Ignacio Bolívar Urrutia

**Ignacio Bolívar Urrutia** (Madril, 1850eko azaroaren 9a - Mexiko Hiria, 1944ko azaroaren 19a) naturalista eta entomologoa izan zen, Espainian Natura Zientzien bultzatzaile nagusietako bat. 

## 1850-1866: gaztaroa 
### Familia 
thumb|Ignacio Bolívar gaztetan.
Aita Mungiakoa zuen, militarra, Madrilera destinatua. Beste iturrien arabera, ordea, gurasoak (José Bolívar eta Ana María Urrutia) madrildarrak ziren baina euskal jatorrikoak (Ignacioren aitaren aita Euskal Herrian jaioa). Hita kalean, 4 zenbakian bizi ziren, eta hantxe jaio zen Ignacio. Haurtzaroa eta gaztaroa etxe honetan eman zituen; XX. mende hasieran kalea Gran Via eraikitzeko suntsitu zen arte (gaur egun, Miguel Moya kalea dago han).

Bataioan ezarri zizkioten izenak hauek izan ziren: Ignacio de Loyola, Teodoro, Sotero, Francisco, Jerónimo, José, Melchor. Josék eta Ana Maríak beste bi haur izan zituzten: José, Madrilgo udalean mediku izango zena; eta Ana, José María Lluch-ekin ezkondu ostean (Espainiako kontsula Toulousen eta AEB-etako zenbait hiritan) atzerrian bizi izango zena. "Apuntes para la clasificación de los ortópteros y su distribución geográfica en la Península" tesiarekin;

1875ean, baita ere, Madrilgo Unibertsitate Zentraleko irakasle postua lortu zuen, (Antolín Pieltain generalaren alaba), baina emaztea denbora gutxira hil zen. Berarekin hiru haur izan zituen: Pilar, Ignacio eta José. gerora, semeak lurpeko faunaren arloan sakonduko zuen, Mexikon ikerketa espeleologikoak abiatuz.

## 1901-1906: Museoaren berrantolakuntza, eta Zientzia Fakultatean dekanoa 
thumb|Museoaren ikuspegia 2021 urtean. Elefante afrikarra, Jose Maria Beneditok 1930ean muntatutakoa
XIX. mendeko azken urteak izan zituen Bolívarrek ikerkuntza aldetik produktiboenak: Zientzia Fakultatean, animalien bildumak estudiatzen eta tolesten egindako lan handia baliatuz, intsektuak eta krustazeoak batez ere.

1904an, bost urtez, Zientzia Fakultatearen dekanoa izan zen; hori zela eta. garai horretan denbora gutxiago eskaini ahal izan zion ikerkuntzari. edo botanika arloa ez zuela behar bezala sustatzen.

### Ortopteroak 
thumb|Ortopteroei buruzko argitalpen bat, 1885 urte inguruan, "Meyers Konversations-Lexikon" argitalpenean.
Esan bezala, Ignacio Bolívarren ibilbide zientifikoan, ortopteroen ikerkuntzak (matxinsaltoak, otiak, txirtxirrak...), eta genero eta espezie berri ugari deskribatuz, ortopteroen ordena Europako ikertuena eta ugariena bihurtzeraino.

Bolívarrek 1876-78 artean publikatutako lan bat ("Sinópsis de los Ortópteros de España y Portugal") iraultza izan zen, ordura arteko entomologo espainiarrek (Pérez, Graells eta Mieg) orden honi arreta gutxi eskainia baitzioten, eta kanpokoen artean ere Rambur eta Dufour-en ikerketak baino ez zeuden; artean Iberiar Penintsula osoan 50 espezie inguru baino ez ziren ezagutzen. Bolívarrek zailtasunak izan zituen ikerketa abiatzeko: liburu arraroak eta garestiak lortuz, eta atzerriko espezialistekin harremanetan jarriz: Brunner von Vattenwyl Vienan; Stål Stockholmen; Saussure Genevan; eta Selys Longchamps Bruselan. Azken honek, jada 1877an, Belgikako Elkarte Entomologikoaren aurrean Bolívarren lana goretsi zuen, etorkizunean ortopteroak ikertu nahi zituen edozeinek bere lanak kontsultatu beharko zituela iragarriz. Hain zuzen ere, hurrengo urteetan atzerriko museo askok Bolivarrengana joko zuten hainbat naturzaleren materialak ikertzeko eta argitaratzeko: bere eskuetatik pasatuko ziren, adibidez, Eugène Simonek Venezuelan eta Filipinetan jasotakoak, Alluaudek Assinian, Seychellen eta Reunionen, Grimaldik Madeiran eta Azoreetan, josulagunek Trichinopolisen eta Barroisek Sirian. 
### Ozeanografia 
thumb|Arrantza tresnen bilduma Monacoko Ozeanografia Museoan.
Bolívarrek itsasoko izadiaren arloan ere interesa zuen, eta hain zuzen ere, Espainiako lehen estazio ozeanografikoaren ezarpenean parte hartze oso aktiboa izan zuen: Santanderko Itsas Biologia Estazioa, 1886ean. Estazio hau Augusto González de Linares kantabriarrak bultzatu zuen, atzerriko hainbat esperientzia ozeanografiko ezagutu eta gero (Wimereux, Concarneau, Marseilla, Napoli). Espainian arlo hau landu gabe zegoenez, biologia estazio bat egiteko proiektua garatu zuen, Hermenegildo Giner de los Riosen (Espainiako jaurlaritzaren babesa lortuz) eta Bolívarren laguntzarekin, Santanderren ezartzea lortu zuena.

RSEHN elkartearen aktibitatea ere kaltetu zen; bertan gordetzen den dokumentazioaren arabera, Ignacio Bolívar aktibo mantendu zen kide gutxietako bat izan zen, eta 1937 eta 1938 urteetan bere kuotak ordaindu zituen bakarretakoa. gerra amaitu eta gero sortuko zuten irabazleek Ikerketa Zientifikoen Goi Kontseilua (CSIC), JAEren jardunetik geratutako egiturak biltzeko eta lan batzuk jarraitzeko.

### Erbesteratzea 
1939ko lehen hileetan, Errepublikako agintariak Frantziara ebakuatzearekin batera, Cándido semea Vernet-les-Bainsen zegoen familiarekin bildu zen. Denek batera, hartu beharreko norabidea aztertu zuten. Cándidok bi lan eskaintza jaso zituen, bata Turkiatik eta bestea Mexikotik; azken hau aukeratu zuten. Handik gutxira Mexiko Hirian bizitzen jarri ziren, Rio de Janeiro enparantzaren 56 zenbakian. Eraikin handia zen, *Casa de las Brujas* bezala ezaguna bere arkitektura porfirista bereziarengatik, eta bertan Espainiatik etorriko errefuxiatu asko instalatu zirenez, hiriko erbesteratuen bilgune ezagunenetako bat bihurtu zen. Senideek gogoratzen dutenez, aitonari Rio de Janeiro enparantzako eserlekuetan egotea gustatzen zitzaion; eserleku horietan hartzen zituen etortzen zitzaizkion bisitari ugariak, inguruan bilobek jolasten zuten bitartean. Urte berean, RSEHNeko kideek omenaldia egitea nahi izan zioten, elkartearen sortzaileetatik bizi zen bakarra bera baitzen; "Memorias" aldizkariaren zenbaki berezia prestatzea adostu zuten (XV. zenbakiduna, 896 orrialde, 2 tomotan) eta domina berezi bat sortzea: Miguel Blay eskultoreak diseinatua, urrezko ale bat egin zen Bolívarri emateko, eta beste kide guztiei kobrezko kopia bana eman zitzaien. Domina emateko ekitaldia txikia eta pribatua izan zen, Bolívarrek horrela eskatuta.

Jatorrizko *Ciencia* aldizkaria 1940-1975 artean argitaratu zen. 1980-1996 artean, bigarren aro bat izan zuen, *Academia Mexicana de Ciencias* elkartearen eskutik. Azkenik, 1996tik aurrera, hirugarren aroa abiatu zen; gaur egun, aldizkariaren direktorioan, oraindik Ignacio Bolívar Urrutiaren izena ageri da "zuzendari sortzaile" bezala.
* Julian Bolívar: errege lotinanta, Iberiar Penintsulako Gerran frantziar inperioko armadak Girona hartu nahi izan zuenean (1808) lehenik hiria defendatzea, eta gero haiei errenditzea egokitu zitzaion.
* Antonio Bolívar Goyanes, editorea.
* Francisco Bolívar Zapata, biokimikaria, *Principe de Asturias* saria 1991ean jaso zuena.

## Idazlanak 
Bere lanik garrantzitsuenen artean honako hauek aipa daitezke:

* 1873. Cuadro para facilitar la clasificación de las especies españolas del género Gryllus (Ortópteros). Resumen de los trabajos en que se ha ocupado el Ateneo propagador de las Ciencias Naturales. 11-18 or. Ateneo Propagador de las Ciencias Naturales, Madrid.
* 1873. Ortópteros de España, nuevos o poco conocidos. Anales de la Sociedad Española de Historia Natural (ASEHN) 2:213-237.
* 1876-1878. Sinópsis de los Ortópteros de España y Portugal. ASEHN, 5-7. 333 or.
* 1884. Artrópodos del viaje al Pacífico verificado de 1862 á 1865 por una comision de naturalistas enviada por el gobierno español. Insectos neurópteros y ortópteros. Impr. de M. Ginesta, Madrid.
* 1884. Monografía de los Pirgomorfinos. ASEHN 13:5-73 eta 419-500.
* 1887. Essai sur les Acridiens de la tribu des Tettigidae. Annales de la Société Entomologique de Belgique 31:175-313.
* 1890. (S. Calderón y F. Quiroga-rekin). Elementos de Historia Natural. Fortanet, Madrid.
* 1891. Apuntes acerca de los aparatos de pesca empleados a bordo de la Hirondelle por S.A.S. el Príncipe de Monaco. Anales Soc. Esp. Hist. Nat. 20:385-424. 
* 1898. Catálogo sinóptico de los ortópteros de la fauna Ibérica. Imp. da Universidade, Coimbra.
* 1900. Catálogo sinoptico de los ortópteros de la fauna ibérica.
* 1900. (S. Calderón-ekin). Nuevos Elementos de Historia Natural. Imp. Fortanet, Madrid.
* 1902. Apuntes para el estudio de los Pérlidos de España. Bol. R. Soc. Esp. Hist. Nat. 2:204-207. 
* 1903. Mémoires d'Entomologie 1, Conocefalionos sud-americanos. Revista Chilena de Historia Natural, Valparaíso.
* 1905. Ortópteros acridioideos de la Guinea española. Memorias de la Real Sociedad Española de Historia Natural (MRSEHN) 1:209-240.
* 1907. Fasgonurídeos de la Guinea española. MRSEHN 1:327-337.
* 1907. Hallazgo del "Chlamydoselachus anguinus" Garner en Galicia, Bol. R. Soc. Esp. Hist. Nat. 7:187.
* 1907. Indicación de algunos peces notables de La Coruña. Bol. R. Soc. Esp. Hist. Nat. 7:VII: 206-209.
* 1908. Mantidos de la Guinea española. MRSEHN 1:457-473.
* 1910. Aquétidos de la Guinea española. MRSEHN 1:525-544.
* 1912-1918. Estudios entomológicos.
* 1914. Dermápteros y Ortópteros de Marruecos. MRSEHN 7:157-238.
* 1915. Los Museos de Historia Natural. Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales-entzat irakurritako hitzaldia. Madrid.
* (Salvador Calderón y Arena-rekin). 1920. Nuevos elementos de historia natural. Impr. de March y Samarán, Madrid.
* 1938. El Instituto de Ciencias Naturales, en Madrid. Cuadernos de la Casa de la Cultura, 3:319-340.
* 1942. (Cándido Bolívarrekin). Estudio de dos nuevas Pterophylla mexicanas (Orth. Tett.). Revista de la Sociedad Mexicana de Historia Natural 3: 87-101.

## Erreferentziak  
## Kanpo estekak