Eskiula

**Eskiula** ([es̺kiula]) Bearnoko udalerri euskalduna da, nahiz eta hainbatetan Zuberoako udalerrien barruan sailkatzen den, batik bat bertan euskaraz mintzatzen delako. Zuberoako lurraldetzat hartzen denean, Basabürüa eskualdean kokatzen da.

Udalerriaren frantsesezko izena —eta ofiziala— *Esquiule* da, eta okzitanierazkoa, *Esquiula*.

2008tik alkatea Jean Bedecarrax jauna da. Herritarren ezizenak *bahanka* *biltzailiak*, *karakoil* *biltzailiak* eta *serora* *bühürtekariak* dira.

## Geografia 
thumb|300px|Eskiulako seinale elebiduna.
### Topografia 
Udalerriko gunerik baxuenak 190 metroko altueran dago, Joos ibaiaren ertzean, herriko kaskoko iparraldean.

Punturik garaiena Kanbillu mendia (660 m) da, udalerriaren hego-mendebaldean; haren tontorretik mendebaldean Bartabürü ibarra dago, hegoaldean zein ekialdean Narbe eta ipar-ekialderantz jota mendiak berak izena ematen dion auzotik pasatuta Hegilla edo herri barnera jaisten da. Hiru auzo horiek 200-300 metroko altueran daude. Mendia Pierre Topet *Etxahun* koblakari ezagunaren bertso batean agertzen da, *Ahargo eta Kanbillu*; Barkoxe herria bi mendi haien artean dago, lehena Barkoxeko lurretan eta bigarrena Eskiulakoetan.

Kanbilluren nagusitasunaz gain, muino ugari dago Eskiulan; mendia eta herriaren artean dagoen muinoetako batean Khoxü-gaina izeneko gaztelu zahar motako aztarnategi protohistorikoa dago.

### Hidrografia 
Barkoxe bezala, udalerriko lurrak ez daude Zuberoako ardatz Uhaitzandiko arroan, Oloroeko uhaitzera doazen zenbait ibaiadarri dagozkielako:
* Joosek Barkoxerekiko muga osoa eta Jeruntzerekiko ia osoa markatzen du.
** Haren ibaiadarren artean Josset, Buhate eta Kanbilluko errekak daude.
* Vertek ekialdeko muga markatzen du, Momor herri biarnesarekikoa.
** Litosak, Verten ibaiadarrik luzeenak, Baretoseko herriekiko mugen zatirik handiena (Aramitze partzialki, Arhantze eta Inhasi osorik) markatzen du. Gorria errekak bertan isurtzen ditu urak.

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Jeruntze eta Aurin.
* Ipar-ekialdean: Moumour.
* Ekialdean: Inhasi eta Oloroe-Donamaria.
* Mendebaldean: Barkoxe (Zuberoa).
* Hegoaldean: Arhantze eta Aramitze.

### Auzoak 
Udalerria auzo batzuetan banatu ohi da; Hegilla izan ezik, denak oso sakabanatuak dira.
* Berbila (fr. *Bervielle*); ekialdeko muturrean, okzitaniera hiztuna den bakarra.
* Barrena: Hegilla eta Berbilaren artean.
* Landa Sohüta: Hegillatik iparraldera, Jeruntze eta Momorrekin mugan.
* Hegilla: herri kaskoa.
* Kanbillu: izen bereko mendiaren ipar eta ipar-ekialdeko magaletan.
* Oskabi: Hegillatik ipar-mendebaldera, Eskiulak Barkoxe eta Jeruntzerekin bat egiten duen esparruan.
* Bartabürü: Barkoxeren mugakidea den ibarra, mendebaldean.
* Narbe: Baretoseko mugan barreiatutako ibarra, hego eta hego-ekialdean.

## Historia 
Eskiula Zuberoako udalerrien barnean kokatu ohi da batzuetan; besteetan, berriz, Bearno barnean. Hori zela eta, 1816 inguruan Eskiula Oloroe-Donamariako kantonamenduan sartu zen. Horrrexegatik, Eskiula euskal kulturadun baina Bearnoko lurretako udalerria bilakatu zen. Abeltzaintzari dagokionez, bestalde, Eskiula ez da Zuberoako lur sindikatuko kide, baina 1456an eta 1652an Zuberoako lurren erabilpenerako akordioak sinatu zituen udalerriak .

Udaletxean, Frantziako banderarekin batera, ikurrina jarrita dago.

## Demografia 
XIX. mendearen erdialdean goia jo zuen Eskiulako populazioak, 1.400 biztanle izatera iritsi zenean. Hurrengo hamarkadetan gainbehera iritsi zen, eta XX. mendearen amaierarako 500 biztanle besterik ez zituen. XXI. mendeko lehen hamarkadetan, biztableriak berriro goranzko joera hartu zuen.

## Politika 
### Herri elkargoak 
* Oloroe aldeko Herri Elkargoan dago, kantonamendu osoa bezala.
* Aldiz, Ipar Euskal Herri eta Zuberoako zenbait egituratan parte hartzen du: euskal kulturaren aldeko Herriarteko sindikata eta uraren kudeaketaren gaineko Zuberoako AEP (''Syndicat d'adduction d'eau potable de la Soule*) sindikatua.

### Auzapezak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
[thumb|Rene Errezareten pasartea ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak poiekturako). |265x265px]]
Eskiulako herritar gehienak euskaraz mintzatzen dira, zubereraz, hain zuzen.

### Mitologia 
Udalerriko lurretan Kanbellu mendia dago, zenbait kontakizun mitologikoren kokalekua.

### Kirolak 
Herrian bi pala txapelketa antolatzen dira urtero: bata buruz burukoa, eta bestea binakakoa. Binakakoa martxotik uztailera izaten da, eta buruz burukoa, berriz, uztail-abuztuetan.

### Jaiak 
Eskiulako bestak abuztuaren amaiera aldera ospatzen dira, kantu, dantza, kontzertu eta abarreko programarekin. Eliza bestak, aldiz, abenduaren erdi inguruan dira.

### Maskarada eta pastoralak 
Herria oso aktiboa da eta da Zuberoan antolatzen diren herri-antzerkien arloan. Eskiulak antolatu dituen azken maskaradak 1983, 1992 eta 2002an izan ziren.[thumb|300px|Eskiulan antzeztutako [maskarada.]]

### Pastoralak 
Dokumentatuta daudenen artean, hauek izan dira herriak taularatutako pastoralak:
* 1750: *Sainte Isabelle du Portugal*.
* 1827: *Jerusalem*.
* 1835: *Karlomagno*.
* 1912: *Napoleon*.
* 1924: *Bonaparte*.
* 1955: *Matalaz*. Etxahun-Irurik idatzia.
* 2000: *Madalena Jauregiberri*. Pier Paul Berzaitzek idatzia. Süjeta: Mixu Etxeberrigarai. Arizale guztiak andrazkoak izan ziren.

## Eskiulatar ospetsuak 
* Jean Larrasket (1885-1953), euskalaria, euskaltzain urgazlea.
* Martxel Tillous (1934-2009), apaiza, Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko euskaldunen kapilaua.
* Pierre Rousseu "Latxikana" (1941), kantaria eta kantu-egilea.

## Erreferentziak 
### Kartografia 
* IGNren 1446 ET (*Tardets-Sorholus.Arette*), 1445 E (*Mauléon-Licharre*) eta 1546 OT (*Oloron-Sainte-Marie'') mapak, 1:25000 eskalakoak.

## Kanpo estekak 
*  Ekialdeko webgunea, Jeruntze eta Eskiulari buruzko informazioa.
*  Eskiulari buruzko artikulua Amatiñoren blogean
*  Joseba Aurkenerena: Latxikana, Eskiula bihotzean https://zuzeu.eus/kultura/latxikana-eskiula-bihotzean/
*  Eskiulako bestak