open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bigarren Mundu Gerraren kronologia (1945)

## 1945 
[thumb|280px|Bonba nuklearrak suntsitutako [Hiroshima hiria.]]
* Urtarrilaren 17an - Sobietar Armadak Varsovia askatu zuen.
* Urtarrilaren 27an - Sobietar Armadak Auschwitz, nazien sarraski esparru handiena, askatu zuen. Orduko 7.000 gatibu baino ez zeuden bertan. Sarraski esparrua irekirik egon zen aldian (1940-1945) 1.100.000 pertsona hil ziren, %90 juduak.
* Otsailaren 4tik - 11ra - Jaltako Batzarra: Stalin, Roosevelt eta Churchill Jaltan batzartu ziren, gerra ondoko Europaren antolamendua eztabaidatzeko.
* Otsailaren 14a: britainiar eta estatubatuar hegazkinek Dresden bonbardatu zuten. 22.700 eta 25.000 zibil artean hil ziren.
* Apirilaren 1ean - Estatubatuar indarrek Okinawa uhartea inbaditu zuten.
* Apirilaren 28an - Italiar partisanoek Mussolini atzitu eta hil zuten.
* Apirilaren 30ean - Sobietar tropek Reichstag eta Berlingo beste eraikin ofizial batzuk hartu zituzten. Hitler eta Eva Braunek beren buruez beste egin zuten hiri horretako Führerbunkerrean.
* Maiatzaren 7an - Reimsen Alemaniak baldintzagabeko errendizioa sinatu zuen. Errenditzea biharamunean jarri zen indarrean.
* Maiatzaren 8an - Alemaniaren kapitulazioa berretsi zen. Gerra amaitu zen Europan.
* Abuztuaren 6an - *Enola Gay* izeneko Estatu Batuetako B-29 bonbaketariak uraniozko lehen bonba nuklearra bota zuen Hiroshiman. Bonbak hiriaren %60 suntsitu eta 90.000 lagun hil zituen. Beste asko ondoko hilabeteetan hil ziren, erradiazioen ondorioz.
* Abuztuaren 9an - Estatu Batuetako B-29 bonbaketari batek *Fat Man* izeneko plutoniozko bonba nuklearra bota zuen Nagasakin. 24.000 pertsona hil zituen (40.000, ondoko egunetan erradiazioen ondorioz hildakoak kontuan hartuz).
* Abuztuaren 14an - Hirohito enperadoreak Japoniaren kapitulazioaren berri eman zuen irratiz. Gerra amaitu zen Asian.
* Irailaren 2an - Tokioko Badian, *USS Missouri* korazatuan, Japoniaren errenditze ofiziala sinatu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bigarren Mundu Gerraren kronologia (1944)

## Kanpo estekak
Wanda Allan

**Wanda Allan** arkularia da. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stephanie Barrett

**Stephanie Barrett** (Newmarket, 1979ko urtarrilaren 26a) arkularia da. Kanada ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie-Pier Beaudet

**Marie-Pier Beaudet** (Quebec Hiria, 1986ko abenduaren 12a) arkularia da. Kanada ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stropharia hornemannii

***Stropharia hornemannii*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du balio gastronomikorik.

Sinonimoak: *Agaricus depilatus*, *Agaricus hornemnni*, *Stropharia depilata*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 10 cm arteko diametrokoa, hemisferikotik lau-ganbilera, ertz flokosoa errezel partzialaren hondakinekin. Kapelaren azala leuna eta arre-laranja kolore eder batekoa.

**Orriak:** Adnatuak, gris-more kolorekoak, ertz zurixkarekin, zahartu ahala beltz bihurtzen dira.

**Hanka:** 10 cm arteko garaierakoa, zuri-horixka kolorekoa, furfurazeoa (zahi hautsa), espora-jalkinaren ondoren belztu egiten da eraztunetik gora eta azpitik ezkata zuri ugari izaten ditu

**Haragia:** Trinkoa, sendoa eta zurixka.

**Etimologia:** *Stropharia* terminoa, neskatoek bularra estutzeko erabiltzen zuten "strofilo" hitzetik dator, onddo hauen eraztunagatik edo eraztunaren arrastoengatik. *Hornemannii* epitetoa, pertsona izenetik dator.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Stropharia rugosoannulata* delakoarekin nahas daiteke, honek ezkatak falta ditu oinean.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udazkenean. Bere generoko espezie arraroarena da. Koniferoen basoetan, lurrean belar edo goroldiotan bere kolorea nabarmenduz. Iberiar penintsulan urria, Europa iparraldean ugaria da.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Svalbard, Europa, Errusia, Kaukasia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amadeo Deprit

**Amadeo Deprit Lasa** (Bilbo, 1900ko martxoaren 26a - Begoña, 1956ko abuztuaren 26a) Begoña elizateko kristal-enpresaburua, eta politikari lokala izan zen Bilbon eta Begoñan. Bilbo edo Begoñaren artean bizi izan zen Deprit bizitza osoan.

## Protagonistetako bat Begoñako Errepublikaren anexioan (1925-1931) 
1925eko urtarrilaren 1ean Bilbok Begoñako errepublikaren anexioa gauzatu ondoren, Amadeo Deprit bihurtu zen Begoñako udalez peko erakundeko auzo-batzarreko burua. Zehazki hitz eginda Deprit ez zen alkatea izan. 1924ko urriaren 29ko argitaratu zen anexioaren dekretuak sortutako erakundea izan zen udalez peko erakundeko auzo-batzar hori, Bilboko Udaleko Batzorde Betearazlearekin batera, Erandioko zati bat eta Deustuko eta Begoñako elizate osoak hiriari lotzeko.

Lehenago 1924ko abuztuan, Eskauriaza alkateak utzi egin zuen kargua, eta Ernesto Allendek ordezkatu zuen urtea bukatu arte, Eskauriaza ez zuen parte hartu nahi urte bukaeran egingo zen botere-aldaketa inposatu hartan. Begoñako azken udal-batza, 1924 urtea bukatu arte, honako pertsona hauek osatu zuten Begoñako azken udal batza: Mariano Díaz, Víctor Ugarriza, Federiko Eskauriaza, Gregorio Urkaregi Otxandiano, Calixto Santamarina, Jose Antonio Gisasola, Jenaro Lumbreras, Ernesto Allende, Andrés Mota, Joaquín Gómez, Antonio Soloaga, Anastasio Gardiazabal, Adolfo Yturriozbeitia, Félix Juan Pereda y Antonio de la Cuesta..

Erabateko anexio formala 1925eko azaroan gauzatu zuten. Behin behineko auzo batzarraren azken bilera 1925eko azaroaren 12an egin zen, 1925eko urriaren 30eko Errege Dekretoak Bilboko entitate txiki berri haien behin betiko anexioa eta haien erakundeen desegitea ekarri baitzituen. Hilabete bat geroago, Amadeo Deprit, Jenaro Lumbreras eta Anastasio Gardeazabal zinegotzi izendatu zituzten Bilboko Udalean Begoñako Barrutiko ordezkari. Ekitaldi berean, Bilboko hirugarren alkateorde hautatu zuten **Deprit**, eta hainbat udal-batzordetan parte hartu zuten.

## Enpresaburu familiaren beirateria-lantegian 
[thumb|220x220px|[Artziniega|Artziniegan ere badira **Amadeo Depriten** familiaren lantegiko beirate ederrak, Zabalgoitia hotelean.]]
Amadeo zuzenbidean lizentziatu zen Deustuko Unibertsitatean, eta María Navea Beascoechearekin ezkondu zen. Helbidea Villa Amadeon jarri zuen, Karmeloko elizaren azpian, Santutxun. 1938an egokitu zuen, familia ugari baten beharrak asetzeko. Bere lehen urrats profesionalak Cristalería Deprit y Cía familia-enpresan eman zituen, denda Somera kalean zutela, bulegoak Berastegi kalean, eta Fernández del Campo kaleko nabe batean tailerrak eta biltegiak zituztela. 1931n, politika utzi ondoren, Constructora Bilbaina de Construcción, S.A. enpresaren zuzendari kudeatzailea eta aholkularia izango da. Enpresa horren goitza Tomás Bilbao arkitektoaren proiektua zen, eta 1934an familiak beirateria-lantegien gainean eraiki zuen eraikineko solairuetako batean zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Begoñako Errepublika
* Urrutia txaleta
* Zabalgoitia hotela

## Kanpo estekak
Stropharia inuncta

***Stropharia inuncta*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Agaricus inunctus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Garatutako aleetan 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbil-kanpai itxurakoa, laster erabat ganbila eta bukaeran laua, erdiko eremua nabarmenduta mantenduz eta titi kamuts batekin. Kapelaren azala glutinosoa garai euritsuetan, biskositate apur bat mantenduz urik gabe ere, batez ere grisaxka kolorekoa, baina lila edo more koloreko ñabardurekin, erdialdeko titi ingurua gainerakoa baino okre antzeko kolore ilunagokoa, erraz bereiz daiteke haragitik. Estaldura glutinosoaren ondorioz soberakinekin dagoen itxurako ertz erregularra.

**Orriak:** Adnatuak, ez estuegi eta ez zabalegi, zabal samarrak, eta luzera ezberdinekoak, hasieran nahiko kolore argiarekin, zurixkak edo krema kolorekoak, baina denborarekin kolore  ilunagoak hartzen dituzte espora-jalkinagatik, marroi kolorekoa edo erabat arrea, ertza argiagoa izaten dute, zurixka.

**Hanka:** Zilindrikoa eta luzanga, kapelaren diametroa bikoiztu dezake, kolore argikoa, ia zuria, gutxi apaindua, betea, denborarekin barnehutsa, beheko herenean bihurgunetsurako joerarekin, Gehienetan, goiko herenean ageriko eraztun  batekin, baina normalean eraztunaren eremua soilik geratzen da.

**Haragia:** Mehea, zurixka, ez oso trinkoa,  frutaren usain atseginarekin eta zapore gozoarekin.

**Etimologia:** *Stropharia* terminoa, neskatoek bularra estutzeko erabiltzen zuten "strofilo" hitzetik dator, onddo hauen eraztunagatik edo eraztunaren arrastoengatik.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

### Nahasketa arriskua 
Berezitasunak kontuan hartuta, beste edozeinekin nahastea zaila da. *Stropharia albonitens* delakoak nolabaiteko antza izan dezake bere kapelaren azal glutinosoagatik, baina erraz bereizten da tonu more faltagatik.

## Sasoia eta lekua 
Larre goroldiotsuetan. Oso urria.

### Banaketa eremua 
Mendebaldeko Kanada eta Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Bête (2023ko filma)

***La Bête*** 2023ko Bertrand Bonello frantziar zinema zuzendariaren melodrama psikologikoa da. Henry Jamesen *The Beast in the Jungle* eleberriaren moldaketa librea izan zen.

## Sinopsia 
Emakume bat pantaila berde baten aurrean antzezten ari da. Gizon batek, kameraren beste aldetik, adierazten dio zer egin behar duen. Casting batean daudela dirudi, eszenatoki, atrezzo eta gainontzeko pertsonaia guztiak postprodukzioan gehituko diren beldurrezko film batean parte hartzeko casting batean. Gizonak esan dion bezala, izuturik azaldu behar du emakumeak, bertan ez dagoen mehatxu bati erantzunez.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Magyarázat mindenre

***Magyarázat mindenre*** 2023ko Gábor Reisz hungariar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Ikasturte amaiera da Budapesten. Ahozko historia azterketa suspenditzean, Abelek erabaki du porrotaren arrazoiei buruz gezurra esatea gurasoei. Hala ere, gogoz kontra, eskandalu politiko eta mediatikoa sortuko da gero.

## Aktoreak 
* Gáspár Adonyi-Walsh: Ábel
* István Znamenák: György
* András Rusznák: Jakab
* Rebeka Hatházi: Erika
* Lilla Kizlinger: Janka
* Eliza Sodró: Dorka
* Krisztina Urbanovits: Judit
* Dániel Király: Balázs
* Gergely Kocsis: Marci

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1910eko Parisko Uholde Handia

**1910eko Parisko Uholde Handia** () hondamendi bat izan zen. Sena ibaiak, bere ibaiadarren neguko euriaz kargatua, Paris eta inguruko hainbat komunitate urez bete zituen.

1909ko amaieran, Parisek euri-jasa handiak jasan zituen, eta 1910eko urtarrilean, Sena ibaiak Frantziako hiriburua urez bete zuen, estoldek eta metroko tunelek urak gainezka egin zutenean. Ibaiko urak ez zuen bere ertzetatik gainezka egin, baizik eta hiria tunel, hustubide eta estolderiez bete zuen, baina ibaiak gainezka egin zuen hiriburuaren ekialdeko eta mendebaldeko udalerrietan.

Neguko uholdeak normalak ziren Parisen, baina urtarrilaren 21ean ibaia ohi baino azkarrago hazten hasi zen. Hurrengo astean, milaka paristar beren etxeetatik  ebakuatu zituzten, ura hiriko eraikin eta kaleetan sartzen zelako, eta horrek Parisko oinarrizko azpiegiturak ixtea eragin zuen. Poliziak, suhiltzaileak eta soldaduak txalupetan zihoazen urez betetako kaleetan, bigarren solairuko leihoetatik harrapatuta zeuden bizilagunak erreskatatuz eta laguntza banatzeko. Errefuxiatuak elizetan, eskoletan eta gobernu-eraikinetan inprobisatutako babeslekuetan bildu ziren. Nahiz eta urak ibaia hiritik igarotzean kanalizatzen duten hormak gainezka egiteko mehatxua egin, langileek Sena ibaia azkar eraikitako dikeen bidez bideratuta mantentzea lortu zuten. Urak Orsayko tren geltokia hartu zuenean, trenbidea metro batzuk beherago geratu zen. Hirian zehar mugitzen jarraitzeko, paristarrak itsasontzietan edo gobernuko ingeniariek eta paristarrek beraiek eraikitako egurrezko pasabideetan zehar joaten ziren.

Urtarrilaren 28an urak bere altuera gorena hartu zuen: 8,62 metro, bere maila normaletik 6 metro gorago. Uholdeek eragindako kalteen kalkuluak 400 milioi liberara iritsi ziren. Uholdeak ia astebete iraun zuen eta ez zen inor hil.

## Galeria 

Fitxategi:ND 141 - PARIS - La Grande Crue de la Seine - Rétablissement de la circulation par passerelles au Quai de Passy inondé.JPG|Uholdea Quai de Passyn.
Fitxategi:La rue de la Convention lors des inondations de 1910.jpeg|Convention kalea.
Fitxategi:Paris 1910 Inondation avenue Félix-Faure (1).jpg|Félix-Faure etorbidea.
Fitxategi:Paris 1910 Inondation gare Saint-Lazare.jpg|Paris–Saint-Lazare geltokia.
Fitxategi:Paris 1910 Inondation rue de Poitiers.jpg|Poitiers kalea.
Fitxategi:Paris 1910 Inondation rue de Seine.jpg|Seine kalea.
Fitxategi:Rue Trousseau 1910 1.jpg|Trousseau kalea.
Fitxategi:Square Trousseau 1910.jpg|Trousseau enparantza.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jeffrey H. Jackson, *Paris Under Water: How the City of Light Survived the Great Flood of 1910* (NY: Palgrave Macmillan, 2010)

## Kanpo estekak
Sexberdinak

**Sexberdinak** Tanttaka Teatroak 2023an sortutako antzezlana da.

Mireia Gabilondoren gidaritzapean, Telmo Irureta eta Aitziber Garmendia ditu protagonista antzezlan honek. Gidoia Kepa Errazti eta Telmo Esnalen artean sortu zuten. Sexua du ardatz antzezlanak. Ezgaitasunak dituztenen eta ez dituztenen sexu ohiturak eta bizipenak alderatzen ditu obrak.

## Sinopsia 
Garun-paralisia duen kazetariak eta kontraesanetan erdi itota dabilen goxoki-saltzaileak beren bizipen afektibo sexualak azalduko dituzte inolako konplexurik gabe, gutako bakoitzak, norbere paralisiarekin, hainbat beldur, amets eta ilusio ditugula erakusteko. Bi lagunen istorioa, umorez eta minez tindatuta.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2024: Donostia Antzerki Saria, 2023ko Antzezlan Onena Sexualitatearen gaia izan da epaimahaiko kideek kontuan hartu zuten arlo nagusienetarikoa. Bederatzi pertsonaz osatutako epaimahaiak aitortu zuen «oso gutxi» lantzen den gai bat jorratzen zuela. Eta lan «bikaina» egin zutela elbarritasunen tratamendua irudikatzen, aktoreen eta zuzendaritzaren lanen bidez. Horrez gain, epaimahaiak aitortu zuen komedia eta drama «oso ongi» uztartu zituztela aktoreek, eta haien arteko konplizitatea «erabatekoa» zela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*

## Kanpo estekak 
*
Girl You Know It's True (filma)

'''''Girl You Know It's True''''' 2023ko Simon Verhoeven alemaniar zinema zuzendariaren film biografikoa da.

## Sinopsia 
Milli Vanilli, Rob Pilatus alemaniarrak eta Fab Morvan frantziarrak osatutako bikotea, fenomeno musikal bihurtu zen 1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990eko hamarkadaren hasieran. Abesti oso ezagunak kaleratuta, mundu osoko kanta arrakastatsuen zerrendetan egon ziren. Bazirudien Fabek eta Robek ibilbide oparoa izango zutela aurrerantzean, egia azaleratu zen arte: kantak ez zituzten beraiek abesten. Musikaren historiako eskandalurik handienetako bat piztu zen horren harira.

## Aktoreak 
* Tijan Njie: Robert Pilatus
* Elan Ben Ali: Fabrice Morvan
* Matthias Schweighöfer: Frank Farian
* Bella Dayne: Milli
* Mitsou Jung: Melly
* Ivy Quainoo: Julie Brown

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Les Choses simples (2023ko filma)

***Les Choses simples*** 2023ko Éric Besnard frantziar zinema zuzendariaren film komikoa da.
## Sinopsia 
Vincent enpresari arrakastatsua da. Egun batean, autoa matxuratuko zaio mendiko errepide batean, eta eten egin beharko du bere bizimodu frenetikoa. Pierre mundu modernotik aparte bizi da, naturaz inguraturik, eta laguntzera joango zaio. Bi gizon kontrajarri horien arteko topaketak sinesmenak nahastuko dizkio biei, eta beren buruari galdetuko diote ea benetan nahi bezalako bizimodua duten.

## Aktoreak 
* Lambert Wilson : Vincent
* Grégory Gadebois : Pierre
* Marie Gillain : Camille
* Betty Pierucci Berthoud : Zoé
* Magali Bonnat : Stella
* Antoine Gouy : Monceau
* Amandine Longeac : laguntzailea
* Deborah Lamy : kazetaria
* Pasquale d'Inca : medikua
* Pascal Gimenez : Philippe

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francis Scott Key zubiaren erorketa

**Francis Scott Key zubiaren erorketa** 2024ko martxoaren 26an, asteartea, Francis Scott Key zubiaren zati nagusiak erori egin ziren Baltimoren (Maryland, AEB), MV Dali kargaontzik euskarri-zutabeetako baten aurka talka egin ondoren. Gutxienez, sei pertsona desagertuta daude. Mexikok Washingtonen duen kontsulatuaren arabera, sei pertsona horien artean Mexikoko, Guatemalako eta Salvadorreko nazionalitatea zuten zubian lanean ari ziren langileak zeuden. Kargaontziak arazoak zituela jakinarazi zion portuko agintaritzari zubiko zutabearekin talka egin baino bi minutu lehenago.

## Zubia 
Francis Scott Key zubia edo Outer Harbor Crossing Baltimoreko portuaren kanpoaldean zegoen altzairuzko arkudun sareta zubi jarrai bat zen, Patapsco ibaiaren bokaletik gertu. Ameriketako Estatu Batuetako Maryland estatuko 695. errepidea bere gainetik igarotzen zen.  Baltimoreko zubi handiena da. Teknikoki zahartuta zegoen eta egituraren segurtasuna ez zegoen bermatuta. Baltimoreko badiaren presentzia ikonikoa zen. Baltimoreko portua AEBko ontzi-zentro handienetako bat da eta bere erorketa ondorioz instalazioak itota gelditu dira.

## Gertaerak 
*MV Dali* izeneko 300 metroko zamaontziak jo zuen, goizaldean, Francis Scott Key zubiaren zutabeetako bat. Baltimoreko bertako portutik atera zen ontzi hori, ordu erdi lehenago. Kargaontziak arazoak zituela jakinarazi zion portuko agintaritzari zutabearekin talka egin baino bi minutu lehenago —AEBetako 01:30ak, Euskal Herriko 06:30ak—. Motorean indarrik gabe gelditu zela esan zuen, eta noraezean zihoala, korrontearen menpe. Ohartarazpenak trafikoa mozteko denbora eman zien larrialdi zerbitzuei; hala ere, zortzi ibilgailu erori ziren Patapsco ibaiko uretara. Bilaketa lanak berehala hasi ziren eta momentuz sei dira desagertuak, seiak zubiaren mantentze lanetan ari ziren igeltseroak.

Istripua gertatu eta berehala uretik bi pertsona erreskatatu zituzten: batek ez zuen zauri larririk, baina bestea ospitale batera eraman zuten, larri. Desagertu zerrenda ofizialeko seiak zubian ari ziren langileak ziren, baina argitzeke dago eroritako autoetan ere norbait zegoen. 

Singapurreko bandera du ontziak, eta Sri Lankara abiatua zen, 27 egun iraun behar zuen bidaia batean. Jabeak jakinarazi du eskifaiako 22 kideak onik daudela; Indiako nazionalitatea dute guztiek. 2021ean ere arazo teknikoak izan zituen ontziak. Txilen eginiko ikuskaketa batean aurkitu zizkioten, baina handik irten aurretik konpondu zituzten. 

Wes Morre Marylandeko gobernadoreak larrialdi egoera ezarri zuen istripuaren ondoren, eta Washingtoni laguntza eskatu zion. Agintariek adierazi dute zubiak garrantzi handia duela Baltimoreko zirkulazio sisteman.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Dali kargaontziak Baltimoreko zubia suntsitu du" Sustatu.eus webgunean.
Emmanuel Tzanes

**Emmanuel Tzanes** (; Retimno, Kreta, 1610 – Venezia, 1690eko martxoaren 28a), **Bounialus** izenez ere ezaguna, greziar Pizkundeko margolari, apaiz, idazle eta irakaslea izan zen.

1637 baino lehen apaiztu zen. 1646an otomandarrek Kreta konkistatu ondoren, uhartetik ihes egin zuen eta zortzi urte eman zituen Korfun. Philoteos Skoufosekin ikonoak margotu zituen. 1655ean Veneziara iritsi zen eta bertan bizi izan zen bere bizitza osoan. San Giorgio dei Greci elizako apaiz postua eskatu zuen eta eliza doan margotzea eskaini zuen. Hala ere, Skoufosek apaiz kargua jaso zuen, 1660an kargua utzi zuen arren, eta Tzanes hurrengo hogei urteetako ondorengoa izan zen.

Bere 130 la baino gehiago kontserbatzen dira, 1636 eta 1689 artekoak. Bezero katoliko eta ortodoxoentzako enkarguak egin zituen, ikono txiki eta triptikoetatik hasi eta margolan monumentaletara eta santutegietako ateetara.

## Iruditegia 

Emmanuel Tzanes Portrait of Jesus.png|Jesus
Emmanuel Tzanes Virgin and Child.png|Ama Bijina eta haurra
Virgin Brephokratousa by Emmanuel Tzanes (1664, Byzantine museum).jpg|Ama Birjina eta haurra
Lamentation by Emmanuel Tzanes.jpg|*Erosta*
StGeorge-ETzanes.jpg|*San Jurgi herensugea hiltzen*
Tzanes Emmanuel - St Mark the Evangelist - Google Art Project.jpg|*San Markos Ebanjelaria*
S. Nicholas by Emmanuel Tzanes.jpg|Nikolas
Icon with Christ enthroned. Painted by Emmanuel Tzanes. 1664. (8384475988).jpg|Tronuratutako Kristoa
Theodora by Emmanouel Tzanes (1671, Byzantine museum).jpg|Teodora
Saint Cyrille d'Alexandrie Emmanouil Tzanes.JPG|San Zirilo
Ladder of Divine Ascent by E.Tzanes (1663).jpg|Jainkozko igoeraren eskailera
Miracle of Cincture (Greece, 17 c.).jpg|Gerrikoaren miraria
Icon of John Baptist by Emmanouel Tzanes.jpg|Joan Baitailaria
TzanesIcon.jpg|Kristoren erosta

## Kanpo estekak
Fumino Sugiyama

'''japoniar trans aktibista eta eskrimalari ohia da.

## Bizitza 
1981eko abuztuaren 10ean jaio zen Tokioko Shinjuku auzoan, Motoshige Sugiyama Kabukichōko Suzuya tonkatsu jatetxeko kudeatzailearen familian.

Aurretik igeriketa eta kendoa praktikatu zituen, eta 10 urterekin hasi zen eskriman, ez zuelako emakumeen eta gizonezkoen uniformeen arteko alderik ikusten. Aldi berean adierazi zuen ez zela eroso sentitzen emakumezkoen taldean.

2000n batxilergoan graduatu eta Waseda Unibertsitateko Hezkuntza Eskolan matrikulatu zen. 2004an Goi Eskola Pedagogikoan sartu zen. Urte berean, emakumezkoen eskrima taldeko kide egin zen. 2006an taldea utzi zuen. 2012an, gizon trans gisa armairutik irtetzea erabaki zuen. Ez zekien bere taldeak onartuko zuen ala ez, eta eskrimatik erretiratu zen.

2006an liburu autobiografiko bat argitaratu zuen. Unibertsitatean graduatu eta munduan zehar bidaiatu zuen bi urtez. Japoniara itzuli ostean, jatetxe-enpresa handi batean lan egin zuen hiru urtez independente bihurtu aurretik.

2021ean, Sugiyama Japoniako Eskrima Federazioko eta Japoniako Olinpiar Batzordeko kide izendatu zuten, eta batzorde horietako lehen kide trans ireki bihurtu zen. Hasieran, Batzordeak Sugiyama «emakumeen kuotaren» parte gisa identifikatu zuen, baina geroago barkamena eskatu zion.

### Bizitza pertsonala 
2009an, 27 urte zituela, mastektomia egin zioten. Urte berean, Gon Matsunaka LGBT aktibista ezagutu zuen. 2018an, Sugiyamaren neska-lagunak iragarri zuen alaba bat izan zuela Matsunakaren hazi dohaintzari esker. 2020an seme bat izan zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betibizi urdin

**Betibizi urdina**, **betilore urdina** edo **statice** (*Limonium sinuatum*), landare apaingarriko espezie botanikoa da Plumbaginaceae familiakoa.

Hostoen eta loreen ezaugarriengatik, oso egokia da lore lehorrak eta lore moztuak lortzeko, baita loreontzi apaingarri gisa ere.

## Morfologia 
Landare iraunkorra da, belarkara, 15-40 cm-ko altuerakoa. Zurtoin gutxi gorabehera zuzena, hiperspidoa, lau ertz hegodun, korapilo bakoitzean hiru apendize lantzeolatu, foliazeoak, 1-8 cm luze. Hosto guztiak erroseta basalean, pinnatifida, 3-15 cm luze eta 1,5 cm zabal, alde bakoitzean 4-7 lobulu biribilekin, pubeszentzia latzarekin. Infloreszentzia korinbo motakoa, trinkoak, terminalak, bi eta hiru erradio loredunez konposatuak, hiru braktearekin loratuak. Hortz ziztatzaileen barneko braktea. Goiko zurtoina hegalduna, korinboaren azpiko orri bat bezala. 14 mm-ko luzerako kaliza erradiatua, ertz tolestua eta morea duena, iraunkorra. Korola erradiatua, zuri horixka edo arrosa, erorkorra.

## Bizitza eta ugalketa 
Landare bizia da. Udan eta udazkenean loratzen da. Uda amaieran haziak sakabanatzen hasten da. Udaberrian aldaxka bidez ugaldu daiteke.

## Habitata 
Kostalde hareatsuak eta arrokatsuak. Leku lehorrak eta gaziak.

## Banaketa 
Mediterraneoa. Afrikako iparraldetik, Kanariak barne, eta Palestina. Europa mediterraneo osoan zehar zabaldu zen. Ugaria da Iberiar penintsularen hego-ekialdean, Gata lurmuturrean eta Entinas-Sabinar lurmuturran.

## Laborantza 
Batzuetan landare apaingarri gisa lantzen da

*Limonium sinuatuma*, maila profesionalean, berotegietan hazten da gehien bat. Horrela, ekoizpen handiena lortzen da, eta, gainera, lore moztuaren merkatua urte osoan hornitzen da. Espezie hau oso ondo hazten da lurzoru gazi eta hareatsuetan; hala ere, lurzoru mota guztietan hazten da, iragazkorrak eta drainatze onekoak badira.

Oro har, landaketatik loratu arte 100 eta 250 egun bitartean igarotzen dira.

## Taxonomia 
*Limonium* *sinuatum*-ek (L.) Mill. eta *The Gardeners Dictionary-n* argitaratua: . . . eighth edition no. 6. 1768.

; Etimologia
:

***Limonium***: izen generikoa, grekozko *leimon*etik datorrena, "belardi hezea" esan nahi duena, genero horretako espezie askoren habitata aipatuz.

***sinuatum***: bihurria esan nahi duen epiteto latinoa, hostoen linboari erreferentzia eginez.

; Sinonimia
:

* *Statice sinuata* L.
* *Taxanthema sinuata* (L.) Sweet

## Izen arrunta 
Izen arrunt hauek ditu Euskal Herriko bertako hizkuntzan eta erdaretan:
* Euskaraz: betibizi edo betilore urdina.
* Gaztelaniaz: *capitana, capitanos, consuelda de Cádiz, flor de paja, mano de hierro, siempreviva, siempreviva azul, siempreviva de flor*.
* Frantsesez: *saladelle sinuée, limonium à feuilles sinuées, saladelle à feuilles sinuées, statice sinué*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jekaterina Xulman

**Jekaterina Mikhailovna Xulman** (), jaiotzez **Zaslavskaia** (), (Tula, 1978ko abuztuaren 19a) errusiar politologo eta kazetaria da.

## Bizitza 
Mikhail Zaslavski eta Olga Zaslavskaia irakasleen alaba, 1978ko abuztuaren 19an jaio zen Tulan. 1995ean Tulako 73. lizeoan graduatu zen, eta ondoren ingelesa ikasi zuen urtebetez George Brown Collegen (Toronto, Kanada).

1996tik Tulako Politika Orokorreko Sailean aritu zen. 1999an Moskura joan zen bizitzera, eta 1999ko martxotik irailera RIA Novosti berri agentzian lan egin zuen.

1999tik 2006ra, Juri Nesterov diputatuaren laguntzaile kargua izan zuen.

2005ean, jurisprudentzian graduatu zen Errusiako Administrazio Publikoaren Akademian. 2006tik 2011ra, PBN Company enpresako legegintza-ikerketen zuzendaria izan zen. 2018ko abenduaren 3tik 2019ko urriaren 21era, Errusiako Gizarte Zibilaren eta Giza Eskubideen Garapenerako Kontseiluko kide izan zen.

2013an, zientzia politikoen tesia defendatu zuen Errusiako Administrazio Publikoaren Akademian.

2013tik 2018ra, *Vedomosti* egunkariko zutabegile izan zen. 2017ko irailean, *Status* programa sortu zuen Ekho Moskvy irrati-katean. 2022an katea itxi ondoren, programa YouTuben kaleratzen da.

2022ko otsailean, Ukrainako inbasioaren aurka agertu zen.

2022ko apirilean, Alemaniara joan zen Robert Bosch Fundazioko kide gisa. 2022ko apirilaren 12an, *Status* programan iragarri zuen Alemanian geratuko zela.

2022ko apirilaren 15ean, Errusiako Justizia Ministerioak Jekaterina Xulman atzerriko agenteen zerrendan sartu zuen.

## Sariak 
* 2020: Urteko Emakumea *Glamour* aldizkariaren arabera
* 2021: Zuzenbide Estatua Garatzeko Ekarpenaren Domina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John A. Roebling zubi esekia

**John A. Roebling zubi esekia**, AEBetako Cincinnati hirian dagoen zubi eseki bat da, Ohio estatuan. Ohio ibaia zeharkatzen du.

1866an John Augustus Roebling ingeniariak diseinatu eta eraikiarazi zuen. 322 metro luze ditu eta eraiki zenean mundu osoko zubi eseki luzeena bilakatu zen, 1886an Roeblingek berak diseinatu eta 486 metro luze dituen Brooklyngo zubiak gainditu zuen arte.
Zaaroura

**Zaaroura** (, , ) Marokoko udalerria da, Tanger-Tetuan-Al-Hoceima eskualdean. 1912tik 1956ra, **Zarora** izenarekin, Marokoko Protektoratu Espainiarraren parte izan zen.

2004ko erroldan, komunak 12.931 pertsona zituen guztira, eta 2.459 etxetan bizi ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carew dorrea

**Carew dorrea** edo **Carew Tower**, AEBetako Cincinnati hirian dagoen art déco estiloko etxe orratz bat da, Ohio estatuan. 190 metroko garaiera eta 49 solairu ditu.

1931n Walter W. Ahlschlager eta Delano & Aldrich arkitektura estudioak diseinatu eta eraikiarazi zuten.
Great American dorrea (Cincinnati)

**Great American dorrea** edo **Great American Tower**, AEBetako Cincinnati hirian dagoen postmoderno estiloko etxe orratz bat da, Ohio estatuan. 202 metroko garaiera eta 41 solairu ditu.

2008n Gyo Obata arkitektoak diseinatu eta eraikiarazi zuen.
Pierre Aubert

**Pierre Aubert** (La Chaux de Fonds, 1927ko martxoaren 3a – Neuchâtel, 2016ko ekainaren 8a) suitzar abokatu eta politikaria izan zen.

Zuzenbidean graduatu zen eta abokatu gisa lan egin zuen. Alderdi Sozialdemokratako kide izan zen eta bere lehen kargu politikoa bere jaioterrian izan zen (1960-68) eta handik gutxira Neuchâtel kantonamenduko parlamentuan (1961-1975). 1974tik 1977ra Europako Kontseiluko biltzar-parlamentarioko kide izan zen eta Portugal onartzeaz arduratu zen. 1971tik 1977ra Neuchâtelgo Unibertsitateko kantzilerra izan zen.

1977an, Suitzako Kontseilu Federaleko kide hautatu zuten, eta hamar urte eman zituen han, Kanpo Arazoetako Departamentuko zuzendari. Suitzako lehen atzerri ministroa izan zen, Palestina Askatzeko Erakundearekin harremanetan jarri zena. Suitza NBEn sartzearen aldeko kanpaina egin zuen, baina proposamena ez zen erreferendumean onartu.

1983 eta 1987 urteetan Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen.

## Kanpo estekak
Maritxu Roteta

**Maritxu Roteta Irazusta** (Alkiza, Gipuzkoa,1948ko abuztuaren 6a) sopranoa da,  Mallabiko Jasokunde abesbatzeko sortzaileetako bat eta aurreneko zuzendari izandakoa.

## Ibilbidea 
Umetatik gustatu izan zaio abestea, baina kosta egiten zitzaion goi-tesiturako bere ahotsaren erregistroa gainontzeko lagunen baxura egokitzea. 15 urteko neskatoa zela, Donostian lanean zegoela, abesbatza baten izena ematea erabaki zuen: Schola Cantorum-en hiru urte eman zituen. 

Hurrengo Coral de Cámara deiturikora lekualdatu zen eta hortxe sentitu zuen ikasketa musikalak behar zituela musikaren bidean jarraitzeko. 20 urte beteta bere prestakuntza musikalari hasiera eman zion: Donostiako Musika Kontserbatorioan solfeoa ikasten hasi, urteetara titulua atera eta Baionan ahots-teknikan trebatzeari ekin zion, beste hiru urtez. Lantokian astelehen goizetan jai zuela aprobetxatuz teknika lantzera joaten zen. Kantuko karrera ere egina du.

Mallabira ezkondu zen, Etxekone baserrira, Esteban Astarloa baritonoaren jaiotetxe berera. Donostiako abesbatza lagata, Eibarkoan aritu zen. 1993an Mallabian, guraso talde baten eskaera tarteko, ume eta gaztetxoen Jasokunde abesbatzaren sortzaileetako bat izan zen eta lehen zuzendaria koroaren hasierako hiru urteetan.

Hainbat hizkuntzatan abestu izan du: euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez, ingelesez, errusieraz, italieraz, alemanez… Han hemenka kantatzen jarraitzeko aukera izateak ematen dio, bere berbetan, bizitzarako alaitasuna, arazoak arintzeko modua eta lasaitasuna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Georg Friedrich Häendelen Mesias oratorioa kontzertuan
* Giovanni Battista Pergolesiren Stabat Mater musika konposizioa kontzertuan
Virginie Ancelot

**Margueriti-Louise Virginie Chardon Ancelot**, **Virginie Ancelot** (Dijon, 1792ko martxoaren 15a - Paris, 1875eko martxoaren 21a) frantziar idazle, pintore eta dramaturgoa  izan zen.

## Biografia 
Dijonen familia parlamentarista batean jaioa, Jacques François Ancelot antzerkigilearekin ezkondu zen. 1824 eta 1866 bitartean, *rue de Seine*-n literatura-areto bat zuzendu zuten.

Bere lanak lau liburukitan bildu ziren eta *Theâtre complet* izenburupean argitaratu ziren 1848an. Halaber, bi memoria liburu argitaratu zituen: *Les Salons de Paris*, *foyers éteints* (1858) eta *Un salon de Paris* 1824-64 (1866). Bere nobela garrantzitsuenen artean daude *Georgine* (1855), *Une route sans issue* (1857) eta *Un nœud de ruban* (1858).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aurora Alonso de Rocha

**Aurora Alonso de Rocha** (Olavarría, Argentina, 1937-2021) Argentinako irakasle eta ikertzailea izan zen (Buenos Airesko Unibertsitatea, 1961). Buenos Airesko herrien historiari buruzko lehen saiakera-saria lortu zuen 1990ean "Vida de pueblo" lanarekin. Olavarriako Udal Museo Historikoaren zuzendaritza kudeatu zuen bi hamarkada baino gehiagotan. Bere lanak *Todo es Historia* aldizkarian argitaratu zituen.

## Lanak 
### Zenbait argitalpen 
* *Mujeres cotidianas* (1.edizioa). Planeta. 1992. ISBN 978-950-742-244-7. 
* *La casa de Myra* (1. edizioa). Fundación El Libro. 2001. ISBN 978-987-95803-8-7. 
* *Tristes chicas alegres - Prostitución y poder en Buenos Aires* (1. edizioa). Leviatán. 2003. ISBN 978-987-514-060-8. 
* *Inmigrantes: sociedad anónima* (1.edizioa). Leviatán. 2005. ISBN 978-987-514-095-0. 
* *La seducción del fachismo* (1. edizioa). Leviatán. 2010. ISBN 978-987-514-182-7. 
* *Hablar es un placer sensual* (1.edizioa). Prosa y Poesía Amerian Editores. 2014. ISBN 978-987-729-001-1. 
* *Extranjeros en Olavarría: primera reseña*, 1867/1988. Olavarriako Udala, Kultura eta Hezkuntzako Idazkariordetza, 106 or. 2005 argitaratu zuen.
* Guías para la escuela. *"Manual del alumno olavarriense*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chuny Anzorreguy

**Chuny Anzorreguy** (Olavarria, Buenos Aires probintzia) Argentinar idazlea da. Orain arte 4 eleberri idatzi ditu.

## Lanak 
* *Espejo de Sombras* (1990).
* *Escuche como aúllan los vientos* (1992).
* *El Ángel del Capitán* (1996). Biografía del capitán croata Miro Kovacic.
* *La Delfina, una Pasión* (2000).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adriana Amado Suárez

**Adriana Amado** (Buenos Aires hiria, Argentina, 1966ko apirilaren 17a) Argentinako hedabideetako irakasle, ikertzaile eta analista da.

## Ibilbidea 
Gizarte Zientzietako doktore graduatu zen Gizarte Zientzien Latinoamerikako Fakultatean, Erakunde Komunikazioko magister eta Letretako lizentziadun Buenos Airesko Unibertsitatean (UBA), eta komunikabide eta komunikazio publikoko gaietan espezializatu zen. Argentinan irakasle eta ikertzaile dihardu, eta Latinoamerikan eta Espainian irakasle bisitaria.

Hainbat argitalpen akademiko, hamaika liburu eta hogei lan kolektibo baino gehiago ditu argitaratuak. Gainera, gizalegezko ekintzailea da Infociudadanatik (Herritarrentzako Informazio Zentroa). Ekimen horrek informazio publiko arduratsua sustatzen du, eta 2011tik zuzentzen du.

## Argitaratutako lanak 
* *Política pop: de líderes populista a telepresidentes* (2016). Ariel.
* *La prensa de la prensa: Periodismo y relaciones públicas en la información* (2016). Biblos.
* *¿Qué periodismo se hace en Argentina? -* *Perspectivas locales y globales* (1. edizioa). Konrad Adenauer Stiftung. 2018. ISBN 978-987-1285-59-4.  Taldean.
* *Periodismos argentinos: modelos y tensiones del siglo* XXI (1ª edición). Konrad Adenauer Stiftung. 2016. ISBN 978-987-1285-47-1.  Taldean
* *La comunicación pública como espectáculo: relatos de la Argentina del siglo XXI* (1.edizioa). Konrad Adenauer Stiftung. 2014. ISBN 978-987-1285-39-6.  Taldean
* *Prensa y comunicación - Gestión de relaciones informativas responsables* (1. edizioa.). La Crujía. 2014. ISBN 978-987-601-098-6. 
* *Medios, democracia y poder* (2011)
* *La palabra empeñada* (2010)
* *Auditoría de comunicación* (2008)
* *Periodismo de calidad: debates y desafios* (1. edizioa). La Crujía. 2007. ISBN 978-987-601-038-2.   Rodolfo Barros eta Fernando Ruizekin
* *La mujer del medio* (1. edizioa). Libros del Rojas. 2003. ISBN 978-987-1075-22-5. 
* *Prensa y comunicación* - *Personas y empresas frente a los medios* (1. edizioa). Ediciones Macchi San Luis. 2003. ISBN 978-950-537-598-1. 
* *Comunicaciones públicas - El modelo de la comunicación integrada* (1. edizioa). Temas Grupo Editorial. ISBN 978-987-9164-35-8.  
* Carlos Castrorekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Adriana Amado: "Kazetariek galdetzeko ariketa galdu zuten"» Infobae, 2016ko abuztuaren 3a.
* «Katedraren webgunea A»
Noemi Amaya

**Noemi Amaya Garcia**  (Otxarkoaga, Bilbo, 1988) Amuge Euskadiko emakume ijitoen elkarteko kidea da eta gizarte integrazioan lan egiten du eskola-porrotari aurre egiteko Eusko Jaurlaritzaren programaren barruan ]]
Familia ijito euskaldun batean jaio zen Noemi. Aititak (euskalduna zen bera) indar handia egin zuen **Noemik** D ereduan euskaraz ikas zezan, eta Noemik Txurdinagako Eskolan eta Gabriel Aresti institutuan ikasi zuen 18 urte bete arte. Bizkaiko lehen ijitoa izan zen unibertsitatera heltzen.  Bi urte geroago unibertsitatea utzi zuen, baina lanbide heziketan gizarte integrazioa ikasi du gero. Aldi berean, beste gazte ijitoen bidelagun ere bada. Eskola porrotari aurre egiteko programaren barruan ari da ikastetxeetan Noemi.

Amuge eta Romi Berriak elkarteek antolatutako biltzar batean  parte hartu zuen Bilbon 2022an, gaia emakume ijitoek jasaten duten diskriminazioa izan zen. Euskal Herriko eta Espainiako Estatuko dozenaka emakumek hartu zuten parte biltzarrean. Amugeko kidea den **Noemik** esan bezala “genero antigitanizmo” kontzeptuaren bueltan aritu ziren eztabaidatzen, “intersekzionalitatea” ekarri zuten mahai gainera.

Bestalde bi urteko lanari esker, Euskadiko emakume ijitoen historia kontatzen duen liburua plazaratu zuen 2020an Amugek. Noemiren amama da bertan agertzen den emakumeetako bat, 50eko hamarkadan Otxarkoagara bizitzera joandako hainbeste familietako bateko kidea. Hiru belaunaldiren bizitzak erakusten ditu kontakizunak. Noemiren amamak, 7 seme alaba izan zituen, ez zuen ikasketarik. Noemik urte zituen orduan, eta ez zuen ezkontzeko batere intentziorik eta garbi zuen ikasketak amaituko zituela. Ahalduntzearen garrantzia eta jabetze eskola ematen ari zen emaitza txalotzen zituen. Aldi berean, ijitoen artean elikadura zaintzeko programa bat martxan jarri zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Julita Berrojalbiz
* Libe Altuna
* Elbira Zipitria
* Karmele Esnal

## Kanpo estekak 
* @NoemiAmayaGarc1 kontua X--Twitter sare sozialean
* Experiencia de empoderamiento personal de Noemí Amaia García (AMUGE). Emakunde -- Youtube.
* Cira Crespo. «Bertsolari ijitoak»&#x20;*Argia*&#x20;
* Oihane Larretxea, «El pueblo gitano y Euskal Herria, siglos de una historia a iluminar»*&#x20;(GARA, 2018-04-08).*
Elorriaga (mendia)

**Elorriaga** mendia, gaur egun **Banderas** izenarekin ere ezaguna, Bilboko San Inazio auzoaren gainean dagoen 222ko metroko mendia da, Ganguren mendilerroko mendi ezagunetariko bat.

**Casería del Fuerte** eta **San Antolín** izenak ere erabili izan direla ikusi da dokumentu zaharretan,, nahiz eta gaur egun azken bi izen hauek ia erabat ahaztuta egon.

Itsasontziak Ibaizabaletik sartu eta irteteko seinaledun bandera-mastak eta teilape bat jartzea eskatu zuen Bilboko Kontsulatuak 1791ko apirilaren 5ean. Gero, harlanduzko eraikina egin zuten, banderen zaindariarentzat, eta "Banderas" izenak ordeztu zuen, toki horretan zegoen telegrafoari erreferentzia egiteko. Isabel II.aren defendatzaileek eraikina gotortu zuten XIX. mendeko karlistaldien testuinguruan. Bilboko bigarren setioan, karlistek hartu zuten, eta bateria bat ezarri zuten bertan, Asua aldeko erasoetatik babesteko.

Espartero jeneralari Lehen Gerra Karlistan garaile ateratzeagatik, esleitu zizkioten noblezia-tituluen artean, Banderaseko bizkondearena dago. (+ Lutxanako kondea, Bergarako Printzea, Morellako dukea, Victoriaren dukea).

## Igoera 
Gaur egun egurrezko zaldaina zabal eroso bat dago San Inazio auzotik, Elorrietatik, Elorriaga mendira oinez igotzeko. Zaldainatik igotzeko eta jaisteko debekatuta daude bizikletak eta patinete elektrikoak.

Mendiaren gailurrean begiratoki bat kokatu dute.

## Iruditegia 

Irudi:
Irudi:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda.
* Ganguren mendilerroa.

## Kanpo estekak 
* *Mendiak.eus*: Ganguren mendilerroko mendirik ezagunenak.
Ende (argitzailea)

eskuinera|thumb|290x290px|Gironako beatoa, Endek argiztatua
**Ende** (edo En) eskuizkribuen argitzailea izan zen Leongo Erresuman (Iberiar penintsularen iparraldean) X.. mendearen amaieran. Iberiar penintsulako lehen emakume-artista da, eta Europako lehenengoetakoa.

Gironako Beatoa argiztatu zuen. Gironako Katedralean gordetzen den 786an konpilatutako Apokalipsiaren Iruzkina jasotzen duena. Ende izena, beste argiztatzaile batenarekin batera, eskuizkribuaren amairan agertzen da, latinez: ende  et d(e)i aiutrix fr(a)ter emeterius et pr(e)s(bite)r (Ende, margolaria eta Jainkoaren laguntzailea; Emeterio, anaia eta apaiza). Esaldi hori nola zatitu ez dagoenez, autore batzuek artistari *Ende* deitzera jotzen dute, eta beste batzuek, *En.*Hala ere, *pintrix* (edo margolari) forma ohikoagoa izateak iradokiko luke *Ende* dela modu zuzena.

Apokalipsiaren liburuan Juanen irudipenak ilustratzen dituen argiztapena mozarabiar estilokoa da. Musulmanen inbasioaren ondoren Espainian garatutako estilo horrek arte islamiarreko elementuak eta dekorazio-tradizioak nahasten zituen, batez ere geometria, kolore biziak, lurzoru dekoratuak eta irudi estilizatuak azpimarratuz.2018ko uztailean, Asociación Herstóricas Historia, Mujeres y Género elkarteak eta Autoras de Cómic taldeak kultura- eta hezkuntza-proiektu bat sortu zuten, emakumeek gizartean egiten duten ekarpena ikusarazteko eta karta-joko batean oinarriturik ez egoteari buruz hausnartzeko. 

Karta horietako bat Enderi buruzkoa da.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Sutherland Harris, Ann; Noche lin, Linda: Women Artists, 1550-1950. Los Angeles County Museum of Art, 1976. ISBN 9780875870731
* Martin, Therese: "Exceptions and assumptions: women in edad art history" in Martin, Therese (arg. ): Reassessing the Rol of Women as Art and Architecture-ren 'Makers'. BRILL, 2012 ISBN 9789004185555
* Patton, Pamela A.: "Ende" en Gaze, Dela (arg. ): *Dictionary of Women Artists* Vol. i. Taylor & Francis, 1997. ISBN 9781884964213
* Weyl Carr, Annemare: "Women as artists in the middle ages: The dark is light enough", Gaze, Delia (arg. ): *Dictionary of Women Artists* Vol. i. Taylor & Francis, 1997. ISBN 9781884964213

## Bibliografia osagarria 
* Chadwick, Whitney, Women, Art, eta Society Thames and Hudson, Londres, 1990

## Kanpo estekak
Brunei 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan

Bruneik 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen. Hau herrialdearen 7. partaidetza olinpikoa izan zen, 1988an estreinatu ondoren.

## Leihakideak 
Honakoa leihakide bruneitarren zerrenda da, kirolaren arabera.

## Atletismoa 
Bruneik unibertsalitate-plaza bat jaso zuen World Athletics-en eskutik, gizonezko leihakide bat bidali zezan.

## Igeriketa 
Bruneik unibertsalitate-plaza bat jaso zuen FINAren eskutik, haren hoberen sailkatutako gizonezko igerilaria bidali zezan.

## Kanpo estekak
María Gainza

**María Gainza** (Buenos Aires, Argentina, 1975eko abenduaren 25a) Argentinako idazlea eta arte-kritikaria da.

## Biografia 
### Lehen urteak eta hezkuntza 
Maria Gainza 1975eko abenduaren 25ean jaio zen Argentinako Buenos Aires hirian, «familia tradizional eta aristokratiko» batean, Máximo Gainza Castro, *La Prensa* egunkariaren jabe izan zen zuzendariaren alaba..Gainzak Northlands ikastetxean ikasi zuen, Olivosen, eta gero Letren karrera jarraitu nahi izan zuen, baina, amak aholkatu gabe, Artearen Historia ikasi zuen, baina ez zuen inoiz karrera amaitu.

*El nervio óptico*, bere lehen eleberria, 2014. urtean argitaratua, hamabost hizkuntza baino gehiagotara itzuli zen. Bigarren eleberriagatik, *La luz negra*, 2018an argitaratua, 2019an Sor Juana Inés de la Cruz saria jaso zuen. 2021ean argitaratu zuen bere lehen poema-liburua, *Un imperio por otro*.

### Bizitza pertsonala 
Gainza alarguna da: bere senarra, «Javi», 2015. urtean hil zen.

## Lanak 
### Eleberriak 
* 2014: *El nervio óptico*
* 2018: *La luz negra*

### Poesia 
* 2021: *Un imperio por otro*

### Saiakera 
* 2011: *Textos elegidos 2003-2010*
* 2020: *Una vida crítica*

## Sariak 
* 2017: Konex Saria Ikusizko Arteen kategorian
* 2019: Sor Juana Inés de la Cruz saria, *La Luz negra* lanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *El nervio óptico* en *Radarlibros*.
* *El encanto de las ruinas*, un capítulo de *El nervio óptico*.
* Un capítulo que no está en *El nervio óptico*, *Cezanne*.
* *Revista Ñ*.
* Críticas de obras publicadas en revista *Artforum*.
Benin 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan

Benin 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan leihatu zen. Hau herrialdearen 12. olinpiar agerpena izan zen, 1972an lehen aldiz leihatu ondoren.

## Leihakideak 
Honakoa leihakide benindarren zerrenda da, kirolaren arabera.

## Arraunketa 
Beninek ontzi bat sailkatu zuen jokoetarako Tunisen (Tunisia) ospatutako Afrikar Sailkapen Olinpikorako Regatan. Zehazki, skiff bakarreko gizonezkoetan 5. postuan amaitu zen A finalean.

Kodea: **E** = Errepeska; **SE/F** = E/F finalerdia; **FE** = E finala (dominik gabekoa).

## Atletismoa 
Benindar leihakideek olinpiar minimoak bete zituzten (denbora zein puntuen kasuan) eta hiru leihakide sailkatu ziren Tokioko leihaketerako.

**Pista eta zelai leihaketak**

Kodea: **EP** = Errekor pertsonala; **S** = Sailkatua

**Leihaketa konbinatua - Emakumezkoak heptatloia**

Kodea: **100H** = 100 metro hesiak; **GJ** = Gorako jauzia; **PJ** = Pisu-jaurtiketa; **LJ** = Luzera-jauzia; **XJ** = Xabalina-jaurtiketa; **DM** = Denboraldiko marka.

## Igeriketa 
Beninek bi unibertsalitate-plaza jaso zituen FINAren eskutik haien bi hoberen sailkatutako igerilariak (bat genero bakoitzeko) bidali zitzan.

## Judoa 
Beninek Judoko Nazioarteko Elkartearen eskutik unibertsalitate-plaza bat lortu zuen haien hoberen sailkatutako gizonezko leihakidea bidali zezan.

## Kanpo estekak
Ignacio Arroyo

**Ignacio Arroyo Lanbarri** (Muskiz, Bizkaia,  – ) bizkaitar futbolari ohia da, bi denboraldiz Athleticen jokatu zuena. Erdilari lanetan aritzen zen.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Suillus tridentinus

***Suillus tridentinus*** *Suillaceae* familiako onddo espezie bat da. Erdipurdiko jangarria, oso harroa.

Sinonimoa: *Boletus tridentinus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 15 cm bitarteko diametrokoa, Haragitsua, laua baino ganbila gehiago, batzuetan konikoa errezel hondarrekin. Arre-adreilu kolorekoa, gorri-laranja argiagoa eta laranjatuagoa ertzean. Gainazal zimurtsu samarra. Ertza beherantz biribilduta eta gero zuzen.

**Tutuak:** Luzeak, itsatsiak, laranja kolorekoak.

**Poroak:** Ertainak, angelutsuak. Laranja edo arre-laranja kolorekoak.

**Hanka:** 4 eta 11 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 3,5 cm bitarteko lodierakoa. Zilindrikoa edo goialdean lodiagoa, sarritan kurbatua, oinarri estua edo sabelduna, gutxitan berdina, eraztun formako errezelarekin, zurixka-hori kolorekoa, gorri-laranja tutuen azpian.

**Haragia:** Limoi kolorekoa arre-adreilu kolorekoa azalaren azpian, lodia. Usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Suillus* hitza, latinezko su, suis, txerri-tik dator, bere zaporeari erreferentzia eginez edo agian txapelaren izaera likatsuari erreferentzia eginez. *Tridentinus* epitetoa ere latinetik dator, Trentokoa, esan nahi duen "tridentinus" hitzetik. Trentoko eskualdean zabaldua dagoelako.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

## Nahasketa arriskua 
Alertze basoetako tipikoa da, eta poroen kolore ederragatik bereizten da antzekoetatik.

## Sasoia eta lekua 
Uda bukaeratik udazkenera. Alertzeen azpian, taldeka edo isolatuta, mendian. Ez da oso ohikoa 

### Banaketa eremua 
Europa, batez Alpeak ere, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tephrocybe atrata

***Tephrocybe atrata*** *Lyophyllaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jateko modukoa, baina eginkizun ekologiko ona du basoan.

Sinonimoak: *Lyophyllum atratum*, *Tephrophana atrata*, *Gymnopus atratus*, *Collybia atrata*, *Agaricus atratus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 cm arteko diametrokoa, ganbiletik lau-ganbilera, batzuetan titi txiki batekin eta beste batzuetan pixka bat deprimitua, ertz inkurbatua, ildaskatu samarra, gainerakoa baino argixeagoa. Azal leuna, higrofanoa, kolore arre ilun beltzaxkakoa (batez ere erdian).

**Orriak:** Ez oso dekurrenteak, estu, desberdinak  gris-okre kolorekoak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Goian lodiagoa eta pruina gehiagorekin, gainerakoan zetaduna (ile motza), kapela baino ilunagoa.

**Haragia:** Arrexka edo zurixka. Irinaren usain eta zaporearekin.

**Etimologia:** *Tephrocybe* terminoa grekotik dator, errauts, esan nahi duen “tefrós” hitzetik eta orri, esan nahi duen ”phyllón” hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
Beste *Tephrocybe* batzuen antza du: *Tephrocybe anthracophila*, *Tephrocybe ambusta*, *Myxomphalia maura*. Suaren maitaleak diren antzeko hainbat espezie daude, azterketa mikroskopikoa egin gabe bereizten zailak direnak.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan ateratzen da. Suaren maitalea da, ikaztegietan eta su hondarretan, erretako egurrean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Islandia, Europa, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak