Euskarazko hiztegigintza

[thumb|431x431px|[Eusko Jaurlaritza|Eusko Jaurlaritza̠k bere webgunean kontsultatzeko eskaintzen dituen euskarazko hiztegiak (2024-01-14)]]**Euskarazko hiztegigintza** euskaraz egindako hiztegiak (elebakarrak, elebidunak eta eleaniztunak) eta horiek sortzeko metodologia eta tresnak aztertzen dituen arloa da.  thumb|Hiztegiak|ezkerrera

Asko izan dira historian zehar euskararen hitzak identifikatzeko eta deskribatzeko plazaratu diren hiztegiak. Bide horretan euskara batuaren agerpena mugarria izan zen 1968an. Horrela, artikulu honen lehen atalean euskara batuaren aurreko hiztegiak aipatuko dira, eta bigarren atalean 1977tik aurrera euskara batuaren aroan argitaratutako hiztegi andana. Zerrenda ez dago guztiz osatuta, oraindik hainbat hiztegi falta bide direlako. 
[ezkerrera|thumb|[Gazteen Entziklopedia (1997)]]
Hiztegi entziklopedikoak desberdinak direnez —pertsona, toki, eta beste entitateen izenak ere agertzen dira horietan—,  beste multzo batean sartzen dira. Labur azalduko dira artikulu honetan, gaia sakonago aztertzen baitu beste artikulu batek: euskarazko entziklopediak. Hemen, gutxienez hamasei aipatzen dira, eta denak dira euskara batuaren arokoak. Toki-izenak jasotzen dituzten Atlas geografikoak ere jaso dira erreferentziazko obra horien artean.

Hiztegigintzaren metodologia eta tresnak asko aldatu dira XX. mendearen bukaeratik: hitzen erabilera hobeto ezagutzeko erabil daitezkeen baliabide teknologiko berriak agertu dira, testu-corpusak, esaterako. Aro digital berriak bide berri oso onuragarriak ireki ditu, baina horrekin batera baditu bere alde ilunak ere. Hiztegigile askoren kezka nagusia da egun euskal hiztegigintza ez dela errentagarria. Urteetan, euskarazko hiztegigintzaren diru-iturri nagusia paperezko aleen salmenta izan da, eta, horri esker, hiztegiak eguneratzen eta aberasten jarraitu ahal izan dute hiztegigileak. Beste arlo batzuetan gertatzen den antzera, erabiltzaileek paperezko produktuak erosteari utzi diote: paperezko hiztegien salmentak % 80ko jaitsiera izan zuen 2008tik 2023ra bitartean, hamabost urtean, eta ez dirudi joera horrek aldaketarik izango duenik. Hortaz, hiztegien salmenta-bidea agortuta, hiztegiko eguneraketak eta egokitze-lanak egiteko finantzabide berriak topatu behar dira.

## Euskara batuaren aurreko hiztegiak 
Hiru ataletan banatzen dira hemen euskara batuaren aurreko hiztegi-lanak: 

# Euskara arkaikoaren garaia (XV. mendera arte),
# Euskara zaharraren garaia (1600-1745), eta 
# Modernitatearen garaia, hau da, 1745 eta 1965 urteen artekoa. 

Lehen bi ataletan oso adiera zabalean hartu da hemen "hiztegi" hitza, hau da, hitz bildumak edo glosarioak ere hiztegi gisa hartu diren heinean. Txikiak (hitz zerrenda xumeak) zein handiak, gordeak zein galduak, 1745 arte ezagun diren guztiak bildu dira, non kontsulta daitezkeen erantsita. Azken atalean historia modernoko hiztegiak zerrendatu dira, euskara batuaren aurreko hiztegiak, batez ere Larramendi, Azkue, Lhande, Lafitte eta Muxika hiztegigileen lanak (1745-1965).

### Euskara arkaikoaren garaia (XV. mendera arte) 
Garai haietakoak dira euskara idatziaren lehendabiziko agerpenak. Balio dute orduko euskarazko hitzen berri izateko, baina kasu askotan ez dira hiztegiak, ezta hitz zerrendak ere.
*  XI. mendean, **Donemiliagako glosak** *Emil.* 60 kodizeko 67. folioan. Mitxelena *TAV* 2.2.5. Wolf 1996.

* **Aymeric Picaud** (1134 b.l.), "Iter pro peregrinis ad Compostellam" in *Codex Calixtinus* edo *Liber Sancti Jacobi*, 5. lib.: Mañaricua 1970. Mitxelena *TAV* 2.2.12.

* **Arnold von Harff** (1496-1499), eskuizkribua, Eberhard von Groote (arg.): *Arnold von Harff, Die Pilgerfahrt des Ritters Arnold von Harff. Von Cöln durch Italien, Syrien, Aegypten, Arabien, Aethiopien, Nubien, Palästina, die Türkei, Frankreich, Spanien, wie er sie in den Jahren 1496 bis 1499 vollendet, beschrieben und durch Zeichnungen erläutert hat* [Arnold von Harff zaldunaren erromesaldia. Koloniatik Italian, Sirian, Egipton, Arabian, Etiopian, Nubian, Palestinan, Turkian, Frantzian, Espainian zehar, nola lortu duen 1496-1499 kontatzen da eta irudiz laguntzen] (Köln, 1860). Gavel 1922. Mitxelena *TAV* 2.2.18.

* **Lucio Marineo Siculo** (1530), "Vocablos de la lengua antigua que se usaba en España", "Qual fue antiguamente la lengua Española" atalaren barruan, in *De las cosas memorables de España* (*De rebus Hispaniae memorabilibus Libri XXV*-ren gaztelaniazko itzulp.) (Alcalá, 1530): 1539ko argitalpena, Sancho el Sabio Fundazioa, ATV 25417, IV. lib., 28r eta 29v.

* **Nicolao Landuchio** (1562), *Dictionarium linguae cantabricae. Bocabularioa ezqueraz jaquiteco eta ezqueraz verba eguiteco*. Eskuizkribuaren argazkia: Koldo Mitxelena Kulturunea, J.U. CG3087. Agud & Mitxelena 1958. Knörr & Zuazo 1998 (zuzendua eta emendatua). Martinez de Madina 1998 (bihurketa).

* **Joanes Leizarraga** (1571), *Jesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria*, Linschmann & Schuchardten 1900eko arg.aren faksimilea, Euskaltzaindia, Bilbo, 1990. Sarean CANen alea. Hiru zerrenda:

# "Testamentu Berrian diraden icen propri Hebraico eta Greco batzuén declarationea" (faks. 1198-1200; CAN pdf 960-962)
# "Testamentu berrico hitz eta minçatzeco manera difficil bakoitz batzuk bere declarationéquin" (faks. 1201-1213; CAN pdf 1075-1087)
# "Çuberoaco herrian usançatan eztiraden hitz bakoitz batzuk hango ançora itzuliac" (faks. 1213-1214; CAN pdf 1087-1088)

* **Bonaventura Vulcanius** (1597), "Index Vocabulorum aliquot Cantabrorum" eta zenbakiak, "Parergon, siue specimen cantabricaem hoc est veteris vasconum lingua" [Eranskina, edo kantabroeraren ebidentzia, hau da, euskaldunen antzinako hizkuntzarena] atalaren barruan, in *De literis et lingua Getarum sive Gothorum, Lugdunum Batavorum*, Leiden, 92-96. Garate 1961.

* **Ibarguen-Cachopin kronikako hiztegiñoa** (c. 1600): Sarasola 1983: 161-173. Arriolabengoa 2008: 131-146.

Fitxategi:Codiceemil.jpg|Donemiliagako glosak
Fitxategi:Leizarraga biblia 01.png|Leizarraga biblia (1571)

### Euskara zaharraren garaia (1600-1745) 
* **Hieronymus Mesigerus** (1603), *Thesaurus polyglottus*, Francfort. Urkizu 1986.

* **Voltoire** (c. 1620), ''L'Interprect ou traduction du françois, espagnol et basque*. Lakarra 1997 (gramatika eta hiztegiaren arg., gehi *Tresora* euskara-frantsesa ordenan eta “Hiztegiaren barneko indizea”). Lakarra 1999 (elkarrizketen eranskina, gehi haietako lexiko osoaren hiztegia). Bidegain 2000 (faks.).

* **Joanes Etxeberri Ziburukoa**ren hiztegi galdua (c. 1630?): ik. Urquijo 1909, 1910 eta Kerejeta 1991.

* **Rafael Mikoleta** (1653), *Modo breve de aprender la lengua Vizcayna*. Zelaieta 1988.

* **Arnaut Oihenart**en etimologi zerrenda, 1656, *Notitia utriusque Vasconiae*. Arg. faks., Eusko Legebiltzarra, Gasteiz, 1992, 45-54.

* **Arnaut Oihenart**, 1657, "Neurtitz hautaco hiz bekanen adigarria", in *Les proverbes basques recueillis par le Sr. D’Oihenart, plus les poesies basques du mesme auteur*, arg. faks., RIEV 26 (1929) eta 27 (1930) argitalpeneko separata.

* **Jakes Bela**ren hiztegi galdua (1660-1666): ik. Peillen 1983.

* **John Ray** eta **Francis Willughby** (1663-1664): Trask & Coates 2006. Edizioa akatsez eta okerrez beteta dago.
* **Silvain Pouvreau**ren hiztegia (c. 1666): ik. Bilbao (1992), Etxagibel (2008, 2010), Kerejeta (1991), Lakarra (1995) eta Urquijo (1909).

* **Dominique Bidegarai**ren hiztegi galdua (1676): ik. Dubarat 1914.

* **Glossaria duo Vasco-Islandica** (XVII. mendea): Deen 1937. Bilbao 1991a.

* **Edward Lhwyd** (1703), *Ashmole eskuizkribua*. Urkizu 1983. Zulaika 2009.

* **Edward Lhwyd** (1707), *Archeologia Britannica*. Urkizu 1989. Zulaika 2009.

* **Joanes Etxeberri Sarakoa**ren hiztegi galdua (1712 b.l.): ik. Urquijo (1907a: 81-83), Mitxelena (1970: 29-31), Bilbao (1991b: 766-767), Lakarra (1993: 76-88) eta Urgell (2000).

* **Pierre Urte** (1714), *Grammaire cantabrique basque*, W. Webster-en arg., Bagnères-de-Bigorre, 1900. Lakarra 1994c (hiztegia, gehi euskara-frantsesa ordenako bihurketa eta barneko indizea).
* **Pierre Urte** (1715), *Dictionarium Latino cantabricum*. Urkizu 1989.

* **Melchor Oianguren**en *Diccionario trilingüe: tagalog-castellano-cántabro* galdua (1717 ondokoa): ik. Pérez 1909.

* **P. Duhalde**ren hiztegi galdua (XVIII. ea.?): ik. Lakarra 1992b: 282 eta 1993.

* **Manuel Larramendi**ren etimologi zerrenda (1728), "De las etymologías de las voces castellanas", in *De la antigüedad y universalidad del Bascuenze en España: de sus perfecciones y ventajas sobre otras muchas Lenguas, Demonstración previa al Arte que se dará a luz desta Lengua*, Salamanca: García de Honorato, 49-105. Jatorrizko argitalpena: Sancho el Sabio Fundazioa, ATV 02790. Argitalpen modernoa (Ediciones Vascas, Bilbo, 1978) ez da fidagarria.

* **Martin Harriet** (1741), *Gramatica escuaraz eta francesez, composatua Francez hitzcunça ikhasi nahi dutenen faboretan*, Baiona: Fauvet. Lakarra 1994a (hiztegiak, gehi bihurketa). Haren biloba Maurice Harrietek hiztegi handi bat idatzi zuen XiX. mendean, baina ez zuen argitaratu.

# "Dictionarioa escuaraz eta francesez, çoiñetan hasten baitire hitzçac Escuaratic" (1741: 268-323) 
# "Dictionarioa francesez eta Escuaraz" (1741: 324-440) 

Fitxategi:Basque-Icelandic pidgin Deen 17 40 07 688000.jpeg|Euskara-Islandiera pidginaren glosarioa Reykjavik-en.
Fitxategi:Basque-Icelandic pidgin Deen.jpeg|Euskara-Islandiera pidginaren glosarioa Reykjavik-en.

### Modernitatearen garaiak (1745-1965) 
Askotan esan ohi da euskal lexikografiaren historia ez zela oso aberatsa izan harik eta 1968an hizkuntzaren normalizazio-prozesua hasi zen arte. Nolanahi ere, badira garai horren aurretiko lan esanguratsuak ere, gaur egungo hiztegigintzaren oinarri izan direnak.

Geroago, Pierre Lhandek hiztegi bat argitaratu zuen 1926an, ***Dictionnaire basque-français; Dialectes Labourdin, Bas-Navarrais et Souletin***, iparraldeko euskalkiak soilik aurkezten zituena. Azkuek baino irizpide zabalagoa erabili zuen, benetan erabiltzen ziren hitz guztiak hartu baitzituen euskarazkotzat. Haren lanik ezagun eta entzutetsuena da.

* Plazido Muxikaren ***Diccionario castellano-vasco*** (1965)
* Aranzazu-Oñatiko eta inguruko euskal hiztegia *(**El vocabulario vasco de Aranzazu-Oñate y zonas colindantes***) liburua Kandido Izagirreren ikerketa-lanaren emaitza da. Egilea 1967an hil ostean plazaratu zen nahiz eta erabat osatu ez izan. Argitalpena, Izagirreren omenez, Luis Villasantek paratu zuen 1970an, horretarako sarrera interesgarria eginez. Argitalpena *Anuario de Filogia vasca Julio de Urquijo* aldizkariak burutu zuen. 1994an Oñatiko Udalak edizio berri bat plazaratu zuen.
* Plazido Muxikaren ***Diccionario vasco-castellano*** (1981)

Nabarmentzeko da garai hartan ez zela hiztegi elebakarrik egin. Lan lexikografikoa lexiko komun eta dialektal baten konpilazioan oinarritu zen, eta gaztelaniazko edo frantsesezko itzulpenak erabili zituzten, edo gaztelaniazko edo frantsesezko hitzen baliokideak proposatu. Urte askoan, ez zen izan terminologia tekniko-zientifiko eta beharrezko neologismoak proposatzeko lana bere gain har zezakeen erakunde arautzaile ofizialik, eta hiztegigileek beren kabuz bete behar izan zituzten hutsune horiek, edo hiztegietatik kanpo utzi.  Euskaltzaindiak 1968an proposatutako ortografia bateratua erabili zuen, eta hiztegi elebidun moderno, estandar eta tamaina ertainekoa egiteko saiakera argia izan zen. 1970era arteko argitalpenen corpusean erabilitako lexikoaren konpilazioa, eta, bestetik, XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa erabilitako lexikoa. Hala ere, lexikoa bildu, finkatu eta zabaltzeko jardunean eragin handiena izan zuen lanetako bat Ibon Sarasolaren ***Hauta-lanerako Euskal Hiztegia*** izan zen (1984-1995), Euskal Hiztegia izenarekin berrargitaratua (1996). Obra hura OEHrako corpusaren bidez osatu zen. Bestalde, garaitsu hartan Elhuyarrek ere hiztegi elebakarra argitaratu zuen, Euskal Hiztegi Modernoa (1994). eta ***Elhuyar Hiztegia***—, guztiak ere ezaugarri komun batzuk zituztenak: tamaina estandarra, mikroegitura zehatza, azpisarrerak eta abar. Hiztegi elebidun horiek harrera ona izan zuten euskal gizartean eta merkatuan, eta hiztegigintza ekonomikoki errentagarri eta eramangarri bat sortzeko aukera eman zuten. Harrezkero, hiztegi elebidunen arloa inoiz baino gehiago hazi da; horren erakusgarri dira Ibon Sarasolak 2005ean argitaratutako ***Zehazki Hiztegia***, gaztelania-euskara noranzko bakarrekoa, euskara-ingelesa-euskara hiztegiak (Gorka Aulestiaren 1989ko *Basque-Englsih Dictionary* eta Gorka Aulestiaren eta Linda Whiteren 1990eko *English-Basque Dictionary*, ***Morris Student plus*** hiztegia, ***Elhuyar-Collins euskara-English / English-euskara*** hiztegia) eta euskara-frantsesa hiztegiak (***Nola Erran***, ***Elhuyar euskara-frantsesa / frantsesa-euskara*** hiztegia)., EHUGET taldearen Geologia Hiztegia, Eusko Jaurlaritzaren Ingurumen Sailaren ingurumen Hiztegia eta Kultura Sailaren Musika Hiztegia, Euskaltelen telekomunikazio Hiztegia, zenbait industria-enpresaren artean babestutako Automobilgintza Hiztegia, Petronorren Oil&Gas Hiztegia, Emakunderen eta Eusko Jaurlaritzaren Kultura eta Hizkuntza Politika Sailaren artean sustatutako Feminismoa eta Berdintasuna Hiztegia16 eta SPrI Taldearen industria Berriaren Hiztegia. Nolanahi ere, hiztegi terminologikoen alorrean beste bultzatzaile batzuk ere badira; DanobatGroup Hiztegia, adibidez, kooperatiba horretako Euskara Batzordeak sustatu eta egin zuen, langileen elkarlanarekin eta Emun kooperatibaren aholkularitzarekin.
* Erdarakadak (liburua)
* Euskara Batuaren eskuliburua
* Gay Hiztegia
* Literatura Terminoen Hiztegia
* Euskalbar (berez ez da hiztegia, hainbat hiztegi batera kontsultatzeko interfaze aurreratua baizik)
* Hiromi Yoshidaren バスク語常用 6000語 (*Basukugo jōyō rokusengo* ["Ohiko erabilerako euskarazko 6.000 hitz"], 1991)
* W.H. Jansen-en *Baskisch-Nederlands / Euskara-Nedelandera / Nederlands-Baskisch / Nederlandera-Euskara* (1996)
* *Izendegia euskara-katalana Vocabulari català-basc* (2002)
* *Euskara-finlandiera hiztegia / Suomi-baski sanakirja* (2012)
* *Geriadur brezhoneg-euskareg / Euskara-bretoiera hiztegia* (2015)
* Aitor Aranaren *Euskara-esperantoa Esperantoa-euskara hiztegia* / *Eŭska-esperanta Esperanta-eŭska vortaro* (2015)
* *Latina-euskara* (2020)

## Euskarazko entziklopediak (1991tik aurrera) 
[thumb|270x270px|[Eusko Jaurlaritza|Eusko Jaurlaritza̠k bere webgunean kontsultatzeko eskaintzen dituen  entziklopediak (2022-11-20) Geroxeago etorriko ziren hiztegi entziklopediko horien online-eskaintzak eta 2001ean sortuko zuten Euskal Wikipediaren lehen bertsio nimiñoa, urteekin garapen handia hartuko zuena.

2003an Elhuyar Hiztegi Entziklopedikoa eguneratuz, 10 urte igaro eta gero, eta Elkar Hiztegi Entziklopedikoa argitaratu zuen Elkar argitaletxeak.

2009an Zientzia eta Teknologiako Hiztegi Entziklopedikoa argitaratu zuen Elhuyar Fundazioak. 

Auñamendi Eusko Entziklopledia 2010an argitaratu zuen Eusko Ikaskuntza Interneten.

2012an Plazagunea argitaletxeak Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa plazaratu zuen online moduan, 2003ko Elkar Hiztegi Entziklopedikoaren edukiak eguneratu ondoren.

2015ean abiatu zen 8-13 urte bitarteko haurrentzako Txikipedia entziklopedia, Euskarazko Wikipediaren barruan txertatuta.

Bestalde, entziklopediaz gain kulturan bada erreferentziazko beste obra mota nagusi bat: Atlas geografikoa. Elkarrekiko beharra dute entziklopediak eta atlasak, elkarren osagarriak dira eta. Goian azaldu den bezala, euskarazko hiru entziklopedia sortu ziren 1990eko hamarkadan (Elhuyar 1993, Gazteena 1992-1997, Lur 1991-1999). Bada euskarazko atlasekin ere antzeko prozesua gertatu zen, 1990ean Ereinek *Euskal Herriko Atlasa* argitaratu zuen. Urte bat geroago Kriseilu argitaletxeak Euskal Herriko Atlasa. Mendiak eta *Euskal Herriko Atlasa. Ibaiak* liburuak plazaratu zituen. *Munduko Atlasa* liburua plazaratu zuen Klaudio Harluxet Fundazioak, aurreko atlasen informazioa zabaldu zituen, Euskal Herri mailan eta munduko kontinente guztietako mapak emanda. Gainera, bazekarren estaturik gabeko herriei buruzko atal bat ere, baita Euskal Herriko eta mundu osoko toponimoen aurkibideak ere.

## Hiztegigintza aro digitalean 
### Hiztegiak lantzeko metodologia eta tresnak 
[thumb|270x270px|[Xavier Gómez Guinovart|Xavier Gomez Guinovart, Andoni Sagarna eta Miriam Urkia "Corpusgintza gaur egun" jardunaldian, 2010-01-21..]]
1990eko hamarkadatik aurrera euskal hiztegigintza eraldatu duten fenomenoen artean, lehenik eta behin corpusak aipatu behar dira. Corpusak hizkuntza-erabilera errealeko datuen bildumak dira, eta, haiei esker, hiztegigintza datuetan oinarritzen hasi zen. Euskarazko lehen bi corpusak hauek izan ziren: Orotariko Euskal Hiztegia (OEH) osatzeko erabili dena (1984-2005) eta XX. mendeko Corpus Estatistikoa (2002), bi-biak Euskaltzaindiarenak. Bi bilduma horiek izan ziren Hiztegi Batua osatzeko datu-iturri nagusiak. Orduko Hiztegi Batua oraingo Euskaltzaindiaren Hiztegiaren abiapuntua izango zela jakinik, aise ikus daiteke zenbaterainoko garrantzia izan zuten corpus horiek Euskaltzaindiak euskara estandarrerako egin dituen proposamenetan. Hiztegi hori preskriptiboa edo arau-emailea da; alabaina, araua proposatzeko baliatzen den informazioa erabileraren deskripzioaren emaitza bada, esan gabe doa araua bera ere badela, hein batean behintzat, erabileran oinarritua. gerora Eustagger izena hartuko zuena, eta EDBL datu-base lexikala. Elhuyarrek ere erabili zuen teknologia hori bere hiztegigintzan; hain zuzen ere, hiztegi bateko definizioetan erabilitako hitz guztiak hiztegi bereko sarrerak zirela egiaztatzeko (1994ko Hiztegi Modernoan). handik gutxira, itzulpen-memorietatik terminologia elebiduna erauzteko tresna garatu zuen Elhuyarrek, ELexBi. Aldi bertsuan, corpusgintza kudeatzeko Corpusgile tresna etorri zen. Tresna hori erabili zuten estreinakoz —Ixa taldearen EDBL datu-base lexikalarekin eta Eustagger etiketatzailearekin batera— Zientzia eta Teknologiaren Corpusa egiteko, eta gero beste corpus batzuetan erabili zuten (Lexikoaren Behatokia eta *UPV/EHU TSE-Terminologia Sareak Ehunduz* programako Garaterm). Ertzaintzaren polizia Hiztegia)., testutik hiztegiraino doan katebidea albait gehien automatizatzeko, prozesua doitasunez kudeatzeko eta azken emaitza, hiztegia, zuzenean online argitaratzeko. Bestetik, Ixa taldeak sistema bana garatu du lexikografia eta terminologiarako: Lexkit eta TZOS-Terminologia Zerbitzurako Online Sistema. UZEIk ere garatu ditu hiztegigintzan, itzulpengintzan eta terminologia-lanetan erabiltzeko zenbait laguntza-aplikazio eta baliabide: 1) *Koloka*, euskaraz eta gaztelaniaz hitz anitzeko unitateak detektatzen eta erauzten dituena, 2) *Lex2*: corpus paraleloetatik abiatuz euskara eta gaztelaniazko ordainen termino-pareak automatikoki detektatzen eta erauzten dituen tresna. Corpus espezializatuak ere sortu dituzte, eta horrelako zenbait erabili gero, esaterako, Euskaltzaindiaren Zientzia eta Teknika Hiztegia Biltzeko egitasmoaren (ZTHB) Oinarrizko Lexikoak egiteko datu-iturri gisa. Garatze-lan horien emaitzak 2021ean argitaratu zituzten Dabilena atarian integratuta daude. Euskarazko corpusaz (300 milioi hitz) eta eu-es corpus elebidunaz (hogei milioi hitz) gain, hiru tresna berriren emaitzak jarri zituzten erabiltzailearen esku: 

# corpus elebidunetan hitz edo hitz-segida jakin bat zenbat eratara itzuli den («Nola itzuli da?» atala),
# euskarazko web-corpusa *Konbitz* tresnaz prozesatu eta «Zein hitzekin konbinatzen da?» atala; eta 
# Interneten kontsulta daitezkeen euskarazko hainbat corpus batera kontsultatzeko funtzionalitatea. (25 milioi hitz) eta Egungo Testuen Corpusa (355,4 milioi hitz). Beste baliabide interesgarri batzuk ere badira; adibidez, EHUren *EHUskaratuak* corpus espezializatu elebiduna eta TSE proiektuko Garaterm euskarazko corpusa. Hitz baten corpuseko agerpenak aztertuz, edo adibide-multzo bat aztertuz, eta are introspekzioa (insight) erabiliz ere, lexikografoek hitz horren semantikaren «disekzioa» egiten dute; hau da, zenbait adieratan banatzen dute, bai intuizioz, bai irizpide edo metodologia jakin batzuetan oinarrituta. Metodologia hori hitzen adierak diskretuak eta bereizgarriak direla dioen ikuspegi komun eta intuitiboan oinarritzen da, eta zenbaitek zalantzan jarri du gauzak benetan horrela diren. Batzuetan zaila edo ezinezkoa da corpuseko agerpen bat hiztegiko adiera jakin batekin lotzea, eta arazo larriena ez da legokiokeen adiera hiztegian ez egotea (hori konpon daiteke, hiztegian beste adiera bat sartuz), baizik eta mugako kasuak izatea, tartekoak edo anbiguoak. Izan ere, hiztegiak aztertuz gero, berehala nabaritu daiteke lan horren emaitza ez dela beti bera, zeren eta adierak ez daude beti berdin bereizita eta antolatuta; antolamendu hori hiztegigilearen, hiztegi-motaren, helburu-abiltzailearen eta beste zenbait faktoreren arabera aldatzen da. Horretarako, beraz, beharrezkoa da aldez aurretik baliabide hori izatea. Adiera-bereizketa jakin bat egin duen hiztegi bat erabiliz gero erreferentzia gisa, aurreko paragrafoan azaldutako arazoak sortzen dira, eta, horrez gain, ez dira ondo konpontzen hiztegi horretan ez dauden adiera berrien detekzioa eta bereizketa. Horren emaitza bat hiztegian edo erreferentzia-oinarrian ez dauden adiera berriak aurkitzea da.

Nolanahi ere, metodo horiek hiztegigintza automatikoan —edo erdiautomatikoan, behintzat— integratzeko, hobekuntza handia egin behar da oraindik.

Corpusgintzaren eta hizkuntzaren prozesamendu automatikoaren alorreko garapenen xedea ez da soilik izan datu gehiago eskuratzea eta horiek prozesatzeko ahalmen handiagoa izatea, kalitate handiagoko produktuak sortzeko eta hiztegien ikuspegi preskriptibo/deskriptibo bikotea bigarren elementurantz mugiarazteko. Prozesu batzuk automatizatuz, hiztegigintzaren kostuak murriztea ere lortu nahi da. Bada horretarako motibazio indartsu bat: Interneten sorrerak hiztegigintzaren finantziazio-ereduan ekarri duen aldaketa., azken urteotako prosa-ekoizpenean oinarritutako euskarazko hiztegi elebakarra.]]
Bertsio digitalek eboluzio propio bat hartu zuten. Elhuyar Hiztegia, esaterako, lehen urteetako onlineko hiztegia paperezkoaren ‘kopia’ bat zen, euskarri hartan jasotako informazio ia berbera ematen baitzuen. Geroztik, baina, webguneak eboluzio nabarmena izan zuen, eta hori erraz ikus zitekeen hiztegi-kontsulta azkar batean. Izan ere, hasiera batean, Elhuyarren hiztegi orokorren datu-basea egituratzean, hiztegi ororen edukiak elkarri lotzen hasi ziren. Horri esker, nahiz eta webguneak bilaketa-kutxa bakarra zuen, aldi berean hiru hiztegi kontsultatzeko aukera ematen hasi zen: euskara-gaztelania, euskara-frantsesa eta euskara-ingelesa. Alabaina, kontuan hartzekoa da hiztegi bakoitzak ezaugarri desberdinak dituela tamainari dagokionez. gaur egun, erabiltzaile gehienek nahiago dute hitzak online kontsultatu hiztegi tradizional batean egin ordez. Are gehiago, hizkuntza batetik besterako baliokideak bilatzeko hiztegi jakin batera joan beharrean guztiok ezagutzen dugun bilatzailean kontsulta egin eta emaitzetan, batzuetan agertuko da euskal hiztegirik, baina beste askotan bilatzaileak berak egiten du bilaketa. Besteak beste, hizkuntzaren alorreko ikerketak egiteko diru-laguntzak ematen jarraitzeko aldarrikatu zuten, eta urteroko diru-kopuru finko bat eskatu zuten hiztegiak Interneten erabiltzaileen eskura eta doan jartzearen truke. Rundell-ek hiru agertoki posible irudikatzen zituen arazo horiei aurre egiteko:

* Hiztegiak modu erabat automatikoan lantzea; hau da, hizkuntza-teknologien esku uztea hiztegien sorkuntza, merkeagoa izan dadin.
* Hiztegien sortze- eta eratze-prozesua kolektibizatzea eta komunitatearen esku uztea, Wiktionary38 bezalako proiektuen gisan, komunitateko erabiltzaileen ekarpenak onartuz.
* Erakunde publikoek hiztegien produkzioa babestea, onura publikoko zerbitzu gisa funtziona dezaten.

Elhuyarren kasuan aurrerapauso handiak egin dituzte Rundellek proposatutako lehen agertoki horrean. Lan egiteko metodologia ahalik eta gehien automatizatu eta optimizatu dute, baina, halere, beren ustez ezinbestekoa da azken orrazketa lexikografoek egitea, hiztegien kalitatea bermatu nahi bada. Bigarren agertokiari dagokionez, Erabiltzaileek egiten dizkieten iruzkin eta proposamenak kontuan hartzen dituzte; beraz, zuzenean ez bada ere, erabiltzaileek hiztegia aberasten dute beren ekarpenen bidez. Azken agertokiari dagokionez, ezkor dira Elhuyarren; erakunde publikoetatik jasotzen den diru apurrarekin hiztegia eguneratzeko  zailtasun handiak dituztelako, eta, egoera aldatu ezean, ez dutelako bide erraza aurrean.

## Etorkizunari begira: finantzabide berriak 
Esan bezala hiztegigintza goitik behera aldatu da, bai lan egiteko moduari dagokionez, bai erabiltzeko moduei dagokienez ere; eta baita, jakina, hiztegigintzaren testuinguru ekonomikoari dagokionez ere. Euskararen hiztegigintzan modu bikainean ekin zaio digitalizazioari eta Internet bidezko argitalpenari eta erabilerari, baita hiztegiaren Internet bidezko lanketari ere, batez ere corpusen kasuan. Elhuyar hiztegien atariak urtean 5 milioi bisita eta 50 milioi kontsulta baino gehiago jasotzera heldu da. Hizkuntza-baliabide teknologikoen aldetik puntako produktuak eskaintzen dituzte, batez ere Elhuyarren.

Interneten kasuan, berriz, oro ez da urre. Lanketaren eta zabalkundearen ikuspegitik hiztegigileek Internet lagun kutuna duten arren, azken hamabost urteetan Internetek hankaz gora jarri ditu hiztegiaren bidezko etekin ekonomikoak, zeinak ezinbestekoak baitira hura eguneratzen eta osatzen jarraitzeko. Gero eta urriagoak dira hiztegia paperean kontsultatzen duten erabiltzaileak, eta paperetik Interneterako jauzia egin dutenak nekez akordatzen dira (paperezko) hiztegien truke ordaindu egin behar izaten zen garaiaz. Zer esanik ez, belaunaldi berrietako erabiltzaileek ez dute imajinatu ere egiten hiztegi baten (egunkari baten, entziklopedia baten) truke ezer ordaintzea. Ez da soilik Euskal Herriko kontua, noski, mundu osoan harrapatu baitzituen Internetek txakurrak ortozik. 

Paperezko edizioen diru-sarrerak zeharo murriztuta, abian zeuden zenbait proiektu gelditu behar izan dira. Esaterako, euskara-frantsesa hiztegia osatu eta handitzea geldiarazi du Elhuyarrek, edo eskoletan hain beharrezkoa den eta erabiltzen den *ikaslearen Hiztegia* egoera bertsuan geratzeko arrisku handia ikusten dute. Beste hainbeste Collins argitaletxe ospetsuarekin batera argitaratutako euskara-ingelesa hiztegiarekin.

Baliabide ekonomikoak eskuratzeko zailtasunak kontuan hartuta, zenbait galdera plazaratzen dituzte:

* Noren esku dago hiztegien etorkizuna? Nori dagokio hizkuntza gutxitu batek fisikoki edo kulturalki bizikide (edo lehiakide) dituen hizkuntza nagusietarako hiztegi elebidun edo eleaniztun arrunt eta espezializatuak dituela bermatzea? Pentsaezina da hizkuntza batek era horretako hiztegi eguneraturik ez izatea, are pentsaezinagoa hizkuntza gutxitua bada. Egoera horrek hizkuntza are txikiago bihurtuko luke, eta haren debaluazioa eta desagerpena sustatu.
* Inork egiten ez badu ganorazko hiztegi elebidunik gabeko euskal kultura bat posible litzateke? Esan liteke urte gutxiren buruan itzultzaile automatikoek beteko dutela hiztegien lekua. Beharbada hala izango da, hiztegien erabilera arrunt ez-espezializatuari dagokionez, bederen. Baina horrek ez du esan nahi hiztegien beharra desagertuko denik; izan ere, itzultzaile automatikoek jada egindako itzulpenetatik ikasten dute, kalitate handiko testuetatik, eta testu horien egileek —itzultzaileek— askotariko baliabideak erabiltzen dituzte beste hizkuntza batean dauden testuak euskarara ekartzeko (tartean, itzultzaile automatikoak berak eta hiztegi elebidunak, hiztegi espezializatuak, hiztegi entziklopedikoak…). Eta, bestalde, itzultzaile automatikoak hiztegi eta glosario espezializatuekin elikatuko dira. Erabiltzaileak beharbada ikusi eta zuzenean erabiliko ez dituen arren, hiztegiak hor egongo dira… edo ez?
* Hiztegiak sortzen, elikatzen, eguneratzen… jarraitu ahal izateko, nola egingo zaio aurre horrek duen kostu ekonomikoari? Dohaintza, iragarkien eta antzekoen bidean indar egiten jarraitu behar dugu, ala beste bide batzuk zabaltzen hasi behar dugu? Beharbada Wikipediaren antzeko proiektu kolaboratibo bat bultzatu behar genuke, baina iruditzen zaigu hori, egitekotan, kalitatearen lepo egingo litzatekeela. Nola bermatuko genuke hiztegiaren oreka, koherentzia eta zuzentasuna? Nork hartuko luke horren ardura, eta nork asumituko horren kostua? 

Argi dago euskarazko hiztegigintzaren proiektu batzuek aski etorkizun bermatua dutela, erakunde publikoek finantzatuak baitira: Euskarazko hiztegietan, Euskaltzaindiaren Hiztegia, eta, hiztegi terminologikoetan, Euskalterm datu-banku publikoa. Horiek ez daude merkatuaren gorabeheren mende. Baina hiztegi elebidunak, seguru asko kontsultatuenak izan arren, babesik gabe daude, ez dute lortzen Interneteko erabilera erraldoi hori monetizatzea, eta ia ezin gaindituzko oztopoak dituzte ekonomikoki aurrera egiteko. Iragan dira hiztegigintza elebiduna paperezko hiztegien bidez errentagarria eta ekonomikoki bideragarria zen garaiak.

## Erreferentziak 
Informazio iturburu nagusia Elhuyarreko Amaia Astobiza, Klara Ceberio, Antton Gurrutxaga, eta Eli Pociello-k 2023an CC-BY-SA lizentziarekin argitaratu zuten artikulu bat da. Euskararen hiztegigintzaren bilakaera aztertu zuten artikulu horretan Miren Azkarate euskaltzain eta lexikografoaren omenez.

## Ikus, gainera 
* *Encyclopédie''
* Euskarazko Wikipedia
* Zerrenda:Euskal hiztegiak
* Euskalbar

* Euskarazko entziklopediak
* Euskarazko testu-corpusak
* Morfologia konputazional
* Hizkuntzaren prozesamendua

## Kanpo estekak 
* Lur Hiztegi Entziklopedikoa
* Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa
* Britannica Entziklopedia
* Auñamendi Eusko Entziklopedia. Bernardo Estornés Lasa funtsa.