open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sebastian Iradier

**Sebastian Iradier Salaberri** (Lantziego, Araba, 1809ko urtarrilaren 20a - Gasteiz, Araba, 1865eko abenduaren 6a) musikagilea izan zen. Frantzian **Sebastian Yradier** izen-deiturez egin zen ezaguna, Parisko bere editoreak abizena hala idaztea gomendatu baitzion. Kantagilea zen, batez ere: *Los caracoles*, *El contrabandista*. Bizetek *El arreglito* izeneko Iradierren habanera erabili zuen *Carmen* operan. Iradier, hain zuzen ere, konposatu zituen habanerengatik egin zen ospetsu, eta bereziki *La paloma* izenekoagatik. 1860an konposatu zuen, Kubara egindako bisita baten ondoren. Abesti hori oso ezaguna egin zen Amerikan eta Espainian, eta habanerak ezagutarazi zituen.

## Bizitza 
Bederatzi urte zituela, Gasteizko Santa Maria kolegiata zaharreko abesbatzan sartu zen. Pianoa eta organoa jotzen ikasi zuen Gasteizen. Hamasei urte zituela, 1825eko apirilean, Gasteizko San Migel Goiaingeruaren elizako organista plaza lortu zuen; han jardun zuen 1827ko ekaina arte.

1827an, Aguraingo (Araba) San Joan Bataiatzailearen parrokiarako organista eta sakristau nagusiaren plaza irabazi zuen; ekainaren 5ean izendatu zuten. 1829an, Brigida Iturbururekin ezkondu zen Agurainen, eta seme bat izan zuten, Pablo. Sebastianek, bere betebehar musikal erlijiosoez gain, Hego Euskal Herriko goi mailako burgesiako areto pribatuetan modan zeuden abesti herrikoiekiko zaletasun handia sentitzen zuen, eta biziki gozatzen zuen organoarekin eta gitarrarekin joaz katxutxak, boleroak, seguidillak eta tiranak.

1833an, Aguraingo lanpostu horretatik baimena eman zioten, lau hilabetez Madrilen konposizioko ikasketak egin zitzan. Aguraingo San Joan Bataiatzailearen elizako organo-jotzailearen lanak Iradierren adiskide eta ikasle Antonio Ruiz de Landazabalek hartu zituen bere gain, aldi horretarako. Hala ere, lau hilabete haiek hainbat urte bihurtu ziren.

Madrilen, oparoa izan zen Iradierren musika sorkuntza, eta ospea lortu zuen. Madrilgo kontserbatorioko solfeo irakaslea izan zen 1840-1850 bitartean, eta Instituto Español erakundeko konposizio eta harmonia katedraduna. Izen handia eman zion aristokraziako dama askori eskolak emateak.

Geroago Parisa joan zen, Eugenia de Montijo enperatrizaren kantu irakaslea izateko. Hiriburu hartan, editoreak gomendatu zion abizenerako *Yradier* idazkera erabiltzea, eta Sebastianek halaxe egin zuen.

Rossini, Merimée eta beste zenbait artista famaturen adiskide izan zen. Opera konpainia bat sortu eta Estatu Batuetan, Mexikon eta Kuban barrena ibili zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sebastian Iradier eta Usoa habanera, *Zuzeu*.
Mugalaris

**Mugalaris** Euskal Herriko musika taldea da, Ruper Ordorikaren kontzertuetarako osatutakoa 1990eko hamarkadan eta Gasteiz aldeko kideak izan dituena. Sasoiaren arabera, kideak aldatu izan dira denborarekin.

Abeslari oñatiarrarekin batera, Angel Celada bateriajolea, Nando de la Casa bateria eta teklatu jolea (Ortophonk taldekidea ere dena), Javi Antoñana gitarrajolea, Dani Perez gitarrajolea, Iñigo Goldarazena baxujolea, Alberto de la Casa baxujolea eta Jose Gereñu baxujolea mugalari izan dira.

Azken urteotan taldea Hasier Oleaga (bateria), Arkaitz Miner (gitarra, biolina eta mandolina) eta Fernando "Lutxo" Neirak (baxua) osatzen dute.

## Ikus, gainera 
* Ruper Ordorika & Mugalaris

## Kanpo estekak
Hautsi da anphora

**Hautsi da anphora** Ruper Ordorikak argitaratutako lehen diskoa da, 1980an kaleratu zuena Xoxoa-Elkar zigiluarekin. Euskal musikaren lan mitikoa da.

## Abestiak 
# *Hi hintzena*
# *Herdoilarena 2*
# *Kalatxoriena*
# *Esploradorearena*
# *Sagarrondo bati seaska kanta*
# *Bertso berriak 2*
# *Begira egiezu*
# *Esparta, Liliput...*
# *Fas fatum*
# *Zenbait bertso xelebre 1*

## Kanpo estekak 
* Diskoa entzungai Musikaz Blai webgunean
Jonikoa

**Jonikoa** edo **Itsaso Jonikoa** (; ; ) Mediterranear itsasoaren beso bat da, Itsaso Adriatikoaren hegoaldean. Honako mugak ditu: mendebaldean Italia, Calabria, Sizilia eta Salentoko penintsula barne, ekialdean bai Albania bai Uharte Jonikoak (Korfu, Leukada, Itaka eta Zefalonia besteak beste) eta hego-ekialdean Grezia. Messinako itsasartearen bidez Tirreniar itsasoarekin eta Otrantoko Kanalaren bidez Itsaso Adriatikoarekin loturak ditu.

Itsaso Jonikoa munduan sumendi gehien dituen area da.

## Izena 
Itsaso Jonikoaren izena, Eskiloren esanetan, Ioren bidaiatik dator. Lehen golkoaren izena Kronos eta Reako Itsasoa zen. Joniren, Iliriako Hadriano erregearen semea, eponimoa ere izan liteke.

Itsaso hau, antzinan, Grezia eta Erroma arteko bide komertzial nagusia zen.

## Portuak 
Portu nagusiak Italian daude, Sirakusa eta Catania batez ere, Grezia eta Albaniakoak, berriz, txikiagoak dira.

Greziako Pireo, Patras zein Igumenitsa eta Italiako Brindisi zain Ancona dira ferry zerbitzuak eskaintzen dituzten portu nagusiak. Uharte Jonikoekin ere lotura asko daude.

Hona hemen portu ezagunenak:

* Sirakusa
* Catania
* Messina
* Taranto
* Korfu
* Igumenitsa
* Preveza
* Patras
* Pilos

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ni ez naiz Noruegako errege

**Ni ez naiz Noruegako errege** Ruper Ordorikak argitaratutako bigarren diskoa da, 1983an kaleratu zuena Elkar zigiluarekin.

*"Berandu dabiltza"* disko honek dakar, ziur aski abeslari oñatiarraren kanta ospatuenetako bat.

## Abestiak 
# *Asmatzekorik ez*
# *Nire furgoi beltza*
# *Bart sobera ardo hartu nuen*
# *Bye-bye gizontxo*
# *Alberto Caeiroren bisita*
# *37 galdera mugaz bestalde dudan kontaktu bakarrari*
# *Beste edozein*
# *Berandu dabiltza*
# *Galtzetan gordetzeko koblak*

## Kanpo estekak 
* Diskoa entzungai Musikaz Blai webgunean
Beaufort itsasoa

**Beaufort itsasoa** (ingelesez: *Beaufort Sea*; frantsesez: *Mer de Beaufort*) Ozeano Artikoaren zati bat da, Ipar-mendebaldeko Lurralde, Yukon, eta Alaskaren iparraldean eta Kanadako Uharte Artikoen mendebaldean dagoena. 450.000 kilometro koadroko eremua hartzen du. Izena Sir Francis Beaufort britaniar hidrografotik datorkio.

Itsaso honetan du ahoa Mackenzie ibaiak. Lurralde birjina honek ia urte osoa ematen du izoztua. Kostaldean dauden petrolio ustiapenak direla eta, Kanadak eta Estatu Batuek zenbait auzi izan dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Izotza Beaufort itsasoan, earthobservatory.nasa.gov
Hudson badia

**Hudson badia** Kanada ipar-ekialdeko barne itsaso handia da, 1.230.000 kilometro koadroko eremua hartzen duena. Hudson itsasartearen bidez Ozeano Atlantikoarekin lotzen da, eta Foxe arroaren eta itsasartearen bidez Ozeano Artikoarekin.

## Geografia 
Mendebaldean Nunavut eta Manitoba ditu, hegoaldean Ontario, eta ekialdean Quebec; ipar-ekialdean Ozeano Atlantikoarekin loturik dago Hudson itsasartearen bitartez, eta iparraldean Ozeano Artikoarekin Foxe arroaren bitartez.

1.370 kilometro luze da, iparraldetik hegoaldera, eta 1.050 kilometro zabal, ekialdetik mendebaldera. Ez da oso sakona, 100 metro batez beste, eta 80 metroko sakonera du kostaldetik 100 kilometrora. Hegoaldean James badia eratzen du. Uharte guztiak Nunavuten daude; Southampton uhartea da handiena; iparraldean dago eta Baffin badiatik bereizten du.

Badiaren bazterretan ia ez da jenderik bizi, hamabi herrixka baino ez dira, cree edo inuit etnietakoak. Herrixka nagusiak honako hauek dira:
* Puvirnituq, Quebec
* Churchill, Manitoba
* Rankin Inlet, Nunavut

## Historia 
Izena Henry Hudson ingeles esploratzailearen omenezkoa da. Hau, 1610ean, hantxe geratu baitzen izotz artean harrapatuta *Discovery* itsasontziaren barruan. Historikoki, Hudson badiak lotura estua izan du Frantzia eta Erresuma Batuaren arteko Ipar Amerikako guduekin.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
10 urte - USA tour 2007

**10 urte - USA tour 2007** Des-kontrol musika taldearen 5. diskoa da, 2007. urtean Baga-biga disketxearen zigilupean argitaratutakoa.

Disko hau 2007ko urriaren eta azaroaren artean grabatu zen Baga-biga diskoetxearen estudioan, eta urte bereko Durangoko Azokarako argitaratu zen. Lan hau taldearen 10. urteurrena ospatzeko kaleratu zen. CDa taldean eragina izan duten taldeen bertsioak dakartza, grabaketan hainbat gonbidaturen parte hartzea izan zutelarik, besteak beste Oskar (Zakarrak), Porru (Puñetazo), Jul (RIP) edo Gotzon (Iskanbila). DVDan taldearen lehen 10 urteen historia kontatzen da eta 2007an AEBetan egindako birako irudiak ere aurki daitezke. Honetaz gain *"Duintasunez eutsi"* eta *"Behin eta berriz"* kantuen bideoklipak ere daude ikusgai.

## Partaideak 
* Aritz (ahotsa).
* Oier (gitarra eta koruak).
* Hodei (baxua eta koruak).
* Markel (gitarra).
* Iker (bateria).
* Ñako (soinu teknikaria).

### Diskoaren grabaketan parte hartu duten gonbidatuak 
* Oskar Aransaez (Zakarrak).
* Porru (Puñetazo).
* Jul (RIP).
* Gotzon Biteri (Iskanbila).
* Jon Zubiaga "Osoron" (taldekide ohia eta Gatillazoren taldekidea).
* Sala Strummer (The Moderfuckers).
* Leire Añibarro.
* Jokin Bereziartua.

## Kantuen zerrenda 
# Juicio final, Zakarrak
# Propaganda, Blitz
# We're coming back, Cock Sparrer
# Barrio nuevo, Puñetazo
# Folsom prison blues, Johnny Cash
# Una vez más, Iskanbila
# Mommy's little monster, Social Distortion
# Crimen de estado, RIP
# Ruby Soho, Rancid
# Johnny Appleseed, Joe Strummer

## DVDaren edukia 
* 10 urte
** Historia
** Argazkiak
** Bideoklipak
*** Duintasunez eutsi
*** Behin eta berriz (USA)
* USA tour 2007 - Keep the spirit alive

## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgunea
*   Baga-biga musika ideiak · produkzioak disketxearen web gunea
Alborango itsasoa

**Alborango itsasoa** Mediterraneo itsasoaren mendebaldeko zatia da.

Muga hauek ditu: iparraldean Andaluziako hegoaldeko itsasertza; hegoaldean Marokoko kostaldea eta mendebaldean Gibraltarko itsasartea, Ozeano Atlantikoaren atea. Ekialdetik Gatako lurmuturrean hasten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bengalako golkoa

**Bengalako golkoa** () Indiako ozeanoaren ipar-ekialdeko itsasoa da, triangelu formakoa, Indiako penintsula, Bengala eta Birmania artean dagoena. 2.172.000 kilometro koadroko eremua hartzen du. Brahmaputra eta Ganges ibaiek bertan husten dute ura.

## Geografia 
Ekialdean Malaysiako penintsula du, mendebaldean Indiako azpikontinentea, iparraldean Mendebaldeko Bengala, Indiako estatua eta Bangladesh, eta hegoaldean Sri Lanka eta Indiako Andaman eta Nikobar uharteak. 2.172.000 kilometro koadroko area du. Batez besteko sakonera 2.600 metrokoa da, eta 4.694 metrokoa punturik sakonenean.

Indiako ibai nagusi askok Bengalako golkoan dute ahoa: iparraldean Ganges, Meghna eta Brahmaputrak; hegoaldean Mahanadi, Godavari, Krishna eta Kaverik eta baita Birmaniako Irawadi ibaiak ere.

Kostaldean dauden hiri nagusiak Chennai, lehenago Madras deitua, Visakhapatnam, Kalkuta eta Puducherry dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesc Candel

**Francesc Candel Tortajada** edo **Paco Candel** (Casas Altas, Rincón de Ademuz, Valentziar Herrialdea, 1925eko maiatzaren 31 &ndash; Bartzelona, Katalunia, 2007ko azaroaren 23) idazle eta kazetaria izan zen.

Txikitan, Bartzelonara joan zen bizitzera bere familiarekin. 14 urte bete arte ikasi zuen eta ondoren lan egiten hasi zen.

Eleberriak, ipuinak eta entseguak idazteaz gain, artikuluak eta erreportaiak ere idatzi zituen. Tele/Expréss, Serra d'Or edota Avui egunkariarekin kolaboratu zuen. 1977an, Partit Socialista Unificat de Catalunyaren (PSUC) alderdikide egin zen, eta senatari aukeratua izan zen Entesa dels Catalans izeneko hautagaitzagatik, Bartzelonan. 1979an Hospitalet de Llobregateko kultura sailaz arduratu zen.

1983an Sant Jordiren gurutzea saria jaso zuen eta 2003an Kataluniako Generalitateko Urrezko domina eman zioten.

## Lanak 
* 1956: *Hay una juventud que aguarda*
* 1957: *Donde la ciudad cambia su nombre*
* 1959: *Han matado a un hombre, han roto el paisaje*
* 1964: *Els altres catalans*
* 1967: *Parlem-ne*
* 1973: *Encara més sobre els altres catalans*
* 1979: *Un charnego en el senado*
* 1981: *El Candel contra Candel*
* 1985: *Els altres catalans vint anys després*
* 1988: *La nova pobresa*
* 1994: *Un Ayuntamiento llamado Ellos*
Mexikoko golkoa

**Mexikoko golkoa** (; ) Ozeano Atlantikoan dagoen itsasoa da, Mexiko, AEB eta Kubako kostaldeek mugatua. 1.550.000 km²-ko hedadura du. Antilletako itsasoarekin batera Amerikako Mediterraneoa osatzen du. Hego-mendebalak Campecheko golkoa du izena.

## Geografia 
Mexikoko golkoa obalo formako itsasoa da, Ipar Amerikako hego-ekialdean kokaturik dagoena. 1.800 km luze (ekialdetik mendebaldera) eta 1.300 kilometro zabal (iparraldetik hegoaldera) da, eta 1.550.000 kilometro koadroko eremua hartzen du. Batez beste 1.615 metro sakon da, baina Sigsbee sakonunean 4.384 metrora iristen da. Ipar-ekialde, iparralde eta ipar-mendebaldean Ameriketako Estatu Batuetako itsasaldea (Florida, Alabama, Misisipi, Louisiana eta Texas estatuak) du, hego-mendebalde eta hegoaldean Mexikokoa (Tamaulipas, Veracruz, Tabasco, Campeche, Yucatán eta Quintana Roo), eta hego-ekialdean Kubakoa.

Floridako itsasarteak Ozeano Atlantikoarekin lotzen du, eta Mexiko eta Kuba artean kokatuta dagoen Yucatángo kanalak Karibe itsasoarekin. Itsaso biek Amerikako Mediterraneoa deritzon itsasoa osatzen dute.

Mexikoko golkoko ura nahiko epela da, eta inguruko klimari eragiten dio. Itsasaldiak oso txikiak dira ozeanoarekin lotura txikia duelako.

## Ekonomia 
Golkoa petrolioan oso aberatsa da. Arrantzari dagokionez, mihi arrainak, berdela, atuna, belarraina eta meroak dira aipagarrienak.

## Historia 
Nahiz eta Kristobal Kolonek Amerika aurkitu, inoiz ez zen Mexikoko golkoraino heldu. Bertara iritsi zen lehenengo europarra, Ameriko Vespuzio izan zen, 1497an.

Aro Garaikidean azpimarratzekoa da 2010ean eremu honek jasandako hondamendi ekologikoa, Mexikoko golkoaren marea beltza hain zuzen ere, historia osoko larriena izan dena mundu osoan, petrolioaren industriari lotuta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Golkoko itsaslasterra

## Kanpo estekak
Itsaso Hila

**Itsaso Hila** (hebreeraz ים המלח ''Yam Ha'Melaj*, literalki **Gatzezko Itsasoa**, arabieraz البحر الميت *Al Bahr al Mayyit*, literalki *Itsaso Hila'' edo **Buhayrat**) Ekialde Hurbileko aintzira endorreiko gazia da, Jordango Rift Haranean kokaturik dagoena. Ekialdean Jordania du, eta Israel eta Zisjordania (Palestina) mendebaldean. Jordan ibaia du betebide nagusia.

Itsasoaren maila baino 430,5 metro beherago dago, mundu osoan lur lehorraren gainean dagoen punturik sakonena. 76 kilometro luze da eta, gehienez, 16 kilometro zabal. Azken urteetan ur-maila jaisten ari da etengabe, lakura heltzen den ur-kantitatea asko gutxitu delako. Horren ondorioz, haren azalera ere murriztu da franko: 1.050 kilometro koadro zituen 1930ean, 605 kilometro koadro besterik ez 2016an.   

Erromatarren garaitik da ezaguna Itsaso Hilaren sendatzeko ahalmena. Kondairak dioenez, Marko Antoniok Kleopatrari oparitzeko konkistatu zituen lakua eta haren inguruak, eta ordutik hona haren ospea handitu besterik ez da egin. Gaur egun hainbat bainuetxek, hotelek eta osasun-etxek inguratzen dute, eta hango gatzak dituzten kosmetikoak oso preziatuak dira mundu osoan. horregatik, bertara heltzen den urak ezin du beste inora jo. Jordan da bertara isurtzen den ibairik garrantzitsuena: Galileako itsasoan sortu eta Itsaso Hilean bukatzen du bidea. Atzerapen askoren ostean, 2021ean proiektua bertan behera utzi zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tirreniar itsasoa

**Tirreniar itsasoa** (italieraz *Mare Tirreno*) Mediterranear itsasoaren beso bat da. Italiar penintsularen mendebaldean dago, Korsika, Sardinia, Toskana, Lazio, Calabria eta Campaniaren artean. Messinako itsasartea Joniar itsasoarekin muga da eta Elbako uhartea Liguriar itsasotik banatzen zaio. Sakonera handiena duen tokia 3.785 metrora dago. Afrika eta Europa zatitzen duen failaren ondoan dagoenez, mendilerroak eta sumendi asko ditu bere barnean.

## Izena 
Itsasoaren izena tirreniar, edo etruskoak, antzinako herritik zetorkion; Herodotok Lidiar herriak, Turkia mendebaldetik Italiako itsasbazterretara etorrita, *Tirreno* bere printzea omendu nahian, herriaren izena aldatu zutela esaten zuen.

## Ezaugarriak 
Kostaldeen ondoko itsas ordokia estua da eta 4.600 m-ra iristen da sakonera handiena (Mediterraneoko mendebaleko handiena). Itsasoaren hondoa menditsua da, sumendiek eragina, eta batzuk piztuak daude gaur egun.

Itsasoaren iparraldean, Tirreniar eta Ligur itsasoen artean, Toskanako uharteak daude (Korsikaren eta kontinentearen artean); hego-ekialdean Messinako itsasartea dago, Siziliaren eta kontinentearen artean, eta Tirreniar itsasoa eta Itsaso Jonikoa lotzen ditu; hego-mendebaldean, Sardiniako itsasarteak Sardinia eta Sizilia bereizten ditu eta Korsikaren eta Sardiniaren artean Bonifazio itsasartea dago.

Aipaturikoez gainera, Poncianas, Ischia, Capri, Lipari eta Ustica dira Tirreniar itsasoko uharte garrantzizkoenak. Tirreniar itsasoko portu nagusiak Civitavecchia eta Napoli dira penintsulan, eta Palermo, berriz, Siziliako uhartean.

## Portuak 
* Italiako penintsulan, iparraldetik hegoaldera: Civitavecchia (Erromako portua), Napoli eta Salerno.
* Korsikan: Bastia.
* Sardinian: Cagliari eta Olbia.
* Sizilian: Palermo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Finlandiako lurraldeak

1997. urtean, 1634. urtetik irauten zuen banaketa hautsi egin zen eta 12 ziren probintziak 6 probintzietan gelditu ziren. 2009 urte bukaeran deuseztatu egin ziren.

Probintzia bakoitzak Finlandiako gobernurako aukeratzen dituen gobernadoreetako bat izan ohi da bertako presidente, bozkatuena gehienetan. Honek, 7 ministro aukeratzen ditu:

* Erreskateko ministroa
* Gizarte arazo eta Osasun ministroa
* Hezkuntza eta Kultura ministroa
* Justizia ministroa
* Kontsumo eta Ogasun ministroa
* Segurtasuneko ministroa
* Trafiko ministroa

Gainontzekoaz (polizia, hauziak...), eskualdeak edota udalerriak arduratzen dira.

Hala ere, probintziek, ez dituzte folklore, dialekto eta ohitura desberdinak banatzen, eta antzinako probintziek hobeto bereizten dituzte, nahiz eta azken urteotan Finlandia osoaren ohiturak berdintzen joan diren. Åland Uharteak beste probintzietatik desberdintzen dira, autonomia maila altuagoaz gozatzen dutelako, finlandiarrengandik bereizten dituzten ohiturengatik.

175px|eskuinera|Finlandiako Probintziak

1/ Nahiz eta Finlandia probintzietan banatua egon, Åland Uharteetako probintziaren gobernuaz uharte bereko agintariak arduratzen dira.

## Kanpo estekak
Nycticebus coucang

***Nycticebus coucang*** Lorinae primate espezie bat da. Oso geldi mugitzen da, begi handiak ditu aurrerantz orientatuak. Isatsa ia ez da agertzen. Egunez bizi da zuhaitzen goikaldean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nycticebus
Nycticebus pygmeaus

***Nycticebus pygmeaus*** Lorinae primate espezie bat da, hiruetan txikiena. Oso geldi mugitzen da, begi handiak ditu aurrerantz orientatuak. Belarriak txikiak dira, ia ezkutuan, eta biribilduak. Isatsa ia desagertua dago. Gauez bizi da zuhaitzen goikaldean. Helduak direnean 18-21 zentimetro arte neurtu dezakete eta 450 gramo inguruko pisua dute.

Vietnam, Laos, Txinako hegoaldean eta Kanbodian bizi dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Nycticebus*
Gáldar

**Gáldar** (gaztelaniaz eta ofizialki *Gáldar*) Kanaria Handia uhartean eta Las Palmasko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.

Bertan dago Kanarietako parke arkeologikorik garrantzitsuenetako bat: Cueva pintada. Cueva Pintadan Kanarietako aborigenen margok ikus daitezke.

## Kanpo estekak 
*  Gáldarko Udalaren webgunea
*     Cueva Pintada de Gáldarko Parke Arkeologikoa
Firgas

**Firgas** Kanaria Handia uhartean eta Las Palmasko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.

Guantxe etniakoek ***Afurgad*** (talaia euskaraz) bezala ezagutzen zuten. Gaztelarrek Kanaria Handia kolonizatu eta geroago, XVI. mendean, **Firgas de Afurgad** izenez ezagutzen zen.

## Kanpo estekak 
*  Firgasko Udalaren webgunea
Aragoiko estrelada

thumb|200px|Aragoiko estrelada
[thumb|200px|[1932an Gaspar Torrentek diseinatutako estrelada aragonesa banderaren bertsioa]]

'*Aragoiko *estrelada'''* (*Estrelada aragonesa'', aragoieraz), edo **izardun aragoiarra**, Aragoiko borroka independentista irudikatzen duen bandera da. Bandera ofizialean agertzen diren 4 errenkada gorriak agertzen dira, eta erdialdean bost muturreko izar gorria dauka. Bandera hau da Aragoiko erakunde nazionalistek manifestazio eta ekitaldietan erabiltzen dutena da.

1932an Gaspar Torrentek, Estado Aragonés alderdi independentistako buruzagiak, Aragoiko banderari izar zuri bat jarri zion atzealde urdinaren gainean.

## Ikus, gainera 
* Nazionalismo aragoiarra
* Aragoiko bandera

## Kanpo estekak
Ezpata-plantain

**Ezpata-plantaina** (*Plantago lanceolata*) plantain, zainbelar edo arpin barietatea belarkara bizikorra da. Ardatzaren itxurako hosto luzaran iledunak, gainetik berde ilunak eta azpitik zurixkak dituena. Zain-belar izenaz ere ezagutzen da. Loreak buruxkan bilduak eta oso txorten-luzeak izaten ditu. Europan eta Asian dago batez ere zabaldua. Belardietan eta landu gabeko soroetan hazten da.

## Erreferentziak
Estado Aragonés

**Estado Aragonés** (**EA**) 1933ko abenduan Bartzelonan sortutako alderdi politiko nazionalista aragoiarra izan zen. Alderdikide batzuk Unión Aragonesista alderditik zetozen eta Ribagorzakoak ziren.

Gaspar Torrente alderdiko presidentea zen eta bere militanteen artean Emilio Jover eta Miguel Alcubierre aurkitzen ziren. Bere gazte erakundea, Luis Porték zuzendua, Juventud de Estado Aragonés 'Los Almogávares' zen, eta 1934ko urriaren 6an Lluís Companysen Kataluniar Errepublikaren aldarrikapenari babesa eman zioten. Ondorioz, beren egoitza itxi zieten eta 1936 arte jarduerarik gabe egon ziren. Egoitza berriz ireki zutenean Miguel Alcubierre hautatu zuten gazte erakundearen buru izateko. Honek, Aragoiko autonomiaren sorreraren aldeko kanpaina hasi zuen, ezkerreko alderdi politiko errepublikarretan zabaldu zena alegia.

Kanpaina horren emaitza Caspen (Zaragoza) 1936ko maiatzaren 1tik 3ra arte ospatu zen Biltzar Autonomista izan zen. Gaspar Torrente biltzar horren buru izan zen eta Aragoiko Autonomia-Estatutuaren aurreproiektua egin zuten. Estado Aragonés 1937ra arte aktibo egon zen, eta ondoren desagertu egin zen.

## Ikus, gainera 
* Estau Aragonés

## Kanpo estekak
Irratia.com

[thumb|250px|Patxi Gaztelumendi eta [Fermin Muguruza elkarrizketan, irratia.com katearen estudioan.]]

**Irratia.com** euskarazko lehen irrati digitala da, hots, interneten bidez emititzen duen irratia. Patxi Gaztelumendi larrabetzuarrak eta Jabi Zabala gorliztarrak sortu zuten 2000. urtean.

## Historia 
"Tas-tas" irrati librearen estudiotik egin zuten lehen saioa, 2000ko azaroaren 1ean, Fermin Muguruza abeslariari telefonoz eginiko elkarrizketa batekin.

100. saioa ospatzeko, 2007ko abenduaren 5ean Bilboko Kafe Antzokiko oholtzatik emititu zuten.

## Ikus, gainera 
* Euskarazko irrati kateak

## Kanpo estekak 
* Irratia.com-en webgunea
Celebesko itsasoa

**Celebesko itsasoa** () edo **Sulawesiko itsasoa** () Ozeano Barearen mendebaldeko itsasoa da, Filipina uharteen, Borneoren eta Sulawesiren artean dagoena.

## Geografia 
Iparraldean Sulu uhartedia du, Suluko itsasoan, eta Mindanao uhartea, Filipinetan, ekialdean Sangihe uharteak, hegoaldean Sulawesi eta mendebaldean Borneo. Oso itsaso sakona da (6.200 metro). 280.000 kilometro koadroko eremua hartzen du guztira.

## Itsaslapurreta 
Celebesko itsasoaren itzala bere faunaren aldaki handiei baino piratei zor zaie, hauek bai itsasontzi txikiak bai zamaontziak erasotzen baitituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filipinetako itsasoa

**Filipinetako itsasoa** Ozeano Barearen mendebaldeko aldea da. Mendebaldean Filipinak eta Taiwan ditu, iparraldean Japonia, ekialdean Marianak eta hegoaldean Palau. Bertan dago Marianetako itsas hobia, munduko punturik baxuena; haren sakonera maximoa 10.927 metrokoa da.

1944an, Bigarren Mundu Gerran, itsaso honetan gertatu zen Ameriketako Estatu Batuetako eta Japoniako itsas armaden arteko gudu bortitza: Filipinetako Itsasoko Gudua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estrelada

**Estrelada** bandera hauetako bati ematen zaion izena da:

* **Aragoiko estrelada** edo, aragoieraz, *Estrelada aragonesa*.
* **Valentziako estrelada** edo, valentzieraz, *Estrelada valenciana*.
Wadi Al Shatii

**Wadi Al Shatii** Libiako *muhafazat*etako bat da. 97.160 metro koadro ditu eta 77.203 biztanle zituen 2003an.

## Kanpo estekak
Metafora

**Metafora** hitza grezieratik dator, μεταφορά (μετά + φορεῖν), euskaraz “haratago daraman hitza”. Metafora tropo bat da. Sustraian bi osagaien arteko antzekotasuna dago non errealitate bat beste baten izenarekin ordezkatzen den; bati erreferentzia egiterakoan bestearen izena erabiltzen da. Adibidez, perlak eta hortzak konparatzea metafora klasikoa da: “zure ahoaren perlak”. Hortzak esan beharrean, perlak aipatu ditugu.
thumb| "Zure begietako itsasoa", metafora klasikoa
## Metafora erretorikan 
Metafora literaturan antzinatik erabilitako figura da. Tradizionalki hiru elementu aipatzen dira: irudi erreala, irudi asmatutakoa eta haien arteko antzekotasuna. Horren arabera, lehen aipatu dugun adibidean “hortzak” elementu erreala dira, “perlak” irudietakoa eta haien arteko antzekotasuna, kolorea, dirdira, eta abar dira.

Mota desberdinetakoak dira:
* Metafora soila edo arrunta: bi hitzak bata bestearen ondoan agertzen direnean.
** Zure hortzak perlak dira
* Metafora purua: hitz erreala desagertzen denean, bakarrik asmatutakoa agertuz.
** Zure perlek liluratzen naute

Tradizioz ere, metafora eta konparazioa bereizten egin dira. Haien arteko desberdintasuna honetan datza: konparazioan bi elementuen arteko antzekotasuna markatu egiten da (“zure begiak itsasoa bezalakoak dira”) eta metaforan identifikazioa ematen da (“zure aurpegiko itsasoa”). Dena dela, gaur egun, egile askok biak identifikatzen dituzte, konparazioa metafora mota bat bezala aurkeztuz.

Egungo literaturan, beste metafora mota bat erabiltzen da: metafora ameslaria. Mota horretan, bi terminoen arteko lotura ez dago garbi, irrazionalagoa da. Esaterako, “ilargia zeruan aizto bat da” hasieran behintzat ez dago oso garbi “aizto” eta “ilargi” arteko lotura.

## Metafora eguneroko hizkuntzan 
Eguneroko hizkuntzan sarritan metafora erabiltzen dugu, horretaz kontzientea izan gabe. Fenomeno hori hitz berriak sortzeko bidea da. Adibidez, ordenagailuko sagua aipatzen badugu, hor tresna teknologikoa eta animalia konparatu egin ditugu eta, ondoren, identifikatu. Beraz “ordenagailuko sagua” metafora baten bitartez sortutako hitz berri bat da.
thumb| Ordenagailuko saguak oinarria metafora batean du.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Euskaltzaindia: *Literatura terminoen hiztegia*. Bilbo: 2008. 557-559.or. Jon Kortazarren artikulua.
* Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: *Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria*. Bartzelona: Ariel, 1982. 256-260.or.

## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.
Ingenio (Kanariak)

**Ingenio** Kanaria Handia uhartean eta Las Palmasko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.

## Auzoak 
## Klima 

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ingenioko Udalaren webgunea
Javako itsasoa

**Javako itsasoa** Ozeano Bareko hegoaldean dagoen itsasoa da. Indonesiako uhartediaren erdian dago: iparraldean Borneo du, hegoaldean Java, mendebaldean Sumatra eta ekialdean Sulawesi. Hego Txinako itsasoarekin lotzen du Karimata itsasarteak, Celebeskoarekin Makassar itsasarteak eta Indiako ozeanoarekin Sondako itsasarteak.

310.000 kilometro koadroko hedadura du, baina ez da oso sakona, 46 metro batez beste. Arrantzarekin batera, turismoa da eskualdetako ekonomi ituru nagusia, batez ere Bali inguruan.

## Historia 
1883ko abuztuaren 26an, Krakatoa sumendiaren erupzioa bertan izan zen.

Javako itsasoko gudua, 1942ko otsailean eta martxoan, Bigarren Mundu Gerrako batailarik latzenetako bat izan zen. Japoniar erasoak ia osorik txikitu zuen Herbehereak, Erresuma Batua, Australia eta Estatu Batuetako ontzidia.

2014ko abenduaren 28an, Indonesia AirAsia konpainiako hegazkin bat erori zen Javako itsasora, Surabayatik Singapurrera bidean; hegazkinean zihoazen 162 lagunak hil ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mogán

**Mogán** Kanaria Handia uhartean eta Las Palmasko probintzian hego-mendebaldean kokatzen den udalerri kanariarra da.

2020ko azaroan maila handiko krisialdia piztu zuen migrazio uholde batek, milaka pertsona Arguineguín aldean batu zuena.

## Auzoak 
* Veneguera
* Playa de Mogán
* Tauro
* Puerto Rico
* Arguineguín
* Barranquillo Andrés
* Soria
* Mogán (Alde Zaharra)

## Biztanleria 
## Pertsona ezagunak 
* David Silva (1986-), futbolaria.

## Jaiak 
* Nuestra Señora María Auxiliadora (Puerto Rico, maiatzaren 30)
* San Antonio de Padua, (Mogángo Alde Zaharra, ekainaren 13)
* Nuestra Señora del Carmen (Arguineguín, uztailaren 16)
* Fiestas de Veneguera (Veneguera, abuztuaren 15)
* Inmaculada Concepción (Barranquillo Andrés, abenduaren 8).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mogango Udalaren webgunea
Moya

**Moya** ondorengo esanahiak izan ditzake:

## Pertsonen izenak 
* Carlos Moya tenislaria.

## Leku-izenak 
### Espainia 
* Moya Cuencako probintziako (Espainia) udalerria.
* Moya Las Palmasko probintziako (Espainia) udalerria.
* Fuentelespino de Moya Cuencako probintziako (Espainia) udalerria.
* Santa Cruz de Moya Cuencako probintziako (Espainia) udalerria.

### Komoreak 
* Moya Komoreetako hiria.
Thailandiako golkoa

**Thailandiako golkoa** edo **Siamgo golkoa** Hegoaldeko Txinako Itsasoaren iparraldeko muga da (Ozeano Barean) eta Malaysia, Thailandia, Kanbodia eta Vietnam inguratuta dago. Golkoaren iparraldeko aldean Chao Phraya ibaiaren ahoa dago. 320.000 km² area du.

Thailandiako Golkoa ez da oso sakona, batez besteko sakonera 45 metrokoa da eta ez du 80 metro baino sakonera handiagorik.

Bero tropikalaren eraginez, Golkoan koralezko uharri ugari ditu eta hauek turismoa erakartzen diote. Lekurik ospetsuena Ko Samui uhartea da, Thailandiako Surat Thani probintzian.

Turismoak ez ezik han dagoen petrolioak eta gasak inguruko ekonomia bultzatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bandako itsasoa

**Bandako itsasoa** Indonesiako eta Ekialdeko Timorko itsasoa da, Sulawesi uhartediaren, Moluken eta Sondako Uharte Txikien artean kokatua. Ekialdetik mendebaldera 1.000 kilometro ditu, eta ia 500 kilometro iparraldetik hegoaldera. Bere barnean dagoen Banda Arroa, 7.440 metroko sakonera du.

Lurrikarak oso ohikoak dira eremu horretan:
* 1938ko otsailaren 1ean, 8,5 gradukoa.
* 2005eko martxoaren 2an, 7,1 gradukoa.
* 2006ko urtarrilaren 27an, 7,6 gradukoa.

Sumendi asko ere baditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andamango itsasoa

**Andamango itsasoa** (; ; ; ) Indiako ozeanoaren besoa da, Bengalako golkoaren hego-ekialdean, Myanmarko hegoaldean, Thailandiako mendebaldean eta Andaman uharteen ekialdean kokatua. Azken uharte hauetatik dator bere izena.

Iparraldetik hegoaldera ia 1.200 kilometro luze da, eta ekialdetik mendebaldera 645 kilometro zabal, hau da, 798.000 kilometro koadroko eremua du. Batez besteko sakonera 870 metrokoa da eta punturik sakonena 4.198 metrora dago. Hego-ekialdean Malakako itsasartea du, Sumatra eta Malaysiako penintsula banatzen dituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Timorko itsasoa

**Timorko itsasoa** (indonesieraz: *Laut Timor*; portugesez: *Mar de Timor*) Indiako ozeanoaren beso bat da, Indonesia eta Ekialdeko Timor eta Australiako Iparraldeko Lurraldearen artean dagoena. Ekialdean duen Arafura itsasoa Ozeano Barearen zati da. 480 kilometroko zabalera du eta 610.000 kilometro koadroko eremua. Lekurik sakonena Timorko sakongunea da, 3.300 metro barna. Gehiena, ordea, ez da horren sakona (406 metro batez beste).

Australiako iparraldean, itsasoak bi golko ditu: Jose Bonaparte golkoa eta Van Diemen golkoa. Australiako Darwin da itsasertzeko hiri handi bakarra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lagatzu

**Lagatzu** Zamudioko Euskara Elkarte bat da. 1998ko abenduan Bai Euskarari kanpainaren baitan antolatu ziren hainbat elkarte, alderdi eta euskaltzale. Hortik jaio zen Lagatzu. Gaur egun Zamudioko gehiengoa euskalduna da, %48a euskalduna eta beste % 15a ia-euskalduna, hala ere euskeraren erabilpena urria da kalean eta egoera honek Lagatzuren kezka sortu zuen.

Taldearen helburu nagusia Zamudion euskararen normalkuntza lortzeko eragilea izatea da eta herriko esparru guztietan euskara erabilia izan dadin lortzea, arreta berezia bertako hizkerari jarriz. Horretarako esparru hauek lantzen dituzte:
* Gune euskaldunak sortu.
* Zaharren euskeraren transmisioa.
* Bizitzako funtzioetan euskeraren erabilera berreskuratu.

## Web gunea 
*  http://www.lagatzu.org/
## Kanpo estekak 
*  Aikor, Txorierriko aldizkaria
*  Topagunea Euskara Elkarteen Federazioa
Berbaizu Euskara Elkartea

**Berbaizu Euskara Elkartea** Deustualdean euskara bultzatzeko xedea duen elkartea da. Euskaldunen hizkuntz komunitatea trinkotu eta sendotzeko egiten du lan. Horretarako hainbat lan ildo ditu irekita, adibidez umeentzako aisialdia (Txantxiku), hilabetero dohain 2.000 etxe baino gehiagotara banatzen den herri aldizkaria (Prest!), Deustualdeko Berbalagun egitasmoa, hainbat kultur jarduera iraunkor (Irakurlearen Txokoa, Kantugintza taldea...), gazte arloa (Kar kar), jaietako lantaldea (Deustuko Jaien eta Deustuko Ihauterien antolaketan parte hartuz), edo normalkuntza lantaldea, beste batzuen artean. Deustualdeko hezkuntz eragileak biltzen dituen Euskararen Unibertsoan ere egiten du lan, dinamizazio lanak eginez.

## Kanpo estekak 
* Berbaizu webgunea
* Topagunea Euskara Elkarteen Federazioa
Athanase Belapeire

**Athanase Belapeire** edo **Athanase de Belapeyre** XVII. mendeko euskal idazlea eta apaiza izan zen, zuberotarra. Sohütako apaiza eta teologia irakasle izan zen. Jakes Belaren semea zen.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Catechima laburra* (Baiona, 1696)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Atanase Belapeire», *Literaturaren Zubitegia*.
Mongongo Dassança

**Mongongo Dasanza** edota **Mongongo Dassança** Nafarroa Behereko XVII. mendeko albaitari, kimikaria eta idazle bat izan zen.

1692an *Laborarien abissua* izeneko obratxoa argitaratu zuen. Bertan, laborariek animaliekin behar dituzten arta bereziak azaldu zituen. Luis Villasantek (1979) Lafitteren hitz hauek jaso zituen: “Compuso un pequeño tratado veterinario que nos hace sonreír por sus ingenuidades doctorales”.

## Lanak 
### Saiakera 
* *Laborarien abissua* (1692)

## Erreferentziak 
## Kanpo-loturak 
*  Mongongo Dasanza Literaturaren Zubitegian
Nikolas Zubia

**Nikolas Zubia** (Durango, Bizkaia, ???? - Durango, Bizkaia, 1692ko azaroaren 7) XVII. mendeko idazle eta abade bizkaitarra izan zen.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Doctrina christiana en Bazquence* (Donostia, 1691, *Pedro Uharte*)

## Kanpo loturak 
*  Nikolas Zubia Literaturaren Zubitegian
Martin Artzadun

**Martin Artzadun Ubidea** (Durango, Bizkaia, 1675eko ekainaren 19a - *ib.*, 1741eko uztailaren 23a) apaiz eta euskal idazlea izan zen.

## Biografia 
1731. urtean, *Doctrina christinaubaren explicacionea eusqueras *izeneko obra argitaratu zuen Gasteizen. Euskal Herrian garai hartatik aurrera hainbeste zabaldu ziren dotrinen artekoa izanik, argitaralpen ugari izan zuen Artzadunen liburu honek.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Doctrina christinaubaren explicacionea eusqueras* (Gasteiz, 1731)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Martin Arzadun Literaturaren Zubitegian
Bartolome Olaetxea

**Bartolome Olaetxea** edota **Bartholome Olaetxea** (Gautegiz Arteaga, Bizkaia, 1723 &ndash; 1795) XVIII. mendeko euskal idazle eta apaiz bizkaitarra izan zen.

## Biografia 
Laukarizko erretore eta Bilboko erietxeko kapilau izan zen.

*Cristinauben doctrina* idatzi zuen 1775ean. Bizkaieraz idatzitako kristau ikasbidea da. Argitaraldi ugari eta zabalkunde handia izan du. Bertso hauei buruz zera dio Luis Villasantek: “Hain bertso biziak dira Chaho liluratuta eta txundituta utzi zutela, honek Europako herri literaturetan zail zela horrelakorik aurkitzen esaten digularik, benetako obra ederrak direla, maisu-lana, chef d’oeuvre bat direla azpimarratuz” (1991, XXIII. or.); eta haren euskarari buruz: “en un vizcaíno enteramente popular” (Villasante 1979, 123. or.).

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Cristinauben doctrina* (1763, *Thomas Robles ta Navarro*)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Bartolome Olaetxea Literaturaren Zubitegian
Mixel Xurio

**Mixel Xurio** edota **Michel Churio** (Martzeenea baserria, Azkaine, Lapurdi, ? - Donibane Lohizune, Lapurdi, 1718ko apirilaren 26) euskal itzultzaile eta apaiz katoliko lapurtarra izan zen. 1702 eta 1718 artean Donibane Lohizuneko erretore izan zen. Berak paratu zuen euskaraz *Jesu-Christoren Imitacionea* arrakastatsua (1720)*,* mende osoan eta geroago ere Baionan behin eta berriz berrinprimatua.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Jesu-Christoren Imitacionea* (Bordele, 1720), (Tomas Kempiskoaren jatorrizko lanetik itzulia)

## Kanpo loturak 
*  Mixel Xurio Literaturaren Zubitegian
Artenara

**Artenara** Kanaria Handia uhartean eta Las Palmasko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.

Artenara izena berbere jatorrizkoa da eta "arroka artean gordetako herrialdea" esan nahi du. XX. mendeko 30eko hamarkadara oso jende gutxi bizi zen eliza ondoan, ohikoena kobetan egindako etxeetan bizitzea zen eta.

## Ekonomia 
Ekonomia iturri nagusiena nekazaritza da. Patata, artoa eta fruta-arbola da gehien lantzen dena. Horrez gain, artzaintza nabarmena da.

Artisautzari dagokionez, buztingintza, erratzgintza, artilezko produktuak eta arbendolezko olioa aipagarriak dira.

## Biztanleria 
## Kanpo estekak 
*  Artenarako Udalaren webgunea
Joanes Haraneder

**Joanes Haraneder** (Donibane Lohizune, Lapurdi, 1669 - ????) euskal idazlea izan zen, apaiza, eta bereziki Ebanjelioak eta debozionezko liburuen itzultzailea.

## Biografia 
[thumb|260px|Joannes Haranederren *Philotea, edo devocioneraco bide erakusçaillea*ren lehenbiziko edizioaren azala ([Tolosa Okzitania, 1749).]]
Joanes Haraneder familia nobletik zetorren eta bere jaioterrian bertan egon zen apaiz. Itun Berriaren lehen euskarazko itzulpen katolikoa egin zuen. Lau Ebanjelioak, Apostoluen Eginak, Gutunak eta Apokalipsia jasotzen zituen itzulpenaren eskuizkribua 1740. urtekoa bazen ere, ez zen 1855. urte arte argitara eman, Dassance eta Harriet apaiz eta argitaldariek egokitu zuten arte, alegia, *Jesu-Christo gure Iaunaren Testament Berria* izenburuarekin. Lau Ebanjelioak baino ez zituen jasotzen, ordea. Mitxelenaren ustez, Haranederrek laguntzaileak izan zituen. Patxi Altunak eskuizkribu osoa Jesu Christoren Evangelio Saindua izenburupean (Euskaltzaindia, 1990) argitaratu zuen. *Philotea, edo devocioneraco bide erakusçaillea* Haranederren bigarren itzulpena 1749. urtean argitaratu zen Okzitaniako Tolosan, Silvain Pouvreauk 1664rako euskaratua bazuen ere. Handik urtebetera, Aita Lorenzo Scupoliren *Combattimento espirituale* liburuaren itzulpen lana argitaratu zuen, *Gudu izpirituala* izenburuarekin.

## Lanak 
thumb|260px|Joanes Haranederren Testament Berriaren itzulpena. 1750, eskuizkribua.

### Erlijioa 
* *Jesu Christoren Evangelio Saindua* (1740; Bilbo, 1990)
** Ikus eskuizkribua digitalizatua Bilketa atarian.
** Ikus liburu inprimatua digitalizatua (1855) Gallica-n.
* *Philotea edo devocioneraco bide erakusçaillea* (Okzitaniako Tolosa, 1749)
** Ikus liburua digitalizatua Gallica-n.
* *Gudu izpirituala* (Tolosa, Okzitania, 1750)
** Ikus liburua digitalizatua Bilketa atarian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Joanes Haraneder» *Literaturaren Zubitegia*.
Ankarako metroa

thumb|250px|Ankarako metro eta tranbiaren lineak.
thumb|80px|Logotipoa

**Ankarako metroa** Turkiako hiriburuko metroa da. 1996ko abuztuaren 30ean inauguratu zen eta gaur egun bi lineek osatzen dute. Gaur egun, sarea zabaltzeko lanetan ari dira eta hurrengo urteetan beste hiru linea eraikiko dira. Sareak gaur egun 23,1 kilometrotako luzera du eta 23 geltoki.

## Lineak 
### Ankaray 
Ankaray linea metro arineko linea bat da. 1992tik 1996ra bitartean eraiki zen, Alemaniako Siemens enpresak zuzenduriko nazioarteko enpresa talde baten eskutik. Hamaika geltoki ditu guztira, eta erabiltzen dituen trenak, 77 metro luze eta 180 jarlekukoak izanik, guztira 600 bidaiari kabitzen dira.

Etorkizunean Ankaray lineak 22 kilometro izango ditu, eta norabide bakoitzean orduro 25.000 bidaiari garraiatzeko ahalmena izango du. 2007an 175.000 lagunek erabiltzen zuten egunero linea hau astegunetan.

### Ankarako metroa 
Ankarako metroaren linea 1997an zabaldu zen eta hiriaren erdiguneko Kizilay, eta kanpoaldeko Batikent auzoa batzen ditu, Ankara ipar-mendebaldean. Lineak 14,7 kilometro ditu, (6,5&nbsp;km lurpean, 4,5&nbsp;km lur gainean eta 3,7&nbsp;km lurraren gainean eraikitako bidezubietan).

### Etorkizuna 
Etorkizunari begira hiru linea gehiagoren eraikuntza martxan da eta Ankarako udalak linea berriak eraiki nahi ditu etorkizunari begira, gehienak metro arinekoak.

## Kanpo estekak 
*  Ankarako metroaren webgune ofiziala.
Atenasko metroa

thumb|250px|Atenasko metroko lineak

**Atenasko metroa** (Metro Athinas grezieraz), Atenas eta inguruko herriak batzen dituen garraiobidea da. 1954. urtean inauguratu zen eta gaur egun hiru lineak osatzen dute. Sarearen luzera 52 kilometroko luzera da eta guztira 56 geltoki ditu. Gaur egun geltoki berrien eraikuntza martxan da, 2008. urtean zehar inauguratu zirenak.

### Linea 1 
Linea berdea jatorrian Atenas erdigunea Pireoarekin batzen zuen aldirietako linea izan zen. Gaur egun metro sareko lehen linea da, 26 geltoki eta 25,657 kilometro luzerarekin.

Linea honek Kifissia eta Pireoa batzen ditu.

### Linea 2 
Metroaren bigarren lineak Anthoupoli eta Elliniko batzen ditu. Lineak 17,5 kilometro ditu eta 1991eko azaroan zabaldu zen, hirugarren linearekin batera.

### Linea 3 
Metroaren hirugarren lineak Nikaia eta Atenasko nazioarteko aireportua batzen ditu. Kanpoalderago dagoen aldirietako tartea kontuan izan gabe, linea urdinak 16,4 kilometro ditu.

## Argazkiak 

Fitxategi:Athens Metro Syntagma Station 3.jpg|Syntagma geltokirako sarrera.
Fitxategi::Athens Metro Agios Dimitrios station.jpg|Agios Dimitrios geltokia.
Fitxategi:Metro Δουκίσσης Πλακεντίας.jpg|Doukisis Plakentias geltokia.
Fitxategi:Athens Metro Acropolis station.jpg|Akropoliko geltokia.

## Kanpo estekak 
*  Atenasko metroaren webgune ofiziala.
Bakuko metroa

**Bakuko metroa** (azerbaijaneraz: Bakı Metropoliteni), Azerbaijango Baku eta inguruko herriak batzen dituen garraiobidea da. 1967ko azaroaren 6an inauguratu zen eta gaur egun hiru liniek osatzen dute. Sarearen luzera 40,3 kilometrotakoa da eta guztira 27 geltoki ditu.

## Ezaugarriak 
1947an Sobietar Batasuneko gobernuak metroaren eraikuntza baimentzen zuen dekretua onartu zuen. Eraikuntza lanak lau urte beranduago hasi ziren, baina hainbat aldiz eten behar izan zituzten diru faltagatik. Azkenik 1967ko azaroaren 6an, Sobietar Batasuneko bosgarren metroa inauguratu zen.

1967an zabaldutako metroaren lehen taretak 6,5 kilometro baino ez zituen. Ondorengo hamarkadetan pixkanaka geltoki berriak zabaldu dituzte eta metroaren ibilbidea luzatu da. Azken geltokia 2008ko urriaren 9an zabaldu zen.

## Lineak 
### Linea gorria 
Lehen lineak Həzi Aslanov eta İçərişəhər batzen ditu. Linea honek Bakmil izeneko gunerako adar bat dauka.

### Linea berdea 
Bigarren lineak Şah İsmail Xətai eta Dərnəgül batzen ditu.

### Kronologia 
## Kanpo estekak 
*    Bakuko Metroaren Webgune Ofiziala
*  Urbanrail - Baku Metroa
Amsterdamgo metroa

thumb|250px|Amsterdamgo metroko lineak

**Amsterdamgo metroa** Amsterdam eta inguruko herriak batzen dituen garraiobidea da. 1977ko urriaren 16ean inauguratu zen eta gaur egun lau liniek osatzen dute. Sarearen luzera gaur egun 40 kilometrokoa da eta guztira 52 geltoki daude.

## Historia 
Amsterdamgo metroaren eraikuntza 1968an onartu zen, eta hiriko tranbia lineak metroarekin ordezkatzea zuen helburu. Hasierako plangintzan lau linea zehaztu ziren. 1970eko hamarkadaren hasieran ekialdeko linearen eraikuntza lanak hasi ziren eta zazpi urte beranduago zabaldu zen. Ekialdeko lineak bi adar zituen 53. eta 54. lineak.

1990ean 51. linea zabaldu zen eta 1997an 50. linea biribila

## Lineak 
### Linea berdea 

### Linea laranja 

### Linea urdina (eraikitzen) 

### Linea gorria 

### Linea horia 

## Kanpo estekak 
*  Trenbide eta metro lineen mapa.
Japoniako itsasoa

**Japoniako itsasoa** (japonieraz: *Nihon-Kai*) edo **Ekialdeko itsasoa** Ozeano Barearen mendebaldeko itsasoa da, Asiako ekialdean dagoena, Japoniaren eta Asiako kontinentearen artean. Gutxi gorabehera, milioi bat kilometro koadro da luze-zabalean.

## Izena 
Nahiz eta NBEk *Japoniako itsasoa* izena erabili, bai Hego Koreak bai Ipar Koreak beti *Ekialdeko Itsasoa* deitzen diote. Japonia eta Korea bien arteko auzia gerra zibernetiko bihurtu da, eta Wikipediakoa gerra horretako guduetako bat da. Auziaren berri jakiteko, ikus *:en:Sea of Japan naming dispute* artikulua, ingeles Wikipedian.

## Geografia 
Ekialdean eta hegoaldean Japoniako Hokkaido, Honshu eta Kyushu uhartean eta Errusiako Sakhalin ditu; mendebaldean, Koreako penintsula; eta iparraldean, Errusiako kostalde kontinentala. 2.600 kilometro luze da eta 800 bat kilometro zabal. 1.752 metroko sakonera du batez beste, eta 978.000 kilometro koadroko hedadura.

Beste itsasoetara lotuta dago, sakonera txikiko bost itsasarteren bitartez:
* Tartariako itsasartea, Asia kontinentalaren eta Sakhalin uhartearen artean.
* La Perouseko itsasartea, Sakhalin eta Hokkaido uharteen artean.
* Tsugaruko itsasartea, Hokkaido eta Honshu uharteen artean.
* Kanmon itsasartea, Honshu eta Kyushu uharteen artean.
* Koreako itsasartea, Koreako penintsularen eta Kyushu uhartearen artean. Bi adar ditu:
** Mendebaldeko kanala.
** Tsushimako itsasartea, izen bereko uhartearen inguruan.

## Ekonomia 
Arrain ugari dago (bakailaoa, sardinak, atuna…) eta garrantzi handia du arrantzak. Vladivostok (Errusia), Busan (Hego Korea), Niigata, Tsuruga, Kitakyūshū eta Otaru (Japonia) dira porturik garrantzitsuenak.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beñat Larregi

**Beñat** edo **Bernard Larregi** XVIII. mendeko euskal idazle eta apaiz lapurtarra izan zen.

## Bizitza 
Ama Mari Haraneder Beltzuntze familiakoa zuen. Teologian doktore eta 1745ean apaiz ordenatua, 1764an Donibane Lohizuneko Ursulinen komentukoen erremusinaria zen.

Uztaritze, Basusarri eta Aiherrako erretore izan zen. Azken herri honetan zegoelarik, Frantziako Iraultzaren harira Hego Euskal Herrira ihes egin zuen 1793an.

1773an Larresoroko seminarioa sortu zen eta Martin Duhalde eta Jean Robin bezala hago irakasle izan zen..

## Lanak 
### Erlijioa 
M. de Royaumonten Biblia euskaratu zuen; *Testament Çaharreco eta Berrico Historioa* izenburupean bi aletan idatzi zuen. Pierre Laffiteren ustez, berak idatzia izan daitezke ''D'Estaing Jaun Contearen Laudorioac* eta *Cantico izpiritualac* (1763) liburuak.

* *Testament Çaharreco Historioa* (1775, *Fauver Duharte* )
* *Testament Berrico Historioa* (1777, *Fauver Duharte*)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* «Beñat Larregi», *Literaturaren Zubitegia*.
*  «Larregi», *Auñamendi Eusko Entziklopedia''.
Andre Baratziart

**Andre Baratziart** edota **André Baratciart** (1738 &ndash; Uztaritze, Lapurdi, 1826ko azaroaren 9) euskal idazlea izan zen.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Guiristinoqui bicitceco eta hiltceco moldea* (1784, *Fauver Duharte*)

## Kanpo loturak 
*  Andre Baraziart Literaturaren Zubitegian
Joseph Mikelestorena

**Joseph Mikelestorena Endara** edota **Jose Antonio Miquelestorena Endara** (Lesaka, Nafarroa, 1710eko azaroaren 7 - *ib.*, 1785eko urriaren 27) euskal idazle eta apaiza zen, 1734an apaiztua.

## Lanak 
### Erlijioa 
* *Cerura nai duenac ar dezaquean vide erraza* (Iruñea, 1749)

## Erreferentziak 
*Salaberri Muñoa, Patxi (2019), Mikelestorenaren *Cerura nai duenac* liburuaren lehen edizioa (1749), *Karmel* 309, 29-70.
*Salaberri Muñoa, Patxi (2019),Testu-erlazioak eta eklektizismoa zeruko bidean (Oharrak Mikelestorenaren *Zerura nahi duenak* liburuaz), *Egan* 3/4, 9-58.
*Salaberri Muñoa, Patxi (2019), Mikelestorenaren *Zerura nahi duenak* liburuaren edizioak mintzo, *Euskera,* 64, 2, 1, 683-810. 

## Kanpo estekak 
*  Joseph Mikelestorena Literaturaren Zubitegian