Oihartzun ganbera (komunikabideak)

**Oihartzun-ganbera** albiste-komunikabideetan eta sare sozialetan sortzen den ingurune edo ekosistema bat da, zeinetan parte-hartzaileek beren sinesmenak zabaltzen edo indartzen dituzten sistema itxi baten barruan komunikatuz, beraien kontrako iritzi eta argudioetatik guztiz isolatuz ere..  Oihartzun-ganbera batek dagoeneko existitzen diren ikuspegiak zabaltzen ditu kontrako ikuspegiak errekonozitu gabe, eta horrek baieztapen isuria ekar dezake. Oihartzun ganberek polarizazio sozial, politikoa eta estremismoa  areagotu ditzakete. Uste da oihartzun ganberek ikuspegi desberdinen zabalkuntza mugatzen dutela sare sozialetan, eta aurresuposatutako narratiba eta ideologiak bultzatzen eta indartzen dituztela. 

Hitzaren jatorria oihartzun-ganbera akustiko batean oinarritutako metafora bat da, non soinuak barrunbe huts batean erreberberatzen diren. Beste termino bat interneten ematen den oihartzun eta homogeneizazio hau seinalatzeko neotribalismoa da.

Aditu askok azpimarratzen dute oihartzun-ganberek izan dezaketen eragina herritarren jarrera eta ikuspuntuetan, eta zehazki honen inplikazioa politikan. Oihartzun-ganberen ondorioz, banakoaren pentsamendu kritikorako gaitasuna guztiz antzutzen da, eta honen ondorio zuzena dogmatismoa eta "nirekin edo nire kontra" bezalako dikotomia faltsuak sortzea dugu. Era berean, edozein debaterako aukera ere eragozten dute horrelako fenomenoek, gizartearen garapen sozial eta politikoa oztopatuz.

Hala ere, zenbait azterlanek iradoki dute oihartzun-kameren ondorioak sarritan uste baino ahulagoak direla. 

## Kontzeptua 
Internetek informazio politikoaren eskuragarritasuna eta barietatea handitu du. Alde positibo bezala, eztabaida publikoaren forma pluralagoa sor dezake ; negatiboa, aldiz, informazioa eskuratzeko aukera handiagoa izateak ideologikoki partzialak diren kanalen eraginpean jartzea ekar dezake. Muturreko "oihartzun-ganbera" batean, komunikabide batek baieztapen bat egingo du, ondoren antzeko jende askok errepikatu, eta ondorioz beste jende askok errepikatuko duena (askotan modu gehiegizkoan edo distortsionatuan)  ,harik eta jende gehienak istorioaren muturreko bertsioren bat egia dela uste izan arte. 

Oihartzun ganbera efektua online gertatzen da pertsona talde harmoniko batek “tunel ikusmena” garatzen duenean. Online eztabaidetan parte hartzen dutenek beren iritziek etengabe oihartzun egiten dietela ikus dezakete, eta horrek indartu egiten ditu beren sinesmen indibidualen sistemak, besteen iritziekiko esposizio gero eta txikiagoaren ondorioz.  Beren sineskera indibidualen sistemak dira hainbat gairi buruzko baieztapen isuriak sortzen dituztenak. Gizabanako batek zerbait egia izatea nahi duenean, sarritan beren sinesmenei eusten dien informazioa bildu besterik ez du egingo, eta kontraesankorrak diren edo beren sinesmenei buruz negatiboki hitz egiten duten baieztapenei jaramonik egin gabe.  Oihartzun ganberetan parte hartzen duten gizabanakoek, askotan, beren iritziak errazago onartuko dituztela uste dutelako egiten dute hori.  Internetek informazio eskaintza zabala eman duelako gertatzen da hori. Jendeak azkarrago jasotzen ditu albisteak Interneten, Facebook, Google eta Twitter bezalako iturri ez hain tradizionalen bidez. Horiek eta beste hainbat plataforma sozialek eta online komunikabidek algoritmo pertsonalizatuak ezarri dituzte gizabanakoen online elikadurari informazio espezifikoa emateko. Edukiak filtratzeko metodo honek ohiko albiste-editorearen funtzioa ordezkatu du. 

Garrantzitsua da azpimarratzea oihartzun-ganbera bateko kideak ez direla beren usteen guztiz erantzule. Behin oihartzun-ganbera baten barruan, pertsona bat atxiki liteke itxuraz onargarriak diren praktika epistemikoetara, eta are gehiago engainatu. Norbanako asko egon daitezke oihartzun-ganberetan sartuta, beren kontroletik kanpo dauden faktoreen ondorioz, hala nola honelako ganbera batean hezitakoa izatea.

Gainera, oihartzun-ganberaren funtzioak ez dakar kide batek egiarekiko duen interesa higatzea; haien sinesgarritasun-maila manipulatzean oinarritzen da, funtsean erakunde desberdinak autoritate-iturri egokitzat har daitezen. 

## Ikerketa enpirikoa 
Hala ere, aurkikuntza enpirikoak behar dira kezka hauek defendatzeko,  eta eremua oso zatikatua dago emaitza enpirikoei dagokienez. Badira oihartzun kameraren ondorioak neurtzen dituzten ikerketa batzuk, adibidez Bakshy et al-en ikerketa. (2015).  Ikerketa honetan, ikertzaileek egiaztatu zuten jendeak bere ideiak defendatzen dituzten berriak partekatzeko joera duela. Era berean, homofilia aurkitu zuten online adiskidetasunetan, hau da, jendea sare sozialetan konektatzeko aukera gehiago daude ideologia politiko bera badute. Konbinatuta, honek oihartzun ganbera efektuak ekar ditzake. Bakshy et al.-ek aurkitu zuen pertsona batek eduki transbertsalekiko duen esposizio potentziala (bere sinesmen politikoen aurkako edukia) sare propioaren bidez % 24koa dela liberalentzat eta % 35ekoa kontserbadoreentzat. Beste ikerketa batzuek diote eduki transbertsalak adieraztea oihartzun ganberen neurri garrantzitsua dela: Bossetta et al. (2023) Brexit-aren garaian Facebookek egindako iruzkinen % 29 eduki transbertsalak zituzten. Beraz, oihartzun ganberak pertsona baten dieta mediatikoan egon litezke, baina ez sare sozialetan besteekin duten elkarreraginean.

Beste ikerketa batzuen arabera, oihartzun-kamerak existitzen dira, baina ez dira fenomeno orokorra: Inkesten datuetan oinarrituta, Duboisek eta Whitek (2018) erakusten dute pertsona gehienek hainbat iturritako albisteak kontsumitzen dituztela, eta % 8 inguruk, berriz, aniztasun txikiko komunikabideak kontsumitzen dituztela.  Era berean, Ruschek (2022) erakusten du Twitterreko erabiltzaile gehienek ez dutela oihartzun-ganbera baten antzeko portaerarik erakusten. Hala ere, online aktibitate maila altuen bidez, erabiltzaile talde txikiak, online espazio homogeneoak sortu ditzakete. 

Azkenik, badira beste ikerketa batzuk oihartzun-ganberen existentzia kontrajartzen dutenak. Batzuek beren sinesmen politikoekin bat ez datozen berriak ere partekatzen dituztela ikusi zuten.  Beste batzuek ikusi zuten sare sozialak erabiltzen dituzten pertsonak sare sozialak erabiltzen ez dituztenak baino iturri desberdinagoen eraginpean daudela.  Laburbilduz, ondorio argi eta bereiziak falta dira, oihartzun kameraren efektuen kezkak baieztatzen edo faltsutzen dituztenak.

Oihartzun-ganberen dinamika sozialari buruzko ikerketek erakusten dute online kulturaren izaera zatikatuak, identitate kolektiboaren eraikuntzaren garrantziak eta online eztabaiden izaera argumentatiboak oihartzun-kamerak sor ditzaketela, non parte-hartzaileek beren burua indartzen duten sinesmenekin topo egiten duten. Ikertzaileek erakutsi dute oihartzun-kamerak lehen mailako ibilgailuak direla desinformazioa hedatzeko, parte-hartzaileek kontraesanak ustiatzen baitituzte identitateak bultzatutako eztabaiden artean hautemandako aurkarien aurka.

Aditu batzuek, aldiz, oihartzun-kamerek identitatean eta emozioan duten eragina azpimarratzen dute, iritzietan eta sinesmenetan baino gehiago, eta horrek erakusten du oihartzun-ganberek tribalismo politikoan lagun dezaketela. 

### Prozesuak ikertzeko zailtasunak 
Oihartzun ganberen azterketek ez dute emaitza koherente eta konparagarririk lortzen definizio nahasiak, neurketa metodo inkoherenteak eta datu ez-adierazgarriak direla eta.  Sare sozialetako plataformek algoritmoak aldatzen dituzte etengabe, eta ikerketa gehienak AEBetan egiten dira, alderdi gehiago dituzten sistema politikoetan ezin dira aplikatu.

## Oihartzun ganberak vs burbuila epistemikoak 
Azken urteotan, sare epistemiko itxiek gero eta erantzunkizun handiagoa hartu dute egia ostearen eta albiste faltsuen garaian. Hala ere, komunikabideek maiz bi kontzeptu ezberdin nahasten dituzte epistemologia sozialari buruz: oihartzun-ganberak eta burbuila epistemikoak.

Burbuila epistemikoa informazio-sare bat da, non iturri garrantzitsuak baztertu diren omisioz, agian nahi gabe. Konektibitate sendorik ez duen esparru epistemiko akasduna da.  Burbuila epistemikoen barruko kideei informazio eta arrazoiketa esanguratsuen gaineko ezagutza falta zaie.

Oihartzun-ganbera, aldiz, ahotsak aktiboki baztertu eta gutxiesten dituen konstruktu epistemikoa da. Ez du konektibitate faltarik jasaten; aitzitik, konfiantzan oinarritutako manipulazio baten mende dago, kanpoko iturri guztiak metodikoki gutxietsiz.  Pennsylvaniako Unibertsitateak egindako ikerketen arabera, oihartzun-ganberetako kideak ganbera barruko iturrien menpe geratzen dira eta kanpoko edozein iturriren aurrean oso mesfidatiak dira. 

Bereizketa garrantzitsua dago egitura epistemikoen indar mailetan. Burbuila epistemikoak ez dira bereziki sendoak. Informazio garrantzitsua kanpoan geratzen da, baina ez da ospea galtzen.  Burbuila epistemiko bat "lehertu" daiteke kide bat falta zaion informazio iturrietara eramanez.

Baina oihartzun kamerak oso indartsuak dira. Kideen eta kide ez direnen artean mesfidantza prebentiboa sortuz; barrukoak kontrako ebidentziaren aurrean isolatuak izango dira eta ganbera indartzen jarraituko dute begizta itxi gisa. Kanpoko ahotsak entzuten dira, baina baztertu egiten dira.

Gauzak horrela, bi kontzeptuak funtsean desberdinak dira eta ezin dira era berean erabili. Hala ere, kontuan hartu behar da bereizketa hori kontzeptuala dela, eta komunitate epistemiko batek hainbat eratako bazterketa-metodoak erabil ditzakeela aldagarriak diren egoera desberdinetan.

### Antzeko Kontzeptuak 
**Filtro burbuila** bat – Eli Pariser Interneteko aktibistak sortutako terminoa – isolamendu intelektualeko egoera bat da, ustez bilaketa pertsonalizatuen ondorio izan daitekeena web algoritmo batek modu selektiboan asmatzen duenean zer informazio ikusi nahi lukeen erabiltzaile batek erabiltzaileari buruzko informazioan oinarrituta, hala nola kokapena, iraganeko klik-portaera eta bilaketaren historia. Ondorioz, erabiltzaileak beren ikuspuntuekin ados ez dauden informazioetatik aldentzen dira, eta beren burbuila kultural edo ideologikoetan isolatzen dituzte. Algoritmo hauek egiten dituzten aukeraketak ez dira batere gardenak.

**Homofilia** gizabanakoek antzeko beste batzuekin elkartzeko eta lotzeko duten joera da. Homofilia antzeman da sareko azterketa-multzo zabalean. Adibidez, Bakshy et al. enpresak egindako ikerketa batek Facebookeko 10,1 milioi erabiltzaileren datuak aztertu zituen. Erabiltzaile horiek politikoki liberal, moderatu edo kontserbadore bezala identifikatzen zuten beraien burua, eta haien lagun gehienek orientazio politiko antzekoa zuten. Facebookeko algoritmoak horretaz konturatzen da eta bakoitzari bere interes politikoei erantzuten dion informazioa eskaintzen dio berriak agertzen diren orrialdean. 

**Gomemdio-sistemak** plataforma desberdinetan erabiltzailearengandik jasotako informazioaren arabera gomendioak ematen dituzten informazioa iragazteko sistemak dira. Oro har, gomendioak hiru modutan ematen dira: erabiltzaileak aurrez hautatutako edukietan oinarrituta, erabiltzaileak aurretik hautatutakoaren antzeko ezaugarriak dituzten edukietan edo bien konbinazio batean oinarrituta.

Bai oihartzun-ganberek eta bai filtro burbuilek gizabanakoak iritzi kontrajarririk gabe edukitzera eramaten dituzten moduekin dute zerikusia, eta era berean erabil litezke zehaztasunetan sartu gabe. Hala ere, oihartzun-ganbera fenomeno orokorrari dagokio; fenomeno horren bidez, gizabanakoak antzeko ideien banakoei buruzko informazioa soilik jasotzen dute; filro-burbuilak, berriz, aurreko on line portaeran oinarritutako edukia aukeratzen duten algoritmoen emaitza dira, bilaketa-istorioekin edo on-line erosketen jarduerarekin batera. Hain zuzen, sistema homofiliko eta gomendio-sistemen konbinazioak motor esanguratsu gisa identifikatu dira oihartzun-ganberen sorrera zehazteko. 

**Kultura-gerrak** balio eta sinesmen kontrajarriak dituzten gizarte-taldeen arteko kultura-gatazkak dira.  Kultura-gerra bat honela definitzen da: "zenbait pertsona-taldek, balio eta ideologia errotuak dituztenak, politika publikoak polemikoki zuzentzen saiatzen direnean". Sare sozialetako oihartzun-ganberak faktore garrantzitsu gisa errekonozitu dira.

## Oihartzun ganberen inplikazioak 
### Online komunitateak 
Online gizarte-komunitateak oihartzun-ganberen bidez zatitzen dira, antzeko ideiak dituzten pertsonak elkartuz eta kideek argudioak entzuten dituztenean norabide jakin batean soilik, kontrako argudiorik gabe. Zenbait online plataformatan, hala nola Twitterren, oihartzun ganberak aurkitzeko aukera handiagoa dago gaiak izaera politikoagoa duenean neutroagotzat jotzen diren gaiekin alderatuta.  Sare sozialen komunitateak zurrumurruen indargarri indartsuenetarikotzat jotzen dira,  beren talde sozialak eta parekoek emandako ebidentzietan konfiantza dutelako, albisteek zabaltzen duten informazioan oinarrituta.  Horrez gain, erabiltzaileek beren iritziak Interneten proiektatuz izan dezaketen beldurra murriztu egiten da. 

Horrek oztopo garrantzitsuak sor ditzake diskurtso kritikorako online bitarteko baten barruan. Eztabaida eta partekatze sozialak sufritu egin dezake jendeak informazio oinarri estua duenean eta saretik kanpo iristen ez denean. Funtsean, filtro burbuilak itxuraldatu egin dezake norberaren errealitatea, kanpoko iturriek alda ditzaketela uste ez den moduan. 

Tokita et al.-en (2021) aurkikuntzak iradokitzen du partikularrek oihartzun-ganberetan duten portaerak moteldu egin dezakeela informazioa iturri desiragarrietatik ere eskuratzea. Informazio-ingurune oso polarizatuetan, gizarteak partekatutako informazioarekiko erreaktibo diren gizabanakoek beren kontrakoek baino aukera gehiago dituzte politikoki homogeneoak diren informazio-inguruneak sortzeko, eta informazioaren hedapenaren murrizketa bizitzeko, haien ustezko garrantzirik gabeko albisteei gehiegi ez erantzuteko. Horrek aukera gehiago ematen die gizabanako horiei muturreko iritziak garatzeko eta haien informazio-maila gehiegi balioesteko. 

Gainera, ikerketek erakutsi dute desinformazioa biralagoa bihur daitekeela oihartzun-ganberen ondorioz, oihartzun-ganberek hasierako hazi bat ematen baitute, hedapen biral zabalagoa eragin dezakeena.

### Offline komunitateak 
Offline komunitate asko bananduta daude sinesmen politikoengatik eta ikuspegi kulturalengatik ere. Oihartzun ganbera efektuak eragotzi egin dezake gizabanakoek hizkuntza eta kultura aldaketak sumatzea, bereaz bestelako taldeetan. Online oihartzun ganberek eragina izan dezakete pertsona batek antzeko offline eztabaidetan parte hartzeko duen borondatean. 2016ko ikerketa baten arabera, "Twitterren entzuleak bat zetozela sentitzen zuten erabiltzaileek gai horri buruz hitz egiteko gogo handiagoa zuten lantokian".

Taldeen polarizazioa oihartzun ganberen ondorioz gerta daiteke. Kanpoko ikuspunturik ezak eta antzeko iritzi edo narrazio bat partekatzen duten gizabanakoekin soilik elkar eragiteak sineste zorrotzago batera eraman gaitzake. Taldearen polarizazioak albiste faltsuen eta informazio okerren zabalkuntzan ere lagun dezake sare sozialen bidez.  Hau offline interakzioetara zabal daiteke, offline interakzioak online interakzioak (Twitter) bezain polarizatzaileak izan daitezke, segur aski sare sozialek sortu dituzten debateak oso zatituta daudelako. 

## Adibideak 
Oihartzun-ganberak forma askotan eman dira. Hona hemen XX. mendearen amaieratik hona aipatu diren adibide batzuk:

* *New Statesman-*en saiakera batek zioen oihartzun ganberak lotuta zeudela Erresuma Batuko brexit-aren erreferendumarekin. 

* /r/incels Subreddit-a eta beste online *incel* komunitateak ere oihartzun-ganbera gisa deskribatu dira. 

* Opioidei buruzko eztabaida, eta mina epe luzean aguantatzeko egokiak diren ala ez debatitzen duten komunitateak, drogen legerian eragina izan dezakeen oihartzun-ganbera gisa deskribatu da.

* 2016ko Estatu Batuetako hauteskunde presidentzialak oihartzun ganberatzat jo ziren, kanpainei buruzko informazioa, batez ere, antzeko iritzi politiko eta ideologikoak zituzten gizabanakoen artean trukatu baitzen. Donald Trump eta Hillary Clinton oso aktiboak izan ziren Twitterren hauteskunde kanpaina osoan, eta horrek iritzi-emaile asko eraman zituen plataformara. Guo et.al.-ek egindako ikerketa batek erakutsi zuen Twitter komunitateak Trumpen eta Clintonen alde zeudela nabarmen, eta ahots gehien zutenak arduratzen zirela komunitate horien barruan oihartzun ganberak sortzeaz. 

* Lur Lauaren teoria harilkatzen eta zirkulatzen duen sare sozialetako kontu eta komunitateen sarea, oihartzun-ganbera gisa deskribatu da.

Internet sortu zenetik, adituek jakin-mina izan dute komunikazio politikoaren aldaketak ikusteko.  Informazioaren teknologiek izan dituzten aldaketa berriak eta horiek kudeatzeko modua direla eta, ez dago argi kontrako ikuspegiak nola iritsi daitezkeen esparru komunera demokrazian.  Oihartzun ganbera efektutik ikusitako eraginak politikan gertatzen direla aipatu da neurri handi batean, Twitterren eta Facebooken adibidez 2016ko Estatu Batuetako hauteskunde presidentzialetan. Batzuek uste dute oihartzun ganberek eragin handia izan zutela Donald Trumpen arrakastan 2016ko hauteskundetan.

## Kontra-neurriak 
### Enpresen partetik 
Enpresa batzuek ere ahaleginak egin dituzte oihartzun-ganbera baten efektuei aurre egiteko ikuspegi algoritmiko batean. Horren adibide da Facebookek bere "Trending" orrialdean egin dituen aldaketak. Facebookek bere "Trending" orria aldatu zuen albiste iturri bakar bat gai edo gertaera baterako albiste iturri anitzetara zabaltzetik pasatzean.  Horren helburua zen albiste-iturriak zabaltzea titular jakin batentzat, eta, beraz, irakurleak hainbat ikuspuntutan jartzea. Startupak aplikazioak eraikitzen daude, erabiltzaileak beren oihartzun ganberetatik ateratzeko animatzeko, Unfound.new bezala.  Beste adibide bat BuzzFeed News-en beta ezaugarri bat da, "Out Your Bubble" izenekoa, BuzzFeed News-eko artikuluen beheko aldean modulu bat gehitzen duena, Twitter, Facebook eta Reddit bezalako plataformen erreakzioak erakusteko. Kontzeptu honek gardentasuna ekarri nahi du eta elkarrizketa partzialak saihestu, irakurleek irakurri dezaketen ikuspuntuen barietatea handituz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak