Asoka

**Asoka** edo **Ashokavardhan Maurya** (), **Asoka Handia** izenaz ezaguna (K.a.&nbsp;304 - K.a.&nbsp;232) Maurya Inperioko hirugarren enperadorea izan zen. Indiako azpikontinentearen jabe zen, eta Bengala eta Afganistan arteko lurretan agindu zuen. Nolabait, Indiaren sortzaile kontsideratzen da, lur guztien lehenengo batasuna egin baitzuen.

Bindusararen semea eta Chandraguptaren biloba zen. Indiako azpikontinentearen zatirik handienean izan zen errege K.a.&nbsp;269 ingurutik K.a.&nbsp;232ra, gaur egungo Afganistanetik Bengalaraino, baita hegoalderantz ere, gaur egungo Mysoreraino. K.a.&nbsp;260. urtearen inguruan, Kalinga konkistatu zuen gerra suntsitzaile batean, bere aurrekoek lortu ez zutena. Gerra sarraskiak ikusi ondoren, budista bilakatu zen pixkanaka.

Asokak gerra suntsitzailea hasi zuen Kalingako estatuaren aurka (Odisha berria), zeina​ K.a.&nbsp;260. urte inguruan bereganatu zuen.​ Haren ediktuetako interpretazio baten arabera, budismora bihurtu zen Kalingako gerrako heriotza ugari ikusi ondoren eta bereganatu nahian ekin zuena, eta, diotenez, gerrak 100.000 heriotza eta 150.000 deportazio baino gehiago eragin zituen.​ Asoka oroitua da zutabeengatik eta ediktuengatik, Sri Lankara eta Erdialdeko Asiara monje budistak bidaltzeagatik eta Buda Gautamaren bizitzan leku esanguratsu batzuk markatzen dituzten monumentuak ezartzeagatik.

Asokaren ediktuez harago, hari buruzko informazio biografikoa mende batzuk geroago idatzitako kondairetan oinarritzen da, esaterako, II. mendeko *Ashokavadana*n (Asoka narrazioa, *Divyavadana*ren zati bat) eta Sri Lankako *Mahavamsa* (Kronika Handia) testuan. Indiako Errepublika modernoaren ikurra Asokaren lehoiaren kapitelaren egokitzapen bat da. Ašoka izenak Sanskritoz «minik gabe, penarik gabe» esan nahi du (A «privativum» da, eta Šoka, «mina, larritasuna»). Bere ediktuetan, Devānāmpriya (Jainkoen maitatua) eta Priyadaršin edo Priyadarshi (Guztiak maitasunez begiratzen dituena) deritze. Zuhaitz batenganako zuen afektua da bere izena asoka zuhaitzarekin edo *Saraca indica*rekin (batzuetan, *Polyalthia longifolia*rekin gaizki identifikatua) erlazionatzeko arrazoia, eta, horri, erreferentzia egiten zaio *Ashokavadana*n.

Historia unibertsalaren eskema bilduman (1920), H.G. Wellsek idatzi zuen: «Historiako zutabeak betetzen dituzten erregeen dozenaka milaka izenen artean: maiestate, graziadun, gorentasun eta antzekoak, Asokaren izenak distira egiten du, ia bakarrik, izar batek bezala distiratzen du».

## Izena eta etimologia
* *aśokavardhana*, Sanskritoaren Transliteraziorako Nazioarteko Alfabetoaren sisteman, (IAST ingelesez).
* Etimologia: atsekabea arintzen duena:.​ Radhagupta izeneko ministro batek zeregin garrantzitsua jokatu omen zuen tronurako sarbidean. Koroatzea K.a.&nbsp;269an izan zen.

### Lehengo urteak
Asokaren idazkunek berek ez dute bere lehen urteak deskribatzen, eta gai honi buruzko informazioaren zati handi bat bera baino ehunka urte geroago idatzitako kondaira apokrifoetatik dator.​ Elezahar horiek fikziozko xehetasunak dituzten arren, hala nola Asokaren iraganeko bizitzei buruzko narrazioak, Asokaren garaiari buruzko xehetasun historiko onargarri batzuk barne hartzen dituzte.​

### Datak
thumb|Asokaren 13. zenbakiko harrizko ediktuak aipatzen ditu: Antioko, Ptolomeo, Antigono, Magas eta Alexandro greziar erregeak bere irakaspenen hartzaile gisa.
Asokaren jaiotzaren data zehatzik ez da, Indiako testu garaikideek ez baitituzte xehetasun horiek erregistratzen. Badakigu K.a. III. mendean bizi izan zela, bere idazkunetan ziurtasun handiagoz ezagutzen diren hainbat gobernari garaikide aipatzen baitira, hala nola Antioko II.a Theos, Ptolomeo II.a Filadelfoa, Antigono II.a Gonatas, Magas Zirenekoa eta Alejandro (Epiro edo Korintokoa)​ Beraz, Asoka K.a.&nbsp;IV. mendearen amaieran edo K.a.&nbsp;III. mendearen hasieran (K.a.&nbsp;304 inguruan) jaio zen.

### Jatorria
Asokaren idazkunak berak nahiko zehatzak dira, baina ez dituzte arbasoak aipatzen.​ Beste iturri batzuen arabera, hala nola *Purana*k eta *Mahavamsa*, bere aita Bindusara Mauryako enperadorea izan zen, eta bere aitona Chandragupta, Inperioaren sortzailea.​ *Ashokavadana*k ere Bindusara ematen du aitatzat, baina, bere jatorria, Budaren garaikidea den Binbisara erregeraino darama Ajata shatru, Udayin, Munda, Kakavarnin, Sahalin, Tulakuchi, Mahamandala, Prasomenit eta Nandaren bitartez.​ Taranathak, XVI. mendeko monje tibetarrak, zeinaren kontakizuna aurreko tradizioen bertsio distortsionatua den, Asoka honela deskribatzen du: Champako errege nemitarraren merkatari baten alabaren seme ez-legitimoa.

*Ashokavadana*k dio Asokaren ama Champako brahman baten alaba zela, eta errege batekin ezkonduko zela profetizatu zen. Ondorioz, aitak Pataliputrara eraman zuen, eta, han, Bindusararen haremean sartu zuten, non, azkenean, bere erregina nagusi bihurtu zen.​ *Ashokavadana*k ez du bere izenez aipatzen, baina beste kondaira batzuek izen desberdinak ematen dizkiote. Adibidez, *Asokavadanamala*k Subhadrangi deitzen dio.​​ *Vamsatthapakasini* edo *Mahavamsa-tika*k (*Mahavamsa*ri buruzko iruzkin bat), Dharma deitzen dio (Dhamma Palieraz), eta Moriya Kshatriya leinukoa zela dio.​ *Divyavadana* kondaira batek Janapada-kalyani deitzen dio;​ Ananda W. P. Guruge adituaren arabera, hori ez da izen bat, goitizena baizik.

thumb|Ašokaren inperioa, K.a.&nbsp;260. urte inguruan. Asoka hil ondoren, bere inperioa gainbehera joan zen.
II. mendeko Appian historialariaren arabera, Chandraguptak ezkontza aliantza bat egin zuen Seleuko I.a Nikator gobernari greziarrarekin, Horrek eraman du Chandragupta, edo bere seme Bindusara, printzesa greziar batekin ezkondu zela espekulatzera. Hala ere, ez dago frogarik Asokaren ama edo amona greziarrak ziren esateko, eta ideia baztertu egin dute historialari gehienek.

## Printzea
*Ashokavadana*ren arabera, Bindusarari ez zitzaion Asoka gustatzen bere azal latzagatik. Egun batean, Bindusarak Pingala-vatsajiva aszetari eskatu zion zehatz zezala zein zen bere ondorengoa izateko duina bere seme-alabetatik. Aszetaren aholkuari jarraituz, Urrezko Pabiloiko Lorategian biltzeko eskatu zien printze guztiei. Asokak ez zuen joan nahi, aitak ez zuelako gustuko, baina amak konbentzitu egin zuen. Radhagupta ministroak Asoka hiriburutik Lorategirantz irteten ikusi zuenean, printzeari, bidaiarako, benetako elefante bat emateko prest agertu zen.​ Lorategian, Pingala-vatsajivak printzeak aztertu zituen, eta konturatu zen Asoka izango zela hurrengo erregea. Bindusara ez gogaitzeko, aszetak uko egin zion oinordeko izendatzeari. Horren ordez esan zuen zaldi, jarleku, edari, ontzi eta janaririk onena zuena izango zela hurrengo erregea; aldiro, Asokak irizpidea betetzen zuela adierazi zuen. Geroago, Asokaren amari esan zion semea izango zela hurrengo erregea, eta, haren aholkuari jarraituz, erresuma utzi zuen Bindusararen haserrea saihesteko.

Kondairen arabera, Bindusara atsekabetuta zegoen Asokaren itxura itsusiagatik, baina Bindusarak ardura garrantzitsuak eman zizkiola ere badiote, hala nola Takshashila-n errebolta bat erreprimitzea (India iparraldeko tradizioaren arabera), eta Ujjain gobernatzea (Sri Lankako tradizioaren arabera). Horrek iradokitzen du Bindusara txundituta zegoela printzearen gainerako dohainekin.​ Beste aukera bat izan daiteke Asoka urruneko eskualdeetara bidaltzea hiriburu inperialetik urrun mantentzeko.

### Kalingako konkista
Kalinga Indiako ekialdeko kostaldeko estatua zen, monarkia parlamentarioa zuena. Konkista gerrari ekin zion Ašokak koroatu eta zortzi urtera. Gerrak 100.000 hildako baino gehiago eta 150.000 deportatu eragin zituen. Garaipena ospatzen ari zela eta Kalingako lorategietan paseoan zebilela, hunkituta geratu zen hildakoen kopurua eta hildakoen senideen auhenak ikusita.

### Budista bilakatzea
thumb|left|Ašokaren lehoien kapitela.
Ašokaren ediktuen XIII. ediktuak Kalingaren suntsipena ikusi ondoren erregeak sentitu zuen bihotz-zimikoa islatzen du:

Kalingarekin izandako gerra hilgarriak budismoaren mezenas egonkor eta baketsu bihurtu zuen Ašoka enperadore mendekatia. Budismora bihurtu zen ala ez, ez dago argi, tradizio budistak hori baieztatzen duen arren. A. L. Basham indiari buruzko aditu ospetsuaren arabera, Ašokaren erlijio pertsonala budismoa izan zen, Kalingarekin izandako gerraren ondoren behintzat, baina hark zabaldutako Dharma ez zen budismoa.

Hala ere, bere babesletzak budismoaren hedapena ekarri zuen Maurya Inperioan, beste erresuma batzuetan, eta mundu osoan K.a.&nbsp;250 inguruan.

## XIX. mendeko berraurkitzea
XIX. mendera arte, Ašoka beste izen bat baino ez zen budisten garaiko Indiako erregeen genealogietan. Garai hartako Europako hainbat adituk ere Indiako literaturako kontakizun budistak itzuli zituzten. Kontakizun horiek doktrina budistak erakusten zituzten, baita doktrinaren istorio eta biografia legendarioak ere.

Zeilan, Tibet eta Txinako iturri budista horiek, *Divia avadana*, *Aśoka avadana*, *Maja-vamsa* eta beste batzuetan zeudenak, errege handi baten irudia agertzen zen, Aśoka. Gisa horretako zorroztasun historiko eskaseko hainbat istorio zeudenez, herri-kulturatik zetozela uste baitzen, legendazko figuratzat hartu zen, eta ez zitzaion sinesgarritasunik eman.

Historiak printze krudel gisa deskribatu ohi zuen, tronura igotzeko bere anaiak hil zituena, baina, Kalinga konkistatu ondoren, (Indiako ekialdeko kostaldean, gaur egun Odisha estatuan), Ašoka budista bakezale bihurtu, eta, budismoaren hedapenean, lagundu zuen, une hartatik aurrera modu zuzen eta baketsuan gobernatuz.

thumb|400px|Maurya Inperioaren mapa: Maurya dinastía K.a.&nbsp;265eanKolore urdin iluna: Maurya Inperioaren lurraldeaUrdin argia: Tributu-lurraldeak۞ Hiriburua■ Beste hiri batzuk● Aśokaren ediktuak▲ Leku erlijioso budistak

## Lehen ebidentzia historikoak
1837. urtean, James Prinsep arkeologo eta filologoak Delhi hirian (iparraldean) kokatutako harrizko zutabe handi baten inskripzio zahar bat itzuli zuen. Inskripzioaren idazkera brahmi-a zen, Indiako idazkerarik zaharrena, sanskritoa eta prakritoa idazteko erabiltzen zena. Brahmi-aren antzinako bertsioa zen, eta, mendeetan bilakaera handia izan zuenez, lehen inskripzio horiek irakurtezinak ziren.

Inskripzioak, bere burua Devanampiya Piyadasi (jainkoen maitea, Piyadasi erregea) aldarrikatzen zuen errege batek, ediktu batzuk erakusten zituen. Aurkitu zituen erreferentzia budisten ondorioz, ikertzaileak Devanampiya Piyadassi Sri Lankako errege bat zela uste izan zuen hasieran.

Baina, urte berean, James Prinsepek Sri Lankako historiako kronika zaharrenetako bi irakurtzeko aukera izan zuen: *Dipa vamsa* eta *Maha vamsa*, monje budistek osatuak. Kroniketan, Piyadassi titulua Ašoka errege ospetsuari egozten zitzaiola ondorioztatzen zen.

Inskripzioak dituzten beste zutabe eta harkaitz batzuk ere ezagutzen dira, eta, hurrengo hamarkadetan, erregearen ediktu gehiago aurkitzen eta itzultzen joango dira. Ašokari buruz ditugun ezagutza gehienen iturri dira: bere inperio osoan zutabe eta harkaitzetan grabarazi zituen inskripzio ugari, gehienbat, magadhi-n (hizkuntza prakrito bat), brahmi idazkeran (eta, batzuetan, kharosthi karaktereetan), baina baita grezieraz eta arameeraz ere.

Gainera, idazkun horiek hizkuntza indiar baten idazkera idatziaren lehen laginak dira, eta idazkera horrek berak sortu zituen gaur egun indiar lurrean dauden hizkuntza erdi silabiko guztiak (hala nola idazkera devanagaria), etika budista hedatzen lagundu zuten, eta indarkeriarik eza eta dharmaren doktrinarekiko, eginbeharrarekiko edo bidezko portaerarekiko atxikimendua sustatu zituzten.

Herri-hizkuntza eta herri-hizkuntza bati emandako garrantzia ere ikusten da, prakritoa, hizkuntza «noble» eta literarioaren kalterako, sankritoa, horrela herriak uler dezan kezka erakutsiz.

1915ean, Ašoka izena aipatzen zuen ediktu bat itzuli zenean berretsi zen behin betiko bere nortasuna.

thumb|ezkerrera|100px|Asokaren lehoiak
### Asokaren ediktuak 
Inperio osoarentzat balioko zuten legeak atera zituen, **Asokaren ediktuak** izenarekin ezagutzen direnak; Asokaren esanetan, «Gizon guztiak nire haurrak dira. Ni aita bezalakoa naiz haientzat. Aita orok bere haurrentzat ona eta zoriontasuna nahi duenez, nik ere gizon guztiak beti zoriontsu izan daitezen nahi dut».

Ediktuak 33 inskripzio ziren, eta **Asokaren zutabeak** deritzen zutabeetan idatzi zituen.  Inperioko hiri handienetan ezarri ziren zutabe ugari banatu ziren, horietako 19 baino kontserbatzen ez diren arren. Zutabe horiek Asokaren sinboloa zen lehoiak zituzten kapitel gisa. Famatuena, Sarnatheko zutabea da; hiru lehoi ditu kapitelean, eta, gaur egun, Indiako sinbolo nazionala bihurtu da. Zutabe berean, *Asoka Chakra* (Asokaren Gurpila) ere ageri da, eta, hori, Indiako banderaren erdian ezarri dute.

### Heriotza 
Asokak 40 urtez agindu zuen, baina, bera hil ondoren, Maurya Inperioak beste 50 urte eskas iraun zituen. Anitz emazte eta seme-alaba izan zituen; haietako asko, budismoa zabaltzera bidali zituen inperioko lau muturretara. Asokak Kunala semeren alde jokatu zuen, baina Sampatri bihurtu zen enperadore. Inperioaren gainbeheraren hasiera zen. K.a. 185 urtean, azken enperadorea zen Brihadratha hiltzean, lurrak hainbat printzerritan zatitu ziren. Hogei mende geroago Britainiar Raj bihurtu arte, Indiak ez zuen inoiz batasunik ezagutuko.

## Asokaren berraurkikuntza 
XIX. mendera arte, genealogia budistetan agertzen zen izen ugarietako bat baino ez zen Asoka. Geroago, Sri Lanka, Tibet eta Txinan aurkituriko *Divia avadana*, *Asoka avadana* eta *Majá vamsha* idatziak ediren ziren: hor, Asoka errege handia izan zela irakurri arren, arkeologoek ez zioten sinesgarritasun handirik eman, eta kondairetako pertsonaia baino ez zela uste izan zuten.

1837an, James Prinsep indiar-britainiar arkeologoak Delhin zegoen harri handi bateko inskripzioak itzuli zituen. Asokaren ediktuak ziren, eta *Devanampiya Piyadasi* (jainkoek maite dutena) erregea ageri zen bertan. Primsepek Sri Lankako erregeren bat zela uste zuen, baina, ediktuan idatzita zeuden aztarna gehiago aurkitu ziren, eta Asokarekin identifikatzen hasi ziren. 1915ean, erabat baieztaturik geratu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Albinski, Henry S.: «The place of emperor Asoka in ancient indian political thought». En: *Midwest Journal of Political Science* (volumen&nbsp;2, n.º&nbsp;1, pp. 62-75). Midwest Political Science Association: febrero de 1958.
* Dhammika, Ven S.: «The edicts of king Ashoka». En *The Wheel Publication* (n.º&nbsp;386/387). Sri Lanka: Buddhist Publication Society, 1993.
* Ganguly, Dilip Kumar: *Ancient India, history and archaeology*. Abhinav Publications, 1994.
* García, Roberto. «El Dhamma de Aśoka».
* Geiger, Wilhelm: «The trustworthiness of the “Mahavamsa”». En *The Indian Historical Quarterly* (volumen VI, n.º&nbsp;2, 1930.
* Hunter, William Wilson: *The Indian empire: its people, history, and products*. Asian Educational Services, 2005.
* Mahānāma; Geiger, Wilhelm; Haynes Bode, Mabel: *Mahavamsa: great chronicle of Ceylon*. Asian Educational Services, 1993.
* Naskar, Satyendra Nath: *Foreign impact on indian life and culture*. Abhinav Publications, 1996.
* Prebish, Charles S.: *Buddhism: a modern perspective*. EE.&nbsp;UU.: Penn State Press, 1975.
* Smith, Vincent A.: *Asoka, the buddhist emperor of India*. Read Books, 1920.
* Strong, John S.: *The legend of king Aśoka: a study and translation of the «Aśokāvadāna»*. Motilal Banarsidass Publications, 1989.
* Thapar, Romila: «Asoka and buddhism». En *Past and Present* (n.º&nbsp;18, pp. 43-51). Oxford University Press, noviembre de 1960.
* Thapar, Romila: *Ashoka and the decline of the mauryas*. Nueva Delhi: Oxford University Press, 1997.
* Williams, Paul: *Buddhism: buddhist origins and the early history of buddhism in South and Southeast Asia*. Taylor & Francis, 2005.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak