open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santiago Belaustegigoitia

**Santiago Belaustegigoitia Landaluze** (Laudio, Araba, 1890eko uztailaren 24a - 1980) euskal futbolaria izan zen. Gerra zibilaren ondorioz Mexikon erbesteratu zen. Bere anaietako bat, Jose Maria Belaustegigoitia, Athletic Clubeko jokalari ospetsua izan zen.

## Kirol ibilbidea 
* Athletic (1910-1914)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Profila Athletic-en webgunean
Dolli Irigoyen

**Dolli Beatriz Irigoyen Fontaine** (General Las Heras, Buenos Aires, 1951ko abenduaren 19a) argentinar sukaldaria, irakaslea eta enpresaburu gastronomikoa da. 

## Biografia 
Buenos Aireseko General Las Heras herrian jaioa, sukaldaritzarekin harremana familiaren sukaldean hasi zen txikitan. 24 urterekin bere jaioterrian hasi zuen lehen gozogintza negozioa, landa eskolan irakasle lanbidearekin uztartu zuen lana. Urte batzuk geroago, Las Heras elkarte sozialeko jatetxearen ardura hartzeko aukera jaso zuen, hau da bere hasiera arloan. 

Esperientzia horren ostean, Carrefourrek kontratatu zuen San Isidro sukurtsalean gozotegia eta pasta fabrika jartzeko.  Bere herriaren eta Buenos Aires Metropolitarren artean bidaiatzea ekiditeko, Irigoyenek bere familiarekin Hiriburu Federalean finkatzea erabaki zuen, eta bertan sukaldaritza eskolak ematen hasi zen eta gero telebistan debuta egin zuen Canal 7- n eta geroago Utilísima kable katean. 

1990eko hamarkadan, Dollik bere jatetxe negozioa zabaldu eta bi jatetxe ireki zituen Buenos Airesen. 1998ko abuztuan, Palermoko Buenos Aires auzoko Figueroa Alcorta y Tagle etorbideko jatetxea ixtea erabaki zuen, ireki zenetik 18 hilabetean 18 lapurreta jasan zituelako.  Ekitaldi horien ostean, Irigoyenek El Gourmet kable bidezko katearen parte izateko gonbidapena jaso zuen, eta horrekin Latinoamerika osoan aintzatespena lortuko zuen. 

Era berean, Santa Clara de Asís saria ere jaso zuen, eta bi urtez jarraian (2001-2002) Martín Fierro saria jaso zuen Argentinako sukaldaritza kable programa onenaren kategorian. Nazioartean, Irigoyenek Urrezko Bokusearen buru izan zen bitan eta *Académie Culinaire de Franceko* kidea da Latinoamerikako gastronomiari egindako ekarpenagatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abraham Aguilar

**Abraham Aguilar** bikoizketa aktore eta bikoizketa zuzendari espainiarra da, Futuramako Bender edo The Simpsonseko Krusty bikoizteagatik ezaguna da. Pertsonaia horiez gain, ezaguna da urteetan zehar egin dituen paper ugariengatik.

## Biografia 
### Bikoizketan aritu baino lehen 
**Abraham Aguilar** 1964ko maiatzaren 31n jaio zen, Ciudad Realen. Bere gurasoak institutuetako irakasleak ziren.18 urterekin Madrilera joan zen farmazia eta eskubide ikastera. Abrahamek berak baieztatu du ez zuela bi lasterketetako bat ere amaitu. Abraham karrera laurdenean zegoenean, Jose Luis Garciren irratsaio bat entzun nuen irratian, Hector Cantoya Apadema izeneko elkarte baten bikoizketa ikastaro bati buruz hitz egiten. Hau izan zen Abrahamen lehen esperientzia bikoizketarekin. Abrahamek telefonoz galdetu zion amari ea 300.000 pezeta eman ziezazkiokeen ikastarorako. Bere hitzetan, ama hamar segundo isilik geratu zen eta galdetu nion: "hori da egin nahi duzuna?". Abrahamek ordaindu zionean, amak esan zion egun batean dirua bidaltzen ziola. Abraham ikasle bezala sartu zen ikastaroan eta bere arabera: "horregatik nago gaur hemen".

### Bikoizketan lehenengo urteetan 
1988an eman zioten Abrahami bere lehen paper profesionala, baina Abrahamek berak onartu du ez dela paperaz gogoratzen. Gogoratzen duen lehen papera loro pirata batena da, "La patrulla galactica" seriean. Une horretatik aurrera, bere paperak handituz joan ziren, bikoizketako aktore handienetako bat izan arte.

## Paper ospetsuenak/ohiko ahotsa 
### Aktoreak 
* Rob Schneider
* Naveen Andrews
* Eric Stonestreet
* John Stamos

### Pertsonaia fiktizioak 
* Krusty pailazoa (The Simpsons)
* Lenny (The Simpsons)
* Mr. Garrison (South Park)
* Sayid (Lost)
* Cameron (Modern Family)
* Stitch (Lilo and Stitch)
* [Cameron]] (Modern Family)
* Dr Doofenshmirtz (Phineas and Pherb)
* Mod Gideon (The Mandalorian)
* Bender (Futurama)
* Katu kapelduna (Katu kapelduna)
* Broadway en Gárgolas (Heroi motologikoak)
* Goldar (Power Rangers)
* Lew Zealand (The Muppets)

## Bitxikeriak 
* Bere paperik gogokoena Benderrena da.
* Nahiago du pertsonaiak marrazki bizidunetan bikoiztu.
* Berak uste du pertsonaien ahotsek ingelesezko jatorrizkoak bezalakoak izan behar dutela, bestela ez du gogoratzen jarri zion ahotsa. Horregatik dio gaur egun ez lituzkeela egingo garai bateko ahotsarekin bikoiztu zituen pertsonaia batzuk.
* Mutu geratu zan District 9 filmean aktore bati ahotsa jartzean.
* Erraza zaio arabe, ingleses eta frantzeses azentua jartzea.
* Hasieran, Bender bikoizten zuenean, ahoa itsatsita hitz egiten zuen.
* Nahiago du ahotsa jarri zuzendu baino.
* Inoiz ez doa ahotsa jarrita.
* Eduardo Moreno bikoizketa aktorea da bere aholkularia.
* Ez zaio gustatzen pederastei ahotsa ematea.
* Oso anekdota bitxia du. Futurama Benderren kapitulu batean soka ahul batean zegoen, eta Abrahamek PPren ereserkia inprobisatu zuen eszenaren arrisku-egoera horretan. Lankideen txantxa bat izan zen (bikoizketako aktoreak une horretan bikoizten) eta ez zuen mezu politikorik. Bitxia bada ere, jatorrizko eszenan Bender estatubatuar ereserkia jotzen ari zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
César Gálvez

**César Augusto Gálvez Espinar**, futbolean **César Gálvez** izenarekin ezaguna (Donostia, Gipuzkoa, ) gipuzkoar futbolari ohia da, atezain moduan aritzen zena. Erretiratu eta gero entrenatzaile bilakatu zen.

## Kirol ibilbidea 
### Jokalari 
* Caravaca (1992-1993) 
* Roldán (1993-1994)
* Cartagena (1994-1996)
* Melilla (1996-1997)
* Mallorca B (1997-1998)
* Mallorca (1998-2000)
* Elx (2000-2001)
* Poli Ejido (2001-2002)
* Melilla (2002-2003)
* Molinense (2003-2004)
* Orihuela (2004)
* Las Palas (2004-2006)
* La Unión (2006-2008)

### Entrenatzaile 
* Ciudad de Murcia (2011-?)

## Kanpo estekak
Amada García Rodríguez

**Amada García Rodríguez** (Mugardos, Coruña, Galizia, 1909ko urriaren 7a &ndash; Ferrol, Coruña, Galizia, 1938ko urtarrilaren 27a) galiziar militante komunista izan zen. Espainiako Gerra Zibilean haurdun zegoela atxilotu zuten. Semea izan ondoren, militar matxinatuek fusilatu egin zuten San Felipe gazteluan, beste zazpi gizonezkorekin batera.

## Biografia 
Ferroleko itsadarrean dagoen Mugardos herrian jaio zen  Alderdi Komunistako kide gaztea izan zen Amada García. Militante aktiboa zen, eta emakumeek gutxitan egiten zituzten lanak egin zituen. Horrek eskandalua eragiten zuen gizarteko sektore erreakzionarioetan.

## Ibilbidea 
### Estatu-kolpea eta errepresioa 
Falangistek eta militarrek, 1936an Francisco Franco jenerala buru zuen estatu-kolpearen protagonistek, boterea eskuratzeak,  Ferrolen eskualdean ez ezik, Galizia osoan ere errepresio-plan gogor eta zabala eragin zuen. Ehunka pertsona hil ziren epaiketarik eta legezko prozedurarik gabe, arrazoi politikoengatik.

### Amada Garcíaren atxiloketa eta heriotza 
Amada haurdun zegoela atxilotu zuten, eta, horren ondorioz, gerra-kontseiluak heriotza-epaiaren aplikazioa atzeratu egin zuen, Gabriel semea jaio arte. Ferrolgo Emakumeen Kartzelan egon zen, erditu zen arte. 1937ko urriaren 31n, Ferrolgo Karitate Ospitalera eraman zuten, eta hantxe geratu zen. thumb|ezkerrera|267x267px|Ferroleko San Felipe gaztelua
Laurogeita zortzi egun geroago, 1938ko urtarrilaren 27an, San Felipe gaztelura eraman zuten, Ferrolgo itsasadarraren ertzean dagoen espetxe militar batera. Han fusilamendu-pelotoi batek exekutatu zuen, 1938ko urtarrilaren 27an; egun berean, eskualde bereko beste zazpi pertsona ere exekutatu zituzten: Mugardosko Juan José Teixeiro Leira, José María Montero Martínez, Ángel Roldos Gelpi, Antonio Eitor Caniça;  Aresko Ramón Rodrigues Lopés, Jaime Gonçales Peres eta Cabanasko Germán Lopes García.

Gerra-kontseiluak irregulartasunak zituen, hala nola, lekuko analfabetoek sinatutako adierazpen faltsuak eta defentsaren lekukoentzako mehatxuak eta isunak. Ahozko iturriek esan zuten presoen artean elkartasun-mugimendua izan zela Amada Garcíaren fusilamendua saihesteko.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* . 2002. *Guerra Civil e represión en Ferrol e Comarca Archivado el 30 de marzo de 2007 en Wayback Machine.*. Concello de Ferrol-Ed. Galaxia
* . 2005. *Ferrol, 1931-1952. De la república a la posguerra*'. Edicións Embora, Ferrol, Galicia
* . 2006. *Represión e alzamento militar en Galiza*'. A Nosa Terra, Vigo, Galicia

## Kanpo estekak
Germán Martitegui

**Germán Martitegui** (Necochea, Buenos Aires, 1966ko ekainaren 16a) sukaldari argentinarra da. *Tegui* jatetxe ospetsuaren jabea da. Christophe Krywonis eta Donato de Santisekin batera, Argentinako MasterChef eta *MasterChef* Juniorren epaimahaia osatu zuen. Gaur egun, *MasterChef Celebrity* Argentinaren epaimahaia osatzen du, Damián Betular eta Donato de Santisekin batera.

## Biografia 
Germán Martitegui Necochean jaio zen, Buenos Aireseko probintzian: etxean denbora asko eman zuen sukaldaritzarekin esperimentatzen eta amonengandik ikasten.

Nazioarteko Harremanak eta Kanpo Merkataritza ikasi zituen Salvadorreko Unibertsitatean. Beatriz Chomnalezen laguntzaile izan zen, eta 19 urte zituela Barilocheko La Cascada hoteleko sukaldean hasi zen lanean, ia bi urtez. Gero Frantzian eta Los Angelesen bizi izan zen. 1994an Buenos Airesera itzuli zen eta Francis Mallmannekin hasi zen lanean sukaldeko buru gisa.

2001ean inauguratu zuen lehen establezimendua, *Olsen*, eta gero filial bat izan zuen Madrilen, Espainian.

2004an Casa *Cruz* jatetxea sortu zuen eta 2009an *Tegui*.

## Aintzatespenak 
Teguik hainbat aintzatespen lortu zituen, hala nola:

* 2013an, Argentinako *jatetxerik* onena izendatu zuen Restaurant aldizkari ingelesak.
* 2014. urtean, *Tegui* Latinoamerikako 50 jatetxe onenen artean kokatu zen, Argentinako onena eta bederatzigarrena eskualde mailan.
* 2015. urtean, aldizkari horren beraren arabera, mundu osoko 100 onenen artean kokatu zen, 83. postuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jennifer Thomson

**Jennifer Ann Thomson** (Lurmutur Hiria, 1947ko ekainaren 16a) mikrobiologo hegoafrikarra da. 2004an Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria jaso zuen.

## Biografia 
Lurmutur Hiriko Unibertsitatean zoologia ikasketak egin ondoren Cambridgeko Unibertsitatean genetika graduondokoa atera eta Rhodesko Unibertsitatean mikrobiologia doktoretza egin zuen. Harvardeko Medikuntza Eskolan ere ibili zen eta ondoren Witwatersrand Unibertsitateko genetika mintegiko irakaslea, Johannesburgen, eta Lurmutur Hiriko mikrobiologia mintegiko burua izan zen.

Artoak Afrikan badu virus endemiko bat eta harekiko erresistentea izango den artoaren garapenean egin du lan, bide batez lehortearekiko erresistentea ere izango dena. Gai honek bi aldiz eraman zuen Munduko Ekonomia Foroan hitzegitera eta Kofi Annanek gonbidaturik Nazio Batuen Erakundean ere izan zen.

2016an *Organization for Women in Science in the Developing World* elkarteko presidente izendatu zuten Kuwaiten egindako bilkuran.

## Sariak 
* Emakumezko Zientzilarien L'Oréal-UNESCO saria (2004)
* Parisko Unibertsitatean honoris causa.

## Argitalpen aukeratuak 
* *Seeds for the futura the impacto of genetically modified crops se the environment*
* *Genes for Africa* : genetically modified crops in the developing world, 2002
* *GM Crops the Impacto and the Potential Recombinant DNA and bacterial fermentación*, 1988

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urania Mella

**Urania Mella Serrano** (Vigo, Pontevedra, 1899ko azaroaren 15a &ndash; Lugo, 1945eko maiatzaren 26a) galiziar politikaria izan zen, emakumeen elkartegintzaren aitzindaria. 

