open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
B. B. King

thumb|200px|King Oakland-go Fox Theater antzokian emandako ekitaldi batean, 2009an.
**B. B.** edo **B.B. King**, jaiotzez **Riley Benjamin King** (Itta Bena, Mississippi, AEB, 1925eko irailaren 16a - Las Vegas, Nevada, AEB, 2015eko maiatzaren 14a) estatubatuar blues kantaria eta gitarra-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Familia pobre batean jaio zen, eta ama bederatzi urte zituela hil zitzaion. Txikitatik elizan abesten zuen eta hamabost urte zituela gitarra ikasten hasi zen. Garai horretan gospel-talde bat sortu zuen. Soldaduskan egon ondoren (1947), bluesera jo zuen eta kontratu txikiak lortu zituen Memphis inguruan, Bukka White bere lehengusuarekin batera. Memphiseko irrati komertzial batean disc-jockey gisa aritu zen lanean. *Blue Boy from Beale Street* (B.B. laburdura izen horri dagokio) ezizena hartu zuen, Bobby Blue Band eta Johnny Acerekin jo zuenean.

1949an grabatu zuen lehenengo diskoa: *Miss Martha King*. Ondoren, 1950ean, ''Three O'Clock Blues* grabatu zuen, izugarrizko arrakasta izan zuena rhythm and bluesaren munduan. 1951-1968 urte-bitartean hogeita hamar bat disko grabatu zituen, eta horietan arrakasta handiko lanak izan zituen: *You Know I Love You* eta *Woke Up this Morning*, besteak beste. 1960ko hamarraldiaz geroztik, ingelesezko pop musikaren erreferentzia izan zen: *Live at the Regal* (1965), *Blues Is King* (1967), *Lucille* (1968),* Live in London* (1971), *LA Midnight'' (1972).

King izan zen Sobietar Batasunean zehar bira egin zuen lehenengo blues musikagilea eta kantaria, 1970eko hamarraldiaren amaieran. Lehenengo aldian B.B. Kingentzat T-Bone Walker eta Elmore James izan ziren inspirazio-iturri. Baina berehala, eragin horiek gainditu eta bere estilo propioa sortu zuen. Haren abestien hitzak oso sinpleak dira, baina hark duen kantatzeko moduarekin indar handia hartzen dute, batez ere, gitarraren laguntzarekin. B.B. King da bizirik dagoen blues musikagile nagusia. Haren estiloak izugarrizko eragina izan du rock musikaren ingeles eskolan: Jimmy Page, Larry Coryell, Eric Clapton eta abarrengan.

Hirurogeita bi urteko denboraldian, 15.000 ekitaldi baino gehiago eman ditu.

## Kanpo estekak 
*  B.B. Kingen webgunea
*  B.B. King Museum-en webgunea

## Erreferentziak
Robert Pinsky

**Robert Pinsky** (Long Branch, New Jersey, 1940ko urriaren 20a) estatubatuar olerkari, kritikari eta itzultzailea da. New Jerseyko Unibertsitate Estatalean eskuratu zuen lizentzia 1962an, eta Stanfordekoan, berriz, doktoregoa, 1966an. Irakasle gisa jardun du hainbat eskola eta unibertsitatetan, besteak beste Wellesley Collegen, Kaliforniako Unibertsitatean eta Bostongo Unibertsitatean. Argitaratzaile-lanak egin zituen *New Republic* aldizkarian 1978tik 1986ra bitartean. Baina Pinskyren lan nagusietakoa *Favorite Poem Project* proiektua izan da, zalantzarik gabe. Amerikarrek maite dituzten poemen bideo- eta audio-artxibo batez osatua da proiektua eta Pinskyk dioenez, bere helburua da mende berriaren ateetan amerikarren argazkia eskaintzea beren poesiaren ikuspegitik.

Argitalpenei dagokienez, *Sadness and Happiness* (1975,* Tristura eta alaitasuna*) olerkiez osaturiko obra autobiografikoa argitaratu zuen lehenik. Estatu Batuetako historiari buruzko gaiak erabili zituen, bestalde, *An Explanation of America* (1979, *Amerikari buruzko azalpena*) olerki luzean. Gerora egindako obretan, berriz, gai pertsonalak zein historikoak erabili zituen, *History of My Heart* (1984, *Nire bihotzaren historia*), eta *Jersey Rain* (2000) bildumetan esaterako. 1996an *The Figured Wheel: New and Selected Poems, 1966-1996* bilduma argitaratu zuen.

Pinskyren kritika-lanei dagokienez, berriz, azpimarratzekoak dira *The Situation of Poetry: Contemporary Poetry and Its Traditions* (1976, *Poesiaren egoera: poesia garaikidea eta bere tradizioak*) eta *Poetry and the World* (1988,* Poesia eta mundua*). Czeslaw Miloszen obraren itzultzaileetako bat izan da, eta *The Separate Notebooks* (1984, *Ohar-liburu bereziak*) lanean jaso da emaitza hori. *The Inferno of Dante* ere (1994, *Danteren infernua*) hark itzulia da. 1997an Estatu Batuetako olerkari ohoragarri izendatu zuten.

Pinskyk idatzi zuen *Death and the Powers* (Tod Machover) operaren libretoa. Opera hau Montecarlon estreinatu zen 2010eko irailean, eta Estatu Batuetan, Bostonen, 2011ko martxoan.

## Kanpo estekak 
*  Robert Pinskyrekin elkarrizketa Guernica aldizkariaren web-orrian
## Erreferentziak
Michel Tremblay

**Michel Tremblay** (Montreal, 1942ko ekainaren 25a) kanadar idazlea, eleberrigilea eta antzerkigilea da. Quebeceko idazle garrantzitsuenetako bat.

Literatura klasikoko ikasketak egiten hasi zen, baina bukatu gabe utzi zituen, linotipia batean lanean hasteko. Bere lanetan, pertsonaiak ingurune jakin batean kokatzen ditu beti: bera jaio zen auzoan eta kalean. Eleberrietan eta antzerki-lanetan Québeceko mikrokosmosa azaldu du, bera hazitako hiri eta familia-giroaren gordintasun osoarekin. Antzerkigile gisa, 1960an egin zuen debuta, *Le train* (*Trena*) obrarekin. Obra hark Quebeceko Idazle Gazteen saria irabazi zuen. *Belles-Soeurs* (1968, *Ezkon ahizpak*) obran bere lanik onena, beharbada *joual* hizkera erabili zuen, frantsesa eta ingelesa nahasten dituen hizkuntza-mota. Ordu arte *joual*a ez zen inoiz erabili antzerkian, baina harrezkero Quebeceko kulturaren ezaugarri nagusitzat erabiltzen hasi zen. Gainera, *Belles-Soeurs* garrantzi handikoa da, lotsarik gabe erakutsi zuelako errealitate sozialaren miseria, estalia ordu arte. Haren dramak, beraz, errealismo sozialaren barruan sar daitezke, eta kanadar frankofonoen bizitza arakatzen dute. 1973an, obra horren ingelesezko bertsioa estreinatu zen Toronton, txalo handien artean. Obra hain arrakastatsua gertatu zenez, beste bederatzi pieza idatzi zituen, *Ezkon ahizpen zikloa* deitu zuenaren barruan. Lanik aipagarrienak: *A toi, pour toujours, ta Marie-Lou* (1971, *Zurea betiko, zure Marie-Lou*); ''L'impromptu d'Outremont* (1980, Kanadako burgesiaren azterketa); *Albertine en cinq temps* (*Albertine bost alditan*); *Le vrai Monde?* (*Benetako mundua*). Bestalde, antzerki-lanak idazteaz gainera, Michel Tremblayk antzerkigile handien lanak egokitu ditu: hasi Aristofanestik eta Tennesse Williamseraino. Eleberrigile gisa *Chroniques du Plateau Mont Royal* trilogia (1978-1982, *Mont Royal ordokiko kronikak*) du lanik aipagarriena.

2005ean, beste eleberri-sorta bat osatu zuen, *The Cahiers* (*Le Cahier noir*, *Le Cahier rouge*, *Le Cahier bleu''), Montrealgo Iraultza Lasaiaren (1960ko hamarkada) garaiko aldaketez diharduena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Michel Tremblay sarrera The Canadian Encyclopedian
Víctor García Hoz

**Víctor García Hoz** (Campillo de Aranda, Burgos, Espainia, 1911ko martxoaren 30a - 1998ko otsailaren 18a) espainiar pedagogoa izan zen. Espainiako pedagogiako maisu handienetakoa izan zen.

## Biografia 
Nekazari-herri bateko irakasle gisa hasi zen lanean, eta ondoren, Madrilgo Irakasleen Kideko Eskola Normalaren zuzendari eta espetxe-ikasketetako irakasle izan zen.

1940. urtean doktoregoa eskuratu zuen; Pedagogian lehen doktorea izan zen Espainiako unibertsitatean. CSIC Pedagogia Institutuko zuzendaria eta hark argitara ematen duen *Revista Española de Pedagogía* aldizkariaren zuzendaria izan zen. Espainiako Pedagogia Elkartearen sortzailea eta ohorezko zuzendaria, eta *Bordón* aldizkariarena, eta Zientzia Moral eta Politikoen Errege Akademiako kidea izan zen, orobat.

Nazioartean ospe handia eskuratu zuen, bana-banako heziketa izeneko kontzeptuan oinarriturik, 1960ko hamarraldiaz gero zabaldu zen joera berrizalearen aitzindari gisa, eta garrantzi handiko lana egin zuen bere eredu teoriko-praktikoen bidez eta bere esperientzia hainbat alor eta irakaskuntza mailetara zabalduz. Bereziki nabarmentzekoa da hezkuntza-arazoei aurre egiteko metodo esperimentalaz egindako erabilera, ezaguera pedagogikoez egindako sistematizazioa eta hainbat ikertzaileren ikerketa zientifikoen zuzendari gisa egindako bidea.

## Argitalpen hautatuak 
* *Normas elementales de pedagogía empírica* (1970, "Pedagogia enpirikoaren oinarrizko arauak")
* *Organización y dirección de centros educativos* (1975, "Heziketa-zentroen antolaketa eta zuzendaritza")
* *Principios de pedagogía sistemática* (1980, "Pedagogia sistematikoaren oinarriak")
* *La educación en la España del siglo XX* (1980, "Hezkuntza Espainian, XX. mendean")
* *La investigación del profesor en el aula* (1984, "Irakaslearen ikerketa ikasgelan")
* *Educación personalizada* (1985, "Bana-banako heziketa")

## Erreferentziak
Maurice Maeterlinck

**Maurice Maeterlinck** (Gante, Belgika, 1862ko abuztuaren 29a - Niza, Frantzia, 1949ko maiatzaren 6a) frantsesezko olerkigile eta antzerkigile sinbolista izan zen. Frantsesez idazten zuen, eta frantses literaturako mugimenduetan oinarritu zen, batik bat, bere lanak idazteko.

Lehen lan nagusia *Serres chaudes* (1899, *Negutegi beroak*) izan zuen, sinbolismoaren moldeei egokitutako olerki-bilduma. Hala ere, entzuterik handiena *Pelléas et Mélisande* (1892) antzezlan poetikoak izan zuen, drama sinbolistaren maisulantzat, XIX. mendeko drama poetiko nagusitzat jotzen dena, eta Debussyren opera baten libretoa izan zena. Maeterlinckek beste antzezlan batzuk idatzi zituen: *Monna Vanna* (1902) drama historikoa, *L´Oiseau bleu* (1908, *Txori urdina*) eta *Le Bourgmestre de Stilmonde *(1918, *Stilmondeko burgumaisua*).

Pixkana sinbolismotik aldendu eta ingeles dramagintzara hurbildu zen, Shakespeare eta jakobinoenera, batez ere. Maeterlincken antzezlanak hizkuntza askotara itzuli dira, eta eragin bizia izan dute mundu osoan. Maeterlinck, bestalde, prosaz ere idazle aipagarria izan zen. Haren lanetan filosofia-ezkortasuna eta izadiarekiko zaletasuna elkarturik agertzen dira. Arimaren hilezintasuna, gizakiak zenbateraino diren beren bizitzetako zoritxarren errudun eta norbanakoen komunikazioa izan ziren Maeterlincken gai nagusietako batzuk. Gorabehera mistikoak islatu zituen *Les Trésor des humbles* (1896, *Jende xumeen altxorra*) eta *La Sagesse et la destinée* (1898, *Zuhurtzia eta halabeharra*) liburuetan. Bestalde, filosofia-lan nagusiak hauek ditu: *La Vie des abeilles* (1901, *Erleen bizimodua*) eta *L´Intelligence des fleurs* (1907, *Loreen adimena*). Ez dira zientzia-lan zorrotzak, fabulak eta parabolak baizik. *Inurrien bizimoduaz* ere idatzi zuen (Lizardik euskarara egokitu zuen lan hori; *Jakintza* 1933). 1911. urtean, Literaturako Nobel saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cintio Vitier

**Cintio Vitier** (Key West, Florida, AEB, 1921eko irailaren 25a - Habana, Kuba, 2009ko urriaren 1a) kubatar poeta izan zen, jatorriz estatubatuarra.

## Biografia 
1935ean Habanara joan zen eta Zuzenbideko ikasketak egin zituen han (1947). *Orígenes* taldeko kide izan zen, Lezama Lima eta Eliseo Diegorekin batera, besteak beste. 1947-1961 bitartean frantseseko eskolak eman zituen Habanako Irakasle Eskolan, eta 1959-1960 urteetan Kubako eta Hispanoamerikako literatura-irakasle izan zen, eta Hispaniar Ikasketen Saileko zuzendari, Las Villasko Unibertsitate Zentralean (*Universidad Central*). Liburutegi Nazionaleko ikertzaile gisa lan egin zuen eta *Revista de la Biblioteca Nacional «José Martí»* aldizkariaren zuzendari izan zen, besteak beste. Kubako eta atzerriko argitalpen askotan parte hartu zuen. Paul Valéry, Stéphane Mallarmé, Paul Claudel eta Arthur Rimbauden obren gaztelaniarako itzulpenak egin zituen.

Bere poesian eguneroko gauzez hitz egiten du, eta hitzaz kezkaturik agertzen da eta estutasun metafisiko nabarmena agerian uzten du.

Obra nagusiak: *Vísperas (1938-1953)* (1953, "Bezperak [1938-1953]"); *Testimonio (1953-1968)* (1968, "Lekukotasuna [1953-1968]"); *La fecha al pie* (1981, "Data oinean"); *Hojas perdidizas* (1988, "Hosto galkorrak"); *Poemas de mayo y junio* (1990, "Maiatz-ekaineko poemak").

Aipagarriak ditu Kubako literaturaz egindako lanak: *Diez poetas cubanos. 1937-1947* (1948, "Hamar poeta kubatar. 1937-1947"); *Cincuenta años de poesía cubana. 1902-1952* (1952, "Kubatar poesiako berrogeita hamar urte. 1902-1952"); *Las mejores poesías cubanas* (1959, "Kubatar poesiarik onenak"); *Los grandes románticos cubanos* (1960, "Kubatar erromantiko handiak"); *La crítica literaria y estética en el siglo XX cubano* (1968-1974, "Kubako XX. mendeko kritika literarioa eta estetikoa"). José Martíri buruzko zenbait saiakeraren egilea ere bada: *Estudios Críticos* (1964, "Azterketa kritikoak"); *Temas Martianos* (1969, "Martiren inguruko gaiak").

Hainbat sari jaso zituen; besteak beste, Literaturako Sari Nazionala, 1988an, Juan Rulfo saria 2002an, eta Kubako Zientzia Akademiaren domina. Aurrekoez gain, Habanako Unibertsitateak, Las Villasko Unibertsitate Zentralak eta Japongo Soka Unibertsitateak emandako Honoris causa doktoregoak jaso zituen.

## Erreferentziak
Luis Suárez Fernández

**Luis Suárez Fernández** (Gijon, Asturias, Espainia, 1924ko ekainaren 25a - La Vila Joiosa, 2024ko abenduaren 15a) espainiar historialaria izan zen. Behe Erdi Aroko eta Errege-erregina Katolikoen garaiko historiako aditu handienetako bat izan zen.

## Bizitza 
Oviedon eta Valladoliden egin zituen ikasketak. Ikasketak bukatuta, irakasle gisa lan egin zuen Valladolideko Unibertsitateko Filosofia eta Letretako fakultatean. Unibertsitatean, gainera, idazkari, dekanorde eta dekano izan zen. 1955etik aurrera Erdi Aroko Ikasketen Eskolako buru izan zen, Valladoliden. Sortu zenetik, zinemako lehen katedraren zuzendari izan zen, 1965 arte. Azken urte horretan, irailean, Valladolideko Unibertsitateko errektore izendatu zuten, eta 1972an Unibertsitate eta Ikerkuntzako zuzendari nagusi. 1973an Antzinako eta Erdi Aroko Historia Unibertsaleko katedradun izendatu zuten, eta kargu horri eutsi zion erretiroa hartu zuen arte. Real Academia de la Historiako (Historiako Errege Akademia) kide da 1993az geroztik, Bartzelonako Letra Ederretako Akademiako kide, eta Erromako Ikerkuntza Zientifikoetako Batzorde Gorenaren Historia eta Arkeologia Eskolaren zuzendari.

Erretiratu ondoren, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko Historia saileko katedradun emeritua izan zen.

## Lanik aipagarrienak 
* *Historia del reinado de Juan I, rey de Castilla* (1977, *Gaztelako errege Joan I.aren agintaldiaren historia*)
* *Navegación y Comercio en el Golfo de Vizcaya durante el siglo XV* (1959, *Itsasketa eta merkataritza Bizkaiko golkoan XV. mendean*)
* *Grandes interpretaciones de la historia* (1968, *Historiaren interpretazio handiak*)
* *Europa: una conciencia histórica en la encrucijada* (1972, *Europa: kontzientzia historiko bat bidegurutzean*)
* *Judíos españoles en la Edad Media* (1980, *Espainiar juduak Erdi Aroan*)
* *Fernando el Católico y Navarra, Los Trastámara y los Reyes Católicos* (1985, *Fernando Katolikoa eta Nafarroa, Trastamarakoak eta Errege-erregina Katolikoak*)
* *Francisco Franco y su tiempo* (1984, *Francisco Franco eta bere garaia*)
* *Franco y la URSS* (1987, *Franco eta SESB*)
* *V centenario del nacimiento del Arzobispo Carranza. Real Academia de la Historia* (2004)
* *Isabel la Católica vista desde la Academia* (2005).
## Erreferentziak
Westfalia

(1807–1813), 1811ko mugak
*Gorriz*: Westfaliako Probintzia (1815–1946)
*Gris ilunaz*: Renania-Westfalia (1946tik).]]

**Westfalia** () Alemaniako antzinako lurraldea da, Alemaniako ipar-mendebalean, gaur egun gehiena Renania-Westfaliako *land*-aren parte dena, eta beste zati batzuk Saxonia Behereko eta Hessengo *land*-etan dituena.

## Historia 
715. urteaz geroztik saxoniarrak bizi izan ziren han, eta frankoen erasoari aurre egin zioten 785. urtera arte. X. mendean Saxoniako Dukerriko probintzia izan zen. 1180an Frederiko *Bizargorriak* Saxonia beretu eta printzerritan banatu zuen; Westfaliako Dukerria izan zen haien artean garrantzitsuena. XVI. mendean Maximiliano I.ak Westfaliako zirkulua sortu zuen. 1807an Napoleonek Westfaliako erresuma sortu zuen, frantses estatuaren moldekoa, baina porrot egin eta 1813an desagertu zen. Horrela zati handi bat Prusiaren mende geratu zen. Gaur egun Alemaniako Renania-Westfalia *land*-aren barnean dago gehiena.

## Westfaliako Itunak edo Westfaliako bakea 
1648an katolikoek eta protestanteek Osnabrücken eta Munsterren Hogeita Hamar Urteko Gerra amaitzeko sinatu zituzten bi itunen izena. Itun horien ondorioz Aita Santuak eta Espainiako Inperioak ordura arte Europan izan zuten nagusitasuna galdu zuten, eta nazio-estatu laikoak sortu ziren, politikan, ekonomian eta diplomazian erabateko autonomia zutenak. Enperadorearen ahalmenak baliogabetu zituzten, eta Alemaniako printzerriek, Brandenburgokoak bereziki, independentzia lortu eta indar handia hartu zuten. Frantziak Alsazia eta Metz, Toul, Verdun, Breisach eta Philippsburg hiriak beretu zituen; Suediak Mendebaleko Pomerania, Bremen eta Verden artzapezpiku-hiriak eta Stettin eta Wismar hiriak beretu zituen, eta horrekin batera nagusitasuna izan zuen Baltiko alde osoan. Probintzia Batuek eta Suitzak independentzia lortu zuten. Alemaniak beheraldi handia izan zuen, eta ez zen mendea bete arte suspertu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georges-Jean Arnaud

**Georges-Jean Arnaud**, jaiotza-izenez **Georges-Camille Arnaud** (Saint-Gilles, Camargue, Frantzia, 1928ko uztailaren 3a - La Londe-les-Maures, Frantzia, 2020ko apirilaren 26a) frantses idazlea izan zen.

## Biografia 
Ikasle zela idatzi zuen lehenengo lana: *Ne tirez pas sur l´inspecteur* ("Ez tirorik bota ikuskatzaileari"). Lan hori argitaratzeko Saint-Gilles ezizena erabili zuen; beste zenbait izengoiti ere erabili zituen. 1960tik aurrera idazteari ekin zion, eta bere benetako izena erabiltzen hasi zen.

Idazle herrikoitzat hartzen zen Arnaud. Oso idazle oparoa izan zen, laurehun liburutik gora argitaratu zituen, eta genero guztiekin saiatu zen: polizia-liburuak, espioiak, abenturak, fantasia, zientzia-fikzioa, erotismoa eta baita lan historikoak ere.

Arnauden lehenengo liburuetan nabarmena da Georges Simenonen eragina, baina Arnaudek berehala hartu zuen bere bidea, bide berritzailea hain zuzen. Lehenengo polizia-eleberriak lan burutsuak dira, inplikazio psikologikoekin eta egoera harrigarriekin. Baina 1965etik aurrera gauzak aldatu egin ziren, frantses gizartearen ikuspegi kritikoagoa azaldu baitzuen. Gai klasikoak landu zituen; hilketak (*Profil de mort*, *La tribu des vieux enfants*), edo nortasunaren bilaketa, nortasun bikoitza duen emakume baten bidez (*Tel un fantôme*), edo gizon bat bere berdinaren aurrean jarrita (*Les Imposteurs*). Aldi berean, eleberri ekologikoak idatzi zituen, energia nuklearraren kontra (*L´Enfer du décor*, *Brûlez-les tous*, *La Dalle des maudits*) edo kimika-enpresa handien kontra (*Plein la vue*). Bestalde, kondenatu zituen frankismoa (*Tatouages*), nazismoa eta antisemitismoa (*Ils sont revenus*), Aljeriako gerra garaiko tortura (*Basse besogne*). Baina gai bat zuen Arnaudek maiteen, etxea hain zuzen ere (*Le Guet-apens*, *Tendres termites*, *La Maison piège*, *Le Veilleur*). Arnauden azken gai nagusia ihesa izan zen (*Le Pacte*, *Maudit Blood*, *La Vie truquée*). Polizia-liburuei dagokienez, berebiziko arrakasta izan zuen *La Compagnie des glaces* zientzia-fikzioko sailarekin.

Hainbat sari jaso zituen bere ibilbide osoan. Esaterako, Kritikaren Mystère saria (1977) *Enfantasme* lanarengatik, eta, 1988an, Apollo saria *La Compagnie des glaces* lanarengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Georges-Jean Arnauden bibliografia osoa
Andrés Trapiello

**Andrés Trapiello** (Manzaneda de Torio, Leon, 1953ko ekainaren 10a) espainiar eleberrigile, poeta, saiakera-idazle eta argitaratzailea da.

Idazle honen lan nagusietako bat Literaturaren historian zokoratuta gelditu diren idazle handiak edo testu argitaratu gabeak ezagutaraztea izan da, hain zuzen ere. Besteak beste, arrazoi politikoengatik baztertua izan zen Rafael Sánchez Mazas idazlearen poesia guztiak bildu ditu, eta Francis Vighi arrazoigabe ezezagunaren berri azalarazi eta ezagutarazi du.

Berak idatzitako poema-bildumen artean, aipagarriak dira, besteak beste, *Las tradiciones* (1982, *Tradizioak*); *La vida fácil* (1985, *Bizitza erraza*); eta *Acaso una verdad* (1993, *Agian egia batek*, Kritikaren Saria irabazitakoa). Garrantzi handiagokoak dira, beharbada, haren literatura-saiakerak, idazkera arin sakonaz idatziak, oso pertsonalak eta burutsuak, polemikoak inoiz, gaiaren ezagutza sakonean oinarrituak beti. Aipagarrienak: *Sempere* (1977); *Las vidas de Miguel de Cervantes* (1993, *Miguel de Cervantesen bizitzak*); *Las armas y las letras* (1994, *Armak eta letrak*, Espainiako Gerra Zibilaren ondoko letren egoeraren azterketa); *Los nietos del Cid* (1997, *Ciden bilobak*, 98ko belaunaldiko idazleen azterketa). Bestalde, bere egunerokoaren lehenengo hamazazpi ale argitaratu ditu, *Salón de pasos perdidos* (*Urrats galduen aretoa*) titulupean. Egunerokoa idazteari buruz ere teorizatu du, eta liburu bat du idatzia: *El escritor de diarios* (1998, *Egunerokoen idazlea*). Egunkari eta literatura-aldizkari nagusietan artikuluak idazten ditu. Horietako asko, liburuei egindako hitzaurreekin batera, zenbait liburutan bildu dira: *Clásicos de traje gris* (1990, *Jantzi griseko klasikoak*); *Mil de mil* (1995, *Milako mila*); *Todo es menos* (1997, *Dena da gutxiago*); *Sólo eran sombras* (1997, *Ez ziren itzalak besterik*).

Haren azken lanetako batzuk: *Un sueño en otro* (2004) eta *El volador de cometas (Antología)* (2006) poesia-lanak; nobelen artean, *Los amigos del crimen perfecto* (Nadal saria, 2003an), *Al morir don Quijote* (2004), *La seda rota* (2006) eta *Los confines* (2009). Egunerokoen artean, aipatzekoak dira ondorengo aleak: *La cosa en sí* (2006), *La manía* (2008), *Troppo vero* (2009), *Apenas sensitivo* (2011) eta *Ayer no más* (2012).

## Erreferentziak
Edmund Leach

Sir **Edmund Ronald Leach** (Sidmouth, Ingalaterra, 1910eko azaroaren 7a - Cambridge, Ingalaterra, 1989ko urtarrilaren 6a) britainiar antropologoa izan zen.

## Biografia 
Ingeniaritza ikasi zuen, eta Bronislaw Malinowskiren eta Alfred Reginald Radcliffe-Brownen ikasle izan zen. Cambridgeko King's Collegeko ikerketa-zuzendari izan zen, eta Stanfordeko Center for Advanced Studies in Behavioral Sciences erakundeko kide.

Ezaguna izan zen bere lan etnografikoengatik, eta Birmaniako katxiei buruzko lanengatik. Ortodoxiei, funtzionalismoari edo estrukturalismoari, batez ere, aurre egin zien beti.

Bi lanek eta artikulu-bilduma batek biltzen dituzte Leachen metodoaren oinarriak. *Birmaniako goi lurretako sistema politikoak. Katxien gizarte-egituren analisia* (1954) lanean, Leachek Radcliffe-Brown antropologoaren funtzionalismoa kritikatu zuen.

Bestalde, gizartearen egituraren eta kultura-aldaketaren teoria zalantzan jarri zituen.

*Pul Eliya. A Village in Ceylan. A Study of Land Tenure and Kinship* (1961) lanean, berriz, ahaidetasun-egitura sistema ideal gisa eman zuen, eta gizarte-jokaerak egokitzapen ekologikoko fenomenoaren bidez azaldu zituen; hortaz, antropologia estrukturalaren erabat kontrakoa zen haren pentsamendua. ''Critique de l'anthropologie'' (1961) artikulu-bilduman, bide taxonomikoaren mugak azaldu zituen. Nolanahi dela ere, eredu formalekiko zuen interesak, ahaidetasunaren terminologietara egokitutako ereduekikoak, batez ere, Lévi-Straussen estrukturalismora hurbiltzen dute.

Leachek, bestalde, etengabe jarri zituen zalantzan ahaidetasunaren, ezkontzaren edo errituen alorrean antropologiak, oro har, onartzen dituen oinarriak. Eragin handia izan du gaur egungo antropologian.

## Erreferentziak
Italo Svevo

**Italo Svevo** —jaiotza-izena: **Aron Hector Schmitz**— (Trieste, Italia, 1861ko abenduaren 19a - Motta di Livenza, Italia, 1928ko irailaren 13a) italierazko idazlea izan zen. Svevo kultura handikoa zen; idazle errealisten, italiar, frantses eta aleman klasikoen, Schopenhauerren eta, batez ere, Freuden eragina izan zuen, eta bizi izan zen artean arrakastarik izan ez bazuen ere, haren ekarria garrantzi handikoa izan da XX. mendeko literaturan.

## Biografia 1898an argitaratu zuen bigarren eleberria, *Senilità* ("*Zaharreria"*). Bi eleberri horien arrakasta ezagatik etsita, literatura utzi zuen aldi batez.

thumb|120px|ezkerrera|*Senilità* lanaren lehen argitalpena

Bitartean, banketxea utzi, eta aitaginarrebaren enpresan hasi zen lanean, zuzendari gisa. Horrek Europa osoan zehar ibilitzeko aukera eman zion, Ingalaterra, Frantzia eta Alemanian bereziki. 1905ean Triesteko Berlitz School-en ingeles irakasle gazte bat ezagutu zuen: James Joyce, artean 23 urte zituen ezezaguna. Bien arteko harremana berehala estutu zen eta batak bestearen lanak irakurtzen zituen.

1914ko gerrak egoera berezia sortu zuen haren etxean. Svevok nazionalitate austriarra zuenez, fabrikaren arduradun geratu zen. Baina aurki agintari austriarrek fabrika itxi zieten baina oihartzunik gabe. Joyceri bidali zion –haren prozesuan lagun izan zuen– eta horrek bere lagun kritikariei bidaltzeko gomendioa egin zion. Horren ondorioz, arrakasta handia izan zuen kritikari frantsesen artean eta haien bidez hasi ziren Italian "Svevo kasuaz" hitz egiten. 
### Eleberriak 
* *Una vita,* 1893, Trieste, Vram.
* *Senilità*, 1898, Trieste, Vram.
* *La coscienza di Zeno*, 1923, Bologna, Cappelli.

### Ipuinak eta beste 
* *La novela del buon vecchio e della bella fanciulla ed altri scritti*, 1929, Milano, Morreale.
* *Corto viaggio sentimentale e altri racconti inediti,* 1949, Milano, Mondadori.
* *Saggi e pagine sparse,* 1954, Milano, Mondadori.
* *Diario per la fidanzata,* 1962, Trieste, Edizioni dello Zibaldone.

### Antzerkia 
* *Commedie*, 1960, Milano, Mondadori.

### Euskaratua 
* Bidaia sentimental laburra (*Corto viaggio sentimentale*), Ibaizabal, 1998. Itzultzailea: Maite Lopetegi Campano

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* **Bidaia sentimental laburra** euskaraz **armiarma.eus** atarian
* **Italo Svevoren museoa** Triesten
Hun Sen

**Hun Sen** (; Kampong Cham, 1952ko abuztuaren 5a) kanbodiar politikaria da. Kanbodiako lehen ministroa izan zen 1985etik 2023ra.

## Bizitza 
1970ean Khmer Gorriekin bat egin zuen eta mailaz maila gora eginez joan zen. 1975ean, Phnom Penheko gatazkan begi bat galdu zuen. 1976an, Khmer Gorriek, Pol Pot buruzagi zela, Kanbodia Demokratikoaren Errepublika aldarrikatu zuten, eta Hun Senek Vietnamera alde egin zuen. 

1979an, vietnamdarrek lagundutako armadak estatu-kolpea eman eta Khmer Gorriak eta Pol Pot Phnom Penhetik alde egitera behartu zituzten. Hun Sen bere herrira itzuli zen, eta vietnamdarrek lehen ministro egin zuten. 1979tik 1993ra bitartean, vietnamdarren gobernu txotxongiloaren buru izan zen. Nazio Batuek milioika dolar sartu zituzten Kanbodian 1993an monarkia konstituzional batekin demokrazia ezartzeko asmoz. 

Nazio Batuek babestuta, hauteskundeak egin ziren 1993an, eta Norodom Ranariddh printzeak, Norodom Sihanouk erregearen semeak, irabazi zituen. Hala ere, Hun Senek, Kanbodiako Herriaren Alderdiaren lehendakariordeak, esan zuen bere alderdiak herria zatituko zuela eta bere buruzagitza beharrezkoa zela. Nazio Batuek boterea Ranariddhen eta Hun Senen artean banatzea proposatu zuen, biak lehen ministro izendatuz. 

1993tik 1997ra bitartean, elkarrekin gobernatu zuten, baina 1997ko maiatzean Ranariddhek bere herriari ohartarazi zion 1998an Hun Senek hauteskundeak irabazten baldin bazituen, Kanbodiaren monarkia konstituzionalerako bidea zapuztuko zuela, eta komunismoa ezarriko zuela berriz, demokraziaren ordez. Handik bi hilabetera, Hun Senek Ranariddh bere kargutik kendu zuen, eta gatazka odoltsua sortu zen, dozenaka hildako eragin zituena. Kazetariek estatu-kolpea zela esan arren, Hun Senek ukatu egin zuen. Printzeak alde egin behar izan zuen eta, hura kanpoan zela, Kanbodiako parlamentuak Ung Huot atzerri-ministro ohia aukeratu zuen Ranariddh printzearen ordezko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emomalii Rakhmon

**Emomalii Rakhmon** (Tajikistan, 1952ko urriaren 5a) politikaria da. Tajikistango Errepublikako estatuburua da 1992az geroztik, eta Tajikistango Errepublikako presidentea 1994az geroztik.

Rajmon Nabiyev presidente ohiaren laguntzaile estua izan da. Garrantzi handiko papera jokatu zuen komunistek Dushanbeko matxinatu islamiar eta demokratak Dushanbetik kanporatzeko egin zuten gerran. Kulob hiritik, Errepublikaren hegoaldetik, gidatu zituen tropak, eta sobietar errepublika ohien esku-hartzea baimendu zuen. 1992an matxinatuek Nabiyev kargutik kendu zutenean, eta erregimen presidentziala deuseztatuta geratu ondoren, Sobiet Gorenaren lehendakaritza herrialdeko kargurik gorena bihurtu zen. Nabiyev desagertu eta hilabete gutxira, Sobiet Gorenaren lehendakari hautatu zuten Rakhmon. Honen helburu nagusietako bat errusiarrak eta gainerako atzerritarrak errepublikatik alde egin zezaten galaraztea izan zen, herrialdearen hondamen ekonomikoa eragoztearren. Dushanbe atzera konkistatu ondoren, Rakhmonek eskerrak eman zizkion Uzbekistango lehendakari Islam Karimovi, erregimena berriro ezartzearren emandako laguntzagatik.

1993an Erdialdeko Asiako bost sobietar errepublika ohietako estatuburuak ados jarri ziren Erdialdeko Asiako Estatuen Erkidegoa sortzeko. Urtebete geroago, azaroan, berme demokratiko eskaseko hauteskundeetan, Errepublikako presidente hautatu zuten. Harrezkero, bere kargua kolokan egon da, eta Errusiaren laguntzari esker eutsi dio presidentetzari. 1996ko abenduan, islamiar oposizio fundamentalistaren buruzagi militar gisa, su-eten protokoloa izenpetu zuen. 1997an atentatu bat izan zen haren kontra, eta bi pertsona hil ziren. Hilabete gutxi geroago, bakeak egin zituen, eta koalizio-gobernu bat sortu zen, islamiarren parte-hartzearekin. Nolanahi ere, 1998ko apirilean gerrillari islamiarrek Dushanben egindako erasoak agerian utzi zuen bakearen hauskortasuna.

