open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lonquimay sumendia

**Lonquimay sumendia** Andeetako sumendi bat da. Txilen dago, Araucanía eskualdeko Malleco probintziako Curacautín eta Lonquimay komunetan.

Sumendiaren izenak *baso itxia* esan nahi du maputxeraz.

## Geologia 
Lonquimay jariagai piroklastikoez osatutako konodun geruza-sumendia da.

Idatzizko erregistroetan hiru erupzio jaso dira. Lehena 1887an, bigarrena 1933an Llaima sumendiarekin batera eta azkena 1988ko abenduaren 25ean izan zen. Azken erupzioak, Eguberriko erupzioa izenez ezaguna, 13 hilabete iraun zuen.

## Klima 
Magaletan altuerako klima polarra da nagusi. Bertako landaredia harriei atxikitako likenez eta goroldioez eta araukaria zuhaitzez osatuta dago.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Lonquimay-85-k.jpg|Sumendia udan.
Fitxategi:Lonquimay.jpg|Sumendia udan, 2008ko urtarrilean.
Fitxategi:Volcan lonquimay.jpg|Sumendia neguan, 2011ko maiatzean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lonquimay

## Kanpo estekak
Savai'i

'''Savai'i''' Samoakoa eta Samoa uhartediko uharterik handiena eta garaiena da. 1.694 km²2ko azalera du eta uharteko punturik garaiena, Silisili mendia, itsas mailatik 1.858 metro gora dago. Horrez gain, Polinesiako bosgarren uharterik handiena da Zeelanda Berriko bi uharte nagusien eta Hawaii eta Maui uharteen ondotik.

2006ko erroldaren arabera 43.142 biztanle ditu, Samoako biztanleen %24 inguru.

## Geografia 
Savai'i Upolu uhartetik ipar-mendebaldean dago, 8 km ingurko zabalera duen Apolimako itsasarteak bereizirik. Samoako bi uharte nagusion artean askoz txikiagoak diren Manono eta Apolima uharteak daude. Savai'i uharteak jatorri bolkanikoa du eta barnealde menditsua oihan itxiek estaltzen dute.

### Klima 
Klima ozeaniko tropikala du, beroa eta hezea. Euriterik handienak azaroa eta apirila bitartean izan ohi dira. Zikloiak ere ohiko fenomenoak dira eta litekeena da sasoi horretan gertatzea.

### Geologia 
Savai'i uhartea Hego Pazifikoko ezkutu-sumendirik handiena da, azaleraren %3a baino ez duela uraren gainetik. Sumendi aktibo bat da eta azken erupzioa 1905 eta 1911 urteen bitartean gertatu zen. Uhartea itsas-hondotik azaleratzen den ezkutu-sumendi basaltiko batez osatuta dago.

Samoa uhartediaren ekialdean dagoen Samoako puntu beroak azal lezake uhartediaren sorrera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Windwardside

**Windwardside** Karibeko Herbehereetako Saba uharteko bigarren herririk handiena da.

## Geografia 
Mount Scenery sumendiaren magalean dago.

## Ekonomia 
Turismoa Sabako sektore ekonomikorik garrantzitsuena da eta Windwardside bertako lekurik turistikoena da.

## Kanpo estekak
Mount Scenery

**Mount Scenery** Karibeko Herbehereetako Saba uhartean dagoen sumendia da. Itsas mailaren gainetik 887 metroko garaiera du eta uharteko mendirik garaiena ez ezik, Herbehereetako Erresuma osoko garaiena ere bada.

Mount Scenery sumendia arriskutsutzat hartzen da. Azken erupzioa 1640. urtera aldera izan zen eta leherketak eta isuri piroklastikoak gertatu ziren.

## Kanpo estekak
Mojkovac

**Mojkovac** Montenegroko iparraldeko hiri eta udalerri bat da. Udalerriak 367 km²ko azalera du eta 2011ko erroldaren arabera 8.622 biztanle zituen, horietatik 3.590 hirigunean eta 5.032 landa-eremuan bizi ziren.

## Mojkovactar ezagunak 
* Miodrag Božović, futbolaria.
* Stefan Savić, futbolaria.
* Zoran Simović, futbolaria.
* Darko Stanić, eskubaloi-jokalaria.
* Duško Marković, Montenegroko lehen ministroa 2016az geroztik.

## Kanpo estekak
2018ko Frantziako Tourra

**2018ko Frantziako Tourra** Itzuli Handi honen 105. edizioa da. 2018ko uztailaren 7an Noirmoutier-en-l'Îlen hasi eta uztailaren 29an Parisen amaitu zen, tartean txirrindulariek ezarritako 21 etapa egin zituztela.

Garailea Sky taldeko Geraint Thomas galestarra izan zen. Sailkapen orokorrean gailentzeaz gain, bi etapa garaipen lortu zituen. Honekin batera, Sunweb taldeko Tom Dumoulin nederlandarra eta Sky taldeko Chris Froome britainiarra igo ziren podiumera.

Lehenbiziko euskalduna, Movistar taldeko Mikel Landa arabarra izan zen, sailkapen orokorreko zazpigarren postuan amaitu zelarik.

## Taldeak 
## Parte-hartzaileak
## Etapak 
## Sailkapenak 
### Sailkapen nagusia 
### Mendiko sailkapena 
### Puntukako sailkapena 
### Gazteen sailkapena 
}

### Taldekako sailkapena 
## Kanpo estekak
Fernando Gaviria

**Fernando Gaviria Rendón** (La Ceja, Kolonbia, 1994ko abuztuaren 19a) kolonbiar txirrindularia da. 2015eko abuztutik profesionala, gaur egun Quick-Step Floors belgikar taldean aritzen da.

Familia txirrindularitzazalea du Gaviriak. Bere arreba Juliana Gaviria eta ezkonanaia Fabián Puerta pistako txirrindularitzan gailentzen dira.

## Palmaresa 
### Pistako txirrindularitzan 
### Errepideko txirrindularitzan 
## Sailkapen orokorra itzuli handietan 
## Kanpo estekak 
*
Repico

**Repico** Arabako mendebaldeko mendi bat da, Arkamu mendilerrokoa. 1.188 metroko garaiera du.

Mendirik hurbilena, Arkamu mendilerroan bertan, Risco Malo (1.172 m) du, 600 bat metro iparraldera. Kuartangoko mendi hau Lausa Haranatik gertu dago.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Repico», *Luberri.net*.
Aiguille de Bionnassay

**Aiguille de Bionnassay** Mont Blanceko mendiguneko gailurretako bat da, Frantziako eta Italiako mugen artean kokatua, Mont Blancen mendebaldeko aldean. Itsas mailaren gainetik 4.052 m garaiera badu ere, mendipetik 164 m baino ez du egiten gora.

