open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Katadiano

**Katadiano** Arabako mendebaldeko herri bat da, Kuartango udalerriko Anda kontzejukoa.Ohiko abiapuntua da Eskolunbeko Andre Mariaren santutegia bisitatzeko edo Mendizabal tontorrera igotzeko.

## Demografia 
### Jaiak 
[thumb | right | [Eskolunbeko Andre Mariaren santutegia|Eskolunbeko erromerian egin ohi den giza gaztelua, 2018ko abuztuaren 26an. Gorenera igotzen den gazteak intxaurrondoaren adarrari heltzen dio, ohitura denez, Bi erromeria horietan, aspaldiko ohitura izan da giza gaztelua egitea. Eskolunbeko erromerian ohitura hori galdu zen XX. mendean, baina XXI.ean berreskuratu da.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|Eskolunbeko Andre Mariaren —Kuartangoko [Zaindari (erlijioa)|zaindariaren— irudia, XIV. mendekoa.
: Korua 1544. urtekoa da. Erretaula nagusia, berriz, Arabako elementu plateresko garrantzitsuenetako bat da. 1565-1567 bitartean egin zuten Juan Aiala gasteiztar eskultoreak eta Jeronimo Nogueras urduñar eskultoreak. 1999. urtetik, kultura ondasun izendatuta dago, *monumentu* sailkapenarekin, eta geroztik berritu egin dute. Oraindik eusten dio XVI. mendeko polikromiaren zati handi bati, urre kolorea nagusi izanik. Andre Mariari eskainitako santutegia denez, irudi nagusiek haren bizitzako gertaerak islatzen dituzte: deikundea, ikustaldia, zeruratzea, lokartzea, Jesusen jaiotza eta agerkundea. Erdiko nitxoan, Andre Mariaren tailua dago, aingeruek koroatzen dutela. Apaingarri osagarriak ugariak eta preziosistak dira.
: Alboetako erretaulak geroagokoak dira, XVIII. mendearen azken laurdenekoak. Zuriz margotuta daude, haitzurdinaren itxura emateko. Ezkerreko erretaulak Eskolunbeko Andre Mariaren irudia dauka, Erdi Arokoa (XIV. mendekoa), alboan gurasoak dituela: San Joakim eta Santa Ana.
: Antzina, Eskolunbeko Andre Mariaren irudia erretaula nagusiaren erdigunean zegoen. Alboko erretaula horretara jaitsi zuten irudia jantziz eta bitxiz apaintzeko ohitura zegoen garaian, errazago jantzi eta edertu ahal izateko. Duela hamarkada batzuk arte, jantzita egoten zen; baina gaur egun jatorrizko tailua ikus daiteke.

* Lau trikuharrik osatutako multzoa, Baia ibaiaren bestaldean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
* Koartangoko herriaren informazioa, Añanako Kuadrillaren webgunean.
Marinda

**Marinda** Arabako mendebaldeko herri bat da, Kuartango udalerrikoa. Biztanle bakarra du.

## Historia 
1556an, *Borumburu y Marinda* izenez ageri da idazkietan. Orduko hartan, hogei biztanle zituen; mende bat geroago, lau besterik ez. XIX. mendean, 44 biztanleraino hazi zen, kopururik handiena. XX. mendearen hasieran, ordea, 18 besterik ez ziren, eta 1912rantz jendez hustu zen.

## Demografia 
## Ondarea 
Nabarmentzekoa da Marindako San Joan Ante Portam Latinam baseliza erromanikoa. Gaur egun erortzear dago, eta ganadua gordetzeko erabiltzen da. Bertan ebatsita izan dira pilareak portada nagusian; eta kontrahormetan eta iparraldeko atean, harri angeluarrak. Oraindik baditu hagaburutxo batzuk, erdi-puntuko ganga osoa eta ekialdera eta hegoaldera begira dauden leihoak.

## Iruditegia 
 
Fitxategi:San_Juan_de_Ante_Portan_Latinam_Ipar_fatxada.jpg|San Juan de Ante Portam Latinam Ipar fatxada
Fitxategi:San_Juan_de_Ante_Portan_Latinam_Hegoa_01.jpg|San Juan de Ante Portam Latinam Hegoa 01
Fitxategi:San_Juan_de_Ante_Portan_Latinam,_kanoi-ganga.jpg|San Juan de Ante Portam Latinam, kanoi-ganga

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Marinda mendia

## Bibliografia 
* Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). *Alava, pueblo a pueblo*. Arabako Kutxa.

## Kanpo estekak 
*  Añanako Kuadrillaren webgunean Koartangoko herriaren inguruko informazioa
Aprikano

**Aprikano** Arabako mendebaldeko herri eta kontzeju bat da, Kuartango udalerrikoa.

## Izena 
Euskarak Aprikanoko gaztelanian utzitako arrastoen erakusgarri, gaztelaniaz herriaren izenak bigarren silaban du azentu nagusia.

## Geografia 
Baia ibaiaren ertzean dago, Arkamu eta Badaia mendilerroak banantzen dituen Tetxa haitzartearen iparraldean, toki itzaltsuan. Antzina-antzinatik komunikazio gune garrantzitsua izan da; eta gaur egun ere Aprikanoren herrigunea bera bitan zatitzen du Castejón-Bilbo burdinbideak (1863an inauguratua), eta herrigunearen ondo-ondotik igarotzen da AP-68 autobidea (1980an inauguratua).

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
Herrigunean XIII. mendeko Donejakue eliza dago; estilo erromaniko berantiarra du.

## Iruditegia 

Aprikanoko zubia (Kuartango, Araba).jpg | Aprikanoko zubia.
Aprikanoko eliza (Kuartango, Araba).jpg | Aprikanoko eliza.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Tortura (Kuartango)

**Tortura** Arabako mendebaldeko herri bat da, Kuartango udalerrikoa. Badaiako mendilerroan dago, Pikatxo mendiaren magalean, 631 metroko garaieran. 2011. urtean, 3 biztanle baino ez zituen. Egungo hirigunea San Andres elizak, hari atxikitako hilerriak eta bi etxek osatzen dute.

## Geografia 
Herri gainean, Badaiako mendilerroan, mendebaldeko magalean, Tobako iturburua dago. Euri asko egiten duenean, ur-jauzi ikusgarria eratzen du. Inguruko nekazariek diotenez, hazia landatzen hasteko garaia iritsi izanaren seinale da, lurrak nahiko ura duela adierazten baitu. Iturburuagatik, bertakoei *toberos* esaten diete.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
San Andres eliza erromanikoak, XIII. mendean eraikia, oinplano angeluzuzena du, eta kanoi zorrotzeko ganga. Absidean, badu gezurrezko erretaula, hots, horman margotua, XVI. mendekoa. Andre Maria Sortzez Garbia, San Andres eta Kalbarioaren irudiak ditu. Elizako zaharberritze lanak egitean, horma pintura batzuk azaldu ziren alboetan; agerikoak kaltetuta daude, eta karearen azpian gehiago daudela antzematen zaio. XVI. mendeko pontea dago alde batean, koruko eskaileren azpian, eta erruki-kutxa bat bestean, labore soberakinak biltzeko. Bestalde, elizan baziren gotiko berantiarreko taula margotuak, XV. mendekoak. Jesukristoren Jaiotza eta Epifania irudikatzen dituzte, besteak beste, eta flandriar eragin nabarmena dute. Egun, Arabako Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoan daude jasota, Gasteizen. Elizako lurzoruan hilobiak gorde dira. Sarrerakoak trapezoidalak dira, eta epigrafiarik gabekoak.

Nabarmentzekoa da sarrerako ateko burdineria. Sarreraren ezkerreko aldean, kanpai horma du, bi begikoa, Kuartangoko haranean ohikoa denez.

Aldameneko hilerrian, hormari atxikita, hilarri diskoidal bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Koartangoko informazioa, Añanako kuadrillaren webgunean.
Jokano

**Jokano** (azentua lehen silaban) Arabako herria da, Kuartango udalerrian kokatuta dagoena. Vadillo eta Baia ibaien bailaren artean kokatuta dago, antzinako bidegurutze batean, non elkartzen ziren Errege Bidea eta Gatza merkatarien bidea, Artazatik zetorrena, Arkamo mendilerroa zeharkatzen.

## Historia 
Giza presentziaren aztarna zaharrenak Solacueva izeneko parajean daude. Izen bereko leizean labar-pinturak aurkitu dira, Brontze Aroaren amaierakoak. Inguruetan erromatar garaiko txanponak ere aurkitu ziren.

Erdi Aroan, egun desagertua dagoen Artazuelako dorretxearen jaunak kontrolatzen zuen bertako pasabidea.

## Demografia 
## Ondarea 
thumb|Jokanotarren etxea
Aipagarria da San Martin Eliza, XIII. mendeko tenplu protogotikoa. Badu nabarmentzeko erretaula, XVI. mendekoa. Mendozatik ekarria, hango San Martin eliza desagertuaren zatia omen zen erretaula hau. [Errenzimendu]ko estilo [plateresko]a du. 200 errealen truke eskuratu eta Badaia mendilorrotik idi gurdian ekarria, bertakoek jasotzen dutenez, horren garraioa erretaula bera baino garestiagoa izan zen.

Bertan ere, Diego Polo “El Mayor” deitutako margolariaren *Epifania* margolana gordetzen da, 1617an datatua.

Arkitektura zibilaren alorrean, hainbat etxe aipagarri daude. Egun desagertua dagoen Artazuela dorretxea, Ortiz de Jocano leinuarena, herriko iparraldean zegoen. Egun, badago Jocano jauregia, XVI.mendekoa. Etxea babesteko, oraindik arranoren bi atzapar gordetzen dituzte ate nagusian, Kuartangoko tradizioari lotutako ohitura jarraitzen.

Bestalde, errepide ondoan 14 zenbakidun etxea dago, Gonzalez de Betolaza sendiarena, eta noizbait Chillidatarren etxea deitua. Badu atari arkudun zabala eta egurrezko goi galeria handia.

[thumb|erdian|400px|[Arkamu|Arkamoko mendilerroaren eta Marinda mendiaren ikuspegia Jokanotik]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Añanako Kuadrillaren webgunean Koartangoko herriaren inguruko informazioa
Urbina Eza

**Urbina Eza** Arabako mendebaldeko herri eta kontzeju bat da, Kuartango udalerrikoa. . urtean  biztanle zituen. XVIII. mendean galdu zuen euskara.

## Geografia 
Herria A-3314 errepidearen ondoan dago, Badaiako mendilerroaren mendebaldeko malda malkartsuen oinean, Baia ibaiaren ezkerraldean, udalerriko herriburu den Zuhatzu Kuartangotik kilometro bat iparraldera. Urbinaren lurretatik igarotzen da, herrigunetik mendebalderago, AP-68 autobidea.

## Demografia 
1590ean, Urbinak 8 biztanle zituen. 1786an, 47 biztanle; haien artean, gramatikako ikasle bat eta bi ehule. XX. mendearen hasieran, 31 biztanle ziren. XXI. mendean, egin den azken erroldan,  biztanle zituen.

## Ondasun nabarmenak 
Urbinako eraikinik nabarmenena San Joan Ebanjelariaren eliza da, jatorriz Erdi Arokoa, erromaniko berantekoa. Herriaren baliabide urritasuna dela kausa, urte askoan eliza erabat hondatuta izan zen, harik eta XIX. mendearen bukaeran berritu zuten arte. Erretaulako toki nagusian, San Joan Ebanjelariaren irudia dago, XVI. mendekoa hura ere.

## Iruditegia 

File:Urbina Ezako San Joan Ebanjelariaren elizako atea.jpg|San Joan Ebanjelariaren elizako portada, erromaniko berantekoa.
File:Urbina Ezako San Joan Ebanjelariaren eliza, ekialdetik.jpg|San Joan Ebanjelariaren eliza, elurpean, ekialdetik ikusia.
File:Urbina Ezako San Joan Ebanjelariaren elizako San Joan Ebanjelariaren irudia.jpg|San Joan Ebanjelariaren irudia, XVI. mendekoa.
File:Urbina Ezako San Joan Ebanjelariaren elizako erretaula.jpg|Elizako erretaula errenazentista, XVI. mendekoa, XIX. mendean Gasteizko San Pedro elizatik ekarria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Alberto : «Urbina Eza», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
Uribarri (Kuartango)

**Uribarri** (ofizialki *Uribarri Kuartango*) Arabako herria da, Kuartango udalerrian kokatuta. Arkamo mendilerroaren adarrean, Baia ibaiaren eskuinean, Vadillo ibaiak sortzen duen Kuartango ibarraren erdi-erdian dago.

Hasiera batean, oinetxe bat izan zen eta barruti biribila ere bazuen. Ulibarri izenarekin azaldu zen 1257ko agiri batean.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
thumb|300px|San Kiriko eta Julitaren eliza Uribarrin
Herriko ondareari dagokionez, San Kiriko eta Julitaren eliza erromanikoa dugu, XII. mendekoa. Barruan,Andra Mari gotikoa gordetzen du. Ezkerraldean, Olarte leinuaren kapera dago; armarria ta guzti, XVI-XVII. mendeen artean eraikia. Elizan gordetzen den bataiarria XIII. mendekoa da. Ponteak irudi geometrikoz apainduta dago. Beranduago eraiki zen kanpai horma bakartua, Koartangoko haranaren ohiturari jarraituta.

Arkitektura zibilari dagokionez, Ocharan jauregia dago, XVIII. mendean eraikia.

## Kanpo estekak 
*  Añanako Kuadrillaren webgunean Koartangoko herriaren inguruko informazioa
*  Ikus. Uribarri-Kuartango Auñamendi Entziklopedian http://www.euskomedia.org/aunamendi/130530/78651
Zuhatzu Kuartango

**Zuhatzu Kuartango** Arabako mendebaldeko herri eta kontzeju bat da, Kuartangoko udalerriko herriburua. Han daude kokaturik Kuartangoko udaletxea, pilotalekua, igerilekuak eta gizarte etxea.

## Geografia 
Baia ibaiaren meandro batean dago kokatuta. 594 metrotara dago itsas mailatik. Castejon-Bilbo burdinbidea herritik igarotzen da, eta tren geltokia dago, baina ez da trenik gelditzen XX. mendeaz geroztik.

## Demografia 
Zuhatzu da Kuartangoko herri jendetsuena. XXI. mendearen hasieran biztanle kopuruaren gorakada izan zuen Zuhatzuk.

## Ondasun nabarmenak 
* San Pedro eliza erromanikoa, XIII. mendekoa.
* Bainuetxea, AP-68 autobidea eraiki arte martxan izan zena. Baia ibaiaren ezkerraldeko Iturri Beltzaren alboan eraiki zuten, haren ur sufretsuak sendagarritzat erabiltzeko. Udan 300 bezero ere edukitzera heldu zen.
* Kuartangoko tren geltokia, gaur egun zerbitzu barik.

## Kanpo estekak 
* «Zuhatzu Kuartango», Kuartangoko Udalaren webgunean.
Sendadiano

**Sendadiano** Arabako mendebaldeko herri eta kontzeju bat da, Kuartango udalerrikoa.

[thumb|[Koartza hauskara, Sendadianoko urmael batean.]]

## Historia 
Sendadianotik hurbil, hegoaldera, Andagosteko guduaren aztarnak aurkitu ziren. Erromatarren konkistaren garaian gertatutako gudu bat izan zen; zehazki, K.a. 38. urtearen inguruan izan zen, gaur egun Andagoste izena duen tokian.

1997an, giza hornidurarako ura eramateko lanak egitean, hondakinak topatu zituzten, eta Jose Antonio Otxaranek eta Mitxel Unzueta zuzenduriko arkeologo talde batek Sendadianoko Andagoste izeneko tokian aztarnategi bat aurkitu zuten. 1998 eta 2003 artean ikertu ondoren, erromatar kanpamentu eta gudu baten aztarnak eskuratu zituzten. Ikerlarien arabera, gudua K.a. 38. urtearen inguruan gertatu zen, hau da, Kantabriar Gerrak baino hamar bat urte lehenago.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Martin eliza

## Jaiak 
Uztailean izaten dira eta "El Bajas" pertsonaia ateratzen da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Añanako Kuadrillaren webgunean Kuartangori buruzko informazioa
Alcedo

**Alcedo** Arabako Lantarón udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Historia 
Herriaren izena X. mendeko Valpuestako kartularioetan aipatzen da. (***Elzeto, Elzetu*** aldaerak).
Bi dorre izan ziren antzina, Gaztelako kondestablearena zen horietako bat. 1947an Gaubea udalerritik Bergondakora pasatu zen. 1978an udalerri hau eta Salcedo batu ostean Lantaroneko herria izaten hasi zen.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Martin eliza.
* Ikuztokia

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Lantaroneko udala
Caicedo Yuso

**Caicedo Yuso** Lantarongo udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1978 arte Salcedo udalerriaren zati izan zen.

## Historia 
1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean *Cassicedo* pare bat aipatzen dira eta ***Cassizedo*** bat. Herrien hurrenkerari begira, azken hau egungo Caicedo Yusorekin identifikatu da.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Lantarongo Udalaren webgunea
Corro

[300px|thumb|[Gaubeako leizeak|Mairuen haitzuloak.]]
**Corro** Arabako mendebaldeko herri bat da, Gaubea udalerrikoa.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* Solapeñako ur-jauzia, Omecillo ibaiarena, 4 metroko garaierakoa. Beheko errotaren alboan dago.
* Santa Olallako nekropolia, hilobiak harrian zizelkaturik daude.
* Haitzulo artifizialak, *Mairuen haitzuloak* ere deituak.
* San Bitoresen baseliza, errepidearen bestaldean dagoena. Estalkia 2000an eraberritu zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urarte

**Urarte** Arabako Bernedo udalerriaren erdialdean dagoen herria da, Trebiñu ipar, mendebal eta hegoaldean, Markiz ekialdean eta Izkiko natura parkea hego-ekialdean mugakide dituena.

Urartek alboetan ditu iparraldetik datorren Ihuda ibaia eta ekialdetik datorren haren ibaiadar bat, gaur egun Molino izenaz ezaguna; hortik datorkio herriari izena.

## Historia 
1025ko Donemiliagako goldean ***Uarte*** dokumentatzen da. Geroagoko dokumentu gehienetan *Urarte* aldaera nagusitzen da.

1961 arte Arluzea udalerriaren zati eta herriburu, 1961-1976 tartean Arluzea-Markiz delakoaren barnean kokatu zuten azken urte horretan Bernedora pasa arte.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondarea 
thumb|right|350px|Urartetik Markizerako Erroten bidea

### Elizak 
Herriko eliza nagusia **Asuntzioa**rena da, jatorriz XIII. mendekoa, eta bestela
**Larrauri**ko ama birjinaren baseliza herriko kanpoaldean dugu, iparraldean.

### Kobak 
Markizen bezala, Urarten ere Erdi Aroko hainbat kobazulo artifizial daude, eremutar jatorrizkoak eta grabatu ugarirekin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Bernedoko herriak udaleko webgunean
Bergonda

**Bergonda** (ofizialki *Bergonda / Bergüenda*) Arabako Lantaron udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Historia 
XVI mendean Hurtado de Corcuera familiak Bergondako ospitalea eraiki zuen. XVIII menderarte Bergonda dorrea existitu izan zen.

### Bergonda udalerri ohia 
Herri honek izena eman zion udalerri bati, 1978an Salcedorekin bat eginda Lantarón osatu zuena. Bertan herri hauexek zeuden, **Bergondaz** gain: Alcedo (1947 arte Gaubean zegoena), Fontecha, Larrazubi eta Sobrón.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Joan Bataiatzailearen eliza.
* Mendiko Andre Mariaren baseliza.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Arabako udalerrien anexio eta desanexioen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Lantaroneko udala
Villamanca

**Villamanca** Arabako herria da, Kuartango udalerrian kokatua. XVII-XVIII. mendeetan galdu zen euskara.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Donejakue eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Villamanca, Añanako Kuadrillaren webgunean.

## Erreferentziak
Komunioi

[thumb|200px|Lantaronen kokalekua [Araban]]

**Komunioi** (ofizialki: **Comunión/Komunioi)** Arabako Lantaron udalerria osatzen duten kontzejuen artean herriburua da. 1978. urtera arte Salcedo udalerriaren zati izan zen.

## Historia 
Herriaren izena aipatzen da, Ossigani barrutian, 1025. urtean datatzen den Donemiliagako goldean, horrela idatzita: ***Comungoni***.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Kornelio eliza
* *Cabriana* arkeologia eremu erromatarra.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Lantarongo Udalaren webgunea
Leziñana

**Leziñana** (ofizialki *Leciñana del Camino / Leziñana*) Arabako Lantaron udalerria osatzen duten herrietako bat da. (**Leziñana Lantaron** izena ere erabili da, Leziñana Okatik bereizteko edo). 1978 arte Salcedo udalerriaren zatia zen.

## Historia 
Herriaren aipamena ikus daiteke 1025. urtean dataturiko Donemiliagako goldean, itxura honekin: ***Licingana***.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Donejakue Apostoluaren eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Leziñana Oka, Erriberagoitiako herria.

## Kanpo estekak 
*  Lantarongo Udalaren webgunea
Molinilla

**Molinilla** Arabako Lantaron udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1978 arte Salcedo udalerriaren zati izan zen.

## Historia 
1025. urtean datatzen den Donemiliagako goldean aipatzen da, Ossingani barrutian, horrela idatzita: ***Moliniella***.

Molinillatik bostehun bat metro hego-ekialdera Olibani herria omen zegoen, gaur egun herri hustua, hau ere Donemiliagako goldean aipatua. (Gaur egun, gaztelaniaz, [Olibani|Oliván]] esaten diote eremuari).

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Migele nekropolia
* San Martin eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Lantarongo Udalaren webgunea
Larrazubi

**Larrazubi** (ofizialki *Puentelarrá / Larrazubi*) Arabako Lantaron udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1978 arte Bergonda udalerriaren zati izan zen.

## Etimologia 
Lehen aldiz, 1050. urtean aipatzen da dohaintza batean, zubian ("Pont"), etxe bat egiteko baimena emanez, orduan Larrate izenaz aipatzen den herriaren aldamenean.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Nikolas eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Lantarongo Udalaren webgunea
Sobrón

**Sobrón** Arabako Lantaron udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1978 arte Bergonda udalerriaren zati izan zen.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Sortzez garbiaren eliza: 1590 urteko agiri batean *Nuestra Señora de las Heras* izena ematen zaio.
* Andra Mari Zuriaren baseliza.
* Herrango San Martin baseliza.

## Urtegia eta museoa 
Sobrongo urtegia 1961 urtean eraiki zen eta ondoan Sobrongo Uraren Museoa dago, ingurumen-museoa hain zuzen ere.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Lantarongo Udalaren webgunea
Salcedo (Lantaron)

**Salcedo** Arabako Lantaron udalerria osatzen duten herrietako bat da, Miranda de Ebron hurbil.

## Historia 
### Salcedo udalerri ohia 
Herri honek izena eman zion udalerri bati, 1978an Bergondarekin bat eginda Lantaron osatu zuena. Bertan herri hauexek zeuden, **Salcedoz** gain: Caicedo Yuso, Komunioi, Leziñana, Molinilla, Turiso eta Zubillaga.

## Demografia 
## Kultura eta eraikinak 
Merezi du bai erlojuaren dorrea bai Doneztebe Eliza ikustea. Herri honetako ihauteriak antzinakoak eta interes handikoak dira.

## Ikus, gainera 
* Arabako udalerrien anexio eta desanexioen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Lantarongo Udalaren webgunea
Hexaedro

eskuinera
**Hexaedroa** sei aurpegi dituen poliedroa da.

Hexaedroaren aurpegiak berdinak badira, hau da, karratuak badira, hexaedro mota honi hexaedro erregular edo kubo bezala ezagutzen zaio, eta solido platoniko bat izango da.

Bi kasu bereizi ditzakegu aurpegien tamainaren arabera:
* 1. Kasua: 4 aurpegi eta 2 aurpegi tamaina berdinarekin.
* 2. Kasua: 6 aurpegiak tamaina berdinarekin. Kasu honetan, hexaedroa kubo bat da

## Hexaedroaren Bolumena 
Izan bedi:

a=oinarria
b= luzeera
h= altuera

B = a \cdot b \cdot h

## Hexaedroaren Azalera 
Hexaedro bat, sei laukizuzenetan zatitu daiteke.

Izan bedi:

a= luzera
b= zabalera

Laukizuzenaren azalera A_i = a \cdot b 

Orduan, hexaedroaren azalera: \sum^{6}_{i = 1}A_i = A_1 + A_2 + A_3 + A_4 + A_5 + A_6

## Ikus, gainera 
* Paralelepipedo

## Kanpo estekak
Zubillaga

**Zubillaga** leku ezberdinen izena izan daiteke:

# Zubillaga: Lantarongo (Araba) herria.
# Zubillaga: Oñatiko (Gipuzkoa) auzoa.
Zubillaga (Lantaron)

**Zubillaga** Arabako Lantaron udalerria osatzen duten herrietako bat da. 1989. urtera arte Komunioi herriaren parte izan zen eta beraz bere eremua 1978 arte Salcedo udalerriaren zati izan zen.

## Demografia 
## Historia 
Zubillaga nahiko herri berria da. 1948an *General Química S.A.* enpresa kimikoa sortu zen eta Komunioi herriko lursailetan ezarri zen. Enpresak langileentzako etxebizitzak eraiki zituen bertan. 1989an Komunioi herriko auzo izateari utzi zion eta kontzeju bihurtu zen.

## Industria 
Herrian industria kimikoa da nagusi. *General Química S.A.* eta *Silquímica S.A.* enpresak Zubillagako industriagunean baitaude.

## Ikus, gainera 
* Lantaron
* Zubillaga (Oñati)

## Kanpo estekak 
*  Lantarongo Udalaren webgunea
*  Zubillagari buruzko webgunea
Aretxabaleta (Gasteiz)

**Aretxabaleta** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. 554 metroko garaieran kokaturik dago. Gasteiz erdigunetik bi kilometrora dago hegoaldeko norabidean. Gaur egun hiriaren baitan integraturik dago, inguruan eraiki zuten auzo berriaren eraginez.

## Historia 
Aretxabaleta hau, lehen aldiz, 1025. urtean datatzen den Donemiliagako goldea dokumentuan dokumentatzen da: ***Harizavalleta***. Gero, *Harizaballeta* (1135), *Harechavaleta* (1258), *Arechavaleta* (1352 eta geroago).

## Geografia 
Gasteizko 2000ko Hiri Antolamenduko Plan Nagusiak Aretxabaleta eta Gardelegiko lurretan auzo berri bat eraikitzea aurreikusi zuen, Goikolarra izenekoa hain zuzen. Auzo berriak 813.850 metro koadro bete zituen eta 2.210 etxebizitza berri eraikitzeko asmoa zegoen, horietatik 188 familiabakarreko isolatuak, 416 familiabakarreko atxikiak eta 1.455 babes ofizialekoak. Auzo berriaren hiritartze lanak 2008an hasi ziren, eta 2012. urterako jadanik etxebizitzak eraikitzen hasita zeuden.

thumb|erdian|400px|Aretxabaletako auzo berriaren urbanizazioa, 2013. urtean

## Demografia 
Aretxabaletari esleitutako zenbait etxebizitza Goikolarra auzo berrian sartu ziren, eta horren ondorioz, biztanleen zenbaketa jaitsi egin zen 2005. urtetik aurrera.

## Jaiak 
Aretxabaletak ekainaren 24ean ospatzen ditu jaiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Goikolarra
* Aretxabaleta (Gipuzkoa)

## Kanpo estekak
Argandoña

**Argandoña** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. 555 metroko garaieran kokaturik dago.

## Historia 
Herriaren izena lehen aldiz Donemiliagako goldean agertu zen dokumentatua, (1025):*** Argendonia***.

## Demografia 
## Eraikin garrantzitsuak 
* Santa Kolunba eliza, XVI. mendean eraikia. 

Fitxategi:Argandoña - Santa Columba 01.JPG|Elizako kanpandorrea
Fitxategi:Argandoña - Santa Columba 03.JPG|Elizako arkupea
Fitxategi:Argandoña - Santa Columba 04.JPG|Elizako ataria
Fitxategi:Argandoña - Santa Columba 05.JPG|Elizako kapitelak
Fitxategi:Argandoña - Santa Columba 06.JPG|Elizako absidea
Fitxategi:Argandoña - Santa Columba 09.JPG|Elizako absideko leihoa

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Estibalitz 
Herri honetan dugu Araba osoan dagoen eraikin erromanikorik ederrenetakoa: Estibalizko Andre Mariaren santutegia, alegia.

thumb|400px|ezkerrera|Argandoñako lerrokadurak eta kalifikazio xehea (Gasteizko Hiri Antolakuntzarako Plangintza Orokorraren Berrikuspena, 2007-12-31).
{}

## Erreferentzia zerrenda 
## Kanpo estekak 
*  Argandoña Auñamendi entziklopedian
Ariz (Gasteiz)

**Ariz**, lehenago **Ariniz** edo **Ariñiz**, (*Aríñez* gaztelaniaz) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. 538 metroko garaieran kokaturik dago.

## Toponimoa 
Dokumentatuta dago, lehen aldiz, 1025. urteko Donemiliagako goldean, ***Ariniz*** aldaera.

Toponimo horren aldaera zahar hauek aipatzen zituen Elena Martínez de Madina Salazarrek:

* *Ariniz*, 1025 (BGSMC, (*Becerro Galicano San Millán de la Cogolla*), Fernando García Andreva, 2010: 975)
* *Ariniz*, 1173 (CDMR IV, 254, p. 30)
* *Arriniz*, 1257 (CDMR IV, 235, p. 228)
* *Harenis*, 1294 (CDMR IV, 512, p. 439)
* *Aríñiz*, 1481-1486 (E. Ramos, I, 1999: 155)
* *Areniz*, 1487 (AMV, sig. 04/013/001)
* *Ariniz*, 1551 (MG, 315, 338)
* *Ariniz*, 1580 (AHPA, P. 4.788, Nomenclátor de pueblos)
* *Ariniz*, 1592 (AHPA, P. 8.536, f. 351, Nomenclátor de pueblos)
* *Ariniz*, 1593 (AHPA, P. 6.234, Nomenclátor de pueblos)
* *Ariniz*, 1615 (AMV, sig. 10/018/000).
* *Ariniz*, 1681 (AHPA, P. 5.992, f. 873v)
* *Ariñiz*, 1727 (AHPA, P. 742)
* *Ariniz*, 1745 (AHPA, P. 851, f. 841v)
* *Ariniz*, 1784 (AHDV, Parroquia de Margarita, n. 7)
* *Ariniz*, 1760 (AHPA, P. 855, f. 865v)

## Izena 
**Ariñiz** izenpean udalerri bat egon zen, Margarita eta Eskibel herriak ere hartzen zituena. 1928an Gasteizekin batuarazi zuten. Jentilizioa *ariñiztar* da.

Herriko parrokia, San Julian eta Santa Basilisa eliza, Donejakue Bidera lotutako kultura ondare babestua da Eusko Jaurlaritzaren katalogoetan.
Fitxategi:Aríñez - Iglesia de San Julián y Santa Basilisa 12.jpg|Eliza
Fitxategi:Ariñiz-Ariñez (Araba) 2.jpg|Administrazio batzarraren etxea
Fitxategi:Ariñiz-Ariñez (Araba).jpg|Jolastoki estalia
Fitxategi:Aríñez 27.jpg

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Inglesmendiko gudua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskuaira

thumb|200px|Arotzaren metalezko eskuaira
**Eskuaira** angelu zuzenean (90º) batutako bi atalek osatzen duten tresna da, bi planoen arteko angelu zuzena frogatzeko edo planoetan angeluak marrazteko erabilia.

K. a. 2600 inguruan Antzinako Egipton asmatu zen. Egiptoko arkitektoak eskuairaz baliatzen ziren angelu zuzenak lortzeko. Asmakari honen ondorioz, arkitektoek angeluak neurtu, zehaztasun handiz paretak eraiki eta lurzoruen arteko desberdintasunak neurtu zitzaketen.

## Erabilera marrazketan 
thumb|45º eskuaira eskaladuna.
thumb|30-60º eskuaira eskaladuna.
Marrazketa teknikoan triangelu angeluzuzen itxurako tresna da, angeluak marrazteko erabilia (batez ere angelu zuzenak). Tamaina ezberdinetakoak izan daitezke eta eskala grafiko bat izan dezakete, neurgailu bezala erabiltzeko.

Bi dira ohiko formak:
* 90º, 45º eta 45º-ko angeluak dituen hirukia.
* 90º, 60º eta 30º-ko angeluak dituen hirukia (eskalenoa), Hegoaldean *kartaboi* esaten zaiona.

Gehienetan, bi eskuaira mota hauek batera erabiltzen dira, erregelarekin bat, lerro paraleloak, elkarzutak edo angelu ezberdinetakoak marrazteko. Material ezberdinez egina egon daiteke, baina, ohikoena eta erabiliena, plastiko gardena da.

Eskuairak honako hauetan erabil daiteke:

* Aurretik jarritako distantzia batetara lerro paraleloak marrazteko
* Lerro elkarzutak marrazteko
* Angeluen neurriak adierazteko
* Koordenatu polarrak lortzeko
* Erdiko puntua berehala aurkitzeko
* Irudi lauen simetria lortzeko
* Bektoreen neurriak lortzeko
* 30, 45 eta 60°ko angeluak lortzeko
* Hirukiak marrazteko

## Ikus, gainera 
* Kartaboi

* Marrazketa tekniko

## Kanpo estekak
Arkauti

**Arkauti** (*Arcaute* gaztelaniaz, eta ofizialki **Arkauti / Arcaute**) Gasteizko udalerria osatzen duten kontzejuetariko bat da. 515 metroko garaieran kokaturik dago.

Bertan dagoen Polizia eta Larrialdietako Euskal Akademiagatik da ezaguna herriaren izena. Neiker-Tecnaliaren egoitzetako bat ere bertan dago.

## Demografia 
## Eraikin nabarmenak 
* San Joan Bataiatzailearen eliza.

Fitxategi:Vitoria - Arkaute 3.JPG|Elizaren dorrea
Fitxategi:Arkautiko elizako leihoa.jpg|Elizako horma batean dagoen leihoa

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Arkautiar ospetsuak 
* Modesto Lomba (1962), goi mailako joskintza-diseinatzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arkauti, Gasteizko Udalaren web orrian
Armentia

**Armentia**, Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. 

## Izena 
Armentia izena latinezko antroponimo batetik omen dator, *Arventius* antroponimotik.

Donemiliagako goldean, 1025. urtean datatutako dokumentuan, ***Armentei*** aldaera aipatzen da.

## Historia 
Erromatar garaian eta Erdi Aroan Armentia bidegurutze garrantzitsua izan zen. Alde batetik, handik igarotzen zen Done Jakue bidea (kontuan izan Armentiako basilika Euskal Herriko lehen katedrala izan zela). Bestalde, *Ab Asturica Burdigalam* erromatar galtzada Mariturritik igarotzen zen.

Armentiako tenplua apezpiku egoitza izan zen XI. mendean. Gero, hegoaldeko lurrak musulmanen eskuetatik kristauen agintera igaro zirenean, apezpiku egoitza Kalagorrira aldatu zen.

thumb|499px|erdian|Armentiako belardia.

## Demografia 
## San Prudentzio basilika 
Armentiako basilika edo San Prudentziorena XII. mendean eraiki zuten, estilo erromanikoan, VIII. mendeko tenplu baten hondakinen gainean. 1776an zorigaiztoko eraberritze bat jasan zuen, eta bere egituraren atal bat desagertu egin zen. 1964an berriz eraberritu zuten. Erdi Aroko artearen adibide nagusietako bat da eta Euskal Herriko monumentu izendatu dute.

Elizaren oina gurutze latinoa da. Burualdean zein haren besoak gurutzatzen den tokian dituen gangetan ebanjelisten lau eskultura daude. Elizako kapitelak landareekin, animaliekin, eta zaldun eta zentauroen arteko guduen irudiekin apaindurik daude. Oraindik ere jatorrizko portadaren hondarrak geratzen dira. Tinpanoek eta baxuerliebeek Euskal Herrian den erromanikoko eskultura multzo onenetakoa osatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Armentiari buruzko informazioa Gasteizko Eraztun Berdeko webgunean
* Armentiako indusketei buruzko artikulua ARGIA astekarian
* Bisita birtuala
Arriaga

**Arriaga** izenak hainbat adiera eduki ditzake:

## Lekuak 
* **Arriaga**, Vitoria-Gasteizko Arriaga-Lakuako auzoa.
* **Arriaga**, Elgoibarko auzoa.
* **Arriaga**, Erandioko auzoa.
* Bilboko Arriaga Antzokia, Alde Zaharraren albo batean kokatua.
* Arriaga, Bilboko tranbiaren geltokia.

## Pertsonaiak 
* Juan Crisostomo Arriaga, (1806 - 1826) musikagile euskalduna.
* Guillermo Arriaga, (1958 - ), idazle mexikarra.
* Joseba Arriaga, (1982 - ), futbolari euskalduna.
Artatza Foronda

**Artatza Foronda** (*Artaza de Foronda* gaztelaniaz) Gasteizko udalerriko herrietako bat da. 1975 arte Foronda udalerriaren barruan egon zen.

Arratoko mendilerroaren azpian dago.

## Historia 
Herria Erdi Aroko dokumentuetan behin eta berriro dokumentatu da. Lehen aipamena 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean, aldaera arkaiko honekin: ***Artazaha***.

Gero, XIII. mendeko dokumentuetan, Jerónimo Aznar gotzainaren kartan, esate baterako, ematen du hasperena desagertu egin dela, baina nolabaiteko aztarna geratu dela,  idatzita ikus daitekeelako: ***artaçaa***.

## Demografia 
## Argazki galeria 

Fitxategi:Artatza Forondako eliza 3.jpg|Eliza
Fitxategi:Boveda de la cabecera.jpg|Eliza barrutik
Fitxategi:Boveda del pie.jpg|Eliza barrutik
Fitxategi:Artatza Foronda (Araba) hilerria.jpg|Hilerria

## Kanpo estekak
Askartza Gasteiz

**Askartza** edo —beste Askartza herritik bereizi behar denean— **Askartza Gasteiz** Gasteizko udalerriko (Araba) ekialdeko herri eta kontzeju bat da.

## Historia 
Askartza toponimoaren aldaera bat dokumentatuta ikus daiteke 1025 urteko Donemiliagako goldean: ***Hascarzaha***.

## Etimologia 
Etimologia gardena dela esaten du Patxi Salaberrik (2015): zuhaitz mota baten izena hasieran, *azkar-* +  ugaritasun atzizki bat *-tza*.

## Demografia 
## Eraikin garrantzitsuak 
* San Migel eliza.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Ascarza 10.jpg|XIX. mendeko hilerria
Fitxategi:Ascarza - Iglesia de San Miguel Arcángel 7.jpg|San Migel eliza
Fitxategi:Ascarza - Iglesia de San Miguel Arcangel 3.JPG|San Migel elizaren ataria
Fitxategi:Ascarza - Iglesia de San Miguel Arcángel 8.jpg|San Migel elizako leihoa
Fitxategi:Askartza (Araba) pisua.jpg|Pisua

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Askartza (Trebiñu)
* Gasteizko kuadrilla

## Kanpo estekak
Aztegieta

**Aztegieta** (*Asteguieta* gaztelaniaz) Gasteizko udalerriko (Araba) mendebaldeko herri eta kontzeju bat da. 1975 arte Foronda udalerriaren barruan egon zen.

Gasteizko hirigunearen ipar-mendebaldean dago, Zadorra ibaiaren ondoan. Iparraldean Andetxarekin egiten du muga, hegoaldean Krispiñarekin, ekialdean Gasteizko hirigunearekin, eta mendebaldean Eztarroarekin.

Aipatzekoa da Andre Mariaren eliza. Eraikuntza gotikoa da, baina badu leiho erromaniko bat.

## Demografia 
## Jaiak 
Aztegietak irailaren 8an ospatzen ditu bere jaiak.

## Argazkiak 

Fitxategi:Asteguieta - Iglesia de la Natividad 05.jpg|Natibitatearen eliza
Fitxategi:Vitoria - Centro Sociocultural Asteguieta.jpg|Zentro soziokulturala
Fitxategi:Vitoria - Astegieta 2.jpg|Zaratetarren jauregia, XV. mendekoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berroztegieta

**Berroztegieta** (*Berrosteguieta* gaztelaniaz, eta ofizialki *Berrostegieta*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 

Dokumentatuta dago, 1025. urteko Donemiliagako goldean, *Berroztegieta*, bere horretan.
## Geografia 
Zaldiaran mendipean, 617 metroko garaieran kokaturik dago. Gasteiz hegoaldean dago, hirigunetik 5,5 kilometro ingurura. Berroztegieta 1025. urtean aipatu zen lehenengoz, Donemiliagako goldean. Herrixka txikia izan da beti, eta 1332an Gasteizko udalerriaren barnean ezarri zuten. 1980ko hamarkadatik aurrera hainbat txalet eraiki ziren eta biztanleria bikoiztu egin zen.

Eskibel errekastoa eta Batan erreka Berroztegietako lurretatik igarotzen dira, hego-ipar noranzkoan, herrigunearen mendebaldetik lehena, eta ekialdetik bigarrena. Bi errekak Gasteizko mendietan sortzen dira, eta Zadorrara isurtzen.

## Demografia 
## Jaiak 
Berroztegietak Mendekoste egunaren inguruan ospatzen ditu bere jaiak.

[thumb|erdian|400px|Berroztegietaren ingurunea; atzean eskuinean [Zaldiaran mendia.]]

## Erreferentziak
Amarita

**Amarita** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. Itsas mailatik 530 metro gorago dago, Gasteiz hirigunetik bederatzi kilometrora, Mendibil eta Arroiabe herrietatik gertu.

## Izena 
XI. mendeko Donemiliagako goldean *Hamarita* gisa agertzen da. 1305ean *Amarieta* gisa dokumentatzen da; 1351 *Amarita*. Beste izen batzuekin ere dokumentatua izan da, besteak beste, ''Ochoa d'Amarita*, *Amaryta*, *Amárita*, *Amaritasoloa*, *Amaritaortua* edo *Amaritu*.

Aspaldi eskualdean hitz egiten zen euskararen eraginez, gaztelaniaz ere herriaren izenari azentua bigarren silaban jartzen zaio (*Amárita'').

## Demografia 
## Ondarea 
Herriko eraikinik garrantzitsuenen artean hauek aipa ditzakegu: 
* San Pedro Apostuluaren parrokia nabarmentzen da. XIX. mendean eraikia estilo neoklasikoko erretaula dago bertan. Elizaren dorrea eta bestelako elementu batzuk XIX. mendea baino lehenagokoak dira, sakristia esaterako XVIII. mendekoa da eta alboetako erretaulak XVII. mendekoak.
* Iturria
* Amaritako zubiak Santa Engrazia ibaia zeharkatzen du.
* Bolatokia.

## Jaiak 
Amaritak ekainaren 29an ospatzen ditu jaiak, San Pedro egunarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mamarro

**Mamarro** edo mamarroak euskal mitologiako tamaina txikiko ireluak dira, izen honekin bereziki Zarautzen dira ezagunak. Gizaki edo animalia baten antza hartzen dute, intsektuena gehienetan. Lesaka aldean ere aipatzen dira irelu hauek.

## Mamarroen izen anitzak 
Mamarroen beste izenak, **Mamaur** eta **Maimur** dira, azken hauek Leitza aldean. Antza Galtxagorriak ireluak mamarroen oso antzekoak edo irelu berak dira. Prakagorriak dira Gernikan, **Autzek** Zenarruzan, **Patuek** edo Patuak Ibarrurin, **Bestemutillak** Foruan, **Etxejaunak** Ithurroitzen, **Enemiguillos** Abezian, **Ximelgorriak**, Abadiñon, beste batzuen artean.

Irelu hauek guztiak edo izaki berak dira, edo oso antzekoak dira euren artean, tokiz tokiko izenak gorabehera.

## Mamarroei buruzko sinesmenak 
* Mamarroak oso tamaina txikiko ireluak dira, intsektu antza daukate edo gizaki niminoak praka gorriez jantzita.
* Pertsona batek halako ireluak eskuratzeko, orratz-ontzi edo antzeko zorro bat jarri behar du sasi artean San Joan Gauaren bezperan. Kontuan hartu behar da euskal mitologian iratxoak, oro har, ira edo garoarekin lotuta daudela.
Mungian diote orratz-ontzia Sollube mendian jarri behar dela, beste batzuen arabera, Artxandan.
Artazan uste dute Mamarruak San Joan bezperaren gaueko hamabi-hamabietan jaso behar direla.
* Zarautzen kontatzen dute garai batean Mamarroak Baionako denda batean erosten zirela urrezko-ontza erdiren truke.
* Orratz-ontzi bakoitzean lau mamarru sartzen omen dira.
* Gordeta dauden orratz-ontziaren estalkia irekiz gero, handik irteten dira eta beren jabearen buru inguruan hegaka orroka hasten dira "Zer nahi duzu guk egitea?" behin eta berriro galdetuz. Eskatzen zaizkien lanak egiten dituzte, nahiz eta harrigarriak izan.

## Bibliografia 
* *Jose Miguel de Barandiaran, obras completas*. Egilea, Jose Miguel de Barandiaran. Argitaletxea, Editorial la gran enciclopedia vasca, Bilbao 1976.
* Jose Miguel Barandiaran, *Dictionnaire Illustré de Mythologie Basque*, traduit et annoté par Michel Duvert, Donostia, éditions Elkar, 1994. 
* Pequeño diccionario de mitologia vasca y pirenaica. Egilea Olivier de Marliave. Argitaletxea, Alejandria, Barcelona 1995.

## Kanpo estekak
Abd ar-Rahman II.a

**Abd ar-Rahman II.a** —— (Toledo, 792ko urria-azaroa - Kordoba, 852ko irailaren 22a), Kordobako IV. emir omeiatarra (822- 852) izan zen, Al-Hakam I.aren seme eta ondorengoa.

Bere agintaldian matxinada ugari gertatu zen, besteak beste Iruñeko gudua (843). Bataila horretan Eneko Arista Iruñeko erregearen seme Orti Enekoitz hil zuten. Abd ar-Rahman II.ak mozarabiarren aurkako jazarpena agindu zuen. Bere semea Muhammad izan zuen ondorengoa.

## Erreferentziak
Euskal Iraultzarako Alderdia

**Euskal Iraultzarako Alderdia** (**EIA**) Hego Euskal Herriko alderdi politikoa zen, ETAren VII. biltzar nagusiaren ondorioz sortua (Gallarta, 1977). Oinarri ideologikoak Eduardo Moreno Bergaretxe "Pertur"ek ezarri zituen.

Euskadi askatzeko euskal langileriak eginiko borrokaren ondoren euskal estatu independentea sortzea zen alderdiaren helburua, nazio- eta klase-arazoa batuz. 1977an, EMKrekin batera Euskadiko Ezkerra (EE) koalizioa sortu, eta Madrilgo Parlamenturako hauteskundeetan parte hartzea erabaki zuen.

1978an alderdia legeztatu eta 1979an burutu zuen lehenengo biltzar nagusia, eta bere oinarriak ezarri zituen: Euskal Herrirako independentzia eta sozialismoa ziren helburu; ondoko urteetan marxismo-leninismoa laga, eta eurokomunismorantz lerratu zen.

1982an EE alderdi bihurtzearekin batera **EIA** desegin egin zen.

## Ikus, gainera 
* Hordago (argitaletxea)

## Kanpo estekak 
* Javier Merino, "*El espejismo revolucionario: la izquierda radical ante ETA*", *Cuadernos Bakeaz*, nº 94, 2009 http://pdf.escueladepaz.efaber.net/publication/full_text/105/CB94.pdf
* Gaizka Fernández Soldevilla, "*El nacionalismo vasco radical ante la transición española*", *Historia contemporánea*, ISSN 1130-2402, Nº 35, 2007, pp. 817-844 http://www.paralalibertad.org/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=26474
* Gaizka Fernández Soldevilla, "*Agur a las armas. EIA, Euskadiko Ezkerra y la disolución de ETA político-militar (1976-1985)*", *Sancho el sabio*, ISSN 1131-5350, Nº 33, 2010, pp. 55-96 http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3401994
Andetxa

**Andetxa** (*Antezana de Foronda* gaztelaniaz) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. 509 metroko altitudean dago. Gasteiz hirigunetik 12 kilometrora dago ipar-mendebaldeko norabidean. Forondako aireportuaren ondoan kokatuta egoteagatik ondo komunikaturik dago autobidez, bai Altubeko gainera doan autobidea zein aireportura doana.

## Historia 
Herriaren izena lehenengo aldiz 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean topatu da, itxura honekin: ***Andigana***.

1960ko hamarkadatik biztanleak galdu ditu eta 110 biztanletik 70era jaitsi da biztanleria. Foronda udalerriko herriburua izan zen, 1975ean Gasteizek Foronda anexionatu zuen arte.

## Demografia 
## Jaiak 
thumb|300px|Elizaren kanpandorrea eta bolatokia.
Andetxak irailaren 29an ospatzen ditu jaiak.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Andetxa Forondako eliza (Gasteiz).jpg|San Migel eliza
Fitxategi:Antezana - San Miguel Arcángel, pórtico, 'Pinturas para la Vida' (Xabier Egaña) 1.jpg|Xabier Egañaren marrazkiak, elizako atarian
Fitxategi:Antezana - Iglesia de San Miguel Arcángel, retablo mayor 08.jpg|Elizako erretala
Fitxategi:Antezana - San Miguel Arcángel, interior, 'Pinturas para la Vida' (Xabier Egaña) 09.jpg|Xabier Egañaren marrazkiak eliza barruan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zentro Demokratiko eta Soziala

**Zentro Demokratiko eta Soziala** (gaztelaniaz *Centro Democrático y Social*) Espainiako alderdi politikoa da, ideologia zentrista eta progresistakoa. 1981eko otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakeraren ondoren eta UCDren porrotaren ondoren, alderdia Adolfo Suárezek sortu zuen 1982ean. Suarez bera buru zela, 1982, 1986 eta 1989ko hauteskunde orokorretan parte hartu zuten.

## Kanpo estekak
Frantziako Demokraziaren Aldeko Batasuna

**Frantziako Demokraziaren aldeko Batasuna** ( edo *UDF*) Frantziako alderdi politikoa da. Presidentea François Bayrou da. Gaur egun, alderdi hau Mugimendu Demokrata alderdian birmoldatu nahi du, Bayrouk.

1978an sortu zen, Alderdi Erradikala, Errepublikarra (PR) eta Demokrata Sozialen Zentroa elkartu zirenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Alderdiaren webgune ofiziala
KAS (argipena)

**KAS** izenak adiera hauek ditu:

# **Koordinadora Abertzale Sozialista**ren sigla.
# **KAS** Pepsiren Gasteizko freskagarri enpresa, edo hark babestutako KAS txirrindularitza taldea.
# Kaleko Afari Solidarioak, Donostiako gizarte ekimena.
# **Kaş**, Turkiako herria.
# **Kås**, Danimarkako herria.
Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia

**Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia** Hego Euskal Herriko alderdi politiko bat izan zen, 1974an ETAren langile-frontearen barneko zatiketa batetik sortu zena, eta Euskal Herria komunista eta independentea helburu zuena. Etakide talde batek zinezko langile-politika egiteari zail iritzi eta LAIA alderdi marxista eratu zuen. Alderdi honek LAK Langile Abertzale Komiteak (COA Comisiones Obreras Abertzales, gaztelaniaz) izeneko langile taldeak sustatu zituen 1974ko udan, emantzipazio nazional eta sozialaren alde ikuspegi sozialista batetik borrokatzeko, eta LAK haietako gehienen eboluzio azkarraz jaio zen Langile Abertzaleen Batzordeak sindikatua (LAB) 1974ko udazkenean. LAIA KASen partaide izan zen hasieratik 1979ra arte.

1976an barne-zatiketa bat izan zen LAIA alderdiaren barnean: KAS Alternatiba egokitzat jotzen zutenek LAIA (bai) osatu zuten; eta besteek LAIA (ez) osatu eta KASetik irten ziren. LAIA (ez) hark LAIAK izena hartu zuen gero; K horrek "Komunista" esan nahi zuen, baina benetan anarkismorantz hurbildu zen, eta berehala desagertu zen; kide batzuek Komando Autonomoetara jo zuten.

KAS Alternatibaren aldeko LAIA alderdiak Altsasuko Mahaian hartu zuen parte eta Herri Batasunaren sortzaileetakoa izan zen (1978). Baina 1980an KASetik eta HBtik irten egin zen, euskal erakundeetan parte hartzearen alde baitzegoen. Auzolan hautagaitzaren kide izan zen, eta hark hauteskudeetan porrot egin eta gutxira desegin zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Langile Abertzale Komiteak

## Kanpo-estekak
Betoñu

**Betoñu** (ofizialki *Betoño*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. Gaur egun Gasteiz hirian integratuta dago, hain zuzen Betoñuko industrialdea sortu zenetik.

## Historia 
Dokumentazioan lehen agerpena, oraingoz, Donemiliagako goldean 1025. urteko datazioarekin: ***Betoniu***.

## Demografia 
2001eko Gasteizko Hiri Antolamenduko Plan Nagusiaren ondorioz, Betoñun familiabakarreko etxebizitzen multzo handi bat eraiki zen. Horrek biztanle berriak eraman zituen herrira. Hala ere, azken urteetan biztanleen beherakada ari da jasaten.

## Eraikin garrantzitsuak 
* Karmeldarren komentua. 1904an eraikia estilo neogotikoan. Bertan daude Tknikaren egoitza eta Euskadiko Goi Mailako Diseinu Eskolaren egoitza.
* San Esteban eliza. XIII. mendean eraikia. Atari erromanikoa gordetzen du. XVI. mendean berritu zuten. 

## Argazki galeria 

Fitxategi:Betoñu San Esteban elizaren ataria.jpg|San Esteban elizako atari erromanikoa
Fitxategi:Betoñuko txaletak.jpg|Familiabakarreko txaletak
Fitxategi:Vitoria - KREA Expresión Contemporánea (ex Convento de las Carmelitas Descalzas) 3.jpg|Karmeldarren komentu zaharra
Fitxategi:Betoño. Entrada a la aldea por la carretera de Vitoria (GGPVN p.341).jpg|c. 1915

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* San Esteban eliza - Bisita birtuala
Andollu

**Andollu** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietariko bat da. Hiriaren ekialdean dago, Lizarrarako bidearen ertzean. 560 metro inguruko garaieran dago. Billafranka eta Argandoña herriak ditu iparraldean, Aberasturi mendebaldean, Trokoniz ekialdean eta Gasteizko mendiak hegoaldean.

Andollutik Anglo-Vasco-Navarro trenbidea igarotzen zen, eta oraindik haren geltokia dago.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondarea 
* Santa Katalina eliza
* Tren geltoki zaharra

Fitxategi:Andollu geltoki zaharra.jpg|Tren geltoki zaharra
Fitxategi:Andollu Santa Katalina eliza.jpg|Santa Katalina eliza
Fitxategi:Andollu Santa Katalina elizako ataria.jpg|Santa Katalina elizako ataria
Fitxategi:Andollu Santa Katalina elizako kanpaiak.jpg|Santa Katalina elizako kanpaiak

## Kanpo estekak
Abertzale Sozialista Komiteak

thumb|220px|eskuinera|ASKren logoa.
**Abertzale Sozialista Komiteak** edo **ASK** Euskal Nazioaren Askapenaren aldeko sektore desberdinak biltzea helburutzat harturik, 1976an Bizkaian sortutako mugimendu autogestionario eta asanblearioa zen, ezker abertzalean kokatua.

1977an Hego Euskal Herri osora zabaldu, erakunde gisa egituratu eta berehala KASen (Koordinadora Abertzale Sozialista) sartu zen. 1978an Herri Batasuna sortzen lagundu zuen. ASKren lan-eremuaz eta KAS barnean zuen zereginaren inguruko eztabaida bizia izan zuen 1983-1986 urteen bitartean. Handik aurrera herri-mugimenduaren inguruko teoria garatu zuen. ASK-k herri-mugimenduak bultzatu eta garatzea zuen helburu, demokrazia eredu berri bat eraikitzeko bidean.

## Kanpo estekak