open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patagoniako historia

Europar aurkikuntzatik aurrera, Patagonia bezala deitua izan zen Amerikako kontinentearen hegoaldea, europarrek kolonizatutako eremuetatik hegoaldera, honela, 1522tik XVIII. mendera arte, bere fatxada atlantikotik, mapetan, Patagonia deitzen zen, Rio de la Platako estuarioaren hegoalderantz zegoen hedadura guztia. Lurraldearen ezagutzarik ezak eta kartografiaren ezinbesteko zehaztugabetasunak erregeordetzako probintzien lurralde-markazioen lausotasuna eragin zuen.

## Jatorrizko herriak 
thumb|250px|eskuinera|**Hizkuntzen gutxi gorabeherako banaketa Hego Amerikako hegoaldeko muturrean, Konkistaren garaian.**
thumb|250px|ezkerrera|***Patagonia Australean jatorrizko herrien kokapena erakusten duen mapa.*** Hegoaldeko Patagonia, nagusiki, chon hizkuntzadun herriek eta chonarekin loturarik ez zuten hizkuntzak zituzten beste herri batzuek populatzen zuten, kawésqar, chono, huarpe eta yaganak kasu.
Patagoniako eskualdean, iraganean, chon hizkuntzako zenbait etnia eta tribu indigena bizi ziren, horien artean, ekialdeko Patagonian, tehueltxeak (aonikenk), teushenak eta gününa këna edo guenakenak nabarmentzen direlarik. Suaren Lurraldeko Uharte Handian, onak edo selk'nam-ak zeuden iparraldean eta erdialdean, eta mánekenksak edo haushak hego-ekialdean, bi herriak ahaidetuta zeuden eta chon familiako hizkuntzak ere hitz egiten zituzten. Patagoniako kanalen eskualdean herri nomada kanoeroak bizi ziren: chonoak Chiloé hegoaldetik Penaseko golkoraino, kawésqarak chonoekin kontaktu gune batetik Magallaes itsasarteraino, eta yaganak, Beagle kanalaren inguruan bizi zirenak eta itsasartearen eta Hornos lurmuturraren artean mugitzen zirenak. Apaiz anglikanoak izan ziren ona eta yaganekin bizi izan ziren lehen europarrak, haiek ebanjelizatzeko asmoarekin. Suaren Lurraldeko indigenak europarrek kutsatutako gaixotasunengatik sarraskituak izan ziren, eta, selknamen kasuan, urre bilatzaileek eta ardi-bilatzaileek sistematikoki hil zituzten.

Ehiza eta bilketa ziren tehueltxeen eta selknamen jarduera ekonomiko nagusiak; lehenengoak Patagoniako pampetan ziren nagusi, eta sélknam-ak Suaren Lurraldeko uharte Handian. Bitartean, chonoak, alakalufeak eta yaganak itsaskien bilketatik eta arrantzatik bizi ziren.
Gizon zuriek behi-azienda eta zaldia sartu zituzten, Tehueltxeen zibilizazioan aldaketak eraginez. Euren elikadura animalia hauek barne hartzen hasi zen, eta zaldiz ibiltzeko eta zaldia erabiltzeko trebetasuna ikasi zuten.

## Kanpo estekak
Iván Duque Márquez

**Iván Duque Márquez** (Bogota, 1976ko abuztuaren 1a) Kolonbiako abokatu eta politikaria da, Kolonbiako presidentea izan zen 2018ko abuztuaren 7tik 2022ko abuztuaren 7ra 2018-2022 aldirako. Kolonbiako Errepublikako senatari izan zen 2014ko uztailaren 20tik 2018ko apirilaren 10era. Kolonbiako ordezkari gisa lan egin zuen Garapenerako Banku Interamerikarrean.  

2018ko martxoaren 11n, Duque izan zen irabazlea Marta Lucía Ramírez eta Alejandro Ordóñezen aurka Kolonbiarako Kontsulta Handian, eta 2018ko Kolonbiako Presidentetzarako Hauteskundeetan eskuineko hautagai aukeratu zuten. Egun horretan bertan jakinarazi zen Ramirez Duqueren presidenteordearen formula izango zela. 2018ko maiatzaren 27an lehen presidentetzako txanda irabazi zuen botoen % 39,14rekin, 7.569.693 botori dagozkie. 2018ko ekainaren 17an presidentetzarako bigarren itzulia irabazi zuen botoen % 54rekin, 10.373.080 botori dagozkio bere aurkari Gustavo Petro-ren 8.034.189 botoen aurka, Kolonbiako presidentetzarako bigarren itzuleraren historiako bozketarik altuena. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2021eko Kolonbiako protestak

## Kanpo estekak
Lee Han-dong

**Lee Han-dong** (Gyeonggi, 1934ko abenduaren 5a - Pocheon, 2021eko maiatzaren 8a) hegokorear politikaria izan zen. Hego Koreako 33. lehen ministroa izan zen 2000ko maiatzaren 22tik 2002ko uztailaren 11ra.
Martxa Luzea 5

***Martxa Luzea 5*** (), ***LM-5***, ***CZ-5*** edo ***Changzheng 5*** Txinako Jaurtiketa Ibilgailuen Teknologia Akademiak garatutako pisu handiko jaurtiketa ibilgailu bat da. CZ-5 izan da Txinak erregai likidoekin zerotik egindako lehen ibilgailua. Bere helburu nagusia hurrengo 20-30 urteotan orbita geoestazionarioan Txinak behar dituen karga handiko elementuak jaurtitzea da. Bi modutan erabiliko da: CZ-5 moduan, satelite geoestazionarioak eta planeta-arteko zundak bidaltzeko, 14.000 kilogramo jaurtitzeko gai dena; eta CZ-5B, 25.000 kg arteko karga pisutsuak orbita baxuan jartzeko.

AEBren *Delta IV Heavy*k baino pixka bat gutxiago jaurti dezake, baina *Ariane-5* europarrak eta *Proton-M* baino gehiago espazioratu dezake.

Bere lehen jaurtiketa 2016ko azaroaren 3an egin zen, 12:43etan UTC, Wenchangetik, Hainan uhartean, arrakasta handiz.

## 2021eko kontrolik gabeko erorketa 
2021eko maiatzean jakin zen suziriaren orbita kontroletik at geratu zela eta 21 tonako sekzio batek Lurraren aurka talak egin zezakeela, agian giza-akats baten ondorioz. Hainbat egun kalkuluak egiten pasa ondoren, oso esparru zabala zehaztea lortu zen, 41,5º ipar eta hego, eta ez zen lortu jakitea ea pertsonak bizi diren lekuren batean eror zitekeen edo, kontrara, itsasoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iker Bilbao Mendiguren

**Iker Bilbao Mendiguren** (Larrabetzu, Bizkaia, 1996ko martxoaren 20a) Euskal Herriko futbolaria da. Euskarri moduan aritzen da normalean. Amorebietarekin 2.mailarako igoera lortu zuen 2021ean.

## Ibilbidea 
*2024ko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Beñat Garro

**Beñat Garro Olkotz** (Errenteria, Gipuzkoa, 1997ko ekainaren 25a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdiko atzelari moduan aritzen da. Bere jaioterriko Touring takdean hasi zen futbolean, lehen talderaino iritsiz. 2017ko udan Real Unionek fitxatu zuen bere bigarren taldean jokatzeko eta hurrengo denborladian lehen talde txuribeltzera heldu zen. Amorebietarekin Bigarren mailarako igoera lortu zuen 2021ean. Hala ere, ez zuen zilarrezko mailan jokatu eta Getxoko Arenasen utzita denboraldi bat jokatu ondoren, 2022ko abenduan bere kontratua bertan behera utzi zuten. 2025eko udan Ibai Llanosek sortutako taldearekin sintau zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Beñat Leitza

**Beñat Leiza Balda** (Hernani, Gipuzkoa, 1997ko otsailaren 18a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Ezker atzelari moduan aritu ohi da. Bere jaioterriko Hernanin hezia, bere lehen taldetik fitxatu zuen Eibarrek fitxatu zuen 2018an. Amorebietarekin 2.mailarako igoera lortu zuen 2021ean. Uda horretan Sestao Riverrek fitxatu zuen Bigarren Federazioan jokatzeko. 2023ko udan Arenasek fitxatu zuen.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Miguel Ángel Juárez Celman

**Miguel Ángel Juárez Celman** (Córdoba, 1844ko irailaren 29a - Arrecifes, 1909ko apirilaren 14a) argentinar abokatu eta politikaria izan zen. Bere karrera Julio Argentino Roca koinatuaren eraginak markatu zuen, legegintza-karrerara bultzatu zuena. Elizaren eta Estatuaren banaketaren bultzatzaile nabarmena izan zen, eta liberal aristokratikoa, hezkuntza publikoa eta immigrazioa sustatuz.

Nazioko hamargarren presidentea izan zen 1886ko urriaren 12tik, eskuzabaltasunez bultzatu zuen obra publikoa, baina ez zen gai izan egonkortasun ekonomikoa eusteko, eta Leandro N. Alem buru zuen oposizio fronte boteretsu baten eraketari aurre egin behar izan zion, Unión Cívica sortuko lukeena. Alemek, Bartolome Mitre presidente ohiak eta beste batzuek zuzendutako Parqueko Iraultza izeneko altxamenduaren ondoren, eta gobernuak armetan arrakasta izan zuen arren, Juárez Celmanek dimisioa eman behar izan zuen eta bizitza politikotik behin betiko erretiratu zen.

## Kanpo estekak
Oliobide

thumb| Alaskako oliobidea lurretik gora eginda dago, animalien migrazioa ez eragozteko.
**Oliobidea** diametro handiko hodi-instalazio luze bat da petrolioa, haren produktu eratorriak eta biobutanola distantzia luzeetan garraiatzeko erabiltzen dena. Gas naturala garraiatzen duenean, aldiz, gasbidea deitzen da.

Hodien barnealdeko korrosioa eragozteko, fluidoari korrosioaren aurkako substantzia kimikoak (polimeroak) gehitzen zaizkio. Kanpoaldeko korrosioa eragozteko, ordea, oliobideek babes-geruza bat izaten dute (harrikatz-mundruna, petrolioa, zinta plastikoak, etab.). Petrolio gordina daramaten hodiak ez dira lehertzen, baina, apurtuz gero, petrolioa isuri eta kutsadura-arazo larriak eragin ditzakete inguruko uretan eta lurretan. Oso deribatu lurrunkorrak daramatzatenak, berriz, bai lehertu daitezke, eta segurtasun-neurri zorrotzak hartu behar dira hori ez gertatzeko.

## Kanpo estekak
Baldur von Schirach

**Baldur Benedikt von Schirach** (Berlin, 1907ko maiatzaren 9a - Kröv, 1974ko abuztuaren 8a) alemaniar politikari nazia izan zen.

Aita noblezia sorabiarra zuen eta ama estatubatuarra. Bere ama hizkuntza ingelesa izan zen eta alemana ikasi zuen bost urterekin. 1932an Hitlerren argazkilariaren alabarekin ezkondu zen. 1925ean nazien alderdian sartu zen. Alderdian gora egin zuen eta 1931tik 1940ra Hitleriar Gazteriako burua izan zen. 1940an Frantziako Kanpainan parte hartu zuen eta burdinako gurutzea jarri zioten.

1940tik 1945era Vienako  izan zen. Vienar judu asko kontzentrazio-esparruetara deportatzearen arduraduna izan zen.

Nurenbergeko epaiketetan hogei urteko kartzela zigorra ezarri zioten gizadiaren aurkako krimenengatik.

## Kanpo estekak
Chon hizkuntzak

**Chon hizkuntzek** Hego Amerikako Patagoniako hizkuntza indigenen familia bat osatzen dute. Taldea Roberto Lehmann Nitschek proposatu zuen 1913an **tshon** izenarekin, eta, gaur egun, hartzen ditu barnean tehueltxe hizkuntza, Argentinan hitz egiten dena eta desagertzetik gertu dagoena, tehueltxetik gertu dagoen teushen hizkuntza eta Suaren Lurraldeko hizkuntza desagertuak, selknam eta haush hizkuntza. "Chon" hitza hizkuntza hauetan "jendea" esan nahi duen errotik hartu zen (tehueltxez ''č'ōnk'' 'jende', 'gizon' selknamez ''ch'óon'' 'gizon, gizakia'

## Chon-gününa-het hizkuntzak 
eskuinera|thumb|402x402px| Het hizkuntzak, Gününa Küne hizkuntza eta Chon hizkuntzak.
## Kanpo estekak
2021eko Eskoziako Parlamentuko hauteskundeak

**2021eko Eskoziako Parlamentuko hauteskundeak** 2021eko maiatzaren 6an egin ziren, 1998ko Eskoziako Legeak xedatutakoaren arabera. Eskoziako Parlamentuko 129 kide guztiak aukeratu zituzten seigarren hauteskundeak izan ziren, 1999an Parlamentua berrezarri zenetik. Hauteskunde hauek Erresuma Batuko udal hauteskundeen, Londresko Batzarraren hauteskundeen, Galesko Seneddeko hauteskundeen eta 2021eko Hartlepool haunteskundeekin batera egin ziren.

Hauteskunde-kanpaina 2021eko martxoaren 25ean hasi zen Eskozian COVID-19 pandemian, nahiz eta Parlamentua ez zen ofizialki desegin maiatzaren 5a arte, hauteskundeen bezperan. Hauteskundeetara aurkezten ziren alderdi nagusiak Eskoziako Alderdi Nazionala (SNP), Nicola Sturgeon lehen ministroak gidatuta, Douglas Rossek gidatutako Eskoziako Kontserbadoreak, Anas Sarwar Eskoziako Alderdi Sozialdemokratakoa, Willie Renniek gidatutako Eskoziako Liberal Demokratak eta Eskoziako Berdeak izan ziren. Bost alderdi horietatik bik lidergoa aldatu zuten 2016ko hauteskundeetatik.

Azken hauteskundeetatik sortu diren alderdi berrienak dira Reform UK, Michelle Ballantynek gidatua, Alba Alderdia, lehen ministro ohia eta Alex Salmond buru zuena, eta All for Unity, George Gallowayk gidatua. Alderdi hauek eskualdeko zerrendetan eserlekuak baino ez zituzten lehiatu. Ez zuten eserlekurik lortu.

SNPk Edinburgoko Zentrala, Ayr eta East Lothian irabazi zituen, baita Eskoziako Parlamentuko edozein hauteskundeetan boto gehien lortu zituen hauteslekua eta hautesleku gehien lortu ere. Eskoziako Berdeek 8 eserleku lortu zituen, Eskoziako Parlamentuko hauteskundeetan emaitzarik onenak lortu zituen; eta Eskoziako Kontserbadoreek 31 eserleku lortu zituzten. SNPk eta Eskoziako Berdeek, biak independentziaren aldekoak, guztira 72 eserleku lortu zituzten Eskoziako parlamentuan. Emaitzak SNPren garaipen handi gisa ikusten dira.

Hauteskundeetan boto-emaileak % 63.05eko errekorra lortu zuen, Eskoziako Parlamentuko hauteskundeetan altuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juliana Léveillé-Trudel

**Juliana Léveillé-Trudel** (Montreal, Quebec, 1985) emakume idazlea eta hezitzailea da. Frantsesez idazten du. Kultur ikasketak egin zituen Quebeceko Unibertsitatean, Montreal hirian, eta Quebec iparraldeko Nunavik eskualdean hezitzaile jardun du. Dramaturgia lanak egiten ditu eta Théâtre de Brousse izenekoa sortu zuen.  Nirliit du lehen eleberria (2015), hainbat hizkuntzatara itzuli dute eta oihartzun handia lortu du.

## Argitalpenak 
*Nirliit* zuen lehen eleberria (2015), hainbat hizkuntzatara itzuli zen eta oihartzun handia lortu zuen. Euskarara Aiora Jakak itzuli zuen (Txalaparta, 2021)

## Sariak 
* Pantagruel Saria 2018an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Richard Adams

**Richard George Adams** (Newbury, Berkshire, 1920ko maiatzaren 9a - Oxford, 2016ko abenduaren 24a) ingeles eleberrigilea izan zen.

Historia modernoa ikasi zuen Oxfordeko Unibertsitatean eta Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen. Gerra amaitzean funtzionario sartu zen Administrazioan.

1972an *Watership Down* eleberria argitaratu zuen. Eleberria antropomorfizatutako untxi talde bati buruzkoa da. Hurrengo lau urteetan, liburuaren lau milioi kopia baino gehiago saldu ziren. 1974tik aurrera, idazketari bakarrik ekin zion.

## Lanak 
* *Watership Down* (1972) 
* *Shardik* (1974) 
* *Nature Through the Seasons* (1975) 
* *The Tyger Voyage* (1976) , Nicola Bayleyrekin )
* *The Plague Dogs* (1977) 
* ''The Ship's Cat* (1977) 
* *Nature Day and Night* (1978)  (M. D. Hooperrekin)
* *The Girl in a Swing* (1980) 
* *The Iron Wolf and Other Stories* (1980) 
* *The Legend of Te Tuna* (1982), Sylvester & Orphanos, 
* *Voyage Through the Antarctic* (1982 Ronald Lockleyrekin), Allen Lane 
* *Maia* (1984) 
* *A Nature Diary* (1985) , 
* *The Bureaucats* (1985) , 
* *Traveller* (1988) 
* *The Day Gone By* (autobiografia) (1990) 
* *Tales from Watership Down* (1996) 
* *The Outlandish Knight* (1999) 
* *Daniel* (2006) 
* "Leopard Aware" in *Gentle Footprints'' (2010)
Alberto María de Agostini

**Alberto María de Agostini** (Pollone, 1883ko azaroaren 2a - Turin, 1960ko abenduaren 25a) argazkilari, dokumentalista, mendizale, geografo eta misiolari salestar italiarra izan zen.

## Misioa 
Punta Arenasera (Txile) iritsi zen 1910eko otsailean, eta bertan bere Kongregazioaren berezko lanak egin zituen. Suaren Lurraldera espedizioak antolatu zituen, non, lehen aldiz, mapa batzuen bidez soilik ezagutzen ziren mendiak esploratu zituen, eta, gainera, beste tontor batzuk aurkitu zituen, horietako asko, salestar misiolariaren izena dutenak. Olivia mendiaren gailurrera iristea lortu zuen, Ushuaian, Argentinan. Austral indigenekin ere harremanetan jarri zen: selknamekin, zenbait lanetan deskribatu zituenak, eta, argazki ugariren bidez erretratatu zituenak, yaganekin, alakalufeekin, tehueltxeekin eta araukanoekin . Hainbat salaketa publiko egin zituen aborigenen aurkako krimenak egiten zituztenen aurka.

## Lanak 
[thumb| Alberto María de Agostiniren kezka nagusia ziren [Selknam|Selknam haurrak.]]
Argazkilari gisa lan sakona egin zuen ordura arte ia ezezaguna zen inguru bateko paisaia naturalak eta bertako tribuak grafikoki dokumentatzen. Bere lanak sariak lortu zituen Italian eta Brasilen, eta erakusketak egin ziren Txileko hainbat hiritan.

Idazle gisa, eta kasu askotan, argazkilari gisa ere bai, hogei bat liburu argitaratu zituen:

* *I miei viaggi nella Terra del Fuoco* - Turín, 1.argitalpena, 1923, Alemanera, hungarierara eta gaztelaniara itzulia (Milan, 1929), urte asko beranduago *30 años en Tierra del fuego* izenarekin berrargitaratua, datu eguneratu eta zabalduekin.
* *Andes patagónicos*​
* *Andes patagónicos : viajes de exploración a la cordillera patagónica austral* (1945)
* *El Cerro Lanín y sus alrededores: Parque nacional*(1941)
* *Paisajes magallánicos. Itinerarios turísticos.* (Punta Arenas, 1945);
* *Mi primera expedición al interior de la cordillera patagónica meridional* (Buenos Aires, 1931)
* *La naturaleza en los Andes de la Patagonia Septentrional. Lagos Nahuel Huapi y Esmeralda* (Turín, 1934)
* *Aspetti geomorfologici della Cordigliera Patagonica Australe* (Turín, 1939)
* *Ascensión al Monte San Lorenzo. Excursión a la región del Baker* (Buenos Aires, 1945) **Don Bosco geógrafo* (Gaztelaniara itzulia, en Bollettino Salesiano, enero de 1960)
* *Guía turística de Magallanes y canales fueguinos* (1946)
* *Guía turística de los lagos australes argentinos y Tierra del Fuego* ((Buenos Aires, 1945).

Turinen hil zen, 1960ko abenduaren 25ean.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Selknam genozidioa
* Alberto de Agostini Parke Nazionala

## Kanpo estekak 
* De Agostini aita: apaiz mendizalea, argazkilaria eta esploratzailea
* Andes Patagónicos, I. liburukia (pdf bertsioa)
* Andes Patagónicos, II liburukia (pdf bertsioa)
Edmond O'Brien

'''Eamon Joseph O'Brien''' (New York, 1915eko irailaren 10a - Inglewood, Kalifornia, 1985eko maiatzaren 9a) estatubatuar aktorea izan zen. Lau hamarkada inguruko ibilbide batean Oscar saria bat eta bi Urrezko Globo Saria jaso zituen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak
Nirliit

***Nirliit*** liburua Juliana Léveillé-Trudel idazleak 2015ean plazaratu zuen. Idazlea Quebecekoa da eta frantsesez idazten du. Eleberria egileak Inuit herriarekin izan dituen esperientzietan oinarrituta dago, autobiografikoa izan gabe.

Idazleak bere egonaldietan izandako esperientzietan, hartutako oharretan eta jendearen kontakizunetan oinarritu zen liburua idazteko. Liburuak oso kritika onak jaso zituen Kanadako frantsesezko literatura-giroan, eta Pantagruel Saria jaso zuen 2018an. Ingelesera, danierara, islandierara, gaztelaniara eta euskarara itzuli da; euskarazko itzulpena Aiora Jakak egin zuen eta 2021ean plazaratu zuen Txalaparta argitaletxeak.

## Argumentua 
Liburua bi zatitan antolatuta dago: lehenengoa "Eva" izenburukoa eta bigarrena "Elijah". Lehendabizikoan, kontalariak, Quebeceko neska batek, Kanada iparraldeko Salluit herrixka inuitera urtero joaten dela kontatzen du, Nunavik lurraldera, hau da, Quebecen menpe dagoen inuit lurraldera. Antzaren migrazioekin konparatzen ditu bidaia horiek (izan ere, "nirliit" hitzak antzara esan nahi du inuiten hizkuntzan. Ibilbide hori jende zuri askok egiten du uda aldean, lan egiteko asmoz. Aurreko bidaietatik ezagutzen zuen Eva izeneko neska inuit bati kontatzen dizkio herrixka horretan gertatzen direnak, Eva desagertuta baitago, senarrak hil eta seguru aski haren gorpua fiordo baten hondoan baitago. Kontakizunean zehar, inuiten bizimodu lastimagarriari buruzko gai asko jorratzen ditu: bortizkeria, emakumeek jasaten dituzten tratu txarrak, inuit herriaren asimilazioa, alkoholzalekeria, arrazakeria...

Bigarren zatian, Evaren seme Elijah-rekin zer gertatu den kontatzen du narratzaileak. Beste gizon inuit askorekin gertatzen den bezala, oso gazterik izan du ume bat eta egunereko arazoei (zurruta, drogak, langabezia...) aurre egiten saiatzen da. Elijahren lagun batzuk Montrealera joan dira bizitzera, baina hiri handiak bere aurpegirik ankerrena erakusten die. Horretaz gain, Léveillé-Trudelek inuiten eta zurien arteko harremanen nondik norakoak azaltzen ditu, haien arteko liskarrak, mesfidantza, axolagabekeria, baina baita adiskidetasuna eta maitasuna ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aiora Jaka liburua aurkezten. (Bideoa)
* Euskarari ekarriak: *Izotz ispilutan*, Jon Martin-Etxebeste / El Correo, 2021-05-29. Ekarriak.armiarma.eus
* Euskarari ekarriak: *Glaziar bat bihotzean*, Irati Majuelo / Berria, 2021-05-16 Ekarriak.armiarma.eus
Juliano Mediciren erretratua

***Juliano Mediciren erretratua*** () Sandro Botticelli Pizkunde italiarraren margolariak egindako margolana da. Tenpera pinturaz eginda, 1478 inguruan dago datatuta. Gaur egun Berlingo Museoen uhartean gordetzen da. Munduan badira beste hiru antzeko margolanak, Bergamon, Milanen eta Washingtonen.

## Historia 
Juliano Medici Lorenzo Mediciren anaia txikia zen. Pazzi familia Medici familiaren bankari etsaiak ziren; Pazzitarrek mandatari batzuk bidali zituzten eta Juliano erail zuten.

## Lanaren bertsioak 
Gaiaren inguruan ezagutzen diren lau margolanak oso antzekoak dira eta lauak Boticelliri egokituak izan dira. Dena dela, haien arteko desberdintasunak badira:
* Milangoa: pertsonaiak ezkerrara begiratzen du, beste hiruretan eskuinera.
* Washingtongoa: lehen planoan adar lehor batean jarritako usapala agertzen da; atzean ate ireki bat ikus daiteke. Bi elementu horiek heriotzaren sinboloak dira.

Ez dago garbi zein izan zen lehenengoa. Antza denez guztiak Julianoren heriotza gertatu ondoren egin ziren, haren oroimenez.

## Iruditegia 

Fitxategi:Botticelli, ritratto di giuliano de' medici bergamo.jpg|Bergamoko erretratua.
Fitxategi:Giuliano de' Medici by Sandro Botticelli.jpeg|Washingtongo erretratua.
Fitxategi:Sandro Botticelli - Giuliano de' Medici (Gemäldegalerie Berlin).jpg|Berlingo erretratua.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* ''L'opera completa del Botticelli'', Classici dell'arte Rizzoli, Rizzoli, Milan, 1978.
* *Botticelli*, "Los grandes genios del arte" bilduma, 29.zk., Eileen Romano (zuz.), Unidad Editorial, S.A., 2005, .

## Ikus, gainera 
* Juliano Medici

## Kanpo estekak 
* :Staatliche Museen webgune ofiziala.
Leopold Figl

**Leopold Figl** (Rust, Michelhausen, 1902ko urriaren 2a - Viena, 1965eko maiatzaren 9a) austriar politikaria izan zen. Austriako kantzilerra izan zen 1945etik 1953ra.

Nekazaritza ikasi zuen eta baserritarren liga zuzendu zuen. Naziek 1938an deportatu zuten Dachauko kontzentrazio-esparrura. 1943ko maiatzean askatu zuten, baina 1944ko urrian Mauthausenen giltzapetu zuten.

1945ean Austriako Alderdi Popularreko sortzaileetako bat izan zen. Urte horretan hauteskundeak irabazi zituen eta koalizio gobernua eratu zuen. 1953an Julius Raabek ordezkatu zuen, baina gobernuan jarraitu zuen Atzerri ministro gisa. 1955eko Austriako Estatuaren Itunaren negoziazioan oso inplikatuta egon zen. Gobernutik irten ondoren, Austria Behereko gobernadorea izan zen.

2020ko abenduan, beatifikatzeko prozesua hasi zen.
Santikutz Klasika

thumb|265x265px|Legazpiko (Gipuzkoa) txirrindulari lasterketa
**Santikutz Klasika** urtero maiatzaren 1ean Legazpi inguruan jokatzen den txirrindularitza lasterketa da. Espainiako amateurrentzako Txirrindularitza Koparentzako puntuagarria da.
Lasterketaren lehen edizioa 1929an izan zen eta amateurrentzako proba bada ere, 1964 arte lasterkari profesionalek ere parte har zezaketen.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hiperkonjugazio

[thumb|220x220px|σ orbital baten eta π* orbital baten gainjartzeak egokortu egiten ditu [alkilo taldeez ordezkatutako alkenoak. Irudian, σ orbitala (kolore solidoa) beteta dago: bienbitartean π* orbitala betegabeko orbital antilotzailea da ]]
Kimika organikoan **hiperkonjugazio** esaten zaio elektroien deslokalizazioari zeinetan sigma izaerako loturek parte hartzen duten. Eskuarki, hiperkonjugazioak eskatzen du sigma orbital baten elektroiak ondozko ondoko p orbital ez-lotzaile huts batekin edo σ* edo π* orbital antilotzaile huts batekin elkarekitea orbital molekular zabalduak sortzeko. Horrek eragin egonkortzailea du alkeno ordezkatuetan. Normalean C–C edo H–H loturak izaten dira hiperkonjugazioan parte hartzen duteneak. Soil-soilik karga positiboa duen karbonoarekiko ß posizioan dauden elektroiek egonkor dezakete karbokatioi bat hiperkonjugazioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elektroi deslokalizatu

thumb|194x194px|Bentzenoan elektroeni deslokalizazioa zirkulu batez adierazten da
Kimikan **elektroi deslokalizatu** esaten zaio, lotura kobalenteaz mintzatuz, molekularen bi atomoren arteko loturan ez baizik molekula edo ioiko atomo gehiagoren gain hedaturik dagoen balentzia-elektroiari. Lotura metalikoaz mintzatuz, metala osatzen duten katioien sarea inguratuz higitzen den elektroi-gasa osatzen dutenetako bakoitzari esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orbital antilotzaile

Kimikan **orbital antilotzaile** esaten zaio bi atomoren balentzia-orbitalen hibridazioz sortutako orbital molekularrari, orbital lotzailearekiko ortogonala dena. Orbital antilotzaileak jatorrizko orbital atomikoek baino energia gehiago du, hau da, haiek baino ezegonkorragoa da. Orbital honetan dagoen elektroia egoera kitzikatuan dago, eta atomoen arteko aldarapena eragiten du. Elektroiaren energia handitzen da nukleotik urrunago dagoen neurrian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Orbital lotzaile
* Orbital molekularren teoria

## Kanpo estekak
Orbital lotzaile

Kimikan **orbital lotzaile** bi atomoren balentzia-orbitalen hibridazioz sortutako orbital molekularra, jatorrizko orbital atomikoek baino energia gutxiago duena, hau da, haiek baino egonkorragoa dena. Orbital honetan dagoen elektroi batek erakarpen-interakzioa du bi nukleoekin, eta haien arteko aldarapena gutxitzen du. Elektroiaren energia gutxitu egiten da nukleotik hurbilago dagoen neurrian, eta, hala, bien arteko lotura gertatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, halaber 
* Orbital antilotzaile
* Orbital molekularren teoria

## Kanpo estekak
Bertrand Clausel

**Bertrand, Clauzel kontea** (1772ko abenduaren 12a – 1842ko apirilaren 21a) Frantziako marexala izan zen. Napoleoni Santa Helenan galdetu ziotenean bere jeneraletatik trebeena zein zen, Napoleonek Clauzel aipatu zuen Louis-Gabriel Suchet eta Étienne Maurice Gérardekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nafarroako Kirolaren Institutua

**Nafarroako Kirolaren Institutua** () Nafarroako Foru Erkidegoan, Nafarroa Garaian, kirolaren gestioa eramaten duen erakunde autonomoa da. Berezko pertsonalitate juridikoa izanik, bere helburuen alde egiteko erabateko ahalmena du. Kultura eta Kirola kontseilaritzarekin lotura du.

## Egoitza 
Institutuaren egoitza Aizagerria plazan, 1ean dago, Iruñean.

## Eskumenak 
Institutuaren webgunean erakundeak dituen eskumenak horrela daude jasota:
"*Nafarroako kirol erakundeen Erregistroa kudeatzea.
* Baimena ematea Nafarroako kirol federazioak eratu eta haien estatutu eta erregelamenduak onets daitezen.
* Nafarroako Foru Komunitatearen lurraldean dauden kirol modalitateei eta espezialitateei aitormena ematea.
* Begiratzea kirolaren arloko arauek ezartzen dituzten baldintzak bete daitezen elkarteei eta beste erakundeei aitormena eman ahal izateko, foru lege honek agintzen duenari begira.
* Eginkizun publikoak betetzen ari direnean Nafarroako kirol federazioak koordinatu eta begiratzea eta, hala behartzen bada, Nafarroako beste kirol erakunde batzuk ere bai haien jarduera pribatua ezertan eragotzi gabe.
* Nafarroako lehiaketa ofizialen antolamendua arautu, sailkatu eta gainbegiratzea.
* Nahitaezko eskolaren adinekoen Nafarroako kirol lehiaketa ofizialak antolatzea eta antolatzeko baimena ematea.
* Foru Komunitateko unibertsitateen arteko kirol jarduerak sustatu eta koordinatzea.
* Nafarroako kirol federazioen bidez eta hala bide denean Nafarroako beste kirol erakundeen bidez, Nafarroako selekzioak osatzen dituzten kirolariak izendatzea.
* Nafarroako lehiaketa ofizialen eta Nafarroako selekzioen sinbolo eta ikur bereizgarriak onestea.
* Nafarroako goi mailako kirolariak kalifikatzea.
* Nafarroako goi mailako kirola gainbegiratu eta begiratzea, foru lege honek agintzen duenari begira.
* Kirolaren arloko dopajea galarazi eta kontrolatzea, kirol federazioak, Estatuko Administrazioa eta hala bide denean beste erakunde publiko eta pribatuak lagun.
* Ohiz gainekotzat jotako jendaurreko ikuskizun eta jarduerentzako baimena ematea.
* Kirol gaietako ikerketa zientifikoa eta kirolarien kontrol medikoa eta osasun kondizioen hobekuntza bultzatzea.
* Kirola laguntzak eta dirulaguntzak emanaz sustatzea.
* Kirol jarduerak interes sozialekotzat deklaratzea tokatzen diren zerga kenkariei begira.
* Esleitu zaizkien kirol instalazio eta zentroak antolatu eta kudeatzea, eta bai haietan egiten diren inbertsioak ere.
* Kirol instalazioetarako plan zuzentzaileak idatzi eta kudeatzea.
* Nafarroako kirol instalazioen errolda kudeatzea.
* Kirol gaietako zehapen eta diziplina ahalmena erabiltzea, foru lege honetan eta haren garabideko xedapenekin bat.
* Nafarroako Kirol Justiziako Batzordearen kideak izendatzea.
* Foru lege honetako hirugarren artikuluan jasotzen diren helburuak iristen eta gauzatzen laguntzen duten berariazko programak onetsi eta betearaztea.
* Foru lege honek eta haren garabideko xedapenek egozten dizkioten beste guztiak."
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Erakundearen webgune ofiziala.
Theo Lucbert

**Theo Lucbert** (Baiona, Lapurdi, 1998ko otsailaren 4a) Euskal Herritar futbolaria da.

## Biografia 
Bere jaioterriko Avironen eta errealaren harrobietan hezia, ezker atzelari lantean aritzen da. Real Unionen jokatu zuen talde txuriurdinak lagatua.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko apirilaren 25ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa www.realsociedad.eus
Koldo Obieta

**Koldo Obieta Alberdi** (Gernika, Bizkaia, 1993ko urriaren 8a) Euskal Herriko futbolari eta matematikoa da. 

## Biografia 
Aurrelari gisa aritzen da. Bere jaioterriko Gernika Kluban hezi zen, bere lehen taldean jokatu arte lau denboraldiz. Amorebietarekin 2.mailarako igoera lortu zuen 2021ean. Talde zornotzarrarekin denborladi txukuna burutu eta gero zilarrezko mailan, Poloniara joan zen jokatzera maila nagusian. 2024ko udan Real Unionek fitxatu zuen Lehen Federazioan jokatzeko.

## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Nelson Algren

**Nelson Algren**, **Nelson Ahlgren Abraham** jaio (Detroit, 1909ko martxoaren 28a - Long Island, 1981eko maiatzaren 9a) estatubatuar idazlea izan zen.

Jatorri juduko familia batean jaio zen. Eskola publikoetan ikasi zuen eta kazetaritzan lizentziatu zen Illinoisko Unibertsitatean. Bigarren Mundu Gerran angarilari izan zen. Simone de Beauvoirren maitalea izan zen eta pertsonaia bat bezala agertzen da *Les Mandarins* eleberrian.

Bost eleberri eta ipuin liburuak idatzi zituen. Bere lanik ezagunena *The Man with the Golden Arm* da. Bere lanetan gizartetik baztertutako pertsonaiak agertzen dira: mozkorrak, prostitutak, drogazaleak, ustelak...

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Somebody in Boots*. 1935; as *The Jungle*, Avon, 1957.
* *Never Come Morning*. New York: Harper & Brothers, 1942; Four Walls Eight Windows, 1987; Seven Stories, 1996.
* *The Man with the Golden Arm*. Doubleday, 1949; Seven Stories, 1996.
* *A Walk on the Wild Side*. 1956.
* ''The Devil's Stocking*. New York: Arbor House, 1983; Seven Stories, 2006.
### Ipuin bildumak 
* *The Neon Wilderness*. New York: Doubleday, 1947; Four Walls Eight Windows, 1986.
* *Nelson Algren's Own Book of Lonesome Monsters: 13 Masterpieces of Black Humor*. Algrenek argitaratutako antologia. 1962.
* *The Last Carousel''. New York: G. P. Putnam's Sons 1973; Seven Stories Press, 1997.
* *He Swung and He Missed*. Short story for younger readers. 1993.
* *The Texas Stories of Nelson Algren*. 1994.
* *Entrapment and Other Writings*. New York: Seven Stories, 2009.
### Ez-fikziozkoak 
* *Chicago: City on the Make*. Saiakera. 1951.
* *Who Lost an American?*. Travel book. 1963; in *Notes From a Sea Diary & Who Lost an American*, Seven Stories, 2009.
* *Conversations with Nelson Algren*. Elkarrizketak H. E. F. Donohue. 1964.
* *Notes from a Sea Diary: Hemingway All the Way*. Bidaia-liburua. 1965; in *Notes From a Sea Diary & Who Lost an American*, Seven Stories, 2009.
* *America Eats*. Bidaia-liburua. 1992 (1930eko hamarkadan idatzia).
* *Nonconformity: Writing on Writing*. Saiakera. 1996 (1951–1953an idatzia).

## Kanpo estekak
Jeremy Blasco

**Jérémy Damien Blasco** (Baiona, Lapurdi, 1999ko otsailaren 12a) futbolari lapurtarra da, 

## Biografia 
Erdiko atzelari moduan aritzen da. Bere anaia nagusia Mathieu Blasco futbolaria da ere. Aviron Bayonnais (futbol taldea) bere jaioterriko taldean hasi zen futbolean, sei denboraldi jokatuz bere harrobiko taldeetan Errealarera joan baino lehen. Sanserekin 2.mailarako igoera lortu zuen, eta zilarrezko mailan denboraldi bikaina burutu zuen. Talde txuriurdinean bere aroa bukaturik Huescara joan zen, pieza garrantzitsua bilakatuz. 2025eko udan Poloniara joan zen bere lehen mailan jokatzeko. 
  
## Kirol ibilbidea 
*2025eko Ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Daphnia

**Daphnia** krustazeoen genero bat da, Cladocera ordenakoa. Eskuarki **daphniak** esaten zaie, baina baita **ur-arkakusoak** ere, txikiak direlako eta igerian «saltoka» egiten dutelako, nahiz eta arkakusoak —intsektuak direnez— daphnietatik oso urrun dauden biologikoki. Ur inguruneetan bizi dira.

thumb|

## Ezaugarriak 
Daphnien tamaina 0,5 eta 4 mm bitartekoa da. Gorputzaren zatiketa ezin da begi hutsez ikusi. Burua bat eginda egoten da, eta oro har beherantz kokatuta egoten da. Gorputzaren eta buruaren arteko tartea nabaritzen da. Ezaugarri nabarmenena begi konposatuak dira, gero antenak eta abdominal pare bat. Ur-arkakusoak, beste animalia asko bezala, alkoholak intoxikatzen ditu.

## Ugalketa 
Dafniak partenogenesiz ugaltzen dira. Hau da, ernaldu gabeko sexu-zelula femeninoen (obuluen) garapenean oinarritutako ugalketa da. Ur-arkakuso edo daphnien ugalketa normalean udaberritik uda bukaerara arte izaten da. Giro-tenperaturak eragin handia du ugalketan, eta 25 eta 30&nbsp;°C bitarteko tarte ideala du. Neguan, lehortea gertatzen denean edo ekosistema ur-arkakusoentzat kaltegarri bihurtzen denean, eme-belaunaldien ekoizpena eten egiten da.

## Elikadura 
Fitoplanktonez elikatzen dira. Ur-arkakusoek krustazeo eta errotifero txikiak irents ditzakete, baina, normalean, iragazketaren bidez elikatzen dira, alga zelulabakarrak eta zenbait detritu organiko irentsiz, protistoak eta bakterioak barne. Daphniak erraz manten daitezke legamia-dieta baten bidez, baina hori laborategian edo kontrolatutako inguruneetan gertatu ohi da.

## Kanpo estekak
George Vancouver

**George Vancouver** (King's Lynn, Norfolk, 1757ko ekainaren 22a - Petersham, Surrey, 1798ko maiatzaren 10a) ingeles Royal Navyko ofizial eta esploratzailea izan zen.

Hamahiru urterekin sartu zen itsas armadan. James Cookekin joan zen espedizioan *Terra Australisen* bila. Cookekin batera joan zen bere hirugarren espedizioan ere. 1782an frantsesen aurka borrokatu zen Karibe itsasoan itsasontzi baten agindupean.

1791n esplorazio espedizio bat zuzendu zuen Ozeano Barean. Australia, Zeelanda Berria, Tahiti eta Hawaiira iritsi zen. Washington estatua eta Oregongo kostaldeak ere ibili zen. Vancouver uhartea esploratu eta izena eman zion.

Hurrengo urteetan, Amerikako ipar-mendebaldea esploratzen jarraitu zuen.
Béla IV.a Hungariakoa

**Béla IV.a** (1206ko azaroaren 29a - Budapest, 1270eko maiatzaren 3a) Hungaria eta Kroaziako erregea eta Estiriako dukea izan zen.

Andres II.a Hungariakoa eta Gertrudis Meraniakoaren semea izan zen. 1220an Maria Laskarinarekin ezkondu zen, Teodoro I.a Laskaris bizantziar enperadorearen alabarekin.

1220an Eslavoniako dukea izendatu zuten, Dalmazia eta Kroaziaren jurisdikzioarekin. 1226tik Transilvaniako dukea ere izan zen.

Bere aita 1235eko irailaren 21ean hil zen eta Béla Hungariako errege bihurtu zen. Erregearen autoritatea indartzen saiatu zen, bere aitaren erregealdian gutxitua zena. 1241ean mongoliarrek Mohiko guduan garaitu zuten. Bélak ihes egin zuen mongoliarrek herrialdea suntsitzen zuten bitartean. 1242an mongola erretiratu ondoren, Bélak berrikuntzak egin zituen beste inbasio bat saihesteko. Horregatik, estatuaren bigarren sortzailetzat () jotzen da. Harreman zailak izan zituen bere seme nagusi eta oinordeko Eztebe V.a Hungariakoarekin. Aita-semeen arteko gerra zibila 1261etik 1266ra bitartekoa izan zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Timoteori Bigarren Gutuna

**Timoteori Bigarren Gutuna** edo, labur, **2 Timoteori** (**2 Tm**) Bibliako Itun Berriko artzain-gutunetako bat eta hamaseigarren liburua da. Paulok Timoteori idatzitako gutun bat da, *Timoteori Lehen Gutunaren* ostekoa. Gutunak lau kapitulu dauzka eta koinez idatzita dago.

## Egilea 
*Timoteori Lehen Gutuna* lez, Paulo Tarsokoak egindakotzat jo ohi da. Oraingo honetan, idazlea espetxean zegoen Erroman () eta hurbil sumatzen zuen heriotza; Timoteori egin zizkion aholku eta erreguak estuagoak eta premiazkoagoak izan ziren: idazlearen azken-nahiaren antza dute.

Timoteori eginiko bi gutunek eta Titori egindakoak sail berezia osatzen dute Pauloren izenean datozen gutun guztien artean: artzain-gutunak. Pauloren izenean datozen beste guztiak ez bezala –Filemoni egina salbu– lagun bakarrarengana, ez elkarteengana, zuzenduak daude. Paulok idatziak bezala azaldu arren, eta Pauloren beraren esaldiak eta bizitzako zenbait xehetasun eman arren, exegeta moderno askok Pauloren ikasleren batek geroago idatziak direla uste du.

## Hartzailea 
Gutun honen hartzailea, lehenengo gutunean lez, Timoteo da, eta Paulok aholku eta erregu estu eta premiazkoak egin zizkion.

Paulok Listran aurkitu zuen Timoteo bere bigarren misio-ibilaldian (). Bai *Apostoluen Eginetan*, bai gutunetan, Pauloren ondoan azaltzen da ia beti. Oso gazterik hasi zen Paulori laguntzen () eta beronen ikaslerik maiteen bihurtu zen (). Eginkizun bereziak gomendatu zizkion Paulok Tesalonikan, Korinton eta Filiposen.

## Edukia 
Gaiaren aldetik 1 Timoteori gutunaren berdintsua bada ere, 2 Timoteoren hizkera askoz ere pertsonalagoa da; luzeago ematen du idazlearen egoeraren berri: Paulo espetxean zegoen, denek utzia (), baina nahigabe guztien artean Jaunak bizkortzen zuen (); hurbil sumatzen zuen ordurako bere azken askapena (), bere biziaren eskaintzaz lortuko zuena (); esker onez aipatu zuen Timoteo, beren arteko adiskidetasun mina eta apostolutzan nahiz erasoaldietan beti bat eginik egon zitzaion bere seme eta ikaslearen elkartasuna gogora ekarri zituen ().

Dohain horrek, aldi berean, Berri Ona, Jainkoaren onginahi salbatzailea () eta apostolu-ministerioa () adierazten ditu. Lehenik, Paulorengandik hartu zuen gordailua Espirituaren laguntzaz zaintzeko eskatzen dio Timoteori (), berarengandik ikasi eta onartu zuen hartan tinko iraunez (), Liburu Santuak oinarritzat harturik () eta eztabaida zoroak alde batera utziz, horiek sesioak sortzeko () eta sinesmena hondatzeko () bestetarako ez baitziren. Bigarren, bere burua Berri Onaren zerbitzura emateko eskatuzion, eragozpenen aurrean atzera egin gabe (), lotsarik gabe, idazlearen beraren antzera (), aurka jartzen zirenak zentzaraziz (), garaia zenean eta ez zenean Berri Ona hots eginez ().

Aipagarria da atal berezi bezala  zatiko gorazarrea.

### Egitura 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Biblia
* Itun Berria

## Kanpo-estekak 
* *Elizen Arteko Bibliako* Timoteori Bigarren Gutuna 
* Joanes Leizarragaren Bibliaren Timoteori Lehen Gutuna
Hofmannen araua

Kimika organikoan **Hoffmann-en arauak** dio alkeno bat baino gehiago era daitekeen eliminazio-erreazioetan, ß eliminazioetan preseski, ordezkapen-mailarik txikiena duen alkenoa eratuko dela. Arau honek balio du E2 erreakziobideari jarraitzen zaizkion erreakzioentzat eragozpen esteriko inportantea, adarkatutako substratua edo base handia bat dagoen kasuetan eta konjugazioa posible ez bada. Bestela, Zaitsev-en araua aplikatzen da.

Arauak August Wilhelm von Hofmann kimikari alemaniarrari zor dio izena eta Hofmann-en eliminaziotik abiatuz ezarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xanisteban Saria

**Xanisteban Saria** urtero abuztuan Oiartzunen jokatutako txirrindularitza lasterketa da, “Lartaun Zikloturistak” elkarteak antolatzen duena. Proba hau Euskaldun Txapelketarako puntuagarria da.

## Palmaresa 1997tik aurrera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plaentxia.eus

**Plaentxia.eus** Soraluzeko (Gipuzkoa) gaurkotasunezko gaiak lantzen dituen hedabide digitala da. 2007an sortu zen. Hedabide honetan argitaratzen den informazio guztia Euskara hutsean ematen da. Herritarren zerbitzurako tresna da. Plaentxia software librean eginda dago eta DJANGO kudeaketa sistema erabiltzen du. Euren webguneko *Honi buruz* sailean azaltzen dutenaren arabera, hurrengoak dira plaentxia.eus-en helburuak: "Herriko informazioaren sorkuntza eta hedapena, Soraluzetarron topagune izatea eta Euskara bultzatzea eta indartzea". Hori horrela, helburu horiek lortzeko, "komunitatearen parte hartzea ezinbestekoa" dela diote, baita "plaentxia.eus-en berriemaileak irakurleak" direla ere. Berriemaileen komunitatea Pil-pilean Soraluzeko aldizkariko idazleek osatzen dute.

Plantxia.eus hedabidea aurrera eramateko diru laguntzak hiru lekutik datoz:

* Soraluzeko Udala
* Gipuzkoako Foru Aldundia
* Eusko Jaurlaritza

Plaentxia.eus Tokikom (Toki komunikabideen bateragunea) eta Hekimen (Euskal Hedabideen Elkartea) plataformen barruan dago.

## Edukiak 
Plaentxia.eus-en, Soraluzeko webgune komunitarioa den heinean, bertako albisteak dira nagusi. Lau gai desberdinetan banatzen dute bertan argitaratutako informazioa: kultura, euskara, kirola eta hezkuntza. Albisteez gain Pil-pilean aldizkaria, zozketak, gida komertziala, eskelak, zorion agurrak, iragarkiak, eguraldia eta agenda sailak aurki daitezke. Bestalde, iritzi artikuluak, iritzia sailean aurki daitezke.

## Komunitatea 
2015ean *Komunitatea* izeneko atala sortu zuen plaentxia.eus hedabide digitalak. Orduan, herriko 30 talde eta erakunde baino gehiagok erabiltzen zuten euren jardunaren berri herrian zabaltzeko. Honez gain, agendan euren ekimenen berri zuzenean argitaratzeko aukera eman zien hedabideak. Hedabidean bertan, *Zer da komunitatea?* atalean, hurrengoa diote: "Plaentxia.eus erabiltzen dugun guztion taldea. Horixe. Kide eta erabiltzaileez osatuta dago".

Erabiltzaileak eta kideak lan desberdina daukate hedabidean. Erabiltzaileak anonimoak dira eta albisteetan erantzuteko aukera daukate. Kideak, berriz, izen-abizena duten erabiltzaileak dira eta argazkiak, artikuluak, iruzkinak eta bestelako edukia gehitzeko aukera daukate Plaentxia.eus-era.

## Pilpilean aldizkaria 
Pil-pilean Soraluzeko aldizkaria da eta hemen du jatorria Plaentxia.eus-ek. Hasiera batean hilabetekaria bazen ere, 2002. urtean hilabetekari izatetik hamabosteroko izatera pasatu zen. Hala ere, aldizkariak azken aldaketa bat izan zuen 2007an eta berriro hilabetekari izatera igaro zen. Plaentxia.eus webgunean aurki daitezke 1996tik argitaratutako zenbaki guztiak. Pil-pilean aldizkaria argitaratzeaz Pil-pilean Kultur Elkartea arduratzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esteban Lucas Bridges

**Esteban Lucas Bridges** (1874ko abenduaren 31, Ushuaia &ndash; 1949ko apirilaren 4a, Buenos Aires ) Suaren Lurraldeko lurjabe anglo-argentinar bat izan zen. Thomas Bridges (1842-1898) misiolari anglikarraren bigarren semea izan zen, eta "Ushuaiako hirugarren txuria" (lenengoa 1872an jaiotako bere anaia nagusia izan zen) Hego Amerikako hegoaldeko muturrean. Ushuaia, Ooshooia bezala ezagutzen zen Yagan hizkuntza indigenan.

## Bizitza 
Bere *El último confín de la Tierra (1948)* liburua, hil baino urtebete lehenago argitaratua, bere familiaren historiaren ia mende bat hartzen duen kronika bat da, 1871n Suaren Lurraldean kolono misiolari bezala hasi zena. Literatur klasiko honek hiru zibilizazioren arteko talka kontatzen du: gizon zuria, Yagana (yaganez: Yahgashaga, 'Pertsonak') eta Selknam (selknamez: Shilknum, 'Adar bananduaren klana'). Ona (yaganeraz ona, "Oinezko jentea") yagan hitza da. Uharteko tribu indigenen artean hazi ondoren, Lucas Bridgesek bi tribuen hizkuntza eta ohiturak ikasi zituen. Bere bizimodu eta sinesmenen lekuko pribilegiatua izan zen, baita mendebaldeko zibilizazioak haiengan izan zituen ondorio tragikoen lekuko ere. Hala ere, historialari aipagarri batzuek, Juan Esteban Belza salestar apaiza kasu, Suaren Lurraldeko indigenen esplotatzaile izateaz akusatu zituzten Bridgestarrak, Esteban Lucas Bridges buru zutela: "Indioen amansadoreak, gobernuari lur-emakida handiak eskatzera datozenak, bizitza zibilizatura erakartzeko asmoz, eta beren probetxurako ustiatzen dituztenak".

## Ikus, gainera 
* Thomas Bridges
* Yagan
* Selknam

## Kanpo estekak
Aimé Bonpland

**Aimé Jacques Alexandre Bonpland** (Arroxela, 1773ko abuztuaren 27a - Paso de los Libres, Argentina, 1858ko maiatzaren 11) frantziar esploratzaile eta botanikaria izan zen. Alexander von Humboldtekin batera joan zen 1799 eta 1804 arteko Hego Amerikako espedizioetan.

**Aimé Jacques Alexandre Goujaud** izenekin jaio zen. Medikuntza eta botanika ikasi zituen eta Frantziako Armadan zirujaua izan zen. Humboldtekin batera joan zen bost urteko bidaia batean Hego Amerikan. 6.000 landare baino gehiago bildu eta sailkatu zituen, gehienak ezezagunak Europan. Bere ikerketak *Plantes equinoxiales* liburuan argitaratu zituen. Parisera bueltan, Napoleonek 3.000 frankoko urteko pentsioa eman zion.

1816an Hego Amerikara itzuli zen eta kontinentearen barnealdea esploratu zuen. Han kokatu zen eta belar-matea lantzen aritu zen.

## Lanak 
* 1811 : ''Recueil d'observations de zoologie et d'anatomie comparée* Alexander Humboldtekin, Imprimerie J.H. Stone, Paris.
* 1813 : *Description des plantes rares cultivées à Malmaison et à Navarre'' par Aimé Bonpland. Imprimerie P. Didot l'aîné, Paris. Dédié par Aimé Bonpland à l'impératrice Joséphine.
* 1815 : *Nova genera et species plantarum* Alexander Humboldt eta Karl Sigismund Kunthekin, volume 1, Lutetiae Parisiorum, Paris.
* 1816 : *Monographie des Melastomacées comprenant toutes les plantes de cet ordre y compris les Rhexies*, volume 1, Paris.
* 1817 : *Nova genera et species plantarum* Alexander Humboldt eta Karl Sigismund Kunthekin, volume 2, Lutetiae Parisiorum, Paris.
* 1818 : *Nova genera et species plantarum* Alexander Humboldt eta Karl Sigismund Kunthekin, volume 3, Lutetiae Parisiorum, Paris.
* 1820 : *Nova genera et species plantarum* Alexander Humboldt eta Karl Sigismund Kunthekin, volume 4, Lutetiae Parisiorum, Paris.
* 1821 : *Nova genera et species plantarum* Alexander Humboldt eta Karl Sigismund Kunthekin, volume 5, Lutetiae Parisiorum, Paris.
* 1823 : *Nova genera et species plantarum* Alexander Humboldt eta Karl Sigismund Kunthekin, volume 6, Lutetiae Parisiorum, Paris.
* 1823 : *Monographie des Melastomacées comprenant toutes les plantes de cet ordre y compris les Rhexies*, volume 2, Paris.
* 1825 : *Nova genera et species plantarum* Alexander Humboldt eta Karl Sigismund Kunthekin, volume 7, Lutetiae Parisiorum, Paris.

## Iruditegia 

Humboldt-Bonpland Chimborazo.jpg|thumb|Humboldt eta Bonpland Chimborazon.
Humboldt and Bonplant in the Jungle.jpg|thumb|Humboldt eta Bonpland Amazonaseko ohianean.

## Kanpo estekak