open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zigarrokin

thumb|300px|Zigarrokinak kutsadura iturria dira.
thumb|300px|Zigarrokinek kalte ugari eragiten dituzte.
**Zigarrokin** bat, baita ere zigarro-punta eta zigarro-mutxikin, kontsumitutako zigarro batetik geratzen dena da. Tabako-hondarrak ditu eta irazkia izan dezake. Ohikoa da zigarrokinak oraindik piztuta botatzea, eta horrek sutea eragin dezake. Gainera, ingurumena kutsatzeko iturri oso garrantzitsuak dira.

## Eragindako kutsadura 
Zigarrokina, hondakin txikia bada ere, oso toxikoa da: zigarroak 7.000 substantzia toxiko inguru ditu. Asko kutsatzen du: zigarrokin batek 50 eta mila litro artean kutsa ditzake, ikerketa batzuen arabera. Eta luzaroan kutsatzen du: zigarrokin batek hamabi bat urte behar ditu desegiteko. Hondartzetako, itsasoetako eta ozeanoetako kutsatzaile nagusienetakoa da. OMEk uste du 1980ko hamarkadatik kostaldean eta barnealdean egin diren zabor bilketetako zaborren %30-40 direla zigarrokinak. Jendeak hondarretan zein kaleetan (erretzaileek lurrera botatzen dituzte erretako hiru zigarrotik biren zigarrokinak, OMEren arabera. 4,5 bilioi zigarrokin inguru dira urtean. 680.388 tona.) utzitako zigarrokinetako asko, bestetik, itsasora eta ozeanora iristen dira. Itsasoko arrain eta ugaztunek jan egiten dituzte, eta ohikoa da haien urdailean zigarrokinak aurkitzea. 

Zigarroetako irazkiak zelulosa azetatoz eginak daude. Kotoia ematen du, baina plastikoa da. Plastiko zuntzak. «Denbora luzez egon daitezke ingurumenean, mikroplastiko gisa», OMEren esanetan. Zaila da zelulosa azetatozko irazkiak desegitea. Oso konprimituta egoten dira, eta azetilo molekulak dituzte. Eguzkiak eta hezetasunak desegin ditzake, baina mikroplastikotan.

Zigarrokinek nikotina, metal astunak (merkurioa, beruna, kadmioa, artsenikoa), hidrokarburo aromatiko poliziklikoak eta bestelako substantzia kimikoak izaten dituzte. Erretzaileak zigarroa erretzean bertan geratzen dira substantzia horietako asko. Substantzia horiek guztiak zigarrokinetatik ingurumenera irazten dira, eta kaltegarriak dira bizidunentzat.

## Suteen eragileak 
Inguru desberdinetan zigarrokinek suteak eragin ditzakete. Ibilgailuek edo oinezkoek botatako zigarrokinek baso-suteak eragiten dituzte erregularki; ibilgailuek botatakoek beste ibilgailu batzuk edo horien karga ere piztu ditzakete. Hau bereziki tragikoa da tunel batean gertatzen bada. Erretzaileak ohean lo egiten badu, bestetik, erretzen edo zigarrokin bero bat botatzen badu zaborretara, sutea piztu daiteke etxebizitzan.

## Neurriak arazoa pairatzeko 
Zigarrokinen hondakinek eragindako kutsadurari aurre egiteko araudiak onartzen ari dira 2022an Alemania, Zeelanda Berria, Kanada, Estatu Batuak eta Frantzia, besteak beste, baina konponbideak oso epe luzekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.berria.eus/paperekoa/1921/030/001/2022-07-26/zigarroa-itzali-kutsadura-piztu.htm Jakes Goikoetxea: "Zigarroa itzali, kutsadura piztu", *Berria*, 2022ko uztailak 26a.
Owino Uhuru

**Owino Uhuru** Kenyan dagoen Mombasako 3.000 biztanle inguruko txabola auzoa da. Ezaguna da  Metal Refinery EPZ indiar enpresak sortutako berunezko kutsaduragatik.

Owino Uhuru, Mombasa eta Nairobiren arteko errepide nagusiaren ondoan dago.

## Berun kutsadura 
Auzoaren ondoan Metal Refinery EPZ enpresa dago eta enpresa horrek autoetako baterietako beruna ateratzera dedikatzen da.

Ingurumen arazoak 2007an hasi ziren. Bateriak birziklatzeko instalazioa ingurumen-lizentziarik gabe hasi zen lanean, eta kontrolik gabeko isurketak egiten ziren komunitateko uretara eta airera. Bizilagunek, orduan, eguneko euro eta erdi batekin bizirautea baino arazo handiagoarekin topo egin zuten: beren osasuna eta bizibideak zaintzea.

Auzoan, hasiera batean, etxeko animaliak hiltzen hasi ziren; oiloak eta untxiak bat-batean hil ziren, eta jabeek ezin izan zuten aurkitu gaitz horren arrazoia, baina arazoa larriagotu egin zen haurrak gaixotzen hasi zirenean.

Jakina da 15 pertsonatik gora hil dela berunaren ondorioz auzoan eta horrek gizarte mugimendu baten sorkuntza bultzatu du jarduera kutsatzaile horren aurka. Sortutako aktibisten artean aipatzeko da Phyllis Omido, Goldman Ingurumen Sariaren irabazlea, hain zuzen, Owino Uhurun egindako lanagatik.

Owino Uhurun oraindik geratzen den berunari dagokionez, auzoa garbitzen saiatzen ari dira; izan ere, hainbat tona hondakin eta txatar kutsatu eraman dira Alemaniara, modu arduratsu eta iraunkorrean birzikla daitezen.

Halere, uraren eta lurren garbiketa osoa zaila eta oso garestia da eta herrialdeak ez du horretarako baliabide nahikorik. Enpresari dagokionez, legez zegozkion indemnizazioez gain, ez du besterik ordaindu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muga planetarioak

thumb|Planetaren mugak, Rockström et al. 2009 eta Steffen et al. 2015.
thumb|Planetaren mugak, 2023ko iraileko grafiko bat.
**Planetaren mugak** edo **muga planetarioak** (ingelesez: *planetary boundaries*) marko kontzeptual bat da non Lurra sistemaren egonkortasunerako funtsezkoak diren 9 prozesuren egoera ebaluatzen diren; horietakoren bat gaindituz gero, arriskuan jar daitekeelako planetaren gaineko bizigarritasuna.

Planetako bederatzi mugak hauek dira: 

* Krisi klimatikoa.
* Ozeanoen azidifikazioa.
* Ozono-geruzaren zuloa.
* Nitrogenoaren eta fosforoaren zikloa.
* Uraren erabilera.
* Deforestazioa eta beste aldaketak lurzoruaren erabileran.
* Biodibertsitatea galtzea.
* Atmosferako partikulek eragindako kutsadura.
* Kutsadura kimikoa.

Kontzeptua nazioarteko 28 zientzialarik proposatu zuten 2009an Johan Rockström eta Will Steffen zientzialariak buru zirela. Zientzialari horien helburua "giza garapenerako jarduera-eremu segurua" definitzea, erabilia izan zedin esparru guztietako gobernuek, nazioarteko erakundeek, gizarteko eragileek, sektore pribatuak eta komunitate zientifikoak. Muga planetario kontzeptuak *Nature* edo Science bezalako zientzia-aldizkari entzutetsuetan maiz agertzen da, eta erreferentziazko marko kontzeptual bihurtu da, NBE edo Davoseko Munduko Ekonomia Foroa erakundeen erabilera horren adibidea izanik.

Hasieran 9 muga definitu bazituzten ere, 2015ean egindako lana berrikusi zuten eta beste hiru muga edo atalase gehitu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ugandako martiriak

[thumb|San [Karlos Lwanga eta lagunak]]
**Ugandako martiriak** 22 katoliko eta 23 anglikano kristau talde bat dira Bugandako erreinu historikoan (gaur egun Uganda), 1885eko urtarrilaren 31tik 1887ko urtarrilaren 27ra bitartean Mwanga II.a erregearen aginduz exekutatu zituztenak.

## Martiri katolikoen zerrenda 
1920an, Benedikto XV.a aita santuak dohatsu bilakatu zituen, eta 1964ko urriaren 18an, Paulo VI.a aita santuak kanonizatu zituen. Jaieguna ekainaren 3an ospatzen da.
* Adolfo Ludigo-Mukasa (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Akileo Kewanuka (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Anatolio Kiriggwajjo (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Anbrosio Kibuuka (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Andres Kaggwa (h. 1886ko maiatzaren 26an)
* Atanasio Bazzekuketta (h. 1886ko maiatzaren 27an)
* Bruno Sserunkuuma (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Dionisio Ssebuggwawo (h. 1886ko maiatzaren 25ean)
* Gonzaga Gonza (h. 1886ko maiatzaren 27an)
* Gyavira Musoke (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Jakue Buuzaabalyaawo (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Joan Maria Muzeyi (h. 1887ko urtarrilaren 27an)
* Josef Mukasa (h. 1885eko azaroaren 15ean)
* Karlos Lwanga (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Kizito (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Lukas Baanabakintu (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Matias Mulumba (h. 1886ko maiatzaren 30ean)
* Mbaga Tuzinde (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Mugagga Lubowa (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Mukasa Kiriwawanvu (h. 1886ko ekainaren 3an)
* Noe Mawaggali (h. 1886ko maiatzaren 31n)
* Pontziano Ngondwe (h. 1886ko maiatzaren 26an)

Geroko garai bateko Ugandako bi martiri ere izan ziren, 1918an Paimolen hil eta 2002an dohatsu bilakatu zirenak: Daudi Okelo eta Jildo Irwa.

## Martiri anglikanoen zerrenda 
Ingalaterrako Elizan, 23 martiri santutzat hartzen dira.

## Oroimena 
Ugandako Martirien Basilika 1968an eraiki zen Namugongon. 1980ko hamarkadaz geroztik erromeria handien leku bihurtu da.

1993an, Ugandako Apezpiku Konferentziak unibertsitate bat sortu zuen Ugandako martirien omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacob Philipp Hackert

**Jacob Philipp Hackert** (Prenzlau, 1737ko irailaren 15a - Florentzia, 1807ko apirilaren 28a) alemaniar paisaien margolaria izan zen.

Aitak eta osabak margotzen irakatsi zioten Berlingo Arteen Akademia Prusiarrera joan aurretik. Gero Stockholmen egon zen, Adolf Friedrich von Olthofek babestuta, eta gero Parisen ikasi zuen Balthasar Anton Dunker artista suitzarrarekin. Parisen Claude Joseph Verneten eragina jaso zuen.

1786an Napoliko errege-gortearentzat hasi zen lanean. Katalina Handiarentzat ere lan egin zuen eta errusiarren informatzailea izan zen. Napolesen ezagutu zuen Goethe, geroago Hackerten biografia bat idatzi zuena. 1799an Florentziara joan zen eta han hil zen.

## Iruditegia 

Jakob Philipp Hackert - Ansicht der Albaner Berge (1772).jpg|*A view across the Alban Hills a hilltop on the right and the sea in the far distance*
Hackert, Feuerwerk auf der Engelsburg in Rom, 1775.jpg|*Feuerwerk auf der Engelsburg in Rom*, 1775
Image:Jacob Philipp Hackert 004.jpg|*Italian landscape*, 1778
1805 Hackert Arkadische Landschaft anagoria.JPG|*Arcadian Landscape*, 1805
Mietitura_a_Carditello,_Hackert_001.jpg|*Harvest Time at Carditello*, 1791
Hackert, Carl Ludwig - Mer de Glace Montanvert (no frame).jpg|*Mer de Glace*, 1781

## Kanpo estekak
Plastikoen debekurako itun globala

Nazio Batuetako estatu kideak plastikoei buruzko nazioarteko hitzarmen lotesle bat negoziatzen ari dira, plastikoen bizi-ziklo osoa jorratuko duena, diseinutik hasita ekoizpenera eta ezabaketara arte. 2022ko martxoaren 2an, Nazio Batuetako Estatu Kideek Ingurumenari buruzko Nazio Batuen bosgarren Batzarraren jarraipenean bozkatu zuten Negoziaziorako Gobernu arteko Batzordea (INC) eratzea, plastikoei buruzko nazioarteko hitzarmen lotesle bat lotzeko aginduarekin. Ebazpenaren izenburua “Plastikoen kutsadura amaitzea: juridikoki loteslea den nazioarteko tresna baterantz” da.

## Egutegia 
Emandako aginduaren arabera 2022ko amaierarako batzordeak hasi behar du lanean, 2024ko amaierarako ixteko juridikoki loteslea den mundu-akordioaren proiektua".

Itunaren aldeko lana Dakarreko (Senegal) bilkuran hasi zen, 2022ko maiatzaren 30etik ekainaren 1era.  Bilera horretan, Estatu kideek egutegi bat ezarri zuten hurrengo bileretarako, baita lanen araudia ere.

2024aren amaiera arte beste hiru bilera egitea aurreikusi dira, Kenya, Kanada eta Koreako Errepublikan hurrenez hurren. 2025ean Ekuador, Peru, Ruanda edo Senegalen egingo den osoko bilerarekin amaituko da pozesua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koreako martiriak

**Koreako martiriak** XIX. mendeko Koreako katolikoen aurkako jazarpen erlijiosoaren biktimak izan ziren.

## Ikuspegi orokorra 
XVIII.mendearen amaieran, Joseon leinuak gobernatu zuen Korean. Konfuzianismoan eta klase harremanetan oinarritutako gizartea zen.
Kristautasuna Korean sartu zenean, jende arrunta erlijio berrira hurbildu zen. Fededun berriek *Chonju Kyo Udul* deitzen zioten beren buruari, literalki «Zeruko Jainkoaren irakaskuntzaren lagunak».

XIX. mendeko Korean kristauen aurkako 4 jazarpen multzo nagusi egon ziren:
* Shinyu jazarpena (1791-1801)
* Ki-hae jazarpena (1839)
* Pyong-o jazarpena (1846)
* Pyong-en jazarpena (1866)
Azkena 1866an izan zen, garai hartan 20.000 katoliko baino ez zeuden Korean (beste konfesio kristauak ez ziren Korean sartu geroago arte). 

1984ko maiatzaren 6an, Joan Paulo II.a aita santuak 103 katoliko kanonizatu zituen, 1846an ezpataz exekutatu zuten Andres Kim Taegon lehen apaiz katoliko korearra barne. Tradizioa hautsiz, kanonizazioa ez zen Erroman egin, Seulen baizik. Jaieguna irailaren 20an ospatzen da.

## Martirien zerrenda 
Egun hartan kanonizatu ziren martiriak honako hauek izan ziren:
### Apezpikuak  
### Apaizak 
### Laikoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Madré

**André Madré** (Hazparne, 1907ko abenduaren 27a – Paris, 1971ko abenduaren 13a. Hiru anai-arreba zituen: Jeanne, Pierre eta Louis. Hazparneko Eskola Librean eta San Jose kolegioan ikasi ondoren, lau urte eman zituen Belokeko apaizgaitegi txikian, 1920tik 1924ra. 

1927an Versaillesen ikasten hasi zen Saint-Cyr-eko Eskola Militar Berezian, eta 1929an graduatu zen, abiadore bihurtuz. 1929an lotinantorde izendatu zuten, 1931n lotinant, 1936an kapitain, 1943an batailoi buru, 1946an lotinant koronel, 1950ean koronel, 1956an brigadako jeneral, eta azkenean, 1960ko azaroaren 1ean, dibisioko jeneral izatera iritsi zen.

Parisen, 1953ko Euskararen Egunaren urteroko bileraren ondorioz, Teodoro Hernandorenaren iradokizuna betetzen saiatu zen: euskarazko film bat egitea. 1956an estreinatu zen Hazparnen.

Film emanaldiak antolatu zituzten hainbat herritan.

Dakarreko euskal arrantzaleei buruzko beste film bat ere egiteko asmoa zuen, baina proiektu bat baino ez zen geratu.

1971ko abenduaren 13an (beste datuen arabera, abenduaren 20an) hil zen Val-de-Grâceko ospitale militarrean, Parisen. Gorpua Euskal Herrira eraman zuten eta Hazparnen lurperatu zuten familiarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veyras

**Veyras** bi herrien izena da:

* **Veyras**, Ardèche departamenduaren herria.

* **Veyras**, Valais kantoiaren herria.
Matias Mulumba

**San Matias Mulumba** (Busoga eta hainbat emazte izan zituen (haien artean, Bwamunnyondo Taakulaba, Tibajjukira eta Kikuwambazza edo Kikuwa). Azkenean, misiolariek eraginda, 1882ko maiatzaren 28ko Mendekoste igandean bataiatu egin zen eta eta emazte guziekin banatu zen, azkena izan ezik. 1886ko maiatzaren 27an exekutatu zuten. Besoak eta hankak moztu zizkioten eta kanaberara bota zuten, non hil zen zauriengatik.

## Kanonizazioa 
1964ko urriaren 18an, Paulo VI.a aita santuak kanonizatu zuen. Jaieguna ekainaren 3an ospatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mycena polygramma

***Mycena polygramma*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Bere haragi urriak eta usainak, sukaldean ez erabiltzera gonbidatzen dute. 

## Deskribapena 
**Kapela:** Elastikoa, izurtua, luzetarako zimur nabarmenak izaten ditu, 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa. Hasieran kanpai-itxurakoa, gero ganbil-laua titi zabal batekin. Kolore arrea, arre-grisaxka argiagoa edo ilunagoa, lehoi kolorekoa eta baita zurixka ere.

**Orriak:** Sabeldun samarrak. Kolorea: zurixkak edo grisaxkak, bukaeran arrosaz zikin daitezke.

**Hanka:** Luzea, gris-arrexka edo gris-zilar kolorekoa, ildaskatu samarra luzetara.

**Haragia:** Fina gozoa eta usain leunekoa.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia. *Polygramma* epitetoa grekotik dator, oso, esan nahi duen "polys" hitzetik eta lerroa, marra, esan nahi duen "gramma" hitzetik. Hanka fin-fin marratua duelako.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
*Mycena galericulata* delakoarekin nahas daiteke, honek oin leuna du, ildaskatu gabea, eta irin usaina, batez ere zanpatzean.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, hostogalkorren motzondoetatik gertu taldeak osatzen.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Islandia, Europa, Errusia, Aljeria, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Australia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mycena polygramma f. pumila

## Kanpo estekak
Árni Magnússon

**Árni Magnússon** (1663ko azaroaren 13tik &ndash; 1730eko urtarrilaren 7ra) islandiar erudito  eta eskuizkribu-bildumazalea izan zen. Árni Magnússon bilduma bildu zuen.

XVII. mendean sortu zen euskara-islandiera pidginaren glosarioen eskuizkribuak Árni Magnússon Islandiar Ikasketen Institutuan daude.
Fitxategi:Basque-Icelandic_pidgin_Deen_17_40_22_467000.jpeg|alt=
Fitxategi:Basque-Icelandic_pidgin_Deen_17_40_14_552000.jpeg|alt=
Fitxategi:Basque-Icelandic_pidgin_Deen_17_40_07_688000.jpeg|alt=
Fitxategi:Basque-Icelandic_pidgin_Deen.jpeg|alt=

## Bizialdia 
Arni 1663an jaio zen Kvennabrekkan, Dalir-en (Dalassla), Islandiako mendebaldean. Aita, Magnús Jónson, herriko parrokiako artzain luteranoa zen (geroago, *lögsagnari* ere bai, albiente gisa). Haren ama Guðrún Ketilsdóttir izan zen, Ketill Jörundarson Hvammr-eko artxidiakonoaren alaba. Aitona-amonek eta osaba batek hazi zuten. 17 urte zituela, Skálholteko latinezko eskolan sartu zen, eta 1680 eta 1683 artean ikasi zuen. 1683ko udazkenean, 19 urte zituela, Kopenhageko Unibertsitatera (Danimarka) joan zen ikastera. Han, 1685ean, bi urtez ikasten aritu ondoren, *attestus theologiæ*-ren maila lortu zuen, eta, aldi berean, Thomas Bartholin erret-antikuarioan laguntzaile-lana egin zuen, eta sei urtez aritu zen lanean. Bartholin-en laguntzaile gisa, *Danica* prestatzen lagundu zion, eta, horretarako, islandierara transkripzioak eta itzulpenak egin zituen, baita Islandiari buruzko milaka orritako materialetan  oharrak ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskara-islandiera pidgina
* Árni Magnússon Islandiar Ikasketen Institutua

## Kanpo estekak 
*  Stiftung Árni Magnússon. 
*  Unib. Victoria, Beck Lectures on Icelandic Literature.
Mycena polygramma f. pumila

***Mycena polygramma f. pumila*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du balio sukaldaritzarako.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 3,5 cm bitarteko diametrokoa. Kanpai-itxurakoa edo ganbila, pruina pixka batekin, grisaxka kolorekoa edo arrexka argia edo iluna. Nabarmen ildaskatutako ertzarekin, hala ere, batzuetan ez hain nabarmenekin.

**Orriak:** Goranzkoak, zurixkak edo pixka bat grisaxkak, haragi koloreko tonuak izan ditzake.

**Hanka:** Liraina, irmoa, arrexka kolorekoa edo grisaxka, orrietatik gertu, zertxobait urdinxka, pruina pixka batekin, ia leuna.

**Haragia:** Usain leunekoa.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia. *Polygramma* epitetoa grekotik dator, oso, esan nahi duen "polys" hitzetik eta lerroa, marra, esan nahi duen "gramma" hitzetik. Hanka fin-fin marratua duelako 

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
*Mycena praecox* delakoarekin nahas daiteke, hau ere leku berean ateratzen da, baina goiztiarragoa da eta hanka hauskorra du.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan, haritz bizien goroldiozko oinarrian.

### Banaketa eremua 
Euskal Herria, Belgika, Herbehereak, Danimarka.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mycena polygramma

## Kanpo estekak
Florence Lassandro

**Florence Lassandro** (jaiotzez, **Filumena Costanzo**; 1900 - ) italiar-kanadar alkohol-kontrabandista izan zen, Albertan inoiz urkatutako emakume bakarra. 

## Biografia 
Lassandro Cosenzan jaio zen, Italian. Bederatzi urte zituela Kanadara migratu zuen familiak. Bertan ezkondu eta lanean hasi zen, Emilio Picariello negozio-gizonaren etxeko-langile gisa; bere senarra Picarielloren txoferra zen. Albertan lege lehorra ezarri zenean, Picariello alkohol-kontrabandoan hasi zen, bere negozio legalek eskaintzen zuten estalpea profitatuz. Lassandro ere berarekin batera hasi zen Montanatik eta Columbia Britainiarretik alkohola sartzen.

1922ko irailaren 21ean Picarielloren semeak arazoak izan zituen poliziarekin, eta jarraika zituela, tiro bat jaso zuen eskuan. Emilio Picariellok ulertu zuen tiroz hil zutela, eta Lassandrorekin batera joan zen Stephen O. Lawson poliziarengana (tiroketan parte hartu zuena) eta bere etxean bertan hil zuten. Urkamendira kondenatu zituzten biak eta 1923ko maiatzaren 2an hil zituzten. Lassandoren azken hitzak "guztiak barkatzen zaituztet" izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tracy Chevalier

**Tracy Rose Chevalier** (Washington, 1962ko urriaren 19a) estatubatuar idazlea eta editorea da. Eleberri historikoak idazten ditu eta *Girl with a Pearl Earring* eleberriarekin ezagun egin zen. *Royal Society of Literature* elkarteko kidea da 2008tik. Gaur egun Londresen bizi da.

## Biografia 
Tracy Chevalier Washingtonen jaio zen 1962an eta zortzi urte zituela ama hil zitzaion. Aita *The Washington Post* egunkariko argazkilaria izan zen 30 urtez. Bethesda-Chevy Chase High Schoolen graduatu eta 1984an Ingalaterrara joan zen publizitate munduan lan egitera. Macmillan's Dictionary of Art-eko editore laguntzailea izan zen eta ondoren St. James Press-eko erreferantziazko liburuen edtorea. 1993an East Angliako Unibertsitatean idazkera sortzailea ikasten hasi zen.

1997an argitaratu zuen aurreneko eleberria, *The Virgin Blue*. W H Smith-ek idazle debutarien sailerako aukeratu zuen liburua. Bigarren liburua *Girl with a Pearl Earring* izan zen, Johannes Vermeer margolari flandriarrararen *Neska perlarekin* margolana oinarri hartuta sortu zuen istorioa eta arrakasta erabatekoa izan zuen. 38 hizkuntzetara itzuli da eta 2014 artean bost milioi kopia salduak zituen. Barnes and Noble Discover Award saria irabazi zuen. 2003an liburuan oinarrituriko filmea egin zen, Scarlett Johansson eta Colin Firth zituen protagonista. *The Lady and the Unicorn* (2003) liburua ere artelan batean oinarritu zuen, *Dama eta adarbakarra* tapiz flandriarrean hain zuzen ere. 

Eleberri historikoak egiten jarraitu du eta protagonistak emakumezkoak izaten dire gehienetan, batzuetan fikziozkoak eta beste batzuetan historikoak. *Remarkable Creatures* (2009) liburuan esate baterako Mary Anning paleontologoaren bizitza kontatzen da.

2013an argitaraturiko *The Last Runaway* liburuak hainbat sari jaso zituen. Esklabuen merkataritza du oinarri eleberriak. *New Boy* (2017) eleberri laburrean arrazismoa jorratzen du.

## Lanak 
* *The Virgin Blue* (1997) 
* *Girl with a Pearl Earring* (1999) 
* *Falling Angels* (2001) 
* *The Lady and the Unicorn* (2003) 
* *Burning Bright* (2007) 
* *Remarkable Creatures* (2009) 
* *The Last Runaway* (2013) 
* *At the Edge of the Orchard* (2016) 
* *New Boy* (2017) 
* *A Single Thread* (2019) 

;Editore lanetan
* ''Twentieth-Century Children's Writers*, 3rd edition, St. James Press, 1989, 
* *Reader, I Married Him: Stories Inspired by Jane Eyre*, 2016, 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1997: WH Smith Fresh Talent, *The Virgin Blue* libururarengatik
* 2013: Richard and Judy Book Club book, *The Last Runaway'' liburuarengatik
* 2013: Oberlin College and University of East Angliako ohorezko doktoretza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tracy Cevalier idazlearen webgune ofiziala
Jaime de Aguirre

**Jaime de Aguirre** (Concepción, 1952ko otsailaren 2a) musikari, produktore, enpresaburu, telebistako zuzendari eta politikari txiletarra da. Kultura, Arte eta Ondare ministroa da 2023ko martxoaren 10etik.

De Agirreren ezker kristau txiletarreko ekintzaile ohia (MAPU) Txileko telebistaren erreferentzia nazionala da, baita Augusto Pinocheten aurkako 1988ko Txileko erreferendumean "No" kanpainaren ereserkiaren egilea ere.

## Biografia 
### Ibilbide pertsonala eta profesionala 
#### Gaztaroa eta ezkerreko ekintzaile katolikoa 
Jaime de Aguirre Augusto de Agirreren (peruar baten semea) eta Anne Marie Höffa alemaniarraren (1939an Txilera iritsi zen) bost seme-alabetatik hirugarrena da.

Concepcionen jaioa, Santiagora joan eta zuzenbide-ikasketak hasi zituen Txileko Unibertsitatean, La Granjako Joao Goulart auzora joan zen lagun-talde batekin, eta MAPU alderdiarekin bat egin zuen, ideologikoki “kristau sozialista” gisa deskribatuta, eta mundu berri bat sortu nahi genuen, kristautasunaren bidez”, 2015ean.

Hala ere, 1974an kanporatu zuten unibertsitatetik, MAPUko aktibismoagatik, 1973ko estatu-kolpearen ondorioz, eta meatzari-elkarte batera joan eta musikaren mundua aurkitu zuen.

#### Musika-ekoizlea 
Ondoren, soinu-ingeniari titulua lortu zuen Surreyko Unibertsitatean (Ingalaterra). Santiagora itzuli zenean, Filmocentro produkzio-enpresa sortu zuen; 80ko hamarkadan, haien estudioan grabatzen dute Alerce diskoetxearentzat. Hala, De Agirrek soinu-ingeniari gisa parte hartu zuen Txileko Schwenke eta Nilo, Fulano, Arak Pacha eta Huara artisten abestietan, Nueva canción estiloaren hamarkadan eta bere abesti folklorikoetan..

### Telebistako karrera 
### Ibilbide politikoa 
70eko hamarkadan, Jaime de Aguirre Alderdi Demokristauaren ezkerreko eta gaztaroko kidea izan zen, eta Herri Ekintza Bateraturako Mugimendu Ezkertiar Kristauaren sorreran parte hartu zuen.

MAPUn aktibismoaren ondoren, Aguirre independente bihurtu da, zentro-ezkerretik gertu, Ricardo Lagos (PPD) presidente ohiaren aholku-kontseiluko kide da Eugenio Tironi soziologoarekin.

2023ko martxoaren 10ean Gabriel Boric-en Gobernuko Kultura, Arte eta Ondare ministro izendatu zuten, Julieta Brodsky Hernándezen ordez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tikhon Moskukoa

**Tikhon Moskukoa** (;  - ), jaiotza izenez **Vasili Ivanovitx Bellavin** () Errusiako Eliza Ortodoxoko apezpikua izan zen. 1917ko azaroaren 5ean Moskuko eta Errusia Guztietako Patriarka aukeratu zuten, 200 urtez eliza ortodoxoa sinodo baten agintean egon ostean. Errusiako Iraultzaren ondoren komunismoari aurre egin zion. 1989an kanonizatu zuten, konfesore gisa. 

## Biografia 
Pskoveko mintegi batean ikasi zuen eta gero San Petersburgoko Akademia Teologikoan, Pskoveko Seminarioan Teologia Moral eta Dogmatikoko irakasle bihurtu aurretik. 1891n egin zituen boto monastikoak eta 1897an Lublingo gotzain izendatu zuten.

Geroago, 1898an, Aleutiar Uharteetako eta Alaskako gotzain izendatu zuten, eta Estatu Batuetara bidaiatu zuen, han estatubatuar nazionalizatu zelarik. Ipar Amerikako Errusiar Eliza Ortodoxoaren buru lez, elizbarrutia berrantolatu zuen eta izena aldatu zion: "Aleutiar eta Ipar Amerikako Elizbarrutia". Tikhonek Ipar Amerikan elizak eraikitzen eta Amerikako eliza ortodoxo greziarrekin elkarrizketa bat ezartzen ere parte hartu zuen. Herrialdeko erlijio-aniztasunaren tradizioaz jabetu zen, bai eta Europa ekialdeko eta hegoaldeko hainbat etorkinen premiez ere.

1905ean artzapezpiku titulua eman zioten eta egoitza ofiziala eta elizbarrutiko bulegoa San Frantziskotik New Yorkera eraman zituen. Pennsylvaniako monasterioa sortzeko bedeinkazioa eman zuen, San Tikhon monasterioa. 1907an Errusiara itzuli zen, Yaroslavleko gotzain lehenengo eta, 1913an Vilniusko gotzain izendatuta. 

1917an, Azaroko Iraultza eta egun gutxira, Moskuko eta Errusia guztietako patriarka izendatu zuen elizgizon eta laikoen Elizbarrutiko Kongresuak. Hala ere, Errusiako Gerra Zibilean Errusia Zuriaren alde hitz egin zuen, boltxebikeak kritikatu zituen eta Romanov familiaren hilketaren aurka agertu zen. 1922an, Errusiako elizetako bitxien konfiskatzearen ondoren, etxean atxilo mantendu zuten. 1923an komunistek kontrolatutako Sobietar Batasuneko Eliza Ortodoxoak eskumikatu zuen, nahiz eta gertakari hori ez den ofizialtzat hartzen gaur egun. 1925ean hil zen, Deikundearen egunean. 1989an kanonizatu zuten, eta beste konfesio batzuek, hala nola anglikanoek, santutzat dute.

## Kanpo estekak
Orio Semitecolo Benzon jauregia

**Orio Semitecolo Benzon jauregia** () Veneziako Dorsoduro auzoan dagoen eraikin historikoa da, Italian. Veneziako Ubide Handiaren aurrez aurre kokatuta, Santotomaso etxea eta Salviati jauregi artean dago. XV. mendean eraiki zen.

## Historia 
Jauregitxoa XV. mendean eraiki zen, Orio familia noblearen enkarguz. XX. mendeko lehen urteetan Salviati jauregi eraiki berriari atxiki zitzaion.

## Deskribapena 
Eraikinaren fatxadak XV. mendeko veneziar eraikinen forma gotiko tipikoak erakusten ditu, solairu bakoitzean elementu bereiziak dituztela. Oinplano nobleak sei baoko polifora bat du, balaustrearekin, eta alboko balkoiak irtenak dira. Bigarren solairuan, balkoia duen bifora bat dago mutur batean, eta bi monofora independente ardatzaren alde banatan. Atarian, Banzoni familiaren armarri bat dago, XV. mendean Istriako harriz egina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Graham Swift

**Graham Colin Swift** (Londres, 1949ko maiatzaren 4a) Ingalaterrako idazlea da, *Royal Society of Literature* elkarteko kidea eta Booker Prize sariaren irabazlea.

## Ibilbidea 
Londresko Dulwich Collegen, Cambridgeko Queens' Collegen eta Yorkeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak.

Fikziozko eleberri ugari idatzi ditu eta 30 hizkuntzatara itzuli dira haren lanak. 1983an *Waterland* liburuak Guardian Fiction Prize saria jaso zuen eta hurrengo urtean *Royal Society of Literature* elkarteko kide bihurtu zen. 1992an *Waterland* liburuan oinarrituriko izen bereko filmea egin zuten, Jeremy Irons protagonista zela. *Shuttlecock*, *Last Orders* eta *Mothering Sunday* ere filme bihurtu ziren hurrengo urtetan. 

*Last Orders* liburuak Booker Prize sari entzutetsua irabazi zuen eta filmeko protagonistak Michael Caine eta Bob Hoskins izan ziren.

## Lanak 
### Fikziozkoak 
**The Sweet-Shop Owner* (1980)
**Shuttlecock* (1981)
**Waterland* (1983) - Guardian Fiction Prize
**Out of this World* (1988)
**Ever After* (1992)
**Last Orders* (1996) – Booker Prize
**The Light of Day* (2003) 
**Tomorrow* (2007)
**Wish You Were Here* (2011)
**Mothering Sunday* (2016)
**Here We Are* (2020)

### Ez fikziozkoak 
**Making an Elephant: Writing from Within* (2009)

### Ipuin laburren bildumak 
**Learning to Swim and Other Stories* (1982)
**England and Other Stories* (2014)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbaro Wolkoff jauregia

**Barbaro Wolkoff jauregia**  ()  Veneziako Dorsoduro auzoan dagoen eraikin historikoa da, Italian. Veneziako Ubide Handiaren aurrez aurre kokatuta, Palazzo Dario eta Salviati jauregi artean dago. XV. mendekoa da.

## Historia 
Jatorrizko eraikina Veneziako eta Bizantzioko arkitekturaren arauen arabera eraiki zen, Venezian urte haietan modan zegoena. XV. mendean eraberritu zen, moda arkitektoniko gotiko berriaren elementu formalak gehituz. 1894an, Eleonora Duse aktorea eraikinaren azken solairuan bizi izan zen, eraikina erosi zuen Alexander Nikolaevitx Wolkoff-Mouromtzoff aberats errusiarrak gonbidatuta.

## Deskribapena 
Jauregia ia osorik adreilu gorriz eraiki zen. Fatxadan deigarria da garapen bertikala, beheko solairua, behegaina, solairu noblea eta goiko solairuak bikain banatzen baititu. Dekorazio-elementuen aniztasunak zaildu egiten du estilo eta garai jakin bati atxikitzea.

## Iruditegia 

Naya, Carlo (1816-1882) - n. 32 - Venezia - Palazzo Dario.jpg|Barbaro Wolkoff eta Palazzo Dario 1870eko hamarkadan.
Canal Grande, középen a Palazzo Barbaro Wolkoff és a Palazzo Dario. Fortepan 28503.jpg|Barbaro Wolkoff eta Palazzo Dario 1965ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liseberg

**Liseberg** Goteborgen (Suedia) dagoen jolas-parkea da. 1923an zabaldu zituen ateak. Eskandinaviako jolas-parke bisitatuenetako bat da, urtero hiru milioi bisitari inguru erakartzen baititu. Besteak beste, Balder zurezko errusiar mendia nabarmena da; bi aldiz (2003 eta 2005) munduko *zurezko errusiar mendirik onena* izendatu dute nazioarteko inkesta handi baten ondorioz. *Forbes* aldizkariak munduko hamar jolas-parke garrantzitsuenetakotzat ere hautatu du parkea (2005).

Udako denboraldiaz gain, urria eta abendua bitartean ere zabalik egoten da parkea, baina atrakzio gutxiago egiten dira. Halloween garaian, hainbat terrore-etxe eta Eguberrietako azoka izaten dira, Suediako sukaldaritza tradizionalarekin (adibidez, ardo beroa) eta zenbait espezialitaterekin (adibidez, döner kebab, elur-oreinez egina).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pearl Mackie

**Pearl Mackie** (Brixton, Londres, 1987ko maiatzaren 29a) Ingalaterrako zinema, telebista eta antzerki aktorea da, *Doctor Who* telesailean Bill Potts pertsonaiaren rola betetzeagatik ezaguna.

## Biografia 
Aita indiar jatorrikoa du eta ama ingelesa. Bristolgo Unibertsitatean aktore ikasketak egin zituen eta 2010an Bristol Old Vic Theatre Schoolen graduatu zen. 

2010an Bristolen antzerkia egiten hasi zen eta 2012an Londresera aldatu zen. 

2014an *Doctors* telesailean Mia informatikaria izan ondoren 2017an *Doctor Who* telesailean Bill Potts izan zen, doktorearen bidaia-lagunetako bat. Telesail hartan laguntzaile homosexual bat agertzen zen aurreneko aldia zen.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telesailak 
## Antzerkia 
## Irratia 
## Audioak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Britainiar Faxistak

**Britainiar Faxistak** (ingelesez, *British Fascists*, 1924ra arte, *British Fascisti*) Erresuma Batuko izenez faxista zen lehen erakunde politikoa izan zen. Hala ere, taldeak ideologia-batasun txikia izan zuen, antisozialismoaz aparte, eta kontserbadorismoarekin lotura estua izan zuen. William Joyce, Neil Francis Hawkins, Maxwell Knight eta Arnold Leese izan ziren mugimenduan parte hartu zutenetako batzuk.

1923ko maiatzaren 6an sortu zuen Rotha Lintorn-Ormanek, mugimendu erabat faxista bat zuzendu zuen emakume bakarretakoa. 1927an, uniformetzat hartu zituzten alkandora urdinak. Hasieran plataforma politiko mugatua zuten, baina faxismo italiarrari lagundu zioten 1931tik  1934an desagertu zen arte.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Benewick, Robert (1969). Political Violence & Public Order: A Study of British Fascism (en inglés). Allen Lane. ISBN 978-0713900859. 
* Thurlow, Richard C. (1987). Fascism in Britain: A History, 1918–1985 (en inglés). Blackwell. ISBN 978-0-631-13618-7. 

## Kanpo estekak
Alonzo T. Jones

**Alonzo Trévier Jones** (1850 – 1923ko maiatzaren 12) Zazpigarren Eguneko Eliza Adbentistako teologo garrantzitsua izan zen. Bere lagun eta kide Ellet J. Waggonerrekin batera aritu zen. 1888ko Minneapolisko Konferentzia Orokorreko parte-hartzaile funtsezkoa izan zen, Zazpigarren Eguneko Eliza Adbentistan gakoa izan zen gertakaria. 

## Kanpo estekak
Diego Arana

**Diego Arana** (Getxo, 1988ko irailaren 12a - ) bizkaitar belar hockey jokalari ohia da, Getxoko Real Club Jolaseta taldean hazia eta Espainia, Belgika, Herbehereak eta Australiako Ligetan jokatutakoa.

## Ibilbidea 
Izena eta aita belar-hockeyan arituak ziren eta Diego 5-6 urterekin hasi zen herriko taldean. 

Espainiako Ligan Getxon, Madrilen, Santanderren aritu zen eta Belgikako, Herbeheretako eta Australiako Ligatan ere jokatu zuen.  2016an Jolasetara itzuli zen. Urte berean egin zuen debuta Espainiako selekzioarekin eta 2019an Europako txapelketan zilarrezko domina irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry Paget (Angleseyko I. markesa)

**Henry Paget, Angleseyko I. markesa** (Londres, 1768ko maiatzaren 17a - *ibidem*, 1854ko apirilaren 29a) britainiar militar eta politikaria izan zen.

**Lord Paget** deitu zioten 1784tik 1812ra eta **Uxbridgeko kondea** 1812tik 1815era. Carnarvon eta Milborne Port barrutietako diputatua izan ondoren, Flandriako Kanpainarekin parte hartu zuen eta, ondoren, John Mooreren armadako zalditeriaren buru izan zen Iberiar Penintsulako Gerran. Sahagungo batailan eta Benaventeko batailan nabarmendu zen, Frantziako Guardia Inperialaren zalditeria garaituz. Ehun Egunetan zalditeria astunaren karga Erlongo kondearen zutabearen kontra zuzendu zuen Waterlooko batailan. Guduan hanka baten zati bat galdu zuen kanoikada baten ondorioz.

Ondoren, Master-General of the Ordnance eta bi aldiz Irlandako lord-teniente izan zen.
Fernando Borda Celaya

**Fernando Borda Celaya** (Atarrabia, 1946ko maiatzaren 16a - ) nafar mediku, ikertzaile eta atleta ohia da, altuera-jauzian espezializatu zena.

## Kirol ibilbidea 
Atarrabian jaio zen baina Madrilen hazi zen, familia hara aldatu baitzen lan kontuegatik. Iruñera itzuli zen Medikuntza ikasketak egitera eta bitartean Nafarroako Unibertsitateko Atletismo taldean (C.A.U.N.) aritu zen atletismoa egiten. Altuera-jauzian espezializatu zen eta errekor pertsonala Iruñean bertan egin zuen 1972ko apirilean, 1'90 metrotako jauzia eginez. Espainiako selekzioarekin Parisen ere izan zen.

Nafar Gobernuak urtero ematen duen Nafarroako kirolari onenare saria ere jaso zuen.

Belauneko lesio baten ondorioz atletismoa utzi behar izan zuen. Txirrindularitzan ibili zen ondoren eta amateur mailako lasterketa batzuk irabazi zituen.

## Medikua eta ikertzailea 
Nafarroako Unibertsitatean *cum laude* doktoratu zen eta gaur egun Nafarroako Ospitalean Gastroenterologiako zerbitzu burua da. Ikerketa lanak ere egin ditu *Helicobacter pylori* bakterioaren inguruan eta hainbat artikulu argitaratu ditu.

## Erreferentziak
Salviati jauregia

**Salviati jauregia**  ()  Veneziako Dorsoduro auzoan dagoen eraikin historikoa da, Italian. Veneziako Ubide Handiaren aurrez aurre kokatuta, Barbaro Wolkoff jauregi eta Orio Semitecolo Benzon jauregi artean dago. XX. mende hasieran eraiki zen.

## Historia 
Eraikina XX. mendean eraiki zen, 1903 eta 1906 urteen artean, Giacomo Dell 'Olivoren proiektu batetik abiatuta, 1859an Antonio Salviatik sortutako Salviati mahasti-fabrikaren jabeen enkarguz. Bertan, labeak eta denda ezarri ziren. 1924an, eraikina berregituratu egin zen, altuera bat gehiago erantsiz eta publizitate-mosaiko handi bat jarriz fatxada nagusiaren erdian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Zariquiegui Izco

**Daniel Zariquiegui Izco** (Iruñea,  - ) nafar futbol arbitroa, futbolaria eta Osasuna futbol klubaren delegatua izan zen. 248 partida epaitu zituen Lehe mailan eta 39 urtez iraun zuen errekorrak. 2009an Mejuto González asturiarrak gainditu zuen.

## Biografia 
1939an futbolean jokatzen hasi bazen ere 1941ean dagoeneko futbol arbitroa zen. 1944an Nafarroako arbitroen kolegioan sartu zen eta handik aurrera mailaz maila gora egin zuen, 1948an hirugarren mailan, 1949aan bigarren mailan eta 1950eko irailaren 17an debuta egin zuen Lehen mailan, Málaga eta Lleidaren arteko partida batean. 25 urte zituenez ordura arteko epaile gazteena zen. 20 denboraldi egingo zituen Lehen mailan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irene Sánchez-Escribano

**Irene Sánchez-Escribano Figueroa**, (Toledo, 1992ko abuztuaren 25) lasterkari espainiarra da, oztopo lasterketatan eta krosean espezializatua. Munduko eta Europako hainbat txapelketatan hartu du parte.

## Ibilbidea 
San Ildefonsoko Atletismo Elkartean hasi zen 9 urte zituela. Batxilergoa egin ondoren Medikuntza ikasketak egitera Madrilera joan zen eta Errendimendu altuko Zentroan sartu zen Antonio Serranoren agindutara lan egiteko. 2014an 3.000 metroko oztopo lasterketan egin zuen debuta eta kategoriarik gustukoena zuela ikusi zuen. Sei aldiz izan da Espainiako txapelduna.

## Palmaresa 
* 3.000 m oztopoak:
** Espainiako txapeldun (6): 2015, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021
* 800 m – 2:11.06 (Castellón 2012)
* 1500 m – 4:24.66 (Mataró 2012)
* 3000 m – 9:19.88 (Iruñea 2017)
* 10 km – 34:04 (Madril 2016)
* 2000 m oztopoak – 6:51.20 (Madril 2015)
* 3000 m oztopoak – 9:27.53 (Birmingham 2019)

**Indoor**
* 1500 m – 4:24.63 (Madril 2017)
* 3000 m  – 9:13.82 (Valencia 2017)

## Erreferentziak
Gabriel Marco

**Gabriel Marco Oyarzabal** (Lizarra, 1972) nafar arraunlari ohia da.

## Ibilbidea 
Lemazaindun bikoan zilarrezko domina eskuratu zuen Tasmanian jokaturiko Munduko txapelketan. Santoña taldeko arraunlaria zen orduan. Hurrengo urtean B finala irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manu Quijera

**Manu Quijera Poza** (Iruñea, 1998ko urtarrilaren 13a) atleta nafarra da, xabalina jaurtiketan espezializatua. Espainiako errekorra izan zuen 2019ko maiatza eta 2020ko abuztuaren artean 81,31 metrotako markarekin.

## Ibilbidea 
Niko anaiaren urratsak jarraituz hasi zen 13 urterekin xabalina jaurtiketan. Idoia Mariezkurrena zuten biek ere entrenatzaile. 2013 eta 2017 artean bost urteetan izan zen Espainiako txapelduna, adin bakoitzeko txapelketatan. 2018an helduen Espainiako xabalina txapelketa jokatu eta bigarren egin zuen Niko anaiaren atzetik. Urte hartako rankingean hirugarrena izan zen Odei Jainaga eibartarraren eta Niko anaiaren atzetik.

2019ko maiatzaren 18an Espainiako errekorra egin zuen Madrilen, 23-urtez azpikoen txapelketa batean. 81,31 metrotako marka ezarri zuen, aurrez Odei Jainagak zuena baino 67 cm gehiago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Manu Quijeraren fitxa World Athletics webgunean
1923ko Txinatarren Migrazio Legea

**1923ko Txinatarren Migrazio Legea**, baita ere **Txinatar Esklusio Legea**, Kanadako Parlamentuak onartutako legea izan zen. William Lyon Mackenzie King Kanadako Alderdi Liberaleko lehen ministroaren gobernuak onartu zuen, Kanadara txinatarren migrazioa ia guztiz debekatuz. Nazio gehienetako migrazioa nolabait kontrolatzen bazen ere, Txinatik zetozen migratzaileak izan ziren guztiz debekatu ziren bakarrak. 

Bigarren Mundu Gerraren ostean Kanadak Nazio Batuen Erakundearen Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala sinatu ostean legea bertan behera utzi zen, 1947ko urtarrilaren 1ean 1946ko Kanadako Hiritartasun Legea onartu ostean. Hala ere, 1962ra arte ez zen berriro hasi txinatar migrazioa modu arautu batean, eta 1967an puntuetan oinarritutako migrazioari ekin zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manolín Fernández

**Manuel "Manolín" Fernández Tabernero** (Barakaldo,  - Sant Hipòlit de Voltregà, ) bizkaitar futbolaria izan zen, erdilari moduan aritu zena.

## Kirol ibilbidea 
## Kanpo estekak
São Pedro eliza (Rates)

**São Pedro eliza**, **Ratesko eliza erromanikoa** ere deitzen dena, Portugalgo Rates-en dago, Póvoa de Varzim udalerrian, Porto barrutian. Garai hartan sortzen ari zen. Portugalgo erresumako monumentu erromaniko garrantzitsuenetako bat izan zen Erdi Aroaren hasieran.

Ave ibaiaren arroaren ondoan kokatua, Cluny ordenako monasterio bat da eta Rateseko São Pedroren kondairarekin lotuta dago, Bragako lehen apezpiku mitikoa izan zena.

São Pedro eliza Monumentu Nazional gisa sailkatuta dago 1910etik. 

## Historia 
1997 eta 1998an egindako ikerketa arkeologikoek adierazten dutenez, egungo eliza suebo-bisigodo garaiko eraikin baten orubean egin zen. Eliza hau Portugal konderri zen garaian berreraiki zen, XI.mendean. Hori frogatzen duten elementu batzuek daude eraikinean: mendebaldean ageri den gorputz bat, ziurrenik tenplu aurrerromaniko baten *nartexa* izan zena. Hor erromatar estela bat aurkitu zen, gero kristautua VI-VII mendeetan. eta erromaniko aurreko garaian berrerabiliak. Eliza aurre-erromanikoaren aztarna gutxi geratzen dira, sarrera nagusiaren ondoan dauden zutabeen oinarriak eta kapitel batzuk nabarmenduz.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Igreja de Rates.JPG|Fatxada
Fitxategi:Igreja São Pedro de Rates, Póvoa de Varzim (5005332929).jpg|Absidea
Fitxategi:Sao Pedro de Rates Church2.jpg|Erdiko nabea
Fitxategi:Igreja de São Pedro de Rates VI.jpg|Atariko tinpanoa, arkiboltak eta kapitelak

## Bibliografia 
* MONTEIRO, Manuel, *S. Pedro de Rates*, Porto, 1908
* DGEMN, *A Igreja de São Pedro de Rates*, Boletim nº 23, Lisboa, 1941
* ALMEIDA, Carlos Alberto Ferreira de, *A Igreja românica de S. Pedro de Rates, Póvoa de Varzim*, 1975; Tesouros Artísticos de Portugal, Lisboa, 1976
* ALMEIDA, C. A. F. de, *Arquitectura Românica de Entre-Douro-e-Minho*, Porto, 1978, II
* REAL, Manuel Luis, *O românico condal em S. Pedro de Rates e as transformações Beneditinas do séc. XII*, Póvoa de Varzim, 1982 
* ALMEIDA, Carlos Alberto Ferreira de, *História da Arte em Portugal*, vol. 3, Lisboa, 1986
* IPPAR, *Património Arquitectónico e Arqueológico Classificado, Inventário*, vol. 2, Lisboa, 1993
* STATUA, Atelier de Escultura Conservação e Restauro, *Relatório do Estudo sobre o estado de conservação da pedra da igreja de São Pedro de Rates Póvoa do Varzim*, Sintra, 1997
* DGEMN, *Relatório sobre a Conservação e Valorização Geral da Igreja de São Pedro de Rates*, Lisboa, 1999
* MATOS, A. Campos, *A Igreja Românica de S. Pedro de Rates, guia para visitantes*, Póvoa de Varzim, 2000
* BEGONHA, Arlindo, *Estudo dos Materiais Pétreos e Argamassas, Estudo da Patologia da Pedra da Igreja de São Pedro de Rates*, Faculdade de Engenharia da Universidade do Porto, Porto, Fevereiro 2002

## Erreferentziak 

## Kanpoko estekak
José María Bautista

**José María Bautista Monente** (Donostia, Gipuzkoa, ) gipuzkoar futbolari ohia da, atzelari moduan aritzen zena.

## Ibilbidea 
*2015ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren profila Errealeko webgunean
Mycena abramsii

***Mycena abramsii*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoa: *Mycena praecox*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1,5 eta 3,5 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo kanpai-itxurakoa edo erdiesferikoa, gero zabalagoa, titi pixka batekin, gris-arrexka kolorekoa edo arre-grisaxka, argiagoa edo ilunagoa, ertz argiagoarekin, oso ildaskatua.

**Orriak:** Goranzkoak, zurixkak, erreflexu grisaxkak izan ditzake.

**Hanka:** Hauskorra, barnehutsa, luzera aldakorrekoa; gris-argitik zurixka kolorera doana, oinarri ilunagoarekin eta iletxo zurixkaz estalita.

**Haragia:** Usaingabea edo errefau usain arin batekin.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator. "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia. *Praecox* epitetoa ere latinetik dator, goiztiarra, esan nahi duen "praecox" hitzetik. Udaberriaren hasieran hasten delako.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Mycena polygramma f. pumila* delakoarekin, nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udaberriaren hasieratik aurki daiteke, talde txikietan zuhaitz bizietan edo hostozabalen eroritako adarretan.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mycena pseudopicta

***Mycena pseudopicta*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du balio gastronomikorik.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 1,8 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, erdia apur bat deprimitua, luze ildaskatua, arre-grisaxka kolorekoa.

**Orriak:** Oso dekurrenteak, zuri-grisaxkak, orrien arteko zainekin. 

**Orri dekurrenteak:** Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Arre argi kolorekoa, leuna. ez oso hauskorra, 6 cm arteko luzerakoa.

**Haragia:** Gutxi eta usaingabea.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia.

## Jangarritasuna 
Ez du balio gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
Itxuragatik, nahas daiteke *Omphalias* edo *Hygrocybe* batzuekin, hauengatik, esporengatik bereizten da, orrien bilbeagatik eta oinagatik.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, zelaietako belarretan 

### Banaketa eremua 
Europan, batez ere Alpetan, karpatoetan eta Ural mendietan. Groenlandia, Islandia eta Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agustín Tamames

**Agustín Tamames Iglesias** (Monterrubio de Armuña, 1944ko urriaren 19a) espainiar txirrindulari ohia da, profesionala 1969 eta 1977 artean.
## Kirol ibilbidea
Garaipenik aipagarrienak Espainiako Vueltan lortu zituen, non 1975eko elastiko horia eskuratu zuen, horretaz gain 11 etapa poltsikoratu zituen denera. 1976ko Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketa irabazi zuen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Elisabet (Itun Zaharra)

**Elisabet** () Itun Zaharreko pertsonaia da, Aaron apaiz nagusiaren emaztea. Aminadaben alaba eta Nahxonen arreba zen. 

Bibliak dio Elisabetek eta Aaronek lau seme izan zituztela: Nadab, Abihu, Eleazar eta Itamar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bryana Salaz

**Bryana Alicia Salaz** (Orlando, 1997ko abuztuaren 25a) aktore eta abeslari estatubatuarra da. 2014an, *The Voice*-ko zazpigarren denboraldian agertu zen Gwen Stefaniren taldean. 2019an, Kaylieren papera erretratatzen hasi zen Netflix *Team Kaylie* seriean. 

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
*  Bryana Salaz – IMDb
Termitomyces

***Termitomyces*** Lyophyllaceae familiako onddo basidiomizetoen genero bat da. 30-40 espezie sartzen dira genero honetan eta guztiak termiten menpekoak bizirik irauteko. Termiten subfamilia baten elikagai-iturri dira, Macrotermitinae familiarena hain zuzen ere, eta hauek sinbiosi harremanean egoten dira genero honetako onddoekin. Sinbiosi hau Atta inurrien eta Attamycetes onddoen arteko sinbiosiaren oso antzekoa da. Genero honetako espezie guztiek arrosa koloreko esporak eta sustrai-formako zurtoin luzanga dute, termita-habiarekin zuzenean lotuta dagoena.  

## Ezaugarriak 
Onddo hauek jangarriak dira eta munduko onddo jangarririk handiena genero honetakoa da, *Termitomyces titanicus* onddoa. Onddo hau Afrika Mendebaldekoa eta Zambiakoa da eta bere kapelak metro bateko diametroa du. 

## Sukaldaritza-erabilera 
Genero hau oso ohikoa da Indiako Goa estatuan. Abuztu hasieran, bi aste inguruz, baserritar taldeak Goako errepideetan ibiltzen dira, eskuz bildutako perretxiko horiek saltzen. "Tonak" izeneko saltsarekin prestatzea oso ohikoa da. 

*Termitomyces* onddoen kantitate handiak ekoiztea oso zaila da, eta, beraz, oso garestiak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak