Maria Leach

**Maria Leach** (New York, 1892ko apirilaren 30a - Shelburne County, Eskozia Berria, 1977ko maiatzaren 22a) estatubatuar idazlea eta munduko folkloreei buruzko liburuen editorea izan zen. Jakintsu nabarmena, folkloreari buruzko erreferentziazko lan garrantzitsu bat bildu eta editatu zuen, eta helduentzako, gazteentzako eta haurrentzako hamahiru libururen egilea edo editorea izan zen.

## Haurtzaroa, hezkuntza eta ezkontza 
New York hirian jaioa, Maria Leach,  Alice ohia zen-Mary Doane, Benjamin H. Doane eta Mary (Davis) Doane-ren alaba. Bere aita Eskozia Berrikoa zen, Kanadako hiru itsas probintzietako batekoa. Barrington-en jaioa, Shelburne konderrian, Doane izeneko familia agurgarriaren ondorengoa zen (1500. hamarkadatik aurrera Irlandako hegoaldean ohikoa den gaelerazko izen baten forma anglizatua). Eskozia Berrian harremanak izan zituen itsasontziarekin bere aitaren bidez, itsasontzi bateko kapitaina. 1870eko hamarkadaren amaieran edo 1880ko hamarkadaren hasieran, Benjamin Doane eta bere emazte Mary, Hego Carolina-n jaioa eta berreraiki gabeko matxinoa, New York-era joan ziren bizitzera eta Manhattan-en etxebizitza ezarri zuten, non urte batzuetan bizi izan ziren eta seme-alabak hazi zituzten.

Alice–Mary Doane-k gaztaroa igaro zuen eta hezkuntza goiztiarra New York hirian jaso zuen. Batxilergoa amaitu ondoren, Richmondeko (Indiana) Earlham College-ra joan zen, bere curriculuma Lagunen Elkarte Erlijiosoaren (Quakers) ikuspegiak moldatzen zuelarik. Ondoren, antropologiako masterra egin zuen Illinoisko Unibertsitatean, Urbana-Champaign-en. Han MacEdward Leach ezagutu zuen, folklorearekiko interes handia zuen Erdi Aroko literatura eta filologiako ikaslea. Erdi Aroko herri-ipuinen ahozko tradizioarekiko lilura Alice–Mary-k partekatu zuen, ordurako Maria bezala ezagutzen zena ("Ma-RYE-uh" ahoskatua britainiar modan), luma-izen bezala hartu zuena. MacEdward Leach-ek 1916an lizentziatura lortu eta Lehen Mundu Gerran soldadutza amaitu ondoren, bera eta Maria 1917an ezkondu ziren eta Baltimore-ra joan ziren bizitzera, biek graduondoko ikasketak egin baitzituzten Johns Hopkins Unibertsitatean.

MacEdward Leach-ek masterra lortu zuen Johns Hopkinsen urte horretan bertan, 1917an. Maria-k folklorean doktoretza bat lortzeko ikasketekin jarraitu zuen 1918–1919an. 1920an Pennsylvaniako Unibertsitatean sartu zen, Filadelfian, eta ingeleseko irakasle gisa irakasten hasi zen. Handik gutxira, 1924an, Leach-eak seme baten guraso bihurtu ziren, Macdonald, haien seme bakarra. Aita gaztea zela, MacEdward Leach-ek ingeleseko doktoretza lortu zuen 1930ean, eta unibertsitateko fakultatean sartu zen 1931n, ingeleseko irakasle laguntzaile gisa.

## Ondorengo bizitza eta ibilbide profesionala 
1936an, Maria Leach-ek lana aurkitu zuen Funk & Wagnalls argitaletxe akademikoaren Filadelfia-ko bulegoetan. Guraso langile gisa, Leachtarrek Bucks konderrian (Pennsylvania) jarri zuten etxea, eta urte batzuk geroago, behin semea barnetegian kanpoan zegoela, gehienbat bide independenteak jarraitzea erabaki zuten. Pennsylvanian senarra bizi zen bitartean, Maria New York-era itzuli zen eta Bucks konderriko bere etxera itzuli zen asteburu batzuetan. Ondoren, MacEdward Leachek bere ibilbide osoa irakaskuntzan eta unibertsitatean lan egiten emango zuen, non, beste lorpen batzuen artean, folklorean programa sortu zuen.

Maria Leach-ek ere folklorearen gordeleku lanetan jarraitu zuen. Manhattan-en, Greenwich Village-n, birkokatu ondoren, Funk & Wagnalls New York-eko bulegoetan lan egin zuen hiztegi-editore gisa. Han, 1940ko hamarkadaren erdialdean MacEdward Leach-engandik dibortziatu ondoren, folkloreari, mitologiari eta kondairari buruzko erreferentziazko lan nagusia bildu eta editatu zuen, eta horregatik da ezagunagoa. 1953tik 1958ra McGraw-Hill Book Company-ko testu-liburuen editorea izan zen. Denbora horretan, 1954an, argitaratutako lanen zerrenda mamitsua izango zenaren lehena idatzi zuen. 1950eko hamarkadaren amaieran, erretiroa hartu eta Eskozia Berrira joatea erabaki zuen. Cape Breton-eko jendearekin zuen loturak Shelburne konderrian egoitza ezartzera eraman zuen, hasieran Barringtonen, Doane familiaren etxean, eta gero, azkenik, Coffinscroft-en. Nazioarteko ospea duen folklorista, 1977an hil zenean ere aktiboki konprometitua zegoen idazten.

Bere bizitzan zehar, Maria Leach Amerikako Folklore Elkarteko kide nabarmena izan zen, horretarako zinegotzi gisa aritu zelarik. Amerikako Antropologia Elkartean, Amerikako Dialekto Elkartean, Ipar-ekialdeko Folklore Elkartean, Etnomusikologia Elkartean, Indiar Konferentzia Etnohistorikoan eta Lagunen Elkarte Erlijiosoan ere egin zituen bazkidetzak. Eskozia Berrian, Kanada-ko Folklore Elkartean eta Cape Breton-go Elkarte Historikoan aritu zen.

## Argitaratutako lanak 
* Funk & Wagnalls *Funk & Wagnalls Standard Dictionary of Folklore, Mythology, and Legend* [Folklore, Mitologia eta Kondairaren Hiztegi Estandarra], 2 vols., Leach-ek argitaratua (New York: Funk & Wagnalls, 1949); Harper & Row-ek 1972an argitaratutako liburuki bakarreko edizio entziklopedikoan berrargitaratua [a]
* *The Turnspit Dog* [Turnspit Txakurra (Desagertutako mota bat)*,* Winifred Bromhallek ilustratua (New York: Aladdin Books, 1952)
* *The Soup Stone: The Magic of Familiar Things,*[Soparen harria: Gauza ezagunen magia] Mamie Hannonen (Funk & Wagnalls, 1954) dekoratuekin
* *The Beginning: Creation Myths around the World*: [Sorkuntzaren mitoak munduan zehar], illus. Jan Bell Fairservis (Funk & Wagnalls, 1956)
* *"The Rainbow Book of American Folk Tales and Legends"* [Ipuin eta elezahar amerikarren ortzadar liburua] , illus. Marc Simont (Cleveland: World Publishing, 1958)
* *The Thing at the Foot of the Bed and Other Scary Tales* [Gauza ohearen oinean eta beldurrezko beste ipuin batzuk], illus. Kurt Werth (Mundua, 1959; London: Collins, 1959); Philomel Books argitaletxeak berrargitaratua 1982an
* *God Had a Dog: Folklore of the Dog* [Jaungoikoak txakur bat zuen Txakurraren folklorea]: (Brunswick Berria, N.J.: Rutgers University Press, 1961)
* *Noodles, Nitwits, and Numbskulls*, [Fideoak, ergelak eta zentzugabeak ], illus. Kurt Werth (Mundua, 1961)
* *The Luck Book,* [Zorion liburua], illus. Kurt Werth (Mundua, 1964)
* *How the People Sang the Mountain Up: How and Why Stories* [ Mendiari nola kantatu zuten: Nola eta zergatik ipuinak], illus. Glen Rounds (New York: Viking, 1967)
* *Riddle Me, Riddle Me, Ree*, [Igarkizunak] illus. William Wiesner (Viking, 1970); Puffin Books argitaletxeak berrargitaratua 1977an
* *Whistle in the Graveyard: Folktales to Chill Your Bones* [Txistua hilerrian: Zur hezurrak hotzitzeko ipuinak], illus. Ken Rinciari (Viking, 1974); Penguin Books argitaletxeak berrargitaratua 1982an
* *The Lion Sneezed: Folktales and Myths of the Cat,*  [Lehoiak doministiku egin zuen: Katuaren ipuinak eta mitoak, illus. Helen Siegel (New York: Crowell, 1977)
* *The Important of Being a Wit*: *The Insults of Oscar Wilde*, [Argia izatearen garrantzia: Oscar Wilde-n irainak] Leach-ek bildua (New York: Carrol & Graf, 1997; Londres: Michael O'Mara, 1997) –hil ostean argitaratua– 

## Oharrak 
Nahiz  eta hiztegia izendatu, lan hau 1,236 orrialdekin, munduko folkloreari buruzko entziklopedia eskeintza da, 2,405 herrialde, eskualdeak, kulturak, jende, tribu eta talde etnikoak bilduz.  Lehenengo argitaralpenaren hitzaurrea edukiak deskribatzeko ahalgintzen da: munduko jaunak, bai folk heroiak eta bai kultur heroiak, trampatiak eta tuntunak... folkloreko animaliak, txoriak, landarak, insektuak, harriak, harribitxiak, mineralak, izarrak... dantzak, baladak, folk abestiak... festibalak eta erritualak... jateko ohiturak... jokuak, errimak, igarkizunak, mihi bihurrituak...igarleak eta gizon jakintsuak, sorginak, sorginkeria, seinaleak, xarma magikoak eta sorginkeriak...ipuin eta folk sinesmenaren naturaz gaindiko izakiak, deabruak, ogreak, maitagarriak eta jende txikiak, espiritu zaindariak, gizotsoak, banpiroak, zonbiak... laginketa adierazgarri bat bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maria Leach at Library of Congress, with 21 library catalog records [Maria Leach Kongresuko liburutegian 21 erregistrorekin.]