open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miamiko metroa

thumb|250px|eskuinera|Metro-sarearen ibilbidea, etorkizuneko proiektuak kontuan hartuta.

**Miamiko metroa** (ingelesez: Miami Metrorail), Ameriketako Estatu Batuetako Miami hiriko garraiobide publikoa da. 1984ko maiatzaren 21ean zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak linea bakarra eta 36,0 kilometro dauzka.

2008an 19 milioi bidaiarik erabili zuten.

## Ikus, gainera 
* Miami

## Kanpo estekak 
*  Miamiko metroaren webgunea.
Atlantako metroa

thumb|250px|eskuinera|Metro-sarearen ibilbidea.

**Atlantako metroa** (ingelesez: Metropolitan Atlanta Rapid Transit Authority), Ameriketako Estatu Batuetako Atlanta hiriko garraiobide publikoa da. 1983ko azaroaren 21ean zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak bi linea eta 79,2 kilometro dauzka.

2008an 34 milioi bidaiarik erabili zuten.

## Ikus, gainera 
* Atlanta

## Kanpo estekak 
*  Atlantako metroaren webgunea.
San Juango metroa

**San Juango metroa** (), Puerto Ricoko hiriburuko garraiobide publikoa da. 2005eko ekainaren 6an zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak linea bakarra eta 17,2 kilometro dauzka.

2008an 9 milioi bidaiarik erabili zuten.

## Ikus, gainera 
* San Juan

## Kanpo estekak 
*  San Juango metroaren webgunea.
Manilako metroa

thumb|250px|eskuinera|Trena Quezon etorbidean.

**Manilako metroa** (ingelesez *Manila Metro Rail Transit System* edo *MRT*) Filipinetako Manila hiriko garraiobide publikoa da. 1999ko abenduaren 15ean zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak linea bakarra eta 17,0 kilometro dauzka.

2008an astegunetako batez besteko erabilera 500.000 pertsonakoa izan zen.

## Ikus, gainera 
* Manila
* Manilako tranbia

## Kanpo estekak 
*  Manilako metroaren webgunea.
Valparaísoko metroa

thumb|250px|eskuinera|Metro-sarearen mapa.

**Valparaísoko metroa** (gaztelaniaz: Metro Valparaíso), Txileko Valparaíso hiriko garraiobide publikoa da. 2005eko azaroaren 23an zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak hiru linea eta 29,8 kilometro dauzka.

Lehen lineak 20 geltoki dauzka.

## Ikus, gainera 
* Valparaíso

## Kanpo estekak 
*  Metroaren webgune ofiziala.
Gaudeamus igitur

***Gaudeamus igitur*** latinezko abesti bat da, Mendebaldeko kulturako unibertsitateetan ereserkitzat hartu eta graduazio eta bestelako ekitaldi nagusietan kantatzen dena. Ereserkiaren benetako izenburua *De brevitate vitae* (*Bizitzaren laburtasunaz*) da, baina ezagunagoa da ereserkiaren lehenengo bertsoko hitzekin: *Gaudeamus igitur*, euskaraz *Poz gaitezen, beraz*.

Antzinako unibertsitate askotan, edari alkoholdunak hartzean abesteko kantutzat zen ezaguna, eta abesti ofiziala da eskola, unibertsitate, erakunde, eta ikasle elkarte frankotan.

## Historia 
Ereserkiko bertso zenbait Parisko *Bibliothéque nationale de France* liburutegian gordetzen den 1287ko eskuizkribu batean agertzen dira. XVIII. mendean bertsoak alemaniera itzuli eta garai harteko ikasleen ereserki bihuru zen. Egun ezagutzen den behin betiko latinezko bertsioa ere orduan finkatu zen. Abestiaren melodia *Lieder für Freude der Geselligen Freunde* (Leipzig, 1788) izeneko idazkian agertzen da. XVIII. mende bukaerarako oso ezaguna zen eta Ameriketako Yale Unibertsitatean ere kantatzen zen. XIX. mendean, Johannes Brahms konpositoreak 1881 urteko *Akademische Fest-Ouverture* konposizioan sartu zuen ereserkia.

## Ereserkiaren hitzak 
::(1) Hitzez hitz, «gure ama den arima» dio, ikastetxea aipatzeko metaforatzat.

Ereserkiak ez du euskarazko bertsiorik eta emandako itzulpena moldaketa bat besterik ez da, latinezko bertsioaren esanahia argitzeko. Bertsio ezberdinetako bertsoak batera bildu dira. Bertsio batzuetan *Biba neskatxa guztiak ...* edo *Lora dadin ...* neurtitzak ez dira agertzen. Bertso bakan batzuk ere ezberdinak dira bertsioa zein den.

## Kanpo loturak 
*  Historia eta ereserkia bera online entzuteko
Filadelfiako metroa

thumb|250px|eskuinera|Trena Woodcrest geltokira ailegatzen.

**Filadelfiako metroa** (ingelesez *PATCO Speedline* eta *SEPTA*), Ameriketako Estatu Batuetako Filadelfia hiriko garraiobide publikoa da. 1907ko martxoaren 4ean zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak hiru linea eta 62,0 kilometro dauzka.

2008an 67 milioi bidaiarik erabili zuten. 1969ko otsailaren 15ean zabaldu zen eta egunero 33.000 pertsonek erabiltzen dute.

erdian|thumb|500px|PATCO Speedline linearen ibilbidea

## Ikus, gainera 
* Filadelfia

## Kanpo estekak 
*  Filadelfiako metroaren webgunea.
Le Havreko portua

**Le Havreko portua** Frantziako Le Havre hiria eta Sena ibaiaren bokalean dagoen itsas-portua da. Frantzian zama gehien garraiatzen duen bigarren portua da eta urtero 7.000 ontzi baino gehiago igarotzen dira portuko kaietatik.

## Ikus, gainera 
* Le Havre

## Kanpo estekak 
*  Le Havreko Portu Agintaritzaren webgunea.
Arroxelako portua

**Arroxelako portua** Frantziako Arroxela hirian dagoen itsas-portua da. Frantzian zama garraioan zortzigarren portua da. Egurra eta paperaren garraioari dagokionez lehena da, Landetako egur produkzioa bideratzeko porturik garrantzitsuena delarik.

Azken urteetan kruzeroen ailegatzea sustatu da.

## Jakingarriak 
Askotan portuari "La Palliceko portua" deitzen zaio, portuaren azalera gehiena Arroxela hiriko La Pallice auzoan dagoelako.

Eusko Itsas Gudarosteko itsasontziak Bilbo ebakuatzerakoan Santanderrera pasa zen eta ondoren La Pallicera (1937/8/25), azkenik gerra amaitu arte Rocheforten gelditu zirelarik.

## Ikus, gainera 
* Arroxela

## Kanpo estekak 
*  Le Havreko Portu Agintaritzaren webgunea.
Dunkerqueko portua

**Dunkerqueko portua** Frantziako Dunkerque hirian dagoen erabilera anitzeko itsas-portua da. Leku estrategikoan dago, Mantxako kanaletik 90 miliara eta Europa iparraldeko eta hegoaldeko trafikoen erdian.

Hegoaldea eta iparraldea batzen dituzten kontainer ontzi gehienek geltokia egiten dute Dunkerquen.

