open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hymenopodidae

[thumb|Ninfa, txingurrien mimika, [Acromantinae subfamilia.]]
[thumb|*[Harpagomantis tricolor*, loreen mimika. Hymenopodinae subfamilia.]]
[thumb|*[Phyllocrania paradoxa*. Epaphroditinae subfamilia.]]
***Hymenopodidae*** *Mantodea* (mantis) ordeneko intsektu familia bat da. Asia hegoaldekoan eta Afrikan aurkitzen da. Espezie batzuek loreak imitatzen dituzte. Dirudienez, mimetismo horrek harrapakinak engainatzeko balio du (mimetismo oldarkorra).

## Azpifamiliak eta generoak 
Sailkapen hau *Mantodea Species File (Version 5.0)* araberakoa da:
* Acromantinae subfamilia 
** Acromantini tribua
****Acromantis* Saussure, 1870
****Ambivia* Stal, 1877
****Citharomantis* Rehn, 1909
****Majangella* Giglio-Tos, 1915
****Metacromantis* Beier, 1930
****Oligomantis* Giglio-Tos, 1915
****Parapsychomantis* Shcherbakov, 2017
****Psychomantis* Giglio-Tos, 1915
****Rhomantis* Giglio-Tos, 1915
** Otomantini tribua
****Anasigerpes* Giglio-Tos, 1915
****Chrysomantis* Giglio-Tos, 1915
****Otomantis* Bolívar, 1890
****Oxypiloidea* Schulthess, 1898
* Hymenopodinae subfamilia
** Anaxarchini tribua
*** *Anaxarcha* Stal, 1877
*** *Heliomantis* Giglio-Tos, 1915
*** *Odontomantis* Saussure, 1871
*** *Werneriana* Shcherbakov, Ehrmann & Borer, 2016
** Hymenopodini tribua
*** *Chlidonoptera* Karsch, 1892
*** *Chloroharpax* Werner, 1908
*** *Creobroter* Westwood, 1889
*** *Helvia* Stal, 1877
*** *Hymenopus* Serville, 1831
*** *Panurgica* Karsch, 1896
*** *Pseudocreobotra* Saussure, 1870
*** *Theopropus* Saussure, 1898
* Oxypilinae subfamilia
** Hestiasulini tribua
*** *Astyliasula* Schwarz & Shcherbakov, 2017
*** *Catestiasula* Giglio-Tos, 1915
*** *Ephestiasula* Giglio-Tos, 1915
*** *Hestiasula* Saussure, 1871
*** *Pseudohestiasula* Schwarz & Shcherbakov, 2017
** Oxypilini tribua
*** *Ceratomantis* Wood-Mason, 1876
*** *Junodia* Schulthess-Rechberg, 1899
*** *Oxypilus* Serville, 1831
*** *Pachymantis* Saussure, 1871
*** *Pseudoxypilus* Giglio-Tos, 1915
* Phyllocraniinae subfamilia
** *Parablepharis* Saussure, 1870
** *Phyllocrania* Burmeister, 1838
* Phyllothelyinae subfamilia
** *Ceratocrania* Westwood, 1889
** *Phyllothelys* Wood-Mason, 1877
* Sibyllinae subfamilia
** *Leptosibylla* Roy, 1996
** *Presibylla* Bolívar, 1908
** *Sibylla* Stal, 1856

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Papanicolaouren frotis

**Papanicolaouren frotisa** edo **proba** (Georgios Papanicolaouren omenez deitua, zitologian eta minbiziaren detekzio goiztiarrean aitzindari izan zen mediku grekoaren omenez), **umetoki-lepoko zitologia** ere deitua, umetoki-lepoko minbizia diagnostikatzeko egiten den azterketa osagarria da. Uzki-zitologia ere egin daiteke, uzkiko sexu-harremanak dituzten pertsonen minbizi anormala detektatzeko.

## Helburua 
Proba honen helburua da umetoki-lepoko zeluletan minbiziaren aitzindari diren aldaketak aurkitzea, sintomak eragiten hasi baino lehen, eta tratamenduak eraginkorrak izan daitezen. Umetoki-lepoko-minbizia %90 prebeni daitekeen gaixotasuna da, Papanicolauren proba erregularki egiten bada. Proba hori egin behar dute urtean behin bi edo hiru urtez jarraian sexu-bizitza hasi duten emakume guztiek, eta emaitzak negatiboak badira, hiru urtetik bost urtera errepikatuko da arrisku-faktorerik ez badago eta 65 urtera arte. Umetoki-lepoko minbizirako arrisku-faktorerik baldin badago (sexu-harremanak adin goiztiarrean hastea, giza papilomaren birusak eragindako infekzioa, sexu-transmisiozko gaixotasunak, tabakismoa, parekotasun aniztasuna, immunodepresioa edo ahotiko antisorgailuak hartzea), jarraipena urtero egin beharko da.

Papanicolauren teknika beste organo batzuen zitologian ere erabil daiteke, hala nola arnasbideen zain dagoen materiala, eskuilatze endoskopiko gastrikoa eta sudurreko edo ondesteko isipatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Lagat

**Bernard Kipchirchir Lagat** (1974ko abenduaren 12a) distantzia ertain eta luzeko atleta Amerikar-keniata da.

Lagat Kapsabeten jaio zen, Kenyan.  Estatu Batuetara bizitzera joan aurretik, Lagatek kirol lorpenak lortuak zituen, bere jaioterria ordezkatuz.

Estatu Batuetako errekorren jabea da, 1.500 m-ko lasterketan, eta milian pista estalian, 1500 m eta 3.000 m aire librean, eta Kenyako errekorren titularra da, aire libreko 1.500 m-tan. Lagat da inoiz izan den 1.500 m-ko probako azkarrena, Hicham El Guerrouj-en atzetik.

Lagat-ek 5 aldiz hartu du parte olinpiar jokoetan 2000, 2004, 2008, 2012 eta 2016ko jokoetan parte hartuz. Hamahiru aldiz korri du Munduko Txapelketetan eta Joko Olinpikoetan, urrezko bost domina lortuz. 41 urte zituela, 5.000 metroko finalean 5. amaitu zuen Rioko Joko Olinpikoetan.

Lagaten epe luzeko entrenatzailea Arizonako Unibertsitateko James Li da, eta harekin hamarkada bat baino gehiago egin du lan.

## Kirol lorpenak 
Kenia ordezkatuz

Ameriketako Estatu Batuak ordezkatzen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stage Fright (1950eko filma)

***Stage Fright*** (euskaraz *Eszenatokiko Izua*), 1950eko Alfred Hitchcock britainiarrak zuzendutako film beltz bat da. Selwyn Jepson ingeles idazlearen *Man Running* (1947) eleberrian oinarritua dago. Jane Wyman, Marlene Dietrich, Michael Wilding, Richard Todd, Alastair Sim eta Sybil Thorndike aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Erresuma Batua, Londres, polizia Jonathan Cooper (Richard Todd) aktoreaa atzeman asmoz dabil, haren maitalea den Charlotte Inwood (Marlene Dietrich) aktorearen senarraren hiltzailea delakoan. Jonathanek ihes egin eta Eve Gill lagunaren etxean ezkutatuko da, bertan benetako hitzailea Charlotte Inwood dela aitortuko dio. Orduan, Evek (Jane Wyman) bere kaxa gerattukoa ikertzeari ekingo dio, eta kasua argitzeko ardura duen Smith detektibea (Michael Wilding) ezagutzean elkar maiteminduko dira. 

## Aktoreak 
* Jane Wyman: Eve Gill
* Marlene Dietrich: Charlotte Inwood
* Michael Wilding: Wilfred "Ordinary" Smith
* Richard Todd: Jonathan Cooper
* Alastair Sim: Gill komodoroa
* Sybil Thorndike: Gill andrea
* Kay Walsh: Nellie Goode
* Miles Malleson: Fortesque jauna
* Hector MacGregor: Freddie Williams
* Joyce Grenfell: 'Lovely Ducks'
* André Morell: Byard inspektorea
* Patricia Hitchcock: Chubby Bannister
* Ballard Berkeley as Sergeant Mellish
* Gordon Bell: Txoferra (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Nelson Évora

**Nelson Évora** GCIH (1984ko apirilaren 20a) jauzi hirukoitzaean espezializatutako Boli Kostan jaiotako atleta portugaldarra da.

Évora aire libreko jauzi hirukoitzeko txapeldu, olinpikoa, mundiala eta europarra izandakoa da. Europako Pista estaliko titulua eta jauzi hirukoitzeko Munduko barne-tourra ere irabazi ditu. Évora estatu mailan lehiatzen da Portugalen eta klub mailan FC Bartzelonarekin ere egondako da. Cabo Verdeko ordezkaria izan zen 2002ra arte, urte hartako ekainean Portugalgo herritartasuna lortu zuenean.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gezur-detektagailu

[thumb|200px|right|[Leonard Keeler asmatzailea kasu bateko Bruno Hauptmann lekukoari poligrafoaren proba egiten, 1937.]]
**Gezur-detektagailua**, **egiaren makina** edo **poligrafoa**, erantzun fisiologikoak erregistratzen dituen tresna neurgailu mota bat da. Orokorrean, proba honetan parte hartzen duen pertsonari galdera zehatz batzuk eginda eragiten dizkien odol-presioa, bihotz-maiztasuna, arnas-frekuentzia, nerbio-estimuluak eta larruazalaren portaera eta erantzun galbanikoak neurtzen ditu. 

1938an AEBetako Kalifornia estatuko Berkeley hiriko polizia departamentuko Leonarde Keeler detektibeak asmatu zuen, aurrez hiri berdineko John Augustus Larson poliziaren lanetan oinarrituz.
Ryan Lochte

**Ryan Steven Lochte** (1984ko abuztuaren 3a) AEBetako igerilari profesionala da eta 12 domina olinpiko lortua. Natalie Coughlin, Dara Torres eta Jenny Thompsonekin batera, historia olinpikoan domina gehien lortutako bigarren igerilaria da, Michael Phelps-en atzetik. Gaur egun, munduko erregistroei eusten die 200 metroko banakako estilo proban (igerileku luze eta laburra). Estatu Batuetako taldeen artean, estilo libreko munduko errekorra ere badu, 4 x 200 metro eta 4 x 100 metrolibre mistoan.

Lochteren arrakastak SwimSwam-en Swammy saria irabazi du AEB-tako 2013ko Urteko Gizonezkoen Igerilari modura. Urteko Munduko Igerilari Sariduna eta Urteko Igerilari Amerikar onena bi aldiz. Urteko igerilari FINA onena ere izendatu dute hiru aldiz. Guztira 90 domina irabazi ditu nazioarteko lehiaketa handietan (54 urre, 22 zilar eta 14 brontze), Joko Olinpikoetan, Munduko Txapelketan, Joko Panamerikarretan eta Pazifikoko Txapelketan, urrezko sei domina olinpiko eta 39 titulu barne.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carassius

***Carassius*** Cyprinidae familiako arrain zipriniformeen generoa da. Ur gezako arrainak dira, jatorriz Asiako ekialdean banatuak, baina gaur egun Europako zati handi batean sartuak.

## Morfologia 
Deskribatutako luzera maximoa 65 cm-koa izan da, gorputz lodia eta isats-pedunkulu labur eta lodia baititu; zenbait espeziek pigmentazio distiratsuak dituzte, gorriak, laranjatuak edo zilar-koloreko krema, eta, beraz, «urre-koloreko arrain» deitzen zaie oro har.

## Habitata 
Arrain bentopelagikoak dira, eta landaredi ugariko aintziretan eta ur geldoko ibaietan bizi dira, klima epelen eta tropikalen artean. Orojaleak izaten dira, eta landareak, detrituak eta ornogabe txikiak jaten dituzte. Ondo jasaten dituzte hotza, kutsadura eta uretan oxigeno gutxi izatea, eta horrek parke gizatiarretako urmaelak apaintzeko egokiak egiten ditu.

## Akuariologia 
Espezie batzuk akuikulturan hazten dira, akuario- edo urmael-arrain gisa merkaturatzeko. Denbora luzez bizi daitezke gatibu, errekorra 25 urtekoa da, gutxienez 200 l-ko tamaina duten akuarioetan, eta 4 aleko taldeetan gutxienez.

## Espezieak 
FishBasearekin bat, espezie hauek daude:

* *Carassius auratus* (Linnaeus, 1758)
* *Carassius carassius* (Linnaeus, 1758)
* *Carassius cuvieri* (Temminck eta Schlegel, 1846)
* *Carassius gibelio* (Bloch, 1782)
* *Carassius langsdorfii* (Temminck & Schlegel, 1846)

## Irudiak 

Fitxategi:Goldfish.jpg|*Carassius auratus*
Fitxategi:Carassius auratus grandoculis3.jpg|*Carassius auratus grandoculis*
Fitxategi:CarassiusCarassius8.JPG|*Carassius carassius*
Fitxategi:Carassius gibelio 2008 G1.jpg|*Karassius gibelioa*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nesta Carter

**Nesta Carter** (1985eko urriaren 11) Jamaikako esprinter erretiratua da, 100 metroko proban espezializatua. Carterrek arrakasta izan zuen Jamaikako 4 x 100 metroko erreleboko kide gisa, urrea eta munduko hainbat erregistro ezarri zituen 2011ko Munduko Txapelketan eta Londresko 2012ko Joko Olinpikoetan. 4 x 100 m-ko zilarrezko domina ere irabazi zuen 2007ko Munduko Txapelketan, eta urre bat 2015eko Munduko Txapelketan. 2013ko abuztuaren 11n, Carterrek 100 metroko Munduko Txapelketako brontzezko domina lortu zuen Moskun, Justin Gatlinen eta Usain Bolt taldeko kidearen atzetik. Beste urre batekin jarraitu zuen, 4 x 100 metroko erreleboan.

2010eko abuztuan, 100 metroko bosgarren esprinterra bihurtu zen 9,8 segundotatik jeisten. Orain arte inoiz izan den bederatzigarren gizonik azkarrena da, Usain Bolt, Yohan Blake eta Asafa Powell lagun jamaiarren, Tyson Gay, Justin Gatlin eta Christian Coleman-estatubatuarren eta Ferdinand Omurwa Kenyataren atzetik.

2017. urteko urtarrilaren 25ean, Nazioarteko Batzorde Olinpikoak Carter zigortu zuen 2008ko Joko Olinpikoetatik dopina dela eta. Horrek esan nahi du Carterrek eta bere kideek urrezko dominak galdu zuztela gizonezkoen 4 × 100 m-ko erreleboan. 2021eko abuztuaren 31n Carterrek ofizialki iragarri zuen erretiroa.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hans-Peter Tschudi

**Hans-Peter Tschudi** (Basilea, 1913ko urriaren 22a - *ibidem*, 2002ko irailaren 30a) Suitzako presidentea izan zen. Alderdi Sozialdemokratako kide eta Suitzako Estatu Kontseiluko (1959-1973) kidea izan zen. Kontseilu federalaren barruan Barne ministro kargua bete zuen. Estatuburua izan zen 1965 eta 1970 urteetan.

## Kanpo estekak
Abbey Road (Londres)

**Abbey Road**, Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen kale bat da, Camden eta Westminster Hiria udalerrien artean eta Londres Handia barrutian. Gutxi gorabehera, iparmendebaldetik hegoekialderako norantzan doa, St John's Wood auzoa eta Lord's Cricket Ground kriket estadioaren artean.

Mundu mailan, eta bereziki musikazaleen artean, Abbey Road Studios grabaketa estudioen egoitzaren kokalekua izan, eta The Beatles taldearen *Abbey Road* (1969) diskoaren izena emateagatik ezaguna da, honen azalean taldekideak kale honetako zebra-pasabidea igarotzen ikusten dira.
Anserini

**Anserini** Anserinae subfamiliako hegazti leinu bat da, Anatidae familiaren barruan. Tribu horretan, benetako antzara izenaz ezagutzen ziren espezie batzuk daude, eta beltxargak, berriz, Cygnini leinuan. Azterketa genetiko berriak egin dituzte, eta beltxargak ere sartu diztuzte Anseriniren barruan, Australiako *Cereopsis* eta *Malacorhynchus* generoez gain. Espezie batzuk gehiago hazten dira hegoaldean, eta eskualde epel beroetara iristen dira. Nagusiki hegoalderantz migratzen dute neguan, eta, normalean, urtarrileko isotermen arteko eremu epeleko eskualdeetara, 0 °C-tik 5 °C-ra.

## Generoen eta espezieen zerrenda 
* Malacorhynchus generoa, espezie batekin: *Malacorhynchus membranaceus*.
* Cereopsis generoa, espezie batekin: *Cereopsis novaehollandiae*.
* *Anser* generoa, 8 espezierekin.
* *Chen* generoa, *3* espezierekin.
* *Branta* generoa, 6 espezierekin.
* *Coscoroba* generoa, espezie batekin: *Coscoroba coscoroba*.
* *Cygnus* generoa, 6 espezierekin.

## Kanpo estekak
Bizitza-luzera

**Bizitza-luzera**, **bizi-luzetasun**, **longebitate** terminoak biologiarekin eta izaki bizidunen gorputzak osatzen dituzten zelulen eta organoen bilakaerarekin lotutako kontzeptuei eta haien bizitzaren ondorengo aldaketei dagozkie. Gizakiaren kasuan, bizitza-luzerak lotura garrantzitsuak ditu gizartearen alderdi demografikoekin eta gizabanakoaren alderdi soziologikoekin. Bizitza-luzera lotuta dago zahartzaroarekin edo organismo batek izan ohi duen batezbesteko bizi-itxaropenarekin.

Bizitza luzerari buruzko gogoetak, normalean, bizitzaren laburra onartzearekin lotuta egoten dira, eta eztabaida izaten dute bizitza normala den mugatik haratago zabaltzeko metodoei buruz. Zientzia ez ezik, bidaiei, zientzia-fikzioari eta eleberri utopikoei buruzko literatura ere izan da gaia.

## Bizi-itxaropena 
Denbora-tarte jakin batean populazio jakin batek bizi duen urte-kopuruaren batezbestekoa da bizi-itxaropena. Gizonezkoetan eta emakumezkoetan banatzen da, eta medikuntzaren kalitateak, higieneak, gerrek eta abarrek eragiten diote, nahiz eta gaur egun indarkeriarik gabeko heriotza duten pertsonei bakarrik egiten zaien erreferentzia. Bizi-itxaropena gizarte-adierazle gisa erabiltzen dute soziologoek herrialde baten garapen-maila neurtzeko, baina datuak erlatiboak izan daitezke, gerrek, epidemiek, indarkeriak eta adierazle ekonomikoez bestelako fenomenoek alda ditzaketelako. Kasu askotan, herrialde azpigaratuetako, garapen-bidean dauden edo kultura naturaletako pertsonek bizitza luzea izan dezakete, eta horrek ez du esan nahi zenbat eta garapen handiagoa izan, orduan eta bizi-itxaropen handiagoa izango dutenik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morla de la Valderia

**Morla de la Valderia** Espainiako herrixka bat da Leongo Herriko Leon probintzian, Castrocontrigo udalerrian. 2021ean 21 biztanle zituen.

## Geografia 
1015 metroko altueran kokatzen da, Cabrera eta Teleno mendizerren artean. 

## Demografia 
2000.urtean 38 biztanle

2021.urtean 21 biztanle  
  

https://www.foro-ciudad.com/leon/morla-de-la-valderia/habitantes.html#Evolucion 

## Eraikin interesgarriak 
- Santa Eulalia Parroki eliza. Herrigunetik apur bat aparte aurkitzen da, Vega de Arriba izeneko parajean. Herriko patroiaren izen bera du: Santa Eulalia.

-"Santo Cristo de la Piedad" ermita. Tamaina txikiko eraikina, plaza de Arriban aurkitzen dena.

## Izenaren jatorria 
Meatzari jatorria du, garai bateko jarduera zenbaitetako hondakinei "La Morla" deitzen ziotelako, eta denborarekin "Morla" bezala egokitu da.

Badirudi, Errekonkista garaian bizkaitar jatorriko immigrazio handia jaso zuela; horregatik orain dela gutxi arte oso hedatua zen "Vizcaíno" abizena, non gaur egun ere geratzen diren batzuk.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bateko urrea

**Bateko urrea** Arkano Txiki bat da tarot kartetan, eta ohikoa Espainiar karta sortan.

Urreak, normalki, pentakulu gisa identifikatzen dira taroteko karten kasuan. Europan ohikoa da karta-jokoetan erabiltzea, eta garrantzi bereziko karta da hainbat jokotan, adibidez txikira jokatzeko musean. Herrialde anglosaxoietan, non karten paloak ez diren berdinak, kartomantzian erabiltzen den karta bat da. 

## Erabilera kartomantzian 
Kartomantzian, bateko urrea edo pentakuluaren iruditegian, txanpon handi bat esku-ahurrean da, hartzeko baliabideak dituenaren eskura. Interpretazioak ugariak izan daitezkeen arren, agertzen denean esaten da abagune berri bat, aberastasunari, negozioei eta agerpenari lotua, ezerezetik agertu eta bere distira guztian zugana hedatuko balitz bezala da. Alderantziz agertzen denean, ordea, aurrera egiteko tentuz ibiltzea proposatzen du.

Karta honetan pasaia oparoa izaten da: belar berdez eta lili zuriz gainezka dagoen lorategia. Bide txiki batek arku batera darama, hostaila eta lore ederrez inguratua, eta, arkuaz harantzago, mendi tontorrak zeruertzean altxatzen dira. Irudi berde horrek adierazten du bere asmo profesional eta finantzarioetan aurrera egiteko unea iritsi dela. Pentakuluen Batak aukera hau ahalik eta gehien aprobetxatzera animatzen zaitu, bere egoera ugarienean dagoen bitartean.

## Iruditegia 

Pents01.jpg|Raider-Waite tarot sorta.
Bembo-Visconti-tarot-coins-01-ace.jpg|Benbo-Visconti tarot sorta.
Cary-Yale_Tarot_deck_-_Ace_of_Coins.jpg|Cary-Yale tarot sorta.
Piedmontese_tarot_deck_-_Solesio_-_1865_-_Ace_of_Coins.jpg|Piamonteko tarot sorta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irakurketa gela (Hasenclever)

***Irakurketa gela*** () Johann Peter Hasenclever Düsseldorfeko margolaritza eskolako margolariaren 1843ko margolana da, gaur egun Berlingo Alte Nationalgalerien dagoena. Klase ertaineko gizonen genero eszena bat erakusten du irakurketa-gela batean, Vormärz garaiko egoera politiko eta kulturala islatuz. Ale txikiago bat Städtische Museum Remscheid-en dago orain (Haus Cleff in Remscheid-Hasten).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Staatliche Museen zu Berlin webgunean.
Edmond Mulet

**Edmond Auguste Mulet Lesieur** (Guatemalako Hiria, 1951ko urtarrilaren 13a) abokatua, kazetaria, politikoa eta diplomatikoa da. 2015eko abendutik 2016ko abendura bitartean, Nazio Batuen Idazkaritza Nagusiko Kabineteko burua izan zen. Aurretik, Nazio Batuetako idazkariorde nagusia izan zen, Bakea Mantentzeko lanen arduraduna, eta Nazio Batuek Haitin duten Egonkortze Misioaren burua ere izan zen bi aldiz.

### Ibilbidea Nazio Batuen Erakundean 
2006. urtearen hasieran, Nazio Batuen jakinarazpen bat jaso zuen, esanez Kofi Annan idazkari nagusia latinoamerikar baten bila zebilela, esperientzia politiko eta diplomatikoa zuena, Haitin Nazio Batuen Egonkortze Misioko buru izateko ingelesez eta frantsesez hitz egingo zuena. Beste zenbait hautagairi elkarrizketa egin zioten kargurako, eta, ondoren, panel aztertzaileak aho batez gomendatu ondoren, Haitiko idazkari nagusiaren ordezkari berezi eta misioko buru izendatu zuten. Karibeko herrialde garatuenetako eta aurreratuenetako bat izan zen, eta porrot egindako estatu bihurtu zen, azpigarapen-indize zorrotzenak eta indarkeria- eta kriminalitate-maila hain kezkagarriak zituena, eta, ondorioz, NBEko Segurtasun Kontseiluak “kasko urdinen” misioa sortu behar izan zuen, baketzea lortzeko. Francois Duvalier “Papa Doc” eta haren seme “Claude Duvalier” “Baby Doc” diktadurek eta Bertrand Aristideren gobernu erratikoek ahalmen izugarria zuen herrialde eder bat suntsitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ottmar Walter

**Ottmar Kurt Hermann Walter** (Kaiserslautern, 1924ko martxoaren 6a - *ibidem*, 2013ko ekainaren 16a) alemaniar futbolaria izan zen. Ia bere ibilbide osoa 1. FC Kaiserslautern taldean jokatu zuen. Alemaniako futbol selekzio nazionalean 20 aldiz jokatu zuen eta 10 gol sartu. 1954ko munduko txapelketa irabazi zuen.

Taldea eta selekzioa bere anaia Fritzekin partekatu zituen.

## Palmaresa 
**1. FC Kaiserslautern**
* Bundesliga: 1950-51, 1952-53
**Alemania**
* Munduko Futbol Txapelketa: 1954

## Kanpo estekak
Horla

***Le Horla*** narrazioa Guy de Maupassant frantziar idazleak 1882ko urriaren 23an plazaratu zuen beldurrezko ipuin ezaguna da. Euskarazko bertsioa *Horla* gisa izenburuarekin agertu zen 1999an, Pedro Diez de Ultzurrunren eskutik. Kontakizunaren hiru bertsio daude, azkena gaur egun gehien kontsultatzen dena da, aurrekoak baino luzeagoa eta 1887an izen bereko kontakizunen antologian argitaratua.

## Argumentua 
Eguneroko moduan idatzitako kontakizunak pertsonaia nagusiaren sintomak eta beldurrak azaltzen ditu, pertsonaia hori inguratzen eta kontrolatzen duen Horla izeneko izaki ikusezin baten presentzia sentitzen hasten denean. Gauero, lo dagoen bitartean, presentzia horrek inbaditu eta bere bizitza edaten du. Istorioa pertsonaia nagusiaren landetxean garatzen da, Rouenetik hurbil, Sena ibaiaren ertzean, non denbora pasatzen duen lorategian atseden hartzen, itsasontzi erraldoiak nabigatzen ikusten, eta baita ere Parisen, nora bidaiatzen duen atsekabeetatik pixka bat libratzeko eta bere familia bisitatzeko.

Gertakari ulertezinak direla eta, narratzailea bere zentzutasuna zalantzan jartzen hasten da. Denborak aurrera egiten du harik eta, egun batean, egunkarian Sao Pauloko (Brasil) biztanleei buruzko albiste bat aurkitzen duen arte, beren etxeetatik ihes egin baitute, beren borondatearen kontra kontrolatzen dituzten izaki ikusezinek inbaditu dituztela diotelako. Horrela lotzen du etxean bizi dena ziurrenik belaontzi brasildar batean iritsi zela eta arriskua benetakoa dela ulertzen duela.

Gure pertsonaia pixkanaka-pixkanaka eromenean hondoratzen da, izakia desagerrarazteko modu bat asmatu nahian, eta gero eta neurri zorrotzagoak hartzen ditu hori lortzeko; are gehiago, erabakitzen du ezin duela bizitzen jarraitu Horla gertu dagoen bitartean. Noizbehinka, larritasunak eta izuak gidaturik, Horla akabatzea erabaki zuen, barruan zituen zerbitzariekin etxeari su emanez. Hala ere, ez dago ziur izakia bizirik atera ote den, eta azkenean protagonistak bere buruaz beste egitea erabakitzen du.

## Pertsonaiak 
* Narratzailea: klase altuko gazte bat, bere denbora landetxearen eta Parisen artean ematen duena. Ezkongabea da eta bakarrik bizi da bere morroiekin. Ez du inoiz lagunik izan. Kontakizunak zabalik uzten du Horla benetakoa den edo haluzinazio bat, edo bizia kentzen duen.

* Horla: Horla begi hutsez ikusezina den izaki bat da, baina bere gorputza ez da guztiz existitzen, objektuak mugitu ditzakeelako (liburu edo arrosa baten orrialdeak, esaterako), ura edo esnea edan dezakeelako, eta narratzailearen isla ispiluan lainotu dezakeelako. Trinkotasun materiala du, baina inork ezin du bere forma zehaztu. Hitz egiteko gai dela ere ematen du, narratzaileak esaten baitu izakiak bere izena esan diola.

## Bibliografia 
* Guy de Maupassant: *Horla*. Itzultzailea: Pedro Diez de Ultzurrun. Informart, 1999. ISBN: 978-84-87484-32-2.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskarazko bertsioa.
* :Frantsesezko edizioa.
Lord's Cricket Ground

'''Lord's Cricket Ground**, ezagunagoa **Lord's''' gisa, Erresuma Batuko Londres hirian dagoen kriket estadio bat da, Westminster Hiriaren St John's Wood auzoan. 31.100 ikusleetzako edukiera du eta "Kriketaren Katedrala" ezizenez ezaguna da. Marylebone Cricket Club taldearen egoitza da.

## Historia 
1814an Thomas Lord kriket jokalariak sortu zuen, hortik bere izena, halere, aurrez, kokaleku honetan beste bi kriket jokaleku ere egon ziren, aurreko biak Old Ground (1787-1811) eta Lord's Old Ground (1811-1813) izan ziren.

1805ean Old Ground jokalekuan Eton College eta Harrow School ikastetxetako taldeek kriket partidu batean lehiatu zirenetik, bertan, bi talde horiek urtero gaur egun arte iraun duen kriket txapelketa antzinakoena jokatu ohi dute.

2012ko Londresko Olinpiar Jokoetan arkularitza lehiaketaren egoitza izan zen.

## Eraikin osagarriak 
Zelaiaren instalazioaren parte dira bi eraikin nabarmen. 

Batetik Lord's Pavilion delakoa, 1889-1890 urteen artean eraikia, klub pribatu gisa eta aldi berean bertatik partidak ikusteko toki esklusibo gisa. Partidak jokoan ziren bitartean, 1999 arte, emakumezkoak ezin ziren eraikin honetara sartu, salbu eta Elisabet II.a erregina.

Bestetik, Lord's Media Centre komunikazio eta hedabideen gunea, eraikin futurista bat 1994 - 1999 urteen artean Future Systems arkitektura bulegoko Jan Kaplický eta Amanda Levete arkitektoek egina.

## Erreferentziak 
## Kanpoko loturak
Hatz-marka genetiko

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/D1S80Demo.png/350px-D1S80Demo.png|thumb|350x350px|VNTR aleloaren luzeraren aldaketak sei indibiduotan.
**Hatz-marka genetikoa** (DNA proba edo DNA analisia ere deitzen zaio) espezie bereko indibiduoak bereizteko erabiltzen den teknika da, bere DNA laginak erabiliz. Bere asmakizuna Leicesterreko Unibertsitateko Alec Jeffreys doktoreari zor zaio, 1984an bere teknika berriaren aurkeztu baitzuen. Auzitegiko medikuntzaren lehen emaitza praktikoak Colin Pitchfork kondenatu zuen hainbat hilketen errudun gisa.

Teknikaren oinarria da bi gizakik DNA sekuentzia oso berdina dutela, eta bi gizabanako bereizteko, minisatelite edo VNTR izeneko sekuentzia oso aldakorren errepikapena ustiatu daiteke. Litekeena da loturarik ez duten bi gizakik minisatelite kopuru bera izatea locus jakin batean. Profilen SSR/STR delakoan, polimerasaren kate-erreakzioa (PCR) hainbat lekutan gertatzen diren errepikapenen kopurua detektatzeko adina DNA lortzeko erabiltzen da. Ausaz sortzeko aukera oso gutxi dituen aukeraketa bat egin daiteke, biki berdinen kasuan izan ezik, profil genetiko berberak izango baitituzte.

Hatz-marka genetikoa auzitegiko medikuntzan erabiltzen da, susmagarriak odol, ile, listu edo hazi laginekin identifikatzeko. Kondenatuen zenbait errugabetze ere eragin ditu. Beste zenbait aplikaziotan ere erabiltzen da, hala nola, giza hondakinen identifikazioa, aitatasun-probak, organo-emateen bateragarritasuna, basa-animalien populazioen azterketa eta elikagaien jatorria edo osaera ezartzea. Historiaurreko gizakien migrazioei buruzko hipotesiak sortzeko ere erabili da.

Mikrosateliteek beste genomako zatiek baino aldakuntza handiagoa dute; izan ere, haietan, errepikapen desberdineko sekuentziak daude, eta birkonbinazio-maila desberdina dute, locusaren ezegonkortasuna dela eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeroni Estades i Llabrés

**Jeroni** **Estades i Llabrés** (Sóller, Mallorca, 1862ko abuztuaren 7a &ndash; Madril, 1932) enpresaburu eta politikari bat izan zen, Espainiako Gorteetako diputatua Borboien berrezarkuntzan.

## Biografia 
Antonio Maurarekin lotura estua eduki zuen, jarduera politikoari dagokionez. Gas, zementu eta eraikuntza enpresetan parte hartu zuen, eta *Compañía de Navegación Sollerense* (Sóllerseko Nabigazio Konpainia) garraio enpresa sortu zuen. Sóllerreko trenbidea eraikitzea proposatu zuen, 1904an; proiektua 1912an gauzatu zen, eta 1929an Sóllerreko tranbiaren elektrifikazioa arrakastaz bultzatu zuen. Palmako barrutiko diputatu hautatua izan zen, Alderdi Liberal-Kontserbadorearen izenean, 1914ko Espainiako hauteskunde orokorretan. Tokian tokiko jauntxoen sistemaren barruan, Mauraren konfiantzazko gizon gisa, Sóllerreko politika erabat bere mendean eduki zuen.

## Ikus, gainera 
* Sóllerreko trenbidea.

## Kanpo estekak 
* «Jeroni Estades i Llabrés». *Gran Enciclopèdia Catalana*.  Barcelona:  Grup Enciclopèdia Catalana.
* Historia del tren de Sóller.
Biko urrea

**Biko urrea** Arkano Txiki bat da tarot kartetan, eta ohikoa Espainiar karta sortan.

Urreak, normalki, pentakulu gisa identifikatzen dira taroteko karten kasuan. Europan ohikoa da karta-jokoetan erabiltzea, eta garrantzi bereziko karta da hainbat jokotan, adibidez txikira jokatzeko musean. Herrialde anglosaxoietan, non karten paloak ez diren berdinak, kartomantzian erabiltzen den karta bat da. 

## Sinbolismoa 
River-Waite tarot sortan infinituaren itxura duen xingola bat agertzen da.

## Interpretazioa kartomantzian 
Biko urrea edo pentakuluena, posizio bertikalean dagoenean, malabareak egitea esan nahi duen karta da, eragin positiboan borrokatzea, orekatzea, mantentzea. Burua goian eduki, baina zure azaletik kanpora salto egin nahi duzula sentitu. Barne borroka mental bat sinbolizatzen du, zure bidea ezagutu gabe seguru ez egotea. Alderantzizko kartak desorekak adierazten ditu, malabare gehiegi, borroka gehiegi, kartaren aholkua oreka berriz janztea da.

## Iruditegia 

Dwie monety z wzoru rzymskiego.png
02-Denari.svg
Aluette card deck - Grimaud - 1858-1890 - Two of Coins.jpg
Pents02.jpg

## Kanpo estekak
Olga Smirnova (borrokalaria)

**Olga Vladimirovna Smirnova,** errusieraz **Ольга Владимировна Смирнова** (Novotxeboksarsk, Errusia, 1979ko maiatzaren 11) jatorri errusiarreko kazajar kirolaria da, borroka librean lehiatu zena. 2004ra arte Errusiako banderapean lehiatu zen.

Munduko Borroka Txapelketan bi domina irabazi zituen, urrea 1996an eta brontzea 2007an, hiru domina 1996 eta 2002 urteen arteko Europako Borroka Txapelketan, eta bi domina Asiako Borroka Txapelketan, 2008an zilarra eta 2007an brontzea.

2006ko Asiako Jokoetan, 55 kg-ko kategorian zilarrezko domina lortu zuen. Bi Udako Olinpiar Jokotan parte hartu zuen, Pekingo 2008ko zazpigarren postua lortu zuen eta Atenasko 2004ko edizioan bederatzigarra.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Brown

**Elizabeth Brown** (Cirencester, Erresuma Batua, 1830eko abuztuaren 6a – 1899ko martxoaren 5a) astronomo britainiar bat izan zen, eguzki-behaketetan espezializatu zena, batez ere eguzki-orbanetan eta eguzki-eklipseetan.

## Biografia 
Elizabeth Cirencesterren jaio zen, Gloucestershiren. Bere aitak, Thomas Brownek, teleskopioa erabiltzen erakutsi zion, eta ordutik eguzki-orbanak ikusten hasi zen. Aita 91 urte zituela hil zitzaionean, etxeko eta seme-alaben betebeharretatik askatu zen, eta mundu osoan zehar bidaiatzen hasi zen bere oharrak grabatzeko. Bere bidaiei buruzko bi liburu argitaratu zituen modu anonimoan.

Britainiar Astronomia Elkarteak emakumeak onartu zituen hasieratik kide gisa, Real Sociedad Astronomica-k ez bezala. Brown RASen parte hartzeko proposatutako hiru emakumeetako bat izan zen 1892an, baina ez zuten hautatuak izateko adina boto jaso. Beste biak Alice Everett eta Annie Russell ziren. Era berean, Isis Pogsonen izendapena atzera bota zen 1886an. Parte hartu zuten lehenengo emakumeak 1915ean aukeratu zituzten.

Eguzki-orbanen eguneroko erregistroari buruz egindako lanari esker, bere garaiko astronomoen artean ospe berezia lortu zuen.

Elizabeth Brownek bidaia asko egin zituen eguzki-eklipseak bilatzeko,  *In Pursuit of a Shadow* (1887) lanean deskribatzen duen abentura. Liburuaren izenburuak Luke Howard meteorologoaren eragina erakusten du. Howardek adierazpen hori erabili zuen hodeiei buruz berak egindako lana deskribatzeko. Bigarren memoria-multzo bat, *Caught in the Tropics,* 1890ean agertu zen.

## Erreferentziak 
## Beste irakurketa batzuk 
* Creese, Mary R. S. (2004), "Brown, Elizabeth (1830–1899)", Creese, Mary R. S. (2004), «Brown, Elizabeth (1830–1899)», *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford: Oxford University Press., Oxford:
* Brück, Mary T. (2009). *Women in Early British and Irish Astronomy: Stars and Satellites*. Dordrecht: Springer. 2009. pp. 151-156. . doi:10.1007/978-90-481-2473-2.

## Kanpo estekak 
* British Astronomical Associaton
* Eguzki-orban
Eremu iluneko mikroskopio

[thumb|right|300px|Goiko irudian, [Daphnia, eta behekoan Borrellia burgdorferi espiroketa, biak eremu iluneko mikroskopioan ikusita]]

**Eremu iluneko mikroskopioa** mikrobio biziak eta tindatu gabeko zelulak ikusteko erabili ohi den mikroskopioa da. Argi-sorta oso indartsua behar du eta baita kondentsadore berezia ere.

Mikroskopio honen berezitasuna bere kondentsadorean datza: kondentsadore honek argiaren izpiak desbideratzen ditu objektibora irits ez daitezen. Objektibora iristen den argi bakarra da espezimena jo eta hark desbideratzen duena. Horren ondorioz, espezimena argi ikusten da, atzealde ilun baten gainean .

Mikroskopio honen printzipioa fisikoa hauts-partikulak gela ilun batean argitzen direnean gertatzen den bera da, eguzki-izpi batek hauts-partikula horiek jotzen dituenean. Honi Tyndall efektua deritzo.

Mikrobiologian mikroskopio mota hau oso baliagarria da bakterioen mugimendua ikusteko, flageloak ondo bereizten baititu. Era berean, Treponema pallidum bakterioa ikusteko lagin klinikoetan erabili ohi da.

Fase kontrasteko mikroskopioa agertu aurretik eremu iluneko mikroskopioa zen zelula biziak aztertzeko erabiltzen zen bakarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Perez Sagutxoa

**Perez Sagutxoa** () edo, sinpleki **Sagutxoa** izaki fantastiko bat da, helduek umeei transmititzen dutena. Esne hortzeria jasotzeaz arduratzen da, Euskal Herriko hainbat txokotan, bereziki Bizkaian Maritxu Telletukok egiten duen bezala. 

## Nazioarteko ohituraren parte 
Gaztelaniaz hitz egiten den herrialdeetan *Perez Sagutxoa* edo *Sagutxoa* izena du, Mexikoko eskualde batzuetan izan ezik, *Hortzen Sagua* izena duena. Frantzian ere *petite souris* izena du eta Italian *Topolino*, esanahi berberarekin. Oro har, Hortzen Maitagarriaren aldaera bat da, euskarazko Maritxu Telletukoren papera duena. 

## Jatorria 
Sagutxoaren jatorria eta maitagarri batekin duen lotura Madame d'Aulnoyren XVIII. mendeko ipuin frantses batetik dator: *la Bonne Petite Souris* (Sagutxo ona). 

Espainian, haurren mitologiari egindako sarrera Luis Colomari egotzi izan zaio (*Pequeñeces edo Jeromín* ere idatzi zuen), 1894 inguruan jesuitari ipuin bat idazteko eskatu ziotenean Alfontso XIII.a errege izango zenarentzat, orduan 8 urte baitzituen, eta hari hortz bat erori baitzitzaion. Hala ere, Benito Perez Galdosen *La de Bringas* eleberrian, 1884an idatzia eta 1868an girotua, egileak pertsonaia bat, Francisco Bringas zekena, Perez sagutxoarekin alderatzen du, beraz ezaguna izan behar zuen publikoarentzat, Aita Colomaren ipuinaren aurretik ere.

Madrilgo memoria-planaren barruan, Hiribilduko Udalak plaka bat jarri zuen Arenal kaleko 8. zenbakian, Luis Colomak karraskariaren etxebizitza kokatu zuen lekuan; plakan honako hau irakur daiteke: «Hemen bizi zen, Prast gozotegiko gaileta-kaxa baten barruan Perez Sagutxoa, aita Colomak Alfontso XIII.a erregearentzat idatzi zuen ipuinaren arabera.» Aldameneko lokal batean Perez Saguaren Museoa jarri zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felisa Ventura

**Felisa Ventura Irigoien** (Eibar, Gipuzkoa, 1902ko maiatzaren 18a – ib., 1959) erizaina, emagina eta jaioterriko udal-praktikantea izan zen. 

## Biografia 
Saturnino Ventura Erro eta Rufina Irigoien Ezkurdia ziren bere gurasoak. Valladolideko Medikuntza fakultatean Erizaintza ikasketak burutu zituen, titulua 1923 urtean eskuratuz. Hurrengo urtean, Unibertsitate berean, Obstetrizia sailean, laguntzaile aritu zen. Hantxe esan zioten emagina izateko dohain handiak zituela, eta ez zuen baztertu lan esparru hori. 

1925ean, ikasketak amaituta, 23 urteko Felisa gazte bat eta besapean “Erditze normaletan artatzeko praktikante baimendu” tituluarekin, Eibarrera itzuli eta *Nuestra Señora de Arrate* Klinikan praktikante lanpostua onartu zuen. Bertan jaioberriei munduratzen laguntzeaz gain, beste zeregin batzuk zituen: laborategiko analisiak, erradiografiak, erradioterapia saioak, ebakuntzak…

Bere sasoian tuberkulosia gaixotasun larria zen, kasu askotan heriotzara artekoa. Eibarren bereziki, industriagintza sektoreari hain lotua egonik, sentsibilitate berezia zegoen gaitzarekiko eta herritarrengan, batez ere langileengan sortzen zituen osasun ondorioetan. 1910ean tuberkulosoen zainketarako pabiloi bat zabaldu zen Legarre auzoan, urte gutxitan txiki geratu zena eta 1927an ospitale bat martxan jartzeko proiektua egin zen. 1930 urtean inauguratu zen, Ziriako Agirre sendagilea bertako sendagile izendatuta. Urte bete lehenagotik udal-praktikante plaza lortuta, Felisak erietxean ere kargu bera izan zuen, Ziriako Agirreren lantaldean arituz. 

1938an, udal langile batzuen kontrako salaketa jarri zen, tartean Felisa, eta prozesu judizial bat abiatu zen. Leporatzen zitzaien “desafección al glorioso alzamiento nacional”, hau da, Bigarren Errepublikako  gobernuaren kontrako estatu kolpearen aldeko jarrerarik ez erakustea. Lau urtez egon zen medikuntza alorrean aritu ezinik eta bi urte zerrendetatik ezabatuta. 1943an itzuli zen bere ohiko jardueretara. Felisa Ventura 30 urte baino gehiago aritu zen Eibarko udal-praktikante eta emagin bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Jose eliza (Biarritz)

**San Jose eliza** Lapurdiko Biarritz udalerriko eliza katolikoa da.

San Karlos eliza, Santa Eugenia eliza, San Martin eliza, Espiritu Santuaren kapera eta Biarritzeko Santa Teresa elizarekin batera osatzen duen Andre Maria Harkaitzeko parrokiaren menpe dago. 2012az geroztik, Baionako Aillet monsinoreak hala aginduta, San Martin kristau-elkarteak kudeatzen du eliza. Josef Nazaretekoaari eskainia dago.

Eliza hau 1895ean sagaratu zuten, gertuko domingotarren kapera izanda. Bokazio faltagatik, komentua 1960ko hamarkadaren hondarrean itxi eta fededunen elkarte batek erosi zuen. Eraikina parrokia eliza bilakatu zen, eta ondotik Andre Maria Harkaitzeko parrokiaren filiala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sabaouko hilerria

**Sabaouko hilerria** Lapurdiko Biarritz udalerriko hilerria da. Udalerriko hiru hilerrietako bat da, besteak San Martin (antzinena, San Martin elizaren inguruan) eta Ranquine (berriena, aireportu ondoan) izanda. Ate nagusia Sabaou kalean dago eta kapera bat du. XIX. mendearen amaieran ireki zuten.

## Hilobi ospetsuak 
* André Dassary (1912-1987), abeslaria ;
* Léopold de Folin (1817-1896), ozeanografoa ;
* Jean-Charles Mouscardès (1937-2020), jenerala ;
* Alexandro Oldenbourgekoa (1844-1932), printzea ;
* Eugenia Oldenbourgekoa (1845-1925), aristokrata.

File:Biarritz - Cimetière du Sabaou - Caveau du marquis de Baroja - 1.jpg|Barojako markesaren hilobia. 
File:Biarritz - Cimetière du Sabaou - Tombe de la famille de Folin - 1.jpg|Folin familiaren, tartean Léopold de Folin, hilobia.
File:Tombe Oldenbourg Sabaou gauche.jpg|Oldenbourgtarren hilobia.
File:Biarritz - Cimetière du Sabaou - Chapelle - 1.jpg|Ikuspegi panoramikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Eugenia eliza (Biarritz)

**Santa Eugenia eliza** Lapurdiko Biarritz udalerriko eliza katolikoa da.

San Jose eliza, San Karlos eliza, San Martin eliza, Espiritu Santuaren kapera eta Biarritzeko Santa Teresa elizarekin batera osatzen duen Andre Maria Harkaitzeko parrokiaren menpe dago. 2012az geroztik, Baionako Aillet monsinoreak hala agindua, San Martin kristau-elkarteak kudeatzen du eliza.

Santa Eugenia eliza Napoleon III.aren emaztearen, Eugenia de Montijo enperatrizaren, zaindari den Santa Eugeniari eskainia dago. Harri grisezko eliza neogotikoa da, Portu Zaharra menderatzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Louis Harinordoki

**Jean Louis Harinordoki Bereterbide**, ***Laka*** (Baigorri, 1954ko apirilaren 29a) nafar bertsolaria eta idazlea da.

Lehen plaza 1978an egin zuen, Hazparnen. Geroztik bai Nafarroako Bertsolari Txapelketan zein Bertsolari Txapelketa Nagusian parte hartu izan du.

## Txapelketak 
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Txapeldunordea (1): 1990,
** Finalista (3): 1980, 1982 eta 1991
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** Parte hartze (2): 1982 eta 1986

## Sariak 
* Artxanberri saria (Zaldibia) 1979 eta 1981
## Liburuak 
* Zahar hitz, zuhur hitz, 1984,
* Bertsularien artea, 1998.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jean Louis Harinordoki Euskal Kultur Erakundearen webgunean
Villa Machelon

**Villa Machelon** Lapurdiko Biarritz hirian dagoen jauregi bat da. XIX. mendearen amaieran eraikia, udalerriko antzinetako bat da. 1921ean Alexandro Oldenburgekoak erosi eta bertan bizi zen hil arte. Bigarren Mundu Gerra eta gero, zahar-egoitza bilakatu eta bere inguruko 7 hektareako lorategia saldu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Regina Biarritz Hotel & Spa MGallery

**Regina Biarritz Hotel & Spa MGallery** Biarritzen dagoen luxuzko hotela da. Kostaldean kokaturik, itsasargia eta golfa artean dago. Hasieran, Parisko Régina hotelaren sukurtsal moduan eraiki zuten. Henri Martinet arkitektoak diseinatuta, 1907ko abuztuaren 10ean Barthou, Moussières eta Journeau jaunek inauguratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miriam Burland

**Miriam Seymour Burland** (Montreal, 1902 – Ottawa, 1996ko apirilaren 1a) Kanadako astronomoa izan zen. Dominion Behatokiko lehen emakumea izan zen, 1927an Astrofisika Dibisioan sartu zenean.

## Ibilbidea 
Bertha Belasco eta Benjamin Burlanden alaba zen. Bere amak aktiboki parte hartu zuen Saint-Lamberten bizitza sozialean, *Tuesday Musical Club-*aren eta *Christmas Tree League* elkartearen sortzaile gisa. Burland Montrealgo Longueuil Institutura joan zen eta matematika eta fisika ikasi zituen McGill Unibertsitatean, non izotz hockeyko jokalari sutsua ere bazen. Astronomo gisa trebatu zen McGillen, Vibert Douglasekin.

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Dominion_Observatory%2C_Ottawa%2C_by_Wilder.jpg/350px-Dominion_Observatory%2C_Ottawa%2C_by_Wilder.jpg|alt=The Dominion Observatory building in Ottawa. A Romanesque Revival stone building with a prominent green dome.|thumb|350x350px|Dominion Behatokia, non Burlandek astronomo karrera garatu zuen.
Burland Dominion Behatokiko Astrofisika Dibisioan batu zen 1927an, eta plantillan parte hartu zuen lehen emakumea izan zen. 1930eko hamarkadan, Kanadako Astronomia Errege Elkartearen Ottawako Zentroan (RASC) lidergoan egon zen, lehendakari-agintaldia barne. Zefeida aldagaien fotometria fotoelektrikoan lan egin zuen, eta ondoren meteoroak aztertu zituen. Kanadan eguzki-eklipse garrantzitsuak ikusi zituzten hiru zientzialari-taldetan parte hartu zuen, 1932an, 1954an eta 1962an.

50eko hamarkadaren erdialdetik, langileen astrofisika bakarra izanik, behatokiko hezkuntza- eta informazio-lotura gisa jardun zuen, txostenak bilduz, bisita publikoak antolatuz eta kontsultei erantzunez. Peter Millmanekin batera, Nazioarteko Urte Geofisikorako (1957-1958) meteoroak behatzeko programa bat koordinatu zuen Kanadan. 1960an, Dominion Radio Astrophysical Observatory-ren inaugurazioan behatokiaren ordezkarietako bat izan zen Columbia Britainiarrean.

1960ko hamarkadan, Kanadarako Batzorde Nazionaleko kide izan zen Nazioarteko Astronomia Batasunean. *Journal of the Royal Astronomical Society of Canada* aldizkarian aldizka kolaboratu zuen.

## Aintzatespenak 
1963an, Burlandek *Kanadako Astronomia Errege Elkartearen Zerbitzurako Saria* (RASC) jaso zuen. "Badakit bost doktore zientzialari bihurtu zirela Behatokira egindako bisitei eta haien karrerekiko dudan interesari esker", adierazi zuen 1967an Dominion Behatokitik erretiroa hartu zuenean.

## Argitalpenak 
Burlanden argitalpenen artean honako hauek daude: "Combined Radar, Photographic and Visual Observations of the Perseid Meteor Shower of 1947" (Nature 1948, Peter Millmanekin eta D. W. R. McKinleyrekin), eta "Wave Lengths, Equivalent Widths, and Line Profiles in the Spectrum of the Star H. *D. 190073" (Canadian Journal of Research 1949, C. S. Beals-ekin).*

## Bizitza pertsonala 
Miriam Seymour Burlandek aktiboki parte hartu zuen Ottawako Zonta Clubean, eta bertako lehendakaria izan zen 1941ean. 1996an hil zen, 93 urte zituela, Ottawan.

## Erreferentziak
Ana Belén Pintado

**Ana Belén Pintado Lucas-Torres** (Madril, 1973ko uztailaren 10a) Espainiako haurren salerosketaren biktima, "haur lapurtua". Bere ama biologikoak topatu zuen lehenengo espainiar biktima.

## Biografia 
Campo de Criptana-ko, Ciudad Real, bikote batek adoptatu zuen, bertan hazi zen adoptatua zela jakin gabe. 2010ean, adopziozko aita hiltzean, adopzio-akta aurkitu zuen. 2014an ordea, adopziozko ama hil eta beste paper batzuk aurkitu zituen, datu kontraesankorrekin, faltsuak zirela argi adierazten zutenekin. Madrilgo SOS Bebés Robados Elkartearekin harremanetan jarri eta bere DNA eskaini zien, orduan hasi zen komunikabideetan hitz egiten, Aurelia Fuentes abokatuarekin harremanetan jarri eta Madrilgo Adingabearen Institutuari bere datuak eskatu zizkion.

2010an hasi ziren bere susmoak, baina 2018an izan zen baieztatu ziotenean, bere ama Pilar izeneko Avilako 23 urteko emakumea zela. Informazio hori zabaldu eta pertsona baten mezua jaso zuen bere ama izan zitekeenaren telefonoa emanez.  Amari deitu zionean, telefonoa eskegi zion lehenengoan. Izan ere, alaba hilda jaio zela ziurtatu zioten eta ez zioten gorpua ikusten utzi.  Batu zirenean DNA probak egin eta %99,9ko harremana zuen.

José María Castillo Díaz medikuaren kontrako salaketa jarri zuen, eta 2019an deklaratu zuen legez kontrako atxiloketa, bahiketa eta dokumentu faltsuengatik. Castillo Díaz Madrilgo Clínica Santa Cristinaren zuzendaria zen 1973an, Ana Belen bertan jaio zenean, gainera berak sinatu zuen jaiotza akta faltsua, non beste guraso faltsu batzuk agertzen ziren. Epaiketan bi emaginen testigantza eman zen, kasua arraroa zela, baina legez kontrakoa zenik ez zekitela adierazi zuten. Sor María Gómez Balbuena (2013an hil zen), beste kasu batzuetan bezala ere, parte hartu zuen.

Espainiako haur lapurtuen kasuak 40. hamarkadan hasi ziren, Alemania nazian ikasi zuen Antonio Vallejo-Nájera psikiatraren teoriari jarraiki "gen gorria" ezabatu nahi zuten frankistek, ondoren negozio biribila bihurtu zen haurren salerosketa, mediku eta erlijiosoen lidergoarekin, zeina amnistiaren legearekin estali bazen ere, ustez 1975. urtera arte jarraitu zuen. 2007tik aurrera, Memoriaren Legeari esker hainbat elkarte sortu eta 2.000 kasutik gora judizializatu zirela uste da, 1965 eta 1990 urte artean egindako adopzioen %15a guraso biologikoaren ezagutzarik gabe egin zirela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Nazioarteko Adopzioaren gaineko Hagako Ituna
*Frankismoan lapurtutako haurren eskandalua

## Kanpo estekak 
*Juicio de la bebé robada en Campo de Criptana (CMM, 2019)
*Ana Belén Pintado-Lucas: Testimonio de un bebé robado(Castilla y León Televisión, 2018)
San Karlos eliza (Biarritz)

**San Karlos eliza** Lapurdiko Biarritz udalerriko eliza katolikoa da.

San Jose eliza, Santa Eugenia eliza, San Martin eliza, Espiritu Santuaren kapera eta Biarritzeko Santa Teresa elizarekin batera osatzen duen Andre Maria Harkaitzeko parrokiaren menpe dago. 2012az geroztik, Baionako Aillet monsinoreak hala aginduta, San Martin kristau-elkarteak kudeatzen du eliza. San Karlos Borromeoari eskainia dago.

Charles Hézardek, Biarritzeko gatz-termen elkarteko lehendakari eta Beskoitzeko gatzagaren sortzaileak, gaixoentzat eliza bat ireki zuen gatz-termen lurretan, horietako batzuk, beren osasun egoeragatik, ezin baitziren San Martin parrokiara joan..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak