Brooklyn zubia

**Brooklyn zubia** (ingelesez *Brooklyn Bridge*) Estatu Batuetako New York hirian dagoen zubia da. Zubi hibrido bat da, tirante-zubi baten eta zubi eseki baten ezaugarriekin, East River zeharkatzen duena Manhattan eta Brooklyn barrutien artean. 1883ko maiatzaren 24an inauguratu zuten, eta East River zeharkatu zuen lehen zubi finkoa izan zen. Munduko zubi esekirik luzeena ere izan zen inaugurazioaren unean, 486,3 m-ko argi nagusiarekin eta 38,7 m-ko taularekin batez besteko itsasgoraren gainean. Jatorrian **New York eta Brooklyngo zubia** eta **Ekialdeko Ibaiko zubia** izena zuen, baina 1915ean Brooklyngo zubia izena hartu zuen.

XIX. mendearen hasieran, Manhattan eta Brooklyn lotuko zituen zubi bat eraikitzea proposatu zen, eta, horren ondorioz, egungo zatia eraiki zen, John A. Roeblingek diseinatua. Proiektuaren ingeniari buruak, Washington Roebling semeak, diseinuan lagundu zuen Emily Warren Roebling haren emaztearen laguntzarekin. Eraikuntza 1870ean hasi zen, eta New York Bridge Companyk gainbegiratu zuen, zeina Tammany Halleko makineria politikoak kontrolatzen zuen. Eztabaida ugarik eta diseinuaren berritasunak hamahiru urtez luzatu zuten proiektua. Inaugurazioaren ondoren, Brooklyngo zubiak hainbat birkonfigurazio jasan zituen, eta zaldiz tiratutako ibilgailuak eta goratutako trenbide lineak garraiatu zituen 1950era arte. Gero eta handiagoa zen trafiko fluxua arintzeko, East River gainean zubi eta tunel gehigarriak eraiki zituzten. Apurka-apurka hondatu ondoren, Brooklyngo Zubia hainbat aldiz berritu zuten, 1950, 1980 eta 2010eko hamarkadetan.

Manhattan uhartea eta Long Island lotzen dituzten bidesaririk gabeko lau ibilgailu-zubietatik hegoaldekoena da Brooklyngo zubia, Manhattango zubia, Williamsburgeko zubia eta Queensboroko zubia iparraldean dituena. Bidaiarien ibilgailuak eta oinezkoak eta bizikletak baino ezin dira igaro. Brooklyngo zubia New York hiriko ikono bihurtu da, eta, ireki zutenetik, erakarpen turistiko handia izan du. Urteen joan-etorrian, hainbat akrobazia eta emanaldiren agertoki gisa erabili dute zubia, baita hainbat krimen eta atentaturena ere. Brooklyngo zubia monumentu historiko nazionala da, New York hiriko monumentua eta ingeniaritza zibileko monumentu historiko nazionala.

## Ezaugarriak 
### Bideak 
thumb|left|Brooklyngo arrapala.
Brooklyn zubia eraiki zenean New Yorkeko ontzien garraia nabarmena zen, eta altuera nahiko eman behar izan zitzaion azpitik trafikoa ez oztopatzeko. Horretarako bi aldeetan altxatutako biaduktoak ditu, ibaitik urrun hasten direnak. Manhattango Park Row kaletik neurtuta, eta Brooklyngo Sands Streetaraino, zubiak 1.834 metro ditu. Hala ere, Centre Streetetik neurketa egiten bada, pixka bat laburragoa da, 1.825 metro. 

Begi nagusia, bi dorreen artean dagoena, 486,3 metro luze eta 26 metro zabal da. Itsasmaila altuenetik 38,7 metroko altuerara dago, baina pisuagatik zein tenperaturagatik distantzia hau aldakorra da, 2,7 metroko tarteraino. Alboko begi bakoitzak 280 metroko luzera du, euren lokarriraino. Zubia eraiki zenean ez ziren egiten aerodinamika probak, eta horregatik behar baino 6-8 aldiz sendoagoak dira euskarriak. Dorreek dituzten arkuek ere airea pasatzeko aukera errazten dute. Zubiaren alboko euskarriek 18.700 tona manten ditzakete, bere garaian tren astunak garraiatzeko pentsatuta. 

Bi errepideez gain, euren erdian baina 5,5 metro altxatuta, oinezkoentzako bide bat dago. Dorreetan balkoi bat eratzen dute, bi bideen gainetik. Bidea 5,2 metro zabal da. Zubira igotzeko dauden bideak desberdinak dira bi aldeetan: 296 metroko arrapala dago Brooklynen eta 478 metrokoa Manhattanen. Bideek Pizkundeko estiloko arkuak dituzte. Gainera beste 1.000 kable baino gehiago (iturrien arabera 1.088tik 1.520ra) daude bertikalean euste sistema osatzeko, eta beste 400 kable diagonal dorreetatik abiatzen direnak.

### Dorreak 
Zubiak bi suspentsio-dorre ditu, bakoitza 85 metroko altuerakoa eta 18 metroko zabalarekin. Kareharri, granito eta porlanez eraiki ziren. Manhattango dorreak 35.892 metro kubiko harri ditu eta Brooklyngoak 38.214. Dorre bakoitzak arkuak ditu, estilo neogotikoan eginak, bide bakoitza tartetik asa dadin. Arkuen irekiera 36 metroko altuerakoa eta 10,28 metroko zabalerakoa da. Dorreen azpian egurrezko kutxak daude, porlanez beteak.

1867ko otsailean New Yorkeko estatuko senatuak onartu zuen zubi bat eraikitzea, eta bi hilabete beranduago New York and Brooklyn Bridge Company enpresa sortu zen. Roebling izendatu zuten ingeniari buru eta urte horretako irailean hasi ziren lanean, plan orokor bat aurkeztuta. Plan horren arabera, inoiz eraikitako zubi esekirik altuena eta luzeena izango zen. Errepideak eta trenbiderako bidea izango zuen, eta peajeen bidez ordainduko zen obra. Oinezkoentzako bide bat ere izango zuen, paseoak eman ahal izateko. Hasieran oso ondo hartu zen, baina 1869an kritikak hasi ziren, garestiegia edo zailegia izango zela argudiatuz. Tammany Halleko William M. Tweedek ere zubian interesa zuen, lur sail handiak baitzituen New Yorken. Kaxoiak ontziola batean eraiki ziren, ibaian behera bota eta aire konprimatua sartzen zuten barruan. Brooklyn aldeko kaxoia izan zen sartzen lehena, baina uste baino denbora gehiago hartu zuen, behean harri ugari aurkitu baitzituzten, eta 1870ko abenduan egituraren atal baten su hartu zuelako. Egunean 264 langilek hartu zuten parte kaxoien eraikuntzan, guztira 2.500 langile inguru. Manhattango kaxoia 23,9 metroko sakoneraraino iritsi zenean, 240 kPa-ko presioarekin, azpiko harea nahiko sendoa zela erabaki zuen Washingtonek, eta 1872ko uztailean zementuz bete zuten. Washington bera gaixotu zen dekonpresioaren ondorioz, eta bere etxetik jarraitu zituen obrak, teleskopio bat erabilita. Bere emazte Emily Warren Roeblingek egin zuen korrespondentzia lana, eta kalkulu matematiko ugari egin zituen, baita katenariak nola jarri erabakitzekoak ere. Hurrengo 11 urtetan, Emily emazteak gainbegiratu zituen eraikuntza obrak.

Manhattan_1876.jpg|Manhattango ikuspegia 1876an, zubiaren eraikitzen ari zela.

Kaxoiak amaitu ostean, kostaldera batu ziren, dorreak eraiki ahal izateko lur horren gainean. Prozesuak lau urte behar izan zituen, harriak gora igo eta jartzeko sistema geldoa zelako, eta abenduan jada dorreen amaierako forma ikus zitekeen. Brooklyngo zatiaren azken harria 1875ko ekainean jarri zen eta Manhattangoa 1876ko uztailean. Eraikuntzan hiru langile hil ziren dorretik erorita, eta beste bederatzi bestelako istripuetan.

thumb|Kableak, hasierako fase batean.
Kableak 1876ko abuztuaren 15ean jartzen hasi ziren, altzairu kromatua erabilita. Kableak ibaia gurutzatu zuen, eta bitan zatitu zen, gauzak alde batetik bestera eramateko aukera ematen zuen sistema, lurrean jarrita zegoen motore baten bidez. Lehen bidaia ingeniari batek egin zuen, aulki batean eserita, kabletik eskegita. 10.000 pertsonek ikusi zuten E. F. Farrington mekanikaria alde batetik bestera igarotzen, kabletik eskegita. 1876ko abenduan oraindik ez zekiten zer nolako altzairuzko kable erabili behar ziren, Bessemer prozedura asmatu berria zelako, eta oraindik probatu gabekoa horrelako obra batean. Kableak galbanizatuta heltzen ziren, baina ez oiloztatuta; Brroklynen egiten zuten azken zati hori, liho olioan sartu, eta ondoren hari bakar batean biltzen zituzten zatiak, zink zatiak sartuta galbanizazioa areagotzeko. 1877ko maiatzaren 29an jarri zen lehen kable esperimentala bi dorren artean, eta hortik aurrera ehuntzen hasi ziren. Uztailean lau kable nagusiak jarrita zeuden, eta hortik eskegi zen oinezko pasabidea, publikoarentzat modu ez-ofizialean ireki zena 1877ko abuztuan. Kable baten apurketaren ondoren, aurkitu zuten Haigh kontratistak behar baino kalitate txikiagoko kableak bidali zituela, eta horrekin 300.000$ irabazi zituela. Egoera konpontzeko, kableak sendotu ziren, Haighek ordaindu zuen aldaketa.

[thumb|[Kromolitografia bat, Brooklyn zubiaren inaugurazioaren aurretik nola zen erakusten zuena.]]
Behin kableak lekuan jarrita, langileak altzairuzko bigak jartzen hasi ziren, bideari heltzeko balio zutenak. Gain-egitura 1879ko martxoan hasi zen, eta berriro eztabaidatu zuten Bessemer edo arragoa altzairuaren inguruan. Azkenean, Bessemer erabiltzen erabaki zuten, 1880an iristen hasi behar zena. 1881eko azaroan oraindik altzairu guztia ez zegoen bere lekuan. Edgemoor eta Cambria Iron Company enpresen arteko eztabaidaren ostean, 1882ko urrirako kontratua beteko zela erabaki zuten. 1883aren hasieran zubia ia amaituta zegoela argitaratu zen, eta ekainean bertan irekitzeko planifikatu zuten.

### Irekiera 
New Tork eta Brooklyn Zubia 1883ko maiatzaren 24an ireki zen. Milaka izan ziren mustutze-ekitaldira agertu ziren pertsonak, eta itsasontzi asko pasa ziren azpitik egun horretan. Ofizialki, Emily Warren Roebling izan zen lehen pertsona zubia gurutzatzen. Chester A. Arthur presidentea eta Franklin Edson New Yorkeko alkateak Manhattango aldetik hasi zuten bidea eta erdian Seth Low Brooklyngo alkatearekin elkartu ziren. 

Irekiera egunean banda bat egon zen, itsasontziek tiroak egin zituzten eta su-artifizialak izan ziren dorreetatik. 1.800 ibilgailu eta 150.300 pertsona igaro ziren zubitik lehen egunean. Zubia ireki eta astebetera ibaia zeharkatzen zuten ferryek esan zuten bezeroak galtzen ari zirela, eta zubiaren peajeak 100 pertsonari ticketa saltzen zion minutuko. Zubiak 15,5 milioi dolar kostatu zituen, 2023ko 490.500.000$ inguru. 27 gizon hil ziren eraikuntzan. Williamsburg zubia 1903an eraiki zen arte, munduko zubi esekirik luzeena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Brooklyn zubiari buruzko orrialdea