open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Petronio Boloniakoa

**Petronio** (latinez: **Petronius**) (450 urtearen inguruan hila) Boloniako apezpikua izan zen V. mendean eta hiriko santu zaindaria da.

## Biografia 
Petroniori buruzko iturri bakarrak dira Eukerio Lyongo apezpikuak (450–455 bitartean hila) idatzitako gutun bat, eta Gennadioren '''' dira . Horietan kontatzen den kondairaren arabera,  erromatar familia noble batetik jaio ze , kristautasunera bihurtu zen, eta, ondoren, apaiz egin zen. Gaztaroan Petronio aszetismo praktiketan aritu zen, eta badirudi Jerusalemen izan zela, agian erromesaldi batean.

432 inguruan Boloniako apezpiku hautatu eta zuten, non eliza bat eraiki zion San Estebani (Santo Stefano eliza multzoaren hasiera). Santa Luzia eliza, eta Santi Bartolomeo e Gaetano basilikaren jatorrizko eliza ere eraiki izana egozten zaio.

## Gurtza 
thumb|Innocenzo Francucci da Imola, "San Petronio en gloria", Davia Bargellini Museoa.
XII. mendean Petronioren biografia mitiko bat hedatu zen, eta santuaren erlikiak izendatu zituztenak 1141ean aurkitu zituzten Santo Stefanon, non hilobi monumentu bat eraiki zitzaion 1390ean, beste eliza bat eraiki zuten haren omenez Bolonian; San Petronio basilika. 2000. urtean, erlikiak Santo Stefanotik San Petronio basilikara eraman zituzten.   

Eliza Katolikoak San Petronio eguna ospatzen du urriaren 4an. Ikonografian, Petronio apezpiku gisa irudikatzen da Boloniako maketa bat eskuan duela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petronio (argipena)

**Petronio** izenak hainbat adiera du:

* **Petronio** (K.o 27–66) erromatar politikari eta idazlea, Satirikonaren egilea.
* **Petronio Maximo**, 455ean mendebaldeko erromatar enperadorea izana.
* **Petronio Boloniakoa, San Petronio**, santu kristaua, Bolonian gurtua. 
* Petronio Egiptokoa, IV mendeko egiptoar fraide kristaua.
* 3244 **Petronius**, asteroide bat.
Cesare Dandini

**Cesare Dandini** (Florentzia, 1596ko urriaren 1a-Ibidemn, 1657ko otsailaren 7a), margolari italiarra izan zen. Barroko mugimenduarekin lotuta egon zen. Bere ibilbide artistikoa Florentzian garatu zuen. 

## Biografia 
Artisten familia batean jaio zen: bere familiako beste kide batzuk ere margolariak izan ziren: Vincenzo Dandini anaia, Pietro iloba, eta honen seme-alabak, Ottaviano eta Vincenzo.

Oso goiz Francesco Curradirekin hasi zen ikasten. Ondoren, Cristofano Alloriren tailerrera joan zen, eta, ondoren, Domenico Passignanorenera. Bere bizitzako gertaera asko Filippo Baldinucciri esker ezagutzen ditugu. Bere gaztaroan Dandini edertasun handiko gaztea zela kontatu zuen, eta Madonna askotan Curradiren modeloa izan zen.

1621ean Accademia del Disegnon izena eman zuen. Bere lehen lanek bezero ugari eman zizkioten, horien artean Giovanni Battista Severi musikaria eta Lorenzo de' Medici. Graziaz eta kolorez beteriko estiloa garatu zuen, antzerki kutsukoa, baina mugimenduz eta adierazkortasunez betea, Guido Reniren Boloniako obrarekin alderaketak eragin zituena. Baldinuccik honela definitzen du bere artea: *maniera vaga*, naturaren azterketa arretatsu bat edertasunaren eta graziaren zentzu berezi batekin konbinatzeko modu bat.

Bere ekoizpenean kobre gainean eginiko erretratu txikiak, gai erlijioso eta profanoetako pinturak eta irudi alegorikoak daude, erretratua eta kontzeptuzko pintura konbinatuz. Tamaina handiko lanak ere egin zituen.

Giovanni Domenico Ferrucci, Alessandro Rosi, Antonio Giusti eta Stefano della Bella bere ikasleak izan ziren.

## Lan ospetsuak 
* *Pietà* (1625, Santissima Annunziataren Basilika, Florentzia)
* *Zerbino e Isabella* (1631, Uffizi Galeria, Florentzia)
* *Vergine con santi* (1631, Santa Annunziata, Florentzia)
* *La Carità* (1634, Casino Mediceo, Florentzia)
* *Rinaldo eta Armida* (1635, Uffizi, Florentzia)
* *La Carità* (Metropolitan Museum, New York)
* *San Michele Arcangelo* (bilduma pribatua, Florentzia)
* *Mitrikdates* (Piselli bilduma, Florentzia)
* *Autoritratto* (Luzetti bilduma)
* *Ritratto di una ragazza* (Pitti jauregia, Florentzia)
* *Ritratto di un uomo anziano* (Pitti jauregia, Florentzia)
* *San Luca pittore* (Pitti jauregia, Florentzia)
* *Mosè guida i pastori* (1635-45, Irlandako Galeria Nazionala, Dublin)
* *Sacra Famiglia* (c. 1640, Hermitage museoa, San Petersburgo)
* *Conversione di Saulo* (1646-47, Vallombrosa abadia)
* *Ritratto di giovane* (1650, Pitti jauregia, Florentzia)
* *Morte di Cleopatra* (bilduma pribatua, Florentzia)

## Iruditegia 

Fitxategi:Cesare Dandini 001.jpg|*Diana bezalako emakumea*.
Fitxategi:Cesare Dandini Santa Inés.jpg|*Santa Ines*.
Fitxategi:C Dandini Retrato de joven.jpeg|*Gaztearen erretratua*.
Fitxategi:C Dandini Rinaldo y Armida.jpeg|*Rinaldo eta Armida*.
Fitxategi:C Dandini Soldado joven con lanza col par.jpg|*Soldadu gaztearen erretratua*.
Fitxategi:C Dandini retrato de muchacho 1630-32 col par.jpg|*Nerabearen erretatua*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meri Avidzba

**Meri Hafizovna Avidzba** (; ; Sokhumi, Abkhazia, Errusiar Inperioa, 1917ko urtarrilaren 24a - *ibidem*, Abkhaziako SESA, Georgiako SES, SESB, 1986ko apirilaren 12a) sobietar pilotu eta nabigatzaile militarra izan zen. Abkhaziako lehen emakumezko hegazkinlaria izan zen. Bi domina eman zizkioten Bigarren Mundu Gerran Ekialdeko Frontean (1941-1945) egindako lana saritzeko. Armadatik erretiratu ostean, Abkhaziako Sobiet Goreneko diputatu hautatu zuten.

1986ko apirilaren 12an hil zen 69 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
On hanget korkeat, nietokset

***On hanget korkeat, nietokset*** finlandiar Gabon kanta ezaguna da. Vilkku Joukahainenen izen bereko poema *Joulupukki* aldizkarian argitaratu zen 1901ean, eta Jean Sibeliusek musikarako moldatu zuen. Abesti horrek leku berezia zuen Sibeliusen Ainolako etxean, musikagileak familiako Gabonetako ospakizunetan pianoan jotzen baitzuen.

Vilkku Joukahainenek poema idatzi zuen, Sortavalako seminarioan ikasten ari zela. Ez zuen inoiz liburu baten baitan argitaratu, eta ez dakigu nola iritsi zen Sibeliusen eskuetara.

Jean Sibeliusen musika lan guztien artean bost Gabon kanta daude, eta horien artean *On hanget korkeat nietokset* abestiak 5. zenbakia da. Besteak *Joulupukki kolkuttaa* (1. zk.), *Jo on joulu täällä* (2. zk.), *Jo joutuu ilta* (3. zk.) eta *En etsi valtaa loistoa* (4. zk.) dira, 1895 eta 1913 artean moldatutakoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metoxi

thumb|Metoxi taldearen egitura
Kimika organikoan **metoxi taldea** funtzio-talde bat da, zeinetan oxigeno-atomo bata metilo talde batekin lotuta dagoen. Honela irudikatzen da CH3O- edo MeO-.

Metoxi taldea ez da substantzia kimiko independente bat, baizik eta beti molekula handiago baten parte da.
Dorothy Johnstone

**Dorothy Johnstone** (Edinburgo, 1892ko abenduaren 25a -  Bodelwyddan, 1980ko uztailaren 15a) eskoziar margolari eta akuarelista izan zen.

## Ibilbidea 
Johnstone Edinburgon jaio zen 1892ko abenduaren 25ean eta Napier Roaden (Pakistan) hazi zen. Bere aitak, George Whitton Johnstone (1849-1901) paisajistak, bere talentu artistikoa bultzatu zuen eta, 16 urte zituela, Edinburgh College of Art-en ikasle bezala matrikulatu zen. Ernest Stephen Lumsden-ekin ikasi zuen, eta erretratu informalean zuen talentua erakutsi zuen. 1914an Edinburgh College of Art-eko kide bihurtu zen. 1915eko udaz geroztik, Gallowayko Kirkcudbrighten ohiko urteko bisitaria bihurtu zen, eta beste artista batzuekin batera margotu zuen, batez ere emakumeekin, Jessie M. King barne, Kirkcudbright Eskolako kide zela. Dorothy Johnstone, Cecile Walton eta Mary Newbery lagunekin batera, Edinburgoko Eskolako kide izan zen. Eskola hori 1919an sortu zen, eta Edinburgh College of Art-ekin elkartutako artista-taldea zen. 1919an Kirkcudbrighten bizi izan zen, eta Vera Holmerekin harremana izan zuen, "Pankhurst-en txofer" bihurtu zena.

1924an, bere karrera artistikoaren gailurrean, Johnstonek erakusketa bat antolatu zuen Edinburgon Cecile Walton artistarekin batera. David Macbeth Sutherland taldekide eta lankidearekin ezkondu zen 1924an. Bere senarra 1933an Aberdeeneko Gray's School of Art-eko zuzendari izendatu zutenean (ondoren Robert Gordon Unibertsitatera eraman zuten) eta une horretan emakume langileentzat ezkontzeko zegoen debekuaren ondorioz, bere karrera eta bere ikasleak utzi zituen. Bere harremanak mantendu zituen Edinburgorekin, bere erretratuak eta paisaiak Eskoziako Errege Akademian erakusten jarraitu baitzuen. Akademia horretako Bazkide (ARSA) hautatu zuten 1962an.

Johnstonek paisaiak eta erretratuak margotu zituen, bereziki haurrenak. Bere estiloa librea zen, olio-pintura, akuarela, arkatza edo klera izan. Bere lanaren zati bat Eskoziako Galeria Nazionalean dago ikusgai. 1980an hil zenean, 'Marguerites' pintura (1912an margotua) Eskoziako Errege Akademiari utzi zion.

## Bibliografia 
* "Dorothy Johnstone ARSA 1892-1980: A memorial exhibition: Aberdeen Art Gallery, Schoolhill, Aberdeen 18 December-15 January 1983," *The Fine Art Society*, Dundas Street, Edinburgh, 29 January – 1 March 1983  
* "Modern Scottish Women Painters and Sculpa tors 1885-1965," Alice Strang editorea. *National Galleries of Scotland*.  

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* "Dorothy Johnstone ARSA 1892-1980: A memorial exhibition: Aberdeen Art Gallery, Schoolhill, Aberdeen 18 December-15 January 1983," *The Fine Art Society*, Dundas Street, Edinburgh, 29 January – 1 March 1983 ISBN 9780900017100
* "Modern Scottish Women Painters and Sculpa tors 1885-1965," Alice Strang editorea. *National Galleries of Scotland*. ISBN 97819062

## Kanpo estekak
Lulajże, Jezuniu

***Lulajże, Jezuniu*** polonierazko Gabon kanta da, ustez XVII. mendearen bigarren erdian sortua.

## Historia 
Gaur egunera arte iraun duen testuaren bertsio zaharrena 1705eko bilduma batetik dator eta Poznańgo artxidiozesiko artxiboetan dago gordeta. Beste bertsio batzuk Staniątkiko beneditarren monasterioan gordetako eskuizkribuetan ere agertzen dira. Frantziskotarren ereserki-liburuen XVIII. mendeko bi eskuizkributan eta karmeldarren XVIII. mende amaierako eskuizkribu batean ere sartu zen, Ludwik Chybińskiren ereserki-liburuaren bigarren zatiarekin batera. Abestiaren testua Lviveko Szlichtyn argitaletxeak argitaratu zuen bilduma baten baitan, lehenik 1767an eta gero 1785ean.

Lulajże, Jezuniu abestiaren melodia, gaur egungoaren desberdina, 1843an Michał Marcin Mioduszewski apaizak bildutako *Pastorałki i kolędy z melodyjami czyli piosnki wesołe ludu w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane a przez X. M. M. M. zebrane* antologian agertu zen inprimatuta.

Urteetan zehar, musikagile asko inspiratu ditu, besteak beste, Frédéric Chopin. Jacek Kaczmarski egile abeslariak ere moldatu zuen *Wigilia na Syberii* musika-lanerako. Lucjan Rydel poloniar musikagilearen *Betlejem polskiego* obraren hirugarren ekitaldian, aingeru-abesbatza batek *Lulajże, Jezuniu* abesten du.

*Lulajże, Jezuniu* Gabon kantak poloniar identitatearekin oso lotuta dago, eta hainbat bertsio patriotiko ditu. Beste lanen artean, Ludwik Markowskik moldatutako Poloniar Legioaren bertsioa dago.

Polonian ez ezik, nazioartean ere ezaguna da. Esaterako, Frantzian *Nuit de lumière* du izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Circenīša Ziemassvētki

***Circenīša Ziemassvētki*** () letoniar Gabon kantarik ezanunenetakoa da. Raimonds Paulsek moldatu zuen 1980an, Aspazijaren izen bereko poeman oinarrituta.

## Historia 
Aspazijak 1900 eta 1904 artean idatzi zuen *Circenīša Ziemassvētki* poema, eta 1904ko *Dvēseles krēsla* bildumaren baitan argitaratu zuen. Poema hau, bilduma osoa bezala, egilearentzat garai zail batean sortu zen, bere senar Rainis Viatkako gobernazioan erbesteratuta zegoenean. 1981ean, Aspazijaren poemetan oinarritutako abesti sorta osoa, abesbatza berak interpretatua, Melodia diskoetxeak kaleratu zuen *R. Pauls, Aspazija — Dziesmas Bērniem* diskoan.

*Circenīša Ziemassvētki* abestiak ospe handia lortu zuen *Ilgais ceļš kāpās* telefilmeari esker, garai berean Rigako Zinema Estudioan filmatu zena. Filmaren jatorrizko bertsioan, Lilita Ozoliņa aktore nagusiak abestu zuen letonieraz, eta errusierazko bikoizketan, berriz, Valentina Talyzinak. Ondoren, Dzeguzīte haur abesbatzak, Cosmos taldeak (2005) eta Linda Leen abeslariak (2009) interpretatu dute.

2018an, 33. postuan sailkatu zen garai guztietako letoniar abesti onenen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Evghenia Guțul

**Evghenia Guțul** ( edo *Evgeniya Guțul*; Etulia, Moldaviako Sobietar Errepublika Sozialista, Sobietar Batasuna, ezaguna ere **Jevgenia Gutsul** () edo **Eugenia Guțul** izenez, gagauziar legelaria eta politikaria da. Gagauziako Lurralde Entitate Autonomoko gobernadorea () izan zen 2023ko uztailaren 19a eta 2025eko abuztuaren 5a bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Evelyn L. Pruitt

**Evelyn L. Pruitt** (San Frantzisko, 1918ko apirilaren 25a - Arlington, 2000ko urtarrilaren 19a) estatubatuar geografoa izan zen. *The Professional Geographer* aldizkariaren editorea izan zen, eta teledetekzioaren arloa garatu eta "urruneko detekzioa" terminoa asmatzeagatik da ezaguna.

## Bizitza 
Pruitt San Frantziskon jaio zen 1918ko apirilaren 25ean. Bere gurasoak Ethel Lord eta Conrad Douglas Pruitt izan ziren. Geografiarekiko interesa piztu zitzaion lehen aldiz bere ahizpa zaharrenarekin txango batean gidari gisa ari zela. Kaliforniako Unibertsitatean (Los Angeles), Arteetako lizentziatura (1940) eta Arteetako masterra (1943) lortu zituen. 1942an hasi zen lanean Estatu Batuetako Kostaldeko eta Geodesia Zerbitzuan, eta erakunde horretan "profesional" maila lortu zuen lehen emakumea izan zen. Geroago, Itsas Ikerketa Bulegoko programa geografikoen zuzendari bihurtu zen, non kostaldeko higaduran lan egin zuen eta planeta aztertzeko sateliteen erabilera sustatzen lagundu zuen. Lan honen bidez, Pruittek arlo horretako ikerketarako funtsak banatzeko mekanismo bat ezarri zuen. Pruitt *The Professional Geographer* aldizkaria editatzen hasi zen 1957an, eta hiru urtez bete zuen kargu hori.

Pruitt Itsas Ikerketa Bulegotik erretiratu zen 1973an, eta garai hartan Estatu Batuetako Itsas Armadako emakumezko zientzialaririk garrantzitsuena zen.

1960ko hamarkadaren hasieran, Pruitt konturatu zen zientziaren aurrerapenek esan nahi zutela aireko argazkilaritza ez zela jada termino egokia planeta aztertzeko erabiltzen ari ziren datu-jario berriak deskribatzeko. Itsas Ikerketa Bulegoko Walter Bailey lankidearen laguntzarekin, "urruneko detekzioa" terminoa asmatu zuen argitaratu gabeko liburu zuri batean. Pruitt orduan hasi zen lanean ingurumenean urrutiko detekzioari buruzko lehen sinposioa izango zenean, Michigango Unibertsitatean lehen aldiz egingo zena, eta bilera hauetan "urrrutiko detekzio" terminoa gehiago erabiltzen hasi zen. Geroago, urrutiko detekzioa goraipatu zuen "mundua ikusteko duen potentzial zoragarriagatik".

Pneumoniak jota hil zen 2000ko urtarrilaren 19an. eta Emakume Geografoen Elkarteak bere *lorpen bikainaren saria* eman zion Pruitti.
* 1983an Louisianako Estatu Unibertsitatetik *ohorezko doktoregoa* jaso zuen,
* 1984an, Amerikako Geografoen Elkarteak bere ohore gorena eman zion, *James R. Anderson Geografia Aplikatuko Ohorezko Domina.*

## Erreferentziak
Isoeugenola

**Isoeugenola** edo **2-metoxi-4-propenilfenola** edo **4-propenilguaiakola** konposatu organiko aromatikoa da C10H12O2 formula duena fenolen klasekoa eta propenilo eta metoxi ordezkatzaile bana dtiuena. Guaiakolaren deribatutzat jotzen da. Isoeugenolak egitura-isomero bat dauka: eugenola. Halaber lotura bikoitza dela eta, *cis* eta *trans* isomeroak ere baditu. Isougenola likido likatsu horixka da. Disolbagaitza da uretan, baina disolbagarria etanoletan, dietil eterretan eta azetonatan. Narritagarria da

Isougenola produktu naturala eta landare askotan aurkitzen da, hala nola, mandragoran, petunian, intxaur muskatuan, albakan, jenjibrean eta *Coffea arabica*n.

Naturan, eugenolak eta isoeugenolak intsektu polinizatzaileak erakartzen dituzte, eta animalia belarjaleak eta bakterioak, berriz, uxatu.

## Sintesia 
Isoeugenola eugenolaren transisomerizazioz sintetizatzen da ingurune alkalinoan eta berotuz.

## Erabilera 
Isoeugenolak ezaugarri antiseptiko eta analgesikoak ditu eta, ondorioz, botika eta ukendu batzuen osagaia izaten da.

Bestalde industri-esparru askotan usatzen da, kosmetikoetan, elikagaien aromatizatzaileetan, perfumeetan, fungizidetan eta erreaktibo gisa sintesi organikoan, besteak beste. Bainillinaren sintesian lehegaia da.

## Toxizitatea 
isoeugenola alergenoa da pertsona batzuentzat eta ukipen-dermatitisa eragin dezake

## Erreferentziak
Majida Issa

**Majida Margarita Issa Belloto** (San Andres, 1981eko ekainaren 27a) kolonbiar aktore eta abeslaria  da, jatorriz italiarra eta libanoarra.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
1981eko ekainaren 27an jaio zen, Kolonbiako San Andrés hirian. Bere gurasoak:  Waydi Issa libanoarra eta Ylia Bellotto italiar jatorriko kolonbiarra (Miguel Varoni aktorearen arreba) dira. Bere ahizpa Jordana Issa, amaren aldeko izeba María Margarita Giraldo eta amaren aldeko amama Teresa Gutiérrez ere aktoreak dira.

Interpretazioa ikasi zuen Bogotako Antzerki Artearen Eskola Nazionalean.

### Ibilbidea 
Yésica Beltrán alías "La Diabla"ren paperagatik da ezaguna "*Sin senos sí hay paraíso*" telesail arrakastatsuaren hiru denboraldietan, "*Sin senos no hay paraiso"* telesail arrakastatsuaren ondorengoa.

Majida Issa izan zen gonbidatuetako bat Platino Sarien hamaikagarren edizioan, 2024ko apirilaren 20ko gauean, Mexikoko Riviera Mayan. Galan zehar, Majidak hiru ahotsetara abestu zuen Mariaca Semprún eta Ana Guerrarekin.

## Bizitza pertsonala 
Aurretik Mijail Mulkay aktore kubatarrarekin ezkonduta egon zen, eta gero Andres Sandoval aktorearekin.

## Filmografia 
### Telebista 
### Zinea 
## Sariak eta izendapenak 
### India Catalina sariak 
### TVyNovelas sariak 
### Talento Caracol sariak 
### Latinezko Grammy Sariak 
### Beste sari batzuk 
* Sariak Talentua Barraskiloa Momentu onenari: Helenitak bere azken Kontzertua eman du La ronca de oro.
* Sariak Talento Caracol a mejor Beso (Diego Cadavid-ekin batera) por La ronca de oro .
* Zure Mundua Sariak 2017: Txarkeriarik Onena *Sin senos sí hay paraíso ("Bularrik gabe bada paradisua")*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Majida Issa en Colarte
* Secretos de Majida Issa
Beijai o Menino

***Beijai o Menino*** () Portugalgo Trás-os-Montes probintziako Gabon kanta tradizionala da.

## Historia 
*Beijai o Menino* abesti herrikoia da, beraz, bere egilea eta sortze-data ezezagunak dira. 1932 eta 1933 artean, Kurt Schindler estatubatuar folkloristak grabatu zuen Miranda do Douron, Iberiar penintsulan zehar egindako bidaietako batean. Schindler 1935ean hil zen, eta bere lana, *Folk music and poetry of Spain and Portugal*, 1941ean bakarrik argitaratu zen.

1934an, Francisco Manuel Alves historialariak *Beijai o Menino* abestia aipatu zuen *Memórias Arqueológico-históricas do Distrito de Bragança* idazlanaren IX. liburukian. Letrak erreproduzitzeaz gain, informazio garrantzitsua ere eman zuen. Besteak beste, agerian utzi zuen *Beijai o Menino* Bragantza barrutiko herri batzuetan abesten zela oilar-mezan, xirolarru-jotzaileek lagunduta.

Bere doinua *Oh bento airoso* abestian eta *Nossa Senhora lavadeira* erromantzean erabiltzen denaren nahiko antzekoa da.

Fernando Lopes-Graça musikagile portugaldar ospetsuak doinu hau landu zuen eta 1961ean amaitutako Bigarren Gabon Kantatan sartu zuen. Alemanezko eta ingelesezko itzulpenak ere badaude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simon Denis

thumb|Ilunabarreko hodeien azterketa Erromatik gertu, olio-pintura paperean, gaur egun J. Paul Getty Museoan.
**Simon-Joseph-Alexandre-Clément Denis** (Anberes, 1755eko apirilaren 14a - Napoli, 1813ko urtarrilaren 1a) Italian jarduten zuen flandriar margolaria izan zen.

## Biografia 
Denisek bere jaioterrian, Anberesen, ikasi zuen H.-J. Antonissen paisaia-margolariaren laguntzarekin. Balthasar Paul Ommegancken lanak ere eragin zuen bere estiloan.

Hamar urtez bizi izan zen Parisen, eta han Jean-Baptiste-Pierre Lebrun arte-saltzailearen babesa lortu zuen. Lebrunen laguntzari esker, 1786an Erromara joan ahal izan zen. Han, bere marrazkiek arreta handia erakarri zuten, eta 1787an bertako emakume batekin ezkondu zen. Lotura estuak mantendu zituen Erromako flandriar komunitatearekin eta 1789an Fondation St. Julien des Flamands-eko presidente hautatu zuten. Frantziako komunitate artistikoarekin ere harremanak garatu zituen; Élisabeth-Louise Vigée-Le Brunek egun batzuk eman zituen berarekin 1789an, eta urte berean biek François-Guillaume Ménageotekin bidaiatu zuten Tivoli bisitatzera. Erroman zegoen bitartean, Denisek aire zabalean margotu zuen, Erromatik kanpoko Tivoliko ur-jauziak bezalako paisaia ospetsuei lehentasuna emanez, eta bere lan batzuetan oharrak eginez.

François Marius Granetek haren aholkua eskatu zuen 1802an Erromara iritsi zenean. 1803an, Accademia di San Lucako ordezkari hautatu zuten.

Simon Denis-ek hainbat alditan erakutsi zituen bere margolanak Parisko Salon de peinture-n: *Dos Vue de Rivière.* ''Paysage orné de figures & d'animaux* 1791n, 87 eta 740 katalogo zenbakiekin; 1802an *Paysage* bat (orduan Murat mariskalak eskuratu zuen), 81 zenbakidun katalogoarekin; a *Cheval se défendant contre un taureau* 1804an, 127 katalogo zenbakiarekin eta *Des bœufs gardés par des chiens* 1808an, 170 katalogo zenbakiarekin.

Azkenean, 1806an Napolin kokatu zen, eta Josef Bonaparteren lehen gorteko margolaria bihurtu zen. 1809tik aurrera, Accademia di Belle Arti Akademian irakatsi zuen. Prosper Barrigue de Fontainieu (1760–1850) izan zen bere ikaslea. Denis 1813an hil zen.

## Erreferentziak 
* Valentina Branchini. "Simon Denis (1755–1813) Italian: dipinti e disegni di paesaggio." Bolognako Unibertsitatea, 2002–2003.
* Philip Conisbee, Sarah Faunce eta Jeremy Strick. *Italiaren argitan: Corot eta aire zabaleko lehen pintura'' . NewHaven; Yale University Press, 1996.

## Kanpo estekak
GalUALs

**GalUALs** Almeríako Unibertsitateko matematika dibulgazioko taldea da.

Almeríako Unibertsitateko taldea izan zen Liga Matemátican.

## Historia 
Liga Matemática 2023-2024 Azken Fasean sailkatu ziren, finalerdietan 3-2 irabazi zuten Funtor de Breogánen aurka. Eta play-offetako lehen itzulia irabazten lehenak izan ziren, eta partida irabazten zuen lehen taldea izan zen.

GalUALs Liga Matemáticako fase erregularra garaitu gabe gainditzea lortu zuen lehen taldea da.

Liga Matemática 2024-2025 ordezkaria Álvaro Otero Sánchez izan zen, eta jokalariak Juan Francisco Cuevas, Alberto Márquez, Miguel Vargas, Pedro Casado, Ciro Revaliente, Darío Sánchez, Juan Luis Fernández, Andrés Daza, Álvaro Lozano, Andrea Estrada eta Javier Cantón izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus'en biotzaren deya

'''''Jesus'en biotzaren deya''''' euskarazko erlijio aldizkari bat izan zen, Jesusen Lagundiak sortua, 1917an argitaratzen hasi zena. Bilbon zuen egoitza, eta Pedro Lardizabal izan zen lehenbiziko zuzendaria, 1917tik 1920ra. Frankoren diktadura zela eta, argitalpena eten egin zen 1937ko apiriletik 1960ko maiatzera. 1960ko ekainean hasi zen berriz karrikaratzen, eta 1967an atera zen azken alea.

Gai nagusiak erlijiosoak baziren ere, kontakizunak eta olerkiak ere ekartzen zituen. Besteak beste, Orixe, Migel Zubiaga, Iñaki Goenaga, Andima Ibinagabeitia, Jokin Zaitegi, Plazido Muxika, Inazio Maria Manzisidor, Patxi Etxeberria Juan Goikoetxea eta Patxi Altuna izan ziren kolaboratzaileak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jone San Martin Astigarraga

**Jone San Martin** **Astigarraga** (Donostia, Gipuzkoa, 1966) gipuzkoar dantzari, performer, koreografo, eta Inprobisazio Teknologien irakasle gorra da. 2026ko otsailaren 7an, sORDA ikuskizun autobiografikoa estreinatu zuen Madrilgo Matadero Dantza Zentroan.

## Bizitza 
Jone San Martin Astigarraga Gipuzkoako hiriburuan jaio zen, Donostian, 1966an. Lehenengo jaioterrian bertan ikasi zuen Mentxu Medelekin eta gero Institut del Teatre-n Bartzelonan eta Mudra Internationalen, Maurice Béjarteren Bruselako eskolan. Inprobisazio Teknologiak Wwilliam Forsytherekin batera garatu zituen.

### Gortasuna 
Dantzari eta koreografoak entzumena galdu zuen bere nazioarteko ibilbideko une garrantzitsu batean, 30 urterekin eta Frankfurteko Balleteko kide zela. 32 urterekin audifonoak jarri zituen. Gortasun horren arrazoietako bat  izan da “zarata handiekiko esposizio kronikoa, beharrezko babesik gabe”. Saihestezina da William Forsytherentzat Frankfurteko Balletean dantzatu zituen koreografia haiek ez gogoratzea, bereziki zaratatsuak bai kirrinkariak. Edo Thom Willemsen musikaren hasierako burrunba gogoratzea, In The Middle Somewhat Elevated (1987) lan ospetsuenean, hain zuzen ere, ikuslea ikaratzeko diseinatua, baina denboraz, dantzarien tinpanoak zulatzeko gai ere bai.

Lan hau gorrtasunaren, isolamendu orduen, nahasmenaren, presentzia ausente eta lagunduaren esperientzia intimotik sortu da. Isiltasun hori, barneko isiltasun gisa bizitua, etengabe kanpoko soinuarekin erkatzen da, material koreografikoa bilakatuz: keinua, arnasketa, taupada, mugimendua.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2016an, Donostiak  arte eszenikoei buruzko “Carte Blanche” bat eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friday the 13th: The Final Chapter

***Friday the 13th: The Final Chapter***, , 1984ko Joseph Zito estatubatuarrak zuzendutako slasher film bat da. Kimberly Beck, Corey Feldman eta Crispin Glover aktoreek antzeztu zuten.

Friday the 13th'' sailaren laugarren filma da.

## Argumentua 
Jason (Ted White), Cristal Lake herriko biztanleak izutu zituen psikopata, hilketa gehiago egiteko asmoz itzuli da. Ospitaleko gorpu biltegian zuzpertu eta ihes egin ondoren, mozorrodun hiltzaileak Jarvis familia eta nerabe arduragabe talde baten harreta jarriko du. Tommy Jarvis (Corey Feldman) gaztea beldurrezko filmeen zalea da eta mozorroak egin ta makillatzeko talentu handia du. Jason zitalak azkenean bere adineko arerioa topatu ote du?

## Aktoreak 
* Peter Barton: Doug Bell
* Corey Feldman: Tommy Jarvis
* E. Erich Anderson: Rob Dier
* Crispin Glover: Jimmy Mortimer
* Alan Hayes: Paul Guthrie
* Barbara Howard: Sara Parkington
* Lawrence Monoson: Ted Cooper
* Joan Freeman: Tracy Jarvis 
* Judie Aronson: Samantha Lane
* Camilla More: Tina Moore
* Carey More: Terri Moore
* Lisa Freeman: Robbie Morgan erizaina
* Wayne Grace: Jamison ofiziala
* Bonnie Hellman: Autoestopista
* Frankie Hill: Lainie
* Paul Lukather: Doktorea
* Bruce Mahler: Axel Burns 
* Antony Ponzini: Vincent
* Ted White: Jason Voorhees (krediturik gabe)

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
María Margarita Giraldo Gutiérrez

**María Margarita Giraldo Gutiérrez** (Bogota, 1950eko urtarrilaren 18a) kolonbiar aktore eta abeslaria da, Teresa Gutiérrez aktore ezagunaren alaba eta Miguel Varoniren arreba. Ezaguna da "*Pasion de gavilanes*" telenobelan Raquel de Uriberen papera egiteagatik eta "*Vecinos"* telenobelan Doña Rucarena.

## Ibilbidea 
Bere ibilbidea 1975ean hasi zuen; bere lehen agerpena "*La tía es el gordo"* telenobelan izan zen, hurrengo urtean "*Sábado Felices*" umore saioan, 70eko hamarkadaren amaieran aktoreak telenobeletan antzezten jarraitzen zuen, "*Don Chinche*" filmean "La Gringa" interpretazioak eginez. 1994an "*O todos en la cama*" serieko taldean sartu zen. 1997an Inesita Cuervo interpretatu zuen "*La mujer del presidente*" filmean.

Raquel Santos de Uriberen papera da ezagunena "*Pasion de gavilanes"* telenobelan. 2007an "*El Zorro: la espada y la rosa"* taldean sartu zen, Azucena bezala. 2012an Delfina gisa aritu zen "*El secretarion*". 2016an, Erecinda, Cucalonen alarguna, papera egin zuen "*El Paseo 4*" film-sagan.

## Filmografia 
### Telebista 
## Programak 
* *Sábados felices (Larunbat zoriontsuak)* (1976-1978)

## Zinea 
* *"El paseo 4"* (2016) — Erencinda La suegra
* *"El paseo"* (2010) — Carmelita La suegra

## Sariak eta izendapenak 
### India Catalina sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Niteroiense Futebol Clube

**Niteroiense Futebol Clube** Brasilgo futbol kluba da, Niterói hirian kokatua, Rio de Janeiro estatuan. Kluba 1913ko maiatzaren 11n sortu zen, hasieran “Nictheroyense Football Club” izenarekin. 1980an jarduera eten zuen arazo ekonomikoengatik, baina 2024an berriz aktibatu zen, “Atlético Carioca” klubaren federazio-erregistroa bereganatu ondoren. 1941ean klubak egungo izena hartu zuen. 1980an jarduera bertan behera utzi zuen finantza-arazoengatik.

### Jardueraren berrabiatzea (2024–) 
2024an, “Atlético Carioca” klubak bere erregistroa FERJ federazioan Niteroienseri transferitu zion, eta horrela kluba berriro lehiaketetara itzuli zen. Urte berean, “Taça Waldir Amaral” irabazi zuen Txapelketa Carioca - C Serieara txapelketan, eta B2 Serieara igo zen. 2025ean, beste igoera bat lortu zuen, B1 Serieara iritsiz.

2025eko ekainean, klubak Copa Rio txapelketan parte hartu zuen, eta Arena Trops estadioan 0–0 berdindu zuen America taldearen aurka; hau izan zen kluba Niteroin jokatu zuen lehen partida denbora luzean. Bigarren partidan, Estádio Giulite Coutinho estadioan jokatutakoa, klubak 0–2 galdu zuen eta lehen kanporaketan kanporatua izan zen. Urte berean, Txapelketa Carioca - B1 Serieara txapelketan lehiatu zen, eta 6. postuan amaitu zuen 16 punturekin. Taldeak 16 gol sartu zituen (txapelketako erasorik onena), baina 14 jaso zituen, bigarren kopuru handiena. Azken jardunaldian Paduano taldeari 5–1 irabazi arren, bi punturen faltan geratu zen finalaurrekoetara heltzeko.

## Koloreak eta ekipazioa 
2024tik aurrera, klubak ikur eta ekipazio berriak erabiltzen ditu, kolore urdina nagusi izanik.

## Maskota 
Klubaren maskota jatorrizko herrietako buruzagi bat da, “Arariboia” izenekoa, Niterói hiriko sortzaile historikotzat hartua.

## Estadioa 
Gaur egun, klubak entrenamenduak egiten ditu Concha Acústica de Niterói inguruko futbol-zelaian, eta etxeko partidak Várzea das Moças auzoan dagoen Arena Trops estadioan jokatzen ditu.

## Palmaresa 
### Estatuko txapelketak 
;Txapelketa Carioca - C Serieara
: Txapelduna (1): 2024
;Taça Waldir Amaral (lehen fasea)
: Txapelduna (1): 2024
;Txapelketa Fluminense
: Txapelduna (1): 1918
;Niteroiko Txapelketa
: Txapelduna (1): 1937

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Liudmila Rogatxova

**Liudmila Vasilievna Rogatxova** (; Ladovskaia Balka, Sobietar Batasuna, 1966ko urriaren 30a) erretiratutako errusiar distantzia ertaineko korrikalaria da, batez ere 1500 metroko lasterketetan lehiatzen zena. Munduko txapeldun izan zen pista estalian eta Europako proban, eta zilarrezko domina olinpikoa irabazi zuen 1992an, 3:56,91ko denbora pertsonalarekin, etorkizuneko munduko errekorraren jabea izan zen Qu Yunxia brontzezko domina lortuz. 800 metroko denbora pertsonala 1:56,82 izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errealismo berri

**Errealismo berria**,  eta , 1960an Pierre Restany arte kritikariak eta Yves Klein margolariak Milango Apollinaire Galeriako lehen erakustaldi kolektiboan sortutako mugimendu artistiko bat da.

Errealismo berria, Fluxus eta beste hainbat taldeekin batera, 1960ko hamarkadako joera abangoardista ugarietako bat izan zen.
Ludmila Catlabuga

**Ludmila Catlabuga** (Grigoriopol, Moldaviako Sobietar Errepublika Sozialista, 1985eko uztailaren 10a) moldaviar politikaria da. 2024ko azaroaren 19a geroztik Moldaviako Errepublikako Nekazaritza eta Elikagaien Industriako ministroa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Girl (2020ko filma)

***Girl***, 2020ko Chad Faust kanadarrak zuzendutako thriller film bat da. Bella Thorne, Chad Faust, Elizabeth Saunders eta Mickey Rourke aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Neska gazte bat (Bella Thorne) bere jaioterria den Kanadako Golden herri txikira itzuli da, bere aita jazartzaileaz mendekatzeko asmoz, baina egun bat lehenagotik norbaitek erail duela jakingo du. Hiltzailearen bila dabilen artean, berak pentsatuko luke baino familiaren sekretu arriskutsuago bat topatuko du.

## Aktoreak 
* Bella Thorne: Neska
* Chad Faust: Charmer
* Elizabeth Saunders: Ama
* Mickey Rourke: Sheriffa
* Lanette Ware: Betty
* Glen Gould: Tabernaria

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Euskadiko Matematika Irakasleen Elkartea

**Euskadiko Matematika Irakasleen Elkartea** Euskal Autonomia Erkidegoko matematika irakasleen elkartea da.

Elkarteko presidentea Ana Fernández de Betoño Sáenz de Olamendi da.

## Historia 
Elkarteak 2011. urtean jaio zen. Arabako Matematika Irakasleen Elkartea 2010. urtean sortu zen eta, hedapen-prosezuaren ondorioz, Euskadiko Elkarteak bihurtu zen. Izenak asmoa Elkartearen sorrera-urtearekin, 2011, eta euskarazko 20 eta 11 zenbakien esanahiarekin jolastea zen: 20ak zerikusia dauka euskaraz zenbakiak izendatzeko erabiltzen den sistemarekin eta 11k "asko" esanahia dauka, hori elkartearen helburuetariko bat izanik, hau da, elkartearen bazkide-kopuru esanguratsua lortzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katalina Saxoniakoa (Austriako artxidukesa)

**Katalina Saxoniakoa** (Grimma, Alemania, 1468ko uztailaren 27a – Callenberg, 1524ko otsailaren 27a) artxidukesa ezkontidea izan zen, Segismundo Austriako artxidukearen bigarren emaztea eta Tiroleko erregeordea izan zen.

## Bizitza 
Katalinaren gurasoak Alberto III.a Saxonia-Meissengo dukea eta Sidonia Podiebradeko edo Bohemiakoa izan ziren. Haur zaharrena izan zen. Aitaren aldeko aitona-amonak Frederiko II.a Saxoniakoa eta Margarita Austriakoa izan ziren, Ernesto I.a Austriakoaren alaba. Amaren aldeko aitona-amonak Jorge Podiebradekoa eta lehen emaztea, Cunegunda Šternberkakoa izan ziren. Katalinak hiru neba zituen bizirik: Jorge, Enrique eta Frederiko.

### Ezkontza 
16 urterekin, 1484. urtean, Innsbruck-en, 56 urteko Segismundo Austriako artxidukearen bigarren emaztea bihurtu zen. Artxidukea Leonor Eskoziakoarekin ezkonduta egon zen, eta honek ez zuen seme-alabarik bizirik utzi. Katalinak eta Segismundok ez zuten ondorengorik izan. Katalinak ez zuen askorik parte hartu Tiroleko politikan. Segismundoren maitale ohi batek, neska-lagun gaztearen aurka zegoenak, Katalina senarra pozoitu nahian zebilela adierazi zuen gezurretan 1487. urtean. Artxidukearen estilo politikoa jada ez zen jasangarria, Federiko III.a Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorearekin, tiroldar estatuaren kontrola galtzen ari zen eta. Beraz, enperadorearekiko etengabeko liskarrek bere horretan jarraitu zuten, artxidukeak berriki sartutako mugengatik. 1490. urtean, Katalinak mugen aurretik baino askoz aurrekontu txikiagoa zuen. Segismundo 1496. urtean hil zen.

### 2. ezkontza 
1496 edo 1497an artxidukea hil eta gutxira ezkondu zen Katalina Eric I.a Brunswick-Luneburgekoarekin. Senar-emazteek iraupen laburreko alaba bat izan zuten, Ana Maria. 

### Heriotza 
Katalina 1524an hil zen eta Minden lurperatu zuten. Eric berriro ezkondu zen eta seme-alabak izan zituen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josef Ludwig von Armansperg

**Josef Ludwig von Armansperg** (; Bad Kötzting, 1787ko otsailaren 28a – Munich, 1853ko apirilaren 3a) bavariar politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1835etik 1838ra.

Armansperg Bavariako hauteslerriako nobleziako familia bateko kidea izan zen. Napoleondar gerretan, 1813-1814an, Bavariako mandataria izan zen armada aliatuan, eta Rhin ibaian konkistatutako eskualdeak gobernatu zituen komiteko kide izan zen. 1815ean Vienako Batzarran eta armada aliatuak Frantziaren okupazioan parte hartu zuen eta Loiret eta Yonne departamenduak administratu zituen.

Armansperg Bavariako Barne, Finantza eta Kanpo Arazoetako ministroa izan zen Luis I.aren erregealdian. Monarkiko liberala eta ekonomiako kontserbadorea izan zen, eta Alemaniaren batasunaren aldekoa. Zollvereinen bultzatzaileetako bat izan zen.

1832an Oto printze bavariarra Greziako errege hautatu zuten. Armansperg erregeordetza-kontseiluko lehendakaria izan zen erregearen adin txikitasunean. 1835ean Otok adin-nagusitasuna lortu zuen eta Armansperg lehen ministro izendatu zuen. Bien arteko harremanak ez ziren onak izan eta erregeak Armansperg kargutik kendu zuen 1837an, Amalia Oldenburgokoarekin ezkondu ondoren. Armansperg Bavariara itzuli zen.
Teresa Gutiérrez

**Teresa Gutiérrez Argáez** (Bogota, 1928ko urriaren 25a - ibidem, 2010eko martxoaren 9a) kolonbiar aktore ezaguna izan zen.

Bere herrialdean telebistako ikono gisa hartzen da, telenobela handietan parte hartu izanagatik. Bere ibilbideko gailurrera  *"La abuela" ("Amama"*) telenobelarekin iritsi zen, non etxe batean nagusi zen amama maltzur baten papera egiten zuen. Arrazoi naturalengatik hil zen bere etxean.

## Bizitza 
Esatari gisa hasi zuen bere ibilbidea eta sei urterekin Nueva Granada irratiko *"El doctor X"* irrati-nobelan hasi zen. 14 urterekin Nueva Granada eta Nuevo Mundo bezalako irratietako radionobeletan ahots aktorea izatera pasa zen eta audientzia onarpen zabala lortu zuen. *"El derecho de nacer" ("Jaiotzeko eskubidea")* izan zen bere lan aipagarriena.

1955etik aurrera, Kolonbiako telebista inauguratu berriaren Teleteatro dramatizatuan parte hartu zuen. Teleteatro hori Charles Dickensen obraren egokitzapena da, eta Bernardo Romero Lozanok zuzendu zuen. 70eko hamarkadaren amaieran, Brígida Paredes interpretatu zuen "*La abuela*" telenobela arrakastatsuan, eta audientzia-errekorrak hautsi zituen. Horrekin herrialdeko aktore garrantzitsuenetako bat bihurtu zen.

Telenobelatan egindako lanak nabarmentzen dira: "*La marquesa de Yolombó"* (1978), *"Los cuervos"* (1984), "*Tuyo es mi corazón"* (1985), "*Calamar"* (1989), "¿*Por qué mataron a Betty si era tan buena chica?*" (1989), "*La madre*" (1998), "*La Guerra de las Rosas"* (1999), "*Pecados capitales"* (2002), besteak beste.

*"Los Victorinos"*  Telemundoko telenobelan egin zuen azken agerraldia, Aurora Gallardoren paperean.

## Bizitza pribatua 
### Familia 
Teresa Gutierrez Kolonbiako Alderdi Kontserbadoreari lotutako bere hiriko hainbat zirkulu aristokratikotako kidea zen. Bere gurasoak Carlos Gutierrez Riaño eta Teresa de Argáez Williamson ziren. Bere ama Enrique de Argáez ministro ohi eta kantziler kontserbadorearen alaba zen, eta Jeronimo Argáez prentsa modernoaren aitatzat jotzen denaren iloba, Teresa Gutierrez telebistaren munduan hasi izanari esker. Argáez anaiak Ramon Argáez Rodriguez kongresista ohiaren semeak ziren.

### Ezkontzak eta seme-alabak 
Alberto Granados abeslariarekin ezkonduta egon zen eta bi seme-alaba izan zituzten: Maria Margarita Giraldo aktorea eta Luis Alberto enpresa-administratzailea. 

Dibortziatu ondoren, Argentinara joan zen bizitzera Américo Bellotto biolin-jotzailearekin, eta beste bi seme-alaba izan zituen: Ilia eta Miguel Varoni. Emanaldia utzi zuen bere etxean aritzeko. Istripu bat bere ezkontzarekin amaitu zuen eta Kolonbiara itzuli zen emanaldiarekin jarraitzeko.  Majida Issa aktorearen amama.

## Filmografia 
### Telebista 
## Radionobelak 
* *"El derecho de nacer" ("Jaiotzeko eskubidea").*
* *"Doctor X"   ("X doktorea").*

## Zinea 
## Lortutako sariak 
* 1 India Catalina.
* Telebistako Simon Bolivar bat.
* 2 TVyNovelas.
* 1 Caracol.
* 2 Orkidea Estatu Batuetan.
* 1 FYMTI Uruguain
* 2 APE
* 1 Antena.
* Zilarrezko Kamera 1.
* 2 Barraskilo Plaka.
* 1 RCN plaka.
* TBko eta Nobeletako plaka bat.
* 1 Gloria de la TV.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Teresa Gutierrez Colarten.
*
Beatriz Napolikoa

**Beatriz Napolikoa** edo **Beatriz Aragoikoa eta Chiaromontekoa** (hungarieraz: *Aragóniai Beatrix*; Napoli, 1457ko azaroaren 14a – ibidem, 1508ko irailaren 23a) Hungariako erregina ezkontidea izan zen, bi errege hungariar ezberdinekin ezkondu zelarik.

## Bizitza 
Napolin jaio zen 1457an. Gurasoak  zen Ferrante I.a Napoliko Calabriako dukea eta Isabel Tarentokoa izan ziren. Ordurako beste lau haurride zituen (Alfontso, Leonor Napolikoa, Frederiko eta Giovanni). Aitona, Alfontso V.a Aragoikoa, hurrengo urtean hil zen, eta aitak Napoliko errege bezala jarraitu zion.  

### Ezkongai 
Sei urte zituela, Giovan Battista Marzanorekin, Rossanoko printze Marino Marzanoren semearekin, ezkontzeko promesa egin zuen, baina ezkontza zapuztu egin zen azken hau Ferrante erregeari traizioa egiteagatik kondenatu zutenean, eta Filiberto Saboiakoarekin edo Carlos Valoisekoarekin ezkontzeko planak ere ez ziren gauzatu.

### 1. ezkontza 
1474. urteko irailaren 5ean, 17 urte zituela, aitak, Hungariako erregearekin ezkontzeko agindu zion. Hungariako Erresumara joan ostean, Matias Corvino (Matias I.a Hungariako) erregeak emaztetzat hartu zuen 1476ko abenduaren 22an, eta berarekin batera erregina ezkontide gisa gobernatu zuen 1490. urteean erregea hil zen arte. 

#### Errenazimendu bultzatzaile 
Beatrizek Matiasekin partekatu zituen Errenazimentuko lehen urteak Italiatik kanpo, eta Hungariara esportatu zuen errege-bikoteak. Laster, hungariar errenazimenduaren loraldiak italiarra harrapatu zuen, eta zubi gisa erabili zen Europako beste herrialdeetara iristeko, hala nola Germaniar Erromatar Inperio Santura edo Frantziara. Ezkontza horretatik ez zen ondorengorik izan.

### 2. ezkontza 
Matias hil ostean, erregeak oinordekorik ez zuenez (bakarrik bere seme ez-legitimoa, Juan Corvino, oinordeko bihurtzeko asmoa zuena), Beatrizek Ladislao II.a  Bohemiako eta hungariako erregearen alde egin zuen, eta Beatrizekin ezkontzeko baldintzarekin koroatu zuten. Horrelaxe ospatu zen ezkontza 1490. urteean, berriro ere Hungariako erregina ezkontidea bihurtuz, handik gutxira Alexandro VI.a aita santuak ezkontza deuseztatu zuen arte, hungariar erregeak berak halaxe eskatuta. Batasun horrek ere ez zuen ondorengorik izan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Szalay, J. eta Baróti, L. (1896). Magyar Nemzet Történeteri. Budapest, Hungaria: Udvari Könyvkereskedés Kiadó.
*  Berzeviczy, Alberto de (1912). Beatriz de Aragón, reina de Hungría (1457-1508). Terán, Luis de (trad). Madrid. 
* 
* Morales Muñiz, Dolores Carmen (2018). «Beatriz de Aragón». Diccionario biográfico español. Madrid. 
* Pàsztor, Edith (1970). «Beatrice d'Aragona, regina d'Ungheria». Dizionario Biografico degli Italiani (en italiano) 7. Roma. 

## Kanpo estekak
Magdalena Saxoniakoa

**Magdalena Saxoniakoa** (Dresden, 1507ko martxoaren 7a – 1534ko urtarrilaren 25a) Brandeburgoko Margravina izan zen, bere "*Hauteskunde-printzesa*", koroaren printzesaren baliokidea. Chicagoko Arte Institutuan dagoen Lucas Cranach zaharraren erretratu bateko protagonista izateagatik da ezaguna.

## Bizitza 
Gurasoak Jorge Saxoniako duke bizarduna eta Barbara Jagellondarra izan ziren. Magdalenaren amaren aldeko aitona-amonak Kasimiro IV.a Jagellondarra eta Isabel Hausburgokoa eta Hungariakoa, Austriako erregina, Alberto II.a Alemaniakoaren alaba izan ziren.

Aipatutako Isabelen biloba zen, Jagelloidarren ama, Poloniako erregina, 1460. urteko hamarkadan Luxenburgoko Dukerria erreklamatu zuena Luxenburgoko azken oinordekoaren alaba gazteena izateagatik, Luxenburgoko Isabel, Bohemiako erregina. Amonaren oinordekoa izan ez bazen ere, amonaren ahizparen oinordekoarekin ezkondu zen, Joakinekin (1505-1571), Brandeburgoko hautesle izan zenarekin, Luxenburgoko erreklamatzailearen seme nagusi eta oinordekoarekin, Brandeburgoko Joakin I.arekin (1484-1535), MargaritaTuringiakoaren seme zaharrena eta oinordekoa, Brandeburgoko hautesle alarguna, bera Ana Luxenburgoko dukesaren alaba zaharrena eta oinordekoa eta Gilen Saxoniakoa, Turingiako landgravea.

### Ezkontza 
Magdalena, hortaz, 1524. urteko azaroaren 6an ezkondu zen, Dresden, bigarren lehengusu Joakin II.a Hektorekin, gero Brandeburgoko Hautesle izan zenarekin. Semea Juan Jorge izan zen, Brandeburgoko beste Hautesle bat. Magdalenaren heriotzaren ostean, senarra Eduviges Jagellondarrarekin ezkondu zen, Sigismundo I.a Poloniako erregearen alaba.

### Ondorengoak 
Magdalenak eta Joakin II.ak ondorengoak izan zituzten:

* Juan Jorge Brandeburgo Hautatzailea (1525-1598), ondorengoekin
* Barbara Brandeburgokoa, Briegeko dukesa (1527-1595), ondorengoekin
* Isabel (1528-1529)
* Frederiko IV.a Brandeburgokoa (1530-1552), Magdeburgoko Artzapezpikua eta Halberstadteko Gotzaina
* Alberto (1532-1532)
* Jorge (1532-1532)
* Pablo (1534-1534)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leire Arbea Moreno

**Leire Arbea Moreno** (Iruñea, 1976ko urtarrilaren 7a) Nafarroako Unibertsitatea Klinikako mediku onkologoa eta Nafarroako Unibertsitateko irakasle elkartua da. Lillyko Medikuntza Hezkuntzako Katedrako (Madrilgo Unibertsitate Konplutentsea) irakasle jardunik onenaren saria du.

## Biografia 
### Unibertsitateko prestakuntza 
Nafarroako Unibertsitateko Medikuntza fakultatean lizentziatura eta doktoretza egin zituen. Ikastetxe horretan eskolak ematen ditu, eta irakaskuntza eta onkologiako ikerketa bateragarri egiten ditu Nafarroako Unibertsitate Klinikan. 

### Ibilbide profesionala 
1999an, Nafarroako Unibertsitatean Medikuntzan lizentziatu zenean, Onkologia Erradioterapikoan espezialista egin zen, Nafarroako Klinika Unibertsitarioan, 2003an. 2011n, Medikuntza eta Kirurgian doktoretza burutu zuen, Nafarroako Unibertsitatean. Urte bat beranduago, 2012an, Hezkuntza Medikoko Ziurtagiria jaso zuen, Nafarroako Unibertsitateak emanda.

Hauexek dira ondorengo ikasketak: 

* CNIO Onkologia Molekularreko Masterra (2013).
* Irakasleak prestatzeko ikastaroa, oinarrizkoa eta aurreratua. Nafarroako Unibertsitatea/Kultura eta Gizartea Institutua. (2014). 
* Immuno-Onkologian aditu titulua, Nafarroako Unibertsitatea (2017).
* Health Care Education 2.0: Transforming your teaching for the digital age. Harvard Macy Institute (2016).
* Program for Educators in Health professionals. Harvard Macy Institute (2019).
* Ikaskuntza Integratuari buruzko Online Ikastaroa, Nafarroako Unibertsitatea (2020).
* Course Mastering Medical Teacher, Stanford Center for Professional Development (2021).
* Ebaluazioa eta Erantzuna Heriotza Aurreratzeko Nahiari, Kataluniako Nazioarteko Unibertsitatea (2023).

### Ikerketa-arloak 
Lillyko Hezkuntza Medikoko Katedrak saritutako proiektuak *Identitate Medikoa* du izena. Bere helburu nagusia medikuntzako ikasleak giza identitate medikoari buruz kontzientziatzea da: errukia izatea, behar bezala komunikatzea, pazientearekin enpatikoa izatea. Proiektuak ospitale bateko solairu bat irudikatzen du, eta bertan hainbat paziente simulatu daude, ikasleek pazientearekiko konpromisoari buruz hausnartzeko diseinatutako agertokiekin batera. Proiektuak medikuen eta erizaintzako langile espezializatuen laguntza izan du.

Ikasleek berek aurkeztu dute lehiaketarako proiektu honen hautagaitza.

Beste eremu interesgarri batzuk tumore gastrointestinalen tratamenduan zentratuta daude, diziplina anitzeko ikuspuntutik, erantzun-markatzaile molekularrekin eta biziraupen-pronostikoekin batera. Minbiziaren aurkako Espainiako Elkartearekin (AECC) kolaboratzen du.

### Bizitza pertsonala 
Ezkonduta dago eta lau seme-alaba ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guaiakol

**Guaiakola** edo **2-metoxifenola** konposatu organiko aromatikoa da C6H4(OH)(OCH3). formula duena fenolaren deribatua *orto* posizioan metoxi bat duena. Guaiakolak egitura-isomero bi dauzka: 3-metoxifenola eta mekinola (*4-metoxifenola*). Nahiz eta guaiakolaren fusio-puntua 28 C izan, giro balditzetan likido edo solido zuri-horixka moduan ager daiteke. Disolbagaitza da uretan, baina disolbagarria etanoletan, dietil eterretan eta azetonatan. Narritagarria da.

Guiakola produktu naturala eta landare askotan aurkitzen da, hala nola, *Guaiacum* generoko zuhaixka eta arboletan, apioan eta tabakoan, besteak beste. Halaber zuraren ligninaren errekuntzaren produktuetako bat da.

## Sintesia 
Guaiakola lor daiteke egurra edo ikatz-mundruna destilatuz. Alabaina, katekolaren monometilazioa dimetil sulfatoa baliatuta da sintesirik ohikoena. Beratrola, produktu dimetilatua, ager daiteke albo-produktu gisa.

364x364px|Guajacol Reaktionsschemata

## Erabilera 
Guaikola antioxidatzaile, aromatizatzaile, polimerizazio-inhibitzaile eta sintesi kimikoan erreaktibo moduan usatzen da. Medikuntzan espektoratzaile eta analgesiko lokal gisa baliatzen da.

## Erreferentziak