open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Clitocybe diatreta

***Clitocybe diatreta*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.  *Clitocybe* zuri toxikoen taldeko perretxikoa da. Pinudietan ohikoa.

Sinonimoak: *Omphalia diatreta*, *Agaricus simplarius*, *Clitocybe simplaria*, *Clitocybe subcandicans*, *Clitocybe pinetorum*, *Lepista diatreta*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, haragi koloreko okre-gorrixka edo arre-arrosakara, ertza ildaskatu gabea, baina batzuetan pruinaduna.

**Orriak:** Ia dekurrenteak, zurbilak edo haragi kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3 cm inguruko garaierakoa eta 0,7 cm inguruko lodierakoa, leuna, ia kolore berekoa.

**Haragia:** Zurbila, fruta usainekoa.

Etimologia: *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik.

## Toxikotasuna 
Toxikoa. *Muskarina* dauka.

### Nahasketa arriskua 
*Clitocybe diatreta* *Lepista inversa* jangarriarengatik bereizten da, tamaina txikixeagoa duelako, kapela higrofanoa, ez hain inbutu formakoa eta orriak ia dekurrenteak dituelako ez erabat dekurrenteak.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Koniferen eta beste zuhaitz batzuen azpiko goroldioetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Svalbard, Groenlandia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Celia Tapias

**Celia Tapias** (Buenos Aires, Argentina, 1885eko abenduaren 21a **-** *ibidem,* 1964ko azaroaren 28a)  Buenos Aires hirian jardun zuen lehen emakume abokatua izan zen, bigarrena bere herrialdean, Argentinan, María Angélica Barreda platarraren ondoren.

## Biografia 
Celia Tapias Buenos Airesen egin zuen batxilergoa, eta 1904an ikasketak amaitu ondoren, Buenos Aireseko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean sartu zen.

1910ean abokatu-titulua lortu zuen, eta 1911n doktoregoa, *Tutela dativa* gaiari buruzko tesiarekin. Buenos Airesko lehen abokatua izan zen.

Alfredo Palacios abokatuaren dizipulua izan zen, Amerikako lehen legegile sozialista. Celia Tapias bizitza osoan aritu zen lanean, eta Buenos Aireseko 8. eta 9. eskola arruntetan literaturaren irakaskuntzarekin osatu zuen.bere jarduna.

1964ko azaroaren 28an hil zen bere jaioterrian.

## Oharrak 
Celia Tapias baino lehen, beste bi emakumek hasi zituzten zuzenbide-ikasketak, baina bat hil egin zen eta besteak ikasketak utzi egin zituen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
:* Sosa de Newton, Lily (1972). Diccionario biográfico de mujeres argentinas. Buenos Aires. 
:* Graschinsky, Yudith Leonor; Rodríguez Giles, Estela (1999). Los trabajos de las mujeres y los sueños de igualdad. La Plata: Editorial de la Universidad Nacional de La Plata. 

## Bibliografia osagarria 
:* Udaondo, Enrique (1938). Diccionario biográfico argentino. Buenos Aires: Institución Mitre. 
:* Piccirilli, Ricardo; Romay, Francisco L.; Gianello, Leoncio (1953). Diccionario histórico argentino. Buenos Aires. 
:* Cutolo, Vicente Osvaldo (1968). Nuevo diccionario biográfico argentino (1750-1930). Buenos Aires: Editorial Elche. 
:* Yaben, Jacinto R. (1952). Biografías argentinas y sudamericanas. Buenos Aires: Ediciones Historicas Argentinas. 

## Kanpo estekak 
:* Zuzenbide Fakultateko historia (UBA)
San Migel zubiko gudaldia (Bera)

**San Migel zubiko gudaldia** 1813ko irailaren 1an izan zen Beran, frantziarren eta britainiarren artean. Donostia bezperan ingeles eta portugaldarren esku erori eta San Marzialgo gudua galdu ostean, Napoleonen armadak Lapurdira egin behar izan zuen erretirada.

## Gartakariak 
1813-1814. Napoleondar Gerrak zirela eta, 1813ko abuztuaren hasieran, tropa aliatuak, Wellingtongo dukea buru zutela, Bortzirietan, Urdazubin eta Donezteben finkatu ziren, Soult mariskal frantsesarenei jarraikiz. 

Beran ingelesek zaindutako San Migel zubia zuten frantsesek igarobide bakarrenetakoa, eta pasatzeko, borroka egin behar izan zuten. 20 bat lagun hil ziren bataila hartan, baina bestelako ondorioak ere utzi zituen: guda guztietan galtzaileak herritarrak baitira, eta Bortzirietan goseteak eta izurriteak izan ziren, triskantzek eta soldaduei jaten eman beharrak eraginda. 1813ko azaro arte izan zen heriotza krisi nabarmena eragin zuten.

## Bibliografia 
* Ramón Guirao Larrañaga, *La batalla de San Marcial, del 31 de agosto de 1813, y los combates previos y posteriores a orillas del Bidasoa, de junio a noviembre de 1813*. Luis de Uranzu Kultur Taldearen argitalpenak, 1995.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mórrígan

**Mórrígan** (ingelesez ere The Morrigan) edo **Morrígu** Irlandako mitologiako jainkosa konplexu eta enigmatikoa da, hainbat alderdiri lotua, gerra, patua, subiranotasuna eta profezia barne.

*Lebor Gabála Érenn* (*Irlandako Konkistaren Liburua) epopeian*, esaten da Anand Morríganen beste izen bat dela.

Askotan, irudi krudelaz eta gerrarako prest dagoen pertsonaia gisa irudikatzen da; batzuetan, borroka-eremuan bele gisa agertzen da, gudariak inspiratuz edo gatazken emaitza zein izango den esaten. Jakina da itxuraz aldatzeko gaitasuna duela, animalia batzuen edo giza emakume baten forma bereganatuz, jendearekin eta beste jainko-jainkosekin elkarreraginean aritzeko.

Bere izena "Erregina handia" edo "Behorren erregina" esan nahi duela ondorioztatu da.

Bere ahizpak, gerraren jainkosak Bodb eta Macha dira, eta hirukoteari "Mórrigna" esaten zaio batzuetan.

Samhain jaialdia, urriaren 31n eta azaroaren 1ean, garrantzitsua zen beretzat, Dagda jainko gerlariarekin bat egiten zuenean, horrela,  hurrengo urterako emankortasuna eta oparotasuna bermatzen zelako. Mórrígan leku nabarmena du Irlandako mitologian. Kondairetan, behin eta berriz huts egiten du CúChulainn heroia limurtzeko ahaleginetan. Horrelako ipuinetan, batez ere gatazkara bultzatzearekin, guduaren eragitearekin eta heriotzaren probokazioarekin lotzen da. Jainkosak itxura beldurgarria du, baina ugalkortasunarekin duen erakargarritasun sexuala ere badu. Hau da, heriotzarekin eta ugalkortasunarekin lotuta dago. Borroka-zelaian (bele moduan agertzen den lekua) suntsitzaile handia den.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lovćen Brigada

**Lovćen Brigada** (serbieraz: *Ловћенска бригада;* erromanizatuta: *Lovčenska brigada*) Bigarren Mundu Gerran indar armatu bat izan zen, Krsto Zrnov Popović eta Berdeek gidatua. Montenegroko gobernadore italiarraren oniritziarekin sortu zen 1942ko irailean.

## Kanpo estekak
Errege-familia

[thumb|350x350px| *[Filipe V.a Espainiakoa|Felipe V.aren familia* Jean Ranc-en eskutik]]
**Errege-familia** monarka baten familia hedatua da. Orokorrean, errege-familia baten burua errege edo erreinatzen duen erregina da. "Familia inperial" terminoak  enperadore edo erreinatzen duen enperatriz baten familia zabala deskribatzen du, eta "duke-familia", "duke handiaren familia" edo "printze-familia" terminoak duke, duke handi edo erreinatzen duen printze baten senideentzat. Zenbait zirkulutan ere egokitzat jotzen da kargugabetutako monarka baten familia zabalari eta haien errege-familiaren ondorengoei aipatzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Ranc

**Jean Ranc** (Montpellier, 1674ko urtarrilaren 28a &ndash; Madril, 1735eko uztailaren 1a) frantziar margolari rokokoa izan zen, Frantziako Luis XV.a eta Felipe V.a Espainiakoaren gortean aritu zena.

## Biografia 
Hyacinthe Rigauden ikasle eta jarraitzailea , 1723tik Frantses jatorriko Felipe V.a Espainiako monarkaren gortean ganberako margolari gisa jarri zuten. Garai hartako estilo ponpoxo tipikoko erretratuak ekoizten hasi zen. Bere lanen artean, *Felipe V.aren familia* nabarmentzen da, erretratu kolektibo handinahi baten formatu txikiko maketa bat (Museo del Prado) baino ez baita bizirik irauten , formatu handiko jatorrizkoa amaitu gabe utzi eta Madrilgo alkazarren erre baitzen.

Eztabaida larriak izan zituen Michel-Ange Houasse lankidearekin jeloskortasun artistikoagatik eta gortean  nabarmentzeko gogoagatik. 1734ko Gabonetan gertatu zen alkazarreko sutea, Habsburgotarren antzinako egoitza guztiz suntsitu zuena, Ranc-en gelan hasi zen, ikusmen arazoak zituena. Gaur egungo Madrilgo Errege Jauregia eraikin horrek hartzen zuen lekuan eraiki zen. Jean Ranc sua gertatu eta sei hilabetera hil zen, depresio sakon batean murgilduta.

Bere *Vertumno y Pomona* lanak (Montpellier, Fabre museoa), XVIII. mendeko edertasun rokokoaren arketipoa, Francisco de Goyaren tapiz-kartoi batzuk inspiratu izana agian, *Eguzkitakoa* adibidez.

## Galeria 

Image:Vertumne Ranc.jpg|*Vertumnus eta Pomona*. Montpellierreko Fabre museoa.
Image:Felipe I de Parma en su infancia, por Jean Ranc.JPG|*Felipe Borboi-Parmakoa bere haurtzaroan*. c. 1725. Budapesteko Arte Ederren Museoa.
Image:Charles de Bourbon, futur Carlos III.jpg|*Karlos III.a Borboikoa*. 1725. Madrilgo Errege Jauregia.
Image:François_Verdier_by_Jean_Ranc.jpg|*François-Alexandre Verdier margolariaren erretratua*. 1703. Versallesko jauregia.
Image:La_familia_de_Felipe_V_.jpg|*Felipe V.aren familia*, 1723. Prado Museoa.

Image:Louis_XV_Ranc_2.jpg|*Frantziako Luis XV.a Borboikoa*, 1719. Versaillesko jauregia.
Image:Diane_par_Ranc.jpg|*Diana ehiztaria*, 1715.
Image:Charles_III_Ranc.jpg|*Espainiako Karlos III.a*. c. 1724. Prado Museoa.
Image:Felipe_V_de_España.jpg|*Filipe V.a* 1723. Prado Museoa.
Image:Felipe_de_Borbón,_Duque_de_Parma.jpg|*Filipe I.a Parmakoa umea*.
Image:Luisa Isabel de Orleans.jpg|Luisa Elisabet Orleanskoa 1724. Prado Museoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etorbidearen zubia

**Irungo etorbidearen Zubia**, **Etorbide Zubia**, baita **Santiago Oinezkoentzako Zubia** ere, Euskal Herriko Gipuzkoako Irun eta Lapurdiko Hendaia udalerriak oinez elkarlotzen dituen zubi bat da, Bidasoa ibaiaren gainean, eta Ipar eta Hego Euskal Herria ere elkarlotzen ditu, baita Frantzia eta Espainia ere. 

Egitura metalikoa du, eta 1915ean ireki zuten oinezkoentzat, 1917an ibilgailuentzat; inaugurazio ofiziala, berriz, 1918an egin zen. Ordudanik, Bidasoa gaineko mugako errepidezko pasabide nagusia izan zen Behobiko zubiarekin batera autobidea ireki arte, baita hainbat gertaera historikoren lekuko ere. 1966an ireki zuten Santiago zubia, Etorbidearen zubiaren alboan, eta trafikoa handik bideratu zen. Estilo modernista du.

## Osaera 
Metalezko 112 metro ditu luzeraz, eta bost baoz osatzen da, 22,40 metroko argi bana. Egituraz, saretadun bi habe metaliko ditu. 16 metro zabal zen egin zuten unean. Etorbide (*Avenida*) izena Frantziako etorbidearen buruan izatetik letorkioke. Zubia 1915eko abenduan ireki zen lehen aldiz (azaroaren edo abenduaren 5ean, iturriaren arabera). 

Bi urteko eraikuntza lanen eta proben ondoren, 1917an zabaldu zen, eta Irungo Udalak ordaindu eta eraiki zuen; Ignacio Ugarte teniente koronela izan zen egitasmoa diseinatzearen arduraduna; era horretan, Hendaiara joateko, errepidez Behobiaraino joan behar izatea saihestu zuten; Irungo Udalaren kargura izan zen mantentze-lana ere. Une batean, zubi erdia Frantziari oparitu zitzaion, betiere, mantentze-lana erdibana egitearen truke. Zubiak 132 metro luze zituen eraikitzeko unean, eta metalezkoa da; 22,43 metroko zutabe bat zuen.

60ko hamarkada arte, dirusaria ordaindu behar zen hura igarotzean mantentze lanetarako, baina hamarkadetan ez zen aldatu prezioa. Gipuzkoako monumentu izendatu zuten 2012an. 2020tik 2023ra, Frantzia eta Espainia arteko muga hainbat aldiz itxi zen estatuetako gobernuen aginduz, eta zuzenean eragin zion Etorbidearen zubiari. 2023ko urrian, iraunkorki ireki zen berriz.

## Memoriaren lekua 
Irungo Etorbidea zubia Memoria Demokratikoaren Leku izendatu zuen Espainiako Gobernuak urtarrilaren 21ean hartutako akordio batean, 2026ko urtarrilaren 26an argitaratuta, BOEn. 36ko Gerran eta ondorengo diktadura frankistan erbesteratu ziren milaka herritarrentzat izan zen leku hori.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Santiago zubia
* Nazioarteko Trenbide Zubia (Irun-Hendaia)
* Behobiako nazioarteko zubia

## Kanpo estekak 
* Amaia Jiménez Larrea: "Mugaren loturak", *Berria*, 2023ko irailaren 1a.
* Bidasoako zubien multzoa Santiago gunean (Irun).
* "Puente Avenida" (Mercedes-Benzen web orria)
Amaranta Gómez Regalado

**Amaranta Gómez Regalado** (Juchitán de Zaragoza, Oaxaca, Mexiko, 1977ko azaroaren 7a) gizarte-antropologo eta ekintzaile mexikarra da.

## Bizitza 
1977an jaio zen. Jaiotzean gizonezko generoa esleitu zioten, baina *muxe* gisa identifikatzen du bere burua (zapoteka kulturan, *muxe* da gizonezko generoa esleitu zaion pertsona, emakumezko genero-rola betetzen duena). Amaranta izena nerabezaroan erabiltzen hasi zen, Gabriel García Márquezen *Cien años de soledad* nobela irakurri ondoren.

19 urte zituela, aktibismoan hasi zen Gunaxhii Guendanabani erakundean, GIBa duten pertsonei laguntzen.

Gizarte-antropologia ikasi zuen Veracruzeko Unibertsitatean 2011 eta 2016 artean, eta *Guendaranaxhii: la comunidad muxe del istmo de Tehuantepec y las relaciones erótico afectivas* izeneko lana defendatu zuen.

2018an, Amaranta Gómez Regalado ikastetxea ireki zuten Santiagon (Txile).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jiaqing

**Jiaqing**  (Udako Jauregi Zaharra, Hiri Debekatua, Pekin, 1760ko azaroaren 13a - Chengdeko mendiko erresidentzia, Hebei, 1820ko irailaren 2a) Txinako enperadorea izan zen 1850etik hil zen arte, Qing dinastiako seigarrena.

Qianling enperadorearen semea izan zen eta tronura igo zen, haren aitak 1796an abdikatu ondoren, Qianlingek 1799an hil zen arte gobernatzen segitu zuen arren.

Jiaqingek Heshen bere buruaz beste egitera behartu zuen, aurreko erregealdian botere handia izan zuena, inperioan ordena berrezartzen saiatu zen hainbat matxinadaren aurrean, opioaren kontrabandoa ere geldiarazten saiatu zen eta kristau misiolari eta konbertsoen jazarri zuen.
Magnizidio

[eskuinera|thumb|300x300px| [Abraham Lincoln AEBetako presidentearen hilketaren litografia.]]
**Magnizidioa** pertsona boteretsu edo kargu garrantzitsu bat duen bati ematen zaion heriotza bortitza da , normalean pertsonaia politiko bati. Hiltzaileak motibazio ideologikoa edo politikoa izan ohi du, eta krisi politikoa eragiteko edo aurkari edo kontrakoa ezabatzeko asmoa, bere egitasmoak aurrera eramateko oztopotzat jotzen duena.

Magnizidioaren figura historikoki zigortuena izan da Estatu ezberdinetan historia penalean zehar. Hilketaren larrigarritzat jo daiteke, edo mota propio gisa. Orokorrean, pertsona zehatz bat edo gehiagoren heriotza eskatzen du bere karguaren arabera eta delitua egitean hilketa motak bete behar dira.

Estatu batzuetan estatuburuaren heriotzara murrizten da. Beste batzuetan zabalagoa da, Gobernuko presidentea edo lehen ministroa, Parlamentuko edo Kongresuko presidenteak eta estatuburuen familia barne hartzen baititu, sistema monarkia denean. Azken kasu horretan, Koroaren ondorengoen edo zuzeneko oinordekoen heriotza jasotzen da.

Terminoa buruzagi politiko entzutetsuen hilketak izendatzeko ere erabili izan da, hala nola, presidente, presidente ohi, presidenteorde, presidentetzarako hautagai, estatu sortzaile, lehen ministro eta lehen ministro ohien hilketak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhiannon

**Rhiannon**, mitologian, *Epona* jainkosa zaldun galiarraren eta eta *Macha* irlandarraren adierazpen galestarra da. Batez ere Mabinogionen, Erdi Aroko galesen ipuin-bilduman agertzen delako da ezaguna. Lehenengo agerraldian zaldi zuri eta misteriotsu batean azaltzen da, Pwyll erregea ezagutu du eta harekin ezkondu da. Geroago, seme txikia hiltzea leporatzen diote bidegabeki, eta zigorrean zaldi gisa jokatu eta erregearen gortera bisitariak eraman behar izan zituen. Beste istorio baten arabera, lepoan asto-lepokoak eramatera behartu zuten piztia abere bat izango balitz bezala.thumb|Rhiannonen irudikapena 1910eko "Myths and legends ; the Celtic race" liburuan.|erdian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Selfixhe Ciu

**Selfixhe Ciu**, ***Kolombja*** izengoitiaz ere ezaguna, (Gjirokastër, Albania, 1918ko martxoaren 31a – Tirana, Albania, 2003ko abuztuaren 22a) idazle, itzultzaile eta feminista albaniarra izan zen.

## Bizitza 
Gjirokastërren jaio zen. Musine Kokalariren laguna zen, literatura lanak argitaratu zituen lehen albaniar emakumeetako bat izan zena. 1935eko azaroaren 28an, 17 urte zituela, poema bat argitaratu zuen *Populli* egunkarian.

Florentzian (Italia) ikasten ari zen, Albaniako italiar inbasioa gertatu zenean, 1939an. Gero, Albaniara itzuli zen Xhemal Broja senarrarekin, eta liburu-denda bat ireki zuen Shkodër hirian. Albaniako Lanaren Alderdian sartu zen, Drita Kosturi eta Nexhmije Hoxharekin batera, eta legez kanpoko manifestazio antifaxista baten antolatzaileetako bat izan zen 1942ko otsailaren 22an. Horregatik atxilotu eta heriotza zigorra ezarri zioten, baina gero aske utzi zuten. Bigarren Mundu Gerraren ostean, 1947an, senarrarekin batera deportatu zuten lehen aldiz, eta 1966an bigarren aldiz. 1998an bere oroitzapenak, baita poesia eta beste argitalpen batzuk ere, *Tallazet e jetes* izeneko liburuan argitaratu zituen. 2003ko abuztuaren 22an hil zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clitocybe ditopa

***Clitocybe ditopa*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.  Haragi gutxi du sukaldaritzan erabiltzeko. Usain txarra.

Sinonimoak: *Omphalia ditopus*, *Collybia orbiformis var. ditopus*, *Clitocybe murinifolia*, *Clitocybe brunnescens*, *Pseudolyophyllum ditopus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo ganbil-unbilikatua, gero lau-hondoratua, ertz osoarekin, oso beherantz biribildua edo zertxobait oxkarratua. Gris-okre koloretik arre zikinera hezea dagoenean. Diskoa opakua, berezko pruinarekin (ezaugarria)

**Orriak:** Estu, gris ilun kolorekoak, zabal samarrak, dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 2 eta 4 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,75 cm bitarteko lodierakoa, arre-gris-krema kolorekoa, kortikatu-haritsua, luzetara ildaskatua.

**Haragia:** Hezean hori-okre antzeko kolorekoa, zurixka lehorrean. Irin zaharraren usain garbia, zapore gozoa edo azido samarrekoa.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. *Ditopa* epitetoa, handitu, esan nahi duen latinezko, "dito" hitzetik eta  hanka? esan nahi duen grezierazko "pus" hitzetatik dator. Oin nahiko loditik?

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
Antzeko beste *Clitocybe* batzuekin: *barbularum*, *fontqueri*, *vibecina*. *Clitocybe alexandri*, handiagoa eta sendoagoa da.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran, udazkenean eta neguaren hasieran. Espezie nahiko ezezaguna, koloreagatik eta tamainagatik ez delako nabarmentzen. Baso mota guztietan, baina batez ere koniferoetan (Sistema zentraleko pinu gorrien basoetan. Avila. Segovia …)

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Brasil, Europa, Svalbard, Errusia, Israel, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sega Rally Championship

***Sega Rally Championship*** lasterketa-bideojokoa da. Segaren AM3 barne-estudioak garatu zuen 1994an, Sega Model 2ko arcade jolas-plakarako.

## Historia eta bitxikeriak 
Geroago, AM3 estudioak Sega Saturnerako konbertsioa egin zuen.
Kotxeen kontrol errealistagatik nabarmentzen da, lasterketetako lur-motaren arabera (asfaltoa, hartxintxarra, lurra).

Sega Rally Championship programak hainbat bertsio izan zituen: Sega Model 2, Sega Saturn, PC, Game Boy Advance eta N-Gage.

Joko honen bitxikeria bat Game Over-en musika da, non ahots baikorra entzuten baita "Game Over, yeeeeaaah!" esanez. Game Over ospetsua da Internet bidez.

Bere soinu-banda Takenobu Mitsuyoshik konposatu zuen.

## Autoak 
* Toyota Celica GT-Four ST205
* Lancia Delta HF Integrale
* Lancia Stratos HF 4. taldea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jan Kappeyne van de Coppello

**Jan Kappeyne van de Coppello** (Haga, 1822ko urriaren 2a - *ibidem*, 1895eko uztailaren 28a) herbeheretar politikaria izan zen. Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1877tik 1879ra.

Zuzenbidea ikasi zuen Leidengo Unibertsitatean, eta abokatu aritu zen Hagan. 1869an Hagako zinegotzi hautatu zuten eta bi urte geroago Diputatuen Ganberan sartu zen, 1866an berrautatzea lortu ez bazuen ere. 1871n eserlekua berriro irabazi zuen. 1876an liberalen buruzagi bihurtu zen eta hurrengo urtean lehen ministro izendatu zuten.

Lehen hezkuntzako legea onartu zuen, eskola publikoak bakarrik finantzatu zituena eta konzerbadore eta katolikoen gaitzespena jaso zuena. 1879an dimisioa eman zuen liberal aurrerakoien eta liberal kontserbadoreen arteko desadostasunen ondorioz.

Ondoren, 1888an senatari aukeratu zuten.
Tlacotalpan

**Tlacotalpan** Veracruz estatuaren hego-ekialdeko herri bat da , Papaloapan arroaren mugen barruan, Mexikon, bere izenak "lur hautsiak" esan nahi du. Mexikoko Golkoko kostaldean kokatua, arrantza tradizioagatik eta urtero antolatzen dituen jarocha eta décima musika jaialdiengatik ezaguna da; era berean, herri-arkitektura eta Andaluziako musikaren, Afrikako erdialde-mendebaldeko musikaren eta Mesoamerikako jatorrizko kulturen arteko lotura kultural eta historiko garrantzitsua osatzen du.. 

Ibai-portu bat ere bada, Papaloapan ibaiak inguratua eta ureztatua, udalerrian San Juan eta Tesechoacán ibai adardunak ere baditu; 646,51 km²- ko hedadura du, estatuko lurralde osoaren % 0,89arekiko eta Veracruzeko portutik 90 km-ra dago, Tuxtepec hiritik 110 km-ra, Xalapa hiritik 203 km-ra, estatuko hiriburua eta Mexiko Hiritik 500 km-ra gutxi gorabehera.

Tlacotalpaneko hirigune historikoa Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1998an . 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
* Tlacotalpaneko turismoa, zerbitzuak eta informazioaren webgunea
Dagda

**Dagda** (baita ere Daghda, Daghdha, Dagdae, edo Dagda Mór) Irlandako folkloreko pertsonaia eta mitologiako jainkoa da. Dagada zen "Eochaid Ollathir" (denen aita).

Dagdak urtaroak, emankortasuna, nekazaritza, denbora, bizitza eta heriotza ere menderatzen zituen. Indarraren eta sexualitatearen jainkoa zen, eta laborantzarekin lotuta zegoen eta eguraldiarekin. Druida eta buruzagia zen, eta beraz, agintea zuen ia giza eta jainko-gai guztietan.

Dagda izena Dago-dēwos proto-gaelikotik dator, “jainko handia” esan nahi baitu, eta epiteto egokia da, zelten mitologian duen garrantzia kontuan hartzen badugu. Aitaren papera bete zuen panteoi zeltan, eta ematen zitzaion epitetoetako bat Eochaid Ollathair izan zen, “Guztiaren aita”, alegia. 

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Margarita Anjoukoa

**Margarita Anjoukoa** (Pont-à-Mousson, 1430eko martxoaren 23a - Dampierre-sur-Loire, 1482ko abuztuaren 25a) Ingalaterrako erregina ezkontidea izan zen 1445etik 1461era eta 1470etik 1471ra.

Napoliko errege Renato Anjoukoa eta Elisabet Lorrenakoaren alaba izan zen. Apirilaren 23an Henrike VI.a Ingalaterrakoa erregearekin ezkondu eta Ingalaterrako erregina ezkontide bihurtu zen. Seme bat izan zuten, Eduardo Westminsterkoa, Galesko printzea. Garai hartan Henrikek bere buruko gaixotasunaren sintomak zituen eta Margaritak haren izenean gobernatu zuen.

Lancaster etxeko buru nagusietako bat izan zen Bi Arrosen Gerran. 1461ean Towtongo guduan izandako porrotaren ondoren Eduardo IV.a bere burua Ingalaterrako errege izendatu zuen eta Margaritak Frantziara ihes egin zuen bere semearekin.

1470ean bere senarrarentzako tronua berreskuratu zuen Richard Nevilleren laguntzarekin. Hala ere, 1471ko maiatzaren 4an, Lancasterren etxeak behin betiko porrota jasan zuen York etxearen aurrean, Tewkesburyko guduan. Galesko printzea guduan hil zen, eta Henrike eta Margarita Londresko dorrean espetxeratu zituzten. Henrike handik gutxira hil zen, beharbada eraila.

1475ean bere lehengusu Luis XI.a Frantziakoak erreskate bat ordaindu zuen eta Margarita askatu eta Frantziara joan zen, non zazpi urte geroago hil zen.
Kaliningradeko ordua

**Kaliningradeko ordua** UTC baino bi ordu beranduago da (UTC+02:00) eta Moskuko ordua baino ordu bat gutxiago da. Kaliningradeko Oblastean erabiltzen da. 2011ra arte Ekialdeko Europako ordua erabiltzen zuen, UTC+02:00 neguan eta UTC+03:00 udako ordutegi gisa. 2011ko martxoaren 27an Errusia udako ordutegian finkatu zuen ordua, eta Kaliningrad UTC+03:00 ordu-eremuan geratu zen. 2014ko urriaren 26tik aurrera erabakia atzera bota zen, eta udako ordutegirik gabe, ordu eremua beti dago UTC+02:00 ordu-eremuan.

## Hiri nagusiak 
* Kaliningrad
* Sovetsk
* Txerniakhovsk

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordua Errusian

## Kanpo estekak
Moskuko ordua

**Moskuko ordua** (**MSK**) UTC baino hiru ordu beranduago da (UTC+03:00), Errusiako mendebaldeko eremurik handienean erabiltzen da, San Petersburgo barne. Errusiako ordu-eremuetatik bigarren mendebaldeena da. 2014ko urriaren 26tik aurrera ez du udako ordutegirik, eta 2011ko martxoaren 27tik data horretara arte UTC+04:00 izan zen.

Moskuko ordua erabiltzen da tren, itsasontzi eta beste hainbat garraioren ordutegia finkatzeko Errusian zehar, baina hegazkinek ordu lokala erabiltzen dute. Errusiako irratiek, maiz, Moskuko ordua iragartzen dute, eta ordu hori ere agertzen da telegramak bidaltzerakoan. Maiz, Moskuko ordua erabiltzen da UTC beharrean ordu erlatiboak esateko. Adibidez, Jakutskeko ordua (UTC+09:00) MSK+6 bezala iragar daiteke Errusian. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordua Errusian

## Kanpo estekak
Ordua Errusian

**Errusian** hamaika **ordu-eremu** daude, UTC+02:00n hasieta eta UTC+12:00n amaituz. Udako ordutegia ez da erabiltzen 2014ko urriaren 26tik. 2011ko martxoaren 27ik 2014ko urriaren 26ra udako ordutegia erabili zen etengabe.

## Historia 
Errusiar Inperioan, nazioaren gehiengoak eguzki-ordua jarraitzen zuen. 1740ko hamarkadatik 1867ra bitartean, Alaska Errusiarena izan zen (Amerika Errusiarra), eta egutegi juliotarra erabiltzen zuen, 11 edo 12 eguneko atzerapenarekin gregorianoaren aldean, Errusiako gainerako lekuetan bezala, eta bertako ordua GMT+15:10 zen. Errusiako eskualderik mendebaldekoena Batzarreko Polonia zen, eta bertako ordua GMT+01:10 zen.

Moskuko ordua 1880ko urtarrilaren 1ean sartu zen, jatorriz GMT+02:30:17. Errusiako beste leku batzuek eguzki-orduari eutsi zioten zenbait urtez.

Errusiak egutegi gregorianoa hartu zuen 1918an. Urte horretako urtarrilaren 31ren ondoren (asteazkena) otsailaren 14 etorri zen (osteguna). 

Sobietar Batasunak Moskuko ordua UTC+02:00 ordu-eremuan jarri zuen, eta gainontzeko lurraldeak horren arabera antolatu ziren, UTC+12:00 ordu-eremura arte. 1917 eta 1922 artean orduaren antolaketa ez zen zurruna izan, udako-ordutegia batzuetan jarriz, eta beste batzuetan bi ordu arteko aldea ezarriz neguan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xóchitl Gálvez

**Bertha Xóchitl Gálvez Ruiz** (Tepatepec, Hidalgo, Mexiko, 1963ko otsailaren 22a) mexikar politikari, ingeniari eta enpresaburua da. Gaur egun, Errepublikako senataria da 2018ko irailaren 1az geroztik eta Ekintza Nazionaleko Alderdiaren talde parlamentarioko kide da. Herri Indigenen Garapenerako mandatari nazionala ere izan da 2003 eta 2006 artean Vicente Foxen presidentetzan. Miguel Hidalgo ordezkaritza burua izan zen 2015 eta 2018 artean.

2024ko Mexikoko Hauteskundeetan Fronte Zabala hautes-koalizioaren herrialdeko presidentegaia izan zen, baina Claudia Sheibaum bere aurkariak irabazi zituen hauteskundeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jekaterinburgeko ordua

**Jekaterinburgeko ordua** UTC baino bost ordu beranduago da (UTC+05:00) eta Moskuko ordua baino bi ordu beranduago. 2011n Errusia osoa udako ordutegian sartu zen, eta Jekaterinburgeko ordua UTC+06:00 izan zen, ahalik eta UTC+05:00en finkatu 2014an. 

Ordua Uraletako Barruti Federalean, eta Volgako Barruti Federalean dauden Baxkortostanen, Orenburgeko oblastean eta Perm kraian. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordua Errusian

## Kanpo estekak
Aurpegibiko

thumb|Behe Paleolitoko silexezko aurpegibikoa. Tolosako Historia Narturalaren eta Etnologiaren museoa
**Aurpegibiko** edo **bifaz** bat, Paleolitoan gizakiak sortu eta erabili zuen harrizko tresna bat da. Beraz, gizakia egiten hasi zen tresna zaharrenetarikoa da.

Izen hori du bi alde izaten dituelako. Hiruki forma izaten dute, alde batean punta dute eta kontrakoan forma borobila eta lodiagoa.

Ohiko erreminta izan zen Behe Paleolitoan eta Erdi Paleolitoan. Pieza zakar eta sinplea da, eta esku-aizkora gisa identifikatu izan da, baina badakigu beste funtzio batzuetarako ere erabili zirela, hala nola ebakitzeko, arraspatzeko, arrailtzeko, zatitzeko…

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Samarako ordua

**Samarako ordua** UTC baino lau ordu beranduago da (UTC+04:00). Moskuko ordua baino ordubete beranduago da. Samara oblastean, Udmurtian, Astrakhan oblastean, Ulianovskeko oblastean eta Saratov oblastean erabiltzen da. 

2010eko martxoaren 28ko erreformara arte, Samarako ordua UTC+04:00 zen neguan eta UTC+05:00 udako ordutegian. Erreformarekin Samarako ordua kendu zen eta Moskuko ordutegiarekin bat egin zuen, bere udako ordutegian. 2011ko martxoan Moskuko ordutegia ordubete atzeratu zen, UTC+04:00 mantenduz urte osoan, baina Samarako ordutegia berrezarri zen 2014ko urriaren 29an, Moskuko ordutegia UTC+03:00ra mugitu zenean. 2016ko martxoaren 27an Ulianovsk eta Astrakhan Samara eta Udmurtiarekin bat egin zuten ordutegi honetan. 2016ko abenduaren 4an Saratov batu zen eta 2018ko urriaren 28an Volgogrado, baina atzera bota ziren 2020ko abenduaren 27an. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordua Errusian

## Kanpo estekak
Omskeko ordua

**Omskeko ordua** UTC baino sei ordu beranduago da (UTC+05:00) eta Moskuko ordua baino hiru ordu beranduago. 2011n Errusia osoa udako ordutegian sartu zen, eta Omskeko ordua UTC+07:00 izan zen, ahalik eta UTC+06:00en finkatu 2014an.

## Historia 
1991rako arte, Omskeko ordua zen Sobietar Erdialdeko Asiako bi ordu-eremuetako bat izan zen. Omsk oblastaz gain Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboan, ordu-eremu hau zuten Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialistaren bi herenetan, Kirgiziako Sobietar Errepublika Sozialistan eta Tajikistango Sobietar Errepublika Sozialistan eta Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialistaren ekialdean. Omsk hiriaz gain, Alma-Ata, Frunze (Bixkek), Dushanbe eta Taxkenteko ordua zen.

Sobietar Batasuna desegin ostean, Omsk oblasta izan zen Errusian ordu-eremu honetan geratu zen bakarra. Erdialdeko Asiako beste herrialdeek ez zuten dagoeneko udako ordutegirik, eta Uzbekistan eta Tajikistan "mendebaldera mugitu" ziren, erlojuak ordu bat aurreratuz. 1990ko hamarkadatik 2010eko hamarkadara, ordutegi asko Moskurantz gerturatzen saiatu ziren; horrela, Siberiako Mendebaldeko Mosku+4 ordutegi guztiak Mosku+3 ordura mugitu ziren, Omskeko ordutegiarekin batuz.

2016an Altai kraia, Altaiko Errepublika, Tomsk oblasta eta Novosibirsk oblasta mugitu ziren Krasnoiarskeko ordura, (UTC+07:00), Omsk utziz bakarrik Errusian bere ordutegian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordua Errusian

## Kanpo estekak
Brankako irudi

[thumb|[Branka-irudi baten adibidea.]]
**Brankako irudia** edo **katamalo-irudia** ontzi batzuek brankan daukaten irudi alegoriko edergarria da; orokorrean, itsasontzi-izenari edo -paperari lotutako diseinua dena. XVI eta XX. mendeen artean nagusi izan ziren, non egungo itsasontzi modernoen banderaren antzeko zeregina betetzen zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lazar Tomanović

**Lazar Tomanović** (ziriliko serbieraz: *Лазар Томановић)* idazle, filosofian doktore, politikari eta diplomatiko montenegroar eta serbo-dalmaziarra izan zen, Montenegroko Printzerriko bosgarren Lehen Ministro gisa eta Montenegroko Erresumako lehen Lehen ministro gisa jardun zuena, Nikolas I.a Erregearen erregimenean.

## Biografia 
### Bizitzako lehen urteak eta hezkuntza 
Lazar Tomanović 1845eko irailaren 3an jaio zen Lepetanen, Herceg Novitik gertu, Kotor badian. Garai hartan Dalmaziako Erresumaren parte zen Austriar Inperioaren barruan. Herceg Novin lehen eta bigarren hezkuntza amaitu ondoren, Novi Sad eta Budapesten ikasi zuen eta Grazen zuzenbidean doktoratu zen. Dalmaziako Parlamentuko (Dieta) kide izan zen, Dalmaziako Erresuman Serbiako Alderdi Popularraren ordezkari gisa.

### Montenegroko Lehen ministroa 
Montenegroko Printzerriko Lehen Ministro bihurtu zen Benetako Errealista Alderdi Popularraren laguntzarekin 1907ko apirilean, eta kargua hartu zuen zenbait agintalditan 1912ko ekainera arte. Montenegroko Kanpo Harremanetarako ministro eta Justizia ministro ere izan zen. Bere bigarren agintaldian, Montenegro, erresuma subirano aldarrikatua izan zen, Montenegroko Erresumako lehen Lehen Ministro bihurtuz.

1932ko azaroaren 2an hil zen Jošice, Herceg Novi, Zetako Banovina, Jugoslaviako Erresuman, 87 urterekin.

## Kanpo estekak
Giuseppe Castellano

**Giuseppe Castellano** (Prato, 1893ko irailaren 12a - Porretta Terme, 1977ko uztailaren 31) italiar jenerala izan zen.

Jatorriz siziliarra, Toskanan jaio zen. Armadan sartu zen eta artilleriako kapitaina izan zen Lehen Mundu Gerran. 1941ean brigadier jeneral mailara igo zen Jugoslaviako Inbasioan, eta Italiako armadako jeneral gazteena bihurtu zen. 1943an Armadako Goi Agintaritzara deitu zuten eta Vittorio Ambrosio jeneralaren laguntzaile pertsonala izan zen.

Galeazzo Cianoren laguna zen eta 1943an erregimen faxista erortzen lagundu zuen. Benito Mussoliniren atxiloketa antolatu zuen.

Pietro Badogliok Lisboara bidali zuen, aliatuen taldeko diplomatikoekin Italiaren errendizioa negoziatzeko. Castellanok 1943ko irailaren 3an sinatu zuen armistizioa Walter Bedell Smithekin Siziliako Cassibile hirian. Sinadura ez zen publiko egin irailaren 8ra arte.

Ondoren, Siziliako komandante militarra izan zen. Siziliako mugimendu independentista ahuldu zuen Mafiako buruekin egindako akordioen bidez.
Mitar Martinović

**Mitar Martinovic** (ziriliko serbieraz: *Митар Мартиновићp)* dibisioko jeneral montenegroarra izan zen, geroago izen bereko errege armadaren dibisioko jeneral jugoslaviarra, 1912-1913an Montenegroko Erresumako Lehen Ministroa, 1907-1910ean eta 1912-1913an Defentsa Ministroa eta 1912-1913an Kanpo Harremanetarako Ministroaren ordezkaria. Errusiara bidali zuten Lehen Mundu Gerraren hasieran.

## Biografia 
Milango Kadete Eskola eta Turingo Artilleria-Ingeniaritzako Akademia Militarra amaitu zituen. Gorteko etxe militarreko burua izan zen, eta, geroago, lehen ministro, Gerra ministro eta Montenegroko Kanpo Harremanetarako ministro.

Balkanetako Lehen Gerran Shkodër setiatu zutenean, Kostaldeko Destakamenduaren buru izan zen.

Lehen Mundu Gerraren hasieran, Herzegovina eta Drinako destakamenduen komandantea zen. Ondoren, Errusiako Aginte Gorenaren ordezkaria izan zen, eta, Lovćen-en defentsan, Kotorreko destakamenduaren buru izan zen.

Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erresuma berriko armadan onartua izan zen 1919an, jeneral mailarekin. Armadaren arloko komandantearen laguntzaile lanak egiten ditu. 1921ean hartu zuen erretiroa.

Miloš Obilić urrezko domina eta beste sari batzuk jaso zituen.

Obra hau idatzi zuen: *Agintari militarrei jarraibideak armada espiritu eta diziplina militarrez goratzeko*, Cetinje, 1900.

Bere alaba Olga Đorđe Dunđerski lurjabearekin ezkonduta zegoen. Bere biloba Jelena Jovanović Žigon aktorea da.

Danilo I.a Printzearen Ordena, Italiar Koroaren Ordena, Ohorezko Legioaren Ordena Nazionala eta San Vladimiroren Ordena Errusiarra ezpatekin jaso zituen.

1954ko otsailaren 11n Belgraden, Jugoslaviako Herri Errepublika Federalean hilko zen.

## Kanpo estekak
Bujeba

**Bujeba** edo **kwasio** Afrikako talde etniko bat da, bantu familiakoa. Ekuatore Gineako indigenak dira. Bere hizkuntza indigena bujebera da. Gaur egun, bujebak Bataren iparraldean eta hegoaldean bizi dira, eta Mbini ibaiaren hegoaldean. Talde etnikoak behera egin du: gehienak fang talde etnikoan asimilatu baitira, azken hamarkadetan honek izan duen eragin handiaren ondorioz. Ndowe ere deitzen zaie, Eskualde Kontinentaleko kostaldeko hainbat herritako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bujebera

**Bujebera**, **kwasiera**, **ngumba/mvumbo**, edota **gyele/kola**, Kamerungo hizkuntza bat da, hegoaldean kostaldean zehar eta Ekuatore Gineako mugan hitz egiten dute ngumba, bujeba edo kwasio, gyele eta mabi herriko 70.000 kide inguruk. Egile askok kwasiera eta gyele/kola hizkuntza desberdinak direla uste dute. Ethnologue datu-basean, hizkuntzek ISO 639-3 kode ezberdinak jasotzen dituzte: kwasierak *nmg* kodea du, gyele-ak *gyi* kodea duen bitartean. Bujebak, ngumbak eta mabiak herri nekazariak dira; gyelak (kola ere esaten zaie) pigmeo nomadak (ehiztari-biltzaileak) dira, oihan tropikalean bizi direnak.

Bujeberaren dialektoak honako hauek dira: kwasiera (kwassio, bisio ere esaten zaio), mvumbo (ngumba, ngoumba, mgoumba, mekuk) eta mabiera (mabea). Gyelek mvumbo, gyele (iparraldean) eta kola (hegoaldean) azpidialektoez hitz egiten dute, batzuetan giele, gieli, gyeli, bagiele, bagyele, bajele, bajeli, bogyel, bogyeli, bondjiel eta likoya, bako, bakola, bakuele, baita bekoe ere. Pigmeoentzako tokiko peioratiboa, *babinga*, ere erabiltzen dute. Glottolog datu-baseak shiwa hizkuntza gehitzen du.

Kwasioa hizkuntza tonala da. Bantu hizkuntza gisa, substantiboak sailkatzeko sistema bat du. Kwasierazko substantiboaren klasearen sistema pixka bat murriztua da, eta sei genero baino ez ditu gorde (singular baten eta klase substantibo plural bat parekatzen dituen generoa).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gyele

**Gyele** (*Bagyele / Bajele*), baita **Kola** (*Bakola*) edo **Koya** (*Bakoya*) ere, bantu familiako herri pigmeoa da, hegoaldeko Kamerunen eta inguruko Ekuatore Gineako eta Gabongo eskualdeetan bizi dena. Beste herri bantuez, bujeba edo kwasio eta bassa herriak, inguraturik bizi dira. Aditu batzuek bujeberazko dialekto bat hitz egiten dutela uste dute. Egile askok, ordea, gyelek hizkuntza propioa hitz egiten dutela pentsatzen dute.

Pigmeo nomada hauek ehiztari-biltzaileak dira eta oihan tropikalean bizi dira. Etnikoki, gyeleak beste mbenga herri batzuetatik gertu daude, hala nola aka eta baka herrietatik (Kamerun eta Gabongoak), baina haien hizkuntzak ez dira gertukoak. Bi dialekto dituzte: jele, bujeberarekin lotuta, eta kola (hau ere koya ahoskatua), bassaerarekin estuki lotuta dagoena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hizkuntza tonal

450px|right|thumb|Hizkuntza tonalen hedapena.
**Hizkuntza tonal**a silaba bakoitza ahoskatzeko erabiltzen den funtsezko maiztasunaren ingeradak kontraste fonologikoak eta pare minimoak sortzeko balio duen hizkuntza da.

## Banaketa 
Tonua kontinente guztietan dagoen ezaugarri fonologiko bat da, baina adibiderik ezagunenak txinatar hizkuntzak dira, Asian. Hizkuntzen corpus zabal bati buruzko ikerketa baten arabera, giza hizkuntzen % 40 inguru tonalak dira. Munduan hedapen handia izan arren, hizkuntza tonalak, funtsean, bost eskualdetan biltzen dira:

* Ekialde Urruna (familia sino-tibetarra, vietnamera)
* Saharaz hegoaldeko mendebaldeko Afrika eta bantu hizkuntzak.
* Ginea Berria.
* Erdialdeko Amerika (otomanguear hizkuntzak...) eta na-dene hizkuntzak Ipar Amerikan
* Amazoniako oihaneko hizkuntza familia asko.

Europako hizkuntzen artean, suedierak bi tonu ditu (larria edo baxua eta zorrotza edo altua), lexema baten hitzetan kontrastagarria dena, konposatuetan ez bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alba García Martín

**Alba María García Martín** (Bilbo, Bizkaia, 1988) bizkaitar psikologo, ekintzaile eta politikaria da.

SOS Arrazakeriko koordinatzaile izan zen. Gaur egun, Podemos-Ahal Dugu Euskadiko kide da.

## Bizitza 
Bilbon jaio zen 1988an. Psikologian lizentziatu zen Deustuko Unibertsitatean (2006-2011). Talentia Programaren parte hartzaile izan zen, Bizkaia Talentek hautatua, geroztik Talentia Sarearen kide izanik. Ondoren, psikologian masterra egin zuen Deustuko Unibertsitatean.

Interbentzio sozialean aditua da. SOS Arrazakeriko koordinatzaile izan zen, eremu antiarrazistan eta interbentzio sozialean aditua izanik.
[thumb|Topaketa [Feminismo|Feminista, Podemos-Ahal Dugu Euskadi (Santurtzi, 2023). Besteak beste, Paula Amieva, Pilar Garrido, Eneritz de Madariaga, Natalia Rey, Montserrat Roca, Soraya Pereira, Ángela Sevilla, Mariví Eizaguirre, Ainhoa Lopera, Isabel González eta Alba García (argazkian falta da, Inés Unzaga).]]
2023an politikagintzan sartu zen. 2023ko udal hauteskundeetan Bilboko zinegotzigaia izan zen.

Horrez gain, 2023ko foru-hauteskudeetan Bizkaiko Batzar Nagusietarako batzarkidegaia ere izan zen, Bilbo hauteskunde-barrutitik, Eneritz de Madariaga zerrendaburu eta Bizkaiko Ahaldun Nagusigai izanik.

Iritzi-artikulista moduan ere ari da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Podemos-Ahal Dugu Euskadi

## Kanpo estekak
Clitocybe agrestis

***Clitocybe agrestis*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da.  Ez da komeni jatea, toxikoa ote den susmoa dago.

Sinonimoak: *Clitocybe graminicola*, *Lepista agrestis*, *Clitocybe graminea*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik laura eta deprimitua, ertz izurtua. Azal mehea, higrofanoa denbora hezean. Kolorea: zurixka, okre-krema eta erdian marroi argia. 

**Orriak:** Dekurrenteak, zabal, lamelulekin, zuri-krema kolorekoak eta hezetasunarekin marroi argi kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 2 eta 4 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, oso mehea, okertua, haritsua, kapelaren kolorekoa (zertxobait zurbilagoa izan daiteke), oinarria horixka eta eraztunik eta bolbarik gabea.

**Haragia:** Zuri-beix kolorekoa, usain leunekoa, fruta usainekoa edo anis usainekoa eta irin zapore gozokoa. Espora jalkina krema-zuri kolorekoa.

**Etimologia:** *Clitocybe* hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Zalantzazkoa, toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua 
Erraz identifika daitekeen espeziea da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Nahiko arrunta. Udazkeneko hostoetan saprofitoa, belardietan eta bide bazterretan, dunetan (Zarautz) edo lurzoru hareatsuetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margarita Murillo

**Margarita Murillo** (1958ko azaroaren 3a &ndash; 2014ko abuztuaren 27a) Hondurasko giza eskubideen aldeko ekintzailea izan zen. Ingurumenaren defendatzailea zen, eta nekazariek beren lurrengatik egiten zuten defentsaren ikurra.

Traizioz erail zuten, bizkarretik, nekazari eta indigenen aldeko borroketan aurkari zirenen zerbitzura zeuden sikarioek, bere nekazari saila lantzen zuen bitartean.

Bere hilketak erabateko zigorgabetasunean jarraitzen du.    

## Ibilbidea 
Katekista izan zen oinarrizko eliz komunitatean, eta Kenia, Franklin Octavio, Samuel David Flores eta Margarita Montserraten ama zen. Horrek erbestera eraman zuen. Subiranotasun nazionalaren defentsa sostengatzen zuen. Murillo Herri Erresistentziaren Fronte Nazionalaren (FNRP) sortzaileetako bat eta koordinatzailea izan zen 2009ko estatu-kolpearen ondoren. Murillok gidatu zuen San Pedro Sula parke nagusiaren hartzea.

2013an, Kongresu Nazionaleko diputatu izateko hautagai izan zen, Cortés departamentutik, Manuel Zelaya presidente ohiak koordinatutako LIBRE Alderdiaren (Askatasuna eta Birfundazioa) barne hauteskundeetan.

2014an, kanpamentura itzuli zen hauteskunde-kanpainetan aurkeztu ondoren. Diabetesa zuen. Bere burua defendatu ondoren bekokian tiro batez hil zuen sikario batek, Hondurasko Ipar Kostan lurra lantzen ari zela, Planon, Villaneuva, Cortésen. Murillo El Venadoko bere lursailaren jabetza legeztatzen ari zen. David Edgardo Ordoñez, ustezko sikarioa, itota hil zuten, polizian atxilotuta zegoela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Blanca Jeannette Kawas
* Berta Cáceres
* Lesbia Urkia

## Kanpo estekak
Marsha P. Johnson

Marsha P. Johnson (1945eko abuztuaren 24a – 1992ko uztailaren 6a) Malcolm Michaels Jr izenaz ere ezaguna AEBetako gay askapeneko aktibista eta Drag Queen-a zen. Homosexualen eskubideen defendatzaile  ezagutzen da Johnson, eta 1969ko Stonewall-eko altxamenduaren irudi garrantzitsuenetakoa izan zen. 

Johnson Gay Askapen Fronteko kide sortzailea izan zen, eta Street Transvestite Action Revolución (S.T.A.R.) talde aktibista erradikala sortu zuen, Sylvia Rivera  lagunarekin batekin batera.
2023ko Gabongo estatu-kolpea

**2023ko Gabongo estatu-kolpea** indar armatuek mendebaldeko Afrikako herrialde horretan egindako estatu-kolpea izan zen. Zalantzan jarritako hauteskunde-emaitzen eta tentsio politikoaren testuinguruan, herrialdeak kolpe militar bat jaso zuen, Ali Bongo Ondimba presidente hautetsia agintetik kendu zuena. Azken hauteskundeetan, abuztuaren 26an, *putsch*-a baino minutu batzuk lehenago, Bongok bere garaipena iragarri zuen.

## Testuingurua 
1960an Frantziatik independizatu zenetik, Gabon Bongo familiak gobernatu du nagusiki, 1967an Omar Bongo presidentearekin hasi eta 2009an bere heriotzaren ondoren Ali Bongo Ondimba semearekin. Ali Bongo berriro aukeratu zuten 2016ko hauteskunde eztabaidatsu batean, 2019an porrot egin zuen estatu-kolpe saiakera bat bultzatu zuena. Bongo familiaren agintepean, herrialdea ustelkeria eta nepotismo salaketek asaldatu egin zuten, eta hainbat hauteskunde iruzurra edo irregulartasunak izan ziren.

2023ko abuztuaren 26ko hauteskundeak une erabakigarriak izan ziren Gabongopolitikan. Jarduneko presidentea, Ali Bongo Ondimba, berriz hautatu nahi zuena, irabazle izendatu zuten abuztuaren 29an egindako iragarpen ofizialaren arabera. Hala eta guztiz ere, berehala agertu ziren hauteskunde-iruzurra eta irregulartasunak oposizioko alderdien eta begirale independenteen aldetik, eta zalantza handia sortu zen hauteskundeetako emaitzen zilegitasunari buruz. Albert Ondo Ossak, hauteskundeetan bigarren geratu zenak, hauteskundeetan irregulartasunak izan zirela salatu zuen.

## Estatu-kolpea 
. Horrela iragarri zuen estatu kolpea Gabongo militar talde batek, orain arte presidente izandako Ali Bongo hirugarren aldiz gobernuburu izendatua izan eta minutu gutxira. Eta militarren talde horrek Brice Oligui Nguema Guardia Errepublikanoko burua izendatu zuen herrialdeko lider. Gabon24 telebista katearen bidez Ulrich Manfoumbi koronelak jakinarazi duenez, Trantsiziorako eta Instituzioak Berrezartzeko Batzordeko presidentea izango zen Oligui Nguema —agintea hartu zuen juntari izen hori jarri diote—.

Hamabi militarrek eman zuten estatu kolpearen berri, gaueko ordu txikietan, Gabon24 telebista katean. Orduan iragarri zituzten lehen neurriak: Gabongo Gobernua, Senatua, Asanblea Nazionala, Auzitegi Konstituzionala eta Hauteskunde Organoa desegitea, hauteskunde orokorrak eta haien emaitzak baliogabetzea, eta, «behin-behinean», Gabongo muga guztiak ixtea. Are, talde militarreko liderrek jakinarazi dute etxean atxilo dituztela Bongo eta haren semeetako bat, «traizioagatik». Beste zazpi pertsona ere atxilotu dituzte, «traizioa, funts publikoak desbideratzea, nazioarteko finantza axolagabekeriaz erabiltzea eta ustelkeria» egotzita, besteak beste.

Orain arte, Guardia Errepublikanoko burua izan da Nguema, eta boteretik kendutako Bongo presidente ohiaren lehengusua da. «Pixkanaka trantsizioko erakunde guztiak» berrezarriko dituela eta «atzerriko eta herrialdeko konpromiso guztiak» errespetatuko dituela ziurtatu du junta militarreko liderrak. Halere, oposizioak ez du begi onez ikusi haren izendapena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabongo estuarioa

**Gabongo estuarioa** edo **Gabon ibaia** Afrikako herrialde horren mendebaldean dagoen estuario luzea da, Gineako golkoko sarrera sakon bat dena. Estuarioak 65 kilometro inguruko luzera eta 14 kilometro inguruko zabalera du. Libreville hiriburuak portu handi bat du estuarioaren iparraldeko ertzean, Komo ibaiaren eta Ebe ibaiaren urak biltzen dituena.

1470eko hamarkadan eskualdea esploratu zuten nabigatzaile portugaldarrek, bere forma zela eta,  () bataiatu zuten, eta luzaroan Afrikako mendebaldeko kostaldeko porturik onena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lemuy uhartea

**Lemuy uhartea** (mapudungunetik: *lemuy*, "basotsua da") Txileko hegoaldeko uharte bat da. Chiloé artxipelagoko uharte handienetako bat da, 97 km2 inguruko azalera duena, eta Puqueldón komuna osatzen du. Uharte Handitik iparraldean Lemuy kanalak eta mendebaldean Yal kanalak bereizten du.

Quinchao uhartea bezala, eskualdeko elektrizitate sarera konektatuta dago Yal kanalean zehar gainean hedatzen den kable handi baten bidez, Chonchi komunetik bereizten duena. Ferry batek ibilgailuak eta oinezkoak ekartzen ditu irlara Huicha sektoretik Chulchuyraino.

Lemuyn Unescok Gizateriaren Ondare izendatutako zurezko hiru eliza daude: Aldachildo, Detif eta Ichuac.

XIX. mendeko amaieran eraiki zen Aldachildoko Jesus Nazareno eliza, 1999ko abuztuaren 10ean Monumentu Nazional izendatu zuten eta 2000ko azaroan Gizateriaren Ondare izendatu zuten. 2005 eta 2007an zaharberritu zuten.  Herriaren erdialdean dago, hondartzatik gertu.

## Irudi galeria 

Image:AldachildoIglesia1.jpg|Aldachildoko eliza.
Image:Iglesia de Detif, isla Lemuy, Chiloé.jpg|Detifeko eliza.
Image:Iglesia de Ichuac.jpg|Ichuaceko eliza.
Image:Iglesia de Puqueldón.jpg|Puqueldoneko eliza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak