open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Julián San Valero Aparisi

**Julián San Valero Aparisi** (Valentzia, 1913ko abuztuaren 7a - *ib.*, 1997ko martxoaren 30a) espainiar antropologoa eta arkeologoa izan zen.

## Biografia 
Zuzenbidea eta filosofia eta letrak ikasi zituen Valentzian, eta historiako doktore egin zen Madrilen. Berehala, arkeologiarako bidea hartu zuen. Lehenengo ikerketetan oinarrituta, lan hauek idatzi zituen, besteak beste: *El Neolítico español y sus relaciones* (1946, "Espainiar neolitikoa eta bere harremanak"), *El origen de la agricultura y de la cerámica valencianas* (1954, "Valentziako nekazaritzaren eta zeramikaren sorrera") eta *El neolítico valenciano* ("Valentziako neolitikoa"), J. Aparicio Pérezekin elkarlanean (1977).

Poliki-poliki, etnologiaren eta antropologiaren bidetik egin zuen, eta hori argi ikusten da *Apuntes de historia de la cultura* ( 1970, "Kulturaren historiari buruzko oharrak", P. García eta M. Gonzalorekin elkarlanean) eta *El pueblo del Reino de Valencia* (1988, "Valentziako erresumako herria") lanetan, esaterako. 1948an Granadako Unibertsitateko kulturaren historia katedra eskuratu zuen, eta 1950etik 1983ra bitartean historiaurreko eta antzinako historiako katedradun izan zen Valentziako Unibertsitatean. Horrez gainera, Ikerketa Iberiarren eta Etnologia Valentziarraren Institutua sortu eta zuzendu zuen. Julián San Valero izan zen antropologia kulturalari buruzko ikerketak egiten lehenengoa, eta Valentziako ikerketa etnologiko eta antropologikoen eskola modernoaren sortzailetzat hartzen da, gaur egun.

## Erreferentziak
Robert Siohan

**Robert Siohan** (Paris, Frantzia, 1894ko otsailaren 27a - Paris, 1985eko uztailaren 16a) frantses musikagilea izan zen.

## Biografia 
Musika-ikasketak Parisko Kontserbatorioan egin zituen, 1909tik 1922ra bitartean. Alto, kontrapuntu eta fugako lehenengo sariak lortu zituen, eta ondoren, Vincent d´Indyrekin lan egin zuen. Hark orkestra-zuzendaritzara zuzendu zuen.

Haren lehenengo lanek Halphen Saria (1922, *Harizko laukotea*) eta Blumenthal Saria (1925-1926, *Sinfonia*) jaso zituzten.

Arthur Honeggerren *David Erregea* lanaren lehenengo audizioa egin zuen, Parisen, 1924an. Poliki-poliki, arrakasta hartu zuen orkestra-zuzendari gisa, eta Pasdeloup kontzertuetan zuzendari aritu zen, behin baino gehiagotan. 1929an bere orkestra sortu zuen, *Concerts Siohan*; Parisko talde dinamikoetako bat bihurtu zen, eta musika berriei eta interprete gazteei ateak zabaldu zizkien.

1932tik 1946ra bitartean, Parisko operako abesbatzetako zuzendari izan zen, eta ondoren, Kontserbatorioko irakasle (1948-1962), eta musikako ikuskari orokorra Kulturako Ministerioan (1962-1964).

Siohanen lehenengo lanak bide neoklasikoaren barruan sartzen dira, eta ez zuen ia inoiz bide hori utzi. Opera bat idatzi zuen, *Le Baladin de satin cramoisi* (1926-1927); ballet bat, *Hypérion* (1938); bi lan sinfoniko, *In memoriam* (1922), *Kontzertua biolinerako* (1927), *Kontzertua pianorako* (1939), ganbera-musika, musika instrumentala eta melodiak.

Hainbat urtez, musikologia eta kritika landu zuen (*Le Monde* eta *Combat* aldizkarietan, batez ere).

## Erreferentziak
Antonio Janigro

**Antonio Janigro** (Milan, Italia, 1918ko urtarrilaren 21a - *Ib.*, 1989ko maiatzaren 1a) biolontxelo-jotzaile eta orkestra-zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Diran Alexanianekin biolontxeloa ikasi ondoren, Parisen, bakarkako kontzertuak ematen hasi zen. 1939an, Jugoslavian harrapatu zuen gerrak, eta Zagreben gelditu zen. Bertako kontserbatorioko irakasle izan zen, 1954 arte. 1948an, orkestra-zuzendaritzan hasi zen, eta geroago, Zagrebeko Bakarlariak taldea sortu zuen. 1954tik 1967ra bitartean berak zuzendu zuen hamabi hariz eta klabezin batez osatutako taldea. Munduko hari-orkestrarik onenetakoa izan zen, eta barrokoko errepertorioa berpiztu zuen.

Aldi berean, Zagrebeko Irratiko Orkestra Sinfonikoa sortu eta zuzendu zuen (1954-1964). 1965tik 1967ra bitartean Milango l'Angelicum orkestraren zuzendari izan zen, 1968tik 1971ra, Sarreko Irratiaren Ganbera Orkestrarena, eta 1971tik 1974ra bitartean Salzburgoko Mozarteumeko Camerata Academicarena. Horrekin batera, bere biolontxelo-jotzailearen karrera ere aurrera eraman zuen, Dinu Lipatti, Carlo Zecchi eta Jörg Demus lagun zituela.

1950eko hamarkadan hirukoa osatu zuen Paul Badura-Skoda piano-jotzailearekin eta Jean Fournier biolin-jotzailearekin. Irakaskuntzak ere garrantzi handia izan zuen bere zereginetan: 1965tik 1974ra bitartean Düsseldorfko Robert-Schumann Kontserbatorioan, 1971tik aurrera Salzburgoko Mozarteumen, eta 1975etik aurrera Stuttgarteko Musika Eskola Nagusian. Ganbera-musika eta errepertorio barrokoa izan zituen Janigrok gogokoen.

## Erreferentziak
Mark Spitz

**Mark Spitz** (Modesto, 1950eko otsailaren 10a) estatubatuar igerilari ohia da. Urrezko zazpi domina irabazi zituen Municheko Olinpiar Jokoetan, Alemanian, 1972an. Zortzi urterekin hasi zen igeriketa-probetan parte hartzen, familia Sacramentora bizitzera joan zenean. Santa Clarako igeriketa klubeko igerilari azkarrena zen 1964an, eta 1967an bere lehen munduko errekorra hautsi zuen 400 metro askeetan, eta 100 eta 200 metro tximeletan. 1968an, Mexikoko Olinpiar Jokoetan, banakako hiru probetarako eta txandakako beste hainbestetarako sailkatu zen, baina bere ahalmenen azpitik aritu zen: bigarren geratu zen 100 metro tximeletan eta hirugarren 100 metro askean. Txandakako taldearekin, baina, urrezko domina bi irabazi zituen. 1968ko Olinpiar Jokoen ondoren, Indiako Unibertsitatean sartu zen, Jim Counsilmanen esanetara. *National Collegiate Athletic Association*eko eta *Amateur Athletic Union*eko txapelketa asko irabazi zituen. 1972an 200 metro tximeletako munduko errekorra hautsi zuen Olinpiar Jokoen aurreko probetan. Municheko Olinpiar Jokoetan zazpi probetan parte hartu zuen, eta zazpietan urrezko domina irabazi zuen. Olinpiar Joko batzuetan inoiz irabazi den domina kopururik handiena izan da hori. 100 eta 200 metro tximeletako errekorrak hautsi zituen, eta 200 metro askeetakoa ere bai. Errekorra hautsi zuen halaber 4 x 100 metro askeetan. 1972an erretiratu zen, munduko 32 errekor eta Estatu Batuetako 38 hautsi ondoren. Gaur egun Los Angelesen bizi da bere emaztea (Suzy Weiner) eta bere bi semeekin: Matthew eta Justin.

## Erreferentziak
Arleen Augér

**Arleen Augér** (South Gate, Kalifornia, 1939ko irailaren 13a - Leusden, Herbehereak, 1993ko ekainaren 10a) estatubatuar sopranoa izan zen.

Musikologiako ikasketak egin zituen, bere jaioterriko unibertsitatean, 1957tik 1963ra bitartean. Ikasketak amaitu ondoren, musikari, kantuari hain zuzen ere, ekin zion. Ralph Errollerekin batera lan egin zuen, 1965. urtetik aurrera Chicagon. Kontzertuetan kantatzen zuen, batez ere; operan Gilda (*Rigoletto*) eta Gaueko erregina (*Xirula miragarria*) paperetan egin zuen debuta. Los Angelesen Victor-Fuchs saria irabazi zuen, eta, sari horri esker, Europara joan zen teknika lantzera. Vienako Operan aritu zen, eta han arrakasta handiko debuta izan zuen, Gaueko erreginaren paperarekin. New York City Operan 1969an egin zuen debuta, paper berarekin. Ondoren, Alemaniako opera nagusiek gonbidatu zuten: Hanburgo, Munich, Frankfurt, Kolonia... 1971n Frankfurteko Goethe Unibertsitateko irakasle izendatu zuten, eta 1974. urtetik aurrera Bachen kantatetan, pasioetan eta oratorioetan espezializatu zen. Behin baino gehiagotan izan zen Salzburgoko Jaialdian. Milango Scalan 1975ean kantatu zuen lehenengo aldiz, eta New Yorkeko Metropolitan Operan, berriz, 1978an. 1985ean izugarrizko arrakasta izan zuen Londresen, Haendelen *Alcina* lanarekin. 1986an Andrew printzearen ezkontzan parte hartu zuen Westminsterren, eta 1991n Mozarten heriotzaren bigarren mendeurrena ospatzeko kontzertuan, Vienako Saint-Étienne katedralean. 1993an hil zen, minbiziak jota.

## Erreferentziak
Barry Goldwater

**Barry Morris Goldwater** (Phoenix, Arizona, 1909ko urtarrilaren 2a - Paradise Valley, Arizona, 1998ko maiatzaren 29a) estatubatuar politikaria izan zen.

Ikasketa militarrak egin zituen, eta 1928. urtean graduatu zen. Ondoren, Arizonako Unibertsitatean sartu zen, baina handik urtebetera jaioterrira itzuli zen, eta aitonaren negozioetan hasi zen lanean. Aitonak denda-kate bat zabaldu eta aberastu egin zen bere negozioekin, eta haren ondasunak Barryk jaso zituen ondorengotzan. 1941ean gudarostean sartu zen, eta Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen. 1945ean gerratik itzuli zenean, jeneral goren gisa lan egin zuen Arizonako Guardia Nazionalean. Karrera politikoari 1949an eman zion hasiera, Phoenixko udal-hauteskundeetan kargu bat eskuratu zuelarik. Harrezkero, Goldwaterrek lau hamarralditan zehar jardun zuen politikagintzan lanean, alderdi errepublikanoan, nahiz eta kritika asko jaso zituen bai alderdi demokrataren aldetik eta baita bere alderdiaren aldetik ere. Bere karrera guztian zehar ahalegin handia egin zuen kontserbadoreen joera indartzeko, eta komunismoaren kontrako mugimenduaren eta eskuindarren buruetako bat izan zen. Estatu Batuetako kontserbadore modernoen aitzindaritzat hartua izan da. Beste zenbait jarduerez gainera, bost agintalditan izan zen senatari, 1987 arte, eta 1964an Estatu Batuetako lehendakaritzako hauteskundeetara aurkeztu zen, baina ez zuen arrakastarik izan. 1997. urtean Alzheimerren eritasunak jota, politikagintzatik erretiratu behar izan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Suárez

**Luis Suárez Miramontes** (Ares, A Coruña, 1935eko maiatzaren 2a - Milan, 2023ko uztailaren 9a) espainiar futbol-jokalaria eta entrenatzailea izan zen. Erdilaria zen, Europako bere garaiko onenetako bat.

## Biografia 
Bere hiriko taldean hasi zen jokatzen baina berehala Bartzelona Futbol Klubak fitxatu zuen, eta zortzi urtez (1953-1961) aritu zen talde horretan jokatzen. Barcelonarekin Ferietako Kopa irabazi zuen bi aldiz (1958, 1960), Espainiako Liga bi aldiz (1959, 1960) eta Espainiako Kopa ere bi aldiz (1957, 1959).

1961ean Milango Inter taldeak fitxatu zuen 25 milioi pezetatan (futbolaren historiako fitxa garestiena ordu arte). Milanekin Europako bi Kopa irabazi zituen (1964, 1965), Kontinente arteko bi Kopa (1965, 1965), Italiako Liga hiru aldiz (1963, 1965, 1966). Gero Genoako Sampdorian ere jokatu zuen.

Bestalde, 35 partida jokatu zituen Espainiako selekzioarekin, Francisco Gento, Alfredo Di Stefano, Luis del Sol, Ferenc Puskas handiekin, eta, gero, Pirri eta Jose Angel Iribarrekin. 1962 eta 1966ko Munduko Txapelketetan ere parte hartu zuen, baina arrakasta handirik gabe. 1964an selekzio nazionalen Europako Futbol Txapelketa irabazi zuen, finalean Sobietar Batasuna menderatu ondoren.

1960an Urrezko Baloiaren saria jaso zuen (bera izan zen lehen gizon espainiarra), 1961 eta 1964an Zilarrezko Baloia, eta 1965ean Brontzezkoa.

Jokalari gisa erretiroa hartu ondoren, Milango Inter taldearen entrenatzaile izan zen, eta Espainiako selekzioarena gero, Italian egindako munduko txapelketan (1990).

## Palmaresa 
### Taldeetan 
* **Kontinente arteko Futbol Kopa (2):** 1964, 1965.
* **Europako Kopa (2):** 1964, 1965.
* **Hirietako Ferien Kopa (2):** 1958, 1960.
* Espainiako Liga (2): 1959, 1960.
* Espainiako Kopa (2): 1957, 1959.
* Italiako Liga (3): 1963, 1965, 1966.

### Selekzioan 
* Europako Futbol Txapelketa (1): 1964.

### Bakarkako sariak 
* Urrezko Baloia (1): 1960.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
P. D. James

**Phyllis Dorothy James** (Oxford, - *ibidem*, ) britainiar idazlea izan zen. Polizia-nobelak idazten zituen.

## Biografia 
Cambridgen ikasi zuen. 1949-1968 bitartean Gizarte Segurantzaren administrazioan lan egin zuen eta gero, 1968-1979 bitartean, Barne-ministerioko funtzionario izan zen. Nahiko berandu hasi zen idazten. 1963an argitaratu zuen bere lehen nobela, *Estal iezaiozue aurpegia*; hor agertu zen lehen aldiz Adam Dalgleish detektibea, gero polizia-nobelen sail arrakastatsu baten protagonista izango zen pertsonaia: *Hiltzaile-sena* (1963), *Heriotza batere ez naturalak* (1967), *Urretxindor batentzat hil-jantzia* (1971), *Auzitegiko mediku baten heriotza* (1977), *Amarruak eta irrikak* (1989). P. D. Jamesen polizia-nobeletan oinarrituta ospe handiko telesail bat egin zen, eta horri esker oso famatua egin zen bere izena. Cordelia Gray, emakume detektibe pribatuaren pertsonaia ere berak sortu zuen *Emakume batek egiteko lan batere ez-egokia* (1972), eta *Burezurra larruazalaren azpian* (1982) nobelen protagonista. *Gizonen umeak* (1992) izan zen bere eleberrietan polizia-eleberri ez zen lehena, haurrik gabeko mundu batean girotutako nobela futurista; ez zuen aurrekoek bezain harrera ona izan. 1994an polizia-nobelara itzuli zen *Jatorrizko bekatua*rekin. Irakaskuntzan ere aritu zen, arte ederretako fakultatean, egileen elkartean eta British Broadcasting Corporationen (BBC); azken horren zuzendari izan zen, eta horregatik guztiagatik 1991n noblezia-titulua eman zioten.

## Lanak 
* *Cover Her Face* (1962)
* *A Mind to Murder* (1963)
* *Unnatural Causes* (1967)
* *Shroud for a Nightingale* (1971)
* *The Maul and the Pear T[ree* (1971)
* *An Unsuitable Job for a Woman* (1972)
* *The Black Tower* (1975)
* *Death of an Expert Witness* (1977)
* *Innocent Blood* (1980)
* *The Skull Beneath the Skin* (1982)
* *A Taste for Death* (1986)
* *Devices and Desires* (1989)
* *The Children of Men* (1992)
* *Original Sin* (1994)
* *A Certain Justice* ([1997])
* *Death in Holy Orders* (2001)
* *The Murder Room* (2003)
* *The Lighthouse* (2005)
* *The Private Patient* (2008)
* *Death Comes to Pemberley* (2011)

## Erreferentziak
Percy Adlon

**Percy Adlon** (Munich, 1935eko ekainaren 1a – Pacific Palisades, 2024ko martxoaren 10a) alemaniar zinema-zuzendari, gidoigile eta ekoizlea izan zen.

Filologia alemana, artea eta antzerkia ikasi zituen. Irratian hasi zen lanean, kultura eta literaturari buruzko programak eginez. 1970. urtean dokumentalista gisa sartu zen telebistan eta arte-gaietan espezializatu zen. Gero bere produkzio-etxea sortu zuen (Pelemele Film) eta fikziozko zinema egiten hasi zen. Bere lehen film luzeak (*Celeste,* 1981) Marcel Proustek sortutako munduari buruzko oso ikuspegi berezia ematen du, objektuen, espazio hutsen, sentimenduen, isiltasunen eta bakardadeen bidez eratuz narrazioa. *Sugarbaby*n (1984) oso istorio sinplea eratu zuen bere musa Marianne Sägebrechetentzat: emakume lodi bakarti bat da, metroko bidaietan xarmatu duen ahotsaren bila ateratzen dena. Gero Estatu Batuetara jo zuen eta bertan *Out of Rosenheim* edo *Bagdad Café* (1987) idatzi, zuzendu eta ekoiztu zuen: bizimodua, harremanak ulertzeko bi modu kontrajartzen ditu filmak, giro magiko baten kaosa, eta berriro ere, bakardadea inguru galdu batean. Erabili eta bota egiten duen munduaren aurkako satira egin zuen hurrena *Rosalie erosketetara doa* (1988) filmean, Estatu Batuetan bizi den emakume alemaniar baten istorio kontatuz. 1990eko hamarkadaren hasieran eremu are bakartiagoa bilatu zuen, eta Alaskara joan zen *Salmonberries* (1991) filmatzera; beren bakardadea betetzeko beharra duten bi emakumeen elkartzea da, besteen antzera, film honetan ere gaia.

## Filmografia 
* *Mahler auf der Couch* (2010)
* ''Orbela's People* (2007)
* *Koenigs Kugel* (2001)
* *Hawaiian Gardens* (2001)
* *Eat Your Heart Out* (2000, ekoizlea)
* *Die Straußkiste* (1999)
* *In der glanzvollen Welt des Hotel Adlon* (1996)
* *Younger and Younger* (1993)
* *Salmonberries* (1991)
* *Red Hot and Blue* (1990)
* *Rosalie Goes Shopping* (1989)
* *Babycakes* (1989)
* *Out of Rosenheim* (1987)
* *Herschel und die Musik der Sterne* (1986)
* *Zuckerbaby* (1985)
* *Die Schaukel* (1983)
* *Fünf letzte Tage* (1982)
* *Céleste* (1981)
* *Herr Kischott* (1980)
* *Der Vormund und sein Dichter'' (1978)

## Erreferentziak
Alicia Markova

**Alicia Markova** (*Lilian Alicia Marks* jaioa; Londres, 1910eko abenduaren 1a - 2004ko abenduaren 2a) britainiar dantzaria izan zen.

Oso gazterik egin zuen debuta, hamalau urterekin, Diaghileven Ballet Errusiarrekin (1925-1929); baina lehenengo arrakasta George Balanchineren eskutik iritsi zitzaion, *Urretxindorra* balletarekin (1926). Diaghilev hil eta Ballet Errusiarrak desegin zirenean, Rambert Balletean eta Londresko Vic-Wellsen (1931-1935) jardun zuen, azken horretan *prima ballerina* gisa. Bera izan zen *Giselle* eta *Beltxargen aintzira* dantzatu zituen lehenengo dantzari ingelesa. 1935. urtean bere dantza-konpainia sortu zuen, Anton Dolinekin batera, Markova-Dolin Ballet taldea. Handik hamar urtera, *London Festival Ballet* izena hartu zuen. Markova errepertorio erromantikoko dantzari gisa nabarmendu zen; mugimenduen arintasuna, adierazpen samurra eta interpretaziorako grazia zituen ezaugarri nagusiak. Haren lanen artean aipagarriak dira, besteak beste, *Beltxargen aintzira*, *Silfideak*, *Intxaur kraskailua*, *Pas de quatre* eta abar, baina, zalantzarik gabe, *Giselle*ren paperak eman zion XX. mendeko dantzari onenetakoaren ospea. *Giselle* interpretatzen hasi eta handik zortzi urtera *Giselle eta neu* izeneko liburua eman zuen argitara (1960). 1963. urtean amaitu zuen bere karrera dantzari gisa, baina, harrezkero, New Yorkeko *Metropolitan Opera Ballet* taldearen zuzendari izan zen (1963-1969). 1986. urtean *Markova Remembers* autobiografia eman zuen argitara.
## Erreferentziak
Maria João Pires

**Maria João Pires** (Lisboa, Portugal, 1944ko uztailaren 23a) portugaldar piano-jotzailea da.

## Biografia 
Oso gazterik hasi zen pianoa jotzen, hiru urterekin hain zuzen, eta lau urterekin eman zuen jendaurreko lehenengo kontzertua. Lisboakoa Musika Kontserbatorioan egin zituen ikasketak, eta handik Munichera aldatu zen, Gulbenkian fundazioak emandako laguntza batekin, Rosl Schmidtekin ikasketak sakontzera.

1970ean arrakasta handiz parte hartu zuen Bruselan, Beethovenen bigarren mendeurrenean, eta harrezkero munduko areto ospetsuenetan eta orkestra handienekin jo izan du, eta ospe handia eskuratu du bai kritikarien artean eta bai entzuleen artean. Osasun arazoak zirela-eta aldi batez erretiratuta egon ondoren, 1986an Londresen debutatu eta ondoren Hanburgo, Paris eta Amsterdamen aritu zen; New Yorken eta Austrian jo zuen 1989an, eta Espainian hurrengo urtean.

Pires munduko musika garaikideko artista handienetakoa da. Ganbera-musika jo ohi du, eta azpimarratzekoak dira Mozart, Beethoven eta Schuberten lanen gainean egin ohi dituen interpretazio natural eta soilak. Agustín Dumay biolin-jotzailearekin bikotea osatu du, eta harekin grabatu zuen "Biolin eta pianorako sonatak"; disko aipagarriak ditu, halaber, Mozarten sonatenak eta Chopinen *Nocturno*enak (Portugalen gehien saldutako diskoetako bat izan zen).

Bestalde, bere karreran zehar hainbat sari irabazi ditu, adibidez, Edison saria, Frantziako Akademiaren Diskoaren saria eta Charles Cros Sari Nagusia.

## Erreferentziak
Antonio Skármeta

**Antonio Skármeta** (Antofagasta, 1940ko azaroaren 7a – Santiago, 2024ko urriaren 15a) txiletar idazlea izan zen.

Filosofia eta letretako ikasketak egin zituen Txileko Unibertsitatean, eta 1964an graduatu zen. Geroago Estatu Batuetara jo zuen ikasketak osatzera. Txilen, CADIP ikasle-taldeko antzezle eta zuzendaria izan zen, eta literaturako irakasle gisa lan egin zuen Txileko Unibertsitatean eta Unibertsitate Katolikoan. 1973an Txiletik ihes egin behar izan zuen, eta 1975ean Ekialdeko Berlinen finkatu ondoren antzerki-irakasle gisa hasi zen lanean. Harrezkero, kazetaritzan, literaturan eta zineman diharzuen, eta irakaslea izan zen hainbat unibertsitatetan. 

Artikulu eta saiakera asko argitaratu zituen antzerkiaz, zinemaz, arteaz eta beste hainbat gaiez, eta gidoiak idatzi zituen zinemarako eta irratirako. Aipagarriak zituen, orobat, *Desnudo en el tejado* (1969,* Biluzik teilatuan*), *El ciclista de San Cristóbal* (1973,* San Kristobalgo txirrindularia*) eta *Novios solitarios* (1975,* Ezkongai bakartiak*) ipuin liburuak eta *No pasó nada* (1980,* Ez zen deus gertatu*), *La insurrección* (1982,* Matxinada*), *Ardiente paciencia* (1985,* Pazientzia sutsua*),* La velocidad del amor* (1997,* Maitasunaren lastertasuna*) eleberriak. Azken eleberri hori zinemara eraman zen, arrakasta handiz, 1995ean *(Postaria eta Pablo Neruda)* eta orduan gelditu zen agerian Skármetaren bikaintasuna. Oro har, azpimarratzekoa da bere jarioa eta umorea. Zineman, gidoigile gisa ez ezik, antzezle eta zuzendari gisa ere nabarmendu izan zen.

## Obra 
* *El entusiasmo*, Zig-Zag, 1967, 8 ipuin ditu:
** *La Cenicienta en San Francisco*; *El joven con el cuento*; *Al trote*; *Entre todas las cosas lo primero es el mar*; *Díaz azules para un ancla*; *Nupcias*; *Relaciones públicas* y *Mira donde va el lobo*
* *Desnudo en el tejado*, Casa de las Américas, 1969, hurrengo ipuinak ditu:
** *El ciclista del San Cristobal*; *A las arenas*; *Una vuelta en el aire*; *Final del tango* y *Pajarraco*
* *Tiro libre*, 1974, ipuinak.
* *Soñé que la nieve ardía*, 1975, eleberria.
* *Novios y solitarios*, 1975, ipuinak.
* *No pasó nada*, 1980, eleberria.
* *La insurrección*, 1982, eleberria.
* *Ardiente paciencia*, 1985, eleberria.
* *Matchball*, 1989, eleberria.
* *La Cenicienta en San Francisco y otros cuentos*, Editorial Andrés Bello, 1990; antologia:
** *Pescado*; *La Cenicienta en San Francisco*; *A las arenas*; *Nupcias*; *Uno a uno*; *Mira donde va el lobo*; *La llamada* y *Hombre con el clavel en la boca*
* *La composición*, 1998, kontaketa (Lucien Etxezaharretak euskarara itzulia eta Ikasek argitaratua, *Idazlana* izenburupean).
* *La boda del poeta*, 1999, eleberria.
* *La chica del trombón*, 2001, eleberria.
* *El baile de la victoria*, 2003, eleberria.
* *Dieciocho kilates*, antzerkia.
* *Un padre de película*, 2010, eleberria.
* *Los días del arco iris*, 2010, eleberria.

## Erreferentziak
Jordi Solé Tura

**Jordi Solé Tura** (Mollet del Vallès, Bartzelona, Katalunia, 1930eko maiatzaren 23a - 2009ko abenduaren 4a) katalan politikari eta legelaria izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak Bartzelonako Unibertsitatean eta Parisen egin zituen 1960ko hamarraldian. PSUC, Kataluniako Alderdi Komunistako kide izan zen, 1964an bota zuten arte.

1970ean Kataluniako Alderdi Komunistatik egotzitako beste kide batzuekin batera, Bandera Roja taldea sortu zuen, diktadura frankistaren irtenbidetzat Herri Errepublika proposatzen zuena. Trantsizio demokratikoaren garaian, ordea, taldea desegin, eta kide gehienek alderdi komunistaren barruko *eurokomunista* izeneko taldean sartzea erabaki zuten. Garai hartan bertan, 1976an, Bartzelonako Unibertsitatean katedra lortu zuen. Hurrengo urtean, bere alderdiaren eskutik Kongresurako diputatu aukeratu zuten, eta 1977an kargu horretan berretsi ondoren, 1982 arte iraun zuen. 1983an, denbora gutxian Bartzelonako Udaletxeko zinegotzi izan ondoren, Unibertsitatera itzuli zen.

Alderdi Komunista betirako utzi, eta Iniciativa per Catalunya izeneko iritzi plataforma sortu zuen beste kide komunista batzuekin batera, baina arrakastarik lortu ez zuenez, Kataluniako Sozialisten Alderdian sartu zen. 1986an, Kataluniako Parlamentuak Gorteetako senatari aukeratu zuen, eta 1991n Felipe González Gobernuko presidenteak Kulturako ministro izendatu zuen.

Aipagarria da, bestalde, 1978an Espainiako Konstituzioa sortzen lagundu zuela, eta Kataluniako Autonomia Estatutua 1979an.

## Erreferentziak
Mary Ellen Rudin

**Mary Ellen Rudin** (Jaiotza-izena: Mary Ellen Estill ; Hillsboro, Texas, 1924ko abenduaren 7a - Madison, Wisconsin, 2013ko martxoaren 18a) estatubatuar matematikaria izan zen.

Jatorri apaleko familia batean sortu zen. Texasko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta han zaletu zen matematikarekin. R.L. Moore ikertzailea izan zuen irakasle, eta hark sorturiko Moore metodoaren eraginez hasi zuen, hain zuzen ere, matematiketako karrera. 1944an lortu zuen graduazioa, eta handik lau urtera doktore egin zen. Harrezkero, Duke Univertsitateko irakasle izan zen 1953. urtea arte, eta Walter Rudin matematikariarekin ezkondu ondoren, Rochesterko Unibertsitateko irakasle bisitari eta Wisconsineko Unibertsitateko irakasle gisa lan egin zuen; gaur egun Wisconsingo Unibertsitateko irakasle emeritua da. Matematikako ikerketei dagokienez, multzoen teoria izan da hainbat urtez bere aztergai nagusia, eta bereziki nabarmendu da kontradibideen osaeran. Bestalde, hainbat matematika elkarte eta erakundetako kide izan da, bestek beste Amerikako Matematika Elkartekoa, Emakume Matematikarien Elkartekoa, Logika Sinbolikoaren Elkartekoa eta Matematikako Amerikar Elkartekoa (AMS), zeinaren zuzendariorde izan baitzen 1980-1981 urteetan.

## Erreferentziak
Sonny Rollins

thumb|260px|Sonny Rollinsen erretratua.

**Sonny Rollins** —jaiotza-izena: **Theodore Walter Rollins**— (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1930eko irailaren 7a) jazzeko saxo-jotzailea da.

## Bizitza 
1947an hasi zen profesional gisa jotzen New Yorkeko 52 kaleko klubetan. Coleman Hawkins, Lester Young eta Charlie Parker saxo-jotzaileen eragina izan zuen. 1953an grabatu zuen bere lehenengo diskoa, ''Movin' out*. Garai hartan indarrean zegoen hard bop estiloaren aitzindarietakoa izan zen.

1955ean Clifford Brown-Max Roachen boskotean jo zuen. 1959tik 1962ra erretiratu ibili zen, musika-ikasketak sakontzeko. 1963an kontzertuak eman zituen Europan eta Japonian eta *Our Man in Jazz *diskoa grabatu zuen, free jazz joerakoa. 1968tik 1971ra berriro erretiratu zen. 1971n hasi zen berriro kontzertuak ematen, eta diskoak grabatzen eta harrezkero ekinean jarraitzen du bai bere taldearekin eta bai bakarka.

Sonny Rollins etorri handiko saxo-jotzailea da, inprobisatzaile aparta eta nekaezina, erritmoaren eta harmoniaren sen handia duena; bere musikak indar eta ironia handia du, eta beste musika askoren ekarria izan du, bereziki calypsoarena eta Karibeko musikarena. Sonny Rollinsen eragina nabarmena da jazzeko saxo-jotzaile askorengan.

Disko nagusiak: *Saxophone Colossus* (1957), *A Night at the Village Vanguard. More from the Vanguard* (1957), *Freedom Suite* (1958), *The Bridge* (1962), *Next Album* (1972), *The Cutting Edge* (1974), *The Milestone Jazzstars* (1978), *Sunny Days Starry Nights* (1984), *The Solo Album* (1985).

## Discografia 
### Talde-buru gisa 
### Taldekide gisa 
**Babs Gonzales**ekin
* *Weird Lullaby* (1949)
**J. J. Johnson**ekin
* *Mad Be-Bop* (1949)
* *J. J. Johnson's Jazz Quintets* (1949)
* *Trombone By Three* (1949)
**Fats Navarro**rekin
* *The Fabulous Fats Navarro* (1949)
**Bud Powell**ekin
* *The Amazing Bud Powell* (1949)
**Miles Davis**ekin
* *Miles Davis and Horns* (1951)
* *Dig* (1951)
* *Collectors' Items* (1953)
* *Bags' Groove* (1954)
**Thelonious Monk**ekin
* *Monk* (1954)
* *Thelonious Monk and Sonny Rollins* (1953)
* *Brilliant Corners* (1957)
**Art Farmer**rekin
* *Early Art* (1954)
**Clifford Brown-Max Roach Quintet**ekin
* *At Basin Street* (1956)
**Max Roach**ekin
* *Max Roach Plus Four* (1956)
* *Jazz in 3/4 Time* (1956)
**Ernie Henry**rekin
* *Last Chorus* (1956)
**Kenny Dorham**ekin
* *Jazz Contrasts* (1957)
**Dizzy Gillespie**rekin
* *Duets* (1957)
* *Sonny Side Up* (1957)
**Abbey Lincoln**ekin
* *That's Him* (1957)
**McCoy Tyner, Ron Carter, eta Al Foster**rekin
* *Milestone Jazzstars in Concert* (1978)
**The Rolling Stones**ekin
* *Tattoo You'' (1980)

## Erreferentziak
György Lukács

**György Lukács** ( ahoskatua; Budapest,  – *ibidem*, ) hungariar filosofo eta literatura-kritikari marxista izan zen. Lukácsen eragina handia izan zen Europako komunismoan, XX. mendearen hasieran. Estetikaren ikuspegi marxista eman zuen ezagutzera, eta, halaber, Marxen gizarte industrialeko alienazioari buruzko teoriaren argibideak eman zituen. Berlinen eta Heidelbergen egin zituen zuzenbide-ikasketak. 1918an alderdi komunistako kide egin zen, eta, hurrengo urtean Béla Kunen gobernu iraultzailearen Kultura eta Hezkuntzako komisario izendatu zuten. Handik gutxira Béla Kun aginpidetik kendu zutenean, Hungariatik atera, eta Austrian, Alemanian eta Suitzan bizi izan zen hamar urtez. 1933tik aurrera, Moskuko Filosofiako Institutuan lan egin zuen. 1945ean, Hungariara itzulirik, Parlamentuko kide izan zen, eta estetika-irakasle Budapesteko Unibertsitatean. 1956an, Hungariako Iraultzaren garaian, Kulturako ministro izendatu zuten. Iraultzaren ondoren atxilo hartu, eta Errumaniara egotzi zuten, baina, 1957an itzultzeko baimena eman zioten. Lukácsek 30 liburutik gora eta ehunka saikera eta irakurgai idatzi zituen. Haren lanen artean hauek dira azpimarragarrienak: *Die Seele und die Formen* (1911, *Arima eta formak*), *Geschichte und Klassenbewusstsein* (1923, *Historia eta klase kontzientzia*), *Der historische Roman* (1955, *Eleberri historikoa*), eta Goethe, Hegel, Lenin, Karl Marx, eta marxismoari eta estetikari buruz idatzitakoak.

## Erreferentziak 
*Galfarsoro, Imanol (2012): “(Post)marxismoa, kultura eta eragiletasuna: ibilbide historiko labur bat” in Alaitz Aizpuru (et al.): *Euskal Herriko pentsamenduaren gida*, Bilbo, UEU. 

## Kanpo estekak
Marcel Mouloudji

**Marcel Mouloudji** (Paris, Frantzia, 1922ko irailaren 16a - *ib.*, 1994ko ekainaren 14a) frantses abeslaria, idazlea eta antzezlea izan zen.

## Biografia 
Haurtzaroa txirotasunean igaro zuen. Kantari, antzezle, zinemagile, idazle eta margolari lanetan aritu zen. Jean-Louis Barraultek bere ikuskizun baterako hartu zuen. Mouloudjik *La Fleur de l´âge* (1991) lanean Barraulten giroan nola sartu zen kontatzen du, nola ezagutu zuen Octobre taldea, eta nola kontratatu zuen Dullin jaunak Atelier antzokirako.

Hainbat filmetan parte hartu zuen: Marcel Carnéren *Jenny*, Jacques Daroyren *La Guerre des gosses* ("Mutikoen gerra"), Christian-Jaquen *Les Disparus de Saint-Agil* ("Saint-Agil-eko desagertuak"), Henri Decoinen *Les Inconnus dans la maison* ("Ezezagunak etxean") eta abar. Mutiko gaiztoaren paperak egin zituen *Justice est faite* ("Justizia egina dago") edota *Nous sommes tous des assassins* ("Gu guztiok hiltzaileak gara") filmetan.

1950eko hamarralditik aurrera ez zuen zineman lanik egin. Okupazioaren garaian Sartre eta Beauvoir bisitatzen zituen, eta haiek idaztera bultzatu zuten. Eleberriak (*Enrico*, 1944, Pléiade Saria), antzerki-lanak (*Quatre Femmes*, 1947), eta poesia idatzi zituen. Lemarque, Cocteau, Prévert, Trenet, Queneau, Ferréren abestiak interpretatu zituen. 1953an Diskoaren Sari Nagusia lortu zuen. 1954an Boris Vianen *Le Déserteur* abestu zuen, baina berehala debekatu zuten. Aljeriako Gerraren kontra azaldu zen, eta 1968ko maiatzeko mugimenduaren alde.

## Erreferentziak
Raúl Soldi

**Raúl Soldi** (Buenos Aires, 1905eko martxoaren 27a - *ibidem*, 1994ko apirilaren 21a) argentinar margolaria izan zen, Argentinako espresionismoaren ordezkari nagusietako bat.

Buenos Airesko Arte Ederretako Akademia Nazionalean egin zituen ikasketak, eta Europan, Milango Brera Akademian sakondu zituen. 1932an itzuli zen Argentinara, eta, urtebete geroago, bakarkako bere lehen erakusketa egin zuen. Garai hartan zinemarako antzeztokiak prestatzen hasi zen lanean. Bere lana Argentinatik kanpo ezagutarazteko, Parisko Nazioarteko Erakusketan parte hartu zuen 1937an, New Yorkeko Nazioarteko Erakusketan 1939an, San Franciscoko erakusketa batean ere bai eta abar. Argentinan, ospe handiko margolari bihurturik, margolaritzako bi sari nagusiak jaso zituen: Areto Nazionaleko Lehen Saria (1948) eta Augusto Palanza Saria, Arte Ederretako Akademia Nazionalaren sari nagusia. Bere lanen artean muralak ditu aipagarrienetakoak. Lehenengoak 1953an egin zituen, Glewko Santa Ana kaperan, eta Santa Fe Galerian. 1958an bere obraren lehenengo atzera begirakoa egin zen, 100 obra baino gehiagorekin, Witcomb Galerian. Urte horretan bertan nazioarteko onespena jaso zuen, Sao Pauloko Bienioan sari bat jasota. Lanik aipagarrienak Colon Antzokiko kupulako freskoak (Buenos Aires, 1966) eta Deikundearen Basilikaren kapera bateko freskoak (Nazaret, 1968) ditu. Bere obra munduko museo onenetan aurki daiteke, hala nola New Yorkeko Arte Modernoko Museoan, Florentzian eta Milanen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Juan Luis Baroja Collet

**Juan Luis Baroja Collet** (Le Creusot, Frantzia, 1957) gipuzkoar artista da. Frantzian jaio bazen ere, 1964. urtetik aurrera Eibarren bizi da. 1979an, Mari Puri Herrero eta Gabriel Ramos Urangaren eskutik grabatua ikasi zuen, eta alor horretan nabarmendu da gehienbat, nahiz eta eskultura, collageak eta beste teknika batzuk ere landu dituen.

Bere lehenengo erakusketa 1978an egin zuen Eibarren bertan, eta orduz geroztik banakako hogeita hamar bat erakusketatan eta ehun inguru taldekotan hartu du parte. 1983an Debako Artisau Ikasketen Zentroan, grabatu kalkografikoko arduradun izendatu zuten, eta urte berean Eusko Jaurlaritzak grabatu kalkografikoa ikertzeko laguntza eskaini zion. 1984 eta 1985ean Gure Artea Sariketetan grabatuen bigarren saria jaso zuen, eta lehenengo saria Gasteizko Arte Plastikoen Sariketan. Beste hainbat sari ere eskuratu ditu, ez bakarrik Euskal Herrian, baita atzerrian ere. Bere obretako batzuk Zaragoza, Gasteiz eta Argandako udaletxeetan, Gipuzkoako Diputazioan, Bilboko Arte Ederren Museoan, Madrilgo Liburutegi Nazionalean eta Eusko Jaurlaritzaren bilduman daude. 1997an, Mari Fran Agirregabiriarekin batera, Itzal grabatu- eta edizio-lantegia sortu zuen Soraluzen. Eibarko grabatuaren tradizioa eta artegintzaren bide berriak uztartzen ditu Baroja Colletek. Espainiako grabatugilerik onenen artean egoteaz gainera, eskultura lantzen ere jarraitzen du, eta 2000 urtean eskultura handi bat agindu zion Eibarko Udalak herrirako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sammy Reshevsky

**Samuel Herman "Sammy" Reshevsky** (Ozorkow, Polonia, 1911ko azaroaren 26a - Syffern, New York, AEB, 1992ko apirilaren 4a) estatubatuar xake-jokalaria izan zen, jatorriz poloniarra. Jokalari nekaezina eta estratega bikaina; Estatu Batuetako txapelduna askotan (1936, 1938, 1940, 1942, 1946, 1969, 1971); aurkari gogorrenak menderatu zituen, are munduko txapeldunak ere, baina ez zuen inoiz lortu munduko txapeldun izatea.

## Biografia 
Sei urte besterik ez zituela, Europa osoan barrena ibili zen bere dohainak erakusten, eta 9 urterekin master-maila lortu zuen. Harrigarrizko partidak egin zituen, 75 aurkariren kontra aldi berean jokatu eta irabaziz. 1920an Estatu Batuetara emigratu zuen gurasoekin. Estatu Batuetako jokalari onenekin lehiatu zen, eta xake-arazo konplexuei soluzioa aurkitu zien, baina, halako batean, haurren ongizaterako begiraleek profesional gisa jokatzea debekatu zioten. Aurrerago, kontularitzako ikasketak egin ondoren, xakean jokatzen hasi zen berriro.

Nahiz eta munduko jokalari onenak ere mendean hartu zituen -José Raúl Capablanca (1935ean), Mikhail Botvinnik (1955ean), Bobby Fischer (1961)-, ez zuen sekula lortu munduko txapeldun izatea; aditu batzuen arabera, bere karrera eten izanagatik, jokoan beti berdin hasteagatik eta presaz jokatzeko atxikimenduagatik. 1984an, 72 urte zituela, Reykjavikeko Nazioarteko Txapelketa irabazi zuen. Xake-jokoari buruzko bi liburu idatzi zituen: *Reshevsky on Chess* (1948, "Reshevsky xakean") eta *How Chess Games Are Won* (1962, "Nola irabazten diren xake-jokoak").

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Chessgames
Fernando Martínez Sanabria

**Fernando Martínez Sanabria** (Madril, 1925eko otsailaren 23a - Bogota, 1991ko abenduaren 26a), izengoitiz *Chuli Martínez*, jatorri espainiarreko kolonbiar arkitektoa izan zen.

## Bizitza 
Espainian jaio zen arren, oso gazterik aldatu zen bere familiarekin Kolonbiara, 1938an, eta Bogotako Unibertsitate Nazionaleko Arkitektura Fakultatean ikasi zuen. Herri-lanetako Ministerioan hasi zen lanean 1948an, eta geroago familia bakarrerako etxebizitzen proiektu-egile gisa nabarmendu zen (Veraguas auzoko Banco Central Hipotecarioren etxebizitzak, 1956). Beste zenbait obra aipagarriren artean, azpimarratzekoak dira Barranquillako Caja Agrariaren eraikina (1961), Unibertsitate Nazionaleko Ekonomia Fakultatea, Bogotako Bavaria eraikina eta Pahlavi liburutegiaren proiektua (Teheran). Irakasle-lanetan jardun zuen, Unibertsitate Nazionaleko eta Andeetako Unibertsitateko Arte Ederretako katedradun gisa (Bogotan biak).

Bere arkitekturari dagokionez, nabarmen agertzen da paisaia barne-espazioetara erakartzeko asmoa. Argi naturala erabili zuen nagusiki, eraikinari askatasun eta dinamismo handia ematen zioten irekigune geometrikoen bitartez, eta horma bihurgunetsuak, maila desberdinak, sabai okerrak, eta funtzionaltasuna ere ezaugarri aipagarriak dira bere obran. Hainbat sari irabazi zituen, besteak beste, Kolonbiar Arkitekturako I. Bienalekoa (1960) eta ohorezko aipamena Donostiako Euro-Kursaal Turismo Gunearen proiektuaren zirriborroarekin (1963).

## Erreferentziak
Peter Stein

**Peter Stein** (Berlin, Alemania, 1937ko urriaren 1a -) alemaniar antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Gerra ondoko berrikuntza giroan hazi zen. Germanistika eta artearen historia ikasi zituen, eta Fritz Kortnerren laguntzaile izan zen Municheko Kammerspielen. Han izenpetu zuen Steinek bere lehenengo lana, Edward Bonden *Salbatuak *(1967). Bremen, Zurich eta Franckfurten egon zen ondoren.

1970ean Mendebaldeko Berlingo Schaubühneko zuzendari-artistiko izendatu zuten; kalitatezko aukera berri bat izan zen Stein buru izan zen bitartean. 1986an utzi zuen Steinek erakunde hori eta Berlinera joan zen berriz ere. Salzburgoko Jaialdiko zuzendari izan zen Gérard Mortierrekin batera. 1968an, Munichen zela, Peter Weissen *Vietnami buruzko hitzaldia *zuzendu zuen. 1969an, Bremenen, Goetheren *Torquato Tasso*ren bertsio bat egin zuen.

1970ean Schaubühnera iritsi zenean Steinek Brechten *Ama *antolatu zuen. Handik urtebetara, *Peer Gynt *osatu zuen, XIX. mendeko burgesen indibidualismoaren mitoa erakusten zuena. Iraganeko antzerkia Kleisten *Hombourgeko printzea *(1972), Gorkiren *Udatiarrak *(1974), Shakespeareren *Zuk nahi bezala *(1977) eta gaur egungoa elkartzen zituen, besteak beste, Botho Straussen lanarekin (*Handia eta txikia, *1978; *Parkea, *1984). *Orestiada *(1980) izan zen Steinen lanaren beste gailurretako bat. Greziar tragedia zehaztasun handiz berregin zuen Steinek, espresionismoaren bidetik. 1984an *Hiru ahizpak *eta 1989an *Gereziondoa *osatu zituen.

## Erreferentziak
Gonzalo Suárez

**Gonzalo Suárez** (Oviedo, Espainia, 1934ko uztailaren 30a) zinema-zuzendaria eta gaztelaniazko idazlea da.

## Bizitza 
Filologia-ikasketak egin zituen, eta unibertsitatean bertan izan zuen antzezle-karrera hasteko aukera. Gero hedabideetan hasi zen lanean, irratian, kirol-kazetari gisa. 1960ko hamarraldian zenbait eleberri idatzi zituen: *De cuerpo presente (Gorpua bertan dela)*. Bere eleberrietako batzuk filmetarako baliatu izan zirenez, film-gidoiak idazten hasi zen, eta filmak zuzentzen gero.

Zuzendari gisa, 1967an egin zuen debuta, *Ditirambo* filmarekin. Hasieran ohi ez bezalako filmak egiten hasi zen, edertasun handiko irudi oniriko eta fantasiazkoak, batetik, eta errealitatekoak, bestetik, nahasiz. Esperientzia horren porrotaren ondoren, zinema tradizionalera itzuli zen, literatura-lanak zinemara egokituz.

1994an *El asesino triste* *(Hiltzaile tristea) *kontakizun-liburua argitaratu zuen, hamar urte ezer argitaratu gabe igaro ondoren, eta 1999an *Ciudadano Sade*, XVIII. mendeko aristokrata libertinoaren eleberri gisako biografia.

Beste film aipagarri batzuk: *El extraño caso del doctor Fausto* (1969, *Fausto doktorearen kasu harrigarria*); *Aoom* (1970); *Morbo* (1971); *Al diablo, con amor* (1973, *Deabruari, maitasunez*); *La loba y la paloma* (1974, *Otsemea eta uso-emea*); *La regenta* (1974); *Beatriz* (1976); *Don Juan en los infiernos* (1990, *Don Juan infernuetan*); *La reina anónima* (1992, *Erregina anonimoa*); *Mi nombre es sombra* (1995, *Nire izena da itzala*).

## Filmografia 
* (A) Gonzalo Suárez aktore nagusi gisa agertzen da

## Liburuak 
De cuerpo presente, 1963.

Los once y uno, 1964.

Trece veces trece, 1964.

El roedor de Fortimbrás, 1965.

Rocabruno bate a Ditirambo, 1966.

La zancada del cangrejo, 1969.

Operación Doble Dos, 1974.

Gorila en Hollywood, 1980.

La reina roja, 1981.

El asesino triste, 1994.

La literatura, 1997.

Ciudadano Sade, 1999.

Yo, ellas y el otro, 2000.

El cine: de las cavernas a la pantalla, 2001.

El hombre que soñaba demasiado, 2005.

La suela de mis zapatos, 2006.

Dos pasos en el tiempo. De Aoom a El Genio tranquilo, 2006.

El secreto del cristal. Aforismos y desafueros de Gonzalo Suárez., 2008.

## Gidoiak 
1965 Fata Morgana.

1975 Operación Doble Dos.

1980. La colmena.

## Zuzendutako antzezlanak 
2000. *Arsénico por favor*
## Erreferentziak
Raymond Léopold Bruckberger

**Raymond Léopold Bruckberger** (Murat,  - Friburgo, ) frantses domingotarra izan zen. Hogei urte zituela, Frantziako herritartasuna hartu zuen, eta 1929an domingotarren ordenan sartu zen. Okupazioaren garaian, katoliko guztiek nazismoari aurre ez egina deitoratu zuen. Baina, gero, heriotza-zigorraren ongintza sakratua defendatu zuen. Azken-aurreko liburua *Oui à la peine de mort* (1986, *Bai heriotza-zigorrari*) izan zuen. *Le cheval de Troie* aldizkariko sortzaileetako bat izan zen (1947-1948), Frantziako Elizaren jesuitismoaren kontra egiteko. Atzerriko Legioko kapilau izan zen. Ondoren, Afrika iparraldera joan zen. Gero, zortzi urte egin zituen Estatu Batuetan eta lau Grezian. Azkenik, Suitzako herrixka batera erretiratu zen. 1960an *Le Dialogue des carmélites* (*Karmeldarren elkarrizketa*) filma egin zuen, eta 1967an *Tu moissonneras la tempête* (*Ekaitza jasoko duzu*), Frantziako askatasunari buruzkoa. Bestalde, artikuluak idatzi zituen *Life*, *New York Times*, *L´Aurore*, *Figaro-Magazine* aldizkarietan. *Lettre ouverte à Jésus-Christ* (1973, *Eskutitz irekia Jesu Kristori*), *Lettre à Jean-Paul II, pape de l´an 2000* (1979, *Eskutitza Joan Paulo II.ari*) eta memoria liburu bat, *À l´heure où les ombres s´allongent* (1989, *Itzalak luzatzen direnean*) idatzi zituen, besteak beste. Burckberger aitak ohituren dekadentzia salatu zuen, eta bere burua katoliko ez-praktikatzailetzat zuen. 1981ean *Ce que je crois* (*Nik sinesten dudana*) idatzi zuen. 1985ean Académie des sciences morales et politiquesen sartu zen.

## Erreferentziak
Zheliu Zhelev

**Zheliu Mitev Zhelev** (; Veselinovo, 1935eko martxoaren 3a - Sofia, 2015eko urtarrilaren 30a) bulgariar politikaria izan zen. Bulgariako presidentea izan zen 1992 eta 1996 bitartean.

## Bizitza 
Sofiako Unibertsitatean filosofiako ikasketak amaitu ondoren, doktoregoa lortu zuen, baina ezin izan zuen unibertsitatean eskolarik eman, leninismoaren aurkako kritika egin baitzuen bere tesian. 1980an Bulgariaren Berregituratze eta Irekitzearen Aldeko Kluba sortu zuen, demokrazia politiko eta kulturalean oinarritua zegoena, eta bere indar ahula zela-eta, gobernu komunistak onartu egin zuen.

Gorbatxovek Sobietar Batasunetik bultzatutako erreformen ondorioz Europako komunismoen krisia sortu zenean, klub hori Demokrazia Indarren Batasuna zeritzan frontean sartu zen 1989an, beste hamabost talde politikorekin batera, eta Zhelev bertako koordinatzaile aukeratu zuten.

1990eko hauteskundeen ondoren, fronte haren talde parlamentarioaren presidente-kargua hartu zuen. Garai hartan, alderdi sozialistako Petar Mladenov Errepublikako presidenteak bere alderdi barruko krisialdiaren ondorioz dimititu egin behar izan zuenean, Zhelev aukeratu zuten presidente, bere alderdiaren eta beste zenbait alderdi politiko txikiren hitzarmenari esker. Kargua hartu eta berehala, demokrazia sendotzeko aldaketa politikoak eta merkatu-ekonomiarako garapena bultzatuko zituela zin egin zuen. 1992an Bulgaria Europako Kontseiluko kide gisa onar zezaten lortu zuen. 1997ko hauteskundeetan Petar Stoianovek hartu zuen Zheleven kargua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Philippe de Champaigne

**Philippe de Champaigne** (Brusela, 1602 &ndash; Paris, 1674) Flandrian sortu zen margolari eta marrazkilari frantsesa izan zen.

## Biografia 
Bruselan ikasi ondoren, Italiarantz abiatu zen, baina Parisen geratu zen, Parisko Luxenburgoko Jauregiko dekorazio-lanetan. Ondoren, Nicolas Poussin pintorearekin hasi zen lanean, eta erretratuak eta paisaiak margotzen hasi zen. Erregearen amaren pintore ofizial bihurtu ondoren, mandatu asko izan zuen: erlijio-lanak Parisko karmeldarrentzat (*Eguberria*, 1628; *Tenpluko aurkezpena*, 1629) eta gortesauentzako erretratuak (*Richelieu*, 1635). Richelieuk eskatuta, lan ofizialak egin zituen, Estatuaren kargura (Luis XIII.aren erretratua, 1635; Parisko Sorbona, Val-de-Grace abadia eta Cardinal jauregiko dekorazioa; Gaston de Foix armagizonaren erretratua, 1635). Ordura arteko lan guztiak barrokoak, ugariak eta guztiz koloretsuak izan ziren. 1643. urtetik aurrera, haatik, Champaigne jansenisten artean ibili zen, eta ordura arteko kolore oparotasuna eta freskotasun barrokoa erlijio-giro estuko zuhurtasun eta urritasun bihurtu ziren (Port Royaleko erretratuak, Angélique Arnauden erretratua). Bilakaera hori dela medio, Champaigne Frantziako pintore klasizista nagusietakotzat hartu izan da gerokoan (*Ex-voto*, 1662, bere alaba Catherineren mirarizko sendatzearen oroigarri egin zuen koadroa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edu Muruamendiaraz

**Edu Muruamendiaraz Gallastegi** (Bergara, Gipuzkoa, 1964ko irailaren 16a) dantzari eta koreografoa da.

## Bizitza 
Hemezortzi urte zituela, Donostiako Eskola Dantza Taldean sartu zen, eta han eman zituen ondorengo urteak. Euskal dantza tradizionalaren arloan sari ugari eskuratu du, hala nola Gipuzkoako Txapelketa 1978an Jaione Aranarekin, eta Amaia Agirrerekin batera, Gipuzkoako Dantza Askatuko Txapelketa 1993, 1994, 1995 eta 1996. urteetan, eta Euskadikoa 1993, 1994 eta 1996an. Gipuzkoako Aurresku Txapelketan ere irabazle izan zen 1995 eta 1996 urteetan, baita Euskadikoan ere 1994, 1995 eta 1996 urteetan.

Txapelketetan egin duen lan bikainaz gain, emanaldi ugari egin ditu Euskal Herrian zein atzerrian Eskola Taldearekin batera, eta Kepa Junkerarekin batera ere aritu da Europako hainbat hiritan. 35 urte bete ondoren goi-mailako dantzan diharduen bakarretakoa da, zeregin hori irakaskuntzarekin tartekatuz. Bere azken urteotako lanik aipagarriena, ordea, 1997an Aukeran taldearen sortzaileetako bat izan zenetik egindako egitasmo berritzailea da. Izan ere, euskal dantza herrikoiak berrirakurri eta berrasmatu ditu, arrakasta handiz, talde horrek, eta Edu Muruamendiaraz arduratzen da, dantzatzeaz gain, taldea zuzentzeaz eta koreografiak sortzeaz. Taldeak eskaini zuen lehenengo lana *Aukeran* izenekoa izan zen, 1997an. Hurrengo hiru urtean, beste lau koreografia sortu eta aurkeztu dituzte: *Akilimarro* (1998), *Errenkan* (1999), *Zirga Ezean* eta *Argia Ilunpean* (2000).

## Erreferentziak
Raymond Roussel

**Raymond Roussel** (Paris, 1877ko urtarrilaren 20a - Palermo, 1933ko uztailaren 14a) frantziar idazlea izan zen. Familia burges aberats batean sortu zen, eta goi-mailako musika-ikasketak egin zituen. Hamazazpi urte zituela ekin zion obra handi bati, *La Doublure* (*Ordezko antzezlea*), Nizako inauterien oroitzapena hamabi silabako bertsoetan; biziki hunkitu zuen obra hartan eginiko ahalegin handiek irakurleengan oihartzunik ez izanak. Hamabiko bertsotan jarraitu zuen ondoren, eta *Impressions d´Afrique* (1910, *Afrikako inpresioak*), itsasoan galduta, gatibu hartutako europar bidaiari batzuen bitartez, Afrikako munduaren alegiazko deskripzio bitxia eskaintzen zuen obrari ekin zion gero. Iseka gaitzean hartu zioten liburua, baina gai bitxiak lantzen jarraitu zuen hurrengo lanetan: *Locus solus* (1914, antzerki-lan bihurtua, 1922an), beirazko kaioletan itxitako hilotzak heriotzako unea kontatzen, *L´Étoile au front* (1924, *Izarra aurrean*) eta *La poussière de soleils* (1926, *Eguzkien hautsa*) antzerki-lanak, eta *Nouvelles Impressions d´Afrique *(1910, *Afrikako inpresio berriak*) poema-bilduma. Bere idazkerari buruzko oharrak bildu zituen 1935ean, *Comment j´ai écrit certains des mes livres* (*Nola idatzi ditudan nire liburuetako batzuk*) bilduman. Raymond Roussel Palermoko jauregi batean hil zen barbiturikoz pozoituta. Surrealismoaren aitzindaritzat jo dute idazle eta aditu askok, irudimenaren automatismoari eman zion garrantziarengatik.
## Erreferentziak