open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Britainia Handia

**Britainia Handia** Britainiar uharteetako handiena da, Europaren ipar-mendebaldean kokatua. Erresuma Batuaren lurraldeko zati bat da.

Uharteak 219.000 km²-ko azalera du eta Europako handiena da. Britania Handia Erresuma Batua eta Ingalaterraren baliokidetzat hartua izaten den eremu geografikoa da, hala ere hau ez da zuzena.

Erresuma Batuaren barnean Ingalaterra, Gales, Eskozia eta Ipar Irlanda daude, eta eurekin batera 100 irla txiki baino gehiago. Erresuma Batua osatzen duten irla nagusiak bi dira:
* Irlandan dagoen Ipar Irlanda
* Gales, Ingalaterra eta Eskozia biltzen dituen Britania Handia

Britania Handia, beraz, uharte nagusia da, Europako uharterik handiena eta munduko 8. handiena. Izen honek, beraz ez dio eragiten Ipar Irlandari modu ofizialean. Hala ere kotxeen matrikuletako letrak Erresuma Batu osorako da **GB** eta talde olinpikoak ere letra hauek eramaten ditu.

## *Britainiar* izendapenaren inguruan 
*Britainiar* edo *Britaniko*ak Britainia Handikoak direnak dira. *Britainiar* hitza askotan ingeles hitzaren baliokidetzat hartzen da, baina ez da horrela. Britainiarrak Gales, Eskozia eta Ingalaterran bizi direnak dira.

Nahiz eta Ipar Irlanda Britainia Handiaren parte ez izan (bai ordea Erresuma Batukoa) bertako unionistei ere britainiar deitu ohi zaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
IPPNW

**Gerrate Nuklearra Prebenitzearen aldeko Nazioarteko Medikuak** ( edo IPPNW), munduan zehar dauden erakunde medikoen elkartea da.

## Helburua 
Helburu nagusiak hauexek dira:
* Ikerkuntza eta hezkuntza erabiltzea gerrate nuklearra prebenitzeko bai eta arma nuklear guztiak kentzea ere.
* Beste mota batzuetako gerrate guztiak saihestea, Mundua desmilitarizatzea eta garapen iraunkorra sustatzea, Natura errespetatuz.

## Historia 
1980ko abenduan sortu zuten Bernard Lown (Harvard) eta Evgueni Txazov (SESB) kardiologoek.

1984an UNESCOren Bakerako Hezkuntza Saria eskuratu zuen erakundeak eta 1985ean Bakearen Nobel Saria.

1990. urtearen inguruan 200.000 bat kide zeukan IPPNW-k, hirurogei herrialdetan. Erakundearen egoitza Bostonen (AEB) dago.

## Kanpo estekak 
* IPPNW-ren web gunea
Profilaxi

**Profilaxia** edo **prebentzioa** gaixotasunak saihesteko edo hauek agertu baino lehen hartzen den estrategia da.

Aurreneurri edo neurri profilaktikoen artean, besteak beste, hauexek daude:
* **Bizimodu osasuntsua**:
** Elikadura egokia hartzea.
** Hidratazio nahikoa edukitzea.
** Kirola egitea.
** Eragile toxikoak saihestea (e. b. drogak).

* Txertoak ipintzea.
* Preserbatiboak erabiltzea: gaixotasun infekzioso batzuk saihesteko.

Medikuntza Prebentiboa espezialitateak arlo hau jorratzen du espezifikoki.

Familiako medikuntzak ere aurreneurriak lantzea zeregin nagusietarikoa du.

Herriko jakituriak ere historian zehar kontuan hartu du, atsotitz honek erakusten duen moduan: *"Zauria sendatzea baino, ez egitea obe".*
Infekzio

**Infekzioa** kanpoko eragile kutsakor batek organismo ostalari batean sortutako kolonizazioa da. Eragile kutsakor horiek bakterioak, birusak, parasitoak edo onddoak izan daitezke. Gaixotasun infekziosoak edo kutsakorrak sortzen dituzte.

Nahiz eta arlo klinikoan infekzioa beti gaixotasunarekin lotu (eta mikrobio eragilea patogenotzat jo, beraz), infekzioak, berez, ez du beti gaitzik eragiten. Mikrobio batek gorputzaren atal bat kolonizatzen duenean gaitza sor dezakeen ala ez, zenbait faktoren arabera. Kontuan hartu beharrekoak hauek dira :

* mikrobio eragilearen ahalmen patogenoa (birulentzia)

* mikrobioak gorputzean sartzeko erabiltzen duen bidea (esaterako, *Legionella pneumophila* bakterioa oso arriskutsua da arnas bidetik sartzen denean, baina ez da kaltegarria aho-bidetik irensten denean)

* mikrobioaren kopurua edo kontzentrazioa infekzioa hasterakoan

* ostalariaren egoera immunologikoa

 
## Sailkapena aparatuka 
* Arnas aparatua:
** Bronkitisa.
** Katarroa.
** Neumonia.
** Legionelosia
** Tuberkulosia
** Gripea

* Digestio-aparatua:
** Dibertikulitis.
** Gastroenteritis.
** Hepatitis.
** Kolitis.
** Kolera
** Disenteria
** Salmonelosia
** Sukar tifoidea

* Gernu-aparatua:
** Pielonefritis.
** Zistitis.

* Lokomozio-aparatua:
** Artritisa.
** Osteomielitis.

* Nerbio-sistema:
** Entzefalitis.
** Meningitis.
** Amorrua
** Botulismoa
** Tetanosa

* Ugaltze-aparatua:
** Gonorrea
** Klamidiasia
** Sifilia
** HIESa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikrobio

[thumb|250px|*[Escherichia coli* bakterioa mikroorganismo bat da.]]
**Mikrobioak** edo **mikroorganismoak** mikroskopioarekin soilik ikus daitezkeen izaki bizidunak dira. Unizelularrak dira. 2017an aurkitu ziren orain arteko mikrobio fosilik zaharrenak, orain dela 3.450 milioi urteko Australiako arrokatan.

Mikrobioen ezaugarri nagusia haien tamaina da: oso txikiak dira (adibidez, bakterio bat arkakusoa baino mila aldiz txikiagoa da) eta, ondorioz, ez dira begi hutsez ikusgarriak.

Lehenengo mikrobioak Anton van Leeuwenhoek-ek ikusi zituen XVII. mendean. Berak lehenengo mikroskopio modernoa asmatu zuen. Egun batean, ur-putzu bateko tanta bat mikroskopio azpian jarri zuen eta ehunka mikrobio txiki ikusi zituen tanta horretan. "*Animakuluak*" deitu zien.

Mikrobio nagusiak birusak, bakterioak, protozooak eta onddo batzuk (legamiak) dira. Nahiz eta pertsona askoren ustez gaiztoak izan, mikrobio gehienak ez dira kaltegarriak, eta askok laguntzen dizkigute maila askotan (industrian, osasungintzan, ingurugiroa hobetzen, etab.). Gaixotasunak sortzen dituzten mikrobioak, portzentaietan, oso gutxi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gros

**Gros** Donostiako (Gipuzkoa) ipar-ekialdeko auzo bat da, Zurriola hondartzaren inguruan dagoena.

## Kokalekua 
Urumea ibaia mendebaldean, Ulia mendia ekialdean, Zurriola hondartza iparraldean eta Egia auzoa hegoaldean ditu mugakide. Hasiera batean auzo industriala zen, baina denboraren poderioz aldatzen joan da eta gaur egun merkataritza da nagusi, erdigunetik oso gertu eta auzo-giro bizia duena.

Bertan daude Zurriola hondartza eta Kursaal biltzar jauregia.

thumb|300px|erdian|Gros auzoaren airetiko ikuspegia.

## Historia 
Auzoa XIX. mendean sortu zen, Urumea ibaiaren eskuinaldeko hondar dunak eraikitzeko moldatzen hasi zirenean, Gogorza Planaren eta 1894an Tomas Gros arkitektoak diseinaturiko zabalgunearen bitartez. Hain zuzen ere, arkitektoak ematen dio izena. Azkenik, Kursaal Etxebizitza Agentziak eginiko lanekin, auzoak itsasoari lekua irabazi zion eta, gutxi gorabehera, egungo azalera hartu.

## Auzoko jaiak 
1991tik auzoko jaiak, Karmengo Egunaren inguruan (uztailean) ospatzen dira, Zipotz (antzinako auzokide ezagun baten ezizena) eta Legami (haren lagunaren ezizena) alegiazko pertsonaiekin.

## Leku interesgarriak 
thumb|Groseko merkatu estaliaren inaugurazioa (1939)
* Kursaal jauregia
* Katalunia plaza
* San Inazio eliza
* Zurriola hondartza
* Zurriolako zubia
* Frantziako ibilgunea
* Groseko geltokia
* Groseko pilotalekua
* Groseko trinketa
* Okendo kultur etxea
* Groseko Koruko Andre Mariaren anbulatorioa
* Mirakruz kalea 19, Espainiako eraikin itsusiena izendatuta.
* Urumea eraikina

## Kaleak eta plazak 
### Kaleak 
### Plazak 
* Biteri plaza
* Bitoriano Iraola plaza
* Euskadi plaza
* Euskal Herria plaza
* Katalunia plaza
* Jose Migel Barandiaran plaza
* Lapurdi plaza
* Luistar Langileen plaza
* Nafarroa Beherea
* Pinudi plaza
* Sekundino Esnaola plaza
* Txofre plaza
* Zuberoa plaza
* Zuhaizti plaza

## Kanpo estekak 
* Groseko 1891ko hirigintza-proiektuari buruzko artikulua, euskaraz.net webgunean.
Windows 95

**Windows 95** (izen kodea: *Chicago*) sistema eragile grafikoa da, jada zaharkiturik gelditu dena. 1995eko abuztuaren 24ean kaleratu zen, Microsoft enpresaren eskutik, salmenta arrakasta nabarmena lortuz.

MS-DOS ordezkatu zuen sistema eragile bezala eta Windows 3.x ingurugiro grafiko gisa. Microsoften Windows sistema eragile familiaren barruan sartuta dago. **OSR2** bertsioan FAT32 fitxategi sistema, orduan berria zen USBaz gain. Bere ondorengo zuzenak Windows 98 eta Windows ME izan ziren. Windows XPan bertsio profesionala eta etxekoa batzean, Windowsen familia sistema hau ez da garatzen jarraituko.

## Bertsioak 
Windows 95i Windows 98, Windows 98 Second Edition, Windows Me, Windows 2000 eta Windows XP jarraitu diote. Nukleoa Windows NTn oinarritua eta Windows 2000 eta Windows XPn erabilia, bere aurrekoak baino sendoago eta ahaltsuago azaldu da. Ondorioz, Windowseko bertsio hauek erabiltzen uzten ari dira. 2002ko abenduaren 31n, Microsoft Windows 95i soportea emateari utzi zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerediaga Elkartea

[thumb|250px|Gerediaga Elkartearen egoitza den [Astolako Batzarretxe edo Auzitegi Etxea.]]
**Gerediaga Elkartea** 1965eko ekainaren 7an sortu zuten Durangaldean, *"Durango Merinaldeko Adiskideen Gerediaga Elkartea"* izenarekin, eskualdeko bizitza sozial eta kulturala berpiztu nahian. Frankismoaren testuinguruan, Elkarteen lege berri bat aprobetxatuz sortua, izan ere,  Bizkaian erregistratu zen lehenengo kultur elkartea izan zen. Egoitza nagusia Abadiñon daukate, Astolako Auzitegi Etxean.

Talde sortzailean, hurrengo lagunak egon ziran: Luis Mari Altzibar Arrinda, Maria Rosario Astola Sertucha, J. Maria Astola Sertucha, Maria Arrate Salazar Sarasua, Vicente Capanaga Totoricaguena, Jesús Astigarraga Eizaguirre, Julian Berriozabalgoitia Bilbao, Carmen Miranda Subieta, Maria Concepción Astola Sertucha, Salvador Solaegui Ispizua, Jose Luís Lizundia Askondo, eta Leopoldo Zugaza Fernández.

## Egitasmoak 
#### Astola Aldizkaria 
Astola Aldizkaria 2007an jaio zen, publiko orokorrari begira, Durangaldeari buruzko ikerketa gaiak eta historia biltzeko asmoarekin. Aldizkaria euskaraz zein gaztelaniaz idazten da eta urtean behin argitaratzen da.

#### Euskal Herriko Artzai Txakur Txapelketa 
1967an egin zen lehenengo Euskal Herriko Artzai Txakur Txapelketa, Mañarian. Urtero, Durangaldeko elizate edo uri baten egiten bada ere, parte-hartzaileak Bizkaia, Gipuzkoa, Araba, Nafarroa eta Ipar Euskal Herriko artzainak dira.

#### Durangoko Azoka 
[start=0|thumbtime=0|thumb|[Durangoko Azoka|Durangoko Azokaren gaineko zortzi datu.]]
1965ean, elkarte sortu berria zela antolatutako lehenengo ekintzetarikoa izan zen Durangoko Azoka, Euskal Herriko liburugintza eta diskogintzako ekoizpena ezagutarazteko, baita euskalgintzako sektoreen topalekua izateko ere.

#### Ezpatadantzari Eguna 
Merinaldeko Ezpatadantzari Eguna 1967. urtean antolatu zen lehenengoz, Iurretan. Dantzari dantza, edo Ezpatadantza, galtzeko arriskua zelako. Egun horretan, dantzari dantza osoa, aurreskua eta erregelak dantzatzen dira. 2009az geroztik ere Dantzaroa ospatzen da, non eskualdeko beste dantza batzuk ere lekua dute: Garaiko Gernikako Arbola dantza, Elorrion Errebonbilloen arma alardea, Durangoko Platilo Soinua, Iurreta eta Garaiko nesken sokadantza, Gorularien estanpa, Arkudantza eta Domingillo dantza.

#### Merinalde Eguna 
Durangoko Merinalde Eguna Gerediaga baselizan egiten da, foru zelaiean dagoen eraikinean, egun Bizkaiko Batzar Nagusien egoitzetako bat dena. 1997tik eta bi urterik behin, Durangaldeko Teila saria banatzen du Gerediaga Elkarteak Durangoko Merinaldeko kanpoko norbaiti, Durangaldearekin izan duen lotura aitortzeko eta eskualdearen alde egindako lana eskertzeko.

## Sariak 
* 2011: Lauaxeta Saria
* 2015: Korrika 19ko omenduak Gerediaga Elkartea eta Durangoko Azoka.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
Jon Irazabal eta Raquel Calvo (2015): *Hamabi Harrien Ahotsa. Gerediaga Elkartearen Historia eta Istorioak 50. Urteurrenean*. Gerediaga Elkartea.

## Kanpo estekak 
* Gerediaga Elkartearen webgunea
Granada (argipena)

**Granada** izenak hainbat adiera ditu:

## Toponimia 
### Euskal Herrian 
* Granada, Mendazako jaurerri bat, Nafarroan.
* Granadaerreka, Bizkaiko Meatzaldeko ibaia.
* Granada, Ortuellako lehengo auzoa (Ortuella).
* Granada, Ortuellako industrialdea.
* Granada edo Granada-erreka, Errezilgo baserri eta ingurua (Gipuzkoa).

### Andaluzian 
* Granada, hiria.
* Granadako probintzia.
* Alhama de Granada, Granadako probintziako udalerria.
* Beas de Granada, Granadako probintziako udalerria.
* Vega de Granada, Granadako probintziako udalerria.
* La Granada de Río-Tinto, Huelvako probintziako udalerria.

### Katalunian 
* La Granada, Alt Penedès eskualdeko udalerria.

### Okzitanian 
* Granada, frantsesez *Grenade*.
* Granada d'Ador, frantsesez ''Grenade-sur-l'Adour''.

### Ameriketan 
* Granada, Kolonbiako Meta departamenduko udalerria.
* Granada, Yucatángo hiri bat, Mexikon.
* Granada, Nikaraguako hiria.
* Granadako departamendua, Nikaraguan.

### Historikoak 
* Granadako Erresuma, al-Andalusko lurraldea.
* Granadako Erresuma, Gaztelako Erresumako lurraldea.
* Granadako Erresuma Berria.
* Granada Berriko Erregeorderria.
* Granada Berriko Probintzia Batuak.

## Landareak 
* Mingrana edo granada, mingranondoaren fruitua.

## Beste batzuk 
* Granada, arma militar bat
* Granada 74 Club de Fútbol, desagertutako futbol taldea.
* 1159 Granada, asteroidea.
* Ford Granada, automobil modeloa.

## Ikus, gainera 
* Grenada.
Mende

**Mendea** edo **gizaldia**, 100 urteko (36525 egun) denbora unitatea da. Mendearen definiziotik ikusten da I. mendea 100. urteko abenduaren 31n bukatu zela eta, beraz, XX. mendea 2000.eko abenduaren 31n. Gaur egun XXI. mendean gaude, 2001eko urtarrilaren 1ean hasi zen mendea. Mendeak adierazteko, euskaraz, zenbaki erromatarrak erabiltzen ditugu.

## Kanpo estekak
Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa

**Ziklo-kroseko Munduko Txapelketa** mundu mailan jokatzen den ziklo-kros lehiaketa garrantzitsuena da.

Egun bakarreko proba honetan munduko onenak munduko onenaren titulua eskuratzeko lehiatzen dira. Proba honen irabazleak ortzadarraren koloreak eramango ditu hurrengo urteko denboraldi osoan.

## Historia 
Munduko Txapelketetako lehenengo ekitaldia 1950 urtean izan zen, Parisen, eta Jean Robic Frantziarrak irabazi zuen. Lasterketa Txirrindularitzaren Nazioarteko Batasunak antolatzen du, eta herrialde bakoitzeko zortzi txirrindularik parte hartu dezakete.
Lasterketa hau normalean ziklo-kroseko denboraldi amaieran izaten da, urtarrileko azken aste-bukaeran edo otsaileko lehenengoan.

Euskaldunek ez dute podiumera igotzerik lortu. Izan duten posturik onenak hauexek dira: laugarrena Anton Barrutia (1960) eta bosgarrena, Amelio Mendijur (1965) eta José María Basualdo (1972).

## Gizonezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Emakumezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Ikus, gainera
* Europako Ziklo-kros Txapelketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tetanos

**Tetanosa** *Clostridium tetani* bakterioak eragindako patologia larria da, nerbio eta gihar sistemari eraso egiten diona. Gaixotasunaren eragilea bakterio horrek ekoizten duen neurotoxina da. Sarritan heriotza eragiten du.

Hirugarren munduan tetanosa oso zabalduta dago, txertatu gabeko pertsona asko baitaude. Gaitz honek urtero 500.000 hildako inguru eragiten ditu mundu osoan; Europan oso arraroa da (4 kasu 2003. urtean Euskal Autonomi Erkidegoan).

## Infekzioa 
*Clostridium tetani*-k gorputzean sartzeko erabiltzen dituen bideak hauek dira: zauri sakonak, erredurak, jaioberrien zilborrestea, zainpetik sartutako injektagarri kutsatuak (drogazaleen artean), eta orokorrean edozein azal-zulo sakon eta zikina.

Gizakien artean gaixotasuna ez da kutsatzen.

## Erasobidea 
Klostridioek, ugaldu ahala, tetanoespasmina izeneko toxina ekoizten dute. Toxina hau neurotoxina da, hots, nerbio-sistemari kalte egiten dio. Toxinak, GABA eta Glizina neurotransmisoreen askapena galarazten ditu, konbultsio eta espasmo bortitzak sortuz.

## Sintoma klinikoak 
Tetanosen inkubazio epea 5 eta 20 egun artekoa da. Zenbat eta laburrago epe hori, orduan eta larriago gaitza.

Lehenengo sintomak masailezur eta garondoaren zurruntasuna izaten dira. Ahoa zabaltzeko ezintasuna dator gero. Zurruntasuna, espasmoak eta kontrakturak gorputzeko gainontzeko muskuluetara zabaltzen dira, eta oso mingarriak dira. Apneak eta arnas aparatuaren muskuluen espasmoek itomena sortzen dute, heriotza eraginez.

## Prebentzioa 
Tetanos-kontrako txertoa dago, eta txertaketa masiboak asko murriztu du gaitzaren hedapena. Tetanosen txertoa "txerto hirukoitza"-ren barruan dago -D.T.K.- (difteria eta kukutxeztul txertoekin batera), eta Hego Euskal Herrian ume guztiei ematen zaie lau dositan. Gero, hamar urtetik behin gogorapen-dosia jartzea gomendatzen da.

## Tratamendua 
Gaitzaren aurkako tratamendurik eraginkorrena anti-toxina tetanikoa ematea da. Anti-toxina lehenbailehen jarri behar da, odolean dagoen toxina tetanikoa indargabetzen baitu; toxina tetanikoa nerbio-sisteman finkatu bada, ordea, anti-toxinak ezin du jada toxina neutralizatu, eta bere eraginkortasuna hutsaren hurrengoa da.

## Kanpo estekak
Antigeno

thumb|Antigenoak eta antigorputz bat.
**Antigeno** hitzaren jatorrizko esanahia, *antigorputzen eragile* adierazten du, hots, antigorputzen eraketa estimulatzen duen edozein substantzia organikoa da antigenoa. Molekula organiko batzuk antigeno onak dira: proteinak eta polisakaridoak, batez ere. Lipidoak eta azido nukleikoak antigeno txarrak dira.

"In vivo" antigeno gehienak zelulei lotuta agertzen dira. Eritrozitoek, bakterioek, birusek, gorputzeko ehunek...antigeno moduan jarduten dute, haien azaleetan propietate antigenikoak dituzten molekulak dauzkatelako.

Antigorputzen sorrera estimulatzeaz gain, antigenoek erreakzio espezifikoak egiten dituzte sortutako antigorputzekin; eta antigorputzekin erreakzionatzeaz gain, beste erantzun immuneetako molekulekin erreakzionatzeko ahalmena dute antigenoek ere. Antigorputzarekin lotura egiten duen antigenoaren guneari epitopo edo determinante antigenikoa deritzo.

Horrenbestez, bi dira antigenoen ezaugarri nagusiak:

* immunogenizitatea: antigeno guztiek haien aurkako antigorputzen sorrera eragiten dute
* gaitasun haptenikoa: antigeno guztiek haien aurkako antigorputzekin erreakzionatzen dute

Substantzia bat sortu duen izakia eta substantzia hori hartzen duen izakiaren arteko distantzia filogenetikoa zenbat eta handiago izan, orduan eta handiago izango da substantzia horren ahalmen antigenikoa.

## Ikus, gainera 
*Konplexu immuneak

## Kanpo estekak
Imre Kertész

**Imre Kertész** (Budapest, 1929ko azaroaren 9a - Budapest, 2016ko martxoaren 31) hungariar idazlea izan zen. 2002an Literaturako Nobel saria irabazi zuen.

## Bizitza 
Familia judu batean jaio zen. Hamabost urte zituela, Auschwitz kontzentrazio-esparrura deportatu zuten, eta gero Buchenwald eta Zeitzera. Askatu ondoko urteetan, kazetari gisa lan egin zuen Budapesteko egunkari batean, harik eta, 1951ean, Hungariako Alderdi Komunista agintera iristean, lanetik bota zuten arte. Orduan, buru-belarri sartu zen literaturan, bai itzulpenak eginez (Friedrich Nietzsche, Hugo von Hofmannsthal, Sigmund Freud, Ludwig Wittgenstein eta Elias Canetti), bai antzezlanak eta zinemarako gidoiak idatziz. Hain zuzen, bere lehen eleberrian, *Sorstalanság* (1975, «Zoririk gabe»; ) izenekoan, kontzentrazio-esparruetatik bizirik ateratako nerabe baten historia kontatzen du. Liburu horri trilogia osatzen duten beste bi jarraitu zioten: *A Kudarc* (1988, «Porrota») eta *Kaddis a meg nim születt gyermekért* (1992, «Kadish jaiogabeko seme batengatik»).

1995ean Brandeburgoko Literatura saria irabazi zuen, 1997an Leipzigeko Liburuaren Saria eta 2002an Literaturako Nobel saria jasotzen zuen lehen idazle hungariarra bihurtu zen. 2005ean *Sorstalanság* liburua zinemaratu zuten. Beste lan aipagarri batzuk *Az Angol lobogó* (1991, «Ingeles bandera»), *Valaki más: a változás krónikája* (1997, «Ni, bestea; Aldaketaren kronika»); *A gondolatnyi csend, amíg a kivégzőosztag újratölt* (1998, «Isilune bat hilhormaren aurrean»), *A számülzött* (2001, «Hizkuntza erbesteratua»), eta *K. Dosszié* (2006, «K dosierra») dira.

## Idazlanak 
* *"Sorstalanság"* (1975): "Zoririk gabe" (Elkar, 2003, Urtzi Urrutikoetxeak euskaratua).
* *"A nyomkereső"* (1977): "Bide-bilatzailea".
* *"Detektívtörténet"* (1977)
* *"A kudarc"* (1988): "Porrota".
* *"Kaddis a meg nem született gyermekért"* (1990): "Kaddish ez jaiotako ume batentzat".
* *"Az angol lobogó"* (1991): "Bandera ingelesa" .
* *"Gályanapló"* (1992): "Galeraren egunkaria".
* *"A holocaust mint kultúra : három előadás"* (1993): "Holokaustoa kultura moduan".
* *"Jegyzőkönyv / Imre Kertész ; Élet és Irodalom / Esterházy Péter"* (1993)
* *"Valaki más : a változás krónikája"* (1997): "Ni eta bestea:metamorfosi baten kronika"
* *"A gondolatnyi csend, amíg a kivégzőosztag újratölt"* (1998): "Isilune bat hormatzarrean"
* *"A száműzött nyelv"* (2001)
* *"Felszámolás"* (2003)
* *"K. dosszié" (2006)
* *"Európa nyomasztó öröksége" (2008)
* *"Mentés másként" (2011)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskarari ekarriak: Imre Kertész, ekarriak.armiarma.eus
* Imre Kertész *Budapest Pocket Guide'' webgunean, budpocketguide.com
Günter Grass

**Günter Wilhelm Grass** (Danzig —gaur egun, Gdańsk, Polonia— 1927ko urriaren 16a - Lübeck, 2015eko apirilaren 13a) alemanezko idazlea izan zen. Haren lanik ezagunena *Latorrizko danborra* da (1959). Nazionalsozialismoaren erru-kezkak azaltzen dituzte Grassen idazlanek. 1999an Literaturako Nobel saria jaso zuen.

## Biografia 
Günter Grass 1927ko azaroaren 10ean jaio zen Dantzingen. Unibertsaltasunaren sen handiari sorterriarekiko atxikimendua lotu izan zion beti, bere jatorriak hartaraturik, alemana, poloniarra eta kaxubiarra baitzen izatez. Literatura talde itxietatik eta unibertsitateko ikasbideetatik kanpo egin zuen bere prestakuntza. 1944an soldadu joan zen Bigarren Mundu Gerrara; 1945ean Estatu Batuetako soldaduek zauritu eta preso hartu zuten. 1946an askatu zuten, eta landetxe batean lan egin zuen bolada batean, gero potasio meatze batean, eta orduantxe hasi zen pixkanaka-pixkanaka eskultura lanetan, hilen oroitarriak egiten zituen enpresa batean zegoela. Horrez gainera, Düsseldorfeko arte ederren eskolan ari izan zen ikasten, eta gero Berlingoan. Izan ere, Grass idazle gisa izanagatik ospetsu, haren lan grafikoa ere oso kontuan hartzekoa da.

1954an Anna Schwarz dantzariaren ezkondu zen, eta lau seme-alaba izan zituen harekin. 1955ean Gruppe 47 idazle-taldeko kide egin zen, 1956an lehenbiziko olerkiak argitaratu zituen, eta 1957an *Onkel, Onkel* eta *Hochwasser* antzerki lan laburrak. 1956tik 1959ra Parisen bizi izan zen. (Literatura Unibertsala bildumako 39. zk.).
* *Batzarra Telgten* (*Das Treffen in Telgte*) (2002). Alberdania argitaletxea. Itzultzailea: Andolin Eguzkitza. Narrazioak 34
* *1937*, itzul.: Gorka Arrese, armiarma.eus, 2015.
* *Hamar poema*, itzul.: Ane Garcia / Paul Beitia. Lekore, 0. zkia, 2015.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskarari ekarriak: Günter Grass Ekarriak.armiarma.eus
* Biografia alemanez
Valentziako Albufera

**Valentziako Albufera** (, ) Valentziatik 11 kilometrora dagoen kostaldeko itsas aintzira gazia da, itsasotik lur edo harea zati batez banatua dagoena. Albufera antzinako badia baten kanpoaldean sedimentuak pilatzean sortu zen. Itsasoan baino tenperatura handiagoa izateagatik, arrain, hegazti eta landaredi espezie desberdinak aurki daitezke. Albuferan itsasoa eta lakuaren arteko ur-emaria kontrolatzeko ateak daude, urtegietan egoten direnen modukoak, eta noizbehinka itsasoko urarekin nahasten da Albuferakoa ere. Honen inguruan izen bereko parke naturala hedatzen da, Valentziako Albuferako Parke Naturala izenekoa eta 21.120 hektareako eremua duena.

## Beste *albuferak* 
Katalan Herrietan *Albufera* izeneko beste toki batzuk ere badira, hala nola:
* Parc Natural de l'Albufera de Mallorca
* Parc Natural de s'Albufera des Grau (Menorca).

## Kanpo estekak 
*  Albuferako Parke Naturalaren webgunea.
Eusebio Erkiaga

**Eusebio Erkiaga Alastra** (Lekeitio, 1912ko irailaren 4a - Bilbo, 1993ko maiatzaren 31) euskal idazle bizkaitarra eta euskaltzaina izan zen.

## Biografia 
Euskara irakaslea eta kazetaria zen. Espainiako Bigarren Errepublikaren garaietan *Yakintza* eta *Euzkerea* aldizkarientzako idatzi zuen, Gerra Zibilean, berriz, *Eguna* egunkariarentzat. 1963an euskaltzain bihurtu zen, sarrera hitzaldia Eusebio Maria Azkue herrikideari eskaini ziolarik. 1964 eta 1970 artean, Banco de Bilbaok euskaraz argitaratu zuen buletina zuzendu zuen. Eusko Jaurlaritzak 1988an Euskal Letratako Merezimenduaren Saria eman zion.

Idazle bizkaitar oparo honek nobelak, antzerkia, poesia eta ipuinak idatzi zituen. "Endaitz" ezizena erabili zuen, eta mendebaleko euskaraz egin zituen bere lanak. Tartean, bere laguna zen Lauaxetaren omenez *"Ez zaitez Gernikara joan"* olerkia idatzi zuen. 1993ko maiatzaren 31n hil zen Bilbon.

## Bibliografia 
### Eleberriak 
* *"Arranegi"*. 1958, Itxaropena
* *"Araibar zalduna"*. 1962, Itxaropena
* *"Batetik bestera"*. 1962, Itxaropena
* *"Txurio Txoria"*. 1986, Labayru
* *"Irribarrea galtzen danean"*. 1987, Bizkaiko Foru Aldundia

### Antzerkia 
* *"Antzerti yayan izan naz"*. 1936, López Mendizabal

### Bildumak 
* *"Berbalauaren kulunkan. Prosa lanak 1"*. 2002, Labayru
* *"Berbalauaren kulunkan. Prosa lanak 2"*. 2002, Labayru

### Olerki solteak 
* "Jean Paul Sartre-ren ardi galduak (1951)
* "Nora oa?" (1957)
* "Ez zaitez Gernikara joan, Lauaxeta"

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko idazleen zerrenda.

## Kanpo estekak 
* Bertso eta olerkien hemeroteka
* Bizkaiera.com-en
* Literaturaren Zubitegian
* Biografia - www.hiru.com
Urtzi Urrutikoetxea

**Urtzi Urrutikoetxea Vacas** (Begoña, Bilbo, Bizkaia, 1977ko urriaren 12a - ) idazle, kazetari, bertsolari eta blogaria da.

ETBko albistegietan eta hainbat kazetatan aritutakoa: *Euskaldunon Egunkaria*, *Berria*, *Gara*, *Jakin*, *Argia*, *Bertsolari*, *Nora* eta *Zazpi Haizetara* besteren artean. *Euskaltzaindia*ri dokumentala ere egin zuen eta produktore lokal eta itzultzaile gisa ere jardun izan da, besteak beste, Rex Bloomstein ingelesaren *An independent mind* dokumentalean eta Letoniako telebistak Euskal Herriari buruz egindako erreportajean. Free-lance legez munduko hainbat herrialdetan lan egin du: *Guatemala*, *Mexiko*, *Haiti*, *Puerto Rico*, *Kolonbia*, *Venezuela*, *Turkia*, *Irak*, *Kurdistan*, *Georgia* (*Abkhazia* eta *Hego Osetia* barne), *Moldavia*, eta Europa eta Afrikako beste herrialde askotan. Berlinen eta Istanbulen berriemaile ere izan da.

Hiru poesia-liburu (*Borroka galduetatik gatoz*, *Gaur ere ez du atertuko* eta *Utzidazu karmina kentzen*), bidaia-liburu bat eta eleberri bat argitaratu ditu euskaraz eta Berlin hiriari buruzko gida-liburua gaztelaniaz, Garako Mugalari bilduman. Bertsolaritza ere landu izan du, eta Xabier Amurizaren gidaritzapean 2006an argitaratutako Bizkaiko Bertsogintza IV liburuan parte hartu zuen. Euskal PEN Klubeko kide ere bada, eta elkarte horretako buru 2012tik.
## Bibliografia 
### Poesia liburuak 
* "Borroka galduetatik gatoz" 1997, Susa
* *"Gaur ere ez du atertuko"* 1998, Arabako Foru Aldundia
* *"Utzidazu karmina kentzen"* 2000, Kutxa

### Poema solteak 
* "Pinta bat Tennents" (1997)
* "Galdera" (1997)
* "Muxar demokratikoak" (1997)
* "Bidxotza" (2000)
* "Dei en amorear os libros á beira da cama"
* "Unha pequena frauta toca"
* "He apilado los libros junto a mi cama"
* "Una pequeña flauta toca"

### Narrazioa 
* *"Auzoak"* 2005, Susa

### Saiakera, Kronika 
* *"Afrika Express"* (2008, Elkar)
* Kurdistan. 2022, Elkar / Jakin / Berria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko idazleen zerrenda
* Bilbo Handiko idazleak

## Kanpo loturak 
* Literaturaren Zubitegian
* Idazlearen blog pertsonala

* *«Malin benetako gosea ikusi genuen, horrek markatu egiten zaitu», dio Urtzi Urrutikoetxeak*
* *«Datorrena hartzeko, galderak egin eta entzuteko prest egotea da bidaiatzea»*
* Elkarrizketa Urtzi Urrutikoetxeari Argia astekarian.
Britainiar txeke

**Britainiar deskontua** edo **britainiar txekea** Europar Batasuneko konpentsazio mekanismoa da. 1984an Margaret Thatcherrek negoziatua eta Erresuma Batuari 5.000 miloi euro inguru ematen dizkiona. Deskontu honen argudio nagusia Nekazaritza Politika Bateratuak Europar Batasuneko aurrekontuen zati handi bat hartzen duela eta britainiarrak etekin gutxi ateratzen dute bertatik batez ere nekazaritza sektorearen irabazia gordinak estatuaren irabazi gordinen barruan duen proportzioa oso baxua delako. Jakina denez nekazari produktu hauek *Commonwealth* delakotik lortzen dituztelako.

Deskontuaren kantitatea Erresuma Batuak, Europar Batasunarekiko defizit fiskalaren 2/3 dira gutxi gorabehera. Hau da, Erresuma Batuak Europar Batasunaren aurrekontuetarako ematen duen diru kopurutik, Europar Batasunetik lortzen dituen transferentzia eta zerbitzuen kantitatea kenduz agertzen den emaitzaren 2/3-ak.

## Historia 
1980ko hamarkadan Erresuma Batua ekonomikoki ahula zen baina Europar Batasunari diru gehien ematen zuen herrialdeen artean zegoen eta horrek britainiarrak konpentsazio mota batera heldu beharra zegoela pentsatzera bultzatu zituen Deskontu britainiarra delakoa asmatuz.

2003an adibidez, Erresuma Batuak 13.000 milioi euro baino zertxobait gehiago eman zizkion Europar Batasuneko aurrekontuei. Europako diru publikotik 6.000 milioi hartu zituen, beraz Erresumako laguntza garbia 7 mila milioi eurokoa izan zen. Baina bestalde, deskontu britainiarra 4.600 milioietara iritsi zen.

Gaur egun Nekazaritza Politika Bateratuarentzat aurrekontuen %40 gordetzen da, deskontu britainiarra onartu zenean nekazaritzarentzako laguntzek aurrekontuen %75 hartzen zuten. Erresuma Batuak lortzen duen laguntza hau Europar Batasunean dagoen eztabaida handienetakoa da eta batez ere Frantzia eta Alemania dauzka kontran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igor Estankona

**Igor Estankona Bilbao** (Artea, 1977ko apirilaren 9a) bizkaitar idazlea da. Poesia landu du nagusiki gaur arte. Zuzenbidea ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean.

Oso gazte hasi zen idazten eta Arratiako *Zantzoa* literatura fanzinearen sorreran parte hartu zuen. Hainbat komunikabidetan kolaboratu du: Euskaldunon Egunkaria, Euskadi Irratia, Deia...

## Poesia 
* *19 poema solte* (Zantzoa. 1996-1998)
* *Anemometroa* 1998, Susa
* *Poema hidraulikoa* 1998 (poema soltea)
* *Kretan idatzia* 1998 (poema soltea)
* *Tundra* 2002, EEF - Susa
* *Ozen barrurantza* 2002 ("Tundra")
* *Leiho bat erdirekita* 2002 ("Tundra")
* *Árbol* (poema soltea)
* *Ehiza eta nekea* 2004, Kutxa
* *Iratzeen esporak* 2009, Susa
* *Moskito* 2020, Susa

## Saiakera 
* *Basilio Pujana (1913-2005)*, "Bidegileak bilduma"n, Gasteiz: Eusko Jaurlaritza, 2007.https://web.archive.org/web/20100717114036/http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/bidegileak/205_pujana.pdf

## Komikia 
* *Nork hil zuen egiazki Blasida Pujana* Igorreko Udala, Ilintia Ikerketarako Elkartea , 2018.
Irudiak: Maite Yurrebaso

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Literaturaren Zubitegian
*  Igor Estankonari elkarrizketa "Iratzeen esporak" liburuaz, *Argia* astekarian
Julen Gabiria

**Julen Gabiria Lara** (Galdakao, Bizkaia, 1973ko urtarrilaren 19a) bizkaitar idazle eta itzultzailea da.

Itzultzaile eta idazle, nobela eta itzulpena jorratu du orain arte. Eusko Jaurlaritzan, IVAPen egiten du lan.

## Bizitza 
Julen Gabiria *Connemara gure bihotzetan* liburuaren idazlea da. 1973ko urtarrilaren 19an jaioa, Galdakaon, idazle bizkaitar hau soziologian lizentziatua eta Enpresa Zientzietan diplomatua da. Gaur egun, Eusko Jaurlaritzan itzultzaile lanetan aritzeaz gain, idazlea ere bada, argitaratu dituen liburuen artean daude: *Connemara gure bihotzetan* (2000. urtean), *Han goitik itsasoa ikusten da* (2004. urtean) eta *Nire aita ikusezina* da (2011); 2001. urtean idatzi zuen Iparragirreren biografia. Baditu, hiru lan hauez gain, zenbait euskal liburu bildumatan bere kontribuzioak ere, hala nola: Euskal idazleen ipuin erotikoak (Txalaparta, 1998), Bilbao: ipuin biltegia (Alberdania, 2000), Bero hezeak (Txalaparta, 2001), Marihuanazko bufandak (Txalaparta, 2002) eta Ipuin izugarriak (Elkar, 2004).

Bere lehenengo argitalpena 2000. urtean izanik, beste lan batzuetan ere aritu izan da; besteak beste gidoilari bezala ETBko *Hasiberriak* eta *Baietz gogoratu* produkzioetan 2000 eta 2002 urteak bitartean. 2003 urteko urtarriletik Bilboko Irakurlearen Tartea solasaldietako gidari bezala ere ikusi izan dugu. Horretaz aparte, blogaria izan zen 2005 eta 2006 urteak bitartean, noiz "Lagun batek esan dit lagun batek esan diola" izeneko web orrialdean bere burutapenak idatzi izan zituen garai batez.

Itzultzaile lanari ekinez, ingelesezko pare bat liburu eta antzerki obra itzuli izan ditu, euren artean J.M. Barrieren *Peter Pan in Kensington Gardens* eta *Peter and Wendy* liburuak, Neil Gaimanen "Coraline" eta Shakespeareren sonetoetan oinarritutako *L.O.V.E* antzerki obra. Hortzmuga antzerki taldearekin zenbait kolaborazio egin ditu gidoigintzan.

## Idazlanak 
### Eleberriak 
* *Connemara gure bihotzetan* 2000, Elkar. Igartza Sariaren irabazlea.
* *Han goitik itsasoa ikusten da* 2004, Elkar. Igartza Sariaren irabazlea.
* *Nire aita ikusezina da* 2011, Elkar.

### Itzulpenak 
**Peter Pan* (James Matthew Barrie-ren itzulpena) 2004, Alberdania
* *Beruna patrikan* (Ander Izagirreren *Plomo en los bolsillos*-en itzulpena), Libros del K.O.
* *Coraline* (Neil Gaiman-en itzulpena) 2019, Elkar.
* *Maus* (Art Spiegelmanen lanaren itzulpena), 2022, Astiberri.
* *Palestina* (Joe Sacco-ren lanaren itzulpena), 2023, Astiberri.
* Gerra Gazan (Joe Sacco-ren lanaren itzulpena), 2024, Astiberri.

### Beste batzuk 
* *Jose Mari Iparragirre* (biografia) 2001, Elkar
* *Metro bateko letrak* (haur-literatura) Elkar, 2005

### Bloga 
* Blog pertsonala sortu zuen 2004an, Eibar.org elkartearen komunitatean, "Lagun batek esan dit lagun batek esan diola" izenburupean. 2006ko martxora arte 200dik gora albiste plazaratu zituen blogean.

## Kanpo estekak 
* Literaturaren Zubitegian
* Blog pertsonala. Lagun batek esan dit lagun batek esan diola  2004-2006
* Elkarrizketa, *Euskonews Gaztea*n

## Erreferentziak
Lutxo Egia

**Lutxo Egia Del Rio** (Santander, 1969ko abuztuaren 12a) Bizkaiko idazlea eta kulturgilea da. Bilboko Santutxu auzoan bizi da txikitatik eta gazte zela euskaldundu zen. Idaztean, eleberriak, narrazio laburragoak eta poemak tartekatzen ditu. Deustuko Unibertsitatean Soziologian eta Zientzia Politikoetan lizentziatua. *Deia*-n, *Administrazioa Euskaraz*-en, *Euskaldunon Egunkaria*-n eta *Berria*-n kolaboratu izan du. Nontzeberri webgunea ere sortu zuen.

Euskaraldia egitasmoak hein handi batean haren *Transitoak* performancetik hartu zuen inspirazioa. 

Adabaki Ekoizpenak zine-ekoiztetxean ere aritu da azken urteetan. Gaur egun Bira kulturgunea koordinatzen du.

## Idazlea 
*Paperezko hegazkinak* (2002), *Ezker hanka falta zuen* (2005), *Zubigilea* (2007) eta *Metamorfosis en el noveno asalto* (2012) nobelak argitaratu ditu, bai eta *Txakur ingelesak* (2012) ipuin-bilduma ere. Haur literaturan eta saiakeran ere baditu testu ugari. Bere lehen antzezlan bat argitaratu zuen 2024an: Guardasol gorria.

### Narrazioak 
* *Lo del amor es un cuento* (2004, Opera Prima - Askoren artean)
* *Txakur ingelesak* (2011, Susa)

### Kronika 
* *Kukutza: Ellos por dinero, nosotras por placer* (2012, Txalaparta &ndash; Kukutzako kideekin batera)

### Saiakera 
* *Hiri hori da hiri hau* (2017, Zaldiharri)

### Haur-literatura 
* *Atzeraka nabil* (2010, Elkar)
* Athleticen ametsa (2020, Begiko)

## Kultur eragilea 
Hamaika Telebista sortzeko lantaldean jardun zuen, Ibaizabal-Mendebalde Kultur Elkartearen kide gisan. Juan Carlos Etxegoien 'Xamar'rek idatzitako *Euskara Jendea* dokumental-seriearen gidoilaria ere izan zen.

2014ko irailetik, Durangoko Azokako Ahotsenea gunearen arduraduna da. Gune hori sortzaileei zuzendua da.

2015eko ekainaren 11n hasita, *Bi-lingual:* *Transitoak* antzezlanean ere (Café Bar Bilbao Teatro Laburreko Saria,) identitateak aztertu zituen. Urte hartan ere, BIRA kulturgunearen egitasmoa martxan ipini zuen.

2017an, *Transitoak II: Haren da Nire. Noiz utzi zenion zeure bizitza bizitzeari?* performancea jarri zuen martxan, kanpo-faktoreek gure identitateetan nola eragiten duten ikertzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilboko idazleen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Literaturaren Zubitegia
* Lutxo Egia *Auñamendi Entziklopedia*n
* *Bi-lingual: Transitoak* performancearen bitakora-kaiera
Somalilandia

**Somalilandia** edo **Somalilandiako Errepublika** (somalieraz: *Soomaaliland*; arabieraz: صوماللاند‎ *Ṣūmāliland*) Somaliatik autonomoki independizatu zen estatu bat da. Somaliako ipar-ekialdean dago. 1991. urteko maiatzean independizatu zen Somaliatik. Munduak ez du estatua onartzen, baina bere gobernu, diru eta Konstituzioa ditu.

## Eskualdeak 
Somalilandiak honako eskualdeak ditu:
thumb|ezkerrera|330px

Hiri nagusiak honakoak dira:

* Hargeisa (Hargeysa), hiriburua
* Boorama (Borama)
* Berbera
* Burco (Burao)
* Ceerigaabo (Erigabo)
* Dilla
* Las Anod (Laascaanood)
* Gabiley (Gabileh)
* Baligubadle
* Zeila (Saylac)
* Odweyne
* Yubbe
* Badhan
* Lasqoray

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxebarria

**Etxebarria** —edo, Euskal Herrian *Etxebarria* deitutako beste herrietatik bereizi behar denean, **Markina Etxebarria**
* Haur-eskola
* Manuela Zubizarreta HLHI
* Liburutegia

## Demografia 
2019an Etxebarriak 751 biztanle zituen. Horietatik %22,1ek 65 urte edo gehiago zeuzkan. Eta atzerrian jaiotakoen kopurua %11,05 zen.

## Politika 
thumb|275px|Etxebarriko udaletxea
### 2011ko udal hauteskundeak 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Etxebarriko alkatea Euzko Alderdi Jeltzaleko Karmelo Gisasola izan zen. 

### 2015eko udal hauteskundeak 
EAJk 308 boto lortu zituen, eta EH Bilduk 206. Ondorioz Jesus Iriondo Lejardi aukeratu zuten alkate.

### 2019ko udal hauteskundeak 
EAJk 295 boto lortu zituen, eta EH Bilduk 226.

## Ekonomia 
Jarduera industrialak pisu handia dauka herrian. 2017an ekonomiaren %91,1 suposatzen zuen. Lehen sektoreak %0,8; hirugarren sektoreak %6,9; eta eraikuntzak %1,2.

Eika kooperatiba 70. hamarkada hasieran sortu zen, emakumeentzako lanpostuak sortzeko asmoarekin. 1975ean hasi zen produzitzen 35 langilerekin. Gaur egun lantegiak dauzka Polonian, Mexikon eta Txekiar errepublikan.

Lehen sektoreko eskualdeko enpresa garrantzitsu batzuk ere kokatzen dira bertan: Adibidez, Barrenetxe kooperatiba (nekazal negutegiak dituena) eta MIBA baserritarren kooperatiba.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|eskuinera|[Munibe jauregia]]

* Kalamuako Estazio Megalitikoa
* **Munibe jauregia:** XX. mende hasieran eraikia. Estilo erromantikoa eta neoklasikoa nahasten ditu, barrokoaren elementuak sartuz. 65 hektareako landa eremua dauka inguruan. 1992an sutea izan zen bertan, eraikinaren zati handia erre zen, eta baita XVIII. mendeko euskal liburutegi garrantzitsuenaren fondo batzuk ere.
* **Ansotegi jauregia:** XVII. mende amaieran eta XVIII. mende hasieran eraiki zen, aurretik bertan zegoen beste eraikin baten gainean. Errota eta burdinola ditu.
* **Mañozka jauregia:** Jatorrian XV. mendeko dorretxe bat zen, baina gaur egungo eraikina XVII. mende amaierakoa da. Bertan jaioa zen Juan Mañozka, Mexikoko artzapezpiku izan zena 1643 eta 1653 artean. Bertan jaio zen baita ere Jose Santos Mañozka, Kubako apezpiku izandakoa XVIII. mendean.
* **Urrusolo errota**
* **Ibarguengo garaia:** XVI. mendekoa da eta Euskal Herrian modu naturalean ongien kontserbatutakoa da. 
* **Patrokua jauregia:** XVIII. mendearen hasierako jauregi barrokoa. Fatxadan barroetatarren armarria dago.
* thumb|Ibarguengo garaia**San Andres apostoluaren eliza:** XIV. urtean sortua ustez, baina gaur egungo eraikina XVI. edo XVII. mendekoa da. Estilo barrokoa du.

## Etxebarritar ospetsuak 
* Valentin Zubizarreta Unamunsaga (1862-1948), karmeldarra.
*Bartolome Madariaga (1768-1836), euskal idazlea eta karmeldar erlijiosoa.
* Paulin Solozabal (1912-2009), euskal idazlea.
* Yolanda Arrieta (1963-), euskal idazlea.
* Amets Txurruka (1982-), txirrindularia.
* Juan José Zangroniz (1784-1844), esklabo-trafikatzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Etxebarria, UEMAren webgunean.
Boltxebike

[thumb|323px|Boltxebikeen bilera, 1920. Eseriak (ezkerretik hasirik): [Avel Enukidze|Enukidze, Kalinin, Bukharin, Tomski, Laxevitx, Kamenev, Preobrazhenski, Serebriakov, Lenin and Rikov]]
**Boltxebike**ak (, “Gehiengoaren aldekoak”) Errusiako Langileen Alderdi Sozialdemokrataren fakzioetako bat izan ziren. Leninen aldeko kideek hartu zuten izen hori 1903an, alderdiaren II. kongresua irabazi ondoren; beste fakzioa Julius Martoven mentxebikeak (, “Gutxiengoaren aldekoak”) ziren.

## Historia 
Boltxebikeek, Leninen tesiei jarraiki (geroago leninismo deitu zena), alderdi komunista itxi, profesionalizatu, homogeneo eta antolakuntza gaitasun handikoa nahi zuten: langile-mugimenduaren abangoardia izango zen eta iraultzaile profesionalez osatua: mentxebikeek alderdiaren oinarriekiko irekitasuna hobesten zuten, ordea.

Alderdiaren baitako zatiketa bere II. Kongresuan jazo zen, Londresen 1903an. Leninek alderdiaren antolakuntza ikuspegi berezkoa garatu nahi izan zuen, nahiz eta alderdiaren gehiengoa Mertoven alde egon. Hala ere, Mertoven tesiak gutxiengoa izan ziren Zuzendaritza Komitean (hortik datorkio *mentxebike* izena: “gutxiengoa”).

1905eko Iraultzak porrot egin eta gero, boltxebikeek jarrera gogortu eta borroka armatuaren alde egin zuten. Horren ondorioz, bi joeren arteko gatazka areagotu eta Georgi Plekhanov Leninengandik bereizi zen; 1912an boltxebikeek alderdi berria, alderdi komunista, sortu zuten, Lenin buru zela.

1917ko Otsaileko Iraultzaren ondoren, boltxebikeak erabat nagusitu ziren, eta Urriko Iraultza boltxebikeek egin zuten nagusiki. Horren ondoren, *Errusiako Alderdi Komunista (boltxebike)* izena hartu zuten, eta Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista (boltxebike) geroago. 1952an *boltxebike* erreferentzia kendu zen izenetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeami Motokiyo

(c. 1363&nbsp;– c. 1443), baita  ere, antzerkiko aktore eta idazle japoniarra izan zen, bere aitarekin batera Nō antzerkia sortu zuena.

## Aktore moduan 
Zeamik Kan'ami bere aita izan zuen antzerki irakaslea, hau aktorea ere bazen. Aita eta semeak Nō antzerkiaren oinarriak finkatu zituzten. 1374an Kan'amiren konpainiak Ashikaga Yoshimitsu shogunentzat gortean lan egin ondoren, shogunak Zeamiri eskatu zion gortean geratzea. Hantxe shogunen maitale bilakatu zen, shudo tradizioa jarraituz.

## Lanak 
Ikerlariek 50 antzelan inguru egozten dizkiote Zeamiri, tartean *Izutsu*, *Hagoromo* (Luma-kapa), *Koi no omoni* (Amodioaren pisua) edo *Atsumori*.

Gainera, teoria liburuak ere idatzi zituen, nagusia *Fūshi kaden* (風姿花伝)— baita *Kadensho* (花伝書) izenaz ezaguna ere— izanik.

## Bibliografia 
* *On the Art of the No Drama: The Major Treatises of Zeami*, 1984, M. Yamazaki (ar.), J. T. Rimer (itz.)
* *The House Of Kanze*, Nobuko Albery, 1985, Simon And Schuster, New York,  (eleberria)
* ''Zeami's Style: The Noh Plays of Zeami Motokiyo*, Thomas Blenman Hare, Stanford University Press, Stanford, 1986.
* *The Flowering Spirit: Classic Teachings on the Art of Nō*, Zeami, William Scott Wilson (itz.), Kodansha International, Tokio, 2006,  (*Fūshi kaden* itzulita)
* *Zeami: Performance Notes'', 2008, Tom Hare (itz.), Columbia University Press,
Tokelau

**Tokelau**, Ozeanian kokatzen den uhartedi edo arkipelagoa da. Ozeano Bareak bustitzen ditu Tokelau osatzen duten hiru irlak: *Atafu*, *Nunukonu* eta *Fafaoko*. Guztira, 10 kilometro karratuko azalera osatzen dute.
Tokelauera eta ingelesa dira hizkuntza ofizialak. 2005. urtean, 4.105 biztanle zituen Tokelauk.

## Historia 
Dirudienez, Tokelauko uharteetako lehen biztanleak samoarrak ziren, hizkuntzak zerikusia handia baitu Samoakoarekin. Lehen europarrak XVIII. mendean iritsi ziren. 1841ean, Estatu Batuetako ikertzaileek uharteetako biztanleen ohiturak eta hizkuntza aztertu zituzten. XIX. mendearen erdialdetik aurrera samoar misiolariak heldu ziren, frantsesen eta britainiarren babespean. 1863an, Peruko esklabo salerosleek tokelauar asko bahitu zituzten; gertaera horren eta ondoren izan zen izurritearen ondorioz, uharteetako biztanleria asko urritu zen. 1877an, Fidji uharteetako komisario nagusiari Tokelau uharteen gaineko ardura ere eman zitzaion, eta 1889an, Britainia Handiaren babespean geratu zen. 1916an, uharteei *Union Group* izena eman zitzaielarik, Gilbert eta Ellice uharteetako koloniaren administraziopean geratu zen. 1925ean, Zeelanda Berriaren administraziopean geratu zen, eta 1948an, *Tokelau Uharteak* izenarekin, Zeelanda Berriak hartu zuen uharteen gaineko aginpidea. 1977an, *Tokelau* izena jarri zioten uharteari. Gaur egun, uharteen administrazioa Zeelanda Berriko Kanpo Arazoetako ministerioari dagokio. Uharteek autonomia zabala dute. Udalerri bakoitza *Taupulega* edo zaharren batzordearen mendean dago. *Tapulega*-ren barruan *Faipule* (Zeelanda Berriko administrazioarekiko harremanen ardura duena) eta *Pulenuku* (herriko buruzagia) bat daude, hiru urtez behin bozketa bidez hautatzen direnak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ziklo-kroseko Munduko Kopa

**Ziklo-Kross Munduko Kopa** 1993 urteaz geroztik urtero jokatzen den saria da. Egun hamar probak osatzen dute eta horietan puntu gehien lortzen duen txirrindularia da sailkapen orokorreko garailea.

## Gizonezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Emakumezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Lasterketak 
* WC = Sasoi horretan lasterketa Ziklo-kroseko Munduko Txapelketako egoitza izan zen.

## Kanpo estekak
X²O Badkamers Saria

**X²O Badkamers Saria** Belgikako ziklo-kros txapelketa da, 1987 urteaz geroztik, Belgikako Anberesko probintzian jokatzen dena. Zazpi probaz datza, eta proba guztiak jokatu ondoren puntu gehien dituen txirrindularia izango da sailkapen orokorreko garailea.

Sari hau lehenago **DVV Saria** (2017-2019), **BPost Bank Saria** (2012-2016) eta **Gazet van Antwerpen (GvA) Saria** (1987-2011) izenekin ezagutua izan da.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Superprestige

**Superprestige-a** Belgika eta Herbehereetan jokatzen den Ziklo-kros txapelketa bat da, 1983 urteaz geroztik jokatzen da. Gaur egun 8 probaz osatzen da, horietatik zazpi Belgikan eta bat Herbeheretan.

## Gizonezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Emakumezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Espainiako Ziklo-kros Txapelketa

**Espainiako Ziklo-kros Txapelketa** 1929 urteaz geroztik ia urtero jokatu den proba da, egun bakarrekoa. Ziklo-krosa Euskal Herrian nahiko errotuta dagoenez, euskal herritarrak izan dira proba horretako garaile edizio gehienetan.

## Gizonezkoak 
### Palmaresa 
### Garaipenak 
## Emakumezkoak 
### Palmaresa 
* 1 2001 urtean 23 urtez azpiko irabazlea (Rocío Gamonal) eliteko irabazlea baino azkarragoa izan zen (Carmen Armada), bi txapeldun izendatu ziren beraz.
* 2 2012 urtean irabazlea deskalifikatua izan zen eta horregatik izendatu zuten Isabel Castro txapeldun.

### Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketa
* Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketa

## Kanpo estekak 
* Espainiako Txirrindularitza Federakundearen webgunea: palmaresa
Mendiko txirrindularitza

**Mendiko txirrindularitza** bizikleta arrunt batek baino gurpil eta koadro indartsuagoak dituzten mendiko bizikletak baliatuz egiten den kirola da.

Mendi bizikletako probak 1 edo 2 ordu ingurukoak izaten dira, normalean zirkuitu bati hainbat itzuli emanez.

## Historia 
XX. mendeko 80ko hamarkadan eratu zen kirol hau, Estatu Batuetan. Azkar hedatu zen, eta 1990. urtean, lehenengo mundu txapelketa egin zen Durangon (Estatu Batuak). Gurean, europako leku gehienetan bezala, 90eko hamarkadan izan zuen gorakada nabarmena eta talde eta txapelketa asko antolatu ziren. Mendiz Mendi eta Mendibike taldeak 1991. urtean eratu ziren, adibidez.

Euskal Herrian, hainbat txapelketa egin dira eta egiten jarraitzen dira. Adibidez, Euskadiko Open, Hego Euskal Herriko Kopa eta Arabako Challengea.

Gurean, Iñaki Lejarreta izan da txirrindulari onena espezialitate honetan. Orbea taldean zegoen auto batek Iurretan harrapatu zuen arte.

## Ikus, gainera 
* Mtb

## Kanpo estekak