1872

## Gertaerak 
### Euskal Herrian 
* Abuztuaren 12a &ndash; Santa Kruz apaizak ihes egin zuen preso zuten Aramaioko udaletxetik. Hamaika orduz egon zen ezkutatuta ibaian sartuta, kanabera baten bidez arnasa hartuz. Aramaioar batek lagundu zion handik ezkutuan ateratzen.

### Munduan 
* Urtarrilaren 1a &ndash; Argentinar gautxo talde batek, «hil itzazue euskaldunak eta gringoak» oihukatuz, 36 etorkin hil zituen, Argentinako historiaren erritu sarraskirik handiena gauzatuz.
* Martxoaren 1a &ndash; Yellowstone Parke nazional izendatu zuten.
* Maiatzaren 10a &ndash; Victoria Woodhull AEBetako presidente izateko aurkeztu zen, hori egiten zuen lehen emakumea. Ekintzailea zen emakumeen eskubideen alde.

## Arte eta kultura 
## Zientzia eta teknologia 
## Kirolak 
## Jaiotzak 
#### Urtarrila 
* Urtarrilaren 6a &ndash; Alexander Nikolaievitx Scriabin, errusiar pianista eta musikagilea (h. 1915).
* Urtarrilaren 9a &ndash; Ivar Lykke, Norvegiako lehen ministroa (h. 1949).
* Urtarrilaren 12a &ndash; Victoriano Flamarique, nafar apaiza eta kooperatibismoaren aitzindaria (h. 1946).
* Urtarrilaren 15a &ndash; Concepción Lopez de Arroiabe Lejarreta, Gasteizko Institutuan ikasketak egin zituen aurreneko emakumea.
* Urtarrilaren 20a &ndash; Julia Morgan, estatubatuar arkitektoa, Parisko Arte Ederretako Eskolan onartutako lehen emakumea (h. 1957).
* Urtarrilaren 22a &ndash; Vicente Fatrás, bizkaitar politikaria (h. 1936).
* Urtarrilaren 23a &ndash; Paul Langevin, frantziar fisikari eta politikaria (h. 1946).
* Urtarrilaren 23a &ndash; Jože Plečnik, esloveniar arkitektoa (h. 1957).
* Urtarrilaren 24a &ndash; Morris Travers, britainiar kimikaria (h. 1961).
* Urtarrilaren 31 &ndash; Cecilio Erauskin, Gorbeiako artzaina (h. 1938).
* Urtarrilaren 31 &ndash; Zane Grey, estatubatuar idazlea (h. 1939).

#### Otsaila 
* Otsailaren 2a &ndash; Tomé de Barros Queirós, Portugalgo lehen ministroa (h. 1925).
* Otsailaren 5a &ndash; Selma Rıza Feraceli, Turkiako lehen emakume kazetaria (h. 1931.
* Otsailaren 6a &ndash; Teresa Rosell i Capdevila, kataluniar irakasle eta esperantista (h. 1954).
* Otsailaren 11 &ndash; Rita de Morais Sarmento, portugaldar ingeniari zibila, Portugalen, eta ziurrenik Europa osoan, titulu hori lortu zuen lehen emakumea (h. 1931).
* Otsailaren 16a &ndash; Jeanne Bucher, frantziar argitaratzailea (h. 1946).

#### Martxoa 
* Martxoaren 3a &ndash; Pauls Kalniņš, Letoniako presidentea (h. 1945).
* Martxoaren 3a &ndash; Martin Ritter, Liechtensteingo gobernuburua (h. 1947).
* Martxoaren 6a &ndash; Johan Bojer, norvegiar kontalari eta eleberrigilea (h. 1959).
* Martxoaren 7a &ndash; Piet Mondrian, herbehereetar margolaria (h. 1944).
* Martxoaren 9a &ndash; Ella Ewing, *Missouriko emakume erraldoia*, akromegaliaren ondorioz, 2,54 metro garai izatera heldu zen estatubatuar gizasemea (h. 1913).
* Martxoaren 14a &ndash; Liudmila Nikolaevna Stal, ukrainar boltxebikea (h. 1939).
* Martxoaren 20a &ndash; Robert Brough, eskoziar margolari eta ilustratzailea (h. 1905).
* Martxoaren 23a &ndash; Michael Joseph Savage, Zeelanda Berriko lehen ministroa (h. 1940).
* Martxoaren 25a &ndash; Tōson Shimazaki, japoniar idazlea (h. 1943).
* Martxoaren 28a &ndash; Ingolf Elster Christensen, norvegiar politikaria (h. 1943).
* Martxoaren 28a &ndash; José Sanjurjo, nafar militarra (h. 1936).
* Martxoaren 31 &ndash; Arthur Griffith, irlandar lider abertzalea (h. 1922).
* Martxoaren 31 &ndash; Aleksandra Kollontai, errusiar iraultzaile feminista (h. 1952).
* Martxoaren 31 &ndash; Sergei Pavlovitx Diagilev, errusiar artista (h. 1929).

#### Apirila 
* Apirilaren 9a &ndash; Léon Blum, Frantziako Estatuburua (h. 1950).
* Apirilaren 12a &ndash; Francesca Bonnemaison i Farriols, kataluniar pedagogo, idazle eta emakumeen hezkuntza herrikoiaren sustatzailea (h. 1949).
* Apirilaren 29a &ndash; Manuel Hugué, espainiar idazle eta margolaria (h. 1945).

#### Maiatza 
* Maiatzaren 1a &ndash; Hugo Alfvén, suediar musikagile, orkestra-zuzendari, biolin-jotzaile eta margolaria (h. 1960).
* Maiatzaren 3a &ndash; Park Jung-yang, Hego Korear politikari eta filosofo liberala (h. 1959).
* Maiatzaren 5a &ndash; José María Urkijo Ibarra, bizkaitar politikaria, industria-gizona eta kazetaria (h. 1936).
* Maiatzaren 6a &ndash; Willem de Sitter, herbeheretar fisikari, matematikari eta astronomoa (h. 1934).
* Maiatzaren 10a &ndash; Marcel Mauss, frantziar soziologoa, Frantziako etnologiaren *aita* (h. 1950).
* Maiatzaren 15a &ndash; Marija Lastauskienė, lituaniar idazlea (h. 1957).
* Maiatzaren 16a &ndash; Nikolaos Stratos, Greziako lehen ministroa (h. 1922).
* Maiatzaren 18a &ndash; Bertrand Russell, galestar idazle, filosofo eta matematikaria, 1950eko Literaturako Nobel Saria (h. 1970).
* Maiatzaren 26a &ndash; António Maria da Silva, Portugalgo lehen ministroa (h. 1950).
* Maiatzaren 28a &ndash; Otto Bahr Halvorsen, Norvegiako lehen ministroa (h. 1923).
* Maiatzaren 30a &ndash; Paul-Émile Janson, Belgikako lehen ministroa (h. 1944).
* Maiatzaren 30a &ndash; Kostiantyna Malytska, ukrainar irakasle, idazle eta aktibista (h. 1947).

#### Ekaina 
* Ekainaren 6a &ndash; Antoni Bolesław Dobrowolski, poloniar geofisikaria, meteorologoa eta esploratzailea (h. 1954).
* Ekainaren 6a &ndash; Alexandra Feodorovna, Errusiako enperatriza eta Errusiako Inperioko azken agintaria (h. 1918).
* Ekainaren 11 &ndash; Eustaquio Etxabe-Sustaeta, arabar kazetari eta politikari karlista (h. 1952).
* Ekainaren 12a &ndash; Manuel Uruchurtu, RMS Titanic itsasontzian hildako euskal jatorriko mexikar abokatu eta politikaria (h. 1912).
* Ekainaren 13a &ndash; Albert Demangeon, frantziar geografoa (h. 1940).
* Ekainaren 18a &ndash; Ana de Castro Osório, portugaldar idazlea, kazetaria, pedagogoa, feminista eta militante errepublikanoa (h. 1935).
* Ekainaren 19a &ndash; Juho Vennola, Finlandiako lehen ministroa (h. 1938).
* Ekainaren 21a &ndash; Muhammad Ali Xah Qajar, Persiako xah edo enperadorea (h. 1925).
* Ekainaren 23a &ndash; Henri Hubert, frantziar arkeologoa eta erlijio konparaketan soziologo aditua (h. 1927).

#### Uztaila 
* Uztailaren 1a &ndash; Louis Blériot, frantziar ingeniari, hegazkin egile eta gidaria (h. 1936).
* Uztailaren 4a &ndash; Calvin Coolidge, Ameriketako Estatu Batuetako 30. Presidentea (h. 1933).
* Uztailaren 5a &ndash; Édouard Herriot, Frantziako lehen ministroa (h. 1957).
* Uztailaren 11a &ndash; José María Orellana, Guatemalako presidentea (h. 1926).
* Uztailaren 12a &ndash; Emil Hácha, Txekoslovakiako 3. Presidentea (h. 1945).
* Uztailaren 16a &ndash; Roald Amundsen, norvegiar esploratzailea (h. 1928).
* Uztailaren 23a &ndash; Edward Adrian Wilson, ingeles polar esploratzailea, medikua, naturalista eta ornitologoa (h. 1912).
* Uztailaren 28a &ndash; Albert Sarraut, Frantziako lehen ministroa (h. 1962).

#### Abuztua 
* Abuztuaren 3a &ndash; Haakon VII.a Norvegiakoa, Norvegiako erregea (h. 1957).
* Abuztuaren 4a &ndash; Joaquín Beuntza, euskal abokatua eta politikaria (h. 1936).
* Abuztuaren 9a &ndash; Josef Augusto Austriakoa, austriar artxiduke eta Hungariako estatuburua (h. 1962).
* Abuztuaren 13a &ndash; Richard Willstätter, alemaniar kimikaria, 1915eko Kimikako Nobel Saria (h. 1942).
* Abuztuaren 15a &ndash; Aurobindo Ghose, indiar filosofoa (h. 1950).
* Abuztuaren 21a &ndash; Aubrey Beardsley, ingeles marrazkilaria (h. 1898).
* Abuztuaren 24a &ndash; Max Beerbohm, ingeles saiakeragile, eleberrigile eta parodien eta karikaturen egilea (h. 1956).
* Abuztuaren 31 &ndash; Matilda Kxesinskaia, errusiar-poloniar ballet-dantzaria eta Nikolas II.a Errusiako tsarraren maitalea (h. 1971).

#### Iraila 
* Irailaren 5a &ndash; Victor Ardisson, *Vampire du Muy*, frantziar nekrofilo ospetsua (h. 1944).
* Irailaren 10a &ndash; Vladimir Arseniev, errusiar esploratzaile eta idazlea (h. 1930).
* Irailaren 13a &ndash; Kijūrō Shidehara, Japoniako lehen ministroa (h. 1951).
* Irailaren 15a &ndash; Max Factor, poloniar-judu enpresaria (h. 1938).
* Irailaren 18a &ndash; Vicenç Albert Ballester, kataluniar ekintzaile independentista eta errepublikarra, Esteladaren diseinatzaile eta hedatzailetzat joa (h. 1938).
* Irailaren 20a &ndash; Maurice Gustave Gamelin, frantziar jenerala (h. 1958).
* Irailaren 23a &ndash; Solomija Kruxelnytska, ukrainar sopranoa, XX. mendearen lehen erdiko opera-izarrik distiratsuenetakotzat joa (h. 1952).
* Irailaren 24a &ndash; Jaan Teemant, Estoniako estatuburua (h. 1941).
* Irailaren 25a &ndash; Carlota Rosales, espainiar margolaria (h. 1958).
* Irailaren 27a &ndash; Karl Scheurer, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1929).

#### Urria 
* Urriaren 3a &ndash; Candido Albistur Iturria, nafar konposatzaile, zuzendari eta pianojolea (h. 1955).
* Urriaren 4a &ndash; Ernest Fourneau, Euskal Herri nahiz frantses estatu mailan kimioterapiaren sortzailea (h. 1949).
* Urriaren 6a &ndash; Carl Gustaf Ekman, Suediako lehen ministroa (h. 1945).
* Urriaren 7a &ndash; Mae Hotely, estatubatuar aktorea (h. 1954).
* Urriaren 8a &ndash; Gertrude Elles, britainiar geologo, paleontologo eta unibertsitateko irakaslea, graptolitoetan aditua (h. 1960).
* Urriaren 8a &ndash; Mary Engle Pennington, estatubatuar kimikari bakteriologiko, asmatzaile eta hozte-sistemaren injinerua (h. 1952).
* Urriaren 8a &ndash; John Cowper Powys, galestar filosofo, eleberrigile, literatura kritikari eta olerkaria (h. 1963).
* Urriaren 11 &ndash; Emily Davison, emakumeen sufragioaren aldeko ingeles ekintzailea (h. 1913).
* Urriaren 12a &ndash; Ralph Vaughan Williams, ingeles musikagilea, zuzendaria eta organo-jotzailea (h. 1958).
* Urriaren 15a &ndash; Wilhelm Miklas, Austriako presidentea (h. 1956).
* Urriaren 15a &ndash; Edith Bolling Galt Wilson, AEBetako lehen dama (h. 1961).
* Urriaren 28a &ndash; Tadeo Biela, nafar abeslaria eta euskal idazlea (h. 1935).

#### Azaroa 
* Azaroaren 13a &ndash; Estanislao Urkixo Ussia, arabar enpresaburua (h. 1948).
* Azaroaren 23a &ndash; Isabel Güell i López, kataluniar konpositorea (h. 1956).
* Azaroaren 24a &ndash; Georgi Vasilievitx Txitxerin, errusiar diplomatikoa (h. 1936).
* Azaroaren 30a &ndash; Isidre Nonell, kataluniar margolari eta marrazkigilea (h. 1911).

#### Abendua 
* Abenduaren 1a &ndash; Maria Walanda Maramis,  Indonesiako Heroi Nazionala (h. 1924)
* Abenduaren 7a &ndash; Johan Huizinga, herbeheretar filosofo eta historialaria (h. 1945).
* Abenduaren 12a &ndash; Isaías Gamboa, kolonbiar hezitzaile eta poeta (h. 1904).
* Abenduaren 12a &ndash; Heinrich Vogeler, alemaniar margolari, diseinatzaile eta arkitektoa (h. 1942).
* Abenduaren 16a &ndash; Anton Denikin, errusiar jenerala (h. 1947).
* Abenduaren 22a &ndash; Rufino Laiseka, PSEko buruzagi eta Bilboko alkatea (h. 1944).
* Abenduaren 24a &ndash; Natividad Yarza Planas, kataluniar irakaslea eta politikaria, Espainian sufragio unibertsalaren bidez hautatu zen lehenengo emakumezko alkatea (h. 1960).
* Abenduaren 26a &ndash; Norman Angell, britainiar politikari laborista, kazetari eta egilea, 1933ko Bakearen Nobel Saria (h. 1967).
* Abenduaren 26a &ndash; Zizinha Guimarães, brasildar irakasle eta esperantista (h. 1964).
* Abenduaren 28a &ndash; Pio Baroja, gaztelaniazko idazle gipuzkoarra (h. 1956).
* Abenduaren 31 &ndash; Joseph Garat, Baionako alkatea (h. 1944).

#### Egun ezezaguna edo zehaztugabea 
* Alfredo Etxabe, *Iturribidekoa *, gaztelaniazko kazetaria eta euskal antzerkigilea (h. 1926).
* Emilio Azarola, euskal ingeniari eta politikaria (h. 1950).
* Felisa Aguado Sainz, nafar etxekoandrea eta PCEko kidea (h. 1936).
* Fernando Ortiz de Latierro, arabar idazlea eta kaputxinoa (h. 1966).
* Frantzisko Iturzaeta, gipuzkoar bertsolaria (h. 1948).
* Ignacio Coyne, nafar argazkilari eta zinemagilea (h. 1912).
* Jose Elosegi, Donostiako alkatea.
* Victoriano Mateo Ramírez, *Errioxa*, Arabar Errioxako forja-langile artistikoa (h. 1956).
* Aneta Dadexkeliani, georgiar poeta, itzultzaile, irakasle eta alfabetatzearen aldeko ekintzailea (h. 1922).
* Edith Margaret Garrud, Mendebaldeko lehen arte martzialetako emakume irakasle profesionala (h. 1971).
* Julius Koch, akromegaliaren ondorioz, 2,459 metro garai izatera heldu zen belgikar gizasemea (h. 1902).

## Heriotzak 
#### Urtarriletik ekainera 
* Urtarrilaren 8a &ndash; Manuela León, ekuadortar emakume libertarioa, indigenen altxamenduan liderretako bat (j. 1844).
* Urtarrilaren 12a &ndash; Victor de Persigny, frantziar politikaria (j. 1808).
* Urtarrilaren 21a &ndash; Franz Grillparzer, austriar idazlea (j. 1791).
* Urtarrilaren 30a &ndash; Felicitas Guerrero, buenosairestar dirudun dama (j. 1846).
* Otsailaren 8a &ndash; Eugenio Abiraneta, euskal herritar politikaria (j. 1792).
* Otsailaren 11 &ndash; Edward James Roye, Liberiako presidentea (j. 1815).
* Otsailaren 29 &ndash; Eugenio Otxoa, erdal idazlea, bibliografoa, argitaratzailea eta itzultzailea (j. 1815).
* Martxoaren 10a &ndash; Giuseppe Mazzini, italiar politikari, kazetari eta abertzalea (j. 1805).
* Apirilaren 2a &ndash; Samuel Morse, estatubatuar asmatzailea (j. 1791).
* Apirilaren 20a &ndash; Ljudevit Gaj, kroaziar hizkuntzalari, politikari, kazetari eta idazlea (j. 1809).
* Apirilaren 27a &ndash; Ion Heliade Rădulescu, Errumaniako idazlea eta politikaria (j. 1802).
* Maiatzaren 18a &ndash; Charles Belzuntze, Belzuntze bizkondea, erbestean jaiotako euskal idazlea (j. 1796).
* Maiatzaren 24a &ndash; Julius Schnorr von Carolsfeld, alemaniar margolaria (j. 1794).
* Ekainaren 4a &ndash; Stanisław Moniuszko, poloniar musikagile, orkestra-zuzendari eta musika irakaslea (j. 1819).
* Ekainaren 4a &ndash; Johan Rudolph Thorbecke, Herbehereetako lehen ministroa (j. 1798).
* Ekainaren 12a &ndash; Thomas C. Jerdon, britainiar mediku, zoologo eta botanikaria (j. 1811).
* Ekainaren 22a &ndash; Juana de Vega, aliziar idazlea eta ekintzaile liberala (j. 1805).

#### Uztailetik abendura 
* Uztailaren 18a &ndash; Benito Juárez, Mexikoko presidentea (j. 1806).
* Uztailaren 22a &ndash; Edmond Guibert, euskal idazlea (j. 1847).
* Abuztuaren 20a &ndash; Ganix Makeakoa, baxenafar kontrabandista eta mugalaria (j. 1806).
* Abuztuaren 23a &ndash; Jean Dorey, normandieraz idazten zuen idazle jerseytarra (j. 1831).
* Irailaren 2a &ndash; Nikolai Frederik Severin Grundtvig, daniar idazlea (j. 1783).
* Irailaren 10a &ndash; Avram Iancu, Transilvaniako errumaniar legegizona (j. 1824).
* Irailaren 13a &ndash; Ludwig Feuerbach, alemaniar filosofoa eta moralista (j. 1804).
* Irailaren 18a &ndash; Karlos XV.a Suediakoa, Suediako erregea eta Norvegiako erregea (j. 1826).
* Irailaren 25a &ndash; Manez Etxeto, *Katxo*, lapurtar bertsolaria (j. 1789).
* Urriaren 23a &ndash; Théophile Gautier, frantziar idazlea (j. 1811).
* Urriaren 29a &ndash; Pierre Charles Fournier de Saint-Amant, frantziar xakelaria (j. 1800).
* Azaroaren 5a &ndash; Thomas Sully, estatubatuar margolari erretratugilea (j. 1783).
* Azaroaren 12a &ndash; Isa Asp, finlandiar poeta (j. 1853).
* Azaroaren 23a &ndash; John Bowring, ingeles politikari, ekonomilari, hizkuntzalari, itzultzaile, hispanista, idazle eta bidaiaria, Hong Kongeko laugarren gobernadorea (j. 1792).
* Azaroaren 28a &ndash; Mary Somerville, eskoziar matematikari, astronomo eta ikerlari autodidakta (j. 1780).
* Abenduaren 14a &ndash; John Frederick Kensett, estatubatuar Hudson Ibaiaren Eskolako paisaien-margolaria (j. 1816).
* Abenduaren 21a &ndash; Robert Seldon Duncanson, estatubatuar margolaria (j. c. 1821).
* Abenduaren 23a &ndash; George Catlin, estatubatuar abenturazale, esploratzaile, bidaiari, abukatu, idazle eta margolaria (j. 1796).
* Abenduaren 24a &ndash; William John Macquorn Rankine, eskoziar fisikaria (j. 1820).
* Abenduaren 31 &ndash; Aleksis Kivi, finlandiar idazlea, finlandierazko lehen eleberri esanguratsua idatzi zuena (j. 1834).

----

## Kanpo estekak