Grete Sultan

**Johanna Margarete "Grete" Sultan** (Berlín, Alemania, 1906ko ekainaren 21a – Manhattan, New York, AEB, 2005eko ekainaren 26a) alemaniar-amerikar piano-jotzailea eta piano-irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Berlinen jaio zen, musika-familia judu batean. Oso gaztetatik ikasi zuen pianoa Richard Buhatila piano-jole estatubatuarrarekin, eta, geroago, Leonid Kreutzer eta Edwin Fischerrekin. 

### Ibilbidea 
#### Piano-jotzeko debekua 
1933 urtean, Alemanian nazionalsozialistak boterera iritsi ostean, debekatu egin zioten, judu guztiei bezala, jendaurrean jotzea, eta "Jüdischer Kulturbund" (Kultura Judutarraren Elkartea) kontzertuetan baino ezin zitekeen ager. Besteak beste, Paula Salomon-Lindberg kotralto abeslariarekin jardun zuen orduan. 

#### Ameriketara ihesean 
Sultanek 1941 urtean Alemaniatik ihes egin zuen Lisboan zehar, Buhlig-en laguntzarekin, eta handik Ameriketako Estatu Batuetara joan zen itsasontziz. New York hirian finkatu zen eta pianoa irakasten hasi zen, lehenengo "Vassar College" 92nd Street-en eta, gero, New York estatuko Dobbs Ferryren "Masters School"-en. 1940ko hamarkadaren erdialdean, John Cage konpositore eta piano-jotzailea ezagutu zuen, eta lagun onak egin ziren; Sultanen bidez ezagutu zuen Cagek bere ikasleetako bat, Christian Wolff filosofoa, eta l*I* *Ching*-en lehen alea eman zion Cage-ri —hurrengo hamarkadetan Cage-ren konposizio-metodoei forma eman zien liburua—.

Cagek bi pieza eskaini zizkion Sultani. Lehena, bere piano serietarako musikaren zati bat izan zen, pianorako musika 53-68. 1974 urtean, Sultanek Cageren aldaketen musika ikasten ari zenean, konpositoreak musika berria idaztea eskaini zion, eta horren emaitza *Etudes Australes* piano-ziklo erraldoia izan zen. Sultanek egin zuen lanaren lehen grabazioa eta mundu osoko kontzertuetan jo zuen. Alan Hovhaness eta Tui St. George Tuckerren lanak ere interpretatu zituen, baina konpositore garaikideez gain 40ko hamarkadan Johann Sebastian Bachen musika jendarteratzen lagundu zuen. Ludwig van Beethoven, Frédéric Chopin eta Franz Schubert eta Igor Stravinski, Earle Brown eta Morton Feldmanen musikak biltzen zituen *Goldberg Variations* taldeak eta haien kontzertu-programek.

Grete Sultanek 1996an egin zuen azken errezitaldia, 90 urte zituela, New Yorkeko Merkin kontzertu aretoan, les *variacions Goldberg de Bach* (euskaraz: Bachen Goldberg bariazioak) interpretatuta. Manhattango ospitale batean hil zen bere 99. urtebetetzetik bost egunera. 2012ko udaberrian.

## Diskografia 
* John Cage: Etudes Australes {Wergo 60152/55 (Edició John Cage)}
* "Grete Sultan - The Legacy, 1 liburukia": Bach (*Variacions Goldberg*), Debussy, Schoenberg i Cage {Concord 42030}
* "Grete Sultan - The Legacy, 2. liburukia": Beethoven (*Variacions Diabelli*), Copland, Wolpe, Hovhaness, Cage ua {Labor 7038-2}
* Grete Sultan - Piano Seasons (1-Bach; 2-Beethoven; 3-Schubert/Schumann; 4-Schönberg/Copland/Weber/Wolpe/Hovhaness/Cage/Ichiyanagi) {Wergo WER 40432, 4 CDs}

## Aintzatespenak 
* Alemaniako "Schott Music"-ek Grete Sultani buruzko lehen biografia argitaratu zuen, "*Rebellische Pianistin. Das Leben der Grete Sultan zwischen Berlin und New York*", Hanburgon egoitza zuen Moritz von Bredow autoreak idatzia.

## Errefentziak 
## Bibliografia 
* Bredow, Moritz von. 2012. "Rebellische Pianistin. Das Leben der Grete Sultan zwischen Berlin und New York". (Biografia) Schott Music, Mainz, Alemania.   
* Midgette, Anne (2005eko uztailaren 3a). "Grete Sultan, 99 urte, pianista eta Cageren aholkularia, hilda dago". *New York Times*. 2008-06-27an berreskuratua.
* "Grete Sultan bilduma". Nazioarteko Piano Artxiboa Marylanden. 2013ko urriaren 5ean kontsultatua.
* Kostelanetz, Richard. 2003. *John Cage-rekin hizketan*. New York: Routledge. 
* Revill, David. 1993. The Roaring Silence: John Cage-en Life. Arcade Publishing. ,  lazedemoniarrak: 1-55970-220-1

## Kanpo estekak