Horma irudi

**Horma-irudia** edo **murala** horman, sabaian edo bestelako euskarri finko eta egonkor baten gainazalean itsasten edo marrazten den artelana da. Gizakiak antzinatik erabili du horma bere arte adierazpenetarako eta Paleolito garaiko kobazuloetan egindako horma irudiak dira, hain zuzen ere, pinturaren historiaren hastapena. Hala ere, freskoa da mendeetan zehar gehien erabili den horma pinturako teknika.
[thumb|389x389px|[Txillardegiren omenez Donostiako Gaskuña plazan jarritako horma irudia]]
Horma irudiak margolanak, mosaikoak, zeramikazkoak eta esgrafiatuak izan daitezke eta funtzio edo helburu dekoratiboa edo didaktikoa izan dezakete. Horma irudien berezitasunetako bat zera da, duten konposizio konplexuari esker, ikuspuntu eta angelu ezberdinak eremu plastiko berean barnebiltzen direla eta batzuetan hiru dimentsioko efektua sortzen dutela.
## Historia 
#### Historiaurrea 
Horma izan da historiaurretik artelanen euskarri nagusia eta adierazpen erlijiosoak, estetikoak, politikoak, sozialak zein didaktikoak egiteko erabili izan da. Horma irudien lehenbiziko arrastoa Goi Paleolitoko kobazuloetako labar artea da. Leizeetan, landare eta mineraletako pigmentu naturalen bidez eta aglutinatzeko erretxinaren laguntzaz, ehizarekin lotutako animalia basatien irudiak agertu dira. Adibiderik ezagunenetakoak Lascaux (Dordoina, Frantzia) eta Altamira (Kantabria, Espainia) kobazuloetakoak dira, eta Euskal Herrian, Santimamiñe (Kortezubi), Altxerri (Aia) eta Ekaingoak (Deba).

#### Antzinaroa 
Horrez gain, antzinako Egiptoko eta Mesopotamiako horma pinturak ere ezagunak dira. Egipton, bereziki, hilobietan agertu dira eta heriotzaren inguruko sinesmenekin lotutako irudiak dira (Nefertari erreginaren hilobia, adibidez). Hil ondorengo munduan bizirauteko tresnak eta baliabideak irudikatzen zituzten eta zenbait kasutan hieroglifikoak ere bai. Mesopotamian, jauregietan eta etxebizitzetan muralak egin arren, askok ez dute iraun gaur arte. Ondoren, greziarrek eta erromatarrek bereganatu zuten horma irudien teknika eta Mediterraneoan zehar zabaldu zuten. Mexikoko gizartearen gehiengoak irakurtzen eta idazten ez zekienez garai hartan, Vasconcelosek iraultzako balio eta idealak modu errazago batean helarazteko artista talde bat osatu zuen. “Hiru handiak” (*Los tres grandes*) izan ziren garrantzitsuenak, David Alfaro Siqueiros, Diego Rivera eta Jose Clemente Orozco. Mexikoko ohiturak, tradizioak eta iragan prehispanikoa islatu zituen mural sozial eta politikoak egin zituzten, adibidez, Riverak Jauregi Nazionalean egin zuena.

1923. urtearen amaiera aldera, iraultza errusiarrak eragina izan zuen Mexikoko muralismoan eta ideia komunistaz eta marxistaz jositako bigarren etapa abiatu zen. Horrez gain, abangoardien (futurismoa, kubismoa, espresionismoa…) eragina ere hauteman zitekeen estetikan, formetan eta konposizioan. Ondorioz, monumentaltasuna, pertsonaien ezaugarriak esajeratzea, eskortzo nabarmenak eta angeluen ugaritasuna bihurtu ziren muralismo mexikarraren ezaugarri bereizgarriak. 1933an hasi zen, batez ere muralismoa Mexikoz haratago zabaltzen eta berebiziko eragina izan zuen Estatu Batuetan eta Latinoamerikan. Gaur egun, kaleetako hormetan ez ezik, barne-diseinuetan ere egiten dira muralak eta horma irudiak.

## Materialak eta teknikak 
Euskarria harrizkoa, hormigoizkoa edo adreiluzkoa izan ohi da eta material hori karez, igeltsuz edo lurrez estalita lortzen da irudia egiteko gainazala. Lehen eskualdia *arriccio* zeritzon ore lodi batez egiten zuten hormari ondo atxikitzeko; eta bigarrena, *intonaco* deitua, askoz meheagoa eta trinkoagoa zen, pinturaren oinarria izango zen gainazala.

#### Al secco 
thumb|Torturaren kontrako horma irudi bat sprays sortzeko prozesua, Donostian
Teknika honetan, horma irudia gainazal lehor batean egiten da eta pigmentuak aglutinatzaileetan disolbatzen dira (karea, tenpera edo olioan, esaterako) horman atxiki ahal izateko .

