Manuela Fernández Pérez

**Manuela Fernández Pérez**, ezagunagoa **Manolita Chen** izen artistikoaz (Madril, 1927ko apirilaren 11 – Sevilla, 2017ko urtarrilaren 8a) madrildar zirkuko artista, film-zuzendari, gidoilari, koreografo, vedette eta enpresaburua izan zen. Bere senarrarekin batera, Chen Tse-Ping enpresaburu eta zirku-artistarekin batera, Teatro Chino de Manolita Chen antzoki eramangarri ospetsuenetako bat sortu zuten.

## Bizitza 
Gurasoak Clementina Perez Janeiro (etxeko lanetan aritzen zen galiziarra) eta Pedro Fernandez Rueda (Cuencako nekazaria) izan ziren. Bost haurrideetako hirugarrena izan zen. Aitak Gaseosas La Revoltosa izeneko enpresan lan egin zuen banatzaile, eta, azkenean, enpresa horretako bazkidea izan zen. Fernandezek 12 urterekin hasi zuen bere prestakuntza artistikoa, Madrilgo Laura de San Telmoko Kontserbatorioan sartu zenean, non dantza eta kantuko teknika artistikoak hobetu zituen. 

## Ibilbidea 
### Artista 
Berrogeiko hamarkadaren hasieran, Juan Carcellek, Errege Plazan desagertutako Circo Priceren zuzendariak, Fernandez kontratatu zuen dantzari gisa, Las Charivaris izeneko neskentzako balleteko kide izan zedin.

Priceko bere sasoi artistikoan, Chen Tse-Ping enpresaburua eta zirkuko artista ezagutu zuen, Chepin izenez ezagunagoa, 1944an bere senar bihurtu zena. Ezkondu zirenean, berak 16 urte zituen, eta Chepinek 40. Fernandez eta Tse-Ping bikote sentimental izatetik bikote artistiko izatera pasatu ziren, Las Charivariko bat izateari utzi eta Che-Kiang zirkuko troupera batu zenean, zeinaren burua bere senarra zen. Elkarrekin egin zuten ekintza ospetsuena labana jaurtiketarena izan zen: Fernandez taula bati lotuta ageri zen pistan, eta Tse-Pingek zazpi labankada botatzen zituen haren gorputzaren inguruan.

### Enpresari 
Fernandezek 1947an hasi zuen enpresaburu ibilbidea ikuskizunaren munduan, bere senarrarekin batera Price Zirkuan aurkezteari utzi ziotenean, bere horretan, Txinako Zirku Antzerkian, 1950etik 1986ra arte Manolita Chen-en Teatro Chino ospetsua izan zena, zirkua, musika aldizkaria eta barietateen ikuskizuna konbinatzeagatik oso ezaguna. Une horrek Fernandezen ibilbidearen norabidea aldatu zuen, eta izar vedette bihurtu zen, Manolita Chen izen artistikoaz ezaguna, eta, hala, antzerki-sikalipsiarekiko grina eta negozio-emakume izatearena uztartu zituen. 1950ean, bere alaba bakarra jaio zen, Mari Paz Chen Fernández izenekoa (txineraz, Li-Mee Chen, almandrondoaren lorea esan gura du).

### Eszenatokia utzi ostean 
Hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran, Fernandezi belarriko tumore bat kendu zioten eta aurpegiko paralisia eragin zion. Beraz, eszenatokia utzi behar izan zuen, baina bere enpresan jarraitu zuen lanean, banbalinen atzean. Fernandez pistatik kentzea, trantsizioan destapearen gorakada, demokrazia eta telebista Espainiara iristean, ikuskizun sikaliptikoen ospeak gainbehera egin zuen eta jarraitzaileak galtzen hasi zen. Espainiako geografian zehar ibili ziren karpa guztien artean garrantzitsuena izan zen. Hala ere, 36 urteren ostean, 1986an, Fernandezek eta Tse-Pingek behin betiko itxi zuten negozioa.

Azkenean, Fernandezek Sevillan finkatzea erabaki zuen azken urteetan. Fernandez eta Tse-Ping hantxe inauguratu zuten hiriko lehen jatetxe txinatarra. 1997an Tse-Ping 94 urterekin hil zen, azukre igoera baten eraginez.thumb|200px|Espectáculo_Manolita_Chen,_un_cuento_chino_2.jpg|*Manolita Chen. Un cuento chino* ikuskuzina*,* Circo Price (2021)
## Ondare artistikoa eta aintzatespenak 
thumb|200px|:Espectáculo_Manolita_Chen,_un_cuento_chino.jpg|Pepa Zaragoza Manolita Chen interpretatzen, Circo Price (2021) 
Fernandezi «Antzerki ibiltariaren edo eramangarriaren erregina» deitu zioten, 36 urtez haren karpa Espainiako geografian zehar ibili ziren guztien artean garrantzitsuena eta ospe handienekoa izan zelako. 

* SGAEn 300 lan baino gehiago erregistratu zituen, gehienak abesti arinak.
* 2012an Alberto Esteban zuzendari espainiarrak Manolita Chenen El Gran Teatro Chino dokumentala egin zuen, 61 minutuko iraupenarekin, eta *El documental de La 2* kateko gunean erakutsi zen, *Teatro chino de Manolita Chen, el cabaret de los pobres* izenarekin,* Fernandez eta Tse-Pingen antzerkiaren bilakaera aztertzen zuen, garai musikalaren aurkako borroka.
* 2017an Fernandez hil zela eta, Juan Jose Montijano Ruiz haren biografoak kanpaina bat jarri zuen abian Change.org Sevillako Udalak hiriko kale baten izena Manolita Cheni hil osteko omenalda egin ziezaion. Eskaera horrek 415 sinadura lortu zituen.
* 2019an, Eva Chen ilobak Manolita Chen izeneko jatetxe txinatarra inauguratu zuen Madrilen.
* 2021eko apirilean, Pepa Zaragoza aktorearen jatorrizko ideiari esker, *Manolita Chen. Un cuento Chino* Atochako Price de Ronda antzokian estreinatu zen.
## Plagioa eta izen artistikoari buruzko eztabaida 
Manolita Chenek lortutako ospeari esker, Espainiako trantsizioan, lehiakideek estrategia bat asmatu zuten, pertsonaia trabesti bat sortuz. Horrelaxe agertu zen Manuela Saborido Muñoz artista cadiztarra, eta haren *esketx* batzuk kopiatu, haren izena bereganatu eta Bartzelonako Paraleloan lan egin zuen. Sevillako epaitegi batera eraman zuten egoera, eta hantxe egiaztatu zuten ez batak ez besteak ez zutela legez erregistratuta *Manolita Chen* izena; beraz, auzia erabaki zen bi aldeak ados jartzeko aginduta.

Vedette ohi horrek Manuela Saborido Muñoz (1943-) du izena, bere NANean bere identitate femeninoa agertzea lortu duen Espainiako lehen pertsonetako bat; hala ere, Manolita Chen izenez ezagutzen da. Ez bakarrik Espainiako eszenan leku bat egiten duen lehen artista transexualetako bat izateagatik, baizik eta 1985ean herrialdeko lehen ama adoptibo transexuala bihurtu zelako ere. Gainera, LGBT kolektiboaren borrokaren erreferente bat da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 2012 - El Teatro Chino de Manolita Chen: *¡Piernas, mujeres y cómicos para todos ustedes, simpático público!”*“Zangoak, emakumeak eta komikoak zuentzat guztiontzat, publiko maitagarria!”. I. liburukia. Círculo Rojo argitaletxea. ISBN 978-84-9991-661-3.  
* 2012 - *Manolita Chen y su Teatro Chino: “¿Te mido la temperatura, chato?* Manolita Chen eta bere Teatro Chino: “Tenperatura neurtzen dizut, txato?)”. II. liburukia. Círculo Rojo argitaletxea. ISBN 978-84-9030-569-0.  
* 2014 - *La vedette que desafió a Franco* (Franco desafiatu zuen vedettea). Ende argitaletxea. ISBN 978-84-942874-3-5.

## Kanpo estekak 
* *Manolita Chenen* Txinako antzerkia, pobreen kabareta, Alberto Estebanen dokumentala, YouTuben ikusgai.
* Manuela Fernández Pérezi egindako elkarrizketa, 2014an Canal Sur Televisionek egina. YouTuben dago ikusgai.
* *Gogoratzen? - Manolita Chen-en Gran Teatro Chino,* TVEn eskuragarri.
* Manolita Chen Antzerki Txinatarraren argazkiak, Madrilgo Erkidegoko Eskualdeko Artxiboaren webgunean eskuragarri.
* *Manolita Chenen alaba Fernando Estesok'' txundituta utzi du. Elkarrizketa Canal Sur telebistan. YouTuben ikusgai.