Simone Veil

**Simone Veil**, jaiotzez **Simone Annie Jacob** (Niza, Frantzia, 1927ko uztailaren 13a - Paris, Frantzia, 2017ko ekainaren 30a) Holokaustotik bizirik irten zen frantziar abokatu eta politikaria izan zen.

Shoahtik, Holokaustotik ihes egitea lortu zuen eta botere judizialean egin zuen ibilbidea goi-funtzionario gisa 1974an osasun ministro izendatu zuten arte. Zeregin horretan ari zela, 1975eko urtarrilaren 17an "Veil Legea" delakoa aldarrikatu zuen, eta horri esker, haurdunaldiaren etenaldi boluntarioa despenalizatu zen Frantzian.

1979tik 1982ra, Europako Parlamentuko lehen emakume lehendakaria izan zen. Horrez gain, hainbat kargu izan zituen: Estatu ministro Gizarte gaietarako, Osasun eta Hiriko ministroa, eta Édouard Balladur-en gobernuan "bigarrena", eta azkenik, Kontseilu konstituzionalean eserlekua izan zuen 1998 eta 2007 bitartean, Frantziako Konstituzio Kontseiluko kide izan zen, Frantziako legezko agintaririk garrantzitsuenean. 

Europako integrazio-prozesuaren jarraitzaile sendoa izan zen, eta bakea bermatzeko modu bat zela uste zuen. *Fondation pour la mémoire de la Shoah* fundazioaren lehendakaria izan zen 2000tik 2007ra, ohorezko presidente bihurtu zenean. Bere ohoreen artean, 1998an Britainiar Inperioko Ordenarekin kondekoratu zuten, 2008ko azaroaren 20an Frantses Akademiako kide izan zen. Han 13. aulkia bete zuen eta Ohorezko Legioko gurutze handia jaso zuen 2012an.

Frantziako emakume gurienetako bat izanik, Simone Veil eta haren senarra Parisko Panteoian lurperatu zituzten 2018ko uztailaren 1ean. Bere panegirikoa Emmanuel Macron presidenteak irakurri zuen.

## Biografia 
Jaiotzez Simone Annie Jacob izena zuen. André Jacob arkitekto judu baten alaba zen, Parisko Arte Ederren Eskolan arkitektura ikasi zuen eta Erromako Arkitektura Saria irabazi zuen. Familia Paristik Nizara joan zen 1924an, Riviera Frantsesean egindako eraikuntzez gozatzeko. Simone lau neba-arrebetatik txikiena zen, Madeleine (Milou) 1923 inguruan; Denise 1924an eta Jean 1925ean jaiotakoak.

1944ko martxoan, familiarekin batera, naziek Auschwitzen kontzentrazio-esparrura erbesteratu zuten. 1945eko urtarrilaren 27an askatu zuten. Bera eta haren bi ahizpak, Milou eta Denise (Ravensbrück-era erbesteratu zituzten), izan ziren bere familiatik bizirik atera ziren bakarrak. Ama tifusak hil zuen Auschwitzen, eta neba eta aita Lituanian hil zituzten.

### Deportazioa 
Alemaniak Frantzia inbaditu zuenean eta 1940ko ekainean Vichyko erregimena boterera igo zenean, familiak deportatua ez izatea lortu zuen, Niza Italiako okupazio-eremuan sartu baitzen. Zuzendariak eskolara ez joateko eskatu zionean, Simone Jacobek etxean ikasi behar izan zuen. Juduen sarekadak biziagotzean, familia osoa banandu egin zen hainbat lagunekin, nortasun faltsu baten pean. Denise ahizpa Lyonera joan zen Frantziako erresistentziarekin bat egiteko. Simonek, 16 urtekoak, batxilergoko azterketarako ikasten jarraitu zuen eta 1944ko martxoan gainditu zuen bere izen errealarekin. Hurrengo egunean, lagunekin elkartzeko bigarren hezkuntzaren amaiera ospatzeko atera eta, Gestapok atxilotu egin zuen. Egun horretan bertan, familia ere atxilotu zuten. Simone, ama eta ahizpak Drancy kontzentrazio-eremura bidali zituzten 1944ko apirilaren 7an, eta, gero, Auschwitzeko kontzentrazio-eremura eraman zituzten apirilaren 13an 71. konboian. 

Simoneren neba eta aita Baltikoko herrialdeetara erbesteratu zituzten 73. konboian, eta ez zuten berriro elkar ikusi. Denise ahizpa Ravensbrück-eko kontzentrazio-eremura deportatu zuten. 1944ko apirilaren 15ean Auschwitzera iritsi zenean, Simonek gas-ganbera saihestea lortu zuen, adina gezurtatuta, eta lan-eremuan erregistratu zen. 1945eko urtarrilean, Bergen-Belsen kontzentrazio-eremura bidali zuten Simone, amarekin eta ahizpekin batera, non ama tifusez hil baitzen. Madeleine ere gaixotu egin zen, baina, Simone bezala, salbatu egin zen, 1945eko apirilaren 15ean askatu zutenean.

### Frantziara Itzulera 
Simone Jacob Frantziara itzuli zen eta Zuzenbidea ikasten hasi zen Parisko Unibertsitatean, Ikasketa Politikoen Institutura joan aurretik. Han Antoine Veil ezagutu zuen. Bikotea 1946ko urriaren 26an ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituzten: Jean, Nicolas eta Pierre-François. Alemaniara joan ziren, eta Estatu Batuek okupatutako eremuan bizi izan ziren. Madeleine ahizpa auto-istripu batean hil zen semearekin, 1952an Stuttgarten Simone bisitatu ondoren. Simonek uko egin zion abokatu gisa lan egiteari, eta haren ordez, 1956an magistratu izateko azterketa nazionala gainditu zuen.

2005ean, Auschwitz-Birkenau nazien kontzentrazio-eremua askatzearen 60. urteurrena ospatu zen. Ekitaldi horretan, biktimei omenaldia egiteko eta gerraren izugarrikerien salaketa egiteko hitzaldia egin zuen Veilek. Askatu ondoren itzultzen zen lehen aldia zen. Urte hartan bertan Nazioarteko Lankidetzaren Asturiasko Printze Saria jaso zuen, askatasunaren, pertsonaren duintasunaren, giza eskubideen, justiziaren, elkartasunaren eta emakumeak gizarte modernoan izan duen zereginaren alde. 2008an, Europako Yusteko Akademia Fundazioak emandako Karlos V.aren saria irabazi zuen, «emakumeen berdintasuna lortzeko borrokan izandako merezimendu aitortuengatik».

Hil eta urtebetera, Frantziako pertsona ospetsuek atseden hartzen duten Panteoian sartu zen.

### Karrera judiziala 
Bere eskubide-titulua eta Parisko Ikasketa Politikoen Institutuko diploma lortu ondoren, uko egin zion abokatutzari (bere familia ez zegoen ados erabaki horrekin) eta arrakastaz gainditu zituen 1956an magistratura-oposizioak. Urte horretatik aurrera, Justizia Ministerioko Espetxe Administrazioko Goi Mailako Funtzionario plaza bete zuen, gai judizialez arduratzen zena. Aljeriako gerran, Edmond Michelet Justizia ministroak izendatua, tratu txarren eta bortxaketen eraginpean zeuden Aljeriako presoak Frantziara deportatzea lortu zuen. Frantzian barneratutako Askapen Nazionaleko Fronteko (FNL) milaka kideri Preso Politikoen Estatutua aplikatzea lortu zuen. 1964an Simone gai zibiletara pasatu zuten. 1969an René Plevenen, Justizia ministroaren, kabineteko kide izan zen. Magistraturaren Sindikatuko kide izan zen, eta 1970ean Magistraturaren Kontseilu Goreneko (OMZ) lehen idazkari nagusi bihurtu zen.

Garai hartako frantses emakumeen %&nbsp;40k baino lan egiten ez bazuten ere, Simone Veilen karrera profesionalak zalaparta pixka bat eragiten zuen.

## Bizitza politikoa 
### Justizia Ministerioa, 1956-1974. 
Parisko Ikasketa Politikoen Institutuan Zuzenbidean lizentziatu ondoren, Veil abokatutzan aritu zen zenbait urtez. 1954an, magistratu izateko azterketa nazionala gainditu zuen. Justizia Ministerioaren mendeko Espetxe Administrazio Nazionalean sartu zen eta goi-kargudun izan zen. Auzi judizialen arduraduna izan zen, eta emakumeen kartzeletako baldintzak eta kartzelan zeuden emakumeenganako tratua hobetu zituen. 1964an, kargua utzi eta gai zibilen zuzendari bihurtu zen. Han, emakume frantsesen eskubideak eta estatus orokorra hobetu zituen. Familiako legezko gaiak eta emakumeentzako adopzio eskubideak gurasoen kontrol bikoitzerako eskubidea lortu zuen. 1970ean, Magistraturaren Kontseilu Goreneko idazkari nagusi bihurtu zen (fr: *Conseil supérieur de la magistrature*).

### Osasun ministroa, 1974-1979 
1974tik 1979ra bitartean, Osasun, Gizarte Segurantza eta Familia ministroa izan zen Jacques Chirac eta Raymond Barre ministroen gobernuetan: 1974ko maiatzaren 28tik 1977ko martxoaren 29ra, Osasun ministroa; 1977ko martxoaren 29tik 1978ko apirilaren 3ra, Osasun eta Gizarte Segurantzako ministroa; eta 1978ko apirilaren 3tik uztailaren 4ra, Familia ministroa. Kargu horretan lege polemikoak onartu zituen, hala nola antisorgailuetarako sarbidea 1974an, antisorgailuetarako sarbidea erraztu zuen legea; izan ere, antisorgailuen salmenta, hala nola ahoko pilula antikontzeptibo konbinatua, legeztatu egin zen 1967. urtean, eta abortua, berriz, 1975. urtean. Horixe izan zen bere borroka politiko gogorrena eta ezagunena. Abortuari buruzko eztabaida bereziki zaila izan zen, legez kanpo jarraitzearen aldekoek eraso pertsonalak egin baitzituzten Veilen eta haren familiaren aurka. Hala ere, legea onartu zenetik, askok omenaldia egin diote Veili, eta eskerrak eman dizkiote haren borroka ausartagatik.

1976, Veilek leku publiko batzuetan erretzeko debekua sartzen lagundu zuen eta zerbitzu medikorik gabeko landa-eremuetako arazoan lan egin zuen.

### Europako Parlamentua, 1979-1993 
1979an, Europako Parlamentuko lehendakari hautatu zuten, sufragio unibertsalaren bidez Europako Parlamenturako lehen hauteskundeak egin ondoren. Kargu horri eutsi zion 1982 urtera arte, Europako Parlamentuko lehendakari gisa zuen agintaldiari buruzko artxiboak Europar Batasuneko Artxibo Historikoetan daude gordeta, Florentzian.

1981ean Karlomagno Nazioarteko Saria eman zioten Europar Batasunaren alde.

Presidente karguaren amaieran, 1982an, Europako Parlamentuko kide izaten jarraitu zuen. Liberalen eta Erreformisten Europako Alderdiko lehendakaria izan zen 1989 arte. 1989ko hauteskundeetan berriz hautatu zuten eta 1993an utzi zuen kargua.

1984 eta 1992 bitartean, Ingurumen, Osasun Publiko eta Elikagaien Segurtasuneko Batzordean eta Gai Politikoen Batzordean parte hartu zuen. 

Batzorde horiek utzi ondoren, Kanpo Arazoetarako Batzordeko eta Giza Eskubideen Azpibatzordearen kide izan zen. 1989 eta 1993 bitartean, Legebiltzarrak ACP-UE Parlamentuko Batzar Paritarioan zuen ordezkaritzako kide ere izan zen, eta 1992ra arte lehendakariorde izan zen.

### Oposizioan 
1988ko hauteskundeetan, UDFko pertsona ospetsu batzuek, zehazki Jean-Claude Gaudin, Marseillan, Fronte Nazionalarekiko desadostasunak onartu zituztenean, eta Charles Pasquak (RPR) "kezka" eta "balioak" aldarrikatu zituenean, Simone Veil-ek "fronte nazional baten eta sozialista baten artean" sozialista aukeratuko zukeela adierazi zuen.

1990. urtearen hasieran, "onartezintzat" jo zuen Datu Orokorren Fitxategi Informatizatuak sortzea, Michel Rocardek erabakita. Proiektua urte horretako martxoan erretiratu zen eta hurrengo urtean Cresson gobernuak testu berri batekin aldarrikatu zuen.

### Gizarte Gaietako, Osasuneko eta Hirigintzako ministroa, 1993 
1993ko martxoan, Simone Veil Gizarte Gaietako, Osasuneko eta Hirigintzako ministro izendatu zuten Édouard Balladurren gobernu taldean. Era berean, Israelekin organoak emateko akordioa sinatu zuen, herrialde horrek ez baitzuen emailerik. Édouard Balladur babestu zuen 1995eko lehendakaritza-hauteskundeetan, eta gobernua utzi zuen Jacques Chiracen garaipenaren ondoren. Geroago, UDFn afiliatu zen, eta handik urte batzuetara, 1997an, utzi egin zuen.

1996an, parlamentuetako emakumeen kopurua %&nbsp;6ra mugatzen zenean, Yvette Roudyk hasitako eskaera bat sinatu zuen, *Manifeste pour la parité* (Paritatearen aldeko adierazpena) izenekoa, bost emakume politikari ezkertiar eta bost eskuindar biltzen zituena. 2000. urteko Jospin Legeak aurkezten ziren proposamenen puntu garrantzitsuenak laburbiltzen zituen.

### Frantziako Gobernurako itzulia, 1993 
Europako Parlamentuaren zerbitzura urte asko eman ondoren, 1993an Frantziako politikara itzuli zen, Édouard Balladur lehen ministroaren agintaldian Osasun eta Gizarte Gaietako ministro izendatu zutenean, 1995era arte izandako kargua.

### Frantziako Konstituzio Kontseiluko kidea, 1998 
1998an Frantziako Kontseilu Konstituzionaleko kide izendatu zuten, eta kargu hori 2007ra arte bete zuen. 2005ean, Kontseilutik alde egin zuen, epe labur batean, Europarako Konstituzioa ezartzen zuen Itunaren aldeko kanpaina egiteko. Ekintza hori kritikatu egin zen, Kontseiluko kideak politika alderdikoitik urrun egotera behartzen zituzten lege-xedapenen aurkakoak zirelako: Kontseiluaren independentzia eta inpartzialtasuna konprometituta egon zitekeen, kritikarien arabera, kideak "eszedentzian" jar zitezkeen proiektu baten aldeko kanpaina egiteko. Erantzun gisa, Veilek zera esan zuen, berak, Konstituzio Kontseiluko lehendakariak eta bere kideek gaiari buruz eztabaidatu zutela aldez aurretik, eta baimena eman ziotela eszedentzia hartzeko, dimititu beharrik gabe. Europako proiektuaren defendatzaile sendoa izanik, uste zuen besteek ez ziotela "europar integrazioaren dimentsio historikoari kasurik egin behar".

### Abortu induzitua Frantzian 
ezkerrera|thumb|200px|Simone Veil,1993, Erlin Mandelmannek egina
Simone Veil ezaguna izan zen nazioartean 1975ean Frantzian abortua despenalizatzeko aukera eman zuen ministeriotik atera zen legeagatik. Harrezkeroztik, abortua arautzeko politiken aldekoek eta aurkakoek jarraitu zituzten haren jarrera eta adierazpenak.

Azken horien artean, Eliza Katolikoaren eta haren antzeko komunikabideen hurbileko jarrerak nabarmentzen dira, Zenit berri-agentzia gisa, Bartzelonako klinika batean ustez legez kanpoko abortuak egiteari Veilek egindako kritikak jasotzen zituen Gizarte-Doktrinaren jarraitzaile deklaratua. France 2 kateko erreportaje batek salatua, Europako beste herrialde batzuetatik baitzetozen emakumezkoak. 

Eliza katolikoak ez ezik, juduen kultu nabarmenek ere kritikatu zuten Veil. Hala adierazi zuen 2005ean Yehuda Levin errabinoak, Estatu Batuetako eta Kanadako Errabino Ortodoxoen Batasunaren bozeramaileak (mila errabinok baino gehiagok osatua): 2005eko urtarrilaren 27an, gobernuaren arduradunak eta mundu osoko kontzentrazio-esparruetatik bizirik atera zirenak Auswchitzeko kontzentrazio-eremu triste eta ezagunean bildu ziren askapenaren 60. urteurrena ospatzeko. 

Simone Veil andreak, Frantziako Osasun ministro ohiak, Auschwitzen preso judua izan zenak, bilera hartan hitz egin zuen. Veil andrea oso ezaguna zen Frantzian abortua legeztatu zuelako.

### Azken urteak eta heriotza 
2003an, Nazioarteko Zigor Gorteko Biktimentzako Funts Fiduziarioko Administrazio Kontseiluko kide hautatu zuten. 2007an, Nicolas Sarkozy presidentegaiari lagundu zion Simone Veilek. Bere ondoan egon zen berak botoen %&nbsp;31 jaso eta hurrengo egunean, urte horretako lehendakaritzako hauteskundeetako lehen itzulian.

Simone Veil izan zen 2008an Frantses Akademiako kide hautatua izan zen seigarren emakumea. Akademiako berrogei "hilezkorrekin" bat egin zuen (bertako kideei informalki izen hori ematen zaie), bere garaian Jean Racine literatoak bete zuen hamahirugarren postua betez. Jean d'Ormessonek eman zuen sarrera-hitzaldia 2010eko martxoan. Bere ezpatan, beste edozein 'hilezkorri' bezala eman zitzaionean, Auschwitzen esleitu zitzaion zenbakia (78651 zenbakia), Frantziako Errepublikaren lema (*liberté, égalité, fraternité*) eta Europar Batasunaren lema (*Unis dans la diversité*) daude grabatuta. 

Veil bere etxean hil zen 2017ko ekainaren 30ean, 90 urte bete baino bi aste lehenago. Uztailaren 5eko zeremonia publikoan, Jean semeak hauxe esan zuen: "Barkatzen dizut, ura buruan botatzeagatik". Gertaera horretan Simone semearekin haserretu zen eta buruan ur-txanbil bat hustu zion iruzkin misoginoengatik.

2017. urteko uztailaren 5ean, Veili omenaldia egin zioten Baliogabeen Patioan, zeremonia nazional batekin eta ohore militarrekin. Ondoren, Montparnasse-ko hilerrian lurperatu zuten bere senarrarekin batera. Inbalidoen zeremonian Macron presidentea izan zen, Holokaustotik bizirik atera zirenak, politikariak eta dignatarioak. Ekitaldian, Macron presidenteak Veil eta haren senarra Panteoian berriz lurperatzeko erabakia jakinarazi zuen, eta hori 2018ko uztailaren 1ean egin zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1981ean Karlomagno saria
* 2018an, Britainiar Inperioaren Ordenaren ohorezko dama (DBE), gobernu britainiarraren eskutik.
* 2005ean, nazioarteko lankidetzaren Asturiasko Printze Saria 2007an. 
* 2008an, Espainiako Yusteko Akademia Fundazioak emandako Carlos V saria, "emakumeen berdintasuna lortzeko borrokan izandako merezimendu aitortuengatik". 
* 2012an, ohorezko legioko gurutze handia.
* 2010ean, Europako Batasunaren Coudenhove-Kalergi intsignia
* Chirac Fundazioak urtero ematen duen Gatazken Prebentziorako Sariko epaimahaikidea izan zen.
* 2011n, Europako Parlamentuaren eraikin nagusiaren aurreko zelaigunea Simone Veil Agora izena eman zioten.
* 2018an, hil eta urtebetera, ohore guztiekin sartu zen Panteoian, Frantziako pertsona ospetsuenek atseden hartzen duten kriptan. Veil laugarren emakumea izan zen.  
* 2018an, oroitzapenezko 2 €-ko txanpon bat sortu zen. Moneta horretan sartu zen Europako Parlamentua eta 1975. urtea, Abortuaren Legearen omenez.

### Ohore-tituluak 
* Princetongo Unibertsitatea (Estatu Batuak), 1975

* Weizmann Zientzia Institutua (Israel), 1976
* Bar-Ilaneko Unibertsitatea (Israel), 1979
* Cambridgeko Unibertsitatea (Ingalaterra), 1980
* Jerusalemgo Unibertsitate Hebrearra (Israel), 1980
* Yaleko Unibertsitatea (Estatu Batuak), 1980
* Edinburgoko Unibertsitatea (Eskozia), 1980
* Georgetown Unibertsitatea (Washington, DC, Estatu Batuak), 1981
* Urbinoko Unibertsitatea (Italia), 1981
* Sussexko Unibertsitatea (Ingalaterra), 1982

* New Yorkeko Yeshiva Unibertsitatea (Estatu Batuak), 1982
* Bruselako Unibertsitate Askea (Belgika), 1984
* Parisko Unibertsitate Amerikarra (Frantzia), 1988
* Brandeis University (Estatu Batuak), 1989
* Glasgowko Unibertsitatea (Eskozia), 1995
* Pensilvaniako Unibertsitatea (AEB), 1997
* Cassinko eta Lazio Hegoaldeko Unibertsitatea (Italia), 2006
* Négueveko Ben-Gurion Unibertsitatea (Israel), 2010

### Simone Veil saria 
2018an, Frantziako gobernuak sari bat sortu zuen Veilen omenez, emakumeen kausen alde borrokatzen diren pertsonak ohoratzeko. Sari horren bidez, emakumeek autonomia, hezkuntza, lidergo-funtzioetan parte hartzea eta indarkeria eta diskriminaziorik eza sustatzeko egiten dituzten ahaleginak nabarmendu nahi dira. Saria urtero ematen da, martxoaren 8an, Emakumearen Nazioarteko Egunean, eta 100.000 euro irabazlearen interesgunean lan egiteko. 2019ko martxoaren 8an, Simone Veil lehen saria Aissa Doumara Ngatansouri eman zitzaion, Kamerunen, Emakumeen aurkako Indarkeria Ezabatzeko Elkartearen (ALVF) sortzaileetako bati.

## Iruditegia 

Fitxategi:Simone Veil par Claude Truong-Ngoc 1979.jpeg|Simone veil eta Claude Truong-Ngoc, 1979
Fitxategi:Simone Veil na aankomst op Schiphol, Bestanddeelnr 931-0486.jpg|Simone Veil eta Schiphol, Bestanddeelnr , 1980
Fitxategi:Prinses Juliana bij uitreiking Four Freedoms Awards in Middelburg Simone Veil, Bestanddeelnr 933-0124 - Restoration.jpg|Simone Veil, 1984
Fitxategi:Strasbourg-Avenue de la Paix-Simone Veil (plaque).jpg|Estrasburgoko Simone Veil Etorbidea
Fitxategi:Remiremont - Rue Simone-Veil - panneau 1.jpg|Simone Veil kalea, Remiremont
Fitxategi:Lesneven - Esplanade Simone Veil - Plaque.jpeg|Simone Veil zabalgunea
Fitxategi:Place simone veil 1100249.jpg|Simon Veil enparantza, Nancy
Fitxategi:Place simone veil 1100254.jpg|Simon Veil enparantza, Nancy
Fitxategi:Walferdange, (place Simone Veil).jpg|Simone veil enparantza, Walferdange
Fitxategi:Plaque Parvis Simone Veil à Vichy.jpg|Simone Veil plaka, Vichy
Fitxategi:Campus Simone-Veil d'Aurillac. Vue générale.jpg|Simon Veil Campusa, Aurillac
Fitxategi:École maternelle Simone-Veil Suresnes 1.jpg|Simone Veil eskola
Fitxategi:201602 Bourg Achard collège Simone Veil copie.jpg|Simone Veil eskola, 2016
Fitxategi:Libraire Simone Veil avenue de Versailles.jpg|Simone Veil liburudenda, Paris

## Erreferentziak
## Ikus, gainera 
* Veil Legea
* Simone Veil pastorala
* Europe (Parisko metroa)
* Margaret Sanger

## Kanpo estekak 
* Simone Veil: une vie (bizitza bat) bideoa