open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
101 Helena

**Helena**, asteroide gerrikoaan aurkitutako 101. asteroidearen izena da. 1868ko abuztuak 15ean aurkitu zuen Jacobo Craig Watsonek, Ann Arborretik.

Bere izena, Zeus eta Ledaren alabagatik du, beste batzuen arabera, Tindaro eta Ledarena. Espartako errege zen Menelaorekin ezkondu zen, eta Teseok bahitu zuen, ondoren, berriz itzuli zuena. Beranduago, Parisek berriz bahitu zuen, eta, gertaera honek, Troiako Gerra ospetsua abiarazi zuen.

## Kanpo estekak
Tindaro

**Tindaro** (, *Tundáreos*), greziar mitologian, Lakoniako erregea da, Espartan, Perieresen eta Gorgofoneren semea eta Ledaren senarra. Castor eta Klitemnestraren aita izan zen, Ledak jarri zituen bi arrautzetako batetik jaio zirenak. Bestetik, Polux eta Troiako Helena jaio ziren, baina bi hauek Zeusen seme-alabak ziren, nork Leda seduzitu zuen Tindarok beste hainbeste egin aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sepúlveda

**Sepúlveda**, Segoviako probintziako udalerri eta hiribildua da, Gaztela eta Leonen.

## Auzoak 
Hona hemen Sepúlveda osatzen duten auzoen zerrenda:
* Sepúlveda, udalerriko "hiriburua"
* Aldehuela
* Castrillo de Sepúlveda
* Consuegra de Murera
* Duratón
* Hinojosas del Cerro
* Perorrubio
* Tanarro
* Vellosillo
* Villar de Sobrepeña
* Villaseca

## Geografia 
Sepúlveda Villa y Tierra de Sepúlveda eskualdean dago, Segoviako probintziako ipar-ekialdean. Segoviatik 58, Madrildik 120 (A-1 errepidetik) eta Valladolidetik 110 kilometrotara dago.

Udalerrian Duratón ibaiaren arroilako Natura Parkea dago.

## Biztanleria 
Sepúlvedak 1.300 biztanle inguru ditu, bikoitza udan. Gehienek turismoari ekiten diote, batez ere ostalaritzari bere zur labean eginiko arkumea famatua delako.

## Sepulvedatar ezagunak 
* Emiliano Barral (1896-1936): eskultorea.
* Victoriano de la Serna (1910-1981): toreatzailea.
* Lope Tablada de Diego: margolaria.

## Galeria 

Irudi:Sepúlveda1 21.8.2002.jpg|Hiribilduaren ikuspegi orokorra
Irudi:Sepulveda plaza.jpg|Enparantza Nagusia
Irudi:Sepulveda hoces.jpg|Duratón ibaiaren arroilako Natura Parkea
Irudi:0505sg duraton sanisidro79.JPG|Duraton auzoa

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Perieres

**Perieres**, greziar mitologian, Eolo eta Enaretaren semeak hartzen du. Perseoren alaba zen Gorgofoneren senarra ere bazen, norekin Afareo, Ikario, Tindaro, Polidora eta Boro izan zituen. Meseniako errege izan zen.

Apolodororen arabera, Perieresek ordezkatzen du Ebalo, beste iturri batzuetan, azken hau, Gorgofoneren bigarren senartzat hartzen dena, eta, beraz, Tindaro eta Ikarioren aita ere badena.

Beste tradizio batzuetan, Bororen aitatzat ere hartzen da, hau, aldi berean, Menestioren aita delarik, Troiako Gerran, Akilesen mendeko bost buruzagietako bat.

## Kanpo estekak
Ikario

**Ikario**, greziar mitologian, bi pertsonairen izena da:

* Ebalo eta Gorgofoneren semea, Peribearekin, Penelope eta Perilaoren aita. Lasterketa txapeldun bat izan zen, eta ez zion mutil bakar bati ere bere alabarekin ezkontzen uzten, aurretik, lasterketa batean irabazten ez bazion. Odiseok lortu zuen balentria hori.
* Atenastar bat, Dioniso ardoaren jainkoaren jarraitzaile sutsua, bere artzaiei ardoa eman ziena. Artzai hauek, mozkortu egin ziren eta Ikario hil zuten, honek pozoitu egin zituela ustez. Bere alaba Erigonek eta bere zakur Mareak, bere gorpua aurkitu zuten, eta Erigonek, bere burua urkatu zuen. Dionisio haserre bizian jarri zen, eta Atenas, izurrite batekin zigortu zuen, emakume ezkongabe guztiak erotuz, hauek, ondoren, bere buruaz beste egin zutelarik. Ikario, zerura igoa izan zen Boötes konstelazioa bezala.
Ebalo

Greziar mitologian, **Ebalo**, **Oebalus** edo **Oibalos** (grezieraz Οίβαλος), Espartako errege bat izan zen, Zinortesen semea eta Gorgofoneren bigarren senarra. Bere emaztearekin, Tindaro, Ikario eta Hipokoon izan zituen (edo Apolodoro Atenaskoaren arabera, Bateia edo Batia naiadearekin izan zituen). Ebalo, sarri, Gorgofoneren lehen senarra izan zen Perieresekin nahasten da, Eoloren semea zena. Hala ere, bi pertsonaia ezberdin dira, batzuetan, Ebalo, Perieresen semea dela esaten den arren.

Bertsioren batzuetan, Ebalori, Jazintoren aitatasuna ere ematen zaio.
Eguzki-lore luze

**Eguzki-lore luzea** (*Carlina acaulis*) landare loredunen espezie botaniko bat da, Asteraceae familiako *Carlina* generoko belarkara. Europa iparraldean eta erdialdean aurkitzen da, Iberiar penintsulari dagokionez Kantauri itsasertzeko probintzietan eta Piriniotan soilik.

Euskal Herriko mitologian sinbolo garrantzitsu eta ezaguna da, eta etxeak babesteko atarietan jartzeko ohitura dago. **Astalarra**, **basalarra** edo **kardalora** izenak ere baditu. Eguzki-lore laburrari (*Carlina acanthifolia*) ere eguzki-lore esaten zaio.

### Etimologia 
Generoaren *Carlina* izenak "Karlosena" esan nahi du. Kondairak diro aingeruek Karlomagnori erakutsi ziotela landare honen erabilera izurrien aurka egiteko eta erregeak haren soldaduak izurritetik libratu zituela. Dirudienez kondaira bera erabili zen mende batzuek beranduago Karlos V.a Germaniakoa eta I.a Espainiakoarekin eta bigarren kondaira horretan oinarritu zen Lineo landarea izendatzeko. Espeziearen *acaulis* izena latinetik dator eta "zurtoin gabekoa" esan nahi du.

### Azpiespezieak 
* *Carlina acaulis alpina* Jacq.
* *Carlina acaulis caulescens* (Lam.) Schübl. & G.Martens

## Deskribapena 
250px|thumb|Eguzki-lorea luzea, *caulescens* azpiespeziea.
Errizoma zurkara du. Ez du zurtoinik edo oso txikia du, gehienez ere 20 cm-ko altuera hartuko duena.

Hostoak txandakatuak dira eta erroseta itxuran ateratzen dira. Erroseta nahiko laua izaten da. Hostoek 30x6 cm dute, eliptikoak dira, pinnatuak edo pinnatisektatuak, txorten laburrekoak eta ile gabeak.

Zurtoinen muturretan lore hermafroditak kapitulu handi batean biltzen dira, 25-50 mm-ko diametroa duena, brakteazko inbolukru batez inguratuak. Brakteak luzeak eta estuak dira, arantzatsuak. Petaloak zuriak, zilarkarak edo arroxa argiak dira eta azpialdean tono moreak dituzte.. Uztaila eta urria artean loratzen da eta udazken hasieran heltzen dira fruituak. Fruitua haizearen bidez barreiatzen da.  batez ere.

Sustraiaren ura izan da Euskal Herrian erabiliena, tripetako zizareak botatzeko, hidropesiadunak argaltzeko, txiza eginarazteko (diuretikoa) eta ardoarekin batera sugearen pozoiari aurre egiteko.

Sineskera hau orokorrean Mendebaldeko Europako herrialde askotan jasotzen da: adibidez, Pirinio mendietako bi alboetan, Aragoin bai eta Alpeetako eskualdean ere, betiere sorgin eta izaki gaiztoen inguruko babesle gisa. Aragoin *Cardo de bruixas* edo *Cardo machico* deitu ohi zaio, Alpeetako zenbait lekutan *Alpeetako eguzkia* ere deitzen zaio.

## Mehatxua 
Espezie Mehatxatuen EAEko Katalogoan agertzen da landare espezie bakana delako. Horregatik debekaturik dago eguzki-lorea hartzea.

## Iruditegia 

Irudi:Carlina acaulis ssp simplex 1.jpg|Eguzki-loreen multzoa.
Irudi:Carlina acaulis 006.jpg|Lorea.
Irudi:00 2840 Korbblütler Silberdistel.jpg|Fruituak.
Irudi:Carlina acaulis kz06.jpg|Hostoen erroseta.

## Erreferentziak 
## Ikusi, halaber 
* Eguzki-lore
* Eguzki-lore labur (*Carlina acanthifolia*)

## Kanpo estekak
Publio Servilio Prisko

**Publio Servilio Prisko Estrukto** (latinez *Publius Servilius Priscus Structus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 495ean Apio Klaudio Sabino Inregilenserekin, eta Servilia genseko lehen kontsula izan zen.

K.a. 495ean, Erromako azken erregea izan zen Tarkinio Superbo hil zen, Merkurioren tenplua eskaintzen diote jainko honi, eta kolono berriak eramaten dituzte Signiako koloniara, Tarkiniok sortu zuena.

Kontsulek, volskoen aurkako gerra arrakastarekin eraman zuten, eta euren hiriburua hartu zuten, Suesa Pomezia hiria. Priskok, beranduago, sabinarrak eta aurunkoak garaitu zituen. Patriziar eta plebeioen aurkako borroketan zorren legeari buruz, Priskok, azken hauen alde egiten du, eta plebeioen aldeko ediktu bat argitaratu zuen, baina, bere kidearen eta patriziar guztien oposizioagatik lagundu ezin izan zituenez, bi aldeekin etsaitua geratu zen.

Publio Servilio Prisko, K.a. 476an kontsul izango den Espurio Servilio Priskoren aitatzat eta K.a. 463an kargu hori beteko duen Publio Servilio Priskoren aitonatzat hartzen da.
Aulo Verginio Trikosta

**Aulo Verginio Trikosta Zelimontano** (), erromatar kontsula izan zen K.a. 494an Tito Vetusio Gemino Zikurinorekin batera.

Zelimontano, Verginia genseko familia baten izena da. Gens honetako ia kide guztiek zuten Trikosta abizena, eta, Zelimontano izena, inongo zalantzarik gabe, familiaren bizilekua Zelio muinoan aurkitzen zelako da, gens bereko beste familia batzuetatik bereizten dutena.

Dionisio Halikarnasokoak Aulus Verginius Montanus deitzen du, eta kontsula izan zen plebea Erromatik banandu eta Mendi Sakratuan ezarri zenean. Banaketa honen aurretik, volskoen aurka joan zen, nortzuk guduan garaitu zituen, eta volskoen hiririk garrantzitsuenetako bat bereganatu zuen, Velitrae. Dionisiok, Aulo Verginio, Senatuak, plebearekin, honen banaketaren amaieran hitz egiteko bidali zituen hamarretako bat bezala aipatzen du.
Tito Vetusio Gemino Zikurino

**Tito Vetusio Gemino Zikurino** (), erromatar kontsula izan zen K.a. 494an Aulo Verginio Trikosta Zelimontanorekin.

Zikurino, dirudienez, Vetusia genseko bi familia ezberdinen izena izan zen, bata Kraso Zikurino, eta, bestea, Gemino Zikurino deitzen zirelarik. Tito, ziuraski, K.a. 499an kontsula izan zen Publio Vetusio Gemino Zikurinoren anaia bikia zen.

Bere kontsulaldian, plebeioak Mendi Sakratuan ezarri ziren, eta plebearen tribuno kargua sortua izan zen. Zikurino, ekuoen aurka borrokatzera bidalia izan zen, latindar lurraldea inbaditu zutenak, baina laster erretiratu eta mendian babestu ziren.

Bere semea, hau ere Tito Vetusio Gemino Zikurino, kontsul izatera iritsi zen K.a. 462an.
Hormona antidiuretiko

**Hormona antidiuretiko** (ADH) edo **basopresina** oxitozinarekin batera neurohipofisiak jariatutako hormona da. Hipotalamoko gorputz neuronaletan ekoizten da eta besikuletan sartuta neuronaren axoiaren bukaeraraino garraiatzen da. Axoiaren bukaera hau neurohipofisiraino heltzen da eta bertan exozitosiz askatzen da.

Hormona antidiuretikoak giltzurrunetako hodixka biltzaileetako eta hodixka distaletako zelulen mintzak urarekiko iragazkor bihurtzen ditu. Normalean zelula horiek urarekiko iragaztezinak izaten dira, beraz, ur birxurgapena areagotzen du hormona honek.

Giltzurrunetan uraren birxurgapena erraztuz basopresinak gehiegizko ur galera eragozten du.

Hormona hau bederatzi aminoazidoz osatua dago, honako hau izanik bere egitura: NH2-Cys-Tyr-Phe-Gln-ASN-Cys-Pro-Arg-Gly-NH2.

Bere jariaketaren erregulazioa bi faktoreren menpe dago:
* Gorputzeko likidoen osmolaritatearen igoera. Osmolaritatearen aldaketak hipotalamoan kokatzen diren osmohartzaileek hautematen dituzte. Igoera hau sodio kontzentrazio igoera batek edo ur bolumen jaitsiera batek sortutakoa da. Osmolaritatearen igoera honek ADH-ren jariaketa aktibatzen du, estimulu zuzena eta erantzun bizkorrekoa da hau.
* Gorputzeko likidoen bolumen igoera. Likido bolumena areagotzen denean, bihotzeko aurikulen zabalkuntza ematen da eta zabalkuntza hori hautematen duten hartzaileak aktibatzean ADH-ren jariaketa inhibitzen da.

Giltzurrunetan odola garbitzen da, daramatzan molekula toxikoak (katabolismoaren ondorioz sortutakoak: urea, azido urikoa, NH3...) gernuarekin kanporatzen direlako. Molekula toxiko hauek xurgatzeaz gain, ura ere xurgatzen da giltzurrunetan, geroago basopresinaren aurrean birxurgatzen dena giltzurrunetako hodi biltzaileetan.

Alkoholaren kontsumoak hormona honen inhibizioa eragiten du, ondorioz ez da ura birxurgatuko eta gernuaren bidez iraiztuko da.

Basopresinaren gabeziak diabetes geza izeneko gaitza sortzen du: gaixoak ur asko galtzen du gernuaren bidez (eguneko 10 litro), honek dauzkan ondorio kaltegarriak jasoz (egarri handia, deshidratazioa...)

## Kanpo estekak
Mahai Biribila

[thumb|[Sir Galahadek «eserleku arriskutsuan» ezarrita.]][thumb|[Mahai Biribileko zaldunak|Mahai Biribileko Zaldunak.]]

Artur Erregearen kondairan **Mahai Biribila** Cameloteko mahai mistiko bat zen, bere inguruan erregea eta bere Mahai Biribileko Zaldunak ezarri ohi ziren erresumaren ezinbesteko segurtasun gaiak eztabaidatzeko. Bertsio batzuen arabera, Merlin aztiak ere bere berezko eserlekua zuen.

## Bibliografia 
* Loomis, R. S. (1959). *Arthurian Literature in the Middle Ages*, 41. kapitulua «Arthurian Influence on Sport and Spectacle». Oxford, 1959.
* Rouse, Robert eta Rushton, Cory (2005). *The Medieval Quest for Arthur*. Tempus, Stroud. .
* Pedro, Albeto eta Daniel, Cory (2006). * The medieval Quest for Arthur*. Tempus, Stroud. .

## Ikus, gainera 
* Bretainiako Materia
* Mahai Biribileko Zaldunak
* Artur errege
* Merlin
* Arturiar zikloa
* Zelta mitologia

## Kanpo estekak 
*  «Knights of the Round Table», *Timeless Myths*.
Nereo

**Nereo**, greziar mitologian (, "bustia"), Ponto eta Gearen seme-alaben artean nagusiena zen, ziuraski, itsasoko olatuen jainkoa. Dirudienez, Afroditaren hezitzaileetako bat ere izan zen.

Dorisekin, berrogeita hamar alaba eder izan zituen, nereidak, guztiak itsasoko ninfak. Egeo itsasoan bizi zen, beti bere alabak ondoan zituela, bere kantu eta dantzekin dibertitzen zutena. Formaz aldatzeko gai zen, profeziaren dohaia zuen, eta, Herakles bezala, formaz aldatzen zenean ere bera harrapatzeko gai ziren heroiei laguntzen zien.

Troiako Parisi, Troiako Helena bahitzeak bere aberriari ekarriko zizkion nahigabeak iragarri zizkion, eta Heraklesi, behartuta, honen lehengusu zen Euristeok bilatzea agindu zizkion urrezko sagarrak bilatzen lagundu zion.

Nereo, bere egiazaletasunagatik eta bertuteagatik ezaguna zen:

Nereo, makulu bat zeraman eta bere alaba nereidekin batera zihoan agure bat bezala irudikatzen zen. Batzuetan, aingiraren buztanaren antzeko arrain buztan batekin irudikatzen zen hanken ordez, baina, arrain buztana zuten beste itsas jainkoak ziren Akeloo eta Triton ez bezala, Nereo beti agertzen zen kitoi bat jantzia eta makuluarekin. Virgiliok, ezaugarri hauei, hiruhortza gehitu zien, honela, Neptuno jainkoarekin identifikatuz, itsasoaren irudikapen berantiarragoa.

## Iturriak 
* Apolodoro Atenaskoa, Liburutegi mitologikoa I
* Hesiodo, Teogonia 233
* Homero, Iliada VIII
* Ovidio, Metamorfosiak I
* Pausanias, Greziaren deskribapena
* Vergilius, Eneida, II.418

## Erreferentziak 
* Karl Kerenyi, *Greziarren jainkoak*, 1951
* Robert Graves, *Greziar mitoak*

## Kanpo estekak
Herbig Ae/Be izar

**Herbig Ae/Be izarrak**, oraindik sekuentzia nagusian sartu ez diren A eta B espektro motako izar gazteak dira. Gas eta hautsezko hodeietan bilduak daude eta diska zirkumestelar batekin inguratuak egon daitezke. 2 eta 8 eguzki masa arteko masa dute, eta oraindik, izar eraketa fasean (grabitate uzkurtzea) daude, sekuentzia nagusira gerturatuz, baina, bere nukleoan, oraindik hidrogenoaren fusioa hasi gabe. Euren izena, Georg Herbig astronomoagatik dute, 1960an, mota honetako izarrak, gainontzeko guztietatik ezberdindu zituena.

Herbig Ae/Be izarrak ezberdintzeko irizpideak, honako hauek dira:

* F0 aurreko espektro mota (F, G, K eta M motako izarrak, T Tauri izarrak dira)
* Balmer igorpen lerroak espektroan (T Tauri izarren antzera)
* Erradiazio gehiegi infragorrian izar normalekin alderatuz, hauts zirkumestelarraren ondorioz (Be izar klasikoetatik bereizteko).

Batzuetan, Herbig Ae/Be izarrek, euren dizdiran aldaketa esanguratsuak jasaten dituzte. Uste denez, diska zirkumestelarrean, bikorren existentziagatik (protoplaneta edo planetesimalak) izan daiteke.

Herbig Ae/Be izarren antzeko objektuak, baina masa txikiagodunak (2 eguzki masa baino gutxiago), jada aipatu diren T Tauri izarrak dira, F, G, K eta M espektro motako izarrak direnak eta oraindik sekuentzia nagusian sartu ez direnak. Ez da 8 eguzki masa baino gehiagoko antzeko objekturik ikusi, oso azkar eboluzionatzen baitute: ikus daitezkeenean, jada, nukleoan hidrogenoaren fusioa hasia da, eta, beraz, sekuentzia nagusikoak dira.

AE Aurigae, V700 Monocerotis eta V856 Scorpii, mota honetako izarrik ezagunenetako batzuk dira.

## Kanpo estekak
T Tauri izar

thumb|280 px|T Tauri izar baten irudikapen artistikoa disko zirkumestelar batekin
**T Tauri izarrak**, izar aldagarri ez erregular mota bat dira, euren izena, taldeko objektu prototipikoa den T Tauri izarretik jasotzen dutena. Oraindik sekuentzia nagusira iritsi ez diren izar gazteak dira (sekuentzia nagusiaren aurreko izarrak). Hodei molekularretatik gertu daude, eta bere izar aldagarritasunagatik eta bere kromosferan dituen lerro biziengatik identifikatzen dira.

## Ezaugarriak 
T Tauri izarrak, ikus daitezkeen izarrik gazteenak dira, F, G, K eta M espektro motakoak eta bi eguzki masa baino masa txikiagoarekin. Euren azaleko tenperatura, sekuentzia nagusian aurkitzen diren antzeko masadun izarrenen antzerakoa da, baina bere argitasuna askoz handiagoa da, bere erradioa handiagoa baita. Bere erdiko tenperaturak, ziur aski, erreakzio termonuklearrak hasteko baxuegiak dira. Honen ordez, bere energia iturria, grabitate energiaren askapenean oinarritua dago, izarra, sekuentzia nagusiko izar bat eratzeko uzkurtzen doan heinean, egoera honetara iristen, 10 eta 100 milioi urte eman ditzakeelarik. T Tauri izarrek, errotazio periodo laburrak dituzte (hamabi egun inguru, gure eguzkiak hilabete behar duen bitartean), eta oso aktibo eta aldagarriak dira.

X izpi eta irrati uhinen igorpen bizi eta aldagarriak dituzte, eta askok, eguzki haize oso indartsuak dituzte. Euren espektroek, gure eguzkiarena eta sekuentzia nagusiko beste izar batzuena baino litio ugaritasun handiagoa dute, elementu kimiko hau, 2.500.000 gradu kelvinetik gorako tenperaturetan suntsitu egiten baita.

Gutxi gora-behera, aztertutako T Tauri izarren erdiak, disko zirkumestelarrak dituzte, kasu honetan disko protoplanetario deituak, gure Eguzki-sistema bezalako planeta sistemen balizko sortzaileak baitira. T Tauri izar gehienak, sistema bitarretan daude.

T Tauri izarren antzeko objektuak, baina masa handiagokoak (2 eta 8 eguzki masa artekoak), Herbig Ae/Be izarrak deritzenak dira, oraindik sekuentzia nagusian sartu ez diren A eta B espektro motako izarrak direnak. Oraindik ez da ikusi 8 eguzki masa baino gehiagoko mota honetako objekturik, oso azkar eboluzionatzen baitute: ikus daitezkeenean, nukleoan jada hidrogenoaren fusioa gertatzen ari da, eta, beraz, sekuentzia nagusiko izarrak dira.

## Ikus, gainera 
* Izar eraketa
* Herbig Haro objektua

## Kanpo estekak
Disko zirkumestelar

thumb|280 px|T Tauri izar baten irudikapen artistikoa disko zirkumestelar batekin.
**Disko zirkumestelarra** izarren inguruan orbitan dagoen gas, hauts, planetesimal, asteroide edo talka-zatiz osatutako eraztun edo toru formako material metaketa bat da, eta izar horren bizi-zikloaren edozein fasetan ager daiteke. Disko-mota hauek daude:

* Akrezio diskoa
* Disko protoplanetarioa
* Hondakinezko diskoa
* Asteroide gerrikoa
* Kuiperren gerrikoa
* Oorten hodeia
* Protoeguzki nebulosa

## Ikus, gainera 
* T Tauri izarrak
* Eguzki sistemaren sorrera eta garapena
* Nebulosa
* Izar eraketa

## Kanpo estekak
Ekuo

thumb|265x265px|Lazio eskualdea K.a. V. mendean.
**Ekuoen** edo **Ekuen** (latinez *aequi))* lurraldea, Lazioren ekialdean hedatzen zen, sabinar eta hernikoen artean, Aniene ibaiaren goi ibilbidean, Mendi Hernikoetan eta Fuzino lakuaren inguruan, Lazioa eta Abruzzoen artean. Biztanleriak, nukleoak osatzen zituen *vici* (herrixkak) edo *oppida*tan, altueretan gotortutako tokiak, askotan santutegiak ere bazirenak, antolatuz, non herrixketako biztanleria babesten zen, horretarako beharrik egonez gero. Pagi edo barrutietan ere antolatuak zeuden, *vici* eta oppida bat edo gehiago hartzen zituena.

Euren hizkuntza, hizkuntza italikoen familiakoa zen, osko-unbriar adarrekoa

Ekuoak gerlaria ziren. Nagusiki, segadekin, eraso azkarrekin eta razziak eginez borrokatzen zuten. Praeneste okupatzera iritsi ziren, bigarren latindar hiria, Mendi Albanoen ekialdeko adarrera iritsiz. Volskoekin aliatuak, K.a. 431n garaitu zituzten Luzio Kinzio Zintzinatoren agindupeko tropek Algido mendiko guduan (gaur egun Aglioko gaztelua Roca Prioran), non kontsulen armada bat inguratu zuten. Volskoekin batera, erromatarrek, betiereko etsaitzat hartzen zituzten (*veteres hostes Romanorum*). K.a. 304an, Bigarren Samnitar Gerran garaipena lortu ondoren, Erromak, behin betiko ekuoekin amaitzea erabaki zuen, samnitarren alde egin zutenak gerraren amaiera aldean. Denbora gutxian, Junio Brutok, ekuoen hiri nagusia zen Trebulia Suffenas suntsitu zuen. Lurralde honetan, Alba Fucens eta Carsioli erromatar kolonien sorrerak, ekuoen independentziarekin amaitu zuen.

## Kanpo estekak
Radenthein

**Radenthein**, Spittal an der Drau barrutiko herri bat da, Austriako Karintia estatuan. Nock Mendietan dago, Erdialde Ekialdeko Alpeak izeneko eskualdean, Millstätter lakuaren ipar-ekialdean. Herriak, bere barnean, honako katastro herriak ere hartzen ditu: Döbriach, Kaning, Laufenberg, St. Peter eta Tweng.

Herria, lehen aldiz, 1177an aipatzen da, Millstatt Abadia Benediktinoaren zati bezala. Erdi Aroan, burdin mineral ateratze gune bat izan zen, non, 1908an, magnesita meatze estensibo bat aurkitu zen, eta "Austro-Amerikar Magnesita" meatzaritza konpainia sortu zen, herriko, biztanleria igo zuena. 1995ean lortu zuen herri estatusa.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Bularrezur

**Bularrezurra** edo **esternoia**, toraxeko hezur bat da, laua, bakoitia, erdikoa eta simetrikoa, soldaturiko zenbait zatiz osatutakoa. Bularrezurrak, birikak eta bihotza babesten laguntzen du.

Gizakiengan hiru zatitan banatua dago:
* kirtena
* gorputza
* xifoidea
Kirtena eta gorputza, sinkondrosi batean artikulatzen dira, Louisen angelua deritzona eratuz, hezurtu egin daitekeena. Xifoidesak, zehaztu gabeko forma du (pertsona eta adinaren arabera ezberdina izan daiteke), eta, 40 urtetik aurrera hezurtze bat jasaten du, aurretik sinkondrosi esternoxifoidear bat zegoen tokian sinfisi bat eratuz. Bi aurpegi ditu, aurrekoa eta atzekoa, bi alboko ertz; eta bi mutur, goikoa edo oinarria eta behekoa edo erpina.

Toraxaren aurrealde eta erdialdean dago, goitik, lepauztaiekin artikulatzen da, eta bere alboko ertzetan, benetako saihetsak artikulatzen dira kartilago esternokostoklabikularraren bidez, baina, gezurrezko saihetsekin, 7., 8., 9. eta 10. saihetsera lotzen den kartilago bakar baten bidez artikulatzen da.

Kirtenak gorputzarekin duen artikulazioa, sinkondrosi motakoa da, eta angelu nahiko zorrotz bat eratzen du, *louisen angelua* deitua, bigarren saihetsaren inguruan. Egiten duen artikulaziorik garrantzitsuena, lehen saihetsarekin eta lepauztaiarekin egiten duena da, esternokostoklabikular deritzon artikulazioa eratuz, helduen hezurretan, hezurtzera iris daitekeena, eta lehen saihetsera eta esternoira erabat lotuak geratzen dira, beraz, kirtenak, bi artikulazio gune ditu hezur horientzako.

Gorputzean *gandor* deritzen hiru ildotze daude, enbrioi garaiko hezurtze garaiko zantzuak baino ez direnak.

Sexuaren araberako ezberdintasunari dagokionez, gizonezkoena handiagoa, luzeagoa eta estuagoa da.

Muxarradurak, saihets kartilagoen eta bularrezurraren arteko elkartze guneak dira.

## Kanpo estekak
Spittal an der Drau

**Spittal an der Drau** barrutia, Austriako Karintia estatuan dagoen barruti (alemanez bezirk) bat da.

Barrutiaren hedadura, 2.763,99 kilometro karratukoa da, eta, bertako biztanleria, 2001eko maiatzak 15eko erroldaren arabera, 81.719 biztanlekoa da. Azalerari dagokionez, Austriako bigarren barrutirik handiena da, Liezenen ondoren. Hiriburu administratiboa, Spittal an der Drau herria da.

## Banaketa administratiboak 
Barrutia, 33 herritan banatuta dago, horietatik 3 herriak direnak, beste 9 merkatal herriak eta, gainontzeko 21ak, udalerriak.

### Herriak 
# Gmünd (2.605)
# Radenthein (6.620)
# Spittal an der Drau (16.045)

### Merkatal herriak 
# Greifenburg (1.911)
# Lurnfeld (2.718)
# Millstatt (3.351)
# Oberdrauburg (1.334)
# Obervellach (2.540)
# Sachsenburg (1.438)
# Seeboden (6.045)
# Steinfeld (2.291)
# Winklern (1.134)

### Udalerriak 
# Bad Kleinkirchheim (1.863)
# Baldramsdorf (1.819)
# Berg im Drautal (1.373)
# Dellach im Drautal (1.769)
# Flattach (1.373)
# Großkirchheim (1.606)
# Heiligenblut (1.185)
# Irschen (2.080)
# Kleblach-Lind (1.299)
# Krems in Kärnten (2.157)
# Lendorf (1.776)
# Mallnitz (1.027)
# Malta (2.185)
# Mörtschach (942)
# Mühldorf (963)
# Rangersdorf (1.805)
# Reißeck (2.521)
# Rennweg am Katschberg (2.025)
# Stall (1.868)
# Trebesing (1.263)
# Weißensee (788)

2001eko maiatzak 15eko biztanleria datuak.

## Kanpo estekak
Pikto

[thumb|200px|[Arrano bat irudikatzen duen Eskoziako piktotar harria]]
thumb|200px|Pikto gerlaria

**Piktoak** Erromatar Inperio garaitik X. mendera arte Eskoziaren ipar eta erdialdean bizi ziren tribuen konfederazioa zen (Forth eta Clyde-ren iparraldera). Kaledoniar eta beste tribu batzuen ondorengo zuzenak ziren eta erromatar historialariek jadanik aipatuak zituzten, Ptolomeoren mapan ere agertzen zirelarik. X. mende inguruan Pictia edo Pictavia () Albako (Eskozia) erresuman bilakatu zen, honekin batera piktoak *Albannach* edo eskoziar bilakatu zirelarik.

## Hizkuntza 
Piktoen hizkuntza ez da guregana heldu. Haren erakusgarri bakarrak dira toki izenak, monumentuetan aurkitutako pertsonen izenak eta aipamen garaikideak. Toki eta pertsonen izenen aztarnek iradokitzen dute piktoek zelta hizkuntza batean hitz egiten zutela, britoniar hizkuntzekin erlazionatua; hizkuntza horri piktoera deritzo. Argudiatu da hainbat inskripziotan ageri den hizkuntza ez dela zelta, eta, horregatik, lur horretan zeltak ez ziren hizkuntzak ere bazirela.

Toki izenek pentsarazten digute Eskozian kolonia piktoak bazirela garai historikoetan. *Aber-*, *Lhan-* eta *Pit-* aurrizkiek markatzen dute lehen piktoak han bizi zirela, esate baterako: Aberdeen, Lhanbryde, Pitmedden, Pittodrie etab. "Pit-" aurrizkiak (zatia, eskualdea) ikusteko izan lezake aurreko eskualdeekin.
 
Orobat, toki izenek erakusten dute Irlandako gaelera hedatu zela piktoen lurraldearen barruan. Atholl hitza, «Irlanda Berria» esan nahi duena, VIII. menderako dago dokumentaturik. Beste toki izen batzuek ere Irlandako gaeleraz mintzatzen zirenen eragina edo kolonizazioa iradokitzen dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Piktoera
* Eskoto
* Eskoziarrak

## Kanpo estekak
Minamoto no Yoshinaka

Japoniako historiako Heian garaiko samurai bat izan zen. Minamoto klaneko kidea eta, Kamakura shogunerriko lehen shoguna izango zen Minamoto no Yoritomoren lehengusu eta etsaia izan zen Genpei Gerretan.

## Biografia 
Musashi probintzian jaio zen. Oraindik haur bat baino ez zela, bere aita, Minamoto no Yoshikata hil egin zuten, eta bere domeinua, beste familia adar baten kontrolpera pasa zen.

1180an, Yoshinakak, Mochihito Printzearen aldetik, Taira klanaren aurka armetan altxatzeko deia jaso zuen. Yoshinaka, honela, Genpei Gerratan sartu zen, eta laster hartu zuen Shinano probintziaren kontrola. 1181ean, Yoshinakak, bere aitarenak izan ziren lurraldeak berreskuratzeko aukera ikusi zuen, orain, Minamoto no Yoritomoren esku zeudenak. Biek, elkarri ez erasotzeko adostasun bat lortu zuten, baina Yoshinakak ez zuen Yoritomo klaneko buruzagi bihurtzea onartu, eta beraz, berak bakarrik Taira klanarekin amaitu eta klanaren kontrola hartzea erabaki zuen.

Yoshinakak, Taira no Koremoriren armada garaitu zuen Kurikarako guduan, eta Kiotorantz joan zen. Tairatarrak hiriburutik erretiratu ziren, Antoku Enperadore gaztea eurekin eramanez.

Yoshinaka hiriburutik irten zen eta bere lehengusuek hil zuten Awazuko guduan. Otsun lurperatua izan zen, eta bere omenezko tenplu bat eraiki zen Muromachi garaiaren amaieran.
Antoku enperadorea

Japoniako 81. enperadorea izan zen, oinordekotza ordena tradizionalaren arabera. Haur bat zela gobernatu zuen Heian garaiaren amaieran, 1180ko apirilaren 22tik 1185eko apirilaren 25era arte. Bere izen pertsonala, **Tokihito** zen (言仁).

## Biografia 
Antoku 1178ko abenduaren 22an jaio zen. Takakura enperadorearen semea izan zen eta oso adin txikikoa zen tronura igo zenean, aitaren abdikazioa eta jarraitu zion heriotzaren ondoren.

Egia esan behar bada, boterea ez zen sekula bere esku egon. Aitona-amonak, erretiratuta zegoen Go-Shirakawa enperadore ohia eta, batez ere, inperioaren lehen ministroa zen Heike klaneko Taira no Kiyomori (Kenreimon-in enperatriz alargunaren aita) ziren benetako agintari.

Antoku enperadore umea irudi tragikoa da japoniar historian. Garaiko zurrunbilo politikoak hiriburua uztarazi zion, Heiketarrek Genji (Minamoto) klan arerioaren jazarpena sufritu zutelarik. Dan-no-ura itsas gudua (1185) erabakigarria izan zen eta Heiketarrak porrotera joan ziren, amona Taira no Tokikok, Kiyomoriren alargunak, bere burua, iloba besoetan, itsasora bota zuelarik. Enperadore txikiaren desagerpena eta Taira klanaren sarraskia gertatu ziren eta Heian aroaren amaiera suposatu zuten, Kamakura aroaren Shogunerria hasi zelarik.

## Kugyō 
Kugyō (公卿) botere gehien duten pertsonaiak biltzen ditu termino honek eta zuzen-zuzenean zegoen lotuta Meijiren berrezarkuntza baino lehenagoko enperadoreari. Oinordekotzaz zetozen kortesanoak ziren eta haien esperientzia eta ospeak ondo kokatu zituzten gortearen senan. Antokuren erregealdian, hauek izan ziren:
* Sesshō, Konoe Motomichi, (1160–1233)
* Udaijin
* Nadaijin, Taira Munemori, (1147–1185)
* Dainagon

## Bere garaiko aroak 
* Jijo aroa
* Yowa aroa
* Juei aroa

## Erreferentziak
Erdialde Ekialdeko Alpeak

**Erdialde Ekialdeko Alpeak** (, Austria Erdialdeko Alpeak) Ekialdeko Alpeen artean, tontorrik garaienak dituzten mendilerroak dira. Iparraldeko Limestone Alpeak eta Iparraldeko Limestone Alpeen artean daude, hauengandik, konposaketa geologikoan ezberdintzen direlarik. Graubündeneko Bernina mendilerrotik mendebaldean, Estiriako Hochwechseleko Mura ekialdeko mendietaraino ekialdean hedatzen da.

Erdialde Ekialdeko Alpeetako mendilerroak, ekialdetik mendebaldera:
[ezkerrera|thumb|250px|Ekialde erdialdeko Alpeetako mendilerroak. Arrosaz, [Austriako estatuetako eta herrialde mugakideen arteko mugak.]]
* Mura ekialdeko mendiak (Hochwechsel, Fischbach Alpeak eta Grazer Bergland barne) (1)
* Lavanttaleko Alpeak (2)
* Niedere Tauern (3)
* Nock Mendiak (4)
* Hohe Tauern (5)
* Kitzbüheleko Alpeak (6)
* Zillertaleko Alpeak (7)
* Tuxeko Alpeak (8)
* Stubai Alpeak (9)
* Sarntaleko Alpeak (10)
* Ötztaleko Alpeak (11)
* Samnauneko Alpeak (12)
* Verwalleko Alpeak (13)
* Rätikon (14)
* Silvretta (15)
* Sesvenna mendilerroa (16)
* Albula mendilerroa (17)
* Plessur mendilerroa (18)
* Oberhalbstein mendilerroa (19)
* Livigno mendilerroa (20)
* Bernina mendilerroa (21)
* Bergamoko Alpeak

## Kanpo estekak
Ternuako Eremua

**Ternuako Eremua** edo **Ternuako Agindupeko Lurra** edo **Ternuako Domeinua** edo ingelesez *Dominion of Newfoundland*, Kanadaren ekialdeko kostaldean Ternuako penintsulan zegoen Erresuma Batuaren dominioa zen.

## Ikus, gainera 
* Ternua eta Labrador

## Kanpo estekak
Kanō Eitoku

**Kanō Eitoku** (japonieraz 狩野 永徳, Kanō Eitoku, Kioto 1543ko otsailak 16-1590eko urriak 12), japoniar margolari bat izan zen, Azuchi-Momoyama garaian aritu zena, eta japoniar margolaritzaren Kano eskolako ordezkaririk azpimarragarrienetako bat. Eitoku, kano eskolaren sortzailearen birbiloba zen, Kano Masanoburena, alegia.

Artea, bere aitona Kano Motonobuk irakatsi zion, horregatik, bere trazuaren indarrean nabari daitekeen txinatar margolaritzaren eragin nabarmena hartuz. Bionboen margoan nabarmendu zen, nagusiki, gotorlekuak apaintzeko zirenak, Osakako gaztelua kasu. Bere margoak, monumentalismo handi bategatik eta urre koloreko margoa barra-barra erabiltzeagatik nabarmentzen da. Bere ohiko gaien artean, loreak, paisaiak, animaliak eta zuhaitzak daude. Bere lanaren zati handi bat, Tokugawa shogunerriaren ezarpenaren aurretik gertatu ziren matxinadetan suntsitua izan zen.

[thumb|erdian|700px|Nekosta handia. [1590]]
Agripa Menenio Lanato

**Agripa Menenio Lanato** (; ?-K.a. 493) erromatar kontsula izan zen K.a. 503an. Hitzaldietarako ahalmen handiarekin, patrizio eta plebeioen artean bitartekari bezala aritu zen azken hauek, Sizinio Beluto buruzagi zutela matxinatu zirenean eta Mendi Sakratura erretiratu zirenean, K.a. 493an, euren jarrera alde batera uzteko konbentzituz.

Lanato, Menenia genseko familia baten izena izan zen, Erromatar Errepublikaren hasieran nabarmendu zena. Tito Liviok, Agripa Meneniori erreferentzia eginez, hau plebetik sortu zela dio, baina hau kontsula izan zenez, eta, kargu honetara iristea, garai hartan, plebeioen esku ez zegoenez, jada patrizioa izan behar zuen, eta, ondorioz, Tito Liviok dioena zuzena bada, Lanatotarrak, patrizio, ziur asko, Erromako azken erregeetako baten erregealdian bihurtu ziren.

Agripa Menenio Lanatok, kontsul karguan, kide bezala, Publio Postumio Tuberto izan zuen, sabinarrak konkistatu zituen eta erromatar garaipen bat jasotzeko ohorea izan zuen bere garaipenaren ondorioz.

Patrizio eta plebeioen arteko borroketan, neurrizko iritzidun gizon bezala aritu zen, borroka zibiletan gutxitan dagoena, bi aldeen konfiantza eta maitasuna jasotzeko zorte ona izan zuena. Bere bitartekaritzaren ondorioz, patrizio eta plebeioen arteko lehen hauste handia, azken hauek banandu eta Mendi Sakratuan ezarri zirenean, konponbide baketsu eta zoriontsu batetara iritsi zen K.a. 493 amaieran.

Adostasun honetara, parabola baten bidez iristea egozten zaio, zeinekin plebeioak konbentzitu zituen itzul zitezen. Honetaz gain, plebeioen eskari politiko nagusiak onartuak izan ziren, horien artea, plebearen tribuno kargua sortzea.

Handik gutxira hil zen, eta bere hileta propioaren gastuak ordaintzeko haina ondasunik utzi ez zuenez, estatuaren diruarekin lurperatua izan zen, modu arranditsuan. Plebeioek, borondatezko diru ekarpenak egin zituzten xede horrekin, eta Lanatoren semeei entregatu ziren, Senatuak, hiletako gastuak, estatuaren dirutik ordaindu behar zirela behin eta berriz esan zuenean.
Espurio Kasio

**Espurio Kasio Vezelino** (), militar eta politikari erromatar bat izan zen, hiru aldiz kontsula eta lehen nekazal erreformaren legearen egilea. Bere lehen kontsulaldian, K.a. 502an, sabinarrak garaitu zituen, bigarrenean, K.a. 493a, Latindar liga birsortu zuen, Zeres jainkosari, Zirkuan, honen omenezko tenplua eskaintzeaz gain. Hirugarren kontsulaldian, K.a. 486an, Espurio Kasiok, konkistatu berraik ziren hernikoekin adostasun batera iritsi ziren.

Bere nekazal erreformari buruzko txostenak nahaspilatsuak eta kontraesankorrak dira; argi dago, hala ere, plebeio behartsuei mesede egiteko diseinatua izan zela. Honegati, patriziarrak eta baliabide gehiagodun plebeioak kontra jarri zitzaizkion (equites edo zaldun klasea eratzen zutenak, honela, gerra garaian zaldi gainean aurkezteko pribilegioagatik deituak). Kasio, auziperatu egin zuten, eta jendeak, botere monarkikoa bilatzen zuela argudiatuz, zigortu zuen. Epaia, *quaestores parricidii* delakoek exekutatu zuten, Espurio Kasio, Tarpeia Harkaitzaren tontorretik jaurtiz. Beste txosten batean, bere aita propioaren esku hiltzera zigortua izan zela esaten da, nork bere proposamena, bere interes patriziarren aurkako mehatxu bezala ikusten zuen. Tito Livioren arabera, bere proposamena, bi alderdiek, zalantza eta susmo askorekin jaso zuten.

Historialariren batzuk, Mommsen kasu, istorio osoa, beranduagoko asmakizun bat dela diote, Grako anaien eta Mario Livio Drusoren nekazal proposamenetan oinarritua, nortzuk lur publikoak banatu nahi izan zituzten gainontzeko latindar biztanleriarekin. Kasio izena, Errepublika garaiaren gainontzeko zatian erabiltzen jarraitu zen, baina sekula ez gehiago, patriziarrekin lotua.
Gaio Julio Iulo

**Gaio Julio Iulo** (latinez *Gaius Iulius Iullus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 489an Publio Pinario Mamertino Ruforekin. K.a. 482an, bigarren aldiz izan zen kontsul, oraingoan, Kinto Fabio Vibulanorekin.

Julo edo Iulo, Julia genseko antzinako familia baten izena da, kargurik altuenak lortu zituena Erromatar Errepublikaren hasieran.

Dionisio Halikarnasokoaren arabera, Julio Iuloren kontsulaldian, Gaio Martzio Koriolanok zuzendutako volskoek, Erromaren aurkako gerra hasi zuten. Tito Liviok, K.a. 489ko kontsulak, aipatu ere ez ditu egiten.

Gaio Julio, Gaio Julio Iulo dezenbiroaren aita izan zen. Iturriren batzuk, K.a. 482ko kontsula, Julio dezenbiroa izan zela diote.
100 Hekate

**Hekate**, asteroide gerrikoan aurkitutako 100. asteroidearen izena da. Jacobo Craig Watsonek aurkitu zuen 1868ko uztailak 11n, Ann Arborretik.

Modu independentean, 1868ko uztailak 18an aurkitu zuen C. Wolfek Paristik, baina Watsonek aurretik iragarri zuen.

* Magnitudea: 12,9
* Eguzkiranzko distantzia: 2,68 unitate astronomiko.

## Kanpo estekak
99 Dizea

**Dizea**, asteroide gerrikoan aurkitutako 99. asteroidearen izena da. Alfonso Luis Nicolás Borrellyk aurkitu zuen 1868ko maiatzak 28an, Marsellatik. Bere izena, greziar mitologian, justiziaren jainkosa zen Dizeagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Publio Pinario Mamertino Rufo

**Publio Pinario Mamertino Rufo** (latinez *Publius Pinarius Mamercinus Rufus*), erromatar kontsula izan zen K.a. 489an Gaio Julio Iulorekin.

Publio Pinario, kontsul izatera iritsi zen Pinaria genseko lehen kidea izan zen. Errepublikaren hasieran, Mamertino, familia bakar baten izena da; beranduago, Natta, Rusca eta Scarpus familien izena ere bada, baina familia horietako kide bakar batek ere ez zuen kontsul kargua lortu. Txanponen bidez, Natta eta Scarpus dira ezagutzen diren cognomen bakarrak.

Dionisio Halikarnasokoaren arabera, Julio Iulo eta Pinario Mamertinoren kontsulaldian, Gaio Martzio Koriolanok zuzendutako volskoek, Erromaren aurkako gerra hasi zuten. Tito Liviok, K.a. 489ko kontsulak aipatu ere ez ditu egiten.
Dizea

**Dize**, **Dizea** edo **Diké** (, *Díkê*, "justizia"), greziar mitologian, justiziaren pertsonifikazioa da. Hesiodoren arabera, Zeus eta Temisen alaba eta Eunomia eta Eireneren ahizpa. Horetako bat bezala hartzen zen. Erromatar mitologian, bere baliokidea, Iustitia zen.

Dizeak, gizakien ekintzak zaintzen zituen eta aienekoa hurbiltzen zen Zeusen tronura, epaile batek justizia egiten ez zuen bakoitzean. Faltsukeria guztiak gorroto zituen eta justiziaren administrazio jakintsuaren babeslea zen, eta Hesikia, izpirituaren lasaitasuna, bere alaba zen. Sarri, Zeusen laguntzaile ed kontseilari (πάρεδρος paredros edo ξύνεδρος) deitua zen.

Tragedietan, Dizea, bidegabekeria guztiak zorrotz zigortzen dituen jainkosa bat bezala agertzen da, justiziaren mantendua zaintzen du eta bidegabeen bihotzetan sartzen da, beretzat, Aisak eginiko ezpatarekin. Zeregin honetan, Eriniekin estuki lotua dago, bere eginbeharra, bidegabekeria zigortzea ezezik, bertutea saritzea ere baden arren. Dizearen ideia justiziaren pertsonifikazio bezala, perfekzio handiagoz garatzen da Sofokles eta Euripidesen drametan. Zipseloren kutxa gainean, jainkosa eder bat bezala irudikatua izan zen, Adiziagandik (bidegabekeria) esku batekin tiratzen, bestearekin, Adizia jotzeko erabiltzen zuen haga eusten zuen bitartean.

Sarri, Astrearekin nahasten da, hau ere Zeus eta Temisen alaba zena eta justiziaren aurreko jainkosa.

## Kanpo estekak
Eirene

**Eirene** (grezieraz Ειρήνη, bakea), hiru Horetako bat da, Zeus eta Temisen alabak zirenak. Eirene, Bakearen eta aberastasunaren pertsonifikazioa zen, eta, Artean, kornukopia bat, zetru bat eta zuzi bat zeramatzan emakume gazte eta eder bat bezala irudikatzen zen. Erromatar mitologian, bere baliokidea, Pax zen.

## Kanpo estekak
Nona

**Nona**, erromatar mitologian, haurdun zeuden emakumeen eta amaren baitan zeuden haurren jainkosa zen ere. Erditzeko unean, emakume erdaldunek esaten zuten. Nona bezalako beste jainko batzuk Decima, Fluonia, Partula, Nomona, Sentino eta Vitumno ziren. Geroago, Nona Parketako batekin identifikatu zen.  Hiru Parketatik gazteena zen, Jupiterren alabak, nortzuk gizakien patua presiditzen zuten. Nona, hiru Parketatik lehena zen, bera baitzen bere goruarekin bizitzaren hariak harilkatzen zituena, pertsona baten jaiotza unea erabakiz. Greziar mitologian, bere baliokidea Kloto da.

## Urteko egutegian 
Erroamatar egutegian, Nonek lehen ilargi laurdena adierazten zuten, eta bat zetozen urtarril, otsail, apiril, ekain, abuztu, irail, azaro eta abenduko bosgarren egunarekin eta martxo, maiatz, uztail eta urriko zazpigarren egunarekin.

## Eguneko orduetan 
Erromatarrek eguna lau parteatn zatitzen zuten eta Nona laugarrena zen, bederatzigarren ordutik, arratsalde erdian, hamabigarrenaren amaierara, eguzkia sartzen zen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aldakuntza (konbinatoria)

Konbinatorian, **aldakuntzak** *n* elementu ezberdineko multzo batetik *k* elementu aukeratzeko erak dira, aukeratutako elementuen *ordena kontuan hartuz*. Aukeraketan elementuak ezin badira errepikatu, **aldakuntza arruntak** sortzen dira; aukeratutako elementuak errepikatzen ahal badira, **errepikapenezko aldakuntzak** edo **errepikatuzko aldakuntzak** izango dira. Adibidez, (1,2,3) elementuen binakako aldakuntza arruntak (12,21,13,31,23,32) dira eta (12,21,13,31,23,32,11,22,33) errepikapenezkoak. Ekibalentziaz, funtzio partzial bat hedatu daiteke permutazio bat izateko.

center|900px|1-2-3-4-5 elementuak aukeran, 3 elementuko aldakuntza arruntak. 5 zifra horietatik 3 elementuak aukeratu ondoren, ordena posible guztiak zehaztu behar dira, aldakuntza guztien zerrenda osatzeko.|alt=1-2-3-4-5 elementuak aukeran, 3 elementuko aldakuntza arruntak. 5 zifra horietatik 3 elementuak aukeratu ondoren, ordena posible guztiak zehaztu behar dira, aldakuntza guztien zerrenda osatzeko.|thumb

## Aldakuntzen kopurua 
### Aldakuntza arruntak 
*n* elementuko multzo batean, *k*-nakako aldakuntza arrunten kopurua honela kalkulatzen da:

:A^k_n = n (n-1)(n-2) ... (n-k+1)= \dfrac{n!}{(n-k)!}

Adibidez, 3 elementuko multzo batetik 2 elementuko aldakuntzak osatzeko era kopurua hau izango da:

:A^2_3 = \dfrac{3!}{(3-2)!}=6

Konbinatorian ohizkoa den biderkaketa erregela erabiliz, aise ulertzen da formula: aldakuntzaren lehenengo elementua *n* eratara aukera daiteke, bigarrena *(n-1)* eratara (elementuak errepika ezin daitezkeenez, lehenengoa baztertuz), ...; eta horrela aldakuntza osatzeko guztizko era kopurua :n \cdot (n-1) \cdot (n-2) \cdots (n-k+1) izango da.

Aldakuntza arruntek honako erlazio hau dute koefiziente binomialekin:

:{n \choose k} = \dfrac{A^k_n}{k!}

Izan ere, aldakuntza arruntetan ordena kontuan hartzen denez, ordena kontuan hartzen ez duten koefiziente binomial edo konbinazioen kopurua lortzeko k elementuak ordenatzeko era kopuruaz, *k!*-z alegia, zatitu behar da.

### Errepikapenezko aldakuntzak 
*n* elementuko multzo batean, *k*-nakako errepikatuzko aldakuntzen kopurua honela kalkulatzen da:

:EA^k_n = n^k

Arestiko adibidean, 3 elementuko multzotik 2 elementuko errepikatuzko aldakuntzen kopurua, multzo ordenatuak elementuak errepikatu daitezkeela alegia, hau da:

:EA^2_3 = 3^2=9.

Formula erraz ulertzen da, errepikatuzko aldakuntzak diren *k*-koteetan, leku bakoitzean *n* elementu baitaude aukeran eta horrela, hurrenez hurren biderkatuz n \cdot n \cdots n=n^k *k*-kote izango dira guztira.

## Ikus, gainera 
* Permutazio

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kloto

**Kloto** (grezieraz Κλωτηω Klōthō, klōtheinetik, "harilkatu"), Greziar mitologian, hiru Moiretatik gazteena da, Zeus eta Temisen alabak, gizakiaren patua presiditzen zutenak, baina greziar jainkosarik antzinakoenetako bat. Bere posizioa, Hiru Patuetatik lehena zen, Kloto baitzen, bere goruarekin bizitzaren hariak harilkatzen zituena.

Nix (gaua)ren alaba zela ere uste zen, giza patuaren iluntasuna adierazteko. Erromatar mitologian, bere baliokidea Nona zen.

## Kanpo estekak
Fobos (mitologia)

Greziar mitologian, **Fobos** (antzinako grezieraz Φόϐος, izua), beldurra eta izuaren pertsonifikazioa zen. Ares eta Afroditaren semea zen. Bera, bere anaia Deimos eta Enio jainkosa, Aresekin joaten ziren gudura. Erromatar mitologiako bere baliokidea, Timor zen.

Iliadan, honela deskribatzen da:

Heraklesen ezkutuan ere agertzen zen:

Asaph Hallek, Marte planetaren ilargiak aurkitu zituena, hauetako bati, Fobos izena jarri zion.

## Iturriak 
* Hesiodo, Teogonia 934
* Homero, Iliada XIII 298-300
* Nono Panopolisekoa, Dionisiakoak II. 415
* Pausanias, Greziaren deskribapena IX.36

## Kanpo estekak
Belona

**Belona** edo **Bellona**, erromatar mitologian, gerraren jainkosa zen (latinezko *bellum*etik, gerra), Fortzis eta Zetoren alaba, edo Junorena, Marteren emazte edo laguna, bertsioen arabera, jainko honen arreba ere izan daitekeen arren. Greziar mitologiako Enioren jainkosa baliokidea da, eta, Marte bezala (Aresen baliokidea), Enio baino askoz ezagunagoa.

Bellonaren jatorria urrunekoa da; izan ere, jatorri etruriarreko jainko-jainkosa zaharrenetakotzat jo izan da, edo, behintzat, Lazio eskualdeko bertakotzat. Izan ere, egitate horrek adieraziko luke gerrari lotutako jainkosa originala izango litzatekeela, eta dagoeneko garaia primitiboan Martera hurbilduko litzatekeela, jatorri primitiboko beste jainko bat zena. jatorriz, bere izena Duellona izan zitekeen.

Uste zenez, erromatarren jainko numenetako bat zen (mitologia berezirik gabekoa). 

Politikoki, kanpo gerrari buruzko Senatuaren biltzar guztiak, Belonaren tenpluan ospatzen ziren, Kapitolio muinoan, pomeriumetik kanpo. Tenplu hori, K.a. 296an eraikia eta K.a. 48an su emana izan zen. Belonaren jaia, ekainak 3an ospatzen zen.

## Irudi erlijiosoak 
Kasko, koraza, ezkutu, arma (ezpata eta/edo lantza) eta zuzi batekin irudikatu ohi zen, eta, gainera, batzuetan gurdi bat gidatzen zuen, Marteren gerra-gurdiaren prestaketaren mitoarekin lotuta zegoena, Eris (liskarra), Fige (ihesa) eta Fobosekin (beldurra) batera. Kasu gehienetan buruan kaskoa jarrita edo ilea aske eta nahasita duela agertzen da.

## Irudikapenak Europako Artean 
Belona, Rembrandt edo Henri Rousseau bezalako margolariek eta Auguste Rodin bezalako eskultoreek erretratatu zuten. François Ruderen eskultura ospetsua den *Marsellesa*n agertzen da.

## Urbetik kanpo 
Bellonak, erromatar jainkosa gisa, garrantzi erlatiboa izan zuen, aldi batzuetan Marteren itzalpean egon baitzen. Hala eta guztiz ere, konkistatutako lurralde bakoitzean atzerriko jainkosa batzuekiko loturak arrakasta izan zuen eskualde jakin batzuetan.

Aldaketa une handi bat etorri zen Kapadoziako Mâ jainkosarekin elkartu zenean. Ekialdeko jainkosa horren hedadura handia inperioaren garaian gertatu zen, Ekialdeko beste kultu batzuekin gerattu zen bezala. Bina jada Errepublikaren amaieran bazegoen. Hain zuzen ere, Silarekiko harremana nabarmendu zuen, hark gurtu egiten baitzuen.. Bi jainkosen arteko loturaren ondorioz sortu zen jainkosari Mâ-Bellona izena eman zioten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* Poplacean, Danielle eta Beck, hans (zuz) (2023) *The business of butchery: Bellona and war, society and religion from republic to empire.* McGill University.
* *Billington, Sandra  eta Green Miranda (ed.)  (1996)* «Nemesis and Bellona: a preliminary study of two neglected goddesses», *The Concept of the Goddess.* New York eta Londres. Routlege.   

## Kanpo estekak
Zidoimos

Greziar mitologian, **Zidoimos**, guduetako oihuak, nahasmena eta zarata pertsonifikatzen zuen daimon edo izpiritu bat zen.

Maketako bat izan liteke, gudu zelaietako daimonak, kasu honetan, Erisek sortua delarik, beste inor gabe.

Bere ezaugarriak, beste maketako bat den Homados, guduko berotasunaren benetazkoak dira. Guduetan, beste daimon izugarri batzuekin ikus zitekeen, Fobos, Palioxis, Proioxis, Androktasiak eta kerrak bezala.

## Kanpo estekak
Androktasiak

Greziar mitologian, **androktasiak**, gerran gertatzen ziren hilketak pertsonifikatzen zituzten daimon edo izpiritu batzuk ziren.

Erisen alabak ziren, bere kabuz, beste inor gabe sortu zituenak, beste izpiritu gaizto askorekin batera. Hauekin eta kerrekin (hauen antz handia dutenak) gudu zelaira joaten ziren.

## Kanpo estekak
Konbinazio (argipena)

**Konbinazio** terminoak esanahi eta erabilera zenbait ditu:

* matematikan,
** konbinatorian, konbinazioak, multzo batetik elementu kopuru bat aukeratzeko erak,
** aljebran, konbinazio lineala;
* xakean, **konbinazioa**, mugimenduen segida luze bat, aurkariari irabazteko bereziki prestatua;
* konbinazio-itxitura, giltzarrapoak eta beste segurtasun-tresnen mekanismoa.