open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Francisco Gento

**Francisco Gento López** (Guarnizo, Espainia, 1933ko urriaren 21a - Madril, 2022ko urtarrilaren 18a) futbolari profesionala izan zen. Ezkerraldean jokatzen zuen, eta dohain fisiko apartak zituen futbolean jokatzeko: abiadura handiko jokalaria zen (12 segundo baino gutxiago behar zituen 100 metro egiteko), baloia kontrolatzeko trebetasun handia zuen, eta berebiziko jaurtiketak eta paseak egiten zituen. Dohain horiei esker, *Kantauriko enbata* ezizena jarri zioten. Gento izan da Espainiako Futbol Liga gehien jokatu eta irabazi dituen futbolaria, Real Madril taldearekin beti: hamazazpi ligatan jokatu zuen, eta horietatik hamahiru irabazi, 1954tik 1970era bitartekoak. Berea da, orobat, Europako Kopako parte hartzeen eta garaipenen errekorra (sei txapelketa irabazi zituen: 1956, 1957, 1958, 1959, 1960 eta 1966an). 1964an, Europako Nazioen Kopa irabazi zuen Espainiako selekzioarekin.

## Erreferentziak
Andrés Isasi Linares

thumb|eskuinera|Escuela de Música Andrés Isasi, Getxo.
**Andrés Isasi Linares** (Bilbo, 1890eko urriaren 28a - Algorta, Getxo, 1940ko apirilaren 6a) bizkaitar musikagile eta poeta lirikoa izan zen.

Humperdinckekin ikasi zuen Berlinen, eta haren ikaslerik begikoena izatera iritsi zen. 1914an Berlinen poema sinfoniko bat estreinatu zuen *(Amor dormido)*. Urte berean konposizio sari bat irabazi zuen Suedian *Zharufa* poema sinfonikoarekin. 1930ean berebiziko arrakasta izan zuen Budapesten bere *Angelus*arekin. Beste obra batzuk: *Cuarteto en Sol mayor*; *El Oráculo, El Pecado* poema sinfonikoak eta *Segunda Sinfonía en Sol*; *Viajero enlutado*, *Narración del viejo marino* eta *El rey y el bufón* baladak; *Cuarteto en Do menor* ganberako konposizioa. Atsegin hutsez jardun zuen musikagintzan, bizibidea musikatik ateratzeko inolako beharrik ez zuen eta. Isasiren musikak folklorearen elementu landuak erabili zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Max Müller (filosofoa)

**Max Müller** (Offenburg, Baden, Alemania, 1906ko irailaren 6a - Friburgo, Baden-Württemberg, Alemania, 1994ko urriaren 18a) alemaniar filosofoa izan zen.

## Biografia 
Filosofiako irakasle izan zen Friburgoko eta Municheko unibertsitateetan. Neokantismoaren kritika egin ondoren, ontologia berri bat sortzea erabaki zuen. Husserlen urratsei jarraituz, Erdi Aroko filosofiaren gaiak aztertzen hasi zen.

Müllerren iritziz, izatea eta esentzia ez dira gizakitik abiatuta sortu behar, alderantziz baizik. Izatea eta esentzia historian zehar gero eta modu desberdinagoan agertzen zaizkio gizakiari, baina izatearen agerpen horrek ez du gizakia mugatzen. Heidegger izan zen filosofia hori abian jarri zuen lehena, eta Müller saiatu zen Heideggerren pentsamenduaren interpretazio zuzena giro kristauetan bilatzen. Friedrich Meinecke historialariaren eta Romano Guardini teologoaren eragina ere izan zuen.

Hauek dira Müllerren lan nagusiak: "Metafisikaren krisia" (1953); *Erfahrung und Geschichte* (1959, "Esperientzia eta historia").

## Erreferentziak
Linus Pauling

**Linus Carl Pauling** (Portland, Oregon, AEB, 1901eko otsailaren 28a - Kalifornia, AEB, 1994ko abuztuaren 19a) Estatu Batuetako kimikaria izan zen.

## Biografia 
Kaliforniako Teknologia Institutuan eta Munich, Kopenhage eta Zuricheko unibertsitateetan ikasi zuen.

Kimikako irakasle eta laborategiko zuzendaria izan zen Kaliforniako Teknologia Institutuan. 1949an, Estatu Batuetako kimika elkartearen lehendakari izendatu zuten.

X izpien difrakzioa aztertuz molekulen kristal-egitura zehaztu zuen. Lotura kimikoen azterketan aurrerapauso handiak eman zituen, eta proteina askoren egitura atomikoa, hemoglobinarena barne, aurkitu zuen. Mekanika kuantikoa atomoen kimika aztertzeko erabili zuten lehenetakoa izan zen.

Sari ugari jaso zituen: 1954an, Kimikako Nobel saria; 1962an, gerra nuklearraren aurka aurrera eraman zituen jarduerengatik, Bakearen Nobel saria; eta 1970ean, Lenin Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyctimene sanctacrucis

***Nyctimene sanctacrucis*** Nyctimene generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Nyctimene sanctacrucis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Berolisko erreakzioa

[thumb|[Maximilien Robespierre|Robespierre.]]

**Berolisko erreakzioa** Frantziako Iraultzaren garaian, II. urteko berolisaren 9an (1794ko uztailaren 27an) hasi zen matxinada izan zen. Haren ondorioz, bertan behera geratu zen Maximilien Robespierrek gidaturiko *Izuaren agintaldia,* eta guztiz nagusitu ziren iraultzaren aldeko alderdi moderatuak.

Berolisaren 9an Robespierreren 45 aurkari hil zituen gillotina berberak Robespierreren 104 zale hil zituen hurrengo hiru egunean, Robespierre bera ere tartean. *Izu zuriaren garaia* deitu den garai horren ondoren, biderik gabe utzi zituzten ezkerreko jakobinoak, eta burges ordenamenduaren alde ziren moderatuak nagusitu ziren.

## Ikus, gainera 
* Berolis
## Erreferentziak
Claudio Arrau

**Claudio Arrau León** (Chillán, Txile, 1903ko otsailaren 6a - Austria, 1991ko ekainaren 9a) txiletar piano-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Txikitatik nabarmendu zen pianoa jotzen; bost urte zituela eman zuen lehen kontzertua bere sorterrian, eta hamaika urterekin Berlinen. Martin Krause izan zuen lehen irakaslea Berlinen (hogei urte eman zituen hiri horretan), eta birritan irabazi zuen Liszt saria (45 urtez inori eman gabea), 1919an eta 1920an. Ibach saria eta Gustav Höllander domina ere jaso zituen.

1927an Genevako Nazioarteko Lehiaketa irabazi zuen, eta hurrengo urtean jo zuen lehenbizikoz Berlingo Orkestra Filarmonikoarekin.

1940an Txilera itzuli zen eta arrakasta handiz jarraitu zuen, hil zen arte, kontzertuak ematen.

XX. mendeko piano-jotzaile handienetakoa izan zen Arrau. Gogoratzekoak dira hark Chopin, Beethoven eta Bachen konposizioen gainean egindako interpretazioak.

## Erreferentziak
Daimler-Benz

**Daimler-Benz** automobilak egiten dituen enpresa-taldea da, 1926an sortua, Benz konpainia (1882an sortua) eta Daimler Motoren Gesellschaft (1890ean sortua) elkartu zirenean. Elkarte berri horrek automobilak egiten eta merkaturatzen ditu (Mercedes-Benz), eta baita hegazkingintzan, burdinbideetan eta itsasontzietan erabiltzeko motorrak ere. Hala ere, automobilen saila du ezagunena, ez bakarrik luxuzko autoen kalitateagatik, baita berrikuntzengatik ere (1936 urteaz geroztik Diesel motorreko autoak saltzen ditu). Bigarren Mundu Gerraren ondoren, enpresak hainbat alemaniar talde handi bereganatu zituen; horien artean Krupp taldea 1969an, eta 1986an AEG (elektromekanika) taldeko kapitalaren gehiengoa. Estrategia horren bidez, Daimler-Benz Europako lehenengo automobil-taldea bihurtu da, Volkswagenen aurretik.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kiko de la Rica

**Francisco "Kiko" de la Rica** (Bilbo, Bizkaia, 1965eko apirilaren 6a) zinemako argazki-zuzendari bizkaitarra da.

## Biografia 
Madrilen eskuratu zuen argazkilari profesionalaren titulua. Zinemagintzan, film labur garrantzitsuetan hasi zen lanean: Juanma Bajo Ulloaren *El reino de Víctor* (1989; "Biktorren Erreinua"), Álex de la Iglesiaren *Mirindas asesinas* (1990). Bideoklipak ere egin zituen: Koldo Aguinagalderen *Ruper Ordorika* (1992) eta Kike Loiolaren *Segundo Banana* (1992).

ETBn ere lan egin zuen: Jon Intxaustegiren *Txorro Morro*. 1994an egin zuen lehen lan handia, Daniel Calparsororen *Salto al vacío* filmaren argazki-zuzendaritza. Hurrengo urtean ere Kalparsororekin lan egin zuen, *Pasajes* (1995) filmean. Orduz geroztik lan garrantzitsu asko egin du, eta besteak beste iragarki askotan parte hartu du, zenbaitetan zuzendari ospetsuekin (Juanma Bajo Ulloa, Álex de la Iglesia).

## Erreferentziak
Miguel Ángel Gallardo

**Miguel Ángel Gallardo Paredes** (Lleida, Katalunia, 1955eko abenduaren 27a - Bartzelona, Katalunia, 2022ko otsailaren 21a) katalan marrazkilaria izan zen.

## Biografia 
Arte Ederretako ikasketak egin nahi izan zituen baina ez zuten onartu eta Massanna Arte eta Lanbide Eskolan egin zituen ikasketak.1977an hasi zen marrazkilari profesional gisa lanean. Zenbait aldizkaritarako eta helduentzako komikietarako irudiak egin ditu. Bruguera eskolako marrazkilarien istorioetako umorea nabarmena da Gallardoren lanetan, eta eskola haren jarraitzailetzat aitortzen du egileak bere burua.

Gallardok Makoki pertsonaia sortu zuen, 1970eko  hamarraldian, Juan Mediavilla gidoigilearekin eta Borrayoren laguntzarekin. Pertsonaia hark lorturiko arrakastari esker, *El Víbora *aldizkariak Makoki protagonista zuen argitalpen bat sortu zuen. 1980ko hamarraldiaren hasieran, Mediavillarekiko elkarlana eten eta Pepito Magefesa pertsonaia sortu zuen Gallardok *Cairo* aldizkarirako; 1985ean amaitu ziren Makokiren abenturak. Geroztik, ilustratzaile gisa aritu da batik bat. Hala ere, 2006 eta 2007an komikira itzuli zen berriz, eta bi istorio autobiografiko kontatu zituen: *Tres viajes* eta *María y yo*. Azken horretan, Gallardok María alaba autistarekin duen harremanaren berri ematen du. Kataluniako Komiki Sari Nazionala eman zioten lan horregatik, eta zinemara ere eraman dute lan hori.

Bere bizitzako azken hilabeteak islatu zituen *Algo extraño me pasó camino de casa* komikian.

## Sariak 
* Bartzelonako Komiki Azoka 1981 urtean bere ibilbideagatik
* Kataluniako Komiki Sari Nazionala 2008 urtean, *Maria y yo* lanagatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Miguel Gallardoren wegbunea
Konstantin Balmont

**Konstantin Dmitrievitx Balmont**, errusieraz Константи́н Дми́триевич Бальмо′нт (Shuya, Errusiar Inperioa, 1867ko ekainaren 15agreg. - Paris, Frantzia, 1942ko abenduaren 23a) errusiar olerkaria izan zen.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|200px|K. Balmont, 1880ko hamarkadan.
thumb|ezkerrera|200px|Yekaterina Andreeva, Balmonten bigarren emaztea.

Hainbat bider kanporatu zuten unibertsitatetik, Zuzenbidea ikasten ari zela, eta azkenean erbestera jo zuen. Europan, Ekialde Urrunean eta Afrikan ibili zen 1913 arte, eta urte horretan Moskura itzuli zen. Gogoz hartu zuen 1917ko Iraultza, baina zaila egin zitzaion erregimen berriaren legeetara makurtzea, eta Parisera alde egin zuen.

Sinbolisten arteko olerkarietan puntakoena bezala hartu zuten, "Iparraldeko zeruaren azpian" (1894) argitaratu zuenean. Haren olerkiak Iparburuko ikuspegiari buruzkoak dira, Iparburutiko ikuspegietan oinarritutako poema-sail bat da berea. "Etxeak sutan" (1900) eta "Gaitezen eguzkiaren pareko" (1903) olerki-liburuekin jo zuen gailurra eta ondoren zeukan fama galduz joan zen, ez baitzen izan gauza estiloz aldatzeko.

## Erreferentziak
Paul Nizan

thumb|Paul Nizan

**Paul-Yves Nizan** ( ahoskatua; Tours,  - Dunkerquetik hurbil, ) frantziar filosofo eta saiakeragilea izan zen. Raymond Aronen eta Jean Paul Sartreren eskolakidea izan zen. 1925ean, Arabiara joan zen. 1927an, Frantziako Alderdi Komunistako kide egin zen. Filosofia-eskolak eman zituen aldi batez, baina gero kazetaritzan eta literaturgintzan jardun zuen. 1939an, Frantziako Alderdi Komunistak sobietarren eta alemaniarren arteko hitzarmena onetsi zuenean, alderdia utzi zuen. Bigarren Mundu Gerran borrokatu zen, eta Dunkerquetik erretiratzerakoan hil zuten. Idazlan nagusiak: *Aden-Arabia *(1931), kolonialismoaren aurkako saiakera; *Les Chiens de garde *(1932, *Zakur zaindariak*), Unibertsitatearen egoeraren kritika egiten duena; eleberriak: *Antoine Bloyé* (1933); *Le Cheval de Troie* (1934, *Troiako zaldia)*; *La Conspiration *(1938, *Konspirazioa*).

## Erreferentziak
Friedrich von Schlegel

**Friedrich von Schlegel** (Hannover, Alemania, 1772ko martxoaren 10a – Dresden, Alemania, 1829ko urtarrilaren 12a) alemanezko idazlea izan zen, August von Schlegelen anaia.

thumb|ezkerrera|Schlegel anaien bizileku izan zen Coppet gaztelua
Filosofia-ikasketak Göttingeneko eta Leipzigeko Unibertsitateetan egin ondoren, Jenara joan zen eta *Athenäum* aldizkaria sortu zuen anaiarekin batera. Aldizkari horretan argitaratutako artikuluak, *Lucinda* (1799) eleberria eta *Europa* aldizkarian plazaraturikoak izan ziren idazleak pentsaera alemaniar erromantikoari egin zizkion ekarpen garrantzitsuenak. 1802an Parisen jarri zen bizitzen, eta kultura greziarra aztertzen hasi zen, mendebaldeko pentsamolde guztien iturritzat hartzen baitzuen Greziakoa. Obra nagusiak: *Über die Sprache und Weisheit der Indier* (1808, *Indiarren jakituriari eta hizkuntzari buruz*) eta *Geschichte der alten und neueren Literatur* (1815, *Literatura zaharraren eta modernoaren historia*).

## Erreferentziak
Ingemar Stenmark

**Jan Ingemar Stenmark** ( ahoskatua; Joesjö, Storuman, Suedia,  ) suediar eskiatzaile ohia da, slalom-probetan espezializatua. Munduko Kopako eski-lehiaketetako eskiatzailerik onena 1976tik 1984ra bitartean. 1976an, Neguko Olinpiar Jokoetan, brontzezko domina irabazi zuen, slalom erraldoia proban, eta 1980an, Lake Placideko Jokoetan, Estatu Batuetan, urrezko bi irabazi zituen, slalom eta slalom erraldoia probetan. Stenmarken garaipen-zerrenda izugarria da: 1978ko munduko txapelketan, urrezko domina slalom eta slalom erraldoian; 1982ko munduko txapelketan, urrezko domina slalomen eta zilarrezkoa slalom erraldoian. Hiru urtez Munduko Kopa irabazi zuen (1976, 1977, 1978); 1975ean, bigarren geratu zen, baita 1980-1984 urteetan ere. 1989an erretiratu zen. Munduko Kopan, slalom eta slalom erraldoian, 86 proba irabazi zituen guztira.

## Erreferentziak
Konstantin Pobedonostsev

thumb|260px|alt=|Konstantin Petrovitx Pobedonostsev; Ilya Repin-ek egindako erretratua

**Konstantin Petrovitx Pobedonostsev** (Mosku, 1827ko ekainaren 2agreg./maiatzaren 21ajul. - San Petersburgo, 1907ko martxoaren 23agreg./martxoaren 10ajul.) politikari errusiarra izan zen. Moskuko Unibertsitateko Zuzenbide Zibileko irakasle izan ondoren, San Petersburgora dei egin zioten errege izango zenaren irakasle izan zedin (1865). Sinodo santuko prokuradore nagusi izan zen 1880. urtetik aurrera, eta eragin handia izan zuen Errusiako politikan bere ikaslea, Alexandro III.a, enperadore bihurtu zenean (1881). Absolutismoa, atzerriko ekarpen guztien aurkako borroka, gutxiengoen errusiartzea, ez-ortodoxoen (katolikoak, luteranoak) esetsaldiak eta juduen aurkako erasoak izan ziren Pobedonostseven politikaren ezaugarri nagusiak. Japoniaren kontrako gerraz geroztik eragin gutxiago izan zuen Errusiako politikan. *Moskovskyy sbornik* (1896, *Moskuko bilduma*) saiakera-liburuan ezagutarazi zuen bere pentsamendua.

## Erreferentziak
Jean Ribault

thumb|260px|alt=1=Exploration_of_Florida_by_Ribault_and_Laudonniere_1564_by_Le_Moyne_de_Morgues.|Ribault eta Laudonnièreren Floridako esplorazioa (1564, Le Moyne de Morgues)

**Jean Ribault** (Dieppe, 1520 &ndash; Florida, 1565eko urriaren 12a) frantses kolonizatzailea izan zen. Protestantea zen eta Floridako lurretan higanot frantsesentzat kolonia bat eratzeko agindua jaso zuen Coligny almirantearengandik. 1562an Floridara joan eta itzuleran Ingalaterran babestu zen, erlijio-gerra zela eta. Preso hartu zuten, ingelesen kanpaina kolonial batean parte hartu nahi izan ez zuelako, eta *Whole and True Discovery of Terra Florida* (*Floridako Lurraren benetako aurkikundea*) izeneko txostena idatzi zuen kartzelan. Libre utzi ondoren, berriro bidali zuen 1565ean Colignyk Florida aldera, han finkatu ziren higanot frantsesen kolonia, Fort Caroline izenekoa, antolatzeko; baina Menéndez Avilés buruzagi espainiarrak frantses kolonia xehakatzea agindu eta eraso hartan hil zuten Ribaut.

## Erreferentziak
Alexander Nikolaievitx Scriabin

**Alexander Nikolaievitx Scriabin** (Mosku, 1872ko urtarrilaren 6agreg./1871ko abenduaren 25ajul. - Mosku, 1915eko apirilaren 27agreg./apirilaren 14ajul.) errusiar pianista eta musikagilea izan zen.

## Bizitza 
1882-1892 urteetan egin zituen musika-ikasketak, Moskuko kontserbatorioan, Safonov, Taneiev eta Arenskirekin. Pianista ospetsu bihurtu zen, eta kontzertuak eman zituen Errusian, Suitzan, Herbehereetan, Belgikan eta Frantzian, berak idatzitako lanak aurkezteko batez ere. 1898-1903 bitartean Moskuko kontserbatorioan pianoa irakatsi ondoren, atzerrian bizi izan zen 1909 arte, lehenbizi Suitzan eta gero Belgikan. Garai hartan musika idatzi zuen, batez ere, eta noizean behin kontzertuak eman zituen. 1910. urtean Errusiara itzuli zen.

Scriabinek estetika, erlijioa eta kosmogonia bateratzen zituen teosofia-gogoetak azaldu nahi izan zituen bere musikarekin. Pianorako lan miresgarriak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Nyctimene vizcaccia

***Nyctimene vizcaccia*** Nyctimene generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Nyctimene vizcaccia'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Fiodor Xaliapin

**Fiodor Ivanovitx Xaliapin** (; Ometeva, Kazan, Errusiar Inperioa, 1873ko otsailaren 13agreg./otsailaren 1ajul. - Paris, Frantzia, 1938ko apirilaren 12a) opera-kantaria izan zen, bere garaiko kantari liriko ospetsuenetako bat.

Nekazari familia batean jaio zen, eta bere kasa ikasi zuen kantuan. San Petersburgon (1894), Moskun (1899), Milanen (1901), New Yorken (1907) eta Parisen (1908) egin zituen aurkezpenak Musorgskiren *Boris Godunov* operarekin; hogeita hamar urtez kantatu zuen mundu osoan, eta oso ospetsu bihurtu zuen. Europako hiri handienetan kantatu zuen, eta urte askoan New Yorkeko Metropolitan Opera antzokian. Beste interpretazio ospetsu batzuk: Dossifei, Musorgskiren *Khovanshchina* (*Khovanstxina*) lanean; Mephisto, Gounoden *Faust* lanean; Boïtoren *Mefistofele*; Masseneten *Don Quichotte* (*Kixotea*), eta Rossiniren *Il barbiere di Siviglia* (*Sevillako bizargina*). Antzezle bikaina zen, eta Pabst zinemagilearen *Don Quixote* filmean parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Jean Buridan

**Jean Buridan** (; Béthune, Pas-de-Calais, 1300 inguruan - 1358 inguruan) filosofo eskolastikoa zen. Ockhamen ikasle eta jarraitzailea izan zen; Parisko Unibertsitateko errektore izan zen 1328an eta 1340an. Alor anitz landu zuen bere lanetan: logika, metafisika, filosofia naturala, etika eta abar. Nominalista izanik, Aristotelesi egindako iruzkinengatik nabarmendu zen.

## Buridanen astoa 
Buridan famatua egin zuen argudioa da; alegiazkoa da, ordea, pentsalari honen lanetan ez baita ageri. Argudio horren arabera, asto batek, bi zaku lasto berdinen artean erdi-erdian jarrita, bere burua hiltzen utziko luke bien artean aukera egin ezinik, ez baitago arrazoirik alde baterako ala besterako joera hartzeko. Argudio hau garai hartako determinismoaren eta erabakimenaren arteko filosofia-gatazkan kokatzen da.

## Erreferentziak
Sergei Jesenin

**Sergei Aleksandrovitx Jesenin**, errusieraz Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин (Konstantinovo, Errusiar Inperioa, 1895eko urriaren 3agreg./irailaren 21ajul. - Leningrado, Sobietar Batasuna, 1925eko abenduaren 28a) olerkari errusiarra izan zen.

## Biografia 
Nekazarien familia batean jaioa zen, eta ondo ezagutzen zuen laborarien mundua. 1916an argitaratu zuen lehen poema-liburua. Iraultzak zekarren bizitza berria kantatu zuen: *Inonia* (1918), "Errusia Sobietarra", "Martxa Handiko kanta", "26en balada" (1923-1928).
thumb|ezkerrera|150px|Jesenin eta Duncan, 1922an.
Isadora Duncanekin ezkondu zen, eta harekin Mendebaldera egin zuen bidaiaren ondoren, ideia berrien eta izpirituaren eta izadiaren edertasuna suntsitzen zuen industrializazioaren kontra agertu zen: "Lapur baten aitortza" (1921). Gero eta etsiago, edaten hasi zen; "Gizon beltza" (1925) bere azken obra idatzi eta bere buruaz beste egin zuen. Haren obrak harrera ona izan zuen gazteen artean, baina alderdi komunistak langileriarengandik urrutikotzat jo zuen, eta debekatu egin zuen.

## Erreferentziak
Charles Kingsley

**Charles Kingsley** (Holne, Devon, Ingalaterra, 1819 &ndash; Eversley, Hampshire, Ingalaterra, 1875) idazle britainiarra izan zen.

## Biografia 
Apaiz anglikanoa zen. Sozialismo kristaua delakoaren sortzaileetariko bat izan zen. Oso ospetsu egin zen J.H. Newmanekin izan zuen liburu bidezko eztabaida gogorraren ondorioz.

Saiakerak, erakustaldiak, olerki lirikoak idatzi zituen, baina gaur egun eleberriengatik da, batez ere, ezaguna. *Yeast* (1848, *Hartzidura*) eta *Alton Locke* (1850) eleberrietan gai soziala erabili zuen, helburu didaktikoekin.

Eleberri historikoak landuagoak eta biribilagoak dira: *West-ward ho!* (1885, *Mendebal aldera!*); *Hereward the wake* (1866, *Hereward zelataria*).

Darwinen teoriak garai hartan onartu zituen apaiz bakarretakoa izan zen Kingsley, eta haurrentzako kontakizun batean azaldu zituen: *The water-babies* (1863, *Uretako haurrak*).

## Erreferentziak
Retia

eskuinera|thumb|Rhetiaren kokapena
**Retia** (Latinez: *Rætia* edo *Rhætia*) Europako erdialdeko antzinako lurraldea izan zen, Alpe mendien erdialdean, egungo Grisoien kantonamenduaren, Tirolen eta Lonbardiaren artean. Herri zeltak bizi ziren Tiberiok eta Drusok konkistatu zutenean (K.a. 15). *Tridentum* (Trento), *Castra Regina* (Regensburg) eta *Castra Batava* (Passau) ziren lurralde hartan erromatarrek gotortu zituzten hiri nagusiak. Behe Inperioan, ordea, bi probintziatan banatu zen Rhetia: Raetia Prima (hiriburua, Chur) eta Raetia Secunda (hiriburua, Augsburgo). Barbaroek bipildu zuten lurraldea V. mendean. Teodoriko Handia hil zenean, bavariarren mende geratu zen Retia, eta handik aurrera zabaldu zen lurralde haietako germaniartzea, Tirol aldean, bereziki. Lurralde horretan zabaldu ziren hizkuntza erretorromanikoak, latinaren ondorengoak, hain zuzen.

## Hiri nagusiak 
* *Alae* (Aalen)
* *Arbor Felix* (Arbon)
* *Apodiacum* (Epfach)
* *Aquilea* (Heidenheim an der Brenz)
* *Augusta Vindelicorum* (Augsburgo)
* *Ausugum* (Borgo Valsugana)
* *Bauzanum* edo *Pons Drusi* (Bolzano)
* *Belunum* (Belluno)
* *Bilitio* (Bellinzona)
* *Brigantium* (Bregenz)
* *Cambodunum* (Kempten im Allgäu)
* *Castra Batava* (Passau)
* *Castra Regina* (Regensburg)
* *Clavenna* (Chiavenna)
* *Clunia* (ziur asko Feldkirch edo Balzers)
* *Curia* (Chur)
* *Endidae* (Neumarkt)
* *Feltria* (Feltre)
* *Foetes* (Füssen)
* *Guntia* (Günzburg)
* *Gamundia Romana* (Schwäbisch Gmünd)
* *Oscela* (Domodossola)
* *Parthanum* (Partenkirchen)
* *Sebatum* (San Lorenzo di Sebato/St. Lorenzen)
* *Sorviodurum* (Straubing)
* *Sublavio* (Ponte Gardena/Waidbruck)
* *Tridentum* (Trento)
* *Veldidena* (Wilten, Innsbruckeko barrutia)
* *Vipitenum* (Vipiteno/Sterzing)

## Ikus, gainera 
* *Limes Germanicus*
* Rhetiako Alpeak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salvador de Madariaga

**Salvador de Madariaga Rojo** (Coruña, 1886ko uztailaren 23a - Locarno, Suitza, 1978ko abenduaren 14a) euskal jatorriko idazle eta diplomatiko espainiarra izan zen. Washingtonen (1931) eta Parisen (1932) enbaxadore izan ondoren, Irakaskuntza publikoko eta Justiziako ministro izan zen (1934). Espainiako Gerra Zibilak eztanda egin zuenean Ingalaterran hartu zuen bizilekua. Idazle oparoa izan zen eta nabarmentzekoak dira, besteak beste, bere *La Guerra desde Londres* (1917), *Shelley and Calderón* (1920), *Guía del Lector del Quijote* (1926), *Ingleses, franceses y españoles* (1928-1929), *España* (1930), *Don Juan y la donjuanía* (1950), *Colón* (1940), *Hernán Cortés* (1941), *Bolívar* (1952), *Portrait of Europa* (1952), *Guerra de Sangre* (1957), *Presente y porvenir de Hispanoamérica* (1960), *Anarquía o Jerarquía* (1970) eta *Memorias de mi Tiempo* obrak (1975).
## Erreferentziak
Kostis Palamas

**Kostis Palamas** (; Patras, 1859ko urtarrilaren 13a - Atenas, 1943ko otsailaren 27a) greziar poeta izan zen. Eragin handia izan zuen Greziako literatura modernoaren bilakaeran. Literaturan hizkuntza demotikoa erabiltzen hasi zen Atenasko Eskolako aitzindaria izan zen. Tradizionalismoa alde batera utzi, eta bere inspirazio-iturria herriaren hizkuntzan eta bizitzan oinarritzen ahalegindu zen. 1886an argitaratu zuen lehenengo poesia-bilduma: *Tragoudia tes Patridos mou* (*Nire herriko kantak*). Harenak dira, halaber: *Iamboi kai Anapaestoi* (1897, *Ianboak eta Anapestoak*); *Asalefte Zoe *(1904, *Bizi aldaezina*); *Dodeckalogos tou Gyftou* (1907, *Ijitoaren dodekalogoa*); eta *I flogera tou Vasilia* (1910, *Erregearen flauta*). Atenasko Unibertsitateko idazkaria izan zen, 1897. urtetik aurrera; herri-hizkuntzaren alde zeudenen buru izan zen hizkuntza-ereduen lehian.

## Erreferentziak
Paulo Orosio

**Paulo Orosio** (; Braga,  - ) historialari, teologo eta apologista kristaua izan zen.

Apaiz egin eta 414an Hiponara joan zen; han Agustin hiponakoa idazle eta santuaren jarraitzaile izan zen eta liburu bat idatzi zuen priszilianismoaren aurka: *Conmonitorium ad Augustinum de errore Priscillianistarum et Origenistarum*.

415ean Agustinek Palestinara bidali zuen pelagianismoari aurre egin ziezaion; heretikotzat salatu zuen Pelagio, eta pelagianismoaren aurkako liburu bat idatzi zuen: *Liber apologeticus contra Pelagianos*. 416ean Hiponara itzuli zen, eta Agustin Hiponakoak kristautasunaren aldeko historia-liburu bat idatz zezala agindu zion; hala egin zuen eta bere idazlanik garrantzitsuena, *Historiarum libri VII adversus paganos* (Paganoen aurkako zazpi historia liburu), laburtzeko, mauiz, *Adversus paganos* izneburua erabiltzen da librurua aipatzeko. Liburu horrek ospe handia izan zuen Erdi Aroan eta hizkuntza askotara itzuli zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* . 1857ko edizioa, latinez. Thounii.  The Library of Congress. *Internet Archive*
Jerry Rawlings

**Jerry John Rawlings** (Akkra, 1947ko ekainaren 22a - Akkra, 2020ko azaroaren 12a) ghanatar politikaria eta militarra izan zen. Ghanako estatuburua izan zen 1979ko ekainetik irailera eta 1981-2001 bitartean,.

## Biografia 
Gobernuan gertatzen ari ziren ustelkeriekin bat ez zetorren ofizial-talde batekin bildu zen. 1979ko maiatzaren 15ean jo zuten estatu-kolpeak huts egin arren, ekainean Fred Akuffo teniente-koronelaren agindupeko gobernua erorarazi zuen. Gudarosteko iraultza-kontseiluko burua izan zen, eta, ustelkeriaren aurkako politika zorrotza bultzatzeaz gainera, Fred Akuffo, Akwasi Afrifa eta Ignatius Kutu Acheampong presidente ohiak hilarazi zituen.

Konstituzio berria idatzi ondoren, hauteskunde libreak antolatu zituen. Aginpidea lortzen lagundu zion alderdiaren arteko desadostasunak zirela eta, 1981ean beste estatu-kolpe bat antolatu eta zibilek eta militarrek osaturiko behin-behineko gobernua eratu zuen. 1982ko eta 1983ko estatu-kolpeei, ekonomia-krisi latzari eta biztanleriaren hazkundeari aurre egin behar izan zien gobernu berriak.

11 urteko aginte militarraren ostean, 1992ko alderdi anitzeko hauteskundeak irabazi zituen, eta baita 1996koak ere. 2000. urtean, ordea, John Kufuor nagusitu zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edward Young

**Edward Young** (Upham, 1683ko uztailaren 3a - Hertfordshire, 1765eko apirilaren 5a) idazle eta literatura-kritikari ingelesa izan zen. Oxforden egin zituen ikasketak. 1713an, lehen olerkia *(The Last Day)* argitaratu ondoren, Whartongo dukearen babespean jardun zuen. 1727an, apaiz ordenatu zuten, gotzain izateko asmoa baitzuen, baina ez zuen lortu, eta 1731an ezkondu egin zen. Haren lan nagusia *The Complaint: or, Night Thoughts* (1742-1745, *Deitoreak: edo gaueko gogoetak*) izan zen. Bederatzi parte edo *gau* bereizten dira olerkian, guztira 10.000 bertso inguru; bakarrizketa dramatikoa da, idazlearen emaztearen eta alabaren heriotzaren kariaz idatzia. Malenkoniaz eta tristuraz beteriko estiloa erabili zuen, geroago idazle erromantikoek oinarri izan zutena. Youngen beste lan aipagarri batzuk: *Busiris, The Revenge, Conjectures on Original Composition.*
## Erreferentziak
Joaquín Elio

**Joaquín Elio Ezpeleta** (Iruñea, 1806ko abuztuaren 19a - Paue, 1876ko urtarrilaren 24a) Nafarroako militarra izan zen.

## Biografia 
Francisco Javier Elioren iloba eta Salvador Elioren anaia izan zen. Armada karlistako kapitain nagusi izatera iritsi zen eta Karlos VII.ak duke izendatu zuen. Nafarroako komandante nagusia izan zen 1839an eta, antza denez, Nafarroako independentziaren aldeko asmoak zituen garai hartan. Bergarako Besarkada ez zuen onartu, eta Frantziara erbesteratu behar izan zuen. Atzerrian zegoela matxinada karlistarako prestakuntza lanetan jardun zuen eta 1857. urtean Tarragonako San Carlos de la Rapitako matxinadan hartu zuen parte, baina atxilotu egin zuten. Hiltzera kondenatu zuten, baina Elisabet II.a Espainiakoa erreginak zigorra barkatu zion. Euskal Herriko bigarren Karlistadan, kapitain nagusia eta Karlos VII.aren armadako buruzagia izan zen. Eri zegoela, Pauera erretiratu eta bertan hil zen 1876ko urtarrilean.

## Erreferentziak
Guy Drut

**Guy Drut** (Oignies, Pas-de-Calais, 1950eko abenduaren 6a) frantziar atleta ohia da. Montréaleko Olinpiar Jokoetan (1976) txapeldun izan zen 110 metroko hesi-lasterketan.

Gaztetan, oso azkarra izan zen dekatloiaren alorrean, eta, gero, 1960ko hamarkadan, 110 metroko hesi-lasterketan hasi zen. 1969an, Europako junior saileko errekorra egin zuen, 1974an, senior mailako Europako txapeldun izan zen, eta 1975ean, munduko txapeldun. Zortzi alditan izan zen Frantziako txapeldun. 1975ean, politikan sartu zen, eta, 1985etik 1989ra bitartean, Parisko udalean lan egin zuen. 1995etik 1997ra bitartean, Alain Juppéren gobernuan, Gazteria eta Kirolak saileko ministro izan zen. 1992tik 2008ra Coulommierseko alkatea izan zen, eta, 1996az geroztik, Nazioarteko Olinpiar Batzordeko kide da.

## Erreferentziak
Abel Gance

**Abel Gance** (Paris, Frantzia, 1889ko urriaren 25a - 1981eko azaroaren 10a) zinemagilea izan zen, Europako zinemaren aitzindaria. Lehen Mundu Gerraren aurretik egin zituen lanak maisulantzat hartu izan dira. Gerra-garaian propaganda-filmak egin zituen Frantziako Armadarentzat: *Mater dolorosa* (1917), esaterako. Baina haren film garrantzitsuenak mutuak dira: *La dixième symphonie* (1918, *Hamargarren sinfonia*); ''J'accuse!* (1919, *Salatzen dut!*); *La roue* (1923, *Gurpila*) eta, batez ere, *Napoléon* (1925). Azken film horrek arazoak izan zituen, hiru pantaila behar baitzituen; gainera, oso luzea zen. Zinema ahostuna sortu eta, urte batzuk lanik gabe egon ondoren, beste film batzuk egin zituen. Haietako batzuk: *Lucrèce Borgia* (1935); *Le capitán Fracasse* (1942); *La tour de Nesle* (1954); eta *Cyrano y D´Artagnan'' (1962).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gato Pérez

**Gato Pérez**, jaiotza-izenaz **Javier Patricio Pérez Álvarez** (Buenos Aires, Argentina, 1951ko apirilaren 11 &ndash; Bartzelona, Katalunia, 1990eko urriaren 18a), argentinar musikaria izan zen.

## Biografia 
Argentinan jaio arren, 1966az geroztik Bartzelonan jarri zen bizitzen, eta bertan bukatu zituen konposizio eta gitarrako ikasketak. Zenbait musika-taldetan kantari eta gitarra-jotzaile izan ondoren, 1974an bere taldea sortu zuen, Secta Sónica izenekoa. Handik lau urtera bakarlari gisa aritu zen. Ospe handia lortu zuen hainbat musika-generotan: salsa, milonga, funkya, rocka... Baina 1980an runba generoan espezializatu zen, eta telebistako programa askotan kantatzeko deitzen zuten.

Abesti ugari idatzi zituen; aipagarrienak, *Romesco* (1979), *Atalaya* (1981), *Prohibido matar a los gatos* (1983) eta *Música* (1985).

Bere ibilbide profesionala ustekabeko gaixotasun batek eten zuen.

## Erreferentziak
Karotenoide

[thumb|300px|[Azenarioari kolorea ematen diote karotenoideek.]]
[thumb|300px|Tomatearen kolorea [likopeno karotenoideari zor zaio.]]
[thumb|300px|Udazkeneko hostoen kolore horia [xantofilak ematen die.]]
[thumb|300px|[gorringo|Gorringoan hainbat xantofila daude: kriptoxantina, luteina, zeaxantina...]]
**Karotenoideak** terpenoen taldeko pigmentu organiko batzuk dira, oso ugariak naturan.

Guztiz hedatuta daude landareen artean, algetan, zenbait onddotan eta bakterioetan. Landareei kolorea ematen diete, kolore horia, laranja, gorria edo morea. Animaliek ezin dituzte sintetizatu eta dietan hartu behar dituzte.

## Etimologia 
Azenarioetan (*Daucus carota*) ugariak dira eta kolore laranja ematen diete. Hortik datorkie izena.

## Egitura kimikoa 
Tetraterpenoak dira, zortzi isoprenoz osatuta eta 40 karbono dituzte. Bi erdi simetrikotan banatzen dira. Erabat hidrofoboak dira: lipodisolbagarriak dira, beraz.

## Funtzioa 
Landareetako loreetan, fruituetan eta sustraietan daude. Pigmentuak dira eta fotosintesian hartzen dute parte. Animalietan egitura anitzen osagai izaten dira, eta egitura horien kolorea haiek emana da, hala nola gorringoarena eta krustazeo askoren oskolena.

## Motak 
700 karotenoide deskribatu dira, gutxi gorabehera. Bi multzo nagusitan sailkatzen dira:
* Karotenoak: Oxigenorik ez dutenak.
* Xantofilak: Gutxienez oxigeno atomo bat dutenak.

:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poliestireno

**Poliestirenoa** (C6H5CH-CH2)_{n} estirenoaren polimerizazioz lortzen den polimero termoplastikoa da.

Solido garden gogorra da, eta beroaren eta elektrizitatearen oso isolatzaile ona. Eraso egiten diote hidrokarburoen disolbatzaileek, baina erresistentzia die azido organikoei, alkaliei eta alkoholei. Erraz ematen zaio edozein kolore eta forma. Sukoia da.

Xafla, plaka, apar eta beste era batzuetan saltzen da. Jostailuetan, etxeko tresnetan, elektrizitate-tresnetan, isolatzaile gisa, ontzietan, altzariak egiteko eta beste eginkizun askotarako erabiltzen da. Industrian garrantzi handia izan du; plastikoen industriari hasiera eman zioten formaldehidoaren kondentsazio bidez lortutako polimeroak adina. 1932an jarri zen salgai.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azetona

**Azetona** CH3-CO-CH3 formula duen konposatu organikoa da. Likido koloregabea da, mendaren usainekoa. 56° C-an irakiten du, urarekin nahas daiteke, eta hainbat konposatu organiko disolbatzen ditu (gantzak, erretxinak, nitrozelulosa, etab). Azetilenoa ere disolbatzen du. Zetonen propietate orokor berberak ditu. Azetona kaltzio azetatoaren destilazio lehorrez, edo azido tartarikoaren, azido zitrikoaren nahiz zelulosaren pirogenazioz lortzen da, eta baita beste hainbaten oxidazioz ere. Organismoan, azetona gantzen eta zenbait aminoazidoren arteko metabolismoaz sortzen da. Gaixotasun batzuen ondorioz (diabetesa esaterako), azetona eta antzeko beste konposatu batzuk (gorputz zetonikoak) gehiago sortzen ditu organismoak. Gernura igarotzen da eta zetosia eragiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-Antoine Houdon

**Jean-Antoine Houdon** (Versailles, 1741eko martxoaren 25a - Paris, 1828ko uztailaren 15a) frantziar eskultorea izan zen.
thumb|ezkerrera|Voltaireren bustoa
Gazte-gaztetatik hasi zen eskultura ikasten. 1761ean Erroma saria irabazi zuen, eta hango Eskola Frantsesean egon zen 1764etik 1768ra. Eskultura klasikoak eta Errenazimentukoak erakarririk, klasikoen kopiak egin eta anatomia ikasteari ekin zion buru-belarri. Ordukoak dira *Larrutua* eta *San Bruno* (1767). Parisera itzulirik, estatua mitologikoak eta alegorikoak egin zituen: *Diana* (1780), *Negua* (1783), *Uda* (1785). Aipagarriak dira erretratu finak, modeloen banakotasun eta nortasun sakona agerrarazten dutenak: *Katalina II.a Errusiakoa* (1773); *Diderot* (1775); *Gluck* (1775); *Benjamin Franklin* (1778); *Rousseau* (1778); *Voltaire*, eseria eta molde klasikoan jantzia, (1781); *La Fontaine* (1783); *Washington* (1785); *Mirabeau* (1791); *Napoleon* (1806). Busto asko egin zituen, ez denak bikainak, ordea. Aipagarriena Voltairerena da, Komedia Frantseserako egina.

## Erreferentziak 
[thumb|ezkerrera|120px|alt=Diana, by [Houdon, Louvre.|Diana, Louvre Museoan]]
Péter Lékó

**Péter Lékó** (; Subotica, Jugoslavia, gaur egun Serbia, 1979ko irailaren 8a) hungariar xake-jokalaria da.

## Biografia 
Zazpi urte zituenean, xake-joko bat oparitu zion aitak, eta 12 urte egin zituenerako nazioarteko maisua zen. Tibor Karolyi hungariar xakelariarekin entrenatzen zen eskola-orduetan; ikasketak, berriz, tutoreen bidez osatu zituen. 1992an, 14 urtetik beherakoen Europako Txapelketa irabazi eta maila bereko Munduko Txapelketan lehen postuko berdinketa lortu zuen.

1994an, mundu-mailako hirugarren garaipena erdietsi zuen Wijk an Zee-ko lehiaketan, Herbehereetan eta, hala, Munduko Xake Federazioaren xake-maisu handiaren titulua bereganatu zuen 14 urterekin. Errekorren liburuan, Leko bihurtu zen, Judit Polgárren ordez, munduko xake-maisu handietan gazteena. Hungarian eta Espainian ere lortu zituen nazioarteko beste bi garaipen 1993an.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Chessgames
Malabar (India)

**Malabar** () Indiako hego-mendebaleko kostaldeko lurraldea da, Dekkan penintsulako mendebaldean. Arabiako itsasoaren ertzean dago; kostaldea Goatik Komorin lurmuturreraino hedatzen da, eta hondar-dunek moldatua da. Barnealdean aintzira asko daude, eta haien arteko ubideetan ontzi txiki anitz ibiltzen dira. Barnealdea jalkinezko lurra da, Mendebaldeko Ghat mendietatik datozen errekek ureztatua. Klima beroa eta hezea da. Arroza, espeziak eta kokoa dira ekoizpen nagusiak. Arrantzak ere garrantzi handia du. Malabar kosta guztiz garrantzitsua zen Indiako ozeanoko merkataritzan, Europako oihalontziak Esperantza Onaren lurmuturra iragan eta bertara jotzen baitzuten lehen eskalan. Gaur egun, Kerala estatua eta Karnataka estatuko kostaldea hartzen ditu. Hiri nagusiak: Trivandrum, Kalikut eta Mangalore.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrew Marvell

**Andrew Marvell** (Winestead, Ingalaterra, 1621eko martxoaren 31 &ndash; Londres, Ingalaterra, 1678ko abuztuaren 16a) britainiar idazle eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Hull lurraldeko ordezkari izan zen Ingalaterrako Parlamentuan 1659-1678 bitartean. 1663an enbaxadore izan zen Errusian eta Eskandinavian.

Politika eta erlijiozko gaiak erabili zituen hitz lauzko idazkietan. Baina ospe handiena hil ondoren argitaratu ziren bere olerki-bildumek eman zioten: *Miscellaneous Poems* (1681), eta *Instructions To a Painter* (1689, *Pintore batentzat irakasbidea*), satira-olerkiak.

Urte askotan ahaztuta egon ondoren, XIX. mendean hasi zen berriz bere izena goraipatzen eta bere garaiko olerkaririk handienetakotzat jotzen. Marvellen olerki batzuk ikur-olerki bihurtu dira Britainia Handian: *To His Coy Mistress* (*Maitale betizu bati*) eta *The Definition of Love* (*Maitasunaren definizioa*) esaterako.

## Erreferentziak
Talcott Parsons

**Talcott Parsons** (Colorado Springs, 1902ko abenduaren 13a - Munich, 1979ko maiatzaren 8a) Estatu Batuetako soziologoa izan zen. Amherst College ikastetxean eta London School of Economics ikastetxean egin zituen ikasketak; Heidelbergeko Unibertsitatean egin zuen doktoretza. Ekonomiako irakaslea izan zen Harvard Unibertsitatean (1931-1944 urteetan) eta Soziologia irakasle (1944-1949 urteetan). 1949. urtean *American Sociological Society* elkarteko lehendakari izendatu zuten. Funtzionalismo-estrukturalismoaren aitzindaria izan da soziologian; gizarteen ezaugarri orokorrak eta bereizgarriak aztertzeko sailkapen bat prestatzen saiatu zen. Soziologiaren alorrean eragin handia izan du Parsonsek Estatu Batuetan.

## Teoria 
Teoria Parsoniarraren oinarria ekintza da. Ekintza zenbait faktoreren menpe dago, gizartean funtzio bat izatera eramaten dutena. Ekintza helburu bat lortzeko bidea da, nahiz eta ekintza gauzatzen duenak ez du beti bere helburua lortzen. Inguruko baldintzek eta bitartekoek hiru ekintza mota bereizten dituzte: instrumentala, aztertu eta sortu egiten dutenak; adierazleak, saritzea bilatzen dutenak, bideratzailea dena; eta morala, banakoaren kolektibitatea bilatzen duena.

## Eragina 
Soziologiaren alorrean eragin handia izan du Parsonsek Estatu Batuetan, funtzionalismo-estrukturalismoaren aitzindaria izan baita.Teoria honek gizarteak autoerregulaziorako joera duela defendatzen du, eta baita haren elementuen (funtzioak, mugak, balioak) arteko interkonexioa ere. Gizarte baten buruaskitasuna oinarrizko beharren menpe daude, hala nola, haurtzaroaren babesa eta hezkuntza gizarteratzeko modu bat bezala ikustea.

## Kritikak 
XX. mendeko soziologo garrantzitsuenetariko bat izan den arren, kritikak ere jaso izan ditu. Hauek gizarte aldaketei eta sortu dituzten gatazkei arreta gehiegi ez eskaintzeagatik izan dira. Bere obra soziologiaren arloko lehenetariko sintesi saiakera da, zeinetan Émile Durkheim, Max Weberren eta beste soziologo batzuen lanak aztertzen dituen. Parsonsen teoria kontserbadorea besterik ez dela esan da, Karl Marx baztertzeko asmoz egin zena.

## Lanak 
Obra nagusiak: *Social System* (1951, Gizarte-sistema), *Politics and Social Structure* (1960, *Politika eta gizarte-egitura*).

## Erreferentziak
Guido Reni

**Guido Reni** (Bolonia, Italia, 1575eko azaroaren 4a - 1642ko abuztuaren 18a) margolaria, dekoratzailea eta marrazkilaria izan zen. Albano eta Domenichino margolariekin batera Denijs Calvaert, Ludovico eta Caravaggio maisuen ikasle izan zen. Antzinateko marmolezko irudi leunak aztertu zituen, eta harmonia handiko irudi biluzi asko pintatu zituen. 1613-1614 urteetan pintatu zuen bere obrarik ospetsuena, Erromako Pallavicini-Rospigliosi jauregiko sabaiko *Egunsentia*. Erroman izan ondoren Boloniara itzuli zen, eta erlijio-pintura landu zuen. Boloniako pintorerik handiena izan zen Ludovico Carracci maisua hil zenez geroztik, eta eragin handia izan zuen Europako pintoreengan, Frantziako eskolako pintoreengan batez ere.

## Lan nabarmenak 

File:St cecilia guido reni.jpg|*Santa Zezilia*, 1606
File:Guido Reni - Saint Sebastian - Google Art Project (27740148).jpg|*San Sebastian*,  behin baino gehiagotan margotu zuen santua.
File:Guido Reni - Blessed Soul - Google Art Project.jpg|Arima dohatsua, c. 1640, Erromako Museo Kapitolinoan.
File:Hipómenes y Atalanta (Reni).jpg|*Atalanta eta Hipomenes*, 1618–1619, Prado Museokoa (beste bertsio bat ere bada).
File:Budapest kunst 0021.tif|*David eta Abigail*, c. 1615
File:Drinking Bacchus WGAREG001.jpg|*Bako edaten*, Staatliche Kunstsammlungen Dresden.
File:Bacchus and Ariadne by Guido Reni.jpg|*Bako eta Ariadna*, circa 1619–1620, Los Angeles County Museum of Art
File:David, Reni (Louvre INV 519) 02.jpg|*David Goliaten buruarekin*.
File:Guido Reni - The Baptism of Christ - Google Art Project.jpg|*Kristoren bataioa*, c. 1622–1623
File:Guido Reni - Moses with the Tables of the Law - WGA19289.jpg|*Moises legearen tauletik*, c. 1624, Galleria Borghese.
File:Guido Reni - The Madonna of the Rosary - NMH 1052-1863 - Nationalmuseum.jpg|*Errosarioko Ama Birjina*
File:Conversión de Saulo (Reni).jpg|*Sauloren konbertsioa*.
File:GuidoReni MichaelDefeatsSatan.jpg|*Mikel goiaingerua Satan garaitzen*.
File:Reni - Nachahmer - Mater Dolorosa, obj02554574.jpg|*Ama Birjina Doloretakoa*.
File:Reni - Le Christ au roseau, dit aussi Ecce Homo, INV 528 ; MR 280.jpg|*Ecce Homo*, Louvre.
File:Guido Reni - The Penitent Magdalene - Google Art Project.jpg|* Magdalena penitentziagilea*, c. 1635
File:Guido Reni - Saint James the Greater - Google Art Project.jpg|*Done Jakue*, c. 1636–1638

## Erreferentziak
John Updike

**John Updike** (Reading, Pennsylvania, AEB, 1932ko martxoaren 18a - Danvers, Massachusetts, AEB, 2009ko urtarrilaren 27a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.

## Biografia 
Harvarden eta Oxforden ikasi zuen. Hogei urtekoa zela *The New Yorker* aldizkarian hasi zen idazten, eta harrezkero bertan idazki asko -poemak, ipuinak, kritika...- argitaratu zituen. Ipuinetan azaltzen duen Estatu Batuetako gizartearen ikuspegi ironiko zorrotza bere eleberrietan ere aurki daiteke.

1960ko *Rabbit, Run* eleberrian geroko beste zenbaitetan *Rabbit Redux* (1971), *Rabbit is Rich* (1981) azaltzen den pertsonaia beraren inguruan antolatua da, hartara heroiaren bizitzaren hainbat aldi jasotzen dituela. Beste zenbait eleberri: *The Centaur* (1963), *Of the Farm* (1965), *Couples* (1968), *The Witches of Eastwick* (1984). Eleberri-bildumetariko batzuk: *The Same Door* (1959), *Museums and Women* (1972), *Problems* (1972).

## Erreferentziak
Karl Ziegler

**Karl Ziegler** (Helsa, Alemania, 1898ko azaroaren 26a - Mülheim, Alemania, 1973ko abuztuaren 12a) alemaniar kimikaria izan zen.

## Biografia 
Marburgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Main, Heidelberg eta Halleko Unibertsitateetako irakasle izan zen, eta Kaiser Wilhelm Institutuko (gero Max Planck izan zena) zuzendari izan zen.

Karbono-kateei buruzko ikerketak egin zituen, gaur egun lurringintzarako oinarrizko direnak.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren aluminio eta berunezko gai organometalikoei buruz hainbat ikerketa egin zituen. Ikerketa horietan "Zieglerren katalizatzailea" aurkitu zuen, olefinak molekula pisu astuneko eta oso egitura ordenatuko polimeroetara katalizatzeko erabilia.

1963an Kimikako Nobel saria irabazi zuen, Giulio Nattarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paranyctimene raptor

***Paranyctimene raptor*** Paranyctimene generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Paranyctimene raptor'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Charles Lyell

**Charles Lyell** (Kinnordy, Forfarshire, 1797ko azaroaren 14a - Londres, 1875eko otsailaren 22a) geologo eskoziarra izan zen. Lurraren bilakaera kausa fisiko-kimikoek eragina zela argudiatu zuen, eta etengabeko prozesu horretan, urak, eguzkiak eta haizeak berebiziko garrantzia dutela erakutsi zuen. Kreazionismoaren aldeko tesien aurka borrokatu zen, eta Geologia zientziaren sortzailetzat har daiteke horrenbestez. *Principles of Geology (Geologiaren hastapenak)* liburua argitaratu zuen 1833an. Eragin handia izan zuen Darwinengan eta, era berean, zerikusi handia izan zuen Darwinen *Origin of Species* (1859, *Espezieen jatorria*) obrak Lyell-en *The Geological Evidence of the Antiquity of Man* (1863, *Gizakiaren antzinatasuna geologiaren argitan*) lanean. Gizakia Pliozeno Arotik lurrean dagoela proposatu zuen Lyell-ek liburu honetan.
## Erreferentziak
Gipuzkoako ermandadea

**Gipuzkoako ermandadea** XIV. mende bukaeran osatu zen instituzioa (Tolosako Batzar Nagusiak, 1375; Getariako Batzar Nagusiak, 1397). Gipuzkoako segurantzaz arduratu zen ermandadea, Ahaide Nagusien arteko guduez nagusiki. 1456. urtean, ganboatar eta oinaztar guztien dorretxeak eraitsi zituen ermandadeak, eta erbestera bidali zituen ahaide nagusien arteko buruzagiak.

Bestalde, aginpide handia izan zuten hasieratik, 1375. urtetik, ermandadeko alkateek. Zazpi ziren herrialde osoan, eta haien gain zegoen lege-hauste arruntaren aurkako zigorrak ezartzea. ermandadeko alkateen epaiak errege-agindu baten bidez baizik ezin ziren aldatu. 1611. urtean kargu hori kentzea erabaki zuten Gipuzkoako Batzar Nagusiek, alkate horien aginpidea gehiegizkoa zela eta agintekeriarako bide ematen zuela iritzita.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako ermandadeak
* Bizkaiko ermandadea
* Lapurdiko ermandadea

## Kanpo estekak
Erica Jong

**Erica Jong** (New York, 1942ko martxoaren 26a) estatubatuar idazle eta poeta da. Emakumeen sexualitateari buruz idatzi dituen liburuengatik da, batez ere, ezaguna.

Columbiako Unibertsitatean ikasi zuen, eta bertako irakaslea izan zen gerora. Bere idazlanei XVIII. mendeko eleberri eta satira ingelesen eragina eta frantziar eta espainiar surrealismoarena sumatzen zaie. 1971n argitaratu zuen lehen liburua: *Fruits and Vegetables* (poesia). Bere lanik ospetsuena *Fear of Flying* (1973) eleberria da. Argitaratu zenean, sekulako iskanbila sortu zuen liburu horrek, eta hainbat herrialdetan argitaratzeko debekua ezarri zioten, ustez lizuna eta pornografikoa zelakoan. Beste lan batzuk: *How to Save Your Own Life*(1977), *Fanny, Being the True History of the Adventures of Fanny Hackabout-Jones* (1978), *Fear of Fifty: a midlife memoir*(1994), *Inventing Memory* (1997), ''Sappho's Leap* (2003), *Seducing the Demon: writing for my life* (2006), *Bad Girls: 26 Writers Misbehave* (2007), *It Was Eight Years Ago Today (But It Seems Like Eighty)* (2008).

## Bibliografia 
### Eleberriak 
* *Fear of Flying* (1973)
* *How to Save Your Own Life* (1977)
* *Fanny, Being the True History of the Adventures of Fanny Hackabout-Jones* (1980)
* *Megan's Book of Divorce: a kid's book for adults* (1984)
* *Megan's Two Houses: a story of adjustment* (1984)
* *Parachutes & Kisses*. New York: New American Library (1984)
* *Shylock's Daughter* (1987)
* *Any Woman's Blues* (1990)
* *Inventing Memory* (1997)
* *Sappho's Leap* (2003)

### Saiakerak 
* *Witches* (1981)
* *The Devil at Large: Erica Jong on Henry Miller* (1993)
* *Fear of Fifty: a midlife memoir* (1994)
* *What Do Women Want? bread roses sex power* (1998)
* *Seducing the Demon: writing for my life* (2006)
* *Bad Girls: 26 Writers Misbehave* (2007)
* *It Was Eight Years Ago Today (But It Seems Like Eighty)* (2008)

### Antologia 
* *Sugar in My Bowl: Real Women Write About Real Sex* (2011)

### Poesia 
* *Fruits & Vegetables* (1971, 1997)
* *Half-Lives* (1973)
* *Loveroot* (1975)
* *At the Edge of the Body* (1979)
* *Ordinary Miracles* (1983)
* *Becoming Light: New and Selected* (1991)
* *Love Comes First'' (2009)

## Erreferentziak