Tarako muinoa

thumb|Tara muinoko monumentuen 1879ko planoa .
**Tarako muinoa** (ingelesez *Hill of Tara* eta irlanderaz *Teamhair na Rí*, azken honetatik bere ingelerazko "Hill of the Kings" ezizena hartzen du, hots, "Erregeen muinoa") Irlandako Errepublikako Leinster probintziako Meatheko konderrian dagoen muino eta multzo arkeologikoa da, garaiera txikiko kareharrizko goragune luzea bat, Boyne ibaitik gertu kokatua eta Navan eta Dunshaughlin udalerrien artean, Meath konderrian. Bertan antzinako monumentu ugari daude eta, famatua da, batez ere, kondairaren arabera Irlandako errege nagusia edo *Árd Rí na hÉireann*, delakoaren eserlekua hementxe zegoen.

Muinoari buruzko kondaira ugariak irlandar mitologian oinarrituta daude. Gainera, uste dute, berez, Tara ez zela izan "erregeen eserlekua" edo egoitza egongo zen lekua, baina bai erregetzarekin lotutako erritualekin harreman estua lukeen gunea.

## Izena 
Irlanda paganoko jai egun handiak mendian sua piztuta iragartzen ziren, 197 metroko altueran, kilometro askotatik ikusten zena. Esaten denez, San Patriziok kristautasuna Irlandara iritsi zela iragarri zuen bere su handia piztuz Tara parean dagoen Slane muinoan, Tara bertara joan aurretik Laoghaire erregearen aurrean predikatzera K.o 432/433an. 

Izena Cnoc na Teamhrach gaelikotik dator, "perspektiba handiko leku" gisa itzuli ohi da, baina Tea-Mur edo Teamhair deformazio batetik datorrela ere argudiatu izan da, antzinako Tea erreginaren lurperatze lekua zelako.      

## Barne egitura 
Tarako muinoa garrantzitsua izan da Neolitotik, han korridore-hilobi bat eraiki zenetik. Hala ere, tokiak benetako garrantzia hartu zuen Burdin Aroan (K.a. 600 eta K.a. 400 urte bitartean). eta Kritautasunaren hasierako garian, Irlandako errege handien egoitza izan omen zenean.

San Patrizio bera joan zen hara V. mendean. Hurrengo mendeetan kristautasuna nagusitzen joan zen heinean, Tararen garrantzia sinboliko bihurtu zen.
thumb|Tara muinoa airetik ikusia
Hainbat aztarna gordetzen ditu. Horren adibide dira Lia Fáil, Tuatha Dé Danannen koroatzearen harri handia eta lau altxor mitikoetako bat, An Forradh izenez ezagutzen den monumentuan zutik dagoena.

Muinoan biltzen diren monumentuak dira: Ráith na Rí (Erregeen gotorlekua euskaraz, Rath Riogh edo Cafar Crofinn 1879ko planoan), *Dumha na nGiall* *(*the Mound of the Hostages; Bahituen muinoa), Teach Midchuarta (Banqueting Hall edo Old Hall; Banketeen aretoa edo Areto Zaharra), eta beste.

Ráith na Rig (Erregeen Gotorlekua, Erregeen Barrutia ere esaten zaiona), Burdin Aroko gotorleku bat da, ia 1.000 metroko zirkunferentzia duena, eta barruan Teach Chormaic (Cormac-en etxea) eta Forradh (Erregeen  Eserlekua) izena duten harrizko harresiak dituzten eta elkar ukitzen diren bi eraztun nabarmentzen dira. Forradh eraztunaren erdian, muinoaren tontorrean, Lia Fáil (Patuaren Harria) dago, eta bertan, Irlandako Errege Handiak koroatzen ziren. Kondairak iradokitzen du harriak hiru aldiz orro egin behar zuela tronurako hautagaia benetako erregea bazen.
[thumb|Tara muinoan aurkitutako bi [Torke (lepokoa)|torke.]]

### Esanahi enblematikoa 
thumb|Bahituen muinoa. Neolitoko korridore hilobia
Irlandar gaelikoek (zeltak) beren egoitza muinoan ezarri zutenean, Meath eskualdeko erregeek Irlanda uhartea ia jainkozko estatus batekin gobernatu zuten muino honetatik, nahiz eta, antza titulu hori nahiko sinbolikoa izan zen, botere errealik gabekoa, agian, soilik, esanahi sakratua zuena. 

Juan Ignazio Hartsuagaren arabera eta Dúimezilen interpretazioei jarraituz:

"*.... Tara hiriaren erdigunetasuna Irlandan (erdigunetasun politiko eta mitologikoa, noski) testu mitologiko zeltetan hamaika aldiz aipaturiko konstantea da. Erdigune horren esanahia arrunt politikoa da, munduaren erdigunea eta boterearen egoitza gauza berdina baitira. Munduaren erdigunean errege dena munduko erregea da. Horrela, Ganges-en eta Yamuna-ren arteko nazioan errege den Puru, edo Iranen eta Indian errege den Eric munduko errege dira, eta bazterraldetako erregeak (aurrekoen anaiak) erdigunean errege denari makurtu behar zaizkio kasu guztietan*.

*Irlandan, halaber, Ulster-ko edo Leinster-ko erregeak bigarren mailako errege baizik ez dira, eta Taran errege aldarrikatua izan denak bakarrik esan dezake bera dela Irlandako errege nagusia*".

Badirudi Tarak eragina erlijiosoa eta politikoa mantendu zuela, Irlandako ebanjelizatzaile San Patrizioren lanaren ondorioz gutxituz joan zena. Hala ere, Tararen paper enblematikoak bizirik iraun zuen Irlandako politikaren barruan: 1798ko irlandar matxinadan, United Irishmenek (Irlandar Batuak) kanpamendu bat ezarri zuten muinoan, baina britainiar tropek eraso eta garaitu egin zituzten maiatzaren 26an, Tara muinoko guduan. Lia Fabil mugitu egin zuten egun hartan bertan hil ziren 400 matxinoren hilobiak markatzeko. Bestalde, 1843ko abuztuaren 15ean, Daniel O 'Connell parlamentariak, emantzipazio katolikorako mugimenduaren buruak, manifestazio bat deitu zuen Tara muinoan, eta milioi bat pertsona bildu ziren.

### Tara literatura zaharrean 
thumb|Forradh (Erregeen  Eserlekua) monumetuko goialdea.  Lia Fáil (Patuaren Harria) ikus daiteke
Tara  muinoak funtsezko papera betetzen du XI. eta XII. mendeko Inbasioen Liburua (Lebor Gabála Érenn) lanean, gaur egun Irlandako historia goiztiarraren eraikuntza mitikotzat jotzen dena, Irlandaren iragana, Bibliako narrazioekin, Greziako eta Erromako historiarekin lotzen saiatu ziren eskribau kristauen obra. Lebor Gabálan Itun Zaharreko Noeren ondorengoen kolonizazio goiztiarraren historia kontatzen du, eta, ondoren, milesiarrak iristen direnean amaitzen diren inbasio batzuk kontatzen dira. Gaur egun obra hori folkloretzat eta mitotzat hartzen den arren, bere jatorrizko publikoak historia gisa ulertu zuen eta hala izaten jarraitu zuen mende batzuk geroago.

Milesiarrek Danaanen (Dana jainkosaren semeak) Tuatha izeneko herria garaitu zuten, eta, Leinsterko Liburuan kontakizunaren bertsio baten arabera, Amergin poeta eta epaile milesiarrak "arraza" bakoitzak zein eskualde eskuratuko zuen erabakitzeko agindua jaso zuen.  Irlanda bien artean banatu zuen, beretarrei lur osoa lurraren gainetik emanez eta Tuatha De Danaani lur azpian zegoen guztia. Legenda horrek azaltzen du zergatik "Aos sí herria " bizi den lur azpian, haitzuloetan, zoruaren azpiko zuloetan eta harkaitzetako zokogune eta pitzaduretan. Milesiarrek lurra bi anaien artean (Ebere eta Eremon) banatu zuten eta bakean bizi ziren, Tarako muinoaren jabetzaren inguruko eztabaidak bakea eten zuen arte. Eberren emazteak esan zion Irlandako hiru muino ederrenak eta, bereziki, ederrenak eta pintoreskoenak eduki nahi zituela: Tara. Tara Eremonena zen, eta Eremonen emazteak (Tea) eskaeraren berri izan zuenean, haserre bizian jarri zen. Bi emazteak eztabaidan aritu ziren eta senarrak borrokara eraman zituzten, eta horrek gerra eragin zuen. Tea hil egin zen eta Taran lurperatu zuten, eta izena eman zion (Teamhair = Tara muinoa). Eber garaitua izan zen eta Eremon, orain Irlandako gobernari bakarra, Taran koroatua izan zen. Gertaera honek Irlandako goi erregeen koroatzeen tradizioaren hasiera ekarri zuen leku honetan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
* Irlandako monumentu megalitikoak

## Kanpo estekak 
* Tarako muinoa Irlanda Megalitikoa webgunean
* Irlandako Harriak - Tara
* Tara Antzineko Munduak izeneko webgunean
* Tarako airez eginiko argazkiak
* Irlandako Ondarea, Tara
* Irlanda Mitikoa