open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Margarete von Wrangell

**Margarethe Mathilde von Wrangell**, 1928aren ondoren, **Andronikow printzesa**, ezkongabetan, **Baronesa von Wrangell** (Mosku, 1877ko urtarrilaren 7a - Hohenheim, 1932ko martxoaren 21a), Baltikoko alemaniar agronomoa izan zen, eta Alemaniako unibertsitate bateko lehen irakasle titularra.

## Ibilbidea 
Alemaniako Wrangel etxe noble baltikoan jaioa, haurtzaroa Moskun, Ufan eta Revalen (gaur egun Tallinn) eman zuen eta azken hiri horretako neskato alemaniarrentzako eskola batera joan zen. 1894an irakaskuntzarako gaitasun azterketa ohorez gainditu ondoren, zientzietako eskola partikularrak eman zituen hainbat urtez. Ipuinak pintatu eta idazteaz ere arduratu zen. 1903an Greifswaldeko Unibertsitatean botanikako ikastaro batera joateak inflexio-puntu bat sortu zuen bere bizitzan. 1904ko udaberritik aurrera, Natura-Zientziak ikasi zituen Leipzigen eta Tübingen, eta 1909an, kimikako doktoretza lortu zuen Tübingeko unibertsitatean summa cum laude. Doktore-tesiaren gaia "*Azido formil-glutakonikoaren esterraren eta bere bromo-deribatuen isomerismoa*" izan zen.

## Ikerketa 
1918ko udatik aurrera, von Wrangellek Hohenheimgo Nekazaritza Ikerketarako Estazioan lan egin zuen, eta 1920tik aurrera departamentuko buru izan zen. Bere lehen esperimentu zientifikoak fosforoak lurrean zuen portaeran oinarritu ziren. 1920an, Hohenheimgo Nekazaritza Unibertsitateko gaikuntza azido fosforikoaren xurgapenari eta lurzoruaren erreakzioei buruzko tesi batekin osatu zuen. 1923an, Hohenheimeko Landare Nutrizioko irakasle titular izendatu zuten.
* 1997an, Baden-Wurtembergeko Zientzia Ministerioak *Margarete von Wrangell Emakumeak Gaitzeko Programa* jarri zuen abian. Programa horrek emakume zientzialari kualifikatuak gaitzea sustatzen du.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Mayer, Adolf (1932). "Margarete von Wrangell, Fürstin Andronikof. ? 31. März 1932 zu Stuttgart". *Die Naturwissenschaften*. **20** (19): 322–324. Bibcode:1932NW.....20..322M. doi:10.1007/BF01504626. S2CID 32182755.
* Schwarzl, Sonja M.; Wunderlich, Wiebke (2001). "Zum Beispiel: Margarete von Wrangell". *Nachrichten aus der Chemie*. **49** (6): 824–825. doi:10.1002/nadc.20010490628.
* Naujoks, E.; Du Prez, FE; Espeel, P; Hawker, CJ; Junkers, T; Schlaad, H; Van Camp, W (1937). "Margarethe von Wrangell. Das Leben einer Frau. 1876-1932. Aus Tagebüchern, Briefen und Erinnerungen dargestellt von Fürst Wladimir Andronikow. 383 S. Mit 17 Bildern. Verlag Albert Langen/Georg Müller, München 1935. Preis geb. RM. 8,50". *Angewandte Chemie*. **50** (1): 60. Bibcode:1937AngCh..50...60N. doi:10.1002/ange.19370500120.

## Kanpo estekak
Zianohidrina

Kimika organikoan **zianohidrinak** funtzio-talde bat da, zeinetan ziano talde bat eta hidroxilo talde bat karbono-atomo berari lotuta dauden. Zianohidrinen formula orokorra R2C(OH)CN da. non R = H, alkilo edo ariloa den.
thumb|Zianohidrinen egitura orokorra
Industria kimikoan zianohidrinak azido karboxilikoen eta zenbait aminoazidoren perkurtsoreak dira. Guztietan ezagunena azetona zianohidrina da, metil metakrilatoa, poli(metil metakrilato)aren monomeroa, sintetizatzeko usatzen baita.

Naturan mandelonitrilo zianohidrina [C6H5CH(OH)CN], zenbait fruituren hezurretan aurki daiteke.

## Sintesia 
Zianohidrinak sintetiza daitezke zetona edo aldehido bat hidrogeno zianuroz erreakzionaraiziz zianuro alkalino bat, sodio zianuroa etsenplurako, katalizatzaile gisa usatuz.

RR'C=O + HCN ->[NaCN] RR'C(OH)CN

Zianohidrinak presta daitezke ere sulfitoak zianuroz tratatuta.

420x420px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antemiolo

**Antemiolo** (471n hila)  Antemio Mendebaldeko Erromatar Inperioko Enperadorea (467 – 472) eta Ekialdeko Erromatar Inperioko Martziano enperadorearen alaba, Martzia Eufemiaren semea zen.

## Izena 
Bere benetazko izena, bere aitarena bezala, **Antemio** zen (latinez: *Anthemius*). Bere aitarekin ezberdintzeko **Antemiolo** ezizena jaso zuen, "Antemio txikia". -*olus* atzizkia "txiki" esan nahi du. 

## Bizitza 
Bere bizitza *511ko Chronica Gallicatik* bakarrik ezagutzen da. Enperadore bihurtu ostean bere aitak Galiara bidali zuen armada indartsu batekin, hiru jeneralekin batera: Torisario, Everdingo eta Hermiano, bisigodoei aurre egiteko asmoz, orduan Proventza okupatu eta Auvernia konkistatuko zutela mehatxatuz. Euriko errege bisigodoak Antemiolo eta bere jeneralak Arlesetik gertu garaitu zituen eta laurek guduan hil ziren. *Chronica*-k, 649. sarreran, honela dio:

*Chronica-*ren arabera gertaera Eurikoren tronuratzearen (467) eta Antemio eta Rizimeroren arteko gerraren (471 – 472) artean kokatzen da. Bere heriotzaren data zertxobait gehiago zehaztu daiteke. 468 eta 471 artean Antemio enperadoreak bisigodoak Galiatik kanporatzen saiatu zuen. Garai hartan Riothamo britaniarrak gidatutako armada bat garaitua izan baitzen Déolsetik gertu. Ez da ezinezkoa Antemioloren armada Riothamo indartzera bidalia izatea eta Eurikok, aldi berean, bi indarrak garaitu izana, 470 edo 471 urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daqin

**Daqin** edo **Da Qin**, txineraz 大秦, pinyineraz *Dàqín*, Antzinako Txinan Erromatar Inperioak jasotako izendapena da. Literalki "Quin Handia" edanahi du, Txinatar Inperioaren lehen leinua izandako Qin dinastiari aipamen eginez.

K.o. II. mendetik aurrera Zetaren Bidea irekitzean, txinatarrei Erromatar Inperioa Txinatar Inperiotik zetorrela pentsatzea gogokoa zuten.
Agricola (Avitoren semea)

**Agricola** (floruit 466 - 485) Arverniar jatorrizko noble bat eta Mendebaldeko Erromatar Inperioko Avito enperadorearen semea izan zen.

## Bizitza 
Agricola Avitoren semea zen, eta, beraz, Ekdizio eta Papianillaren anaia. Bere aitona 421ean kontsul izandako Agricola izan zen ziurrenik. Agricolak Sidonio Apollinaris poeta, Papianilarekin ezkondu zena, eta Rurizio Limogesekoa, aitaginarreba, zituen ahaide. Ezkondu eta seme bat izan zuen, Partenio; honek zenbait seme izan zituen. Sidonio Apollinarisek bidalitako bi gutun kontserbatzen dira (Epistolak I.2, 453/466; II.12, 469 urtea baino lehen), eta beste bat Ruriziok bidalitakoa (II.32, 485/506).

*Vir Illustris* mailakoa zen. Rurizioren gutuna jaso zuenean apaiztu berria zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inese Pabērza

**Inese Pabērza** (Riga, 1955eko apirilaren 22a – 2025eko urtarrilaren 13a) letoniar abeslari eta aktorea izan zen.

## Bizitza 
Inese Pabērza Rigan jaio zen 1955eko apirilaren 22an. 1971n Menuets taldeko bakarlari bihurtu zen, eta hurrengo urtean Liepājas dzintars jaialdian parte hartu zuen.

Letoniako Kontserbatorioko Zuzendaritza eta Antzezpen Fakultatean ikasi zuen Māra Ķimeleren eskutik eta 1978an graduatu zen.

Pertsonaia liriko eta emozionalak antzeztu zituen batez ere: Emakume fosforikoa (Vladimir Maiakovski, *Pirts*, 1978), Sēlija Duka (Jene Heltaji, *Mēmais bruņinieks*, 1979), Leksīte (Mārtiņš Zīverts, *Ķīnas vāze*, 1988), Elīna (Ingmar Bergman, *Rudens sonāte*, 1996). 1984az geroztik, zineman ere aritu zen.

1998an Menuets taldeko historiaren inguruko liburu bat idatzi zuen, *Menuets: savējiem — kas bija, ir un būs…* izenburua zuena.

Letonian hil zen 2025eko urtarrilaren 13an, 69 urte zituela.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Renato Profuturo Frigerido

**Renato Profuturo Frigerido** (latinez: *Renatus Profuturus Frigeridus*) Antzinaro Berantiarreko historialari erromatarra izan zen, V. mendearen bigarren erdian bizi izan zena, hunoen inbasioen ondorengo garaian. Bere obra 454 urtean amaitzen zen, hunoen garailea izan zen Flavio Aezioren heriotzarekin.

Historiak (*Historiae*) izeneko lana idatzi zuen, latinez, gutxienez hamabi liburu hartzen zuena. Lanaren kopiak ez dira egunera iritsi; hala ere, Gregorio Tourskoa gotzainaren lanari esker ezagutzen da, berak luze eta zeharo mende bat geroago aipatzen baitu bere *Frankoen Historia* lanean.

Lehen aipua (*Frankoen historia*, II, 8) Aezio jeneralaren irudiaren ingurukoa da. Panegiriko baten moduan idatzita dago. Are gehiago, aipu honek, Merobaudesen panegirikoarekin batera, latinezko literaturan "ereduen" erabilera bistaratzen dute.

Profuturo Frigerido ia ziur kristaua zen. Bere obra, Sulpizio Alexandroren *Historia* galduarekin batera, Gregorio Touskoaren iturrietako bat izan zen. Iturri garrantzitsua da frankoen historia goiztiarrerako eta, bereziki, Mendebaldeko Erromatar Inperioak V. mendearen lehen erdian jasan zituen gertaeretarako. Bi obra horiek tradizio historiko klasikoaren barruan kokatzen dira, eta Gregorio Tourskoa tradizio horren zatitzat hartzen den ala ez, Antzinate Berantiarraren azken fasea edo azken-aurrekoa markatzen dute (Amiano Martzelinoren obra nagusiak bezala).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nathan Deakes

**Nathan Deakes** (Geelong, 1977ko abuztuaren 17a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaye Dell

**Gaye Dell** (1948ko urriaren 22a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Schlei

**Schlei**,  edo * Slesvig Fjord*, Alemaniako iparraldean dagoen eta Baltiko itsasoan dagoen fiordo bat da, Jutlandia penintsularen hegoaldean eta Schleswig-Holstein estatuan.

40 kilometro luze ditu, lur lehorrean 20 kilometro barneratuz, kostaldeko Kappeln eta Arnis udalerrietatik hasi eta barnealdeko Schleswig hiriraino.
Peveril gaztelua

**Peveril gaztelua**, baita **Castleton gaztelua** eta **Peak gaztelua** deitua ere, Ingalaterrako Castleton udalerriaren gain dagoen gaztelu bat da, Derbyshire konderrian.

1066ko Ingalaterrako normandiar konkistaren garaian eraiki zen eta Domesday liburua liburuan lehenbizikoz aipatzen da.
Buckland (Oxfordshire)

**Buckland**, Ingalaterrako erdialdean dagoen udalerri bat da, Oxfordshire konderrian.

2011n 588 biztanle zituen.
Dorchester on Thames

'''''', Ingalaterrako erdialdean dagoen herri bat da, Oxfordshire konderrian.

2011n 992 biztanle zituen.
La isla de las tentaciones

**La isla de las tentaciones** espainiar telerrealitate-saioa da, Cuarzo Produccionesek ekoitzia eta Telecincon igorria 2020ko urtarrilaren 9tik aurrera. Estatu Batuetako *Temptation Island* saioaren formatuan oinarritua dago, mundu mailan arrakastatsua.

## Formatua 
Bost bikote Dominikar Errepublikako leku xarmagarri batera doaz beren amodio-erlazioa probatzeko asmotan, banandutako bi luxuzko herrixkatan oporraldia igarotzen duten bitartean, *tentatzaile* deituriko neska-mutil ezkongabeek inguratuta.

Esperientzian zehar, parte-hartzaileak hainbatetan biltzen dira suaren inguruan, *sutzar* -gazteleraz, *hoguera-* deituriko jardunaldietan, non beren bikoteek tentatzaileekin duten bizikidetzaren inguruko irudiak ikus ditzaketen. Horrez gain, edozein unetan *konfrontazio-sua* -*hoguera de confrontación-* eska dezakete, beren bikotearekin aurrez aurre egoteko. Normalean, muturreko kasuetan erabiltzen den baliabidea dugu azken hau. Programak hitzorduak antolatzen ditu herrixketatik at; beraz, bikoteetako lagun bakoitzak ezkongabe -*soltero/a-* gogokoena aukeratu behar du bakarkako hitzordu bat izateko.

## Kanpo estekak
John Scalzi

**John Michael Scalzi II** (Fairfild, Kalifornia, 1969ko maiatzaren 10a) zientzia-fikziozko idazlea da, genero honetako Locus eta Hugo sariak behin baino gehiagotan irabazitakoa.

## Lanak 
Bere eleberri aipagarrienen eta sarituen artean daude ''Old Man's War* (2005), *Redshirts* (2012), *Lock In* (2014), *Head On* (2018; non kirol fiktizio batek *Hilketa* du izena literalki, euskaraz ) eta *The Kaiju Preservation Society* (2022, Kaiju munstroen ingurukoan).

Amerikako Zientzia Fikzio eta Fantasiazko Idazleen Elkarteko presidente izana da. *Whatever* izeneko blogarengatik ere ezaguna da, non zientzia fikzioaz eta gai askori buruz idatzi izan duen 1998tik geroztik, 2020ko hamarkadan alaba Athena Scalziren batera. 

Saiakera liburuak eta hedabideetarako zutabeak idatzi ditu hainbat gairi buruz, hala nola finantzak, bideo-jokoak, filmak, astronomia, literatura eta politika. Aholkulari sortzaile gisa aritu zen *Stargate Universe'' telesailerako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harkonnen etxea

**Harkonnen etxea**, Frank Herbert idazlearen *Dune* eleberrian agertzen den etxe edo leinu nagusietako bat da. Nagusiki Atreides etxearekin lehia bizia du.

Vladimir Harkonnen buruzagia da eta Giedi Prime planetan jatorria dute.
Corrino etxea

**Corrino etxea** edo **Corrino etxe inperiala**, Frank Herbert idazlearen *Dune* eleberrian agertzen den etxe edo leinu nagusietako bat da. 

Padishah enperadoreen etxea da, horregatik gainontzeko etxeak beren nagusitasunari menpekotasuna eta obedientzia zor diote.

Aurrez, **Butler etxea** zen, baina gizakiek makinak garaitu zituzten Corrinoko guduaren ondoren izen aldatu ziten.

Shaddam IV.a enperadorea buruzagia da eta Salusa Secundus planetan jatorria dute, gerora Kaitain planetara lekualdatu zirelarik.
Melange

**Melangea** edo **Espeziea**, Frank Herbert idazlearen *Dune* eleberrian agertzen droga psikodeliko bat da.

Unibertso guztiko gai baliotsu eta preziatuena da, eta bere jatorri bakarra Arrakis planetan du, hortik etxe guztiak planeta honetaz jabetu nahi izana. Arrakis planetan dauden har erraldoi batzuek sortzen dute.

Gizakiek droga hau kontsumituz gero aluzinazioak eta bisioak izateaz gain energia eman eta bizi itxaropena luzatzeko gaitasuna du. 

Bestalde, espaziontziek planeta eta galaxien arteko espazio bidai luzeak burutzea ahalbideratzen duen erregaia ete bada.
Comalat Etxea

**Comalat etxea**, , Kataluniako Bartzelona hiriburuan dagoen eraikin modernista bat da, Eixample barrutian eta Avinguda Diagonal etorbidearen 442. zenbakian.

1906-1911 artean Salvador Valeri i Pupurull arkitektoak eraikiarazi zuen, Joan Comalat Aleñá ohialgintza enpresaburuaren aginduz.

Gaur egun jabetza pribatuko eraikina da eta turisten bisitak ez daude baimendurik.
Teresa Ann Savoy

***Teresa Ann Savoy*** (Londres, 1955eko uztailaren 18a - Milan, 2017ko urtarrilaren 9a) aktore britainiarra, bere ibilbidean zehar oso polemikoak izan ziren filmetan lan egin zuen, bereziki *Calígula* filma. Bere lan gehienak Italian egin zituen. XX. mendeko 70. hamarkadaren zinemaren mito erotikoa izan zen.

## Biografia 
1955ean Londresen jaioa, Teresa Ann Savoy aktore britainiarra helduentzako *Playmen* aldizkari italiarrean (1973ko urria) agertu zen 18 urte zituela. 16 urtetik komuna Hippy batean bizi zen Sizilian. Bere aktore ibilbidea *Le farò da padre* filmean hasi zuen, *La bambina* izenaz ere ezaguna, 1974an adimen-urritasuna zuen Clotilde izeneko neskato baten papera eginez. 1975ean, Savoyk Tinto Brass ezagutu zuen eta elkarrekin lan egin zuten *Salon Kitty* (1976) film arrakastatsuan. 1979an, Brassek berriro zuzendu zuen Drusilla bezala *Calígula* film eztabaidatuan. Savoy 1981ean itzuli zen zinemara Aldo Ladoren *La disubbidienza* filmarekin, eta bertan Edith irakasle judu erakargarriaren papera egin zuen. Urte berean, Ninetto Davolirekin batera, *A zsarnok szíve, avagy Boccaccio Magyarországon* (Tiranoaren bihotza) filmean aritu zen. 2000. urtean, Savoyk bere azken agerraldi zinematografikoa egin zuen *La fabbrica del vapore*, Italiako lehen film digitalean. 1989an Royal Society of Arts-eko kide titulua jaso zuen. Savoy minbiziak jota hil zen 2017an, 61 urte zituela, Milanen. Senarrarekin eta bi seme-alabekin bizi zen.

## Filmografia
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Teresa Ann Savoy IMDb webgunean.
Straume

***Flow***, 2024ko Gints Zilbalodis letoniarrak zuzendutako abentura eta fantasiazko animazio film bat da. Gidoia Gints Zilbalodis berak eta Matīss Kaža gidoigileak idatzi zuten.

2024ko Cannesko Zinemaldian estreinatu zen.

## Argumentua 
Katu beltz bat urez estaliriko mundu batean esnatuko da, bertan gizakiak desagertu egin direla dirudi. Beste hainbat animaliekin batera itsasontzi batean babes hartuko du. Baina haiekin ongi eramatea bere urarekiko beldurra gainditzea baina erronka handiagoa bilakatuko da. Denek beren arteko ezberdintasunak gainditzen eta dauden mundu berri honetara egokitzen ikasi beharko dute.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Wootton (Mendebaldeko Oxfordshire)

**Wootton**, Ingalaterrako erdialdean dagoen herri bat da, Oxfordshire konderrian.

2011n 569 biztanle zituen.
Woodcote

'''''', Ingalaterrako erdialdean dagoen udalerri bat da, Oxfordshire konderrian.

2016an 2.607 biztanle zituen.
Caladan

**Caladan**, Frank Herbert idazlearen *Dune* eleberrian agertzen den fikziozko basamortu planeta bat da. 

Atreides etxea eta Paul Adreidesen jatorrizko planeta da.

Azalera gehiena urez estalia dago, eurijasa eta haize erauntsiak ohikoak direlarik. Lur lehorra larre, baso eta zingirez osatua dago.
Magnus IV.a Norvegiakoa

**Magnus Sigurdsson**, **Magnus Itsua** edo **Magnus IV.a Norvegiakoa** (c. 1115 – Hvaler, 1139ko azaroaren 12a) Norvegiako erregea izan zen 1130etik 1135era eta 1137tik 1139ra. 1240an amaitu ziren Norvegiako gerra zibilen garaia hasi zuen bere erregealdiak

Sigurd I.a Norvegiakoa erregeren eta Borghild Olavsdotterren semea izan zen. 1130ean bere aita hil zenean tronura igo zen eta bere osaba Harald Gillerekin batera gobernatu zuen. Lau urteko bake ezegonkorraren ondoren, Magnusek osabari eraso zion eta Färleveko guduan garaitu zuen, eta Haraldek Danimarkara ihes egin zuen.

Magnus ez zien kasurik egin bere aholkulariei, armada desegin zuen eta Bergenera joan zen negua pasatzera. Haraldek Bergen eraso zuen Erik II.a Danimarkakoa erregearen laguntzarekin eta 1135eko urtarrilaren 7an Magnus harrapatu eta tronutik kendu zuen. Itsutu, zikiratu eta hanka bat moztu zion. "Magnus Sigurdsson itsua" (*Magnus Sigurdsson den blinde*) bezala ezagutua izan zen harrezkero.

Magnusek lau urte eman zituen monje gisa Nidarholmeko abadian. 1136an Sigurd Slembek Harald Gille hil eta Magnus erregekide izendatu zuen. Bi erregeek armada banatu zuten eta Magnus Norvegiako ekialdeari eraso zion eta han Inge I.a erregeak garaitu zuen. Orduan Götlandera ihes egin zuen eta gero Danimarkara.

Magnus eta Sigurdek Norvegian borrokatzen jarraitu zuten, baina herritarren babes gutxirekin. 1139ko azaroaren 12an, Magnus lantza batek zeharkatuta hil zen Holmengrako itsas guduan  eta Osloko San Hallvard elizan lurperatu zuten.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Zokor

**Zokorra** da lur zati trinkoa, adibidez goldeaz lurra lantzen egiten dena. Sinonimo asko ditu hitzak euskaraz, adibidez mokil, mokor, sokil edo erpil.

Soloak landatzeko eta ereiteko orduan zokorrak traba izan ohi dira, eta areak erabiltzen dira haiek txikitzeko. Banakako zokorrak birrintzeko zokor-mazoak erabili izan dira tradizionalki halaber.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suburra

**Suburra** edo **Subura**, Italiako Erroma hiriburuaren erdigunean dagoen eremu bat da, Antzinako Erroman auzoa zena. Kirinal eta Viminal muinoen magalean dago.

Antzinaroan auzoaren behealdea baldintza kaskarretan bizi zen azpiproletariatu klaseko biztanleen kokalekua zenez, gaur egun oraindik ere italieraz ospe txarra, krimen eta moralik gabeko tokiaren sinonimoa da.
Cantharellus pallens

***Cantharellus pallens*** *Cantharellaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Cantharellus subpruinosus*, *Cantharellus cibarius var. pallidus*, *Cantharellus cibarius var. albidus*, *Cantharellus cibarius var. bicolor*, *Cantharellus cibarius var.pallens*, *Cantharellus pallidus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Mamitsua, 2 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero laua eta erdialdean zertxobait deprimitua; ertz erregularra eta biribildua gaztetan, geroago irregularra eta inkurbatua,  uhindua. Kapelaren azala lehorra, apur bat belusatua, leuna, gaztetan zurixka, gero horia edo hori-laranja kolorekoa eremu zurixkekin.

**Orriak:** Orri faltsuak ditu, himenioa tolestura edo zimur erradial oso ondo markatuak, anastomosatuak oso dekurrenteak, hori-arrautza gorringo kolorekoak kapelaren azalaren bezalakoa.

**Hanka:** Lodia, zilindrikoa, okerra, oinarrira mehetua, kapelaren luzapena dirudi,  orriak baino pixka  bat hori argiagoa izaten du.

**Haragia:** Lodia, ez oso trinkoa eta hauskorra, zuri-horixka kolorekoa, zapore gozokoa  eta fruta usain atseginekoa.

**Etimologia:** *Cantharellus*, grekotik dator eta koparen txikigarria da, kopa txikia esan nahi du. *Pallens* epitetoa berriz latinetik dator “pallens-entis” hitzetatik eta zurbila, koloregabetua, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Jangarri bikaina, *Cantharellus cibarius* delakoaren kalitate gastronomiko berdinarekin.

### Nahasketa arriskua 
*Cantharellus cibarius*-ekin nahas daitekeen espeziea da, makroskopikoki oso antzeko perretxikoa eta sukaldaritza-kalitate berekoa.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean hazten da batez ere, negu epeletan ere ager daiteke. Maiz agertzen da eta ugaria da, hostozabalen azpian, gaztainondoen azpian, artelatzen *(Quercus suber)* eta pinuen azpian *(Pinus pinaster)*.

### Banaketa eremua 
Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Kazakhstan, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shrewburyko gudua

**Shrewsburyko gudua** 1403ko uztailaren 21ean izandako borroka izan zen, Ingalaterrako Henrike IV.aren eta Henry "Hotspur" Percyren artean. Batailan, lehendabiziko aldiz borrokatu ziren arkulari ingelesak elkarren aurka Ingalaterran bertan, eta berretsita gelditu zen arku luzearen eraginkarritasuna. Hotspur hil zen gudu zelaian, eta, haren porrotarekin amaitu zen Percy familiak Henrike IV.aren kontra eginiko errebelioa.

## Aurrekariak 
Percytarrek Henrike IV.ari lagundu zioten Ingalaterrako Rikardo II.aren aurkako gerran, eta, horri esker, 1399an Henrike IV.ak tronua bereganatu zuen. Gero, Percytarrek Galesen lagundu zioten Henrike IV.ari, Owain Glyndŵr-en matxinadaren hasieran, bai eta Eskozian ere, eskoziarren aurkako negoziazioetan eta gatazkan.

Laguntzaren trukean, Henrike IV.a erregeak lurra, dirua eta faboreak agindu zien lurjabe aberatsei. Alabaina, gerra amaitu zenean, Percytarrei Cumberland inguruan agindutako lurrak arerio bati eman zizkioten eta agindutako dirua ez zien inoiz eman. Beraz, Percytarrak matxinatu ziren. Henry Percy, Northumberland-eko 1. kondeak, eta Thomas Percyk, Worcester-eko 1. kondeak, jendaurrean uko egin zioten Henrike IV.a erregeari leialtasunari. Perjurioa leporatu zioten, bere antzinako lur eta tituluez gain tronua ere aldarrikatzea, elizgizonei zergak jartzean Parlamentuaren baimenik gabe, hala egingo ez zuela hitzeman arren, Rikardo II.a erregea espetxeratu eta erailtzea, Parlamenturako hauteskunde librerik ez baimentzea, eta erreskate justua ez ordaintzea Owain Glyndŵr-i Edmund Mortimer askatzeko.

## Borroka
thumb|Guduaren planoa.
Gudua gezi-jasa erraldoi batekin hasi zen. Geziek gizon asko hil edo zauritu zituzten zelaian, aurrez aurre borrokatzeko aukera izan baino lehen. Percyren Cheshireko arkulariak, oro har, goi mailakoak izan ziren. Thomas Walsinghamek jaso zuen nola Erregearen gizonak "udazkenean hostoak bezala erori ziren, denek [geziak] gizon hilkor bat jo zuten". *Dieulacres* Kronikaren arabera, gudu-zelaitik ihes egin zuen erregearen eskuin hegalak, zeina hil zuten Staffordeko kondearen agindupean baitzegoen. Henrike Galesko printzea gezi batek jo zuen aurpegian. 

Nolanahi ere, erregeak gizon asko zituen artean zelaian, bereziki ezker hegalean (Galesko Printzearen agindupean zegoena). Gauzak horrela, Hotspur buru zuen karga bat saiatu zen erregea bera hiltzen. Hari esker, Erregearen Estandarra lurrera bota zuten, eta haren eramailea, Sir Walter Blount, hil zuen edo Percyk berak edo Archibald Douglasek, Douglas-eko 4. kondeak. Edonola ere, Hotspur bera ere hil zen kargan, gezi batek aurpegian jo baitzuen bisera ireki zuenean. Gudua handik gutxira amaitu zen.
José Antonio Martínez de Albeniz

**José Antonio Martínez de Albeniz Arabolaza** (Legarda (Gasteiz), 1948ko irailaren 9a - Donostia, 2001eko azaroaren 7a) txirrindulari arabarra izan zen, profesionala 1974 eta 1978 artean.

Ziklo-krosean nabarmendu zen eta 1977ko Espainiako Ziklo-kros Txapelketa irabazi zuen

## Palmaresa 
**1975**
* 2. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan 
**1976**
* 2. 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketan 
**1977**
* 20px 16px Espainiako Ziklo-kros Txapelketa 

## Taldeak 
* La Casera-Peña Bahamontes (1974)
* Kas (1975-1978)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* José Antonio Martínez de Albeniz - *Sitiodeciclismo.net*
* José Antonio Martínez de Albeniz - *Urtekaria*
Kirtlington

'''''', Ingalaterrako erdialdean dagoen herri bat da, Oxfordshire konderrian.

2011n 988 biztanle zituen.
Gerardo Auverniakoa

**Gerardo** Auverniako kondea izan zen 839tik 841eko ekainaren 25ean hil zen arte.

## Ezkontza eta oinordeak 
Gerardok Rotrud edo Hildegardekin ezkondu zen, Luis I.a Errukitsuaren alabak. Hurrengo seme-alabak izan zituen:

* Ranulf I.a Poitiersekoa, Akitaniako dukea (815 - 866), Rorgo Maineko kondearen alaba batekin ezkondu zen.

* Gerardo II.a, Limousingo kondea (ezezaguna -  879)

* Alaba ezezaguna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carolina Correa Londoño

**Carolina "Carola" Correa Londoño** (Tamesis, Kolonbia, 1905eko urtarrilaren 25a - Bogota, 1986ko uztailaren 15a) kolonbiar politikari eta suffragista izan zen.

Gustavo Rojas Pinilla Kolonbiako hemeretzigarren presidentearen emaztea eta Kolonbiako lehen dama izan zen 1953tik 1957ra. Herrialde horretako historian herritartasun-dokumentu bat lortu zuen lehen emakumea izateagatik da ezaguna, baita botoa ematen lehena izateagatik ere.

## Bizitza 
Carolina Correa Medellinen jaio zen, 1905eko urtarrilaren 25ean, hiriko etxe aberats batean. Hantxe egin zituen lehen eta bigarren mailako ikasketak, eta hantxe jarraitu zuen 25 urte zituela Gustavo Rojas Pinilla militarrarekin ezkondu zen arte. Carolak bere senarraren presidentetzarako hautagaitzak babestu zituen (1962 eta 1970), eta gero bere alabarena 1974an.

### Heriotza 
Carola 1986ko uztailaren 15ean hil zen Bogotan, 81 urte zituela, bihotzekoak jota. Gustavorekin, Carolinak hiru seme-alaba izan zituen: Gustavo Emilio (paradoxikoki, Andres Pastranaren presidentetzarako kanpaina babestu zuena), Maria Eugenia eta Carlos Rojas Correa. 

Bere seme gazteena, Carlos, Julio Rojas Sarmiento enpresari eta bankariaren aita da, eta Grupo Aval enporio komertzialaren sortzaile Luis Carlos Sarmiento Angulo bankariaren biloba ere bada. Bestalde, bere alaba bakarrak, Maria Eugenia Rojasek, bere eta aitaren urratsak jarraitu zituen, 1960ko hamarkadaren amaieran senarrak sortutako ANAPO alderdiak 1974an Kolonbiako presidentetzarako hautagai izan zen lehen emakumea izanik. 

Maria Eugenia Rojas Samuel Moreno Diaz politikariarekin ezkondu zen, eta harexekin izan zituen ezkerreko politikari Samuel eta Ivan Moreno Rojas semeak. Samuel Bogotako alkatea izan zen 2006an, eta Ivan Kolonbiako biltzarkidea. Hala ere, biak ala biak zitalkerian erori ziren ustelkeria eskandaluen ondorioz. 

Bere biloba Samuel Cristina Gonzalez Villegasekin ezkondu zen, Lorenza Villegas Restreporen familia bereko ondorengoa. Lorenza Villegas Eduardo Santos Montejo presidente ohiaren emaztea izan zen eta lehen dama.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bertha Hernandez de Ospina

## Kanpo estekak
Mariann Budde

**Mariann Edgar Budde** (Summit, New Jersey, AEB, 1959) Ameriketako Estatu Batuetako eliza episkopalianoan prelatua da. 2011ko azarotik Washingtongo gotzain edo apezpikua da: Washingtongo Katedral Nazionalean du postu hori, esangura politikoko eliza bat, AEBetako presidenteek bertako zeremonietan parte hartzeko ohitura baitago, fede-arteko izendatzen diren ekintzetan.

## Ibilbidea 
Budde diakono izendatu zuten 1988an, eta apaiz 1989an. Minneapolisko St. John's elizako errektore izan zen 1993tik 2011n Washington-eko apezpiku bihurtu zen arte. Budde Washingtongo elizbarruti episkopalianoko lehenengo emakumezko gotzaina izan da. Eliza anglikanoaren nazioarteko adarrak dira episkopalianoenak eta, anglikanoen artean, episkopalianoak aitzindari izan ziren emakumezkoei apaizgoa zabaltzen. 1980ko hamarkadan izan ziren lehen emakume gotzainak Estatu Batuetan. 

2017an, Katedral Nazionaleko beirateak aldarazi zituen, AEBetako Sezesio Gerrako esklabismoaren aldeko jeneral konfederatuei ohore egiten baitzieten. Ordezko beirateak bere agindupean ezarri ziren 2023an: eskubide zibilen mugimendua irudikatzen du ikonografia berriak. 

2018an, eraildako gizon homosexual baten errautsak (Matthew Shepardenak) katedralean ehorzteko zeremonia zuzendu zuen.

### Donald Trumpekin polemika 
2025eko urtarrilean, Donald Trumpen bigarren agintaldia hasi eta biharamunean, zeremonia bat egin zelarik Katedral Nazionalean, sermoia eman zuen Buddek, eta polemikoa suertatu zen. Talde baztertuekiko errukia eskatu zuen. Entzule izan ziren, Donald Trumpez gain, JD Vance presidenteorde berria; Mike Johnson Ordezkarien Ganberako presidentea; eta Pete Hegseth, Trumpek defentsa idazkari izateko aurkeztutako hautagaia. Sermoian, zehazki, LGTBIQ+ komunitateak, etorkinak, eta gerratik ihesi doazen errefuxiatuak aipatu zituen Buddek. Trumpek "oso aspergarritzat" jo zuen sermoia, eta barkamena eskatzeko esijitu zien Budderi eta Eliza Episkopalianoari. Buddek beste kritika asko jaso zituen. Robert Jeffress artzain ebanjelikoak apezpikua kondenatu zuen "gure presidente handia aldeztu beharrean iraindu" zuelako. Mike Collins kongresukide errepublikanoak Budde "deportazio-zerrendara gehitu beharko litzatekeela" esaten zuen.Megan Bashamek eta eskuin muturreko beste pertsonaia erlijioso batzuek gertakaria erabili zuten emakumeak apaiz bihurtzearen aurkako iritziak plazaratzeko. Aldekotasunak ere izan zituzten Budderen adierazpenek; adibidez eskubide zibilen defendatzaile Bernice Kingen aldetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Menendez Pelayo Plaza (Melilla)

**Menendez Pelayo Plaza** Melillako lekurik enblematikoenetakoa da. Melillako erdigunean dagoen plaza txiki bat da. Bihotz Sakratuaren Elizaren eta Errekonkista Eraikin Modernistaren aurrean dago, hiriko eraikin adierazgarrienetako bi. Plaza espazio publikoa da, giro lasaia eta diseinu arkitektonikoagatik nabarmentzen dena.

## Historia 
Menéndez Pelayo plaza espazio publiko garrantzitsua da Melillan, eta 1993an inauguratu zen ofizialki. Bartzelonako Kondea, Erregearen aita, hil ondoren, dolu ofiziala zela eta, aurreikusita zegoen zeremonia bertan behera geratu izanak markatu zuen haren irekiera. Inaugurazioa aurreikusita zegoen bezala egin ezin izan bazen ere, azkenean plaza jendearentzat irekia izan zen, eta nahiz eta hasieran diseinu arkitektonikoari buruzko polemikak izan, harrera ona egin zioten melillarrek. Plazaren diseinu modernoak, Carlos Baeza arkitektoak asmatuak, irudi berritua eman zion hiriari, espazioa denborarekin onartzea ahalbidetu zuena. Marcelino Menendez Pelayo espainiar filologo eta historialariari omenaldia egiten dio bere izenak. Urteetan zehar, hainbat berrikuntza eta hobekuntza egin zaizkio plazari, baina bere izaera abegitsuari eta hirian topagune gisa duen garrantziari eutsi dio.

## Deskribapena 
Menéndez Pelayo plaza angeluzuzen formako barruti txiki bat da, gondola estiloko zutabe eta eserlekuez apaindua, atseden hartzeko eta inguruneaz gozatzeko leku bat eskaintzen duena. Plazaren erdian, Miguel de Cervantes irudikatzen duen eskultura bat dago, Don Quixoterekin batera, eta horrek balio kultural bat ematen dio espazioari, eta Espainiako literaturaren tradizio literario aberatsarekin lotzen du.
Fitxategi:Melilla_en_Semana_Santa_(7).jpg|link=Archivo:Melilla_en_Semana_Santa_(7).jpg
Fitxategi:Sagrado_Corazón,_iglesia_principal_de_Melilla.jpg|link=Archivo:Sagrado_Corazón,_iglesia_principal_de_Melilla.jpg
Fitxategi:Antiguos_almacenes_La_Reconquista,_Melilla.jpg|link=Archivo:Antiguos_almacenes_La_Reconquista,_Melilla.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Viktortarrak

**Viktortarrak** (erromantxez: *Zaccons*; ingelesez: *Victorids*) VII. eta VIII. mendeetan zehar bizitako Rhetiako familia boteretsu bat izan ziren, eskualdea politikoki menderatuz eta Churreko elizbarrutia kontrolatuz. Viktor izena bere leinuan zenbait aldiz errepikatuta agertzen denez *Viktortarrak* deitu zaizkie. Erromantxez, ordea, leinuaren lehen kidearen omenez izendatzen dira: Zacco. 

Rhetia Frankoen Inperioaren zati bat izan zen gutxienez VI. mendetik aurrera. Ohiko Erromatarren antzera gobernatua izan zen. Rhetiako eliz-probintzia Milango Artxidiozesiari atxikita zegoen, baina 600 urte inguruan hasita, frankoen elizaren eragina areagotu egin zen. Probintzian botere sekularra eta eliz boterea familia bakar baten eskuetan finkatu ziren, Viktortarrena, Galiako merovingiar leinuarekin loturak zituena. Viktortarrek apezpiku eta pretore (funtzio judizial gorena, erromatar titulua) karguak betetzera iritsi ziren.

Leinuaren sortzailea Zacco izan zen. Frankoen erregeak eskualdeko aginte militarra eman zion VI. mendearen erdira, ziurrenik duke (*dux*) kargua betez. Hurrengo hamarkadetan zehar Zaccoren familiakoek eremuko Viktortarrekin lotu ziren. Viktor deitutako lehenengo apezpiku Viktortarra 614 urte inguruan gobernatu zuen. Viktorrek Milango artxidiozesitik urrundu eta frankoen elizarantz hurbildu zen. Horrela, Viktortarrak erromatar lurralde ohiko eliz ondasunak eta eskualdeko baliabide militarrak kontrolatu ahal izan zituzten. Zakoren ondorengoen artean duke eta pretore karguak batu ziren, eta azkenean apezpiku titulua ere onartu zen.

VII. mendearen amaieran, botere sekular eta izpirituala bereizi egin ziren, Viktortarren 7. belaunaldian beste Viktor apezpiku bezala eta bere anaia Jactato pretore bezala agertzen zirelako. Boterea Jactatoren semeen artean ere banatua izan zen 720 inguruan, Vigilio apezpiku eta Viktor III.a pretore zelarik. Viktor III.aren semeak, Tello eta Zacco, ere boterea partekatu zuten apezpiku eta pretore gisa. Anaia hil ondoren Tellok berriz ere botere sekularra eta eliz boterea batu zuen.

Viktortarren leinua Telloren iloba Viktor IV.arekin eta honen iloba Teusinda eta Oddarekin hil zen, hauek ere Telloren testamentuaren eranskinean aipatzen direlarik.

Sagognen, Bregl da Heidatik gertu, Viktortarren etxe bat dokumentatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karolingiar Gerra Zibila

**Karolingiar Gerra Zibila** Karolingiar Inperioaren ondorengotzaren ondorioz gertatutako krisia izan zen, 840ko ekainean Luis I.a Errukitsua enperadorea hil zenetik 843ko abuztuan Verdungo Hitzarmena sinatu zen arte iraun zuen. Luisen seme zaharrenak, Lotario I.a enperadoreak, frankoen ohituren aurka banatu gabeko inperio bat aldarrikatu zuen. Bitartean bere anaia gazteenek, Luis Germaniarrak eta Karlos Burusoilak, erresuma handiak erreklamatu zituzten, Luis Errukitsuak aurreikusitako aurreko zatiketetan oinarrituta. Haien ilobak, Pepin IIak, Akitania beretzat aldarrikatu zuen.

Luis Errukitsua hil ondoren Lotariok berehala inperioaren banaketari jaramonik egin gabe gobernatzeari ekin zion, bere aitaren estatus inperiala ziurtatuz. Akitaniako Pepin II.arengana jo zuen Karlosen aurka laguntza eske. Luis Germaniarrak Renania erreklamatu zuen, Germania osoa batzeko asmoan. Gerra zibilaren lehen mugimendu militarra Lotarioren lehen kanpaina izan zen, abuztuan Luis Renaniatik kanporatu  zuena. Gertakizunak Lotarioren ospea handitu zuen ekialdean, baina armistizio batean amaitu zen. Lotario irailean Sena ibairantz abiatu zen, Neustria aldarrikatuz, Karlosekin su-etena lortu aurretik.

Gerraren gailurra 841eko udaberria izan zen. Karlosek Sena eta Lotariok Rhin ibaia gurutzatu zuten aldi berean. Luis erretiratzera behartu ondoren, Lotariok Karlosen aurka mugitu zen. Maiatzaren 13an, Karlos eta Lotario elkarren aurka maniobran ari zirela, Luisek Lotarioren armada okupatzailea garaitu zuen Alamannian, Rieseko guduan. Karlosekin ekainaren hasieran elkartu zen. Aldi berean, Akitaniako tropak iritsi ziren bi kanpamenduetara. Fontenoyko gudua ekainaren 25ean izan zen. Lotario eta Pepin ihes egin zuten, baina gudua ez zen erabakigarria izan.

841eko abuztuan, Lotario Rhin ibaia zeharkatzen saiatu zen baina Luisen tropek atzera egitera behartu zuten. Karlosek Akitania inbaditu zuen, Sena ibaiaren ekialdeko lurrak berriro okupatu baino lehen. Lotariok berehala berrokupatu zituen, Karlos Sena baino harantzago kanporararziz, baina ez zen gai izan Mendebaldeko Frantzian garai batean izan zuen aldekotasuna ziurtatzeko. 842ko hasieran Luisek Rhin ibaia zeharkatu zuen berriro. Berak eta Karlosek Estrasburgoko Zina sinatu zuten otsailaren 14an iparralderantz abiatu aurretik. 842ko martxoan Lotarioren armadarekin topatu ziren Mosela ibaiaren ertzean. Lotariok Borgoinarantz egin zuen atzera, Akisgran, hiriburu inperiala, abandonatuz.

Bere arrakastaren ondoren Luis eta Karlosek inperioa banatu zuten, Lotariori Italia bakarrik utziz. Horrek Lotario akordio negoziatu bat bilatzera bultzatu zuen. 842ko ekainean, hasiera batean, hiruko alderdiko banaketa berri bat adostu zen. Hurrengo su-etenean, Karlosek Akitaniaren kontrola lortu zuen, eta Luisek Saxoniako *Stellingarren* matxinada zanpatu zuen, Lotariok babestu zuena. Urrian alde guztietatik bidalitako 120 mandatarik hasitako azken negoziazioak atzeratu egin ziren, inperioa formalki deskribatu eta inbentariatu behar zelako. 843ko uztailean amaitu zen. Abuztuan, hiru anaiek Verdungo Hitzarmena sinatu zuten gerrari amaiera emateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hildegarda (Luis Errukitsuaren alaba)

**Hildegarda**, 803 urte inguruan jaioa, Luis I.a Errukitsua enperadore Karolingioaren eta Ermengarda Hesbayakoaren alaba izan zen.

Gerardo Auverniakoarekin ezkondu zen eta Laongo San Jon abadiako abadesa bihurtu zen 841eko urriaren ondoren, 860ko abuztuaren 23an hil zen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta proscripta

***Epicauta proscripta*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako intsektua da. Mississippin aurkitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta fallax

***Epicauta fallax*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako Kalifornia estatuan aurkitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta femoralis

***Epicauta femoralis*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Txileko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafael Bilbao Beyner

**Rafael Bilbao Beyner** (Santiago, XVIII. mendearen amaiera-Buenos Aires, 1862ko abuztuaren 28a) txiletar merkatari eta politikaria izan zen, Txileko hiriburuko abertzaletasun aristokrataren liderra.

## Familia 
Francisco Bilbao González eta Josefa Beyner Pérezen semea zen. María de las Mercedes de Barquín Velasco Tagle Bracho argentinarrarekin ezkondu zen, eta harekin Manuel eta Francisco Bilbao izan zituen.

## Hasierak 
Buenos Airesen merkataritzari eskaini zion bere burua, La Platako iraultza independentistaren garaian bertan egonik. Orduan, Rancaguako gudutik (1814) errefuxiatuei lagundu zien, Andeetako mendilerroaren beste aldera ihes egin zuten abertzaleei, erregezaleen aurka berreskuratu eta indar handiagoak biltzeko. eta berriro parte hartu zuen erakunde nazionalean.

## Mundu politikoan sartzea 
1827ko Kongresuko Diputatu hautatua, Huasco eta Vallenar probintziak ordezkatuz. 1829an Santiago ordezkatzeko berrautatua, gainera, Diputatuen Ganberako Presidente izendatu zuten peluconesen iraultzaren urte hartan, ordura arte pipioloek zeramaten erregimen liberalarekin amaitu zuena. 1829an Kongresua bere borondatez desegin ondoren, Santiagoko Intendente kargua hartu zuen. Hiltzear egon zen Elbarrien konspirazioa deiturikoan (1829ko ekainaren 6an).

Diego Portales tiranoaren aginduz preso hartu eta sei hilabetez kateatu zuten, Perun erbesteratu zenetik Ramón Freire jeneralak prestatutako konplot batean parte hartzeagatik; gainera, 10 urteko erbestera kondenatu zuten, eta, ondorioz, Limara (Peru) joan zen bizitzera.

## Bere bizitza erbestean 
Manuel Bulnes jenerala Limara iritsi zenean, Peru-Boliviako Konfederazioaren aurkako Gerran, ospitaleetako lanetan aritzeko esleitu zioten. Lan hori kuotarik jaso nahi gabe egin zuen. Andrés de Santa Cruz mariskalak Lima berreskuratu zuenean, kartzelara eraman zuten eta Txilera bidali zuten. Txileko gobernuak, Perun armada nazionalari emandako zerbitzuei erantzunez, jaioterrian finkatzeko baimena eman zion (1839). 1851ko gerra zibilaren ostean, Manuel eta Francisco Bilbao Barquín semeekin batera joan zen Perun erbesteratzera. Geroago Buenos Airesen kokatuko zen eta han hil zen iktus baten ondorioz.

## Kanpo estekak
Emilia Contessa

**Nur Indah Cintra Sukma Munsyi** (Banyuwangi, Ekialdeko Java, 1957ko irailaren 27a – *ibidem*, 2025eko urtarrilaren 27a), ***Emilia Contessa*** izengoitiaz ezagunagoa, indonesiar pop abeslaria eta aktorea izan zen. 2014-2019 urteetan Ekialdeko Java ordezkatu zuen Eskualde Ordezkaritza Kontseiluan.

## Bizitza 
Anna Suriani javatarraren eta Hasan Ali pakistandar-maduratarraren hiru seme-alabetatik zaharrena, Nur Indah Cintra Sukma Munsyi Ekialdeko Javako Banyuwangi hirian jaio zen 1957ko irailaren 27an. Bost urterekin hasi zen abesten, eta bere ama alabaren manager bihurtu zen.

2014tik 2019ra Eskualde Ordezkaritza Kontseiluko kide izan zen. Geroago parlamenturako hauteskundeetara aurkeztu zen Mandatu Nazionaleko Alderdiko kide gisa, baina ez zen hautatua izan.

Diabetesaren eta hipertentsioaren konplikazioen ondorioz, miokardio infartu akutu bat izan zuen 2025eko urtarrilaren 27an eta Blambangan eskualdeko ospitalean hil zen.

## Diskografia 
* *Repelita* (1969)
* *Yatim piatu* 
* *Masa Depan* 
* *Sudah Kucoba* 
* *Burung Sangkar* 
* *Katakanlah* 
* *Untuk Apa* 
* *Mimpi Sedih* 
* *Malam Yang Dingin* 
* *Pak Ketipak Ketipung* 
* *Hitam Manis* 
* *Sio Mama* 
* *Penasaran* 
* *Bimbi* 
* *Main Tali* 
* *Kegagalan Cinta* 
* *Penghibur Hati* 
* *Layu Sebelum Berkembang* 
* *Setangkai Bunga Anggrek* 
* *Nasib Pengembara* 
* *Samudera Shalawat*

## Filmografia 
* *Brandal-Brandal Metropolitan* (1971)
* *Tanah Gersang* (1971)
* *Dalam Sinar Matanya* (1972)
* *Pelangi di Langit Singosari* (1972)
* *Perkawinan* (1972)
* *Takkan Kulepaskan* (1972)
* *Dosa di Atas Dosa* (1973)
* *Akhir Sebuah Impian* (1973)
* *Tokoh* (1973)
* *Perempuan* (1973)
* *Aku Mau Hidup* (1974)
* *Calon Sarjana* (1974)
* *Pilih Menantu* (1974)
* *Ratapan Anak Tiri* (1974)
* *Tangisan Ibu Tiri* (1974)
* *Tetesan Air Mata Ibu* (1974)
* *Benyamin Raja Lenong* (1975)
* *Senja di Pantai Losari* (1975)
* *Memble Tapi Kece* (1986)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stella Chiweshe

**Stella Rambisai Chiweshe Nekati** (Mhondoro, Hego Rhodesia, 1946ko uztailaren 8a - Harare, 2023ko urtarrilaren 20a) zimbabwetar musikaria izan zen. Ospe handia lortu zuen mbira dzavadzimu musika tresna jotzaile gisa. 1966-1969 bitartean ikasi zuen Zimbabweko shona herriaren instrumentu hori jotzen, eta horretan jardun zuen lehenbiziko emakumeetako bat izan zen.

## Bizitza 
Stella Chiweshe Mhondoron jaio zen 1946ko uztailaren 8an.

1974an, lehenbiziko singlea kaleratu zuen, *Kasahwa*. 1981ean, Zimbabweko Dantza Konpainia Nazionaleko mbira-jotzaile bilakatu zen, eta harrezkero nazioarteko bira askotan parte hartu zuen.

1985ean, bakarkako ibilbideari ekin zion. Mbira biziberritzeko asmoz, tresna tradizionalak eta elektrikoak uztartzen zituen bere bandan. Afrika, Europa, Asia, Ipar Amerika eta Australian zehar ibili zen kontzertuak ematen, eta hiru aldiz jo zuen WOMAD jaialdian. Dena den, arrakastarik handiena Alemanian izan zuen, eta bertan bizi izan zen zenbait urtez.

2023ko urtarrilaren 20an hil zen, Hararen, burmuineko minbiziak jota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felice Romani

**Giuseppe Felice Romani** (Genova, 1788ko urtarrilaren 31 – Moneglia, 1865eko urtarrilaren 28a) italiar olerkari, literatura eta mitologia aditu eta opera libretista izan zen.

Genovako familia burges batean jaio zen eta zuzenbidea eta literatura ikasi zituen Pisa eta Genovan. Literatura frantsesa itzuli zuen eta hiztegi bat argitaratu zuen sei liburukitan, mitologia eta antigoalekoak, Italiako zelten historia barne.

Espainia, Italia, Grezia eta Alemaniara bidaiatu zuen 1812 edo 1813an Milanera joan aurretik. Vienako gorteko poeta lanari uko egin eta opera-libretoak idazten hasi zen. Simon Mayr konpositorearentzat bi libreto idatzi ondoren, La Scalako libretista izendatu zuten. Ia ehun libretotan literatura frantsesa eta iturri mitologikoak erabili zituen. Vincenzo Bellini, Gioachino Rossini eta Gaetano Donizettirentzat idatzi zuen batez ere.

1834an *Gazzetta Ufficiale Piemontese* aldizkariko editore bihurtu zen eta kritika literarioa idatzi zuen berarentzat.

## Libreto hautatuak 
* *Il turco in Italia. Musika: Gioachino Rossini.
* *I due Figaro. Musika: Michele Carafa.
* *Margherita d’Anjou. Musika: Giacomo Meyerbeer.
* *L’esule di Granata.* Musika: Giacomo Meyerbeer.
* *Anna Bolena.* TmMusika: Gaetano Donizetti.
* *Norma.* Musika: Vincenzo Bellini.
* *La sonnambula.* Musika: Vincenzo Bellini.
* *L'elisir d'amore.* Musika: Gaetano Donizetti.
* *Beatrice di Tenda.* Musika: Vincenzo Bellini.
* *Lucrezia Borgia.* Musika: Gaetano Donizetti.
* *Un giorno di regno Musika: Giuseppe Verdi.
* *Francesca da Rimini*. Musika: Saverio Mercadante.

## Kanpo estekak
Maximo (523ko kontsula)

**(Anizio) Maximo** (552-n hila) senatari eta patrizio erromatarra izan zen Erresuma Ostrogodoaren menpe. Flaviar anfiteatroan (Koliseoa) jokoak antolatu zituen azkena izan zen.

## Bizitza 
Maximo Petronio Maximo erromatar enperadorearen ondorengoa zen, Aniziarren familiakoa. Aita Volusiano zuen, 503an mendebaldeko kontsul, eta Martziano izeneko anaia zuen, baita Liberio izeneko osaba bat. Maximus 510ean ezkondu zen lehen aldiz, eta gero, nahiko gazte, 523. urtean kontsula izendatu zuten *sine collega* (ekialdeko kontsulik gabe). Bere kontsulatua ospatzeko Teodoriko erregearen baimena jaso zuen Koliseoan *venatio* ekitaldia antolatzeko, Koliseoan antolatu ziren azken jokoak. Ospatu ondoren Teodorikok gehiegizko gastuaz kexatu zen.

525 eta 535 artean, patrizio mailara igoa izan zen; Teodato erregeak printzesa ostrogotiko bat eman zion emazte 535ean, *primicerius domesticorum* izendatu zuen eta Martziano bere anaiaren ondasunak eman zizkion, geroago Justiniano I.ak Liberiorekin banatzeko agindu ziona.

537an, Erromako setioan, Gerra Gotikoan, Belisarioren aginduz Maximo Erromatik kanporatu zuten beste hainbat senatariekin batera, etsai ostrogodoekin kolaboratuko ote zuten beldur, soilik 538an setioaren amaieran itzultzeko. 546ko abenduaren 17an, ordea, Totila erregeak hiria hartu zuen eta Maximo eta beste patrizio batzuk San Pedro Basilikan ezkutatu ziren. Preso hartuta eta Kanpaniara bidalia, han zegoen oraindik Narsesek, 552an, Erroma berriz hartu zuenean; senatariak Erromara itzultzeko prestatzen ari ziren, baina haiek zaintzen zituzten godoek, Totilaren heriotzak sumindurik, denak hil zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta obesa

***Epicauta abadona*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako eta Mexikoko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak