open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chris Korda

**Chris Korda** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1962a) estatubatuar ekintzaile antinatalista, tekno musikaria, software garatzailea eta Eutanasiaren Elizaren buruzagia da. Korda emakume transgenero beganoa da, Alexander Korda hungaro-britainiar zinema ekoizlearen iloba txikia eta Michael Korda britainiar idazlearen alaba da.

## Diskografia 
### LPak 
* 1999: ''Six Billion Humans Can't Be Wrong* (DJ Mix; *Chris Korda & The Church Of Euthanasia* izennartistikoaz; International DeeJay Gigolo Records)
* 2003: *The Man Of The Future* (International Deejay Gigolo Records)

### Singleak eta EPak 
* 1993: *Save The Planet, Kill Yourself* (Kevorkian Records)
* 1997: *Save The Planet, Kill Yourself* (Re-Release, International Deejay Gigolos)
* 1998: *Sex Is Good* (International Deejay Gigolos)
* 2002: *I Like To Watch* (Null Records)
* 2002: *When It Rains EP* (International Deejay Gigolos)
* 2003: *The Man Of The Future'' (International Deejay Gigolos)
Marcela Topor

**Marcela Topor** (Vaslui, Errumania, 1976ko irailaren 8a) errumaniar kazetaria da. 2000tik Carles Puigdemont kataluniar politikariaren emaztea da. Ingeles filologian lizentziaduna da eta lau hizkuntza aise hitz egiten ditu: errumaniera, katalana, gaztelania eta ingelesa.
Le Mans (argipena)

**Le Mans** izenarekin hainbat gauza uler daitezkeː

* Le Mans, Frantziako hiria.
* Le Mans (musika taldea), Donostiako pop taldea.
* Le Manseko 24 Orduak, auto lasterketa ospetsua.
* Le Manseko barrutia, Sarthe departamenduaren barruan, Frantzian.
* Frantziako hainbat kantonamenduː
** Le Mans-1,
** Le Mans-2,
** Le Mans-3,
** Le Mans-4,
** Le Mans-5,
** Le Mans-6,
** Le Mans-7.
Belladona (argipena)

**Belladona** izenak artikulu hauetara eraman zaitzake:
* Belaiki (belarra)
* Belladona, Iruñeko rock musika taldea.
Belladona (musika taldea)

**Belladona** 1980ko hamarkadako rock talde nafarra izan zen, emakumez osatua, gaztelaniaz kantatzen zuena.

1980ko hamarkadaren hasieran elkartu ziren Iruñean taldeko lau partaideakː Aurora Beltrán (gitarra), Josebe Garialde (ahotsa), Puri Alzelai (baxua), María Cerrato (bateria). Aurretik Pabellón Negro, Yo que sé eta beste talde batzuetan ibilitakoak ziren musikari hauek, bazuten eskarmentua.

## Diskoa eta abesti arrakastatsuena 
1986 argitaratu zuten beraien disko luze bakarra, *"Las mujeres y los negros primero"*. Urteko otsailean ekoiztu zuten Elkar estudioetan, Cesar Ibarretxeren laguntzarekin. Diskoaren portada eta zabalkunderako argazkiak Dora Salazar artistak egin zituen. Fiebre taldeko partaide batzuek ere parte hartu zuen ere diskoan.

Disko hartako eta Belladonaren kantutegiko abestirik ospetsuena '''Te hará sentite mejor'* izan zen, lelo ezagunekoaːUna noche de amorTe hará sentirte mejoryo ya quisierasubamos la escaleravamos a hacer el amorKantu horren bi bertsio grabatu zituzten, bata *'Iruña for Katakrak'* izeneko maketa kolektiborako, eta bestea diskoan joan zena. Taldea desegin ondoren Aurora Beltranek bere erreportarioan jarraitu zuen kantu honek, izenburua aldatutaː *Una noche de amor.''

Diskoa atera eta hurrengo urtean desegin egin ziren, 1987an. Aurora Beltranek Tahúres Zurdos taldearekin ibilbide propioari ekin zion, eta beste hiru partaideek Matraka proiektuari ekin zioten, euskaraz eta gaztelaniaz kantatu zuen taldea sortu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilen IV.a Luxenburgokoa

**Gilen IV.a Luxenburgokoa** (Biebrich jauregia, Wiesbaden, 1852ko apirilaren 22a - Berg gaztelua, 1912ko otsailaren 25a) Luxenburgoko duke-handia izan zen.

Adolfo Luxenburgokoaren eta Adelaida Maria Anhalt-Dessaukoaren semea izan zen. 1905ean bere aitaren ondorengoa izan zen dukerri-handian.

Maria Ana Portugalgoa ezkondu zuen 1893an. Bikoteak sei alabak izan zituen:
* Maria-Adelaida Luxenburgokoa,
Luxenburgoko dukesa-handia.
* Karlota Luxenburgokoa, Luxenburgoko dukesa-handia.
* Hilda printzesa (1897-1979)
* Antonia Bavariakoa printzesa (1898-1954)
* Elisabete printzesa (1901-1950)
* Sofia printzesa (1902-1941).

## Kanpo estekak
Jill Messick

**Jill Sobel Messick** (1967ko uztailaren 27a - 2018ko otsailaren 7a) estatubatuar film ekoizlea izan zen. Rose McGowan aktorearen managerra zen 1997an Harvey Weinsteinek ustez McGowan bortxatu zuenean. 2017an Weinsteinen sexu gehiegikerien afera jakitera eman zenean, McGowanek gogor kritikatu zuen Messick. Weinsteinen abokatuak Messicken mezu elektroniko pribatu bat argitaratu zuen zeinean McGowanen adierazpenak ezeztatzen zituen. Messickek bere buruaz beste egin zuen 2018ko otsailean.

## Filmografia 
* 1999 — ''She's All That*
* 2000 — *Boys and Girls*
* 2001 — *Get Over It*
* 2002 — *Frida*
* 2004 — *Mean Girls*
* 2007 — *Hot Rod*
* 2008 — *Baby Mama*
* 2014–2015 — *Bad Judge* (telesaila)
* 2016 — *Masterminds''
Anna Tsukishima

japoniar emakumezko aktore pornografikoa da.

## Bizitza 
Japoniako emakume aktore pornografikorik ospetsuenetako izanda, emakume transgeneroa dela aitortu zien bere zaleei.

## Erreferentziak
Liher

**Liher**, 2015ean Donostian eraturiko rock musika taldea da.

## Kideak 
* Lide Hernando Muñoz, ahotsa, gitarra
* Iñigo Etxarri Sistiaga, gitarra, koruak
* Joshka Natke Míguez, baxua, koroak
* Ander Berzosa Etxeberria, bateria

## Ibilbidea 
2015. urtean hasi zuen ibilbidea Liher proiektuak. Bakarkako maketa bat atera zuen orain taldeko abeslari eta gitarra-jole den Lide Hernandok, *Arrazoi gutxi, denbora asko* izenekoa. Ostera, talde bilakatu zen proiektua, Iñigo Etxarri (gitarra, koroak), Joshka Natke (baxua, koroak) eta Ander Berzosa (bateria) bildu ziren Liher izenaren azpian. 

2016an *Hauts* izeneko lehen lan luzea argitaratu zuten; eta, 2018an, *Tenpluak erre*, zeinarekin taldeak rockaren soinu gogorragoetarako bidea hartu baitzuen. Ia 100 kontzertu eskaini zituen taldeak bigarren lan luzea aurkezten, bai Euskal Herrian, baita espainiar estatuan eta Europako hainbat herrialdetan ere.

2020an *Hemen herensugeak daude* disko kontzeptuala kaleratu zuten, genero-indarkeriak kolpaturiko emakume baten bizipenak ardatz hartuz.

2021ean *Eta hutsa zen helmuga* diska plazaratu zuten. 2023ko irailean "etenaldi luze bat" egingo zutela iragarri zuten. 2024ko martxoaren 2an eskaini zuten azken kontzertua, Donostian.

## Diskografia 
* *Arrazoi gutxi, denbora asko* (Autoekoizpena, 2015)
* *Hauts* (Autoekoizpena, 2016)
* *Tenpluak erre* (Autoekoizpena, 2018)
* *Hemen herensugeak daude* (Liher Records, 2020)
* *Eta hutsa zen helmuga* (Liher Records, 2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaia Miranda

**Amaia Miranda Casquero** (Bilbo, Bizkaia, 1993ko azaroaren 22a) euskal abeslaria da eta aktorea da.

## Biografia 
Leioako kontserbatorioan hasi zituen ikasketak Bartzelonako ESMUC-en jarraitu zituen. Gaur egun bertan bizi da eta musika klaseak ematen ditu. 2016an Maitane Asperekin batera *Lola y Dolo* kafe-antzerkia eginez Katalunian eta Euskal Herrian hainbat emanaldi eman zituzten. 2017an bakarka lau abesti biltzen dituen *Home* EP-a plazaratu du.

## Antzerkia 
* *Lola y Dolo, el musical*

## Diskografia 
* *Home* (2017, autoekoizpena) - EP-a
* *OUTPUT1* (2020, autoekoizpena) - EP-a
* *Cuando se nos mueren los amores* (2022, Vida Records)
* *Mientras vivas brilla* (2024, Vida Records)
* *Cada vez que te veo lo entiendo* (2025, Hidden Track Records)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Nazioarteko Irristaketa Batasuna

**Nazioarteko Irristaketa Batasuna** () izotz gaineko irristaketaren arauak finkatzeaz eta nazioarteko ekitaldi eta lehiaketak antolatzeaz arduratzen den erakundea da. Lausanan du egoitza eta izotz gaineko patinaje artistikoa, izotz gaineko patinaje sinkronizatua, izotz gaineko abiadura-patinajea eta pista laburreko abiadura-patinajea antolatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eta tira eta tunba

***Eta tira eta tunba*** Joseba Tapiak 2010ean argitaratu zuen diskoa da (Zakurraren Biolina) eta bertan Bigarren Karlistaldian zehar idatzi ziren bertsoak musikatzen dira. Liberalen eta karlisten kantak haizezko bi taldeetan banatzen dira. Karlisten bandan tronpeta, saxoa, tronboia, tuba eta jazpana jotzen zuten. Liberalenean tronpeta, saxoa, bonbardinoa, tuba eta jazpana. Klarinetea ere azaltzen da kanta batzuetan. Trikitia hortxe dago agertu eta ezkutatuz, dagokion unean presente, besterik ez.

Abesti honetan oinarrituta, bizkaiko abertzaleek Eta Tiro Baltzari asmatu zuten eta kanta berri hau 20. mendeko hasierako abertzaleen arteko abesti ezaguna bihurtu zen.

## Ezaugarriak 
Diskoak *Agur Intxorta maite*ri ematen dio jarraipena. Orduan Espainiako Gerraren alde bakarreko bertsoekin osatu zuen diskoa; oraingo honetan, bi aldeen bertso bilduma egiten da. Bertsoen zein doinuen aukeraketa zainduari gehitu behar zaio dokumentu historiko gisa duen balioa erantsia.

Musikalki, *Intxorta*koan gudariak lubakietan kantari irudikatzen ziren bezala, Donostiako liberalak beren klubeko dantzaldi batean irudikatzen dira.

Joseba Tapiak menderatzen duen herri dantza musikaren eta azken urteetan erakutsi duen bide «pertsonalagoaren» (*Apoaren edertasuna*, *Québec*..) arteko erdibidean kokatzeko moduko doinuak topatzen dira disko honetan.

## Kantuak 
Kantuen artean, nabarmenak hauek dira:
* *Apaizak tiraka pin pon*,
* *Karlos etorri da-ta ikustera guaz*
* *Hilak falta ditugu, ni nago elbarri*

## Erreferentzia 
## Ikus, gainera 
* Joseba Tapia

## Kanpo estekak 
* *Eta tira eta tunba beltzari* kantua Youtuben
* *Apaizak tiraka pin pon* kantua Youtuben
Concepcion Gangoiti

**Concepcion Ignacia Gangoiti** **Agirre** (Larrabetzu, 1883ko uztailaren 31 -)  gerraurreko maistra eta irakaskuntza-ekintzailea izan zen, batzuetan “*Señora de Uriarte*” moduan ere aipatua izan zena. Irakaskuntzan eta eskola mailan lan eskerga egin zuen arren, agiri idatzietan oso ikusezina den horietarikoa denez zaila da gaur egun orduko datuak topatzea. Irakasle ikasketak egin zituen Bizkaian, Euskal Herriko Unibertsitateko Magisteritza Eskolako ikertzaileek *Emakumeak Hitza eta Bizitza* argitalpenean halaxe jaso dute.

Euzko Ikastola Batzako bultzatzailea izan zen, eta erakunde horretako lehendakariordea baita 1931-32 urteen artean. Era berean Belostikaleko eskoletako administrazio-taldeko kidea ere. 1932an Aberri Eguneko ospakizunetan parte hartu zuen.

## Bizitza 
thumb|
Bilboko Belostikale.

**Gangoiti** administrazio-kidea izan zen kale honetako eskolan.
1931ean Katalunian katalanaren irakaskuntzaren onarpena eskola eta ikastetxe guztietarako lortu zutenean Espainiako Errepublikaren aginduz, **Gangoitik** hainbat ekimenetan parte hartu zuen euskararentzat ere onarpen berdina lortzeko. Adibidez 1932an Euzko Gaztedi, Emakume Abertzale Batza eta Eusko Irakasle Bazkunak bultzatuta, Bilbon Euzkal Eskolen Federakuntza sortu zuten.

Erakunde horretan kide izan zituen Francisco Horn, Elias Gallastegi, Manuel de Egileor eta Jose Villalonga. Euren helburuen artean irakaskuntza euskalduna bultzatzea, aisialdia gogoan hartzea, eta euskal dantzak, antzerkia eta musika sustatzea ere bazeuden. Elkartea frankistak sartu arte funtzionatu zuen.

Bere izena Zeanuriko parrokoa zen Benito de Atutxa apaizak aipatu zuen, baseliza batean konponketa lanak egiteko hark sortu zuen batzorde batean aurkitzen dugu: Gorbeiako baseliza, hain zuzen ere, Egiriñaon kokatuta. Aipamena Arratiako Pastoral Barrutiaren blogean aurkitu dezakegu. Concepcionekin batera beste hauek ere agertzen ziren: "Benito de Atutxa parrokoa bera, Isabel Azkue de Belausteguigoitia, Juana Chalbaud de Rotaeche eta Gorbeiako artzaina zen Antón de Echevarria (1931ko *bagillan*).

Gerra ondoko bere aipamen bakarra Euskal Arkeologia, Etnografia eta Kondaira Museoarekin lotuta aurkitzen dugu: 1980.ko memorian Bizkaiko Foru Aldundiak izendatutako ordezko batzordekideen artean azaltzen da Gangoiti, Tomas Uribeetxebarria Kultur Alduna, Pedro Lopez Merino Ingurugiro Alduna, Mikel Etxebarria, Ander Manterola eta Jose Etxegarairekin batera.

## Bibliografia 
* Begoña Bilbao, Gurutze Ezkurdia, Karmele Perez Urraza, Josu Chueca: "EMAKUMEAK Hitza eta Bizitza". *Euskal Herriko Unibertsitatea*, 2012 , 228.or.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pista luzeko abiadura-patinaje

eskuinera|thumb|Patinatzaile bat 2007an
**Pista luzeko abiadura-patinajea** edo **pista luzeko abiadurako irristaketa** () izotz-pista luzean izotz-irristailu gainean lasterketak egitean datzan neguko kirola. Lehiakideak erlojuaren kontra lehiatzen dira, bi biren kontra, 400 m-ko luzera duen pista batean. Bira bakoitzean bi lehiakideek korritzen ari diren kalea aldatu behar dute, barruko kaletik doana kanpoko kalera pasatuz, eta alderantziz. Pista laburreko abiadura-patinajea kirol anaia du. Jada XIX. mendean lehiaketak antolatzen bazituzten ere, Chamonixko Neguko Olinpiar Jokoetan estreinatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izotz-pista

[thumb|[Rockefeller Centerreko izotz-pista.]]

**Izotz-pista** izotz-geruza sendo batez eratutako zorua duen pista da. Nazioarteko Irristaketa Batasunak antolatutako nazioarteko lehiaketak pista estalietan egiten dira; gehienetan, 60 x 30 metrokoak izaten dira, eta inoiz ez 56 x 26 metro baino txikiagoak. Bi motakoak dira: naturalak eta artifizialak eta bertan neguko kirol asko egiten dituzte: izotz gaineko patinajea, izotz hockeya, curlinga, bandya eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
JONS

**Ofentsiba Nazional-Sindikalisten Batzordeak** (jatorriz , laburtuta **JONS**) espainiar talde faxista txiki baina bortitza izan zen, Onésimo Redondok eta Ramiro Ledesmak 1931ko urrian sortua. Uztarria eta geziak ziren haien ikurra. 1934ko otsailean, ahuleziak jota, JONSek José Antonio Primo de Rivera aristokratikoaren Falangerekin bat egitea erabaki zuten.

## Sorrera 
1931ko abuztuan, Onésimo Redondok Juntas Castellanas de Actuación Hispánica sortu zuen, Valladoliden oinarritua. Gaztela Zaharreko balioak, indarkeria eta gizarte justizia aldarrikatzen zituen talde txikia zen, baina, indarkeria zurrunbilo batean sartu arren, ahula zen. Ramiro Ledesmaren La Conquista del Estado talde faxistari erreparatu zion orduan eta, 1931ko urrian, Madrilen eta Zaragozan Ledesmarekin hainbat aldiz bilduta, bi taldeek bat egin zuten. 1931ko azaroaren 31n aurkeztu zutenean, CNTren kolore gorri-beltzak hartu zituen haren banderan, eta Errege Katolikoen uztarri eta geziak.

## Bilakaera 
## Ideiak 
Talde antidemokratiko, inperialista zen, Gibraltar, Maroko eta Aljeria Espainiarentzat aldarrikatzen zituena, baita "alderdi anti-nazional, marxisten suntsipena" ere. Horretarako, miliziak sortu behar zituzten, "indarkeria gorriari indarkeria nazionalistaz eraso egiteko". Ledesma Ramosek zioenez, zilegi zen indarkeria eta beharrezkoa zen italiar *Squadristi Fascisti*en moduko miliziak sortzea, altxamendua prestatu eta estatu kolpea emateko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
## Kanpo estekak
Dolby Atmos

[300px|thumb|Dolby Atmos [logoa.]]
**Dolby Atmos** soinu inguratzaile izeneko teknologia erabiltzen duen sistemaren izena da. Dolby laborategiak 2012ko apirilean aurkeztu zuen eta ekainean hasi ziren merkaturatzen.

## Deskribapena 
Soinua, kanaletatik banandu edo “askatu” daitekeela da sistema honen gako nagusia. Honi esker, egileek soinu bakoitza entitate independente gisa erabili dezakete. Soinu bandaren sortzaileak adibidez, zehaztasunez mugitu eta kokatu ditzake soinu guztiak, zinema aretoak duen tridimentsionaltasun osoa aprobetxatuz eta kanal konkretuak erabiltzeak sortzen duen muga horren zama, gainean izan gabe. Soinu inguratzailea duen, lehen sistema hibrido bezala nabarmentzen da batez ere teknologia berri hau. Nahasketa hori “*Beds*” (betiko kanal klasikoak, 5.1, 7.1 ala 9.1) eta “*Objects*” (soinudun objetu dinamikoak) kontzeptuetan oinarritzen da batik bat.*”

## Erabilpena 
2012. urtean, munduko hainbat areto egokitu ostean, Hollywoodeko estudio desberdinek maiz erabili dute sistema hau. Oscar saria irabazi duten 14 zuzendarik eta 27 soinu arduradun besteak beste.

Euskal Herrian, Donostiako Principe zinemak izan ziren lehenak, “*Dolby Atmos''” izeneko sistema hau ezartzen. 2015. urtean izan zen hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indarrez

**Indarrez** Zarama musika taldearen lehenengo diskoa da, 1984. urtean taldeak argitaratutakoa.

## Partaideak 
* Roberto Moso (ahotsa)
* Txus Alonso (gitarra)
* Javier Álvarez (baxua, ahotsa)
* Ernesto Alava (bateria)

## Grabaketa eta abestiak 
1983 bi abestidun single pare bat grabatuak bazituen ere (*Zaramaren erdian* eta *Nahiko*), 1984an aurreneko diska luzea egitea erabaki zuen taldeak. Hasiera batean PAN BOT estudiotan (Bilbo) grabatzekoak ziren, baina Angel Altolagirrek gomendatuta Donostiako Tsunami estudiotan grabatu eta Discos Suicidas argitaletxeak atera zuen. Soinuak oihartzun handia du ordea eta ez da erabat garbia. 2013an Discos Suicidasek lana berrditatu zuen eta *Nahiko*, *Ezkerralde* eta *Dana Niretzat* kantak gehitu zizkion bildumari.

Taldearen abesti mitiko batzuk badira lan honetan, *Goazen Borrokara*, *Zaramaren Erdian*, *Bildur Naiz*, *Beti Penetan* eta *Gasteizko Gaua*. Taldearen ibilbide guztian zehar *Beti Penetan* abestiarekin kontzertuak amaitzeko ohitura zuten. *Gasteizko Gaua* abestia oso ezaguna bihurtu zen eta 1986an Montxo Armendarizen 27 ordu filman atera zen.

*Itxoiten* abestiaren hitzak Xabier Montoiak egin zituen eta *Agur Betirako* abestian Iosu Expósitok (Eskorbuto) hartu zuen parte.

Rock taldea bada ere hainbat estilotako abestiak aurkitzen dira diska honetan, hala nola, afterpunk (*Hau da amaituko*), reggaearen aireak (*Gasteizko gaua*), Stiff Little Fingers-en antzekoak (*Bildur naiz*, *Edan ase arte*, *Zaramaren erdian*)...

## EginRock 
Zaramaren lehen diskoak zabalkunde handia izan zuen. 1984an bertan Egin egunkariak *Egin Rock Txapelketa* antolatu zuen. Egunkariaren irakurleek bozkak eman zituzten Hego Euskal Herriko lau herrialdeetako bakoitzean talde bat aukeratu eta laurekin azken kontzertu bat egiteko. Zaramak lortu zuen boto gehien Bizkaiko taldeen artean eta gainontzeko hiru lurraldeetako irabazleekin, Hertzainak (Araba), RIP (Gipuzkoa) eta Barricada (Nafarroa) jo zuen Gasteizko Mendizorrotza kiroldegian egin zen jaialdian.

## Azala 
Gabriel Vecinok egin zuen azala. Pop art estiloan egindako azal koloretsua da eta bertan egunerokotasuneko hainbat elementu ageri dira, telebista, polizia, kopak, kiniela, autoak, hiria, tabakoa, betaurrekoak...

## Kantuen zerrenda 
# *Goazen Borrokara* - 1:58
# *Hau Da Amaituko* - 2:23
# *Edan Ase Arte* - 2:49
# *Gasteizko Gaua* - 3:11
# *Beti Penetan* - 1:53
# *Bildur Naiz* - 3:11
# *Indarrez* - 2:40
# *Kazaia Kopa Ta Porno Gogorra* - 2:52
# *Itxoiten* - 3:23
# *Agur Betirako* - 2:25
# *Urrezko Hondartza* - 2:48
# *Apurtu* - 2:45
# *Zaramaren Erdian* - 3:15
### Bonus tracks (berredizioan) 
#  *Nahiko* - 3:25
# *Ezkerralde* - 2:26
# *Dana Niretzat* - 3:04

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dueroko basamortua

**Dueroko basamortua** (), espainiar historiografian, VIII. mendean Duero ibaiaren arroa izandako despopulatzea izan zen. Claudio Sánchez-Albornozek proposaturiko tesi honen arabera, Alfontso I.a Asturiaskoak Asturiasko Erresuma babesteko bere kanpainetan despopulatze estrategiko bat egin zuen. Menéndez Pidal edo Américo Castro historialariek, berriz, ez zuten despopulatzea aintzat hartu eta geroko kristau konkistan ez zegoen birpopulaketarik, antolakuntza berri bat baizik, proposatu zuten.

Abilio Barbero eta Marcelo Vigil historialariek 1978an honen kontrako liburu bat argitaratu zuten, teoriaren entzutea beltzeko asmotan. Hala ere, bere argudioak okerrak izan ziren. Armando Besga Marroquínek, berriz, 2000. urtean despopulatzea benetakoa zela adierazi zuen. Barbero eta Vigilek Besgak inolako euskarri dokumental edo arkeologikorik duela diote.

## Historia 
Alexandre Herculano portugaldar idazle eta historialariak 1840ko hamarkadan lehendabizikoz birpopulatze aldeko tesi bat proposatu zuen. Sánchez-Albornozek gero teoria garatu zuen.

Sánchez Albornozen esanetan, Alfontso I.ak kanpaina batzuk egin zituen Dueroko arroan, garai haietan 'Zelai Gotikoak' deitua. Musulmanen aurkako bere aitzinatzean hartutako hiri eta herriak jendez hustu zituen. Horrela konkistaturiko hirietan ez zituen goarnizioak utzi behar. Lur errearen estrategia honetan, mairuak erail eta kristauak Kantauriar mendikatearantz eraman zituen. Horrela, Alfontso I.ak León, Astorga, Salamanca, Ávila, Osma, Sepúlveda eta beste herri asko hartu zituen.

Iberiar goi-lautadatik etorritako jendeari esker Kantauriar mendikatearen iparraldean- batez ere Asturiasen- izandako populazio gehitzeak orube berrien luberriketa eragin zuen eta baita herri berrien sorrera ere. Kasualitatez ala nahitako despopulatzeari esker, gudaroste musulmanen aurrera egitea zaildu egin zen. IX. mendean iparraldetik etorritako kristauek eta mozarabiarrek Dueroko ibarreko birpopulatzeariekin zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabier Benito

**Xabier Benito Ziluaga** (Bilbo, ) bizkaitar aktibista eta politikaria da. 2014ko Europako Hauteskundeetarako Ahal Duguren hautagaia, ez zuten hautatu baina hurrengo urtean Pablo Iglesias ordezkatu zuen Europako Legebiltzarrean.
José Etxebeste

**José Etxebeste Galfarsoro** (Irun,  - *ib.*, ) gipuzkoar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritu zena.

## Taldeak
Óscar Urralburu

**Óscar Urralburu Artza** (Iruñea, ) nafar unibertsitateko irakasle eta politikaria da, Ahal Dugu alderdikoa. Murtziako Unibertsitateko irakasle laguntzailea, eskualde horretako Ahal Duguren idazkari nagusia da.
Honorato Tolosakoa

**Honorato Tolosakoa** (Nafarroa, III. mendea - Tolosa Okzitaniakoa, III. mendea) misiolari kristaua izan zen, Tolosako bigarren gotzaina izandakoa. Erromatar Eliza Katolikoak egun bat du ezarrita San Honorato ospatzeko: abenduaren 22a.

Elezaharren arabera, Nafarroan jaio zen eta Zernin Tolosakoak kristau bihurtu zuen. Era berean, Honoratok Fermin Amienskoa kristautu zuen.
Gaua apurtu arte

**Gaua apurtu arte** Zarama musika taldearen bigarren diskoa da, 1985. urtean taldeak argitaratutakoa.

## Partaideak 
* Roberto Moso (ahotsa)
* Txus Alonso (gitarra)
* Tontxu Tabares (gitarra)
* Javier Álvarez (baxua, ahotsa)
* Ernesto Alava (bateria)

## Grabaketa eta abestiak 
1984 urtean Indarrez diskoak izandako arrakastak bigarren diska bat grabatzera eraman zuen taldea. Bitartean, 1985 hasieran, *Altos Hornos de Vizcaya* izenarekin diska bitxi bat grabatu zuten Zaramako kideek Antonio Curiel-ekin batera. 5 abesti zituen diska laburra izan zen, bertan abesti batzuk euskaraz eta beste batzuk gazteleraz zeuden.

Gaua apurtu arte grabatzera Landetan dagoen Léon herriko *Du Manoir* estudiora joan ziren. Patrick Mathius izan zen teknikaria. Discos Suicidas-ek argitaratu zuen Zaramaren azken diska izan zen. Diskaren liburuxkan taldeak aurreko urtean izandako kontzertuen egunkari albisteak tartekatzen dira abestien hitzen artean. Introan argi erakusten du taldeak zein den diskaren ildoa:

Abestiak azkarrak dira eta laburrak, gehienak ez baitira hiru minututara heltzen. Punk-rocketik aldendu gabe hainbat abestitan beste erritmo batzuk ere jorratzen ditu taldeak, hala nola ska (*Nahaste Borraste*), pop (*Latsegi da*, *Norbait*, *Txunta ta Txunta*), rock and rolla (*Ezkerralde II*).

## Azala 
Diskaren azala aurrekoa baino ilunagoa da eta ezinegona sortzen du; Picassoren estiloan marrazturiko abeslari bat ikusten da mikroa eskutan hiriko etxe eta autoekin nahasten. Gabriel Vecino izan zen azalaren egilea.

## Kantuen zerrenda 
# *Kaixo (Oraindik gaude bizirik)* - 1:06
# *Bidea Eratzen* - 3:15
# *Mertzenariak* - 2:15
# *Nahaste Borraste* - 2:56
# *Latsegi Da* -2:25
# *Norbait* - 3:24
# *Oianone* - 2:36
# *Zilarrezko Oinak* - 2:08
# *Txunta Ta Txunta* - 2:44
# *Euzkadi Fizzioa (Izorra Hadi)* - 2:46
# *Biharamona* - 3:03
# *Ezkerralde* - 2:10
# *Agur BenHur* - 1:14

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urban Vargas

**Urbano Barguilla Ripalda**, **Urban Vargas** izen artistikoz ezaguna, (Faltzes,  - Valentzia, ) nafar musikagile eta kapera-maisua izan zen. Miserere, salmo, meza eta magnificat, abesti eta gabon-kantak konposatu zituen.
Serafín García

**Serafín "Sera" García Muñoz** (Alesbes, ) nafar futbolari ohia da, aurrelari moduan aritu zena.

## Taldeak 
## Kanpo estekak
Bernard Artigau

**Bernard Artigau** (Ligi-Atherei,  - Buenos Aires, ) zuberotar hegazkinlaria izan zen. Lehen eta Bigarren Mundu Gerretan Frantziaren alde borrokatu zuen eta Gerrarteko garaian pilotu komertziala izan zen. 1919an Ohorezko Legioa eman zioten.
Julián Bergara

**Julián Bergara Medrano** (Erriberri,  - Iruñea, ) nafar futbolaria izan zen, aurrelari moduan aritu zena.

## Taldeak 
## Kanpo estekak
Ekotono

[thumb|350px|Sasien eta landaretzarik gabeko lurzoruaren artean ekotono bat dago. Nigerko [Sahel.]]

**Ekotonoa** bi ekosistemen arteko muga edo trantsizio-aldea da.

Ekotonoa bi biozenosiren arteko tentsio eremua da, biozenosi horien partaideen artean lehia bat sortzen delako aldameneko biotopoan sartu ahal izateko.

Ekotono bat, esaterako, baso eta belardi baten arteko eremua da. Edo Afrikan, adibidez, sabana eta oihan tropikalaren artekoa.

Trantsizio-alde horretan dagoen aniztasun biologikoa edo biodibertsitatea aldameneko biozenosietan baino handiagoa da, ekotonoetan bi komunitate mugakideen espezieak ez ezik, beste espezie propioak ere daudelako.

Ekotonoaren eremua, bi ekosistemak oso handiak direnean, bitarteko ezaugarri fisiko eta klimatikoak ditu.

## Kanpo estekak
Santos Jorge

**Santos Jorge Amatriain** (Azkoien,  - Panama Hiria, ) nafar musikagile eta kapera-maisua izan zen. 1889an Panamara emigratu eta haibat kanta konposatu zituen, tartean herrialdeko ereserkia.
Denbora-pasaren parkea

**Denbora-pasaren parkea** () Betanzosen (Coruñako probintzia) dagoen parke entziklopediko publikoa eta misteriotsua da. Juan García Naveira indianoak asmatu zuen, 1893an. Parkean bi zonalde ikus daitezke: zaharra eta berriago dena; bertan, alde berdeak, urmaelak, auditorioa, lur azpiko haitzuloak eta haurrentzako jolas-aldea ikus daiteke. Elementu batzuek framazonen kutsua dute.

Parkearen 1893an eraikitzen hasi zen, eta 1914an burutu zuten. Izan ere, Juan García hil arte, 1933an, urtero parkearen zabaltze-lanak eta gauza berriak jarri ziren. Bere heriotzaren unean, parkeak 9 hektarea zituen. Modu batez, egungo parke tematikoen aurrekaria izan zen. Helburua oso pedagogikoa zen eta sarbide-bidaia bezala aurkezten zen.
thumb|Lehoitzarra.

## Parkea 1914an 
Parkea ireki zenean oraingoarena baino lau aldiz zabalagoa zen. Sarreran ordaintzeko leihatila zegoen, eta horrela lortzen zen dirua, parkearen mantenuarentzat erabiltzen zen. Leihatilaren eraikuntza XX. mendeko amaierara arte gorde zen. Hesi handi baten ondoren Versaillesko jauregia zegoen. Atea bi lehoik zaintzen zuten, Vatikanoko Klemente XIII.a aita santuaren hilobia zaintzen duten kopia zirenak. Lehoi horiek gaur egun Covadongako leizean erakusten dira, Asturiasen.

## Parkearen zenbait elementu 
* Bi dinosauro
* Egiptorako bidai baten erliebea
* Leizeak
* Erretiroko urmaela
* Lehoitzarra
* Kapitalaren genealogia

## Egungo egoera 
Juan García Naveira hil ondoren, 1933an, parkearen endekapena hasi zen. Gerra ondoren erabat utzita gelditu zen, eta bandalismoa zein lapurretak ohikoak izan ziren. 1940. hamarkadan errepide batek parkea erditik zatitu zuen, lorategiak eta eraikuntzak bereizita utzita. Lorategian baratzeak eta zabortegiak zabaldu ziren, haien hasierako antolaketa erabat txikitzen. 1986an Betanzosko Udalak parkea erosi zuen, ingurua berreskuratzeko asmoz. Europako dirulaguntzei esker gelditzen den parkea berreskuratzeko zenbait lan egin da, baina ez parkea babesteko haina. Denbora-pasaren parkeak ez du inongo babesik nahiz eta hori izan Parkearen Lagunen Elkarteak bultzatutako eskaera nagusietariko bat.

Monumentuaren iraunarazte-egoera, orokorrean, ez da ona.

## Iruditegia 

Fitxategi:Buzo no Parque do Pasatempo.jpg|Urpekaria.
Fitxategi:Gruta no Parque do Pasatempo de Betanzos.jpg|Kobazuloa.
Fitxategi:Boca de Hades.jpg|Hadesen ahoa.
Fitxategi:O pasatempo - panoramio (4).jpg
Fitxategi:Curioso elemento el tiempo.jpg|Ordulariak.
Fitxategi:Árbore xenealóxica do capital.jpg|Kapitalaren genealogia.
Fitxategi:O pasatempo - panoramio (2).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Parkeko irudiak.
* :Parkeari buruzko bloga.
* :Parkearen aurrekariak.
Dena ongi dabil

**Dena ongi dabil** Zarama musika taldearen hirugarren diskoa da, 1987. urtean taldeak argitaratutakoa.

## Partaideak 
* Roberto Moso (ahotsa)
* Txus Alonso (gitarra)
* Tontxu Tabares (gitarra)
* Javier Álvarez (baxua, ahotsa)
* Ernesto Alava (bateria)

## Grabaketa eta abestiak 
Taldeak zuen arrakasta ikusita Elkar argitaletxeak fitxatu zuen Zarama. Jean Phocas-ek Lasarte-Orian duen estudioan egin ziren grabaketak. Aurreko diskoekin konparatuta honako hau teknikoki osoagoa da, hitzak landuagoak dira eta abestiak ere luzeagoak. Estilo aniztasuna izaten jarraitzen du, pop iluna (*Azken Portua*, *Euritan*), punk-rock (*Elkarrekin*, *Atsoa eta Pekinesa*), rock and rolla (*Erreginen Tronua*), Euskal Rock Erradikala (*Bihotzak Sutan*) eta foxtrot ukituak (*Kilikiliz "Kill" Nazazu*)... Hitzei dagokienez Jesús Etxezarraga eta Jorge Cerratok *Kilikiliz ‘kil’ Nazazu* eta *Erreginen tronua* abestiak egin zituzten eta Edorta Jimenezek *Azken Portua*-ren hitzak.

*Euritan* abestia Egin egunkariak 1987an atera zuen *Bat, Bi, Hiru... Hamar!* bilduma mitikoan agertzen da. *Maiatzaren lehena* abestia ere oso ezaguna bihurtu zen. Baina denetan arrakasta handiena *Bihotzak sutan* abestiak izan zuen, bideoklipa ere egin zelarik. San Mamesetik atera eta manifa baten aurrean Bilboko alde zaharrean dagoen giroa deskribatzen du. Bideoklipa taberna giroarekin hasten da eta polizaren kargen irudiekin amaitu.

## Azala 
Roberto Moso bera da azalaren egilea. Harrijasotzaile bat ageri da munduan dauden gauza txarrak altxatzen; misilak, gerra, gartzela, pobrezia, rambo, zaurituak... Harrijasotzaileak aurpegiera indigena du.

## Kantuen zerrenda 
# *Ordaindu eta Ixilik* - 3:34
# *Azken Portua* - 3:07
# *Bihotzak Sutan* - 3:25
# *Euritan* - 3:31
# *Erreginen Tronua* -2:33
# *Elkarrekin* - 1:59
# *Maiatzaren Lehena* - 3:49
# *Hau Zortea* - 3:07
# *Atsoa eta Pekinesa* - 2:22
# *Kilikiliz ‘kil’ Nazazu* - 2:49
# *Dena ongi dabil* - 4:47

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guy Nadaud

**Guy Nadaud**, **Golo** izen artistikoz ezaguna, (Baiona, ) lapurtar komikigilea da, Kairon bizi eta lan egiten duena. *Hara-Kiri*, *Charlie Mensuel*, *Charlie Hebdo*, ''L'Écho des savanes*, *Libération*, *Politis*, *Actuel*, *Zoulou*, *Pilote*, *(À suivre)* edota *The Cairo Times'' aldizkari eta egunkarirako lan egin du.
Armand Joseph Dubernad

**Armand Joseph Dubernad** (Baiona,  -Morlaix, ) lapurtar politikari eta enpresaburua izan zen. Francisco Cabarrús lehengusuari esker, Espainian lan egin zuen. Frantziako Iraultzan, jakobinoen alde egin zuen.
Luis Maria Unamuno

**Luis Maria Unamuno Irigoien** (Abadiño,  - Madril, ) agustindar fraide eta botanikaria izan zen, onddotan aditua. Iberiar penintsulako mikoflorari buruzko jakintza-mailaren hedapenarekiko ekarpen handia ekarri zuen, 150 espezietik gora aurkituz. Filipinetan eta Macaon misiolari lanetan jardun zuen.
Sexkalextrik

**Sexkalextrik** Zarama musika taldearen bosgarren diskoa da, 1991. urtean taldeak argitaratutakoa.

## Partaideak 
* Roberto Moso (ahotsa)
* Txus Alonso (gitarra)
* Tontxu Tabares (gitarra)
* Javier Álvarez (baxua, ahotsa)
* Ernesto Alava (bateria)
* Joseba Lafuente (teklatuak)

## Grabaketa eta abestiak 
Berriz ere Cesar Ibarretxe izan zen soinu teknikaria, eta aurreko diskan sartu zen Joseba Lafuente-ren teklatuek presentzia handiagotu zuten. Estilo berriak agertu ziren abestietan, aipagarriena etniko-tropikala (*Magali*, *Iñaki*).

Zaramaren historian oso ezagun bilakatu ziren hainbat abesti daude diska honetan, denetan aipagarriena *Iñaki, zer urrun dagoen Kamerun*. *Sexkalextrik* bera eta *Zoaz Euskal Herrira* ere asko entzun ziren. *Sexkalextrik* abestiaren bideoklipa egin zen. *Alde Egin* abestia AC/DC taldearen moldaera bat da.

## Azala 
"Sexkalextrik" izenari kasu eginez azala lau zatitan banaturik dago. Hirutan aintzinako Formula 1-eko autoak eta gidariak agertzen dira eta goiko eskumako laurdenean Marilyn Monroe. Mikel Garai eta Mikel Clementek diseinatu zuten azala.

## Kantuen zerrenda 
# *Sexkalextrik* - 4:34
# *Zoaz Euskal Herrira* - 4:15
# *Astindu* - 4:02
# *Magali* - 3:20
# *Gatazka Garaiak* - 3:56
# *Iñaki, zer urrun dagoen Kamerun* - 4:19
# *Alde Egin* - 4:44
# *Berdin Samarrak* - 3:28
# *Gorroto Etxea* - 4:21
# *Idoloak Hil* - 2:49

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bostak bat (Zarama)

**Bostak Bat** Zarama musika taldearen laugarren diskoa da, 1989. urtean taldeak argitaratutakoa.

## Partaideak 
* Roberto Moso (ahotsa)
* Txus Alonso (gitarra)
* Tontxu Tabares (gitarra)
* Javier Álvarez (baxua, ahotsa)
* Ernesto Alava (bateria)
* Joseba Lafuente (teklatuak)

## Grabaketa eta abestiak 
Elkar argitaletxearekin grabaturiko bigarren diska izanik laguntzaile ugariren aportazioa izan zuten. Hitzetan Jesús Etxezarraga, Jesús Mari Eizmendi, Jesús Mari Arruabarrena, Idoia Jauregi eta Jorge Cerratoren laguntza izan zuten eta musika aldetik Joseba Lafuente (gerora taldean geldituko zena) eta Aitor Amezagaren teklatuak. Maixa Lizeagak "Txakurremea" abestian ahotsa jarri zuen eta hainbat abestitan Ane Mate, Amaia Urkia eta Javi Santaremek koruak egin zituzten. Arlo teknikoan Cesar Ibarretxe izan zen soinu teknikaria.

Diskoa bera ideia nagusi baten inguruan kokatzen da, etorkizuneko gizartea, eta abestiek aspektu desberdinei egiten diote erreferentzia, gerra (*Guda ta Bakea*), erlijioa (*Dominus Bobiskum*), feminismoa (*Txakurremea*), ekologia (*Mokordo ibaia*), gartzela (*Grakaz*)... Diskoaren kontrazalean ideia nagusi hori azaltzen duen testu luze bat dago, honela hasten dena:

Diska honetako abestiak oso biribilak dira baina ez dira taldearen ibilbidean ezinbestekoak bihurtu. Hala ere badaude ale aipagarri batzuk. Maixa Lizeagak abesten duen *Txakurremea* kanta David Bowieren abesti baten moldaketa da. *Dominus Bobiskum* euskaraz egindako aurrenetako rapa da.

## Azala 
Aurreko lanetan ez bezala, azala nahiko sinplea da. "1" zenbakia du erdi erdian, honen gainean "Bostak Bat" eta azpian "Zarama". Javi Santarem eta "Javiri"-k diseinatu zuten.

## Kantuen zerrenda 
# *Aurpegia: Bostak Bat* - 4:32
# *Kolpeka Beti* - 3:07
# *Dominus Bobiskum* - 4:47
# *Grakaz* - 3:00
# *Txakurremea* -2:58
# *Ipurdia: Arratoi Arraza* - 5:08
# *Guda eta Bakea* - 4:03
# *625 lerro aluak* - 3:17
# *Mokordo ibaia* - 3:18
# *Paradisuak* - 3:39

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilen I.a Siziliakoa

**Gilen I.a Siziliakoa** (1120 edo 1121 - 1166ko maiatzaren 7a), **Gilen Gaiztoa** izenekoa (Sizilieraz: *Gugghiermu lu Malu*), Siziliako bigarren erregea izan zen, eta gobernatu zuen 1154an aitaren heriotzatik berera arte 1166. urtean. Roger II.aren eta Elvira Gaztelakoaren laugarren semea izan zen.
Alfonso Lacadena

**Alfonso Lacadena García-Gallo** (Zaragoza, 1964ko abuztuaren 21a-Madril, 2018ko otsailaren 9a) hizkuntzalari eta ikerlari espainiarra, epigrafiaz aditua. Haren ikerketen helburu nagusia maien zibilizazioaren idazkerak eta ieroglifikoak ulertzea izan zen.

## Biografia 
Madrilgo Universidad Complutense de Madrideko irakaslea, indigenen iturri idatzietan espezialista zen. Batez ere maia eta nahuatl hizkuntzak aztertu zituen; baita ere Mesoamerikako literatura konparatua. Bibliografia aberatsaren egilea, Tatiana Proskuriakof saria lortu zuen 2011an. Bere tesiari esker, *Evolución formal de las grafías escriturarias mayas: Implicaciones históricas y culturales* (1995), 1994-1995 ikasturteko Doktoreagoaren Sari Berezia lortu zuen. 2017ko urrian, Gramotologiaren III Batzarrean omendua izan zen. Ezkonduta, bi semeekin, minbiziaz, 2018an hil zen Madrilen.

## Bibliografia aukeratua 
* 1995: *Evolución formal de las grafías escriturarias mayas: Implicaciones históricas y culturales*. Doktoreago tesia. Emma Sánchez Montañés irakasleak zuzenduta. Universidad Complutense de Madrid (1995).
* 2002: *Evolución formal de las grafías escriturarias mayas: implicaciones históricas y culturales*. Universidad Complutense. 

## Egilearei buruzko bibliografia 
* : Eugenia Gutiérrez: "El método Lacadena en el desciframiento de la escritura jeroglífica náhuatl".
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Unibertsitate Complutensearen informazioa.
* :Bibliografia Dialneten.
* :Alfonso Lacadena maiei buruz hitz egiten.
* :Elkarrizketa Espainiako Irrati Nazionalean, *Cara a cara* saioan.
* :Maien egutegiari buruzko elkarrizketa Radio Euskadin.
Francisco Suñer

**Francisco Suñer eta Capdevila** (Roses, Girona; 1826ko martxoaren 4a - 1898ko abuztuaren 14a.) espainiar politiko errepublikazale federala eta medikua izan zen.

## Biografia 
Bartzelonako Alkatea 1868an. 

Juan Bautista Topete almirante eta ministroak protesta egin zuen "oraindik fedea eta lotsa galdu ez duten hemezortzi milioi espainol"-en izenean. Bere foiletoa  José Caixal, Antolín Monescillo eta Luis de la Lastra y Cuesta gotzainek erantzun zuten eta Kataluinan José Argullol-ek bere *Crit del Ánima *obran izendatu. Horrez gain *Tratado popular de la tisis* (1872) tratatuaren egilea da, zeinak hedapen handia izan zuen. 1864an Narciso Monturiol, Clavé eta beste batzuekin batera *Almanac* progresista bat aurrera atera zuen Ateneo Katalanak publikaturikoaren erantzun modura. Narciso Monturiol-ekin urperagarri Ictineo-an egin zuen lan. Monturiol eta Suñer Capdevila-ren liburua gogor izan zen kritikatua eta elizak *Index Librorum Prohibitorum*-ean barneratu zuen, baina horrela izan arren, hurrengo urtean bigarren almanaka bat argitaratu zuten beren jazarpena ikusirik. 1869an  Empordán matxinada bat burutu zuen errepublika federalaren alde, kataluniako mendietan gotortzen zena, eta erraz garaitua izan zen gobernuaren indarraz, Frantziara alde egin behar izan zuen; Espainiara itzuli zen Gorteetan eserleku bat betetzeko. Atzerriko Ministroa izan zen Lehen Errepublikan zehar, Pi i Margall-en gabinetean 1873ko ekainaren 18tik uztailaren 18ra. Kabinetearen kolapsoan lagundu zuen 1873ko uztailaren 17an Kongresuko orkestraren tribunatik Cartagenako kantonalistei bere botoa ematean. Borboien berrezarkuntza gertatzean bizitza publikotik aldendu zen. 1898an hil zen. Bere epitafioak otoitz egiten du: "Borroka egin zuen Jainkoaren aurka / erregeen aurka / eta tuberkulosiaren aurka".  1873an Galán-ek egindako erretratu bat existitzen da.

## Lanak 
* *Dios* (Bartzelona, 1869).
* *Tratado popular de la tisis* (1872)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Guillermo Sánchez Martínez, *Guerra a Dios, a la tisis y a los reyes: Francisco Suñer Capdevila, una propuesta materialista para la segunda mitad del siglo XIX español*, Madril: Ediciones de la Universidad Autónoma de Madrid, 1987.
* Germán Bleiberg eta beste batzuk, *Diccionario de Historia de España*. (1979). Madril: Alianza Editorial, 2. edizioa, 3 vols.

## Kanpo estekak 
* Francesc Sunyer i Capdevila (el gran). Galeria de Metges Catalans
Robert Etcheverry

**Robert Etcheverry** (Nanterre,  - Paris, ) frantziar aktorea izan zen, antzerkian, zineman eta telebistan aritutakoa.

## Biografia 
Jean-Pierre Etcheverry zuen anaia, 1959tik 1970era Frantziako eskubaloi selekzioko nazioarteko aurrelaria izandakoa.

Cours Simonen ikasi ondoren, Arte Dramatikoko Goi Mailako Kontserbatorio Nazionalean onartua izan zen (1959ko promozioa), eta aldi berean ikasle bekadun gisa parte hartu zuen Comédie-Françaiseko zenbait ikuskizunetan.

Michèle Viterbo antzezlearekin ezkondu eta seme bat izan zuen: Éric Etcheverry, bikoizketan espezializatutako aktore frantsesa, 2010eko abuztuaren 1ean 51 urte zituela hila. Geroago, 1963tik 1983ra, Bérangère Vattier aktoresaren senarra izan zen.

Biriketako minbizi batek hil zuen 2007an, Père Lachaise hilerriko erraustegian erre eta bere errautsak Saint-Cloud parkean, maite zuen leku batean, barreiatu zituzten.

## Filmografia hautatua 
* 1962 : *La Fille du torrent*
* 1973 : *La Révélation*
* 1980 : *La légion saute sur Kolwezi*
* 1982 : ''L'Honneur d'un capitaine*
* 1983 : *S.A.S. à San Salvador*
* 1987 : *Châteauroux district*
* 1991 : *Au bord de la nuit''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taxi (2004ko filma)

**Taxi**, 2004ko Tim Story estatubatuar zinema zuzendarial zuzendutako akziozko komedia film bat da. 1998ko izenburu berdineko frantziar filmaren remake bat da.

Queen Latifah, Jimmy Fanllon eta Gisele Bündchen aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
"Belle" Williams ederra, zorrotza eta "sexy" da. Gainera, bere taxiz New Yorkeko kaleetatik 200 kilometro orduko abiaduraz gidatzeko gai ere bada.

## Aktoreak 
* Queen Latifah: Isabelle "Belle" Precious Williams
* Jimmy Fallon: Andrew "Andy" Washburn
* Gisele Bündchen: Vanessa
* Henry Simmons: Jesse
* Jennifer Esposito: Marta Robbins tenientea
* Ana Cristina de Oliveira: Redhead
* Ingrid Vandebosch: 3. lapur
* Magali Amadei: 4. lapur
* Ann-Margret: Washburnen ama
* Christian Kane: Mullins agentea
* Boris McGiver: Franklin
* Adrian Martinez: brasildar gizona
* Joe Lisi: Anthony Scalia
* GQ: mezularia
* Bryna Weiss: Mrs. Scalia
* John Krasinski: mezularia
* Jeff Gordon: bera (cameo)

## Kanpo estekak
Txantxa-gerra

**Txantxa-gerra** ( edo «txantxa-gerra»;  edo «gerra-faltsua» ;  edo «gerra finkoa»;  edo «gerra bitxia») Bigarren Mundu Gerran Europan izandako lehenengo fasearen izena da, 1939ko irailaren 3ko aliatuen gerra-deklarazioaren eta 1940ko maiatzaren 10reko alemaniar ofentsibaren artekoa. Fase honen gertaera nagusiak honakoak izan ziren:
* Poloniaren inbasioa eta bere ondorioak mendebaldeko frontean;
* SESB eta Finlandiaren arteko Neguko Gerra ;
* Norvegiako kanpaina, Narvikekoa atal nagusia izanda;
* Balkanetako egoera eta baita Errumaniako eta Kaukasoko petrolioa;
* Barne politikan, frantziar eta britainiar gobernuen arazoak;
* Parte-hartzaile guztien armamentu-norgehiagoka.

Roland Dorgelès kazetariak  edo «txantxa-gerra» esapidea asmatu zuen, baina litekeena da ingelesezko *phoney war* esapidearen okerrezko itzulpena, *funny war* esaldia gaizki ulertu ondoren.. Esaldia erabiltzeaz mendebaldeko fronteaz ari gara, non borroka bakarra Sarreko ofentsiba txikia izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harresi berde handia (Txina)

**Harresi berde handia** () baso zerrenda sail bat da, gizakiak landatutakoa Gobi basamortuaren hedapena geldiarazteko helburuarekin. Baso-sartze ekimen erraldoi hau 1970eko hamarkadaren amaieran abiarazi zen, Txinako ipar-ekialdean, eta 2050erako 4.480 kilometroko luzera izatea aurrikusita dago.

Txina da basamortu eremurik handiena duen munduko herrialdea, eta hondar ekaitzek maiz jotzen dute. Desertifikazioari aurre egiteko xedez, Txinako Gobernuak Harresi berde handia programa jarri zuen martxan 1978an. Gobernuak jakinarazi zuenez, Taklamakan basamortuaren inguruko 3.000 kilometroko gerriko berdea 2024ko azaroan  amaitu zen. 1978-2024 bitartean, 30 milioi hektarea zuhaitz baino gehiago landatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Black Panther (filma)

***Black Panther*** 2018ko Ryan Coogler estatubatuar zinema zuzendariaren superheroi film bat da. Marvel Comics argitaletxeko Stan Lee eta Jack Kirby komikigileen izen bereko komikietan oinarritua dago. Chadwick Boseman, Michael B. Jordan, Lupita Nyong'o, Danai Gurira, Martin Freeman, Daniel Kaluuya, Letitia Wright, Winston Duke, Angela Bassett, Forest Whitaker eta Andy Serkis aktoreek antzeztu zuten.

2022an *Black Panther: Wakanda Forever* jarraipena izan zuen.

## Argumentua 
T'Challa etxera itzuliko da, Wakanda herrialdera, eta erregetza hartu behar du. Baina aspaldiko etsai bat agertuko da, eta kolokan jarriko du errege berriaren zoria; herrialdea arriskuan egongo da.

## Aktoreak 
* Chadwick Boseman: T'Challa / Black Panther
* Michael B. Jordan: Erik "Killmonger" Stevens
* Lupita Nyong'o: Nakia
* Danai Gurira: Okoye
* Martin Freeman: Everett K. Ross
* Daniel Kaluuya: W'Kabi
* Letitia Wright: Shuri
* Winston Duke: M'Baku
* Angela Bassett: Ramonda
* Forest Whitaker: Zuri
* Andy Serkis: Ulysses Klaue

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Last Flag Flying

***Last Flag Flying*** 2017ko Richard Linklater estatubatuar zinema zuzendariaren umorezko film dramatikoa da.

## Argumentua 
Vietnamgo gerrako hiru beterano elkartuko dira 2003. urtean: Doc, Sal eta Mueller. Docen semea hil da Irakeko gerran, eta hiletan elkartuko dira.

## Aktoreak 
* Steve Carell: Larry "Doc" Shepherd
* Bryan Cranston: Sal Nealon
* Laurence Fishburne: Richard Mueller
* J. Quinton Johnson: Charlie Washington
* Richard Robichaux: Anorak
* Lee Harrington: Jamie
* Cicely Tyson: Mrs. Hightower
* Kate Easton: Jackie
* Deanna Reed-Foster: Ruth Mueller
* Yul Vazquez: Willits teniente-koronela
* Graham Wolfe: John Redman
* Ted Watts Jr.: Leland

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Party (2017ko filma)

***The Party*** 2017ko Sally Potter ingeles zinema zuzendariaren umore beltzezko filma da.

## Argumentua 
Janet ministro izendatu berri dute, eta, hori ospatzeko, festa bat eginen du inguruko lagunekin. Kontua, ordea, berehala hasiko da okertzen..

## Aktoreak 
* Emily Mortimer: Jinny
* Cillian Murphy: Tom
* Kristin Scott Thomas: Janet
* Cherry Jones: Martha
* Timothy Spall: Bill
* Patricia Clarkson: April
* Bruno Ganz: Gottfried

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alejandro Toledo

**Alejandro Celestino Toledo Manrique** (1946ko martxoaren 28a-) Peruko politikaria da, Peruko 63. presidentea izan zena 2001etik 2006ra. 2001eko apirilean hautatua izan zen, Alan García presidente ohiari irabazi ondoren. Toledo nazioarteko tontorrera etorri zen, Alberto Fujimori presidentearen aurka agertu ondoren. Fujimorik gobernatu zuen 1990tik 2000ra arte.

2017ko otsailetik, Toledo Interpolek bilatua izaten ari da, Brasilgo Odebrecht eraikuntza enpresako 20 milioi dolarreko eroskeria-kopurua jaso zuela bere agintaldian egotzita.

## Kanpo estekak
Scalextric

thumb|250px|eskuinera|Scalextric autoak eta zirkuitua.
**Scalextric**, trakzio elektrikodun miniaturazko auto ekoizle bat da. Auto hauek gida eta korronte elektriko iturri diren artekadun lasterketa zirkuitoetan dabiltz.

1952an Fred Francis asmatzaileak kordazko miniaturazko autoak asmatu eta Minimodels Ltd. enpresak ekoizpenari ekin zion.

Izena *Scale X* (*X eskala*) eta *Electric* (*Elektriko*) ingelesezko hitzen elkarketatik datorkio, alegia, *Scalex* + *trick*. Eskala 1/32an ezarri zen, halere modelo batetik bestera ere alda daiteke.

1962an Minimodels enpresak Exin kataluniar jostailugintza enpresari Iberiar penintsula osoak Scalextric modeloak saltzeko jabetza baimena saldu zion.

## Kanpo estekak
Valentín Paniagua

**Valentín Demetrio Paniagua Corazao** (Cusco, 1936ko irailaren 23a - Lima, 2006ko urriaren 16a) Peruko abokatu eta politikaria izan zen, behin-behineko presidente izan zen Alberto Fujimori gobernuaren erorketaren ostean.

2000. urtearen amaieran, Martha Hildebrandt kargugabetu ondoren, Kongresuko lehendakari izendatu zuten, Alberto Fujimoriren dimisioa eta ondorengo kargugabetzea, Peruko Errepublikako bitarteko presidente izendatu zuten 2000ko azaroaren 22tik 2001eko uztailaren 28ra arte, Alejandro Toledo Manrique-k irabazi zituen presidentetzarako hauteskundeak egiteko helburuarekin.

Errepublikako lehendakaritza utzi zuenetik bost urte igaro ondoren, bere osasun egoera delikatuagatik ospitaleratu ostean, 2006ko abuztuaren 21etik urriaren 16ra, azken egunean hil zen goizeko 5:00etan, biriketako konplikazioen eta bihotzeko baten biktima.

## Kanpo estekak