Sator karratu

[thumb|220px|*Sator* karratu magikoa, [Oppède.]]
'''*Sator* karratu'*a karratu magiko mota batek jasotzen dien izendapena da, latinezko SATOR, AREPO, TENET, OPERA, ROTAS bost hitzez osatuta dagoena, multzo hisa harturik, bai goitik behera nahiz ezker-eskubi, palindromoa osatzen dute.

Karratua 5 × 5eko sareta gisa antolatuta dago: bost hitzez osatua da, bosna letratakoa, guztira 25 karaktererekin. Zortzi letra latindar darabiltza: bost kontsonante (S, T, R, P, N) eta hiru bokal (A, E, O). Bertsio batzuetan, saretako lerro bertikalak eta horizontalak ere marrazten dira, baina kasu askotan ez dago horrelako lerrorik. Karratua bi dimentsioko palindromo edo hitz karratu gisa deskribatzen da, akrostiko bikoitzen klase berezi bat dena.

Bi moduotakoa da: ROTAS (behean, ezkerretara) eta SATOR (behean, eskuinean):

Karratuaren erromatar garaiko lehen bertsioek goiko lerroan ROTAS hitza dute (ROTAS formako karratua deritzo, goian ezkerreatara), baina goiko lerroan SATOR duen alderantzizko bertsioa nagusitu zen Erdi Aroaren hasieratik aurrera (SATOR formako karratua deritzo, goian eskuinean). Akademiko batzuek *Rotas-Sator karratu* esaten diote, eta beste batzuek, objektuari *rebus* edo *karratu magiko*. Erdi Arotik aurrera, Tenplarioen karratu magiko gisa ere ezagutzen da.

## Itzulpena 
### Bost hitzetako testuarena 
Hitzak latinez daude, eta adituek itzulpen hauek eman dituzte adituek:

* SATOR: izena, nominatiboan; *serere*-tik, "erein" esanikoa: "ereilea", "landatzaile", "sortzailea", "aitzindaria" (normalean jainkotiarra); "sortzailea"; hitzez hitz, "ereilgilea".

* AREPO: hitz ezezaguna, agian izen nagusia, palindromoa osatzeko asmatua edo jatorri ez-latinokoa.

* TENET: *tenere* aditza ("euts"), Indikatibozko orainaldiko singularrezko hirugarren pertsonan: "eusten dio", "gordetzen du", "ulertzen du", "jabetzen da", "menperatzen du", "kontserbatzen du", "dau(z)ka".

* OPERA: izena, ablatibo singularrean: "zerbitzuaz", "minaz", "lanaz"; "zaintzaz", "ahaleginaz", "arretaz".

* ROTAS: rotās, *rota* izenaren akusatiboaren plurala: "gurpilak".

Esaldiaren itzulpen zuzenena hau da: *Arepo* *ereileak* (edo *nekazariak*) *gurpilei* *kontuz eusten die* (edo *Arepo ereileak kontuz gurpilei eusten die*). Antzeko itzulpenen artean, besteok ere daude: *Arepo nekazariak gurpilak* *darabiltza*, edo *Arepo ereileak* (SATOR) *trebetasunez* (OPERA) *gidatzen du* (TENET) *gurpila* (ROTAS).

Ikertzaile batzuek, hala nola Jules Quicherat historialari frantsesak, uste dute karratua *bustrofedon* estiloan irakurri behar dela (hau da, norabide txandakatuetan). *Bustrofedon* estiloak —grezieraz "idi-goldearen moduan" esan nahi du— karratuaren testuaren nekazaritza-giroko alderdia azpimarratzen du. Irakurketa hori SATOR formako karratuari aplikatzean, eta erdiko TENET hitza errepikatzean, SATOR OPERA TENET – TENET OPERA SATOR ematen du, oso modu librean interpretatu dena honela: *Erein duzun bezala, hala bilduko duzu*, eta batzuek uste dute karratua hiru hitzez irakurri behar dela – SATOR OPERA TENET, eta modu librean itzultzen dute honela: *Sortzaileak (gauza guztien egileak) bere lanak mantentzen ditu*; biek jatorri greko-erromatarra estoikoa edota pitagorikoari erreferentzia egin liezaiokete.

Duncan Fishwick akademiko britainiarrak dioenez, *bustrofedon* ikuspegiaren itzulpena huts egiten du ROTAS formako karratu bati aplikatzen zaionean; hala ere, Paul Grosjean jakintsu belgikarrak ROTAS formako *bustrofedon* araua alderantzikatu zuen (hau da, ezkerrekoaren ordez, eskuineko aldean hasi) SAT ORARE POTEN lortzeko, hau da, juduen otoitzerako dei moduan itzultzen dena: *Nahikoa otoitz egiteko gai al haiz?*.

### AREPO hitzaren inguruko iritziak 
AREPO hitza *hapax legomenon* bat da, latindar literaturan beste inon agertzen ez dena. Akademiko batzuek uste dute izen nagusia dela, edo agian izen teoforikoa, latindarra ez den hitz batetik egokitua edo karraturako espresuki asmatua. Jerôme Carcopino historialari frantsesak uste zuen *golde* hitz galiarretik zetorrela; hala ere, beste akademiko batzuek baztertu egin dute hori. David Daube antzinako zuzenbide historialari estatubatuarrak uste zuen AREPOk antzinako grezierazko *alfa* (Ἄλφα) eta *omega* (ω) hitzen hebreerazko edo aramerazko bertsioa ordezkatzen zuela, *Alfa-Omega* kontzeptua adieraziz (ikusi Isaias 44.6 eta Apokalipsia 1:8) judeo-kristautasun goiztiarrekoa. J. Gwyn Griffithsek argudiatu zuen AREPO terminoa, Alexandriaren bidez, "Hr-Hp" (ḥr ḥp) izen egiptoarretik zetorrela, eta *Apisen aurpegia* esan nahi zuela interpretatu zuen. 1983an, Miroslav Marcovich serbiar-estatubatuar jakintsuak AREPO terminoa proposatu zuen Harpokratesen (edo *Horus-haurra*ren) laburdura latinizatzeko, egunsentiko eguzkiaren jainkoa, Γεωργός `Aρπον ere deitua: haren esanetan, SATOR AREPOri dagokio. Horrek karratua honela itzuli lezake: *Horus/Harpokrates ereileak lanak eta torturak kontrolpean mantentzen ditu*.

Beste akademiko batzuekin batera, Duncan Fishwickek uste zuen AREPO hitz hondar bat besterik ez zela, palindromo konplexu eta sofistikatu bat osatzeko beharrezkoa zena (judu sinbolismo ezkutuan txertatuta zegoela uste zuen, beheko "Judu Sinboloaren" jatorri teoriaren arabera), eta hitzetik gehiago espero izatea ez zela arrazoizkoa bere sortzaile juduen ustezkoengandik.

### Anagrama gehiago 
Karratua osatzen duten letrak berrantolatzeko metodo anagramatikoaren bidez, "eskuko esanahiak" aurkitzeko ahaleginak egin dira.

1883an, Gustav Fritsch historialari alemaniarrak letrak alderantzizkatu eta Satani egindako dei bat aurkitu zuen:

: SATAN, ORO TE, PRO ARTE A TE SPERO ("Satan, otoitz egiten diat, artea hiregandik espero diat").
: SATAN, TER ORO TE, OPERA PRAESTO ("Satan, hirutan otoitz egiten diat, lanak prest zaudek").
: SATAN, TER ORO TE, REPARATO OPES ("Satan, hirutan otoitz egiten diat, konpon heure aberastasuna").

Guillaume de Jerphanion historialari frantsesak exorzismo baten formula ezagunen adibideak katalogatu zituen, hala nola:

: RETRO SATANA, TOTO OPERE ASPER ("Atzera Satan, eta lan gogor oro"), eta otoitzok:
: - ORO TE PATER, ORO TE PATER, SANAS ("Otoitz egiten diat, aita, otoitz egiten diat, aita, senda hadi").
: - O PATER, ORES PRO AETATE NOSTRA ("Oi, aita, egik otoitz gure aroaren / adinaren alde").
: - ORA, OPERARE, OSTENTA TE PASTOR ("Otoitz egin ezak, lan egin, heure burua erakuts ezak, artzain").

1887an, Oskar Kolberg etnografo poloniarrak anagrama zorrotzaren ikuspegia aldatu zuen laburdurak erabiliz eta, horrela, SATOR karratuko 25 letretatik monastegiko arauaren 36 letrak ondorioztatu zituen: SAT ORARE POTEN (TER) ET OPERA(RE) R(ATI)O T(U)A S(IT), beneditarren antzinako arautzat hartzen zuena; Gaston Letonnelier historialari frantsesak antzeko ikuspegia erabili zuen 1952an kristau otoitza lortzeko: SAT ORARE POTEN(TIA) ET OPER(A) A ROTA S(ERVANT), hau da: *Otoitza da gure indarra eta (patuaren?) gurpiletik salbatuko gaitu*.

1935ean, Kuno von Hardenberg arte historialari alemaniarrak [de] uste zuen Saronen arrosak San Pedrori Kristo ukatzearen bekatuagatik ematen zion arintzea aurkitu zuela, PETRO ET REO PATET ROSA SARONA anagramarekin, hau da, *Pedrorentzat, errudunarentzat ere, Saronen arrosa irekita dago''; akademikoek haren interpretazioa ukatu zuten.

2003an, Rose Mary Sheldon historialari estatubatuarrak karratuaren anagrametatik sor daitezkeen esaldi askotariko batzuk zerrendatu zituen, bere gogokoena barne: APATOR NERO EST: horrek esan nahi omen du Neron erromatar enperadorea birjina baten jaiotza baten emaitza zela.

## Historia 
Karratu magikoa Europako hainbat arkeologia indusketatan agertu izan da. Adibide antzinakoena eta ospetsuena 1925ean Ponpeiako indusketan aurkitu zen: gimnasio handiko zutabe batean dagoen idazki bat da, eta karratuaren historiari buruzko ikerketetan berebiziko garrantzia du.

Beste hainbat:
* Ingalaterran, Cirencesterko hondakinetan (antzinako Corinium).
* Italian, San Pietro ad Oratorium elizan, Bussi eta Capestrano artean (Abruzzo eskualdean),  Sienako katedralaren horma batean eta Collepardoko abadian.
* Frantzian, Rochemaureko gazteluan eta Oppèden.
* Espainian, Santiago de Compostelako abadian.