Xahname

[thumb|[Bahram V.a|Bahram V.aren (Bahram Gur) eta Azadeh-ren historiako ehiza-eszena bat duen platera. Plater horretako irudiek Bahram Gurren historiako atal ezagun baten irudirik zaharrena irudikatzen dute. Badirudi mendeetan zela ezaguna, baina Xahnamen bakarrik erregistratu zen, platera egin eta mende batzuetara. Iran, V. mendea. Metropolitan Museum of Art]]
***Xahname*** (, *Šāhnāmah* —ahoskera: [ʃɒːhnɒːˈme]—, «erregeen liburua») Ferdowsi persiar poetak 977. eta 1010. urteen artean idatzitako olerki luzea da, Iran Handiko epopeia nazionala. 50.000 *distich* edo bikoz (bi lerroko bertsoak) osatuta dagoelarik, *Xahname* da poeta bakar batek idatzitako munduko poema epikorik luzeena. Gai nagusitzat du Persiar Inperioaren iragan mitikoa —eta, neurri batean, iragan historikoa ere—, munduaren sorreratik hasi eta VII. mendean arabiarrek Iran konkistatu zuten arte. Gaur egungo Iranek, Azerbaijanek, Afganistanek eta persiar kulturaren eraginpeko eskualde handiak (Georgia, Armenia, Turkia eta Dagestan) ospatzen dute epopeia nazional hau.

Idazlan honek berebiziko garrantzi handia du persiar kulturan eta persiar hizkuntzan, literaturako maisulantzat jotzen baita, eta, Iranen, nortasun kultural etniko eta nazionalaren bereizgarri da. Zoroastrismoaren egungo jarraitzaileentzat ere, garrantzitsua da, hor jasota baitaude lotura historikoak bi une hauen artean: erlijio horren hastapenak, batetik, eta Persiako azken sasandar agintarien heriotza, bestetik. Musulmanen konkistan sasandar agintariak hiltzeak ekarri zuen zoroastrismoaren gainbehera Iranen.

## Konposizioa
[thumb|upright=1.6|'[Rostam zikloa, Hermitage Museoko Penjikent-en horma-irudiak, VII.- VIII. mendea]]
Ferdowsi 977an hasi zen *Xahname* idazten, eta 1010eko martxoaren 8an amaitu zuen. *Xahname* poesia eta historiografiaren monumentua da; batez ere da Ferdowsi, bere garaikideek eta bere aurrekoek Irango antzinako historiaren kontakizuntzat jotzen zutenaren birmoldaketa poetikoa. Horrelako kontu asko dagoeneko baziren prosan, adibide bat *Abu-Mansuri Shahnameh* izanik. Ferdowsiren lanaren zati txiki bat, *Xahname*ren pasarteetan zehar sakabanatuta daudenak, guztiz bere asmaketak dira.

*Xahname*50.000 kopla baino gehiagoko poema epiko bat da, persiera berri goiztiarrez idatzita. Batez ere, Ferdowsik, jaioterriko Tus-en, lehengo bizitzan bildutako izen bereko prosa-lan batean oinarritzen da. *Xahname* prosa hori, gehienbat, pahlavieraz (persiar ertaina) idatzitako lan baten itzulpena izan zen, *Xwadāynāmag *(Erregeen Liburua) izenez ezaguna, garai mitikoz geroztik Kosroes II.aren erregealdira (590–628) arteko Persiako errege eta heroien historiaren bilduma sasandar berantiarra. *Xwadāynāmag*ek geroko sasandar garaiari buruzko informazio historikoa zuen, baina ez dirudi aurreko sasandar garaiko (III. eta IV. mendeak) iturri historikorik erabili zuenik. Ferdowsik armada musulmanek, VII. mendearen erdialdean, sasandarrak agintetik kendu arteko historiari jarraipena emateko materiala gehitu zuen.

Pahlavi kronikaren bertsogintzari ekin zion lehena Daqiqi izan zen, Ferdowsiren garaikidea, Sasandar Inperioko gorteko poeta, eta, 1.000 bertso bakarrik osatu ostean, amaiera bortitza izan zuen. Zaratustra profetaren gorakadaz diharduten bertso horiek, ondoren sartu zituen Ferdowsik, naita, bere poeman. *Xahname*ren estiloak literatura idatziaren zein ahozkoaren ezaugarriak erakusten ditu. Batzuek diote Ferdowsik, iturri gisa, nask zoroastriarrak ere erabili zituela, gaur egun galdutako *Chihrdad * adibidez.

Epika hori osatzeko beste iturri pahlavi asko erabili ziren; nabarmenena *Kārnāmag-ī Ardaxšīr-ī Pābagān* izan zen, jatorrian sasandar aroaren amaieran idatzi zena eta Ardaxir I.a boterera iritsi zelako berri ematen zuena, eta, bere hurbiltasun historikoagatik, oso zehatza dela uste da. Testua persiar ertainaren amaieran idatzita dago, hau da, persiar modernoaren hurbileko arbasoa dena. *Xahname*n emandako kronika historikoen zati handi bat epika horretan oinarritzen da, eta, hain zuzen ere, badira Ferdowsiren poemaren eta iturri horren artean pareka daitezkeen hainbat esaldi eta hitz, Zabihollah Safaren arabera.

## Edukia
thumb|Mina'i ontzia Bijan eta Manijeh-ren historia irudikatuz. Iran, XII. mendearen amaieran. Freer Gallery of Art
Irango historiografia tradizionalak dio Ferdowsi Sasandar Inperioaren erorketarekin eta arabiarrek eta turkiarrek zuten agintearekin atsekabetuta zegoela. *Xahnameh*ren, argumentuak dioenez, Persiaren urrezko egunen memoria gordetzeko eta belaunaldi berri bati transmititzeko egin zuen ahalegina da, hein handi batean, hartatik ikasiz, mundu hobeago bat eraikitzeko beharrezkoak diren ezagutzak eskuratu ahal izateko. Nahiz eta aditu gehienek Ferdowsiren kezka nagusia mitoen eta historia islamiar aurreko ondarea mantentzea zela esaten zuten, hainbat autorek, formalki, zalantzan jarri dute ikuspegi hori.

### Aro mitikoa
*-ko orrialdea, ezagutzen den Xhahnameh eskuizkriburik zaharrena. Anatolia, 1217. National Central Library of Florence]]
*Xahnameh*ren zati hori nahiko laburra da; liburu osoaren 2100 bat bertso edo % 4 da, eta gertaerak kontatzen ditu lan historiko baten sinpletasun, aurreikuspen eta azkartasunarekin.

Jainkoaren eta jakituriaren gorespenari buruzko irekiera baten ondoren, *Xahnameh*k munduaren eta gizakiaren sorreraren berri ematen du sasandarren ustearen arabera. Sarrera horri, Keyumars, lehen gizonaren historia dator, mendian garai bat bizi ondoren lehen errege ere bihurtu zena. Haren bilobak, Hushangek, Sīyāmak-en semeak, sua aurkitu zuen ustekabean, eta, bere omenez, *Sadeh *jaia ezarri zuen. Atal honetan kontatzen dira: Tahmuras, Jamshid, Zahhāk, Kawa edo Kaveh, Fereydūn eta bere hiru seme (Salm, Tur eta Iraj) eta bere biloba Manutxehr-en historiak.

### Aro heroikoa
*Xahnameh*ren ia bi heren, heroien aroari dagozkio, Manuchehr-en erregealditik Alexandro Handiaren konkistara arte. Aro hori Keyaniyanen erreinua izenez ere identifikatzen da, historia heroiko eta luzearen aroa ezarri zuena, non  mitoa eta kondaira uztartzen diren. Garai horren ezaugarri nagusia da inperioaren bizkarrezur gisa agertzen diren Saka edo Sistānī heroiek jokatzen duten paper nagusia. Garxāsp labur aipatzen da, bere seme Narimān-ekin, zeinaren semea, Sām, Manuchehr-en paladin nagusi gisa jardun baitzuen Sistanen, eskubide osoz erreinatzen zuelarik. Haren ondorengoak izan ziren: Zal bere semea eta Rostan (ausarten artean ausartena) Zālen semea, eta gero, Farāmarz.

Atal horretan deskribatzen diren historien artean daude: Zāl eta Rudābaren amodioa; Rostamen Zazpi Etapa (edo Lanak); Rostam eta Sohrab; Sīyāvash eta Sudāba; Rostam eta Akvān Dīv; Bijan eta Manijeh-ren amodioa; Afrāsīāb-ekin izandako gerrak; Goxtāsp eta Arjāsp-i buruzko Daqiqiren kontaketa, eta Rostam eta Esfandiār-ena.

[thumb|Bahram Gur-ek herensuge bat hiltzen Indian, folio, lehen *Xahanameh*a txikitik. Baliteke [Tabriz, 1300. urtea, Chester Beatty Library]]

### Aro historikoa
Artsazestar dinastiari buruzko aipamen labur batek, Alexandroren historiari jarraitzen dio, eta Ardaxir I.aren (Sasandar Inperioaren sortzailea) aurretik doa. Horren ostean, Sasandarren historia zehaztasun handiz kontatzen da. Sasandarren erorketa eta Persiaren arabiar konkista modu erromantikoan kontatzen dira.

### Mezua
Jalal Khaleghi Mutlaq-en arabera, *Xahnameh*k hainbat bertute moral irakasten ditu, esaterako: Jainko bakarraren gurtza; zuzentasun erlijiosoa; abertzaletasuna; emazte, familia eta seme-alabenganako maitasuna, eta pobreei laguntzea.

*Xahnameh*n, badira Irango erregimenen segidak susmoz ikusi zituzten gaiak. Mohammad Reza Xah-ren erregealdian, epopeia, neurri handi batean, alde batera utzi zuten pertsiar literatura ulergaitz, esoteriko eta intelektual lehorraren alde. Historialariek ohartarazi dute errege-hilketaren gaia eta epikan txertaturiko erregeen gaitasun eza ez zuela batere ondo irensten Irango monarkiak. Geroago izan ziren Ali Shariati (1970eko hamarkadako gazte erreformista islamikoen heroia) gisako pertsonaia musulmanak, *Xahnameh*ren edukien aurka zeudenak, islamaren kontrako bertso kritikoak biltzen baitzituen. Horiek artean lerro hau barne: *tofu bar to, ey charkh-i gardun, tofu*! (Tu egiozu zeure aurpegiari, oi zerua, egizu tu!), Ferdowsik zoroastrismoa hondatu zuten inbaditzaile musulmanen erreferentzia gisa erabili baitzuen.

*Xahnamehe*k 62 historia, 990 atal eta 50.000 biko errimadun inguru ditu, Homeroren Iliadaren luzera baino hiru aldiz gehiago eta Nibelungoen kanta alemaniarraren luzera baino hamabi aldiz gehiago. Ferdowsi beraren arabera, azkenean, *Xahnameh*ren edizioak hirurogei mila distiko inguru zituen. Baina hori zifra biribila da; fidagarri samarrak diren eskuizkribu gehienek berrogeita hamar mila distiko pasatxo gorde dituzte. Nezami-e Aruzi-k jakinarazi duenez, Mahmud Ghazniko sultanaren gortera bidalitako azken *Xahnameh*ren edizioa zazpi liburukitan prestatu zen.
thumb|ezkerrera|*Xahnameh* (Erregeen Liburua)

## Eragin kulturala
thumb|Rostam-ek Alkus heroi turaniarra hiltzen du bere lantzarekin, Jainesque Shahnama-ren folioa, Indiako mendebaldea, 1425–1450, David Bilduma
Xirvanxah dinastiak izen asko hartu zituen *Shahnameh*tik. Xirwanxah eta bere seme Manuchihr-en arteko harremana Nizamiren Leila eta Majnoon-en zortzigarren atalean aipatzen da. Nizamik *Xahnameh *irakurtzeko eta jakintsuen esaera esanguratsuak gogoratzeko gomendatzen dio erregearen semeari.

Mehmet Fuat Köprülü turkiar historialariaren arabera:

Xah Ismail I.ak (1524an hila), Irango Safaviden dinastiaren sortzaileak, eragin handia jaso zuen persiar tradizio literariotik, batez ere *Xahnameh*tik, eta, ziurrenik, horrek azal dezake bere seme guztiei *Xahnameh*tik hartutako pertsonaien izena eman ziela. Dickson eta Welch-ek iradokitzen dute Ismailen *Xāhnāmaye Xāhī*, izan ere, Tahmāsp gaztearentzat opari bat izateko zuzendua zela. Muhammad Xaybāniren uzbekoak garaitu ostean, Ismāilek Jameko (Khorasan) Hātefī poeta ospetsuari eskatu zion bere garaipenei eta ezarri berriaren dinastiari buruzko *Xahnameh *itxurako epika bat idazteko. Epika amaitu gabe geratu bazen ere, *mathnavi* adibide bat izan zen *Xahnameh*ren estilo heroikoan, geroago errege safavidentzat idatzia.

*Xahnameh*ren eragina persiar esparrutik haratago hedatu da. Erevan Unibertsitateko Victoria Arakelova irakasleak dio:

### Georgiako identitateari buruz
[thumb|[Kai Khosrow eta Afrasiab-ren arteko borroka, Baysonghor *Xahnameh*]]-ko folioa, zeinak UNESCOren Munduko Memoriaren Programan parte den. Herat, 1426–1430. Golestan jauregiako Liburutegia]]
Jamshid Sh. Giunashvilik Georgiako kulturak *Xahnameh*rekin duen loturari buruz, hauxe dio:

*Xāh-nāma* heroi askoren izenak, hala nola Rostom-i, Thehmine, Sam-i edo Zaal-i, XI. eta XII. mendeko Georgiako literaturan aurkitzen dira. Jada ez existitzen ez den *Xāh-nāma*ren georgiar zaharreko itzulpen baten zeharkako froga dira. ...

*Xāh-nāma* itzuli zen ez soilik irakurleen eta entzuleen behar literario eta estetikoak asetzeko, baizik eta gazteei heroismoaren eta Georgiako abertzaletasunaren izpiritua pizteko ere. Ideologiak, ohiturek eta georgiar mundu-ikuskerak askotan eragina izan zituzten itzulpen horietan, georgiar kultura poetikora bideratuak baitziren. Aitzitik, georgiarrek literaturako itzulpenak jatorrizko literaturatzat hartzen dituzte. *Xāh-nāma*ren georgiar bertsioak nahiko herrikoiak dira, eta *Rostam eta Sohrāb*en edo *Bījan eta Manijeh*ren istorioak Georgiako folklorearen parte bihurtu ziren.

Farmanfarmaian *Persiako Ikasketen Aldizkaria*n:.

### Turkiar identitateari buruz
Batzuek hala uste duten arren, X*hahnameh*ko turandarrek (iturriak Avesta eta Pahlavi testuetan oinarritzen dira) ez dute turkiarrekin harremanik. *Xhahnameh*ko turaniarrak Eurasiako estepetako nomada iraniarrak ordezkatzen dituen Irango herria da, eta ez dute inolako harremanik turkiarren kulturarekin.

Richard Fryeren arabera, «Irango epikaren eragina zenbaterainokoa den erakusten dute turkiarrek, bere antzinako historia gisa onartu baitzuten, baita Irangoarena ere... Turkiarrek hain eragin handia izan zuten istorio-ziklo honengatik, non, XI. mendean, Asia Erdialdeko Kara-Khanid Khanate dinastiak bere buruari «Afrasiyab familia» izena ematen zion, eta, historia islamikoan, izen horrekin ezagutzen da».

Turkiarrek, talde etno-linguistiko gisa, *Xhahnameh*ren eragina izan dute saljuktarren etorrerarekin. Toghrul III.a seljukideak *Xahnameh* errezitatu omen zuen bere borra guduan astintzen zuelarik. Turkiarrek berek ez zuten jatorri turkiarra tribuko historia turkuarekin lotu, baizik eta *Xhahnameh*ko Turanekin. Zehazki Indian, *Xhahnameh*n bitartez, iranianismoaren haritik mundu zibilizatuari loturiko azken postu aurreratu gisa sentitu ziren.

*Xhahnameh* film eta animazio askotara ere egokitu izan da:
* *Shirin Farhad* (1931), Khosrow eta Xhirinen istorioan oinarritutako hindi hizkuntzako film luzea, J.J. Madanek zuzendua eta Jehanara Kajjan eta Master Nissar aktoreek antzeztua. Indiako bigarren soinu-filma izan zen Alam Araren ondoren (urte berean estreinatua).
**Kova the Blacksmith* (1987), Munavar Mansurhojaev zuzendariak Tajikfilm-en egindako errusierazko animazio laburra, Zahhak eta Kavehren istorioan oinarrituta.
* *Chehel Sarbaz* (2007), Mohammad Nourizad-ek zuzendutako persiar telesaila, aldi berean, Rostam eta Esfandiarren istorioa, Ferdowsiren biografia eta beste zenbait gertaera historiko kontatzen ditu.
**Shirin Farhad Ki Toh Nikal Padi* (2012), hindi hizkuntzaz Indiako komedia erromantikoa, adin ertaineko parsi bikote baten maitasun-harremanari buruzkoa, Khosrow eta Shirin-en istorio librean oinarritua, Bela Segalek zuzendua eta Farah Khan eta Boman Iran protagonista dituena.

## Erreferentziak 
## Iturriak
* 

## Bibliografia osagarria 
* Poet Moniruddin Yusuf-ek (1919–1987) *Xhahnameh*ren bertsio osoa bengalerara itzuli zuen (1963–1981). Bangladesh Bangla Academy-ko Erakunde Nazionalak sei liburukitan argitaratu zuen, 1991ko otsailean..
* Borjian, Habib and Maryam Borjian. 2005–2006. *Rostam eta Deabru Zuriaren* istorioa *Māzandarāni*n. *Nāme-ye Irān-e Bāstān* 5/1-2 ( 9 & 10), 107–116. or.
* Shirzad Aghaee, *Imazh-ha-ye mehr va mah dar Shahnama-ye Ferdousi* (Eguzkia eta Ilargia Ferdowsiren Xhahnaman), Spånga, Suedia, 1997. ()
* Shirzad Aghaee, *Nam-e kasan va ja'i-ha dar Shahnama-ye Ferdousi* (Nortasunak eta lekuak Ferdowsiren Xhahnama-n, Nyköping, Suedia, 1993. ()
* Eleanor Sims. 1992. *The Illustrated Manuscripts of Firdausī's "shāhnāma" Commissioned by Princes of the House of Tīmūr* Ars Orientalis 22. The Smithsonian Institution: 43–68.

### Testu persiarrak 
* A. E. Bertels (editor), *Shāx-nāme: Kriticheskij Tekst'', bederatzi liburuki (Moscow: Izdatel'stvo Nauka, 1960–71) (goi mailako persiar testua)
* Jalal Khāleghi Motlagh (editor), *The Shahnameh*, 12 liburukitan, zeinetan zortzi liburuki testu dren eta lau azalpen-oharrak. (Bibliotheca Persica, 1988–2009) (goi mailako persiar testua). Ikus: Center for Iranian Studies, Columbia University.

### Egokitzapenak 
Ingelesezko eleberri grafiko modernoak:
* , Rostam eta Sohraben istorioari buruz.
* , Kai-Kavous eta Soodabehren istorioari buruz.
* , White Deev gaiztoaren istorioa..
* , Rostamen haurtzaroko istorioa.

## Kanpo estekak