Bortizkeria politiko sionista

[thumb|300x300px|[King David hoteleko atentatua|King David hoteleko atentatuaren ondorioak (1946)]]
**Bortizkeria politiko sionista**k Palestinan estatu judu bat ezartzearen eta mantentzearen alde sionistek egindako bortizkkeria politikoko edo terrorismoko ekintzei egiten die erreferentzia. Ekintza horiek gizabanakoek, talde paramilitarrek eta Israelgo Estatuak eta haren indar militarrek egin dituzte XX. mendearen hasieratik, Israelen eta Palestinaren arteko gatazka etengabearen barruan.

Estatuaren aurreko garaian (1920ko eta 1940ko hamarkadak), sionista paramilitarrek, hala nola Irgunek, Lehik, Haganahk eta Palmachek, britainiar agintarien, palestinar arabiarren eta judu moderatuagoen aurkako kanpaina bortitzak egin zituzten beren helburu politikoak aurrera ateratzeko. Helburuen artean segurtasun langileak, gobernuko pertsonak, zibilak eta azpiegiturak zeuden. 1948an Israel eratu ondoren, Israelgo Defentsa Indarrek (IDF) eta estatuko beste segurtasun indarrek palestinar eta inguruko arabiar populazioen aurkako bortizkeria erabiltzen segitu zuten 1948ko gerran (palestinarrek *Nakba*, "hondamendia" izenaz ezagutzen dutena), ondorengo gerra arabiar-israeldarrak, eta Zisjordania eta Gazako Zerrendaren okupazio militarra.

Geroagoko bortizkeria sionistako ekintzak gobernuak palestinarren ezinegona ezabatzeko indarra erabiltzetik (1987tik 1993ra eta 2000tik 2005era bitarteko intifadetan, adibidez), kolono israeldarrek eta eskuin muturrekoek palestinar zibilen, ondasunen eta leku santuen aurka egindako erasoetaraino joan dira. Juduen barneko indarkeria politikoko ekintza batean, Yitzhak Rabin Israelgo lehen ministro ohia 1995ean hil zuen Yigal Amir-rek, Rabinen bake-ekimenen eta palestinarrei egindako lurralde-emakiden aurka. Israelgo armadak eskala handiko erasoak ere egin ditu lurralde okupatuetan eta inguruko estatuetan, Libano barne, eta suntsiketa orokorra eta biktima zibilak eragin ditu.

Giza eskubideen eta palestinarren aldeko erakundeek estatu terrorismoa, gerra krimenak eta palestinarren aurkako indarraren erabilera neurrigabea leporatu dizkiote Israeli. Israelek bere ekintzak defendatzen ditu estatu juduaren eta bere herritarren segurtasuna zaintzeko beharrezko gisa, palestinarren bortizkeria politikoaren eta eskualdeko mehatxuen aurrean.

## Eragina 
Ekintzak gizabanakoek eta talde paramilitar juduek egin zituzten, hala nola Irgunek, Lehik, Haganahk eta Palmachek, juduen, britainiar agintarien eta arabiar palestinarren arteko gatazka baten zati gisa, lurrari, immigrazioari eta Palestinaren gaineko kontrolari dagokienez.

Soldadu eta funtzionario britainiarrak, Nazio Batuetako langileak, arabiar borrokalari eta zibil palestinarrak eta borrokalari eta zibil juduak ekintza horien jomuga edo biktima izan ziren. Etxeko, merkataritzako, eta gobernuko ondasunei, azpiegiturei eta materialari ere eraso egin diete.

## Gertaera nagusiak 
1920ko Nebi Musako istiluetan, 1921eko Jaffako istiluetan eta 1929ko Palestinako istiluetan, palestinar arabiarrek immigrazio sionistaren aurkako etsaitasuna agertu zuten: horrek milizia juduen erreakzioa eragin zuen. 1935ean, Irgun, erakunde militar sionista ezkutua, Haganahtik banandu zen. Erakunde hori Ze'ev Jabotinskyk sortutako sionismo errebisionistaren ideologia jaioberriaren adierazpen armatua zen. Ideologia hori honela adierazi zuen: "judu orok zuen Palestinan sartzeko eskubidea; errepresalia aktiboak bakarrik uxatuko zituen arabiarrak eta britainiarrak; indar armatu juduak bakarrik ziurtatuko zuen estatu judua".

1936-1939ko Palestinako matxinada arabiarrean, arabiar palestinarrak Mandatuaren amaieraren eta Palestina osoan oinarritutako estatu arabiar baten sorreraren alde borrokatu ziren. Britainiarrei zein juduei zein panarabismo baten alde zeuden palestinar arabiar batzuei eraso egin zieten. Sionista nagusiek, Vaad Leumi eta Haganah-k ordezkatuta, Havlagah-ren politika ("Euspena", hebreeraz) praktikatzen zuten; Irgun-eko militanteek ez zuten politika hori segitzen eta "Havlagah-ren apurtzaileak" deitzen ziren. Irgunek 1938an palestinar arabiar helburu zibilak bonbardatzeari ekin zion. 1939rako Britainiar Aginduzko agintariek palestinar arabiarrak "kontu handiz desarmatu" zituzten, baina sionistarik ez. Arabiarrei kontziliazio gisa, 1939ko Liburu Zuria onartu zen, Bigarren Mundu Gerraren itzalean juduen immigrazioan muga nabarmenak ezarriz.

1939ko irailean Britainia Handiko Gerra Adierazpenaren ondoren, David Ben-Gurion Palestinarako Agentzia Juduaren buruak honako hau adierazi zuen: 'Liburu Zuriaren aurka borrokatuko gara gerrarik ez balego bezala, eta gerraren aurka, Liburu Zuririk ez balego bezala'; Haganah eta Irgunek britainiarren aurkako jarduera bertan behera utzi zuten ondoren, Alemania naziaren aurka zuten gerraren alde. Hala ere, Lehi txikienak britainiarren aurkako erasoekin eta ekintza zuzenarekin segitu zuen gerra osoan. Garai hartan, britainiarrek ere Palmachen sorrera eta prestakuntza babestu zuten, inguruan alemaniarren erasoaldi bat jasan zezakeen unitate gisa, Yishuv-en baimenarekin, planifikatutako estatu juduarentzat unitate entrenatuak eta soldaduak lortzeko aukera ikusi baitzuten eta 1944-1945 bitartean, erakunde paramilitar judu nagusia, Haganah, britainiar agintariekin lankidetzan aritu zen Lehi eta Etzel-en aurka.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, 1945 eta 1947ko azaroaren 29ko Partizio bozketaren artean, britainiar soldadu eta poliziak Irgun eta Lehi izan ziren jomugan. Haganah eta Palmach hasieran britainiarrekin elkarlanean aritu ziren haien aurka, bereziki Ehiza Denboraldian, Juduen Erresistentzia Mugimenduan aktiboki sartu aurretik, gero, azkenik, 1946tik aurrera posizio neutral ofizial bat aukeratuz, baina Irgunek eta Lehik britainiarren aurkako erasoekin segitu zuten.

Haganah, Irgun eta Lehik ere dozenaka judu exekutatu zituzten Britainia Handiarekin edo arabiarrekin ustezko traizioagatik edo kolaborazioagatik, askotan gerra-kontseilu irregularren ondoren.

Haganahk eraso bortitzak ere egin zituen Palestinan, hala nola Atlit atxilotuen kanpalekuko etorkin barneratuen askapena, herrialdeko trenbide-sarearen bonbardaketa, radar-instalazioen aurkako sabotaje-sarekadak eta Palestinako polizia britainiarraren baseak. Legez kanpoko immigrazioa antolatzen segitu zuen gerra osoan zehar.

1947ko otsailean, britainiarrek agintaldia amaitu eta Palestinatik joanen zirela iragarri zuten, eta Nazio Batuen Erakundearen arbitrajea eskatu zuten. 1947ko azaroaren 30ean Palestinarako Partizio Plana bozkatu ondoren, gerra zibila piztu zen Palestinan. Komunitate juduak eta arabiarrak bortizki borrokatu ziren bi hilabeteren buruan 800 hildako inguru eragin zituzten eraso, errepresalia eta kontra-errepresalia kanpainetan. Boluntario arabiarrak Palestinan sartu ziren arabiar palestinarrekin batera borrokatzeko. Apirilean, Agintaldia amaitu baino sei aste lehenago, milizia juduek operazio zabalak abiarazi zituzten Partizio Planak haiei eskainitako lurraldea kontrolatzeko. Basakeria asko gertatu ziren garai hartan. Tiberias, Safed, Haifa eta Jaffa hiri mistoetan, baita Beisan eta Acre eta inguruko herrietan zeuden arabiar biztanleek ihes egin zuten edo kanporatuak izan ziren garai horretan. 100.000 laguneko komunitate judua setiatu zuten Jerusalemgo guduan (1948), Tel Aviv-Jerusalem korridoreko herri arabiar gehienak milizia juduek harrapatu eta berdindu zituzten.

Gerra zibilaren hasieran, milizia juduek hainbat bonbardaketa eraso antolatu zituzten zibilen eta helburu militar arabiarren aurka. Abenduaren 12an, Irgunek bonba-auto bat jarri zuen Damaskoko Atearen parean, eta hogei lagun hil zituen. 1948ko urtarrilaren 4an, Lehiko bonba-kamioi bat leherrarazi zuen Jaffako udaletxean zegoen Najjada paramilitarraren egoitzaren aurka, eta hamabost arabiar hil eta 80 zauritu zituzten. Urtarrilaren 5etik 6rako gauean, Haganahk miliziano arabiarrak ezkutatzen zituela salatu zuten Jerusalemgo Semiramis hotela bonbardatu eta 24 lagun hil zituen. Biharamunean, Poliziaren furgoneta lapurtu batean zihoazen Irguneko kideek upel-bonba bat jaurti zuten Jaffako Atetik autobus baten zain zeuden zibilen talde handi baten aurka, eta hamasei inguru hil ziren. Ramlako merkatuan beste Irgun bonba bat lehertu zen otsailaren 18an, eta zazpi bizilagun hil eta 45 zauritu ziren. Otsailaren 28an, Palmah elkarteak bonbardaketa eraso bat antolatu zuen Haifako garaje baten aurka, eta 30 pertsona hil ziren.

1995ean, Yitzhak Rabin Israelgo lehen ministroa hil zuen Yigal Amir-rek, bakearen aldeko mitin baten ondoren. Rabinen bake ekimenaren aurka agertu zen Amir: Osloko Akordioak sinatzea eta Zisjordaniatik erretiratzea, besteak beste. Uste zuen Rabin *rodef* bat zela, hau da, juduen bizitzak arriskuan jartzen zituen "jazarle" bat, eta justifikatuta zegoela Rabin erretiratzea, lurraldeetako juduentzako mehatxu gisa, *din rodef* ("jazarlearen legea") kontzeptuaren arabera, lege judu tradizionalaren zati bat dena.

## Gaitzespena, terrorismotzat harturik 
[thumb|[Hannah Arendt, Jessurun Cardozo, Albert Einstein eta beste batzuen gutuna]]
Irgun erakunde terroristatzat jo zuten Nazio Batuen Erakundeko, Britainia Handiko eta Estatu Batuetako gobernuek, eta *The* *New York Times* egunkaria bezalako hedabideetan, eta Anglo-Amerikako Ikerketa Batzordeak. 1946an, Munduko Kongresu Sionistak gogor gaitzetsi zituen Palestinako jarduera terroristak eta "odol errugabea isurtzea gerra politikorako baliabide gisa". Irgun berariaz kondenatu zuten.

Menachem Begin terrorista eta faxista deitu zuten Albert Einsteinek eta beste 27 intelektual judu garrantzitsuk, 1948ko abenduaren 4an argitaratu zen *New York Times* egunkarirako gutun batean. Zehazki gaitzetsi zen Irgunek Deir Yassingo sarraskian parte hartu izana:

* "banda terroristek herri baketsu honi eraso egin zioten, borroketan helburu militarra ez zena, bertako biztanle gehienak hil zituzten –240 gizon, emakume eta haur–, eta haietako gutxi batzuk bizirik mantendu zituzten Jerusalemgo kaleetan zehar gatibu gisa desfilatzeko".

Eskutitzean, AEBetako juduei ohartarazten zaie ez dutela babestuko Beginek bere alderdi politiko Herut finantzatzeko egindako eskaera, eta ohar honekin amaitzen da:

* "Beginek eta bere alderdiak orain egiten dituzten aldarrikapen ausarten eta Palestinan iraganean izan duten jardunaren erregistroaren arteko desadostasunek alderdi politiko arrunt bakar baten arrastoa daramate. Hau da alderdi faxista baten zigilu nahastezina: haren iritziz, terrorismoa (juduen, arabiarren eta britainiarren aurkakoa), eta desitxuratzea bitartekoak diren, eta "Estatu lider" bat, helburua".

Lehi erakunde terroristatzat jo zuten Erresuma Batuko agintariek eta Nazio Batuen Erakundeko Ralph Bunche  bitartekariak.

## Juduen iritzi publikoa 
Gerra aurreko Palestinan arabiarren eta juduen arteko gatazkan, "Arma-garbitasunaren" irizpidea erabili zen Irgunek eta Haganahk arabiarrekiko zituzten jarrerak bereizteko: azken hori printzipio horrekiko atxikimenduaz harro zegoen. Palestinako Britainiar Mandatuko gizarte juduak, oro har, gaitzespen morala zein desadostasun politikoa argudiatuz eraso bortitzak gaitzetsi eta salatu zituen, terrorismoa juduen autodeterminazioaren bilaketa sionistan kaltegarria dela azpimarratuz. Orokorki, arau horren arabera, "armak puruak izaten jarraitu behar dute, eta beren burua defendatzeko bakarrik erabili behar dira, eta [inoiz] ez zibil errugabeen eta babesgabeen aurka". Baina "hezkuntzan balio zentrala bazen ere" maila praktikoan "nahiko lausoa eta nahita lausotua" izan zen.

1946an, Haganahko buruen artean egindako bilera batean, David Ben-Gurionek Palestinako arabiarren eta estatu arabiarren arteko liskarra iragarri zuen. "Armen garbitasunaren printzipioari" buruz, honakoa azpimarratu zuen: "Helburuak ez ditu bitarteko guztiak justifikatzen. Gure gerra oinarri moraletan oinarritzen da" eta 1948ko Gerran, Mapamek, Palmachi afiliatutako alderdi politikoak, "armen garbitasun judua zorrotz betetzea eskatu zuen [gerraren] izaera morala ziurtatzeko". Ondoren, Mapamgo kideek errefuxiatu arabiarren arazoarekin izan zuen jarreragatik kritikatu zutenean, Ben-Gurionek Lydda eta Ramleko kanporatze palestinarra gogorarazi zien eta Palmaheko ofizialak "arabiarren ihesa bultzatu zuen haserrearen" erantzule izan izanak alderdia deseroso sentiarazi zuen.

Avi Shlemaren arabera, bortizkeriaren erabileraren gaitzespen hori 'kontakizun sionista konbentzionalaren edo historia zaharraren' funtsezko ezaugarrietako bat da; haren 'herrri-bertsio heroiko-moralista' «Israelgo eskoletan irakasten den eta atzerrian legitimitatea bilatzeko asko erabiltzen da». Benny Morrisek gehitu du 'Israeldarren "armen garbitasuna" ezaugarri duen borrokalarien memoria kolektiboa ere azpiratua dagoela, herri eta herrixka konkistatuetan egindako bortxaketen [dozena kasuen] frogak direla eta': Haren esanetan, '1948ko gerraren ondoren, israeldarrek hango miliziano eta soldaduen "arma-garbitasuna" txalotzeko joera zuten, hori arabiar basakeriarekin kontrastatzeko, batzuetan harrapatutako hilotz juduen mutilazioan adierazten baitzen'. Haren arabera, 'horrek indartu egin zuen israeldarren auto-irudi positiboa, eta estatu berria atzerrian "saltzen" lagundu zien, eta (...) etsaia deabrutu zuen'.

Israeldar batzuek bortizkeria politikoko ekintzak justifikatzen dituzte. Folke Bernadotte suediar diplomatikoaren hilketan parte hartu eta 60 urtera, Geulah Cohenek ez zuen damurik izan. Lehi irratiko esatari gisa, Bernadotteren aurkako mehatxuak gogoratu zituen hilketa aitzin. "Esan nion, ez bazara Jerusalemdik irteten eta zure Stockholmera joaten, ez zara gehiago izango". Bernadotte hiltzea zuzena ote zen galdetuta, hauxe erantzun zuen: "Ez dago horri buruzko galderarik. Ez dugu gehiago Jerusalemdik hitz egingo». 2006ko uztailean, Menachem Begin ondare-zentroak hitzaldi bat antolatu zuen King David hotelaren bonbardaketaren 60. urteurrena gogoratzeko. Benjamin Netanyahu iraganeko eta geroko lehen ministroa eta Irguneko kide ohiak izan ziren hitzaldian. Tel Aviveko britainiar enbaxadoreak eta Jerusalemgo kontsul-nagusiak protesta egin zuten, bonbardaketa oroitzen zuen plaka batek honako hau zioelako: "Britainiarrek bakarrik zakizkiten arrazoiengatik, hotela ez zen hustu". Netanyahuk, garai hartan Likudeko presidente eta Knesseteko oposizioko buruak, bonbardaketa helburu militar bat zuen ekintza legitimo bat zela adierazi zuen, Irgunek eraikina ebakuatzeko abisuak bidali zituenetik zibilei kalte egiteko asmoa zuen izu-ekintza batetik bereiziz. "Imajinatu Hamasek edo Hizbullahk Tel Aviveko kuartel militarrera deituko dutela, esanez: 'Bonba bat jarri dugu, eta eremua husteko eskatzen ari gara'. Ez dute hori egiten. Hori da desberdintasuna”. Tel Aviveko enbaxadore britainiarrak eta Jerusalemgo kontsul-nagusiak protesta egin zuten, esanez "Ez dugu uste bidezkoa denik terrorismo-ekintza bat, bizitza asko galtzea ekarri zuena, oroitua izatea", eta Jerusalemgo alkateari idatzi zioten ezin zela horrelako "izu-ekintza" bat ohoratu. Britainiar gobernuak plaka kentzea ere eskatu zuen, britainiarrei hotela ez hustea leporatzen zien bertan esandakoa gezurra zela eta "bonba jarri zutenak ez zituela barkatzen" adieraziz. Gertakari diplomatiko bat eragozteko, aldaketak egin zituzten plakaren testuan. Ingelesezko azken bertsioak dio "Abisu-telefono deiak egin ziren hotelera, *The Palestine Post*-era eta Frantziako Kontsulatura, hoteleko okupatzaileei berehala alde egiteko eskatuz. Hotela ez zuten hustu, eta 25 minuturen buruan lehertu ziren bonbak. Irguneren atsekaberako, 92 pertsona hil zituzten".
* 1936-1939ko matxinada arabiarraren azken faseetan zehar Irgunek palestinar zibilen aurkako bortizkeria kanpaina bat abiarazi eta gutxienez 250 pertsona hil zituzten. Taldeak "traizioagatik" erruduntzat jotzen zituen judu batzuk ere hil zituen.
* **1938ko uztailaren 15a** Irgunek Jerusalemgo barazki merkatuan utzitako bonba batek 28 lagun zauritu zituen.
* **1938ko uztailaren 25a** Irgunek bonba bat bota zuen Haifako meloi merkatura eta 49 hildako eragin zituen.
* **1944ko azaroaren** 6an, Lehik Lord Moyne britainiar ministroa hil zuen Kairon (Egiptoko Erresuma). Yishuvek gaitzetsi zuen ekintza orduan, baina hiltzaileen gorpuak Egiptotik etxera eraman zituzten 1975ean, Herzl mendian egindako estatu-hileta eta ehorzketa batera.
* **1944-1945** Ehiza Denboraldian Haganah eta britainiar agintaldiko gobernuarekin ustezko hainbat kolaboratzaileren hilketak.
* **1946** Lehik Erresuma Batuko funtzionarioei, Ernst Bevin Atzerri ministroari barne, bidalitako bonba-gutunak.
* **1946ko uztailaren 26a**: Britainiarrek King David hotelean zuten kuartel administratiboa bonbardatu eta 91 pertsona hil zituzten (28 britainiar, 41 arabiar, 17 judu eta beste bost). 45 pertsona inguru zauritu ziren. Terrorismoaren praktika eta historiari buruzko literaturan, XX. mendeko atentatu terrorista hilgarrienetako bat deitu izan zaio.
* **1946** Britainiar trenbide eta aerodromo militarrak hainbat aldiz eraso egin zieten.
* **1946ko urriaren 31** Irgunek Britainia Handiak Erroman zuen enbaxada bonbardatu zuen. Eraikinaren ia erdia suntsituta geratu zen eta hiru pertsona zauritu ziren.
* **1947ko apirilaren 16a**: Londresko *Colonial Office*n jarritako Irgunen bonba batek ez zuen eztanda egin.  Bonba jartzeagatik atxilotutako emakumea, *Esther* ezizenaz ezaguna, nazionalitate frantsesa aldarrikatzen zuen judu gisa identifikatu zuen Scotland Yardeko unitateak, juduen jarduera terroristak ikertzen. Erasoa 1946ko Erromako enbaxadako atentatuarekin lotu zuten.
* **1947ko ekainaren 14a** Reuters agentziak Tel Aviven zuen bulegoan "terrorista juduak" sartu ziren.
* **1947ko uztailaren 25a** Sarjentuen auzia: Irgungo bi kideri heriotza zigorra ezarri zietenean, Irgunek Clifford Martin eta Mervyn Paice sarjentuak bahitu eta errepresalia gisa haiek hiltzeko mehatxua egin zuen, epaiak betetzen baziren. Mehatxuari muzin egin zitzaionean, bahituak hil egin zituzten. Ondoren, haien gorpuak laranjadi batera eraman eta zuhaitzetatik lepotik zintzilik utzi zituzten. Lehergailu inprobisatu bat ezarri zuten. Gorpuetako bat jaistean, eztanda egin zuen eta britainiar ofizial bat larriki zauritu.
* **1947ko abendua - 1948ko martxoa** Eraso ugari palestinar arabiarren aurka, gerra zibilaren testuinguruan, Nazio Batuen Palestinarako Partizio Planaren bozketaren ondoren.
* **1947** Trumanen Etxe Zurira Lehik bidalitako bonba-gutunak.
* **1948ko** urtarrilak 5–6 Haganah-k (edo, zenbait iturriren arabera, Irgunek) egindako Semiramis Hotelaren bonbardaketan 24 eta 26 pertsona artean hil ziren.
* **1948ko apirila** Irgun eta Lehi senar-emazteek egindako Deir Yassingo sarraskiak 107 eta 120 baserritar palestinar artean hil zituen, adituek orokorrean onartutako estimazioa.
* **1948ko irailaren** 17an, Lehik Folke Bernadotte Nazio Batuen bitartekaria hil zuen, su-etenerako negoziazioetan Lehik arabiarren aldeko jarrera leporatu ziona.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Berberoglu, Berch (2006), *Nationalism and Ethnic Conflict: Class, State, and Nation in the Age of Globalization*; Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-3544-2
* Childs, David. *Britain since 1945* (5. argitalpena)
* J. Bowyer Bell (1977). *Terror out of Zion: Irgun Zvai Leumi, LEHI, and the Palestine underground, 1929-1949*. St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-79205-3.

## Ikus, gainera 
* Arabiar-israeldar gatazka

## Kanpo estekak