Alfonso Irigoien

[thumb|300px|eskuinera|Hainbat euskaltzain [Arantzazuko santutegia|Arantzazun, 1972. urtean. Goian ezkerretik eskuinera: Koldo Mitxelena, Iratzeder, Jean Haritxelhar, Alfonso Irigoien, Luis Villasante, Jose Maria Satrustegi, Patxi Altuna eta Imanol Berriatua. Behean: Juan San Martin, Jose Luis Lizundia, Joseba Intxausti eta Xabier Kintana.]]

**Alfonso Irigoien Etxebarria** (Bilbo, Bizkaia, 1929ko azaroaren 14a - 1996ko abenduaren 16a) euskaltzain osoa, euskalaria, euskal idazlea, olerkaria, margolaria, eskultorea eta  bertsolari txapelketen antolatzaile, bultzatzaile eta epaimahaikidea izan zen; halaber, Euskaltzaindiaren *Euskera* aldizkariaren bultzatzailea eta Deustuko Unibertsitateko Euskal Filologiako irakaslea.

## Bizitza 
Bilbon jaioa, guraso euskaldunak zituen. Ama Arratiako Areatzakoa zuen eta aita, Debakoa, Elorriaga bailarakoa. Umetan, udaldiren bat edo beste aitaren baserrian —Debako Elorriaga bailarako Lopertzan— igaro zuen. 1936ko gerrako unerik latzenetan amaren partetiko Areatzako Uparan Erdiko baserrian izan zen. Umetako hizkera, beraz, batez ere Arratiakoa izan zuen.

Gerra ondoko urte zailetan, hamalau urte betetzeko zituela, Bilbon lanean hasi behar izan zuen. Lanera abiatu aurretik, baina, Matematikak eta Fisika ikasteko eskola batzuetara joaten zen. Kontabilitatea ikasi ondoren, sail horretan lanean ere jardun zuen, 1947an, hemezortzi urterekin, baina 1954an, utzi egin zuen, ez baitzuen gogoko. Garai hartan, Euskaltzaindiaren Erribera kaleko egoitzara maiz joaten zen eta Azkuerekin ere solastatzen zen. Lekeitioko maisua artean zahartua zen, eta burua ere galduxea bide zuen. Azkue 1951n hil zen eta 1955ean, Irigoien Euskaltzaindiko langile gisa hasi eta 1957ko uztailean euskaltzain urgazle izendatu zuten. Artean ezagutu zituen gerraostean hainbat lan eginiko euskaltzaleak: Eusebio Erkiaga, Federiko Krutwig, Jon Etxaide eta abar. Euskaltzaindiko egoitzan euskarazko eskolak eman zituen, Xabier Peñarekin, Patxi Goenagarekin eta Eusebio Erkiagarekin batera. Nazario Oleagaren laguntzaile ere izan zen, *Euskera* Euskaltzaindiaren aldizkari ofizialerako idazkaritza lanak eginez 1956tik 1971ra. Oleagaren hil ondoren, 1963tik aurrera Euskaltzaindiko bigarren idazkari izan zen, eta 1966an, idazkariorde izendatu zuten. *Euskera*ren zuzendaria izan zen hamabost urtean. Gai-jartzaile ere aritu zen sarritan.

Ikastolen mugimenduari ere lagundu zion, berak Bizkaiko Diputazioan egindako gestioei esker Juliana Berrojalbiz andrea aurrera atera nahian zebilen Resurreccion Maria Azkue ikastola, Bizkaian legez onartu zen lehenbizikoa, 1958an ireki baitzen. Ikastetxe hori geroago Lauro ikastola bilakatu zen.

1962an, ikasketa ofizialak egitea erabaki zuen Alfonsok, eta, batxilergoko irakasgai guztiak banan-banan gaindituta, ia 33 urte zituela joan zen Filosofia eta Letretako ikasketak egitera, Salamancako Unibertsitatera.

Euskal morfologia eta deklinabideari buruzko lan jakingarriak eman zituen argitara. Beste lan ugari *Anaitasuna*, *Egan* eta Euskaltzaindiaren *Euskera* agerkarietan plazaratu zituen. Poesia-sari ugari jaso zituen, eta zenbait poema-bilduma argitaratu zituen: *No zen to. Herrian gara bizi* (1979). Horretaz gainera, *Sorterriaren alde* autobiografia lana idatzi zuen. Zendu zen arte jarraitu zuen ohikoak zituen alorrak lantzen, morfologia, toponimia eta onomastika hizkuntzalaritzari dagokionez, eta poesia literaturgintzaren alorrean. *De re philologica linguae vasconiacae* liburu-saila osatzen duten aleak, esaterako, 1988tik 1996ra bitartean eman zituen argitara (1988, 1991, 1993 eta 1996). 1990ean *Hi eta ni garade zu, to ez date no* argitaratu zuen, eta 1991n, *Sobre toponimia del País Vasco Norpirenaico* lana. 1993an *Toponimia Vasca y dialectología* argitaratu zuen, eta 1996an *Bibliako eta Grezia zaharreko pertsona-izenak (Nombres de persona de la Biblia y de la antigua Grecia).*

## Omenaldiak 
Bere azken urteetan, bizitza osoan kulturaren alde egindako lan eskerga eta etengabeagatik esker oneko zenbait omenaldi izan zituen. Bertsolariek, 1993an, aita Santi Onaindiari eta hari omenaldi bihoztia eskaini zieten. 1996ko uztailaren 12an, irigoien hil zen urte berean, Derioko XXVII. Udako Euskal Ikastaroak gorazarre hunkigarria eskaini zion.

Hil ondorenean, Deustuko Unibertsitateak bertako irakasle maitatuari askotariko omenaldi eta esker-emateak egin zizkion. 1997ko apirilean «Alfonso Irigoienen ekarriaz» izenburuko mahai ingurua eratu zen, Deustuko paraninfoan. Hango jardunaldiko testuak *Enseiukarrean* aldizkariko 13. zenbakian argitara ziren. Hil eta lehenengo urtean, haren lan sortarik bikain edo umatuenak argitara ziren *Opera selecta* deitu liburuan. Heriotzaren bigarren urtean, haren irakasle-lagunek, herrikoek zein erbestekoek, berak jorratu zituen ikerbideetatik lan-sorta ederra eskaini zioten. Mendebalde Kultura Alkarteak ere bere lehen jardunaldietako *Mendebaldeko euskara XX. mende goienean* liburua eskaini zion, liburuaren atarian «Anbotopean» olerkia agertzen zuela.

## Lanak 
### Saiakera 
* *De Re Philologica linguae vasconicae* (1986)
* *De Re Philologica linguae vasconicae. II* (1987)
* *Pertsona-izenak euskaraz nola eman* (1994, *Deustuko unibertsitatea*)
* *Kultura-hitzak euskaraz* (1995)
### Poesia 
* *Herrian gara bizi* (1979, *Leopoldo Zugaga*)
* *Orbel eta orri* (1980, *Egilea editore*)
* *Hi ta ni garade zu, to ez date no* (1989, *Wilsen*)
### Autobiografia 
* *Sorterriaren alde* (1976, *Kriselu*)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko idazleak

## Kanpo estekak 
* «Alfontso Irigoien», Literaturaren Zubitegia.
* «Alfonso Irigoyen Echevarria», ''Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* "Alfonso Irigoien: Euskalkiak bizirik badaude biziko da Euskara, bestela bera egin du" Euskaldunon Egunkaria. 1991-12-13