Santiago de Compostelako katedrala

**Santiago de Compostelako katedrala** Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Santiago de Compostela hiriburuan dagoen tenplu apostolikoa da, urtero bisitari ugari jasotzen duena, tartean Done Jakue bidea egin duten erromesak, huraxe baita erromes horien joaneko bidaiaren helmuga. Bide hau funtsezkoa izan zen Erdi Aroko erresuma hispaniarrentzat garaiko mugimendu kulturaletan parte hartzeko, eta gaur egun, XX. mendean zehar biziberritu ondoren, nazioarteko erromesaldi-bide garrantzitsua izaten jarraitzen du. Kalisto II.a Aita Santuak 1122an emandako pribilegio batek adierazi zuen uztailaren 25a, Santiagoren jaieguna, igandean erortzen zen urte guztiak "Urte Santu" edo "Jubileu" izango zirela Compostelan. Pribilegio hau Alexandro III.a Aita Santuak berretsi zuen 1179an bere "Regis aeterni" buldan.

Santiagoko erdigunean dago kokatuta, Obradoiro enparantza zabalean. 1075ean hasi ziren katedrala eraikitzen, eta 1211n amaitu. Estilo nagusiak erromanikoa eta mende batzuk geroagoko barrokoa ditu. Tradizioak dioenez, Santiago apostolua hantxe dago lurperatuta, horregatik da tenplu apostolikoa. Done Jakueren ohorez eraikita dago.

1896an Interes Kulturaleko Ondare izendatua izan zen, eta katedralaren inguruan biltzen den Santiago de Compostelako hiri zaharra Gizateriaren Ondare izendatu zuen UNESCOk 1985ean. Bestalde, 2015ean, UNESCOk Espainiako Santiagoko bidea "Santiago de Compostelako bideak: Frantziako bidea eta Espainiako iparraldeko bideak" izendatzea onartu zuenean, banakako ondasunen artean sartu zen.

## Historia 
Historiak dioenez, Jesus Nazaretekoaren heriotzaren eta piztueraren ondoren, 33. urtean, apostoluek kristautasuna Europan zehar zabaltzeari ekin zioten. Iturri idatzien arabera, apostolu horietako batek, Santiago Nagusiak, kristautasuna predikatu zuen Iberiar penintsulan arrakasta handirik gabe. 44. urtean Jerusalemen martirioa jasan ondoren eta burua moztu, bere dizipuluek haren gorpuzkiak Hispaniara bidali zituzten harrizko ontzi batean, "aingeru" baten laguntzarekin. Hispaniako kristauen aurkako erromatarren jazarpenen ondorioz, hilobia III. mendearen inguruan abandonatu zuten. Kondairak dioenez, hilobia 814. urtean aurkitu zuen Pelayo izeneko ermitau batek, gauez mendi baten gainean argi arraro batzuk ikusi ondoren. 

Diotenez, hilobia aurkitu zen muinoa gaur egun Solovioko San Felix elizaren kokalekua da, Santiago de Compostelan kokatua. Ermitauak berehala deitu zion Teodomiro Iria Flaviako (gaur egungo Padrón) gotzainari, eta honek gertaera hau mirari gisa onartu eta Asturiasko Alfontso II.a erregeari jakinarazi zion, eta honek argiek adierazten zuten lekuan kapera bat eraikitzeko agindu zuen. Beste kondaira batek dio Alfontso erregea bera izan zela leku santu honetara joan zen lehen erromesa, nahiz eta ez dagoen hori frogatzen duen idatzirik, eta oso litekeena da hiri-kondaira bat besterik ez izatea. Ezohiko kapera hau eliza batek ordezkatu zuen 829an eta geroago estilo prerromanikoko beste eliza batek 899an, Alfontso III.a erregearen aginduz eraikia, Pixkanaka, lehen aldiz erromesaldi-gune garrantzitsu bihurtu zen. 997an, eliza zahar hura errauts bihurtu zuen Kordobako Kalifatuko armadako komandantea zen Almanzor emir arabiarrak. Elizako ateak eta kanpaiak, Kordobara kristauen sorbalden gainean eramaten zituzten, eta Meskita Handiari gehitu zitzaizkion. Askoz geroago, Gaztelako Fernando III.a erregeak Kordoba hartu zuenean 1236an, eta ate zein kanpai berberak preso musulmanek Toledoko Santa Maria katedralera eraman zituzten, bertan instalatzeko.

### Hilobiaren aurkikuntza 
[ezkerrera|thumb|Santiago apostolua ([Codex Calixtinus, 4t. folioa).]]
Galizian Santiago apostoluaren gurtzaren jatorria Goi Erdi Aroan dago. VII. mendearen amaieran, Santiago Nagusia lurralde horietan lurperatu zutela dioen kondaira, ebanjelizatu ondoren, Iberiar penintsularen ipar-mendebaldera zabaldu zen. Ideia hau Espainian "De Ortu et Obitu Patrum" tratatuaren bidez jasotzen da, Sevillako Isidororen eskutik, eta Ingalaterran Malmesburyko Aldhelm gotzainaren eskutik.

Gotzainak aurkikuntzaren berri eman zion Asturiasko erregeari, Alfontso II.a Garbiari, eta honek berehala joan zen bere gortearekin lekura eta hilobiaren inguruko lurrak eman zizkion gotzainari, gehi dagokien diru-sarrerak, eta hilerriaren gainean eliza txiki bat eraikitzeko agindu zuen (compositum), supra corpus apostoli ("Apostoluaren gorputzaren gainean"), bataiategi baten eta Salbatzaileari eskainitako beste eliza baten ondoan.

### Eliza 
1879an katedralaren absidearen azpian egindako indusketetan, López Ferreiro historialariak eta Miguel Payá y Rico artzapezpikuak zuzenduta, jatorrizko hilobiaren zimenduak aurkitu ziren, "Arca Marmarica" ​​izenekoak. Aldare baten hondakinak zeuden, harrizko fuste leun baten gainean zegoen lauza leun batez osatua. Hilobiak zortzi metro inguruko oinplanoa zuen alde bakoitzean, eta erdiko atal txikiago eta angeluzuzen bat zuen, harrizko bloke handiz eraikia. Kanpoko hormak harlanduzkoak ziren. Zutabeak atari bat eta granitozko lauzazko zorua zituen; erromatar mosaikozko ertz batek inguratzen zuen hilobiaren estalkia. Alfontso II.ak eliza eraikitzeko agindu zuenean, hilobiaren gelaxka zaharra errespetatu zen, zutabeak eraitsi eta horma bat eraiki zen marmolezko kutxaren ondoan, nabe itxurakoa eta abside txiki bat zituena, eta azkenik, guztia egurrezko teilatu batez estali zen.
thumb|Santiagoko katedralaren oinplanoa.

### Eliza aurre-erromanikoa 
Alfontso III.aren erregealdian, erromes kopurua gero eta handiagoa zela eta, elizaren tamaina txikia zenez eliza aurre-erromaniko berria, handiago bat eraikitzea erabaki zen. Hiru nabekoa eraiki zen, eliza zaharraren presbiterioa erabat absidean sartuta. Santiagoren eta bere dizipuluen hilobiak ukitu gabe utzi ziren. Salbatore Santuari eskainitako aldare bat jarri zen abside zentralean, eta alboko absideetan, San Pedroren aldarea eskuinean eta San Joanena ezkerrean. Kontsakrazioa handitasunez egin zen 899ko maiatzean, "errege familia, 17 gotzain, 14 noble eta beste dignatario batzuk" bertan zirela. Asturiasko Alfontso III.a erregearen dohaintza-eskritura katedraleko pergamino-liburu batean gordeta dago.​

### Eliza erromanikoa 
X. mendeko tenplua ere ez zen nahikoa Europako hainbat lekutatik Santiagora zihoazen erromesen etorrera gero eta handiagoa hartzeko. Alfontso VI.a Ausarta erregearen eta Diego Peláez apezpikuaren bultzadapean, 1075ean hasi zen katedral erromaniko handi baten eraikuntza, Bernardo Zaharrak eta bere laguntzaile Galperinus Robertusek gainbegiratuta, berrogeita hamar hargin ingururekin, Codex Calixtinus-en arabera. 
ezkerrera|thumb|Santa Sabella erreginaren erromesaldiaren isitsiera Santiagoko katedralera 1325ean.
Kluniako Ordenarekin lotutako erlijio-pertsonaiek Codex Calixtinus eta Historia Compostelana idatzi zituzten Diego Gelmírez artzapezpikuarentzat, eta Iberiar monarkek penintsularen iparraldean, batez ere Donejakue Bidearen inguruan, Kluniako monasterioen sare bat ezartzea eta zabaltzea nahiago izan zuten, eta horrek eraikin erromaniko handiak eraikitzea ekarri zuen. Alexandro III.a Aita Santuak berretsi zuen pribilegio bat eman zen, uztailaren 25a, Santiago Nagusiaren jaia, igandean zen urteetan, Erroman Jubileu Urteetan emandako dohain berberak, normalean hogeita bost urtean behin gertatzen direnak, Konpostelako elizan lor zitezkeela zehazten zuena. Hau da kontzesio-bulda zaharrena, "Regis aeterni", 1179an datatua. Bulda honek Kalisto II.a Aita Santuak emandako pribilegio bat berresten du.
thumb|"Compostela", Donejakue Bidea amaitu dela egiaztatzen duen ziurtagiria
XIV. mendean, Europako gizarte-iraultza handiek erromesaldi-fluxuak beste helmuga batzuetara desbideratu zituzten. Gainera, Errekonkistak Espainiako erreinuen ikuspegi ekonomikoa eta gobernu-zentroa hegoalderantz aldatu zuen. 1378ko Mendebaldeko Zismak kristautasuna kaltetu eta zatitu zuen. XV. mendeak, Kontinente Zaharrean gertatutako gertaera desatseginek markatuta —gerrak, gosetea, izurria eta uzta-galerak—, ez zuen asko lagundu erromesaldia berpizten. Hala eta guztiz ere, Europa osoko sinestun askok Apostoluaren hilobira bidaiatzen jarraitu zuten beren penitentzia egitera XIX. mendera arte. Historiografia tradizionalak Bidea ahaztura erori eta Aro Modernoan garrantzia galdu duela uste badu ere, erromes askoren bidaia-literaturak erakusten du Santiago nazioarteko debozio-helmuga izaten jarraitu zuela gutxienez XIX. mendera arte, XX. mendearen lehen hamarkadetan erromesaldia fenomeno askoz lokalagoa bihurtu bazen ere.

1993ko Urte Santutik aurrera, Galiziako gobernuak bere balioa handitzea erabaki zuen, erromes erlijioso tradizionalaren profila zuten pertsonei zuzendutako baliabide turistiko gisa bideratuz. Horrela, urte hartako Compostela ziurtagiriaren publizitate kanpaina handi bat abiarazi zen: "Xacobeo 93". Hobekuntza plan honi esker, ibilbidearen zatiak eta erromesentzako azpiegiturak leheneratu ziren, eta Bidea igarotzen den autonomia erkidegoen lankidetza lortu zen. Ondorioz, gezi horiekin, bieira maskorrekin, Santiago gurutzeekin eta beste seinale batzuekin markatuta dago. 1993an, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
thumb|Done Jakue bidearen hainbat adierazle
Zatiak ibilbide luzeko bideak (GR) dira, oro har berrogeita hamar kilometro baino gehiagokoak eta bi egun baino gehiagoko ibilaldietarako pentsatuak. Gezi horiak gidatzen dute ibiltaria. Katedralera iristen diren erromesek beren Bideko "kredentziala" erakutsi behar dute, bidea egin eta bertan zerrendatutako lekuetan egon direla frogatzen duena. "Compostela" elizako agintariek ematen duten ziurtagiria da, eta erromesei ematen zaie katedralean erromesaldia amaitzen dutenean. Lortzeko, gutxienez ehun kilometro egin behar dira oinez (berrehun bizikletaz edo zaldiz bidaiatzen bada). Erdi Aroan, "Compostela" induljentzia bide bat zen, arimaren purgatorioko denbora erdira murrizteko aukera ematen zuena, eta Compostelako Urte Santu batean lortzen bazen, indulgentzia osoa ematen zen.

Mendeetan zehar, Santiagora joateko hainbat erromesaldi bide ezarri dira. Espainian, bidea Somport (Via Tolosana) edo Orreagako (Nafarroa) mendateetan hasten da. Fededunak Santiagora iristeko bide asko dauden arren, ezagunenetako bat Frantziako Bidea da; aberastasun kultural eta artistiko handiko bidea da, eta urtero beste bide batzuk gehitzen zaizkio erromes berriek, bide historikoak aprobetxatuz eta berriak gehituz. Erromes kopurua urtez urte handitzen da.

## Katedralaren kanpoaldea 
ezkerrera|thumb|Katedral gunearen ikuspegi orokorraKatedralak bost fatxada ditu: Obradoiro aldekoa, iparraldean Azabachería-koa, ekialdean Quintanakoa, hegoaldean Zilargintzetako Atea eta Klaustrokoa. Obradoiro enparantzaren atarian *Pórtico da Gloria* izeneko eskultura erromanikoen multzo eder eta ezaguna dugu, XII. mendean amaitutako eliz atarian.

Fatxada bakoitzak bere laukiekin batera hiri-plaza handi bat osatzen du. Praza do Obradoiro plazako fatxada barrokoa Fernando de Casas Novoak osatu zuen 1740an. Era berean, estilo barrokokoa da Ferro Caaveiro eta Fernández Sarelaren Acibecharía fatxada, gero Ventura Rodríguezek aldatua. Esteban maisuak 1103an eraikitako Pratarías fatxada eta, batez ere, "Gloriaren Ataria" (*Pórtico da Gloria* galizieraz), eskultura erromanikoaren hasierako lana, Mateo maisuak 1188an amaitu zituen.

Ataripeak hiru erdi-puntuko arku ditu, elizaren hiru nabeei dagozkienak, pilastradun zutabe lodiek eutsita. Erdiko arkuak, beste biak baino bi aldiz zabalagoa denak, tinpanoa du eta erdiko zutabe batek banatzen du —mahaiburu batek—, Santiagoren irudikapena duena. Bertikalki, beheko aldea animalia fantastikoekin apaindutako zutabeen oinarriek osatzen dute, erdiko aldea Apostoluen estatuekin apaindutako zutabeek osatzen dute, eta goiko aldea hiru ateak koroatzen dituzten arkuen oinarria eusten du. Eskulturak Apokalipsiaren Liburutik eta Itun Zaharreko liburuetatik eratorritako hainbat sinbolo ikonografiko irudikatzeko balio du.

#### Tinpanoa 
[ezkerrera|thumb|[Pantokratoren tinpanoa Gloriaren Atarian]]
Tinpanoaren antolamendua Joan Ebanjelariak Apokalipsian (1. kapitulua, 1etik 18ra) egiten duen Kristoren deskribapenean oinarritzen da. Erdian, Pantokratora ageri da, Kristoren Maiestatearen irudiarekin, gurutziltzaketaren zauriak eskuetan eta oinetan erakusten dituela. Kristoren inguruan tetramorfoa dago, lau Ebanjelarien irudiekin, beren atributuekin: ezkerrean, goian San Joan eta arranoa eta behean San Lukas idiarekin; goian eskuinean, San Mateo zerga-biltzailearen kaputxa gainean eta behean San Markos eta lehoia.

Ebanjelarien bi aldeetan, Markos eta Lukasen atzean, lau aingeru daude alde bakoitzean, Kristoren Nekaldiaren instrumentuekin. Batzuk, zuzenean ukitu gabe, gurutzea eta arantzazko koroa (ezkerrean) eta lantza eta lau iltze (eskuinean) dira, beste batzuk zigortu zuten zutabea eta Ponzio Pilatok bere errugabetasuna aldarrikatu zuen ontzia. Aingeru hauen buruen gainean, dohatsuen arimen bi talde handi, berrogei guztira. Erdiko tinpanoaren arkiboltan Apokalipsiaren Zaharrak eserita daude, bakoitzak musika-tresna bat eskuan duela, Jainkoaren omenezko kontzertu bat prestatzen ariko balira bezala.

#### Janbak 
ezkerrera|thumb|200x200px|Gloriaren Atariko janbako apostoluak
Erdiko atearen eta alboko bi ateen zutabeetan, apostoluak irudikatzen dira, baita profetak eta beste pertsonaia batzuk ere, beren atributu ikonografikoekin. Guztiak beren kapitel propio batekin errematatuta daude, eta horrela animalia desberdinak eta hosto-motiboak dituzten giza buruak irudikatzen ditu. Irudi guztien izenak eskuetan dituzten liburuetan edo pergaminoetan daude.

Portikoaren lau zutabeak zimendu sendoetan oinarritzen dira, eta hauek animalia-talde desberdinak eta bizardun giza buruak irudikatzen dituzte. Historialari batzuentzat, irudi hauek deabruen irudiak dira eta bekatua zapaltzen duen aintzaren pisua (kasu honetan, portikoa) sinbolizatzen dute. Beste iturri batzuek interpretazio apokaliptikoa ematen dute, gerrak, gosetea eta heriotza (piztiek irudikatuta) erabiliz, gizakiaren adimenak bakarrik salba ditzakeen egoerekin (gizon zaharren buruak).

#### Alboko ateak 
[thumb|200x200px|Eskuineko atearen arkibolta [Azken judizio|Azken Judizioa da.]]
Eskuineko atearen arkuak Azken Judizioa irudikatzen du. Arkibolta bikoitza bi zati berdinetan banatuta dago. Egile batzuek buru hauek Mikel goiaingeruaren eta Kristoren irudiekin identifikatzen dituzte. Beste batzuentzat, Kristo-Epailea eta aingeru bat dira edo Jainko Aita eta Jainko Semea adieraz ditzakete. Buru hauen eskuinaldean, Infernua irudikatzen da kondenatuen arimak arrastaka eta torturatzen dituzten munstroen (deabruen) irudiekin. Ezkerrean Zerua dago hautatuekin, eta aingeru eta haurren irudiekin, arima salbatuak sinbolizatzen dituztenak.

Ezkerreko atearen arkuak Itun Zaharreko eszenak irudikatzen ditu, Salbatzailearen etorreraren zain dauden zintzoekin. Lehenengo arkiboltaren erdian Jainko Sortzailea dago, erromesa bedeinkatzen duena eta Egi Betierekoaren Liburua eskuan duena; bere eskuinean Adam (biluzik), Abraham (erakuslea altxatuta) eta Jakob daude. Haiekin batera Noe (Uholdearen bidez salbatutako gizateriaren aita berria) eta Esau edo Isaak eta Juda izan daitezkeen bi irudi daude. Jainkoaren ezkerrean Eva, Moises, Aaron, David erregea eta Salomon daude. Bigarren arkiboltan, goikoan, hamar irudi txikik Israelgo hamabi leinuak irudikatzen dituzte.
### Obradoiroren fatxada 
Fatxadaren aurrean dagoen Obradoiro plazak katedralaren eraikuntzan plazan lan egin zuten harginen tailerrari (galizieraz: obradoiro) egiten dio erreferentzia. "Aintzaren Ataria" (*Pórtico da Gloria*) eguraldiak eragindako hondamenditik babesteko da, eta fatxada honek zein dorreek hainbat erreforma izan dituzte XVI. mendeaz geroztik. XVIII. mendean Fernando de Casas Novoak diseinatutako egungo fatxada barrokoa eraikitzea erabaki zen. Leiho beiraztatu handiak ditu, Kanpaien eta Trinketaren dorreen artean kokatutako fatxada erromaniko zaharra argitzen dutenak. Erdiko gorputzaren erdian Santiago dago eta maila bat beherago bere bi dizipuluak, Atanasio eta Teodoro, guztiak erromes jantzita. Tartean, urna (aurkitutako hilobia irudikatzen duena) eta izarra (Pelagio ermitauak ikusi zituen argiak irudikatzen dituena) aingeruen eta hodeien artean. Eskuineko dorrean Maria Salome, Santiagoren ama, irudikatzen da, eta ezkerreko dorrean bere aita Zebedeo. Ezkerreko balustradak Santa Susana eta San Joan irudikatzen ditu eta eskuinekoak Santa Barbara eta Santiago Txikia.
thumb|Fatxadan erromes jantzitako Santiago Santua
Maximilianoren eskailerak fatxadara sartzeko aukera ematen du. XVII. mendean Ginés Martínezek egin zuen eskailera, eta estilo errenazentistakoa da, Farneseko Jauregian inspiratuta. Erroma itxurakoa da, eta bi arrapala ditu, Mateo Maisuaren XII. mendeko kripta erromaniko zaharrerako sarrera inguratzen dutenak, herrian "Katedral Zaharra" deitzen dena. Manuel Gago Mariñoren arabera, Austriako Maximilianok eraikitako katedralaren Maximilianoren eskaileraren oinarrian dauden eskulturak ere Clavijoko guduarekin lotuta daude.

Obradoiroren fatxadaren planoaren eta atari erromaniko zaharraren (Aintzaren Ataria) artean nartex estali bat dago. Fatxada hau katedralaren eta Santiago hiriaren ikur bihurtu da. Horrela, Espainiako 1, 2 eta 5 zentimoko euro txanponen atzealdean ere grabatua izan da.

### Hegoaldeko fatxada edo "Das Pratarías" 
Zilargintzetako fatxada (galizieraz *Pratarías*) Santiagoko katedralaren transeptuaren hegoaldeko fatxada da; katedralean kontserbatzen den fatxada erromaniko bakarra. 1103 eta 1117 artean eraiki zen eta ondorengo urteetan katedralaren beste atal batzuetako elementuak gehitu zaizkio. Plaza katedralak eta klaustroak bi aldeetatik mugatzen dute. Katedralaren ondoan "Kabildoaren Etxea" (*Casa do Cabido*) dago.
thumb|Pratarías fatxada erromanikoa, 1103 eta 1117 artean eraikitako bigarren elizaren arrastoak dituena.
Bi sarrera-ate ditu, degradazioan, arkiboltekin eta tinpano historikoekin. Arkiboltak hamaika zutabeen gainean daude lotuta, hiru marmol zurizkoak dira (erdikoak eta izkinak) eta gainerakoak granitozkoak. Erdian hamabi profeten eta alboko Apostoluen irudiak daude. Tinpanoetan friso handi bat dago, goiko gorputzetik mentsula groteskoek eusten duten zerrenda batek bereizita; solairu honetan arkibolta erromanikoekin apaindutako bi leiho daude.

Ezkerreko atearen tinpanoan Kristo ageri da, deabru talde batek tentatua. Eskuinean, emakume erdi-biluzik bat dago, eskuetan burezur bat duela, Eva edo emakume adulteroa izan daitekeena. Irudi hau ez dago belauniko otoitz egiten, bi lehoiren gainean eserita baizik. Markoak San Andres eta Moises dira. Ezkerreko kontrahorman, Bibliako David erregea bere tronuan eserita, hankak gurutzatuta, bere arroparen oihal mehearen bidez zeharrargi ikusten dena, eta errebek baten antzera jokatzen, gaizkiaren gaineko garaipena pertsonifikatzen du eta Esteban maisuak zizelkatu zuen lan erromaniko bikaina da. Adamen sorkuntza eta Kristoren bedeinkapena ere ageri dira. Irudi horietako asko iparraldeko fatxada erromanikotik edo Paraísotik datoz, eta fatxada honetan XVIII. mendean jarri ziren.

Eskuineko atearen tinpanoan Kristoren Nekaldia eta Magoen Adorazioko hainbat eszena daude. Markoetako batean harria jarri zeneko oroitzen duen inskripzioa dago:

ERA / IC / XVI / V IDUS / JULLII

Erregistroak erromatar egutegia jarraitzen du, Espainiako aroaren kalkuluaren arabera, 1078ko uztailaren 11ri dagokiona. Azeri bat untxi bat jaten duen irudi ezezaguna eta, honen aurrean, gaizki jantzitako emakume bat animalia bat magalean duela. Berenguela dorrearen horman eutsirik, Evaren sorkuntza, Kristo tronuan eta Isaaken lotura irudikatzen dituzten beste irudi batzuk agertzen dira.

Fatxadaren goialdean XVIII. mendeko Santiagoren estatua bat dago, eta oinetan bi errege otoitzean daudela: Asturiasko Alfontso III.a eta Leongo Ordoño II.a. Erdian Fedearen estatua dago.

### Ekialdeko fatxada edo "Da Quintana" 
thumb|210x210px|Errege atea
Quintana enparantzara ematen duen katedralaren fatxadak bi ate ditu: "Errege Atea" (*Porta Real*) eta "Ate Santua" (*Porta Santua*). Porta Realaren eraikuntza, barrokoa, José de Vega y Verdugoren eta José de la Peña de Tororen zuzendaritzapean hasi zen 1666an, eta Domingo de Andradek amaitu zuen 1700ean. Bertan bi solairuko leihoak hartzen dituzten zutabe batzuk daude, pinakulu handiak dituen balaustrada bat eta Santiagoren zaldizko estatua duen edikulu bat, fruta-multzo apaingarriekin eta trofeo militar handiekin apainduta. Espainiako erregeak ate honetatik sartzen ziren katedralera, hortik datorkio izena, eta errege-armarria du ateburuan.

Ate Santua (*Porta Santa*) edo "Barkamenaren Atea" (*Porta do Perdón*) eskaileretatik hurbilen dagoena da. Normalean hesi batekin ixten da eta Santiago urte santuan bakarrik irekitzen da (Santiago eguna, uztailaren 25a, igandea den urteetan). Zazpi ate txikietako bat zen eta San Pelagiori eskainia zegoen (horren izena du aurrean dagoen komentu batek). Ate honen gainean, nitxo batzuek Santiagoren irudia dute, bere dizipulu Atanasio eta Teodoro alboan zituela. Atearen behealdean eta alboetan, Mateo maisuaren harrizko koru zaharretik datozen hogeita lau profeta eta apostoluen irudi (Santiago barne) zeuden. Ate honen barruan, patio txiki baten bidez, benetako Ate Santua dago, elizaren absideko anbulatorioan sartzen dena.

### Kanpai-dorreak 
thumb|Kanpandorrea (ezkerrean) eta karraka dorrea (eskuinean), berritutako harrizko teilatutik ikusita.
Katedralaren fatxada nagusiko lehen dorreak erromanikoak ziren (Obradoiroren egungo fatxada). "Campasen Dorrea" (*Torre das Campás*) deitzen zaie eta Epistolaren aldean (eskuinean) kokatuta dago, eta Torre da Carraca Ebanjelioaren aldean (ezkerrean).  Biek 75 eta 80 metro arteko altuera dute.

Dorrearen lehen zatia XII. mendean eraiki zen, baina XV. mendean hainbat aldaketa egin ziren eta Frantziako Luis XI.a erregeak 1483an hamahiru kanpaietatik bi handienak eman zituen.

XVI. eta XVII. mendeen artean bere egituran  okerdura bat antzeman zen, eta ondorioz dorreak kontrahormekin indartu behar izan ziren, 1667 eta 1670 artean. Kanpaiak zituzten dorreak José de la Peña de Torok (1614–1676) egin zituen estilo barrokoan, eta Domingo de Andradek amaitu zituen. Dorreen arkitekturak perspektiban efektu handia du, lerro bertikalekin eta solairuen sekuentziazioarekin.

### Iparraldeko Dorrea edo "Da Carraca" 
ezkerrera|thumb|Da Carraca Dorrea
Obradoiroren fatxadaren ezkerrean dago, eta –bere bikotekidea bezala– erromaniko garaiko dorre zaharrago baten kontrako aldean eraiki zen. Fernando de Casas Novoak diseinatu zuen 1738an, XVII. mendeko Peña de Toro eta Domingo de Andraderen kanpai-dorreak imitatuz: barrokoaren apaingarri mota guztiak zituzten, fatxada osoari arkitektura bateratzailea emanez.

2010eko apirilean, txirrinka zaharraren erreplika bat instalatu zen, zaharberritzea ezinezkoa izan baitzen, eta katedralaren museoaren parte bihurtuko da. Berria tresna zaharraren kopia fidela da eta gaztainondo egur mota berarekin egina dago. Lau erresonadore angeluzuzen ditu, bakoitzean kanabera bana dutenak, eta ardatz hortzdun batean biratu eta jotzean, soinua ateratzen dute. Kanaberak gurutze forman antolatuta daude, eta beso bakoitzak bi metro baino zertxobait gehiago neurtzen du. Antzinako tresna hau, gaur egun liturgian zaharkituta dagoena, Aste Santuko ospakizunetan jotzen zen Jesusen heriotzagatiko doluaren ikur gisa, hausnarketa aldi honetan kanpaien soinua isilarazteko. 

### Erlojuaren Dorrea, "Torre Da Trindade" edo "Berenguela" 
thumb|Berenguela
Erlojuaren Dorrea, "*Torre Da Trindade*" edo "*Torre Berenguela*" ere deitua, Pratarías plazaren eta Quintana plazaren elkargunean dago. Tradizionalki, eraikuntza 1316an hasi zela uste da, Rodrigo del Padrón artzapezpikuaren eskariz, defentsa dorre gisa. Hil ondoren, bere ondorengo Bérenger de Landore artzapezpikuak jarraitu zuen lanean, nahiz eta data horiek egile batzuek zalantzan jartzen dituzten. Katedralaren maisu nagusi bihurtu zenean, Domingo de Andradek eraikuntzarekin jarraitu zuen, eta 1676 eta 1680 artean bi solairu gorago altxatu zuen. Hainbat egitura erabiliz, diseinu harmoniatsu eta apaingarria lortu zen, piramide formako koroa batekin eta azken elementu gisa linterna batekin, lau bonbilla etengabe piztuta zituela. 75 m-ra iristen da.

1833an, Andrés Antelok erloju bana jarri zuen dorrearen alde bakoitzean, Rafael de Vélez artzapezpikuaren enkarguz. Mekanismoaren barruan bi kanpai ditu, bata orduko kanpaia, Berenguela izenekoa, eta bestea laurdeneko kanpaiak markatzen dituena. Bi kanpai hauek Güemes Sampedrok urtu zituen 1729an. Berenguelak 255 zm-ko diametroa eta 215 zm-ko altuera ditu, gutxi gorabehera 9.600 kg-ko pisua duela, eta kanpai txikienak 1.839 kg-ko pisua du, 147 zm-ko diametroa eta 150 zm-ko altuera. Jatorrizko bi kanpaiak pitzatu egin ziren, eta horren ondorioz ordezkatu egin behar izan zituzten. Gaur egungo erreplikak Eijsbouts etxeak Asten-en (Herbehereak) urtu zituen 1989an, eta katedralean 1990eko otsailean jarrti ziren.

Donejakueren Urte Santua denean, erromesek katedralera  Ate Santutik (*Porta Santa*) sar daitezke indulgentzia osoa lortzeko. Urte Santua, Berenguela dorreko linterna urte osoan piztuta egoten da, eta argiak itsasargi gisa jokatzen du erromesak katedralera gidatzeko.

## Katedralaren barnealdea 
thumb|Erdiko nabearen ikuspegi orokorra
ezkerrera|thumb|Katedralaren barnealdearen ikuspegia, alboko nabeetako zutabeak eta triforioa erakusten dituena.
Eraikinaren egitura zortzi mila metro koadroko azalera batean dago.  Katedrala 97 m luze eta 22 m altu da. Jatorrizko barrualde erromanikoa, gurutze itxurakoa eta kanoi-gangaduna, mantentzen du. Nabe bat, bi alboko koru, transeptu zabal bat eta kapera erradialak dituen korua ditu. Beste eliza garrantzitsu askorekin alderatuta, katedral honen barrualdeak soiltasunaren lehen inpresioa ematen du, barrura sartu eta organo bikaina eta koruaren oparotasuna ikusi arte. Espainiako eliza erromaniko handiena da, eta Europako handienetakoa.

Kanoi-gangadun nabeak eta gurutze-gangadun pasabideek hamaika bao dituzte. Eta transeptu zabalak, berriz, sei bao ditu. Multzokatutako pilare bakoitza erdi-zutabeek inguratzen dute, eta horietatik hiruk alboko pasabideen gurutze-gangak eta arku-gangen habearteak eusten dituzte, eta laugarrenak gangaren malgukiraino iristen da. Argiztatutako galeriak, altuera nabarmenean, elizaren inguruko alboko pasabideen gainetik doaz. Transeptuaren erdian kokatutako linterna-dorrea gotikoa da eta erromaniko zaharra ordezkatu zuen.

Katedrala argiztatzen dute erromaniko garaiko alboko nabeen bi mailetako leihoek daude. Kapera nagusikoak polilobulatuak dira, eta anbulatoriokoak, berriz, begi-leihoak. Barnealdeko apaingarriak absideko kapitel historiatuetan eta galeriako landare-apaingarrietan ikus daitezke.

### Koruak 
#### Harrizko korua 
ezkerrera|thumb|Mateo maisuaren harrizko korua
Mateo maisuak eta bere tailerrak 1200 inguruan eraikitako harrizko koru batek nabearen lau bao hartzen zituen. Forma angeluzuzenekoa eta gandorra zuena, bere zeremonia-eserlekuak eraikinen artean jarritako apostolu eta profeten irudiekin apainduta zeuden, Jerusalem zerutiarra irudikatuz. 1603an katedraletik desmuntatu zuten egurrezko batekin ordezkatzeko, eta bere piezak beste helburu batzuetarako erabili ziren, baita harlanduzko gisa ere. Harrizko koru honetako apostoluen, profeten eta patriarken hogeita lau eskultura daude Quintana enparantzara ematen duen fatxadako atean. Katedralean egindako hainbat indusketa eta zaharberritze proiektutan, koruari dagozkion piezak aurkitu dira eta orain katedralaren museoan daude ikusgai.

Katedrala 1211ko apirilaren 21ean kontsakratu zutenean, korua amaituta egongo zen, eta hain abagune solemne horretan inauguratu zen. Eraikuntza teknika, eskulturen estiloa eta konposizioa Atariaren lanarekin bat datoz, eta honetan bezala, Mateoren zuzendaritzapean gutxienez lau artista ezberdinen eskua nabaria da. Mateori kanpoko fatxada koroatzen zuten gutxienez bost eskultura egozten zaizkio: Jeremias, Obadias, Mikeas, Nahum eta Axeo. Koruak "Jainkoaren hiria" (*Civitas Dei*) trinkoa eta hormaz inguratua osatzen zuen, tenplu baten barruan beste tenplu bat osatuz (San Agustinen hitzetan), mezu teologiko konplexu eta landu batekin, Gloriaren Atariak zuen bezala.thumb|Ate Santua, koru zaharreko 24 irudiekin.Koruaren suntsipena ez zen etorriko Juan de Sanclemente artzapezpiku izendatu zuten arte. Antonio López Ferreiroren arabera "*Koruko atzeko atea ixteko gogo handia zuen, aulki pontifikala bertan jartzeko*". Garai hartan, artzapezpiku-aulkia koruaren iparraldeko aldean zegoen (kantuaren korua; hegoaldeko aldea dekanoaren korua zen bitartean), eta badirudi bere eserlekuaren alboko kokapena duintasunik gabekoa zela uste zuen, eta horrek azaltzen du koruko atea ixteko eta bere aulkia han, erdian, jartzeko zuen obsesioa. Gainera, agerikoa zen errenazimentuko koru batekin amesten zuela. 1594an, atzeko korua handitzea adostu zen, aulki gehiagorekin, Gregorio Español eta Diego Solís-i enkargatu zietenak. Ez dakigu zenbat aulki egin ziren edo jarri ziren ere, nahiz eta hala izan zela adierazten duten zantzuak dauden, eta horrek koruaren babespean eta zeharkako aldea eraitsi behar izan zuela aulki berriak koru transfrontairuko fatxadaren atzealdean jartzeko.

Hala ere, egurrezko aulkien eta harrizko koruaren arteko bizikidetza aldi baterako egoera bat baino ez zen izan. 1599ko uztailaren 20an, Sanclemente artzapezpikuak azkenean lortu zuen kapitulua ados jartzea: "*horregatik, koruaren erdian artzapezpiku-aulkia egin eta gainerako aulkiak itxura hobean egin, korua argi eta nahikoa argi geratuz. Eta artzapezpiku jaunak ikusita, esan zuen, korua eraiki zelako, jaunak bere burua behartu zuela eta koruan zegoena baino argi eta argitasun gehiago emango zuela eta, geratzen ez bazen, jaunak, bere kontura, bere aulkia eta beharrezko guztia berreraikiko zuela koruak gaur egun duena baino argi eta argitasun gehiago izan zezan*”. Santiago apostoluaren soldadu eta kronistak, Mauro Castellá Ferrer-ek, suntsipenaren lekuko izan zenak, 1605ean honakoa idatzi zuen: "Espainian existitzen zen antzinako korurik ederrena suntsitu da".

#### Egurrezko korua 
Egurrezko koruko eserleku berriak Juan Davila eta Gregorio Español eskultoreen lana izan zen, Juan de Sanclemente artzapezpikuak XVII. mendearen hasieran enkargatuta. Aurreko koruko eserlekua desmuntatzea erabaki zuen artzapezpiku-tronua jartzeko, zaharrak falta baitzuen, eta Trentoko Kontzilioko dekretuetara egokitzeko. Davilaren diseinuaren arabera eraiki zen, bi eserleku-ilara zituela. Lehenengo ilarak hogeita hamabost eserleku ditu, bizkarraldeak erdi-gorputzeko irudiekin apainduak, eta bigarren ilarak berrogeita bederatzi, zutik dauden apostoluak, profetak, elizako doktoreak, martiriak eta beste santu sortzaile eta tokiko batzuk irudikatzen dituztenak. Bigarren mailaren erdian kokatutako artzapezpiku-tronua multzoaren buru da. Katedralaren erdiko nabean espazio bat okupatu ondoren, 1945ean desmuntatu eta San Martin Pinario monasteriora eramatea erabaki zen, eta bigarren lekualdatze bat Sobradoko Santa Maria monasteriora 1973an. Bidaia hauek koruko eserlekuei kalte handiak eragin zizkieten, beraz, 2002an zaharberritzea eta San Martin Pinario monasterioan berriro muntatzea erabaki zen.

### Kapera Nagusia 
thumb|Aldarea eta kapera nagusiaJatorriz erromanikoa zen kapera nagusia, baina barroko garaian berritu zuten José de Vega y Verdugo maisu berriaren aginduz, Inozentzio X.ak eskatuta. Sarreran, alde banatan errenazimentuko pulpituak daude, apostoluaren bizitzako eszenekin, Juan Bautista Celmak 1578an margotuak. XVII. mendeko baldakin bat, aingeruek eusten dutena, eta nitxo barroko bat ere badaude. Aldarea Domingo Antonio de Andradek eraiki zuen apostoluaren hilobiaren gainean, eta santuaren hiru irudikapen jarri zituen bertan. Nitxoaren barruan, XIII. mendeko Santiago eserita dagoen harri polikromatuko irudi bat dago, erromes gisa jantzita, harribitxiz apaindutako zilarrezko kapa batekin; aldarearen atzealdera igo daiteke santuaren besarkada tradizionala egiteko. Tabernakuluaren gainean Santiagoren zaldizko estatua bat dago, eta lau erregek omentzen diote: Alfontso II.a, Ramiro I.a, Fernando Katolikoa eta Filipe IV.a. Azkenik, izkina bakoitzean bertute kardinalen irudikapen bat dago: zuhurtzia, justizia, sendotasuna eta neurritasuna. Antonio Monroy artzapezpiku mexikarra izan zen aldarearen aurrealdea, tabernakulua, kustodioa eta Sortzez Garbiaren irudia eraikitzeko zilarra eman zuen mezenasa.

### Hilobi-kripta 
thumb|Katedraleko kriptan dagoen erlikia-ontzia|ezkerrera
Tradizio katolikoaren arabera, Santiagoren eta bere bi dizipuluen, Atanasioren eta San Teodororen, hilobia santutegiaren azpian dago. Erromesen azken helmuga da hau.
thumb|Santiago apostoluaren gorpuzkiak dituen urnaren erdiko zatiaren xehetasuna
Ingeles kortsarioen, batez ere Francis Drake-ren, erasoaldien beldurrez, 1589an A Coruñan lehorreratu ondoren Compostela mehatxatu zuelako, Juan de Sanclemente artzapezpikuak erlikiak urte berean mugitzeko eta elizako absideko zoruan ezkutatzeko agindu zuen, kapera nagusiaren ondoan. Denborarekin, leku hau ahaztu egin zen, eta 1879ko urtarrilean, Miguel Payá y Rico kardinalak erlikiak berreskuratzea erabaki zuen. Hainbat indusketa egin ziren absidearen eremuan hezurrak zituen urna bat aurkitu zen arte. Santiagoko Unibertsitateak aztertu ondoren, Egoitza Santuak prozesu bat hasi zuen, eta prozesu horren amaiera Leon XIII.a Aita Santuak 1884an "Deus Omnipotens" bulda eman zuenean autentifikatu zituen.

Kripta berritu egin zen erlikiak estilo erromanikoko zilarrezko erlikia-ontzi berri baten erakusteko. Irudi nagusia mandorla baten barruan zegoen "Maiestas Domini" zen, tetramorfoak eta apostoluek inguratuta. José Losadak 1886an diseinatutako erlikia-ontzi hau marmolezko aldare batean jarri zen.

Katedralaren aldarearen azpian gordetako gorpuzkiak autentifikatzeko prozesuan egindako ikerketak egin arren, eta hainbat egilek haien baliozkotasuna defendatzen duten arren, benetakotasun hori hainbat alditan zalantzan jarri da, Claudio Sánchez-Albornoz historialari espainiarrak barne.

### Pilarren kapera 
thumb|Pilarren kaperako erretaula
Kapera hau San Andres eta San Fruktuosoren kaperak elkartuz sortu zen, Diego Gelmírez artzapezpikuaren aginduz eraikiak. Antonio Monroy artzapezpikuak berreraiki zuen, sakristia gisa erabiltzeko. Lana Domingo de Andrade y Novoari eman zion 1694an, eta Fernando de Casas maisu berriak jarraitu zuen, azken hau 1712an hil ondoren. 
[ezkerrera|thumb|Pilarren kaperako [Ganga (arkitektura)|ganga]]
Erretaula Romayk egin zuen Casasen diseinuari jarraituz. Pilarreko Ama Birjinaren irudi nagusia harriz zizelkatua dago eta, besteak beste, Domingo, Sebastian, Tomas Akinokoa eta Joanes Bataiatzailearen irudiak ditu. Ganbaran, Pilarreko Ama Birjinaren Santiagori agerpena  Juan Antonio García de Bouzas margolari konpostelarrak egina dago.

1719an, berak gainbegiratu zuen kapera osoa apaintzeko, marmol eta jaspe imitazioa erabiliz. Antonio Monroy artzapezpikuaren hilobia ere hemen dago, otoitzean irudikatuta, Diego Fernández de Sandek zizelkatua. Kaperak kupula oktogonala du, motibo militar eta heraldikoen tailuekin apaindutako linterna batekin. Sakristia gisa erabili zen 1879ra arte, Miguel Payá y Rico kardinalaren aginduz, soilik kapera bihurtu zen arte.

### Mondragonen kapera 
[ezkerrera|thumb|Kristo Hilaren gaineko Intziria, [terrakotazko erliebea, Mondragón kaperan]]
Pietatearen Kapera, Mondragón Kapera bezala ezagutzen dena, 1521ean Juan de Mondragón kanonigoak Alonso de Fonseca y Ulloa artzapezpikuaren lizentziarekin sortua eta hurrengo urtean amaitua, XVI. mendeko gotiko flamigero estilokoa da. Bereziki aipagarria da Gurutzetik Jaitsiera edo Kristo Hilaren gaineko Intziria terrakotazko erliebea, 1526ko Miguel de Sevillaren lana.

### Azuzenaren edo San Pedroren kapera 
Ate Santuaren ondoan kokatua, anbulatorioko hurrengo kapera, lehen San Pedroren kapera eta geroago Liliaren kapera deitzen zena, Mencía de Andradek sortu zuen 1571n. Juan Bautista Celmaren irudi etzana duen haren hilobia ere kaperan dago. Erretaula barrokoa Fernando Casas Novoak diseinatu eta Francisco de Moasek eraiki zuen 1731n. Azuzena Ama Birjinaren eta San Pedro, Jose, Juda Tadeo eta Casciako Rita santuen irudiak ditu. Aipagarriak dira, halaber, 1998an zaharberritze baten ondoren aurkitutako horma-irudiak, Juan Bautista Celmak eginak, *San Pedroren Gorespena* eta San *Pauloren Konbertsioa* irudikatzen dituztenak.
[thumb|XVI. mendeko [erretaula Salbatzailearen kaperan]]

### Salbatzailearen kapera 
Kapera hau, anbulatorioaren erdian kokatua, XI. mendean hasi zen katedral erromanikoaren eraikuntza Bernardo Zaharra maisu eraikitzailearen agindupean. Horren froga dira kapera sarreraren gaineko arkuko bi kapiteletako inskripzioek. Kapitel batek Alfontso VI.a erregea irudikatzen du, eta besteak bi aingeru erakusten ditu, honako hau dioen bandera eusten:

REGNANTE PRINCIPE ADEFONSO CONSTRVCTVM OPVS - "Lan hau Alfontso printzearen erregealdian egin zen".

Diego Peláez apezpikua irudikatzen duen beste kapitelean, aingeruek honaok inskripzio eusten dute:

TEMPORE PRESVLIS DIDACI INCEPTVM HOC OPVS FVIT - "Lan hau Diego apezpikuaren garaian hasi zen".

Kapera honek estilo platereskoko marmol polikromatuko erretaula bat ere badu, Alonso Fonseca y Ulloa artzapezpikuak XVI. mendearen hasieran enkargatua. Erretaula honek Salbatzailearen, Jainkoaren Ama Haurrarekin eta Santiago Erromesaren irudiak ditu.

### Andre Maria Zuriaren kapera 
Andre Maria Zuriaren kapera, España familiaren kapera ere deitua, bere sortzailearen, Juan de Españaren (hilobia kapera honetan dago) eta bere familiaren omenez izendatu dute, ondorengorik gabe hil zirenean, Pedro de Arosari utzi baitzioten. Bere erretaula neogotikoa 1906koa da, eta erdian Andre Maria Zuriaren irudi barrokoa du, Gregorio Fernández Prietoren 1747ko eskultura bat. Albo batean Montserrateko Ama Birjinaren irudia dago. Zilarginen gremioak San Eligio gurtzen du kapera honetan.

### San Joanen kapera 
ezkerrera|thumb|San Joanen kapera
San Joanen kapera, aurretik Santa Susanari eskainia, Diego Gelmírez artzapezpikuak sortu zuen santu hau gurtzeko. Bere erretaulan XV. mendeko San Joanen irudia eta Mariñasen (1902) Santa Susana eta Calzadako Santo Domingoren lan modernoak daude. Kaperan, zoruan, Miguel Novoa Fuente gotzainaren hilobia eta Juan de Sanclemente artzapezpikuaren arreba ere badaude.

### Maria Sortzez Garbiaren kapera 
Maria Sortzez Garbiaren kapera, Lehen Mezaren kapera ere deitua, kanonigoek bertan "missa prima" ospatzen zutelako, Juan de Álavasek berritu eta diseinatu zuen 1525ean, eta Sortzez Garbiari eskaini zion. Bere irudia XVI. mendean Cornelis Holandakoak egin zuen harri polikromatuan. Aldare bikoitzeko erretaula Simón Rodríguezen lana da, eta ezkerreko aldareko Gurutzetik Jaitsieraren irudia Diego Fernández de Sanderena, guztia 1721ean amaitua. Domingo Antonio de Andrade arkitektoa zoruan lurperatuta dago.

### San Bartolomeren kapera 
thumb|San Bartolome kaperako erretaula. Erdian, Kontseilu Onaren Ama Birjina; eskuinean, Santiago Erromesa; eta ezkerrean, San Bartolome.|227x227px
Kaperak, aurretik Fede Santuaren Kapera deitzen zenak eta gaur egun San Bartolomeren Kapera denak, marmol polikromatuko erretaula plateresko bat du, Mateo Arnao artista flandriarraren lana. Erdian, Kontseilu Onaren Ama Birjinaren irudiak ditu, San Bartolome eta Santiago Erromesaren irudikapenek inguratuta. Kaperan bertan dago, halaber, Arnao maisuaren hilobi errenazentista, 1521ean hil zen Diego de Castillaren gorpuzkiak dituena, Pedro I.a Krudelaren birbiloba zena.

Hilobiak kapa batekin jantzitako eta brodatuekin apaindutako figura etzan bat irudikatzen du. Burua bi burkoren gainean dago, eta oinak lehoi baten gainean. Jarraian, inskripzio bat dago:

"*Hau hildakoaren laudorio bat da, eta partzialki bere erretratu espirituala osatzen du, bere maila, ospea eta estatusa nabarmenduz*." 

Sarkofagoaren gainean Jesusen Piztueraren behe-erliebe bat dago.

### Espiritu Santuaren kapera 
ezkerrera|thumb|265x265px|Bakardadeko Ama Birjinaren irudia (1666) Espiritu Santuaren kaperan
Espiritu Santuaren kapera Kortizela eliza-kaperaren sarreratik gertu dago, iparraldeko transeptuan. XIII. mendearen amaieran sortu zen, hamabi klerigorentzako zuzkidurarekin. XV. mendean, Álvaro de Isorna artzapezpikuak "Espiritu Santuaren prebendario" titulua eman zien, besteak beste, Ama Birjinari Salve Regina abesteko betebeharrarekin. XIII. eta XVI. mendeetako hilobi bikainak bereziki aipagarriak dira kapera honetan. XIV. mendean handitu eta ondoren hainbat alditan berritu zuten.

### Kortizelaren kapera 
[thumb|200x200px|Kortizela kaperako atearen [Tinpano (arkitektura)|tinpanoa]]
Jatorriz Santa Mariari eskainitako otoitz-etxe bat zen, Kortizela izenekoa, eta IX. mendean suntsitu zuten. Anteltaresko San Pelayoren jatorrizko monasterioa haren hondakinen gainean eraiki zen, izen hori eman ziolako Asturiasko eta Galiziako Alfontso III.aren basilikako absideari atxikita zegoelako. Almanzorren 995eko erasoaldian partzialki suntsitu zuten. XII. eta XIII. mendeetan berreraiki zuten eta XVIII. mende inguruan katedralaren diseinuan integratu zen; kapera honetara iparraldeko transeptuko pasabide batetik sartzen da.

Erromanismoko atea hainbat arkiboltaz osatuta dago, landare-motibo eta zoomorfikoekin apaindutako zutabe eta kapitelekin, eta tinpanoak Errege Magoen Adorazioa irudikatzen du. Kaperak hiru nabe ditu, erdi-puntuko arkuek bereizita, zutabe eta kapiteletan landare-motiboekin apaindutako zutabeak dituztenak. Ekialdeko muturreko absideak xake-taula itxurako leiho bat du. Eskuineko nabean Gonzalo Eans kardinalaren hilobia dago, 1342an hil zena, bere irudi etzana diamante-puntekin apaindutako moldura duen arku zorrotz baten azpian jarrita.

### Jaunartzearen kapera 
[ezkerrera|thumb|200x200px|[Jaunartzearen kapera.]]
Bihotz Sakratuaren Kapera bezala ere ezaguna, Ebanjelioaren aldeko nabean dago; sarrerako horman Barkamenaren Ama Birjinaren alabastrozko irudi bat dago. Kapera hau Lope de Mendozak sortu zuen 1451n, bere hilobi gisa. XVIII. mendean, Bartolomé Rajoy artzapezpikuaren agindupean berritze lanak egin zituen, Miguel Ferro Caaveiro arkitektoak kapera gehiena estilo neoklasikora eraldatuz, zortzi zutabe jonikok eusten dioten kupula bat gehituz. Erretaula Francisco de Lensena da eta Elizako Doktoreen lau irudi ditu, Astorgako Gregorio Españolek eta gaztelar jatorriko Juan Dávilak sortuak, katedralaren koruko eserlekuak ere landu zituzten 1599 eta 1608 artean, gaur egun Sobrado del Obispo monasterioan daudenak. Rajoy artzapezpikuaren hilobia kaperaren eskuinaldean dago, eta ezkerrean Lope de Mendoza artzapezpikuarena.
thumb|Burgosko Kristoa

### Burgosko Kristoren Kapera 
Burgosko Kristoren Kaperak bere izena 1754an Burgosen artista anonimo batek egindako Kristoren irudi bati zor dio. Pedro Carrillo y Acuña artzapezpikuak sortu zuen hileta-kapera gisa, eta otoitz egiten ari den haren eskultura kaperaren ezkerreko aldean dago. Melchor Velasco y Agüerok eraiki zuen 1665ean, gurutze grekoko oinplanoarekin eta kupula kasetoidunarekin. Melchor de Pradok egindako bi aldare alboko estilo barroko ditu; eskuineko aldareak Maria Salome bere seme Santiago eta Joanen alde Kristoren aurrean bitartekari egiten duen Ebanjelioko eszena irudikatzen du, eta ezkerreko aldareak Jesus ukatu ondoren negarrez dagoen San Pedroren eszena erakusten du.

### Erlikien Kapera 
Kapera hau 1520 eta 1535 artean eraiki zen, Alonso de Fonseca y Ulloa artzapezpikuak enkargatuta eta Juan de Álava arkitektoak (Juan Gil de Hontañónen dizipulua) diseinatuta, ganga gurutzatua sortuz. Erlikia bilduma garrantzitsu bat dauka, Erdi Aroan hasi zena, katedralaren hainbat gotzainen gorpuzkiak gordetzeko erabiltzen zenean. Erlikia-ontziak 1924ko erretaula neogotiko batean daude ikusgai, Rafael de la Torrek diseinatua, Bernardo Cabrera eta Gregorio Españolen 1630eko aurreko bat ordezkatuz, 1921ean sute batek partzialki suntsitu zuena, nahiz eta erlikia-ontziak eta haien edukia kalterik gabe geratu.

### Panteoi Erreala 
Kapera honetan hainbat hilobi daude, 1535ean Santa Katalinaren kaperan zuten jatorrizko kokapenetik mugituak. Mende bat geroago, arku-nitxoak eraiki ziren kaperaren hormetan, honako hauen hilobiak gordetzeko:

* Borgoinako Raimundo (1050–1107), Urraka I.a Gaztela eta Leongo erreginaren senarra eta Alfontso VII.a enperadorearen aita, eta
* Berenguela Bartzelonakoa (1108–1149), Gaztela eta Leongo erregina ezkontidea, Alfontso VII.aren emaztea eta Erramun Berenguer III.aren alaba,
* Fernando II.a Leongo erregea (1137–1188), eta Alfontso VII.a enperadorearen semea,
* Alfontso IX.a Leongo erregea (1171–1230), eta Leongo Fernando II.aren semea,
* Kastroko Juana (?–1374), Gaztela eta Leongo erregina ezkontidea eta Pedro I.a Gaztelakoaren bigarren emaztea.

Fitxategi:Tomb of Afonso VIII de Galicia León (Capela das Reliquias da catedral de Santiago de Compostela).jpg|Leongo Fernando IIa
Fitxategi:Sepulcro de Alfonso IX de León (1171-1230), rey de León (Catedral de Santiago de Compostela).jpg|Leongo Alfonso IXa
Fitxategi:Fernando Afonso.jpg|Borgoinako Raimundo
Fitxategi:Sepulcro de la reina Juana de Castro, segunda esposa de Pedro I el Cruel, rey de Castilla y León (Catedral de Santiago de Compostela).jpg|Kastroko Juana
Historian zehar, errege-erreginen beste kide batzuek ere katedrala aukeratu zuten azken atsedenleku gisa. Horrela, bertan daude hainbat tokitan honako hauen hilobiak:

* Fernando II.a Leongoa (1192-1214), Leongo Alfontso IX.a erregearen semea,
* Pedro Fernández de Castro (h. 1342), Antso IV.a Gaztelakoaren biloba eta Juana de Castro erreginaren aita, eta
* Diego de Castilla (h. 1521), Pedro I.a Gaztelakoaren birbiloba eta Santiagoko katedraleko eskolako maisua.

### San Fernandoren kapera 
Kapera honen eraikuntza 1527an amaitu zen. Bi izar-ganga atalez estalita dago, mentsula batzuek eusten dituztenak, eta haien saihetsek diseinu aberats eta anitzak osatzen dituzte, landare- eta jakobino-motiboekin apaindutako giltzarriekin. Horma-apainketa 1536an amaitu zen, Pedro Noblek egindako Igokundea eta Mariaren Jasokundea irudikatzen dituzten horma-irudiekin.

Espazio hau laster izendatu zuten Erlikia Santuen kapera gisa, eta 1537an eraman zituzten hona. Helburu hori izan zuen 1641eraino, erlikiak egungo kokalekura eraman zituzten arte, ia kapera honen sarreraren parean. Erretaulan Fernando Gaztelako erregearen irudi bat ageri da, orbe eta ezpata dituela, zerura begira eta tolestura barroko angeluarrak dituzten jantzi solteak jantzita. Kapera honek urregintzazko pieza garrantzitsuak ditu, hala nola aldare nagusian dagoen Santiagoren irudiak daraman jatorrizko kapa, Monroy artzapezpikuaren oparia eta azken hamarkadetan erreplika batek ordezkatua.

### Albaren kapera 
Kapera hau Gómez Ballo kanonigoak sortu zuen 1529an, sarrerako arkuan dagoen inskripzio batek erakusten duen bezala. Izar-ganga batek estaltzen du espazio osoa, bere saihetsak klaustro ondoko baoen antzeko eredu aberatsak osatuz. Galeria bat eta organo bat ditu. Lehen organoa, 1533koa, beste batek ordezkatu zuen hogeita hamar urte geroago. Gauza bera gertatu zen kapera honek gordetzen zuen lehen erretaularekin, kanonigo sortzaileak berak enkargatua, baina laster ordezkatu zuten, 1534an, Holandako Corniellesi enkargatutako beste batek. Bere erretaula estilo rokokokoa da, José Gambinoren lana, eta honek dagoeneko bere dizipulu eta suhiaren, José Ferreiro Santiagoko eskultore neoklasiko handiaren eragin jakin bat erakusten du, harekin lan egin zuelako 1770ean.

Marmolezko predel soil baten gainean, eta ezkutu heraldikoekin eta santuen grisaila erliebeekin apainduta, Aita Jainkoak hodeien artean aintzan lehertzen duela koroatzen den nitxo handi batek Transfigurazioa irudikatzen du: Kristok hodeien eta kerubinen artean lebitatzen du, bere tunika zuria Sortzailearengandik datozen urrezko izpien azpian distiratsu. Bi santu, San Giles eta Santo Domingo bezala identifikatuak, eszenaren alboetan daude, haien estiloa ia neoklasikoa izanik. Paisaiako irudiak zaharragoak dira, bai estiloan bai konposizioan, Tabor mendian Kristorekin batera joateko aukeratutako apostolu pribilegiatuak. Horien artean dago Santiago, bere erromes makilarekin, Pedro eta Joanekin batera erretaula baino lehenagoko talde bat osatzen duena. Mateo de Pradoren lanak dira eta, beraz, XVII. mendean zizelkatu zirenean nagusi zen estilo barrokoa islatzen dute.

### Bataiotegia 
Elizako kide berriak bataiatzea eliza katoliko ororen funtzio nagusietako bat da. Jordan ibaian Kristoren bataioa oroitzen duen sakramentu honek ura erabiltzea eskatzen du. Neofitoari ur bedeinkatua "ihinztatzea" edo isurtzea erritu honen zati nagusia izan da Antzinarotik, eta horretarako kristautasunaren lehen garaietatik erabili dira horretarako egokiak diren espazioak: bataiategiak. Transeptuaren hegoaldean dago, Platerietatik sarreraren eta Quintana plazara doan Errege Atarian dagoen barne-atearen artean. Bataia-pontea forma angeluzuzenekoa da eta marmolezkoa, granitozko zutabe txiki baten gainean. Itxituraren goiko aldean, XIV. mendeko gaztelau estiloko Kalbario gotiko bat eta San Joan Bataiatzailearen brontzezko estatua ikusten ditugu, Jesús León artista lokalarena, Ate Santua ixten duten egungo brontzezko hostoen egilea ere badena.

### Sakristia 
1521etik aurrera Juan de Álavas diseinatutako klaustro berriaren eraikuntzak gurtzarako osagarri diren zerbitzuetarako gelak gehitzea ekarri zuen, hala nola Katedraleko sakristia, sakristiaurrea eta Erlikien Kapera, edo gurtza pribatu eta hileta-gurtzarako eskainia (Alba Kapera). Bere eraikuntza Juan de Álavas berari egozten zaio, Jácome Fernándezen zuzendaritzapean. Don Juan Ariasen Erdi Aroko klaustroko bao baten hondakinen gainean eraikia, eta Gómez Manriquek (XIV. mendea) diseinatutako dorrearen zati batzuk bere hormetan sartuz. Sakristiaurrea, Katedraleko sakristia bezala, eraiki zenean zegoen eraikuntza-egoera berean kontserbatzen da. Oinplano angeluzuzena du eta hegoaldeko transeptura irekitzen da. Komunikazio-bide gisa ere balio du, beste ate baten bidez, klaustroarekin eta, gaur egun, Rodrigo Gilek Platerien Enparantzan eraikitako Ogasun eraikinarekin ere bai.

Katedraleko sakristiak, berriz, oinplano karratua du. Bi espazioak trazeria konplexuko ganga ezberdinekin estalita daude, Juan de Álavaren Salamancako lanen antzekoak, nahiz eta agian hemen Gaztelako lan horietan baino korapilatsuagoak ez diren. Sakristian, saihetsak mentsuletatik sortzen dira eta erdiko zirkulu bat marrazten dute zortzi izpirekin, ogee arkuen laufoil batek osatua, Salamancako Katedral Berriko nabeetan eta katedralaren beste menpekotasun batzuetan maiz errepikatzen den eskema bati jarraituz. Ganga altu honen erdian Eugenio Montero Ríos zuzenbide irakasle eta ministro galiziarrak 1895ean emandako brontzezko lanpara dago zintzilik. Sakristiaren barruan XIX. mendeko Gurutze Geltoki bat dago, baita Gregorio Ferroren margolanak eta Modesto Brocosen "Santiagoren Tradizioa Galizian" margolanak ere.

**Kontsakrazio gurutzeak**ezkerrera|thumb|Kontsakrazio gurutze bat.Nabearen hormetan katedralaren sagaratze egunean, 1211ko apirilean, erabilitako gurutzeak ikus daitezke. Hamabi gurutze daude, simetrikoki banatuta: sei nabe nagusian (hiru alde bakoitzean), bi transeptuaren beso bakoitzean, elkarri begira, eta beste bi anbulatorioan, Salbatzailearen kaperaren bi aldeetan. Ia guztiek jatorrizko kokapena mantentzen dute, nahiz eta batzuk altxatu edo mugitu diren: Gloriaren Ataritik hurbilen dauden biak eta Espiritu Santuaren kaperaren atearen gainekoa.

Xosé Carro Otero historialariaren arabera, errituala zaintza batekin hasi zen. Pedro Muñiz artzapezpikuak elizaren kanpoaldea inguratu zuen sartu aurretik, alfa eta omega letrak bere makilarekin lurrean marraztuz. Ondoren, erlikiak aldarean jarri eta sagaratu egin zuen, eta azkenik, elizaren barrualdea inguratu zuen hamabi gurutzeak olio santuekin gantzutuz, eta hauek ere bata bestearen atzetik intsentsuztatzen ziren, azpian kandela bat piztuta zegoen bitartean.

### Katedralaren museoa eta altxorra 
[thumb|[Errolan|Errolanen olifantea katedraleko museoan.]]
1928an sortua, Santiagoko Katedraleko Museoa hainbat lan artistiko eta arkeologiko gordetzen eta erakusten dituen erakundea da, Santiagoko Egoitzaren jabetzakoak direnak, erromatar garaitik aurrerakoak. Museoaren bilduma bloke arkeologiko batean banatuta dago, katedralean egindako indusketetan aurkitutako aztarnek eta ondorengo erreforma eta aldaketetan ateratako piezek osatua, eta bloke artistiko-erlijioso batean, mendeetan zehar eskaintza eta dohaintza gisa metatutako pieza desberdinek osatua.
ezkerrera|thumb|Gloriaren Atariko tinpanoaren arkiboltako zaharrek jotzen zituzten instrumentuen erreprodukzioak.
Museoa katedral berean dago, hainbat espaziotan banatuta, katedralaren eraikinaren barruan kokapen desberdinak dituela:

* Museo-Klaustroa, Obradoiro plazaren hegoaldetik sarrera duena.
* Gloriaren Atariaren kripta, katedralera eramaten duten eskaileretatik sartzen dena, plaza berean.
* Altxorra eta Errege Panteoia, Museo-Klaustroko sarreratik bisita daitezke.
* Xelmírez Jauregia, aldi baterako erakusketetarako eskainia. Obradoiro plazaren iparraldetik sartzen da.

Erlikien kaperaren ondoan kapera gotiko bat dago, hainbat katedralaren altxor dituena, horien artean Antonio de Arfe urregileak 1544an egindako prozesio-zaintzailea nabarmentzen da; metro eta erdiko altuera du eta lau solairu ditu plateresko estiloko zutabeek osatuta, apostoluen eta Kristo berpiztuaren irudi ugari dituztenak, eta oinarrian Santiago apostoluaren bizitzako eszenak grabatuta daude. Horrez gain, hainbat artzapezpikuren eta garai desberdinetako beste gurutze batzuk erakusten dira, XVI. eta XVII. mendeetako zilarrezko irudiak, bolizko gurutze-irudiak eta material horretaz egindako XVI. mendeko Ama Birjina bat ere bai.

Klaustrotik, Lucas Ferro Caaveirok eraikitako Kapitulu-gela eta Katedraleko Artxibo-Liburutegira sar daiteke, eta bertan Liber Sancti Iacobiren Codex Calixtinus bezalako eskuizkribuak gordetzen diren, eta Erdi Arotik gaur egunera arteko katedralari eta Galiziako historiari buruzko beste hainbat liburu eta dokumentu daude.]

### Botafumeiro 
[thumb|375x375px|[Intsentsu hodeiak banatzen dituen Botafumeiro kulunkaria]]
Botafumeiroa zilarrez estalitako letoizko intsentsu-ontzi erraldoi bat da, hutsik 62 kilogramo pisatzen duena eta 1,60 metroko altuera duena. Aurreko Botafumeiroak 60 kg pisatzen zuen, baina 2006an zilarrez estali zuten, eta horrek bere pisua egungo 62 kg-ra igo zuen. Katedraleko gurutzadurari lotuta dagoen soka material sintetikoz egina dago orain, 65 metro luze da, 5 zentimetroko diametroa du eta 90 kg pisatzen du. Lehen, sokak kalamu edo esparto belarrez egiten ziren. Botafumeiroa 40 kg inguru ikatzez eta intsentsuz betetzen da (100 kg baino gehiagoko pisua lortzen du kulunka hasten denean), gero korapilo sendoekin lotzen da eraikinaren sabaira iristen den soka luze bati, eta polea sistema baten bidez elizaren nabetik behera mugitzen da. Horretarako, zortzi gizonek, tiraboleiro izenekoek, lehenik bultza egiten dute mugimenduan jartzeko, eta gero bakoitzak sokaren mutur batetik tira egiten du pixkanaka abiadura handitzeko. Botafumeiroak 68 km/h-ko abiadura har dezake katedralaren transeptuan zehar biraka, "Azabachería" atetik" "Platerías" atera, 65 m-ko arku bat eta 21 m-ko gehienezko altuera deskribatuz (82º-ko angelua). Hamazazpi bira oso behar dira gehienezko altuera horretara iristeko.ezkerrera|thumb|Xacobeo urteko bost pezetako txanpon oroigarria, apostoluaren eta botafumeiroaren irudiaekin.Tradizioak dioenez, Santiagoko katedralean intsentsu-ontzia XI. mendean erabiltzen hasi zen, tenplua lurrintzeko nekatuta, izerdituta eta arduragabeak ziren erromesek uzten zuten usain desatsegina ezabatzeko asmoz, horietako asko gaixo baitzeuden. 1200. urtean, hasierako polea-sistema arrabol-sistema batekin ordezkatu zen, alboko mugimendua ahalbidetzen zuena, gutxi gorabehera 150 zm-ko distantzia egin zezan, sokak baimentzen zuen gehienezko distantzia. Luis XI.a Frantziako erregeak diru kopuru bat eman zion katedralari 1400. urtean, Erdi Aroko intsentsu-ontzia ordezkatzeko, eta proiektua ez zen 1554ra arte amaitu. Botafumeiroaren egungo arrabol-mekanismoa 1604an instalatu zen.
Intsentsu-ontzi berria zilarrezkoa zen osorik, baina Napoleonen tropek lapurtu zuten 1809ko apirilean Independetzia Gerran, eta egungoak ordezkatu zuen, José Losada zilarginak 1851n sortua.

Espainian Botafumeiroak zuen garrantzi sinbolikoaren adierazle bat da 1993ko 5 pezetako txanponaren diseinua, bertan Compostelako intsentsu-ontziaren grabatua agertzen delako.
thumb|Katedrala berritze lanak 2017ko irailean. Alameda parketik ikuspegia

## Kontserbazioa 
Katedralak hainbat arazo estruktural ditu barne eta kanpo, eta horien artean nabarmentzen dira elizara sartzen den euri-uraren isuriak, eta horrek guztiak Master Plana idaztera eraman zuen, zaharberritzea bermatzeko birgaitze eta kontserbazio proiektu bat. "Berenguela" dorrearen eta "Azabachería" fatxadaren ondoren, Obradoiro fatxadaren txanda izan zen, 2013 eta 2018 artean zaharberritua, leiho garaikideekin. Lan hauei kupulakoak jarraitu zitzaizkien, teilatuekin jarraituz.

## Beste ehorzketak 
* Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, "Galiziar Ilustreen Panteoia"
*  Bragako Fruktuoso
* Rosalía de Castro
*  Fernando Pérez de Traba
* Fernando II.a Leongoa
* Alfontso IX.a Leongoa
*  Pedro Fernández de Castro
*  Gaspar de Ávalos de la Cueva

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Bravo Lozano, Millán (1999). *Camino de Santiago Inolvidable*. (gaztelaniaz). León: Everest. .
* Carro Otero, Xosé (1997). *Santiago de Compostela*. (gaztelaniaz). Editorial Everest. .
* Chamorro Lamas, Manuel; González, Victoriano; Regal, Bernardo (1997). *Rutas románicas en Galicia/1*. (gaztelaniaz).Ediciones Encuentro. .
* Fraguas Fraguas, Antonio (2004). *Romerías y santuarios de Galicia*. (gaztelaniaz). Editorial Galaxia. p. 20. .
* Fuertes Domínguez, Gregorio (1969). *Guía de Santiago, sus monumentos, su arte*. (gaztelaniaz). Depósito Legal C. 325-1969. El Eco Franciscano.
* García Iglesias, José Manuel (1993). *A catedral de Santiago: A Idade Moderna* (galizieraz). Xuntanxa. .
* Garrido Torres, Carlos (2000). *Las Guías visuales de España: Galicia*. (gaztelaniaz). Depósito legal: B 18469. El País.
* Gómez Moreno, María Elena (1947). *Mil Joyas del Arte Español, Piezas selectas, Monumentos magistrales: Tomo primero Antigüedad y Edad Media*. (gaztelaniaz). Barcelona: Instituto Gallach.
* Navascués Palacio, Pedro; Sarthou Carreres, Carlos (1997). *Catedrales de España*. (gaztelaniaz). Edición especial para el BBV. Madrid: Espasa Calpe. . OCLC 249825366.
* Otero Pedrayo, Ramón (1965). *Guía de Galicia* (4. edizioa, gaztelaniaz). Editorial Galaxia. pp. 351 y siguientes.
* Portela Silva, E. (2003). *Historia de la ciudad de Santiago de Compostela*. (gaztelaniaz). Universidad de Santiago de Compostela. .
* Sanmartín, Juan R. (1984). «O Botafumeiro: Parametric pumping in the Middle Ages». *American Journal of Physics.* (ingelesez) **52** (10): 937-945. doi:10.1119/1.13798.
* Suárez Otero, José; Caamaño Gesto, Manuel (2003). «Santiago antes de Santiago». (gaztelaniaz). En Portela Silva, E., ed. *Historia de la ciudad de Santiago de Compostela*. Universidad de Santiago de Compostela. pp. 23-48. .
* Vaqueiro, Vítor (1998). *Guía da Galiza máxica, mítica e lendaria* (galizieraz). Galaxia. .
* Vázquez Varela, J. M.; Yzquierdo Perrín, R.; García Iglesias, J. M. (1996). *100 obras mestras da arte galega* (galizieraz). Nigra Arte. .
* Villa-Amil y Castro, José (1866). *Descripción histórico-artístico-arqueológica de la catedral de Santiago*. (gaztelaniaz). Impr. de Soto Freire.
* Barral Iglesias, A. e Yzquierdo Perrín, R. (1993). *Guía de la catedral de Santiago*. (gaztelaniaz). León: EDILESA. .
* Conant, Kenneth John (1983). *Arquitectura románica da Catedral de Santiago de Compostela* (galizieraz). Vigo: Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia. .
* García Iglesias, Xosé Manuel (1990). *A catedral de Santiago e o Barroco* (galizieraz). Santiago de Compostela: Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia. .
* Varios (2000). *A catedral de Santiago de Compostela* (galizieraz). Dibujos de Pepe Carreiro. Vigo: Promocións Culturais Galegas / A Nosa Terra. .
* Turner, Jane (1996). *Grove Dictionary of Art*. (ingelesez). Macmillan Publishers Ltd. ISBN 0-19-517068-7.

## Kanpo estekak 
*  Katedralaren webgunea
*  XIII. mendeko katedralaren 3D irudikapena
*  Donejakue bideko orri ofiziala

## Ikus gainera 
*  Santiago de Compostelako artzapezpikuak
*  Gelmírez jauregia
*  Espainiako basilikak eta katedralak

*  Asturiasko arkitektura
*  Espainiako Eliza Katolikoa
*  Santiago de Compostela
*  Espainiako 12 Altxor
*  Kristau erromesaldi guneen zerrenda
*