open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Txakurkrosa Oarsoaldean

**Txakurkrosa Oarsoaldean** Oreretako txakurkros talde bat da. Gipuzkoa eta Euskal Herrian sortutako lehenengo txakurkros taldea hain zuzen ere. Baita ere lurreko mushingeko beste modalitate batzuetan parte hartzen du, hala nola bikejoring edo irristagailua.

    
## Lasterketak 
Txakurkrosa Oarsoaldean taldeak txakurkroseko bi lasterketa antolatzen ditu Oiartzualdea eskualdean.

### Errenteriako Txakurkrosa 
2008an sortutako txakurkros lasterketa bat da, Euskal Herrian lehiatutako lasterketarik zaharrena. Bere ibilbidea Aldura mendia eta Malmazar inguruan egiten da. Iraganean liga nazionalean eta Espainiako kopan barneratua zegoen. 2011z geroztik han Gipuzkoako txakurkros txapelketa lehiatzen da, eta 2012az geroztik Gipuzkoako txakurkros ligan barneratu dago. 2013/2014 denboraldian Euskadiko txakurkros txapelketan bihurtu egiten da.

### Oiartzungo txakurkrosa 
Oiartzungo txakurkrosa 2012 urtean sortutako txakurkros lasterketa bat da. Aritxulegi gaineko inguruetan lehiatzen da. Gipuzkoako txakurkros ligako azken lasterketa puntuagarria da. 2013/2014 denboraldian bertan behera gelditu egin zen lasterketa.

## Kanpo estekak
Eurasia (etxeorratza)

**Eurasia dorrea** (errusieraz: Евразия), Moskuko Moskuko Nazioarteko Finantza Gunean eraikitzen dagoen etxe orratza da. Eraikuntza 2004. Urtearen amaieran hasi eta 2015ean amaitu zuten. Dena den, 2009tik 2012ra eraikuntza geldirik egon zen eta horrek dorrearen zabaltze data atzeratu zuen.

Dorreak 309 metro eta 72 solairu ditu.

## Eraikuntza irudiak 

Fitxategi:Eurasia construction site 2 December 2006.jpg|2006ko abendua
Fitxategi:Moscow City-2.JPG|2008ko uztaila
Fitxategi:Eurasia Tower in Moscow city 28-03-2010.jpg|2010eko martxoa
Fitxategi:Eurasia Tower 12th May 2012.jpg|2012ko maiatza

## Ikus, gainera 
* Moskuko Nazioarteko Finantza Gunea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Egitasmoaren webgune ofiziala.
Oko dorreak

**OKO** (errusieraz: ОКО), Moskuko Moskuko Nazioarteko Finantza Gunean eraikitzen dagoen erabilera anitzeko etxe orratza multzoa da. Dorre garaienak "Iparraldeko dorrea" 335 metro eta 85 solairu izango ditu, eta "Hegoaldeko dorreak" 195 metro eta 49 solairu.

Eraikinetan, etxebizitzak, bulegoak eta hiru izarretako hotel bat eraikiko dira besteak beste.

## Eraikuntza 

Fitxategi:North_OKO_12th_September_2012.JPG|Iparraldeko dorrea 2012ko irailaren 12an
Fitxategi:South_OKO_12th_12th_September_2012.JPG|Hegoaldeko dorrea 2012ko irailaren 12an
Fitxategi:OKO Tower, Sep2014.jpg|2.11.2014
Fitxategi:Wikitrip to Moscow International Business Center 2016-03-22 019.JPG|22.03.2016
Fitxategi:OKO Towers 2016.jpg|22.03.2016
|Apiril 2016

## Ikus, gainera 
* Moskuko Nazioarteko Finantza Gunea

## Kanpo estekak 
*  Dorreei buruzko informazioa CTBUHren webgunean.
*  Egitasmoaren webgune ofiziala.
Lakhta Center

**Lakhta Center** (errusieraz: Лахта-центр), San Petersburgon eraikitzen ari den erabilera anitzeko etxe orratza.

Eraikinean, bulegoak eta hotel bat eraikiko dira besteak beste.

## Iruditegia 

File:Site's view prior to construction.jpg|Eraikuntza hasieran
File:Aerial view of the construction site of Lakhta Center in Saint Petersburg, November 2014.jpg|2014ko azaroa
File:Piling process.jpg|Oinarria
File:Construction of the foundation under the Tower.jpg|Oinarria (2)
File:Foundations of the Tower and mixed-use building are ready.jpg|Fundazioa prest dago.
File:Lakhta Center.jpg|2015eko azaroa
File:Лахта-центр (февраль 2016).jpg|2016ko otsaila
File:Лахта-центр (июль 2016).jpg|2016ko uztaila
File:Lakhta Center Oktober 2016.jpg|2016ko urria
File:Лахта-центр (декабрь 2016).jpg|Altuera 245 m
File:Лахта-центр (апрель 2017).jpg|2017ko apirila. Altuera 310 m
File:Лахта-центр (май 2017).jpg|2017ko maiatza. Altuera 323 m
File:Лахта-центр (сентябрь 2017).jpg|2017ko iraila. Altuera 365 m
File:Лахта центр, январь 2018 года.jpg|2018ko urtarrila. Altuera 450 m
File:Lakhta Center orig.jpg|2018ko otsaila. Altuera 462 m
File:Лахта-центр (маяк).jpg|2018ko maiatza.
File:Das Lachta Zentr- Лахта Центр 2H1A5980WI.jpg|2018ko ekaina
File:Lakhta Center at night in april 2019.jpg|2019ko apirila
File:View to Lakhta Center from Lakhta-Olgino Beach 2020-10-17.jpg|2020ko udazkena
File:Лахта-центр сверху зимой (2).jpg|2021
File:Lakhta-Zentrum- Лахта Центр 2H1A1064WI.jpg|2021eko martxoa
File:Das Lachta Zentr- Лахта Центр 2H1A1467WI.jpg|2022ko urria
File:Флагштоки у парка 300-летия Санкт-Петербурга. Лахта-центр. Апрель 2023.JPG|2023ko apirila

## Ikus, gainera 
* San Petersburgo

## Kanpo estekak 
*  Dorreari buruzko informazioa CTBUHren webgunean.
*  Egitasmoari buruzko bideoa.
Cladoniaceae

***Cladoniaceae*** likenizatutako onddoen familia da, Lecanorales ordenakoa. Oso ugariak dira, klima hotzeko eskualdeetan bereziki. *Cladonia* generoko espezie batzuek garrantzi handia dute tundrako belarjale batzuen (elur-oreina, idi musketaduna) elikaduran.

Talo konposatua dute. Talo primarioa krustazeoa, eskuamulatua edo hostokara izan daiteke (iraunkor edo desagerkorra), errizoiderik gabekoa. Talo sekundarioa, berriz, *podezio* deitutako egitura zutez osatua da. Batzuetan podezioetan disko-formako apotezioak agertzen dira eta beste batzuk antzuak dira.

