Emakumeen ibilbidea Nobel Sarietan

thumb|Alfred Nobel
Nobel Sariak  Alfred Nobelek asmatu zituen 1895an egin zuen testamentuan, bere ondarearen parte garrantzitsu bat urtero Fisika, Kimika, Literatura, Bakea eta Medikuntza edo Fisiologia  arlotan ekarpen zientifiko edo kultural nabarmenengatik gailentzen diren pertsonak saritzeko erabiliko zela erabaki zuenean.

1968an, Suediako Bankuaren 300. urteurrena ospatu zenean, honek *Nobel Fundazioari* dohaintza bat egin zion Ekonomiako Nobel Saria ere eman zezan. Ofizialki Nobel Sariduna ez bada ere, jatorrizko Nobelen baldintza eta ezaugarri berdinekin ospatzen da. 

Saria emateko ekitaldia urtero egiten da abenduaren 10ean , Stockholmen eta bertan  Fisika, Kimika, Literatura,  Medikuntza edo Fisiologia  eta Ekonomia nobel sariak banatzen dira. Bakearen Nobel Saria aldiz, Oslon ematen da. Bi egoitzetan, irabazleei diploma bat, domina bat eta txeke bat ematen zaie, bakoitzari dagokion diruarekin.

1901 eta 2025 2024 urteen artean, Nobel Sariak eta Alfred Nobelen Oroimenezko Ekonomia Zientzietako Sveriges Riksbank Saria 627 aldiz eman zaizkie 1.012 pertsona eta erakunderi. Pertsona batzuek Nobel Saria behin baino gehiagotan jaso dutela kontuan hartuta, guztira 910 gizon, 66 emakume eta 28 erakunde dira. Horrek esan nahi du emakumeen portzentaia % 6,5 ingurukoa besterik ez dela 

## Nobel sarien genero desoreka 
Nobel Saria jaso duten 67 emakumeak saritutako 904 gizonekin eta 27 erakunderi emandako 30 sariekin alderatzen baditugu, argi dago emakumeak nabarmenki kaltetuak izan direla sari horien banaketan. Nobel Sariaren lehen ehun urteetan, erakundeak kenduta, sarituen % 4 inguru baino ez ziren emakumeak izan, alegia, % 3 inguru zientzietan eta % 10 baino gutxiago batez beste literaturan eta bakean. 

Desoreka hau azaltzeko hainbat arrazoi eman dira:

* Arrazoi nagusia, gutxienez hasieran, emakumeek goi mailako ikasketa zientifikoak egiteko aukerarik ez izatea izan daiteke. Horren ondorio logikoa da emakumeek egindako aurkikuntza adierazgarrien kopurua urritzea. 
* Bigarren faktorea berriz, gizonezkoei baino gehiago emakumeei sariak lortzea errazten duten erantzukizunezko postuetan sartzea galarazteko gizarteak duen joera izan liteke. Autore batzuek argudiatzen dute Gerra Hotzaren garaian ere alborapen bat sortu zela: 1948tik 1962ra, emakume asko izendatu zituzten, baina bakar bat ere ez zen sarietarako hautatua izan, garaiko epaimahaien jarrera matxistaren ondorioz, gerraren testuinguruan figura "indartsuak" sustatzea beharrezkotzat jotzen baitzuten. 
* Hirugarren arrazoia, hein batean, izendatuak izateko beharrezkoa den sostengu-komunitaterik ez izatea izan daiteke. Gehienetan, gizonek euren artean egiten dituzte hautaketak. Emakumeek, berriz, gizonezko lankideak aintzatesteko joera izaten dute, kontuan hartu gabe gizonezkoek dituzten prestakuntza bera edo hobea duten emakumezkoak. 
* Laugarren arrazoi bezala zenbait zientzia arlotan dagoen genero desoreka nabarmena aipatzen da. Egia da zientzia fisikoetan edo ekonomian emakumeen proportzioa txikia dela, baina, hala ere, beste ikerketa-arlo batzuetan emakumeen proportzioa askoz handiagoa da, eta ez zaie ematen gizonezko lankideei adina Nobel sari.
erdian|thumb|750x750px
Bestalde, 2000. urtera arte saritutako emakumeen egoera zibila adierazten duten estatistikek erakusten dutenez, une horretan saritutako 29 emakumeetatik bederatzi ezkongabeak edo dibortziatuak ziren, eta zazpik ez zuten seme-alabarik. Estatistika horrek erakusten du Nobel Sarirako bidea eta tradizioz emakumeei esleitutako umeak hazteko eginkizun soziala uztartzea konplexuegia dela oraindik. 2000ko hamarkadak aldaketa nabarmena eragin zuen egoera horretan: 2009an, errekor bat lortu zen, urte horretan izendatutako bederatzi emakumeetatik bost emakumeri eman baitzitzaien Nobel Saria. 2016an, joera berri bat hauteman zen termino erlatiboetan, izan ere, 2000. urteaz geroztik, Nobel saridunen % 9,79 emakumeak ziren, ordura arte Nobel saria jaso zuten emakumeen tasa bikoiztuz. 2018an, Nobel Saria sortu zenetik, saritutako emakumeen proportzioa % 5 baino zertxobait gehiago izatera iritsi zen. Guztira, 2001 eta 2019 artean, 23 emakumek jaso zuten saria. Hala ere, 2019ko ikerketa estatistiko batek ondorioztatu zuen gizon eta emakumeen arteko sarien banaketa desorekatua, neurri handi batean, emakumeen aurkako genero-alborapen baten ondorioz gertatu dela.
* 2004ean Suediako Akademiako kideetako batek, Knut Ahnlund-ek, uko egin zion parte hartzeari Elfriede Jelinekek Literaturako Nobel saria jaso ondoren, bere lana “kaotikoa eta pornografikoa” dela eta sariari “kalte konponezinak” eragin dizkiola pentsatzen zuelako. Batzordearen hautua bere ezkerreko feminismoak berarengana bideratu zuen, bere idazkietan erregularki kritikatzen duen Austriarekin harreman konplexu eta polemikoa izan arren. Jelineken ustez, ez luke saria jaso behar, gehienbat emakumea delako hautatu zutela iritzita.
* 2009an, Herta Müllerren izena aipatua izan aurretik, *Peter Englund*, Literaturako Nobel Batzordeko idazkari iraunkorra, prentsan mintzatu zen batzordearen iraganeko eurozentrismoa onartuz, gaitzespen hori are nabarmenagoa izan zen, bere aurretik egondako idazkaria, *Horace Engdahl* oso kritikatua izan zelako 2008an AEBetako literatura isolatuegia zegola adierazteagatik. Saria jaso zuen unean, Herta Müller idazle ezezagun samarra zen. Bere lanak Errumania komunistan Nicolae Ceaușescuren diktadurak eragin zituen triskantzak ditu ardatz, eta bere izena ez da aipatzen aukera handiena dutenen artean. Englunden adierazpenen ondoren saria Europako idazle bati emateak sekulako protesta ekaitza eragin zuen.
* 2011n, Wangari Maathai, Nobel saria jaso zuen Afrikako lehen emakumea, HIESaren birusari buruzko iritziengatik aipatua izan zen. Dirudienez, Kenyako egunkari bati egindako elkarrizketa batean GIBa mendebaldeko herrialdeek Afrika despopulatzeko garatu zutela esan zuen. Saria jaso ondoren adierazpen horiek egin izana irmoki ukatu zuen arren, Time aldizkarian egindako elkarrizketa batean, adierazi zuen GIBa garatu egin zela eta ez zela jatorri naturalekoa.
* 2011n, Ellen Johnson Sirleafekin batera Bakearen Nobel Saria jaso zuen Leymah Gboweek, saria jaso eta egun gutxira, Sirleafek, presidente kargua izan arren, bere herrialdearen ustelkeriari eta nepotismoari aurre egiteko ez zuela ezer egin adierazi zuen. Liberiako Egiaren eta Adiskidetzearen Batzordeak ere gizateriaren aurkako krimenak eta gerra krimenak egin zituen Charles Taylor Presidente ohiaren 52 defendatzaileren zerrendan jarri zuen.

* 2017an, Aung San Suu Kyiri bere eragin politikoa ikusita, Birmaniako rohingyen errepresioa ez salatzea leporatu zitzaion. Hori dela eta, 1991n eman zitzaion Bakearen Nobel saria zalantzan jarri zen.

### Nobel sariaren ahaztuak 
Nobel Sarien historian, hainbat kasutan emakumeak baztertuak izan dira, bai proposamenen fasean, baita saria bera jasotzeko fasean ere. Adibide horiek sortu dituzten eztabaida ia guztiak oraindik isilpeko zigilupean daude, Nobel batzordetako erregistroak ezin direlako publiko egin deliberazioak burutu ondoren 50 urte egin arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* **Nobel sarien webgune ofiziala** Bertan daude saria jaso duten pertsona guztien erreferentziak. 
* **Så ratade Akademien kvinnorna** (*Horrela gaitzetsi zituen Akademiak emakumeak*) Nobel Artxiboko dokumentuetan oinarritutako artikulua. Bertan, 1901etik 1959ra bitartean emakume idazleen hainbat izendapen nola erretiratu ziren kontatzen da. Guztira, 44 emakume idazle 124 aldiz izendatu zituzten, baina bost baino ez zituzten saritu: Selma Lagerlöf 1909an, Grazia Deledda 1926an, Sigrid Undset 1928an, Pearl S. Buck 1938an eta Gabriela Mistral 1945ean.