Pigmentuei dagokionez, Erroman eta Grezian enkaustika erabili ohi zuten, baina tenpera da horma pinturetako metodorik zaharrenetakoa. XVI. mendean, berriz, margo-oihal gaineko olio-pinturaren erabilera gailendu zen Europan. Olio-pinturak eta akrilikoak pintzelez edo aerosolez aplika daitezke. Gaur egun, pigmentu horiez gain, mural digitalak ere izan daitezke eta, bereziki, publizitaterako erabiltzen dira (publizitate estatikorako, esaterako).

## Sailkapena 
Horma irudi urbanoak euren funtzioen arabera sailka daitezke. Batez ere, erlijio eta politika gaiak lantzen zituzten muralek, gaur egun, ordea, publizitaterako ere erabiltzen dira.

#### Estatu Batuak 
Muralismo mexikarraren eraginez, 1960 eta 1970eko hamarkadetan New Yorken eta Los Angelesen horma pinturak eta, bereziki, grafitiak ugaritzen hasi ziren. Filadelfian, 3.000 horma irudi daude eraikinetan eta Short North auzoa (Columbus, Ohio) bertako mural erraldoiengatik da ezaguna.
[thumb|305x305px|[Valparaíso|Valparaisoko (Txile) horma irudia]]

#### Txile 
Horma irudiak egiteko tradizioa ez da oso oparoa izan Txilen, besteak beste, lurrikarek eragindako ezegonkortasunagatik eta artista talde faltagatik. Hala ere, Estatuak hainbat saiakera egin zituen 1920 eta 30eko hamarkadetan artistak herrialdean zehar muralak egitera bultzatzeko. Garai hartako mural artistarik ezagunenak Pedro Subercaseaux, Pedro Lira, Arturo Gordon eta Laureano Guevara ziren eta, bereziki, ikuspegi etniko eta kulturaletik egin zituzten horma irudiak. Dena den, Txilen horma pintura benetan suspertu zutenak muralista mexikarrak izan ziren eta nabaria egin zen beraien eragina bertako artistengan. Horren ondoren, etapa garaikidea iritsi zen Txileko horma pinturan, lehena baino indartsuago. Txileko horma irudien adibiderik esanguratsuena Valparaiso hiria da.

### Asia 
#### Malaysia 
[thumb|[Ernest Zacharevicen horma irudia, Penangen ]]
Azken urteetan horma irudiek berebiziko oihartzuna lortu dute Malaysian, bai bertako nahiz atzerriko artistek egindako lanei esker. 2012an hartu zuten muralek garrantzia, Ernest Zacharevic lituaniarrak Georgetown-eko (Penang) kultura festibalean sei horma irudi egin zituenean. Lituaniarrak Malaysiako eguneroko bizitzako eszenak eta bertako bizilagunak irudikatu zituen eta, geroztik, beste hainbat herritan ere areagotu da horma pinturen ekoizpena.

### Afrika 
#### Egipto 
Egipton horma pinturak tradizio luzea du, antzinako tenpluetatik eta hilobietatik hasi eta gaur egun artekoa. Nahiz eta hamarkada luzetako errepresioaren ondorioz motelduta egon den horma irudien ekoizpena, Hosni Mubaraken ondoren, adierazpen askatasunaren eta aldarrikapen politikoen isla bihurtu dira. Edozein txokotan aurki daitezkeen arren, Kairoko Mohamed Mahmoud kalea da gunerik ezagunena eta bertako horma irudiek ia kronologikoki kontatzen dituzte jazotako gertaerak.

#### Hego Afrika 
Apartheid garaian, zeuden horma irudi gutxiek askatasuna aldarrikatzen zuten baina nahiko modu mendekarian, ondorioz, oso egoera arriskutsua zen artistentzat . 1970 eta 80ko hamarkadetan, ordea, arte urbanoa edo arte hiritarra loratu zen eta, ordutik, kutsu politikoa alde batera utzi eta funtzio dekoratibo, sozial eta komertzialagoetara daude bideratuta muralak. Oso koloretsuak, jai-girokoak eta umoretsuak dira, baina askok azpian daramate afrikar identitatearen aldarrikapena ere, horregatik, horma irudi ugaritan agertzen dira Afrikako mapak.
[thumb|East Side Galleryko horma irudia, [Berlingo harresian|240x240px]]

### Europa 
#### Alemania 
Alemaniako hormarik ezagunena Berlingo harresia da, mural ugariren euskarria, hain justu ere. 1989an eraitsi ondoren, 1990ean, 21 herrialdetako 118 artistek harresia aire libreko arte galeria bat bihurtu zuten (East Side Gallery). 1.316 metroko horma puska da eta 103 horma irudi ditu guztira, Gerra Hotza amaitu osteko euforia, askatasuna eta itxaropena ospatzeko margotuak. Urteen joanarekin, faktore klimatologikoekin eta turisten joan-etorriarekin, ordea, kalte ugari jasan ditu eta, horregatik, mantentzeko eta zaharberritzeko eta ahaleginak egiten ari dira.

#### Ipar Irlanda 
Ipar Irlandako horma irudiak artistikoki kalitate handikoak dira eta ezagunenak Belfast eta Derrykoak dira. Oro har, gai sozial, kultural eta politikoak jorratzen dituzte: kultura zeltaren tradizioak eta Erresuma Batutik bereiztearen gatazka politikoa, besteak beste. Nolanahi ere, azken urteetako horma irudiak ez dira hasieretakoak bezain gogorrak eta mehatxariak (unionistek egindako armatutako paramilitarren irudiak, esaterako). Aitzitik, gisa horretako muralak urritu (edo kasu batzuetan ezabatu) eta kulturarekin zerikusia duten irudiekin ordezkatu dituzte.

#### Britainia Handia 
New Yorken hasitako mugimendua laster zabaldu zen Britainia Handian ere —1980ko hamarkada inguruan—, baina estilo eta forma ezberdina hartu zuen leku bakoitzean: Manchesterren, Bristolen, Birminghamen eta Londresen, esaterako. Britainia Handiko artistarik ezagun eta garrantzitsuenetako bat Bansky da. Bere identitatea ezezaguna da eta bere horma irudi eta grafitiak politikari, pop kulturari eta etikari egindako satira eta kritikak dira. Banskyren hitzetan, “Horma bat, arma oso boteretsua da. Norbait kolpekatzeko existitzen den gauzarik desatseginena”.

#### Italia 
Italiako horma irudirik ezagunenetakoak Dozza (iparraldean), Satriano di Lucania eta Diamante (hegoaldean) herrietakoak dira. Horrez gain, Sardinian ere horma irudien ale ugari ikus daitezke, bereziki, Orgosolo herrian, 400 irudi inguru baitaude. Sardiniako muralak gai politikoak lantzen dituzte, baina badaude historikoak eta herrikoiak ere, besteak beste, langile borroka, artzainen bizimodua, edo zentral nuklearren eta okupazio militarren aurkako pasarteak kontatzen dituztenak. Bilbon, 2016an, *Bilbo Zaharreko Hormetako Arte Publikoaren* lehen katalogoa argitaratu zuten Bilbo Zaharra, San Frantzisko eta Zabalako fatxadetako horma irudiekin. Donostian ere, *Hormek Diote* eta *Olatu Talka* kultur jaialdiaren baitako *Horma Irekiak* ekimenarekin hiriko hormak koloreztatzeko proiektuak abiatu dira. Horrez gain, horma pinturan diharduten banakako artistak ere badaude, Udane Juaristi azkoitiarra, esaterako. Hori horrela, horma irudi aipagarri asko daude euskal hiriburuetan zein herrietan.
[thumb|230.99x230.99px|[Joxan Artze gogoan, motxiladun umeei eskainitako horma irudia, Zumaian ]]
Bestalde, Zumaian, 2016an hasita, Kalea Guztiona Da mugimenduak Erribera kalean horma irudi ugari egin ditu, gaur-gaurko gaien inguruko irudiak gehienetan. Hala ere, hurrengo egunetan berehala estaltzen dituzte muralak pintura marroiz, izan ere, Zumaiako udalak eremu publikoetan jarritako edozein kartel, pankarta eta horma irudi kendu edo ezabatzeko erabakia hartu zuen.
thumb|Lekeitio: Isuntza Arraun Elkarteko emakumeak|alt=Murala Isuntza Arraun Elkarteko emakumeak.jpg
Zumaian ez ezik, Bilbo, Donostia, Iruñea, Gasteiz, Zarautz, Soraluze, Portugalete, Errenteria, Pasaia, Eibar, Ordizia, Altsasu eta Bergaran ere antzeko udal ordenantza dago, batzuetan zorrotzago eta besteetan malguago. Zumaian bezalatsu, beste herri ugaritan ere ezabatu dituzte muralak, esate baterako, Donostiako Antigua auzoan, Mikel Laboaren horma irudia eta Lekeitioko hondartzan, *Potxuak Martxan* talde feministak egindakoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mexikar muralismo
* Grafiti
* Fresko
* Ipar Irlandako muralak
* Kalea Guztiona Da
* Udane Juaristi

## Kanpo estekak