Aralarko estazio megalitikoa

thumb|Jentilarriko trikuharria.**Aralarko estazio megalitikoa** Neolito, Brontze Aro eta Burdin Aroko monumentu megalitikoen multzo handi bat da, Euskal Herriako handienetarikoa. Gipuzkoa eta Nafarroa Garaiako lurraldeen artean kokatuta dago, hurrenez hurren 34 eta 50etik gora megalito dituztelarik.

Bereiziki trikuharriei dagokienez mendigunerik garrantzitsuena da Aralar, nahiz eta azken hamarkadetako indusketa lanek beste zenbait megalito aditzera eraman.

## Aralarko mendilerroaren geomorfologia: luzapena eta hedapena 
Udalerri hauetan hedatuta dago eremu hau: Gipuzkoan, Abaltzisketa, Ataun, Amezketa, Enirio-Aralarko Mankomunitatea, Lazkao eta Zaldibian, eta Nafarroan, Araitz, Arbizu, Etxarri Aranatz, Lakuntza, Larraun eta Uharte Arakilen.

Aralar Iberiar Penintsularen Iparraldean kokatzen den mendilerro aldapatsua da, bere baitan 208 km2 hartzen ditu zeinak Gipuzkoa eta Nafarroaren artean kokatzen den. Mendilerro karstiko (kareharria) malkartsua da, Gipuzkoa hartzen du bere ipar mendebaldeko zonaldean eta Nafarroa berriz, hego ekialdean. EM norabidean 30 km luze eta 12 km zabalean lekutzen da. Gipuzkoako zonaldeak Aralar osoaren herena besterik ez du hartzen eta 1994 urtetik Natura-parke izendatu zuten.

1412an Enirio-Aralar mankomunitatea sortu zen inguruko larreak eta mendien gestioa bilatu nahian. Egungo Goierri eta Tolosaldeko herriez osatuta, Gipuzkoako mendien administrazioaren ardura eramatea zuen helburu. Ordutik mankomunitateak lanean jarraitzen du, gizarteak bertako baliabideez goza dezan. Natura 2000 Sarearen barruan Kontserbazio Bereziko Eremu gisa identifikatu zuten Aralar, zeina Batasunaren Garrantzizko leku gisa ere identifikatua zegoen aurretik. Natura-habitat motak eta fauna-flora basa espezieak babesa bermatua dago. Horretaz gain, bertan aurki daitezkeen egitura arkeologikoak ere Euskadiko Ondarearen legeaz babestuta daude zuzenean.

Euskal Herriko bihotzean kokatuta, kareharrizko mendizerren eredu nagusi da. Karstifikazio eraldaketak oso moldatuak daude bere baitan, eta etengabeko dinamismoan jarraitzen dute. Baso zonaldeak bai, baina baita larre zabalen presentzia dugu honetan. Sortzen den paisaia mitiko honetaz gainera, lurrazpiko paisaia baten presentzia ukaezina da. Lurrazalean ibai nagusirik ez da ezagutzen, beraz, lur-azpian urak egin duen lana bestelakoa da, haitzulo, dolina zein leizeen presentzia dira hauek.

Orokorrean Aralarrek lerro antiklinal bikoitza erakusten du eta zamalkadura nagusi bat bere iparraldeko zatian. Orogenesi Pirenaikoak iparraldean zeuden mendi gogorrekin kolpatzean, egitura bikoitz hau sortu zuen Keuperra azaleratzen duen zamalkatze batekin (Ugarte, 1985). Jurasiko eta Kretazikoko masa sedimentarioak erakusten digute egun daukagun Aralar hau, nahiz eta uraren zein haizearen higadurak paisaia guztiz moldatu duten. Bere osotasunean konplexu gisa azaleratzen zaigu, hala ere, urak egin duen lana kontuan hartuta, lurrazpiko urek Aralarreko sustraitik azaletik baina lan handiagoa egin du. Iturburu nagusiak 400-500 metroko koten artean kokatzen dira, eta beraz urengatik egindako malda kontuan hartzeko modukoa da (Ugarte, 1985). Horrek erakusten du, lurrazpiko konduktu asko nagusi direla karstean ura iragazteko aukerak handiak baitira, are gehiago harriak berak duen iragazkortasuna kontuan hartzen bada.

Estrukturalki Txindokiko antiklinalak Jurasikoko kareharriez osatutako ganga bat erakusten du, desoreka nabariak erakutsiz, zeinak zamalkatze batekin amaituko duten Iparraldean. Antiklinaleko bobeda oso zabala da, honek 3,5 km neurtzen ditu I-H norabidean eta E-Man, 7 km. Jurasiko erdiko zonaldeak unitate hidrogeologiko bat azaleratzen du, Mendebaldean Arritzagako saltoarekin topo eginez. 15 km-ko zabalera hartzen du eta Osinberde eta Bonbatxulon ditu bere surjentziak..

Eremu Jurasikoak depresio itxi bat erakusten du, Alotza-Arrubi, zeina tontorrez inguratua dagoen; eta hauen lerrokatzeak “U” forma ireki bat sortzen dute hurrenez hurren. Hauek, Kilixketa (1188 m), Gañeta (1321 m), Uarrain (1351 m), Ganboa (1415 m), eta amaieran gandor luze bat, Uzkuiti (1334 m). Antiklinala nahiko laua da zonalde honetan, baina faila anitzek zeharkatzen dute paraleloki HM-IE norabidean bertikalki mozten dutenak

Historian zehar eta batez ere lehen trikuharriak aurkitu zirenetik, eraikuntza bitxi hauekiko interes handia piztu izan da gure inguruan, *James Fergussonek* eraikuntza guzti hauek bateratzen zituen kontzeptua fenomeno gisara identifikatu zuenetik, hots, megalitismoa. Hilobiak diren heinean, erakusten duten monumentaltasuna eta hauen barnean aurkitu diren hatuak kontuan hartuta, fenomeno horeen inguruko lanak garatuak izatea ahalbidetu du. Are gehiago gure lurraldean, fenomeno horren aztarnak oparoak baitira eta Euskal Herriko zein Pirinioetako megalitismoaren ikerkuntza sakon landu baita. Gipuzkoan aurkitu zen lehen trikuharria Aralarko Jentillarrikoa izan zen hain zuzen, 1879. urtean

Pasatako mendearen hasieran monumentu handien erantzun izan ziren aurkikuntzak gauzatu ziren. Hauen arkitektura eta kokapenak, Frantzian edota Ingalaterran aurkitzen ziren megalitoen antzeko eskema jarraitzen zuten. Gipuzkoan batez ere Telesforo  Aranzadi, Jose Migel Barandiaran eta Enrique Eguren izan ziren megalitismoaren gaineko azterketa *zientifiko eta sistematikoari* egiten hasi zirenak, 1916 urte aldera ekin zioten euren talde lanari. Aranzadi antropologia fisikako irakaslea zen, Barandiaran Gasteizko seminarioko irakaslea eta Eguren, berriz, antropologoa. Urte hauetan Aralarren sekulako aurkikuntza pila egin zituzten, baina aipatu beharra dago taldea nahiko diziplinartekoa zela jada ordurako.

### Azken urteak eta harrespilak 
Aralarren ezagutzen ez ziren harrespilak aztertuta, Ondarreko zistaren ondoan, zeina 2011-2013 urte artean induskatu zen, Ondarre I harrespila ikertzen hasi zen, egituraren izaera bermatzeko asmotan (2011). Ikerketak hasi bezain pronto E-M norabidean kokatzen ziren harearri lerrokatze bat azaleratu zen, hasierako haustarri baten aurrean. 2012 urtean lanak behartu ziren eta hasiera bateko lerrokatzeak, kurbatura antzeko bat markatzen zuela ondorioztatu zen, horrek egun ezagutzen den harrespilera eraman zituen. 2013 urtean berriz, harrespilaren barrunbea eta erdigunean zentratu ziren, bere izaera ezagutzeko asmoz . Behin hau zehaztuta, bigarren harrespil batekin aurkitu ziren, hauek ez baitira normalean bakarka lekutzen -harrespil multzoak osatzen baitituzte-, hala ere, honetan lekuko gutxiren presentziarekin egin zuten topo

Kronologikoki Neolitoko, Kalkolitoko, Brontze Aroko, Burdin arokoak dira. 

Eusko jaurlaritzak, Gipuzkoako zatiari dagokionez, 2003ko uztailaren 8ko 133. zenbakidun EHAAn Monumentu Multzoa izendatu zuen, eta "sailkatu" babes maila eman zion.

## Iruditegia 
### Zutarriak 

Fitxategi:Atauru Gañe zutarria.JPG|Atauru Gañe zutarria
Fitxategi:Igaratza III zutarria.JPG|Igaratza III zutarria
Fitxategi:Igaratza IV zutarria.JPG|Igaratza IV zutarria
Fitxategi:Irazustako Lepoa zutarria.jpg|Irazustako Lepoa zutarria
Fitxategi:Jentillarri zutarria.JPG|Jentillarri zutarria
Fitxategi:Saltarri.jpg|Saltarri zutarria

### Trikuharriak 

Fitxategi:Dolmen.Aralar.jpg|Albia trikuharria
Fitxategi:Aranzadi trikuharria.jpg|Aranzadi trikuharria
Fitxategi:Argarbi trikuharria.JPG|Argarbi trikuharria
Fitxategi:Ausokoi trikuharria.JPG|Ausokoi trikuharria
Fitxategi:Ausokoi II trikuharria.JPG|Ausokoi II trikuharria
Fitxategi:Erremedio trikuharria.jpg|Erremedio trikuharria
Fitxategi:Garraztita trikuharria.jpg|Garraztita trikuharria
Fitxategi:Igaratza Ipar trikuharria.JPG|Igaratza ipar trikuharria
Fitxategi:Igaratza hego trikuharria.JPG|Igaratza hego trikuharria
Fitxategi:Jentillarri trikuharria.JPG|Jentillarri trikuharria
Fitxategi:Labeo trikuharria.jpg|Labeo trikuharria
Fitxategi:Maantsa trikuharria.jpg|Maantsa trikuharria
Fitxategi:Matxitxane trikuharria.jpg|Matxitxane trikuharria
Fitxategi:Obioneta Hegolade trikuharria.jpg|Obioneta I hego trikuharria
Fitxategi:Obioneta 2 ipar trikuharria.jpg|Obioneta II ipar trikuharria
Fitxategi:Uelogoena Ipar trikuharria.JPG|Uelogoena ipar trikuharria
Fitxategi:Uelogonea Hego trikuharria.JPG|Uelogoena hego trikuharria
Fitxategi:Uidui trikuharria.JPG|Uidui trikuharria
Fitxategi:Uidui II trikuharria.JPG|Uidui II trikuharria
Fitxategi:Urritza trikuharria.jpg|Urritza trikuharria
Fitxategi:Zearragoena trikuharria.JPG|Zearragoena trikuharria
Fitxategi:Zeontza trikuharria.jpg|Zeontza trikuharria

### Tumuluak 

Fitxategi:Igaratza tumulua.JPG|Igaratza tumulua
Fitxategi:Larrondo trikuharria.jpg|Larrondo tumulua

### Harrespilak 

Fitxategi:Ondarre I harrespila.jpg|Ondarre I harrespila

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Eguilego Urangoa, Izaskun: 2018-19, *Paleopaisaiaren analisirako proposamen metodologikoa, Aralarko ondare inguruan aplikatua*. EHU.

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako kultura ondasunak
* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak 
* "Monumentu megaltikoak".  *Santuario de San Miguel de Aralar*.