Hadley Richardson

**Elizabeth Hadley Richardson** (Saint Louis, Missouri, 1891ko azaroaren 9a – Lakeland, Florida, 1979ko urtarrilaren 22a) estatubatuar piano jotzailea, Ernest Hemingway estatubatuar idazlearen lehen emaztea izan zen. Urtebete baino gutxiagoko ezkongaitan ibili ostean, biak 1921ean ezkondu eta Parisera joan ziren hilabete gutxira. Parisen, Hemingwayk idazle karrera jarraitu zuen eta, horren bidez, Richardsonek atzerriratutako beste idazle estatubatuar eta britainiar batzuk ezagutzeko aukera izan zuen.

1926 urtean, Richardsonek senarrak Pauline Pfeifferrekin zuen harremanaren berri izan zuen. Pfeiffer Richardsonen lagunik onena izana zen, eta Hemingwaytarrekin bizi eta bidaiatu zuen. 1927 urtean dibortziatu zen. 1933 urtean, Richardsonen bigarren ezkontza, Parisen ezagutu zuen Paul Mowrer kazetariarekin izan zen.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Elizabeth Hadley Richardson 1891n jaio zen Missuori estatuko Saint Louis hirian eta bost haurrideetan gazteena izan zen. Richardsonen ama, Florence Wyman Richardson (ezkongabetan, Hadley), musika eta abeslari ospetsua izan zen, eta bere aitak, James Richardson Jr., familiako enpresa farmazeutiko baterako lan egiten zuen. Haurra zela, Hadley bigarren solairuko leihotik erori zen, eta  horren ondorioz urtebetez egon zen ohean etzanda. Istripuaren ostean, amak babes handiegia eman zion, eta ez zion utzi igeri egiten ikasten, ezta beste jarduera fisiko batzuk egiten ere. Hadleyren aita ez zen hain babeslea, baina 1903 urtean bere buruaz beste egin zuen zailtasun finantzarioak zirela eta.

### Piano-jotzaile 
Unibertsitatetik bueltan, Richardsonek bizitza murriztua izan zuen (bere ahizpa eta ama bere osasunaz kezkatzen jarraitzen zuten) jarduera fisikoa egiteko aukera gutxirekin edo bizitza sozial baten zati handi batekin. Haren amak baimena eman zion Richardsoni Bryn Mawr-en gelakide ohia, Edna Rapallo, bisitatzeko Vermonten uda batez. Bere laguna bisitatzen zuen bitartean, tenisean jokatzea gustatzen zitzaion eta Maxfield Parrish ezagutu zuen, baina ama bere ongizateaz arduratu zenean, etxera itzuli behar izan zuen. Ama bakartia bihurtu eta espiritismoan murgiltzen zen bitartean, Richardsonek urte batzuk eman zituen pianista karrera bat egin nahian, harik eta musika utzi zuen arte, talentua falta zitzaiola pentsatuz. Gero, eliza batean aritu zen astero. Bere amak Brighten gaixotasuna garatu zuenean, hil arte zaindu zuen Richardsonek.

Osaba gorrotatu baten heriotzak beste herentzia eta independentzia finantzario gehigarri bat eman zion Richardsoni bikotearentzat. Hasiera batean, Erroma bisitatzeko asmoa zuten, baina Sherwood Anderson idazle estatubatuarrak Paris bisitatzeko konbentzitu zituen. Andersonek Parisen bizitzeko emandako aholkua interesatu egin zitzaion, eta bi hilabete geroago *Toronto* Star-eko atzerriko korrespontsal gisa Hemingway kontratatu zutenean, bikotea Parisera joan zen. Hemingwayren eta Richardsonen arteko ezkontzari buruz, Hemingwayren biografoa izan zen Jeffrey Meyersek hauxe esan zuen: "Richardsonekin, Hemingwayk Agnesekin espero zuen guztia lortu zuen: emakume eder baten maitasuna, diru-sarrera erosoa, Europan bizitzea."

### Paris 
Parisen, Richardson eta Hemingway apartamentu txiki batean bizi izan ziren, *rue du Cardinal Lemoineko* 74. zenbakian, Auzo Latinoan. 1921 urteko neguan, Shakespeare and Company liburu-denda aurkitu zuen. Mailegu-liburutegi gisa ere funtzionatzen zuen, eta Sylvia Beach erbesteratu estatubatuarrak zuzentzen zuen. Richardson haraxe joan zen James Joyceren irlandar idazlearen lanak erostera, eta berari gustatu egin zitzaizkion, Beachek Joyceren *Ulises* kaleratu zuelako. Hemingwaytarrek 1922 urteko martxoan ezagutu zuten lehen aldiz Joyce liburu-dendan.
[eskuinera|thumb| [Ernest Hemingway (ezkerrean), Harold Loeb, Lady Duff Twysden (txapelarekin), Hadley Richardson Hemingway, Donald Ogden Stewart (erdi estalita, bigarren planoan) eta Pat Guthrie (eskuinean) Iruñean, Espainian, 1925eko uztailean.]]
Andersonen aurkezpen-gutunen bidez, Hemingwayk Ezra Pound ezagutu zuen, bikotea tea hartzera gonbidatu zuen eta. Gertrude Steinen egongelara gonbidatu zituzten. Steinek, berriz, bere apartamentuan egin zion bisita bikote gazteari. Hemingwayren eta Steinen arteko harremana etsai bihurtu zen Hemingwayk ospea irabazi ostean (ikus ''Hemingway's Boat*, Paul Hendrickson, 2011, eta Hemingway, Kenneth Lynn, 1987). Udaberri hartan, Richardson eta Hemingway Italiara joan ziren eta, udan, Alemaniara. Richardson bakarrik joan zen Genevara 1922 urteko abenduan, Hemingwayrekin topo egiteko, zeina bake-konferentzia batean zegoen. Bidaia hartan, Lyongo geltokian tren baten zain zegoela, Richardsonek Hemingwayren eskuizkribuz betetako maleta bat galdu zuen. Lana galdu zuelako lur jota eta haserre, errua Richardsoni bota zion.

Hilabete batzuk geroago, Richardson haurdun zegoela jakin zutenean, bikoteak Torontora (Kanada) joatea erabaki zuen, haurra bertan jaioteko. Alde egin baino lehen, bikotea lehen aldiz joan zen Iruñeko San Fermin Jaietako zezenak eta entzierroak ikustera. Bere semea, John Hadley Nicanor Hemingway, 1923 urteko urriaren 10ean jaio zen Toronton. Hadley amaren izena eta Nicanor Villalta espainiar toreroaren izena jarri zioten, aurreko udan Hemingway hunkitu zuena. Umea osasuntsu zegoen eta erditze azkarra izan zen; Hemingway ez zen erditzean egon, New Yorkera bidalia baitzuten misio batera, eta trenean zetorren emaztea erditzear zegoenean. Richardsonek haurtxoari *Bumby* ezizena jarri zion.

Kanadatik Parisera itzuli eta handik denbora batera, Hemingwayk Pfeiffer ahizpak ezagutu zituen. 1925 urteko ekainean Hemingwayk eta Richardsonek Paris utzi zutenean, urtero Iruñera egiten zuten bisitan (hirugarren urtean), Estatu Batuetako eta Britainia Handiko erbesteratu talde batekin joan ziren, horien artean Pauline Pfeiffer. Bidaiak inspiratu zuen Hemingwayren lehen eleberria, *Fiesta (The Sun Also Rises)*, jaia amaitu eta berehala hasi eta irailean bukatua zuena. Azaroan, Richardsonentzako urtebetetze opari gisa, Joan Miróren *La granja* koadroa erosi zuen Hemingwayk.

### Bigarren ezkontza: Paul Mowrer 
Richardson 1934 urtera arte egon zen Frantzian. Parisen zituen lagun ugarien artean Paul Mowrer zegoen, *Chicago Daily* *News*-komunikabideko korrespontsal atzerritarra, 1927 urteko udaberrian ezagutu zuena, dibortzio kontuak amaitu eta gutxira. Kazetari eta idazle politikoa, 1929 urtean Mowrer-ek Pulitzer Saria irabazi zuen. 1933 urteko uztailaren 3an, Richardson eta Paul Mowrer Londresen ezkondu ziren, bost urtez elkarrekin egon ostean. Richardson bereziki eskertuta zegoen Mowrerrek Bumbyrekin zuen harreman beroarengatik. Ezkondu eta gutxira, AEBra itzuli ziren. Lake Bluff, Illinois, Chicagoko auzo pobre bat. Bigarren Mundu Gerran bizi izan ziren han. *The Sun Also Rises* filmaren egile eskubideak jasotzen jarraitu zuen, 1957 urteko filmaren egile eskubideak barne.

### Azken urteak eta heriotza 
Richardsonek Hemingwayrekin zuen ezkontza utzi zuenean, neskak harekiko arreta galdu zuen. Txostenen arabera, Hemingway dibortziatu eta bi aldiz baino ez zuen ikusi. 1939 urteko uztailean, Mowrer eta biak berarekin elkartu ziren Wyomingen oporretan zeudela, eta A. E. Hotchnerrek esan zuenez, Hemingwayk Richardson ikusi zuela jakinarazi zuen, azken aldia Parisen bat-bateko topaketa labur baten ostean izan zela. 

Richardson 1979 urteko urtarrilaren 22an hil zen Lakeland-en, Floridan, 87 urte zituela. New Hampshiren dago lurperatuta, Tamwortheko Chocorua hilerrian.

1992 urtean Gioia Dilibertoren *Hadley* argitaratu zen, *Hadley* Richardsonen biografia bat. Liburua ikerketa zabal batean oinarritzen da, egileak Richardsonekin grabatutako elkarrizketa batzuetarako sarbide esklusiboa barne, eta 2011 urtean berrargitaratu zuten *Paris Without End: The True Story of Hemingway's First Wife* izenburuaz.

2011 urtean, *The Paris Wife: Paula McLainen A Nove*l izeneko liburua kaleratu zuten, Hadley Richardsonek Hemingwayrekin izandako harremanaren historia osoa kontatzen duena "berak kontatuta". Fikziozko lana bada ere, bere narratiba gertaera ezagunei leiala da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Michael Palin's Hemingway Adventure*, Paris, Hadley (PBS)

## Bibliografia 
* Baker, Carlos (1969). *Ernest Hemingway: A Life Story''. New York: Charles Scribner's Sons. 
* Baker, Carlos (1972). *Hemingway: The Writer as Artist* (4th edición). Princeton University Press.    
* Barlowe, Jamie (2000). «Hemingway's Gender Training». En Wagner-Martin, Linda, ed. *A Historical Guide to Ernest Hemingway*. Oxford University Press.  
* Kert, Bernice (1983). *The Hemingway Women* (1999 edición). Norton. 
* McLain, Paula (2011). *The Paris Wife: A Novel*. Ballantine Books. 
* Mellow, James R. (1992). *Hemingway: A Life Without Consequences*. New York: Houghton Mifflin.   
* Mellow, James R. (1991). *Charmed Circle: Gertrude Stein and Company*. New York: Houghton Mifflin.   
* Meyers, Jeffrey (1985). *Hemingway: A Biography*. London: Macmillan.  
* Oliver, Charles M. (1999). *Ernest Hemingway A to Z: The Essential Reference to the Life and Work*. New York: Checkmark.   
* Reynolds, Michael S. (2000). *Hemingway: The Final Years*. New York: Norton.  
* Spilka, Mark (1984). «Victorian Keys to the Early Hemingway: Captain Marryat». *Novel: A Forum on Fiction* (Duke University Press) **17** (2): 116-140. JSTOR 1345014. doi:10.2307/1345014.
* Workman, Brooke (1983). «Twenty-Nine Things I Know about Bumby Hemingway». *The English Journal* **72** (2): 24-26. JSTOR 816722. doi:10.2307/816722.
* Diliberto, Gioia: *Hadley* Ticknor & Fields, Nueva York, 1992, reimpreso como *París sin fin: la verdadera historia de la esposa de Hemingway* HarperCollins, Nueva York, 2011
* Sokoloff, Alice Hunt: *Hadley – La primera señora Hemingway*, Nueva York (1973)
* McLain, Paula. *La esposa de París ,* Random House. (2011)

## Kanpo estekak