Koldo Mitxelena

**Koldo Mitxelena Elissalt** edo **Luis Mitxelena Elissalt** (Errenteria, Gipuzkoa, 1915eko abuztuaren 20a – Donostia, Gipuzkoa, 1987ko urriaren 11) euskal hizkuntzalari eta idazlea izan zen, Euskal Herriko Unibertsitateko Filologia fakultateko irakasle eta Euskaltzaindiko kide.

Euskara batuaren sortze prozesuan eragile nagusietako bat izan zen, eta euskarak izan duen ikertzailerik handiena:

## Bizitza 
### Haurtzaroa eta gaztaroa 
Artisau familia batean sortu zen. Artean gaztetxo zela, gaixotasun batek ohean egotera behartu zuen luzaro. Gertaera horri esker irakurzaletasuna piztu zitzaion, bai eta euskararako isuri bizia ere. Gaixo zegoela Zeruko Argia irakurriz hasi zen euskaraz alfabetatzen.

Familia abertzalekoa zen. Gazterik ELAn eta EAJn eman zuen izena. *Aitzol*ek zuzentzen zuen *Euskaltzaleak* gazte-mugimendua ezagutu zuen. Fabrika batean hasi zen lanean, aldi berean ikasketekin segituz, eta zenbait mitinetara ere joaten hasi zen. Garai hartan sentitu zuen gerra aurreko euskal literaturarako interesa.
Fitxategi:Koldo Mitxelenaren jaiotetxea 01.jpg|Jaiotetxea
Fitxategi:Koldo Mitxelenaren jaiotetxea 02.jpg|Errenteria
Fitxategi:Koldo Mitxelenaren jaiotetxea 03.jpg|Goiko kalea

### Gerra-garaia, heriotza-zigorra, kartzela 
Francisco Francoren altxamendu militarra izan zenean, Koldo Mitxelena boluntario joan zen abertzaleekin 21 urte zituela, uniformearen ordez buzoa eta fusilaren ordez eskopeta bat zeramala. 1936ko irailaren 15ean jaioterritik gertu, Usurbilgo Andatza mendian izan zuen gerrako lehen bizipena Eusko Gudarostearekin. 1968an indoeuropar linguistikako irakasle izan zen. Salamancako aldi hori bere bizitzako garai zoriontsuenetakoa izan zen beretzat eta bere familiarentzat.

### Euskara batua eratzea 
[thumb|266x266px|[Ana Etxaide Koldo Mitxelenari buruz (Ahotsak proiekturako)]]
Salamancan eskolak ematen hasi zen garai bertsuan, Euskaltzaindiak ardura handiko mandatua eman zion, euskara idatzia batzeko. Eztabaida handiko garaia izan zen hura, batez ere "H" letraren erabilerak piztu zituen tira-birak zirela medio. Euskara batua eraikitzerakoan, bere ikuspegia ez zen hizkuntzalari huts batena izan, soziolinguistikaren ekarpenak ere gogoan izan baitzituen. Argi ikusi zuen euskara batua erdialdeko euskalki erabilienen gainean eraiki behar zela. Era berean, etorkizuna nondik joan zitekeen ikusi zuen eta orduko gazte euskaltzaleek zuten sentsibilitatearekin bat egiten jakin zuen.
[thumb|1964ko [Baionako Euskal Idazkaritza. *Euskara Batuaren helduaroa* Jardunaldiaren barruan. (Jose Ramon Etxebarria, UEU, Gasteiz, 2018-06-21).]]
Euskara batuaren sorkuntzan zinezko detonagailua izan zen 1964an Baionako Euskal Idazkaritza. Txillardegiren bultzadaz abiaturik, idazle gazteek bidea ibiltzeari ekin zioten, baina lehenengo unetik adineko euskalari jakintsuen babesa izanik (Piarres Lafitte, Piarres Larzabal, Piarres Xarriton, Koldo Mitxelena, Imanol Berriatua, Patxi Altuna...). 1964ko abuztuan abiatu zen zorioneko biltzar hura, eta hango iritziak eta erabakiak urtebete geroago argitaratu ziren. Hiru atal zituen txostenak:ortografia, deklinabidea eta aditza. Garrantzizko ezaugarri batez hornitu zuten biltzarra: hasieratik bertatik planteatu zen mugimenduaren izaera nazionala, eta horren erakusgarri izan zen, besteak beste, dokumentuaren bukaeran h letra erabili beharreko hitzen zerrenda argitaratzea, bereziki Hego Euskal Herriko idazleen informaziorako prestatua bi tradizioen arteko lotura egiteko, nahiz eta gero euskara batuaren kontrakoen gerra-ikur bihurtu zorioneko hatxe hura. Hortaz, biltzarrean emandako gomendioak betetzen hasi ziren gazteak eta adinekoak beren testuetan, aldi berean eskaria eginez Euskaltzaindiari, batasunerako bidean pauso sendoak eman zitzan. [thumb|300px|eskuinera|Hainbat euskaltzain [Arantzazuko santutegia|Arantzazun, 1972. urtean. Goian ezkerretik eskuinera: Koldo Mitxelena, Iratzeder, Jean Haritxelhar, Alfontso Irigoien, Luis Villasante, Jose Maria Satrustegi, Patxi Altuna eta Imanol Berriatua. Behean: Juan San Martin, Jose Luis Lizundia, Joseba Intxausti eta Xabier Kintana.]]

### Parisen irakasle 
Frantziako 1968ko Maiatza famatuaren ondorioetariko bat unibertsitatearen dezentralizazioa eta zabalkundea izan zen. 1969 eta 1971 artean euskal hizkuntzalaritza konparatua irakatsi zuen Sorbonako Unibertsitatean, *professeur associé* gisan eta *chargé de cours* izan zen *École Pratique des Hautes Études* delakoan. Garai horretan, André Martinet hizkuntzalari ospetsuaren adiskide izan zen. Hasieran, Martineten etxean jarri zen bizitzen eta horrek bere lagun eta zientzialarien giroetan sartu zuen (Jeanne Martinet, Giovana Madonia, Nicole Moutard, etab.), baita bere argitalpen-sarean ere.

### Soziolinguista praktikoa 
Mitxelenak hizkuntzalaritzan eta filologian egindako lan erraldoiak itzalean utzi ditu soziolinguistikan egindako ekarpenak. Bere lanetan, alor hau, teorikoki baino areago, modu praktikoan garatu zuen, soziolinguistika aplikatua da hori, azken batean. Horrela, Mitxelenaren hizkuntzalaritza lan guztien eta hartu zituen erabaki linguistiko nagusien oinarrian ikuspegi soziolinguistiko sendo bat zegoen. Mitxelenak oso argi zuen euskararen biziberritzeak estatusaren alorrean bideratu beharreko normalizazio prozesuak eta gure hizkuntza-komunitatearen barne-kohesioak ezinbestean corpus modernizatu eta estandarizatua behar zutela. 

Ikuspegi soziolinguistiko gaurkotu baten gabeziak eragin zuen neurri handi batean batuaren inguruko eztabaida. Mitxelenak oso ondo ulertu zuen zer zegoen jokoan. Militantea izanik, inguru jeltzalean batuaren aurka oso indartsuak ziren bestelako joera ideologikoen aurrean posizio hori gidatu, defendatu eta aurrera atera izanak modernizazioaren bidea zabaldu zion euskarari.]]*Apellidos vascos* (1955).
* *Historia de la literatura vasca* (1960).
* *Fonética histórica vasca* (1961).
* *Lenguas y protolenguas* (1963).
* *Textos arcaicos vascos* (1964).
* *Sobre el pasado de la lengua vasca* (1964-01-01).
* *Mitxelenaren idazlan hautatuak* (1972)
* *Lengua e historia* (1985).
* *Koldo Mitxelena. Euskal idazlan guztiak* (1988. *Euskal Klasikoak* bilduma, 21. - 29. liburuak).
* *Orotariko euskal hiztegia* (1987-2005).

* 2011an Mitxelenaren lan guztiak bateraturik argitaratu zituzten, hamabost liburukitan, EHUko argitalpen zerbitzuetan.
## Sariak eta omenaldiak 
* 1987an Errenteriako Udalak herriko seme kuttun izendatu zuen.

* 2023: Martxoaren 24an, euskara batuak "herriaren garapenean izan duen balioa" azpimarratzeko eta euskara batuaren sorreran bultzatzaile izan zirenak oroitzeko, Euskaltzaindiak eta Orereta Ikastolak Errenteria eta Donostia lotuko zuen 8.000 lagunek osatutako giza-kate erraldoi bat antolatu zuten. Euskara batuaren sorreran eta gorpuztean nabarmendutako hamabost pertsona oroitu zituen ekimenak: Koldo Mitxelena, Resurreccion Maria Azkue, Pierre Broussain, Jose Maria Satrustegi, Julia Berrojalbiz, Xabier Kintana, Raimundo Olabide, Julene Azpeitia, Luis Villasante, Henrike Knörr, Arantxa Urretabizkaia, Arturo Campion, Gabriel Aresti, Jean-Louis Davant eta Jose Luis Alvarez Enparantza *Txillardegi*.

### Eraikinak, plazak, kaleak eta parkeak 
[thumb|[Koldo Mitxelena Kulturunea|Koldo Mitxelena kulturunea Donostian]]
Koldo Mitxelenaren izena jarri diote ondorengo hauei, haren omenez:
*  Koldo Mitxelena Herri Ikastetxea, Errenteria, Gipuzkoa
*  Koldo Mitxelena Institutua, Errenteria, Gipuzkoa
*  Koldo Mitxelena plaza, Errenteria, Gipuzkoa
*  Koldo Mitxelena kalea, Gasteiz, Araba
*  Koldo Mitxelena Kulturunea, Donostia, Gipuzkoa
*  Koldo Mitxelena parkea, Donostia, Gipuzkoa

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Azurmendi, J. 1987: Koldo Mitxelena hil da, *Jakin*, 45: 165-168.
* Haritschelhar, Jean; Ugalde, Martin; Knörr Borrás, Henrike: *Koldo Mitxelena. Biografia.* - Egan, 2015-1/2, 57-63.
* Ibarzabal, Eugenio *Koldo Mitxelena*. (Erein, 1977).
* Lertxundi,&#x20;Anjel. &#x20;(2001).&#x20;*Koldo Mitxelena gure artean – Alberdania.* 
* Sudupe, Pako 2011: *50eko hamarkadako euskal literatura I. Hizkuntza eta ideologia eztabaidak*, Donostia, Utriusque Vasconiae. .
* Sudupe, Pako 2011: *50eko hamarkadako euskal literatura II. Kazetaritza eta saiakera*, Donostia, Utriusque Vasconiae. .
* Ugalde, Martin; Knörr Borrás, Henrike; Haristchelhar, Jean: *Koldo Mitxelena. Biografia*. - Egan, 2015-1/2, 57-63.

## Ikus, gainera 
* Koldo Mitxelena Kulturunea
* Euskararen historia
* Errenteriar ospetsuen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Idoia : «Koldo Mitxelena Elissalt», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* Biografia, Koldo Mitxelena Kulturunearen webgunean
* Koldo Mitxelena soziolinguistikaz hitz egiten II. Euskal Mundu-Biltzarrean (1987-08-31)