Latasa (Odieta)

**Latasa** Odieta ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 20,8 kilometrora.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *latasarrak* dira.

## Izena 
Latasa toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Latassa* (1232)
* *Lacassa* (1268)
* *Latasa* (1350)
* *Latacxa* (1366)
* *Latasa* (1534)
* *Latassa* (1644)
* *Latasa* (1802)
* *Latasa* (1930)
* *Latasu* (1966)
* *Latasa* (1998)

### Etimologia 
*Latartza* etxalde baxenafarraren izenak, Lekunberrin, *Latasa* > *Latartza* datorrela suposatzen du (*-rtz-* > *-s-* pasabidea ondo dokumentatuta dago euskaraz; *bertze* > *beste* adibidez), non bigarren kidea atzizki ugaria den eta lehenengoa enigmatikoa den. Jean-Baptiste Orpustanen ustez, izena arraroa da eta, uste handirik gabe, *lakartza* (legarra) edo *lapartza* (lahardia) bezalako izenen alterazio grafikoa edo fonetikoa dela proposatzen du. Hizkuntzalari gehienak bat datoz *lata* (teilatuko zurajea, hesi-aparailua) euskal ahotsa toponimoaren lehen terminoan ikustean.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Latasako armarria Odietako armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:

## Geografia 
Latasa Odieta ibarrean dago, Iruñeko merindadean.

### Kokapena 
Odieta Iruñeko merindadearen iparraldean kokatzen da, Iruñerriko gune metropolitarraren iparraldean, eta nafar hiriburutik 18,6 kilometrora. Herrira heltzeko N-121-A errepidea hartu behar da Iparraldeko norabidean, eta Ostizko gurutzabidean ezkerrera hartu NA-411 errepidetik.

Ibarrak Ultzama ibaiaren erdiko ibilgua hartzen du, baita Urepeleko behealdea ere, Atezdik datorrena, Gaskue zeharkatzen duena eta Ultzamarekin bat egiten duena Latasatik gertu. Gainera, Eltzarrain ibaia Anuetik dator Ultzaman ere isuritzeko, baina oraingoan Ostitz baino lehen.ç

Odietako iparraldean dago Latasa. Iparraldean Galain eta Olague ditu, ekialdean Etxaide, hegoaldean Erripa eta Gendulain, eta mendebaldean Gaskue.

### Klima eta landaredia 
Odietak klima atlantiarra dauka, urteko batez besteko balioek erakusten duten moduan. Urteroko prezipitazioak 1.000mm eta 1.400mm bitartekoak dira, eta tenperaturak 10 eta 13 gradu artekoak. Egun euritsuak 120 inguru izaten dira. Euria urte osoan zehar egiten badu ere, uda garaian hilabete bateko lehortea izan ohi da.

Prezipitazio ugariek eraginda, landaredia eta basoak ugariak dira. Basa pinuak, pagoak eta beste hainbat zuhaitz espezie daude Olaibarreko basoetan.

Udalerriko 2.410 hektareetatik, erdia inguru baso eta zuhaitzek hartzen dute (1.149 hektarea), eta beste erdia larreen (969 hektarea) eta laboreen artean banatzen da; 1984an bazka, zerealak, patatak eta barazkiak ziren batez ere, baita mahasti batzuk ere. Pixkanaka-pixkanaka, labore horiek abandonuan erori dira, nahiz eta herri batzuetan oraindik artoa landatzen den.

Abeltzaintzak garrantzi handia izan zuen bere garaian; gaur egun, esnetarako behien ustiategi handian aritzen diren etxalde gutxi batzuetara mugatzen dira. Garrantzi txikiagoa dute haragitarako behien, zaldien edo ardien ustiategi txikiek, bailaran banatzen diren ehundaka batzuk baino ez.

Eremu honen interes geologikoa erliebe hau osatzen duten substratu mineralek eta bertan ematen diren formazioek ezaugarritzen dute. Kareharrizko tuparriak dituzten flysch ozeanikoak dira batez ere, Ziaurritz eta Gaskue arteko antiklinalean ikus daitekeen bezala.

#### Estazio meteorologikoa 
Odietan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Anue pareko udalerrian, estazio bat dagoen Olague kontzejuan, itsasoaren mailatik 577 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Latasa errege jaurerria izan zen, eta haren petxak foruz eguneratu zituen 1192an Antso VI.a Jakituna erregeak, Odietako ibarrekoekin batera. 1280an 12 soldata eta erdi zor zituen kontzeptu horrengatik, gehi 5 "iturriak" eta 12 kahize garagar eta oloaren lapurreta bat.

1835-1845eko Udal erreformen aurretik eta ondoren, Odietarena izan zen. 1847an bertan, parrokiako abadea auzotarrak hornitzekoa zen; haurrak Anotzibarko eskolara joaten ziren; bideak tokikoak eta ferrazkoak ziren, eta ibarreko balijeroak Iruñetik eramaten zuen posta.

## Demografia 
## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Odietako Mariano Ziganda ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Santxo Eltso, apaiz latasarrak, katixima bat idatzi zuen gaztelaniaz eta euskaraz, orain arte aurkitu ez dena, eta harekin historiara pasatu zen, euskaraz idazten zuen hegoaldeko lehen euskaldun zelako. 1561ean argitaratu zuen, eta haren izenburuaren, inprimatzeko lekuaren eta urtearen berri dugu, liburuen inbentario bati esker, nahiz eta ez den alerik aurkitu.

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Odietako herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.

Odietan, 1870 urtean 633 biztanle zeuden, eta horietatik 590ek euskaraz hitz egiten zuten, hau da, % 90ek. Euskararen galera, beraz, XX. mendekoa da. Iruñeko Gotzaindegiak 1904an egindako eliz gida baten arabera, Ultzama, Anue, Odieta, Atetz, Txulapain eta Olaibar ibarrak hartzen zituen Anueko Artzapeztegian erantzuna baiezkoa da. 1935ean, ibar horiek guztiak euskaldunak ziren oraindik.

1960ko hamarkadako Nafarroako industrializazioak benetako landa exodoa ekarri zuen hirietako fabriketara. Despopulatze horrek batez ere gazteei eta emakumeei eragin zien. Zalantzarik gabe, euskarari ere eragin zion. Odieta ibarrean oso handia izan da hiriburuaren eragina, jendea bertara joan ohi baita. Ibarra honen erdalduntzea egitate bat da. 1972ko datuen arabera, 60 urtetik gorakoentzat zegoen gordeta euskara, eta oso gutxitan egiten zuten.

1996ko erroldaren arabera, Odietan 324 biztanle zituen; horietatik 79 (% 24) euskaldunak ziren eta 70 (% 22) ia-euskaldunak; gainerakoak, 175 (% 54) erdaldunak. 2001. urtean 318 biztanle zeuden, 81 euskaldun (elebidunak) 75 ia-euskaldun eta, beraz, 162 erdaldun.

Koldo Zuazok, 2010ean, Odieta ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Olaibarreraz. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Goñerriko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Odieta eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, euskarak eskubide batzuk ditu. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %25k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n % 35,20k.

### Erromeriak 
[thumb|[Santurbe baseliza, ibarreko nortasunaren ikur]]
Ibarreko tradiziorik garrantzitsuena Santurbe baselizarako erromeria da. Santurbe Odietako ibarreko bizilagunen nortasun kolektiboaren ikurra da, maiatzaren azken igandean ospatzen den erromerian islatzen den bezala, nahiz eta Urbano eguna maiatzaren 25a izan, egun horretan santua ermitan meza batekin gurtzen baita.

Sorrerako legendaren arabera, baselizatik gertu elorri bat zegoen, eta, tradizioaren arabera, elorri horren gainean agertu zen Urbano. Ustezko gertaera mirakulutsua garai urrun eta zehaztugabeetan gertatu zen, dei egiten zion artzaintxo baten eskariz, zeinaren hanka elbarritua santuak sendatu baitzuen. Antzeko beste mesede batzuen ondoren, Gaskueko jaunek, haien morroiek eta herriko bizilagunek urtero, maiatzaren 25ean, agertu zen lekura joateko botoa eman zuten, San Urbano izendatzeko baseliza bat eraikiz. Herri-sinesmenak erreumaren gaineko sendatzeko bertuteak ematen dizkio Santuari.

Santutegiak eremutar euskalduna zuen. Urtean zehar, bere betebehar nagusia baselizaren mantenimenduaz arduratzea zen. Abuztuaren 16tik aurrera eta Garizumara arte, ermitaua herriz herri ibiltzen zen postulatzen, santutegiko zainketetarako, behor baten gainean jarri eta alforjan Santurberen irudia zuen kapera txiki bat zeramala.

### Jaiak 
* San Martin jaiak, azaroaren bigarren asteburuan

## Ondarea 
* San Martin eliza, XVI. mendean eraikitako kristau eliza, gotiko estiloan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Odieta
* Ibarrak (Iruñerria)
* Iruñeko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Odietako Udalaren webgune ofiziala