Intsektu

**Intsektuak** (latinez: *Insecta*, «erditik moztua»), **zomorro** ere deituak, animalia klase nagusi bat da, artropodoen filumaren barruan. Guztiek bi antena dituzte; hiru hanka pare, eta bi hegal pare (nahiz eta batzuetan horiek galdu diren).

Ezagutzen den ordenarik handiena da, 950.000 espezie baino gehiagorekin eta beste animalia talde guztiak batuta baino espezie gehiago dira. Estimazio batzuek 30 milioi espezie ezezagun daudela diote, potentzialki munduko bizi formen % 90 izango liratekeenak. Beste ikerketa batzuek, berriz, kopuru hori 6 eta 10 milioi artean dagoela diote. Intsektuak mundu osoko klima eta giro ezberdinetan daude, nahiz eta oso gutxi diren ozeanoetan bizitzeko moldatu diren espezieak. Gutxi gorabehera deskribatu dira: 5.000 odonato, 20.000 ortoptero, 120.000 lepidoptero, 120.000 diptero, 9.200 dictioptero, 5,200 ptiraptero, 1.900 sifonaptero, 82.000 hemiptero, 350.000 koleoptero eta 110.000 himenoptero. Intsektuen bioaniztasuna, ordea, azkar ari da gutxitzen. Intsektu-espezieen %&nbsp;40 baino gehiago desagertzeko arriskuan daude. Lepidopteroak, himenopteroak eta koleopteroak dira beherakada horren kaltetu nagusiak.

Gainera, intsektuak oso ugariak dira, askotarikoak izateaz gain. Kalkuluen arabera, 200 milioi intsektu daude gizaki bakoitzeko. Inurritegi batzuetan, 20 milioi ale daudela kalkulatzen da. Lurrean, osotara, 1015 inurri daudela uste da. Amazoniako oihanean, 60.000 espezie inguru daudela kalkulatzen da, eta 3.2 × 108 banako hektareako. Gizaki bakoitzeko, berrehun milioi intsektu daudela kalkulatzen da.

Lurreko artropodoak, hala nola ehunzangoak, milazangoak (Myriapoda), armiarmak, eskorpioiak (Kelizeratu) eta hezetasun-kotxinillak (Krustazeo), intsektuekin nahasten dira maiz, antzeko gorputz-egiturak dituztelako, baina erraz bereiz daitezke, bada, intsektuek hiru hanka-pare eta bi hegal-pare baitituzte; eskorpioi eta armiarmek, berriz, lau pare dituzte, eta ez dute antenarik. Hezetasun-zomorroek zazpi hanka pare dituzte, eta kiribildu egin daitezke; ehunzangoek eta milazangoek hanka-pare asko dituzte. Gainera, insektuez ez bezala, azken horiek ezin dute hegan egin.

Intsektuak ikertzen dituen zientzia entomologia da.

## Egitura 
Intsektuen gorputza tagma deituriko eta ondo bereizitako hiru atalez osotua da: burua, toraxa eta abdomena, exoeskeleto batez ondo estalita.
[thumb|200px|eskuinera|Intsektu baten kanpoko morfologia erakusteko [kakalardo baten diagrama bizkarraldeko ikuspegian. Erreferentziak: A: Burua, B: Toraxa, C: Sabelaldea; 1: Antena, 2: Masailezurra; 3: *Labrum*a; 4: Maxilarreko palpoa; 5: Klipeoa, 6: Kopeta; 7: Erpina; 8: Pronotoa; 9: Eskuteloa; 10: Elitroak (lehen hego parea); 11: Sabelaldea; 12: Estigma; 13, 14 eta 15: Hankak (aurreko, erdiko eta atzeko bikoteak).]]

### Exoeskeletoa
Exoeskeletoa edo ektoeskeletoa intsektuen eta gainerako artropodoen gorputz osoa estaltzen duen kanpo-eskeletoa da; tegumentu-sistema ere esaten zaio. Intsektuetan, geruza-segida batek osatzen du; barnetik kanporantz, hauek dira: mintz basala,]] epidermisa edo hipodermisa, eta kutikula; zelula-geruza bakarra epidermisa da; gainerakoek ez dute zelularik, eta honako substantzia hauetako batzuek osatzen dute: kitina, artropodina, esklerotina, argizaria eta melanina. Osagai zurrunak, esklerotinak, hainbat funtzio betetzen ditu, besteak beste, intsektuaren babes mekaniko eta muskulu eskeletikoen laguntza, endoeskeleto deritzonaren bidez; lehorreko intsektuetan, exoeskeletoak hesi gisa ere jokatzen du, barneko ura ez lehortzeko edo ez galtzeko. Exoeskeletoa duela 550 milioi urte inguru agertu zen lehen aldiz erregistro fosilean, eta bere bilakaera kritikoa izan da artropodoek Kanbriarretik hona egin duten erradiazio moldakorrerako eta planetako ia Txoko ekologiko guztiak bereganatzeko.

### Burua 
Buruko sei metameroak erabat esklerotikoak dira, kapsula zefalikoa eratu delarik. Buruan, begiak, antenak eta aho aparatua dira elementu nagusiak.
thumb|250px|Intsektuen aho-piezen egitura eta eboluzio ezberdinak. A: mastekatzailea, B: ebakitzaile-zupatzailea, C: espiritrompa, D: ziztatzaile-zupatzailea. (gorriz): labroa, (berdez): barailak, (horia): maxilak, (urdina): ezpaina, (urdin iluna): hipofaringea.
Orokorrean, begi konposatuak ditu lateralki, pare bat. Begi konposatuetako bakoitza, omatidio anitzez osatua da, omatidio bakoitza lente bat litzatekeelarik. Begi konposatu pareaz gain, intsektu batzuek hiru ozelo dortsal izaten dituzte lagungarri. Ozelo dortsal horiek buruaren gainaldean egon ohi dira, eta begi sinpletzat har daitezke.

Antenak sentimen-organo dira, batez ere ukimen, usaimen edo oreka-organoak. Entzumen gaitasunak ere ukan ditzakete. Artikulatu eta muskulatuak direnez, atxikitzeko ere erabil ditzakete, hein batean.

Aho-piezak dira buruko parterik aldakorrenak, nahiz eta kasu guztietan hiru apendize-pare diren: baraila-pare bat, maxila-pare bat eta bigarren maxila-parearen fusioz itxuratutako behe-ezpaina. Aho-piezen garapen-maila eta forma intsektuaren elikadura-motarekin erlazionaturik daude, eta, batzuetan, funtzionalak ez direnez enuldu egin dira, baita guztiz atrofiatu ere. Oro har, aho-aparatuak oinarrizko hiru eratakoak izan daitezke, hainbat modifikazio eta bitartekari badaude ere: aho-aparatu mastekatzailea (matxinsalto, kilker eta kakalardoetan); mastekatzaile-miazkatzailea (erle eta liztorretan); ziztatzaile-zupatzailea (eltxo eta arkakusoetan esaterako); ebakitzaile-zupatzailea (ezpara eta mandeulietan;, zupatzailea (eulietan); miazkatzaile-zupatzailea (tximeletetan). Elkarrekin bizi dira oso antolatuta dauden eta genetikoki antzekoak diren kolonia handietan, eta, kasu batzuetan, super-organismotzat hartzen dira. Esaten da etxeko erlea dela komunikazio-sinbolo abstraktuen sistema bat garatu duen ornogabe bakarra, non portaera bat inguruneari buruzko informazio espezifiko bat irudikatzeko eta transmititzeko erabiltzen den. Erlearen dantza izeneko komunikazio sistema horretan, erle dantzariaren kokapenaren angeluak eguzkiarekiko norabidea adierazten du, eta dantzaren iraupenak loreen elikagai-iturriarekiko distantzia.

Erlastarren komunikazio sistema ez da etxeko erlearena bezain aurreratua, baina berek ere badituzte komunikatzeko era. Adibidez, *Bombus terrestris*ek, lore ezezagunen multzo bat bisitatzen duenean, azkarrago ikasten du loreak nola manipulatu espezieko kide bat lore horietan bazkatzen ikusten badu.

Habietan edo kolonietan bizi diren intsektuek baino ez dute orientazio espazialerako edo nabigazio finerako benetako gaitasuna. Horri esker, beren habiara itzul daitezke, zeina, hainbat kilometroko bidaiaren ondoren, gainerako kideen antzeko habia-multzoko beste askotatik milimetro gutxi batzuetara egon daitekeen. Filopatria deritzon fenomenoan, hibernatzen duten edo sorgorraldi bat pasatzen duten intsektuek leku jakin bat gogoratzeko gaitasuna erakusten dute nahiz azken aldiz ikusi zutenetik urtebete igaro. Intsektu batzuek distantzia luzeak emigratzen dituzte beste eskualde geografiko batzuetara urte-sasoia aldatzean (adibidez, monarka tximeleta.

Hemipteroko hainbat familiak gurasoen zaintza praktikatzen duten ordezkariak dituzte. Hori Pentatomoidea superfamiliako zimitz batzuetan ikusten da, non ama arrautzekin egoten den eta gero ninfekin. Belostomatidae familian, ninfak azaleratu arte, arrautzak bizkarrean eramaten dituena arra da; hau da, aitaren zaintza da.

Hiru intsektu-taldek zaintzan bi gurasoak aritzen diren espezieak dituzte; hau da, bi gurasoek zaintzen dute kumea: Blattodea, Coleoptera eta Hymenoptera. Blattodeako Blaberidae familian, guraso biek trofalaxi bidez elikatzen dituzte ninfak, jariakinak eta janaria ahoz aho transmitituz. Coleopteran, Scarabaeidae familiako kakalardo pilotagileek gorozki-pilota bat prestatzen dute kumeak hazteko, eta bertan  gelditzen dira. Kakalardo ehorzle (Nicrophorus eta Silphidae familiako beste batzuk) sarraskia ematen dio kumeari. Hymenopterako Sphecidae familiako kide batzuen artean, *Polistes* kasu, arrek habia zaintzen, eta babesten dute.

## Ugalketa 
Intsektuen gehiengoa gonokoristikoa da; hau da, arrak eta emeak daude. Normalean, sexuala da ugalketa, eta obiparismo bidezkoa. Ernalketa barnekoa da beti, espermaren transferentzia zuzena zein zeharkakoa izan daitekeen arren; gorteatzeren bat egoten da sarri askotan: kilimusi sinpleak, eztei-hegaldia edo beste.

Garapen enbrionarioa beteta, arrautzatik irtendako intsektua ale helduarekiko ezberdina izan ohi da, ez soilik tamaina eta ahalmen ugaltzailearen gabezia direla-eta, baizik eta beste anitz berezitasunengatik, morfologikoak zein trofiko edo ekologikoak. Garapen enbrionarioaren ondorengoa, arrautzatiko eklosiotik ahalmen ugaltzailearen lorpenera arteko epeari deritzo. Garapen enbrionarioaren ondoren, intsektuek zenbait muda jasaten dituzte hazteko, eta ondoz ondoko aldaketak pairatzen dituzte, zeintzuen multzoa metamorfosi terminoaz izendatu baita. Intsektuen heldua (imagoa) ugal aparatua guztiz garatuta edukitzearren bereizten da eta bai, kasua denean, hegoen presentziaz ere. Eklosioaren eta heldua sortuko duen azken mudaren artean, zenbait estadio (muda biren arteko epeari esaten zaio estadio) tartekatzen dira.

## Intsektizidak 
* Fosforodun intsektizida.
* Intsektizida sistemikoa.
* Irensteko intsektizida.
* Klorodun intsektizida. 
* Ukipen-intsektizida.

## Fosilen erregistroa 
[thumb|[Kakalardo|Coleoptera fósildua (Buprestidae).]]
[thumb|[anbar|anbarrean fosildutako intsektuak.]]
Ezagutzen diren lehen hexapodak *Rhyniella* collembola eta *Rhyniognatha* intsektua Behe Devoniarrekoak dira (duela 400 milioi urte inguru); lehenengoa, nahiko espezie eratorria da, eta gaur egungo Isotomidae eta Neanuridae multzoen antzekoa da; ez dago argi *Rhyniognatha*ren egoera, nahiz baraila dikondiloak dituen, monuro, tisanuro eta pterigoten barailen antzekoak. Behe Devoniarrekoak dira, halaber, archaeognatha baten arrastoak. *Gaspea palaeoentognatha*.

Baina intsektuen hasierako dibertsifikazioa askoz lehenago gertatu bide zen, Siluriarrean, beharbada; Fosildutako hegorik zaharrenak Karboniferokoak dira, baina *Rhyniognatha*k hegoak izan zitzakeela zantzuak daudenez, intsektu hegadunen erradiazioa (Pterygota) Devoniarrean gertatu bide zen.

Lehenengo pterigotak (intsektu hegodunak) Karboniferoaren hasieran agertu ziren. Karbonifero ertainean, dagoeneko, intsektu ugari zegoen, ezin hobeto bereizita daude gutxienez 11 ordenatan, eta, horien artean, nabarmentzekoak dira Palaeodictyoptera†, Diaphanopterodea† eta Megasecoptera†, gaur egungo odonatuak gogorarazten dituztenak eta, kasu batzuetan, 75 cm-ko tamaina izan zutenak, eta Ephemeropterak, 45 cm-ko tamaina izatera iritsi zirenak eta gaur egungo ordezkariak dituztenak, askoz txikiagoak.

Goi Karboniferoan eta Behe Permiarrean, lurreko artropodo handiak agertzen dira erregistro fosilean (70 cm baino gehiagoko protodonatoak; 50 cm baino gehiagoko armiarmak, eta 1 m baino gehiagoko miriapodoak).​ Graham et *al*-en arabera, garai hartan, atmosferako oxigeno-maila egungoa baino askoz handiagoa zelako gertatzen da hori (%&nbsp;35 inguru; gaur egungo, %&nbsp;21aren aldean); balio hain altu horrek artropodoen erraldoitasuna erraztu zuen trakea-sistemaren tamaina handitu daitekeelako.

Intsektuek eragin txikia izan zuten Kretazeo-Zenozoikoko iraungipen masiboan (dinosauroak eta beste izaki asko suntsitu zituena); horrela, Zenozoikoko entomofauna gaur egungo familiek osatzen dute, batez ere, duela 100 milioi urte bezala (% 84). Jurasikoan eta aurreko garaietan, intsektu-faunaren dibertsitate handiena da gaur egun desagertutako familiena.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Arnett, R. H. Jr. (2000) 2. ed., *American insects*. CRC Press, Boca Raton, Londres, New York, Washington, D. C. ISBN 0-8493-0212-9.
* Barrientos, J. A. (ed.), 2004. *Curso práctico de entomología*. Asociación Española de Entomología, Alicante, 947 pp. ISBN 84-490-2383-1.
* Borror, D. J., DeLong, D. M., Triplehorn, C. A.(1976) 4. ed., *An introduction to the study of insects*. Holt, Rinehart and Winston. New York, Chicago. ISBN 0-03-088406-3.
* Coronado, R. y Márquez, A. 1972. *Introducción a la entomología*. Editorial Limusa-Wiley.
* Hickman, C. P., Ober, W. C. & Garrison, C. W., 2006. *Principios integrales de zoología*, 13. ed., McGraw-Hill-Interamericana, Madrid (etc.), XVIII+1022 pp. ISBN 84-481-4528-3.
* * Martul, C. 1986. *Ciencias Naturales: Zoología y Ecología*. Ediciones Ingelek, S.A.
* Naumann, I. D. (ed,), 1985. *The Insects of Australia*. Cornell University Press. NY.
* Nieto Nafria, J. M. y Mier Durante, M. P. 1985. *Tratado de entomología*. Ediciones Omega. Barcelona.
* Osuna, E. 1995. *Morfología del exoesqueleto de los insectos*. Volumen I y II. CDCH. Universidad Central de Venezuela.
* Wigglesworth, V. B. 1974. *Insect Physiology*, 7.ª ed. Chapman and Hall, Londres.
* Aburame, S. 2009. *Insects and humans*, Fire Editions, Konoha.

## Kanpo loturak 
*  Insectclopedia