Louise Bourgeois

**Louise Joséphine Bourgeois** ( ahoskatua; Paris,  - New York, ) frantziar artista,eskultorea izan zen.

1940ko hamarkadan, Robert Goldwater senarrarekin New Yorkera bizitzera joan ondoren, eskulturan zentratu zen. Arte Konfesionalaren sortzailetzat onartua da. Bere lanek giza irudiari egiten diote erreferentzia, baita bere zatiek ere, traizioa, antsietatea eta bakardadea bezalako gaiak adieraziz. Bere lana autobiografiko hutsa izan zen, eta bere aitaren eta haurtzainaren arteko amodioak eragindako haurtzaroko trauman inspiratuta zegoen. Bere armiarma eskulturarik handiena *Maman* (euskaraz: ama) du izena eta munduko leku askotan erakutsi da, 9,27 metro baino gehiagoko altueraduna.

[thumb|ezkerrera|*[Ama (Bilbo)|Ama*, Bilboko eskultura]]

### Maman (ama), Bilboko armiarma 
Bilbon, Guggenheim Bilbao Museoaren inguruetan, Bourgeoisen lan ezagun bat dago, *Ama* izenekoa (*Maman*, 1999) armiarma, hamar metro luze dituen eskultura ikusgarria.

*Ama 2*000. urtean Tate Modern museoaren Turbine Hall handiaren inauguraziorako eskatu zioten. Egindako lehenbiziko hura altzairuzko armiarma erraldoi itzela zen, ia 9 metro luze zuena. Bazuen zorro bat sabel azpian, eta marmolezko 10 arrautza era bai; sabelaldea eta bularraldea brontze zimurrez eginda zeuden. Bilbon dagoena, haren ondoren, Bourgeoisek sortu zuen armiarma-eskulturen serie bateko handienetakoa da.

## Bizitza 
[200px|ezkerrera|thumb|[Maitane Azurmendi|Maitane Azurmendiren ilustrazioa]]

### Haurtzaroa eta gaztaroa 
Bourgeois 1911ko abenduaren 25ean jaio zen Parisen, Frantzian. Josephine Fauriaux eta Louise Bourgeoisen lau seme-alabetatik hirugarrena izan zen. Gurasoak antzinako tapizetan espezializatutako galeria baten jabeak ziren. Jaio eta urte batzuetara, familia Paristik kanpora joan zen bizitzera, eta tapizak konpontzeko tailer bat ezarri zuen bere sailaren azpian, Choisy-le-Roin, non denborak higatutako diseinuak zaharberritzen zituzten.

1924an, bere aita tirano emakumezalea zen eta maitale ugari izan zituen, bere seme-alaben maistra eta umezaina barne. Bourgeois-en esanetan, bere ama Josephine, “pertsona argia, pazientzia handikoa eta kalkulatzailea” zen eta bere senarraren desleialtasunaren berri bazuen ere, errazagoa izan zitzaion gaia alde batera utzi eta ezjakinarena egitea. Bourgeoisek, neskato ernea zen eta bere oroitzapenak egunerokoetan gorde zituen.

Txikitan, Bourgeoisek ezin izan zituen bere aitaren itxaropenak bete, bere trebezia faltagatik. Azkenean,  aitak bere talentu eta izpirituagatik gurtu zuen, baina maitasuna ez zen bion artekoa izan. Neskak aita gorrotatzen jarraitu zuen, aitaren izaera esplosiboarengatik, etxeko jarrera menderatzailearengatik eta isekengatik.

1930ean, Bourgeois  Sorbonan hasi zen Matematika eta Geometria ikasten. Louisek zera esan zuen: "Nire buru-bakea lortzeko modu bakarra inork alda ez zitzakeen legeak aztertzea zen".

Bourgeois Sorbonan graduatu zen 1935ean, eta Académie de la Grande Chaumière-n jarraitu zuen ikasten, 1937tik 1938ra, baita beste eskola batzuetan ere, hala nola Louvre Eskolan eta École des Beaux-Arts-en. École des Beaux-Arts-en izena emanda egon zen denboran, aitaren desleialtasunak erabili zituen inspirazio gisa. Bere sormen bulkada haurtzaroko traumen eta tentsioen barruan zegoela ohartu zen.

Bourgeoisek lehen eskutik esperimentatzeko gogoa zuen, eta sarritan joaten zen Parisko estudioetara, non beste artista batzuen teknikak ikasten zituen eta erakustaldi desberdinekin laguntzen zuen.

Bourgeoisek lan grafikoko denda bat ireki zuen une labur batez aitaren tapiz-tailerraren ondoan. Aitak lagundu egin zion, merkataritzan oinarritutako lanbide batean sartzea erabaki zuelako.

Bourgeoisek bere lan grafikoko dendan ezagutu zuen, 1938an, gero bere senarra izan zena, Robert Goldwater historialari estatubatuarra, arte primitiboaren arloan aitzindaria izateagatik ezaguna. Goldwater dendara joan zen Pablo Picassoren irudi sorta bat erostera, eta "surrealismoari eta azken joerei buruzko berbeten erdian, ezkondu egin ziren". Urte berean New Yorkera joan ziren, non Goldwaterrek New York University Institute of Fine Arts-en arte irakasle lanean jarraitu zuen, Bourgeois New Yorkeko arte ikasleen Ligara joaten zen bitartean, Vaclav Vytlacil-en babespean pintura ikasten, non eskulturak eta estanpatuak ere ekoizten zituen.

1939an, Bourgeois artean ez zen haurdun geratu, eta, beraz, senarrarekin batera, Frantzia bisitatu zuten Michel izeneko haur txiki bat adoptatzeko. Hala ere, 1940an Jean-Louis erditu zuen eta 1941ean Alain.

1939an, Bourgeois artean ez zen haurdun geratu, eta, beraz, bere senarrarekin batera, Frantzia bisitatu zuten Michel izeneko haur txiki bat adoptatzeko. Hala ere, 1940an Jean-Louis erditu zuen eta 1941ean Alain.

### Helduaroa 
Bourgeoisentzat 1940ko hamarkadaren hasieran herrialde berri baterako trantsizioaren zailtasunak eta New Yorkeko erakustaldien munduan sartzeko arazoak izan zituen. Garai hartan, metalezko eta ozeanotik zetorren egurrez egiten zuen lan. Egurraren zikinkeriak pinturaz estaltzen zituen, gero iltzez zuloak eta marratxoak egiten zituen, bere asmoa emozioren bat adieraztea zen. *Sleeping Figura* bere lanaren adibide bat da une horretan, bere zaurgarritasuna zela eta, mundu errealari aurre egiteko gai ez den gerrako figura da obra. Bourgeoisen lana bere iragan problematikoaren berrikuspenetatik sortu zen, haurtzaroaren eta aitarengandik jasotzen zituen gehiegikerien inspirazioa eta aldi baterako katarsia aurkituz. Poliki-poliki, konfiantza artistiko handiagoa garatuz joan zen, nahiz eta batez besteko urteak opakoagoak izan, artearen munduan arreta gutxi jaso zuelako, nahiz eta bere lehen bakarkako erakusketa 1945ean egin.

Parisen ezagutu zuen Joan Miró, 1938an, Bigarren Mundu Gerra baino lehen, baina haren eragina miretsi eta jaso arren, 1947ra arte New Yorken ez zen adiskidetasuna hasi. Nahiz eta berak bere pintura preziatzen zuen, naiftzat jotzen zuena, ez zuen bere eskultura estimatzen. Bera eta bere senarra gonbidatu bakanen artean egon ziren Pierre Matissek, Henri Matisseren seme gazte eta ibiltariak, Miróri 1965ean New Yorkera egindako bisita batean eskaini zion barne-koktel batean. 1966ko udan Bourgeoisek eta bere senarrak Espainian eta Grezian zehar bidaiatu zuten, Bartzelonako Antoni Gaudíren eraikinak bisitatuz.

1954an, Bourgeois *American Abstract Artists Group* delakora batu zen hainbat garaikiderekin, horien artean Barnett Newman eta Ad Reinhardt. Garai horretan Willem de Kooning, Mark Rothko eta Jackson Pollock artisten lagun egin zen.

*American Abstract Artists Group* taldeko kidea izan zen. Bourgeoisek egurra erabiltzeari utzi zion haitzurdin, plaster eta brontzezko egiturak erabiltzeko, beldurra, zaurgarritasuna eta kontrola galtzea bezalako gaiak ikertzen zituen bitartean. Trantsizio hori norabide erabakigarria izan zen. Bere artea elkarri lotutako egun eta zirkunstantzien segida edo sekuentzia gisa aipatzen zuen, bere lan goiztiarra erortzeko beldurra bezala deskribatuz, ondoren erortzeko arte bilakatuko zena, eta azken bilakaera "jasateko" artera. Bizitza errealean izan zituen gatazkek bere esperientziak arte modu paregabe baten bidez autentifikatzeko ahalmena eman zioten. 1958an (beste iturri batzuen arabera, 1961ean), Bourgeois eta bere senarra Chelsea (Manhattan) 22 Mendebaldeko kalean terraza zuen etxe batera joan ziren bizitzera, non bera bizi eta lan egin zuen hil arte.

Bere arte feministatzat jotzen ez bazuen ere, feminitatea zuen gai nagusi. *Femme Maison* (1946-1947), *Torso* *self-portrait* (1963-1964) eta *Arch of Hysteria* (1993) bezalako lanak emakumeen gorputzari buruzkoak izan ziren. Bourgeoisek hauxe esan zuen:"Nire lana genero aurreko arazoekin dago lehian, adibidez inbidia ez da maskulinoa edo femeninoa".

### Azken urteak 
1973an, Bourgeois Pratt Institute, Cooper Union, Brooklyn College eta New York Studio School of Drawing, Painting and Sculpture erakundeetan irakasten hasi zen. Louisek Great Neck-eko (Long Island) eskola publikoetan ere irakatsi zuen urte askoan.

1970eko hasieran Bourgeois “Sunday, bloody Sundays” izeneko bileren anfitrioia zen Chelseako bere etxean. Bileretan artista eta ikasle gazteek kritikak jasotzen zituzten Bourgeoisen partetik. Louisek emakumezko izaeran oinarritutako artea inspiratu zien ikasle askori.

Bourgeois aktibistez inguratu zen, Anita Steckelek sortutako The Fight Censorship Group talde feministaren parte bihurtuz. 1970eko hamarkadan artean irudi sexualen erabilera defendatu zuen taldeak. Steckelek argudiatu zuen: "Zakila museo batean sartzeko behar bezain ona ez bada, ez litzateke behar bezain ona izan behar emakume batengan sartzeko".

Robert Goldwater 1973ko martxoaren 26an hil zen, eta horrek aldaketa handia eragin zion bere bizitzan.

1980az geroztik, Jerry Gorovoy arte-komisarioaren laguntza izan zuen, eta managerra izan zen. Handik aurrera, artistak gero eta indar transgresore handiagoa zuten obrak sortu zituen, feminismoaren eta material berrien eragin handia zutenak. 1982an, New Yorkeko Arte Modernoko Museoan (MoMA), Deborah Wye komisario zuela, bere lehenengo atzera begirakoa ospatzean lortu zuen nazioarteko aintzatespena. Ordura arte, figura periferikoa izan zen artean, eta haren lana txalotua baino miretsiagoa zen. Atzera begirakoaren irekierarekin bat egiteko programatuta zegoen Artforumekin egindako elkarrizketa batean, berak adierazi zuen bere eskulturetan irudiak autobiografiko hutsak zirela. Bourgeoisek, artearen bidez, obsesiboki berpizten zuen munduarekin partekatu zuen haurtzaroko trauma, bere haurtzaina bere aitaren maitalea ere bazela ohartu zenean.

Bourgeoisek beste atzera begirako bat izan zuen 1989an *Documenta 9*, Kasselen (Alemania). AEBn ordezkaria izan zen Veneziako Bieurtekoan (1993). Bere azken lanak, New Yorkeko bere tailerrean eginak, muntaia monumentalaren aukera harrigarrienak arakatu zituzten, hala nola *Spider* (1992) eta *Maman*, brontzezko 10 metroko armiarma bat, 2004an Bilboko Guggenheim Museoan erakutsi zena. Hainbat sari lortu zituen: Frantziako Kultura Ministerioaren Eskulturako Gran Prix saria (1991), Veneziako Biurteko Urrezko Lehoia, Japoniako Arte Elkartearen saria (1999), Aragoi-Goya saria (2008). 1993an, Royal Academyk XX. mendeko arte estatubatuarrari buruzko inkesta egin zuenean, antolatzaileek ez zuten uste Bourgeoisen lanak garrantzi handirik zuenik inkestan sartzeko. Hala ere, inkesta hori kritikatu egin zen hainbat artista alde batera utzi izanagatik, kritikari batek esan baitzuen "Estatu Batuetako arte onenaren sail osoak ezabatu egin zirela", oso emakume gutxi sartu zirela azpimarratuz. 2000. urtean bere lana Londresko Tate Modern jaialdiaren irekieran erakusteko hautatua izan zen. 2010ean, bere bizitzako azken urtean, Bourgeoisek bere artea erabili zuen lesbiana, gay, bisexual eta transgeneroen (LGBT) berdintasunaren alde hitz egiteko. *I do* lana sortu zuen, zurtoin bakarretik hazten diren bi lore erakusten dituena, ezkontza homosexuala babesten zuen Freedom to Marry irabazi asmorik gabeko erakundeari mesede egiteko. Bourgeoisek esan zuenez, "denek izan beharko lukete ezkontzeko eskubidea. Norbait betiko maitatzeko konpromisoa egitea gauza ederra da". Bourgeoisek LGBT berdintasunaren aldeko aktibista gisa jardun zuen, ACT UP hiesaren aurkako erakunde aktibistarentzako piezak sortuz 1993an.

2011n, *Armiarma* izeneko bere lanetako bat $10.7 milioi dolarretan saldu zen, enkantean zegoen obra baterako errekor berria eta emakume baten lanarengatik ordaindutako preziorik altuena.

### Heriotza 
Bere senarra, Robert Goldwater, 1973an hil zen eta seme adoptatua, Michel, 1990ean hil zena bere aurretik hil ziren, beste bi seme naturalak Alain Bourgeoisek eta Jean-Louis Bourgeoisek, bizirik zeuden Bourgeois miokardioko infartu akutuak jota hil zenean, 2010eko maiatzaren 31n, New York hiriko Beth Israel Medical Center-en. Wendy Williamsek, Louise Bourgeois Estudioko zuzendariak eman zuen heriotzaren berri.

*New York Times*-ek esan zuenez, bere lanak "gai errepikakor batzuk partekatzen zituen, giza gorputzean eta mundu beldurgarri batetik elikatua eta babestua izateko beharrean oinarrituak".

## Lanak 
### *Femme Maison* 
*Femme Maison* (1946-47) pintura sail bat da, non Bourgeois-ek emakume baten eta etxearen arteko harremana aztertzen duen. Emakumeen buruak etxeekin ordezkatzen dituzte, beren gorputzak kanpoko munduan eta buruak etxekoan utziz. Arte modernoaren deshumanizazioaren parte da gaia.

### *Destruction of the Father* 
*Aitaren suntsipena* (1974) aitak bere seme-alabengan zuen botere nagusiaren esplorazio biografiko eta psikologikoa da. Pieza azal koloreko instalazioa da, umetoki baten antzeko gela leun batean. Igeltsuz, latexez, egurrez, oihalez eta argi gorriz egina dago, eta artistak eskala handiko material leunak erabili zituen lehen pieza izan zen. Instalaziora sartzean, krimen-eszena baten eraginpean jartzen dute ikuslea. Jangela estilizatu batean jarririk (errekamara baten itxura bikoitzarekin), haurrak forma abstraktuak bailiran, aita larderiatsu baten seme-alabak, matxinatu egin dira eta hil eta irentsi egin dute.…entzuleei esaten zein handia den, egin zituen gauza zoragarri guztiak, gaur harrapatu dituen gaizto guztiak. Baina eszena hori egunero errepikatzen da. Tragedia dago airean. Gehiegitan esan du bere zatia. Jasanezina da menderatzailea, bera konturatzen ez bada ere. Handitzen doan erresumin mota bat eta halako batean nebak eta biok erabaki genuen 'iritsi zen ordua!' Hartu, mahai gainean etzan eta gure labanekin disekzionatuko dugu. Zatitu egin genuen, zakila moztu genion. Eta janari bihurtu zen. Osorik jan genuen, berak bere seme-alabak kitatu zituen modu kitatu genuen bera.

### *Cells* 
Laurogeiko hamarkadan, Bourgeoisek bi instalazio lan sail sortu zituen, berak '*Gelak*' bezala aipatzen zituenak. Asko, kutxa txikiak dira, barruan objektu sinbolikoen moldaketak ikusten dira; beste batzuk gelatxo txikiak dira, ikuslea sartzera gonbidatzen dutenak. Pieza horietan, Bourgeoisek aurretik zizelkatutako formak erabiltzen ditu, aurkitu zituen objektuak eta artistarentzat karga emozional pertsonal handia zuten objektuak.

Zelda edo gelek egoera psikologiko eta intelektualak gordetzen dituzte, batez ere beldurra eta mina. Bourgeoisek esan zuenez, "min mota ezberdinak adierazten dituzte: fisikoa, emozionala eta psikologikoa, mentala eta intelektuala... Zelda bakoitzak beldurra maneiatzen du. Beldurra mina da... Gelaxka bakoitzak voyeur-aren plazerarekin tratatzen du, begiratzeko eta begiratua izateko emozioarekin”.

### *Maman* 
Laurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran, Bourgeois armiarma erabiltzen hasi zen bere artearen irudi nagusi gisa. *Maman*, bederatzi metro baino gehiagoko altuera duena, altzairuzko eta marmolezko eskultura bat da, eta, ondoren, brontzezko sei erreplika egin ziren. Hasieran, Bourgeois-eko komisionatu gisa agertu zen Unilever telesailerako, Tate Modern-eko Turbine Hall-erako, 2000. urtean. Geroago, eskultura Dohako Konbentzioen Zentro Nazionalean (Qatar) jarri zen. Bourgeois-ek eraikitako armadako eskulturarik handiena da.
Eskulturak amaren indarra aipatzen du, ehunen, nutrizioaren eta babesaren metaforarekin. 
«Armiarma amarenganako oda da. Nire lagunik onena zen. Armiarma bat bezala, ama ehulea zen. Nire familia tapizak zaharberritzeko negozioan zebilen, eta nire ama tailerraren arduraduna zen. Armiarmak bezala, ama ere oso maltzurra zen. Armiarmak presentzia atseginak dira, eltxoak jaten dituztenak. Badakigu eltxoek gaixotasunak zabaltzen dituztela eta beraz, ez direla ongi etorriak. Orduan, armiarmak proaktiboak eta oso lagungarriak dira, nire ama bezalaxe.» Louis Bourgeois
## Hautatutako lanak 
* **1994**  Louise Bourgeois: *The Locus of Memory Works* 1982-1993. Harry N. Abrams. 144. or. 
* **1996**  Louise Bourgeois: Drawings and Observations. Bulfincha. 192. or.
* **1998**  *Louise Bourgeois Destruction of the Father / Construction of the Father*. MIT Press, Violette Editions-ekin batera. . or.
* **2000**  *Louise Bourgeois: Memory and Architecture*. 
* **2001**  *Louise Bourgeois: The Insomnia Drawings.* *Scalo Publishers*. 580. or.  
* **2001**  ''Louise Bourgeois' Spider: The Architecture of Art-Writing*.  
* **2008**  *Louise Bourgeois: The Secret of the Cells*. Prestel USA. 168. or.
* **2011**  *To Whom it May Concern*. Violette Editions. 76. or. 
* **2012**  *The Return of the Repressed''

## Erakustaldiak 
* **1995** Louise Bourgeois. Sculptures, environments, dessins. 1938-1995, Parisko Arte Garaikideko Museoa, París
* **1996** Louise Bourgeois. Der Ort des Gedachtnisses Skulpturen, Environments und Zeichnungen. 1946-1995, Deichtorhallen, Hamburgo
* **1996** Red Room, en Galerie Hauser & Wirth, Zúrich
* **1998** Louise Bourgeois. Recent Work,  Serpentine Gallery, Londres
* **1998** Past Tense. Louise Bourgeois, The Art Gallery of Ontario, Toronto
* **1998** Louise Bourgeois: Topiary, Museo Whitney de Arte Estadounidense, Nueva York
* **1999** Louise Bourgeois. Memoria y arquitectura, Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía, Madrid
* **1999** Louise Bourgeois, en Kunsthalle Bielefeld, Bielefeld
* **2000** Louise Bourgeois. Neue Arbeiten/Recent Works,  Galerie Hauser & Wirth, Zúrich
* **2001** Louise Bourgeois, Guggenheim Bilbao Museoa, Bilbao
* **2001** Louise Bourgeois, Hermitage Museoa, San Petersburgo
* **2002** Louise Bourgeois. Works in Marble, Hauser & Wirth Galerie, Zúrich
* **2003** Louise Bourgeois, Louisiana Museum of Modern Art, Humlebaek
* **2003** Louise Bourgeois. Installation at Inauguration of Dia:Beacon, Día Center for the Arts, Nueva York
* **2003** Louise Bourgeois. The Insomnia Drawings, Museo Whitney de Arte Estadounidense, Nueva York
* **2004** Louise Bourgeois, Daros Collection, Zúrich
* **2005** Louise Bourgeois. Repairs in the Sky. en FPJM (2005eko martxoaren 19tik ekainaren 12ra). Palma de Mallorca
* **2005** Sublimation, Hauser & Wirth London, Londres
* **2005** Stitches in Time, Museo de Arte Contemporáneo (Miami), Miami
* **2005**  Wifredo Lam Gunea, La Habana
* **2006** Louise Bourgeois, Kunsthalle Bielefeld, Bielefeld
* **2007** Louise Bourgeois: Retrospective, Tate Modern, Londres
* **2011** Louise Bourgeois & Antoni Tàpies, Galerie Lelong, París.
* **2011** Louise Bourgeois and Alex Van Gelder: Armed Forces, Hauser & Wirth, Zúrich.
* **2011** Louise Bourgeois and Tracey Emin: Do Not Abandon Me, Hauser & Wirth, Londres.
* **2011** Louise Bourgeois: el retorno de lo reprimido, Fundación Proa, Buenos Aires. Itinerancia: Instituto Tomie Ohtake, São Paulo; Museu de Arte Moderna, Río de Janeiro
* **2015** Louise Bourgeois. He estado en el infierno y he vuelto, Museo Picasso Málaga
* **2016** Unfinished: Thoughts Left Visible, The Metropolitan Museum of Art, Nueva York.
* **2017** Dibujos, Galería Barbara Mathes, Nueva York.
* **2024** Louise Bourgeois: I have been to hell and back. And let me tell you, it was wonderful. Mori Art Museum, Tokio.

## Dokumentalak 
* **2008**  Bourgeois, Louise. 

## Sariak eta ohorezko aipamenak 
* 1977: Yale Unibertsitateko Ohoreekin Doktoretza
* 1990: National Academy of Design-erako hautatua
* 1991: Bizi-lorpenaren saria eskultura garaikidean (Hamilton, New Jersey)
* 1997: Arteen Domina Nazionala
* 1999: Praemium Imperiale, bere bizitzan izandako lorpenengatik
* 1999: Golden Lion en el Venice Biennale
* 2003: Wolf Foundation Prize Arteetan (Jerusalem)
* 2005: Austrian Decoration for Science and Art
* 2008: Légion d'honneur
* 2009: Ordre de la Grande Gidouille patafisikoaren "Commandeur"*
* 2009: National Women's Hall of Fame-k ohoratua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak