Angiologia

**Angiologia** zirkulazio-sistemako hodiak (zainak eta arteriak) eta sistema linfatikoa aztertzeaz arduratzen den espezialitate medikoa da, odol-hodien anatomia (arteriak, zainak, kapilarrak) eta linfatikoena barne, gaixotasunez gain. Helburua da arterietako, zainetako eta linfetako hodietako aldaketa endekatzaile, genetiko edo traumatikoen prebentzioa, diagnostikoa, tratamendu medikoa, kirurgia eta jarraipena egitea.

Esparru horretan dabilen sendagileari *angiologo* deritzo.

## Historia
Ebers papiroan dago aorta abdominaleko aneurisma (AAA) taupakari baten deskribapenik zaharrena. Ekialdeko erromatarren garaian, zenbait medikuk barizeak kentzeko ebakuntza kirurgikoak egin zituzten, eta medikuntza aiurvediakoak izainak erabiltzen zituen eraginkortasunez. Beheko gorputz-adarreko zain-tronbosi baten lehen kasua xehetasunez dokumentatu zuen Guillaume de Saint-Pathus frantziskotarrak (1250-1315), erlijioari buruzko bere eskuidatzitako lan batean, *Vie et miracles de Saint Louis* izenekoan.

Lorenz Heisterren (1683-1758) lanak, bere *Chirurgie* liburuan deskribatuak, funtsezkotzat jotzen dira angiologiaren garapenarako. 1785ean, John Hunterrek arrakastaz operatu zuen arteria popliteoaren aneurisma bat, aldez aurretik azaleko arteria femorala kirurgikoki lotuz bere izena daraman hodi anatomikoaren bidez. Astley Cooper-ek (1768-1841), Hunter-en anatomista ikaslea eta errege zirujauak, arteria femoral proximaleko aneurismak lotzeko (1808), baresarez kanpoko abordatze bat garatu zuen, arteria iliakoetara iristea ahalbidetzen zuena, eta karotida arteriaren aneurisma hedakor baten lehen esku-hartze arrakastasua egin zuen, emaitza onekin.

1862an, ''De l'asphyxie locale et de la gangrène symétrique des extrémités* doktore tesian, Maurice Raynaudek (1834–1881) bere omenez Raynauden sindromea izena daraman feniomenoa karakterizatu zuen, eta etiopatogenia oso anitza du.] Batzuetan, kasu larrietan, sinpatektomia periferikoa egitea eskatzen du hatzen anputazioa saihesteko. Burow-en ura, Karl August Burow (1809–1874) zirujau alemaniarrak sortutako aluminio azetatozko ur-disoluzio bat eta formula magistral gisa prestatzen dena, oraindik ere erabiltzen da flebitisaren konplikazioak topikoki tratatzeko. Charles Hewitt Moorek (1821–1870) 1864an diseinatu zuen hainbat metalezko hariak erabiliz kableatzean oinarritutako metodo bat aneurismak tronbosatzeko helburuarekin. Handik gutxira, Corradi italiarrak Moore-ren prozedurako hariak bateria batera konektatu zituen koagulazioa eragiteko. Armand Trousseau-k (1801–1867) tronboflebitis migratzailearen eta minbiziaren arteko lotura identifikatu zuen. Louis Hubert Farabeuf-ek (1841–1910), *Ligatures des artères* (1872) liburuaren egileak, kirurgia baskularrean interesgarria den zerbikaleko triangelu anatomikoa eta bere izena daraman arteria deskribatu zituen.

1888an, Rudolph Matas (1860–1957) zirujau estatubatuarrak lehen endoaneurismorrafia egin zuen. 1911n, Marc Armand Ruffer (1858–1917) paleopatologoak antzinako Egiptoko momifikatutako giza aztarnetan arteria-lesioak dokumentatu zituen lehen aldiz histologikoki. Geroago, aterosklerosia aurreratuaren zantzuak identifikatu ziren Ötziren gorpuan eta kolonaurreko Pueblo tribuko Peruko momia batzuetan, aleutiar kulturako unangan ehiztari-biltzaileenak, eta duela bostehun urteko Groenlandiako inuitenak. Alexis Carrel zirujauak aurrerapen oso garrantzitsuak egin zituen arteria-egiturak josteko eta berreraikitzeko tekniketan. 1920ko hamarkadan, Paul Linser alemaniarrak (1871–1963) milaka pazienteren hankak kimikoki tratatu zituen merkurio kloruro injekzio batekin haien barizeak esklerozatzeko helburuarekin. Urte batzuk geroago, bere laguntzaileak, Karl Linser-ek (1895–1976), substantzia hori %&nbsp;22ko sodio kloruro disoluzio batekin ordezkatu zuen, hain nefrotoxikoa ez zena. Gaur egun, beste metodo seguruagoak eta eraginkorragoak daude horretarako, hala nola eskleroterapia sodio tetradezil sulfato diluituarekin edo polidokanol mikroaparrarekin. Halaber, 1920ko hamarkadan, René Leriche frantziarrak (1879–1955) errainaldeko sinpatektomia aurkeztu zuen paziente iskemikoen beheko gorputz-adarretako odol-perfusioa hobetzeko teknika kirurgiko gisa.

Beheko gorputz-adarretako iskemia kritikoaren kontzeptua 1981ean definitu zen lehen aldiz, Nazioarteko Baskular Sinposoaren lan taldean, eta, harrezkero, arteria-gaixotasun periferiko larri honen sailkapen diagnostikoa hainbat aldiz aldatu da. 1930eko hamarkadan lehen antikoagulatzaile eraginkorrak aurkitu aurretik, zain-tronbosia sakona  tratatzen zen ohean atseden hartuz, gorputz-adarra altxatuz eta konpresa beroekin basoespasmoa murrizteko eta alboko zirkulazioa handitzeko. Reynaldo Dos Santos portugaldarra (1880–1970) izan zen aorta-arteriografiaren aitzindaria eta Lisboako Unibertsitateko João Cid dos Santos zirujaua (1907–1975) arteria-plaka ateromatosoak kentzeko endarterektomia teknikaren sortzailetzat hartzen da. Charles Dubostek (1914–1991) AAA baten lehen ebakuntza-ebakidura eta berreraikuntza egin zuen 1951n, ebakuntza osteko bilakaera onarekin. Aneurisma horien haustura larrialdi kirurgiko oso larria da  oraindik ere, kasuen %&nbsp;90era irits daitekeen hilkortasun-tasa orokorrarekin.

1966an, Kenneth Charles Appellek giltzurrunetako gutxiegitasun kronikoa zuten pazienteen hemodialisirako sarbide baskularra hobetzea lortu zuen, arteria erradial eta zefal zaina anastomosatuz brakial arteriobenoso fistula eraginkor eta iraunkor bat sortuz. Michael E. DeBakey eta Denton Cooley (1920–2016) estatubatuarrak izan ziren AAAren tratamendurako protesi plastiko bat erabiltzen aitzindariak. Edmondo Malan italiarra (1910–1978) nabarmendu zen pletismografia gaixotasun baskularren azterketan aplikatzeagatik. Ferran Martorell i Otzet bartzelonarra (1906–1984) Nazioarteko Angiologia Elkarteko sortzaileetako bat izan zen, eta, ezagutza medikoari egindako beste ekarpen batzuen artean, izen bereko hipertentsio-ultzera deskribatu zuen. Eusebi Sala i Planell (1923–2020) (Joan Gibert i Queraltó eta Jaume Pi i Figuerasen kolaboratzailea) beste angiologo katalan ospetsu bat izan zen. Rafael Comalrena de Sobregrau Augé (1924–2010) *bypass'' teknika sartu zuen beheko gorputz-adarraren birbaskularizazioan aukeratutako teknika gisa, eta, 1995ean, President Macià domina jaso zuen.

## Lotutako gaixotasunak 
* Aneurisma
* Angiopatia
* Arteriosklerosia
* Bihotz-biriketako geldialdia
* Flebitisa
* Garuneko infartua
* Hipotentsioa

## Erreferentziak
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak