open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monty Norman

**Monty Norman**, **Monty Noserovitch** jaioa (Londres, 1928ko apirilaren 4a - Slough, 2022ko uztailaren 11) britainiar musikagile eta abeslaria izan zen.

1950eko eta 1960ko hamarkadetan big banden kantaria izan zen. 1950eko hamarkadaren amaieratik, Cliff Richard, Tommy Steele, Count Basie eta Bob Hope abeslarientzako abestiak konposatzen hasi zen, eta musikalen hitzak ere idatzi zituen.

*James Bond Theme* konposatu zuen, *Dr. No* filmean agertu zena. Ordutik, James Bonden film guztietan erabili da konposizioa.
Candy (Salemgo epaiketak)

**Candy** (XVII. mendea - ) Margaret Hawkes jabetzako esklabo afrokaribetarra zen Barbadosetako jatorria, eta sorginkeriaz salatu zuten Salemgo sorginkeria prozesuan eta askatu egin zuten. 

### Sorginkeria prozesua 
1692ko uztailaren 1ean, John Putnam, Jr. eta Thomas Putnamek Hawkes eta Candy salatu zituzten Ann Putnam, Jr., Mary Walcott eta Mary Warren oinazez 'lotzeagatik' edo aflijitzeagatik. Galdetzean, berak sorgina zela "onartu" zuen, baina jabearen aurka egin zuen, Hawkesek sorgin bihurtu zuela eta deabruaren liburua sinatzera behartu zuela alegatuz. Hala ere, errugabe aurkitu zuten eta aske utzi zuten. Atxilotu ondoren, ez dago Margaret Hawkesen erregistrorik. Beste emakume ezkondu asko ez bezala, "emazte ona" deitzen zitzaion, eta Margaret "Andrea" izenarekin zuzentzen ziren, eta horrek adierazten zuen gizarte-klase altuagoa zela.

Candyri galdetu zitzaionean berak eta bere nagusiak nola eragiten zieten neskei, erakusketa egin zuen prozedura frogatzeko. Panpina batzuekin itzuli zen, eta, haiek beroz eta urez pikatu zituenean, neskatila aflijituek panpinei emandako tratu txarra nabaritzen zuten.

Bere lekukotasuna ezohiko ingelesez edo beste hizkuntza batekin nahastuta erregistratu zen, eta horrek esan nahi du seguru asko ez zekiela hizkuntza hori ondo hitz egiten edo ez zekiela.

Candy hiru esklabotako bat izan zen, Tituba eta Mary Blackekin batera, 1692ko histerian salatu zituztenean. Hirurak askatu egin zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Bradbury

**Mary Bradbury**, jaiotzez **Mary Perkins Gater** (Warwickshire, Ingalaterra, 1615eko irailaren 3a &ndash; Ipswich, Massachusetts, AEB, 1700eko abenduaren 20a) Salemgo sorginkeria prozesuan kondenatua izan zen Ingalaterra Berri kolonialean, baina exekuziotik ihes egitea lortu zuen eta urte batzuk geroago hil zen, laurogeita bost urte zituela.

## Bizitza 
Mary Perkins Gater Warwickshiren jaio zen, Ingalaterran, John eta Judithen (ezkongabetan Gater) alaba. Familiak Ingalaterra Berrira emigratu zuen 1631n, Bristoletik, *Lion* ontzian. 1636an Thomas Bradburyrekin (1611-1694) ezkondu zen, Salisburyko (Massachusetts) hiritar ezagunenetako batekin, eta hamaika seme-alaba izan zituzten: Wymond (1637-1669), Judith (1638-1700), Thomas (1640-1718), Mary (1642-1724), Jane (1637-1716)), Jacob (1647-1669), William (1649-1678), Elizabeth (1651-?),John (1654-1678), Anne (1656-1659) eta Jabez (1658-1677).

## Prozesua 
Salisburyko herritar aberats eta errespetatuenetako bat zen arren, Timothy Swan de Andover atsekabetzeagatik epaitu zuten uztailaren 28an. Berehala, beste batzuek esan zuten hainbat animalia-forma har zitzakeela, batez ere basurde urdin bat, eta ontzi bat sorgindu zuela. Ehun bizilagunek baino gehiagok, ordea, beren bizitza kristaua eta gaitzik gabea frogatu zuten, eta, beren aldeko etengabeko eskaerei esker, exekuzioa atzeratu egin zen. Txosten batzuen arabera, kartzelatik ihes egiten utzi zioten, beste batzuek diote kartzelaria erosi egin zuela eta beste batzuek diote senarrak kartzelaria erosi eta Mainera eraman zuela, karromato batean gordeta. Massachusettsera itzuli ziren epaiketen ondoren, egoera baretu zenean, eta bera arrazoi naturalengatik hil zen 1700. urtean. Epaiak 1711n ezeztatu zirenean, seme-alabek hogei libera jaso zituzten konpentsazio gisa.

## Ondorengo ospetsuak 
Bere ondorengoen artean Ralph Waldo Emerson idazle transzendentalista (1803-1882), Judith alabaren biloba, eta Ray Bradbury (1920-2012) beldurrezko, zientzia-fikziozko eta fantasiazko idazlea nabarmentzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Black (Salemgo epaiketak)

eskuinera|thumb|260px|Besteak beste, Mary Black, Sarah (Wildes) Bishop, Mary (Towne) Easty, Sarah (Averill) Wildes, William Hobbs, Deliverance Hobbs, Nehemiah Abbott Jr., Bishop Edward Jr., MarSwlingh (Holswholh) atxiloketa-agindua
**Mary Black**  ( XVII. mendea- )  jatorri afrikarreko esklaboa izan zen, Nathaniel Putnamen etxekoa. Black abizena bere jatorri beltzagatik eman zioten seguraski. Sorginkeriaz salatu zuten Salemgo sorginkeria prozean. Nathanielen iloba Thomas Putnam izan zen akusatzaile nagusietako bat, nahiz eta Nathaniel bera eszeptikoa izan eta Rebecca Nurse ere defendatu zuen. Mary atxilotu, prozesatu eta kartzelaratu egin zuten, baina ez zuten epaitu, eta aldarrikapen bidez askatu zuten 1693ko urtarrilaren 21ean. Mary Nathanielen etxera itzuli zen askatu ondoren.

Tituba eta Candyrekin batera, Mary histerian salatutako hiru esklaboetako bat izan zen. Hirurek bizirik iraun zuten.

## Atzipenaldia 
John Hathornek eta Jonathan Corwin-ek Mary Black-i agindu zioten, Sarah Wildes, Sarah eta Edward Bishop, William eta Deliverance Hobbs, Nehemiah Abbot, Mary Eastey eta Mary English-ekin batera, 1692ko apirilaren 21ean Ann Putnam, Jr., Mercy Lewis, Mary Walcott eta beste batzuen gainean egindako sorginkeriaren "susmo altua" zela eta, Thomas Putnam eta John Ton-en salaketa baten ondorioz.

## Epaiketa 
Mary 1693ko urtarrilean epaitu zuten, eta inor ez zen haren aurka agertu; beraz, aske utzi zuten. Benjamin Rayk *Satanás eta Salem* liburuan, Nathaniel Putnam errespetatuegia izatearen aukera planteatzen du, inork gaiztakeria lepora ziezaion zerbitzariari. Putnamek kartzelaratzeko ordainsaria ordaindu eta etxera eraman zuen berriro. Gainera, bere errugabetasunari buruzko testigantza irmoa Putnamen entrenamenduagatik izan zitekeela teorizatzen du. Maryren akusatzaileak Nathanielen aurka errepresaliak hartzen egon zitezkeen Rebecca Nurseren alde hitz egiteagatik. Esklabo bati leporatuta nekez lor zitekeen ezer, ez baitzuten propietaterik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* Upham, Charles (1980). Salem Witchcraft. New York: Frederick Ungar Publishing Co., 2. ber.

## Kanpo estekak
Gordon Gould

**Gordon Gould** (1920ko uztailaren 17a &ndash; 2005eko irailaren 16a) fisikari estatubatuarra izan zen, laserra asmatzea egozten zaiona.

Ezaguna da Estatu Batuetako Patente eta Marken Bulegoarekin izandako gatazkagatik, laserrako eta erlazionatutako beste teknologia batzuen patenteak lortzeko, auzi horrek 30 urte inguru iraun zuen. Modu berean, laser fabrikatzaileak auzitara eraman zituen gero lortu zituen patenteak betearazteko.

## Biografia 
New Yorken jaioa, Gould hiru anaietatik zaharrena zen. Gurasoak metodista aktiboak ziren elizan, baina bere burua ateo gisa aitortu zuen. Aita editorea zen, New Yorkeko Scholastic Review aldizkariaren sortzailea. Zientzietako lizentzia lortu zuen Union College-n, fisikan, non Sigma Chi kofradiako kide gisa ezarri zen, eta Yale Unibertsitateko masterra, optika eta espektroskopia espezialitateetan. 1944ko martxoa eta 1945eko urtarrila bitartean Manhattan proiektuan lan egin zuen, baina Alderdi Komunistako kide gisa egindako jardueragatik kaleratu zuten. 1949an, Gould Columbia Unibertsitatera joan zen optikan eta errotazio-espektroskopian doktoretza lortzeko. Bere gainbegiraleak, Polykarp Kusch Nobel saridunak, orduko ponpaketa optikoaren teknika hobetzen gidatu zuen. 1956an Gould-ek maser bat estimulatzeko ponpaketa optikoa erabiltzea proposatu zuen, eta haren ideia Charles Townes Nobel saridunarekin, Columbiako irakaslearekin, deliberatu zuten.. Townesek patente bat lortzeko aholkua eman zion Gouldri, eta bere lekuko izatea onartu zuen. 

## Azken urteak 
Gould-ek laserra asmatzearen benetakotasunari buruzko eztabaida, Townes eta Schawlowren aldarrikapenek areagotua, bere bizitza osoan zehar jazarri zitzaion. 1991n National Inventors Foundation Hall of Fame-n sartu zuten. Onarpen hitzaldian honakoa adierazi zuen: “ *Autokritika egitea garrantzitsua dela uste dut.* *Funtzionatuko ez den ideia baten ezaugarri guztiak baztertu behar dituzte, edo ideia oso bat beste baten alde utzi.* *Gogotsu egon behar dute gauzak bizitzeko, funtzionatzen ez badute ere* ”

Gould 2005eko irailaren 16an hil zen. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Taylor, Nick (2000). LASER: The inventor, the Nobel laureate, and the thirty-year patent war. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-83515-0. OCLC 122973716. 
* Brown, Kenneth (1987). Inventors at Work: Interviews with 16 Notable American Inventors. Redmond, Wash.: Tempus Books of Microsoft Press. ISBN 1-556-15042-3. OCLC 16714685. 

## Kanpo estekak
1998ko Volta Limburg Classic

**1998ko Volta Limburg Classic** (2012 urtera arte **Hel van Het Mergelland** deitua), Volta Limburg Classic txirrindularitza lasterketaren XXVI. ekitaldia izan zen. 1998. urteko apirilaren 4ean ospatu zen. 

180 km izan zituen eta irteera eta helmuga Eijsden hirian izan ziren. Lasterketak 31 aldapa izan zituen guztira. 146 txirrindularik hartu zuten parte eta garailea Raymond Meijs herbeheretarra izan zen.  

## Taldeak 
Gerolsteiner

Tonissteiner-Saxon

Vlanderen 2002

Rabobank Elite

AXA Cycling team

Groeninge Spurters

Pies Timmers

Golff-Gazelle

Agu Sportteam

Midden Limburg

Die continentale

Agro Adler Brandenburg

Mroz

MRL

MGI Fietsen

## Lasterketa 
26. kilometroan, 9 gizoneko talde batek aurrera egin zuen. Tonissteinner taldea pelotoitik tiraka jarri zen (Iñaki Barrenetxea bilbotarrarekin, besteak beste). 60. kilometroan Ralf Grabsch-i gurpila zulatu zitzaion. Hala ere, ihesaldiko taldera bueltatu zen. 75. kilometroan, taldeak 2 minutu eta 20 segundoko abantaila zuenean, Hans De Meester (Tonisteinner taldeko liderra) pelotoitik atera zen. 45 minutu ostean, ihessldiko taldea harrapatu zuen. Taldean, Grabsch-ek aurrera egin zuen helmugatik 35 kilometrotara. Geroago, bere taldekide bat, Meijs, berarekin elkartu zen. Helmugan, Meijs gailendu zen. 3 minutu eta 30 segundo geroago, Hans De Meester helmugara iritsi zen, hirugarren postua lortuz. Iñaki Barrenetxea bilbotarrak 13. postuan bukatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eglantyne Jebb

**Eglantyne Jebb** (Ellesmere, Shropshire, Britainia Handia, 1876ko abuztuaren 25a – Geneva, Suitza, 1928ko abenduaren 17a) gizarte-ekintzaile britainiarra izan zen, Save the Childrenen sortzailea. Munduko garapen-erakunde garrantzitsuenetariko bat sortzeaz gain, haren lanak Nazio Batuen “Haurraren Eskubideak” aldarrikatzea ekarri zuen. 

## Biografia 
Nekazari-familia aberats batean jaio zen Shropshiren (Ingalaterra). Arthur eta Eglantyne Jebb-en alaba.

Winston Churchill edota Benedikto XV.a bezalako pertsona ospetsuekin harremandu zen, baita espetxean egon ere. Lehen Mundu Gerraren testuinguruan Ingalaterrako blokeo ekonomikoak Austriako haurrengan zuen eragina salatzeagatik atxilotu zuten. Bere ahizpa Dorothy Jebb kide izan zuen haurren eskubideen defentsan. 1919an, Save the Children sortu zuen. 

Garaiko emakumearen eredutik aldendu zen, harreman sexualak izan zituen gizon zein emakumeekin, amatasun eredu erromantikotik oso urrun egon zen, nahiz eta haurren defentsan lan egin, eta bakezale aritu zen gerra garaian, horiexek dira beste batzuen artean bere izena ezagun izanaren arrazoiak. 

1922ko martxoan, helduek haurrengan dituzten erantzukizunak idatzi zituen Estatuaren edo esku-hartze pribatuaren bitartez asetu behar zirenak. 1924ko Ginebrako Deklarazioaren sustatzaile nagusietako bat izan zen, 1959ko Haurren Eskubideen Deklarazioaren oinarria izan zena, hain zuzen ere.

## Ikus, gainera 
* Haurren eskubideak
* Haurren Eskubideen Aldarrikapena
* Save the Children
* Haurren Eskubideen aldeko Genevako Adierazpena

## Bibliografia 
* Francesca Wilsone (1967). *Rebel Daughter of a Country House* (Alaba bihurria).(George Allen & Unwin, 1967) 
* L. Mahood (2014). *Feminism and Voluntary Action: Eglantyne Jebb and Save the Children, 1876-1928*. 
* Clara Mulley (2019). *La mujer que salvaba a los niños.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Save the Children
* Clare Mulley, The Woman Who Saved the Children filmaren egilea
* Eglantyne
* La mujer que salvaba niños (RTVE, 2019)
Marija Jurić Zagorka

**Marija Juric** **Zagorka,** azken honetatik ezaguna (Negovec, Kroazia, 1873ko martxoaren 2a - Zagreb, Kroazia, 1957ko azaroaren 30a). Kroaziako lehen kazetari emakumea izan zen eta herrialdeko ezagunenetako bat.

## Biografia 
Eskolara Zagrebera joan zen eta han laster erakutsi zuen bere ikasteko dohaia eta adimena. 15 urte zituela laga behar izan zuen bere formakuntza eta etxekoei gazteak ikasketekin Suitzan jarraitzea proposatu bazitzaien ere, ez zuten onartu.

## Aitortzak 
Luzaroan ez zen errekonozitua izan, neurri handi baten emakumea izateagatik, eta kritikak XX. mendearen erdi aldera arte ez zuen haren lana baloratu. Bere ospea handituz joan zen XXI. mendean eta hainbat omenaldi egin zitzaizkion. 

Bera irudikatzen duten hainbat estatua topatu daitezke, besteak beste, Txekiako Vrbovec hirian, Zagrebeko alde zaharrean... 2007an, bere heriotzaren 50. urteurrenaren harira, Kroaziako Postak Zagorkaren irudiaren zigilu bat atera zuen, 7,20 kunaren baliokoa. thumb|Marija Juric Zagorkaren irudia, Zagrebeko alde zaharreko lekurik girotsuenetakoan.

Zagreb hiriburuan hil zen 84 urte zituela eta Mirogojeko kanposantuan hilobiratua dago. Zagrebeko *Vjesnik* egunkariak 2005ean eginiko inkesta baten arabera, Zagorka bigarren kokatuta dago Kroaziako idazle ezagunenen zerrendan.

## Erreferentziak
Brais Méndez

**Brais Méndez Portela** (Mos, Pontevedra, Galizia, 1997ko urtarrilaren 7a) galiziar futbol jokalaria da, erdilari edo hegaleko jokalari gisa jokatzen duena Espainiako Lehen Mailako Real Sociedad taldean. Espainiako selekzio nazionalean ere jokatu izan du.

Transfermarkt, futboleko merkatuko analisian espezializatutako web orriaren arabera, 18 milioi euroko balioa du.

## Estatistikak klubetan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Florian Wirtz

**Florian Richard Wirtz** (Pulheim, Ipar Renania-Westfalia, Alemania, 2003ko maiatzaren 3a), **Florian Wirtz** izenez ezagunagoa, alemaniar futbol jokalaria da, erdilari gisa jokatzen duena Alemaniako *Bundesliga* ligako Bayer Leverkusen-en. Internazionala da Alemaniako selekzio nazionalarekin.

Gaur egun Europako jokalari gazte onenetakotzat hartzen da, 19 urte dituen arren jada bere taldean pisu handia hartu duelako eta talentu mugagabea duelako. Horren adierazle da, Transfermarkt, futboleko azterketan espezializatuta dagoen web orrialdeak, eman dion merkatuko balioa, 70 milioi eurokoa.

## Erreferentziak
I Zwicky 18

**I Zwicky 18 galaxia** nano irregularra da, Lurretik 45 milioi argi-urtera, Hartz Handiaren konstelazioaren norabidean. Fritz Zwicky astronomoak identifikatu zuen lehen aldiz 1930eko hamarkadan, eta hortik datorkio izena.

I Zwicky 18, 500 milioi urte besterik ez dituena, galaxia berri bat da, galaxia gehienekin konparatuta, Esne Bidea barne, 12.000 milioi urte inguru dituena. Uste da oraindik ere III. Populazioko izarrak sor ditzakeela; haren izarrak hidrogenoz eta helioz osatuta daude ia erabat, eta osagai astunenak ia ez daude konposizioan.

Uste da galaxia duela gutxi eratu dela, bere materia "normalak" adierazten duen bezala, edo lehenago eratu dela, eta milaka milioi urtez iraun duela galaxia ilun gisa, eta duela gutxi baino ez duela eskuratu izar-eraketari ekiteko behar den hidrogeno- eta helio-masa. Alde horretatik, beste galaxia nano batekin kasualitatez topo egiteak eta horrek eragiten dituen grabitazio-perturbazioek hidrogeno-hodeien kolapsoa eta horren ondorioz sortzen diren izarren sorrera eragin ditzakete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
SMACS J0723.3-7327

**SMACS J0723.3-7327** orain dela 4.600 milioi urte zen bezala ikusten dugun galaxia-kumulu bat da, hego hemisferioko Volans konstelazioan  (RA/Dec = 110.8375, –73.4391667). Zeruaren esparru oso txikia da, Lurraren Hego hemisferiotik ikusten dena, eta sarritan Hubblek eta beste teleskopio batzuek bisitatzen dutena iragan sakonaren bila. James Webb teleskopio espazialak eman zuen kolore osoko lehen irudiaren helburua zen, NIRCam erabiliz lortua. Horren aurretik, Hubble espazio-teleskopioak, Southern MAssive Cluster Surveyk (SMACS), Planckek eta Chandrak behatu dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jane Wenham (ustezko sorgina)

**Jane Wenham** (?- Hertfordshire, Ingalaterra, 1730) Ingalaterran sorginkeriagatik heriotza-zigorra ezarri zioten azkenetako bat izan zen, baina kondena bertan behera utzi zuten. 1712ko epaiketa, normalean, sorginkeriaren azken epaiketatzat hartzen da Ingalaterran.

## Atzealdea 
Wenhamek, Walkerneko alargun Hertfordshirek, difamazio-kargua aurkeztu zuen baserritar baten aurka, sorginkeria-salaketa bati erantzuteko. Sir Henry Chauncy herriko bake-epaileak Gardiner apaizari, Walkerneko errektoreari, bidali zion gaia. Txelin batekin saritu zuten, baina gutxiago eztabaidatzea gomendatu zioten. Emaitza horrekin desengainatuta, justizia "beste era batera" izango zuela esan omen zuen. Ustez, Ann Thorne, errektoretzako neskamea, sorgindu zuen.

## Epaiketa 
Wenhamen aurkako atxiloketa-agindu bat eman zuen Sir Henry Chauncyk, eta aginduak eman zituen "sorgin-markak" bilatzeko. Berak eskatu zuen bere errugabetasuna erakusteko probaren bat egiteko, atxilotua izan ez zedin, uraren froga esaterako; hala ere, Aitagurea errezatzeko baino ez zitzaion eskatu.

Zenbait historialarik, hala nola Keith Thomasek, kasu hau adibidetzat hartuta, iradoki dute normalean sorginkeriarekiko jarrera desberdinak zeudela pertsona hezitako eta heziketa txikikoen artean, eta azken horiek errazago sinisten zutela siniskeriatan.

## Azken urteak 
thumb|Richard Boultonen liburu baten azala, Francis Hutchinsonen saiakeraren "erantzuna".
Wenham bere herrialdetik atera zuten bere segurtasunerako.

## Beste kasu batzuk 
*Dictionary of National Biography*-ren arabera, Jane Wenham izan zen sorginkeriagatik kondenatutako azken pertsona Ingalaterran.  

## Kontakizun garaikideak 
Epaiketak sentsazioa eragin zuen Londresen, non Edmund Curll bezalako editoreek materiala saldu baitzuten Wenhamen errugabetasuna edo erruduntasuna aldarrikatuz. Epaiketako lekuko batek, Francis Braggek, kasuari buruzko hiru panfleto argitaratu zituen, *Hertfordshiren Walkerneko Jane Wenhamek egindako sorginkeria eta sorginkeriaren aurkikuntzaren kontakizun oso eta inpartziala* barne.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alan Akeroyd eta Caroline Clifford, Huntingdon: Eight Centuries of History (2004)  

## Kanpo estekak 
*  «Wenham, Jane». Dictionary of National Biography (en inglés). Londres: Smith, Elder & Co. 1885–1900. OCLC 2763972.  
* Jane Wenhami buruzko artikuluak Walkernen Elkarte Historikoaren web orrian.  artxibatu zen .
Webben Lehen Eremu Sakona

***Webben Lehen Eremu Sakona*** James Webb teleskopio espazialak hartutako lehen irudi operatiboa da. Irudian SMACS 0723 galaxia-kumulua ikusten da, duela 4.600 milioi urte agertu zen bezala. Irudi konposatua teleskopiotik hurbil zeuden infragorrien kamerak hartu zuen, eta Hego hemisferiotik ikus daitekeen zeruko zati txiki bat estaltzen du. Milaka galaxia ikus daitezke irudian, hau da, unibertso goiztiarraren bereizmen handiko irudia.

## Aurrekariak 
James Webb espazio-teleskopioak (JWST) astronomia infragorria egiten du. *Webben Lehen Eremu Sakona* Webben Infragorri Hurbileko Kamerak hartu zuen, "NIRCam" izenaz ezaguna, eta hainbat uhin-luzeratako irudiz osatutako konposatua da, 12,5 orduko esposizioa, guztira. Argazkiak sakonera handia hartu zuen uhin infragorrien luzeretan, Hubble espazio-teleskopioaren eremu sakonenetatik haratago, asteak behar izan zituenak antzeko zerbait egiteko. Espazio-ontzia Lagrangeren bigarren puntuan, edo L2an, orbitatzen egon da, urtarrilaren 24tik, Lurretik 1,5 milioi kilometro ingurura. L2-n, Eguzkiaren eta Lurraren grabitazio-bulkadek egonkor mantentzen dute Webb-en mugimendua, Eguzkiaren inguruan, Lurrarekin sinkronizatuta.

Galaxia-kumulu horren masa konbinatuak lente grabitazional gisa jokatu zuen, haren atzetik askoz urrunago zeuden galaxiak handituz. Webb-en NIRCam-ak urruneko galaxiak ikuspegi garbi batera eraman zituen, eta inoiz ikusi ez diren egitura txiki eta margulak erakutsi zituen, izar-kumuluak eta ezaugarri lausoak barne.

*Webb-en lehen eremu sakona* JWSTaren koloretako lehen irudia da, eta oraindik atzemandako unibertsoaren bereizmen handiko ikuspegi infragorria. Irudiak milaka galaxia erakusten ditu unibertso zabal bateko eremu txiki batean, eta Webb-en hurbileko infragorriaren ikuspegi akutuak egitura maruglak atera zituen galaxia oso urrunetan, orain arteko unibertso goiztiarraren ikuspegi zehatzagoa eskainiz. Milaka galaxiak, infragorrian inoiz ikusi ez diren objektu ahulenak barne, Webb-en ikusmenean agertu dira lehen aldiz.

Joe Biden AEBetako lehendakariak Etxe Zuriko ekitaldi batean ezagutarazi zuen lehen aldiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kataja

**Kataja** Suedia eta Finlandiaren artean banatutako lurraldea duen uhartea da. Haparanda hegoaldean dago, Botniako golkoan, Itsaso Baltikoaren iparraldean, eta, politikoki, Norrbotten konderrikoa da. Azalera 0,71 km²-koa da gutxi gorabehera, eta bi kilometro luze eta 200-500 metro zabal da.

## Zatiketaren arrazoia 
Uhartearen banaketa errebote isostatiko izenez ezagutzen den fenomeno geologiko baten ondorio da. Suedia eta Errusiar Inperioaren arteko muga (Finlandiak kudeatzen zuena garai hartan) 1809an egin zenean, bere itsas zatia elkarrengandik oso gertu zeuden bi uharteren artetik igarotzen zen; Suediako Kataja uhartea eta Finlandiako Inakari uhartea ziren. Errebote isostatikoak, mugaren trazaduraren ondorengo hamarkadetan zehar, bi uharte horien arteko lur zati bat sortu zen bia uharteak elkartuz, bakarra eginez. Fenomenoak batu egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galanperna erdizuritu

**Galanperna erdizuritua** (*Macrolepiota excoriata*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarria, baina *Macrolepiota procera* baino gutxiago estimatua. Nahiko ohikoa Euskal Herrian. Oro har, 7-8 cm-ko diametroa baino txikiagoko *Lepiotak* ez dira kontsumitu behar, horien artean hilgarritzat jotzen diren 3 edo 4 espezie baitaude.

Sinonimoak: *Agaricus vulneratus*, *Agaricus procerus var. γ excoriatus*, *Hypophyllum globosocameratum*, *Lepiota procera var. excoriatus*, *Lepiota excoriata*, *Lepiota excoriata var. lucandii*, *Mastocephalus excoriatus*, *Leucocoprinus excoriatus*, *Lepiotophyllum excoriatum*, *Leucoagaricus excoriatus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm arteko diametrokoa, lehenengo oboidea, gero ganbil-laua, batzuetan titi txiki bat gelditzen zaio, estaldura bat du, ilunagoa erdian den lehoi kolorekoa, zurbila edo zuri-grisaxka, eta zetazko plaka txikitan urratzen da, ertza zurbilagoa eta zanbrotua.

**Orriak:** Zurixkak, estu, meheak, sabeldunak, libreak edo eskotatuak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Nahiko laburra, hutsa, zilindrikoa edo pixka bat lodituta oinarrirantz. Kolore zuria eraztunaren gainetik eta lehoi kolorez zikindua azpitik. Mintzezko eraztuna zurruna, mugikorra, batzuetan iheskorra.

**Haragia:** Nahiko lodia erdian, zuria, biguna, haritsua oinean, usain eta zapore ahulekoa, baina atseginak.

**Etimologia:** *Macrolepiota* grekotik dator, handia, *Lepiota* generoko perretxiko handia esan nahi du.  *Excoriata* epitetoa berriz latinetik dator eta azala moztuta esan nahi du. Azal urratuagatik.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Macrolepiota mastoidea* delakoarekin.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, basoetan, bide ertzetan, belardietan, larreetan eta txilar-zelaietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Kanariak, Israel, Europa, Errusia, Kazakhstan, Mongolia, Australia, Tanzania.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trumpler 14

**Trumpler 14** sei argi-urteko diametroa (1,8 pc) duen kumulu ireki bat da, Gila nebulosaren barnealdean kokatua, Lurretik 8.000 argi-urte ingurura (2.500 pc). Carina OB1 izar-elkarketaren kumulu nagusietako bat da, Gila nebulosaren elkarterik handiena. Trumpler 14an 2.000 izar inguru identifikatu dira, eta kumuluaren guztizko masa 4.300 M☉koa dela uste da.

## Adina 
Ezagutzen den izar-kumulurik gazteenetako bat da, 300 eta 500 mila urte bitarteko antzinatasunarekin. Konparazio batera, R136 izar superkumulu masiboak 1 eta 2 milioi urte artean ditu, eta Pleiade ospetsuek 115 milioi urte inguru.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Homunkulu nebulosa

**Homunkulu nebulosa** edo **Homunkuluaren nebulosa** Hego hemisferioko nebulosa bat da, Carina konstelazioan dagoen Eta Carinae izar bitarraren inguruan dagoena. Era bilobulatuan, **Eta Carinae-ren nebulosa** ere deitzen zaio, nahiz eta termino hori, maiz Gila nebulosa izendatzeko ere erabili den. *Homunculus* terminoak «gizon txikia» esan nahi du latinez eta Enrique Gaviola fisikari eta astronomo argentinarrak proposatu zuen, Bosque Alegre estazio astrofisikoko 1,5 m-ko teleskopioa erabiliz identifikatu eta aztertu zuenean.

1840 inguruan antzemandako erupzio batean kanporatutako izar-hautsak eta gasak osatzen dutela uste da; leherketaren ondorioz, Eta Carinae gaueko zeruko bigarren izar argitsuena zen. Ordutik aurrera, distira txikiagoa izango zuen hodeiaren ondorioz. Barruan, bada beste egitura bat, "homunkulua" izenekoa, XIX. mendearen amaieran izandako erupzio txikiago batek sortua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Suzanne Vega

**Suzanne Nadine Vega** (Santa Monica, Kalifornia, 1959ko uztailaren 11) estatubatuar musikari eta abeslaria da.

Haren musika folk estilokoa da eta 1980ko hamarkadan ospea lortu zuen, bereziki *Luka* abestiarekin.

## Diskografia 
* *Suzanne Vega* (1985)
* *Solitude Standing* (1987)
* *Days of Open Hand* (1990)
* *99.9F°* (1992)
* *Nine Objects of Desire* (1996)
* *Songs in Red and Gray* (2001)
* *Beauty & Crime* (2007)
* *Tales from the Realm of the Queen of Pentacles* (2014)
* *Lover, Beloved: Songs from an Evening with Carson McCullers* (2016)
* *Flying with Angels* (2025)

## Kanpo estekak 
* Suzanne Vegaren adierazpen askatasuna Berria, 2025.05,25
WASP-96b

***WASP-96b*** gasezko exoplaneta erraldoia da. Haren masa 0,48 Jupiter da. G motako WASP-96 izarretik 0,0453 AUko distantziara dago, 3,4 egunean behin orbitatzen duena. 1120 argi-urtera dago, Fenix konstelazioan. WASP proiektuak aurkitu zuen 2013an.

Sodioaren distira txikia du, itxuraz bere atmosfera hodeirik gabe dagoelako.

James Webb teleskopio espazialaren hasierako argitalpen zientifikoan ageri den objektuetako bat da WASP-96b.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trumpler 15

[ezkerrera|thumb|Goialdean Trumpler 15 duen [Gila nebulosa|Gila nebulosaren kolorezko irudia.]]
**Trumpler 15**  Carina konstelazioan dagoen Gila nebulosaren kanpoaldeko kumulu ireki bat da. Trumpler 15ean izarrek duten adinaren arabera, ematen du gertu dituen Trumpler 14 eta Trumpler 16 baino pixka bat zaharragoa dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maximiliano II.a Emanuel Bavariakoa

**Maximiliano II.a**, **Max Emanuel** edo **Maximiliano Emanuel** (Munich, 1662ko uztailaren 11 - *ibidem*, 1726ko otsailaren 26a) Bavariako printze hauteslea izan zen.

Fernando Maria Bavariakoa eta Henriketa Adelaida Savoiakoaren semea izan zen eta Wittelsbach leinuakoa izan zen. 1679an hautesle bihurtu zen bere aita hil ondoren eta 1683tik ibilbide militarra jarraitu zuen. Urte horretan Vienako hiriaren defentsan parte hartu zuen Otomandar Inperioaren aurka. Urte horretan Belgradeko konkista zuzendu zuen, turkiarren esku zegoena.

1685ean Maria Antonia Austriakoarekin ezkondu zen, Leopoldo I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa enperadorearen alabarekin. 1694an Teresa Kunegunda Sobieskarekin ezkondu zen.

1691n Espainiar Herbehereetako gobernadore izendatu zuten. Espainiako Ondorengotza Gerrako Frantziako bandoan parte hartu zuen eta lurraldeka eskuratu nahi izan zituen. Gerra amaitzean, Bavariara itzuli zen, eta arkitektura-proiektuei ekin zien, bere asmo politikoen porrota arintzeko. Habsburgotarren turkiarren aurkako gerra ere babestu zuen.
Trumpler 16

**Trumpler 16** (**Tr 16**) Esne Bideko izar argitsu eta masiboenetako batzuk dituen kumulu ireki masiboa da. Gila nebulosaren barruan dago, Lurretik 9,270 argi-urtera, gutxi gorabehera. Kumuluan galaxiako izarrik masiboenetako bat dago, Eta Carinae, kumuluko beste izar distiratsu bat: WR 22, 8,80ko itxurazko magnitudea duena.

## Deskribapena 
Trumpler 16k ezagutzen ditugun izar argitsuenetako bi ditu, Eta Carinae eta WR 25. Bi izarrak Eguzkia baino milioika aldiz argitsuagoak dira. Izar horiek bitarrak dira, eta oso argitsua den lagun handi bat dute, eta bestea txikiagoa, baina kumuluko izar gehienak baino masiboagoa eta argitsuagoa. O3 espektro-motako hiru izar behintzat badaudela ikusi da; kumuluaren magnitude bolumetriko zenbatetsia -5,25 eta -12,25 bitartekoa da.

## Beste ezaugarri batzuk 
Trumpler 16 eta Trumpler 14 dira Carina OB1 izar-elkarte erraldoiko izar nagusien kumuluak dira. Uste da Carina OB1ren barruan dagoen beste multzo ireki bat, Collinder 228, Trumpler 16ren luzapen bat dela, hauts-harizpiagatik bakarrik bisualki bananduta agertzen dena. Izarren espektro-motek adierazten dute Trumpler 16 izarrak eratzeko uhin bakar batez osatu zela. Sortutako izarren argitasun izugarria dela eta, izar-haizeek hauts-hodeiak urruntzen dituzte, Pleiadeen antzekoak. Milioi urte gutxi batzuetan, izar distiratsuenak supernoba gisa lehertuko dira. Trumpler 16k Carina OB1 elkartearen ekialdeko izar gehienak biltzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vega Asensio

**Vega Asensio Herrero** (Durango, Bizkaia, 1978ko abenduaren 26a) zientzialaria da, biologian doktorea, ikertzailea, ilustraile zientifikoa eta irakaslea. 

## Biografia 
### Formakuntza 
Biologia-zientzietan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean (UPV/EHU), baina Arte Ederrak egiteko gogoz geratu zen. Ondoren, ikerketaren munduan harrapatuta, Salamancako Unibertsitatean egin zuen masterra, eta UPV/EHUn itzulita doktoretza egin zuen biologian.

Ikertzaile gisa egin dituen ikerketa eta lanetan Europako hainbat unibertsitatetara joan da: Austriako Leopold Franz de Inssbruck Unibertsitatera, Irlandako Galwayko Unibertsitatera, Norvegiako Throndheimgo Unibertsitatera eta Galesko Cardiffeko Unibertsitatera. Beti edozein aukera aprobetxatuz ikaskideen lanak ilustratzeko.

Tesia amaitzean, Zientziaren eta Artearen arteko nahasketa horri, Ilustrazio Zientifikoari, aukera bat ematea erabaki zuen.

Ilustratzaile gisa duen prestakuntzari dagokionez, urte luzez Jaime Vicario (Durango) margolariaren ikaslea izateaz gain, Carles Puche ilustratzaile zientifikoarekin eta María Viñasekin ikasi du. Gainera, diseinu grafikoko ikastaroak egin ditu, eta 3D ilustrazioan trebatu da

### Ibilbide profesionala 
Vega Biologian doktorea, zientzia-ilustratzailea eta zientzian espezializatutako diseinatzaile grafikoak bere bi grinak diran zientzia eta marrazkia elkartu eta  laguntza ematen die zientzia–medikuntza–teknologiako profesionalei, ilustrazioaren bidez zientziaren komunikazioa–dibulgazioa hobetzen.

Ibilbide profesional garrantzitsua egin du. Lurzoruaren kutsaduran espezializatu zen eta EHUko irakaslea izan zen, besteak beste. Lehen semea izan ondoren utzi egin zuen, konturatu baitzen “ezin zuela unibertsitatearen erritmo zorora itzuli”, lan-programa bizia baitzen soldata kaskarraren truke.
thumb|250px|Vega Asensio Garain (2022)
2017an Asensio Ilustrazio Zientifikoko Masterra sustatzen hasi zen EHUn, Estatuan eskaintzen den bakarretarikoa, bost urteko ibilbidea duena, lehenbizi unibertsitate-espezialitate gisa.

Laboratorium Museoak antolatutako *Artea eta Zientzia uztartuz* ilustrazio zientifikoko tailerrak eman ditu Bergaran.
*Zientzia kalean erakusketa* antolatu zuen Garain, Edu Ogando Arregi fisikariarekin batera, 2022an.*Zientzia bere lekuan ipintzea lortzen badugu, gizarteak konfiantza handiagoagaz egingo die aurre erronkei*

### Kooperazioa 
200px|thumb|Vega Asensio Durangoko Bizenta Mogel Bibliotean, 2023
2011an Vega Asensiok eta Idurre Ormaetxeak Madreselva GKEarekin, Mozambikeko Maria Lagungarriaren Alabekin eta Abadiñoko Udalarekin lankidetzan,  *Arte por un mundo justo* ekimena jarri zuen martxan artistek emandako piezak salduz, emakumeentzat eskola tailer bat abian jartzeko  dirua biltzeko helburuarekin.

### Hitzaldiak 
2023an *Ilustrando la evolución humana* hitzaldia eman zuen, Durangoko Bizenta Mogel bibliotekan, Zientziaren Ertzetik zikloaren barruan, Euskal Herriko Unibertsitateko Kultura Zientifikoko Katedrak eta Bizenta Mogel Bibliotekak elkarlanean antolatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Marraztea 'femeninotzat' hartu izan da eta 'zientzia gogorra' gizonentzat uzten zen Anboto, 2026.02.27
Samuel Crompton

thumb|275x275px| *Spinning-mule* baten adibide bakarra
**Samuel Crompton** (Firwood, Lancashire, 1753ko abenduaren 3a &ndash; 1827ko ekainaren 26a) ingeles asmatzailea izan zen,  benetan praktikoa den lehen bira-makina asmatu zuelako, *"spinning mule"* (Iruteko mandoa) izenekoa.  

## Biografia 
Haurtzaroan, Cromptonek ama galdu zuen, eta familiaren baliabideetan lagundu behar izan zuen irute eginez. *Spinning-Jenny-* ren akatsek zerbait hobea bururatzeko ideia sortu zioten, eta bospasei urtez ahaleginak bere aisialdiko denbora eta diru guztia xurgatu zuen, Bolton antzokian biolina jotzean irabazten zuena barne. 1779. urte inguruan muselina egiteko eta muselina fabrikatzeko erabiltzeko egokia den makina bat ekoiztearekin lortu zuen arrakasta, hasiera batean muselina irute-makina edo Hall-i'-th'-Wood irute-makina (bera eta bere familia bizi ziren etxearen izen berberaz) izenez ezagutzen zena), eta gero *Spinning-mule* gisa. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* French, Gilbert J. (1859). The Life and Times of Samuel Crompton, Inventor of the Spinning Machine Called the Mule. London: Simpkin, Marshall, and Company. 
* Daniels, George William (1929). The Early English Cotton Industry: With Some Unpublished Letters of Samuel Crompton. London: Longmans, Green, and Company. - contains a photograph of a statue of Crompton
* 
* 

## Kanpo estekak 
* Essay on Crompton and the spinning mule
* Essay on Samuel Crompton
* The life of Samuel Crompton 1753 – 1827 at Hall i'th' Wood Museum
* The Crompton Trail
* Samuel Crompton and Hall 'i 'th Wood
NGC 7318

**NGC 7318** talkan dauden bi galaxiaz osatutako taldea da (**NGC 7318a** eta **NGC 7318b**), Stephanen Boskotean, Pegasus konstelazioan. Galaxia horiek Lurretik 286 eta 246 milioi argi-urtera daude.

## Irudi-galeria 

Fitxategi:Stephan's Quintet Hubble 2009.full.jpg|Hubble espazio-teleskopioaren irudia *NGC 7318A* NGC 7318B-rekin elkarreraginean.
Fitxategi:NGC 7318.jpg|NGC 7318 handitzea, non NGC 7318A eta *NGC 7318B* zentroak bereizten baitira.
Fitxategi:Stephan's Quintet X-ray + Optical.jpg|*NGC* 7318A-rekin elkarreraginean ari den X izpien irudia.

## Kanpo estekak
Jean Adair

**Jean Adair**  edo **Jennet Adair**, jaiotzez **Violeta McNaughton** (Hamilton, Ontario, Kanada, 1873ko ekainaren 13a - 1953ko maiatzaren 11) Kanadako aktorea izan zen. 

## Biografia 
Violeta McNaughton gisa jaio zen, eta antzerkian egin zuen lan batez ere. Hala ere, bere karreraren amaieran, hainbat agerraldi egin zituen zineman, eta batez ere Cary Grant-en izeba bat, Martha Brewster gisa, *Arsenic and Old Lace* filmean, Broadwayn sortu zen paper bat interpretatzeagatik da gogoratua. Bere azken emanaldia *Salemgo sorginak*-en  jatorrizko produkzioan Rebecca Nurse matriarka maitea izan zen. Garai hartako beste antzerki-aktore askok bezala, vodevil-ekoizpenetan ere parte hartu zuen.

New Yorken (Estatu Batuetan) gaixorik hil zen, 1953ko maiatzaren 11n, 79 urte zituela.
[thumb|Jean Adair, Josephine Hull eta [Cary Grant|Cary Grantekin, *Arsenico por compasión* filmean]]

## Filmografia 
## Broadwayko produkzioak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natta proiekzio

thumb|386x386px|Natta proiekzioa.
thumb|280x280px|D-glukosa Natta proiekzioan.
Kimikan, **Natta proiekzioa** molekulen estereokimika irudikatzeko modu bat da, bereziki konposatu organikoetan. Karbono kate nagusia marrazkiaren planoan dago, lotura kimikoak lodiera uniformeko eta etenik gabeko marrez adierazita. Kate nagusia zigzag modura agertzen da, karbonoak honen erpinetan kokatuta daudelarik. Karbonoaren lotura tetraedrikoak ordezkatzaileak planotik kanpora kokatzen ditu, ikuslearen alderantz (marra triangeluarrak) ala kontra (marra etenak).

## Kanpo estekak
Leecher

[thumb|Interneteko [Jargoi (hizkera)|jargoian ***leecher*** esaten zaio komunitatetik onurak atera bai baina ordainetan ezer ematen ez duen erabiltzaileari. (Ingelesetik bere horretan mailegatutako hitza; izain).]]
Informatikan eta, bereziki, Interneteko jargoian, ***leech***(***er***) izain da, (bizkarroi esateko modu bat), eskuarki, beste batzuen informazioari edo ahaleginari onura ateratzen dion erabiltzailea, baina ez duena inoiz ezer eskaintzen trukean, edo, egitekotan, eskaintza hutsalak egiten dituena, **izain** ez deitzeko edo. Ingelesetik bere horretan mailegatutako hitza da, (*leech*: izain) Terminoa aspaldi sortu zen, Interneten hastapenetan, fitxategiak deskargatu eta trukean ezer kargatuko ez zuten erabiltzaileei zirikatzeko. Euskaraz *litxer* ahoskatzen da.

Testuinguruaren arabera, *leeching* terminoaren erabilpenak txantxa edo irain zentzua har dezake, askotan Interneteko gunearen netiketaren arabera ulertuko da: ohikoa izaten da, doan ematen dena erruz erabiltzea, eta ohikoa izaten da jasotzen duenak ematen duen komunitateari zentzuzko diru-kopururik inoiz ere ez ematea trukean. Beraz, konnotazio gutxiesgarririk gabe ere erabiltzen da hitza, eta horregatik terminoak, batzuetan, informazio-multzo handiak deskargatzeko aukera eskaintzen dela besterik ez du esan nahi: adibidez, *offline reader Leech*, the *Usenet newsreader NewsLeecher,* audioak grabatzeko gunea *SoundLeech* edo *LeechPOP*, deskargatzeko baliabidea POP3 posta zerbitzuen bidez.

Izain animali bizkarroiaren esanahia du *leech* termino horrek, hortik datorkio izena, odola zurrupatu eta gero, oharkabean, odola eman dion animalia uzten ibiltzen den animalia, eskerrak eman gabe. Beste termino batzuk ere erabiltzen dira ingelesez, hala nola "*freeloader*", 'doan deskargatzen ibili ohi dena', "*mooch*", 'eskale' eta "*sponge*", 'belakia', baina "*leech*(*er*)", 'izain', termino hau da erabiliena.

## Ikus, gainera 
* Polizoiaren arazoa
* Lurkerra
* Gizarte parasitismoa (gizarte-delitua)
* Ondasun komunen tragedia

## Kanpo estekak
Mary Pat Gleason

**Mary Pat Gleason**, izatez **Mary Patrick Gleason** (Lake City, AEB, 1950eko otsailaren 23a &ndash; Los Angeles, 2020ko ekainaren 2a) aktore eta gidoilaria izan zen. 1986an Daytime Emmy saria irabazi zuen. 1983tik 1985era bitartean, Jane Hogan izan zen *The Guiding Light* telesailean .

1996an Salemgo sorginkeriari buruzko *El Crisol* lanean Martha Corey izan zen.

Hirurogeita hamar urte zituela hil zen 2020ko ekainaren 2an, minbizia zela eta.

## Filmografia 
1980ko hamarkadaren hasieratik, film eta telesail hauetan agertu zen:

### Zinema 
### Telebista 
## Sariak 
* 1986an Daytime Emmy saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zanzibar (hiria)

thumb|250px|Alde historikoa Unescoren Gizateriaren Ondarea da.
thumb|250px|Kaleko giroa.
**Zanzibar Hiria** (; ; , Tanzaniako Zanzibar uhartediaren hiriburua eta hiri handiena da. Uhartediaren uharte nagusia den Unguja mendebaldeko kostaldean dago, Dar es Salaametik iparraldera, Zanzibarreko kanaletik barrena. Zanzibar Hiri Barrutiko hiriburua ere da. 2002an 205.870 biztanle zituen. 2000. urtean, hiriaren alde historikoa, «Stone Town» edo Harrizko Hiria, Unescok Gizateriaren ondarea izendatu zuen

## Hiriaren alde nagusiak 
Zanzibar Hiria bi zati nagusik osatzen dute: Stone Town eta Ng'ambo (hitzez hitz: "Harrizko hiria" eta "Beste aldea", hurrenez hurren). Bi eremuak historikoki erreka batek banatzen ditu, orain kale handi batek markatzen dituenak. Stone Town hiriaren erdigune historikoa da, Zanzibarko sultanerriaren antzinako hiriburua izan zen, 1856 eta 1964 artean. Bere arkitektura eta kultura berezia dela eta, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2000an. Ng'ambo askoz handiagoa da, Zanzibarko Iraultzaren ondoren zabaldu zen eta Stone Townen inguruan garatu den gune modernoa da.

## Hiriaren jatorria 
Afrikako ekialdeko kostaldean swahili zibilizazioa eratzeko bi kultura-tradizio nagusiak batu zirenetik sortu zen Zanzibar hiria. Portu-hiri batzuk Afrikako barnealdearen eta Indiako Ozeanoko lurren eraginpean garatu ziren. Kostako hiriko estatu txikien konfederazio bat egon zen, bestetik, Barra Zenj (Inperio Beltza) izenez ezagutzen dena, eta VIII. eta X. mendeen artean jarduten zuen. Hiri hauetan hobekien kontserbatu dena Zanzibar izan zen, zeinaren izena perso-arabiar hitzetik datorren, "Beltzen kostaldea" esan nahi duena.

## Gizateriaren Ondarea 
Zanzibarko Harrizko Hiria Ekialdeko Afrikako itsasertzeko swahiliar merkataritza-hirien adibide bikaina da. Hiri-ehuna eta -paisaia ia osorik kontserbatu ditu, baita eskualdeko kultura berezia agerian uzten duten eraikin bikain asko ere, non mila urte baino gehiagoan urtu eta homogeneizatu diren. NBEk Afrikako, Arabiako, Indiako eta Europako zibilizazioetako elementu oso desberdinak dituen leku izendatu du.

## Antolaketa administratiboa 
thumb|250px|Michenzani auzoaren etxeak.
Zanzibarko Hiri Barrutia 40 barrutiekin antolatuta dago (*wards*):

## Klima 

## Aireportua 
Zanzibarreko Nazioarteko Aireportua Zanzibar hiritik 5 kilometro hegoaldera dago, eta Afrika ekialdeko, Ekialde Ertaineko eta Europako beste toki batzuetarako konexioak ditu. Hasiera batean terminal operatibo bat zuen, baina 2011ko urtarrilean bigarren terminal bat eraikitzen hasi ziren, aireportuari bere edukiera milioi eta erdi bidaiariraino handitzeko aukera emango diona.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zanzibar uhartedia
* Tanzania
* Unguja
* Harrizko Hiria

## Kanpo estekak
Laura Muntz Lyall

**Laura Muntz Lyall** (Leamington Spa, Warwickshire, Ingalaterra, 1860ko ekainaren 18a – Toronto, Kanada, 1930eko abenduaren 9a) kanadar margolari inpresionista izan zen, emakume eta haurren pinturengatik ezaguna.