Saturrarango hondartzako penalean bederatzi urte eman zituen kartzelaratuta, lau seme-alaba Vigon utzi zituela. Hil aurreko hilean askatu zuten.

## Biografia 
[ezkerrera|thumb|178x178px|[Urania Mella eta senarra, Humberto Solleiro  1936 eta geroko argazkia ]]
Ricardo Mella pentsalari anarkistaren eta Esperanza Serranoren alaba (Juan Serrano Oteizaren alaba, Madrilgo anarkista ezaguna eta gizarte-aldizkariaren sortzailea), Unión de Mujeres Antifascistas-eko Viguesa saileko presidentea izan zen, baita Nazioarteko Sorospen Gorriko kidea ere. 

Oso emakume landua eta sozialki konprometitua izan zen. Pianoko maistra izan zen eta Arte Ederrak ikasi zituen Vigoko Arte eta Lanbide Eskolan. Oso gaztetatik emakumeen eskubideen defentsan aritu zen lanean, eta oso goiz hasi zen Lavadores auzoko emakumeei irakurtzen irakasten, UMA delakotik jarraitzeko. 1936ko estatu-kolpean, Humberto Solleiro Rivera senarrarekin batera, auzoa defendatzen saiatu zen. Gero, Redondelara ihes egin zuten. Hantxe atxilotu zituzten. Gerra-kontseiluan hiltzera kondenatu zuten, baina gero, zigorra aldatu eta 30 urteko kartzela ezarri zioten; senarrari, ostera, ez zioten aldatu eta fusilatu egin zuten. Alarguna zen, eta bederatzi urtez kartzelaratu zuten Saturrarango hondartzako penalean, lau seme-alaba Vigon utzi zituela, eta hil baino hilabate bat lehenago askatu zuten.[ezkerrera|thumb|183x183px|[Urania Mella kalea Vigon]]
## Aintzatespenak 
ezkerrera|thumb|200px|Aktibistaren omenez, Kutsaduraren aurkako ontzi bati bere izena jarri zioten.|223x223px
* 2008an Vigoko Udalak, abenduaren 31ko osoko bilkuran, hiriko kale bat eskaintzea erabaki zuen;

* 2008an Sustapen Ministerioak, berriz, Itsas Salbamenduko kutsaduraren aurkako ontzi bati eman zion izena. Urrian uretaratu zuten. Azken ekintza hori ez zen polemikatik salbuetsita egon, politikariaren familiakoak ez baitziren gonbidatu.

* 2010eko Donostiako Zinemaldian, Saturrarango espetxean preso egondako emakumeen bizitzari buruzko *Debekatuta dago gogoratzea* dokumentala aurkeztu zuten Txaber Larreategik eta Josu Martínezek Alicia eta Conchita galiziar politikariaren alaba protagonista izan zirela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Culturagalega.org
* :Fragmentos de la causa militar seguida contra *Urania Mella* y *Humberto Solleiro*
Michele Alboreto

**Michele Alboreto** (Milan, 1956ko abenduaren 23a - Lausitzring zirkuitoa, Schipkau, 2001eko apirilaren 25a) italiar 1 Formulako gidaria izan zen.

1976an hasi zen motorraren kirolean. 1978an Italiako eta Europako 3 Formulako txapelketak irabazi zituen eta 1980an 1 Formulara iritsi zen Tyrrell taldearen auto batekin. Lasterketa bat irabazi zuen 1982an eta beste bat 1983an, eta hurrengo urtean Ferrari taldearekin lehiatu zen. Ferrarirekin hiru garaipen gehiago lortu zituen. 1985ean Alain Prost bere taldekidea txapelketa osoan zehar lehiatu zuen, eta bigarren izan zen azken sailkapenean. Hurrengo hiru denboraldiak ez ziren hain arrakastatsuak izan eta 1988an Ferrari utzi eta Tyrrelera itzuli zen eta ondoren Larrousse, Footwork, Scuderia Italia eta Minardi taldeekin lehiatu zen 1995ean 1 Formula erretiratu zen arte.

Estatu Batuetako IndyCar lasterketetan eta erresistentzia probetan ere parte hartu zuen. 1997an Le Manseko 24 Orduak irabazi zituen Porsche-rekin eta 2001ean Sebring-eko 12 orduak Audi-rekin.

Alemaniako Lausitzring zirkuituan hil zen, Audi R8 auto batekin probak egiten.
Thomas Pitt

[thumb|300px|[Swallowfield Park.]]
**Thomas Pitt** (Blandford Forum, Dorset, Ingalaterra, 1653ko uztailaren 5a–Berkshire, 1726ko apirilaren 28a), India n bere merkataritza-jarduerak garatu zituen merkatari eta politikari britainiar bat izan zen.

## Biografia 
Bere jardueren hasieran, Pittek hainbat gatazka izan zituen Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiarekin, baina, handik denbora batera, gatazka horiek konpondu egin ziren, eta konpainia horrek izendatu zuen Fort St. Georgeren goberanadorea, Chennain.

Pitt ezaguna da 1701ean 710 kilateko (82 g.) diamante bat erosi ziolako Indiako merkatari bati. Denborarekin, Pitti eskaintza batzuk proposatu zizkioten diamantea erosteko, baina uko egin zion; azkenean Filipe II.a Orleanskoari saltzea erabaki zuen, 1717an, eta Frantziako koroaren bitxietako bat bihurtu zen. Diamanteak "Erregeordea" izena hartu zuen, hain zuzen ere, bigarren jabeagatik. Diamantea Louvreko museoan erakusten da, Parisen, 1887tik gaur egun arte. Diamantea saltzeagatik jaso zuen diruarekin, Pitt hainbat jabetza sendotzen hasi zen, horien artean bere egoitza nabarmentzen delarik, Swallowfield Park, Berkshiren, non 1726ko apirilaren 28an hil zen.

Thomas Pitt Pitt "Zaharra"en aitona eta Pitt "Gaztea"ren birraitona izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :"Erregeordea" diamantea.
Swallowfield Park

**Swallowfield Park** Berkshire konderriko etxe handi bat da. Etxea Swallowfield herritik gertu dago, Reading hiritik 4 milia hegoaldera. Eraikin eta lorategi ederrak ditu. Swallowfield Park XVI.mendearen amaierako Backhouse familiaren etxea izan zen, egun eraitsitako Tudor estiloko jauregian bizi izan zena. Familia honetako kide ospetsuena William Backhouse, Rosenkreutz elkartearen filosofoa izan zen. Swallowfield Park-eko etxea 1689an sortu zen Henry Hyde-k, Clarendon-eko kondeak, William Backhouse-ren alabarekin ezkondu zenean. Arkitektoa William Talman izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Swallowfield Parkeren historia.
PlayStationek sortutako esku-ahurreko hidradenitis

**PlayStationek sortutako esku-ahurreko hidradenitisa** (ingelesez, *PlayStation palmar hidradenitisa*) azaleko asaldura bat da. Esku-ahurretan eta eskuetako atzamarretan lesio mingarriak agertzen dira, PlayStation bezalako jolas-kontsolen aginteak erabiltzearen ondorioz. Arazo hori *British Journal of Dermatology* zientzia-aldizkarian deskribatu zuten 2009. urtean, Genevako Medikuntza Eskolako Vincent Piguetek zuzendutako zientzialari-talde batek, zenbait kasu ikertu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis le Brocquy

**Louis le Brocquy** (Dublin, 1916ko azaroaren 10a - *ibidem*, 2012ko apirilaren 25a) irlandar margolaria izan zen.

Ibilbide sortzaileak hirurogeita hamar urte iraun zuen. 1938an Irlandatik atera zen maisu europar handiak ikastera. 1939an hasi zen margotzen, Manet, Degas, Grekoa, Velázquez eta Goyaren lanaren eraginez. 1940an Irlandara itzulita, irlandar margolarien aretoaren sortzaileetako bat izan zen. William Butler Yeats, James Joyce, Samuel Beckett, Francis Bacon eta Seamus Heaney idazle eta artista irlandarren buruen erretratuengatik nabarmendu zen. 1945ean kubismora hurbildu zen eta irlandar nomadak ere margotu zituen. 1960ko hamarkadan "garai grisa" izan zuen eta 1956an Veneziako Biurtekoako irlandar ordezkaria izan zen eta nazioarteko saria irabazi zuen.

Tapizak ere egin zituen, eta irlandar idazleen lanak ilustratu zituen.
Santu-egun

**Santu-eguna**, tradizio kristauan, batez ere katoliko eta ortodoxoan, norbaiti izena jarri diotenaren omenezko santuaren jaia den eguna da.

Euskaraz, ohikoa da *nire/zure/haren eguna* erabiltzea *santu-egun*aren baliokide gisa, azken horrek batzuetan «urtebetetzea» esan nahi duen arren:

Tradizioaren arabera, haur jaioberriari egun horretarako santuaren izena jartzen bazion ere, norbaiten urtebetetze eguna ez da beti bat egiten santu-egunarekin. Modu honetan, Rosa, Rose edo Arrosa izeneko emakumeek santu-eguna ospatzen dute irailaren 4an Italian, Arrosa Viterbokoaren omenez, azaroaren 18an Frantzian, Arrosa Filipina Duchesneren omenez, edo abuztuaren 23an Perun, Arrosa Limakoaren omenez.

## Ikus, gainera 
* Santutegi (izendegia)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dermoloma cuneifolium

***Dermoloma cuneifolium*** *Tricholomataceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

Sinonimoak: *Agaricus cinereorimosus*, *Agaricus nycthemerus*, *Agaricus dysodes*, *Tricholoma cuneifolium*, *Agaricus cuneifolius var. griseorimosus*, *Gyrophila cuneifolia*, *Tricholoma cuneifolium var. cinereorimosus*, *Tricholoma cuneifolium var. griseorimosum*, *Schulzeria cuneifolia*, *Tricholoma atrocinereum var. cuneifolium*, *Dermoloma fuscobrunneum*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1,5 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbil-titiduna, grisaxka, tonu arrexka samarrekin, erdian ilunagoa, erradialki pixka bat zimurtsua.

**Orriak:** Oso sabeldunak, sinuadak, ez oso estu, zuri-grisaxka kolorekoak.

**Hanka:** Zurixka, zertxobait grisaxka eta bihurri samarra.

**Haragia:** Irinaren usaina eta zaporea ditu.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Tricholoma argyraceum* delakoarekin nahas daiteke, honek ere irinaren usaina du, baina orriak askoz estuago ditu eta inoiz ez sabeldunak.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, zelai hezeetan, basoen soilguneetan, etab. Urria.

### Banaketa eremua 
Ipar Amerika, Europa, Kaukasia, Hegoafrika, Brasil, Martinika, Turkia, Iran, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sam Panopoulos

**Sotirios Panopoulos** (grezieraz, Σωτήριος Πανοπούλος; 1934ko abuztuaren 20 -  2017ko ekainaren 8), **Sam Panopoulos** izenaz ezaguna, Kanadako sukaldari eta enpresaburua izan zen, jatorri grekokoa. Pizzan anana kontserban sartzegatik egin zen ezaguna —pizza hawaiiar gisa ezagutzen den errezeta—.

## Biografia 
Panopoulos Halifaxera (Kanada) joan zen 1954an, 20 urte zituela. Behin baino gehiagotan aldatu zuen bere bizitokia, Elliot Lake meategian lan egin eta gero. Denborarekin, Chatham-Kentera (Ontàrio) joan zen bizitzera, eta jatetxe bat ireki zuen Elias eta Nikitas anaiekin, Satellite izenekoa. Hanburgesak, patata frijituak eta Ipar Amerikako beste janari tipiko batzuk zerbitzatzen zituen. 1960tik aurrera pizzak zerbitzatzen hasi zen, eta 1962an jarri zuen lehen aldiz ontziratutako anana pizza baten gainean. Ez zen bat-bateko arrakasta izan, baina denborarekin garrantzia hartzen hasi zen; laster, beste jatetxe batzuk ireki zituen, eta bertan ere pizza hori saltzen zuen.

1980. urtean jatetxea saldu eta Londonera (Ontario) joan zen bizitzera. 2017. urteko ekainaren 8an hil zen, bat-batean, 83 urte zituela, Londongo Unibertsitate Ospitalean (Ontario).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Entoloma niphoides

***Entoloma niphoides*** *Entolomataceae* familiako onddo espezie bat da. Toxikoa izan daiteke.

Sinonimoak: *Agaricus speculum*, *Rhodophyllus clypeatus var. niveus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, titiduna, zurixka edo pixka bat horixka; higrofanoa, grisaxka bustita dagoenean.

**Orriak:** Libreak, meheak eta estu, tartekatutako orritxoekin, hasieran zurixkak, gero arrosa-izokin kolorekoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zuria, leuna, luzea, 5 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 0,5 eta 1 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, inkurbatua eta bihurgunetsua gehienetan.

**Haragia:** Zurixka, haritsua, irinaren usain eta zaporekoa.

**Etimologia:** *Entoloma* terminoa grekotik dator: ertza barrurantz biribildua. *Niphoides* epitetoa grekotik dator, elurra, esan nahi duen "nipha" hitzetik. Kapelaren kolore zuriagatik.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
Udaberriko beste *Entoloma* zuri batzuekin nahas daiteke, hala nola, *Entoloma sepium* delakoarekin, hau handiagoa da eta irin usainarekin. *Entoloma prunuloides* espeziearekin ere bai, honek oin motzagoa du eta habitat desberdina.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian. Basoetako belarretan, bideetan, bideen mugetan etab. ateratzen da,

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak eta Kanada arteko mugan, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dimetil ftalato

**Dimetil ftalatoa** konposatu organikoa da, azido ftalikoaren ester dimetilikoa, C10H10O4 formula duena. Likido kolorge eta koipetsua da disolbatzaile organikoetan disolbagarria baina apenas uretan.

Dimetil ftalatoak erabilera ugari ditu: intsektizida eta intsektu-uxagarri gisa eta kosmetiko, xaboi eta etxeko garbitzeko produktuetan adibidez.

Dimetil ftalakoa toxikoa da.

## Sintesia 
Komertzialki dimetil ftalatoa anhidrido ftalikoa metanolez esterifikatuz sintetizatzen da, azido sulfurikoaren gisako azido sendoak katalizatzaile gisa usatuz.
 461x461px

## Erabilera 
Plastifikatzaile gisa kosmetikan eta etxeko garbitzeko produktuetan usatzen da. PVCaren plastifikatzaile moduan erabili izan da, baina lurrunkorregia da eta ke-jarioak sortzen ditu PVCaren prozesaketan zehar. Aldiz zelulosa-esterren plastifikatzaile egokia da.

Dimetil ftalatoa intsektu-uxagarri bereziki eraginkorra da azal gogorreko akainen kasuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1955eko Paris-Roubaix

**1955eko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa honen 53. edizioa izan zen. 1955eko apirilak 10ean ospatu zen eta garailea Jean Forestier izan zen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
Txileko Liburutegi Nazionala

**Txileko Liburutegi Nazionala** () herrialdeko zentro bibliografiko nagusia da. 1813ko abuztuaren 19an sortu zuten eta Santiago hirian du egoitza. Alameda (Avenida Libertador General Bernardo O 'Higgins) 651 zenbakian dago, eta Santiagoko metroaren Santa Luzia geltokiaren «A» irteerarekin mugakidea da.

1813an hasi zen, eta 1818 eta 1823 artean gero, San Felipe Unibertsitateko gela batean jardun zuen, gerora Santiagoko Udal Antzokia eraikiko zen lurretan. Hamar urte geroago, 1823rako, Bandera eta Konpainia kaleen hegoaldeko ekialdeko izkinan kokatu zen, 1805ean José María Aterok eraikitako eraikin batean, Joaquín Toescaren diseinuetan oinarritua, Real Aduana ohiaren egoitza izandakoa eta gaur egun Txileko Arte Precolombinoko Museoa hartzen duena.

1839an ordenatu bazen ere, 1843an, Francisco García Huidobroren zuzendaritzapean, Liburutegia Bandera eta Katedrala kaleen hegoaldeko mendebaldeko izkinara lekualdatu zen, bi solairuko adobezko eraikin batera, bereziki helburu horietarako eraikia. 1886an, Kontsulatuaren Errege Auzitegiaren eraikin zaharrera mugitu zen, Juan José de Goycooleak diseinatua 1807 inguruan, Bandera con Compañiaren izkinan, non 1810eko irailaren 18ko Santiagoko kabildoa garatu zen eta gaur egun Justizia Auzitegiak dauden. Azkenik, 1913an, Estatuak moja klaratarren komentuko lursaila erosi zuen, non 1925ean ordutik dagoen eraikina eraikitzen amaitu zen.

## Historia 
Liburutegi Nazionala José Miguel Carrera politikari eta militarraren agindupean sortu zen, eta Txileko Errepublika sortu berrian beste erakunde batzuk ere sortu zituen, hala nola Institutu Nazionala, bere izena daramana, eta Granadarien Eskola, Eskola Militarraren aurrekoa.

Institutu Nazionalaren irekiera-ekitaldian, 1813ko abuztuaren 10ean, Mariano Egaña Barne idazkariak, botere exekutiboaren ordezkari gisa, hitzaldi bat eman zuen, Liburutegi Nazionalaren sorreraren berri emanez, honela:

«Herritar guztiak: herri honetako baliabide urrien gainetik dagoen liburutegi handi bat ireki du Gobernuak zuen ilustraziorako laguntza guztiekin: maita ezazue, aprobetxatu han gure nagusiek jakin zutena eta gure mendeak aurrera egiten duena. Artistak eta naturalistak: han ere lanbide, arte eta zientzietarako modeloak, makinak eta tresnak izango dituzue .» «Liburutegi Nazionalaren lehen urteak (1813-1824 )», 15 – 18. or.

Egañak esandakoa gorabehera, Liburutegi Nazionala ez zen erakunde independente gisa existitzen, eta, Institutu Nazionalak ez bezala, ez zen ireki ahal izateko aurretiazko lanik egin. Horregatik, beren-beregi sortu behar izan zen, eta horren ondorio izan zen Liburutegiaren sorrerako Proklaman, zeina 1813ko abuztuaren 19an argitaratu baitzen Araucano Monitorean — Jaurlaritzaren egunkari ofizialean —. Francisco Antonio Pérez, Agustín de Eyzaguirre eta Juan Egañak sinatu zuten, eta bertan herritar guztiei dei egiten zitzaien liburuak ematera, formala egiten laguntzeko.

## Kanpo estekak
1954ko Paris-Roubaix

**1954ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa honen 52. edizioa izan zen. 1954ko apirilak 11n ospatu zen eta garailea Raymond Impanis izan zen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
1953ko Paris-Roubaix

**1953ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa honen 51. edizioa izan zen. 1953ko apirilak 12an ospatu zen eta garailea Germain Derycke izan zen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
1952ko Paris-Roubaix

**1952ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa honen 50. edizioa izan zen. 1952ko apirilak 13an ospatu zen eta garailea Rik Van Steenbergen izan zen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
Himanthalia elongata

***Himanthalia elongata***, tanga alga, itsas tanga edo itsas espagetia izen arruntez ere ezaguna, Fucales ordeneko alga arre bat da. Ozeano Atlantikoaren ipar-ekialdean eta Ipar Itsasoan aurkitu daiteke.

Munduko Itsas Espezieen Erregistroaren arabera, *Himanthalia elongata* bere generoko eta familiako kide bakarra da, *Himanthalia* eta Himanthaliaceae.

## Habitat 
*Himanthalia elongata* Itsaso Baltikoan, Ipar Itsasoan eta Ozeano Atlantikoaren ipar-ekialdean aurkitu daiteke, Eskandinaviatik Portugaleraino, Irlandatik igaroz. Zona sublitoraleko eta litoraleko aldapa txikiko kostalde harritsuetan egoten da, bereziki olatuekiko esposizio moderatua duten kostaldeetan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1950eko Paris-Roubaix

**1950eko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa honen 48. edizioa izan zen. 1950eko apirilak 9an ospatu zen eta garailea Fausto Coppi izan zen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
1951ko Paris-Roubaix

**1951ko Paris-Roubaix** txirrindularitza lasterketa honen 49. edizioa izan zen. 1951ko apirilak 8an ospatu zen eta garailea Antonio Bevilacqua izan zen.

## Sailkapena 
## Kanpo estekak
Merdeka 118

**Merdeka 118**, lehen **Warisan Merdeka Tower**, **KL 118** eta **PNB 118** bezala ezaguna, Kuala Lumpurren (Malaysia) dagoen 118 solairuko etxe orratz bat da. 678,9 metroko garaierarekin, munduko bigarren egiturarik altuena eta bigarren eraikinik altuena da, 828 metroko Burj Khalifaren atzetik.

Eraikinaren izena, *Merdeka* (literalki "independentzia" esan nahi duena), gertu dagoen Merdeka estadiotik hartzen du. Eraikinaren orratza 2021eko urrian osatu zen, eta, ondorioz, 678,9 metroko (2.227 oin) azken altuera izan zuen lurretik eta 717,6 metrokoa (2.354 oin) itsas mailatik.

Malaysiako eta Asiako hego-ekialdeko eraikinik altuena da. Exchange 106 (453,6 m) eta Landmark 81 (461,2 m) gainditu ditu, 160 metroko altuerako orratzari esker. Era berean, eraikina Malaysiako lehena izango da iraunkortasunaren munduko ziurtagirien platino-kalifikazio hirukoitza jasotzen, Energiaren eta Ingurumen Diseinuaren Lidergoa (LEED) barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Porphyra

***Porphyra*** 70 espezie inguru dituen alga gorrien genero bat da. Marearteko eremuan bizi dira, goiko mareartekoaren eta olatuen haustura-eremuaren artean.

## Morfologia 
Taloa hosto foliotsu bat da, zentimetro gutxi batzuk eta hiru metro arteko luzerakoa, espeziearen arabera. Orriak banaka sortzen dira disko-finkatzaile txiki batetik eta zelula basalek errizoideak dituzte. Hostoen morfologia orbikularretik linealera aldatzen da, ertz leun, horzdun edo zimurtuekin. Zelula bakoitzean pirenoide bat duten kloroplastoa daukate. 

## Bizi-zikloa 
Belaunaldien txandaketa heteromorfikoa erakusten du. Taloa belaunaldi haploidea da eta asexualki ugaldu daiteke esporen bidez. Espora hauek jatorrizko taloa erreplikatzeko sortzen dira. Sexualki ere ugaldu daiteke eta gameto arrak zein emeak taloan sortzen dira. Askatutako gameto ar mugiezinak taloan dauden gameto emeak ernaltzen dituzte.

Karposporangio ernaldua, orain diploidea (2n) dena, esporak (karposporak) sortzen ditu. Esporak meiosiaren ondoren sortzen dira, eta askatzen direnean eta leku egoki batean finkatzen direnean, *Porphyra* izenez ezagutzen dugun landarea bihurtzen dira.

## Espezieak 
*Porphyra* generoa berriki berrikusi da, azterketa molekularretan oinarrituta. Azterketa horiek ondorioztatu dute espezie asko genero berrietara edo existitzen direnetara eraman direla.
thumb|*Porphyra linearis* Zumaiako Itzurun hondartzan.
Itsas Espezieen Munduko Erregistroak, WoRMS ingelesez, *Porphyra* espezie hauek onartzen ditu: 

## Distribuzioa 
Kosmopolita da, kontinente guztietan banatzen baita, ur polarretatik tropikaletara, epelak barne. Espezieen arabera, fase haploide labur batzuk daude, udakoak edo negukoak. Espezie guztien fase diploideak iraunkorrak izango dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido oxaloazetiko

**Azido oxaloazetikoa**, edo forma ionizatuan **oxalazetatoa**, C4H4O5 formula duen azido karboxilikoa da, metabolismoko hainbat ibilbidetan tarteko metabolitoa dena, esate baterako Krebsen zikloan, Krebsen zikloan, glukoneogenesian, urearen zikloan, gantz azidoen biosintesian, glioxilatoaren zikloan edota C4 fotosintesian.

## Sorrera 
Hainbat eratara eratzen da azido oxaloazetikoa:

1. Krebsen zikloan L-malatoa oxidatzerakoan eratzen da. Malato deshidrogenasak katalizatzen du erreakzioa. 

2. Pirubatoa karboxilatuz, landareen hostoetako mesofiloan gertatzen da. Pirubato karboxilasak katalizatzen du erreakzioa.
:CH3C(O)CO2− + HCO3−  +  ATP   →   −O2CCH2C(O)CO2−  +  ADP  +  Pi
3. Aspartatoa desaminatuz

## Funtzio biokimikoak 
### Krebsen zikloa (azido zitrikoaren zikloa) 
Krebsen zikloan ezinbesteko funtzioa betetzen du. Ziklora sartzen den azetil-CoA molekularekin erreakzionatzen du eta zitratoa sortzen da, sei karbonotako molekula. Zitrato sintasak katalizatzen du erreakzio kimiko hau. Ondoren NADH-k oxalazetatoa erreduzitu eta malatoa eratzen da.

### Urearen zikloa 
Urearen zikloaren helburua urea sortzea da, aminoazidoen degradaziotik agertzen den amonioakoa harrapatu eta kanporatzeko. Hepatozitoetan gertatzen da. NADH behar da horretarako eta NADH lortzeko bideetako batean malatoa oxalazetato bihurtuz eskuratzen da. Landare hazien glioxisomatan eta hainbat bakteriotan gertatzen da.

### Aminoazidoen sintesia 
Oxalazetatoa aminatuz aspartatoa (Asp) eratzen da eta hau oinarri hartuta beste lau aminoazido ekoizten dira: asparragina (Asn), metionina (Met), lisina (lys) eta treonina (Thr).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grace Coolidge

**Grace Anna Coolidge**, **Grace Anna Donohu** jaioa (Burlington, Vermontarrak, 1879ko urtarrilaren 3a - Northampton, Massachusetts, 1957ko uztailaren 8a) Calvin Coolidge Estatu Batuetako 30. presidentearen emaztea izan zen, 1923 eta 1929 artean herrialde honetako Lehen Dama izan zena.

1902an, Vermonteko Unibertsitatean graduatu zen irakaskuntzan, eta Northamptonen espezializatu zen gorren irakaskuntzan eta ezpainen irakurketan.

1904an Calvin Coolidgerekin ezkondu zen. 1921ean, senarra presidenteorde hautatu zuten, eta bikotea Washingtonera joan zen bizitzera. Presidentearen agintaldian, Cris gizarte-ekintzei laguntzen aritu zen.
Zita Luccakoa

**Santa Zita** edo **Zita Luccakoa** (Monsagrati, Luccako Errepublika, 1218 – Lucca, Luccako Errepublika, 1278ko apirilaren 27a) etxeko langile italiarra izan zen. Erromatar Eliza Katolikoak kanonizatuta, Lucca hiriko zaindaritzat hartzen da.

## Bizitza 
thumb|220px|ezkerrera|Santa Zitaren hilobia.
Monsagrati herrian jaio zen (egungo Luccako probintzian) familia pobre batean. Hamabi urte zituela Lucca hiriko Fatinelli familiaren etxean zerbitzatzera sartu zen. Laster lortu zuen familiaren estimua etxeko lanetan egindako arduragatik, baita pobreen estimua eskuzabaltasun eta  karitateagatik.

Fatinellitarren etxean hil zen 1272ko apirilaren 27an. Zitarekiko estimua hain zen handia non San Frediano basilikan lurperatu zuten, Lucca hirian. Zitaren gorputz usteldugabeak basilikan horretan dago, eta erromerien objektu da. 

Luccan izan zuen garrantzia hain zen handia, non hiriari berari Santa Zita deitzen zitzaion batzuetan. Dantek, Jainkotiar komedian, Luccako magistratu zahar bati erreferentzia eginez, «Zita doneko zaharretatik bat» deitu zion.

## Kanonizazioa 
Inozentzio XII.ak kanonizatu zuen 1696an. Etxeko langileen zaindari izendatu zuen Pio XII.ak, eta gaur egun okinen zaindaria ere bada. Santa Zita eguna apirilaren 27an ospatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskleraktinio

**Eskleraktinioak,** Hexacorallia azpiklasearen klindario-antozooen orden bat dira, harrizko koral edo koral gogor ere esaten zaienak. Marmoka-egoeran ez dauden itsasoko animaliak dira, eta polipo-egoeran baino ezin dira bizi. Itsas anemonen oso antzekoak dira, baina kanpo-eskeleto gogorra sortzen dute eta sei tentakulu edo seiren multiploak diren tentakuluak dituzte. Hainbat forma, tamaina eta kolore aurki daitezke orden honen barnean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cabo da Rocako itsasargia

**Cabo da Rocako itsasargia**, , Portugalgo Roca lurmuturran dagoen itsasargi bat da, Sintra udalerrian, Portugal kontinentalean, eta honenbestez Europan, mendebaldeena dagoen itsasargia da. 1772an funtzionamenduan jarria izan zen eta Portugalgo hirugarren itsasargi antzinakoena da.
La Avalancha

***La Avalancha*** Iruñean 1895 eta 1950 artean argitaratutako aldizkaria izan zen, joera katolikoa zuena.

Dohakoa, 1895ean sortu zen Liburutegi Katoliko-Propagandistaren organo gisa, eta «erlijioaren eta Nafarroaren zerbitzura» deklaratu zen, urtean 25.000 aleko tirada bataz beste lortuz. Eskualdeko eta tokiko gaiak zaindu zituen arren, batez ere Elizaren doktrina soziala defendatu zuen, probintziaren eta emigrazioaren egoera sozioekonomikoaz arduratuz. Liberalismoaren eta sozialismoaren aurkaria, bere ideiak, eskuarki, integristenekin bat zetozen, inongo alderdi politikorekin konprometitu ez arren.

Ospetsu egitea lortu zuen, eta Nafarroako idazle eta kazetari garrantzitsuen (Arturo Kanpion, Juan Iturralde y Suit, Julio Altadill edo Baldomero Barón Rada) espainiar propagandista katolikoen (María de Echarri, Jaime Collell, Antonio Pérez Goyena, Cristóbal Botella y Serra eta Juan Marín del Campo) edo jesuiten (Francisco Escalada Rodríguez, Antonio de Madariaga eta Alberto Risco) laguntza izan zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Tourlitisko itsasargia

**Tourlitisko itsasargia**, , Greziako Andros uharteko izen berdineko udalerriaren portuko itsasoko harkaitz batean dagoen itsasargi bat da, Egeo itsasoan. 1887an eraikia izan zen eta 1994an berritua.
Andros

**Andros**, Antzinako grezieraz *Ἄνδρος*, , Greziako Zikladeak uhartediko uharte bat da.

Bertako punturik garaiena Kouvara mendia da (995 m.) eta 2011n 9.221 biztanle zituen.

## Leku interesgarriak 
* Tourlitisko itsasargia
Wolftrap mendia

**Wolftrap mendia**,  eta , Irlandako Laois konderria eta Offaly konderriaren artean dagoen mendi bat da. 487 metroko garaiera du.
Bartolome Oteitza

**Xavier Cosme Damian Oteitza Sanz** (Fustiñana,  - Buñuel, ) nafar elizgizon eta politikaria izan zen.

Fiteroko monasterioan sartu zen, *frai Bartholomé de Oteyza* izenarekin hamasei urte beteak zituela zistertar bilakatu zen. Monasterioko lau urteko abad hautatu zuten hainbat alditan.

Fiteroko monasterioko abade gisa, Erresumako diputatua izan zen eta Nafarroako Erresumako Diputazioko buru izan zen 1830eko irailaren 24tik 1834ko abuztuaren 27ra, Nafarroako Erresumako Gorteek aukeratutako Diputazioko azken presidentea izan zelarik. Haren ondoren eta 1841eko lege hitzartua arte, Nafarroako Diputazioa Madrilgo Gorteen mendeko erakunde probintzial batera murriztu zen, eta ez Erresumako Gorteetara.

## Kanpo estekak
Anhidrido ftaliko

**Anhidrido ftalikoa** konposatu organikoa da anhidrido azidoen familiako C6H4(CO)2O formula duena. Solido zuria da. Industria kimikoan hagitz erabiltzen da bereziki plastifikatzaileak sintetizatzeko.

## Sintesia 
Anhidrido ftalikoa industrialki produzitzeko naftalenoa oxigenoz oxidatzen da banadio pentoxidoa (V2O5)  katalizatzaile moduan usatuz.

Sintesi alternatibo bat da orto-xilenoaren bi metil taldeak oxidatzea 320-400 C-tan.

C6H4(CH3)2 + 3 O2 -> C6H4(CO)2O + 3 H2O

Azido ftalikoa labe batean 200 C-tan deshidratatuz ere lor daiteke anhidrido ftalikoa.

## Erabilera 
Anhidrido ftalikoaren erabilera nagusia ftalato-esterrak sintetizatzea da, hauek plastifikatzaile gisa baliatzen biitira PVCaren prozesaketan. Ftalato-esterrak sintetizatzeko anhidrido ftalikoa alkoholez tratatzen da deribatu monoestirifikatua lortzeko.

C6H4(CO)2O + ROH -> C6H4(CO2H)CO2R

Bigarren esterifikazioa zailagoa da eta ura erauztea eskatzen du.

C6H4(CO2H)CO2R + ROH  C6H4(CO2R)2 + H2O

Guztietan inportanteena bis(2-etilhexil) ftalatoa da.

Tinturak sintetizatzeko lehengai gisa ere usatzen da anhidrido ftalikoa, fenolftaleina esaterako.
ezkerrera|thumb|450x450px|Fenolftaleinaren sintesia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Symbiodinium

***Symbiodinium*** Symbiodiniaceae familiako, Suessiales ordenako eta Dinophyceae klaseko zelula bakarreko alga dinoflageladen genero bat da. Normalean zooxantelak deitzen zaie, latinezko Zooxanthellae zooxantelekoak, zeinak "animalia txiki horiak" adierazten baititu, kolore marroi-urreztatuari dagokionez.

Genero honetako zooxantelak, zortzi klado filogenetikokoak dira, beren DNA erribosomiko nuklearraren eta kloroplastoen DNAren bidez bereizita daudenak.

Organismo hauek, hirunaka multzokatzen diren tilakoidez osatutako alga autotrofoak dira. Kloroplasto bakoitzetik pirenoide bat irteten da eta kloroplastoarekin batera almidoiz osatutako estalki lodi batez inguratuta dago. Euren zelulako zitoplasmaren barnean bakuolo lipidikoak, diktiosomak, mitokondrioak eta kaltzio oxalatozko kristalak ere aurki ditzakegu. Zooxantelek, gainerako dinoflagelatuez gain, 5-hidroximetilmuraziloa eta timidina dituzte euren genometan, beste genoma eukariotoek ez bezala.

### Bizi-zikloa 
Zooxantelak, bizi-faseen arabera txandakatzen dira, hasiera batean kiste moduan jokatuz eta ondoren organismo mugikor bat bilakatuz. Organismo hauen bizi zikloan, etaparik gazteena zoosporangio moduan ezagutzen da, mugitzeko gai den zoospora bihurtzen dena. Zelula mugikor honek, ugalketarako gametoak sortu eta askatzen baititu. Kisteek, horma zelular lodi bat dute baina zitoplasmaren konposizioa mantentzen dute eta ostalariaren ehunetako zooxantela multzo gehienak osatzen dituzte. Fase honetan, zooxantelek kolore marroixka ematen die euren ostalariei. 

Kiste zatitzaileak, zelula-fase gisa adierazten dira, non bi zelula alaba atxikita geratzen diren baina banakako horma izango duten. Kiste endekatuak aldiz, multzoetan daude. Hauek, beren onura mutualistikoaren zati handi bat galtzen dute bizi diren ostalariarentzat fotosintesiaren eraginkortasuna murrizten delako. Zoospora zoosporangioan aurkitzen da kistearen horma apurtu arte. Zooxantela mugikorra izango da baldin eta zoospora gisa sortzen bada.

#### Fase mugikorra 
Fase honetan, zoosporaren faseko zooxantelek, mugikortasuna erakusten dute, aurrera egingo dute edota biratu. Aurrera egitean, organismoa atzeko flageloaren ardatzean biratzen da, aldi berean ur-zutabean mugitzen den bitartean. Zoosporak, ur-zutabean zehar biratzen du atzeko flageloa substratu bati lotuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Escorial

**El Escorial** Madrilgo Erkidegoko udalerri eta hiribildu espainiarra da. Erkidegoaren ipar-mendebaldean dago, Guadarramako mendilerroaren hegoaldeko isurialdearen azpian, eta Guadarrama arroaren eskualdearen zati da. Era berean, Madrilgo erkidegoko San Lorenzo de El Escorial zazpi zenbakiko barruti judizialekoa da. 2022an 16.618 biztanle zituen. Turismoak garrantzi handia du.

## Arte ondarea 
Beste artean hauek azpimarratuko ditugu:
* El Escorial monasterioa
* San Barnabé eliza
* Prestado monasterioa
* La Fresneda
* El Campillo
* Herreriaren Andre Mariaren baseliza
* Printzearen etxetxoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  El Escorial udalaren webgunea
Connie Achurra

**Constanza Achurra Díaz**, **Connie Achurra** izenez ezagunagoa (Santiago, 1977ko irailaren 15a)  artista, abeslari, autore, influencer eta sukaldari autodidakta txiletarra da. Hainbat irrati- eta telebista-emanaldi animatu ditu, eta sukaldaritza eta bizitza osasungarriari buruzko liburuak idatzi ditu. Paineko Patricio Achurra aktore eta alkate ohiaren alaba da, baita Ignacio Achurra aktore eta konstituziogilearen arreba ere.

## Biografia 
Txileko Santiagon jaio zen, eta Patricio Achurra telesail-aktorearen eta Ximena Díaz jantzi-diseinatzailearen arteko ezkontzaren alaba nagusia izan zen. Zortzi urte zituela, banandu egin ziren gurasoak.'

Las Condes komunan hazi zen, gurasoen eta aiton-amonen eragin artistikoak markatutako familia batean. Bere aitaren aldeko amona María Elena Garfias aktorea izan zen, eta Txileko Unibertsitateko Antzerki Esperimentalean parte hartu zuen.

Txikitatik izan zuen musikarekiko interesa. Aitak eraginda, kantu-eskolak hartu zituen Ricardo Álvarezekin. Eskolako ikasketak Saint John's Villa Academy mojen ikastetxe katolikoan amaitu ondoren, diseinua, antzerkia eta musika ikasi zituen, eta 10 urte baino gehiago eman zituen arlo horretan. Hainbat musika-proiektu izan zituen, jazzetik bossa novara, baita haurrentzako musika ere.

Nerabezaroan, bulimia diagnostikatu zioten, eta zenbait tratamendu psikologiko egin zizkioten, janariarekin harreman osasungarriagoa izateko.

2014an, altzari zaharberritzaile autodidakta gisa egindako lanarekin batera, etxean sukaldaritza eskolak ematen hasi zen eta sare sozialen bidez zabaldu zituen janari osasuntsu eta azukrerik gabeko errezetak sortzen, eta horrekin ospe handia lortu zuen Interneten. 

Claudio Carrizo disko-ekoizlearengandik bananduta dago eta bi alaba ditu: Julieta eta Luciana.

## Komunikabideen ibilbidea 
2016an, Oink ekoiztetxearekin lotua, telebistako aurkezle gisa debutatu zuen *Mi Lado Dulce* programarekin 13C kable katean, non azukrerik edo prozesatu gabeko prestakin gozoak irakasten zituen.  Emisioa 2017an itzuli zen *Cómo me sano* izenarekin, dietaren aldaketak zenbait gaixotasun edo elikadura arazo hobetzen nola lagun dezaketen aztertzen zuena. 

2019an, Mega telebista kate irekian *Comer y sanar* ahora programa jarri zuen martxan. Data horretatik aurrera, telebistako hainbat emankizunetan parte hartu du gonbidatu eta mahaikide gisa eta sare sozialen bidez beste proiektu batzuetan parte hartu du, hala nola, klase partikularrak eta bizimodu osasuntsuko ikastaroak.

2022an, bere sukaldaritza-saioa *Connie Sin Prisa* abian jarri zuela iragarri zuen, Cocina Viva kable bidezko VTR katean eta bere etxetik grabatu zuela.

2023az geroztik, *La Conversa* irratsaioa egiten du 13C Irratian.

## Obrak 
Sukaldaritza osasungarriari buruzko zenbait liburu argitaratu ditu.

* *Cocina sana y feliz* (2017). Santiago, Editorial Grijalbo
* *Cocina sana y feliz 2* (2018). Santiago, Editorial Grijalbo
* *Cocina sana y feliz 3* (2021)*.* Santiago, Editorial Grijalbo
* *La colación qué rica está* (2023) (Patricia Aguilerarekin). Santiago, Editorial B De Blok

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Connie Achurra Instagramen .
* Comer y sanar Instagramen.
Contadina de Asís

***Contadina de Asís*** (euskaraz *Asisko nekazaria*) Joaquín Sorolla margolari valentziarrak 1888an egin zuen margolana da.

## Deskribapena 
Margolaria Asisen (Italian) erretiratu zenean margotua, bere pintura errealistaren hasiera adierazi zuen erretratu femeninoa da: pintura akademikoaren kolore tradizionalak, beroak eta txigortuak, inpresionistek sartutako gama argitsuagoei lekua uzten diete. Bertan, nekazari bat agertzen da, bustoa, eta burua eskuinerantz apur bat biratzen duena, mitxoletaz zipriztindutako paisaia baten aurrean. Bere burua, garondoan lotuta dagoen zapi gorri batez estalita dago eta, bere blusa zuria, hau ere gorria den gerruntze batez estalita dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Margolanaren fitxa CERES sarean.