Arrain

**Arrain**ak animalia ornodunak dira, gehienean poikilotermoak (*odol hotzekoak*), uretan bizi direnak eta hatzdun gorputz-adarrik ez dutenak. Hegatsak izaten dituzte. Gehienek gorputz ezkataduna eta isats-hegal batean amaitua dute. Maizenik, arnasketa zakatzen bidezkoa izaten da. Arrainak ikertzen dituen zientzia iktiologia da.

Talde parafiletikoa da, balio sistematikorik ez duena. Bertan odol-hotzeko kordatu ez tetrapodo urtar guztiak sartzen dira. Sailkapen tradizionalak lau klasetan banatzen ditu: plakodermo, kondriktie, osteiktie eta agnatuak.

Arrainak ornodunen artean biodibertsoenak dira diferentzia handiz. Gaur egun 33.000 arrain espezie ezagutzen dira; anfibio, narrasti, hegazti eta ugaztunen espezie guztien batuketa baino kopuru handiagoa delarik.

## Arrainen eboluzioa
Arrainen eboluzioa duela 530 milioi urte hasi zen kanbriar eztanda ebolutiboan. Garai hartan, lehen chordata filoko animaliek garezurra eta bizkarrezurra garatu zituzten, eta lehen craniata eta ornodunak garatu ziren. 

Lehenengo arrain-leinuak *agnatha* direlakoak izan ziren, barailarik gabeak.

*Haikouichthys* arrainak dira adibide goiztiar batzuk. Kanbriar berantiarrean, angulak bezalako arrain luzexka barailagabeak garatu ziren, conodonta delakoak, eta blindatutako arrain txiki bat ere agertzen da fosilen artean, lehen ostrakodermoa. Arrain barailarik gabe haietarik gehienek ez dute ondorengorik gaurko faunan, baina bada adar bat, lanproiena, eboluzionatu eta iraun duena. Lanproiak ziklostomatuak dira taxonomikoki, eta baliteke talde hori goiz banatu izana beste agnatu batzuetatik.

Barailadun lehen ornodunak, seguru asko, Ordoviziar garaian garatu ziren. Lehenbizikoak, Siluriar erregistro fosilean agertzen diren bi arrain-talde dira: plakodermo izeneko arrain blindatuek ostrakodermoetatik eboluzionatu zuen, eta *Acanthodii* delakoak (marrazo arantzatsuak) ere agertu ziren. Egungo arrain moderno gehienen arbaso zuzenagoak siluriar berantiarrean azaldu ziren: *Chondrichthyes* (edo arrain kartilaginosoak) eta *Osteichthyes* (edo arrain hezurdunak). Hezurdun arrainetarik bi talde desberdin eratorri ziren: *Actinopterygii* (edo hegats eta erradiodun arrainak: gaurko arrain gehienak haien ondorengoak dira, teleosteoen milaka espezieak barne) eta *Sarcopterygii* (ondorengo gutxiagorekin gaur, baina eboluzioan toki handia izan zutenak).

Devoniar garaian, arrainen aniztasuna asko handitu zen, batez ere ostrakodermo eta plakodermoen artean, bai eta aktinopterigioen eta lehen marrazoen artean ere. Horren ondorioz, devoniarra *arrainen aroa* izendapenaz ezagutzen da.  

### Tetrapodoenganako eboluzioa 
Devoniar aroko arrain haietarik ere tetrapodoak eboluzionatu zuten, lau hankako ornodunak, gaur egungo anfibio, narrasti, ugaztun eta hegaztien arbasoak, gu gizakion arbasoak ere bai alegia. Duela 365 milioi urte inguru gertatu zen eboluzioaren une funtsezko hau: arrain-espezie batzuen hegatsak beso eta hanka bilakatu ziren. Biologoek aurkitu dute prozesu hori bi generen (*and* geneak) desagerpenarekin lotuta dagoela. Hala ere, ez dakite zer izan zen aurrena, geneak desagertzea ala hegatsak gorputz-adar bilakatzea, baina argi dago tetrapodook ez dugula *and* generik, eta egungo arrainek bai. 

Tetrapodoak arrainetatik sortu zirenez, zientzialariek ondorioztatu dute tetrapodoen eboluzioan galdu direla. Horregatik, ikerketa honek frogatzen du geneen galera eboluzioaren baliabide bat dela.

Tetrapodoak, izatez, arrainen multzo filetikoaren barne daudenez, arrainek ez dute talde monofiletikoa osatzen, parapletikoa baizik.

### Zuhaitz filogenetikoa
Arrainen eboluzioaren zuhaitz filogenetikoa:

Jarraipena

## Sailkapena 
Arrainena aniztasun handiko talde parafiletiko da. Izan ere, monofiletikoa izateko, arrain guztiak biltzen dituen taldeak tetrapodo guztiak ere bildu beharko lituzke. Sailkapen tradizionalak lau azpitaldetan banatzen ditu:
* Agnatha klasea, barailarik gabeko arrainak. Talde parafiletikoa da.
** Cyclostomata azpiklasea (lanproiak eta mixineak)
** Ostracodermi† azpiklasea. Barailarik gabeko arrain korazadunak.
* Placodermi† klasea. Arrain korazadunak.
* Chondrichthyes klasea, eskeleto kartilaginosoa dutenak.
** Elasmobranchii azpiklasea (marrazoak eta arraiak)
** Holocephali azpiklasea (itsas katuak)
* Osteichthyes klasea, eskeletoa partzialki edo osorik osifikatuta dutenak. Parafiletikoa da.
** Actinopterygii azpiklasea, erradiodun hegalak dituztenak.
** Sarcopterygii azpiklasea, gingildun hegalak dituztenak (zelakantoak)

Goiko taldeetako batzuk parafiletikoak direnez gero, nomenklatura filogenetikoa iristearekin arrainak eskema zehatzago batez sailkatu dira. Hauek dira talde nagusiak:
* Myxini klasea
* Pteraspidomorphi† klasea
* Thelodonti† klasea
* Anaspida† klasea
* Petromyzontida edo Hyperoartia klasea
** Petromyzontidae (lanproiak)
* Euconodonta† klasea
* Galeaspida†
* Pituriaspida†
* Osteostraci†
* Gnathostomata infrafiluma (ornodun barailadunak)
** Placodermi† klasea (arrain korazadunak)
** Chondrichthyes klasea (arrain kartilaginosoak)
*** Elasmobranchii azpiklasea
*** Holocephali azpiklasea
** Acanthodii† klasea
** Osteichthyes goiklasea (hezur arrainak)
*** Actinopterygii klasea
**** Chondrostei azpiklasea
***** Acipenseriformes ordena (gaizkatak eta espatula arrainak)
***** Polypteriformes ordena
**** Neopterygii azpiklasea
***** Holostei infraklasea
***** Teleostei infraklasea
*** Sarcopterygii klasea
**** Coelacanthimorpha azpiklasea (zelakantoak)
**** Dipnoi azpiklasea

† - iraungitako taxona

## Anatomia 
[thumb|350px|*Lampanyctodes hectoris* arrain actinopterigioaren kanpo anatomia (1) [Zakatz-operkulua, (2) Albo-lerroa, (3) Bizkar-hegala, (4) Gantz-hegala, (5) Isats-pedunkulua, (6) Isats-hegala, (7) Uzki-hegala, (8) Organo lumineszenteak, (9) Hegal pelbikoak, (10) Bular-hegalak]]
Arrainen gorputzean, hiru atal bereiz daitezke: burua (muturretik zakatz-operkuluraino, edo zakatz-arraileraino elasmobrankioetan) enborra eta isatsa (isats-pedunkulutik isats-hegalaren amaieraraino). Gehienak fusiformeak eta oso hidrodinamikoak izaten dira, baina filiformeak edo zizareaireak (aingira) ere izan daitezke. Beste batzuk alboetatik (urraburua, bisigua) edo dortsobentralki (zapoak) zapalduak dira. Pleuronektiformeak (mihi-arraina, erreboiloa) alboetatik zapaldurik daude, baina saihets baten gainean igeri egiten dute.

### Arnas sistema 
start=0|thumbtime=0|thumb|Nola hartzen dute arnas arrainek ur azpian?
Arrain gehienek faringearen bi aldeetan kokaturik dauden zakatzen bidez hartzen dute arnasa. Zakatzak zakatz-harizpi deitutako hari-formako egiturez osaturik daude. Harizpi bakoitzak daukan kapilar-sarearen bitartez, oxigeno eta karbono dioxidoaren elkartrukea gertatzen da. Horretarako oxigenoz aberatsa den ura arrainaren ahotik sartu eta zakatzetan barrena pasatzen da. Gas-trukearen ondoren, oxigenoz urria den ura zakatz-irekiduretatik irteten da. Arrain batzuek, hala nola lanproi eta kondriktioek, zakatz-irekidura ugari daukate. Osteiktioek, berriz, irekidura bakarra dute buruaren alde bakoitzean, zakatz-operkulu izeneko hezur-tapakiaz estalirik dagoena.

Polipteriformeen larbek kanpo-zakatzak dauzkate.

Talde anitzetako arrainak uretatik kanpo denbora luzez bizi daitezke. Aingirak eta *Periophthalmus* familiako arrainak azalaren bidez arnas hartzeko gauza dira. Aingira elektrikoaren aho-barrunbean gas-trukea gerta daiteke, eta baita Loricariidae, Callichthyidae eta Scoloplacidaeen digestio-hodian ere. Arrain birikadunek (*dipnoi*) eta polipteriformeek tetrapodoenen antzeko birikak dauzkate.

### Zirkulazio sistema 
Arrainek zirkulazio sistema itxia dute. Bihotzak bi ganbera ditu, aurikula eta bentrikulua, eta zirkulazioa bakuna da: gorputz osoaren itzulian odola behin bakarrik pasatzen da bihotzetik. Bentrikuluak odola punpatu eta zakatzetara iristen da. Bertan oxigenatu ostean, aorta dortsalera joaten da eta handik organoetara. Ondoren, zainetatik barrena, bihotzera iritsiko da. Bihotzean sinu benosoak jasotzen du eta handik aurikulara igarotzen da.

### Digestio sistema 
[thumb|350px|Arrainen anatomia(A) Bizkar-hegala; (C) Albo-lerroa ; (D) [Giltzurruna; (E) Igeri-maskuria; (F) Weber-en aparatua; (G) Barne belarria; (H) Garuna; (I) Sudurra; (L) Begia; (M) Zakatzak; (N) Bihotza; (O) Urdaila; (P) Behazun xixkua; (Q) Barea; (R) Ugaltze-aparatua (Obulutegia edo testikuluak); (S) Hegal pelbikoak; (T) Bizkarrezurra; (U) Uzki-hegalak; (V) Isats-hegala.]]
Oso talde zabala eta, elikadurari dagokionez, aldakortasun handikoa da. Hala ere, arrain desberdinen digestio aparatuak nahiko antzekoak dira. Denek dute ahoa (agnatuek barailarik gabekoa), hestegorria (eztarria) eta baita mantenugaiak xurgatzeko (aurreko eta erdiko hesteak) eta digestio-hondakinak trinkotzeko (atzeko hestea) azalerak ere. Dietaren araberako desberdintasunik handienak aho, hortz, zakatz-arrastelu, faringe eta urdailaren (baldin bada) egituran eta hestearen luzeran izaten dira. Arrain haragijaleek, eta nagusiki haragia jaten duten orojaleek ere, urdaila izaten dute. Belarjaleek eta nagusiki landareak jaten dituzten orojaleek, berriz, ez dute urdailik, baina bai oso erdiko heste luzea. Horrez gainera, arrain haragijaleek erdiko hestean digestio-epitelioaren azalera handitzen duten luzakinak (apendize pilorikoak) dauzkate. Apendize hauetan entzimak jariatu eta mantenugaiak xurgatzen dira .

Digestioan pankrea eta gibelak parte hartzen dute. Pankreak digestio-entzimak ekoizten ditu. Gibelak, mantenugaien gordailua izateaz gain, behazun xixkuan biltzen den eta behazun-hodian zehar hestera jariatzen den behazuna ekoizten du Toxikoa den arren, amoniakoaren eskrezioak abantaila handiak dauzka animalia urtarrentzat. Izan ere, uretan oso disolbagarria denez gero, hein handi batean zakatzetan zehar kanpora daiteke. Gainerakoa giltzurrunen bidez iraizten da.

Giltzurrunen beste funtzioetako bat oreka osmotikoa gordetzea da. Kondriktieek gorputzeko fluidoetan urea pilatzen dute, itsasoko urak duen kontzentrazio osmotikoaren antzekoa lortuz. Osmosiz gorputzean sartzen ura gernuarekin kanporatzen dute, eta gatzak ondesteko guruin baten bidez. Itsasoan bizi diren osteiktien barruko kontzentrazio osmotikoa itsasokoa baino askoz txikiagoa baita, osmosiz ura galtzeko joera dute. Hori konpontzeko ura edaten dute. Giltzurrunetan oso gernu kontzentratua produzitzen dute eta gatz soberakina zakatzen bitartez kanporatzen da. Ur gezako arrainak ingurune hipotonikoan bizi direnez, urak gorputz barnera sartzeko joera du. Horri aurre egiteko, giltzurrunetan gatzak birxurgatzen dira, baina ura ez. Horrela, gernu ugaria eta oso diluitua ekoizten dute. Zakatzetan eta operkulu inguruan gatzak xurgatzen dituzte.

### Nerbio sistema 
#### Nerbio-sistema zentrala 
[thumb|upright|[Ortzadar-amuarrain|Amuarrain ostadarraren garunaren eskema]]
Gorputzaren tamainarekin alderatuta, arrainek beste ordodunek baino garun txikiagoa dute: neurri bereko ugaztun edo hegazti baten garun-masaren hamabosten bat. Hala ere, arrain batzuek aski garun handia dute. Mormirido eta marrazoen garunaren masa erlatiboa, esate baterako, hegazti eta martsupialenaren antzekoa da.

Arrainen garunean zenbait alde bereizten ahal dira. Aurrealdean usaimen-gingilak daude, usaimen-nerbioen bidez sudur-zuloetatik datozen seinaleak jaso eta prozesatzen dituztenak. Usaimenaren bidez ehizatzen duten arrainek, hala nola, mixinidoek, marrazoek eta siluriformeek, usaimen-gingilak garatuagoak dituzte. Usaimen-gingilen atzean telentzefaloa dago, arrainengan usaimenarekin zerikusia duena. Egitura horiek protozerebroa osatzen dute.

Protozerebroa eta mesentzefaloa dientzefaloak lotzen ditu (ondoko diagraman ez da ageri, usaimen-gingilen azpian izango litzatekeelako). Dientzefaloaren funtzioak hormonekin eta homeostasiarekin loturik daude. Espezie batzuetan, hazi ahala begi bat tokiz aldatzen zaie. Jaiotzen direnean, larbak direnean, bi alde simetriko dituzte, begiak alde banatan dituzte, eta larba izateari utzi baino lehen, begi batek beste aldera migratzen du eta simetria apurtzen da. Itsas hondoko arean bizi diren arrainei gertatzen zaie, arrain zapalak dira eta arrain pleuronektiformeak izena dute.

Kanpoko belarririk ez izan arren, arrainek entzuten dute. Barne belarria begiaren atzealdean dago, garezurrak babesturik. Espezie askotan barne belarria igeri-maskuriarekin konektaturik dago. Igeri-maskuriak durundi-kutxa gisa jokatzen du, bibrazioak barne belarriraino helaraziz.

Dastamen-organoak mutur, ezpain, aho eta eztarrian daude. Mingainean dastabotoiak izaten dira. Dastamena estuki erlazionaturik dago usaimenarekin. Arrain askok zentzumen honen bidez hautematen dute janaria. Usain-hartzaileak sudur-barrunbean daude. Ura, partikula usaindunak garraiatzen dituena, usaimen-organoekin lerrokaturik dauden zakuetan sartzen da. Usaimen-nerbioak sudur-barrunbetik garunera eramaten du informazioa. Arrain batzuk, marrazoak esate baterako, oso usaimen zorrotzekoak dira.

Albo-lerroa gorputz-saihetsean dagoen luzetarako lerroa da. Bertako zentzumen-zelulen funtzioa maiztasun apaleko bibrazioen harrera da. Hauei esker, arrainek uraren tenperatura eta norabidea zehaztu eta hurbileko objektuak hauteman ditzakete. Gauez edo ur uherretan jarraitu beharreko bidea aurkitzen laguntzen die. Garrantzi handiko betekizuna dauka orientazioan, harrapatze-jokabideetan eta arrain sarden jokaeran.

## Ugalketa 
Arrain gehienak gonokoristikoak dira, hau da, arrak eta emeak daude eta ugalketa sexuala egiten dute. Dena den, ugalketari dagokionez, oso malgua da taldea, eta espezieen artean batzuk ginogenikoak dira, hots, soilik ale emeak erakusten dituzte, edota espezie hermafroditak. Espezie ginogenikoen artean, *Poecilia formosa* Mexiko eta Estatu Batuetako hegoaldeko ur gezako arraintxoa da ezaguna, eta haren genoma osoa oraintsu sekuentziatu da. Hermafroditismoa hedatuago dago eta mota desberdinetako espezieak bereizten dira beren estrategia hermafroditaren arabera. Aldibereko hermafroditak daude, gonada helduan bai barrabila eta bai obulutegia dituztenak, serranido asko, kasu. *Rivulus marmoratus* espezieak soilik autoernalkuntza posiblea du; bestelako kasu guztietan, ale baten espermaztozoideak ernaltzen du beste ale baten arrautza. Estrategia desberdina da hermafroditismo sekuentzialarena. Horrela, espezie batzuengan alea ar edo eme gisa garatuko da, eta gerora, baldintza jakinetan sexuz aldatuko da.

## Sukaldaritzan 
[thumb|[Legatza saltsa berdean, euskal sukaldaritzako arrain plater ezaguna .]]
[thumb|[Ankara|Ankarako supermerkatu bateko arrandegi ataleko arrainak eta itsaskiak.]]

Antzina, arraina kosta inguruko herrietan jan izan da bakarrik; egun berriz, arraina kontserbatzeko eta garraiatzeko dauden aukerekin mundu guzian azkar zabal daiteke. Hala ere, zabaltze horrek berarekin ekarri du itsasoen gainustiaketa eta arrainen kopuruaren murrizketa nabarmena, baita espezie batzuk ia desagerraraztea ere. Japoniar sukaldaritzan arraina jateko kultura oso garatua dute, asko gordinik jateraino. Dena den, prestatzeko garaian, bi kontu bereziki zaindu behar dira. Kalitatezko arrainik jan nahi bada, zenbat eta freskoagoa, hobeto, azkar galtzen baititu bere ezaugarri organoleptikoak; beraz, ahalik eta freskoen eta ahalik eta gutxien manipulatzea komeni da. Prestatzeko teknika guztiak aplika daitezke: labean, plantxan eta parrilan errea, frijitua, egosia, saltsan erregosia, konfitatua, gatzetan, gisatua.....

Arrainak eta itsaskiak dituzten lurrin eta zaporeak itsasoari oso lotuta daude, freskoak diren bitartean. Arrainen haragia biguna izaten da eta gehienek kolore zuria dute, nahiz eta batzuek arrosa eta zein gorria (hegalabur gorria) izan. Ezinbestean lurrin eta zaporeok arrain oso freskoari lotuak dira, arrainak freskotasuna erraz galtzen du, eta horren ondorio da ezaugarri organoleptikoak azkar aldatzea.

Arraina elikagai osoa da, mantenugai bikainak ditu eta osasuntsuak. Proteina ugari eta onak ditu, % 20 - % 22 inguru. Mineraletan aberatsa da, halaber, nagusiki fosforoa, magnesioa, potasioa, sodioa, kaltzioa eta burdina. Arrainen koipe kopurua aldakorra da, arrain motaren eta arrainak harrapatzen diren urtaroaren arabera. % 2 inguruko koipe kopurutik % 28raino irits daiteke. Arrainaren koipea omega3 motakoa izaten da, osasuntsua, alegia. A, B, C eta D bitaminetan ere aberatsa da arrain haragia.

### Ohiko arrainkiak
Angula, Aingira, Abadira, Amuarraina, Antxoa, Arraia, Bakailaoa, Barbarina, Barboa, Berdela, Boga, Burbina, Bisigu arrunta, Bisigu ahogorria, Bisigu ahobeltza,Buztanbeltza,Dontzeila, Erla, Erloju-arraina, Erreboilo arrunta, Ezpata-arraina, Halibuta, Gaizkata arrunta, Gelba, Hegalabur edo Atungorria, Hegaluzea , Itsas aingira, Itsas Zapo ,Izokin arrunta , Karpa arrunta, Katuarraina, Kolaka, Korrokoi, Krabarroka,  Kraba arrunta  Lamotea,  Lanpoa, Legatza,Lentoia,Liba, Lupia, Mero zuria, ,Mero beltza,Mihi-arrain,Muxar arrunta,Muxumartina,Oilar txiki, Oilar handia,Perloi handi,Platuxa,Xabiroi, Sardina , Sardinzar arrunt,  Tenka,Tilapia,Toil ,Txelba, Urraburua, Txitxarroa.

### Galeria: kontsumorako arrainak salgai 

Fitxategi:Abadira edo abadejoa.jpg|200px|thumb|Abadira edo abadejo
Fitxategi:Antxoa.jpg|left|300px|thumb|Antxoa
Fitxategi:Arrai zabala4.jpg|150px|thumb|Hegalabur
Fitxategi:Arrain zabala.jpg|150px|left|thumb|Arrain zabal
Fitxategi:Bakailao gazitua.jpg|300px|thumb|Bakailao gazitua
Fitxategi:Bakailao freskoa.jpg|200px|left|thumb|Bakailao fresko
Fitxategi:Barbarina2.jpg|300px|thumb|Berdel
Fitxategi:Berrugeta harrizalea.jpg|left|200px|thumb|Berrugeta harrizale
Fitxategi:Berrugeta edo korbina.jpg|200px|thumb|Berrugeta edo korbina
Fitxategi:Bisigua.jpg|300px|thumb|Bisigu
Fitxategi:Palometa gorria.jpg|150px|thumb|Bisigu ahogorri edo Parpado gorri
Fitxategi:Bisigu ahogorri2.jpg|bixigu ahogorri|left|thumb|Bisigu ahogorri
Fitxategi:Palometa2.jpg|100px|thumb|Bixigu ahobeltz edo Palometa
Fitxategi:Erreboilua2.jpg|200px|thumb|Erreboilo
Fitxategi:Hegalaburra.jpg|left|300px|thumb|Hegalabur
Fitxategi:Hegaluzea.jpg|200|thumb|Hegaluze
Fitxategi:Xapoa.jpg|180px|thumb|Zapo beltz
Fitxategi:Izokina2.jpg|150px|thumb|Izokin
Fitxategi:Katuarraina edo Lixa (1).jpg|250px|thumb|Katuarrain edo Lixa
Fitxategi:Krabarroka.jpg|400px|thumb|Krabarroka
Fitxategi:Kraba 3.jpg|left|130px|thumb|Kraba
Fitxategi:Legatza2.jpg|100px|thumb|Legatz
File:Lentoi edo aligotea.jpg|150px|thumb|Lentoi edo aligote
Fitxategi:Liba arraina.jpg|left|150px|thumb|Liba
Fitxategi:Lupia2.jpg|150px|thumb|Lupi
Fitxategi:Meroa.jpg|200px|thumb|Mero
Fitxategi:Mihi arraina.jpg|left|130px|thumb|Mihi arrain
File:Soldaditoak.jpg|130px|thumb|Soldadito
File:Muxarra2.jpg|left|130px|thumb|Muxar
Fitxategi:Muxu martin.jpg|130px|thumb|Muxumartin
Fitxategi:Oilarra.jpg||150px|thumb|Oilar
Fitxategi:Oilar handia.jpg|left|150px|thumb|Oilar handi
Fitxategi:Perloia 4.jpg|left|150px|thumb|Perloi
Fitxategi:Platuxa.jpg|200px|thumb|Platuxa
Fitxategi:Xabiroi.jpg |120px|left|thumb|Xabiroi
Fitxategi:Sardiñak.jpg|300px|thumb|Sardina
Fitxategi:Txelba.jpg|250px|thumb|Txelba
Fitxategi:Urraburua.jpg|200px|thumb|Urraburu
Fitxategi:Txitxarroa.jpg|left|150px|thumb|Txitxarro

## Erreferentziak 
* Artikulu honen edukiaren zati bat Ingelesezko Wikipediako *Fish* artikuluan oinarriturik dago.

## Ikus, gainera 
* Arrain zuriak
* Arrain_eta_Itsaski_errezetak
* Arrain jangarri

## Kanpo estekak