open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Habanako sindrome

**Habanako sindromea** Estatu Batuek eta Kanadak Kuban dituzten enbaxadetako langileek hasiera batean deklaratutako zeinu eta sintoma multzo bat izan zen, 2016. urtearen amaierakoa, eta, ondoren, beste herrialde batzuetan adierazitakoa. 2021ean sindromearen kasuak aurkitu zituzten enbaxadako langileek eta beste herrialde batzuetako espioiek, hala nola Austrian, Alemanian eta AEBetan.

2017an, Donald Trump AEBetako orduko presidenteak Kubari leporatu zion zehaztu gabeko erasoak egin izana, sintoma horiek eragin zituztenak. Ondoren, Estatu Batuek ahalik eta gehien murriztu zituzten beren enbaxadako langileak ustezko erasoei erantzuteko. 2018an, Txinako zenbait diplomazialari estatubatuarrek Kuban deklaratutakoen antzeko arazoen berri eman zuten, baita beste herrialde batzuetan jarduten zuten CIAko ezkutuko agenteak ere, Errusiako ezkutuko operazioei aurre egiteko moduei buruz negoziatzen ari zirenak.

Kuban ustez kaltetutako diplomatikoak subjektu gisa izan zituzten ondorengo ikerketek, JAMA aldizkarian 2018an argitaratuak, diplomazialariek garun-lesioren bat izan zutela frogatu zuten, baina ez ziren gai izan lesio horien kausa zehazteko. Sintomen kausari buruzko adituen adostasunik ez badago ere, JAMAren azterlanaren egileetako batek «susmagarri nagusitzat» jo zuen mikrouhin-armen erabilera. AEBetako Zientzia, Ingeniaritza eta Medikuntzako Akademia Nazionaletako adituen batzorde bat AEBetako presidenteak 2020ko abenduan ondorioztatu zuenez, mikrouhinen energia (zehazki, zuzendutako IF energia) "badirudi mekanismorik onargarriena izan dela batzordeak aintzat hartu zituen kasu horiek azaltzeko", baina "kausa posible oro testuinguru espekulatibo baten barruan geratzen da".

2021eko maiatzean, Habanako sindromearekin lotutako kalte zerebralaren 130 kasu identifikatu ziren AEBetako diplomazialari, espioi eta defentsa funtzionarioetan, The New York Times egunkariaren berri baten arabera.

Era berean, sindromea masa-histeriaren fenomeno baten ondorio izatea iradoki da, edo Estatu Batuek eta haien aliatu batzuek beren eragin-eremutik kanpoko herrialdeen aurka egindako propaganda-eragiketa bat izatea.

2023ko martxoan, Estatu Batuetako zazpi inteligentzia-agentziek Habanako sindromearen proposatutako kasuen berrikuspena osatu zuten, eta sailkatu gabeko txosten bat argitaratu zuten, honako hau adostuta: «eskura dagoen inteligentziak etengabe adierazten du Estatu Batuetako aurkariek gertakari informatuen kausan parte hartzearen aurka dagoela», eta atzerriko arerio baten parte-hartzea «oso gertagaitza» zela.

The Insider hedabide errusiarraren 2024ko apirileko ikerketa batek, Der Spiegel eta 60 Minutes programarekin lankidetzan, 29155 unitate militar errusiarrak «arma akustiko ez-hilgarrien» garapenarekin lotutako lanengatik sariak eta igoera politikoak jaso zituela aurkitu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silas Kiplagat

**Silas Kiplagat** (1989ko abuztuaren 20an jaioa) 1500 metroko distantzia ertaineko korrikalaria da, Kenyan. 3:27,64 minutuko marka pertsonala du, eta horrek distantzia osoan zazpigarren azkarrena bihurtzen du.

Siboh herrian, Marakwet barrutian, jaioa, 2008an hasi zen seriotasunez entrenatzen lehiakortasunerako, Marakwet barrutiko Chebara institutua amaitu ondoren. Sammy Kitwara ezagutu zuen eta berarekin entrenatzen hasi zen bere entrenatzailea, Moses Kiptanui, oztopo-lasterketan hiru aldiz munduko txapelduna aurkeztu ondoren. Hasieran Kitwara bezala distantzia luzeagoetan jarraitu nahi zuen, baina Kiptanuik bere abiadura ikusi eta proba laburragoak probatzera animatu zuen.

2010eko Afrikako Atletismo Txapelketan hautatu zuten ekitaldirako, eta ia domina bat lortu zuen, laugarren postuan amaituz Mekonnen Gebremedhinen atzetik. Europara itzuli zen eta Internationales Stadionfest-en irabazi zuen, eta bigarren geratu zen Rietiko Meeting-ean, Asbel Kiprop-en atzetik. Europako udako atletismo zirkuitua amaitu ondoren, Kenya ordezkatu zuen 2010eko New Delhiko Commonwealth Jokoetan. Berak eta James Magutek Kenyako 1-2 emaitza lortu zuten, Kiplagat Commonwealth txapeldun bihurtuz, Nick Willis txapeldunordeari taktikoki egindako errendimenduari esker.

2011ko Munduko Txapelketan zilarra irabazi zuen, 3:35.92ko denborarekin. 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan lehiatu zen, finalean 7. postuan amaituz, 3:36.19ko denborarekin.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Prosper Bonaventure Ky

**Prosper Bonaventure Ky** (Toma, 1965eko urtarrilaren 10a) burkinafasoar elizgizon katolikoa da, 2018tik aurrera Dédougouko apezpikua dena.

## Bizitza 
1965eko urtarrilaren 10ean jaio zen Toman, Burkina Fason. Filosofia Wayalgêko (Uagadugu) San Joanes Bataiatzailearen apaizgaitegi nagusian ikasi zuen eta ondoren, Koumiko (Bobo-Dioulasso) San Petri Claverren apaizgaitegi nagusian sartu zen teologia ikasteko. Psikologian doktoregoa ere badu, Erromako Salestar Unibertsitateak emana, non 2003tik 2010era ikasi zuen.

1994ko uztailaren 23an apaiztu zen, eta ondoren honako kargu hauek izan zituen: Bobo-Dioulassoko Naxosko apaizgaitegi txikiko irakaslea (1994tik 1998ra); Dédougouko katedraleko bikarioa (1999tik 2000ra); Dédougouko elizbarrutiko Tionkuyko apaizgaitegi txikiko irakasle eta zuzendaria (2000tik 2003ra); Nounako elizbarrutiko Tomako elizako bikarioa (2010etik 2012ra).

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arto erregosi

**Arto erregosia**, Hego Euskal Herrian herriz hizkeraz **kikoak**, arto erregosi edo prejitua eta gatzatua da, modu horretan litxarreri kurruskaria bilakatuz. Espainian ere, batez ere jende gaztearen artean, oso hedatua den jakia da.

Labean edo prejituak presta daitezke, kolore urreztatua izan arte.

## Ikus gainera 
* Krispetak
Eszipiondarren dorrea

**Eszipiondarren dorrea**, , Kataluniako Tarragona udalerrian dagoen Antzinaroko eraikin bat da, Tarragonako probintzian. Antzinako Erromaren garaiko hileta dorre bat da.

Tarraco hiria zenaren hondakinetatik hurbil dago, Unesco erakundeak Gizateriaren ondare izendatutako Tarracoko arkeologia multzoaren barnean.

I. mendean eraiki zen, Hispania Ziterior probintziako Tarraco hiriburutik 7 kilometrora, eta Iberiar penintsulan, Pirinioak eta Gadir hiria elkarlotzen zituen Via Augusta galtzadaren ibilbidean.
Carmen Bustamante

**María del Carmen Bustamante i Serrano** (Totana, Murtzia, 1938ko abuztuaren 9a) sopranoa da. 

## Ibilbide artistikoa 
Carmen Bustamantek Bartzelonako Lizeoko Goi Mailako Musika Kontserbatorioan ikasi zuen. Kantuan eta irakaskuntzan aritzen da. 

Espainiar konpositoreen hainbat lan estreinatu ditu: Frederic Mompou, Xavier Montsalvatge, Ernesto Halffter, Federico Moreno Torroba, Román Alís, Amando Blanquer, Benet Casablancas, Ramon Ferrer, Manuel García Morente, Joaquín Nin-Culmell, Jordi Sabatés, Matilde Salvador, Josep, Salvador Soll eta Manuel Valull. Sopranoak lan pedagogiko garrantzitsua egiten du Bartzelonako Lizeoko Goi Mailako Musika Kontserbatorioan. Goi Mailako Kantu Eskolako zuzendari akademiko eta irakasle izan da, eta horretan dihardu, Balear Uharteetako Goi Mailako Musika Kontserbatorioko irakasle gonbidatu gisa.

## Sariak 
* Kataluniako Generalitateak Creu de sant Jordi eman zion 1992an.
* Diskoaren sari nazionala 1988an, Kultura Ministerioaren eskutik.
* L'Orphée d'Or, Toldrà, Guridi, Mompou eta Halffter-en lanekin, Miguel Zanettirekin batera interpretatutako diskoagatik..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Animalier

[thumb|325x325px|*Lehoi batek basurde bat hiltzen* [Frans Snyders|Frans Snyders-ek margotua.]]
**Animalierra** XIX. mendeko artista bat da, animalien irudikapen errealistan espezializatua edo horregatik ezaguna dena. "Animalia-margolaria" da lehenagoko artisten izen orokorra. Lana edozein genero edo formatutan egon daitekeen arren, terminoa eskultore eta margolariei aplikatzen zaie gehienetan.

*Animalier* izen plural kolektibo gisa, edo *animalier brontzeak*, antzinako gauzetan animalien eskultura txikiak izendatzeko erabiltzen den terminoa ere bada, eta kopuru handiak ekoitzi ziren, askotan seriean, batez ere XIX. mendeko Frantzian eta neurri txikiagoan Europa kontinentaleko beste leku batzuetan.

Adibide lehenagoko asko aurki daitezkeen arren, animalien eskultura ezagunagoa eta entzutetsuagoa bihurtu zen XIX. mendearen hasieran Parisen, Antoine-Louis Barye-ren (1795–1875) lanekin (terminoa iseka eginez sortu baitzuten kritikariek 1831n),   eta Émile-Coriolan Guilleminen lanekin. Mende erdialderako, animalien gaiekiko gustua oso zabalduta zegoen klase ertaineko sektore guztien artean.

## Animalier ospetsuak 
[eskuinera|thumb|165x165px|[Henri Alfred Jacquemart-en Arranoa Parisko Garnier Operan]]

### Margolariak 
* Richard Ansdell
* Nicasius Bernaerts
* Jean-Baptiste Berré
* Pieter Boel
* Rosa Bonheur
* Jacques Raymond Brascassat
* Pieter Casteels III.a
* David de Coninck
* Alexandre-François Desportes
* Jan Fyt
* Jacob van der Kerckhoven
* Carstian Luyckx
* Jean-Baptiste Oudry
* Melchior d'Hondecoeter
* Charles Jacques
* Paul Jouve
* Edwin Landseer
* Frans Snyders
* George Stubbs
* Julia Wernicke
* Ernst Zehle

### Eskultoreak 
[eskuinera|thumb|220x220px|[Jules Moigniez|Jules Moigniezek egindako eper baten brontzezko eskultura, urre koloreko patinarekin, 1880 inguruan]]

* Silvio Apponyi
* Carl Akeley
* Alphonse-Alexandre Arson
* Alfred Barye
* Antoine-Louis Barye
* André-Vincent Becquerel
* Jean-Baptiste Berré
* Joseph Edgar Boehm
* Antoine Bofill
* Isidore Bonheur
* Rosa Bonheur
* Solon Borglum
* Antoine-Félix Bouré
* Rembrandt Bugatti 
* Auguste Cain
* Victor Chemin
* Paul Comoléra
* Joseph Csaky
* Paul-Édouard Delabrièrre
* Alfred Dubucand
* Ivan Efimov
* Anton Dominik Fernkorn
* Christopher Fratin
* Emmanuel Frémiet
* Georges Gardet
* August Gaul
* Raymond Gayrard
* Thomas Gechter
* Robert Glassby
* Willis Good
* Émile-Coriolan Guillemin
* Anna Hyatt Huntington
* Herbert Haseltine
* Gaston d'Illiers
* Henri Alfred Jacquemart
* Bohumil Kafka
* Edward Kemeys
* Albert Laessle
* Gertrude Lathrop
* Prosper Lecourtier
* Pierre Lenordez
* Les Lalanne
* Edouard Martinet
* Andrew Martz
* Clovis Edmond Masson
* Pierre-Jules Mêne
* Léon Mignon
* Jules Moigniez
* Auguste Ottin
* Charles Paillet
* Daniel Parker
* Ferdinand Pautrot
* Jules Pautrot
* François Pompon
* Edward Clark Potter
* Alexander Phimister Proctor
* Louis Riche
* Christopher Ross
* Frederick Roth
* Pierre Louis Rouillard
* Edouard-Marcel Sandoz
* Auguste Trémont
* Paul Troubetzkoy
* Pierre-Nicolas Tourgueneff
* Charles Valton 
* Vasily Vatagin
* Katharine Lane Weems
* Ernst Zehle

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Force of Nature (2020ko filma)

***Force of Nature***, , 2020ko Michael Polish estatubatuarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da.  Emile Hirsch, Kate Bosworth, Mel Gibson, David Zayas, Stephanie Cayo, Will Catlett, Swen Temmel, Tyler Jon Olsen eta Jorge Luis Ramos aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Puerto Rico, lapur talde batek urakan baten ailegatzea aprobetxatuz lapurreta bat egiteko asmoa du, baina urakan larrialdiaren ondorioz poliziak lapurtzera doazen eraikinetik jendea husten hastean arazo bat izango dute.

## Aktoreak 
* Emile Hirsch: Cardillo
* Mel Gibson: Ray
* Kate Bosworth: Troy
* Stephanie Cayo: Jess Pena
* David Zayas: John
* Jasper Polish: Jasmine
* Will Catlett: Griffin
* Swen Temmel: Hodges
* Tyler Jon Olson: Dillon
* Jorge Luis Ramos: Bergkamp

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Josefina Salvador Segarra

**Josefina Salvador i Segarra** (Castelló de la Plana, 1920ko otsailaren 20a - Valentzia, 2006ko maiatzaren 20a) valentziar biolinista eta pedagogoa izan zen.

## Biografia 
Josep Salvador Ferrer i Matilde Segarra Gil biolinjotzailearen alaba, bere ahizparekin, Matilde Salvador i Segarra musikagilearekin, Castellóko alaba kuttunarekin, bizi zen Turiako hiriburuan eta honekin igarotzen zituen udak Benicàssimenen. Fernando Gaos i González Polarekin izandako ezkontzak iraupen laburra izan zuen. Ondoren, Valentzian bizi izan zen Matilde ahizparekin, eta azken egunetara arte izan zuen Matilde ahizparen sendabidea. Artearen hainbat alderdi garatu zituen. Alde batetik, biolin-jotzaile gisa aritu zen, eta emanaldi ugari egin zituen mundu osoan, batez ere Valentziako Elkarte Filarmonikoaren kontzertuetan.

Parisen René Benedetti eta George Enescu maisuekin ikasi zuen. Europa osoan aritu zen eta musika ikastaroak eman zituen. Abel Mus biolinista borrianoaren ikaslea izan zen eta geroago musika irakaskuntzan aritu zen Òscar Esplà Alacanteko Goi Mailako Kontserbatorioko katedradun karguan. 

Txiki-txikitan, Artur Rubinstein piano-jolearen kontzertu batera joan zen aitarekin, Borrianan. Bere lehen oroitzapen musikala izan zen, 1998ko ekainaren 6an Castellóko prentsan argitaratutako elkarrizketa batean lekuko propioaren arabera, non Berceusek Chopis eta Manuel de Marraren Suaren Dantza interpretatu zituela gogoratzen zuen. Xavier Caspek poema bat eskaini zion eta Salvador Bacarissek bi musika konposizio. 

Bestalde, zenbait kazetaritza-argitalpenetan kolaboratu zuen, modako kritikari aditu gisa. Horien artean, *Castellóko Mediterráneo* egunkariaren *Siete Días* gehigarriari edo *Sevillako* ABCri argitaratutakoak aipa ditzakegu, laurogeiko hamarkadatik laurogeita hamarreko hamarkadaren amaierara arte. Manuel Molina poetak *Amistad cono Miguel Hernández* liburua eskaini zion Alacanten 1972ko urtarrilaren 18an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Josefina Salvador Segarra». Diccionari Biogràfic de Dones.  Barcelona:  Associació Institut Joan Lluís Vives Web (CC-BY-SA via OTRS).
Pultsu (kirola)

thumb|right|300px|Bi lehiakide pultsua eginez.
**Pultsua**, **pultsua egin** edo **pultsu lehia**, bi lehiakidek elkar lehiatzen diren indar kirol bat da.

Pultsuan bi lehiakide mahai baten alde banatan jarri eta beren besoakahaian ezarriz, bi beso horietako eskuak elkartzen dituzte, orduan behin epaileak  pultsua hasteko agindua ematean, lehiakide bakoitzak bere ukalondoa mahaitik mugitu gabe, arerioaren besoa bere alderuntz indarrez erakartzen ahalegintzen dira.

Lehia arerioaren eskuak bere aldeko mahaiaren zorua edo kuxina ukitu araztea lortzen duen lehiakideak irabazten du. Pultsuaren helburua bi lehiakidetako zeinek besoan indar gehien duen zehaztea da.

Kirol hau lehiakideek beren besoekin egiten duten indar handiarengatik ezaguna da, bereziki bizeps, sorbalda eta besaurre atalekin.

## Zinema 
* *Over the Top* (1987)
Oilaskoerbi eta marmotaren sekretua

***Oilaskoerbi eta marmotaren sekretua*** (*Chickenhare and the Secret of the Groundhog*, ingelesez jatorrizkoan) 2025eko abenturazko film animatu belgikarra da, nWave Studiosek ekoitzia, Benjamin Mousquetek zuzendua eta Dave Collardek eta Chris Grinek idatzia. 2022ko Hopper oilaskoerbia filmaren jarraipena da. Chris Grineren izen bereko eleberri grafikoan oinarriturik dago. 2026ko urtarrilaren 16an Hego Euskal Herriko zinemetan euskaraz estreinatu zuten, Zineuskadiren eskutik.

## Sinopsia 
Oilaskoerbi itzuli da! Iraganari buruzko sekretu bat argitara aterako da eta heroia eta bere lagunak abentura epiko batean murgilduko dira marmota misteriotsu baten bila, iragana aldatzeko eta, agian, bere espeziea salbatzeko ahalmena duena. Baina ez dira bakarrik egonen, laster konturatuko baitira ez direla marmotaren magiaz jabetu nahi duten bakarrak.

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Cara Buono

**Cara Buono** (New York, 1971ko martxoaren 1a) estatubatuar aktorea da.

Columbiako Unibertsitatean Ingeles eta Zientzia Politikoetan graduatu zen eta Broadwayn antzerkian lan egin zuen 1992an *Gladiator* filmean zineman debuta egin aurretik. Telesailetan ere lan egin du, *Stranger Things* barne.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Hopper oilaskoerbia

***Hopper oilaskoerbia*** (*Chickenhare and the Hamster of Darkness*, ingelesez jatorrizkoan) nWave Picturesek ekoitziriko eta Ben Stassen eta Benjamin Mousquetek zuzenduriko 2022ko ordenagailuz animatutako abenturazko komedia frantziar-belgikarra da; Chris Grineren *Chickenhare* eleberri grafikoan oinarrituta dago. Filmak Hopperren abenturak eta adin-nagusitasunera igarotzea jarraitzen ditu. Erdi oilaskoa eta erdi erbia jaiotako heroi paregabea da Hopper, eta abenturazale bihurtzeko gogoa du. Hego Euskal Herriko zinemetan euskaraz ere estreinatu zuten, Zineuskadiren eskutik.

## Sinopsia 
Hopper erdi oilasko eta erdi erbi jaio zen abenturazale ospetsuaren istorioa kontatzen du filmak. Pedro erregearen seme adoptatua da. Ezberdintasunak gorabehera, onartua izateko irrikaz dago Hopper, eta abentura zirraragarri bati ekin dio Abe zerbitzari leialarekin (dortoka sarkastiko bat) eta Meg arte martzialetan aditua den mofeta ausartarekin Hirurek erronka handi bati egin behar diote aurre: Iluntasunaren Hamster izeneko erlikia aurkitu beharko dute kartzelatik atera berria den Lapin gaizkilea baino lehen.

## Kanpo estekak
Ilimanaq

**Ilimanaq** () Avannaata udalerriko kokaleku bat da, Groenlandiako mendebaldean kokatua. Groenlandiako Estatistika Sailaren datuen arabera 2023ko urtarrilaren 1ean 51 biztanle zituen.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
Air Greenland airelineak helikoptero bidezko neguko-hegaldiak eskaintzen ditu Ilimanaqeko heliportuaren eta Ilulissateko aireportuaren artean.

Udan eta udazkenean Disko badiako urak nabigagarri bihurtzen direnean, herrien arteko bidaiak bakarrik itsasoz egiten dira, Disko Line itsas-konpainiaren ferryen bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ikerasak

**Ikerasak** () Avannaata udalerriko kokaleku bat da, Groenlandiako mendebaldean kokatua. Groenlandiako Estatistika Sailaren datuen arabera 2023ko urtarrilaren 1ean 226 biztanle zituen.

Ikerasak Uummannaqetik 45 bat km hego-ekialdera kokatuta dago, Ikerasak uhartearen hego-ekialdean.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
Ikerasaken ez dago errepiderik ezta autorik ere. Herritarrak txanelez, elurretako motorrez edota txakurrek tiratutako lerez mugitzen dira.

Air Greenland airelineak hegaldiak eskaintzen ditu Ikerasakeko eta Uummannaqeko heliportuen artean.

## Ikerasaktar ezagunak 
* Ellen Christoffersen (1972), politikaria.
* Jørgen Fleischer (1924–2012), kazetaria.
* Peter Fleischer (1904–1977), politikaria.

## Ikus, gainera 
* Ikerasak uhartea
* Ikerasakeko fiordoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mike Hynson

**Mine Hynson** (Crescent City, Kalifornia, 1942ko ekainaren 28a - Encinitas, Kalifornia, 2025eko urtarrilaren 10a) estatubatuar surflaria izan zen.

Estatu Batuetako Itsas Armadako ingeniari baten semea izan zen. Familia Hawaiin eta San Diegon bizi izan zen eta Kalifornia hegoaldean finkatu zen Mikek hamar urte zituenean.

Nerabezaroan hasi zen surfa egiten. San Diegoko La Jolla High School-en graduatu ondoren, Vietnamgo gerrarako erreklutamendu abisuak jasotzen hasi zen Hynson.

Gerrara joatetik libratu ahal izan zen Bruce Brownek zuzendutako surfari buruzko *The Endless Summer* film dokumentalean parte hartzean. Hynson eta Robert August munduan zehar ibili ziren surfa egiteko hondartza bila.

1971n mistizismoari, drogei eta surfari buruzko *Rainbow Bridge* filmaren sorreran parte hartu zuen. Jimmy Hendrixen kontzertu bat Mauiko sumendi baten oinarrian. agertzen da filmean.

Surfeko ohol fabrikatzaile ospetsua ere izan zen.

## Erreferentziak
2025-2026ko Irango protestak

2025eko abenduaren 28an hasita, **Irango** hainbat hiritan **manifestazioak eta protesta-ekintzak** gertatu dira eta horietan, manifestariek herrialde haren egoera ekonomiko kaskarra salatu eta gobernuarekiko atsekabea erakutsi dute.Irango Gobernuak protestak indarrez zapaldu ditu, besteak beste, 2026ko urtarrilaren 8an Internet konexioa mugatuz eta manifestariei tiro eginez. 

Irango Gobernuak Ameriketako Estatu Batuen eta Israelen esku-hartzeak salatu ditu, protesten hauspotzaile gisa. Hain zuzen, urtarrilaren 2an Donald Trump AEBetako presidenteak esku-hartze militarra egitearekin mehatxatu zuen Irango Gobernua eta azken honek urtarrilaren 10ean NBEra gutun bat bidali zuen Israelen "esku-hartze" eta "mehatxuak" salatzeko.  

Era berean, Reza Pahlavi Irango printze kanporatuak protestei babesa erakutsi eta AEBei esku-hartze militarra egiteko eskatu die. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Minabeko ikastetxeko sarraskia

## Kanpo estekak
Dr. Terror's House of Horrors

'''''Dr. Terror's House of Horrors''''', , 1965eko Freddie Francis ingelesak zuzendutako beldurrezko antologia film bat da. Peter Cushing, Christopher Lee, Max Adrian, Ann Bell, Peter Madden, Donald Sutherland eta Roy Castle aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Bost gizon helmuga ezezaguneko tren bateko konpartimentu batean elkarrekin bidaiatuko dute. Handik gutxira, itxura makurreko gizon misteriotsu bat ailegatuko da, bere burua Schreck doktorea (Peter Cushing) gisa aurkeztuz. Bere tarot kartak atera eta bost bidaiariei beren etorkizuna iragarri diezaiekela ziurtatuko die. Bost gizonek ez diote sinistuko, baina Schreck doktoreak banan-bana konbentzitzea lortuko du. Beren patuak hainbat kontakizun ezberdinen bidez jakitera emango dira, eta kontakizun denek Schreck doktore enigmatikoarekin lotura izango dute.

## Aktoreak 
* Peter Cushing: Schreck doktorea

### Gizaotsoa 
* Neil McCallum: Jim Dawson
* Ursula Howells: Deirdre Biddulph
* Peter Madden: Caleb 
* Katy Wild: Valda 
* Edward Underdown: Tod

### Mahatsondo narraskaria 
* Ann Bell: Ann Rogers
* Bernard Lee: Hopkins
* Alan Freeman: Bill Rogers
* Jeremy Kemp: Jerry Drake
* Sarah Nicholls: Carol Rogers

### Vudua 
* Roy Castle: Biff Bailey
* Kenny Lynch: Sammy Coin
* Harold Lang: Roy Shine
* Christopher Carlos: Vrim
* Thomas Baptiste: Dambala

### Gorputzik gabeko besoa 
* Christopher Lee: Franklyn Marsh
* Michael Gough: Eric Landor
* Isla Blair: Neska ederra
* Judy Cornwell: Erizaina
* Hedger Wallace: Zirujaua

### Banpiroa 
* Max Adrian: Blake doktorea
* Jennifer Jayne: Nicolle Carroll
* Donald Sutherland: Bob Carroll doktorea
* Al Mulock: Detektibea

## Kanpo estekak 
* IMDBko gotxa orakurgai
Illorsuit

**Illorsuit** Avannaata udalerriko kokaleku hustu bat da, Groenlandiako mendebaldean kokatua. Illorsuiteko uhartearen ipar-ekialdeko kostaldean zegoen. 2010ean 91 biztanle zituen, baina 2017an hutsarazi zuten ekainaren 17an Groenlandian gertatu zen tsunamiaren ondoren.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
Herria hutsarazi aurretik, Air Greenland airelineak helikoptero bidezko hegaldiak eskaintzen zituen Illorsuiteko heliportutik Nuugaatsiaqera eta Uummannaqera.

## Ikus, gainera 
* Illorsuit uhartea.
* Illorsuiteko heliportua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petar Vukotić

**Petar Vukotić** (serbiera zirilikoz: Петар Вукотић) montenegroar voivoda eta senataria izan zen  Montenegro-Otomandar Gerran (1852-53) eta Montenegro-Otomandar Gerran (1876-78) parte hartu zuena, batez ere Vučji Do-ko garaipen handian (1876ko uztailaren 18a).

## Biografia 
Ozrinićen edo Čevon jaioa, Stevan Perkov Vukotić montenegroar *serdararen* eta Stana Milić emaztearen semea zen.  Jelena Vojvodić emaztearekin, Montenegroko Danilovgradeko Viš herrian jaioa, Tadija Vojvodić eta Milica Pavićević emaztearen alabarekin, Šale, Matan eta Šćepan (Šarac ezizenez ezaguna) semeak eta Milena alaba izan zituen. Montenegroko lur-jabe handienetako bat zen eta Mirko Petrović-Njegoš vojvodaren lagun mina, 1850eko hamarkadako gerretan harekin borrokatu baitzen.  Bi lagunek seme-alaben batasunarekin aliantza sendotzea erabaki zuten.  1853an, Milena, sei urte besterik ez zituela, Mirkoren seme bakarrarekin, Nikolarekin, hamabi urtekoarekin, ezkondu zen. Nikola Montenegroko Danilo I.a printze seme-alabarik gabekoaren iloba eta oinordekoa zen.  Milenak hamabi seme-alaba izan zituen, tartean Elena, Italiako Viktor Emanuel III.arekin ezkondu zena.

1870eko hamarkadako gerren ondoren, Cetinjen kokatu zen eta denbora batez Senatuaren presidenteorde eta Printzearen Gorputz-zaindarien buru izan zen. 

Reutersek iragarri zuen haren heriotza 1903ko urtarrilaren 30ean. 

## Kanpo estekak
Novak Vujadinović

**Novak Milošev Vujadinović** Montenegroko armadako alaj-barjak-eko banderadun izan zen eta Nikola printzearen Estatu Nagusiko kidea. Montenegroko heroi handienetako bat da, eta bereziki nabarmendu zen Fundinako guduan, 1876ko abuztuaren 2an, 5.000 borrokalarik beren familiak 20.000 soldadu turkiarrengandik defendatu zituztenean. Garai hartan, 74 buru turkiar moztu zituen eta Errusiatik inperio-kondekorazioa jaso zuen, baita Errusiako noble talde batek emandako opari ezohiko bat ere: 74 diamantez apaindutako zorro batean zegoen zimitarra (zenbaki sinbolikoa, zenbat buru turkiar moztu zituen Fundinan). *Glas Crnogorca*k bere heriotzari buruz eta Nikšić-eko oroitzapen-elizkizunari buruz idatzi zuen, eta Đuro Perović-ek idatzitako poema bat ere argitaratu zuen haren omenez. Poemaren izena *Prilikom smrti Novak Milošev* da, eta Errusiatik jaso zuen *anjr-ari* dagokionez, bertsoetako batek honela dio: *Eraman ezazue, serbiarrok, harro egon zaitezte, zuen bizitza osoan...*

Nada Vujadinovićek, Novak Miloševen birbilobak, bere *Yatagan Lapurtua* liburuan dioenez, Nikola Petrović printzeak Novaki yatagana emateko eskatu zion, ustez atzerritik etorritako gonbidatuei erakutsi nahi zielako. Novakek berreskuratzeko baldintzapean eman zion.

Novak Milošev-ek errusiar nobleek opari gisa jasotako zimitarra Medungo museoan gordetzen da gaur egun. Zimitarra honako hau grabatuta dauka:
eta:

## Galeria 

Fitxategi:Новак_Милошев_Вујадиновић2.jpg|link=Датотека:Новак_Милошев_Вујадиновић2.jpg|alt=Споменик у Кучима подигнут 2006. године| Kučiko monumentua 2006an eraikia
Fitxategi:Сабља_Новака_Милошева_1.jpg|link=Датотека:Сабља_Новака_Милошева_1.jpg|alt=Сабља Новака Милошева| Novak Miloševen ezpata
Fitxategi:Сабља_Новака_Милошева.jpg|link=Датотека:Сабља_Новака_Милошева.jpg|alt=Сабља Новака Милошева| Novak Miloševen ezpata

## Kanpo estekak
Elisa Lisboa

**Maria Elisa Magalhães Lisboa** (Lisboa, 1944ko martxoaren 8a – *ibidem*, 2026ko urtarrilaren 8a) portugaldar aktorea eta antzerki zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
José Eurico Corrêa Lisboa opera abeslariaren (1912-1981) eta Maria Isaura Belo de Carvalho Pavia de Magalhães irakaslearen (1912-2000) alaba zen.

Aktore ibilbidearen lehen urteetan, Cascaisko Antzoki Esperimentalean eta Rey Colaço-Robles Monteiro taldean aritu zen, besteak beste. Gero Grupo Teatro Hoje taldean sartu zen.

1969an, Rádio e Televisão de Portugalgo musikaldian irabazi zuen, *Desfolhada Portuguesa* abestia interpretatuz. 1974an, *Os Poetas/Velho Tio Tom* singlea grabatu zuen, Quarteto 1111ko musikarien elkarlanean. Telesailetan hainbat paper egin zituen, eta aipagarriena Rede Globoko *Sabor da Paixão* telenobelan parte hartzea izan zen. Bere azken lana TVIko *A Impostora* telesaileko paper bat izan zen.

## Lanak 
### Telebista 
### Zinema 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laurentzi (antipapa)

**Laurentzi** () antipapa izan zen 498tik 506ra.

Laurentzi artzapeza zen Erromako Santa Prassede basilikan, 498ko azaroaren 22an Simakoren aurka aita santu aukeratu zutenean, Anastasio II.a aita santua hil ondoren. Bizantzioren aldeko fakzio disidente batek aukeratu zuen, Anastasio I.a enperadorearen laguntzarekin. Bi taldeen arteko liskar bortitzak izan ziren, eta orduan Teodoriko Handia ostrogodoen erregea aukeratu zuten bitartekari. Teodorikok Simakoren alde erabaki zuen.

Simakok sinodo bat deitu zuen 499ko martxoaren 1ean, izendapena berresteko. Hala ere, Laurentziren jarraitzaileek zisma mantendu zuten eta Simako salatu zuten. Simako Teodorikoren deialdira salaketei erantzutera joan ez zenez, kleroaren gehiengoak Laurentzi babestea erabaki zuen.

502an sinodo berri batek ezin izan zuen zisma konpondu. 503an Laurentzi Erromara itzuli zen eta aita santu bezala gobernatu zuen lau urtez.

506an, Teodorikok Erromako elizak Simakori ematea erabaki zuen. Laurentzik hiritik alde egin eta hil arte barau egin zuen.

## Kanpo estekak
Beiruteko estatubatuar enbaxadaren kontrako atentatua

**Beiruteko estatubatuar enbaxadaren kontrako atentatua** 1983ko apirilaren 18an izan zen, Beiruteko egoitza diplomatiko estatubatuarraren aurka. Bertan 60 pertsona baino gehiago hil ziren, gehienak enbaxadako eta CIAko eskualdeko bulegoko langileak, baita AEBko indar armatuetako zenbait kide ere. Estatu Batuetako misio diplomatiko baten aurkako erasorik hilgarriena izan zen ordura arte, eta zenbait analistaren arabera islamiar talde fundamentalistek Estatu Batuen aurkako eraso sorta bati hasiera eman zion.

Erasoa Libanon bake-indar multinazional baten esku-hartzearen ondorio desatseginenetako bat izan zen. Mendebaldeko potentzia batzuek osatzen zuten, Estatu Batuek barne, eta gobernu zentralaren ordena eta agintea berrezartzen saiatzen ari zen, 1975ean Libanoko Gerra Zibila piztu ondoren. Atentatua 1979ko Irango iraultza islamikotik lau urtera gertatu zen. Era berean, Sabra eta Xatilako errefuxiatu gune palestinarretako sarraskiaren ondoren gertatu zen, miliziano kristau libanoarrek gauzatutako ekintza.

## Atentatua 
Bonba-autoa terrorista suizida batek leherrarazi zuen, eta banaketako furgoneta bat gidatu zuen, 900 kilogramo lehergaiz beteta. Leherketa 1983ko apirilaren 18ko 1:00etan gertatu zen (ordu lokala, GMT +2). Bertsiorik egiazkoenaren arabera, ibilgailu hori, ustez urtebete lehenago enbaxada beretik lapurtu zutena, enbaxadaren multzora sartzea erraztu ziona; sarrerako arkupearen azpian aparkatu zuten, eraikin diplomatikoaren aurrean, eta han lehertu zen.

Robert Baer CIAko agente ohiak dio kamioneta kanpoko eraikin batetik sartu zela, atariko atea jo zuela eta han lehertu zela.

Leherketaren ondorioz, eraikinaren erdiko fatxada guztia erori zen, eta horrek ferra-forma eman zion. Balkoiak eta bulegoak hondakin bihurtu zituen, eta, horrez gain, harlangaitz-hormak, metalak eta beira barreiatu zituen erradio zabal batean. Leherketa Beiruteko mendebaldeko aldetik entzun ahal izan zen, eta leherketa gertatu zen lekutik 1.500 metrora zeuden leihoetan beirak hautsi ziren. Erreskatatzaileek hurrengo hogeita lau orduetan lan egin zuten gorpuak lurpetik ateratzen, bizirik atera zirenen bila.

## Ondorioa 
63 pertsona hil ziren atentatu horren ondorioz: enbaxadako 32 langile libanoar, 17 estatubatuar eta 14 pertsona gehiago bisitari eta oinezkoen artean. Estatubatuar hildakoetatik, zortzik Inteligentzia Agentzia Zentralean (CIA) lan egiten zuten, Robert C. Ames barne, Ekialde Hurbilean espezializatutako analista eta CIAk Beiruten duen estazioko burua, Ekialde Ertainerako agentzia horretako zuzendaria izateaz gain. Izan ere, CIAko orduko kontingente guztia hil zen. 120 pertsona inguru zauritu ziren eraso horren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bob Weir

**Robert Hall Weir** (San Frantzisko, 1947ko urriaren 16a – 2026ko urtarrilaren 10a) estatubatuar abeslari eta musikaria izan zen.

Bob Weir John Parber eta Phyllis Inskeep-en semea izan zen eta Weir familiak adoptatu zuen. Hamahiru urterekin hasi zen gitarra jotzen eta 1965ean *The Grateful Dead* taldearen sortzaileetako bat izan zen Jerry Garcia, Ron "Pigpen" McKernan, Phil Lesh eta Bill Kreutzmannekin batera. Weir taldeko abeslaria izan zen, gitarra erritmikoa jotzeaz gain, 1995ean banandu zen arte.

Ondoren, bakarka jotzeaz gain, beste talde batzuetako kide ere izan zen.

## Diskografia 
**Grateful Deadekin lotutako taldeak**
* ''Mother McCree's Uptown Jug Champions'' – Mother McCree's Uptown Jug Champions (1999)
* *The Strange Remain* – The Other Ones (1999)
* *Fare Thee Well: Celebrating 50 Years of the Grateful Dead* – Fare Thee Well (2015)

**Bakarkako diskoak**
* *Ace* (1972)
* *Heaven Help the Fool* (1978)
* *Weir Here – The Best of Bob Weir* (2004) – bilduma 
* *Blue Mountain* (2016)

**Kingfish**
* *Kingfish* (1976)
* ''Live 'n' Kickin'* (1977)
* *Kingfish in Concert: King Biscuit Flower Hour* (1996)

**Bobby and the Midnites**
* *Bobby and the Midnites* (1981)
* *Where the Beat Meets the Street*  (1984)

**Bob Weir and Rob Wasserman**
* *Live* (1998)
* *Fall 1989: The Long Island Sound* (2013) – Jerry Garcia Band ere bai

**RatDog**
* *Evening Moods* (2000)
* *Live at Roseland* (2001)

**Wolf Bros**
* *Live in Colorado* (2022)
* *Live in Colorado Vol. 2* (2022)

**Beste musikari batzuekin**
* *Gathering* – Josh Ritter (2017)
* *Bear's Sonic Journals: Dawn of the New Riders of the Purple Sage* – New Riders of the Purple Sage (2020)
* *Bear's Sonic Journals: Sing Out!* – various artists (2024)

**Bideoak**
* *Move Me Brightly* (2013)
* *The Other One: The Long, Strange Trip of Bob Weir'' (2015)

## Kanpo estekak
García Galdeano ikastetxea

**Garcia Galdeano ikastetxea** Iruñeko ikastetxe publikoa da. Horrela deitzen zaio Zoel Garcia de Galdeano nafar matematikariaren omenez.

## Historia 
2011tik darama 'ikaskuntza komunitatea' zigilua. 2024an, Garcia Galdeano Herri Eskola Txantreako Biomasadun Berokuntza Saretik energia jasotzen lehen eraikin publikoetako bat izan zen, Ezkaba kiroldegiarekin batera.

2018ko martxoan, Iruñeko Udalak Radio Patio Irratia hezkuntza-saioa jarri zuen martxan ikastetxean. Zoel Garcia de Galdeanoren 2018ko dokumental batean agertzen da ikastetxea, Julio Bernués eta Pedro Mianarekin. 2025ean, ikasleek egun batez parte hartu zuten diputatuen osoko bilkura batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eva Mena

[thumb|Eva Menaren murala [Areatza|Areatzan (Arratia) ]]
**Eva Mena** (Bilbo, Bizkaia, 1978) artista da, graffitigile edo muralista.

## Bizitza 
### Formakuntza 
Arte Ederretan lizentziaduna da Euskal Herriko Unibertsitatean, eta diseinu grafikoko ikasketak eginak ditu Bilbon. Madrilgo Unibertsitate Konplutensean Arte Plastikoetako espezialitateko masterra du.

Zenbait musikarik eta abeslarik, emakume askok eta gehienak beltzak, emakume aktibistak eta feministak sortzen eta transmititzen dutena erakusten du. Horien borroka eta mezua baloratzen du, eta emakumeen bisibilizazio beharrezkoaren sinbolo gisa erretratatzeko aprobetxatzen du.

Hitzaldi zein ikastaroak ematen ditu, graffiti tailerrak eta antzeko ekitaldiak.

#### Estiloa 
Akrilikoa eta espraia uztartzen ditu, collageak eta pegatinak gehituz, musika, skatea, surfa, snow-a eta graffitia bezalako gaiak jorratzen ditu lanetan. Photoshop eta Freehand erabiltzen ditu obrari eransten zaizkion collageak zirriborratzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udane Mugika

thumb|Udane Mugika, eskalatzailea
**Udane Mugika** (Elduain, Gipuzkoa, 2009) eskalatzailea da. 16 urterekin 17 urtez azpikoen Espainiako Kopa irabazi du blokeko eta zailtasuneko modalitateetan.

## Bizitza 
Udane txikitan hasi zen eskalatzen, bospasei urte zituela. Tolosako Usabal kiroldegira joaten zen astean pare bat aldiz. Behin, bere adineko neska-mutilak eskaladako horman ikusi eta izena eman zuen hango eskalada saioetan eta hortxe jarraitzen du.

### Lan ibilbidea 
2023an, V. Selekzio Autonomikoen Espainiako Txapelduna izan zen Coruñan (Galizia). Euskal Herriko selekzioarekin hartu zuen parte. Udanek 13 urte zituela, kadete mailan lehiatu zen. Urrezko eta zilarrezko domina bana irabazi zituen, Espainiako txapelduna izan zen bloke kategorian eta txapeldunordea kategoria konbinatuan.

2024an, Eskaladako Espainiako Kopan Sant Marti de Tousen (Herrialde Katalanak) finalista izan zen, 16 urtez azpikoen mailan. Laugarren lehiakide onena izan zen sailkapenetan (top bat), baina finalean atzera egin eta seigarren postuan amaitu zuen.

2025ean Espainiako Kopan jokatutako proba guztietan lortu zuen dominaren bat; batez ere, mentalki egin duen lanari esker.*Oso garrantzitsua iruditzen zait helburuak argi edukitzea eta edozer gauza egiteko prest egotea horiek lortzeko.*2026ko urtarrilean, Boulderreko Espainiako Kopan zailtasuneko modalitatean 17 urtez azpikoen mailan gailendu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mirta Aguirre

**Mirta Aguirre Carreras** (Habana, 1912ko urriaren 18a - 1980ko abuztuaren 8a) Kubako LGBTQ militantea, idazlea, kazetaria eta Habanako Unibertsitateko irakaslea izan zen.

## Biografia 
Ikasketak eta militantzia politikoa uztartu zituen hasierako urteetatik. Zuzenbidean graduatua, Kubako unibertsitate irakasle gisa lan egin zuen. Talde komunista eta feminista ezberdinetan militatu zuen, eta urte batzuetan Mexikora erbesteratu behar izan zuen, Gerardo Machadoren gobernuaren aurkako jarreragatik.

Itzultzean, argitalpen ugari zuzendu zituen eta hainbat kolaborazio egin zituen milaka artikulu sinatuz, horietako batzuk sarituak.

Joera marxista eta feminista talde ezberdinetan ere parte hartu zuen. Horrela bada, Kubako Alderdi Komunistan, Fronte Nazional Antifazistan edo SESBen Lagunen Elkartean militatu zuen. Atzerriko hainbat biltzarretan parte hartu zuen, hala nola Munduko Bakearen aldeko Konferentzia Kultural eta Zientifikoan (New York, 1949) edo Bakearen Aldekoen Munduko Biltzarrean (Paris, 1949).

Mirta Aguirre Habanako Unibertsitateko irakaslea izan zen. *Del encausto a la sangre: Sor Juana Inés de la Cruz*-haurrentzako olerkiak idatzi zituen, eta horietako batzuk musikatuta daude.

## Erreferentziak 
*  Álvarez del Real, María Eloísa (1991). 12.000 minibiografías. Panamá: América, S.A. p. 18. ISBN 0944499767. 
* 
## Kanpo estekak
Moriusaq

**Moriusaq** Avannaata udalerriko kokaleku hustu bat da, Groenlandiako ipar-mendebaldean kokatua, Granville fiordoaren ahoaren ekialdean.

2009ko hasieran 5 biztanle zituen erroldatuta, baina horietatik bi Qaannaqen bizi ziren aspalditik eta beste herritar bat tiroz hil zuten ekainean. Kokagunea hustuz joan zen 2012an hutsik geratu zen arte.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
Kokalekua hustu aurretik, Air Greenland airelineak aldez aurretik kontratatutako helikoptero bidezko hegaldiak eskaintzen zituen Moriusaqeko heliportutik Qaanaaq inguruko herrietara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naajaat

**Naajaat** Avannaata udalerriko kokaleku bat da, Groenlandiako ipar-mendebaldean, izen bereko uhartean kokatua. Groenlandiako Estatistika Sailaren datuen arabera 2023ko urtarrilaren 1ean 45 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andravida (zaldi)

**Andravida zaldia**, (Grezieraz: *Ανδραβίδα* edo **Élide**: *Ηλεία*),  Greziako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik, Andravida  zaldi tamainako arrazen sailkapen taldean kokatzen da.

Zela zaldia da, edo zalgurdietatik tiratzeko erabiltzen da.

Arrazaren jatorria Elide eskualdean dago.

## Arrazaren historia 
Arraza sortzeko bertako jatorrizko zaldiak normandiar cob, anglo-normandiar eta Nonius arrazako paradako zaldiekin gurutzatu zituzten 1920. urte inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marco Troper

**Marco Troper** (Palo Alto, Santa Clara County, Kalifornia, 2004ko uztailaren 24a - Berkeley, County zumarkalea, Kalifornia, 2024ko otsailaren 13a) estatubatuar matematika ikaslea izan zen, Susan Wojcicki YouTubeko CEOaren semea.

## Biografia 
Matematikarekiko interesa umetan hasi zen eta lehen urtera arte jarraitu zuen unibertsitatean matematikako ikasle gisa. Etxean, bera eta anaia zaharrena ezagunak ziren matematika-arazoei aurre egiteagatik, eta mahai gainean matematikarik ez egiteko arau bat ezarri behar izan zuten, esan zuen Susanek. "Beti harritzen nintzen nola ulertzen nituen maisutasun edo doktoregoko ikasleek ikasten zituzten arazo matematiko oso konplexuak, kontzeptu horiek hain ongi nola hartzen zituen eta hain erraz azaltzen nituen", esan zuen Dennisek bere semearen talentuei buruz gogoeta egiten zuen bitartean. Bigarren hezkuntzako eskolan, Marcok Harriseko grafoei buruzko matematika artikulu bat ere argitaratu zuen, Michigango Unibertsitatean udako programa batean grafoen teoria ikasten ari zela. American Invitational Mathematics Examination-erako ere sailkatu zen, azterketa desafiatzailea, eta American Mathematics Competition-eko % 2,5 eta % 5 artean dauden ikasleek bakarrik kalifikatzen dute azterketa desafiatzailea.

Marco UC Berkeleyko logelan hil zen, ustekabeko gaindosi baten ondorioz.

## Matematikaren ikuspegia 
Otsailaren 21ean, Palo Alton, Kol Emethen egin zuen hileta-elizkizunean, Susan Wojcickik ozenki irakurri zuen Troperrek matematikarekiko interesari buruz idatzi zuen unibertsitate-saiakera baten zati bat:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Jose zementu fabrika

**San Jose zementu fabrika** *Esteban Aranguren y Compañía* enpresaren buru zen Niceto Aranguren Iturbek, 1887an Zumaiako Narrondo auzoan ireki zuen lantegia zen.

Lantegia eraiki baino lehen 1886ko martxoaren 15ko Errege Agindu baten bitartez erreka ondoan zementua laugarren klaseko ontziratzeko moila (Narrondoko portua izenez ezagututa) eraikitzeko baimena lortu zuen.. Estruktura bera du errepidearen iparraldean dagoen La Zumayana zementu fabrikak ere. 

Gaur egun ikusgai daude, fabrikaren tximiniaren beheko zatia, eraikuntza nagusiaren bi horma eta makinistaren etxea

61. zenbakiarekin Zumaiako Arau Subsidiarioen Natura eta eraikuntza historiko-arkitektonikoko ondarearen katalogoan dago.

## Irudi galeria 

Fitxategi:San_Jose_zementu_fabrika_tximiniaren_ahoa.jpg|Zumaiako Narrondo auzoko San Jose zementu fabrikaren tximiniaren ahoa
Fitxategi:San_Jose_zementu_fabrika_errotarria.jpg|Zumaiako Narrondo auzoko San Jose zementu fabrikaren errotarria
Fitxategi:Zumaiako_San_Jose_zementu_fabrika_labea.jpg|Zumaiako Narrondo auzoko San Jose zementu fabrikaren labea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Industria ondarea
* Zementugintza hizpide izan da gaur goizean Narrondon
* Zumaian barrena herri bideetatik
* Urola Beheko zementu naturalaren egileak
Fernando Camacho

**Fernando Camacho** (Sevilla, 1991) idazle eta poeta andaluziarra da. 

## Biografia 
*Maremagnum*, *Centauros* edo *Anáfora* aldizkarietan poemak eta eguneroko pasarteak argitaratu ditu. Madrilen bizi da 2006tik, eta gida turistiko gisa dihardu han. Zuzenbide eta Zientzia Politikoak ikasi zituen. Gaur egun Artearen Historia eta Ingeles Ikasketak ari da egiten. Angela Figuera Aymerich idazle bilbotarraren inguruko dokumentala ekoizten ari da.

## Estiloa 
Camachoren poesia errealitateak markatzen du sakonki ("argi eta garbi edaten dut esperientziaren poesiatik"), baina beti ikuspuntu ironiko, kritiko eta, aldi berean, alai batetik. Bere poesian egile oso desberdinen eragina ikus daiteke: Jaime Gil de Biedma, Ángel González, Quevedo, Francisca Aguirre, Jorge Luis Borges, Adrienne Rich, Seamus Heaney, Shakespeare, Cervantes, Eavan Boland… Bere ustez poesiak "Dibertitzeko balio du! Idazle gisa, husteko ere balio du, azken finean dibertitzeko modu bat baita. Irakurri eta idatzi egiten dut, oso ondo pasatzen dudalako hori egiten ".

## Obra 
* 2021: *Responsabilidad Generacional Corporativa*, Sonámbulos Ediciones. 
* 2025: *Xabel me habló de un pájaro en Sevilla*, Sonámbulos Ediciones.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Tono Canok egindako elkarrizketa Secretolivo webgunean.
Eskultoreen pantografo

thumb|420x420px|Eskultoreen pantografoa
**Eskultoreen pantografoa** edo **puntuak ateratzeko tresna** eskultoreek eta harginek eskaiolazko, terrakotazko edo beste material solido batzuetako modeloak egurrean edo harrian zehaztasunez kopiatzeko erabiltzen duten neurketa-tresna bat da. Tresna hainbat metalezko haga eta junturaz osatuta dago, hainbat orientaziotan jar daitezkeenak puntu batera seinalatzeko, eta gero finkatzen dena. 

Tresnaren asmakuntza Nicolas-Marie Gatteaux (1751–1832) eskultore eta domina-irabazle frantziarrari   eta John Bacon (1740–1799) eskultore britainiarrari egotzi izan zaie.  Geroago Antonio Canovak hobetu zuen.  XIX. mendean erabili eta zabaldu egin zen. Zurezko eta harrizko taillarako, ezinbesteko tresna bihurtu zen, eskultoreek, behin eredua ebatzita, ofizial bati eskuordetu baitziezaioketen lana behin betiko materialean kopiatzeko eragiketa, eskultura aldatzeko arriskurik gabe.

## Erabilera 
Modeloan neurtutako puntuak zurezko edo harrizko blokean jartzeko erabiltzen da, jatorrizkoaren kopia zehatza lortzeko, elkartuz. Horretarako, prozesu bat jarraitzen da, eta lehen fase bat barne hartzen du: puntuak modeloan zentimetro bateko handitzearekin neurtzen dira, erreprodukzioan soberako material gehiena ezabatzeko (zirriborroa), eta bigarren fase bat, kopian finkatutako azken puntuak emango dizkiguten neurri zehatzekin. Edozein tamainatako modeloetarako, punteatzeko makina bera erabiltzen da. Aldatzen dena gurutze-buruaren tamaina da, hau da, T formako egurrezko edo metalezko pieza, non hiru euskarri-puntuak modeloari eta kopiatzeko blokeari lotzen zaizkion, eta zeinari punteatzeko makina pintza txiki batekin eusten zaion, behar den moduan mugitu ahal izateko (puntaren posizioa). Gurutze-buru hau da erreproduzitu beharreko modeloaren neurrien arabera tamainaz aldatzen dena. 

## Teknika 
[thumb|280x280px|[Juan María Medina Ayllón|Medina Ayllón-en *uda* egiten]]
Neurketak modelo batetik harri edo egurrezko bloke batera transferitzeko, eskultoreak hiru erreferentzia puntu ezartzen ditu normalean, altuera, zabalera eta sakonerari dagozkienak bai modeloan bai blokean. Zeharkako sekzioaren hiru puntuak hiru puntu horietan daude, Phillips buruko torlojuekin markatuta. Puntuak aurkitzeko makina zeharkako sekzioari lotzen zaio pintza txiki batekin, neurketa-orratza neurtzen ari den puntuarekiko perpendikularki zuzenduta dagoela eta erortzen dela ziurtatuz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Medina Ayllón; Pascual, Eva (2006). La talla en madera. Barcelona: Parramón. ISBN 84-342-2888-2. 

## Kanpo estekak
Innaarsuit

**Innaarsuit** Avannaata udalerriko kokaleku bat da, Innaarsuit uhartean kokatua Groenlandiako ipar-mendebaldean. Groenlandiako Estatistika Sailaren datuen arabera 2023ko urtarrilaren 1ean 171 biztanle zituen.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
Air Greenland airelineak helikoptero bidezko hegaldiak eskaintzen ditu Innaarsuiteko heliportutik Tasiusaqeko heliportura eta Upernavikeko aireportura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nuugaatsiaq

**Nuugaatsiaq** Avannaata udalerriko kokaleku hustu bat da, Groenlandiako ipar-mendebaldean kokatua. 2010ean 84 biztanle zituen, baina 2017an hutsarazi zuten ekainaren 17an Groenlandian gertatu zen tsunamiak herria suntsitu ondoren.

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
Herria hutsarazi aurretik, Air Greenland airelineak helikoptero bidezko hegaldiak eskaintzen zituen Nuugaatsiaqeko heliportutik Illorsuiteko eta Uummannaqeko heliportuetara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard D. Wolff

**Richard David Wolff** (1942ko apirilaren 1a) ekonomialari marxista estatubatuarra da, metodologia ekonomikoari eta klase-analisiari buruzko bere lanagatik ezaguna. Ekonomia irakasle emeritua da Massachusetts Amherst Unibertsitatean eta nazioarteko gaietako graduondoko programako irakasle bisitaria The New School-en. Wolffek ekonomia irakatsi du Yale Unibertsitatean, New Yorkeko City Collegen, Utahko Unibertsitatean, Paris 1 Panthéon-Sorbonne Unibertsitatean eta New Yorkeko Brecht Forumean.

1988an, Wolffek "Rethinking Marxism" aldizkaria sortu zuen. 2009an "Capitalism Hits the Fan" dokumentala egin zuen. 2012an, hiru liburu berri argitaratu zituen: "Ekonomia Okupatu: Kapitalismoari Aurre Egitea" (*Occupy the Economy: Challenging Capitalism*) David Barsamianekin; "Teoria Ekonomikoen Aurkakotasuna: Neoklasikoa, Keynesiarra eta Marxista" (*Contending Economic Theories: Neoclassical, Keynesian, and Marxian*) Stephen Resnickekin; eta "Demokrazia Lanean" (*Democracy at Work*). Bestalde, 2019an "Marxismoa ulertzen" (*Understanding Marxism*) liburua argitaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
  Demokrazia lanean
Montserrat Jou Parrot

**Montserrat Jou i Parrot** (Manresa, 1943ko uztailaren 12a) eskalatzaile eta mendizale kataluniarra da, 7.000 metrotik gorako tontorra igo zuen Espainiako lehen emakumea eta Europako laugarrena izan zena. Lorpen esanguratsu hau Noshaq mendebaldeko gailurra 7.492 metrotan igotzea izan zen Hindu Kush mendikate hinduan, Afganistan eta Pakistan arteko mugan. Bigarren emakumea Trini Cornellana Puigarnau alpinista kataluniarra izan zen, 1976an Shakhaur mendia igo zuen, Hindu Kush mendikatean.

## Mendi ibilbidea 
Hirurogeiko hamarkadatik Bages Eskualdeko Mendizaletasun Zentroari lotuta egon da eta GAMEko (Espainiako Goi Mendi Taldea) eta Barcelonès Mendizaletasun Klubeko Goi Mendi Taldeko kide aktiboa da.

Montserraten hasi zen, gero Pirinioetara igo zen (Aneto, Mont Perdut, Punta Alta, Besiberri, Posets, Pica d'Estats, Balaitús...). Alpeetan, Mont Blanc (4.804 m) igo zuen, Carme Oliver eta Montserrat Dalmaurekin.

Europatik kanpo egindako igoera askorengatik ere nabarmentzen da, hala nola, Marokon (Couloir Tiskin, 3.938 m, eta Toubkal, 4.165 m), Kenya mendia eta Tanzanian (Kilimanjaro, 1970), Groenlandiako hainbat gailur (1972), Afganistanen (Hindu Kush, 1975), Perun (Chopicalqui) eta Iranen (Damavand, 5.671 m., 1977).

## Sariak 
* Espainiako Mendizaletasun Federazioaren zilarrezko domina kolektiboa (1970) eta zilarrezko domina indibiduala (1975).
* Bosgarren postua “Emakumezko Atleta Onenaren” hauteskundeetan.
* Mundo Deportivoren giza eta kirol balentriarako 3. urrezko domina garaikurra (1976).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Grupo de Alta Montaña Español GAME