Iruñerrirako Hiri Mugikortasun Iraunkorreko Plana

[thumb|300x300px|[Eskualdeko Hiri Garraioa (Iruñerria)|Eskualdeko Hiri Garraioa, Iruñerriko garraio sare bakarra plana egiten ari den bitartean]]
[thumb|300x300px|[Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren Sare Nagusia|Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren sare nagusiko proposatutako garraio-eredu egituratzailea]]

**Iruñerrirako Hiri Mugikortasun Iraunkorreko Plana** (**IHMIP**) Iruñerriko Mankomunitateak diseinatutako plan estrategikoa da. Helburua Iruñerriko mugikortasuna hobetzea da, eredu jasangarriago baterantz bideratuz.

Plana 2016an presenatu zen, eta administrazio eskudun gehienek 2019an onartu zuten. Gaur egun, Barañaingo eta Zizurko udalak eta Nafarroako Gobernua plan hori onartzeko zain daude, baina 2021eko azken hilabeteetan egitea espero dute.

IHMIPek lehentasuna eman nahi die oinezkoei, garraio publikoari eta bizikletari, Iruñerriko bidaietarako ibilgailu pribatuaren kaltetan.

## Jokaeremu 
Plana Iruñerriko Mankomunitateak diseinatzen du, bere baitan hartzen dituen udalerri guztietarako. Hala ere, gehienbat Iruñeko metropoli-eremura bideratuta dago, hiri-eremu bakarra baita.

## Egoera 2016n 
Plana idazterakoan, Iruñerriko mugikortasuna honela garatzen zen:

### Autobusa 
Hiri autobusen sareak, Eskualdeko Hiri Garraioa izenekoak, Iruñerria osatzen duten herriak hiriaren erdialdearekin lotzen ditu. Autobus horiek *billabesak* edo *atarrabiarrak* izenez ezagutzen dira, La Villavesa SA izan baitzen 1920ko hamarkadaren amaieran sortu zen eta 1969an desegin zen hiriarteko bidaiarien garraiorako lehen sozietatea, egoitza Atarrabian zuena.

2020an, 24 dira eguneko lineak eta 10 gauekoak. Gainera, ekitaldi berezietarako lau linea daude. Zerbitzuak 130 autobus ditu jardunean eta 159 puntako orduetan. 2019an 40,6 milioi bidaiarik erabili dituzte autobus horiek, errekor historikoa. Zerbitzua Iruñerria mailakoa da eta Iruñerriko Mankomunitateak kudeatzen du emakida baten bidez, gaur egun enpresa eragilea Kataluniako Transports Ciutat Comtal delarik, Moventis enpresaren filiala.

### Bizikleta 
Iruñak gaur egun 64 kilometro bidegorri sarez hornituta dago. Hauetatik, 20 Iruñerriko ibai parkeari dagozkio. Udalak 2015az geroztik "igarobide jasangarriak" sortzen ari da, auzo nagusiak haien artean bidegorri bidez hobekiago lotzeko eta autoen erabilera nolabait murrizteko bizikletaren erabilera sustatuz.

### Taxia 
Taxiari buruzko Foru Legeak, Nafarroako Parlamentuak onartuak, metropoli-eremuko 19 udalerri biltzen dituen zerbitzua batera emateko eremu bat sortzea bultzatu zuen. Iruñerriko Mankomunitateak kudeatzen du zerbitzua. 2007an 313 taxi zeuden, horietatik 3k bederatzi plaza dituzte eta 17 elbarrientzat egokituta daude. Gainera, flotak 10 ibilgailu hibrido ditu (gasolinazko motorrak eta elektrikoak) eta beste 68k biodiesela erabiltzen dute.

## Helburuak 
Planak guztira 24 helburu ditu, 6 kategoriatan banatuta, planaren irismena eta eraginkortasuna zehazteko.

## Estrategiak 
Planeko jarduerak estrategietan biltzen dira, eta lehen aipatutako helburuak betetzea dute helburu.

### Hirigintza eta lurraldearen antolamendua 
#### Bete beharreko lurralde-plangintzaren egituraketa 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}

IHMIParen arabera, egun dagoen lurralde-antolamenduko eta hirigintzako araudia nahiko osoa da lurralde-plangintzako maila altuenetan (Lurralde Antolamendurako Planak – LAP) eta hiri-plangintzan (Udal Plan Orokorrak – UPO eta udalerri txikiagoetan haiek ordezten dituzten arauak), baina horiek antolatu edo giltzatuko dituen tarteko maila bat falta da.

Ondorioz, metropoli-eremuko udal guztiek sinatutako Mugikortasunaren aldeko Ituna berrargitaratzearen alde egin du, nahiz eta gerora beste jarduketa batzuei ateak ireki, hala nola a Urbanizatzeko Obra Proiektuak edo Udalez Gaindiko Eraginaren Proiektu Sektorialak (UGEPS) jarduketei.

#### Lurralde-artikulazioa hiri-zeluletan 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}

Estrategia hau aplikatzeko proposatzen da bi osagai nagusi definitzearen bidez lurraldea antolatzea:

* Barnean koherenteak diren hiri-zelulak. Haien barnean hiriko jarduera desberdinak garatzen dira (bizitzekoa, industriakoa, hirugarren sektorekoa eta abar)
* Hierarkia-maila handiagoko bideen sarea, zelula arteko interstizioetan kokatuta. Hiri-zelula desberdinen arteko elkarrekiko erlazioa ahalbidetzen du, eta bai hiriko mugikortasun osoa antolatzea ere

### Oinezkoen mugikortasuna 
#### Hiri-diseinuko jardunbide egokiak 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Planak udal guztientzako hainbat irizpide finko zehaztea aurreikusten du, unean uneko araudietara egokitzeko eta, ahal bada, gainditzeko. Neurri adostuak egongo lirateke honako hauetan:

* Galtzada eta aparkalekua
* Oinezkoentzako espazioak
* Oinezkoen igarobidea
* Elkarguneak
* Mugikortasun bertikala
* Zanak garrauatzea

#### Oinezkoentzako ibilbideen metropoli-sarea 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Asmoa litzateke oinezkoentzako ibilbide-sare bat izatea, udalerri bakoitza inguruko udalerriekin komunikatuko duena, erosotasun-, segurtasun- eta irisgarritasun-baldintza egokiekin.

Orduan, metropoli-ibilbideen sare bat ezarriko litzateke, honela kategorizatuta: "esku-hartze txikia", "esku-hartze ertaina" eta "esku-hartze handia". Horren arabera, hainbat fasetan eskatzen diren estandarretara egokituko lirateke, esku-hartzearen premia-mailaren arabera.

### Bizikleten mugikortasuna 
#### Txirrindularientzako ibilbideen metropoli-sarea 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
*Oinezkoentzako ibilbideen metropoli-sarea* estrategiarekin bezala, metropolialdeko erakarpen-gune nagusiak beren artean konektatuko dituen txirrindularientzako ibilbideen sare esklusiboa definitu beharra dago, erosotasun eta segurtasun-baldintza egokiekin.

Orduan, metropoli-ibilbideen sare bat ezarriko litzateke, honela kategorizatuta: "esku-hartze txikia", "esku-hartze ertaina" eta "esku-hartze handia". Horren arabera, hainbat fasetan eskatzen diren estandarretara egokituko lirateke, esku-hartzearen premia-mailaren arabera.

#### Bizikletak aparkatzeko guneen metropoli-sarea 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Bizikletak, beste edozein ibilgailuk bezala, erabili ondoren aparkatzeko leku bat behar du. Jatorrian eta helmugan aparkaleku eroso eta seguru bat izatea ezinbesteko baldintza da bizikleta garraiobide gisa sustatzeko, bai eta IHMIPek indartu beharreko eremuetako bat ere.

Aparkalekuek lurralde osoa estali beharko dute, trinko eta ingurune bakoitzera egokituta, betiere bizikleta-ibilbidearen eta helmugaren artean, hiri-altzarien berezko aparkalekua minimizatzeko.

#### Bizikleta publikoaren metropoli-sistema 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Estrategia horren bidez, bizikletak maileguan hartzeko sare bat sortu nahi da metropoli-eremu osoan. Bizikleta publikoa geltoki batetik hiriko beste edozein lekutara joateko erabil daiteke, jatorrizko puntura itzuli beharrik gabe. Bizikletaz, Eskualdeko Hiri Garraioaren baliokidea da (prezio bat du, geltoki jakin batzuk, erakunde kudeatzaile bat, etab.). Erabilgarria izan dadin, erabiltzaileen desplazamendu-premietara egokitu behar du, eta, beraz, Iruñeko metropoli-eremuan udal-mugak gainditzen dituen geltokien estaldura behar dute.

#### Bizikletaren Metropoli Plan Zuzentzailea 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
IHMIPak, ildo horretan, bizikletaren erabilera sustatzeko eta antolatzeko beharrari buruz duen ikuspegia dela eta, komenigarria da desplazamendu-modu horri dagozkion neurri guztiak egituratzea, pakete orekatu eta trinko bat eratzeko, osagai batzuk edo besteak (azpiegiturak, sistema publikoa, etab.) neurriz kanpo nagusitzen ez direna. Bizikletarekin lotutako gainerako estrategiak bizikletaren osagai berezi gisa ulertu behar dira, sinergia guztiak lortzea ahalbidetuko duen ikuspegi bateratu baten mende.

### Garraio publikoa 
#### EHGaren Sare Nagusia 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Metropolialdean garraio publikoa erabiltzeko oztopo nagusietako bat da, IHMIParen diagnostikotik ondorioztatu den moduan, antzeko ibilbideetan, automobilaren aurrean, denbora aldetik lehiakortasun txikiagoa duela. Desplazamendu erradialetarako, Eskualdeko Hiri Garraioa oso lehiakorra den aukera bat izan daiteke eta pertsona kopuru handiak mugiarazteko gauza, ezaugarri egokiak ematen bazaizkio. Ibilgailu pribatutik Eskualdeko Hiri Garraiorako aldaketa erakargarria izango da bidaia- eta itxarote-denborak murrizten badira, eta horrek eskatzen du plataforma bereiztea, hartara, zirkulazioko gainerako elementuek ez eragiteko autobusari. Gainera, ibilgailuratze-prozesua errazten duten jarduketak planteatu ahal dira, tranbia-sistema baten antzera, baina askoz ere txikiagoa den kostu batekin.

#### Hobekuntzak EHGaren lehiakortasunean 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Autobus-azpiegitura eta zerbitzuen eskaintza egokia sortzeaz gain, garraio publikoko sare moderno batek prestazio onenak eduki behar ditu segurtasunean, erosotasunean eta konfortean, bai bere flotari bai eta erabiltzen dituen azpiegiturei dagokienez. Alde horretatik, hobekuntzen sail bat proposatzen da; Eskualdeko Hiri Garraioa automobilaren aurrean lehiakorragoa izatea ekarriko duten hobekuntzak, hain zuzen. Asmoa da garraio publikoa sustatzea, ahalik eta zerbitzu onena eskainita, soil-soilik errentagarritasun ekonomikoko irizpideak kontuan izan gabe.

#### Aldirietako aparkalekuen sarea 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Aldirietako aparkaleku bat hiri-aldirietako toki jakin batean aparkatzeko eskaintza da, sarbidea izateko bide nagusien eta garraio publikoko ahalmen handiko ardatzen ondoan kokatuta dagoena estrategikoki, ibilbidearen azken zatia garraio publikoan egiteko bidea emateko. Aldirietako aparkalekuen sare baten atzean dagoen onura nagusietako bat hau da: automobilak Iruñerrian dauden jatorri sakabanatuei bezalakoei irisgarritasuna emateko duen malgutasuna eta garraio publikoak trinkotuta dauden helmugetara (zeinetan automobila ez den batere eraginkorra) irisgarritasuna emateko duen eraginkortasuna konbinatzea.

Bere onura nagusia autoaren malgutasuna eta eskualdeko garraio publikoaren eraginkortasuna uztartzea da.

### Ibilgailu pribatua 
#### Aparkamenduaren kudeaketa integrala erakarpen-guneetan 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Planaren arabera, aparkalekua bilatzeak hiri-espazioetan pilaketak sortzen laguntzen du, gasen emisioa eta zarata areagotuz. Era berean, PMUSCPn kasu honetarako hautemandako arazoa aparkalekuen txandakatze baxua da, eta horrek aparkalekuaren etengabeko bilaketa eragiten die gainerako erabiltzaileei. Ondorioz, honako jarduketa hauek aurreikus ditzatela:

# Aparkamentua mailaka gutxitzea
# Aparkalekuaren prezioaren gehikuntza, batez ere egonaldi luzeetan
# Zamalanak kudeatzea
# Jardunbide desegokien errepresio-politika

#### Ibilbideen, abiaduraren eta bide-segurtasunaren kudeaketa integrala 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
IHMIPen arabera, hiri-ingurunean ibilgailuek izan ohi duten gehiegizko abiadurak kutsadura atmosferikoko eta akustikoko bolumen handiak eragiten ditu, eta, gainera, istripuak izateko arriskua areagotzen du. Ibilbideen, abiaduraren eta bide-segurtasunaren kudeaketa integralerako neurriak koroako hiri-eremuetan eta Iruñean sartzeko bideetan aplikatu ahal dira. Metropolialdeko eremuan, mugikortasuneko harremanetan ibilgailuek izaten duten abiadura handiak ibilbideetarako denborak murrizten ditu, gainerako desplazamendu-moduak baino erakargarriagoak izatea eragiten du eta lehia desleiala izaten da. Hori dela eta, kale gehienen abiadura-muga 20 km/h-ra murriztea proposatu dute, hiri-zeluletatik kanpo 30 km/h-ra, besteak beste.

#### Propultsio-sistema alternatiboak 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Estrategia horrek kutsatzen ez duten erregaiak indartzea ahalbidetzen du, hau da, biometanoa, elektrizitatea, hidrogenoa, etab. Horretarako, propultsatzaile mota horien aldeko politika planteatzen du, gaur egungoen aurka: diesela eta gasolioa.

### Esparru bereziak 
#### Ikasketengatiko mugikortasuna 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Planak ikastetxeen sarrera eta irteera aztertu ditu, eta ondorioztatu du familientzako aukerarik ohikoena gurasoek beren seme-alabak ibilgailu pribatuarekin gordetzea eta biltzea dela, puntako orduetan auto-ilara handiak sortuz, bereziki ikastetxeen inguruan. Ondorioz, metropoli-eremuko ikastetxe guztietan eskola-bide seguruak sortzea eta aparkalekuak ikastetxeetatik urruntzea aurreikusten du, nahiz eta ibilbide itxien bidez lotu.

#### Lanarengatiko mugikortasuna 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Aurreko estrategiarekin edo estrategia konbinatuarekin bezala, iruñerriar gehienak autoz joaten dira lanera. Hori arintzeko, planak proposatzen du Iruñerriko enpresa handi guztiek Lanerako Garraio Plan bat egitea, eta administrazioak, berriz, partekatutako autoen proiektuak, bizikleten aparkaleku seguruak, industrialdeetako bidegorriak eta abar gaitzen ditu.

#### Erosketengatiko mugikortasuna 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Erosketei dagokienez, portzentaje txikiagoarekin bada ere, establezimenduetara autoz sartzen diren bezeroen bolumena ere garrantzitsua da, batez ere errondaz kanpoko eremuetan. Hori dela eta, deskontu eta pizgarrien programa bat jarriko litzateke martxan garraio publikoaren erabiltzaileentzat, garraio publikoarekin merkataritza-guneetara joaten badira. Gainera, merkataritza-guneetarako garraio publikoko sarbideak hobetu eta indartuko lirateke.

### Zeharkako neurriak 
#### Mugikortasun Planaren Metropoli Bulegoa 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Iruñeko metropolialdean esku hartzen duten agente desberdinen artean (udalak, Nafarroako Gobernua, Iruñerriko Mankomunitatea, partikularrak) koordinazio maila desberdinak eskatzen dituzten proposamen ugari biltzen ditu IHMIPak. Horrek erakunde koordinatzaile bat izatea eskatzen du, berariaz jardungo duena zeregin horietan. Eskualdeko Hiri Garraioaren eta Taxi Iruñerriaren arloan eskumenak dituen mankomunitate bat egonik, bada aurrez pilatutako esperientzia jada, erabilgarri ditugun baliabideen ahalik eta erabilera onena egiteko aprobetxatu daitekeena.

#### Informazio- eta prestakuntza-estrategia 
|
|
|-
|
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|
|}
Iruñerrirako Hiri Mugikortasun Iraunkorreko Planaren helburuak lortzeko herritarren artean beharrezkoa den jokabide-ereduen aldaketa ezin da soil-soilik oinarritu jarduketa publikoak planifikatzean, arauak idaztean eta arau-hausleei zigor-neurriak aplikatzean. Jokabide-ereduak aldatzeak eskatzen du lortu nahi diren helburuek ekar ditzaketen onurez eta erabilitako bitartekoen egokitasunaz konbentzituta egotea pertsonak. Horrenbestez, beharrezkoa da Mugikortasun Planaren xede diren gaietan informazio- eta prestakuntza-kanpaina biziak eta zabalak garatzea, ahal izanez gero, udal oztopo administratiboak gaindituta, Metropolialdearen irudi harmonikoa emateko. Gainerako estrategietako askok jada barnean hartuta dute filosofia hau, baina estrategia honen bidez haien artean dagoen osagarritasuna nabarmendu nahi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iruñerria
* Iruñerriko Mankomunitatea
* Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioa
* Iruñerriko bidegorrien sarea

## Kanpo estekak 
* IHMIPeko webgune ofiziala