## Kanpo estekak
Desembarco del Granma Parke Nazionala

**Desembarco del Granma Parke Nazionala** () hego-ekialdeko Kuban dagoen parke nazionala da, egungo Granmako probintzian dagoena. Bere izena "Granmaren lehorreratze" esan nahi du, izan ere bertan Fidel Castro, Che Guevara, Raúl Castro eta 79 jarraitzailek 1956an Mexikotik lehorreratu eta Kubako Iraultza hasi zuten. Bere hegal itsas-terrazak zirela eta 1999an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Alejandro de Humboldt Parke Nazionala

**Alejandro de Humboldt Parke Nazionala** () ekialdeko Kuban dagoen parke nazionala da, egungo Holguín eta Guantánamo probintzietan dagoena. 1800 eta 1801 artean uhartea bisitatu zuen Alexander von Humboldt alemaniar zientifikoaren izena eman zioten. Bere litologia eta flora eta fauna endemikoak zirela eta 2001ean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Kanpo estekak
The Bottom

**The Bottom** (antzina ***Botte***) Karibeko Herbehereetako Saba uharteko hiriburua eta herririk handiena da.

## Historia 
Herriaren jatorrizko izena *De Botte* zen, nederlandera zaharrean "katilua" esan nahi duena, haran batean mendiez inguratuta baitago. Gaur egungo izena, *The Bottom*, jatorrizko izenaren ingeleserako itzulpen akatsa da.

## Geografia 
### Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lehen kafe landaketen paisaia arkeologikoa Kuba hego-ekialdean

**Lehen kafe landaketen paisaia arkeologikoa Kuba hego-ekialdean** () Kubako Sierra Maestra mendilerroaren bailaretan dauden XIX. mendeko kafearen plantazioen aztarna da, egungo Santiago de Cuba eta Guantánamo probintzietan dagoena. 2000. urtean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

Hona hemen multzoaren barnean dauden lekuak:

Cuba_Cafetal_Isabelica_molino_de_pilar_P1080160.JPG|Cafetal Isabelica, errota
Cuba_Cafetal_Isabelica_secadero_tendal_P1080169.JPG|Cafetal Isabelica, lehortegia
Cuba_Cafetal_Isabelica_slavery_tools_P1080146.jpg|Cafetal Isabelica, esklaboen lanabesak
Cuba_Cafetal_Isabelica_P1080166_manor.JPG|Cafetal Isabelica, barnealdea

## Kanpo estekak
Valle de los Ingenios

**Valle de los Ingenios** Kubako Trinidad hiritik gertu dauden haran multzoa da, egungo Sancti Spíritusko probintzian dagoena. San Luis, Santa Rosa eta Meyer haranetan, XVIII. mendearen hasieratik XIX. mendearen amaieraraino 50 azukre-kanaberaren plantazio () inguru zeuden, non 30.000 esklabok lan egiten zutenean. 1988an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Trinidad (Kuba)

**Trinidad** (gaztelaniaz  ahoskatua) Kubako Sancti Spíritusko probintzian dagoen herria da, izen bere udalerriko herriburua dena. 1514an Diego Velázquez de Cuéllar **Villa de la Santísima Trinidad** hiria eratu zuen bertan eta egun ondoen mantenduriko hiri kolonialetako bat da. Hori dela eta, 1988an UNESCOk gertuko Valle de los Ingeniosekin batera Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Elsa Martinelli

**Elisa Tio** (Grosseto, Toskana, 1935eko urtarrilaren 30a – Erroma, 2017ko uztailaren 8a) ezagunagoa **Elsa Martinelli** izen artistikoaz, italiar aktore eta modeloa izan zen.

## Filmografia
Viñales Ibarra

**Viñales Ibarra** () mendebaldeko Kuban dagoen parke nazionala da, egungo Pinar del Ríoko probintzian dagoena. Guaniguanicoko mendilerroaren Sierra de los Órganos mendigunean kokaturik, 132 km2-azalera du. Bere paisaia kulturala zela eta 1999an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Kanpo estekak
Escambray

**Escambray** edo **Guamuhayako mendizerra** () erdialdeko Kubako mendigunea da, Sancti Spíritus, Villa Clara eta Cienfuegos probintzietan zehar hedatzen dena.

80 km-ko luzera eta 80 km-ko zabalera ditu. Mendiguneko gailur nagusia Pico San Juan da (960 m). 1959 eta 1965 artean bertan Castroaren aurkako matxinada bat burutu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guaniguanicoko mendikatea

**Guaniguanicoko mendikatea** () mendebaldeko Kubako mendikatea da, Pinar del Ríoko probintziatik Artemisako probintziaraino hedatzen dena.

160 km-ko luzera du. Kostaldearen paraleloan doa, Guanetik Marielera bitartean. Sierra del Rosario eta Sierra de los Órganos azpimendikateetan banaturik, mendikateko gailur nagusia Pan de Guajaibón da (699 m). Bere barnean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturiko Viñales Ibarra dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pan de Guajaibón

**Pan de Guajaibón** mendebaldeko Kubako mendia da, Guaniguanicoko mendilerroa mendilerroan dagoena. Eskualdeko mendirik altuena da. Bi tontor ditu, altuena 699 metrokoa dena. Gailurrean Antonio Maceo Grajalesen busto bat dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yunque de Baracoa

**Yunque de Baracoa** ekialdeko Kubako mendia da, Baracoa hiritik gertu dagoena. Bere ezaugarri naturalak zirela eta, 1980an monumentu izendatu zuten. 575 metroko altuera du eta hegazti asko ditu (tartean *Priotelus temnurus* edo *Columba junoniae*)

1492ko azaroaren 27an Kristobal Kolonek ikusi eta bere nabigazio-egunkarian deskribatu zuen.

## Galeria 

File:Coccothrinax yunquensis.jpg|Ikupegia
File:Baracoa_5706B.JPG|Baracoako badiatik ikusita
File:Baracoa_-_El_Yunque.jpg|Argazkia
File:DirkvdM baracoa palmtrees.jpg|Mendebaldetik ikusita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Max Brisson

**Max Brisson** (Baiona,  -) lapurtar politikaria da. Historia ikasketak egin zituen Bordelen, eta, gero, irakasle izan zen Marokon, Normandian eta René Cassin Baionako ikastetxean. Hezkuntza nazionaleko ikuskatzaile orokorra izandakoa ere bada. Politikan, 1989an hartu zuen lehen kargua, Miarritzeko Herriko Etxean. 1990eko hamarkadan eskualdeko kontseilari hautatu zuten, eta, 1998an, Pirinio Atlantikoetako kontseilari nagusi. Departamendu Kontseiluaren lehen lehendakariordea izan zen 2004tik 2008ra, eta 2015etik 2017ra. 2017an Frantziako senatari izendatu zuten arte. Departamenduko UMP alderdiko idazkari nagusia izan da 2011tik 2015era.

## Erreferentziak
Kralendijk

**Kralendijk** Karibeko Herbehereetako Bonaire uharteko hiriburua eta itsasportu nagusia da. Bertan hitz egiten den hizkuntza nagusia papiamentoa da, baina ingelesa eta nederlandera ere erabiltzen dira. 2007ko datuen arabera 12.531 biztanle zituen.

## Geografia 
### Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anaiz Funosas

**Anaiz Funosas** (Baiona, ) Lapurdiko politikaria eta gizarte eragilea da, batez ere Bake Bidea mugimenduko lehendakari eta bozeramaile gisa ezaguna dena. Oposizioko hautetsia izan zen Hazparnen. 

## Bizitza eta heziketa 
Baionan jaio zen eta ikastolan hazi zen, euskararen eta euskal kulturaren eragin zuzenean. Soziologia lizentzia atera zuen Bordeleko unibertsitatean eta han sakondu zituen gizarte zientziekin, politikarekin eta mugimendu sozialekin lotutako interesak. Antzerki masterra ere egina du. 

## Militantzia hasiera 
2001ean lehengusuaren atxiloketak eragin zuen presoen sostengu taldeetan hastea. Hamar urtez Askatasuna errepresioaren aurkako taldean aritu zen, bozeramaile gisa, Aurore Martinen kasuak piztutako kontzientzia gogoratuz eta "desbideratze errepresiboa" salatuz.Ni biziki optimista naiz, sinesten dut talde dinamikan. (Anaiz Funosas) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kanaldude. Ahoan bilorik gabe: Anaiz Funosa.
* Bake Bideak eta Bakegileak bide amaierara iritsi dira. Letona Biteri, Xabier. *Argia*, 2025.
Generoko literatura

thumb|Generoko literatura askotan bigarren mailako kultura bezala kritikatu egin da.
**Generoko literatura** ezaugarri amankomunak dituzten lan literario multzo bati esaten zaio. Normalean eleberriak eta ipuinak dira eta, nahiz eta egile eta garai desberdinetakoak izan, ezaugarri batzuk elkarrekin izaten dituzte. Esaterako, Herbert George Wellsen *Denboraren Makina* (1895) eta Douglas Adamsen ''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* oso desberdinak dira, bata abenturazkoa bestea umorezkoa, baina biek ala biek etorkizun distopiko bati buruz hitz egiten dute, zientzia fikziozko genero barruan.

Genero beraren lanek egiune batzuk gainean eraikitzen dira. Esaterako beldurrezko eleberrietan banpiroak eta zonbiak errealak direla onartzen da nahiz eta errealitatean benetan ez izatea.

## Genero motak 
[thumb|*[Frankenstein*, generoko eleberria da.]]
Hona hemen garrantzitsuenak:
* Fantasiazko literatura.
* Zientzia-fikziozko literatura.
* Beldurrezko eleberria eta eleberri gotikoa.
* Polizia eleberria eta «nobela beltza».
* Eleberri erromantikoa edo eleberri xuri-gorria.
* Literatura erotikoa.
* Eleberri historikoa.
* Western eleberria.

## Kritika 
Askotan horrelako literatura-adierazpideez mespretxuz hitz egiten da, goi mailako kultura izango ez balira bezala. Dena dela, asko dira genero hauetan sortu diren benetako klasikoak: *Frankenstein*, *Drakula*, *Fahrenheit 451*... Charlotte Brontë, Alexandre Dumas, Edgar Allan Poe, Georges Simenon, Mary Shelley, Raymond Chandler edo Ray Bradbury generoko eleberriak idatzi dituzten egile ospetsuak dira. *On Kixote Mantxakoa* berak genero literaturaren ezaugarriak erakusten zituen, Zalduntza liburuarenak, alegia. Dena dela, lan asko bigarren mailakoak direla onartu behar da, kontusmozko edo entretenimenduzko liburuak, alegia.

Espezialista askoren ustez egungo epikak genero horietan babesa aurkitu du.

## Generoko literatura euskaraz 
Nahiz eta beste herriealdetan izan duten garapenarekin ez, gurean ere generoak landu egin dira. Oso goiztiarrak izan ziren, adibidez, Jose Antonio Loidi, bere *Hamabost egun Urgainen'' (1955) eta Xabier Gereño bere eleberri poliziakoekin. Yon Etxaidek eta Aingeru Epaltzak eleberri historikoa landu dute, Edorta Jiménezek ipuin erotikoa, Inaki Irazabalbeitiak zientzia-fikziozko eleberria...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bad Girls (1994ko filma)

**Bad Girls** (euskaraz *Neska Gaiztoak*) 1994ko Jonathan Kaplan estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako abenturazko western film bat da. Madeleine Stowe, Mary Stuart Masterson, Andie MacDowell eta Drew Barrymore aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Mendebalde Urruna. Cody (Madeleine Stowe), Anita (Mary Stuart Masterson), Eileen (Andie MacDowell) eta Lily (Drew Barrymore) putetxe batean lan egiten duten lau emagaldu dira. Behinola, Codyk Anita bortxatzen saiatzen den bezero bat hil eta ihesi atera beharko dira. Bezeroaren alargunak Pinkerton agentziako detektibeak kontratatuko ditu, emagalduak atzeman ditzaten. Orduan, emagalduek Oregonera joateko erabakia hartuko dute, bertan bizimodu berri bati ekin eta koleraz hildako Anitaren senarra zenaren lur jabetza batzuk ustiatzeko asmoz.

## Aktoreak 
* Madeleine Stowe: Cody Zamora
* Mary Stuart Masterson: Anita Crown
* Andie MacDowell: Eileen Spenser
* Drew Barrymore: Lily Laronette
* James Russo: Kid Jarrett
* James LeGros: William Tucker
* Robert Loggia: Frank Jarrett
* Dermot Mulroney: Josh McCoy
* Jim Beaver: Graves, Pinkerton agentziako detektibea
* Nick Chinlund: O'Brady, Pinkerton agentziako detektibea
* Harry Northup: Sloan predikatzailea

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Poligrafo (argipena)

**Poligrafo** izenak adiera hauek ditu:
# **Poligrafoa**, oso gai desberdinez idazten duen idazlea.
# **Poligrafo**, **Ziklostil** edo **Mimeografo**, kopiak inprimatzeko erabiltzen zen tresna.
# **Poligrafoa** edo **Gezur detektagailu**, pertsona batek gezurrak esaten dituenean kontrolatzeko tresna.
# Edozein neurgailu zeinak, balore fisikoak jasoz, paperean inprimatzen edo grabatzen duena (Elektroentzefalograma, Elektrokardiograma, e.a.).
Déniako gaztelua

**Déniako gaztelua** (; ) Valentziako Erkidegoko hiri horretako gaztelua da, pirateriaren garaian babesleku moduan erabili zutena. Andalustarrek eraiki zuten XI. eta XII. mendeetan eta gero zenbait aldiz zaharberritu zuten.

2001ean kultura ondasun izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Cocentainako gaztelua

**Cocentainako gaztelua** (; ) Valentziako Erkidegoko hiri horretako gaztelua da, valentziar gotiko estiloan eraikia. XIII. mendearen amaieran edo XIV. mendearen hasieran eraikia, 1303ko mudejarren matxinadan arpilatu eta erre zuten.

1985ean kultura ondasun izendatu zuten.

## Kanpo estekak
Osageen laranjondo

**Osageen laranjondoa** (*Maclura pomifera*) Moraceae familiako zuhaitz kaduzifolioa da. Hegoaldeko Ipar Amerikan jatorria duen espezie hau apaingarri moduan erabili dute.

## Kanpo estekak
Araucaria araucana

***Araucaria araucana*** araukaria generoko hostoiraunkorreko zuhaitza da. Txilekoa da, enbor zuzena du eta altueran 40 bat metro izan ditzake, haziak jateko onak dira. Maputxeen kulturan ikurra den espezie hau apaingarri moduan erabili dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Stuart Masterson

**Mary Stuart Masterson** (New York, 1966ko ekainaren 28a) estatubatuar aktore bat da.

Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude: *At Close Range* (1986), *Some Kind of Wonderful* (1987), *Chances Are* (1989), *Immediate Family* (1989), *Fried Green Tomatoes* (1991) eta *Benny & Joon* (1993).

