Eneko Arista

**Eneko Arista** edo **Eneko Enekoitz** —euskarazko testu askotan, *Eneko Aritza* edo *Iñigo Aritza* izen-deiturez aipatua; ; — (c. 770 — c. 852) Nafarroako errege-erreginen dinastian lehen izen ezaguna da, nahiz eta oraindik ez errege eta ez Nafarroako deitu (ez eta Iruñeko ere). Ingurunean Karolingiar inperioaren aurka ziharduten jauntxoen buruzagia zen.

Kordobako emirren menpeko izatea erabaki zuen, eta hari bidaltzen zizkion atxilotutako karolingiar soldaduak. Tratua zuzenean Tuterako Banu Qasi familiarekin egin zuen.

## Izena 
Latinezko X. mendeko Rodako kodexean, Enekoren ezizena *Aresta* da. XIII. mendetik aurrera, *Ariesta* forma bildu zuten hainbat historiagilek haien lanetan,
harik eta XIX. mendean gaztelaniaz eta euskaraz *Arista* eta *Aritza* formak gailendu zitzaizkion arte.

XIV. mendean bildu zenez, Eneko berehala piztu eta sutan jartzen omen zen etsaia hurbil ikusterakoan, alezta su ondoan bezala, hortik ezizena. 

Alezta da lihoa edo kalamua zehatu ondoren gelditzen den hondakina. Vianako Printzeak ere XV. mendean Enekoren ezizenaren azalpen hau bera idatzi zuen.

*De rebus Hispaniae* lanean *Arista* erabili zen latinez, eta hitz hau ondorengo gaztelaniazko testuen artean zabaldu zen.

XVII. mendean Arnaut Oihenartek Enekoren ezizenaren jatorria beste era batera azaldu zuen: haren ustez *Arista*ren jatorria *haritzeta* zen. Honi jarraituz, mende horretan Josef Moretek haritza eta artearekin lotu zuen *Arista*, eta XIX. mendean Arturo Kanpionek bere lanetan *Iñigo Aritza* izena erabili zuen. Beraz, nafar historiagile eta euskaldunen artean, Eneko eta haritzaren arteko lotura aspalditik errotua dago.

## Jatorria 
Eneko Arista 770. urte inguruan jaio zen eta gutxi gorabehera 852an hil zen. Arista izeneko familiakoa, X. mendean jada abizen hori erabiltzen zuten agirietan. Euskal Herriko errege dinastia izango zenaren sortzailea, Aristaren inguruan sortu baitzen Iruñeko errege-dinastia, Enekotarrak izenez ere ezaguna.

Eneko Aristaren jatorria ezezaguna da. Aitaren izena ere zalantzazkoa dute adituek. Leireko agiri batean  (Eneko Ximenoren semea) agertzen da eta bestean, bere hileta-liburu antzekoa dena honelaxe dio:  (Eneko Gartzeitz [Gartziaren semea], arruntean Arista ezaguna). Geroagoko historialari askok agiriak hartu dituzte hizpide baina litekeena da ustelak edo gero sortuak izatea. XI. mendeko kronikariek - Ibn Hayyanek edo Al-Udrik-, Eneko eta bere anaia *ibn Wannaqo* (, "Enekoren semea" erabiltzen zuten abizen moduan. Rodrigo Ximenitz Arradakoak (c. 1170–1247) Bigorreko kondea edo bigorretarra zela zioen baina ez dago teoria babesten duen iturririk. Musa gaztea Tuterako Banu Qasien buruzagi bilakatu zenean, anaien arteko aliantza bere eremuetan burujabea izateko oso erabilgarria izan zen.

## Biografia 
Pirinio inguruetan egoera ezberdina izan arren, haranetan kristauak gutxiengoa ziren. Orduko euskaldun batzuk alderdi frankoen alde egiten zuten, hasieran Karlomagnok eta gero Luis Errukitsuak eutsirik. Beraskotar leinu aberatsa frankoen alderdiaren buruzagia zen.

799an, karolingiarren aldekoek Iruñeko gobernadore musulmana edo *wali*a, Eneko Aristaren senidea zen Mutarrif ibn Musa, erail zuten. 806an, frankoek eskualdea kontrolpean zuten, Belasko Gaskoia izeneko gobernadorearen bitartez.
thumb|Eneko Aristaren gurutzearen kondaira. 18. mendeko karezko erliebea. Iruñeko erregea eskuineko zalduna izan liteke.
thumb|Eneko Aristaren ustezko sarkofagoa, San Beturian monasterioan, Aragoin.
Eneko Arista saiatu zen buruzagi euskaldunekin harreman onak izaten eta familia loturak hedatzen, Tuterako Banu Qasi godo musulmanekin eta Gartzia "Gaiztoa" Aragoiko kondearekin bereziki. Halaber, Arabako Beila eta Berasko familiekin eta frankoen menpe bizi ziren Pirinioez bestaldeko euskaldunek bera alde jartzen.

Garai hartan Iruñea zenez baskoien hiri nagusia, Eneko Aristak bertan kokatu zuen bere gortea. Iruñea leku estrategikoa bilakatzearekin batera frankoen eta arabiarren jomuga ere bihurtu zen. Eneko Aristak ez zuen euskaldun guztiak aginte bakar batera ekartzea lortu, baina, baskoi-euskaldunak bizi ziren lurraldetara zabaldu zituen bere ekintza armatuak. Arabako lurraldeek etengabe jasaten zuten Asturias aldeko godoen, Kasio familiaren eta Zaragozako musulmanen erasoei aurre egin eta iparraldetik zetozen frankoei eutsi egin zien.

840. urtean Abd Allah ibn Kulayb Zaragozako *wāli*ak Enekoren eremuak eraso zuenez, Musa ibn Musa bere anaia matxinatu zen. Gartzia Enekoitz bere semea aritu zen erregeorde- agian 841ean gaixotasun batek Eneko elbarritu utzi zuen eta Bien bitartean Europan Verdungo banaketa adostu zuten urte hartako abuztuan.

Hurrengo urtean, 844an, Garindo Enekoitzek eta Musaren semea zen Lubb ibn Musak berriro kordobarren aurka egin zuten, eta Musa makurrarazi zuten. 845ean kanpaina labur bat egin ondoren, bakea adostu zuten. 850. urtean, Musa berriro matxinatu zen, Aristatarren laguntzarekin, "nafarren dukeen" ordezkariei harrera egin zieten Frantziako Gortean. Karlos Burusoila Mendebaldeko Frantzia eta Akitaniako erregearekin bake-ituna egin zuten. Eneko 237. islamiar urtean hil zen, hau da, 851ko amaieran edo 852ko hasieran,. Gerturatzen ari zela, gurutze bat agertu zitzaion zeru urdinean, mairuen posizioa salatzen zuena, eta gurutzeari segika, segada egin zieten Aristaren nafarrek musulmanei. Ustekabeko erasoa garaipen erabatekoa izan zen, eta mairuen odol isuriak gorriz tindatu zuen Soto izeneko arroila. Sobrarbeko bizilagun kristauek erregetzat hartu zuten Eneko Arista orduan. Eta gurutze mirarizkoa Aristaren ikur bihurtu omen zen eta, gero, bertoko monjek Enekok berak sortua zela aldarrikatu zuten. Monasterioaren artxiboetan dagoen agiri baten arabera, 842an Enekok monasterioari Esa herria eta gertuko eremuak eman zizkion (), nahiz eta agiriaren egiazkotasuna zalantzazkoa izan. Tradizioak Eneko Leiren bertan lurperatu zutela dio.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Lévi-Provençalen ustez, Banu Qasi bere senideen moduan, poligamoa izan zen. Beste adituek, berriz, Enekok Tota edo Oneka Beraskoitz, Berasko 816an hildako Iruñeko gobernadorearen alaba edo Azeari I.a Garindoitzen senidea, ezkondu zuela diote. Edonola ere, lau seme-alaba ezagun izan zituen:
* Nunila Enekoitz, Gartzia “Gaiztoa” Aragoikoa kondea ezkondu zuena.

## Heriotza eta hilobiratzea 
Eneko Aristaren heriotzaren data zehatza ez da ezagutzen, ezta ere bere hilobia non den. Nafarroako tradizioak dio Leireko monasterioan ehortzia dagoela, eta Aragoikoak berriz, Sobrarbe eskualdeko Araguas herrian ehortzi zutela, baina handik gero San Beturian monasteriora eraman zutela gorpua. Petri IV.a Aragoiko erregearen aginduz, Eneko Aristaren gurutzearen irudia zeraman urrezko zapi bat bidali zen 14. mendean monasterio honetara, Arista erregearen hilobia dotoretu zezan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Irati (filma)

## Kanpo estekak