Arano

**Arano** (*Aano* bertako hizkeran) Nafarroako iparraldean dagoen udalerria da, Leitzaldekoa.  biztanle zituen . urteko erroldaren arabera.

## Geografia 
### Inguru naturala eta kokapena 
Iruñeko merindadearen ipar-mendebaldeko muturrean dago. Herrira heltzeko NA-170 hartu behar da eta Usategietara edo Ezkurrako gainera ailegatzean bertan dagoen errepidea jarraitu.
ezkerrera|thumb|Suro auzoa.
Aranok Gipuzkoako Errenteriarekin egiten du muga iparraldean, Goizuetarekin hegoaldean eta ekialdean eta Gipuzkoako Hernanirekin mendebaldean. Arano izen bereko herriguneak eta Latse, Suro eta Urumeako auzuneek osatzen dute. Itsasoa herrigunetik ikus daitekeen Nafarroako udalerri bakarra da.

Arano herrigunea dena propio, halaber, bi auzotan banatua dago Goiko Herri gune nagusia udaletxe eta elizarekin, eta Beheko Herri deritzona.

### Klima eta landaredia 
Aranok klima atlantiar epela dauka, euri egunak ugariak dira urte osoan zehar eta uda garaian ez da hilabete idorrik izaten. Urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da, eta batez besteko prezipitazioak 1.500 eta 1.600mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 170 izaten dira.

Aranoko herrigunearen inguruan larrea eta baso aberatsa dago, bertan haritza, pagoa, gaztainondoa, lizarra, Intxaurrondoa, sagarrondoa eta abar ugariak dira. XIX. mendetik aurrera larizio-pinu (Pinus nigra) asko birlandatu zen.

## Historia 
### Sorrera: Abelzaintza eta haizeolak 
Ez dago argi Erdi Aroan Basaburu Txikian edo “Saso” ibarrean inskribaturik ote zegoen. Bizigune moduan berandu finkatuko zen: 1366ko su-liburuan ez da agertzen. Nafarroako Koroak erosi zuen 1381ean,  Beltrán Vélez de Guevarako jaurerria, Goizueta eta Berarekin batera, Karlos IV.a Vianako printzeak kuarteletatik eta ezarpenetatik askatu zuen, eta immunitatea eman zien bere barrutian errefuxiatutako gaizkileei (1454); hala baieztatu zuten gero Albreteko Joanes III.a Nafarroakoak (1491) baita Fernando Katoliko Aragoikoak ere (1514) Nafarroa konkistatu eta gero.

### Herri independentea (1630) 
1630ean Felipe IV.a Espainiako erregeak goizuetarrengandik bereizi eta herri independente bihurtzeko grazia eman zion Aranori, 700 dukaten truke.]]
XIX. mendearen hasieran hiribildua bi auzotan banatuta zegoen, eta bien arteko mugan Arranbideko burdinola zegoen, 1.500 kintal burdina ekoizten zuena. 1.700 arto-anega ere bildu ziren. Alkatea izendatzeko pribilegioa zuen hiribilduak, eta berehala ezartzeko ere. Ez zuen kuartelik ordaintzen, baina bai alkabala zerga ordaintzen zion Goizuetako hiribilduari. Mende erdian, eskola bat zuen, 1.440 errealez hornitua, guztien funtsetatik ordaindua, eta 34 arto-errobo, ikasleen gurasoek ordainduak; bideak asko eta nahiko onak ziren. Burdinolak 16 pertsona hartzen zituen orduan zuzenean, gaueko eta eguneko bi txandatan banatuta. Gainera, jornalari askok burdinoletan urtero erretzen ziren 10.000 ikatz-karga inguru basoan egiten eta eramaten zuten. Nekazaritza eta abeltzaintza askotarikoak ziren.

## Demografia 
2008ko erroldaren arabera, etorkin bakarra bizi zen herrian, biztanleriaren %0,79 (Nafarroako batez besteko kopuruaren azpitik).

## Politika 
thumb|300px|Aranoko udaletxea eta ostatua.

### Udaletxea 
Udaletxea plaza txiki batean dago, elizatik gertu. Lau solairuko eraikin zaharra da, antzinako eskolen ondoan dagoena. Eraikinean, udal bulegoez gain, taberna eta etxebizitza bat daude. Aranoko udaleko idazkariak Goizuetako idazkari lanak ere egiten ditu. Udalak alkatea eta lau zinegotzi dauzka.

* HELBIDEA: Goiko Herri, z/g

### Udal hauteskundeak 
2007an ez zen udal hauteskunderik izan Aranon, ez zelako inongo talderik aurkeztu.

2011an abenduan osatu zen udal talde berria, Ainhoa Ansa Zugarramurdi buru zelarik.

### Alkateak 
## Azpiegitura eta garraioak 
Ceferino Apezetxea eta semeak autobus konpainiaren Hernani eta Goizueta bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Goizueta - Arranbide - Arano - Benta Berri - Ereñozu eta Hernani

## Euskara 
[thumb|Aranoko Roke Ansaren testigantza, herriko gerraurreko eskolaren eta doktrina ikasi behar izanaren ingurukoa. Doktrina ikasi orduko aldatu egin omen zuten. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.|256x256px]]
Aranoko euskara Sortaldeko euskalkian dago kokaturik, zehatzago esanda, Leitzaldeko euskara da herrian hitz egiten dena. Gipuzkoako ipar-ekialdeko herriek, Bidasoa aldekoek (Errenteria, Hondarribia, Irun, Lezo, Oiartzun eta Pasaia), eta Nafarroako Leitzaldekoek, Basaburuakoek, Larraungoek eta Imozkoek osatzen dute Sortaldeko azpieuskalkia. Erdialdeko euskara, sartalderantz bezala, sortalderantz ere zabaltzen joan da, eremu nafarreraino. Sortaldeko azpieuskalkiak erdialdeko euskalkiaren eta euskara nafarraren arteko zubi-lana egiten du, baina batez ere Gipuzkoako Oiartzunek, Hondarribiak eta Irunek egiten dute zubi-lan hori. Euskara giputzaren berrikuntzak eta euskara nafarreko ezaugarriak aurkituko ditugu, beraz, azpieuskalki honetan.

## Zerbitzuak 
thumb|300px|Aranoko pilotalekua.
Herria "Leitza, Goizueta, Areso eta Aranoko zerbitzuen kudeaketarako Mankomunitateko" kidea da. Gainera, herrian taberna bat dago, eta bertan hainbat zerbitzu eskaintzen dira, herritarren eta bisitarien aisialdirako eta elkarbizitzarako gune gisa funtzionatuz.

## Ondasun nabarmenak 
thumb|San Martin elizako kanpandorrea.
* San Martin eliza, XIX. mendeko eraikina da, jatorrizko Erdi Aroko elizaren hondakinen gainean eraiki zen 1404an. Gaur egungo egitura gurutze latindarreko oinarridun eraikina da, kanoi erdiko ganga estaldurarekin. Hegoaldeko fatxadan 1829 urtea irakur daiteke.
* Bautista Zabala Zabala, *Arano III.a* (1918?-?), erremonteko pilotaria.
* Manuel Zabala Zabala, *Arano II.a* (1915-?), erremonteko pilotaria
* Luzio Eskudero Oronoz (1913-?), erremonteko pilotaria.
* Juan Zabala Zabala, *Arano I.a* (1910-1977), erremonteko pilotaria.
* Cornelio Bengoechea Alzuri, *Bengoetxea I.a* (1909-?): erremonteko pilotaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako udalerrien zerrenda
*Mandoegi

## Kanpo estekak 
* "Ttipi-ttapa" eskualdeko hedabide euskarazkoa
* Aranoko argazkiak lasonet.com webgunean.
* *Arano jarduera tradizionalen bilgunea* Argia.com webguneko artikulua.
*  Aranori buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.