Uhandre marmolaire

**Uhandre marmolairea** (*Triturus marmoratus*) salamandridae familiako uhandrea da, hego-mendebaldeko Europan bizi dena.

Euskal Herriko uhandreen artean handiena dugu, 16 cm-rainoko luzera lortzen duelarik. Oso animalia deigarria dugu, bere azal berde bizi eta orban beltzak direla eta. Gainera, araldian zehar arrek gandor handi bat garatu ohi dute, emeek bizkarraldean lerro laranja polit bat mantentzen dutelarik. Euskal Herrian asko hedatutako espeziea da eta itsas-mailatik 1000 metroko altitudera ikus daiteke.

## Deskribapena 
### Helduak 
Heldua denean 110-160 mm bitarteko luzera har dezake. Gorputz sendo eta apur bat zapala du eta isatsak bere luzeraren ia erdia hartzen du. Isatsa alboetatik oso konprimituta dago eta estutzen joaten da puntara heldu arte, ez du filamenturik puntan.

Burua ia luze bezain zabala da eta muturra zabala eta biribildua dauka. Araldian ezpain-lobuluak nahiko garatuak izan ohi ditu, batez ere emeak. Begiak nahiko handiak ditu eta irisak beltzez pigmentatutako urre edo kobre kolorekoak dauzka. Espezie hau ez dugu Pirinioetan aurkituko bertan dauden baldintza lehor eta ezegonkorrak direla eta. Frantziako iparraldean, gainera, uhandre marmolairearen populazioak ahulagoak dira *Triturus cristatus-*en agerpena dela eta. Bereziki gustuko ditu eskualde mediteranearreko gune menditsuak.

Euskal Herrian dauden 18 anfibio espezietako bat dugu marmolairea, bertan asko hedatutako espeziea da, itsas mailatik hasi eta 1000 m inguruko altitudeetaraino ikus daitekeelarik. Muga horien baitan ez du eskakizun zorrotzegirik ezartzen habitatari dagokionez, eta Kantauri aldeko muinoetako larretatik hasi, eta Bardeetako eremu idorretaraino aurki genezake. Nolanahi ere, uhandre marmolaireak urmael iraunkor eta osasuntsuak behar ditu ugaltzeko eta larbak garatzeko, eta horrelako hezeguneak etengabe desagertzen ari direnez, gero eta urriagoa da gure Herriko eskualde gehienetan.

## Habitata 
Larbak, ur geldoz osatutako putzu eta urmaeletan bizi dira. Bereziki, sakon samarrak eta, oro har, landaredidunak diren ur-masa, urmael, putzu, aska, zanga eta abarretan.

Helduak, aldiz, habitat mota guztietan aurki daitezke baina ugaltze-sasoian ur-masen inguruan biltzen dira. Hala, leku irekiak, mendi-larreak, zereal-laboredun soroak, barazki eta fruta zelaiak, lugorriak edota basoetako soilguneak dituzte nahiago. Ugaltze-sasoitik kanpo, landaredia belarkara duen substratu gainean mugitzen dira batik bat.

## Elikadura 
Uhandre marmolaireen larbek krustazeo txikiak (Cladocera subordenekoak eta kopepodoak) eta intsektuen larbak (Efemeropteroak eta dipteroak) jaten dituzte batik bat.

Orokorrean, uhandre marmolaire helduak gauez elikatzen dira. Sasoi-lehortarrean zehar gastropodo txikiak, lepidoptero larbak (beldarrak), intsektu txikiak eta zizareak jaten ditu. Uretako sasoian batez ere krustazeo txikiak eta diptero, trikoptero eta efemeroptero larbak jaten ditu, baina aukera izatekotan beste anfibio batzuen larbak (bere espeziekoak barne) eta arrautzak ere jango ditu. eta  *Lissotriton boscai* uhandre helduak ehizatzeko gai da, eta baita bere espezieko alde helduak ere.

### Harrapariak 
Larbek harrapari ugari dituzte, hala nola intsektu urpekari harrapari handiak, arrainak eta suge urzaleak (*Natrix sp*.) Helduek ere harrapari nahikoak dituzte, ur fasean suge urzaleek (*Natrix sp*.), koartzek eta zikoinek harrapatu ohi dituzte. Lehorretan aldiz mustelidoen eta *Vipera sp*. sugeen menuan daude.

## Espezie antzekoak 
Bere antzekotasuna dela eta, uhandre marmolairea *Triturus pygmaeus*-ekin nahastu daiteke. Lehen *Triturus pygmaeus* uhandre marmolairearen subespezietzat hartzen zen (*T. marmoratus pygmaeus*) baina gerora eginiko ikerketa berriek espezie propioaren estatusa aitortu zioten *Triturus pygmaeus*-i. 

Orokorrean *Triturus pygmaeus* uhandre marmolairea baino txikiagoa da (hortik bere izena) eta berde-beltza izan arren, beltzak marmolairean baino presentzia handiagoa du normalean. Marmolairearen banaketa eremuak iparralderago dauden lurrak hartzen ditu (Frantzia eta iberiar penintsulako erdialdetik iparraldera) eta *T. pygmaeus* uhandrea iberiar penintsulako erdialdetik hego-mendebaldera banatzen da.

## Kontserbazioa 
Ohikoa izaten da banaketa-arearen hegoaldeko leku aproposetan; bakanagoa da, ordea, isurialde atlantiarrean. Populazioak ez dira ugariak izaten, aintzira eta urmael lagungarrietan salbu. Itxura guztien arabera uhandre marmolaire populazioen joeran egonkorra da, populazio askok ugaltzeko erabiltzen duten ur-masen jarraikortasunaren arazoa badute ere. Errute-eremuak eta hesiak galdu izanaren ondorioz populazioak gainbehera nabarmen izan du Frantzian. Gainera, Frantziako iparraldean *Triturus cristatus*ek uhandre marmolaire populazioak desplazatu ditu eta bien arteko hibridazio kasu dezente ikusi dira, ondorengoek ugalkortasun arazoak dituztela.

### Mehatxuak 
Uhandre marmolairearen mehatxu handienak habitataren suntsipena zein degradazioa eta klima aldaketa dira. Anfibioek ura behar dute bere bizi-zikloa aurrera eramateko eta urmaelak mundu mailan habitat mehatxatuenak dira. Anfibioen kasuan gainera, mikro-urmaelak oso garrantzitsuak izan ei dira eta urmael txiki hauek urmael guztietan mehatxatuenak dira, batez ere klima aldaketak hauei gehiago eta azkarrago eragiten dielako.

Bestalde, urmael asko zatituak eta bata bestearengandik urrun daude, inolako lotura edo pasabide ekologikorik gabe, honek modu oso negatiboan eragiten die mugimendu motelak eta mugikortasun erlatiboki txikia duten anfibioei. 

Mota guztietako urmaelen (handiak zein txikiak, baita uraskak ere) kontserbazioak, leheneratzeak eta elkarrekiko lotura bermatzeak asko lagunduko liokete animalia honi. Krisi klimatikoari aurre egitea ere lagungarria izango litzateke, aurretik aipatu bezala, ur putzuak, mikro-urmaelak eta urmael handiagoak ere oso kalteberak direlako klima aldaketaren aurrean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kordatu
* Anfibio
* Caudata
* Salamandridae
* Triturus

## Kanpo estekak 
* Uhandre marmolairea (Triturus marmoratus) (Naturzalia, Ander Izagirre Egaña).
* Uhandre marmolairea dragoi-itxurako anfibio ikusgarria (Elhuyar aldizkaria, Zientzia.eus).
* (Bideo, gaztelaniaz) La vida secreta de los Tritones. El tritón JASPEADO (Triturus marmoratus) (Fray Sulfato, youtube).
* (Bideo) Tritón jaspeado, limpafontes verde, Triturus marmoratus. Ría de Noia (Ría de Noia, youtube).