open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andres III.a Hungariakoa

**Andres III.a Veneziarra** (, , ; Venezia,  1265 – Budapest, 1301eko urtarrilaren 14a) Hungariako eta Kroaziako erregea izan zen 1290etik 1301era.

Eztebe Hil ostekoaren eta Tomasina Morosiniren semea eta Andres II.a Hungariakoaren biloba izan zen. Venezian jaio zen eta 1278an iritsi zen lehen aldiz Hungariara, Ivan Kőszegi jaun ahaltsuak gonbidatuta, Ladislao IV.a Hungariakoa erregeari aurre egiteko. Misioak ez zuen arrakastarik izan eta Andres Veneziara itzuli zen.

1290. urtearen hasieran, Hungariara itzuli zen, Lodomer gotzainak gonbidatuta, Ladislao kargutik kentzeko, baina harrapatu eta Vienan giltzapetu zuten. 1290eko uztailean Ladislao erregea hil ondoren, Andresek Vienatik ihes egin zuen eta Hungariako errege koroatu zuten. Árpád leinuko gizon bakarra zen.

Bere erregealdia sendotzeko, nobleziaren eta kleroaren pribilegioak errespetatuko zituela agindu zuen. Hala ere, bere erregealdiaren ezaugarri nagusia noble errebeldeen eta tronurako beste ezkongai batzuen aurkako etengabeko borrokak izan ziren. 1301ean hil ondoren, Árpád dinastia amaitu zen eta zenbait hautagai hungariar koroa lortzeko lehian aritu ziren.
Portland Art Museum

**Portland Art Museum** (Portlandgo Arte Museoa) Portlanden, Oregonen (Ameriketako Estatu Batuak), 1892an sortu zen. Mendebaldeko kostaldeko arte-museorik zaharrenetako bat eta AEBetako zazpigarren zaharrenetariko bat. Azken berrikuntzak amaitutakoan, Portland Art Museum AEBetako 25 arte-museo handienetako bat bihurtu zen, guztira 22.000 m2 ditu, horietatik 10.400 m2 galeria baino gehiagorekin. Bilduma iraunkorrak 42.000 artelan baino gehiago ditu, eta gutxienez erakusketa ibiltari garrantzitsu bat egon ohi da ikusgai. 

## Sailak 
Portland Art Museum-ek sail desberdinak landu ditu: 
* Amerikako arte natiborako zentro bat, 
* Ipar-mendebaldeko arterako zentro bat, 
* Arte moderno eta garaikiderako zentro bat, 
* Asiako artearen erakusketa iraunkorrak eta 
* Kanpoko eskultura erakusteko lorategi publikoa 
* Northwest Film Center Portland Art Museum-en osagai bat ere bada.
* Erakusketa ibiltariak.

## Arte bilduma 
Museoak dituen 40.000 objektuetatik batzuk nabarmenduko ditugu:
* Vincent van Gogh: *Idi beltzdun orga*
* J. Alden Weir: *Izotz-ebakitzaileak*
* Claude Monet: *Ur-liliak*, *Lavacourt-en ibaia*
* George Inness: *Castel Gandolfo*
* Albert Bierstadt: *Mount Hood*
* Giambattista Pittoni: *Moisesen aurkikuntza*
* Paul Cézanne: *Paris: Quai de Bercy — La Halle aux Vins*
* Pierre-Auguste Renoir: *Sena Argenteuil-en*
* Taddeo Gaddi: *Nativity*
* Cecco di Pietro: *Madonna eta haurra*
* Franz Von Stuck: *Emakumearen figura alegoria*
* Roger Brown: *Top of The Town*

## Iruditegia 

Image:
Vincent_van_Gogh_-_Charrette_de_boeuf.jpg|Vincent van Gogh: *Idi beltzdun orga*.
Julien_Alden_Weir_The_Ice_Cutters.jpg|J. Alden Weir: *Izotz-ebakitzaileak*
Albert_Bierstadt_-_Mount_Hood.jpg|Albert Bierstadt: *Mount Hood*
Madonna and Child with Donors, by Cecco di Pietro, 1386, tempera on wood - Portland Art Museum - Portland, Oregon - DSC09012.jpg|Cecco di Pietro: *Madonna eta haurra*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Museoaren webgune ofiziala.
Zeba Islam Seraj

**Zeba Islam Seraj** (bengaleraz: জেবা ইসলাম সেরাজ; Dhaka, Bangladesh, 1958ko urtarrilaren 12a) Bangladeshko biologo molekular bat da, Bangladesheko kostaldean hazteko gai diren gazitasunarekiko tolerantzia duten arroz barietateen garapenari buruz ikertzeagatik ezaguna. Irakaslea da Dhakako Unibertsitateko Biokimika eta Biologia Molekularreko Departamentuan.

## Ibilbide akademikoa 
Serajek Dhakako Unibertsitatean ikasi zuen, bere jatorrizko herrialdean, Bangladeshen, eta Zientzia Biologikoetako lizentziatura lortu zuen 1980an. Unibertsitate berean 1982an  masterra osatu zuen. Biokimikan doktoratu zen Glasgowko Unibertsitatean 1986an, eta doktoratu ondoko lana egin zuen Liverpooleko Unibertsitatean hurrengo urtean. Doktoratu ondoko egonaldia amaitu ondoren, Dhakako Unibertsitateko Biokimika eta Biologia Molekularreko Departamentuan sartu zen 1988an. Unibertsitate horretan bertan, irakasle ondoko bihurtu zen 1991n, eta Biologiako irakasle 1997an. Ikertzaile nagusi gisa, tokiko eta atzerriko diru-laguntzek finantzatutako landareen bioteknologiako proiektuak gainbegiratzen ditu 1991z geroztik. Ikertzaile bisitaria da Texasko Unibertsitatean, Austinen, 2013tik. *PEER saria* jaso zuen (*Partnerships for Enhacend Engagement in Reasearch*) - Nazioarteko Garapenerako Estatu Batuetako Agentziarekin batera Zientziarako Fundazio Nazionalaren ekimen bat. Sari hau bigarren belaunaldiko sekuentziazio teknikak erabiltzeagatik Bangladeseko kostaldean jatorri endemikoko arroz barietateetan osasunarekiko tolerantziaren oinarria aurkitzeko eman zitzaion. Ekimen horretan Texasko Unibertsitateak anfitrioi gisa parte hartu zuen.

Zientzialari bisitaria izan da Arrozaren Ikerketarako Nazioarteko Institutuaren proiektuetan, Estatu Batuetako Nekazaritza Departamentuko Beaumonteko (Texas, Estatu Batuak) ikerketa-estazioan (2003ko abuztuaren 4tik 6ra) eta Texasko Unibertsitateko Austingo Biologia Molekularreko, Zelularreko eta Garapeneko Departamentuan, *Norman Borlaug unibertsitate-beka* eman baitzioten (2005eko abuztuaren 15etik abenduaren 15era). Austingo Texasko Unibertsitatean ikertzaile bisitari titulua jaso du (2014ko urritik 2018ko irailera).

Bere ikerketen emaitzekin hainbat artikulu idatzi ditu.

## Sariak 
* *Anannya Top Ten Saria* (2016) bangladeshtar emakumeentzako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Partner and Product Highlights 2006
* "Bangladesh, arroza bizitza da"
Arnotegiko Andre Mariaren baseliza

**Arnotegiko Andre Mariaren baseliza** Izarbeibarrako Obanos udalerrian kokatutako XIII. mendeko kristau baseliza bat da. Baseliza hau oso garrantzitsua da Obanosko biztanleen debozioan. Bertan, Arnotegiko Ama Birjina dago, XIII. mende hasierako tailu erromanikoa.

Obanosko Misterioaren arabera, tradizioa da baselizak koroatutako mendi honetan Gilen noblea ermitau bezala erretiratu zela, bere arreba Filizia haserre-eraso batean hil izanaren bekatu larria ordaintzeko. Gilen, damuturik, munduko aberastasun eta bizioetatik urrundu zen, eta, harrezkero, bere bizitza zintzo eta besteenganako zerbitzuz sakrifikatuagatik nabarmendu zen. Dedikazio horrek San Gilen bezalako santutasuna lortzera eraman zuen.

Bertara iristean, atentzioa ematen duen lehenengo gauza da dagoen gaina fusileroen paretekin gotortuta dagoela. Sarbidean bertan fusila-dorre txiki bat dago, gaur egun egurtegi gisa erabiltzen dena. Eranskin hauek XIX. mendekoak dira, gerra karlistetakoak. Garesen borroka ugari izan ziren liberalen eta karlisten artean, eremu estrategikoa baitzen Iruñerrira sartzeko korridorea estaltzean. Horren froga ez dira ermitako gotorlekuak bakarrik. Oso gertu dago Isabel Infanta Gotorlekua, liberalek Karlistaldietan eraiki zutena.

Euskaltzaindiak jaso du, antzina, gauez ermitara joateko ohitura zegoela, baina jendeak aprobetxatzen zuen erromeria egiteko eta azkenean debekatu zutela.

## Andremariaren imajina 
Andremariaren eskultura XII. edo XIII. mende hasierako, erromanikoa edo, gotikorako trantsiziokoa . Arnotegi izeneko arno hitzak ardoa esan nahi zuela pentsatuta edo, berriztatu zutenean, badirudi mahats-mordo bat jarri ziotela eskuan.

## Ondare babesa 
Espainiako gazteluak babesteari buruzko 1949ko apirilaren 22ko Dekretuak (BOE, 125. zk., 1949ko maiatzaren 5ekoa) eta Espainiako Ondare Historikoari buruzko ekainaren 25eko 16/1985 Legeak (BOE, 155. zk., 1985eko ekainaren 29koa) babestutako ondasuna.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Obanos
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

## Kanpo estekak 
* «Basílica de Nuestra Señora de Arnotegui en Obanos, Navarra». *Artehistoria*
San Joan Bataiatzailearen eliza (Obanos)

**San Joan Bataiatzailearen eliza** Izarbeibarrako Obanos udalerrian kokatutako XIV. mendeko kristau eliza bat da. Eliza, jatorriz estilo gotikoan eraikia, 1912an berreraiki eta gaur egungo kokapenera Foruen enparantzan eraman zen. Gainera, 2007an zaharberritu zen.

Ez dira kontserbatzen Joan Landak 1595ean margotutako erretaula zaharra, ez handiena, ez albokoak, Martin Etxeberriak eginak, Joan Martinez Beasoaingoak estofatuak; ezta Domingo Segurak ikonografia interesgarria duen Inmakulatuaren tailurik ere. Hiribilduaren Erdi Aroko garrantziaren erakusgarri dira Andre Maria Arnotegikoa eta Andre Maria Zuria, erromanikoak, eta Jerusalemgo Ama Birjina, gotikoa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Obanos
* Izarbeibar
* Izarbeibar-Novenera

## Kanpo estekak
Obanosko atea

**Obanosko atea** Izarbeibarreko Obanos udalerrian kokatuta da, Nafarroa Garaian. Herria inguratzen zuen Erdi Aroko harresiko ate kontserbatu bakarra da, eta Foruen enparantzan dago, San Joan Bataiatzailearen elizaren ondoan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Obanos
* Izarbeibar-Novenera
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Telmo Idigoras

**Telmo Idígoras** (Zumaia, 1990) gipuzkoar abeslari eta musikaria da. Betizu Taldeko kidea izan zen eta bere abestirik ezagunenetarikoa «Lokaleko leihotik» da. Horrez gain, ETB1eko hainbat saioetan parte hartu du.

## Bizitza 
2021 urtean ETB1ko Baserria saioan parte hartu zuen.

## Filmografia 
### Telebista 
* 2021, Baserria, ETB1
* 2003-2004: Betizu Taldea, ETB1

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betizu Kluba

**Betizu Kluba** EITBk martxan jarritako haur eta gazteentzako proiektu bat izan zen, Betizu saiotik eratorria.

2001eko irailaren 25ean jarri zen martxan. Haurrek kluban ematen zuten izena eta txartel pertsonalizatua eskuratzen zuten, gorri koloreduna. Horrekin hainbat gonbidapen, jaialdi eta jardueran parte hartzeko aukera zegoen eta urtebetetze egunean zoriontze pertsonalizatua jasotzen zuen kide bakoitzak.

Klubak haurrak zituen helburu eta baita euskararen normalizazioa. Euskal katearen arduradun zen Itziar Epalzak honakoa adirazi zuen: "*su misión es fidelizar a los niños a través de un club que desarrolla valores positivos en la infancia y adolescencia y realiza su actividad en un marco de apoyo continuo a la normalización lingüística*".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herri txiki, Amerika handi (telebista saioa)

***Herri txiki, Amerika handi*** da Herri txiki, infernu handi programatik eratorritako formatu berri bat. Euskal Telebistak eta Orio Produkzioak S.A.k ekoitzitako formatu honetan ere Zuhaitz Gurrutxaga eta Mikel Pagadizabal dira aurkezleak.

Programa honen berrikuntza da Euskal Herriko herriak bisitatu beharrean, Ameriketako Estatu Batuak zeharkatuko dituztela bertako euskaldunen bila.

2023ko urtarrilaren 1ean eman zuten lehenengo atala. Programa igandetan eman zen, 22:00etan ETB1en eta euskaraz. Bost atal emititu ziren eta 2023ko urtarrilaren 29an bukatu zen denboraldia.

Denboraldi hau izan zen Zuhaitz Gurrutxagak aurkeztu zuen azkena, Herri txiki, infernu handiko 8 denboraldiren eta 200 atalen ondoren. Azkeneko atalean Zuhaitzek agur esan zion Mikel Pagadiri eta bere ordez Miren Nogales iritsi zen hurrengo denboraldietan aurkezle gisa aritzeko.

= Saioaren azalpena =

Zuhaitz Gurrutxagaren eta Mikel Pagadizabalen ametsa da Los Angeles hiria ezagutzea. Beraz, bertara joatea erabakiko dute, baina bidaia ez dute hegazkinean gingo. Ameriketako Estatu Batuak zeharkatuko dituzte bertako txokoetako euskaldunak eta beraien istorioak ezagutuz. Astero-astero beraien ibilbidean aurrera egingo dute, azkenean helmugara iritsi arte.

Programa honetan ere bi aukezleak banatu egiten dira, bakoitza bere kabuz gonbidatu ezberdinak ezagutzeko. Denboraldi hau erreportajeek osatzen dute, ez dituzte herriaren aurrean erakusten irudiak eta ez dute bakarrizketarik egiten. Beraz, Sebastian Lizaso ere ez dute izango alboan.

= Denboraldiak =

= Atalak eta audientziak =

= Erreferentziak =

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Tom Curren

**Tom Curren** (Santa Barbara, Kalifornia, 1964ko uztailaren 3a) estatubatuar surflaria da.

World Surf Leagueko hiru txapelketa irabazi zituen 1985., 1987. eta 1990. urteetan. Lee-Ann Curren surflari lapurtarraren aita da.
Uztai (tresna)

**Uztaia** biribilean itxitako lerro baten forma duen gauzakia da. Euskaraz uztai hitzak erabili da objektu desberdinak izendatzeko, hala nola, esate baterako, abeltzaintzan zintzarriekin lotzen diren lepokoak, edo erabilpen desberdineko eraztunak (zezenketa molde bateko uztaiak, edo laborategietako erabilpen desberdinetakoak). Baina oro har, antzinatetik jolasetarako erabili ohi den objektu ludikoekin lotzen da uztai hitza.

Antzinaroan jada, Antzinako Egipto eta Antzinako Grezian haurrak eta helduak metal eta egurrezko eraztunekin jolasten ziren. 

20. mendeko aldaera bat dira hula hoop izenekoak, gorputzean biraka erabiltzekoak jolasean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Holger Drachmann

**Holger Henrik Herholdt Drachmann** (Kopenhage, 1846ko urriaren 9a - *ibidem*, 1908ko urtarrilaren 14a) daniar olerkari, antzerkigile eta margolaria izan zen.

1872an bisitatu zuen lehen aldiz Skagengo artisten kolonia, eta sarritan itzuli zen, nahiz eta garai hartan batez ere literaturari ekin zion. Bere bizitzaren amaieran margolaritzara itzuli zen. Batez ere itsas paisaiak eta itsasontziak margotu zituen.

## Idazlanak 
* *Digte*, 1872 (olerkiak)
* *Dæmpede Melodier*, 1875 (olerkiak)
* *Ungt Blod*, 1876 (hiru istoria)
* *En Overkomplet*, 1876 (eleberria)
* *Tannhäuser*, 1877 (eleberria)
* *Sange ved Havet; Venezia*, 1877 (olerkiak)
* *Derovre fra grænsen*, 1877 (prosa)

## Iruditegia 

Holger Drachmann, En vraghytte på Skagen strand, 1872, SKM1542, Skagens Kunstmuseer. Skagens Museum.jpg|Holger Drachmann, *En vraghytte på Skagen strand*, 1872, Skagens Kunstmuseer. Skagens Museum
Holger Drachmann, Skagenhuse, 1882, SKM1086, Skagens Kunstmuseer, Skagens Museum.jpg|Holger Drachmann, *Skagenhuse*, 1882, Skagens Kunstmuseer, Skagens Museum
Holger Drachmann, Havet i oprør. Skagens Gren, 1907, SKM1480, Skagens Kunstmuseer, Skagens Museum.jpg|Holger Drachmann, *Havet i oprør. Skagens Gren*, 1907, Skagens Kunstmuseer, Skagens Museum
Holger Drachmann, Solnedgang en januardag i Skagen, 1907, SKM1982, Skagens Kunstmuseer. Skagens Museum.jpg|Holger Drachmann, *Solnedgang en januardag i Skagen*, 1907, Skagens Kunstmuseer. Skagens Museum

## Kanpo estekak
Bouba/kiki efektua

[thumb|250x250px|Irudi hau erabiltzen da formen eta soinuen arteko erlazioa ez dela beti arbitrarioa erakusteko: [Tenerife|Tenerifen, gaztelania ama-hizkuntza zutenek «takete» ezkerreko figurarako aukeratu zuten, eta «baluba», eskuinekorako.]]
**Bouba/kiki efektu**a Wolfgang Köhler psikologoak 1929an aurkitutako fenomenoa da. Tenerifeko uhartean egindako esperimentuetan (bertako lehen hizkuntza gaztelania da), Köhlerrek pertsona batzuei eskuineko irudiaren antzeko formak erakutsi zizkien, eta gehienek ezkerreko puntadunerako «takete» aukeratu zuten, eta «baluba», eskumako biribildunerako (1947ko bertsioan, «maluma»). 

2001. urtean, Vilayanur S. Ramachandran eta Edward M. Hubbardek esperimentua berriz egin zuten, «kiki» eta «bouba» hitzak erabiliz, eta jende askori hau galdetuz: «Hauetako zein da *bouba* eta zein, *kiki*?». Ingelesezko eta tamilezko hiztunekin egindako esperimentu horietan, % 95etik % 98ra *bouba* gisa biribildutako forma aukeratu zuten, eta puntazorrotza, *kiki* gisa, giza garunak forma eta soinuen arteko propietate abstraktuak atera ditzakeela iradokiz. Daphne Maurerrek eta bestek berriki egindako lanak erakutsi du 2 urte eta erdiko haurrek ere –irakurtzeko txikiegiak dira– efektu hori erakusten dutela.

Ramachandranek eta Hubbardek iradokitzen dute kiki/bouba efektuak eragina duela hizkuntzaren bilakaeran, iradokitzen baitu objektuen izendapena ez dela guztiz arbitrarioa. Agian, forma biribilduari *bouba* deritzo, ahoak soinua sortzeko mugimendu biribilduagoa egiten baitu; aldiz, mugimendu tenkatuago eta angeluarragoa behar du, «kiki»aren soinua ebakitzeko. Gainera, /k/ren soinuak gogorragoak dira /b/renak baino. «Mapatze sinestesiko» horien presentziak iradokitzen du efektu hori soinu-sinbolismoaren oinarri neurologikoa izan litekeela, hor soinuak objektuei eta gertaerei modu ezarbitrarioan mapeatzen baitzaizkie.

Autismoa duten gizabanakoek ez dute hain lehentasun handirik erakusten: batez besteko pertsonak ohiko emaitzarekin % 90ean bat datoz, baina autisten kasuan, % 60an baino ez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Catherine Tate

**Catherine Tate**, benetako izena **Catherine Jane Ford**, (Londres, 1969ko abenduaren 5a) Ingalaterrako aktorea eta idazlea da. BBC kateko *The Catherine Tate Show* esketx programan egin zen ezagun eta *Doctor Who* telesailean Donna Nobleren papera egin zuen, hamargarren doktorearen bidaia-lagunarena. 2011tik aurrera *The Office* telesailean Nellie Bertram izan zen.

## Biografia 
Londres erdialdeko Bloomsbury auzoan jaio zen eta haurre zela aitak alde egin zuen. 16 urte artean Holborn eta Bloomsbury artean bizi izan zen.

Hasiera batean antzerkian aritu zen eta telesailetan paper txikiak tartekatu zituen. 1998an *Barking* esketx programarako atalak idatzi eta interpretatu zituen. 2000 hamarkadaren hasieran Edinburgoko Jaialdian hartu zuen parte. 2004an bere esketx programa propioa izan zuen, *The Catherine Tate Show*, eta arrakasta handia izan zuen. Programa honengatik British Comedy Award saria irabazi zuen. Hiru denboraldi egin zituen programak eta hirugarrenean ikusleek bozkatu ondoren Telebistako Sari Nazionala irabazi zuen.

2006an *Doctor Who* telesailean eguberritako patal berezian hartu zuen parte eta 2008 eta 2010 artean hamargarren doktorearen bidaia-laguna izan zen, Donna Noble. David Tennant-ekin bikote arrakastatsua osatu zuten. Hurrengo urteetan ere pertsonaiaren papera bete zuen hainbat irratsaiotan.

2011tik aurrera *The Office* telesailean Nellie Bertram izan zen, hiru denboralditan zehar.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telesailak 
#### Aktore 
#### Aurkezle 
## Irratia 
## Antzerkia 
## Diskografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Consuelo Osa

thumb|280x280px|Erraketistak
**Consuelo Osa San Martin** (Mutriku, Gipuzkoa,1922ko urriaren 22a - *Ibidem*, 2015eko apirilaren 23a) erraketista profesionala izan zen. ***Consuelo*** izenarekin jokatu zuen, aurrelari postuan, Sevilla eta Bartzelonako frontoietan.

## Biografia 
Consuelo, bere herrikide Milagros Uranga Galdos bezala, erraketista profesionala izan zen. 1941etik 1948ra jokatu zuen Sevillako Sierpes frontoian eta Bartzelonako Barcelona eta Deportivo frontoietan. 

## Aitzindariak 
Emakume kirolari antzindariak izan ziren erraketistak. Arrakastaz beteriko hiru edo lau hamarkada bizi izan zituzten. 1940ko eta 1950eko hamarkadak izan ziren erraketisten urrezko aroa. Bartzelonan eta Madrilen zazpina frontoi zeuden orduan. Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino. Garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin zutenak. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen erraketisten jaioterrietan.

2019ko martxoaren 21ean *Raketistak, lehen eta orain* dokumentala proiektatu zuten Mutrikuko Zabiel kultur etxean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
Bultza Liga

**Bultza Liga**, Euskadiko Errugbi Federazioak antolatzen duen errugbi inklusiboko txapelketa da. Ez da txapeldunik ezartzen, ez jardunaldietan ez eta Ligaren amaieran ere.

## Historia 
Hainbat urte dira euskal taldeak errugbi inklusiboa lantzen hasi zirena. 2017an Munduko Txapelketa jokatu zen Gasteizen eta urte berean hasi zen Bultza Liga jokatzen. Gaur egun (2023) bost taldek osatzen dute ligahamar jardunadi egiten dituzte. Hurrengo urteetan kopurua handituko delakoan daude.

## Arauak 
Hona hemen Euskadiko Errugbi Federazioak finkatu dituen arauak:
* Talde bakoitzean parte hartu dezaketenak 23 jokalari dira gehienez, eta aldaketan nahi haina egin daitezke.
* Lehenengo zatiak 30 minutu irauten ditu eta bigarrenaren iraupena epaile eta taldeetako arduradunen artean erabakitzen da.
* Melerik ez da errepikatzen. hala tokatzen denetan epaileak zigor kolpea agintzen du.
* Orpokatzailea esperientziadun jokalari bat da.
* Touche-tan ezin da lehiarik izan airean. Altxatzen diren jokalariak esperientziadunak dira.
* Plakajeak gerritik behera egin daitzeke soilik eta plakatzerakoan jokalari biak doaz lurrera.

## Errugbi taldeak 
### Bultza Ligan 
2022-23 Ligako partaideak:
*  Getxo Rugby Taldea
*  Universitario Bilbao Rugby
*  Hernani Rugby Elkartea
*  Gaztedi Rugby Taldea
*  Iruña Rugby Club

### Errugbi inklusiboa 
Bultza Ligan parte hartzen duten taldeez gain beste batzuek ere lantzen dute errugbi inklusiboa.
*  Arrasate Rugby Taldea
*  Txingudi Errugbi Taldea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Borderas

**Ana Borderas Villaverde** (Eibar, Gipuzkoa, 1962ko abuztuaren 16a) kazetaria eta irrati-esataria da, kultura alorreko berrietan aditua eta 2011an Kazetaritza Kulturaleko Espainiako Sari Nazionalarekin izendatutakoa.

## Biografia 
Augusto Borderas Gaztambide irundarraren eta Carmen Villaverde konpostelarraren alaba, aita Eibarren pediatra lanetan ari zela jaio zen hiri armaginean. Sei urteko neskatotxoa zela familiarekin Gasteizera lekualdatu zen arren, haurtzaroko leku, gogorapen eta usainik gozoak soinean eraman zituen berarekin.

18 urterekin Madrilera joan zen ikastera: Hizkuntza Semitikoak gustuko zituen, arabiera, hebreera… baina kasualitate batzuk Kazetaritzara bultzatu zuten, Unibertsitate Konplutensera. Lehen praktikaldia irratian egin zuen, Radio Vitorian, eta onden esparru horretara lotuko zen gogotsu, beste formatu batzuetan ere aritu den arren. 

1985ean Madrilgo irrati autonomikoan hasi zen lanean, Onda Madrid emisoran, zazpi urtez arituz eta 1992tik  SER kateari lotu zen, 23 urte emanez bertan esatari eta kazetari lanetan. 2015ean, irrati-kateak Borderas eta beste sei lankide kaleratzeko erabakia hartu zuen.

Hilabete gutxira  Ekuatore Ginean zen, Malabon Kazetaritza Eskola bat jartzeko asmoz, bertako Espainiako Kultur Etxearen ekimenez eta Espainiako Kanpo Arazoetarako Ministerioaren babesarekin. Denboraldi batez kazetaritza tailerrak eman zizkien bertakoei, ikus-entzunezkoetan, kazetaritza digitalean, gaurkotasunekoan eta kultur kazetaritzan formatuz.

1989an, telebistarako "Galicia para el mundo" dokumentalean narratzailea izan zen.

2014an TVE1ek emititutako "Ochéntame... otra vez" saioan gidoilari lanetan aritu zen eta baita 2014tik 2021era antenan egondako "Novéntame... otra vez" saiorako.

## Sariak 
* Berak zuzentzen zuen “La hora extra” irratsaioan egindako lanagatik, 2011an Espainiako Kultura Ministerioak ematen duen Kazetaritza Kulturaleko Sari Nazionala jaso zuen. Kazetaritzako profesionalen lana nabarmendu nahi du erakundeak sari horrekin, kultura-jarduerak sustatuz, Estatuko kultura-ondarea aberasten laguntzen baitute, eta Ana Borderas izan zen sari hori jasotzen zuen aurreneko irrati-esataria.Saria bere profesio kideei eskaini zien, batez ere Madrildik kanpoko emisoretan lanean ari direnei.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aliantza Berdea (Espainia)

**Aliantza Berdea** (Alianza Verde gaztelaniaz) Espainiako alderdi politiko ekosozialista bat da.  Ezkerreko Andaluziako 2022ko hauteskundeei begira, Aliantza Berdeak Andaluziaren Alde koalizioan parte izan zen Ezker Batua, Ahal Dugu, Herrialde Gehiago, Andaluziar Herriaren Ekimena eta Equorekin batera. Momentuz, euren ordezkaritza bakarra Juan López de Uraldek osatzen du. Horrez gain, 2023ko hauteskunde autonomikoetan Ahal Dugurekin bat egin du hainbat koaliziotan, hala nola Zurekin Nafarroa markaren barnean, baina oraindik kide minoritario bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Manifiesto fundacional "Sumar en verde": https://web.archive.org/web/20220211202557/http://alianzaverde.es/wp-content/uploads/2021/06/Manifiesto-Sumar-en-Verde.pdf
The Swimmers

***Las*** ***nadadoras*** (ingelesez, ***The*** ***Swimmers***) 2022ko film biografiko eta dramatikoa da. Sally El Hosainik zuzendutako filmean Nathalie Issa eta Manal Issa ahizpa aktoreak, Yusra Mardini eta Sarah Mardini kirolari eta errefuxiatuen papera antzezten dute.

## Sinopsia 
Yusra Mardini eta Sarah Mardini ahizpek Siriako Gerra Zibiletik ihesean Egeo itsasoan ondoratu ziren beste errefuxiatu batzuekin batera. Igerilari profesionalak zirela baliatuz txalupa nola lurreratu zuten kontatzen du.

## Antzezleen zerrenda 
* Nathalie Issa, Yusra Mardini
* Manal Issa, Sarah Mardini
* Ahmed Malek, Nizar
* Matthias Schweighöfer, Sven
* James Krishna Floyd, Emad
* Ali Suliman, Ezzat Mardini
* Kinda Alloush, Mervat Mardini
* Elmi Rashid Elmi, Bilal

## Ekoizpena 
2021eko apirilean iragarri zen Manal Issa eta Nathalie Issa ahizpek Yusra eta Sarah Mardiniren papera antzeztuko zutela *Las nadadoras* filmean, Working Title Films eta Netflix-entzat.

2020an COVID-19 pandemia zela eta grabazioak bertan behera utzi ziren 2021eko apirilerarte. Orduan, Erresuma Batuan, Belgikan eta Turkian filmatu zen.

## Estreinaldia 
2022ko irailean Torontoko Nazioarteko Zinemaldian estreinatu zen eta azaroan zinema hautatuetan, Netflix-ek streaming bidez zabaldu aurretik.

## Balorazioak 
Rotten Tomatoes-en egindako aipamenen arabera %77ko puntuazioa  eta 10etik 6.5 batez besteko kalifikazioa du. Webgunearen adostasunak dioenez: "*Las nadadoras* gogorra eta luzeegia dela esan liteke, baina emaitza eraikitzaileak ditu eta gai duina lantzen du". Metacritic-en, 100etik 63 puntu ditu 14 kritikoren "aldeko kritikak" adieraziz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* .
Mandip Gill

**Mandip Gill** (Leeds, 1988ko urtarrilaren 5a) Ingalaterrako zinema, telebista eta antzerki aktorea da. *Hollyoaks* telesailean Phoebe McQueen eta *Doctor Who* telesailean Yasmin Khan pertsonaiaren rolak betetzeagatik da ezaguna.

## Biografia 
Indiar sikh-en ondorengoa da. Hainbat antzezlan egin ondoren Channel 4 kateko *Hollyoaks* telesailean Phoebe McQueen izateko aukeratu zuten. Etxerik gabeko nerabe gisa sartu zen telesailean. Hiru denboraldi egin zituen han. 2018an *Doctor Who* telesailean 13. doktorearen laguntzaile izateko aukeratu zuten, Jodie Whittaker izan zuen doktore paperean.

2020an *Five Dates* filme interaktiboan hartu zuen parte. Zazpi ordu grabatu ziren eta 10 amaiera posible.

## Filmografia 
### Filmeak 
### Telesailak 
## Antzerkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Fontes Tamarici

thumb|250px|Sarrerako oharra "arriskua" azalduz.
thumb|250px|Iturria urarekin eta jatorrizko arku bakarra.
**Iturri Tamarikoak**, baita ere **La Reanako iturriak** (), Plinio Zaharra geografo eta historialari erromatarrak Kantabria klasikoan kokatutako hurbileko hiru iturri dira. XVIII. mendetik La Reana iturriarekin identifikatu dira, Velilla del Río Carriónen (Palentzia), Espainian. 

## Historia 
Iturburuko lehen berriak, Plinioren ardurapean, kantabriarren erromatar konkistaren garaikoak dira, non inolako azalpenik gabe bete eta husteko zuen berezitasuna aipatzen den; fenomenoa garai hartan iragarpentzat hartzen zen. .

Frai Enrique Flórezek aldarrikatu zituen iturriak 1768an aurkitu zituela garai hartan Velilla de Guardo izena zuen herrian; datua *La Cantabria* liburuan jaso zuen. Bere tesia hainbat egilek mantendu dute historian zehar, eta bi indusketa-kanpaina egin ondoren Antonio Garcíak eta Bellidok berretsi du. La Reanako iturria monumentu probintzial izendatu zuten 1961eko maiatzaren 9an, eta kultura-intereseko ondasun 2002ko uztailaren 11n. Ekologiaren ikuspuntutik balio handiko inguruan daude.

## Etimologia 
*Tamar*- aurrizkiak urekin, emankortasunarekin, naturarekin eta heriotzarekin lotura estua duen jainko preklusiko bati egiten dio erreferentzia. Oinarria antroponimo eta toponimo askotan agertzen da, bereziki hidronimoak.

## Deskribapena 
Hiru harrizko arku dituen urmael angeluzuzena da, eta horietatik bakarra da originala. Beste biak 1980tik 1981era bitartean sortu ziren, eraikuntzan iturria izan zena zintzo erreproduzitzeko. Bere berezitasun nagusia da bere nahierara betetzen edo husten dela, inolako ziklo edo logikarik jarraitu gabe. Bere betetzearen aurretik lurrazpiko zurrumurru bat dator, fenomenoa hasten den seinale argia dena. Ura ureztatzeko aprobetxatzen duten hiru gainezkabide ditu, eta mutur batean, inguruan aurkitutako erromatar aldare bat. Bere ondoan, XII. mendeko San Juan ermita dago. Eremu osoa soropila eta zuhaiztia da, eta multzoa mugatzen duen harrizko horma txiki batez inguratuta dago.

## Sineskeria 
Iturriekin sineskiri bat lotuta dago. Esaten da iturria lehen aldiz bisitatzen duena urmaela lehor baldin badago hilko da. Ideia sarreran dagoen idazkun batean azaltzen da. Asko dira lehor dagoenean hurbiltzen ez diren turistak. Ideia Plinio Zaharrak azaldu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uztai (abeltzaintza)

**Uztai** edo **joaltea** zurezko lepoko bat da abereekin erabiltzen dena, bereziki ardiei eta ganaduari zintzarria lotzeko azpitik.  

## Lanketa 
Uztaiak egiteko zumitz egokienak, Euskal Herriko artzainek egindakoen kasuan, gaztainondotik edo pagotik atera ohi dira, eta ohiturak dio ilbetean ateratako zura hobea dela. Lepokoaren forma eman aurretik zurak hilabete batzuk egin behar ditue lastoz estalita, simaurrarekin nahasian ahal dela. Kasu honetan uztaiaren beheko partea metalezko beste pieza batzek osatzen du, eta handik dago zintzilik uztarria.

## Iruditegia 
thumb|500px|center|Nafarroako joareak, beren joalte edo uztaiekin erakusgarri.
thumb|500px|center|Kataluniako uztai apainduak.

Fitxategi:Truco.Detalle.JPG|Aragoiko ale bat.
Fitxategi:Kuklave.JPG|*Kuklave* norvegiarra.
Fitxategi:Sonnaille.JPG|Mutur irekiko uztaia, ardi baten lepoan.
Fitxategi:Sheep bells 01.jpg|Ardi-ezkila eta hura lotzeko uztaia (irekita, goian), Italiakoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sixpence None the Richer

**Sixpence None the Richer** New Braunfels (Texas) hirian sorturiko rock kristau talde estatubatuarra da. Gaur egun Nashvillen (Tennessee) finkatuta daude.

## Historia 
Taldea 1992an sortu zen eta arrakasta 1997an lortu zuen taldearen izena daraman hirugarren diskoarekin, *Sixpence None the Richer*. 1998an "Kiss me" single arrakastatsua atera zuen, Billboard Hot 100 zerrendan bigarren postuan kokatu zen eta Australian eta Kanadan lehen postua eskuratu zuen. Arrakasta horretan eragin handia izan zuen ''She's All That* nerabeentzako filmeko abesti nagusia izateak. Diskoak zein abestiak Grammy sarietarako izendapenak jaso zituzten.

## Taldekideak 
* Leigh Nash
* Matt Slocum
* Justin Cary
* Rob Mitchell

## Diskografia 
* *The Fatherless & the Widow* (1994)
* *This Beautiful Mess* (1995)
* *Sixpence None the Richer* (1997)
* *Divine Discontent* (2002)
* *Lost In Transition'' (2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milagros Uranga

thumb|280x280px|Erraketistak
**Milagros Uranga Galdos** (Mutriku, Gipuzkoa, 1918ko azaroaren 27a &ndash; 1992ko abenduaren 17a) erraketista profesionala izan zen. ***Milagros I***  izengotiarekin jokatu zuen, atzelari postuan, Salamancako, Madrilgo eta  Santa Cruz Tenerifeko frontoietan.

## Biografia 
Milagros, bere herrikide Consuelo Osa San Martin bezala, erraketista profesionala izan zen. Salamancako Tormes frontoian, Madrilgo Chiqui-Jain Santa Cruz Tenerifeko Tenerife frontoietan jokatu zuen.

Aitzindariak
Emakume kirolari antzindariak izan ziren erraketistak. Arrakastaz beteriko hiru edo lau hamarkada bizi izan zituzten. 1940ko eta 1950eko hamarkadak izan ziren erraketisten urrezko aroa. Bartzelonan eta Madrilen zazpina frontoi zeuden orduan. Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino. Garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin zutenak. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen erraketisten jaioterrietan.

2019ko martxoaren 21ean Raketistak, lehen eta orain dokumentala proiektatu zuten Mutrikuko Zabiel kultur etxean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
Lucia Orbe

**Lucia Orbe Guijarro** (Bilbo, 1989) herri kirolari bizkaitarra da, harri-jasotzean eta euskal pentatloian aritzen dena.

## Ibilbidea 
Getxora joan zen bizitzera eta crossfit lantzen hasi zen. Bertan Getxo Herri Kirol Taldeko hainbat kide ezagutu eta harri-jasotzen hasi zen. 

2021ean Euskal Pentatloi Sarian bigarren egin zuen bakarka eta binakakoan txapelduna izan zen Garazi Arrutirekin batera. Hurrengo urtean hirugarrena izan zen bakarka eta bigarrena binaka, berriz ere Garazi Arrutirekin bikote eginda. Harri-jasotze txapelketan Euskal Herriko txapeldunordea izan zen 2021 eta 2022an.

## Palmaresa 
* Euskal Pentatloi Saria (1):
** Banaka (0): bigarren 2021ean
** Binaka (1): 2021 (Garazi Arrutirekin)
* Euskal Herriko Harri-jasotze txapelketa:
** Txapeldunordea (3): 2021, 2022, 2023
* Bizkaiko Orga Joko Txapelketa (2): 2022, 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Massimo d'Azeglio

**Massimo Taparelli, Azegliokoko markesa** (Turin, 1798ko urriaren 24a - *ibidem*, 1866ko urtarrilaren 15a) italiar politikari, eleberrigile eta margolaria izan zen.

Sardiniako Erresumako lehen ministroa izan zen ia hiru urtez, bere aurkaria Cavourreko kondea izan zen arte. Liberal moderatua izan zen, Italiako estatuen batasun federala lortu nahi zuena. Bere agintaldian sistema parlamentarioa sendotu zuen, errege gazteak bere izaera konstituzionala onartzea lortu zuen eta Austriar Inperioarekin bakea lortzeko itun baten alde lan egin zuen. Erlijio-askatasuna sartu zuen, hezkuntza publikoa babestu zuen eta kleroaren eragina murrizten saiatu zen. Bateratzearen ondoren, Italiako Erresumako senataria izan zen eta Vatikanoarekin adiskidetzea saiatu zuen.

*Ettore Fieramosca* (1833) eta *Niccolò dei Lapi* (1841) eleberriak eta *I Miei Ricordi* izeneko memoria autobiografikoak idatzi zituen.

Salvatore Mazzak eta Luigi Riccardik eragina izan zuten paisaiak ere margotu zituen.

## Iruditegia 

Il carroccio (La battaglia di Legnano) Massimo Tapparelli d'Azeglio.jpg|thumb|La battaglia di Legnano, 1831
D'Azeglio Combattimento di Rinaldo e Gradasso.JPG|Combattimento di Rinaldo e Gradasso, 1839
D'AZEGLIO-Vita di lago con barca.jpg|Vita di lago con barca

## Kanpo estekak
Haizea Arana

**Haizea Arana Cardenal** (Eskoriatza, Gipuzkoa, 2001eko urriaren 12a) Gipuzkoako bertsolaria da.

## Biografia 
Arizmendi ikastolan egin zituen lehen ikasketak. 2010-2011 ikasturtean Aretxabaletako Lekaixoka bertso-eskolan hasi zen, 9 urterekin. Geroztik Eskoriatzako Hankamotx bertso-eskolako eta Aretxabaletako bertso-eskoletako kidea izan da.

Bertso udalekuetan eta Gipuzkoako Eskolarteko Bertsolari Txapelketan parte hartu izan du.thumb|250x250px|Erre ikuskizuneko partaideak

## Bertsolaritza 
* Txana sariketa (1): 2020.
* I. Señora Sariketako finalista (2021).

## Bestelakoak 
* 2025ean *B-ALEA* podkasta gidatzen hasi zen (Arabako ALEA) Laura Galarrekin batera.
* 2023an *Azken oturuntza* ikuskizun «hibridoa» aurkeztuko zuen Leire Vargas, Oihana Arana eta Aner Peritzekin batera.

* 2022an *Erre* ikuskizuna oholtzaratu zuen  Aner Peritz, Oihana Arana eta Leire Vargasekin batera.
* 2022an *Berezkoa Ta Naturala* (Argia) Bertsolari Txapelketa Nagusiaren gaineko bideo-podcastean hartu zuen parte Oihana Arana, Leire Vargas eta Aner Peritz bertsolariekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  BDB Bertsolaritzaren datu-basea
* Haizea Arana Twitter
Sukalde ilun

[thumb|**Jatetxe birtual** bat [Columbus-en, Ohio 2020an.]]
**Sukalde ilun** bat (sukalde mamu edo jatetxe birtual ere deitzen zaio) ostalaritza-zerbitzuen negozio bat da, eta bezeroei telefonoz eta lineako eskariz ematen die zerbitzua. Elikagai-hornitzaileetatik bereizitako erakundea da, eta jatetxe bateko sukaldetik jarduten du, baina bere merkatu osoa etxez etxeko eskarietara bideratuta. Normalean hirigunetik aldendutako nabe industrialetan kokatzen diren espazio erraldoiak izaten dira.

Ohiko jatetxe baten tokiko zerbitzua eskaintzen ez duen heinean, biltegi eta jantoki batekin, sukalde ilunek merkeago bihur dezakete janaria etxez etxe banatzeko prozesua. Ostalaritzaren industrializazio eta zentralizazio masiboarekin lotzen dira. Sukalde iluna txikizka ez agertzeak hainbat jatetxe eta markari bertan erosteko aukera ematen die. Marka gisa, normalean erabiltzaileek ez dakite eskaera horrelako zentru batean ekoitze dela, web ataria ohiko jatetxe txiki batena izan daitekeelako.
## Kritikak 
Sukalde mamuak kritikatu egin izan dira lan-baldintza desatseginengatik eta leihorik gabeko sukalde-eremuak izateagatik. 2015. urteko zenbait berri-artikulutan, "jatetxe mamu" batzuk aurkitu ziren, arautu gabeko erakunde independente gisa, lizentziarik gabe edo osasun-kodea urra dezaketen praktikak jorratzen.

Erresuma Batuan, *The Restaurant Group* jatetxeetako operadoreak kritikatu egin zituzten jatetxe birtualen markei buruzko gardentasun falta zela eta. Konturatu ziren enpresak hainbat marka birtual zituela, goi mailako bere marka ezagunenen antzekoak edo berdinak saltzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Food truck

## Kanpo estekak
Friedrich von Amerling

**Friedrich von Amerling** (Viena, 1803ko apirilaren 14a - *ibidem*, 1887ko urtarrilaren 14a) austriar margolaria izan zen. Ferdinand Georg Waldmüllerrekin batera, XIX. mendeko austriar erretratugilerik nabarmenena izan zen.

1815etik 1824ra Vienako Arte Akademian ikasi zuen eta 1824tik 1826ra Pragako Arte Akademian. 1827 eta 1828 urteak Londresen eman zituen eta bertan Thomas Lawrenceren eragina jaso zuen. Parisen ere ikasi zuen Horace Vernetekin eta Erroman. 1827tik Vienan lan egin zuen austriar gorte, aristokrazia eta klase ertainarentzat. Denbora asko eman zuen Europan, Egipton eta Palestinan bidaiatzen. 1878an noblezia titulua jaso zuen.

## Iruditegia 

Friedrich_von_Amerling_-_Italienerin_mit_Spinnrocken_(1846).jpg|"Chiaruccia" (Römische Spinnerin, 1846)
Friedrich von Amerling 003.jpg|Frantzisko II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa
Amerling Friedrich von Mutter Und Kinden.jpg|Mutter und Kinder (*Ama-semeak*)
Amerling-Portrait Andreas Amerling.jpg|Andreas Amerling (1829)
Julie von Woyna by Friedrich von Amerling.jpg|Julie, Woynako kondesa (1832)
Friedrich von Amerling (1803-1887), In Träumen versunken, 1835.jpg|Neska irakurtzen (1835)
Amerling széchenyi.jpg|István Széchenyi kondea (1836)
Friedrich von Amerling - Flamänder Bürgermeister (Baron Pfuel^) - 2683 - Kunsthistorisches Museum.jpg|Pfuel baroia (1836)
1850 Amerling Bildnis Frau Plach anagoria.JPG|Ms. Plach (1850)

## Kanpo estekak
Trendelenburg posizioa

alt=el subjecte està estirat d'esquena amb les cames més altes que el cos|thumb| Trendelenburg posizioa
**Trendelenburg posizioan**, gorputza ahoz gorako etzaneran edo posizio supinoan dago baina 15-30 graduko plano inklinatu batean oinak buruaren gainetik altxatuta.  Era berean, alderantzizko Trendelenburg posizioak burua oinen gainetik jartzen du okertze berean.

Trendelenburg posizioa kirurgian erabiltzen da, batez ere sabelekoan eta sistema genitourinariokoan. Pelbiseko organoetara sarbide hobea ahalbidetzen du grabitateak sabel barruko organoak pelbisetik urruntzen baititu. Ebidentziek ez dute onartzen shock hipovolemikoan erabiltzea, biriketako eta garuneko eragin negatiboengatik. 

Etzanera Friedrich Trendelenburg (1844–1924) zirujau alemaniarrak izendatu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arkadia (poesia)

[eskuinera|thumb|350x350px|[Thomas Cole|Thomas Coleren Arkadiano edo Pastoral Estatua, 1834]]
**Arkadia** (: ) natura, artzaintza, nekazaritza eta landa eremuetako harmonia-ikuspegi idealizatu bat deskribatzeko leku mitiko bat da. Jatorriz benetako leku bat zen, Grezia klasikoan, baina gero, literaturan,  *locus amoenus* ereduzko bat izendatzeko erabili egin da Arkadia toponimoa. 

Antzinako izen bereko greziar probintziatik dator terminoa; probintziaren topografia menditsua eta artzain-populazio urria zirela eta, *Arcadia* hitza poesia-gai bihurtu zen, natura birjinaren ikuspegi idiliko baterako. Egun, Arcadia poesia-termino bat da, oparotasun eta harmonia natural ugarirekin lotua. Artzainak bizi omen dira maiz 'lorategian', paradisuan. 

Arkadia kontzeptua mitologia errenazentistan ere ageri da.  Oro har, ideal utopikoekin bat datorrela uste bada ere, Arcadia, berez, ez dator bat tradizio horrekin, eta tradizio horretan, askotan, ezinezkoa da zoriontasuna.  

Askotan pentsatzen zen Urrezko Aroaren ondoren bizi izan zirela biztanleak, beste eskualde batzuk hondatu zituzten harrotasun eta diruzalekeriarik gabe.  Eskualde horretako biztanleek lotura estua dute  basati onaren irudiarekin, biak ere naturatik hurbil bizi direla jotzen baitira, zibilizazioak erdeinatu gabe, eta bertutetsuak. Hirietan bizi direnak ez bezala.
[thumb|[Friedrich August von Kaulbachen *In Arcadia*]]
[thumb|[Thomas Eakins-en *Arcadia*]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Locus amoenus*.

## Kanpo estekak
La Scapigliata

***La Scapigliata*** (*Orraztu gabea* euskaraz), baita ere ***Neska burua*** Leonardo da Vinci margolari errenazentista italiarraren lana da. Lur ilunez, anbar berdexkaz eta albaialdez margotuta dago taula gainean, eta 24,7 cm-ko altuera eta 21 cm-ko zabalera ditu. 1508 inguruan datatua dago. Italiako Parmako Galeria Nazionalean kontserbatzen da. Pintura honek, amaitu gabe egon arren, emakume baten edertasun handia erakusten du. Dimentsioak:  24,7 x 21 zm.

## Izenburua 
Margolanak ez du izen formalik, baina *La Scapigliata* ezizenez ezaguna da protagonistaren ile nahasi eta astinduari erreferentzia eginez. *La Scapigliata*rekin batera beste hainbat izenekin ezaguna izan da, besteak beste, *Emakumeen burua*, *Emakume gazte baten burua*, *Neska gazte baten burua*, *Emakume baten burua eta sorbaldak*, *Neska baten erretratua* eta *Emakume burua*.

## Historia 
Dokumentatuta dago 1531tik existitzen zela, baina zalantza batzuk daude benetakotasunari eta, batez ere, datazioari buruz. Estiloaren arabera, 1500. hamarkadan egin zituen marrazki horietako bat dirudi, gaztaroko zenbait gairi berriro heltzen diena, antzinatasunez eta errealismoz tratatuz, modu bolumetrikoagoan. Emakumearen jarrera eta orrazkerarengatik gogoratzen du garai bereko beste marrazki bat, *Leda eta zisnea* lanerako estudioa, gaur egun Windsorko gazteluan kontserbatzen dena.

Koadroa 1826an Gaetano Callaniren bildumaren salmentan erregistratu zen Galleria Nazionale di Parma-ri, gaur egun dagoen museoari, baina bere existentziaren lehen froga 1531koa izan daiteke, orduan Isabella d'Esteren jabetzakoa izan zitekeen. Ikeralari askok Leonardo da Vinciren lan autografikotzat hartzen dute eta Leonardoren hainbat erakusketa handitan hala jaso dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Margolana Parmako Galeria Nazionalaren webgunean.
Col de Casella

**Col de Casella** *(frantsesez)* Korsikako mendatea da, Belgodère eta Col de San Colombano lotzen dituen T301 errepidean. Lepoak 405 metroko altuera du.

## Erreferentziak
Trimetiloletano

**Trimetiloletanoa** konposatu organikoa da  CH3C(CH2OH)3 formula duenaa, alkoholen familiakoa. Kimikoki *triol* ba da, hots, hiru hidroxilo talde dituen alkohola. Bere esterrek oso ongi pairatzen dituzte tenperatura handiak, argia, hidrolisia eta oxidazioa.

## Sintesia 
Trimetiloletanoa bi urratseko prozesu baten bidez sintetizatzen da propanala eta formaldehidoaren arteko kondentzazio-erreakzio bati jarraiki.

CH3CH2CHO + 2 CH2O -> CH3C(CH2OH)2CHO

eta,

CH3C(CH2OH)2CHO + CH2O + NaOH -> CH3C(CH2OH)3 + NaO2CH

## Erabilera 
Trimetiloletanoa tarteko erreaktiboa da erretxina alkidikoen eta poliester-erretxinen, lubrifikatzaile sintetikoen eta beste erretxina berezi bazuen sintesian, non poliol ester bat oinarria den. Halaber, plastifikatzaile gisa eta titanio dioxidoan oinarritutako pinturetan usatzen da.

Trimetiloletanoaren nitrazioaren bidez  trimetiloletano trinitratoa erdiesten da, monopropultsatzaile gisa baliatzen dena aeronautikan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Col de San Colombano

**Col de San Colombano** *frantsesez* eta **Bocca di San Colombanu** *korsikeraz*, Korsikako mendatea da, Ponte Leccia eta Col de Casella lotzen dituen T301 errepidean, Monte Cinto mendigunean. Lepoak 691 metroko altuera du.

## Igoeraren datuak 
Ponte Leccia-tik datorren errepidean, lepoa baino 19 kilometro lehenago hasten da goranzko joera, baina oso leun. Azken 5 kilometroetakoa da benetako igoera eta %4,8-ko batazbesteko aldapa dauka; beraz, 240 metroko igoera metatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nitrazio

Kimikan **nitrazio** bi erreakzio-klaseri esaten zaie. 

Batetik azido nitrikoak ezein substraturekin duen erreakzioari esaten zaio, adibidez, glizerinaren esterifikazioa azido nitrikoz nitroglizerina sintetizatzeko. Kasu honetan, nitrogeno-atomoa katea karbonatuaren oxigeno-atomo bati lotzen zaio.
erdian|thumb|488x488px|Nitroglizerinaren sintesia
Bestetik, *in strictum sensus*, kimika organikoan konposatu batean nitro talde bat txertatzeari esaten zaio, etsenplurako, toluenoaren nitrazioa trinitrotoluenoa erdiesteko. Hauetan nitrogeno-atomoa katea karbonatuaren karbono-atomo bati edo beste nitrogeno-atomo bati lotzen zaio.

[erdian|thumb|488x488px|Nitrazioaren [Erreakziobide|erreakziobidea, bentzenoaren kasua]]

## Erabilera 
*In strictum sensus* nitrazioak erabilera industrial oparoa du, inportanteena delarik konposatu nitroaromatikoak sintetizatzea, adibidez, nitrobentzenoa. Lehergaien fabrikazioa aspektu inportantea izanik ere, sintesi kimikoan tarteko erreaktibo edo prekurtsore gisa asko usatzen dira nitrokonposatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Propanal

**Propanala** edo **propionaldehidoa** konposatu organikoa da  CH3CH2CHO formulakoa, aldehidoen familiakoa. Likido kolorge eta sukoia, da eta fruta-usin leuna duena. Industria kimikoan asko usatzen da.

Espazioan detektatu izan da propanala izarren hauts-hodeietan eta kometa batzuen gainazalean (67P/Txuriumov-Gerasimenko kometan adibidez).

## Sintesia 
Propanala industrialki etilenoaren hidroformilazioz prestatzen da.

CH2=CH2 + CO + H2 -> CH3CH2CHO

Laborategian presta daiteke 1-propanola oxidatuz azido sulfuriko/potasio dikromato nahastearen bidez.

CH3CH2CH2OH ->[H2SO4/K2Cr2O7]  CH3CH2CHO

## Erabilera 
Propanala baliatzen da nagusiki trimetiloletanoa  (CH3C(CH2OH)3) prestatzeko formaldehidoarekin erreakzonaraziz. Triol hau tarteko produktu inportantea da erretxina alkidikoen sintesian berniz eta pinturatan erabiltzen direnak besteak beste.

Halaber, propanala zenbait aromatizatzaile sintetizatzeko ere usatzen da, hala nola aldehido zinamikoa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak