Genozidio kulturala

thumb|Zachęta eraikinean Poloniako artelana arpilatu zuten indar alemaniarrek Poloniako Okupazioan, 1944
[thumb|2001ean [Taliban|talibanen erregimenak Afganistanen suntsitu zituen Bamiyango buhameetako baten suntsipenaren argazkiak egin aurretik eta ondoren.]]
**Genozidio kulturala**, **kultura genozidioa** edo **kulturizidioa** Raphael Lemkin abokatu poloniarrak 1944an lehen aldiz deskribatutako kontzeptua da, *genozidio* terminoa sortu zuen liburu berean. Kulturaren suntsipena osagai nagusia izan zen Lemkinek genozidioaren formulazioan. Genozidio *kultural*aren definizio zehatza oraindik eztabaidatua da, eta Nazio Batuek ez dute sartzen 1948ko Genozidioaren Konbentzioan erabilitako *genozidio*aren definizioan. Armeniar genozidioaren museoak honela definitzen du kulturizidioa: "nazioen edo talde etnikoen kultura suntsitze espiritual, nazional eta kulturalaren bidez suntsitzeko hasitako ekintzak eta neurriak", funtsean etnozidioaren berdina dela dirudiena. Etnologo batzuek, hala nola Robert Jaxkinek, etnozidio terminoa erabiltzen dute genozidio kulturalaren ordezko gisa, nahiz eta erabilera horrek etniaren eta kulturaren arteko nahasmena arriskuan jartzen duela kritikatu izan den. Genozidio kulturala eta etnozidioa testuinguru ezberdinetan erabili izan dira iraganean. Etnozidiorik gabeko genozidio kulturala pentsatzekoa da identitate etniko ezberdin bat mantentzen denean, baina elementu kultural ezberdinak ezabatzen dira.

Kulturizidioak kultura-artefaktuak desagerraraztea eta suntsitzea dakar, hala nola liburuak, artelanak eta arkitektura egiturak. Nazioarteko itun anitzetan lantzen da gaia, besteak beste, Genevako Konbentzioetan eta Erromako Estatutuan, kulturaren suntsipenari lotutako gerra krimenak zehazten baitituzte. Kultura-genozidioak derrigortutako asimilazioa ere ekar dezake, bai eta hizkuntza bat edo kultura-jarduera batzuk kentzea ere, suntsitzaileak egoki denaren inguruan duen nozioari egokitzen ez zaizkionak.Egon daitezkeen beste arrazoi askoren artean, genozidio kulturala arrazoi erlijiosoengatik egin daiteke (adibidez, anikonismoan oinarritzen den ikonoklasia); garbiketa etnikoaren kanpaina baten zati gisa, herri baten ebidentziak leku batean edo historian ezabatzeko ahaleginean; zero urte bat ezartzeko ahalegin baten zati gisa, non iragana eta hari lotutako kultura ezabatzen diren eta historia berri bat ezarri egiten den. 1948ko Genozidioaren hitzarmenaren sortzaileek terminoa erabiltzea pentsatu zuten hasieran, baina gero baztertu egin zuten. Nazio Batuen Erakundearen hainbat adierazpen proiektutan "genozidio kultural" terminoa aintzat hartu da, baina NBEren Genozidioaren Hitzarmenak ez du erabiltzen. 1989an, Robert Badinter abokatu kriminalista frantsesak, heriotza-zigorraren aurkako jarreragatik ezaguna, "genozidio kultural" terminoa erabili zuen telebista-programa batean, Tibeteko kultura desagertzen ari zela salatu eta deskribatzeko, 14. Dalai Lamaren aurrean. Dalai Lama horrek geroago erabiliko zuen terminoa 1993an eta berriro 2008an.

### Nazio Batuen proposamenak 
Genozidio kulturalaren kontzeptua, hasieran, 1948ko Genozidioaren Hitzarmenaren zirriborroetan sartu zen. Genozidioaren definizioa talde baten hizkuntza, erlijioa edo kultura hainbat metodoren bidez suntsitzea zen. Baina genozidioaren definizio hori baztertu egin zuen erredakzio batzordeak, 25etik 16rako bozkekin, 4 abstentziorekin.

Herri Indigenen Eskubideen inguruko Adierazpena (DRIP) 1994ko zirriborro baten 7. artikuluak "genozidio kulturala" esaldia erabiltzen du, baina ez du definitzen zer esan nahi duen. Honela zioen zirriborroko artikulu osoak:

: Herri indigenek etnozidioa eta genozidio kulturala ez jasateko eskubide kolektiboa eta indibiduala dute, eta horrek honako hauen prebentzioa eta erreparazioa barne hartzen du:
:: a) Herri desberdin gisa osotasuna edo balio kultural edo identitate etnikoak kentzea helburu edo ondorio duen edozein ekintza;
:: b) Lurrak, lurraldeak edo baliabideak kentzea helburu edo ondorio duen edozein ekintza;
:: c) Biztanleria lekuz aldatzeko edozein modu, baldin eta bere edozein eskubide urratu edo kaltetzeko bada;
:: d) Beste kultura edo bizimodu batzuek legez, administrazioz edo beste era batera ezarritako asimilazio edo integrazio mota oro;
:: e) Haien aurka zuzendutako edozein propaganda mota. 

Baina artikulu hori zirriborro batean bakarrik agertu zen noizbait. DRIPek —Nazio Batuen Batzar Nagusiak onartu zuen, 2007ko irailaren 13an, NBEren New Yorkeko egoitzan egindako 62. saioan— behin bakarrik aipatzen du genozidioa, 7. artikuluan "genozidioa, edo beste edozein indarkeria-ekintza" aipatzen duenean. Batzar Nagusiak onartutako bertsioan "etnozidioaren" eta "genozidio kulturalaren" kontzeptua kendu bazen ere, lehen aipatutako proiektuko azpi-puntuak mantendu egin ziren (idazkera apur bat zabalduaz) "nahitaezko asimilazioaren mende ez egoteko eskubidea" aipatzen duen 8. artikuluan.

## Genozidioarekin zerikusia 
Nazio Batuek ez dute *genozidio* kulturala sartzen 1948ko Genozidioaren Hitzarmenean erabilitako genozidioaren definizioan:

Hitzarmenaren II. artikuluan jasotako definizioaren arabera, genozidioa talde nazionala, etnikoa, arrazakoa edo erlijiosoa erabat edo zati batean suntsitzeko asmoz egindako krimena da. Ez ditu talde politikoak barne hartzen, ezta "genozidio kulturala" ere. Definizio hori negoziazio prozesu baten emaitza izan zen, eta 1948an Konbentzioa idazten ari zirela Nazio Batuetako estatu kideen artean lortutako konpromisoa islatzen du. Genozidioa sortzeko, egileek taldea fisikoki suntsitzeko asmo frogatua izan behar dute. Suntsipen kulturala ez da nahikoa, ezta talde bat sakabanatzeko asmoa ere, nahiz eta hori gizateriaren aurkako krimena izan daitekeen, Erromako Estatutuan ezarri bezala. Asmo berezi horrek, edo "*dolus specialis*"-ek, egiten du genozidio krimena hain berezia. Lynne Violak Sobietar Batasuneko Kolektibizazioaren antzeko karakterizazioa egiten du, gertaeraren behaketan proiektuari izaera kolonial nabaria gehituz.
* 1944ko txetxeniarren eta inguxetiarren genozidioan, indar sobietarrek existitzen ziren txetxenierazko eta inguxerazko literaturako ia pieza guztiak suntsitu zituzten, eta txetxeniar eta Inguxetiako kultura gune eta objektu asko kaltetu edo suntsitu zituzten, XIII. mendean mongolen inbasioei aurre egiteko eraiki ziren goi-lurretako dorreak barne. Txetxeniarrak eta Inguxetiako hilarriak suntsituak izan ziren, eta hamarkada bat geroago txetxeniarrei eta inguxetiarrei beren etxeetara itzultzeko baimena eman zitzaienean, beren antzinako mendi-lurretan finkatzea debekatu zitzaien.
* Bigarren Mundu Gerran Ardatzeko potentziek (nagusiki, Alemania naziak) nazio batzuekiko zituzten politikak (adib. Alemaniak Polonia okupatzea eta Poloniako kultura suntsitzea zuen helburua).
* Indar naziek genozidio kulturala egin zuten Serbiako altxor kulturalen aurka 1941eko Jugoslaviako Inbasioan. Hitlerrek aginduz Belgradeko Liburutegi Nazionala bonbardatu eta milaka dokumentu baliotsu erre zituzten, eta beste hainbat kultur erakunde eta monumentu arpilatu zituzten.
* Bosniako gerran, Sarajevoko setioan, genozidio kulturala egin zuten Bosniako indar serbiarrek. Bosnia-Herzegovinako Liburutegi Nazionala eta Unibertsitarioa, zehazki, hiriaren inguruan kokatutako kanoien bidez zuzenduta eta setiatuta zegoen. Liburutegi Nazionala erabat suntsituta geratu zen sutean, edukien %80rekin batera. 3 milioi liburu inguru suntsituak izan ziren, Otomandar Inperioko eta Austria-Hungariako monarkiako ehunka dokumentu originalekin batera.
* 2004ko istiluak Kosovon. Serbiako Eliza Ortodoxoaren Sinodo Santuaren () Deialdi Zabalduaren ezohiko bilkurak, martxoaren 18an emandako presazko deialdi batean, Kosovoko serbiar eliza eta santutegi batzuk albaniar matxinatuek kaltetu edo suntsitu zituztela jakinarazi zen. Gutxienez 30 leku erabat suntsituta geratu ziren osorik edo neurri batean, (aurretik kaltetutako guneak).
* Greziako Gerra Zibilaren ondoren, greziar agintariek genozidio kultural bat egin zuten eslaviar mazedoniarren aurka Ipar Grezian, eslaviar hizkuntzetan komunikatzeko debekuaren bidez, hiriak, herriak eta herrixkak berrizendatuz (Lerin/Лерин Florina bilakatu zen, etab. ), mazedoniar eslaviarren deportazioa, bereziki emakume eta haurrena, baita Ipar Grezian bizi ziren mazedoniar eslaviarrak baztertzeko eta zapaltzeko beste ekintza asko ere. Ekintza horietako batzuk ideologia politikoak eragindakoak izan baziren ere, mazedoniar eslaviar asko komunista garaituen alde jarri zirenez, ekintza gehienak mazedoniar eslaviarren edo haien kulturaren edozein arrasto ezabatzeko konpromisoa hartu zuten Ipar Grezian.
* Turkia: Imbros uhartean bidenabar. Uhartean, batez ere greziar etnikoak bizi ziren antzinatik 1960ko hamarkadara arte, haramkada hartzan, askok ihes egin behar izan baitzuten, Turkiako gobernuak aldarrikatutako genozidio kultural eta diskriminazio kanpaina baten ondorioz. Tokiko greziarren aurkako jazarpen masiboa 1961ean hasi zen, Greziako hezkuntza ezabatzea eta presio eta indarkeria ekonomikoa eta psikologikoa aplikatzea helburu zuen *Eritme Programmi* operazioaren baitan. Baldintza horietan, Turkiako gobernuak uharteko eremu landuen > % 90 bereganatzea eta Turkia kontinentaleko 6.000 turkiar etniko gehiago finkatzea onartu zuen. Azkenik, Turkiak, 1970ean, *Gökçeada* izena eman zion uharteari, geratzen zen greziar eragina ezabatzeko.
* Espainia frankista: espazio publikoan katalana edo galiziera bezalako hizkuntza gutxituak erabiltzea debekatzea, ikastetxeetan, dendetan, garraio publikoan, edo baita kaleetan ere, haurren jaiotza-izenak katalanez edo galizieraz erabiltzea debekatzea, hiriak, kaleak eta toponimo guztiak gazteleraz berrizendatzea, eta Katalunia, Valentzia eta Balear Uharteetako zein Euskal Herriko eta Galiziako gobernua eta kultura-erakunde guztiak deuseztatzea, kultura erabat ezabatzeko eta asimilatzeko helburuarekin. 
** John D. Hargreavesek idatzi duenez, "Genozidio kulturaleko politika bat ezarri zen: katalana eta Kataluniako identitate eta nazionalitate independentearen funtsezko sinboloak, hala nola bandera (senyera), himno nazionala ('Els Segadors') eta dantza nazionala (sardana), proskribatu ziren. Independentziaren edo oposizioaren edozein zantzu, izan ere, bortizki erreprimitu zuten. Nortasun katalana eta, ondorioz, nazio katalana desagertzeko mehatxupean zeuden".
** Josep Plak eta beste autore katalan batzuek 1950eko hamarkadan katalanezko liburuak argitaratu bazituzten ere, eta frankismoan Literatura Katalanaren sariak ere izan baziren, hala nola Premi Sant Jordi de novel·la, katalanezko ekoizpen editorialak ez zituen inoiz berreskuratu Espainiako Gerra Zibilaren aurretik lortu zituen maila gorenak. Katalanaren popularizazio kasu nabarmena Joan Manuel Serrat izan zen: abesti katalanak konposa zitzakeen eta nolabaiteko ospea lortu zuen arren, Eurovision lehiaketan ez zioten katalanez abesten utzi bere La, la, la abestia, eta Massiel abeslari espainiarrak ordezkatu zuen, gaztelaniaz abestuta, Eurovision lehiaketa irabazi zuena. Oro har, 60ko hamarkadaren amaieran eta 70ekoaren hasieran frankismoa lasaitu ahala nolabaiteko tolerantzia izan arren, katalana eta Espainiako gainerako hizkuntza gutxituak hertsiki debekatuta zeuden goi-mailako hezkuntzan, administrazioan eta ahalegin ofizial guztietan, eta, beraz, praktikan eremu pribatura eta etxeko erabileretara mugatzen ziren.
* XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran, Galesko eskola batzuek Welsh Not politika ezarri zuten, ikasleek galesez hitz egin ez zezaten. Erabateko murgiltze politika horren pean, galesez hitz egiten harrapatutako ikasleak zigortuak izan ziren, ohikoena "WN" letrak lepoan jarrita zituen egur koskor bat izatean. Politikak Galesko gurasoen eta, oro har, herritarren artean babes zabala izan bazuen ere, galestar nazionalista batzuek genozidio kulturalaren adibidetzat jo dute. Martin Johnes akademikoak adierazi zuen Welsh Not estatuko politika ofizial bat izan arren, baizik eta irakasle indibidualek hartutako neurrietara mugatzen zena, "Galesko kulturaren zapalkuntzaren sinbolo indartsua" izaten jarraitzen duela. 
* thumb|1871ko irlanderaren banaketa erakusten duen mapa Akademiko ugarik Irlanda britainiar agintepean genozidio kulturala pairatu zuela argudiatu dute, eta, bereziki, Irlandako hizkuntza, Irlandako kultura eta Eliza katolikoa ezabatzeko ahaleginetan zentratu zirela. Paul Bartrop, Tomás Mac Síomóin eta Christopher Murray akademiakideek Dublingo gazteluaren administrazioaren (britaniar gobernuaren egoitza nagusia) irlandera ezabatzeko saiakerak genozidio kultural bat izan zirela esan zuten, eta Hilary Carey australiar historialariak irlandar kondenatuak Australiara zigor-garraiatzea genozidio kulturala ere izan zela argudiatu du.
* Frantziak bere eskualdeetako eta eremu urriko hizkuntzekiko dituen politikak (*Vergonha*, "lotsa", okzitanieraz) genozidiotzat jo ditu Jaume Corbera i Pou Balear Uharteetako Unibertsitateko filologia katalaneko katedradunak.

XIX. mendearen erdialdean, Lehen Hezkuntza Estatu osoan derrigorrezkoa bilakatu zenean, argi geratu zen, halaber, frantsesa bakarrik irakatsiko zela, eta irakasleek gogor zigortuko zutela *patois* hizkuntzan hitz egiten zuen ikasle oro. Ondorioz, Frantziako hezkuntza-sistemaren helburua ez da ikasleen berezko gizatasuna duintzea, haien kultura garatuz eta haien hizkuntza idazten irakatsiz, baizik eta haiek umiliatzea eta moralki degradatzea, tradizioak eta haien izaerak egiten zutena izate hutsagatik. "Giza eskubideen" herrialde autoizendatuak, beraz, ez du aintzat hartuko gizakiaren eskubide funtsezkoenetako bat, bera izateko eta bere nazioko hizkuntza hitz egiteko eskubidea. Eta jarrera horrekin, Frantziak, bere burua askatasunaren defendatzaile gisa aldarrikatzen duen «France handiak», XX. mendea igaro zuen, hizkuntza-komunitateen protesta-mugimendu lotsatiei eta komunitate horiek sortu ahal izan zuten literatura-prestigioari axolagabe.

[...]

Frantziak, Francoren agintaldian hemen [Katalunian] askatasunaren babesleku seguru gisa ikusten zenak, Europako -eta ziurrenik munduko- Estatu [bakarra] da bere ondare etniko eta linguistiko propioa suntsitzeko ohore miserablea duena,  eta, gainera, giza familia-loturak suntsitzeko zeregin deabruzkoan hobekien arrakasta izan zuena da: guraso eta seme-alaba askok, edo aitona-amonek eta bilobek, hizkuntza desberdinak dituzte, eta azken horiek lehenaz lotsatzen dira, *patois* mespretxagarri bat hitz egiten dutelako, eta aitona-amonen kulturaren elementu bakar bat ere ez zaielako transmititu belaunaldi gazteei, mundu berri batetik sortuko balira bezala. XXI. mendean sartu berri den Frantziako Estatua da hau, harrizko monumentuak eta paisaia naturalak zaindu eta errespetatzen dituen herrialdea, baina hainbat hizkuntzatan adierazitako herri sorkuntzako mende asko desagertzeko zorian jarri duena. Genozidio baten gainean eraikitako "ohore" eta "handitasuna". Ez askatasunik, ez berdintasunik, ez anaitasunik: kultur sarraskia besterik ez, horixe da Frantziako Errepublikaren benetako leloa.

* Ukraina. 2024ko otsailaren 29an, Denys Shmyhal Ukrainako lehen ministroaren argitaratutako datuen arabera, ondare nazionaleko 900 objektu inguru kaltetu edo suntsitu ziren Ukrainako gune okupatuetan, eta 20 mila monumentu kultural baino gehiago daude okupaziopean.

### Asia 
* Irango bahá'í-en jazarpenari, jazarpen erlijiosoaren kasu gisa, genozidio kulturala deitu zaio.
* Azerbaijanek Nakhchivan eta Nagorno-Karabakheko armeniar ondareko guneak suntsitzea, bereganatzea eta ukatzea etnozidio edo genozidio kultural potentzial gisa ezaugarritu dira eta Nazioarteko Justizia Auzitegiak eta Europako Parlamentuak gaitzetsi egin dituzte. Julfako armeniako hilerrian Erdi Aroko milaka eliza armeniar, khachkarak (tailatutako erliebeak) eta hilarriak suntsitzea adibide nabarmena da.
* Turkiak Armeniako kultur ondarea suntsitu zuen, bai Turkian, bai armeniarren genozidioaren ondorengo hamarkadetan.
* Sarah Cameron historialariaren ustez, 1931-1933ko Kazakhstango gosetea nomaden aurkako kanpaina batekin konbinatuta genozidioa izan ez zen bitartean, Genozidioari buruzko Konbentzioaren definizioak ematen dion zentzuan, Raphael Lemkinen genozidioaren jatorrizko kontzeptua betetzen du, kulturaren suntsipena deuseztapen fisikoa bezain genozidiotzat jotzen baitzuen.
* Koreako japoniar okupazioa. Japoniako genozidio kulturalaren politika zabalak korear izenak japoniar izenetara indarrez aldatzea, japoniar hizkuntzaren erabilera esklusiboa, "sistema etiko" japoniarreko eskola-irakaskuntza eta sintoismoaren gurtza barne hartzen zituen.
* Tibet txinatar bilakatzea. 1950eko hamarkadatik aurrera. 1959ko Tibeteko matxinadaren ondoren, Tibeteko monasterioen % 97 suntsitu zituzten, eta 2 milioi tibetar, 500.000 nekazari nomada barne, hirigune sortu berrietan birkokatu zituzten.
* Japonian ainu eta ryukyuan kulturek jasan duten debekua eta diskriminazioa, baita beste eskualde kultura batzuek jasan dutena ere.
* "Lau Oldeen suntsipena" Txinako Herri Errepublikan Iraultza Kulturalaren garaian, non Guardia Gorriek herrialde osoko hainbat gune erlijioso, kultural eta historiko suntsitu zituzten, bereziki Beijingen eta Shandongeko Konfuzioren tenpluan.
* Kampuchea Demokratikoa (1975-1979), bereziki Kanbodiako Erresumarekiko (1953-1970) zein Khmer Errepublikarekiko (1970-1975) politikak.
* Vietnamgo Gerra amaitu ondoren bateratu berria zen Vietnam, batez ere Hego Vietnamekiko politikak.
* Sri Lankako tamilen aurkako jazarpena, Sri Lankako gerra zibilean, gobernuak bultzatutako garbiketa etniko kanpaina bat izan zen, eta gaur egun arte iraun du..
* Irakeko Estatu Islamikoa eta bere lurraldean indarrez jendea musulmana izatera behrtzea, baita antzinako asiriar, antzinako erromatar, yezidi eta kristau ondare guneak eta museoak suntsitzea ere.
* Uigurren aurkako jazarpena Txinan. Txinako musulman uigurren gutxiengoko milioi bat kide atxilotuak izan dira atxilotze masiboko eremuetan, eta "berreziketa kanpamenduetara" bidaltzen dituzte atxilotuak, haien pentsamendu politikoa, identitateak eta sinesmen erlijiosoak aldatzeko helburuarekin, "terrorismoaren aurkako" aitzakiarekin. Sateliteen arabera, Txinak bi dozena erlijio musulman baino gehiago suntsitu ditu.
* 1971ko Pakistango Gerra Zibilean eta Indiaren Zatiketan bengaliar hinduen aurkako jazarpena Pakistango gobernuak eta, ondoren, Bangladeshko gobernuak bultzatutako garbiketa etnikoko kanpaina izan zen, eta gaur egun arte iraun du, Bangladeshko islamizazioaren parte gisa.
* Israelek Gazako kultura-ondarea suntsitu zuen, eta Israelek nahita suntsitu zituen liburutegi, museo, meskita, eliza eta beste ondare-gune batzuk Gazako gerran.

### Ozeania 
* Australiako Belaunaldi Lapurtuak: arraza nahastutako haurrak familiei kentzen zizkieten eta misioetara eramaten zituzten.
* 1896. urtean, Estatu Batuek eskoletan ingelesaren erabilera derrigorrezkoa egiten zuen lege bat atera zuten Hawaiin, eta horrek Hawaiieraren erabileraren gainbehera ekarri zuen.

### Ipar Amerika 
* Estatu Batuetako herri indigenak.
** Ikerlariek  *«suizidio kulturala»* terminoa sortu dute herri indigenak, potentzia kolonialengandik behar zuten laguntza militarraren truke, beren kultura- eta erlijio-tradizioak uzten zituzten kasuei buruz hitz egiteko; nominalki, beren borondatez beren kultura alboratzen bazuten ere, kolonoek hitzarmenetan eskatzen zuten balditzetako bat izaten zen, batez ere, erlijio kontuetan. Esaterako, XVIII. mende hasierako aliantza, espainiarren eta seminolen artekoa, bertakoen bataioa baldintza gisa jasotzen zuen.
** Amerikar natiboen asimilazio kulturala Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Gerra amaitu eta gutxira hasi zen, George Washington eta Henry Knox bezalako defendatzaileak zituen politika.
** XIX. mendearen erdialdetik XX. mendearen hasiera arte, Estatu Batuek Ameriketako Estatu Batuetako Indigenentzako Barnetegiak ezarri zituzten, AEBko haur eta gazte natiboak kultura euroamerikarrean barneratzeko.
* Azteken Inperioaren espainiar konkista eta Yaki Gerrak.
** Historialari eta biografoen arabera, Azteken Inperioaren konkista espainiarrak azteken kultura suntsitzea eta espainiar kultura inposatzea ekarri zuen. Gai konplexua da, eta genozidio kulturala ote den etengabeko eztabaida eta interpretazio iturri da; espainiarrek azteken liburutegiak, artea eta beste kultura-artefaktu batzuk suntsitu baitzituzten, indigenen ezagutza eta tradizioak, baita haien hizkuntza, legeak eta ohiturak ere, biztanleria indigenaren gainean ezabatzea helburu zutelarik, hizkuntza, praktika kultural eta gizarte-egituren galera ekarriz. Bestalde, populazio indigenaren gainbehera dramatikoa eragin zutenak gaixotasunen, gerraren, gosearen eta bortxazko lana izan ziren batez ere. Porfirio Díazen diktadorearen gobernupean zegoen Mexikoko gobernua, yakien genozidioa gauzatu zuen. Yakiek erregimenaren aurkako altxatu ziren  5.000 pertsonekin, eta Mexikoko gobernuak yaki tribuak garaitu zituenean, pertsona horiek esklabo saldu zituen eta lan fisiko gogorrak egitera behartu zituzten, yakiak gaixotasunez, akiduraz edota gosez hil ziren arte.
* Kanadako herri indigenen genozidioa. 
** Kanadako Kanadako Egiaren eta Adiskidetzearen Batzordea (*Indian Residential Schools Truth and Reconciliation Commission*) lantaldeak ondorioztatu zuen Kanadako Indiakobarnetegi-eskola sistema genozidio kultural gisa deskriba daitekeela".
** 2015ean, Kanadako Auzitegi Goreneko Beverly McLachlin epaile nagusiak Pluralismorako Zentro Globalean (*Global Centre for Pluralism*) egindako hitzaldi batean adierazi zuen Kanadak herri indigenei emandako tratu historikoa genozidio kulturalaren saiakera bat izan zela, eta "Kanadako giza eskubideen erregistroko orbanik okerrena".

### Erdialdeko Amerika eta Hego Amerika 
Latinoamerikako kultura-arpilatzean, eskualdeko ondare ukigarri eta ukiezinaren % 60 galdu zen. Europako sei hizkuntzek mila hizkuntza indigena baino gehiago ordezkatu zituzten. "Mendebaldeko potentzia guztiek, Eliza katolikoaren parte-hartzearekin, lapurretan parte hartu zuten, eta tokiko kulturen nortasun-balioak deuseztatzen saiatu ziren, mendetasuna eragiteko", azaltzen du Fernando Baez Venezuelako saiakera-egileak, *El saqueo cultural de América Latina (Debate)* liburuan. Erlijiozko irudi eta tenplu asko suntsitu eta irudi eta eliza katolikoak ezarri ziren amerindiarren tokiko sinemenak desagerrarazteko.

Latinoamerikako historian genozidioaz hitz egitea, oro har, eztabaida sutsuak pizten ditu. Bestalde, genozidio kulturala baino, hilketak eta populazioaren kopuruaren gainbehera ikertu dira batez ere.

Ekuadorko Errepublikak 2009ko apirilaren 6an Genozidio kulturala bere arau orokorretan sartu egin zuen, eta urte bereko apirilaren 27an argitaratu zen Erregistro Ofizialaren Egunkarian, Genozidioari, Gizateriaren aurkako Krimenei eta Nazioarteko Zigor Auzitegiari buruzko Nazioarteko Konbentzioekin eta Hego Amerikako herrialdeko Zigor Kodearekin bat etorriz.

## Ikusi ere 
* Asimilazio kulturala
* Garbiketa etnikoa
* Gatazka etnikoa
* etnozentrismo
* etnozidio
* Hizkuntza-diskriminazioa
* Populazio-transferentzia

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Saldaña, Eduardo (2015) “Cuando el genocidio acaba con la cultura”
* Iglesias Vázquez, María del Ángel (2023) “Del genocidio cultural, etnocidio, limpieza étnica (y a la desnazificación)” *Estudios de Deusto, Revista de Derecho Público,* 71/1 2023ko urtarrila-ekaina. DOI: 
* Robles Ramos, David (2024) “El genocidio cultural. Su necesaria calificación en el derecho internacional”. *Revista Hispanoamericana de Derechos Humanos*, ISSN-e 2952-1882, 4, 9-33 or.
* Simon Brunfaut (2024-07-19) “Génocide culturel: s’attaquer à l’essence même d’un peuple” ''L'Echo''