Abenduaren 16

**Abenduaren 16**a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta berrogeita hamargarren eguna da, 351.a bisurteetan. 15 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1977 – ETAk Julio Martínez Ezkerro Irungo Udaleko zinegotzia hil zuen.
* 2007 –
** Begoña Errazti berriz aurkeztu ez zenez, Unai Ziarreta izendatu zuten Eusko Alkartasunako presidente, alderdiaren Kongresuan.
** ETAren izenean dei bat jaso eta gero, lehergailu batek eztanda egin zuen Sestaoko (Bizkaia) bake epaitegian, kalte materialak eraginez.
** Aitor Mendiluze bertsolariak eraman zuen *GPuntuko* edo Gipuzkoako Bertsolari Txapelketako Txapela.

### Mundua 
* 1707 – Fuji mendiaren Hōei erupzioa hasi zen.
* 1935 – Espainiako Fronte Popular koalizioa eratu zen Manuel Azaña buruan zegoela.
* 1971 – Bangladeshek independentzia erdietsi zuen.
* 1972 &ndash; Portugalgo diktadurak 300 zibil inguru hil zituen Mozambikeko Wiriyamu herrian.
* 1991 – Kazakhstan SESBetik independizatu zen.
* 2010 – Espainiako Poliziak 8 gazte atxilotu eta inkomunikatu zituen Segirekin harremana izateagatik.
* 2014 –
** Mugimendu libertarioaren aurkako sarekada egon zen Bartzelonan eta Madrilen. 11 atxilotu egon ziren.
** Talibanek Peshawarko eskola militarraren aurka egindako eraso baten 141 hildako egon ziren, 132 umeak.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 2001eko Bertsolari Txapelketa Nagusiaren finala Andoni Egañak irabazi zuen, bere hirugarren txapela lortuz.
* 2006ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketaren finala Xabier Payak irabazi zuen.
* 2007ko Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa: Aitor Mendiluze txapeldun eta Beñat Gaztelumendi txapeldunorde.
* 2023ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa: Nerea Ibarzabal irabazle, Jone Uriaren aurka buruz burukoan aritu eta gero.

### Mundua 
* 1969 – *Hello, Dolly!* ("Kaixo, Dolly!") filma estreinatu zen, Gene Kellyk zuzendu eta Barbra Streisand, Walter Matthau, Michael Crawford, Marianne McAndrew, E. J. Peaker eta Louis Armstrong aktoreek antzeztu zuten.
* 1970 – *Love Story* (*Maitasun Istorioa*) filma estreinatu zen, Arthur Hillerek zuzendu eta Ali MacGraw, Ryan O'Neal, John Marley eta Ray Milland aktoreek antzeztu zuten.
* 1973 – *Papillon* filma estreinatu zen, Franklin J. Schaffnerek eta Steve McQueen eta Dustin Hoffman aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1994 – *Dumb and Dumber* ("Inozoa eta Inozogoa") filma estreinatu zen, Farrelly anaiek zuzendu eta Jim Carrey, Jeff Daniels, Lauren Holly, Karen Duffy, Mike Starr, Charles Rocket, Victoria Rowell eta Teri Garr aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1994 – *Nell* filma estreinatu zen, Michael Aptedek zuzendu eta Jodie Foster, Liam Neeson, Natasha Richardson, Richard Libertini eta Nick Searcy aktoreek antzeztu zutelarik.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1882 – 1883ko Home Nations Txapelketa hasi zen, gaur egun Sei Nazioen Txapelketa denaren lehen ekitaldia.

## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1710ean bataiatua – Juan Sagarbinaga, bizkaitar arkitektoa (h. 1797).
* 1919 – Michel Etxeberri, frantsesezko lapurtar aktorea (h. 1999).
* 1923 – Pascal Mazzotti, euskal aktorea (h. 2002).
* 1927 – Manuel Lasarte, euskal bertsolaria eta idazlea (h. 2012).
* 1931 – Sabino Andonegi, gipuzkoar futbolari eta entrenatzailea (h. 2015).
* 1942 – Gabino Ereñozaga, bizkaitar txirrindulari ohia.
* 1946 – Javier Garai, bizkaitar abeslaria, *Mocedades* taldearen sortzaileetakoa.
* 1952 – Juan Ramón Corpas, nafar mediku eta politikaria.
* 1960 – Belen Urutxurtu, bizkaitar txistulari, eskultorea eta irakaslea
* 1964 – Elena Ziordia, bizkaitar margolaria eta ilustratzailea.
* 1970 – José Javier Pascual, nafar futbolari ohia.
* 1972 – Iñigo Arteaga, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1977 – Iñigo Manzisidor, *Mantxi*, gipuzkoar bertsolaria.
* 1979 – Iraitz Lizarraga, gipuzkoar aktore eta telebista aurkezlea.
* 1984 – Estela Celdrán, bizkaitar aktore eta eszena-zuzendaria.
* 1988 – Hodei Mazkiaran, nafar txirrindularia, pistan aritzen dena.
* 1990 – Amaia Irazabal, bizkaitar aktorea.
* 1995 – Arnaitz Fernandez, nafar fisikari, meteorologo eta telebista aurkezlea.
* 1996 – Iñigo Muñoz Cuevas, bizkaitar futbolaria.
* 1997 – Beñat Garmendia, gipuzkoar pilotaria.

### Mundua 
* 1485 – Katalina Aragoikoa, Aragoi eta Gaztelako Infanta, Ingalaterrako erregina (h. 1536).
* 1717 – Elizabeth Carter, ingeles idazle, klasizista, itzultzaile eta olerkaria (h. 1806).
* 1770 – Ludwig van Beethoven, alemaniar musikagilea (h. 1827).
* 1775 –
** Jane Austen, ingeles idazlea (h. 1817).
** François-Adrien Boieldieu, frantziar musikagilea (h. 1834).
* 1776 – Johann Wilhelm Ritter, alemaniar fisikaria (h. 1810).
* 1777 &#x2013; Barbe-Nicole Clicquot-Ponsardin, frantziar enpresaburua eta asmatzailea (h. 1866).
* 1787 – Mary Russell Mitford, ingeles idazle eta dramagilea (h. 1855).
* 1790 – Leopoldo I.a Belgikakoa, Belgikako erregea (h. 1865).
* 1805 – Isidore Geoffroy Saint-Hilaire, frantziar zoologoa, teratologian autoritatea (h. 1861).
* 1809 – Pieter Philip van Bosse, Herbehereetako lehen ministroa (h. 1879).
* 1811 – Xoan Manuel Pintos Villar, galiziar idazlea (h. 1876).
* 1821 – Hermiona Asachi, errumaniar-frantziar idazle eta itzultzailea (h. 1900).
* 1830 – Kálmán Tisza, Hungariako lehen ministroa (h. 1902.
* 1833 – Károly Lotz, alemaniar-hungariar margolaria (h. 1904).
* 1834 – Léon Walras, frantziar ekonomialaria (h. 1910).
* 1850 – Theodor Linschmann, alemaniar apaiz protestantea eta euskal hizkuntzalaria (h. 1940).
* 1851 – Theo de Meester, Herbehereetako lehen ministroa (h. 1919).
* 1853 – Roberto Ferruzzi, italiar margolaria (h. 1934).
* 1856 – Domingo Hergueta, burgostar historialaria, Errioxa Garaian eta Burgosko probintzian aditua (h. 1940).
* 1857 – Edward Emerson Barnard, estatubatuar astronomoa (h. 1923).
* 1858 &#x2013; Agnes Baden-Powell, britainiar erlezaina, neskato zein emakume gazteentzako Eskaut talde sortzailea (h. 1945)
* 1859 – Francis Thompson, ingeles poeta eta saiakera-idazlea (h. 1907).
* 1863 – George Santayana, espainiar-estatubatuar filosofoa (h. 1952).
* 1866 –
** Roger Fry, ingeles margolari eta artw-kritikaria (h. 1934).
** Wassily Kandinsky, jatorri errusiarreko frantziar margolaria (h. 1944).
* 1872 – Anton Denikin, errusiar jenerala (h. 1947).
* 1878 – Josep Clarà, kataluniar eskultorea (h. 1958).
* 1882 – Zoltán Kodály, hungariar musikagile, pedagogo, eta folklore-ikertzailea (h. 1967).
* 1883 – Max Linder, frantziar-zinema antzezlea (h. 1925).
* 1884 – Edward Thomas, Lehen Mundu Gerrako britainiar lehen tiroa egin zuen soldadua (h. 1939).
* 1887 – Adone Zoli, Italiako lehen ministroa (h. 1960).
* 1888 – Alexandro I.a Jugoslaviakoa, Jugoslaviako erregea (h. 1934).
* 1899 –
** Noël Coward, ingeles antzerkigile, musikagile, zinema eta antzeki zuzendari, aktore eta abeslaria (h. 1973).
** Aleksander Zawadzki, Poloniako estatuburua (h. 1964).
* 1900 – Victor Sawdon Pritchett, britainiar idazlea (h. 1997).
* 1901 – Margaret Mead, estatubatuar antropologoa eta feminista nabarmena (h. 1978).
* 1902 – Rafael Alberti, espainiar olerkaria eta antzerkigilea (h. 1999).
* 1903 – Misao Tamai, japoniar futbolaria (h. 1978).
* 1908 –
** Hans Schaffner, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 2004).
** Remedios Varo, margolari surrealista, idazlea eta artista grafikoa (h. 1963).
* 1909 – Adelina Zendejas Gómez, mexikar irakasle, kazetari eta aktibista (h. 1993).
* 1911 – Dolores Medio, *Amaranta*, asturiar maistra eta idazlea (h. 1996).
* 1915 – Georgi Sviridov, errusiar musikagilea (h. 1998).
* 1917 –
** Pete T. Cenarrusa, euskal jatorriko estatubatuar politikaria (h. 2013).
** Sir Arthur C. Clarke, zientzia-fikzioko ingeles idazlea, asmatzailea eta futurista (h. 2008).
* 1925 – Geir Hallgrímsson, Islandiako lehen ministroa (h. 1990).
* 1926 –
** Caty Juan de Corral, espainiar idazlea, kazetaria, gastronomoa, margolaria eta artista (h. 2014).
** Arthur Robinson, Trinidad eta Tobagoko 3. presidentea (h. 2014).
* 1927 – Jelena Samarina, errusiar aktorea (h. 2011).
* 1928 – Philip K. Dick, estatubatuar idazlea eta eleberrigilea, zientzia-fikziozko generoan eragin handiduna (h. 1982).
* 1932 – Quentin Blake, britainiar ilustratzailea.
* 1934 – Pablo Sorozabal Serrano, espainiar musikagile, idazle eta itzultzailea (h. 2007).
* 1935 – Nikos Sampson, Zipreko presidentea (h. 2001).
* 1936 – Pirkko Vahtero, finlandiar diseinatzaile grafikoa eta heraldista (h. 2025).
** Regina Betancourt de Liska, kolonbiar mentalista eta politikari ohia.
* 1937 –
** Mitsuo Kamata, japoniar futbolaria.
** Edward Ruscha, estatubatuar artista.
* 1938 – Liv Ullmann, norvegiar aktore eta zinema zuzendaria.
* 1939 – Barney McKenna, irlandar banjojotzailea eta *The Dubliners* taldeko kidea (h. 2012).
* 1940 – Irene Bordoy, espainiar margolaria.
* 1941 –
** Poldy Bird, argentinar idazle eta poeta (h. 2018).
** Peter Brown, eskoziar errugbilaria (h. 2025).
* 1943 – Steven Bochco, estatubatuar telebista ekoizlea eta gidoilaria (h. 2018).
* 1944 – Alan Yates, ingeles hizkuntzalari katalanzalea.
* 1946 – Benny Andersson, suediar musikaria, *Abba* taldeko kidea.
* 1947 – Ben Cross, ingeles antzerki, telebista eta zinemako aktorea (h. 2020).
* 1949 – Teresa Duran, kataluniar idazle eta ilustratzailea.
* 1953 – Ada Mello, brasildar gizarte-langile eta politikaria (h. 2023).
* 1955 – Rob Levin, *Lilo*, estatubatuar programatzailea (h. 2006).
* 1957 – Antonio Vega, espainiar abeslari eta musika egilea (h. 2009).
* 1959 - Ana Miralles, espainiar ilustratzailea eta komikigilea.
* 1960 – Juan Carlos Izpisúa Belmonte, espainar biokimikari eta farmazialaria, garapenaren biologian espezializatua
* 1962 – Charly Mottet, frantziar txirrindulari ohia.
* 1963 – James Mangold, estatubatuar zinema zuzendaria.
* 1964 – 
** John Kirwan, zeelandaberritar errugbilari ohia eta entrenatzailea.
** Souad Abderrahim  tunisiar politikaria

* 1961 – 
** Azucena Liévano, kolonbiar kazetaria.
** Claribel Medina, Puerto Rocoko aktorea, abesaria eta aurkezlea.
* 1965 – Elsa Anka, telebistako aurkezle, aktore eta bikoiztaile kataluniarra.
* 1966 –
** Carme Adán, galiziar politikari eta filosofoa.
** Albert Anastas, indiar apezpiku katolikoa.
** Empar Moliner, kataluniar idazlea, katalanez zein gaztelaniaz idazten duena.
* 1968 – Chana Orloff, frantziar-israeldar jostuna, arte bildumagile eta eskultore judua (j. 1888)
* 1969 –
** Adam Riess, estatubatuar astrofisikaria, 2011ko Fisikako Nobel Saria.
** Michelle Smith, irlandar igerilari ohia.
* 1970 – Jo Planckaert, belgikar txirrindulari ohia.
* 1973 – Mariza, mozambiketar-portugaldar abeslari fadista.
* 1974 – Ramón Valdivia, espainiar elizgizona.
* 1978 – Ryūsuke Hamaguchi, japoniar zinema zuzendaria eta gidoilaria.
* 1980 – Mai Nakachi, japoniar futbolari ohia.
* 1982 – Jared Graves, BMX, downhill eta 4X modalitatetan aritzen den mendi-bizikletako australiar txirrindularia.
* 1984 – Theo James, britainiar aktorea.
* 1987 - Alicia Güemes Fraga, kataluniar komikigilea eta ilustratzailea.
* 1988 – Mats Hummels, alemaniar futbolaria.
* 1989 – Taisuke Muramatsu, japoniar futbolaria.
* 1991 - Nekane Sweet, espainiar aktore porno ohia.
* 1993 –
** Jyoti Amge, 2011n munduko emakume txikiena, 58 cmko altuera eta 5.25 kgko pisuarekin.
** Cazzu, argentinar abeslaria, rapeatzailea eta trap abestigilea.
* 1997 – Zara Larsson, suediar abestigile eta abeslaria.
** Zeyne, palestinar-jordaniar abeslaria, musikagilea eta ekoizlea.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1937 – Jose Mari Azkarraga Mozo, *Lurgorri*, euskal herritar politikaria, fusilatua (j. 1916).
* 1945 – Adrian Aldekoa, euskal marrazkilari, zaharberritzaile eta margolaria, kartelgintzan aditua (j. 1887).
* 1980 – Fausto Arotzena, Gipuzkoako Aldundiko artxibozaina (j. 1896).
* 1993 – Klaudio Harluxet, baxenafar informatikaria, politikaria eta euskaltzalea, euskarazko informatikan aitzindaria (j. 1939).
* 1996 – Alfonso Irigoien, bilbotar euskalaria, euskal idazlea, olerkaria, margolaria eta eskultorea (j. 1929).
* 2011 – Bonifacio Alfonso, gipuzkoar margolari eta irarlea (j. 1933).
* 2012 – Iñaki Lejarreta, bizkaitar txirrindularia, mendiko bizikletan *cross-county* modalitatean aritua (j. 1983).
* 2023 – Aitziber Ugartemendia Zubeldia, gipuzkoar politikari eta ekintzailea (j. 1978).

### Mundua 
* 714 – Pepin Heristalgoa, Austrasiako jauregizaina.
* 882 – Joan VIII.a, aita santua.
* 999 – Adelaida Italiakoa, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperatriz ezkontidea (j. c. 931).
* 1206 – Haakon IV.a Norvegiakoa, Norvegiako erregea.
* 1515 – Afonso de Albuquerque, portugaldar militar eta esploratzailea (j. c. 1453).
* 1627 – Sebastián Aguilera de Heredia, espainiar organista eta musikagilea (j. 1561).
* 1672 – Joan II.a Kasimiro Poloniakoa, Polonia-Lituaniako Mankomunitateko erregea (j. 1609).
* 1687 – William Petty, ingeles zientzia-gizon eta filosofoa (j. 1623).
* 1774 – François Quesnay, frantziar ekonomialaria (j. 1694).
* 1829 - Anna Bunina, errusiar poeta, bere literatur lanetik soilik bizi izan zen lehen idazle errusiarra (j. 1774).
* 1853 – Johann Peter Hasenclever, alemaniar margolaria (j. 1808).
* 1878 – Karl Gutzkow, alemaniar idazlea (j. 1811).
* 1897 – Alphonse Daudet, frantziar idazlea (j. 1840).
* 1908 – Amerikar Zaldi, oglala leinuko siux tribu indiarreko buruzagia (j. 1840).
* 1909 – Adelaida Lowenstein-Wertheim-Rosenbergekoa, Bavariako printzesa, Portugalgo erregina ezkontidea (j. 1831)
* 1921 – Camille Saint-Saëns, frantziar musikagilea eta pianista (j. 1835).
* 1922 –
** Eliezer Ben-Yehuda, lituaniar-judu lexikografo eta egunkari argitaratzailea (j. 1858).
** Gabriel Narutowicz, Poloniako presidentea (j. 1865).
* 1925 – María Dolores Medina, mexikar maistra eta kristau erlijioso pasionista (j. 1860)
* 1945 –
** Giovanni Agnelli, Fiat etxearen sortzailea eta Italiako politikaria (j. 1866).
** Fumimaro Konoe, Japoniako Lehen Ministroa (j. 1891).
* 1957 – Heinrich Hoffmann, alemaniar argazkilaria, Adolf Hitlerren argazkilari pertsonala (j. 1885).
* 1960 – Thomas McLeod, eskoziar marinela, Hego poloko hiru espediziotan parte hartu zuena (j. 1873).
* 1965 –
** William Somerset Maugham, ingelesezko idazlea (j. 1874).
** Tito Schipa, italiar tenorra (j. 1888).
** Sālote Tupou III.a, Tongako erregina (j. 1900).
* 1971 – Richard Mulcahy, irlandar errepublikarra (j. 1886).
* 1975 – Luigi Platé, italiar auto gidaria (j. 1894)
* 1980 – Anatol Josepho, siberiar-estatubatuar asmatzailea, lehen fotomatoi automatikoa asmatu eta patentatu zuena (j. 1894).
* 1989 –
** Oscar Gálvez, Argentinar automobil lasterketako pilotua eta 1 Formulako pilotua (j. 1913).
** Silvana Mangano, italiar aktorea (j. 1930).
** Lee van Cleef, estatubatuar aktorea (j. 1925).
* 1991 – Pier Vittorio Tondelli, italiar idazlea, laurogeiko hamarraldiko idazle aipagarrienetako bat (j. 1955).
* 1993 –
** Charles Willard Moore, estatubatuar arkitektoa (j. 1925).
** Kakuei Tanaka, Japoniako lehen ministroa (j. 1918).
* 1996 – Laurens Van der Post, hegoafrikar idazlea (j. 1906).
* 1998 – William Gaddis, estatubatuar idazlea, *Errealismo zikin* deituriko literatura-joeraren aitzindaritzat joa (j. 1922).
* 2001 – Stefan Heym, alemanezko eta ingelesezko alemaniar idazlea (j. 1913).
* 2009 – Jegor Gaidar, Errusiako jarduneko lehen ministroa (j. 1956).
* 2011 – Manuel Jalón Corominas, espainiar asmatzailea, zoru-garbigailuaren eta botatzeko xiringaren asmatzailea (j. 1925).
* 2014 – Man Haron Monis, irandar jatorriko australiar apaiz sunita, 2014ko Sydneyko bahiketa burutu zuena (j. 1964).
* 2015 – Xosé Fernández Ferreiro, galiziar idazlea (j. 1931).
* 2016 – Faina Melnyk, sobietar disko-jaurtitzailea (j. 1945).
* 2018 – *Chiquetete*, espainiar flamenko abeslaria (j. 1948).
* 2019 – Cacsmy Brutus, *Mama Cax*, haitiar-estatubatuar modeloa eta pertsona desgaituen eskubideen aldeko aktibista (j. 1989).
* 2020 – Flavio Cotti, Suitzako presidentea (j. 1939).
* 2021 –
** Lucía Hiriart, Txileko lehen dama, Augusto Pinocheten emaztea (j. 1922).
** Manuel Seco, espainiar filologo eta gramatikaria (j. 1928).
* 2022 – Siniša Mihajlović, serbiar futbolari eta entrenatzailea (j. 1969).
* 2023 –
** Colin Burgess, australiar musikaria, *AC/DC* taldeko kidea (j. 1946).
** Nawaf Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah, Kuwaiteko emirra (h. 2023).
** Toni Negri, italiar politikari, irakasle eta filosofo komunista (j. 1933).
** Rosita Pelayo, mexikar aktorea (j. 1958)
* 2024 – Anita Bryant, estatubatuar abeslaria (j. 1940).
* 2025 – Fanny Biascamano, frantziar abeslaria (h. 1979)

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Lur, Alizia eta Alize.

## Kanpo estekak 
Abenduaren 15 | Urteko egutegi | Abenduaren 17