open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uliana Semionova

**Uliana Larionovna Semionova** (; ; Medumi, Daugavpils, Letonia, 1952ko martxoaren 9a – 2026ko urtarrilaren 8a) Sobietar Batasunean jokatu zuen saskibaloi jokalari letoniarra izan zen. 2,13 metroko altuera zuen, eta 56 zenbakia oinetakoetan.

## Bizitza 
Ulianak akromegalia gaixotasuna zuen, somatotropa izeneko hazkuntzako hormona baten gehiegikeriak eraginda.

### Kirol ibilbidea 
Kirol ibilbide arrakastatsua izan zuen, bi urrezko olinpiar domina (Montreal ’76 eta Mosku ’80), hiru munduko txapelketa eta 10 Eurobasket jarraian irabazi baitzituen.

1987-1988 denboraldian Espainiako Emakumezkoen Saskibaloi Ligan jokatu zuen Tintoretto Getaferekin, eta txapeldunorde geratu zen. 

1976an, Laneko Bandera Gorriaren Ordena jaso zuen. 1993an Basketball Hall of Famen kontsakratutako lehen emakume ez-amerikarra bihurtu zen. Women's Basketball Hall of Fame-ko inaugurazio kidea izan zen 1999an. 2007an FIBAren Ospearen Aretoan sagaratu zen. Semiónovak "Bizitza osorako ekarpenak kirolari" saria jaso zuen 2007ko Letoniako kirolaren sari-banaketan.

## Palmaresa 
### Sobietar Batasuneko selekzioa 
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px 2 urrezko domina 1976ko Montrealeko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1980ko Moskukoetan.
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px 3 urrezko domina emakumezkoen Munduko Saskibaloi Txapelketan: 1971, 1975, 1983
* link=Archivo:Gold_medal_icon.svg|15x15px 10 urrezko domina emakumezkoen saskibaloiko Europako Txapelketan: 1968, 1970, 1972, 1974, 1976, 1978, 1980, 1981, 1983, 1985
## Kluben arteko palmaresa 
* **Emakumezkoen Euroliga:** 11Daugawa Riga: 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1977, 1981, 1982
* **Ronchetti Kopa**: 1

Daugawa Riga: 1987

* **Sobietar Liga**: 15Daugawa Riga: 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1975, 1976, 1977, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Jevreinova

**Anna Mikhailovna Jevreinova** (; San Petersburgo, 1844ko ekainaren 16agreg./ekainaren 4ajul. – Gattxina, 1917ko otsailaren 26agreg./otsailaren 13ajul.), nazioartean **Johanna von Evreinov** izenez ere ezaguna, errusiar idazle feminista, legelaria eta argitaratzailea izan zen. Zuzenbidean doktoretza lortu zuen lehen emakume errusiarra izan zen.

## Bizitza 
Mikhail Jevreinov teniente jeneralaren eta Peterhof jauregiko kudeatzailearen alaba zen. Familiak Anna ezkontzera behartzeko asmoa zuen bere borondatearen aurka, eta horregatik bere buruaz beste egiten saiatu zen. Garai hartan Sofia Kovalevskaia matematikariaren gutun bat jaso zuen, eta hark laguntza proposatu zion Alemaniako unibertsitate batean matrikulatzeko. Familiak horren aurka zegoenez, Annak ezin izan zuen pasaportea jaso eta legez kanpo zeharkatu zuen muga.

Leipzigeko Unibertsitatean ikasi zuen eta 1873ko otsailaren 21ean zuzenbidean doktoretza lortu zuen. 

## Lan hautatuak 
* *Referat A. M. Jevreinovoi po juzhno-slavianskomu pravu* (1878)
* *Po povodu voprosa o prave priobretenia zemel selskimi obstxestvami v obstxestvennuiu sobstvennost* (1880)
* *O znatxenii i predelakh obytxnogo prava pri razrabotke otdelnykh institutov Grazhdanskogo ulozhenia* (1883)
* *Ob uravnenii prava zhenstxiny pri nasledovanii* (1884)
* *Dogovornaia zemledeltxeskaia artel, jeio rol i znatxenie v ekonomitxeskoi zhizni naroda* (1895)
* *Zadatxi zakonodatelstva po otnoxeniiu k trudovym arteliam* (1901)
* *Artelnyie izby i tsentralnaia artelnaia palata, kak posrednitxeskie organy truda* (1902)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dani Rodrik

**Dani Rodrik** (Istanbul, 1957ko abuztuaren 14a) turkiar ekonomialaria da.

Turkian jaio zen eta judu sefardien familia batetik dator. Istanbulgo Robert Collegen graduatu ondoren, unibertsitate ikasketak egin zituen Harvard Collegen eta Princetongo Unibertsitatean. 2009tik 2016ra *Radikal* egunkarian idatzi zuen. 2011tik World Economics Associationgo batzorde exekutiboko kidea da.

National Bureau of Economic Research, Centre for Economic Policy Research (Londres), Center for Global Development, Institute for International Economics eta Council on Foreign Relations erakundeetako kidea da, eta *Review of Economics and Statistics* erakundeko editorea.

Carnegie Corporation, Ford Foundation eta Rockefeller Foundation enpresen bekak jaso zituen eta 2002an Leontief saria jaso zuen. 2008an Rotterdameko Erasmus unibertsitateko doktoretza jaso zuen eta Frantzisko aita santuak 2020an Gizarte Zientzien Pontifizia Akademiako kide izendatu zuen.

1997an argitaratutako *Has Globalization Gone Too Far?* liburuan merkatu globalaren eta gizarte-egonkortasunaren arteko tentsioak deskribatzen ditu, eta merkatu librea gizarte-egonkortasunerako mehatxutzat hartzen du.

Harvardeko Unibertsitatean Nazioarteko Ekonomia Politikoko irakaslea da eta Princetonen Gizarte Zientzietako irakaslea izan zen. Nazioarteko ekonomiaz, garapen ekonomikoaz eta ekonomia politikoaz argitaratu du. Bere lana politika ekonomiko onean eta gobernu batzuk arrakastatsuagoak eta beste batzuk ez hain arrakastatsuak izatearen arrazoietan oinarritzen da.

## Lan hautatuak 
* Rodrik, Dani (2017). Straight Talk on Trade: Ideas for a Sane Economy. Princeton University Press. ISBN 978-0691177847.
* Rodrik, Dani (2015). Economics Rules: The Rights and Wrongs of the Dismal Science. Norton & Company, Inc. ISBN 978-0-393-24641-4.
* Rodrik, Dani (2011). The Globalization Paradox. Norton & Company, Inc. ISBN 978-0-393-07161-0.
* Rodrik, Dani (2007). One Economics, Many Recipes. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-12951-8.
* McMillan, Margaret; Horn, Karen; Rodrik, Dani (2004). "When Economic Reform Goes Wrong: Cashews in Mozambique". Brookings Trade Forum 2003: 97–165.
* Rodrik, Dani, ed. (2003). In Search of Prosperity: Analytic Narratives on Economic Growth. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-09268-3.
* Rodrik, Dani (2001). "The Global Governance of Trade As If Development Really Mattered" (PDF). UNDP. Archived from the original (PDF) on 2019-12-26.
* Rodrik, Dani (1999). The New Global Economy and Developing Countries: Making Openness Work. Overseas Development Council. ISBN 978-1-56517-027-8.
* Rodrik, Dani (1997). Has Globalization Gone Too Far?. Institute for International Economics. ISBN 978-0-88132-241-5.

