open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teresa Carbó Comas

**Teresa Carbó Comas** (Bagur, 1908ko abenduaren 15a - Le Soler, 2010eko urriaren 17a) kataluniar maistra, aktibista eta politikaria izan zen; Balear Uharteetako Federazio Komunistako, Langile eta Nekazari Blokeko eta Bateratze Marxistako Langile Alderdiko militantea, eta Palafrugell herriarekin lotura handia zuen irakasle esperantista. Sorospen Gorriaren antolatzailea ere izan zen, eta erresistentzia antifrankistako kide erbestean.

## Bizitza 
Bagurren jaio bazen ere, oso txikitan Palafrugellera joan zen familiarekin, eta han eman zuen haurtzaroa eta gaztaroaren zati bat. 1922an, hamalau urte besterik ez zituela, kortxozko tapoiak egitem ziren fabrika batean hasi zen lanean, eta antolatutako langile mugimenduarekin harremanetan hasi zen. Primo de Riveraren diktaduran hasi zen esperantismoan. 1928an ezkondu zen zibiletik, Esteve Morellekin, eta biek eskola esperantista bat sortu zuten Bartzelonan, bizi ziren Sants auzoan, La Flor de Maig Kooperatibaren baitan.

36ko Gerra garaian, Teresa Carbó ospitaleetara joaten zen eta hainbat zereginetan laguntzen zuen (zaurituen fitxak, familiei abisua, arropa...). Manta bat eta janaria eraman zizkion Andreu Nini, 1937ko maiatzeko gertakarien ondoren atxilotu zutenean, bizirik ikusi zuen azken pertsona izan zelarik. Teresa hiru hilabete eta erdi egon zen atxilotuta, lehenengo Falcón hotelean eta gero emakumeen kartzelan. Langileen Batasun Orokorrean afiliatutako senarra ere atxilotu zuten.

1939an, Frantzian erbesteratu eta Tolosan (Okzitania) kokatu ziren. Bertan, Teresak nazien aurkako Erresistentziarekin kolaboratu zuen, Josep Rovira i Canalsen agindupean, bere etxea "Martin" ihes sarean lan egiten zuten kideentzako egonleku bihurtu zen. Bere bikotekidea SSek atxilotu zuten eta Alemaniako kontzentrazio-esparru batean sartu zuten, baina ez zen handik itzuli. Hala, alargun, eta Bigarren Mundu Gerra amaituta, seme txikiarekin Hego Amerikara joan zen (zaharrena Frantzian utzita). Horrela bizi izan ziren Santa Cruz Departamenduan (Bolivia) eta gero Sao Paulon (Brasil) eta azkenik Frantziara itzuli ziren, Parisen bizitzen jarriz. Franco diktadorea hil ondoren, Teresa berriro Palafrugellen bizi izan zen (hirurogeita hamarreko eta laurogeiko hamarkadetan).

1988an, Perpinyango Le Soler-eko egoitza batera joan zen bizitzera, eta han hil zen 2010eko urriaren 17an, ehun eta bat urte zituela.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Marco, Aurora (2011).  Laiovento, ed. Mulleres na guerrilla antifranquista galega (Katalanez). Brión. ISBN 978-84-8487-211-5.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)
*  Rodrigo, Antonina (2003). Mujer y exilio: 1939 (edizio ilustratua). Flor del Viento Ediciones S.A. p. 342. ISBN 9788489644885. 

## Kanpo estekak 
* . 2006. *Retratos poumistas*. Vol. 5 de Colección España en armas. Editor Espuela de Plata, 412 pp. ISBN 84-96133-71-0, ISBN 978-84-96133-71-6
Abako elizbarrutia

**Abako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1990eko apirilaren 2an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Aban dago. Egun apezpikua Augustine Echema da.

## Ordinarioak 
* Vincent Valentine Ezeonyia (1990-2015)
* Augustine Echema (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahiarako elizbarrutia

**Ahiarako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1987ko azaroaren 18an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Ahiaran dago. Egun apezpikua Simeon Okezuo Nwobi da.

## Ordinarioak 
* Victor Adibe Chikwe (1987-2010)
* Peter Okpaleke (2012-2018)
* Simeon Okezuo Nwobi (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Okigweko elizbarrutia

**Okigweko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1981eko urtarrilaren 24an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Okigwen dago. Egun apezpikua Solomon Amanchukwu Amatu da.

## Ordinarioak 
* Anthony Ekezia Ilonu (1981-2006)
* Solomon Amanchukwu Amatu (2006-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Solomon Amanchukwu Amatu (2005-2006)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orluko elizbarrutia

**Orluko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1980ko azaroaren 29an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Orlun dago. Egun apezpikua Augustine Tochukwu Ukwuoma da.

## Ordinarioak 
* Gregory Obinna Ochiagha (1980-2008)
* Augustine Tochukwu Ukwuoma (2008-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Thomas Ifeanyichukwu Obiatuegwu (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montse Clavé

**Montse Clavé** (Villamartín, Cádiz, 1946) andaluziar historialari, ilustratzaile eta idazlea da. Bere lan grafikoan islatzen den aktibismo politiko antifrankista eta militante feministagatik nabarmentzen da. Espainian genero edukiarekin lan egin zuen lehen komiki egileetako bat izan zen, Espainiako trantsizioan emakumearen ikuspegia eraldatzen lagunduz.

## Ibilbidea 
Bere neba Florenci Clavé komikigilearen eraginez, The Spirit, Steve Canyon edo Rip Kirby komikiak irakurtzen hazi zen. Nebarekin batera, Asturiasera joan zen hirurogeiko hamarkadan, La Pipironda herri-antzerki taldearekin, La Barraca antzerki taldearen tradizioa berreskuratzen zuenarekin.

Arte Ederrak ikasi zituen Parisen, eta han bizi izan zen 1967 eta 1969 artean, Frantziako Maiatzeko konstelazio-mugimenduetan parte hartuz. Ondoren, Kubara joan zen, eta Kubako Liburuaren Institutuko Gente Nueva argitaletxearen sorkuntzan parte hartu zuen. 1971n Kubatik Bartzelonara joan zen eta han mugimendu feministara hurbildu eta erregimen frankistari egindako salaketan parte hartu zuen komiki klandestinoekin.

1976an komikiaren munduan hasi zen lanean era profesionalean Europa iparraldeko aldizkarietarako. Gero. Espainian *Butifarra, Más madera edo Cul de Sac* aldizkarietarako lan egin zuen,  eta Trocha / Troya aldizkariaren ardura duen kolektiboa sortzen lagundu zuen. Kataluniako mugimendu feministaren inguruan, 1977tik Bartzelonako LaSal Taberna Biblioteca Feministako ilustratzaile lanetan aritu zen eta bertatik hainbat proiektu atera ziren Mari Chordàrekin (LaSal-en sortzailea), hala nola; “La Mar” (1978), “Las Entrañablesas” (1977) Mundo aldizkarirako, eta “Quadern del cos i l’aigua” (1978).

Gero, idazle gisa, gastronomiari eta nobela beltzari buruzko liburuak argitaratu zituen, hala nola “Cocinas de Han-Aquí” (1996-1998), “El Sabor en los grandes viajes” (2000-2003) edo “Manual Práctica de cocina Negra y Criminal (2004). 2002tik Bartzelonako Librería Negra y Criminal liburudendako zuzendarikidea da eta “Gastronomía negra y criminal” blogean idazten du.

## Lanak eta argitalpenak 
* “Las Entrañablesas” (1977)  "Mundo"  Gidoilariak Mari Chorda y Ana Díaz Plaja
* "Doble jornada" (1977)
* "Jenny de Westfalia" (1977)  "Troya"
* “La Mar” (1978)  “Totem”
* “Quadern del cos i l’aigua” (1978)
* "Bety de BUP " (1986)  "Más Madera!"
* “Cocinas de Allí-Aquí” (1996-1998)
* “El Sabor en los grandes viajes” (2000-2003)
* “Manual Práctico de cocina Negra y Criminal" (2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Rodríguez Dulanto

**María Laura Esther Rodríguez Dulanto** (Supe, Peru, 1872ko urriaren 18a - Lima, 1919ko uztailaren 6a) San Markoseko Unibertsitate Nazional Nagusiko Medikuntza Fakultatean sartzea lortu zuen lehen emakume peruarra izan zen (1892), eta 1900ean Peruko lehen emakumezko mediku zirujau izendatu zuten. «*Mediku kliniko, irakasle, ikertzaile eta komunitateko lider*» gisa aitortu zuten.

## Biografia 
Laura Esther Rodríguez Dulanto 1872ko urriaren 18an jaio zen Supen, garai hartan Chancay zen barrutian, egungo Lima departamenduan, Marcelo Rodríguez eta Cristina Dulantoren alaba.

Jaioterrian egin zitezkeen oinarrizko ikasketak amaituta, Limara joan zen gurasoekin. Badaní ikastetxean lehen mailako ikasketak amaitu ondoren, gurasoek hezkuntza-agintarien aurrean gestio latzak egin ondoren, Instrukzioko Ministerioak bere karreran aurrera egiteko izendatutako epaimahai berezi baten aurrean aldizkako azterketak egiteko aukera eman zion. Unibertsitatean sartzea lortzen zuen lehen emakumea izan zen, 1894ko maiatzean, Perun San Markoseko Unibertsitate Nazional Nagusiko Medikuntza Fakultatean ikasten hasi zenean.

Garai hartan ez zen erraza emakumea izanik medikuntza ikastea. Moraltasuna babestearren, ez zen onargarria gorputz biluziak ikustea; beraz, anatomiako ikasgaietan bionbo baten atzean egon behar izaten zuen, gainerako ikasleek libreki ikus zezaketena ikusi gabe. Galderak egiten zituen, hori bai, eta etxean bere nebarekin, Medikuntzako ikaslea hura ere, errepikatzen zituen berriro berak abiadura berean ikasteko ematen zizkion xehetasun guztiak. Bere ikasketen hirugarren urtean, dekanoaren baimen berezi bat jaso zuen, gainerako ikasleengandik bereizitako gela batean disekzioak egiteko, nebak bakarrik lagunduta.
thumb|200x200px|San Markoseko Unibertsitateko Medikuntza Fakultatea.
Han bere neba batekin ikasi zuen. Beste emakume bat ere bertan zen, Ines Pauta ekuadortarra, baina ez dago inon jasota titulurik lortu zuenik.

Bidegile izan zen bere herrialdean beste emakume batzuentzat eta 1906an, Rodríguez Dulantok titulua jaso eta urte gutxira, Julia Iglesias Peruko lehen farmazialari  gisa graduatu zen San Markosen. Hala ere, mende laurdena baino gehiago igaro zen beste emakume batek medikuntzako titulua lortzeko: Maria Mercedes Cisnerosek lortu zuen 1929an, eta urte luzetan izan zen medikuntzan aritu zen emakume mediku peruar bakarra.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
:*  Valcárcel Esparza, Carlos Daniel (1981). *Historia de la Universidad de San Marcos (1551-1980)*. Caracas: Academia Nacional de la Historia. 
:*  Oswaldo Salaverry García eta Gustavo Delgado Matallana (2000). *Historia de la medicina peruana en el siglo XX*. UNMSM. 

## Kanpo estekak 
:* Historia egiten duten emakumeak
:* Laura Rodríguez Dulanto: Peruko lehen mediku zirujaua
:* San Markoseko Unibertsitate Nazional Nagusiko Medikuntza Fakultateko orri ofiziala
:* Peruko Medikuen Elkargoaren webgune ofiziala
Maria Teresa Duran

**Maria Teresa Duran y Nogués** (Sabadell, 1909ko azaroaren 11 - 1933ko irailaren 19) kataluniar idazle eta aktibista feminista izan zen.

## Bizitza 
Oso gazte zela, M. Teresa Duran literaturak erakarri zuen eta Zirkulu Errepublikar Federalaren Liburutegiko ohiko irakurle  bihurtu zen. Hasieran, bere aita Lincoln Duranekin joaten zen, Francisco Pi y Margallen jarraitzaile zen militante errepublikano sutsua. 

1928an inauguratu zenetik, Gràcia de Sabadell kaleko Sabadellgo Aurrezki Kutxaren Liburutegi berrira ere jo zuen. Prestakuntza bizi eta autodidakta horrekin, Maria Teresa Duranek Bartzelonako argitaletxe batean lan egin zuen, eta bertako prentsan kolaboratu zuen, *Diario de Sabadell*, *El Pueblo* edo *La Ciutat* egunkarietan. 

Hil eta hilabete gutxira, familiak artikulu horiek guztiak jaso zituen Tributo poststumo izeneko liburuan, 1934ko urtarrilean argitaratu zena. 

1932ko maiatzean, Rosa Maria Arquimbau eta Anna Muriàrekin Esquerrako Emakumeen Fronte Bakarra sortu zuten, 215 bazkiderekin Sabadelleko emakumeen erakunderik garrantzitsuena izan zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jindabyne (Hegoaldeko Gales Berria)

**Jindabyne**, Australiako udalerri bat da, Hegoaldeko Gales Berria estatuan.

2021ean 2.986 biztanle zituen.
Umuahiako elizbarrutia

**Umuahiako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigeriar elizbarrutia da. 1958ko ekainaren 23an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Umuahian dago. Egun apezpikua Michael Kalu Ukpong da.

## Ordinarioak 
* Anthony Gogo Nwedo (1959-1990)
* Lucius Iwejuru Ugorji (1990-2022)
* Michael Kalu Ukpong (2022-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Michael Kalu Ukpong (2020-2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paquita Jolis Puig

**Francisca Jolis Puig** (Amer, Katalunia, 1916ko azaroaren 18a - Marsella, 1982ko abuztuaren 16a)  **Paquita** izenez ezagunagoa,kataluniar anarkista eta feminista izan zen.

## Bizitza 
1916ko azaroaren 18an jaio zen Amerren, Kataluniako Selva eskualdean. Coloma Puig eta Joaquim Jolisen alaba izan zen. 1936an, Assumpció ahizparekin eta hogei emakume inguruko talde batekin  “Mujeres libres” erakunde anarkofeministaren tokiko atala sortu zuen. Talde horrek ekarpen erabakigarria egin zuen udalerriaren garapenean, eta Fisika eta Natur Zientzien Museoaren sorrera bultzatu zuen.

Francisco Francok 36ko Espainiako Gerra irabazi ostean, Paquita Jolis Puigek Frantzian erbesteratu behar izan zuen bere biotekide Francesc Botey Badosarekin. Bikotea 1941ean jarri zen La Treillen.

Lanaren Konfederazio Nazionaleko (CNT) aktibisten tokiko federazioan aktiboki parte hartu zuen Marseillan.

Paquita Jolis Puig 1982ko abuztuaren 16an hil zen Marseillan.

## Ikus, gainera 
* Anarcafeminismoa
* 1936ko Espainiako Iraultza Soziala
* Emakumeen eskubideak Espainian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kurrajong (Hegoaldeko Gales Berria)

**Kurrajong**, Australiako herri bat da, Hegoaldeko Gales Berria estatuan.

2021ean 3.113 biztanle zituen.
Aida Quilcué

**Aida Marina Quilcué Vivas** (Páez, Cauca, Kolonbia, 1973ko otsailaren 2a) Kolonbiar politikaria eta Nasa herri indigenaren buruzagia da. Caucako Eskualdeko Indigenen Kontseiluko (Consejo Reginal Indígena del Cauca, CRIC) kidea da, eta UNESCOko giza eskubideen eta bakearen kontseilaria izan da. Mugimendu Alternatibo Indigena eta Soziala (MAIS) partidukoa, 2022an Errepublikako Senaturako hautatu zuten.

## Ibilbidea 
1990eko hamarkadaren hasieran, Caucako Elkarte Indigenaren (AIC) osasun promotore izan zen. 1994an, Tierradentron izandako tragediaren ondoren sendotu zen bere lidergoa. Orduan, lurrikara batek eta luiziak Quilcuéren komunitatea larriki kaltetu zuten. Hondamendi horrek bere herria berrantolatzea ekarri zuen, eta Quilcuék komunitateko maistra lana hasi zuen. Tragediaren aurrean Estatuak arretarik jarri ez izanak komunitatea Caukako Eskualdeko Indigenen Kontseiluan (CRIC) antolatzera bultzatu zuen; hor, Aida Quilcué lehen emakume ordezkari legala izan zen.

2000. urtean, osasun programaren koordinatzailea izan zen AICn eta Huilako Eskualdeko Indigenen Kontseiluan (CRIHU).

2003 eta 2009 urteen artean, Caucako Eskualdeko Indigenen Kontseiluko (CRIC) kontseilari nagusi izendatu zuten, eta 2008ko Minga Indigenaren antolatzaile izan zen; protestan Bogota hirira joan ziren milaka indigenek parte hartu zuten. Mobilizazio horretan, Edwin Legarda senarra hil zen, abenduaren 16an, Popayango ospitale batean, Inzá eta Totoró lotzen dituen errepidean, Cauca departamentuan, soldaduek jaurtitako hiru fusil tiro jaso ostean. Epaiketan zehar eta ondorengo urteetan, Quilcué eta honen alaba heriotza mehatxuen eta atentatuen biktima izan dira.

## Aintzatespenak 
* 2021ean, herri indigenen eskubideak sustatzen eta babesten egindako lana eskertzeko, Kolonbiako Giza Eskubideen Defentsarako Sari Nazionala eman zioten, *Bizitza Oso Baten Aldeko Defentsa* kategorian, .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Luz Marina Becerra
* Luz Estella Romero
* Fabiola Lalinde

## Kanpo estekak
Lightning Ridge (Hegoaldeko Gales Berria)

**Lightning Ridge**, Australiako udalerri bat da, Hegoaldeko Gales Berria estatuan.

2021ean 1.946 biztanle zituen.

## Herritar ezagunak 
* Paul Hogan (1939-), aktorea.
Lhakpa Sherpa

**Lhakpa Sherpa** (Makalu, 1973) nepaldar alpinista eta sherpa da. Hamar aldiz eskalatu du Everest, munduko errekorra emakumeentzat. Bere hamargarren eta azken igoera 2022ko maiatzaren 12an izan zen, eta *crowdfunding* kanpaina baten bidez finantzatu zuen. 2000. urtean, Everest arrakastaz eskalatu eta jaitsi zuen lehen emakume nepaldarra izan zen. 2016an, BBCko 100 emakumeen zerrendan sartu zuten.

## Lehen urteak 
Lhakpa Sherpa Balakharkan hazi zen, Himalaiako Makalu eskualde nepaldarreko herri batean. 11 anai-arrebetako bat da eta ez zuen hezkuntza formalik jaso. Bi alaba eta seme bat ditu.

## Ibilbidea 
2000. urtean Asian Trekkingek babestutako espedizio baten burua izan zen. 2000ko irailaren 18an, Everest igo eta jaitsiera gainditu zuen lehen emakume nepaldarra izan zen (igotzea lortu zuen lehena, Pasang Lhamu Sherpa izan zen, baina jaitsieran hil zen, 1993an). Lhakparen igoera hori Nepalgo Emakumeen Milurtekoko Espedizioarekin izan zen.

2003an, PBS telebista kate estatubatuarrak adierazi zuen hiru aldiz egin zuela gailurra Everesten, emakume batentzat errekorra zena. 2003ko maiatzean gailurrera iritsi zen bere ahizpa Mingma Gelurekin eta neba Ming Kiparekin.

2007an, Lhakpa Sherpa sei aldiz igota zegoen Everestera 1999tik, eta bere senarra bederatzi aldiz. Urte hartan, 2007an Everestera egin zuten bidaiaren inguruko aurkezpen bat antolatu zuten, eta Quaker Lane Cooperative Nursery School haurtzaindegiarentzat dirulaguntza bildu zuten.

2016an Everesten gailurra egin zuen Tibetetik (Txina), eta hori bere zazpigarren gailurra izan zen. Mount Everest Summiteers' Association elkarteko presidentea, Maya Sherpa emakume nepaldarrak ere gailurra egin zuen, baina Nepaletik. Nepalen jaio zen arren, gaur egun Ameriketako Estatu Batuetan bizi da eta bere hiru seme-alabak zaintzen eta hainbat lanetan dihardu. Whole Foods Market-en ere egin zuen lan.

Hala ere, hainbat elkarrizketetan mendiarekiko grina adierazi izan du, aurretik George Mallory eta Yuichiro Miura bezalako eskalatzaileengan ikusitako joera, *The Daily Telegraph* hedabide britainiarraren arabera. Bi alaba eta seme bat ditu, eta Gheorghe Dijmărescu errumaniar-estatubatuarrarekin ezkonduta egon zen 12 urtez. 2000. urtean ezagutu zuten elkar Katmandun (Nepal) eta 2002an ezkondu ziren. 2008an, Gheorghe minbiziaz gaixotu zen, eta horrek, medikuen fakturekin batera, tentsioa sortu zuen bikotean. 

2016an, berriz ere aintzatespenak jasotzen hasi zen hainbat albistegitan,  Everesten gailurra gehien igo zuen emakumea zela eta. Urte horretan zazpigarren gailurra osatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Mountain Queen: The Summits of Lhakpa Sherpa,* dokumentala (2023)Kan
Cristóbal de Benavente

**Cristóbal de Benavente y Benavides** (Valladolid, 1582 ? - Madril, 1649) Venezian (1624-1632) eta Frantzian (1632-1635) Filipe IV.a Espainiakoaren enbaxadorea izan zen. Gerra Kontseiluko partaidea, Done Jakueren Ordenaren eta Calatravako Ordenaren zalduna izan zen. Fontanarreko lehenengo kondea eta San Martín del Camporen jauna. Gai politikoetan aritu zen idazle gisa. Diego Velázquez bere suhia zen.
thumb|*Advertencias para Reyes, Príncipes y Embaxadores* liburuaren azal kalkografikoa.
## Obra 
* *Advertencias para Reyes, Príncipes y Embaxadores*, Madril, 1643. Liburu honetan enbaxadore lanean izandako bere esperientziak bildu zituen. Bertan ere diplomaziako profesionalak bete behar zituen printzipio etikoak aztertu zituen, eta haren portaera ideala izan behar zuen politika kristau antimakiavelikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucienne N'Da

'''Lucienne N'Da''' (Abidjan, 1965eko uztailaren 6a) atleta da. Boli Kosta ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silvano Schiavon

**Silvano Schiavon** (Scandolara di Zero Branco, Trevisoko probintzia, 1942ko azaroaren 4a - ib., 1977ko urriaren 24a) txirrindulari italiarra izan zen, profesionala 1965etik 1974ra.

Italiako Giroan bereziki nabarmendu zen eta bitan sailkatu zen lehenengo hamarren artean.

1974an txirrindularitza utzi eta jaioterrira itzuli zen. Lan istripu batean hil zen, traktoreak zapalduta, 1977an, 34 urte besterik ez zituela.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Alexandra Greziakoa

**Alexandra Grezia eta Danimarkakoa** (grezieraz: *Αλεξάνδρα της Ελλάδας και της Δανίας*; Korfu, Grezia, 1870eko abuztuaren 30a – Ilínskoye, Mosku, Errusiako Inperioa, 1891ko irailaren 24a) printzesa izan zen, egungo dinastiako lehena, Greziako erregearen alaba, Jurgi I.a Greziako erregearen eta Olga Errusiakoa dukesa handiaren alaba.

## Bizitza 
Hamazortzi urte zituela, Alexandro III.a Errusiakoaren anaia eta Alexandra baino hamar urte zaharragoa zen Paulo Aleksandrovitx duke handiarekin ezkondu zen. Paulo, Alexandro II.a Errusiako tsarraren eta Maria Aleksandrovna tsarinaren semea zen. 1889ko ekainaren 17an ezkondu ziren, San Petersburgon, eta hantxe bizi izan ziren.

1890eko apirilaren 18an bere lehen alaba jaio zen, Maria Pavlovna Romanovna (1890-1958) dukesa handia. Handik gutxira berriro haurdun zegoen, baina Ilínskoye etxaldera egindako bisita batean, Moskutik gertu, erditzea aurreratu zitzaion zazpi hilabete zituenean. Erditzea korapilatu egin zen eta 1891ko irailaren 18an Demetrio Pavlovich duke handia jaio zen. Alejandra larriki gaixotu zen eta sei egunez koman egon zen, azkenean hogeita bat urterekin hil zelarik.

Romanovtarren mausoleoan lurperatu zuten, San Pedro eta San Pablo gotorlekuan, San Petersburgon. 1940an Tatoiko errege hilerrira eraman zituzten gorpuzkiak.

## Tituluak eta tratamenduak 
* 1889ko abuztuaren 30a - 1889ko ekainaren 17a: *Bere* errege-gorentasuna Alexandra printzesa zen, Grezia eta Danimarkakoa.
* 1891ko ekainaren 17a - 1891ko irailaren 24a: Bere *gorentasun inperiala* Errusiako Alejandra Gueórguievna dukesa handia zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfred Moisiu

**Alfred Moisiu** (Shkodër, 1929ko abenduaren 1a) albaniar Militar eta politikaria da. Albaniako presidentea izan zen 2002tik 2007ra.

Spiro Moisiu jeneralaren semea izan zen. 1946an Sobietar Batasunera heldu zen ikastera eta 1948an Leningradoko Ingeniaritza Militarreko Eskolan graduatu zen. Albanian Skanderbeg Akademia Militarreko irakaslea izan zen 949 eta 1951 artean, eta Defentsa ministerioko ingeniaritza sailean lan egin zuen.

Enver Hoxhak Albanian bunker ugari eraikitzeko agindu zion. 1984an jeneral mailarekin erretiratu zen.

Bizitza publikora itzuli zen 1991ko abenduan Defentsa ministro izendatu zutenean. Hurrengo urtean defentsa-aholkulari izendatu zuten, eta Albaniako armada berreraikitzeaz eta NATOn sartzeko prestatzeaz arduratu zen. 1997an kargua galdu zuen Albaniako Alderdi Sozialista boterera iritsi zenean.

2002an, Herri Batzarrak bost urterako lehendakari aukeratu zuen.
Roberto Poggiali

**Roberto Poggiali**, (Florentzia, 1941eko apirilaren 16a) txirrindulari italiar ohia da, profesionala 1963 eta 1978 artean.

Garaipenik aipagarrienak, 1965eko Flèche Wallonne klasikoa eta 1970eko Suitzako Itzulia izan ziren.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
**1959**
* Cicogna Kopa
**1962** 
* 20px Italiako errepideko txapelketa amateur
* Etorkizuneko Tourreko etapa 1
* Bonomi Kopa
* Riello Sari Nagusia
* Ugo Rodinò Garaikurra
**1963**
* Montanino Sari Nagusia
### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Carmen Lafuente Tirado

**Carmen Lafuente Tirado** (Cantillana, 1895eko apirilaren 21a - Alcalá del Río, 1936ko irailaren 16a) Espainiako gerra zibilean fusilatutako maistra errepublikanoa izan zen.

## Ibilbidea 
Cantillanan jaio zen, Encarnación Tirado Daza eta León Lafuente del Rioren alaba. Bitarteko irakaslea izan zen nesken 2. Eskolan, Cantillanan (1929-1930) eta El Coronilen. 1936an, Juliana Lapastora irakaslea ordezkatu zuen zortzi eguneko baimenarekin, Cantillanako Lehen Hezkuntzako Tokiko Kontseiluari egindako jakinarazpen batean agertzen denez.      . Oso maitatua eta errespetatua izan zen komunitatean.

Carmen eta bere anaia Simplicio, 41 eta 33 urtekoak hurrenez hurren, errepublikarrak ziren eta Cantillanako errepublikarren taldeko kide zen. 1936ko irailaren 16an, biak exekutatu zituzten, Alcalá del Rioko hilerriaren ondoan, gerra-bandoaren pean. Horrela dago jasoa Cantillanan, 1942an erregistratutako heriotza-aktetan.

Guardia zibil batek eta falangista batek Carmen atxilotu zuten, diligentzia batzuk bakarrik egin behar zituela eta laster etxera itzuliko zela aitzakiatzat hartuta. Atxilotu aurretik, Carmen El Coronilera joana zen Cantillanako agintariek igorritako ibiltzeko baimen batekin. Hala ere, itzultzean, bere anaiarekin batera atxilotu zuten izeba Rosario Velezen etxean, Erlojua Aldapan, 17an. 

Egun bat edo bi eman zituzten herriko kartzelan, eta han Carmenek testamentu bat idatzi zuen, baina ez zen bete, bere ondasunak konfiskatu egin baitzituzten. Hura exekutatu ondoren, Cantillanako Komandantzia Militarrak ondasunak konfiskatzeko espedienteak bideratu zituen, Udaleko Kudeaketa Batzordeak kudeatu zituelarik. Probintziako Aldizkari Ofizialean argitaratu ziren 1936ko urriaren 26an. Bien gauzak, euren logelak eta mahastiak barne, konfiskatu egin zituzten. Hilda egon arren, 1941ean Erantzukizun Politikoen Espedienteak ireki zitzaizkien. 1942an, bere oinordekoak ofizialki aipatu ziren; biak ezkongabeak ziren eta euren jabetzak 1936an konfiskatuak izan ziren.

## Aintzatespenak 
2017ko azaroaren 10ean, Vega Media del Guadalquivir Memoria Demokratikoaren Aldeko Eskualdeko Elkarteak omenaldia egin zien 1936 eta 1942 bitartean errepresio frankistaren biktima izan ziren eskualdeko irakasleei, eta aipamen berezia egin zion Carmen Lafuente Tirado irakasleari.

2018ko maiatzaren 17an, Vega Media del Guadalquivir Memoria Demokratikoaren Aldeko Eskualde Elkarteak La Rinconadan omenaldia egin zien 1936 eta 1950 artean errepresioaren biktima izan ziren La Vegako emakumeei; garai horretan, 25 hil zituzten eta beste hainbat kartzelaratu. Omenduak eskualdeko hainbat herritatik zetozen, hala nola, Alcala del Rio, Brenes, Cantillana, La Algaba eta Tocinatik. Horien artean zegoen Cantillanako Carmen Lafuente Tirado.

2021eko martxoan, *La Esperanza de Cantillana* ikastetxeak "Cantillaneras con Esperanza" proiektua abiarazi zuen, herriari ekarpen esanguratsuak egin zizkioten emakumeak aintzatesteko. Egindako ekarpenengatik zazpi emakume aukeratu zituzten, tartean Carmen Lafuente Tirado.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Mercadé

**Anna Mercadé Ferrando** (Bartzelona, Katalunia, 1949) kataluniar enpresari eta feminista da.

## Ibilbidea 
Dolors Ferrando opera-kantariaren alaba da. Filosofia eta Letretan eta Pedagogian lizentziatu zen Bartzelonako Unibertsitatean. Frankismoaren garaian Kataluniako mugimendu feministaren aitzindari, 1976ko Kataluniako Emakumearen Jardunaldien antolaketan parte hartu zuen eta Associació Catalana de la Dona sortu zuen.

Profesionalki, enpresa-munduan emakumea sustatzeko prestakuntzara eta aholkularitzara bideratu da. Bartzelonako Merkataritza Ganberako Emakumea, Enpresa eta Ekonomia Behatokia zuzentzen du.

## Aintzatespenak 
2020an  Creu de Sant Jordi (euskaraz *San Jurgiren Gurutzea*) eman zioten.

## Argitalpenak 
* *El despertar del feminismo en España* (1976) Gráficas Ellacuría, Bilbo ISBN 10: 8440022654 ISBN 13: 9788440022653

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marcelo Guerrero

**Marcelo Fernando Guerrero** (Montevideo, 1983ko urtarrilaren 20a) Uruguaiko futbol aurrelaria da.

## Karrera 
Guerrerok 2002an hasi zuen bere joko ibilbidea Villa Españolarekin 2003an Nacionalen sartu zen. Guerrerok 2004an izan zuen lehen esperientzia Argentinako futbolean, Racing Club de Avellanedarekin bat egin zuenean, Racingekin 24 partidatan 7 gol sartu ondoren Mexikoko Real San Luis taldean sartu zen eta bertan jokatu zuen 2008ra arte. 2009an, Argentinara itzuli zen Colón de Santa Fe fitxatzeko baina Uruguaira itzuli zen Santa Fe klubarentzat ligako 4 agerraldi bakarrik egin ondoren.

## Kanpo loturak
Baltimore (filma)

***Baltimore***, AEBetan eta Alemanian '''''Rose's War''''', , 2023ko Joe Lawlor eta Christine Molloyk zuzendutako biografia eta thriller film bat da. Behin-behineko IRAki bilakatutak Rose Dugdale ingeles familia aberatseko senideari buruzko filma da. Rose Dugdale, Tom Vaughan-Lawlor, Lewis Brophy, Jack Meade,  Patrick Martins, Dermot Crowley, Andrea Irvine, John Kavanagh, Carrie Crowley eta Simon Coury aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1974, Rose Dugdale ingeles familia aberatseko alaba Ipar Irlandako gatazkako Igande Odoltsuko sarraskian Britainiar Armadak izandako jokabidearen aurka agertu eta bere heziketa aristokratikoari aurre egin asmoz Behin-behineko IRAkidea bilakatzea erabakiko du.

## Aktoreak 
* Imogen Poots: Rose Dugdale
** Jude McClean: Rose gaztea
* Jack Meade: Eddie Gallagher
* Tom Vaughan-Lawlor: Dominic
* Lewis Brophy: Martin
* Patrick Martins: Walter
* Dermot Crowley: Donal
* John Kavanagh: Sir Alfred Beit
* Andrea Irvine: Lady Beit
* Flynn Gray: Patrick
* Martha Breen: Sophie
* Carrie Crowley: Rosen ama
* Simon Coury: Rosen aita
* Vanessa Ifediora: Alice
* Molly Rose Lawlor: Lizzie
* Ciaran McKenna: Albert Price

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Elisabet zubia

**Elisabet zubia** () Budapesteko zubia da, Danubio ibaiaren gainean Buda eta Pest lotzen dituena. Hiriko Danubio ibaiaren alderik estuenean dago eta 290 metroko luzera du. Elisabet Bavariakoa du izena, 1898an hildako Austria-Hungariako enperatriza.

Estilo eklektikoan eraiki zen 1898 eta 1903 artean, eta Bigarren Mundu Gerran suntsituta geratu zen. Egungo zubia estilo brutalistan eraiki zen 1961 eta 1964 artean, Pál Sávolyren diseinuarekin.

Zubiaren mutur batean (Pest) martxoaren 15eko plaza dago, Erdialdeko parrokia-elizarekin, eta beste muturrean (Buda) Döbrentei plaza, Elisabet enperatrizaren estatuarekin.

## Iruditegia 

Elisabeth Bridge of Budapest in 1906.webm|1906ko zubia
Erzsébet Bridge (1903), Budapest, Hungary.jpg|1906ko
Elisabeth Bridge, Erzsébet híd.jpg|Zubia 2017an
View from Citadella on Budapest 2005 157.jpg|Zubia gotorlekutik
March 15 Square, Budapest.jpg|Zubia Pest aldetik

## Kanpo estekak
Sandra Rilova

**Sandra Rilova** (Burgos, 1988) ilustratzailea da.

## Bizitza 
Familiak txikitatik hurbildu zuen sorkuntzara. Etxean ama marrazten eta margotzen ikusten zuen. Rilova Arte Ederretan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean, pintura adarrean espezializatuz. Graduondoak egin ditu zuzendaritza zinematografikoan eta haurrentzako ilustrazioan, hurrenez hurren, ESCACen eta EINAn.

Bere lanak hainbat lanetan argitaratu dira, W.B.ren *Poesia hautatua barne. Yeats* (2022), Jostein Gaarderren Sofiaren mundua (2019), Charles Perraulten asto-larrua (2017) eta Alexandr Pushkinen *Pika-dama* (2016).

## Erakusketak 
Besteak beste, 2013tik erakusketa hauexek egin ditu:

### Banaka 
* Guadajarako Arte Garaikideko Museoan
* Santanderreko Rafael Miguel de Arce Museoan
* Santanderreko Alexandra Espazioan
* Burgosko Unibertsitatean.

### Lankidetzan 
* Getxo Arten
* Windsor Kulturgintza Galerian
* Madrilgo Rafael Pérez Hernando Galerian
* Mexikoko Puebla Unibertsitateko Memoria Historikoaren Museoan
* Guadalajarako Liburu Azokan (Mexikon ere bai)
* Lisboako Museu da Electricidade

## Sariak eta aintzatespenak 
Sandraren talentuak hainbat sari eta izendapen jaso ditu:

* 2017an, World Illustration Awards 
* 2020an, Golden Pinwheel Young Illustrators Competition 
* 2022ko Bolognako Haur Liburuaren Azokaren 56. edizioko finalista.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sandra Rilovaren ilustrazioak
Gastón Guruceaga (futbolaria, 1995ean jaioa)

**Gastón Guruceaga Fernández** (Montevideo, Uruguai, 1995eko martxoaren 15a) futbolari profesional uruguaitarra da, Deportivo Cali klub kolonbiarreko atezain gisa jokatzen duena.

## Klub karrera 
### Peñarol 
Guruceagak bere ibilbide guztia Peñarolen alde jokatu zuen. Kluben arteko futbolean egin zuen debuta profesionaletan, Uruguaiko Lehen Mailako 2015–16 denboraldiko lehen partidan, Cerroren aurka Estadio Centenario estadioan, bere taldearentzat 3–0 irabazita. Peñarolek Uruguaiko Lehen Dibisioa irabazi zuen urte hartan.

Hurrengo denboraldian eta Maximiliano Olivera taldeko kapitain izateko planifikatutako Fiorentina italiar aldera azken orduko irteera zela eta, Guruceaga Peñaroleko kapitain izateko aukeratu zuen Jorge da Silva managerrak 21 urte eskasekin.

2018ko urtarrilaren 24an, Guruceaga Paraguaiko Guaraní klubari mailegatu zioten urtebetez.

## Nazioarteko karrera 
Uruguai ordezkatu zuen Uruguain urtarrilaren 14a eta otsailaren 7a bitartean ospatutako 2015eko Hego Amerikako Gazteen Futbol Txapelketan eta non bertako taldeak Guruceagarekin txapelketako partida bakoitza hasita, hirugarren sailkatu zen 2015eko FIFA U-20 Munduko Txapelketarako. Txapelketako atezainik onena izendatu zuten Guruceaga.

2015eko FIFA U-20 Munduko Txapelketan selekzio nazionala ordezkatzeko aukeratua izan zen urte horretan geroago non Uruguaik txapelketan jokatu zituen lau partida guztietan atezain titularra ere izan zen.

Guruceaga Uruguaiko Amerika Centenario Amerika Kopako behin-behineko eskuadroian izendatu zuten baina azken eskuadroitik moztu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Mary Brück

**Mary Teresa Brück** (Ballivor, Irlanda, 1925eko maiatzaren 29a - Eskozia, 2008ko abenduaren 11) Irlandako astronomo, astrofisikari eta zientziaren  historialaria izan zen. Dublingo Dunsink Behatokian eta Eskoziako Edinburgoko Errege Behatokian egin zuen lan.

## Bizitzako lehen urteak 
Mary Teresa Conway 1925eko maiatzaren 29an jaio zen Ballivorren, Meath konderrian (Irlanda), zortzi neba-arrebetan zaharrena. Bere izenaren forma irlandarra erabili zuen, Máire Treasa Ní Chonmhidhe, moja eskola batera joaten zen bitartean, non matematika, zientzia eta musikarako talentua erakutsi zuen,

### Zientziaren historialaria 
Mary Brückek XIX. mendeko Eskoziako errege astronomo Charles Piazzi Smythen biografia batean parte hartu zuen bere senarrarekin. Zientziaren historialari gisa ospea lortu zuen, astronomian emakumeen lanean eta Eskoziako eta Irlandako astronomiaren historian espezializatuta. Ondoren, *Women in Early British and Irish Astronomy: Stars and Satellites* argitaratu zen, emakume astronomoen lana deskribatzen zuena, horietako asko lehenago ahaztuta egon zirenak. Mary Brückek bost artikulu idatzi zituen Oxford Dictionary of National Biography-n, eta sei Biographical Encyclopedia of Astronomers-en.

Ladybird Books-en 1965eko *The Night Sky*  liburu klasikoaren egilea ere bada.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2001ean, *Lorimer Domina* jaso zuen Edinburgoko Astronomia Elkartearen eskutik, astronomiaren ezagutza publiko orokorraren artean zabaltzeko egindako lan txalogarriagatik. 
* 2017ko uztailean, Dublin Hiriko Unibertsitateak *eraikin bat* izendatu zuen Dr. Mary Brück, zientziari egindako ekarpenengatik. 
* Edinburgoko Unibertsitateko *Mary Brück eraikinak* ere bere izena jaso zuen bere omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mary Brück Matematika Genealogia Proiektuan.
* Brück, Máire Treasa : Death notice The Irish Times.
* Obituary: Dr. Mary Brück Journal of Astronomical History and Heritage (ISSN 1440-2807) 12. liburukia, 1. zk., 81-83 or. (2009).
Bagger Drama

***Bagger Drama*** 2024ko Piet Baumgartner suitzar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

Filmak Donostiako 72. Zinemaldiaren Zinemagile Berrien Sailean eman zuten.

## Sinopsia 
Familia batek zailtasunak ditu sentimenduei, amodioari edota intimitateri buruz hitz egiteko. Familia negozioak beren arreta guztia eskatzen du. Alaba istripuz hiltzen denean, familia erabat hondoratuko da: semeak nahiago izango du Ameriketako Estatu Batuetara joan enpresaren ardura hartu baino, aita abesbatzako zuzendari berriaz maiteminduko da, eta ama, bat-batean, bakarrik geratuko da.

## Aktoreak 
* Bettina Stucky: Conny
* Phil Hayes: Paul
* Vincent Furrer: Daniel
* Maximilian Reichert: Philipp
* Karin Pfammatter: Claudia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suitzako aleman

**Suitzako aleman**a edo **suitzar aleman**a (autoglotonimoa: *Schwyzerdütsch*, *Schwiizerdütsch* edo *Schwyzertütsch*; ,  ahoskatua) Suitzan hitz egiten diren hizkuntzetako bat da, alemanikeraren dialekto talde bat dena. Haren dialekto batzuk, izen ezberdinekin, Liechtensteinen ere hitz egiten dira, Austriako mendebaldeko mugako zonaldeetan (Vorarlberg eta Landeck hegoaldea) eta Alemaniako hegoaldeko zonaldeetan (Badenen eta Suabian). Gainera, hainbat eskualdetan hitz egiten diren beste aldaki aleman batzuekin dialektoen *continuum*a osatzen du (eta, beraz, elkarrekiko ulergarritasun osoa du). Ez da nahastu behar Suitzako aleman estandarrarekin (*Hochdeutsch*, aleman klasikoa; edo *Schriftdeutsch*, aleman idatzia), Suitzan eta Liechtensteinen alemanaren forma ofizial eta estandarizatua dena, ez baita suitzar dialekto bat.

Eremu germanikoko suitzar gehienek etxean eta kalean ikasten dute suitzar alemanez hitz egiten. Suitzako alde horretako eskualde bakoitzak bere aldaera du dialektoan, baina hiztunek elkar ulertzea lortzen dute, oro har. Salbuespenak daude urrutiko eskualde edo ibarretako hiztunak direnean, dialekto bereziagoez hitz egiten dutenak, eta horrek batzuetan ezinezko egiten du beste suitzar germanofono batekin komunikatzea. Hala ere, eskoletan irakasten dena eta telebistako eta irratiko programa gehienetan hitz egiten dena, baita parlamentu nazionaleko eztabaidetan ere, aleman ofiziala da. Hala eta guztiz ere, suitzar germaniar-hiztun askok ia atzerriko hizkuntzatzat jotzen dute aleman ofiziala.

Suitzar germanofonoak ohituta daude dialekto hori hitz egitera, baita idaztera ere, adibidez, gutun ez-formaletan, posta elektronikoan, SMSetan eta abar. Dialektoza erabiltzeak ez du gizarte- edo hezkuntza-gutxiagotasuneko ñabardurarik; aitzitik, suitzar germanofonoak harro daude beren dialektoaz, nazio-nortasunaren zeinua baita.

Iparraldeko Alemaniako alemaniarrek zailtasun handiak izaten dituzte edozein dialekto suitzar ulertzeko. Baina hegoaldeko alemaniarrei, batez ere Baden-Wurtemberg eta bavariar Suabia estatuetakoei, askoz errazagoa egiten zaie elkarrizketak ulertu eta mantentzea, haien dialektoa ere alemanikerazko taldekoa baita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camarena ibaia

**Camarena ibaia** Iberiar Penintsulako ekialdeko ibaia da. Turia ibaiaren adarra da, eta Teruelgo probintziatik (Espainia) igarotzen da.

Teruel probintzian sortzen da, Javalambre mendilerroan. 23 kilometro inguruko ibilbidea du. Iturri garaiena Ceparena da, 1600 metroko altueran, Camarena de la Sierra udalerrian. 
Ibaia Tejeda eta Agua Buena erreken bilketarekin eratzen da. Erreka horiek Peral, Blanquilla, Agua Buena eta beste iturri batzuetatik elikatzen dira.

Camarena ibaia Camarena de la Sierratik igarotzen da (1294 metroko garaiera), eta Mas de Navarrete (1020 m), non Cabrito eta Zarzillo iturrien ekarpenak jasotzen dituen. Ondoren, Valacloche (986 m) eta Cascante del Río (984 m) herrien ondotik igarotzen da.

Azken horretatik aurrera, ureztatzeko aprobetxamendua dela eta, agorraldi garaietan, azken zatian lehortu ohi da. Turian amaitzen da, Villelen (824 m) non "El Regajo" esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raquel Lúa

**Raquel Molinero Porras** (Bartzelona, 1993ko urriaren 1a), **Raquel Lúa** izen artistikoarekin ezaguna, kataluniar konpositore eta abeslaria da, autore eta folk erroko kantagintzaren esparruan.

## Ibilbide artistikoa 
2015ean Raquel Lúak bere lehen lan musikala aurkeztu zuen, sei abestiz osatutako EP bat: *Raquel Lúa Yeray Hernándezekin* eta Bartzelonako Taller de Músics taldearen Cabal Musical proiektuan parte hartu zuen. 2017ko ekainean, eta Amaia Miranda gitarra-jotzailearekin batera, Horta Guinardóren XVIII. kantautore lehiaketa irabazi zuen 2017an, eta hainbat musika-jaialditan parte hartzen hasi zen, hala nola Barnasants eta Viceko Mercat de Música Viva jaialdietan.

2018an *Ruegos y Demás* diskoa aurkeztu zuen, bossa, flamenkoa, fadoa edo zambaren inguruko bederatzi kantu propio intimista eta poetikorekin. 2020an *Kairós* argitaratu zuen, autoeditatutako EP bat. 2022an Luak bere laugarren diskoa kaleratu zuen, *Piel* izenburupean, non folka gaur egungo soinuekin nahasten zuen bere begirada artistikotik. Lua autore-kantaren tradizioa jarraitzen duten musikarien belaunaldi berriko kidea da. 2025eko urtarrilean kaleratu zuen *Peinar raices* (Bentilador Music) diskoa.

## Diskografia 
* 2015: *Raquel Lúa con Yeray Hernández*
* 2018: *Ruegos y Demás*
* 2020: *Kairós* (EP)
* 2022: *Piel*
* 2025: *Peinar raíces*

### Lankidetzak 
* Amor de la Marenda. *Teresa Rebulli* (2020) omenaldia
* *BZO Baba.* Miquel de Jorge Artells (2020)
* *Un desert de colors*. Amulet (2021)
* *El gran ball.* Txarango(2021)
* Adam Giles Levy-ren *Desorden de despertar* (ahotsa lau gaitan) (2022)
* *La parca.* Pedro Pastor (single, 2022)
* *Voces, camaradas y acción .*Sandra Bautistaren (2023)
* *Muerte en Víznar / Elegía*  *Federico García Lorcari.* Otto Wolfski (single, 2023)
* *Entrañas.* Marcel Barrera (2024)
* *La alondra*. Río Viré (2024)
* *Hache* Rita Payesekin (singlea, 2024)
* Luistofolesen La niña Chilaca (Antonia) (Fracasos felices EPko singlea, 2024)
* Mireia Zamoraren *Autocura post catarsis* (2025). Gaia: Zintzoa izango natzaizu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alemanda

thumb|Alemanda dantzatzeko manuala,
thumb|Alemandaren erritmoa.
**Alemanda** (frantsesezko *allemande* hitzetik ekarria,  dena) tempo lasaia duen bikote-dantza da, XVI. mendean sortutakoa eta alemaniar jatorrikoa. Hasieran, biko konpasa izaten zuen, baina XVIII. mendeko konposizioetan, laukoa erabili ohi zen. Konposizio instrumental gisa, suite barrokoaren ohiko osagaietako bat da (eskuarki, lehena, edo preludioa dutenetan, bigarrena). Alemanda konposizioak sekziokako errepikapen baliabidea edo baliabide simetrikoa erabiltzen du, beste dantza batzuek bezala, hala nola, courantea, sarabanda, giga, gabota, bourréea, etab. Aurretik inprobisazio izaera duen pieza bat izaten da, preludioa, fantasia, etab. Bi mugimenduk osatzen dute, *allegro*k eta *moderato*k. Lehenengoak anakrusak ditu bereizgarri, baina geroago, kortxeaerdiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kotilioi

[thumb|Kotilioi bat Festsaalen, [Hofburg, Viena, 2008.]]
**Kotilioia** (frantsesezko ''* hitzetik ekarria) Frantzian sortutako dantza mota bat da, 1700 inguruan asmatua eta lauki moduko bat osatuz lauko bikoteek dantzatzeko. Kotilioia kontradantza ugarietako bat izan zen, non partaideak (batez ere erregetzatik zetozenak) elkartu egiten ziren sozialki aurkezteko eta beste dantzariekin aritzeko, dantza mota honetan egiten den bikote-trukearen bidez. 1800. urtean, kotilioiak eboluzionatu egin zuen, bikote gehiago sartuz, eta horri dantzarako formazio konplexuagoak gehitu zitzaizkion, *quadrille*ren aurrekari izan zelarik. *Square dance'' iparramerikarra ere kotilioiaren ondorengo zuzena da.

## Dantza moderno gisa 
Estatu Batuetan, kotilioia entrenamendu moduko bat bihurtu zen, non helduek eta haurrek modalak eta portaera sozialeko arauak ikasten zituzten, guztia dantza formaleko testuinguru batean. Parte-hartzaileek, oro har, jantzi formalak izaten dituzte, eta batzuetan eskularru zuriak ere erabiltzen dituzte. Gaur egungo kotilioiak oraindik ere mantentzen dituzte kideak bikote moduan elkartzeko moduak, eta, horrela, gerta daitekeen hasierako inhibizioa apurtzea lortzen du. Kotilioiaren irakaskuntzan sartzen diren dantza mota desberdinetako batzuk balsa, foxtrota, tangoa, swinga, cha-cha-cha eta aretoko beste dantza mota asko dira. Taldeak, oro har, praktika-eskola pare baten ondoren dantzariek aurkezten dituzten dohainen arabera eratzen dira. Zeremonia edo festaren unea iristen denean, ikasleak elkarrekin esertzen dira aurrealdean, eta familietako gainerako kideak atzealdean esertzen dira. Zeremonia-maisu batek gidatzen du gaua, eta, aurrekontuak ahalbidetzen badu, askari zerbitzu bat eta orkestra bat sartzen dira erritualean. Normalean, dantza bakoitzaren ondoren, dantzan duten trebetasunagatik gehien nabarmentzen den bikoteren batek arrazoi horregatik beragatik sari xume baina hunkigarri bat jasotzeko zortea izango du.

## Gabonetako kotilioia 
Urtezahar-gauean jende ugari bilduz ospatzen den musika- eta dantza-festa. Konfeti, txano eta bestelako osagarriz betetako poltsatxo bat eman ohi zaie bertaratuei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teresa Rita Lopes

**Maria Teresa Rita Lopes** (Faro, 1937ko irailaren 12a – Almada, 2025eko ekainaren 14a) portugaldar idazlea izan zen, Fernando Pessoaren obra ikertzeagatik ezaguna.

## Bizitza 
Teresa Rita Lopes Algarben jaio zen, Faro hirian, 1937ko irailaren 12an. 1979az geroztik, Literatura Konparatuko irakasle titularra izan zen Lisboako Unibertsitate Berriko Giza eta Gizarte Zientzien Fakultatean. Almadan hil zen 2025eko ekainaren 14an, 87 urte zituela.

## Sariak 
* 1987: Lisboa Hiriko Saria (*Os Dedos, os Dias, as Palavras* liburuarengatik)
* 1996: Eça de Queiroz saria (*Cicatriz* liburuarengatik)
* 2001: Portugalgo Idazleen Elkartearen Antzerki Sari Nagusia (*Esse tal Alguém* antzezlanarengatik)

## Lanak 

;Poesia
* *Os Dedos, os Dias, as Palavras* (1987)
* *Por assim Dizer* (1994)
* *Cicatriz* (1996)
* *Afectos* (2000)
* *Jogos, Versos e Redacções* (2001)
* *A Nova Descoberta de Timor* (2002)
* *A Fímbria da Fala* (2002)
* *O Sul dos Meus Sonhos* (2009)
;Antzerkia
* *Três Fósforos* (1962)
* *Sopinhas de Mel* (1981)
* *Rimance da Mal Maridada e Sopinhas de Mel* (1994)
* *Andando andando* (1999)
* *Esse tal Alguém* (2001)
* *As Barbas de Sua Senhoria* (2003)
* *A Asa e a Casa* (2004)
;Prosa
* *Estórias do Sul* (2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yonatan Irrazábal

**Yonatan Irrazábal Condines** (Montevideo, Uruguai, 1988ko otsailaren 12a) uruguaitar futbolaria da, River Plate Montevideoko atezain gisa jokatzen duena Uruguaiko Lehen Dibisioan.

## Karrera 
### Tampico Madero 
2018ko azaroan, Tampico Madero klub mexikarrera joan zen Irrazábal. 2019ko urtarrilaren 13an egin zuen debuta klubarentzat ligan, Atletico San Luisen aurkako 2–1eko porrotean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urko erret jokoa

[thumb|Sir Leonard Woolleyk [Ur (hiria)|Urko errege-erreginen hilobietan aurkitutako bost tauletako bat, XXI. mendean, Britainiar Museoan.]]
thumb|K.a. 177ko arauen azalpena idatziz.
**Urko erret joko**a mahai edo taula joko gisa interpretatu den joko bat da, 1920ko hamarkadan Leonard Woolleyk Urren errege-erreginen hilobietan aurkitutako bi pieza arkeologikori esker identifikatua Aro Modernoan.

## Deskribapena 
Woolleyk aurkitu zituenak titakadurazko inkrustazioak dituzten bi taula dira, Urko Lehen Dinastiakoak, K.a. 2600 baino lehenagokoak. Mahai joko baten adibide zaharrenetarikoak dira, Senet izeneko antzinako egiptoar jokoarekin batera (K.a. XXXIII. mendea baino lehenagoko erregistroak daude) edo Irango Shahr-i Sokhta aztarnategiko ale zehatz batekin batera. Oware joko afrikarrak antzinatasun bertsua duela uste da.

Ikertzaileen arabera, jokalari bakoitzaren fitxek bide bat egin behar zuten, eta bide hori bientzat komuna zen taularen parte batean, non 'talka' egin zezaketen, eta librea beste parteetan. Badirudi erdiko bide estua bientzat komuna zela, baina baten batzuen iritziz bi muturren artean txikiago dena, sei laukikoa, hori ere joko-zelai komuna zen, fitxek elkarri traba egin ziezaioketen esparrua. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bourrée

thumb|Auverniako *borrèia*, XX. mende hasierako argazkia
a'* () Errenazimentuaren eta Barrokoaren garaiko konpas bitarreko dantza arina da, frantziar jatorrikoa. Gabotaren kidea da. Konposizio instrumental gisa, suite barrokoaren osagai izan daiteke (eskuarki, sarabandaren ondorengoa).

Auvernia eta inguruko eskualdeetako (Limousin, Berry eta abar) dantza herrikoi tradizionala da.

Dantza azkarra 2, 4, 3 edo 5 denboratan, *bourrée*-ak eskualde aldaera asko ditu. *Bourrée''aren forma estilizatu bat erabili zuten XVII. eta XVIII. mendeko ballet eta opera frantsesetan, eta bereziki Johann Sebastian Bach eta Georg Friedrich Händelen suite barrokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Éric Pacôme N'Dri

'''Éric Pacôme N'Dri''' (1978ko martxoaren 24a) atleta da. Boli Kosta ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Célestine N'Drin

'''Célestine N'Drin''' (1963ko uztailaren 20a) atleta da. Boli Kosta ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak