open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph Van Dam

**Joseph Van Dam** (izengoitia: *José van Dam*; Brusela, 1940ko abuztuaren 25a – 2026ko otsailaren 17a) belgikar baritonoa izan zen. 1958an, Bruselako Kontserbatorioko kantu eta operako lehenengo saria irabazi zuen, eta, ondoren, Lieja, Paris, Okzitaniako Tolosa eta Genevako lehiaketak irabazi zituen. Debuta Liejan egin ondoren, Parisko Operako taldean sartu zen 1961ean (bost urtez aritu zen han), eta, gero, Genevako Operan (1965-1967). Azken horretan, nabarmentzekoa da Darius Milhauden *Ama erruduna* lana. Berlingo Alemaniar Operara deitu zuten gero, eta munduko hainbat eszenatokitara gonbidatu zuten (Salzburgoko Jaialdira, Milango La Scalara, Covent Gardenera, New Yorkeko Metropolitan Operara, Chicagoko Operara, Vienako Operara). Ahots indartsua eta aldi berean tinbre handikoa du, eta bere garaiko artista liriko handienetako bat izan da. Eroso aritzen da opera italiarra, frantsesa eta alemaniarra kantatzen, eta oso errepertorio zabala du: Rameau, Mozart, Weber, Berlioz, Wagner, Offenbach, Verdi, Puccini, Debussy eta Berg. Olivier Messiaenek José van Damii eman zion bere opera bakarraren, *San Frantzisko Asiskoa* lanaren, ardura (Parisko Opera, 1983).

## Erreferentziak
Jevgeni Zamiatin

**Jevgeny Ivanoviti Zamiatin** (errusieraz: Евге́ний Ива́нович Замя́тин; Lebedian, Lipetsk, 1884ko otsailaren 1agreg./urtarrilaren 20ajul. - Paris, 1937ko martxoaren 10a) errusiar idazlea izan zen. Itsasontzietako ingeniaria zen bizibidez. Ipuin-liburu batekin egin zen ezagun: *Uiezdnoie* (1911, *Probintzia giroko ipuinak*). Ondoren eleberri labur bat idatzi zuen, *Na kulitxkakh* (1914, *Munduaren bukaeran*). Zamiatinen idazkera inpresionista da eta eragin handia izan zuen 1920-1930 bitarteko urteetan Errusiako idazleengan eta, batez ere, «Serapionen Anaiak» literatura taldeko kideengan. Literatura eta politika bereiztearen alde ageri zen bere kritika lanetan. 1924an *My (Gu)* eleberria argitaratu zuen, Ingalaterran (Errusian inoiz ez zen argitaratu), eta Zamiatinen kontrako jarrerak ugaldu egin ziren Sobietar Batasunean; izan ere, gero Orwellek eta Huxleyk ibiliko zuten bidetik, gizarte komunistaren deshumanizazioaren eta indibidualismoaren satira egin zuen liburu hartan; horregatik, 1932an, eta Gorkiren arartekotzari esker, Errusiatik Parisa joan zen erbesteraturik. Zamiatinenak dira halaber: *Ostrovitiane* (1917, *Uhartekoak*), eta *Ipuin lizunak* (1927) ipuin-bildumak, eta *Ja boius* (1921, *Beldur naiz*), saiakera.

## Erreferentziak
Tripoli (Libano)

**Tripoli** (; ) Libanoko ipar-mendebaleko hiria eta portua, Abu Ali ibaiaren bokalean, Mediterraneo Itsasoaren ertzean, Beiruteko hiriaren ipar-ekialdean.

Libanoko bigarren hiria da eta lehen mailako merkataritza portua. Nekazaritza produktuen merkataritza (mahatsa, olibondoak, fruitu arbolak, azukre kanabera, tabakoa) eta industria (tabakogintza, ehungintza, janari industria, petrolio findegiak, altzairugintza) dira ekonomia jarduera nagusiak. Monumentuei dagokienez aipagarriak dira 1336. urteko Teynal meskita, 1294. urteko Mezkita Handia, katedral eta gaztelu zaharraren hondakinak eta XV. mende bukaerako Lehoien Dorrea.

## Historia 
K. a. IV. mendean oso hiri garrantzitsua izan zen feniziarren artean, eta musulmanen mende egon zenean ere oso oparoa izan zen. XII-XIII. mendeetan izen bereko konderriko hiriburua izan zen eta mendebalerako merkataritzarako portu garrantzitsua. 1289. urtean mamelukoek suntsitu zuten eta barnealderago berreraiki zuten gero. XVI. mendean otomandarrek konkistatu zuten.

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
*  Napoli, Italia
*  Damasko, Siria
*  Larnaka, Zipre
*  Faro, Portugal
*  Banda Aceh, Indonesia *(2011ko uztailaren 30etik aurrera)*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Luigi Comencini

**Luigi Comencini** (Salò, Italia, 1916ko ekainaren 8a - Erroma, Italia, 2007ko apirilaren 6a) zinemagilea izan zen.

## Bizitza 
Bigarren Mundu Gerra amaitu eta berehala (1946) egin zuen lehen film luzea, *Haurrak hirian,* bonbek suntsitutako hirigune batean haur-talde batek sortzen duen bere kasako munduaren inguruan. Film horren arrakastaren ondoren napolitar komediaan ahalegindu zen *Capriko enperadorea,* 1950, baina benetako arrakasta *Ogia, maitasuna eta fantasia* (1953) filmak ekarri zion; Gina Lollobrigidak eta Vittorio de Sicak 1950eko hamarkadako Italiako komediarik ospetsuena egin zuten pelikula horretan. Jarraipenik ere izan zuen: *Ogia, maitasuna eta jelosia* (1954), protagonista berekin. *Erromako ederra* (1955) egin zuen segidan, pikaro giroko satira.

Komediarekin batera, haurren eta gaztetxoen mundua, eta horien eta helduen arteko harremanak izan ziren bere zinemaren beste ardatz nagusia. Horren adibide dira *Heidi* eta *Ulertu gabea* (1966), *Denak etxera* (1962) eta *Pinotxo* (1972). Aipagarriak ditu *Giacomo Casanova veneziarraren haurtzaroa, bokazioa eta lehenbiziko esperientziak *(1969), *Lo scopone scientifico* (1972) eta *Istorioa* (1986) filmak ere.

## Erreferentziak
Ralph Lauren

thumb|260 px|alt=Ralph Lauren|Ralph Lauren (1978)

**Ralph Lauren** (New York, 1939ko urriaren 14a) estatubatuar moda-diseinatzailea da. Polo Ralph Lauren arropa-markagatik da, batez ere, ezaguna.

Soldadutza egin ostean, gorbatak saltzen hasi, eta erosketa-arduradun izatea lortu zuen erostetxe handi batean. 1967an, lehen diseinu-lanak egin zituen Beau Brumell gorbata-enpresarako, hain arrakasta handiz, non bere konpainia eratzea erabaki baitzuen. Polo izena jarri zion konpainiari, polo kirolaren omenez, aberastasuna eta dotoretasuna irudikatu nahian. 1970ean, gizonezkoentzako arropa-bilduma handi bat sortu zuen, eta New Yorkeko erostetxe handi batean denda berezi bat ireki zuten Laurenen jantziak erakusteko. Hurrengo urtean, emakumezkoentzako jantziak diseinatzen hasi zen, eta bilduma osoa aurkeztu zuen 1972an. Geroztik, era askotako jantziak diseinatu ditu: jeansak, larruzko jantziak, kirol-jantziak, flanelazko alkandorak, jeans higatuak eta etxeko arropak. 1986an, New Yorkeko 5. Hiribideko Rhinelander eraikina erosi zuen, eta, harrezkero, huraxe da Lauren markako dendarik adierazgarriena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ralph Lauren web-orria
Leopoldo Torre Nilsson

**Leopoldo Torre Nilsson** (Buenos Aires, Argentina, 1924 - *ib.*, 1978) argentinako zinemagilea izan zen.

Zuzendari berri askoren filmak ekoiztu zituen; Argentinako zinemagile garrantzitsuenetako bat izan zen.

## Biografia 
Leopoldo Torre Ríos zinemagilearen semea zen eta aitaren laguntzaile gisa hasi zen zineman lanean. Kultura handiko gizona zen, literatura eta zinema oso ondo ezagutzen zituena.

*Graciela* (1956) du bere lehen filma. Hasierako filmetan gizarte zapuztu baten ametsak, kezkak eta frustrazioak adierazi zituen, askotan bere emazte Beatriz Guidoren eleberrietan oinarriturik: *La casa del ángel* (1957, *Aingeruaren etxea*), *La caída *(1959, *Eroraldia*), *La mano en la trampa* (1961, *Eskua segadan*).

Zentsurak proiektu asko debekatu zizkion eta koprodukzio kaskarrak eta Argentinaren historiako pertsonaiei eta gertakariei buruzko film batzuk egin zituen: *Martín Fierro* (1968), *Estirpe de raza* (1970), *Güemes: la tierra en armas* (1971).

Gero Roberto Arlt, Manuel Puig eta Bioy Casares idazleen eleberrietan oinarritutako filmak egin zituen: *Los siete locos* (1973), *Boquitas pintadas* (1974), *La guerra del cerdo* (1975).

## Kanpo estekak 
*  Leopoldo Torre Nilssonen webgune ofiziala

## Erreferentziak
Paul-Émile Victor

**Paul-Émile Victor** (Geneva, 1907ko ekainaren 28a - Bora Bora, 1995eko martxoaren 7a) frantses esploratzailea eta etnologoa izan zen, lurburuetan espezialista.

Lyongo Eskola Nagusian ingeniaritza ikasi zuen, eta Parisko Etnologiako Institutuan etnologiako diploma lortu zuen. Groenlandiara 1934an joan zen lehenengo aldiz *Pourquoi-pas?* ontzian, Jean Charcotekin batera. Denboraldi luzean egon ziren han eta eskimalen ohiturak eta hizkuntza aztertu zituen, eta haiekin bizi izan zen. Bigarren Mundu Gerran parakaidista aritu zen, eta Alaskako Estatu Batuetako gudarostean egon zen. 1947an Frantziako *Les expéditions polaires françaises* sortu zuen, eta horretan aritu zen 1976. urtea arte. 1957-1961 urteen bitartean Groenlandiara egin zen nazioarteko espedizioaren buru izan zen. Espedizio haren helburua zen glaziarren dinamika aztertzea neurketa geofisikoen laguntzaz. Bizitzako azken urteetan Polinesia frantsesean hartu zuen bizilekua. Hainbat lan idatzi zituen: *Boréal* (1938); *La Voie lactée* (1961, *Esne bidea*); ''L'Homme à la conquête des pôles* (1962, *Gizakia lurburuen konkistan*); *Pôle Nord, pôle Sud* (1968, *Iparburua, Hegoburua'').

## Erreferentziak
Joaquín María Egia

**Joaquín María Egia Agirre** (Azkoitia,  - Gasteiz, 1803), Narrosko hirugarren markesa, gipuzkoar zientzialari eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Frantzian egin zituen filosofia eta zientzietako ikasketak. Azkoitira itzulitakoan, Peñafloridako kondeak Intxaustiko jauregian antolatzen zituen elkarrizketetan hasi zen parte hartzen, eta jarduera haren fruitu sortu zen Frantzisko Xabier Munibe Peñafloridako kondeak, Ignacio Manuel Altunak eta Egiak berak osaturiko hirukote ilustratua, Azkoitiko Zalduntxoak deitua. Geroago sortu zuten Euskal Herriaren Adiskideak elkarteko idazkaria izan zen, hil arte. 1758an Gipuzkoako Ahaldun Nagusi bilakatu zen.

Konbentzio Gerran (1794-1795), Gipuzkoako gerrarako diputatua izan zen; kritika ugari jaso zuen Frantziako Iraultzaileen ideien alde egiteagatik. Gerra amaitutakoan berreskuratu zituen Euskal Herriaren Adiskideak elkarteko karguak. Fisika, kimika eta mineralogiako lanak egin zituen, batez ere, eta *Encyclopédie* lanaren aldeko sutsua izan zen. Itzal handiko gizona izan zen; gutun ugari idatzi zioten elkarri Egiak eta Voltairek. Frantziako eta Espainiako akademia eta kultura-elkarte anitzeko kide izan zen.

Espainiar Inkisizioak Frantziako ilustratuen ideiak zabaltzeagatik *de levi* uko egitera zigortu zuen. Pietro Metastasioren *La clemenza di Tito* gaztelaniara itzuli zuen eta *Elogio de Peñaflorida* idazlanaren egilea da. Zarautzen bizi izan zen, Narros jauregian hain zuzen ere.

## Erreferentziak
Francisco de Orellana

**Francisco de Orellana** (Trujillo, Gaztelako koroa, 1511 &ndash; Amazonas ibaia, Amerika, 1546) espainiar konkistatzailea izan zen. Amazonas ibaia esploratu zuen lehen europarra izan zen.

Peruko konkistan ibili zen Pizarrorekin batera. Pizarrok Quitotik ekialdera zeuden lurraldeak aurkitzeko asmoz prestatu zuen espedizioko kide izan zen. Espedizioak hirurogei egun egin zituen noraezean, eta atzera egin behar izan zuen; orduan Pizarro eta haren gizonak iparralderantz abiatu ziren, Coca eta Napu ibaietan gora, eta Aguarico eta Curaray ibaiek bat egiten duten lekuan zer jan ez zutela geratu ziren. Pizarrok jatekoaren bila joan zedila agindu zion Orellanari. 1542ko otsailean abiatu zen, ez ordea jatekoaren bila, Ipar Itsasoaren bila baizik, Pizarro eta espediziokideak han utzita. Zazpi hilabeteren buruan Amazonasen bokalera iritsi eta Venezuelara jo zuen. Espainiara joan zen, eta agintariek Amazonas inguruan aurkitutako lurraldearen gobernari izendatu zuten.

1545ean itsasoratu zen Sanlúcar de Barramedan Amazonastik Quitora joatekoa zen espedizioa, Orellana buru zuela. Amazonasa iritsi zirenean gizon eta ontzi ugari galdu zituen, eta bera ere hil zen, manaos indiarren lurraldean. 

## Erreferentziak
Max Schmeling

**Maximillian Adolph Otto Siegfried "Max" Schmeling** (Klein Luckow, Brandenburgo, Alemania,  - Wenzendorf, Alemania, ) alemaniar boxeolaria izan zen.

XX. mendean pisu astunetako txapeldun izandako lehen europarra.

## Biografia 
1923an Alemaniako boxeolari afizionatuen txapelketa irabazi zuen, pisu erdiastunen mailan, eta hurrengo urtean profesional egin zen. 1926an pisu erdi-astunetako Alemaniako Txapelketa jokatu zuen, eta txapelduna mendean hartu zuen. Hurrengo urtean Europako Txapelketa irabazi zuen, maila berean, eta 1928an Alemaniako pisu astunetako txapelketa.

1929an Paulino Uzkudun gipuzkoar boxeolaria menderatu zuen New Yorken, eta 1930ean pisu astunetako munduko txapeldun atera zen, haren aurkaria, Jack Sharkey, deskalifikatua izan ondoren joko legearen kontrako kolpe bat jotzeagatik.

Zenbait aldiz titulua defendatu ondoren, 1932an galdu zuen, Sharkeyren beraren kontrako lehian. 1936an, New Yorken, Joe Louis K.O. utzi zuen, bere bizitzako borrokarik onenean. Bi urte geroago, Joe Louisek menderatu zuen Schmeling.

Bigarren Mundu Gerran parakaidisten gudaroste batean parte hartu ondoren, 1948an jokatu zuen azken borroka, Berlinen; galdu egin zuen.

## Erreferentziak
Willard Van Orman Quine

**Willard Van Orman Quine** (Akron, Ohio, 1908ko ekainaren 25a - Boston, Massachusetts, 2000eko abenduaren 25a) estatubatuar filosofoa izan zen.

Logika matematikoan egindako lanagatik eta ezagutzaren teoria gisa pragmatismoari egindako ekarpenengatik da ezaguna. Oberlin Collegen eta Harvardeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Harvarden irakasle izan zen. Quinek dio hizkuntza erabiltzeko moduak zehazten duela zer motatako gauzak existitzen diren esan beharra. Era batera eta ez bestera hitz egiteko justifikazioa, ideia-sistema bat eta ez beste bat hartzeko justifikazioa bezala, agerpen erabat pragmatikoa da Quinerentzat. Halaber, Quine ezaguna da baieztapen sintetikoen (proposizio enpirikoak edo gertaeretan oinarrituak) eta baieztapen analitikoen (proposizio nahitaez egiazkoak) arteko banaketa tradizionala kritikatzeagatik. Quinek multzoen teoriari, klaseen arteko harremanarekin zerikusia duen matematika logikoaren adar bati, egin dizkio ekarpen nagusiak. Lan aipagarrienak hauek ditu: *Logika matematikoa* (1940), *Ikuspegi logiko batetik* (1953), *Hitza eta objektua* (1960), *Multzoen teoria eta haren logika* (1963) eta *Esentziak: filosofia hiztegi bat tarteka* (1987).

## Erreferentziak
Hector Bianciotti

**Hector Bianciotti** (Luque, Argentina, 1930eko martxoaren 18a - Paris, 2012ko ekainaren 11) frantses idazlea izan zen, jatorriz argentinarra. Nekazari-familia batean jaio zen, eta ikasketak Morenoko frantziskotarren seminarioan egin zituen. 1955ean, Europara joan zen. Erroman hartu zuen bizilekua lehenbizi, eta Parisen, ondoren. Frantses hiritartasuna hartu zuen 1981ean. Lehenengo eleberriak gaztelaniaz idatzi zituen: *Los desiertos dorados* (1967), *Detrás del rostro que nos mira* (1969), *Claridad desierta* (1972) eta *La Busca del Jardin* (1977). Antzerki-lan bat (*Los otros, una noche de verano*, 1970) eta eleberri laburrak (*El amor no es amado*, 1983) ere plazaratu zituen. Frantsesez idatzi zuen lehenengo eleberriak, *Sans la miséricorde du Christ* (1985) lanak, Femina saria irabazi zuen. Sentimenduen, paisaien eta sentipenen misteriora iristea bilatzen du bere lanetan: *Seules les larmes seront comptées* (1988), *Ce que la nuit raconte au jour* (1992), ''le Pas si lent de l'amour'' (1995). 1996an, Frantses Akademiako kide hautatu zuten.

## Erreferentziak
Araneido

**Araneidoa** (**Araneidae**) araneoen ordenako zenbait kelizeratu araknidoz esaten da.

## Ezaugarriak 
Birika bidez edo trakea bidez hartzen dute arnasa, baita uretan bizi diren motek ere; lau hanka-pare dituzte; burua eta bularraldea bat eginik (zefalotoraxa) izaten dituzte, eta batzuetan sabelaldea ere bai. Ez dute begi elkarturik eta bi luzakin pare dituzte ahoan, mota batetik bestera itxura eta eginkizun desberdinetakoak izan daitezkeenak. Sabelaldeko atzeko muturrean zetazko haria egiten duten bi guruin dituzte. Kelizeroak kakodunak dira eta barnean guruin pozoitsuak izaten dituzte. Zortzi hanka dituzte, eta luze-laburrean eta lodi-mehean alde handia dute mota batetik bestera. Tropikoetako zenbait armiarma oso handiak dira eta txoriak eta ugaztun txikiak ere jaten dituzte. Araneoak egonkorrak edo mugikorrak izan daitezke; egonkorrek harrapakina amaraunean harrapatzen dute, eta mugikorrek, berriz, zetazko haria botatzen dute, armiarma-sarearen ordez, harrapakina geldiarazteko edo arrautza biltzeko.

20.000 mota inguru daude, gehienak lur gainean bizi direnak, baina badira uretan bizi diren bakar batzuk ere.

## Generoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antoine Bourseiller

**Antoine Bourseiller** (Paris, 1930eko uztailaren 8a - Arles, 2013ko maiatzaren 21a) frantses aktorea eta antzerki-zuzendaria izan zen.

XVII. mendeko lan ahaztuen bidez, besteak beste, Tristan l´Hermiten *Marianne* eta Cyrano de Bergeracen *La Mort d´Agrippina* lanei esker egin zen ospetsu. 1960an, Antzerki Konpainia Gazteen Lehiaketa irabazi zuen. Studio des Champs-Élyséeseko zuzendari izan zen. Talde horretan, egile berriak bilatu zituen, eta obra eklektikoagoak antzerkiratzen saiatu zen. 1965ean, Poche-Montparnasseko zuzendari izan zen. 1966tik 1975era, Sud-Est-eko kultura-ekintzetako zuzendari izan zen. Zuzendu zituen lanen artean, aipagarriak dira: *Victimes du devoir* (1965, Ionesco, *Betebeharren biktimak*), *Va donc chez Thorpe* (1967, François Billetdoux, *Zoaz bada Thorperen etxera*), *Dans la jungle des villes* (1967, Bertolt Brecht, *Hirietako basoan*), *Le Métro fantôme* (Leroi Jones, *Metro fantasma*), *À Memphis il y a un homme d´une force prodigieuse* (1966, Jean Audureau, *Menfisen bada indar miragarrizko gizon bat*), *Don Juan* (1967, Molière), *Wozzeck* (1981, Alban Berg) eta *La Cantate d´octobre* (1985, Prokofiev, *Urriko kantata*).

## Erreferentziak
Lasse Virén

**Lasse Artturi Virén** (Myrskylä, Finlandia,  -) finlandiar atleta ohia da.

## Biografia 
Paavo Nurmi bide luzeko lasterkariak 1920 ondoko urteetan hasitako tradizioaren azkeneko oinordekoa da. 10.000 eta 5.000 metroetako txapelduna izan zen 1972ko Municheko Olinpiar Jokoetan eta 1976ko Montrealgo Jokoetan. Bi lasterketa horiek olinpiar joko banatan irabazi dituen atleta bakarra da oraingoz.

1969ko Finlandiako Gazte Txapelketan nabarmendu zen lehen aldiz, 5.000 metroko lasterketa aise irabazi eta errekorra hautsi ondoren: 14 minutu, 17 segundo. Municheko 1972ko Olinpiar Jokoetan ere, 10.000 metroko lasterketa irabazteaz gainera, munduko errekor berria ezarri zuen: 27 minutu, 38 segundo. Handik egun gutxira, 5.000 metroko lasterketan, olinpiar errekorra hautsi zuen: 13 minutu, 26 segundo.

1976ko Olinpiar Jokoetan, Montrealen, aise irabazi zituen bi lasterketok. Bi garaipenak aski iruditu ez nonbait, eta Zátopeken 1952ko balentria errepikatu nahi izan zuen maratoia ere korrituz. Proba horretan parte hartzen zuen lehen aldia zen, eta boskarren geratu zen. 1980ko Olinpiar Jokoetan, berriro lehiatu zen, baina ez zuen dominarik lortu, eta erretiratu egin zen joko horien ondotik.

Gaur egun, ezaguna da Finlandian; izan ere, Finlandiako Parlamentuan jardun zuen koalizio-alderdiko kide gisa 1999tik 2007ra eta 2010ean eta 2011n.

## Erreferentziak
Piotr Wrangel

**Piotr Nikolaievitx Wrangel** (; Novo-Aleksandrovsk, Errusiar Inperioa, egun Zarasai, Lituania, 1878ko abuztuaren 27agreg./abuztuaren 15ajul. - Brusela, 1928ko apirilaren 25a) errusiar jenerala izan zen.

## Bizitza 
Errusiarren eta japoniarren arteko gerran parte hartu ondoren, Lehen Mundu Gerran borrokatu zen.
1917. urteko iraultza piztu zenean, [[Krimeako penintsula|Krimeara]a erretiratu zen eta sobietarren aurka jardun zuen Anton Denikinen gudarostearekin batean. Poloniarren eta sobietarren arteko gerra garaian, berriro antolatu zuen Krimean gudarostea (1920), Dnieper ibaiaren inguruak eraso zituen eta Ekaterinoslav (egungo Dnipro) eta Mariupol konkistatu zituen.

Poloniako gerra amaitu zenean, ordea, sobietarrek gogor ekin zioten Wrangeli eta honek Krimearantz egin zuen atzera. Gudaroste sobietarrak Perekopeko istmoa bereganatu zuenean, 120 gerra-ontzi bildu zituen eta aliatuen laguntzaz Konstantinoplarantz abiatu zen 135.000 pertsonarekin batean, 70.000 soldadu barne. 1921. urtean, Frantziak eta Ingalaterrak uko egin zioten Wrangeli laguntza emateari, baina 1925 arte ez zuen borroka eten. Urte horretan bere gudarosteko estatu nagusia desegin zuen, Jugoslaviatik irten zen eta Belgikara erretiratu zen.

## Erreferentziak
Gianni Amelio

**Gianni Amelio** (San Pietro Magisano, Catanzaro, 1945eko urtarrilaren 20a) italiar zinemagilea da.

## Biografia 
1970ean zuzendu zuen lehen filma, *La fine del gioco* (*Jokoaren bukaera*), RAIrentzat, eta 1973koa du lehen film luzea, *La città del sole* (*Eguzkiaren hiria*). 1980ko hamarkadan finkatu zituen estiloa eta filmen gai nagusiak: ideien eta bizitzeko estiloen aurrean gizonak duen jarrera, gurasoen eta seme-alaben arteko harremanak, degradazioa, frustrazioa eta itxaropena. 90eko hamarkadan, oso ezaguna egin zen, haren filmek sari asko jaso baitzituzten. *Porte aperte* (1990, *Ateak zabalik*) filma heriotza-zigorrari buruzko Leonardo Sciasciaren izen bereko liburuaren egokitzapena da, eta Felix saria (Europako Oscarra) jaso zuen, besteak beste. *Il ladro di bambini* (1992, *Lapurtutako haurrak*) filmak ere beste Felix bat irabazi zuen. *Lamerica* (1994) obran, 90eko hamarkadaren erdialdera Albaniak bizi zuen gatazka sozial eta ekonomiko larriaren istorioa kontatu zuen, eta zenbat sari jaso zituen Cannesen. 1998an, Veneziako Mostrako Urrezko Lehoia jaso zuen *Così ridevano* filmagatik. 2006an, ''La stella che non c'è* filma plazaratu zuen, eta, 2009az geroztik, Turingo Zinemaldiko zuzendaria da.

## Filmografia 
* *Colpire al cuore* (1983)
* *I ragazzi di via Panisperna* (1988)
* *Porte aperte* (1990)
* *Il ladro di bambini* (1992)
* *Il mercante* - film laburra (1992)
* *Lamerica* (1994)
* *Così ridevano* (1998)
* *La terra è fatta così* (2000)
* *Le chiavi di casa* (2004)
* *La stella che non c'è* (2006)
* *Il primo uomo* (2011)
* *L'intrepido* (2013)
* *Felice chi è diverso* (2014) - dokumentala
* *La tenerezza'' (2017)

## Erreferentziak
José Manuel Romay Beccaría

**José Manuel Romay Beccaria** (Betanzos, Coruña, Galizia, 1934ko urtarrilaren 18a) galiziar abokatu eta politikaria da.

## Biografia 
Santiagoko Unibertsitatean eskuratu zuen Zuzenbideko lizentzia, sari bereziarekin, eta, ondoren, Kiel eta Heildelbergeko unibertsitateetan sakondu zituen ikasketak. 1963tik 1966ra, Osasun Ministerioko idazkari nagusia izan zen, eta, 1974an, Gobernu Lehendakaritzaren idazkariorde izendatu zuten.

1982an, Galiziako lehenengo autonomia-gobernuko lehendakariorde egin zuten. Urte hartako hauteskunde orokorretan, Alianza Popular (AP) alderdiko diputatu hautatu zuten, eta kargu horretan berretsi zuten 1986an eta 1989an. 1989an, bestalde, bere alderdiko lehendakari probintzial (1994an berretsi zuten) eta zuzendaritza-batzorde nazionaleko kide hautatu zuten. Coruñako zinegotzi, Probintzia Diputazioko lehendakari eta APko lehendakariorde nazional izatera iritsi zen 1987an. 1990ean, Galiziako Xuntako *conselleiro* edo sailburu izendatu zuten, eta 1993an kargu horretarako hautatu zuten berriro. 1996ko hauteskunde orokorretan, Aznarren gobernuko Osasun eta Kontsumoko ministro izendatu zuten, eta 2000ko hauteskundeetan utzi zuen kargua. 2003an, Estatu Kontseiluko presidente izendatu zuten, eta kargu horretan aritu zen 2004an PSOEk hauteskundeak irabazi zituen arte. 2010eko apirilean, Alderdi Popularreko diruzain eta gerente hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Jamieson Carswell Smart

**John Jamieson Carswell Smart** (Cambridge, Ingalaterra, 1920ko irailaren 16a - Melbourne, Australia, 2012ko urriaren 6a) ingeles filosofoa izan zen.

Australiako Monash Unibertsitateko irakasle emeritua izan zen, eta metafisika, zientziaren filosofia, erlijioaren filosofia eta politika-filosofia arloetan aritu zen. Espekulazioaren filosofia ororen kontra agertu zen, eta kritikak egin zizkion existentzialismoari, bere ustez existentzialismoa hitz hutsean oinarritua eta patetikoa zelako. Era berean, ikuspegi fenomeniko edo instrumentalista oro baztertu zituen, eta horien aurrean errealismo zientifikoa aldeztu zuen, esanez gauzaki fisiko guztiak errealak direla eta prozesu fisiko guztiak arau deterministek arautuak direla. Smartek ez zuen onartzen gorputza-adimena dualismoa, eta, oro har, utilitarismoaren alde agertu izan zen.

Idazlanen artean, aipagarriak ditu *An Outline of a System of Utilitarian Ethics* (1961,* Etika utilitarioaren sistema baten oinarriak*), *Philosophy and Scientific Realism* (1963, *Filosofia eta errealismo zientifikoa*), *Between Science and Philosophy: An Introduction to the Philosophy of Science* (1968,* Zientziaren eta filosofiaren artean: zientziaren filosofiari sarrera*) eta *Utilitarianism: For and Against* (1973,* Utilitarismoa: zer alde eta zer kontra*).

## Erreferentziak
Eleuterios Venizelos

**Eleuterios Venizelos** (Murnies, Kreta, Otomandar Inperioa —gaur egun Grezia—, 1864ko abuztuaren 23agreg./abuztuaren 11jul. - Paris, Frantzia, 1936ko martxoaren 18a) greziar politikaria izan zen.

1896. urtean diputatu hautatu zuten eta urtebete geroago Kretaren autonomia lortu zuen. 1898an Justiziako ministro egin zuten. 1904an, Jurgi printze eta komisario gorenaren etsaia baitzen, mendira jo eta behin-behineko gobernua osatu zuen, Greziarekin bat egitea aldarrikatzen zuena. 1910ean Greziako lehen ministro hautatu zuten. Serbia, Montenegro eta Bulgariarekin batean Turkiaren aurkako gerran jardun zuen. 1913. urteko Londresko eta Bucaresteko hitzarmenek bide eman zioten Greziako lurraldeak zabaltzeko.

Lehen Mundu Gerran aliatuak Tesalonikan lehorreratu zirenean Venizelosek mugaz haraindiko gobernua osatu zuen, eta aliatuekin batean borrokatu zen. Neuilly eta Sèvresko hitzarmenen ondorioz eremu gehiago jarri ziren Greziaren administraziopean. 1924an lehen ministro hautatu zuten, eta denbora laburraren buruan Errepublika aldarrikatu zuen; baina, Greziako ekonomia eta politika berpizteko eta sendotzeko gauza izan ez zenez, dimisioa eman zuen. 1935. urtean matxinada bat bultzatu zuen Kretan.

Egun, Atenasko nazioarteko aireportuak bere izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yasushi Inoue

**Yasushi Inoue** (Asahikawa, Hokkaido, Japonia, 1907ko maiatzaren 6a - Tokio, Japonia, 1991ko urtarrilaren 29a) japonierazko eleberrigilea izan zen. Fikzio historikoa landu zuen bereziki. Zentzu horretan nabarmentzekoa da *Tempo no iraka* nobela (1957, *Tempoko teilatuko teila*), zeinean zorroztasunez deskribatu baitzuen Tang dinastiaren kulturako tresnak atzera Japoniara ekartzeko VIII. mendean Txinara joan ziren monjeen drama.

Mundu modernoko bakardadea da Inoueren lehen nobelaren gaia, *Ryoju* (1949, *Ehiza eskopeta*); oso harrera ona izan zuen. Horren ondoren *Togyu* (1949, *Zezenketa*) kaleratu zuen. Bigarren nobela horrekin bere fama handia lortu eta Akutagawa saria irabazi zuen. *Tun-Huang* (1959) nobelan XI. mendeko Txina islatu zuen eta Tun-Huang leize-zuloetan ezkutatutako altxorrak berpiztu zituen. Beste liburu arrakastatsu batzuk: *Hyoheki* (1956, *Izotzezko horma*), *Futo* (1963, *Haizea eta uhinak*), *Saiiki monogatari* (1969, *Samarkandaz haraindiko bidaia*). Kontakizun laburrak *Auri gisakka no shogai* (1951, *Faltsutzailea*) eta *Lou-Lan* (1959). Inouek Japoniako literatura sari garrantzitsu guztiak irabazi zituen, eta 1976an Kulturaren Ordena jaso zuen.
## Erreferentziak
Giovanni Pico della Mirandola

**Giovanni Pico della Mirandola** ( ahoskatua; Mirandolako gaztelua, Ferrarako Dukerria, 1463ko otsailaren 24a - Florentzia, 1494ko azaroaren 17a) italiar filosofoa eta pentsalaria izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbide kanonikoko ikasketak egin zituen Bolonian eta filosofiakoak Paduan. Florentzian jarri zen bizitzen, eta han Marsilio Ficino Errenazimentuko filosofo platoniko handia ezagutu zuen; arabiera, hebreera eta aramera ikasi zituen.

Platonen filosofiaren jarraitzaile zen, eta bi obra garrantzitsu eman zituen argitara: *Conlusiones philosophicae, cabalisticae et theologicae* («Ondorio filosofikoak, kabalistikoak eta teologikoak») eta *De hominis dignitate oratio* («Gizonaren duintasunari buruzko hitzaldia»), 1486. urtean biak. Pentsalari greko, hebrear, arabiar eta latinoetan oinarriturik idatzi zituen 900 tesiak eztabaidatzeko Europa guztiko pentsalariak bildu nahi izan zituen, baina ezinezkoa gertatu zitzaion Aita Santuak izendatutako batzorde batek heretikotzat jo baitzituen tesietariko batzuk. Frantzian izan ondoren, espetxean izan zen aldi labur batez, Florentziara itzuli zen eta 1492. urtean Alexandro VI.a aita santuak heresia haren salaketaz aske utzi zuen.

## Erreferentziak
Vladimir Salnikov

**Vladimir Valerievitx Salnikov** (; San Petersburgo, Sobietar Batasuna, 1960ko maiatzaren 21a) errusiar igerilaria da.

## Biografia 
Igeri egiteaz gainera, anatomia, fisiologia eta heziketa fisikoa ikasi zituen. Igor Koshin izan zuen lehenengo entrenatzailea. Hark, hasieran, arazoak besterik ez omen zizkion ikusten Salnikovi; denborarekin, ordea, lan gogorra egin, eta, 1974an, Sobietar Batasuneko markarik onenak lortu zituen Salnikov gazteak 400 eta 1.500 metrotan.

Montrealgo Olinpiar Jokoetara joan zen 1976an, eta bosgarren izan zen 1.500 metrotan. Europako errekorrak lortu zituen 800 eta 1.500 metrotan, eta distantzia horretako txapeldun izan zen 1979an. 1980an, Estatu Batuek Moskuko Jokoei egin zieten boikota kolpe latza izan zen, baina, hala ere, urrezko bi domina eta brontzezko bat eta munduko errekorrak lortu zituen. 1986. eta 1987. urteak beheraldi-urteak izan ziren. Nolanahi ere, Seuleko Jokoetan (1988an), urrezko domina bat eta errekor berri bat lortu zituen. Handik urtebetera, igeri egiteari utzi, eta Sobietar Batasuneko taldeko entrenatzaile izan zen. 1990ean utzi zuen kargu hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William John Macquorn Rankine

**William John Macquorn Rankine** (Edinburgh, Eskozia, 1820ko uztailaren 5a - Glasgow, Eskozia, 1872ko abenduaren 24a) fisikaria eta ingeniaria izan zen. Glasgowko unibertsitatean ingeniaritza zibileko eta mekanikako irakaslea izan zen 1855. urteaz gero. Carnot, Clausius eta Joulerekin batera termodinamikaren aitzindaritzat hartua da. Oso ezaguna da lurrun-makinari buruz egin zituen ikerketengatik. Materia- eta indar-kontzeptuetan oinarritzen zen unibertsoaren mekanika-ikuspegia alde batera utzi eta unibertsoko gertaera guztiak energiaren eraldaketaren bidez azaltzen zituen teoria berri baten alde agertu zen. Bera izan zen Eskoziako ingeniarien institutuaren lehen lehendakaria.

## Erreferentziak
Alexandro II.a Errusiakoa

**Alexandro II.a** (errusieraz: Александр II Николаевич, *Aleksandr II Nikolaievitx*) (Mosku, 1818ko apirilaren 29agreg./apirilaren 17ajul. – San Petersburgo, 1881eko martxoaren 13agreg./martxoaren 1ajul.), 1855-1881 bitartean Errusiako enperadorea izan zen.

Nikolas I.aren semea zen, eta Vasili Zhukovski poeta liberalaren ardurapean hazi zen. Krimeako gerra galdu ondoko urteetan (Parisko Ituna, 1856), Alexandro II.ak mendebaldeko herrien aldean Errusiak bizi zuen atzerapenaz oharturik, munta handiko erreformak eragin zituen: basailuak askatu (1861); administrazioaren erreforma (1864); hezkuntza publikoaren erreforma; azkenik, burdinbide-sarearen garapenaz bultzada handia eman zion ekonomiari.

1863an bat egin zuen Prusiarekin, abertzale poloniarren altxamendua zapaltzeko. Turkiaren aurkako gerran abiatu zelarik (1877-1878), Bismarckek laguntza ukatu eta atzera egin zien Alexandro II.ak Europari buruz zituen asmoei (San Stefanoko hitzarmena). Bitartean, Kaukasoko konkista amaitu (1859) eta Erdialdeko Asian barneratu zen (Tashkent, 1865; Bukhara eta Samarkanda, 1868). Errusia barnean, bestalde, politika absolutistaren aurka altxatu zen herri-mugimendua (Narodnaia Volia, 1870) garatu zen. Mugimendu horretako nihilista-talde batek bonba batez hil zuen. 

1881eko martxoaren 13an, Alexandro II.a Errusiako tsarra hil zuten lehergailuak jaurtita. Narodnaia Volia (Herriaren nahia) talde klandestino iraultzailearen lehen lehergailuak agintariaren ibilgailua hondatu zuen, eta bigarrenak tsarra bera larri zauritu zuen. Alexandro II.aren gizonek Neguko Jauregira eraman zuten eta 45 minuturen buruan hil zen.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1841eko apirilaren 28an, Alexandro II.a Gilemina Maria Hesseko printzesarekin ezkondu zen, Errusian Maria Alexandrovna izenez ezaguna zena. Zortzi seme-alaba izan zituzten:

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ludwig Landgrebe

**Ludwig Landgrebe** (Viena, Austria, 1902ko martxoaren 9a - Kolonia, Alemania, 1991ko abuztuaren 14a) filosofoa izan zen.

## Bizitza 
E. Husserlen laguntzaile izan zen 1923-1930 bitartean, eta *Esperientzia eta adimena* (1939) liburuan maisuaren eskuizkribuak bildu eta argitaratzeaz arduratu zen. Praga, Kiel, Hanburgo eta Koloniako unibertsitateetako irakasle izan zelarik, hasieran, Husserlen azken garaietako pentsamoldeari zintzo jarraituz, bizitzaren filosofiari eta existentzialismoari aurre egin zien (*Espirituaren zientziei buruzko Diltheyren teoria*, 1928), baina gero Husserl eta Heideggerren elkarrekiko osaeraren beharra onartu zuen (*Zer esan nahi du gaur guretzat filosofiak?*, 1948; *Fenomenologia eta metafisika*, 1948). Ikuspegi berri horretatik aurre egiten die gizonak munduarekin eta historiarekin dituen erlazioen arazoei, eta ondorio espiritualista batera iritsi zen, gizona baino areago, pentsamendu metafisikoaren kategorietan sailka ezin daitekeen absolutu transzendentea dagoela aitortuz.

Landgreberen beste lan batzuk dira: *Orainaren filosofia* (1952), *Fenomenologiaren bidea. Hasierako esperientziaren arazoa* (1963) eta *Fenomenologia eta historia* (1968).

## Erreferentziak
José-Miguel Ullán

**José-Miguel Ullán** (Villarino de los Aires, Salamanca,  - Madril, ) espainiar poeta eta prosalaria izan zen. Parisen bizi izan zen urteetan, *France Culture* irratiko gaztelaniazko programetan lan egin zuen. Espainiara itzuli zenean, soldadutza egitera behartu zuten, eta esperientzia atsekabegarri horren berri eman zuen *Soldadesca* (1977) liburuan. Kritikak poesia sozialaren barruan sailkatzen ditu Ullánen lehen liburuak: *El jornal* (1965), *Amor peninsular* (1965) eta *Un humano poder* (1966). Gizarte-kritikarako sena galdu gabe, abangoardiazko forma poetikoetara jo zuen gero: *Maniluvios* (1972), *Frases* (1976) eta, batez ere, *De un caminante enfermo que se enamoró donde fue hospedado* (1976). Azken liburu horrek, zeina poesia bisualtzat eta testu collagetzat har baitaiteke, Kritika Berriaren Saria jaso zuen. Poema-liburu aipagarri batzuk hauek dira: *Manchas nombradas* (1984), *Visto y no visto* (1992) eta *Razón de nadie* (1995). Zenbait egunkari eta aldizkaritan idatzi zuen, eta literatura-genero eta arte-arlo bat baino gehiago nahasi zituen, poesia eta pintura, esaterako.

## Erreferentziak
Jean León Bastres

**Jean León Bastres** (erlijio-izena: ***Aita Agustin Bastres***; Senpere, 1832ko martxoaren 18a - Idiazabal, 1904ko martxoaren 7a) Belokeko monasterio beneditarren sortzailea izan zen.

1856. urtean apaiz egin zen. 1874. urtean Jean Leónek beste fraide batzuekin batera, Bastidako baserri bat hartu zuen, geroago Belokeko monasterio beneditarra izango zena. 1888. urtean Belokeko monasterioa abade-etxe bihurtutakoan, Bastres abade izendatu zuten. Ahurtin Santa Eskolastikako beneditarren fundazioa sortu zuen (1883); Pauen San Leon zaharren egoitza (1895); 1899ean «Mission Palestinienne» delakoan Lurralde Santura jo zuen, eta urte berean Argentinako «Niño Dios» erakundearen ardura hartu zuen. Belokera itzuli zenean oso egoera txarrean aurkitu zuen monasterioa, Barne-arazoetako ministerioak beneditarren kongregazioa 15 egunetan deuseztatzeko agindua emana baitzuen. Mehatxuak lur jota utzi zuen Bastres. Monasterioko fundatzaileek Amerikara jo bazuten ere, Bastres ez zen Euskal Herritik atera. 1904. urtean hil eta bere gorpua Lazkaora eraman zuten. Hogei urte geroago fraideak Belokeko monasteriora itzuli ziren, Bastresen gorpua beraiekin eramanez.

## Erreferentziak
John Charles Fields

**John Charles Fields** (Hamilton, Ontario, Kanada, 1863ko maiatzaren 14a - Toronto, Ontario, Kanada, 1932ko abuztuaren 9a) kanadar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Torontoko Unibertsitatean jaso zuen matematikako titulua 1884. urtean. Johns Hopkins Unibertsitatean ere ikasi zuen, eta 1889an matematikako irakasle izendatu zuten Allegheny Collegen.

1892tik aurrera Fieldsek Europan jardun zuen, Fuchs, Frobenius, Hensel, Schwarz eta Planckekin batera; oso urte garrantzitsuak izan ziren haren ikerlanaren garapenerako.

1902an Torontoko Unibertsitatean hasi zen irakasle-lanetan, eta hantxe egon zen hil arte. Urte horietan funtzio aljebraikoak ikertu zituen gehienbat.

Ohore asko jaso zituen bizitzan zehar. 1907an Kanadako Errege Elkarteko kide, eta 1913an Londresko Errege Elkarteko kide aukeratu zuten. 1924an Matematikarien Nazioarteko Kongresua ospatu zen Toronton, eta Fields izan zen mahaiburu. Hala ere, Fields ezagunagoa da matematikarientzako domina bat (*Fields domina*) sortu izanagatik. 1932ko Zuricheko Nazioarteko Kongresuan onartu zen ideia, eta lehenengo dominak 1936eko Osloko Kongresuan eman zizkieten Lars Ahlfors eta Jesse Douglas matematikariei.

## Erreferentziak
Roger Wolcott Sperry

**Roger Wolcott Sperry** (Hartford, Connecticut, AEB, 1913ko abuztuaren 20a - Pasadena, Kalifornia, 1994ko apirilaren 17a) estatubatuar neurobiologoa izan zen.

## Biografia 
Psikologia-ikasketak egin zituen, Oberlin Collegen, eta zoologiakoak, Chicagoko Unibertsitatean. 1941-1946 bitartean Yerkesko Primateen Biologia Laborategian lan egin zuen, eta Chicagoko Unibertsitatean gero, 1952. urtea arte. Kaliforniako Teknologia Institutuan, psikobiologia eskolak eman zituen, 1954tik 1984ra.

Garrantzi handiko azterketak egin zituen neurobiologiaren alorrean; besteak beste, anfibioetan ikus-kirioa zauri larri baten ondoren nola oneratzen den aztertu zuen, besteak beste. Halaber, goi-mailako animalien burmuinei buruzko lan asko egin zituen. Burmuin-hemisferioen portaera funtzionala aztertu zuen batez ere; eskuineko hemisferioa hizkuntza ez bestelako prozesuetan espezializatu dela ohartu zen, eta ezkerrekoak, berriz, hizkuntza-kodeen prozesatzea arautzen duela. Bere saiakuntzen bidez burmuinak informazio-mota bakoitzerako bide independenteak dituela frogatu zuen.

1981ean Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, David H. Hubel eta Torsten Wieselekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christian Lacroix

**Christian Lacroix** (Caen, Frantzia, 1951ko maiatzaren 16a) jostuna da.

## Bizitza 
Artearen Historian lizentziatu ondoren, goi-mailako jostun lanetan hasi zen, Jean Patou enpresarako diseinuak eginez. 1986an, Frantziako moda-kritikariek denboraldiko jantzi-bilduma bikainenari eskaini ohi dioten Urrezko Titarea saria bereganatu zuen lehen aldiz, eta hurrengo urtean goi-mailako joskintza-enpresa bat sortu zuen Jean-Jacques Picartekin elkarturik.

1988an, bigarren Urrezko Titarea lortu eta hurrengo bi urteetan bigarren sailkatu zen, Guy Larocheren atzetik 1989an, eta Paco Rabanneren ondoren 1990ean. Frantziako jostunik berritzaileenetako bat izanik, *jostun barroko* gisa gailendu da. Lacroixek bikain asmatu du klasikoa barrokoarekin, puntua urre-koloreekin edota larruak brodatuekin uztartzen, benetako *collage*ak eratuz.

1989an osagarri-sail bat kaleratu zuen, eta hurrengo urtean ''C'est la vie* izeneko perfumea. 1991n *prêt-à-porter* saila aurkeztu zuen, eta, ondoren, 1994an, *Bazar* izeneko zabalkunde saila. Antzerki eta operetako diseinuak ere egin ditu Lacroixek, besteak beste 1989an Nimesen antzeztu zen *Carmen ''obrarako.

## Erreferentziak
Emmanuel Levinas

**Emmanuel Levinas** (Kaunas, Lituania, 1906ko urtarrilaren 12a - Paris, Frantzia, 1995eko abenduaren 25a) lituaniar jatorriko frantses filosofoa izan zen.

## Biografia 
Estrasburgon egin zituen filosofia-ikasketak, eta Friburgon Heidegger eta Husserlen eskoletara joan zen. Harrezkero, fenomenologia onartu eta filosofia hori Frantzian zabaltzen lagundu zuen. Israeldarren Ekialdeko Eskola Normalaren zuzendari izan zen, eta filosofia-irakasle ere bai Poitiers, Paris-Nanterre eta Sorbonako unibertsitateetan.

Levinasen pentsamendua zentzu erlijioso eta metafisikoez beterik dago. Aniztasunaren eta desberdintasunaren defendatzailea izanik, eztabaida etengabeak izan zituen hegeliar kutsuko totalitarismoekin. Haren lan nagusiak dira: *De l´existence à l´existant* (1947, "Izatetik izatedunarengana"); *Le Temps et l´Autre* (1948, "Denbora eta Bestea"); *Totalité et Infini* (1961, "Osotasuna eta mugagabetasuna"); *Difficile Liberté. Essais sur le judaïsme* (1963, "Askatasun korapilatsua. Judaismoari buruzko saiakerak"); *Humanisme de l´autre homme* (1972, "Beste gizonaren humanismoa"); "Maurice Blanchoti buruz" (1975); "Etika eta mugagabetasuna" (1982) eta *Hors sujet* (1987).

## Erreferentziak
Jim Bolger

**James Brendan "Jim" Bolger** (Opunake, Taranaki eskualdea, 1935eko maiatzaren 31 - 2025eko urriaren 15a) zeelandaberritar politikaria izan zen. 1990-1997 bitartean lehen ministroa izan zen.

## Bizitza 
Irlandar etorkinen semea zen, eta erlijio katolikoan hezi zen. Familiaren nekazaritza- eta abeltzaintza-enpresetako administrazioan parte hartu zuen. 1966an, politikan sartu zen, nekazari eta abeltzainen korporazioko kideen interesen defentsan, eta, handik, joera liberal-kontserbadoreko Alderdi Nazionalera pasatu zen. 1972an Parlamentuan diputatu-aulkia lortu zuen. Robert Muldoonen gobernuan parte hartu zuen 1977tik 1984ra, laboristek kontserbadoreak gobernutik bota zituzten arte. Handik aurrera, bere alderdiaren gidaritza hartzen saiatu zen, baina ez zuen lortu, 1986an Muldoonek erretiroa hartu zuen arte.

1990ean, Alderdi Nazionalak hauteskundeak irabazi zituenean, lehen ministro izatera iritsi zen eta, nekazaritzaren aldeko jarreraz gainera, Estatu Batuekiko hurbiltze-politika bultzatu zuen berehala. 1992an, Frantziako Gobernuarekiko erlazio diplomatikoak konpontzen saiatu zen, 1985az geroztik hondaturik baitzeuden, frantsesek Zeelanda Berriko uretan *Rainbow Warrior* ontzi ekologistaren aurka egindako erasoa zela eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dalton Trumbo

**Dalton Trumbo** (Montrose, Colorado, Ameriketako Estatu Batuak, 1905eko abenduaren 9a - Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak, 1976ko irailaren 10a) ingelesezko idazlea, gidoigilea eta zinemagilea izan zen. 1935etik 1947ra arrakasta handiko film-gidoiak idatzi zituen: *Kitty Foyle* (1940), *A Guy Named Joe* (1943, *Joe izeneko mutil bat*), *Thirty Seconds Over Tokyo* (1944, *Hogeita hamar segundo Tokio gainean*).

1947an Joseph McCarthy senatariak eragindako "sorgin-ehiza" zela eta hamar hilabete eman zituen kartzelan, eta hamar urtean ezin izan zuen filmik sinatu eta ezizenak erabili behar izan zituen lan egin ahal izateko; aipagarria da 1956an ezizen horietako batekin, *Robert Rich*, Oscar saria jaso izana *The Brave One* filmaren gidoiagatik. 1960etik aurrera eta Kirk Douglasi eta Otto Premingerri esker gidoiak bere izenarekin izenpetu ahal izan zituen berriro ere.

1970ean bere film bakarra zuzendu zuen, bere eleberri batean oinarritua, *Johnny Got His Gun* (*Johnnyk bere fusila hartu zuen*), gerraren aurkako film gogorra, arrakasta handia izan zuena. Beste film batzuk: *Spartacus* (1960), *Exodus* (1960), *The Last Sunset* (1961, *Azken arratsa*), *The Sand-piper* (1965) eta *Papillon* (1973).

## Erreferentziak
Victor Luis Gaminde

**Victor Luis Gaminde Mazarredo** (Bilbo, 1801 &ndash; ?, 1870eko ekainaren 23a) Bizkaiko politikari liberala izan zen. Ingalaterran egin zituen ikasketak. 1820-1823 urteetako saio liberaletan parte hartu zuen. Absolutismoaren garaian, erbestera jo, eta atzerrian egon behar izan zuen, 1831. urtea arte. Karlistek atxilotu zuten Lehen Karlistada hasi zenean (1833), baina ihes egitea lortu zuen. Gerra amaitu ondoren (1841), *Vizcaíno Originario* egunkaria sortu zuen, *Vascongado* egunkari foruzaleari aurre egitearren. Garai hartan erdaratu zuen John Francis Bacon merkatari ingelesaren *Six years in Biscay* liburua. Bilbo Esparteroren aurka altxatu zenean, Zurbano jeneralak gogor zapaldu zituen matxinatuak, eta Diputazioko idazkari egin zuten Gaminde, Zurbano jeneralaren uste oneko gizona baitzen. Hiru urte geroago, moderatuek aginpidea lortu zutenean (1844), atzerrira joan behar izan zuen. Amnistia baten ondorioz itzuli zenean, Begoñako udaleko idazkari izan zen. Harena da *Impugnación al proyecto llamado Arreglo de los fueros de las provincias vascongadas, presentado por la Comisión del Gobierno a los de las mismas provincias* obra (1852).

## Erreferentziak
Aster Aweke

**Aster Aweke** (; Gondar, Etiopia, 1959) etiopiar abeslaria da. Afrikako ahots onenetakoa da, eta Mendebaldeko jazzaren eraginak ditu. Aretha Franklinekin alderatu izan da, eta "Sarah Vaughan afrikarra" dela esan izan da.

## Biografia 
Haren aita Haile Selassieren erregimeneko funtzionario zelako, Roha Band delako orkestran, garai hartan Etiopian zegoen orkestrarik onenean, sartu zen bakarlari gisa 1978an. Hala ere, diktadura jasangaitza zen, eta Estatu Batuetara alde egin zuen familia osoarekin 1979an.

Hamar urtez, klubetan eta jatetxeetan lan egin zuen, jazzetik eta rhythm and bluesetik hurbil zegoen errepertorio bat kantatuz. Geroago, baina, sustrai etiopiarretara itzultzea erabaki zuen, eta sustrai horiek Estatu Batuetan ikasitakoarekin nahasi zituenean hasi zen famatu egiten. 1989an, *Kabu* argitaratu zuen. Album horretan, *krar* izeneko harpa etiopiarra entzun daiteke, teknologia garatuzko beste instrumentu batzuen aldamenean, funk erritmoan. Maisulantzat jotzen den 1993ko *Ebo* diskoan, are gehiago sakondu zituen sustrai afrikarrak.

Gaur egun, Aster Awekeren ahots bero eta berezia Afrikan bezain ezaguna da Estatu Batuetan. Beste lan batzuk: *Hagere* (1999), *Sugar* (2002), *Asters Ballads* (2004), *Fikir* (2006) eta *Checheho* (2010).

## Erreferentziak
José Jiménez Jiménez

**José Jiménez Jiménez** (Madril, Espainia, 1951 -) espainiar filosofoa da.

## Biografia 
Filosofiaren barruan, estetikaren esparruan jardun du bereziki, eta estetikako katedra du Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. Eremu horretan, Walter Benjamin idazlea aztertu du, batik bat.

1990ean, Madrileko Estetikarako eta Artearen Teoriarako Institutua sortu zuen, eta hor argitaratzen da berak zuzentzen duen *Creación* aldizkaria. 1992an, Madrilen egin zen Estetikari buruzko Nazioarteko Kongresuko lehendakari izan zen. 1993an, Argentinako La Plata Unibertsitateko honoris causa doktore izendatu zuten.

## Idazlanak 
Idazlan aipagarri hauek ditu: *El ángel caído. La imagen artística del ángel contemporáneo* (1982), *La estética como utopía antropológica. Bloch y Marcuse* (1982), *Filosofía y emancipación* (1984), *La vida como azar* (1989), *Cuerpo y tiempo. La imagen de la metamorfosis* (1993) eta *Memoria* (1996).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  José Jiménezen webgunea
Russell Banks

**Russell Banks** (Barnhead, New Hampshire, AEB, 1940ko martxoaren 28a - Saratoga Springs, New York, 2023ko urtarrilaren 7a) estatubatuar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Aita alkoholikoa zuen, eta haren jipoiak jasan behar izan zituen gaztetan. 1958an, unibertsitatean sartu zen, baina zortzi egun besterik ez zituen egin, eta Kubara abiatu zen Fidel Castro ezagutu nahian. Baliabide urriekin, ordea, Floridara iristea besterik ez zuen lortu. Bidaia ugari egin zituen, hala nola Yucatanera eta Jamaikara.

Ezkondu, eta seme bat izan zuen. New Hampshirera itzuli zen, eta han suhiltzaile gisa aritu zen denboraldi batez lanean. Ikasten hastea ere erabaki zuen, eta 1967an ingeles literaturako diploma eskuratu zuen Ipar Carolinako Unibertsitatean.

Bizitza ezohiko horretan oinarrituta idatzi zuen *Success Stories* (1986). 1985ean, *Continental Drift* eleberria argitaratu zuen, estatubatuar gizartearen ezaugarri ilunenak erakusten dituena: gizarte klaseen arteko borroka, gizarte-zapalkuntza eta pobreen kontrako bortxakeria. 1989an, *Affliction* idatzi zuen, estatubatuarren gizontasunaren autopsia egiten zuena. *The Rule of Bone* (1995) lanean, pobreen Amerika, baztertuena, erakusten du Banksek. Beste idazlan batzuk: *The Angel on the Roof* (2000), *The Darling* (2004), *The Reserve* (2008), *Lost Memory of Skin* (2011), *Foregone* (2021) eta *The Magic Kingdom* (2022).

## Erreferentziak