open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Janitzio

thumb|300px|eskuinera|Janitzio uhartea Patzcuaro lakuan
thumb|300px|eskuinera|Janitzioko etxeak, Patzcuaro uhartearen tontorretik ikusiak
[thumb|300px|eskuinera|Uhartearen tontorrean dagoen parkea. Bere erdian, eta uhartearen erdian, Jose Maria Morelos y Pavonen estatua bat du, behatoki bat izateaz gain, [museo garrantzitsu bat ere badena.]]
**Janitzio**, Mexikoko Michoacan estatuko Patzcuaro lakuan dagoen bost uharteetako bat da.

Purepechazko bere jatorrizko izena, **Janitsïo** edo *Gari edo arto lorea* da. Patzcuaro lakuan bost uharte daude, baina hau da garrantzitsuena.

Janitzio, jasotzen duen turismo ugariagatik da ezaguna, Mexikotik zein munduko gainontzeko herrialdeetatik datorrena. Uhartearen tontorrean, urrutitik ikus daitekeena, independentzia iraultzaren heroi nazionala izan zen Jose Maria Morelos y Pavonen omenezko monumentu bat dago (bere eskuineko besoa altxata eta ukabila itxia duena). Monumentu honek, bere barnean, heroi mexikarraren biografia deskribatzen duten margolanak ditu. Monumentuaren ukabilean, behatoki bat dago, non uhartearen inguru guztiak mires daitezkeen, baita Patzcuaro lakuaren handitasuna ere.

Uhartea, Patzcuarotik txalupan joanez bisita daiteke. Bisitariak, ibilaldi labur batean, arrantzaleek euren txalupetan egiten duten lanaz goza dezakete, antzina egiten zen arrantzaren oroitzapen bezala. Une zehatz batean, arrantza arteen zabaltzea (tximeleta itxurako sareak), ikuskizun eder bat da.

Azaroak 1ean, uhartean, bertako biztanleek oso maite duten zeremonia bat ospatzen da. Gauean, ohikoa da hildakoei ofrendak eramatea. Kandelez argiztaturiko eta kantu erlijiosoz animaturiko prozesio bat egiten da. Uharte guztiak, argi eta zuziekin diz-diz egiten du.

Lakuaren inguruan, zenbait herri purepecha daude:

* Tzintzuntzan: Mendebaldeko ertzean dago, Patzcuarotik 15 kilometro ingurura. Antzinako taraskar hiriburua da. 5 tenplu ditu. Antzina, tximeleta erako sareekin arrantzatzen zuten. XX. mendean, cheremukarekin arrantzatzen zuten, bertikalki jasotako sare bat. Hemen, lastozko objektuen eta berde eta beltz koloreko zeramikaren azoka bat dago.
* Escalante: Kobrearen metalurgiarekin
* Erongaricuaro: toki lasai eta xarmanta, turismo gutxirekin. Arkupetutako plaza eder bat du.
* Uruapan: Hemendik 30 kilometrora dago Paricutin sumendia, bere aktibitatea, berriz, 1943an hasi zuena, zenbait herri azpian hartuz. Hiri osoak lorategi bat dirudi. Inguruetan, 10 kilometro ingurura, Cupatitzio Parkea eta Tzararacuako urjauzia ikus daitezke.

## Kanpo estekak
Lisogenia

**Lisogenia** edo **ziklo lisogeniko**a bakteriofago batek bakterio bat infektatzen duenean erreplikatzeko duen bi bidetako bat da (bestea ziklo litikoa izanik).

Lisogenia burutzen duten bakteriofagoek ez dute infektatutako bakterioa epe laburrean suntsitzen, bakteriofago horiek ez baitute bere DNA erabiltzen birus berriak sortzeko (ziklo litikoan gertatzen den moduan); horren ordez, birusaren DNA bakterioaren kromosoman integratzen da (profago moduan) eta bakterioaren ondorengoetara pasatzen da. Lisogenian dauden birusek latentzia egoera batean irauten dute, ez dira erreplikatzen, harik eta kanpoko eragile batek (argi ultramoreak edo zenbait konposatu kimikok, esaterako) berpizten dituen arte. Hori gertatutakoan profagoak birus berriak sortzeari ekiten dio eta ziklo litikoa hasten da, bakterioaren suntsiketarekin bukatuko dena.

300px|thumb|Ziklo lisogenikoa, ziklo litikoarekin alderatura

Lisogenian dauden birus guztiek ez dute beren DNA bakterioaren kromosoman integratzen; batzuetan bakteriofagoaren azido nukleikoak era autonomoan dirau, plasmido moduan, erreplikatzeko berezko erritmoa mantenduz.

Sarritan birusaren material genetikoak (profagoak edo plasmidoak) aldaketak ekartzen dizkio bakterioaren genomari. Horretan datza eraldaketa lisogeniko deritzona. Hiru dira eraldaketa horren adibiderik aipagarrienak:

* *Vibrio cholerae* bakterioarena, koleraren eragilearena. Bakteriofagorik gabeko bakterioak ez dira patogenoak, baina egoera lisogenikoan daudenak (fago baten eramaileak) patogenoak bihurtzen dira, kolera eraginez.

* *Corynebacterium diphteriae*-ren toxinarena. Bakterio horren toxina difteriaren sintomak eragiten ditu. Profago bat eramaten duten bakterioek besterik ez dute toxina hori ekoizten (fago horren genoma toxinaren ekoizpena kodetzen baitu).

* *Escherichia coli*-ren bakterioarena. Profagoa eramaten duten andui lisogenikoak patogenoak dira, E. coli enterohemorragiko deritzonak. Bakteriofagorik gabekoek, berriz, ez dute kalterik eragiten.

Lisogenia oso hedatuta dagoen prozesua da, bakterio askotan aurkitu baitira andui lisogenikoak (*Pseudomonas* generoak, esaterako, profago batekin du andui guztien %90a). Eukariotoetan ez dago lisogeniarik, baina antzeko fenomenoa agertzen da tumoreak eragiten dituzten birusen eta zelula eukariotoen arteko interakzioan.

## Ikus, gainera 
*Lambda fagoa

## Kanpo estekak
Kaxa-diagrama

thumb|250px|Bi datu multzoen arteko ezberdintasunak erakusten dituzten **kaxa eta biboteen diagramak**
Estatistikan, **kaxa-diagrama**, **kaxa eta biboteen diagrama** ere deitua, ingelesezko ***box plot*** izenez ere ezaguna, aldagai koantitatibo bat irudikatzeko datu-diagrama bat da, datu multzo bateko ezaugarriak (zentroa, sakabanatzea, ...) modu integratuan eta grafikoan aztertzen azaltzen dituena. Muturreko datuak atzemateko ere erabiltzen da. Bost laburkin erabiltzen dira bere eraketarako: mediana, lehenengo koartila, hirugarren koartil, datu handiena eta datu txikiena. Aldagai kuantitatibo bati buruz, multzo zenbaiten arteko ezberdintasunak azaltzeko erabiltzen da sarri, horretarako diagramak batera jarriz, bertikalean edo horizontalean. John Tukey estatistikariak garatu zuen 1970eko hamarkadan, berak bultzaturiko datuen azterketa esploratzaile izeneko datuen azterketarako korrontearen baitan. Geroztik maiz erabiltzen da datu estatistikoak aurkezten dituzten txosten eta argitarapen zientifiko eta teknikoetan. Aldi berean, aldaera anitz izan dituen datu-diagrama da: hozkaturiko kaxa-diagrama, bibolin-diagramak eta HDR diagramak, besteak beste.

## Interpretazioa 
thumb|ezkerrera|430px|Kaxa-diagramak datuen ezaugarri nagusiak azalarazten ditu.

Kaxa-eta-beso diagramaren bitartez zentroa, sakabanatzea, alborapena eta kurtosia azter daitezke. Datuen azterketa esploratzailearen tresna moduan, kaxa-diagramak muturreko datuen eragina baztertu eta datu multzoaren erdigunean (kaxan, alegia) jasotzen den informazioa lehenesten du datuak aztertzeko, horretarako neurri jasankorrak proposatuz:

* zentroa kaxa barruko marra bertikalaz adierazten den medianak adieratzen du. Batezbesteko aritmetiko sinplea ez bezala, neurri jasankorra da eta beraz, ez dago muturreko datuen eraginpean.
* sakabanatze neurri moduan kaxaren zabalera, kuartil arteko ibiltartea alegia, hartzen da. Muturretan dauden datuak ere jaso nahi badira, bibote-muturren arteko distantzia har daiteke sakabanatze-neurri moduan.
* alborapena aztertzeko, medianatik alde banatara dauden distantziak erkatzen dira, kuartiletaraino edo bikoteen muturretaraino. Eskuineko distantzia (medianatik gora) ezkerreko distantzia (medianatik behera) baino handiagoa bada, banaketak alborapen positiboa duela esaten da; ezkerreko distantzia eskubikoa baino handiagoa bada, berriz, banaketak alborapen negatiboa duela esaten da.
* kurtosiaren azterketa kaxaren eta biboteen luzera alderatuz egiten da: kaxa zabala bada biboteen aldean, banaketa platikurtikoa edo zapala da; biboteak luzeak badira kaxaren aldean, banaketa leptokurtikoa edo zorrotza da.

## Kanpo estekak
Stephenie Meyer

**Stephenie Meyer** (Hartford, Connecticut, AEB, 1973ko abenduaren 24a - ) idazlea da, oso ezaguna *Twilight* eta honen jarraipenak idazteagatik: *New Moon*, *Eclipse* eta *Breaking Dawn*. Liburu hauen 100 milioi kopia inguru saltzea lortu ditu, hainbat hizkuntzatan itzuliak izan direnak (37 hizkuntza zehazki). Idazlearen liburuek eduki zuten ospea zela eta, *The Twilight Saga* izenez ezagutzen diren bost pelikula egin dira.

## Bizitza 
Meyer hiru ahizpetatik bigarrena da, eta Phoenixen hezita izan zen. Provonen ikasi zuen, Brigham Young Unibertsitatean, eta literatura ingelesean graduatu zen.

Arizonan bizi zenean bere senarra izango zena ezagutu zuen, eta 1994an ezkondu ziren. Hiru seme dituzte, Gabe, Seth eta Eli.
Meyerrek dioenez, *Twilight* idazteko ideia 2003ko uztailaren 2an izan zuen amets batetik dator. Eta orain, gazteen ingurunetan falta ez den liburu bihurtu da.

## Bere lanak 
* 2005: *Twilight*
* 2006: *New Moon*
* 2007: *Eclipse*
* 2008: *Breaking Dawn*
* 2008: *The Host*
* 2008: *Prom nights to hell*
* 2020: *Midnight sun*

Lehenengo bi liburuak, *Twilight* eta *New Moon*, 2006ko abuztuan atera ziren salmentan. Hirugarren liburua, *Eclipse*, 2007ko urriaren 31an. Laugarrena 2008ko abuztuaren 2an atera zen, eta orain atera behar dena, azkenekoa, *Midnight sun* izenekoa, lehenengo liburuaren bertsioa Edward narratzaile izanda. Stepheniek esan du oraindik urte batzuk pasako direla azkeneko liburu hori argitaratu baino lehen.

Orain ere lehenengo liburuaren filma ikus daiteke. *Twilight*, nahiko arrakasta handia izan duena. 2009ko apirilaren 22an DVDan atera zena. Kristen Stewart, film honen protagonista, dioenez, lau liburuen filmak egingo dira, orain bigarrena filmatzen ari direlarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Muffs

**The Muffs** taldea, 1991ean, Los Angelesen sortutako Rock taldea da.

## Taldekideak 
* Kim Shattuck - Ahotsa eta gitarra.
* Ronnie Barnett - Bajua.
* Roy McDonald - Bateria.

### Lehenagoko Taldekideak 
* Criss Crass - Bateria
* Melanie Vammen - Gitarra

## Historia 
Taldea, 80ko hamarkada bukaeran sortu zen Los Angelesen. Garai haietan, Jane´s Addiction, Red Hot Chili Peppers edota N.W.A. bezalako taldeak zeresan ugari ematen ari ziren Kaliforniako eszena musikalean. Panorama horretan, Kim Shattuckek eta Melanie Vammenek The Pandoras taldea sortu zuten. Ibilbide motz baten eta bertako underground mugimenduan sona lortu ondoren, Ronnie Barnett eta Criss Crassekin batera, The Muffs taldea sortu zuten Melanie eta Kimek.

Sub Pop zigiluarekin single batzuk kaleratu ondoren, Warner diskoetxearekin kontratua sinatu zuten eta beraien lehen diska kaleratu zuten 1993an. Diska honek, taldearen izen berbera eramango zuen. 1995ean, Blonder and Blonder bigarren diska kaleratu baino lehen, Kim eta Melaniek arazo pertsonalak izan zituzten. Arazo hauen ondorioz, Melaniek taldea utzi zuen eta Leaving Trains sortu zuen. Honez gain, Redd Cross taldean bateria jotzen ibilia zen Roy McDonald, Criss Crassen ordez sartu zen taldea. Horrela, hirukote bezala jarraitu zuten jotzen.

1997an, Warnerrentzat egingo zuten azken diska kaleratu zuten, Happy Birthday to Me. Bi urte beranduago, Alert Today, Alive Tomorrow laugarren lana kaleratu zuten. Lan hau, Fat Wreck Records zigiluaren azpizigilu batekin kaleratu zuten.

2000. urtean Hamburger diska grabatu zuten. Diska hau, beraien maketa eta beste talde batzuen bertsioez osatua zegoen eta Fympathy For The Records zigiluarekin kaleratu zuten.

2004ean, oraingoz beraien azken lana den Really Really Happy diska kaleratu zuten.

## Diskografia 
* The Muffs (1993)
* Blonder and Blonder (1995)
* Happy Birthday to Me (1997)
* Alert Today, Alive Tomorrow (1999)
* Hamburger (2000)
* Really Really Happy (2004)

## Kanpo Loturak 
## Kanpo estekak 
*  The Muffs taldearen web orri ofiziala
*  Kim Shattucken Web orri ofiziala
The Bouncing Souls

**The Bouncing Souls** talde estatubatuar bat da. 1987an sortu zen New Brunswicken (New Jersey). Punk rocka jotzen dute.

## Taldekideak 
Partaideak honakoak dira:
* Greg Attonito: abeslaria.
* Pete * The Pete * Steinkopf: gitarra jotzen du.
* Bryan * Papillon * Kienlen: baxua jotzen du.
* Michael * Madman * McDermott: bateria jotzen du ( lehen Shal Khichik egiten zuen ).

Hasieran punk eta funk arteko musika jotzen zuten, baina denborak aurrera egin ahala, punkera gehiago gerturatzen hasi ziren, punk rocka jotzen bukatuz.

## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgune ofiziala.
Usain Bolt

**Usain St. Leo Bolt** (Sherwood Content, Trelawny, Jamaika, 1986ko abuztuaren 21a - ) atleta jamaikarra da. Haren azkartasunagatik,  ("Tximista") deitzen diote. Abuadurako probak egin zituen, batez ere 100 eta 200 metroko lasterketak. Bere gorpuzkeragatik nabari da beste atleten artean, izan ere, 1,96 m luze da eta 86 kiloko pisua du. Plus-marka mundialak hauek ditu: 100 metroetan, 9,69 segundoko denbora lortu zuen (munduko marka), 2008ko abuztuaren 16ean 2008ko Beijingo Olinpiar Jokoetan, eta urte berean abuztuaren 20an 200 metroetan 19,30 segundoko denborarekin erakutsi zuen bere bizkortasuna. 4x100 metroko erreleboetan ere munduko marka egin zuen, Nesta Carter, Michael Frater eta Asafa Powellekin batera, hauek guztiak 2008an Pekinen (Txinan) ospatu ziren Joko Olinpikoetan lortu zituen emaitzak dira. Munduko lehenengo atleta da hiru plus-markak gainditzen dituena txapelketa bakar batean eta munduan dagoen gizakirik azkarrena da historia guztian zehar, gaur egun arte. 2008an egindako esfortzua saritzeko *Urteko Atleta* izendatu zuen IAAFek, Jelena Isinbaievarekin batera.

2009ko abuztuaren 16an Berlingo Atletismoko Munduko Txapelketan 100 metroetako errekorra berriz ere hautsi zuen, denbora 9,58 segundora jaitsi baitzuen. Abuztuaren 20an, 200 metroetako errekorra ere hautsi zuen, marka 19,19 segundoan ezarriz.

2011ko Munduko Txapelketan, Daegun, irteera ustela egin eta lehiatik kanpo geratu zen 100 metroko lasterketan, harrigarriki.

2012ko Londresko Olinpiar Jokoetan, 100 metrokoan, 9,63 segundo egin zuen, inoizko bigarren markarik onena, zortzi finalistetatik zazpik hamar segundoren azpitik lasterkatu zuten finalean. Bi olinpiar jokotan 100 metroko lasterketa irabazitako hirugarren gizona da horrez gero, Archie Hahn (1904) eta Carl Lewisen ondoren (2006).

Olinpiar urte berean, 200 metrokoan ere nagusitu zen, eta horrela bi lasterketa laburrenak bi aldiz jarraian irabazitako lehen gizaki bilakatu zen. Olinpiar errekorra berdintzetik bi ehunenekora sartu zen (19,32 segundo), 2008tik haren eskuetan dagoena.

Horretaz gain, lasterketan bigarren eta hirugarren beste bi jamaikar iritsi ziren helmugara, Yohan Blake eta Warren Weir, hain zuzen ere, eta biak ere beren marka pertsonalak hobetuz.

Londresko Olinpiar Jokoetan atletismoa biribiltzeko, Jamaikako taldearekin errelebo laburreko lasterketa, hots, 4x100 metrokoa, irabazi zuen, gainera 37 segundotik behera eta munduko errekor berria ezarri 36,84 segundoan. Harekin, lehenengo hiru tandetan Nesta Carter, Michael Frater eta Yohan Blake.

2016ko Olinpiar Jokoetan berriro 100 m., 200 m. eta 4x100 m.-ko  lasterketak irabazi zituen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Usain Bolten emaitza-orria Beijingeko Olinpiar Jokoetan
Porrontxoak

[thumb|300px|**Porrontxoak** jaietara ongi etorria ematen duen pankarta, [Egia (Donostia)|Egia auzoko sarreran.]]
[thumb|[Porrontxoak|Porrontxo Jaiak - Gordegia.]]
**Porrontxoak** Donostiako Egia auzoko jaiak dira. Irailaren hirugarren asteburuan ospatzen dira 1979. urteaz geroztik. Auzoko bizilagunen parte-hartzeari esker sortu eta bizirik mantendu diren jai herrikoiak dira, ofizialtasunetik at ospatutakoak. Jaietan ateratzen diren *Porrontxo* eta *Porrontxina* izeneko erraldoietatik hartzen dute izena.

## Kanpo estekak 
* Porrontxo jaiak
* Jaien atala Egiako artxibategi grafikoan (Gordegia)
Hiruko batezbesteko

**Hiruko batez bestekoa** honela kalkulatzen den zentro neurria da, hiru kuartilak haztatuz kalkulatzen dena, bigarren koartila den medianari besteen bi halako haztapena emanez:

: HB= \frac{Q_1 + 2Q_2 + Q_3}{4}.

Abantaila gisa, jasankorra dela aipatu behar da, muturreko datuek ez baitute bere emaitzan eraginik. Hau dela eta, datuen azterketa esploratzailean erabili ohi da.

Eragozpen gisa, esan behar da, ez duela datuetan biltzen den informazio guztia kontuan hartzen.

## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Bigarren Fiskal Nagusia

Ameriketako Estatu Batuetako **Bigarren Fiskal Nagusia**, justiziako buruordea da. Justiziaren egunerokotasunaren arduraduna eta eta Fiskal Nagusi kargua hartzen du, lehenengoa ez dagoenean. 1950. urtean sortu zen postu hau.

Gaur egungo, Bigarren Fiskal Nagusia, *David Ogden* jauna da.

## Hautaketa 
Ameriketako Estatu Batuetako Presidenteak hautatzen du, eta ondoren Ameriketako Estatu Batuetako Senatuak onesten du.

## XXI. mendeko Bigarren Fiskal Nagusiak 
## Kanpo estekak
Tzintzuntzan

eskuinera|thumb|200px|Tzintzuntzaneko yakata
**Tzintzuntzan** (purepechaz *Ts’intsuntsani*, "*Kolibrien Tokia*", garai kolonialean *Citzutza* ere deitua izan zen) Taraska ordokia edo Purepecha ordokian dagoen gune arkeologiko bat da, Mexikoko Michoacán estatuko iparralde erdialdean. Bere izena, purepechazko tz'intzuni = kolibria hitzetik dator, eta kolibrien tokia esan nahi du, Tariacuri kazike taraskoarrak sortu zuen 1325 inguruan, Patzcuaro lakuaren inguruan. Bere garairik oparoenean, Tzintzuntzanek, 40.000 biztanle izan zituela uste da. Hiri hau, Taraskoar estatuaren hiriburua izan zen XV. mendearen erdialdetik, espainiarren aurka erori zen arte.

Gune arkeologikoak, erdian, sarbide arrapala bat duen 400 metro karratuko plataforma baten gainean eraikitako gune zeremonial bat hartzen du. Plataformaren gainean, bost yakata (laukiluze formako gorputz bat, zirkularra den beste batekin konbinatzen dituzten plataforma mailakatuak, plantak, ia T itxura hartzen duelarik) Curicaueri bezalako taraskoar jainko nagusien gurtzarako tenpluen oinarria zirena.

## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Hirugarren Fiskal Nagusia

Ameriketako Estatu Batuetako **Hirugarren Fiskal Nagusia**, justiziako 2. buruordea da. Fiskal Nagusia eta Bigarren Fiskal Nagusiaren laguntzaile eta aholkulari gisa egiten du lan. Fiskal honen ardurapean Emakumeenganako Biolentziaren Aurkako Bulegoa eta Zerga Dibisioa daude, besteak beste.

Gaur egungo, Hirugarren Fiskal Nagusia, *Tony West* jauna da.

## Hautaketa 
Ameriketako Estatu Batuetako Presidenteak hautatzen du, eta ondoren Ameriketako Estatu Batuetako Senatuak onesten du.

## XXI. mendeko Bigarren Fiskal Nagusiak 
## Kanpo estekak
Gustavo Adolfo Bécquer

**Gustavo Adolfo Bécquer**, jaiotzez **Gustavo Adolfo Claudio Domínguez Bastida** (Sevilla, Andaluzia, 1836ko otsailaren 17a - Madril, 1870eko abenduaren 22a), Erromantizismoko poeta narratzaile espainiarra izan zen. Jose Domínguez Insausti margolari ospetsuaren semea zen. Txikitatik aitaren marrazkiez inguraturik egon zen eta, horren ondorioz, margolanetarako zaletasuna hartu zuen. Haren ustez, margolanek sentimenduak hobeto adierazten dituzte, idatziek baino. Bere barneko mundua islatu egiten du eta bere teknika nabarmendu egiten da. Lan gehienetan bizitzari eta bizitzaren zentzuari buruz hitz egiten du. Lan garrantzitsuenak "Las Rimas" eta "Las Leyendas" dira. 

## Biografia 
Sevillan jaio zen 1836an eta hogeita hamalau urterekin Madrilen hil zen, 1870ean. Umezurtz geratu zen hamar urterekin. Sevillan igaro zuen haurtzaroa eta gaztaroaren parte bat. 1854an Madrila aldatu zen. Lehenbiziko urteetan estuasun handiak pairatu zituen Madrilen eta kazetari bezala lan egin behar izan zuen bizitzeko; hainbat egunkari eta aldizkaritan idatzi zuen garai hartan: *El porvenir* egunkarian, eta *La España musical y literaria* eta *El correo de la moda* aldizkarietan besteen artean.

Hogeita bat urte zituela, ordea, gaixotu egin zen, tuberkulosiak jota. Eri zegoela idatzi zuen bere aurreneko elezaharra: *El caudillo de las manos rojas.* 1861 eta 1865 artean elezahar ospetsu gehienak idatzi zituen, baita errima batzuk ere. Hitz lauz ondu zituen lanen artean *Leyendas* liburua aipagarria da, hogeita zortzi kontakizun biltzen dituena. Hala ere, Bécquerrek entzute handiagoa du olerkari gisa, hitz lauzko idazle gisa baino. Errealismoa puri-purian zegoen garaian, erromantiko beranta izan zen. Lirikotasun handiko poeta izaki, Bécquer hartzen da Espainiako lirika modernoaren aitzindaritzat, eta eragin sakon bezain zabala izan du espainiar olerkariengan.

1871n, bera hil ondoren, lagun batzuek *Rimas* izeneko liburuan bildu zituzten haren olerkiak. Laurogeita lau poema labur dira guztira, hainbat aldizkaritan han-hemenka argitaratuak. Bécquerren poesia formaz laua eta apaindura handirik gabea da, baina zorroztasunez adierazten ditu bere sentimendu sakonak. 27ko belaunaldiko poetek Bécquer eredutzat hartu zuten. Hala, maitasunaren trataera sotil neurtua, haren olerkien erritmoa, musikaltasuna eta iradokizun indarra dira Antonio Machadok, Juan Ramón Jiménezek, Salinasek, Cernudak eta beste hainbatek ikusi zizkioten balioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Bécquerren lan guztiak Cervantes liburutegiaren webgunean.
Erreboilo arrunt

**Erreboiloa** (*Scophthalmus maximus*; Linnaeus, 1758) hondarreko itsas-hondotan bizi den arrain zapala da.
erdian|frameless|

## Euskal izendegia 
Erreboiloa izendatzeko modu ezberdinak daude Euskal Herriko herri ezberdinetan:

## Ezaugarriak 
#### Ezaugarri fisikoak 
Erreboilo helduek 50-70 zm inguru neurtu ohi dute; eta normalean emeak handiagoak izaten dira, hondoarekin mimetizatuta, eta kasu batzuetan partzialki estalia, aho paretik igaro daiteken harrapakinen baten zai pasatzen duelarik bere bizitzako denbora asko; horrela, txirla, krustazeo, bestelako ornogabe bentoniko edota arrainez elikatzen da, hauek aktiboki ehizatuz.  

## Erreboiloaren arrantza Euskal Herrian 
Eguneko arrainaz ari bagara, artisau-arrantzaleek sareak (hala nola, mallabakarra edo tresmaila) erabiltzen dituzte erreboiloa arrantzatzeko. Hala ere, arraindegietan ohiko arraina izanik, erreboilo asko arraste-arrantzarekin harrapatutakoa ere izan daiteke, sarritan atzerriko uretan arrantzatutakoa.

## Sinonimoak 
Espeziea lehen aldiz Lineo, deskribatu zuen 1758an, baina *Pleuronectes* generoaren barrua. 2015ean datu base gehienek *Scophthalmus maximus* zuten izen baliagarri gisa. 

Baditu beste sinonimo eta gaizki erabilitako izenak:

* *Pleuronectes cyclops* Donovan, 1806
* Pleuronectes maeoticus *(no Pallas, 1814)*
* Pleuronectes maximus *Linnaeus, 1758*
* Pleuronectes turbot *Lacepède, 1802*
* *Psetta maeotica* (no Pallas, 1814)
* *Psetta maxima* (Linnaeus, 1758)
* *Psetta maxima maxima* (Linnaeus, 1758)
* *Rhombus aculeatus* Gottsche, 1835
* *Rhombus maeoticus* (no Pallas, 1814)
* *Rhombus magnus* Minding, 1832
* *Rhombus maximus* (Linnaeus, 1758)
* Rhombus stellosus *Bennett, 1835*
* Scophthalmus maeoticus (no Pallas, 1814)
* *Scophthalmus ponticus* Ninni, 1932

## Bitxikeriak 
Erreboiloak 30 urte izatera iritsi daitezke, lehenago arrantzatuak ez badira.

Galizia aldeko akuakulturan erreboilo ekoizpen garrantzitsuak egiten dira, bai lehorreko instalazioetan eta baita itsasoan jarritako kaiolatan ere.

## Erreferentziak 
### Argitaratu gabeko erreferentziak 
## Euskal Herriko Arrainen Gida
Hurin I.a

**Hurin I.a**, Tolkienen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauneko Eranskinetan, Gondorreko bosgarren Seneskal Erregeordea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2124. urtean jaioa, Belegornen semea da. Bere izena, sindarinezkoa da, eta **Izpirituz Basatia** bezala itzul daiteke.

Hurin I.a, Zaintzapeko Bakea deritzon garaian gobernatu zuen laugarren seneskala izan zen. Bere aitaren oinordeko bihurtu zen 2204an, eta Gondor, 40 urtez gobernatu zuen. 2244an hil zen, eta, bere oinordekoa, Turin I.a izan zen.

## Kanpo estekak
Morguleko Sastakaia

**Morguleko Sastakaia**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den arma bat da.

Magikoki pozoitutako arma hau, ohi, Nazgûlen Jaunak zeraman, eta, gainera, berau izan zen, Frodo Zorrozabal Amon Sûl edo Haizeen tontorrean sastakatu zuena. Erabili ondoren suntsitzen zela zen bere ezaugarria, soilik eskutokia utziz, zaurituak, Nazgûlen antzerako espektroetan, baina ahulagoak eta manipulagarriagoak bihurtzeaz gain.

Hobbit eta Aragornen bidaian, Frodo arma honekin sastakatua izan zen, eta armaren txataltxo bat mantendu zen zauriaren barnean, haragiaren artean igaroz. Aragornen zaintzek eta honek emandako Athelasak, ez ziren zauria gainditzeko nahikoa izan, eta elfoen medikuntza beharrezko izan zen, Elrondek Rivendelen emandakoa, honek, Arwenen aita zenak, txatala atera eta Frodo salbatu zuelarik, hamazazpi egun hil zorian eman ondoren. Zauriaren urtemuga bakoitzean, Frodo gaixo jartzen zen, eta soilik Valinorrera bidaiatu zuenean sendatu zen erabat. Bere erresistentzia, ohiz kanpokoa izan zela ezagutzen da, baita, gizon indartsu eta osasuntsu bat zaurituz gero, hil arte ordu gutxi batzuk baino ez zirela igarotzen ere.

Morguleko sastakaien beste kaltetu bat, Boromir I.a izan zen, Gondorreko hamaikagaren seneskal erregeordea. Hil egin zen, baina ez zen eraztunaren espektro bihurtu.

## Kanpo estekak
Arrain zuri

thumb|250px|Zapoa
**Arrain zuria** arrain urdina ez den arraina da, jatorria itsasoan dutena eta bizkarraldean hegatsa dutenak. Bere gantz kopurua ez da oso handia (arrain urdinean ez bezala) eta gantzak animaliaren pisu osoaren %2 ez du gainditzen.

Arrain zuriak dira, adibidez, bakailaoa, erreboiloa, paneka handia, itsas aingira, krabarroka, legatza, zapoa eta mihi arraina.

## Kanpo estekak
Elfoen hizkuntzak

Tolkienek sortutako fikziozko unibertsoan eta Silmarillion eta Eraztunen Jauna bezalako lanetan, zenbait **elfoen hizkuntza** daude. Tolkienek, lanbidez filologoa zena, urte ugari eman zituen hizkuntza hauek garatzen.

Tengwar izeneko idazketa sistema bat ere asmatu zuen, benetako zein fikziozko hizkuntzetarako erabil daitekeena. Elfoerazko hitz baten adibidea, "Fangren" da, gerlaria esan nahi duena.

Gehien garatu zituen elfoen hizkuntzen artean, honako hauek daude:

* Quenya, elfo garaiek hitz egina
* Sindarina, Sindar edo elfo grisek hitz egindakoa
Varda

**Varda** ( esan nahi duena), Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, bere hil ondorengo lana den Silmarillionean agertzen dena. Valierrik garrantzitsuena da, eta Aratarren taldean dago. Bere boterea eta edertasuna, argian dago, Ilmarineko gela gangatuen barnean, Manwëk Taniquetil gainean eraiki zuen *Aire altuen Mansioa*n, Valarren erregina eta Manwëren emaztea dena ere bizi da. *Izarretako Dama* bezala ezagutua, Valarrik ederrena da, beragan, oraindik, Iluvatarren argiak dizdira egiten baitu. Vardak izarrak sortu zituen, eta, horregatik Elfoek, Elentari eta Elbereth deitzen dute, *Izarren erregina*.

Valaquentaren arabera, Varda, denboraren hasieran Manwëri laguntzera joan zen, Melkor ondo ezagutzen baitzuen, Ardako botere guztia nahi zuena, eta beti arbuiatu zuen. Aldi berean, Melkorrek beti gorrotatu izan zuen eta beldur izan zion, Iluvatarrek sortutako gainontzeko izakien gainetik.

Elfoek, Varda, beste edozein Vala baino gehiago maite dute, honen izarrek deitu baitzituzten mundura, eta bere lehen argiaren zati bat, elfoen begietan geratu da betirako. Gertaera honengatik, elfoek, olerkiak eta kantak kantatzen dizkiote, eta Tintallë deitzen dute (quenyaz *Argiztatzailea*), baita Elbereth (sindarinez "Izarren Erregina") edo Gilthoniel ere (*Izarren Argiztatzailea*): A Elbereth Gilthoniel.

Vardarekin, Ilmarë dago, konpainiako dama bezala lan egiten duen maiar bat. Tolkienek utzitako idazki batzuetan, Arien, Anar edo eguzkia eramateaz arduratzen den maiarra ere, bere zerbitzaria da.

## Kanpo estekak
Minas Ithil

**Minas Ithil** (*Ilargiaren dorrea* sindarinez), Elendilen seme zen Isildurrek Ithilienen eraikitako hiri-gotorleku bat da. *Itzala*ren eraginpean erori ondoren, Minas Morgul (Magia beltzaren dorrea) bezala ezagutzen hasi zen.

## Minas Ithil 
Eguzkiaren Bigarren Aroko 3320. urtean, Isildurrek sortu zuen Minas Ithil hiria, Ered Wethrinen adar batean, Mordorreko mugan, Ithilien eskualdea kontrolatzeko asmoz, garrantzitsua Mordorrera sartzeko. Hiria, eskualdeko hiriburu bihurtzen da, eta Isildurrek berak gobernatzen du.

Eguzkiaren Bigarren Aroko 3429. urtean, Sauronek, hiria modu erabakigarrian eraso zuen, non hartzea lortu zuen. Isildurrek ihes egin zuen, bere aitarekin Eriadorren bilduz. Azken aliantzaren guduaren eta Sauron Isildurren esku garaitua izan ondoren, numenortarrek, beste mende askoz, Minas Ithil okupatzen dute berriz.

Baina, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1636an, izurriak, hiria ia erabat hutsik utzi zuen.

## Minas Morgul 
thumb|ezkerrera|Minas Ithil, Matěj Čadilena
Aurreko egoera probestuz, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2000. urtean, Nazgûlen Jauna, hiria eraso zuen armada baten buru izan zen, azkenik, hartua eta Minas Morgul bezala berrizendatua dena. Ordutik, Sauron, han zegoen Palantirra kontrolatzera pasa zen.

Data horretatik aurrera, Minas Morgul, Nazgûlen Jaunaren gotorleku eta toki izugarri bat bihurtzen da. Handik, zenbait hamarkada beranduago, zenbait alditan eraso zuen Gondorreko hiriburu zen Osgiliath, pixkanaka-pixkanaka ahuldu zuena, honela, Gondorrek, hiriburua aldatu behar izan zuelarik, Minas Anor erresumako hiriburu izendatuz, eta, bere izena, Minas Tirithera aldatuz. Ordutik aurrera, bi hiriak, aurretik elkarren lagunak zirenak, etengabe elkarren arteko borrokan egon ziren. Harantz joan zen Eärnur, Gondorreko azken erregea, Nazgulen Jaunaren erronkari aurre egitera, eta ez zen sekula gehiago ikusi.

Frodo Zorrozabalek, handik mende batzutara, Minas Morgul, mamu hiri bat bezala deskribatu zuen, soilik begiratzeak izutu egiten zuena, espektrozko dizdira batekin argiztatua.

Eraztunaren Gerran, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3019an erasotzen dute Minas Tirith Minas Morguletik. Frodok, ilunpeko armadaren irteera ikusten du, Nazgûlen Jauna bera buru delarik, baina bera eta bere armada, Pelennorreko Zelaietako Guduan garaituak dira.

Sauron garaitua izan ondoren, Minas Morgul, erabat suntsitua izan zen jada errege zen Aragornen aginduz, eta pertsona bakar bat ere ez zen han biziko handik urte askorarte. Legendariumean, Osgiliath edo Minas Ithil noizbait berreraikiak izan ote ziren ez da zehazten.
Portu Grisak

**Portu Grisak** (elfoeraz **Mithlond**), Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko toki bat da. Elfoek Eguzkiaren Bigarren Aroaren hasieran, berriki eratutako Lhûn Golkoan eraikitako portuak ziren. Zirdan, Itsasontzien Arotzak zaintzen zituen, eta bertan elfo asko bizi ziren. Eguzkiaren Bigarren eta Hirugarren Aroan, Antzinako Mendebalderantz itsasontziak irtetzen ziren tokia zen, Erdialdeko Lurraldea behin betiko utziz. Gerra floten lehorreratze toki bezala ere erabili zen, Gondorreko printzea zen Eärnurren flota, han lehorreratu eta Zirdanen armadari batu zitzaionean bezala, Arveduiri, Angmarren aurkako borrokan laguntzeko. Handik abiatu zen Eraztunen Eramaleak zeramatzan itsasontzia, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran, eta, esaten denez, Zirdan han geratu zen Ekialderantz zihoan azken itsasontzia abiatu zen arte.

## Kanpo estekak
Lhûn Golkoa

**Lhûn Golkoa**, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko toki bat da. Ered Luin mendien artean dagoen golko bat da, eta bertan itsasoratzen da Lhûn ibaia, hortik bere izena. Lindon eskualdea, bi zatitan banatzen zuen: Forlindon iparraldean eta Harlindon hegoaldean.

Haserrearen Gerraren ondoren eratu zen, hain bortitza izan zena, Erdialdeko Lurraldea dardaretan utzi zuela, eta Beleriand gehiena, Belegaerreko uretan hondoratua geratu zela. Ossirianden, Ered Luin mendiak pitzatu egin ziren, eta lurra hautsi egin zen, itsasoranzko zulo bat eratuz, nondik ura sartu zen, Lhûn Golkoa eratuz. Inguruko lurrak, uretatik salbu geratu ziren Beleriandeko bakarrak izan ziren, eta Lindon bezala ezagutu ziren.

Golkoan, Harlond, Forlond eta Mithlond portu elfikoak aurkitzen ziren.

## Kanpo estekak
Ebaketa (probabilitatea)

thumb|A eta B gertakizunen ebaketa.

Hainbat gertakizunen **ebaketak** ebaketan barneratzen diren gertakizun guztiak *batera* gertatzea adierazten du. Gertakizunak \cap (*eta*) ikurraren bitartez lotuz adierazten da ebaketa.

**Ebaketa baten probabilitatea** honela kalkulatzen da:

P(A_1 \cap A_2 \cap A_3 \cap \cdots \cap A_n)=
=P(A_1)\times P(A_2/A_1)\times P(A_3/A_1 \cap A_2)\times \cdots\times P(A_n/A_1 \cap A_2 \cap A_3 \cap \cdots \cap A_n-1)

Ebaketako gertakizunak elkarrekiko independenteak direnean, baldintzapeko gertakizunek ez dute inongo informaziorik ematen eta beraz, ebakiduraren probabilitatea honela eman daiteke, sinpleago:

P(A_1 \cap A_2 \cap A_3 \cap \cdots \cap A_n)=P(A_1) \times P(A_2) \times P(A_3) \times \cdots \times P(A_n)

## Ikus, gainera 
* Ebaketa (multzo-teoria)
* Gertakizun
* Multzo

## Kanpo estekak
Rivendel

thumb|Rivendelen barne ikuspegi bat.
**Rivendel**, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko toki bat da. Hobbita eta Eraztunen Jauna lanetan agertzen da. Elfoak bizi diren hiri-babesleku bat da, Elrond Peredhil edo Elfo erdiak zuzendua.

Eguzkiaren Bigarren Aroko 1697. urtean, Sauron eta Elfoen Gerraren ondoren, Elrondek Eregionetik ihes egin zuen, geratzen ziren Gwaith-i-Mirdainekin. Eriadorreko elfo errementarien ia erresuma guztia suntsitua zen bitartean, bizirautea lortu zuten Elfo Garaiek, Rivendeleko babeslekua eraiki zuten (elfoeraz **Imladris**, haran estua), Eriadorreko ekialdereneko zatian zegoen haran malkartsu eta isolatu batean, Mendi Lainotsuen oinean, Mitheithel eta Bruinen ibaien arteko lur angeluan.

Hemen ezkutatzen zen Elronden Etxe Handia. Itsasoaren ekialdeko azken etxe abegikortzat hartua, jakinduria eta ezagutza handien etxea zen, eta Elfo eta borondate oneko gizakientzako babesleku bat. Hemen, Dunedainak, euren haurtzaroan eta zahartzaroan hartuak ziren, herri nomada bihurtu zirenean. Bilbo Zorrozabalek hemen hartu zuen babesa bere azken urteetan, eta Aragorn bertan hasi zen bere gaztaroan. Eraztunaren Gerran, Eraztunaren Elkartea Elronden etxean hartua izan zen, eta bertan hartu ziren Sauronekin amaituko zuten erabakiak.

Harana eta etxea, sorginkeria elfikoz babestuak zeuden (Elrondek gordetzen zuen Vilya eraztunaren boterearen ekintza baino ez zena), ibaiak altxarazi eta inbaditzaileak kanporatzea eragiten zutenak, euren botererik garrantzitsuena, sendapena eta kontserbazioa zen arren. Horregatik, bat, neke fisiko eta izpiritualetaz sendatzeko santutegi bat zen. Esaten zenez, bere gainean, izarrak dizdiratsuagoak ziren. Rivendelek, Eguzkiaren Bigarren eta Hirugarren Aroko gerra guztiei eutsi zien. Eraztunaren Gerraren ondoren, Elrondek Rivendel utzi zuen, Amanerantz joateko, baina bere seme Elrohir eta Elladan, bertan geratu ziren beste elfo askorekin batera (Zeleborn ere hara erretiratu zen, Galadriel joan ondoren, Eguzkiaren Laugarren Aroan, azken itsasontzi elfikoa abiatu zelarik Portu Grisetatik.
New Deal

thumb
***New Deal*** ingelesez, **Itun Berria** euskaraz, Amerikako Estatu Batuetan egindako programa ekonomiko batzuk izan ziren. Honek, berehalako arintze ekonomikoa ekarri zuen, baita industrian, nekazaritzan, finantzetan, ur-boterean, lan-arloan eta etxebizitzan erreformak egitea ere, gobernu federalaren jardueren irismena handituz. Plangintza zabal baten barruko programa gehienak 1933 eta 1939 urteen artean egin ziren nahiz eta gutxi batzuk geroago egin. Helburuak 1929ko krakak ekarri zituen ondorio txarrak konpontzeak ziren. Hiru helburutan laburbildu daiteke: langabezia eta pobreziarekin amaitu, ekonomia hobetu eta finantza-sistema hobetu, berriro 1929koa gertatu ez zedin.

Mundu kapitalistan krisiaren aurkako politika nagusia *New Deal *delakoa (banaketa berria edo itun berria) izan zen Amerikako Estatu Batuetan, eta hori Franklin Delano Roosevelt presidenteak sustatu zuen. Printzipio hori aplikatzean, urratu egin ziren kapitalismo klasikoaren funtsezko alderdi batzuk. Era berean, deflazioarekin amaitzea lortu zuten.

Ekonomiaren eta gizartearen arloko neurri horien helburua produkzioa sustatzea zen, eskaria suspertuz. Neurriok gobernuak hartu zituenez, hautsi egiten zen estatuak liberalismo ekonomiko klasikoan ordura arte izandako inhibizioa. Alderdi horretatik, bankuak berritu egin ziren, aginte publikoek horren gainean zuten kontrola indartuz, eta, aldi berean, bezeroen babesa ere hobetu egin zen. Administrazioak langile langabeak kontratatu zituen, ekipamenduko lanak egiteko, soldata onargarrien truke; horrela, egoera horretan zazpi milioi langile ere egon ziren.
Eskaria suspertzeko, nekazariei bermatu egin zizkieten prezioak, eta langileei, berriz, taldekako hitzarmenak segurtatu zitzaizkien, gutxieneko soldata finkatuz eta lanaldia murriztuz. Inbertsio pribatuen urritasuna, azkenik, obra handietako inbertsio publikoarekin ordeztu zen.

Rooseveltek erraz garaitu zuen Herbert Clark Hoover, 1932ko presidentetzako hauteskundeetan, eta, horren eraginez, Amerikako Estatu Batuetako politikaren norabidea goitik behera aldatu zen. Rooseveltek ideia aurrerakoiak zituen, eta Amerikako Estatu Batuetako historia osoko presidenterik gogokoenetarikoa bilakatuko zen: lau aldiz izan zen presidente. Roosevelten arrakastarik handiena herriari suspertzeko konfiantza itzultzea izan zen, eta, horretarako, neurri berritzaileak aplikatu zituen.

#### Roosvelt eta krisia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibai delta alderantzikatu

**Ibai delta alderantzikatua**, delta maila berezi bat da, non, deltaren mutur estua, itsasertzean sortzen den, eta, zabalena, barnealderago, eta, beraz, gainontzeko deltekiko, mutur bietako tokiak alderantzikatu egiten dira.

## Azalpena 
Ohiko ibai delta bateko mutur estua, ibaia deltan sartzen den tokian dago, hortik abiatuta, haizemaile formako gune zabal bat eratzen delarik, sedimentazioak eratua, kanpoalderantz hedatzen dena ur gorputzean, itsasoratzen den ibaian. Kasu arraro batzuetan, delta, ibaia, haran estu eta lau batetik irteterakoan eratzen da, baina oraindik bere barnean. Sedimentuak, gune honetan metatzen doaz, ura, badia baten bidez itsasoratzen den bitartean, eta, beraz, deltaren erpina, ohi egoten denaren alderantzizko moduan dago.

Delta alderantzikatuek, geologiari dagokionez, ez dute denbora askorik irauten, metaketa, sedimentuz azkar betetzeko joera baitute, eta, beraz, ohiko deltetan bihurtzen dira.

## Adibideak 
### Sacramento eta San Joaquin ibaien deltak 
[thumb|225px|eskuinera|Karliforniako [Sacramento ibaia|Sacramento eta San Joaquin ibaiak.]]
Alderantzikatutako delta baten adibide klasiko bat, Kaliforniako San Joaquin eta Sacramento ibaien delta da. Kaliforniako Erdialdeko Harana, Kaliforniako Coast Rangesen dagoen aintzira txiki bat den Carquinez Itsasartearen irteeraren bidez oso-osorik drainatzen duten ibaien ura.

### Tajo 
Beste adibide bat, Tajo da, Portugalen, sedimentazioa dela eta, delta hau, orain, oso partzialki alderantzikatua den arren, harana, ia sedimentuz betea duelarik. Oraindik, 15 kilometroko zabalera eta 25eko luzera du, itsasoratze zatian dituen 2 kilometroekin alderatuz, eta harea banku handiak dituen aintzira handi bat eratzen du, itsasbehera garaian agerian geratzen diren harea bankuak. Duela milaka urte, askoz handiagoa zen.

## Kanpo estekak
Erdialdeko Harana (Kalifornia)

**Erdialdeko Harana** (), AEBetako Kalifornia estatuaren erdialdea hartzen duen ordoki handia da. Bertan daude estatuko nekazaritza-industria gehienak. 600 kilometro luze da, iparraldetik hegoaldera. Iparraldeko zatiari Sacramento harana izena ematen zaio, eta hegoaldekoari San Joaquin harana. Bi zatiak Sacramento eta San Joaquin ibaien deltan elkartzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iaret

**Iaret**, Antzinako Egiptoko printzesa bat izan zen, bere anaiorde Tutmosis IV.aren bigarren Errege Emazte Handia. Amenofis II.a eta bere izena galdu den baina errege printzesa izan behar zuen emakume baten alaba zen. Errege honekin ezkondu izana, soilik arrazoi politikoengatik izan zen, Tutmosis IV.a bigarren mailako emazte baten semea baitzen, Tiaa izenekoa, eta, legitimitatea, Iaretekin ezkondu izanak eman zion. Bere izenaren itzulpena, ez da ezagutzen, kobra bakarrarekin idatzia baitago, eta horrek, irakurketa ezberdin ugari izan ditzake.

Alabak baino ez zituen izan, ugari gainera, baina, semerik izan ez zuenez, bere senar Tutmosis IV.aren oinordekoa, Amenofis III.a izan zen, Tutmosisen lehen emazte izan zen Mutemuiarekin izandakoa, bigarren mailako emazte maila zuena.

Iaret, Sitamonen ama eta Nefertitiren amona izan zitekeen.

## Bere garaiko testigutzak 
Tutmosis IV.aren erregealdiko 7. urteko hilarri batean irudikatuta da, Konossosen, baita Sinaiko Serabit el-Khadimeko turkesa meatzeetako urte bereko idazkunetan ere.

## Tituluak 
* Errege Alaba
* Errege Arreba
* Errege Emazte Handi
* Errege Alaba Handi

## Kanpo estekak
Neferkasokar

**Neferkasokar**, Egiptoko II. dinastiako zazpigarren faraoia izan zen, eta, Jürgen von Beckerathen arabea, K.a. 2719tik K.a. 2711 arte gobernatu zuen.

Bere izena, Neferkara eta Hudyefaren artean agertzen da Saqqarako Errege Zerrendan eta Turineko Errege Kanonean, non 8 urteko erregealdia ematen dioten, baina ez da Abidoseko Errege Zerrendan agertzen.

Manetonek, Sexto Julio Afrikano eta Eusebio Zesareakoaren arabera, aipatzen duen **Sesokris** izan daiteke.

Beharbada, soilik Niloren deltan gobernatzen zuen agintari bat izango zen.

Von Beckerathek, Neferkasokarren oinordeko bezala, Hudyefa aipatzen du.

## Bere garaiko testigutza arkeologikoak 
* Papiro txatal bat (K.a. II. mendekoa), dirudienez, bere izena adierazten duena, eta El Fayum inguruko tenplu baten eraikina deskribatzen du.
* Zawyet el-Aryaneko *amaigabeko piramidea*n, Neferkasokar izena duen idazkun bat.
* Erregearen izena duen zigilu zilindriko bat, beharbada, haren garaikoa ez dena.
Fago (argipena)

**Fago** hitzak honako esanahiak ditu:
* Fago udalerria, Huescako probintzian (Aragoi, Espainia)
* Fago (edo Bakteriofago) bakterioak infektatzen dituen birusa

## Ikus, gainera 
* Pago
Demetrio III.a Eukarios

**Demetrio III.a Theos Filopator Soter Filometor Evergetes Kaliniko** (; K.a. 88an hila), "Eukarios" bere ezizenak "aproposa" esan nahi duelarik, beharbada, "desegokia" esan nahi duen *Akairos* hitzarekin gaizkiulertu bat, eta Filopator, Seleukotar Inperioko gobernari bat izan zen, Antioko VIII.a Griforen semea.

Ptolomeo IX.a Latiro Egiptoko erregearen laguntzarekin, bere aitaren Siriako lurraldeetako batzuk berreskuratu zituen K.a. 95ean, eta, bere gortea, Damaskon ezarri zuen, nondik bere domeinuak handitzen saiatu zen. Hegoaldean, gudu baten garaitu zuen Alexandro Janeo makabeoa, baina judu biztanleriaren etsaitasunak, erretiratzera behartu zuen. Bere anaia Filipo I.a Filadelfo tronutik kentzen saiatzen ari zenean, arabiar eta partiarrek garaitu zuten, eta preso hartua izan zen. Partian konfinatu zuen Mitridates II.a Partiakoa erregeak, K.a. 88an hil zen arte.
Ptolomeo IX.a

**Ptolomeo IX.a Soter II.a**, *Latiro* (*"Garbantzua"*) ezizena zuena (), Egiptoko Ptolomeotar dinastiako erregea izan zen hiru aldi ezberdinetan: K.a. 116tik K.a. 110 arte, K.a. 109tik K.a. 107 arte eta K.a. 88tik K.a. 81 arte, beti, bere anaia Ptolomeo X.arekin txandakatuz.

Hasieran, bere ama Kleopatra III.arekin gobernatu zuen. Lehenik, bere arreba Kleopatra IV.arekin ezkondu zen, eta, ondoren, bere beste arreba Kleopatra Selene I.arekin. Bere amak, tronutik kendu eta Ptolomeo X.a jarri zuen, handik gutxira, berriz tronura itzuli zen arren, Ptolomeo X.ak bere ama hil zuenean, kanporatuz.

K.a. 88an, bere anaia garaitu eta hil zuen, bera hil zen arte gobernatuz. Bere oinordekoa, bere alaba Berenize III.a izan zen, Ptolomeo XI.arekin ezkondua. Honek, Berenize hil zuen ezkondu eta gutxira, eta tronuan ordezkatu zuen. Ptolomeo XII.a Auletesen aita, eta, beraz, Kleopatra VII.aren aitona ere izan zen.

## Bere garaiko testigutzak 
* Triphisen tenplu berria Atribisen, Goi Egipton (Arnold 1999:206)
* Lan txikiak Karnaken (Arnold 1999:206)
* Lanak Nekhbet-Hathorren Ramesidar kaperan, El Kaben (Arnold 1999:206-208)
* Lanak Edfun (Arnold 1999:209)
* Erregearen izena daramaten blokeak, Koptosen (Arnold 1999)
Salmanasar IV.a

**Salmanasar IV.a**, Asiriako errege bat izan zen. K.a. 783tik K.a. 773 arte gobernatu zuen. Bere aita Adad-nirari III.aren oinordekoa izan zen, eta, bere oinordekoa, bere anaia Ashur Dan III.a izan zen. Bere erregealdiari buruz, oso informazio gutxi mantendu da.

Kanon eponimoaren arabera, Urarturen aurkako kanpaina ugari egin zituen. Bere agintea, gorantz zihoan dignatario handien eraginaren ondorioz oso mugatua izan zen, bereziki Shamshi-ilugatik, armadako komandante buruzagia zena.

## Erreferentziak
Koesita

**Koesita** presio handia (2-3 gigapascal) eta tenperatura zertxobait handia (700&nbsp;°C) jasan dituen silizio dioxido edo kuartzoa da. Hain zuzen ere, kuartzoaren taldeak dituen 9 polimorfoetako bat da. Koesita, lehenik, Loren Coesek sortu zuen 1953an. 1960an, Eugene Shoemakerrek, modu naturalean eratutako koesita aurkitu zuen Barringer kraterrean, Arizonan, krater hori, talka baten ondorioz eratu zenaren froga zena.

Arroketan koesitaren presentzia, Lurrean, meteorito talka baten edo bonba atomiko baten eztandaren frogatzat hartzen da.

Koesitaren egitura molekularra, eraztun eran jarritako lau silizio dioxido dira. Egitura hau, oso egonkorra da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tektosilikato

* Mineralogia

## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Prokuradore Nagusia

**Ameriketako Estatu Batuetako Prokuradore Nagusia** auzitegi batean AEBetako gobernua defenditzen duen pertsona da. Ezin du auzitegi arruntetako kasuetan lan egin, bakarrik Gobernuak parte hartzen duen kasu batean, beti ere, Auzitegi Gorenean. Estatu-abokatu bezala diharduten duela esan daiteke.

Gaur egungo, Prokuradore Nagusia, *Donald Verrilli* andrea da.

## Hautaketa 
Ameriketako Estatu Batuetako Presidenteak hautatzen du, eta ondoren Ameriketako Estatu Batuetako Senatuak onesten du.

## XXI. mendeko Prokuradore Nagusiak 
## Kanpo estekak
Buru (uhartea)

**Buru** Indonesiako uharte bat da. 9505 kilometro karratuko hedadura eta 100.000 biztanleko biztanleria du. Moluka uharteen zati da, eta Seram eta Ambondik mendebaldera dago. Ipar-ekialdeko bere kostaldean dago bere hiri eta portu nagusia den Namlea. Gunung Kaplamada, 2.279 metroko altuera duena, bertako mendirik garrantzitsuena da.

XV eta XVI. mendeetan, Ternateko gobernarien eragin politikopean egon zen, eta, 1658tik aurrera, Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiarena izan zen.

Moluketan aurkitzen diren gainontzekoak bezala, hau ere, Wallacen Lerroa deritzonean dago, bere biodibertsitate aberatsagatik interes zientifiko handia duena eta Hego-ekialdeko Asia eta Ozeania artean dagoena. Bertan, Tanimbarreko Kanpandorreko mozolo azpiespezie bat bizi izan zen, gaur egun, iraungitzat jotzen dena.

## Kanpo estekak
Muonio (argipena)

**Muonio** hauetako bat izan daiteke:
* 1472 Muonio asteroidea.
* Muonionjoki, Finlandiako Lappi eskualdean dagoen ibaia.
* Muonio, Lappi eskualdeko udalerri finlandiarra.
* Muonio, izen bereko udalerriko elizatea.
Maersk

( ahoskatua) itsas garraio enpresa multinazionala da, normalean soilik **Maersk** deitua. Enpresak kontainerren garraioan, eta energiaren ustiaketan aritzen da gaur egun. Egoitza nagusia Danimarkako Kopenhage hirian dauka eta 2008. urtean 117.000 langile zituen 130 herrialde desberdinetan, Danimarkako enpresarik handiena da burtsa balioari dagokionez, eta salmenta gehien dituen Eskandinaviako bigarren enpresa.

1999. urtean *Sealand* enpresa erosi zuen.

## Terminalak 
Maersk taldeak 48 terminal dauzka mundu osoan, hamahiru Europan, hamabost Amerikan, hamalau Asian, eta sei Afrikan.

## Kanpo estekak 
*  Maersk taldearen webgunea.
Kataluniako Itsasertzeko Mendilerroa

thumb|eskuinera|250px|Kataluniako unitate morfologikoak:

**Itsasertzeko Mendilerroa** () Kataluniako mendilerro bat da, Kataluniako Kostaldeko Mendilerroen kostaldeko zatia eratzen duena.

Kostaldearekiko paraleloan dago, Foix ibaia eta Rosesko golkoaren artean. Iparraldetik hegoaldera, honako mendilerro eta mendigune hauek daude bertan:

* Montgri mendigunea
* Begurreko mendiak
* Gavarres mendigunea
* Cadiretes mendigunea
* Montnegreko Mendigunea
* Korridoreko Mendigunea
* Sant Mateuko mendilerroa
* Marinako mendilerroa
* Collserolako mendilerroa
* Montjuïc
* Garrafeko mendigunea
* Montsiako mendigunea

Mendilerro honetan, uhar () ugari jaiotzen dira, euria egiten duenean, euren ibilgua asko handitzen delarik.

Tontorrik garaiena, Montnegre mendilerroan dago, Turó Gros mendian, 773 metro dituena.

Babestutako zenbait gune natural ditu, Montnegre eta Korridoreko Parke Naturala, Collserolako Parkea eta Garrafeko Parke Naturala kasu.

## Kanpo estekak