Maricusa Ornes

**Maricusa Ornes** (Puerto Plata, 1926ko irailaren 12a - Santo Domingo, Dominikar Errepublika, 2018) deklamatzailea, aktibista, poesia koreatuan aitzindaria eta dominikar maistra izan zen, eta Latinoamerikan "garrantzi handieneko deklamatzaile garaikidea" zela esan izan da. Dominikar kulturari ekarpen ugari egin zizkion aktibista antitrujillista honek.

## Hezkuntza 
Hamalau urterekin, Maricusa Ornesek deklamazio-ikasketak hasi zituen, Marujina de Farber espainiar maistraren  gidaritzapean. Gregorio Martínez Sierraren *Canción de Cuna* antzezlanean, Santo Domingo hiriko Olimpia Antzokian egin zen Madre superioraren rolean, Salomé Ureña Eskola Normalaren jardueren barruan, non batxilergoa filosofia eta letretan ikasten zuen. Musika eta piano interpretazioko ikasketekin jarraitu zuen, Flérida de Nolasco musikologoarekin eta ondoren María Barón eta Manuela Jiménez maistrekin.

1943an Santo Domingoko Unibertsitatean sartu zen Zuzenbide Fakultatean eta Gazteria Demokratikoa mugimendu anti-trujillistan sartu zen militante gisa. 1947an, amaierako ikaslea zela, ikasketak utzi behar izan zituen. Ornesek kontatzen du: «Izen-ematea irabazia nuen, baina tiranoari atxikimendu gutun bat idaztea eskatu zitzaidan saria eskertzeko. Zuzenbide ikasle batek bere kontzientziarekin zintzoa izan behar duela iritzi nion, eta beraz, uko egin nion». Bazekien bere jarrerarekin erregimenari desafio egiten ziola.

## Deklamatzaile gisa izan zituen hastapenak 
Bere Amerikako poesia modernoaren lehen errezitaldia Julio Postigok administratzen zuen Dominikar Liburudendako Patio Español delakoan egin zuen, 1949ko apirilaren lehenean, gaueko 8:30etan, publikoaren txalo zaparrada jasoz. Jose Miguel Vendrell kritikariak honela definitu zuen orduan: «emakume poema egina». Horretarako, Socrates Nolasco, José Manuel Poveda, E. González Martínez, Ligio Vizardi, Pablo Neruda, Meiira Delmar, Domingo Moreno Jimenez, Carmen Natalia, Flérida de Nolasco, Porfirio Barba-Jacob, Alfonsina Storni, Julián del Casal, Luis Llorens eta Emilio Homme sartu zituen bere errepertorioan.

Hilabete batzuk geroago, 1950eko uztailean, Ornes-ek bigarren errezitaldi bat eskaini zuen Las Mercedes kaleko 49. zenbakian, Franklin Mieses Burgos (*Arrosa hiltzen denean*), Francisco Domínguez Charro (*Yo que no he visto nunca*), Rodolfo Coiscou Weber (*Aingeruaren presentzia*), Gabriela Mistral (*Intima*), Manuel Machado (*Mariposa Negra*), Juan Ramón Jiménez (*La Cojita*), Rafael Alberti (*Marinero en tierra-selección*), Gabriel D’ Annunzio (*Un sueño*) del inmortal Federico García Lorca *Preciosa y el aire*.

## Erbestea 
Trujillaren diktadurak berari egindako setioagatik berak eta  familiak erbestera jo behar izan zuen. 1950ean Dominikar Errepublikatik atera zen Mexikorantz eta geroago Puerto Ricon ezarri zen [1].  

Mexiko Hirira iritsi zenean bere maistra Marujina Farber eta Ernest Farberm haren senarra, urte batzuk lehenago hiri horretara joanak zirenak, laguntzaile izan zituen deklamazio-karrera profesionala abiatzeko.

Mexikon, sei hilabetez aritu zen Javier Malagón Barceló (1911-1990) doktore eta ikerlari espainiarraren laguntzaile gisa. Espainiar zuzenbidearen eta erromatar zuzenbidearen historiako irakaslea izan zena Santo Domingoko Unibertsitate Autonomoan (UASD). 

Ondoren, Mexikoko Espainiar Ateneoak Errezitaldi bat eskaintzera gonbidatu zuen, non bere maisu eta irakasle Constancio Bernardo de Quirós soziologo eta kriminalista espainolak konkurrentzia sartzen duen, Ateneoaren egoitzan, Morelos etorbideko 219 zenbakian. *Leon Feliperen* *El Viento y Yo un poema* errezitatzea aukeratu zuen. Kritika bikainak jaso zituen bere jardunak. Excelsior, El Nacional, Tiempo eta Izquierda Republicana egunkariek orrialde osoak eskaini zizkioten.

Mexikon izan zuen arrakastaren ondoren, 1951ko otsailaren 5ean Habanara (Kuba) abiatu zen Maricusa. Bertan, erbesteratu dominikar talde zabal batek eta beste lagun batzuek harrera egin zioten: bere neba Horacio Julio Ornes, José Espaillat, Tulio H. Arvelo, Pedro Mir, Juan Bosh, Octavio Méndez Pereira, Rómulo Betancourt, Luis Beltrán Prieto, Carlos Andrés Pérez, los Lizos, Melópezos, Melóz eta Camacchez, Henró Hernández eta Camactuquez.

Apirilaren 13an, Anfiteatro Nazionaleko lokal zabalean, Maricusak Errezitaldi bat aurkeztu zuen *«* *Kubako herriari omenaldia»* izenburupean, 3,000 ikusleren aurrean. Gau hartan estreinatu eta bere ahotsean eman zen lehen aldiz, poeta nazionalaren funtsezko poema, Pedro Mir, *Hay un país en el mundo*, tirano baten botere odoltsuaren pean bere aberriaren tragedia eta gurutze bide mingarria islatzen duena, lurrik gabeko nekazari, jornalari eta azukre-kanaberazko ingenioen irla batean.

Maricusa Ornes San Juanera (Puerto Rico) joan zen 1952ko martxoan. Borinquén-en 12 urte baino gehiago eman zituen erbestean, eta boilurzaleen tiraniak ez zion inoiz utzi zaintzapean egoteari. Bere gutunak ez ziren inoiz amaren eskuetara iristen. 

1953an “Santo Domingo Arte Eszenikoaren Akademia” sortu zuen San Juanen, Magdalena Ferdinandy irakasle hungariarraren, Carmen Natalia Martínez Bonilla idazle eta erbesteratuaren eta Amalia C. de Rolán produktore puertorrikarraren babesarekin, eta Juan Ramón Jiménez poeta espainiar handiak inauguratu zuen.

1957an Puerto Ricoko Unibertsitateko Giza Zientzien Fakultateko Drama Saileko katedradun sartu zen, eta 1961ean Arlequín haurrentzako antzerki-elkartea sortu zuen. Elkarte horrekin berrogeita bost urteko etengabeko lana egin zuen, bai Puerto Ricon, bai Dominikar Errepublikan.

## Erbestetik itzulera 
Dominikar Errepublikara itzuli zen Trujillo hil ondoren, 1962ko martxoan. El Caribe eta La Nación egunkari dominikarrek deklamatzailea herrialdera itzuli zenaren berri eman zuten. 

Berehala, behartsuenei laguntzen hasi zen, eta herrialdean izandako lehen Tele Maratoia sustatu eta egiteko ekimena izan zuen. Maratoi horretan, komunikabideetako zuzendari guztiek hartu zuten parte, beren babesa emanez eta estatuko hainbat pertsona ospetsurekin batera. Horri esker, oso ekarpen garrantzitsuak bildu ziren Lepraren Aurkako Elkartearen alde, 1963an.

1964ko urtarrilaren 3an, Trujilloren diktadurak etendako ikasketak amaitzea lortu zuen eta Zuzenbidean doktore gisa graduatu zen *magna cum laude*.

Urte horretako ekainaren 20an, Donald Reid Cabral eta Huberto Bogaert Díaz doktoreekin lankidetzan, Dominikar Institutu Dermatologikoa egon zen eraikina eraikitzeko lanak hasi ziren.

1964ko uztailaren 24an, Maricusa Ornes Puerto Ricoko San Juan herrian ezkondu zen Jaime Álvarez Dugan doktorearekin. Hiru hamarkadaz senar-emazteen arteko batasuna izan zuten eta bi seme-alaba izan zituzten: Juan Enrique eta Ángel Luis.

## Ibilbide artistikoa 
1961ean Latinoamerikan garrantzi eta etorkizun handieneko deklamatzaile garaikide gisa katalogatua izateaz gain, Maricusa Ornesek Arlequín sozietatea sortu zuen Puerto Ricon, Carmen Natalia idazle dominikarrarekin eta Magdalena de Ferdinandy irakasle hungariarrarekin batera.

1976an, Arlequín Santo Domingoko Antzoki Nazionalean hasi zen lanean, eta haurrentzako antzezlanak muntatzen zituen urtero. Aurkezpenak Dominikar Errepublikako hainbat enpresen laguntza eta lankidetzarekin egin ziren. Arlequinen aurkezpenen irabaziak ongintzako eta haurtzaro dominikarraren aldeko zerbitzu-erakundeei eman zitzaizkien, hala nola Errehabilitazio Elkarteari, Robert Reid Cabral Ospitaleari eta Dermatologia Institutuari.

2006. urtean, Arlequín Haur Antzokiak berrogeita bost urte bete zituen etenik gabe lanean, eta hogeita hamar urte Dominikar Errepublikara lehen aldiz iritsi zenetik.

Urte bereko martxoan, Eduardo Brito Antzoki Nazionalean, Blanca Nieves y los Siete Enanitos obraren bertsio berri bat aurkeztu zuen, sei funtziotan, 10.000 pertsonatik gorako parte-hartzearekin, Maricusa Ornes eta Carlos Ruizen zuzendaritzapean.

## Latinoamerikan poesia koreadaren aitzindaria 
Ricardo Alegria Puerto Ricoko Kultura Institutuko zuzendariaren iradokizun bati erantzunez, 1963an, esperimentu gisa, Poesia Koreada izeneko deklamazio- eta jarduera-taldea sortu zuen, eta, hala, genero horren aitzindari bihurtu zen Latinoamerikan.

Puerto Ricoko Kultura Institutuaren egoitzako harmailetan, arrakasta handiz egin zen Poesia Koreatua taldearen lehen errezitaldia, honako errepertorioa zuena: poesia puertorrikarra, poesia dominikarra eta poesia unibertsala. Taldeak Puerto Rico osoan eskaini zituen errezitaldiak eta 1964an Dominikar Errepublikak Washingtonen zuen Enbaxadak gonbidatu zituen, Berrezarkuntzaren oroitzapena poesia dominikarrarekin ospatzeko.

Genero hau Bigarren Eskoletan eta Puerto Ricoko unibertsitateetan instituzionalizatu zen bere ospeari esker. 1970etik aurrera taldeak Erdialdeko Amerikan zehar birak egiten hasi zen eta Maricusak aldi berean banakako errezitaldiak egin zituen. 1975ean Poesia taldeak Dominikar Olerki eta Poesia Puertorriqueñoko Errezitaldi bat eraman zuen Santo Domingora. 1976an Puerto Ricoko Unibertsitateko Antzokiko eszenatokira itzuli zirenean, omenaldia egin zieten bi poeta ikaragarriri: Carmen Nataliari eta Julia de Burgosi. 1982an, Maricusa Ornes deklamatzailearen zuzendaritzapean, eta Héctor Campos Parsiren jatorrizko musikarekin, Poesia Koreatuko taldeak Arteen Amerikarteko 1. Jaialdian parte hartu zuen, Puerto Ricoko Arte Ederren Zentroan, «Apabullando el aire y las caretas» errezitaldiarekin

## Antzerki-zuzendaritza 
Dudarik gabe, Greziako antzerki klasikoaren garai guztietako lan gailenetako baten eszenaratzea, Maricusa Ornesen zuzendaritzapean, *Euripidesen* Troianak, antzerki latinoamerikar garaikideari egin zion ekarpen handiena izan zen. Lan hori 1984ko urrian aurkeztu zen, San Juango San Cristobal gaztelu zaharrean, Puerto Ricoko Kultura Institutuak babestuta, Nazioarteko Antzerki Jaialdirako. Sylvia Troncosok bigarren mailako emakumezko aktore onenaren saria eskuratu zuen Puerto Ricon, «Alejandro Tapia» sarian, Andromaca lanagatik.

* 2008an, Errepublikako presidenteak, Leonel Fernández doktoreak, Duarte, Sánchez eta Mella Merituaren Ordena eman zion Maricusa Ornesi, Komendadore Graduan, «antzerkiaren irakaskuntzari herrialdean eta atzerrian egindako ekarpenengatik, bai eta gure kultura-balio gorenak zabaltzeagatik ere»

* 2009an, Kultura Ministerioak Santo Domingoko Nazioarteko VI. Antzerki Jaialdia eskaini zion, eta, ondoren, 2012an, Antzerki zuzendari izateari utzi zion.

* 2012ko urtarrilaren 25ean, Botere Exekutiboak Duarte, Sánchez eta Mella-ren Merezimenduaren Agindua eman zion, Dominikar Errepublikan eta atzerrian antzerkiaren irakaskuntzari egindako ekarpen nabarmenengatik, bai eta gure kultura-balio gorenak zabaltzeagatik ere, batez ere dominikar poeten deklamazio eta zabalkundearen bidez. Halaber, borrokalari antitrujillista gisa egindako lan nabarmenagatik.

## Heriotza 
Maistra eta deklamatzailea 2018ko abenduaren 17an, igandean, hil zen, 92 urte zituela, Bella Vistan, Santo Domingon zuen egoitzan. Bertan igaro zituen bere bizitzako azken urteak eta Jaime Álvarez Dugan senarrarekin batera **hilobi** kristaua jaso zuen, abenduaren 18an, asteazkenez, goizeko 11etan, Cristo Redentor hilerrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Parra, Yury (2018). «II». Carmen Natalia Martínez Bonilla Dictadura, literatura y resistencia. SANTUARIO. p. 110. ISBN 978-9945-609-30-1.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)

* Maricusa Ornes-i gutuna