Erwin Panofsky

**Erwin Panofsky** (Hannover, 1892ko martxoaren 30a - Princeton, Estatu Batuak, 1968ko martxoaren 14a) alemaniar arte-historialaria izan zen.

Artearen historiako irakaslea izan zen Hanburgoko Unibertsitatean, naziak Alemanian nagusitu eta Estatu Batuetara jo zuen arte. Princetongo Unibertsitateko irakaslea izan zen 1935etik aurrera. Errenazimentu garaiko pintura eta arkitektura gotikoa aztertu zituen bereziki. Ikonografia eta sinbologiari buruzko ikerketengatik da ezaguna, batez ere.

## Jardunbidea 
Aby Warburgen ikasle izan zen, 1912an Erroman kongresu batean ezagutu zuen, eta Hanburgon "jarraitzaile" bihurtu zen. Berlinen eta Alemaniako beste unibertsitate batzuetan ikasi ondoren, 1914an graduatu zen Friburgoko Unibertsitatean, Alberto Durero margolari alemanari buruzko tesiarekin. 1916an, Dora Mosse arte-historialariarekin ezkondu zen. 

1924an, lehen lan handia agertu zen, "Ideia": Ein Beitrag zur Begriffeschichte der älteren Kunstheorie, non Artearen teoria neoplatonikoaren historia aztertzen duen. Warburg Institutuaren sorreran parte hartzen zuen, eta Ernst Cassirer-en eragin erabakigarria jaso zuen bere formakuntzan, "sinboloaren" definizioari dagokionez, *Ikuspegia forma sinboliko gisa* lanean ikus daitekeen bezala.

1926tik 1933ra bitartean irakasle numerarioa izan zen Hanburgoko Unibertsitatean, eta 1921ean hasi zen irakasten, baina Alemaniatik alde egin zuen naziek boterea hartu zutenean (jatorri judukoa zen) eta Estatu Batuetan kokatu zen, eta bertara joan zen irakasle gonbidatu gisa 1931n. Princetongo Unibertsitateko (1935-1962) *Institute for Advanced Studiesen* irakasle izan zen, baina Harvard (1947-1948) eta New Yorkeko (1963-1968) unibertsitateetan ere lan egin zuen.

Panofskyren aburuz, artelanen interpretazio-egintzaren hiru une bereizezin definitzen dituen zientzia da artearen historia: 

irudiaren zentzu fenomenikoaren **irakurketa**, hau da, ikonologia; 

esanahi ikonografikoa **interpretatzea**; eta 

funtsezko edukia balioen adierazpen gisa **sartzea**. 

Erdi Aroko artea eta Errenazimentukoa (sakonki ikasi zuena) *Renaissance and Renascences in Western Art* liburuan definitu dira. 

Raymond Klibansky eta Fritz Saxl historialariekin *Saturnori eta malenkoniari* buruz egindako lanetik ondorioztatzen da tristurarekiko interesa Europako kulturan, artearen historialariak itxura desberdineko fenomenoen (literatura, filosofia, arteak eta gertakari politiko eta erlijiosoak) arteko parekotasun inozoak ikertzeko eta aurkitzeko duen beharretik abiatuta. Bere dizipulu goraipagarrien artean Millard Meiss aipa daiteke.

### Ikonologia 
Panofsky izan zen ikonologiaren ordezkari nagusia, Aby Warburg-ek eta haren jarraitzaileek (bereziki Fritz Saxl) Hanburgoko Warburg institutuan sortutako artearen historia aztertzeko metodoa. Adiskidetasun pertsonal eta profesional batek Fritz Saxl-i elkartu zion, bere lanaren zati handi bat egin zuenarekin batera. Bere metodoaren deskribapen labur eta zehatza egin zuen 1939an argitaratutako "Ikonografia eta Ikonologia" artikuluan.

#### Estiloa eta baliabide zinematografikoa 
1936ko "Style and Medium in the Motion Pictures" saiakeran, ingurune zinematografikoaren ikus-sintoma endemikoak deskribatzen saiatzen da Panofsky.

#### Materiaren edo esanahiaren hiru maila 
Studies in Iconology Panofskyk hiru ulermen historiko-artistikoren ideia zehazten du:

* Lehen gaia edo gai naturala: Ulermen mailarik oinarrizkoena, maila hau lanaren forma purua hautematean datza. Har dezagun, adibidez, Azken Afariko koadro bat. Lehen maila horretan geratuko bagina, koadro hori mahai batean eserita dauden hamahiru gizonen pintura gisa baino ezin izango litzateke ikusi. Lehen maila hau idazlan baten oinarrizko ulermena da, kultura ezagutza erantsirik gabea.
* Bigarren mailako gaia edo gai konbentzionala (ikonografia): Estratu hau urrats bat haratago doa eta ekuazioari kultura- eta ikonografia-ezagutzak ematen dizkio. Adibidez, mendebaldeko ikusle batek ulertuko luke mahai baten inguruko hamahiru gizonen pinturak Azken Afaria ordezkatuko lukeela. Era berean, aureola eta lehoi bat dituen gizon baten antzezpena San Markosen irudikapentzat har liteke.
* Esanahia edo eduki tertziarioa edo intrintsekoa (ikonologia): maila honek historia pertsonala, teknikoa eta kulturala hartzen ditu kontuan obra bat ulertzeko. Artea ez du gertaera bakantzat hartzen, ingurune historiko baten produktutzat baizik. Maila horretan lan eginez, artearen historialariak galdera hauek egin ditzake: zergatik aukeratu zuen artistak *Azken afaria* horrela antzeztea? Zergatik zen San Marcos hain santu garrantzitsua obra honen mezenasentzat? ". Funtsean, azken geruza hori sintesia da; artearen historialaria da, eta "zer esan nahi du horrek guztiak?" galdetzen du.

Panofskyren aburuz, garrantzitsua zen hiru mailak kontuan hartzea Errenazimentuko artea aztertzean. Irving Lavin-ek dioenez, "behin eta berriz errepikatze eta esanahia bilatze hori izan zen —batez ere, leku batzuetan inork ez zuen uste hori zenik—, Panofsky-ri artea ulertu arazi ziona, aurreko historialaririk ez bezala, arte liberal tradizionalen mailako ahalegin intelektual gisa".

### Panofskyren *Habilitationsschrift*-en eskuizkribua 
2012ko abuztuan, Panofsky-ren *Habilitationsschrift* eskuizkribu originala, 1920koa, *Die Gestaltungsprinzipien Michelangelos*, musonders in ihrem Verhältnis zu Zentrraffaels ("Michelangeloren konposizio-printzipioak, bereziki Rafaelenekin duen harremanean) Stephan Klingen arte historialariak aurkitu zuen Municheko Zentralinstitut für Kunstgeschichteko antzinako nazien kutxa gotor batean..Denbora askoan uste izan zen eskuizkribu hori 1943an galdu zela Hanburgon, azterketa garrantzitsu hori ez baitzen inoiz argitaratu eta arte-historialariaren alargunak ezin izan baitzuen aurkitu Hanburgon. Badirudi artearen historialaria Ludwig Heinrich Heydenreich, Panofskyrekin ikasia, eskuizkribu horren jabe izan zela 1946-1970 bitartean. 'Süddeutsche Zeitung', Willibald Sauerländer erreferentzian argi pixka bat ageri da Heydenreich-ek eskuizkribua berreskuratzea partekatu zuen ala ez:

2016. urtean, Municheko *Zentralinstitut für Kunstgeschichtek* *Panofsky-Professur* (Panofsky katedra) sortu zuen. Panofsky lehen irakasleak Victor Stoichita (2016), Gauvin Alexander Bailey (2017), Caroline van Eck (2018) eta Olivier Bonfait (2019) izan dira.

## Erreferentziak