Loaren paralisi

**Loaren paralisia** loaren eta esnaldiaren arteko trantsizio-aldian gertatzen den borondatezko edozein mugimendu egiteko ezintasuna da. Fenomeno hau loaren hasieran, bai lo gelditzeko momentuan eta esnatzeko momentuan gerta daiteke, eta larritasun handiko sentsazioa izaten du jasaten duen pertsonak. Bere iraupena laburra izan ohi da, minutu bat eta hiru artekoa, eta hauen ondoren paralisia bat-batean baretzen da. Gertaera bitartean, pertsonak hitz egiteko edota mugitzeko ezintasuna du, guztiz kontziente den arren. Entzumena eta ukimena ere mantentzen ditu. Egoera honek hertsura handia eragin diezaioke jasaten ari den pertsonari, baina ez da bizitzarako arriskutsua, arnask muskuluek beraiek kabuz funtzionatzen jarraitzen baitute. 

Nahasmendi hau, loaren nahasmenduen naizoarteko sailkapenean dago jasota, parasomnien taldean hain zuzen ere. 
## Epidemiologia 
Bizitzan zehar gutxienez behin jasaten du biztalneriaren ehuneko handi batek: % 5 eta %62 artean, egin diren azterketa klinikoen arabera; Gainera, prebalentziari dagokionez, hura handiagoa da landa-eremuetan, ikasleetan (% 28) eta biztanleria klinikoan (% 32). Pertsona berean behin eta berriz agertzen da pertsonen % 3-6an. Azkenik, loaren paralisiaren intzidentzia altuagoa da gazteengan eta emakumeengan.

## Etiologia 
Haren kausei dagokienez, loaren paralisiarekin erlazionatu diren hainbat faktore deskribatu dira, horien artean, lo gutxi egitea, estresa, jet lag-a eta lo gora begira egiteko jarrera. Loaren paralisia azaltzeko teoria onartuena hurrengo hau da: loaren begi-mugimendu laster (REM, ingelesez) fasean muskulu-erlaxazioa eta alerta egoera eragiten duten mekanismoen arteko disoziazioa gertatzen da. .Ikerbasqueko ikerlari den Mariana Astizek dioen arabera, «REM loaren fasean gertatzen da paralisia, orduan baitago gure garuna aktiboen, baina muskuluak erabat mugatuta dauzkagu». Egoera horrek segundo batzuk iraun dezake, minutu batzuk gehienez. Minutu horietan, gorputza ezin dela mugitu sentitzen da, baina, hala ere, pertsona erabat jabetzen da inguruan gertatzen ari denaz.

Begi-mugimendu lasterraren lo fasean,  bizkarrezur-erraboilaren aurreko erdi zatian GABA eta glizina sortzen dituzten neuronek bizkarrezur-muineko neurona motorrak inhibitzen dituzte, atonia sortuz. Horren ondorioz, loaren paralisia jasaten ari den pertsonak amesten ari den bitartean ez du inolako erantzun motorrik sortuko. Bestalde,  orexina da esna-aldia erregulatzen duen neurotransmisorea, noradrenalina-neuronak, histamina-neuronak eta azetilkolina-neuronak aktibatzen baititu. Horiek, era berean, garun-azala kitzikatzen dute. Loaren paralisia, horrenbestez, bi prozesu hauek aldi berean gertatzen ari direnean agitzen da, lehen aipatutako atonia esna-aldian mantendu daitekeelarik. Haluzinazio dopaminergikoetan berriz, elementuak benetakoak balira bezala ikusten dira, horiek faltsuak direla konturatu gabe.

## Ezaugarri klinikoak eta motak 
Loaren paralisia lo gelditzeko orduan gertatzen baldin bada, forma hipnagogikoa duela esaten da, eta bestalde, esnatzeko orduan gertatzen baldin bada, forma hiponoponpikoa izango litzateke  

### Motak 
3 mota aurki ditzakegu: kasu bakanak, beste patologia batekin lotutakoak eta familia motakoak.

#### Kasu bakanak 
Modu isolatuan ager daiteke pertsona osasuntsuetan, loarekin erlazionatutako beste aurretiko patologiarik ez duten pertsonengan, alegia. Hauengan, estres edo antsietate maila altuarekin lotzen da, edota atseden ordutegi irregularekin. Kasu bakan hauek, esnatzeko orduan gertatzen dira gehien bat, familia motakoan eta patologiaren batekin erlazionatutako motetan berriz, loaren paralisia ohikoagoa da lo hartzeko momentuan .

#### Familia motakoa 
Lo-atakea eta kataplexia bezalako beste sintoma gabeko loaren paralisia ez da ohikoa.  Hain zuzen ere, literaturan familia gutxi batzuk deskribatu dira. Familiako kide ugarik nahasmendu bera jasaten dutenean gertatzen da. 

#### Beste patologia batekin lotutako formak 
Beste patologia batekin egon daiteke erlazionatuta loaren paralisia, esate baterako, narkolepsiarekin. Izan ere, narkolepsia jasaten duten pertsonen %40-50ak jasaten du loaren paralisia.

## Diagnostikoa 
Historia klinikoan eta pazientearen sintometan oinarritutako diagnostikoa da. Kasu batzuetan erabilgarria izan daiteke polisomnografia bat egitea. Proba hau, gauean zehar monitoreen bidez hainbat azterketa egitean datza: elektrokardiograma, aurreko tibialaren muskuluaren elektromiografia, elektrookulograma... Hauen bidez, loaren paralisiaren estadifikazioa eta detekzioa eraman daiteke aurrera .

Diagnostiko diferentzialari dagokionez, loaren paralisia antzeko sintomekin azaleratzen diren beste patoloegiengandik bereiztea garrantzitsua da, besteak beste: gaueko izuak, trauma osteko estresaren nahasmendua, gaueko izu-atakeak, ametsgaiztoak, amets luzidoak...

## Tratamendua 
Tratamendu-metodo nagusia lo-ohitura egokiak hartzean datza, esate baterako, ohera joateko eta esnatzeko ordutegi finkoak edukitzea, ohean ordu kopuru egokia pasatzea, egunean zehar lo-kuluxka luzeak saihestea... Berebiziko garrantzizkoa da loaren paralisia jasaten duen pertsonak haren patologiaren onberatasunari buruz informazio egokia jasotzea; izan ere, mamuen eta hilobiaz haraindiko izakien ideiak pazientearen larritasuna areagotuko dute.

Nahasmenduak irauten duen bitartean, erlaxazioa eta lasaitasuna mantentzea dira zeharo garrantzitsuak, eta hori pazienteak jakitea beharrezkoa da; izan ere, loaren paralisia ez da fenomeno arriskutsua inola ere. Arnasketa automatikoki dabilenez, pazienteak normaltasun osoz arnasten ari dela hauteman behar du, eta horrela, loaren paralisi fase batean dagoela ulertuko du. Bestalde, lagungarria izan daiteke gorputzeko atalak pixkanaka mugitzen hastea, adibidez, hankak, besoak edo eskuak, eta begiak irekitzea baita ere. Paralisia bukatu denean, ohetik jeikitzea eta minutu batzuk esna egotea komenigarria da, berriro lo hartzerako orduan beste gertaera bat ekiditeko asmoz.

Horrez gain, loaren paralisiaren tratamenduan terapia kognitibo-konduktuala, meditazioa eta erlaxazio teknikak erabili ohi dira, eta hauek 4 pausu nagusi dituzte: berrebaluazio kognitiboa (atakearen esanahiaren berrebaluazioa), urruntze psikologiko eta emozionala, atentzioan ardaztutako barne-meditazioa eta erlaxazio muskularra. Vilayanur S. Ramachandran indiar neurologoaren teorietan oinarritzen diren tratamenduen informeak badaude jada gaur egun. 

Era beran, 2023an Rauf *et al.*-ek egindako ikerketa batean, loaren paralisiari aurre egiteko 5 prebentzio-estrategia eta 5 etenaldi metodo primario identifikatu ziren hura jasan zuten perstonen esperientzia informatuaren bitartez.  Prebentzio-estrategiei dagokienez, gutxienez %60ko eraginkortasuna deskribatu zen hurrengo 5 hauentzako:

* Lo egiteko posizioa aldatzea gora begira lo egitea saihetsiz.
* Lo ereduak egokitu (ordutegi erregularra jarraituz lo egitea, siestak saihestea, lo gutxiegitasuna ekiditea...).
* Inguruan aldaketak egitea, lo egiteko guneari eta argiztapenari dagokionez. 
* Alkohola bezalako substantzien kontsumoa gutxitzea.

Bestalde, loaren paralisia eteteko hurrengo estrategiek eraginkortasun maila ugari aurkeztu zituzten ikerketetan (% 29,5-61,8) .
* Banpirismoa. Azalpen honen arabera, fenomeno hau biktimaren odola xurgatzen duten banprioek eragingo lukete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Itsaso Jauregi: "Begiak zabalik ametsetan", Berria, 2025/12/13.