Egiptoar literatura

thumb|Egiptoko piramideak.
**Egiptoko literaturak** Antzinako Egipton du jatorria eta lehen literatura ezagunetako bat da. Egiptoarrak izan ziren gaur egun ezagutzen den literatura garatu zuten lehen kultura.

## Aintzin Egiptoko literatura 
Antzinako egiptoarrek testuak idatzi zituzten papiroetan, hormetan, hilobietan, piramideetan eta obeliskoetan. Beharbada, garai honetako literaturaren adibiderik ezagunena Sinuheren Historia da. Beste lan ezagun batzuen artean, Westcar Papiroa (ipuin-bilduma bat) eta Ebers Papiroa (farmakopeako tratatu bat) daude, baita Hildakoen Liburua ere (beste bizitzara iristeko jarraibide erritualak), Aniren Papiroan bertsio osoena iritsi zaiguna.
thumb|Aintzin Egiptoko hieroglifikoa.
Antzinako Egiptoko literatura erlijioso eta profanoan bana daiteke. Gehienak erlijiosoak dira: sortilegioak, hileta-otoitzak, hilobiaz haraindiko bizitzaren deskribapenak, Eneadari buruzko narrazio mitologikoak... Aipatutako Hildakoen Liburutik, piramideen testuetatik eta sarkofagoen testuetatik kanpo, Erregeen Haraneko hipogeoetan aurkitutako inskripzio multzo bat nabarmentzen da, lurrazpiko edo behe mailako mundua deskribatzen duena: Amduateko Liburua, Ateen Liburua, Behi Sakratuaren Liburua, Haitzondoen Liburua, Lurraren Liburua eta Gauaren Liburua.
[thumb|[Ebers Papiroa|Ebers papiroa]]
Literatura profanoa, batez ere, liburu sapientzialak dira (entretenimendurako baino gehiago hezkuntzarako pentsatutako literatura); era horretako azpigenero didaktiko espezifiko bat ere sortu zen, sebayt izenekoa, distantziak salbu, printze kristauen irakaspena edo adab musulmana gogorarazten dituena. Baina narrazioak, biografiak eta maitasunezko poemak, elegiakoak eta filosofikoak ere idatzi ziren, entretenimendua, lasaitze artistiko edo sentimentala edo bizitzaren amaierari buruzko meditazioa helburu zutenak. Era berean, autobiografia egiptoar literaturako formarik zaharrenetako bat da, eta Unirena  chaty-rena eta Hirjuf-ena iritsi zaizkigu. Bitxia da epopeiaren presentzia eskasa; poema luze bat baino ez da gorde, Qadeshen Ramses II.aren zalantzazko garaipena ospatzen duena, Pentauroren Poema.Roger Lancelyn Green (1918-1987) antologo eta mitografoak inskripzioetan osorik gorde diren batzuk bildu zituen (Printzea eta Esfingea, Hapshepsut erregina legendarioa, Printzesa eta deabrua, Jnum, Niloren jainkoa, Ra eta bere seme-alabak, Horus Mendekatzailea) papiroak (El Loto de oro, Djedi, El Vechiente-Hermanos, El Hechencole, El Hechokuicero, Azken hau Errauskineren ipuin tradizionalaren bertsiorik zaharrena da

### Ekoizpen literarioa Aintzin Egiptoan 
Egipto klasikoko ia literatur ekoizpen guztia arkeologo eta hizkuntzalariek deszifratu dituzten monumentuen inskripzioengatik ezagutu da, baita egile greziarrek beren historietan ekarpen garrantzitsuak gorde zituztelako ere, eta azkenik zati txiki bat erroilu, papiro eta bendatan kontserbatu zelako. Antzinako Egiptoko literatur ekoizpen bitxi eta misteriotsua ez da guztiz gureganaino iritsi, eta askotan hutsuneek suntsitzen dute; hala ere, garai desberdinetako hainbat lan bildu dira, batzuetan berridazketa, egokitzapen, bategite eta aldaera esanguratsuekin, eduki oso desberdinekoak, tradizio honetan igarotako denbora luzea eta garai ezberdinetako desberdintasun teologiko eta erlijiosoak kontuan hartuta.

Jarraian, koadro sinoptiko hau aurkezten da, obra adierazgarri ezagunak aipatuz, garai bakoitzeko garrantzitsuenak azpimarratuz.

#### Inperio zaharra 
K.a. 2686 eta 2181 artean III., IV., V. eta VI. dinastiek osatzen dute, tarteko lehen aldia baino lehen (K. a. 2190-2050). 

Garai honek literaturarik zaharrena gordetzen du.

Piramideen testuak

Hordyedef-en jarraibideak, ezagutzen den sebayt zaharrena.

Dua-Jetiko lanbide edo jarraibideen satira

Ipurren papiroa: krisian dagoen mundu baten deskribapena.

Nekazari adierazgarriaren historia. Nekazari batek nola irabazten duen epaiketa batean bere otoitz-estilo oso artifizialari esker.

Ptahhotepen jarraibideak, esaera zaharren bilduma formako literatura sapientziala.

Kagemniren jarraibideak, aurrekoaren izaera berekoak.

#### Inperio ertaina 
K.a. 2050-1750 bitartean. Garai hau XI. eta XII. dinastien amaierek osatzen dute. Bigarren tarteko aldia dator (ka. 1800 a. K. a 1550 )

Etapa hau literatura klasikoaren urrezko aroari dagokio.

Sarkofagoen testuak.

Nefertiren profezia.
[thumb|[Aniren Papiroa|Aniren papiroa]]
Sinuheren istoria. Lehen pertsonan, arrazoi politikoengatik Siriara ihes egin eta ondoren itzuli den errefuxiatu baten kontakizuna.

Naufragoaren istoria. Marinel bat itsas munstro adiskidetsu batek nola salbatzen duen.

Gizon baten eta bere babaren arteko liskarra: nola ustezko suizida baten arimak konbentzitzen duen halako akatsik egin ez dezan.

Amenemhaten jarraibideak. Amenemhat I.a errege erailaren izpirituak bere seme Senuserti zuzentzen dion bakarrizketa. Heriotzarekin amaitu zuen konspirazioa deskribatzen du, eta inorengan konfiantzarik ez izateko eskatzen dio semeari.

Harpa jotzailearen kantua, Intef VII faraoiaren hilobian zizelkatuta dagoen poema liriko hedonista eta eszeptikoa

#### Inperio berria 
Gutxi gorabehera K.a. 1550etik 1070era. XVIII., XIX. eta XX. dinastiak hartzen ditu. Hirugarren tarteko aldia gertatu zitzaion (K. a. 1070-656).  eta XXI. dinastiatik XXV. dinastiara.

Apofis eta Sekenre erregea: gerrari buruzko kontakizun epikoa, inbaditzaile hiksoen kanporatzea eta Ramses II.a enperadorearen balioaren erakustaldia lortzeko.

Bi anaien istoria: emakume gaizto batek bi anaiak bereiztea lortzen du (garrantzi literario handiko ipuin folklorikoa)

Seti I.aren garaiko Harris 500 papiroak eta Ramses V.aren garaiko Chester Beatty I.ak Inperio Berriko maitasun-lirikaren bildumarik garrantzitsuena.

Atoni ereserkia: eguzki-jainkoari egindako ereserki sutsua, Akenaton faraoi hereseari ematen zaiona, K. a. 1360 inguruan.

Egia eta Gezurra, horrela deitzen ziren bi anaien arteko lehiari buruzko ipuin alegorikoa.

Hilobiko arima pribatu bati buruzko mamu-ipuin bat.

Horus eta Seten arteko lehia: Horusen garaipenaren kontakizuna Osirisen tronua eskuratzeko.

Hildakoen liburua. Erlijio-ereserkiak, arima azpimundutik gidatzeko epai moralez zipriztinduak.

Amenemoperen aginduak, literatura sapientziala, eragin handia izan zuena Bibliako Proberbioen Liburuan.

Aniren jarraibideak, aurrekoaren izaera berekoak.

Unamonen bidaiak.

Printze predestinatuaren istorioa, fatalismoari buruzko ipuina.

Pentaurren poema, epopeia.

#### Dekadentzia 
K. a 656-332 

Egiptoko literaturaren azken aldia.

Aldi horretan, eskritura mota demografikoari dagokio.

Setnaren ipuinak edo Setne Khaemwaset-en istorioak: Jaemuaset-en irudi historikoari buruzko kontakizun herrikoiak. Ramses II.aren (1279-1213 urte) laugarren semea zen Jaemuaset, eta aztia eta jakintsua zen.

Ankhsheshonq-en jarraibideak. Rako apaiz dohakabe baten biografia eta bere gorteko azpijokoak.

Isis eta Neftisen auhenak: Osirisen heriotzagatik bi jainkosen kexak biltzen dituen drama errituala.

## Aintzin Egiptoko literaturaren ezaugarriak 
Egiptoko Literatura antzinako zibilizazioetatik sortu zen herri ahotsaren ondorioz. Hainbat lekutatik igarotzen da eta kultura modernoak moldatzen ditu. Literatura arkaiko faraonikoak mitoak, alegiak, herri-ipuinak, esaera zaharrak, otoitzak eta zenbait praktika erritual eta formula magiko biltzen ditu, antzezlanak balira bezala antzeztuak. K artistiko horrek guztiak komunean ditu ohiko baliabide estilistikoak ekoizpen arkaikoetan, hala nola:

* Ideien errepikapenak eta gramatika-egiturak.
* Paralelismoa.
* Jainkoei dei egitea.
* Mitologia etengabe maneiatzea.
* Egiptoar literaturak hainbat gai jorratzen zituen:
* Morala:Hemen giza portaera eta ekintzak hartzen ziren kontuan, norberaren eta komunitatearen onerako izan zitezen.
* Fantasia:Hemen, buruan sortzen diren agerpenei, ikuskizunei eta irudiei buruz hitz egiten zen, sortzen dituzten hitzen edo egoeren konjuruan. Fantasiaren bidez eszenatoki eta pertsonalitate gogaikarriak deskribatzen dira.
* Mitologia: Eguneroko fenomenoen eta gertaeren historiei buruz hitz egiten zen, giza ongizaterako joera ona izan dezaten deifikatuz.
* Gehiegikeria mitologikoak eta literarioak: Hemen, errepikapena, pleonasmoa, polisindetona, difrasismoa, paralelismoa, leloak, antzekoak eta gehiegikeriak bezalako baliabide literarioen erabilera neurritsua erabiltzen zen.
* Asmatzailea:Trebetasun handia dute, eta modu distiratsu eta koloretsuan eginak dirudite, azalpen magikoak errazteko.
* Sinbolismoa: Esanahi konbentzionala duten irudien bidez adierazten dira ideiak.
* Lehen mailako gaiak: Hemen munduaren sorrera, lehen bikotea, erauntsia, etab. bezalako gaiak ukitzen dira.
* Asmo didaktikoa: Hemen gizakia trebatu nahi da jainkoen lanaren handitasuna naturan eta naturan bertan baloratu ahal izan dezan.

## Alejandriako Egiptoko literatura greziarra. 
Nilok eragin handia izan zuen antzinako egiptoarren idazkietan, baita Alexandriara bertan bizi ziren mezenas ugarien babesa jasotzera iritsi ziren poeta greko-erromatarren idazkietan ere, baita Ptolomeo II Filadelfo faraoiak gonbidatutako Alexandriako Liburutegiko baliabideez baliatzeko ere, kultura oso maite baitzuen eta, adibidez, Settuagtenak itzultzera bidali baitzituen, hirurogeita hamar Hebrear Biblia. Bi dira alexandriar urrezko adin mota honetako talde nagusiak, Pléyade poetikoa deritzona (Teócrito, Filico de Corcira, Nicandro, Homero de Bizancio, Arato, Licofrón de Calcis eta Apolonio de Rodas edo Eantidas) eta Pléyade tragikoa. Helenismoaren poeta handi asko joan ziren hiri honetara, tartean Kalimako Libiakoa, epigramaren maisua, eta Teokrito Sirakusakoa, azken hau Idilios ez bakarrik artzainen egile gogoangarria. Egiptoar idazlerik nabarmenetako bat Apolonio de Rodas izan zen, Argonautikak izeneko epopeia baten egilea, baita Nono de Panopolis ere, beste mitologiko pagano baten egilea, Dionisiakoak. Herodasi hainbat Mimo zor zaizkio. Gainera, K.a. III. mendeko apaiza. Manetonek, grezieraz, herrialdearen lehen historia osoa gorde zigun, Egiptoko Historia (japonieraz, Aegyptiaca), besteak beste. Alexandriari lotuta, Licofron poeta ere egon zen. Erromatar inperial garaikoa da jada Apiano historialaria. Paganismo greziarraren azken ordezkaria Páladas epigramista izan zen, IV. mendekoa.

## Literatura islamikoa eta literatura kopta 
VIII. mendetik aurrera, Egipto arabiar musulmanek konkistatu zuten, eta beren hizkuntza inposatu zuten, nahiz eta onarturik geratu zen gutxiengo kristau kopta handi bat (izaera gnostikoko literatura erlijioso garrantzitsua garatu zuena, Nag Hammadiko eskuizkribuak izenpean kontserbatu zena), antzinako egiptoarraren, koptoaren, bilakaeraren emaitza izan zen hizkuntzan idatzia, eta beste bat judaikoa, zeinaren ordezkari nagusiak Alexandiar filosofo judua izan ziren, Filriako III. K.a. XI. mendean, Kordobako Maimonides teologo eta filosofo handiak Egipton eman zituen bere azken urteak. Erromatarrek Alexandriako Liburutegia behin baino gehiagotan suntsitu zuten, gehienak greziar testuez, eta azkenik Umar ibn al-Jattab kalifak, 636 eta 644 artean gobernatu eta milaka eskuizkribu suntsitzea agindu zuena, arabierazko literatura, eta bereziki hizkuntza horretako liburutegiak, aurrera egin zuten konkistatzaile musulmanek sortutako Egipto berrian.10 Idazleei eragin zieten aldaketa garrantzitsu batzuk gertatu ziren garai horretan. Papiroak oihalezko paperarekin ordezkatu ziren, eta kaligrafia idazketa-sistema gisa sartu zen. Idazkien gune nagusia islama izan zen. Ahozko literaturari dagokionez, Epopeya Hilali edo Al-Sirah al-Hilaliyyah-k Banu Hilal beduinoen tribuaren saga eta arabiar Penintsulatik Ipar Afrikara X. mendean egin zuen migrazioa kontatzen ditu. XIV. mendetik aurrera, epopeia hau poetek kantatzen dute bertsotan, perkusio instrumentu batez eta bi hari eta errubykatzeko biolin batez lagunduta. Antzina oso zabaldua, gaur arte iritsi den bertsio bakarra egiptoarra da, eta UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immaterialaren Ordezkaritzaren zerrendan inskribatu du.

Arabiar Egipton idatzitako lehen eleberrietako bat Al-Risalah al-Kamiliyyah fil Siera al-Nabawiyyah izan zen, latinera Ibn al-Nafisen El teólogo autodidacto bezala itzulia. Zenbait kritikarik "zientzia-fikzio" gisa deskribatu dituzten elementu futurista batzuk dituen kontakizun teologikoa da. Bestalde, Las mil y una noches liburuko ipuin asko Egiptoko Erdi Aroko tradizioetakoak dira. Era horretako materialak XV. mendean bilduma honetan zeuden beste bi tradizioei gehitu zitzaizkien: indiarra eta persiarra.

## Literatura modernoa 
Egiptoko antzerkiaren aitzindaria Yaqub Sannu (1839-1912) izan zen, "Egiptoko Molière" deitua. Arabiera dialektalean idazten zuen eta Molière, Goldoni eta Richard Sheridanen eredu europarretan inspiratzen zen. Ahmed Chawqik (1868-1932), "Poeten Printzea" deituak, Frantzian ikasi zuen, eta han Pierre Corneille eta Jean Racine hartu zituen eredutzat, egiptoar historian eta arabiar kondairetan inspiratutako bertsozko antzerki-pieza ugari idatziz, adibidez, Kleopatraren heriotza eta Leylaren eromena.
[thumb|[Taha Hussein Egiptoko literatura modernoaren idazle garrantzitsua.]]
XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran mundu arabiarrak Al-Nahda delakoa esperimentatu zuen, bizitzaren alderdi guztiei eragin zien mugimendu errenazentista, literatura barne. Urte batzuk geroago, Muhammad Hussein Haykalek (1888-1956) arabierazko lehen eleberri modernoa idatzi zuen, Zaynab (1914), baserri giroan girotutako maitasun istorioa. Bere garaikidea zen Taha Hussein (1889-1973) mugimendu modernistaren izen handienetako bat izan zen mundu arabiarrean. Oso gaztetatik itsua, formazio erlijioso tradizional bat jaso zuen Al-Azhar meskita kairotarrean, bere autobiografia nobelatuan El libro de los días (Al-Ayyam, 1929-1932) gogora ekartzen duena. Arabiar kulturaren hainbat alderdiri buruz galdetu zitzaion, eta islamiar aurreko poesia aparatu kritiko modernoarekin aztertu zuen. Mediterraneoko beste kultura-tradizio batzuetara ere hurbildu zen, hala nola greziar, frantziar eta italiar tradizioetara.

Tawfiq Al-Hakimek (1898-1987) egiptoar antzerki modernoa sortu zuen, ordura arte fartsa eta komedia arina nagusi zirela. Bere piezak arabiar eta mendebaldar ondarearen ideietan inspiratuta daude: Sherezade (1934), Edipo rey (1939), Pigmalión (1942), edo baita gai sozialak ere, hala nola El secreto de la suicida (1937) edo Una bala en plena corazón (1944). Profetari buruzko pieza bat idaztera ere ausartu zen, Mahoma (1936), irakurketara bideratua, eta ez antzeztua izatera. Garai honetako figura garrantzitsuenetako bat Naguib Mahfuz da, Literaturako Nobel Saria irabazi zuen lehen egiptoarra.

### Nobela 
Eleberriaren jatorria Egipton XIX. mendearen amaieran gertatu zen europar narratiba erromantiko, detektibe eta historikoaren itzulpen oldearekin lotuta dago, egokitzapenak baino ez. Bi egile dira une honetako adierazgarrienak: Yuryi Zaydan (1861-1914) eta Mustafa Lufti al-Manfaluti (1876-1924).

## Literatura modernoa ez arabofonoa 
Egipto, denbora luzez, lurralde kosmopolita izan da, Alexandriako hiri eta portua bereziki, bertako biztanleria hainbat lekutatik zetorrelako. Idazle garrantzitsu askok beste hizkuntza batzuk hartu dituzte horrela, eta ez arabiera, beren lanetarako, baina Egiptoko literatur corpusaren parte dira. Besteak beste, Edmond Jabès, Albert Cossery eta Andrée Chedid frantsesez, Stratís Tsircas eta Constantino Kavafis grezieraz eta Ahdaf Soueif ingelesez. Gainera, idazle askok, atzerriratu zein ez, Egipto egin dute beren idazkien esparru, eta, zalantzarik gabe, ospetsuena Lawrence Durrell ingelesa da, Alexandriako laukotea lanaren egilea. Terenci Moix eta No digas que fue un sueño (1986) eleberri historikoen tetralogia, El sueño de Alejandría (1988), El amargo don de la belleza (1996) eta El arpista ciego (2002) ere aipa daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak