Marokoko juduak

[thumb|Juduen etxearen grabatua [Mogador|Mogadoren, Darondeau (1807–1841).]]
[alt=|thumb|[Fez|Fezko Mellah auzoan, antzinako auzo juduan, balkoiek garai hartako musulmanen etxeak eta juduen etxeak bereizten dituzte.]]
**Marokoko juduak** (; ; ladinoz: ) gaur egun Maroko izenez ezagutzen den Magrebeko eskualdean bizi diren edo bizi izan ziren juduak dira. Judu marokoarrek antzinako komunitate bat osatzen dute, erromatarren garaikoa. Juduak K.a. 70ean hasi ziren eskualdera migratzen. Judu hauetako askok, lehenik, Jerusalemgo Bigarren Tenplua suntsitu ondoren, inguru honetara emigratu zuten, eta bigarren olatu batek Iberiar penintsulatik emigratu zuen 1492an Alhambrako Dekretuari jarraituz, juduak Espainia eta Portugalgo erresumetatik kanporatuak izan zirenean.

1950eko hamarkadaren gailurrean, Marokoko biztanle judua 250.000-350.000 pertsona inguruk osatzen zuten, baina judu marokoarrak Israelera eta beste nazio batzuetara migratzearen ondorioz, 1961etik 1964ra bitarteko Yachin operazioa barne, kopuru hori 2.250 ingurura murriztu da. Gaur egun judu marokoar gehienak Israelen bizi dira, eta bertan bigarren komunitate judua osatzen dute, milioi erdi inguru. 

Marokoko juduak eta haien ondorengoak Israelen, Frantzian, Kanadan, Espainian, Argentinan eta Venezuelan aurki daitezke nagusiki.

## Historia 
Marokoko juduek antzinako komunitate bat osatzen dute, eta jatorri posibleak K. a. 70 baino lehenagokoak dira. Marokon juduen presentziaren froga zehatzak antzinate berantiarrean nabarmentzen dira, Volubilis hiri erromatarrean aurkitutako epitafio hebrearrekin eta menoraz apaindutako lanparekin, eta III. mendeko sinagoga baten aztarnekin. Islamiar ordenamendu juridikoaren arauen arabera, Marokoko juduek "zuzenbide pertsonalari" zegozkion auzitegi juridiko bereiziak zituzten, eta horien arabera komunitateek (sharia musulmana, zuzenbide kanoniko kristaua eta halakha judua) beren sistema propioaren arabera gobernatzeko baimena zuten.

Behe Erdi Aroan, eta bereziki Alhambrako Dekretuak agindutako juduak kanporatu ondoren, judu sefardi askok al-Andalusetik Magrebera migratu zuten Espainian eta Portugalen inkisiziotik ihesi zihoazen errefuxiatu gisa. *Megorashim* esaten zaie, eta Marokon jada zeuden juduei, berriz, *toshavim*. Judu sefardi asko Fez eta Marrakexen kokatu ziren. Aliantza Israélite Universelle-k bere lehen eskola ireki zuen Tetuan-en 1862an.

1948an Israelgo Estatua ezarri ondoren, eta 1950eko hamarkadan izandako etxeko liskarren ondorioz, hurrengo hamarkadetan juduen emigrazio uhinak ikusi ziren Israelera, Frantziara eta Kanadara. Shay Hazkanik aurkitu zuen 1948-1949an aliya egin zuten 20.000 lagunetatik 1.000 IDFn zerbitzatu zutela, eta horietatik % 70ek etxera itzuli nahi zutela. Soilik % 6k lortu zuen hori, hainbat oztopo burokratiko zirela medio, hala nola Israelek pasaporteak konfiskatzea eta marokoarrek aberriratzeari aurre egitea. Batzuek arrazoi erlijiosoengatik emigratu zuten, batzuek jazarpenari aurre egin behar izan zioten, eta beste batzuk Maroko postkolonialean baino aukera ekonomiko hobeagoengatik joan ziren. Arabiar eta israeldarren arteko gerra bakoitzarekin, arabiarren eta juduen arteko tirabirak areagotu egiten ziren, emigrazio judua gehiago piztuz. 1973ko Yom Kippurreko gerraren garaian, Marokoko judu gehienek emigratu zuten. 

Frantziako protektoratu gisa, Marokoren zati batzuetan frantses kulturak eragin handia izan zuen, eta gauza bera gertatzen da Espainiakoa zen herrialdearen zatiekin. Tradizionalki, juduak frantses edo espainiar edo marokoar gisa sailkatzen ziren Marokon bizi ziren lekuaren arabera, eta gaur egun sailkapen horien hondarrak nabaritzen dira. Desberdintasun horiek hizkuntzan, gastronomian, abizenetan eta liturgian islatzen dira.

Marokoko judu gehienak eremu desolatuetan bizi ziren 1930eko hamarkadaren amaieran. Neurri batean, Frantziako protektoratuak zergak handitu zituelako izan zen. 1936an, Léon Blum judua Frantziako lehen ministro izendatu zuten. Horrek itxaropena eman zien judu marokoar batzuei, noizbait frantses bihurtzeko gai izango zirela, aljeriar juduek frantses hiritartasuna lortu baitzuten Crémieuxen dekretuarekin. Aljeriako juduei Frantziara igarotzeko eskubidea eman zitzaien, eta horrek Marokoko juduek frantses kultura Aljeriako juduen neurrian besarkatzeko zuten nahia besterik ez zuen piztu.

Marokok 50eko hamarkadan independentzia lortzeko egindako borrokan, hainbat promesa egin ziren komunitate juduari eskubide berdinak bermatzeko etorkizuneko Maroko independente batean, neurri batean nazionalista marokoarrek Estatu Batuetan egindako presio ahaleginen ondorioz.

2.000 edo 2.500 judu inguruko komunitate txiki bat bizi da gaur egun Marokon. Hala ere, goranzko joera azkarrean, komunitateko gazteak Israelera eta Frantziara emigratzen ari dira. 2017tik aurrera, *The Economist*-en arabera, "herrialde arabiar bakar bat ere ez da joan Marokoren luzetara bere ondare judua suspertzera". Herrialdeak 110 sinagoga berreskuratu ditu eta arabiar munduko museo judu bakarra du. 50.000 israeldar baino gehiagok bisitatzen dute Maroko urtero.

## Komunitateak gaur egun 
* Maroko: 2012an Marokon oraindik 2.000-2.500 judu bizi zirela kalkulatu zen, batez ere Casablancan. Beste herri batzuetan populazio txikiagoak eta zahartuak thumb|Beth-El sinagoga Casablancan, 2017.daudela esaten da.
* Israel: 1950eko eta 1960ko hamarkadetan juduen emigrazio olde handiak izan ziren Marokotik Israelera. Marokoko judu asko periferiako garapen-herrietara eraman zituzten, eta beste batzuk finkatutako hiri handiagoetan ezarri ziren. Gaur egun, marokoar jatorriko juduak Israel osoan aurki daitezke.
* Frantzia: Frantziako komunitate handien artean Paris, Marseilla, Estrasburgo, Lyon eta Niza daude.
* Argentina: Batez ere Buenos Airesen eta Rosarion.
* Brasil: Amazoniako juduak batez ere Belemen (450 familia inguru), Manausen (250 familia inguru) eta Rio de Janeiron (100 familia inguru), Amazonas eskualdean sakabanatutako komunitate txikiekin. 2009an 200 urte bete ziren Amazoniako eskualderako lehen immigrazio olatua izan zenetik. Brasilgo judu marokoarren ondorengo ospetsu bat Amazoniako Amapá probintziako senatari brasildarra da, Davi Alcolumbre, 2019an Senatuko presidente bihurtu zena.  Baita Isaac Benayon Sabba eta Samuel Benchimol bertako enpresariak ere.
* Kanada: 1950eko hamarkadan Kanada Marokotik etorritako juduei bisak zabaltzen hasi zen. Komunitate handiak sortu ziren Montrealen eta Toronton. Marokoarrak Kanadara erakartzen zituzten, bizi-kalitate handia zutelako, eta Montrealera bereziki, frantsesaren eraginez. Toronto ezaguna da Tanger eta Tetuan bezalako hirietan jatorria duen marokoar populazio esanguratsuagatik. Iragan hurbilean, ordea, musika frantses-marokoarraren liturgia eta ohituren agerpen bat nabaritu da Marokoko hiri nagusi horretan ere. Esate baterako, Marokoko Bakashot tradizionala, ostiral gauean Ekialde Hurbileko herrialdeetan zehar neguko hilabeteetan judu sefardiek abesten duten musika klasikoa, Magen David Kongregazioak eta Abir Ya'akob Kongregazioak berriki egindako ekoizpenetan bizia hartu du.
* Venezuela: Batez ere Caracasen kontzentratua.
* Espainia: 20. mende hasieran Tanger eta Protekturatuaren inguruan bizi izan ziren haketia/gaztelera mintzairako judu asko Espainian ezarri ziren 1950eko hamarkadatik aurrera. Malagan komunitate sendo bat ezarri zen.
* Gibraltar: Gibraltarko komunitate judua Tangerkoa eta Tetuangoa da jatorria.
* Estatu Batuak: 1972an Marokoko Erakunde Judua (MJO) sortu zen. Kide sortzaileek Marokoko Zerbitzuak eta Sinagoga bat sortu zuten Forest Hillsen, Shaar Hashamayim Sefardi Synagogue izeneko NYn. MJOko kide eta parte-hartzaileek Marokoko beste sinagoga batzuk sortu zituzten.

## Judutegiak Marokon 
thumb|Casablancako Mellah, 1940.
Marokoko auzo juduei *mellah* deitzen zieten. Marokoko juduak *dhimmi-*tzat hartzen ziren zuzenbide musulmanaren arabera, hau da, gehiengo musulmanetik bereizitako gutxiengo erlijioso babestua ziren, eta zenbait jardueratan parte hartzea galarazten zieten. Hala ere, dhimmiak toleratu egiten ziren VII. mendeko Umarreko Itunaren ondoren, garai hartako Europan kristauek juduekiko erabiltzen zuten intolerantzia politika ez bezala. Sultanek juduak mellahetara mugatzen zituzten, haiek ostrakatzeko eta matxinatuak izan ez zitezen eragozteko ahalegin gisa. Sultanek ere juduak arrazoi politikoengatik babestea nahi zuten, gutxiengoen aurkako erasoa sultanaren boterearen aurkako erasotzat jotzen baitzen. Sultanek, beraz, juduak mellahetara mugatzen zituzten beren segurtasunagatik, baita sultanen epaiak matxinatuek egiazta ez zitzaten babestera ere. *Mellah* hitza hebreerazko gatzezko *melach* hitzaren antzekoa da, hau da, Ipar Marokoko juduak jatorriz lekualdatu ziren eta biltzen ziren gune gazi eta zingiratsuari egiten dio erreferentzia. Mellah ez zen ghetto bat, eta ez zegoen Europako juduen auzoen antzera egituratuta. 1900ko hamarkadan, Marokoko hiri gehienek mellah bat zuten.

## Kultura 
thumb|Tetuango Jai Judua, Alfred Dehodencq, 1865, Parisko Arte eta Historia Juduaren Museoa.
Marokoko juduak Marokori forma eman dioten kultura ugarien hibrido gisa garatu da: juduak, arabiarrak, amazighak, frantsesak eta espainiarrak.

### Musika 
Judu sefardiak Marokora iritsi aurretik ere, judu marokoarrek Andaluziako musika klasikoaren tradizioak interpretatu eta garatu zituzten, eta beren musika liturgikoan sartu. *"Andaluziako eta Magrebeko juduak"* liburuan, Ipar Afrikako gizarte juduetako musika-tradizioei buruz, Haim Zafranik honela dio: *"Espainian eta Marokon, juduak andaluziar musikaren jarraitzaileak ziren, eta antzinako tradizioen zaindari sutsuak..."*

### Gastronomia 
Marokoko sukaldaritza juduak tokiko zapore marokoarrak, etorkin juduen sukaldaritza tradizioak eta koxer lege dietetikoak nahasten ditu. Sukaldaritza oso lotuta dago gertakari sozial eta erlijiosoekin, batez ere Sabbat eta oporretako otorduekin, eta kuskusa eta tajina bezalako platerak barne hartzen ditu. Gastronomiak arabiar, amazigh, frantziar eta espainiar tradizioen eraginak islatzen ditu, espeziak, belarrak eta barazkiak azpimarratuz.
thumb|Ezkontza aurreko henna festa batean zerbitzatutako gozokiak Israelen.
Marokoar sukaldaritza juduaren plater ospetsuenetako bat larunbatetako otordu tradizionala da: skhina  (سخينة, hebreerazko חמין "beroa" hitzez hitzezko itzulpena), dfina (دفينة "lurperatua") ere deitua. *Pastillaren* bertsio koxer bat ere badago. Jaietarako jaki bereziak prestatzen dira, Mimouna ospakizuna bezala, jaki gozoak eta gozoki sinbolikoak dituena, hala nola *mofletta*, gurinarekin eta eztiarekin zerbitzatutako opil gozoa. *Mahia*, datilez edo pikuz destilatutako aperitiboa, Marokoko komunitate juduarekin lotu ohi da.

### Henna 
Henna festa tradizionalen aurreko astean izaten dira, adibidez ezkontza bat edo Bnei Mitzva. Ezkondu aurreko Henna jaietan, familiako matriarkak (askotan amona) henna usaintzen du emaztegaiaren eta senargaiaren ahurrean, bikote berriari osasun, emankortasun, jakinduria eta segurtasun ona sinbolikoki emateko. Henna Marokoko tradizioan sinesten da bikotea deabruengandik babesteko. Amonak oiloa estaltzen du, oilo-hosto birrinduak urarekin nahastean sortzen den ore dontsu bat, gorputzaren beroan giltzapetu eta kolore aberatsagoa sortzeko. Normalean, hennak laranjaz tindatuko du larruazala bi astez. Marokoar folklorean, emaztegaiak ez du etxeko lanik, henna erabat desagertu arte. Emaztegaia eta senargaia hennarekin bedeinkatu ondoren, gonbidatuek ere henna dute eskuko ahurrean, zorte ona ekartzeko.
thumb|Berberiska soinekoa (edo *keswa-el-kbria* arabieraz) Marokoko emakume judu batentzat bere ezkontzarako janzkera tradizionala da.

### Janzkerak 
Judu marokoar gehienek beren herrialde adoptatuetako estiloetan janzteko joera duten arren, marokoar jantzi tradizionalak batzuetan ospakizunetan erabiltzen dira (Mimouna, ezteiak, Bar Mitzva eta abar) edo baita bilera intimoagoetan ere, Sabbat afarian, adibidez. Gizonek jellaba zuria (jellabiya) jantzi ohi dute eta emakumeek kaftana apainagoak.

### Mimouna 
thumb|Marokoko juduak mimouna ospatzen Israelen.
Mimouna judu marokoar askok ospatzen dute Pesaheko azken egunaren hurrengo gauean. Israelen jaiegun ia nazionala izatera zabaldu da, non bereziki nagusi den Axdod, Axkelon eta Netanya bezalako judu marokoarren kontzentrazio handia dagoen hirietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak