open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oaxacako Herrien Herri Batzarra

thumb|300px|APPOk itxitako kalea
**Oaxacako Herrien Herri Batzarra**, gaztelaniaz *Asamblea Popular de los Pueblos de Oaxaca* (**APPO**), gizarte erakunde talde mexikar bat da, 2006ko ekainaren 6an batzartuak poliziaren ustutze ekintza bortitz baten ondoren. APPOren helburua Oaxaca estatu mexikarreko Ulises Ruiz Ortiz gobernadorea kargutik botatzea da, ustelkeria, autoritarismoa eta herriaren ondare kulturala suntsitzeaz salatzen dutena.

APPOaren eta Oaxacako gobernuaren arteko gatazka maixu eta hezkuntza langileen sindikatuaren (SNTE) eskarien elkartasuna gisa hasi zen. Hasiera batean sindikatuak hezkuntza langileen soldata igoera eskatzen zuen soilik, baina poliziak indarrez SNTEren egoitza ustzen saiatu ondoren, gobernadorearen dimisioa, sindikatuko kideen aurkako atxiloketa eginduak atzera botatzea eta atxilotuen askatasuna hartu ditu helburutzat.

Ulises Ruizek entzurgor egin zien maixuen eskaerei, eta hauek inoiz hasi ez zen negoziazioa etentzat eman zuten 2006ko maiatzean eta greba deitu zuten Oaxacako eskola publikoetan. Hilabetearen 20ean, Moises Cruz, PRDko militantea eta Oaxacako Indigena Inmigranteen Sare Internazionaleko burua eraila izan zen.

APPOk hainbat manifestazio egin ditu Oaxacako hiriburuan, ia milio bat pertsona batuz Ulises Ruizen dimisioaren alde. 2006ean Guelaguetza festa boikoteatzen dute, jai herrikoia dela eta ez litzatekela kobratu behar argudiatuz.

thumb|300px|APPOk egindako pintada
Estatuko telebista kate nagusia (Canal 9) bereganatu dute eta unibertsitalariek beraien irratia APPOaren eskura jarri dute, beste hainbat herri irratiren jabe direlarik. Bai telebista zein irrati kateek mugimendua antolatu eta egoeraren informazioa emateko balio izan dute, baita alertak emateko ere. Komunikabide hauen egoitzak tiroka erasotuak izan dira sarritan eta bere trasmisioak saboteatuak.

Zaachila, Porfirio Diazen Miahuatlan eta Santa Cruz Amilpas bezalako udaletxe asko hartu dituzte. 2006ko abuztuan, Huitzoko autopistako kobraketa postua bereganatu zuten, igarobidea libre utziz. Irailean, APPOk Mexikoko hiribururainoko ibilaldi bat antolatu zuen, 19 egunen ondoren senatuaren egoitzaren aurrera heldu zena.

APPOaren jarraitzaile asko erailak izan dira estatuko leku askotak, batik bat Mixteca inguruan, Mexiko osoko behartsuenetarikoan. Jamiltepeken, adibidez, hiru triki indigena erailak izan ziren. Juarezeko Oaxacan, poliziak bi manifestazio eraso ditu tiroka, bakoitzan lagun bana hilez.

Ulises Ruiz Ortizek gobernatzaileen eta bere alderdi PRIren babesa jaso du eta ez du dimititzeko asmorik. Momentu hauetan, Gobernu Federala eta APPO negoziatzen hari dira.

## Kanpo estekak 
* APPOren webgune ofiziala
* APPOren Miahuatlán de Porfirio Díazen okupazioari buruz
* Villa de Zaachilaren okupazioari buruz
* UABJO irratiaren saboteatzaileei buruz
* Triki indigenen hilketari buruz
* Komunikabide independienteen albisteak
* Komunikabide independienteen albisteak 2
Karibea (eskualdea)

**Karibea** Karibe itsasoaren inguruko lurraldeak dira. Horrenbestez, Amerikako eskualde bat da. Batzuetan, Latin Amerikarekin batera eskualde handiago batean biltzen da: Latin Amerika eta Karibea.

## Karibeko lurraldeak 
220px|thumb|Karibe itsasoa.
220px|thumb|Venezuelako Karibe aldea.
220px|thumb|Basseterre (Saint Kitts eta Nevis).
* Angila (Erresuma Batuko kolonia)
* Antigua eta Barbuda
** Antigua
** Barbuda
* Aruba (Herbehereetako Erresumako zatia)
* Bahamak
** Andros
** Cat Island
** Eleuthera
** Bahama Handia
** New Providence (Nassau hiriburua)
* Barbados
* Bermuda (Erresuma Batuko kolonia)
* Birjina uharteak
** Birjina uharte amerikarrak (AEBen lurraldea)
** Birjina uharte britainiarrak (Erresuma Batuko kolonia)
* Kaiman uharteak (Erresuma Batuko kolonia)
** Kaiman Brac
** Kaiman handia (George Town hiriburua)
** Kaiman txikia
* Kuba
* Dominika
* Dominikar Errepublika
** Hispaniola (Haitirekin batera)
* Grenada
* Guadalupe (Frantziako itsasoz gaindiko lurraldea)
** Base-Terre
** La Desirade
** Grande-Terre
** Marie-Galante
** Petite Terre uharteak
** Saintes (bi uharte)
* Haiti
** Hispaniola (Dominikar Errepublikarekin batera)
* Jamaika
* Martinika (Frantziako itsasoz gaindiko departamendua)
* Mexiko ez da Karibeko herrialdea, baina bere uharte batzuk bai:
** Cancún uhartea, Cancún hirian
** Mujeres uhartea, Cancúndik gertu
** Cozumel
* Montserrat (Erresuma Batuko kolonia)
* Holandarren Antillak (Herbehereetako Erresumako zatia)
** Bonaire
** Curaçao
** Saba
** Sint Eustatius
** Sint Maarten (Saint Martinekin batera)
* Puerto Rico (AEBetako estatu libre elkartua)
* Saint Barthelemy, edo *Saint Barts*
* Saint Kitts eta Nevis
** Saint Kitts
** Nevis
* Saint Martin (Holandarren Antillekin batera)
* Santa Luzia
* Saint Vincent eta Grenadinak (Grenadinak, Grenadarekin batera)
** Bequia
** Mustique
** Palm uhartea
** San Vicente uhartea
** Young uhartea
* Trinidad eta Tobago
** Tobago
** Trinidad
* Turks eta Caicos uharteak (Erresuma Batuko kolonia)
** Turk handia
** Providenciales

Gainera, ondoko herrialde kontinentalek kostaldeak dituzte Karibe aldera:

* Belize
* Costa Rica
* Frantziar Guyana
* Guatemala
* Guyana
* Honduras
* Kolonbia
* Mexiko
* Nikaragua
* Panama
* Surinam
* Venezuela

## Ikus, gainera 
* Karibeko historia
* Antillak
* Erdialdeko Amerika
* Hego Amerika
* Ipar Amerika
* Latin Amerika

## Kanpo estekak
Munster

**Munster** () Irlandako hegoaldean dagoen probintzia da.

24607.52 km2-ko azalera dauka, eta 2006an 1.172.170 biztanle zituen.

Sei konderri hartzen ditu barne: Clare, Cork, Kerry, Limerick, Tipperary eta Waterford. Probintziako hiri nagusia Cork da.

Gaeltachteko eskualdeak (irlanderadunak) hauexek ditu: Kerryko mendebala (*Corce Dhuibhne*) eta hegoaldea (*Uíbh Ráthach*), Corkeko mendebala (*Múscraí*) eta hego-mendebala (*Oileán Cléire*)
eta Waterfordeko hego-mendebala (*Gaeltacht na Rinne* edo *Gaeltacht na nDeise*).

## Konderriak 
Konderrien izen elebidunak erakutsiko ditugu, lehena eta lehenetsia ingelesez daorrela. Parentesi artean dator konderri bakoitzeko hiriburua.

1. Cork/Contae Chorcaí (Cork/Corcaigh): 480.909 biztanle (2006)

2. Limerick/Contae Luimnigh (Limerick/Luimneach): 183.863

3. Tipperary/Contae Thiobraid Árann(Clonmel/Cluain Meala eta Nenagh/An tAonach): 149.040

4. Kerry/Contae Chiarraí (Tralee/Trá Lí): 139.616

5. Waterford/Contae Phort Láirge (Waterford/Port Láirge): 113.241

6. Clare/Contae an Chláir (Ennis/Inis): 110.800

## Udalerri nagusiak 
1. Cork/Corcaigh: 186.239 biztanle (2002)

2. Limerick/Luimneach: 86.998

3. Waterford/Port Láirge: 46.736

4. Ennis/Inis: 34.204

5. Tralee/Trá Lí: 22.190

6. Clonmel/Cluain Meala: 16.910

7. Killarney/Cill Airne: 16.931

8. Carrigaline/Carraig Uí Leighin: 16.664

9. Mallow: 11.195

10. Cobh/An Cóbh : 12.887

11. Midleton/Mainistir na Corann: 10.336

## Gaeltachteko udalerriak 
Atal honetan lehenetsiko ditugu gaelerazko izenak, parentesi artean ingelesezko baliokidea erakutsiz:

### Kerryko konderrian 
* Baile an Fheirtéaraigh (Ballyferriter).

* Baile na Sceilge (Ballinskelligs).

* Ceann Trá (Ventry).

* An Daingean (Dingle).

* Dún Chaoin (Dunquin).

* An Fheothanach (Feothanach).

### Corkeko konderrian 
* Baile Bhuirne (Ballyvourney).
 
* Béal Átha an Ghaorthaidh (Ballingeary).
 
* Cúil Aodha (Coolea).

* Oileán Chléire (Clear Island).

### Waterfordeko konderrian 
* An Rinn (Ring).

## Pertsonaia ezagunak 
* Mary Harris (1837-1930), politikaria.
* Michael Collins (1890-1922), politikari eta militarra.
* Richard Harris (1930-2002), aktorea.
* Seán Ó Riada (1931-1971), musikaria.
* Rory Gallagher (1948–1995), musikaria.
* Bill Whelan (1950-), musikaria.
* Sean Kelly (1956-), txirrindularia.
* Sharon Shannon (1968-), musikaria.
* Cillian Murphy (1976-), aktorea.

## Kanpo estekak 
* Munster Rugby taldearen webgunea
Juanjo Saez

thumb|200px|Juanjo Saezen autoerretratua

**Juanjo Sáez Domper** (Bartzelona, 1972ko apirilaren 30a) La Sagrera auzoan jaiotako ilustratzailea da.

Massanan arte eta margolari ikasketak egin ostean, Circulo Primigenio izeneko fanzinea sortu zuen bere adiskideekin. Gero musika aldizkari (Rock de Lux), tendentzia aldiskari (AB, .H) eta Bartzelonako doaineko prentsan hasi zen marrazten. Berak egindako Flyerak Madrilgo Reina Sofia museoan XX. mendeko espaniar diseinoaren erakusketan azaldu ziren, bai eta arloari buruzko hainbat liburutan. 
Gaur egun El Periódico de Catalunya, La Vanguardia, Que Leer eta El Mundo bezalako publikazioetarako egiten du lan eta Vanessa Cabrera neskalagunarekin Familiares de Juanjo Saez izeneko estudioa ireki du. Bertatik Benicassim eta Dr.Music bezalako musika jailadientzako bai eta Cosmos recordentzako hainbat lan egin ditu. 
Publizitate arloan ere ibili da, Nike, San Miguel eta Diesel bezalako etxeentzat iragarkiak egiten, bai eta hain ezagunak ez diren besteentzat, esaterako Menta, Grand Valira eta Almirall. Egindako lan hauengatik Donostiako Publizitate Jaialdian eta Cannesen sariak jaso ditu. Umeentzako hainbat liburu idatzi ditu, eta bere bere lehen eleberri grafikoarengatik, Viviendo del Cuento Junceda saria eskeini zioten 2005ean.

Bere humore zorrotz eta maltzurragatik Jordi Labanda eta antzekoen
kritikotzat hartua izan da, nahiz eta Juanjok berak askotan hau ezeztu.

Juanjo Saezen lanak mundu guztia artista izateko balio duelaren erakusgarria da.

## Lanak 
* *Buenos tiempos para la muerte* eleberri grafikoa (Morsa, 2000)
* *Dentro del sombrero*, umeentzako liburua, (Kónikos, 2001)
* *Viviendo del cuento*, eleberri grafikoa, (Mondadori, 2004)
* *El Arte. Conversaciones imaginarias con mi madre*, eleberri grafikoa (Mondadori, 2006)

## Kanpo estekak 
*  Juanjoren weba
Dwight David Eisenhower

**Dwight David "Ike" Eisenhower** (Denison, Texas, 1890eko urriaren 14a - Washington, 1969ko martxoaren 28a) estatubatuar militar eta politikaria izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako 34. presidentea izan zen 1953–1961 bitartean.

## Bizitza 
West Pointeko militar eskolan ikasketak egin ondoren, karrera militar azkarra egin zuen. Bigarren Mundu Gerran, Aliatuen lehorreratzeak prestatu zituen Europan 1941ean. 1942an Ipar Afrikako lehorreratzea gidatu zuen. 1943an, Tunisiako eta Siziliako borroken ondoren, Europako oste aliatuen buru izendatu zuten, eta hainbat naziotako armadak koordinatu zituen Normandiako lehorreratzean. 1945eko maiatzaren 9an, alemaniarren kapitulazioa onartu zuen Berlinen. Harry Truman Estatu Batuetako lehendakariak NATO erakundeko buru egin zuen 1950ean.

Alderdi Errepublikano zerrendaburua izan zen 1952ko hauteskundeetan, eta presidentetza lortu zuen. 1953-1960 bitarteko urteetan izan zen presidente, Gerra Hotzaren garaian. Haren agintaldian, Koreako Gerraren bukaera eta Sobiet Batasunarekiko etsaigoa konpondu behar izan zituen (Genevako Konferentzia, 1955ean; Nikita Khrustxeven bisitaldia Estatu Batuetara, 1959an). Arma nuklearrei begira jarri zuen defentsa aurrekontua, eta hasiera eman zion espazioko lasterketari. Barne politikari dagokionez, gizarte segurantzako programa hedatu eta autobideen sarea eraiki zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfredo Álvarez Plágaro

**Alfredo Álvarez Plágaro** (Gasteiz, 1960), askotan **Plágaro** bakarrik, arabar margolaria da.

## Biografia 
Arte Ederretan lizentziatua, egun Madrilen bizi eta lan egiten du. Bere lanak Europa osoko bildumetan daude.

Berak inoiz aitortu ez arren, Álvarez Rabo pseudonimoaren atzean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Talo

**Taloa** —Zuberoan, **pastetxa**, **artopila**— ogi zapal mota bat da, arto irinez egindako orea eta xafla biribilean eskuz zabaldu ondoren, txapan egosten den jakia,

## Historia 
thumb|Talogileak.
Taloak Euskal Herrian tradizio luzea du. XVI-XVII mendeetan Gipuzkoatik eta Nafarroatik Hego Ameriketara joandako euskaldunek artoa ezagutu zuten eta handik hona ekarri zuten. Hori baino lehenago zekale edo gaztain irina erabili izan zen. Klimagatik historikoki garia ereiteko zailtasunak izan dituen parajeetan, artoarekin egindako taloa euskaldunen artean eguneroko janaria bihurtu zen. 

1754. urtean Larramendik Gipuzkoari buruzko *Corografía* idazlanean aipatu zuen artoak talo forma hartuz haientzat zuen garrantzia:Hácense de su harina panes grandes y pequeños y tortas delgadas que, calientes, son de buen gusto, y también los panes más gruesos; y en acostumbrándose, muchas gentes quieren más pan de maíz que de trigo. Y los hombres de monte, como carboneros, leñadores y otros, no quieren pan de trigo, sino de maíz, que es alimento recio y fuerte, y aguantan con él su trabajo, lo que no pueden con el pan de trigo”  Gerra Zibil garaian eta ondoko urteetan goseari aurre egiteko ezinbesteko jakia izan zen eta horren ondorioz 60. hamarkadatik aurrera, egoerak hobera egin zuenean alde batera utzi zuten. Geroztik etxeko dieta arruntetik kanpo gelditu eta gaur egun souvenir folkloriko bezala hartzen da.

Baztanen *marrakuku* deitzen zaio behi-gazta duen taloari.

## Dastaketa 
Gaur egun euskal jai egunak ospatzen diren lekuetan topatu daitezke talogileak. Taloak estimazio handia du jendearen artean eta festa egunetan talogileek jartzen dituzten postuetan ilara luzeak sortzen dira.

Bestalde, hainbat lekutan festa egun berezia izan gabe ere, taloak topatu daitezke salgai. Amaiurko errota zaharberrituan prozesu osoa ikusteaz gain, dastatu eta errotan bertan ekoizten den hirina erosi ahal da (arto hirin ekologikoa, glutenik gabekoa).  Zubietako errotan zuzenean ikusi ahal da garia eskuz nola ehotzen den eta taloa (arto opila) egiteko aukera izaten da.

Taloa gazta eta txistorrarekin.jpg|Taloa behi-gasna eta txistorrarekin.
Taloa txokolatearekin.jpg|Taloa txokolatearekin egina.
Taloa xingerra eta gaztarekin.jpg|Taloa behi-gasna eta xingerrarekin.

## Talo Txapelketak 
* 2009ko maiatzean Oreretan antolatu zuten Euskal Herriko I. Talo Txapelketa, Landare Elkartearen eskutik.
* 2010eko maiatzean Oreretan antolatu zuten Euskal Herriko II. Talo Txapelketa, Landare Elkartearen eskutik.
* 2004. urtean hasi zen urtero Leitzan Taloaren Eguna ospatzen.

## Esaera zaharrak 
* Talo beroak gazta du jaki; hori edonork daki. 
* Txalo-txalo, txalo-txin, etorri etxera, Joan Martin; zertara eta artara, taloa eta esnea jatera, txalo txalo, txalo txin.
* Baztandar tuku-tuku, kolkuan mill marrakuku.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Talotegi
* Matahami

## Kanpo estekak 
* Segurako taloak
* Taloa-Debabarrenako gastronomia
Indiako bandera

**Indiako bandera** batzar eratzaileak 1947ko uztailaren 22an horretarako egindako bileran onartu zen, Britainia Handitik abuztuaren 15ean independentzia lortu baino egun batzuk lehenago.

*Tiranga* (– तिरंगा hindiz, hiru kolorekoa) hitza erabiltzen da Indiako bandera izendatzeko, neurri bereko hiru koloretako errenkadez osatua baitago, azafraia goian, zuria erdian eta berdea behean. Errenkada zuriaren erdian gurpil urdin bat kokatzen da, *Ashoka Chakra* izenekoa, Sarnatheko Ashoka Zutabean oinarritua. Gurpilaren diametroa errenkada zuriaren hiru laurden da eta 24 erradio ditu.

Pingali Venkayyak sortu zuen bandera. Legearen arabera *khadi*z egina izan behar da, eskuz ehundako kotoi-hariz.

## Kanpo estekak
Vitus Bering

**Vitus Bering** (Horsens, 1681eko abuztuaren 5a - Bering uhartea, Kamtxatkatik hurbil, 1741eko abenduaren 19a) daniar itsasgizon eta esploratzailea izan zen. Errusiako armadaren zerbitzura, Siberia eta Alaskako itsasaldeak esploratu eta Beringeko itsasartea aurkitu zuen. Handik aurrera, errusiarrak Siberian egiten ari ziren aurrerakadak eraginda, Asiako ipar kostaren esplorazioari ekin zion buru-belarri.

1725-1728 bitartean, Petri Handiaren aginduz, Kamtxatkarako lehen espedizioa gidatu zuen, Ipar Amerika eta Siberia loturik ote zeuden jakitearren. 1725eko martxoan San Petersburgotik abiatu eta lehorrez, Tobolsk, Irkutsk eta Jakutsken barrena, Okhotskera iritsi ziren bi urteren buruan. Han eraiki zuten itsasontzian Okhotskeko itsasoa gurutzatu eta Kamtxatkara heldu ziren. Bertan *San Gabriel* (errusieraz: *Sviatoi Gavriil*) izeneko beste itsasontzi bat egin eta 1728ko uztailaren 25ean itsasoratu ziren. Iparralderantz itsastatuz, abuztuaren 21ean San Laurendi uhartea aurkitu zuten, eta Semion Dezhniovek deskribatuak zituen Diomedes uharteak geroago. Asiako itsasaldeko lurra ikusteari utzi zionean, Asia eta Amerika loturik ez zeudela atera zuen ondorioz Beringek. Itzulerako bidaian, Siberian zeharreko ibilbide luzeak gaixotu egin zuen, eta espedizioan lagundu zioten semeetatik bost hil ziren. 1730eko udan iritsi zen San Petersburgora, baina almirantegoko funtzionarioen kritikak jaso zituen, Ipar Amerikako itsasaldea ikusi gabe itzuli zelako. Ekainaren 20an, laino handiaren erruz, itsasontziak banandu egin ziren.  *San Paulo*k —Aleksei Txirikov buru zuen— Alexander uhartedia (Alaska) begiztatu ostean, Petropavlovskera itzuli zen. Bering, berriz, Alaskaren hegoaldeko itsasaldeko Kaiak uharteraino heldu zen. Eskifaia gaixoturik zegoenez gero, berehala partitu ziren Kamtxatkarantz. Baina, aurrera jarraitu ezinik, Komandorski uharteetan babestu behar izan zuten, eta han hil zen Bering, abenduaren 19an, eskorbutoak jota. Eskorbuto eta goseak eskifaiako beste 29 lagun hil zituzten negu hartan. Bizirik iraun zutenak 1742ko abuztuaren 26an iritsi ziren Petropavlovskera .

## Ohoreak 
Beringen lana ez zen denbora luzean onartu, James Cookek eskualde hartara egin zuen hirugarren bidaian (1776–1779) haren aurkikuntzak egiazkoak zirela frogatu zuen arte. Gaur egun, Beringeko itsasartea, Bering uhartea eta Bering itsasoak daniar haren izena daramate.

## Erreferentziak
GIMP

**GIMP** (*GNU Image Manipulation Program*, "**GNUren irudiak manipulatzeko programa**") GNU proiektuaren baitan irudiak egokitzeko sortu den kode irekiko programa bat da. GNU General Public License lizentziapean argitaratzen da.

GIMP argazkiak eta, oro har, irudiak moldatzeko aplikazio informatiko bat da. Aurreneko bertsioa GNU/Linux sistemarako sortu zen, baina gaur egun Windows eta Mac OS X sistema eragileetarako ere egokiturik dago.

GNOME proiektu gehienak bezala, *GIMP* euskaraz lokalizatuta topa daiteke.

thumb|erdian|500px|GIMPen kaiola tresnaren funtzionamendua.

## Ikus, gainera 
* Paint.NET, Irudiak manipulatzeko eta editatzeko programa librea
* Gimpshop, GIMPen bifurkazioa, Adobe Photoshop programaren oso antzekoa
* Wilber Wilber, GIMPen maskota ofiziala
* Krita, irudiak manipulatzeko eta editatzeko programa librea
* Inkscape, diseinu bektorialeko software librea
* Xara LX, diseinu bektorialeko kode irekia duen softwarea
* Adobe Photoshop, irudiak editatzeko software pribatiboa

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  GIMPen webgune ofiziala
*  GIMP-ES, GIMPen hispaniar komunitatea
*  GIMPen aldizkaria
*  GIMP Professional Presets Archives
*  GIMPi buruzko artikulua
Willem Barents

thumb|260px|Willem Barentsen heriotzaren errepresentazioa

**Willem Barents** (nederlanderaz Barentsz; Terschelling, Frisiar irlak (Herbehereak) 1550 – Zembla Berria, (Errusia, 1597ko ekainaren 20a) esploratzaile eta itsasgizon holandar bat izan zen, iparraldeko lurretara egin ziren lehen espedizioetako bateko buru.

1594ean Willemek Amsterdam utzi zuen bi itsasontzirekin iparraldeko itsas ibilbidea aurkitzeko Siberiaren iparraldetik eta Asiaren ekialdetik pasaz. Zembla Berriko ekialdeko kostara ailegatu zen eta iparraldera jarraitu zuen, ipar muturrera heldu zenean itzuli zen arte.

Hurrengo urtean, Willemek beste 7 itsasontziko flota bat gidatu zuen Siberiako kosten eta Vaigatx uhartearen artetik nabigatuz, baina gehiegi atzeratu zen itsaso irekia aurkitzen eta espedizio porrot bat izan zen. Hirugarren bidaiak ere porrot egin zuen eta berak bizia galdu zuen. Azken saiakera honetan bi itsasontzi eraman zituen Jan Rijp eta Jacob van Heemskerk kapitain zirelarik. Atera ziren egunean Bjørnøya eta Svalbard ikusi zituzten eta hemen bi itsasuntziak banandu egin ziren. Barentsena, Heemskerk buru zuena, izotzetan katiaturik geratu zen Zenbla Berriko iparraldea inguratzen hari zirela, tripulazioak negua irlan igaro behar izan zuelarik, non azkenean Barents bera hil zen.

Barentseko itsasoak, Barentsburg kokalekuak eta Barentsen Eskualdeak bere omenez daramate izena.
Dmitri Skliarov

**Dmitri Skliarov**, errusieraz Дмитрий Скляров, (1974ko abenduaren 18a - ) errusiar programatzailea da, eta 2001ean atxilotu zuten AEBtako indar polizialengatik.

## Bizitza 
Dmitri Skliarov kriptoanalisia ikasi zuen eta ElcomSoft errusiar software enpresaren langilea izan zen. "The Advanced eBook Processor" (AEBR) programa sortu zuen, eta Adoberen eBook Reader-aren babesa saltatu zuen.

2001eko iIrailaren 16an DEF CON konbentzioan (Las Vegas) hitzaldi bat eman zuen, "eBook's Security — Theory and Practice" deiturikoa. Bertan, FBIak atxilotu zuen Moskura bueltatu bueltatzean, eta Digital Millennium Copyright Act. hitzarmenak zioen bezala, copyright-a saltatzeko produktu bat banatzen ari zela esan zioten.

Atxilotu eta ondorengo egunetan, Webgune asko mobilizatu ziren bere atxilopenaren kontra.
DEF CONean DMCA-ren artikulurik ez zela bilatu eta DMCA Errusian baliorik ez zuela izan ziren kanpaina horien arrazoiak, eta, beraz, Dmitri Skliarov arrazoirik gabe atxilotu zutela babesten zuten. Horrez gain, Adobe produktuei boikota egiteko kanpaina ere sortu zen.

Irailaren 19an, Amerikar publikatzaileen asoziazioak bere atxilopena ontzat eman zuen, eta hasiera batean, Adobe berak ere onartu zuen. Hala ere, Electronic Frontier Foundation-ekin hitz egin ondoren, prentsa nota bat eman zuten 23an bere askapena aldarrikatuz.
Hala ere, Adobek oraindik ElcomSoften kontrako juizioak ditu.

Sklyarov Las Vegas-en egon zen atxilotuta hasiera batean, eta gero Oklahomara eraman zuten abuztuko 3ra arte. Ondoren, San Jose-ra eraman zuten, Federal Prisoner Transfer Center-era.
Abuztuaren 6an, 50.000 dolareko fidantza ordaindu ondoren askatu egin zuten, baina Kaliforniara itzultzea debekatu zioten.

Bere testimonioaren truke karguak kendu zizkioten, eta Errusiara bueltatu zen abenduaren 14an.
2002ko abenduaren 18an ElcomSoft ere kargurik gabe gelditu zen, epaile batek errugabeak zirela esan baitzuen, Kalifornian.

## Ikus, gainera 
* *Fair use*
Friedrich Schelling

**Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling** ( ahoskatua; Leonberg, Württemberg, 1775eko urtarrilaren 27a - Bad Ragaz, Suitza, 1854ko abuztuaren 20a), alemaniar filosofoa izan zen. Idealismoaren eta Alemaniako erromantizismoaren adierazgarri nagusietako bat izan zen.

## Bizitza 
Kanten ondorengo alemaniar filosofo idealista nagusietako bat izan zen. Jenako eta Würzburgeko unibertsitateetan jardun ondoren, Municheko Arte Ederretako Akademiako idazkaria izan zen 1806-1820 bitartean eta irakaskuntzara itzuli zen gero, Frederiko Gilen IV.ak eskatuta. Fichteren pentsamendu dialektikoaren eraginpean, izadiaren filosofia egituratu zuen lehenik, eta izpirituaren filosofia ondoren. 1801. urtean, izpiritua eta izadia bat eta bera direla adierazi zuen; hala berreskuratu zuen Brunoren eta Spinozaren panteismoa, eta eskola erromantikoaren filosofo nagusi bihurtu zen. Estetikari buruzko lanak idatzi zituen ondoren eta erlijioen filosofia landu zuen. Schellingen arabera, norberaren gogoaren poderioz ezinbestean banatu den absolutuaren bilaketan oinarritzen da gizadiaren historia. Obra nagusiak hauek dira: *Ideen zu einer Philosophie der Natur* (1797, *Naturaren filosofia baterako ideiak*), *System des transzendentalen Idealismus* (1800, *Idealismo transzendentalaren sistema*), *Philosophie der Kunst* (1803, *Artearen filosofia*), *Philosophische Untersuchungen über das Wesener menschlichen Freiheit *(1809, *Giza askatasunaren izaerari buruzko Wesener-en filosofia ikerketak*), *Die Weltalter* (1811, *Munduaren garaiak*).

## Esaldiak 
*"Der Anfang und das Ende aller Philosophie ist - Freiheit!"* (

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedrich Kasiski

**Friedrich Kasiski** (1805eko azaroaren 29a, Człuchów, Polonia &ndash; 1881ko maiatzaren 22a, Neustettin Alemania) Prusiako infanteriako ofiziala zen, baita kriptografoa eta arkeologoa ere.

1863. urtean Kasiskik 95 orritako liburua publikatu zuen, "*Die Geheimschriften und die Dechiffrierkunst*" (euskaraz, *"*Idazketa sekretua eta deszifratzearen artea") deitutakoa. Ordezkatze polialfabetikoko metodoak deszifratzeko publikatu zen lehen liburua izan zen, gehienbat Vigenére-ren metodoa erasotzekoa (hala ere, aipatzekoa da Charles Babbagek lortua zuela, baina ez zuela publikatu).

Metodoak errepikatutako sekuentzia zatiak analizatzen zituen, eta honek gakoaren luzera lortzeko aukera emanez. Teknika hau "Kasiskiren analisi" izenaz ezagutzen da. Kasiskiren lorpenak ez ziren baloratu une hartan, eta arkeologian hasi zen. Hurrengo urteak Neustettin-en eman zituen. *The codebreakers* liburuan, David Kahnek hurrengoa esan zuen: "Kasiski maiatzaren 22an hil zen, 1881. urtean, kriptografian matxinada bat eragin zuela jakin gabe".
Cathal O Searcaigh

**Cathal Ó Searcaigh** (Gort an Choirce, Donegal, 1956ko uztailaren 12a), poeta eta antzerkigile irlandar garaikidea da, gaeleraz idazten duen ezagunenetarikoa. Itzulpengintzan ere lan egiten du.

1970eko hamarkadan Europar ikasketak egin zituen Limerick eta zeltiar ikasketak Maynootheko unibertsitatean. Hamarkadaren amaieran eta 80koaren hasieran RTÉ telebistan lan egin zuen, arte eta musikaren saio batean. Garai hartan hasi zen literaturan idazle profesional moduan. 1995ean Aosdána elkartekide izendatu zuten. Nepalera lehenengo aldiz 1990eko hamarkada hartan joan zen, eta ordutik harreman estua dauka hango herrialdearekin.

Bere lanak hainbat hizkuntzatan argitaratu dituzte: ingeles, frantses, aleman, italiera, bretainiera, katalan, poloniera, daniera, serbo-kroaziera, errumaniera, esloveniera, errusiera, suediera, japoniera eta nepaleraz.

Euskaraz, poema batzuk itzuli zituen "Volgako Batelariak" blogean Rikardo Arregi Diaz de Herediak.

## Bibliografia 
thumb|eskuinera|Argazki berriago batean.

### Poesia 
* *Miontraigéide Chathrach agus Dánta Eile* (1975)
* *Tuirlingt* (1978)
* *Súile Shuibhne* (1983)
* ''Homecoming/An Bealach 'na Bhaile* (1993)
* *Na Buachaillí Bána* (1995)
* *Fiacha an tSolais* (1999)
* *An Tnúth leis an tSolas: 1975-2000* (2001)
* *Caiseal na gCorr:Poemas and Photographs* (2002)
* *Seal in Neipeal* (2003)
* *Winter Lights* (2004)
* *Na hAingle ó Xanadú* (2005)
* *Gúrú i gClúidíní* (2006)
* *An tAm Marfach ina Mairimid* (2011)
* *Aimsir Ársa* (2013)
* *Na Saighneáin* (2014)
* *An Bhé Ghlas* (2015)
* *Teanga na gCorr* (2018)

### Antzerkia 
* *Oíche Ghealaí* (2001)
* *Mairimid leis na Mistéirí* (2006)
* *Tá an Tóin at Titim as an tSaol''

## Ikus, gainera 
* Irlandako literatura
* Irlandarrak

## Kanpo loturak 
* Aosdána elkartearen webgunea.
*  Poema euskaratuak "Volgako batelariak" blogean
Gurpil-aulki

thumb|Gurpil-aulki tolesgarriak.
**Gurpil-aulkia** motrizitate arazoak dituzten pertsonentzat laguntza teknikoa da. Normalean lau gurpil ditu baina badira ere hirukoak. Aulki hauen diseinua gaixotasunen arabera aldakorra da baina beti mugitzeko arazoak dituzten pertsonentzat egokituak dira. Horrelako laguntza erabiltzeko arazoa bolada baterako izan daiteke, esaterako lesio bat, edo urte askotarako zein betirako, adibidez paraplegiak afektatuak.

## Gurpil-aulki motak 
Oinarrian bi motatakoak izan daitezke:
* Eskuzkoak: Erabiltzaile berak bultzatu egin du atzealdean dauden gurpilak ekiten; horretarako gurpilen gainean bi uztai daude akoplaturik. Normalean material arinez daude eginak: hegazkinetan erabiltzen den aluminio, titanio Kevlar estalkiaz. Modelo batzuk tolesgarriak dira, batetik bestera errazago eramateko edo, gordetzerakoan, gutxiago okupatzeko.
* Elektrikoak, motorrez eragindakoak. 40 edo 50eko anpereko berriz kargatzeko bateriak izaten dituzte. Erabiltzaileak joystick baten bidez aulkia kontrolatzen du.

## Historia 
[thumb|[Zhuge Liang generalaren erretratoa, gurpil-aulki batean eserita.]]
Horrelako tresnen lehenengo erreferentziak K. a. VI. mendeaan agertzen dira. Bi dira, alegia, urte haietako aztarnak: Grezian morko bateko frisoan haurrentzako moldatutako gurpul-ohetxoa ikus daiteke. Txinan, bestetik, arbel harlauza bateko idazkun batean horrelako aparatua aipatu zen. Lehenengo errepresentazio grafikoa ikusteko mende asko igaro behar ziren; lehena Txinan ere topatu da, 525. urtean. Dena dela, benetako lehen gurpil-aulkia Filipe II.a Espainiakoaarentzat asmatu zen, 1595. urtean. Lehenengo patente legala 1869koa da, bestetik. Lehen gurpil-aulki elektrikoa 1924an sortu zen baina zarata handia eragiten zuen. Gaur egun ezagutzen dugun aulkia Harry Jennings injineriak asmatu zuen 1932an.

## Gurpil aulki autonomoa 
**Gurpil-aulki autonomoa** bakarrik mugitzeko gai den gurpil-aulkia da; EHUren Konputagailuen Arkitektura eta Teknologia Sailaren Behar Berezitarako Gizaki-Konputagailu Elkarrekintza Laborategian sortua. Oztopoak gainditzen edo saihesten ditu eta erabiltzaileak aldez aurretik zehaztutako lekura joateko gai da, interfaze erraz batez baliatuz.
Sentsorereak eta kontrol-programa konbinatua ditu eta, horri esker, modu autonomoan mugitzen da. Ordenagailu batean ikus daitezke sentsore bakoitzaren egoera, aulkiak duen bideokamerak ikusten duen irudia eta kontrol-programak hartzen dituen erabakiak.
Robotika mugikorraren aurrerapenak eta kontrol konbinatuaren garapenak oinarrian hartuta, erabiltzaileak, esfortzu fisiko eta mental txikienarekin, hartu dituen erabakiak kontrolatu ahal ditu eta nabigazioa eta oztopoak gainditzeko zeregina aulkiaren kontrolatzailearen esku geratzen dira.
Mota honetako ibilgailuak benetan erabilgarriak dira mugitzeko zailtasun larriak dituzten pertsonentzako, bai eta ingurune ezezagunetan (aireportuak, ospitaleak, eta abar) edo neketsuetan (erostetxe handiak, merkataritza-zentroak, eta abar) mugitu behar duten adineko pertsonentzako ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaigabezia

## Kanpo estekak 
* Gurpil-aulki elektrikoen katalogoa.
Lyndon Baines Johnson

**Lyndon Baines Johnson** (Stonewall, Texas, 1908ko abuztuaren 27 - Stonewall, 1973ko urtarrilaren 22) estatubatuar politikaria izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako 36. presidentea izan zen 1963–1969 bitartean. Eskubide zibilen arloan aurrerapauso sendoak eman bazituen ere, Vietnamgo Gerrak ilundu zuen haren agintaldia.

## Bizitza 
1949-1961 bitartean, Texasko senataria izan zen. 1961ean, John F. Kennedyren lehendakaritza garaian, lehendakariorde bilakatu zen. 1963an, Kennedyren hilketaren ostean, presidentetza hartu zuen; Alderdi Demokrataren ildo politikoari jarraiki, Gizarte Handia (ingelesez: *The Great Society*) izeneko programa abian jarri zuen. 1964an berriro hautatu zuten presidente, horretara *Daisy* iragarki politiko ezagunak hauspotuta. Aldiz, haren ospea bueltarik gabe amildu zen 1966tik aurrera, alderdi barneko tirabirak zirela-eta.

Eskubide zibilak, osasun eta hezkuntza zerbitzuak, eta pobreziaren kontrako gerra bultzatu zituen; baina ezin izan zuen Gizarte Handia proiektua bururatu, arazo latzei aurre egin behar izan zielako, arrazismoari eta Vietnamgo Gerrari batez ere. Izan ere, Estatu Batuek gerra hartan zuten esku hartzea areagotzearen aldeko joera erakutsi zuen behin eta berriro: 1963an, AEBek 16.000 soldadu zituen Vietnamen, eta 550.000 1968ko hasieran. Horietako 1.000 inguru hiltzen ziren hilean. 1968ko hauteskundeetara ez aurkeztea erabaki zuen.

## *Gizarte Handia* hitzaldia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kataluniako Ezker Errepublikanoa

**Kataluniako Ezker Errepublikanoa** (**ERC**) (katalanez, izen ofiziala, *Esquerra Republicana de Catalunya*) Katalunia eta Katalan Herrietako alderdi politiko ezkertiar, errepublikar eta independentista da.

2011tik alderdiko presidentea Oriol Junqueras da eta idazkari nagusia, Marta Rovira. Egoitza nagusia Bartzelonan dute.

Ezker Errepublikanoko Gaztediak (''Joventuts d'Esquerra Republicana'') gazte erakunde autonomoa alderdi honi lotua dago.

## Historia 
Alderdia 1931ko martxoan sortu zuten Sants auzoan (Bartzelona), Francesc Macia lehen presidentea zela. Urte hartako hauteskundeak irabazita, Macià Generalitateko presidente izatera iritsi zen. Maciá bi urte geroago hil zen, eta Lluis Companys alderdikideak karguan ordezkatu zuen 1938 arte, Francisco Francok errepublikaren erakundeak bertan behera utzi zituenean.

Francoren diktadura bukatu ondoren, 2000. urtean "Esquerra Republicana del País Valencià" (ERPV) alderdia sortu zuten ERCko federazio valentziarra eta "Front pel País Valencià" taldeek bat eginda. Ordutik hona 3.000-15.000 boto bildu izan dituzte hauteskundeetan, emaitzarik hoberenak 2004ko Europako Legebiltzarrerako lehian lortuta.

Bestela, 2003an ERCk Kataluniako gobernuan zortzi sailburu izan zituen lehen aldiz, PSC lehendakaritzan zela. 2006ko gobernuan berriro sartu ziren, bost ordezkarirekin.

2011ko Kataluniako Parlamentuko hauteskundeetan 219.173 boto eta hamar eserleku lortu zituen. Aldiz, 2012ko Kataluniako Parlamentuko hauteskundeetan 496.292 boto eta 21 eserleku lortu zituen.

## Alderdiko agintariak 
### Presidenteak 

### Idazkari nagusiak 
# Joan Lluís Pujol (1931-1931)
# Josep Tarradellas (1931-1932)
# Joan Tauler (1932-1938)
# Josep Tarradellas (1938-1957)
# Joan Sauret (1957-1976)
# Heribert Barrera (1976-1987)
# Joan Hortalà (1987-1989)
# Àngel Colom (1989-1996)
# Josep Lluís Carod-Rovira (1996-2004)
# Joan Puigcercós (2004-2008)
# Joan Ridao (2008-2011)
# Marta Rovira (2011-gaur egun arte)

## JERC 
Joventuts d'Esquerra Republicana de Catalunya (JERC) alderdiaren adar gaztea da, gaur egun 14 eskualdetako federaziotan banatuta dagoena: Alt Pirineu, Baix Llobregat, Barcelona, Camp, Catalunya Central, Catalunya Nord, Comarques Gironines, Illes Balears i Pitiüsses, Maresme-Barcelonès Nord, País Valencià, Penedès-Anoia, Ponent, Terres de l'Ebre eta Vallès.

## Ikus, gainera 
* Kataluniar nazionalismoa

## Kanpo estekak 
*  ERC-ren webgunea
*  JERC gazte adarraren webgunea
* ERPV-ren webgunea
Connacht

**Connacht**, **Connaught** edo **Connachta** () Irlandako mendebaldean dagoen probintzia da, herrialde osoan biztanle gutxien daukana (500.000 inguru).

Bost konderritan banatuta dago: Galway/Contae na Gaillimhe, Leitrim/Liatroim, Mayo/Contae Mhaigh Eo, Roscommon/Contae Ros Comáin eta Sligo/Contae Shligigh.

## Konderriak 
Lehenetsiko dugu ingelesezko izena, baina gaelikozkoa ere alboan adieraziko dugu. Parentesi artean, erakutsiko dugu konderri bakoitzeko hiriburua:

1. Galway/Contae na Gaillimhe (Galway/Gaillimh): 231.035 biztanle (2006)

2. Mayo/Contae Mhaigh Eo (Castlebar/Caisleán an Bharraigh): 123.648.

3. Sligo/Contae Shligigh (Sligo/Sligeach): 60.863.

4. Roscommon/Contae Ros Comáin (Roscommon/Ros Comáin): 58.700.

5. Leitrim/Liatroim (Carrick-on-Shannon/Cora Droma Rúisc): 28.837.

## Hiri nagusiak 
Galway/Gaillimh (ia 72.000 biztanle 2006an) hegoaldean eta Sligo/Sligeach (ia 18.000) iparraldean hiri nagusiak dira.

Connemara/Conamara da Gaeltachteko barruti nagusia Connachten, Galwayko mendebaldean dagoena.

## Gaeltachteko herriak 
### Mayoko konderrian 
* Acaill (Achill island)
* Ceathrú Thaidhg (Carrowteige).
* Eachléim (Aughleam).
* Tuar Mhic Éadaigh (Tourmakeady).

### Galwayko konderrian 
* Árainn (Inishmore).
* Baile na hAbhann (Ballynahown)
* Casla (Costelloe).
* An Cheathrú Rua (Carraroe).
* Cill Chiaráin (Kilkieran).
* Cill Rónáin (Kilronan).
* Corr na Móna (Corr na Móna).
* Indreabhán (Inverin).
* Inis Meáin (Inishmaan).
* Inis Oírr (Inisheer).
* Leitir Móir (Lettermore).
* Oileáin Árann (Aran Islands).
* Ros a' Mhíl (Rossaveel).
* Ros Muc (Rosmuck).
* An Spidéal (Spiddal).

## Inguru naturala 
Mweelrea mendia Connachteko altuena da (814 m.), Mayoko konderrian dagoena.

Acill island (Oileán Acla) probintziako eta Irlanda osoko uharterik handiena da (146 km2).

Lough Corrib (Loch Coirib) lakurik handiena da, 200 km2-ko azalerarekin.

## Pertsonai ezagunak 
* Pádraic Ó Conaire (1882-1928), irlanderazko idazlea.
* Liam O'Flaherty (1896-1984), idazlea.
* Peter O'Toole (1932-), aktorea.
* Seán Keane (1961-), sean-nós abeslaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brooklyn

**Brooklyn** New Yorkeko barrutirik populatuena da, ia 2,5 milioi biztanleekin.

Breukelen hiri herbeheretarretik hartu zuen izena. Hiri independentea izan ondoren, 1898an New Yorken barruan sartu zen administratiboki.

## Brooklyndar ezagunak 
* Al Capone, (1899-1947), gangsterra.
* Arthur Miller, (1915-2005), eleberrigilea eta entsegugilea.
* Rita Hayworth, (1918-1987), aktorea.
* Mickey Rooney, (1920-), aktorea.
* Mel Brooks, (1926-), zinema zuzendaria, gidoigilea, konposatzailea, ekoizlea, aktorea eta umorista.
* Larry King, (1933-), telebista aurkezlea eta irrati esataria.
* Carl Sagan, (1934-1996), astronomo eta zientzia hedatzailea.
* Alan Arkin, (1934-), zinemako aktorea, zuzendaria, ekoizlea, musikaria eta abeslaria.
* Woody Allen, (1935-), zinema zuzendaria, aktorea, gidoigilea, musikaria eta idazlea.
* Harvey Keitel, (1939-), aktorea.
* Neil Diamond, (1941-), konposatzailea eta abeslaria.
* Barbra Streisand, (1942-), abeslaria, aktorea, konposatzailea eta ekoizlea.
* Lou Reed, (1942-), abeslaria eta konposatzailea.
* Paul Auster, (1947-), idazlea.
* Richard Dreyfuss, (1947-), aktorea.
* Cyndi Lauper, (1953-), abeslaria eta aktorea.
* Marky Ramone, (1956-), bateriajolea eta The Ramones taldeko kidea.
* Steve Buscemi, (1957-), aktorea, zinema zuzendaria eta idazlea.
* John Turturro, (1957-), aktorea, zinema zuzendaria eta idazlea.
* Steve Guttenberg (1958-), aktorea eta umorista.
* Vincent D'Onofrio, (1959-), aktorea, zinema zuzendaria, ekoizlea, idazlea eta abeslaria.
* Eddie Murphy, (1961-), aktorea, zinema zuzendaria, abeslaria eta umorista.
* Michael Jordan, (1963-), saskibaloi jokalaria.
* Marisa Tomei, (1964-), aktorea.
* Lenny Kravitz, (1964-), musikaria.
* Mike Tyson, (1966-), boxeolaria.
* Jennifer Connelly, (1970-), aktorea.
* Corbin Bleu, (1989-), aktorea, abeslaria, konposatzailea, dantzaria, telebistako ekoizlea eta modeloa.
* MGMT, musika taldea.

## Brooklyn literaturan 
* *Brooklingo* *erokeriak* (Alberdania, 2006), Paul Austerren *The Brooklyn Follies* liburuaren itzulpena.

## Kanpo estekak 
*  Barrutiaren webgune ofiziala
Limp Bizkit

**Limp Bizkit** 1994an Floridan (AEBetan) sortutako nu metal musika taldea da. Kornekin batera, generoa (nu metal alegia) sortu eta zabaldu zuten. 1990eko hamarkadaren bukaeran zein hurrengo hamarkadaren hasieran arrakasta handia lortu zuten eta 30 miloi disko baino gehiago saldu dituzte mundu osoan. Hala ere, batzuetan ez dute oso kritika onik jaso, batez ere azken urteotan. Hip-hopek eragindako errimak, letra esplizitoegiak eta Fred Dursten papera dira horren adibidea.

## Kanpo estekak
Miguel Bardem

**Miguel Bardem Aguado** (Madril, 1964) Espainiako zinema zuzendaria da, Juan Antonio Bardem aita bezala.

## Filmografia
San Martzialgo gudua (1522)

**Aldabe mendiko gudua** Irungo historian gertatutako aipagarriena da, 1522ko ekainaren 30ean gertatutakoa. Irungo miliziek Gaztelako Erresumaren interesak defendatu zituzten, Nafarroako Erresumaren erresistentziaren aurka.

## Aurrekariak 
Aragoiko Fernando II.ak, Nafarroako erresumari erasotzeko prestatu eta Albako dukearen tropa Nafarroan sartu zen (1512). Nafarroa Beherean sartu ziren eta Donibane Garazi setiatu zuten. Nafarroako Joanes III.a Albretekoa eta Katalina I.a errege-erreginak Luis XII.a frantziarren laguntzaz erresuma berreskuratzen saiatu ziren, baina 1515ean, Fernando II.ak Nafarroa Gaztelako koroari batu zion Burgosko Gorteetan, Nafarroak Foruen bidez bere antolamendu politikoa mantendu bazuen ere.

Henrike II.a Nafarroako erregea erresuma berreskuratzen saiatu zen lehengusu zuen Frantziako Frantzisko I.aren laguntzaz, baina Noaingo gudua galdu ondoren (1521), Amaiurren, eta azkenean Irun-Hondarribian (San Martzialgo gudua), galdu egin zen Nafarroa Garaia (1522). Nafarroako errege-erreginak Nafarroa Beherean eta Biarnon hartu zuten aterpe, haien erresumaren iparraldeko lurraldeetan.

## Gudua 
1522ko ekainaren 28ko gauean, Joanes Etxakon eta Joanes Bakedano buruzagi nafarrak, frantziarren eta alemaniarren laguntzaz Bidasoa ibaia zeharkatu eta Aldabe mendian kokatu ziren Gaztelu Zahar erasotzeko asmoz. Ekainaren 29an, alemaniarrek Gaztelu Zaharri eraso egin zioten.

Gauzak horrela, Juan Perez Azkue (Hondarribia) eta Manuel Anbulodi (Irun) kapitainek, forua jarraituz irungo gizonezkoak elkartu zituzten. Hondarribia, Errenteria eta Oiartzungo gizonak ere elkartu zitzaizkien. Beltran de la Cueva, Gipuzkoako Kapitain jenerala bere tropekin agertu zen ere.

Ekainaren 30ean, Irungo miliziek Aldabe mendia hartu zuten, bertan ziren nafarren aldeko tropak ustekabean hartuz eta garaituz. Gaztelu Zaharrera joan ziren orduan, eta han ziren nafarren aldeko tropak Irungo miliziaren aurka saiatu ziren, Aldabe mendian gora jarraituz, baina han Beltran de la Cuevaren tropek nafarren aldeko tropei irabazi zieten. Borroka hauetan Bakedano hilik geratu zen eta Etxakon preso hartua.

Gaztelako tropek, Donibane Garazi inbaditu eta Nafarroa Beherea ere konkistatu zuten; baina, Karlos Habsburgokoak seigarren merindadea Henrike II.a Nafarroakoaren esku utzi zuen (1530).

## Oroimena 
Gertaera hau Sanmartzial jaia ospatzen zen egunean gertatu zenez, Aldabe mendiari santuaren izena jarri zioten, eta bere gailurrean ermita bat eraiki zuten santuaren omenez. Bertan Beltran de la Cuevak 1522an emandako armarria ipini zuten.

Ordutik ere, Irungo alardea ospatzen da garaipen hura gogoratzeko.

Donostiako Parte Zaharreko kale bat,  **Embeltran kalea**, Beltran de la Cuevaren ohorez izendatuta dago.

## Kanpo estekak
Woodrow Wilson

**Thomas Woodrow Wilson** (1856ko abenduaren 28 &ndash; 1924ko otsailaren 3) Ameriketako Estatu Batuetako 28. presidentea izan zen. Politika berrizalea egin zuen eta berrikuntza demokratiko ugari abiarazi zituen: besteak beste, aduana zergak murriztu zituen, bankuei kontrol federala ezarri zien, trusten eragina murrizteko ahaleginak egin zituen, zortzi orduko laneguna ezarri zuen eta emakumeei boto eskubidea aitortu zien (1920). Nazioartean, Hego Amerikako lurraldeen gaineko kontrola areagotu nahi izan zuen; horretarako armak eta neurri ekonomikoak erabili zituen.

New Jerseyko gobernatzailea 1910ean izendatuta, 1913an hautatu zuten presidente. Lehen agintaldian lege ugari jarri zituen indarrean. Berriro 1916an aukeratua, bigarren agintaldi horren ardatz nagusia Lehen Mundu Gerra izan zen: neutral izateko ahaleginak egin zituen, baina alemaniarrek Estatu Batuen ontziak hondoratu ondoren, gerran sartu behar izan zuen. Aliatuen alde eginda, 1917an Europara soldaduak bidaltzen hasi zen. Herrialdeko ekonomia kontrolatu zuen eta maileguen bidez behar adina diru bildu zuen. Gerraren kontrako mugimenduak, Alderdi Sozialistakoa esaterako, geldiarazi eta isilarazi zituen. Afera militarretatik at, Aliatuei eman zien dirulaguntza eta hornidurei esker, haien garaipena ahalbidetu zuen. Parisa joanda, Versaillesko Hitzarmena osatzen lagundu zuen, eta Nazioen Ligaren sortzaileetako bat izan zen. Nolanahi ere, AEBetako senatuak ez zuen Versaillesko Hitzarmena baieztatu, eta, horren ondorioz, herrialdea Nazioen Ligatik kanpo geratu zen. Barne politikari dagokionez, gerra garaiko oparotasuna gerraosteko depresio bihurtu zen. Gainera, grebak eta arraza-istiluak ugaritu ziren.

1919ko Bakearen Nobel Saria eman zioten. 1919an elbarritasunak jo zuen, eta bere agintaldia bukatu zenean politika utzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pekka Himanen

**Pekka Himanen** (Helsinki, 1973ko urriaren 19a) filosofo finlandiarra da. Helsinkiko Unibertsitatean 20 urterekin doktoretza lortu zuen. Harrezkero Finlandia eta Ingalaterran ikertzaile lanak egin ditu eta Estatu Batuetako Stanford eta Berkeley unibertsitateetan lan egin du.

Finlandiar gobernu hainbatentzat eta Nokia moduko enpresentzat aholkulari lanak egin ditu informazioaren gizarte gaietan.

Hainbat liburu idatzi ditu. Bere obra zabalduenean, Hackerraren etika eta informazio aroaren espiritua, hackerraren etikaren oinarri eta ondorioak aztertzen ditu. Bertan gizarte berri honetan garrantzi handia izatera iritsi diren hackerraren baloreak azaltzen ditu.

## Liburuak 
* ***HimEros*** (1996)
* *Filosofian oikeudenkäynti* (*The trial of philosophy*, 1998)
* *The Hacker Ethic and the Spirit of the Information Age* (2001)
* Manuel Castells eta Pekka Himanen. *The Information Society and the Welfare State: The Finnish Model* (2002)
* *Challenges of the Global Information Society*, report for the Committee for the Future in Parliament of Finland (2004). http://www.eduskunta.fi/efakta/vk/tuv/challenges_of_the_globalinformationsociety.pdf

## Kanpo estekak 
*  Pekka Himanen-en webgune ofiziala
Juan Ramón Jiménez

**Juan Ramón Jiménez** (Moguer, Huelva, 1881eko abenduaren 23a – San Juan, Puerto Rico, 1958ko maiatzaren 29a) espainiar olerkaria izan zen.

Rubén Darío poeta nikaraguarrak eragin berezia eduki zuen berarengan. Bestela, Ramón María del Valle-Inclán, Jacinto Benavente, Antonio Machado eta Manuel Machado idazleekin harreman estua eduki zuen. Hiru garai desberdintzen dute bere lan poetikoan: Garai sentikorra (*Platero y Yo*, bere lanik ezagunena), intelektuala (*Diario de un poeta recién casado*) eta egiazkoa (*Animal de fondo*).

1936an erbesteratu behar izan zen, Espainiako Gerra Zibila zela kausa eta Ameriketako Estatu Batuetan, Kuban eta Puerto Ricon bizi izan zen. Azken herrialde hartan hil zen.

1956an Literaturako Nobel Saria lortu zuen: holakorik erdiesten 11 gaztelaniazko idazleen eta 5 espainiar idazleen artean dago.

## Berak esanak 
"Bakardadean ez da hara eramandakoa besterik aurkitzen".

## Bibliografia 
### Garai sentikorra 
* *Rimas* (1902).
* *Arias tristes* (1903).
* *Jardines lejanos* (1904).
* *Elegías* (1907).
* *La Soledad Sonora* (1911).
* *Pastorales* (1911).
* *Laberinto* (1913).
* *Platero y yo* (1914).
* *Estío* (1916).

### Garai intelektuala 
* *Diario de un poeta recién casado* edo *Diario de poeta y mar* (1916).
* *Primera antolojía poética* (1917).
* *Eternidades* (1918).
* *Piedra y cielo* (1919).
* *Poesía* (1917-1923).
* *Belleza* (1917-1923).

### Egiazko garaia 
* *En el otro costado* (1936-1942).
* *Dios deseado y deseante* (1948-1949).
* *Animal de fondo* (1949).
* *Tercera antología poética* (1957).

## Euskaratutako lanak 
* *Platero eta biok*
 
## Ikus, gainera 
* Gaztelaniazko literatura.
* Puerto Rico

## Kanpo estekak 
*  JRJ Fundazioa
*  Idazlearen ondorengoen webgunea
* [*Platero eta biok*. Bingen Ametzaga(https://eu.wikipedia.org/wiki/Bingen_Ametzaga)ren itzulpena. Florencia & Lafon. Montevideo, 1953.]
* Juan Ramón Jiménezen poemak euskaratuta.