Idazkera zeltiberikoa

thumb|276x276px|Mendebaldeko signario zeltiberiarra. Sinplifikatua. Moldatua: Ferrer i Jané 2005.
**Idazkera zeltiberikoa** idazkera paleohispanikoa da, ipar-ekialdeko idazkera iberikoa zeltiberieraren berezitasunetara ia zuzenean egokitzea dena. 
thumb|274x274px|Ekialdeko idazkera. Sinplifikatua.
Zeltiberiera zelta-hizkuntza paleohispanikoa da, eta epigrafikoki dokumentatzen da penintsulako ipar-ekialdeko barnealdean, Iberiar sistemak zeharkatzen dituen eskualdeetan. Zantzu onomastiko sendoen arabera, hizkuntza hori edo horren aldaerak ere hitz egingo lirateke mendebalderago dauden eremuetan, erromatar aurreko idazkirik utzi ez dutenak. Orain arte 500 inskripzio zeltiberiko baino gehiago katalogatu dira, horietatik erdiak zeramika egindako grafito oso laburrak, batzuetan zeinu batekoak edo bikoak. Lehenik, Levanteko idazkera semisilabiko iberikoaren egokitzapena erabili zuten, ekialdeko bizilagunek erabiltzen zutena, eta, ondoren, latinezko alfabetoaren aldaera arinki aldatua.

## Deskribapena 
Iberiar idazkerarekin gertatzen den bezala, idazketa-sistemen sailkapenaren ikuspegitik, ez da alfabetoa, ez eta silabarioa, baizik eta idazkera misto bat, normalean erdi-silabario esaten zaioan. Gainerako idazkera paleohispaniarrek bezala, idazkera honek ere balio silabikoa duten zeinuak ditu herskarien kasuan, eta balio alfabetikoa duten zeinuak gainerako kontsonante eta bokaleen kasuan. 

Oinarrizko zeinu-multzo zeltiberiarra 26 ikurrek osatzen dute, jatorrizko ipar-ekialdeko zeinu-multzo iberiarraren 28 ikurren ordez, bi dardarkarietako bat eta hiru sudurkarietako bat desagertzen baitira: bost bokal ditu, 15 silaba eta 6 kontsonante (kontsonante albokari bat, bi txistukari, dardarkari bat eta bi sudurkari). Iberieraz ‘’s’ gisa transkribatzen den zeinua zeltiberieraz ‘’z’ gisa transkribatu ohi da, batzuetan hortz-herskari zahar baten frikzio-emaitza irudikatzen duela dirudielako, eta iberieraz ‘’s´’ gisa transkribatuta dagoen zeinua, berriz, zeltiberieraz ‘’s’ gisa transkribatuta dagoelako. Zeinu zeltiberiarrak bi aldaera ditu, sudur-zeinuen balioek bereizten dituztenak: ekialdeko aldaeran, ezabatutako sudurkaria da iberieraz ‘’m´’ hitzarekin identifikatzen dena ; mendebaldeko aldaeran, berriz, ezabatutako sudurkaria da iberieraz ‘’m’ hizkiarekin identifikatzen dena, eta hori jatorri bikoitzeko frogatzat hartzen da. 

Egindako egokitzapenak gorabehera, idazkera iberikoa ez zen egokia zeltiberiar hizkuntza behar bezala transkribatzeko: 

* Herskari taldeak + likidoa, *bl*, *br*; *pl*, *pr*; *kl*, *kr*; *gl* eta gr, ezin ziren behar bezala irudikatu.
* Bukaerako kontsonante herskariak, *-b*, *-p*, *-d*, *-t*, *-k* eta *-g*, ezin ziren behar bezala adierazi.
* Iberiako ipar-ekialdeko zeinu multzoaren aldaera ez-dualak, zeinean oinarritzen baita zeinu zeltiberiarraren ekialdeko aldaera, ez zituen herskari ahoskabeak eta ahostunak bereizten.

Kontsonante herskari ahoskabeak eta ahostunak irudikatzeko problemari dagokionez, mendebaldeko aldaerako inskripzio batzuek sistema duala erabili izanaren aztarnak dituzte. Sistema horrek, silabograma herskarien horzkari  eta belarren kasuan, aukera ematen du ahostunak eta ahoskabeak bereizteko, trazu bat eransten baitio zeinuei: forma sinpleak ahostuna adierazten du, eta forma konplexuak, berriz, ahoskabea. Azkenik, aipatzekoa da inskripzio-multzo txiki batean, zeinu silabikoen erredundantzia bokalikoa dokumentatzen dela.

Idazkera hau, bere eredua izan zena bezala, ezkerretik eskuinera idazten da eta bere erabilera-eremu naturala Ebroko harana eta Tajo eta Dueroko goi-ibarrak dira, kultura zeltikoaren ipar-ekialdeari dagozkionak, zeltiberiarren hiri-herriei dagozkionak; Hispaniako gainerako populazio zeltetatik iturri klasikoetan kontserbatutako toponimoak eta antroponimoak baino ez ditugu, baina ez bertako inskripzioak. 

## Idazkunak 
[thumb|Luzagako brontzea ([Luzaga, Guadalajara). Mendebaldeko zeinu-multzoa.]]
Zeltiberiar inskripzioak era askotako euskarrietan agertzen dira (zilarrezko eta brontzezko txanponak (ehun bat zeka identifikatu dira), zilarrezko edo brontzezko teserak, brontzezko plaketak, berniz beltzeko zeramikak, anforak, txaondak, harrizko plakak, etab.). Metalezko ohol idatzien kasuan, ohikoena da zeltiberiarrek brontzezko xaflatan idaztea eta iberiarrek, aldiz, berunezkoetan. Dokumentatutako testuak, guztira, berrehunetik gora dira.  

Botorritako brontzeak nabarmentzen dira kopuruagatik eta luzeragatik, 1970etik aurrera Botorrita (Zaragoza) ondoko Contrebia Belaisca hirian aurkituak. Botorrita-I, Botorrita-III eta Botorrita-IV brontzeak zeltiberiar hizkuntzan idatzita dago; Botorrita-II, berriz, latinez dago, eta Guillermo Fatás irakasle eta ikertzaile aragoitarrak argitaratu eta itzuli zuen 1980an. Antonio Beltranek eman zuen ezagutzera Botorrita I, 1971n, baina ez zen 1982ra arte argitaratu. Botorrita-IV 1994an aurkitu zuten. 1996an, brontze txiki bat (9 x 14 cm) aurkitu zuten Teruelgo Torrijo del Campo udalerrian, Caminreal udalerrrian dagoen La Caridad aztarnategitik 400 bat metrora, hamaika lerrotan banatutako 24 hitz zeltiberiarrekin.

Botorrita-III da handiena (52 x 73 cm) eta testu luzeena duena. K.a. 100 inguruan idatzitako brontzezko lamina da, hiru mila zeinu baino gehiago dituena eta 250 bat pertsonen izenak dituena; zentsu mota bat izan zitekeena. 1992an aurkitu zuten, eta "El tercer bronce de Botorrita (Contrebia Belaisca)" argitalpenean ezagutarazi zen;  

Beste inskripzio askoren testuinguru arkeologikoak ezezagunak dira, eta horrek esan nahi zila dela testuen, eta zeinuen benetako erabilera-kronologia zehaztea. Txanponetan, ordea, erabilera argia da: K.a. II. eta I. mendeetan jo eta erabili ziren. Dena dela, Inskripzio zeltiberikoen kronologia nahiko mugatua da, eta inskripzio guztiak zehatz-mehatz datatu ezin baditugu ere, K.a. II. mendean hasi eta K.o. I. mendearen hasiera baino haratago ez doa.

Inskripzio zeltiberikoak, batez ere, zeltiberiarren lurralde agertzen dira; beraz, kontzentraziorik eta aurkikuntzarik garrantzitsuenak gaur egungo Zaragoza, Teruel, Soria eta Guadalajara probintzietan ditugu, eta horiekin muga egiten duten probintzietan ere nahiko ohikoak dira. Noizean behin, inskripzio zeltiberikoak ager daitezke beste eremu batzuetan, dela zeltiberiarrak lurralde horietara hedatzearekin lotutakoak, Caceres probintzian aurkitutakoekin gertatzen den bezala, dela, kasu bereziago batzuetan, arrazoi pertsonalengatik, Eivissako hilarriarekin gertatzen den bezala (IB.01). Jatorri ezezaguna. Mendebaldeko zeinu-multzoa.
Fitxategi:Tésera hospitalidad (Uxama).jpg|link=Archivo:Tésera_hospitalidad_(Uxama).jpg|Uxamako tesera ( Soria). Mendebaldeko zeinu-multzoa.
Fitxategi:Botorrita 1.jpg|link=Archivo:Botorrita_1.jpg|Botorritako brontzea I (Zaragoza). Ekialdeko zeinu-multzoa.
Fitxategi:Zaragoza - Museo - Grafito 01.jpg|link=Archivo:Zaragoza_-_Museo_-_Grafito_01.jpg|Brontzezko pieza (B aldea) de Botorrita (Zaragoza). Ekialdeko zeinu-multzoa.
Fitxategi:Tessera Celtiberian (unknown).jpg|link=Archivo:Tessera_Celtiberian_(unknown).jpg|Fröhner tesera. Jatorri ezezaguna. Ekialdeko zeinu-multzoa.
Fitxategi:Museo Numantino - Fragmento inscrito.jpg|Numantziako museoan dagoen zeramikazko pieza baten zatia idatzita.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Ferrer i Jané, Joan (2005): «Novetats sobre el sistema dual de distinguació gràfica de les oclusives sordes i sonores», *Palaeohispanica* 5, 957-982. or.
* Hoz, Javier de (2005): «La lengua y la escritura celtibéricas», *Celtiberos. Tras la estela de Numancia*, 417-426. or.
* Jordán, Carlos (2004): *Celtibérico*, Zaragoza.
** (2005): «¿Sistema dual de escritura en celtibérico?», *Palaeohispanica* 5, 1013-1030. or.
* Rodríguez Ramos, Jesús (1997): «Sobre el origen de la escritura celtibérica», *Kalathos* 16,189-197. or.
* Schmoll, Ulrich (1960) : «Die iberischen und keltiberischen Nasalzeichen», *KZ* 76, 280-295.
* 
* Untermann, Jürgen (1997): *Monumenta Linguarum Hispanicarum. IV Die tartessischen, keltiberischen und lusitanischen Inschriften*, Wiesbaden.
* Villar, Francisco (1993): Las silbantes en celtibérico, *Lengua y cultura en la Hispania prerromana*,  773-812. or.
** (1995): *Estudios de celtibérico y toponimia prerromana*, Salamanca.

## Kanpo estekak 
* Zeltiberiar idazkera - Jesús Rodríguez Ramos
* Escritura Celtíbera - José Luis González Muñoz
* J. M. Sadurní (2025ko otsailaren 26a) “Descubren uno de los ejemplos más antiguos de escritura celtíbera en un yacimiento de León” National Geographic, Historia
*Erredakzioa (2026-02-28) “La fusayola de talco de La Peña del Castro: un signo inciso ante el dilema de siempre, marca o grafía”, *El reto histórico*