open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Ireland

**John Nicholson Ireland** (Bowdon, Ingalaterra, 1879ko abuztuaren 13a - Washington, Ingalaterra, 1962ko ekainaren 12a) ingeles musikagilea izan zen.

## Biografia 
Ch. V. Stanfordekin eta Londresko Musika Eskolan ikasi zuen (1893-1901). Konposizioa landu zuen, bereziki: pianorako lanak, ganbera-musika eta ahozko konposizioak.

Irelanden obrak laburrak eta intimistak dira gehienetan. Brahms eta Dvoraken eta frantses inpresionismoaren eragin handia nabari bazaio ere, britainiar estiloa du nagusi.

## Erreferentziak
Carlos Lopes

**Carlos Alberto de Sousa Lopes** (Viseu, 1947ko otsailaren 18a) portugaldar atleta ohia da. Iraupen-probetatako (5.000 eta 10.000 metrotan) korrikalari bikaina. Olinpiar Jokoetan, 1972an parte hartu zuen lehen aldiz, eta 1976an lortu zuen zilarrezko domina, 10.000 metroko proban lortu ere. 1982an, Europako 10.000 metroko lasterketa irabazi zuen. Ordutik aurrera, maratoi-probetara pasatu zen. Los Angelesko 1984ko Olinpiar Jokoetan maratoia irabazi zuen, eta munduko errekorra hautsi zuen.

## Erreferentziak
Roger Martin du Gard

**Roger Martin du Gard** (Neuilly-sur-Seine, Frantzia, 1881eko martxoaren 23a - Bellême, Frantzia, 1958ko abuztuaren 22a) frantsesezko idazle, eleberrigile eta drama-idazlea izan zen. Peleografia- eta artxibistika-ikasketak egin zituen. XIX. mendeko naturalismoaren barruan kokatu izan dute kritikariek, bere obretan erakusten duen dokumentaziozaletasunagatik eta errealitate sozialaren analisiagatik. Bere lan nagusia *Les Thibaults* du, zortzi liburukiz osatutako eleberria. 1937an, Literaturako Nobel saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantsesezko literatura

## Kanpo estekak
Nitrito

thumb|Egitura

**Nitrito** bere molekulan NO2- ioi bat edo gehiago dituen gatza da. Nitritoak azido nitrosoaren gatzak edo esterrak dira. Beraz, nitrito organiko eta ez-organikoak daude; lehenengoen artean, sodio nitritoa da ezagunena. Nitrito organikoen artean, ezagunak dira bestalde amilo nitritoa, trinitroglizerina eta manitola. Sintesi organikoan erabiltzen dira. Terapeutikan oso erabiliak izan dira nitrito batzuk, odol-hodiak zabaltzeko gaitasuna dutelako eta hipotentsioaren eragile direlako. Toxikoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rakel

**Rakel** (, ) Bibliako pertsonaia da (), Labanen alaba eta Jakoben emaztea.

## Biografia 
Jakobek Labani eskatu zion alaba eta hark onartu zion, bere zerbitzuan 7 urtez lanean jartzen bazen. Epea amaitu zenean, Rakelen ahizpa Lea eskaini zion Labanek Jakobi eta beste 7 urte zain egon behar izan zuen Rakelekin ezkontzeko. Bi seme izan zituzten, Josef eta Benjamin, eta bigarrenaz erditzean hil zen Rakel. Belendik hurbil hilobiratu zuen Jakobek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
François Ravaillac

**François Ravaillac** ( ahoskatua; Touvre, Angulematik hurbil, 1578 &ndash; Paris, 1610ko maiatzaren 27a) frantses konspiratzailea izan zen. Eskolako maisu izan zen, besteak beste. Parisa joan zen, Henrike III.a Nafarroakoa Frantziako erregea, Austriako Etxearekiko haustura prestatzen ari zena, hiltzeko asmoz. Aitortu ondoren, erregeri atzetik jarraitu, eta bi labankada eman zizkion. Erregea hil egin zen, eta Ravaillacek bere kabuz jardun zuela azaldu zuen konspiratzailearen aurkako epaiketan. 1610eko maiatzaren 27an, laurdenkatu egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kisangani

**Kisangani** (batzuetan **Kisangani Boyoma** ere esaten zaio; lehen **Stanleyville** ere deitu izan zaio) Kongoko Errepublika Demokratikoko ipar-mendebaleko hiria da, Kongo ibaiaren ertzean dagoena. 682.600 biztanle ditu (2004).

## Ekonomia 
Kisanganitik gora 90 kilometroz Kongo ibaia ez da nabigagarria, Boyoma ur-jauziek eragozten baitute. Ibai bidezko garraio-gaiak burdinbidez eramaten dira Kongo ibaiaren goiko arroara.

1964tik 1967ra bitartean gertatu ziren politika-liskarren ondorioz, hiriak beherakada handia pairatu zuen, baina, geroztik, asko indartu dira industria eta merkataritza.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiperboloide

thumb|Orri bakarreko hiperboloidea.

thumb|Bi orriko hiperboloidea.

**Hiperboloidea** koordenatu-ardatzekiko paraleloak diren sekzio lauak elipseak, zirkuluak edo hiperboleak dituen gainazal koadratikoa da, amaigaberantz bi aurkako noranzkoetan hedatzen dena. Bi eratakoa da: bi orrikoa eta orri bakarrekoa. Lehenengoak bi orriak bereiziak eta lerro ganbilak elkarren aurkako noranzkoetan kokatuak izaten ditu; bestea, berriz, erdigunetik elkarren aurkako bi noranzkoetan hedatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shaktismo

**Shaktismoa** Shaktiren gurtzan oinarritzen den hinduismoaren dotrina, shivaismotik sortua eta hinduismo tantrikoarekin eta yogarekin lotura handia duena. 

Sahktismoarentzat, Shakti jainko ama da, eta yogien arabera gorputzean lo dagoen eta askatasuna iristeko esnatu behar den energia adierazten du. Hinduismo modernoko eskola nagusietako bat da; gaur egun, Bengala, Assam eta Orissa dira shaktismoaren gune garrantzizkoenak.

## Jatorria eta historia 
Sharkti-ren gurtzaren arrasto arkeologiko zaharrenak Goi Paleolitoko santutegi baten arrastoak dira; Baghor harria bezala ezagutzen den gune arkeologiko batean, Indiako Madhya Pradesh estatuko Sidhi barrutian aurkitzen direnak. Egindako ikerketa arkeologikoen arabera, Baghor harriak K.a. 8.000-9.000 urteko datazioa du. 
Gurtzaren jatorria Indus haraneko kulturara jarraitu daiteke. Eta Jainkoaren "emakumezko" aldearen mirespen zaharrena hinduismoan *Rig Veda*-ko 10.125 pasartea da, Devi Suktam himnoa bezala ere ezaguna.

## Teologia 
Shaktak Jainkosa hinduismoko  Brahman kontzeptuaren parekotzat dute, existentzia guztiko errealitate goren, final eta behin betikoa. Aldi berean, sorkuntza guztiaren jatorria, bere adierazpena, energia animatzaile zein gidatzailea eta amaiera da. V. R. Ramachandra indiar historialariaren arabera, Shaktismoko teologian "Brahman Shakti estatikoa da eta Shakti Brahman dinamikoa."

### Jainkosa nagusiak 
Shaktak *Devi* (emakumezko jainkosa) forma ezberdinetan ulertzen du, guztiak jainkosa goren baten alde ezberdinak bezala kontuan hartuak. Shakta jarraitzaileen Devi forma primarioari *ishta-devi* deitzen zaio, hauek aukeraturiko Devi-a da. Jainkosaren aukeraketan faktore ugarik parte hartzen dute: familia ohiturak, gune geografikoko praktika ohiturak, guru leinua eta oihartzun pertsonala.

- ***Kalikula**. Kaliren* familia, nagusi Indiako iparraldean eta ekialdean.
thumb|217x217px

### Tenpluak 
Shakta tenpluak hegoaldeko Asian zehar aurkitzen dira. Izan ere, herri eta gune geografiko ugari Devi-en forma ezberdinen ondoren izendatu dira.

Erromesaldi gune nagusiak Shaktismoan *Shakti Peethas* edo "Devi-ren eserlekuak" deitzen dira. Eserleku kantitatea aldatzen delarik tenplu batetik bestera, lau eta berrogeita hamaika artean.

### Jaialdiak 
Shaktek Hindu jaialdi nagusiak ospatzen dituzte, tenplu, jainko eta leku espezifikoak betetze ugariz gain. Gertakizun garrantzitsuenetako batzuk:
* ***Vasant Panchami***. ***Saraswati Puja*** ere deitua.
* **Diwali.**
* **Meenakshi Kalyanam**.
* **Ambubachi Mela**. 

## Shaktismoa eta hinduismoaren beste tradizioak 
Shaktismo superstiziosoa izateagatik gutxietsi da, erlijiotzat hartu ezin den magia beltzez beteriko praktika edo sinesmena. Hori dela eta, tantra praktikak isilpekoak, sekretuak eta kritikatuak izan dira. Kasu askotan, adituen esanetan, ikusleen ezagutza falta, gaizki ulertu eta aurreiritzien ondorioz, Shakten eskrupulu gabeko praktikek ere eragina izan dutelarik. Horregatik, gaur egun hindu askok Tantraren historia eta honek haien tradizioarekin izan dezakeen harremana dudan jartzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ajima Naonobu

, **Ajima Chokuyen** gisa ere ezaguna, japoniar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Masatadaren zuzendaritzapean ikasi zuen Nakanishi Eskolan. Gero, matematika eta astronomia ikasi zituen Seki Eskolan, Yamajiren laguntzaz.

*Fukyu sampo* liburua idatzi zuen, bere bizitzan zehar ezer argitaratu ez bazuen ere. Ajimak geometria landu zuen, batez ere: integral bikoitzen bidez bolumenak kalkulatzeko metodo bat asmatu zuen, eta logaritmo-taulak osatu zituen.

## Erreferentziak
Bororo etnia

thumb|Bororo gizona.

**Bororoak** Hego Amerikako amerindiar etnia dira. Bororoek beren buruari *boe* esaten diote, eta bororo hizkuntzan mintzo dira. Bororo herria sei leinutan banatua zegoen; gaur egun, ordea, horietako bi desagertuak daude erabat. Brasilgo Mato Grossoko oihanean bizi dira, eta 2.500 lagun inguru dira guztira. Arrantza eta ehiza dituzte bizibide, eta geziak eta lantza pozoidunak erabiltzen dituzte. Klanetan banatua dago bororoen gizartea.

Claude Lévi-Strauss frantses etnologoak bororoen gizartea atertu zuen 1930eko hamarraldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ignacio Comonfort

**Ignacio Comonfort** (Puebla, 1812ko martxoaren 12a - Guanajuato, 1863ko azaroaren 13a) Mexikoko jeneral eta politikaria izan zen. Santa Annaren diktaduraren aurka jarri ondoren, Errepublikako behin-behineko lehendakari hautatu zuten 1855ean. Apaizei, militarrei eta kontserbadoreei egin behar izan zien aurre. 1857an, estatu-kolpea eman zuen, baina Juarezek menderatu zuen 1858an. Estatu Batuetara ihes egin zuen. Mexikora itzuli zenean, Maximiliano enperadorearen aldekoek hil zuten Guanajuaton.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balantiopteryx io

***Balantiopteryx io*** Balantiopteryx generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Balantiopteryx io'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Imanol Laspiur

**Imanol Laspiur Zabala** (Izengoitiak: *Lastarri*, *Maitale*) (Bergara, 1929ko otsailaren 21a - Eibar, 1998ko abenduaren 24a) Gipuzkoako idazlea izan zen. Industria maisua. *Euzko Gogoa*, *Karmel*, *Eibar*, *Jakin*, *Olerti* eta *Zeruko Argia* aldizkarietan eman ditu argitara lan aipagarrienak. Laspiurrenak dira *Azentu diakritikoa Eibarko Euskaran* (1979), *Ikastola eta Gurasoak*, *Euskal joskera* (1968) eta *Eibarko Ikastolaren Historia Txikia 1960-1994*. Euskaltzain urgazlea zen, eta hil ondoren argitaratu zen, 1999an, bere azken liburua: *Eibarko euskeriaren deklinabidia eta entonaziñua*.

## Bizitza 
Bergaran jaio zen 1929ko otsailaren 21ean. Aita, Leon, bergararra zuen; ama, Gumersinda, eskoriatzarra. 1930ean sendiarekin Eibarrera bizitzera joan zen. Aitak Eibarko udalean egiten zuen lan, estatistika sailean eta txistularien bandan.

Imanolek euskararen eta euskal naziotasunaren aldeko grina erakutsi zuen, batez ere Espainiako diktadura frankistak Euskal Herriari egindako zapalkuntzak bultzaturik. Isilpeko borrokarekin bat egin zuen, hasieran Ekin taldearen bitartez Euzko Gaztedin sartuz eta ondoren, Euskadi Ta Askatasunan 1958an sortu zenean. 1961ean poliziak Laspiur preso hartu eta atxiloaldian bortizki torturatu zuen. Hamabost urteko kartzela zigorra ezarri zioten bere militantziagatik, baina lau urte eman zituen espetxean.
[link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:UEU-JRE-ekainaren_21eko_hitzaldia_aurkezpena_05.jpg|alt=|thumb|260x260px|[Euskara batua|Euskara batuaren aldeko *Ermuko zina* (1968) deiturikoan, besteak beste, Eibarko Idazle eta euskaltzale gazte batzuk ere egon ziren .]]
Euskara batua sortzearen aldeko *Ermuko zin*ean (1968), besteak beste, Eibarko Idazle eta euskaltzale gazte batzuk ere egon ziren. Ipar Euskal Herrian Euskal Idazkaritzak 1964an onartutako gomendioak onartuz eta erabiliz, denbora laburrean ohitura bihurtu zituzten. Geroago, 1970ean Batasunaren Kutxa liburuaren sarreran, Baionan eta Eibarren Ermuko zina berretsi eta sinatutako hirurogeita hiru euskaltzale eta idazleen zerrenda argitaratu zen. Horien artean baziren lehen aipatutako eibartarrak: Imanol Laspiur, Juan San Martin, Serafin Basauri eta Bego Etxebarria.

1975eko ekainaren 27an euskaltzain urgazle izendatu zuten.

1998ko abenduaren 24an hil zen 69 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Imanol Laspiur *Bidegileak* bilduman
Vulkano

**Vulkano** izan daiteke:
* **Vulkano (uhartea)**, Siziliako iparraldean dagoen uharte txikia.
* **Vulkano (sumendia)**, Vulkano uharteko sumendia.
* **Vulkano (mitologia)**, erromatar jainkoa.
* **Vulkano (Star Trek)**, Star Treken arraza.
Elohim

thumb|alt=|*Eta Elohimek Adan sortu zuen*, William Blaken koadroa
**Elohim** Hebreerazko hitza, jainkotasun oro izendatzen duena. Gehienetan ordea, Jainkoak berak Jahve izena eman aurretik, Israelgo Jainko bakarra aipatzeko erabiltzen da Biblian. *Elohim* plurala da; *Eloah* singularra oso gutxitan azaltzen da Biblian.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Elphinstone

**George Elphinstone** (Ephinstone Tower, 1746ko urtarrilaren 7a - Tullyallen, Irlanda,1823 martxoaren 10a) Britainia Handiko almirantea eta Keitheko I. bizkondea izan zen. Indietako merkataritzan aberastu zen. Estatu Batuetako Independentzia Gerran aritu ondoren, Frantziako Iraultzan eta Inperioaren aurka borrokatu zen. Hego Afrika eta Indiako koloniak konkistatu zizkien holandarrei, eta Egiptoko kolonizazio ingelesari ateak zabaldu zizkion gudua irabazi zuen (Abukirko Lehorreratzea, 1801).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Jiménez Moya

**Manuel Jiménez Moya** (Ordizia, 1877 &ndash; Madril, 1947) gipuzkoar idazle eta kazetaria izan zen.

Filosofia eta Letretako ikasketak egin zituen Madrilen. Madrilgo *El Correo* eta *La Epoca*, Mallorcako *Justicia* eta Bartzelonako *Miniatura*, *Fructidor* eta *El Cine* aldizkariak sortu zituen. *El Noticiero Universal*, *Miau*, *El Progreso*, *El Resumen* eta *El Radical* aldizkarien zuzendaria izan zen, bestalde. Harenak dira *El porvenir del chico*, *Rotatigraph* eta *La bella Ramoneta* antzezlanak.

## Erreferentziak
Krill

**Krill** Euphausiacea ordenako zenbait krustazeo txikiren izen generikoa da. Ur hotzetan bizi dira. Ipar hemisferioan, *Meganyctiphanes norvegica* da espezierik ugariena; Hego hemisferioan, berriz, *Euphasia superba *. Garrantzi handiko animaliak dira, funtsezko janari-iturri direlako arrain askorentzat eta, bereziki, baleentzat eta beste zetazeoentzat. Itsaso zabalean bizi dira, ur-hondoan, baina gauez gora igotzen dira. Zooplanktonaren parte dira, eta planktonean izaten diren beste izaki txikiak (kokepodoak, batez ere) janez elikatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milton Margai

Sir **Milton Augustus Strieby Margai** (Gbangbatoke, Sierra Leonako kolonia eta protektoratua, 1895eko abenduaren 7a - Freetown, Sierra Leona, 1964ko apirilaren 28a) Sierra Leonako politikaria izan zen.

## Biografia 
*Mende* leinuko buruzagi nagusia zen. Sierra Leonako Herri Alderdia sortu zuen 1951n. Sierra Leonako lehen ministro izan zen 1954tik aurrera. 1957ko hauteskundeak irabazi ondoren, Sierra Leonaren burujabetasuna lortzeko elkarrizketak hasi zituen Ingalaterrarekin. 1959an, babespeko lurralde izateari utzi zion Sierra Leonak, eta burujabetasuna lortu zuen, Margairen lanari esker.

## Erreferentziak
Polesia

thumb|alt=Полісся|Polesia

**Polesia** edo **Polissya** (errusieraz: Поле́сье, *Poliesie*, «baso-herria»; bielorrusieraz: Пале́ссе, *Paleśsie*; polonieraz: Polesie; ukraineraz: Полі́сся, *Polissia*) Ukrainako eta Bielorrusiako padura zabala da, Pripiat ibaiaren arroa (Dnieper ibaiaren adar bat) hartzen duena. Lurralde zingiratsua da, baso trinkoek inguratua. XIV. mendean, Lituaniak konkistatu zuen, eta Poloniar-Lituaniar Batasunako lurralde izan zen 1569tik aurrera. 1795ean, Errusiar Inperioaren mende geratu zen. Gaur egun, zati gehiena Bielorrusia eta Ukraina estatuen artean banatzen da, baina Polonia eta Errusiako eremu batzuk ere hartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Imanol Lazkano

**Imanol Lazkano Uranga** (Azpeitia, 1936ko urtarrilaren 12a) gipuzkoar bertsolaria da, *Landetako Eskola* deituaren kideetako bat, Joxe Lizasorekin eta Joxe Agirrerekin batera. Euskal Herriko Bertsozale Elkarteko lehendakaria izan zen 1987tik 2005era.

## Bizitza 
1936ko urtarrilaren 12an jaio zen, Azpeitiko Landetako Antzibarrena baserrian. Antonio Lazkano eta Maria Urangaren hamar seme-alabetatik bosgarrena izan zen. Azpeitiko Maristetan ikasi ondoren, baserri-zurgin eta kontratista aritu zen lanean. 1966an ezkondu zen Arantxa Odriozolarekin; lau alaba izan zituzten.

Umetatik izan zuen bertsoetarako zaletasuna; besteak beste, Juan Inazio Uranga aitonari entzundako bertso zaharrak edota Azpeitiko Santo Tomasetako bertso saioak (Uztapide-Basarri edo Zepai-Txapel bikoteak ziren ohikoak) izan zituen hezibide.

Egileorrekin kantatu zuen lehenbiziko aldiz plazan, 1954an, Azkoitiko Martirita auzoan. Garai hartan Joxe Lizaso bertsolariak taberna hartu zuen Landeta auzoan, Imanolen "lehenbiziko etxea" bihurtu zena. *Landetako unibertsitate* hartan bertsolari giro berezia zegoen, eta ilunabarretan mahaian eseri eta bata besteari adarra jotzen aritzen ziren; bertsoak ezezik, kantu zaharrak ere erruz abesten zituzten.

## Idazlanak 
[thumb|260x260px|"Bertsolaria, esponja bezala" ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]

### Bakarka 
* *Aho bizarrik gabe*. Euskal Herriko Bertsozale Elkartea, 2003. 

### Elkarlanean 
* *Errezildarren ateraldiak*. Laxaro Azkune eta Joan Jose Eizmendirekin batera. Erniarraitz Elkartea, 2013.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Argia* astekarian argitaratutako lanak, argia.eus
* *Txapeldun bat naiz*, Imanol Lazkanok idatzitako agur gutuna, 2012ko abenduaren 2a, argia.eus
* *Imanol Lazkano: "Plazari izu izugarria izan diot beti"* Sustrai Colinak *Argia* astekarian 2012ko urriaren 28an argitaratutako elkarrizketa, argia.eus
* *Imanol Lazkano Uranga*, ahotsak.eus
Giovanni Battista Piazzetta

**Giovanni Battista Piazzetta** edo **Giambattista Piazzetta** (Venezia, Italia, 1683ko otsailaren 13a - Venezia, 1754ko apirilaren 28a) italiar pintorea, dekoratzailea eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Aitarekin eskultura ikasi ondoren, Bolonian egin zituen pintura-ikasketak, Crespiren estudioan. Barroko-rococo moldeko lanak egin zituen.

XVIII. mendeko Veneziako pintorerik ospetsuena izan zen. Erlijiozko obrak eta erretratuak landu zituen bereziki.

thumb|ezkerrera|*Ama Birjinaren Jasokundea*, Giambattista Piazzetta (1735).

Lan nagusiak: *Rebeka eta Eliezer*, *Maitemindurik hondartzan*, *Igarlea* eta *Ama Birjinaren Jasokundea*.

## Erreferentziak
Juan Fernández de Heredia

**Juan Fernández de Heredia** —aragoieraz '''Johan Ferrández d'Heredi'*— (Munebrega, Zaragoza, Aragoi, 1310 inguru - Caspe, Aragoi, 1396) Jerusalemgo San Joanen Ordenako maistru handia izan zen, Aragoiko bi erregeren aholkularia, eta aragoieraz historia lanak idatzi eta itzultzearen eragile handia. Eragin handia izan zuen Aragoiko erregeen eta Avignongo aita santuaren gorteetan. Avignondik Erromarako bidean lagundu zion Gregorio XI.ari. Aragoierari buruz idatzi zuen, eta bilduma historiko ugari egin zuen: *Gran crónica de España* eta *Gran crónica de los conqueridores'', besteak beste.

## Erreferentziak
Surat

**Surat** (; ) Indiako mendebaldeko hiria, Gujarateko estatuan, Tapti ibaiaren ertzean. 4.505.000 biztanle (2005). Oihal-, kimika- eta elikagai-industria eta bitxigintza dira ekonomia-jarduera nagusiak. Elezahar baten arabera, Gopi izeneko brahman batek sortu zuen 1516an, Surajpur edo Suryapur izenarekin; 1520an jarri zioten gaur egun duen izena. XVI. eta XVII. mendeetan mongolen inperioko portu nagusia izan zen.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frigyes Riesz

**Frigyes Riesz** (,  ahoskatua; Győr,  - Budapest, ) hungariar matematikaria izan zen. Funtzio-analisiaren aitzindaria izan zen, eta garrantzi handiko aplikazioak bideratu zituen fisika matematikoaren alorrean. Cluj-eko Unibertsitateko irakasle izan zen 1911tik aurrera. Ospe handia hartu zuen matematikarien munduan, 1922an *Acta Scientiarum Mathematicarum* aldizkaria argitaratzen hasi zenetik. Budapesteko Unibertsitatean aritu zen irakasle 1945etik aurrera.
## Erreferentziak
Juan Errandonea

**Juan Errandonea Altzaguren** (Bera, Nafarroa Garaia, 1917ko ekainaren 12a - Madril, Espainia, 1967ko martxoaren 12a) apaiza eta ikerlaria izan zen. Erroman egin zituen Bibliari buruzko ikasketak. Hamazazpi hizkuntza bide zekizkien (euskara, gaztelania, latina, frantsesa, ingelesa, alemana, italiera, errusiera, turkiera, greziera, hebreera, arabiera, sumeriera, hititera, akadikoa, aramera (kaldeoa eta babiloniera) eta sumeriera irakatsi zuen Madrilgo Unibertsitatean. Erromako Biblia Institutuan hamaika urtez aritu zen ikasle. Mesopotamiar kulturan zegoen eminentzia nagusietako bat izan zeIn.

Beran familiak duen Zigardiberea baserrian gordeta dauzkate karaktere hieroglifikoz beteriko orrialdeak, Antzinako Egiptoko gramatika handi bat, idazkun kuneiformeak, testu hitita, akadiar eta babiloniarrak.

## Lanak 
* *Edén y Paraiso* obra idatzi zuen Bibliako *Hasiera* liburuari buruz.  Elizako hierarkiarekin arazo asko izan zituen liburua argitaratzeko. Bere ikerketen arabera Bibliako lehena den *Hasiera* liburuak antza handia zuen Mesopotamiako literaturarekin (Gilgamexen poemarekin batez ere). Baina garai hartan hori esatea Biblia jatorrizko sorluntza-lana ez zela esatea zen, ez zela "Jaungoikoak diktatutako hitz kutsatu gabea". Eta hori orduko Elizaren diskurtsoaren kontra joatea zen. Ortodoxia katolikoaren ohartarazpen bat bidali zioten, eta Madrilgo katedra kentzekotan ibili ziren.
* *Analogías vascas en el vocabulario sumerio-semítico* (1955, «Euskarazko analogiak hiztegi sumerio-semitikoan»)Antzekotasun lexikalak aurkitu zituen euskarazko hitz batzuen eta hizkuntza horitako ordainen artean (atzapar, itzal, zulo, uri, herr,i mihia,mingaina, gia, gizon, zabal, gau eta ilun)
* *Vita in memoria hominum* (1967, «Bizitza giza oroimenean»).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
* Juan Errandonea Alzuguren Real Academia de la Historia Española.

* Juan Errandonea Alzuguren Mariano Estornés Lasa.  Auñamendi entziklopedia
Tanjur

**Tanjur** edo **Tengyur** Tibeteko lama budisten bigarren kanona osatzen duen liburu saila da.

225 liburukitan bildutako 3.600 testuk osatzen dute. Indiako pentsalari handien iruzkinak (Nagarjunarenak eta beste batzuenak) eta Tibeteko zenbait pentsalariren testuak biltzen ditu. Antzinako indiar jakituriaren entziklopedia osatzen dute liburuok, eta gai askori buruz dihardute: metafisika, logika, artea eta alkimiari buruz, besteak beste.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José María Busca Isusi

**José María Busca Isusi** (Zumarraga, Gipuzkoa, 1916ko irailaren 6a - *ib.*, 1986ko uztailaren 16a) gaztelaniaz idatzi zuen gipuzkoar idazlea izan zen.

## Biografia 
Gastronomiaz arduratu zen batez ere, artikuluetan, liburuetan eta hitzaldietan. Ospe handia bereganatu zuen sukaldaritzan. Bestalde, janari-industrian ere aritu zen, bere anaiarekin batera.

1962an Municheko elkar hartze makurrean parte Hego Euskal Herritik parte hartu zutenen zerrenda guztietan agertzen da José María Busca Isusi, baita Espainiako Zerbitzu Sekretuek zigortzeko asmoz egin zuten zerrendan ere.

## Lanak 
* *Alimentos y guisos en la Cocina Vasca*
* *Guía gastronómica de Gipuzkoa*
* *Setas*
* *Guía para el ama de casa*
* *Estire sus billetes en la cocina*
Ikerlari nekaezina zelarik, bere funtsa dokumentalak sei mila dokumentu baino gehiago osatzen dute. Koldo Mitxelena Kulturuneko Liburutegian gordetzen da eta bertan kontsultagarri dago..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dag Hammarskjöld

**Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld** (Jönköping, 1905eko uztailaren 29a - Ndola, Zambia, 1961eko irailaren 18a) suediar politikaria izan zen. Aipagarria da haren egunkaria, *Vägmärken* (1963, *Bideko seinaleak*). 1961ean Bakearen Nobel saria eman zioten.

## Bizitza 
Hjalmar Hammarskjöld Suediako lehen ministroaren semea, ekonomia politikoko irakasle izan zen. Estatu-ministroa izan zen 1951tik 1953ra, eta Suediako ordezkari, nazioarteko erakundeetan. NBEko idazkari nagusi hautatu zuten 1953an, eta 1957an, berriro, kargu bererako.

Bere burua bakezaletzat definitu zuen eta noranzko berria eman zion Nazio Batuen Erakundeari. Negoziazioetan beti neutraltasunari eutsi zion eta NBEaren zeregina estatu txikiak potentzia handietatik babestea zela adierazi zuen. Bake-indarraren sorera sustatu zuen; bake-indar horren bidez, NBEk etengabeko bitartekaritza funtzioa izango zuen krisialdi egoeretan.

Agintaldian zehar, Hammarskjöldek hiru krisi larri arintzea lortu zuen: Suezko Krisialdia, 1956an, eta Libanoko eta Laoseko gatazkak. 1960an, Kongoko gerra zibila sortu zenean, Hammarskjöldek NBEren indarrak bidali zituen bertara, eta bitartekaritza lanak egiten saiatu zen. Misio horietako batean ari zela hil zen, hegazkinean zihoala, gaur egungo Zambian lurra jo ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Zubiria Kamino, Pello *Nork hil zuen Dag Hammarskjold NBEren burua?*, Argia, 2015eko apirilak 19, argia.eus
Negrito

**Negritoak** Hegoaldeko Asian bizi diren zenbait zenbait gizatalde etnikoetako kideak dira. Txikiak dira (140-150 cm artean), kolorez inguruko herrietako kideak baino beltzagoak; buru mesozefaloa eta ile kizkurra dute. Gaur egun, batez ere, Malaysiako penintsulako erdialdean (Semang), Filipinetan (Aetas, Negros) eta Andaman uharteetan bizi dira. Hegoaldeko Asiara iritsi ziren lehen gizakien ondorengoak direla uste da. Beste giza taldeak iritsi ahala, barnealdera eta leku menditsuetara aldatuz joan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Viti Levu

**Viti Levu** Melanesiako Fiji uhartedi eta estatuko uharte nagusia da, Vanua Levu uhartearen hego-mendebalean dagoena, Ozeano Barearen hego-mendebalean, Zeelanda Berriaren iparraldean.

10.386 km2 ditu eta 450.000 biztanle inguru. Hiriburua Suva da (ekialdeko kostaldean).

## Geografia 
Sumendiek sortutako uharte menditsua da (1.323 m Tomanivi mendian).

## Ekonomia 
Laborantza (azukre-kanabera, kotoia, tabakoa) eta urre-hobien ustiapena dira nagusi. Nazioarteko aireportua badu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arthur Leonard Schawlow

**Arthur Leonard Schawlow** (Mount Vernon, New York estatua, Ameriketako Estatu Batuak, 1921eko maiatzaren 5a - Palo Alto, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1999ko apirilaren 28a) fisikaria izan zen. 1951-1961 urteetan, Columbiako Unibertsitatean eta Bell Telephone enpresako laborategietan lan egin zuen. 1961an, Stanford Unibertsitateko laborategian hasi zen ikerketa-lanetan, eta Townes estatubatuar fisikariarekin batera asmatu zuen laserra, hots, argi-izpi koherenteak sortzen dituen argiaren anplifikazio-sistema. 1981ean, Fisikako Nobel saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Espinosa de los Monteros

**Carlos Espinosa de los Monteros Sagaseta de Ilurdoz** (Iruñea, Nafarroa Garaia,  - Madril, Espainia, ) Espainiako Armadako jenerala eta Valtierrako markesa izan zen. Koronel izan zen azken karlistaldian. Oso kargu garrantzitsuak izan zituen: Espainiako Gorteetako diputatua 1881. urtean, Gipuzkoako gobernadore zibila, Posta eta Telegrafoetako zuzendari nagusia (1907), VI. lurralde militarreko kapitan nagusia (1913) eta enbaxadore Parisen (1914). Teknika militarrari buruzko obra eta artikuluak eman zituen argitara, *El Imparcial* agerkarian.

## Erreferentziak
Centronycteris maximiliani

***Centronycteris maximiliani*** Centronycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Centronycteris maximiliani'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Fon

**Fon herria**, **dahomey** ere deitua, mendebaldeko Afrikako talde etnolinguistikoa da. Beningo etnia nagusia izateaz gain, 4,2 milioi lagun, Togoko hegoaldean eta Nigeriako hego-mendebaldean ere bizi dira. Fonera da haien hizkuntza. Herri nekazaria da, batez ere artoa eta olio-palmondoa lantzen duena. Eskulangintzan ere aritzen dira. Gizarte fon tradizionaleko hierarkia zorrotza zen, eta aginte-maila handia zuen erregeak. Fon herrikoak izan ziren Dahomeyko azken erregeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fozion

**Fozion** Atenasko jenerala eta hizlaria izan zen (Atenas, K.a. 402 inguru - Atenas, K.a. 318) eta Aristokraten alderdikoa; berrogeita bost aldiz izendatu zuten estratega, eta mazedoniarrak Eubea eta Khersonesotik bota zituen. Gudari handia bazen ere, bakezalea zen, eta Alexandro Handiak eta Antipaterren aurrera joan zen mandatari gisa. Abertzaletasunak irabazi zuenean, astaperrexila edatera kondenatu zuten. Demostenesek, haren etsaiak, oso hizlari bikaintzat zeukan.

### Eredu morala 
Kornelio Nepote erromatar idazleak, honela deskribatzen du bere *Gizon Ospetsuak* idazlanean:

Nahiz eta askotan armagintzako jenerala izan eta ohorerik handieneko lanpostuak izan, askoz ezagunagoa da bere ohitura zuzenengatik, ekintza militarrengatik baino. Azken horien oroimenik ez da geratu, baina iritzi eta ospe handia utzi zuen, eta horregatik On ezizena jaso zuen.

Bere bizitza osoa txiroa izan zen, eta oso aberatsa izan ahal izan zen herriak eman zizkion lanpostu eta kargu gorenekin. Behinola, Filipo II.a Mazedoniakoaren enbaxadoreek erregearen opari gisa eskaintzen zioten diru-kopuru handi bat baztertu zuen. Haiek eskatzen zioten onar zezala, aurretik jarriz, ezen, berari behar ez bazitzaion ere, gutxienez bere seme-alabengatik begiratu behar zuela, nekez gorde zezaketela bere aitagandik pobrezia handian heredatuko luketen loria handia; baina Fozionek erantzun zien: "Nire seme-alabek nire antza badute, ikusten dudan duintasun gorenera igo ninduen lur-mutur hau bera nahikoa izango da haiei eusteko; baina direnengandik endekatu behar badute, ez ditut nire kontura gizendu eta elikatu nahi haien desordenak".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glomerulonefritis

**Glomerulonefritisa** giltzurrun-glomeruluak eta hoditxoak hartzen dituen eta giltzurrunaren hantura eragiten duen gaitz-sail baten izena. Era askotakoa izan daiteke glomerulonefritisa; ohikoena, glomerulonefritis larria deitua, 30 urte bitarteko gizakiengan gertatzen da, eritasun kutsagarriren (amigdalitisa, faringitisa...) baten ondorioz; azal zurbila, ahulezia, anorexia, buruko mina, gernu-urritasuna eta gernuan odola izatea ditu ezaugarri nagusiak. Ohikoagoa da Japonian eta Asiako herrialde batzuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramon Aranburu

**Ramon Aranburu Gezuraga** (Gernika, Bizkaia, 1962) bizkaitar zesta-puntako atzelari ohia da.

## Biografia 
Bere herriko frontoian egin zituen profesional moduan lehen urratsak, 1979. urtean. Munduko zazpi Txapelketa jokatu ditu, eta 1991, 1992 eta 1993. urteetan zirkuituetako Pilotari Hoberenaren Saria jaso zuen. Euskadiko txapeldunordetza lortu zuen 1991 eta 1992an. 1996 eta 1999. urteetan, aldiz, Espainiako txapeldun izan zen. Eusko Basque enpresako jokalaria zen Ramon Aranburu.

## Erreferentziak
Egoismo

**Egoismoa** bere buruari, bere ideiei eta sentimenduei gehiegizko garrantzia ematen dien eta gainerakoekiko ardurarik agertzen ez duenaren jarrera da. Hitz hau XVIII. mendean hasi zen erabiltzen. Egoismoa gizonaren jarrera naturaltzat hartu izan da askotan; Kantek eta frantses moralistek, adibidez, hala uste zuten. Altruismoa egoismoaren kontrakoa da. Altruismoaren eta egoismoaren arteko antitesia positibismoaren oinarrietako bat da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jules Dumont d'Urville

'''Jules Sébastien César Dumont d'Urville'* (Condé-sur-Noireau, Frantzia, 1790eko maiatzaren 23a - Meudon, Frantzia, 1842ko maiatzaren 8a) itsasgizona izan zen. Egeo itsasoan eta Itsaso Beltzean bidaldi hidrografikoak egin ondoren (1819-1820), Ozeano Barea zeharkatu zuen *Astrolabe'' itsasontzian (1826-1829). Hiru urte horietan, uharte askoren hidrografia aztertu zuen (Zeelanda Berria, Bretainia Berria eta abar). 1837tik 1840ra, Louis-Philippe et Joinville eta Adelia lurraldeak ikertu zituen Antartikan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dumont d'Urville basea
Errebisionismo

**Errebisionismoa** errotuta dauden eta gehiengoak onartuak dituen teoria oinarriak aldatu edo berritu zaleen jokabidea. Hainbat arlotan erabiltzen da terminoa, hala nola politikan, filosofian, erlijioan eta ekonomia-alorretan. Marxismoan, haren oinarriak aldatu zituen mugimendua da, Eduard Bernstein buru zuena. Horren teoriak sozialismo demokratiko eta berritzailearen oinarri izan ziren. *Errebisionismo* hitzak erdeinuzko zentzua zuen marxista ortodoxoen artean.

## Ikus, gainera 
* Errebisionismo historiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naupaktos

**Naupaktos** (grezieraz: Ναύπακτος; antzinako grezieraz: Έπαχτος; latinez: *Naupactus*; italieraz: *Lepanto*) Greziako hiria da, Korintoko golkoan. Izen bereko golkoan, itsas armada turkiarraren edo otomandarren eta Liga Saindua osatzen zutenen (Vatikanoko lurraldeak, Espainiako koroa, Venezia) arteko gerra gertatu zen 1571n. Joan Austriakoak, Ligako itsas armadako buruzagiak, kristauen garaipena lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ánxel Fole

**Ánxel Fole Sánchez** (Lugo, Galizia, 1903ko abuztuaren 11 - Lugo, Galizia, 1986ko maiatzaren 9a) idazle galiziarra izan zen.

## Biografia 
Ahozko tradizioaren ezagule sakona izan zen. Tradizio hori sarri erabili zuen kontakizunetan, generoko tradizio landuarekin batera (Poe, batez ere). Bere eskualdeko misteriozko mundu-ikuskera magikoa eraiki zuen ipuinetan.

Hauek dira Foleren ipuin-bilduma ezagunenak: *A luz del candil* (1953, *Kriseiluaren argitan*), *Terra brava* (1956), eta *Contos da neboa* (1973, *Lainoaren ipuinak*).

## Ikus, gainera 
* Galizierazko literatura

## Erreferentziak
Estroboskopio

**Estroboskopioa** jiratzen edo mugitzen ari den gauzaki bat tarteka argitzen dituen tresna da, gauzaki horren mugimendua, biraketa-abiadura edo dardaren maiztasuna aztertzeko balio duena. Azkar mugitzen ari den makina bat edo makina baten atal bat, adibidez, poliki mugitzen ari delako edo gelditu egin delako itxuran ikus daiteke, argitze motz eta distiratsuak eginez, mugitzen ari den zatia beti leku berean argituz gero. Argazkigintzan oso erabilgarria da laster mugitzen ari diren gauzakien argazkiak egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coleura seychellensis

***Coleura seychellensis*** Coleura generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Coleura seychellensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Maurice Gustave Gamelin

thumb|alt=Maurice Gustave Gamelin|260px|Maurice Gustave Gamelin
**Maurice Gustave Gamelin** (Paris, 1872ko irailaren 20a - *ib.*, 1958ko apirilaren 18a) frantses jenerala izan zen.

Joffreren brigadier nagusia izan zen Lehen Mundu Gerran. Berak antolatu zuen Marneko Gudua, non garaipena lortu baitzuen Frantziak 1914an. Bigarren Mundu Gerra piztu zenean (1939), aliatuen jeneral nagusia zen. Alemaniaz babesteko estrategia antolatu zuen, baina huts egin zuen. Horren ondorioz, Alemaniak Frantzia menderatu zuen 1940ko maiatzaren 10ean. Orduan, jeneral kargutik bota zuten.

## Erreferentziak
Matthew Calbraith Perry

**Matthew Calbraith Perry** (South Kingston, Rhode Island, 1794ko apirilaren 10a - New York, 1858ko martxoaren 4a) itsasgizona eta militarra izan zen, bere kargu baten izenagatik ezaguna batik bat, Perry komodoroa. 

Estatu Batuetako Itsas Armadaren lehen lurrunontziko kapitaina izan zen (1838-1840). 1853an, Estatu Batuetako ontzidi baten buru zela, Japoniako Uragako portuan azaldu zen, eta Kanagawako Hitzarmena sinarazi zion Japoniari. Hitzarmen horren ondorioz, merkataritza-harremanak bideratu ahal izan ziren bi mendez bakarturik egon zen Japoniarekin.

## Erreferentziak
Bartolomeu Dias

**Bartolomeu Dias** (Algarbe, Portugalgo Erresuma, 1450 &ndash; Esperantza Onaren lurmuturra, 1500eko maiatzaren 29a) portugaldar itsasgizona izan zen.

## Bizitza 
Behaim kosmografo eta itsasgizonaren ikaslea izan ondoren, Afrikara bidali zuen Joanes II.a Portugalgoak. «Ekaitzen lurmuturra», egungo Esperantza Oneko lurmuturra, igaro zuen lehen itsasgizona (1487-1488) izan zen. Vasco da Gamari Indiara lagundu zion 1497an, eta Pedro Álvares Cabrali Brasila 1500ean. Azken bidaia horretan galdu zuen bizitza.

.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaio Muzio Eszebola

[thumb|260px|*Kaio Muzio Eszebola Portsenaren aurrean*, [Giovanni Francesco Romanelliren koadroa.]]
**Kaio Muzio Eszebola**, latinez *Caius Mucius Scaevola* (K.a. VII- VI. mendeak) antzinako erromatarra izan zen.

## Biografia 
Gazte zela, Tarkino tronuan berriro jartzeko asmoz Portsenaren gudaroste etruriarrek Erromako hiria inguratu zutenean, etsaien lerroak igaro zituen setiatzailea hiltzeko. Alabaina, ofizialetako bat hil zuen, Portsena beharrean. Egindako okerra ikusita, sutan erre zuen eskuineko eskua, etruriarraren heriotzaren ordainetan. *Scaevola* "ezkerra" da latinez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernesto Halffter

**Ernesto Halffter Escriche** (Madril, 1905eko urtarrilaren 16a - *ib.*, 1989ko uztailaren 5a), Rodolfo Halffterren anaia, espainiar musikagilea eta orkestra-zuzendaria izan zen. Manuel de Fallaren ikasle izan zen, eta nabaria izan zen beregan maisu haren eragina. 1961ean, Fallaren *Atlantida* kantata bukatu zuen. Ernesto Halffterren obra aipagarrienak *Sinfonietta* (1925), *Dulcinea* (1944), *Fantasía galaica* (1955), *Canticum in honorem Papam Johannem XXIII* (1964), *Concierto para guitarra y orquesta* (1969), *Pastorales* (1973) eta *Preludio y danza* (1978) dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zortzien taldea

## Kanpo estekak
Manuel Huarte

**Manuel Huarte Machín** (Iruñea, 1861 - *ib.*, 1942ko martxoaren 20a) nafar tenorra izan zen. Madrilen eta Italian egin zituen kantuko ikasketak. Hogeita zazpi urte zituenean kantatu zuen lehenengo aldiz, jendaurrean, Milanen (Donizettiren *La Favorite*). Italiara itzuli zen, Argentinan eta Uruguain egon ondoren. 1896. urtean, Istanbulera kantatzera joan zen; Abdul Hamid II.a sultanak haren tenorra izan zedin egin zion proposamena onartu, eta bertan geratu zen hamabost urtez.

## Erreferentziak
Gregorio Nazianzokoa

**Gregorio Nazianzokoa** edo **Gregorio Teologoa** ( *Grēgorios ho Nazianzēnos*; Arianzo, Nazianzotik hurbil, Kapadozia, 330 inguruan - 390 inguruan) Elizako doktorea izan zen. Eliza kristauaren santu da.

## Biografia 
Nazianzoko apezpiku zuen aitak apaiztu ondoren (361), San Basilio adiskidearen monasteriora joan zen. Ez zuen onartu Sasimoko apezpikutza (372), 381eko Kontzilioak Konstantinoplarako izendatu bazuen ere. Julianoren kontrako bi hitzaldi, arrianismoaren kontrako teologiazko bost hitzaldi, poema teologikoak, sermoiak, kartak eta autobiografia bat idatzi zituen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karabansarai

thumb|260px|Qalat el-Mudiqeko karabansaraia, Sirian.
**Karabansaraia** (persieraz: كاروانسرا *kārvānsarā* edo کاروانسرای *kārvānsarāi*; turkieraz: *kervansaray*), Indiako azpikontinentean **saraia**, barruti hesitua da, Ekialde Hurbilean karabanak babestu eta atseden hartzeko erabiltzen dena. Hirietatik kanpo eraikiak dira karabansarai gehienak. Lauki-egitura izan ohi dute, horma garaiz inguratuak. Barnealdean, beheko solairua kargak eta abereak pausatzeko izaten da, eta goiko solairuak bidaiarientzat. Karabansarai batean 300-400 gamelu edo mando sar daitezke. Barrenean iturria izaten dute, zamariei edanarazteko eta bidaztien premietarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Maximin Palay

**Jean-Maximin Palay** (izengoitiaz, *Simin Palay*; Vic-en-Bigorre, 1874ko maiatzaren 29a - Vic-de-Bigorre, 1965) biarnes idazle eta hiztegigilea izan zen.

Ospe handia izan zuen XIX. mendearen bukaeran *Condes biarnés* (*Biarnoko ipuinak*) obrarekin. Olerkia, antzerkia eta eleberria landu zituen. Berrogei urtez izan zen *Escòla Gaston Febús* erakundeko buru, eta 1958an argitaratu zuen *Dictionnaire du béarnais et du gascon modernes*, gaskoi-frantses hiztegi garrantzitsua.

## Erreferentziak
Samuel Pepys

**Samuel Pepys** Britainia Handiko idazlea izan zen (Londres, 1633ko otsailaren 23a - Londres, 1703ko maiatzaren 26a). Bere garaiko pentsamendu-giroan eta politikan parte hartu zuen. Almirantegoaren idazkari eta Royal Societyko lehendakari izan zen. Eguneroko bat egin zuen, klabean idatzia: *Diary*. 1825ean, zati bat deszifratu eta argitaratu zen. 1970ean egin zen lehen argitalpen osoa. Garrantzi handiko dokumentua da garai hartako bizimodua, gortekoa eta herri xehearena ezagutzeko.

thumb|ezkerrera|300 px|alt=A copy of the second paragraph of Samuel Pepys's diary, engraved for the first edition of the Rev. John Smith's 1825 edition of the diary|Samuel Pepysen egunerokoaren bigarren paragrafoa

## Erreferentziak
Peroxido

thumb||alt=|Peroxidoaren egitura
**Peroxidoa** bere molekulan O-O taldea duten konposatuen izen generikoa da. Organikoak nahiz ez-organikoak dira. Ez-organikoen artean, hidrogeno peroxidoa (H2O2) da ezagunena. Oso erraz askatzen dute oxigenoa beren molekulatik, eta, horregatik, oxidatzaile indartsuak dira. Erregairen bat ukituz gero, sua sor dezakete berorik bada batez ere. Peroxidoak oxidazioen eragile gisa, gorputzak zuritzeko eta polimerizazioak abiatzeko erabiltzen dira. Antiseptiko gisa ere erabiltzen dira.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saigō Takamori

japoniar militarra izan zen. Enperadorea berrezartzearen alde agertu zen, eta 1868an Estatu Batuetako eta Ingalaterrako merkatariei bideak zabaldu nahi izan zizkieten *shogun* edo buruzagi militarren aurka borrokatu zen. Kagoshimako iraultzaren buru izan zen 1877. urtean eta mendebaleko nazioen esku hartzea gaitzetsi zuen. Urte berean zauritu zuten, eta harakiria eginez bere buruaz beste egin zuen.

## Erreferentziak
Cyttarops alecto

***Cyttarops alecto*** Cyttarops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Emballonurinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Cyttarops alecto'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Baikune de Alba

**Baikune de Alba Egiluz** (Bilbo, Bizkaia, 1965 -) bizkaitar musikagilea da.

## Biografia 
J. C. Arriaga Kontserbatorioan egin zituen lehen ikasketak, eta ondoren Barakaldo eta Donostiakoan osatu zituen. Azken horretan egin zituen Konposizio eta Orkestra Zuzendaritzako ikasketak. Francisco Escuderoren ikaslea izan da, eta atzerrian ere hainbat ikastaro egin ditu.

1986 eta 1987 artean Santurtziko Musika Eskolan Harmonia irakasle izan zen, eta 1993tik aurrera bertako zuzendari.

## Erreferentziak
Domingo Siloskoa

**Domingo Siloskoa** () (Cañas, 1000 – Silos, 1073ko abenduaren 20a) errioxar beneditarra izan zen. Eremutarra izan zen gaztaroan, eta San Millan de la Cogollako monasterioan priore izatera iritsi zen geroago. Nafarroa utzi behar izan zuen Gartzia erregeak mehatxatu zuelako (erregeak monasterioaren lurrak bereganatu nahi zituen) San Sebastian Siloskoa monasterioko zuzendari izan zen, Gaztelan, 1041. urtetik aurrera abade gisa. Hil ondoren, monasterioak Santo Domingo izena hartu zuen. Jaieguna, abenduaren 20an.

## Erreferentziak
Marino Faliero

**Marino Faliero** (Venezia, 1274 - 1355eko apirilaren 17a) veneziar politikaria izan zen.

## Biografia 
Veneziako Hamarren Kontseiluko lehendakaria izan zen (1320-1327). 1354an, dux hautatu zuten. Patrizioen Gobernuaren kontra jo zuen herriaren laguntzarekin, baina preso hartu, eta hil egin zuten. Haren heroi-jokabidean oinarritu ziren Lord Byron (1820, *Marino Faliero* drama), Hoffmann (1821, *Marino Faliero* ipuina), Casimir Delavigne (1829, *Marino Faliero* tragedia) eta Swinburne (1885).

## Erreferentziak
Ismael Fidalgo

**Ismael Fidalgo Blanco** (Alen, Sopuerta, 1928ko martxoaren 3a - Portugalete, 2010eko otsailaren 12a) bizkaitar margolaria izan zen.

## Bizitza 
Bilbon eta Madrilen egin zituen margolaritza ikasketak. Erakusketa askotan parte hartu du, eta sari ugari jaso du. Ikuspegiak eta horma-pinturak landu ditu batez ere.

## Lan nabarmenak 
* *Barcas en el río* (1956)
* *Río Galindo, Sestao y Río de Simondrogas* (1960)
* *Retrato del poeta Mario Angel Marrodán* (1961)
* *Saltacaballos y Paisaje de Ortuella* (1970)
* *Camino de Triano* (1974)
* *Ujue* (1975)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geofono

thumb||alt=|Geofono elektromagnetikoa
**Geofono** lurrikaren edo gizakiak eragindako eztanden ondorioz lurpean hedatzen diren dardarak eta hots-uhinak atzematen eta pultsu elektriko neurgarri bihurtzen dituen tresna. Tresna honen barruan masa bat izaten da malguki-sistema batetik zintzilik; lurrikarek sortutako uhinek masa dardaratzen dutenean, pultsu elektriko bihurtzen ditu uhinok. Geofono gehienak elektromagnetikoak izaten dira, baina badira geofono kapazitiboak eta piezoelektrikoak ere. Prospekzio sismikoetan erabiltzen dira; adibidez, petrolio-prospekzioetan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Huitzi Ituren

**Juan Huitzi Ituren** (Irunberri ?, XVI-XVII. mendeak) nafar erretaula-egile eta arkitektoa izan zen. Lan handia egin zuen Nafarroa guztian zehar, Tuteratik Iturena bitarte, baita Gipuzkoan ere (berak egin zuen Oiartzungo erretaula nagusia). Lan ugari egin zuen Joan de Berroeta Zangozako eskultorearekin batean: Tabar, Zare, Ledea, Galipentzu eta Uztarrozeko elizetako erretaulak. Bere aldetik landu zituen Zabaltza, Olatz Txipia eta Iturengo erretaulak.

## Erreferentziak
Kriptorkidia

**Kriptorkidia** ugaztunen garapenaren asaldua da, testikuluak enbrioian izaten diren tokitik eskrotora ez jaistea eragiten duena.

Enbrioian testikuluak abdomen aldean izaten dira, eta, enbrioia garatu ahala, eskrotora joan ohi dira; batzuetan, abdomenetik eskrotora bitarteko guneren batean gelditzen dira.

Kriptorkidia alde bakarrekoa (testikulu bat ez jaistea) edo bi aldeetakoa (bi testikuluak ez jaistea) izan daiteke. Haurtzaroan sarri gertatzen da ektopia-mota hau, eta kirurgia bidez sendatu behar izaten da.

Konpontzen ez bada, antzutasun iraunkorra eragiten du. Gainera, testikuluko tumoreak garatzeko probabilitatea handitu egiten da. Zenbait espezietan, hala nola txakurretan, heredagarria da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikolai Lobatxevski

**Nikolai Ivanovitx Lobatxevski** (; Makariev, Nizhni Novgorodik hurbil, 1792ko abenduaren 1agreg./azaroaren 20ajul. - Kazan, 1856ko otsailaren 24agreg./otsailaren 12ajul.) errusiar matematikari eta geometra izan zen. Geometria hiperbolikoa delako geometria ez-euklidearra agertu eta asmatu zuelako egin zen ospetsu. Haren izena daraman hastapena garatu zuen, Euklidesen hastapenaren kontra: lerro zuzen batean ez dagoen puntu batetik, lerro zuzen horren bi paralelo egin daitezke. *Geometriako printzipioei buruz* (1829) eta *Pangeometria* (1855) obrak idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Paget Thomson

**George Paget Thomson** (Cambridge, Ingalaterra, 1892ko maiatzaren 3a - *ibidem*, 1975ko irailaren 10a) ingeles fisikaria izan zen.

## Biografia 
Joseph John Thomson fisikariaren semea zen. Aberdeengo Unibertsitatean, Izadiaren Filosofia irakatsi zuen 1922an.

Elektroi-izpiak aztertu zituen, eta ikusi zuen beirazko gai batetik igarotzean barreiatu egiten zirela. 1930 inguruan, neutroia eta fusio nuklearra aztertu zituen. 1937an, Fisikako Nobel saria eman zioten elektroien difrakzio-ahalmena frogatu zuelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Turako

[thumb|200px|*[Corythaeola cristata*.]]
**Turakoak** musofagidae familiako hegaztiak dira. Bost genero eta 23 espezietan banatzen dira eta turako izen generikoz ezagutzen ditugu. Kolore bizikoak izan ohi dira, gandordunak eta tamaina ertainekoak (40-50 cm inguru). Koloretsuak eta kolonialak izan arren, ez da erraza turakoak naturan behatu ahal izatea. 

Saharaz hegoaldeko Afrikako basoetan eta sabanetan bizi dira, batez ere. Basoetan bizi direnak kolorez berdeak izaten dira; sabanetakoak, berriz, grisaxkak edo marroixkak. Ile-itxurako lumaz eratutako motots bat dute buruan espezie gehienek. Fruituak jaten dituzte gehienbat. Turako motarik ezagunenak *Tauraco leucotis* eta *Corythaeola cristata* dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak