Indian eta Mediterraneoan. 1795ean brigada-jeneral maila jaso zuen, erregimentua britainiarren zerbitzura igaro ondoren. 1797ko uztailaren 12an Britainiar Zeilaneko Gobernadore Militar izendatu zuten, eta kargu hori 1798ko urriaren 12ra arte bete zuen. Bere ondorengoa Robert Andrews izan zen, Britainiar Zeilaneko egoiliar eta superintendente gisa aritu zena. 1798an jeneral nagusi izendatu zuten, eta 1805ean teniente jeneral. 1812an erretiroa hartu zuen, eta 1813ko martxoaren 30ean hil zen Neuchâtelen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Low whistle

**Low Whistle** (), baita ere **concert whistle** edo **Low D whistle**, Irlandako eta Britainia Handiko musika tradizionalean ohikoa den txirula mota bat da. Tin whistlean du jatorria, izan ere 1970eko hamarkadan Bernard Overtonek eraldatu eta sortu zuen.

## Hedapen geografikoa 
Musika zeltiarrean oso ohikoa den musika tresna da, horrela beraz musikari irlandarrek eta britainiarrek asko jotzen dute. Bretainiako, Galiziako eta Asturiasko folk musika taldeek ere erabiltzen dute.

## Deskribapena 
Bi eskuko flauta zuzena da, aluminiozkoa. Tonu aldaketarako sei zulo ditu aurrekaldean. Tin whistlea baino luzeagoa da eta afinazio tonua oktaba bat baxuagoa du.

Gaur egun hainbat materialez egindakoak aurkitzen dira eta afinazio tonu desberdinak dituztenak, *Re*

1971. urtearen amaieran Bernard Overton (1930-2008) txirulagile eta jazz musikari ingelesak low whistle modernoa sortu zuen. *Furey/Overton flute* izena hartu zuen lehendabizi eta Overton flauta hauek egiten eta merkaturatzen hasi zenean *The Overton Flute* izenaz ezagutu ziren. Dena dela, afinazioa zela eta, musikariak "Low D" izena ematen hasi zitzaizkion. 1990eko hamarkadan *Riverdance* emankizunak mundu mailako ikusgarritasuna eman zion.

Azken hamarkadetan irlandar eta britainiar musikan *tin whistleak* eta *irish fluteak* izan duten lekua hartzen hasi da.

## Musikari eta talde ezagunak 
[280px|thumb|[Old Blind Dogs eskoziar folk taldea. Musikari batek low whistlea du eskutan.]]
### Musikariak 
* Tommy Makem
* Finbar Furey eta haren seme Martin Furey
* Davy Spillane
* Michael McGoldrick
### Taldeak 
* Old Blind Dogs
* *Riverdance*
* Lúnasa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soinueneako fitxa
Palazzo del Sedile (Matera)

**Palazzo del Sedile** Izen bereko plazan kokatutako Matera hiriko (Italia) jauregia da, hiriko administrazioko palazzo pubblico izan zena, 20. mendetik kultura jardueretarako erabilia.

## Historia 
Materan, Napoliko Erresumako hiri gisa, udal parlamentua zen erakunde politiko gorena eta Sedile izeneko egoitzan zuen egoitza. Jauregiari "Portico" edo "Tocco" ere deitzen zitzaion eta hiriko administrazioan rola zuten *Curia* eta *Fratria* batzarren bilerak hartzen zituen. 

Izatez Sedile bat baino gehiago izan ziren. Lehenengoa katedralaren plazan zegoen, non batzarrak egiten ziren, eta kantzelaritza (*Cancelleria*) izeneko buruzagitzak, berriz, Tuccio de Scalzonis eta Moro familiaren etxeetan zuen tokia.

Hala ere, banaketa hau kudeatzea zaila bihurtu zen, eta beraz, ohiko egoitza berria (udaletxea) eraikitzen ari zen bitartean, Sedileak Sant'Eustachio eliza okupatu zuen izen bereko auzoan. 1575ean, geroztik ezagutzen den palazzoa hiriko harresien ondoan eraiki zen, Juso izeneko atearen eta San Frantzisko muinoaren artean, Piazza Maggiore zenean, zeina gerora Piazza del Sedileko bilakatu den.

1965ean, Niccolò Piccinniren izena duen  BarikoKontserbatorioaren sukurtsal bat ireki zen palazzoan, Egidio Romualdo Duni Materako musikariaren izena jarrita, eta 1969an autonomia lortu zuen. Kontserbatorioaren eboluzioak ekarri du 400 eserlekuko areto bat egotea eraikinean, Materako Udalak eta Basilicata Eskualdeak sustatuta.

## Eraikinaren ezaugarriak 
16. mendean estilo errenazentistan sortu zen, eta 1779an jauregiaren fatxada estilo berea  modernizatu zen.  Hainbat estatuarekin aberastu zuten aurrealde hori: ezkerrean Sant'Eustachio eta eskuinean Sant'Irene (zeinaren oinetan Materako Sassien irudikapena ikus daitekeen), baina azken hau batzuetan Madonna della Bruna hirko zaindariaen estatua bezala identifikatu izan den arren . Pietro Antonio Ridolak, 1857ko *Matera hiriaren deskribapen historiko-estatistikoan*, dio Madonna della Brunaren estatua jatorriz Sant'Eustachio eta Sant'Irene arteko erdian kokatuta zegoela eta ekaitz batek hondatu zuela  . Beste lau estatua, lau bertute kardinalak irudikatzen dituztenak, nitxoetan jarri zituzten fatxadan. Apaingarriak baino gehiago ziren, administratzaile on baten idealak adierazteko ziren.

Atariko arku handia Pizkunde garaikoa da, eta bi dorrek inguratzen dute, erloju bat eta eguzki-erloju bat dituztenak. Eskuineko sarrerako aretoan, Karlos III.a zaldi gainean irudikatzen duen fresko bat ikus daiteke, eta gangan, Napoliko Erresumaren edertasunak ospatzen dituzten margolanak. 

1840an Kontseiluaren Ganbera esan zioten egitura bat eraiki zen sarrera honen aurrean, baina 1930 inguruan eraitsi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarkondimoto I.a

**Tarkondimoto I.a** (grezieraz: *Ταρκονδίμοτος*; K.a. 31n hil zen) Ziliziako errege bezero erromatarra izan zen, eta Erromatar Errepublikaren amaierako gerra zibil erromatarretan parte hartu zuen.

Castabalan topatutako bere familiari buruzko inskripzioetan oinarrituta, Tarkondimoto Estratonen semea zen, eta bi seme zituen (Philopator I.a eta Laios) eta alaba bat, Julia izenekoa.

Litekeena da Ponpeioren ekialdeko berrantolaketaren baitan errege bezero erromatar izendatua izatea.

Hasieran, Tarkondimotok Ponpeiori babesa eman zion Julio Zesarren aurkako gerra zibilean; baina Ponpeio garaitu eta hil ondoren, Zesarrek barkatu egin zuen eta bere titulua eta lurrak berretsi zizkion. Tarkondimotoren alabaren izenak iradokitzen du, ziurrenik, Zesarren eskutik erromatar hiritartasuna ere jaso zuela. “Liberatzaileen” gerra zibilean, Gaio Kasio Longinoren alde egin zuen, eta ondoren Marko Antonioren alde, zeini jarraitu baitzion Oktavianoren aurkako gerraren hasierako faseetan; bere debozioaren adierazgarri, *Philantonios* (“Antonioren maitalea”) errege-epitetoa hartu zuen.

Tarkondimoto itsas gudu batean hil zen K.a. 31n, Gaio Sosioren agindupean borrokatuz Marko Agriparen aurka. Bere semeek Marko Antonioren kausa utzi zuten Oktavianok Aktiumgo guduan K.a. 31n lortutako garaipenaren ondoren; hala ere, Oktavianok 30ean K.a. Philopator I.a tronutik kendu zuen. K.a. 20an, Tarkondimoto I.aren lehengo lurrak Tarkondimoto II.ari itzuli zizkioten; hau Philopator I. bera edo Tarkondimoto I.aren biloba izan zitekeen. Tarkondimoto II.a K.o. 17ra arte bizi izan zen. Handik gutxira, erresuma Erromatar Inperioaren parte bihurtu zen, Ziliziako probintzia osatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Philopator I.a

**Philopator I.a** (antzinako grezieraz: *Φιλοπάτωρ*) Ziliziako errege bezero erromatarra izan zen laburki K.a. 31–30 urteetan.

Tarkondimoto I.a-ren semea zen, eta, bere aitak bezala, hasieran Marko Antonioren alde egin zuen Oktavianoren aurkako gerra zibilean. Oktavianok K.a. 31n Aktiumgo guduan lortutako garaipenaren ondoren, eta bere aita hil eta gero, berehala alde aldatu zuen; hala ere, Oktavianok 30ean K.a. tronutik kendu zuen. K.a. 20an, Zilizia berriro erresuma bihurtu zen, Tarkondimoto II.a izeneko errege batekin. Tarkondimoto horren nortasuna ez dago argi, baina Gilbert Dagron eta Denis Feissel historialariek iradoki dute Philopator I.a bera izan zitekeela; hala balitz, K.o. 17an hil arte gobernatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thagaste

**Thagaste** (; ) numido-erromatar hiria izan zen, gaur egun Aljeriako Souk Ahras udalerrian dagoena. Agustin Hiponakoaren eta Santa Monika Hiponakoaren jaioterria izan zen, eta bereber kulturaren gunea. Kultura handiko hiria zen.

## Historia 
Thagaste, jatorriz, bereber tribu bat bizi zen numidiar herrixka txiki bat izan zen. 354. urtean San Agustin Hiponakoa bertan jaio zen. Tradizioaren arabera, muino batean zegoen olibondo baten azpian hausnartu ohi zuen. Zuhaitz hori badago oraindik, eta agustindarren doktrinaren jarraitzaileen biltokia da.

Erromatar Inperioaren garaian, merkataritzari esker loratu zen — batez ere Septimio Severoren agintaldian —. Erromatar *municipium* bihurtu zen lehen mendean. Italiar etorkinak bizi ziren, baina bertako biztanle gehienak berbere erromanizatuak ziren.

Plinio Zaharrak bere *Naturalis historia* (Historia naturala) bere liburuan Thagaste Afrikako gune kristau garrantzitsu zela esan zuen. Basilika eta elizbarruti katolikoa izan zituen, eta Numidia bizantziarreko elizbarrutirik garrantzitsuena izan zen. Thagasteko hiru apezpiku ezagutzen dira: San Firmo (Konstantino I.aren aurretik), San Alipio (San Agustinen laguna, 403ren aurretik - 429ren ondoren) eta San Genaro (484aren aurretik).

*Gens Valeria* aberats eta ahaltsuak, geroago Santa Melaniak, hain hedadura eta garrantzi handiko hurbileko finka bat zuen, ezen bi apezpiku-egoitza zituen, bata Eliza katolikoarena eta bestea donatistena. Villa horretako gela batzuk "urrez beteta" omen zeuden.

Bizantziar Inperioaren garaian harresiz gotortu zuten. VII. mendearen amaieran, Omeiatar kalifa-herriaren eskuetan erori zen. Mendeetako ahanzturaren ondoren, frantziar okupazioaren garaian hanensha leinuaren menpean zegoen eremua. Herria kolono frantsesek berreraiki zuten, bere izena Souk Ahras (1830) bezala aldatuz.

## Toponimia 
Gaur egun, Kanariar Uharteetako filologo eta ikertzaileek Thagaste toponimoa Teguesterekin lotu dute. Azken deriba honek **tegăsət* hitzetik dator, "hezea" esan nahi du eta guantxe jatorrikoa da. Azken finean, guantxeak jatorri bereberrekoak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cecilia Pilar Gracia

**Cecilia Pilar Gracia** (Higuera de Llerena, Badajoz, Extremadura, 1956) historialaria da, 2022. urteko maiatzean Manos Unidas Espainiako Gobernuz Kanpoko Erakundearen (GKE) presidente lanetan hasi zen.

## Biografia 
Cecilia Pilar Gracia Higuera de Llerena herrian jaio zen, Pazen. Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean Geografia eta Historian lizentziatu zen 1979an. 

### Lan ibilbidea 
Lizentziatu eta gero, Madrilgo hainbat institututan historia eskolak eman zituen, eta ondoren Komunikazio agentzia bat zuzendu zuen.

Manos Unidas erakundean, bost urtez lan egin zuen Latinoamerikako hainbat programatan. Klipmetrajeen Jaialdiaren koordinatzailea ere izan zen, eta bertan bultzatu zuen jaialdia. Gero, Manos Unidas erakundeko Komunikazio eta Presentzia Publikoko Arloko arduraduna izan zen (2017-2022), eta kargua utzi zuen erakundearen lehendakaritza hartu zuenean.

2022ko maiatzaren 21ean Manos Unidas erakundeko presidente hautatu zuten. 2025eko maiatzean bigarren agintaldi baterako berrautatua izan zen. Hurrengo hiru urteetarako (2025-2028) ezarri ziren lehentasunak hauek izan ziren: Gobernuz Kanpoko Erakundea (GKE) XXI.mendera egokitzea; erakundea digitalizatzea, gazteengana hurbiltzea eta lan egiten duten pertsonei duintasuna ematea. Espainiako Gotzainen Batzarrak berretsi egin zuen bigarren aldiz bere karguan, 2025eko ekainaren 18an.

## Bizitza pertsonala 
Cecilia Francisco Ortiz de Loza enpresariarekin ezkonduta dago eta bi seme-alaba ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fleurusko gudua (1690)

**Fleurusko gudua** 1690eko uztailaren 1ean gertatu zen, Bederatzi Urteko Gerran zehar. Espainiar Herbehereetako armada frantsesak François-Henri de Montmorency zuen buru, eta armada aliatuak, Herbehereetako, Alemaniako, Espainiako eta Erresuma Batuko tropek osatua, Jurgi Federiko Waldeck-Eisenbergekoa printzearen agindupean.

Montmorencyren armadak 35.000 gizon zituen, Waldeckeko printzearenak, berriz, 38.000 gizon. 6.000 baja jasan arren, gudua Frantziaren garaipen bortitza izan zen: aliatuek ia 20.000 hildako, zauritu edo preso hartu zituzten. Nahiz eta frantsesek etsaiari ez jazartzea erabaki — aliatuak Bruselan babesten utziz —, orain babesik gabe dagoen lurraldearen zati handi batean gerra zergak ezartzeko gai izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arthur Blake

**Arthur Charles "Skipper" Blake** (1872ko urtarrilaren 26a - 1944ko urriaren 23a) estatubatuar atleta bat izan zen, 1500 metroko eta maratoiaren probetan parte hartu zuena Atenasko 1896ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Biografia 
Blake 1872ko urtarrilaren 26an jaio zen Bostonen, Massachusettsen.

Blake Boston Athletic Association-entzat lehiatu zen eta 1000 yardako lasterketa baten ondoren txantxetan esan zuen: "Bostonerako ona naiz, Atenasen maratoia egin beharko nuke, Olinpiar Jokoetan". Arthur Burnham burtsa-artekariak entzun zuen iruzkina, eta ondoren Greziara AEBetako talde bat finantzatzea eskaini zuen.

1896ko Olinpiar Jokoetan, 1500 metroak txanda bakarrean egin ziren, eta Blake bigarren geratu zen Edwin Flack australiarraren atzetik. Lasterketa estua izan zen, Flackek eta Blakek orduko liderra zen Albin Lermusiaux gainditu zuten azken zuzengunean eta ia helmugara arte elkarren ondoan korrika egin baitzuten. Flack azkarragoa izan zen ordea, eta 4:33.2an amaitu zuen. Hau Blake-ren 4:33.6ko denbora baino segundo bat baino gutxiago izan zen.

Jokoen azken proban ere parte hartu zuen, maratoian. Blake, lasterketako estatubatuar bakarra izan zen, eta hirugarren postuan aritu zen lasterketaren lehen erdian, Lermusiaux eta Flacken atzetik. Baina 23. kilometroaren ondoren ordea, nekeagatik Blakek ezin izan zuen jarraitu, eta lasterketa utzi zuen.

Atletismoan lehiatzeari utzi ondoren, aseguru saltzaile bihurtu zen eta Dedhamen (Massachusetts) kokatu zen. Golf jokalari eta itsasgizon sutsua ere bazen. Harvardeko Unibertsitatean graduatu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Marko Munazio Sila Urbano

**Marko Munazio Sila Urbano** III. mendeko erromatar senataria izan zen. 234. urtean kontsul izan zen, aurrerago enperadore izango zen Pupienorekin batera. Sila Urbanori buruz dakigun guztia inskripzioetatik dator, eta horiek bere kontsulgoa baino ez dute egiaztatzen.

Nahiz eta beti ezaguna izan geroago enperadore izango zenaren lankide gisa, bere izena ez zen osorik ezagutzen Ostia Antican aurkitutako *fasti* edo magistratuen zerrenda baten zatitik, non *[Su]lla Urbanus* gisa agertzen baitzen. Berrikiago, bi diploma militar argitaratu dira, eta horiek bere izen osoa *Marcus Munatius Urbanus* zela adierazten dute.

Izenetan eta kontsulgoen arteko denbora-tartean oinarrituta, Andreas Krieckhaus-ek proposatu du Sila Urbano izan litekeela 215. urtean kontsul izan zen Marko Munazio Sila Zerialisen semea. Krieckhausek onartzen du bere “Sila” goitizenak Urbanok Errepublikako diktadore Luzio Kornelio Silarengandik ondorengotza aldarrikatzen zuela, baina ez du iradokizunik egiten berak edo bere balizko aitak harekin zer lotura zehatz zuten azaltzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neversko elizbarrutia

**Neversko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren frantziar elizbarrutia da. IV. mendean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Neversen dago. Egun apezpikua Grégoire Drouot da.

## Ordinarioak 
## Apezpiku lagunkideak 
* Eustache de Chéry de Mongazon (1633-1643)
* Laurent de Chéry (1659-1661)
* Michel-Louis Vial (1961-1963)

## Apezpiku laguntzailea 
* Thaddée Fumer (1542)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leuzeko gudua

**Leuzeko gudua** 1691ko irailaren 18an gertatu zen. Zalditeria frantsesaren garaipenik ospetsuenetako bat izan zen Bederatzi Urteko Gerran.

Luxenburgoko mariskalak, Tournai inguruan zegoenak, Marsilly bidali zuen tokia miatzera. Honek armada aliatuaren gorputz nagusia urruntzen ari zela eta Leuzen (gaur egungo Leuze-en-Hainaut herrian) zalditeria-atzealdea bakarrik uzten zuela jabetu zen.

1691ko kanpaina amaitu zela sinetsita, Gilen III.a Ingalaterrara itzuli zen, eta Waldeckeko printzeak bere neguko kuartela prestatu zuen.

Luxenburgoko mariskalak berehala ekin zion. Destakamendu bat bidali zuen gorputz nagusiaren mugimenduak jarraitzeko, eta Villars eta Marsillyren eskuadroiekin eraso egin zuen aldez aurretik abisatu gabe. Ezpatak bakarrik erabiliz, zaldizko frantsesek zalditeria aliatuaren aurka egin zuten, zeinak, kopuruz askoz handiagoak izan arren, ezin izan baitziren hedatu leku faltagatik.

Batailaren erdian Luxenburgok tinko eutsi behar izan zuen bere burua. Guduak bi ordu besterik ez zuen iraun eta frantziar garaipenarekin amaitu zen. Aliatuen zalditeria salbatu egin zen Waldeckek bidalitako errefortzuen esku-hartzeari esker.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* 
*
*
*
*
* 
*
* 

## Kanpo estekak
Sara Russell

**Sara Samantha Russell** (Erresuma Batua, 1966) britainiar zientzialaria, metereologoa, geologoa, geofisikaria eta zientzia planetarioetako irakaslea da eta Londresko Historia Naturaleko Museoko Material Planetarioen Taldeko burua. Meteoritical Society eta Royal Astronomical Society-ko kidea da.

## Bizitza 
### Hezkuntza eta lehen urteak 
Txikitan, Russell txundituta geratu zen Ilargiko lurreratzearekin. Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen, eta bertan Jim Longi esker ezagutu zuen mikroanalisia. Natur zientziak ikasten hasia zen, baina geologoek festarik onenak antolatzen zituztela entzun zuen, eta, beraz, ikasturtez aldatu zen. Colin Pillingerren hitzaldi batera joan ondoren geologiako doktoretza bat osatzeko inspiratu zen, eta Open Universityra joan zen bizitzera. 1993an, geofisikako doktore-tesi britainiar onenaren Royal Astronomical Society-ko Keith Runcorn saria irabazi zuen.

### Ibilbidea 
Russellek doktoretza osteko ikerketa bat osatu zuen Kaliforniako Teknologia Institutuan eta Smithsonian Institutuan.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1993an, Royal Astronomical Society-ko Keith Runcorn saria, geofisikako doktore-tesi britainiar onenarengatik.
* 2010, Bigsby domina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marko Numio Tusko

**Marko Numio Tusko** (K.o. III. mendean jardun zen) erromatar senataria izan zen, eta K.o. 258. urtean kontsul izendatu zuten.

## Bizitza 
Numio Tusko Marko Numio Senezio Albinoren semea zen; K.o. 227. urteako kontsula. Tusko bera K.o. 258. urtean kontsul *prior* izendatu zuten, Mumio Basorekin batera. Bere ibilbideari buruzko xehetasun gehiagorik ez da gorde.

Baliteke Numio Tusko Marko Numio Albinoren anaia izatea; honek K.o. 263. urtean kontsul ordinario izan zen. Halaber, litekeena da 295. urtean kontsul izan zen izen bereko Marko Numio Tuskoren aita izatea. Fidagarritasun zalantzagarria duen Historia Augustaren arabera, behin batean Valeriano enperadorearekin batera joan zen Bizantzio hirira, eta han bainu publiko batzuk bisitatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Buffalo kids

***Buffalo kids*** Juan Jesus Garcia Galochak eta Pedro Solis Garciak zuzenduriko eta Jordi Gasullek eta Javier Barreirak idatzitako komedia eta abenturazko film espainiar animatua da, XIX. mendeko Ameriketako Estatu Batuetako Mendebalde Urrunean girotua. Solís Garcíaren *Cuerdas* kontakizun laburrean oinarriturik dago; aurretik, 2013an, izen bereko film labur baterako egokitu zuen. 2024ko abuztuaren 14an Hego Euskal Herriko zinemetan euskaraz ere estreinatu zuten, Zineuskadiren eskutik.

## Sinopsia 
Tom eta Mary, bi anaia umezurtz, New Yorken lehorreratu ziren XIX. mendearen amaieran. Osabarekin elkartzeko, Mendebalde Basatia zeharkatzeko tren batean polizoi gisa abenturatuko dira, eta Nick ezagutuko dute, beren bizitzak betiko aldatuko dituen lagun berri eta aparta. Elkarrekin bidaia arriskutsu batean murgilduko dira, bilau gaiztoei aurre eginez, ustekabeko lagunak eginez eta egoera paregabeak biziz.

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Sens-Auxerreko artxidiozesia

**Sens-Auxerreko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren frantziar artxidiozesia da. I. mendean ezarri zen Senseko elizbarruti gisa, III. mendean artxidiozesi mailara igo zen eta 1823ko ekainaren 3an Auxerreko elizbarrutiarekin bat egin zen, gaur egungo izena hartuz. Artzapezpikuaren egoitza Sensen dago. Egun artzapezpikua Pascal Wintzer da.

## Ordinarioak 
### Senseko artzapezpikuak 
### Sens-Auxerreko artzapezpikuak 
## Artzapezpiku lagunkideak 
* Jean Davy du Perron (1617-1618)
* Louis-Henri de Pardaillan de Gondrin (1645-1646)
* Pierre François Martial de Loménie de Brienne (1788-1794)
* Eugène-Marie Ernoult (1975-1977)
* Gérard Defois (1990)
* Yves Patenôtre (2004)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Jacques Seguin (1450)
* Jean Aymard (1536-1542)
* André Richer (1542)
* Urbain Reverey (1560)
* Christophe Cheffontaines (1579-1595)
* Célestin du Pont (1824-1830)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heike Dahne

**Heike Dahne** (Zwickau, Alemaniako Errepublika Demokratikoa, 1961eko urriaren 15a) alemaniar igerilari ohia da, tximeleta estiloko eta estilo libreko probetan espezializatua.

## Kirol ibilbidea 
Ekuadorko Guayaquilen jokatu zen 1982ko Munduko Igeriketa Txapelketan zilarra irabazi zuen tximeleta estiloko 200 metroetan.

### Udako Olinpiar Jokoak 
Moskun 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabazi zuen 800 metroetan, 8:33.48 segundoko denborarekin, Michelle Ford australiarraren eta Ines Diers alemaniarraren atzetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sylvia Gerasch

**Sylvia Gerasch** (Cottbus, Alemaniako Errepublika Demokratikoa, 1969ko maiatzaren 16a) alemaniar igerilari ohia da, bular estiloko probetan espezializatua.

## Kirol ibilbidea 
Madrilen (Espainia) jokatu zen 1986ko Munduko Igeriketa Txapelketan, urrezko domina irabazi zuen bular estiloko 100 metroetan, 1:07.11 segundoko denborarekin, munduko errekorra, bere herrikide Silke Hörner (zilarra 1:08.41 segundorekin) eta Bulgariako Tania Dangalakova  edo Tania Bogomilova (brontzea 1:08.52 segundorekin) aurretik; eta urrea ere irabazi zuen 4 x 100 metro lau estiloetako erreleboetan, 4:04,82 segundoko denborarekin, Ameriketako Estatu Batuen (zilarra 4:07,75 segundorekin) eta Herbehereen (brontzea 4:10,70 segundorekin) aurretik.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xiaomin Huang

**Xiaomin Huang** (Qiqihar, Txina, 1970eko apirilaren 14a) txinatar igerilari ohia da, bular estiloko probetan espezializatua.

## Kirol ibilbidea 
1987. urtean Brisbanen egin zen Igeriketa Txapelketa Pan-Pazifikoan zilarra irabazi zuen bular estiloko 200 metroetan eta brontzea bular estiloko 100 metroetan.

### Udako Olinpiar Jokoak 
Seulen (Hego Korea) 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan, braza estiloko 200 metroetan zilarrezko domina irabazi zuen, 2:27.49 segundoko denborarekin, Silke Hörner ekialdeko alemaniarraren atzetik (urrea 2:26.71 segundorekin, munduko errekorra) eta Antoaneta Frenkeva bulgariarraren aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak