Leocadia Zorrilla

thumb|Leocadia Zorrillaren erretratu posiblea, Goyak 1815 inguruan margotua.
**Leocadia Zorrilla** **Galarza** edo **Leocadia Weiss** (Madril, 1788ko abenduaren 9a – ibidem, 1856ko abuztuaren 7a) Francisco de Goya margolari aragoiarraren bizitzaren azken urteetan giltzaina izan zen. Rosario Weiss Zorrilla margolariaren ama izan zen.

## Bizitza 
### Familia 
Gurasoak Francisco Zorrilla del Candamoren (Sangrices, Karrantzako bizkaitarra, 1723an bataiatua) eta Sebastiana Galarza (Burunda Haraneko nafarra). Umezurtz geratu zenean, bere heziketaz Juana Galarza arduratu zen, izeba, gero Goyaren erraina izan zenaren ama, Gumersinda Goicoechea Galarza.

### Goya ezagutu 
Bere bizitzari buruzko hurrengo datua uste baino gehiago da. Itxura guztien arabera, Francisco de Goyak eta Leocadiak 1805ean ezagutu zuten elkar, margolariaren seme Javierren ezkontzan (uztailak 5), Gumersindarekin. Goyak 59 urte zituen eta Leocadiak hamasei.

### Ezkontza 
1807. urteko irailaren 17an, hamazortzi urterekin, Leocadia Isidoro Weiss eta Alonsorekin ezkondu zen (ezkontzari 230.570 errealeko ezkonsaria emanez). Sasoi hartako ohiturari jarraituz, senargaiaren gurasoen etxera joan ziren bizitzera. Haren aita, Isidoro izenez ere ezaguna, bitxi-saltzailea zen —Hughesek dioenez, familia judu batekoa baino ez zen—. Leocadiak hiru seme-alaba izan zituen: Joaquin (1808), Guillermo (1811) eta Rosario (1814). Rosario jaio baino bi urte lehenago, Weiss-ek "bi prokuradoreri boterea eman zien Leocadia infidentziaz, legez kanpoko tratuaz eta jokabide txarraz akusatuz" (jenio harro eta mehatxatzailekoa zela gehituz).

Hughesek, Goyari buruzko biografian, eta Weissek 1811. urtean Leocadiaren aurka "infidentziagatik" (beste bati zor zitzaion konfiantza eta fedearen falta) egin zuen salaketaren datuan oinarrituta, Goyak "zoriontasunean igarotako ezkontza" izan behar zuela ondorioztatu zuen, eta margolariaren beste biografo batzuekin batera, Rosario, 1814. urtean jaioa, Goyaren alaba izan zitekeela pentsatzen du, edo Hoogenena, Arthur Wellesleyren idazkariarena, baina ez Weiss senarrarena.

1817. urtean, Weiss bitxigileek porrot egin ostean, Leocadia —29 urte zituen, doterik gabe eta bi seme-alaba txikiekin batera— giltzain gisa jarri zen (kontratuaren aztarnarik gabe) Goyarekin —73 urterekin eta 1812tik alargun— "La Quinta del Sordo" izenekoan bizitzeko. Seme zaharrena, Joaquin, aitaren etxean geratu zen. Isidoro Weiss senarra miserian hil zen Madrilen 1850ean.

### Erbestea Bordelen 
1824. urtean, Leocadiak Madriletik ihes egin zuen, ikur bereko hiru egoerak behartuta: bere ideia erradikal ezagunak, Goyaren kide izatea eta Guillermoren ama izatea, 1822ko urriaren 26an sortutako Haurren Batailoiko militante gaztea. Irailaren 14an, Guillermo, Rosario eta bera Baionan ziren, Goya ekainaren 24an pasatu zen lekuan. Margolaria, Jose Maria Gonzalez Arnaoren laguntzari esker Parisen bi hilabete igaro ondoren, Bordelen kokatu zen behin betiko, beste erbesteratu batzuek jada zeuden etxean —24, rue Tourny—: aitaginarreba Martin Miguel Goicoecheak, Manuela Goicoechea alab eta senar Francisco Muguiro. Itxuraz, Leocadiak, Goicoechea-Galarza senideek baztertu ostean, pintorearengana jo zuen.

1825eko urrian, margolaria beste behin ere aldatu zuen etxea eta Leocadia eta Rosario txikiarekin Croix-Blanche kalean kokatu zen. Goya eta Weiss-Zorrillatarren etxe berriko giroa, Bordelen, Leandro Fernández Moratín antzerkigileak, Bordelen erbesteratua bera, margolariaren beste lagun bati, Juan Antonio Melón elizgizonari, idatzitako gutunaren paragrafo hauetan marraztuta geratu zen idatzitakoa:

"Goyak etxe txiki bat hartu du, oso erosoa, Iparraldeko eta Hegoaldeko argiarekin, eta lorategi txikia duela. Oso ondo dagoen etxe berri eta bakarra. Leokcadia andereak, bere ohiko intrepeziaz, tarteka ernegatu eta tarteka dibertitu egiten da. Mariquitak (Rosarito) totovia bat balitz bezala hitz egiten du frantsesez, korrika eta saltoka jarduten du, eta bere adineko neskato frantses batzuekin entretenitzen da. Beste eskutitz eta agiri batzuen arabera, Leocadia "distrakzio egarriz, beti mugimenduan, eta etxea halamoduz". Eta Goyak, agureak, amore ematen zuen. Hala, ohikoa zen taldea Quinconcesko azoketan edo Bordelen geldialdia egiten zuten zirkuko «etienetère» delakoetan ikustea. Hala ere, Aragoikoak margo tresnaren aurrean jarraitzen zuen; sasoi horretan oraindik zutik pintatzen zuen, bi betaurreko pare eta lupa batekin. Haren pultsu onaren eta buru aktiboaren erakusgarri dira 1824ko *Moratinen Erretratua* edo *Lechera* (ca. 1827).

Leocadia Zorrillak artearen geroari egin zion ondarerik garrantzitsuena, beharbada, Francisco de Goyaren heriotzaren narrazioa izan zen, Bordelen idatzi eta Moratini zuzendutako gutunean irakur daitekeenez, zeina Parisen baitzegoen, 1828ko apirilaren 28an datatua....martxoaren 2an, bere egunean, bostetan esnatu zen, hitzik egin gabe, eta orduan bere onera etorri zen. Horrela egon da 13 egun; denak ezagutzen zituen; hil baino 3 ordu lehenago ere eskua ikusten zuen, baina alelatu gisa; testamentua egin nahi izan zuen, esaten zuen, gure alde, eta bere errainak erantzun zuen eginda zeukala. Geroxeago ez zen ezer segururik gertatu, ahuleziak ez baitzion uzten ulertzen zer esaten zuen eta galduta zegoen; horrela egon da 13 egun, eta 15etik 16ra hil zen, goizeko 2etan... Molinak eta Brugada hiltzen ikusi zuten eta ni gelan egon nintzen bi minutu lehenagora arte, baina 12etatik aurrera indarra falta izan zitzaidan bere ohera joateko, sabelaren arnasketa indartsuarengatik; 12 eta erdietan hain lasai amaitu zuen eta lo geratu zen, eta medikua ere harritu egin zen bere animoaz eta ez zuela sufritu san zuen, baina zalantan jartzen dut...  Leocadia ZorrillaGoya 1828ko apirilaren 16an hil zenean, Weiss-Zorrilla familia 'eskuzabaltasun handiz' kaleratua izan zen, Leocadiak eta Javier Goyak (margolariaren seme bakarra eta 1811. urtean egindako testamentu "ezeztaezinean" izendatutako oinordeko bakarra) elkarri zioten gorrotoa kontuan hartuta.

Goya hil eta hurrengo bost urteetan Leocadiak eta bere bi umeak Bordelen bizi zuten egoera ekonomikoa larria izan zen, Moratin bezalako lagunei bidalitako gutunek erakusten dutenez. Horrela, 1829. urteko abenduan Juan de Muguirori idatzi zion *La Lechera* erosteko eskaintza eginez.

### Madrilera 
Ama-alabak 1833. urteko ekainean itzuli ziren Espainiara, urte horretan Fernando VII.a Borboikoaren aurkako delituetarako agindu zen amnistiarekin. Madrilen, eta Javierrek emandako mila frankoak xahututa, Weissek egoera ekonomikoa salbatu zuten Rosariok Prado Museoan Murillo edo Vicente Lopez bezalako egileen kopiei esker.

1840. urteko ekainean, Rosario San Fernandoren Meritu Akademiko onartu zuten eta Isabel (etorkizuneko Elisabet II.a Borboikoa) eta Luisa Fernanda Borboiko infanten Marrazketa Maistra izendatu zuten, zortzi mila errealeko soldata jasoz.

1843. urteko udan, eta ezustean, alaba Rosario 29 urterekin hil zen, itxuraz shock edo izu-eraso sakon eta bortitz baten biktima, Espartero jenerala erregeorde bezala erori eta hurrengo egunean Jauregitik bere klaseak ematera irten zenean. Juan Antonio de Rasconek 1843ko irailaren 20an Madrilgo Gazetan kaleratutako nekrologia zabal eta goraipagarri batean zioenez, hesteetako infekzio baten ondorioz hil zen. 

### Heriotza 
Leocadia 1856. urteko abuztuaren 6an hil zen, Madrilgo Desengaño kaleko 17. zenbakian zuen etxean, eta "San Martin parrokiako hobi komunean" lurperatu zuten. Beste argitalpen batzuetan, Goya familiaren panteoian San Isidroko Sakramentuan lurperatuta bezala agertzen da, baina akats bat da, San Martin elizako apaiz nagusiak idatzi eta sinatutako heriotza partidak erakusten duen bezala.

## Leocadia Zorrillaren ikonografia 
Leocadiarekin zerikusia duten hainbat lan daude, guztiak auzitan (fenomeno oso ohikoa artearen munduko sail honetan). Honako hauek jar daitezke hemen:

* La *Leocadia* izenez ezagutzen den *pintura beltza* (1820 - 1823).
* Lehen Josefa Bayeuren erretratutzat jotzen zena, Pradoko Museo Nazionaleko 66. aretoan ikusi ohi dena.
* 1830-1835 artean datatutako busto moztu baten eta egile ezezagunaren erretratua, Lazaro Galdiano Museoaren katalogoaren arabera Leocadia Zorrillaren balizko irudikapena.
* Emakume gazte baten erretratua, soineko dotore eta mantila beltzekin, eskularru altuekin, haizemailearekin, eskarpin brokatuekin; motzondo batean eserita eta txakurtxo zuri batek lagunduta; 1802-1804 inguruan datatua —José Gudiolen fitxaren arabera- Valentziako Arte Ederren Museoan.
* Rosario Weissen zenbait marrazki.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Álvarez Lopera, Manuel (2003). «Goya y lo goyesco».  En Fundación Lázaro Galdiano, ed. Rosario Weiss. Vida y obra. Madrid. 
* Ángel Canellas López (arg. ), Francisco de Goya, Diplomatarioa, Zaragoza, «Fernando Katolikoa» Erakundea, 1981. ISBN 84-00-04909-6. *Addenda* ibídem, 1991.
* 
*  Gómez de la Serna, Gaspar (1969). Goya y su España. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 9788420611853. 
*  Hughes, Robert (2004). Goya. Barcelona: Círculo de Lectores. ISBN 846720821X. 
*  Lafond, Paul (1907, febrero).  Gazette de Beaux Arts, ed. Les dernières années de Goya en France. París. 
*  Seseña, Natacha (2004). «XI». Goya y las mujeres. Madrid: Taurus.or. 250-58. ISBN 843060507X. 
* 

## Kanpo estekak  
* Rosario Weis, La 2, *La aventura del saber* saioa,Maria Jose Rubiok kontatua 2025.11.20