## Generoak 
*Species Fungorumen* arabera:

* *Calathaspis* I.M. Lamb & W.A. Weber 1972
* *Carassea* S. Stenroos 2002
* *Cetradonia* J.C. Wei & Ahti 2002
* *Cladia* Nyl. 1870
* *Cladonia* P. Browne 1756
* *Gymnoderma* Nyl. 1860
* *Heterodea* Nyl. 1868
* *Heteromyces* Müll. Arg. 1889
* *Metus* D.J. Galloway & P. James 1987
* *Myelorrhiza* Verdon & Elix 1986
* *Notocladonia* S. Hammer 2003
* *Pilophorus* Th. Fr. 1857
* *Pycnothelia* (Ach.) Dufour 1821
* *Ramalea* Nyl. 1866
* *Sphaerophoropsis* Vain. 1890
* *Squamella* S. Hammer 2001
* *Thysanothecium* Mont. & Berk. 1846

## Iruditegia 

File:Cladonia macilenta 9497.JPG|*Cladonia macilenta*
File:CladoniaSpec01.jpg|*Cladonia portentosa*
File:Pilophorus acicularis 109164.jpg|*Pilophorus aciculare*
File:Pycnothelia papillaria Jymm.jpg|*Pycnothelia papillaria*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klorofenol

**Klorofenola** lotura kobalentez kloro-atomo bat edo gehiago lotuta dituen fenol organokloratua da. Oinarrizko bost klorofenol mota daude (monoklorofenoletik pentaklorofenolera), eta guztira 19 klorofenol, posizio-isomeria kontuan hartzen denean. Klorofenolak sintetizatzeko fenola kloroa usauz baliatzen da erreakzio elektroizale bati jarraituz.

Klorofenol gehienak solidoak dira giro-tenperaturan. Zapore eta usain sendagarria dute. Klorofenolak pestizida, herbizida eta desinfektatzaileen ekoizpenean erabili ohi dira.

## Hainbat adibide 
erdian|thumb|186x186px|Pentaklorofenola

## Erreferentziak
Klorobentzeno

**Klorobentzeno** edo **fenil kloruroa** (C6H5Cl) bentzenotik eratorritako gai konposatua da. Klorobentzenoaren molekulan kloro atomo batek hartu du hidrogeno atomo baten lekua. Kloroa bentzenoarekin erreakzionaraziz lortzen da burdina katalizatzaile gisa erabilita. Isurkari gardena, koloregabea eta sukoia da, almendra usainekoa. Irakite puntua: 131,6 °C. Disolbatzaile modura erabiltzen da, eta laken, pinturen, bernizen eta botikako beste gai askoren osagaia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yolanda González

**Yolanda González Martín** (Bilbo, 1961eko urtarrilaren 20a - Madril, 1980ko otsailaren 1a) espainiar eskuin-muturreko terrorismoak eraildako ikasle eta militante komunista izan zen. 

## Biografia 
Deustukoa jatorriz, Madrila joan zen elektronika ikastera. Han ikasten zuen lanbide heziketako ikastetxeko ikasleen ordezkaria bilakatu zen. Trotskista joerako Partido Socialista de los Trabajadores alderdiko militantea ere bazen. 1980ko otsailaren batean, Fuerza Nuevako zenbait kidek bahitu, torturatu eta erail zuten. Bere gorpua Madril ondoko errepide bazter batean aurkitu zuten. Erailketa Batallón Vasco Español erakundeak hartu zuen beregain. Erailketaren egile moduan, Emilio Hellín eta Ignacio Abad Velázquez atxilotu eta kartzela-zigorrak ezarri zitzaizkien. 

Hellini 43 urteko kartzela-zigorra ezarri zitzaion eta horietatik 14 bakarrik bete zituen. 2013ko otsailean, Hellinek, izen faltsu batez, espainiar segurtasun-indarrentzat komunikazio-teknologian lanean ziharduela zabaldu zuen El País egunkariak.

Isabel Rodríguezek  "Yolanda en el País de los estudiantes" dokumentala zuzendu zuen, non Yolanda González Martínen bahiketa eta ondorengo hilketa kontatzen dituen, 1980an Batallón Vasco-Español-en eskutik.

Egia, justizia eta erreparazioa eskatu dute, behin baino gehiagotan, Yolanda Gonzálen hil zuteneko urteurrenetan haren senideek eta auzokideek.

### Lorategia eta plazatxoa 
2015ean *Jardines de Yolanda González Martín* izeneko lorategia dago Madrilen.

2016tik *Yolanda Gonzalez* izeneko plazatxoa dago Deustun. 

## Iruditegia 

Fitxategi:Yolanda Abaitua - Zornotzaurre 09 23 35 222000.jpeg|Bilboko plaza
Fitxategi:Yolanda Abaitua - Zornotzaurre.jpeg|Bilboko plaza
Fitxategi:Yolandaren enparantza 1.jpg|Murala, Deustun
Fitxategi:Jardines de Yolanda González (28 de junio de 2015, Madrid) 02.JPG|Madrilgo Lorategiak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Yolanda Gonzálezi buruzko iritizi artikulua, Gara, 2013ko martxoak 24.
* Yolanda González, retratada por una amiga, en el 40º aniversario de su asesinato Andra.eus 2022.01.31
* Yolanda González gogoan, 42. urteurrenean EITB. bideoa. 2022.01.30
1-Kloronaftaleno

**1-kloronaftaleno**a (C10H7Cl) konposatu aromatiko kloratua da. Likido kolorge oliotsua da. Kristalen errefrakzio-indizea neurtzeko usatzen da. 2-kloronaftalenoa isomeroa du.

## Sintesia 
Naftalenoa zuzenean kloratuz sintetizatzen da 1-kloronaftalenoa. Normalean bi isomero monokloratuekin batera deribatu bikloratu eta trikloratuak ere eratzen dira.

## Ezaugarriak 
1-kloronaftalenoak 268 °C-tan irakiten du.

Uretan ez da disobatzen, baina bai alkoholetan, eterretan, bentzenotan eta kloroformotan.

Bizidunentzako toxikoa da.

## Erabilera 
1-kloronaftalenoa biozida sendoa da eta intsektizida eta fungizida moduan erabitzen da zurezko lurrak eta itsasontzietako edukiontziak tratatzeko,

1970eko hamarkada arte olioak, gantzak eta DDTa disolbatzeko erabili zen.

Kristalen errefrakzio-indiziea neurtzeko usatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido ftaliko

**Azido ftaliko** C6H4(CO2H)2 formula duen azido dikarboxiliko aromatikoa da. Naftalenoaren eta bentzinaren oxidazio katalitikoz eratzen da. Kristal itxurako gorputz solidoa da, eta oso erraz urtzen da ur berotan eta alkoholetan. 230° C-tan urtzen da, ura eta anhidrido ftalikoa ematen ditu. Azken hori ere kristal erako solidoa da, eta plastikoa, erretxina eta fenolftaleina prestatzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido karboxiliko

thumb|150px|Estruktura

**Azido karboxiliko** karboxilo talde bat edo gehiago duen azido organiko saila da. Azido karboxiliko bakunenak azido formikoa (HCOOH) eta azido oxalikoa (HOOCCOOH) dira, eta konplexuena, azido zerotikoa (26 karbono atomo). Azido karboxilikoak aseak edo asegabeak izan daitezke.

Karboxilo taldea karbonil (RR'C=O) eta hidroxil (R-O-H) bat edo gehiagok osaturiko funtzio taldea da, -C(=O)OH (baita COOH edo -CO2H idatzia ere) formula duena.

Hona hemen nagusiak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido maleiko

**Azido maleikoa** edo '*azido *cis*-butenodioikoa*' konposatu organikoa da, HOOC—CH=CH—COOH formula duena azido dikarboxilikoen klasekoa. Azido fumarikoa bere *trans* isomeroa da. Solido kristalino kolorgea da. Alkoholetan, azetonatan eta azido azetiko glazialetan disolbagarria da. Narritagarria da.

Maleato ioia azido maleikoaren forma ionizatua da. Maleato ioia biokimikan erabilgarria da transaminasen erreakzioen inhibitzaile gisa. Azido maleikoaren esterrak *maleato* ere deitzen dira, adibidez dimetil maleatoa.

## Historia 
Azido maleikoa 1834an sintetizatu zuen lehen aldiz Theophile-Jules Pelouzek, azido malikoa berotuz. Konposatua industrialki eskuragarria bihurtu zen 1919an, AEBetako Barrett Co enpresak  bentzenoaren oxidazio katalitkoaren bidez ekoitzi zuenean. "Azido maleiko" izena azido malikotik eratorria da (latinezko "malum"etik = sagar)

## Sintesia 
Azido maleikoa bentzenoa oxidatuz sintetizatzen da banadio pentoxidoa katalizatzaile gisa baliatuta.

Anhidrido maleikoa hidrolizatuz ere sintetiza daiteke azido maleikoa.

328x328px

## Erabilera 
Azido maleikoaren erabilera industrial nagusia azido fumariko bihurtzea da. Bihurketa hau, isomerizazioa, hainbat erreaktiboren bidez katalizatzen da, hala nola azido mineralak (azido klorhidrikoa adibidez) eta tiourea.

Azido maleikoa polimeroak, erretxina sintetikoak eta azido maleikoaren esterrak ekoizteko erabiltzen da, kotoiaren akaberan eta tindaketan eta azido amidosulfonikoan edo azido zitrikoan oinarritutako agente deskaltzifikatzaileen osagai gisa.

Farmakologian, antihistaminikoen maleatoen disoluzioek farmako injektagarri gisa balio dute.

## Erreferentziak
Azido maliko

**Azido maliko** (HO2CCH2CHOHCO2H) landare eta fruitu ugaritan –sagar berdeetan, batik bat– izaten den bi azidodun alkohola da. Landareen eta animalien zelulen metabolismoan parte hartzen du. 100&nbsp;°C–tan urtzen diren kristalak eratzen ditu, eta uretan eta alkoholean urtzen da. Sintesiz ere lor daiteke, azido maleikoa berotuz, edo azido tartarikotik, sukzinikotik eta aspartikotik.

## Kanpo estekak
Aalborghus gaztelua

**Aalborghus gaztelua** (danieraz *Aalborghus Slot*), Kristian III.a Danimarkakoak 1539 eta 1555 artean eraikitako gaztelua da, hasieran Aalborg babesteko gotorleku funtzioa zuena eta ondoren Ipar Jutlandiako gobernadorearen egoitza izan zena.

## Historia 
1340 urteko idatzi batean jadanik aipatzen da aurretik egon zen Aalborhus izeneko eraikin bat. Kristian III.ak 1539an behera bota zuen berria egiteko. Morten Bussert arkitektuak diseinatu zuen hasierako gotorlekua, Limfjord ertzean harresia zeukana.

Kristian IV.ak 1633an iparraldeko zatia gehitu zion, kairarte luzatzen dena. Aletegia ezarri zuen bertan. Ondoren mendebaldera zabaldu zen eta arraina eta haragiaren biltegiak eraiki ziren.

1808 eta 1809 artean altxatu zen hegoaldeko zatia.

## Iruditegia 

Irudi:Aalborghus Slot, 29 april 2008, billede 6.jpg
Irudi:Aalborghus Hof.JPG
Irudi:Aalborghus Slot, 29 april 2008, billede 5.jpg

## Kanpo estekak
Budolfi katedrala (Aalborg)

**Budolfi katedrala** (danieraz *Budolfi Kirke*), Aalborgeko eliza nagusia da.

## Historia 
IX mendean iritsi bide ziren lehenengo kristau misiolarik inguru honetara, oraindik Aalborg existitzen ez zela. Gaur egungo Budolfi katedrala XIV mendearen bukaeran eraiki zen, 1399ko Danimarkako Atlasean agertzen baita idatzita lehen aldiz. Izena Botwulf monje ingelesaren omenez ezarri zitzaion. 1554ean Erreformaren eraginez luterano bihurtu zen eliza.

Kanpaidorrea 1779an gehitu zitzaion eta 1817an erlojuak ezarri ziren alde banatan. Azkenik iparraldean sakristia eraiki zen 1899an.

## Eliza 
Adreiluz egindako eliza gotikoa da. 25 metroko garaiera duen dorrea dauka eta honen gainean metalezko kupula eta orratz barrokoak ditu, eliza 35 metro altuago bihurtuz. Lau kanpai ditu, zaharrena 1681ekoa eta gainontzekoak XIX mende bukaera eta XX mendeoak.

Barnealdean, aldarea 1684koa da, Lauridtz Jensenek egindakoa. 1980an berriztu zen. Organo barroko ederra du Hartvig Jochum Müllerrek 1749an egindakoa.

## Iruditegia 

Irudi:Budolfi Kirke i Aalborg, 29 april 2006, billede 69.jpg|Kanpoaldea.
Irudi:Budolfi Kirke i Aalborg, 29 april 2006, billede 38.jpg|Nabea.
Irudi:Budolfi Kirke i Aalborg, 29 april 2006, billede 36.jpg|Organoa.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Askokarpo

thumb|270px|Askokarpo (apotezio) baten zeharretarako epaia.
**Askokarpo** edo **askoma** onddo askomizeteen esporokarpo edo gorputz fruitu-emailea da. Hifa antzuek eta barrunbea estaltzen duen himenioak osatua. Bere baitan eratzen dira askuak, estalki babesle batez inguraturik. Formaren arabera, mota nagusiak hauek dira :

* apotezioa: katilu formako askokarpoa, heldutasunera iristean himenioa aire zabalera irekia duena.
* peritezioa: askokarpo itxia, esfera, zilindro edo arrautza formakoa, ostiolo izeneko irekigune txiki bat izaten duena.
* kleistotezioa: askokarpo itxia da. Askosporak heltzen direnean ere, himenioa pareta baten barnean geratzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido metakriliko

**Azido metakrilikoa** konposatu organikoa da CH2=C(CH3)COOH formula duena azido karboxilikoen familiakoa. Likido likatsua, korrosiboa eta usain txarrekoa da ur berotan eta disolbatzaile organikoetan disolbatzen dena.

Naturan erromatar kamamilak (*Chamaemelum nobile*) izaten du azido metakrilikoa.

Industrialki garrantzitsua da metil metakrilato monomeroa prestatzeko usatzen delako.

## Sintesia 
Azido metakrilikoa sintetizatzeko biderik ohikoenak azetona zianhidrinatik abiatzen da. Atzen hau azido sulfurikoaren bidez *metakrilamida sulfato* bihurtzen da zeina azido metakrilikora hidrolizatzen den. Isobutilenoaren oxidazioaz ere sintetiza daiteke.

## Erabilera 
Azido metakrilikoaren erabilera nagusia metil metakrilatoaren sintesia da. Izan ere, atzen honen polimerizazio lortzen da poli(metil metakrilato) erabilera handiko plastiko gardena.

## Ikus, halaber 
* metil metakrilato
* etil metakrilato
* butil metakrilato
* poli(metil metakrilato)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lindholm Høje

thumb|250px| Lindholm Høje hilerria.

**Lindholm Høje** ("Lindholm muinoa") Aalborgeko Nørresundby auzoan dagoen nekropoli edo hilerri bikingoa da. Hegoaldeko zatia, behealdean dagoena 1000-1050 urteen artekoa da, iparraldekoa berriz K. a. V. mendekoa dela uste da, vikingoen garaiaren aurretikoa, Burdin Arokoa. Interpretazio zentru bat dago alboan.

## Historia 
Bikingoen garaian Limfjord fiordoa gurutzatzeko toki aproposena zenez hainbat herrixkaren aztarnak ere aurkitu dira multzo arkeologiko honetan. Harrizko itsasontziak ere badaude bertan. 1.200 urtearen inguruan asentamendua bertan behera utzi zuten, badirudi basoaren gehiegizko ustiaketak areaz estali zuela fiordoa eta haize bortitzek ere nabarmen zaildu zutela bertako bizimodua.

## Indusketak 
Lehenengo indusketak 1889an egin baziren ere 1952tik aurrera burutu direla esan daiteke. 700 hilobi ingurutatik 589 jadanik aztertu dira eta hamaika objetu aurkitu dira, hala Lundeko (Suedia) bitxiak, nola txanpon arabiarrak, honek argi erakusten du merkatalgune garrantzitsua izan zela.

Hilobi gehienetan kremazioa burutu zela ikusi da.

## Kanpo estekak
Azido oxaliko

**Azido oxaliko** edo **azido etanodioiko** (H2C2O4) azido organiko dikarboxiliko bakunena da. Scheelek aurkitu zuen 1776an, azukrearen oxidazioa aztertzen ari zela. Oso hedatua dago landareetan, eta kaltzioaren, sodioaren, eta potasioaren oxalatoak eratuz agertzen da. Animalien gernuan ere dago kopuru txikitan. Solidoa, kristal itxurakoa eta gardena da. Pisu espezifikoa 1,65 g/cm3 da; 187&nbsp;°C-tan urtzen da. Uretan, alkoholetan eta eterretan urtzen da. Beroaren eraginez azido formikoa eratzen du. Azukreen, almidoiaren eta zelulosaren oxidazioz lortu zen luzaroan. Gaur egun karbono monoxidoa sodio hidroxidoarekin, edo sodio formiatoa sodio hidroxidoarekin erreakzionaraziz eta ondoren eratutako dihidrato kristalak destilatuz lortzen da. Industrian metalak garbitzeko eta zuritzeko, larruak ontzeko, ehunen margoak finkatzeko eta koloregaiak eta tinteak egiteko erabiltzen da. Litografiak, grabatuak eta zura garbitzeko eta katalizatzaile gisa ere erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido isozianiko

**Azido isozianiko** HNCO formula duen konposatu organikoa da. 1830ean Liebigek eta Wöhlerrek topatu zuten.. Karbono, hidrogeno, nitrogeno eta oxigeno (bilogia eta kimika organikoaren elementu nagusiak) dituen konposaturik sinpleena da.

Bere isomerorik ezagunena azido zianikoa (H-O-C≡N) da. Hau isurkari lurrunkorra da, azido azetikoaren antzeko usaina duena. Azido zianurikoaren destilazioz lortzen da. Berotzen denean eztanda egiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
KUNSTEN Arte Museoa (Aalborg)

**KUNSTEN Arte Museoa** edo **Ipar Jutlandiako Arte Museoa** (*KUNSTEN Museum of Modern Art Aalborg*) Aalborgen dagoen arte modernoaren museoa da.

## Historia 
Elissa Aalto, Alvar Aalto eta Jean-Jacques Baruël arkitektuek diseinatu zuten eta 1968 eta 1972 artean eraiki zen.

## Egitura 
Eraikina parke eta baso artean kokaturik dago eta zigurat baten itxura du. 6.000 m²-tako azalera dauka eta harrera gela batn inguruan hainbat galeria zabaltzen dira. Eraikinaren hormek kolore argia dute artelanak nabarmentzeko eta zorua Carrarako marmolaz estalia dago.

Kanpoaldean eskultura ugari dituen parkea, anfiteatroa eta terraza ditu.

## Bildumak 
1.500 artelanetik gora daude, hala margolanak, nola eskulturak eta beste hainbat objetu ere.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Anhidrido maleiko

**Anhidrido maleiko** C2H2(CO)2O formula duen konposatu organikoa da, azido maleikoaren anhidridoa dena. Poliester erretxinak egiteko erabiltzen da. Egoera naturalean koloregabea edo zuria da, usain garratzekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anhidrido azido

thumb|Anhidrido azido generikoa.

Kimika organikoan **anhidrido (azido)** esaten zaie R(CO)O(CO) R' funtzio-taldea duten konposatuei. Urarekin erreakzionatuz  azido karboxilikoak sortzen dituzte, adibidez.

(CH3CO)2O + H2O -> 2 CH3COOH

Industria kimikoan anhidridoek erabilera ugari dituzte, besteak beste, substratuetan azetilo taldea txertatzeko baliatzen direlako.

Garai batean, kimika ez-organikoan ere baliatzen zen *anhidrido* terminoa ez-metalen oxidoak izendatzeko. Gaur egun erabilera hori baztetuta dago. Adibidez lehen *anhidrido karbonikoa* zena *karbono dioxido* da orain.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nitroanilina

**Nitroanilina** esaten zaio C6H4(NH2)(NO2) formulako nitroderibatuen famillia bati hiru isomeroz osatutakoa erreaktibo kimiko gisa usatzen direnak bereziki tinduak sintetizatzeko. Toxikoak dira.

* 2-Nitroanilina
* 3-Nitroanilina
* 4-Nitroanilina

## Erreferentziak
Nitrobentzeno

**Nitrobentzeno** (C6H5NO2) bentzenoaren eratorri nitratoduna da. Giro tenperaturan, eta oso garbia bada, olio itxurako isurkari koloregabea da; 5&nbsp;°C-tik behera solido horixka bihurtzen da. Bentzenoa azido nitrikoz eta azido sulfurikoz osatutako nahastearekin erreakzionaraziz lortzen da. Almendra garratzen antzeko usaina du; ez da uretan urtzen baina bai disolbatzaile organikoetan. Koloregaien industriaren lehengai garrantzitsuena da, eta anilina, bentzidina, kinoleina eta beste eratorri nitrogenatu batzuk ekoizteko erabiltzen da. Oso pozoitsua da, lurruna batez ere. Mirbanaren esentzia izenez ere ezagutzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nitroderibatu

thumb|150px|Nitro taldearen egitura
**Nitroeratorria** hidrokarburoen nitrazioaren bidez eratzen den gaia da. Nitroeratorri ugari ezagutzen dira. -NO2 erroa dute bere egituran. Nitroeratorriak parafinikoak (kate irekikoak) eta bentzenikoak (bentzeno eraztuna dutenak) izan daitezke. Azken hauetan bentzenoaren eraztuneko karbono baten eta nitrogenoaren artean eratzen den C-N lotura oso egonkorra da. Bentzenoaren eratorriak diren nitroeratorrien egitura eta nitratoena desberdinak dira. Azken hauek azido nitrikoaren molekularen hidrogenoaren ordez metal edo erro organiko bat hartzean eratzen dira. Horrela eratzen dira nitroetanoa (CH3-CH2-NO2) eta etilo nitratoa (CH3-CH2-O-NO2). Nitroeratorrietan aldiz -NO2 erroa da bentzenoaren eraztunean ezartzen dena. Horrela eratzen da, adibidez, nitrobentzenoa (C6H5-NO2). Bentzenoaren hidrokarburoen eratorriak diren nitroeratorriak isurkariak edo solido horiak dira, eta koloregaien eta lehergaien industrian erabiltzen dira gehienbat. Ezagunak dira nitrobentzenoa, anilina, nitrofenola etab. Parafinen hidrokarburoen eratorriak diren nitroeratorriak isurkari koloregabeak dira, eta oso erabiliak dira disolbatzaile gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Starbucks

**Starbucks Corporation** (NASDAQ indizeko konpainia) nazioarteko kafea katea da, Seattlen sortua. Munduko kafe konpainia handiena da 17.800 lokalekin 61 herrialdetan (Euskal Herrian bat ere ez). Starbucksek, kafe-landu, edari bero eta bestelako edariak egin eta saltzen ditu, gainera, bokatak eta beste produktu batzuk (hala nola, katiluak eta kafe babarrunak). Era berean, liburuak, musika CDak, eta filmak eskaintzen ditu.

Lehen lokala Starbucks izenarekin, Seattlen eraiki zuten 1971n. urtean hiru bazkiderekin: Jerry Baldwin ingeles maisua, Zev Siegl historia maisua eta Gordon Bowker idazleak. Hirurek, Alfred Peet enpresariak inspiratuta, beraien lehen denda sortu zuten (babarrun eta kafe makinak saltzeko) Western Avenuen kokatuta, 1977. urtean Pike Placera lekualdatu zena.

## Nazioartekotasuna 
Gaur egun, Starbucks 60 herrialdetan dago.
thumb|erdian|500px|Starbucks ezarritako herrialdeak.

## Giroa 
Starbucks kafetegiek giro etxekoia dute. Zurezko dekorazio txeratsu eta epela dute, eta diseinu modernoa. Sofaz eta eserlekuz horniturik, musika eztia eta doako wifi konexioa dute.

## Kanpo estekak
Hidroxilamina

**Hidroxilamina** amoniakoaren hidrogeno atomo bat hidroxilo (OH) sailaz ordezkatzean eratzen den NH2OH formulako basea da. 33&nbsp;°C-an urtzen den solido pozoitsu, koloregabea eta kristal erakoa da. Oso erraz urtzen da uretan eta erreduzitzaile indartsua da. Anhidrido sulfurosoa nitritoekin erreakzionaraziz lor daiteke. Koloregaiak prestatzeko erabiltzen da industrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Viborgeko Katedrala

**Viborgeko katedrala** edo **Gure Amaren atedrala** (danieraz *Viborg Domkirke* edo *Vor Frue Domkirke*) Viborgeko eliza luteranoa da. Aurretik egon zen eliza baten berreraikuntza modernoa da.

## Historia 
Lehenengo katedral erromanikoa 1130an hasi zen eraikitzen. Granitozko eliza zen. Hala ere 1501ean hiriak jasandako suteak mendebaldeko zatia eta sabaia suntsitu zituen. Beste bi sute handiren ondoren (1567 eta 1726an) eliza oso kalteturik gelditu zen. 1801 eta 1804 artean aletegi bezala ere erabili zen eraikina.

1859an eliza berriztea pentsatu zuten baina hormen egoera kaskarra zenez 1863an eraikina behera bota eta eliza berria altxatzeko erabakia hartu zen. 1876an inauguratu zuten Viborgeko katedral berria. Kritikak jaso zituen aurreko elizaren diseinua mantendu ez izanagatik.

## Katedrala 
Katedralaren barnealdean Bibliako pasadizuak adierazten dituzten Joakim Skovgaarden margolanak daude. 1901 eta 1913 artean aritu zen elizan lanean.

Koroan 1286an hil zuten Erik V.a Danimarkakoaren hilobia dago.

## Iruditegia 

Irudi:Viborg Cathedral June 2012.jpg|Katedralaren aurrealdea.
Irudi:Viborg domkirke 2007-11-10 edited.jpg|Katerdralaren atzealdea.
Irudi:Viborg Dom 1.jpg|Nabea.
Irudi:Viborg Dom 3.jpg|Joakim Skovgaarden margolanak.

## Kanpo estekak
Momentuen metodo

Inferentzia estatistikoan, **momentuen metodoa** parametro ezezaguna zenbatesteko metodo bat da, momentuak oinarritzat baliatzen dituena. Zehatzago, datuetatik kalkulaturiko lagin-momentuak parametro ezezagunen mendean izaten diren populazio-momentu ezezagunekin berdindu eta berdintza horietatik parametroen balioak bakantzen dira, zenbatespen moduan. Kalkulatu beharreko momentuen kopurua, lagin nahiz populazioan, zenbatetsi beharreko parametro kopurua izango da. Metodo sinple eta erraza izan arren, momentuen metodoak zenbatespen alboratuak burutzen dituela frogatu izan da.

## Kanpo estekak
Momentu (matematika)

Matematikan eta estatistikan, **momentuak** funtzio, puntu edo datu multzo baten ezaugarriak neurtu egiten duten funtzio-mota bat dira. Adibidez, batezbesteko aritmetiko sinplea bat dator jatorriari buruzko lehen mailako momentuarekin eta datu multzo baten zentroa zenbatesteko erabiltzen da. Bigarren mailako momentu zentrala funtzio edo puntu multzo baten zabalera zenbatesteko erabiltzen da eta bat dator bariantzarekin.

## Definizio orokorra 
*f(x)* funtzio baten *r* mailako momentua honela definitzen da:

::\int_{-\infty}^{\infty}x^rf(x)dx

## Momentuak estatistikan 
Estatistikan *jatorriari buruzko momentuak* eta *momentu zentralak* edo batezbestekoari buruzkoak erabiltzen dira bereziki. Aldi berean, lagin-momentuak eta populazio-momentuak bereizten dira, *r* mailakoak, momentuak datuekin edo probabilitate-ereduekin erabiltzen diren.

:

## Kanpo estekak
85. Oscar Sariak

**85. Oscar Sarien ekitaldia** 2013ko otsailaren 24an Hollywoodeko Dolby Antzokian egin zuten 2012. urtean zinemagintzan egindako lanik onenak saritzeko. Aurkezlea Seth MacFarlane izan zen eta Estatu Batuetan ABC telebistak eman zuen.

## Sari eta izendapen laburpena 
## Izendapen eta Sariak 
Garaileak letra lodian agertzen dira:

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Seth MacFarlane

**Seth Woodbury MacFarlane** ( ahoskatua; Kent, 1973ko urriaren 26a) estatubatuar aktore, ahots-aktore, marrazkigile, gidoigile, umorista, ekoizle, zuzendari eta abeslaria da. 2000ko hamarkadan, ospetsu bilakatu zen *Family Guy* (1999–2002, 2005–egun), *American Dad!* (2005–egun) eta *The Cleveland Show* (2009–egun) marrazki bizidunetako telesaileen sortzailea izan zelako.

Hanna-Barberarako marrazkigile eta gidoigile moduan hasi zen, *Johnny Bravo*, *Cow and Chicken*, ''Dexter's Laboratory* edo *I Am Weasel*telesailetan baina, 20th Century Foxra pasa zen non bere telesailak sortu zituen.

Aktore moduan, zenbait *cameo* egin ditu eta 2012an film bat zuzendu zuen: *Ted'' hain zuzen ere.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
### Bideo-jokoak 
## Diskografia
San Nikolas eliza (Vejle)

**San Nikolas eliza** (danieraz *Sankt Nikolaj Kirke*) Vejleko eliza luteranoa da. Haraldskærko emakumearen gorpu momifikatuagatik da ezaguna.

## Historia 
XIII mendean eraiki zen estilo erromanikoan baina XV mendeko berriztatzeen ondoren sarrera gotikoa eta 27'2 metrotako dorrea ezarri zitzaizkion. Hogeita Hamar Urteko Gerran oso kaltetua izan zen eta lau aldiz berrizketa lan handiak egin behar zan zaizkio, 1744, 1855-56, 1887-88 eta azkena 1964-66ean.

## Gorpuak 
Zohikaztegi batean aurkituriko k.a. V mende inguruko Haraldskærko emakumearen gorpu momifikatua da denetan aipagarriena. Beste sarkofago batzuk ere badaude.

Aipatzekoa dira era berean iparraldeko adreiluzko horman dauden 23 garezurrak, Nørreskov basoan harrapaturiko lapurrenak.

## Iruditegia 

Irudi:Nordenskirker Vejlenikolai(01).jpg|San Nikolas eliza.
Irudi:Sankt Nikolaj Kirke (Vejle Kommune) 36.JPG|Erdiko nabea.
Irudi:Gunhild.jpg|Haraldskærko emakumea.
Irudi:Nordenskirker Vejlenikolai(06).jpg|Lapurren garezurrak.

## Kanpo estekak
Probabilitatearen dentsitate-funtzio

[thumb|300px|**Probabilitatearen dentsitate-funtzioetan** tarte baten [probabilitatea tarte funtzioaren azpian geratzen den probabilitatea da.]]

Probabilitate teorian, **probabilitatearen dentsitate-funtzioa**, **probabilitate-dentsitatea** edo besterik gabe **dentsitate-funtzioa**, labur **pdf** ere deitua, zorizko aldagai jarraitu baten balioen probabilitate-banaketa azaltzeko moduetako bat da, tarte bati daogkion probabilitatea dentsitate-funtzioaren integralaren bitartez, tarte horretan *x* ardatzaren eta funtzioaren artean dagoen azaleraren bitartez alegia, definitzen dena. Zehatzago, *f(x)* dentsitate-funtzioa izanik,

: \operatorname P [a \leq X \leq b] = \int_a^b f(x) \, \mathrm{d}x .

Dentsitate-funtzioak puntu bakoitzean hartzen duen balioak puntuaren inguru horretan beste inguruetan baino probabilitate handiagoa edo txikiagoa biltzen den adierazten du soilik, zorizko aldagai diskretuen banaketa definitzen duten probabilitate-funtzioek ez bezala, non funtzioaren balioak puntuaren probabilitatea adierazten duen.

## Kanpo estekak
Hipobolemia

Medikuntzan, **hipobolemia** odolaren bolumenaren murrizketa nabarmena da, odoljarioa, erredura edo deshidratazioak eraginda. Hipobolemiaren sintomak dira pultsu ahula, zubiltasuna, takikardia eta arnasketa azkarra.

## Kanpo estekak
Pultsu

thumb|276x276px|**Pultsua** neurtzen.

Medikuntzan, **pultsua** bihotz-taupaden eraginez odola arterietatik igarotzean sortzen den erritmozko pultsazioa da, atzamarrez haztatuz bihotz-maiztasuna neurtzeko erabiltzen dena. Gorputzeko hainbat ataletan jaso daiteke, arteriak larruazaletik hurbilago dauden gorputzeko ataletan, hain zuzen ere. Adibidez eskumuturrean, lepoan, belaunaren atzean eta ukondoaren barnealdean. Hatz erakusle eta erdikoarekin neurtu behar da pultsua, erpuruak berezko pultsua duelako.. Nerbio Sistema Autonomoak bihotzeko ponpaketan, odol-fluxuaren birbanaketan eta presio arterialaren kontrolean eragiten du.thumb|Bihotz taupadak. Sistolea uzkurtzea eta diastolea zabaltzea|ezkerrera|234x234pxBeraz, bihotz taupadek eragindako presio-uhinak malguak diren odol-hodietan zehar mugitzen dira. Bihotza uzkurtzen denean (sistolean), odola aorta arteriara bultzatzen da eta aortaren bidez gorputzean zehar hedatu egiten da. Une honetan hedapen-uhina (pultsu-uhina) nabarmenagoa da, baina nahiko poliki mugitzen da (3 eta 6 m/s bitartean). Odolak hodi periferikoetara eta txikiagoetara bidaiatzen duen heinean hedapen-uhina pixkanaka-pixkanaka gutxitzen da eta erritmoa azkarragoa bihurtzen da. Odolaren abiadura 7 eta 10 m/s artekoa da arteria adar handietan eta 15 eta 35 m/s arteria txikietan. 

## Bihotz-maiztasuna 
Bihotz-maiztasuna denbora jakin batean ematen den bihotz taupaden kopurua da, normalean minutuko taupadetan neurtzen dena. Beste modu batean esanda, bihotza minutu batez zenbat aldiz uzkurtzen den adierazten digun neurria da.

thumb|Aorta arteria

Pertsona helduen atsedeneko bihotz-maiztasun normala minutuko 60 eta 100 taupada artekoa da.

Organismoak behar bezala funtzionatzeko, bihotzak odola organo guztietara ponpatuz jardun behar du, eta gainera, presio jakin batean (odol presioa) eta maiztasun jakin batean egin behar du. Prozesu horren garrantzia dela eta, bihotzak taupada bakoitzean energia-kontsumo handia behar izaten du.

Bihotz-maiztasunean faktore hauek eragin dezakete: adina, sexua, digestioa, ariketa, emozioak, tenperatura eta gorputzaren posizioa.

*Bihotz-maiztasuna adinaren arabera*

=== Bihotz-maiztasunaren asaldurak: takikardia eta bradikardia.

Arritmiak elektrokardiograma edo holter bidez ebaluatzen dira.

## Pultsuaren neurketa 
### Non 
Pultsua neurtzeko erabiltzen diren ohiko arteriak honako hauek dira:

* Taupada kopurua 60 segundoz zenbatuko dugu.
* Lortzen dugun emaitza bihotz-taupaden maiztasuna izango da (taupada/segundotan neurtuta).

Zeri erreparatu behar diozu pultsua hartzean?
* **Maiztasuna**: minutuko pultsazio kopurua.
* **Erritmoa**: taupada baten eta hurrengoaren artean igarotzen den denbora da. Erritmikoa edo arritmikoa.
* **Intentsitatea**: taupada bakoitzean odola zenbateko indarrez ponpatzen den adierazten du. Pultsu arrunta betea eta taupakaria da. Pultsua nekez hautematen bada, pultsu ahula da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Bihotz-maiztasuna
*Bihotz-zikloa.
*Odol presioa

## Kanpo estekak
Probabilitate-funtzio

thumb|300px|**Probabilitate-funtzio** bat.

**Probabilitate-funtzioa** zorizko aldagai diskretu baten probabilitate-banaketa definitzeko modu bat da, probabilitate-funtzioan zorizko aldagaiaren balioa ordeztuz balioari dagokion probabilitate zuzenean ematen duena. Probabilitate-funtzioak hartzen dituen balio guztien batura 1 izan behar da.

## Kanpo estekak
Hizkuntzarteko informazio-berreskurapen

**Hizkuntzarteko informazio-berreskurapena** (ingelesez, *Cross-language information retrieval (CLIR)*) informazioaren berreskurapenaren atal bat da, erabiltzailearen kontsultaren hizkuntzaz ez dauden dokumentuak eskuratzen dituena. Adibidez, erabiltzaile batek ingelesezko kontsulta eginez, frantsesezko dokumentuak eskuratu ditzake.

Hizkuntza ingeniaritza funtsezkoa da: dokumentuen hizkuntza-errekonozitzaileak, hiztegi eleanitzak eta itzulpen-sistemak funtsezko elementuak izaten baitira. Orokorrean galderen itzulpena da gehien erabiltzen den eredua (dena den testuingurua txikia izan ohi denez zaila da ondo itzultzea), baina dokumentuen itzulpena edo dokumentuen errepresentazio neutroa (Wordnet erabiliz adibidez) izan daitezke beste aukera batzuk (abiadurari begira motelak dira baina azken biak).

Itzulpenaren kalitatea handitu ahala doitasuna handituko da estalduraren galerarik gabe. Kalitate txarreko muturrean hitzez hitzezko itzulpena egitea legoke hiztegietan kontsulta eginda, beste muturrean galdera osoa itzultzea itzulpen automatikoko sistemak aplikatuz, eta tartean itzulpen partzialak egitearen aukera.

Sistema hauen arkitekturan funtsezko urratsak hiru dira:

* Galderaren itzulpena

* Informazioaren berreskurapeneko sistemak hainbat hizkuntzatarako (IR).

* Dokumentuen itzulpena

Azken urratsa hautazkoa izan daiteke, sistema batzuek aurkitutako dokumentuak jatorrizko hizkuntzan aurkezten dizkiote
erabiltzaileari.

Hainbat teknika garatu izan dira beste hizkuntza batean dauden dokumentu erlazionatuak bilatzeko: dokumentuen sailkapen semantikoa, dokumentuen arteko antzekotasun semantikoa neurtzea, entitate edo terminoetan oinarritutako dokumentu multzokatzea (clustering)...

Euskara ere lantzen duen Dokusare sistema garatu du Elhuyarrek. 

Honen inguruko lehen tailerra Zurichen burutu zen, SIGIR-96 izeneko konferentzian. Bertako aurkezpenak *Cross-Language Information Retrieval* (Grefenstette, ed; Kluwer, 1998)  liburuan daude. Hauek urtero burutu ziren 2000. urtera arte, Cross Language Evaluation Forum (CLEF) barnean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cross Language Evaluation Forum
* Informazioaren berreskurapena

## Kanpo estekak 
*  Cross-Language Evaluation Forum (CLEF)
*  Hizkuntzarteko informazio-berreskurapenerako baliabideak
Ortobikupula pentagonal elongatu

Geometrian, **ortobikupula pentagonal elongatua** Johnsonen solidoetako bat da (*J*38), ortobikupula pentagonal bat (*J*30) "elongatuz" eraiki daitekeena, erdian prisma pentagonal bat txertatuz.

Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.

## Formulak 
aren aurpegi guztiak erregularrak badira, eta ertzaren luzera a, gainazalaren azalera (A) eta bolumena (V) formula hauen bidez kalkula daitezke:

A=(20+\sqrt{\frac{5}{2}(10+\sqrt{5}+\sqrt{75+30\sqrt{5}})})a^2\approx27,7711a^2

V=\frac{1}{6}(10+8\sqrt{5}+15\sqrt{5+2\sqrt{5}})a^3\approx12,3423a^3

## Kanpo estekak 
*
Orbain

**Orbaina** edo **ebakiondoa** fibrosi prozesu batez zauri batek kaltetutako larruazal zatia betetzen duen ehun-multzoa da, inguruko ehunaren itxura desberdinekoa, batik bat zauria sendatzen duten ehunak norabide berean hazi direlako. Zauri baten sendatze-prozesuaren ohiko ondorioa da, oso arinak diren zaurietan izan ezik.

## Kanpo estekak
Igarkizun

[thumb|250px|[Edipo eta esfingearen irudikapena, igarkizunen adibidea greziar mitologian.]]

**Igarkizuna** edo **asmakizuna** errima edo mezuaren balio estetikoa indartzen duten beste osagaiak dituen esaldi bat edo esaldi sorta txiki bat emanda, dagokion gauza edo kontzeptua asmatzeko erronka botatzen duen hitz-jokoa da.

Beste izen batzuk ere ematen zaizkie, besteak beste hauek: asmakizun, asmakari, asmaketa, papaita eta pipitaki-papataki.

Igarkizunak testu laburrak dira, gehienetan ahoz formulatuak. Mintzatzaileak entzuleari, jolas edo erronka gisa, jostagarri den azalpen, deskripzio edo narrazio labur bat kontatzen dio, askotan errima formako enuntziatuarekin, hitz-jolasekin. Azalpen, deskripzio edo narrazio horrekin, modu lanbrotsuan, zerbait aipatzen da, baina aipatzen den hori zeharka aipatzen da, modu enigmatikoan, modu jostagarrian. Enigma sinpleak izan ohi dira, edozer gauza zeharka deskribatzen dutenak. Ondoren entzuleek asmakizuna bota duena zertaz ari den asmatzeko erronka dute. Enuntziatuan zeharka zertaz ari den jakiteko laguntza batzuk eskaini ohi dituzte asmakizunek.
 
## Historia 
Igarkizunak aspaldi sortuak dira, ezin da zehaztu noiz, agian gizakiak hitz egiten hasi ziren unetik erabiltzen dira. Historian zehar testu sanskritoetan, Biblian eta kultura askotako idatzizko eta ahozko transmisiotik ezagutzen dira igarkizunak. Ezagunetariko bat Greziar mitologiako pasarte bat da, esfingeak Edipori egin zion igarkizuna.

## Ahozko euskal literaturan 
Euskararen alorrean ez dago igarkizun-zerrenda zein ikerketa ugari. Lehenengo bildutako igarkizunak XIX. mendekoak dira. Hala ere, XX. mendean izan ziren ekarpenik handienak.

Argitaraturik ikusi ditugun lehen igarkizunak, François Cerquanden “*Legendes et récits populaires du Pays Basque*” Frantziako 1874-1882 urteetako *Bulletin de la société des sciences, lettres et arts de Pau* aldizkarikoak dira. Hiru zerrenda eskaintzen ditu Cerquand-ek, guztira 54 euskarazko igarkizun dituztenak.
Erantzun egokiak:

# Zuloa
# Kandela
# Ilargia
# Egia
# Itzala
# Ostadarra
# Barea
# Betaurrekoak
# Baloia
# Hezurra
# Ezpainak
# R letra

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Olaizola (Txiliku),&#x20;J. M.. &#x20;(2000).&#x20;*Axa mixa zilarra.* Elkarlanean,&nbsp;65&nbsp;or.&#x20;ISBN 84-8331-657-9..
* Etxaniz Erle, Xabier *Igarkizunak* (1986, *Elkar*)
* Etxaniz Erle, Xabier *Zer dela eta zer dela* (1993, *Pamiela*)

## Ikus, gainera 
* Aho-korapilo
* Ikuspegi komunikatibo

## Kanpo estekak 
* ERA Nafarroa: igarkizunak.
Histerektomia

## Sarrera 
Medikuntzan, **histerektomia** uteroaren erauzketa kirurgiko erabateko edo partziala. Ginekologia alorreko kirurgia ebakuntza sarrienenetakoa da. Kasu batzuetan, histerektomiaz gain, hau da, umetokia kentzeaz gain posible da obulutegiak edota Falopioren tronpak ere erauztea, beti ere pazientearen patologiaren arabera. Kasu horietan, emakumeak  ezingo du haurdun gelditu ebakuntza ondoren, eta kirugia ostean ez du hilekorik izango. 

Umetokiaren, obulutuegiaren edota Falopioren tronpen erauzketak beraz pertsonak seme-alabak izateko gaitasuna eragozten du, etorkizunean obizitoa edo eraldutako arrautza ezinezko baita umetokian ezartzea; horrek enbrioiaren eta ondoren feturaren garapena eragozten du. Hala eta guztiz ere badago ugalkortasuna berreskuratzeko prozedura kirugiko bat, baina ez da batere kirugia erraza: umetoki-transplantea. Espainiako   Hospital Clínic Barcelona aintzindari bihurtu da azken urtetotan umetoki-transplanteei esker, izan ere, 2026 urteko martxoan ospitale honetan egindako umetoki transplante bati esker ume bat jaio da (ospitale honetan jada 2 dira transplante honi esker jaio diren haurrak). 

Gaur egun ahalik eta teknika ez-inbaditzailenak erabiltzea helburu den arren ondorio fisiko eta beraz psikologikoak utz ditzazkeen prozedura kirurgikoa da histerektomia. Kirurgia osteko errekuperazioak denbora luze hartzen du eta bere ondorioz gara daitekeen antzutasuna posible da pazientearentzako gatazka emozional bihurtzea.

## Erabilera medikoak 
Histerektomia hainbat gaixotasun edo egoera klinikoren tratamendurako erabiltzen da, batez ere dagokion patologia sendatzeko bestelako tratamenduek eraginik ez duten kasutan. Hauek dira egoera patologiko nagusienak zeinetan tratamendua histerektomian oinarritzen den:

* Umetokiko fibromak (miomak): emakume askotan agertzen diren tumore onberak dira, zeinek odol jario handiak, mina edota presio-sentsazio desatsegina eragin dezakete.
* Endometriosia: kasu hauetan endometrio-ehuna umetokitik kanpo hazten da, min kronikoa eta kasu batzuetan antzutasuna eraginez.

Aipatutako gertakariak direla eta, histerektomia eta gero ondorio psikologiko anitz gara ditzazek pazienteak. Esterako, baliteke kirurgia honen ondorioz garatutako antzutasunak eragin psikologiko kaltegarriak eragitea. 

## Motak 
Histerektomia mota ezberdinak daude eta erauzten diren atalen arabera sailkatzen dira. Mota bakoitzaren aukeraketa gaixotasunaren eraberakoa da, beti ere tratamenduaren helburua kontuan hartuta.

Hauek dira histerektomia mota nagusiak:

* Histerektomia osoa: umetokia eta umetoki-lepoa erauzten dira.

## Mundu mailako datuak 
Nahiz eta mundu mailan garrantzi handia duen kirugia izan azken hamarkadetan histerktomia kopurua nabarmenki murriztu da. Hala eta guztiz ere herrialdearen arabera asko aldatzen da histerktomiaren maiztasuna.Estatu Batuak bezalako herrialde garatuetan esaterako, emakumeen %20-30ek histerektomia bat izaten dute beraien bizitzan zehar. Beraz, gaur egun emakumeen artean ohikoenetakoa den prozedura kirugikoa da eta histerktomiak izaten dituzten emakumeen bataz besteko adina 40-60 urte bitartean dago .

## Kanpo estekak
Parmeliaceae

***Parmeliaceae*** likenak osatzen dituzten onddoen familietako bat da, Lecanorales ordenakoa. Oso familia zabala da, 85 genero eta 2.500 espezie ingururekin. Gehienak hostokarak edo frutikosoak dira. Espezie gehien duten generoak *Xanthoparmelia* (800+ espezie), *Usnea* (500+ espezie), *Parmotrema* (350+ espezie) eta *Hypotrachyna* (190+ espezie) dira.

## Generoak 
## Iruditegia 

File:Parmelia sulcata - Lindsey.jpg|*Parmelia sulcata
File:Parmotrema_tinctorum_umenokigoke01.jpg|*Parmotrema tinctorum*
File:Lichen foliacé2..JPG|*Evernia prunastri*
File:Usnea filipendula 170406a.jpg|*Usnea filipendula''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahanztura

**Ahazte** edo **ahanztura** oroimenean gordetako informazioa galdu edo berreskuratu ezin izatea da. Ahaztearen kausa oroimen-prozesua osatzen duten kodeketa, gordetze eta berreskuratze aldietan izandako huts egite baten ondorioa dela irizten da. Ahaztea betirakoa edo behin behinekoa izan daiteke, pertsonak berriz ere gogora ekar dezake une batean galdutzat jotzen zuen informazioa.

## Kanpo estekak
Oroimen-joko

thumb|250px|**Oroimen-jokoa**: bi txartel erakusgai dauden unea. Txartel hauek zein diren eta non dauden gogoratu beharko da gero irudi berdina dutenekin bikoteak osatu eta eskuratzeko.

**Oroimen-jokoa** txartel edo karta multzo batetik, bina aldiz errepikatzen direnak, jokaldi bakoitzean karta bi hartu, agerian utzi eta berdinak badira jasotzeko jokoa da. Helburua ahalik eta karta berdinen bikote gehien jasotzea da. Jokoak oroimena eta arreta berezia eskatzen ditu, jokaldi bakoitzean erakutsi diren kartak zein diren gogoratu behar baita, hurrengo batean karta berdinak hartu, bikoteak osatu eta eskuratzeko.

## Kanpo estekak
Nitrotolueno

**Nitrobentzenoa** konposatu organiko aromatikoa da, C6H4(CH3)(NO2) formula duena, nitrokonposatuen klasekoa. Hiru isomero ditu, *orto*-nitrotoluenoa, *meta*-nitrotoluenoa eta *para*-nitrotoluenoa. *Orto*-nitrotoluenoa eta *meta*-nitrotoluenoa likido horixkak dira. Aitzitik, *para*-nitrotoluenoa solido kristalino horia da. Hirurak disolbagarriak dira ohiko disolbatzaile organikoetan, etanoletan, dietil eterretan eta bentzenotan esaterako. Hirurak toxikoak eta narritagarriak dira.

## Sintesia 
Nitrotoluenoa sintetizatzen da toluenoa azido nitrikoz eta azido sulfurikozko nahaste batekin erreakzionaraziz tenperatura 25 C-tik behera mantenduz. Emaitza % 55-60 *orto*-nitrotoluenoz, % 3-4 *meta*-nitrotoluenoz eta % 35-40 *para*-nitrotoluenoz osatuta dago. Isomeroak destilazio zatikatua eta kristalizazioa konbinatuz separatzen dira.

591x591px|NitrationToluene

## Erabilera 
Hiru isomeroak tarteko produktu bezala usatzen dira koloratzaileak, pestizidak eta beste konposatu batzuk sintetizatzeko.

## Erreferentziak
Europako Diru Sistema

**Europako Diru Sistema** (EDS) Europar Batasunean diru egonkortasuna eta finantza kooperazioa ezartzea helburua zuen sistema izan zen. EDS 1979ko martxoan hasi zen Bretton Woodseko akordioen gelditze eta 1970eko hamarkadako kanbio-tasen gorabeheren kontra egiteko. Helburu hirukoitza zuen:
* egonkortasun ekonomikoa lortzea.
* EBko ekonomien elkarren mendekotasunak gainditzea.
* Epe luzeran diru-integrazio prozesuan laguntzea.

## Historia 
1978an eratu zen truke tasa sistema, 1979ko martxoaren 13an jarri zena indarrean. Sistemarekin batera ecu (*European Currency Unit*) kontu banako ofiziala sortu zen. Ecua-ren balioa Europako Diru Sistemako diru bakoitzetik halako kopuru jakin bat jarriz zehaztu zen; kopuru hori herri bakoitzaren BPGren eta Elkarteko merkataritzan zeukan pisuaren arabera finkatzen zen. Europako Diru Sistema truke tasa finkoko sistema gisa sortu zen; alegia, sistema horren bidez Europako Erkidegoko herrialdeen arteko diruen truke tasak finkoak lirateke. Sisteman, ordea, trukeentzako ±% 2,25eko aldaketa tarte estua ezarri zen. Hortaz, Europako Diru Sistemako herrietako banku zentralek gogor ahalegindu behar zuten beren dirua muga horren barruan egon zedin, eta elkartearen finantza baliabideak ere balia zitzaketen, ezinean bazebiltzan. Europako Diru Sistemak, gainera, aurreikusten zuen diruen truke tasak aldatzea ere (alegia, balio gutxitzeak eta balio gehitzeak), nazioarteko merkataritzak beste aukerarik uzten ez bazuen. Europar Batasunaren Ituna edo Maastrichteko Ituna onartu ostean, 1992-93 aldian, Europako diru truke eta finantza merkatuetako nahasketek oso egoera txarra sortu zuten Europako Diru Sisteman. Horrek Europako diru batzuen balio gutxitze handia ekarri zuen (pezetarena hiru aldiz), eta are libra esterlina eta lira Europako Diru Sistematik irtetea. Finantza “ekaitza” horiek zirela eta, Europako Diru Sistemaren aldaketa tartea ±% 2,25eko tarte estutik ±% 15eko tartera zabaldu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak