Oion

**Oion** Arabako hego-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Errioxa kuadrilla edo eskualdekoa. Arabako lurralde historikoko udalerririk populatuenetan bosgarrena da, Gasteiz, Laudio, Amurrio eta Agurainen ondoren, 3.405 biztanle baititu 2023ko erroldaren arabera. Azken urteotan asko hazi da.

Euskal Autonomia Erkidegoan hegoalderen dagoen herria da, Logroñotik 4 kilometrotara eskasera eta Gasteiztik 58 bat kilometrora, eta ondorioz oiondarrek Errioxako hiriburuan dituzte zerbitzu gehienak.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Ekora (Araba) iparraldean.
* Logroño hegoaldean.
* Moreda Araba eta Viana (Nafarroa Garaia) ekialdean.
* Lantziego mendebaldean.

## Historia 
### Oion 
923. urtean dagoeneko bazen herrixka hau Nafarroako Erresumako Sonsierra eskualdean. Hipotesi baten arabera *Ullone* izeneko iturri baten inguruan sortu zen. X. mende hartan Iruñea eta Naiara arteko bidean kokaturik zegoen.

1633an Felipe IV.ak emandako pribilejioari esker Guardiatik banandu eta hiribildu titulua jaso zuen. Jose Manuel Villanueva Gutierrez izendatu zuten alkate.

### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Oiongo azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Oiongo [Edurne Azkarateren pasartea, Oion eta inguruko herrietako euskararen egoeraren ingurukoa. Gazte Gara Gazte proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
2010ean egindako ikerketa batek erakutsi zuen oiondarren %23ak euskaraz hitzegiteko gai dela. Hori herriko ikastetxeek eta euskaltegiak egindako lanaren ondorioa da.

Oionek ikastola dauka 1978tik, "San Bizente" izena duena. 1984, 1997, 2000, 2009, 2015 ea 2024. urteetan antolatu zuten oiondarrek Arabako ikastolen jaia, Araba Euskaraz alegia. Azken ekitaldiak ordea Gasteizen ospatu ziren. Eskola publikoa ere badu, "Ramiro de Maeztu" izenekoa. B eta D ereduak ditu.

Helduentzat IKAren euskaltegia dago. Herriko euskararen aldeko eragileek 2016ko apirilaren 24an Oiongo plazan dagoen kioskoari izena jarri zioten, *Euskaldun Berrien Kioskoa*.

### Dantza, musika eta bertsoak 
Irule Kultur Elkartea da Oiongo kultura sustatzaile nagusia. Dantza taldeaz gain txistulariak ere badaude eta kontzertuak antolatzen ditu.

Prudentzio Egunsentia Abesbatzak Oiongo ekitaldi nagusietan abesten du. 1990. hamarkadan osatu zuten San Bizente ikastolako gurasoek.

Bertso-eskola ere badago, Arabar Errioxako kuadrilla ordezkatzen duena. *Txandrio* du izena bertso eskola honek eta 2018ko Arabako bertso kuadrilla artekoan finala jokatu zuen.

### Jaiak eta ospakizunak 
250px|thumb|*Katxiaren Iraulia* Oiongo urtarrileko jaietan.
250px|thumb|*Patroi sainduen dantza*, mutilen eta nesken taldeak, 2005ean.
* *Errege eguneko aurorak*, urtarrilaren 6an goizeko lauretan elartzen dira herriko gazteak eta erlijio kutsuko kantak abesten dituzte.
* Herriko zaindari diren *Done Bikendi eta Done Anastasioren jaiak*, urtarrilaren 21ean eta 22an. Hainbat ekitaldi aipagarri izaten ditu jaiak:
** *Katxiaren Iraulia*, urtarrilaren 21 eta 22an. Herriaren independentzia ospatzen duen antzinako dantza da, 300 urte baino gehiago dituena. Katxi izeneko pertsonaia bufoien antzera janzten da, jantzi gorri eta berdearekin, eta azeri larrua darama eskuan. XVII. mendean dagoeneko aipatzen da eta herriko banderaren azpian egiten du iraulketa.
** Suak edo *Martxoak*: urtarrilaren 21ean.
** *Patroien aurorak*: urtarrilaren 22an izaten da. Errege eguneko ekintza bera da baina oriangoan herriko nagusiek hartzen dute parte.
** *Patroi sainduen dantza*: urtarrilaren 22ko mezaren ondoren herrian patroi sainduekin prozesioa egiten da eta geldialdietan patroi sainduen dantza egiten da. 11 dantzariren taldeak burutzen du kriskitiñak eskuetan dituztela eta dultzaina eta danborren soinuan. Lehen mutilek bakarrik dantzatzen zuten baina azken urteetan nesken taldea eta mutilen taldea batera aritzen dira.
** *Suzko zezentxoa*: Su artifizialez zutabe baten gainean herrian gertaturiko miraria errepresentatzen da. Duela urte asko oiondarrak prozesioan zebiltzala zezen batek ihes egin zuen. Herritarrak ihes egin beharrean geldi geratu ziren sainduen babesa eskatuz eta zezena beren aurrean ziplo erori zen.
** *Erraldoi eta buruhandiak*: Bi erraldoi bikote dituzte, Nafarroako errege-erregina eta euskal jantzi tradizionalak daramatzaten gizonezkoa eta emakumezkoa.
* Pazko igandea: *Judasen erreketa*.
* *San Prudentziotako danborrada*: Arabako patroiaren eguna da eta danborrada 1992tik urtero ospatzen da apirilaren 28a.
* Abuztuaren azken astean *Esker Oneko Jaiak* ere izaten dira Oionen.

### Kirolak 
Oiongo kirol elkarte nagusia Sociedad Deportiva Oyonesa da. 1928an sortu zen eta futbol taldeak Errioxako Hirugarren RFEF multzoan jokatzen du, Logroñorekiko duen gertutasunagatik. 2010ean multzoko txapelduna izan zen. Igoera play-offak Real Sociedad B taldearen aurka jokatu zituen eta ezin izan zuen Bigarren B mailara igo.

Club Petanca Oyonesa taldea ere badago.

Instalakuntzei dagokionez 2010ean Oion Arena futbol estadioa inauguratu zen. Horretaz gain Arroyo I.a polikiroldegia (frontoia barnean duela) eta udal igerilekuak ere badaude.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|[Andre Mariaren Jasokundearen eliza (Oion)|Oiongo elizaren *Giralda* kanpandorrea.]]
[thumb|[Labrazaren ikuspegia]]
### Oion 
* Oiongo Jasokundeko Andre Mariaren eliza, barroko estilokoa, baina XVIII. mendean eraikia. Aipagarria da dorre barrokoa, puntan duen haize orratzarengatik *La Giralda* edo *El Giraldón* ezizenaz ezagutzen dena.
* Buretako kondeen jauregia: Adreiluzko dorrea da eta lau arku itsu ditu alde banatan.
* Portuko markesaren jauregia: Elizaren alboan kokaturik dagoen jauregi ederra da.
* Mahastietako Andre Mariaren baseliza: Santa Maria mendiaren magalean aurkitzen da. 1993an eraiki zen.
* Museo etnografikoa.
* XVII. mendeko elurtegia.
### Labraza 
Erdi Aroko hiribildu harresitua da. Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen. Honako ondasun hauek ditu:
* Done Mikel eliza
* Harresiak
* Hainbat elurtegi
* Errukiaren Andre Mariaren baseliza
### Gorrebusto 
* Donemiliaga eliza.
* Andre Maria Magdalenaren baseliza
* Gorrebustoko trujalaren museoa.
* Teilategia

## Oiondar ospetsuak 
* Joaquín Lantziego (Gorrebusto, 1752-?) apaiza, erlezaina eta idazlea.
* Salustiano Olotzaga (1805-1873), politikaria, abokatua eta idazlea. Espainiako senataria eta Frantzian enbaxadorea.
* Clemente Perez Arroyo (1948-2014) pilotaria.
* Francisco Ibañez Irribarria (1951-) musikaria.
* Edurne Azkarate (1993-) antzezlea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Arabako Errioxako kuadrilla
* Gorrebusto
* Labraza

## Kanpo estekak 
* Oiongo Udalaren webgunea
*  Oion Auñamendi entziklopedian
* Labrazako harresiak euskadi.net webgunean
* San Bizente ikastolaren bloga

*