Xi'an

'''Xi'an** (), Shaanxi probintzian dago. Hiriak guztira 5.905.000 biztanle ditu (2018) eta prefekturan 12 milioi inguru bizi dira. Guztira, 9.983 kilometro koadroko azalera du eta 5.400 biztanle/km2-ko dentsitatea.

Txinako hiri zaharrenetako bat da, mendetan zehar inperioko hiriburu izan zena. **Chang'an** eta **Xi'an''' izenak erabili izan zituen. Zetaren Bidearen hasiera puntua ere bazen. Qin Shi Huang lehen enperadorearen mausoleoa eta Terrakotazko armada ezaguna ere Xi'anen dago. Terrakotazko armada Gizateriaren Ondare izendatu du UNESCOk eta Xi'ango harresia izendatzeko eskaera ere egin da.

## Etimologia 
''Xi'an* izenak bi karaktere ditu "西安", "mendebaldeko bakea" esan nahi du.

Hasiera batean *Fenghao* izena zuen, Feng eta Hao hirien batuketaz sortu baitzen baina Han dinastiaren garaian *Chang'an* izena hartu zuen, "betiereko bakea". Hurrengo urteetan hainbat izen tartekatu zituen, *Daxing*, *Chang'an*, *Fengyuan*, *Anxi* eta *Jingzhao*. 1369 urtean *Xi'an* bihurtu zen eta ordutik izen honekin jarraitu du 1930 eta 1943 arteko *Xijing'' ("mendebaldeko hiria") izenaren salbuespenarekin.

## Historia 
Xi'an ingurua aspalditik populatua egon da. 1963 utean Latianeko gizakia (*Homo erectus lantianensis*) aurkitu zen Xi'andik 50 kilometro hegoaldera, eta duela 500.000 urte bizi izan zela datatu da. Aurrez 1953an *Banpo* izeneko herrixka neolitikoa aurkitu zen, duela 6.500 urte existitu izan zena.

### Antzinaroa 
K.a. XI mendean Zhou dinastiak bertan ezarri zuen Txinako hiriburua. Aurrez existitzen ziren Fengjing eta Haojing hiriak bateratu eta *Fenghao* izena eman zion. Gaur egungo Xi'anetik hego-mendebaldera kokaturik zegoen. K.a. 770 urtean hiriburua Luoyang-era aldatu zuten, Xi'anen giro politiko nahasia zelako.

### Aurreneko ''Chang'an'' 
Erreinu borrokalarien garaia bukatu berritan Qin dinastiak, Txina guztia batu zuenak, Xi'an iparraldean dagoen Xianyang hirian kokatu zuen hiriburua. K.a 202 urtean Han dinastiako lehenengo enperadorea zen Liu Bang-ek hiriburua Chang'an-en ezarri zuen. Changle jauregia (長樂宮, "Betiereko Zoriona") eraiki zuen Qin dinastiaren hiriburuaren hondarren gainean, eta bi urte beranduago Weiyang jauregia (未央宮, "Jauregi bukaezina") gaur egungo Xi'anen eremuan. Weiyang jauregia Lurrean inoiz eraiki den jauregi handiena izan zen, 4'8 kilometro koadroko azalera baitzuen. Konparazio batera Beijingo Hiri Debekatua baino 6'7 aldiz handiagoa zen edota Vatikano Hiria baino 11 aldiz handiagoa. Garai hartan eraiki zen Xi'ango hiriaren jatorrizko harresia ere, K.a. 194 urtean. 25'7 km-ko luzera zuen eta 12-16 metrotako lodiera oinarrian, eta 36 km2-ko azalera hartzen zuen bere barnean.

### Bigarren ''Chang'an'' 
Hainbat mende istilutsu pasa ondoren 582 urtean Sui dinastiak berriz lortu zuen Txina guztia batzea eta berriz ere Xi'an ingurua aukeratu zuten hiriburu izateko. *Daxing* izeneko hiria eraiki zuten bertan. 84 km2-ko azalera hartzen zuen eta hiru zatitan banatzen zen, Enperadorearen hiria, jauregia eta zibilen hiria. Munduko hiri handiena izan zen garai hartan. Hurrengo Tang dinastiak ''Chang'an'' izena ezarri zion berriz.

VII. mendean Xuanzang monje budista etorri zen eta sanskritozko idatzien itzulpenerako zentroa ireki zuen. Berak Indiatik ekarritako dokumentuak gordetzeko Antzar Basatiaren Pagoda Handia eraiki zuten, 64 metrotako altuera zuena. 707 urtean bigarren pagoda bat eraiki zen, Antzar Basatiaren Pagoda Txikia, 45 metroko altuera soilik zuena.

Xi'an Zetaren Bidearen ekialdeko helmuga izanik mundu guztiko merkatari eta bidaiariak etortzen ziren eta Tang enperadoreek 742 urtean meskita bat eraikitzeko agindua eman zuten. Ming eta Qing dinastiek meskita handitzen jarraitu zuten gaur egungo Xi'ango meskita handia osatu arte. Erlijioen mosaikoa osatzeko, 781 urtean Estela nestortarra eraiki zen, Txinako kristautasunaren 150 urtetako historia laburbiltzen duena.

Tang dinastia 904 urtean amaitu zen eta ''Chang'an* erabat suntsiturik gelditu zen. Hiritarrak Luoyangera joatera behartu zituzten, hiriburu berrira.

### *Xi'an'' 
Ming dinastia sortu zenean honek ere Xi'an aukeratu zuen bere hiriburua finkatzeko eta gaur egungo izena eman zion. Harresi berria eraiki zen 1370 urtean, aldaketa handirik izan gabe irauten duena. Laukizuzen perfektua osatzen du eta itzuli guztiak 11'9 km-tako luzera dauka. 12 metrotako altuera eta 15-18 metrotako lodiera ditu. Harresia guztia inguratuz putzu bat eraiki zuten. Harresi barruan 12 km2-ko azalera hartzen du hiriak.

## Geografia 
thumb|280px|Huaqing bainuetxea, Li mendiaren oinean.
Xi'an 400 metrotako altueran dagoen Guanzhong lautadaren erdian kokaturik dago, Shaanxi probintziaren hegoaldean. Zortzi ibai eta errekak zeharkatzen dutenez lurra aberatsa da. Hiritik 25 kilometro hegoaldera Li mendi sakratua dago (1.302 m), Qin mendilerroko hirugarren tontor garaiena da. Xi'an hiria Qin mendien eta Wei ibaiaren artean dagoen lautadan zabaltzen da. Loess goi-lautada ere nahiko gertu dauka, iparraldera.

### Kokapena 
Hiriaren mugakideak honakoak dira: Weinan, ipar-ekialdean; Xianyang, ipar-mendebaldean; Shangluo, hego-ekialdean; Ankang, hegoaldean; Hanzhong hego-mendebaldean; eta Baoji, mendebaldean.

## Klima 
## Banaketa administratiboa 
thumb|350px|Xi'ango barruti eta konderrien mapa.
Bederatzi barruti eta lau konderrik otsatzen dute azpiprobintzia mailako Xian hiria eta erdiguneko barrutiak honakoak dira:

* Beilin Barrutia (碑林区)
* Yanta Barrutia (雁塔区)
* Weiyang Barrutia (未央区)
* Baqiao Barrutia (灞桥区)
* Xincheng Barrutia (新城区)
* Lianhu Barrutia (莲湖区)

Erdigunearen inguruan, honako barruti eta konderriak daude:

* Chang'an Barrutia (长安区)
* Yanliang Barrutia (阎良区)
* Lintong Barrutia (临潼区)
* Lantian Konderria (蓝田县)
* Zhouzhi Konderria (周至县)
* Hu Konderria (户县)
* Gaoling Konderria (高陵县)

## Azpiegiturak 
[thumb|280px|Erdiguneko etorbide nagusietako baten ikuspegia, barrenean [Kanpaiaren dorrea (Xi'an)|Kanpaiaren dorrea.]]

### Aireportua 
Xi'an Xianyang Nazioarteko Aireportua Txina ipar-mendebaldeko aireportu handiena da. 1991 urtean eraiki zen eta 2018an 44 milioi bidaiarik erabili zuten. Xi'an hiriaren erdigunetik 41 kilometro ipar-ekialdera kokaturik dago.

### Trena 
2010eko otsailaren 6an, Xi'an eta Zhengzhou hirien arteko abiadura handiko trena zabaldu zen. Eraikitze lanak bost urte lehenago hasi ziren eta ordutik bi hirien arteko bidaia denbora sei ordutik 108 minutura murriztu da. Linea 456,64 kilometro luze da eta batez besteko abiadura 350 kilometro ordukoa da.

### Metroa 
Aurrenekolinea 2011ko irailaren 28an eraiki zen eta dagoeneko 6 linea ditu. 251'8 kilometrotako luzera hartzen du eta 200 geltokitik gora ditu.

## Kultura 
Xi'ango kulturaren jatorria munduko zibilizazio goiztiarrenetako batean dago, Guanzhong Ren (关中人) kulturan hain zuzen ere. Honen adibide da Qiniang opera (乱弹). Milaka urte dituen tradizioa dela esaten da eta Shaanxi eta Gansu probintzietako nekazal eremuetan sorturiko melodiak interpretatzen dira.

Musika eta zinema garaikideak ere indar handia du Xi'anen. Zhang Yimou zinema zuzendaria mundu mailan ezaguna egin zen *Basarto gorria*, *Eseki ezazu goian linterna gorri handia*, *Arraun Egin amamaren zubiraino* edota *Bat gutxiago ere ez* filmeekin eta sari garrantzitsuak irabazi izan ditu.

## Erlijioa 
thumb|280px|Yansheng tenplu taoista.
Xi'ango erlijio nagusia Txinatar erlijio tradizionala da eta Taoismoaren eskola ugari ere badaude. Eskola ezagunenak *Hiriko urrezko tenplua* eta *Konfuzioren tenplua* dira. Budismoak ere presentzia handia du eta eskola txinatar zein tibetarrak aurkitzen dira.

Zetaren Bideak mendebaldetik erlijio berriak ekarri zituen. 635 urtean Alopen izeneko siriarra iritsi zen, aurreneko misiolari kristaua eta Xi'anen komunitate bat sortu zuen.

Bide beretik islamdarrak ere iritsi ziren eta komunitate zabala osatu zutela ikusita Tang dinastiako Gaozong enperadoreak 651 urtean ofizialki baimendu zuen islamaren praktika. 742. urtean Xi'ango meskita handia eraiki zen, Txinan dagoenik eta handiena da. Gaur egun Xi'anen 50.000 Hui musulman daudela estimatzen da, gehienak meskitaren inguruan dagoen auzoan kokatzen dira.

## Ondasun nabarmenak 
* Qin Shi Huangen Mausoleoa eta Terrakotazko armada (Gizateriaren Ondarea)
* Xi'ango harresia (Gizateriaren Ondarea izateko eskaera)
* Daming jauregia
* Antzar Basatiaren Pagoda Handia eta Pagoda Txikia
* Kanpaiaren dorrea eta Danborraren dorrea
* Xi'ango meskita handia
* Shaanxiko Historia Museoa
* Estelen basoa
* Li mendia
* Banpo (Neolito garaiko herrixka)

## Iruditegia 

Irudi:Xian guerreros terracota general.JPG|**Qin Shi Huangen Mausoleoa**.
Irudi:Xian guerreros terracota detalle.JPG|**Terrakotazko armada**.
Irudi:XiAn CityWall DiLou.jpg|'''Xi'ango harresia**.
Irudi:Porte sud nuit 25 jan 12 Sidahmed - panoramio.jpg|**Xi'ango harresiaren''' hegoaldeko atea.
Irudi:Reconstructed_Danfeng_Men.jpg|Daming jauregia.
Irudi:ChinaTrip2005-110.jpg|Antzar Basatiaren Pagoda Handia.
Irudi:Xi'anwildgoosepagoda2.JPG|Antzar Basatiaren Pagoda Txikia.
Irudi:Bell tower xi'an 2013.JPG|Kanpaiaren dorrea.
Irudi:Xi'an - Věž bubnů - panoramio.jpg|Danborraren dorrea.
Irudi:1 great mosque xian 2011.JPG|Xi'ango meskita handia.
Irudi:Shaanxi History Museum 2.JPG|Shaanxiko Historia Museoa.
Irudi:Xi'anviewpic9.jpg|Estelen basoaren sarrera.
Irudi:Muslim Quarter Xi'an China.jpg|Auzo musulmana.
Irudi:St. Francis cathedral of Xi'an 1.jpg|San Frantzisko katedrala.

## Xi'andar ezagunak 
[thumb|200px|[Zhang Yimou zinema zuzendaria.]]
* **Txinako 26 enperadore**
* Sengzhao (384-417?), filosofo budista
* Yan Liben (600-673), arkitektoa, margolaria eta politikaria
* Gautama Siddha (VIII. mendea), astronomoa eta astrologoa
* Yan Zhenqing (709-785), kaligrafoa
* Zhang Xuan (713-755), margolaria
* Du Mu (803-852), poeta
* Guan Tong (906-960), margolaria
* Sun-Yung Alice Chang (1948- ), matematikaria
* Zhang Yimou (1950- ), zinema zuzendaria
* Qin Kai (1986- ), tranpolin jauzian txapeldun olinpikoa (birritan) eta munduko txapelduna (7 aldiz)
* Zhang Hongtao (1986- ), ginmasta, munduko txapelduna
* Guo Wenjun (1984- ), tiroketa kirolaria, txapeldun olinpikoa birritan
* Jing Ruixue (1988- ), borrokalaria, munduko txapelduna birritan
* Jing Tian (1988- ), aktoresa
* Xiao Wen Ju (1989- ), modeloa
* Zheng Saisai (19954- ), tenislaria
* Li Yitong (1995- ), abeslaria
* Si Yajie (1998- ), tranpolin jauzian munduko txapelduna hirutan

## Hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Shaanxi probintziaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Xi'ango gobernuaren webgunea.
*  Xi'ango gerlariei buruzko artikulua ARGIAn