## Ikus, gainera 
* Dunkerque

## Kanpo estekak 
*  Dunkerqueko Portu Agintaritzaren webgunea.
Marseillako portua

**Marseillako portua** edo **Marseille Europort** Frantziako Marseilla hirian dagoen erabilera anitzeko itsas-portua da. Frantziako porturik garrantzitsuena da, eta urtero 100 milioi tona baino gehiago igarotzen dira bertako kaietatik.

Azken amaieran trafikoa dibertsifikatu eta gasa, petrolioa eta bestelako gai berrien garraiorako kaiak eraiki dira.

## Ikus, gainera 
* Marseilla
* Fos-sur-Mer

## Kanpo estekak 
*  Le Havreko Portu Agintaritzaren webgunea.
Hanburgoko portua

**Hanburgoko portua** () Alemaniako Hanburgo hiria eta Elba ibaian zehar dagoen itsas-portua da. Portua ibaiaren bokaletik 110 kilometrora dago.

Portuak 73,99 kilometro koadroko azalera dauka eta 2007an kontainer gehien mugitu zuen Alemaniako bigarren portua izan zen (ia hamar milioi). Urtero 12.000 ontzi inguru ailegatzen dira Hanburgoko portura.

## Ikus, gainera 
* Hanburgo

## Kanpo estekak 
*  Hanburgoko Portu Agintaritzaren webgunea.
Arklow (argipena)

**Arklow** esanahi desberdineko hainbat gauza izan daiteke:

* Arklow, Irlandako itsas portu eta hiria.
* Arklow Shipping, izen bereko hirian egoitza duen ontzigintza enpresa.
Santa Maria (argipena)

**Santa Maria** Galileako emakume judu bat izan zen, Itun Berriaren eta Koranaren arabera Jesus Nazaretekoaren ama. Jatorrizko esanahi horretatik abiatuta, izen horrek beste adiera hauek ere baditu:

## Elizak 
* Santa Maria eliza (Deba, Gipuzkoa)
* Santa Maria eliza (Lezama, Bizkaia)
* Santa Maria katedrala (Gasteiz, Araba)

## Eraikinak 
* Santa Maria del Naranco, Asturiasko eraikina.
* Santa Maria atea, Hondarribiko (Gipuzkoa) monumentua.
* Santa Maria de Garoñako zentral nuklearra, Burgosko zentral nuklearra.

## Itsasontziak 
* Santa María (itsasontzia)

## Udalerriak 
* Santa María de Dulcis, Huesca probintziako udalerria.
* Santa Maria d'Oló, Bartzelona probintziako udalerria.
* Santa Maria de Corcó, Bartzelona probintziako udalerria
* Santa Maria de Merlès, Bartzelona probintziako udalerria
* Santa Maria Cahabon, Guatemalako herria.
* Santa María Rivarredonda, Burgos probintziako udalerria.
* Santa María del Mercadillo, Burgos probintziako udalerria.
* Santa Maria Coghinas, Italiako herria.
* Santa María de Huerta, Soria probintziako udalerria.
* Torre de Santa María, Caceres probintziako udalerria.
* El Puerto de Santa María, Cadiz probintziako udalerria.
* Santa María de Cayón, Kantabria probintziako udalerria.
* Santa María del Invierno, Burgos probintziako udalerria.
* Santa Maria da Feira, Portugalgo herria.
* Santa Maria de Miralles, Bartzelona probintziako udalerria.
* Santa María de las Hoyas, Soria probintziako udalerria.
* Santa Maria de Palautordera, Bartzelona probintziako udalerria.
* Santa Maria de Martorelles, Bartzelona probintziako udalerria.
* Santa Maria de Besora, Bartzelona probintziako udalerria.
* Santa Maria de Gracia, Tenerifeko Santa Cristobal de la Laguna udalerriko auzoa.
* El Pla de Santa Maria, Tarragona probintziako udalerria.
* Santa María de Guía de Gran Canaria, Kanaria Handiko uharteko udalerria.

## Uharteak 
* Santa Maria, Portugalgo Azoreetako uhartea.

## Ikus, gainera 
* Maria
Vizcaya (zinema)

**Vizcaya zinema** Bilboko San Frantzisko auzoko San Frantzisko kaleko 40. zenbakian egondako zinema da. (2024an, 36 zenbakia).

Zinemaren ondoan, auzorako udaltegia eraiki zen.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Actualidades

**Actualidades zinema** Bilboko Abando auzoko Buenos Aires kaleko 17. zenbakian egondako zinema da. 1935eko martxoan zabaldu zen.

Actualidades zineman film laburrak baino ez ziren proiektatu, zabalik egondako urteetan. 1940ko hamarkadan, umeentzako hainbat emanaldi ere izan ziren.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Aneja

**Aneja zinema** Bilboko Uribarri auzoko Anselma Salces kaleko 1. zenbakian egondako zinema da.

Izena, zinema Bihotz sakratuaren parrokiari atxikitako eraikina izateagatik zetorkion.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Arraiz

**Arraiz zinema** Bilboko Errekaldeberri auzoko Gordoniz kaleko 60. zenbakian egondako zinema da.

A-8 autobidearen Bilboko tartea eraikitzean eraitsi zuten.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda
* Errekaldeberri
* Arraitz (mendia)

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
* Zinemaren kokagunea Google Street View-n.
Avenida (zinema)

**Avenida zinema** Bilboko Basurtu auzoko Sabino Arana etorbideko 48. zenbakian egondako zinema da.

1980ko hamarkadan zinema itxi eta bere tokian etxebizitza bloke bat eraiki zuten.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Bilbao (zinema)

**Bilbao zinema** Bilboko Zazpikaleak auzoko Itxaropen kaleko 4. zenbakian egondako zinema da.

Zinema, San Nikolas elizaren atzealdean zegoen, Itxaropen kaleko pilotalekuaren aurrean.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Bolueta (zinema)

**Bolueta zinema** Bilboko Bolueta eta Santutxu auzoen arteko Iturriaga kaleko 8. zenbakian egondako zinema da.

Zinema emanaldiez gain bestelako musika emanaldiak ere antolatzen ziren, 1971ean Oskorrik emandako kontzertua esaterako.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Colón (zinema)

**Colón zinema** Bilboko San Frantzisko eta Zabala auzoen arteko Zabala kaleko 1. zenbakian egondako zinema da. (2024an, Zabala kaleko 3. zenbakian).

Zinema, etxebizitza bloke baten beheko solairuetan zegoen eta gaur egun bertan denda bat dago.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Deusto (zinema)

**Deusto zinema** Bilboko Deustu auzoko Rafaela Ibarra kaleko 13. zenbakian egondako zinema da.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
*  Deusto zinemari buruzko aipamena.
Deustu (argipena)

**Deustu** esanahi desberdineko hainbat gauza izan daiteke:

## Tokiak 
* Deustu, Bilboko lehen barrutia.
* Deustuko San Pedro, Bilboko lehen barrutiko auzo nagusia, eta barrutiaren erdigunea.
* Deustuko Elizatea, Bizkaiko antzinako udalerria.

## Unibertsitateak 
* Deustuko Unibertsitatea, izen bereko auzoan dagoen unibertsitatea.

## Eraikinak 
* Deustuko zubia, Deustu eta Abando batzen dituen zubia.

## Elkarte eta taldeak 
* Deustu Arraun Taldea, arraun taldea.
* Deustu Herria Aurrera, alderdi politikoa.

## Ikus, gainera 
* Deusto zinema, Rafaela Ibarra kalean egondako zinema.
Izaro (zinema)

**Izaro zinema** Bilboko Indautxu auzoko Urkixo zumarkaleko 66. zenbakian egondako zinema da.

Jabez aldatu eta ondoren zinemari **Mikeldi** izena jarri zioten, eta azkenik 2006an, Mikeldi zinemek ere ateak itxi zituzten.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Ocharcoaga zinema

**Ocharcoaga zinema** Bilboko Otxarkoaga auzoan, 1960ko hamarkadan eraikitako auzo berriarekin batera, altxatutako zinema izan zen. Multizineren agerpenarekin batera, zinemak ateak itxi zituen bezeroen galera zela eta.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda
* Ocharcoaga (laburmetraia)

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Ocharcoaga

**Ocharcoaga** esanahi desberdineko hainbat gauza izan daiteke:

* Ocharcoaga zinema, Bilboko Otxarkoaga auzoan egondako zinema.
* Ocharcoaga, Jordi Grauk 1961ean zuzendutako film laburra.

## Ikus, gainera 
* Otxarkoaga
Consulado (zinema)

**Consulado zinema** Bilboko Indautxu auzoko Rodriguez Arias kaleko 17. zenbakian egondako zinema da.

1990eko hamarkadan ateak itxi eta gero, Berhska frankiziaren arropa denda zabaldu zuten bertan.

## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Liceo (zinema)

**Liceo zinema** Bilboko San Frantzisko auzoko San Frantzisko kaleko 14. zenbakian egondako zinema da (Mariaren Bihotzaren plazaren ondoan).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilboko zinemen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Antzinako Bilboko zinemen aipamena Fant zinema festibalaren webgunean.
Akronimo errepikatu

**Akronimo errepikatua** da akronimoarekin batera haren osagai den hitzetako bat edo gehiago erabiltzea. Adibidez, *EAJ alderdia* esaten denean, *Eusko Alderdi Jeltzalea alderdia* esaten da, *alderdi* hitza errepikatuta. Okertzat jotzen da akronimo errepikatuak erabiltzea.

## Akronimo errepikatuen adibideak 
* HIES sindromea.
* BOE etxebizitzak.
* DOKA Donostiako Kafe antzokia.
* AEK koordinakundea.

## Ikus, gainera 
* Pleonasmo
* Akronimo errekurtsibo

## Kanpo estekak
Londresko portua

**Londresko portua** Erresuma Batuko Londres hirian dagoen itsas-portua da. 2008an portuak 53 milioi tona eta bi milioi kontainer (TEU) mugitu zituen.

Historian zehar, portuaren kokapena Tamesis ibaiaren bokalerantz mugitu da, hiriaren hazkundearekin batera.

## Eraberritzea 
XX. mendearen amaieran, portuarenak ziren hainbat gune eraberritu eta etxebizitza eta bulegoak eraikitzeko erabili ziren. Esaterako Docklands izeneko gunea. Erabilerarik gabeko gune abandonatuan, Londresko finantza barruti berria altxatu zen.

## Ikus, gainera 
* Londres

## Kanpo estekak 
*  Londresko Portu Agintaritzaren webgunea.
*  Portua 1819an.

thumb|ezkerrera|450px|Tate Lyle birfindegiaren ikuspegia.
Felixstoweko portua

**Felixstoweko portua** Erresuma Batuko Felixstowe herrian dagoen itsas-portua da. Erresuma Batuan kontainer gehien mugitzen dituen portua da, urtero 3,3 milioi TEU inguru.

## Ikus, gainera 
* Felixstowe

## Kanpo estekak 
*  Felixstoweko Portu Agintaritzaren webgunea.
*  Portuari buruzko argazki bilduma.
Antonia Anaut

**Antonia Anaut Garde** (Izaba, Nafarroa, 1888a - *ibidem* 1976ko apirilaren 30a) Izaba udalerrian erronkariera izeneko bertako euskalki edo euskararen aldaeraren azken hiztuna izan zen. Katalin-Garde etxean jaio zen.

## Erreferentziak 
thumb|ezkerrera|200px|Antonia Anaut eta Ubaldo Uhalde, Izaba udalerriko azken erronkarieraren hiztun euskaldunak
## Ikus, gainera 
* Ekialdeko nafarrera
* Izabako oroipenaren etxea
* Ubaldo Uhalde

## Kanpo estekak
Mantxako gazta

**Mantxako gazta** (gaztelaniaz *Queso manchego* edo soilik *Manchego*) Espainiako Gaztela-Mantxa erkidegoan ardi esnez ekoizten den gazta bat da. 1996 urte ezkeroztik Jatorrizko Izendapena du.

## Kanpo estekak 
* Mantxako gaztaren Jatorrizko Izendapenaren Kontseilu Erregulatzailea   
* Mantxako gaztaren argibidea Gaztela-Mantxako Nekazaritza Saila
Haluzinazio

**Haluzinazioa** pertzepzioaren nahasmendurik ezagunenetarikoa da. Objekturik gabeko pertzepzioa dela esan daiteke, hau da, subjektuak errealitatean ez dagoen zerbait hautematen du. Psikosiaren ezaugarririk nabarienetako bat da, nahiz eta beste egoera batzuetan ere ager daitekeen.

Haluzinazioaren ezaugarriak honako hauek dira:

* Ez dagoen zerbait hautematen da.
* Espazio psikikotik kanpo hautematen da.
* Ikusitako irreala dela konturatzeko ezintasuna egoten da. 

Haluzinazio deritzo GNS-10 (1992) sailkapenaren arabera era akutu, behin-behineko eta orokorrean kontzientziaren mailaren asaldurak eragiten dituzte goi-eginkizun mentalen nahaste organikoei. Nahaste edo asaldura hauek burmuineko gaitz batean izan dezakete euren jatorria (**lehen mailakoa** edo primarioa) edo gaixotasuna sistemiko batean (**bigarren mailakoa** edo sekundarioa) edota honen aurkako botiketan.
Haluzinazio deritzo GNS-10 (1992) sailkapenaren arabera era akutu, behin-behineko eta orokorrean kontzientziaren mailaren asaldurak eragiten dituzte goi-eginkizun mentalen nahaste organikoei. Nahaste edo asaldura hauek burmuineko gaitz batean izan dezakete euren jatorria (**lehen mailakoa** edo primarioa) edo gaixotasuna sistemiko batean (**bigarren mailakoa** edo sekundarioa) edota honen aurkako botiketan.

Horrez gain, garrantzitsua da haluzinazioaren eta ilusioaren arteko desberdintasunak ezagutzea. Lehengoan, ez dago pertzepzioaren objektua, bigarrenean berriz bai. Gainera, haluzinazioan ez da zentzumenen alteraziorik gertatzen, baina bai ilusioan. Azken horretan, objektua eustearen pertzepzio- eremuan kokatzen da, baina zentzumen- interferentzia batek hura bere benetako dimentsioak antzematea eragoten dio. thumb|Jean- Étienne Esquirol (psikiatra)
## Historia 
Jean Étienne Dominique Esquirol izan zen 1830eko hamarkadan termino hori gaur egun duen esanahiarekin erabili zuen lehen psikiatra, nahiz eta XVI. mendetik aurrera «burudibertigarri bat» izendatzeko erabiltzen zen.

## Motak (sailkapena) 
Normalean, haluzinazioek gaixotasun mentalen bat adierazten dute, hala nola eskizofrenia, depresioa edo gertaera maniakoak. Haluzinazioak, ordea, beste kasu askotan agertzen dira, hala nola substantzia psikoaktiboen kontsumoarekin, tumoreekin, nahaste neurologikoren batekin eta estres edo antsietate egoera handiekin lotutakoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Exosfera

**Exosfera** atmosferaren geruza gorena da. Exosferan kanporantz mugitzen ari den molekula batek espaziora ihes egin dezake nahiko azkar mugitzen bada; bestela, berriro exosferara itzuliko da grabitatearen ondorioz. Edozein kasutan, molekulak ez du beste molekula batekin ia inoiz talka egingo, exosferaren dentsitatea oso baxua baita.

Lurraren exosferako gas nagusiak gas arinak dira, batez ere hidrogenoa. Exosferaren beheko aldea den exobasetik hurbil helioa, karbono dioxidoa eta oxigeno atomikoa ere badago. Exosfera Lurraren eta espazioaren arteko azken geruza da.

### Mugak 
Exosferaren beheko mugari *termopausa* edo *exobase* deritzo, eta 500 eta 1.000 km artean dago. Goiko aldea, berriz, 10.000 km inguruan dauka.

## Kanpo estekak
Eureka dorrea

**Eureka dorrea** (Ingelesez: Eureka Tower), Australiako Melbourne hiriko etxebizitza etxe orratza da. Eraikuntza 2002ko abuztuan hasi eta 2006ko ekainean amaitu zuten. Dorreak 300 metro eta 91 solairu dauzka eta Australiako bigarren eraikinik garaiena da Q1 Dorrearen atzetik.

Horrez gain, munduko etxebizitza eraikinik garaiena da. Dorrea Fender Katsalidis Architects enpresak diseinatu eta Grocon taldeak finantzatu zuen. 88. solairuan begiratoki bat dago.

## Kanpo estekak 
*  Eureka dorrearen begiratokiaren webgunea.
Q1 Dorrea

**Q1 Dorrea** (Ingelesez: Q1 Tower), Australiako Gold Coasteko etxebizitza etxe orratza da, 323 metro eta 41 solairu ditu. Eraikuntza 2002ko abuztuan hasi eta 2005ean amaitu zen eta, egituraren gaineko antenari esker, Q1 munduko etxebizitza eraikinik garaiena izan zen eraiki zenean. 2011 arte izan zuen titulu hori, Dubaiko The Torch etxebizitzak garaitu zuen 352 metroko altuerarekin; eta hortik aurrera eraikin gehiagok garaitu zuten.

## Enpresak 
* Arkitektoa: Sunland Group
* Eraikuntza enpresa: Sunland

## Argazkiak 

Fitxategi:Q1 Q Deck day.JPG|
Fitxategi:Q Deck Day z.JPG|Dorrea hegoalderantz ikusia
Fitxategi:Q1 qdeck night.JPG|Gaueko ikuspegia
Fitxategi:q deck day 4.JPG|Ikuspegia mendebalderantz

## Ikus, gainera 
* Munduko eraikinik garaienen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Q1 dorrearen webgune ofiziala..
Kingdom Centre

**Kingdom Centre** (arabieraz: برج المملكة), Saudi Arabiako Riad hiriko bulego etxe orratza da. 2002an amaitu zuten eta Ekialde Hurbileko eraikinik garaienen artean dago. 302 metro eta 41 solairu dauzka, eta eraikineko elementurik adierazgarriena, goiko solairuetako "zuloa" da.

Saudi Arabiako eraikinik altuena da, 2010ean Meka hiriko Abraj Al Bait egitura amaitu arte.

## Ikus, gainera 
* Shanghai World Financial Center

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eureka dorrearen begiratokiaren webgunea.
CTF Finance Centre

**Chow Tai Fook Centre** edo **East Tower** (txineraz: 东塔), Txinako Herri Errepublikako Guangzhou hirian eraikitze prozesuan dagoen bulego etxe orratza da. 530 metro eta 116 solairu izango ditu eta hiriko eraikinik garaiena izango da 2009an amaitutako West Tower gaindituz.

Lehen harria 2009ko irailaren 28an jarri zen, eta eraikuntza lanak 2016ko azaroan amaitu zuten.

## Diseinua 
Hasieran, mendebaldeko dorrearen (Guangzhou International Finance Centerren dorre bikia izango zela uste bazen ere, nazioarte mailako arkitekto lehiaketa antolatu zen, KPF garaile izan zelarik.

### Eraikuntza argazkitan 

Fitxategi:Guangzhou East Tower 2012.jpg|Dorrea eraikitze prozesuan 2012an.
Fitxategi:CTF_Finance_Centre.jpg|2014ko ekaina.
Fitxategi:Chow_Tai_Fook_Centre,_Guangzhou_(Jul_2014).jpg |2014ko uztaila.

## Ikus, gainera 
* Guangzhou International Finance Center
* Munduko eraikinik garaienen zerrenda
* Txinako eraikinik garaienen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dorrearen ordenagailu bidezko bideoa.
Xiaobailou Union Plaza

**Xiaobailou Union Plaza** (txinera sinplifikatuz: 小白楼联合广场), Txinako Herri Errepublikako Tianjin hirian proposaturiko etxe orratz konplexua da. Altuera desberdineko dorrek osatuko dute, altuena 488 metro eta 118 solairuko bulego dorre bat izango delarik.

Konplexua, Cesar Pellik zuzendutako Pelli Clarke Pelli arkitekto taldeak diseinatu du.

## Ikus, gainera 
* Munduko eraikinik garaienen zerrenda
* Txinako eraikinik garaienen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  *Pelli Clarke Pelli Add To Tianjin Supertalls* skyscrapernews.com webguneko albistea.
ASE Center

**ASE Center** (txineraz: 日月光中心), Txinako Herri Errepublikako Chongqing udaltasunean eraikitzen prozesuan dagoen etxe orratz multzoa da. Guztira 290 eta 460 metro bitarteko bost eraikin altxatu dira, etxebizitza eta bulego erabilera izango dutenak.

## Altuena izateko lehia 
ASE Center sustatzen duen eraikuntza enpresak, hiriko eraikinik garaiena altxatu nahi du, eta hori dela eta, hiriko beste bi proiekturekin lehian dabiltza. Chongqing International Financial Center eta Jialin Fanying lehen aldiz aurkeztu zirenean, 300 metro inguruko proiektuak ziren, baina 2009ko udan, dorre garaienen altuera 468 metrokoa zen.

## Ikus, gainera 
* Munduko eraikinik garaienen zerrenda
* Txinako eraikinik garaienen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Proiektuaren ordenagailu bidezko irudikapena youtube.com webgunean.
* *Chongqing Supertalls Vie For Tallest Title* skyscrapernews.com webguneko albistea.
Deji Plaza

**Deji Plaza** (txineraz: 德基廣場), Txinako Herri Errepublikako Nanjing hirian dagoen erabilera anitzeko etxe orratza da. Eraikuntza lanak 2009an hasi eta 2013an amaitu ziren.

Dorreak 324 metro eta 62 solairu ditu, eta bulegoez gain, hotel bat egokitu zen eraikinaren solairuetako batzuetan.

## Ikus, gainera 
* Nanjing

## Kanpo estekak 
* Dorreak izango duen itxura erakusten duen ordenagailu bidezko irudia.
* Eraikuntza lanen egoera 2009ko abenduaren 3an.
Ekenäs Uhartedia Parke Nazionala

**Ekenäs Uhartedia Parke Nazionala** (finlandieraz: *Tammisaaren saariston kansallispuisto*; suedieraz: *Ekenäs skärgårds nationalpark*) Nilandiako parke nazional bat da. Raseborg udalerrian dago eta azaleraren %90a itsasoa da; gainontzekoa, Älgö, Fladalandet, Modermagan eta Jussarö bezalako uharte txikiek osatzen dute. Europako Babestutako Inguruneen Diploma irabazi duen Finlandiako bi parke nazionaletako bat da .

Gaur egun ez da inor bizi uharteetan, nahiz eta XX. mende hasieran bai: Jussarö uhartean burdin-meatzean lan egiten zuten meatzariak bizi ziren eta Älgö uhartean aldiz, arrantza lanbidez zuten familia pare bat. Burdin-meatzea XIX. mende hasieratik XX. mende erdi arte irekia egon zen eta erabat aldatu zuten Jussarö uhartearen ekialdea. II. Mundu Gerrak ere aztarna utzi zuen uhartedian; esaterako, Modermagan uhartean Jarraipenaren Gerrako babesleku bat dago.

Ekenäs hitzak *Haritz uhartea* esan nahi du eta bisitarien gunea izen bera duen herrian dago.

## Ezaugarriak 
Parke nazionala Raseborg udalerrian dago, Ekenäs herrixkan, eta azaleraren %90a itsasoa da; hainbat uharteek osatzen dute, garrantzitsuenak Älgö eta Jussarö dira.

Älgö uhartea (suedieraz: *Altze uhartea*) parke nazionalaren ipar-ekialdeko mugan dago eta uhartediko uharte handiena da. Baso borealak uhartea babesten du, baina ingurune finlandiar eredugarri baten antzera, aintzira txiki batzuk daude: Lillträsket, Näseträsket eta Storträsket. Altze uhartean, izenak dioen bezala, altzeak eta orein buztanzuriak bizi dira. Uda partean, inguruko abeltzain gutxi batzuk ardiak ere eramaten dituzte bertara.

Jussarö uhartea parke nazionalaren hego-ekialdean dago eta uhartediko bigarren uharte handiena da. Nahiz eta parke nazionalaren muga batean dagoen, uhartediko baso eremu zabalena bertan dago. Uhartean bi zati bereizten dira: mendebaldean, baso eremu ukigabea dago eta ekialdean aldiz, XX. mende hasieran ustiatua izan zen meatzearen errautsak gelditzen dira.

### Fauna 
Ehunka itsas-hegazti daude uhartediko uhartetxo txikietan. Hegazti esanguratsuenak, parke nazionalaren ikurra diren eider arruntak, murgilari mottodunak, ubarroi handiak, zerra ertainak eta hamaika kaio espezieak dira. Udaberrian eta udan hegoaldetik datozen milaka txoriek uhartedia erabat betetzen dute.
[250px|eskuinera|thumb|[Jussarö uhartea atzealdean.]]
Uharte handieenetan, altzeak, azkonarrak eta orein buztanzuriak ikus daitezke; eta itsasoan berriz, itsas txakur gris eta marmolaireak.
### Landaredia 
Uhartediko landaredia da nagusi (hau da, itsas landaredia); hala ere, Älgö eta Jussarö uharteetan baso boreal inguruneak daude (haritz kandudunak, izei gorriak eta pinu gorriak). Desagertzeko arriskuan dauden landareen artean aipatzekoak dira Carex flacca, Eleocharis quinqueflora eta Rhynchospora fusca espezie mehatxatuak.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 

## Erreferentziak
United International Mansion

**United International** (txineraz: 联合国国际), Txinako Herri Errepublikako Chongqing udaltasunean eraikitze prozesuan dagoen bulego etxe orratza da. 2008an hasi ziren eraikitzen eta 2012rako amaitzea aurrikusten da.

271 metro eta 67 solairu izango ditu.

## Dorrearen estiloa 
Etxeorratzak, hirian aurretik eraikitako beste eraikinen antzerako estiloa izango du (New York New York Dorrea esaterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Egiturak izango duen itxura erakusten duen ordenagailu bidezko irudia.
* Eraikuntza lanen egoera 2009ko azaroaren 21ean.
Leatop Plaza

**Leatop Plaza** (txineraz: 利通广场), Txinako Herri Errepublikako Guangzhou hirian dagoen bulego etxe orratza da. 302 metro eta 60 solairu ditu.

*Murphy/Jahn Architects* arkitekto taldeak diseinatu zuen.

## Eraikuntza 
2009ko udazkenean, eraikuntzaren erritmoa azkartu eta solairu bat hiru egunetan amaitzea lortu zuten, urte bereko azaroan, 20 solairuko mailara iritsiz. 2010eko ekainaren 11an gehiengo altuera eskuratu zuen.

Dorrea 2011an amaitu zuten eraikitzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Guangzhou

## Kanpo estekak 
*  Egitasmoari buruzko bideoa youtube.com webgunean.
* Dorrearen ordenagailu bidezko irudia.
Yingli dorrea

**Yingli Dorrea** (txineraz: 英利大厦), Txinako Herri Errepublikako Chongqing udalerrian dagoen bulego etxe orratza da.

2012an amaitu zuten eraikitzen eta 288 metro eta 65 solairu ditu.

## Eraikuntza 
Dorrea altxatuko den orubean zeuden eraikin zaharrak 2007ko otsailean hasi ziren botatzen, eta bien bitartean, eraikinaren diseinua aukeratzeko arkitektura lehiaketa antolatu zen.

2008ko abenduan, hilabeteetako atzerapenaren ondoren, orubea guztiz garbitzea lortu zuten, eta dorrearen lehen harria jarri zen, eraikuntza aste batzuk beranduago hasi zelarik. 2009ko azaroan, lurpeko solairuak amaitu eta lur-gainekoak altxatzen hasi ziren.

## Enpresak 
* Sustatzailea: Chongqing Yingli Real Estate Development
* Igogailu hornitzailea: Otis Elevator Company;

## Ikus, gainera 
* Chongqing

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dorrearen ordenagailu bidezko irudia, atzean Chongqing International Finance Center ageri delarik.
Grand International Mansion

**Grand International Mansion** edo **The Pinnacle** (txineraz: 顶峰), Txinako Herri Errepublikako Guangzhou hirian dagoen bulego etxe orratza da. Egitasmoak hainbat aldaketa izan zituen, eta behin betiko diseinua 2009an aukeratu zen, dorrea heren bat altxatua zegoenean.

Eraikina Perla Ibaiko Dorrearen ondoan dago eta 360 metro eta 60 solairu ditu, nahiz eta, egituraren azken 60 metroak, antena bat diren.

## Eraikuntza 
Lehen harria 2008aren hasieran jarri zen eta zulaketa berehala hasi zen. 2008aren amaieran lurpeko solairuak eraikitzen hasi ziren eta azkenik 2009 ekainean, lur-gainekoak.

## Ikus, gainera 
* Guangzhou

## Kanpo estekak 
* Eraikuntza lanen egoera 2009ko azaroaren 3an, ezkerrean Perla Ibaiko Dorrea ageri delarik.
Forum 66

**Forum 66** (txineraz: 论坛66), Txinako Herri Errepublikako Shenyang hirian eraikitzen dagoen etxe orratz egitasmoa da. Lau eraikinek osatzen dute, 384 metro eta 75 solairuko bulego dorrea, 350 metro eta 65 solairuko bulego dorrea, eta 200 bat metroko bi etxebizitz eraikin.

## Eraikuntza 
Eraikuntza lanak 2008an hasi ziren, baina Shenyang hiriak neguan duen klima gogorragatik 2009ko azaroan, eten egin ziren, eta udaberrira arte ez dira berriz eraikitzen hasiko.

## Ikus, gainera 
* Shenyang

## Kanpo estekak 
* Lanen egoera, 2009ko azaroaren hasieran.
East Pacific Center

**East Pacific Center** (txineraz: 东太平洋中心), Txinako Herri Errepublikako Shenzhen hirian eraikitako erabilera anitzeko egitasmoa da.

## Egitasmoaren ezaugarriak 
Elkarri lotutako bi dorre, eta altuera desberdineko beste hainbat bulego eraikinek osatzen dute. Dorrerik altuenak 306 metro eta 85 solairu dauzka.

## Ikus, gainera 
* Shenzhen

## Kanpo estekak 
* Egitasmoaren ordenagailu bidezko irudia.
Sortaldeko Atea

**Sortaldeko Atea** edo **Gate of the Orient** (txineraz: 东方之门), Txinako Herri Errepublikako Suzhou hirian eraikitzen dagoen etxe orratza da.

301 metro eta 68 solairu izango ditu eta Suzhouko finantza barruti berrian egongo da.

*Robert Matthew Johnson Marshall* arkitekto taldeak diseinatua da.

## Eraikuntza 
Dorrea 2008aren amaieran hasi ziren eraikitzen eta 2009 osoan zehar, zulatze eta zimendatze lanak burutu ziren.

2012ko urrian egituraren azken zatiko antenak jarri zituzten.

Fitxategi:东方之门20111004.JPG|2011ko urria
Fitxategi:Gate of the Orient 1.JPG|2012ko abuztua

## Ikus, gainera 
* Suzhou

## Kanpo estekak 
* Egitasmoaren ordenagailu bidezko irudia skyscrapers.cn webgunean.
Kerry Center

**Kerry Center** (txineraz: 嘉里中心), Txinako Herri Errepublikako Tianjin udaltasunean eraikitzen dagoen bulego etxe orratza da. Eraikuntza lanak 2015ean amaitzen direnean, egiturak 330 metro eta 71 solairu izango ditu.

## Eraikuntza 
2011n lehen harria jarri zen eta ondoren zulaketa eta zimendatze lanak hasi ziren

## Ikus, gainera 
* Tianjin

## Kanpo estekak 
* Egitasmoaren ordenagailu bidezko irudia.
Tianjin International Trade Center

**Tianjin International Trade Center** (txineraz: 天津国际贸易中心), Txinako Herri Errepublikako Tianjin udaltasunean eraikitze prozesuan dagoen 300 metro eta 80 solairuko bulego etxe orratza da.

## Lanen egoera 
Eraikuntza 1996an hasi zen, baina hurrengo urtean, egituraren 20 bat solairu altxatuak zirenean, diru arazoengatik, eraikuntza enpresak porrot egin eta bertan behera geratu zen.

2008an Hong Kongeko sustatzaile batek egitura erosi eta eraikuntza berriz hasiko zela zirudienean, berriz ere gelditu egin zen.

## Ikus, gainera 
* Tianjin

## Kanpo estekak 
* Dorrearen ordenagailu bidezko irudia.
Tianjin World Financial Center

**Tianjin World Financial Center** (txineraz: 天津环球金融中心), Txinako Herri Errepublikako Tianjin udaltasunean 2008 eta 2011 urteen artean eraiki zen 337 metro eta 76 solairuko bulego etxe orratza da.

## Eraikuntza 
Eraikuntza lanak 2007an hasi ziren eta 2008an lur-gaineko solairuak altxatzeari ekin zioten. 2010. urtearen hasieran gorengo mailara iritsi eta urte berdinaren amaieran zabaltzea espero da.

### Bilakaera 

Fitxategi:津塔2008年11月28日.jpg|2008-11-28
Fitxategi:津塔2009年1月6日.jpg|2009-1-6
Fitxategi:津塔2009年4月1日.jpg|2009-4-1
Fitxategi:津塔2009年5月7日.jpg‎|2009-5-7
Fitxategi:津塔2009年7月10日.jpg|2009-7-10
Fitxategi:津塔2009年8月28日.jpg|2009-8-28
Fitxategi:津塔2009年11月26日.jpg|2009-11-26
Fitxategi:津塔2009年12月31日.jpg|2009-12-31

## Ikus, gainera 
* Tianjin

## Kanpo estekak 
* Dorrearen ordenagailu bidezko irudiak skyscrapers.cn webgunean.
Canterburyko ipuinak

**Canterburyko ipuinak** () Geoffrey Chaucer ingeles poetak 1386-1400 urteetan idatzi zuen ipuin multzoa da. Boccaccioren Dekamerone obraren antzera moldatua dago lana; XIV. mende bukaerako Ingalaterrako gizarteari buruzko erretratu ironikoa dira kontakizunak. 1526. urtean eman ziren lehenengo aldiz argitara.

Ipuinak Erdi Aroko ingeleran idatziak daude; hauetako batzuk jatorrizkoa dira, beste batzuk ordea ez, bi hitz lauz idatziak daude, eta gainontzekoak bertsotan. Balizkoaren eta errealaren arteko antitesia azaltzen da lan honetan; XIV. mendeko Ingalaterrako gizartearen kronikatzat ere har daiteke zenbaitetan. Poeta Southwarketik Canterburyra, Thomas Becketen santutegira, doazen hogeita hamar bat erromesekin agertzen da. Bidaiaren nekea nolabait arintzeko, bina ipuin kontarazten die erromesei; ipuinik hoberenak afari eder bat jasoko du sari gisa. Ipuin eta pasadizo hauek guztiak lotzerakoan ageri da bete-betean Chaucer-en artea. Gizakiak bere horretan azaldu nahiak lehen idazle errealista bihurtu zuten Chaucer.

Idazlan hau interes handikoa da, bai bere garaikideentzako, bai gaur egungo irakurleentzako ere, ingelesezko literaturaren lehenbiziko maisulana izan baitzen; izan ere, Chaucer-en aurretik frantsesez eta latinez idazten zen, eta kultura maila handiko jendeak besterik ezin zezakeen irakurri eta ulertu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Geoffrey CHAUCER: *Kanterbury-ko ipoña* Itzultzailea: Toribio Etxebarria. Egan, 1978. Andima.armiarma.eus
*  Canterburyko ipuinen argitalpen elektroniko askea Guttenberg proiektuan irakurgai
Bikarioetxeko hilketa

***Bikarioetxeko hilketa*** (ingelesez: *The Murder at the Vicarage*) Agatha Christiek idatzitako eleberria da. 1930ean argitaratu zen. Miss Marple pertsonaia lehen aldiz agertzen da eleberri honetan.

## Argumentua 
St. Mary Mead herrixkan Protheroe koronela hilda aurkitzen dute bikarioetxean. Herri osoak gorrotatzen du koronela. Istorioa bikarioaren ikuspuntutik kontatzen da.

## Pertsonaiak 
* **Miss Marple**: neskazahar adinekoa, buruargia eta sudurluzea.
* **Leonard Clement**: St. Mary Meadeko bikarioa.
* **Griselda Clement**: bikarioaren emazte gazte eta ederra.
* **Dennis Clement**: bikarioaren iloba gaztetxoa.
* **Lucius Protheroe**: koronela eta epailea. Hilik aurkitzen dute bikarioetxean.
* **Anne Protheroe**: Protheroe koronelaren bigarren emazte gazte eta ederra.
* **Letice Protheroe**: Protheroe koronelaren eta bere lehenengo emaztearen alaba.
* **Lawrence Reading**: pintore gaztea.
* **Haydock doktorea**: Herriko medikua.
* **Hawes**: bikarioaren laguntzailea.
* **Estelle Lestrange**: herrira iritsi berri den emakume mistoriotsua.
* **Melchet koronela**: konderriko polizia-burua.
* **Slack inspektorea**: Munch Benhameko polizia-inspektorea.
* **Archer andrea**: herriko zenbait etxe garbitzen dituen adineko emakumea.
* **Archer ehiztaria**: isileko ehiztaria. Archer andrearen semea.
* **Amanda Hartnell**: adineko emakume kuxkuxeroa.
* **Marta Price Ridley**: adineko emakume kuxkuxeroa.
* **Caroline Wetherby**: adineko emakume kuxkuxeroa.
* **Stone doktorea**: indusketak egiten ari diren arkeologoa.
* **Gladys Cram**: Stone arkeologoaren idazkaria.

## Kanpo estekak
Zenbatesle

Estatistikan, **zenbateslea** edo **estimatzailea** laginketaz jasotako datuen funtzio edo estatistiko bat da, parametro baten balio ezezaguna kuantifikatzeko erabiltzen dena. Adibidez, populazio bateko batez besteko ezezaguna (parametroa) zenbatesteko, lagin-batez bestekoa erabil daiteke.

Parametroak eta zenbatesleak notazio honi jarraiki izendatzen dira:

::parametroa:\ \theta,\ \ zenbateslea:\ \hat{\theta}\,

Adibidez, populazio batez bestekoaren zenbatesle gisa lagin-batez bestekoa erabiltzen bada honela idatziko da:

::\hat{\mu}=\overline{x}\,

Parametro baterako hainbat zenbatesle asma daiteke. Inferentziaren helburua, besteak beste, parametro baterako zenbatesle *egoki* bat aukeratzea da. Zenbatesle egokia aukeratzeko, zenbatesleen propietateak eta hobezintasun-irizpideak erabiltzen dira.

Zenbatesleen bitartez bi motako zenbatespenak egin daitezke:

* **puntu zenbatespenak**: datuak zenbatesleari aplikatuz besterik gabe, parametroaren estimazio puntual eta zehatz bat ematen denean;
* **tarte zenbatespenak**: zenbateslearen lagin-banakuntzan oinarrituz, parametroa egon daitekeen tarte bat zehazten denean, konfiantza jakin batez.

Orobat, zenbatesleak parametro bati buruzko estatistika frogak ebazteko erabiltzen dira.

## Kanpo estekak
Karl Pearson

**Karl Pearson** (Londres, 1857ko martxoaren 27– Surrey, 1936ko apirilaren 27) zientzialari nabari bat izan zen eta ezaguna batez ere estatistika arloan egin zituen ekarpenengatik. Beste arlo anitz ere landu zituen, hala nola matematika, fisika, historia eta filosofia. Egun guztiz gaitzetsia eta bere garaian ere oso eztabaidatsua izan zen eugenesia edo giza-hobekuntzarako selekzio genetikoaren bultzatzaile izatea egotzi zaio . Arlo horretan lan handia egin zuen biometria edo biologiara aplikaturiko metodo kuantitatiboetan. Estatistikan, korrelazio-koefizientea eta khi-karratu froga berak asmatu zituen.

## Erreferentziak
Aminatou Haidar

**Aminatou Haidar** (Centre Akka, Sahara Espainiarra, 1966ko uztailaren 24- ) aktibista sahararra da. Bere bizitzan zehar, zenbait alditan preso izan da Marokoko espetxeetan, herri sahararren eskubideak defendatzeagatik. 2009ko azaroan, Aaiun hirira itzultzean, ustez sarrera-dokumentuak behar bezala ez betetzeagatik, pasaportea erretiratu, kanporatu eta Espainiako Lanzaroteko aireportura bidali zuten inongo paperik gabe. Hori dela eta, gose-greba bati ekin zion bere egoerari buruz Maroko eta Espainiako gobernuen jarrera salatzeko.

Hilabete eta erdiz Lanzaroteko aireportuan egon zen gose-greban eta azkenean ospitalera eraman behar izan zuten. 2009ko azaroaren 18an Marokok pasaportea itzuli zion Haidarri Aaiunera itzultzeko Nicolas Sarkozyk Haidarren izenean Marokoko Errege Mohammed VI.arekin hitz egin ondoren.

## Erreferentziak
Chongqing Poly dorrea

**Chongqing Poly Dorrea** edo **Chongqing Guest House Poly International Plaza（CPIP** (txineraz: 重庆宾馆保利国际广场), Txinako Herri Errepublikako Chongqing udalerrian dagoen dagoen bulego etxe orratza da. Eraikuntza lanak 2008an hasi eta 2013an zabaldu zen.

Hasieran 300 metro baino gehiago izango zituela uste bazen ere, aurrekontua murriztu eta solairu gutxiagorekin eraiki zuten azkenean.

Etxeorratzak 286 metro eta 56 solairu ditu.

## Eraikuntza 
Lurpeko solairuak eta zimendatzea azkar batean egin ondoren, 2008. urtearen amaieran, lur-gaineko solairuak egiten hasi ziren, eta 2009ko azarorako 40. solairua eraikia zegoen.

## Enpresak 
* Egitura ingeneritza: East China Architectural Design and Research

## Ikus, gainera 
* Chongqing

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Dorreak izango duen itxura erakusten duen ordenagailu bidezko irudia.
John Tukey

**John Wilder Tukey** (New Bedford, Massachusetts, 1915eko ekainaren 16 &ndash; New Brunswick, New Jersey, 2000ko uztailaren 26) estatistikari ospetsu bat da, ezaguna datuen azterketa esploratzaile izeneko arlo estatistikoa aitzindari izan zen, berak idatzitako *Exploratory data analysis* izenburuko liburuaren bitartez. Arlo horretan ezaguna den kaxa-diagrama edo *boxplot* ere berak asmatu zuen.

## Kanpo estekak
Ekialdeko Finlandiako Golkoa Parke Nazionala

**Ekialdeko Finlandiako Golkoa Parke Nazionala** (finlandieraz:*Itäisen Suomenlahden kansallispuisto*) Hego Finlandia lurraldeko parke nazional bat da. Finlandiako Golkoan dagoen eta ehunka uharteek osatzen duten parke nazional hau hegazti espezie anitzagatik da ezaguna; itsas-natura berezi hau babesteko asmoz, arduradunak errusiarrekin harremanetan hasi dira mugaz gaindiko parke nazionala bihurtzeko .
## Ezaugarriak 
Parke nazionala harrizko uharte txiki askok eta basoa duten zortzi bat uharte handiz osatua dago. Uhartedi baten zati bat hartzen du parkeak eta errusiar mugan dago. Harrizkoak dira uharte txikienak, nahiz eta Pitkäviiri delako batean hondarrezko hondartza ukigabeak dauden.

Uharte handienetan, baso borealak dira nagusi (ipar-ipuruak, pinuak, urkiak). Bestalde, Ristisaarin lizarrrek ere beren tokia dute basoan eta antzinean inguruko abeltzainek erabiltzen zituzten larreek basoaren handitasuna mugatzen dute.

1777. urteko ekainaren 14ean Suediako Gustav III.a erregearen itsasontzia ekaitz batengatik Suuri-Pisi uhartean geditu zen eta erregeak markatutako harria ikusgai dago bertako etxetxo batean.

Jarraipenaren Gerran Finlandia eta SESBen arteko borroka asko kostalde honetan gertatu ziren, batez ere Ulko-Tammio uhartearen inguruan.
### Struveren Geodesia-arkua 
Mustaviiri uhartean (eta Norvegiako Hammerfest hiritik Nekrasivka ukrainarrera) munduaren neurri zehatza jakiteko ikerketak egin zituzten zientzialariek XIX. mende hasieran. 2005. urtean ibilbide hau UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
### Fauna 
Itsas-hegaztiak dira uharte hauen nagusiak; ohikoenak, ahatebeltz arraunt eta
hegazuriak, antzara hankagorriztak, branta musuzuri eta musubeltzak, eider arruntak, ipar-txenadak, itsas-txirtak, izotz-ahateak, martin arruntak eta hegalzuriak, murgilari mottodunak, parke nazionalaren ikurra diren pottorroak, txirri arruntak eta zerrak.

Itsasoan itsas txakur gris eta marmolaireak ikus daizke muskuiluen artean igerian.
### Landaredia 
Uharte handienetan, baso borealak dira nagusi (ipar-ipuruak, pinuak, urkiak). Bestalde, Ristisaarin lizarrrek ere beren tokia dute basoan eta antzinean inguruko abeltzainek erabiltzen zituzten larreek basoaren handitasuna mugatzen dute.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 

## Erreferentziak
Jeremiah Johnson

***Jeremiah Johnson*** (Hego Euskal Herrian filmaren izenburuko gaztelaniazko itzulpena *Jeremiah Johsonen abenturak* izan zen) Sydney Pollackek zuzendu, Robert Redfordek antzeztu eta 1972an estreinatutako filma da.

Raymond Thorp eta Robert Bunkerren *Crow Killer: The Saga of Liver-Eating Johnson* (*Crow Hiltzailea: Johnson Gibeljalearen Saga*) liburuan eta Vardis Fisherren *Mountain Man* (1965) eleberrian oinarritua dago.

## Argumentua 
XIX. mendearen erdialdea, Mendebalde Urruna, Jeremiah Johnson (Robert Redford) soldadu ohia jendeaz eta gizarteaz asperturik Mendi Harritsuetara joango da, bertako lurralde basatian bakarrik biziraun izateko asmo., Johnsonek hasieran estualdi eta larrialdi ugari pairatuko ditu, baina handik gutxira bera bezala bakarrik bizi den ehiztari eta tranpa-jartzaile zahar batek lagunduko du. Ondoren emakume indiar bat eta semetzat hartzen duen mutiko umezurtz batekin bizileku bat eraikiko du. Crow tribuko indiarrek bere sendia erail ostean, Jeremiah bere mendekuaren bila irtengo da.

## Aktoreak 
* Robert Redford: Jeremiah Johnson
* Will Geer: Claw Chris Lapp hartza
* Stefan Gierasch Del Gue
* Delle Bolton: Swan
* Josh Albee: Caleb
* Joaquín Martínez: Ator Gorridun
* Allyn Ann McLerie: emakume eroa
* Paul Benedict: Lindquist erreberendoa
* Jack Colvin: Mulvey tenientea
* Matt Clark: Qualen

## Kritika 
*Allmovie* aldizkari eta webgunearen arabera: «1970eko hamarkadako estatubatuar kulturaren testuinguruan, Henry David Thoreauren idazlanean oinarritutako ingurugiroaren aldeko filma antisistema honek ikuslegoa bereganatu zuen». *Variety* aldizkariak zioenez: «Filmak berezko indar eta edertasuna du, eragozpen bakarra bere antzezpenean datza, ez baita oso argia, bertako pertsonaia gehienak espiritu humanista eta askatasunaren alde borrokatzen baitira». Eta *New York Times* egunkariaren arabera: «Sydney Pollack zuzendariaren *Jeremiah Johnson* filma kondaiaren dohaiaz bustia dago, honetan Robert Redford izarra da, bere izateko era eta sentipenengatik berarentzako paper oso erreala izango zelarik. Oso paper erakargarria da eta Redfordek zuhurtasun eta garbiki antzezten du, gizona nahiz antzezpena beratik irtena dela diruelarik»..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jeremiah Johnson filma The Internet Movie Database webgunean 
* Jeremiah Johnson filma Rotten Tomatoes webgunean 
* Las aventuras de Jeremías Johnson filma Filmaffinity webgunean 
* Jeremiah Johnson filma Allmovie webgunean
Pedro Urtsua

**Pedro Urtsua Diez de Armendaritz** (Arizkun, Baztan, 1520-1526 aldean – Mocomoco, Peruko Erregeorderria, 1561eko urtarrilaren 1a) nafar konkistatzaile eta esploratzailea izan zen. Kolonbiako Norte de Santander departamenduko Pamplona hiria sortu zuen.

## Bizitza 
[thumb|eskuinera|250px|[Urtsua jauregia, Pedro Urtsuaren jaiotetxea.]]
Pedro Urtsua Arizkun herrian jaio zen, Baztan haranean (Nafarroa Garaia), bere sendiaren jabego Urtsua jauregian hain zuzen ere, 1520 edo 1526 aldean. Aita Tristan Urtsua Henrikez Lakarra, Baztango beaumondarra, eta ama Leonor Diez Armendaritz Beraitz, Tuterako agramondarra, izan zituen. Haren abizenek adierazten duten bezala, Pedrorengan Nafarroako Erresumako leinu loriatsuenak elkartu ziren, zaldun eta gerlarien sendiak, Nafarroako Erresumako bizitza politikoan beti nabarmendu zirenak.

### Espedizioak eta konkistak 
[eskuinera|thumb|280px|Urtsuak [1549an sortutako Pamplona hiria.]]
Pedro Urtsuaren espedizioak gaur egungo Panamatik Amazonia zabaleraino hedatu ziren. 1549. urtean Andeetara abiatu zen, eta urte berean Pamplona hiria sortu zuen Zulia haranean (Granada Berria). 1551. urtean urre eta harribitxi hobiak aurkitu zituen Pamplona inguruan eta hiri oparo bihurtu zen urte gutxitan. Hiri hau egungo Kolonbiako kultura gune garrantzitsuenetakoa da; bertako unibertsitateko arma plazan Urtsuaren oroimenezko irudi bat dago.

Santa Fera itzuli zenean Errege Audientziak muzo leinuaren aurkako espedizioan parte hartzeko agindu zion. Gerra honetan garaile irten izanak ospe handia eman zion Indietan, eta bere inguruan bertute eta merezimendu guztiez hornitutako kondaira sortu zen; hala ere, aurkaririk ez zitzaizkion falta izan..
* Ramón José Senderren *La aventura equinoccial de Lope de Aguirre* eta Arturo Uslar Pietriren *El camino de El Dorado* eleberriek Urtsuak El Doradoren bila egin zuen espedizioa dute gaia.
* Robert Southeyren "The Expedition of Orsua; and the Crimes of Aguirre" laneko protagonista da.
* Werner Herzogen *Aguirre, der Zorn Gottes* (1972, «Agirre, Jainkoaren hira») filmean Ruy Guerrak antzeztu zuen Pedro Urtsua.
* Carlos Sauraren *El Dorado* filmean (1988) Lambert Wilsonek antzeztu zuen Urtsua.

## Erreferentziak