Kanpai-formako ontzien kultura

**Kanpai-formako ontzien kultura** Europako Kalkolitoaren amaieran eta Brontze Aroaren hasieran, orain dela 4.800 urte inguru, garatu zen kultura arkeologiko baten izena da, alderantzizko kanpai baten forma zuten ontziak egiteagatik ezaguna.  

Kultura nabarmen sakabanatu zen, Mendebaldeko Europan eta Iberiako eskualde askotan, eta ekialderantz, Danubioko lautadetaraino hedatzen zen, eta iparralderantz Britainia Handiko eta Irlandako uharteetaraino. Sardinia eta Sizilia uharteetan eta Afrikako ipar-mendebaldeko kostaldeko eremu batzuetan ere garatu zen. Euskal Herrian kultura horri lotutako hainbat ontzi ere aurkitu dira, eta gatzaren ustiapenarekin lotu da. Kanpai-formako ontzien fenomenoak aldaketa handiak ditu eskualdeka, eta 2018ko ikerketa batek erakutsi zuen genetikoki askotarikoak diren populazioekin lotzen zela. 

Kanpai formako ontziaren jatorria gehien eztabaidatu den alderdietako bat izan da, jatorriari buruzko planteamendu oso desberdinekin: ekialdekoa, egiptoarra, Iberiar penintsulakoa, Europa erdialdekoa edo jatorri anizkoitza. Bere elementuak eskuz egindako zeramikazko ontzi batzuk dira, ia beti gorri kolorekoak, kanpai, katilu eta kazola formakoak, motibo geometrikoz, bandaz eta lerro horizontalez apainduak, normalean maskorrez, hortz anitzeko orraziz edo sokaz inprimatuak, edo azken biak biak konbinatuz. Ezaugarri horiek Kalkolitoko Europa osoan agertzen dira, habitaten eta lurperatzeen oso testuinguru desberdinetan, baita Afrikako iparraldean ere. 

Hasierako fasean, kanpai-formako ontzien kultura Erdialdeko Europako kordoi-zeramika kulturaren mendebaldeko kultura garaikidea dela esan daiteke. K.a. 2400. urtetik aurrera, gutxi gorabehera, kanpai-formako ontzien kultura ekialderantz hedatu zen, kordoi-zeramikaren esparruan sartuz. Erdialdeko eta ekialdeko Europako zenbait lekutan, Poloniaraino, kordoi-zeramikatik kanpai-formako kulturara doan sekuentzia gertatzen da. Aldi hori kultura-harremaneko garaia izan zen Europa atlantikoan eta mendebaldean, Neolitoan isolatze erlatiboko aldi luze baten ondoren. 

Heldutasun-fasean, kanpai-formako ontzien kultura ohiko artefaktu-moten multzo gisa ez ezik, fenomeno kultural konplexu gisa ere ulertzen da: kobre, brontze artsenikodun eta urrezko metalurgia, distantzia luzeko truke-sareak, arku-tiroa, dekorazio-mota espezifikoak, sexuaren arabera lurperatzeko ohitura zehatzak eta partekatutako ideia ideologiko, kultural eta erlijiosoak (ustez) barne hartzen zituena, baita eskualdeko elite soziala eta eskualde-eliteen agerpena ere. Hizkuntzaren aldetik, aitzinindoeuroperaren hedapenarekin zein substratu baskonikoaren proposamenarekin lotu da. 

## Jatorria eta hedapena 
### Jatorria 
Kanpai-formako objektuak (hasierako fasean behintzat) ez dira eremu jarrai batean banatzen, kultura arkeologikoetan ohikoa den bezala, baizik eta Europa osoan sakabanatuta dauden uharte-kontzentrazioetan. Bere presentzia ez dago arkitektura edo hileta-ohituren mota berezi batekin lotuta. Hala ere, kanpai-formen kultura, bere fase berantiarrean, kultura arkeologiko koherente batean bateratzen dela dirudi.

3k. milurtekoaren hasieran sortu ziren «kanpai-ontziak». Non, ordea, eztabaidagarria da. Tajoko estuarioan (Portugal) aurkitu ziren kanpai-ontzien «itsas» diseinuaren lehen adibideak, K.a. XXVIII. mendean erradiokarbonoz datatuak, baina datu horietako batzuek arazoak dituztela ere nabarmendu da. Itsasaldeko ontzietan, dekorazioa banda horizontalen barruan kokatzen da eta  Kontinentala deritzan estiloa baina apalagoa da.. Turekek Neolito berantiarraren aitzindariak ikusten ditu Afrikako iparraldean, eta itsas estiloa Iberia eta Marokoren arteko itsas harremanen ondorioz sortu zela dio, Kristo aurreko hirugarren milurtekoaren lehen erdian, eta Rhinaren arroan kokatu zuen jatorria. Sintesi ariketa batean, Rückstrom teoriak argudiatu zuen Tajotik atera eta Erdialdeko Europara iritsi ostean, handik berriro ere bueltatu zela, nolabait bi jatorri dituen kultura bat sortuz. Eta, gauzak korapilatzeko, Herbehereetan jatorria duela ere proposatu da, batez ere karbono 14 datazioetan oinarrituta, nahiz eta hor ere arazoak dauden tipologien eta hainbat datazioren aldetik

### Hedapena eta kordoi-zeramikarekin kontaktua 
Tajoko jatorria defendatzen dutenen arabera, Tajoko estuariotik itsasorako joan-etorriak egin ziren. Hegoaldeko mugimendu batek Mediterraneora eraman zuen, eta han «enklabeak» ezarri ziren Espainiako hego-mendebaldean eta Frantziako hegoaldean, Liongo golkoaren inguruan, eta Po ibarrean, Italian, ziurrenik jadeitazko aizkorak banatzeko erabilitako mendebaldeko antzinako merkataritza-bide alpetarretan zehar. Iparralderanzko mugimendu batek Armorikako hegoaldeko kostaldea hartu zuen. Bretainiako hegoaldean ezarritako enklabea estu lotuta zegoen ibai eta lehorreko ibilbidearekin, Loiran zehar, eta Gâtinais bailaratik Sena bailararaino, eta hortik Rhin behereraino. Aspalditik ezarritako ibilbidea zen, harrizko aizkoren lehen banaketetan islatzen dena, eta sare horren bidez, itsas aldeko kanpai-formako ontziak Behe Rinera iritsi ziren lehen aldiz K.a. 2600 inguruan. Europa Mendebalde osoan zehar agertu ziren jada K.a. 2500aren inguruan. Hemen, kanpai-formako ontzien kulturak bertako zeramikazko formak bereganatu zituzten. Hortik aurrera Karpatoetako zeramika mota eta kanpai-formakoa lotuta hedatu ziren.
thumb|Bardeetan aurkitutako itsas aldeko estiloko kanpai foramko ontzia.
Rhin ibaia kordoi-zeramika kulturaren eremu zabalaren mendebaldeko muturrean zegoen, eta eskualde horretan bi kulturen arteko kontaktua ezarri zen. Hortik aurrera, kanpai-ontzien kultura Ekialdeko Europan zehar zabaldu zen, kordoi-zeramika kultura Vistularaino (Polonia) ordezkatuz.

2014an egindako berrikuspen batek erakutsi zuen kanpai-formakoen inguru osoan banakako ehorzketak, ehorzketa komunalak eta Neolitoko ehorzketen berrerabilpena daudela. Horrek aurreko iritzia baliogabetzen du, zeinetan uste zen kulturaren hegoaldeko eremu goiztiarretan banakako ehorzketa ezezaguna zela. Berrikuspenaren aurretik uste zen kultura horrekin elkarketa Rhin ibaiaren beheko lurretan lortu zela, eta mendebalderantz hedatu zela ondoren Rhinetik Loirara, eta hortik Britainiara.

Irlandako lehen kobre-ekoizpena, K.a. 2400-2200 artean Ross uhartean identifikatua, kanpai-formako zeramika primitiboarekin lotu zen. Han urtu ziren tokiko sulfarseniuro-mineralak, Britainia Handian eta Irlandan erabilitako lehen kobre-aizkorak ekoizteko. Teknologia berberak erabili ziren Tajo eskualdean eta Frantziako mendebaldean eta hegoaldean. Frogak nahikoak dira itsas kanpai-ontzien hasierako hedapena Atlantikoan zehar eta Mediterraneora, aspalditik funtzionatzen zuten itsas ibilbideak erabiliz, kobrearen eta beste lehengai arraro batzuen bilaketarekin zuzenean lotuta egon zela iradokitzen laguntzeko.

### Migrazioa 
[thumb|Beasaingo [Trikuaizti I eta II tumuluak|Trikuaizti I tumuluan aurkitutako ontzia. Itsas aldeko estiloa, edo naziorateko estiloa deritzana.]]
Kanpai-formako zeramikaren ezohiko forma eta ehuna ikusirik, eta erregistro arkeologikoan bat-batean agertu zenez, beste tramankulu batzuen talde bereizgarri batekin batera, *kanpai-formako ontzien paketea* gisa ezagutzen dena, XX. mendearen azken hamarkadetarainoko kulturaren zabalpenaren azalpena pertsona talde batek Europan zehar egindako migrazio gisa interpretatzea izan zen.

Gordon Childek bere tramankulu bereizgarriaren presentzia, Iberiatik Atlantikoko kostan zehar hedatzen ziren «misiolarien» intrusioa bezala interpretatu zuen, kobrearen metalurgiaren ezagutza hedatuz. Stephen Shennanek tramankulu horiek elite kultural mugikor batenak balira bezala interpretatu zituen, eta elite hori substratuko populazio indigenen gainean ezarri zen. Era berean, Sangmeisterrek (1972) «kanpai-formako ontzien herria» (*Glockenbecherleute*) merkatari eta artisau talde oso mugikor gisa interpretatu zuen. Christian Strahmek (1995) «kanpai-formaren fenomenoa» (*Glockenbecher-Phänomen*) terminoa erabili zuen «kultura» terminoa saihesteko konpromiso-soluzio gisa.

Heydek (1998) ondorioztatu zuen kultura Alemaniako hegoaldean kanpotik sartu zela, eta aldi berean mantendu zela bertan garatutako korden kulturarekin batera. Era berean, kulturari lotutako ehorzketa erritualak Mendebaldeko Europan arrotzak ziren, Erdialdeko Europatik sartuak. Kultura horrekin lotutako ehorzketak banakakoak izaten ziren, maiz tumuluetan eta euren armekin, baina Neolitoan Atlantikoan eta Mendebaldeko Europan ohikoagoa zen armarik gabe eta taldeka egitea ehorzketa horiek. Aldaketa hori kordoi-zeramika kulturari egozten zaio.

thumb|Kanpai-formako ontzien kulturak erabilitako harrizko eskumuturrekoak.
«Ontziak, ez pertsonak» teoriaren arabera, ontzien kultura Europako herri indigenek hainbat gradutan hartutako eta egokitutako ezagutza-multzo (sinesmen erlijiosoak barne, baita kobrea, brontzea eta urrea lantzeko metodoak ere) eta artefaktuen (kobrezko dagak, V-formarkin zulatutako botoiak eta harrizko eskumuturrekoak barne) «paketetzat» hartzen zen. Brontze Aroaren hasierako elite lokalen agerpenak prestigiozko objektu gisa hartuko lituzke ontziak, eta salerosketen bidez bereganatu, kultura homogeneo baten bidez baino. Ikuspuntu horrekin kritiko, hainbat lekutan masiboki egin ziren objektuak zirela argudiatu da, zaila dena elite eta prestigio ikuspegi batetik.

Ezagutza berri horiek, agian, populazio-mugimenduen eta kontaktu kulturalen konbinazioaren ondorio izan daitezke. Adibidez, garagardoaren ekoizpenarekin eta kontsumoarekin lotutako gurtza prestigiotsu baten parte gisa, edo Europa Atlantikoko itsas bideetan egindako aurkikuntzek erakusten dituzten bezalako lotura komertzialen parte gisa. Ontzien hedapenarekin lotutako azterketa palinologikoek, polenaren analisia barne, zalantzarik gabe, garagarraren laborantza handitzea iradokitzen dute, garagardoaren elaborazioarekin lotuta egon daitekeena. Ontzien banaketa garraio-ibilbideen eremuetan handiagoa zela ikusita –ibiak, ibai-haranak eta mendateak barne–, iradoki zen edalontzietako «jendea» jatorriz brontzezko merkatariak zirela; gerora, Neolitoko edo Kalkolitiko goiztiarreko tokiko kulturetan finkatu ziren, tokiko estiloak sortuz. Ontzien erabilerari lotutako brontzezko erreminten azterketa xeheak iradokitzen du kobrea Iberiar Penintsulatik zetorrela, eta, ondoren, Erdialdeko Europako eta Bohemiako mineraletatik. Europa Erdialde eta Iparraldean kanpai-formako ontziak iritsi aurretik eta ondoren egindako ontziek eboluzio jarraia dutela ikusten da, eta ez bat-batekoa. Azken urteotan proposatu da gatzaren merkataritzak, bereziki Portugal eta Herbehereak itsasontziz lotuko zuena, harremana izango zuela Tajotik Iparraldeko Europara teknologia hedatzearekin, nahiz eta ez den aurkitu Tajo inguruan gatzaren produkzio arrastorik.

### Interes berritua migrazioan 
Mediterraneoan eta Frantzian berriki egindako ikerketek migrazioaren garrantzia nabarmendu dute berriz ere kanpai-formako ontzien historian. Moda edo objektuen eta haien erabileraren hedapen soil gisa ulertu beharrean, 300 aztarnategi baino gehiagoren ikerketak erakutsi zuen giza taldeak benetan desplazatzen zirela esplorazioak, kontaktuak, asentamenduak, hedapena eta akulturazioa/asimilazioa zekartzan prozesu batean.

Elementu batzuek iparraren eta ekialdearen eragina erakusten dute, eta beste batzuek Frantziako hego-ekialdea iparralderantz hedatzen zen komunikazio eta elkartrukerako bide garrantzitsu batean bidegurutze garrantzitsua zela adierazten dute. Uste denez, “arantzazko alanbrez” egindako zeramikazko dekorazio bereizgarri batek lehenengo Italia erdialdetik migratu zuen. Mugimendu-eredua askotarikoa eta konplexua izan zen, Atlantikoko kostan eta Mediterraneoko iparraldeko kostan zehar, eta, batzuetan, baita barnealderantz ere. Portugalek eskualdean duen eginkizun nagusia eta zeramikak Europa osoan duen kalitatea, dimentsio ideologiko bat ukatzen duen interpretazio berri baten aldeko argudio gisa erabiltzen dira.

Aurkikuntza genetikoek ere migrazio hipotesia babesten dute. Bavariako kanpai-formakoen hilobietako 86 pertsonaren estrontzio-isotopoen analisi batek iradokitzen du hilobi guztien %18 eta %25 artean eremutik kanpo distantzia nabarmen batetik zetozen pertsonek okupatuta zeudela. Hori haurrei zein helduei aplikatzen zitzaien, eta horrek migrazio-olde handia zegoela adierazten du. Loess-zoruetan bizi ziren pertsonen kopuruzko balioekin antzekotasunak ikusita, bertako mugimenduaren norabide orokorra ipar-ekialdetik hego-mendebaldera da. Amesburyko arkulariaren kasuak ere migrazioa babesten du: armetako metalak iberiar eta frantziar jatorria dute, eta arkulariak haurtzaroa Alpeetan eman zuen.

2010eko hamarkadako azterketa arkeogenetikoek neurri bateraino konpondu ahal izan dute «migrazio/difusio» auzia. Olalde eta bere taldearen azterketak (2018) «kidetasun genetiko mugatua» baino ez zuen aurkitu Iberiako eta Erdialdeko Europako kanpai-formako konplexuarekin elkartutako banakoen artean, eta horrek iradokitzen du migrazioak zeregin mugatua izan zuela hedapen goiztiarrean. Hala ere, ikerketa berak aurkitu zuen ontzien konplexu helduaren ondorengo hedapena migrazioarekin oso lotuta zegoela. Hori bereziki egia da Britainia Handiaren kasuan, non ontzien kulturaren hedapenak esteparekin lotutako jatorri maila altuak ekarri zituen, eta horrek tokiko ondare genetikoa ia erabat eraldatzea ekarri zuen mende gutxi batzuetan, Neolitikotik eratorritako tokiko leinuen %90 gutxi gorabehera ordezkatzeraino.

## Ontzien erabilera 
[thumb|[Shrewtoneko ehorzketa baten adibidez.]]
Kulturari izena ematen dion objektua kanpai-formako ontzia da, eta horregatik ohiko ikerketa eremua da ontzien funtzioa argitzea, baina horren froga materialak zailak dira, eta bestelakoak biltzeko ere erabili zirela argi dago. Alkoholarekin lotutako lehen aurkikuntza Eskozian egin zen, Ashgroveko zistan, eta ezti-ura izan zen. Garagardoa zuten ere Miño de Medinaceliko eta La Peña de la Abuelako ontziek, horiek ere Soriako probintzian. El Ventorron (Madril) aurkitutakoa kopuru handia da, baina uste da erritual batean edan eta ondoren hautsitako ontziak direla, agian lider baten boterea indartzeko saio bat. Erabilera hori bat dator beste hipotesi batekin: ontziak lotuta zeuden kanabisarekin, kordoi-zeramika kulturaren garapen gisa, eta dekorazioa kalamu landarearen zuntzekin egingo litzateke. 

Baina alkohola edo edari psikotropikoak ez dira erabilera dokumentatu bakarra. Badakigu batzuk erabili zirela kobrea bera erreduzitzeko prozesuan, beste batzuek janaria zutela, eta gutxi batzuk urna funerario gisa erabili zirela. Irthlingborougheko tumulu baten inguruan ehunka abereen hezurrak aurkitu ziren, eta horregatik uste da ehorzketarekin batera otordu handi bat egon zela. Kobrearekin lotura dute Torres Vedrasen (Portugal), El Ventorron edo Getafe (Espainia) inguruan aurkitutako aleek, zein Pirinioetako estiloan Katalunian zein Frantziako hegoaldean aurkitutako ale batzuek.  

Badago beste erabilera bat, momentuz aurkitutako aztarnen arabera Iberiar penintsulara mugatzen dena: gatzaren fabrikazioa. Gatzaren produkzioa oso lotua zegoen Neolitoan sortu ziren merkataritza-bideekin. Baina Iberiar penintsulan Portugalgo Estremaduran hasi ziren ontzietan irakiten, produkzio handiarekin, kanpai-formako ontzien aurretik. Ciempozuelos motako ontziak egiten zituztenek gatzaren produkzio masiboa eta merkataritzaren kontrola zuten Iberiar penintsulan Ka. 3. milurtekoaren amaieran. Hala ere, gatzaren garraioa landareekin egindako otarretan egiten zela argudiatu da. Baina iberiar ontziak oso antzekoak dira tamainan, eta euren dekorazioak landareekin egindako ontzien imitazioa izan daiteke, eta horregatik bolumen finko bat zuten ontzia izan zitezkeen.

Kanpai-motako ontziak izan ziren Britainia Handian eta Irlandan denbora gehien erabili zirenak; beste eremu batzuetako ontzi berantiarrak Brontze Aro goiztiarreko ontzi gisa sailkatzen dira (Herbehereetako alanbre-hortz ontziak, edo ontzi erraldoiak, *Riesenbecher*). Kanpai-formakoek irekitako nazioarteko merkataritza-ibilbide berriak sendotu egin ziren eta kultura horren atzetik etorri ziren Brontze Aroko hainbat kultura, besteak beste Erdialdeko Europan Únětice kultura, Herbehereetan Elp kultura eta Hilversum kultura, Brontze Aro Atlantikoa Britainia Handian, Irlanda eta Brontze Aro Nordikoa, Eskandinavia hegoaldean eta Alemania eta Polonia iparraldean hedatzen zen kultura.

### Iberiar penintsula 
Kanpai-formako ontzien kulturaren hasiera Iberiar penintsula jartzeko irizpide argirik ez dagoen arren, Portugalgo Estremaduratik hastea ohikoa izaten da. K.a. 4. milurtekoaren erdialdean hasten den hazkunde demografiko jarraituko gertakari luze baten amaieran sortu ziren kanpai-formako ontziak, erradiokarbono datek proposatzen duten bezala. Joera hori nabarmena da penintsularen hegoalde osoan, non erregistro arkeologikoek aztarnategien ugalketa, aniztasun handiagoa eta monumentaltasunerako joera nabarmena erakutsi duten. Megalitismoaren loraldia izan zen, nekropoli kolektiboekin, eta megalito nahiko sofistikatuekin, oraindik K.a. 3. milurtekoan erabili zirenak. Aldi berean Los Millares, Zambujal, Castelo Velho de Freixo de Numão, edo Perdigões bezalako guneak sortu ziren, baina prestigiozkoak izan zitezkeen hainbat objekturen bidez, hala nola Siziliako anbarra edo Afrika eta Indiako elefanteen bolia. Mugikortasun eta aberastasun horrek estratifikazio soziala indartu zuela pentsatzen da, eta testuinguru horretan garatu zen Iberiar penintsulan kanpai-formako ontzien kultura.

Kanpai-formaio ontzien kulturarekin lotu diren bizileku eta hilobien motak era guztietakoak dira. Galizian ohikoa da aztarnategi megalitiko zaharragoak erabiltzea, Kalkolitoko gotorleku hutsak okupatzea eta harresirik gabeko asentamentu berriak sortzea. Gaztelako ordokian ohikoena da azaleko aztarnategiak egotea, eta gutxitan haitzuloak edo babeslekuak erabiltzea. Aztarnategi batzuetan badaude kanpai-formako ontziak, baina ez dira ohikoenak, eta horregatik proposatu da kanpai-formako aztarnategiak baino, kanpai-formak dituzten aztarnategiak direla. Batez ere kulturari lotutako aztarnategien artean daude El Ventorro (Getafe) eta Humanejos (Parla), biak Madrilgo Erkidegoan. Gehienetan aurkitzen diren elkarketetan V-zulodun botoiak, kobrezko dagak, eskumuturrarentzako harrizko babesak eta Palmela motako puntak daude.

Goian aipatu den bezala, Iberiar penintsularen kasuan gatzaren fabrikazio eta salmentarekin lotu da ontzien kulturaren garapena
File:Cuentas de collar, puñal, punzón y puntas de jabalina. Bronce Antiguo.jpg|Eskumuturrekoa, metalezko data eta xabalina puntak.
File:Cazuela (26798289912).jpg|Ciempozuelos estiloko dekorazioa duen kazola.
File:Braçal de arqueiro, verso, Idade do Bronze.jpg|Vila Nova de Cerveirako urrezko eskumuturrekoa, Portugal.
File:Bellbeaker-Palmela points.jpg|Metalezko palmela puntak, Vila Nova de São Pedroko kastroa, Portugal
File:Gold pendants1.png|Urrezko belarritakoak, Portugal.
File:Dolmen de la Pastora 1.png|Dolmen de la Pastora, Espainia.
Fitxategi:Campaniforme Ciempozuelos (M.A.N. Inv.32252) 01.jpg|Kanpai-formako ontzia (Ciempozuelos, Espainia)
Fitxategi:03_Yacimiento_calcolítico_FuenteOlmedo_by_Ni.jpg|Kobrezko sastakaia, urrezko diadema, eta eskumuturrekoa, Fuente Olmedo.

#### Euskal Herria 
[thumb|[Sorginaren Txabola|Sorginaren Txabolako *Ciempozuelos* estiloko kanpai-formako ontzia, Araba.]]
Eneolitoan, aurreko aroko horma leuneko ontzi zeramikoak egiten jarraitu zuten, tarteko tamainak zituztenak, eta aldi berean, kanpai formako zeramika agertu eta garatu zen, bere aldaerekin: itsas aldekoa eta kontinentala, bereziki Ciempozuelos deitu den formakoa. Zeramika mota hori K.a. II. milurtekora arte iraun zuen. Aztarna nabarmenenak Arabako Errioxako trikuharrietan daude eta aire zabaleko beste gune batzuetan, hala nola La Renken, Berantivillan.  Añanako Gatz Haranean hainbat zeramika zati aurkitu dira, eta horregatik uste da gatzaren ustiaketa eta merkataritzarekin lotuta zegoen kultura zela Euskal Herriko eta Gaztelako ordokiko estiloen artean jarraikortasuna badago.

### Herbehereak 
thumb|Herbehereak, K.a. 2750 inguru.
Historikoki, Rhin ibaiaren bokalea, gaur egun Herbehereak dena, aipatu da kanpai-formako ontzien kulturaren sorleku gisa. Oinarria hilobi bakarraren kulturan legoke, kordoi-zeramikaren konplexua agertu zen lekurik mendebaldekoena. Gorputzak ekialde-mendebalde ardatz batean jartzen diren moduan ere ikusten dira gainerako konplexuarekin loturak, ezkerrerantz makurtuta (emakumeentzat) edo eskuinerantz makurtuta (gizonentzat), hegoaldera begira. Maiz, ehorzketa horiek zeramikarekin eta borroka-aizkorekin egiten ziren, gizarte borrokalari batekin lotu dena, baina izan daitekeena ere basogintzan aritzen zen kultura baten ondorio.

Zeramika da, hala ere, tokian toki egindako garapenaren elementu garrantzitsuena. Herbehereetan hilobi bakarraren kultura eta kanpai-formako ontzien kulturak bata bestearen atzetik etorri ziren, eta horregatik uste da batetik bestera garapena izan zela. Hala ere, garapen hori nola izan zen eztabaida iturri da, baita bizilekuak nolakoak izango ote ziren ere. Ehorzketa erritualetan ere jarraikortasuna egon zen, nahiz eta banakako hilobien eta tumuluen arteko eraikuntza desberdina izan. Zeramikazko ontziak ostilamenduaren parte ziren, baina dagak erabili ziren aurreko borroka-aizkoren ordez. Ehorzketa batzuetan metalurgiarekin lotutako objektuan ere aurkitu dira. Hala ere, zaila izaten da Herbehereetan hezurrak aurkitzea, lurra oso azidoa baita, eta azkar galtzen baitira. Horri gehitu behar Jutlandian edo Veluwemo basoan bizi ziren beste kulturekin izango zuten harremana. Estiloei dagokionez, eremu horietan itsastarra da nagusi, baina guztiz dekoratutakoa (AOO) eta guztiz kordatutakoak (AOC) ere ikus daitezke.  Horrela, Iberiar penintsulan bezala, jarraikortasuna ikusten da, eta zaila da ebaztea non hasi zen kultura lehenago hedatu ziren kanpai-formako ontzia. Belgikan aurkitutako Le Grand-Pressignyko puntak AOO motako kanpai-formako ontziekin batera agertu ziren. Ciry-Salsognekoaren kasuan, estepako arbaso ehuneko handia zuen. Ehorzketa gehienak kostaldetik gertu daude, Akitanian eta Bretainian. Bretainiako kasuan, ontziez gain gezi-puntak oso ohikoak dira ostilamenduan, maiz gehiegizko kopuruan.

Euren etxeak arbendol formakoak ziren Arku Atlantikoan, 5-7 metro zabal eta 10-20 metro luze. Horrelako 20 bat etxe aurkitu dira, baina etxerik gabeko beste 100 bat etxe-ingurune. Gehienak Bretainian daude, baina badira Normandian eta Charenten beste batzuk.

### Erdialdeko Europa 
Erdialdeko Europak zein leku duen kanpai-formako ontzien kulturan eztabaida iturri izan da, ikerlari batzuek proposatu dute kulturaren jatorria bertan zegoela. Hori onartzen ez duten gehienentzat ere, kulturaren hedapenaren motor gisa antzeman da, aurkikuntza arkeologikoen eskualde-kontzentrazio handienetako bat du. Eztabaidaren muinean kordoi-zeramika kultura konplexuaren substratu kulturala da, eta horren herentzia zer nolakoa izan zen aztertzea.

Kordoi-zeramika kultura oso ezaguna da Europako Historiaurre Berantiarrean, bere banaketa geografiko zabalagatik, populatze-aztarnen gabezia erlatiboagatik eta bere hileta-praktika oso egituratuengatik, hilobi gehienak hegoaldera orientatutako ekialde-mendebalde ardatz batean kokatutako gorputzak dituzten hilobi indibidualak dira, gizonak eskuinalderantz etzanda eta emakumeak ezkerralderantz. Arkeologikoki uste baino anitzagoa baldin bada ere, DNA zaharraren ikerketek eta Asiako Estepako jatorriaren ikerketek nabarmen indartu dute kultura horren inguruko interesa. Jatorrizko datuak berriz aztertzeak migrazio-mugimenduan genero-alborapen bat identifikatzea ekarri zuen, batez ere gizonen aldean (Euskal Herriaren kasuan ere ikusten dena. Horrek esan nahi du jatorri geografiko desberdinetako eta ondare genetikoa bultzatzen duten tokiko populazioetako banakoen nahasketa bat zegoela. Ikerlari batzuek gogorarazi dute arkeologia-konplexuak ez direla etnografia motako argazki estatikoak, baizik eta prozesu dinamiko konplexuen ondorio, kordoi-zeramikako kulturarekin bat datorrena. Makó-Kosihy-Čaka kultura, Karpatoetako autoktonoa, hirugarren osagai gisa sar daiteke. Ibai-sistema handiek zehazten dituzte haren garapena, hedapena eta epe luzeko aldaketak. Hala ere, gutxi dakigu oraindik bi kultura horien arteko elkarrekintzen inguruan, zein kanpai-formakoen bizileku eta ekonomiari buruz. Pömmelte esparruko sarrera nagusiak egunsenti eta ilunabarrera begira zeuden, solstizio eta ekinozioen arteko erdibidean, eta horrek adierazten du Pömmelte monumentu gisa erabiltzen zela «erritu egutegiekin eta urtaroko jaiekin lotutako zeremonietarako». Pömmelte eta Schönebeck-en esparruak «paisaia sakratu» baten parte ziren, eta haren jatorria Kristo aurreko hirugarren milurtekoaren hasierako zeramika kordatuaren kulturako santutegi eta eliteko hilerri batean dago. Pömmelteko barrutiak ere ia diametro bera du, eta Ingalaterrako Stonehengekoaren antzeko oinplanoa.

Erdialdeko Europako kanpai-formako kulturari buruzko lagin gehienak hileta-eremukoak dira, eta hilobiak bakarka, talde txikitan edo ilaratan antolatutako hilerrietan aurkitu dira. Hilobi horiekk ere arau zorrotzak jarraitzen dituzte, gorputzak normalean ipar-hego ardatz batean lerrokatuta, gizonak bere ezkerreko aldean etzanda ekialdera begira eta emakumeak bere eskuineko aldean simetrikoki kokatuta, ekialdera begira. Zeramika kordatuaren kulturaren arauak gogora ekartzen baditu ere, nabarmendu behar da, patroi batetik bestera igarotzeko, bi eraldaketa geometriko aplikatu behar direla: simetria birakaria bata, eta erreflexiboa bestea) eta armekin (bereziki arkuarekin lotuta) lurperatzeko joera zegoen, eta emakumeek edalontziekin eta beste ontzi batzuekin Kasu gutxitn kremazioa ere ikusi da.

Gold_Lunula1.png|Urrezko lunula bat, Saxonia Beherean aurkitua, Alemania.
Nußdorf_ob_der_Traisen_-_Urzeitmuseum_-_07b.jpg|Austriako ontzi bat.
Pommelte_Ring1.png|Alemaniako itxitura zirkular baten berreraikitzea, Pömmeltenen.
Bell_Beaker_wristguards_1.jpg|Arkularien eskumuturrekoak, Erdialdeko Europa.
Halle_(Saale),_Landesmuseum_für_Vorgeschichte,_Glockenbecherkultur.jpg|Ontzigintzaren aldaerak, Alemania.
Anthropomorphic_stele_no_1,_Sion,_Petit-Chasseur_necropolis_08.jpg|Estela antropomorfikoa, Suitza.

### Mendebaldeko Mediterraneoa 
Mediterraneoaren mendebaldeko arroan, lehen aipatu den Iberiar Penintsulatik kanpo, eskualdeko aldaera nabarmenak dituen kanpai-formako ontzien kultura garatu zen, aurretik zeuden kultura aberatsen gainean. Bakarkako ehorzketak ez dira ohikoak, baina Frantziako La Fare aztarnategian K.a. 2450-2280 arteko gizon baten ehorzketa dago, edalontzi batekin zein beste ontzi batzuekin, eta bertan egindako daga batekin. Inguruan dituen ezaugarrien ondorioz, uste da «atzerritar» baten ehorzketa izan litekeela, inguru lokal batean. Badirudi interpretazio hori berretsi egiten dela banako horrengan identifikatu den estepako jatorriaren proportzio handiagatik. Italia gehienean, kanpai-formako edalontzien hileta-aurkikuntzak eskasak dira oraindik ere: Italia erdiguneko ehun hilobitan baino gehiagotan zati bakarra dago, Via Bruschiko etxe-hondakinekin lotutako tumulu posible bat eta kanpai-formako edalontzien zeramikazko giza gorpuzkiak eta eskumuturreko bat Fosso Connavion. Italiako iparraldean, bereziki Po ibaiaren haranean eta Garda lakuan, aurkikuntza gehiago izan dira. Po ibaiaren kasuan Remedello kultura artefaktuekin lotuta egon ohi da, eta Toscanan zein Lazion Rinaldone kulturarekin.

Europako eta Mediterraneoko beste leku batzuetan bezala, Sardiniako kanpai-formako ontziaren kulturak (K.a. 2100-1800) zeramika tipikoa du ezaugarri, banda horizontal gainjarriekin eta lotutako aurkikuntzekin apaindua: eskumuturrekoak, V formako zulodun botoiak, etab. Lehenengo aldiz, urrezko objektuak agertu ziren uhartean (Bingia 'e Montiko hilobia Gonnostramatzan). Denboran zehar zeramikaren estilo eta dekorazio ezberdinek Sardiniako kanpai-formako ontziaren kultura hiru fase kronologikotan banatzea ahalbidetzen dute: A1 (K.a. 2100-2000), A2 (K.a. 2000-1900) eta B (K.a. 1900-1800). Fase horietan jatorri geografiko desberdineko bi osagairen segida ikusten da: lehena franko-iberiarra eta bigarrena Europa erdialdekoa. Uste denez, Sardiniatik Sizilizara sartu zen kultura, baina bertan elementu bakarra aurkitu da, Sirakusan.

Erradiokarbono bidezko datazioan oinarrituta, Balearretan kanpai-formako ontzien zeramikaren erabilera 1200 urtez luzatu zela ikusi da, K.a. 2475 eta 1300 bitartean gutxi gorabehera. AOC zeramikaren aztarna batzuk daude Mallorcan, normalean kanpai-formako ontzien kulturako zaharrentzat jotzen dena. Suárez Oterok (1997) postulatu zuen AOC ontzi horiek Mediterraneoan sartu zirela, kostalde atlantikotik zein Frantziako ekialdetik egindako ibilbideetatik. Ontziak aurkitu dira Mallorcan eta Formenteran, baina ez dira Menorcan eta Eivissan ikusi. Eivissan dolmen-egituretan egindako ehorzketa kolektiboak Mallorcan egindako banakako ehorzketekin aldera daitezke. Azken fasean (c. 1750-1300 cal. a. C.), kanpai-formako ontzien tokiko testuingurua, Boquiqueko zeramika apaindu bereizgarriarekin lotu zen, Kataluniako kostaldeko eskualdeekin (megalitikoak) itsas-lotura argiak erakusten dituena, hauek ere, Cogotas konplexu berantiarrarekin zerikusi zuzena dutela kontsideratzen delarik. Son Ferrandell-Olesan eta Coval Simó-n kanpai-formako ontzi zulatuak daude, gazta egiteko erabili izan dena, eta horrek berretsi egiten du esnekiak ekoizten eta kontserbatzen hasi zirela jada.

Campaniforme_Sardegna.jpg|Sardiniako kanpai-formako ontziak.
Eneolitico_finale,_cultura_del_vaso_campaniforme,_collana_in_denti_di_animale_e_conchiglie,_da_locci_santus.jpg|Hortzekin egindako zintzilikarioa, Is Loccis-Santuseko nekropolia, Sardinia.
Una_delle_stele_antropomorfe_custodite_nel_Museo_dell'area_megalitica_di_Saint-Martin-de-Corleans_ad_Aosta.jpg|Aostako estela antropomorfikoa.
Milano_-_Museo_archeologico_-_Masso_di_Bornio_(2800-2400_a.C.),_Valcamonica_-_Pugnali_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_21-march-2005_-_02.jpg|Aizto formako petroglifoak, Val Camonica, Italia.
Vaso_campaniforme_(15851359423).jpg|Balearetako ontzia, eguzki-gurutzea behean duela.
Vaso_tetrapode_cultura_del_vaso_campaniforme.jpg|Santu Pedro nekropoliko tripodea, Sardinia.

## Ikerketa eremuak 
### Hizkuntzalaritza 
Ontzien kulturak erregistro idatzirik utzi ez zuenez, hitz egiten zuten hizkuntzari edo hizkuntzei buruzko teoria guztiek aieru izaten jarraitzen dute. Indoeuropar kultura goiztiar baterako hautagai gisa iradoki izan da, edota substratu baskonikoaren jatorri gisa.

James Malloryk (2013) dio kanpai-formako ontzien kultura balizko indoeuropar dialekto multzo bati lotuta zegoela, «ipar-mendebaldeko indoeuropar» deiturikoari, hots, adar zelta, italikoa, germaniarra eta balto-eslaviarra biltzen dituen talde bati. Hipotesi horren baitan, ibaien izenen inguruko proposamena luzatu du Kitsonek.

Csaba Barnabasek (2019) dio ikerketa genetikoek eta hizkuntzalaritzak ez dutela babesten hizkuntza zelten hipotesia, garai hartan hedatu balira euren arteko aldea sanskritoaren eta latinaren arteko berbera izango luketelako. Hizkuntza zeltak La Tène kulturarekin lotzen ditu, eta proposatzen du kanpai-formako ontzien kulturaren hedapenaren ondorengo bizi bakarra euskara dela. 2025ean beste ikerketa batek, datu genetikoak eta arkeologikoak batuz, zelten hipotesia urrundu du halaber, hauen jatorria lotuago legokeelarik Kutxatila-zelaien kulturarekin, mende batzuk geroagokoa, Kanpai-formaren kulturarenkin alderatuz.

### Antropologia fisikoa 
[thumb|[Sion (Suitza)|Siongo estela antropomorfiko bat, K.a. 2700-2150 artekoa.]]
Azterketa kraneometriko historikoek erakutsi zuten bazirudiela ontzien kulturakoek eremu geografiko beretako aurreko populazioek ez bezalako tipo fisikoa zutela. Hezur astun eta garaiak zirela esaten zen, brakizefaloak. Ontzien kulturari buruzko lehen ikerketak, haien hezur hondarren analisian oinarrituak, kraniometrikoak ziren. Migrazioaren itxurazko ebidentzia hori bat zetorren kulturaren nekazaritza-teknika berriekin, hileta-praktikekin, kobrea lantzeko trebetasunekin eta beste berrikuntza kultural batzuekin lotzen zuten aurkikuntza arkeologikoekin. Hala ere, hezur-hondarretatik zetozen froga horiek alde batera utzi zituzten 1960ko hamarkadatik aurrera arkeologian mugimendu berri bat garatzen zen heinean, kulturaren jarraitutasuna azpimarratzen zuena. Egile antimigrazionistek ia ez zieten jaramonik egin eskeleto-probei, edo argudiatu zuten desberdintasunak ingurumen- eta kultura-eraginengatik azal zitezkeela. Margaret Cox eta Simon Maysek laburbildu dute jarrera hori: «Datu kraneometrikoek ontzien herriaren arazoari zalantzarik gabeko erantzuna ematen diotenik nekez esan daitekeen arren, badirudi frogen balantzeak migrazioaren hipotesia bultzatzen duela gaur egun».

Britainia Handiko ontzien kulturaren herriari buruzko ikerketa ez-metrikoek ere tentuz apuntatu zuten migrazioaren norabidean. Geroagoko ikerketek, hala nola Karpatoetako arroari buruzkoak, eta Alemaniako erdi-hegoaldeko eskeletoen analisi ez-metriko batek, desberdintasun tipologiko nabarmenak identifikatu dituzte ontzien kulturaren eta aurreko biztanleen artean.

Jocelyne Desiderik Espainia iparraldeko, Frantzia hegoaldeko, Suitzako, Txekiar Errepublikako eta Hungariako aztarnategietatik zetozen eskeletoen hortzak aztertu zituen. Modu independentean frogatu den bezala ahaidetasun genetikoarekin korrelazioan dauden hortz-ezaugarriak aztertuz, aurkitu zuen Espainiako iparraldean eta Txekiar Errepublikan bakarrik zeudela lotura frogagarriak aurreko populazioen eta ontzien kulturako populazioen artean. Beste lekuetan etena zegoen.

### Genetika 
Kanpai-formako ontzien kulturari lotutako gizakien ikerketa genetikoak emaitza ugari eman baditu ere, guztiak ez datoz euren artean bat, eta ziurrenik panorama konplexua adierazten dute.

#### Iberiar penintsula 
thumb|Kanpai-formako ontzien kulturako gizon baten ehorzketa adibidez, Espainiako Arkeologia Museo Nazionalean.
Iberiako kanpai-formako ontzien lehen laginek ez zuten Mendebaldeko Estepako Abeltzainen jatorririk, baina K.a. ~2500 eta 2000 artean Iberiaren jatorriaren % 40 eta haren kromosomen ia % 100 ordeztu ziren, eta estepako jatorria zuten pertsonek ordezkatu zituzten. Kobre Aroko Iberian arruntak ziren Y kromosomako haplotaldeak (I2, G2, H) ia erabat ordezkatu zituen leinu berri batek, R1b-M269ak. Eragin genetiko horretarako jatorriko populaziorik onargarriena Alemania kanpai-ontzikoen artean legoke. Estepa-jatorriko lehen laginak Espainiako iparraldean zeuden, eta haien jatorriaren % 60,2 Alemaniako kanpai-formako ontzietatik eta % 39,8 Kobre Aro Iberikotik zetozela uste da; Brontze Aro Iberikoko laginak, berriz, K.a. 2000. urtekoak, % 39,6 Alemaniako kanpai-formatik zetozen, eta % 60,4 Iberiako Kobre Arotik. Iberiar lagin batzuek Erdialdeko Europako kanpai-formakoen % 100eko jatorria zuten.

Villalba Moucoren taldeak (2021) Iberiar Penintsulako hegoaldeko 136 banakoren datu genomikoak aztertu zituzten, Neolito berantiarraren (3300 BP) eta Brontze Aro berantiarraren (1.200/1.000 BP) artekoak. Aurkitu zuten Brontze Aroko populazioak, El Argarreko kulturakoak barne, «Europa erdialdeko estepa-jatorriko populazioek ordezkatu» zituztela, Kobre Aroko aurreko taldeekin alderatuta. 2100 BP ondoren, aztarnategi guztietako indibiduo guztiek esteparekin lotutako arbasoak zituzten, R1b-P312 [R1b-M269]-ren ildotik, Y kromosomako haplotalde nagusia bihurtu zena. Jatorriaren iturri gehigarri nagusia Erdialdeko Europako kanpai-formako ontzien taldeen antzekoa zen. Hasieran, Iberiaren iparraldera ekarri zuten, eta, ondoren, hegoalderantz hedatu ziren. Egileen arabera, «R1b-Z195, Brontzeko Aroko Iberian ohikoena den Y haplotaldea, Europa Erdialdeko R1b-P312[R1b-M269] arbaso komun batetik eratorria da». Autoreek proposatzen dutenez, El Argarreko kultura «ziurrenik Iberiaren ipar-erdialdetik iritsitako talde berrien nahasketa batetik sortu zen, Europa erdialdeko estepako jatorria zutenak (eta Y leinu nagusia), eta Iberiar Penintsularen hego-ekialdeko tokiko taldeak, Iberiako beste eskualde batzuetatik bereizten zirenak, zeinetan Iraneko edo Erdialdeko Mediterraneoko taldeen antzeko jatorri baitzuten».

#### Erdialdeko eta Iparraldeko Europa 
[thumb|[Amesburyko arkularia, Stonehengekoa, Ingalaterra.]]
[thumb|Kanpai-formako ontzien kulturako ehorzketa bat, [Shrewtonen, Ingalaterra. K.a. 2470–2210]]
Lee et al. (2012) Krossdorfeko aztarnategi aleman bateko gizonezkoen bi hezurduratan R1b haplotaldea detektatu zuten, orain dela 2600 eta 2500 urteen artekoa. Hezurdura horietako batek positibo eman zuen M269 taldearentzat, baina negatibo U106 azpikladoarentzat (kontuan izan ez zela P312 azpikladoa aztertu). Beste hezurdurarentzat, berriz, frogak ez zuen emaitza argirik eskaini.

2015ean argitaratutako bi ikerketa (Haak et al. 2015, Mathieson et al. 2015) aurkitu zuten Alemaniako eta Txekiar Errepublikako ontzien-kulturako banakoek Mendebaldeko Estepako Abeltzainekin zerikusia zuten proportzio handiak zituztela, eta horrek erakusten du Estepako populazioen (Corded Ware eta Yamnaya, kasu) eta Europako lehen nekazari neolitikoen nahasketatik zetozela. Kanpai-formakoen familiari lotutako gizonezkoen Y kromosomaren konposizioa R1b-M269k menderatzen zuen, K.a. 3000. urtearen ondoren Estepako emigranteak Erdialdeko Europara iristearekin lotutako leinua.Haakek eta bere taldeak aztertutako kanpai-formako kulturako banakoen analisiak aurkitu zuen Estepako arbaso gutxiago zituztela aurreko kordoi-zeramikako kulturak baino. 2024an egindako ikerketa batek erakutsi zuen kanpai-formako ontzien kulturakoen Estepako arbasoak ez zirela Yamnaya kulturatik etorri, baizik eta eurengandik eratorri ziren kordoi-zeramikako kulturako kideetatik. 2015ean Allentoftek eta bere taldeak aurkitu zuten kanpai-formako ontzien kulturakoak genetikoki estuki lotuak zeudela kordoi-zeramikako kulturakoekin, Únětice kulturarekin eta Brontze Aro Nordikoarekin. Populazio modernoen artean, garai horretako Alemania, Frantzia eta Britainiako hezurrek harreman genetiko handiagoa dute gaur egungo britainiar, herbeheretar, alemaniar, daniar eta suediarrekin.

Furtwängler et al. (2020) Suitzako, Alemaniako hegoaldeko eta Frantziako Alsazia eskualdeko 96 genoma zahar aztertu zituzten, Neolito Ertain/Berantiarreko eta Brontze Goiztiarraren Arora bitartekoak. Kanpai-formako kultura ezarri zeneko garaian (K.a. 2800-1800) R1b eskualdera iritsi zela baieztatu zuten, Esteparekin zerikusia zuten arbasoekin batera. R1b lagin gehienak U152 > L2 kladokoak ziren (14tik 11; bestea P312 edo L51 zen).

Allentoftek eta bere taldeak (2024) aurkitu zuten Danimarkako Dagger Periodoko (c. 2300–1700 BCE) banakoak Europak Mendebaldeko Neolito Berantiar eta Brontze Aroko banakoekin batzen zirela, batez ere  R1b-M269/L51 leinuko arrak zeudelako, garai horretan Danimarkan kanpai-formako ontzien kulturaren agerpenarekin bat.

#### Ekialdeko Europa 
Papacen taldeak (2021) aurkitu zuen kanpai-formako banakoak Bohemian (Txekiar Errepublika) korden kulturaren antzekoak zirela genetikoki. Korden kulturako lehen kideen Y kromosomako leinuan eta kanpai-formakoena gertuago zeuden beranduagoko korden kulturako eta Yamnaya eta kanpai-formakoen artean baino. R1b-L151 zen Bohemiako korden kulturako Y-lerrorik ohikoena, R1b-P312en aurrekaria dena, kanpai-formakoen artean ohikoena. 

Engovatovak eta bere taldeak (2024) Abaxebo kulturako ar baten (Volgako eskualdea, Errusia) eta Alemania eta Txekiar Errepublikako kanpai-formako kulturako gizakien artean. Engovatovaren ondorioa da kanpai-formako ontzien kulturako elementuak mugitu zirela Abaxebo kulturara, Únětice kulturara egin zuten bezala. Erdialdeko Europako migrazio luze baten ondorio izango litzateke, Volgako eskualderaino.

#### Italia 
Olalde et al. (2018) Italia iparraldeko ar bat eta bi emeren hezurrak aztertu zituzten, 2200 eta 1930 BPkoak. Eskeletoetako bik Brontze Aro Goiztiarreko Estepako arbasoak zituzten %25ean, eta besteak ez zuen batere ez. Arra R1b-M269 haplotaldekoa zen. Saupek eta bere taldeak 2021ean beste ikerketa bat argitaratu zuen eta Italia iparralde eta erdialdeko populazioetan Brontze Aroko hezurretan aurkitu zuten kalkolitoko arbasoak eta estepakoak nahastuta zeudela. Ikerketak ere aurkitu zuen autosomak aztertuta, Alemaniako kanpai-formako ontzien kulturako arbasoak zituztela, agian handik etorritakoak. Aztertu ziren lau arretatik hiru R1 haplotaldekoak ziren, eta bi R1b-L11koak, kalkolitoan Italian agertzen ez zena, baina kanpai-formako ontzien kulturarekin oso hedatua Mendebaldeko Europan.

Posthek eta bere taldeak 2021ean Burdin Aroko etruriarren arbasoak bilatu zituzten, eta aurkitu zuten arbasoen %50 Erdialdeko Europako kanpai-formako kulturakoak zirela, eta %25-30 inguru estepakoak. Biak gehituta, etruriar arbasoen %80 inguru Alemaniako kanpai-formako ontzien kulturakoak ziren, gehienak R1b haplotaldekoak. Antoniok eta bere taldeak antzeko emaitza lortu zuten, eta ez zuten aurkitu etriruarren eta latinoen arteko diferentzia genetikorik, nahiz eta hizkuntzak desberdinak izan. Burdin Aroko latinoen artean estepako arbasoak zeuden %30-40 artean, Burdin Aroaren aurreko migrazioaren ondorio zena. Emaitza horiekin Yediayek aurkitu zuen Italian estepako arbaso horiek Mendebaldeko Europako kanpai-formako ontzien kulturarekin lotuta zeudela, eta horiek ekarri zituztela hizkuntza italiko eta zeltak, italo-zelter hizkuntzen hipotesiarekin bat datorrena. Arbaso horiek ez zetozen, hala ere, Yamnaya kulturatik, baizik eta korden kulturatik.

#### Periferia 
Eremu horietatik kanpo ere aurkitu dira kanpai-formako ontzien kulturari lotutako geneak. Yediayren lanak Brontze Aroko Grezian aurkitu ditu banako batzuk, Europako erdialde-ekialdeko lotura iradokiz, Balkanak eta bere Brontze Aroa tarteko. Zipren egindako ikerketa batean bi kide aurkitu ditu Eskandinaviako Brontze Aroarekin lotuta daudenak, horietako bat I1 haplotaldekoa da, eta estrontzio isotopoak Suediarekin bateragarriak ziren. Horrek Eskandinaviatik Ziprerako bidaia bat iradoki zuen, agian bidean Erdialdeko Europako Únětice kulturako gauzak garraiatuta. Serranok 2023an 49 guantxeren genomak ikertu zituen, eta %73,3 Marokoko Neolito berantiar, %6,9 Neolito Ertain, %13,4 Alemaniako kanpai-formako ontziak eta %6,4 Mota aurkitu zuen. Alemaniako arbasoak %16,2 eta %17,9 ziren Kanaria Handian eta Lanzaroten hurrenez hurren. Guantxeen artean aurkitutako haplotaldeak R1b-M269, U5 eta H4a1 ziren. Haplotalde hauek Antzinako Egiptoko momia batzuetan ere aurkitu dira.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria eta sakontzeko 
* 
* 

*  Guerra Doce, Elisa (2006) «Sobre la función y el significado de la cerámica campaniforme a la luz de los análisis de contenidos». *Trabajos de Prehistoria*, ISSN: 0082-5638, , 63, 1 Zk.. 69-84 or
* 
* Claudine Abegg (coord.), Delia Carloni (coord.), Florian Cousseau (coord.), Eve Derenne (coord.), Jessica Ryan Despraz (coord.) *The Bell Beaker Culture in All its FormsProceedings of the 22nd Meeting of ‘Archéologie et Gobelets’ 2021 (Geneva, Switzerland)*. Archaeopress ISBN: 978-1-80327-364-8, 978-1-80327-363-1

## Kanpo estekak 
* Blasco Bosqued, Concepción  eta Liesau, Corina  (2001) "Conjunto campaniforme de Ciempozuelo"  *Real Academia de la Historia*. hemendik hartua: Catálogo de la exposición Tesoros de la Real Academia de la Historia. 2001