open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Signe Lagerborg-Stenius

**Signe Lagerborg-Stenius** (Helsinki, 1870eko apirilaren 4a – *Ibidem*, 1968ko uztailaren 15a) finlandiar arkitektoa izan zen.

## Bizitza 
Bere gurasoak Robert Olof Lagerborg (1835-1882) eta Carolina Lovisa Constance Furuhjelm (1837-1912) izan ziren. 1905ean Gunnar Stenius (1877-1965) arkitektoarekin ezkondu zen. Bere seme-alabak Erik Stenius matematikari, filosofo eta irakaslea eta Olof Stenius (1907-1968) arkitektoa izan ziren.

## Ibilbidea 
Signe Lagerborg-Stenius 1892an arkitekto gisa graduatu zen Helsinkiko Eskola Teknikoan, eta Helsinkiko Unibertsitatean ere ikasi zuen marrazketako irakasle titulua lortzeko. 1892 eta 1905 artean Finlandiako Eraikinen Zuzendaritza Nagusian jardun zuen arkitekto. Ezkondu ondoren, Gunnar Stenius senarrarekin egin zuen lan, eta arkitektoa eta marrazketa-irakaslea ere izan zen.

Politikan sartuta egon zen eta Suediako Alderdi Popularraren burua izan zen Helsinkiko udaletxean 1926-1930 urteetan, eta 1933tik 1944ra. ffeminista aktiboa ere izan zen.

## Eraikinak 
* 1895 - Haurrentzako etxea Kallion (Helsinki);
* 1910 - Taka-Tölöko (Helsinki) haur gaixoentzako etxea;
* 1914 - Arnas gaixotasunentzako sendategia Hankon;
* 1928 - "Storstugan" eraikina Ruskeasuon;
* 1932 - "Fylgiastugan" eraikina Ruskeasuon, 1967an eraitsia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak arkitekturan

## Kanpo estekak 
* Signe Lagerborg-Steniuksen Kansallisbiografiassa
* Geni.com : Signe Lagerborg-Stenius
Duque de Caxiasko elizbarrutia

**Duque de Caxiasko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1980ko urriaren 11n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Duque de Caxiasen dago. Egun apezpikua Tarcísio Nascentes dos Santos da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Mauro Morelli (1981-2005)
* José Francisco Rezende Dias (2005-2011)
* Tarcísio Nascentes dos Santos (2012-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Femboy

thumb|Femboy bat.
***Femboy*** () ingelesezko slang terminoak tradizioz femeninotzat jotzen diren jokabideak eta ezaugarriak erakusten dituen gizon femeninoa izendatzeko erabiltzen da, normalean zisgeneroa dena. Hala ere, LGBT komunitatearen baitan ere erabiltzen da itxura maskulino fina duena izendatzeko.

Femboyen Nazioarteko Egun bat ez badago ere, askok apirilaren 10ean ospatzen dute.

## Erabilera 
### Etimologia 
Femboy ingelesezko terminoa 1990eko hamarkadan zabaldu zen. Hizkuntza bereko bi hitzen elkarketatik sortua da: batetik *fem* aurrizkia, euskaraz femenino esan nahi duen *femenine* adjektiboaren laburdura, eta bestetik *boy* izena, euskaraz mutil. Horrenbestez, gizon edo mutil femenino izango litzateke hitzez hitzezko itzulpena.

## Galeria 

Fitxategi:Femboy Maid Cosplay.jpg|thumb|Femboy bat neskamez mozorratuta.
Fitxategi:Femboy flag.svg|thumb|Femboy harrotasuna erakusteko proposatutako bandera.

## Ikus, gainera 
* Soy boy
* Tomboy

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sléibhte Mhám Toirc

**Maumturks** edo **Maamturks**, irlanderaz **Sléibhte Mhám Toirc**, "Basurdeen mendatearen mendiak", , Irlandako mendebaldeko mendikate bat da, Galway konderrian eta Connemara eskualdean.

Mendikate honetako punturik garaiena Binn idir an dá Log (702 m.) mendia da.

Twelve Bens mendikatearen ekialdean dago.
Itaguaíko elizbarrutia

**Itaguaíko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1980ko martxoaren 14an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Itaguaín dago. Egun apezpikua Paulo Celso Dias do Nascimento da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Vital João Geraldo Wilderink (1980-1998)
* José Ubiratan Lopes (1999-2023)
* Paulo Celso Dias do Nascimento (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rio de Janeiroko San Sebastian artxidiozesia

**Rio de Janeiroko San Sebastian artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. 1575eko uztailaren 19an ezarri zen lurralde prelatutza gisa, 1676ko azaroaren 16an elizbarruti mailara igo zen eta 1892ko apirilaren 27an artxidiozesi bihurtu zen. Artzapezpikuaren egoitza Rio de Janeiron dago. Egun artzapezpikua Orani João Tempesta kardinala da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
#### Lurralde-prelatuak 
* Bartolomeu Simões Pereira (1577-1591)
* João da Costa (1603-1606)
* Bartholomeu Lagarto (1606-1606)
* Mateus da Costa Aborim (1606-1629)
* Máximo Pereira (1629-1629)
* Lourenço de Mendonça (1631-1637)
* Pedro Homem Albernaz (1639-1643)
* Antônio de Marins Loureiro (1643-1657)
* Manuel de Sousa e Almada (1658-1671)
* Francisco da Silveira Dias (1671-1671)
* Manuel Pessoa de Figueiredo (1673-1673)

#### Apezpikuak 
* Manoel Pereira (1676-1680)
* José de Barros Alarcão (1680-1700)
* Francisco de São Jerõnimo de Andrade (1701-1721)
* Antônio de Guadalupe (1725-1740)
* João da Cruz Salgado de Castilho (1740-1745)
* Antônio do Desterro Malheiros (1745-1773)
* José Joaquim Justiniano Mascarenhas Castelo Branco (1773-1805)
* José Caetano da Silva Coutinho (1806-1833)
* Manuel do Monte Rodrigues de Araújo (1839-1863)
* Pedro Maria de Lacerda (1868-1890)
* José Pereira da Silva Barros (1891-1893)

#### Artzapezpikuak 
* João Fernando Tiago Esberard (1893-1897)
* Joaquim Arcoverde de Albuquerque Cavalcanti (1897-1930)
* Sebastião da Silveira Cintra (1930-1942)
* Jaime de Barros Câmara (1943-1971)
* Eugênio de Araújo Sales (1971-2001)
* Eusébio Scheid (2001-2009)
* Orani João Tempesta (2009-)

### Apezpiku lagunkideak 
* Vicente da Gamal Leão (1756-1773)
* José Joaquim Justiniano Mascarenhas Castelo Branco (1773)
* Sebastião da Silveira Cintra (1921–1930)

### Apezpiku laguntzaileak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barra do Piraí-Volta Redondako elizbarrutia

**Barra do Piraí-Volta Redondako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1922ko abenduaren 4an ezarri zen Barra do Piraíko elizbarruti gisa eta 1965eko urtarrilaren 26an Barra do Piraí-Volta Redondako elizbarrutia izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Barra do Piraín dago. Egun apezpikua Luiz Henrique da Silva Brito da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
** José Maria Parreira Lara (administratzaile apostolikoa; 1923-1925)
* Guilherme Müller (1925-1935)
* José André Coimbra (1938-1955)
* Agnelo Rossi (1956-1962)
* Altivo Pacheco Ribeiro (1963-1966)
* Waldyr Calheiros Novaes (1966-1999)
* João Maria Messi (1999-2011)
* Francesco Biasin (2011-2019)
* Luiz Henrique da Silva Brito (2019-)

### Apezpiku laguntzailea 
* Vital João Geraldo Wilderink (1978-1980)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nova Iguaçuko elizbarrutia

**Nova Iguaçuko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1960ko martxoaren 26an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Nova Iguaçun dago. Egun apezpikua Gilson Andrade da Silva da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Walmor Battú Wichrowski (1960-1961)
* Honorato Piazera (1961-1966)
* Adriano Mandarino Hypólito (1966-1994)
* Werner Franz Siebenbrock (1994-2001)
* Luciano Bergamin (2002-2019)
* Gilson Andrade da Silva (2019-)

### Apezpiku lagunkidea 
* Gilson Andrade da Silva (2018-2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valençako elizbarrutia

**Valençako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1925eko martxoaren 27an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Valençan dago. Egun apezpikua Nelson Francelino Ferreira da.

## Ordinarioen zerrenda 
* André Arcoverde de Albuquerque Cavalcanti (1925-1936)
* René de Pontes (1938-1940)
* Rodolfo das Mercés de Oliveira Pena (1942-1960)
* José Costa Campos (1960-1979)
* Amaury Castanho (1979-1989)
* Elias James John Manning (1990-2014)
* Nelson Francelino Ferreira (2014-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franck Elemba

**Franck Elemba** (Brazzaville, 1990eko uztailaren 21a) atleta da. Kongoko Errepublika ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Dzong

**Michael Dzong** (1971ko abuztuaren 23a) atleta da. Kongoko Errepublika ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Larnaudie

**Olga Larnaudie** (Montevideo, Uruguai, 1941) arkitektoa, arte kritikaria, erakusketa komisarioa, irakaslea eta ikertzailea da. Kolonaurreko eta Indigenen Arte Museoa zuzendu zuen 2007 eta 2010 urteen artean. Artearen historiari eta Uruguaiko artisautzari buruzko ikerketak egin ditu.

## Ibilbidea 
1967 urtean hasi zen arte-kritikan, Uruguaiko eta beste herrialde batzuetako argitalpenetan. Artearen eta arkitekturaren historiako irakaslea izan zen 1969tik 1996ra Montevideoko Lizeo frantsesean. 1985 urtean, Montevideo Saileko Historia, Eraikin eta Ingurugiroko Ondarea babesteko Unitate Exekutatzailean parte hartu zuen, arkitekto aholkulari lanetan. 1989an eta 1990ean Eskulangintzako Koordinazio Batzordeko ordezkari lanetan jardun zuen. Arte Kritikarien Uruguaiko Elkarteko (AUCA) kidea izan da, eta bertan idazkari eta presidente karguak bete ditu. 2004 urtean Uruguaiko Arte Bisualen Dokumentazio Zentroaren sortzaileetako bat izan zen. 2007 eta 2010 artean Kolonaurreko eta Indigenen Arteko Museoa zuzendu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Van Hoeydonck

**Paul Van Hoeydonck** (Anberes, 1925eko urriaren 8a – Wijnegem, 2025eko maiatzaren 3a) flandriar eskultore eta margolaria izan zen.

Eroritako astronauta lanaren egilea izan zen. Ilargian dagoen artelan bakarra da eta Apollo 15 misioko astronautek jarri zuten 1971n. Anberesko Arte Ederren Errege Museoan jarritako *Spaceman* eskulturaren egilea ere izan zen. 2012an doktoretza jaso zuen Liejako Unibertsitatean.

## Iruditegia 

Fallen Astronaut.jpg|Eroritako astronauta
Paul Van Hoeydonck, Lucifer, 1994.jpg|Luzifer, Anberes

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artzainen gurtza (Grekoa)

**Artzainen gurtza** () Doménikos Theotokópoulos "Grekoak" 1612-1614 inguruan egindako margolana da. Olio mihise gaineko teknika erabili zuen oso ohikoa zen gaia azltzeko. Lanaren hasierako kokapena familia-panteoia izan zen, Toledoko Santo Domingo el Antiguo monasterioan; ondoren monasterioko aldare nagusian kokatu zuten. 1954an estatuak erosi zuen eta geroztik Pradoko museoan erakusten da. 

## Gaia 
Grekoak Artzainen Gurtzaren gaiari heldu zion behin baino gehiagotan, eta horrek espainiar gustua eta Elizaren doktrina ez ezik, bere fede pertsonala ere islatzen du. Ildo horretan, Luis Tristánek, Grekoaren laguntzailea, komentatu zuen bere maisua mihise horretan lanean aritu zela hil zen arte, hau da, 1614 arte, familiaren panteoiko erretaulan ager zedin.

## Deskribapena 
Margolan handia da: 319 x 180 zm. Bai konposizioa, bai elementu batzuk, aurreko lanetan ikusten dira. 
Horrela, irudiek serpentina forma dute, eta horrek goranzko itxura ematen die. Jesus Haurra distiraz eta zuritasunez bilduta agertzen da, pertsonaien aurpegietan jolasten den argi bat jaulkiz.

Mihise honetan aipagarriena — eta baita ere Grekoaren ekoizpen berantiarrean — aurreko etapetan era inplizituan agertzen ziren hainbat ezaugarriren nabarmentzea da:

* zeruko esferaren eta lurreko esferaren arteko fusioa 
* pertsonaien isolamendu espirituala — ia harkaitzen gainean flotatzen dutela ematen du —
* lehen terminoko irudien erraldoitasuna
* eskala-jauzi handiak 
* kolore-masen talka
* kolore distiratsuek eta ezohiko forma eta jarrerek edertasun eta estasi sentsazioa sortzen dute
* argiaren eta gune ilunen arteko kontraste handiek gertakariaren zentzu mistikoa nabarmentzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : *Artzainen gurtza* Pradoko Museoaren webgunean.
Vanessa cardui

**Kardu-vanesa** (*Vanessa cardui*) *Nymphalidae* familiako Lepidoptera ditrisio espezie bat da. Geografikoki gehien banatzen den tximeletetako bat da, Edozein leku epeletan bizi daiteke, tropikoetako mendiak barne. Espezie migratzailea da, eremu epeletan bizi den espeziea baina urtearen zati batean beste eskualde batzuetara iristen dena.

Estuki erlazionatutako beste espezie batzuk, *Vanessa kershawi* (batzuetan azpiespezietzat hartzen da), *Vanessa virginiensis* eta *Vanessa annabella* dira.

## Deskribapena 
Gainaldea laranja kolorekoa, aurreko hegalen punta beltza eta makula zuriak eta beltzak. Azpialdea arrosa kolorekoa da aurreko hegaletan eta horixka atzekoetan, zenbait ozelorekin ertz azpiko gunean.

## Biologia 
Hilabete epeletan ikus daiteke (martxoa, apirila, maiatza, ekaina, uztaila, abuztua, iraila). Urtean zenbait belaunaldi ditu. Ez da negutik bizirik ateratzen eta horregatik ale askok Europatik Afrikara migratzen dute 4000 km-rainoko bidaia eginez. Udaberria iristen denean, Andaluziako kostaldetik eta Afrikako iparraldetik zenbait ale itzultzen dira gurera, lurraldea berriro kolonizatzen dutelarik.

## Landare elikagarriak 
Helduek basoko loreen eta landatutako barietate handi baten loreen nektarrez elikatzen dira.

Ohikoenak: *Malva sylvestrys, Cirsium spp., Carduus spp., Silybum marianum eta Galactites tomentosus.*

## Habitata 
Itsas mailatik eskualdeko gailurrik gorenetaraino aurki daiteke. Jokabide migratzailea dela eta, edozein ingurunetan ikus dezakegu, baita itsaso gainean hegan doala ere.

## Banaketa eremua 
Tximeleta hau mundu guztian aurki daiteke, Hego Amerikan eta Antartikan izan ezik. Iberiar penintsula osoan ondo zabaldurik dago. Euskal Herrian lurralde guztian ikusten da.

## Kontserbazioa 
thumb|Vanessa cardui-ren migrazioa Ipar Afrika eta Europa artean
thumb|Larba
Espezie hau ez dago arriskuan. Izaera migratzailearen eraginez, urtetik urtera aleen ugaritasuna aldakorra da.

## Nola ezagutu? 
Ezin daiteke beste inolako espezierekin nahasi.

## Migrazioa 
thumb|Pupa
Kardu-vanesa ez da eremu zehatz batean denbora luzez geratzen, 1600 km egin ditzake bere bizitza osoan zehar. 14000 km-ko migrazioa du Britania Handitik eta Suediatik mendebaldeko Afrikara, eta sei belaunaldi behar ditu horretarako. Altuera handietan egiten dute hegan, eta horregatik ez dira ongi behatu oraintsu arte. 

## Bizi-zikloa 
Arrautzak nektar ugari dagoen lekuan uzten dituzte. Badirudi ez dituztela ostalari landareak ezagutzen. Honek ostalari-landareetan jarri ez diren arrautzen hilkortasun handia eragin dezake.  Arrautza kopuru handia ekoizten dute; biziraupenean baino mendekotasun handiagoa dago progenie ugari batean. 

## Galeria 

Fitxategi:Vanessa cardui hiru.jpg|alt=
Fitxategi:Vanessa cardui lau.jpg
Fitxategi:Vanessa cardui bi.jpg
Fitxategi:Vanessa cardui bat.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monakoko e-Prix

**Monakoko e-Prix** (ingelesez: *Monaco e-Prix*) **Formula E** txapelketako lasterketa bat da, Monakoko Printzerrian urtero egiten dena. **Monte Carloko zirkuitua** erabiltzen du, baina Formula 1eko Monakoko Sari Nagusiaren bertsio laburtu batean. Munduko kirol elektrikoen zirkuitu garrantzitsuenetako bat da, eta 2015az geroztik egon da Formula Eren egutegian (2021ean izan ezik)[^1^].

### Historia: 
* **Lehen edizioa**: 2015eko maiatzaren 9an ospatu zen, eta **Sébastien Buemi** (Renault e.dams) suitzarrak irabazi zuen[^2^].
* **Zirkuituaren berezitasuna**: Formula 1eko zirkuituaren %80a erabiltzen du (19 kurba, 3,32 km), baina 2021etik aurrera, "zirkuitu osora" itzuli da (3,33 km), Saint Devote eta Anthony Noghes kurben arteko zatia kenduta[^3^].
* **Garrantzia**: 2022az geroztik, Monakoko e-Prixak **World Championship** estatusa du Formula Eko beste lasterketa batzuekin batera[^4^].

### Zirkuitua: 
### Edizio aipagarriak: 
* **2021**: Ez zen ospatu, COVID-19 pandemiagatik eta egutegi-berrantolaketengatik[^6^].
* **2023**: **Nick Cassidy** (Envision Racing) irabazleak, 0,396 segundoko aldearekin, hiru autoren arteko sprint bat irabazi zuen azken bihurgunean[^7^].

### Palmaresa (2023 arte): 
### Kultura eta Garrantzia: 
* **Elektrikoen ikurra**: Monako tradizio automobilistikoarekin bat eginda, e-Prixak erakusten du nola hiria energia garbiaren aldeko trantsizioan ari den[^8^].
* **Erronka teknikoak**: Zirkuitu estu eta maldatsuak Formula Eko autoen maniobrabilitatea eta energia kudeaketa probatzen ditu[^9^].
António Félix da Costa

**António Maria de Mello Breyner Félix da Costa** (1991ko urtarrilaren 31, Cascais, Portugal) automobil lasterketetako pilotu profesional portugaldarra da. **Formula E-ko** txapelduna izan zen **2019-2020 denboraldian**, eta **Red Bull Racing** taldearen babesa jaso zuen lehen urteetan, Formula 1era igotzeko hautagaietako bat izanik. Bere ibilbidean zehar, hainbat kategoria ezberdinetan aritu da, tartean **Formula Renault**, **GP3**, **DTM** eta **Formula E**.
----

## Ibilbidea 
#### Hasierako urteak 
Félix da Costa karting-ean hasi zen txikitatik, eta goi-mailako emaitzak lortu zituen Portugaleko eta nazioarteko txapelketetan. 2008an auto lasterketetara igaro zen, eta **Formula Renault 2.0** serieetan parte hartu zuen, bai Europakoan baita Zikloan ere.

#### GP3 eta Formula Renault 3.5 
2010ean **GP3 Series** lehiaketan parte hartu zuen eta **2012an zazpi garaipen** lortu zituen **Formula Renault 3.5 Series**-en, Red Bullen babesarekin. Emaitza horiek Formula 1erako hautagai serio bihurtu zuten, eta Red Bullen garapen-programan sartuta, **Formula 1 autoa probatzeko aukera izan zuen**.

#### DTM (Deutsche Tourenwagen Masters) 
2014an **DTM** turismo-autoen serie alemaniarrean sartu zen **BMW** taldearekin, eta bertan hainbat urtez aritu zen. Emaitza garrantzitsuak lortu zituen, nahiz eta irabazi ugari ez zituen bildu.

## Formula E 
**2014an**, Formula E serie elektriko berrian parte hartu zuen lehen aldiz. **DS Techeetah** taldearekin batera **2019-2020ko denboraldia irabazi zuen**, zazpi podium eta hiru garaipenekin. **Formula E txapelketa irabazi duen lehen portugaldarra bihurtu zen.**

2023an **Porsche** taldearekin sinatu zuen, eta bertan jarraitzen du Formula E-n lehiatzen.
Diane Wakoski

**Diane Wakoski** (Whittier, Kalifornian 1937ko abuztuaren 3a) estatubatuar poeta eta unibertsitateko irakaslea da.

## Bizitza 
Wakoskik Ingeles Filologia ikasi zuen Kaliforniako Unibertsitatean, Berkeley-n, eta 1960an graduatu zen. 1962an egin zuen debut literarioa *Coins & Coffins* poesia bildumarekin. 1963an, New Yorken hasi zen lanean bigarren hezkuntzako irakasle, eta han jarraitu zuen 1966ra arte. 1965etik 1967ra, Shepard Sherbell argazkilariarekin (1944–2018) egon zen ezkonduta. 

Fulbright Programako dirulaguntza jaso ondoren, poeta profesional  bihurtu zen, eta antologia ugari argitaratu zituen; besteak beste*, The George Washington Poems* (1967), *Inside the Blood Factory* (1968), *The Diamond Merchant* (1968), *The Lament of the Lady Bank Dick* (1969), *Motorcycle Betrayal Poems* (1971), ''On Barbara's Shore* (1971), *Smudging* (1972), *Dancing on the Grave of a Son of a Bitch* (1973), *The Wandering Tattler* (1974), *Abalone* (1974) eta *Virtuoso Literature for Two and Four Hands* (1975).

Tarteka, ordea, New Yorkeko New School for Social Research-en irakasle ibili zen, 1976an Michigan State Unibertsitatean Sormenezko Idazketa irakasle postua onartu aurretik. *Waiting for the King of Spain* (1976), *Spending Christmas with the Man from Receiving at Sears* (1977) eta *Trophies* (1979) poesia bildumen ondoren, *Towards a New Poetry* (1980) izeneko saiakera bilduma argitaratu zuen.

Beste antologia hauek ere atera zituen*: Cap of Darkness* (1980), *Making a Sacher Torte* (1981), *The Lady Who Drove Me to the Airport* (1982), *The Magician's Feastletters* (1982), *The Collected Greed: Parts 1-13* (1984), *Rings of Saturn* (1986), *Emerald Ice: Selected Poems 1962-1987* (1988), *Medea the Sorceress* (1991), *Jason the Sailor* (1993), *The Emerald City of Las Vegas* (1995), *Argonaut Rose* (1998) eta *The Butcher's Apron: New & Selected Poems Including Greed: Part 14'' (2000).

Diane Wakoskiren lana, hein handi batean, Beat Belaunaldian kokatu badaiteke ere, William Carlos Williams-en eta Allen Ginsberg-en eragina ere badu, baita Robinson Jeffers-ena eta Federico García Lorca-rena ere. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nuruddin Farah

**Nuruddin Farah** (somalieraz: نوردين فرح; Baidoa, Somalia, 1945eko azaroaren 24a) somaliar eleberrigile, antzerkigile eta saiakeragile ospetsua da. Bere lanak Somalian eta Afrikan gertatzen diren gatazka politikoak, genero-arrazoiak, eta postkolonialismoari buruzko gaiak jorratzen ditu. Ingeles eta somalieraz idazten du, eta bere eleberriak mundu osora itzuli dira. Literatura sari ugari jaso ditu, hala nola **Neustadt Nazioarteko Literatura Saria** (1998) eta **Premio Cavour** (Italia, 2000)

## Bizitza eta hezkuntza 
* **Lehen urteak**: Somalian jaio zen, baina haurtzaroa Ogadenen (Etiopia) igaro zuen. Ama hizkuntza somaliera du, baita amharera eta ingelesa ere.
* **Ikasketak**: Delhiko Unibertsitatean (India) filosofía eta literatura ikasi zituen, eta geroago Ingalaterran eta Estatu Batuetan sakondu zituen ikasketak.
* **Erbestealdia**: 1970eko hamarkadatik aurrera Somaliatik kanpo bizi da, Siad Barre diktadorearen erregimenaren aurka idazten hasi zelako.

## Literatura-ibilbidea 
Farahren lehen eleberria, **"From a Crooked Rib"** (1970), emakume baten borroka kontatzen du Somaliako gizarte patriarkal batean. Liburuak nazioartean arrakasta lortu zuen, eta kritikariek "feminismo postkolonialaren aitzindari" gisa deskribatu dute.

#### Trilogia nabarmenak: 
# **"Variations on the Theme of an African Dictatorship"** (1980–1983):
#* *Sweet and Sour Milk* (1980)
#* *Sardines* (1981)
#* *Close Sesame* (1983)  Trilogia honek Somaliako diktaduraren errepresioa eta erresistentzia aztertzen ditu.
# **"Blood in the Sun"** (1986–1998):
#* *Maps* (1986)
#* *Gifts* (1993)
#* *Secrets* (1998)  Somaliko gerra zibilaren ondorioak eta nortasunaren galera lantzen ditu.
# **"Past Imperfect"** (2004–2011):
#* *Links* (2004)
#* *Knots* (2007)
#* *Crossbones* (2011)  Gerraosteko Somalian itzultzen diren pertsonaien istorioak kontatzen dira.

## Gai nagusiak 
* **Genero-berdintasuna**: Emakumeen aurkako indarkeria eta haien autonomia defendatzen ditu bere eleberrietan.
* **Kolonialismoaren ondorioak**: Mendebaldearen eragina eta Somaliako nortasun kulturalaren galera.
* **Erbestearen sentipena**: Bere pertsonaiak maiz "etxegabetuta" daude, erbestean edo beren herrian arrotz bezala.

## Sariak eta aitortzak 
* **Neustadt Saria** (1998): Literatura Nobelaren aurrekari kontsideratua.
* **Premio Cavour** (2000): Italiako literatura-sari garrantzitsua.
* **Hurston/Wright Legacy Award** (2013): *Crossbones* eleberriagatik.
* **Asturiasko Printzea Sarirako izendatua** (2020).

### Obra aipagarriak 
## Kritika eta ondarea 
Farahren lana "Somalia modernoaren ahots literario" gisa deskribatu da. Salman Rushdiek zioenez: «Farahk erakusten du nola literaturak herrialde baten historia salba dezakeen». Hala ere, Somalian debekatuta egon dira bere liburu batzuk, gobernuaren kritika zorrotzagatik.

## Kanpo estekak
Jochen Mass

**Jochen Richard Mass** (Dorfen, 1946ko irailaren 30a – Cannes, 2025eko maiatzaren 4a) alemaniar 1 Formulako gidaria izan zen.

Formula Super Vee, Formula 3 eta Formula 2 europarretan lehiatzen hasi zen. 1973an 1 Formulan debutatu zuen eta 1982an lehiaketa utzi zuen. Surtees, McLaren, ATS, Arrows eta March taldeetako pilotu izan zen, 114 sari nagusitan parte hartu zuen eta 1985eko Espainiako Sari Nagusia irabazi zuen.

Gainera, Le Manseko 24 Orduetako hamabi ediziotan parte hartu zuen eta 1989an garaipena lortu zuen Sauber C9 bat gidatuz.
Niteróiko artxidiozesia

**Niteróiko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. Artzapezpikuaren egoitza Niteróin dago. Egun artzapezpikua José Francisco Rezende Dias da. 

## Historia 
1892ko apirilaren 27an ezarri zen elizbarruti gisa Leon XIII.a aita santuaren *Ad universas orbis Ecclesias* buldaren bidez. 1897ko uztailaren 16an Petrópolisko elizbarruti bilakatu zen, 1908ko otsailaren 25ean izen historikoa berreskuratu zuen eta 1960ko martxoaren 26an, Joan XXIII.a aita santuaren Quandoquidem verbis buldaren bidez, artxidiozesi mailara igo zen.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
#### Niteróiko apezpikuak 
* Francisco do Rêgo Maia (1893-1901)
* João Francisco Braga (1902-1907)
* Agostinho Francisco Benassi (1908-1927)
* José Pereira Alves (1928-1947)
* João da Matha de Andrade Amaral (1948-1954)
* Carlos Gouvêa Coelho (1954-1960)

#### Niteróiko artzapezpikuak 
* Antônio de Almeida Moraes Júnior (1960-1979)
* José Gonçalves da Costa (1979-1990)
* Carlos Alberto Etchandy Gimeno Navarro (1990-2003)
* Alano Maria Pena (2003-2011)
* José Francisco Rezende Dias (2011-)

### Apezpiku lagunkidea 
* José Gonçalves Costa (1975-1979)

### Apezpiku laguntzaileak 
* José de Almeida Batista Pereira (1953-1955)
* Paulo Lopes de Faria (1980-1983)
* Roberto Francisco Ferrería Paz (2008-2011)
* Luiz Antônio Lopes Ricci (2017-2020)
* Geraldo de Paula Souza (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Círculo de Bellas Artes (eraikina)

**Círculo de Bellas Artes** eraikina edo **Arte Ederren** **Zirkulua** Círculo de Bellas Artes erakundearen egoitza da Madrilen, Alcalá kaleak eta Kale Nagusiak bat egiten duten tokian kokatua. Antonio Palacios Ramilo arkitektoaren lana da eta 1920ko hamarkadaren hasieran eraiki zen.

## Historia 
Arte Ederren Zirkuluaz gain, bere historian zehar beste erakunde batzuen egoitza izan da. Espainiako Gerra Zibilaren hasieran, Ikerketa Publikorako Batzorde Probintzialeko (CPIP) atxiloketa zentroa, *checa* esaten zitzaiona, jarri zuten bere sotoan. Gerra amaitu ondoren, tarte batez Falange alderdi frankista ofizial bakarraren Kanpo Zerbitzuaren egoitza egoitza egon zen bertan.

Monumentu historiko-artistiko nazuonal izendatu zuten 1981ean. 21. mendean Interes Kulturaleko Ondasun izendatua dago, eta Argiaren Paisaia deiturikoaren parte da, 2021eko uztailaren 25ean Gizateriaren Ondare izendatutako paisaia kulturala.

## Ezaugarriak 
Barrualderan banaketa konplexua du, areto zabalekin, eta administrazio- edo zerbitzu-eremuak altuera txikiagoko solairuarteetan, hala nola garaiko itsasontzi transatlantiko baten forman.

Solairu nagusian dantza-aretoa dago, Fernando de Rojasen izena duen antzokiarekin zuzenean komunikatuta. Juan Luis Vassalloren Minervaren eskultura bat ere bada sabaian.

## Agerpenak kulturan 
* Mecano taldearen izen bereko lehen diskoko azaleko karpetako argazkian agertzen da. Alejandro Cabrerak egin zuen argazkia.
* Madrugada (Antonio Román, 1957) filmean beheko solairuko zalgurdientzako sarrera agertzen da, jada desagertuta dagoena, eta Bellas Artes izeneko bolatokia.
* Pilar Mirók zuzendutako *Beltenebros* (1991) filmen sabaia erabili zuten.
* *Los misterios de Laura* telesailaren 18. kapituluan ere amaiera sabaian gertatzen da.

## Iruditegia 

Fitxategi:Círculo de Bellas Artes (Madrid) 11.jpg|Dantza aretoa.
Fitxategi:Circulo de Bellas Artes, azotea.JPG|Belvederea eta Minervaren eskultura.
Fitxategi:Circulo de Bellas Artes-detalle.jpg|Zutabe bat, kaleko mailan.
Fitxategi:Círculo de Bellas Artes (Madrid) 17.jpg|Barrualdeko areto bat.
Fitxategi:Círculo de Bellas Artes, vista Cervantes, Madrid, España, 2015.jpg|Hiriaren ikuspegia sabaitik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Warsan Shire

**Warsan Shire** Londresen bizi den idazle, poeta, editore eta irakasle somaliarra da. Brunelgo Unibertsitateko Poesia Afrikarraren saria jaso du, sei hautagaietatik aukeratua.

## Biografia 
Nadwajny 1988ko abuztuaren 1ean jaio zen Somalian eta bere gurasoak somaliarrak dira. Erresuma Batura emigratu zuen urtebete zuenean. Idazketa Sortzaileko Arteen batxilergoa du. Lau anaia ditu: Saaid Shire, Samawado Farah, Suban Farah eta Salma Farah. Idatzi nahi zuela jakin zuen lehen aldia txikitan izan zen. Nerabe zela, gaztaroko klub batean sartu zen, eta hark poeta izateko behar zuen grina eskaini zion.

2011n, *Teaching My Mother How to Give Birth* kaleratu zuen, flipped eye editoreak argitaratutako poesia liburua. Bilduma osoa 2016an merkaturatzeko asmoa dago, baita flipped eye publishing bidez ere.

Shirek hainbat herrialdetan irakurri du bere poesia, hala nola Erresuma Batuan, Italian, Alemanian, Ipar Amerikan, Hegoafrikan eta Kenyan. Bere poemak hainbat literatur argitalpenetan berrargitaratu dira, hala nola Poetry Review, Magma eta Wasafiri. Gainera, Shire-ren bertso batzuk The Salt Book of Younger Poets (Sal, 2011) eta Ten: The New Wave (Bloodaxe, 2014) bildumetan sartu ziren. Hainbat hizkuntzatara ere itzuli dira, hala nola italierara, espainierara, portugesera, suedierara, danierara eta estonierara.

2014an, Belinda Zhawi, Ribka Sibhatu eta Chinwe Azubuike poetekin batera, Royal African Societyren hirugarren urteko literatura eta liburu jaialdian parte hartu zuen, The British Library, Africa Writesekin elkartuta.

2016an, bere lehen poesia bilduma prestatu zuen, 2015ean Su Cuerpo Azul izeneko edizio mugatuko liburu bat kaleratuz. SPOOK aldizkarian poesia editore gisa ere lan egiten du, eta poesia tailerretan irakasten du, asmo katartiko eta estetikoekin.

Shire-ren poesia Beyoncé-ren Lemonade album bisualean agertu da, 2016ko apirilean kaleratua.

## Sariak 
Shirek hainbat sari jaso ditu bere arteagatik. 2013ko apirilean, Brunelgo Unibertsitatearekin batera aurkeztu zen Afrikako Poesia Sarirako, poesia bilduma oso bat oraindik argitaratu behar duten poetei zuzendutako saria.

2013ko urrian, sei bardo gazteen zerrenda batetik ere hautatu zuten, Londreserako lehen Young Poet Laureate bezala. Ohore hori Londresko Legatua Garatzeko Enpresaren Spoke programaren parte da. Enpresa horrek arteak eta kultura sustatzen ditu Reina Isabel Parke Olinpikoan eta inguruko eremuan.

2014an, Queensland hautatu zuten, Australiako poeta. Arte Eszenikoetarako Aborigen Zentroarekin harremanetan jarri zen, eta sei astez egon zen bertan.

## Obra 
*Teaching My Mother How To Give Birth (flipped eye, 2011), 
*Her Blue Body (flap pamphlet series, flipped eye, 2015)
*Lemonade: A Visual Album by Beyoncé (2016)

## Kanpo estekak
Helen O’Connell (urologoa)

**Helen O’Connell** (Australia, 1962ko apirilaren 3a) australiar urologo eta zirujaua da. Australian urologian espezializatu zen lehen emakumea izan zen.

## Biografia 
1993an, O'Connell Australiako lehen urologoa izatera heldu zen. Melbourneko Unibertsitateko Kirurgia Saileko irakaslea da, baita Kirurgialarien Australiako Errege Elkargoko Zuzendaritza Kontseiluko kidea ere. 2019an, 2021ean Melbournen egin zen Nazioarteko Kontinentzia Elkartearen topaketaren zuzendari izendatu zuten. 1998ko ekainaren 1ean, historian lehen aldiz klitoriaren anatomia osoa deskribatu zuen *Journal of Urology*-n argitaratutako artikulu batean. Deskribapen horrek bere elementu guztiak barne hartzen zituen eta bere baskularizazioa zehazten zuen. Erraboila leizetsuak eta klitoriak uretrarekin eta baginarekin duen erlazioa ere aipatzen zituen.

2010ean, O’Connellek 3Dko irudi batean estimulatutako klitori bat irudikatzea lortu zuen lehen aldiz. Irudi horretan, eremu pelbikoan dituen 15.000 nerbio-amaierak erakusten ziren. 2017an, artikulu bat argitaratu zuen *The Journal of Sexual Medicine* aldizkarian, G puntuaren existentzia zalantzan jartzen zuena, anatomiaren ikuspegitik ezinezkoa izan baitzen baginako paretan erlaziona zitekeen ehunik aurkitzea.

2020an, O’Connell baginarekiko uretraren anatomiari buruzko azterketa egiten hasi zen.

## Aintzatespenak 
Sexu Osasunerako Munduko Elkarteak (WAS, ingelesezko siglengatik) urrezko domina eman zion O’Connelli, bere kondekorazio altuena, 2007an, bere ikerketen aitortza gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michèle Rakotoson

**Michèle Rakotoson** (Antananarivo, 1948 )idazle, kazetari, antzerkigile eta zinemagile madagaskartarra da. Bere lanetan Madagaskarreko historia, memoria eta gizartearen errealitateak jorratzen ditu, batez ere frantsesez idatzita.

## Bizitza eta Hezkuntza 
Rakotoson Antananarivon jaio zen, familia intelektual protestante batean. Aita kazetaria zuen eta ama liburuzaina. Jules Ferry lizeoan ikasi zuen, eta ondoren, Madagaskarren bertan, literaturan lizentziatu zen. 1983an, arrazoi politikoengatik, Frantziara joan zen eta Parisen Soziologian DEA titulua lortu zuen.

## Ibilbide Profesionala 
Madagaskarren, malgaxe irakasle eta antzerki-zuzendari aritu zen. Frantzian, kazetari lanetan jardun zuen, bai irrati (RFI, France Culture) eta bai telebistan (RFO). Gainera, Radio France Internationalen ekitaldi literarioen arduraduna izan zen.

## Lan Literarioa 
Bere lehen lana *Dadabé* (1984) izan zen, eta ondoren, beste hainbat eleberri eta antzerki-lan argitaratu ditu:

* *Le Bain des reliques* (1988)
* *Elle, au printemps* (1996)
* *Henoÿ – Fragments en écorce* (1998)
* *Lalana* (2002)
* *Ambatomanga, Le silence et la douleur* (2022)

Bere lanetan kolonialismoaren ondorioak, emakumeen egoera eta identitatearen bilaketa jorratzen ditu.

## Sariak eta Aintzatespenak 
Bere ibilbide oparoan, sari ugari jaso ditu:

* Frantziako Akademiaren Francophonie Saria (2012)
* Madagaskarreko Arte eta Letren Komandante izendapena (2015)
* Orange Afrikako Liburu Saria *Ambatomanga* lanagatik (2023)

## Gizarte Ekintza 
Madagaskarren itzuli ondoren, *Opération Bokiko* izeneko elkartea sortu zuen, irakurketa sustatzeko eta gazte idazleak babesteko helburuarekin. Gainera, *Slam Jazz Project* bezalako ekimen artistikoetan parte hartu du, poesia eta musika uztartuz.

Michèle Rakotoson Madagaskarreko literaturaren eta gizartearen ahots garrantzitsuenetako bat da, bere lanen bidez herrialdearen historia eta kultura mundura zabaltzen dituena.

## Kanpo estekak
Maaza Mengiste

**Maaza Mengiste** (Addis Abeba - 1971) idazle eta saiogile etiopiar-estatubatuarra da. Bere lanek migrazioa, erbestea, gerra eta iraultzak bezalako gaiak jorratzen dituzte, batez ere Etiopiako historia garaikidean oinarrituta.

## Bizitza eta Hezkuntza 
Mengistek lau urte zituela, bere familia Etiopiatik ihes egin zuen 1974ko iraultza militarra zela eta. Haurtzaroa Nigerian, Kenian eta Estatu Batuetan igaro zuen. New Yorkeko Unibertsitatean (NYU) sorkuntza literarioan masterra lortu zuen, eta Fulbright beka bati esker Italian ere ikasi zuen.

## Lan Literarioa 
Bere lehen eleberria, *Beneath the Lion’s Gaze* (2010), 1974ko Etiopiako iraultzaren garaian kokatzen da, Addis Abebako familia baten bizipenak kontatuz. Lan hau The Guardian egunkariak garaikideko 10 liburu afrikar onenen artean sailkatu zuen.

Bigarren eleberria, *The Shadow King* (2019), 1935eko Italiaren inbasioaren garaian girotuta dago eta emakume etiopiarrek gerran izan zuten rola azpimarratzen du. Liburu hau 2020ko Booker Prize sarirako finalista izan zen eta nazioarteko kritika bikainak jaso zituen.

## Beste Jarduera Batzuk 
Mengistek fikzioa eta ez-fikzioa idazten ditu, eta bere lanak The New Yorker, Granta, The New York Times eta beste hainbat argitalpenetan agertu dira. Giza eskubideen aldeko aktibista ere bada, Warscapes eta Words Without Borders bezalako erakundeetan parte hartuz.
## Sariak eta Aitortzak 
* 2011: Dayton Literary Peace Prize sarirako bigarren postua *Beneath the Lion’s Gaze* lanarekin.
* 2013: Puterbaugh Fellow izendapena World Literature Today aldizkariaren eskutik.
* 2020: *The Shadow King* eleberria Booker Prize sarirako finalista.
* 2021: Edgar Allan Poe Award saria "Dust, Ash, Flight" ipuinarekin.
* 2021: Gregor von Rezzori saria "Il Re Ombra" (The Shadow King) lanarekin.

## Irakasle Jarduera 
Maaza Mengistek irakaskuntza lanak egin ditu Queens College (City University of New York) eta Princeton Unibertsitatean, sorkuntza literarioaren arloan.

## Kanpo estekak
Ondjaki

Ondjaki, benetako izenez Ndalu de Almeida, 1977ko uztailaren 5ean jaio zen Luandan, Angolan. Idazle, poeta, antzerkigile eta zinemagile gisa nabarmendu da, eta bere lanetan Angolako historia garaikidea, memoria kolektiboa eta identitatearen bilaketa bezalako gaiak jorratzen ditu.

## Bizitza eta Hezkuntza 
Ondjakik lehen hezkuntza Luandan jaso zuen, eta ondoren Lisboako Unibertsitatean Soziologia ikasi zuen, Luandino Vieira idazle angolarrari buruzko tesia eginez. 2010ean Afrikako Ikasketetan doktoretza lortu zuen Italian. Gainera, sei hilabetez ikasi zuen New Yorkeko Columbia Unibertsitatean, eta bere herriko kultura eta historiarekiko interesa areagotu zuen. Gaur egun, Rio de Janeiron bizi da, baina azken urteotan Luandara itzuli da, eta bertan Kiela izeneko liburu-denda eta argitaletxea sortu ditu. 

## Lan Literarioa 
Ondjakiren ibilbide literarioa 2000. urtean hasi zen *Actu Sanguíneu* izeneko poesia-liburuarekin. Hurrengo urtean, *Bom Dia Camaradas* (2001) argitaratu zuen, bere haurtzaroaren oroitzapenetan oinarritutako eleberria. Ordutik, hainbat genero landu ditu: poesia, eleberriak, ipuinak, haur eta gazte literatura, antzerkia eta dokumentalak.

#### Eleberriak 
* *Bom Dia Camaradas* (2001)
* *Quantas Madrugadas Tem A Noite* (2004)
* *Avó Dezanove e o Segredo do Soviético* (2008)
* *Os Transparentes* (2012)
* *O Livro do Deslembramento* (2020)

* *Momentos de Aqui* (2001)
* *E se Amanhã o Medo* (2005)
* *Os da Minha Rua* (2007)
* *Sonhos Azuis pelas Esquinas* (2014) 

#### Poesia 
* *Actu Sanguíneu* (2000)
* *Há Prendisajens com o Xão* (2002)
* *Materiais para Confecção de um Espanador de Tristezas* (2009)
* *Dentro de Mim Faz Sul* (2010)
* *Os Modos do Mármore* (2015) 

#### Haur eta Gazte Literatura 
* *Ynari: A Menina das Cinco Tranças* (2004)
* *O Leão e o Coelho Saltitão* (2008)
* *O Voo do Golfinho* (2009)
* *A Bicicleta que Tinha Bigodes* (2011)
* *Uma Escuridão Bonita* (2013) 

## Antzerkia eta Zinema 
Ondjakik antzerkigintzan ere jardun du, eta *Os Vivos, o Morto e o Peixe-Frito* (2009) antzezlana idatzi du. Zinemagintzan, *Oxalá Cresçam Pitangas – Histórias da Luanda* (2007) dokumentala zuzendu zuen Kiluanje Liberdadekin batera, bere jaioterriko bizitzaren inguruan. 

## Sariak eta Aitortzak 
Ondjakik hainbat sari eta aitortza jaso ditu bere ibilbide literarioan:

* António Jacinto lehiaketako aipamen berezia (2000)
* Prémio Literário António Paulouro (2005)
* Grande Prémio de Conto Camilo Castelo Branco (2007)
* Grinzane for Africa Prize (2008)
* Prémio Jabuti de Literatura (2010)
* Prémio José Saramago (2013)
* Prémio Littérature-Monde (2016)

Ondjakiren lanak Angolako egunerokotasuna, memoria historikoa eta identitatearen bilaketa jorratzen ditu, umorea eta poesia erabiliz. Bere estiloa lirikoa eta esperimentala da, eta hizkuntzaren erabilera berritzailea nabarmentzen da. Gainera, bere lanak hainbat hizkuntzatara itzuli dira, besteak beste, frantsesera, gaztelaniara, italierara, alemanez, serbierara, ingelesera, polonierara eta suedierara.
Nova Friburgoko elizbarrutia

**Nova Friburgoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1960ko martxoaren 26an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Nova Friburgon dago. Egun apezpikua Pedro Cunha Cruz da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Clemente José Carlos Isnard (1960-1992)
* Alano Maria Pena (1993-2003)
* Rafael Llano Cifuentes (2004-2010)
* Edney Gouvêa Mattoso (2010-2020)
* Luiz Antônio Lopes Ricci (2020-2025)
* Pedro Cunha Cruz (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Luc Raharimanana

**Jean-Luc Raharimanana** (Antananarivo, 1967) madagaskartar idazle, kazetari, poeta eta antzerkigilea da. Bere lanetan Madagaskarreko historia, politika eta gizartearen errealitateak jorratzen ditu, estilo bortitz eta lirikoan.

## Bizitza eta Hezkuntza 
Raharimanana Antananarivon jaio zen eta bertan bizi izan zen 22 urte arte. 1989an, RFIk emandako beka bati esker, Frantziara joan zen etnolinguistika ikastera, Sorbonan eta INALCO-n. Han, kazetaritza eta irakaskuntza lanetan aritu zen.

## Ibilbide Literarioa 
Bere lehenengo liburua Madagaskarren idatzi zuen, baina egoera politikoagatik ezin izan zuen argitaratu. 1989an, *Le Prophète et le Président* antzezlana idatzi zuen, eta honek Tchicaya-U'Tamsi Saria irabazi zuen. Hala ere, Madagaskarreko gobernuak antzezlanaren emanaldiak debekatu zituen.

Bere lanetan, Madagaskarreko pobrezia, ustelkeria eta historia latza islatzen ditu. Bere idazkera bortitza eta lirikoa da, eta hainbat hizkuntzatan itzuli da, besteak beste, alemanez, ingelesez, italieraz eta gaztelaniaz.

## Sariak eta Aintzatespenak 
Raharimananak hainbat sari jaso ditu, besteak beste:

* Jean-Joseph Rabearivelo Poesia Saria (1987)
* Tardivat Saria (1989)
* Tchicaya-U'Tamsi Antzerki Saria (1990)
* Madagaskarreko Literaturako Sari Nagusia (1998)
* Jacques Lacarrière Saria (2018)

## Gizarte Ekintza 
2002an, bere aita, Antananarivoko Unibertsitateko Historia irakaslea zen Vénance Raharimanana, atxilotu eta torturatu egin zuten Madagaskarreko agintariek, radio saio batean parte hartu izanagatik. Honek Raharimanana idazleak bere ibilbide literarioa utzi eta gizarte ekintzan aritzera bultzatu zuen.

## Lan Nagusiak 
Bere lan nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira:

* *Le Prophète et le Président* (1989)
* *Le Lépreux et dix-neuf autres nouvelles* (1992)
* *Rêves sous le linceul* (1996)
* *Le Puits* (1997)
* *Lucarne* (1999)
* *Nour, 1947* (2001)
* *Landisoa et les trois cailloux* (2001)
* ''L'Arbre anthropophage'' (2004)

Jean-Luc Raharimanana Madagaskarreko literaturaren eta gizartearen ahots garrantzitsuenetako bat da, bere lanen bidez herrialdearen historia eta kultura mundura zabaltzen dituena.

## Kanpo estekak
Petrópolisko elizbarrutia

**Petrópolisko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1946ko apirilaren 13an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Petrópolisen dago. Egun apezpikua Joel Portella Amado da.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Manuel Pedro da Cunha Cintra (1948-1984)
* José Fernandes Veloso (1984-1995)
* José Carlos de Lima Vaz (1995-2004)
* Filippo Santoro (2004-2011)
* Gregório Paixão (2012-2023)
* Joel Portella Amado (2024-)

### Apezpiku lagunkidea 
* José Fernandes Veloso (1981-1984)

### Apezpiku laguntzailea 
* José Fernandes Veloso (1966-1981)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belo Horizonteko artxidiozesia

**Belo Horizonteko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar artxidiozesia da. Artzapezpikuaren egoitza Belo Horizonten dago. Egun artzapezpikua Walmor Oliveira de Azevedo da.

## Historia 
1921eko otsailaren 11n ezarri zen elizbarruti gisa Benedikto XV.a aita santuaren *Pastoralis sollicitudo* konstituzio apostolikoaren bidez. 1924ko otsailaren 1ean artxidiozesi mailara igo zen Pio XI.a aita santuaren *Ad munus nobis ab æterno pastorum principe* konstituzio apostolikoaren bidez.

## Apezpikuak 
### Ordinarioen zerrenda 
* Antônio dos Santos Cabral (1921-1967)
* João Resende Costa (1967-1986)
* Serafim Fernandes de Araújo (1986-2004)
* Walmor Oliveira de Azevedo (2004-)

### Artzapezpiku lagunkideak 
* Hugo Bressane de Araújo (1951-1954)
* João Resende Costa (1957-1967)
* Serafim Fernandes de Araújo (1982-1986)

### Apezpiku laguntzaileak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Divinópolisko elizbarrutia

**Divinópolisko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren brasildar elizbarrutia da. 1958ko uztailaren 11n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Divinópolisen dago. Egun apezpikua Geovane Luís da Silva da.

## Ordinarioen zerrenda 
* Cristiano Portela de Araújo Pena (1959-1979)
* José Costa Campos (1979-1989)
* José Belvino do Nascimento (1989-2009)
* Tarcísio Nascentes dos Santos (2009-2012)
* José Carlos de Souza Campos (2014-2022)
* Geovane Luís da Silva (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dinaw Mengestu

**Dinaw Mengestu** (1978ko ekainaren 30a, Addis Abeba, Etiopia) idazle eta kazetari etiopiar-estatubatuarra da, erbestea, identitatea eta migrazioa bezalako gaiak jorratzen dituen literatura lanagatik ezaguna.

## Bizitza eta Hezkuntza 
Mengestu 1978an jaio zen Addis Abeban. Bere aita, Ethiopian Airlineseko exekutibo bat, 1978an Italiara egindako bidaia batean asilo politikoa eskatu zuen, Etiopiako "Izu Gorria" delako errepresio politikoaren testuinguruan. Bi urte geroago, Dinaw, bere ama eta arrebarekin batera, Ameriketako Estatu Batuetara joan zen eta Peoria hirian (Illinois) egoitza hartu zuten. Han hazi zen, eta Oak Park-eko Fenwick High School-en ikasi zuen. Ondoren, Georgetown Unibertsitatean ingeles literaturan lizentziatu zen eta Columbia Unibertsitatean sorkuntza literarioan masterra lortu zuen.

## Lan Literarioa 
Mengestuk lau eleberri argitaratu ditu, guztiak *The New York Times* egunkariaren "Notable Books" zerrendan sartuta:Literary  Hub

* *The Beautiful Things That Heaven Bears* (2007): Sepha Stephanos izeneko etorkin etiopiar baten istorioa kontatzen du, Washington D.C.-n bizitza berri bat eraikitzen saiatzen dena.
* *How to Read the Air* (2010): Migrazioaren ondorioz sortzen diren familia eta identitate gatazkak aztertzen ditu.Literary  Hub+5Wikipédia, l'encyclopédie libre
* *All Our Names* (2014): Afrikako iraultza baten testuinguruan, bi pertsonaien arteko harremana eta identitatearen bilaketa jorratzen ditu.Bard College
* *Someone Like Us* (2024): Bere azken lana, aurten argitaratua.

## Kazetaritza eta Beste Jarduera Batzuk 
Mengestuk kazetari gisa ere jardun du, Darfur, Uganda iparraldea eta Kongoko ekialdeko gatazkei buruzko erreportajeak idatziz *Rolling Stone*, ''Harper's* eta *The Wall Street Journal* bezalako aldizkarietan.

Gaur egun, Bard College-ko Idazketa Programaren zuzendaria eta irakaslea da

## Sariak eta Aitortzak 
Mengestuk hainbat sari eta aitortza jaso ditu bere ibilbide literarioan:

* *Guardian First Book Award* (2007)
* *Los Angeles Times Book Prize*
* *Prix du Premier Roman Étranger*
* *National Book Foundation's 5 Under 35*
* *The New Yorker* aldizkariaren "20 Under 40" zerrendan hautatua (2010)
* *MacArthur Fellowship'' beka (2012) Lannan Foundation

## Gaiak eta Estiloa 
Mengesturen lanek identitatearen bilaketa, erbestea, migrazioa eta diasporaren esperientzia bezalako gaiak lantzen dituzte. Bere estiloa errealista eta introspektiboa da, eta pertsonaien barne-mundua eta emozioak aztertzen ditu.

## Kanpo estekak
Guaram I.a

Guaram I.a georgiar printze bat izan zen, Iberiaren gobernu hereditarioa lortu zuena eta Bizantziar kuropakuen titulua 588tik 590era. Oro har, Teofanes kronista bizantziarraren Gurgenesekin identifikatzen da. Gurgenes persiar ertainaren forma helenizatua da.

Guaram Leoren semea zen, Iberiako errege Vakhtang I.aren seme gazteena eta bere emazte erromatar Helenaren semea. Klarjeti eta Javakheti hego-mendebaldeko dukerri iberiarrak zituen dinastia kosroidarraren adar gazteenaren eta ez errealaren kidea zen. Sumbat Davitis-Dzele Erdi Aroko kronikari georgiarrak Bagrationi lehen gobernaria dela jakinarazten dio, sinesgarritzat onartu ez den erreklamazioa.

Erromatar inperioaren eta Sasanidaren arteko gerrak Justino II .aren agintepean jarraitu zuenean (r. 565 – 578), Guaram/Gurgenesek Armeniako Vardan III .a Mamikonian printzearekin eta erromatarrekin bat egin zuen 572an Irango kontroletik askatzeko ahalegin desesperatu batean. Itxuraz, Konstantinoplara ihes egin zuen matxinadak porrot egin zuenean, eta han geratu zen 588an berriz agertu zen arte, iberiarrak sasaniden aurka berriro matxinatu zirenean, Juansher kronikari georgiarraren arabera. Iberiar nobleek Maurizio enperadoreari (582 – 602) iberiar errege etxerako gobernari bat eskatu zioten; Mauriziok Guaramera bidali zituen, kuropirusaren duintasuna berretsiz eta Mtsusera bidaliz. Honela, Iberiako Printzerriak, Sasanidek 580an ezabatu zutenetik, kosroidar monarkia lotia ordezkatu zuen. Tradizioz, Jvariko monasterioaren fundazioa esleitu izan zaio. Guaram bere seme Esteban I.ak ordezkatu zuen.

Guaram izan zen sasanida erako txanponak jaulkitzeko ezohiko urratsa eman zuen lehen agintari georgiarra. Txanpon horiek, "iberiako-Sasaniak" izenekoak, GN, i.e., Gurgen inizialak dituzte. Horrela, badirudi "Guaram" (Georgiako kroniketan erregistratua) etxeko erabilerarako izena izan zela; "Gurgen", berriz, agintari honen izen ofiziala izan zen atzerriko harremanetarako, eta numismatikan eta atzerriko iturrietan aurkitu ziren.