Santa Maria Madalena eliza (Tutera)

**Santa Maria Madalena eliza** Nafarroako Tutera udalerrian dagoen eliza erromaniko bat da. Tuterako Alde Zaharrean dago, Portal, Galdaragileen eta Fosal kaleen artean, eta Ebro ibaia zeharkatzen duen Tuterako Ebroko zubiaren parean.

1983an Nafarroako kultura ondasuna izendatua izan zen.

## Historia 
Magdalena elizak historia luzea du, musulmanen agintepean kristau gurtzari eskainitako mozarabiar tenplu gisa existitzen baitzen. Jakina da parrokia-eliza musulmanen garaian existitu zela, 1119ko dokumentu batean aipatzen baita lehen aldiz, Tutera berrkonkistatu eta berehala. Ondoren, XII. eta XIII. mendeetan zehar hainbat alditan aipatu zen berriro. Badirudi egungo eraikin erromanikoa XII. mendearen bigarren erdiaren amaieran eraiki zela mozarabiar tenpluaren gainean  , agian 1150 eta 1160 artean, baina XIII. mendearen hasieran guztiz amaitu zen  . Elizaren ate nagusia 1708tik aurrera adreiluzko fatxada batek babesten zuen, 1986an egindako zaharberritzean kendu baitzen.

XVI. mendean  , eliza berritu zuten, eta Santa Ana, Esklabitudeko Andre Mariaren eta Bataiatzailearen alboko kaperak eraiki ziren.  XVII. mendean , Ánimas eta Kristo Santuaren kaperak estilo barrokoan eraiki ziren, baina 1986an kendu zituzten tenplu erromanikoaren handitasuna agerian uzteko. Aldare Nagusiko erretaulak abside osoa estaltzen du eta  XVI. mendekoa da. XV. mendeko flandriar tailua den Santa Ana kaperan gordetzen da  .

## Kanpoaldea 
Diseinu irregularrekoa eliza da, ardatz desbideratua baitauka, ziurrenik jatorrizko egitura mozarabiarraren trazadurari jarraituz. Eliza zazpi baotan banatuta dago, guztira 25 metro inguruko luzerarekin, eta kontrahorma prismatiko sendoekin indartuta dago. 

### Eliz atariak 
Bi eliz atari aipagarri eta erromaniko ditu: atari nagusia nabearen oinean dago eta alboko ataria (erabiltzen ez dena) ezkerrean, zeina 1972an aurkitu zuten, konponketa batean igeltsu azpian zegoela azaldu baitzen. Hiru arkiboltako egitura hau oso kaltetua dago, eta partzialki berreskuratu da, leiho batetik ikus daiteke, ez bisitatu edo atea erabili.

### Kanpandorrea 
Atari nagusiaren ezkerrean kanpandorrea dago, elizaren iparraldean. Dorre erromanikoa da, eliza-gorputzaren alde batean izan ezik independentea, ez oso garaia, eta oinplano karratuko hiru gorputz dituena. Lehenengoak bi argiztapen-leiho txiki ditu. Bigarrenak erdi-puntuko arkudun lau leiho ditu, alde bakoitzean bana. Hirugarrenak zortzi leiho ajimez ditu, bi alde bakoitzean, eta elizaren bost kanpaiak ere gorputz honetan daude.  Teilatu piramidal zapaldu batekin amaitzen da.

Barneko eskailera harri kiribilduz egina dago, erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan gorantz, eta bogarren solairura iristen da; hirugarren solairura igotzeko burdinazko eskailera moderno bat erabili behar da.

## Barrualdea 
Nabea ganga zorrotz batez estalita dago, zeharkako arku sendoek eta kapitel ilustratuek eutsita. Absidea ez da erdizirkularra, garai hartako eliza erromaniko gehienetan bezala, laua baizik.

Erretaula nagusia bikaina da. Nafarroako Pizkunde goiztiarreko adibide onenetakotzat hartzen da. Zangozako Pedro de Segura eta Juan Remírezek enkantean lortu zuren enkargua, "Zangozako maisuak" deitzen ditu dokumentazioak, baina lana nagusiki Domingo de Segura batek egin zuela dirudi, eta 1556rako amaitu zela. 

Erretaula Aragoikoen estilokoa da, eta Zaragozako San Felipe elizako erretaula desagertua eredutzat hartu zen. Bere diseinu plateresko tipikoak konpartimentu anitzeko kaxa formako sistema jarraitzen du eta banku batez, lau gorputzez eta ganbara batez osatuta dago.

## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak