open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pleurodira

**Pleurodira** dortoka azpi-orden bat da. Munduko hainbat lekutan aurki daitezke.

## Familiak eta generoak 
* *Chelidae* Gray, 1825
** *Acanthochelys* Gray, 1873
** *Chelodina* Fitzinger, 1826
** *Chelus* Duméril, 1806
** *Elseya* Gray, 1867
** *Elusor* Cann & Legler, 1994
** *Emydura* Bonaparte, 1836
** *Hydromedusa* Wagler, 1830
** *Mesoclemmys* Gray, 1873
** *Myuchelys* Thomson & Georges, 2009
** *Phrynops* Wagler, 1830
** *Platemys* Wagler, 1830
** *Pseudemydura* Siebenrock, 1901
** *Rheodytes* Legler & Cann, 1980
** *Rhinemys* Wagler, 1830
* *Pelomedusidae* Cope, 1868
** *Pelomedusa* Wagler, 1830
** *Pelusios* Wagler, 1830
* *Podocnemididae* Cope, 1868
** *Erymnochelys* Baur, 1888
** *Peltocephalus* Duméril & Bibron, 1835
** *Podocnemis* Wagler, 1830

## Kanpo estekak
Podocnemididae

**Podocnemididae** dortoka familia bat da, Pleurodiraren barruan sailkatua.

## Generoak 
* *Erymnochelys* Baur, 1888
* *Peltocephalus* Duméril & Bibron, 1835
* *Podocnemis* Wagler, 1830

## Kanpo estekak
Pelusios

***Pelusios*** Pelomedusidae familiako dortoka genero bat da. Saharaz hegoaldeko Afrikan bizi dira.

## Espezieak 
* *Pelusios adansonii* (Schweigger, 1812)
* *Pelusios bechuanicus* FitzSimons, 1932
* *Pelusios broadleyi* Bour, 1986
* *Pelusios carinatus* Laurent, 1956
* *Pelusios castaneus* (Schweigger, 1812)
* *Pelusios castanoides* Hewitt, 1931
* *Pelusios chapini* Laurent, 1965
* *Pelusios cupulatta* Bour & Maran, 2003
* *Pelusios gabonensis* (Duméril, 1856)
* *Pelusios marani* Bour, 2000
* *Pelusios nanus* Laurent, 1956
* *Pelusios niger* (Duméril & Bibron, 1835)
* *Pelusios rhodesianus* Hewitt, 1927
* *Pelusios seychellensis* (Siebenrock, 1906)
* *Pelusios sinuatus* (Smith, 1838)
* *Pelusios subniger* (Bonnaterre, 1789)
* *Pelusios upembae* Broadley, 1981
* *Pelusios williamsi* Laurent, 1965

## Kanpo estekak
Podocnemis

***Podocnemis*** Podocnemididae familiaren barruko dortoka genero bat da. Hego Amerikan bizi dira.

## Espezieak 
* *Podocnemis erythrocephala* (Spix, 1824)
* *Podocnemis expansa* (Schweigger, 1812)
* *Podocnemis lewyana* Duméril, 1852
* *Podocnemis sextuberculata* Cornalia, 1849
* *Podocnemis unifilis* Troschel, 1848
* *Podocnemis vogli* Müller, 1935

## Kanpo estekak
Peltocephalus

***Peltocephalus*** izen zientifikoak bi sinonimo ezberdin ditu.
* *Peltocephalus* Duméril & Bibron, 1835 dortoken barruko genero bat da, *Peltocephalus dumerilianus* (Schweigger, 1812) delarik bere ordezkari bakarra.
* *Peltocephalus* Tschudi, 1838 nec Duméril & Bibron, 1835 *Calyptocephalella* Strand, 1928 generoaren sinonimoa da.

## Kanpo estekak
Patrice de Mac Mahon

**Marie Edme Patrice Maurice de Mac Mahon** (Sully, 1808ko ekainaren 13a - Montcresson, 1893ko urriaren 10a), Magentako dukea, frantses politikaria izan zen, Frantziako mariskala eta Frantziako Hirugarren Errepublikako bigarren lehendakaria.

Aljeriako guduan, militar nabaria izan zen, eta baita Konstantinakoan eta Krimeakoan ere. Italiako gerran (1859), Magentako gudua irabazi zuen. Frantziaren eta Prusiaren arteko gerran eta Parisko Komunaren zapalkuntzan parte hartu zuen.

Thiersek 1873an Errepublikako lehendakaritza utzi zuenean, Mac-Mahon presidente izendatu zuten, monarkiaren aldekoen botoen bidez, baina ez zuen monarkia berriro ezarri. Haren lehendakaritzan, 1875eko konstituzio berria onartu zen; 1877an, ordea, arazo larriak sortu zituen, Diputatuen Ganberak onartua zuen errepublikazaleen gobernua dimisioa ematera behartu zuelako. Urtearen bukaeran, ordea, Ganberak onartua zuen gobernua onetsi behar izan zuen.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gavialoidea

**Gavialoidea** krokodilo goi-familia bat da. Espezie fosil asko ezagutzen dira, baina gaur egun Gavialidae familia baino ez da existitzen eta honen barruan gabial eta sasigabial espezieak.

## Familiak eta generoak 
:*Thoracosaurus* †
:*Eothoracosaurus* †
:*Eosuchus* †
:*Argochampsa* †
* **Gavialidae**
:*Eogavialis* †
:*Aktiogavialis* †
:*Gryposuchus* †
:*Ikanogavialis* †
:*Siquisiquesuchus* †
:*Piscogavialis* †
:*Hesperogavialis* †
:*Gavialis*

## Taxonomia 
## Kanpo estekak
Gavialidae

**Gavialidae** krokodilo familia bat da. Bere barruan espezie bat dago, gabial izenekoa, eta baliteke ere sasigabiala hemen sailkatua, nahiz eta beste sailkapen batzuek *Tomistoma schlegelii* izena eman eta Crocodylidae familian sailkatu.

## Generoak 
* *Gavialis* Oppel, 1811
eta honako espezie fosilak:
* *†Aktiogavialis* Vélez-Juarbe, Brochu & Santos, 2007
* *†Eogavialis* Buffetaut, 1982
* *†Gryposuchus* Langston, 1965
* *†Hesperogavialis* Bocquentin, Villanueva & Buffetaut, 1981
* *†Ikanogavialis* Sill, 1970
* *†Piscogavialis* Kraus, 1998
* *†Siquisiquesuchus* Brochu & Rincón, 2004

## Kanpo estekak
Caiman (generoa)

***Caiman*** Alligatoridae familiako narrasti genero bat da. Erdialdeko Amerika eta Hego Amerikan bizi dira.

## Espezieak 
* *Caiman crocodilus* (Linnaeus, 1758)
* *Caiman latirostris* (Daudin, 1802)
* *Caiman yacare* (Daudin, 1802)

## Kanpo estekak
Gavialis

***Gavialis*** Gavialidae familiako narrasti genero bat da. Gaur egun espezie bakarra ezagutzen da: gabiala. Asiako hegoaldean bizi dira.

## Espezieak 
* *Gavialis gangeticus* (Gmelin, 1789)
eta honako espezie fosilak:
* *†Gavialis curvirostris* Lydekker, 1886
* *†Gavialis breviceps* Pilgrim, 1912
* *†Gavialis bengawanicus* Dubois, 1908
* *†Gavialis lewisi* Lull, 1944

## Kanpo estekak
Omomyidae

**Omomyidae** Eozenoan agertu ziren primate erradiazio goiztiar bat da. Fosilak aurkitu dira Ipar Amerika, Europa, Asia eta baliteke Afrikan ere. Kontinente holartikoetan banatuta zeuden bi taldeetako bat da, bestea Adapidae delarik.

## Sailkapena 
* **Omomyidae** familia
** *Ekgmowechashala* (agian Adapidae barruan)
** *Altanius*
** *Altiatlasius*
** *Kohatius*
** Anaptomorphinae
*** Trogolemurini
**** *Trogolemur*
**** *Sphacorhysis*
*** Anaptomorphini
**** *Arapahovius*
**** *Tatmanius*
**** *Teilhardina*
**** *Anemorhysis*
**** *Chlororhysis*
**** *Tetonius*
**** *Pseudotetonius*
**** *Absarokius*
**** *Anaptomorphus*
**** *Aycrossia*
**** *Strigorhysis*
**** *Mckennamorphus*
**** *Gazinius*
** Microchoerinae
*** *Indusomys*
*** *Nannopithex*
*** *Pseudoloris*
*** *Necrolemur*
*** *Microchoerus*
** Omomyinae
*** *Huerfanius*
*** *Mytonius*
*** *Palaeacodon*
*** Rooneyini
**** *Rooneyia*
*** Steiniini
**** *Steinius*
*** Uintaniini
**** *Jemezius*
**** *Uintanius*
*** Hemiacodontini
**** *Hemiacodon*
*** Omomyini
**** *Chumachius*
**** *Omomys*
*** Microtarsiini*
**** *Yaquius*
**** *Macrotarsius*
*** Washakiini
**** *Loveina*
**** *Shoshonius*
**** *Washakius*
**** *Dyseolemur*
*** Utahiini
**** *Asiomomys*
**** *Utahia*
**** *Stockia*
**** *Chipataia*
**** *Ourayia*
**** *Wyomomys*
**** *Ageitodendron''

## Kanpo estekak
Sarakatsaniar poni

**Sarakatsaniar ponia** Bulgariako zein Balkanetako antzinako bertako zaldi arraza bat da. Tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Duela zenbait hamarkada arte arraza nahiko zabaldua izanik, egun desagertzeko arrisku larrian dago.

## Arrazaren historia 
Balkanetako zein Asiako beste hainbat herri nomadek garraiorako nagusiki astoa erabili ohi duten bitartean, sarakatsaniarrek zaldia erabili omen dute ia soilik. Sarakatsaniar poni arrazako zaldiak hain zuzen. Herri honekin lotuta azaldu da betidanik beraz. Arraza landatarra da, karakatjaniarrek beraien transhumantzia bidai luzeetan erabilia leku menditsuetatik neguko behe larretara eta alderantziz..

Inguruko zaldi arrazarik antzinakoena dela uste da. Arraza garbia hainbat mende mantentzeko arrazaioa herri nomadek beraien ohiturak, gauzak eta abereak gordetzeko joeran datza.

## Arrazaren egoera 
thumb| 280 px|eskuinara|Sarakatsaniar poniaren banaketa eremua
Desagertzeko zorian dago. Bulgariako Pirin Natura Parkean talde bat zaintzen dute arraza mantentzeko.

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Alligatoridae

**Alligatoridae** krokodilo familia bat da. Ameriketako Estatu Batuetan eta Txinan aurki daitezke.

## Generoak 
* *Alligator* Cuvier, 1807
* *Caiman* Spix, 1825
* *Melanosuchus* Gray, 1862
* *Paleosuchus* Gray, 1862
eta honako genero fosilak:
* *†Albertochampsa* Erickson, 1972
* *†Allognathosuchus* Mook, 1921
* *†Arambourgia* Kälin, 1939
* *†Brachygnathosuchus* Mook, 1921
* *†Carandaisuchus* Gasparini, 1985
* *†Ceratosuchus* Schmidt, 1938
* *†Chrysochampsa* Estes, 1988
* *†Eocaiman* Simpson, 1933
* *†Hassiacosuchus* Weitzel, 1935
* *†Hispanochampsa* Kälin, 1936
* *†Listrognathosuchus* Brochu, 1997
* *†Mourasuchus* Price, 1964
* *†Navajosuchus* Mook, 1942
* *†Necrosuchus* Simpson, 1937
* *†Orthogenysuchus* Mook, 1926
* *†Purussaurus* Rodrigues 1892
* *†Procaimanoidea* Mook, 1941
* *†Wannaganosuchus* Erickson, 1982

## Kanpo estekak
Aizoaceae

**Aizoaceae** Caryophyllales familiako landare loredunen ordena bat da. Bizikorren izen 135 generoen eta 1900 espezieako arrunta da.

## Azpifamiliak 
* **Aizooideae**
* **Sesuvioideae**
* **Tetragonioideae**
* **Mesembryanthemoideae**
* **Ruschioideae**

## Generoak 
* *Acrodon
* *Acrosanthes
* *Aethephyllum
* *Aizoanthemum
* *Aizoön
* *Aloinopsis
* *Amphibolia
* *Antigibbaeum
* *Antimima
* *Apatesia
* *Aptenia
* *Arenifera
* *Argyroderma
* *Aspazoma
* *Astridia
* *Bergeranthus
* *Berresfordia
* *Bijlia
* *Braunsia
* *Brownanthus
* *Carpanthea
* *Carpobrotus
* *Carruanthus
* *Caryotophora
* *Cephalophyllum
* *Cerochlamys
* *Chasmatophyllum
* *Cheiridopsis
* *Circandra
* *Cleretum
* *Conicosia
* *Conophytum
* *Corpuscularia
* *Cylindrophyllum
* *Cypselea
* *Dactylopsis
* *Delosperma
* *Dicrocaulon
* *Didymaotus
* *Dinteranthus
* *Diplosoma
* *Disphyma
* *Dorotheanthus
* *Dracophilus
* *Drosanthemopsis
* *Drosanthemum
* *Eberlanzia
* *Ebracteola
* *Enarganthe
* *Erepsia
* *Esterhuysenia
* *Faucaria
* *Fenestraria
* *Frithia
* *Galenia
* *Gibbaeum
* *Glottiphyllum
* *Gunniopsis
* *Hallianthus
* *Hereroa
* *Herreanthus
* *Hymenogyne
* *Imitaria
* *Jacobsenia
* *Jensenobotrya
* *Jordaaniella
* *Juttadinteria
* *Khadia
* *Lampranthus
* *Lapidaria
* *Leipoldtia
* *Lithops
* *Machairophyllum
* *Malephora
* *Mesembryanthemum
* *Mestoklema
* *Meyerophytum
* *Mitrophyllum
* *Monilaria
* *Mossia
* *Muiria
* *Namaquanthus
* *Namibia
* *Nananthus
* *Nelia
* *Neohenricia
* *Octopoma
* *Odontophorus
* *Oophytum
* *Ophthalmophyllum
* *Orthopterum
* *Oscularia
* *Ottosonderia
* *Phyllobolus
* *Pleiospilos
* *Plinthus
* *Polymita
* *Psammophora
* *Pseudobrownanthus
* *Psilocaulon
* *Rabiea
* *Rhinephyllum
* *Rhombophyllum
* *Ruschia
* *Ruschianthemum
* *Ruschianthus
* *Saphesia
* *Schlechteranthus
* ''Schwantesia
* 'Scopelogena
* *Sesuvium
* *Skiatophytum
* *Smicrostigma
* *Stayneria
* *Stoeberia
* *Stomatium
* *Synaptophyllum
* *Tanquana
* *Tetragonia
* *Titanopsis
* *Trianthema
* *Trichodiadema
* *Vanheerdea
* *Vanzijlia
* *Wooleya
* *Zaleya
* ''Zeuktophyllum

## Kanpo estekak
Juan Mata

**Juan Manuel Mata García** (Burgos, Espainia, 1988ko apirilaren 28a-) , Mata izenez ezaguna, futbol jokalari espainiarra da. Hainbat futbol taldetan jokatu duen erdilari eta aurrelaria da.

Burgosen jaio arren, beti asturiarra sentitu da, zeren eta hiru urte zeukanetik bertan bizi izan zen, zehazki, Oviedon. Bertan hasi zen futbolean jokatzen.

2006. urtean egin zuen debuta Juan Matak, Real Madrid Castilla futbol taldearekin. Nahiz eta talde horretan profesionalki jokatzen hasi, urtebete iraun zuen bertan. Horren ondoren, Valentziara abiatu zen bertako taldearekin (Valencia CF) jokatzeko. Hasieran, talde honetan ezinbestekoa izan ez arren, bere lekua bilatzen hasi zen. Quique Sánchez Flores entrenatzailea kendu eta gero, Matak bere aukera argiena aurkitu zuen Ronald Koemanekin. Entrenatzaile berriarekin, jokalaria minutu gehiago jokatzen hasi zen eta aldi berean, konfiantza handiagoa lortzen. Valencian eman zituen denboraldietan, beste bi jokalariekin talde hilgarria sortu zuten. Jokalari hauek David Villa eta David Silva ziren, eta "ché sardea" izena hartu zuten.

Valentziako futbol taldearekin lau denboraldi egin zituen eta txapelketa bat lortu zuen: Errege Kopa. Bere bilakaera ikusgarriaren ondorioz, hainbat taldek fitxatu nahi izan zuten. Azkenean, 2011ko udan, Mata Londresera ailegatu zen Chelsea futbol taldean jokatzeko.

Guztira, 330 partidu jokatu ditu: 237 Espainiako eta Ingalaterrako ligen artean; 35 kopako txapelketetan; eta 58 Europako txapelketetan. Horrez gain, Juan Mata Espainiako selekzioko jokalaria da eta 30 partidu jokatu ditu nazioarteko jokalari bezala, Munduko eta Europako kopak irabaziz.

Matak hainbat banakako sari irabazi ditu bere ibilbidean zehar. Horien artean, 2013an Chelsea futbol taldeko jokalari onena izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Botere-banaketa

**Botere-banaketa** edo **botereen banaketa** Estatu bat gobernatzeko eredu bat da. Ideia honen jatorrian Locke ingelesa dago baina Montesquieu frantsesak ezagutarazi zuen XVIII. mendean. Absolutismoaren aginte pilaketaren aurrean, aginte politikoa hainbat erakunderen artean banatu behar dela dio; botere legegilea, botere betearazlea eta epaitzeko boterea.

## Botere-banaketa, Montesquieuren arabera 
*Legeen espirituaz* Genevan argitaratu zuen 1748an Montesquieuk, eta bertan pasarte honetan definitu zuen botere banaketa:Gerora, laburtu izan da hirutasun hau triada edo hiruko politiko gisa, hiru adarren definizio orokor hauekin:

* Botere legegilearen adarra, legeak sortzeaz eta indarrean dauden legeak aldatzeaz edo indargabetzeaz arduratzen dena.
* Botere betearazlea, exekutiboa, legeak betetzen direla ziurtatzeaz arduratzen dena; politikak sortzea eta politikak nola gauzatzen diren aukeratzea barne hartzen du.
* Botere judiziala, legea interpretatzeaz eta egoera zehatzetan legea aplikatzeaz arduratzen dena. 

## Botereen arteko kontrol eta oreka 
Botere desberdinak egonik ere, haien arteko kontrol eta oreka mekamismoak egon beharko liratekeela defenditu izan dute pentsalari politikoek. . Immanuel Kant izan zen ideia horren defendatzailea, adibidez. Hau da, boterearen edo estatuaren hiru adarretan bakoitzak beste biak mugatzeko edo kontrolatzeko ahalmena izan beharko luke, estatuaren hiru botere bereizien arteko oreka sortuz. 

Hiru botereen arteko oreka edo geometria simetrikoa izan behar denik ere ez du esan nahi printzipioak. Subiranotasunaren printzipioaren arabera, demokrazia ohiko batean, herriarenan denean subirautza, eta honen adierazpen nagusia hauteskundeen bidezko biltzar legegile bat onartzea bada, subirautzaren eta legegilearen emaitza dira botereak: legegileak alda dezake botereen egituraketa zehatza, subirautzaren isla delako. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aliantza Santua

**Aliantza Santua** (; , *Svyashchennyy soyuz*) XIX. mendeko akordio diplomatiko bat izan zen, 1815ean Alexandro I.a Errusiako tsarrak, Frantzisko I.a Austriako enperadoreak eta Frederiko II.a Prusiakoak Parisen sinatua. Horren arabera, politikan-eta kristau erlijioaren arabera jokatzeko konpromisoa hartu zuten. Horrek, praktikan, mehatxu iraultzaileak sortzen ziren edozein herritan esku hartzeko akordio politikoa esan nahi zuen. Besteak beste, Espainian esku hartu zuen 1823an Hirurteko Liberalari amaiera emateko.

## Aliantza Santuaren Ituna 
.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lundy uharteko poni

**Lundy uharteko ponia**, (ingelesez *"Lundy pony"*), Ingalaterrako zein Kornuallesko bertako zaldi arraza moderno bat da. Arrazaren jatorria den Lundy uhartea Bristolgo kanalan kokatzen da.
Arraza bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

## Arrazaren historia 
Arraza 1928.en urtean sortu zuten. Urte hartan uharteko jabea zen Martin Coles Harmanek 34 New Forest poni behor, zortzi zaldi eta zenbait galestar zela poniak ekarri zituen bertako zaldi mota garatzeko. Denborarekin beste zenbait poni arraza erabili zituzten Lundy poniaren mota finkatzeko, esate baterako Connemarako poniak .

1980. en urtean arrazako hainbat abere eraman zuten Kornuallesera, eta lau urte geroago Lundi uharteko ponia garatzeko elkartea sortu zuten Kornuallesen bertan.

## Arrazaren ezaugarriak 
thumb|280 px|Arrazako behorra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaldi (argipena)

**Zaldi** hitzaren esanahiarekin artikulu ezberdinak daude :
* **Zaldia**, *Equus ferus caballus*, equidae generoko ugaztun ungulatu mota bat da.
* **Zaldi (arra)**. *Equus ferus caballus* edo zaldi espezieren barnean, euskal tradizioan, "zaldiak" arrak dira eta emeak berriz behorrak.
* Zaldia (droga). Heroina izeneko drogarentzat erabilitako izenetariko bat da.
* Zaldi (sailakapena). Zaldiak poni tamainako aberetan zein "zaldi" tamainako aberetan banatzen dira. Gaur egun kontutan hartu behar dira aukeraketaren bidez sortutako zaldi miniatura delako arrazak.
* Zaldi-potentzia (ZP) edo **Zaldi-indarra**, potentzia neurtzeko erabiltzen den unitatea da.
* Zaldi-fiskala. Motordun ibilgailuen gaineko zergak kalkulatzeko unitatea.
* Frisiako zaldi. Zurez eta txarrantxaz eginiko defentsarako pieza.
* Jauzi-zaldi. KIR. Gimnasia egiteko tresna. Larruz estalita eta lau hankak eusten dioten 1,60 m-ko luzerako eta 35-37 cm-ko zabalerako zurezko pieza da. Jauzi desberdinak egiteko erabiltzen da.

## Erreferentziak
All the President's Men (filma)

'''All the President's Men'* (euskaraz *Presidentearen Gizon Guztiak*) 1976ko Alan J. Pakula estatubatuar zinema zuzendariaren thriller filma bat da. 1974ko Carl Bernstein eta Bob Woodward kazetarien *All the President's Men* eleberrian oinarrituta dago, hain zuzen ere, filma honek AEBtako Richard Nixon presidentea dimititzera derrigortuarazi zuen *Watergate* auziaren ikerketa kontatzen du. Bertan, Robert Redford, Dustin Hoffman, Jack Warden, Martin Balsam, Hal Holbrook, Jason Robards eta Jane Alexander aktoreek antzeztu zuten.

Filmak zortzi Oscar Sarietarako izendapenak jaso zituen, azkenean lau irabaziz: Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (George Jenkins eta George Gaines), Egokitutako gidoi onenaren Oscar Saria (William Goldman), Soinu onenaren Oscar Saria (Arthur Piantadosi, James E. Webb, Les Fresholtz eta Dick Alexandereta) Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria (Jason Robards).

## Argumentua 
1972an AEBtako The Washington Post egunkariko Bob Woodward (Robert Redford) eta Carl Bernstein (Dustin Hoffman) kazetari gazteek Alderdi Demokrataren Washington Hiriko egoitza bortxatzea edo indarrezko sartzeari buruzko kasua ikertzen hasiko dira. Biek burututako aurkikuntzek *Watergate* auzia piztuko dute, honek Richard Nixon presidentearen dimisioa ekarriko zuelarik.

## Aktoreak 
* Dustin Hoffman: *Carl Bernstein*
* Robert Redford: *Bob Woodward*
* Jack Warden: *Harry M. Rosenfeld*
* Martin Balsam: *Howard Simons*
* Hal Holbrook: *Zintzur Sakona/Deep Throat*
* Jason Robards: *Ben Bradlee*
* Jane Alexander: *Juddy Hoback*
* F. Murray Abraham: *Paul Leeper* sarjentua
* Ned Beatty: *Martin Dardis*
* Stephen Collins: *Hugh Sloan*
* Penny Fuller: *Sally Aiken*
* Robert Walden: *Donald Segretti*

## Kanpo estekak 
* *All The President's Men'' filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Gardenia

***Gardenia*** 142 espezie inguruko landare loredun genero bat da, Rubiaceae familiakoa. Afrika, Hegoaldeko Asia, Australia eta Ozeania indigena zenbait leku.

Hosto biribilak ditu. Loreak zuriak dira, usaindunak eta hosto lodikoak. Fruitu mamitsua du. Hezetasun eta tenperatura baldintza jakin batzuk behar ditu bizitzeko eta argi gehiegiak kalte egiten dio. *Gardenia jasminoides* ezagunena Txinakoa da jatorriz, baina A. Gardenek Europara hedatu zuen.

## Espezieak 
* *Gardenia anapetes* Smith
* *Gardenia brighamii* H.Mann
* *Gardenia buffalina* (Lour.) Poir. in J.B.A.M.de Lamarck
* *Gardenia carinata*
* *Gardenia cornuta*
* *Gardenia flava* (Lour.) Poir. in J.B.A.M.de Lamarck
* *Gardenia fortunei*
* *Gardenia gummifera*
* *Gardenia imperialis*
* *Gardenia jasminoides*
* *Gardenia latifolia*
* *Gardenia mannii* H.St.John & Kuykend.
* *Gardenia remyi* H.Mann
* *Gardenia resinifera* Roth
* *Gardenia resiniflua*
* *Gardenia rutenbergiana*
* *Gardenia scabrella*
* *Gardenia spatulifolia*
* *Gardenia taitensis*
* *Gardenia ternifolia*
* *Gardenia thunbergia*
* *Gardenia tubifera*
* *Gardenia turgida*
* *Gardenia vitiensis*
* *Gardenia volkensii*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ameriketako Shetland poni

**Ameriketako Shetland ponia**, (ingelesez: "*American Shetland Pony*"), Ameriketako Estatu Batuetako bertako zaldi arraza moderno bat da. Izenak adierazten duenez, arraza hau garatzeko Shetland poniak erabili zituzten gehien bat, beste hainbat poni arrazekin gurutzaturik. Abere hauek tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen dira.

## Arrazaren historia 
Ameriketako Estatu Batuetara ekarritako lehendabiziko Shetland poniak 1885.en urtean heldu ziren, Eli Elliotek ekarrita. Poni hauek arrazaren oinarria izanik, gero beste hainbat poni arrazekin gurutzatu zituzten; Hackney poni, galesdar poni zein Harness Erakusketa Poniekin. Arraza bereziki Indianan, Illinoisen zein Iowan finkatu eta garatu zen.

Gaur egun haurrentzako maskota zein zaldiketarako abere oso ezaguna bada, hasieran beste hainbat erabilerak izan zuen, esate baterako meategiko zaldia bezala.
[thumb|250 px|Ameriketako Shetland ponia [Virginiako meategi batean]]

## Begira ere 
* Shetland poni

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Arrazaren Ameriketako Estatu Batuetako Elkartearen WEB-a
Anda (argipena)

**Anda** eta **anda** hitzek adiera zenbait dituzte:

* Anda, Arabako herria;
* Anda, abizena,
** José Ramón Anda, eskultorea,
** Joan Frantzisko Anda, arabar politikaria;
* **Anda**, sarri pluralean erabilia (*andak, andetan*), eskuzko garraiorako tresna.
The Cincinnati Kid

**The Cincinnati Kid** (euskaraz *Cincinnatiko Mutila*) 1965eko Norman Jewison kanadar zinema zuzendariaren drama filma bat da. Richard Jessup idazlearen izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Bertan, Steve McQueen, Edward G. Robinson, Ann-Margret, Karl Malden, Tuesday Weld, Joan Blondell, Rip Torn, Jack Weston eta Cab Calloway aktoreek antzeztu zutelarik.

## Argumentua 
Eric Stoner (Steve McQueen), ezizenez *Cincinatiko Mutila* New Orleans hirira iritsi berri den poker jokalari guztiz aparta da. Haren ordezkaria *Tiratzailea* da (Karl Malden), hiriko karta-joko lehiaketen antolatzailea den Slade (Rip Torn) izeneko gizonarekin harremanetan jarri eta *Cincinnatiko Mutila* eta Lancey Howard (Edward G. Robinson), ezizenez *Gizona*, poker jokalari zahar, beterano eta mitikoaren aurkako lehiaketa bat ospatzea adostuko dute.

Lehiaketan aurrera doan einean karta-jokalariak kaleratzen joango dira, azkenean Lancey Howard eta *Mutila* aurrez-aurre finalean geldituz, baina Lancey beteranoa eterngabeko karta-jokoez nekatua eta *Mutilak* esku irabazlea duela dirudienean, ikusle gutien ustekaberako Lancey zakur zaharra irabazle izango da. Modu honetan *Cincinatiko Mutilak* bizitza eta jokoaren apaltasun lekzioa jaso eta diruz eskaz zebilen hasierako unera itzuliz.

## Aktoreak 
* Steve McQueen: Eric Stoner, *Mutila* ("The Kid")
* Edward G. Robinson: Lancey Howard. *Gizona* ("The Man")
* Tuesday Weld: Christiane Rudd
* Ann-Margret: Melba Nyle William
* Karl Malden: *Tiratzailea* ("The Shooter")
* Rip Torn: William Jefferson Slade
* Cab Calloway: Yeller
* Joan Blondell: Behatz-luze anderea ("Lady Fingers")
* Jack Weston:*Txerri* ("Pig")
* Jeff Corey: Hoban
* Theo Marcuse: Felix
* Milton Selzer: Doc Sokal
* Ron Soble: Danny
* Karl Swenson: M. Rudd
* Émile Genest: Cajun
* Irene Tedrow: Rudd anderea
* Midge Ware: Alice Lee Slade
* Dub Taylor: Emailea

## Kanpo estekak 
* *The Cincinnati Kid* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 
* *The Cincinnati Kid* filmaren trailerra edo iragarkia ikusgai. Youtube.com
Sabi

**Sabi** (*Chenopodium*) Amaranthaceae familiako generoa da, 150 espezie inguru dituena. Landare apaingarria, lore gorri ugari, mulkotan, ematen dituena da.

## Espezie hautatuak 
* *Chenopodium album* (Sabi hostozuri )
* *Chenopodium amboanum* (Murr) Aellen
* *Chenopodium ambrosioides* (Inurri-belar)
* *Chenopodium antarcticum* Benth. & Hook.f.
* *Chenopodium berlandieri* Moq. (huauzontle)
** *Chenopodium berlandieri nuttalliae* (huauzontle)
* *Chenopodium betaceum* Andrz. ex Trautv.
* *Chenopodium bonus-henricus* (*huauzontle*)
** *Chenopodium bonus henricus*
* *Chenopodium borbasiforme* Druce
* *Chenopodium botrys*
* *Chenopodium browneanum* Roem. & Schult.
* *Chenopodium capitatum* Asch.
* *Chenopodium chenopodioides* (L.) Aellen
* *Chenopodium ficifolium* Sm.
* *Chenopodium foggi* Wahl
* *Chenopodium giganteum* D.Don
* *Chenopodium glomerulosum* Rchb.
* *Chenopodium graveolens* Lag. & Rodr.
* *Chenopodium hybridum* E.H.L.Krause
* * Chenopodium mexicanum* Moq.
* *Chenopodium murale*
* *Chenopodium opulifolium*
* *Chenopodium pallidicaule* (Kañiwa)
* *Chenopodium polyspermum* (Sabi beltz)
* *Chenopodium pumilio* R.Br.
* *Chenopodium purpurascens*
* *Chenopodium quinoa* (Kinoa)
* *Chenopodium rubrum*
* *Chenopodium suecicum*
* *Chenopodium urbicum*
* *Chenopodium vulvaria* L.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inurri belar

**Inurri belarra** (*Dysphania ambrosioides*) Amaranthaceae familiako landare belarkara da, urtekoa, itxuraz sabi hostozuriaren eta beltzaren antzekoa. Zurtoin zuzen gorrixka, txandaka antolatutako hosto luzara, lantza-egiturakoak eta buruxkatan bildutako lore txiki biribilak izaten ditu. Berez Ameriketako tropiko aldeko landarea da; XVII. mendean zabaldu zuten Europan. Sendagaiak egiteko erabiltzen da. Bere edabea ona da digestioa errazteko eta hesteetako bizkarroiak galarazteko. Ondoeza eragin dezake neurririk gabe hartuz gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Last Tango in Paris

***Last Tango in Paris*** (; ) 1972ko maitasun-drama filma da, Bernardo Bertolucci italiarrak zuzendutakoa. Bertan, Marlon Brando, Maria Schneider eta Jean-Pierre Léaud aktoreek antzeztu zuten.

Bitxikeria gisa, eszena erotikoak zirela-eta, bere estreinaldian eta ondorengo urteetan zentsura frankistak filma debekatu zuenez Espainian, Hego Euskal Herriko jendeak muga igaro eta Ipar Euskal Herriko zinemetan ikusi ohi zuen.

## Sinopsia 
Neguko goiz batez, Paul (Marlon Brando), 45 urtetako gizon alargundu berria eta Jeanne (Maria Schneider), 20 urteko aktore amateurra, Parisko alokairu solairu batera bakoitza bere bidetik bisitan doazela halabeharrez elkar topatuko dira. Heuren arteko elkar-erakartzea oso indartsua da, eta hitz bakan batzuk elkar gurutzatu ostean, solairu hutsean harreman sexuala izango dute.

Eraikina lagatzean, bertan berriz ere topatzeko ados jartzen dira, bakardadean, batak besteari izena galdetu gabe. Paulek solairua alokatzea lortuko du, han bikoteak ezkutuko topaketak burutzen dituztelarik. Harremana Paulek Jeannerekiko duen ahozko eta sexuzko bortizkeria gogorrarengatik nabarmentzen da, neskaren gogo menperatu asmoz. Jeanne beste mutil baten emaztegaia da, zinema zeundari gazte bat (Jean Pierre Léaud), Jeanneri Pariseko kaleetan girotuta dagoen filma bat antzezteko deituko diolarik. Senagaria ez dirudi Jeanne jasaten ari den bortizkeriaz jabetzen denik.

## Aktoreak 
* Marlon Brando: Paul
* Maria Schneider: Jeanne
* Jean-Pierre Léaud: Tom
* Maria Michi: Rosaren ama
* Massimo Girotti: Marcel
* Giovanna Galletti: emagaldua
* Darling Légitimus: eraikineko atezaina
* Marie-Hélène Breillat: Monique
* Catherine Allégret: Catherine
* Veronica Lazar: Rosa
* Catherine Breillat: Mouchette
* Gitt Magrini: Jeanneren ama
* Jean-Luc Bideau: kapitaina
* Laura Betti: Blandish anderea
* Michel Delahaye: Biblia saltzailea
* Mauro Marchetti: zerbitzaria
* Rachel Kesterber: Christine
* Catherine Sola: neska gidogilea
* Luce Marquand: Olympia
* Armand Abplanalp: emagalduaren bezeroa
* Dan Diament: soinu ingeniaria
* Gérard Lepennec: etxe-aldaketako mutila
* Mimi Pinson: tango lehiketako presidentea
* Peter Schomer: operadorearen laguntzailea
* Ramón Mendizabal: tango orkestrako abeslaria

## Kanpo estekak
Beta (landarea)

***Beta*** generoa Amaranthaceae familiako landare loredunen generoa da. Beterraba generoaren espezierik ezagunena da.

## Espezieak 
*Beta adanensis* (*Beta vulgaris* ssp. *adanensis*)
*Beta altissima*
*Beta atriplicifolia*
*Beta bengalensis*
*Beta bourgaei* 
*Beta brasiliensis*
*Beta campanulata*
*Beta chilensis*
*Beta cicla* (*Beta vulgaris* ssp. *vulgaris* convar. *cicla*)
*Beta corolliflora*
*Beta intermedia*
*Beta lomatogona*
*Beta macrocarpa*
*Beta macrorhiza*
*Beta maritima* (*Beta vulgaris* ssp. *maritima*)
*Beta nana*
*Beta orientalis*
*Beta palonga*
*Beta patellaris*
*Beta patula*
*Beta perennis*
*Beta procumbens*
*Beta trigyna*
*Beta trojana*
*Beta vulgaris* (Beterraba, *Beta vulgaris* ssp. *vulgaris* convar. *vulgaris*)
*Beta webbiana*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sabi beltz

**Sabi beltza** (*Chenopodium polyspermum*) Chenopodium generoko espezie belarkara da. Amaranthaceae familiako belar landarea, zurtoin luze zuzena edo adartsu zabala, lau ertzekoa, eta kolorez gorria duena. Hostoa arrautza egiturakoa du, alderik zabalenean hortz bat edo bi dituena. Lorea hosto-txortenen oinean eta pikor-sortetan eratua izaten du. Mediterraneo itsasoaren inguruetako lurraldeetan izan ezik, Europako beste guztietan oso zabaldua da, eta labore sailetan hazten da, batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enbaxadoreak (Holbein)

***Enbaxadoreak*** Hans Holbein Gazteak 1533an egindako margolana da. Egun, National Galleryn dago, Londresen. Bi pertsonaren erretratua izateaz gainera, koadroak zehaztasun handiz zenbait zertzelada agertzen ditu (haien esanahia argi ez dago) eta, halaber, protagonisten oinetan oso anamorfosi ezaguna dauka.

## Buru-hezur anamorfikoa 
thumb|ezkerrera|Koadroaren oinean dagoen garezurra.
Margolaneko sinbolorik nabariena buru-hezur desitxuratua da, konposizioaren behealdearen erdian. Buru-hezurra perspektiba anamorfikoan marrazturik dago, Pizkundean asmatu zen teknika batean, alegia. Ikusleak koadroari albo batetik begiratu behar dio, garezurra ikusteko.

## Kanpo estekak
Ipar Amerikako kirol-poni

**Ameriketako kirol ponia**, (ingelesez: North American Sportpony), Ameriketako Estatu Batuetako bertako zaldi arraza modernoa da.
Tamaina zein ezaugarriengatik zaldi arraza hau ponien sailkapenean kokatzen da.

## Arrazaren historia 
Ameriketako Estatu Batuetan poni eta zaldi arraza zein mota berri asko sortuak izan dira azken mendetan. 1981 North American Sport Pony delako elkarteak erregistro berri bat ireki zuen American Warmblood Registry-an azpi banaketa bat bezala arraza berri honi ezagupena emateko.

## Arrazaren ezaugarriak 
Poni hauen ezaugarrirenetako bat zera da; poniak izan arren zaldi txikiak bezala mugitzen direla, eta beraien izaera ere gehiago hurbiltzen da zaldi bezala sailkatutako abereei poniei baino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
### Bideoak 
* Arrazari buruzko bideoa
San Mateoren deia

***San Mateoren deia*** (italieraz *Vocazione di san Matteo*) Caravaggiok 1599tik 1600ra bitarte egindako margolana da, non agertzen baita Jesukristok Mateori egindako deia berari jarraitzeko. Erromako San Luigi dei Francesi elizarako pintatu zuen, eta han dago gaur egun ere. Caravaggiok Mateoren bizitzari buruz egindako beste bi margolanen ondoan dago: *San Mateoren martiritza* eta *San Mateoren inspirazioa*.

Indar handiko lana da, zeinean nahita bere garaiko ingurune batean kokatu zuen Caravaggiok Mateo apostolua, garai hartako taberna batean, orduko jantziekin jantzitako beste bezero batzuekin dagoela. Jesusek, ordea, itxura klasikoagoa duela dirudi, nahiz eta ez dugun jantzita guztiz ikusten. Jesusen keinuetan dago margolanaren indarra: aurpegi ederreko gizon gazte bat da modeloa, eta eskuaren zeinuan, deia egiteko keinu horretan, Michelangeloren Adamen sorkuntzaren Kapera Sixtinoko unearen erreferentzia argia dago.

Image:The Creation Michelangelo Italy Vatican - Creative Commons by gnuckx (3492637506).jpg|Michelangeloren eskuak.
Image:The Calling of Saint Matthew hand cropped.jpg|Caravaggioren eskua.
Image:Michelangelo_Caravaggio_043.jpg|Jesusen aurpegia.

## Kanpo estekak
Nymphaeaceae

**Nymphaeaceae** landare loredunen familiako uretako landarea bat da, ur gainean hedatzen diren hosto horiak dituena.
Nymphaeales

**Nymphaeales** ordena landare loredunen uretako landare bat da, ur gainean hedatzen diren hosto handi biribilak dituena.

## Kanpo estekak
Lundy

thumb|280 px|Lundy uhartearen ikuspegia

**Lundy uhartea** Ingalaterrako uharte bat da, Bristolgo kanalan kokatua, kanalaren uharterik handiena izanik. Devongo itsas-ertzetik 19 kilometrotan dago.

Lundy irla oso aberatsa da natura aldetik, eta Ingalaterran eratutako lehendabiziko Itsas natura erreserba izan zen.

## Kanpo estekak
Maitasuna Denaren Garaile

***Maitasuna Denaren Garaile*** () Caravaggiok egindako margolana da, egun Berlingo Gemäldegalerie-n dagoena. Koadroan Erromako Kupido ageri da, Maitasuna, arranoaren hego ilunak dituela. Haren oinetan, sakabanaturik, gizakien egitekoen sinboloak: biolina eta lautea, armadura, koroa, eskuaira eta iparrorratza, arkatza eta eskuizkribuak, ereinotz hostoak eta loreak.

## Kanpo estekak
Emausko afaria (Caravaggio)

***Emausko afaria*** (italieraz *Cena in Emmaus*) Caravaggiok egindako margolana da, egun Londresko National Gallery-n dagoena. Koadroan islatzen den eszenan, Jesusek bere bi dizipulori (Lukas eta Kleopas) adierazten die bera dela berpiztutako Jesus, handik gutxira desagertu baino lehenago.

## Artelanaren iruzkina 
Emausen afaria 1606. Urtean eginiko obra da. Michelangelo Merisi da Caravaggio da bere autorea. 141x196 neurriko oleoz eginiko mihisea da. Londreseko National Galleryn dago. Barroko garairi dagokio.

Obra honetan Jesusen irudia agertzen da pertsona batzuekin afaltzen, hartu den momentua Jesusen ERRESURREKZIOAREN ondorengo lehenengo afaria da, Da Vinciren azken afariarekin konparatzen badugu obra honetan egoera askoz erlaxatuagoa da. Caravaggioren azkeneko faseari dagokion obra da, Caravaggioren bizitza momentu txarrean zegoen eta polemiketatik aldentzeko oso obra zuzena eta egokia da. Bere estiloa askoz helduagoa ikusten da beste obra batzuekin konparatzen badugu. Dena da izan behar den bezala, mahian dauden pertsonen identitatea ez da inportantea eta bere aurpegiak ez dira ia ikusten Jesusi begira daudelako. Jesus da aurrera begira dagoen bakarra. Mahian dauden detaileak ere nahiko sinpleak dira artista Jesusi begirada guztiak zuzentzea bilatzen duelako.

Tenebrismoa eta “chiaroscuro”-aren erabilera berriz ere garbi ikusten da, kristoren itzala atzealdeko argian islatua ikusten da eta argitasun guztia bere pertsonaren inguruan kokatzen da eta aldenduagoak dauden puntuak itzalean aurkitzen dira. Sakontasunaren sentipena mahia eta gizon bat aurretik margotuak egotea sortzen du, mahaiaren gainean dauden elementuak plano ezberdinetan daude irudikatuak sentsazio horri laguntzen. Lerroak beti bezala Caravaggion finak dira ikuspuntu naturalista xehetasunez irudikatu ahal izateko eta errealitatea irudikatzea beharrezkoa duen doitasunari aurre egiteko.

Berotasun eta batez ere lasaitasun handia transmititzen duen koadroa da. Mahiaren inguruan izan daitekeen edozein elkarrizketa izan ahal ditzakete protagonistak. Eskumako pertsonaia badirudi harritasunez galdezka hari diola Jesusi bere suspertzeari buruz.

## Bibliografia 
 SchUtze, Sebastian. Caravaggio, MechelangeloMerisi (1573-1610)

 Koln, Taschen (2009). Caravaggio: Obra completa. 

 Carmona Mato, Eugenio (2005), Caravaggio

 Chiesa, Angela (1968),La obra pictórica completa de Caravaggio

## Kanpo estekak
Anadolu poni

**Anadolu ponia**, **Turkiar ponia** edo **Transbaikal ponia**, (), Turkiako bertako 
zaldi arraza bat da. Tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean dago.

Jatorria, neurri handi batean, ezezaguna da, baina arraza duela 1.000 urte inguru finkatua izan zen. Egun oso zabaldurik dago Turkia osoan. Zaldi mota hau sortzeko arabiar zaldia, Turkomandar zaldia, Persiar zaldia, Karabakh, Akhal-Teke, Karbada, Deliboz eta mongoliar zaldi arrazak erabili zituzten.

## Ezaugarriak 
Anadolu poniak zaldi txiki indartsuak dira.

thumb|280 px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ama Birjinaren heriotza (Caravaggio)

***Ama Birjinaren heriotza*** (italieraz *Morte della Vergine*) Caravaggiok egindako margolana da, egun Parisko Louvre museoan dagoena. Koadroak hautsak harrotu zituen bere garaian, Caravaggiori leporatu baitzioten prostituta bat erabili zuela Ama Birjinaren modeloa izateko.

## Kanpo estekak
Sabi hostozuri

**Sabi hostozuria** edo **sabi zuria** (*Chenopodium album*) Chenopodium generoko espezie belarkara da. Amaranthaceae familiako belar landarea, 1,50-2 m luzea, itxuraz sabi beltzaren oso antzekoa. Sustraia luze sakona izaten du, zurtoina zuzena eta adartsu samarra, eta hostoak gezi-itxurako horztunak, gainetik berdeak eta azpitik zurixkak. Loreak pikor itxurakoak ditu, buruxketan eratuak eta hosto-txorten bakoitzaren oinean kokatuak. Labore lurretan, bide bazterretan eta luberrietan hazten da batez ere. Sabi zuriaren hazia irina egiteko erabiltzen zen lehen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Letoniako futbol liga

**Letoniako futbol liga** (letonieraz *Virslīga*) Letonian urtero jokatzen den futbol txapelketa nagusia da. 

## Historia 
Bi aldi izan ditu, lehenengoa 1944 artekoa, orduan Sobietar Batasuneko txapelketatan integratu baitzen eta bigarrena 1991ean Sobietar Batasunetik independentizatu ostean hasitakoa. Lehenengo aroan Rigas FK eta Olimpija Liepāja izan ziren talde nagusiak, aro berrian aldiz Skonto Riga da txapelketa gehien irabazi dituen taldea baina gaur egun 2. mailan jokatzen ari da.

## Podiuma 
## Palmaresa 
### Rigako futbol liga (1910-1915) 
### Letoniako txapelketa (1922-1944) 
### Virslīga (1992- ) 
* ¹ 1992an lehenengo biek puntetan berdinduta bukatu ondoren bien arteko partida erabakigarria jokatu zuten eta Skonto Rigak 3-2 irabazi zuen.
* ² 2015ean FB Gulbene kanporatua izan zen eta bere kontra lorturiko puntuak kendu zitzaizkien gainerako taldeei.

## Garaipenak 
* *Testu etzanak* 1944 aurreko garaipenak adierazten ditu.

## Ikus, gainera 
* Letoniako futbol kopa

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Kolpe-leungailu

thumb|300px|Auto baten aurreko kolpe-leungailua, gorriz.
Automobiletan, **kolpe-leungailua** autoek talka egitean kalteak murrizteko diseinatuta dagoen eta autoaren aurrealdean eta atzealdean kokatzen den atal bat da. Abiaduraren ondorioz sortutako energia zinetikoaren zati bat xurgatzen dute eta autoaren gainerako segurtasun-sistemen kalteak txikitzen dituzte.

Ez dituzte ibilgailuko bidaiarien zein oinezkoen lesioak txikitzen abiadura handiko inpaktuetan, baina haien diseinuan gero eta garrrantzi handiagoa du autoek harrapatutako oinezkoen zauriak murriztea.

## Kanpo estekak
Piper (generoa)

***Piper*** Piperaceae familiako genero bat da. 1000-2000 espezie (tartean zuhaixkak, usain-belarrak eta lianak) barne hartzen ditu. Landare angiospermoak dira, Magnoliidae azpiklasekoak. Buztan itxurako infloreszentzia karakteristikoak dituzte, lore txikiz estalita.

Generoaren izena sanskritozko *pippali* hitzetik dator, *piper longum* espeziearen izen arrunta zena. *Piper* generoaren landare asko sukaldaritzan, medikuntzan eta ikerketa zientifikoetan erabiltzen dituzte.

## Espezie arruntenak 
* *Piper auritum*
* *Piper betle*
* *Piper cenocladum*
* *Piper cubeba*
* *Piper darienense*
* *Piper elongatum*
* *Piper gaudichaudianum*
* *Piper guineense*
* *Piper kadsura*
* *Piper imperiale*
* *Piper longum*
* *Piper methysticum*
* *Piper nigrum*
* *Piper ornatum*
* *Piper retrofractum*

## Kanpo estekak
Klaus Niebel

**Klaus Franz Albert Niebel Zapp** (Berlin, 1937 &ndash; ?, 2012ko abuztuaren 31) alemaniar industrialari eta euskaltzalea izan zen.

Altzairutegi bateko esportazio sailean hasi zen lanean eta gaztelania ikasteko asmotan Gernikara joan zen mintzapraktika egiteko asmoz. Berak aitortzen zuenez ez zekien orduan gauza handirik Euskal Herriari buruz, baina bizi guztirako lagun izango zuen Jose Antonio Arana herri giroan ezagutu eta honen bidez hasi zen euskal kulturara hurbiltzen. Euskal Herriko historiaz interesaturik, liburutegi zabala lortu zuen Koloniako bere etxean.

2000ko Durangoko Azokan Argizaiola Saria jaso zuen.

## Idazlan hautatuak 
* *Bachem, G.A.: Kelto Romanisch im Gau Köln-Aachen* (1969)
* *Homenaje a don Antonio Tovar* (1979)
* *Zur geschichte des Euskaltzaindia, der Akademie des Baskischen Sprache* ("Euskaltzaindiaren historia laburra" bilduma, 1984)

## Erreferentziak
Babsk

**Babsk** ( ahoskatua) erdialdeko Poloniako herrixka da. XIV. mendean izan zen sortua. Biała Rawska udalerrian dago.

## Kanpo estekak
Epitopo

[thumb|250px|[Gliadina (proteina bat) molekularen bi epitopoak, berde kolorez]]
**Epitopoa** edo **determinante antigenikoa** antigorputzekin edo T linfozitoekin lotzen den antigeno baten zatia da.

Antigorputzak eta T linfozitoen errezeptoreak (linfozito horien azalean daudenak) ez dira antigeno osoarekin lotzen. Antigenoak makromolekula handiak ohi dira, eta makromolekula horien zati txiki bat soilik lotzen da antigorputzekin. Antigeno batek epitopo batzuk eduki ohi ditu, berdinak edo desberdinak izan daitezkeenak.

Lau eta sei aminoazido bitarteko antigenoaren sekuentzia bat nahikoa da proteina baten epitopoa izateko.

Determinante antigeniko eta antigorputzaren egitura tridimentsionalak osagarriak dira. Horrek errazten du haien arteko lotura (entzima eta substratoaren antzeko lotura fisikoa da epitopo baten eta antigorputzaren artekoa)

## Kanpo estekak
Kurutziagako gurutzea

thumb|200px|Kurutziagako gurutzea.

**Kurutziagako gurutzea** Durangon XV. mendearen amaieran edota XVI. mendearen hasieran egindako hareharrizko guruztokia da. 4,30 m.-ko altuera duen gurutzea hiriburuaren mendebaldean zegoen. Gurutzea izen bereko errabalean egon da beti; antzinan Vera Cruz baselizaren ondoan zegoen eta gaur egun, Kurutzesantun, Vera Cruzen eginiko museoan aurki dezakegu.

Historian zehar hainbat gorabehera izan ditu: 1937an Durangoko bonbardaketa zela eta Bilbora eraman zuten.1980an atentatu terrorista bat jasan zuen. Zenbait kopia egin dituzte: bata Portugaleteko hilerrian eta bestea Euskal Arkeologia, Etnografia eta Kondaira Museoan daude.

Guruztoki moduan erabilia, adituek Durangoko heresiarekin lotura estua duela diote.

Bere enborrean, zuhaitz sakratua irudikatzen duena, paradisuko sugea ikus daiteke, gurutzearen  alde batetik, Adan eta Eva bertatik kanporatu izana kontatzen da, beste aldean, berriz, Evaren tentazioa eta Adanen bekatua. Horren gainean, forma zirkular batean, apostoluak jartzen dira eta apostuluen gainean Kalbarioa, oso apaindua, Jesus, Maria, San Joan eta hainbat aingerurekin. Gurutzearen goi-goian ilargia eta eguzkia dauzkagu. Bibliakoak ez diren azken irudikapen hauek espekulazio ugari sortu dituzte.

## Galeria 

Durango_-_Museo_Kurutzesantu_(antigua_Ernita_de_la_Vera_Cruz)_y_Cruz_de_Kurutziaga_10.jpg
Durango_-_Museo_Kurutzesantu_(antigua_Ernita_de_la_Vera_Cruz)_y_Cruz_de_Kurutziaga_11.jpg
Durango,_Cruz_de_Kurutzeaga.jpg
Durango_-_Museo_Kurutzesantu_(antigua_Ernita_de_la_Vera_Cruz)_y_Cruz_de_Kurutziaga_12.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Durangoko Udalaren webgunea.
Kirigami

eskuinera|thumb|200px

 papera guraizez ebakitzen sortzen diren japonia jatorriko eskulan-artea da.

## Kanpo estekak
Kurtzioko gurutzea

thumb|200px|Kurtzioko gurutzea.

**Kurtzioko gurutzea**, **Mendekanoren gurutzea** edo **Kalbarioko gurutzea** Mundakan 1611n Rodrigo Abad Mendekanok hala eskatuta egindako hareharrizko pizkundetar gurutzea da. 4,42 m.-ko altuera duen gurutzeak goialdean bi eskultura (gurutzefika eta Ama Birjina) eta behealdean idazkuna ditu. Honela dio:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Erdoitza

**Juan Erdoitza** (Durango, 1697 &ndash; ?, ?) bizkaitar arkitektoa izan zen, batez ere, XVII.aren erdialdean Durangaldean lan egin zuena.

Bere lanik ezagunena 1744an egindako jaioterriko Santa Ana baselizaren arkupea da. Abadiñoko San Trokaz elizaren dorrea ere egin zuen.
Skonto FC

thumb|250px|Skonto estadioa neguan.
**Skonto FC** edo **Skonto Riga** (izen osoa *Skonto futbola klubs*) Letoniako futbol talde onena da, Riga hiriburukoa. 15 aldiz irabazi du Letoniako futbol liga eta 8 aldiz Kopa.

## Historia 
Oso talde berria da, Letoniaren independentziarekin batera 1991an sortu baitzen *Forums-Skonto* izenarekin. Urte berean irabazi zuen Letoniako lehen liga eta jarraian beste 13 ere iritsi ziren, 2004 arteko guztiak, kasu batzutan puntu diferentzia handiaz gainera, 1995an bigarrenari 27 puntu atera zizkion esate baterako. 2005ean bigarren egin zuen eta makalaldia iritsi zen. 2010an berriz lortu zuen liga irabaztea eta 2012an bwere zortzigarren kopa ere bai.

Europako txapelketetan ohiko taldea izan arren ez du emaitza aipagarririk lortu. 1999-2000 denboraldian Txapeldunen Ligako hirugarren kanporaketara iritsi zen baina Chelsea FC-k kanporatu zuen eta ez zen taldekako fasean sartu, hau izan zuen urterik onena. Livoniako Kopa, Estonia eta Letoniako txapeldunen artean jokatzen dena, hiru aldiz lortu du eta Liga Baltikoa beste behin. Estatu Independenteen Erkidegoko Kopa ordea ezin izan du irabazi hiru aldiz finala jokatu duen arren.

2015ean bigarren gelditu en baina diru arazo larrien erruz bigarren mailara jeitsiarazia izan zen. Honek ez zuen egoera honetu eta 2016ko abenduan ekonomia porrota adierazi eta taldea desegin zen.

## Palmaresa 
### Letonian: 23 
* Liga (15): 1991, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2010.
* Kopa (8): 1992, 1995, 1997, 1998, 2000, 2001, 2002, 2012.

### Nazio artean: 5 
* Estatu Independenteen Erkidegoko Kopa (0): finalista 2001, 2003 eta 2004an.
* Livoniako Kopa (3): 2003, 2004, 2005.
* Liga Baltikoa (1): 2011.
* Baltikoko Txapeldunen Kopa (1): 2011.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
FK Ventspils

**FK Ventspils** (izen osoa *Futbola Klubs Ventspils*) Letoniako futbol talde onenetakoa da, Ventspils hirikoa. 6 aldiz irabazi du Letoniako futbol liga eta 7 aldiz Kopa.

## Historia 
Ventspils hiriko *FK Venta* eta *FK Nafta* taldeek bat egin zuten 1997an *FK Ventspils* osatuz. FK Venta taldeak 60. hamarkadan izan zuen garai onena, Letoniako Errepublika Sozialistako liga bat (1969an) eta Letoniako Kopa bat (1967an) irabazi baitzituen.

FK Ventspils-ek berehala lortu zuen maila bikaina eta 2000, 2001 eta 2002an bigarren egin zuen ligan Skonto FC handiaren atzetik. Lehenengo garaipena 2003ko Kopan iritsi zen eta 2007 arteko kopa guztiak irabazi zituen 2006koa ezik. Urte horretan baina bere lehenengo liga eskuratu zuen eta ordutik Letoniako puntako taldea izan da.

2007an Estatu Independenteen Erkidegoko Kopako finala jokatu zuen Uzbekistango Pakhtakor Tashkent taldearen aurka. Partida 0-0 berdindu ostean penalti jaurtiketetan erabaki zen txapelketa eta Ventspilsek 9-8ko emaitzaz galdu zuen. 2017an Kopa berri bat eskuratu zuen. 2018an Ligan eta Kopan bigarren egin zuen.

## Palmaresa 
### Letonian: 14 
* Liga (6): 2006, 2007, 2008, 2011, 2013, 2014.
* Kopa (8): *1967**¹, 2003, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2014.
** ¹ *FK Venta* izan zen 1967ko Kopako txapelduna.

### Nazio artean: 2 
* Estatu Independenteen Erkidegoko Kopa (0): finalista 2007an.
* Liga Baltikoa (1): 2010.
* Livoniako Kopa (1): 2008.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Letoniako futbol kopa

**Letoniako futbol kopa** (letonieraz *Latvijas kauss*) Letonian urtero jokatzen den kanporaketa bidezko futbol txapelketa da. 1937an abiatu zen eta Sobietar Batasunaren garaian ere jokatzen jarraitu zen, nahiz eta 1943-1991 urteen artean Sobietar Batasuneko Kopara sailkatzeko baliagarria izan zen.

## Palmaresa 
* (luz), luzapenaren ondoren.
* (pen), penalti jaurtiketak.

## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Letoniako futbol liga

## Kanpo estekak
Andeetako poni

**Andeetako ponia** Peruko bertako zaldi arraza bat da, Ekuadorreko zenbait eskualdetara ere zabalduta dagoena. Izenak adierazten duenez, abere hauek ohituak daude Andeak mendimultzoko paraje malkartsuetan zein goi-lurretan ibiltzen. Tamaina zein ezaugarriengatik arraza hau ponien sailkapen taldean dago.

Arraza hau egokitua dago Andeetako altuerara eta 3.000 metrotik gora bizi omen da.

## Arrazaren ezaugarriak eta azpimotak 
Abere patsadatsua da, lasaia eta zela-zaldia bezala ere erabilia.

Zaldi arraza honetan zenbait azpimota daude:
* a. "Morochuco"
* b. "Chumbivilcano"
* c. "Pichiguano"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikuloa Equinest enziklopedian
### Bideoak 
* Andeetako poniak bidaiariak eramaten Andetan barrena