Gasteizko historia

**Gasteizko historia** ofiziala 1181. urtean hasi zen, Nafarroako Antso VI.a erregeak hiria *Victoria* izenarekin fundatu zuenean. Hala ere, lehenago bertan bizi izandako jendearen aztarna asko daude. Gaur egun hiria dena, duela mila urte herri txikia izango zen eta lehen aldiz aipatzen da Donemiliagako goldean, 1025. urtean datatua: *Gastehiz*.

## Historiaurrea 
Antzinako geografo erromatarren arabera, karistiarren lurraldeak Gasteiz eta bere udalerria kokatuta dagoen esparrua barne hartzen zituen.

Gasteizko hainbat tokitan erromatarren aurreko biztanleen bizitzaren aztarnak daude. Olarizuko muinoan Kutzemendiko kastroa dago, Arabako herrixka zaharrenetako bat izan daitekeena (K. a. IX. mende-K. a. III. mende bitartekoa). 1926an Jose Migel Barandiaranek ikertu zuen lekua, eta ondoren ikerketa gehiago ere egin dira. Bestalde, Zadorra ibaiaren gainean dagoen Atxako muinoan aurkitutako aztarna erromatarren azpian, aurretik bertan existitu zen populatze baten hondakinak aurkitu ziren. Mendizorrotza eta Mendizabala inguruan Brontze Aroaren amaierako eta Burdin Aroaren hasierako hainbat zeramika aurkitu dira.

Nahiz eta udalerrian ez egon, gauza bera esan daiteke Iruña-Veleiari buruz, han ere erromatarrak iritsi baino lehen bizi zen komunitate baten aztarnak aurkitu baitira *Arkitz* izeneko muinoan.

## Erromatarren garaia 
Euskal Herriko gainerako eskualdeetan bezala, Kristo aurreko I. mendean zehar erromatarrek Gasteiz eta bere inguruak mendean hartu zituzten. Arabako Lautadatik, Gasteizko lurrak zeharkatuz, *Burdigala* (Bordele) eta *Asturica Augusta* (Astorga) lotzen zituen *Iter XXXIV* galtzada erromatarra igarotzen zen.

Gasteiz inguruetan erromatarren sasoiko aztarna asko daude, besteak beste, Veleia, Arkaiako gunea, Mariturriko aztarnategia edo Atxako muinoko asentamendua.

## Erdi Aroa 
### 1181. urtea baino lehen 
Erromako inperioaren krisiaren ondoren, Europa iparraldeko zenbait tribu eskualdera iritsi ziren. Testuinguru honetan, Gasteiz egun dagoen lurraldea bisigodoen (hegoaldean) eta frankoen (iparraldean) arteko ertzeko eskualde batean geratu zen.

Zenbait historialariren ustez (agian nabarmenena Armando Besga da), Leovigildo errege bisigodoak 581. urtean sortu zuen *Victoriaco* hiria egungo Gasteizi dagokio, gehien bat ondoko testuan oinarrituz:

Beste aditu batzuek *Victoriacum* Arabako beste herri batekin erlazionatu dute, alegia, Zuiako Bitorianorekin.

Hala ere, azken aldian Gasteizko arkeologian egindako lanek bisigodoen presentziaren aurka doaz, eta zaildu egiten dute pentsatzea bisigodoek hiri bat fundatu zutela Gasteizen. Ez dago garai honetako aztarna askorik, baina badirudi Gasteiz inguruko zenbait lekutan frankoen asentamendu egonkorrak sortu zirela. Aldaietako aztarnategian (Langara Ganboa), esaterako, frankoen ohiturei jarraiki apaindutako hilobiak aurkitu dira. Aztarnategi hau VI. eta VIII. mendeen artekoa dela uste da. Era berean, Gasteizko Andre Mariaren katedralaren azpian eta Goiurin egindako indusketetan aurkitutako objektuak ere kultura horretakoak direla dirudi. Are gehiago, objektu horien ezaugarriei kasu eginez gero, badirudi VIII. mendekoak edo berriagoak direla.

Erdi Arorako ez da geratzen karistiarren aipamenik inongo agiritan, eta eskualdean bizi den jendearen aipamena egitean baskoiez hitz egiten da. Badirudi Goi Erdi Aroan, V. mendetik aurrera, euskararen sendotzea gertatu zela eskualdean. 

#### Gastehiz 
  delako kodexak gordetzen duen *Donemiliagako goldea* dokumentuaren folio baten ifrentzuaren argazkia. **Gastehiz** irakur daiteke ezkerreko zutabean, erdialdean.]]
*ren folio baten argazkiaren zatia, non, azken lerroan **Gastehiz** irakur daitekeen.]]
1025. urteko datazioa duen *Donemiliagako goldea* agirian dokumentatzen da, *189v*. folioan, lehen aldiz ***Gastehiz*** toponimoaren formarik zaharrena, **h** bat eta guzti. **H** horrek, eta dokumentuan askotan modu sistematikoan agertzen diren beste **hh** askok, Mitxelenaren ustez, garai haietan hasperena bizirik zegoela erakusten du. Dokumentuan, halaber, ikusten da XI. menderako Gasteiz inguruko herri gehienen izenek euskal jatorria zutela edo euskaldundutako izen latindarrak.

*Becerro Galicano* kodexean berriro ere XI. mendean **Gasteiz** topa daiteke, oraingoan antroponimo batean. 1089. urtean datatuta, eta hatxerik gabe: 

Hiriaren sorrera foruak, 1181ekoak, honela dio: 

### 1181-1368 
[thumb|150px|*Victoria* hiriaren [1181eko fundazio agiria]]
1181n Antso VI.a errege nafarrak *"Nova Victoria"'' hiria sortu zuen Gasteiz herrixka zaharraren gainean, mende bat aurretik jada, Gasteizko harresia eraikia izan zen. Logroñokoan oinarritutako forua esleitu zion, baina birmoldatua. Fundazio honen zergatia, beste hiri batzuetan bezala (Antoñana, Bernedo, Argantzun, Guardia) Gaztelako erreinuaren aurkako defentsa lerroa eratzean izan zen. 1373ko abuztuaren 4an, berriz, Aita Santuaren bitartekaritzak Gasteiz indartsuenari, hots, Gaztelako erresumari eman zion.

### 1373. urtetik aurrera 
thumb|Erdi Aroko harresi zati batzuk zutik iraun dute.
XIV. mendetik XVII. menderaino hirian egitura feudal tipikoa eratu eta sendotu zen. Arestian aipatutako landa-jauntxoak hirira joan ziren, nahiz eta ez ziren bertako nobleziarekin batu. XIV. eta XV. mendeetan hiriak ahaide nagusien gatazkak pairatu zituen, Gipuzkoan eta Bizkaian baino maila txikiagoan bada ere. Gasteizen hiriko nobleziaren interesak defenditzen zituzten callejatarren eta artisauak eta jende arrunta ordezkatzen zituzten ayalatarren multzoetan bildu ziren.

Ahaide nagusien borrokek sorturiko egoera ezegonkorrari, delituen gorakadari eta segurtasun ezari aurre egiteko, 1458an Arabako ermandadea sortu zen. Erakunde hau Arabako lehen erakunde publikoa izan zen, Biltzar Nagusien aurrekaria.

## Aro Modernoa 
### XVI. mendea: oparotasunetik krisialdira 
Mende honetan, egoera ekonomikoa ona zela ikusita, hainbat hobekuntza izan zituen hiriak. Ahaide Nagusien gatazken amaierarekin batera, euskal herrietako harresiek euren defentsa-funtzioa galdu zuten, baina ez funtzio guztiak. 1521ean, Gaztelako Komunitateen Gerraren baitan, Petri Lopitz Aiarakoa, Aguraingo kondea, komuneroekin aliatu zen, eta harresiek berriro ere funtzio defentsiboa irabazi zuten. Aguraingo kondeak, egun batzuk iraun zituen setioaren ostean, 1521eko martxoaren 8an Gasteiz hartu zuen, Burgosera zihoan artilleria suntsituz. Erregezaleek Gasteiz galdu zuten, baina laster Agurain konkistatu zuten, kondearen boterea kendu eta honen aurka borrokatu zuten Duran lehenengo eta Miñaoko guduan beranduago, arabar komuneroak betirako garaituz 1521eko apirilaren 19an. Hala ere, 1523tik aurrera jada jaso ziren harresietan ateak eta leihoak irekitzeko eskaerak, eta etxe asko harresia pareta gisa erabiltzen hasi ziren. 1552ean Zapatagileen atea konpondu zen, Ama Birjinaren prozesioetan bertatik ondo atera ahal izateko, eta 1584koan Herreria kaleko atea ere konpondu zen. 1501etik hasita kaleak harriz estaltzen hasi ziren, lehenengo bakoitzak bere etxearen aurrean zegoen zatia, eta 1514tik aurrera modu antolatuan. 1509an lehen udaletxea amaitu zen, ondo ezagutzen ez den eraikina. Biztanle gehienek bigarren sektorean egiten dute lan, eta oso gutxik lehenengoan (%6,24): Gasteiz ekoizpen eta salerosketa hiri bat zen, zapatagile, larrugile eta oihalgile askorekin. Zilarraren lanketak ere bazuen lekua hirian, batez ere kleroak eurek sortzen zituzten objektuak eskatzen zituelako. 1596an izurriaren lehen albistea iritsi zen, Kantabrian jo zuela esanez. Laster iritsi ziren albisteak kostako beste herri batzuetatik, bereziki Donostia, Pasaia eta Lekeitiotik; eta 1598an, Oñati, Aiaraldea eta Orozkon izurria bazela ere bazekiten. Gipuzkoako herriek itsasotik zein Gaztelatik heltzen zen gariaren behar handia zuten, baina izurriaren ondorioz, Gasteizek pisu handia hartu zuen, bertatik banatzen baitzen probintzien barnealdera garaua. Laster agertu ziren horrekin negozioa egin nahi zutenak, garia erosi eta gordez (Gasteiz inguruko herrietan zein harresien barnealdean

### Gasteiz, Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburua 
thumb|eskuinera|Eusko Legebiltzarraren barrualdea.

1980ko maiatzaren 23an Gasteiz Euskal Autonomi Erkidegoko hiriburua bihurtu zen. 1982tik Eusko Legebiltzarraren eraikina bertan finkatu zuten. Garai haietan Jose Angel Cuerda izan zen hiriko alkatea 20 urtez, 1979tik 1999 arte, inoizko udal agintaldirik luzeena izan dena. 1989an, Europa (biltzar-jauregia) zabaldu zuten.

Kirol arloan, 1990ean Josean Kerejeta izendatu zuten Saski Baskoniaren presidente, eta hortik aurrera lortu ditu saskibaloi taldeak bere historiako titulu nagusiak. Urte bat geroago, Fernando Buesa Arena inauguratu zuten, "Araba Arena" jatorrizko izenarekin. 2000. urtean izena aldatu zioten, politikari sozialista arabarra ETAk erail zuenean. 2001ean, bestela, Deportivo Alavés futbol taldeak bere lorpenik handiena lortu zuen, UEFA Kopako finalera iritsita. Almudena Cid gimnasta gasteiztarrak, bestela, lau Olinpiar Jokoetan jarraian erdietsi zuen finalera iristea, 1996, 2000, 2004 eta 2008an. 1999an, beste alde batetik, Juanito Oiarzabal gasteiztarra bihurtu zen lehenengo euskal mendizale 14 zortzimilakoak igotzen.

2002an zabaldu zuten Artium Museoa, arte garaikidearena. Gasteizko tranbia martxan ipini zuten 2008an, eta 2010eko urriaren 21ean Gasteizek 2012. urteko Europako Hiriburu Berde saria eskuratu zuen. 2010ekoa da Baskoniaren azken titulu nagusia, ACB Ligarena hain zuzen ere.

2020ko martxoan, COVID-19aren pandemiak bereziki kolpatu zuen hiria, Euskal Herriko beste inon baino gehiago

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako historia
* Euskal Herriko historia
* Espainiako historia

## Kanpo estekak