José Lainez eta Concha Martínez

**José Lainez Diez** (Donostia, 1941ko abenduaren 12a) eta **Concha Martínez Nicolas** (Donostia, 1943ko abenduaren 9a) dantza garaikideko bikote artistiko aintzindaria da. Dantza berrasmatzeko moduak ikasiz eta irakatsiz ibili izan dira haien bizitzan zehar, besteak beste, Europan barna mugitu izan dira koreografiak asmatuz eta dantza mugimenduak eraikiz. Dantzarekiko ikuspuntu berritzaile batetik bi konpainia ireki zituzten; *Anexa* (Donostia, 1972) eta *Yauzkari* (Iruñea, 1980). Bestetik, *Piejuntoapie* (Iruñea) elkartean egin zuten azken parte hartze aktiboa. Ikusleari espazio espositiboan inplikatzeko gonbita egiten diote, dantza bera modu esperimental batean eskainiz. 40 urte baino gehiago daramatzate dantza garaikidean, 2010tik erretiro profesionala hartu bazuten ere bikoteak ez du utzi artea sortzearen eta zabaltzearen ideia. Hain zuzen ere, Uharte zentroak eskainitako "*Dantzatzeko ez diren koreografiak"* erakusketa antolatuak bikotearen ibilbide artistikoari esker onak eman dizkio.

Bikoteak ondorengotza artistiko sakona utzi du XX. mende bukaeratik eraikitako dantza estilo berritzailea dela eta. Hain zuzen ere, Espainiar estatuan dantza garaikidearen sustraia eta oinarria eratu zuten. Aitzindari gisa, bikotearen ikuspegi artistikoak, gorputzaren eta espazioaren arteko harreman esperimental eta probokatzailean oinarrituak, dantza garaikideko dantzari eta sortzaileen hainbat belaunaldi inspiratu dituzte. 1980ko hamarkadan Nafarroa Garaiko dantzaren abangoardia estetikoak ekarri zituzten eta hau dantza garaikidearen esparruan kokatu zuten obra ausart, probokatzaile eta konprometituak egituratu zituzten. Azken batean, behin betiko dantzari belaunaldi bat markatu zuten.

## Ibilbide artistikoa 
#### Hasiera 
Concha Martinez eta Jose Lainezek Donostiako kontserbatorio zaharrean ezagutu zuten elkar.1958an lehen dantza urratsak eman zituzten indibidualki. Kontserbatorioaren gainean Jose de Buñuel Akademia dantza eskola zegoen, gertutasun hartatik 16 urterekin dantzarantz hurbildu ziren eta haien karrera hasi zen. Garai hartan gizonezkoek dantzatzea oso arraroa bazen ere Jose ausartu egin zen eta dantzan hasi zen. Hasiera hartatik, lehenengoz, audizioak egiten hasi ziren eta pausoz-pauso hasi ziren sartzen dantza mundu profesionalean. Urte haietan Espainiar estatuaren egoera kulturala nahiko atzeratua zegoen nazioarteko mailarekin alderatuz, hortaz, frankismoaren garaia zela eta, oso zaila eta arraroa zen Espainiatik ateratzea. Izan ere, bikoteak audizio arrakastatsu bat egin eta gero 1962an Holandarako saltoa egin zuten.  

#### Amsterdamen 
Lehen pausu profesionalak Herbeheretako hiriburuan eman zituzten. Concha eta Jose sortzez donostiarrak diren arren,16 urterekin Donostia utzi eta Amsterdamera joan ziren Het Nationale Ballet elkartean sartuz. Dantza ikasteko asmoz audizioak egin zituzten, eta ikasle bezala onartu zituzten. Hala, haien dantza unibertsitatea izatera ailegatu zen lehen urrats hau. Holanda garai horretan mundu mailan artistikoki abangoardia handia zen, beraz, oso une garrantzitsua hartu zuten bertan egoteko, dantza garaikidearekiko aurrerapausua ematea lortu baitzuten.

Kulturalki oso aurreratua zegoen eta konpainiatik mundu osoko koreografoak pasatu izan ohi ziren. Errepertorio klasiko guztia bertatik pasatu izan ohi zen eta tendentzia berrien garaiarekin topatu zuen beren egonaldiak. Horrek denak dantza ikusteko modu berritzaile eta apurtzaile batera eraman zituen donostiarrak. Lehen egonaldi honetan dantzak dituen bide aniztasunaz ohartu zen bikotea, hau da, dantzaren bidea bakarra ez zela ikusi zuten; bide berriak irekitzeko unea zen. Bikote bat bezala aurkeztu arren generoaren aldetik desberdintasunak izan zituzten; Conchak dantza garaikidea oso gustokoa bazuen ere ia beti dantza klasikoa dantzatu behar izaten zuen, Josek aldiz garaikidea dantzatzeko aukera izan zuen, eta gainera montai klasiko eta neoklasiko guztietan egon ohi zen. Ikasle izatetik konpaini handian sartzera pastau ziren, eta Europan barna antzokiz-antzoki emanaldiak ematen ibili ziren. Akademiak musikalitate eta eszenatoki biziki onak eta aurrerakoiak erabiltzen zituen, beraz, inspirazio iturri handia izan zen bikotearen helmuga artistikorako. Hortaz gain, kontuan izan beharrekoa da izugarrizko artistekin partekatzen zituztela egonaldia eta eszenatokia. 1963tik 1968rarte iraun zuen ibilbide artistiko honek gorputza dantzarantz bideratzeko modua ikasi zuten, alegia, arimarekin dantzatzea mugimendu teknikoak erabili beharrean. Dantzarako nortasun propioa lortzea ikasi zuten, laburki, dantza haiena egiten.

#### Donostian 
Atzerrian bost urtez bizi ondoren Holanda utzi eta Euskal Herrira bueltatu behar izan zuten, horren arrazoia bikiak eduki izana izanik. Horrela ba, urte lasai bat familiari eskaini ondoren, dantza garaikideko lehen konapinia ireki zuten. Donostiako txatarrategi batean ireki zuten *Anexa* izeneko akademia, zeinaren bidez Espainia osoan barna ibili ziren beren obrak eskainiz. Honekin proposamen artistiko apurtzaile, probokatzaile eta abangoardista berri bat erakustea lortu zuten, non montai serie irekiak, konplexuak eta teatralak eman zituzten. Lainezek Anexa oso sendo jaio zela gogoratzen du, industriarako erabili ohi zen burdin hori soberan baitzuen bere espirituan, ariman eta pentsaeran. "Binako pausua" izan zen egindako lehendabiziko gauza, hortaz konpainiaren izena. Halaber, hasierako urrats hoietan folklorearen potentzia zegoen, *Goizaldi* dantza taldeko mutil asko egon baitziren konpainian. Honek oraindik ere tradizioari eutsitako gorputz-mugimenduak aurkezten zituen, non dantzari gazte hauek erraztasun handiak erakusten zituzten dantzatzearekiko. Dantzatzeko modu potentea adierazten zuten; saltoekin, airean bueltak emanez, mugimendu indartsuekin...

Garai horretan estatu mailan kulturalki, eta zer esanik ez dantzan, ez zegoen gauza handirik. Anexari esker bat-batean dantzaren garrantzia areagotzen hasia izan zen eta gauza berritzaile bat bezala hasi zen ikusten estatalki. Lainezek dantzaren bitartez bere askatasuna adierazteko helburuarekin ireki nahi izan zuen konpainia hau, gorputza mugimenduan barne sentimenduen adierazle gisa ikusten baitzuen. 

#### Bartzelonan 
1973an Anexari esker Bartzelonako arte eszenan sartzea lortu zuen bikoteak. Donostiako konpainiari amaiera ematearekin Institut de Teatre-n dantza garaikideko irakasle bezala aritu ziren eta Capsa antzokian erakutsi ohi zituzten beren espektakuluak. Urtero erakusketak egiten zituzten ikasturtean zehar ikasitakoaz baliatuz, alegia, bikoteak berak asmatutako koreografiak erakusten zizkien ikasleei eta urte bukaeran dantza ezberdinez osatutako espektakulua eskeini ohi zuten. Conchak dantza klasikoko klaseak ematen zituen eta Josek tailerrak egin zituen. Honek Joseri dantza garaikideko departamentuan koordinadore izendatzea ahalbidetu zion.

#### Iruñean 
Bartzelonan zazpi urte egon ondoren, Iruñeako Pablo Sarasate musika kontserbatorioan hasi ziren lanean Pascual Aldaberen dei baten bitartez. Konpromezu horren bitartez beren dantza garaikideko bigarren konpainia sortu zuten, esan bezala; *Yauzkari* taldea. Honekin obra ausartak eta apurtzaileak egin zituzten, eta beste behin Espainia osoan barna ibili ziren, atzerrian ere, haien obrak eskainiz. Lainezen hitzetan Yauzkari izan zen bere sorkuntza prozesuko momenturik garrantzitsuena. Modu inkontzientean eskaini zitzaien dantzari berrien formakuntza, nolabait, dantzatzeko teknika berriak erakutsiz dantza-izate eta pentsamentzeko modu berriak sortuz. Hortik aurrera, esperimentazio batetik, pixkanaka bestelako montaia desberdinetan hasi ziren sartzen.

Taldearen arrakastaren ondotik eta Yauzkari disolbatzean, Lainezek sortzen jarraitu zuen eta Piejuntoapie konpainiaren eskutik  Becket 5 obra kaleratu zuen 2011an. Konpainia berri hau aurrera eramatearekin bat Nafarroako Dantza Eskolan irakasle gisa ibili ziren jubilaziora arte. Bizitzako garairik okerrena deritzona gainditu zuten, une honetan Lainezi bihotzekoak eman baitzion aktuazioa prestatzen ari ziren garaian. Honen ondoren, Lainezek ez zekiela zer egin konfesatzen zuen. Gerora ez zuten horrelako espektakulurik muntatu, eta orduz geroztik ez dute hitza aldatu, beren esanetan karga emozional handiegia suposatzen baitzuen maila horretako lanak.

#### Erretiroa 
Profesionalki erretiroa eman bazuten ere, ez zioten artea egiteari utzi. Lainez bere buruaren baitan exiliatu zen eta bakardadeaz jabetu zen, horrela, baletak idazten eta marrazkiak egiten jarraitu zuen. Bikoteak ez du inoiz dantza-artea amaitutzat jo, sortzen jarritu dute. Izan ere, sorerra hori alderdi publikotik at egiten eman dute, nolabait, publikoaren planotik at landu dute arte adierazpena. Lainezek goizero-goizero koaderno bat hartzen du eta obrak sortzen joaten da. Izan ere, erretiroaren erabakia eta gero obraren jabetza antzezlearena izatera pasatzen da, eta ez Lainezena. Lainez lanaren sortzailea izan ohi den arren, obra jada egiten duenaren jabetza bihurtzen da. *Solas*i esker obra hori berak nahi bezain besteko denbora tartean eduki dezake, helburua bere adierazpen artistikoak bizirautea baita. 

## Ondorengotza 
Hortaz gain, bikoteak Nafarroako Artxibo Nagusian Lainezek ibilbide artistiko luze eta arrakastatsu honetan erabili eta sortutako marrazki guztien errepertorioa utzi zuen. Beste koreografo edo dantzari batzuentzat lagungarri izan dadin eta beren karreretan zehar egin duten dantza-lan guztia ikusteko ideia eta aukera izan dezagun egin zuten. Conchak koreografieikiko muntaia miresten duen bezainbeste miresten du azken lan hau. Josek beren karrera guztia artxiboan egotea nahi zuen, alegia, dena leku berean egotea, haiek erotu egiten baitziren informazioa aurkitu nahian. Bikotearentzat lanik handiena hori izan da, dena han edukitzea. Esan bezala, norbaitek noizbait beharrezkoa ikusten badu haien karreraz informatzeko; argazki zaharrak, egunkari-ebakinak, marrazkiak, idazkiak...

Bikoteak dantzarako zirkuituak garatzeko politika egokirik ez dagoela kritikatzen du. Kanpainetan musikarientzat, zinemarentzat, antzerkiarentzat, margolanentzat gauza bat eta beste eginen dela entzuten dute. Izan ere, non dago dantza? Dantza existituko ez balitz bezala hitz egiten da, eta dantzaren existentzia eta errealitatea uste dena baino zabalagoa da. Lainezen hitzetan "jende asko bizi da dantzatik, dantzaz, dantzatzen eta dantzagatik". 

Kritika sozial batetik gazteen adibidea plazaratzen du, bide baten bila dabiltzan koreografo eta dantzari gazte asko baitaude (bikotea beren hasieretan zegoen moduan). Dantzaren garrantzia azpimarratu nahi dute behin eta berriz, askok ahanzturan uzten baitute hierarkia sozioartistiko batetik. Lainezek honela dio: "Ziur nago gizakiak egin zuen lehendabiziko gauza dantzatzea izan zela", "Dantzarik gabe ez dago bizirik, musikarik gabe ez dagoen bezala". 

## Obrak 
Huarte Zentroak *"Dantzatzeko ez diren koreografiak"* erakusketa antolatu zuen 2016an Bertha eta Maite Bermudez-en zuzendaritzapean. José Lainez eta Concha Martinez koreografoei eskainitako transmedia proiektu bat da, Espainiar estatuan dantza garaikidea sartu zutela miretsiz eta urte luzeetan zehar egindako lana eskertuz. Las Negras Productionsek komisariatutako proiektu honetan erakusketa, dokumental eta dantzaren inguruko hainbat ekitaldi egiteko asmoz antolatu zen. 

Bikotearen bizitza irudietan islatzen duen *"Ventanas adentro"* dokumentala estreinatu zen 2017ko azaroaren 23an Nafarroako Filmotekan. Lainezek egunero zirriborro bat egiten du eta Coreografías para no bailar deitzen dio. Solas izan zen sortu zuen azkena, eta Ventanas adentro pelikularen zuzendariak, Maite Bermudezek, lan hori interpretatzen du.

## Kulturaren Vianako Printze Saria, 2017an 
Nafarroako Kultura Kontseiluak José Lainez eta Concha Martínez koreografo eta dantzariek osatutako bikotea proposatu ondoren Kulturaren Vianako Printzea Sarirako, 2017an sariarekin egin ziren. Horrekin, Nafarroan eta Estatuan dantza garaikidearen sartzaile gisa egindako lana aitortzen die, dantzarien hainbat belaunaldi inspiratu baitituzte bizitza osoko lanean. Prensaurrekaon Ana Herrerak (Kultura, Kirol eta Gazteria kontseilariak) eta Amaia Arriagak (Nafarroako Kultura Kontseiluko kideak) eman zuten horren berri. Bide horretan saritutako hautagaitzaren proposatzailearekin ere aipatu zituzten, hauek izan ziren saria jasotzeko hautagaiak: Nafarroako Bertsozale Elkartea-Asociación de Amigos del Bertsolarismo; Iruñeko Ganbera Abesbatza; Marysa Navarro historialaria; Enrike Zelaia folklorista, ikertzaile eta historialaria; Justo Lacunza ikertzaile arabista, afrikanista eta islamologoa; Pello Salaburu filologoa; Berri Txarrak rock taldea, eta Jose Lainez eta Concha Martínez koreografoak. Aurkeztutako hautagai guztien "maila handia" nabarmendu zuen sailburuak, baita "aniztasuna" ere, "kulturaren hainbat sektore eta esparrutatik datozelako".

Hala azpimarratzen zuten: "Gure Komunitatean eta Erkidegotik kanpo hegoak zabaldu dituzten dantzarien belaunaldi bat sortzea ahalbidetu du bikoteak". Lan artistikoaz gain zoragarria iruditu zitzaien bikote bat saritzea lehen aldiz, ideia hori asko gustatzen zitzaien, azken batean norbanakoaren nortasuna gehiegi gurtzetik urruntzen garelako. Horrekin batera, talde-lana eta elkarlanekoa ospatzeko aukera eskaintzen du, ordura arte pertsona edo erakunde bakar bat izan baitzen saritua. 

Ibilbide profesional osoan elkarrekin lan egin duten bi pertsona dira Jose eta Concha: "58 urte daramatzagu elkarrekin, 53 ezkonduta, eta beti taldean lan egin dugu", zioen Jose Lainezek. "Conchak nik muntaketan egiten dudan indar guztia darama, nik baino lan gehiago egiten du, sortzea zaila baita, baina sortzen ari denari eustea, ez aldatzea eta beste bide batzuetatik ez joatea, askoz zailagoa da", aitortu zuen oraindik urduri zegoelarik sariaren berriaz. 

Honekin denakin, Amaia Arriagak eta Maite Pascualek sari honekin dantza bezalako diziplina artistiko bati balioa emateko aukera paregabea izan zela adierazi zuten, diziplina hau beti gutxien baloratzen dena izan ohi baita. Sariaren diru kopurua, halaber, hedan proiektu batean inbertzeko asmoarekin egin zen, non eta dantza garaikideari beste euskarri bat emanen zitzaion. 

## Erreferentziak