## Ibilbidea 
Laura Muntz Lyall Ingalaterrako Leamington Span herrian, Warwickshire-n,  jaio zen 1860an, bere familiak Kanadara emigratu zuen neskatoa zelarik, eta Ontarioko Muskoka barrutiko baserri batean hazi zen. Gaztea zela, Muntzek artearekiko interesaren ondorioz, William Charles Forsterren pintura-eskolak hartu zituen Hamiltonen, eta eskolan bizi eta lan egin zuen. 1882tik aurrera, eskolak hartzen hasi zen Ontario School of Art-en, Lucius Richard O'Brienekin eta, geroago, George Agnew Reidekin. 1887an, South Kensington School of Art-en ikasi zuen, eta Kanadara itzuli zen Reidekin ikasten jarraitzeko.1891ean, zazpi urteko ikasketa-aldian murgildu zen Parisen, Académie Colarossi ospetsura joanez. Bere gairik gogokoena haur mundua zen. eta gero, 1894an, Parisko Société des Artistes Français-en parte gisa. Nazioarteko erakusketetan lan egiten jarraitu zuen, Paristik itzuli ondoren,  zilarrezko domina eman zioten 1901eko Erakusketa Panamerikarrean.

1896an Royal Canadian Academy of Arts-eko bazkide  hautatu zuten, eta ohorezko hori jaso zuen zortzigarren emakumea izan zen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Laura Muntz Lyall - Oriental Poppies.jpg|*Ekialdeko Poppies*
Fitxategi:Laura Muntz Lyall - Portrait of a Young Woman.jpg|*Emakume gazte baten argazkia*
Fitxategi:Laura Muntz-Lyall – Young Girl Holding Daffodils.jpg|*Neska gaztea daffodils-ei eusten*
Fitxategi:Laura-Muntz-Lyall-The-Little-Red-Hair.jpg|*Ile gorria*
Fitxategi:Trees by the River, 1900, by Laura Muntz-Lyall.jpg|*Zuhaitzak ibaian zehar" (1900)
Fitxategi:Laura Muntz Lyall - Interesting Story - Google Art Project.jpg|*Istorio interesgaria'' (1898)

## Bibliografia 
* Murray, Joan (2012). Laura Muntz Lyall: Impressions of Women and Childhood. Montreal, Quebec: Boardwalk Ventures Inc. by McGill Queen's University Press. ISBN 978-0-7735-4098-9. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Laura Muntz Lyall-en obrak Kanadako Galeria Nazionalean.
* Laura Muntz Lyall.'
The White Lotus

***The White Lotus*** estatubatuar komedia dramatiko antologia telesaila da, Mike Whitek HBOrako sortua.

## Sinopsia 
Luxuzko resort batean erlaxatzeko eta gaztetzeko joan diren hainbat turisten oporrak jarraitzen ditu telesailak. Egunez egun, konplexutasun ilunagoa azaleratzen da bidaiarien eta hoteleko langileen artean.

Jatorrizko denboraldia Hawaiin girotu zen, bigarren denboraldia Sizilian eta hirugarrena Thailandian.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mieszko I.a

**Mieszko I.a** (polonieraz  ahoskatua;  – 992ko maiatzaren 25a) Poloniako agintaria izan zen 960. urtetik bere heriotzara; eta lehen estatu Poloniarra sortu zuen, Poloniako Dukerria. Piast dinastiako parte zen,  Siemomysłen semea eta Lesteken biloba bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pascale Petit (aktorea)

eskuinera|thumb|260px|Novizia Lancia, Petit eta Belmondo, 1960
eskuinera|thumb|260px|Lettere di una novizia, Petit
eskuinera|thumb|260px|Suzanne Aubry, Cécile Wajsbrot, Pascale Petit eta Marie-Louise, Gay au BAnQ grande bibilothèqu-n 
**Anne-Marie Petit,** artistikoki **Pascale Petit** izenez ezaguna (Paris, 1938ko otsailaren 27a)  zinemako eta telebistako aktore frantsesa da.

Arthur Millerrek zuzendutako *Salemeko sorginak* (1957) izeneko lanean parte hartu zuen Simone Signoret, Yves Montand, Jean Debucourt, Alfred Adam, Pierre Larquey, Mylène Demongeot, Jean Gaven, Françoise Lugagne, Coutan-Lambert, Aribert Grimmer eta Jeanne Fusier-Girrekin batera.

## Ibilbide artistikoa 
Petit 1957an hasi zen Frantziako zineman, *Les sorcières de* *Salem* lanarekin. Lehen garai hartan interpretatu zituen tituluen artean, Marcel Carné *Les tricheurs* (1958) aipa daiteke. Hurrengo bi hamarkadetan, Italiako eta Alemaniako zinemetan ere ohiko presentzia izan zuen, besteak beste, *Una reina para el césar* (1962), *Perseccio a un espía* (1965), *Oeste sin fronteras* (1968), *El mercenario* (1968), *Boccaccio* (1972) eta beste zenbait koprodukziotan. 80ko eta 90eko hamarkadetan telebistako produkzioetan lan egin zuen, eta, 2001era arte, 55 titulu inguru egin zituen zinemaren eta telebistaren artean.

## Ezkontza-bizitza 
Petit Giani Esposito aktore belgikarrarekin ezkondu zen (1930-1974). Bikoteak alaba bat izan zuen, Douchka Bogidarka Esposito (Douchka Esposito izenez kantari, aurkezle eta idazle ezaguna), 1966ko ekainaren 26an jaioa.1969an dibortziatu ziren.

## Filmografia partziala 
**Zinema**

* *Les sorcières de Salem* (1957)
* Une Ostirala (1958)
* *Les tricheurs*, Marcel Gidabaimenarena (1958)
* *Emakumeak* (1959)
* ''Une fille pour l'été (1960)''
* L'affaire d'une nuit (1960)
* *Lettere di una novizia* (1960)
* *Les démons de minuit* (1961)
* Un branco di *vigliacchi* (1962)
* La *croix des vivants* (1962)
* *Una reina para el César* (1962)
* *Espioi baten jazarpena* (1965)
* *Susanne, die Wirtin von der Lahn* (1967)
* *Izar gorriko neskak* (1967)
* *Fast ein Held* (1967)
* *Oeste sin fronteras* (Joe...cercati un posto per morire), Giuliano Carnimeorena (1968)
* *Mertzenarioa* (1968)
* *Die Weibchen* (1970)
* ''Chronique d'un couple* (1971)
* *Boccaccio,* Bruno Corbuccirena (1972)
* *Quante volte... quella notte* (1972)
* *Küçük kovboy* (1973)
* *Le dolci zie* (1975)
* *Sezona mira edo Parizu* (1981)
* *A strange Love Affair* (1985)
* *Der Angriff* (1988)
* *Sans défense* (1989)
* *Ville à vendre* (1992)

**Telebista**

* *Berlin Affair* (1970)
* *Christine* (1975)
* *Dernier bankua* (1984)
* *Catherine* (1986)
* *La liberté Stéphanie* (1987)
* *Cinéma* *16* (1987)
* *Paparoff* (1988-1991)
* *Mademoiselle Ardel* (1990)
* *Riviera* (1991)
* *La nouvelle tribu* (1996)
* *Sous le soleil'' (2001)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://www.imdb.com/name/nm0677595/
Hal B. Wallis

**Harold Brent Wallis,** **Aaron Blum Wolowicz** jaioa (Chicago, 1898ko urriaren 19a –  Rancho Mirage, 1986ko urriaren 5a), zinema ekoizle estatubatuarra izan zen.

## Filmografia
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak