Marcel Proust

**Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust**  –**Marcel Proust** izen-deiturez ezagunagoa– (Paris, Frantzia, 1871ko uztailaren 10a – 1922ko azaroaren 18a) frantses idazlea izan zen, zazpi eleberriz osatutako *Denbora galduaren bila* (À la recherche du temps perdu) sailaren egilea, XX. mendeko lanik nagusietarikoa. Bere eleberri zabalak eragin handia izan zuen, bai literaturan, bai filosofia eta artearen teorian. Bigarren zatiarekin, Goncourt saria irabazi zuen 1919an.

Bertan, frantziar idazleak introspekzio lan bat egin zuen, non, bere iragan guztia gogoratuz eta oroitzapen garbiak eta sentsazioak berreskuratuz, bere bizitza narrazio batean erretratatzea lortu zuen. Liburuan, bere idazkera autobiografikoaren narratzaile ahalguztidun bezala kokatu zen estilo oniriko berezi bat sortuz, non usain batek, zapore batek, berebiziko garrantzia har dezaketen eta beste memoria batera salto egin dezaketen.

Proust familia aberats eta landu batean jaio zen (bere aita nazioartean ezaguna zen medikua, eta bere ama judu oso ikasia), eta, bere bizitza labur osoan, beren premia materialak beti izan zituen beteak. Osasun-hauskortasun nabarmena zela medio, haur  hiperbabestua izan zen, bizitza osoan pairatuko zuen egoera (batez ere asma-krisiengatik) bere azken urteak arte; berrogeita hamaika urterekin hil zen.

Gazte zelarik hasi zen aristokrazia aretoetara joaten, eta horrek mota guztietako literato eta artistak ezagutzeko aukera eman zion, baita, aldi berean, esnob-fama ere. Hori dela eta, André Gide, *Nouvelle Revue Française*ko (NRF) idazle eta editorea, geroago, horretaz baliatu zen *Denbora galduaren bila*ren eskuizkribua baztertzeko... ia irakurri gabe. Familiaren aberastasunaz baliatu zen lanik egin gabe bizitzeko eta idazteari ekiteko, baina arrakastarik gabe ia hogei urte baino gehiagoz. Denbora horretan, inoiz amaitu ez zuen ez eta argitaratu ere, eleberri bat idaztea baino ez zuen lortu, arreta handiegirik jaso ez zuten artikulu eta itzulpenez gain.

1907an hasi zuen bere nobela handiaren lehen zatia izan zena, *Swann-enetik* (Du côté de chez Swann), 1913an egilearen kontura argitaratu zena. Bigarren zatiak, *Neska loretsuen itzalean* (À l'ombre des jeunes filles en fleur), Goncourt saria lortu zuen 1919an, Proustek jaso zuen ospe handi samarreko lehen saria, hiru urte besterik geratzen ez zitzaizkionean. Oso gaixorik, azken etapa hori bere maisu-lan handia amaitzeko bakarrik erabili zuen, bere etxean sartuta eta ia inor ikusi gabe. 1922ko azaroan hil zen, lana bukatu gabe, gaizki sendatutako bronkitis batek jota. Anaiak hartu zuen bere gain eskuizkribuen argitalpena. Liburukiak banan-banan agertzen joan ziren 1927an zazpigarren eta azken liburukia,  *Berreskuratutako denbora* (Le temps retrouvé), argitaratu zen arte.

*Denbora galduaren bila* denborari, oroitzapenari, arteari, grinei eta giza harremanei buruzko gogoeta handi bat da. Porrotaren eta existentziaren hutsunearen sentimendu batek zeharkatua, berrehun pertsonaiak baino gehiagok animatuta –Proustek, kontu handiz, bizitzan zehar ezagututako pertsona ezberdinen trazuak uztartu zituenak– eta, batez ere narratzaileak 
oroitzapen luze eta zehatzean garamatza tean bustitako madalena batek ustekabean iragan urrun eta ahaztu baten oroitzapenaren ateak berriro ireki dizkion egunetik; apurka-apurka, kontakizunean zehar praktikan jarritako era guztietako baliabide imajinagarrien bidez, lurpetik ateratzen hasten dira: poesia-deskribapenak, konparazioak eta metaforak, gogoeta filosofikoak eta teoria metafisikoen literatura-erakusketak, askotariko pertsonaiak askotariko lekuetan gurutzatzen dituzten pasadizoak, eztabaidak eta elkarrizketak.

Zenbait ardatzek egituratzen dute obra, eta, horien artean, hauek nabarmentzen dira:
* Maitasuna eta jeloskortasuna, bereziki Swann eta Odetteren arteko harremanean azalduak, baita narratzaileak Albertinarekin duen harremanean ere.
* Artea bere forma guztietan: pintura, eskultura, musika, literatura, antzerkia eta arkitektura.
* Baldintza existentziala eta izaera hori osatzen duen funtsezko subjektibotasuna.
* Denboraren eta memoriaren arteko erlazioak.
* Elkarren artean kontrastatzen duten esparru eta esfera sozial desberdinak, hala nola familia eta lagunak, hiria eta herria, areto burgesak eta aristokratikoak.
* Homosexualitatea, Roberto de Saint-Loup, Charlus baroia eta Carlos Morelen pertsonaietan jorratutako gaia

Proustek XIX. mendearen amaierako Frantziako nobleziaren gainbeheraren ikuspegi zabala eskaintzen du, baina, bizimodu hori, etorkizunerako ere gordetzen du bere oroimenaren irudimenezko aberastasunaren bidez.

Obra nagusi hau alde batera utzita, *Les Plaisirs et les Jours* (Plazerak eta egunak), *Jean Santeuil* (amaitu gabeko eleberria eta hil ostean argitaratua, 1952an) eta prentsa-artikulu batzuk (batez ere literatur kritikakoak eta *Contra Saint-Beuve* eta *Parodiak eta miszelaneak*en bilduak), baita karta kopuru ikaragarria ere –ehun mila baino gehiago– 1993an argitaratu zen, eta *Correspondance*ko hogeita bat liburuki betetzen ditu guztira.​ John Ruskin itzuli zuen (*The Bible of Amiens, Sesame and Lilies*) bere amaren laguntzaz, ingelesa bikaina baitzuen, hizkuntza hori menderatzeko ariketa gisa.

## Biografia 
Marcel Proust XVI. barrutiko Auteuil auzoan (Paris) jaio zen 1871ko uztailaren 10ean. Aita, Adrien, medikua zuen, eta, ama, Jeanne Weil, familia judu aberats batean hazia. Bederatzi urte zituela, asma eraso gogorra izan zuen, eta, harrezkero, gaixotasunak ez zion bakerik eman bizitza osoan. Condorcet Lizeoan oinarrizko ikasketak egin zituen denboran (1882-1889), eskola aldizkarietan idatzi zuen, eta sariak irabazi zituen frantses erretorikan eta filosofia gaietako mintzaldietan.

Gero, urtebeteko soldadutza egin zuen Orleansen (1889-1990), eta, soldadutzaren ondoren, goi mailako ikasketak egin zituen Politika Zientzietako Eskolan, eta zuzenbideko eta literaturako lizentziak lortu zituen 1893. eta 1895. urteetan, hurrenez hurren.

[thumb|ezkerrera|upright|Prousten ama eskandalizatu zuen argazkia: Marcel Proust (eserita), [Robert de Flers (ezkerrean) eta Lucien Daudet (eskuinean; Prousten maitaleetako bat izan zen), 1894 inguruan.]]

Gaztaroko urte horietan, eragin handia izan zuten haren pentsamoldean Henri Bergson eta Paul Desjardins filosofoek eta Albert Sorel historialariak. Bien bitartean, goi mailako gizarteko aretoetako giroa ezagutu zuen. 1896an, *Le Banquet* eta *La Revue Blanche* aldizkarietan argitaratu zizkioten istorio laburren bilduma bat kaleratu zuen: *Les Plaisirs et les Jours* (Plazerak eta egunak).

1895etik 1899ra, *Jean Santetuil* eleberri autobiografikoa idatzi zuen, bere edozertarako gaitasunak agerian utzi zituena. Gero, osasun makalaldi batek eta Frantzia guztia bi taldetan banatu zuen Dreyfus aferan (1897-1899) parte hartzeak goi mailako gizarteko girotik urrunarazi zuten pixkana.

Proustek Dreyfusen alde egin zuen gizartetik baztertua izateko arriskuarekin. Egia esatera, ez zuten baztertu, baina gertaera hark gizarte aristokratikoarekiko lilura galarazi zion, handik aurrera bere eleberrietan islatuta geratu den moduan. 1899an, John Ruskinen arte kritikaren ezagutzak hartaraturik, bertan behera utzi zuen *Jean Santeuil* eleberria, eta errebelazio berri baten bila murgildu zen izadiaren edertasunean eta arte gotikoan. Bilatze horretan, Venezian izan zen (1900), eta Ruskinen lanak itzuli zituen.

1903an, aita hil zitzaion, eta, 1905ean, ama.

Guztiz atsekabeturik eta bakarrik geratu zen, baina beregain bizitzeko moduan eta libre bere eleberri handiari ekiteko. Zenbait bertsio prestatu bitartean (1905-1906 urteetan aurrena eta 1907-1908 bitartean gero), bere idazle kutunenei buruzko parodia sail bat idatzi zuen, ''L'Affaire Lemoine*, eta *Le Figaro* egunkarian argitaratu zuen. Orduan, artean ez zuen filosofia oinarria ezarri nahirik bere lanari, saiakera lan bat idatzi zuen, *Contre Sainte-Beuve*: oso gogor eraso zien Frantziako literatura kritikariei literatura jende ikasiaren denbora pasa gisa hartzen zutelako.

Lan horretan azaldu zuen artistak ahalegina egin behar zuela oharkabeko memoriaren azpiko mundutik azalera ateratzeko errealitate betierekoa, ohituraren ohituraz ez baitugu ikusi ere egiten. 1909ko urtarrilean, tea hartzen ari zela, tean bustitzen ari zen gailetaren ahogozoak bere haurtzaroko oroitzapen bat ekarri zion gogora oharkabean, eta, oroitzapen horrek eraginda eta behin obraren egitura tankeratu ondoren, *Denbora galduaren bila* idazten hasi zen uztailean. Proust homosexuala zen, ezkutuan, eta, obra horren barruan, Charlusko baroiari dagozkion pasarteekin, homosexualtasunaren azalpen ageriko eta luzea egin zuten Europako lehen eleberrigileetako bat izan zen. 1912ko irailean bukatu zuen lehenengo liburua, baina ez zuen berehala argitaratu, atzera bota baitzioten, bai Fasquelle eta Ollendorff argitaratzaileek, bai Andre Gide idazlea zuzendari zuen *La Nouvelle Revue Française* aldizkariak. Azkenik, 1913ko azaroan, argitaratzaile gazte batek, Bernard Grassetek, argitaratu zion, gastu guztiak berak bere poltsikotik ordaindu behar izan bazituen ere. Proustek beste bi liburu gehiago bakarrik egiteko asmoa zuen; hala ere, haren idazkari Alfred Agostinelliren heriotzak («horixe da amaren ondoren gehien maite dudan pertsona»; hegazkin istripu batean hil zen) eta Lehen Mundu Gerra pizteak eragin zuten etenaren ondoren, beste sei idatzi zituen.

[thumb|upright|Marcel Prousten hilobia, Père Lachaise hilerrian ([Paris).]]
Izan ere, gerra bitartean, lehenengo eleberritik geratu zitzaizkion hondarrak hartu, eta bigarrena idazteari ekin zion, zeukan materiala elementu errealistaz eta satirikoz hornituz, sentipenetan sakonduz eta haren egitura aberastuz, eta uste baino hiru aldiz handiagoa atera zitzaion lana. 1914an, Gide damutuaren ekimenez, *La Nouvelle Revue Française*k argitaratzeko eskaintza egin zion, baina, oraingoan, berak baztertu zuen eskaintza. Hala ere, noizbait, ados jarri ziren bi aldeak, eta 1919ko ekainean argitara eman zen *À l'ombre des jeunes filles en fleur* (Neska gazte loratuen itzalpean). 1919ko abenduan, Leon Daudet kazetari eta idazlearen gomendioz, Goncourt Akademiaren literatura sari ospetsua eman zioten, eta, bat-batean, mundu osora zabaldu zen haren izena eta ospea. Hurrengo hiru urteen barruan, bere obra handiaren beste bi liburu argitaratu ziren –*Le Côté de Guermantes* (Guermantes-ko aldea, 1920-1921) eta *Sodome et Gomorrhe* (Sodoma eta Gomorra, 1921-1922)–, eta, hil ondoren, azken zuzenketak egiteko gutxi falta zutela, gainerako hirurak: *La Prisonnière* (Gatibua, 1923), *Albertine disparue* (Albertina desagertua, 1925) eta *Le Temps retrouvé* (Denbora berreskuratua, 1927).

Marcel Proust 1922ko azaroaren 18an hil zen biriketako gaitzaz, Parisen.

## Idazketa goiztiarrak
Proust txikitatik inplikatu zen idazten eta argitaratzen. Eskola-urteetan kolaboratu eta argitaratu zituen literatura-aldizkariez gain (*La Revue verte* eta *La Revue lilas*), 1890etik 1891ra gizarteari buruzko zutabe bat argitaratu zuen *Le Mensuel* aldizkarian. 1892an, *Le Banquet* (Platonen *Symposium* liburuaren frantses izenburua) izeneko literatur aldizkariaren sorreran parte hartu zuen, eta, hurrengo urteetan, Proustek, erregularki, pieza txikiak argitaratu zituen aldizkari horretan eta *La Revue Blanche* ospetsuan.

1896an, *Les Plaisirs et les Jours* (Plazerak eta egunak) argitaratu zen, hasierako lan horietako askoren bilduma bat. Liburuak Anatole Franceren hitzaurrea eta Mme Lemaireren marrazkiak zituen, zeinaren egongelan maiz zen gonbidatua Proust eta Mme Verdurin inspiratu zuen. Madeleine Lemairek Proust eta Reynaldo Hahn gonbidatu zituen bere Réveillon gaztelura (Mme Verdurin-en La Raspelière-ren modeloa) 1894ko udan, eta, 1895ean, hiru astez. Liburuaren edukia ondo hartu bazen ere, liburua gaizki saldu zen zuen prezio altuagatik, zeina erruz geratu baitzen barregarri. Prezioa liburua oparoki ekoitzita zegoelako izan zen.

Urte hartan, Proust eleberri bat lantzen hasi zen; azkenean, 1952an argitaratu, eta bera hil osteko editoreak *Jean Santeuil* izenburupean argitaratu zuten. Geroago, *Denbora galduaren bila* lanean garatu ziren gai asko lehen artikulazioa amaitu gabeko lan honetan aurkitu zuten, besteak beste, memoriaren enigma eta hausnarketaren beharra; *Denbora galduaren bila* lanean, hainbat atal irakur daitezke *Jean Santeuil*en lehen zirriborroan. *Jean Santeuil*en gurasoen erretratua nahiko gogorra da Prousten maisulanean gurasoak margotzen diren adorazioarekin alderatuta. *Les Plaisirs et les Jours*en harrera txarraren eta trama konpontzeko barne arazoen ondoren, Proustek pixkanaka utzi zuen *Jean Santeuil* 1897an, eta 1899rako erabat utzi zuen lana.

1895etik aurrera, Proustek hainbat urte eman zituen Thomas Carlyle, Ralph Waldo Emerson eta John Ruskin irakurtzen. Irakurketa horien bidez, artearen teoriak eta artistak gizartean duen rola findu zituen. Halaber, *Denbora berreskuratua*n, Prousten protagonista unibertsalak gogoratzen du Ruskinen *Sesamo eta Liliak* itzuli zuela. Artistaren ardura da naturaren itxurari aurre egitea, bere esentzia ondorioztatzea eta esentzia hori artelanean berriro kontatzea edo azaltzea. Ruskinen ekoizpen artistikoaren ikuspegia kontzepzio horren erdigunea zen, eta Ruskinen lana hain zen garrantzitsua Proustentzat, ezen Ruskinen hainbat liburu *buruz* ezagutzen zituela esan baitzuen, besteak beste, *Arkitekturaren zazpi lanparak*, *Amienseko Biblia* eta *Praeterita*, eta, azkenik, Proustek leundu zituen. Editore batek metodoari buruz galdetu zionean, Proustek erantzun zuen: «Ez dut ingelesez dakidala esaten; Ruskin ezagutzen dudala esaten dut». *Amiensko Biblia*, Prousten sarrera luzearekin, 1904an argitaratu zen frantsesez. Itzulpena zein sarrera kritika oso onak jaso zituzten; Henri Bergsonek esan zuen Prousten sarrera «Ruskinen psikologiari egindako ekarpen garrantzitsua zela», eta itzulpenari buruz antzeko goraipamena egin zuen.

1908. urtea garrantzitsua izan zen Prousten idazle-garapenerako. Urtearen lehen zatian, beste idazle batzuen pastixeak argitaratu zituen hainbat aldizkaritan. Imitazio-ariketa horiek bere estiloa sendotzeko aukera eman zioten. Horrez gain, urteko udaberrian eta udan, Proustek hainbat idazki-zati desberdinetan hasi zen lanean, geroago *Contre Sainte-Beuve* lan-izenburupean bilduko zirenak. Proustek bere ahaleginak deskribatu zizkion lagun bati idatzitako gutun batean: «Lanean ari naiz: nobleziari buruzko ikerketa batean, Parisen gaineko eleberri batean, Sainte-Beuve eta Flauberti buruzko saiakera batean, emakumeei buruzko saiakera batean, pederastiari buruzko saiakera batean (ez da erraza izango argitaratzea), beirateei buruzko ikerketa batean, hilobiei buruzko ikerketa batean eta eleberriari buruzko ikerketa bateanEleberriko liburu hauek euskaratuta dauzka:

* *Zuanen etxe aldean* (Du côté de chez Swann)
* *Guermantes-ko aldea* (Le côté de Guermantes)
* *Iheslea* (La fugitive)

## Lanak 
* 1896: *Les Plaisirs et les Jours* (Plazera eta egunak).
* 1904: J. Ruskinen *La Bible d'Amiens* lanaren itzulpena. 
* 1904: *La Mort des cathédrales*, *Le Figaron argitaratutako artikulua*.
* 1906: J. Ruskinen *Sésame et les lys* lanaren itzulpena.
* 1913-1927: *À la recherche du temps perdu* (Denbora galduaren bila) 
** 1913: *Du côté de chez Swann* (Swann-enetik).
*** 1. zatia: *Combray*
*** 2. zatia: *Un amour de Swann*
*** 3. zatia: *Nom de pays : le nom*
** 1919: *À l'ombre des jeunes filles en fleurs*.
** 1921-1922: *Le côté de Guermantes*.
** 1922-1923*Sodome et Gomorrhe I eta II*.
** 1925: *La prisonnière* (hil ondoren (NRF).
** 1927: *Albertine disparue* (hil ondoren).
** 1927: *Le Temps retrouvé* (hil ondoren).
* 1919: *Pastiches et Mélanges* (Parodiak eta miszelaneak).
* 1927: *Chroniques* (Kronikak) (hil ondoren).
* 1952: *Jean Santeuil* (hil ondoren (hil ondoren).
* 1954: *Contre Sainte-Beuve* (hil ondoren).
* 1971-1993: *Correspondance*, Philip Kolbek egindako bilduma hogeita bat liburukitan (hil ondoren).
* 2009: *Chardin et Rembrandt* Chardin eta Rembrandt) (hil ondoren).
* 2012: *Le Mensuel retrouvé* (hil ondoren).
* 2018: *Gutuneria, 1914-1922* Marcel Proust, Jacques Rivière.
* 2019: *Le mystérieux correspondant et autres nouvelles inédites*
## Irudiak

Fitxategi:LyceeCondorcet.jpg|Jean Béraud, *La Sortie du lycée Condorcet* (Condorcet lizeoaren irteera) 
Fitxategi:P1030078 Paris VIII boulevard Haussmann n°102 rwk.JPG|Haussmann bulebarra, 102, Paris, non Marcel Proust 1907tik 1919ra bizi izan zen.
Fitxategi:Montesquiou, Robert de - Boldini.jpg|Robert de Montesquiou, Charluseko baroiaren inspirazio nagusia *À la recherche du temps perdu* (Galdutako denboraren bila) 
Fitxategi:Caillavet, Léontine de.jpg|Léontine Lippmann (Arman de Caillavet andrea)
Fitxategi:Marcel Proust (Père Lachaise).jpg|Marcel Prousten hilobia Père Lachaise hilerrian

## Ikus, gainera 
* Frantsesezko literatura
* Paristar ezagunen zerrenda

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Marcel Proust, *El caso Lemoine y otros pastiches*, traducción, prólogo y notas de Carlos Cámara y Miguel Ángel Frontán, Ediciones De La Mirándola, Buenos Aires, 2012. ISBN 978-987-28010-9-0
* George D. Painter, *Marcel Proust, 1871-1903: les années de jeunesse* et *Marcel Proust, 1904-1922: les années de maturité*, Mercure de France, 1966.
* Jean-Yves Tadié:
** *Marcel Proust*, Gallimard, coll. « NRF / Biographie », 1996, 952&nbsp;p.,
** *Marcel Proust*, Gallimard, coll. « Folio », 1999.
* Alain de Botton, *Comment Proust peut changer votre vie*, 10/18, 1998.
* Roger Duchêne, *L'Impossible Marcel Proust*, Robert Laffont, 1994.
* Évelyne Bloch-Dano, *Madame Proust*, Grasset, París, 2004, 382 p., 23 cm. ISBN 2-246-63011-8 (Biografía de Jeanne Weil. Obra interesante sobre todo respecto a las relaciones de Proust con su madre).
* Gilles Deleuze, *Proust et les signes*, PUF 1970 [1964].
* Edmund White, *Proust*, Nueva York, Viking Penguin, 1999.
*Pujol Carlos, *Enciclopedia universal de la literatura. La literatura del  II*, "Proust: El tiempo recobrado”, Argentina: Orbis S.A .pp. 137-152.,[1990].
*Núñez Ang, Eugenio,*Literatura del  (narrativa) características y autores representativos*, México: Universidad Autónoma del Estado de México,[1996].
*María Cóndor Orduña, *En busca de Sodoma y Gomorra,* Madrid, Huerga y Fierro editores, 2006, 128 pp.
*Stéphane Zagdanski, *Le Sexe de Proust*, Gallimard, 1994.

## Kanpo estekak 
* Jean-Baptiste Orpustan euskaltzain ohorezkoari elkarrizketa *Berria'' egunkarian, Nora Arbelbidek egina
* Aitor Ortiz de Pinedo (2025). Volgako batelarien Proust galdetegiak ariketa gisa. Zenodo.