Kenzaburō Ōe

**Kenzaburō Ōe** (大江 健 三郎, Ōe Kenzaburō, 1935eko urtarrilaren 31 &ndash; Tokio, 2023ko martxoaren 3a) japoniar idazlea eta Japoniako literatura garaikideko pertsonaia nagusia izan zen. Bere eleberriek, ipuin laburrek eta saiakerek, Frantziako eta Amerikako literaturak eta literaturaren teoriak asko eraginda, gai politiko, sozial eta filosofikoak lantzen dituzte. Besteak beste, arma nuklearrak, energia nuklearra, inkonformismo soziala eta existentzialismoa.

Frantsesezko literatura ikasten hasi zen Tokioko unibertsitatean, eta 1957an hasi zen istorioak idazten. 1994an Literaturako Nobel Saria lortu zuen, "imajinatutako mundu bat sortzeagatik, bizitza eta mitoa kondentsatzen diren gaur egungo giza egoeraren irudi nahasgarria osatuz".

## Bizitza 
Ōe 1935ean Ōse herrixkan jaio zen (大 瀬 村, Ōse-mura), gaur egun Uchikon, Shikokuko Ehime prefekturan dagoena. Zazpi seme-alabengandik hirugarren semea zen. Amonak arte eta ahozko interpretazioa irakatsi zion. Ōeren aita Pazifikoko gerran hil zen 1944an, eta bere ama lehen hezitzailea bilakatu zen. *Huckleberry Finn-en abenturak* eta *Nils-en abentura zoragarriak* bezalako liburuak erosi zizkion, eta horien eragina Ōek "hilobiraino eramango zuela" esan zuen.

Gogoan du bere lehen hezkuntzako irakasleak Hirohito Enperadorea jainko bizia zela esaten zuela, eta goizero galdetzen ziola: "Zer egingo zenuke enperadoreak hiltzeko aginduko balizu?" Ōek beti erantzuten zion: "Hil egingo nintzen, jauna. Sabela moztu eta hil egingo nintzen". Etxean gauean ohean, hiltzeko gogoari uko egiten zion, lotsa sentituz. Gerra amaitu zenean, gezurrak irakatsi zizkiotela konturatu zen, traizionatua sentitzeraino. Traizioaren zentzu hori geroago bere idazkietan agertzen zen.

Batxilergoa Matsuyama herrian egin zuen,eta 18 urte zituela Tokiora lehen bidaia egin zuen. Hurrengo urtean Frantziako Literatura ikasten hasi zen Tokioko Unibertsitatean, eta bertan François Rabelaisen espezialista zen Kazuo Watanabe izan zuen irakasle. Ōe 1957an hasi zen ipuinak argitaratzen, oraindik ikaslea zela, Frantziako eta Estatu Batuetako idazle garaikideen eragin handia zuela. 1960ko otsailean ezkondu egin zen Yukari Itamirekin, Mansaku Itami zinema zuzendariaren alaba eta Juzo Itami zinema zuzendariaren arreba zenarekin. Urte berean Mao Zedong ezagutu zuen Txinara egindago bidaia baten, eta hurrengo urtean Errusiara eta Europara ere joan zen, Parisen Jean Paul Sartre bisitatuz.

1961ean Japoniako literatura aldizkari batek Ōe-ren *Hamazazpi* eta *Gazte politiko baten heriotza* nobela motzak argitaratu zituen. Biak hamazazpi urteko Yamaguchi Otoyan inspiratuta zeuden, 1960an Japoniako Alderdi Sozialistako presidentea erail baitzuen, handik hiru astera kartzelan bere buruaz beste egin aurretik. Yamaguchik eskuin muturreko miresleak zituen, eta *Gazte politiko baten heriotzak* haserrea piztu zien. Ondorioz, Ōe-k eta aldizkariak heriotza mehatxuak jaso zituzten gau eta egun aste batzuetan zehar. Aldizkariak laster barkamena eskatu zien irakurle iraindunei, baina ez Ōe-k.

Kanpaina bakezale eta antinuklearretan parte hartu izan du, eta Hiroshimako eta Nagasakiko zein Hibakushako bonbardaketa atomikoen inguruko liburuak idatzi ditu. Noam Chomsky nuklearraren aurkako aktibista ospetsua Harvardeko graduazio ekitaldian ezagutu ondoren, Ōek Chomskyrekin hasi zuen bere korrespondentzia *Okinawa Oharren* kopia bat bidaliz. Ōeren *Okinawa Oharrak* aztertzen ari zen bitartean, Chomskyren erantzunean bere haurtzaroko istorio bat aipatu zion. Chomskyk idatzi zuen Hiroshimako bonbardaketa atomikoaren berri izan zuenean, ezin zuela bonbardaketaren ospakizunik egin, eta basora joan eta iluntze arte bakarrik egon zela eserita. Geroago, elkarrizketa baten Ōek esan zuen: "Beti errespetatu dut Chomsky, baina are gehiago errespetatu nuen hori esan ondoren".

2011ko Fukushimako hondamendi nuklearraren ostean, Yoshihiko Noda lehen ministroari eskatu zion "zentral nuklearrak berrabiatzeko planak geldiarazteko eta, horren ordez, energia nuklearra bertan behera uzteko". Fukushimako hondamendi nuklearraren ondoren, Japoniak "erantzukizun etikoa" zuela esan zuen, gerraosteko Konstituzioaren arabera gerrari uko egin zion bezala. "Energia nuklearra berehala amaitzeko eskatu zuen, ohartaraziz Japoniak beste hondamendi nuklear bat jasango zuela zentral nuklearraren funtzionamendua berreskuratzen saiatuz gero". 2013an, manifestazio jendetsua antolatu zuen Tokion, energia nuklearraren aurka. Betiko gerrari uko egiten dion Konstituzioaren 9. artikulua aldatzeko mugimenduak ere kritikatu zituen.

## Idatziak 
Nobel saria jaso zuela jakin eta gutxira, Ōek "gizakien duintasunaz idazten dut", azaldu zuen.

Bere unibertsitateko giroan burutu zituen lehen idatzien ondoren, 1950eko hamarkadaren amaieran *Shiiku* (飼育) lana ekoitzi zuen, japoniar gazteek soldadu belz bati egindako erasoei buruz (Nagisa Oshimak "*Atzemate*" filma bihurtu zuen 1961ean ) eta *Erauzi haziak, fusilatu haurrak*, Ōe-ren Shikoku landa-eremuko haurtzaro idilikoko eraldaketetan bizi diren haur txikietan oinarrituta. Geroago, haurren figura hauek Jung eta Kerényi "ume jainkoen" arketipokoak zirela identifikatu zuen, abandonuarekin, hermafroditismoarekin, garaiezintasunarekin eta hasiera zein bukaerarekin lotuta zeudenak. Lehen bi ezaugarriak bere hasierako ipuinetan daude, eta azken bi ezaugarriak Hikari jaio ondoren agertu ziren 'mutiko idiota' ipuinetan agertzen dira.

1958 eta 1961 artean, Japonia okupatu zuteneko sexu metaforak biltzen zituen *Gure garaiko* lan sorta argitaratu zuen. Istorio hauen ohiko gaia honela laburbildu zitekeen: "Potentzia handi bateko atzerritarraren harremana [Z], gutxi gorabehera posizio umiliagarrian kokatzen zen japoniarra [X], eta bien artean hirugarren pertsonaia bat [ Y] (batzuetan atzerritarrei soilik erantzuten zion emagaldua, edo interprete bat)". Lan horietako bakoitzean, X japoniarra ez da aktiboa, ez du egoera konpontzeko ekimenik hartu eta ez du garapen psikologikorik edo espiritualik erakusten. Ipuin talde honen izaera grafikoki sexualak, oihu kritiko ugari eragin zuen. Eta *Gure garaiko* serieko gailurrari buruz, Ōek honakoa esan zuen: "Niri pertsonalki gustatzen zait nobela hau, [zeren eta] ez dut uste sekula hitz sexualekin soilik osatutako beste nobelarik idatziko dudanik".

Azaldu izan duenez, "betidanik nahi izan dut gure herrialdeaz idatzi, gure gizarteaz eta eszena garaikidearekiko sentimenduez. Baina alde handia dago gure eta Japoniako literatura klasikoaren artean". 1994an, harro zegoela azaldu zuen Suediako Akademiak Japoniako literatura modernoaren indarra aitortu zuelako, eta sariak beste batzuk bultzatuko zituela espero zuen. Bere ustez, eleberrigileek beti egin dute lan irakurleen irudimena bultzatzeko.

1964an, *Kontu pertsonala* liburuan, idazleak burmuinean kaltetutako semea bere bizitzan onartzeak dakarren trauma psikologikoa deskribatzen du. Hikari nabarmen agertzen da Nobel batzordeak goraipatzeko hautatutako liburu askotan. Hikariren bizitza Ōek Literatura Nobel saria jaso ondoren 1996an argitaratutako lehen liburuaren muina da, *Familia sendatzailea* izenekoa, eta bertan Hikariren bizitzan izandako garaipen txikiak ospatzen dira.

Hikarik eragin handia izan zuen hainbat idatzietan, hala nola *Aita, Nora zoaz?*, *Irakats iezaguzu gure zoramena gainditzen*, eta *Nire malkoak berak garbituko dizkidan eguna.* Premisa bera berregiten duten hiru eleberriek, seme desgaitu baten aita bere aitaren bizitza berregiten saiatzen da, erretiratu ondoren hil egiten dena. Protagonistak aitarenganako duen ezjakintasuna, semeak hura ulertzeko ezintasunarekin alderatzen da; aitaren istorioari buruzko informazio faltak lana osatzea ezinezkoa bilakatzen du, baina errepikapen amaigabea lortzeko gai da eta "errepikapena ipuinen ehuna bihurtzen da".

### 2013 -- 
Liburu berri bat argitaratu zuen 2013aren amaieran, *Estilo zaharrean* (*Bannen Yoshikishu)* izenekoa eta Kodansha argitaletxeak kaleratua. Eleberria Kogito Chokoren pertsonaia nagusia duen serieko seigarrena da, Ōeren alter ego literariotzat har daitekeena. Halaber, eleberria bere semea 1963an adimen urritasunarekin jaio zenetik idazten jarraitu zuen I-eleberrien nolabaiteko amaiera da.

Eleberrian, Chokok idazteko interesa galtzen zuen Japoniako Ekialdeko lurrikarak eta tsunamiak Tohoku eskualdea 2011ko martxoan astindu zutenean. Hondamendi aro berri bati buruz idazten hasi zen hondamendiengatik, eta bera laurogei urtera hurbiltzen ari zela ikusirik.

## Ohoreak 
* Akutagawa Saria,1958.
* Shinchosha Literatura Saria, 1964.
* Tanizaki Saria, 1967.
* Noma Saria, 1973.
* Yomiuri Saria, 1982.
* Jiro Osaragi Saria (*Asahi	Shimbun*), 1983.
* Literaturako Nobel Saria, 1994.
* Japoniako Kulturako Ordena, 1994 – ukatu egin zuen.
* Frantziako Ohorezko Legioa, 2002.

2006an, Kenzaburō Ōe Saria sortu zen azken urtean argitaratutako japoniar literatura eleberriak sustatzeko. Lan irabazlea Ōek soilik hautatzen du. Irabazleak ez du dirurik jasotzen, baina nobela beste hizkuntza batzuetara itzultzen da.

## Lan hautatuak 
Kenzaburō Ōeren itzulitako lanen kopurua mugatua da, beraz bere literaturaren zati handi bat japonieraz soilik dago eskuragarri oraindik. Ōeren eta inguruko idazlanen ikuspegi estatistikoan, OCLC / WorldCat-ek 700 lan inguru biltzen ditu 28 hizkuntzatako 1.500+ argitalpenetan, eta 27.000+ liburutegietako funtsetan. Ondorengo zerrendan ageri dira lan nabarmenenak.

## Nobel hitzaldia 
1994ko abenduaren 7an egin zuen Ōek Nobel hitzaldia “Japonia anbiguoa eta ni neu" izenburupean (Aimai na Nihon no watashi"), eta bere txikitako bizitzari buruzko iruzkin batekin hasi zen, azalduz nola liluratu zuten *Huckleberry Finnen abenturak* eta *Nilsen abentura zoragarriak*, Bigarren Mundu Gerraren izua burutik kentzeko erabiltzen zituenak. Hainbat zailtasunetatik bizirik ateratzeko idazketa ihesbide gisa erabili zuela deskribatu zuen, "nire sufrimendu horiek irudikatuz eleberri moduan", eta baita bere seme Hikarik musika nola erabiltzen duen "arima negarti eta ilun baten ahotsa" adierazteko metodo bezala.

Bere diskurtsoaren zati handi bat Yasunari Kawabataren onarpen diskurtsoari buruzko iritziari eskaini zion, esanez Kawabataren izenburuaren lausotasuna eta Erdi Aroko zen monjeek idatzitako olerkiei buruzko eztabaidak izan zirela bere onarpen diskurtsoaren izenburua. Hala ere, Ōek adierazi zuen Kawabata herrikidearekiko kidetasun espirituala sentitu beharrean, afinitate handiagoa zuela William Butler Yeats poeta irlandarrarekin, honen poesiak bere idatzietan eta bere bizitzan eragin nabarmena izan zuelako, eta bere *Sugarretako* z*uhaitz berdearen trilogiako* inspirazio nagusia izan zela. Honako hau esan zuen: "Yeats da jarraitzea gustatuko litzaidakeen idazlea". Aipatu zuen baita, Japonian izandako esperientzietan oinarrituta ezin duela Kawabatarekin batera "Japonia ederra eta ni neu" esaldia sinatu. Era berean, Japonian sentimendu militaristen berpiztea eta sentimendu horiek arbuiatzeko beharra azaldu zuen, eta nola berak baliagarria izan nahi zuela gizakiaren sendabidean eta adiskidetzean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asiar literatura.
*  Japoniako Nobel Saridunen zerrenda
*  Tokioko Unibertsitatearekin lotura duten Nobel saridunen zerrenda
*  Energia nuklearraren aurkako mugimendua Japonian

## Kanpo estekak 
*  Kenzaburō Ōe, Nobelprize.org
*  Kenzaburō Ōe Saria