open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arkularitza 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

Aurreikuspenen arabera, Parisko **2024ko Udako Olinpiar Jokoetako arkularitza** lehiaketak zazpi egunez eginen dira, uztailaren 25etik abuztuaren 4ra, Les Invalidesen. 128 arkularik (genero bakoitzeko 64) lehiatuko dira bost ekitalditan, eta talde misto arrakastatsua bigarren aldiz gehitu da programazio olinpikora.

## Sailkapena 
2022ko lehen hiruhilekoan, Nazioarteko Batzorde Olinpikoak eta Munduko Arkularitza Federazioak kuota olinpikoen esleipenari buruzko arauak aldatzea erabaki zuten, eta Jokoetan mundu osoko arkulariek aukera geografiko unibertsalen sustapen zabala bermatzea. Guztira, 128 kuota banatuko dira, gizonen eta emakumeen artean, munduko eta kontinenteko goi-mailako txapelketa eta ekitaldietan.

Batzorde Olinpiko Nazional (BON) bakoitzak gehienez ere sei arkulari izan ditzake, sexu bakoitzeko hiru. Arku kurbatuan oinarritutako talde baterako baldintzak betetzen dituzten BONek hiru kide hauta ditzakete eskuadroi bat osatzeko, eta bakoitzak norbanako arkularitza proban lehiatuko duela ziurtatu. 

## Txapelketaren formatua 
Bost ekitaldiren artean 128 atleta lehiatuko direla espero da: gizonezko eta emakumezkoen arku-kurbatu banakakoak, gizonezko eta emakumezkoez osatutako taldeak, eta talde mistoak, berriz, Tokio 2020 programara erantsitako ekitaldi bat.

Bost ekitaldiak jaurtiketa arku kurbatuko ekitaldiak izateko programatuta daude, Munduko Arkularitza Federazioak onartutako 70 metroko distantziaren araupean. Lehiakideak sailkatzeko lehen txandan, genero bakoitzeko 64 arkularik parte hartzen dute. Arkulari bakoitzak 72 gezi botako ditu gehienez, 1–64ko puntuazioen arabera esleituta. Banakako markez gain, sailkapen txandak 1 eta 12 bitartean emango ditu posizioak, talde bakoitzeko kideen banakako puntuazioak gehituz. Gainera, sailkapen-erronda programatuta dago talde mistoko ekitaldirako kalifikatzen dituzten 16 bikoteak zehazteko (bereziki, gizon zein emakume arkularia diren nazioetarako, gizonen puntuazio gorena eta emakumeen puntuazio gorena konbinatzen dira).

Ekitaldi bakoitza kanporatze bakarreko txapelketa baten bidez egingo da, finalerdiko galtzaileentzat izan ezik, brontzezko domina nork irabazi duen erabakitzeko jokatuko baitute.

## Sailkatutako herrialdeak 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* **Host**
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Dominak 
### Domina-taula
### Dominadunak probaren arabera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2023ko Ohioko trenaren istripua

**2023ko Ohioko trenaren istripua** otsailaren 3an Ohioko (AEB) East Palestine herrian gertutako tren istripua izan zen. Sustantzia kimiko arriskutsuak zeramatzen Norfolk Southern enpresaren tren bat errailetik irten zen eta lehertu zen, binil kloruro bezalakoak eguratsera botaz. Trenak 141 bagoi zituen kargatuta, beste bederatzi hutsik eta hiru lokomotor. Illinoisko Madisonetik atera zen eta Conwayra zihoan, Pennsyilvanian. Binil kloruroa ezinbesteko substantzia da PVC plastikoa ekoizteko.

Leherketaren ondorioz hainbat egunez piztuta egon zen sua sortu zen. Otsailaren 6an lortu zuten kontrolatzea, sua bera sortuz eta substantzia kimiko hegazkorrak ateraz, leherketa bat egon ez zedin. Erreketak hidrogeno kloruroa eta oso toxikoa den fosgenoa jaurti zituen airera. Milia bateko distantzian bizi ziren pertsona guztiak ebakuatu ziren, baina ez zen hildakorik egon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geetanjali Shree

**Geetanjali Shree** (hindiz: गीतांजलि श्री)  (Mainpuri, 1957) indiar idazle eta historialari bat da, hindi hizkuntzan idazten duena. Zenbait narrazio bildumak eta bost eleberri argitaratuak ditu. 19993an lehenengoz argitaratutako *Mai* eleberria 2001eko *Crossword Book Award* sarirako hautatua izan zen. 2022an, *Ret Samadhi* (2018) eleberria, ingelesera *Tomb of Sand* izenburuaz itzulia Daisy Rockwellek, hizdiz idatzitako lehen liburua izan zen Man Booker Nazioarteko Saria irabazi zuena.

2022ko abenduan, BBCren 100 emakume inspiratzaileen zerrendan sartu zuten.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *Mai* (1993)
* *Hamara Shahar us Baras* (1998)
* *Tirohi* (2001)
* *Khālī jagah* (2006)
* *Ret Samadhi* (2018)

### Narrazio bildumak 
* *Anugoonj* (1991)
* *Vairagya* (1999)
* *Ma aur Sakura*(2008)
* *Pratinidhi Kahaniyan* (2010)

## Erreferentziak
Tangshan Fangshan Geoparkea

**Tangshan Fangshan Geoparke Museo Nazionala** Nanjing (Txina) hiriko aldirietan dagoen instalazio multzo bat da. Parkearen funtzioak dira ikerketa geologikoa, hezkuntza zientifikoa eta kultura-turismoa sustatzea ditu. Homo erectus fosilak ditu erakusgai, eta eraldaketa geologikoez gain, giza eboluzioa ere azaltzen da bertan.

Geoparkearen gune eta eraikin nagusia 2015an ireki zen, Odile Decq arkitekto frantziarraren diseinua delarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stockard Channing

**Stockard Channing**, **Susan Antonia Williams Stockard** (New York, 1944ko otsailaren 13a) estatubatuar aktorea da. Oscar Sarirako izendapena jaso zuen 1993an, *Six Degrees of Separation* filmean egindako lanagatik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Jekaterina Lermontova

**Jekaterina Vladimirovna Lermontova** (errusieraz: Екатерина Владимировна Лермонтова, San Petersburgo, 1889ko otsailaren 11 &ndash; San Petersburgo, 1942ko urtarrilaren 9a) Errusiar eta Sobietar Inperioko paleontologo bat izan zen, Siberiako lehen estratigrafia kanbriarraren sorreraren arduraduna. Animalia fosilen eta algen espezieek, baita Kanbriarraren banaketa bioestratigrafikoek ere, beren ohoretan jasotzen dute izena. 

## Hezkuntza eta bizitza goiztiarra 
Lermontova San Petersburgon jaio zen, Mikhail Lermontov poeta eta Julia Lermontova kimikaria barne hartzen zituen familia batean. Emakumearen Institutu Pedagogikoan hezi zuten eta 1910ean graduatu zen. Ondoren, 1912an, San Petersburgoko Unibertsitateko titulua jaso zuen.

## Ikerketa-karrera 
1921ean, Komite Geologiko eta Batasun osoko Geologiako Ikerketa Zientifikoko Institutuarekin hasi zen lanean. Lermontovaren ikerketa Siberiako Kanbriarreko fosiletan zentratu zen; garai hartako SESBeko trilobite kanbrikoak ikertu zituen lehen ikertzailea izan zen. Bere ikerketan Kazakhstan, Siberia, Ural mendiak eta Asia erdialdeko trilobiteen fosilen azterketa ere gehitu zuen. Leningradeko setioan hil zuten Bigarren Mundu Gerran.

## Legatua 
Lermontova Kanbriarreko banaketa bioestratigrafikoen homonimoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elvira Álvarez de Ceballos

**Elvira Álvarez de Ceballos** edo **Elvira Álvarez de Zavallos** (XIV. mendea &ndash; 1372 ) Gaztelako nobleziako dama izan zen, Asturias, Escalante, Transmiera eta Liébanako Ceballos jaurerriak zituena, baita Caviedes, Treceño eta Valdáligakoak ere. 

## Biografia 
Gurasoak Juana García Carrilloeta Diego Gutiérrez de Ceballos (Gaztelako almirantea 1303tik) izan ziren. Alaba nagusia zen. Leonor Gaztelakoaren dama izan zen, Aragoiko erregina ezkontidea, eta haren babespean Fernán I.a Perez de Aiarakoarekin ezkondu zen (hain zuzen, Leonorren gortean izan zen ezkontza).

Diego Gutiérrez de Ceballos neba hil zenean, Elvirak Asturiasko Ceballos Etxearen jaurerria, Escalante, Transmiera eta Liebana oinordetzan hartu zituen.

Era berean, senarrarekin batera, Kexaako San Juan de Quejanako moja domingotarren monasterioa eraikitzearen bultzatzailea izan zen, nahiz eta haren sorrera-prozesua ez zen 1372 arte hasi, hau da, hil ondoren.

## Ezkontza eta ondorengoak 
Fernán I.a Pérez Aiararekin elkartzetik seme-alaba hauek jaio ziren:

* Pedro López de Ayala, Leonor de Guzmánekin ezkondu zena.
* Diego López Aiarakoa, Cebolla jauna, Teresa de Guzmánekin ezkondua.
* Juan Sánchez de Ayala, seme-alabarik gabe hil zen.
* Inés Alfón de Ayala, Malpikako andrea, Diego Gómez de Toledorekin ezkondua. Alabetako bat, Teresa de Ayala, Gaztelako Pedro I.a erregearen maitalea izan zen.
* Mencía Aiarakoa, Beltrán Vélez de Guevararekin ezkondua, Oñatiko jauna.
* Juana García Aiarakoa, Juan Fernández de Padillaren emaztea, Toledoko alguazil nagusia eta erregearen zerbitzaria.
* Aldonza Fernández de Ayala, Pedro González de Mendozarekin ezkondua.
* Sancha Hernández Aiarakoa, Fernán Pérez de Gandesekin ezkondua.
* Elvira Álvarez Aiarakoa haurtzaroan hil zen.
* Leonor Hernández Aiarakoak Torrejón de Velasco jaurerria hartu zuen oinordetzan, eta Fernando Álvarez de Toledo 'el Tuerto' ezizenekoarekin, Valdecornejako II. jaunarekin, García Álvarez de Toledoren birraitonekin eta Carrillo de Toledorekin, Albako dukearekin, ezkondu zen.
* Elvira Álvarez de Ayala, Pedro Suárez de Guzmánekin ezkondua, Batreseko II. jauna.

## Heriotza eta hilobia 
Kontsultatzen diren iturrien arabera, Elvira 1370. urtean edo 1372. urtean hil zen. Mendeetan zehar, bere hilobia Kexaako komentuko eliza parrokialeko kapera nagusian egon zen, nahiz eta geroago, konplexu monastiko beraren barruan, Adatseko Andre Mariaren Kaperara eraman zuten, han baitago gaur egun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isabel González Turmo

**Isabel González Turmo** (Espainia, 1954ko ekainaren 1a) antropologoa, irakaslea eta idazlea da. Espainiako elikagaien antropologian espezializatua da. Akademikoa da.

## Biografia 
Antropologia Sozialean doktoratu zen Sevillako Unibertsitatean, eta elikaduraren antropologian espezializatu zen. Sevillako Unibertsitateko irakasle titular erretiratua. Haren ikerketa elikaduraren antropologian oinarritu zen, eta gizakiaren portaera aztertu zuen, hain egunerokoa, globala eta beharrezkoa den elikaduraren inguruan. *International Commission on the Anthropology of Food* nazioarteko lehendakariordetzan aritu zen.

Nazioarteko hainbat ikerketa-proiekturen arduraduna izan zen. Horietako batek izenburu hauxe du: *Antropología de la alimentación: cocina y hábitos alimentarios a ambos lados del estrecho. Andalucía y Marruecos. Siglos XI-XX*.

## Lanak 
Argitalpen ugari egin ditu elikadura-ohituren bilakaerari buruz, Mediterraneoko herrien historiaren eta elikaduraren bidez sukaldeak aztertzeari buruz. Haren lanak erreferentzia dira gastronomiaren eta sukaldaritzaren historia kultura gisa aztertzen duten guztientzat.

*200 Años de cocina* lanean, 1775 eta 1975 artean idatzitako 43 etxeko errezeta-liburutan eskuz idatzitako 4586 errezeta aztertu zituen. Ez da errezeta-liburua, sukaldaritzaren bilakaerari buruzkoa baizik, errezeta horien edukiaren analisi estatistiko eta kualitatiboaren bidez.

*Cocinar era una práctica.* *Transformación digital y cocina* (TREA) lanean teknologia etxeko eta profesionalen sukaldean eragiten ari den aldaketei buruz hausnartzen du. Adimen artifiziala batez ere elikaduraren lehen zatietan dagoela azaltzen du: eremuan dago, sentsorez betetzen ari da. Honelaxe dio:*Elikaduraren bidez ia denaz hitz egin daiteke, ia denaz pentsa daiteke: krisi garaiak, jaiak, bizikidetza, gizon eta emakumeen arteko harremanak, herrien arteko harremanak, immigrazioa*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esraa Warda

**Esraa Warda**   (1990eko hamarkada) argeliar-estatubatuar dantzaria eta irakaslea da, raï dantzan espezializatua.

## Biografia 
Estatu Batuetan bizi den Aljeriako diasporako bikote baten alaba da. Aita 1990eko hamarkadan Estatu Batuetara joan zen, Aljeriako hamarkada ilunean, eta janari-saltzaile gisa Manhattanen lan egin zuen, ama atezaina zen bitartean. «Argelian edo Marokon raï eta chaâbi laguntzen duten dantzekez dira horrenbeste espektakulua, eguneroko bizitzaren zaiti bat baizik, teknika ezberdinak transmitituz belaunaldien artean » Ondare eta feminitatearen defentsa bat da, familiaren esparruetan eta gainontzekoetan ere.

Baina lanbide bat bihurtzea, obra tradizionaletako dantzari eta/edo kantari profesional bihurtzea, chitkhat bihurtzea, ez da batere ohikoa. Ikasleen artean, gizarte-justiziaren aldeko gizarte-ekintzan eta arte tradizionalen sustapenean ere parte hartu zuen.

2022. urtean, BBCk urteko 100 emakume inspiratzaileen urteko zerrendarako hautatu zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tang Wei

**Tang Wei** (; Hangzhou, 1979ko urriaren 7a) txinatar aktorea da.

## Biografia 
Tang aktore eta margolari baten alaba da.  Beijingeko Antzerki Akademia Zentralean ikasi  zuen, non Gong Li eta Zhang Ziyi bezalako beste emakumezko aktore txinatarrek ere egin zituzten ikasketak. Zinema-zuzendaritzako prestakuntza osatu zuen bertan. 

Tang Wei mundu osoan ezaguna egin zen 2006ko Ang Lee-k bere  kontratatu zuenean Se, Jie thriller-eko emakumezko protagonista izateko*,* 1942an Japoniako Txinaren okupazioaren garaian kokatutako Shanghain. Karga eta eszena erotiko handiko filma. Ang Leek filma Txinan estreinatu zuen bertsioa zazpi minutuan laburtu bazuen ere, Taang Weiren rolak polemika piztu zuen. Txinako Telebista, Zinema eta Irratiko Estatu Batzordeak (SARFT) ohartarazpenak egin ondoren, kontratu publizitarioen galerak jasan zituen Tang Weik, eta nolabaiteko geldialdi bat bere ibilbide filmikoan. Biluzik ageri zen eszena adierazgarriak izan zitezkeen arrazoia, baina susmatu izan da Tang Weiren rolaren zalantza patriotiko ez ortodoxoak ere eragin ote zuten egoera.  

Guztiarekin, Tang Wei ez zen desagertu Txinako zinetik, baina aldi berean Hego Koreako zinera ere egin du salto 2010eko hamarkadatik aurrera.

2010ean, Tangek Kim Tae-yong korearrak Seattlen zuzendutako *Late Autumn* ingelesezko melodraman parte hartu zuen. 2011n Koreako zinemaren hiru sari nagusi lortu zituen, eta atzerriko lehen aktorea izan zen.  2014an film horren zuzendariarekin ezkondu zen Tang Wei (Kim Tae-yongekin). 2016ko abuztuan, alaba bat erditu zuen Hong Kongen. 

2022an, berriz Hego Korean, aipamen bikainak lortu zituen beste film korear batekin, *Heeojil gyeolsim*, Park Chan-wooken lan bat. Bertan, Hego Koreara joan den etorkizun txinatarraren papera hartu zuen Tang Weik, eta koreeraz erdipurdi (edo mugikorraren itzultzaile automatikoekin)  moldatzen delarik ere (tramak hala eskatuta), seduzitzaile rolean bikain aritu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fatima Amiri

**Fatima Amiri** (Afganistan, 2005) 2022ko irailaren 30ean Kabulen egin zen eraso suizidatik bizirik atera zen pertsonetako bat da. 2022an BBCk munduko 100 emakume inspiratzaileen zerrendan sartu zuen.

## 2022ko erasoa 
Fàtima Amiri Kabulgo ikastetxe batean egindako eraso terroristatik bizirik atera zen. Inguruko ospitalera korrika egin zuen. Zauri larrien ondorioz begi bat eta belarri bat galdu zituen. Aurpegian metraila du oraindik, baita masailezurreko mina ere. 

Medikuen arabera, atzerrira joan behar zuen kirurgia delikatua behar zuelako aurpegiko metraila atera, masailezurra konpondu eta belarriaren barne-ehuna lehengoratzeko. Baina, Fatimaren familia oso pobrea izanik, ezin zuen neskaren bidaia ordaindu.

2022ko azaroan, Virginian bizi zen afganistango bikote batek crowdfunding bat ireki zuen Fàtima tratatzeko, eta, bi astetan, behar zen dirua bildu zen. Hari laguntzeko, besteak beste, OS Campaigners eta The Omar Jan Mayaar Foundation kanpainak egin zituzten. Nazioarteko zigorren ondorioz zaila zen afganistarena dirua bidaltzea eta bertan zeuden enbaxada gehienak itxita egoteaz gain gobernuak pasaporteak emateari utzi zion.

Erasoak eragindako zaurietatik sendatzen ari zen bitartean, Afganistango unibertsitateko azterketara aurkeztu zen. "Kankor" izeneko azterketara aurkeztu ziren 100.000 ikasleetatik hamar hoberen artean geratu eta Kabulgo Unibertsitatean informatika ikastea erabaki zuen.

## Sariak eta Aitortzak 
* BBCk 2022ko 100 emakume inspiratzaileen artean saritu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie-Anne Fragonard

**Marie Anne Fragonard**, jaiotzez Marie-Anne Gérard, (Grasse, 1745-Paris, 1823) margolari eta miniaturista frantsesa izan zen.

## Biografia 
Gerard miniaturazko erretratuetan espezializatutako margolaria izan zen. 1769an Jean-Honoré Fragonard margolariarekin ezkondu zen, hau ere Grasserena. Louvren bizi zen bere senarraren kolaboratzailea izan zen, eta senarraak sinatutako koadroen zati bat edo batzuk exekutatu zituen. Ukitu libre eta azkar batez, bere estiloa  senarraren estilotik hurbil zegoen.

Miniaturak ere egin zituen. XVIII. mendean, Marie-Anne Fragonard izenpean erakutsi eta saldu ziren, baina geroago, Jean-Honoré Fragonardi egotzi zitzaizkion. Pierre Rosenberg historialariak egiletza itzuli zion Marie-Anne Fragonardi.

1775ean, bere ahizpa gazteena zen Marguerite Gerard (1761-1837) Louvreko familiaren tailerrera batu zen; bere arrakasta zela eta, estilistikoa eta ekonomikoki independentea bihurtu zen. Bere miniaturista estiloa, bere formatuen tamaina handitzen zuena, bere ahizparen eragina izan daiteke. 1793an, Margarita Gerardek bere ahizparen erretratua eskarapela iraultzailearekin margotu zuen.

## Obra 

Fitxategi:Marie-Anne-Fragonard--scene-galante.jpg|*Eszena galanta*, olioa, Choleteko Arte-museoa.
Fitxategi:Marie Anne Fragonard - Ung flicka.jpg|*Suedia: Haur bat*, miniatura.
Fitxategi:Portrait of a Boy MET ep60.14.R.jpg|*Haurraren erretratua*, miniatura.
Fitxategi:Marie Anne Fragonard - Gossporträtt.jpg|*Gossen erretratua*, Suediako Museo Nazionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Difficult Women

***Difficult Women***  ('Emakume Zailak') Australiako Melbournen 1992an Lin Van Hek eta Joe Dolce-k sortutako literatura-folk musika kabaret feminista bat da.

## Historia 
*Difficult Women*, Salem-en sorginen epaiketetatik hartutako izena da. 1992aren hasieran  Lin Van Hek eta Joe Dolce bikotekideak ezarri zuten musika folkloriko literarioaren proiektu gisa. Hek-ek 'bizia' ematen zien "emakume zailei", Dolceren musika-konposizioen paperak interpretatuz. Batzuentzat, emakume zailak ziren, eta beste batzuentzat, ausartak.  

Erretratuak leunak baina argiak ziren, desberdintasunak markatzen zituzten aldageletan aldaketa azkar eta txikiak eginez. 

1995eko otsailean, *Difficult Women* Carltoneko Budinski's Theatre of Exile izenekoan aurkeztu zen. Orduz geroztik, jarduera ugari egin dituzte.
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak 
* Difficult Women
Carmen Muñoz Manzano

**Carmen Muñoz Manzano** (Malpartida de Plasencia; Cáceres, 1906 &ndash; Coruña, 2002ko apirilaren 13a), **Beatriz Galindo** goitizenaz ere ezaguna, idazle espainiarra izan zen.

## Biografia 
Lehenbizi Salamancan eta gero Madrilen egin zituen Irakasle-ikasketak. 1933an Lehen Hezkuntzako Ikuskaritzan sartzeko oposizioa egin zuen eta Lugoko probintzian plaza lortu zuen. Ondoren, Caceresera itzuli zen, Valencia de Alcántarara, eta han Rafael Dieste idazlea ezagutu zuen. 1934an ezkondu egin ziren, biak misio pedagogikoen proiektuan parte hartzen zuten bitartean.

Espainiako Gerra Zibilaren amaieran, 1939an, Espainiatik irten eta Frantziako Saint Cyprien kontzentrazio-esparruan sartu zituzten. Handik irten ondoren,  Argentinan, Mexikon eta Ingalaterran hogei urte baino gehiago eman ondoren, 1961ean Galiziara itzuli ziren behin betiko. 

Rafael Dieste 1981ean hil zenean, Carmenek senarraren literatura- eta arte-ondarea antolatu eta sustatu zuen. Coruñan hil zen 2002ko apirilaren 13an, eta Rianxon lurperatu zuten.

## Lanak 
* *Pirene. Introducción a la historia comparada de las literaturas portuguesa y española* (1935).  Fidelino de Figueiredorena, Carmen Muñozen itzulpena portugesetik.
* *La Edad Media* (1945)
* *Epistolario* (2005)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carmen García de Castro

**Carmen García de Castro** (Sorbas, Almeria 1886- 1969) espainiar maistra ospetsua izan zen, Primo de Riveraren diktaduran katedratik kendu egin zuten  François Rabelaisen «Gargantua eta Pantagruel» lan klasikoa klase batean komentatzeagatik.Lan handia egin zuen Espainiako Bigarren Errepublikan.

## Ibilbidea 
Gaztea zela, Málagara joan zen, bere ahizpa Adelaidarekin batera, Eskola Normal femeninoan Irakasle-ikasketak egitera. Irakasle izan zituen Concha Suacto Luengo eta Aurora Larrea, bi maistra feminista, birsortzaile eta instituzionalista. Bien eraginari esker, feminista eta bakezale bihurtu zen Carmen, eta, maistra izan zenean, printzipio horiek transmititu zizkien ikasleei.

1910ean, Madrilera joan zen, eta han jarraitu zuen ikasten Irakasleen Goi Mailako Ikasketen Eskolan, Institución Libre de Enseñanzatik («Irakaskuntza Erakunde Askea»)  oso gertu zeuden ideiak baitzituen.

Ikasketak egin ondoren, Cádizko Eskola Arruntean hartu zuen lanpostua jabetzan, eta gero Albacetera aldatu zen. Albaceten ezkondu eta Andaluziara joan zen bizitzera.'

1922an Pedagogiako irakasle bihurtu zen Valentziako Eskola Normalean, eta une horretan hasi zuen bere bizitza pedagogikoa, Irakaskuntza Erakunde Librearen printzipioei lotua, eta horrek zigorra ekarri zion 1929an moraltasunik eza zela eta.

Valentziako Eskola Normaleko katedraduna izanik, 1929an espedientatu eta bere katedratik bota egin zuten Rabelaisen Gargantua eta Pantagruelen lanaren alderdi pedagogikoei buruzko iruzkinak ikusi zituen aita baten salaketagatik, “bere ikasleen artean doktrina kaltegarriak zabaltzea” zela argudiatuz.

1930ean, Dámaso Berenguer-ek katedra berreskuratu zion, eta, beraz, Errepublikano-Sozialista Batzarrean, oso etapa profesional emankorra garatu ahal izan zuen, FUE ko kolonietan eta Normaleko liburutegian parte hartzen zuena. Aldi horretan Guillermina Medrano izan zuen ikasle. Gainera, FETEn afiliatu zen.

Gerra Zibila amaitu ondoren, 1939an, atxilotu eta zigortu egin zuten, irakasle izatetik behin betiko baztertuz.

## Legatua 
Pilar Pérez Solanoren “Errepublikako maistrak” dokumentalean jaso dira haren ideia batzuk eta berrikuntza pedagogikoarekin duen konpromisoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
FAITH (eleberria)

***FAITH*** liburua 2021ean kaleratu zuen Lander Garrok, haren hirugarren eleberria izanik.
Antza denez eleberri honek elementu autobiografikoak ditu, hau da, egileak liburuaren protagonista bezala, euskal errefuxiatuen semea izan zen gerra zikinaren garaietan. Modu batez, egilea, aurreko eleberrian bezala, Xabier protagonistarekin identifikatu egiten da. Ziur aski 2021eko euskal eleberri onenetarikoa da hau. Eleberriak XX. edizioaren Augustin Zubikarai beka jaso zuen 2020an. 

## Izenburua 
Ingelesez dago, "Fede" esan nahian. Eleberrian egileak horren zergatia azaltzen du eta baita ere letra larriz idazteko beharraz. Protagonista zinema ikasten ari da Bartzelonan eta bere lehen filmetaz pentsatzen ari da. "Zergatik izenburua ingelesez? Fe, gaztelaniaz, formula kimiko bat dela ematen duelako. *Faith* izena zuen Lars Von Trierren *Breaking the Waves* filmaren seigarren atalak ere. Orduan: *Faith*, edo hobe hizki larritan: *FAITH*.

## Trilogia 
Eleberri honek aurreko biekin, nolabait, trilogia bat osatzen du: *Kontrarioa* (2010) eta *Gerra txikia* (2014).

## Argumentua 
Xabier Ugarte Bartzelonara doa, argazkilaritza ikasteko aitzakiaz, Euskal Herriko errepresio-girotik aldentzeko asmoz. Bizitzeko toki baten bila hasi beharko du, lagunen eta ezagunen etxeetan. Hiri handiko kale eta txokoetara moldatzen joango da, Bartzelona bertako jendea nahiz han egokitutako euskaldunak ezagutzen, zinema-eskolan izena eman eta arlo horretan lehen pausoak ematen. Hiri handian ere bere familiak pairatutako zapalkuntzaren motxilak bizkar gainean jarraituko du, ordea, bai protagonistaren gogoeta eta oroitzapenetan, bai poliziaren eguneroko jardueran ere: Xabiren anaia eta arreba ihes eginda daude, edozein unetan atxilotu ditzakete, eta bere inguruan ere txakurren itzal eta usain nahasezina sumatzen du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Oreretako Lekuona Fabrika sortu berrian Yolanda Mendiolak elkarrizketatu zuen eta liburuaren eszenatoki batzuk erakutsi zituen.
* [Asier Urkiza(https://eu.wikipedia.org/wiki/Asier_Urkiza)ren komentarioa *Berria*n, 2022-05-01.]
* [Mikel Asurmendi(https://eu.wikipedia.org/wiki/Mikel_Asurmendi), blogak.eus, 2022-03-07.]
* [Ibon Egaña(https://eu.wikipedia.org/wiki/Ibon_Ega%C3%B1a), *Deia*n, 2022-01-15.]
Mariana Barassi

**Mariana Barassi** (Buenos Aires, Argentina, 1977) Espainian bizi den gidoilari eta film-zuzendari argentinarra da.

## Ibilbidea 
*Bacanal* da zuzendari gisa egin zuen lehen lana. Bideo digitalean filmatutako film luzea da, eta hainbat atal laburrez osatuta dago. Horietako bakoitzaren gidoilaria eta zuzendaria da, eta 1999an estreinatu zuten Argentinan.

2012an, *Pacto de hermanas/ Ahizpen Ituna* film laburra zuzendu zuen, Terele Pávez protagonista zuena. Huescako Nazioarteko Zinemaldiko Iberoamerikako Film Laburren Lehiaketan aurkeztu zuten.

2020an zuzendu zuen Crónica de una tormenta lehen film luzea, Clara Lago eta Ernesto Alterio protagonista zituela. Barassik idatzitako filmaren gidoia Sabina Berman idazle mexikarraren *Testosterona* antzezlanean oinarrituta dago.

## Filmografia 
* *Bacanal* (1999). Gidoilaria eta zuzendarikidea.
* *Pacto de hermanas/ Ahizpen Ituna* (2012). Gidoilaria eta zuzendaria.
* *Crónica de una tormenta/ Ekaitz baten kronika* (2020). Gidoilaria eta zuzendaria.

## Sariak eta aintzatespenak 
* *Crónica de una tormenta/ Ekaitz baten kronika*: *Meliton Red Iberofest* saria Film Iberoamerikar Hoberenari Nafarroako Zinemaldian (2021).
* *Crónica de una tormenta/ Ekaitz baten kronika*: *Asociación de mujeres cineastas y de medios audiovisuales erakundeak* Nafarroako Nazioarteko Zinemaldian (2021) emandako CIMA saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vic Echegoyen

**Vic Echegoyen** ( Madril, 1969) madrildar kazetaria, hizkuntzalaria, itzultzailea eta idazlea da, barrokoan eta Ilustrazioan girotutako hainbat eleberri historikoren egilea.   

## Ibilbide profesionala 
Madrilen jaio zen 1969an, eta zinemagileen, musikarien, pintoreen eta idazleen familia hispano-hungariarrekoa da; besteak beste, Sandor Márai eta Imre Madách.
* *Resurrecta* lanarekin 2022 Autore Onenaren ODILO saria eman zitzaion Cartagenako Eleberri Historikoaren Astearen XXIII. Edizioan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katarina Zec

**Katarina Zec** ( Serbia, 1997ko martxoaren 19a ) serbiar saskibaloi jokalari profesionala da.

## Kirol-ibilbidea 
Eskolta postuan zegoen jokalaria, saskibaloian jokatzen hasi zen beheko kategorietatik (Serbia, Belgradoko Club Estrella) 2015/2016 denboraldira arte. Denboraldi horretan Serbia Kopa irabazi zuen, Ligako finalista izan zen eta lehiaketako Kintetorik Oneneko bat hautatu zuten. Ondoren, AEBn jokatu zuen UTEPen (Texas El Paso Unibertsitatea), 2020/2021 denboraldirako Europara itzuli zen arte, ZKK Art Basket taldearekin, eta Serbia Hautapen Absolutuan parte hartu zuen.

2021/2022 denboraldirako, Gasteizko Araski AES taldeak fitxatu zuen.

## Klubak 
* 2015/2016 arte, Belgradeko Izar Gorria..
* 2016/2020 UTEP-Texas-El Paso Unibertsitatea.
* 2021-2022; Araski AES, Gasteiz.

## Selekzioak 
* Serbiak hautatua, beheko kategorietan, 2013ko U-16an, non txapeldunak izan ziren, baita 2017an U-20 Europan ere.
* Serbiako Hautapen Absolutuaren parte da.

## Palmaresa 
**Nazioarteko txapelketak**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juana Ontañón Valiente

**Juana Ontañón Valiente** (Madril, 1886ko urriaren 22a – Mexiko Hiria, 1972ko abuztuaren 22a) maistra espainiarra izan zen, Irakaskuntzako Erakunde Askeko ikaslea eta Iruñeko Pablo Iglesias Ateneoaren sortzaileetako bat. 

## Biografia 
Teófila Valiente eta José Ontañón Ariasen sei seme-alabetako emakume bakarra izan zen Juana, Irakasle Eskolako instituzionalista eta alemaneko irakaslea. Batxilergoa ikasi zuen, aukera librean, Cisneros Kardinalaren Institutuan, eta, amaitzean, aitarekin ikasketa-bidaia bat egin zuen Alemanian barrena. Itzultzean, Goi Mailako Irakasle Eskolan sartu zen, eta ikaskideen artean María de Maeztu (promozioko lehena atera zuena eta Juana 2.a) izan zuen. Lanpostua lortu zuen oposizio bidez Caceresko Maisuen Goi Eskolan. 

Familia instalatu ondoren, Juanak Luis Vives Institutuan ekin zion berriro irakaskuntzari. Institutua erbesteratuek sortu zuten, Emakumezkoen Unibertsitatearen barruan; atzerritarrentzako ikastaroak ere eman zituen Mexikoko Unibertsitate Autonomoan. Senarra hil ondoren, Bostonera joan zen, eta han eman zituen eskolak Bryn Man Collegen 1946-47 ikasturtean. Tarte labur horren ondoren, Mexikora itzuli zen, semearekin eta bilobekin elkartzeko. Herrialde hartan bizi izan zen 1972an hil zen arte. 

Irakasle gisa egindako lanaz gain, Juana Ontañonek Porrúa argitaletxe mexikarrarentzat lan egin zuen, Alarcón, Bécquer, Espronceda, Larra, Valera eta Gabriel Miró autoreen lanen hitzaurre-egile gisa. Santa Teresa de Jesusen biografia ere idatzi zuen, 1977an argitaratua, hil eta bost urtera. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jiménez-Landi, Antonio (1996). La Institución Libre de Enseñanza y su ambiente. Madrid: Universidad Complutense, cuatro tomos. (Por esta obra Jiménez-Landi recibió el Premio Nacional de Historia en 1997). ISBN 8489365571.  |fechaacceso= requiere |url= (ayuda)

## Kanpo estekak
Motxo

**Motxo** ontzia (Bermeokoa) euskal kostaldean 2010eko azaroaren 4an istripua izan zuen arrantzontzia izan zen. Zumaia eta Deba arteko harraldean, Gipuzkoako flysch ingurunean, hondartzea izan zuen Baratzazarraurre izeneko tokian. Eskifaia onik atera zen, baina ontzia harraldetik ateratzeko lanak nekezak izan ziren.

## Istripua 
2010eko azaroaren 4an Motxok harraldea jo zuten eta goizeko 5.00etan eman zuten alarma abisua. 8.00etarako helikoptero bidez atera ziten eskifaiko 9 arrantzaleak, baina ontzia han geratu zen, 15 tona gasolio eta 500 litro olio barruan. Ontziko patroiak esan zuen olatu handi batek sareak itsasora bota zizkiola ontziari, helizean kateatu, motorra geldiarazi eta ontzia gobernatu ezinik gelditu zirela. Baina ondorengo ikerketak sareen arrastorik ez zuen aurkitu helizean, eta ez zuen sinesgarritzat jo patroiaren azalpena. Ontzia arrantzan ez zela ari ere ondorioztatu zuen ikerketak.

Lehen bi egunetako erreskate saioak izan ziren itsasotik bitartekoak, itsasgora aprobetxatu nahian ontzia flotarazteko. Baina bigarren egunean ontzia alde batera irauli zen, eta harrezkero plan horiek alde batera utzi zituzten. Ikerketak azpimarratu zuen erreskate saiakerak ez zirela modu egokinenean egin lehen orduetan. Azkenean, harraldean hilabete baino gehiago egin ondoren, abenduaren 9an lehorreratu zuten garabi handi baten laguntzarekin.

thumb|500px|center|Baratzazarraurre ingurua, ontzia hilabetez egon zen tokia, garabia instalatuta erreskaterako prest.

thumb|500px|center|Garabiarekin Motxo altxatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Baleike agerkarian artikulu sorta 10. urteurrenean.
José María Gil-Robles y Gil-Delgado

**José María Gil-Robles y Gil-Delgado** (Madril, 1935eko ekainaren 17a — *ibidem*, 2023ko otsailaren 13a) espainiar politikaria izan zen. Europako Parlamentuko lehendakaria izan zen 1997tik 199ra.

José María Gil-Robles politikariaren semea izan zen eta bere familiarekin erbesteratuta bizi izan zen Portugalen. 18 urterekin zuzenbidea ikastera joan zen Deustuko Unibertsitatera. Gorteetako letradua izan zen frankismoaren eta demokraziaren garaian.

Trantsizioan Herri Federazio Demokratikoa sortu zuen eta 1977an Kristau Demokraziaren Federazioan sartu zen. Geroago, Alderdi Demokrata Popularreko, Alianza Popularreko eta Alderdi Popularreko kide izan zen.

Eurodiputatua izan zen 1987tik 2004ra, eta lehendakaria 1997tik 1999ra.
Christiane Félip Vidal

**Christiane Félip Vidal** (Bédarieux, Frantzia, 1950) Perun bizi den idazle frantsesa da.   

## Biografia 
Aita espainiarra eta ama frantziarra duen idazlea 1950ean jaio zen Bédarieuxen, Frantziako hegoaldean. Gaztelania ikasi zuen Estrasburgoko eta Montpellierreko unibertsitateetan.

Nahiz eta bere ama-hizkuntza frantsesa izan, bere literatura-hizkuntza eta idazten duena gaztelania da. Generoei dagokienez, bere lanak eleberriak eta kontakizun laburren antologiak biltzen ditu, eta idazketa eta literatura-itzulpena uztartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Christiane Félip Vidalen lanak World Cat-en
Katherine Kurtz

**Katherine Irene Kurtz** (Coral Gables, Florida, Ameriketako Estatu Batuak, 1944ko urriaren 18a)  eleberri fantastikoen estatubatuar idazlea da, batez ere Deryni buruzko fantasiazko serie historikoagatik ezaguna, guztira hamasei eleberriz osatua.

## Ibilbide literarioa 
1970ean argitaratu zuen bere lehen eleberria, *Deryni: berpiztea* (*Deryni Rising*), *Deryni* sagako lehena. Argumentua Erdi Aroan gertatzen da, Gwynedden, Gales Alternatiboko Hamaika Erresumetako fikziozko batean. Bertan, Deryni arrazak, botere magiko eta paranormalez hornituak, Erdi Aroko Eliza indartsu baten botereari aurre egiten dio.

Bere lanak zientzia-fikzioaren eta fantasiaren eraginak nahiz Erdi Aroko eta Aro Modernoko historiaren eraginak konbinatzen ditu. Bere lanean eragina izan duten autore eta lan batzuk hauek dira: Tolkien, El Cid, Star Trek, Frank Herbert-en Dune, Becket eta Un hombre para la eticidad filmak, eta James Blish kritikari eta idazlea, zeinak esoterikoarekiko interesa piztu zuen.

Zientzia fikzioaren eta fantasiaren konbinazio horren ondorioz, *Deryni: berpiztea* fantasia historikoaren lehen eleberrietako bat da, fantasiazko eleberriaren azpigenero bat, fikzio historikotik mitologiatik edo legendatik gertuago dagoena, garai hartako fantasiazko obra handietan, hala nola Tolkienen eta beste autore fantastiko batzuen obretan, ordura arte bezala.

Lehen eleberri horrek jarraipena izan zuen hamasei lanek osatutako serie batean. Horietako azkena, ''The King's Deryni*, 2014. urtean argitaratu zen. The *Adept* eta Templar Books serieen egilea ere bada, Deborah Turner Harrisekin batera.

Bere lan batzuk gaztelaniaz argitaratu dira Nova de Ediciones B bilduman, zientzia-fikzioan eta fantasiazko literaturan espezializatua.

## Obra nagusiak 
Hauexek dira bere lan batzuk:

### Deryni seriea 
: *The Chronicles of the Deryni* (*Deryni* kronikak)
::* *Deryni Rising* (1970) *(Deryni: berpiztea*; Nova, 1991)
::* *Deryni Checkmate* (1972) (Deryni: jaque mate; Nova, 1991)
::* *High Deryni* (1973) (Deryni: handitasuna; Nova, 1991)

: *The Legends of Camber of Culdi*
::* *Camber of Culdi* (1976)
::* *Saint Camber* (1978)
::* *Camber the Heretic* (1981)

: *The Histories of King Kelson*
::* *The Bishop's Heir* (1984)
::* *The King's Justice* (1985)
::* *The Quest for Saint Camber* (1986)

: *The Heirs of Saint Camber*
::* *The Harrowing of Gwynedd* (1989)
::* *King Javan's Year* (1992)
::* *The Bastard Prince* (1994)

: *The Childe Morgan Trilogy*
::* In the *King's Service* (2003)
::* *Childe Morgan* (2006)
::* *The King's Deryni* (2014)

* Serieko beste eleberri batzuk

::* *King Kelson's Bride'' (2000)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fantasiaren historia

## Kanpo estekak
Louis Jourdan

**Louis Jourdan**, **Louis Robert Gendre** jaiotza izenez (Marseilla, 1921eko ekainaren 19a - Beverly Hills, Kalifornia. 2015eko otsailaren 14a) frantziar aktorea izan zen.

Frantziako antzerkian eta zineman hasi zen, eta geroago Hollywoodeko zineman antzeztu zuen.

## Filmografia
Wally Funk

[thumb|260px|Kennedy Espazio Zentroan egoteaz liluratuta, noizbait espaziora hegan egin nahi izan zuten zazpi emakume 1995eko lehen hegaldian abiatzeko prestatutako 39B neat the Space Shuttle Discovery jaurtiketa-plataformatik kanpo geratu dira. Lehen Dama Astronauta Trainees (FLATak, "Mercury 13" ere esaten zaiona) taldeko kideak dira. 1960aren hasieran giza hegaldi espazialen lehen programarako astronauta izateko gaitu ziren emakume horiek. FLATen ahalegin hori ez zen inoiz izan NASAren programa ofizial bat, baina bere konpromisoak bidea irekitzen lagundu zion [Eileen Collins|Eileen Collinsi: transbordadorearen emakumezkoen lehen pilotu bihurtzea. STB -63 Pilot Eileen Collins (ezkerrekoa): Gene Nora Jessen, Wally Funk, Jerrie Cobb, Jerri Sloan Truhill, Sarah Rutley, Myrtle Cagle eta Bernice Constantman  1965.02-.02]]
**Mary Wallace Funk**, ezagunagoa **Wally Funk** izenez (Las Vegas, Mexiko Berria, AEB, 1939ko otsailaren 1a) estatubatuar aitzindaria, hegazkinlaria, ikuskatzailea, ikertzailea, hegaldi-instruktorea eta astronauta da. Mercury 13 espazio-programaren parte izan zen hegazkinlari estatubatuarra da. AEBetako base militar bateko lehen hegaldi-irakasle zibila izan zen, AEBetako Aviazio Administrazio Federaleko (FAA) lehen emakume ikuskatzailea eta Garraio Segurtasun Batzorde Nazionaleko (National Transportation Safety Board, NTSB) abiazio-segurtasun ikertzailea. 

2021eko uztailaren 20an, 82 urte zituela, Blue Originen NS-16 misioan parte hartu zuen, eta espaziora joan den pertsonarik nagusiena bihurtu zen.
## Biografía 
Abiazioarekiko interesa oso gaztetatik izan zuen, eta 9 urterekin egin zuen hegan. Bigarren hezkuntzan ezin izan zuen mekanika ikasi, gizonezkoentzako ikasgaia zelako. 1960an graduatu eta pilotu-lizentzia lortu zuen Oklahomako Unibertsitatean. Une hartan, herrialdeko hegaldi-eskolarik onena zen, eta, handik gutxira, Estatu Batuetako base militar bateko hegaldi-instrukzioko lehen zibila izan zen.

## Lan ibilbidea 
1961ean, Mercury 13 programan parte hartzeko boluntario gisa eskaini zen hamairu emakumeetariko bat izan da. Entrenamendu-programa hori hasieran NASAk babesten zuen, espaziora zihoazen lehen misioetarako astronautak osatzeko. Mercury 13ko emakumeek arrakastaz gainditu zituzten proba fisiko eta psikologiko guztiak, Mercury Seven izeneko taldeko gizonezko hautagaiek egiten zituzten berberak. Hala ere, Mercury 13 azkenean bertan behera geratu zen, garai hartako pentsamoldeak uste baitzuen emakumeak ez zirela egokiak espaziora bidaiatzeko.

2021eko uztailaren 20an, 82 urte zituela, Blue Originen NS-16 misioan parte hartu zuen, eta pertsona zaharrena eta espaziora bidaiatu duen Mercury 13ko parte-hartzaile bakarra bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mercury 13
* Mercury Seven
## Kanpo estekak
Bihotza eskuekin

thumb|Bihotza eskuekin
[thumb|Hego Koreako [Chuu abeslaria bihotza eskuekin egiten, sinadura ekitaldi batean.]]
**Bihotza eskuekin** pertsona batek bere bi eskuak batuz bihotzaren ikurra egiten duen keinu bat da.

Ahoz beherako bihotzaren keinua artean ezagun egin zen 1989an, Maurizio Cattelan artista italiarrak eta Chad Buelow filosofo estatubatuarrak keinuaren irudi bat sortu zutenean, *Family Syntax* izeneko lehen lana bezala. Keinua publiko orokorraren artean zabaldu zen 2010aren hasieran. Keinua Unicode 14.0ri eta Emoji 14.0ri gehitu zitzaion 2021ean, U+1FAF6 🫶 HEART HANDS kodearekin.

## Googleren patentea 
Googlek patente bat aurkeztu zuen 2011ko uztailean, Google Glassen erabiltzaileei edozein objekturen aurrean bihotza eskuekin erabiltzeko aukera ematen ziona. Ikurra egiterakoan gadgetak automatikoki ezagutzen du objektua, argazki bat hartzen du eta sare sozialetara bidaltzen du "atsegin dut" irudi gisa.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Bihotza hatzekin

## Kanpo estekak
Bihotza hatzekin

thumb|251x251px|Koreako bihotza
**Bihotza hatzekin** edo **korear bihotza** eskuekin egiten den keinu bat da, pertsona batek bere hatz erakuslea eta erpurua erabiliz bihotzaren forma bat sortzen duenean egiten dena.

Jatorria ez da ziurra, baina iturri batzuek diote Kim Hye-Soo aktoreak asmatu edo, gutxienez, ezagun egin zuela.

Hego Korean, K-popeko izarren eta haien jarraitzaileen artean ezaguna den sinboloa da esker ona erakusteko, Infiniteko Nam Woohyunek 2011n erabili zuenetik. Ondoren, Hego Koreako lagunen arteko selfietan egin zen ezaguna.

Hatz erakuslearekin eta erpuruarekin egindako keinua ezaguna egin zen Asiako kontinente osoan zehar, K-popa eta korear dramak oso zabalduak baitaude. Korear kulturako hainbat elementuk munduan zehar izan duten zabalpenari jarraiki, keinua ere asko zabaldu da. Hala ere, munduko gainerako lekuetan, batez ere mendebaldeko munduan, dirua eskatzearen edo artikulu garestiren bat aipatzearen antzeko keinua ere bada, eta, beraz, erraza izan daiteke azken horrekin nahastea.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Bihotza eskuekin

## Kanpo estekak
Claudia Zapata

**Claudia Estela Zapata Silva** (Txile, 1975ko martxoaren 29a) Txileko akademiko feminista eta Latinoamerikako historia garaikidean espezialista da, indigenak eta afro-ondoko intelektualak barne.

## Biografia 
2011n, Historian doktoretza lortu zuen, Txileko Unibertsitatean, Etnizitatean aipamenaz. Arrazismo eta Migrazio Garaikideen Katedrako kidea da. Bere ikerketa-arloek nortasun etnikoak eta indigenen mugimendu garaikideak, XX. mendeko intelektual indigena eta afroondorengoak, pentsamendu latinoamerikarra eta Latinoamerikako historia garaikidea biltzen dituzte.

## Lan ibilbidea 
Hainbat ikerketa-proiektu nazional garatu eta lagundu ditu, hala nola Fondecyt eta nazioartekoak, hala nola Clacso. “Desberdintasunaren irudikapenak eta kultura-aniztasunari buruzko proposamenak Latinoamerikako autore afroondorengo eta indigenen idazketan, 1950etik aurrera” proiektuaren ikertzaile arduraduna. "*Pensamiento anticolonialista en América Latina/ Pentsamendu antikolonialista Latinoamerikan*", "*Estudios Postcoloniales desde/sobre América Latina/* Ikerketa postkolonialak Latinoamerikatik/Latinoamerikari buruz" eta "*Autores afrodescendientes e indígenas y los debates por el reconocimiento/ Autore afroondorengoak eta indigenak eta onarpenaren aldeko eztabaidak*" mintegiak ere egin ditu.  Lucía Stecherrekin lankidetzan aritu da. Graduondoko tesiak zuzendu ditu.  Feminista eta afro emakumeetan aditua, Luanda kolektiboaren proiektuaren liburua atera zuen. Horri lotuta dago:Akademiko honek, Elena Olivarekin eta Lucía Stecherrekin batera, Latinoamerikako literaturan garatutako pentsamendu intelektuala landu dute.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015ean, Kubako Casa de las Américasek ematen duen Ezequiel Martínez Estrada Saiakera Saria.
* *Experiencia de inserción e impacto institucional de los becarios del Programa Internacional de Becas de la Fundación Ford con ascendencia y adscripción indígena en la Universidad de Chile/ Ford Fundazioaren Beken Nazioarteko Programako bekadunen gizarteratze eta eragin instituzionalaren esperientzia, indigenak Txileko Unibertsitatean hasi eta atxikitzen baitira*. 2011. urtea. ISEES zk. 9 or. 40-71. Claudia Zapata Silva eta María Elena Oliva.
* F*rantz Fanon desde América Latina.* *Lecturas contemporáneas de un pensador del siglo XX/* Frantz Fanon, Latinoamerikatik. XX. mendeko pentsalari baten irakurketa garaikideak, Ediciones Rectidor, Serie Contemporáneos, Buenos Aires, 2013, Lucía Stecher eta Elena Olivarekin batera egin zuena. 
* *Intelectuales indígenas en Ecuador, Bolivia y Chile.*  *Diferencia, colonialismo y anticolonialismo/* Intelektual indigenak Ekuadorren, Bolivian eta Txilen.  Desberdintasuna, kolonialismoa eta antikolonialismoa. 2015. urtea.
* *Intelectuales indígenas en América Latina: debates de descolonización, 1980-2010/* Intelektual indigenak Latinoamerikan: deskolonizazio-eztabaidak, 1980-2010.
* *Crisis del multiculturalismo en América Latina/ Kultura-aniztasunaren krisia Latinoamerikan*

## Erreferentziak 
=Kanpo estekak =
Tallahasseeko Automobilaren Museoa

**Tallahasseeko Automobilaren Museoa** () automobilaren museoa da, Tallahassee hirian (Leon konderria (Texas)), Floridan, Estatu Batuetako hegoaldean.

## Bilduma 
Museoaren bildumak 140 auto baino gehiago, presiopean urtutako jostailuzko autoak, pedal-autoak, antzinako objektuak, golfeko memorabilia, ausazko piezak, motorrak, letoizko kutxa erregistratzaileak, erlojuak, bizikletak, itsasontziak, kirol-objektuak, motorrak, lata-irekitzekoak, buxiak, artefaktuak eta objektu interesgarriak biltzen ditu. Bildumak hiru batmobile, 1894ko Duryea bat, 1931ko Duesenberg Model J Double Cowl Phaeton Bihurgarri bat, 1911ko Ford Model T Torpedo Run About bat, 1955eko Kayser Darrin Roadster bat, 1948ko Delorean bat eta Tucker bat biltzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Museoaren webgune ofiziala.
Ida Ørskov

**Ida Ørskov**, ezkongabetan **Ida** **Oppenheuser** (Kopenhage, 1922ko urtarrilaren 8a &ndash; 2007ko apirilaren 10a ) danimarkar bakteriologo medikua izan zen, eta 1956an argitaratu zuen *Om Klebsiella* (Klebsiellari buruz ) tesia ospitaletan infekzio gurutzatuaren arriskua adierazi zuen lehen ikerketa zientifikotzat hartzen da.

## Biografia 
1941ean N. Zahle eskolan matrikulatu ondoren, medikuntza ikasten hasi zen kimikako irakaslearen laguntzarekin. Frits Ørskov ikaskidearekin, Danish Serum Institute-ko (Statens Serum Institut) zuzendariaren semearekin, adiskidetu zen, eta 1948an ezkondu zen. 

## Lan ibilbidea 
Bakteriologiarekiko interesa piztu zitzaion, eta senarrarekin lankidetza estuan jardun zuen, senarra institutuko departamentuburu bihurtu ondoren. 1948an Kopenhageko Unibertsitatean graduatu ondoren, Danish Serum Institute-ko Salmonellako Nazioarteko Zentroan ikertzaile bihurtu zen.

Bere tesia, *Om Klebsiella*, 1956an argitaratua, bakterioen infekzio gurutzatuaren azterketari buruzko lehen artikulu zientifikoetako bat izan zen. Senarrarekin batera, birulentzia-faktoreak eta bakterio koliformeen propietateak ikertu zituen. Lan horren ondorioz, Coli sail bat ezarri zen, eta gero Osasunaren Mundu Erakundearen Escherichiako Nazioarteko Zentro bihurtu zen.

## Sariak 
* 1965: Paul Ehrlich saria
* 1978: Tagea Brandts Rejselegat saria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Klebsiella
* Escherichia coli

## Kanpo estekak 
* Ida Ørskov, Research Gate-ren ekarpen zientifikoak
Von Zeipel (kraterra)

**Von Zeipel kraterra** Ilargiko talka-krater bat da. LQ02 lau-angelukoan dago, Ilargiaren alde ezkutuaren ipar-hemisferioan. 83,4 kilometroko diametroa du. Izena Hugo von Zeipelren omenez darama.
## Krater sateliteak 
Krater sateliteak krater nagusitik hurbil dauden krater txikiak dira, eta krater horren izen bera hartzen dute letra larri osagarri batekin (baita horien eraketa krater nagusiaren eraketatik independentea bada ere). Konbentzioz, egitura horiek ilargi-mapetan identifikatzen dira, eta dagokien letra krater nagusitik hurbilen dagoen ertzaren erdian kokatzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sorgin-dantza

**Sorgin-dantza** Bergara (Gipuzkoa) inguruetan sorturiko inauteri aurreko dantza irrigarri herrikoia da. Oihalgintzako langileek eramanda, Lasarte-Oriara (Gipuzkoa) ere heldu zen ohitura, eta gaur egun indar handiagoa du bertan. Bergara, Lasarte-Oria, Antzuola eta Aretxabaletan  dantzatzen da orain.

## Historia 
[thumb|Sorgin-dantza 2024ko otsailean [Bergara|Bergaran.]]

### Sorrera 
Historialariek Bergaran kokatzen dute dantzaren sorlekua. Dirudienez, eremu handiagoan dantzatzen zen, Otxandion ere dantzaren arrastoak aurkitu direlako. Bergarakoa XX. mende hasieran desagertu zen, XXI. mende hasieran, ordea, berreskuratzeko lanak egin dira eta gaur egun ostegun gizenean dantzatzen da.

### Lasarteko dantza 
Dantza hau gaur-gaurkoz Lasarte-Orian ezagunagoa bada ere, bere jatorria Bergaran aurkituko dugu. Izan ere, XX. mendearen hasieran bergarako zenbait jendek, Lasarte-Oriako Ehun Landolan egiten zuten lan, eta beraiek izan ziren dantza hori inportatu zutenak. Zarautzen ere barneratua izan bazen ere, ez da kontserbatu.

Lorenzo de Zabaleta (Lontxo Bergara), Martin Jose de Labaka, Jose Luis Berregui eta Francisco Arocena izan ziren, bere familiekin batera, dantza hau Lasarte-Orian sartu zutenak. Lasarteko Alberto de Orotegui dantzaria ere bidelagun izan zuten, zeinen familia janzkiak egoki gordetzen saiatu zen. Joaquin de Idígoras txistularia eta Manuel de Goiaran errondako kapitaina ere laguntzaile garrantzitsuak izan ziren.

### Antzuolako sorgin-dantza, eta hartza, tximinoa eta domadorea 
Inauterietako igandean, sorgin-dantza egiten duten Antzuolan kalez kale Hartza, domadorea eta tximinoarekin. Goizeko 10etan irteten dira kalez kale dantzan eta eguerdian, 12:30 inguruan plazan elkartu eta berriro egiten dute dantzan.

Antzuolan mende hasieran sorgin-dantza dantzatzen zen, eta bertan beste bi moldaketatan azaltzen ez diren pertsonaiak agertzen ziren. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren dantza ahazmenean gelditu zen. 1990. urtean Oinarin herriko dantza taldeak berreskuratu zuen.

## Dantzaren azalpena 
Lasarte-Oriako dantza bandera eramaten duen kapitain batez, eta bi jende ilarez osatua dago. Bi ilara hauetan nahi beste jende joan daiteke, nahiz eta normalean 8-12 bitartean joaten diren. Ilara bat zuriz jantzita doa; buruan borla bat duen kapirote bat daramate. Beste ilara, emakumez jantzitako gizonezkoez osatua dago. 

Dantzaren koreografiak 3 zati ezberdin ditu.

* Lehenengo zatian, dantzariek Gipuzkoako boaztitzea dantzatzen dute. 
* Bigarrenean, muxu, salto eta besarkaden artean, gizonezko eta emakumezkoen harremanaren parodia bat. Zati honek ikusleengan barreak eragiten ditu.
* Hirugarrenean, Fandango eta Arin-arinarina dantzatzen da.

## Ikus, gainera 
* Inauteriak Euskal Herrian
* Kapirotea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak