Eszila

[thumb|*Odiseo* ante Escila y Caribdis ([Johann Heinrich Füssli).]]
[thumb|[Scilla (Italia)|Scilla haitza, Italia.]]
Eszila, (grezieraz: Σκύλλα, latinez: *Scilla*)  greziar mitologian, emakumezko itsas munstro bat da *Odisean* aipatua estreinekoz. Iturri berantiarretan (erromatar garaikoetan), madarikazio baten ondorioz munstro bihurtu zen ninfa eder bat izan zen. 

Izaki hori Kalabriako aldean bizi zen, Regio eta Sizilia banatzen dituen itsas pasabidean, egungo Messinako itsasartean, eta Siziliako aldean Karibdis bizi zen, beste munstro bat. Kanalaren aldeak gezi baten irismenaren barruan zeuden, eta, beraz, Caribdis saihesten ahalegintzen ziren ontziek Eszilara hurbildu behar zuten, eta alderantziz. Denborarekin, jainkoek Eszila harkaitz bihurtu zuten, nabigatzaileentzat arrisku larria suposatzen zuena. Bere izenetik dator eponimoa den udalerria, Scilla Calabrian.

Esteroide bati bere izena aman diote: 155 Eszila.

## Izaera 
Eszila Odisearen (k.a. IX-VIII.  mendeak) XII. kantuan gogoratzen da bereziki. Zirtzek Odiseori aholkatzen dio Eszilatik hurbilago nabiga dezala Karibdisetik baino, Eszilak bere gizonetako sei irentsiko bailituzke, baina Caribdisek, aldiz, ontzi osoa xurgatuko luke.

Odiseok Eszila eta Caribdis artean nabigatzea lortu zuen, nahiz eta lehenengoaren sei buruek bere tripulazioko sei kide irentsi zituzten.

### Itxura fisikoa 
Eszila, itsas munstroa zen aldetik, emakume eta piztiaren arteko izaera mistoa zuen. Hala ere, denborak aurrera egin ahala, literatoek itxura informalagoa eman zioten. Homerok (K.a. VIII. mendea) deskribatu zuen lehenik zehatz-mehatz eta munstro bat zen, kobazulo batean bizi zen, habai anka zituen eta sei lepo luze, eta azpi buruen ahoetan, hiru lerro hortz, oihu ikaragarraiak egiten zituen, "txakurkume batenak bezalakoa". Odisean, Ulisesek Zirtzeren uhartea utzi nahi du eta etxera bidea hartu, eta Zirtzek honela esaten dio Ulisesi Karibdis eta Eszila artean pasa beahr duenean:

Eszilaren itxuraren bertsio homerikoa autore erromatarren eskuetan aldatu  egin zen. Higinok (K.a. 64 – 17), adibidez, honela dio: «Emakume gorputzaren goiko aldea du, izterrondotik behera, arrainarena, eta beragandik jaiotzen ziren sei txakur zituen». Virgiliok (K.a 70-19), aldiz, honela dio: «Bere goiko aldeak giza itxura du aldaketaraino, neska eder baten bularrarekin; behekoak, arrainarena, , bere otso-sabela izurde-buztanekin errematatzen duen gorputz izugarriko itsas herensugearena». Tzetzesek, XII. mendeko autore bizantziarra, buruetako bakoitza desberdina zela idatzi du: «diotenez, Eszilak sei pizti buru ditu, bata itsas munstroarena, bestea lehoiarena, bestea txakurrarena, bestea gorgonarena, bestea balearena eta seigarrena gizakiarena».thumb|British Museoa. K.a. 460
### Gurasoak 
Bertsioa desbersin asko daude bere gurasak nor ziren erabakitzerko unean. Ohikoa da grezair mitologian arbasoen inguruko bertsioa desberdiank aurkitzea, abian Esziloaren kasua bereziki ugariak izan dira iritziak.[thumb|Glauco eta Eszila (1580 - 1582). [Bartholomeus Spranger|Bartholomäus Spranger]]
Homerok dio Eszilara, Krates edo Krateide delako baten alaba dela (Κραταιίς, hitzak «harkaitzetatik» esanahia iradokitzen du) eta ez du ezkontidea aipatzen. Ezer gutxi edo besterik ez dakigu Krates misteriotsu honi buruz, baina Higinok dio Krates ibai bat zela. Apolodorok (edo zazi Apolodorok) dio bere Liburutegi mitologikoa lenean, Eszila Krates eta Trieno edo Forco (Fortzis) dituela guraso; batzuek «Triton» irakurtzen dute «Trieno»ren ordez. Platonen iruzkingile batek, agian bertsio berberaz ari delarik, bere gurasoak Tirreno edo Forko direla dio. Eustakio Tesalonikakoak (XII. mendea), bestalde, Eszila "Tritonengandik jaio" zela dio, edo bere gurasoak Poseidon eta Krates direla. Beste bertsio batzuek Hekateren alaba egiten dute. Bere gurasoak Hekate eta Fortzis izan zirela zioen Akusilao Argosekoak (K.a. VI-V. mendeak) ere. *Eea Handiak* greziar poema epikoan (Hesiodorena?), Eszila Hekateren eta Forbas edo Forbante delako baten alaba da; batzuek «Fortzis» irakurtzen duten «Forbas» horretan. Semos Delosekoak (K.a. 200 inguru) dio Krates bera Hekate eta Tritonen alaba dela, eta Eszilaren ama izan zela Deimosekin elkartu zenean. Estesikororen (K.a. 630 inguru) iritziz, Lamia (Poseidonen alaba) Eszilaren ama da, beharbada. Higino (K.a. I. mendea) ere ez da ausartzen; Eszila Tifon eta Ekidnatik sortua zen, beste munstro legendario batzuk bezala, edo, bestela,  Palante erraldoiaren eta Estigiaren arteko elkartzetik.

## Eszilaren metamorfosia munstro bilakatzeko 
### Zirtzek egindako metamorfosia 
thumb|Apuliako ritoi bat Eszialren formarekin
Ovidioren *Metamorfosiak* lanaren arabera, Eszila ninfa ederra izan zen behin. Glauko itsas jainkoa, aurretik arrantzalea izan zena, berarekin maitemindu zen, baina neskak lurrerantz ihes egin zuen, eta Gaulcok ezin zuen bertara iritsi. Desesperaturik, Zirtze jainkosa sorginaren uhartera joan zen Glauco, maitasun-edabe bat presta ziezaion eta neskaren bihotza urtu zezan. Zirtzek, Glaukorekin isilean maitemindurik baitzegoen, berarentzat duinagoa zen norbaiti bere maitasuna eskaintzea gomendatu zion, hitz eta begirada gozoekin hura gorteiatzen saiatuz, baina jainkoak ez zuen jainkosa aukeratu. Eta Zirtze haserretu egin zen eta Eszilari min egitea erabaki zuen: Glaukori flasko bat eman eta Eszila bainatzen zen putzura botatzeko gomendatu zion. Glaukok bere aginduei men egin eta edabea isuri zuen; ninfa uretan sartu bezain laster, ordea, sei zakur-buruko munstro beldurgarri bihurtu zen. Glaukok, gertatuakoa urrutitik zelatatzen zuenak, harenganako interesa galdu eta negar mingotsez alde egin zuen.
[thumb|Eszilaren freskoa. Munatia Procularen erromatar [Villa erromatar|villa, Tor Marancian, Erroman. Villa III. mendekoa da eta freskoa Vatikanon gordetzen da.]]

### Anfitritek egindako metamorfosia 
thumb|K.o. 150  Napolesko museoa
Beste bertsio batek kontatzen du Herakles, Eritia uhartetik Gerionen azienda gidatzen zihoala, Italia eta Sizilia arteko itsasarteraino iritsi zela. Han, Eszila izeneko bertako neska jatun batek zezen batzuk hartu zizkionn jateko, baina Heraklesek hil egin zuen. Geroago, bere aita Fortzisek, ezagupen magikoak zituenak, zuziak erabili zituen bere gorputzean, eta horrela bizia itzuli zion. Eszila, behinola emakume ederra zena, Poseidonekin oheratzen zen, eta Anfitrite, itsasoko jainkoaren emazteak, jeloskor, edabe batzuk bota zituen neska bainatu ohi zen iturburura, eta horrela forma beldugarriko buru ugariko piztia bihurtu zen.

## Bertsio arrazionalizatzaileak 
thumb|Scylla, William French (1815-1898), Grabatu baten erreprodukzioa
thumb|Scillako ikuspegia, arrokak eskuinean ikusten dira, urazpian
Tzetzesek dio, berez, Eszila, egungo Reggio de Calabriatik hurbil dagoen lurmutur baten izena dela, eta Caribdis Mesina inguruko ur zurrunbilotsuak direla. Horrela Caribdis eta Escila bata bestearen aurrean daude. Fortzis, era berean, beste izen bat besterik ez da itsasoa aipatzeko. Eszila lurmuturra itsasoan barneratzen da, eta haren azpian haitz handiak daude, hutsarteak eta leizeak dituztenak, non itsasoko izakiak bizi diren. Itsasontziak harkaitzen kontra jotzen zuen Karibdisen urak, eta itsasaldiek irensten zituen orduan gizonak. Bertsio horren arabera, Heraklesek (edo herkulesek), Gerion abereekin leku horietan nabigatzen ari zela, itsasora abere batzuk erori ziztzaikzion eta bertan galdu zituen. Itsasoak (Fortzis), denboraren poderioz, bere etengabeko mareekin garbitu zuen hondamendi hori.

## Eszila eta Galuko Antazinatearen ondoko artean 
Ikonografia klasikoan, Eszilaren irudikapena ohikoa da munstroaren bertsioan, itxura ilun eta gaiztoa duena. Erromatar garaian neska eder moduan irudikatuta agertzen zaigu fresko batean, Zirtze magoak eraldatu aurreti kizango zuen itxurarekin. Soinaren erdia biluzik eta behealdea arrain-buztanarekin eta gerritik ateratzen diren sei txakurrekin agertzen da, bakoitza bi hankarekin, hamabi hanka osatuz. Hala ere, ohikoagoa da Eszilaren aldakak hiru txakurrez inguraturik aurkitzea, hortzak modu desafiatzailean erakusten dituztenak.

XVII. mendetik XIX. mendera arte, ohikoa da arten egoera hau irudikatzea: arrantzaleak ninfa beldurtzeko unea, ohiko bainuaz gozatzen duen bitartean. Eszana hori koadroetan eta zeramikan marrazten da batez ere.

Irudikapen horietako batzuetan Esaila besoa altxatzen du, Glaukoren beragana iristeko egiten duen ahalegina eragozteko. Antzeko keinuak margotzen dira bahiketari lotutako beste gertakari mitologiko batzuetan, hain ezaguna den ikonografian, hala nola Apolo eta Dafne, Hades eta Persefone, Zeus eta Europa, beste askoren artean.

Horrela, Glauko arrantzale ohia itsasotik ninfa ikustera irteten den unea, ninfa bere biluztasuna azkar estaltzen saiatzen den bitartean, bigarren maila batean geratzen da artista batzuentzat. Eszena mitologikoak, bereziki helburu erromantikoak zituztenak, batzuetan pasadizo gisa erabiltzen zituzten margolariek, beste xehetasun batzuk sakonago lantzeko, hala nola, paisaia eta obraren argi-efektuetak.

## Erreferentziak 

## Bibliografia 
* Matías Múgica (2025) *Odisea*. Balea Zuria. ISBN: 978-84-129292-1-8. 504 or.

## Iturri klasikoaen edizio digitalak eta bibliografia zaharrarenak 
* Ovidio: *Metamorfosiak*
** XIII, 730 - 739 (Eszila).
*** 705 - 749: 1567ko ingelesezko itzulpena Perseus web proiektuan, Arthur Goldingen lana. "*Focus*" (Brookes Morek 1922an argitaratutako ingelesezko testua, Hugo Magnusek 1892an finkatutako latinezkoa edo 1899an Charles Simmonsek idatzitako ingelesezko oharra aldatzeko) eta "*load*" (ingeles testuak konparatzeko, testu elebidunetarako edo testu literarioaren irakurketari anotazioekin laguntzeko) errotulu aktiboak erabil daitezke.
*** Hugo Magnus (Hugo Paul Ernst Magnus, 1851 - 1924): filologo klasiko alemaniarra.
*** [Ana Pérez Vegaren gaztelaniazko itzulpena](https://es.wikisource.org/wiki/Las_metamorfosis:_Libro_XIII#Escila._I_(730_-_739)), Wikitekan.
* XIII, 898 - 967 (Eszila eta Glauko; latinezko testuan, 898 - 968).
** Ingelesezko itzulpena Wikitekan. Arthur Goldingen lana, laguntza berdinekin.
** [Latinezko testua](https://la.wikisource.org/wiki/Metamorphoses_(Ovidius)/Liber_XIII) Wikisourcen.
** [Gaztelaniazko itzulpena Wikitekan](https://es.wikisource.org/wiki/Las_metamorfosis:_Libro_XIII#Escila_(II)_y_Glauco_(898_-_967))  A. Perez Vegaren lana.
* XIV, 1 - 74 (Eszila, Glauko eta Zirtze).
** [Gaztelaniazko itzulpena Wikitekan](https://es.wikisource.org/wiki/Las_metamorfosis:_Libro_XIV#Escila_(III),_Glauco_y_Circe_(1_-_74)). A. Perez Vegaren espainiarra.
** Ingelesezko itzulpena Perseus-en. Arthur Goldingen lana, laguntza berdinekin.
* XIV: [latinezko testua Wikitekan](https://la.wikisource.org/wiki/Metamorphoses_(Ovidius)/Liber_XIV).

* HIigino: *Alegiak* (*Fabulae*).
** 199: *Beste Eszila* (Scylla altera).
*** Testua ingelesez Theoi Greek Mythology gunean.
*** Latinezko testua Augustana Bibliothecaren gunean (Augsburgo).
*** 1872ko Arg., Internet Archive-ren webgunean: latinezko testua faksimile elektronikoan.

* *Odisea*: XII. abestia; gaztelaniazko testua Wikitekan. Ikus: 55-126 (grezierazko testuan, [//es.wikisource.org/wiki/Odisea:_Canto_XII#vv._55_y_ss. 56-127]); 201-263 (grezierazko testuan, [//es.wikisource.org/wiki/Odisea:_Canto_XII#vv._201_y_ss. 202-264]).
** Grezierazko testua Wikitekan: [//el.wikisource.org/wiki/%CE%9F%CE%B4%CF%8D%CF%83%CF%83%CE%B5%CE%B9%CE%B1/%CE%BC#v50 56-127]; [//el.wikisource.org/wiki/%CE%9F%CE%B4%CF%8D%CF%83%CF%83%CE%B5%CE%B9%CE%B1/%CE%BC#v200 202 - 264].

* Lamb, Charles: *The Adventures of Ulysses* (*Ulisesen abenturak*), Chapman & Hall, 1808; ingelesez.
** The song of the Sirens. (Sirenen abestia), Ibiblion.
*** III: Sirenen kantua – Eszila eta Caribdis – Eguzkiaren idiak – Epaiketa – Bat-bateko eskifaia.

* Palefato: *Fenomeno sinestezinei buruz* (Περπνστων-i buruz); XX: *Escila-ri buruz* (ΠερΣortizλης-i buruz).
** Liejako Unibertsitateko  1838an frantsesera egindako [itzulpena](https://fr.wikisource.org/wiki/Histoires_incroyables_(Palephate)/21); Wikisourcen.
*** Grezierazko [testua](https://el.wikisource.org/wiki/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF_%CE%B1%CF%80%CE%AF%CF%83%CF%84%CF%89%CE%BD_(%CE%A0%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CF%86%CE%AC%CF%84%CE%BF%CF%85)#p20) Wikisourcen.
*Harrison, Jane Ellen: *Myths of the* Odyssey *in Art and Literature* (Odisearen mitoak *artean* *eta* *literaturan*), 1882.
** Erreprodukzioa, faksimile elektronikoan, Internet Archive gunean; ingelesez. VI: Eszila eta Karibdis.
* *Bulfinch*, Thomas: ''Bulfinch's Mythology*  (Bulfinchen mitologia).
** I: *Fabularen aroa* edo *Jainko eta heroien istorioak* (*The Age of Fable* edo *Stories of Gods and Heros*, 1855).
*** I, 7: *Proserpine* - *Glaucus and Scylla* (Proserpina; Glauko eta Eszila): testua, ingelesez, Internet Sacred Text Archive-ren gunean eta  .
*** I, 29: *Adventures of Ulysses*: The Lotus-eaters - The Cyclopes - *Circe* - Sirens - Scylla and Charybdis - Calypso  (Ulisesen abenturak: *lotofagoak*; ziklopeak; *lestrigoiak*; Zirtze; sirenak; Eszila eta Karibdis; Calipso) ( Wikitekan)

## Kanpo estekak 
* Escila y Caribdis, los monstruos marinos de Messina *Blog Cátedra de Historia y Patrimonio Naval''
* Itsas munstro bihurtutako ninfa eszilatzen du eta Megarako Escila Perseus Proiektuan
* Escilaren irudiak, Warburg Institutuaren gunean.
* “Skylla”. Mythagora
* “Skylla” Theoi Greek Mythology