Pitillas

**Pitillas** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 50,1 kilometrora. Altuera 336 eta 684 metro artekoa da, eta 42,30 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Uxueko mendilerroaren azpian dagoen herri txiki bat da Pitillas, Zidakos ibaiak zeharkatzen duena. Ziurrenik XI. mendearen amaieran garatu zen Uxueko jendearekin. Herri txiki honek Tafallaldeko arkitektura tradizionala du, osorik harriz egindako etxeak ditu, baina beste eremu batzuetatik inportatutako estilo batzuk ere badaude, Erriberatik bereziki. Pitillasen Pitillasko aintzira nabarmentzen da, 1987an Natura Erreserba izendatu zuten 250 hektarea baino gehiagoko hezegunea.

Bertako biztanleak *pitillastarrak* dira.

## Izena 
Pitillas toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Pitillas*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Pitiellas*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Pitieyllas* (1268)
* *Pitielas* (1277)
* *Pitiellas* (1280)
* *Pitiellas* (1349)
* *Pithieillas* (1366)
* *Pitillas* (1587)
* *Pitillas* (1800)
* *Pitillas* (1979)

### Etimologia 
*Pitillas* izen enigmatikoa da, jatorriari buruzko hainbat hipotesi sortu dituena. Julio Caro Barojak *Petilla* eta *Pitillas* izenak *Petelia* bezalako "izen klasiko ezagunekin" lotzen ditu. Koldo Mitxelenak, uste handirik gabe, populazio horien izenak *Betelu* izenarekin lotzen ditu: «Kontuan hartu behar da, amaiera desberdinarekin (Betelu), XI. mendean *Petilla*, *Petiella*  ez ote dituen boteretuko, hemen *Pitella* 1139n, eta *Pitillas*». *Pitillas* Nafarroan ez ezik, *Pitellas* ere badago, Aragoiko herri hustua, Erdi Aroan *Pitellas*, *Pitiellas* eta *Pitellis* dokumentatuta.

1979ko *Euskal Herriko udalen izendegian*, Euskaltzaindiak *Bitirieta* forma proposatzen zuen, 1990ean atzera egin eta *Pitillas* aukeratu zuen arren.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Pitillasko armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Pitillasko banderak Pitillasko armarri dauka hondo gorri baten gainean.

## Geografia 
Pitillas Tafallaldean dago, Nafarroako Erriberako eremu lauaren hasieran, Uxueko mendilerroaren mendebaldean. Zidakos ibaiak atzeratzen du.

### Mugakideak 
### Inguru naturala eta kokapena 
Herria, Nafarroa Garaiko erdialdean kokatzen da, N-121 errepidean, Erriberri-Tafalla norabidean.
erdian|thumb|655x655px|Uxueko mendilerroa, Bardea, Pitillasko aintziraeta Andia mendilerroa
Pitillas eta Santakara udalerrien artean dagoen Pitillasko aintzirak, den 250 eta 300 hektarea arteko azalera dauka. 1987. urtetik erretserba naturala da bertan babes hartzen duten ehunka hegazti espezie desberdinengatik. Neguan, Europatik barrena hegoalderantz datozen hegazti askoren negua igarotzeko tokia da aintzira.
erdian|thumb|645x645px|Ubarroi handiak Pitillasko aintziran.
Aintzirako ura euri uretik eta Uxueko mendilerrotik barrena datozen erreketatik dator.

### Klima eta landaredia 
thumb|Ihia Pitilasko urmaelean
Pitillasek, klima emiterranear-kontinentala dauka, aldaketa termiko handia (urtaro batzuetan hogei gradurainokoa), eta uda nahiko sargori eta lehorrekin. Urteko batez besteko tenperatura 13-14 gradukoa eta prezipitazioak 450 eta 550mm bitartekoak dira. Prezipitaziorik ugarienak udazken eta udaberrian izaten dira, 70 bat egun urtero, eta ekaitzak maiz izaten dira maiatzean eta ekainean.

Landarediari dagokionez, birlandatutako pinuak (Pinus halepensis), eta Zidakos ibaiaren ondoko sastraka eta zuhaixkak baino ez dira mantentzen. Landatutako pinuak N-121 errepidearen ertzean ikus daitezke batez ere.

#### Estazio meteorologikoa 
Pitillasen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Erriberri pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 389 metrora, Nafarroako Gobernuak 1931n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Joangartzia izeneko muinoan Burdin Aroko eta erromatarren garaiko aztarna ugari aurkitu dira, bai neta miliarri baten zati bat, Nafarroako Museoan gordeta dagoena. Gaur egungo herria XI. mendetik aurrera garatu zen, Uxueko biztanleriak berpopulaturiko herri gixa. Pitillas mende askotan zehar Uxueren menpe izan zen, nahiz eta XIV. menderako izaera propioko udalerria izan zen. Herria Piarres Santxitz Mendizorrotzekoa jaunaren jaurerri izan zen, eta 1281. urtean honen seme-alaba Juan eta Milia Santxitzek fidantza moduan jarri zuten udalerria Joana I.a Nafarroakoa erreginaren aurrean.

1349an, herritarrek, Sabasango aintziraren uren gaineko eskubidea lortu zuten Joan Conflans gobernadorearen eskutik. Horrez gain, animaliek aintzira uhaska moduan erabiltzeko pribilegioa ere lortu zuten. XVIII. mendean Ospitalea sortu zen, San Pedroko kofradiak zuzenduta. Hala ere, XX. mendearen hasieran, diru falta zela eta, ospitalea saldu eta lortutako dirua, herriko behartsuen beharretarako erabili zen. 1802an herria erregeordeak berretsi eta herritarrek proposaturiko alkate batek gobernatzen zuen, horrez gain, udaleko erregidoreak herritarrek izendatzen zituzten. 1835 eta 1845 urteetako erreformen ondorioz, Pitillas udalerri independiente bihurtu zen, urteetako jaurerriari amaiera emanez.

1847an herrian bi eskola zeuden bata mutilena eta bestea neskena. Mutilen eskolan esaterako, 36 haur zeuden, eta 36 errobo gariz dohaiturik zegoen. Herriko eliza, abadea eta bi onuradun zeuden, bata erregearen ordezkaria eta bestea Iruñeko katedraleko ordezkaria. XX. mendearen hasieran, goardia zibilaren koartela, txokolatea ekoizten zuten bi lantegi eta olio errota bat zeuden Pitillasen.

## Demografia 
 biztanle zituen Pitillasek.

thumb|San José  eskola. Emilio Pliegoren argazkia (La Avalancha, 1911)

## Ekonomia 
Herritar gehienek nekazaritzarekin zerikusia duten iharduerak egiten dituzten arren, biztanler aktiboaren % 40a baino ez da aritzen lehen sektorean. Biztanle gehienentzako, nekazaritza, bigarren mailako iharduera da, lanbide nagusiaren osagarri.

Sekain landaketa nagusi den arren, lurren %10, lur ureztagarriak dira, batez ere, zerealak, ardoa eta olibondoak landatzeko erabiliak. XIX. mendearen amaieratik aurrera, herrian landutako lurren azalera asko handitu zen, ubideen hobetzeari esker. 1907ko irailaren 15ean, Nafarroako nekazal aurrezki kutxak sustaturiko koperatiba sortu zen, 1946ko martxoaren 30ean San Isidro Koperatiba, eta 1939ko maiatzaren 1ean Uxueko Andra Mariren Upategi Koperatiba. Lur amankomunek udalerrian landu daitezkeen lurren % 95,5 ziren XX. mendearen amaieran.

## Politika 
Pitillasko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Beireko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Pedro Jose Labari Elduaien da, *Pitillasko Talde Independenteko* hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

XVII. mendeko harlanduzko eraikuntza da. XX. mendearen amaieran berriztu zuten, arkudun portiko txikia dauka, eta erdi puntuko arkua duen balkoia.

* HELBIDEA: Udaletxe Plaza, 1

#### Egungo banaketa 
Pitillasko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Pedro Jose Labari Elduaien da, *Pitillasko Talde Independentea* zerrendakoa. Zinegotziak 6 daude:

* Manuel Aierdi Oneka (Pitillasko Talde Independentea)
* Pedro Jose Sagardoi Alli (Pitillasko Talde Independentea)
* Maria Dolores Lorente Aritzaleta (Pitillasko Talde Independentea)
* Iosu Erdoziain Medina (Pitillasko Talde Independentea)
* Francisco Arrazubi Perez (Nafarroako Alderdi Sozialista)
* Isabel Bikuña Martin (Nafarroako Alderdi Sozialista)

#### Alkateak 
1979tik, Pitillasek 4 alkate izan ditu:

## Garraioa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak bi autobus geldialdi du zeharkarrikan: bat Figarolerantz eta beste bat Tafallarantz.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Pitillas ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Koldo Zuazok, 2010ean, Pitillas ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Pitillas eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,94k zekien euskaraz, 2010ean % 0,86k eta 2018n % 5,80k.

### Jaiak 
* Uxuerako erromeria, apirilaren 25ean
* Uraren jaia, maiatzaren hirugarren igandean
* San Pedroko jaia, ekainaren 29an
* San Ramongo jaiak, abuztuaren azken asteburuan

## Ondarea 
### Ondasun nabarmenak 
* San Pedro eliza, XVI. mendean eraikitako kristiau eliza, pizkundetar estiloan.
* Pitillasko jauregia, Erdi Aroko jauregia.
* Pirillasen XIX. mendean aurkitu zen Konstantino I.a enperadoreari (K.o. III-IV mendeak) eskainitako miliarria.

### Eremu naturalak 
* Pitillasko aintzira, biodibertsitate handiko hezegune endorreikoa, Nafarroako bigarren handiena.

## Pitillastar ospetsuak 
* Jose Cadena Eleta (1855-1918), elizgizon.
* Matias Sagardoi Allo (1901-1990), militar.
* Roberto Jimenez Alli (1973-), politikari.

## Irudiak 

Fitxategi:Pitillas - Iglesia de San Pedro.jpg|San Pedro eliza
Fitxategi:Vistas de la laguna desde lo alto.jpg|Pitillasko aintzira
Fitxategi:Pitillas - Ayuntamiento.jpg|Udaletxea
Fitxategi:Vista Laguna Pitillas.jpg|Udalerriko lurrak
Fitxategi:Pitillas aintzira 0001.jpg|Txoriak Pitillasko aintziran

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Pitillasko Udalako webgune ofiziala