Ferdowsi

[thumb|260px|Ferdowsiren hilobia, [Tus]]
**Hakim Abul-Qasim Firdawsi Tusi** (), Ferdowsi izenaz ezagunagoa (935-1020) persiar olerkaririk. Metodo beraren bertsio aldatua erabiltzen du *Encyclopædia Iranica*k (persiar intonazioari garrantzia handiagoa emanez), *Ferdowsī* grafiaz. Bi kasuetan, *-ow* zein *-aw* diptongo gisa ahoskatu behar dira (/*aʊ̯*/), izenaren jatorrizko arabiera eta persiar berriaren hasierako ahoskera islatuz. Transliterazazio tayika modernoa eskritura zirilikoan Ҳаким  da. Euskaltzaindiak, berriz, ez du, oraindik, arautu persiera-euskararen transliterazioa.

## Bizitza 
### Familia 
Ferdowsi Irango lur jabeen (*dehqans*) familia batean jaio zen 940. urtean, Paj herrian, Tus hiritik gertu, Samandar Inperioko Khorasan eskualdean, Iran ipar-ekialdeko Razavi Khorasan probintzian dagoena, gaur egun. Ferdowsiren hasierako bizitzari buruz ezer gutxi ezagutzen da. Poetak emaztea zuen, ziurrenik alfabetatua eta *dehqan* klase berekoa zena. 37 urterekin hil zen seme bat izan zuen, eta poetak  *Xahname*n txertatu zuen elegia batean dolutu zuen. Samandar burokraziak persiar hizkuntza berria erabiltzen zuen, eta hori islama Irango munduko ekialdeko eskualdeetara eramateko erabili zen; tokiko hizkuntzak ordezkatu zituen, eta pahlavi testuen itzulpenak persiar berrira enkargatu zituen. Abu Mansur Muhammadek, *dehqan* eta Tus-eko gobernadoreak, bere ministro Abu Mansur Mamari-ri agindua eman zion bertako hainbat jakintsu gonbidatzeko *Xahname* (Erregeen Liburua) prosa bat osatzeko, eta 1010ean amaitu zen. Dagoeneko bizirik irauten ez duen arren, Ferdowsik bere epopeiaren iturrietako bat bezala erabili zuen. Rudaki eta Daqiqi bezalako poeta persiar garrantzitsuen zaindari eta bultzatzaile izan ziren samanidar agintariak, eta Ferdowsik idazle horien urratsak jarraitu zituen.

## Kondaira 
Kondairaren arabera, Ferdowsik idazten zuen *Xahname*ren kopla bakoitzeko urrezko pieza bat eskaini zion Mahmud Ghazniko sultanak. Poetak, dirua, ordainketa bakarrean jasotzea onartu zuen, epopeia amaitzen zuenean. Bere jaioterriko, Tuseko, dikeak berreraikitzeko erabiltzea pentsatzen zuen. Hogeita hamar urteko lanaren ondoren, Ferdowsik bere maisulana amaitu zuen. Sultana 60.000 urrezko pieza emateko prest zegoen, kopia bakoitzeko bat, adostu bezala. Hala ere, Mahmudek dirua emateko enkargatutako gortesauak Ferdowsi mespretxatzen zuen, herejetzat jota, eta urrezko txanponak zilarrezkoengatik ordezkatu zituen. Ferdowsi bainu etxean zegoen saria jaso zuenean. Zilarrezkoa eta ez urrezkoa zela konturatzean, dirua bainu-zainari, freskagarri-saltzaile bati eta txanponak eraman zituen esklaboari eman zion. Gortesauak sultanari kontatu zionean Ferdowsiren jokaera, haserretu, eta hiltzeko mehatxu egin zion. Ferdowsik Khorasanera ihes egin zuen Mahmudi buruzko satira bat idatzi ondoren, eta erbestean eman zuen bizitzaren gainerako zatirik handiena. Mahmudek, azkenean, gortesauaren engainuari buruzko egia jakin, eta erbesteratu edo exekutatu egin zuen hura. Ordurako, Ferdowsi zaharra Tusera itzulia zen. Sultanak urrezko 60.000 piezako opari berri bat bidali zion, baina, hain justu, dirua zeraman karabana Tuseko ateetatik sartzen ari zela hileta-prozesio bat ateratzen ari zen kontrako ateetatik; poeta, bihotzekoak jota, hila zen.

## Galeria 

Fitxategi:The Sasanian King Khusraw and Courtiers in a Garden, Page from a manuscript of the Shahnama (Book of Kings) of Firdawsi, late 15th-early 16th century.jpg|*Kosroes II.a errege sasandar eta gortesauak lorategi* batean, Xahname (Erregeen Liburua) eskuizkribu baten orrialdea, XV. mendearen amaiera-XVI. mendearen hasieran, Brooklyn Museum
Fitxategi:Shahnameh - The Div Akvan throws Rustam into the sea.jpg|*Xahname*ren eszena: Akvan Div-ek lo dagoen Rostam itsasora botatzen du
Fitxategi:Bathscene.jpg|Bainu eszena

Fitxategi:Ferdowsi phoenixferdowsi.jpg|Simurg, *Xahnameko* txori mitikoa, Ferdowsiren mausoleoaren erliebea
Fitxategi:Artaban and Ardashir.jpg|*Xahname*ko eszena bat Artaban errege partiarra Ardaxir I.a sasandarren aurrez aurre irudikatzen duena.

## Eragina 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Ferdowsi_tomb4.jpg/220px-Ferdowsi_tomb4.jpg|eskuinera|thumb| Ferdowsiren Mausoleoa Tus-en, Iran
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Ferdowsi%27s_verse_1.JPG/220px-Ferdowsi%27s_verse_1.JPG|eskuinera|thumb| Ferdowsiren olerkietako bat: «Pentsa ezazu zure jaunaren poztasunerako – izan intelektuala eta egiazkoa», idatzia Irango eskola bateko horman
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Ferdowsi_statue.jpg/220px-Ferdowsi_statue.jpg|thumb| Ferdowsiren estatua [Milad dorrea|Milad dorrean, Teheran, Iran]]
Ferdowsi persiar literaturako erraldoi eztabaidaezinetako bat da. Ferdowsiren *Xahname*ren ondoren, izaera antzeko beste hainbat lan azaleratu ziren, mendeetan zehar, persiar hizkuntzaren kultura-esparruan. Salbuespenik gabe, horrelako lan guztiak Ferdowsiren *Xahname*n oinarritzen ziren estiloan eta metodoan, baina horietako batek ere ezin izan zuen Ferdowsiren maisulanaren ospe eta entzute maila bera lortu:

: Persiarrek Ferdowsi beren olerkaririk handienetzat hartzen dute. Ia mila urtez jarraitu dute irakurtzen eta entzuten bere maisu-lanaren errezitazioak, *Xahname*, non persiar epopeia nazionalak bere azken forma eta iraunkortasuna aurkitu zuen. Duela 1.000 urte inguru idatzi bazen ere, lan hori, iraniar modernoarentzat, King Jamesen Bibliaren bertsioa ingeles hiztun modernoarentzat bezain ulergarria da. Hizkuntza, jatorrizko poema dari batean oinarrituta dagoenez, persiera hutsa da, arabierazko nahasketa txiki batzuek besterik ez dituena.

Oxford Unibertsitateko Wadham Collegeko liburutegiari, Ferdowsi Liburutegia izena eman zioten, eta persiar atal espezializatu bat dauka jakintsuentzako.

## Ikus, gainera 
* Hafez, persiar poeta
* Rumi (1207–1273), dudarik gabe nazioartean ospetsuena den persiar poeta
* Persiar literatura
* Sasandar Inperioa

## Erreferentziak 
### Aipatutako lanak 
* Dabashi, Hamid (2012). *The World of Persian Literary Humanism*. Harvard University Press. 
* 
*  Ferdowski, Abolqasem (2006). *Shahnameh: The Persian Book of Kings*. Translated by Davis, Dick. Penguin. 
*  Kia, Mehrdad (2016). *[https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&pg=RA1-PA160 ]*. ABC-CLIO. 
*  Huart, Cl. & Massé, H. (1971). "Firdawsī". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). *The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram*. Leiden: E. J. Brill. OCLC 495469525
*  Khaleghi-Motlagh, Djalal (1999). "Ferdowsī, Abu'l-Qāsem i. Life". In Yarshater, Ehsan (ed.). *Encyclopædia Iranica, Volume IX/5: Fauna III–Festivals VIII*. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 
*  Rosenberg, Donna (1997). *Folklore, Myths, and Legends: A World Perspective*. McGraw Hill Professional. 
*  Ghani, Cyrus (2000). *Iran and the Rise of Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power*. Bloomsbury Academic. 

### Erreferentzia orokorrak 
*  Aghaee, Shirzad (1993). ''Nam-e kasan va ja'i-ha dar Shahnameh-ye Ferdousi (Personalities and Places in the* Shahnameh *of Ferdousi*. Nyköping, Sweden. 
*  Aghaee, Shirzad (1997). *Imazh-ha-ye mehr va mah dar Shahnameh-ye Ferdousi (Sun and Moon in the* Shahnameh *of Ferdousi*. Spånga, Sweden. 
*  Browne, E. G. (1998). *A Literary History of Persia*. Psychology Press. 
* Chopra, R. M. (2014). *Great Poets of Classical Persian*. Kolkata: Sparrow.  
*  Mackey, Sandra; Harrop, W. Scott (2008). *The Iranians: Persia, Islam and the soul of a nation*. University of Michigan. 
*  Rypka, Jan (1968). *History of Iranian Literature*. Reidel.  OCLC 460598
*  Shahbāzī, ʻA Shāpūr (1991). *Ferdowsī: A Critical Biography*. Harvard University, Center for Middle Eastern Studies. 
*  Sharma, Sunil; Waghmar, Burzine K., eds. (2016). *Firdawsii Millennium Indicum: Proceedings of the Shahnama Millenary Seminar, the KR Cama Oriental Institute, Mumbai, 8–9 January, 2011*. KR Cama Oriental Institute. pp. 7–18. 
*  Wiesehöfer, Josef (2001). *Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD*. I.B.Tauris. 

## Kanpo estekak 
* Works by Firdawsi Project Gutenberg-en
* Works by or about Ferdowsi Internet Archive-n
* Works by Ferdowsi LibriVox-en (public domain audiobooks) 
* Khosrow Nāghed, *In the Workshop of Thought and Imagination of the Master of Tūs* (Dar Kargāh-e Andisheh va Khiāl-e Ostād-e Tūs), Persian-en, Radio Zamāneh, 5 August 2008.
* Ferdowsi: Poems Ferdowsiren poemak. ingelesez
* Iraj Bashiri, Shahname of Firdowsi
* Ferdowsi Museum photos
* Ferdowsi Tomb photos
* *A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasp'', Metropolitan Museum of Art-en erakusketa-katalogoa (on line eskuragarri PDF)
* Ferdowsi Quotes