## Filmografia 
### Zuzendari gisa 
### Telebista 
### As director 
### Television 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Akazia hiruarantza

**Akazia hiruarantza** edo **gleditsia hiruarantza** (*Gleditsia triacanthos*) Gleditsia generoko zuhaitz kaduzifolioa da. Azkar hazten da eta 40 urtetan 20-30 metro garai izan daiteke. Jatorriz Ipar Amerika erdialdekoa (Hego Dakotatik New Orleans eta Texasera), munduko beste eskualde batzuetan inbaditzaile bilakatu da. Hala ere, sasiakazia eta japoniar sofora bezala, askotan erabiltzen da apaingarri.

## Ezaugarriak 
thumb|ezkerrera|upright|Arantzen xehetasuna
*Gleditsia triacanthos* zuhaitza 20-30 metro luze izan daiteke, hazkuntza lasterrekoa baina bizitza labur samarrekoa, gehienez 120 urte bizi baita. Ekaitza bada adar handiak galtzeko erraztasuna du.

Hostoak elkartuak dira, eta hauen hostoxkak 1,5-2,5 cm luze eta berde argiak. Udazkenean hori bihurtzen dira. Berandu samar hostatzen dira udaberrian, baina sasiakazia (*Robinia pseudoacacia*) baino lehenxeago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Araucaria heterophylla

***Araucaria heterophylla*** araukaria generoko hostoiraunkorreko zuhaitza da. Zuhaitz mota hau oso altuera handia har dezake eta apaingarri gisa erabiltzen da. Norfolk uhartean endemikoa, Royal Navyk bere enborrak masta moduan erabili zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Araucaria bidwillii

***Araucaria bidwillii*** araukaria generoko hostoiraunkorreko zuhaitza da. Australiakoa da, eta bertan *bunga bunga* izena ematen diote, hosto etzanak ditu eta honen haziak jangarriak dira. 50 metroko altuera ere izan dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nuri al-Maliki

**Nuri Kamil Mohammed Hasan al-Maliki** (; al-Hindiya, Kerbala probintzia, 1950eko ekainaren 20a) irakiar politikaria da, Dawa alderdi xiitako burua, eta Irakeko presidenteordea 2016tik. 2006-2014 bitartean, lehen ministroa izan zen.

## Erreferentziak
Agne Simonsson

**Tore Klas Agne Simonsson** (Göteborg, 1935eko urriaren 19a - Björkekärr, Göteborg, 2020ko irailaren 22a) suediar futbolaria izan zen. 1961-62 denboraldian Real Sociedaden jokatu zuen. 1958ko Munduko Futbol Txapelketan zilarrezko domina irabazi zuen Suediako selekzioarekin.
thumb|Suediako taldea 1958an

## Kanpo estekak
Elisa Leonida Zamfirescu

**Elisa Leonida Zamfirescu** (Galați, 1887ko azaroak 10 - Bukarest,1973ko azaroak 25) errumaniar ingeniari kimiko, asmatzaile, irakasle eta nazioarteko desarmearen defendatzailea izan zen.

## Bizitza 
Hamar anai-arreba izan zituen; haietako batzuk eskultura, zinema eta medikuntza alorretan ezagunak; hala nola Gheorghe Leonida eskultorea edo Dimitrie Leonida, 1909an Bukaresteko Museo Teknikoaren sortu zuena. Bukaresten egin zituen batxilergo ikasketak eta bertako politeknikoan saiatu zen ikasketak jarraitzen zubi eta errepideen alorrean, baina ez zuten onartu emakumea izateagatik. Ondoren, lortu zuen Berlinen onartua izatea eta 1912. urtean ingeniaritza ikasketak burutu zituen, arrakastaz, hasierako hainbat oztopo gainditu ondoren. Handik Bukarestera itzuli zen, eta hango Instituto Geologikoaren buru gisa jardun zuen. 1918an Constantin Zamfirescu ingeniariarekin ezkondu zen, eta bi alaba izan zituen harekin.

## Lanak 
Edateko uren analisi teknika berrien ikerkuntzan aritu zen eta harrikatz, eskisto bituminoso, gas natural, kromo, bauxita eta kobrezko baliabide berriak identifikatu zituen. Kobre sulfatoaren ekoizpena Errumanian ikertu eta era eraginkorrean garatu zuen (landareak kaltetzen zituzten onddoen aurka erabiltzen zen).

Ondoko lanak argitaratu zituen:
* Contribuţiuni la studiul bauxitelor din România (1931).
* Studiul chimic al cromitelor din Munţii Orşovei (1939).
Fisika eta kimika irakasle ere aritu zen.

## Erreferentziak
Sněžka

**Sněžka** edo **Śnieżka** (txekieraz edo polonieraz) Txekiar Errepublika eta Polonia arteko mugan dagoen mendia da, Erraldoien mendietako silesiar aldean garaiena dena. 1603 metro ditu eta Txekiar Errepublikako, Silesia Behereko voivoderriko eta Sudeteetako mendirik altuena da.

Mendiaren alemanezko toponimorik antzinena *Riseberg* ("mendi erraldoia") da, 1546an Georgius Agricolak aipatua. Hamabost urte geroago, *Riesenberg* izena zuen Martin Helwigen Silesiako mapa. Gero, *Riesenkoppe* ("tontor erraldoia") eta azkenean *Schneekoppe* ("elurrezko tontor") bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luční hora

**Luční hora** (, ) Txekiar Errepublikan dagoen mendia da, Erraldoien mendietako bohemiar aldean garaiena dena. 1.555 metro ditu eta Txekiar Errepublikako bigarren mendirik altuena da. Pec pod Sněžkou eta Špindlerův Mlýn herrien artean kokaturik, nahiko mendi zabal eta "laua" da.

## Kanpo estekak
Legaireko basoa

**Legaireko basoa** Araban, Entzia mendilerroan dago, Opakuako mendatetik gertu, ekialdera, altuera berean gutxi gorabehera. Pagoz osatuta dago, gehienbat, baina elorria eta gorostia ere badira.

## Historia 
Historiaurreko ehun bat megalito aurkitu dira Surbe (1137 m.), Atau (1183 m.) eta Mirutegi (1.167 m.) mendietako ekialdeko magalean dagoen Legaireko zelaian, Andoin eta Opakuaren parean, mendi-goian. Euskal Herriko megalito-kontzentrazio handienetako bat dago hor. Erdi Neolitotik aurrera eginak dira, duela 5.500 bat urte, nekazaritzan eta abeltzaintzan aritzen ziren gizarteek eraikiak.

Erdi Arotik hona Entziako Partzuergoak kudeatzen du basoa. Mendiko artzaintza eta baso-ustiaketa izan dira tradizioz jarduera ekonomiko nagusiak.

2018ko uztailaren 4an 180 kilometro orduko haize ufadak eragin zituen tornado batek 72 hektarea pagadi suntsitu zituen.

2018ko azaroan hiru erakundek elkarlanean megalitoetako batzuk berriro zutundu eta kartelekin dokumentatu zituzten: Entzia eta Iturrietako Partzuergo Orokorra, Arabako Foru Aldundia eta Gondra Barandiaran Fundazioa.
Fitxategi:Legaire - Cromlech de Mendiluze 07.jpg|Mendiluzeko Cromlecha
Fitxategi:Entzia - Borda de Lekuona 01.jpg|Lekuona Borda
Fitxategi:Entzia - Legaire - Menhir de Mendiluze -BT- 01.jpg|Mendiluzeko cromlecha

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Legaireko parke megalitikoa

## Kanpo estekak 
* Argi(g)uneak basoan, tornadoaren ostean. Naiz 2021-02-26
Bakea Irudikatu dorrea

**Bakea Irudikatu dorrea** (, euskaraz *Bakearen Dorrea*) Kollafjörður badian dagoen Viðey uhartean, Reykjaviken barrutian, Islandiako hiriburuan dagoen monumentua da. Yoko Onok John Lennoni eskaini zion. 2007ko urriaren 9an inauguratu zuten, Lennonek 67 urte bete behar zituenean.

## Ezaugarriak 
Monumentua John Lennonen *Imagine* kanta hartzen du erreferentzia nagusia bezala. Argiaren dorre bat da, urtean zehar urriaren 9tik abenduaren 8 arte pizten dena. Oinarrian harri zuriaren monumentua dago non "Bakea irudikatu" esaldia 24 hizkuntzetan irakur daitekeen; beraz, bakeari eskainitako monumentua da.

Dorrean 15 erreflektore daude; prismekin daude jarrita eta horri esker ispilu moduan eragiten dute, bertikalki zeruruntz argi-zutabeak sortuz. Gau argi batean 4.000 metroko altura lor dezakete.

## Dorrearen hizkuntzak 
thumb|200px|Imagine Peace mezua.

Munduko 24 hizkuntzetan mezu bera irakur daiteke:

Beste kartel batean irakur daiteke:

;"I dedicate this light tower to John Lennon

;my love for you is forever

;yoko ono

;October 9th 2007"

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Wired.com.
Isabella Santiago

**Isabella Santiago** (Caracas, Venezuela, 1991ko otsailaren 18a) venezuelar emakumezko modelo eta aktore transgeneroa da. 2014an Miss International Queen emakume transgeneroentzako nazioarteko edertasun-lehiaketa irabazi zuen.

## Bizitza 
Caracasen sortu zen 1991ko otsailaren 18an. Kreiban Carballo Santiago jaiotza-izenez, gizonezko gorputzarekin jaio arren, bere burua emakumetzat izan du txikitatik.

2014ko azaroaren 14an Pattayan urtero egiten den emakume transgeneroentzako Miss International Queen nazioarteko edertasun-lehiaketa irabazi zuen.

## Filmografia 
### Telesailak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Specialist

**The Specialist** (euskaraz *Espezialista*) 1994ko Luis Llosa peruar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. Sylvester Stallone, Sharon Stone, James Woods, Eric Roberts eta Rod Steiger aktoreek antzeztu zuten. John Shirley estatubatuar idazlearen izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago.

## Argumentua 
May Munro (Sharon Stone) emakume eder eta musteriotsuak Ray Quick (Sylvester Stallone) lehergailuetan aditua eta CIAlo kide ohia kontratatu berri du, bera neskatoa zela bere gurasoak hil zituzten mafia gizon talde batetako kideak akatu ditzan.

## Aktoreak 
* Sylvester Stallone: Ray Quick kapitaina
* Sharon Stone: May Munro (edota Adrian Hastings)
* James Woods: Ned Trent kolonela
* Eric Roberts: Tomas Leon
* Rod Steiger: Joe Leon
* Mario Ernesto Sánchez: Charlie
* Sergio Doré Jr.: Strongarm
* Chase Randolph: Stan Munro
* Jeana Bell: Alice Munro
* Brittany Paige Bouck: May gaztea
* Emilio Estefan, Jr.: Piano jolea
* LaGaylia Frazier: Abeslaria
* Ramón González Cuevas: Hilerriko apaiza
* Tony Munafo: Tony
* Cheito Quinonez: Festako abeslaria
* Tony Tatis: Ondoko abeslaria
* Mercedes Enriquez: Autobuseko emakume haurduna
* Yennifer Behrens: Autobuseko neska inaslea
* Scott Blake: Autobuseko kinkia
* Rex Reddick: Autobuseko kinkia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Horse Soldiers

**The Horse Soldiers** (euskaraz *Zaldizko Soldaduak*) 1959ko John Ford estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako gerra film bat da. John Wayne, William Holden eta Constance Towers aktoreek antzeztu zuten.

1956ko Harold Sinclair idazlearen izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago, hura era berean, Griersonen barneraldian oinarritu zen.

## Argumentua 
AEBetako Gerra Zibila. John Marlowe (John Wayne) kolonel unionista zorrotzari misio zail baten ardura eman zaio, errejimendu unionista baten buru dela fronteko etsaiaren lerroak igaro eta Lurralde Konfederatuan barneratzea. Abentura honetan Henry 'Hank' Kendall (Holden), sentimenduko onetako medikua lagun izango du. Etsaiei egitasmoa ezkutatzeko, Hannah Hunter (Constance Towers) hegoaldeko emakume gaztea eta haren neskamea Lukey (Althea Gibson) berekin batera eramango dituzte.

## Aktoreak 
* John Wayne: John Marlowe kolonela
* William Holden: Henry 'Hank' Kendall maiorra
* Constance Towers: Hannah Hunter of Greenbriar andrea
* Althea Gibson: Lukey, Hunter andrearen neskame leiala
* Judson Pratt: Kirby sarjentu maiorra
* Ken Curtis: Wilkie kaporala
* Willis Bouchey: Phil Secord kolonela
* Bing Russell: Dunker, Yankee soldadu elbarritua
* O.Z. Whitehead: Otis 'Hoppy' Hopkins, mediku laguntzailea
* Hank Worden: Deacon Clump
* Chuck Hayward: Kapitain unionista
* Denver Pyle: Jackie Jo, desertore konfederatua
* Strother Martin: Virgi, desertore konfederatua
* Basil Ruysdael: Erreberendoa (Jefferson Akademia Militarra)
* Carleton Young: Jonathan Miles, kolonel konfederatua
* William Leslie: Richard Gray maiorra
* William Henry: Teniente konfederatua
* Walter Reed: Ofizial unionista
* Anna Lee:. Buford andrea
* William Forrest: Steve Hurlburt jenerala
* Ron Hagerthy: Bugler
* Russell Simpson: Henry Goodbody sheriffa
* Hoot Gibson: Brown sarjentua
* Jack Pennick: Mitch Mitchell sarjentu maiorra (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ilia Glazunov

**Ilia Glazunov** (; Leningrado, 1930eko ekainaren 10a – Mosku, 2017ko uztailaren 9a) errusiar margolaria izan zen. Moskun Margolaritza, Eskultura eta Arkitekturaren Errusiar Akademia () sortu eta bertoko zuzendaria izan zen.
Parusia

[thumb|upright=1.4|[Kristo Maiestatean (Andronikov monasterioko Ebanjelioa, Moskun), XVI. gizaldian]]
**Parusia** (grezieraz: παρουσία, erromanizazioa: *parousía*, zehatz-mehatz: «etorrera, helduera») **Kristoren Bigarren Etorrera** Lurrera adierazteko kristauek darabilten hitza da. Jazoera honek edestiaren amaiera adierazten du kristau gehienentzat. Biblian parusia hainbat alditan aitatzen da, lau Ebanjelioetan barne. Bigarren etorreren iragarpen franko dago kultura eta erlijio askotan, baina, azpimarragarriena Jesu Kristoren itzuleraren kristau-sinesmena da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kristau eskatologia
* Oramendu
* Milenarismo

## Kanpo-estekak
Hans Günter Winkler

**Hans Günter Winkler** (Barmen, 1926ko uztailaren 24 – Warendorf, 2018ko uztailaren 9a) alemaniar zaldizkoa izan zen, bost urrezko domina olinpiko irabaziz errekorra duena.
Push-pull tren

[thumb|300px|Tren alderantzikagarri batean bi muturretan dauden [lokomotorrak aldi berean erabiltzen dira eta gidari berak kontrolatzen ditu.]]
[thumb|300px|[Lokomotorra bakarra erabilita, kontrako muturrean aginte kabinadun kotxe edo kotxe-gidari bat dago, tren-makinak trena bultzatzen duenean trena kontrolatzeko.]]
***Push-pull*** edo ***push and pull*** (ingelesetik, «bultzatu eta tiratu») lokomotorrak tiratutako trenak operatzeko modu bat da, edozein muturretik gidatzea baimentzen duena. *Push-pull* edo tren alderantzikagarri batek trenaren mutur batean lokomotorra du, eta kontrako muturrean dagoen aginte kabinadun kotxe edo kotxe-gidari bati konektatuta dago mando anitz bitartez. Beste kasu batzuetan, trenak lokomotorra bana izan dezake mutur bakoitzean.

## Ikus, gainera 
* Lokomotor
* Tren

## Kanpo estekak
Spy Game

**Spy Game** (euskaraz *Espioi Jokoa*) 2001eko Tony Scott ingeles zinema zuzendariak zuzendutako espioitza film bat da. Robert Redford, Brad Pitt, Catherine McCormack, Stephen Dillane eta Larry Bryggman aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1991, bere erretiro egunean, Nathan Muir (Robert Redford) CIAko agente beteranoak bere diszipulua den Tom Bishop (Brad Pitt), ezizenez "Boy Scout", larri-larri dabilenaren berri izango du, espioitzan aritzeagatik Txinako espetxeko batean dagoela eta datozen 24 orduko epean exekutatuko baidute.

Gertaera honek AEB eta Txinaren artean dagoen merkatal akordio bat kaltetu dezakelaren beldurrez, CIAk Bishopi ez laguntzea erabakiko du. Hortaz, Muirrek CIAz kanpo jarduteaz gain, Bishop salbatzeko CIA bera engainatu beharko du.

## Aktoreak 
* Robert Redford: Nathan D. Muir
* Brad Pitt: Tom Bishop
* Catherine McCormack: Elizabeth Hadley
* Stephen Dillane: Charles Harker
* Larry Bryggman: Troy Folger
* Marianne Jean-Baptiste: Gladys Jennip
* Ken Leung: Li
* David Hemmings: Harry Duncan
* Michael Paul Chan: Vincent Vy Ngo
* Garrick Hagon: Cy Wilson, CIAko zuzendaria
* Andrew Grainger: Andrew Unger
* Shane Rimmer: Estatuaren agentea
* Ho Yi: Espetxezaina
* Benedict Wong: Tran
* Adrian Pang: Jiang
* Omid Djalili: Doumet
* Dale Dye: Wiley komandantea, USN SEAL
* Charlotte Rampling: Anne Cathcart
* James Aubrey: Mitch Alford
* Colin Stinton: Henry Pollard
* Andrea Osvárt: Muirren lehengusua Berlinen

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Marcela Ohio

**Marcela Ohio** (Guaraçaí, Brasil, 1995eko apirilaren 10a) brasildar emakumezko modelo transgeneroa da.

2012an Brasilgo emakume transgeneroentzako Miss T Brasil edertasun-lehiaketa irabazi zuen. Hori dela-eta, 2013an Pattayan urtero egiten den emakume transgeneroentzako Miss International Queen nazioarteko edertasun-lehiaketan Brasilgo ordezkari joan zen, eta lehiaketa irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpp estekak
Oramendu

[thumb|Oramendua [Jan Luyken-ek irudikatuta (*Bat errotan*).]]
**Oramendua** kristau-eskatologia protestantean, Jesukristo Aintzatik jaitsikeran bizitza kristaua egindako hildakoak piztuko direlako eta bizirik dauden sinestunak, Jaungoikoarekin elkartzeko, Lurretik Aintzara eroango dituztelako sinesmena da. Oramenduaren esangura zehatza, unea (bestelako eskatologia-jazoerei dagokiena) eta eragina eztabaidagarriak dira fededunen artean. Adigaia *Tesalonikarrei Lehen Gutunaren* laugarren kapituluko hamabosgarren, hamaseigarren eta hamazazpigarren txatalen hainbat interpretaziotan datza, eta, horretaz gain, txatal haiek *Bibliako* beste pasarte batzuekin daukaten harremanetan (esate baterako, *Tesalonikarrei Bigarren Gutuna*, *Mateoren Ebanjelioa*, *Korintoarrei Lehen Gutuna* eta *Apokalipsia*).

Katolizismoak oramendua okertutzat jotzen du, Bibliaren hitzen faltsutzetik abiatutako irakurketa batetik ei dator-eta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Milenarismo
* Parusia

## Kanpo-estekak
Iker Cortes

**Iker Cortes Quintana** (Sestao, Bizkaia, 1983ko otsailaren 27a) arraunlari eta entrenatzaile bizkaitarra da. Gaur egun, Irunen (Gipuzkoan) bizi da. Santurtzi, Iberia, Algorta (Algorta-Deustu), Isuntza eta Hibaikako arraun taldeetan ibili da arraunlari gisa. Hainbat urtetan Hibaikako emakumeen trainerua entrenatu ondoren, 2017ko irailaz geroztik Hondarribia Arraun Elkarteko entrenatzailea da.
Kristo Maiestatean

**Kristo Maiestatean** edo **Kristo Aintzan** () Kristoren irudia da, jargoi batean jesarrita munduaren agintari legez, beti aurrez aurre ikusita antolaketaren erdigunean, eta sarritan beste irudi santuak aldamenean dauzkala. Irudia arte paleokristautik garatutakoa da, jargoiratutako erromatar enperadorearen irudikapenen tankerak artez hartuta. Bizantziar artean, irudia luzeera berdingoko Pantokrator bihurtu zen, «Kristo, Guztien Agintari», orokorrean inor alboan ez daukala; bai eta Deesi ere, jargoian jesarritako luzeera osoko Kristo bat Mariak, San Joanek eta, sarri, bestelako irudiek erregutzen dutela. Sartaldean, antolaketak oso iraunkor eutsi zion aro guztietan Pizkundearen sasoira arte, gero, garrantzitsu izaten jarraitu zuen Barrokoaren amaierara arte, usu irudia Aintzara garraiatu zela.

## Iruditegia 

Santa Costanza. Mosaic del S. VII “Traditio Legis” adjusted.JPG|Erromatar mosaikoa *traditio Legis* agerraldiarekin, Santa Kostantza basilikakoa, Erroman, IV. gizaldikoa
Lucca.San Frediana02.JPG|XI. gizaldiko bizantziar mosaikoa San Fredianoren basilikaren aurrealdean, Lucca, Italia
Meister aus Tahull 001.jpg|Kristo Maiestatean, mandorlan eta tetramorfoaz inguratuta, 1123ko fresko erromanikoa, San Klemente Tahullen elizan, Katalunia
Stift Innichen, Skulptur über dem Südportal.JPG|Kristo Maiestatean Ebanjelarien ikurrekin, harrizko behe-erliebea, benediktar monastegiko hegoaldeko aldean, Innichenen, Hego Tirolen
Evangeliarium - évangéliaire dit de Charlemagne ou de Godescalc - Jésus-Christ - BNF Gallica.jpg|Kristo Maiestatean, Godeskalkoren Ebanjeliarioan
Amiatinus Maiestas Domini.jpg|Codex Amiatinus-eko orrialde bateko Kristo Maiestaean, Florentzian, Laurentziar Liburutegian
Christ in Glory tapestry by Graham Sutherland in Coventry Cathedral.jpg|Kristo Maiestatean tapiz handi batean irudikatuta Coventry-ko katedralean, Graham Sutherland-ek diseinatua eta 1962an amaitua

## Ikus, gainera 
* Teofania

## Kanpo estekak
Karibe (etnia)

**Karibeak** espainiarrek Amerika konkistatu zutenean Antilla Txikietan eta inguruetako itsasertzetako lurraldeetan bizi zen izen bereko tribuko kidea da.

Uharteetako karibeak gerra zaleak ziren (kanibalak ziurrenera); kontinentetik joanak ziren; espainiarrak hara iritsi zirenean, hango arawak indiarrak kanpora egotzi eta hedatzen ari ziren oraindik. Gizonezkoak bakarrik mintzatzen ziren karibez, emakumezkoak arawak hizkuntzaz mintzatzen baitziren; emakumezkoak inguruko tribuetatik bahituta eramaten zituzten; gizonezko presoak, berriz, torturatu eta hil egiten zituzten.

Egun, bere ondorengoak Dominikako ipar-ekialdeko kostaldean bizi dira.

## Ikus, gainera 
* Frantzisko Garai

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karnalita

**Karnalita** magnesio eta potasio kloruroa (KMgCl3· 6H2O) forma minerala da.

Erronbo itxura du, eta kolore gabea edo kolore bizikoa izaten da. Izadian izaten diren halogenuro nagusia da; Saxonian daude karnalita meatze nagusiak. Potasioa aberasteko eta ongarriak egiteko erabiltzen da batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karilloi

thumb|San Peterburgoko karilloia.
**Karilloia** antzinako musika tresna da, perkusiozkoa eta hainbat neurritako kanpaiek osatuta, Belgikan eta Holandan bereziki hedatua. Orduak emateko ere erabiltzen zen. XVI. mendetik aurrera teklatua eta kanpai gehiago erantsi zitzaizkion, eta horri esker, doinu gehiago jo ahal izan ziren, polifonia zirriborro antzeko batekin. Gerora pedaleria erantsi zitzaion. Gaur egungo karilloi berriak automatikoak eta elektrikoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karibe hizkuntzak

**Karibe hizkuntzak** guztira 50.000 hiztun dituzten 30 hizkuntzez osaturiko hizkuntza familia da.

Gaur egun, Antilletako karibeen hizkuntzak ez ezik, Hego Ameriketako beste zenbait lekutan hitz egiten diren zenbait hizkuntzaz esaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kariopsi

thumb|Kariopsi mota batzuk.
**Kariopsia** landare graminazeoen fruitu lehorra da, zabalgaitza. Kariopsiak haziaren tegumentuak perikarpoari lotuta izan ohi ditu. Askotan ale diogu, baina termino hau zehatzagoa da zerealentzat. Gariak, arrozak eta artoak kariopsiak sortzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristau eskatologia

[200px|eskuinera|thumb|[Alberto Durero – *Apokalipsiaren Lau Zaldunak*]]
**Kristau eskatologia** sineste kristau eskatologikoez edo kristautasunaren «azken gauzez» osatutako teologia kristauaren adar bat da. Eskatologia hitza «azken» (ἔσχατος) eta «ikasketa» (-λογία) esan nahi duten hitz greziar bitatik dator; halandaze, «azken gauzak» jorratzen dituen jakintzagaia da, bai gizabanakoen bizitzaren amaiera, bai aro guztien amaiera, bai munduaren amaiera, bai eta Jainkoaren erregetzaren izaera ere. Azaletik, eskatologia kristaua gizateriaren halabeharraren azterketari dagokio Biblian ezarrtzen den eran, ezein eskatologia-ikasketa kristauarentzat lehen mailako sorburua baita.

Eskatologia kristauko gai eta jazoerarik garrantzitsuenak heriotza eta heriotzaren osteko bizitza, Zerua eta Infernua, Kristoren Bigarren Etorrera, Hildakoen Piztuera, Oramendua, Larrialdi Handia, Milurtekoa, munduaren amaiera, azken auzia nahi etorriko bide den munduaren Zeru Berria eta Lur Berria. Eskatologia-pasarteak Bibliako makina bat lekutan daude, Itun Zaharrean zein Itun Berrian. Gainera, Bibliaz kanpoko iragarpen eskatologiko eta eliza-usadio nahia egon dago.

Eskatologia kristaua Idazteun eta Tradizioan, eta Erdi Arotik gaur egunera arte ezarritako sinesgai-idazkietan oinarritu ohi da. Orokorrean, lau eskatologia-joera nagusitu egiten dira: preterismoa, historizismoa, futurismoa eta idealismoa.

## Historia 
Eskatologia teologia kristauaren ikasketa adar zaharra da, Oliamendiko Iragarpenean, Ardi eta antxumeen parabolan, eta Jesusen amaierako sasoiei buruzko hitzaldietan horrezkero aintzakotzat hartu zen. Berebat, Paulo Tarsokoak eta Ignazio Antiokiakoak (35–107 K. o.) parusiaren doktrina eztabaidatu zuten, eta Justino Martiri (100-165) apologista kristauak gaiarekin begirune handiagoz jardun zuen. Sartaldeko kristauterian Tertulianok (160-225) eskatologiaren ikasketei jarraitu zien eta Origenesek (185-254) gogoeta osoagoak burutu zituen. Hitza, lehenik, Abraham Calovius (1612–86) teologo luthertarrak erabili zuen, baina, XIX. gizalditik aurrera baino ez zen erabili era zabalagoan.

Eskatologiarekiko jakingura moderno gorakorra kristau-herri ingelesdunaren garapenei lotuta dago. XVIII. eta XIX. gizaldietan puritanoak kristau bihurtzearen inguruko milurte-osteko itxaropen batean jakingura berezia eduki zuten. Hau John Nelson Darby lako egile dispentsazionalak aldeztutako aurre-milenarismoarekiko geroz eta jakingura handiagoarekin kontrastatu zen. Ildo biak eragin esanguratsuak eduki zuten handituz joan zen kristau-misioetako, eta Sartaldeko Afrika eta Asiako kristauteriako eskatologiarekiko jakinguran. Hala ere, XX. gizaldian, Jürgen Moltmann eta Wolfhart Pannenberg lako akademiko alemaniarren handiagotzen ari zen kopuruarentzat eskatologia interesgarria izan zen.

XIX. gizaldiaren hasieran, teologo kristauen talde batek, Ellen Gould White, William Miller eta Joseph Bates barne, *Danielen Liburuan* eta *Apokalipsian* agertutako ondorio eskatologikoak ikasten hasi ziren. Eskatologia kristauaren euren irakurketaren ondorioz, Zazpigarren Eguneko Eliza Adbentista irasi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otsapago

**Otsapagoa** (*Rhamnus alpina*) ramnazeoen familiako zuhaixka da, 3,5 m inguru luzea. Albo-adar asko izaten du. Hostoak arrautza egiturakoak ditu, zumarraren oso antzekoak. Loreak berde argiak ditu; sortaka eta hostoen oinean irteten dira. Europako hegoaldean hazten da, baso ertzetan eta erreka ondoetan batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karraskila

**Karraskila** edo **txorbeltz** (*Rhamnus alaternus*) zuhaixka adartsua da, baratzeak eta etxe inguruak hesitzeko erabiltzen dena. Hostoiraunkorreko landare honek Mediterraneon jatorria du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ena arrunt

**Ena arrunta** (*Rhamnus lycioides*) zuhaixka adartsua da, hosto txiki gogorrekikoa eta banakako loreak dituena. Mediterraneoko ertzetan eta Iberiar Penintsulako estepa eskualdeetan hazten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haitzetako arantza

**Haitzetako arantza** (*Rhamnus saxatilis*) Rhamnaceae familiako zuhaixka adartsua da. 1,5 metroko altuera ere duen zuhaixka hau hegoaldeko eta erdialdeko Europan jatorria du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laztantxu eta Betargi

***Laztantxu eta Betargi*** Seber Altuberen (1879-1963) eleberri bakarra da, Baionan, zentsuratik at, A. Lertxundi izengoitiarekin, 1957an plazaratu zuena. Liburuan Espainiako Gerra Zibilaren benetako gertaera batzuk azaltzen ditu, Arrasturi izeneko herri batean kokatuta, zalantzarik gabe Arrasate. Moldez eta edukiez oso liburu tradizionala eta eleberri bezala gutxi landua da, baina urte horietan gerraren inguruko gertaerak azaltzen dituen bakarrenetariko bat izan zen. Bigarren edizioa Juan San Martinen hitzaurrearekin plazaratu zen; haren iritziz eleberri hau "gure historiaren lekukotasuna" da.

## Argumentua 
Laztantxu eta Betargi ezkonduberri zoriontsuak dira eta Arrasturin bizi dira. Gerra pizten denean frankistek Betargi harrapatu eta fusilatu zuten. Laztantxi Donostiara joango da senarraren berri izateko, lehen, eta gero gertatukoaz informazioa jasotzeko ondoren. Horren harira errepresioaren gertaera latzak eta izugarrikeriak ezagutuko ditugu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Antonia Ormaetxeak *Susa(https://eu.wikipedia.org/wiki/Susa)* aldizkarian plazaratutako komentarioa, 1987-04.]
Mr. & Mrs. Smith (2005eko filma)

**Mr. & Mrs. Smith** (euskaraz *Smith jaun-andreak*) 2005eko Doug Liman estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako amodio eta umorezko ekintza film bat da. Brad Pitt, Angelina Jolie, Adam Brody eta Kerry Washington aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Jane Smith (Angelina Jolie) eta John Smith (Brad Pitt) senar-emazte dirudunak izan arren egunerokotasun ilun eta aspergarri batean bizi dira. Gainera, biek sekretu bat gordetzen duten, bikoteak edonor hiltzeko prest legokeen sekretua. Biek bere bizitzei bizipoz berria emango dien lanbidea topatuko dute, elkarren artean hil daitezen kontratuak izatean.

## Aktoreak 
* Brad Pitt: John Smith
* Angelina Jolie: Jane Smith
* Vince Vaughn: Eddie
* Adam Brody: Benjamin "The Tank" Danz
* Kerry Washington: Jasmine
* Keith David: Aita
* Chris Weitz: Martin Coleman
* Rachael Huntley: Suzy Coleman
* Michelle Monaghan: Gwen
* Stephanie March: Julie
* Jennifer Morrison: Jade
* Perrey Reeves: Jessie
* William Fichtner: Wexler doktorea, ezkontz aholkularia (krediturik gabe)
* Angela Bassett: Smithen jaunaren nagusia (ahotsa, krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Karniola

**Karniola** (eslovenieraz eta ; ; ; ) Esloveniako eskualde historikoa izan zen, herrialdeko mendebaldeko erdian kokatutakoa. Karniola Garaia (*Gorenjska*), Erdialdeko Karniola (*Notranjska*) eta Karniola Beherea (*Dolenjska*) lurralde historikoetan banatu izan zen 1849tik 1918 arte. Gaur egun, bestela, Karniola Garaia eskualde estatistikoa, Gorizia, Kostaldea-Karst, Karniola Beherea-Kostaldea eta Hego-ekialdeko Esloveniatan banatuta dago.

1991an, Esloveniako populazioaren %47a bizi zen antzinako Karniolako dukerriaren mugen barruan.

## Irudi galeria 

Das_Herzogthum_Krain_1791.jpg|Karniolako mapa 1791an.
Borders_of_the_Historical_Habsburgian_Lands_in_the_Republic_of_Slovenia.png|Mapa Habsburgotarren garaian: 1 eta 2 zenbakiekin Karniolako lurraldeak.
Slovenia_Regions.png|Gaur egungo eskualdeak.

## Ikus, gainera 
* Esloveniako historia

## Kanpo estekak
Tormeseko Itsumutila (filma)

***Tormeseko Itsumutila*** marrazki bizidunetako euskal film bat da, izen bereko telesailean oinarritua.

JuanBa Brasategiren zuzendaritzapean Lotura Films enpresak 2012an marrazki-bizidunetako film luze bat egin zuten ETB eta Canal Sur telebisten laguntzarekin. 2014an zinemetarako ere egokitu zuten filma. Orixek egindako itzulpena erabili zuten euskarazko bertsioan.

## Argumentua 
*Tormesko itsumutila* liburuan oinarrituta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lisa Bonet

**Lilakoi Moon**, jaiotzez izenaz **Lisa Michelle Bonet** (San Frantzisko, Kalifornia, 1967ko azaroaren 16a) estatubatuar aktore bat da. *The Cosby Show* (1984-1992) telesailan Denise Huxtable pertsonaia antzezteagatik ospea bereganatu zuen, *Angel Heart* (1987), *Enemy of the State* (1998) eta *High Fidelity* (2000) filmeetan antzeztu zuen.

## Filmografia 
;Zinema

;Telebista

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai