Suge

**Sugeak** (**Serpentes** subordena) hankarik gabeko narrasti haragijaleak dira. Hankarik gabeko sugandiletatik bereizten dira ez dutelako betazalik ez eta kanpo belarririk. Squamata guztiak bezala Vertebrata ektotermiko amniotak dira eta ezkatak dituzte. Sugandilek bezala burezurrek ez dute artikulazio sendorik eta euren burua baino handiagoak diren animaliak jan ditzakete. Euren gorputz estuak izan ahal izateko binaka dituzten organoak (adibidez giltzurrunak) bata aurrean eta bestea atzean dituzte. Gehienek birika funtzional bakarra dute. Espezie batzuek aldaka bestigial bat dute, kloakaren bi aldeetan.

Antartikan ezik beste kontinente guztietan aurki daitezke sugeak. Gaur egun 15 familia ezagutzen dira, 456 genero eta 2.900 espezierekin. Era guztietako tamainak dituzte, oso txikitik (10 cm) oso handira (7,6 metroko anakondak). *Titanoboa* fosila 13 metro luze zen. Uste denez, Kretazeoan uretako edo zuloak egiten zituzten sugandilatik eboluzionatu zuten. Gaur egungo dibertsitatea Paleozenoan lortu zen.

Espezie gehienak ez dira pozoitsuak eta pozoia dutenek batez ere hiltzeko erabiltzen dute, autodefentsarako baino gehiago. Espezie batzuek duten pozoia nahikoa indartsua da gizakiak hiltzeko.

## Eboluzioa 
Sugeen fosilak ez dira oso ugariak, euren hezurdura orokorrean txikia eta hauskorra delako eta fosilizazio arraroa da. Suge gisa identifika daitezkeen lehen fosilak, batzuetan euren aldakak mantentzen zituztenak, Kretazeoan agertu ziren.  Ezagutzen den lehenengo suge fosila Utah eta Aljerian aurkitu dira, eta *Coniophis* eta *Lapparentophis* generoetakoak ziren, urrenez urren. Fosil hauek Albiar eta Zenomaniarrean agertu ziren, orain dela 112 eta 94 milioi urte artean. Hala ere baliteke Aljeriako fosilak zaharragoak izatea, Aptiarrekoak, orain dela 125-112 milioi urte artean.

Anatomia konparatua eginez gero kontsentsua dago sugandilen ondoren sortu zirela. Pythonidae eta Boidae familietako lehen kideen artean aldaka bestigialak zeuden, txikiak, behatz txikitxoekin, kopulazioan erabiltzeko. *Najash rionegrina* fosilak bi hanka zituen, zuloak egiteko aproposak, sakroa zuen eta guztiz lur-lehorrekoa zen. Borneoko *Lanthanotus*-etan animalia hauen antzekoa litzateke, nahiz eta honek bizitza ur-lehortarra egiten duen.. Lurrazpiko hainbat espeziek euren besoak galduko zituzten, ahalik eta finenak izateko.
thumb|ezkerrera|*Archaeophis proavus* fosila.

### Mosasauro urtarraren hipotesia 
Beste hipotesi baten arabera, morfologian oinarritua, sugeen arbasoak desagertutako mosasauroei lotuta egongo lirateke, Kretazeo aldeko desagertutako narrasti urtarrak. Hauek, era berean, *Varanidae* motako narrastien eboluzioz sortu zirela uste da. Munduko uharte askotan ez dago sugerik, adibidez Irlanda, Islandia eta Zeelanda Berrian.

## Sailkapena 
Sugeen sailkapena nahiko korapilatsua da, eta hainbat proposamen dago. Gainera oso aldakorra suertatzen da. Azpian lau sailkapen eredu ezberdin proposatzen dira, familien sailkapen posibleekin:

## Biologia 
[thumb|*[Leptotyphlops carlae* heldu bat, txanpon baten gainean]]
### Tamaina 
Gaur egun iraungitua dagoen *Titanoboa cerrejonensis* sugeak 12-15 metro arteko tamiana zuen. Konparazioz, gaur egungo handienak diren *Python reticulatus* eta anakonda txiki geratzen dira. Azken espezie hau da astunena gaur egun. 

Txikienen artean *Leptotyphlops carlae* aurkitzen dugu, 10 zentimetroko tamainarekin. Suge gehienak txikiak dira, bataz beste metro bateko tamainarekin.

### Pertzepzioa 
#### Usaimena 
Sugeek usaimena erabiltzen dute harrapakariak aurkitzeko. Usaitzeko mihi biperakara erabiltzen dute, airean dauden partikulak jaso, organo bomeronasaletik pasatzeko ahoan (edo *Jacobsonen organoa*) Mihian duten sarde itxura horrek usaimena ere direkzionalki hartzea baimentzen die, aldi berean dastatzeko aukera emanez. Orokorrean ikusmena hobea da zuhaitzetan bizi diren sugeengan, eta txikiagoa zuloetan bizi direnengan. Suge batzuek, adibidez *Ahaetulla* generoaren barruan daudenak, ikusmen binokularra dute, eta bi begiek puntu berean fokatzeko aukera dute. Suge gehienek fokatzeko leiarrak aurrera eta atzera mugitzen dituzte erretinarekiko, beste amniotatan lentea estutzen den bitartean. Gauez bizi diren suge askok pupila luzeak dituzte, egunez bizi direnek biribilak dituzten bitartean.

#### Infragorriak 
thumb|ezkerrera|Sugeetan dauden infragorriak detektatzeko zuloak.
Crotalinae, Pythonidae eta Boidae familiako hainbat kidek infragorriak detekta ditzakete, muturrean dituzten zulo sakon batzuei esker. Honi esker odol beroko animaliek isurtzen duten berroa "ikusteko" gaitasuna dute. Crotalinaen zulo hauek sudurzuloa eta begiaren artean daude, buruaren bi aldeetan. Beste suge batzuek zulo horiek goiko ezpainaren gainean dituzte, sudurzuloen azpian. Barailaren bi aldeak independenteak direnez, baraila lurrean jarrita estereoan detektatzen dituzte lurreko mugimenduak. Bibrazio hauek angstrom eskalan neur daitezke. Sugeek ez dituzte kanpo belarria eta barruan dauden belarriko hezurrak, aireko mugimenduak detektatzeko.

Hioidea hezur txiki bat da, burezurraren atzean eta azpian kokatzen dena, *lepoaren* eskualdean. Hezur honetan txertatzen dira sugearen mihia, beste tetrapodoetan bezala. 

Bizkarrezurrean 200etik 400era orno daude, espezie batzuetan gehiago. Isatseko ornoak oso gutxi dira konparazioan, normalki %20a baino gutxiago, eta ez dituzte saihetsak. Gorputzeko beste ornoek bi saihets dituzte, artikulatuak. Orno hauek giharrak dituzte atxikita, saihetsen mugimendua egiteko. 

Isatsaren autotomia (defentsa mekanismo gisa isatsa galtzeko aukera) ez da ematen suge gehienen artean. Ematen den kasuetan ornoen artean ematen da, sugandiletan ez bezala, non ornoen barruan ematen den.

Suge batzuetan, batez ere Boidae eta Pythonidaen aldakaren bestigioak daude, batez ere aldaka ezproi gisa. Hauek protrusio txikiak dira, erpe baten antzekoak, eta kloakaren bi aldetan kokatzen dira. Erpe hauek ilion eta izterrezurraz geratzen dena dira.

### Hortzak 
Sugeak polifiodonteak dira, eta hortzak denbora guztiak berritzen ari dira. Hagin mota ezberdinak daude, lotzen diren hezurraren arabera sailkatuak: maxilarrak, pterigoideak, palatinoak, dentarioak eta aurremaxilarrak. Hagin maxilarrak dira anitzenak eta pozoina isurtzeko aukera duten bakarrak. Lau motakoak daude:
;Aglifoak
:Hagin mazizoak dira, bil daitezkeenak, atzerantz kurbatuak harrapakina eusteko eta ez daude diseinatuak pozoia isurtzeko. Colubridae, Boidae eta Pythonidaen agertzen dira. Suge hauek gizakiarentzat ez dira arriskutsuak, pitoi eta anakonda kenduta. 

;Opostiglifoak
:Hagin akanalatuak dira, barailaren atzean kokatuak eta pozoin guruinekin konektatuak, inokulazio sistema primitibo bat direlarik. Pozoia sartzeko ahoaren aurreko aldearekin haginka egin behar dutenez, ez dira oso arriskutsuak gizakiarentzat, adibidez *Malpolon monspessulanus*en kasua. Handiak direnak arriskutsuagoak dira, adibidez *Dispholidus typus*. 

;Proteroglifoak
:Hagin txikiak dira eta finko daude ahoaren aurrealdean, kanal itxi batekin. Kobrak eta mambak mota honetakoak dira. Espezie batzuek, adibidez *Naja nigricollis*, txistua egin dezakete, lau metrora pozoia botaz.

;Solenoglifoak
:Bi letagin mugikor handi dira, barailaren atzealdean. Hutsik daude barrutik, barne kanal itxi batekin eta guruin pozoitsuekin lotuta. Legatinak ahosabaian bil daitezke animaliak ahoa ixten duenean, eta berriz jartzen dira haginka egiteko moduan ahoa irekitzerakoan. Hau da inokulazio sistemarik eraginkorrena eta arriskutsuena. Viperidae familiak sistema hau du.

### Barne organoak 
Sugeen bihotza zaku batez inguratuta dago, perikardio izenekoa, bronkioen bifurkazioan koatua. Bihotzak mugitzeko gaitasuna du, ez dutelako diafragmarik. Gaitasun honekin animalia handiak irensterakoan bihotza mugitu eta babesteko aukera dute. Barea behazun xixkuari eta pankreari lotuta dago, eta odola iragazten dute. Timoa bihotzaren gaineko gantzean kokatzen da eta zelula immunitarioak egiteko ardura dauka. Sistema kardiobaskularra ere bakarra da, giltzurrunek ate sistema bat dutelako zeinetan isatsetik igaro den odola bertatik igarotzen den bihotzeraino iritsi aurretik.  Espezie gehienetan birika bakarra da funtzionala. Birika hauek sistema baskularizatu bat dute aurrealdean eta beste parte bat atzean, ez duena gas-trukean lanik egiten. Hemipene hauek, batzuetan, gako itxura dute, eta emeen kloakaren hormak hausteko sistemez hornituak daude. Eme pitoi batek ez du inoiz arrautza utziko, ez bada eguzkiarekin berotu edo ura edateko. Batzuek bibrazioak egiten dituzte, arrautzen tenperatura igotzeko. Azken urteotan ikusi ahal izan da espezie batzuk guztiz bibiparoak direla, adibidez *Boa constrictor* eta *Eunectes murinus*, euren kumeak karen batekin eta bitelo-zaku baten bidez. Hau oso arraroa da narrastien artean, berez sistema antzekoa bakarrik Carcharhinidae marrazo eta eta Placentalia ugaztunetan aurki daiteke. Proteina hauek izan daitezke neurotoxinak (nerbio-sistemari eragiten diotenak), hemotoxinak (zirkulazio aparatuari eragiten diotenak), zitotoxinak, bungarotoxinak eta beste hainbat toxina, gorputzari modu ezberdinetan eragiten dietenak. Ia suge pozoitsu guztiek hialuronidasa dute, pozoiaren zabaltzen azkarra ziurtatzen duen toxina. Honek zientzialarientzat zailtasuna dakar, ez baita erraza pozona ateratzea. Gaur egungo suge gehienek "ez-pozoitsu" izena daramate, eta teoria honen arabera ezin dute minik eragin, ez dutelako modurik pozoia txertatzeko edo ez dutelako nahikoa gizakiei min egiteko. Teoria honek dio suge guztien arbasoa pozoitsua zela, eta bere ahaide batzuk ere badira gaur egun.

## Portaera 
### Sorgorraldia 
Sugek odol hotzeko animaliak dira eta, beraz, neguak hotzak diren eremuetan ezin dute jarduera osorik egin; kasu horietan sorgorraldia egiten dute. Sorgorraldia ez da hibernazioa bezala, non ugaztunak lotan dauden; sorgorraldian sugeak esna daude, baina ez-aktibo. Sugeen sorgorraldia zuloetan, harrien azpian edo eroritako zuhaitzen barruan egin daiteke, edo taldeka bil daitezke, *hibernakula* bat egiteko, urtero errepikatzen duten lekuetan.

### Mugimendua 
Sugeek gorputz-adarrik ez dutenez, mugimendua egiteko sistema bereziak dituzte. Bizi diren eremuaren araberako mugimendu ezberdinak egiten dituzte. Adardun animalien gorputz-mugimenduak ez bezala, kontinuo bat eratzen dutela, sugearen mugimenduaren modu bakoitzak sistema ezberdinak erabiltzen ditu ibilgua bukatzeko; trantsizioak moduen artean bat-batekoak izan daitezke.

#### Alboko uhindura 
Alboko uhindura uretan higitzeko modu bakarra da, eta ohikoena lurreko lokomozioan. Mugimendu era hau egiteak kaloria nahiko erretzen ditu, sugandilatan korrika egiteak bezain beste.

## Gizakia eta sugea 
### Arriskuak 
### Mitoak 
#### Sugea Euskal Mitologian 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Animalien hotsak

## Kanpo estekak