## Kanpo estekak
Zarate (argipena)

**Zarate** izenak hainbat adiera du:

* **Zarate,** Arabako herria, Zuian.
* **Zarate**, herri hustua Imotz ibarrean.
* **Zárate**, Argentinako hiria.
* **Zarate**, Texasko herria (AEB).
* **Zarateko benta,** Zizurkilgo baserria.
* **Zarate jatetxea**, Bilbokoa.
* **Zarate**, Tolosaldeko parajea, Gipuzkoa eta Nafarroaren arteko mugan.
* **Zaratemendi**, Beasaingo Zarate mendia da. 

Euskal deitura ere bada Zarate; adibidez pertsona hauena:

* **Mikel Zarate** (1933-1979), euskal idazlea.
* **Mari Jose Zarate**, matematikari euskalduna.
* **Jon Zarate**, farmazialaria.
Marg Helgenberger

**Marg Helgenberger** (1958ko azaroaren 16a, Fremont, Nebraska), estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat da.

## Telebista 
Mundu mailan nagusiki CSI: Crime Scene Investigation telesailan Catherine Willows agentea antzezteagatik ezaguna da, ''Ryan's Hope* (1982-1986) telesailan ere Siobhan Ryan pertsonaia antzeztu zuen, *China Beach* (1989-1991), *Under the Dome* (2013-2015) eta *Intelligence* (2015) telesailak ere antzeztu ditu.

## Zinema 
Zineman antzeztutako film nabarmenen artean *Species* (1995), *Species II* (1998), *Erin Brockovich* (2000) eta *Mr. Brooks'' (2007) daude.

## Filmografia
### Zinema
### Telebista
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Zárate

**Zárate** Argentinako hiri bat da  Buenos Aires probintzian, izen bereko udalerriaren (probintziako 135 udalerri edo *partidoetako* bat da) herriburua. Parana ibaiaren ertzean dago, eta Buenos Aires - Rosario autobidetik, 12. eta 193. errepide nazionaetatik iristen da bertara. Euskal deitura batean du jatorria izenak, gaztelerazko tildearen grafiarekin. 1932ko ekainaren 28tik aurrera, 1946ko uztailaren 3an lege batek indargabetu arte, hiriak eta udalerriak "General José F. Uriburu" izena eduki zuten ofizialki. "Tangoaren hiriburu probintziala" izendatuta dago.

Geografia

Hiri hau Buenos Aires Handiko metropoli-barrutiaren  parte da. Buenos Aires Hiri Autonomoko mugetatik 75 km-ra dago, eta Argentinako hiriburuaren erdigunetik 90 km-ra, ipar-mendebalderantz.

98,522 biztanle ditu zituen 2010eko erroldan, %13,6ko igoera 2001eko aurreko erroldarekin alderatuta. Udalerriaren barruan, beste hiri batekin konurbazio jarraitu bat osatzen du (Campana hiriarekin), eta multzoak 185.382 biztanle zituen 2010ean.

Zarate hiriko egitura garrantzitsuenetako bat Bartolomé Mitre Zubi Orokorra da, Paraná de las Palmas ibaiaren gainean.

## Historia 
Konkistaren aurreko garaietan, lurrak nazio ezberdinek okupatzen zituzten: guaraniek, panpek eta hainbat guaycurú taldek. Lehenengoak deltako uharteetanb bizi ziren gehienbat, eta panpak belardi lautadetan. Buenos Airesko iparraldeko deltako jatorrizko herrien historian garrantzia duen aztarnategi bat dago Zarate,  Talavera uhartean, gure aroko 14. mendekoa.

### Zarate aitzindaria 
Espainiarren konkista burututa, Buenos Airesen sorreraren ondoren, Paranako ibarretan zehar banatu zituzten lurrak. Lurraldeko lur guztiak bi jabetzatan integratuta egon ziren: Gonzalo de Zárateren batenak erregistroetan daude, XVII. mendearen amaieran; eta José Antonio de Otalora baten Areco arrantxoa, XVIII. mendearen amaieran, gaur egun Las Palmas herria den tokian..

Gonzalo de Zarateren oinordekoek Pedro eta Jose Antonio Anta anaiei saldu zizkieten lurrak, 19. mendearen hasieran.

1825ean, Anta anaiek Rafael Pividali saldu zizkioten Parana ibaiaren ertzeko lurren zati bat, «Zárate izeneko herria eraikitzeko asmoz». Ordura arte, inguruko populazio urria ibai ertzetan zegoen, adobezko arrantxoen gainean. Herriaren trazaketa lanak Manuel Eguía lur-neurtzaileak egin zituen eta 1827ko urtarrilaren 27an fundatutzat eman zen hiria.

1854ko martxoaren 19an Zarateko *partidoa* sortu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sheree J. Wilson

**Sheree Julienne Wilson** (1958ko abenduaren 12a, Rochester, Minnesota), estatubatuar telebista eta zinemako aktore bat da.

## Telebista 
Mundu mailan nagusiki series *Dallas* (1986-1991) telesailan April Stevens Ewing eta *Walker, Texas Ranger* (1993-2001) telesailan Alex Cahill-Walker fiskala antzezteagatik ezaguna da.

## Zinema 
Zineman hainbat film nabarmen antzeztu ditu, tartean *Velvet* (1984), *Fraternity Vacation* (1985), *Crimewave* (1985), *Hellbound* (1994), *Past Tense* (1994), *Birdie & Bogey* (2004), *Walker, Texas Ranger: Trial by Fire* (2005) eta *Easy Rider: The Ride Back* (2012).

## Filmografia
### Zinema
### Telebista
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Estatu Judua

***Estatu Judua***, literalki "Juduen Estatua", , mugimendu sionismoaren hastapen mugarritzat jotzen den liburu bat da. 1896ko otsailean Theodor Herzlek Viena eta Leipzig hirietan argitaratu zen.

Idazlan honen ideia nagusia antisemitismoaren arazoa mundu osoko juduak elkartu eta Estatu independiente batean bizitzen jartzean konponduko zela da.
Reyes Calderón

**Reyes Calderón Cuadrado** (Valladolid, 1961eko azaroaren 14a) valladolidtar idazle, ekonomialari eta unibertsitateko irakaslea da. 

## Bizitza 
1984 urtean, Ekonomia eta Enpresen Administrazioan lizentziatu zen Valladolideko Unibertsitatean, eta, bertan, Ekonomiako doktorego-programako graduondokoa egin zuen. Nafarroara bizitzera joan zen. 

1987tik Ekonomia eta Enpresen Administrazio Fakultateko kidea da Nafarroako Unibertsitatean, eta Ekonomian (1991) eta Filosofian (1997) doktoretzak eskuratu zituen.

2008 urtetik 2014ra, Ekonomia Zientzien Fakultateko dekanoa izan zen; gobernu korporatiboaren jardunbide egokiak eta ustelkeriaren aurkako eta gardentasunerako estrategiak aztertzera bideratu zuen bere jarduera.

2005ean bere lehen eleberria argitaratu zuen, "*Las lágrimas de Hemingway*" (*Hemingwayren malkoak*), Lola MacHor epailea protagonista zuena, egileak sortutako fikziozko pertsonaia.

Margotzen ere ematen du bere denboraren zati bat, bere koadroak *Lola MacHor* izengoitiarekin sinatuz.

## Lanak 
**Lola MacHor protagonista duen telesail**

* *Las lágrimas de Hemingway* (Editorial Difácil, 2005)
* *Los crímenes del número primo* (RBA Libros, 2008)
* *El Expediente Canaima* (RBA Libros, 2009)
* *El último paciente del doctor Wilson* (Planeta, 2010)
* *La venganza del asesino par* (Planeta, 2012)
* *Dispara a la luna* (Planeta, 2016)
* *Clave Matisse* (Planeta, 2018)
**Beste eleberri batzuk**
* *El jurado número 10* (Planeta, 2013)
* *Tardes de chocolate en el Ritz (Planeta, 2014)*

* *La puerta del cielo (Planeta, 2015)*
* *El juego de los crímenes perfectos* (Planeta, 2022)

## Bizitza pertsonala 
2017 urtetik Madrilen bizi da. Ezkonduta dago eta bederatzi seme-alaba ditu.
* 2016ko *Azorín* Saria (Alacanteko Diputazioa. Planeta), *Dispara a la luna* lanarekin.
* 2023ko *Eleberri Beltzaren Cartagena* Saria, *El juego de los crímenes perfectos* lanarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Jenkins

**Margaret Elizabeth Jenkins**  (Hitchin, 1905eko urriak 31 – 2010eko irailak 5) idazle ingelesa izan zen, eleberrigile eta biografoa.  Guztira, eleberri eta biografia ugari idatzi zituen, esate baterako, Jane Austen, Henry Fielding, Lady Caroline Lamb, Joseph Lister eta Elisabet I.a Ingalaterrakoaren biografiak. 

Elizabeth Bowenek 1954an esandakoaren arabera, Elizabeth Jenkins bizirik ziren eleberrigile nabarmenetako bat zen." 

## Biografia 
### Lehen urteak 
Elizabeth Jenkins Hitchinen (Hertfordshire)n jaio zen 1905eko urriak 31n.

Gurasoak izan zituen Theodora Caldicott Ingram eta James Heald Jenkins, pedagogoa (Caldicott eskola sortu zuena 1904an emaztearen omenez).

Eskolara joan zen Modern School-en (‘Eskola Modenoa’) eta St. Christopher eskolan, Letchworthen.

Gerra ostean, Gollancz argitaletxerentzat irakurle lanak egin zituen (besteak beste, John Brainen Room at the Top eleberria argitatzea gomendatu zuen).

## Azken urteak 
Britainiar Inperioaren ohoreak jaso zituen 1981an.

2004an bere memoriak idatzi zituen *The View from Downshire Hill* izenarekin (‘Downshire Hilletik ikuspegia’) Hampsteadeko bere etxearen omenez. She moved into the house in 1939an joan zen etxe hartara bizitzera eta gerraosteko urteetan erositako Erregentzia estiloko altzariekin apaindu zuen. eta Femina saria irabazi zuen. Kanpoko itxurak itxura, arazoak dituen ezkontide batzuen istorioa da. Hilary Mantelek goratu zuen *The Sunday Times* egunkarian, azalduz, nola Jenkinsek emakumeen pensatmenduaz eta bizimodua antolatzeko moduaz asko zekiela. Elizabeth Jenkins beraren gogokoena zena, XIX. mendeko James Manby Gully medikuaren historia kontatu zuen, bere maitalearen senarraren pozoinketa tarteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Author Profile at Persephone Books
Hexaklorobentzeno

**Hexaklorobentzenoa** konposatu organiko aromatikoa da, C6Cl6 formula duena, organokloratuen familiakoa. Solido kristalino zuria da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarri ohiko disolbatzaile organikoetan.

Poluitzaile organiko iraunkorra da eta Stockholmeko Hitzarmenak fabrikatzea eta erabiltzea debekatzen du.

## Sintesia 
Hexaklorobentzenoa bentzenoa kloro huts bidez kloratuz burdina(III) kloruroaren moduko katalizatzaile baten presentzian sintetiza daiteke. Industrian asko baliatu ziren lindanoaren sintesian sortutako albo-produktuak; HCH kloroaren presentzian pirolizatuz.

: C6H6Cl6 + 3 Cl2 → C6Cl6 + 6 HCl

## Erabilera 
Hexaklorobentzenoak oso erabilia izan zen fungizida gisa zerealen onddoak kontrolatzeko. Su artifizialak, munizioa eta kautxu sintetikoen plastifikatzaile gisa ere usatu da.

Dosi altuetan, hexaklorobentzenoa hilgarria da animalia batzuentzat, eta, maila baxuagoetan, eragin negatiboa du haien ugalketa-arrakastan. hexaklorobentzenoa  aurkitu da mota guztietako elikagaietan. Espainiako okelari buruzko ikerketa batek hexaklorobentzenoa aurkitu zuen lagin guztietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orgabide

thumb|280px|Castellar de Mecako orgabidea.
**Orgabidea** edo **gurdibidea** antzinako bide mota da, orgak bertatik ibili ahal izateko egindakoa. Bi metro inguruko zabalera izan ohi zuten, eta zorua lurrezkoa edo harrizkoa izan zitekeen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alaíde Lisboa

**Alaíde Lisboa de Oliveira** (Lambari, 1904ko apirilaren 22a – Belo Horizonte, 2006ko azaroaren 4a) brasildar irakasle, kazetari, idazle eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
1904ko apirilaren 22an jaio zen Lambarin (Minas Gerais). Maria Rita Vilhena Lisboa eta João de Almeida Lisboaren alaba eta Henriqueta Lisboa poetaren ahizpa zen. Belo Horizonten ikasi zuen, Minas Geraisko Pedagogia Hobekuntza Eskolan, eta han Helena Antipoff irakaslea ezagutu zuen.

Didaktikan doktoratu zen Minas Geraisko Unibertsitate Federalean, eta bertan didaktika orokorra eta bereziak irakasteko azterketa publikoa gainditu zuen. Hamahiru urtez unibertsitateko aplikazio elkargoko zuzendaria izan zen, hezkuntza fakultateko zuzendariordea, eta hezkuntzako masterreko lehen koordinatzailea ere bai.

1938an haurrentzako bi liburu kaleratu zituen, *Bonequinha preta* eta *Bonequinho doce.* Lehenengoak saldutako bi milioi aleren marka gainditu du dagoeneko.

Politikan ere jardun zuen eta 1950ean Belo Horizonteko zinegotzi hautatu zuten. Udalerri horretako zinegotzi izatera iritsi zen lehen emakumea izan zen. 30 liburu inguru kaleratu zituen eta hainbat sari jaso zituen.

## Lanak 
Artikuluak, liburu akademikoak eta haurrentzako liburuak idatzi zituen, besteak beste:

* *A poesia nos cursos primários*
* *Comunicação em prosa e verso*
* *Ensino de língua e literatura*
* *Educação e língua*
* *Poesia na escola*
* *Bonequinho doce*
* *Bonequinha preta*
* *Gato que te quero gato*
* *Meu coração*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Allendesalazarren lehen gobernua

Manuel Allendesalazar Espainiako Ministroen Kontseiluko presidentea izan zen 1919ko abenduaren 12tik 1920ko maiatzaren 5era. Bere gobernuaren ezaugarri nagusiak ezegonkortasun politikoa eta herrialdeak garai hartan zituen zailtasun ekonomikoak izan ziren. Bere agintaldian, Allendesalazar egoera ekonomikoa hobetzeko erreformak ezartzen saiatu zen, baina bere gobernua laburra izan zen eta ez zuen aldaketa esanguratsurik lortu.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Harvey Milk

**Harvey Bernard Milk** (1930eko maiatzaren 22a - 1978ko azaroaren 27a), estatubatuar politikari bat izan zen, AEBetako Kalifornia estatuan hauteskunde batzuetara publikoko gizonezko gay gisa aurkeztu zen lehen hautagaia, San Frantzisko hiriko barrutiko ikuskari gisa aurkeztu baitzen. 

LGBT mugimenduaren aldeko kanpainia egiteaz gain kanabisa legeztatzearen aldeko ere egin zuen. 

1978ko azaroaren 27an, San Frantziskoko udaletxean, Dan White politikari arerioak George Moscone San Frantzisko hiriko alkatea eta Milk tiroz erail zituen.

## Zinema 
* *Milk* (2008), Sean Penn eta Josh Brolin aktoreek Harvey Milk eta Dan White antzeztu zuten.

## Kanpo estekak
Walter Landerra

**Walter Landerra** (? - 1096) Pobreen Gurutzada izenez ezagutzen den migrazioaren buruzagi nagusietako bat izan zen, Lehen Gurutzadako espedizio nagusia baino pixka bat lehenago abiatu zena. Petri Ermitauarekin batera, Gualteriok pobreen gurutzada zuzendu zuen Lehen Gurutzadaren hasieran. Urbano II.ak Lur Santua birkonkistatzeko deia egin ondoren, lider espiritualek gidatutako herrixka, herri eta hiri osoen migrazio masibo eta espontaneoa gertatu zen, turkiarrek konkistatutako Jerusalem hiriari berriz heltzeko asmoz.

Zaldun armada nagusia eta bere jarraitzaileak (Printzeen Gurutzada deiturikoa, historiak Lehen Gurutzada bezala izendatu ohi duena) baino dezente lehenago abiatu ziren, Germaniako Erromatar Inperio Santua, Hungariako Erresuma eta Ekialdeko Erromatar Inperioko Bulgariako probintzia zeharkatuz, Petri Ermitauak hartu zuen bidetik aparte. Alemania eta Hungaria zeharkatu zituzten, eta Belgradeko eremua arpilatzeari ekin zioten, hango biztanleen etsaitasuna erakarriz. Handik Konstantinoplaraino jarraitu zuten, bizantziar eskolta batek zainduta.

Walter eta Petri Konstantinoplan elkartu ziren, non Alexio I.a Komnenok Bosforoa zeharkatzeko garraioa eman zien, Turkiara heldu ahal izateko. Behin hara iritsita, eta Petrik bere gizonak atxikitzeko ahaleginak egin arren, gurutzatuek turkiarren aurka egin zuten iritsi eta gutxira, eta haien aurka bidalitako armada profesional batek sarraskitu zituen. Petri Konstantinoplara itzultzeko gai izan zen, baina Walter bere jarraitzaileekin batera hil zen 1096an.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teresa Azpiazu Paul

**Teresa Azpiazu Paul** (Cádiz, 1862 - Málaga, 1949) cádiztar irakaslea, idazlea, hizlaria, artikuluen egilea, kulturaren sustatzailea eta politikaria izan zen, 1924an Malagako Udaleko lehen emakume zinegotzia.

## Biografia 
Cadizen jaio zen eta Frantzian ikasi zuen. 18 urterekin, ikastetxe pribatu bat ireki zuen, eta 24 urtetik aurrera irakaskuntza publikoan jardun zuen. 1901ean Malagara joan zen Donostiako Maistren Goi Eskola Normalean Letren Irakasle Numerario plaza bat lortu ostean, 1914 eta 1926 artean zuzendu zuena, osasun arrazoiengatik kargua utzi behar izan baitzuen. Ospe handia izan zuen irakasle gisa, betiere klase apalenen formakuntzaren eta emakumearen rolaren defentsan. Klaseak eman zizkion Victoria Kenti, zeinarengan emakume borrokan eragilea izan zen.

Irakasle lanaz gain, idazle, hizlari, artikuluen egile eta kulturaren sustatzailea ere izan zen. 1916an Malagako Zientzia Elkartean sartu zen, eta horixe egin zuen hirugarren emakumea izan zen.

Teresak 62 urte zituenean politikan sartzeko eskatu zion Jose Galvez Ginacherok —alkate izan zenak—, eta hiriaren errespetua zuen profesionalki. Berak onartu egin zuen, eta itsu, gor-mutu eta anormalentzako Malagako Institutuaren sustatzaile nagusia izan zen; batez ere, ezintasunak zituzten haurrei laguntzen zien. Beti borrokatu zen emakumeen boto eskubidearen eta emakumeak gizartean zuen rolaren alde.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1930ean Laneko Merituaren Zilarrezko Domina lortu zuen.
* Bere omenez, Malagako Irakasle Eskolak Teresa Azpiazu Paul Irakasle Eskola izena hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Gonzalez Rodriguez, Araceli (2010). Área de Nuevas Tecnologías del Ayuntamiento de Málaga (Malagako Udaleko Teknologia Berrien Saila), argitaletxea *TERESA AZPIAZU Politikan aitzindaria Malaga*. Malaga. International Standard Book Number. Noiz kontsultatua: 2017ko ekainaren 11.
## Kanpo estekak
Luisa Josefina Hernández

**Luisa Josefina Hernández** (Mexiko Hiria, Mexiko, 1928ko azaroaren 2a – 2023ko urtarrilaren 16a) mexikar antzerkigilea, eleberrigilea, saiakeragilea eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Letretako *maistratasuna* ikasi zuen, Arte Dramatikoan espezializatuta, Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko (UNAM) Filosofia eta Letren Fakultatean. Rockefeller Fundazioaren beka jaso zuen 1955ean.

Fakultate bereko intelektual egresatuen belaunaldi bateko kidea izan zen, Emilio Carballido, Rosario Castellanos, Sergio Magaña eta Jorge Ibargüengoitia gertukoenetakoekin. Rodolfo Usigli irakasleak Teoria Dramatikoko katedra eman zion UNAMeko Filosofia eta Letren Fakultatean, eta XX. mendean irakasle emeritu izendatu zuten lehen emakumea eta bakarra izan zen.

Antzerkigintzarako analisi sistema erabilgarria garatu zuen, eta, horrez gain, Hugo Argüelles, Juan Tovar, Luis Moreno, Juan García Ponce eta Óscar Villegas antzerki-artisten maistra trebatzailea izan zen, besteak beste. Mexikoko gobernu federalak Zientzia eta Arteen Sari Nazionala irabazi zuen Hizkuntzalaritza eta Literatura arloan, 2002an. Kultura eta Arteetarako Kontseilu Nazionalaren sortzaile emeritua izan zen. Haren alabak, Luisa Rossi Hernandezek, jaso zuen saria haren izenean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* HERNÁNDEZ, Luisa Josefina (2003) *Nostalgia de Troya*, México,.Siglo XXI argitaletxea, ISBN 978-968-23-2425-4 texto en la web 2009.ko abenduaren 7an kontsultatua
* HERNÁNDEZ, Luisa Josefina (1997) *Beckett: Sentido y Método de Dos Obras*, México, FFyL Universidad Nacional Autónoma de México, ISBN 968365665X
* HERNÁNDEZ, Luisa Josefina (2006) *Una lectura de Yerma de Federico García Lorca*, México, Universidad Veracruzana, ISBN 9688347353

## Kanpo estekak 
* Pastorelak eta Antzokiko eszena
* Luisa Josefina Hernandezi buruzko atala UNAMeko Vindictas saioan
Tòni Escala

**Antònia Escala**, ezagunagoa **Tòni Escala** izenez (Tremp, LLeida, Katalunia, 1961) lleidar idazlea da. Okzitanieraz idazten du; zehazki, araneraz.

## Literatura ibilbidea 
Tremp herrian jaio zen, Kataluniako Lleidako probintzian. Araneraz idatzitako autore emankorrenetako bat da, hainbat alditan Arán Literatura Saria irabaziz, bere modalitate ezberdinetan. 2011ko edizioan hiru sari lortu zituen *Lisson* (narratiba), *Pensamentòts* (poesia) eta *Praube de nosatri* (haurrentzako ipuina) lanengatik.

Okzitanierazko Les Talúries de cuento saria gutxienez hiru aldiz irabazi du (2004, 2006 eta 2008), eta 2007an Italian La Gàrdia en Jaune izeneko nazioarteko saria jaso zuen *En vacances* eleberriarekin. Okzitanian eta Proventzan ere sariak irabazi ditu.

2010ean, *Lengua Viua* saria jaso zuen araneraz idatzitako literatura lanarengatik.

2019an, hainbat urteko isilunearen ondoren, *101* pensades poema-liburua argitaratu zuen. 

## Literatura-lanak 
* *Tanplan tornèc* (2004) (eleberria)   
* *En vacances* (2007) (nobela beltza)
* ''T'i maridaràs* (2007) (eleberria)   
* *Moria! Ene perduts!* (2009) (gazte eleberria)
* *Hered* (2010) (eleberria)   
* *101'' pensades (2019) (poesia)   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jornalet. Tòni Escalaren profila
Orlane Kanor

**Orlane Kanor** (1997ko ekainaren 16a) Frantziako eskubaloi jokalaria da, Rapid Bucureañti eta Frantziako talde nazionalean jokatzen duena. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Tamara Horacek

**Tamara Horacek** (1995eko azaroaren 5a) Nanteseko Neptunesen jokatzen duen eskubaloi jokalari frantziarra da. 2016ko eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko dominak lortu zituen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Oriane Ondono

**Oriane Ondono** (1996ko apirilaren 14oa) Frantziako eskubaloi jokalaria da eta Brest Bretagne Handball eta Frantziako talde nazionalarean jokatzen du. Selekzioarekin 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Lucie Granier

**Lucie Granier** (1999ko ekainaren 11a) Frantziako eskubaloi jokalaria da Metz Handball eta Frantziako talde nazionalean. Aurretik, ESBF Besançonentzat jokatzen zuen. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan frantziar selekzioarekin zilarrezko domina lortu zuen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Sarah Bouktit

**Sarah Bouktit** (2002ko abuztuaren 27a) Frantziako eskubaloi jokalaria da Metz Handball eta Frantziako talde nazionalean. 2024ko Parisko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Léna Grandveau

**Léna Grandveau** (2003ko urtarrilaren 21a) eskubaloi jokalari frantziarra da Nanteseko Neptunesean. Frantziako selekzio nazionalarekin zilarra lortu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Cortinarius emollitus

***Cortinarius emollitus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Myxacium emollitus*, *Phlegmacium emollitum*, *Gomphos emollitus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikoa gero lautua, titi oso handi batekin, krema-okre antzeko kolorekoa, boli edo grisaxka koloreko hondoan hori-okre koloreko berezko fibrilen bidez, haragitsua, ertz argiagoarekin; likatsua eta ilunagoa erdian eguraldi hezearekin, lehorrarekin distiratsua.

**Orriak:** Zabalak, zabal, borobildu-itsatsiak, tartekatutako orritxoekin, okre antzeko kolorekoak apur bat haragi kolorez tindatuak.

**Hanka:** 5 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, laburra, ia zilindrikotik klabiformera, baina baita puztua ere oinarrian ardatzaren formarekin, barrubetea, gero barnehutsa. Zuria edo zurixka, batzuetan lasto kolorekoa eguraldi hezean.

**Haragia:** Okre zurbila, oinarrian argiagoa. Usain bereizgarriarekin eta zapore garratzarekin.

**Etimologia:** *Emollitus* epitetoa latinetik dator, pattal, biguna, esan nahi duen “emollitus” hitzetik. Haragia biguna duelako.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, bere zapore garratzagatik.

## Sasoia eta lekua 
Denboraldiaren hasieran, irail osoan zehar. Espezie arraro samarra eta urria. Hostozabalen basoetan, gutxitan koniferoen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zarate (Texas)

**Zarate** Ameriketako Estatu Batuetako erroldak 2010. urtetik Starr konderrian (Texas) izendatutako gune populatu edo herria da. Urte horretan 59 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hatadou Sako

**Hatadou Sako** (1995eko urriaren 21a) senegaldar/frantziar eskubaloi jokalaria da Gyri ETO KC eta Frantziako talde nazionalarentzat jokatzen duena gaur egun. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarra lortu zuen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Egin Eguna

**Egin Eguna** Egin egunkariaren alde urtean behin antolatutako jaiegun bat izan zen. Altsasuko San Pedroko zelaietan antolatzen zen eta Euskal Herriko Eginzaleak bertara joaten ziren Egini babesa erakusteko asmoz. Ospakizuna egiten den ariztia Altsasu eta Urdiain tartean dago.

1982ko irailan, lehen Egin Eguna ospatu zen Altsasun, eta hortik aurrera, urtero ospatuko zen. Salbuespen moduan, 1996eko azaroarern 17an Bilboko Eraskusketa Azokan ospatu zen. Espainiako (eta baita Euskadiko) zenbait komunikabide garrantzitsuenen aldetik, Eginen aurkako mezuak gero eta nabariagoak ziren eta horri aurre egiteko, jaieguna tokiz aldatzea erabaki zuten. Aurrekoari lotuta, 1996ko otsailaren 10ean "EGIN Txotx" ospatu zen Bilboko Etxebarria parkean antzeko arrazoiengatik.

2006tik 2008ra Dena da ETAko salaketa eta epaiketei aurre egiteko 18/98+ plataformak "Bat Egin Eguna" ospatu zuen leku berdinean. 2009 eta 2010ean euri-jasa handien ondorioz, Lakuntzara leku aldatu zuten jaieguna.

Altsasuko zelai haietan 2024an GARA egunkariaren 25. urteurrenaren harira, ‘Egin eguna’ historiko haiek gogoan izan zituzten. ‘Harri Herri. Iraganetik etorkizunera’ lelopean antolatu ziren ekitaldien artean, GARAren omenez zizelkatu den harriaren inaugurazioa izan zen aipagarriena, sinbologiaz beteriko unea izan baitzen.

## Abestia 
Gozategi musika taldeak 1992an Eginen aldeko abestia egin zuen, bertan "Egin Eguna" aipatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Meritxell Gené

**Meritxell Gené i Poca** (Lleida, Katalunia, 1986ko azaroaren 2a) kataluniar kantautorea, poeta, aktorea eta irakaslea da. 

## Bizitza 
Musika Hezkuntzan graduatu zen Lleidako Unibertsitateko (UdL) Hezkuntza Zientzien Fakultatean. Eskola batean irakasle ere aritzen da.

### Ibilbidea 
2003an, Meritxell Gene *Skalivada* taldeko hasierako kideetako bat izan zen (gerora *Escalivada* izena hartu zuena), folk musika, ska eta Kataluniako instrumentu tradizionalak uztartzen zituena. 2006tik aurrera bakarka jotzen hasi zen, eta, horren ondorioz, 2008an grabatutako  bere "*Inesperadament*" izeneko lehen diskoa kaleratu zuen. Diskoan "*Ciutat Llunyana*" abestia nabarmendu zen, Màrius Torres Lleidako poetaren testu ezagunenetako batean oinarritutako letra zuena, eta kantautorearen lehen bideoklipa ere izan zena.

2008an Dimitri Ialta antzerki konpainian ere hasi zen aktore eta musika lanetan, "*Pecats grans i menors*" ikuskizunean. Hurrengo urtean, Efimer konpainiak aurkeztutako "*Lo monstre*" antzezlanean ere jardun zuen aktore eta musika lanetan. 2010ean "Sota els llençols" ("Izaren azpian") izenburuko bigarren diskoa grabatu zuen.

2012an, Kataluniako musika sustatzeko *La Cançó Necessària* taldeko kide sortzailea bihurtu zen, Pau Alabajos, Cesk Freixas, Jordi Montañez, Josep Romeu eta Andreu Valorrekin batera. 2013an hirugarren diskoa grabatu zuen, "Així t'escau la melangia" ("Horrelaxe eragiten dizu malenkoniak"), Màrius Torres poetaren omenez egina. Bere laugarren albuma, "Branques", 2015ean argitaratu zen. 2017. urtetik aurrera, *Les Kol·lontai* musika proiektuan parte hartu zuen, eta Kataluniako eta Valentziako hainbat herritan jo zuen berarekin. Urte berean, "Mans manetes. L'Alguer: paraules, cançons i veus de minyons" proiektuan parte hartu zuen, Pasqual Galloren "La verema" kanta abesten.

2018an argitaratu zuen bere lehen poema-liburua, "Després dels esbarzers", Pagès argitaletxearekin. 2024an, Barnasants-en 29. edizioa inauguratu zuen taldeak.

## Argitaratutako lanak 
### Diskografia 
* 2008: *Inesperadament* (Trackatrack)
* 2010: *Sota els llençols* (Tolmusic)
* 2013: ''Així t'escau la melangia* (Khlämor Records)
* 2015: *Branques* (Khlämor Records)   
* 2020: *Sa tanca d'allà dins* (autoeditado)
* 2023: *No diré res de mi* (Segell Microscopi)

### Poesia 
* 2018: *Després dels esbarzers'' (Pagès Editors)   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mateo Kantakuzeno

**Mateo Asenes Kantakuzeno**  (; c. 1325 – Mistra, 1383ko ekainaren 15a) Bizantziar Inperioko enperadorekidea izan zen 1353tik 1357ra eta Moreako despota 1380tik 1381era.

Joan VI.a Kantakuzeno eta Irene Asaninaren semea izan zen. Bere aitari Joan V.a Paleologoren aurkako borrokan eman zion laguntzaren sari gisa, Mateok Traziaren zati bat jaso zuen 1347an eta 1353an gerra zibila berriz hasi ondoren enperadorekide izendatu zuten.

Traziatik serbiarren aurkako hainbat gerra zuzendu zituen 1357an harrapatu zuten arte. Joan V.ak dirua eskaini zien serbiarrei Mateoren truke, eta preso eduki zuen. Mateo enperadore tituluari uko egin ondoren askatu zuten, eta Moreara bidali zuten, bere anaia Emanuelek gobernatzen zuen lekura. 1380an Manuel hil ondoren, Mateo Moreako despota bihurtu zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Đỗ Thị Ánh Nguyệt

**Đỗ Thị Ánh Nguyệt** (Văn Lâm, 2001eko urtarrilaren 15a) arkularia da. Vietnam ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
At the Drive-In

**At the Drive-In**, AEBetako post-hardcore musika talde bat da. 1994an Texasko El Paso hirian sortu zen. Gaur egun kide hauek osatzen dute, Cedric Bixler-Zavala (abeslaria), Omar Rodríguez-López (gitarra eta ahotsa), Paul Hinojos (baxua), Tony Hajjar (bateria) eta Keeley Davis (gitarra eta ahotsa).

## Diskografia 
* *Acrobatic Tenement* (1996)
* *In/Casino/Out* (1998)
* *Relationship of Command* (2000)
* *in•ter a•li•a* (2017)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Leire Amenabar Larrañaga

**Leire Agate Amenabar Larrañaga**  (Larrabezu, Bizkaia, 1997) psikologoa eta  ikertzailea da.

## Bizitza 
Psikologian graduatua eta Gizarte Psikologian doktoregaia da Euskal Herriko Unibertsitatean. ‘Erakundeen Psikologia eta Esku-hartze Psikosoziala’ masterra egin du unibertsitate berean, eta ‘Indarkeria politikoko egoeretako osasun mentala’ graduondokoan espezializatu da Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean.

## Migrazio eleaniztasuna 
2024ko abenduan, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako biztanleen %12,4 Estatu espainiarretik kanpoko migratzaileak ziren; Nafarroa Garaian, %17,9 ziren. Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoan, berriz, %42,8 Euskal Herritik kanpojaiotakoa zen (horietatik %93 Estatu frantsesean). Askotan, pentsatzen denaren kontra, ez ziren talde homogeneoak. Migratzaile horiek 170 bat estatutakoak ziren jatorriz eta, guztira, 120 hizkuntza inguru hitz egiten zituzten: arabiera, amazigera, errumaniera, portugesa, ingelesa, mandarin txinera, wolofera, frantsesa, urdua, gaztelera... Leirek 2024ko urte amaieran *Naiz* aldizkarian zera adierazi zuen: «Migratzaile komunitateen eta gurearen artean badaude elkargune posibleak»
* *Harrera jendarte euskaldun gisa, zein erronka ditugu?: tokian tokiko hizkuntza-komunitate minorizatuen aliantzak* (2024) Jakin, 262 zenbakia, or. 69-87

* Sortzaile kulturalak eragile sozialak al dira? Errepertorio kulturalak: espazio, audientzia eta estetika berriak (2021) Uztaro: giza eta gizarte-zientzien aldizkaria, 116 zenbakia, or. 69-89
* *Narratives of linguistic victimhood and majority groups’ acculturation strategies and multilingual attitudes: The mediating role of intergroup empathy* (2023) International Journal of Intercultural Relations, 97 liburukia
* *La construcción de subjetividades políticas antifranquistas en Gipuzkoa (1965-1975)*, (2022), Política y sociedad, 59 liburukia, 3 zenbakia

### Lankidetzan 
* *Trabajo digno para un cuidado digno: valorización social de los cuidados y percepciones sociales hacia las trabajadoras de hogar y cuidados en el País Vasco* (2025),  X Congreso de la Red Española de Política Social: Libro de resúmenes

## Sariak 
Hainbat sari jaso ditu, besteak beste:

* Mikel Laboa Katedrak eta Mintzolak antolatzen duten proiektu-saria (taldean)
* GRAL saria 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helena Marques

**Helena Marques** (izen osoa: Helena Pereira Gonçalves Marques; Carcavelos, Cascais, 1935eko maiatzaren 17a - 2020ko urriaren 19a) portugaldar kazetari eta idazle bat izan zen.

## Biografia 
Madeira uhartean jatorriak zituen arren, Helena Marques Carcavelosen jaio zen, Cascais hirian,1935ean. Kazetaritzan jardun zuen 36 urtez, bere ibilbidea Funchalgo *Diário de Notícias* egunerokoan hasi eta Lisboako *Diário de Notícias* egunkarian amaitu zuen, non zuzendariorde izan zen 1986tik 1992ra. Aldi berean, beste egunkari batzuetako idazle izan zen, besteak beste, *A Capital*, *República* eta *A Luta.*

2001eko ekainaren 28an, Ordem do Infante D. Henrique ohorezko izendapena jaso zuen, komendadore mailarekin.

Marques 2020ko urriaren 19an hil zen, 85 urte zituela.

## Lanak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Maria Isabel Barreno
*Agustina Bessa-Luís
*Maria Teresa Horta

## Kanpo estekak 
*  Centro  Nacional de Cultura, Helena Marques (1935-2020)
Obanosko gatzagak

**Obanosko gatzagak** Obanosen (Nafarroa Garaia) zeuden 20. mendera arte. Euskal Herriko gatzagen artean, lurruntze naturalean oinarriturikoen motakoak ziren.

15. mendeko erreferentzietatik ezagutzen dira, non Nafarroako erregetzaren jabegotzat jotzen ziren. Hamaika larrain erabiltzen ziren orduan gatzuna lurruntzeko. 20. mendean ustiapena utzi egin zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leringo gatzagak

**Leringo gatzagak** Lerinen (Nafarroa Garaia) zeuden 20. mendera arte. Euskal Herriko gatzagen artean, lurruntze naturalean oinarriturikoen motakoak ziren.

Aipuak daude gatzaga haienak 12. mendekoak ere bai. Ustiapena bukatu zen 1972. urtean. Ez dago arrasto handirik 21. mendean, gatzuna isurtzen duen iturri bat salbu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aguilar Kodesko gatzagak

**Aguilar Kodesko gatzagak** Aguilar Kodesen (Nafarroa Garaia) zeuden 20. mendera arte: lau gatzaga gune ziren, eta haietako batek ustiapenarekin jarraitzen du 21. mendean. Euskal Herriko gatzagen artean, lurruntze naturalean oinarriturikoen motakoak ziren eta dira gatzaga hauek. Desagertuetakoen artean, El Cañucal izeneko parajean zeuden beste bi eremu, Azuelo herritik gertu.

Putzu batetik larrainetara trabukete bat erabiliz ateratzen da gatzuna gatzaga aktibo horietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Werner Goldberg

**Werner Goldberg** (1919ko urriaren 3a, Berlin, Alemania - 2004ko irailaren 28a, Berlin, Alemania), judu jatorriko  alemaniar soldadu bat izan zen. Nazien hizkeran mischling bat zen.

Bigarren Mundu Gerran borrokatu zen eta Berliner Tageblatt aldizkariaren arabera "Alemaniar Soldadu Ideala" izan zen.

Gerra ondorenean Alemaniako Batasun Kristau-Demokratan afiliatu eta 1959-1979 artean Mendebaldeko Berlinen politikaria izan zen.
Giannina Arangi-Lombardi

**Giannina Arangi-Lombardi** (Marigliano, Napoli, 1891ko ekainaren 20a - Milan, 1951ko uztailaren 9a) soprano garrantzitsua izan zen, italiar errepertorioari lotua, bereziki verismoari.

## Biografia 
Napolin ikasi zuen Beniamino Carellirekin, eta 1920an egin zuen debuta Erroman, mezzosoprano. 1923an, soprano izatera aldatu zen.

1912an Lorenzo Arangirekin ezkondu zen eta haren abizena izen artistikoari gehitu zion.

1924 eta 1930 artean, Teatro alla Scalan,  *Mefistofele* operan abestu zuen, Arturo Toscaninirekin, eta Nellie Melbak 1928an Australian egin zuen agur-birarako aukeratu zuen.

Bere jarduera garaiko antzoki italiar handietan zentratu zen nagusiki: Turin, Parma, Venezia, Bari, Palermo, Napoli, Genova, Erroma, Catania, baita Bartzelona, Alexandria, Kairo, Zurich, Viena eta Berlingo Lizeoan ere.

Arrakasta handia lortu zuen Hego Amerikan, batez ere Rio de Janeiron eta Argentinako Colon Antzokian (Buenos Aires), non 1926an debutatu zuen Arrigo Boitoren Neronen Asteria bezala, ondoren La Gioconda, Giacomo Lauri-Volpirekin, Il Trovatoren eta Cavalleria Rusticanan Claudia Muziorekin

Arangi-Lombardi *La Vestale*, *Lucrezia Borgia*, La Gioconda (opera) eta *Aida* lanengatik da ezaguna, eta *Ariadne auf Naxos* lehena izan zen Italian.

Inoiz ez zuen abestu Londresen, Parisen ez New Yorken.

Milango Kontserbatorioan irakastera joan zen, Maria Stader bere dizipuluetako bat izan zen lekuan, eta gero Ankaran, Leyla Gencer-en maistra izan zen tokian.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* ''Le guide de l'opéra, les indispensables de la musique*, R. Mancini & J-J. Rouvereux, (Fayard, 1986), ISBN 2-213-01563-6
* *The last Prima-Donnas'', Lanfranco Rasponi, 1982

## Kanpo estekak 
* Biografia ingelesez
* Un ballo in maschera "Ma dall'arido stelo divulsa YouTube.
R-14 Txusovaia

**R-14 Txusovaia** (), Sobietar Batasunak Gerra Hotzaren garaian garatutako helmen ertaino misil balistiko bat izan zen, arma nuklearrak garraiatzeko gai zena.

1962ko Kubako Krisialdian Sobietar Batasunak Kuban misil mota hauetako misilak eta PR-12 Dvina misil ezarri zituen.

## Kanpo estekak
Tirapuko gatzagak

**Tirapuko gatzagak** Tirapun (Nafarroa Garaia) egon ziren ustiaketan 20. mendera arte. Euskal Herriko gatzagen artean, lurruntze naturalean oinarriturikoen motakoak ziren gatzaga hauek.

## Historia 
Gatzagen aipu zaharrena 1100. urtekoa da, Añorbe eta Tirapuko nekazariei buruzko dokumentu batekoa. Udalerriaren iparraldean zeuden, belardiaren eta hiru mugetako zubiaren artean (Tirapu, Añorbe eta Ukar). Ustiapena udan egiten zen. Iturburuko putzutik gatzuna ateratzen zen, larrain batzuetara eramaten zena, eta han, eguzkia berotzen zenean, likidoa lurrundu eta gatza geratzen zen. Tirapukoa oso gatz fin eta kalitate onekoa zen.

Gatzagetako urteko ekoizpena eguraldi txarraren eta ekaitzen araberakoa zen, batez ere. XVII. mendearen hasieran, ustiaketak diru-sarrera ona ematen zien bizilagunei eta kanpotik gatzagetara lanera joaten ziren peoi ugariei. Gatz-larrainak bizilagunenak ziren, eta batzuk, udalarenak, aldizka errentan ematen zituztenak. 1970eko hamarkadara arte egon ziren lanean, errentagarriak ez zirenez, abandonatuta geratu baitziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toti Dal Monte

**Toti Dal Monte** (**Antonietta Meneghel)** (1893 – 1975) italiar soprano liriko ospetsua izan zen,Arturo Toscaniniren gustukoena eta Pucciniren Madama Butterfly paperean.

## Bizitza 
Mogliano Veneton jaio zen, eta Milango La Scalan egin zuen debuta hamazazpi urterekin, Riccardo Zandonairen  Francesca de Riminin. Bere urretxindor ahotsa mundu osoan ezaguna izan zen, Amina (lo-ibilaria), Lucia (Lucia di Lammermoor) eta Gildan (Rigoletto) nabarmenduz. 

Madama Butterfly bezala, historiara pasa zen interpretazio oso pertsonal batekin.

Arrakasta lolrtu zuen Milanen, Parisen, Londresen, Chicagon, New Yorken (1924, Luzia), Buenos Airesko Colon antzokian (1923 eta 1927, Gilda) eta Australian, Nellie Melbak gonbidatuta.

1943an erretiratu zen abeslari jardueratik, baina noizean behin agertzen jarraitu zuen antzerkian eta filmetan, besteak beste, Enrico Maria Salernoren *Anónimo veneciano* filmean.

## Diskografia 
* Puccini, Madama Butterfly / De Fabritiis, Beniamino Gigli
* Toti dal Monteko artea, hainbat

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *The Last Prima Donnas* de Lanfranco Rasponi, Alfred A Knopf, 1982

## Kanpo estekak 
* Italierazko artikulua
* Bio ingelesez
* Kritika ingelesez Sydneyn
* filmografia
Cortinarius dionysae

***Cortinarius dionysae*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Phlegmacium dionysae*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbil biribildua, irregular samarra, gero baita zabaldua ere titi lautu baten zantzuekin, likatsua hezetasunean, distiratsua eta leuna berezko fibrilekin eguraldi lehorrean. Ertza beherantz biribildua, mehea, oso aldakorra kolorez, hasierako grisaxka-urdindu koloretik okre-adreilu-oliba antzeko kolorera.

**Orriak:** Nahikoa estu, oinera mehetuak, koska batez dekurrenteak, gris-urdin bizi samarreko koloretik, tonu gorrixketaraino eta kafesne kolorerainokoak, baina beti ertz morearekin. Ertz ildaskatu irregularrarekin, zurbilagoa.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 4,5 eta 6,5 cm bitarteko garaietakoa eta 1,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, zilindrikoa, irregular samarra, ez oso luzea, ertz lotu bat duen errezel garbi samarrarekin. Leuna, fibriloso samarra eta  zetadun erreflexuekin, urdinxka zurbila edo morea, batzuetan isla berdexkekin, zurbila oinarrira. Erraboila orokorrean okre antzekoa, bestela morea edo berdexka koloregabetze batekin.

**Haragia:** More zurbilez edo gris-urdinxkaz tindatua, batez ere oinaren erdialdean kanpoaldetik, argia kapelan, horixka samarra erraboilean. Irinaren usain handi eta bereizgarriarekin, haragia ebakitzean nabarmenagoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Dionysae* epitetoa pertsona izenetik dator.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Bere determinaziorako bereizgarri erosoena irin usaina da, ez da oso ohikoa *Cortinarius*-en artean.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen eta koniferoen basoetan, bai kare lurretan eta bai silizeo lurretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilda dalla Rizza

**Gilda Dalla Rizza** (Verona, 1892 - Milan, 1975) bere garaiko italiar soprano garrantzitsuenetako bat izan zen. Bolonian egin zuen debuta eta aktore-abeslari eta irudi ederreko baldintzengatik nabarmendu zen.

## Bizitza 
Verismoaren errepertorioan aditua, Giacomo Pucciniren faboritoa izan zen Suor Angelica, Gianni Schicchiren *Lauretta* eta *Magda* La rondinen, 1917ko mundu mailako estreinaldian. Mascagniren Il piccolo Marat eta Riccardo Zandonairen Giulietta e Romeo mundu mailako estreinaldietan parte hartu zuen, eta Francesca da Rimini ere abestu zuen.

Faboritoa izan zen Covent Gardenen, La Scalan (Arturo Toscaninik zuzendutako La Traviata kantatu zuen), Monte Carlon eta Buenos Aireseko Colon Antzokian eta Coliseo Antzokian, bertan Manon Lescaut  abestu zuen Aureliano Pertilekin, besteak beste

1939an erretiratu zen Venezian irakaskuntzan arituz. Verdi Etxean hil zen, 1975ean.

## Bibliografia 
* *Le grandi voci, Rodolfo Celletti, Istituto per la collaborazione culturale - Erroma, 1964.*
* *The Last Prima Donnas, Lanfranco Rasponi, Alfred A Knopf, 1982.*

## Kanpo estekak
Paloma Sánchez-Garnica

**Paloma Sánchez-Garnica** (Madril, 1962ko apirilaren 1a) idazlea da. 

## Biografia 
Zuzenbidean eta Geografia eta Historian lizentziaduna, abokatu lanetan aritu zen, baina utzi egin zuen bere pasioetakoa den literaturan aritzeko.

Narratiban genero historikoko eleberriengatik nabarmendu da, *thrillerra* eta misterioa nahasten ditu, iragana eta oraina nahastuz.

Planeta argitaletxean argitaratu zituen bere nobela gehienak.. 

## Lanak 
* *El gran arcano* (2006)
* *La brisa de Oriente* (2009)
* *El alma de las piedras* (2010)
* *Las tres heridas* (2012)
* *La sonata del silencio* (2014)
* *Mi recuerdo es más fuerte que tu olvido* (2016)
* *La Sospecha de Sofía* (2019)
* *Últimos días en Berlín,* Finalista del Premio Planeta 2021
* *Victoria (2024),* Premio Planeta 2024

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2016 Fernando Lara Eleberri Saria *Mi recuerdo es más fuerte que tu olvido* eleberriarekin.
* 2021 Planeta Sariaren finalista *Últimos días en Berlín* lanagatik.
* 2024 Planeta saria irabazi zuen *Victoria* lanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa El mundon

*