Jose Maria Arizmendiarrieta

**Jose Maria Arizmendiarrieta Madariaga** (Markina-Xemein, Bizkaia, 1915eko apirilaren 22a- Arrasate, Gipuzkoa, 1976ko azaroaren 29a) euskal apaiz katolikoa izan zen, eta Mondragon Korporazioko enpresa kooperatiboen ideologoa zein sustatzailea. Hasieran Euskal Herrian kokatuak zeuden, eta gaur egun mundu osora hedatu dira. Gizarte ekonomiako bigarren enpresa taldea da estatuan. Guztira 98 kooperatibak, 8 fundaziok, mutua batek, 10 estaldura-erakundek eta nazioarteko 7 delegaziok osatzen dute, lau arlotan banatuta: finantzak, industria, banaketa eta ezagutza.

Arizmendiarrieta apaizgai zen Gasteizen Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, eta ondorioz Eusko Jaurlaritzak mobilizatu egin zuen. Euskara zekienez, *Eguna* egunkari berrian idaztera bidali zuten. Bertan, tropa frankistak Bilbon sartu arte aritu zen. Hauek, atxilotu ondoren berriro mobilizatu zuten, Burgosko artilleriaren erregimentura bidaliz gerra amaitu bitartean., “*Arrasateko esperientzia kooperatiboa*” deitu zuen arlo horretan. Urtero milaka lagun joaten dira Arrasatera, enplegua sortu eta mantentzeko Arizmendiarrietak auto-kudeatutako kooperatiben eredua aztertzera. Ama emakume biblikoaren tenpleko etxekoandrea zen: azkarra, ordenatua, arduratsua eta sakrifikatua. Seme-alaben heziketa eta estiloa bere gain hartu zituen, eta baita baserriaren administrazioa.
Jose Maria lau anaia-arreben seme zaharrena zen, eta beste hirurak Maria, Frantzisko eta Jesus ziren. Hiru urte zituela, baserriaren parean erori eta garezurreko traumatismo handia jasan zuen. Markina-Xemeingo sendailearenana eraman zutenean, ikusmenaren kalte fisikoa konponezina zela eta ezkerreko begia galdu zuen, haren ordez begi artifiziala jarriz. Lau urte zituela hasi zen baserriek eta auzoko bizilagunek ordaintzen zuten parrokiaren ondoko landa-eskolara joaten. Istripuaren ondorioek eragina izan zuten Jose Mariaren etorkizuneko izaeran, baita amak harrez gero eskaini zion gehiegizko babesean ere.

Seminarioan bi talde zeuden, bata gazteena eta buruarinena, futbolean eta pilotan jolasten zutena. Eta bestea helduena, serioak eta arduratsuak, munduko arazoetan pentsatuz paseatzen zutenak, bakea eta gerra, gosea eta misioak bezalako gizarte-kontuak erabiliz. Arizmendiarrita bigarren talde horretakoa zen. Beraientzat apaiz garrantzitsuenetako bat Manuel Lekuona izan zen, hizkuntzen eta artearen irakaslea. Euskara lantzearen alde lan egitea elizbarrutiko apaizen eginbeharra zela defendatzen zuen, katixima herriko hizkuntzan irakasteko. Hain zuzen, 1933an Filosofiako 2. mailako zenbait ikaslek “Kardaberaz Elkartearen hirugarren maila” sortzea erabaki zuten, eta “Aurrera beti” leloa jarri zioten. Denek erabaki zuten bere estatutuak idazteko egokiena Arizmendiarrieta zela, eta sorrerako agiria ere berak egin zuen, non gizartearen lana ideario errenazentistarekin lotzen zuen. Halaber, elkartearen zuzendariorde izendatu zuten, hots, faktuz arduraduna, Lekuona zuzendariak gainbegiratze lana besterik ez baitzuen egiten. Hilean batez beste hiru bilera egiten zituzten, eta horiei batzar arruntak eta bereziak gehitzen zitzaizkien. Lekuonak eta Jose Migel Barandiaranek behaketa kritikoaren balioa helarazi zieten apaizgaiei, ikaste soilari uko eginez. Izan ere, Seminarioko erromantizismo monastikoak apaiz-bokazioa goraipatzen zuen, eta Arizmendiarrietaren arabera, “munduaren tentazioez hainbeste hitz egitetik, ez ziren agertzen eta ez ziren ezagutzen benetako tentazioak: boterea eta erosotasuna”. Bertan, Arizmendiarrieta gizarte prestakuntzako astean eskola-ordu bat ematen hasi zen, San Juan Bautista parrokiako kontsiliario bezala. Ikasle gazteekin zuen harreman horren ondorioz, Ekintza Katolikoa dinamizatu zuen, aisialdi sozial, kultural eta erlijiosoko zentro gisa. Gainera, 1942an, beste atal batzuk sortu zituen, hala nola Kirol Gazteria, eta Soziologia Akademia. Halaber *Aleluya* aldizkaria argitaratzen zuen, kanpora ateratzen ziren soldadugaientzat. Baina Arizmendiarrietak jakintza sozializatu nahi zuen, eta langileen seme-alaba guztiei trebatzeko aukera zabaldu. Gasteizen Pedro Anituak sortutako Lanbide Eskola ikusten izan zen, eta gauza bera egitea erabaki zuen, 1943an baldintza eskasetan Eskola Profesional berri bat sortuz, Ekintza Katolikoaren izenean.[thumb|Arizmendiarrietaren bustoa [Laboral Kutxako egoitzan.]]1947. urtea eta hurrengoak sozialki nahasiak izan ziren, hainbat enpresetako langileen soldaten erreklamazioekin, Arizmendiarrietak idatziak egiten lagundu eta parte hartu zuen, gizarte-zabalkundetzako ekintza bezala. Hori guztia enpresaburuekin zuen harreman onari eutsiz, guztien ongia sustatzeko Hezkuntza eta Kultura Liga sortzeko laguntza eman baitzioten. Baina denborarekin liskarrak izan ziren Union Cerrajerako zuzendaritza paternalistaren eta ingeniaritzako ikasleen artean.

Bere gizarte-proiektuen barnean, 1953ko abuztuan langileentzat ziren Makatzenako etxebizitza gune berriaren lehen harria jarri zen, “Etxearen Elkarte Arrasatearra” ongintzazko eraikuntza erakundea sortu ondoren. Arizmendiarrietak bere ideologia sozial kristaua, bizitza pertsonal soil baten bidez gauzatzen zuen praktikan. 

Gorpua bi egunez egon zen parrokian, eta milaka pertsona joan ziren omenaldia egitera. Abenduaren 1ean egin zen hileta, Lan Ministroa buru zela eta elizkizuna 60 apaizek emanda.

### Antolakuntza eredua 
[thumb|[Fagor Taldea|Fagor Kooperatiba Taldeko emakume bazkide bat laborategian.]]Arizmendiarrietak antolakuntza-eredu irekia sustatu zuen, arrazak, sinesmenak, klaseak eta generoa bereizi gabe, eta aldi berean parte-hartzailea eta inter-dependientea zena. Elementu komun batzuk zituen, eta horiez gain sektoreen araberakoak.

Arrasaten kokatu zen enpresa berriaren pabiloia bedeinkatu zuen, eta aurreko labetxoak egiten jarraitzeaz gain, beste produktu bat merkaturatu zuten: Espainian ezezaguna zen eredu ingeles batetik milimetrora kopiatutako petrolio-berogailua. Halaber, udan bertara joan ondoren Alemaniako enpresa baten patentearekin selenio-plakak fabrikatzeko lizentzia lortu zuten udan.

Arizmendiarrietak Eskola Profesionaletik ezagutzen zituen talentudun gazteak zituen oinarri, premisa honekin: “*kooperatibak sortzeko, aurreneko kooperatibistak trebatu behar dira*”. Bestalde, logika bikoitzeko negozio berriak sustatu ziren: Deba Garaia Haranean lehendik zeuden enpresekin lehian ez sartzea, eta Union Cerrajerako zein Eskola Profesionaleko ikasketei lotuta egotea. Horrela, Usatorre eta Larrañaga etxetresna elektrikoez arduratu ziren, Ormaetxea galdategiaz, eta Gorroñogoitia elektronikaz. Abuztuan udako oporrak aprobetxatu zituzten Gasteizko instalazioko makinak eta trokelak Arrasatera eramateko, eta azaroan inauguratu zen ofizialki lantegia.

Hainbat urtetan hazkunde dinamikoa izan ondoren, espezializazio bat bilakatu zen hiru dibisio sortuz: esnetegia, abeltzaintza eta basogintza. Urteen poderioz, lehenengo biak Erkop nekazaritzako elikagaien taldean sartu ziren, eta basogintza Eraikuntza Dibisioan.

### Eskualdeko kooperatiba taldea 
Laboral Kutxaren 1961. urteko memorian, Arizmendiarrietak kooperatiba barruko eta kooperatiben arteko lankidetzari buruzko ideiak azaltzen zituen, sustapen pertsonala eta kolektiboa lortzeko elkartasun elementu bezala. Zeharkako baliabideen bidezko kapitalizazio prozesu egokia proposatzen zuen, eta aldi berean, industria kontzentrazioaren bidezko ezinbesteko garapen formula.

ULGOReko zuzendariek ideia gidatu eta garatu egin zuten, Deba Garaia Haraneko kooperatiba industrialak biltzen zituen Ularco izeneko eskualde talde baten eraketan islatu zena. Hasiera batean, Ulgor, Arrasate, Copreci eta Ederlan enpresa industrialak osatzen zuten, kooperatiben batasun federala osatuz, enpresa kapitalisten taldeen antzekoa. Arizmendiarrietak, 1964an Taldea sortzearekin lortu zuen elkartasun kolektiboaren lorpen handienetako bat: “Emaitzen birmoldaketa” ezartzea enpresetako bazkide guztien artean, kontutan izanda ULGORen salmenten gaineko irabaziak % 30ekoak zirela, eta Ederlanen % 3koak. Enpresen elkarte berriak bere arautegiko bigarren artikuluan honako helburu soziala adierazten zuen: “enpresa modernoaren aurrekontuak bermatzea, behar bezalako hedapen tekniko, finantzario eta merkataritzakoekin”.
### Korporazio kooperatiboa 
1966ko otsailean, Arizmendarrietak Frantzian eman zuen astebetean, Parisko, Dijongo eta Grenobleko laborategiak eta fabrikak bisitatu zituen. Eta irailean beste bidaia bat egin zuen Alemanian zehar, Bonn, Frankfurt, Stuttgart, Munich, Hanburgo eta Berlinen merkataritza, kreditu, kontsumo eta industria kooperatibak bisitatuz. Bi kasuetan, Arrasatera itzuli zenean, pentsatzen zuen ikusitako garapen harmonikoaren maila lor zitekeela, eta horretarako beharrezkoa zela gero eta eremu zabalagoetan lehiakor izatea. Horrek, lankidetzaren bere diskurtso iraunkorra indartu zuen.[thumb|[Mondragon Korporazioa|Mondragon Korporazioko egoitzako sarrera.]]

## Pentsamendua eta printzipio praktikoak 
### Aurrekariak 
Arizmendiarrietak, justizia soziala eta pertsonen giza duintasuna lortzeko ahaleginean, ez zuen enpresa ereduak intuizioz sortu. Urte askotan behaketan eta irakurketan oinarritutako ezagutza historiko, enpresarial eta ideologiko zabalak zituen. Eta bere jarduerak berezitasun bat izan zuen: pragmatismo handiz, bere ideia teorikoak sortze-lan zehatzekin ezartzen jakin zuela.

#### Historikoak 
Arizmendiarrietak Euskal Herriko kooperatiben aurrekariak oso ondo ezagutzen zituen. Izan ere, lankidetza espiritua antzinatik oso errotuta zegoen nekazarien artean, “*Auzolan*” edo komunitatearen aldeko lan bezala ezaguna zenarekin: auzotarrek doako lan bat egiten dute, denen onurarako. Auzo batzar baten bidez erabakitzen da non, nola eta ze pertsonak (kide bat baserri bakoitzeko) egingo duten lan hori, batez ere auzoko bideak, elizak, edo eraikin publikoak irekitzeko eta mantentzeko, edo ezbeharren  bat izan duen auzokideari laguntzeko.

Bestalde, XX. mendean ELA - Eusko Langileen Alkartasuna sindikatu nazionalistak sustatutako lehenengo kontsumo kooperatiba 1919an sortu zen Bilbon, eta antzeko beste kooperatiba batzuk jarraitu zioten Bizkaian. Kooperatiba horiek bazkide ez zirenentzat ere irekita zeuden. 1844an Ingalaterran sortutako Rochdaleko Aitzindarien Bidezko Elkartearen kooperatiba printzipioen arabera funtzionatzen zuten, gaur egun ACI - Nazioarteko Aliantza Kooperatiboak mantentzen dituenak. 1933ko Gasteizko Kongresuan, kooperatiben  mugimendua indartzea erabaki zuten, eta lehen ekoizpen- eta kreditu-kooperatibak sortuz.

Era berean, UGT sindikatu sozialistak 1920an lagundu egin zien krisian zeuden enpresetako hainbat langile afiliatuei autoenplegua lortzen, Eibarko ALFA kooperatiba sortuz. Hasieran armak ekoizten zituzten, eta 1925etik aurrera josteko makinak ere bai. Garai hartako kooperatiba industrialik handiena bilakatu zen, bere zuzendari nagusia Toribio Echevarria izanik, Arizmendiarrietak bere profesionaltasunagatik eta zintzotasunagatik miretsi eta adiskidetzat zuena.
[thumb|[Burdinola baten lanean.]]

#### Enpresarialak 
Deba Garaia Harana eta bertako zazpi herriek XIII. mendetik burdinolei eta metalurgiari lotuta egon ziren. Hala, XV. mendean Arrasateko 1900 biztanleren multzo handi baten lana altzairuzko totxoak ekoiztea zen. Alde batetik armak egiteko saltzen eta esportatzen zituzten Toledo zein Flandriara, eta bestetik artisau eran iltze eta burdineria egiteko bertan. Burdinolak instalazio konplexuak ziren, eta uraren energiak beharrezko makineriari eragiten zion burdina eta altzairua ekoizteko, XIX. mendeko Industria Iraultzarekin labe garaiak ezarri ziren arte. 

Arizmendiarrita 1941ean gerraondoko Arrasate deprimitura iritsi zenean, enpresa handiena “Unión Cerrajera S.A.” zen, 1869an fundatutako “Vergarajauregui, Resusta y Cia” eta 1901eko “La Cerrajera Guipuzcoana” enpresen bategitetik, 1906an sortua. 850 langile zituen Arrasateko eta Bergarako galdaketa eta mekanizazio lantegietan, burtsan kotizatzen zuen, eta beste sarraila enpresa txiki batzuen motorra zen. 1948. urtearen erdialdera 2.000 langile izatera iritsi zen. 
Deba Garaia Haraneko herri guztietan enpresa industrial txiki asko zeuden, eta horietako bi tamaina ertainekoak ziren. Bergaran “La Algodonera San Antonio, S.A.” zegoen, 1846an sortua, 500 langile izatera iritsi zen, ehunen eskala handiko ekoizpenean arituz. Eta Oñatin 1864an sortutako “Hijos de Juan de Garay, S.A.”, 400 langile zituena altzairu soldatuzko tutuak ekoizteko.

#### Ideologikoak 
Arizmendiarrietak beti izan zuen bulego txiki eta soil bat Eskola Profesionalean, eta apaiz apal batentzat oso ohikoak ez ziren gaiak irakurtzen zituen, hala nola laboristen liburuak, Pildain eta Tarancón bezalako“gotzain gorrien” liburuak, Iribarren eta Rodríguez de Yrre *Ecclesia*ko intelektual katoliko berrienak, edo Marx eta Engelsen manifestu komunista. Lantzen hasi zen “pentsamendu propioa”, Seminarioko iturri klasiko eta sozial-katolikoen eta teoria sozialista eta pertsonalista berrien arteko elkartzea zen, gizarte-auziari erlijioaren bidez konponbidea bilatzeko. Errealitatean eragiteko gaitasuna zuten pentsalarien liburuak erosten zituen, hala nola Hans Küng bera bezalako apaiz katoliko aktiboa, Jacques Maritain, Emmanuel Mounier, Ortega y Gasset, Jacques Leclerq zein lider laboristenak, eta ikasleei kopiak oparitzen zizkien.

### Eredu austeritatean 
Arizmendiarrietak bizitza osoa austeritatean eman zuen, gaztetan derrigortasunagatik eta heldutasunean uste osoagatik. Parrokiako laguntzailekidearen soldata apalarekin bizi zen, inoiz ez zuen ezer kobratu kooperatibetatik edo sortu zituen erakundeetatik, eta Eskola Profesionaleko bulego xume baten egiten zuen lan. Abstemioa, gutxienekoa eta apal jaten zuen. Arrasaten langileen antzera mugitzen zen bizikletaz, harik eta sustatzaileek “*lapurtu*” eta belosolex bat (motor txiki bat zuen bizikleta) oparitu zioten arte. Eta bidaietarako, mesedeak eskatzen zizkien lagunei edo trenetan hirugarren klaseko txartelik merkeenak erosten zituen.

Kooperatiba askoren sustatzailea izan arren, eta sarritan Administrazioen aurrean pertsonalki defendatzen zituen proiektuen eta estatutuen idazlea, uko egin zion edozein goi-karguri.

1965ean Laneko Merituari Urrezko Domina ematera iritsi zen Madriletik Romeo Gorria Lan Ministroa, eta hitzaldietan, Arrasateko Hezkuntza Ligako lehendakariak nabarmendu egin zuen koadjutoreak bere lana interes pertsonaletatik bereizteko zuen grina, esanaz “Duela 25 urte iritsi zenean bezain txiroa izaten jarraitzen du, eta orduan bezala, bere amak baserritik babarrunak eta patatak bidaltzen dizkio.” Amaitzeko, gehitu zuen: “Pentsaera bat sortu du, gauzak egiteko modu bat. Denetarako berarengana jotzen dute, eta beti izan du une libre bat edozeinentzat, hitz egoki bat, arazoak konpontzeko ideiaren bat.” Omendutakoaren erantzunak ez zuen inor harritu. Ez zuen merezimendurik, pluralean hitz egin zuen beti, eta saritutako jardueretan berarekin lan egin zuten ehunka pertsonen lan anonimoan diluitu zen: “Apaltasunik gabe diot nire laukitxoan ondorio ofizialetarako kontabilizatu diren meritu horiek, aurreko urteetan lan egindako guztiei zor zaizkiela”.

Eskola sortzeaz gain, Arizmendiarrietaren beste ekintza batzuk honakoak izan ziren: gazteentzako liburutegi bat antolatzea, adinekoentzako ikasketa zirkuluak sortzea, eta 1943ko ekainean berak zuzentzen zuen Gizarte edo Soziologia Akademia bat abian jartzea, Ekintza Katolikoaren babespean. Bere zirkulu edo topaketen helburua “etorkizuneko langileen buruzagiak prestatzea” zen. Eskola Profesionalean irakasteaz gain, Arizmendiarrietak bi mila ikasketa zirkulu baino gehiago eman zituen, batzuk erlijio eta gizarte heziketarako, eta beste batzuk prestakuntzarako. Horrek esan nahi du gutxienez hitzaldi bat eman zuela 2,7 egunetik behin, elkarren segidako hamabost urtetan zehar, jaiak eta oporrak deskontatu gabe. Gazteak konbentzitzen saiatzen zen, eta maiz honelako aipuak errepikatzen zituen: “Irakaskuntza eta hezkuntza herri bateko lehen enpresa dira, ez bada nahi mota guztietako enpresak zaharkituta geratzea edo erdi garatuta”, “Pertsona formakuntzaren bidez egiten da”, “Hobe da iluntasuna madarikatzea baino, pospolo bat piztea”, edo “Garaiz ereitea gure gazteak profesionalki gaitzea da. Horrela,  haziaren ehuneko bateko gastuak, ehuneko ehuna bilakatzen dira».
[thumb|[Danobat|DANOBAT kooperatibako fabrika nagusia Elgoibarren.]]

### Lana eta batasuna 
Arizmendiarrietak 1960ko irailean sortu zuen “TU-Trabajo y Unión” (*Lana eta Batasuna*, *hasieran Lankidetza izenarekin ezaguna*) kooperatiben aldizkaria, eta bere zuzendaria izan zen beti.

Etengabe azaltzen zuen lanak duintasuna ematen ziola pertsonari, eta eskualdeen eta herrialdeen garapen mailak lanaren mende daudela. Adituen azterketa baten arabera, Ameriketako Estatu Batuetan beren izaerak, lurrek, basoek, ibaiek, itsasoek eta meategiek garapen mailan egiten zuten ekarpena zortziren bat izan zitekeen, eta lan-faktoreek berriz, zazpi zortziren. Arrasate kokatzen den Deba Garaia Harana ez da inolako aberastasun naturalengatik nabarmentzen, eta duen garapena bertako biztanleen lan neketsuak sustatu eta sortua da.

Batasunari dagokionez, demokrazia elkartasun zantzutzat hartzen zuen, eta beraz, kooperatibek demokratikoak izan behar zuten, bazkide bakoitzak boto bakarra izanik. Era berean, batasunak pertsona guztien erantzukizuna eskatzen zuen, batasuna ahulen indarra baita; eta elkartasuna berriz, indarra biderkatzen duen palanka ahaltsua.

### Enpresaren erreforma 
Arizmendiarrietak Union Cerrajera bezalako enpresen erreformaren bidez, langileen duintasuna bilatzen zuen, elizaren doktrina sozialean oinarrituta. Jadanik 1933an, ELA Eusko Langileen Alkartasuna sindikatuaren programak ezartzen zuen langilearen eskubideak ez zirela agortzen bidezko soldatarekin. Beraz, enpresan parte hartzea eskatzen zuen, bai mozkinen zati bat bereganatuz kapitalaren akzioak jaulkiz, bai enpresaren kudeatzaile-kide bilakatuz. Gerra zibilaren ondoren eta sindikatuak debekaturik, elizaren gizarte-doktrina langileen erakunde katolikoetan egon zen, 60ko hamarkadan garapen handia lortuz. Hain zuzen, Alemaniako eta Belgikako langile-mugimendu katolikoek eskatu zuten, gerraosteko berreraikitze egoera aprobetxatuz, langileek enpresaren kudeaketan, mozkinetan eta akziodun bilakatzeko aukera izatea, kritika gogorrak eginaz kapitalak pertsonengan zuen nagusitasunari.

Arizmendiarrietak, Union Cerrajeraren zuzendaritzari aldaketak proposatuz hamabost urte alferrik galdu ondoren, 1956an erabaki garrantzitsua hartu zuen. Profesionalki ongi prestatutako gazte talde bat animatu Union Cerrajerako lanpostu finkoak uztera, enpresa berri bat sortzeko. Enpresa horretan bere ideiak gauzatzea bilatzen zuen, hots, lanaren lehentasuna kapitalaren aurrean, autokudeaketa, eta demokrazia. Logikoki ugazaba batzuekin zituen harremanak nabarmen okertu ziren, eta zailtasunak sortu ziren Eskola Profesionalean ere, ordura arte lankidetza ezin hobea eta eskuzabaltasuna nagusi zirenean. Kooperatiba berrien hasierako arrakastaren ondoren, lan noble eta garrantzitsuenetariko bat, pertsonengan bere ahalmenen kontzientzia piztea zela idatzi zuen. Langileak lanean eta kristau bakean oinarritutako benetako emantzipazio baten itxaropenarekin bizi ahal izatea bilatzen zuen. 

### Lidergoa eta itzala 
[thumb|[ULMA Taldea|Ulma kooperatibak eraikitako La Pepa zubia, Cádiz-en.]]
Arizmendiarrietaren lan metodoa konfiantzako gazteekin lan egitea izan zen. Zaldispeko lehen Eskola Profesionalean egindako irakaskuntza lanari esker, eta baita Kirol Gazteriaren erakundean eta Ekintza Katolikoan parte hartzeari esker, gazte saiatuenak zituen. Hala, 1946. urtean hamaika gazte hautatu zituen Ingeniaritza Industrialeko ikasketak jarrai zitzaten Zaragozan, eta horietatik, 1955ean Unión Cerrajeran jadanik profesional garrantzitsuak bilakatuak ziren bost gazte, ULGOR lehen kooperatiba industriala sortzeko animatu zituen.

1959an ULGOR arrakastaz hazten ari zen, eta merkatuan finkatuta zegoen. Bazkideek Alfonso Gorroñogoitia ingeniari elektronikoa hautatu zuten Kontseilu Errektoreko lehendakari, eta Kontseiluak berriz, Jose Maria Ormaetxea ingeniari kimikoa izendatu zuen gerente. Baina Arizmendiarrietak kreditu-erakunde kooperatibo bat sortzeko asmoa zuen, eta bere kontura proiektua eta Laboral Kutxako estatutuak idatzi ondoren, ministerioek haren sorrera onartzea lortu zuen. Kudeatzeko, batez ere merezimendua eta zintzotasuna bilatu zituen, eta Ormaetxeari proposatu zion bera zuzendaria izatea. Hain zuzen, enpresa handi bateko zuzendari nagusi izatetik Ferrerias kaleko bulego xumera igarotzea. Ormaetxeak zioenez, “*Onartu egin nuen, banku-negozioaren sektorea erabat ezezaguna izan arren niretzat, eta balantze bat interpretatzen ozta-ozta jakin arren*”. Era berean, Arizmendiarrietak konbentzitu egin zuen Gorroñogoitia bi lehendakaritzak partekatzeko, ULGOReko Kontseilu Errektore eta Sozialean zuen itzal handiaren bermea zuelako. 

Bestalde, 1965ean Arizmendiarrietak bere kabuz Alecop ikasle-kooperatiba industriala sustatu zuen. Eta instalazioak finantzatzeko, diru-laguntzak eskatu zizkien erakunde publikoei eta mailegu bat Laboral Kutxari, honek abal-emaileen premia azalduz. Arizmendiarrieta Eskola Profesionaleko hainbat irakasleri zuzendu zitzaien, abala sina zitzaten. Horietako bat Manolo Quevedo zen, urte batzuetara Ikerlan Ikerketa Zentroaren fundatzaile eta lehen zuzendaria bilakatuko zena, “*Sinatuko nuela erantzun nion, baina emaztearen oniritzia jaso ondoren, hiru alaba txiki genituelako. Bazkideak eta kudeatzaileak ikasleak izango ziren enpresa bat abalatzea, eta ondoren abal-emaileek inolako loturarik izango ez genuenean, benetan ezohikoa zen*”.

- 1970ean euskal ezkertiar berrien beste kritika batzuk sortu ziren, ETAko taldeei eta haien ondorengo zatiketei lotuak.

- 1992. urtean Markina-Xemeingo Barinaga jaiotze-auzoan, bere omenez monumentu bat inauguratu zen.

- 2009ko maiatzaren 6an amaitu zen kanonizazio prozesuaren elizbarrutiko fasea, eta 2015. urtean Frantzisko Aita Santuak Beneragarri izendatu zuen.

- 2016ko apirilean, Arrasateko Laubide enparantza Jose Maria Arizmendiarrieta enparantza izenera aldatu zuten, euskaraz eta gaztelaniaz idatzitako plaka bat jarriz bertan: “José María Arizmendiarrieta (1915-1976) enparantza. Arrasateko kooperatibismoaren sortzailea. Mundu osoan zabaltzen den lan elkartuaren eredua. Jaio zenetik 100 urtera”.

## Ikus, gainera 
* 127 argazki Arizmendiarrietarenak
* Mondragon Korporazioa
* Rochdaleko Aitzindariak
*  Nazioarteko Aliantza Kooperatiboa
* Euskal Kooperatiben Mugimendua
* Kooperatiben Kontseilua
* Debagoiendar ospetsuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jose Maria Arizmendiarrieta: artxiboa, idatziak, argazkiak (Euskomedia)
*Arizmendiarrietaren Lagunak Elkartea
*Arizmendiarrieta kristau Fundazioa
*Arizmendiarrieta kanonizatzeko kausa
* Joxe Azurmendiri egindako elkarrizketa eta bideoa Arizmendiarrietari buruz
*  Bideoa: Jose Maria Ormaetxea Arizmendiarrietari buruz  
* "Arizmendiarrieta. El hombre cooperativo" dokumentalaren webgunea (2018).