Tajikistango Herri Alderdi Demokratikoko buru da. Emomalii Rakhmon izena WikiLeaks dokumentuetan agertu da.

## Erreferentziak
Ramón Zuriarrain

thumb|260px|*Bikotearen erretratua*, 1982, Ramon Zuriarrain.

**Ramón Zuriarrain Cortazar** (Donostia, Gipuzkoa, 1948ko urriaren 26a) margolaria da; hasieran surrealista, gero espresionismora iragan zen.

## Bizitza 
1966an Madrila joan zen arkitektura ikasteko asmoz, baina artegintzan murgildu zen berehala. 1968an Parisera joan zen bertako Arte Ederren Eskolan ikasteko. Handik bi urtera Donostiara itzuli eta Marta Cárdenas, Bixente Ameztoi eta Carlos Sanzekin batera erakutsi zituen bere lanak San Telmo Museoan. Bakarkako lehen erakusketa 1973an egin zuen, Donostiako El Pez galerian. Ameztoi, Cárdenas, Llanos, Nagel, Sanz eta Goenagarekin batera margolari gazteen belaunaldi oparoa osatu zuen 1970eko hamarkadan. Bakarkako erakusketa asko egin zituen Euskal Herri osoan hamarraldi hartan, eta 1980koan Europako hainbat hiritan ere egon ziren bere lanak ikusgai. Garai hartan Finlandian egin zuen egonaldi luze bat, eta erabat murgildu zen gaur arte bere inspirazio iturri nagusia den gaian, izadian.

1990ean Donostiako Galeria 16en erakutsi zituen bere lanak, eta 1991n, sortu berria zen Artelekuk, berari eskaini zion bere aurreneko erakusketetako bat, eta pintura lantegi baten ardura hartu zuen Gipuzkoako Foru Aldundiak arte plastikoak bultzatzeko sorturiko zentro horretan bertan. 1994an San Telmo Museoak erakusketa handi bat eskaini zion. Hiru areto hartu zituen erakusketa hartan, agerian geratu zen margolari honek sentsibilitate berezia duela natura islatzeko eta kolorea menderatzeko, eta formatu handiko lanei ere arrakastaz eusten diela.

1980ko hamarkadan, ikusmenean kalte handiak eragin zizkion gaixotasuna izan zuen, eta horren ondorioz ia hamarkada oso bat eman zuen margotu gabe. 1990eko hamarkadaren hasieraldean osatzen hasi eta berriz ekin zion margotzeari. 1993an Iruñeko García Castañón Aretoan aurkeztu zituen Afrikako, Nafarroako eta Pirinioetako paisaiekin itzuli zen margogintzara, eta horretan dihardu batere kemenik galdu gabe.

## Erreferentziak
Johann Gottlieb Fichte

**Johann Gottlieb Fichte** (alemanez  ahoskatua; Rammenau, 1762ko maiatzaren 19a – Berlin, 1814ko urtarrilaren 27a) alemaniar filosofoa izan zen. Abertzalea izan zen politikan, eta idealista filosofian. Pfortan egin zituen ikasketak (1774-1780), eta geroago Jenako (1780) eta Leipzigeko (1781-1784) unibertsitateetan. Kantek eragin handia izan zuen beregan. Fichtek *Versuch einer Kritik aller Offenbarung* (*Errebelatze ororentzat kritika-saioa*) idatzi zuen, eta Kanti bidali zion; hark ongi hartu zuen, eta argitaratzeko laguntza eskaini zion. 1792an kaleratu zen, baina Fichteren izenik gabe. Irakurleek Kantena zela uste izan zuten, eta Kantek gertatua argitu zuenean, Fichtek harrera ona izan zuen. *Versuch* liburuan, Fichtek lege morala aztertu zuen, eta lege horren jainkozko izaera. 1793an, bere izenik jarri gabe, *Bertrag zur Berichtigung der Urteile des Publikuns über die französiche Revolution* (*Frantziako Iraultzaren arrazoiaz emandako iritzi publikoak hobeto azaltzeko ahalegina*) lan politikoa argitaratu zuen. 1793tik 1806ra bi aro izan zituen: lehenengoan, batez ere, etika aztertu zuen, eta bigarrenean, mistika eta teologia. 1800. urtean *Die Bestimmung des Menschen* (*Gizonaren bokazioa*) argitaratu zuen, eta idealismoaren ezaugarriak azaldu zituen bertan: norbanakoaren egoa zela eskarmentuaren sorburua, eta ego absolutua edo nahi morala gauza guztien iturria zela zioen. Eragin handia izan zuen F. Schelling eta G.W. Hegelengan. Politikan egin zituen lanengatik ere ezaguna izan zen: 1808an abertzale liberalen buruzagi izan zen, eta 1848an iraultzako heroia. Fichteren beste zenbait lan: *Die Grundzüge des gegenwärtigen Zeitalters* (1806, *Gaurko garaiko ezaugarriak*), *Die Anweisung zum seligen Leben, oder auch die Religionslehre* (1806, *Bizitza santuko bidea*), *Nachgelassene Werke* (1807, *Hil ondorengo lanak*), *Reden an die deutsche Nation* (1922, *Nazio germaniarrerako helbideak*).

## Alemaniako nazioa, Fichteren arabera 
"Hizkuntza bera hitz egiten dutenak lotuta daude (...) ikusten ez diren loturen bidez, eta beraz, gizakiek ez dute nazio bat osatzen mendikate baten alde jakin batean bizi direlako (...). Izan ere, elkarrekin bizi dira, antzinatik eta ordena goreneko izadien legeei jarraituz, herri bat osatzen zutelako.

Esate baterako, Alemaniako nazioa, hizkuntza eta pentsaera erkidea izateagatik, nahikoa lotuta zegoen eta nabarmen bereizten zen Europa zaharreko gainerako herrietatik (...)."

Johann G. Fihcte, "Alemaniako nazioari", 1807-1808.

## Erreferentziak
Francis Jammes

**Francis Jammes** (Tournay, Bigorra, 1868ko abenduaren 2a - Hazparne, Lapurdi, 1938ko azaroaren 1a) frantziar olerkari eta eleberrigilea.

Francis Jammesek bere poemetan eta nobeletan erabili zituen gaiek eta idatz-moldeek freskura berezi bat ekarri zuten, XX. mendearen hasieran, Frantziako literatura dekadentera. Bearnoko Orthezen jarri zen lanean Jammes gaztea, notarioaren bulegoan, eta 1891ean eman zituen argitara lehen poemak, guztiz klasikoak direnak. 1893tik aurrera, ordea, neurri librean hasi zen idazten, eta joera naturalista batera eraman zuen bere molde ulerterrazak, sinbolisten poesiatik urrun. 1898. urtean eman zuen argitara lehen poema-bilduma, *De l´Angélus de l´aube à l´Angélus du soir* (*Goizeko Angelusetik arratseko Angelusera*), eta harekin eman zuen bere burua ezagutzera Frantzia osoan. Idazle nekaezina zen, eta artikulu ugari eman zuen egunkari eta aldizkarietan. 1901. urtean bildu zituen ordura arte idatziriko artikuluak *Le deuil des primevères* (*San Jose loreen dolua*) liburuan. 1905. urtean erlijio katolikora itzuli zen, Paul Claudel lagun idazleak bultzatua, eta bertso alexandrinoa landu zuen ondoren, erlijiozko poema batzuetan: *Clairières dans le ciel* (1906, *Ostarteak zeruan*); *Les Géorgiques chrétiennes* (1911-1912, *Kristau Georgikak*); *Les Quatrains*, (1923-1925, *Lauko bertsoak*). Eleberri batzuk idatzi zituen: *Clara d´Ellébeuse* (1899), *Le roman du lièvre* (1902, *Erbiaren ipuina*), baina olerkia izan zuen gogokoen, kristau egin zenetik bereziki. Francis Jammes Hazparnen jarri zen bizitzen 1921. urtean eta han bizi izan zen heriotzera arte (1938). Euskal gaiak ere erabili zituen bere idazlanetan: *Les Robinsons basques* (1925, *Euskal Robinsonak*), *Le Mariage basque* (1923, *Euskal ezkontza*), *François Etcheco, sculpteur basque 1853-1889* (1931, *François Etcheco euskal eskultorea, 1853-1889*).

## Erreferentziak 
* Txillardegi. 1966: "Unamuno ala Jammes?", *Jakin*, 21: 81-84.
Charly García

**Carlos Alberto García Moreno** (Buenos Aires, 1951ko urriaren 23a), ezagunagoa **Charly García** izen artistikoaz, argentinar musikaria da.

## Bizitza 
Lau urterekin bazekien pianoa jotzen, eta hamabi zituela, musika klasikoko bakarlari-diploma jaso zuen. Hamalaurekin antolatu zuen bere lehenengo musika-taldea, To Walk Spanish izenekoa, The Beatles eta The Rolling Stones taldeen bertsioak jotzeko. Geroago, Sui Generis taldea sortu zuen, Nito Mestre eta Carlos Piegarirekin batera, eta talde harekin grabatu zituen bere lehenengo diskoak: *Vida* (1972), *Confesiones de Invierno* (1973) eta *Instituciones* (1974). Baina 1975ean, taldea desegin egin zen.

Geroxeago, La Máquina de Hacer Pájaros taldea sortu zuen, eta talde horrekin bi disko kaleratu zituen: *La Máquina de Hacer Pájaros* (1976) eta *Películas* (1977). 1978an, beste talde bat sortu zuen: Serú Girán. Talde harekin ez zuen arrakasta handirik izan, baina bost disko grabatu zituen 1982. urtea bitartean. Taldea desegin zenean, beste talde bat antolatu zuen berriro, Andrés Calamarorekin, eta arrakasta handia izan zuen, batez ere *Yendo de la Cama al Living* abestia ezagutarazi zutenez geroztik. Hurrengo urtean, Fito Páezek hartu zuen Calamaroren lekua teklatuetan. Talde berri horren lehenengo lanak *Clics Modernos* eta *Piano Bar* izan ziren.

1986an, beste aldi bat hasi zen Garcíaren musika-karreran. Serú Girán taldeko lagun batekin, Pedro Aznarrekin, *Tango* diskoa kaleratu ondoren, bakarlari gisa hasi zen lanean. 1987an *Parte de la religión* diskoa kaleratu zuen, eta geroago, argitaratu gabe zeuzkan abestien bilduma bat argitaratu zuen: *Cómo conseguir chica*. 1991n, Pedro Aznarrekin batera ostera ere, *Tango 4* grabatu zuen, eta urtebete geroago, Serú Giráneko taldekideekin batera, *Serú Girán 92*. Hurrengo lana opera-rock bat izan zuen: *La hija de la lágrima* (1994). 1995ean, berriz, *Estaba en llamas cuando me acosté* plazaratu zuen. 1996an, *Say No More* argitaratu zuen, berak sortutako izen bereko diskoetxeak ekoitzia, eta geroago, *Constant Concept*, Mercedes Sosarekin.

1980ko hamarkadan hasi eta gaur arte hainbat errezitaldi eman ditu, bai bakarka eta baita taldean ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Charly Garcíaren webgunea last.fm-n
Helmut Heissenbüttel

**Helmut Heissenbüttel** (Rüstringen, Wilhelmshaven, Alemania, 1921eko ekainaren 21a - Glückstadt, Alemania, 1996ko irailaren 19a) alemanezko idazlea izan zen.

## Biografia 
Arkitektura, artearen historia eta filologiako ikasketak egin zituen, Dresdenen eta Leipzigen 1942tik 1945era bitartean, eta Hanburgon 1946tik aurrera. 1955ean, Claasen argitaletxean hasi zen lanean, irakurle gisa, eta 1957an, Stuttgarten, Süddeutscer Rundfunk irratian. Beste sari askoren artean, 1990ean, Schleswig-Holstein Arteen Saria eta Austriako Literatura Sari Nazionala jaso zituen.

F. Mon, E. Gomringer eta Heiinz Gappmayrrekin batera, Heissenbüttel poesia konkretuaren sortzaile eta sustatzaileetako bat izan zen. Hasieran, hizkuntza tresna gisa erabili ordez, jolas gisa erabiltzeko saio abangoardista besterik ez bazen ere, beste definizio bat eta beste zentzu bat eman zien literaturaren mugei eta aukerei, lehenengo argitalpenetan bertan argi geratu zen bezala: *Kombinationen* (1954, *Konbinazioak*) eta *Topographien* (1956, *Topografiak*).

Poesia-molde tradizionala ez zen egokia berak lortu nahi zuenerako, eta, beraz, molde batere ez konbentzionalak erabiltzea proposatzen zuen, muntaketaren, pilaketaren eta antzeko beste metodo batzuen bidez, hizkuntza-inbentarioa egiteko.

Poesiaz gainera, saiakerak idatzi zituen, literaturari buruzkoak gehienak: *Über Literatur* (1966, *Literaturaz*), *Textbücher 1-6* (1960-1967, *Testuliburuak 1-6*). 1970ean *Projekt Nr. 1* (*1. proiektua*) argitaratu zen, izenburu bereko liburu-sail bateko lehenengoa, irekitako bideari jarraitzeko asmoz. Liburu horien bidez Heissenbüttel gertaera sozialak, historikoak eta politikoak islatzen saiatu zen, irakurleak bakarrik zehaztu behar dituen formak erabiliz. Beste lan batzuk: *Textbuch 10. Von Liebeskunst* (1986, *10 testuliburua. Maitatzeko arteaz*), *Fünf Kommentare und sechs Gedichte* (1987, *Bost iruzkin eta sei poema*).
## Erreferentziak
Maria Urtubiakoa

**Maria Urtubiakoa** (Urruña, 1446 &ndash; Bera, 1505) Urtubia leinuaren Lapurdiko andre noblea izan zen. Joan Urtubiakoa eta Teresa Lazkanokoa, Joan Lopez Lazkanokoa ahaide nagusi oinaztarraren alaba, izan ziren haren gurasoak. Hiru urte zituela hil zitzaion aita, eta ama bigarrenez ezkondu zen Joan Ibañez de Monreal jaun nafarrarekin. Monreal etxearen eraginpean geratu zen orduan Urtubiako etxea. Joan de Monreal aurrekoaren semeak Maria Urtubiakoa bahitu eta harekin ezkondu zen. Lau urte geroago abandonatu zuen Joan de Monrealek emaztea eta Maria Urtubiakoak, bortxazko bahitura hura azaldu ondoren, ezkontza hura haustea lortu, eta Rodrigo Ganboakoa Berako Altzateko jaun eta ahaide nagusi ganboatarrarekin ezkondu zen ondoren. Aita zenaren alderdiaren aurka borrokatu zen ordudanik Maria Urtubiakoa. 1493an hil zen Altzateko jauna, eta orduan Altzateko eta Urtubiako etxeen gaineko eskubideak utzi nahi izan zizkion Mariak bere senar ohiak aurrezko ezkontza batean izan zuen seme nagusiari. Ez zuen horrelakorik onartu Joan de Monrealek, eta gatazka eta gudualdi biziak izan ziren ondoko urteetan bi alderdien artean. Epaitegietara jo ondoren, Maria Urtubiaren aurkako epaia eman zuen Bordeleko Parlamentuak eta Maria, Urruñako etxea eta artxiboak erre ondoren, Altzateko etxean babestu zen. Maria hil ondoren (1505), bi etxe horien eta erregearen gudarostearen arteko gatazkak ez ziren amaitu. 1540.urtean epai batek argitu zuen nolabait auzia: Urtubiako etxea altzatetarren esku geratu zen, eta Zalduako eta Miozko etxeak monrealdarren esku. 1574.urtean batu ziren berriro bi etxe haiek, Joan Urtubiakoaren eta Aimée de Monrealen arteko ezkontzaz. Pio Baroja donostiar idazleak jaso zituen nobela batzuetan (*La Dama de Urtubia*, *Jaun de Alzate*...) Maria Urtubiakoaren historiaren gorabeherak eta haren garaiko giroa.

## Erreferentziak
José Rizal

**José Protacio Rizal Mercado y Alonso Realonda** (Calamba, Filipinak, 1861eko ekainaren 19a - Manila, Filipinak, 1896ko abenduaren 30a) filipinetako heroi nazionala izan zen.

## Biografia 
Aita filipinar jatorriko lurjabe handia zuen, eta ama, Teodora Alonso, Filipinetako emakume jakintsuenetako bat zen. Manilako Unibertsitatean egon ondoren, Madrilen egin zituen medikuntza eta arteko ikasketak. Espainian zeuden filipinarren buru bihurtu zen berehala, eta Madrilen itxuratu zituen Filipina uharteen independentziarako lehen asmoak: harentzat, benetako etsaia ez zen guztiz ahulduta zegoen Espainiako estatua, Filipinetako koloniak lotuta zeuzkaten frantziskotar, agustindar eta domingotar fraideen ordena kristauak baizik.

Parisen eta Heidelbergen bukatu zituen medikuntzako ikasketak. 1886an argitaratu zuen lehen eleberria, tagaloz idatzia, *Noli me tangere*, fraideen aurkako liburua. 1891n idatzi zuen *El filibusterismo* liburua, eta Filipinetako uharteen autonomiaren aldeko propagandaren ardura hartu zuen ondoren, Bartzelonan. Rizalen programaren arabera, Filipinetako uharteak Espainiako estatuko herrialde bihurtuko ziren, ordezkaritza bat izango zuten Gorteetan, espainiar fraideen ordez, filipinar apaizek jardungo zuten aurrerantzean, biltzeko eta mintzatzeko askatasuna errespetatuko zen, eta filipinarrek eta espainiarrek eskubide berberak edukiko zituzten legeen aurrean.

1892an Filipina uharteetara jo eta Liga Filipina bake mugimendua osatu zuen Manilako hirian. Atxilotu eta Mindanaoko uhartera eraman zuten. Lau urtez eduki zuten espainiarrek han, eritegi batean lanean. 1896an hasi zen Katipunan isilpean ziharduen erakunde abertzalearen matxinada, eta erakunde horrekin harremanik ez zuen arren, militar espainiarrek atxilotu eta, matxinatzea leporatuz, hiltzera kondenatu eta hil egin zuten Manilan; Canovas del Castillok sinatu zuen haren exekuzio-agindua. *Ultimo adiós* (*Azken agurra*) poema gogoangarria idatzi zuen hil bezperan.

Filipinarrek osatutako fusilamendu pelotoi batek hil zuen, baina horiek tiro egiteari uko egin izan baliote ere, espainiar soldaduz osatutako beste pelotoi bat ere prest zeukaten espainiarrek.

## Ondarea 
Rizal espainiar eliteen mamu beltza izan zen luzaro. Miguel Unamunok begiko zuen eta, 1936ko urriaren 12ko Arrazaren Egunean, Salamancako Unibertsitatean paraninfoko bere hil aurreko hitzaldi ezagunean aipatu egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Euskarari Ekarriak: Jose Rizal*, ekarriak.armiarma.eus
* Unamuno, Miguel *Unamuno Rizal-i begira*, itzulpena: Patxi Apalategi. armiarma.eus
David McTaggart

**David McTaggart** (Vancouver, 1932ko ekainaren 24a - Perugia, Italia, 2001eko martxoaren 23a) kanadar ekologista izan zen. Greenpeace taldearen sortzaileetako bat da, eta erakundearen bozeramailea izan zen 1979tik 1991ra arte. 1971n Frantziak Zeelanda Berrian arma nuklearrak probatzeko saioak egin zituenez geroztik, ekologia-auzietara lotu zitzaien buru-belarri. 1960ko hamarraldian Kaliforniara joan zen, eraikin-kontratista eta eragile gisa lan egitera. Guztiz hunkituta geratu zen bere langileetako bi eztanda baten ondorioz zauritu zirenean.

1971n, Greenpeace International erakundearen sorreran parte hartu zuen Zeelanda Berrian. Hurrengo urtean mundu osoaren arreta erakarri zuen Frantziak arma nuklearren beste saio bat egin behar zuen lekura, Mururoa atoloira, agertu zenean bere belaontzi txikiarekin (*Vega* izenekoa, *Greenpeace III* izenaz bataiatua gero). Ontziaren presentziak, legezko leku batean ainguratua zegoela, saioak bertan behera uztera behartu zuen Frantziako gobernua. Azkenik, Frantziako gerraontzi bat belaontziari oldartu zitzaion. McTaggart, bere ontzia konpondu eta gero, leku berera itzuli zen urtebete geroago, Australiako eta Zeelanda Berriko Langile Alderdiko kide batzuekin batera. Frantziako militarrek jipoitu egin zuten, eta McTaggartek auzi luze bat hasi zuen haien kontra. Bien bitartean Greenpeace erakundea zabalduz joan zen munduan zehar. 1985ean Greenpeaceko beste ontzi bat, *Rainbow Warrior*, Mururoa atoloira joan zen ostera Frantziaren saio nuklearren aurka protesta egitera. Aucklandeko portuan ainguratuta zegoela, leherketa batek ontzia hondoratu zuen eta Greenpeaceko argazkilari bat hil zuen. Leherketarekin zerikusia zutelako atxilotu zituzten bi pertsonak Frantziako zerbitzu sekretuetako kideak ziren; Zeelanda Berrian epaituak eta zigortuak izan ziren. Frantzian, auziak kolokan jarri zuen gobernua, eta goi-mailako bi ofizial karguetatik kentzera behartu zituen.

2001ean, auto-istripu batean hil zen, Italian, bera bizi zen lekutik gertu.

## Erreferentziak