Karistiar

[400px|thumb|Karistiarrak eta inguruko tribuak bizi ziren eremua erakusten duen mapa, gaur egungo [Euskal Herria ere ageri dela.]]

**Karistiarrak** ( edo *carietes* eta greziarrez: *karistoi*) antzinako erromatarrek Hispania lurraldearen iparraldean kokatu zuten tribu bat da, Deba ibaiaren mendebaldean eta Nerbioiren ekialdean, hau da, gaur egungo Bizkaian (Enkarterri izan ezik) eta Arabako mendebaldean.

## Eremuaren definizioa iturri klasikoetan 
Beste herrien identifikazioaren kasuan bezala, karistiarrak agertzen dira lehen aldiz aipatuak erromatar garaian, bere lurraldea, dagoeneko, erromatarren administraziopean dagoenean. Beraz, esan daiteke arromatarren aurreko herri dela baina baita erromatar garaikoa ere bai.

Antzinako iturriek ez dituzte beti herri berdinak aipatzen eta deskribatzen Euskal Herrirako (Europako beste eskualde batzuetan gertatzen den bezela) eta beraz, herrien arteko mugak eta horien kokapenak ziurtasun erabatekoa ez duten proposamen bezela ulertu behar dira. 
[thumb|[Suaessatioko erromatar termak.]]
Deba ibaitik ekialdeko lurraldetan auzo zituzten barduliarrak, eta Nerbioi ibaitik mendebalera autrigoiak. Hegoaldetik, karistiarrak, autrigoiak eta barduliarrak bizi ziren Trebiñu edo Uda aldera. Ptolomeok eta Pliniok eman zituzten karistiarrei buruzko berriak. Estrabonek eta Ponponio Melak ez zuten haiei buruz idatzi. Pliniok  izena eman zien. Ptolomeok dioenez, karistiar hiriak ziren *Suessatio* edo *Souestasion* (egungo Arkaia, Gasteiztik hurbil, erromatarren Astorga-Bordele galtzadan), *Tullica* edo *Toullika* (egungo Tuyo) eta *Beleia* edo *Oveldia* (Veleia edo Iruña, Astorga-Bordele erromatar galtzadan.). Veleia da, karistiar hirien artean, hobekien ezagutzen duguna.

Zalantzazkoa da ea kantabriei, zeltiberiarrei ala baskoiei loturik ziren (adibidez, baskoiekiko lotura baztertzen du baskoitze berantiarraren teoriak). Edonola ere, Goi Erdi Aroan inork ez zituen jada karistiarrak aipatzen, eta haien bizileku izandako lurretan Bizkaia eta Araba sortuko ziren. Aditu batzuen ustez, karistiar, autrigoi eta barduliarren arteko harreman etniko, politiko eta linguistikoek herrien batasuna bultzatu zuten.

## Arkeologiaren ikuspegia Erromanizazio aurretik 
thumb|Zuiako Oroko Haitzetako herri harresituan aurkitutako urrezko bitxia. Egun, Arabako Arkeologia museoan ikusgai dago.
Gaur egungo Bizkaiaren ekialdea eta erdialdea, Gipuzkoako mendebaldeko muturra eta Arabako erdialdeko azalera garrantzitsua hartzen dituen ipar-hego zerrendak une protohistorikoko aztarnategi arkeologiko ugari ditu. Horrela, gutxienez Bizkaiko sei esparru gotortu eta Arabako hamarnaka inguru eremu horren barruan kokatuko lirateke. Horiez gain, Santimamiñe (Kortezubi), Lumentza (Lekeitio) eta Goikolau (Berriatua) bezalako kobazuloetako noizbehinkako okupazioen aztarnak ere gehitu beharko genituzke, ziurrenik ez bizileku gisa, baizik eta ohiz kanpoko zerbait bezala, egoera zehatzekin zerikusia duena, agian arriskuarekin, edo kasu batzuetan, agian, material edo produktu jakin batzuk biltegiratzeko espazio gisa soilik. 

Aztarnategi horietako batzuk induskatzeko, bertako biztanleen bizimoduari buruzko datu ugari eman dira, baina, kultura materialari dagokionez,  ez da inolako alderik ikusten inguruko lurraldeetakoekin alderatuta, hala nola barduliarrekin, autrigoiekin edo baskoiekin.

Habitaten banaketan, ia guztiak altueran gotortutako esparruetan, isurialde atlantikoan daudenen barruan, lotura zuzena ikusten da ibaien komunikazio-ardatzekin, ondoko barduliarren lurraldean gertatzen den bezala. Mediterraneoko isurialdeko espazioaren okupazioa askoz ere trinkoagoa eta homogeneoagoa da, baina irizpide estrategikoek ere gidatzen dute.
[thumb|Arrolako [Oppidum|oppidumean aurkitutako jaurtigai puntak.]]
Aurkitu diren egiturei eta materialei dagokienez, informazio zabala eskaintzen dute eraikuntza-tipologiei buruz, bai eta aldi horretako teknologia berri bereizgarrien sarrerari buruz ere. Atxako (Gasteiz) herrixkan argi eta garbi definitutako etxebizitzek forma kurbatuak dituzte nagusiki,  Oroko haitzetako herrixkan (Zuia) edo Henaion (Dulantzi) bezalako herrietan gertatzen den bezala, eta penintsulako ipar-mendebaldeko herrixkekin nolabaiteko antzekotasuna dute. Hala ere, oinplano angeluzuzeneko etxebizitzak daude, oso ohikoak inguruko lurraldeetan (barduliarrak eta baskoiak), hala nola Arkizko herrixkan (Tresponde). Defentsa-sistemei dagokienez (elementu komuna da esparru guztietan), Marueleza (Nabarniz) herrixkako harlangaitzezko harresi handia nabarmentzen da duen garrantziagatik, gaur egun 400 metro kontserbatzen baitira, baita esparruaren barruko sarrera handia ere.

Lanabesak fabrikatzeko hainbat material mota erabiltzeari dagokionez, oro har tornuz egindako zeramika erabiltzen da, bai eta, gure aroaren aurreko lehen milurtekoaren bigarren erdialdean, burdina ere. Arabako Oroko Hitzak herriaren kasuan, metal hori gure aroaren aurreko VI. mendeko elementuekin lotu zen.   
[thumb|[Arrolako Oppidumeko taula erretikulatua|Arrolako oppidumean aurkitutako harlauza esgrafiatua.]]
Nekazaritza- eta abeltzaintza-jarduerei eta merkataritzaren garapenari buruzko informazioa ere aipagarria da; arlo horretan, nekazaritza eta abeltzaintzarekin lotutako burdinazko tresnak oso ohikoak dira Atxa herrian, eta pisuak neurtzeko piezak ere badaude. 

Hileta-munduari dagokionez, Berreaga herrixkari lotutako nekropoliaz gain (Mungia-Gamiz/Fika-Zamudio), Atxa herrixkan aurkitutako haurren ehorzketa-ehorzketei buruzko datuak daude, 53 guztira.

## Hizkuntza 
Adituek luze eztabaidatu dute ea euskarari lotutako hizkuntzaren bat hitz egiten zuten ala indoeuropar hizkuntzaren bat zuten, baina oraindik ez dute ondorio argirik atera. Karistiar jatorriko toponimoek indoeuropar, aurrezelta edo zelta itxura dute: *Tullica* (*Tullo* "haran"), *Suessatio* (" kokaleku on"). Barduliar jatorrikoek bezala, ez dute aitzineuskararekin loturiko aurrizkirik, baskoien *Iltur-*, *-berri*, *-egi/-eki* edo antzekorik.

Karistiarrak bizi ziren lurraldea bizkaieraren gaur egungo eremuarekin gutxi gorabehera bat datorren arren, egungo euskalkiaren eta erromatarren aurretiko tribu haren arteko harremanik ez da. Izan ere, bizkaiera askoz geroago sortu zen, VIII. mendearen inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak