open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
PDF

thumb|122x122px|PDF agirien logotipoa
**PDF** edo **P**ortable **D**ocument **F**ormat (Dokumentu Formatu Eramangarria) dokumentuen elkartrukerako fitxategi formatua da, Adobe Systems enpresak garatutakoa. 2008ko uztailaren 1az geroztik estandar irekia da, *ISO 32000-1:2008* kodearekin.

## Ezaugarriak 
* Plataforma-anitza da, sistema eragile nagusietan bistaratu daiteke, hala nola Windows, Linux edota Mac OS.
* Testua, irudiak eta musika gordetzeko gai da.
* Interneten, zein enpresa eta gobernuetan oso zabalduta dagoen formatu bat da.
* Irekia da eta PDF formatua sortu, bistaratu eta aldatzea ahalbidetzen duten aplikazioak sortu eta banatzea baimenduta dago.
* Edukia babesteko asmoz, kodetu egin daiteke.

## PDF hibridoak 
PDF hibridoak PDF fitxategiak dira, beste edozein PDF bezala irakur daitezkeenak, baina jatorrizko dokumentua ODF formatuan ere badute. Esate baterako, LibreOffice erabiliz PDF hibridoak eskaini daitezke, non PDF testua jasotzen duenak testuaren zati batzuk erraz edita ditzake eta testuaren beste zati batzuk, ordea, irudi bezalako zerbait aldaezin agertuko dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Adobe
*  PDFak sortzeko *PDFCreator* programa askea
MP3

***MPEG-1 Audio Layer III*** edo ***MPEG-2 Audio Layer III***, ezagunagoa **MP3** izenaz. Internet bidezko p2p sareetako elkartukreeei esker ezagun egin den fitxategi formatua da eta bere erabilera galerak dituen algoritmo baten bidez, audio edukia txikiagotzean datza. Oso erabilia da musikan, bai ordenagailuetan eta baita ere musika entzuteko gailuetan.

**MP3**-a Moving Picture Experts Group (MPEG) -ek garatu zuen. Sortuta dagoen MP3 batek 128 kbit/s bidez konpresioa eginez gero CD-an baino 11 aldiz txikiagoa den tamaina lortuko du.

## Xehastasun teknikoak 
Ezberdintasun nabarmen bat, ***MPEG-1*** edo ***MPEG-2***-ren artean ez dutela laginketa maiztasun berdinak erabiltzen.

MPEG-1 audio edukiek: 32, 44,1 y 48 kHz-etako laginketa maiztasunak erabiltzen ditu.

MPEG-2 audio edukiek: 16, 22,05 y 24 kHz-etako laginketa maiztasunak erabiltzen ditu.

## Kanpo estekak 
* Fraunhofer IIS Fraunhofer Institutuko web orriealdea, MP3 formatuko sortzailea.
* Nola funtzionatzen duen MP3 formatuak How Stuff Works-en .
* YouTube-ko MP3 bihurgailua dohakoa.
Tim Robbins

**Timothy Francis "Tim" Robbins** (West Covina, Kalifornia, 1958ko urriaren 16a - ) Ameriketako Estatu Batuetako aktore, gidoilari, zuzendaria eta ekoizlea da. Susan Sarandon aktorearekin aspaldi elkarturik, biek ikusmolde politiko ezkertiarra daukate.

## Filmografia hautatua 
## Kanpo loturak 
* Tim Robbins aktore, zuzendari eta gidoigilearen IMDBko fitxa irakurgai
Leongo Herria

|-----
| style="background:#c6c6c6;" align="center" colspan="2" | 250px
|-----
| Hiriburu historikoa || Leon
|-----
| Azalera
| 38.476 km²
|-----
| Populazioa
| 1.071.046
|-----
| Herritarra || leondarra
|-----
|Administrazioa
|Gaztela eta Leonen menpe dago.
|-----
| align="center" colspan="2" | Junta de Castilla y León
|}

**Leongo Herria** (leoneraz: *País Llionés*) zenbait erregionalista eta nazionalistak Leon, Zamora eta Salamancako probintziek osatzen duten lurraldeaz aritzeko darabilten izena da. Gaur egun ez du inolako onarpen ofizialik.

Leongo Herriaren hiriburua León da. 1.046.334 biztanle ditu (2005), 38.436 km², eta 27,22 biztanle/km²-ko biztanleria dentsitatea.

Lurralde aldarrikapen hau egiteko, astur-leoneraren dialektoetako bat den leoneran oinarritzen dira, bai eta Gaztelatik bereizteko nahian ere. Gaur egun, hala ere, hizkuntza hedatuena eta ofiziala gaztelania da. Era berean, historiari erreparatuz, Leongo Erresuma aldarrikatzen dute.

## Leonesismoa 
Egun, **Leongo Herria**ren kontzeptua PREPAL (*Partido Regionalista del País Leonés*), PC-RL (''Partíu Carlista'l Reinu de Llión*) eta UPL (*Unión del Pueblo Leonés*) alderdiek aldarrikatzen dute, azken honen gazte erakundearekin (*Conceyu Xoven*) batera. Horiekin batera, UPLren gertuko UPSa (*Unión del Pueblo Salmantino*) eta PAL-UL (*Partido Autonomista Leonés - Unión Leonesista*) alderdiek ere aldarrikapen bera egiten dute. Talde hauei guzitei *leonesista'' deritzaie.

## Hizkuntzak 
Gaztelania da hizkuntza hedatuena, baina hizkuntza gutxitu propioa ere badaukate: leonera; asturierarekin, extremadurerarekin eta mirandesarekin batera, astur-leonera hizkuntzaren dialekto nagusitako bat.

Halaber, galizieraren aldaera bat hitz egiten dute Bierzoko eskualdearen hainbat lekutan, Leongo probintziaren mendebaldean.

## Ikus, gainera 
* Zelta nazioak
* Gaztela
* Granadako eskualdea

## Kanpo estekak
Valentzia

**Valentzia** (valentzieraz: ; ) Valentziako Erresuma, Valentziar Herrialdea eta Valentziako Erkidegoa izeneko errealitate historiko, nazional eta administratiboetako hiriburua da; hiri nagusia izanik, guztiei izena ematen die. Horren ondorioz izen bereko probintziako eta Horta eskualde naturaleko hiriburua ere bada, baita azken horren barruan sortutako lau eskualdeetako bat osatu ere, besteak Horta Nord, Horta Sud eta Horta Oest direla; beraz, Valentziar Herrialdeko hiri-eskualde bakarra da. Biztanle kopuruan udalerria (809.267 2010ean) eta bere metropoli eremua (1.738.690) espainiar estatuko hirugarrenak eta Katalan Herrietako bigarrenak dira.

Hiriari ematen zaizkion beste izenak *Cap i Casal* ("hiriburua") edota "Turiako hiriburua" dira.

## Geografia 
Valentziako alde zaharra Turia ibaiaren ondoan zegoen, ibaiaren hegoan, baina 1985an Turia bidea besteratu zuten, uholdeak ekiditeko. Gaur egun, ibaia hiriaren hegoan itsasoratu da.

Valentziako Albufera Valentziako udalerrian dago, Pobles del Sud distrituan. Natura parkea eta inguru heze zabala da.

Fitxategi:València, etc-Terme 1840.svg|Valentzia 1840an. Turia ibaia bere antzinako bide dago, hirien iparrean.
Fitxategi:Historia30-valencia - Valencia anegada por la riada de 1957.jpg|Valentziako Uraldi Handia.
Fitxategi:Jardí del Túria des del pont del Real, València.JPG|Turiako lorategia, ibaiaren antzinako bidean.

### Klima 

### Auzoak 
## Historia 
K.a. 138 urtean erromatarrek Valentzia ireki zuten. XI. mendean, Valentziako taifaren hiriburua zen.

1238an, Aragoiko errege Jakue I.a Konkistatzaileak hiria hartu zuen, eta Valentzia Valentziako erresumaren hiriburua zen.

## Demografia 
## Kirola 
Valenziako Erkidegoko Itzulia bertan amaitzen da. Urte askotan, azken etapa hirian irteera eta helmuga izan du. Bertan irabazi dute Eddy Merckx handia, Txomin Perurena, Bernard Hinault, Alex Zulle, Tadej Pogacar, besteak beste.

## Jaiak eta ospakizunak 
Martxoan "Fallak" izeneko jai ezagunak ospatzen dituzte hirian.

## Hiri senidetuak 
Valentzia ondorengo hiriekin senidetuta dago:

## Valentziar ospetsuak 
* Joaquín Sorolla (1863-1923), margolari inpresionista.
* Concha Piquer (1908-1990), abeslari eta aktorea.
* Felipe Garin Ortiz de Taranco (1908-2005), artista.
* Luis García Berlanga (1921-2010), zinema zuzendaria.
* Carmelina Sánchez-Cutillas (1927-2009), poeta.
* Santiago Calatrava (1951-), arkitektoa.
* Francisco Camps (1962-), politikaria.
* Rita Barberá (1948-2016), politikaria.
* Ana Duato (1968-), aktorea.
* Paco Roca (1969-), komikigilea.

## Iruditegia 

Fitxategi:Miguelete.jpg|Valentziako katedralaren dorrea, *Micalet* izenekoa.
Fitxategi:Palau musica.jpg|Palau de la Músicaren ikuspegia.
Fitxategi:Torres de Serrano.JPG|Serranos dorreak, erdiaroko antzinako sarrera.
Fitxategi:Ciudad de las ciencias noche.JPG|Arteen eta zientzien hiria gauez.

## Ikus, gainera 
* Valentziako udalerriak
* Horta Nord, Horta Oest eta Horta Sud

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*   Udalaren webgunea
* Valentzierari buruzko erreportajea Argia aldizkarian.
Oliver Stone

**William Oliver Stone** (New York, 1946ko irailaren 15a) Ameriketako Estatu Batuetako film zuzendaria da. Zuzendari onenaren Oscar Saria birritan irabazi ditu, *Platoon* eta *Born on the Fourth of July* filmeengatik. Yale eta New York Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Vietnamgo gerran soldadu izan zen: han zauritua izan zen.

Haren zinemak, maiz benetako gertaeretan oinarritua, oso ideologia garbia dauka. Askotan filmak (batik bat *JFK* eta *Natural Born Killers*) manipulaturik daudela leporatu diote. *U Turn* filma salbu, Stonek bere gidoi guztiak idatzi ditu. Zuzendu dituenez gain, *Midnight Express* (1978), *Conan the Barbarian* (1982), *Scarface* (1983), *Year of the Dragon* (1985), *8 Million Ways to Die* (1986) eta *Evita* (1996) filmeen gidoietan ere parte hartu du.

## Donostiako Zinemaldia 
1987an, Donostiako Zinemaldia ospetsu bilakatzen hasi berria zela, bertan zinema zuzendari gisa ian zen, bere *Salvador* filmaz Anoetako belodromoa antzoki erraldoi gisa inauguratzera. 2012an, Donostia Saria jaso zuen.

## Zuzendutako filmen aktoreak, ekoizlea eta izenburuak 
Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):

## Sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francis Ford Coppola

**Francis Ford Coppola** (Detroit, Michigan, 1939ko apirilaren 7) estatubatuetar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea da. Berak eginak dira Ameriketako Estatu Batuetako zinemagintzak eman izan dituen film mitiko eta handienetako batzuk, hala nola, *The Godfather*, *The Godfather, Part II* eta *Apocalypse Now*. Sei Oscar irabazi ditu, eta 2015ean Arteen Asturiasko Printzesa saria jaso zuen.

Sofia Coppola eta Roman Coppola zinemagileen aita eta Nicolas Cage aktorearen osaba da.

## Bizitza 
Kaliforniako unibertsitatean ikasi zuen, eta hasieran gidoiak idatzi zituen. 1962, urtean zuzendu zuen bere lehenengo filma: *Tonight for sure!*. 1969an, George Lucas adiskidearekin batera, *American Zoetrope* izeneko estudioak fundatu zituen. Lucasen *THX 1138* (1971) lehendabiziko filmak porrotara eraman zituen estudioak, baina *The Godfather* (1972) lanaren arrakasta itzela zela-eta, Hollywood konkistatzeko ametsa berpiztu zitzaion Coppolari. *The Godfather* eta *The Godfather, Part II* (1974) filmeetan Siziliatik Estatu Batuetara emigratu eta mafiaburu bihurtzen den lagun baten eta bere ondorengoen bizitzak kontatzen dira.

George Lucasek *Apocalypse Now* proiektuaren lehen ardura bazuen ere, *Star Wars*-en truke aldatu zuen. Hori zela eta, Coppolak hartu behar izan zuen proiektua bere gain. Filmaketa, Filipinetako oihanean egindakoa, oso zaila izan zen. Coppolak, bere sakeletik sekulako diru pila jarri eta sosik gabe zegoenenez, hiru aldiz mehatxatu zuen bere buruaz beste egingo zuela. Filma 1979an eman zen lehen aldiz, eta arrakasta gaitza bildu zuen. «Nire filma ez da Vietnameko Gerrari buruzkoa. Vietnam da» esan zuen Coppolak, pelikula onenaren Cannesko Urrezko palmondoa jaso zuenean.

*One from the Heart* (1982) porrot sonatua izan zen, eta horren ondorioz saldu egin behar izan zituen bere estudioak, eta hutsetik hasi berriro. Ondoren, amerikar gazteriaren egonezina azaldu zuen *Rumble Fish*-en (1983), eta *Cotton club* (1984) musikal bikaina egin zuen. 1990eko hamarkadan aipagarriak dira, *The Godfather, Part III* (1990), Corleone familiaren bilakaera eta gorabeherei buruzko hirugarren filma, eta ''Bram Stoker's Dracula'' (1992).

Azken urteetan ekoizteari ekin dio gero eta maizago, batez ere Sofia Coppola alabaren filmak.

## Zuzendutako filmen aktoreak, ekoizlea eta izenburuak 
Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):

## Erreferentziak
Costa-Gavras

**Konstantinos Gavras** (; Arkadia, 1933ko otsailaren 12) Greziako zein Frantziako film zuzendaria da, besteak beste, ikusmolde politiko ezkertiarrarengatik ezaguna. 

Auzi polemikoak zinema arrakastatsua bihurtzeko ahalmena dauka Costa-Gavrasek. Legea eta justizia, opresioa, bortizkeria eta tortura bere zinemaren ohiko hizpideak dira. Izan ere, 1973ko *État de siège* filmean Uruguaiko gobernuak eragiten zuen bortizkeria eta tortura erakusten ditu. 1970eko ''L'Aveu* filmean Artur Londonen istorioa kontatzen du. London Txekoslovakiar komunista zen, baina Stalinen erregimenak atzeman eta zigortu zuen traizioa leporatuta. 2002ko *Amen.* filmean, Pio XII.aren Holokausto salatzeko arbuioa erakusten du.

Frantziako Zinematekaren presidentea da 2007tik, eta aurretik izan da 1982tik 1987ra.

Atzerriko pelikularik onenaren Oscar Saria irabazi zuen *Z*-rekin 1969an. 1982an, bestela, Urrezko Palma lortu zuen *Missing*ekin. Halaber, Donostiako Zinemaldian "Donostia Saria" eskuratu zuen 2019an.

## Filmografia 
* *Compartiment Tueurs* (1965)
* *Un homme de trop* (1967)
* *Z* (1969)
* *L'Aveu* (1970)
* *État de siège* (1972)
* *Section spéciale* (1975)
* *Clair de femme* (1979)
* *Missing* (1982)
* *Hanna K.* (1983)
* *Conseil de famille* (1986)
* *Betrayed* (1988)
* *Music Box* (1989)
* *La Petite Apocalypse* (1993)
* *Lumière et compagnie* (atal 1) (1995)
* *Mad City* (1997)
* *Amen.* (2002)
* *Le Couperet* (2005)
* *Mon colonel* (2006)
* *Eden à l'ouest* (2009)
* *Le Capital* (2012)
* *Adults in the Room* (2019)
* *Le Dernier Souffle'' (2024)

## Ikus, gainera
* Frantziako zinema

## Kanpo estekak 
* Costa-Gavras IMDb webgunean.
David Lean

**Sir David Lean** (1908ko martxoaren 25 &ndash; 1991ko apirilaren 16) Ingalaterrako film zuzendaria izan zen, zein Hollywoodeko film ezagunenetakoak zuzendu ditu, *Lawrence of Arabia*, *The Bridge on the River Kwai* eta *Doctor Zhivago* besteak beste.

Zinemagintzan hondo-hondotik hasi zen 1930eko hamarkadan. Zuzendutako lehen filma, 1942ko *In Which We Serve*, Noel Coward-ekin batera egin zuen. Hortik aurrera, Noel Coward-en antzezlan batzuk film arrakastatsuak bihurtu zituen: *This Happy Breed* (1944), *Blithe Spirit* (1945) eta *Brief Encounter* (1945). Hurrengo filmak Charles Dickens-en egokipenak izan ziren, *Great Expectations* (1946) eta *Oliver Twist* (1948). 1955eko *Summertime* filmekin norabide berrira jo zuen Lean-ek. Ondorengo urteetan film arrakastatsuenak zuzendu zituen: 1957an *The Bridge on the River Kwai* (zeinekin Oscar bat irabazi zuen), 1962an *Lawrence of Arabia*, eta 1965ean *Doctor Zhivago*. 1984an azken filma zuzen zuen: *A Passage to India*.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Brooks

**Richard Brooks** (1912ko maiatzaren 18a, Filadelfia, Pennsylvania &ndash; 1992ko martxoaren 11a, Los Angeles, Kalifornia) Ameriketako Estatu Batuetako film gidoigile, zuzendari eta ekoizlea izan zen. Garaikideon zinema baino serioagoa zen Brooks-ena, eta haren film askok arrakasta iraunkorra lortu dute.

40ko hamarkadan *Key Largo* eta *Brute Force* filmetako gidoiak idatzi zituen, zinema beltzako bi harribitxiak. 1950ean *Crisis* izeneko filma zuzendu zuen, eta Cary Grant-i ohi baino paper ilunago eman zion lehen aldiz. 1960an *Elmer Gantry* filmarengatik Oscar irabazi zuen, nahiz eta beste lau aldiz izendapena jaso.

## Filmografia 
### MGM 
* *Crisis* (1950).
* *The Light Touch* (1951).
* *Deadline – U.S.A.* (20th Century Fox, 1952).
* *Battle Circus* (1953)
* *Take the High Ground!* (1953)
* *Flame and the Flesh* (1954)
* *The Last Time I Saw Paris* (1954).
* *Blackboard Jungle* (1955).
* *The Last Hunt* (1956).
* *The Catered Affair* (1956)
* *Something of Value* (1957).
* *The Brothers Karamazov (1958).
* *Cat on a Hot Tin Roof* (1958).

### Ekoizel independente 
* *Elmer Gantry* (Elmer Gantry Productions, United Artists, 1960).
* *Sweet Bird of Youth*, (MGM eta Roxbury Productions, MGM, 1962).
* *Lord Jim* (Columbia and Keep Films, Columbia, 1965).
* *The Professionals* (Pax Enterprises, Columbia, 1966).
* *In Cold Blood* (Pax Enterprises, Columbia, 1967).
* *The Happy Ending* (Pax Enterprises, United Artists, 1969).
* *$* (Frankovich Productions, Columbia, 1971).
* *Bite the Bullet* (Persky-Bright Productions/Vista, Columbia, 1975).
* *Looking For Mr. Goodbar* (Paramount, 1977).
* *Wrong Is Right* (Columbia, 1982).
* *Fever Pitch'' (MGM, 1985).
Lekunberri (Nafarroa Beherea)

**Lekunberri** Nafarroa Behereko hegoaldeko udalerri bat da, Garazi eskualdekoa, Donibane Garaziko kantonamendukoa. 1999an, 187 biztanle zituen *(lekunberritarrak)*.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Udalerritik Errobiren ibaiadar batzuk igarotzen dira, hala nola, Lauribar ibaia (baita honen ibaiadarrak ere, Esteneko erreka eta Etxeberriko erreka), Anpro erreka (eta honen ibaiadarrak Uritxondoko erreka, Lapurdieko erreka, azken honetara Artekohegiko erreka eta bere ibaiadar den Maluzaharreko erreka isurtzen direlarik).

Irati ibaia ere udalerritik igarotzen da, bere ibaiadar batzuekin batera.

Okabe mendia (1.466 m), probintziako altuena dena, udalerri honetan kokaturik dago, Iratiko oihanaren eremuan.

### Udalerri mugakideak 
* Duzunaritze-Sarasketa iparraldean
* Hozta, Behorlegi, Mendibe ekialdean
* Ahatsa-Altzieta-Bazkazane eta Ezterenzubi mendebaldean
* Larraine (Zuberoa) hego-mendebaldean

Udalerria Nafarroa Garaiarekin da mugakidea hegoaldean
### Etxeak eta auzoak 
* Usanitz
* Latartza
* Bastida
* Gatarre
* Bilmoka
* Mokorre
* Laharraki
* Gasnategi
* Astakieta
* Irati
* Idabia
* Egurregi
* Arxilondo
* Arrokate
* Iralde
* Malbey

## Ekonomia 
Udalerrian Irulegiko Arnoa ekoizten da.
## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Forte protohistoriko bat dago Gaztelukomaldan
* Cromlechak daude Ilarritan
* Donamartia etxe fortifikatua XIV. mendekoa da
* Iturraldea baserria XVII. mendekoa da, Urtso dorrea izeneko usategiaren moduan
* Teilagorria baserria XVIII. mendekoa da
* San Martin eliza 1867koa da

Image:Lecumberry Eglise2.jpg|San Martin eliza
Image:Lecumberry Eglise.JPG|Eliza hurbilagotik ikusia
Image:Lecumberry Fronton.JPG|Pilotalekua

## Historia 
1189. urteko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz Lekunberriko herria.

## Ekonomia 
Ekonomia jarduera nagusiak zerbitzuak (oinarrizko zerbitzuak) eta industria (janari industria) dira. Dena dela, Lekunberriko herriak ez du nekazari izaera galdu eta langile gehienek bigarren lanbidea dute nekazaritza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Irulegiko Arnoa

## Kanpo estekak
PNG

**PNG** (**P**ortable **N**etwork **G**raphics) patenterik gabeko konpresio algoritmo baten oinarritutako irudientzako fitxategi formatu bat da. Formatu hau, batez ere, GIF formatuak zituen gabeziak hobetzeko sortu zen. Honenbestez, kolore-sakonera handiagoko irudiak gordetzeko aukera ematen du. W3Ck gomendatutako estandar bat da.

## Kanpo estekak
Fitxategi formatu

**Fitxategi formatu** bat informazioa fitxategi informatiko batean gordetzeko modu bat da.

Edozein datu informatiko bitetan baino ezin denez gorde, ordenagailuak informazioa '0' eta '1' bilakatzeko eta alderantzizko prozesua burutzeko gai izan behar da. Formatu desberdinak existitzen dira, mota ezberdinetako informazioa gordetzeko: audioa, irudiak, testua...

Formatu batek, gorde ondoren, hasierako informazioa bere osotasunean berreskuratzea ahalbidetzen duenean, galerarik gabeko formatu bat dela esan ohi da. Eta era berean, galeradun formatuak ere existitzen dira, leku gutxiago hartzeko konpresioa erabiltzen dutenak, alegia.

## Fitxategi formatu ezberdinak 
* **Audioa**
** *Galeradunak*
*** AAC
*** MP3
*** MP3Pro
*** Ogg Vorbis
*** RealAudio
*** Speex (ahotsarentzako egokitutako formatua)
*** VQF
*** WMA
** *Galerarik gabekoak*
*** AIFF
*** FLAC
*** WAV
* **Irudia**
** *Bitmapa edo bilbe-grafikoak*
*** *Galeradunak*
**** JPEG
*** *Galerarik gabekoak*
**** GIF
**** ILBM
**** PNG
**** BMP
**** TIFF
**** RAW
** *Bektoriala*
*** SVG
* **Bideoa**
** *Galeradunak*
*** DivX
*** MPEG1
*** MPEG2
*** MPEG4
*** Ogg Tarkin
*** Ogg-Theora
*** VP3
* **Dokumentua**
** PalmDoc
** PDF
** Plucker

## External links 
* Wotsit.org - The Programmer's File and Data Resource
* Magic signature database - Standard file format information and FFID registry
* Format wars File formats for websites and print explained
* File signatures (aka magic numbers) found in files to indicate their file type
* dotwhat.net - File extension, type and format information
* PRONOM technical registry
* Library of Congress file format information
* Intoduction to Uniform Type Identifiers
* Game File Format Central - A large and expanding list of detailed descriptions of game-related file-formats
* BIEW Binary vIEW project

## Kanpo estekak
Fitxategi-luzapen

**Fitxategi-luzapena** fitxategi baten izenean erantsita doan karaktere kate bat da, puntu baten ondoren joan ohi dena. Bere helburua fitxategiaren edukia ezberdintzea da, sistema eragileak ulertzen edo exekutatzen jakin dezan. Adibidez, *irudia.jpg* fitxategiaren luzapena *jpg* da.

Windows bezalako sistema eragile batzuk fitxategiaren formatua jakiteko erabiltzen dute fitxategi-luzapena. Baina beste batzuek, Unixen oinarritutakoak kasu, ohitura dela-eta baino ez dute erabiltzen, fitxategi mota antzemateko erabili gabe.

## Kanpo estekak 
*  wotsit
*  FILExt
*  File Extensions
*  File extensions encyclopedia
*  Fileinfo.net
*  File extensions database
Labana Luzeen Gaua

**Labana Luzeen Gaua** (), baita ere **Kolibri Operazioa** deitua, 1934eko ekainaren 30koari deritzo; gau latz hartan Adolf Hitlerren aginduz Sturmabteilungeko (SA) buruzagiak atxilotuak edota erailak izan ziren. Ofizialki eraildakoak 85 izan baziren ere, 1000 pertsona hil zituztela uste da gaur egun.

1933an Hitler kantziler egin bezain laster, alderdi naziak estatuaren estruktura guztiaren jabe egiteko prozesuri ekin zion, beti ere SA edo alderdi naziko eraso taldeen laguntzarekin. 1921ean sortutako talde paramilitar honek alderdiaren fronte armatua osatzen zuen eta Ernst Röhmen aginduetara zegoen.

1931n, SAk 70.000 kide bazituen eta, Röhmen agindupean, 170.000 lortu zituen 1933an eta 4.500.000 1934an. Kide hauetariko asko eta asko lehengo Freikorpsetik zetozen. Gobernura iritsi zenean, Hitler enpresaburu eta militarrekin harremanak estutzen saiatu zen, indar ikaragarria lortu bazuen ere, ez baitzuen gehiengo absolutua.

Harreman honetan SAk oztopo handia ziren, bere biolentziak burgesia beldurtu egiten baitzuen erabat eta armada berak mesfidantzaz begiratzen baitzion bere lehia eta handinahiari.

Guzti honi alderdi naziaren barneko lehiakortasuna gehitu behar zaio. Heinrich Himmler (SS edo *Schutzstaffel*en buruzagia), Reinhard Heydrich (SD edo *sicherheitdienst*en buruzagia) eta Hermann Göringek barne ministroak SA paretik kentzeko gogoz zeuden, eta Röhm bereziki. Etengabeko presioekin batera, Röhmek agintea hartzera zihoan zurrumurruak ez ziren isiltzen. Tentsioa izugarrizkoa zen eta Himmelerrek SAk estatu kolpe bat emateko asmoa zuela zioen txosten bat aurkeztu zion Hitlerri, parte hartuko zuten pertsonen zerrenda luze bat azalduz.

1934ko ekainaren 30eko gauean, Hitler eta SSen pelotoi bat Wiesseko etxebizitza batean aurkeztu ziren; han zeuden bilduta Ernst Röhm eta beste SAko zenbait kide, Hitlerren agindua betez. Röhm eta bere taldea atxilotu zituzten eta
Göring eta Himmlerren zerrenda azaltzen zirenen bila hasi ziren.

24 ordutan Röhmek bizirik iraun zuen, bere lagunek ez bezala. Hori nahi izan zuen Hitlerrek Lehen Mundu Gerran bere buruzagi izan zenarentzat, baina Himmler eta Göring ez zetozen bat eta Adolf iritziz aldatzea lortu zuten. Bere buruaz beste egiteko aukera eman zioten Röhmi, baina ez zuen onartu eta 1934ko uztailaren 1ean SS-ko Theodor Eicke koronelak eta Michael Lippert kapitainak hil zuten. Patu bera izan zuten Gregor Strasser, Kurt von Schleicher jeneralak eta beste 200 bat pertsonek. Biktima gehienak S.A.ko ingurukoak izan baziren ere, nazien aurka aritu ziren general eta politikari batzuk erail zituzten.

Garbiketa haren berri ez zen 1934ko uztailaren 13 arte emango. Röhmen taldeko kide batzuk Hitlerren SS-etan sartu ziren. SA-k ez ziren guztiz desagertu, baina indarra erabat galduta zuten.

## SAen hilketen justifikazioa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igande Odoltsua (1972)

1972ko urtarrilaren 30ean, gerora **Igande Odoltsua** () izenez ezaguna izango zen egunean edota **Bogsideko Sarraskia** () Ipar Irlandako Derry hiriko Bogside auzoan jazo baitzen, Erresuma Batuko indar armatuek 14 pertsona erail zituzten eskubide zibilen aldeko manifestazio batean parte hartzen hari zirela.

Egun hartan 15.000 pertsona atera ziren kalera, frogarik gabe ustezko IRAko kideak kartzelatzea ahalbidetzen zuen neurri baten aurka, zeinagatik hainbat errugabe espetxeratuak izan ziren. Manifestazioa bakean hasi zen arren, talde txiki bat soldadu britaniarrak zeuden barrikada bati harrika hasi zen. Soldaduek hasiera batean gasarekin eta gomazko pilotekin erantzun zuten. Minutu batzuk geroago ordea, kalea infernu bihurtu zen. Jendeak noraezean korri egiten zuen, benetako balengandik ihesi. Zaurituei laguntzeko hurbiltzen zen oro tirokatua izan zen. 20 minututan 13 hildako eta 30 zauritu egon ziren (hauetako bat geroago hilko zen).

IRAren ekintza armatuak hiru urte lehenago hasi ziren arren, oraindik erakunde txiki eta ahula zen. *Igande Odoltsuaren* erantzun bezala, babes sozial nabarmena jaso zuen eta boluntarioen gorakada izugarri bat.

## Ikerketa 
2010eko ekainaren 15ean ikerketa amaitutzat eman zen eta ondorioak azaldu zituen David Cameron lehen ministroak Erresuma Batuko Komunen Ganberan eta 1972ko Igande Odoltsu hartan britainiar armadak hildako 27 pertsonak justifikatu gabe hil zituela ondorioztatu zen.

2015eko urtarrilaren 23an, 'Bloody Sunday auziaren' ikerketa irekitzeko eskatu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Igande Odoltsua filma

## Kanpo estekak
John Huston

**John Marcellus Huston** (1906ko abuztuaren 5a, Nevada, Missouri &ndash; 1987ko abuztuaren 28a, Middletown, Rhode Island) Ameriketako Estatu Batuetako zinema gidoilaria eta zuzendaria zen. Walter Huston aktorearen semea eta Anjelica Huston aktorearen aita zen.

Zineman kasualitatez hasi zen, gaztetan hamaika lanbide izan baitzuen. Walter Huston aitari esker, William Wylerren aginpean ekin zion lanari gidoilari gisa. 30 zein 40ko hamarkadetan gidoi askotan hartu zuen parte. 1941ean haren estreinako filma, *The Maltese Falcon*, zuzendu zuen, eta arrakasta itzela izan zen. Hortik aurrera gero eta gehiagotan zuzendaritzan jardun zuen, zinemako maisu handienetakoa bihurtu arte. Maiz eleberri arrakastatsuetan oinarriturik, bere filmetako ezugarri nabarmena pertsonai nagusiaren porrota da. Izan ere, porrota *hustoniarraz* ere hitz egin da.

## Zuzendutako filmen aktoreak, ekoizlea eta izenburuak 
Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):

## Erreferentziak
The Rainmaker (1997ko filma)

***The Rainmaker*** John Grishamen eleberri batean oinarritutako 1997ko filma da. Francis Ford Coppolak zuzendua, Matt Damon, Danny DeVito, Claire Danes eta Jon Voight zeuden paper nagusietan.

## Beste datu batzuk 
* Ekoizlea = Michael Douglas, Fred Fuchs eta Steven Reuther
* Banatzailea = Paramount Pictures
* Aurrekontua = $40,000,000
* Urtea = 1997
* Iraupena = 135 min
* Jatorrizko hizkuntza= Ingelesa

## Kanpo estekak
Algerera

thumb|220px|eskuinera|Katalanaren dialektoak
thumb|220px|eskuinera|Sardiniako hizkuntza eta dialektoak. Marroi ilunez, algerera
**Algerera** (*alguerès*) Sardiniako Alguer (edo *Alghero*) hirian mintzatzen den katalanaren aldaera da. Algerera gutxiengo baten hizkuntza gisa onartzen du Italiako errepublikak eta Sardiniako Erkidego Autonomoak (sardinierarekin batera).

Egun, algerera katalanaren ekialdeko dialektoen multzoko aldaera da, italieraren, sardinieraren eta gaztelaniaren eragin handia badu ere. Era berean, katalanaren arkaismoak mantzentzen ditu, katalanez mintzatzen diren gainontzeko lurraldeekiko isolaturik egotearen ondorioz.

## Erabilera 
1990eko hamarkadan Alguerreko biztanleriaren % 30 mintzatzen zen algereraz eta % 65k ulertzen zuen. Biztanleen erdiak, era berean, sardinieraren dialektoak ere (*logudorearra* eta korsikeraren eragina duen *sasarearra*) ulertzen zituen.

2004an Kataluniako Generalitateak bultzatutako ikerketa batek ondoko emaitzak eman zituen:

## Ikus, gainera 
* Katalanaren dialektoak
* Italiako hizkuntzak

## Kanpo estekak 
*  Algereraren egoerari buruzko bideoa
L'Alguer

'''L'Alguer'* (, , sardinieraz *S'Alighèra*, sassarieraz *La Liéra*, ofizialki italieraz eta katalanez *Alghero/L'Alguer'') Sardiniako ipar mendebaldeko hiria da. 40.000 bat biztanle ditu.

## Mugakideak 
L'Alguerrek honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Klima 
## Hizkuntzak 
L'Alguerren katalanaren aldaera den algerera mintzatzen da, sardiniera eta italierarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala  
* L'Alguerko egunkaria
Sabra eta Xatilako sarraskia

thumb|250px|Sarraskia salatzeko protestak antolatu ziren mundu osoan.
**Sabra eta Xatilako sarraskia** 1982ko irailaren 16ean Libanoko milizia kristau batek (Israelen aliatua zena) egindako sarraskia izan zen. 38 ordu iraun zuen zibilen sarraskia Sabra eta Xatila iheslari esparruetan, Beiruten inguruan, gertatu zen. Momentu hartan hiria Israelgo armadaren menpean zegoen, heriotza asko eragin zituen setio baten ostean.

## Gertakizunak 
1982ko irailaren 16an, Sabra eta Xatilako sarraskia hasi zen, Libanon. Israelek Libanoren inbasioak iraun bitartean, Beirut hiriburua kontrolpean zeukala gertatu zen. Israelen aliatu ziren Libanoko milizia kristau faxistak sartu ziren hiriburuaren kanpoaldean zeuden palestinarren errefuxiatu guneetara, harrapatzen zituzten guztiak hiltzera. Operazioa militar israeldarrek planifikatu zuten, eta gau osoan bengalak bota zituzten zerura, sarraskiarekin gauez jarraitzeko. 38 orduz 3.500 zibil hil zituzten eta, zenbait historialariren arabera, XX. mendeko krimenik izugarrienetako bat izan zen.

## Zifren gerra 
Amnon Kepeliouk kazetari israeldarraren ikerketen arabera, 3.500 bat palestinar erail zituzten. Israeldar gobernuaren zenbaki ofizialek 800era jaisten dute zifra hau. Gurutze Gorriko behatzaileen hitzak dira hurrengoak: “Pardela jarrita zuten haurtxoak, adinekoak, gorpuak bata bestearen gainean jarrita; zaldiak, zakurrak eta katuak ere hil zituzten; bular eta zakil moztuak, emakume haurdun askori sabelak ireki zizkieten”. Orduan militar zen eta lehen ministro izango zen Ariel Sharonek “ardura pertsonala” zuela jakin zen gerora. 

## Arduradunak 
Asko eztabaidatu da armada israeldarraren papera sarraskian, kanpamentuak bere ardurapean baitzeuden. Israeldar parlamentuak Ariel Sharon, garaiko defentsa ministroa, kargugabetu egin zuen, "zeharkako arduradun" zela ebatzi ondoren. 

Bi hilabete eta erdi geroago, Estatu Batuetako Kongresuak 250 milioi dolar gehiago eman zizkion Israeli laguntza militarrean, eta 1991n Libanoko parlamentuak absolbitu egin zituen sarraskiaren egileak.

## Sarraskia zineman 
Gertaerak behin baino gehiagotan zinemara eramanak izan dira:
* *Valse avec Bashir* Ari Folmanek 2008an zuzenduta. 
* *Massaker* Monika Borgmann, Lokman Slim eta Hermann Theissenek 2004an egina.
* *Deadline* Nathaniel Gutmanek sortua 1987an.
* *Incendies* Denis Villeneuvek zuzenduta 2008an. Wajdi Mouawaden izen bereko lan batean oinarrituta.

## Bibliografia 
* Josep Fontana (2011), *Por el Bien del Imperio, Una Historia del Mundo desde 1945*. Pasado&Presente, ISBN: 9788493914349.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Libanoko Gerra Zibila

## Kanpo estekak 
* :Sarraskiaren irudiak Youtuben.
The Godfather, Part II

***The Godfather Part II*** Mario Puzoren *The Godfather* istorioko 1974ko bigarren filma da, Francis Ford Coppolak zuzendua. Vito Corleone gaztearen (Robert De Niro) eta Michael Corleone semearen (Al Pacino) pasarteak tartekatzen dira; beste aktore nagusiak Robert Duvall, Diane Keaton, Michael V. Gazzo, John Cazale, Talia Shire eta Lee Strasberg dira.

Trilogia osatzen duten hiru filmetako bigarrena da: lehena *The Godfather* (1972) da eta hirugarrena, *The Godfather, Part III* (1990).

## Argumentua 
Aurreko filmaren ildoa jarraituz, Michael Corleone (Al Pacino) New York hiriko mafiaren bost familietako Aitajauna eta negozioen buruzagi berria hautatua izan da; aldi berean, filmak denboran atzera egin eta Vito Corleone (Robert De Niro) familiaburu hilberriaren haurtzaro eta gaztaroa ere azaltzen dira, lehenbizi Sizilian eta ondoren AEBetara iritsitakoan, behe-behetik hasi eta New Yorkeko mafiaren buruzagi boteretsua bilakatu zen arte.

## Aktoreak 
* Al Pacino: Michael Corleone
* Robert Duvall: Tom Hagen
* Diane Keaton: Kay Adams-Corleone
* Robert De Niro: Vito Corleone gaztea
* John Cazale: Fredo Corleone
* Talia Shire: Connie Corleone
* Lee Strasberg: Hyman Roth
* Michael V. Gazzo: Frank Pentangeli
* Morgana King: Carmela Corleone
* G. D. Spradlin: Pat Geary senataria
* Richard Bright: Al Neri
* Marianna Hill: Deanna Corleone
* Gastone Moschin: Don Fanucci
* Troy Donahue: Merle Johnson
* Dominic Chianese: Johnny Ola
* Amerigo Tot: Michaelen bizkarzaina
* Joe Spinell: Willi Cicci

* Bruno Kirby: Peter Clemenza gaztea
* Frank Sivero: Genco Abbandando gaztea
* Maria Carta: Vito Corleoneren ama
* Francesca De Sapio: Carmela Corleone gaztea
* Giuseppe Sillato: Don Francesco Ciccio
* Roman Coppola: Santino Corleone gaztea
* John Megna: Hyman Roth gaztea
* Julian Voloshin: Sam Roth
* Larry Guardino: Vitoren osaba
* Danny Aiello: Tony Rosato
* John Aprea: Salvatore Tessio gaztea
* Leopoldo Trieste: Signor Roberto
* Salvatore Po: Vincenzo Pentangeli
* Harry Dean Stanton: FBIko agentea
* James Caan: Sonny Corleone *(kameoa)*
* Abe Vigoda: Salvatore Tessio *(kameoa)*
* Gianni Russo: Carlo Rizzi *(kameoa)*

## Kanpo estekak 
* *The Godfather, Part II* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
The Godfather

***The Godfather*** (euskaraz *Aitajauna*) 1972ko filma da, Mario Puzoren izen bereko eleberrian oinarritua. New Yorkeko mafiaren buruko Corleone familiako 1945 eta 1955 bitarteko gorabeherak kontatzen dira. Kritikariek zein ikusleek hain harrera ona egin ziotenez, Francis Ford Coppola zuzendariak beste bi film egin zituen. Marlon Brando, Al Pacino, James Caan, Robert Duvall, Diane Keaton, Talia Shire, John Cazale, Richard S. Castellano eta Abe Vigoda aktoreek antzeztu zuten.

Trilogia osatzen duten hiru filmetako lehenbizikoa da: gainontzeko biak *The Godfather, Part II* (1974) eta *The Godfather, Part III* (1990) dira.

## Argumentua 
1940eko hamarkada, AEBak. Don Vito Corleone (Marlon Brando) New Yorkeko mafiako bost familiaren Aitajaun errespetatu eta beldurgarria da. Lau seme-alaba ditu: Connie alaba (Talia Shire), hiru seme —Sonny odolberoa (James Caan), Fredo ahula (John Cazale) eta Michael zuhurra (Al Pacino), bere burua aitaren negozietatik kanpo mantendu nahi duena— eta semetzat hartutako bat, Tom Hagen (Robert Duvall), bere aholkularia dena. Bilera batean, Virgil Sollozzo "Turkiarra"k (Al Lettieri) Don Vito Corleoneri droga-negozioetan sartzeko proposatu dio, baina Sonny semearen iritziaren aurka, horretan ez sartzea erabaki du: orduan, Sollozok Corleone hiltzea agindu du eta horrek hiriko mafia familien arteko liskar bortitz, odoltsu eta ankerra dakar.

## Aktoreak 
* Marlon Brando: Don Vito Corleone
* Al Pacino: Michael Corleone
* James Caan: Santino "Sonny" Corleone
* Richard Castellano: Peter Clemenza
* Robert Duvall: Tom Hagen
* Sterling Hayden: Mark McCluskey poliziaburua
* John Marley: Jack Woltz
* Richard Conte: Emilio Barzini
* Diane Keaton: Kay Adams
* Al Lettieri: Virgil "Turkiarra" Sollozzo
* Abe Vigoda: Salvatore "Sally" Tessio
* Talia Shire: Connie Corleone de Rizzi
* Gianni Russo: Carlo Rizzi
* John Cazale: Fredo Corleone
* Rudy Bond: Carmine Cuneo
* Al Martino: Johnny Fontane
* Morgana King: Ama Corleone

* Lenny Montana: Luca Brasi
* John Martino: Paulie Gatto
* Salvatore Corsitto: Amerigo Bonasera
* Richard Bright: Al Neri
* Alex Rocco: Moe Greene
* Tony Giorgio: Bruno Tattaglia
* Vito Scotti: Nazorine okina
* Tere Livrano: Theresa Hagen
* Victor Rendina: Phillip Tattaglia
* Jeannie Linero: Lucy Mancini
* Julie Gregg: Sandra Corleone
* Simonetta Stefanelli: Apollonia
* Ardell Sheridan: Clemenza andereinoa
* Angelo Infanti: Fabrizio gozogilea
* Corrado Gaipa: Don Tommasino
* Franco Citti: Calo
* Saro Urzì: Vitelli, Apolloniaren aita

## Kanpo estekak 
* *The Godfather* filmari buruzko webgunea 
* *The Godfather* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Yen

(**¥**) Japoniako dibisa da. Japonieraz 円 letrarekin adierazten da, zeinak *biribil* esan nahi duen. 100 sen-etan eta 1.000 rin-etan banatzen da. Gaur egun 6 txanpon ezberdin daude, eta 4 billete.

1869an egin zuten lehen aldiz Meijiek aginpidea berreskuratu zutenean, eta 1871n hartu zen diru ofizialtzat. 1871n hasi zen gobernua XVI. mendetik klanek eta jauntxo feudalek egindako diru-paperak eta txanponak, yena sortu artean indarrean izan zirenak, yen-en truke aldatzen eta 1879an amaitu zen lan hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakaikuko adierazpena

**Bakaikuko Adierazpena** 2006ko Europako Ikasle Foroan sinatutako adierazpena da. Bertan Bologna Prozesuaren gaineko kritika egiten da, hezkuntzaren definizioa egiten da eta hainbat neurri zehatz proposatzen dira.

## Ikus, gainera 
* Europako Ikasle Foroa
* Ikasle Abertzaleak

## Kanpo estekak 
*  Bakaikuko Adierazpena
*  Adierazpena pdf formatoan
Katalan Herrietako Ikasleen Koordinakundea

'''Coordinadora d'Estudiants dels Països Catalans'* Katalan Herrietako ikasle sindikatua da, BEI, AEN eta ACEren batasunaz sortua 2000. urtean.

Bere helburuak eskola publiko, herritar, kalitatezkoa eta katalan baten sorrera dira. Horretarako taldeetan antolatzen da. Bere agerkaria *L'estaca'' da. Momentu honetan Unibertsitate publiko guztietan daude antolatuak eta Alternativa Estelekin batze prozesuan daude.

## Alternativa Estelekin konfluentzia 
Alternativa Estelekin egindako konfluentzia prozesua 2006ko Maiatzaren 1ean bukatu zen eta bien baturatik Sindicat d'Estudiants dels Països Catalans sortu zen

## Kanpo estekak 
*  CEPCren webgunea
The Godfather, Part III

***The Godfather, Part III*** 1990eko filma da, Michael Corleoneren istorioa amaitzen duena. Horrezaz gain, benetako hainbat gertaera ere sartzen dira: Joan Paulo I.aren heriotza misteriotsua, Banco Ambrosianoaren porrota... Francis Ford Coppolak zuzendua, Al Pacino, Diane Keaton, Talia Shire, Andy Garcia, Eli Wallach, Joe Mantegna, George Hamilton, Bridget Fonda eta Sofia Coppola aktore nagusiak dira.

Trilogia osatzen duten hiru filmetako hirugarren eta azkena da: aurreko biak *The Godfather* (1972) eta *The Godfather, Part II* (1974) izan ziren.

## Argumentua 
Michael Corleone (Al Pacino) Vito Corleone aita zenaren mafia inperioaren ondorengoa da. Aitajaunak bere burua gizartean zuritu eta, Vatikanoarekin negoziatuz, Corleone familiaren jabetza guztiak legezko egin nahi ditu. Bere bizitza osoan borrokatzen aritu ondoren, nekatuta dago eta itxaropen guztiak negozioez arduratuko den ondorengo bat topatzean jarrita dauzka. Vincent (Andy García), Michaelen anaia Sonnyk ezkontzatik kanpo izan zuen semea, ondorengo egokia izan liteke.

## Aktoreak 
* Al Pacino: Michael Corleone
* Andy García: Vincent Corleone
* Diane Keaton: Kay Adams-Corleone
* Talia Shire: Connie Corleone
* Sofia Coppola: Mary Corleone
* Eli Wallach: Don Altobello
* George Hamilton: B. J. Harrison
* Joe Mantegna: Joey Zasa
* Richard Bright: Al Neri
* Bridget Fonda: Grace Hamilton
* Raf Vallone: Lamberto kardinala

* Franc D'Ambrosio: Anthony Corleone
* Donal Donnelly: Gilday apezpikua
* Helmut Berger: Frederick Keinszig
* Don Novello: Dominic Abbandando
* John Savage: Aita Andrew Hagen
* Mario Donatone: Mosca
* Vittorio Duse: Don Tommasino
* Enzo Robutti: Don Licio Lucchesi
* Al Martino: Johnny Fontane
* Jessica DiCicco: haurra

## Kanpo estekak 
* *The Godfather, Part III* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Malcolm Arnold

**Malcolm Arnold** (Northampton, Britainia Handia, 1921eko urriaren 21a - Norfolk, Britainia Handia, 2006ko irailaren 23a) Britainia Handiko konpositorerik hoberenetarikoa, bai zinemarako musikan baita musika formalaren arloan ere.

## Biografia 
1921an jaio zen Northampton-en. Bere jaioterrian musika ikasten hasi eta beranduago, bere gurasoen tradizio musikala zela eta, tronpeta ikasi zuen Ernest Hall-ekin (BBC Symphony Orchestra-ko kidea eta urte horietako musikaririk hoberenetarikoa), eta konposizioa Gordon Jacob-ekin Londresko Royal College of Music-en. Instituzio horretan egon zen bitartean Arnold-ek izan zuen jarrera errebeldea kontuan izatekoa da, bere bizitza profesionalean zehar agerian utziko duen nortasun musikal irekiaren abiapuntutzat har daitekelako. Nortasun ireki honen adibide gisa 1969an Deep Purple-rekin izan zuen kolaborazioa aipatu daiteke, Jon Lordek konposaturiko *Concerto for Gropu and Orchestra*-ren lehen emanaldia zuzendu zuenean.
Bertsolari Txapelketa Nagusia

[eskuinera|thumb|300px|[Andoni Egañak lau txapelketa irabazi zituen jarraian.]]
[eskuinera|thumb|300px|[1936ko Bertsolari Txapelketa Nagusia|1936ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko bertsolariak. Erdi-erdian, Txirrita irabazlea.]]
[thumb|300px|[Inazio Eizmendi|Basarri eta Uztapide, lorratz handia utzi duten bi bertsolari.]]
[eskuinera|thumb|300px|[Xabier Amuriza, 1980ko eta 1982ko txapelduna.]]
[thumb|300px|[Maialen Lujanbio, 2009ko, 2017ko eta 2022ko txapelduna.]]
[eskuinera|thumb|300px|[Amets Arzallus, 2013ko txapelduna.]]
[eskuinera|thumb|300px|2005 eta 2017 arteko finalak [Bilbao Exhibition Centren jokatu ziren, Barakaldon.]]
**Bertsolari Txapelketa Nagusia** Euskal Herri osoko bertsolarien artean egiten den txapelketa da. Gaur egun lau urtetik jokatzen da eta 2022koaz geroztik, egungo txapelduna Maialen Lujanbio da.

## Antolaketa 
### Antolatzaileak 
Euskaltzaleak kultur-taldeak, Euzko Gaztediren laguntzaz, antolatu zituen bi lehenak, 1935ean eta 1936an. Gero, Espainiako Gerra Zibilaren eta haren osteko errepresioaldi gogorraren etena gertatu zen. Euskaltzaindiak hartu zuen antolatzeko ardura handik urte batzuetara, 1960an, 1962an, 1965ean eta 1967an. Hurrengoak, hamahiru urteko etena eginda, 1980an eta 1982an egingo ziren, eta Xabier Amurizak irabazi zituen biak. Bizkaitarra izan arren, euskara batuan abestu zuen, orduko moldea hautsiz, eta geroztik nagusi den bertsokera modernoaren oinarriak ezarri zituen. 1986tik aurrera, Euskal Herriko Bertsozale Elkarteak antolatzen du txapelketa, lau urtean behin.

### Izena 
Hasierako bi edizioetan, 1935an eta 1936an, txapelketaren izena "Bertsolari Guduak" izan zen, Aitzolek proposatutako izena. 1960ko hamarkadan "Txapelketa" izendapena erabiltzen hasi ziren.

### Finalaren egoitzak 
Lehenengo ekitaldiak Donostiako antzokietan antolatu ziren. 1960. hamarkadan Anoeta pilotalekuan jokatu ziren finalak eta 1986tik aurrera Anoeta Belodromoa finkatu zen. 2005ean apustu handia egin zen bertsolaritzaren eremu tradizionaletik atera eta Barakaldoko Bilbao Exhibition Centren finala jokatzeko. Arrakastatsua izan zen erabat eta hurrengo ekitaldiak ere bertan jokatu ziren. 2021ean ezin izan zen txapelketarik jokatu COVID-19 pandemiaren erruz eta 2022ko udazkenean jokatu zen. Finala jokatzeko egoitza ere aldatu zen, Iruñeko Nafarroa Arena eraikinean jokatu baitzen lehenengoz.

## Txapelketa Nagusiaren irabazleak 
## Datuak 
### Txapelak 
### Parte hartzeak finalean 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia Bertsozale Elkarteak sortutako webgune ofiziala
* Bersolaris. Poetas populares vascos Pio Caro Barojak egindako 1967ko txapelketari buruzko dokumentala
Matinerren Gerra

**Matinerren Gerra** (katalanezko *matiner* hitzak «goiztiarra» esan nahi du, goizeko lehen orduetan tropak erasotzen zituzten taldeei erreferentzia eginez, Euskal Herriaz kanpora Bigarren Karlistaldia ere deitua) 1846ean hasi eta 1849an bukatu zen, Katalunian borrokatu zen gehienbat, eta aurrez aurre izan zituen, alde batetik, karlistak eta, bestetik, Elisabet II.a Espainiakoaren aldekoak.

Kataluniako hainbat puntutan gobernu zentralaren aurka matxinadak piztean, gatazka piztu zen. Lehen Karlistaldiaren ondoren, Katalunia egoera zailean zegoen. Eskualderik behartsuenetan gosea zegoen, eta kataluniar industria krisia pairatzen hasi zen. Hau gutxi balitz bezala, gobernuak nahitaezko zerbitzu militarra ezarri zuen, Kataluniak hain beharrezko zuen langileria gazterik gabe geratuz. Teorian, ordea, Elisabet II.a Karlos VI.a karlisten erregenahiarekin ezkontzeko matxinatu ziren. Karlistek eta moderatuak ezkontzaren aldekoak ziren. Erregina, ostera, Frantzisko Assis eta Borboikoarekin ezkondu zen.

Matxinada 1846ko irailean Katalunian hasi zen, baina Galiziara ere zabaldu zen. Matxinatuak gerrilla erara antolatu ziren, talde txikietan mugituz ondo ezagutzen zuten inguruetan. Gerrillak hainbat ekintza egin zituen armada isabelinoen aurka, baina benetako eraginik gabe, kontutan hartu behar baita 2.000 gerrillari 40.000 soldaduren aurka ari zirela.

Orduan, Europan 1848ko iraultza demokratikoak gertatu ziren, eta Maria Kristina Borboikoak atzera bota zuen Ramón Narváezek egindako konstituzioa. Narváezek berak kontrolatu zuen matxinada Galizian, eta Fernando Fernández de Córdovak, bertoko kapitain jenerala zenak, kataluniarrak menderatu zituen.

Ofizialki matxinada 1849ko maiatzaren 14ean amaitu zen, frantziar tropek ondorengo karlista atxilotzean. Ekainean, amnistia eman zieten karlistei, eta erbesteratuak itzuli egin ziren. Guztira, gudan 3.000 eta 10,000 hildako artean izan ziren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Karlistaldiak

## Kanpo estekak
Elia Kazan

**Elia Kazan** (grezieraz Ελία Καζάν, 1909ko irailaren 7 &ndash; 2003ko irailaren 28) greziar jatorrizko —Istanbulen (egungo Turkian) jaio bazen ere— Ameriketako Estatu Batuetako zinema eta antzerki zuzendaria zen.

Antzerkiari dagokionez, Tennessee Williamsen eta Arthur Millerren lan nagusiak zuzendu zituen: Williamsen *The Glass Menagerie* (1944) eta *A Streetcar Named Desire* (1951), eta Millerren *All My Sons* (1947) eta *Death of a Salesman* (1949).

Zinemagintzan ere zuzendari arrakastatsua izan zen. Bi Oscar irabazi zituen, 1947ko ''Gentleman's Agreement* eta 1954ko *On the Waterfront'' filmengatik. Sen handiko aktore andana aurkitu zuen: Marlon Brando eta James Dean, besteak beste.

## Elia Kazanen salaketak 
Bolada labur batean, Ameriketako Estatu Batutetako Alderdi Komunistako kidea izan zen. Hala ere, Stalinek egindako sarraskiek nazkaturik, 30eko hamarkadan alderdia utzi zuen. Gainera, ez zuen alderdikoek filmetan eskua sartzeko inolako saiorik onartzen.

50eko hamarkadan, halere, komunisten kontrako beldurra pil-pilean zegoenean, Kazanek Hollywoodeko hainbat komunista salatu zituen, amerikar ez ziren jardueretarako batzordearen aurrean (House Committee on Un-American Activities, ingelesez). Geroago azaldu zuenez, garai hartan uste zuen horrela jokatzea herrialdearen alde egiteko modu onena zela. Nolanahi ere, kritika mingotsak jaso behar izan zituen hasiera-hasieratik. 1999an, ohorezko Oscar saria eman ziotenean, zeresan handia piztu zen Hollywooden: batzuek uste zuten aspaldiko kontua izanda, haren lan artistikoak eskertzeko merezi zuela, baina beste batzuk ados ez, eta Kazanek Oscar jaso zuenean, ez zuten ezta txalotu ere egin.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):

## Kanpo estekak