Hazparneko aldarea

**Hazparneko aldarea** Hazparneko herrian aurkitu zen erromatar garaiko harrizko aldare batetik kontserbatu den zatia da, III. mendearen hondarrekoa. Bertako magistratu batek Erromara egin zuen bidaia euskal akitaniarrek beren lurralde edo probintzia propioa izan zezaten: Novenpopulania. Aldarean, tokiko jainkoa omentzen da horren esker onez. 

Mugarri bat adierazten du Euskal Herriaren Antzinako historian, une horretan lurralde politiko berezi bat sortu baitzen Garonaz hegoaldera eta Pirinioez iparraldera. Gaur egun, aldarea Hazparneko udaletxean gordetzen da.

## Testua 
Hazparneko elizako aldare nagusiaren oinarrian III. mendeko estela erromatarra aurkitu zuten XVII. mendean, Novenpopulania Akitania erromatar probintziaren sorrera markatzen duena, idazkunean *Verus* delako batek eskerrak ematen baitizkio bertako jainko bati lurraldea galiarrengandik bereizi zelako. Idazkunak honela dio latinez:

Esanahia hau da:

Hazparneko eliza erromatar tenplu baten gainean eraiki zen eta idazkuna 1665. urtean aurkitu zuten, elizan konponketak egiten ari zirenean. Harria, "Hazparneko aldarea" izenaz ezaguna da.

## Aldarearen eta idazkunaren ezaugarri teknikoak 
Aldarea dela esaten bada ere, gaur egun, harrizko taula bat da, hau da, ez du aldare (ara) forma, baina testuen bertan esaten du idazkuna *ara* batean zegoela: "*dedicat aram*", "aldare hau eskaini zuen" esan nahi duena. Berez, uler dezakegu harria moztua izan zela testua bakarrik kontserbatzeko. 

Karrera politiko esanguratsuan egitea lortzen zutenek, beren izena eta bizitzan lortutako ohoreak harrian idatzita uzten ohi zuten. Batzuetan, hil aurretik, testamentua egiten zuten bere senitartekoek beren hilobian inskripzio bat jar ziezaioten, beste batzuetan, bere diruaz ordaindutako obra publiko batean jartzen zuten idazkuna, eta beste batzuetan, hemen bezala, jainko bati eskainitako aldare batean.  

Hazpeneko harrian, Verusek (izen bakarra erabiltzen du eta ez bi edo hiru aurreko mendeetan ohikoa zen bezala) betetako karguak zerrendatzen ditu: *flamen* (esanahi politikoa zuen enperadorearen gurtzarako apaiza), *duunvir* (hiri bateko kargu politiko-administratibo gorena), kuestorea (diru bildu eta nola banatu erabakitzen zuena, batez ere, obra publikorako), *pagus*-eko *magisterra*, eta, garrantzitsuena, *legatus* (enbaxadorea), Erromara joan zena enperadoreari probintzia berri bat sor zezan eskatzeko.  

## Testuaren interpretazioa 
Aldarea "pagoaren jenioari" eskainita dago. *Genius*-ak, norbaiten edo leku bateko izpiritu zaintzaile moduko bat zen. Erromatarren artean, gizon bat jaiotzen zen momentuan *jeinu* bat izaten zuen aldamenean eta jeinuak gizon hori hil arte zaintzen zuela uste zuten. Enperadoreek euren jeinua zuten eta haiei eskaintzen zitzaizkien aldare asko. Militarren artean ere, unitate batek bere jeinua izan zezakeen. *Genii locorum* ere existitzen zen, hau da, leku bateko jeinu zaintzailea, idazkun honetan agertzen dena, hain zuzen ere. 

Pagusa, erromatar unitate administratibo bat zen, landa eremukoa, hau da, erdigunean hirigune bat ez zuen barrutia. Hiria eta bere lurraldeek osatzen zuten unitate administratibo baten baliokidea zen, administrazioaren edo lurralde egituraren ikuspegitik. Kasu honetan, unitate administratibo horretako izpiritu zaintzaileari eskaini zitzaion Hazparneko aldarea.

## Esanahi historikoa 
[thumb|278x278px|Novempopulania Septem Provinciae [Diozesi (Erromatar Inperioa)|diozesian sartuta zegoen 400. urtean.]]
Augusto enperadore erromatarraren garaitik, akitaniar hiriak (hiriak eta inguruko lurraldeak), Gallia Aquitania probintzia administratiboan zeuden, galiarrekin batera. Aldare (ara) honetako inskripzioak kontatzen digu bertakoek legatu (enbaxadore edo mandatari) bat bidali zutela Erromara, Inperioko agintariek akitaniar hirientzako beren probintzia sortu zezaten eskatzera, galiarrengandik bereiz. Probintzia berri horren izena Novenpopulania izan zen, latinez, *bederatzi herri* esan nahi duena. 

Probintziak eratzea Inperioaren hiriburuko gobernuak erabakitzen zuen, ez probintziako gobernadoreak, ez beste inork, enperadorearen beraren onespena behar baitzuen. Izan ere, Inperioaren lurralde antolaketari zegokion gaia zen, eta ondorio sakonak zituen Inperioarentzat, batez ere, administrazioaren, eta armadaren barne antolaketan. 

Julio Zesarrek K.a. I. mendean Erromaren esku oraindik ez zegoen Galia konkistatu zuenean, hiru zati bereizi zituen: Galia Aquitania, Gallia Celtica eta Gallia Belgica, eta administratiboki horrela antolatu zituen. Aldiz, Zesar Augusto enperadoreak, haren ondorengo eta Erromako lehen enperadorea izan zenak, probintziak berrantolatu zituen K.o. I. mendean eta Galia Zeltako zati bat *Gallia Aquitanian* sartu zuen. Horrela, galiarrak (zeltak zirenak) eta akitaniarrak (euskaldunen multzokoak zirenak) probintzia berean nahastu zituen. Erabaki hori, Erromak probintziekiko zuen politikaren logikari erantzuten zion, etnikoki gertukoak izan zitezkeen herriak banandu eta ezberdinak zirenak nahastu egiten zituen askotan, probintzia barruan eman zitezkeen balizko koalizioak saiheste aldera.

Baina Behe inperioaren hasieran, probintziak biderkatu ziren, aurrekoak zatikatuz eta probintzia txikiagoak lortuz prozesuaren ondorioz. 45 probintzia izatetik,  96 pasa ziren Tetrarkiaren urteetan. 96 horiek dira, 305 eta 314. urteen artean idatzi zen Veronako zerrendan edo Laterculus Veronensis deitutakoan agertzen direnak. Antza denez, akitaniarrek testuingurua profitatu zuten euren probintzia lortzeko.

Novenpopulaniaren sorrerak ondorioak izan zituen segur aski hala zerga-bilketan nola nahitaezko zerbitzu militarrean eta ordena militarrean ere. Izan ere, bi kohorte berri sortu ziren Akitanian: akitaniar zaharrak *Cohortes Aquitanorum* gudarosteetan bildu ziren orduz gero, eta galiarrak *Cohortes Aquitanorum Biturigum* direlakoetan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Torrent Ruiz, Armando José (2021 ) «Los magistri pagi en la lex rivi Hiberiensis : naturaleza y funciones» in: García Sánchez, Justo (zuz.) *Fundamentos romanísticos del derecho contemporáneo*.

## Kanpo estekak