open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hipertimesia

**Hipertimesia** oroimenaren hiperaktibitatea da. Maniakoek eta oroimena trebatzen aritu direnek izan ohi dute. Bi hipertimesia mota daude:

* Bizitzaren ikuspegi panoramikoa: Hipnosipean edo bizitza arrisku handian dagoenean gertatu ohi da.
* Hipertimesia harrigarria: Datak, zenbakiak, izenak… buruz ikasteko ahalmen berezia. Adimen handikoek eta atzeratu arin batzuek ere izan ohi dute.

## Kanpo estekak
Lola Valverde

**María Dolores "Lola" Valverde Lamsfus** (Donostia, 1941eko abenduaren 30a) gipuzkoar historialari bat da, genero ikasketetan aitzindaria Euskal Herrian.

## Biografia 
Lola Valverde, Historia Modernoan eta Garaikidean lizentziatu zen Nafarroako Unibertsitatean 1976an, eta doktore bihurtu zen 1992an Euskal Herriko Unibertsitatean.

EHUko irakaslea izan zen 1990az geroztik erretiratu arte.

Doktorego ikastaroak eman zituen Nafarroako Unibertsitate Publikoan 1998tik.

Argentinako Rosarioko Unibertsitateko "Genero Masterra" irakaslea izan zen.

2013ko irailetik, Historia Garaikideko irakasle katedradun erretiratua EHUn, ohorezko irakasle gisa harreman akademikoarekin jarraituz.

Euskal Ikaskuntza Elkartean parte hartzen garrantzitsua izan du, eta erakunde horren Historia Saileko idazkaria (1990-1992), Historia Saileko presidentea (1992-1994) eta Gipuzkoako presidenteordea (1994-1999) izan zen; Euko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkariko erredakzio batzordeko kidea (1997-2006), Euskal Herriko Erdi Aroko Iturri Doumentalen Bildumako erredakzio batzordeko kidea (1999-2006) eta Sailetako Argitalpenen *Historia eta Geografia* aldizkariko zuzendaria (1992-1995) ere izan zen.

Bere ikerketa ibilbidean bereziki landu dituen gaiak, emakumeen historia, genero harremanak, pobrezia eta legez kanpoko haurtzaroa izan dira, hau da, historia sozialetik eta historia kulturaletik landu dituen gaiak. Euskal historiografian aitzindaria izan zen gai horiek genero ikuspegitik tratatzen.

"María de Maeztu" Forum Feministaren sortzaileetako bat izan zen (1988); Emakumeen Historiaren Ikerketarako Espainiako Elkarteko (AEIHM) bazkidea ere bada; eta *Iura Vasconiae* Patronatuko presidentea, *Vasconiako Zuzenbide Historikoa eta Autonomikoa Aztertzeko Fundazioa* (2008-2014) ere izan zen.
* Manuel Lekuona Sarira proposatua 2016an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lola Valverde Lamsfus, "Indibidualismoa, ongiaren ordez norberaren buruarengan pentsatzea, oso bekatu arrunta da" Onda Vasca irratian, 2018ko urriaren 9an.
Louder Than Bombs (filma)

***Louder Than Bombs*** () 2015eko Joachim Trierrek zuzendutako film dramatikoa da eta Jesse Eisenberg, Gabriel Byrne, Isabelle Huppert, David Strathairn eta Amy Ryan aktoreek antzeztu zuten. Filma nazioartean koproduzitu zen eta Trierrek eta Eskil Vogtek batera idatzi zuten.

Trierren ingelesezko lehen filma da. Lehiatzeko hautatua izan zen Urrezko Palmarako 2015eko Cannesko Zinemaldian,  eta Aurkezpen Bereziak atalean erakutsi zen 2015 Torontoko Nazioarteko Zinemaldian.  Nordic Council Film saria irabazi zuen.

## Argumentua 
Filmeko gertakariak baino zenbait urte lehenago, Isabelle Reed ( Isabelle Huppert ) gerra argazkilaria auto istripu batean hil zen. Gaur egun, bere lanaren atzera begirakoa eta bere bizitzari eta heriotzari buruzko artikulu bat kaleratzen ari da Gene ( Gabriel Byrne ) alarguna. Bere seme txikienarekin, Conrad, Isabelle hil zenean hamabi urte zituela, gatazkan dabil, izan ere hark ez daki ama bere buruaz beste eginda hil zela.

## Aktoreak 
* Gabriel Byrne Gene Reed gisa
* Isabelle Huppert Isabelle Reed gisa
* Jesse Eisenberg Jonah Reed gisa
* Devin Druid Conrad Reed gisa
* Boaz Siegel Conrad Reed gazte gisa
* David Strathairn Richard bezala
* Amy Ryan Hannah gisa
* Rachel Brosnahan Erin gisa
* Leslie Lyles nagusia
* Ruby Jerins Melanie gisa
* Megan Ketch Amy Reed gisa
* Charlie Rose bera bezala

## Ekoizpena 
2013ko maiatzaren 9an, Eisenberg, Byrne eta Huppert filmarekin bat egin zuten, Trierrek ingelesezko estreinako film gisa zuzenduko zuen filmarekin.  Abuztuaren 29an, filma mugagabean atzeratu zen finantza arazoengatik.  2014ko otsailaren 5ean, Arte France Cinema prest zegoen filma finantzatzeko.  Irailaren 4an, Strathairn eta Ryan filmeko aktore lanetan sartu ziren.  Irailaren 9an, Brosnahan filmera batu zen Eisenbergen pertsonaiaren neskalagun ohia antzezteko. 

### Filmaketa 
2014ko abuztuaren 21ean jakinarazi zen taldeak filmaren filmaketak prestatzen hasi zirela Northern Boulevardeko Baysiden, New Yorken. Filmaketa zortzi astekoa 2014ko irailaren 4an hasi zen, New Yorken. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Marte Ultor tenplua

**Marte Ultor tenplua** (, "Marte Mendekatzaile tenplua") erromatar tenplu bat da, Marte gerra jainkoari eskainitakoa, Erromako Augustoren foroan dagoena. Augustok eraikiarazi zuen, K.a. 2an, Julio Zesarren Venus Genetrix tenpluaren eredua jarraiturik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Tempio di Marte Ultore*, sovraintendenzaroma.it
*  *Temple of Mars the Avenger*, structurae.net
Fúsi

***Fúsi*** () 2015ean Dagur Kárik zuzendutako Islandiako drama filma da, Gunnar Jónsson eta Ilmur Kristjánsdóttir aktoreek antzezten dutena. Mundu mailako estreinaldia Berlingo 65. Nazioarteko Zinemaldian izan zen, eta filma 2015eko otsailaren 9an proiektatu zen *Berlinale Special* izeneko programan. Islandiako zinemetan 2015eko martxoaren 20an estreinatu zen.  2015eko Tribecako Zinemaldian narrazio, aktore eta gidoi onenaren sariak irabazi zituen.  Filmak 2015eko Nordic Council Film saria irabazi zuen.

## Sinopsia 
Filmak bere amarekin bizi den eta inguruko aireportu bateko lurreko langile gisa lan egiten duen 40 urte inguruko islandiar baten istorioa kontatzen du. Aisialdian gudu zelaiak birsortzen aritzen da, irratia entzuten du eta otorduak gustuz dastatzen ditu. Bere 42. urtebetetzean, Fúsik eguneroko ohituretatik atseden hartuko du dantza klase batean izena ematen duenean. Maitemindu egiten da, baina bere neskalagun depresiboak utzi egiten du. Bere neska-lagun ohiari zoriona aurkitzen laguntzen dio lore-denda bateko zabortegia berreraikiz. Fúsi, bere ohituretara erortzeko puntuan, aldaketak egitea erabakitzen du eta Egiptora bidaia egingo du.

## Aktoreak 
* Gunnar Jónsson Fúsi bezala
* Ilmur Kristjánsdóttir Sjöfn gisa
* Sigurjón Kjartansson Mörður gisa
* Margrét Helga Jóhannsdóttir Fjóla gisa
* Franziska Una Dagsdóttir as Hera
* Arnar Jónsson Rolf gisa
* Þórir Sæmundsson Elvar gisa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* *Virgin Mountain* kinocritics.com webgunean
Lupin III: The First

2019ko Takashi Yamazaki japoniar zinema zuzendariaren abenturazko filma da, *Lupin the Third* frankizian oinarrituta.

## Sinopsia 
Bigarren Mundu Gerra, Frantzia. Naziak Bresson irakaslearen liburu bat deszifratzeko gako bat bilatu nahian dabiltza. Eta joko zelai horretan agertzen da Lupin, lapur entzutetsu bat. Asmo zintzoak ditu: Bressonen eskuizkribu hori lapurtu nahi du, ez baitu nazien besoetan erortzerik nahi. Baina ez da helburu hori duen bakarra izango: lehiakide ugari jarriko zaizkio parean. Fujiko deituriko pertsonaia ere liburu misteriotsu horren bila dabil, beste askoren antzera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
News of the World (filma)

***News of the World*** 2020ko Paul Greengrass ingeles zinema zuzendariaren western filma da, Paulette Jilesen izen bereko eleberrian oinarrituta.

## Sinopsia 
AEBetako Gerra Zibila amaitu eta bost urtera, Jefferson Kyle Kidd kapitaina hiritik hirira joango da albisteak kontatuz. Horietako batean, Johanna ezagutuko du, duela sei urte Kiowa tribuak bahitu zuen neskatila. Gazteak osaba-izeben etxera joan behar du, baina ez du nahi. Kapitaina arduratuko haren tutoreengana eramateaz.

## Aktoreak 
* Tom Hanks: Jefferson Kyle Kidd
* Helena Zengel: Johanna Leonberger / Cicada
* Michael Covino: Almay
* Fred Hechinger: John Calley
* Neil Sandilands: Wilhelm Leonberger
* Thomas Francis Murphy: Merritt Farley
* Mare Winningham: Jane
* Elizabeth Marvel: Ella Gannett
* Chukwudi Iwuji: Charles Edgefield
* Ray McKinnon: Christopher John "C.J." Kidd
* Bill Camp: Willie Branholme

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mon bébé

***Mon bébé*** 2019ko Lisa Azuelos frantziar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Heloise hiru seme-alabaren ama da. Jade, bere alabarik gazteena, 18 urte betetzear da, eta laster utziko du bere etxebizitza Kanadara ikastera joateko. Une zail hori gerturatu ahala, amaren estresa handitu egingo da: alaba bat urruntzearen beldur handiak eraginda. Hala, harekin batera bizi izandako uneak gogoratuko ditu.

## Aktoreak 
* Sandrine Kiberlain : Héloïse
* Thaïs Alessandrin : Jade
* Yvan Attal : Franck
* Arnaud Valois : Mehdi
* Patrick Chesnais : Jules
* Arthur Benzaquen : ginekologoa
* Sarah Deffeyes :
* Victor Belmondo : Théo
* Mickaël Lumière : Louis
* Camille Claris : Lola
* Kyan Khojandi : Paul

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Remélem, legközelebb sikerül meghalnod :)

***Remélem, legközelebb sikerül meghalnod :)*** 2019ko Mihály Schwechtje hungariar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Eszter 16 urteko neska bat da, eta ingeleseko irakaslearekin maiteminduta dago. Peter, bere ikaskide bat, berriz, Eszterrekin maiteminduta dago. Irakasleak Londresera joateko eskola utziko du, eta mezu berezi bat bidaliko dio Eszterri. Online harreman bat hasteko ate bihurtu da mezu hori.

## Aktoreak 
* Szilvia Herr (Eszter)
* Kristóf Vajda (Peti)
* Csaba Polgár (Csababá)
* Dávid Rácz (Beni)
* Judit Lénárt (Adri)
* Olívia Csúcs (Szintia)
* Judit Schell (Krisztina)
* Judit Rezes (Gabriella)
* Róbert Kardos (Róbert)
* Zsanna Lehóczki (Kitti)
* Pál Mácsai (István)
* Balázs Pecsenyiczky (tanár)
* Bendegúz Völgyes (Dani)
* Ákos Juhász (osztálytárs)
* Dóra Bajomi (Dorina)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesco Casagrande

**Francesco Casagrande** (Florentzia, 1970eko irailaren 14a), italiar txirrindulari ohia da. profesionala izan zen 1993tik 2005ra eta 49 garaipen lortu zituen. Lau aldiz izan zen lehenengo hamarren artean itzuli handietan, eta behin, bigarren izan zen Italiako Giroan.

## Taldeak 
* Mercatone Uno (1992-1995).
* Saeco (1996-1997).
* Cofidis (1998).
* Vini Caldirola (1999-2000).
* Fassa Bortolo (2001-2002).
* Lampre (2003).
* Vini Caldirola (2004).
* Naturino-Sapore di Mare(2005).

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu
DSK: deskalifikatua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Pretend It's a City

'''''Pretend It's a City''''' estatubatuar telesail dokumentala da, 2021ean Netflixean igorri zutena.

Martin Scorsesek zuzendua, Fran Lebowitzen azalpen lotsagabeen bidez, telesailak New Yorkeko kokalekurik adierazgarrienak eta haien bilakaera errepasatu ditu, postaleko irudietatik harago. 

## Aktoreak 
* Fran Lebowitz: bera
* Martin Scorsese: bera
* Alec Baldwin: bera
* Spike Lee: bera
* Olivia Wilde: bera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Night Stalker: The Hunt for a Serial Killer

***Night Stalker: The Hunt for a Serial Killer*** estatubatuar telesail dokumentala da, 2021ean Netflixean igorri zutena.

Los Angeles, 1980ko hamarkada. "Gaueko zelataria" ezizenez egin zen ezagun Richard Ramirez, AEBetako saileko hiltzaile mediatikoenetako bat. Haren figura hainbatetan eraman dute fikziora. True crime estiloko lan gorenen tankeran, Tiller Russell zuzendariak fin uztartu ditu artxiboko irudiak eta egungo lekukotzak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppe Guerini

**Giuseppe Guerini** (Gazzaniga, 1970eko otsailaren 14a), italiar txirrindulari ohia da. Turbo ezizenaz ezaguna da. 1993 eta 2005. urteen artean izan zen profesional, baina garaipen gutxi izan arren garrantzitsuak izan ziren. 1999ko Tourrean, Alpe d`Huez-en amaitzen zen etapan, argazki bat ateratzen zegoen pertsona batek ostopo egin zion eta lurrera jauzi ziren biak, baina, hala ere, etapa irabazi zuen.

## Taldeak 
* Navigare (1993-1995).
* Team Polti (1996-1998).
* Telekom (1999-2003).
* T-Movile (2004-2007).

## Palmaresa 
**1991**
* 3. Girobion

**1994**
* Portugalgo Itzuliko etapa bat.

**1995**
* Settimana Lombardako bi etapa.
* 3. Haut-Varko Tourrean

**1996**
* 2. Route du Sudean eta etapa bat.
* 3. Romandiako Tourrean

**1997**
* 3. Italiako Giroan.
* 5. Romandiako Tourrean

**1998**
* 3. Italiako Giroan eta etapa bat.
* Settimana Lombardako etapa bat.
* 5. Apeninoetako Giroan

**1999**
* Frantziako Tourreko etapa bat.
* 3. Gaztela eta Leongo Itzulian

**2002**
* 2. Setmana Catalanan eta etapa bat.

**2003**
* 2. Suitzako Itzulian.
* 8. Euskal Bizikletan

**2004**
* 8. Suitzako Itzulian

**2005**
* Frantziako Tourreko etapa bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cambridge Spies

***Cambridge Spies*** britainiar telesail dramatikoa da, 2003an BBC 2an igorri zutena. Cambridgeko bosten istorioan girotuta dago.

## Sinopsia 
Cambridgeko goi klaseko lau ikasle Erresuma Batuko zerbitzu sekretuetan lanean aritu ziren 1930eko hamarkadan hasi eta hogei urtez. Bien bitartean, ordea, KGBko agente sekretu ere bilakatu ziren, nazismoari aurre egin nahian. Britainiarren artean sekulako ikusmina piztu zuen auzi horrek.

## Aktoreak 
* Tom Hollander: Guy Burgess
* Toby Stephens: Kim Philby
* Samuel West: Anthony Blunt
* Rupert Penry-Jones: Donald Maclean
* Lisa Dillon: Litzi Friedman
* Patrick Kennedy: Julian Bell
* Julian Firth: Galesko printzea
* Anthony Andrews: Jurgi VI.a
* Angus Wright: Guy Liddell
* Alastair Galbraith: John Cairncross
* John Light: James Angleton

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coyote (telesaila)

***Coyote*** estatubatuar telesail dramatikoa da, 2021ean CBS All Accessen igorri zutena.

Sei ataleko istorioan, AEBen eta Mexikoren arteko mugan egiten du lan haren pertsonaia protagonistak.

## Aktoreak 
* Michael Chiklis: Ben Clemens
* Juan Pablo Raba: Juan Diego “El Catrin” Zamora
* Adriana Paz: Silvia Peña
* Kristyan Ferrer: Dante
* Octavio Pisano: Sultan
* Cynthia McWilliams: agentea
* Julio Cesar Cedillo: Neto Mendez
* Emy Mena: María Elena Flores,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hawaii-Enperadorea itsaspeko mendikatea

**Hawaii-Enperadorea itsaspeko mendikatea** Ozeano Barean dagoen itsaspeko mendikatea da, Hawaii-ko ozeanotik urgaineratzen dena. Hawaiiko dortsalak osatzen du, hawaiiar uharte-katea ipar-mendebaldean, Kure Atolleraino eta Enperadore Itsaspeko mendiak ere barne hartzen duena. Elkarrekin itsaspeko mendi eskualde zabala osatzen dute, hego-ekialde eta ipar-mendebaldeko orientazioarekin, uharteak, itsaspeko mendiak, atoloiak, hondarpeak, bankuak eta uharriak barne. Itsaspeko mendikatea identifikatutako itsas azpiko 80 sumendik osatzen dute eta 5.800 km baino gehiago hartzen ditu Pazifikoko ipar-mendebaldeko muturreko Aleutiarretako itsas hobiatik Lōʻihi itsaspeko mendiraino, katearen sumendirik gazteena, gutxi gorabehera Hawaii uhartearen hego-ekialdetik 35 km-ra dagoena.

## Kanpo estekak
Svinalängorna

***Beyond*** 2010ean Pernilla Augustek zuzendutako suediar drama filma da, Noomi Rapace, Ola Rapace, Tehilla Blad, Outi Mäenpää eta Ville Virtanen aktoreek antzezten dutena . Jatorrizko izenburu suediarra ***Svinalängorna*** da, hau da, "Txerri ilarak" esan nahi du eta istorioaren atalak kokatzen diren etxebizitza proiektuari egiten dio erreferentzia. Filma Susanna Alakoskiren izen bereko eleberrian oinarrituta dago. 2010eko irailaren 6an Veneziako 67. Nazioarteko Zinemaldian ikusi ahal izan zen eta Nazioarteko Kritikaren Asteko saria lortu zuen.  

Suediako Zinema Institutuak *Svinalängorna* aurkeztu zuen 2011ko Atzerriko Film Onenaren izendapenerako,   baina ez zen azken zerrendatik pasa. 

## Aktoreak 
* Noomi Rapace Leena gisa

:* Tehilla Blad Young Leena gisa

* Ola Rapace Johan bezala
* Outi Mäenpää Aili gisa
* Ville Virtanen Kimmo gisa
* Rasmus Troedsson Sten gisa
* Alpha Blad Marja gisa
* Junior Blad Sakari gisa
* Selma Cuba Flisan gisa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Myvatn

**Mývatn** aintzira (islandieraz "mý" = *eltxoa*, "vatn" = *aintzira*; *eltxoen aintzira*) Islandiako iparraldean dago. Aintziraren izena udan hemen aurkitzen diren euli ugarietatik dator. Ahate kopuru handia intsektu horiez elikatzen da, eta horregatik inguruak garrantzi handia du ornitologoentzat. Húsavík-etik 50 kilometro hegoaldera dago, 37 km² eta sakonera txikia du, punturik sakonena 4,5 metrokoa baita. Herrialde osoko bosgarren handiena da. 2000. urteaz geroztik, maratoi lasterketa bat egiten da aintziraren inguruan uda guztietan.

## Historia 
Myvatn aintziran amuarrainen arrantzatik bizi ziren, baina azken hamarkadetan hori aldatu egin da. 1960ko hamarkadan diatomita fabrika sortu zuten, eta inguruko enplegu iturri nagusia bihurtu zen. Krafla lantegi geotermikoa beste enplegu iturri bat da, gero eta gehiago hazten ari den turismo industria ez aipatzeagatik. Hotelak, jatetxeak, kanpinak eta turismoarekin lotutako beste negozio batzuk aurki daitezke inguru osoan.

## Sumendiak 
eskuinera|thumb|230x230px| Aintziraren ikuspegia neguan.
Turismoa industria hasiberri izaten hasi da zonalde horretan, baita herrialdearen gainerakoetan ere. Bisitari asko joaten dira Mývatnera bere ertzean aurki daitezkeen sumendi formazio ugari behatzera.

Aintzira berean, *Skútustaðirreko kraterrak* daude. elementu geografiko horiek ez zuten inoiz laba bota, baina laba aintzirako urarekin kontaktuan jarri zenean sortutako leherketek sortu zituzten.

Ez oso urruti aintziratik, *Hverjall* (edo *Hverfell),* eremuaren ikuspegi zoragarri bat bertatik ikus daiteke, krater zirkularra da, 140 metroko sakonera eta 1000 metroko zirkunferentzia dituena, uste da duela 2.500 urte gertatu zen eztanda baten emaitza dela.

Inguru horretan Dimmuborgir dago Hverfjall-etik gertu, laba formazioen eremu zabala dena. Hemen laba mota guztiak aurki ditzakezu, hala nola tunelak edo kobazulo txikiak. Guztietan ikusgarriena *Kirkjan* (eliza) izenarekin ezagutzen da, eliza itxurako ganbera handi bat.

Þingvellir eremuan bezala, Europa eta Amerikaren arteko plaken mugimendua zona osoan barreiatuta dauden hainbat pitzatutan ikus daiteke. Horietako batek 20 km ditu, eta gainean nazioarteko zientzialariek plaka tektonikoen mugimendu nabaria adierazteko jarritako marka dago.

## Aisia 
Bi igerileku publikoez gain, bainuarekin lotutako aukera ugari dago, hala nola, aintzira izeneko eremua, Reykjanes penintsulako Bláa lónið-ren oso antzekoa, uhartearen hego-mendebaldean.

## Kanpo estekak
Italo Zilioli

**Italo Zilioli** (Turin, 1941ko irailaren 24a), italiar txirrindulari ohia da. Bere lehenengo partaidetzan Italiako Giroan 18. postuan amaitu zuen baina bigarren partaidetzan bigarrena izan zen. Guztira, lau aldiz izan zen Italiako Giroko podiumean, eta sei aldiz lehenengo bosten artean.

## Taldeak 
* Carpano (1962-1964).
* Sanson (1965-1966).
* Salvarani (1967).
* Filotex (1968-1969).
* Faemino-Faema (1970).
* Ferreti (1971).
* Salvarani (1972).
* Dreherferte (1973-1974).
* Magniflex (1975),
* Furzi-Vibor (1976).

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simone Moro

**Simone Moro** (Bergamo, 1967ko urriaren 27a), italiar alpìnista bat da.

Lau zortzimilakoen lehen neguko igoerak burutu dituen alpinista bakarra da: Shishapangma (2005), Makalu (2009), Gasherbrum II (2011) eta Nanga Parbat (2016), Shishapangma eta Nanga Parbaten kasuan Alex Txikon euskal alpinistarekin batera.
Giovanni Gerbi

**Giovanni Gerbi** (Asti, 1885eko ekainaren 4a - *ib.*, 1955eko maiatzaren 7a), italiar txirrindulari bat izan zen. 

Oso gazte zela hasi zen txirrindularitzan eta emaitza politak izan zituen. Honen eredu da 17 urterekin irabazi zuen Milan-Turin klasikoa. Italiako Giroko lehenengo ekitaldietan parte hartu zuen. 1911. urteko Giroan hirugarren postuan amaitu zuen, eta ondorengo Giroan, non taldeka egin zena, bere taldeak hirugarren postua lortu zuen baita ere.

## Taldeak 
* Maino (1903).
* La Française (1904).
* Maino (1905).
* Peugeot (1906).
* Bianchi (1907-1908).
* Gerbi (1910-1914).

## Palmaresa 
**1903**
* Milan-Turin.
**1905**
* Lombardiako Giroa.
**1906**
* Piemonteko Giroa.
**1907**
* Erroma-Napoli-Erroma.
* Piemonteko Giroa.
* 2. Milan-Turinen
* 3. Milan-San Remon
**1908**
* Erroma-Napoli-Erroma eta bi etapa.
* Piemonteko Giroa
* 3. Lombardiako Giroan
**1909**
* Erroma-Napoli-Erroma eta etapa bat.
*5. Milan-San Remon
**1911**
* 3. Italiako Giroan
**1912**
* 3. Italiako Giroan (Gerbi taldearekin)

## Kanpo estekak
Giordano Cottur

**Giordano Cottur** (Trieste, 1914ko maiatzaren 24a - *ib.*, 2006ko martxoaren 8a), txirrindulari italiar ohia zen. Italiako Giroan, 3 aldiz izan zen hirugarren, eta 5 etapa irabazi zituen.

## Taldeak 
* Lygie-Settebello (1938).
* Lygie (1939-1940).
* Viscontea (1941-1942).
* Wilier Triestina (1945-1949).

## Palmaresa 
### 1938 
* Italiako Giroko etapa bat.

### 1939 
* Umbriako Giroa.
* 7. Italiako Giroan eta etapa bat.

### 1940 
* 3. Italiako Giroan.

### 1946 
* 8. Italiako Giroan eta etapa bat.

### 1947 
* Italiako Giroko etapa bat.

### 1948 
* 3. Italiako Giroan eta etapa bat.

### 1949 
* 3. Italiako Giroan.

## Kanpo estekak
Ragnar Bragason

**Ragnar Bragason** (1971ko irailaren 15a) islandiar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizlea da .

## Bizitza eta ibilbidea 
Droplaug Súðavíken ( Islandia ) jaio zen. Ezagun da *Börn* (*Haurrak*) eta *Foreldrar* (*Gurasoak*) *filmengatik*, biak Edda sariaren irabazle, eta *Næturvaktin* (*Gaueko* *txanda*), *Dagvaktin* (E*guneko* *txanda*) eta *Fangavaktin* (*Prison Shift* ) telesail ezagunengatik 

Ragnar Súðavik herrian hazi zen, arrantzale eta nekazari familia batean. Unibertsitatean bideo laburrak egiten hasi zen. Bideoklip, film labur eta dokumental ugari zuzendu ondoren, *Fíaskó* ( *Fiasco*) film luzea atera zuen 2000. urtean. Lehenagoko lanean idazteko eta zuzentzeko modu tradizionalak erabili zituen, baina berriki Ragnarrek Mike Leigh eta John Cassavetes bezalako zuzendariek aktoreekin inprobisazioaren bidez pertsonaiak eta gidoiak sortzeko lan egiten dutenen antzeko metodoak jarraitu ditu.

Haren lana hirurogeita hamaika aldiz izendatu dute Edda sarietarako, urtero Islandian ematen diren zinema eta telebista sariak, eta hogeita bi aldiz jaso du sariren bat.

*Fíaskori* Epaimahaiaren Sari Berezia eman zioten 2000 urtean Kairoko Nazioarteko Zinemaldian. *Börn* filmarekin 2007an Kopenhageko Nazioarteko Zinemaldian film onenaren Urrezko Beltxarga irabazi zuen eta 2007an Transilvania Nazioarteko Zinemaldian Zuzendari Onenaren saria.

Bere azken filmak, *Málmhaus* (*Metalhead*), mundu mailako estreinaldia 2013ko Torontoko Nazioarteko Zinemaldian izan zen.

2012an, Ragnarrek *Gullregn* (*Laburnum*) estreinako antzezlana idatzi eta zuzendu zuen, Reykjavik City antzokian. Antzezlanak 2013ko Islandiako Arte Eszenikoen Sarietarako zortzi izendapen jaso zituen eta bi irabazi zituen, horien artean Urteko zuzendariarena. Bere bigarren antzezlana, *Óskasteinar* (*Aldaketa txikia*), Reykjavik City Antzokian estreinatu zen eta 2014ko Islandiako Arte Eszenikoen Sarietan Emakumezko Aktore Onena ere irabazi zuen.

## Filmografia (zuzendari gisa) 
* *Fíaskó* ( *Fiasco* ) (2000)
* "Aumingjaskápurinn" in Dramarama (2001)
* *Börn* ( *Children* ) (2006) - Edda sariaren irabazlea
* *Foreldrar* ( *Gurasoak* ) (2007) - Edda sariaren irabazlea
* *Næturvaktin* (*Gaueko* *txanda*) (2007)
* *Dagvaktin* (*The Day Shift* ) (2008)
* *Fangavaktin* ( *he Prison Shift*) (2009)
* *Bjarnfreðarson* (2009)
* *Heimsendir* (*Munduko amaiera*) (2011)
* *Metalhead* (2013)

## Erreferentziak 
* Cowie, Peter. 2000. *Icelandic Films: 1980–2000*. Reykjavík: The Icelandic Film Fund.

## Kanpo estekak 
* "Ragnar Bragasonen *Haurrek* Islandiako Edda Noms" (Twitchfilm.net)
* CHILDREN Europako 2006ko 10 film onenen artean izendatu zuten &#x5B; ''* &#x5D;
* The Icelandic Film Center, 2007ko hartzaileen zerrenda
* Edda sariak, Islandiako urteroko zinema eta telebistako sariak, hartzaileen zerrenda
* Islandiako Zinema Zentroa, sarrera *Fíaskorentzat''
* Laburnum eszenatokian.is
Elektromote

[thumb|Elektromotea, historiako lehen trolebusa, [Berlinen.]]
**Elektromote** munduko lehen trolebusa izan zen. 1882ko apirilaren 29an aurkezten zuen Ernst Werner von Siemens asmatzaileak Halenseen, Berlingo auzo bat (Alemania).

1847an, Siemensek bere anaia Wilhelmi esan zion denbora eta dirua izango balu, eta propultsio elektromagnetikoarekin kotxe bat eraiki nahi zuela. 1880ko hamarkadaren hasieran, ideia hori garatzea lortu zuen, lehenik eta behin 1881ean erabiltzeko mastak eta azpiegiturak eraikiz. Halensee, oraindik independentea zena eta Berlinen parte ez zena, aukeratu zuen proiekturako, oraindik garatu gabeko eremua baitzen. Aukera zegoen bertara loturak eraikitzeko Berlin Ringbahn eta Halensee geltokia erabilita.

Elektromotea 1882 apirilaren 29an hasi zen martxan eta ekainaren 13ra arte probatu zuten, 540 metroko luzera zuen bide baten gainean, garaiko 5. eta 13. kaleetan (gaur egungo Joachim-Friedrich-Straße eta Johann-Georg-Straße), Kurfürstendammen goiko aldea gurutzatuz. Beste iturri batzuek diote Ku'damm kaletik bertatik pasatzen zirela trenbideak. Hala ere, bide hori ez zegoen ondo diseinatuta oraindik, gorabeheratsua zen eta, horregatik, ibilgailuak ez ziren ondo aritzen gainean; esperimentua behar baino motzagoa izan zen, beraz. Inongo momentuan ez zen erabili garraio pubiko gisa.

Siemens & Halske enpresak eraikitako Elektromotea bera lau gurpileko landau kotxe bat zen, 2,2 kWko bi motore elektrikorekin hornitua, horietako bakoitzak atzeko gurpil banari transmititzen zion mugimendua kate baten bidez. Garai horretan ez zen oraindik diferentzialik eskuragarri. Erabiltzen zuen tentsio-elektrikoa 550 Voltekoa zen, korronte jarraian. Elektrizitatea zuzenean ematen zen kable malgu baten bidez, zortzi gurpileko "kontaktu kotxe" baten bidez goiko kableetara konektatzen zena. Asmakizun horri *Kontaktwagen* izena eman zioten, gaur egun *trole* gisa ezagutzen duguna trolebus batean. Garai hartan zegoen zaldi potentzia erabilita, 12 kilometro orduko abiadura lortu zuen. Elektrizitatea emateko, Carl Ludwig Frischen ingeniariak dinamo baten bidez elektrizitatea ematen duen lurrun-makina bat eraiki zuen gertuko etxola batean.

Esperimentuak gaur egungo trolebus baten irizpide teknikoak betetzen zituen. Demostrazioaren ondoren, 1882ko ekainaren 20an ibilbidea guztiz desmuntatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Donna Reed

**Donna Reed** (**Donna Bell Mullenberg** jaioa; Denison, Iowa, 1921eko urtarrilaren 27a - Beverly Hills, Kalifornia, 1986ko urtarrilaren 14a) estatubatuar aktorea izan zen. Bere ibilbideak 40 urte baino gehiago iraun zuen eta 40 film baino gehiagotan lan egin zuen. Frank Capraren ''It's a Wonderful Life* filmean egindako lanagatik da ezaguna. 1953 Oscar Saria irabazi zuen *From Here to Eternity'' filmean egindako lanagatik.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Karlota Albretekoa

**Karlota Albretekoa**, Valentinoisgo dukesa eta Châlusko dama (*suo jure*), '''Charlotte d'Albret''' izenaz ezaguna frantsesez ( 1480 &ndash; 1514ko martxoaren 11 ),  Albret familiako noble frantses aberatsa izan zen, Nafarroako Joan III.a erregearen arreba. 1499an ezkondu zen Cesare Borgia ospetsuarekin.

## Biografia 
Alano Handia Albreteko jauna, zuen aita eta Frances de Châtillon-Limoges ama. Aitona Joanes I.a Albretekoa izan zuen, eta aitaren birraitona Karlos I.a Albretekoa, Frantziako Kondestablea, 1415ean Agincourt-eko batailan frantziar tropen agintean hil zena. Sei anai-arreba izan zituen, Joanes Albretekoa, Katalina de Foixekin ezkonduta Nafarroako Joanes III.a errege bihurtu zena.

1499ko maiatzaren 10ean, 19 urte zituela, ezkondu zen Cesare Borgiarekin, Alexandro VI.a Aita Santuaren eta Vannozza Cattaneiren seme sasikoarekin, Bloisen. Ezkontzak izaera politikoa zuen, Borgiatarren Vatikanoak Frantziarekin zuen aliantza sendotzeko antolatua, Cesareri frantziar nobleziako emazte bat eskaini zitzaion (Karlota), eta tituluak.

Cesarek eta Karlotak alaba bakarra izan zuten, Luisa Borgia, nahiz eta Cesareri gutxienez hamaika legez kanpoko hamaika seme-alaba aitortzen zaizkion zenbait maitalerekin. Cesare Nafarroako gerra zibileko azken borroketan hil zutelarik 1507an erresumaren independentzia defenditzen, Valentinoisko dukerrira itzuli zen Karlota, alabarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elvira Nabiullina

**Elvira Sakhipzadovna Nabiullina** (; ; ; ) errusiar ekonomialari bat da, Errusiako Banku Zentraleko zuzendaria. Vladimir Putinen ekonomia aholkularia izan zen 2012ko maiatzetik 2013ko ekainera arte, Garapen eta Komertzio ministro izan eta gero 2007ko irailetik 2012ko maiatzera. Forbes zerrendaren arabera, munduko 53. emakumerik boteretsuena zen 2019an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The White Tiger (filma)

***The White Tiger*** 2021eko Ramin Bahrani estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatiko bat da, Aravind Adiga idazlearen izen bereko eleberrian oinarritua. Adarsh Gourav, Rajkummar Rao eta Priyanka Chopra aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Balram herrixka txiro bateko mutil bat da, behin bere gaitasun akademikoaz irakasleak txunditu zituena, tigre zuri bat bezain ustekabea. Baina bere familia pobrezian erori eta eskola utzi behar izan zuen, eta Balram heldua herriko jauntxo-familiari beha dago; hauek bere errentari tinko eusten diote, nahiz eta jadanik aberatsak izan ikatz esportatzaile bezala. Aitalehena Zikoina ezizenezko aurpegi luzeko gizona da, eta seme nagusia Mangosta zakarra du. Baina liberalagoa eta toleranteagoa den Ashok seme gazteagoa ere Estatu Batuetatik bueltan da, Pinky indiar-estatubatuar emaztearekin batera. Balram handizaleak bide bat lantzen du jauntxo-familiara gerturatzeko, eta laster lortzen du lana Ashok eta Pinkyren gidari pertsonal bezala. Haien Delhiko luxuzko apartamentu blokearen sotoan bizi da apalki, eta tratu ona jasotzen du pentsamolde modernoko bikote honengandik, langileekin daukaten harreman onez harro daudenak - puntu bateraino. Baina istripu larri batek beraien arteko harremana, eta Balramen bere buruarekiko gorroto ezkutua, krisira eramaten ditu.

## Aktoreak 
* Adarsh Gourav: Balram Halwai
* Priyanka Chopra: Pinky
* Rajkummar Rao: Ashok
* Mahesh Manjrekar: Zikoina
* Swaroop Sampat
* Kamlesh Gill
* Vijay Maurya
* Nalneesh Neel: Vitiligo Lips

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *The White Tiger* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Justin Lekhanya

**Justin Metsing Lekhanya** (Thaba-Tseka, 1938ko apirilaren 7a - Maseru, 2021eko urtarrilaren 20a) lesothoar militar eta politikaria izan zen. 1986an armadako burua zen, estatu-kolpe baten bidez Leabua Jonathanen gobernua boteretik kendu zuenean. Hegoafrikarekiko harremanak hobetu zituen eta Moshoeshoe II.a erregearen botereak handitu zituen. 1990ean beste estatu-kolpe bat eman zuen eta erregea abdikatzera behartu zuen. Erregea hurrengo urtean berrezarri zuten eta Lekhanyak boterea galdu zuen estatu-kolpe berri batean. Ondoren, Lesothoko Demokraziaren Kongresua zuzendu zuen.
Maria Mutola

**Maria de Lurdes Mutola** /m ə r i ə m u t oʊ l ə / (Maputo, 1972ko urriaren 27a) Mozambikeko atleta ohia da. 800 metroko proban espezializatu zen bere ibilbide profesionalean. Sei Olinpiar Jokoetan lehiatu zuen laugarren atleta da. Hiru aldiz munduko txapelduna da 800 metroko proban eta behin olinpiar txapelduna.

Nahiz eta Mutolak bere proba gogokoenean inoiz munduko errekorra ez gainditu, zale askok 800 metroko emakumezko korrikalari onenetariko bat dela uste dute. Txapelketa garrantzitsuetan emaitza onak izan zituelako eta bi hamarkadatan maila gorenean llehian ibili zelako, 2008an atletismotik erretiratu aurretik 35 urte zituela. Gainera, proba berean Olinpiar, Munduko, Pista estalian munduko, Commonwealth Jokoak, Joko Kontinentalak eta Txapelketa Kontinentaletako tituluak irabazi dituen atleta bakarra da.  Caster Semenya-ren taldeko entrenatzaile eta orientatzaile nagusia da, oro har, historiako emakumezkoen 800 metroko korrikalari onena bezala hartua.

## Lorpenak 
### Nazioarteko lehiaketak 
### Marka Pertsonalak 
### Ohoreak 800m proban 
* Olinpiar Jokoak: 1988ko lehen txandan; 1992an 5. eta 9. 1500 m-ko proban; 1996ean 3.a; 2000an 1; 2004an 4.; 2008an 5.a.
* Munduko Txapelketa: 1991n 4.a; 1993an 1.a; 1995ean finalaurrekoan deskalifikatua; 1997an 3.a; 1999an 2.a; 2001ean 1.; 2003an 1., 2005an 4., 2007an ez zuen finala amaitu.
* Pista Estaliko Munduko Txapelketa: 1993an 1.; 1995an 1.; 1997an 1.; 1999an 2.a; 2001ean 1.; 2003an 1.; 2004an 1.; 2006an 1.; 2007an 3.a.
* Munduko Kopa: 1992an 1. eta 3. 4 × 400 m erreleboan; 1994an 1.; 1998an 1.; 2002an 1. eta 4. 4 × 400 m erreleboan.
* Afrika osoko jokoak: 1991ean 1.; 1995an 1.; 1999an 1.a.
* Afrikako Txapelketa: 1988an 2.; 1990an 1. eta 1. 1500 m-ko proban; 1993an 1.a; 1998an 1.; 2002an 1.; 2006an 2.a; 2008an 2.a.
* Commonwealth Jokoak: 1998an 1.a; 2002an 1.; 2006an 3.a.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carolina Darias

**Carolina Darias San Sebastián** ( Las Palmas , 1965eko azaroaren 25a ) Espainiako politikaria da, Kanarietako autonomia erkidegoko administrazioko goi funtzionarioa. Espainiako Gobernuko Lurralde Politikako eta Funtzio Publikoko ministroa izan zen 2020 eta 2021 artean, eta Osasun ministroa izendatu zuten 2021ean, Salvador Illa ordezkatuz.
Mirandornithes

**Mirandornithes** (Sangster, 2005) flamenkoak eta txilinportak batzen dituen hegazti klado bat da. Klado honen taldekatzea zaila izan da, historian zehar flamenkoak Neognathaeren barruko hainbat adarretan jarri baitira, adibidez ahateekin edo zikoinekin. Txilinportak, bestetik, aliotekin taldekatu dira. Hala ere, azken aldian egindako ikerketa morfologikoek zein genetikoek ebatzi dute bi leinu hauek ahaideak direla.

Bi adarren arbaso fosilak oso moldatuta daude bizimodu urtarrerako. Horregatik pentsatzen da biak arbaso urtar batetik eratorri zirela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
R/wallstreetbets

**/r/wallstreetbets**, **WallStreetBets** edo **WSB** balore-burtsako akzion eta opzioetan oinarritutako subreddit bat da.

Subreddittaren leloa "4chanek Bloomberg terminal bat aurkitu izan balu bezala" da. Euren merkatuko estrategia erasokorrengatik ezaguna da, batez ere espekulazio handiko eremuetan mugitzen delako. Subredditteko kideetako asko saltzaile txikiak dira, edo arriskuaren kudeaketa teknikak ezagutzen ez dituzten inbertsore txikiak, beraz euren jarduerak gehiago du apustutik merkatutik baino. Komisiorik kobratzen ez duten brokerren eta mugikor bidezko aplikazioen gorakadarekin, burtsa-teknika hauen gorakada ekarri du. Komunitateko kideek askotan ikusten dute euren jarduera egoera finantzario propioak hobetzeko aukera gisa, diru-sarrera gehigarriak lortuz. Kideetako batzuek mailegu bidezko kapitala erabiltzen dute, komunitatean arrakasta duten akzioak erosiz.

## GameStop afera 
2021eko urtarrilaren 21ean r/WallStreetBetseko erabiltzaileek motzean estutze bide bat ireki zuten GameStop enpresaren gainean, euren akzioen prezioak gora nabarmen igoz. Prozesu hau hasi zen Citron Researchek aurreikusi zuenean akzioen prezioak nabarmen jaitsiko zirela. Akzioen prezioa %600 igo zen urtarrilaren 26an, eta hegazkortasun handia zela eta, kotizazioa behin baino gehiagotan eten behar izan zen.

Urtarrilaren 24an r/WallStreetBetseko moderatzaile batek idatzi zuen ez zegoela inongo esfortzu antolaturik akzio konkretu batzuk bultzatzeko edo gomendatzeko. GameStopek %92,7 irabazi zuen unean, urtarrilaren 26an, Elon Muskek txio bat egin zuen subreddit hau aipatuz, oraindik jende gehiago erakarriz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Uriagereka

**Juan Uriagereka** (Coruña, 1959) hizkuntzalaritzan katedraduna, Marylandeko Unibertsitatean, 1989tik irakasten baitu han. 

Filologian lizentziaduna, Deustuko Unibertsitatean, eta Hizkuntzalaritzan doktore, Connecticuteko Unibertsitatean. 2010etik Maryland Unibertsitateko Irakasleen errektoreorde da.Graduatu Programako zuzendari izan da Marylanden, eta irakasle bisitari Europako eta Amerikako hamar unibertsitatetan.

Biohizkuntzalaritza ikertzen du; hau da, giza hizkuntzara hurbiltzen da, natura-zientzien ikuspuntutik. Berrehun hitzalditik gora eman ditu lau kontinentetan. eta 20 doktore-tesi zuzendu ditu.

Uriagerekak 1999an ortografia anizkoitzaren eredua () asmatu zuenetik, teorizazio sintaktikoan eragin handiena izan duen ikerketa-ildoetako bat izan da nazioartean. Ereduak hizkuntzaren kontu minimalistaren funtsezko elementu bat sinplifikatu zuen, sintaxiaren eta haren jabetze-prozesuaren isla zehatzagoa eginez. Hizkuntzalaritzako pentsamendu berriena fisikatik, biologiatik eta animalien portaeratik ateratako ikuspegiekin konbinatzen du, Noam Chomskyk Biohizkuntzalaritza (edo biolinguistika) moduan lehen aldiz deskribatutako eremuan aurrera egiteko.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2001: Euskadi Ikerketa Saria,
* Hizkuntzari Buruzko Liburu Profesionalik Onenaren Saria, American Association of Publishers elkarteak emanda, Rhyme and Reason (1998) obragatik (gaztelaniaz, Pies y Cabeza, 2005).
* Lau proiektu eskuratu ditu AEBtako National Science Foundation-etik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan Uriagerekawebgune pertsonal akademikoa Marylan-eko Unibertsitatean
* Juan Uriagereka The MIT Press
* «Juan Uriagereka. Hizkuntzalaritzan doktorea: Gorroto ditut definizioak» *www.euskonews.eus*
Erupzio freatiko

thumb| Erupzio freatikoaren eskema:
thumb| Erupzio freatikoa St. Helens mendiaren goialdean , Washington-en, 1980ko udaberrian.
**Erupzio freatikoa**, **leherketa freatikoa**, **erupzio ultrabolkanikoa** edo **lurrun erupzioa** ere deritzona, magmak lurpeko urak edo gainazaleko urak berotzen dituenean gertatzen da. Magmaren muturreko tenperaturak (500 eta 1.170&nbsp;°C) ia berehala lurruntzen du ura, eta lurrun, ur, errauts, harkaitz eta bonba bolkanikoen eztanda eragiten du. Saint Helens mendian, Washingtongo estatuan, ehunka lurrun leherketa izan ziren sumendiaren erupzio pliniarraren aurretik. Gertakari geotermiko hain bizia izateak lohi-sumendia sor dezake.

## Kanpo estekak
Notker Balbulus

**Notker Balbulus**, **Notkerus Balbulus** edo, baita ere, **Notker de San Gall** (ca. 840 &ndash; 912) San Galoren abadiaren monjea izan zen. Poeta eta musikagilea izan zen. *Balbulus* bere izengoitia zen eta "Totela" esan nahi zuen. 1512an, Julio II.ak Dohatsu izendatu zuen.

## Obra 
Noktero Erdi Aroaren erlijio poeta garrantzitsuenetariko bat da. Hari esker Alemanian erlijio lirika mota berri sartu zen: sekuentzia. Berea da ere *Gesta Caroli Magni* kronika, bere garaiko Frantziaren gertaeren azalpena; kronika hori garai horren ezinbesteko informazio iturria da. Dena dela, ez dakigu oso ondo zeintzuk izan ziren bere lanak; askoren egilearen inguruko informazioa iluna da. Adibidez, *Media Vita* ereserkia egotzi zaio baina denborarekin hori ez zela egia ikusi da.

## Bere testuen edizioak 
* *Gesta Karoli Magni*, Hans F. Haefelek argitaratu zuen *Monumenta Germaniae Historica*, *Scriptores rerum germanicarum*, *Nova series*, *XII*, Berlin, 1959 (Digital MGH)
* *Opera Omnia*, Jacques Paul Mignek *Patrologie Latine* liburuan plazaratu zuen, 131 liburuki (extraits)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :http://www.britannica.com/ Enciclopedia Britannica.]
* :https://web.archive.org/web/20161109145736/http://www.cesg.unifr.ch/en/index.htm "Codices Electronici Sangallenses”, Stiftsbibliothek St. Gallen; San Galoren kodize elektronikoak.]
Aita Mari (argipena)

**Aita Mari** izenarekin hurrengo artikuluak aurki daitezke:

* '*Jose Maria Zubia Zigaran, *Aita Mari*** (1809-1866) gipuzkoar marinela, ekaitza zegoenean itsasotik hainbat marinel eta arrantzale bizirik atera zituena.
** **Aita Mariren monumentua**, bere omenez Donostiako portuan dagoen monumentua;
* **Aita Mari (itsasontzia)**, hegaluzeak harrapatzeko erabiltzen zen itsasontzia, pertsonak Mediterraneoko uretatik erreskatatzeko zahar-berritua.
* **Aita Mari Arraun Elkartea*', Zumaiako arraun elkartea, gaur egun Telmo Deun Arraun Kirol Elkartea.
Erich Heckel

**Erich Heckel** (Döbeln, 1883ko uztailaren 31 &ndash; Radolfzell, 1970eko urtarrilaren 27a) alemaniar margolari eta grabatzailea izan zen. *Die Brücke* *(Zubia)* taldearen sortzaileetako bat izan zen, Fritz Bleyl, Ernst Ludwig Kirchner eta Karl Schmidt-Rottluffekin batera. Arkitekturako ikasketak Dresdenen utzi zituen Die Brücke taldean aritzeko, eta idazkari eta diruzain izan zen. Laurek Edvard Munch miresten zuten eta neo-erromantizismo alemaniarraren eta espresionismo modernoaren arteko zubi izan nahi zuten. 1913an taldea desegin zuten eta Heckelek Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen anbulantzia gidari gisa. 1937an alderdi naziak bere artea endekatutzat jo zuen eta jendaurrean erakustea debekatu zion. Karlsruhe Akademiako irakaslea izan zen 1955era arte eta margotzen jarraitu zuen hil zen arte.

## Kanpo estekak
Lohi-sumendi

[thumb| Lohi-sumendia, [Trinidad|Trinidad uhartean]]
**Lohi-sumendia** edo **lokatz-sumendia** krater batek eta altuera txikiko sumendi-kono batek osatzen duten erliebe txikia da, malda txikia dela eta nahiko zabala den eta ez du jatorria benetako formazio bolkanikoekin erlazionatuta, Salbuespenen bat edo beste, Yellowstone Parke Nazionala (Wyoming, Estatu Batuak) bezala, aitzitik, petrolio-hobiekin lotutako gas-jarioen ondorio dira. Venezuelan, Kolonbian, petrolioa ekoizten duten herrialde ia guztietan eta Europako hegoaldeko zenbait herrialdetan (Italia, Errumania), Asiako hego-ekialdean eta beste leku batzuetan ikus daitezke. Sumendi mota honen kontzentrazio handiena Kaspiar itsasoaren inguruetan dago: gutxi gorabehera 300 (mundu osoan ezagunak diren 700 baino gehiagoren artean) inguru horretan aurkitzen dira.

## Kanpo estekak
24 Canciones Breves (1967-68)

***24 Canciones Breves (1967-1968)*** Luis Eduardo Aute abeslariaren bigarren albuma izan zen. Izenburuak azaltzen duenez oso abesti laburrak dira, minutu ingurukoak. 1968an plazaratu zuen, RCA-Victor diskoetxearen eskutik eta arrakasta izan zuen. Gaiak oso desberdinak dira: maitasuna, heriotza, denbora, bizitzaren zentzua, gertaera txikiak...

## Abestiak 
Letra guztiak Auterenak dira:

* "Yo pertenezco"
* "Pájaros de alas cortadas"
* "Árbol"
* "Ceremonia"
* "La poesía es palabra"
* "Tu piel"
* "Perros"
* "Dónde"
* "De tanto"
* "Pregunta"
* "Lluvia"
* "Crucifixión"
* "Dónde estará la verdad
* "Así es la verdad"
* "Niño en playa"
* "Ausencia"
* "Un pajarillo"
* "El vuelo"
* "Claroscuro"
* "Blanco y negro"
* "La Vida que nunca os dí"
* "Viviendo"
* "Canción póstuma"
* "Máscaras"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Abesti guztien letrak.
* :Diskoaren inguruko komentarioa.
* :Diskoa Youtuben.
Whiteout (2009ko filma)

***Whiteout***, frantsesez ***Whiteout: Enfer blanc***, 2009ko Dominic Sena estatubatuarrak zuzendutako thriller film bat da. Greg Rucka eta Steve Lieber komikigileen *1998ko izenburu berdineko komikian* oinarritua dago. Kate Beckinsale, Gabriel Macht, Columbus Short, Tom Skerritt eta Alex O'Loughlin aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Antartika, munduko leku isolatu eta bizirauteko latzena den lekuan zientzia-base bat dago, bertan duela bi urtetatik Carrie Stetko (Kate Beckinsale) agentea eguneroko segurtasun gaietaz arduratzen da. Halere, azkenean etxera iristeko unea iritsi zaiola dirudienean, pilotu batek elurraren erdian eraildako gizon baten gorpua topatuko du. Ekaitz erraldoi baten etorreraren ondorioz baseko lankide guztiak lekua uztera doazenez, Stetko agenteak hiltzailea zein den jakin eta atzemateko denbora gutxi izango du.

## Aktoreak 
* Kate Beckinsale: Carrie Stetko
* Tom Skerritt: John Fury doktorea
* Columbus Short: Delfy
* Gabriel Macht: Robert Pryce
* Alex O'Loughlin: Russell Haden
* Shawn Doyle: Sam Murphy
* Arthur Holden: McGuire
* Bashar Rahal: Errusiar pilotua
* Roman Varshavky: Errusiar zaindaria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Pliniar erupzio

[thumb|293x293px| K. o. 79. urtean [Vesubioaren erupzioaren irudikapena, 1822ko grabatu batean, Plinio Gazteak egindako deskribapenaren arabera.]]
**Pliniar erupzioa** edo **erupzio pliniarra** K. o. 79. urtean Vesubio mendian gertatutakoaren antzekotasunagatik sumendi-erupzio mota bat da, Plinio Gazteak Kornelio Tazitori zuzendutako gutunean deskribatu zuen bezala. Plinio Zaharraren omenez izendatzen dira, Plinio Gazteagoaren osaba zena, eta erupzioan hil zena hura ikertzera eta inguruan harrapatuta zeuden lagunei laguntzera joan zenean. Erupzio hori bera Ponpeia hiria lurperatu zuena izan zen, baita inguruko beste erromatar hiri batzuk ere, hala nola Herkulano, Oplontis eta Estabia.

## Kanpo estekak
Francisco Imperial

**Francisco Imperial** (Sevilla, 1372? - 1409?), genoar jatorriko gaztelar poeta.

## Biografia 
Genovako bitxi merkatari baten semea zen. Sevillan bizi izan zen ia bizitza guztia eta hainbat kargu publiko izan zituen han. Gaztelako almiranteorde izan zen. 

Dante Alighieriren lanaren irakurle eta miresle izan zen, bere lanetan izandako eraginean ikusten den moduan: *Dezir a las siete virtudes* ('Zazpi bertuteen esana') (*circa* 1407) edo *Decir al nacimiento del rey don Juan* ('Don Juan erregearen jaiotzaz esana'). Biak poema alegorikoak dira, arte nagusikoak, dodekasilaboetan idatziak. Maitasun lirika eta poesia didaktikoa ere landu zituen. Bere poemak Diana izarrari, Angelina de Grecia esklaboari eta Fortuna aldakorrari. Lan horiekin XV. mendeko poesia alegoriko eta danteskoaren eskolaren aurrekari garrantzitsuena izan zen (Juan de Mena eta Íñigo López de Mendoza ziren eskola horietakoak).

Baenako kantu bilduma edo *Cancionero* ezagunean gordeta iritsi zaigu bere lana. gaztelako Henrike III.a Gaztelakoarekin haserretu zen eta gortetik alde egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrico Mollo

**Enrico Mollo**, (Turin, 1913ko uztailaren 24a-Moncalieri, 1992ko martxoaren 10a) italiar txirrindulari bat izan zen. Bigarren mundu gerra baino lehen, eta gero, garaipenak lortu zituen eta birritan izan zen Italiko Giroko podiumean. Gainera, bere lehen partaidetzan, 1936ko Italiako Giroan, 9. amaitu zuen.

## Taldeak 
* Gloria y Frejus (1935).
* Frejus y Gloria (1936).
* Frejus (1937-1938).
* Olimpya (1939-1941).
* Viscontea (1942).
* Benotto (1946).
* Galibier (1948).

## Palmaresa 
**1935**
* Lombardiako Giroa.

**1936**
* Bernocchi Kopa.
* 3. Tre Valli Varesinen.
* 9. Italiako Giroan.

**1937**
* 3. Italiako Giroan.
* 4. Suitzako Itzulian.

**1938**
* Hiru Itxasoen Giroa.

**1939**
* Suitzako Itzuliko Mendiko sailkapena.

**1940**
* 2. Italiako Giroan.

**1941**
* 2. Emiliako Giroan.
* 3. Venetoko Giroan.

**1946**
* Asti Hiriko Kopa.
* Tre Valli Varesine.
* Apeninoetako Giroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oplontis

**Oplontis** (edo **Oplonti**) Ponpeia inguruko Italiako hiria zen. Peutingerren taulak aipatzen du gaur egun Torre Annunziata dagoen tokian, Napoliko metropoli-hirian, Campaniako eskualdean.

## Kanpo estekak
Luigi Giacobbe

**Luigi Giacobbe** (Bosco Marengo, 1907ko urtarrilaren 1a - Novi Ligure, 1995eko abenduaren 1a), italiar txirrindularia izan zen. Bere lehen Giroan, 9. amaitu zuen, eta guztira, bost aldiz izan zen aurreneko hamarren artean. Gainera, birritan bigarren egin zuen. 1926tik 1936ra izan zen profesionala eta garaipen gutxi lortu zituen arren maila handiko txirrindularia izan zen.

## Taldeak 
* Wolsit-Pirelli (1927-1928).
* Maino (1929-1936).

## Palmaresa 
**1927**
* 9. Italiako Giroan.

**1928**
* Giro del Penice.
* 2. Erroma-Napoli-Erroman.
* 2. Romagnako Giroan.
* 3. Italiako errepide txirrindularitzako txapelketan.

**1929**
* 2. Romagnako Giroan.
* 5. Italiako Giroan.

**1930**
* 2. Italiako Giroan.

**1931**
* Tre Valli Varesine.
* 2. Italiako Giroan eta etapa bat.
* 3. Italiako errepide txirrindularitzako txapelketan.

**1932**
* 2. Toscanako Giroan.
* 3. Tre Valli Varesinen.

**1934**
* 9. Italiako Giroan.

## Kanpo estekak
Plitidepsina

**Plitidepsina** (baita ere **dehidrodidemnina B**, PharmaMar enpresaren izen komertziala **Aplidina**) *Aplidium albicans* aszidiotik ateratzen den konposatu kimiko bat da. Gaur egun botika gisa erabiltzeko probak egiten ari dira. Didemnina izeneko konposatu kimikoen taldekoa da.

## Egitura kimikoa 
Plitidepsina depsipeptido zikliko bat da, hau da, peptido zikliko bat da non ester lotura bat edo gehiago dauden peptiko loturen lekuan. Bere egitura kimikoa didemnina B-ren oso antzekoa da, baina horretan dagoen laktato soberakinaren ordez hemen oxidatutako pirubato bat dago.

## Farmakologia 
Didemninako gainontzeko konposatuak bezala, plitidepsinak baditu ezaugarri antitumoralak, antibiralak eta immunosupresoreak. Egindako proben arabera, aukera egon daiteke pankrea-, urdail-, maxkuri- eta prostata-minbiziak txikiagotzeko.

Plitidepsinak eEF1A giza proteinaren inhibitzailea da, eta horregatik koronabirus askoren proteinekin elkarrekintzak ditu. *in vitro* eta *in vivo* saguekin egindako testetan ikusi da SARS-CoV-2 birusaren aurkako antibirala dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak