Odontologia

**Odontologia**, **hortz-medikuntza** eta **aho-medikuntza** izenez ere ezaguna, ahoa eta hortzen eritasunez arduratzen den medikuntzaren espezialitate autonomoa da. Ahoko gaixotasunak, asaldurak eta gaitzak aztertu, diagnostikatu, prebenitu, maneiatu eta tratatzean datza, hortzerian (hortzen garapena eta antolamendua) eta ahoko mukosan zentratuta gehien bat. Odontologiak garezur-aurpegiko konplexuaren beste alderdi batzuk ere har ditzake, loki barailetako giltzadura barne. Lan hau egiten duen profesionalari dentista deritzo.

Odontologiaren historia gizateriaren eta zibilizazioaren historia bezain zaharra da ia, eta lehen ebidentzia K.a.&nbsp;7000&nbsp;eta K.a.&nbsp;5500&nbsp;bitartekoak dira. Uste da odontologia medikuntzako lehen espezializazioa izan dela, bere espezializazio propioekin berezko titulu egiaztatua garatzera igaro dena. Odontologiak, askotan, gaur egun desagertuta dagoen estomatologiako espezialitate medikoa subsumitzen duela ulertzen da (ahoaren eta bere nahasmendu eta gaixotasunen azterketa), eta, horregatik, bi terminoak modu trukagarrian erabiltzen dira eskualde jakin batzuetan. Hala ere, espezialitate batzuek, hala nola aho eta aurpegi-masailetako kirurgiak (aurpegiaren berreraikuntza), medikuntzako eta odontologiako tituluak behar izan ditzakete betetzeko.

Hortzetako tratamenduak odontologia talde batek egiten ditu. Talde hori, sarritan, dentista batek eta hortz laguntzaileek osatzen dute (hortz laguntzaileak, hortzetako higienistak, hortz teknikariak eta hortz terapeutak). Dentista gehienek lan egiten dute praktika pribatuetan (lehen mailako arreta), hortz-ospitaleetan edo (bigarren mailako arreta) erakundeetan (espetxeak, indar armatuen oinarriak, etab.).

Ebidentzian oinarritutako odontologiaren mugimendu modernoak kalitate handiko ikerketa eta ebidentzia zientifikoak erabiltzea eskatzen du erabakiak hartzeko gida gisa, hala nola hortzen eskuzko kontserbazioan, fluor-uraren tratamenduan eta fluor-hortzetako pasta erabiltzean ahoko gaixotasunei aurre egiteko, esate baterako, txantxarrei eta periodontitisari, baita gaixotasun sistematikoak ere, adibidez, osteoporosia, diabetesa, gaixotasun zeliakoa, minbizia eta GIB/HIESari, zeinak aho barrunbean eragina izan bailezakete. Ebidentzian oinarritutako odontologiarentzat garrantzitsuak diren beste praktika batzuk hauek dira: ahoaren erradiologia (hortzen deformazioa edo ahoko ondoezak ikuskatzeko), hematologia (odolaren azterketa hortz-kirurgian odoljario-konplikazioak saihesteko), kardiologia (kardiopatia duten pazienteekin hortzetako kirurgiatik eratorritako hainbat konplikazio larriren ondorioz), etab.
thumb|Estomatognatiko-odontologiako gaixotasunak prebenitzen, diagnostikatzen eta sendatzen dituen zientzia medikoa.

## Terminoaren esanahia
Odontologo terminoa grezieratik eratorria da *odont(o)* (ὀδο-ύς/-ντος), hortz esanahia du. Dentista latinezko dents, dentisetik dator. Odontologoa edo dentista aho-barrunbeko edo aparatu estomatognatikoko mediku gisa defini daiteke. Aparatu estomatognatikoa hauek osatzen dute: ezpainak, mihia, hortzak, periodontoa, aho-mukosa, ahoaren oina, listu-guruinak, amigdalak eta orofaringea. Estomatologia hitza grekozko στ όμα (estoma) terminotik dator. Euskaraz, ahoa edo aho-barrunbea esan nahi du, eta, oro har, odontologiaren sinonimo gisa erabiltzen da

Odontologoaren edo estomatologoaren jarduera-eremuak ez ditu hortzen azterketa eta tratamendua bakarrik hartzen, aho-barrunbe osoa hartzen baitu, bai eta barrunbe hori osatzen duten eta organismo osoarekin lotuta dauden masailezurrak, muskuluak, azala, hodiak eta nerbioak ere. Odontologia zenbait espezialitate medikorekin lotuta dago, hala nola masailezurreko kirurgia, otorrinolaringologia, oftalmologia, neurologia eta pediatria. Odontologoak ez ditu ahoko gaixotasun guztiak tratatzen, lesio gaiztoak (minbizia) ahoko patologiaren, aurpegi-masailetako kirurgiaren eta onkologiaren eremuan sartzen dira. Orofaringeko lesioak eta amigdalak ere ez ditu odontologoak tratatzen otorrinolaringologoak baizik; ahozko egiturak mugitzen dituzten muskuluen paralisia neurologoak tratatzen du, ezpaineko gaixotasunak, normalean, dermatologoak tratatu, eta baloratzen ditu, etab.

## Odontologiaren historia
Odontologia, nahiz eta gaztea izan medikuntzan, aspalditik ezagutzen dira odontologia-arazoetako adituak, batez ere hortz-piezen erauzketan (exodontzia) adituak, haien patologiek gizateriari hasiera-hasieratik eragin baitiote.
thumb
Erdi Aroan, beste zerbitzu batzuez gain, bizargineek hartu zuten beren gain lanbidea, mina zuten bezeroen koskak eta hortzak ateratzen baitzituzten. Pierre Fauchard (1678-1761) frantziar doktorea odontologia modernoaren aitatzat hartzen da zientzia horri egindako ekarpen berriengatik, bereziki, hortzen praktika profesionalizatzeagatik eta 1728an *Le chirugien dentiste; ou, traité des dents* (Zirujau dentista; edo hortzen gaineko tratatua) lana argitaratzeagatik. Pierre Fauchard  Luis XIV.aren dentista pertsonala izan zen; Parisen, bere museoa dago. 1844ko abenduan, Horance Wells Hartfordeko (Connecticut) dentistak oxido nitrosoa erabili zuen lehen aldiz hortzak erauzteko anestesitzat. XX.&nbsp;mendearen hasieran, Bernardino Landete Aragó sendagile valentziarra Espainiako estomatologiaren aitzindaria izan zen, eta, herrialde horretan, aho edo masail-aurpegiko kirurgia sortu zuen.

## Odontologia Ikasketak
[eskuinera|thumb|Antzinako hortz-aulkia [Shamrock (Texas)|Shamrock-eko (Texas) Pioneer West Museoan]]
John M. Harrisek munduko lehen hortz-eskola jarri zuen Bainbridgen (Ohio), eta odontologia osasun-lanbide gisa ezartzen lagundu zuen. 1828ko otsailaren 21ean inauguratu zen, eta, gaur egun, hortz-museoa da. 

Odontologoak edo dentistak medikuntzaren hainbat alderdiri buruzko ezagutza zabala izan behar du, anatomia, fisiologia, patologia eta farmakologia barne. Kontuan hartu behar da ahoko gaixotasun batek konplikazio lokalak eragin ditzakeela inguruko eskualdeetan, hala nola lepoan eta aurpegian, baina baita konplikazio orokor larriak ere, hala nola septizemia eta endokarditisa.

Odontologiako lehen fakultatea «Baltimore College of Dental Surgery» izan zen, Marylanden (Ameriketako Estatu Batuak) 1840an sortu zena. Estatu Batuetako bigarrena, «Ohio College of Dental Surgery» izan zen, Cincinnatin (Ohio) ezarria 1845ean. «Philadelphia College of Dental Surgery» 1852an sortu zen. 1907an, Temple Unibertsitateak eskola sartzeko eskaera onartu zuen. Europan, Erresuma Batuak odontologiako ikasketa independenteak sartu zituen 1859an. Hala ere, Europako beste herrialde batzuek, hala nola Espainiak, Portugalek eta Italiak, odontologia kontzeptua mantendu dute XX.&nbsp;mendearen zati handi batean medikuntzaren espezialitate gisa, halako moldez, non odontologo edo estomatologo titulua lortzeko beharrezkoa baitzen lehenik medikuntzako lizentziatura lortzea eta ondoren espezialitate hori egitea.

Erresuma Batuan, lehenengo odontologia eskolak, «London School of Dental Surgery» eta «Metropolitan School of Dental Science», biak Londresen, 1859an ireki ziren. 1878ko British Dentists Act eta 1879ko Dentists Register Legeak *dentista* eta *hortz-zirujau* tituluak profesional kualifikatu eta erregistratuetara mugatu zituzten. Hala ere, beste batzuek, legalki, *hortz-aditu* edo *hortz-aholkulari*tzat deskriba zezaketen beren burua. Erresuma Batuko odontologiaren praktika guztiz arautu zen 1921eko Dentists Act Legearekin, zeinak odontologia praktikatzen zuen edonor erregistratuta egotea eskatzen baitzuen. 1880an sortu zen British Dental Association elkarteak (Sir John Tomes presidente zela) paper garrantzitsua izan zuen legez kanpo praktikatzen zuten dentistak epaitzeko.

Herrialde askotako dentistek bigarren hezkuntzaren ondorengo bost eta zortzi urte artean osatzen dute jardun aurretik. Dentista askok, derrigorrezkoa ez bada ere, hortzak zaintzeko alderdi zehatzetan zentratutako barnetegi edo erresidentzia bat burutzen dute hortz-titulua jaso ondoren. Herrialde gutxi batzuetan, dentista gisa jardun ahal izateko, gutxienez lau urtez egin behar dira graduondoko ikasketak; Mundu osoan ematen diren hortz-tituluen artean daude Ipar Amerikako (AEB eta Kanada) hortzetako kirurgiako doktorea (DDS) eta hortzetako medikuntzako doktorea (DMD), eta Erresuma Batuko eta egungo eta lehengo Britainiar Mankomunitateko herrialdeetako hortz kirurgiako/Batxilergoko Dentalis Chirurgiae (BDS, BDent, BChD, BDSc).

## Hortzerako hiztegia
thumb|Hortz molar baten zeharkako ebakidura sagitala; 1: koroa, 2: erroa, 3: esmaltea, 4: hortzina eta hortzetako tubuluak, 5: ganbera pulpar, 6: odol-hodiak eta nerbioak, 7: lotailu periodontala, 8: apizea eta eskualde periapikala, 9: ahoko hegal-hobiak
thumb|Hortzetako erradiografia

## Hortzetako tratamendua
Odontologiak, eskuarki, aho-barrunbearekin zerikusia duten praktikak hartzen ditu barne normalean. Munduko Osasun Erakundearen (MOE) arabera, ahoko gaixotasunak osasun publikoko arazo nagusiak dira mundu osoan duten eragin eta lehentasun handiagatik, beste talde sozioekonomiko batzuek baino gehiago kaltetzen direlako. 

Hortzetako tratamendu gehienak ahoko bi gaixotasun ohikoenak, hortzetako txantxarra (hortzetako txantxarra) eta gaixotasun periodontala (hortzoietako gaixotasuna edo piorrea), prebenitu edo tratatzeko egiten dira. Ohiko tratamenduen artean daude: hortzak zaharberritzea, hortzak erauzi edo ebakitzea, arraspatzea eta eskuilatzea, hodi endodontikoen tratamendua eta odontologia kosmetikoa .

Prestakuntza orokorraren izaeragatik, espezializaziorik gabeko odontologoek hortz-tratamendu gehienak egin ditzakete, hala nola leheneratzaile edo zaharberritzea (enpastatzeak, koroak, zubiak), protesikoa (hortzeria), endodontzia (kanal erroa) terapia, periodontala terapia, eta hortzak ateratzea, baita azterketak, erradiografiak (X izpiak) eta diagnostikoa egitea ere. Odontologoek agindu ditzakete eremuan erabiltzen diren sendagaiak ere, hala nola antibiotikoak, lasaigarriak eta pazientearen zaintzan erabiltzen den beste edozein botika. Lizentzia-taulen arabera, odontologoek prestakuntza osagarria egin behar dute sedazioa, hortz-inplanteak, eta abar egiteko.

Odontologiako espezializazioa arlo hauetan aurki daiteke: Anestesiologia, hortzen osasun publikoa, Endodontzia, Aho-erradiologia, Aho-masailezurreko kirurgia, Aho-medikuntza, Orofazietako mina, Patologia, Ortodontzia, Odontologia pediatrikoa, Periodontzia eta Prostodontzia. Bere lizentzia-aholkuei jarraiki, dentista orokorrei eskatzen ahal zaie lasaigarriak, hortzetako inplanteak eta abar egiteko entrenamendu gehigarria osatzeko.
thumb|Michigango Unibertsitateko Odontologia Fakultateko Odontologia Katedra
Odontologoek, halaber, ahoko gaixotasunen prebentzioa sustatzen dute higiene egokiaren eta azterketa erregularren bidez, urtean bitan edo gehiagotan garbiketa eta ebaluazio profesionala egiteko. Ahozko infekzioek eta hanturek osasun orokorrari eragin diezaiokete, eta aho-barrunbeko baldintzek eritasun sistemikoak adieraz ditzakete, hala nola osteoporosia, diabetesa, eritasun zeliakoa edo minbizia. .. Ikerketa askok frogatu dute hortzoietako gaixotasuna lotuta dagoela diabetesarekin, kardiopatiekin eta erditze aurreko arrisku handiagoarekin. Ahoko osasunak osasun sistemikoari eta gaixotasunari eragin diezaiekeelako kontzeptuari «noizean behin» esaten zaio.

## Espezialitateak
Dentista batzuek prestakuntza gehiago egiten dute beren hasierako graduaren ondoren espezializatzeko. Hortzak erregistratzeko organoek zehazki zer subjektu onartzen dituzten aldatu egiten da kokapenaren arabera. Hona hemen adibide batzuk:

Odontologia kosmetikoa: Ahoaren, hortzen eta irribarrearen itxura hobetzea du helburu.

Anestesiologia. Odontologiako espezialitatea, hortz-prozedurak errazteko anestesia orokorra, sedazioa eta minaren erabilera aurreratuari buruzkoa.

Hortzen osasun publikoa: Ahoen osasunerako garrantzitsuak diren epidemiologiaren eta gizarte-politiken azterketa.

Endodontzia (endodontologia ere deitzen zaio) – Hodi erradikularren terapia eta hortz-mamiko eta eritasun periapikalen azterketa.

Auzitegiko odontologia – Hortzetako ebidentzia biltzea eta erabiltzea legean. Arlo horretan esperientzia edo entrenamendua duen edozein odontologok egin dezake hori. Auzitegiko odontologoaren eginkizun nagusia dokumentazioa eta nortasuna egiaztatzea da.

Odontologia geriatrikoa: Adineko helduei hortzak zaintzeko laguntza ematea, zahartze normalarekin eta adinarekin zerikusia duten gaixotasunekin lotutako arazoak diagnostikatzea, prebenitzea eta tratatzea dakarrena, osasuneko beste profesional batzuekin diziplina arteko talde baten parte gisa.

Ahoko eta aurpegi-masailetako patologia: ahoko eta aurpegi-masailetako barrunbearekin lotutako gaixotasunen azterketa, diagnostikoa eta, batzuetan, tratamendua.

Ahoko eta aurpegi-masailetako erradiologia: ahoko eta aurpegi-masailetako gaixotasunen azterketa eta interpretazio erradiologikoa.

Ahoko eta masailezurreko kirurgia (ahoko kirurgia ere deitzen zaio): erauzketak, inplanteak eta masailezurren, ahoaren eta aurpegiaren kirurgia.

Ahoko biologia – Hortz eta kraniofazial biologiaren ikerketa

Ahoko inplantologia: erauzitako hortzak hortzetako inplanteen bidez ordezteko artea eta zientzia.
thumb|Ahoko zirujaua eta hortz-laguntzailea jakinduria-hortz bat mugitzen
Ahoko medikuntza: ebaluazio klinikoa eta ahoko mukosako gaixotasunen diagnostikoa.

Ortodontzia eta hortzetako eta aurpegiko ortopedia: hortzak zuzentzea eta hazkunde ertaina eta masailezurra aldatzea.

Odontologia pediatrikoa (odontopediatria ere esaten zaio): Haur-odontologia

Periodontologia (periodontzia ere esaten zaio): Periodontoko gaixotasunen azterketa eta tratamendua (ez kirurgikoak eta kirurgikoak), eta hortzetako inplanteak jartzea eta mantentzea

Protesiak (odontologia protesikoa ere deitzen zaio): protesiak, zubiak eta inplanteen zaharberritzea. Prostodontzista batzuk gainespezializatuta daude aurpegi-masailetako protesietan, eta diziplina hori arduratzen da, hasiera batean, sortzetiko aurpegiko eta ahoko akatsak dituzten pazienteak errehabilitatzeaz, hala nola ezpaina eta ahosabai-arrailduak edo belarri azpigaratua duten pazienteak.

Behar berezietako odontologia (zainketa berezietako odontologia ere deitzen zaio): Odontologia garapenaren ezgaitasunak dituzten eta hartutakoak dituzten pertsonentzat.

Kirol odontologia: kirol medikuntzaren adarra, kirol eta ariketarekin lotutako hortzetako lesioen eta ahoko gaixotasunen prebentzioaz eta tratamenduaz arduratzen dena. Kirol-dentistak banakako aholkulari gisa edo kirol-medikuntzako taldeko kide gisa egiten du lan.

Albaitaritzako odontologia: Animaliak zaintzeko odontologia-eremua. Albaitaritzako medikuntzaren espezialitatea da.

## Lotutako gaixotasunak
* [thumb|eskuinera|Tratatu gabeko gaixotasun zeliako batek eragindako esmalte-akats itzulezinak. Diagnostikorako pista bakarra izan daitezke digestio-aparatuaren sintomarik ezean ere, baina, askotan, fluorosiarekin, [Tetraziklina|tetraziklinaren kolore-aldaketarekin, errefluxu azidoarekin edo beste kausa batzuekin nahasten dira. osasun institutu nazionalek hortz-azterketa bat sartzen dute gaixotasun zeliakoaren diagnostiko-protokoloan. Aho-hortzetako osasunarekin lotutako arazoak izan ziren ohikoenak, eta, aldi berean, errenta-gradientea nabaritzen zen, errenta txikieneko gizabanakoek horrelako arazo handiagoak zituztelako. Horregatik, Haurren Hortzak Zaintzeko Programa. 1990eko 118/90 Dekretuaren, 02/05/1990 Aginduaren eta 1990/05/03 Aginduaren bidez sistematizatu zen.

Komunitatean bizi diren haurren artean txantxarren maiztasuna eta larritasuna gutxitzea du helburu. Izan ere, haurrek dentistarengana urtean behin joatea da helburu nagusia, tratamendu prebentibo eta sendagarri egokia jasotzeko. Programak 7~eta 15&nbsp;urte bitarteko haurrei ematen die estaldura publikoa, eta prestazioek urteko berrikuspena eta txantxarren eta malformazioen tratamendua barne hartzen dituzte, eta ez dira esne hortzen tratamendua eta ortodontzia sartzen..

## Oharrak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
*  Espainiako Odontologoen Elkargoa
*  Société Francophone de Médecine Buccale et de Chirurgie Buccale

* Haurren Hortzak Zaintzeko Programa