Gaixotasun zeliako

= Gaixotasun zeliako =
**Gaixotasun zeliakoa** (edo zeliakia) heste meharrari eragiten dion gaixotasun autoimmune kronikoa da, glutena (gari, zekale eta garagarraren proteina bat) kontsumitzeak eraginda. Gaixotasun honetan, sistema immunologikoak, bere, hesteko mukosa erasotzen du, ondorioz, elikagaien xurgapena kaltetzen da.

Zeliakia genetikoki aurrejoera duten pertsonetan agertzen da, batez ere HLA-DQ2 edo HLA-DQ8 geneak dituztenetan. Gaixotasuna edozein adinetan ager daiteke, eta sintomak oso aldakorrak izan daitezke digestio-aparatuari lotutakoak (beherakoa, pisu-galera, sabeleko mina, haurren hazkunde-atzerapena) zein digestio-aparatuaz kanpokoak.

Diagnostikoa egiteko, odoleko antigorputz-probak eta heste meharraren biopsia erabiltzen dira, eta kasu batzuetan, azterketa genetikoak ere bai. Tratamendu bakarra bizitza osorako glutenik gabeko dieta zorrotza da; dieta horri jarraituz, hestearen mukosa sendatu egiten da eta sintomak desagertzen dira.

Zeliakia ez da alergia bat, ezta elikagaien intolerantzia ere. Erantzun autoimmune iraunkorra da, glutena jatean aktibatzen dena eta heste meharraren mukosan kaltea eragiten duena. Sendabiderik ez duen arren, dieta egoki bat jarraituz gaixotasuna guztiz kontrola daiteke.

## Historia 
Zeliakia Antzinarotik ezagutzen den gaixotasuna da. Ezagutzen den lehen deskribapena Kapadoziako Areteok egin zuen K.o. II. mendean. Beherakoak eta gorputzaren ahultze orokorrak ezaugarritutako digestio-trastorno kroniko bat deskribatu zuen. «Zeliako» terminoa  terminotik dator, eta «abdominala» esan nahi du.

XIX. mendean, Samuel Gee britainiar pediatrak berriz deskribatu zuen gaixotasuna, eta elikadurarekin lotura zuzena zuela adierazi zuen lehena izan zen mendearen hasieran, Christian Archibald Herter mediku estatubatuarra «hesteetako infantilismo» delakoarekin lotu zuen koadroa, eta 1924an Sidney Haas pediatrak platanoetan oinarritutako dieta proposatu zuen tratamendu gisa.

Aurrerapen handia 1940ko hamarkadan iritsi zen, Willem Karel Dicke pediatra neerlandarrari esker. Bigarren Mundu Gerrako gosetearen garaian ikusi zuen haurren osasunak hobera egiten zuela irin gutxi zegoenean. Horrela, gaixotasunaren eta gariaren glutenaren arteko harreman zuzena ezarri zuen. 1950eko hamarkadan, biopsietan heste-biloen atrofia deskribatu zen, eta, horri esker, endoskopia bidezko diagnostikoa garatu ahal izan zen.

60ko hamarkadan, funtsezko beste alderdi batzuk identifikatu ziren: 1965ean, herentziazkoa zela berretsi zen, eta 1966an, dermatitis herpetiformearekin zerikusia zuela frogatu zen.

## Sintomak 
Gaixotasun zeliakoak hainbat sintoma eragin ahal ditu. Horregatik, gaixotasunaren diagnostikoa askotan zaila izaten da. Pertsona batzuek digestio-arazoak izaten dituzte, hala nola, beherakoa (askotan usain desatseginarekin), idorreria, urdaileko mina, hantura, haizeak, goragaleak, gorakoa, edo jateko gogoa galtzea. Laktosarekiko jasanezintasun ere ohikoa da.

Gainera, mantenugaien xurgapen txarrarekin lotutako beste sintoma batzuk ere ager daitezke. Horien artean nekea, pisua galtzea, ilea erortzea, karranpak, artikulazioetako mina, ahoko ultzerak, hilerokoko arazoak, haurdun geratzeko zailtasunak edo nerbio-sistemako nahasmenduak. Pertsona batzuek, gainera, *dermatitis herpetiforme* izeneko azaleko erupzioa izan dezakete. Haurretan, zeliakiak hazkuntzari eragin diezaioke, eta altuera baxua, pubertaroa atzeratzea, hortz-arazoak eta suminkortasuna. Sintomak askotarikoak direnez, garrantzitsua da azterketa on bat egitea diagnostikoa baieztatzeko.

## Arrazoiak 
thumb|335x335px|Heste mehar osasuntsuaren eta gaixotasun zeliakoa duen heste meharraren arteko konparazioa.
Gaixotasun zeliakoa nahasmendu auto-immunitario konplexua da, eta joera genetikoa duten pertsonengan garatzen da glutena jaten dutenean. Pertsona horietan, immunitate-sistemak ezohiko moduan erantzuten du glutenaren aurrean, heste meharraren estaldurari erasoz. Kalte horrek hesteetako mikrobiloei eragiten die, funtsezko mantenugaiak xurgatzeaz arduratzen diren egiturei, eta horrek xurgapen okerra eta zenbait sintoma digestibo eta sistemiko eragiten ditu.

Faktore genetikoek funtsezko eginkizuna betetzen dute gaixotasunaren garapenean, zeliakia ohikoagoa baita familian aurrekariak dituzten pertsonengan edo beste gaixotasun auto-immune batzuk dituztenengan, hala nola 1 motako diabetesa, lupusa edo gaixotasun tiroideoa. Joera genetiko horrek, glutenarekiko esposizioarekin batera, azaltzen du neurri handi batean zergatik pertsona batzuek gaixotasuna garatzen dute eta beste batzuek ez, nahiz eta elikagai berak kontsumitu.

Bestalde, zenbait ingurumen-faktorek zeliakia aktibatzen lagun dezaketela proposatu da. Horien artean daude infekzio gastrointestinalak, hesteetako mikrobiotaren aldaketak, haurtzaroko elikadura-praktikak edo estres handiko egoerak, (adibidez, esate baterako...) kirurgiak, haurdunaldiak edo infekzio biralak. Oro har, gaixotasun zeliakoa geneen, glutenaren eta inguruaren arteko elkarrekintzatik sortzen da, eta hesteari kalte egiten dion erantzun immunitarioa eragiten du, osasun orokorrari nabarmen eraginez.

## Mekanismoa 
thumb|Garia
Gaixotasun zeliakoa nahasmendu autoimmune eta multifaktoriala da, eta joera genetiko jakin bat duten pertsonetan agertzen da, glutena —gariak, garagarrak, zekaleak eta oloak duten proteina bat— hartu ondoren. Gaixotasun hau duten ia banako guztiek immunitate sistemaren bi aldaera genetiko zehatzetako bat dute: HLA-DQ2 edo HLA-DQ8 aleloak. Aldaera horiek 6. kromosoman kokatzen dira, eta beste molekula batzuen zatiak (antigenoak) T linfozitoei aurkezteaz arduratzen diren proteinak kodetzen dituzte. Linfozitoak inmunitate-erantzunaren funtsezko zelulak dira. HLA-DQ2 edo DQ8 aleloak dituzten pertsonetan. Gene horiek kodetzen dituzten hartzaileek afinitate berezia dute glutenaren zatiekin, eta horrek immunitate-sistemaren aktibazio anomaloa errazten du.
thumb|188x188px|HLA-DQ2.5 gliadin-peptido desamidatu batekin lotura egiten den lekuan (horia).
Glutena prolamina motako proteinez osatuta dago, eta horiek, prolina eta glutamina ugari dituztelako, zailak dira digestio-entzimentzat apurtzeko edo degradatzeko. Ondorioz, glutenaren zati handi batzuk (α-gliadinaren 33-mer peptido ezaguna) hestean geratzen dira eta hesteko mukosarekin kontaktuan jartzen dira. Han, immunitate-sistemari bi mailatan eragiten diote: alde batetik, berezko-erantzuna aktibatzen dute, IL-15 interleuzinaren askapena eta hanturazko zelulen erakartzea eraginez; bestetik, moldatutako immunitate-erantzuna pizten dute, T CD4+ linfozitoek bitartekatuta, eta linfozito horiek HLA-DQ2 edo HLA-DQ8 molekulek aurkezten dizkieten glutenaren peptidoak ezagutzen dituzte.

Prozesu horretan, funtsezko elementua da transglutaminasa tisularra (tTG): deamidazio izeneko prozesu baten bidez, glutenaren zatiak kimikoki aldatzen dituen hesteetako entzima da; prozesu horretan, glutamina-hondakinak glutamato bihurtzen ditu. Aldaketa horrek peptidoek HLA-DQ2/DQ8 molekulekin elkartzeko gaitasuna areagotzen du, eta horrek T linfozitoen aktibazioa eragiten du**.** Gainera, tTGa modu kobalentean lotu ditzake glutenaren zatiekin, eta horrela immunitate-sistemarentzat arrotzak diren konplexu molekularrak sortzen dira. Ondorioz, auto-antigorputzak garatzen dira transglutaminasa tisularraren aurka, gaixotasunaren markatzaile serologiko nagusietako bat izanik.
thumb|188x188px|DQ8-ren 3-D egitura, intsulinaren peptido immunodominante batekin konplexatuta. Magenta alfa katea (HLA-DQ8) da eta urdina beta katea (DQB1*0302 ), peptidoa horian dago
Immunitate-zelulen etengabeko aktibazioak hanturazko erreakzio kronikoa eragiten du heste meharreko mukosan. Hantura horrek heste-biloen atrofia eragiten du, horiek baitira mantenugaiak xurgatzen dituzten egiturak, eta sakon aldatzen du heste-epitelioaren arkitektura. Ondorioz, organismoak bitaminak, mineralak eta funtsezko beste mantenugai batzuk xurgatzeko ahalmena galtzen du, eta horrek gaixotasunaren ohiko sintomak eragiten ditu: beherako kronikoa, pisu-galera, anemia, nekea eta, zenbait kasutan, hezteaz kanpoko agerpenak.

Azken batean, gaixotasun zeliakoa garatu egiten da genetikoki aurrejoera duten banakoetan, glutenarekiko kontaktuak immunitate-erantzun aberrantea eragiten duenean. Erantzun horrek mekanismo autoimmuneak eta hipersentikortasuna konbinatzen ditu, eta hesteetako mukosari egiten zaion kalteak xurgapen txarra eta sintoma sistemiko ugari eragiten ditu.

## Diagnosikoa 
thumb|Schatzki eraztunaren irudi **endoskopikoa**, mukosa gune eritematikoago eta frikariagoarekin. 62 urteko emakumea.
Gaixotasun zeliakoak diagnostikatzeko, odol-analisia eta proba espezifikoak dituen ebaluazio klinikoa erabiltzen da. Lagin serologikoek antigorputz bereizgarriak detektatzen dituzte, hala nola, ehunetako transglutaminasaren (tTGA) eta antiendomisioen (EMA) aurkako antigorputzak. Horiek positiboak badira, endoskopia bat egiten da heste meharreko biopsiarekin. Endoskopiarekin, hesteetako biloen atrofia edo lautasuna dagoen ikus daiteke, diagnostikoa baieztatuz.

Gaixotasunarekin lotutako aldaerak identifikatzeko proba genetikoak ere egin daitezke, baita analisi osagarriak ere (burdin mailak, ferritina, folatoa, B12 eta D bitaminak, hezur dentsitatea edo odol zenbaketa), desnutrizio antzemateko. Tratamendua hasi ondoren, glutenik gabeko dietaren erantzuna ebaluatzeko probak errepikatu daitezke.

Detekzioari buruzko gomendioak aldatu egiten dira herrialdearen arabera. Estatu Batuetan ez da gomendatzen baheketa orokorra egitea sintomarik ez duten pertsonei. Erresuma Batuan, berriz, zeliakoen lehen mailako senitartekoei eta digestio-sintoma iraunkorrak, nekea, nutrizio-urritasunak, gaixotasun auto-immuneak, neurologia —edo ugalketa― nahasmenduak dituztenei eta Down edo Turner sindromea dutenei gomendatzen die NICEk proba egitea.

Goiz detektatzea lagungarria izan daiteke konplikazioak prebenitzeko, hala nola osteoporosia, anemia, gaixotasun kardiobaskularrak eta minbizi mota batzuk; horregatik, arrisku-taldeetan bahetzea gomendatzen da.

## Epidemiologia 
Gaur egun, kalkulatzen da gaixotasun zeliakoaren prebalentzia 100 pertsonatik 1 eta 170 pertsonatik 1 artekoa dela munduan.

Gaixotasuna ohikoagoa da glutena duten zerealak (garia, garagarra eta zekalea) gastatzea ohikoa den eskualdeetan, eta are gutxiago ekialdeko Asian eta Saharaz hegoaldeko Afrikan, non biztanleria HLA-DQ2 eta HLA-DQ8 geneak gutxiagotan agertzen dituen, horiek garatzeko joera baitute.

Zeliakia pixka bat ohikoagoa da emakumeetan gizonetan baino, nahiz eta alde horren zati bat diagnostikoaren patroien ondorio izan daitekeen: digestio-sintomak dituzten gizonek, biopsiak gutxiagotan jasotzen dituzte. Edozein adinetan ager daiteke, nahiz eta kasu gehienak 10 urte bete aurretik diagnostikatzen diren. Diagnostikoen % 20 inguru 60 urte bete ondoren egiten dira.

Azken hamarkadetan, diagnostikoen kopuruak nabarmen egin du gora, kontzientziazio handiagoari eta proba serologikoak eskuragarri izateari esker. Hala ere, kalkuluen arabera, zeliakoen % 70 inguruk diagnostikatu eta tratatu gabe jarraitzen dute, batez ere baliabide gutxiagoko eremuetan eta arrisku-taldeetan baheketa erregularrik egiten ez duten herrialdeetan.

## Tratamendua 
Gaixotasun zeliakoarentzako tratamendu eraginkor bakarra glutenik gabeko dieta zorrotz eta etengabe jarraitzea da. Izan ere, ez dago proteina horrekiko erreakzio immunologikoa eragozten duen medikaziorik. Glutena kopuru txikian hartzeak ere kalteak eragin ditzake hesteetan eta sintomak suspertu.

Dieta behar bezala betetzeak hesteari laguntzen dio berreskuratzen. Gainera, beherakoa edo nekea bezalako sintomak desagertzea eta osteoporosia, ernal ezintasuna edo hesteetako minbizi mota batzuk bezalako konplikazioak prebenitzea ahalbidetzen du. Mantenugaien malabsortzioak eragindako arazoak ere saihesten ditu, anemia, bitamina-defizitak edo desnutrizioa eragin baititzake. Kasu larrietan, kaloria gehiago hartzea eta nutrizio-gehigarriak erabiltzea gomendatzen da.

Gaixotasuna laktosarekiko intolerantziarekin lotu daiteke aldi baterako. Horregatik, esnekiak mugatzea eta kaltzio kopuru egokia mantentzea komeni da.

Zeliakoek hesteetako minbizia edo linfoma izateko arrisku handiagoa dute populazio orokorrak baino. Baina arrisku hori ohiko mailetaraino jaisten da dieta bat glutenik gabe eduki ondoren. Haurdunaldian, gaixotasuna gaizki kontrolatzeak pisu gutxiko haurtxo bat izateko arriskua areagotu dezake, eta, beraz, funtsezkoa da dietari atxikitzea eta jarraipen medikoa egitea.

Dietista-nutrizionista baten laguntza ezinbestekoa da elikadura orekatua planifikatzeko eta kutsadura gurutzatuak saihesteko. Gainera, txertoak egunean edukitzea gomendatzen da, batez ere immunitate sistema ahulagoa dutenentzat.

Oso gutxitan gertatzen bada ere, gaixotasun zeliako errefraktarioa ager daiteke, eta, dieta egin arren, hesteetako kalteak bere horretan jarraitzen du. Kasu horietan, kortikoideekin edo immunoezabatzaileekin egindako tratamenduak eta kontrol mediko espezializatua baloratzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaixotasun zeliakoa
* Glutena
* Glutenari lotutako gaixotasunak
* Gazteen diabetes mellitus
* Erretikulu endoplasmatikoa

## Kanpo estekak 
*  Association canadienne de la maladie cœliaque
*  The DigestScience Foundation