open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blokau

thumb|250px|Amigó blokaua, Kubam.
thumb|250px|Soldadu espainiarrak blokau bat altxatzen, Benisicarren, Marokon.
**Blokaua** () egurrez eta lur-sakuez eraikitako eraikin gotortu txiki bat zen. Bere abantail nagusia muntatzeko eta desmuntatzeko oso erraza zirela zen eta horrek leku batetik bestera eramatea ahalbideratzen zuen.

## Historia 
Ezagutzen den lehen erabilera gatazka batean Bigarren Boerren Gerra (1899-1902) izan zen. Garai horretan Britaniar Inperioak Afrikanerrek bultzatutako gerrilen aurka erabili zituen. Gerrilarien mugimenduak oztopatzeko oso egokiak ziren baina ziren gerra bat irabazteko egokiak.
 
Rifeko gerran, XX. mendeko hasieran, espainiarrek ere modu zabalean erabili zituzten. Blokauak kokapen aurreratuak ziren, oso soldadu gutxiekin defendituak, tropa gehienak eta gerra-materialak biltzen ziren kanpamenduak babesteko erabiliak. Toki gotortu hauek oso ahulak ziren, erasotzen errazak, azken buruan nahiko isolatuak baitzeuden. Beste unitateekin komunikatzeko bakarrik heliografoak zituzten eta, bestetik, ur eta janari gutxi izaten zuten.

Askotan blokauak kokatzeko arrazoiak ez ziren estrategikoak, politikoak baizik. Batzutan ere espainiarren alde zeuden bertakoek ere eskatzen zituzten, beste kabilen erasoen aurka babesteko.

## Blokauak literaturan 
Eleberri espainiar batzuek gertatutako gertaeretan oinarritutakoak, blokauen bizitzaren inguruko informazio asko bildu izan da. Hona hemen ezagunenak:
* José Díaz Fernández: *El blocao. Novela de la guerra marroquí*.
* Ramón José Sender: *Imán*.
* Lorenzo Silva: *El nombre de los nuestros*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Espainiako Elizako Liburuzainen Elkartea

**Espainiako Elizako Liburuzainen Elkartea** (**ABIE** bezala ezagutua; ) eremu nazionaleko elkarte kanoniko publikoa da, irabazi-asmorik gabekoa, Espainiako Gotzainen Batzarrak 1993an, Elizaren ondare bibliografikoaren babes, zaintze eta zabalkunderako sortutakoa. Artxibistika, Bibliotekonomia, Dokumentazio eta Museistika Elkarteen Espainiar Federazioko (FESABIDeko) kide diren 20 elkarte eta kolegio profesionaletako bat da. Halaber, Teologiari buruzko Europar Liburutegi Elkarteko kide ere bada (BETH: Bibliothèques Européennes de Théologie, frantseseko siglekin ezagutua; European Theological Libraries, ingelesez). Gaur egun, Espainiako Elizako Liburuzainen Elkarteak 60 bazkide inguru ditu.

Bere estatutuen II. Kapituluko 6.1 artikuluaren arabera, Elizako edozein liburutegi edo dokumentazio-zentroetako (nahiz kapitularrak, elizbarrutikoak, parrokialak, gotzain-zentrokoak… izan) liburuzain edo liburutegiko laguntzaile kargu egonkorra duela egiaztatzen duten guztiek osatzen dute elkartea.

Bi dira Espainiako Elizako Liburuzainen Elkartearen jarduera nagusiak : bazkideen heziketarako ikastaro tematikoak egitea, eta 2007tik aurrera, urteroko Jardunaldi Teknikoak ospatzea, nagusiki Madrilen, azken urteetan beste hainbat lekutan ospatu badira ere. 2007 eta 2017 bitartean, Jardunaldiak Madrilen ospatu ziren, gehienetan (2013 eta 2017 bitartean) San Damaso Eliz Unibertsitatean. 2018an ekin zitzaion Jardunaldien deszentralizazioari eta 2018tik 2020ra Kordoba, Oviedo eta Salamancan garatu dira, hurrenez hurren. Jardunaldi hauek, liburutegiok kudeatzen dituzten profesional eta tekniko guztien elkartze eta bilera puntu nagusi eta garrantzitsuen bihurtu dira iritzi eta esperientziak aurkezteko eta ezagutzen arloan eguneratzeko. Jardunaldiak Kultura Ondarerako Espainiako Gotzainen Batzarreko Batzordearekin elkarlanean antolatzen dira.

2010. urtean, Ignacio Larramendi Fundazioaren babespean, “Liburutegiko praktika onen” saria antolatu zuen, Madrileko San Gabriel Ikastetxeko liburutegia irabazle izan zelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stuart Whitman

**Stuart Maxwell Whitman** (San Frantzisko, 1928ko otsailaren 1a - Montecito, Kalifornia, 2020ko martxoaren 16a) estatubatuar aktorea izan zen, *The Comancheros*, *Rio Conchos*, *Guyana: Crime of the Century* edo *The Longest Day* filmetan egindako lanagatik ezaguna.
## Filmografia
Amaiur Sarriegi

**Amaiur Sarriegi Isasa** (Donostia, 2000ko abenduaren 13a) gipuzkoar futbolaria da, erdilari postuan aritzen dena. 2020az geroztik Real Sociedad futbol taldean jokatzen du.

2021-2022 denboraldian, eraberritutako Realaren kapitaina eta ikurra da; Bigarren Mailatik nazioarteko partidak jokatzera pasa da urtebeteko epean. Espainiako selekzioaren ateak ere zabaldu zitzaizkion.

Denboraldi horretan, taldean egindako bigarrenean, balentria handia lortu du taldekideekin batera: Ligako 2. postua eta Txapeldun Ligarako sailkatzea.

## Hastapenak 
Añorga taldean eta Athletic futbol taldeko beheko mailetan hazi zen. 2019ko urriaren 19an Athletic lehen taldearekin debuta egin zuen.

## Estatistikak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: *Bi partida geratzen zaizkigu, eta bigarren postu hori dugu buruan*  Berria, 2022.05.03
* Elkarrizketa: *Beti saiatzen naiz nire izaera eta balioak zelaian islatzen* Berria, 2024.01.16
Salsabil

thumb|300x300px|Ridvan (paradisu) lorategiko iturburu nagusia. Bahá'íen toki sakratua (Israel).
**Salsabil** (  '''' ) islamaren eta bahá'í fedearen terminoa. Salsabiil edo Salsabeel ere idatz daiteke, baina gehienetan "Salsabil" izena erabiltzen da.

## Islama 
Islamean, paradisuko iturburua ( Jannah ) izendatzen du. Orokorrean, paradisuko ibaia edo iturria ere izan daiteke. Koranean behin bakarrik aipatzen da, Gizona (Al-Insaan) izeneko suran, hain zuzen ere. "Han bere muinean jengibrea (Zanjabil) izango duen ardoa emango zaie edaten.
Eta Salsabil izeneko iturri bat izango da han."

(Korana, 76. sura: Gizona (Al-Insaan), 17 eta 18. txatalak) Aurreneko txatalean, paradisuan sartzen direnei ematen zaien edaria aipatzen da. Oso litekeena da, beraz, hurrengoan aipatzen den iturria edari horren sorburu izatea.

## Bahá'í fedea 
Bahá'í fedearen iruditerian oso presente dago paradisuko iturburuaren irudia, jakituria, desatxikimendua eta ontasun guztien inspirazio-iturburu gisa. Idazteunetan hainbat aldiz aipatzen da سلسبيل Salsabil hitza, Bahá'u'lláh-ren idazkietan, batik bat, Koranean ematen zaion adierari helduta. Modu desberdinetara ekarri da Salsabil hitza euskarara, testuinguruaren arabera; hala nola, *jainkozko misterioaren erreka,* *isuri gozoko iturria*, *usaingozoko uhinak*, *aukeratutako ardoa*, *ur gardenak*, *santutasun mistikoaren ibaia,* *jario gozoa*, eta abar. Oi ene neskamearen seme!

Errukitsuaren mihitik edan ezazu jainkozko misterioaren erreka (Salsabil), eta jainkozko hitzaren egunsentitik beha ezazu zuhurtziaren goiz-izarraren distira ageria...

(Hitz Ezkutuak, Persierazko 78.a) 

## Besteak 
Salsabil, Irango Teheranen dagoen auzo zahar baten izena ere bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Afrika-ko gerra. 1859-1860

***Afrika-ko gerra. 1859-1860*** Antonio Zavalak atondutako bertso-antologia ezaguna da. 1977an plazaratua, egile desberdinen bertso paperak bildu zituen, euskaldunek gerra horretan izan zuten presentzia azaltzeko, hitzaurre interesgarriarekin batera. Bertso bakoitzaren sarreran Zavalak azalpen ugari eman zuen: non aurkitu zuen, nork idatzi zuen eta abarreko informazioa bilduz. Orokorrean, testigantza aberatsak bildu zituen liburu honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburu osoa Euskaltzaindiaren webgunean.
Konplementua finkatzeko proba

250px|eskuinera|thumb|**Konplementua finkatzeko proba**. Goiko irudian, konplementua (urdinez) antigeno-antigorputz multzoari lotzen zaio, eta ez dago eritrozitoen lisia (emaitza positiboa). Beheko irudian, lotura hori ez da gertatzen eta eritrozitoen lisia (hemolisia) gertatzen da (emaitza negatiboa).

**Konplementua finkatzeko proba** (**Wassermann-en proba** ere deitua) serologian erabiltzen den test bat da, antigeno-antigorputz multzoei konplementuak atxikitzeko duen gaitasuna neurtzen duena. Antigorputzak hautemateko erabiltzen da.

Jakina denez, konplementuak antigeno-antigorputz (Ag-Agz) konplexuari lotzen zaio, eta lotura horren ondorioz aktibatu egiten da, eta antigenoa duen zelula edo partikula arrotza suntsitzen du.

Proba bi fasetan burutzen da:

## Lehenengo fasea 
Demagun sifiliaren aurkako antigorputzak bilatzen ari garela gaixo batean, sifilia duen ala ez jakiteko.

Aztertu nahi den gaixoaren odol-seruma lehenik eta behin 55º C-tan berotzen da 30 minututan, odol-serum honek duen konplementua suntsitzeko (gogoratu konplementua, proteina guztien antzera, desnaturalizatu egiten dela beroarekin). Gero, antigorputzak hautemateko antigenoa eransten zaio odol-serum honi (adibidez, sifiliaren aurkako antigorputzak ikertzen ari baldin bagara, sifiliaren bakterioaren antigenoak gehituko dira). Bakterio horren aurkako antigorputzak odol-serumean badaude, antigeno-antigorputz (Ag-Agz) multzoak eratuko dira. Gero, konplementua gehituko zaio multzo horri. Konplementua Ag-Agz multzoari lotuko zaio, eta horrenbestez ez da konplementu askerik geratuko . Odol-serumean sifiliaren aurkako antigorputzak ez badaude, Ag-Agz multzoak ez dira eratuko eta erantsitako konplementua odol-serumean pilatuko da, aske.

* Ag1 + Agz1 + K (konplementua) → Ag-Agz-K

Kasu honetan ez dago konplementu (K) askerik, dena lotuta dago Ag-Agz multzoari

* Ag1 + Agz2 + K → Ag1 + Agz2 + K

Kasu honetan Ag-Agz multzoa ez da sortzen, eta konplementua aske geratzen da

Laburbilduz, konplementu askearen presentzia adierazten du Ag-Agz multzoak ez direla osatu.

## Bigarren fasea 
Odol-serumean konplementu aske dagoen ala ez argitzen du bigarren fase honek.

Horretarako, arkumearen eritrozitoak eta eritrozito horien aurkako antigorputzak gehitzen zaizkio lehenengo faseko odol-serumari. Odol-serumean konplementu askea ez baldin badago, eritrozitoen lisia ez da gertatuko, lisi hori burutzeko konplementua behar delako. Aldiz, odol-serumean konplementu aske baldin badago, eritrozitoen lisia gertatuko da:

-Erreakzio positiboa: ez dago eritrozitoen hemolisia, konplementua lehenengo fasean agortu delako. Emaitza honek odol-serumean sifiliaren aurkako antigorputzak zeudela aderazten du.

-Erreakzio negatiboa: eritrozitoen hemolisia badago, konplementua lehenengo fasean erabili ez delako. Emaitza honek odol-serumean sifiliaren aurkako antigorputzak ez zeudela adierazten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alberto García Erauzkin

**Alberto García Erauzkin** (Erandio, ) bizkaitar exekutiboa da. 2011tik aurrera Euskaltelen exekutibo nagusia da. Deustuko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatean ikasi ondoren, Arthur Andersen (1983-1987), Audihispana (1990-1992), Heraclio Fournier (1987-1990) eta Corporación Patricio Echeverría (1992-1997) enpresetan lan egin zuen. 2008an Euskaltelen sartu zen.
Pablo Juantegi

**Pablo Juantegi Azpilikueta** (Donostia, ) gipuzkoar exekutiboa da. 2009tik aurrera Telepizzaren exekutibo nagusia da. Madrilgo Complutense Unibertsitatean ikasi ondoren, IBM, Mars edo Telefónica enpresetan lan egin zuen. 2004an Sanitasen zuzendari exekutibo izendatu zuten.
Alejandro Etxebarria

**Alejandro Etxebarria Busquet** (Bilbo,  –Urduliz, 2024ko otsailaren 19a) bizkaitar exekutiboa izan zen. 1996tik aurrera Mediaset Españaren exekutibo nagusia izan zen. Deustuko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatean ikasi ondoren, automobilgintza eta elektrotresneria sektoretan lan egin zuen. 1980an El Correoren zuzendari exekutibo izendatu zuten.
Francisco Rodriguez de Mendarozketa

**Francisco Rodriguez de Mendarozketa Zarate** (Tresponde,  -) arabar elizgizona izan zen.

Salamancan ikasi zuen. Osma eta Toledoko kalonjea izan zen. 1703 eta 1714 artean Gurutzadarako komisario nagusi izendatu zuten. Gero, Gaztelako Kontseiluaren presidente (1713-1714) eta Sigüenzako gotzaina (1714-1722) izan zen.
Juan Antonio Llorente

**Juan Antonio Llorente** (Rincón de Soto,  - Madril, ) errioxar jakintsu, politikari eta elizgizona izan zen.

Apaiz bilakaturik, inkisidore lanetan aritu zen. Jansenismoaren aldekoa eta frantsestu nabarmena, preso eta iheslaria izan zen. 1806an, *Noticias históricas de las tres Provincias Vascongadas* idatzi zuen, Espainiako gobernuak sustatua eta ordaindua.
Tomas Astigieta

**Tomas Astigieta Salazar** (Manzanos,  -?, 1585) arabar elizgizona izan zen.

Santo Tomas ikastetxeko ikaslea, Salamancan. Plasenciako hornitzailea izan zen Pedro Ponce de León gotzainak hala eskatuta. Ondoren, Sevillako diruzain eta kalonjea izan zen. 1573an Sevillan inkisidore izan zen, eta ondoren Goreneko Kontseiluko inkisidore. 1582an Gurutzadarako komisario nagusi izendatu zuten, eta kargu horretan egon zen 1585ean hil zen arte.

## Erreferentziak
Gaztelako Kontseilua

**Gaztelako Koroaren Kontseilu Gorena** (; ) Monarkia Hispanikoaren gobernu egituraren bizkarrezurra eta botere gune nagusia zen Aro Modernoan. XVI. mendetik XIX.era, polisinodial gisa definitzen dena, hau da, kontseilu anitzekin. Erresumako bigarren autoritatea zen, erregearen atzetik. Kontseiluaren arketipotzat hartua izan zen, eta beste kontseiluek bere egin zituzten haren egitura eta antolaketa.

## Historia 
thumb|eskuinera|350px|Monarkia Hispanikoa 1598an.
Erdi Aroan, botere publiko guztiak monarkaren irudiarekin nahasten ziren. Erregeak xedapenak legeztatu, aplikatu eta gauzatzen zituen, berak ezarri nahi ez zuen bestelako mugarik izan gabe. Hala ere, Foru Juzguak eta Partiden kodeak erakunde bat sortzea gomendatzen zuten, "gizonezko jakintsuek erregeari lagun ziezaioten".

Pentsamolde hori Alfonso XI.a erregeak hartu zuen, eta Joan I.ak hobetu. Hasieran 12 kide zituen, ondorengo estamentu bakoitzetik lau: kleroaren, hirien eta nobleziaren ordezkariak. 1442an, nobleziak bere eragina handitu zuen, kide kopurua 60ra igotzen zuen erreforma bat lortuz.

Errege-erregina Katolikoekek Gaztelako Errege Kontseilu Gorena osatu zuten, izaera juridiko eta instituzional handiagoa emanez. Harrezkero, monarken kontsultarako erakundea eta justiziako auzitegi gorena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rushton Moreve

**Rushton Moreve**, jaiotza **John Rushton Morey** (Los Angeles, 1948ko azaroaren 6a - ibidem, 1981eko uztailaren 1a) estatubatuar baxu-jotzailea izan zen, *Steppenwolf* taldeko kidea. 1967an sartu zen taldean eta *Steppenwolf* bere lehen diskoari parte hartu zuen. Eragin handiagoa izan zuen bigarren diskoan, *Second* eta *Magic Carpet Ride* abestia idatzi zuen John Kayrekin batera. Handik gutxira taldea utzi zuen. 1981ean hil zen, auto istripu batean.
Alza-ko bertsolari zaarrak

***Alza-ko bertsolari zaarrak*** Antonio Zavalak atondutako bertso-antologia da. 1968an plazaratua, egile desberdinen bertso paperak bildu zituen: Jose Garmendia (1885-1924), Andres Arrieta (1856-1930), Patxiko Arzak (1859-1928), Xaturnino Erauskin (1874-1950) eta Artzai-txikiya. Bertsolari bakoitzaren atalean sarrera bat dakar. Bertso paperrekin batera egile bakoitzaren gertakizunak eta pasadizoak azaltzen dira. Gaien aldetik oso gai desberdinak jorratzen dira bertso hauetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburua Euskaltzaindiaren webgunean.
* Iñigo Landaren liburuaren gaineko komentarioa.
Karlisten leenengo gerrateko bertsoak

***Karlisten leenengo gerrateko bertsoak*** Antonio Zavalak atondutako bertso-antologia ezaguna da. 1992an plazaratua, egile desberdinen bertso paperak bildu zituen, euskaldunek gerra horretan izan zuten presentzia azaltzeko, hitzaurre interesgarriarekin batera. Bertso bakoitzaren sarreran Zavalak azalpen ugari eman zuen: non aurkitu zuen, nork idatzi zuen eta abarreko informazioa bilduz. Orokorrean, testigantza aberatsak bildu zituen liburu honetan. Jasotako bertsoak 1821etik 1848 arte doaz.

## Egitura 
Liburuak hitzaurrea eta hiru atal ditu:
* "Guerra realista (1821-1823)"
* "Leenengo karlistatearen aurreko bertsoak (1823-1833)"
* "Karlisten leenengo gerrateko bertsoak (1833-1839)"
* "Gerra ondoko bertsoak (1839-1848)"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburu osoa Euskaltzaindiaren webgunean.
Irene Ogiza

**Irene Ogiza Martínez** (Durango, 2000ko urtarrilaren 5a) bizkaitar futbolaria da, erdilari postuan aritzen dena. 2020az geroztik Athletic-en lehenengo taldean jokatzen du.

## Biografia 
Durangoko Ezkurdi K.T. n eta Athletic futbol taldeko beheko mailetan hazi zen. Lezamako hasiera gogorra izan zen. 2020ko urtarrilaren 19an lehen taldearekin debuta egin zuen. 2024an hirugarren kapitaina da.

## Estatistikak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nerea Nevado

**Nerea Nevado Gómez** (Santurtzi, 2001eko apirilaren 27a) bizkaitar futbolaria da, erdilari postuan aritzen dena. 2018az geroztik Athletic futbol taldean jokatzen du.

Bizkerre taldean eta Athletic futbol taldeko beheko mailetan hazi zen. 2018ko irailaren 22an lehen taldearekin debuta egin zuen.

## Estatistikak 
## Erreferentziak
Institut national de la santé et de la recherche médicale

**Institut national de la santé et de la recherche médicale** (**INSERM**) Osasun eta Medikuntza Ikerketarako Frantziako Institutu Nazionala da.

Inserm 1964an sortu zen.

*SCImago Institutions Rankings* sailkapenaren arabera, Inserm osasungintzako bigarren erakunde onena (*National Institutes of Health*ren atzetik) eta 22an dago sektore guztietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Fundazioaren webgunea
Auspoa argitaletxea

thumb|300px|Auspoaren liburu batzuen aurkezpena Zirzurkilen, 1994ko maiatzean.
**Auspoa argitaletxea**, baita ere **Auspoa bilduma**, Antonio Zavala (1928-2009) euskaltzain osoak sortu eta gidatutako liburu-bilduma da. Hasieran, izen bera zuten argitaletxeak eta bildumak. Baina 1994tik 2003ra Sendoa argitaletxeak hartu zuen Auspoa bildumako liburuak argitaratzeko ardura eta, azken data horretatik aurrera, Gipuzkoako Foru Aldundiak. Bilduman herri-literaturaren lanak bildu ziren, batez ere bertsolaritzarekin munduarekin lotuta zeudenak. Lehen liburua 1961ean plazaratu zuen eta argitxale gisa zein bilduma gisa 2009 arte mantendu zen.

## Argitaratutako liburuak 
1961ean, bertsolaritzari buruzko lanak biltzeko Auspoa argitaletxea sortu zuen, Auspoa liburutegia deitua. Hasieran, Auspoan mota aski desberdinetako liburuak argitaratu ziren: bertsoak, antzerki herrikoiak, nobelak, itzulpenak, ipuinak... Baina, urteen poderioz, bertsoak eta bertsolariei buruzko liburuak nagusitu ziren; eta gero, azkenean, oroipen-liburuak eta biografiak, bertso-liburuekin batera. 1993an, Auspoa argitaletxearen barruan beste bilduma bat sortu zuen, Biblioteca de Narrativa Popular izenekoa, gaztelaniazko ipuinak argitaratzeko. Berrogei urtetik gorako bide horretan, 361 liburu argitaratu zituen guztira: 332 liburu, Auspoa sailekoak (310 ohikoak, eta 22 sail nagusikoak); eta beste 29 ale, Biblioteca de Narrativa popular sailekoak. Hor agertu dira bertsolarien bertso bildumak, biografiak eta pasadizoak; herriko jendearen kontakizunak; garai bateko bizimoduaren berri ematen duten liburuak; erromantzeak; narrazioak... Antonio Zavalaren gidaritzak ematen die liburu guztiei batasuna.

## Balorazioa 
Euskal herri-literaturaren gordailurik oparoena da gaur egun Auspoa liburutegia, eta bertsolaritzaren ikuspegitik ez ezik, antropologiaren, historiaren, soziologiaren eta literaturaren ikuspegitik ere berebiziko garrantzia du. Biltzaile, ikertzaile eta eragile izan da Zavala. Izan ere, biltzen eta ikertzen ez ezik, lan handia egin du zer kontatua bazuen jendea bilatzen eta horiek idaztera bultzatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindiaren funtsak.
Amodiozko penak bertso berrietan

***Amodiozko penak bertso berrietan*** Antonio Zavalak atondutako bertso-antologia da. 1976an plazaratua, egile eta iturri desberdinen ak bildu zituen.

## Ezaugarriak 
Hitzaurrean Antonio Zavalak aitortu zuen bertso hauek Bilintxen ehun urtemugarekin batera prestatzen ari zen lanekin aurkitu zituela. Bertsoak anonimoak dira, zenbait kasutan Bilintxenak izan daitezkeen zalantza adierazi zuen Zavala, eta gehienak Ipar Euskal Herrikoak eta Gipuzkoakok dira. Garaiari begira, oso urte desberdinetakoak dira, batzuk Bilintx aurretikoak, beste batzuk Zavalaren garaikideak.

## Izenburua 
Izenburua Zavalak *Markesaren alaba* poemaren bigarren bertsoaren hasieratik hartu zuen. Liburuaren gai nagusia amodiozko penak dira. Bertso Berriak, bestetik, bertso paperen betiko izenburua izan da.

## Motatako bertsoak 
Bi mota bereizi zituen antolagiaren egilea:
* Bertsolariak bere sentimentuak jaulkitzen dituen bertsoak. Hauek lirika bezala sailkatzen ditu.
* Bertsolariak amodioari buruz zerbait kontatzen duenean, besteei gertatutako zerbait azaltzen duenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburua Euskaltzaindiaren webgunean.
Opil hori

**Opil horia** triuranio oktoxidoaren forma arrunta da, U308, oxidoaren amonio disoluzioa lurrinduz lortutako hautsa. Gehienetan U3O8 formula duen material hau erradioaktibo da eta ez da uretan disolbatzen. 2878&nbsp;°C-tan urtu egiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuba-ko gerra

***Kuba-ko gerra*** Antonio Zavalak atondutako bertso-antologia ezaguna da. 1983an plazaratua, egile desberdinen bertso paperak bildu zituen, euskaldunek Kubako Gerra horretan izan zuten presentzia azaltzeko, hitzaurre interesgarriarekin batera.

## Edukia 
Dena dela, edukia ez da bakarrik Kubako gerraren ingurukoa: ia aldi berean Filipinetako Independentzia Gerra ere eman zen eta gatazka hori ere bertso hauetan agertzen da, bertan euskaldunak ibili baitziren ere bai. Bertso batzuk, garai hartako kanta-paperetatik hartuak dira; beste batzuk, orduko egunkari eta aldizkarietatik, besteak beste, *La Voz de Guipúzcoa* *Euskal Erria*, *El Cántabro*, *Euskalzale*... Bertso bakoitzarekin batera Zavalak azalpen ugari eman zuen: non aurkitu zuen, nork idatzi zuen, testuinguru historikoa eta abarreko informazioa bilduz. Orokorrean, testigantza aberatsak bildu zituen liburu honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburu osoa Euskaltzaindiaren webgunean.
Hernio (Alkiza)

**Hernio** Alkizako bailara edo auzoa da. Hernio-Gazume mazizoaren magalean dago.
alt=|thumb|400x400px|Ezkerretik eskuinera, Arantzabene, Aritzategigaraikoa, Ttonttorra eta Pedrojuanene baserriak

1775ean udalak herri-sailetako inaurkina biltzeko dekretu batean udalerria lau bailaratan banatu zuen: Azaldegi, Aldapa, Arana Behea eta Arana Goikoa. 1884an Aldapa bailara bitan banatu zen: Aldapa eta Hernio.

Hernio bailara baserri eta etxe hauek osatzen dute: Aranguren, Aranguren Berri, Arantzabene, Areta, Aritzategibarrena, Aritzategigaraikoa, Berandoain, Ixpilla, Pedrojuanene (lehen Gorostiaga) eta Ttonttorra (lehen Aldariaga).

Hernio bailaran zehar doaz Alkizatik Herniorako bi bide nagusiak. Bide zaharra, Santa Kruz ermitaren ondotik doa eta bide berriak Leteko bordaren paretik pasatzen den pista jarraitzen du (PR Gi-78 bezala markatuta). Biok Itzuregi zelaigunean egiten dute bat eta hortik gora PR Gi-78 xendrak Irumugarrietatik Zelatunera eramango du mendizalea.

Itzuregiko parajean brontze-aroko tumulua da aipagarria.

Juan Luis Goenaga pintoreak Aritzategibarrena baserrian du bere estudioa.

## Erreferentziak
Goierriko lorak

***Goierriko lorak*** 1970ean Inozentzio Olea bertsolariak lehen liburuaren izenburua da. Lana Auspoa bilduman atera zuen, Antonio Zavalaren eraginez. Olea plazako bertsolaria baino gehiago bertso paperen egilea zen eta hori bere estiloan nabaria da baina, hala ere, Zavalaren esanetan, "erri kutsurik ez du galtzen".

## Edukia 
Orokorrean gaiak familia eta lagunen ingurukoak dira: jaio zen baserria, seme-alabak... Beste gai asko garaiko gaurkotasunari lotuta zeuden: minigona, festak, Loiola irratia. Gutxi batzuk badute joera erreibindikatiboa, esaterako "Gipuzkoa'k ere unibersidadea nai". Liburuan jasotako bertso asko aurretik *Zeruko Argia* aldizkarian plazaratuak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburu osoa Euskaltzaindiaren webgunean.
Master of the World (1961eko filma)

***Master of the World*** (euskaraz *Munduaren Jabe*), 1961eko William Witney estatubatuarrak zuzendutako zientzia-fikziozko film bat da. Jules Verne frantziar idazlearen *Robur Konkistatzailea* (1986) eleberria eta haren *izenburu berdineko jarraipenean* (1904) oinarritua dago. Vincent Price, Charles Bronson, Henry Hull, Mary Webster eta Richard Harrison aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1868, AEB, Pennsylvania. Morgantown sumendi baten alboan dagoen udalerri bat da, haren kraterretik etengabe sua, ahots eta soinu arraroak ateratzen dira. Herriko biztanleek misterio horri "Bitxikeria Handia" deritzote. Prudent (Henry Hull) zientzialaria, Dorothy (Mary Webster) alaba, haren senargaia Philip Evans (David Frankham) eta John Strock (Charles Bronson) AEBetako Gobernaren agentea krater barnealdea ikertzeko baloi aerostatiko batera igo eta espedizio bati ekingo diote. Baloia kratera gerturatzean, Robur (Vincent Price) deritzon gizon baten agindupeko ontzi hegalarik gizon baloia tirokatu eta bere *Albatros* ontzi hegalarian jasoko ditu.

## Aktoreak 
* Vincent Price: Robur
* Charles Bronson: John Strock
* Henry Hull: Prudent
* Mary Webster: Dorothy Prudent
* David Frankham: Philip Evans
* Richard Harrison: Alistair
* Vito Scotti: Topage
* Wally Campo: Turner
* Ken Terrell: Shanks

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Joaquín Peiró

**Joaquín Peiró Lucas** (Madril, Espainia, 1936ko urtarrilaren 29a - Madril, Espainia, 2020ko martxoaren 18a) espainiar futbolaria eta futbol-entrenatzailea izan zen. Atletico Madril eta Football Club Internazionale Milano taldeetako futbolari historikoa izan zen.

## Taldeak 
### Jokalari bezala 
### Entrenatzaile bezala 
## Palmaresa 
35px 35px 27px 27px 30px 30px 30px

### Jokalari bezala 
* 2 Kontinentearteko Futbol Kopa: 1964 eta 1965 (FC Inter Milano)
* 1 Txapeldunen Liga: 1964/65(FC Inter Milano)
* 1 Europako Futbol Errekopa: 1961/62 (Atletico Madril)
* 2 Serie A Liga: 1964/65 eta 1965/66 (FC Inter Milano)
* 2 Errege Kopa: 1960 eta 1961 (Atletico Madril)
* 1 Italiako Futbol Kopa: 1969 (AS Roma)

### Entrenatzaile bezala 
* 1 Intertoto Kopa: 2002 (Málaga CF)
Margaret Harwood

**Margaret Harwood** (Littleton, Massachusetts, 1885ko martxoaren 19a - Boston, Massachusetts, 1979ko otsailaren 6a) astronomo estatubatuarra izan zen. Maria Mitchell Behatokiko lehen zuzendaria Nantucketen. Massachusettsen, fotometrian espezializatu zen.

## Biografia 
Margaret, Herbert Joseph Harwood eta Emelie Augusta Greenen bederatzi semeetako bat izan zen. Radcliffe Collegen ikasi zuen eta 1907an graduatu zen. 1916an lizentziatu zen Kaliforniako Unibertsitatean.

## Lan ibilbidea 
Unibertsitatean lizentziatu ondoren Harvard College Behatokian lan egin zuen.Bostonen, Cambridgen eta Dedhamen ere irakatsi zuen eskola pribatuetan.1912an, Nantucketeko Maria Mitchell Behatokiaren beka astronomikoa eman zioten, Amerikako lehen emakume astronomoaren omenez eraikitako behatoki txiki bat.1916an, behatokiko zuzendari izendatu zuten, eta 1957an erretiratu zen.

Bere eremu berezia fotometria zen, izar eta asteroideen argiaren aldakuntza neurtzen duena, bereziki Eros planeta txikiarena. American Astronomical Society eta Royal Astronomical Societyko kide bezala, Harwoodek beste astronomo batzuekin korrespondentzia izan zuen, eta Europan eta Estatu Batuetan zehar bidaiatu zuen.

Komunitate Unitarioko kide izan izen, eta Nantucket Cottage ospitalerako, Nantucketeko Eskola Batzordearentzat eta Nantucketeko Gurutze Gorriarentzat borodarezko lana egin zuen. Bigarren Mundu Gerran, MITeko irakaskuntzan aritu zen; ikasleen aholkulari gisa jardun zuen; eta Nantucketeko Ikastetxeko Ospitaleko fideikomisodun izan zen

## Lorpenak 
*886 Washingtonia* asteroidearen bere aurkikuntza bertan behera utzi zuten, formalki ezagutzera eman baino lau egun lehenago. Garai hartan, Harvardeko mentoreek desegokitzat jo baitzuten emakumeek aitortza publikoa jasotzea aurkikuntza horiengatik.
* Nantucketeko Maria Mitchell Association-en emakumeen beka astronomikoa irabazi zuen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La astrónoma de Littleton Margaret Harwood recordó por sus logros
* Papers de Margaret Harwood, 1891-1971. * * * Biblioteca de Schlesinger, Radcliffe Instituto, Universidad de Harvard.
* Mujeres con ciencia. Margaret Harwood astronoma
* Mujeres viajeras. Las mujeres de Harvard que nos acercaron a las estrellas
Uranio hexafluoruro

**Uranio hexafluoruroa** ezagutzen den gas astunena da. Bere formula UF6 da. Fluoruro edo silikatoa uranioarekin konbinatuz eratzen da.

## Erabilerak 
Bere molekulen pisuari esker, zentrifugatua erabil daiteke 235U eta 238U isotopoak bereizteko, modu honetan, uranio aberastua lortuz. Hau, gasa sortzeko protoiekin konbinatzen da; astunegia kontsideratzen da gas hau, erositako protoien ondorioz.

## Toxikotasuna 
Uranio-hexafluoruroa oso toxikoa da, eta — uranioaren isotopoaren arabera — oso erradioaktiboa ala gutxiagoa. Uretan egonda — gorputzeko fluidoarekin ere bai —, uranio hexafluoruroak azido fluorhidriko oso korrosiboa sortzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roman Zozulia

**Roman Viatxeslavovitx Zozulia** (; Kiev, Ukraina, 1989ko azaroaren 17a) ukrainar futbolaria da. Albacete Balompié futbol-taldean jokatzen du aurrelari postuan.

## Taldeak 
## Palmaresa 
* 1 Ukrainako futbol liga: 2008/09 (Dinamo Kiev)
* 1 Ukrainako Superkopa: 2009 (Dinamo Kiev)
Lorenzo Sanz

**Lorenzo Sanz Mancebo** (Madril, Espainia, 1943ko abuztuaren 9a - 2020ko martxoaren 21a) espainiar enpresaburua izan zen. Real Madril klubeko presidentea izan zen 1995 eta 2000 bitartean.

2006ko uztailean Málaga Club de Fútbol taldea erosi zuen. 2010ean jabea izateari utzi zion kluba qatartar inbertitzaile bati saldu eta gero.

## Erreferentziak
Jerry Edmonton

**Jerry Edmonton**, **Gerald McCrohan** jaioa, (Oshawa, Ontario &ndash; 1946ko urriaren 24a - Santa Barbara, Kalifornia, 1993ko azaroaren 28a) kanadar bateria jotzailea izan zen, *Steppenwolf* taldeko kidea. Berak eta Denis anaiak bere abizena Edmontonengatik aldatu zuten *The Sparrows* taldean jotzen zutenean. 1965ean John Kay eta Goldy McJohn sartu ziren taldean Toronton eta Kaliforniara aldatu ondoren *Steppenwolf* taldeari deitu zioten. 1993an hil zen, auto istripu batean.
Goldy McJohn

**John Raymond Goadsby**, **Goldy McJohn** bezala ezaguna (Toronto, 1945eko maiatzaren 2a - 2017ko abuztuaren 1a) kanadar teklatu jotzailea izan zen, *Steppenwolf* taldeko kidea. Heavy metalean organo elektronikoaren erabileran aitzindaria izan zen. 1965ean *The Sparrows* taldean sartu zen. Taldeak izena aldatu zuen Kaliforniara joan ondoren eta *Steppenwolf* izena hartu zuen. McJohn 1975era arte egon zen taldean, John Kayk bota zuen arte.
Noe-ren Ontzia (antologia)

***Noe-ren Ontzia*** Antonio Zavalak atondutako bertso-antologia ezaguna da. 1979an plazaratua, egile desberdinen bertso paperak bildu zituen, gehienak anonimoak, nahiko gai bitxi baten inguruan: animalien gaineko bertsoak.

## Edukia 
Nahiz eta Bibliako izenburua izan, liburu honen edukiak ez dauka Noerekin inongo loturarik. Antologia egiteko garaian Zavalak hiru baldintza jarri zituen, alegia, anonimoak izatearena, lehorreko abereak edo piztiak izatea eta Hego Euskal Herriko bertsolariak izatea. Hitzaurrean etorkizunean Iparraldeko bertsolariena egiteko asmoa azaldu zuen baina azkenik ez zuen bete.

Jasotako bertso zaharrenak 1840koak dira. Liburu honen orrialdetan etxeko abere ugari topatuko ditugu: katua, astoa, zakurra, ahuntza... Baita ere mendikoak, adibidez, hontza. Horrela justifikatu zuen gaiaren aukeraketa: "Olakorik zergatik gertatu dan, errez soma genezake. Euskal bertsolaria, geienetan nekazaria izanik, abere-zalea izan da. Are geiago: aiekin bizi da, izketan ere egiten die, personak
ez diranik etzaio bururatzen. Ta ala abere oiek bertso-gai biurtu zaizkio bein baiño geiagotan".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburu osoa Euskaltzaindiaren webgunean.
Aire-istripu

[thumb|250px|[Hindenburgen hondamendia|Hindenburg sua hartzerakoan, 1937ko maiatzaren 6an.]]
**Aire-istripua** edozein aireontzirekin gertatzen den ustekabeko gertakaria da, lehorrean edo hegaldian. Hegazkin-gertakari bat honela definitzen da: istripu bat ez bezala, eragiketen segurtasunari eragiten dion edo eragin diezaiokeen aireontzi baten eragiketari lotuta dagoen gertakari bat.

Aireontzi batek hain kalte larria jasaten duenean, eta kalte hori erabateko hondamentzat hartzen denean (konponketa ekonomikoki bideragarria ez denean), edo guztiz suntsituta dagoenean eta erroldetan ezgaitasuna eman zaionean, "kroskoa istripuz galtzea" () esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Margarida Borràs

**Margarida Borràs** (Mallorca – Valentzia, 1460ko uztailaren 28a) Valentziako emakume transexuala izan zen, jaiotzez Miquel izenekoa. Bere genero identitatearen ondorioz urkatua izan zen, eta egun Valentzian LGBT eskubideen defentsarako ikono bat da.

## Historia 
Dirudienez, Mallorcako notario garrantzitsu baten alaba izan zen, eta garai hartako Valentziako goi gizartearen zirkuluak ezagutu zituen, Valentziarik erosoenean nolabaiteko ospea lortuz. Halere, genero femeninoarekin identifikatzeagatik eta horrela jokatzeagatik eta janzteagatik preso hartu eta torturatu ondoren, exekutatu egin zuten Valentzia hiriko Merkatu Plazako urkamendian 1460ko uztailaren 28an. Erdi Aroan hiltzaile, parrizida eta sodomitekin egiten zen bezala.

## Aitorpena 
### Saria 
1990eko hamarkadaren erdialdean, Vicent Josep Escartí irakasleak Margarida Borràsen heriotzaren inguruko gertakariei buruzko artikulu bat idatzi zuen, Valentziako LGBT kolektiboen artean garrantzi handia izango zuena. Horrela, bada, 1995ean, Valentziako Lambda Col · lectiu de lesbianes, gais, transsexuals i bisexuals elkarteak *Margarida Borràs saria* eman zien sexu- edo genero-identitateagatiko diskriminazioaren aurka egindako lanagatik nabarmentzen diren pertsona eta erakundeei, baita LGBT kolektiboaren eskubideen defentsaren alde jardundakoei ere, Valentzian, sentitzen zen bezala agertzeak eragindako gorroto eta diskriminazioaren ondorioz hil zen lehen pertsonari egiten zitzaion omenaldi gisa.

### Kalea 
* 2016ko urtarrilean, Valentziako Udaleko Emakumearen eta Berdintasunaren aldeko Kontseiluak kale bat eskaintzea erabaki zuen, historian zehar oroitzapenik lortzeko aukerarik izan ez duten beste 36 emakumerekin batera.

* 2017ko maiatzaren 17an omenezko plaka bat jarri zuten Merkatu Plazan, exekutatu zuten leku berean.

### Antzezlana 
* 2018an Russafa Escènica jaialdian *Margarida* antzezlana estreinatu zuten, Ruben Rodriguez Lucas gidoilariak Margarida Borrasen bizitzan oinarrituta egindako lana.
* Carmen Fernándezek *Traspasando Fronteras* konpainiarekin *Margaridaren* figura erreibindikatu zuen oholtzetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azaldegi (Alkiza)

thumb|320px|Etxabe eta Etxabegoiena baserriak. Atzean Hernio bailara
**Azaldegi** Alkizako bailara edo auzoa da. Asteasura doan GI-3630 errepidearen bi aldeetan hedatzen da.

1775ean sortu zen udalak herri-sailetako inaurkina biltzeko dekretu batean udalerria lau bailaratan banatu zuenean: Azaldegi, Aldapa, Arana Behea eta Arana Goikoa

Azaldegi bailara baserri eta etxe hauek osatzen dute: Amalur, Apaiztegi, Arizmendi, Arizmendigain, Azaldegi-Etxeberri, Belaka, Etxabe, Etxabegoiena, Etxabeguren, Etxabeguren Berri, Etxesagasti, Garmendia, Goiztiri, Kapitain Tximista eta Sarobe.

Kapitain Tximista etxean daukate Koldobika Jauregik eta Elena Cajaravillek beren tailerra. Etxe horren sailetan zabaltzen da Ur Mara museoa.

## Erreferentziak
Merkantzia-tren

[thumb|300px|Merkantzia-tren bat [Miranda Ebroko geltokian.]]
**Merkantzia-trena** potentzia handiko tren-makina batek eta karga-garraiorako prestatutako bagoi batzuek osatutako trena da; ohikoa da tren horiek bi tren-makinarekin ikustea, potentzia handia behar baitute beren karga-tonak mugitzeko, eta malda handieneko ibilbideetan lokomotor gehiago ere behar izan ditzakete.

Askotan tren horiek geltoki propio batzuk erabiltzen dituzte, hirietatik gertu dauden industrialdeetan egon ohi direnak, zerbitzua ematen duten enpresetatik hurbilago daudenak eta bidaiarien trafikoa oztopatzen ez dutenak.

## Kanpo estekak
Tren turistiko

[thumb|200px|Sollerreko trenbidea [Mallorcan.]]
**Tren turistikoa** trakzio-ibilgailu batez eta atoi bat edo gehiagoz osaturiko ibilgailu berezia, turistak garraiatzeko erabiltzen dena. Gehieneko abiadura mugatua du, eta zirkulazio-arloko agintaritzak ezarritako mugak bete behar ditu. Tren turistikoen kontzeptua, jatorrian, distantzia luzeko konexio erosoak eskaintzeko sortu zen, Orient Expressa kasu. Gaur egun, ibilbide jakin batzuk sortu dira luxuzko material historikoarekin, bere bidaiariari bidaia esperientzia bat eskaintzeko, lur gaineko gurutzaontzi baten itxurak eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aldiriko tren

[thumb|300px|[Dublin Area Rapid Transit|DART sareko trena.]]
**Aldiriko trena** hiri baten erdialdearen eta hiri honen edo hurbileko beste hiri batzuen kanpoaldean eta lo-hirietan egunero bidaiatzen duten pertsona ugarirekin zerbitzuak ematen dituen distantzia laburreko bidaiarien garraio-sistema da (100 km baino gutxiago muturreko geltokien artean). Trenek 50 eta 200 km/h arteko abiaduran jarduten dute.

Tren-zerbitzu horien garapena hazten ari da gaur egun, pilaketaren kontzientzia publikoa handitzearekin batera, erregai fosilekiko eta beste ingurumen-gai batzuekiko mendekotasuna ere areagotzen ari da, eta hirien erdiguneko jabetzaren kostuak ere handitzen ari dira, beste bitarteko batzuen alternatiba gisa eratuz.
[alt=Aldirikoen mapa|thumb|350x350px|[Euskal Herria|Euskal Herriko aldirien sarea]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tren laster

[thumb|[Amtrak konpainiaren Acela Express tren lasterra.]]
**Tren lasterra** ibilbideko geltoki garrantzitsuenetan soilik geratzen den trena da. Abiadura handiko tren guzitak lasterrak badira, tren laster guztiak ez dira azkarrak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bagoi

[thumb|[Rhätische Bahn|RhB konpainiaren bagoi itxi txikia, Suitzan]]
**Bagoia** edo **kotxea** trenaren motorrik gabeko ibilgailua, da bidaiariak, salgaiak eta bagajeak eramateko erabiltzen dena. Karga mota jakin batzuetarako bagoi espezializatuak daude. Bagoi irekiek mineralak garraiatzeko balio dute, zisterna-bagoiak produktu likidoak garraiatzeko erabiltzen dira, esnetik petroliora. Beste bagoi mota batzuek edukiontziak edo kamioi-atoiak garraiatzeko aukera ematen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tsarevitx

**Tsarevitx** () eslaviar kulturan tsarraren semeari ematen zaion titulua da.

Aleksei Nikolaievitx Romanov, Nikolas II.a Errusiakoaren semea, errusiar errege-familian tsarevitx titulua erabili zuen azken kidea izan zen.

## Ikus, gainera 
* Tsarevna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tsarevna

**Tsarevna** () Errusian XVIII. mendearen aurretik tsarraren alabari ematen zitzaion titulua zen.

Tsarevna guztiak, Ivan V.a Errusiakoaren alabak izan ezik, ezkongabeak izan ziren eta zahartzarora arte komentuetan edo Teremdarren jauregian bizi izan ziren.

## Ikus, gainera 
* Tsarevitx

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Leopoldovna

**Anna Leopoldovna** (; Rostock, Germaniako Erromatar Inperio Santua, 1718ko abenduaren 18agreg./abenduaren 7ajul. - Kholmogory, Errusiar Inperioa, 1746ko martxoaren 19agreg./martxoaren 8ajul.), **Anna Karlovna** () izenaz ere ezaguna, Errusiako erreginaordea izan zen bere seme adingabe Ivan VI.aren ordez, hilabete batzuetan zehar, 1740 eta 1741 bitartean.

## Bizitza 
Anna Leopoldovna, jaiotza-izenaz Elisabet Katalina Kristina Mecklenburg-Schweringoa, Rostocken jaio zen 1718ko abenduaren 18an. Ama Katalina Ivanovna Errusiakoa tsarevna zuen, Ivan V.a Errusiakoaren alaba; aita, Karlos Leopoldo Mecklenburg-Schweringoa zuen, Mecklenburg-Schweringo dukea.

1739an Anton Ulrik Brunswick-Wolfenbüttelgoarekin ezkondu zen. 1740ean lehen semea izan zuten, Ivan VI.a. Ana Errusiakoa enperatrizak, 1740ean hil aurretik, ondorengotza bere biloba Ivan VI.aren esku jarri zuen. Ivan VI.a adingabea zenez, bere alaba Anna Leopolvovna erreginaorde jarri zen. Erreginaordetzak hilabeta batzuk besterik ez zuen iraun.

1741eko abenduan Elisabet I.a Errusiakoak estatu kolpea zuzendu zuen, eta honen ondoren Errusiako enperatriza bilakatu zen. Horren ondorioz, Anna Leopoldovna eta bere familia espetxera bidali zituzten eta azkenik erbesteratu zituzten.

1746ko martxoaren 19an hil zen, Aleksei semeaz erditu eta bederatzi egunera, erdiondoko sukar puerperal gaixotasunak jota hil zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
La peste (filma)

***La peste*** (), 1992ko Luis Puenzo argentinarrak zuzendutako drama film bat da. Albert Camus franko-arjeliar idazlearen *1947ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. William Hurt, Sandrine Bonnaire, Robert Duvall eta Raul Julia aktoreek antzeztu zuten.

Soinu banda Vangelis eta Homero Manzi musikariek konposatu zuten.

## Argumentua 
1990eko hamarkada, izurri batek hiri bateko bizimodua guztiz hankaz gora jarriko du. Rieux doktorea hirian gelditu da, hura abandonatzea desertatzea uste baitu, gainera gaitzaren aurka borrokatzeko beharra sentitzen du, izurri buboniko izugarri baten moduan agertu dena. Izurri honek berarekin batera ehunkada lagunen biziak eta ilusioak eramango ditu. Izua kaleetan hedatuko da, baina Rieux doktoreak eta beste zenbait pertsonek jendeari lagundu eta izuarekin amaitzea erabaki dute. Denen elkarlanak izurria desagerraraztea lortuko du, baina mehatxua oraindik hor ezkutuan ote dagoen eta berriz itzuli daitekeenaren zalantza airean mantenduko dira.

## Aktoreak 
* William Hurt: Rieux doktorea
* Sandrine Bonnaire: Martine Rambert
* Jean-Marc Barr: Jean Tarrou
* Robert Duvall: Joseph Grand
* Raul Julia: Cottard
* Jorge Luz: Katudun agurea
* Victoria Tennant: Alicia Rieux
* Atilio Veronelli: Horacio doktorea
* Francisco Cocuzza: Miguel
* Laura Palmucci: Miguelen emaztea
* Norman Erlich: Castel doktorea
* Marcos Woinsky: Grunewald doktorea
* Duilio Marzio: Orbon epailea
* Pancho Ibáñez: Kazetaria
* Horacio Fontova: Laguntzailea
* Bruno Chmelik: Felipe, Orbon espailearen semea
* Monica Tozer: Rieux doktorearen harreragilea
* Lautaro Murúa: Aita Paneloux
* Peter McFarlane: Hoese
* Lidia Catalano: Sara
* Fabiana Uria: Teresa
* Norman Briski: Predikatzailea
* China Zorrilla: Emma Rieux
* Juana Hidalgo: Castel jauna
* Silvina Chediek: Kazetaria
* Verónica Llinás: Striptease dantzaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
El Yeso urtegia

**El Yeso** Andeetan dagoen urtegi bat da, Txileko Santiagoko metropolitar eskualdean. Yeso ibaiaren presetzeak eratu zuen, Maipo ibaiaren arroaren zati dena. Urtegiak 250.000 metro kubikoko edukiera du eta 1964an osatu zen.

El Yeso urtegia, gertuko Laguna Negra aintzirarekin batera, edateko uraren iturri garrantzitsua da Santiagorako.

Haren urak tonu turkesa du, eta egokia da arrantzarako eta windsurferako.

## Presa 
Presa lurrezko presa bat da, 350 metroko luzera duen buztinezko nukleo inklinatua duena, eta 62 metroko altuera, 6 metroko zabalera bere gailurrean eta 560 000 metro kubikoko harresi bolumena. Uretara ematen duen ezponda 0,40 eta 1,0 metro arteko lodiera duen harkaitz-geruza batek babesten du, eta ibaian behera metro bateko lodiera duen harkaitz-geruza batek. Urtegi honek 250 milioi metro kubiko biltegiratzeko ahalmena du.

## Hidrologia 
Urtegiaren arroak, batez beste, itsas mailatik 4.000 metroko altitudea du, eta 360 km²-ko azalera, eta bere altitude handiagatik, hidrologia elurtarra ematen zaio. Urtegira sartzeko batez besteko emaria 10 m³/s-koa da, eta magnitude handienak abendua eta urtarrila bitartean izaten ditu.
Sakamidra (Alkiza)

**Sakamidra** Alkizako bailara edo auzoa da. Anoetako Goi-bailararekin mugakidea da eta Mendiola mendiaren inguruan zabaltzen da

Bailara berria da, 1941ean sortu baitzen Azaldegiko eta Aranako baserri batzuk juntatu zirelarik. Jatorriz Arana bailarako baserriak hauek ziren: Etxabe Txiki, Zumitza eta Zumitza Berri. Azalegiko parte zirenak, bestetik: Aginaga, Basazabal eta Saletxe. Izarraitz etxeak osatzen ditu Sakamidrako eraikinak.

Sakamidra toponimoak zer esan edo adierazi nahi duen ez dago klaru. Pello Joxe Aranburu honela dio bere liburuko oin-ohar batean:'Nondik letorkiokeen izen hori galdeturik, 1999-07-22an, Basazabal baserriko Pantaleon Saralegi Eizmendiri, honek bere irizpidea eman dit. Basazabal inguruan, Murgil mendian eta Antxerrisailean meatoki batzuk ustiatzeko saiakerak egin ziren mende honen hasieran. Nonbait oso errentagarriak ez zirelako, utzi egin ziren. Erdarakada kaskarren bat litzateke, beraz.'Erdaraka '*sacamierda*' omen da alkizarren arabera.

Basazabal da Alkizan 2020an lanean diharduten bi nekazaritza-ustiategietako bat. Bestea Aranako Intxaurrandiaga da.
## Erreferentziak
Laguna Negra (Txile)

**Laguna Negra** San José de Maipo (Cordillera Probintzia) udalerrian, Txileko Metropolitar eskualdean, dagoen aintzira da.

El Yesoko urtegitik eta Encañado aintziretik gertu dago. Andeen urtzarotik sortzen da eta Yeso ibaira isurtzen da.

## Kanpo estekak
Siro López

**Siro López Fernández** (Sarria, Lugoko probintzia, 1956ko martxoaren 20a), espainiar kirol kazetari bat da, saskibaloi eta futbolean aditua.

Gaur egun COPE irratian eta Sport egunkarian, eta telebistako Teledeporte kateko «Estudio Estadio» eta Gol TV kateko «El golazo de Gol» saioetakokolaboratzailea da. Gainera, Real Madrid TV katean Real Madrid saskibaloi taldearen partiduetako esataria ere bada. Bestalde, YouTubeko "Experience Endesa" kateko «Colgados del Aro» saioan Juanma López Iturriaga, Antoni Daimiel eta Pablo Lolasorekin batera saskibaloiari buruz mintzatu ohi da. Iraganean, Josep Pedrerol kazetariaren "Punto pelota" (Intereconomía Televisión) eta "El chiringuito de Jugones" (Atresmedia) futbol saioetan ere kolaboratzailea izan zen.
Txileko dortsala

**Txileko dortsala** edo **Txileko mendebaldeko altxaera** ozeano dortsal edo urpeko mendilerro bat da, Ozeano Barearen hegoaldean dagoena. Ekialdeko Ozeano Bareko dortsal handiaren adar bezala agertzen da, Pazko uhartearen hegoaldean, Nazcako dortsala abiatzen den eremu berean. Sigi-sagan hedatzen da, hego-ekialderantz, 3500 kilometroko hedaduratik, eta, beraz, bi plaka tektonikoren arteko muga bezala jarduten du: Nazcako plaka, dortsalaren iparraldean, eta Antartikako plaka, hegoaldean. Altxamendua Hego Amerikako kostaldearen inguruetaraino iristen da, Taitaoko penintsularen parean Peru-Txiletako itsas hobian galduz. Han -non hiru plaka dauden (Nazca, Antartika eta Hego Amerika) - dortsala subdukzioan sartzen da Hego Amerikako plakaren azpian..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialdeko Ozeano Bareko dortsala

**Ekialdeko Ozeano Bareko dortsala** ozeano dortsal edo urpeko mendilerro bat da, Ozeano Barean dagoena. Hegoaldetik iparraldera Ozeano Barearen ekialdeko hondotik hedatzen da, Antartika ingurutik, Ross itsasoan, Kaliforniako golkoan barneratu arte, Coloradoko basamortuan Salton itsasoa izenaz ezagutzen den laku gazian amaitzen den jarraitutasun geologiko bat mantenduz. Dortsalaren luzera, 8.000-9.000 kilometrokoa da eta punturik altuena, jada itsas mailatik igota dagoena, Pazko uhartean dago (539 metroko altueran). Dortsalaren oinarriaren sakonera 3.500 eta 4.000 metro artekoa da. Zeharkako profilaren ezaugarria zabalerako ardatz bat da, eta horren gainean gailur altuko eremu estu bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak