open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zelma Watson George

**Zelma Watson George** (Hearne, Texas, AEB, 1903ko abenduaren 8a - Cleveland, AEB, 1994ko uztailaren 3a) opera-abeslari, musikologo eta diplomatiko afro-amerikarra izan zen.

Bere bizitzan zehar hainbat lanetan jardun zuen, eta hainbat alor landu zituen, baina kulturen arteko harremanak aztertzea eta sendotzen laguntzea izan zen bere kezka nagusietako bat. Txikitan hainbat bidaia egin zituen familiarekin. Kanadan graduatu ondoren (1920), Chicagoko Enpresa Eskolan ikasi zuen, eta soziologiako titulua atera zuen, 1924. urtean, Chicagoko Unibertsitatean. Musika ikasi zuen Hego-mendebaldeko Unibertsitatean, eta ahots-ikasketak egin zituen, Chicagoko Kontserbatorioan. 1942. urtean, musika afro-amerikarrari buruzko ikerketak egiteko beka bat lortu zuen, eta beka hari esker, hainbat bidaia egin ahal izan zituen, Estatu Batuetan barrena, harik eta 1944an Clevelanden kokatu zen arte.

1954an soziologiako doktoregoa lortu zuen New Yorkeko Unibertsitatean, musika beltzari buruzko tesi batekin. 1950. urtean hasi zen abeslari gisa ospea irabazten, Gian Carlo Menotti musikagileak Broadwayen bere *The Medium* operan abesteko aukeratu zuelarik. George izan zen Broadwayeko opera amerikar batean protagonista-papera abestu zuen lehenengo afro-amerikarra. Azkenik, karrera diplomatikoari dagokionez, beste hainbat karguz gainera, 1960. urtean Dwight D. Eisenhower lehendakariak Nazio Batuen batzarrerako ordezkari hautatu zuen, Estatu Batuetako ordezkari beltz bakarra. 1961ean Dag Hammarskjsld Saria eman zioten, herrialdeek elkar ulertzearen alde egindako lanagatik.

## Erreferentziak
Jose Maria Orbe

**Jose Maria Orbe Elio**, izengoitiz "*El Manchuelo de Ermua*", (Irun, 1776ko irailaren 6a – Bordele, 1850eko uztailaren 21a) karlista militarra izan zen. Hirugarren Valdespinako markesa izan zen

## Biografia 
Humanitate-ikasketak egin zituen Zaragozan, eta matematikakoak akademia militarrean eta Bergarako Errege Mintegian.

Frantsesen aurkako Konbentzio Gerran borrokatu zen, eta Irungo San Martzialgo guduan beso bat galdu zuen (1794). Basileako ituna izenpetu zenean, miliziatik erretiratu zen, kapitain graduaz.

1797. urtean Ermuko alkate hautatu zuten, eta 1802an Bizkaiko jaurerriko diputatu. Urte horretan bertan joan zen Gortera Zamakolada izeneko matxinada eragin zuen Simon Bernardo Zamakolarekin batera; ondorioz, harekin batera ezkutatu behar izan zuen Nafarroan. Frantsesek euskal herrialdeak inbaditu zituztenean, euskal herritarren matxinada bultzatu zuen Orbek, eta behin baino gehiagotan espetxeratu zuten horregatik.

Hirurteko Liberalean (1820-1823) ere Egia jeneralarekin batera konspiratu izana salatu, eta kartzela zigorra ezarri zioten, baina ihes egitea lortu zuen.

Karlistaldia hasi zenean, Karlos erregegaiaren agindupean jarri zen, eta Bizkaikoa ez ezik, Arabako, Gipuzkoako, Santanderko eta Gaztelako matxinadak bultzatu zituen, baina lehen guduak gertatu eta karlista gudarosteak sakabanatu zirenean, Nafarroan ezkutatu zen. Orbek jeneral izendatu zuen Zumalakarregi, karlista gudarosteak berriro osa zitzan. 1836. urtean Errege Kontseiluko ministro izendatu zuen Karlos erregegaiak, eta 1838an Gerrako ministro. Bergarako Besarkada gertatu zenean, Frantziara erbesteratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernesto Geisel

**Ernesto Geisel** (Bento Gonçalves, Hegoaldeko Rio Grande, Brasil, 1907ko abuztuaren 3a - Rio de Janeiro, Brasil, 1996ko irailaren 12a) brasildar militarra eta politikaria izan zen.

Brasilgo Errepublikako lehendakaria, 1974tik 1979ra bitarteko urteetan. Hogei urterekin hasi zuen karrera militarra, eta gudarosteko jeneral izatera iritsi zen. 1930eko iraultzan parte hartu zuen, eta Rio Grande do Norteko estatu-idazkari izan zen (1931), eta Paribakoa gero (1934). Errepublikako Lehendakaritzaren Etxe Militarraren buru izan zen (1961ean, eta 1964tik 1966ra bitartean), eta baita Auzitegi Militar Gorenaren ministro ere. Petrolioaren industriak erakarrita, Cubatãoko findegiko zuzendari izan zen 1956an, Petrobras enpresa estatalekoa 1969tik 1973ra, eta Norquisa enpresakoa, 1979. urtetik aurrera. Petrobrasko zuzendari gisa, itsaso azpiko plataformaren ustiapena bultzatu zuen, eta emaitza onak lortu zituen.

1974an, Errepublikako lehendakari izendatu zuten. Haren gobernupean, arazo ekonomiko larriak izan ziren, politika ekonomiko zorrotz-zorrotza bideratu zuen, eta finantzen oreka hazkunde ekonomikoarekin adosten saiatu zen. Kanpo Arazoetan, Brasilen presentzia Afrikara eta Europara zabaltzen ahalegindu zen, Estatu Batuei baldintzarik gabeko menik egin gabe. Bere gobernu-aldia bukatu aurretik, Geiselek bere ideiak jarraitzen zituen militar bat aukera zezaten lortu zuen, João Baptista Figueiredo. 1979an utzi zuen lehendakaritza.
## Erreferentziak
Neville Marriner

**Neville Marriner** (Lincoln, Lincolnshire, 1924ko apirilaren 15a - 2016ko urriaren 2a) britainiar orkestra zuzendari eta biolinista izan zen.

Londresko Royal College of Music eskolan hasi zen biolin-ikasketak egiten, hamahiru urte zituela, eta 1944. urtean graduatu zen han bertan. Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen, eta gerrako zaurietatik sendatzen ari zela Robert Thurston Dart musikologo, klabe-jotzaile eta antzinako musikari buruzko lanen idazlea ezagutu zuen; garrantzi handiko lanak egin zituen harekin aurrerantzean. Gerraren ondoren Londresen eta Parisen osatu zituen ikasketak, eta Etonen irakasle gisa denboraldi labur bat egin ondoren Dartekin batera bikotea osatu zuen (Dartek klabezina jotzen zuela) lehenik, eta Jacobean Ensemble taldea ondoren, zeinarekin egin baitzituen zenbait grabazio 1950ean. 1959. urtea arte biolineko irakasle gisa lan egin zuen Royal College of Musicen. 1956an Londresko Orkestra Sinfonikoarekin lanean hasi zen (12 urteko lankidetza izan zen), bigarren biolinista gisa. Garai hartan sortu zuen Academy of St Martin-in-the-Fields ganbera orkestra, bere teknika eta estilo bikainari esker mundu osoan ospea lortu zuena, eta hainbat grabazio arrakasta handiko egin dituena. Marriner 20 urtez izan da Academy of St Martin-in-the-Fields orkestraren zuzendari, eta 1968an Los Angelesko Ganbera Orkestraren zuzendari nagusi izendatu zuten. 1977an zuzendu zuen lehenengo aldiz opera, Manchesterren. 1979an Minnesotako orkestraren zuzendari nagusi izendatu zuten, eta 1986. urtea arte jardun zuen bertan.

## Erreferentziak
James Taylor

**James Vernon Taylor** (Boston, Massachusetts, 1948ko martxoaren 12a) estatubatuar kantautore eta gitarrista da. 1970eko hamarkadaren hasierako folk rock musikaren ordezkari aipagarrienetako bat izan zen.

## Bizitza 
Musikari familia batean hazi eta hezia, The Flying Corsayers taldea sortu zuen anaia Alexekin gaztetan. Gero, 1966an,The King Bees taldeko kide izan zen. 1968an disko bat plazaratu zuen Apple Records etxearekin, Paul McCartney ezagutu ondoren, eta 1970ean, Carole Kingen babespean, *Sweet Baby James* grabatu zuen. Azkeneko disko horrek arrakasta handia izan zuen, eta musikari ezagun bihurtu zuen mundu osoan. Gero, baina, heroinarako atxikimenduak eta maizko depresioek eten egin zuten bere karrera, eta dena bertan behera utzi eta erietxean egon behar izan zuen denboraldi batez.

1971n *Mud Slide Slim And The Blue Horizon* diskoa Estatu Batuetako eta Britainia Handiko disko salduenen zerrendako bigarren eta laugarren lekura iritsi zen hurrenez hurren. Urtebete geroago, 1972an, Carly Simon abeslariarekin ezkondu zen, eta *Mockingbird* singlea grabatu zuen harekin batera 1974an. 1975ean *Gorilla* plazaratu zuen, eta 1976an CBS disko-etxearentzat grabatzen hasi zen. 1978an Grammy saria irabazi zuen *Handy Man* abestiarengatik, eta urtebete geroago *Flag* diskoa argitaratu zuen.

1980ko hamarkadan gutxiago grabatu zuen, baina ''That's Why I'm Here *(1985) eta *Never Die Young* (1988) bezalako ekarpen gogoangarriak egin zituen. 1991n *New Monn Shine* grabatu zuen eta 1992an kontzertu bat, zuzenean, *Live* izenburupean argitaratua hurrengo urtean. 2009. urtean Funny People filmean agertu zen.

## Diskografia 
* *James Taylor* (1968)
* *Sweet Baby James* (1970)
* *James Taylor and the Original Flying Machine* (1971) — 1966–1967 bitartean grabatua.
* *Mud Slide Slim and the Blue Horizon* (1971)
* *One Man Dog* (1972)
* *Walking Man* (1974)
* *Gorilla* (1975)
* *In the Pocket* (1976)
* *Greatest Hits* (1976)
* *JT* (1977)
* *Flag* (1979)
* *Dad Loves His Work* (1981)
* *That's Why I'm Here* (1985)
* *Never Die Young* (1988)
* *New Moon Shine* (1991)
* *LIVE* (1993)
* *Best LIVE* (1994)
* *Hourglass* (1997)
* *Greatest Hits Volume 2* (2000)
* *October Road* (2002)
* *The Best of James Taylor* (2003)
* *James Taylor: A Christmas Album* (2004)
* *One Man Band* (2007)
* *Covers* (2008)
* *Other Covers'' (2009)

## Erreferentziak
Michel Audiard

**Pierre Michel Audiard** ( ahoskatua; Paris,  – Dourdan, ) frantses idazlea, antzerkigilea eta zinemagilea izan zen.

1950eko hamarraldiaren hasieran, Audiard frantses zinemako pertsonaia nagusietako bat bihurtu zen. Bere elkarrizketak zinemako zuzendari handienen neurrira idatziak izan ziren (Jean Gabin, Lino Ventura, Jean-Paul Belmondo, Bernard Blier), eta bete-betean asmatu zuen ikusleak erakartzen. Hizkuntza lizunaren eta herri-hizkeraren maisutzat hartu izan da. Ehun bat filmetako elkarrizketak osatu zituen, besteak beste, *Un taxi pour Tobrouk* (1961, *Taxi bat Tobroukera*), *Mélodie en sous-sol* (1963, *Melodia lurpean*), ''L'Incorrigible* (1975, *Ezin zuzenduzkoa*), *Le Professionnel* (1981, *Profesionala*). Zuzendari gisa ere lan egin zuen, eta 1968tik 1974ra bitartean, bederatzi film egin zituen. Film horietatik bi dira aipagarriak, *Comment réussir... dans la vie quand on est con et pleurnichard* (1973, *Nola lortu arrakasta... bizitzan baboa eta negartia zarenean*) eta *Vive la France!* (1973, *Biba Frantzia!*). 1980ko hamarraldian, zorroztasun handiko elkarrizketak osatzeko gauza zela frogatu zuen: *Garde à vue* (1981, *Guardia badatorrela*) eta *Mortelle Randonnée* (1983, *Ibilaldi hilkorra*). Garai horretakoa da, bestalde, *On ne meurt que deux fois* (1985, *Bitan bakarrik hiltzen da*). Umore handiko literatura-lanak idatzi zituen, *Le P'tit Cheval de retour* (1975, *Itzulerako zaldi txikia*), eta baita emozio handikoak ere, *La Nuit, le jour et toutes les autres nuits* (1978, *Gaua, eguna eta beste gau guztiak'').

## Erreferentziak
Alejandro Otero

**Alejandro Otero** (El Manteco, Bolivar, Venezuela, 1921eko martxoaren 7a - Caracas, Venezuela, 1990eko abuztuaren 13a) venezuelar pintore eta eskultorea izan zen; arte zinetikoaren aitzindaria Venezuelan.

## Biografia 
Caracasko Arte Plastikoen Eskolan egin zituen ikasketak, 1939tik 1945era bitartean. Azkeneko urte horretan, Parisa joan zen, eta harrezkero, txandaka bizi izan zen Frantziako hiriburuan eta Caracasen. Prestakuntza-aldia bukatuta, Europan zehar bidaiatu zuen, garai guztietako artea ikusiz. Aldi hartan, *Cafeteras* saila margotu zuen (egunero erabiltzen diren gauzak, lerro eta planotan sintetizatuak).

1955ean, nazioarteko kritikaren ezagutza lortu zuen, eta bere lehenengo *colorritmo*a egin zuen (argiaren eta espazioaren azterketa, alderik alde zerrenda paraleloez zeharkatutako ohol luzeen bidez). Urte hartatik aurrera, zenbait arkitektura-proiektutan lan egin zuen (Caracasko Unibertsitate Hiria, mosaiko eta aluminiozko muralak eta beira-leihoak). 1958an Pintura Sari Nazionala irabazi zuen bere *colorritmo* horietako batekin.

1961ean beste aldi bat hasi zuen, erliebe zuri eta monokromoen zikloekin (*Pintzela eta karratu zuria*), eta gero, paper margotuen sailak egin zituen, pop-estiloko collage modukoak, tresna teknologikoak itsatsita eta guzti: *Bonjour M. Braque*.

Esperimentatzen jarraitu zuen, eta 1967an, makina artistikoak eta ludikoak eraikitzeari ekin zion, berriro. Une hartatik aurrera, adierazpide berrien bila hasi zen, eskulturaren alorrean, batez ere. Oterok kolorea, subjektua eta forma ezabatu zituen pinturatik, Kandinskiren antzera.

## Erreferentziak
Didier Ratsiraka

**Didier Ignace Ratsiraka** (Vatomandry, 1936ko azaroaren 4a - Antananarivo, 2021eko martxoaren 28a) madagaskartar politikaria eta militarra izan zen.

Bi urtez Tananariveko San Migel eskolan ikasi zuen, jesuiten zuzendaritzapean; goi-mailako ikasketak Frantzian egin zituen, eta militar ikasketak Lanveoc-Poulmiceko Ontzi Eskolan, Bormetteseko Transmisioetako Eskola Ofizialean, eta Parisko Ontzidiko Gerrako Goi Eskolan. Madagaskarreko independentziaren ondoren, 1960ko ekainean, politikan hasi zen, eta 1963tik 1970era bere karrerarekin zerikusia zuten karguak izan zituen. 1970etik 1972ra Madagaskarreko enbaxadaren agregatu militarra izan zen, Frantzian; Kanpo Arazoetako ministro gero; eta Lehen Ministro eta Defentsa-ministro 1975ean. 1976ko urtarrilean, lehen aldiz, Madagaskarko Errepublika Demokratikoaren lehendakaritza lortu zuen, eta harrezkero Ambohitsorohitran lan egin zuen, Madagaskarko monarkiarena izandako Jauregi Zaharrean. 1989an lehendakari hautatu zuten, ostera, beste zazpi urterako, botoen % 63 eskuratuta. Hauteskunde horietan iruzur eta askatasunik ezaren akusazioak izan ziren. Didier Ratsirakaren erregimenaren 17 urteak 1993ko martxoan amaitu ziren, bere kritikari nagusia Madagaskarko Auzitegi Goreneko lehendakari izendatu zutenean. Ratsirakak almirante gradua zuen. Gainera, Iraultzaren Batzorde Gorenaren lehendakari izan zen 1975eko ekainetik aurrera, Madagaskarko Iraultzaren Abangoardiaren idazkari nagusia 1976tik aurrera, eta Madagaskarko Iraultza Sozialistaren Defentsarako Fronte Nazionalaren idazkari nagusia 1977etik aurrera. 1997tik 2002ra, Ratsiraka berriro izan zen Madagaskarreko lehendakaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alain Souchon

**Alain Souchon** (Casablanca, 1944) frantziar abeslaria eta antzezlea da. Lehenengo diskoarekin izugarrizko arrakasta izan zuen Frantzian: *J´ai dix ans *(1974, *Hamar urte ditut*). Doinu berria, idazketa berria ordu arte egin zenaren oso bestelakoa, Laurent Voulzy musikagilearekin zuen konplizitatea, dira Souchonen ezaugarri nagusiak. 1976. urtean kantuen hitzak idazten hasi zen, eta *Rockcollection *idatzi zuen Laurent Voulzyrentzat; izugarrizko arrakasta izan zuen. Hala, lan arrakastatsuak batzuk besteen atzetik etorri ziren, bai beretzat idatzi zituen lanetan ("Allo maman bobo", "Jamais content", "Y'a de la rumba dans l'air", "La P'tite Bill", 1977; "Papa Mambo", "Le Bagad de Lann-Bihoué", "Toto trente ans", 1978; "Marchand de sirop", "Rame", 1980; "Foule sentimentale", "L'Amour à la machine", "Sous les jupes des filles", 1993), bai Laurent Voulzy ("Bubble Star", 1978; "Karin Redinger", "Le Coeur grenadine", 1979; "Bopper en larmes", 1983; "Belle-Île en Mer Marie-Galante", 1985) edo Françoise Hardy ("C'est bien moi", 1982) abeslariei idatzi zizkienetan ere. 1978an François Truffaut zinemagileak eman zion lehenengo antzezle-papera'' L'Amour en fuite (Maitasuna ihes doa) *lanean*. *Filmak arrakasta handia izan zuen eta 1983an *L'Été meurtrier de Jean Becker *(1983, *Jean Beckerren uda odoltsua*) egin zuen.

## Diskografia 
* *J'ai dix ans* (1974, RCA)
* *Bidon* (1976, RCA)
* *Jamais content* (1977, RCA)
* *Toto 30 ans, rien que du malheur...* (1978, RCA)
* *Rame* (1980, RCA)
* *On avance* (1983, RCA)
* *Olympia 83* (1984, RCA)
* *C'est comme vous voulez* (1985, Virgin)
* *Ultra moderne solitude* (1988, Virgin)
* *Nickel* (1990, Virgin)
* *C'est Déjà Ça* (1993, Virgin)
* *Au Ras Des Pâquerettes* (1999, Virgin)
* *Collection 1974-1984* (2001, RCA)
* *Collection 1985-2001* (2001, Virgin)
* *La Vie Théodore* (2005, Virgin)
* *100 chansons'' (5 CD) (2007)

## Erreferentziak
George Foreman

**George Edward Foreman** (Marshall, Texas, 1949ko urtarrilaren 10a – Houston, 2025eko martxoaren 21a) estatubatuar boxeolaria izan zen. Pisu astunen munduko txapelketa lortzeko inoiz borrokatu den boxeolari zaharrena da. Bi aldiz izan zen munduko txapeldun: lehenengo aldiz 24 urte zituela; bigarrena, 45 urterekin.

## Bizitza 
Houstongo aldirietan hazi zen, eta beste irtenbiderik ezean, gaizkiletzan hasi zen gaztetan. Houstongo poliziak Lan Brigadetara bidali zuen, Oregonera lehenbizi, eta Pleasantonera gero. Pleasantonen gudarosteko sarjentu ohi bat ezagutu zuen, Charles *Doc* Broadus, Foremanen boxeorako dohainez ohartu zena. Broadusen ardurapean, Foreman boxeolari amateur hasi zen, eta borroka gutxi batzuen ondoren, Estatu Batuetako boxeoko olinpiar taldean sartu zen. Mexikoko Olinpiar Jokoetan, 1968an, txapeldun atera zen. Urtebete geroago, profesionaletan hasi zen.

1973an, munduko txapeldun atera zen, Joe Frazier mendean hartuta, baina hurrengo urtean, Muhammad Alik menderatu zuen bera. 1977an, erretiratu egin zen, eta kristau elkarte bat sortu zuen gazte behartsuei laguntzeko. Bere ongintzako obra finantzatzeko diru premian zegoela, 1987an boxeatzen hasi zen berriro. 38 urte zituen. Jende askok publizitate bila besterik ez zebilela uste izan bazuen ere, eta beste batzuek boxeolari ohi baten berragerpen tristetzat jo bazuten ere, Foremanek oraindik boxeolari handia zela erakutsi zuen. 1994an, 45 urte zituela, aho bete hortz utzi zuen boxeolarien mundua, Michael Moorer K.O. utzi zuenean. Titulua ostera galdu ondoren, erretiratu egin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joaquín Balaguer

**Joaquín Balaguer** (Santiago de los Caballeros, 1906ko irailaren 1a - Santo Domingo, 2002ko uztailaren 14a) dominikar politikaria izan zen.

Santo Domingoko Unibertsitatean eta Parisen ikasia. Unibertsitate hartako irakasle izan zen, 1938tik aurrera. 1930az geroztik, Rafael Trujillo diktadorearen laguntzaile izan zen, eta diplomazia-arloko karguetan aritu zen; bere herrialdeko ordezkari izan zen NBEan, 1947an. Gero, Kanpo Arazoetako (1954-55) eta Hezkuntzako (1955-57) ministro ere izan zen, eta 1960an, Trujillok bere kargua utzi zuenean, presidente izatera heldu zen. 1962an, Trujilloren hilketaren ondoren, estatu-kolpe batek kargutik kendu eta atzerrira jo behar izan zuen. 1965ean itzuli zen, Juan Boschen jarraitzaileek iraultza-ahalegina egin, eta Estatu Batuetako armadak gatazkan parte hartu ondoren. Hurrengo urtean, Alderdi Erreformistaren buru gisa eta Estatu Batuen babesarekin, lehendakari-hauteskundeak irabazi zituen, eta 1970 eta 1974an ere berriz hautatu zuten. Ekonomia-arloan egonkortasuna berreskuratu eta garapena bultzatu zituen arren, gizarte-gatazkek eta gerrillarien ekintzek errepresiozko neurriak eragin zituzten. 1978 eta 1982ko hauteskundeetan ere lehendakarigai izan zen, baina ez zuen irabazterik lortu; bai, ordea, 1986, 1990 eta 1994an, nahiz eta azken horietan iruzur egindako susmoak izan ziren. 1996an, aldiz, lehendakaritzan ordezkatu zuen Leonel Fernandezen garaipenaren alde lan egin zuen, hauteskundeen lehen itzulian garaile izandako J.F. Peña sozialistari bidea ixteko Juan Bosch berberarekin hitzartu ondoren.

## Erreferentziak
Luziano Samosatakoa

**Luziano Samosatakoa** —grezieraz: *Lukianos*— (Samosata, egungo Turkian, 125 &ndash; Egipto, 192) greziar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Erretorika- eta lege-ikasketak egin zituen Antiokian, baina dena utzi zuen, sofista gisa munduan barrena ibiltzeko. Jonia, Grezia, Italia eta Galia ezagutu ondoren, Atenasen finkatu zen, 165ean; han egon zen hurrengo hogei urteetan, eta han idatzi zituen obra gehienak. Egiptoko lurretan hil zen, Erromako funtzionario zela.

## Idazlanak 
Harenak zirela uste zian diren laurogeita sei idazlanetatik, hirurogeita hamar dira berak eginak, zalantzarik gabe: poemak, elkarrizketak, panfletoak, satira-eleberriak eta abar. *Hildakoen elkarrizketak* eta *Ametsa eta oilarra* dira haren elkarrizketa ospetsuenak. Satira guztiz zorrotzak idatzi zituen, eta aberatsak, gizartearen bizioak, filosofo sofistak eta zinikoak (*Ikaromenipo*; *Sektak enkantean*), erlijio paganoa (*Jainkoen elkarrizketak*; *Prometeo*; *Zeus tragikoa*'), kristautasuna (*Peregrinoren heriotza*), literatura-modak, hitz batean, bere garaiko ideologia eta gizarte-agerkari eta gertakari guztiak izan zituen kritikagai. Kritika ezkorra eta joera guztiz eszeptikoa nagusitu ziren Luziano Samosatakoaren lanetan, baina estilo argi-zorrotzak eta bere errealismoaren irudimen indartsuak (Menipposen bufoi-satiraren ildotik) gar guztiz biziz jantzi zituzten haren obrak.

Luziano Samosatakoaren eragina garai modernoetara iritsi zen, Rabelais, Erasmo, Fénélon, Quevedo, Jonathan Swift, Voltaire eta Giacomo Leopardi idazleen satira lanetan nabari daitekeenez.

## Erreferentziak
Dzhokhar Dudaiev

**Dzhokhar Musaievitx Dudaiev** (; ; Jalkhoroi, Txetxenia-Inguxia, 1944ko otsailaren 15a - Gekhi-Txu, Txetxenia, 1996ko apirilaren 21a) Sobietar Aire Armadako jenerala, eta errusiar gobernuaren aurkako txetxeniar iraultzaren burua izan zen. Itxkeriako Txetxeniar Errepublikako lehen presidentea izan zen.

## Biografia 
Haurra zela, Kazakhstango sobietar errepublikara deportatu zuten familia, eta hamahiru urte igaro zituen han. Tamboveko Aire Armadako Ingeniaritzako Goi Eskolan, eta 1974tik aurrera, Juri Gagarin Akademian egin zituen ikasketak.

### Gerra Hotza eta Estoniako egonaldia 
Hegazkin-dibisio bateko buru izan zen Tartu inguruan (Estonia), eta pixkanaka gora egin zuen, brigadako jeneral-gradua lortu arte. Hogeita hamasei urterekin, jeneral-gradua lortzen lehenengo txetxeniarra izan zen. Bonbaketari estrategikoen ardura zuen Tartuko aireko indarren basean; hau da, bonba nuklearrez uneoro hornitutako hegazkinak ziren bere agindupekoak, beti prest Gerra Hotzean AEBekin gerra nuklearra hastekotan, hegazkinak aireratu eta etsaiaren helburuak bonba atomikoz jotzeko.

Tartun bizi zela, estoniera ikasi zuen, eta estoniarrekiko begirunea landu zuen.

thumb|ezkerrera|Dudaiven oroigarria Tartun, txetxeneraz, estonieraz eta ingelesez.

1990 inguruan, Sobietar Batasuna desegiteko bidean jarri zenean Baltikoko herrien independentzia mugimenduarekin, mugimendu nazionalistarekiko begirunez, Dudaievek ez zituen sobietar agintarien aginduak, parlamentua eta telebista ixtea, bete.

Tartu hirian bere koartel nagusia izan zena hotela da 21. mendean, eta atarian Dudaieven omenezko plaka bat dauka, estonieraz, ingelesez eta txetxeneraz idatzia.

### Txetxeniako independentzia 
1990ean bere dibisioa Estonia uztera behartu zuten, eta Groznira, Txetxeniako hiriburura, itzuli zen.

Txetxeniar Herriaren Kongresu Nazionaleko oposizioko organizazio nazionalistaren batzorde eragilearen zuzendari izendatu zuten. 1991n Txetxeniako aginpidea eskuratu zuen, Txetxenia-Inguxia Errepublika Autonomoko sobietar agintaria kargutik kenduta. Lehendakaritzarako hauteskundeak irabazi eta hilabetera, Txetxeniako Errepublikaren burujabetasuna aldarrikatu zuen.

1994ko abenduan Errusiako gudarostea Txetxenian sartu zen, errepublika hari Errusiako Federazioaren barruan eusteko asmoz, eta errusiar eta txetxeniar gudarosteen arteko gudua hasi zen. Dudaiev bere kuartel nagusian hil zen, Txetxenia hegoaldeko basoetan, errusiar gudarostearen eraso batean, 1996ko apirilean.

## Erreferentziak
Augusto Monterroso

**Augusto Monterroso** (Tegucigalpa, 1921eko abenduaren 21a - Mexiko Hiria, 2003ko otsailaren 7a) guatemalar hiritartasuna hartu zuen Hondurasko idazlea izan zen. Ospe handia lortu zuen kontakizun laburrei esker. 2000an Letren Asturiasko Printzea saria eman zioten

## Biografia 
Amelia Bonilla hondurastarraren eta Vicente Monterroso guatemalarraren semea zen. Tegucigalpan jaio arren, haurtzaroa eta gaztaroa Guatemalan igaro zituen, literaturako kontakizun laburrentzat hartzen da.

## Obra 
* *Obras completas (y otros cuentos)* (1959)
* *La oveja negra y demás fábulas* (1969)
* *Movimiento perpetuo* (1972)
* *Lo demás es silencio* (1978)
* *Viaje al centro de la fábula* (1981)
* *La palabra mágica* (1983)
* *La letra e: fragmentos de un diario* (1987)
* *Los buscadores de oro* (1993)
* *La vaca* (1996)
* *Pájaros de Hispanoamérica* (1998)
* *Literatura y vida* (2001)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Monterroso, Augusto; Maio, Sara (itzul.): *Idazlearen dekalogoa*. - Egan, 2013-3/4, 181-182.

## Kanpo loturak 
* Euskarari ekarriak: Augusto Monterroso Ekarriak.armiarma.eus
* Augusto Monterrosoren aurkezpena Augustomonterroso.gipuzkoakultura.net
Thomas Bruce Elgin

**Thomas Bruce Elgin** (Elgingo VII. kondea) (Broomhall, Fife, Eskozia, 1766ko uztailaren 20a - Paris, 1841eko azaroaren 14a) britainiar diplomatikoa eta arte-bildumagilea izan zen. Elginen eskulturak izenekoak eskuratu zituelako da ezaguna. Militarra zen, jeneral nagusia. 1790. urtean hasi zen diplomazia-lanetan; Bruselan, Berlinen, Konstantinoplan eta beste zenbait herritan izan zen ordezkari. Frantziatik bere herrira zihoala, Amienseko Ituna hautsi zen; atxilotu egin zuten, eta 1806ra arte ezin izan zuen Ingalaterrara itzuli.

## Elginen eskulturak 
Arte klasikoa oso gustukoa zuenez, Elginek Greziako arte-hondakinak lurpetik atera eta biltzeko baimena eskatu zion Turkiako gobernuari (garai hartan Grezia Turkiaren mendean zegoen). Baimena lortu eta Partenoitik aztarna ugari hartu zituen: frisoak, kariatideak, horma-zatiak, zutabeak, arkitrabeak eta abar. 1803tik 1812ra bitarteko urteetan, bere eskultura-bilduma Ingalaterrara eraman zuen. Greziatik ateratako lan horietako batzuk galdu egin ziren, itsasontzietako bat hondoratu zelako. Kritika gogorrak izan zituen eskulturak Greziatik lapurtu zituelako, besteren artean Lord Byronek ere aurka egin zion *The Curse of Minerva* (*Minervaren madarikazioa*) poeman. Britainia Handiko gobernuak Greziatik jasotako eskulturak erosi zizkion, oso merke Elginen ustez. Gaur egun, British Museumen daude ikusgai. 1983an, Greziako gobernuak British Museumi eskatu zizkion eskulturak, baina hark ezezkoa eman zion, beste arrazoien artean, eskulturak zaindu eta gorde zituztela esanez. Eztabaida konpondu gabe geratu zen.

## Erreferentziak
Jânio Quadros

**Jânio Quadros** (Campo Grande, Mato Grosso, 1917ko urtarrilaren 25a - São Paulo, 1992ko otsailaren 16a) brasildar politikaria izan zen, Brasilgo Errepublikako presidentea 1961ean.

## Bizitza 
Politikari gisa, Sao Pauloko estatuan hasi zen, populismoaren ildotik. São Paulo hiriko zinegotzia izan zen, alkatea ere bai (1953-1954), eta izen bereko estatuko gobernadorea (1955-1959). Alderdi politikoen egituraz baliatu zen, baina alderdi edo programa jakin batekin identifikatu gabe. São Paulon lan txukuna egin zuen administrazioan; gastuak murriztu zituen, eta kudeaketa eraginkorra egin zuen.

Juscelino Kubitschek lehendakariaren nahiaren aurka, zenbait alderdiren laguntza jaso zuen, eta gobernurako hautagaia Henrique Lott mariskala garaitu zuen 1960ko lehendakaritzarako hauteskundeetan. Lehendakari izendatu zutenez gero (1961), administrazio zuzenaren alde saiatu zen, eta inflazioaren aurkako politika bultzatu. Kanpo-politikan, berriz, Estatu Batuen eta Sobietar Batasunaren arteko gerra hotzaren erdian, neutrala izaten saiatu zen, Gamel Abdel Nasser egiptoarraren, Tito jugoslaviarraren eta Jawaharlal Nehru indiarraren ildotik. Beraz, ordu arte Brasilen ohitura izan zena hautsiz, beti Estatu Batuen esanetara egoteari utzi zion.

Aurreko gobernari gehienen oposizioari aurre egin ezinik, karguaren dimisioa eman zuen urte horretan bertan, abuztuan. 1964ko kolpe militarrak politikarako eskubideak ukatu ondoren, 1979ko amnistiarekin heldu zion ostera politikari, eta Sao Pauloko alkatea izan zen berriro, 1986tik 1989ra.

## Erreferentziak
D. H. Lawrence

**David Herbert Lawrence** (Eastwood, Nottinghamshire, 1885eko irailaren 11 &ndash; Vence, Frantzia, 1930eko martxoaren 2a) ingeles idazlea izan zen. Eleberriak, kontakizun laburrak eta poesia landu zituen, bereziki, eta XX. mendeko ingeles nobelagile nagusienetakoa izan zen.

Aita meatzaria eta ama olerkari eta irakaslea zituen. Amak bultzatuta hasi zen literaturan, eta 1911n eman zuen argitara lehen eleberria, *The White Peacock* (*Pauma zuria*). 1913an eman zuen bere lehen poesia-bilduma, *Love Poems and Others* (*Amodiozko poemak eta beste*) eta bere lehen eleberri handia, *Sons and Lovers* (*Semeak eta maitaleak*). Garrantzi handia eman zion Lawrencek erotismoari, eta arazoak izan zituen horrexegatik, 1915ean *The Rainbow* (*Ortzadarra*), hiru familiako kideen amodiozko harremanak kontagai zituen eleberria argitara eman zuenetik.

Tuberkulosiak jota eta Ingalaterrako moralisten irainetatik ezin ihesirik bizi zela, erbestera jo zuen Lawrencek, eta Italian idatzi zituen obra ugari: *The Rainbow* (1915, *Ortzadar*), *Women in love* (1921, *Emakume maiteminduak*), *The Lost Girl* (1921, *Neska galdua*). *Kangaroo* (1923, *Kanguro*) idatzi zuen Australian, eta *The Plumed Serpent* (1926, *Luma-sugea*) Mexiko Berrian. 1928an plazaratu zuen *Lady Chatterley´s Lover* (*Lady Chatterleyren maitalea*) eleberria, haren obra ezagunena, oso eskandalagarria izan zen, bertan amodio fisikoaren apologia egiten baitzuen, garai hartako arau moralen eta sozialen kontra. Bere burua babestu behar izan zuen Lawrencek *Pornography and Obscenity* (1929, *Pornografia eta lizunkeria*) saiakeran. Tuberkulosiak jota hil zen, 45 urte zituela.

## Erreferentziak
Ebenezer Cunningham

**Ebenezer Cunningham** (Hackney, Londres, 1881eko maiatzaren 7a - 1977ko otsailaren 12a) britaniar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Lehenengo ikasketak Cambridgeko St John's Collegen egin zituen. Besteak beste, Baker, Larmor, J. G. Leathem eta R. Pendlebury izan zituen irakasle; Baker izan zen bere ikasketen zuzendari. 1902an, graduatu ondoren, Smith sarirako trebatzeari ekin zion; bitartean egindako ekarpenak aldizkari frantses batean argitaratu zituen, eta azkenik erretiratu egin zen. 1904an St. John's-eko kide hautatzeaz gainera, irakasle-postu bat ere lortu zuen Liverpooleko Unibertsitatean; bertan Batemanekin batera lan egin zuen. 1907 urtea Liverpool eta Cambridgen eman zuen lanean. Gero Londresko University Collegera joan zen, non Pearsonen zuzendaritzapean lan egin zuen. Urte horietan ekuazio diferentzial linealei buruz eta estatistikei buruz idatzi zuen. Baina Cunninghamek beste arlo batzuk landu zituen. Hala, Larmoren *Aether and Matter* *(Eterra eta materia)* liburu famatua eta Einstenen erlatibitate bereziari buruzko artikulua (1905) irakurri ondoren, arlo horretan hasi zen lanean. 1914an *The Principle of Relativity* *(Erlatibitatearen printzipioa)* liburua argitaratu zuen; hortik aurrera erlatibitateari buruz artikulu ugari idatzi zuen. Izan ere, 1911n, Bakerrek gonbidatuta, St. John's Collegera itzuli zen, baina bere lana Lehen Mundu Gerrak eten zuen. Hala, urte horietan zailtasun handiak izan zituen erlatibitatearen teoriaren garapena jarraitzeko. Azken urteak Cambridgen eman zituen, matematikako irakasle.

## Erreferentziak
Georg Solti

**Georg Solti**, jaiotzez **György Stern** (Budapest, 1912ko urriaren 21a - Antibes, Frantzia, 1997ko irailaren 5a) hungariar orkestra-zuzendaria izan zen, 1972an britainiar herritartasuna hartu zuena.

## Bizitza 
Franz Liszt Akademian egin zituen musika-ikasketak, Ernő Dohnányi, Zoltán Kodály eta Béla Bartók bezalako maisuen gidaritzapean, besteak beste. 1934tik 1939ra bitartean, Budapesteko Operako zuzendari izan zen. 1936-1937 denboraldian, Arturo Toscaninirekin batera, Salzburgoko Jaialdian egon zen, eta bere ospea nazioartera zabaltzen hasi zen. Bigarren Mundu Gerra piztu zenean, Suitzara erretiratu zen. Han, berriro, piano-jotzaile gisa kontzertuak eskaintzen hasi zen, eta Genevako nazioarteko lehiaketako lehen saria irabazi zuen, 1942an.

Gerra bukatu orduko, Municheko Operako musika-zuzendari nagusi izendatu zuten (1947-1951), eta Frankfurtekoa gero (1952-1961). 1961ean, Los Angelesko Orkestra Filarmonikoko zuzendari izendatu zuten baina, aldi berean, Parisko Orkestra eta Operako zuzendari izan zen, zenbait unetan. Gero, Britainia Handira joan zen, eta Covent Gardeneko eta Londresko Orkestra Filarmonikoaren ardura hartu zuen. Gainera, Chicagoko Orkestra Sinfonikoaren zuzendari izan zen, Amsterdameko Concertgebouwekoa, eta Zuricheko Tonhallekoa. Herbert von Karajan hil zenean, bere gain hartu zuen Salzburgoko Eguberri Jaialdiko zuzendaritza.

Zuzendari gisa, opera-zuzendari eta sinfonia-zuzendariaren gaitasunak batu zituen. Inork ez bezala baliatu zituen soinu-erregistroak, eta disko asko grabatu zituen. Hil baino urte gutxi batzuk lehenago, oroitzapen-liburu bat idazten hasi zen, 1998an argitaratua.

## Erreferentziak
Daniel Tamayo

**Daniel Tamayo Pozueta** (Bilbo, Bizkaia, 1951ko abuztuaren 15a) margolaria da.

## Bizitza 
Arkitektura Teknikoa eta Marrazki Publizitarioa ikasi zituen Bilbon eta Bartzelonako Massana Eskolan, Bilboko Arte Ederretako Goi Eskolan bere prestakuntza osatu aurretik (1970-1975).

Aurreneko bakarkako erakusketak ikasle zela egin zituen Lizarran eta Eibarren, 1973an eta 1975ean. 1979an, Bizkaiko Aurrezki Kutxaren Ikerketa eta Sorkuntza Artistikorako beka bat zela medio, 1981ean zabaldu zen erakusketa bat egin zuen. 1980an Debako Kultur Elkartean ere egin zuen bakarkako erakusketa. 1981ean Eusko Jaurlaritzak emandako Ikerketa Beka eskuratu zuen, eta hamarkada horretan bakarkako erakusketa ugari egin zituen Euskal Herri osoan. 1984an, berriz, Gure Artea Saria eta Bizkaiko Foru Aldundiaren beka bat lortu zituen. Urte horietan bere doktorego-tesia landu zuen, *Una teoría del proyecto referida al Arte Ambiente. Intervención en el espacio tridimensional desde presupuestos bidimensionales*, eta tesi horren atal grafikoarekin *Proyecto* erakusketa aurkeztu zuen 1990ean Bilbon eta Donostiako San Telmo Museoan. Urte hartakoa da, halaber, Bilboko Windsor Kulturgintza galerian egin zuen *Linboko Fruituak* erakusketa. Besteak beste, akuarelari eskainitako erakusketa aurkeztu zuen 1995ean Bilbon, eta 2000. urtean Bilbon bertan eratu zen azken mendeko espainiar akuarelagile onenen erakusketan ere baziren bere lanak. Kartelismoa eta ilustrazioa ere landu ditu, eta irakasle ere izan da EHUren Arte Ederretako Fakultatean, Bilbon.

## Erreferentziak
Mohamed Siyad Barre

**Mohamed Siyad Barre** (, ; Garbahare, Somalia hegoaldean, 1919ko urriaren 6a - Lagos, Nigeria, 1995eko urtarrilaren 2a) Somaliako diktadorea izan zen.

1930eko hamarraldiaren hasieran, Italiako polizia koloniarrean sartu zen. 1941ean, britainiar polizian sartu zen. Garai horretan, bidaia ugari egin zituen Somalia barrualdera, eta oso ondo ezagutu zituen herrialde hartako bazter guztiak. 1950ean, Somalia italiarren mende gelditu zenean, Siyad Barre poliziako inspektore-buru zen.

1954-1955 urteetan *carabinieri* polizia-akademiara bidali zuten, Florentziara, eta polizia-koronel bihurtu zen. Ondoren, Benaadir eskualdeko polizia-buru egin zuten, independentziaren bezpera arte. 1960an gudarostera joan zen, eta 1965ean gudarosteko komandante-buru izendatu zuten. 1969ko estatu-kolpearen ondoren, Barreren bizitza eta Somaliako estatuaren historia nahastu egiten dira. Izan zituen karguei esker oso ondo ezagutu zituen gudarostea eta polizia. Estatuaren pribatizazioa eta klanen banaketa bideratu zituen, eta oposizio politikoak eta militarrak bortizkeriaz zapaldu zituen.

1990ean izan zen altxamenduak ez zuen aginpidetik irtenarazi, eta hainbat astetan eutsi zion altxamenduari, hiriburua utzi aurretik. Une horretatik aurrera, Somaliako historiaren aldi ilunena hasi zen: herrialdea txiki-txiki eginda zegoen, borrokaldi etengabe eta lapurreta ugarien ondorioz. Azkenik, 1992an, Siyad Barrek porrota onartu behar izan zuen, eta atzerrira alde egin zuen, Lagosera.

## Erreferentziak
Vija Celmins

**Vija Celmins** (Riga, Letonia,  -) letoniar artista da.

## Biografia 
1944an Rigatik ihes egin behar izan zuen bere familiarekin, eta Alemania Mendebalde eta Ekialdeko lurraldeetan bizi izan zen iheslari gisa, harik eta elizaren laguntzarekin Estatu Batuetara aldatu zen arte. Familiarekin batera Indianapolisen finkatu zen.

Arte-eskola batean ikasi ondoren uda bat igaro zuen Yalen, eta UCLAn graduatu zen; 1965ean lortu zuen arte ederretako master-titulua. Ondoren irakasle gisa hasi zen lanean Kaliforniako Unibertsitatean.

Bere karreraren hasieran ikasle-garaietako abstrakzio-espresionismo estiloa alde batera utzi zuen eta bere estudioan berezko neurrian egindako zenbait irudi margotzen hasi zen, berriro modelo bat harturik margotzen ikasten, alegia. Ondoren, estudioa utzi eta kanpoko irudiak egiten hasi zen, Bigarren Mundu Gerra ondoreneko irudien nahasmena eta gogortasuna gogoan zuela. Ikuspegi apokaliptiko horiek ahulduz joan ziren gero, eta argazkiak oinarri harturik margotzeari ekin zion, eta orobat ekin zion zurezko eskultura margotuak egiteari. Garaitsu hartan, 1970 inguruan, egin zituen paper gaineko arkatzezko marrazkiak, heldutasuneko bere obraren aitzindari izan zirenak. Hamarraldi hartan zehar alde batera utzita eduki zuen margolaritza, baina 1980an berriro hasi zen margotzen, argazkiak oinarri harturik betiere.

Zenbait kritikariren ustez bere obretan fintasunez margotzen ditu, ez gauzak, baizik eta formak eta energia-moldeak, adibidez grabitatea, lurruntzea, higadura, etab.

## Erreferentziak
José Ramos-Horta

**José Manuel Ramos-Horta** (Dili, 1949ko abenduaren 26a) timortar politikaria da. Ekialdeko Timorko presidentea izan zen 2007-2012 bitartean eta 2022tik aurrera berriro, eta lehen ministroa 2006tik 2007ra. 1996an, Bakearen Nobel saria jaso zuen Carlos Filipe Ximenes Belo apezpikuarekin batera, Ekialdeko Timorko herriaren alde egindako lanarengatik.

## Bizitza 
José Manuel Ramos-Horta Dilin jaio zen, 1949ko abenduaren 26an. Soibadako misio katolikoan egin zituen lehen ikasketak. 1970-1971 bitartean, Mozambiken deportaturik egon zen, Portugaleko administrazio kolonialari aurre egiteagatik. Jaioterrira itzultzen utzi ziotenean, Fretilin alderdia (Ekialdeko Timorko Independentziaren Aldeko Fronte Iraultzailea) sortzen parte hartu zuen.

1975eko azaroan, Ekialdeko Timorrek Portugalen mendeko kolonia izateari utzi eta independentzia aldarrikatu zuen, Ekialdeko Timor Errepublika Demokratiko izena harturik, baina abenduan Indonesiako gudarosteak errepublika jaioberria inbaditu zuen. Gobernu berriko Kanpo Arazoetako ministro gisa, Ramos-Horta kanpoan zen, errepublika berriaren onespena eskatzen, Indonesiak Ekialdeko Timor inbaditu zuenean. Handik aurrera, Timorreko Erresistentzia Batzorde Nazionalaren ordezkari berezia izan zen atzerrian. Urte haietan, Nazioarteko zuzenbidea ikasi zuen Hagan (Herbehereak) eta Antiochen (AEB).

1996an, Bakearen Nobel saria jaso zuen, Carlos Filipe Ximenes Belo apezpikuarekin batera, Ekialdeko Timorren independentziaren alde egindako lanarengatik. 1999an, Indonesiak Ekialdeko Timorren erreferenduma egitea onartu zuen, eta jende gehienak independentziaren aldeko botoa eman zuen.

2002-2006 urteetan, Ekialdeko Timorko Kanpo Arazoetako ministro izan zen, eta 2007an presidente hautatu zuten. 2008ko otsailaren 11n, tiro bat jaso zuen urdailean, matxinatutako militar talde batek haren etxea tirokatu zuenean. Australiako Darwin hiriko erietxe batera eraman zuten helikopteroz. Martxoaren 19an eman zioten senda-agiria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paulette Goddard

thumb|alt=|

**Paulette Goddard** (jaiotza-izena: *Pauline Marion Levy*; Great Neck, New York, 1910eko ekainaren 3a - Ronco sopra Ascona, Suitza, 1990eko apirilaren 23a) estatubatuar zinema-antzezlea izan zen. Hamabost urterekin hasi zen ikuskarien munduan lanean, Florez Ziegfelden zuzendaritzapeko music-halleko taldean, dantzari gisa. Hollywooden, 1929an egin zuen debuta, Stan Laurel eta Oliver Hardy bikote komikoaren filmetan. Bere lehen protagonista-papera Charles Chaplin *Charlot* ezagunak eman zion, 1935ean, *Modern Times* filmean, industria-giroko gizartearen satira eta zinemaren historiako filmik hoberenetakoan. Chaplinekin ezkondu zen, eta 1942an dibortziatu ziren. Harekin *The Great Dictator* (1940) nazismoari buruzko satiran ere lan egin zuen. Baina Bigarren Mundu Gerraz geroztik, Chaplinengandik urrun, bere ibilbide profesionala gainbehera joan zen. Bi lan bakarrik ditu aipagarriak: *Errukiaren aingeruak* (1947) eta Jean Renoirren *Ganberazain baten egunkaria* (1946). Bestalde, George Gershwin, Clark Gable eta Aldous Huxleyrekin maitasun-harremanak izan zituen, eta Chaplinengandik dibortzioa lortu ondoren, Burgess Meredith aktorearekin ezkondu zen. Handik urte batzuetara, harengandik ere dibortzioa lortu, eta azkenik, Erich Maria Remarqueren alboan aurkitu zuen egonkortasuna, maitasun-kontuetan. 1958an Suitzara joan ziren bizitzera, eta beste zenbait film ere egin zuen arren (Terence Fisher, Reginald Borg edo Francesco Masellik zuzenduak), Chaplinen filmetan egindako lanarengatik izango da ezaguna bere izena, zinemaren historian.

## Erreferentziak
John Grisham

**John Grisham** (Jonesboro, Arkansas, Ameriketako Estatu Batuak, 1955eko otsailaren 8a-) ingelesezko idazlea da.

## Bizitza 
Kontularitza- eta zuzenbide-ikasketak egin zituen. Ikasketak amaituta, legelari gisa lan egin zuen, zuzenbide kriminalean lehenbizi, eta zuzenbide zibilean gero. Hamar urteko neskato baten bortxatzailearen epaiketak egin zion zirrarak bultzatu zuen idaztera, umearen aitak bortxatzailea hil egin izan balu epaileak egingo zuenaz idaztera hain zuzen. Izan ere, Girshamek legelarien inguruko thrillerrak idatzi ditu, arrakasta handikoak. Dohain berezia du elkarrizketak idazteko eta legelarien hizkuntza irakurle arruntarentzat ulergarri egiteko. Suspenseko bere eleberri horietan beti izaten da legelari bat zapaltzaile ahaltsuei aurre egin behar izaten diena bizitzak salbatzeko.

Bere lehen eleberria —*A Time to Kill*— atzera bota zioten behin eta berriz, harik eta argitaletxe batek eskuizkribua 15.000 dolarretan erosi zion arte. Paramount konpainiak hurrengo eleberriaren eskubideak erosi zituen 600.000 dolarretan, eta horrek argitaratzaile handienen arreta erakarri zuen, eta Doubleday argitaratzailearekin kontratua sinatu ondoren legelari lanbidea utzi zuen Grishmanek. *The Firm* (1991) eleberria libururik salduena izan zen urtebetez, eta 25 hizkuntza baino gehiagotara itzuli zen. Liburuan oinarrituta egin zen filma ere 1993ko film arrakastatsuenetako bat izan zen. Beste lan batzuk: *The Pelican Brief* (1992); *The Client* (1993); *The Chamber* (1994);* The Rainmaker* (1995); *The Runaway Jury *(1996); *The Partner* (1997).

## Obra 
### Eleberriak 
* *A Time to Kill* (1989)
* *The Firm* (1991)
* *The Pelican Brief* (1992)
* *The Client* (1993)
* *The Chamber* (1994)
* *The Rainmaker* (1995)
* *The Runaway Jury* (1996)
* *The Partner* (1997)
* *The Street Lawyer* (1998)
* *The Testament* (1999)
* *The Brethren* (2000)
* *A Painted House*† (2001)
* *Skipping Christmas*† (2001)
* *The King of Torts* (2003)
* *Bleachers*† (2003)
* *The Last Juror* (2004)
* *The Broker* (2005)
* *Playing for Pizza*† (2007)
* *The Associate* (2009)
* *Theodore Boone: Kid Lawyer* (2010)
* *The Confession* (2010)
* *Theodore Boone: The Abduction* (2011)
* *The Litigators* (2011)
* *Calico Joe* (2012)
* *Theodore Boone 3* (2012)

† Fikzio ez-judiziala.

## Erreferentziak
Aurelio Galfetti

**Aurelio Galfetti** (Lugano, 1936ko apirilaren 2a - Bellinzona, 2021eko abenduaren 5a) suitzar arkitektoa izan zen.

Arkitekturako ikasketak egin zituen, eta 1954. urtean lortu zuen doktoregoa, bere sorterriko Liceo Cantonalen. 1956an arkitekturako praktikak egiten hasi zen T. Carloni arkitektoaren estudioan, harik eta 1960. urtean bere estudioa zabaldu zuen arte. Hurrengo urteetan (1962-1974) F. Ruchart eta Trümpy arkitektoekin lan egin zuen, 1970-1974 bitartean L. Vacchinirekin, eta 1970-1978 artean, berriz, M. Botta, R. Tami eta L. Snozzirekin. 1976an beste estudio bat zabaldu zuen Bellinzonan. *Federazione* *degli* *Architetti* *Svizzeri* eta *Bund* *Deutscher* *Architekten* elkargoetako kide egin zuten urte hartan bertan. 1980 eta 1988 bitarteko urteetan nazioarteko hainbat lehiaketatan parte hartu zuen: Parisko lehiaketan, bertako Operaren egoitza berriaren proiektuarekin (1983), Salzburgokoan, Vienakoan, Milangoan, Regensburgekoan, Marseillakoan eta Montpellierrekoan. Hitzaldiak eman zituen Europako hainbat hiritan (Milan, Paris, Munich, Darmstadt, Bartzelona, Zurich, Lausana, Genoa&) eta ospe handia lortu zuen hizlari gisa. Bere arkitektura-lanetan aipagarriak dira Riva San Vitalen egindako eskola bat (1962-1965) eta etxe bat (1965-1966); Bellinzonako igerilekua (1967-1970); etxebizitzen eraikina, Biascan (1971). Berrikuntza proiektu ugari ere egin zituen: etxe pribatu bat, Bedanon (1963); Santa Croce eliza, Riva San Vitalen (1972-1975); Santa Maria eliza, Maggian (1976-1977); Prato Leventinako hilerria, kapera, santutegia (1978-1982), etab.

## Erreferentziak
Jeanloup Sieff

**Jeanloup Sieff** (Paris,  - ) frantses argazkilaria izan zen.

Literatura, kazetaritza eta argazkilaritza ikasi zituen, Parisko Vaugirard eskolan eta Suitzako Veveyn. Argazkilari gisa bere kasa hasi zen lanean, baina 1955ean *Elle* aldizkariak kontratatu zuen. Handik hiru urtera, *Magnum* agentzian sartu zen, eta garrantzizko lanak egin zituen, Grezia, Turkia eta Polonian. Lan hura utzi ondoren, New Yorkera aldatu eta hainbat aldizkarirentzat lan egin zuen han eta Europan (*Glamour*, *Harpeer´s Bazaar*, *Vogue*, *Queen*). 1966an Parisa itzuli zen, eta bertan finkatu zen. Lan nagusiak modaren alorrean egin zituen, eta oro har, edertasunaren garrantzia azpimarratu zuen, emozioarekin batera. Jeanloup Sieffen helburua emozio jakin batzuk une jakinetan nola agertzen diren adieraztea zen; haren ustez, gehiegizko ezagutzak emozioak ezkutatzen ditu, eta analisi zorrotzak edertasuna suntsitzen. Erretratua, esaterako, gehien ikusten den gorputz-atalaren, aurpegiaren irudia izaki, egileak nahi dituen sentimenduak eta existitzen ez den edertasuna islatzeko maskara hipokrita zen, haren iritzian, eta horregatik zaletu zen pertsonen ipurdiekin, parterik ezkutuena, kutsurik gabea, soilena delakoan. Horrela, azpimarratzekoak dira Sieffen biluziak, Europako argazkilaritzan iraultza eragin zutenak. Paisaiaren gaia ere landu zuen, maisutasunez, arreta-gune nagusitzat harturik zuri-beltzean oinarrituriko iluminazioa, lurraren testura, erretenek osatzen duten amarauna edo hareazko dunak.

## Erreferentziak
Ángel Picazo

**Ángel Picazo Alcaraz** (Murtzia, 1917ko uztailaren 1a - Madril, 1998ko urriaren 22a) espainiar antzezlea izan zen.

## Biografia 
Farmaziako ikasketak hasi zituen, baina utzi egin zuen karrera hura, antzerkirako zuen zaletasunak bultzatuta. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, López Llauderren antzerki-konpainian sartu zen, eta Enrique Jardiel Poncelaren *Los ladrones somos gente honrada* ("Lapurrak jende zintzoa gara") antzerki-lanean parte hartu zuen. Ahots berezia eta edonolako pertsonaietara egokitzeko gaitasuna izan zituen ezaugarri nagusiak, eta ezaugarri haiei esker hasi zen Emilio C. Espinosaren konpainian antzezle nagusi gisa. Ondoren, Rafael Rivellesen eta Madrilgo María Guerreroren konpainietan lan egin zuen, sei urtez azken horretan. Lara, Goya eta Infanta Isabel antzokietako konpainietan ere jardun zuen.

Orotara ehun bat obra antzeztu zituen, komediak eta dramak, eta arrakasta handia eta sari ugari eskuratu zituen (Espainiako Antzerkiko Sari Nazionala 1956an, Villa de Madrid antzerki-saria 1982an eta abar). Aipagarriak dira ondoko hauek: *La loca de la casa* ("Etxeko eroa"), *Vísperas de domingo* ("Igande bezperak"), *Los pobrecitos* ("Gizajoak"), *La bella Dorotea* ("Dorotea ederra") eta abar. Zineman egindako lanen artean azpimarratzekoak dira 1940ko hamarraldian egindako *Las tinieblas quedaron atrás* ("Atzean gelditu ziren ilunak"), *Pacto de Silencio* ("Isiltasun-hitzarmena"), *Treinta y nueve cartas de amor* ("Hogeita hemeretzi gutun amodiozko"), *Estambul 65* eta *Las últimas horas* ("Azken orduak"). Telebistarako lanak ere egin zituen.

## Erreferentziak