Han Fei

**Han Fei Tzu** edo **Han Feizi**, (, ;  - ), Han Feizi bezala ere ezaguna, Antzinako Txinako filosofo eta jurista zein estadista ezagunenetarikoa izan zen Gerra Zibilen garaian. Estatuko printzea ere izan zen.

Han Fei askotan legalismoaren ordezkari handiena kontsideratzen da. Han Feizirentzat tradizionalki berari egozten zaizkion idazkien antologia bat baita, eta bere aurrekoen metodoak sintetizatzen zituena. Han Feiren ideiak batzuetan Printzea liburuaren egilea zen  Nikolas Makiavelorenekin alderatzen dira,. Zhuge Liang historialariak dio Han Feizirirengan garrantzi handia izan zuela.

Sima Qian idazle eta historialariak kontatzen du Qin Shi Huang Han, Qin dinastiako lehen enperadorea, estatuaren aurka gerran joan zela Han Feirekin audientzia bat lortzeko, baina azkenean espetxeratu egin zutela konbentzitu zuten, eta ondoren bere buruaz beste egin zuela. Qin dinastia goiztiarra desagertu ondoren, eskola legalista ofizialki gaitzetsi zuen ondorengo Han dinastiak. Txinako inperioaren historian zehar baztertua izan arren, Han Feiren teoria politikoak eta ideia legalistek eragin handia izan zuten ondorengo dinastia guztietan, eta legerik gabeko gobernuaren ideal konfuzianoa ez zen inoiz gauzatu.

Han Feik Shang Yangen legeei buruzko enfasia, Shen Buhairen administrazio-teknikari buruzko enfasia eta Shen Daoren autoritate eta profeziari buruzko ideiak hartu zituen, autokratak estatuaren gaineko kontrol sendoa lortu ahal izango duela azpimarratuz aurrekoen metodologien menpe egonez gero: bere 'botere' (勢 shì), 'teknika' (術 shù) eta 'lege' (fa) posizioa. Benetako emaitza adierazpenaren (刑名 xingming) bidez erantzule izatearen kontzeptuaren garrantzia azpimarratu zuen, zigor eta sari "bi helduleku" sistemarekin batera, baita wu wei ('ahaleginik ez') ere.

## Izenak 
Han Fei Hanzi ('Han Maisua') edo Han Feizi ('Han Fei Maisua') bezala ere ezagutzen da. Wade-Gilesen transkripzioan, bere izen bera Han Tzu, Han-tzu, Han Fei Tzu edo Han Fei-tzu idazten da. Izen bera —batzuetan "Hanfeizi" edo "Han-fei-tzu" bezala— erabiltzen da beranduago tradizionalki berari egozten zaion antologia adierazteko.

## Legitimitatea 
[thumb|Filosofoaren estatua Txinako [Shaanxi probintziako parke batean ikusgai.]]
Lehen ikerketa akademikoek ez zuten oso garbi benetako Han Fei bat existitzen zenik, baina egungo ikerketa akademikoak irekita egon dira ideia horretara. Masayuki Sato-k (2013) ez du uste Sima Qian-en Han Feiren bizitzari buruzko xehetasun literal guztiak historikoki zehatzak direnik, dramatikoegiak direla uste baitu, Han Fei eta Li Si aurkari bihurtzeko prest zeudelako.

Goldin sinologoak (2013) ideia irekia zuen Han Feiren bizitzaren xehetasunak "ziurrenik ez zeudela egiatik oso urrun", baina ez zitzaizkiola oso garrantzitsuak iruditzen Han Feizi interpretatzeko: Han Fei "Hánen errege-etxetik" zetorrela, eta Qinen kargu bila zebilela, "K.a. 233an exekutatu zutela, Li Sik tranpan harrapatu ondoren".

### Shang Yang eta Shen Buhai 
Inguruko estatuen kantzilerrak zirenez, Qin estatuko Shang Yangen eta Han estatuko Shen Buhairen doktrinak (shu administrazio teknikarekin lotuta) inperioaren bateratzearen aurretik gurutzatuko ziren. Han Feizi da Shang Yangen Qin-etik kanpo kontserbatutako lehen erreferentzia, Shang Jaunaren Liburua Guanzirekin batera zabaltzen hasi baitzen garai hartan.

Herrlee Creel sinologoak (1970) argudiatu zuen bezala, geografikoki sinesgarria da benetako Han Fei baten antzeko norbait egotea. Han estatuaren ondorengoa izan

ik, Shang Yang eta Shen Buhairen berri izateko aukera ona izango zuen, eta gero Han Feiziren zati bat idazteko. Esan litekeen bezala, batez ere 40. kapituluan, bi pertsonaiak batera aztertzen dituena. Sinesgarria da, halaber, 43. kapituluko Shen Dao ezagutzea, Gerra Zibilen garaian ezagunagoa zena.

Han Feik legea eta shu teknika defendatzen dituen arren, Han Feiziren 30. kapituluan (“Azalpenen barne-bilduma A”) eta 38. kapituluan (“Eztabaidak III”) shu-zentratutako ikuspuntua adierazten da. 30. kapituluan zigorrak argi eta saihestezin bihurtzea tekniken azpimultzo gisa hartzen da kontuan. 38. kapituluan “arauak eta neurriak argitzea” agintariari betebeharrak esleitzea eskatzen dioten gobernu-tekniken azpimultzo gisa hartzen da kontuan. Kasu hauetan, Han Fei bere Han estatuko arbaso Shen Buhairen ondorengo filosofiko zuzenagoa dirudi, tradizioak kokatuko lukeen bezala.Zazpi teknikak hauek dira: 

* Lehenengoa: gai bati buruzko ikuspuntu guztiak aztertu eta alderatu; 
* bigarrena: zigorrak saihestezinak eta autoritate dotorea argiak bihurtu; 
* hirugarrena: sariak fidagarriak bihurtu eta jendeak bere gaitasunak guztiz erabiltzera behartu; 
* lau: proposamenak banan-banan entzun, eta menpekoak [proposamenen] erantzule egin; 
* bost: ediktu nahasgarriak eman eta erabaki maltzurrak hartu; 
* sei: zure ezagutza zeuretzat gorde eta aholkua eskatu;
* zazpi: hitzak pertsona batetik bestera komunikatu eta esan nahi duzunaren kontrakoa esan. 

Zazpi hauek dira agintariak erabili behar dituenak. (Han Feizi 30.0.0; Chen 2000: 560) Lege-funtzionarioengan oinarritzen ez bazara, egiaztapen eta sailkapen gurutzatuak nola egiten diren aztertzen ez baduzu, estandarrak eta neurriak argi ez badituzu, zure entzumen eta ikusmenean soilik oinarritzen bazara, zure adimena lanean jarri eta orduan bakarrik gaiztakeria agerian utzi behar baduzu, ez al du horrek aginte-teknikarik eza erakusten?

## Bizitza 
Han Feiren jaiotza-urte zehatza ezezaguna da oraindik, hala ere, adituek K.a. 280 inguruan kokatu dute.

Sima Qianek Han Feiri buruz idatzitako biografia honako hau da:Han Fei Han-eko printzea zen, izena/forma eta legea/artea aztertzearen aldekoa, eta Sima Qianek zalantzaz defendatzen zuen Huang-Lao filosofian errotuta zegoela. Jaiotzez tartamudea zen eta ez zen gai ondo eztabaidatzeko, baina ona zen paperak idazten. Bere lagun Li Sirekin batera, Xun Qing zerbitzatu zuen, eta Sik berak onartu zuen ez zela Fei bezain gai. Han gainbehera zihoala ikusita, askotan kexatzen zitzaion Han-eko erregeari paperak aurkeztuz, baina erregeak ez zuen onartu kontratatzea. Horren aurrean, Han Fei frustratuta zegoen estatu bat gobernatzean, erregeak ez zuelako ahaleginik egiten estatuaren sistema juridikoa fintzeko eta argitzeko, boterea hartuz bere menpekoak kontrolatzeko, estatuaren jabetza eta defentsa hobetzeko, edo jakintsuak deitzeko eta kontratatzeko estatua hobetuz.

Aitzitik, erregeak ustelak eta traidoreak kontratatu zituen eta jakintsuen gainetik postu altuagoetan jarri zituen. Intelektualak legearen nahasmendutzat hartzen zituen haien literatura erabiliz eta zaldunek estatuaren debekua urratzen zutela uste zuen indar armatuak erabiliz. Estatua bakean zegoen bitartean, erregeak ohoratuak babestea gustatzen zitzaion; beharrean zegoenean, armadura eta kaskoa zituzten gerlariak kontratatzen zituen. Beraz, gizon landuak ezin ziren kontratatu eta kontratatutako gizonak ezin ziren landu. Oso atsekabetuta osotasun eta zuzentasun handiko gizonak menpekoek moralgabekeriaz eta ustelkeriaz onartzen ez zituztelako, iraganeko irabazi eta galeretan izandako aldaketak ikusi zituen. Horregatik, hainbat artikulu idatzi zituen, hala nola "Bakardadearen Haserrea", "Bost Izurriteak", "Esaera Barne eta Kanpoko Bilduma", "Pertsuasio Bilduak" eta "Pertsuasio Bideko Zailtasunak", ehun mila hitz biltzen dituztenak. Hala ere, Han Feik berak ondo ezagutzen bazuen ere pertsuasioaren zailtasuna, pertsuasio bideko zailtasunei buruzko bere lana oso zabala baitzen, azkenean heriotza goiztiarra izan zuen Qin-en. Ezin izan zuen beretzat hitzen tranpatik ihes egin.Azkenean, bere lanak Qin-eko Ying Zheng erregearen eskuetara iritsi ziren, eta irakurri ondoren honakoa esan zuen: "Pertsona honekin [Han Fei] adiskidetasuna egiten badut, damurik gabe hilko naiz", eta Han Fei Qin gortera gonbidatu zuen. Han Feik "Han-ak babestea" saiakera aurkeztu zuen erregeari bere aberria ez erasotzeko eskatzeko, baina bere lagun ohi eta arerio Li Sik saiakera hori erabili zuen Han Fei espetxeratu zezan, Han-ekiko zuen balizko leialtasunagatik. Han Feik erantzun zuen "Qin erregearekin lehen aldiz topo egiten dudanean" izeneko beste saiakera bat idatziz, bere idazketa talentua erabiliz erregearen bihotza irabazteko asmoz. Han Feik erregearen bihotza irabazi zuen, baina Li Sik pozoia edatera emanaz bere buruaz beste egitera behartu aurretik ez. Qin erregeak, ondoren Han Feiren heriotzaren damu zuen.

## Bere legalismoaren laburpena 
Xunzik giza izaera gaiztoa eta bertuterik gabekoa dela dioen hipotesia osatu zuen, eta, beraz, giza haurrak beren bertutezko formara eraman behar direla iradoki zuen gizarte-klasean oinarritutako Konfuzoren hezkuntza moralaren bidez. Hori gabe, Xunzik argudiatu zuen, gizakia bertuterik gabe jokatuko luke eta bere giza izaerak gidatuko luke ekintza immoralak egitera. Han Feiren hezkuntzak eta bizipenek, Gerra Estatuen garaian eta bere Han estatuan, administrazio amoral eta interesetan oinarritutako baten kudeaketarako filosofia baten sintesia lagundu zuten, eta moralitatea tresna solte eta eraginkortasunik gabekoa zirudien. Hanek bere irakaslearen "jaiotzez bertuterik gabekoa" teoriarekin bat egin zuen, baina aurreko filosofia legalistan bezala, pragmatikoki proposatu zuen jendea beren interesetan oinarritutako izaeraren bidez gidatzea. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Han Fei Tzuren lan osoak, Txinako zientzia politikoaren klasiko bat. Itzultzailea: Wenkui Liao.

  Han Feiren edo Han Feiri buruzko lanak Internet Archive-n

## Ikus gainera