Marie NDiaye

**Marie NDiaye (**Pithiviers, Loiret, 1967ko ekainaren 4a) frantziar idazlea da, besteak beste, Femina saria irabazi zuen 2001ean, Rosie Carpe lanarekin, eta Goncourt saria, 2009an, Trois Femmes puissantes lanarekin.

## Biografia 
### Familia eta gaztaroa 
Marie NDiaye Pithiviersen jaio zen, Denis-Poisson ikastetxetik gertu, Loireten, Paristik ehun kilometro hegoaldera baino gutxiagora; ama frantsesa eta aita senegaldarra ditu. Gurasoek 1960ko hamarkadaren erdialdean ezagutu zuten elkar, Île-de-Franceko ikasle zirela. Haurtzaroa Parisko aldirietan igaro zuen, Bourg-la-Reine-n. Urtebete besterik ez duela itzuli da aita Afrikara. Bere ama, Natur Zientzietako irakaslea, gurasoak Beauce lautadako nekazariak zituena, Marie eta bere anaia nagusia, Pap Ndiaye historialari eta ministro ohia, bakarrik hezi zituen. Mariek toteltasuna arin bati egin behar izan zion aurre.

### Idazle hastapenak 
12-13 urte inguruan hasi zen idazten. Sceaux-eko Lakanal lizeoan batxillergoan zela, 17 urterekin, eta Jérôme Lindon, Éditions de Minuit argitaletxeko zuzendaria, ohartu zen beraz. Argitaletxe horretan atera zuen bere lehen lana: *Quant au riche avenir* (Etorkizun aberatsari dagokionez). Lan hori argitaratzeak eraman zuen bere senarra izango zena ezagutzera, Jean-Yves Cendrey, idazlea izango zena. Cendreyk irakurle-gutun bat bidali zion, eta NDiayek erantzun. Bere lehen lanari esker, Erromako Villa Medicin urtebetez ikasteko beka bat ere lortu zuen.

22 urte zituela, aita berriz ikus zuen Senegalen, Afrikara egindako lehen bidaia batean. Honela kontatzen du topaketa hura: «Ez nuen ezer ezagutzen, benetan ezer ez. Geneetan ez dago inolako transmisiorik, eta, horren ondorioz, aitaren jatorrizko herrialdean nintzenean, neure buruari esan nion: "A, bai, noski, hau nire etxea da!". Aitzitik, oso arraroa zen, oso bestelakoa, baina bestelakoa zentzu erakargarrian, ez desatseginean.»

### 2000ko hamarkada 
2001etik 2007ra, Jean-Yves Cendrey senarrarekin eta hiru seme-alabekin bizi izan zen La Réoletik gertu dagoen herrixka batean, Girondan, Garona ibaiaren ertzean.

#### Berlinera irteera 
Les Inrockuptibles egunkariak 2009ko abuztuaren 30ean argitaratutako elkarrizketa batean, Sarkozyren Frantziari buruz zera adierazi zuen: «Frantzia hori munstroa iruditzen zait. Guk (bikotekideak eta seme-alabek) bi urtez Berlinen bizitzeko hautua egin izana ez da batere harritzekoa. Hauteskundeak pasatu eta berehala joan ginen, neurri handi batean Sarkozyren erruz, nahiz eta kontziente naizen hori esateak snob itxura eman dezakeela. Nazkagarria iruditzen zait polizia-giro hori, arrunkeria... Besson, Hortefeus, horiek guztiak, munstroak iruditzen zaizkit.»

Adierazpen horiek Éric Raoult Seine-Saint-Deniseko UMP diputatua sutu zuten, zeinak Frédéric Mitterrand Kultura ministroari idatzi zion, eskatuz adieraz zezala txosten horri buruz zuen jarrera eta gai honetan zer egiteko asmoa zuen. Raoultek, hain zuzen, Goncourt saridun batek Frantziako Estatuarekiko "erreserba-betebeharra" errespetatu beharko lukeela esan zuen, eta bere buruzagiekiko inolako kritikarik ez . Ministroak ez zuen ebatzi nahi izan. Eolas abokatuak Eric Raoulti Busiris Saria eman zion, «juridikoki aberranteak» ziren baieztapenengatik; izan ere, «erreserba-betebeharra» ez zaie literatura-sarien irabazleei aplikatzen, baizik eta funtzionarioei soilik, eta kasu zehatz batzuetan. Éric Raoultekin kontraesanean, adierazpen-askatasunerako eskubidea berretsi zuen Dominique Paillé UMPko bozeramaileak.

Ezkerra boterera itzultzeak ez zuen Frantziara itzularazi.

### Eleberriak, antzerkia, zinema 
Marie NDiayek hamazazpi urte zituela argitaratu zuen bere lehen eleberria, *Quant au riche avenir* (Éditions de Minuit). La Quinzaine littéraire bihilabetekariak 1985ean nabarmendu zuenez, «idazle handia da jada. Berari bakarrik dagokion forma bat aurkitu du, guztionak diren gauzak esateko». Ondoren etorri ziren *Comédie classique* (1987, Komedia klasikoa), esaldi batean idatzitako 124 orrialdeko eleberri-kontakizuna, *La Femme changée en bûche* (1989, Enbor bilakatutako emakumea), *En famille* (1991, Familian), *La Sorcière* (1996, Sorgina), *Hilda* (antzerkia, 1999), *La Naufragée* (1999, Naufragatua), *Providence* (2001, Probidentzia).

2001ean Femina saria jaso zuen *Rosie Carpe* eleberriarekin, lehen itzulian, jada, 12 bototik 9 eskuratuta. 

Comédie-Françaisen errepertorioan agertzen da 2003an argitaratutako *Papa doit manger* (Aitak jan behar du) antzezlana.

2005ean argitaratu zituen *Autoportrait en vert* (Autoerretratu berdea) eta *Le Souhait* (Nahia) eta, 2007an, ''Mon cœur à l'étroit* (Nire bihotza estutua).

2009an, esperientzia berri batean saiatu zen, eta Claire Denisen ** filmaren gidoiaren idazketan parte hartu zuen; haren esanetan, Denis bera baino "afrikarragoa" da, haurtzaroa Kamerunen igaro baitzuen. Gerra zibilean Afrikan kafe-sail baten buru zen emakume frantses baten istorioa kontatzen du filmak.

2009ko Goncourt saria jaso zuen *Trois Femmes puissantes* (Hiru emakume indartsu) eleberriagatik. 15.000 ale argitaratu zituen hasieran, baina, arrakasta handia izan zuenez, 440.000 ale argitaratu zituen, hamar berrargitalpenetan.

2011n, *Les Grandes Personnes* (Pertsona handiak) antzerkia argitaratu zuen, eta, 2013an, *Ladivine*, hiru emakume belaunaldiren patu oinazetua kontatzen duena, amona beltza zelarik.

2021ean, *La vengeance m'appartient* (Mendekua nirea da) agertu zen, kritikak goraipatua.

## Marie Darrieussecqekin eztabaida 
1998an, bere erreserbatik atera eta eskutitz bat bidali zien komunikabideei, non Marie Darrieussecq idazleari "tximinokeria" leporatu zion. Haren arabera, azken hori bi urte lehenago argitaratutako *La Sorcière* obran biziki oinarritu zen *Naissance des fantômes* (Mamuen jaiotza) bere bigarren eleberria idazteko, Libération egunkariak orduan jakinarazi zuenez. 

Marie Darrieussecqek *Rapport de police* (Polizia-txostena) literatur saiakera batean erantzun zien akusazioei, non bere burua "plagiomania" (plagio akusazioaren kalumnia) biktimatzat jotzen duen.

## Afrikarekiko harremana: "mestizaje moztua" 
*Trois Femmes puissantes* lanera arte, 2009an, Marie NDiayek ez zuen inoiz Afrika aipatu bere obra ugarian eta askotarikoan. Ezer gutxi esan zuen bere aitak Afrikako "erroetara itzultzeko" egin zuen hautuari buruz azken eleberri honetarako. Berlinen adierazi zuen "baobabaren bidea" berreskuratu zuela. Pertsona askok berari buruz duten "mestizo" edo afrikar irudiari uko egiten dio: «Nirea ez den irudi bat ematen du. Aita Afrikara itzuli zen nik urtebete nuela. Ez naiz inoiz berarekin bizi izan. Aldirietan hazi nintzen, % 100 frantsesa naiz, oporrak Beauce-n igarotzen nituen... Oker pentsatzen da nazionalitate bikoitza dudala, kultura bikoitza. Baina ez nau molestatzen afrikarra naizela esaten badute Senegalen».

"Betridanik damu naiz kultura bikoitza ez izateaz, hori izateko egoera ezin hobean egonik gainera", azaldu zuen *Jeune Afrique* astekari panafrikarrean (Parisen editatua). " Ez dut izan haurtzaro afrikarrik, eta ez dut inoiz izango. 42 urte ditut, eta beranduegi da kultura bikoitza nireganatzeko. Gaur egun, kontziente naiz kultura bikoitza ez izateak zer esan nahi duen, mestizaje moztua zer den itxura baino ez garenean", erantsi zuen.

Télérama aldizkariarekin egindako elkarrizketa batean, 2009ko irailean, Afrikako kontinentearekin izandako harreman "arraro eta nahiko urrun" hartara itzuli zen: "Lehen bidaia nahiko berandu egin nuen, 20 urte inguru nituela, 80ko hamarkadaren amaieran, eta bigarrena, alidz, duela hiru urte Claire Denis zinemagilearekin, zeinarekin gidoi batean kolaboratzen nuen. Oso gutxi da. Horregatik, Afrikarekiko dudan harremana apur bat amestua eta abstraktua da, Afrika, nire buruan, errealitatea baino gehiago ametsa baita. Aldi berean, erakarri egiten nau, ezbairik gabe, baina modu kontraesankorrean, nekerik gabe egin nitzakeelako harako bidaia sarriagoak. Baina agian nire aldetik beldur moduko bat dago, ez dakit zehazki zertaz", jarraitu zuen.

Les Inrockuptibles aldizkarian zehaztu zuen bere pentsamendua.

1992an, Jean-Marie Volet afrikar literaturan aditua den akademiko batek eskatu zion Senegalgo egiletzat "sailkatzeko", eta Pithivierseko natiboak gutun batean erantzun zion: "Nahiz eta ez naizen inoiz Afrikan bizi izan eta ez dudan nire aita ia ezagutu ere egin (mestizoa naiz), ezin nauzue eleberrigile frankofonotzat hartu, hau da, frantses hizkuntzako atzerritartzat, ez didate inolako kultura afrikarrik transmititu izan". Afrikarra izan gabe beltza izan daitekeela ere azaldu zuen: "Garrantzitsua iruditzen zitzaidan hori zehaztea, ez baitzenekien azaletik ni bezain afrikarrak diren nobelagileak ere aztertzen ote dituzuen".

Ladivineren argitalpena zela eta, Marie NDiaye Afrikatik eta "beltza izatearen kondiziotik" urrundu zen berriro:

## Anbiguotasunaren estetika 
Marie NDiayeren arabera, nobela handi egiten duena estetikari buruzko lana da lehenik, musikaltasuna, eta pertsonaien psikologia gero. Hau dio: “Esaldien musika bilatzen dut, irudimenezko liburu bati darion lurpeko harmonia, beste era batera idatzi ezin zitekeenaren irudipena sorrarazten duena."

Bere burua "anbiguotasunaren" eleberrigile gisa definitzen du. Hugo Pradelle kazetari eta literatur kritikariak "deserosotasun berezi baten nobelagile" gisa izendatu zuen. Haren ustez, dena da aldi berean, "errealista , bere garaian kokatua", eta "beti fantastiko edo arraro baten mugan, errealitatea aldatzen duena, pixka bat nahasten duena, dekalatua". Marie-Laure Delormek azpimarratzen du *La Cheffe* (Emakume jefea) eleberrian "anbiguotasuna istorio osoan zehar mantentzen" dela: inoiz ez da jakiten narratzailearen esanak fidagarriak diren edo eromenean lerratzen den.

## Obrak 
### Eleberriak eta ipuinak 
* *Quant au riche avenir*, Minuit, 1985 
* *Comédie classique*, P.O.L, 1987 
* *La Femme changée en bûche*, Minuit, 1989 
* *En famille*, Minuit, 1990 
* *Un temps de saison*, Minuit, 1994 
* *La Sorcière*, Minuit, 1996  
* *En Chine 1 et 2*, dans *Dix*, recueil de nouvelles collectif, Grasset / Les Inrockuptibles, 1997 
* *La Naufragée*, Flohic, 1999 
* *Rosie Carpe*, Minuit, 2001 
* *Tous mes amis* (nouvelles), Minuit, 2004 
* *Autoportrait en vert*, Mercure de France, 2005 
* *Mon cœur à l'étroit*, Gallimard, 2007 
* *Trois femmes puissantes*, Gallimard, 2009 
* *Y penser sans cesse'' (photographies de Denis Cointe), L'Arbre vengeur, 2011 
* *Ladivine*, Gallimard, 2013 
* ''La Cheffe, roman d'une cuisinière*, Gallimard, 2016 
* *Un pas de chat sauvage* (nouvelle)*,'' Flammarion / Musée d'Orsay, 2019 
* ''La vengeance m'appartient*, Gallimard, 2021 
* *Le bon Denis*, Mercure de France, 2025 

### Antzerkia 
* *Hilda*, Minuit, 1999 
* *Papa doit manger*, Minuit, 2003 
* *Rien d'humain*, Les Solitaires Intempestifs, 2004 
* *Les Serpents*, Minuit, 2004 
* « Providence » in *Puzzle'', Jean-Yves Cendrey et Marie NDiaye, Gallimard, 2007 (première édition : Comp'Act, 2001)
* Avec Jean-Yves Cendrey : « Toute vérité » in *Puzzle*, Jean-Yves Cendrey et Marie NDiaye, Gallimard, 2007 
* *Les Grandes Personnes*, Gallimard, 2011 
* *Te craindre en ton absence*, 2014
* *Trois Pièces* (« Honneur à notre élue », « Délivrance », « Berlin mon garçon »), Gallimard, 2019 
* *Royan. La professeure de français*, Gallimard, 2020, 70 pages 

### Gazteentzako eleberriak 
* *La Diablesse et son enfant*, illustration Nadja, École des loisirs, 2000 
* *Les Paradis de Prunelle*, illustration Pierre Mornet, Albin Michel Jeunesse, 2003 
* *Le Souhait*, illustration d'Alice Charbin, École des loisirs, 2005 

### Itzulpena 
* *Le Livre de Ruth* (Aldina da Silvarekin batera) eta *Le Livre de Judith* (Maurice Rogerrekin batera) Biblia, Paris, Bayard, 2001ean.

## Sariak 
* 2001eko Femina saria *Rosie Carpe* lanagatik
* 2003ko SACD saria: SACDen Antzerki Talentu Berria saria
* 2009ko Goncourt Saria, *Trois Femmes puissantes* lanagatik
* Jürgen Bansemer & Ute Nyssen Dramatikerpreis (Alemania) 2010
* Spycher Literaturpreis Leuk (Suitza) 2011
* Dortmund hiriko Nelly-Sachs saria 2015
* Bastiako jaialdia, Arte Mare 2018: Ulises saria bere obra osoagatik
* 2020ko Marguerite-Yourcenar saria, bere obra osoagatik
* 2021eko Antzerki Liburudendaren Saria *Royan, la professeure de français* (Royan, frantseseko emakume irakaslea)
* 2021eko Saintongeko Akademiaren Sari Nagusia *Royan, la professeure* *de français* lanagatik.
* 2023ko Europako Literaturako Austriako Estatuaren Saria, bere obra osoagatik.

## Erreferentziak  
## Bibliografia 
* Xavier Garnier, «Métamorphoses réalistes dans les romans de Marie NDiaye», dans Xavier Garnier (dir.), Le Réalisme merveilleux, Paris, L'Harmattan, kolekzioa «Itinéraires et Contacts de cultures» (25. zk.), 1998, 79-89 or.

## Kanpo estekak