open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ziklopentadienona

**Ziklopentadioenona** konposatu organiko aromatikoa da C4H4C=O. formula duena, zetonen klasekoa. Oso azkar dimerizatzen da eta normalean ez da posible monomero gisa isolatzea. Ordezkatutako ziklopentadienona asko ezagutzen dira, tetrafenilziklopentadienona esaterako. Horietako batzuk estekatzaile moduan usatzen dira kimika organometalikoan.

Horietako batzuk hidrogenazio-katalizatzaileak dira hala nola, Knolker-en konplexua eta Shvol-en katalizatzailea.

## Erreferentziak
Antzinako musika

[thumb|Errenazimentu garaiko [Laute|lautea eta biola, Francesco Franciaren koadro batean xehetasun handiz irudikatuta]]
**Antzinako musikak**, oro har, Erdi Aroko musika (500–1400) eta Pizkundeko musika (1400–1600) hartzen ditu barne, baita noizbehinka musika barrokoa ere (1600–1750). Europan sortua, Antzinako musika mendebaldeko musika klasikoaren jatorria den aro zabala da.

Gaur egun, "Antzinako musika"-ren ulermena "bizirik dirauten partitura, tratatu, instrumentu eta bestelako ebidentzia garaikideetan oinarrituta historikoki egokia den interpretazio estilo bat berreraiki behar zaion edozein musika" barne hartzera iritsi da.

## Berpizkundea 
thumb|260x260px|Akademie für Alte Musik Berlin, Antzinako musikaren interprete modernoak
XX. mendearen bukaeran, Erdi Aroko eta Pizkundeko musika interpretatzeko interesa berpiztu zen, eta Antzinako musika errepertorioan berezitutako talde instrumental eta koral ugari sortu ziren. Tallis Scholars, Early Music Consort eta Taverner Consort and Players bezalako taldeek eragin handia izan dute Antzinako musika publiko modernoetara gerturatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antrakinona

**Antrakinona** konposatu organiko aromatikoa da, C6H4(CO)2C6H4  formula duena, hiru zikloz osatuta, zetonen klasekoa. Hainbat isomero dauzka eta antrakinona aipatzean normalean *9,10-antrakinona* izaten da. Solido kristalinoa horia da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria etanoletan eta dietil eterretan. Sukoia eta narritagarria da.

Naturan hoelita mineralean egoten da antrakinona.

Antrakinoaren gainerako isomeroek hala nola 1,2-, 1,4-, eta 2,6-antrakinonek, ez dute garrantzia komertzialik.

## Sintesia 
Antrakinona sintetizatzeko hainbat metodo sintetiko daude:

# Antrazenoa kromo(VI)rekin oxidatzea.
# Bentzenoaren eta azido ftalikoaren arteko erreakzioa aluminio kloruroa katalizatzaile gisa usatuz. Friedel-Crafts erreakzioa da.
# Diels-Alder erreakzio bati jarraituz naftokinona butadienoarekin erreakzionatzea.
# BASF prozesuan estirenoa dimerizatzen da azido fosforikoa katalizatzaile gisa baliatuz, 1,3-difenilbutenoa emateko zein ondoren oxidazioz antrakinona bihurtzen den.

## Erabilera 
Antrakinonak erabilera asko ditu industrian. Tindu eta pigmentu askoren sintesian bitarteko produktua da. Papergintzako *Kraft prozesuan* eta pneumatikoen fabrikazioan aditibo moduan usatzen da. Halaber, landare-olioen prozesaketan katalizatzaile gisa erabiltzen da. Azkenik, hegazti-uxatzailea ere bada.

## Erreferentziak
Timothy Gowers

**Sir William Timothy Gowers**, FRS (1963ko azaroaren 20a -) matematikari britainiarra da. Professeur titularra da Collège de Franceko Combinatorics katedran, eta ikerketa-zuzendaria Cambridgeko Unibertsitatean eta Cambridgeko Fellow of Trinity Collegen. 1998an Fields Domina jaso zuen analisi funtzionalak eta konbinatoriak lotzen dituen ikerketagatik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristalezko zooa

***Kristalezko zooa*** () Tennessee Williamsek idatzitako antzezlana da, Chicagon 1944an estreinatua. Etxegabetze arriskuan dagoen familia bateko kideen arteko harremanei buruzko antzezlan hau Kepa Errastik euskarara ekarri zuen. Euskarazko bertsio hori Bilboko Arriaga Antzokian 2025eko martxoan estreinatu zen, Natalia Menéndezek zuzenduta eta Mikel Losada, Ione Irazabal, Miren Gaztañaga eta Arnatz Puertasek antzeztua. 

Tennessee Williamsek, bere garaian, teknika berritzaileak erabiltzen zituen: esate baterako, barne narratzaileak, proiekzioak, efektu bisualak, ordena kronologiko ez-linealak eta abar.

## Argumentua 
1944an idatzi zuen lan hau Tennessee Williamsek eta hurrengo urtean estreinatu zen, arrakasta handiarekin. Bere bizitza propioan oinarrituta, 1930eko krisi ekonomikoaren aldapaz behera doan Wingfield familia disekzionatu egiten du Williamsek: Amanda Wingfieldek Laura alabari mutil laguna bilatu ditzala agintzen dio Tom semeari. Jim O'Connor etxera eramango du orduan Tomek, baina gauzak ez dira konpontzen.

## Pertsonaiak 
* Amanda Wingfield, hegoaldeko ama menderatzailea, senarrak abandonatu zuena, bi seme-alaba helduei bere aginduak ezartzen saiatzen da.
* Laura Wingfieldek, desgaitasun fisikoa duen eta barnerakoia eta lotsatia den alaba, kristalezko animalia hauskorrak biltzen ditu, bera bezalakoak.
* Tom Wingfield, Amandaren semea, lanbidez kontalaria eta idazle frustratua, istorioaren narratzailea da.
* Jim O'Connor, Tomen lankidea eta Lauraren eskolakide ohia, Amandak bere alabarentzat amestutako ezkongaia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskeria (argipena)

**Euskeria** hitzak adiera zenbait ditu:
* Euskeria Abesbatza (XIX. mendea) XIX. mendeko Bilboko koral abertzalea. 
* Euskeria Abesbatza (Santutxu) 1978tik 2025era jardun zuen Santutxuko abesbatza.
* Euskeria Abesbatza (Bilboko Koral Elkartea), Bilboko Koral Elkartearen barnean dagoen nerabeen abesbatza.

Beste batzukː
* Euskaria Fundazioa. 1986an sortutako Euskal Herriko elkarte abertzalea. 
* Euskeria (Euskal Herria) "Euskaria"rekin batera XIX. mendean, Euskal Herriari deitzeko beste izen bat.
Abercorn jatetxeko atentatua

**Abercor jatetxeko atentatua**, 1972ko martxoaren 4a, jendez lepo zegoen Ipar Irlandako Belfast hiriburuaren erdiguneko Castle Lane kaleko Abercor jatetxea eta taberna batean jazotako lehergailu bidezko atentatu bat izan zen. 

## Atentatua 
Arratsaldeko 16:28etan pertsona ezezagun batek 666 larrialdi xenbakira deitu eta Castle Lane kalean lehergailua bat zegoelako berria eman baina haren mokaleku zehatza aipatu gabe. Taberna Cornmarket eremuan zegoen, larunbatero jendez bete ohi den Belfast hiriko merkatal eremua.

Erosketak egin ondoren Abercor tabernara kafe bat hartzera sartu ziren bi emakume gazte hil, Anne Owens (22 urte) eta Janet Bereen (21 urte), biak ere katolikoak, eta 130 pertsona zauritu ziren, askok eztandaren ondorioz beren hanka eta besoak edo begiak galdu zituzten. Bi emakumeak lehergailua zehoen mahaiaren ondoan eserial zeudenez eztandak bete-betean jo zituen.

Abercor taberna Bill O'Hara negoziogizon katolikoaten jabetzakoa zen.

Atentuaten ardura Behin-behineko IRAri egotzi zitzaion, nahiz eta errepublikar erakunde armatuak egiletza ez aldarrikatu izan, eta inork haren eta atentatuaren arteko loturarik inoiz frogatu ahal izan. 

IRAri buruz artikulu ugari idatzi dituen Ed Moloney irlandar kazetariaren arabera errepublikar iturriek atentatuaren ardura modu ez ofizialean onartu zuten.

## Kanpo estekak
Ageda Goiti

**Ageda Goiti Arteaga** (Mañaria, Bizkaia,1899ko otsailaren 5a– 1990) frankismoaren biktima izan zen, bere ideologia nazionalistengatik kartzelaratua eta *Mañariko 13 Alabak* taldeko izenetako bat.

## Bizitza 
Pedro Goiti Bustinza eta Rafaela Arteaga Ozerinen bosgarren alaba, 38 urte zituen kartzelaratu zutenean. 1937ko uztailaren 29 hartan Mañarian egindako emakume sarekadan kamioneta baten sartuta eraman zuten. 

Abuztuaren 12an, Mañariko Elizateko udalbatza guztia batuta, Bilboko Instrukzio Militarreko 4. Epaitegiari luzatutako idatzian aipatzen dute Ageda Goiti eta zerrendatutako beste 9 andrazkok, EAJko kideak guztiak, “jokabide ona antzeman izan zaiela, bai alderdi moralean, bai erlijiosoan”.

Abuztuaren 12 horretan hain justu, Bilbon epaile militar batek deklarazioa hartu zion eta idatzi zuten dokumentuan jaso bezala Agedak aitortu zion Emakume Abertzale Batzako kidea zela bi urte lehenagotik eta euskal nazionalistei eman ziela botoa, baina ez zuela inongo kargurik batzokian, eskribauaren idatzian “en el bachoqui”. Zera ere esan zuen, ez zuela salatu eskuindar ideologiako pertsonarik gorri-separatistak agintean zeuden sasoian eta lana eta lasaitasuna besterik ez zuela nahi. Hori eta lau seme-alabak izan zituen zain bere Intxuntxe baserrian, Larrinagako espetxean hiru hilabete eta erdi eman ostean azaroaren 12an libre laga zutenean, Carlota Goiti, Angela Aldekoa eta Teresa Subinas herrikideekin batera.

## Aitortzak 
* 2020an, Gerediaga Elkartearen ikerketa historikoaren emaitza bezala *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* izenburuko dokumentala aurkeztu zen, “oroimena berreskuratzeko eta egindako kaltea konpontzeko” xedearekin Mañariko udalak  bultzatu eta Bideografikek ekoiztutakoa
* Jaioterriko plazan ikusgai dagoen erakusketa iraunkorreko protagonistetako bat da Ageda Goiti
* Mañariko pilotalekuaren ostean zuri-beltzezko mural bat dago ikusgai, Wallart arte estudioak margotutakoa Ageda bera eta kartzelaratuak izan ziren gainontzeko 12 emakumeen omenez, guztien izen-abizenak jasoz.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* dokumentala, Julen Orbegozok eta Carlos Iglesiasek zuzendua
Donegall Streeteko atentatua

**Donegall Streeteko atentatua**, 1972ko martxoaren 20an, Ipar Irlandako Belfast hirian dagoen Lower Donegall Street kalean jazotako atentatu bat izan zen, Ipar Irlandako gatazkan zehar. Honetan, Behin-behineko IRAk jendez lepo zegoen erdiguneko eremuan bonba-auto bat eztandarazi zuen.

## Atentatua 
Zazpi pertsona hil ziren, tartean Ulstergo Errege Poliziaren bi kide, eta 148 pertsona zaurituak suertatu ziren. Bertan zeudenen arabera, aurrez telefono dei baten bidez norbaitek bonba abisua eman zuen eta lehergailua inguruko kale batean zegoela aipatu omen zuen, ondorioz hildako bi poliziek jendea ustez segurua zen etemu batera eraman zuten. 

Behin-behineko IRAren Belfasteko Brigadak atentatuaten ardura onartu zuen, baina segurtasun indarrek buktima gehiago egon zitezen abisuei nahitan kasurik egin ez zietela aipatu zuen. IRAk erabilitako lehen bonba-autoetakoa izan zen.

## Kanpo estekak
Anicka Newell

**Anicka Newell** (Denton, 1993ko abuztuaren 5a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camille Noel

**Camille Noel** (Vancouver, 1974ko apirilaren 14a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fred Noseworthy

**Fred Noseworthy** (1871 - 1942ko otsailaren 25a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cliff Nuttall

**Cliff Nuttall** (1940ko abenduaren 31) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James O'Brien

'''James O'Brien''' (Toronto, 1925eko uztailaren 24a - 1988ko maiatzaren 27a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Larry O'Connor

'''Larry O'Connor''' (Cobourg, 1916ko irailaren 22a - 1995eko irailaren 6a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shirley Gordon Olafsson

**Shirley Gordon Olafsson** (Vancouver, 1927ko apirilaren 10a - 2019ko azaroaren 23a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phil Olsen

**Phil Olsen** (Nanaimo, 1957ko urtarrilaren 31 - Nanaimo, 2020ko martxoaren 15a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Osland

**Paul Osland** (Downey, 1964ko urtarrilaren 1a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karen Nelson

**Karen Nelson** (Saint Andrew, 1963ko abenduaren 3a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tony Nelson

**Tony Nelson** (1950eko azaroaren 30a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hank Palmer

**Hank Palmer** (Montreal, 1985eko martxoaren 16a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lillian Palmer

**Lillian Palmer** (Vancouver, 1913ko ekainaren 23a - Vancouver, 2001eko martxoaren 28a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonia Paquette

**Sonia Paquette** (1973ko otsailaren 7a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kantarō Suzuki

(Sakai, Japonia, 1868ko urtarrilaren 18a - Chiba, Japonia, 1948eko apirilaren 17a) Japoniako politikari eta almirantea izan zen, 1945eko apirilaren 7tik abuztuaren 17ra Japoniako lehen ministro izan zena, Bigarren Mundu Gerran. Abuztuaren 15ean Japoniako errendizioaren garaian lehen ministroa zen.
## Kanpo estekak
Jack Parrington

**Jack Parrington** (Scarborough, 1933ko urriaren 24a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bill Parnell

**Bill Parnell** (Vancouver, 1928ko otsailaren 14a - Vancouver, 2008ko irailaren 6a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Peck

**James Peck** (Montreal, 1880 - Montreal, 1955eko ekainaren 22a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1904ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Birchall Pearson

**Birchall Pearson** (Hamilton, 1914 - Hamilton, 1960ko irailaren 13a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tim Nedow

**Tim Nedow** (Brockville, 1990eko urriaren 16a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carey Nelson

**Carey Nelson** (1963ko ekainaren 4a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Milton Ottey

**Milton Ottey** (May Pen, 1959ko abenduaren 29a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sara Luz Morales Lázaro

**Sara Luz Morales Lázaro** (Veracruz, Mexiko, XX. mendea) zientzialaria da, Genetika eta Biologia Molekularrean doktorea eta irakasle ikertzailea UNAMeko Fisiologia Zelularraren Institutuan. L'Oréal-UNESCO Beka jaso du Zientziako Emakumeentzako (2014). Minaren sorrerarekin lotutako mekanismo molekularrak eta zelularrak ulertzen eta zehazten ahalegintzen da. Zehazki, TRPen familiako kanal ionikoen adierazpen genetikoaren erregulazioa aztertzen du (ingelesezko siglak: Transient Destinatario Poder).

## Bizitza 
Veracruzeko Unibertsitatean lizentziatu zen Kimika Farmazeutiko Biologikoaren espezialitatean. Zientzietako maistratasuna eta doktoretza lortu zituen, 

### Lan ibilbidea 
Genetika eta Biologia Molekularreko espezialitatean, Ikerketa eta Ikasketa Aurreratuen Zentroan (CINVESTAV). Gero, doktoretza osteko egonaldia egin zuen Mexikoko UNAM Fisiologia Zelularreko Institutuan. 2014tik irakasle-ikertzailea da UNAMeko Fisiologia Zelularreko Institutuan.

## Nabarmendutako argitalpenak 
* Lysophosphatidic acid directly activates TRPV1 through a C-terminal binding site.

* Inhibition of TRPV1 channels by a naturally occurring omega-9 fatty acid reduces pain and itch.

* Multiple Mechanisms of Regulation of Transient Receptor Potential Ion Channels by Cholesterol.
* Epithelia-Sensory Neuron Cross Talk Underlies Cholestatic Itch Induced by Lysophosphatidylcholine.
* Nuclear and nuclear envelope localization of dystrophin Dp71 and dystrophin-associated proteins (DAPs) in the C2C12 muscle cells: DAPs nuclear localization is modulated during myogenesis.

## Sariak eta sariak 
* 2014an, L'Oréal beka Zientziako emakumeentzat.
* 2018an, "Miguel Alemán Valdés" ikerketa medikorako estimulua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Don Pettie

**Don Pettie** (Calgary, 1927ko martxoaren 28a - Calgary, 2017ko abuztuaren 12a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kavita Mariwalla

**Kavita Mariwalla** (AEB, 1977ko maiatzaren 9a) zientzialaria, dermatologoa, ikertzailea eta zirujaua da. Manhattaneko Beth Israel Onkologia Zentroko Larruazaleko Onkologiako zuzendaria izan zen. Larruazaleko minbiziaren detekzioan eta tratamenduan aditua da, eta Mohs-eko zirujaua da, American College of Mohs Surgery-k osatua.

Ibilbide luzea du dermatologo gisa, eta West Islip, NYn egiten du lan. Horrez gain, 20 argitalpen zientifiko baino gehiago ditu.

## Bizitza 
Mariwalla Yaleko Unibertsitatean eta Yaleko Unibertsitateko Medikuntza Eskolan graduatu zen. 

### Lan ibilbidea 
Kavita Mariwalla Manhattaneko Beth Israel Onkologia Zentroko Larruazaleko Onkologiako zuzendari ohia da Mariwalla larruazaleko minbiziaren detekzioan eta tratamenduan espezializatuta dago eta Mohs-eko kirurgialaria da, Mohs-eko Kirurgiako Amerikar Elkargoak osatua. Berreraikuntzan eta aurpegiko kirurgian ere aditua da.

Kavita Mariwalla Emakumeen Dermatologia Elkarteko eta Kirurgia Dermatologikoko Amerikako Elkarteko Zuzendaritza Batzordeko kidea ere izan zen.

## Argitalpenak 
Kavita Mariwallak *Primer in Dermatologic Surgery* (2. argitalpena, ISBN 9780615576039) liburuaren bi edizio idatzi ditu. *Cosmeceutical Compenum*-en egilea ere bada.

### Artikulu zientifikoak 
Kavita Mariwallak 20 argitalpen zientifiko baino gehiago ditu, horien artean ondorengoak.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* PubMed-en argitalpen zientifikoak
Izaskun Lacunza Aguirrebengoa

**Izaskun Lacunza Aguirrebengoa** (Iruñea, Nafarroa Garaia, XX. mendea) zientzialaria da, Zientzia eta Teknologiarako Espainiako Fundazioaren (FECYT) zuzendaria 2024ko apirilean.

## Bizitza 
Elikagaien Zientzian eta Teknologian lizentziatu zen, eta, gero, Zientzia Kimikoetan doktoratu zen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. Tesiaren izenburua *Desarrollo de métodos de electroforesis capilar para el análisis de formas de glicoproteínas de interés farmacéutico y clínico* (Interes farmazeutiko eta klinikoko glikoproteina formak analizatzeko *elektroforesi kapilarreko metodoen* garapena) izan zen, Gobernantzako Programa Exekutibo bat ikasi zuen ESADEko Sektore Publikoan.

### Lan ibilbidea 
2009an hasi zen FECYTen lanean, eta, urteetan zehar, aholkularitza zientifikoko proiektuen kudeaketan, mugikortasunean eta talentu zientifikoa erakartzen espezializatu da, baita zientzia irekian eta ikerketan genero-berdintasuna sustatzen ere. 

Besteak beste, proiektu hauexek kudeatu eta/edo zuzendu ditu: EURAXESS ekimena, talentua erakartzeko, eta REBECA eta FELISE programak, karrera zientifikoa genero-ikuspegiarekin sustatzeko. Politika Publikoetarako Zientzia saila ere zuzendu du.

2012 eta 2014 urteen artean, Europako Ikerketa Liburutegien Sareko zuzendari exekutiboa izan zen, eta urte batzuetan Diputatuen Kongresuko Zientzia eta Teknologia Bulegoko koordinatzailea ere izan zen, C Bulegoa izenez ezagutzen dena.

2024. urteko apirilean, Zientzia, Berrikuntza eta Unibertsitate Ministerioaren mendeko Zientzia eta Teknologiarako Espainiako Fundazioaren zuzendari nagusi berria izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tara Perry

**Tara Perry** (New Westminster, 1974ko azaroaren 20a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles Philibert-Thiboutot

**Charles Philibert-Thiboutot** (Quebec Hiria, 1990eko abenduaren 31) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hec Phillips

**Hec Phillips** (1889ko maiatzaren 26a - 1948ko urriaren 7a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1920ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angela Phipps

**Angela Phipps** (Leeds, 1964ko otsailaren 17a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garnier Nabluskoa

**Garnier Nabluskoa** (1147 – Akre, 1192ko abuztuaren 31) Ospitaleko Zaldunen 10. Maisu Handia izan zen 1189tik edo 1190etik hil zen arte.

Nablusko familia bateko kide izan zitekeen, baina jatorriz ingelesa ere izan zitekeen, Ingalaterrako hizkuntzaren priorea izan baitzen. Gibelingo jauna (1173-1175), Ordenaren Irakasle Handia (1176-1177 eta 1180-1184), Ingalaterrako hizkuntzaren Priorea (1185-1189) eta Ordenaren Komandante Handia (1189) izan zen.

Hattingo guduan larri zauritu zuten 1187an, baina Axkelonera iritsi eta bere onera itzuli ahal izan zen. Hermangard d'Aspen lekua hartu zuen Ordenako Maisu Handiaren karguan 1189ko uztailetik 1190eko martxoaren 25era. Garai hartan Parisen egon zen Rikardo I.a Ingalaterrakoaren zain, eta gero Marseillan ontziratu zen Messinara joateko, non Filipe II.a Frantziakoarekin topo egin zuen.

Bi erregeei lagundu zien Hirugarren Gurutzadan eta 1191ko uztailean Akre konkistatu zuten. 1191ko irailaren 7an, Arsufeko guduan parte hartu zuen, gurutzatuen garaipenarekin eta Saladinoren porrotarekin amaitu zena.

Bere agintaldian, Tiro Ordenaren egoitza Akrera lekualdatu zuen.
Victor Pickard

**Victor Pickard** (Hamilton, 1903ko urriaren 23a - Miami, 2001eko urtarrilaren 11) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dayna Pidhoresky

**Dayna Pidhoresky** (Windsor, 1986ko azaroaren 18a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sydney David Pierce

**Sydney David Pierce** (Montreal, 1901eko martxoaren 30a - 1992ko maiatzaren 17a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cliff Young

**Albert Ernest Clifford Young** (1922ko otsailaren 8a, Victoria, Australia - 2003ko azaroaren 2a, Queensland, Australia), australiar atleta bat izan zen, Beech Forest herrian bizi eta lanbidez artzaina zena. 1983an eta 61 urterekin, Sydney-Melbourne ultramaratoiaren ezusteko irabazlea izan zen. 

Australia nahiz mundu mailan ospea bereganatu zuen, atletismo lasterketetan ezohiko adinean lehiatzen hasi eta denbora bikainak lortzeagatik.

## Ibilbidea 
Mary eta Albert Ernest Young baserritarren semea, zazpi seme-alabetatik nagusiena izan eta baserri batean hazi zen. Bere etxaldeak 810 hektarea azalerako lursaila eta 2.000 ardi zituen. Umea zela, eta Depresio Handiaren ondorioz eta familia oso pobrea zenez zaldirik ezin zuten izan, hortaz artzain lanak oinez egitera derrigortua egon zen.

1979an, 56 urterekin Melbourne hiriko 16 kilometro luzeko Adidas Sun Superun lasterketa 64 minutuan korritu zuen.

1982an, Melbourneko maratoia 3:21:41 denboran amaitu zuen, 1980, 1981 eta 1982ko ekitaldiak ere amaitzea lortu zuen, 1980koan 3:02:53 denboraz bere marka pertsonal onena eginez.

1982a, hilabetez entrenatzen aritu ondoren, 1.000 milia (1.609 kilometro) ahalik eta denbora gutxienan egitean ahalegindu zen, Siegfried "Ziggy" Bauer atletaren 11 egun eta 23 orduko errekorra hausteko asmoz. Youngek 500 milia (805 kilometro) lasterka egin ondoren abandonatu beharra izan zuen. Saialdi horri buruz gogoeta eginez, Youngek bera eta bere laguntzaile taldea eskarmentu gabeak eta gaizki prestatuak zeudela idatzi zuen.

## Kanpo estekak
Doral Pilling

**Doral Pilling** (Cardston, 1906ko urtarrilaren 14a - Calgary, 1982ko abenduaren 24a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1928ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charlotte Degot

**Charlotte Degot** (Frantzia, XX. mendea) zientzialaria da, datu zientzian eta analisi aurreratuan espezializatua. Bere esperientzian sartzen dira datuen zientziarako eta optimizaziorako algoritmoak eta softwarea, datuen kudeaketa eta gobernua, negozioen/prozesuen eraldaketa eta aldaketaren kudeaketa.

Charlotte Degotek TED@BCG  hitzaldi batean( ingelesez, gaztelaniazko azpitituluekin) hauxe esan zuen:

2021ean, Ted hitzaldi batean azaldu zuen zelan karbono-emisioei buruzko datuen kantitate masiboak prozesatuz, Adimen Artifizialak aukera ematen dien enpresei klimaren helburu esanguratsuenak zehazteko, haien aurrerapenaren jarraipen zehatzagoa egiteko eta kutsadura denboran zehar murrizteko. BCG GAMMAk Charlotte Degotekin egindako ikerketa batean, ‘*Use AI to Measure Emissions—Exhaustively, Accurately, and Frequently*’ izenekoan, enpresen % 85ek berotegi-efektuko gasen emisioak murriztu nahi izan zituzten arren, datuak eta emisio-faktoreak ongi jaso eta aztertu ez zituztelako, neurketak ez ziren zehatzak izan.  Degotek hauxe esan zuen: "*IA delakoak lagundutako tresna berriak* erabiltzean, zeregin erabakigarria izan dezakete enpresak hurrengo neurketa- eta jakinarazpen-mailara eramateko, eta, azken batean, murrizketa nabarmenetara. Izan ere, gure esperientziak erakusten du IA horrek enpresen emisioak zuzenean % 40raino murrizteko aukera eman dezakeela, ingurumen-ekimenak identifikatuz, emaitzen segimendua eginez eta eragiketa korporatiboak optimizatuz".Degoten iritziz, adimen artifizialak klima-aldaketaren aurkako borrokan duen potentziala ukaezina da; izan ere, emisioak neurtzeko eta murrizteko aukera ematen du, gizarteek klima-arriskuen aurrean duten erresistentzia hobetzen lagunduko duten eredu berritzaileak ahalbidetuz. Munduko enpresa-buru handiek dute aukera IA horren indarguneak eraginkortasunez aprobetxatzeko eta mundu mailako emisioak murriztea trabatzen duten erronka konplexuenei aurre egiteko erabiltzeko.

### Argitaratutako artikuluak 
* *Use AI to Measure Emissions—Exhaustively, Accurately, and Frequently*
* *A more accurate way to calculate emissions*
* *The Innovator’s Mindset: Creating a Better Tomorrow With AI*
* ''AI is a 'Swiss army knife' for tackling climate change. Here's why''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Emisioak neurtzeko modu zehatzagoa
* Google’s “Hydronet” solution
* Klima-eragina eremuka
* Datuen zientzialariak
Djamila Ribeiro

**Djamila Taís Ribeiro dos Santos** (Santos, Brasil, 1980ko abuztuaren 1a) Brasilgo feminista, kazetari eta filosofo beltza da. 

## Ibilbidea 
Filosofia politikoa ikasi zuen São Pauloko Unibertsitate Federalean (UNIFESP). Graduko tesian Simone de Beauvoir eta Judith Butlerren lanak ikertu zituen. Carta Capital astekariarentzat egiten du lan editore gisa. 2016ko maiatzean, São Pauloko udal gobernuko Giza Eskubideen eta Herritarren Gaietarako idazkariorde izendatu zuten, eta Fernando Haddad alkate eta presidentegai izango zenaren administrazioarekin bat egin zuen.

Angela Davis filosofo feminista beltzaren *Emakumeak, arraza eta klasea* liburuaren hitzaurrea idatzi zuen Brasilgo itzulpenerako eta portugesezko lehen ediziorako. Ribeiro behin baino gehiagotan aritu izan da elkarlanean Davisekin. Djamila Ribeiro blogaria ere bada eta  sareetako aktibista. Gizarte zibilaren ordezkari gisa hitz egin zuen 2018an Harvardeko Unibertsitatean *Brasilgo Konferentzian*. Candomblé komunitateko kide gisa identifikatzen du bere burua, hori tradizio erlijioso afrobrasildar bat da. Europako mendebaldeko gizarteak Afrikako komunitateko emakume sendatzaile tradizionalak sorgin gisa erretratatu zituela idatzi du.

## Argitalpenak 
* *O que é lugar de fala?(2017)  ;* (*Zer da* enuntziazio lekua?)
* *Quem tem medo do feminismo negro? (2018)  ;* (*Nor da feminismo beltzaren beldur?*)
* *Pequeno manual antirracista* (2019) ; (*Arrazakeriaren aurkako* eskuliburu txiki bat)
* *Lugar de Fala* (2019) ISBN 978-85-98349-68-8
* *Cartas para minha avó* (2021) ; *Fue tu magia la que me trajo hasta aquí* (2024), Txalaparta argitaletxeak gaztelaniaz argitaratua ISBN 9788410246232

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ingelesezko elkarrizketa Al Jazeerari arraza eta generoa Brasilgo politika garaikidean
* *Esta no es solo mi historia: es la historia de muchas mujeres, y de una sociedad sexista y racista* (gazteleraz) Txalaparta argitaletxea, 2025eko Udaberriko aldizkaria, (5-7 or.)
Irene Piotrowski

**Irene Piotrowski** (Skaudvilė, 1941eko uztailaren 9a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tina Poitras

**Tina Poitras** (Thompson, 1970eko urriaren 5a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Connie Polman-Tuin

**Connie Polman-Tuin** (Powell River, 1963ko urtarrilaren 10a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexander Ponton

**Alexander Ponton** (Edinburgo, 1898ko otsailaren 6a - Toronto, 1949ko urriaren 31) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1920ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jack Portland

**Jack Portland** (Waubaushene, 1912ko uztailaren 30a - 1996ko abuztuaren 15a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pat Finucane

**Patrick Finucane** (1949ko martxoaren 21a, Belfast, Ipar Irlanda - 1989ko otsailaren 12a, Belfast), irlandar abokatu bat izan zen, defentsa kriminalan espezializatua. John Finucane bere semea, Sinn Féin alderdiko politikaria da eta 2019ean Belfasteko alkatea izan zen.

## Erailketa 
Ipar Irlandako gatazkan, eta bereziki 1980ko hamarkadan, Britainiar Gobernua giza eskubideen aurka burututako gehiegikeri kasuak epaiketara eramateagatik ezaguna egin zen, horrek Ulstergo loialismoaren jomugan jarri zuen.

1989an Ulsterren Defentsarako Elkarteko kideak haren etxera sartu, eta familiarekin gosaltzen ari zela, bere emaztea eta hiru semeen aurrean 13 tiroz erail zuten. Erailketa honi buruzko ikerketek erailtzaileek Britainiar Armadako kideen laguntza izan zutela azaleratu zuten, hilketaren egiletza Ken Barrett paramilitar loialistari egotzi izan zaio baina inoiz ez da atentauan parte hartu zuten kide guztien nortasuna nahiz zein erakunderen ardura izan zen argitu.

## Kanpo estekak
Tony Powell

**Tony Powell** (Thetford, 1943ko irailaren 13a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adrienne Power

**Adrienne Power** (Halifax, 1981eko abenduaren 11) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Astragalus baionensis

***Astragalus baionensis*** Astragalus generoko landarea da, lekadunen familiakoa. Bizkaiko golkoko endemismoa da eta Euskal Herrian Lapurdiko kostaldean soilik aurkitzen da, Gipuzkoan zeuden populazioak dagoeneko desagertu baitira.

Generoaren *Astragalus* izenak greziera klasikoan (*άστράγαλος*) eta latinean (*astragalus*) du jatorria eta oineko astragalo hezurrari egiten dio erreferentzia, izan ere landare genero honetako haziak kubikoak baitira, astragalo hezurra bezala. Espeziearen *baionensis* izena Baiona hiriaren omenez jarri zioten, Lapurdiko kostaldean aurkitzen baita.

## Deskribapena 
Landare belarkara bat da, 10-40 cm-ko altuera har dezakeena. Kolorez zurixka da eta tomentutsua, hau da, nahas-mahasean daude iletxoek estatzen dute. Hainbat zurtoin ateratzen ditu.

Hostoak inparipinatuak dira, 5-10 hosto pare dituztenak. Hostoak txikiak dira.

Loreak urdin argiak dira, 3-8 kopurutako multzotan agertzen direnak zurtoinen puntan. Fabazeoen ohiko itxura dute, 11-15 mm-ko estandartearekin.  4-5 mm-ko kaliza du, ile zuri eta beltzak dituena eta hortz oso laburrak. Itsas mailan aurkitzen da, 0 eta -50 metro artean.

Gandoger izeneko botanikariak 1880an Donostian eta Hondarribian ere aurkitu zituen hainbat populazio baina gaur egun desagerturik dago., espezie kamefitoa. Ekaina eta iraila artean loratzen da eta abuztua eta urria artean heltzen dira fruituak.

Asexualki ere ugaltzen da, lur azpitik estoloiak botatzen baititu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Finucane

**John Finucane** (Belfast, 1980ko martxoaren 10a) Ipar Irlandako abokatu eta politikari bat da, Sinn Féin alderdikoa. 2019an Belfast hiriko alkatea izan zen.

Pat Finucane abokatua eta giza-eskubideen aldeko ekintzailearen semea da.
Carál Ní Chuilín

**Carál Ní Chuilín** (New Lodge, Belfast, 1964ko abenduaren 11) irlandar errepublikar politikaria da, Sinn Féin alderdikoa, bai eta Behin-behineko IRAren kidea ohia ere.

2011-2016 artean Ipar Irlandako Gobernuaren Kultura, Artea eta Aisiaren Saileko ministroa izan zen.
Ben Preisner

**Ben Preisner** (Oakville, 1996ko martxoaren 22a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Puce

**George Puce** (Jelgava, 1940ko abenduaren 29a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Scotty Rankine

**Scotty Rankine** (Hamilton, 1909ko urtarrilaren 6a - Wasaga Beach, 1995eko urtarrilaren 10a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1932ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gary Reed

**Gary Reed** (Corpus Christi, 1981eko urriaren 25a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oihane Cabezas-Basurko

**Oihane Cabezas-Basurko** (Irun, 1980) itsas zaborretan eta ozeanoaren kontserbazioan espezializatutako ikerlaria da.

## Ibilbidea 
Basurko Ingurumen Zientzietan lizentziaduna da, eta Ingurumen Teknologian graduatu zen Gironako Unibertsitatean. Newcastleko Unibertsitatean (Erresuma Batua) amaitu zuen doktoretza, itsas teknologien jasangarritasunaren ebaluazioaren alorrean. 2010ean, Basurko itsas zaborrei buruzko azterlanen arduradun bihurtu zen AZTI zentro teknologikoan. Ikerketaren helburuak teknologien garapena azpimarratzen du, erakundeei jasangarritasunean eta ekonomia zirkularrean oinarritutako jokabideak hartzen laguntzeko, bai itsasoko zaborren kutsadurari dagokionez, bai deskarbonizazioari dagokionez.

2023tik SEARCULAR proiektuaren koordinatzailea da. Proiektu horren helburua da irtenbide praktikoak garatzea, hala nola material jasangarriagoak eta biodegradagarriagoak erabiltzea, "arrantza-industriak itsas zaborrari eta mikroplastikoei egiten dien ekarpena nabarmen murrizteko, ikuspegi zirkular berritzaileak ezarriz" Basurkoren arabera:"Administrazioei itsasoko zabor flotagarria modu eraginkorragoan eta jasangarriagoan kudeatu ahal izateko tresnak eman nahi dizkiegu. Askotan ikusten ez den arren, zaborra hor dago. Oraindik ez dakigu Bizkaiko Golkoan zenbat plastiko dagoen zaborretan, baina sareen, soken, arrantzarako hariaren... arrasto asko daude. Lurrezko plastikoak ere badaude -botilak, edalontziak eta bilgarriak-, eta uste baino mikroplastiko gehiago."

## Aintzatespenak 
2022an Banco Sabadell Fundazioaren Itsas Iraunkortasunaren Saria jaso zuen, "ibilbide profesional bikainagatik eta bere ibilbidean iraunkortasunaren eta ekonomia zirkularraren arloan jorratu dituen ikerketa-ildoen aniztasun handiagatik".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Argitalpenak eta zuzendutako tesiak 

* Oihane Cabezas Basurkori elkarrizketa: «Itsasoa hustuko bagenu, plastikoz kutsatutako larreak ikusiko genituzke»Antxeta Irratia, 2025eko otsaila
Alyssum loiseleurii

***Alyssum loiseleurii*** kruziferoen familiako landare belarkara da. Bizkaiko golkoan aurkitzen da,  Euskal Herrian ere bai, baina galtzeko arriskuan dago.

## Taxonomia 
Paul Victor Fournier frantziar botanikariak deskribatu zuen Zientziarako 1936. urtean, *Les Quatre Flores de la France* liburuan.

Generoaren *Alyssum* izena grezierazko *álysson* izenetik dator. Dirudienez genero honetako landareek amorrua gaixotasuna (grezieraz *lýssa*) sendatzen zuten. Espeziearen *loiseleurii* izena Jean Louis August Loiseleur-Deslongchamps frantziar botanikariaren omenez jarri zitzaion.

Azpiespezieak:

* *Alyssum loiseleurii P.Fourn. subsp. loiseleurii*: Gipuzkoan eta Lapurdin eta Frantziako Landetan aurkitzen dena 
* *Alyssum loiseleurii P.Fourn. subsp. gallaecicum*: Galizian jatorria duena

Sinonimoak:

Hostoak izar itxurako ilez estalita daude. Hostoak kaulinarrak dira, 7-10 x 3-4 mm-koak, oblongo-lantzeolatuak eta peziolo laburra dutenak. Zurtoinean gorago dauden hostoak handiagoak izaten dira.

Loreak zurtoin errestarietan zehar ateratzen dira luku itxurako infloreszentziatan. Infloreszentzia hauek 40 x 30 mm har dezakete eta tenteak dira, piramide itxurakoak. Kalizak lau sepalo erorkor eta iletsu ditu. Korolak lau petalo hori ditu, 4,5-5,5 x 2-3 mm-koak, eta linboak bihotz itxura har dezake. Lore bakoitzak sei lorezil ditu, lau luze eta bi labur, eta ginezeoak 3-4 mm-ko estiloa.

Silikulazko fruitua du eta barnean hazi eliptikoak ditu.

## Habitata 
Kostaldeko hareatzatan eta dunetan agertzen den espeziea da. Duna tertziarioetan ikusten da, dagoeneko finkaturik daudenetan.

Bizkaiko golkoko endemismoa da, Lugotik hasi eta Frantziako Landetaraino hedatzen zena. Gaur egun mendebaldeko populazio guztiak desagertu dira eta Gipuzkoan dago espeziearen mendebaldeko muga.

## Ugalketa eta bizi-zikloa 
Landare bizikorra da. Azaroa eta uztaila bitartean loratzen da.

## Mehatxua 
Euskal Herrian Gipuzkoako eta Lapurdiko kostaldean soilik aurkitzen da. Gipuzkoako populazio bakarra Zarautzen aurkitzen da, Inurritzako biotopoan, eta 850 alez osaturik dago. 2006 eta 2009 artean ale kopurua handitu egin bazen ere populazioaren azalera %30 txikitu zen.

Gipuzkoako gainontzeko populazioak (Higer lurmuturrekoak eta Jaizkibel mendikoak) eta Bilboko itsasadarreko hareatzan zegoen populazioa desagertutzat ematen dira. Lapurdiko populazioen egoera zehatza ez da ezagutzen.

Horregatik Espezie mehatxatuen EAEko katalogoan "galzori egoera kritikoan" zerrendaturik dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antolina Gorospe

**Antolina Gorospe Petralanda** (Mañaria, Bizkaia, 1905eko martxoaren 1a - Mañaria, Bizkaia, 1990ko abenduaren 20a), frankismoaren biktima izan zen, 1936ko Espainiako Gerra Zibilean kartzelaratua eta beraien pentsaeragatik errepresaliatuak izan ziren hamahiru andre mañariarren artekoa.

## Bizitza 
Anastasio Gorospe Yza eta Antera Petralanda Uriarteren alaba, Iturrixa baserrian bizi zela Felix Aldekoa senarrarekin eta 4 eta 6 urteko txikiekin 1936ko gerrak irten zuen. Frontera joanda, senarra desagertu egin zen eta bera milizianoentzat ogiak egiteagatik salatu zuen gizon batek, eta, bere esanetan, horregatik kartzelaratu zuten. Beste bederatzi emakumerekin batera, kamioi baten sartu eta preso eraman zuten 1937ko uztailaren 29an.

Abuztuaren 12an, Mañariko Elizateko udalbatza guztia batuta, Bilboko Instrukzio Militarreko 4. Epaitegiari luzatutako idatzian aipatzen dute Antolina Gorospe eta zerrendatutako beste 9 andrazkok, EAJko kideak guztiak, “jokabide ona antzeman izan zaiela, bai alderdi moralean, bai erlijiosoan”.

Abuztuaren 12an bertan ere epaile militar baten aurrean deklaratu zuen eta hark egindako galderei erantzunez esan zuen ez zegoela inongo alderdi politikoari lotuta eta nazionalisten aldeko botoa eman zuela. Larrinagako espetxean preso izan zuten eta justu bi hilabete egiten zituen egunean askatu zuten, irailaren 29an, Irene Bizkarra, Julia Bizkarra, Salome Arteaga, Maxima Arteaga eta Clara Goiti herrikideekin batera. 

Gutxi jatearen ondorioz, asko argalduta etxeratu zen. Kartzelan zer egiten zuten galdetzean, “gau eta egun negar” zen bere erantzuna. Bere umeak, beste pentsamendurik ez zuen izan, 16 urteko neskato ezagun baten kargu utzi behar izan zituelako eta haien berri ez zuelako.

## Aitortzak 
* 2020an, Gerediaga Elkartearen ikerketa historikoaren ondoren *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* izenburuko dokumentala aurkeztu zen, “oroimena berreskuratzeko eta egindako kaltea konpontzeko” xedearekin Mañariko udalak  bultzatutakoa eta Bideografikek ekoiztutakoa.
* Mañariko pilotalekuaren ostean mural bat dago ikusgai Wallart arte estudioak margotuta Antolina bera eta kartzelaratuak izan ziren gainontzeko 12 emakumeen omenez, guztien izen-abizenak jasoz.
* Jaioterrian herriko plazan jarrita dagoen erakusketa iraunkorreko parte da Antolina Gorospe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* dokumentala, Julen Orbegozok eta Carlos Iglesiasek zuzendua
Georgette Reed

**Georgette Reed** (Regina, 1967ko urtarrilaren 26a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brigitte Reid

**Brigitte Reid** (Weddinghofen, 1955eko irailaren 22a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sheila Reid

**Sheila Reid** (Toronto, 1989ko abuztuaren 2a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1990eko Arrateko Igoera-Eibarko Bizikleta

**XXI. Arrateko Igoera-Eibarko Bizikleta** 1990eko ekainaren 13tik ekainaren 17ra egin zuten. 

Garaileak, Thierry Claveyrolat frantziarrak, 21.19'37" behar izan zituen 858 km-ko ibilbidea osatzeko.

## Taldeak 
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1990eko Arrateko Igoera-Eibarko Bizikletaren kartela
Sogdianera

**Sogdianera** Ekialdeko irandar hizkuntza bat izan zen, Erdialdeko Asiako Sogdianan hitz egiten zena (hiriburua: Samarkanda), gaur egungo Uzbekistan, Tajikistan, Kazakhstan eta Kirgizistanen hitz egiten zena. Txinako antzinako komunitate batzuek ere hitz egiten zuten, Sogdianatik etorritako migratzailez osatuta. Baktriera, khotandar saka, pehleviera eta partierarekin batera hizkuntza garrantzitsua zen, eta literatura-corpus nabarmena du.

Sogidera irandar hizkuntzetako ipar-ekialdeko taldean sartzen da. Ez dago ebidentzia zuzenik aurreko hizkuntza batena, "Sogdianera zaharra", baina Antzinako Persiako idazkun batzuek iradokitzen dute Sogdiana jada existitzen zela Akemenestar Inperioaren garaian (K.a. 559-332). 

Khotandarra bezala, sogdianerak gramatika kontserbadorea zuen, eta pehlevierak baino morfologia kontserbadorea. Gaur egungo yaghnobi hizkuntza sogdianeraren dialekto baten ondorengoa da, Osrushana eskualdean hitz egiten zena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glenda Reiser

**Glenda Reiser** (Ottawa, 1955eko ekainaren 16a - Ottawa, 2008ko urtarrilaren 6a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maureen Rever

**Maureen Rever** (Regina, 1938ko uztailaren 21a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sam Richardson

**Sam Richardson** (Toronto, 1917ko azaroaren 17a - 1988ko urriaren 8a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bruce Roberts

**Bruce Roberts** (1957ko azaroaren 3a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ellen Rochefort

**Ellen Rochefort** (Lac-Saint-Jean, 1954ko azaroaren 22a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Rock

**Richard Rock** (Reading, 1957) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta wheeleri

***Epicauta wheeleri*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako Arizona estatuko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mayte Mateos

**María Teresa Mayte Mateos** (Logroño, 1951ko otsailaren 7a, **Mayte Matée** izen artistikoz ere ezaguna) espainiar abeslari, dantzari eta margolaria da. Baccara bikoteko bi partaideetako bat da, Maria Mendiolarekin batera.

## Ibilbidea 
1976an, RTVEko dantza-taldean zegoela lanean (lau urtez izan zen ballet hartako partaide), hango lankide Maria Mendiolak bikote musikal bat osatzea proposatu zion. Kessler Twins ahizpen bikote ezagunean inspiratuta eta Paco Bermúdez ordezkari zutela, Venus bikotea sortu zuten, izen eszeniko horrekin Enrique Martí Maquedaren *Palmarés* saioan debutatuz.

1977an, Fuerteventurako hotel batean ari zirela Venuskoak kantatzen, Hanburgoko *RCA* diskoetxeko ekoizle batzuek proposamen serioa egin zieren, eta *Baccara* pop bikotea sortu zuten eta *Yes Sir, I Can Boogie* lehenengo singlea ekoitzi zietelarik Alemanian. Abestia mundu osoan arrakasta izan zen 1977an eta gero hit iraunkorra bihurtu zen. Nazioarteko arrakasta gehiago izan ziren, besteak beste: ''Sorry, I'm a Lady*, *"Darling"* eta *"The Devil Sent You to Lorado"*, eta horien gaztelaniazko bertsioa, *El diablo te mandó a Lorado.''

Lau urte elkarrekin eman eta lau disko argitaratu ostean, 1981ean eten zen Baccararen bide originala. Une horretatik aurrera, Mateos eta Mendiola bere bakarkako karrerak abiatzen saiatu ziren; baina arrakasta handirik gabe; eta izatez bakoitzak bere talde propioak sortu zituzten Baccara izena nolabait bakoitzak bere kasara berrerabiliz.

Mayte Mateos 12 eszenakide ezberdinekin aritu da 1983az geroztik. Cristina Sevillarekin batera, Suediako Melodiefestivalen  parte hartu zuen 2004an, "Soy tu Venus" abestiarekin.  2005az geroztik, Mateos Paloma Blancorekin aritzen da eszenatokian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jorge Olavarría

**Jorge Olavarría de Tezanos Pinto** (Caracas, Venezuela, 1933ko abenduaren 12a - Venezuela, 2005eko apirilaren 18a) venezuelar politikari, abokatu, kazetari eta historialaria izan zen. Bipartidismoaren gobernuekin kritikoa eta Bosgarren Errepublikaren kontzeptuaren bultzatzailea, 1998ko hauteskunde presidentzialetan Hugo Chavezen aliatu eta aholkulari politikoa izateagatik ezaguna izan zen, baita bere aurkari bihurtu zen lehen pertsonalitateetako bat izateagatik ere.

## Biografia 
Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean abokatu graduatua, Europako unibertsitateetan graduondoko ikasketak egin zituen. Iritzi alderdiaren sortzaileetako bat izan zen, historia eta politikari buruzko liburu ugari idatzi zituen. Venezuelako enbaxadorea izan zen Londresen (1969-1970) Rafael Caldera presidentearen lehen gobernuan. Laburpena Aldizkariko zuzendari Guayana Esequibak egindako Lurralde Erreklamazioari buruzko Puerto Españako Protokoloari Gobernuarekin desadostasunak izateagatik uko egin zion. Halaber, "Historia Viva" izeneko telebista-saioaren zuzendaria eta gidaria izan zen, Radio Caracas Televisión katearen bidez. Oso programa pertsonala izan zen, eta, beraz, ospe handia izan zuen, Alfredo Antonio Vicente Y Angel Peñaren antzera. Hainbat legegintzalditan diputatua izan zen, baita 1983an eta 1988an presidentegai arrakastarik gabe ere. Lehen hautaketan OPINA alderdia izan zen garaile (La Causa R alderdiak ere babestu behar zuen, baina azkenean Andres Velasquezen alde egin zuten); bigarrenean, berriz, Gastón Guisandes postulatzea erabaki zuen, eta gauza bera egin zuen Errepublika Berria izeneko alderdi berri batekin.

### Politika 
Hugo Chavez militar ohiari babesa eman zion Rafael Calderaren bigarren gobernuaren aurkari bihurtu zenean, baita 1998ko hauteskunde kanpainan ere; baina Chavez babestu zuen Venezuelako bizitza politikoko lehen politikari ezagun eta zaharrenetakoa izan arren, Chavezen lehen jarraitzaileetako bat izan zen publikoki iritziz aldatu eta haren aurka egin zuenean, Chavezen konstituzioa babestu zuten hainbat alderdik Chavezi babesa eman ziotela argudiatuz.

1999ko uztailaren 5ean, Kongresu Nazionalean (gaur egungo Asanblada Nazionala) data hori ospatzeko ekitaldien esparruan, hitzaldi bat eman zuen, non Hugo Chavezi buruzko pertzepzioa aldatu eta "lege-urratzaile, demagogo eta diktadore izateko hautagai" gisa sailkatu zuen, eta auzipetzea eskatu zuen. Horrek polemika handia sortu zuen, ordura arte horren alde baitzegoen.  

Hala ere, konstituziogile bihurtu zen oposiziogile, eta hautatua izan zen.  1999ko amaieran konstituzioa eta 2000ko hauteskunde handiak onartu ondoren (Chavez berrautatua izan zen), pixkanaka bizitza politikotik erretiratu egin zen, eta ondorengo gertakarietan, hala nola 2002-2003ko Venezuelako Langabezia orokorrean, komunikabideek informazioak helarazteko izan zuten jarrera kritikatu zuen, baita oposizioaren jarrera ere, baina ez zuen chavismoaren alde egin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hugo Chavezen Batzar Konstituziogile Paraleloa