Legorreta

thumb|Legorretako Udaletxea
**Legorreta** Gipuzkoa herrialdeko udalerri euskaldun bat da, Goierri eskualdekoa. 2021. urtean 1440 biztanle zituen.

## Izena 
### Etimologia 
Izenaren etimologia oso eztabaidatua da, argia ez delako. Badirudi, Legorretak > esan nahi duela. Hasiera duen *legor* izenak, lehorra dena adierazten du, eta amaieran duen kasuak *-eta* tokia edo lekua esan nahi du.

### Herritarrak 
Legorretako herritarrak *legorretarrak* dira. Halere, Goierriko kultura herrikoian, *pikuak* edo herriko hizkeran *pikuk* deitzen zaie.

## Geografia 
### Mugakideak 
Mugakide ditu iparraldean Albiztur eta Tolosa, ekialdean Ikaztegieta, Orendain eta Baliarrain, hegoaldean Altzaga eta mendebaldean Itsasondo udalerriak.

### Inguru naturala 
Oria ibaiak udalerria zeharkatzen du, eta horrekin bat egiten dute Zubiña, Zazpiturrieta eta Aldabe ibaiadarrek.

### Klima 
Legorretan, udak erosoak dira, neguak oso hotzak eta bustiak, eta urte osoan lainotuta egoten da. Urtean zehar, tenperatura normalean 3 ° C-tik 25 ° C-ra aldatzen da, eta oso gutxitan jaisten da -2 ° C-tik behera edo 31 ° C-tik gora igotzen da.

## Historia 
### Sorrera 
1399an Ordiziarekin batu zen, eta bien arteko lotura 1615 arte luzatu zen.Azkenean, 1615. urtean Legorretak Ordiziarekin zuen batasun hori hausten du. Eta hala bere historia berekaxa egiten hasten da. Legorretak "Herri Noble eta Leial" titulua jaso zuen 1615eko otsailaren 4ko Errege pribilegioaren indarrez. Horretarako, bertan bizi ziren 108 familien artean 25 dukat ordaindu behar izan zizkioten Erregeari eta beste 150 eskriturengatik (Serapio Mujika historialariak kalkulatu zuenez 7.425 pta, baina 1918ko pezeta).

### Aro Garaikidea 
1845ean alkateak eta sei zinegotzik osatzen zuten udalbatza.

#### Politika XX. Mendean 
XIX. Mendearen amaiera aldera Legorretako hauteskunde perfila, erdibana banaturik zegoen aukera monarkiko alfonsinoen (alderdi liberal konstituzionala eta alderdi liberal kontserbadorea) eta aukera tradizionalisten artean (aukera karlista eta integristak). Alderdi Liberala izango da Legorretan botoen gehiengoa lortuko duena.

1918. urteko hauteskundeetan, Eusko Alderdi Jeltzalea (Comunión Nacionalista Vasca izenpean)  irtengo da indarrez Bizkaian eta Gipuzkoan. Legorretak 55 boto emango dizkio, Karlisten atzetik. Hurrengo urtean, Legorretan lehen indarra izatera helduko da.

##### II. Errepublika 
Primo de Riveraren diktaduraren ondoren, Alfonso XIII.ak egoera baretzeko, 1931ko Apirilaren 12an, udal hauteskundeak ospatuko dira. Udal hauteskunde horietan, Errepublikarren gehiengoak hiri garrantzitsuenetan Alfonso XIII.a Espainiatik kanporatzea eragin zuen, honenbestez, 1931ko apirilaren 14an Espainiako II Errepublika aldarrikatu zen.

Legorretako emaitzek ez zuten Errepublikarren gehiengoa isladatu, izan ere, eskubi monarkikoek 6 zinegotzi lortu zituzten eta integristek bat.

##### Gerra Zibila 
1936-1939ko Gerra Zibilak, bere eragina izan zuen Legorretan. Legorretako udal demokratikoaren azken bilera, Uztailaren 6an izan zen. 

Hilaren 26an Berastegi hartu ondoren, tropa nazionalek bere erasoa Zaldibia, Abaltzisketa eta Gaintzara zuzendu zuten. Abuztuaren 5ean, Aldaba jada kontrolatua zuten, eta Abuztuaren 11rako eskualde osoa menpean hartu zuten. 

## Azpiegiturak 
### Hezkuntza 
* Ugaro ikastetxea

### Kultura 
* Liburutegia

## Demografia 
2020. urtean Legorretak 1.421 biztanle zituen. Horietatik %22,00k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %12,06 ziren.

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %1,5. Bigarren sektorea %63,3. Hirugarren sektorea %32,4. Zerbitzuak %2,8. testigantza, gaztelaniak izandako prestigioaren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
2016an herritarren %72,26 euskalduna zen. gipuzkeraren aldaera bat da. Zehatzago esanda, sartaldeko gipuzkeran kokatzen den Goierriko euskara da herrikoa. Urolaldeko hizkerarekin batera Sartaldeko azpieuskalkia osatzen du Goierrikoak, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakarti samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierri eta Urolaldearen artekoa.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|300px|[San Salbador eliza (Legorreta)|Salbatore eliza.]]
* **Salbatore eliza** (XVI. mendekoa). Ezaugarri gotiko eta barrokoak uztartzen ditu.
* **San Kruz santutxoa** (XVIII. mendea)
* **Berostegiko Santa Marina** ermita barrokoa (XVI. mendea)
* **Santa Ana** ermita (XVII. mendea)
* **Guadalupe**ko Amaren ermita (XVII. mendea)
* **Zubizarreta**ko zubi zaharra
* **Udaletxea** eta bertako balkoia, Koldobika Jauregiren eskultura.
* **Oriar etxea** (XVII. mendea)
* **Etxeaundi baserria** (XVII. mendea)
* **Ola errota** (XVI. mendea)
* **Torreko zubia**

## Legorretar ospetsuak 
* Juan Oriarrekoa (XVII. mendea), Felipe III.a Espainiakoaren eta Mortarako markesaren idazkaria.
* Patxi Ezkiaga (1943-2018), idazlea.
* Jose Ramon Soroiz (1951-), aktorea.
* Maixabel Lasa (1951-), Eusko Jaurlaritzako Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko zuzendaria.
* Juan Mari Jauregi (1951-2000), PSE-EEko militantea. Gipuzkoako Gobernadore Zibila izan zen. ETAk hil egin zuen.
* Jose Maria Garmendia (1952-2007), politikari eta historialaria.
* Fernando Plazaola (1958-), fisikari eta irakaslea.
* Xabier Agirre (1963-), aktorea.
* Asier Zinkunegi (1971-), aktorea, zuzendaria eta ekoizlea.
* Mikel Lasa (1971-), futbolaria.
* Garbiñe Aranburu (1973-), sindikalista.
* Ainhoa Garmendia (1974-), sopranoa.
* Oroitz Jauregi (1974-), historialari eta irakaslea.
* Saioa Garin (1978-), abeslaria.
* Zelai Amenabarro (1985-), politikaria.
* Xabin Fernandez (1985-), kazetaria.
* Aitor Zunzunegi (2000-), atleta.
* Jon Aitor Esnaola (?), trontzalari eta segalaria.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Legorreta 002.jpg|1915eko argazkia
Fitxategi:Legorreta 02.JPG|Bidarte auzoa
Fitxategi:Legorreta geltokia.JPG|Tren geltokia
Fitxategi:Legorreta, río Oria 1.JPG|Oria ibaia Legorreta zeharkatzen
Fitxategi:Santa Marina ermita - Legorreta.jpg|Santa Marina baseliza
Fitxategi:Torreauzo zubia.jpg|Torreko zubia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Legorretako Udalaren webgunea