open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ambohimanga

**Ambohimanga** Madagaskarren dagoen muino gotortu ezaguna da, eta indusketa leku garrantzitsua ere bai beraz. Antananarivo hiriburutik 24 kilometro ipar-ekialdera dago.

Muinoak hiri baten aztarnak ditu, hainbat hilobi eta toki sakratu ere bai, horregatik malgaxe herriarentzat esanahi erlijioso eta historiko handia dauka. 2001 urtean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen beraz.

## Etimologia 
*Ambohimanga* izenak malgaxe hizkuntzako bi hitzen elkarketaz eratuta dago: *ambohi* (muinoa) eta *manga* (sakratua, urdina edo jainkoa).

## Historia 
Madagaskar uhartearen erdialdeko lur garaiak K.a. 300-200 urteen artean populatuak izan ziren. Borneotik piraguaz iritsi bide zen Vazimba herriak sortu zituen aurreneko herrixkak uharteko baso sarrietan.

XV mendean Merina etniak uhartearen hego-ekialdetik erdialderantz jo zuen eta muinoen gainetan existitzen ziren vazimben herrien gainean beraienak eraiki zituzten. XVI mendearen erdialdera merinatarren printzerriak errege bakarraren menpean bildu ziren Merinako erresuma sortuz. Lehenengo erregea Andriamanelo (1540–1575) izan zen eta honek kanpaina militarrak burutu zituen vazimba herria asimilatzeko. Horretarako Ambohimanga muinoa gotorleku bihurtu zuen, eta hau oinarri hartuz erresuma osoan muino gotortu berriak altxatu zituen.

Hurrengo mendeetan etorri ziren erregeek Ambohimangatik gobernatu zuten beren lurraldea eta aldian aldian elementu berriak gehitu zizkioten muinoari. Andriambelomasina erregeak (1730–1770) esate baterako babesak nabarmen indartu zituen.

XIX mendean Ranavalona I erreginak (1828–1861) atzerritarrei Ambohimanga muinoan sartzea debekatu zien, baina 1895 urtean Madagaskar Frantziarren kolonia bihurtu zen eta hauek 1897an malgaxeen erresistentzia deusezteko helburuaz Ambohimangako erlikiak Antananarivo hiriburura eraman arazi zituzten eta Ambohimangak izaera sakratu eta debekatua galdu egin zuen.

## Egitura 
thumb|280px|Planoa.
Muinoak 138 metrotako altuera du ekialdean eta mendebalderantz malda apal batean jeisten dihoa. Errege hiria muinoaren tontorrean dago eta XVII eta XVIII mendeetan eraikitako arroz terrazek inguratzen dute. UNESCOk izendaruriko Gizateriaren Ondare eremuak 59 hektarea hartzen ditu.

Hainbat zangak eta harrizko harresik inguratzen dute hiria. 14 ate ditu kanpoko harresiak eta zazpi barneko harresiak. Barruan jauregiak eta erregeen hilobiak ikus daitezke.

## Iruditegia 

Irudi:Ambohimanga14.tif|Ate nagusia.
Irudi:Ambohimanga 08.jpg|Harresiak.
Irudi:Madagascar Rova ambohimanga queen summer palace.JPG|Erreginaren udako jauregia.
Irudi:Madagascar Rova ambohimanga house of glass upper floor.JPG|Tranofitaratra biltzar aretoa.
Irudi:Madagascar Rova ambohimanga royal tombs.JPG|Erregeen hilobia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jenifer

**Jenifer Yaël Dadouche Bartoli** (Niza, 1982ko azaroaren 15a - ), **Jenifer** izen artistikoz ezaguna, frantziar abeslaria da, TF 1eko *Star Academy* saioari esker ospetsu bilakatu zena.

## Diskografia 
* 2002 : *Jenifer*
* 2004 : *Le Passage*
* 2007 : *Lunatique*
* 2010 : *Appelle-moi Jen*
* 2012 : ''L'amour et moi*
* 2013 : *Ma déclaration*
* 2016 : *Paradis secret*

## Filmografia 
* 2014 : *Les Francis*
* 2017 : *Faut pas lui dire''
Giuliana Farfalla

**Giuliana Farfalla** (Herbolzheim, Alemania, 1996ko apirilaren 23a), **Giuliana Radermacher** benetako izenaz, alemaniar emakumezko modelo transgeneroa da.

## Bizitza 
Pascal jaiotza izenaz, gizon jaio bazen ere, bere burua emakumetzat izan du beti. 16 urte zituenean sexua berresleitzeko ebakuntza egin zioten.

2017. urtearen hasieran ''Germany's Next Topmodel'' telebistako reality-lehiaketan parte hartu zuen eta hamaikagarren sailkatu zen. 2018ko urtarrilean Playboy aldizkariaren Alemaniako edizioaren azalean agertu zen, herrialde horretako edizioaren azalerako posatu zuen lehenengo emakume transexuala bihurtuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
AlphaGo

thumb|290x290px|AlphaGo programaren logoa.
thumb|285x285px|Lehen 99 mugimenduak.**AlphaGo** Google DeepMind-ek sortutako adimen artifizialeko programa bat da, Go mahai-jokora jolasteko diseinatua. 2015eko urrian, abantailarik gabe eta 19x19ko ohol batean Go jokalari profesional bat garaitu zuen lehen makina bihurtu zen. Fan Hui jokalariaren aurka egin zituen 5 partiduetatik 3 irabazi zituen, aipatzekoa da beste partidu informal batzuetan ere irabaztea lortu zuela. 2016an munduko jokalaririk onenetako baten aurka jolastu zuen, Lee Sedol 9. mailakoaren aurka. 2016ko martxoan jokalari honen aurka egin zuen partidu bat irabaztea lortu zuen. Hala, Remi Coulom sailkapen ez-ofizialean, AlphaGo munduko bigarren Go jokalaririk onena bezala agertu zen. Lee Sedol jokalaria garaitzearen ondorioz, adimen artifizialeko programa hau 9-dan (maila) izendapena aitortu zion Baduk Korear Elkarteak.

2017ko Go-aren etorkizunaren gailurrean, AlphaGo programak, Ke Jie, munduko Go jokalaririk onena garaitzea lortu zuen. Egin ziren hiru partiduetatik, adimen artifizialeko programak hirurak irabazi zituen. Esandako jokalaria garaitu ondoren, Weiqi Txinatar Elkarteak AlphaGori 9-dan mailako jokalari profesional izendapena aitortu zion. Elkarren arteko norgehiagoka amaitu ondoren, AlphaGo erretiratu egin zen eta DeepMind adimen artifizialaren inguruan ikertzen dabil gaur egun ere.

thumb|288x288px|100. mugimendutik 165. mugimendura.

## AlphaGoren jolasteko era 
*Eskuineko irudietan ikus daitezke partiduaren mugimenduak.*AlphaGo (beltzez) Fan Huiren (txuriz) aurka, egin zuten 4. partidua (2015eko urriaren 8), AlphaGo programak irabazi zuen aurkariak bertan behera utzi baizuen jokoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Go
* Go jokalarien sailkapena
* Google DeepMind
* Lee Sedol eta Ke Jie

## Kanpo estekak 
* Partiduen erreproduzitzailea: https://web.archive.org/web/20160214075239/https://gogameguru.com/tag/deepmind-alphago-lee-sedol/
* AlphaGoren webgune ofiziala.
Cayor

**Cayor**, **Cayorko erresuma** edo **Kadior** Senegalgo antzinako erresuma bat izan zen (1566-1886) Senegal eta Saloum ibaien artean zegoena. Cayorko biztaleak *Adjor* edo *Adior* deitzen ziren.

## Kanpo estekak
Akatz (musika taldea)

**Akatz** 1992. urtean Bakion sorturiko ska eta rocksteady musika taldea da.

## Diskografia 
* *Ez zaitez gera dantza gabe* (1994) - 8 abesti
* *One car* (1996) - 7 abesti
* *Akatz* (1998) - 4 abesti
* *Particular Costa* (2000) - 7 abesti
* *12 años de éxitos* (2002, Brixton Records)
* *Dias Mejores* (2006, Brixton Records) - maxia
* *Vuelta y vuelta* (2015, Liquidator Records)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgune ofiziala
Go jokalarien sailkapena

**Go jokalarien sailkapena** burutzeko, betidanik *kyū* (級）eta *dan*（段) teknikak erabili izan dira (biek ere maila" adierazi nahi dute).

Txinan, Japonian eta Korean Go jokalari profesional zen afizionatuak sailkatzeko bi maila ezberdin erabiltzen dira: behe mailakoak (*kyū*) eta goi mailakoak (*dan*)*.* Azkeneko sailkapen mailako jokalariak Go txapelketeta profesionaletara aurkezten dira eta horietatik batzuk, Go jokotik bizi dira. *Kyū* mailaren barnean beste hainbat azpimaila daude, zehazki, 30 *kyū*-ko jokalariak maila baxuenekoak dira eta 1 *kyū*-ko jokalariak mailarik altuenekoak. *Dan* sailkapeneko jokalarietan ordea, 1 *dan*-eko jokalariak mailarik baxuenekoak dira eta 9 *dan*-ekoak mailarik altuenekoak. Beraz, 1 *kyū*-ko jokalari bat mailaz igotzen denean, *1-dan*-eko jokalari bilakatzen da.

Txinan ordea ez dira afizionatuak profesionaletatik bereizten, bertan sistema ireki bat dago martxan, hau da, edozein jokalarik hartu dezake parte txapelketetan eta beraz, edozeinek irabazi ditzake sariak ere. Japonian ordea, Goaren akademiak jokalari profesionalak afizionatuetatik bereizten ditu.

## Kyu eta dan mailak 
## Ikus, gainera 
* Go
* AlphaGo

## Kanpo estekak
To Have and Have Not (filma)

**To Have and Have Not** (euskaraz *Eduki ala Ez Eduki*) 1944ko Howard Hawks estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako film beltz bat da. Humphrey Bogart, Walter Brennan, Lauren Bacall, Dolores Moran eta Hoagy Carmichael aktoreek antzeztu zuten. Ernest Hemingway idazlearen *1937ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago.

Howard Hawksek Hemingwayen jatorrizko eleberriaren istorioa berregokitu eta filma burutu zen garaiko gerraren testuinguruan girotu zuen.

Lauren Bacallen zinemako lehenbiziko antzezpena izan zen, eta nahiz eta 19 urteko neska gaztea izan, jada antzezpenerako behar adina dohai bazuela erakutsi zuen. Gainera, Bacall eta Bogarten arteko kimika bikaina ere nabarmendu zen. Handik urte betera biak ezkondu ziren.

## Argumentua 
1940, Martinika. Harry Morganek (Humphrey Bogart) bizia bere aisialdi-txalupa alokatuz ateratzen du, baina Europan Bigarren Mundu Gerra hasi izanak bere negozioari kalte egin dio. Hasieran nahi ez izan arren, Frantziako Erresistentziarentzat misio bat burutzea onartuko du. Piskanaka, zinikoa eta berekoia zirudien pertsonaiak beste aurpegi bat erakutsi eta beste batzuei laguntzeko prest azalduko da.

## Aktoreak 
* Humphrey Bogart: Harry "Steve" Morgan
* Walter Brennan: Eddie
* Lauren Bacall: Marie "Slim" Browning
* Dolores Moran: Hélène de Bursac andrea
* Hoagy Carmichael: Cricket
* Sheldon Leonard: Coyo tenientea
* Walter Surovy: Paul de Bursac
* Marcel Dalio: Gérard (Frenchy)
* Walter Sande: Johnson, Harryren bezeroa
* Dan Seymour: Renard kapitaina
* Aldo Nadi: Renarden bizkarzaina
* Paul Marion: Beauclère
* Eugene Borden: Itsas kaporala
* Patricia Shay: Beauclère andrea
* Emmett Smith: Tabernaria
* Pat West: Tabernaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Intermezzo

Musika arloan, **intermezzo** (italieraz  ahoskatua, pluralez: **intermezzi**) musika arinez egindako lan laburra, bi obra handiagoren artean (abestien edo madrigalen artean, esate baterako) ezartzen zena, jendearen atseden eta jostagarri. Italian agertu zen lehenbizikoz, XVI. mendean. Kondaira mitologikoetan oinarritutako opera serioa hedatu zenean, *intermezzo*-ek arrakasta handia lortu zuten, hura baino askoz ere errealistagoak zirelako, eta barre eragileak zirelako gainera. XVIII. mendean opera serioak antzezle komikoak onartu zituen agerraldien amaierako eszenetan, eta hor izan zuen hasiera opera bufoak. XIX. mendetik aurrera interludioaren zentzuan erabili izan da, baita opera batean barruan tartekatzen den orkestra lan laburra adierazteko ere. *Intermezzo*aren zereginik funtsezkoena denbora etena adieraztea da; aurreko eszenak laburbildu eta oroitarazteko ere baliatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lee Sedol

**Lee Sedol** edo **Lee Se-dol** (Koreeraz: 이세돌; 1983ko martxoaren 2a) 9-dan mailako korear Go jokalari profesional bat da. 2016. urteko otsailetik nazioarteko sailkapenean bigarren postua du, Lee Chang-horen atzetik. Cho Hun-hyun (9 urte eta 7 hilabete), Lee Chang-ho (11 urte eta 1 hilabete), Cho Hye-yeon (11 urte eta 10 hilabete) eta Choi Cheol-han (12 urte eta 2 hilabete) jokalarien atzetik Hego Koreako historiako Go jokalaririk gazteena izan zen profesional bihurtzen, 12 urte eta 4 hilabete zituela bihurtu baitzen jokalari profesional. Harri gogor ("Ssen-dol") ezizenarekin ere ezaguna da. AlphaGo, adimen artifiziala baliatzen duen programak 2016ko martxoan Lee Sedol garaitzea lortu zuen.

## Ikus, gainera 
* AlphaGo
* Hego Korea
* Go
* Go jokalarien sailkapena

## Kanpo loturak 
* Lee Sedol Facebooken.
* Yi Se-Tol Senseiaren liburutegian.

**You Tuben**
* AlphaGo-ren aurkako lehen partidua.
* AlphaGo-ren aurkako bigarren partidua.
* AlphaGo-ren aurkako hirugarren partidua.
* AlphaGo-ren aurkako laugarren partidua.
* AlphaGo-ren aurkako bostgarren partidua.
Invar

thumb|250px|Invar puskak
**Invar** edo **FeNi36** burdinaren eta nikelaren aleazioa (nikela % 36), beroak oso gutxi handiarazten duena. Ezaugarri hori duelako erabiltzen da neurtzeko eta prezisiozko tresnak egiteko.

1896an Charles Édouard Guillaume suitzarrak asmatua, 1920an Fisikako Nobel Saria eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Mentón de Fogarty

**El Mentón de Fogarty** 2001. urtean Bilbon sorturiko pop-rock musika taldea da.

## Diskografia 
* *Dias Mejores* (2007, Warner Music)
* *Venimos Subidos en Norias* (2009, Warner Music)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paco Etxebers

**Paco Etxebers** (Irulegi, 1980), Nafarroa Behereko abeslaria eta soinu-teknikaria da.

## Diskografia 
* *Denbora* (2017, autoekoizpena)

## Erreferentziak
Hartzak Blues Band

**Hartzak Blues Band** Enkarterrin sortutako blues&rock taldea zen. 2013an sortu zen eta lau urte iraun zituen 2017an desegin zen arte.

## Diskografia 
* *Musika aldarrikatzen* (2013, autoekoizpena) - 3 abesti
* *Arima saldu* (2015, autoekoizpena) - 4 abesti

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fiachras

**Fiachras** 2008an Legazpin sorturiko folk musika taldea da.

## Diskografia 
* *Fiachras* (2008, Bonberenea Ekintzak)
* *Hiltzera goaz* (2010, Bonberenea Ekintzak)
* *Amnesia eta argia* (2015, Mauka Musikagintza)

## Kolaborazioak 
* *Txapa Irratiak 30 urte* (2014)
* *Aspalditik gatoz, urrutira goaz* (2017, Bonberenea Ekintzak)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sorginen lasterketa

**Sorginen lasterketa** Bizkaiko Durangaldea eskualdeko Atxondo udalerrian urtero jokatzen den lasterketa da. Durango Kirol Klubak antolatzen du. 2011n Skyrunner World Series txapelketako lasterketa izan zen.

## Ibilbidea 
Atxondoko Axpe auzoko plazatik atera eta Anboto mendia (1.331m) igo ondoren helmuga Axpeko plazan du. Hasiera batean maratoi erdiaren inguruko distantzia zuen, 25 kilometro inguru, baina 2016tik aurrera 17 km-tako ibilbidea egiten dute partehartzaileek.

2021ean ezarri zen gaur egungo ibilbidea.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  www.sorginenlasterketa.com
Maite Maiora

**Maite Maiora Elizondo** (Mendaro, ) gipuzkoar mendi lasterketaria da.

Euskal Herriko hainbat mendi-lasterketa irabazteaz gain 2016an Munduko Txapelketako SkyMarathon modalitateko txapelduna izan zen. eta 2017an Skyrunner World Series txapelketa irabazi zuen. 2021ean Skyrunning Munduko txapelketa irabazi zuen, Katalunian jokatu zena, bai eta Hiru Haundiak ere, errekorra 40 minututan jaitsiz.

Haren lasterketarik gustukoena Dolomites Skyrace da.

2022ko irailaren 22an Skyrunner Munduko Kopako Pirin Extreme mendi lasterketa izan zen Bulgarian, Bansko herrian. Bertan euskal koloreak nagusitu ziren nesketan, podiumera Euskal Herriko hiru neska igo ziren eta. Oihana Azkorbebeitia korrikalari abadiñarrak (Merrell taldea) irabazi zuen proba (5.50.29), denboraldi horretan Munduko Kopan irabazi zuen hirugarrena. 38 kilometroko lasterketa izan da, 3.300 metroko desnibel positibokoa, eta korrikalariek hiru mendi igo behar izan zituzten: Kutelo (2.908 m), Vihren (2.914 m) eta Todorka (2.746 m). Millet taldeko Sandra Sevillano korrikalari santurtziarra sailkatu zen bigarren (5.55.21), eta RaidLight taldeko Maite Maiora mendaroarra hirugarren (5.58.07). Mutiletan, Christian Mathys korrikalari suitzarrak irabazi du (4.49.28).

2023ko irailaren 2an Chamonixen bosgarren sailkatu zen emakumezkoen artean, bere kategorian (40-44 urte arteko emakumezkoetan), lehenengoa izan zen. Proban 2.300 korrikalarik hartu zuen parte. 172,2 kilometro eta 9.963 metroko desnibel positibodun ibilbidea egiteko hogeita bost ordu, bi minutu eta 26 segundoko (25:02:26) denbora eman zuen.
[thumb|260px|[Oihana Azkorbebeitia Txapelduna Munduko Pirin Extreme lasterketan, Sandra Sevillano 2.a eta Maite Maiora 3.a, Bulgaria 2022.09.24]]
## Palmaresa 
### Euskal Herrian 
* Zegama-Aizkorri Maratoia (1): 2017
** Zegamako Kilometro Bertikala (1): 2016
* Hiru Haundiak (2): 2018, 2021
* Kilimon Trail (7): 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2017, 2019
* Sorginen lasterketa (2): 2011, 2012
* Aloñako igoera (2): 2013, 2017
* Zumaia Flysch Trail mendi lasterketa (1): 2014
* Gorbeia Suzien mendi lasterketa (1): 2014
* Tolosako 3 Tontorrak (1): 2018

### Mundu mailan 
* World Series:
** **Guztirakoa (1): 2017**
** SkyExtreme (1): 2017
* Munduko Txapelketa:
** SkyMarathon (1): 2016
** Skyrunning (1): 2021
** Kilometro bertikala (0): bigarrena 2016an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
* Elkarrizketa Berria egunkarian. konfinamendu garaian. 2020.04.02
* 2018ko iraila-urriko AIZU! aldizkariaren protagonista izan zen. http://www.aizu.eus/index.php?option=com_content&view=article&id=1938:diziplina-atletikoena-40-50-kilometrotik-beherakoa-da&catid=26&Itemid=0
Skyrunner World Series

**Skyrunner World Series** Munduko mendi-lasterketen txapelketa da. Emakumezkotan bi euskaldunek irabazi dute, Oihana Kortazarrek (2011) eta Maite Maiorak (2017).

## Historia eta egitura 
2002an abiatu zen txapelketa, orduko 7 mendi-maratoi gogorrenak hartzen zituelarik. Hauetan lorturiko puntuekin gizonezkoen eta emakumezkoen sailkapena egiten zen. Zegama-Aizkorri Maratoia esate baterako 2004an sartu zen txapelketan eta ordutik ia urtero egon da barruan. 2011 urtean Sorginen lasterketa ere munduko txapelketaren barruan egn zen.

2012tik aurrera txapelketa barruan hiru atal zabaldu ziren, SkyRace, SkyUltra eta Kilometro bertikala, eta bakoitzeko txapelduna aukeratzen zen. 2017an SkyRace, SkyUltra eat SkyExtreme jokatu ziren eta bakoitzeko txapelduna erabaki ondoren guztizko txapelduna ere hautatu zen.

2018an SkyRace-ri izena aldatu eta SkyClassic bihurtu zen, eta bestetik SkyUltra eta SkyExtreme-k bat egin eta SkyExtra bihurtu zen.

## Palmaresa 
### Txapelketa 2002-2011 
### Txapelketak 2012-2017 
* (G) gizonezkoak eta (E) Emakumezkoak

### Txapelketak 2018- 
* (G) gizonezkoak eta (E) Emakumezkoak

## Guztizko garaipenak 
### Gizonezkoak 
### Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Munduko Skyrunnig Txapelketa

**Munduko Skyrunnig Txapelketa** Munduko mendi-lasterketen txapelketa da. Bi urtean behin jokatzen da eta hiru kategoria ditu: Kilometro bertikala, SkyMarathon, eta Ultra SkyMarathon. 2016an Maite Maiora lasterkari euskaldunak irabazi zuen SkyMarathon lehiaketa.

## Ekitaldiak 
* 2010:  Canazei (Dolomitak)
* 2014:  Chamonix (Mont Blanc)
* 2016:  Lleida (La Vall de Boí)

## Palmaresa 
* (G) gizonezkoak eta (E) Emakumezkoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nazioarteko Skyrunnig Federazioaren webgune ofiziala
Rafael Bastide

**Rafael Bastide Gutiérrez** (Getxo, 1977ko azaroaren 24a) bizkaitar errugbilari ohia da, errugbi XV modalitatean aritzen zena.

## Iblibidea
Marie Charles Duval

**Marie Victor Charles Maurice Duval** (Baiona,  - Paris, 1958ko uztaila) lapurtar militarra izan zen, brigada-jenerala izandakoa.

Lehen Mundu Gerran zauritua, Frantziako aeronautika bultzatu zuen.
Europako Skyrunnig Txapelketa

**Europako Skyrunnig Txapelketa** Europako mendi-lasterketen txapelketa da. Bi urtean behin jokatzen da eta hiru kategoria ditu: Kilometro bertikala, SkyRace, eta Ultra SkyMarathon.

2011an Oihana Kortazar lasterkari euskaldunak irabazi zuen SkyRace lehiaketa eta 2017an Aritz Egeak. Bestalde SkyRace txapelketak Euskal Herrian ere jokatu izan dira, Zegaman (2008 eta 2015) eta Zeanurin (2017)

## Ekitaldiak 
## Palmaresa 
* (G) gizonezkoak eta (E) Emakumezkoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nazioarteko Skyrunnig Federazioaren webgune ofiziala
Joseba Ituarte

**José Francisco "Joseba" Ituarte Goenaga** (Lasarte-Oria, ) gipuzkoar futbolari ohi da, atezain moduan aritzen zena.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak
Pierre-Firmin Bédat

**Pierre-Firmin-César-Auguste Bédat** (Baiona,  - *ib.*, 1851) lapurtar militarra izan zen, koronel izandakoa. Napoleon Bonapartek Inperioko baroi izendatu zuen. Iberiar Penintsulako Gerran Jean-de-Dieu Soulten agindupean borrokatu zuen Galizian.
Martín Rodríguez Seminario

**Martín Rodríguez Seminario** (Iruñea, - ) nafar musikagile eta ganberako maisua da. Jaioterriko Udal Akademian ikasi eta Balmasedako San Severino elizako kapera-maisu moduan lan egin zuen.
San Severino eliza

**San Severino eliza** Balmasedako plaza nagusian dagoen eliza da, Severino Norikakoaren omenez sagaratua. XV. mendean eraikia, eraikina gotikoa da baina, XVIII. mendean hainbat elementu barroko gehitu zitzaizkion.

Altuera ezberdineko hiru nabe dituen oinplanoa dauka elizak, eta aldi berean, nabe horietako bakoitzak lau tarte ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zigor Iturrieta

**Zigor Iturrieta Ruiz** (Euba, Zornotza, ) bizkaitar ultramaratoilaria, sukaldaria eta telebista aurkezlea da.

## Kirol ibilbidea 
Gaztetatik hasi zen kirola egiten, hasieran mendi-eskalada eta ondoren triatloiak. 2009 urtean egindako hiru ultra maratoiek UTMBan parte hartzeko aukera eman zioten. 2011 urtean Transgrancanaria, Trail du Sancy eta G2H lasterketak irabazi zituen.

## Sukaldaritza eta telebista 
Leioako Ostalaritza Eskolan ikasketak egin eta jatetxe onenetan (Martin Berasategi, Michel Guerard, Zuberoa jatetxea, Etxebarri, Juantxu,…) lan egin ondoren 2000 urtean katering enpresa batean sartu zen. 2014 urtean Euskal Telebistako *Txoriene* sukaldaritza programa abiatu zuen. Ondoren *Chiloé, Lasterka Munduan* programa ere aurkeztu zuen, bertan mendi-lasterketak eta munduko toki desberdinetako gastronomia uztartu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo es tekak
*  Webgune ofiziala
Justo Egozkue

**Justo Egozkue Cía** (Iruñea, - Madril, ) nafar geologo eta ingeniaria izan zen. Madrilen ikasi ondoren, Almadénen, Kordoban eta Málagan lan egin zuen. 1868an *Tratado de paleontología* argitaratu zuen.
Tomas Trigo

**Juan Tomás Ángel "Tommy" Trigo González** (Iruñea, ) nafar futbolaria da, atezain moduan aritzen zena.

Ama filipinarra du eta bertara joan zen gaztelaniazko irakasle moduan lan egitera. Bertoko herrialdetasuna bereganatu eta 2014an Filipinetako futbol selekzioan debuta egin zuen.

## Ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santiago Zubieta

**Santiago Alfredo "Santi" Zubieta Redondo** (Galdakao,  - Madril, ) bizkaitar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritzen zena.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak
Borja Angoitia

**Borja Angoitia Etxeberria** (Bilbo, ) bizkaitar futbolaria da, atezain moduan aritzen dena.

## Estatistikak 
*2015ko maiatzak 18an eguneratua. Datu ofizialak.*
Girls Trip

***Girls Trip*** 2017ko Malcolm D. Lee estatubatuar zinema zuzendariaren umorezko filma da.

## Sinopsia 
Aspaldiko lau lagun New Orleansera abiatuko dira, aprobetxatuz horietako batek, Ryan Pierce autolaguntza liburuen idazleak, hitzaldi bat eskaini behar duela Essence Festival jaialdian. Bidaian ongi pasatzeko nahia nagusituko da.

## Aktoreak 
* Regina Hall: Ryan Pierce
* Queen Latifah: Sasha Franklin
* Jada Pinkett Smith: Lisa Cooper
* Tiffany Haddish: Dina
* Larenz Tate: Julian Stevens
* Mike Colter : Stewart Pierce
* Kofi Siriboe: Malik
* Kate Walsh: Elizabeth Davelli
* Deborah Ayorinde: Simone
* Lara Grice: Bethany
* Tonea Stewart: izeko Marian
* Mike Epps: absenta saltzailea

Gainera, filmak cameo asko ditu, tartean Mariah Carey, Ne-Yo, Faith Evans, Morris Chestnut, Gabrielle Dennis, MC Lyte, New Edition, Common, Estelle, Sean Combs, Carla Hall, Sunny Hostin, William Levy, Babyface, Doug E. Fresh, Lalah Hathaway, Maxwell, Mase, Ava DuVernay, Lorraine Toussaint, Jaina Lee Ortiz, Terry McMillan, and Iyanla Vanzant.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zama (2017ko filma)

***Zama*** 2017ko Lucrecia Martel argentinar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Antonio di Benedettoren izen bereko eleberrian oinarrituta.

## Sinopsia 
XVIII. mendean, merituak aitortuko dizkiotela espero du On Diego de Zama ofizial espainiarrak. Asuncionen bizi da, baina Buenos Airesera joan nahi du. Zain dagoelarik, zerbait gertatuko da.

## Aktoreak 
* Daniel Giménez Cacho: On Diego de Zama.
* Lola Dueñas: Luciana Piñares de Luenga
* Matheus Nachtergaele: Vicuña Porto.
* Juan Minujín: Ventura Prieto.
* Nahuel Cano: Fernández.
* Daniel Veronese: gobernadorea.
* Rafael Spregelburd: Hipólito Parrilla kapitaina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ni neu

***Ni neu*** (frantsesez: *Moi-même*) Henri Rousseau margolari frantsesak, «El duaner Rousseau» bezala ezagututa ("Rousseau muga enplegatu" euskaraz) 1890ean egindako olioa oihal gainean da. Egun Pragako Galeria Nazionalean ikus daiteke. Naïf estilokoa da.

## Paisaia-erretratua 
Margolan honekin Henri Rousseauk genero berri bati hasiera eman ziola zioen, paisaia-erratratuarena alegia. Funtsean paisaia margotzean zetzan baina gaienan pertsona baten erretratua gehitzen zuen. Kasu honetan Parisko bere gustuko paisaia aukeratu zuen gainean haren autoerretratua lehen planoan ipiniz. Modu batez, paisaiak erretratuko pertsonaren irudiari beste informazio gehitzen dio.

## Deskribapena 
Parisen paisai hiritar naïf baten gainean artistaren autoerretratua agertzen da. Rousseau oso serio agertzen da, beltzez jantzita eta bizar zainduaz. Atzean Sena ibaia ikusten dugu eta uretan itsasontzi bat, seinaleak egiteko itsas banderaz apainduta. Inguruan metalezko zubi bat, globo bat eta, atzean, banderekin nahastuta orduan inauguratu berria zegoen Eiffel dorrea. Elementu horiekin artistak modernitatearen aldeko jarrera erakusten du. Itsasontzi masta, bestetik, bere lanetan errepikatzen den elementua dugu.

Margolariak eskuetan ofizioko lanabesak erakusten ditu: paleta eta pintzela. Paletan bi izen irakur daitezke: «Clemence» (bere lehen emaztearen izena, Clemence Boitard) eta «Josefina» (bigarren emaztearen izena, Josefina Noury). Elementu horiek Rousseuaren barruko bizitzaren informazioak aderazten ziren. Dirudienez, aurretik beste idazkuna zegoen; hau ezabatu (antza «Pour ne pas les oublier», "zuek ez ahazteko" jartzen omen zuen) eta gainean bi emakumeen izenak margotu zituen. Ezkerreko solapan Frantziako gobernuak eman zion Les Palmes académiques sariaren intsignia erakusten zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Pragako Galeria Nazionala.
Written on the Wind

**Written on the Wind** (euskaraz "Haizean Idatzia") 1956ko Douglas Sirk alemaniar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. 1945eko Robert Wilder idazlearen *izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Rock Hudson, Lauren Bacall, Robert Stack eta Dorothy Malone aktoreek antzeztu zuten.

Hiru Oscar Sarietarako izendapenmak jaso zituen eta bakarra irabazi zuen: Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Dorothy Malone).

## Argumentua 
Kile Hadley (Robert Stack) petrolio enpresaburua eta bere adiskiderik onena eta langilea den Mitch Wayne (Rock Hudson) emakume berberaz maitemindu dira: Lucy Moore idazkaria (Lauren Bacall). Kyle, alkoholiko axolagabea den arren, Lucyrekin ezkonduko da, nahiz eta Mitchek ezkontza honekin Lucyk sekulako hankasartzea egin duela pentsatu. Urtearen buruan eta denon harridurarako, Kyle gizon berri batean bilakatuko da: zurrut egiteari laga eta bere negoziekin guztiz arduratzen da.

## Aktoreak 
* Rock Hudson: Mitch Wayne
* Lauren Bacall: Lucy Moore Hadley
* Robert Stack: Kyle Hadley
* Dorothy Malone: Marylee Hadley
* Robert Keith: Jasper Hadley
* Grant Williams: Biff Miley
* Edward Platt: Paul Cochrane doktorea
* Robert J. Wilke: Dan Willis
* Harry Shannon: Hoak Wayne
* John Larch: Roy Carter
* Joseph Granby: R.J. Courtney epailea
* Roy Glenn: Sam
* Maidie Norman: Bertha
* William Schallert: Jack Williams—Reporter
* Joanne Jordan: Brunette

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Chuck (telesaila)

***Chuck*** estatubatuar telesaila bat da, Josh Schwartz eta Chris Fedakek sortua. 2007 eta 2012 artean NBCek emana, 2011n Euskal Herri osoan ETB1 katean eta euskaraz ikusi ahal izan zen.

## Pertsonaiaak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Britannia High

***Britannia High*** britainiar telesaila da, Arlene Phillipsek eta David Ianek sortua. 2008an ITVk emana, 2011n Euskal Herri osoan ETB 1 katean eta euskaraz ikusi ahal izan zen.

## Pertsonaiak 
* Sapphire Elia: Claudine Cameron
* Georgina Hagen: Lauren Waters
* Rana Roy: Lola Jonze
* Mitch Hewer: Danny Miller
* Marcquelle Ward: BB Simons
* Sophie Powles: Ronnie Nuttal
* Matthew James Thomas: Jez Tyler
* Mark Benton: Frank Nugent
* Adam Garcia: Stefan
* Lorraine Pilkington: Anna
* Michele Austin: Doris Troy

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albaniako Erresuma (Erdi Aroa)

**Albaniako Erresuma** (, ) Karlos Anjoukoak 1271n ezarritako monarkia izan zen, bizantziarrei Epiroko Despoterria kendu zienean.

## Historia 
Karlos Anjoukoak 1271n Epiroko Despoterriaren albaniar lurraldeak konkistatu zituenean, Albaniako Erresuma edo *Regnum Albaniae* ezarri zuen. Ofizialki, Siziliako Erresumaren protektoratua besterik ez zen eta Karlos Anjoukoak hurrengo urteko otsailean bere burua «Albaniako errege» izendatu zuen. Erresuma Durrës inguruko eskualdetik Ohrid-eko aintziraraino zabaldu zen eta kostaldetik hegoaldean zegoen Butrinteraino. Eremua egungo Albaniaren parekoa zen.

Napoliko erregeak Konstantinoplarantz jo baina ez zuen Berat hartu. Laster, bizantziar kontraerasoa agertu eta angevindarrek 1281ean atzera egin zuten.

1283an Karlos Anjoukoak Gilen II.a Villehardouingoa Albaniako erregeorde izendatu eta hau Durrësen kokatu zen.
 
Siziliar bezperek Karlos gehiago ahuldu zuten eta epiroarrek ia erresuma osoa bereganatu zuten, Durrës inguruko eskualdea izan ezik. Angevindarrek bertan eutsi eta 1368raino mantendu ziren, Karl Thopiak eskualde bereganatu arte hain zuzen ere. 1376an Nafarroako konpainiak Durrës hartu zuen baina hurrengo urtean Luis Nafarroakoa hil eta konpainia Petri IV.a Aragoikoaren esanetara bukatu zen. 1392an Karlen semea zen Gjergj Thopiak hiria Veneziako Errepublikari eman zion.

## Agintariak 
### Albaniako erregeak 
* Karlos I.a 1272–1285
* Karlos II.a 1285–1294

### Albaniako Erresumako jaunak 
* Filipe 1294–1332
* Roberto 1332

### Durazzoko dukeak 
* Joan 1332–1336
* Karlos 1336–1348
* Joana 1348–1368
** Luis 1366–1368 eta 1376, duke ezkontidea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albaniako Erresuma

**Albaniako Erresuma** (, ) izan daiteke:

* Albaniako printzerria (1190–1255)
* Albaniako Erresuma (Erdi Aroa)
* Albaniako printzerria (1368–1392)
* Albaniako Erresuma (1928–1939)
* Albaniako Erresuma (1939–1943)
* Albaniako Erresuma (1943–1944)
* Kaukasoko Albaniako Erresuma
Akaiako Printzerria

**Akaiako Printzerria** edo **Moreako Printzerria** Konstantinoplako Inperio Latindarraren estatu-basailua izan zen, Laugarren Gurutzadan Konstantinopla erori ondoren Peloponeson sortua. Frankoek gurutzatuen estatu bat sortu zuen Alexio III.a Angelo enperadorea Mazedonia eta Trazia aldera erretiratu zenean. Bi mendez mantendu zen gurutzatuen eskuetan 1429an Moreako despoterriak bereganatu arte. 1460an Otomandar Inperioak eskualdea konkistatu zuen.
 
Nafarroako konpainia 1378tik aurrera bertan borrokatu zuen, ostatu zaldunek deitua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loving Vincent

**Loving Vincent** () 2017ko Dorota Kobiela eta Hugh Welchmanek zuzendutako animaziozko biografia eta drama film bat da.

Vincent van Gogh herbeherear margolariaren bizitza kontatzen da, bereziki bere heriotzaren garaian sakonduz.

Osoki margotua izan den lehenbiziko filma da. 125 margolariz osatutako taldeak batek Vincent Van Goghen teknikak erabiliz 65.000 oleo margotu zituzten.

## Aktoreak 
* Robert Gulaczyk: Vincent van Gogh
* Douglas Booth: Armand Roulin
* Jerome Flynn: Gachet doktorea
* Saoirse Ronan: Marguerite Gachet
* Helen McCrory: Louise Chevalier
* Chris O'Dowd: Roulin postaria
* John Sessions: Père Tanguy
* Eleanor Tomlinson: Adeline Ravoux
* Aidan Turner: Txaluparia

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Dark Passage

**Dark Passage** (euskaraz "Pasabide Iluna") 1947ko Delmer Davis estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako film beltz bat da. David Goodis idazlearen *izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Humphrey Bogart eta Lauren Bacall aktoreek antzeztu zuten, izan ere, benetazko bizitzan bikote ziren bi aktoreek elkarrekin batera antzeztutako lau filmeetatik hirugarrena izan zen.

## Argumentua 
Vincent Parry (Humphrey Bogart) bere emaztearen ustezko hilketarengatik bidegabeki espetxeratua izan eta kartzelatik ihes egin berri duen gizona da. Behin kanpoan dela, kirurgia bidez aurpegiko itxuraz aldatu eta bere errugabetasuna frogatzeko asmoz bere kaxa ikertzen hasiko da. Emakume ezezagun eta erakargarri batek (Lauren Bacall) lagunduko dio, haren aita ere bidegabekeri judizial baten biktima izan baitzen.

## Aktoreak 
thumb|Agnes Moorehead eta Humphrey Bogart *Dark Passage* filmean.
* Humphrey Bogart: Vincent Parry
* Lauren Bacall: Irene Jansen
* Bruce Bennett: Bob
* Agnes Moorehead: Madge Rapf
* Tom D'Andrea: Cabby (Sam)
* Clifton Young: Baker
* Douglas Kennedy: Kennedy detektibea afarian
* Rory Mallinson: George Fellsinger
* Houseley Stevenson: Walter Coley doktorea
* John Arledge: Gizon Bakartia (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Morus (hegaztia)

**Zangak** (*Morus*) Suliformes hegazti genero bat da, Sulidae familiakoa. Euskal Herrian bizi dena zanga arrunta da (*Morus bassanus*).

Hiru espezie ditu:
* *Morus bassanus* - Zanga arrunta
* *Morus capensis* - Lurmuturreko zanga
* *Morus serrator* - Australiar zanga

## Kanpo estekak
Atenasko Dukerria

**Atenasko Dukerria** (, *Doukaton Athinon*; ) Konstantinoplako Inperio Latindarraren estatu-basailua izan zen, Laugarren Gurutzadan Konstantinopla erori ondoren Atikan eta Beozian sortua. Frankoek gurutzatuen estatu bat sortu zuten, Oto de la Roche burgundiarra lehenengo dukea izanda. Bi mendez mantendu zen gurutzatuen eskuetan 1458an Otomandar Inperioak eskualdea konkistatu zuen arte.
 
Kataluniako Konpainia Handia 1308an bertaratu eta 1311n Zefisoko ibaiko gudua eta gero dukerria konkistatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kataluniako Konpainia Handia

**Kataluniako Konpainia Handia** (; ) Androniko II.a Paleologo bizantziar enperadoreak 1303ran deitutako eta Roger de Florrek zuzendutako mertzenario-taldea izan zen. Siziliar bezperetan aritutako almogaver beteranoek osatzen zuten, 1302an sinaturiko Caltabellottako Bakea eta gero lanik ez zutenak.

1305ean, hainbat garaipen lortu ondoren, enperadoreak Roger de Florren hilketa eta konpainiaren sarraskia agindu zuen. Hauek gerra aitortu eta kataluniar mendekua hasi zuten. Barneko istiluak jasan eta gero, Atenasko Dukerriak konpainia kontratatu zuen eta, adostutako dirua hartu ez zuenez, dukerria konkistatu zuen. Neopatriako lurralde batzuk ere konkistatu ondoren, bertoko jaun feudal bilakatu ziren mende batez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Androniko I.a Komneno

**Androniko I.a Komneno** (, *Andrónikos I Komnēnós*; &nbsp;– ) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen 1183-1185 bitartean. Alexio I.a Komnenoren biloba, Agnès Frantziakoarekin ezkondu eta 1183. urtean eskuratu zuen erregetza, Alexio II.a hilarazi ondoan. Isaak II.a Angelok eraitsi zuen 1185ean..

## Erreferentziak
Androniko II.a Paleologo

**Androniko II.a Paleologo** (; Nizea, &nbsp;– Konstantinopla, ) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen 1282-1328 bitartean. Turkiarren aurka borrokatzeko, Roger de Flor hilarazi zuen eta almogabiarren laguntza eskatu zuen. Androniko III.ak eraitsi zuen 1328. urtean..

## Erreferentziak
Androniko III.a Paleologo

**Androniko III.a Paleologo** (; Konstantinopla, &nbsp;– *ib.*, ) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen 1328-1341 bitartean. Errege aulkitik eraitsi zuen Androniko II.a bere aitona eta Asia Txikian nagusitu ziren turkiarren aurka borrokatu zen..

## Erreferentziak
Lamiñen Sistema

**Lamiñen Sistema** deritzona Amoroto eta Berriatuako lurretan (Bizkaia) hedatzen den lurpeko galerien konplexua da.  

## Kokapena 
Mereludiko karst txikiaren ekialdeko mugan, Lamiñen Sistemak kareharrizko multzo ia osoa zeharkatzen du, Atxarre (267 m) eta Gaztelukoatxa (183 m) mendi tontorren azpitik. Ur kaptazio guneak (Elizburu eta Idarreta basarrien artean) polje edo haran itsua osatzen du; han biltzen diren uren drainatze bide nagusietako bat dugu Lamiñen Sistema (bestea Atxurra kobazuloarena da).

## Deskribapena 
Lamiñen Sistemak gutxienez hiru maila ditu: bi fosilak, eta bat aktiboa. Gaur egunean kobazulo bitatik sar daiteke bertara: Armiña eta Lamiñak I; lurpeko ibaiak azken honetatik irtetzen du.

Armiñako sarrera kenduta (bertan zabor ugari aurkitzen baitugu), Lamiñen Sistemako galeria sarea nahikoa ondo kontserbatua dago, are gehiago kontuan hartzen badugu Bizkaiko koba bisitatuenetakoa izango dela. Egia da azken urteetan graffitiak eta triskantzak egin direla, beheko galerietan ere bai, baina halere kobazuloaren kontserbazo maila oraindik ona da, bere edertasunaren zati handia gordetzen duelarik.

Ibilbidean mota guztietako espeleotemak ikus ditzakegu, ezkutu formako ezohizkoak barne; zirkulazio maila desberdinak bereiz ditzakegu, karsten egitura hidrologikoa ikasiz; mailen arteko pausu bertikalak gainditzeko baldintza fisiko onak behar dira; bloke anabasak, marmitak, urjauzia, galeria handiak bertatik bertara ikus daitezke. Besteak beste, deigarriak dira ezkutu formadun espeleotemak, oso arraroak, Pech Merle (Frantzia) haitzuloaren itxurakoak.

## Izenak 
alt=Espeleotemak eta goursak Lamiñen Sisteman. Argazkia: ADES|thumb|420x420px|Espeleotemak eta goursak Lamiñen Sisteman. Argazkia: ADES
Lamiñen Sistemara sartzeko kobazulo bien izenen gainean ez dago eztabaidarik: behekoa Lamiñen Koba izendatu izan da historikoki; eta goikoak, berriz (Armiña), izena hurbilen dagoen baserritik hartzen du.

Halere, azken honen izenaren  inguruan nahasmena dago: inguruan beste koba batzuk daudenez, literaturan Armiñako koba hau zenbaki desberdinekin izendatua aurkituko dugu. Ikus Armiñako kobak.

## Historia 
Kobazulo hau aspalditik ezaguna bazen ere, haren lehen erreferentzia 1962ko azaroaren 18koa da, Bizkaiko Espeleologia Taldeak goiko sarrera (Armiña) esploratu zuenekoa hain zuzen ere. Haien kronikan 350 metrotako espeleometria jaso zuten, beraz ondoriozta dezakegu lehen saio hartan ez zutela beheko mailekiko konexioa aurkitu; bai ordea geroago. Izan ere, 1977an eginiko errebisioan talde berak 4300 metro topografiatu zituen.

Euskal Espeleologoen Elkargoan adostutako esplorazio eskualdeen banaketan, Lamiñen Sistemako eremua ADES Espeleologia Elkartearen ardurapean dago. 80. hamarkadatik aurrera espeleometria 4800 metrotara jaso du, eta esplorazioak zabalik dirau.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Androniko IV.a Paleologo

**Androniko IV.a Paleologo** (; Konstantinopla, &nbsp;– *ib.*, ) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen 1376-1379 bitartean. Turkiarren eta genovatarren laguntzaz, bere aita Joan V.a errege agintetik kendu zuen (1376), nahiz hiru urte geroago haren nagusigoa berriz ere onartu behar izan zuen..

## Erreferentziak
Joan III.a Dukas Vatatzes

**Joan III.a Dukas Vatatzes** (, *Iōannēs III Doukas Vatatzēs*; Didimotika, Trazia, &nbsp;– Ninfeo, ) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen 1222-1254 bitartean. Teodoro I.aren ondorengoa izan zen, eta saiatu zen Konstantinopla gurutzatuen eskuetatik kentzen (1235). Trazia eta Mazedonia konkistatu zituen eta haren garaian hasi zen Konstantinoplako Bizantzioko inperioa berriro osatzen..

## Erreferentziak
Joan IV.a Laskaris

**Joan IV.a Laskaris** edo **Joan IV.a Dukas Laskaris** (, *Iōannēs IV Doukas Laskaris*; Konstantinopla, &nbsp;– ) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen 1258-1261 bitartean. Teodoro II.aren seme eta ondorengoa izan zen eta adin nagusira heldu gabea zen haren aita hil zenean. Errege-aulkitik egotzi, itsutu eta giltzaperatu egin zuen Mikel VIII.a Paleologo erregeordeak..

## Erreferentziak
Joan V.a Paleologo

**Joan V.a Paleologo** (, *Iōannēs V Palaiologos*; Didimotika, Trazia, &nbsp;– Konstantinopla, ) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen hiru aldiz. Androniko III.aren semea zen. Joan Kantakuzenok piztu zuen gerra zibilaren garaian (1355) adin nagusira heldu gabea zen eta ezin galarazi izan zuen turkiarrek beren hiriburua Andrinoplan finkatzea (1365). Erroma eta Veneziarekin hitzarmenak sinatu zituen, baina ez zuen turkiarren aurkako mendebaleko laguntzarik jaso. Androniko IV.a bere semeak kendu zuen aginpidetik 1376an eta Murad sultan turkiarrak lagundu zion berriro tronura itzultzen, 1379an. Horren ondoren Turkiarren nagusigoa onartu zuen..

## Erreferentziak
Joan VII.a Paleologo

**Joan VII.a Paleologo** (, ''Iōannēs Z' Palaiologos''; 1370&nbsp;– Atos mendia, ) Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen 1390. urtean eta 1399-1402 urteetan. Androniko IV.aren semea zen. Joan V.a aitonaren aurka jarri zen, Baiazid sultan turkiarrak lagundurik; 1390. urtean Konstantinoplako hiriaz jabetu zen, baina Manuel II.a osabak egotzi zuen bertatik. Manuel II.a turkiarren aurkako gerrarako mendebaldarren laguntza eske joana zen bitartean Bizantzioko koroaz jabetu zen. Manuel II.ak berriro ere egotzi zuen 1402. urtean eta ondoren enperadore geratu zen Tesalonikan..

## Erreferentziak
Teodoro I.a Laskaris

**Teodoro I.a Laskaris** (, *Theodōros I Laskaris*; Konstantinopla, &nbsp;– 1222) Nizeako enperadore bizantziarra, 1204-1222 urteetan, Nizeako inperioaren sortzailea. Soldadu kristauek Konstantinopla hartu zutenean (1204), Nizean hartu zuen bizilekua. David Komneno, Trebisondako enperadorea, garaitu zuen. 1208. urtean Nizeako enperadore izendatu zuten. 1211. urtean latinoek garaitu zuten Misian. Ahalegin handiak egin zituen Konstantinopla berreskuratzeko, baina ez zuen arrakastarik izan. Ia Asia Txiki osora hedatu zuen aginpidea, eta bizantziarren tradizioak gorde zituen.

## Erreferentziak
Teodoro II.a Laskaris

**Teodoro II.a Laskaris** edo **Teodoro II.a Dukas Laskaris** (, *Theodōros II Doukas Laskaris*; Nizea, &nbsp;– Magnesia, ) Nizeako enperadore bizantziarra izan zen, 1254-1258 urteetan. Teodoro I.a Laskarisen biloba zen. Zuhurtasun handiz gobernatu zuen, eta bulgariarrak (1255-1256), Epiroko despotak eta turkiarrak garaitu zituen. Hil zenean, zazpi urteko seme bat (Joan IV.a) utzi zuen ondorengo, baina Mikel VIII.a Paleologoak hura aginpidetik kendu zuen eta haren lekua hartu zuen.

## Erreferentziak
Northwest Passage (1940ko filma)

**Northwest Passage** (euskaraz "Iparraldeko Pasabidea") 1940ko King Vidor estatubatuar zinema zuzendariaren abentura film bat da. 1937ko Kenneth Roberts idazlearen *izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Spencer Tracy, Robert Young, Walter Brennan eta Ruth Hussey aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
New Hampshire, 1759. Bi gizon idealista, Langdon Towne (Robert Young) eta Hunk Marriner (Walter Brennan), Rogers maiorraren (Spencer Tracy) agindupeko basozain konpainian izen emango dute, konpainia honek Kanadako mugako amerindiar tribu bat sarraskitzeko helburu du. Halere, bi adiskideek ekintza latz honen ondorioak jasan beharko dituzte.

## Aktoreak 
* Spencer Tracy: Rogers maiorra
* Robert Young: Langdon Towne
* Walter Brennan: 'Hunk' Marriner
* Ruth Hussey: Elizabeth Browne
* Nat Pendleton: 'Cap' Huff
* Louis Hector: Browne erreberendoa
* Robert Barrat: Humphrey Towne
* Lumsden Hare: Lord Amherst
* Donald MacBride: McNott sarjentua
* Isabel Jewell: Jennie Coit
* Douglas Walton: Avery tenientea
* Addison Richards: Crofton tenientea
* Montagu Love: Wiseman Clagett
* Regis Toomey: Webster
* Hugh Sothern: Jesse Beacham
* Lester Matthews: Sam Livermore
* Truman Bradley: Ogden kapitaina
* Verna Felton: Towne andereinoa
* Frederick Worlock: Sir William Johnson
* George Eldredge: Mcmullen tenientea
* John Merton: Dunbar tenientea
* Hank Worden: Basozaina

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Jackie Shane

**Jackie Shane** (Nashville, Tennessee, 1940ko maiatzaren 15a - ibidem, 2019ko otsailaren 21a) estatubatuar soul eta rhythm and blues abeslari izan zen. Batez ere Kanadan aritu zen musikari. *Any Other Way* singleagatik ezaguna da.

## Diskografia 
### Singleak 
* "Money (That's What I Want)" b/w "I've Really Got the Blues" (1962)
* "Have You Ever Had the Blues?" b/w "Money (That's What I Want)" (1962)
* "Any Other Way" b/w "Sticks and Stones" (1962)
* "In My Tenement" b/w "Comin' Down" (1963)
* "Stand Up Straight and Tall" b/w "You Are My Sunshine" (1967)
* "Cruel Cruel World" b/w "New Way of Lovin'" (1969)

### Diskoak 
* *Jackie Shane Live* (Caravan Records, 1967)
* ''Honkin' at Midnight* (2000, bootleg, with Frank Motley and his Motley Crew)
* *Live at the Sapphire Tavern* (2011, bootleg)
* *Soul Singles Classics* (2011, bootleg)
* *Jackie Shane Live* (2015, reissue)

### Bildumak 
* "Slave For You Baby" eta "Chickadee" *The Original Blues Sound of Charles Brown & Amos Milburn with Jackie Shane-Bob Marshall & The Crystals* bilduman (Grand Prix/Pickwick, 1965)
* *Any Other Way'' (Numero Group, 2017)

## Erreferentziak
Lord Huron

**Lord Huron**, Los Angelesen bizi den indie-folk banda estatubatuarra da. Taldeak *Lonesome Dreams* (2012an estreinatuta) albumarekin egin zuen debuta. Albuma argitaratu zenean, taldea *The Tonight Show* telebistako programan atera zen eta “Ends of the Earth” abestia Community deitutako telesailaren azken kapituluan agertu zen.

Taldearen izena, Huron deitutako aintzira batetik hartu zuten, non bandaren sortzailea hazi zen. Bere azken albuma, “Strange Trails” 2015ean sortu zen. Fundatzailea Okemonsen (Michigan), hasi zen abestiak idazten. Schneider, bandako liderra, Michigan unibertsitatera joan zen ikus-entzunezko ikasketak egiteko eta Frantzian amaitu zituen ikasketak. 2005ean, Los Angelesera bizitzera joan zen eta 2010ean bere bakarkako lana hasi zuen.

## Taldeko kideak 
### Gaur egun 
* Ben Schneider - Gitarra eta ahotsa.

* Mark Barry - Perkusioa eta ahotsa.
* Miguel Briseño - Baxu jotzaile eta perkusioa.
* Tom Renaud - Gitarra eta ahotsa.

### Behin behinekoak 
* Brandom Walters - Gitarra eta ahotsa.

### Taldea sortu zenean zeuden kideak 
* Peter Mowry - Gitarra.
* Andrès Echeverri - Perkusioa eta letrista
* Brett Farkas - Gitarra eta kantari.
* Karl Kerfoot - Gitarra eta kantari.

## Albumak 
***Lonesome Dreams***

Talde honen lehen albuma, *Lonesome Dreams* deitzen da, 2012ko azaroaren 9an argitaratu zen eta lehen astean 3.000 kopia saldu ziren. Gainera lehen album honek, 2015ean 87.000 kopia saltzea lortu zituen AEBn. *Lonesome Dreams* albumarekin, hainbat telesail, bideo eta filmetan ateratzea lortu zuten taldeko kideek.

***Strange Trails***

Taldearen bigarren albumari *Strange Trails* deitu zuten, Ingalaterran 2015eko apirilaren 6an argitaratu zuten eta Ameriketako Estatu Batuetan, 2015eko apirilaren 7an. Albuma Bilboardetan 200. postuan hasi zen baina aste bat geroago errekorra lortu zuen 18.000 kopiekin. Gainera haien abestiak telesailetan eta filmetan erabili dira. “Fool for Love ”abestia HBO katearen *Girls* telesaileko lehenengo kapituluan agertu zen, bai eta *Once Upon a Time* telesaileko lehenengo kapituluan ere. Taldearen abestirik ospetsuena “The Night We Meet” *13 Reasons Why* telesailaren bosgarren kapituluan agertu zen, non protagonistak dantzatzen zuten.

## Kanpo estekak
Armiñako Aztarnategi Arkeologikoa

**Armiñako Aztarnategi Arkeologikoa** Atxurrako kobaren (Berriatua, Bizkaia) beheko solairuan dagoen aztarnategi bat da. Literatura arkeologikoan sarri aipatzen den aztarnategia da.

## Izena 
Aztarnategi hau Armiña izendatzearen egokitasuna eztabaidan dago. Batzuen ustez gaurko egoera 1917 inguruan eginiko errore baten ondorioa da, harrezkero argitalpenez argitalpen errepikatu dena, eta nahasmena sortzen duena; hala nola 1982eko Bizkaiko Karta Arkeologikoarena, non aztarnategi honan aipua irakur daitekeen, Lamiñen Sistemako topografiaren ondoan. Errore logikoak dira, arkeologia mundutik aparte inork ez duelako Atxurrako beheko sarrera Armiña izenez ezagutzen. Egoera argitzeko, aztarnategi honen izendapena egokitzea proposatu da: Atxurran dauden beste aztarnategiak bezala, haitzuloaren barruan duten kokapena zehaztuz bereizita.

## Historia 
Atxurrako beheko galeriako aztarnategi hau Augusto Galvez-Cañerok identifikatu zuen XX. mende hasieran (halere, 1882an, Ramon Adan de Yarzak eta Jose Maria Solanok jada aztarna paleontologikoak aurkituak zituzten Atxurran –tartean Ursus spelaeus-, baina goiko galerietan). Galvez-Cañerok kalikata egin zuen, eta madeleine aroko aztarnak aurkitu zituen. Edouard Harlek material hauek 1909an aztertu zituen, eta laginen artean Rangifer tarandus identifikatu zuen: Bizkaian aurkitutako lehen elur-oreina izan zen.

Gaur egunean, aztarnategi honen berrikuspenean ari da Joseba Rios-Garaizar eta Diego Garate arkeologoen taldea.

## Ikus, baita ere 
* Armiñako kobak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bigarren Italo-Etiopiar Gerra

**Bigarren Italo-Etiopiar Gerra**, **Bigarren Italo-Abisiniar Gerra** izenarekin ere ezaguna, 1935eko urriaren 3tik 1936ra artean jazotako gerra koloniala izan zen. Italiar erresuma eta Etiopiako Inperioak borrokatu zuten guda honetan. Etiopiak gerra galdu zuen eta ostean, Italiak berau anexionatu eta militarki okupatu zuen. Guda hau

Italiarren garaipenak Benito Mussoliniren eta Alderdi Nazional Faxista ospearen goienarekin egin zuen bat, bai etxean eta atzerrian. Etiopia, Eritrea eta Italiar Somaliarekin batera, Ekialdeko Afrika Italiarra osatzera pasa zen, 1941n, Bigarren Mundu Gerran, Ekialdeko Afrikako Kanpainan indar aliatuek okupazioari amaiera eman zioten arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak