Udalerri

[thumb|[Euskal Herria|Euskal Herriko udalerrien mapa.]]
**Udalerri** bat, herri bati edo hainbat herriri dagokion administrazio eremu bati deritzo, lurralde geografiko bati atxikia eta udal batek zuzendua.

Erregimen Zaharrean, Espainian, alkate bat zegoen estatu nobleagatik, eta beste bat estatu xeheagatik; hiri nagusietan, erregeak izendatutako korrejidore bat. Hedaduraz, udalerri terminoa ere erabiltzen da udalari edo udalerriari berari erreferentzia egiteko. Estatu moderno gehienetan, udalerri bat da bere ordezkaritza-buruzagiek, demokratikoki aukeratuek, duten banaketa administratiborik txikiena. Espainiako zenbait udalerritan Erdi Aroko gobernu-, kudeaketa- eta erabaki-erregimenak funtzionatzen du oraindik, Kontzeju Irekia deiturikoak.

## Historia 
Antzinako Erroman, hiri libre bat zen ( latinez *municipium*), bere legeen bidez gobernatzen zena, nahiz eta bertako biztanleek oso egoera juridiko desberdinak izan, beren eskubideak ez baitzituzten bertan bizi izateagatik lortzen, baizik eta erromatar hiritartasuna edukitzeagatik, askatasuna edo esklabotza izateagatik, etab. Batzuetan sinonimo gisa «udal» hitza erabiltzen da, jatorrian udal izaera esan nahi duena.  

Udalerria azpibanaketa administratibo gisa kontzeptuak 1789ko Frantziako iraultzaren ondorengo berrantolaketa administratiboan du jatorria. Iraultzaileek antzinako erregimenaren azpibanaketa feudalak hautsi nahi zituzten, eta udalerriak, barrutiak, departamenduak sortu ziren, oso gertaera ezberdinetan oinarrituta. Ohikoenak honako hauek dira: jaurerri baten lurraldeaz hitz egin zitekeen (Katalunian, normalean, baronia bat); edo parrokia-termino batez, aurrekoaren barruan; hiribildu berri bat izan zitekeen, batzuetan hiribildu frankoa, baso-sartzean lurralde bat esleitzen zitzaiona; monasterio baten jurisdikziopeko lurraldea, kalonjeen kapitulua, eta abar. Kataluniako udalerri gehienen oinarrian, aurreko lurralde-elementu horietako bat dago. Beste herrialde batzuek antzeko egiturak sortu zituzten antzinako erregimenaren oinordeko ziren tokiko jaunak ordezkatzeko, kasuan kasu, gobernu zentralak aukeratutako kontseiluek edo izendatutako funtzionarioek. 1789ko Iraultzatik sortutako doktrina frantsesaren arabera, udalerrien izaera naturala pertsona sozial bat zen, Estatuaren existentzia baino lehenagoko interes-komunitate bat, errealitate hori aitortzera eta babestera mugatu behar zena. Europako beste ordenamendu batzuek, hala nola Ingalaterrakoek edo Alemaniakoek, udalerriaren legezko izaera nabarmentzea erabaki zuten.

Frantziak okupatutako herrialdeek, oro har, administrazio-erreforma horri eutsi zioten. Beste herrialde batzuek antzeko egiturak sortu zituzten antzinako erregimenaren oinordeko ziren tokiko jaunak ordezkatzeko, kasuan kasu, gobernu zentralak aukeratutako kontseiluek edo izendatutako funtzionarioek.

Espainiako Estatuko egungo udalerriak, «udal» izena erabiliz, 1812tik aurrera eratu ziren, Cadizeko Konstituziotik eratorritako xedapenak hedatu zirenetik aurrera. Beraz, data hori baino lehen, ezin da berez udalerrien existentziaz hitz egin, administrazio-erakunde horren egungo kontzeptuarekin. Hasiera batean udal asko sortu ziren, bi etxaberekin bakarrik osatzeraino (bi hautesle eta alkategai, beraz), 10 biztanle inguru bildu behar zituztenak. Hori da Enrens i Trepaduseko udalaren kasua, Alta Ribagorçan (gaur egun Tremp udalerria, Pallars Jussà).

1812. urtearen ondorengo urteetan, Espainiako estatua antolatzen eta arrazionalizatzen amaitu nahi izan zen, probintziak, barruti judizialak eta abar sortuz. 1845ean udal lege bat aldarrikatu zen, udal propioa izateko gutxienekoa 30 etxe burutara mugatzen zuena, eta, horrela, kopuru horretako udal txikiago guztiek bat handiagoa bildu behar izan zuten, edo, bestela, beren artean elkartu, karguetarako gutxieneko herritar hautesle eta hautagai izateko. Etxe-buru zergaduna izan behar zen, gutxieneko errenta zuena, auzokotzat hartu ahal izateko (hautesle eta hautagai horiek); gainerako familiak eta errenta txikiagoko familiaburuak ez ziren auzokotzat hartzen, eta ezin zituzten bozkatu, ezta inolako kargutarako aukeratu ere.

## Eskumen propioak 
[thumb|[Bilboko udaletxea]]
Udalerriek eskumen propioak erabili ohi dituzte hainbat gaitan, besteak beste:

* Hirigintza eta etxebizitza.
* Hiri-ingurumena.
* Ur-hornidura eta hondakin-uren tratamendua.
* Bide-azpiegitura.
* Gizarte-premiako egoeren ebaluazioa eta informazioa.
* Udaltzaingoa eta babes zibila.
* Trafikoa eta mugikortasuna.
* Turismoa.

## Zerbitzuak 
Biztanle-kopuruaren arabera, udalerriek gutxieneko zerbitzu jakin batzuk eman behar dituzte, hala nola:

* Bizkaia: 112
* Gipuzkoa: 88
* Araba: 52
* Nafarroa: 272
* Lapurdi: 41
* Nafarroa Behera: 74
* Zuberoa: 43

## Ikus, gainera 
* Herri (hiria)
* Hiri
* Udalerri Euskaldunen Mankomunitatea

## Kanpo estekak 
* Euskal Herriko udalerriak