Fosfato

thumb|Fosfato anioiaren egitura kimikoa

**Fosfato**a azido fosforikotik eratorritako gatza edo esterra da, bere egituran PO4 taldea (fosforo atomo bat lau oxigeno atomo forma tetraedrikoan inguraturik) eta metal alkalino edo lurralkalinoak ditu. Molekulan dituzten metal-kopuruen eta hidrogeno-edukiaren arabera, konposatu monobasikoak, dibasikoak edo tribasikoak eratzen dituzte. Fosfato naturalen artean ezagunena eta garrantzitsuena fosforitan ugari aurkitzen den ortofosfato kaltzikoa da: Ca3(PO4)2. Fosfato ez-organikoak asko erabiltzen dira nekazaritzan ongarri edo herbizida moduan.

Fosfato organikoei organofosfato deritze. Azido fosforikoaren esterrak dira, eta gainerako fosfatoak baino molekula konplexuagoak dira. Garrantzi handia dute biokimikan.

## Ezaugarri kimikoak 
Fosfato ohikoenak ortofosfatoak dira. Fosfato edo ortofosfato ioia [PO4]3−, 94.97 g/mol masa molarraz, azido fosforikoaren deribatua da, protoien H+ galeratik eratorria. Protoi bakar bat galtzean dihidrogeno fosfato ioia [H2PO4]− osatzen da, eta bi protoien galeraz hidrogeno fosfato ioia [HPO4]2−. Izen hauek anioi horien gatzak izendatzeko ere erabiltzen dira.
Honela fosfato ioia hidrogeno fosfatoaren HPO42−-ren base konjokatua da, hau aldi berean H2PO4− ioiaren base konjokatua da, eta azken hau berriz azido ortofosforikoarena H3PO4.
erdian|thumb|529x529px
Fosfato gehienak ez dira uretan disolbagarriak tenperatura eta presio estandarrean. Sodio, potasio, rubidio, cesio eta amonio fosfatoak uretan disolbagarriak dira. Baina beste hainbat fosfato disolbaezinak dira, edo oso gutxi disolbatzen dira. Oro har, hidrogeno eta dihidrogeno fosfatoak dagozkien fosfatoak baino disolbagarriagoak dira.

### Orekak 
thumb|318x318px
Ur-disoluzioan, azido ortofosforikoa eta honen hiru anioi deribatuak elkarrekin aurkitzen dira ondorengo disoziazio oreken arabera:

p*Ka* balioak, 25&nbsp;°C-tan eta indar ionikoa 0 denean.

pH-a 1 edo baxuago denean, azido fosforikoa ia ez dago disoziatuta. pH 4,7 inguruan (lehen bi p*Ka* balioen artean) dihidrogeno fosfato ioia, [H2PO4]-, ia espezie bakarra da. pH 9,8 inguruan (bigarren eta hirugarren p*Ka* balioen artean) hidrogeno fosfato ioia, [HPO4]2−, nagusitzen da. Azkenik, pH 13 edo altuagoa denean, azido fosforikoa ia erabat disoziatuta dago fosfato ioi moduan [PO4]3−.

Fosfatek ioi polimeriko ugari sor ditzake; besteak beste, pirofosfatoa, (P2O7)4−, eta trifosfatoa, (P3O10)5−.

## Non aurkitzen dira? 
Fosfatoak **naturan** modu askotan aurkitu daitezke. Hainbat dira fosfatodun mineralak, horien artean ohikoenak **apatita** taldekoak dira. Apatita edo apatitoaren konposizio kimikoa Ca5(PO4)3(OH, F, Cl) adierazten da. Hiru anioi horien, OH−, F− edo Cl−, artean nagusitzen den elementuaren arabera hidroxiapatita, fluorapatita eta klorapatita bereizten dira hurrenez hurren. Bestalde, fosfatoa gure **hortzetako** eta **hezurretako osagai ezinbestekoa** da. Bestalde, eguneroko dietan fosforo nahikoa lortu ezin duten pazienteentzat, fosfatoak osagarri dietetiko gisa erabil daitezke. Bestetik, fosfatoak nekazaritzan ere baliatzen dira, **ongarri moduan** erabiltzen dira landareen hazkuntza indartzeko.

Bestelako erabilerak:
* Gantz saponifikazio agentea gisa
* Pintura desugertzailea moduan, eta pintatu aurreko korrosio-aurkako tratamentuetan
* Industria mailan, metalak garbitzeko erabiltzen da
* Emultsionatzaile gisa gaztak egiteko
* Legamia artifizial gisa, nahiz azidotzaile gisa ogi orea prestatzeko
* Fluordun hortzetako pastetan urratzaile gisa
* Garbigarrietan

## Eragin ekologikoa 
Zenbait ingurunetara edo ekosistematara fosfato kontzentrazio altuak gehitzeak ondorio ekologiko handiak eragin ditzake. Izan ere, fosfatoa elikagai mugatzailea dela esan ohi da, alegia, honen kontzentrazioak organismoen hazkunde-tasa baldintzatzen dute. Gehiegizko fosfato mailek hainbat organismoren hazkuntza neurrigabekoa eragin dezakete ekosistemaren oreka apurtuz. Honela, hiriko hondakin-uretan, nekazaritzan erabilitako ongarriez etab. isurtzen diren fosfatoak (nitrogeno eta fosforo nutriente inorganikoak oro har) ur-sistemetara iristean bertako alga fitoplanktonekoen elikagai bihurtzen dira. Ondorioz algak neurriz kanpo hazten hasten dira, eta honek aldi berean inguruneko oxigenoa agorrarazten du, gainerako espezieren kaltetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak