Getxo

**Getxo** Bizkaiko kostaldearen erdialdeko udalerri bat da, Bilboaldean eta Uribe Kostan kokatua, Bilboko itsasadarraren eskuinaldean, Bilbotik 15 kilometro iparraldera.  biztanle dituenez, Euskal Herriko hiririk jendetsuenetan seigarrena da.

Getxon dago Bizkaiko Zubia deritzon 1893ko burdinazko zubi esekia, UNESCOk gizateriaren ondare izendatua eta Portugaleterekiko lotura egiten duena.

## Geografia 
[270px|thumb|Getxoko [Neguri auzoa.|ezkerrera]]
[270px|thumb|[Areetako etxe bat, Las Mercedes izenekoa.|ezkerrera]]
### Auzoak 
Getxok hainbat auzo ditu:
* Algorta,
* Algortako Portu Zaharra,
* Elexalde edo Andra Mari,
* Itzubaltzeta, Bizkaiako proiektatutako urbanizaziorik handiena bihurtu zen 1876ko Bilboren handitze-plana arte.

Mendearen bukaeran, Txurrukak Gobela ibaia desbideratu zuen, eta hala, Neguritik igarotzeari utzi zion. Trenbidea iristearekin bat,Areetaren ondoan, baina trenbideak bereizita, Itzubaltzeta (Erromo) sortu zen.

## Armarria 
thumb|Getxoko armarria: "Kaltea dagianak bizarra lepoan".
Getxoko armarrian, arbolaren aurrean otsoa ikusten da eta goian, arbolatik eskegita bezala, bi tupina. Otsoak ahoan lapurtutako arkume bat daroa eta atzera begira doa, ezkerretarantz.

Badago euskaraz idatzitako lelo bat ere, gaurko grafiaz: *KALTEA DAGIANAK BIZARRA LEPOAN*. Leloak kalte egin duenari abisu egiten dio. Kalte egin duenak atzera begira bizi beharko du, getxoztarrak haren atzetik joango direlako.

## Demografia 
## Politika eta administrazioa 
[thumb|300px|eskuinera|[Getxoko udaletxea Algortan.]]

### Udal hauteskundeak 
2015eko hauteskundeetako zerrendarik bozkatuena EAJrena izan zen eta Imanol Landa bihurtu zen alkate.

2019ko maiatzaren 26ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, EAJren izenean Amaia Agirre hautatu zuten alkate. Udalbatza   berria osatzeko bilkuran, Agirrek jaso zituen EAJ/PNVren 11 zinegotzien botoak. PPren  hautagaiak, Eduardo  Andradek, bost jaso zituen, bere taldearenak; EH-Bilduren hautagaiak, Nerea Guijarrubiak, bere alderdiaren lauak; eta Elkarrekin Podemosen hautagaiak, Ignacio Roblesek,  bere  taldeak lortutako bi zinegotzienak. PSE-EEk boto zuria eman zuen.

### Alkateen zerrenda 
Hona hemen Getxok izandako alkateen zerrenda:

### Banaketa administratiboa 
[thumb|550px|Getxoko [2001eko Plan Orokorraren egitura organikoa eta erabilera globalak. Bizitegi-eremuen koloreak dentsitatearen arabera ilunduta daude kolore horitik -dentsitate baxua- kolore marroira -dentsitate altua-. Berde ilunez, ekipamendu handiak.]]

Udalerria, hiru barrutitan dago banaturik, Elexaldek barruti propioa osatzen du, Areeta eta Itzubaltzeta auzoek beste bat eta udalerriko beste auzo guztiak Algortako barrutian daude kokaturik, azken hau izanik populatuena. Hau da barrutiko dagoen biztanle kopurua:

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
#### Errepideak 
BI 637 errepideak, Uribe kostako igarobideak (Leioa eta Sopela lotzen dituena), udalerria zeharkatzen du Neguri, Algorta eta Andra Mari auzuneetatik igarota.

#### Metroa 
Bilboko metroaren 1. lineak Getxo zeharkatzen du, eta udalerrian honako geltokiak ditu:
* Areeta
* Gobela
* Neguri
* Aiboa
* Algorta
* Bidezabal
* Ibarbengoa

#### Autobusa 
Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko honako lineak udalerria zeharkatzen dute:

* *Bilbo – Getxo – Askorri*
* *Bilbo – Getxo (Leioatik)* (Artxandako tuneletatik)
* *Muskiz – Barakaldo – Erromo*
* *Areeta – Berango (Artea merkataritza-gunetik)*
* *Getxo – Gurutzeta (Faduratik)*
* *Getxo – Gurutzeta (Algortatik)*
* *Areeta – Armintza*
* *Bizkaiko zubia – Euskal Herriko Unibertsitatea (Leioako kanpusa) – Laukiz*

#### Itsasontziak 
Itsasontziz heldu daiteke 2006tik Getxora. *Pride of Bilbao* ferryak orain bertan du geltokia.

## Kultura 
### Hizkuntza 
thumb|Getxoko Josefina Mota (Ahotsak proiekturako)|252x252px
Oraindik Elexalde auzoan hitz egiten den euskararen Mendebaldeko euskalkiaren aldaera bat da Getxoko jatorrizko hizkuntza. Gaur egun, Getxoko udaleko datuen arabera udalerriko biztanleriaren % 48,56 erdaldun elebakarra da, euskaldunak, berriz, % 19,9 dira. Gainontzeko % 31,5a elebidun hartzaileek osatzen dute.

Iturri beraren arabera euskaldunen ehunekoa igoz joan da, 1981etik 2001era bikoiztu egin da euskaldunen ehunekoa (% 9tik % 19,9ra). Dena dela, ezagutza hori ez da erabileran islatzen, biztanleen % 4,83k bakarrik erabiltzen baitu eguneroko bizitzan. Hala ere, erabiltzaileen kopurua ere igoz joan dela ikusi da, nahiz eta erabileraren hazkundea ezagutzarena baino askoz apalagoa izan (1989ko % 3,40tik 1997ko % 4,68ra).

### Jaiak 
* San Isidro: maiatzaren 12tik maiatzaren 14ra (Andra Mari (Getxo)).
* San Joan: ekainaren 23tik ekainaren 25era. 
* Karmenak: uztailaren 14tik uztailaren 16ra.
* Santa Ana: uztailaren 21etik uztailaren 23ra (Areeta).
* San Inazio: uztailaren 28tik uztailaren 31ra (Algorta).
* Aingeruen Andra Maria: abuztuaren 2tik abuztuaren 6ra. (Romo).
* San Nikolas: abuztuaren 10etik abuztuaren 13ra. (Portu Zaharra).
* Andra Mari: abuztuaren 15ean (Andra Mari (Getxo)).
* Mesedeetako Andra Maria: irailaren 22tik irailaren 24ra (Areeta).
* San Martin: azaroaren 10etik azaroaren 12ra (hezetasuna auzoa, Algorta)

### Jaialdiak eta jardunaldiak 
* Nazioarteko Folk Jaialdia
* Nazioarteko Blues Jaialdia
* Getxoko Europar Jazz Lehiaketa
* Getxoko Komiki Azoka
* Antzerki Jardunaldiak
* Artisautza Azoka
* GetxoArte Azoka
* Udazkeneko Musika Klasika kontzertuak

## Ondasun nabarmenak 
### Monumentuak 
[thumb|200px|[Mesedeetako Andra Mariaren eliza (Getxo)|Areetako Mesedeetako Andra Mariaren eliza]]

[thumb|200px|[Martínez-Rivas etxea|Martínez-Rivas etxea edo Santa Clara jauregia]]

* Aixerrota: Galea lurmuturrerako bidean kokaturik dagoen haize errota da, Getxoko (Bizkaia) Elexalde auzoan. Errota 1727. urtean eraiki zen, Bizkaiko Jaurerriak XVIII. mendearen hasieran pairatzen ari zen lehortearen ondorioz. Antza denez, Edmundo de Shee ( edo O'Shea) deitutako irlandar batek eraiki zuen, funtzionatzeko ura behar ez zuen haize-errota bat lortu eta era horretan, aberasteko. Dena dela, eraiki eta gutxira etorri ziren berriro euriak eta ur-errotak berriro hasi ziren lanean, denboraren poderioz Aixerrotakoa erabilpen gabe geratu zelarik. Aixerrotaren arkitektura beste Bizkaiko haize-erroten antzekoa da, hots, kono moztuaren forma du, Mantxako haize-errotek ez bezala, zeinak zilindrikoak diren. Bestalde, Mantxako errotak XVI. mendearen bukaeran eraiki zituzten eta Bizkaiko haize-errotak (Aixerrota barne) XVIII. mendearen hasieran. XX. mendearen bukaeran birmoldatu zutenez geroztik, arte galeria bat dago errotan eta, alboko eraikinean, jatetxe bat.

* Amorotoena etxea: Getxoko Algorta auzoan kokatua, Amorotoena etxeak berriztatze eta aldaketa ugari izan du bere historian zehar. Aipagarriena, XIX. mendean baserri izatetik (baserri arkitekturaren tipologia izatetik), «Algortako etxe» itxura hartzera pasatu zenean gertatu zen. Arotz-lanak utzitako diseinua Bizkaiko kostaldeko etxeetan askotan agertzen den ezaugarrietako bat dugu.

* Andra Maria eliza: Getxoko Andra Mari auzoan dagoen eliza da. Andra Maria eliza Getxoko udalerriaren fundazio-garaiko hirigunea da. Balio historiko handia du, oso antzinakoa —XII. mendekoa— delako eta Getxoko gizartearen, gizataldearen eta erlijioaren historiaren zati izan delako. Landa-eliza da, barroko latzekoa, apaingarririk gabekoa. Gurutze latinozko oinplanoa duen tenplua da, lau atal ditu, burualde poligonala eta gurutzadura. Dorrea ez dago erdi-erdian eta lau gorputz ditu kupulan errematatzen direnak. Sarrera nagusia hegoaldeko alboan dago eta elizpeak babesten du; elizpeak zurezko zutoin zuzenak ditu eta harrera aurreko gunea da. Eliza dagoen toki berean egon zen jatorrizko eliza erromanikoa.

* Bizkaia zubia: transbordadore zubi bat da, Bilboko itsasadarraren bi ertzak batzen dituena: Portugalete ezkerreko ertzean, eta Getxoko Areeta auzoa eskuinekoan. 1887 eta 1893 artean eraiki zen, ekimen pribatu baten ondorioz. 1893ko uztailaren 28an ireki zen, mota horretako munduko zubien artean lehenengoa. Euskal Herriaren industrializazioaren adibide bat da. Bilboko itsasadarrean dagoen itsasontzi trafikoa ahalbidetzen du; eta, era berean, Portugalete eta Getxo batzen ditu. 2006ko uztailaren 13an UNESCOk gizateriaren ondare izendatu zuen. Euskal Herriko eraikin indibidual bakarra da kategoria horretan; eta, Espainiako Erresuman gizateriaren ondare diren eraikin guztien artean, Industria Iraultzari lotuta dagoen bakarra. UNESCOren arabera, adibidea izan zen munduan eraiki ziren beste antzeko zubiak egiterako garaian, eta altzairuzko kableen erabilerak arkitektura metalikoan Industria Iraultzako eraikinik interesgarrienen artean dago. Bidaiei dagokionez, 2018an 3.464.810 bidaiari garraiatu zituen.

[thumb | eskuinera | [Eguzkialde jauregia, Bizkaian XX. mendeko arkitekturaren elementu adierazgarriena eta ezagunena. Lezama-Legizamon jauregiarekin, San Joseren Etxearekin, Zisko Etxearekin eta Itsasoan galdutakoen Etxearekin batera, Areetako kaiaren inguruko ondare eremu babestuan dago. Eraikuntza osoko elementurik nabarmenena dorre altua da. Eguzkialde jauregiaren kokalekua, tamaina, aberastasuna eta arkitektura mailako kalitatea kontuan hartzen baditugu, Bizkaian XX. mendeko arkitekturaren elementu adierazgarriena eta ezagunena da.

[thumb | eskuinera | [Lezama-Legizamon jauregia, Bizkaiko jauregi burges ezagunena.]]

* Lezama-Legizamon jauregia: Getxoko Neguri auzoan dago. José María Basterra arkitektoak diseinatu zuen, 1902. urtean, Lezama-Legizamon familiarentzat. 1919. urtean, Manuel María Smithek erreformatu zuen. Arkitekturari, ingurumenari, lekukotasunari eta eszenografiari dagokienez, interes handiko multzoa da; XX. mendeko lehen hereneko Bizkaiko jauregi burges ezagunena da, zalantzarik gabe. Luis Lezama-Legizamon Sagarminaga enpresaburu, politiko tradizionalista eta bibliofiloak eta haren emazte Felisa Zuazolak eskatuta eraiki zuten, 1903. urtean. Orduz geroztik bizilekutzat erabili da, eta familia berari lotuta egon da.

* Martínez-Rivas etxea edo Santa Clara jauregia: Neguri auzoan dago, Foruak kaleko seigarren zenbakian. 1902an diseinatu zuen José María Basterra arkitektoak, Pedro Chalbaudentzat, eta *old english* izeneko arkitektura estiloari jarraikiz eraikita dago.  

* Olozaga etxea: Algorta auzoan dago, Basagoiti eta Algortako etorbideen ertzean. Leku abantailatsuan, San Ignazio eliza eta plazaren aurrean. Rosada izenez ere ezaguna, hispanoamerikar arkitektura zibil eta urbanoaren barruan sailkatuta dago; izan ere, tipologia kolonialekoa da.

* Rosales egoitza: Neguri auzoko jauregi bat da, XX. mendearen hasieran eraikia. Rafael Garamendi arkitektoak diseinaturiko landetxea hau 1917 eta 1920. urteen artean eraiki zuten, Juan Jose Uriberentzat. Garai hartako Getxoko eraikin gehienetan bezala, ingeles estiloa da nagusi, ekarpen erregionalisten nahastearekin.

## Herri senidetuak 
*  Angelu, Euskal Herria

## Getxoztar ezagunak 
* Bizente Amezaga (1901–1969), euskaltzaina.
* Elias Amezaga (1921–2008), idazlea (Bilbon jaioa, getxoztarra adopzioz).
* Jose Martin Elizondo (1922-2009) idazlea, antzerkigile anarkista, erbesteratua.
* Pedro Bilbao (1909–1992), medikua.
* Federiko Krutwig (1921–1998), idazle, euskaltzain eta politikaria.
* Jose Martin Elizondo (1922–2009), antzerki-zuzendaria eta idazlea.
* Ramiro Pinilla (1923–2014), idazlea (Bilbon jaioa, getxoztarra adopzioz).
* Laura Mintegi (1955–), idazlea.
* Marije Fullaondo (1964–), politikaria.
* Asier Hormaza (1970–), aktore eta umorista.
* Unai Elorriaga (1973–), idazlea.
* Iñigo Landaluze (1977–) txirrindularia.
* Fredi Paia (1981–), bertsolaria.
* Xabier Paia (1982–), bertsolaria.
* Jonathan Castroviejo (1987–), txirrindularia.

## Bidezko Merkataritzaren aldeko hiria 
2012ko irailaren 13an, Emaus Gizarte Fundazioak *bidezko merkataritzaren aldeko hiria* izendatu zuen; Euskal Autonomia Erkidegoko lehen udalerria izan zen Getxo, Bilborekin batera. Mundu osoan izendapen hori 1100 hirik baino ez dute. Udalerriko eragileek (dendak, ikastetxeak, elkarteak, enpresak eta udala) elkarrekin lan egiten dute, bidezko merkataritza bultzatzeko.

## Irudiak 

Irudi:Sitting at the dock of Biscay.jpg|Ikuspegia, Areetatik.
Irudi:Zubia jun.jpg|Bizkaiko zubiak Getxo eta Portugalete lotzen ditu.
Irudi:Arriluzeko faroa.jpg|Arriluzeko itsasargia (kanpokoa).
Irudi: Getxo Galea.JPG| Galeako ibiltokia.
Irudi: Getxo Arrigunaga Beach Ganekogorta mountain.JPG| Arrigunaga hondartza; atzean, Ganekogorta mendia.
Irudi: Getxo Biscay Basque County Ganekogorta.jpg| Arrigunaga hondartza eta, eskuinera, atzerago, Ereaga hondartza, eta atzean Gorbeia mendia.
Irudi: Bizkaiko zubia behelainorekin.jpg| Bizkaia zubia, lainopean.
Irudi: Olas 019.jpg|Arriluzeko itsasargia (barnekoa).
Irudi:Guecho,_Las_Arenas_-_Palacio_San_Joseren_08.jpg|San Joseren jauregia, Areetan.
Irudi:Guecho, Algorta 08.jpg|Portu Zaharreko etxeak.
Irudi:Guecho, Santa Maria de Guecho - Molino de Aixerrota 2.jpg|Aixerrota.
Irudi:Aixerrota Getxo sunset.jpg|Aixerrota, arratsean.
Irudi:Algortako Portu Zaharra.jpg|Algortako Portu Zaharra, arratsaldeko eguzkipean.
Irudi:Itsas_Gane_Igerrak.jpg|Itsas Gane jauregia, elurtuta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Uribe Kosta
* Bilbo Handia

## Kanpo estekak 
* *Getxoinfo*
* Getxoko Udala
* Egizu Getxo Euskaldun