Dorothy Dandridge

**Dorothy Dandridge** (Cleveland, Ohio; 1922ko azaroaren 9a, Hollywood, Kalifornia; 1965eko irailaren 8a) abeslari eta aktore estatubatuarra izan zen, Oscar baterako izendatu zuten bigarren afroamerikarra (1954an, Otto Preminger Carmen Jones filmean egindako lanagatik). Arrakasta puntualak izan arren, garai hartan arrazismoa zen nagusi, eta Dorothy Dandridge garaia baino lehen hil zen, hainbat gorabehera profesional eta pertsonalen ondoren. Geroagoko izarrek aitzindaritzat hartu dute; besteak beste, Halle Berry, bere pertsonaia film biografiko batean idatzi zuena.

## Bizitza eta karrera 
Dorothy Dandridge Clevelanden (Ohio estatuan) jaio zen, Cyril Dandridge ebanistaren eta Ruby Dandridge artista izateko hautagaiaren alaba. Senar-emazteek bi neska izan zituzten (Vivian eta Dorothy) eta laster banandu ziren, biak amaren zaintzapean geratu zirelarik.

### Haurren izarra 
Artistikoki The Wonder Children deituak, Vivian eta Dorothy bost urtez aritu ziren Estatu Batuetako hegoaldean lanean, nagusiki kategoria apaleko lokaletan, arraza bereizketarik jasan ez zuten bakarrak. Bitartean, amak Clevelanden jarraitu zuen lanean.

29ko Cracken ondorengo depresio handiak, ikuskizunaren mundua krisi larrian murgildu zuen, eta Ruby Dandridgek Hollywoodera joatea erabaki zuen, non irrati eta telebistan paper txikiak lortu zituen, bere bi alabak, The Dandridge Sisters bezala birbataiatzen ziren bitartean, eta New Yorken, Harlem auzoko lokaletan, Cotton Club bezala, Francis Ford Coppola film bat eskainiko zuen tokiko toki bezala.

### Zinearen hastapenak 
1935ean, Dorothy Dandridgek Our Gang haurrentzako telesaileko film labur batean parte hartu zuen, eta bi urte geroago, Marx anaien A Day at the Races klasikoan paper txiki bat izan zuen. 1940an Four Shall Die filma filmatu zuen, garai hartan arraza-zinema edo zinema beltza deitzen zen generoko tipikoa, erabat ekoiztua eta publiko afroestatubatuarrari zuzendua, publiko zuriko zinemetara sartzea debekatua zuena.

Eskaintzen zizkioten paperak mugatuak ziren arren eta populazio beltzari buruzko topikoak azpimarratzen zituzten arren, Dorothy Dandridgek gero eta ospe handiagoa lortu zuen barietate artista gisa, abeslari gisa zuen kalitateagatik eta eszenatokia menderatzeagatik. Ospe honi, Dorothyk, txanpon disko-jotzaileentzat (jukebox) grabatu zuen egungo musika bideoaren aurreko zenbait soundie arrakastatsuk lagundu zioten.

### Carmen Jones 
thumb|Carmen Jones filmaren azala
Carmen Jones filmaren kartela.Dorothyri behin betiko ospea eman zion arrakasta handia Carmen Jones (1954) izan zen, 1943ko Broadwayko musikalaren zinemarako egokitzapena, aldi berean Georges Bizeten Carmen operan inspiratua. Harry Belafonte eta Diahann Carrollekin batera, Dorothy aktore beltzen talde handi batean sartu zuen Otto Preminger zuzendariak.

Carmen Jonesek arrakasta handia izan zuen, eta Dorothy Dandridgek emakumezko aktore onenaren Oscar sarirako izendapena lortu zuen; ordura arte, bi aktore afroestatubatuar baino ez ziren izendatuak izan, baina biak bigarren mailako aktoreen kategorian. Horietako bat Hattie McDaniel izan zen, haizeak eraman zuen Mammie de Lo maitagarria. Baina, Hattiek ez bezala, Dorothyk ez zuen estatua irabaztea lortu, Grace Kellyk garaitu baitzuen.

1959an, Dorothyk berriro filmatu zuen Otto Premingerren agindupean: oraingoan, Porgy & Bessen zinemarako egokitzapena. Sidney Poitier, Sammy Davis Jr. eta Diahann Carrollek parte hartu zuten.

### Kleopatratik aldendua 
Oscarretarako izendatua, Dorothy Dandridge afroestatubatuarrentzat erreferentziazko pertsonaia bihurtu zen, baina bere bizitza profesionalean eta pertsonalean gorabeherak izan zituen, eta garaia baino lehen hil zen.

Bere ibilbidean, Rouben Mamoulian prestatzen ari zen Kleopatra superekoizpenetik aldendua izan zenean gertatu zen. Joseph L. Mankiewiczek ordezkatu zuenean, aktore nagusi guztiak ordezkatuak izan ziren, Elizabeth Taylor eta Richard Burton aukeratu ziren protagonista bezala. Neurri hori filmaketa hasi zenean hartu zenez, ekoizleek filmatutako material guztia baztertu eta errepikatu egin behar izan zuten. Pelikula honen aurrekontu desfasearen arrazoietako bat izan zen.
thumb|Porgy and Bess filmaren azala

### Azken urteak 
Dorothy Dandridgek zinemagintzan zuen izarrari gainbehera egiten ikusi zuen eta abeslari bezala iraun behar izan zuen barietate lokaletan.

Arraza arazoei buruzko pasadizo bat, bere bizitzari buruzko *Introducing Dorothy Dandridge* filmean irudikatua izan zen, Halle Berryk HBOrako 1999an filmatua. Behin Dandridge bost izarreko hotel batean abeslari gisa aritzeko kontratatu zuten, eta hotel horretan ostatu hartu zuen lehen emakume beltza izan zen. Bere gelan egon ondoren, hoteleko igerilekuraino jaistea erabaki zuen bertan igeri egiteko, eta arduradun bat harengana joan zen, beltza zelako ezin zuela han igeri egin adierazteko. Emmak begiratu zion eta bere oinaren muturra sartu zuen zipriztintzeko, eta adierazi zuen bera bezalako jende zuria zela han igeri egitea merezi ez zuena, eta alde egin zuen. Ordu batzuk geroago, igerilekua hustu eta desinfektatu egin zuten, baina Dandridgek duintasunez altxatzen jakin zuen.

1965ean, 42 urte zituela, West Hollywoodeko bere etxean hil zen imipramina gaindosi baten ondorioz, antidepresibo trizikliko bat.

Halle Berryk Emmy Sari bat irabazi zuen Dorothy Dandridgen paperean, eta berriro gogoratu zuen ''Monster's Ball'' filmagatik bere Oscarra jaso zuenean.

## Kanpo estekak 
* Bere inguruko pelikula