Tortura Euskal Herrian

[thumb|Nafarroako hiru torturatu aitortza eta justizia eske. Elkarrizketa egin zien [Argia (aldizkaria)|*Argia* aldizkariko Xabier Letona Biteri kazetariak. (Argazkilaria Dani Blanco). *Argia* aldizkariko 2.742 zk. 2021-07-25.]]
Euskal Herriko ingurugiro gatazkatsuaren barnean, tortura kasuak ugariak izan dira, dela Francoren diktaduraren garaian, dela trantsizio garaiaz geroztik. Torturak gehienek Euskal gatazkarekin dute harremana, nagusiki Hego Euskal Herrian egin dira, eta gehienbat espainiar poliziek egin dituzte. Euskal Memoria Fundazioak hainbat garaitako 4.716 tortura testigantza dokumentatu ditu, torturaren «iraunkortasunaren eta zigorgabetasunaren» erakusgarri.

Euskal Herriko Unibertsitateak Eusko Jaurlaritzarentzat egindako ikerketa batek 4.113 tortura kasu ikertu zituen: Espainiako Poliziaren 1.792, Guardia Zibilaren 1.785, eta Ertzaintzaren 336. Paco Etxeberriak aurkeztu zuen txostenean, %&nbsp;26 dira frankismoaren garaiko torturak; eta %&nbsp;26, 1975ean Franco hil eta gerokoak. Espainiako Terrorismoaren Aurkako Legearen arabera, atxilotua inkomunikaturik atxiki dezakete hiru egunez (72 ordu), eta bost egunera (120 ordu) ere luza daiteke epe hori. Inkomunikazioko epe luze hori torturarekin lotu dute torturaren aurka dauden erakunde askok.

Euskal Memoria fundazioak azken 50 urteko 9.600 tortura kasu baino gehiago jaso zituen, *Oso latza izan da* liburuan. Euskal Herriko gatazkaren errealitatea islatzen duen lana dela azaldu zuen fundazioak. Biltzen diren tortura kasu gehienak azaleratu gabekoak izan zirela esan zuten, eta dokumentatu gabe zeuden salaketak sartu zituzten.

Euskal Herrian, badira torturarekin lotura berezia dute bi leku: Gipuzkoan Intxaurrondoko kuartela eta Bizkaian La Salveko kuartela. Hala ere, torturak askoz leku gehiagotan egin dira.

## Frankismo garaian 
Gaur egun, orokorrean onartu egiten da Francoren diktadurapean tortura latzak egon zirela. Frankista epaiturik ez badira egon, Frankismoko krimenen aurkako kereila ezberdinak daude, Argentinan besteak beste

1977ko Espainiako Amnistia Legearen ondorioz, torturak barkatuak eta "ahaztuak" izan ziren Espainiako legediarentzat.

## Frankismoa eta gero 
1980ko hamarkadan, euskal gizartean oihartzun handia izan zuten tortura kasu andana gertatu zen, ETAren eta Komando Autonomoetako kideen edo ustezko kideen aurka, besteak beste. Mikel Zabaltza gazte orbaiztarraren kasua ezaguna izan zen, Guardia Zibilak atxilotu ondoren, hilda agertu baitzen Bidasoa ibaian, eskuak eskuburdinez lotuta zituela. Polizien arabera ihes egin bazuen ere, aurrerago torturaren ondorioz hil zutela jakin zen, Zabaltzak biriketan zuen ura zela eta, besteren artean. 1981eko otsailaren 13an Joxe Arregi Izagirre etakidea hil zen Madrilgo (Espainia) ospitale batean, egin zizkioten torturen ondorioz. Hiltzear zegoela, *Oso latza izan da* esaldi ezaguna esan zien gela berean zeuden PCE (r)-ko bi kideri. Haren omenez, torturaren aurkako Euskal Herriko kolektibo batzuek *Torturaren aurkako egun*tzat dute otsailaren 13a.

1980ko hamarkadatik aurrera, ETAri aurre egiteko asmoa azalduz, atxilotuen inkomunikazioa ahalbidetzen duen legea dago indarrean Espainian, *Lege antiterrorista* gisa ezagutzen dena. Horren arabera, "terrorismo" gaiekin lotutako atxilotuak bost egunez egon daitezke poliziaren eskuetan, epailearen aurretik pasa arte. Lege hori nazioarteko hainbat erakundek salatu dute hainbatetan, "tortura errazten duelako". Inkomunikazio egoera hori egun gehiagotara luza dezake epaileak, espetxean modu horretara egoteko. Lege hori, ETAko ustezko kide edo laguntzaileez gain, Dena da ETAko kideei (*Euskaldunon Egunkari*ko langileei, esaterako) ezarri zaie Euskal Herrian. 

Iñigo Iruin euskal abokatuak nabarmendu du 90eko hamarkadan aldaketa bat gertatzen hasi zela: Euskal Herriko medikuek txosten zehatz eta zorrotzak egiten zituzten eta, ondorioz, torturei buruzko auziak hasi ziren. Abokatuaren hitzetan, orduan, segurtasun indarrek atxilotuak Madrilera eraman zituzten. Izan ere, Madrilgo auzitegiek eta medikuek jarrera pasiboak izan ohi zituzten tortura zantzuak zeudenean. Auzitegi Nazionaleko epaileek torturari ezikusia egiteko jarrera hartu omen zuten. Izan ere, atxilotuak haien ardurapean egon arren, kexa edo salaketa bat zegoenean, nekez egiten zuten deus. Epaileek eten egin ohi zituzten atxilotuen ahozko lekukotzak, edo sor entzuten zituzten, eta pasibitate osoz jokatu. Harekin batera atzeman zuten Susana Atxaerandio, 2002. urte horretan torturak jasandakoa. Hedabideetan, Romanoren aurpegia erabat ubeldua erakusten zuten argazki batzuk erakutsi ziren. Epaitegiek, beste batzuetan gertatu bezala, salaketa atzera bota zuten eta Romanoren aurka ekin zuten. Martxelo Otamendi *Berria*ko zuzendariaren kasua ere aipagarria da. Kasu horretan, Otamendi inkomunikazio egoeratik atera berria zegoela, ETBko kameren aurrean salatu zuen Guardia Zibilak torturatu zuela. Espainiako estatuak bere tortura salaketa ikertzen ez zuela-eta, Otamendik Europako Giza Eskubideen epaitegira jo zuen.

Torturaren Aurkako Taldeak bildutako datuen arabera, 733 euskal herritar torturatu zituzten 2000. urtetik 2012ra bitartean. 2010eko abenduan lau guardia zibil 4 urtera arteko espetxe zigorrera zigortu zituen Gipuzkoako Probintzia Auzitegiak 2008an Igor Portu eta Mattin Sarasola torturatzeagatik. Torturen ondorioz, Igor Portuk 27 egun eman zituen Donostia Ospitaleko Zainketa Intentsiboen Unitatean. Torturatuak izanagatik, Espainiako Konstituzio Auzitegiak, 2022ko ekainean, berretsi egin zuen Portu eta Sarasolari ezarri zieten kondena. 

2012ko otsailaz geroztik (ETAk ekintza armatuak behin betiko utzi eta hilabete gutxira), tortura salaketarik ez du jaso Torturaren Aurkako Taldeak (TAT). Aurrerakada historikoa den arren, inkomunikazioa oraindik indarrean denez, tortura amaitutzat ezin dela jo adierazi zuen TATek.

2014ko abenduaren 9an, Herria 2000 Elizak, Euskal Herriko Apaizen Koordinadorak eta Kristau Elkarte Herritarrak bilkura egin zuten Gasteizen Euskal Elizari, eta gotzainei, tortura gaitzesteko eskatzeko.

### Guardia zibilen umeak eta tortura 
Torturak batzuetan koarteletan zirenez, polizien umeak ere ikusten zuten hau. Ion Arretxerentzat umiliagarriena izan zena umeen ostikadak eta isekak izan ziren.

### Tortura isilaraztea 
Espainiako justizia sistema hainbatetan saiatu da tortura salaketak isilarazten, tortura salatzen zutenak epaitegian salatuz edota tortura deitoratzen zuten buruzagi politikoen aurka eginez. Esaterako, Arnaldo Otegik, 2003an Espainiako erregea "torturatzaileen buruzagia" zela salatzeagatik, urtebeteko espetxe zigorra jaso zuen; baina, 2011n, Europako Giza Eskubideen Epaitegiak Espainia zigortu zuen, Otegiren adierazpen askatasuna urratzeagatik.

Memoria Osoa, Egia Osoa izeneko egitasmoan elkartu ziren hainbat pertsona tortura Euskal Herrian auzia isiltasunetik ateratzeko.

## Tortura hitzaren tabua espainiar alderdientzat 
Franco hil eta gero, kontuan hartu behar da ez zela poliziaren eta funtzionarioen aldaketa bat egon. Hau da, askotan titulu edo izendapenak aldatu ziren baina Francoren garaiko polizia eta buruzagi militar berberak egon ziren bai Espainiako trantsizio garaian baita ere hurrengo urteetan. Hori ondo azaltzen du Manuel Vázquez Montalbán 1984ean egindako azalpenetan. Bere garaikidea zen Rodolfo Martín Villa, 1978ko Sanferminetako sarraskia zuritzeko hauxe ere esan zuen: "Gurea akatsak izango dira, besteena krimenak".

Torturen tabuarekin lotuta, 2012an, El País egunkariak, tortura ia-ia ez zeudela eta salaketak, ETAren aldeko propaganda zela adierazi zuen.

Honekin eta beherago dauden esaldiekin esan behar da Espainiako gobernariak "tortura" hitzak nekez erabili (eta egon dela aitortu) dutela. Are gehiago, torturatuak izan direnak epaiketa jaso dute gezurretan zeudela esanez.

Nahiz eta tortura bolo-bolo erabili Euskal Herrian, Espainia mailan ez da inoiz erabilia izan.

2018ko abuztuan Espainiako Alderdi Popularraren buruak, zera esan zuen: "Espainian ez dira polizia gehiegikeriak egon baizik eta ETAk eraildako polizia eta guardia zibil asko."

Hala eta guztiz, guardia zibil gutxi batzuk torturak egon zirela onartu dute baina ez dira ez zigortuak izan ez eta epaituak izan. Manuel Pastrana guardia zibil erretiratuaren esanetan, ETAri aurre egiteko bide legezkoak eta legez kontrakoak erabili zituen estatuak. "Niretzat, ez dago ezberdintasunik; kontua ETArekin bukatzea zen, eta lortu genuen"

## Inpunitatea 
“Hego Euskal Herriko tortura kasuak oso desberdinak dira Espainiako Estatuko beste kasuekin alderatuz gero”. Hori adierazi dio Pau Pérezek, Espainiako Torturaren Prebentziorako Mekanismo Nazionaleko aholkulariak, Publico egunkariari. “Euskal Herrian praktikatzen den tortura entrenatua da, hotza. Atxilotua nahasten, iraintzen eta lotsarazten dute bertan”. Eraso fisikoetatik harago doan jazarpena nabarmendu du Pérezek.

Espainiako Auzitegi Goreneko Joaquin Jimenez epailearen ustetan, terrorismoa leporatzen den kasuetan ere torturak zigorgabeak ez direla erakutsi du Espainiar Justiziak. Beste askoren artean, ordea, auzitan dago oraindik Unai Romanoren kasua. Artxibatu egin zuen Espainiak Romanok atxilo-aldian jasandako torturengatik jarritako salaketa eta orain, Estrasburgon dagoen Europako Giza Eskubideen Auzitegia ari da kasua ikertzen.

Zenbait taldek torturak behar bezala ikertzeko publikoki eskatu dute. 2025eko maiatzaren 30ean, Nazio Batuen Erakundeko Torturaren Aurkako Batzordeak Espainia gaitzetsi zuen Raul Fuentes Villota presoak eginiko salaketa zela eta. Fuentesek torturak salatu zituen 1991n Bilbon atxilotu zutenean. Haatik, «tortura zantzu argiak» egonagatik, Espainiako agintariek ez zuten ikertu. Batzordeak nabarmendu zuen tortura kasuek ez dutela preskribatzen, eta Espainiako Estatuak ezin zuela kasua artxibatu adieraziz denbora pasatu zela. Preskribaezintasuna Nazioarteko Zuzenbidearen printzipioetan oinarritzen da, adierazi zuenez, eta Konbentzioaren 14. artikulua urratzen du.

## Tortura salatzeagatik epaituak 
Torturatuak salatu dutenak sarritan epaituak izan dira. Hori gertatu zitzaien besteak beste Euskaldunon Egunkariaren itxieran salaketa aurkeztu zutenei baina batzuetan baita ere beraien alde jarri zirenei. Batzuetan Gobernu Espainiarrak salaketa ipiniko zuen mehatxua egin arren ez zuen ezer egin Iñaki Anasagasti eta EAJ alderdiari gertatu zitzaion moduan.

### "ETAren torturen eskuliburua" 
thumb|Tortura kasuei buruzko Argituzen 2014ko ikerketaren emaitza
2003. urtean Euskaldunon Egunkariaren itxiera eta geroko atxilotutakoen torturen salaketa eta gero, lehenengo aldiz "ETAren eskuliburua" hitzak (gaztelaniaz "Manual de ETA") agertu ziren prentsan lehenengo aldiz. 1998ko Araba Komandoari inoiz aurkeztu edo agertu ez zen ETAren eskuliburu bat omen zegoen. Eskuliburu honen arabera "Gomendatzen da tratu txarrak salatzea. Salaketaren ondorioz prentsa eta alderdi oportunistaren eta zalantzatiren bat beraiekin (atxilotuekin) bat egin ahalko du”.

Goikoarekin lotuta, 2008ko urtarrilean Igor Portu eta Mattin Sarasolaren atxiloketen ondoren, eta torturak zantzuak dituztela ikusi eta gero, Espainiako hedabideetan bertsio hau agertu zen: ETAren aginduz, atxilotutako guztiak torturatuak izan direla esan behar dute. Bost urte lehenagokoa pixka bat aldatu zen. Orain, Araba Komandoko eskuliburuan (Zutabe agertzen da idatzi batzuetan) ETAk, atxilotutakoei zer egin behar duten esaten die. "ETAren torturen eskuliburua"an torturak salatu behar dituzte bai hala bai. Eskuliburu horren berri barra-barra eman arren, ez zen inoiz agertu eta ez zuten inoiz erakutsi.

## Torturatzaile profesionalak 
Gaur egun argi dago torturatzaileen izenak errepikatzen direla urtez urte eta hamarkadaz hamarkada. Frankismoan bertan eta frankismotik aurrera, torturatzaile berdinak torturatzen jarraitu zuten inpunitate osoarekin.

Frankismoan behin eta berriz errepikatzen den eskema da. Nola atxilotzen dituzten, nola egiten dieten lehen galdeketa, nola eramaten dituzten Donostiako Gobernu Zibilera hurrena. Behin eta berriz errepikatzen diren izenak dira López Arribas, Palomo, Gabalcon, Pérez Abril, Meliton Manzanas eta Eymar koronela. Gogortasunean graduz gora eta behera, eta graduazioan behetik gora doan eskema baten modukoa da. Polizia soilekin hasi, nagusiarekin jarraitu, eta arduradun gorenarekin amaitu.
Frankismoa eta gero baita ere, torturatzaile komandoak zeuden, torturatzaile profesionalak eta bere lana torturatzea zen. Ion Arretxeren iritzian, Espainiako herritarrek badakite tortura egon bazegoela baina hipokrisia hutsagatik ukatu edo beste alde batetara begiratzen zutela.

Ion Arretxeren hitzetan, Lasa eta Zabala torturatu zuten pertsona berdinak izan ziren bere torturatzaileak

## Tortura motak 
## Dominak torturatzaileei 
Torturatzaile gehien-gehienak ez dira epaituak izan. Are gehiago, soldata hobetu eta dominak jaso dituzte. Agian adibide ospetsuenak Meliton Manzanas, Manuel Sánchez Corbí eta Antonio González Pacheco (Billy el Niño) dira. Ate birakariak ez dira izan salbuespena Euskal Herriko errepresioan nabarmendu diren buruzagi eta eragileen artean. Rafael del Río Gasteizko espainiar poliziaren komisario buru eta, are, Poliziako zuzendari nagusi aritu zen 1982tik 1986ra, torturaren praktika bere gorenean zenean. Bada, Iberia hegazkin konpainiaren segurtasuneko buru kontratatu zuten enpresa hori publikoa zenean. Pribatizatu zenean, bere lanpostua atxiki zuen, eta 2024an, Grande-Marlaska ministroak Polizia Merituaren Urrezko Domina jarri zion.

## Giza Eskubideen Europako Auzitegia 
Europar Batasuneko Giza Eskubideen Europako Auzitegiak Espainia zenbaitetan kondenatu du gehienbat torturak ez ikertzeagatik edo torturatuak izan direnak ez entzuteagatik. Hala eta guztiz, Espainiako Gobernu ezberdinek garrantzia kendu diote.

Espainiako Gobernu ezberdinek berdin jarraitzen dute, Gobernuaren arabera "ETAk ia 900 pertsona hil zituen eta Espainiak bakarrik bederatzi aldiz kondenatu dute"

## Torturatu ospetsuak 
Azpian daudenak torturatuak izan zirenean jende ezaguna zen. Beste batzuk jasan zituzten torturak eta gero bihurtu ziren ezagunak. Kontuan hartu behar da, Espainiako gobernu ezberdinek ez dutela inoiz torturen hitza era argian onartu ez frankismo garaian ez eta gaur egun (2018) ere. Askoz jota, "tratu txarrak" hitzak erabili dituzte.

### Frankismo garaian 
* Ramón Rubial, PSOEko buruzagia.
* Marcelo Usabiaga militante antifrankista.
* Bitor Lekunberri militante antifrankista, PCEko militantea eta CCOO sindikatuko partaidea.
* Mario Onaindia Etakide eta politikaria.
* Martin Orbe Zeanuriko apaiza.
* Luis Martín-Santos donostiar idazle eta sendagilea.
* Teo Uriarte Etakide eta politikaria.

### Frankismoa eta gero 
* Amparo Arangoa ORTko kidea. Ezaguna da Euskal Herrian torturak bazeudela ziurtatzen zuen lehenengo dokumentu grafikoa berari ateratako argazkiak izan zirelako.
* Joxe Arregi Izagirre Etakidea.
* Ion Arretxe arte zuzendaria, marrazkilaria, idazlea eta aktorea.
* Martxelo Otamendi Euskaldunon Egunkariaren zuzendaria.
* Joan Mari Torrealdai euskal idazle, euskaltzain, kazetari eta soziologoa.
* Lasa eta Zabala ustezko Etakideak.
* Unai Romano gasteiztar gaztea.
* Kepa Urra Etakidea.
* Gorka Lupiañez

## Torturen ondorioak 
### Torturatutakoak 
#### Torturen ondorioz hildakoak 
#### Ondorio fisikoak 
#### Ondorio psikologikoak 
### Torturatutakoen familia eta ingurukoentzat 
### Euskal Herrian 
## Euskal Herriko artea eta tortura 
### Arte plastikoak 
### Literatura 
### Zinema 
Aspaldi era zuzenean, tortura eta tratu txarrak era argi batean ageri izan dira Euskal Herrian egindako pelikula askotan, bai euskaraz, bai erdaretan. Nahiz eta bere garaian kritikaren bat edo beste izan, normaltasun handiz hartu izan ziren tortura eta tratu txarrak, garaian, kasua hauek zein zabalduta eta onartuta zeuden ulertzeko laguntzen dute.
* *El pico*.
* *Lasa eta Zabala*.
* *Soinujolearen semea* (filma).
* *Bi arnas* (film dokumentala). (2022).

## Torturatuek esandakoak 
Kontutan hartu behar da, torturatzaileak ez dituztela ia inoiz publikoki torturak onartu. Hemen idatzitakoak fidagarritasun osoa duten torturatuak entzundako esaldi eta mehatxuak dira.
"Hamar metrora jarrita buruan tiro egiten badizut, eta ihes egiten ari zinela esaten badut, kondekoratu egingo naute"

### Tortura psikologikoak 
## Torturatzaileek esandakoak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal gatazka.
* Oroimena euskal gatazkan
* Biktimak euskal gatazkan

## Kanpo estekak 
* *Argia.eus* 'Tortura'.
* *Argia.eus* 'Tortura Euskal Herrian'.
* EAEn gertatutako tortura-kasuak ikertzeko proiektua (1960-2013) - Eusko Jaurlaritza - UPV/EHU (2016)
* [AZKEN TXOSTENA: Tortura eta tratu txarrak EAEn - Eusko Jaurlaritza - UPV/EHU (2017-12-18)](https://www.irekia.euskadi.eus/uploads/attachments/11369/AZKEN_TXOSTENA_Tortura_eta_tratu_txarrak_(2017-12-18).pdf?1521099415)
* Mikel Sotoren testigantza (2002ko gertaera)