Errege Bardea

start=0|thumbtime=0|thumb|Nafarroako basamortua bezala ezagutzen da **Errege Bardea.**
**Errege Bardea** (gaztelaniaz: *Bardenas Reales*) edo **Bardea** Nafarroako hego-ekialdeko eskualde natural zabala da, basamortu itxurakoa, 41.845 hektareako eremua hartzen duena. Landaredia urria denez, urak azkar eta sakon higatu ditu bertako buztinezko geruza marroixkak. Era horretan, sakan, trokarte, sorgin-tximinia eta muino lekuko ikusgarriak eratu dira.

Bardean ez dago gune populaturik, eta ez dago inolako udalerrira adskribatuta.2000an, biosfera erreserba izendapena eman zion UNESCOk. Hiru natura erreserba daude parkearen barnean: Caídas de la Negra, Rincón del Bú eta Vedado de Eguaras. Azken hau, geografikoki Bardean egon arren, administratiboki Arguedas udalerriaren barnean dago. 1951tik, Espainiako Aire Armadak 2.222 hektareako tiro eremua dauka Bardean. 2016an, tiro eremua kentzeko eskatu zuen Nafarroako Parlamentuak.

## Toponimia 
Eremu horretako muinoen (*cabezos*) edo bestelako izenak hauexek dira: Alfarillo, Angarillones, Balcón de Pilatos, Bandera, Blanca, Cabezo del Águila, Cabezo Lobo, Cabezo Mocho, Caldero, Cornialto, Cortinas, El Abejar, La Estroza, Plano, Ralla, Rallón, Rincón del Bu, Tres Hermanos, Tres Montes, Trilluelos, Negra y sus Caídas eta Omias edo Umbrías.

Euskarazko izenak ditugu, aldiz, hauek: Beltxo (Belcho), Krutzeta (Cruceta), Landazuria eta Pizkerra / Bizkerra (Pisquerra), dirudienez Zaraitzu eta Erronkariko ibarretik mendeetan zehar joandako artzainek utzitako aztarnak.

## Geografia 
### Kokapena 
Bardea Nafarroako hego-ekialdean dago, Tuterako merindadean; ekialdean Zaragozako probintzia dauka. 45 kilometro ditu iparraldetik hegoaldera, eta 24 kilometro mendebaldetik hegoaldera. 280 eta 659 metro bitarteko garaiera dauka, eta 41.845 hektareako eremua hartzen du. Hamasei udalerri ditu mugakide, hamahiru Nafarroakoak (Valtierra, Arguedas, Zarrakaztelu, Santakara, Mélida, Arrada, Caparroso, Alesbes, Cadreita, Tutera, Cabanillas, Fustiñana eta Buñuel) eta hiru Zaragozakoak (Tauste, Ejea de los Caballeros eta Sádaba). Vedado de Eguaras Valtierrako udal mugartearen barnean dago.

### Paisaia unitateak 
Hiru alde nagusi bereizten dira Bardean: Prezipitazioak urriak dira (batez beste 400-450 mm ur biltzen dira urtean) eta oso aldakortasun handia dago urte batetik bestera. Gainera oso egun gutxitan egiten du euria (urteko batez bestekoa 60 egunekoa da), baina ari duenean, goian behean botatzen du. Haizeak, batez ere ziertzoak (ipar-mendebaldeko haizeak), oso maiz jotzen du eta, honen eta udako tenperatura altuen eraginez, ebapotranspirazioa oso handia izaten da. Horren ondorioz, uda beroa ez ezik, lehorra ere izaten da, ur-defizit nabaria sortzen duena. Negua, aldiz, lehorra baina nahiko hotza izaten da, eta izozteak aski ohikoak dira. Beheragune hau Tertziarioko alpetar orogenian sortu zen, Pirinioek eta Iberiar sistemak gora egitearen ondorioz, Ebroko blokea hondoratu zenean.

### Landaredia 
El Planon eta Bardea Beltzean, artadia izanen zen jatorrizko landaredia, baina nekazaritzarako egokiak ziren lurretan hazten zenez, gaur egun ia guztiz desagertu da, El Plano eta Plana de la Negran antzinako basoaren lekuko den arte (*Quercus rotundifolia*) bakanen bat gelditzen bada ere. Bardea Beltzako laiotzetan erkametz batzuk ere daude. Dena den, faktore klimatiko edo edafikoen gogortasuna dela-eta, zenbait tokitan ezin da arterik hazi. Leku horietan pinudiak, abariztiak edo askoz ere baldintza gogorragoak jasan ditzaketen beste hainbat komunitate daude.

El Planoko eta Bardea Beltzeko mazelen behealdean daude abarizti zabalenak, batzuetan pinudiekin mosaikoa eratuz. Aipagarriak dira Plana de Alfarillo-koak, eite handiko hego-ipuru eta feniziar sabina ugari dagoelako. Malda handiko zenbait eguteratan sastrakadia bakandu eta sabinak nagusitzen dira.

#### Erromerodi eta ezkaidiak 
Abariztia endekatu denean (suteen edo artzaintzaren eraginez, adibidez), edo lurzorua oso harritsua denean, erromeroz (*Rosmarinus officinalis*) eta lihoz (*Linum suffruticosum*) osatutako beste sastrakadi bat hazten da. Hau abariztia baino baxuagoa eta irekiagoa da eta Bardea Zuriko eta Beltzeko hainbat lekutan agertzen da. Gaur egungo landare-komunitate arruntena da, eta Bardeako eremu osoaren % 26,5 hartzen du. Azken habitat horretan intereseko flora espezieak daude, konparazio batera, *Narcissus dubius*, *Narcissus triandrus subsp. pallidulus* eta *Sideritis spinulosa*.

Habitat halofilo hauetako landaredia oso interesgarria da ikuspuntu geobotanikotik eta kontserbazioaren ikuspuntutik. Izan ere, eskualde natural honen berezitasuna, hein handi batean, hortik dator.

Lurzorua buztintsu-limotsua eta gazia delarik, espartzudi halofiloak hazten dira, eta landare halofilo batzuek (*Suaeda vera var. braun-blanquetii*, *Spergularia maritima*, *Frankenia thymifolia* eta *Limonium* generoko espezie batzuek) egiten diote lagun espartzuari. Habitat horiek landare endemikoak hartzen dituzte beren baitan, horietako batzuk katalogatuak: *Limonium ruizii* eta *Senecio auricula*. Narrastiei dagokienez, dentsitate handitan agertzen ez diren arren, hauen espezie-kopurua handi samarra da. Sugandiletan, txaradi-sugandila (*Psammodromus algirus*) eta iberiar sugandila (*Podarcis hispanica*) ditugu, eta sugeetan, berriz, hegoaldeko suge leuna (Coronella girondica), Montpellierko sugea (*Malpolon monspessulanus*), eskailera-sugea (*Elaphe scalaris*), Lataste sugegorriaren (*Vípera latastei*) eta suge biperakara (*Natrix maura*); azken hori urtarra denez, putzu eta karkabetan bizi ohi da. Horiez gain, aipagarriak dira gardatxoa (*Timon lepidus*), eskinko hiruhatza (*Chalcides striatus*) eta eskinko bostatza (*Chalcides bedriagai*).  (Aragoi)
# Loma Negra, 646 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Sancho Abarca, 630 m  (Aragoi)

thumb|300px|Errege Bardeako mugak.
# Punta de la Negra, 650 m  (Aragoi)
# Loma Negra, 646 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Sancho Abarca, 630 m  (Aragoi)
# Peña la Aguda, 629 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Nasa Alta, 629 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Punta del Aguilar, 613 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo Aguilar, 613 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Nasa Baja, 602 m  (Nafarroa Garaia eta Aragoi arteko mugan) (Biosfera erreserban)
# Castillo de la Estaca, 593 m  (Nafarroa Garaia eta Aragoi arteko mugan) (Biosfera erreserban)
# Punta del Alba, 573 m  (Nafarroa Garaia eta Aragoi arteko mugan) (Biosfera erreserban)
# San Antón, 565 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo del Fraile, 557 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Bandera, 512 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Tres Mugas, 511 m  (Nafarroa Garaia eta Aragoi arteko mugan) (Biosfera erreserban)
# Cabezo Gancho, 509 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cornialto, 509 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Puy Águila, 500 m  (Nafarroa Garaia eta Aragoi arteko mugan) (Biosfera erreserban)
# Ralla, 498 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Yugo, 498 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Olivete, 494 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Rallón, 493 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Txirimendia, 493 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Plana Alta, 489 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Angarillones, 488 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Tresmontes, 487 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo de Atalaya, 481 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Alto de las Cañas, 478 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Larrate, 478 m  (Nafarroa Garaia)
# Cabezo de Portillovihuela, 477 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Balcón de Pilatos, 466 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Piskerra, 466 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Portal, 462 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cruz del Pelotero, 461 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo de Sardazuria, 461 m  (Nafarroa Garaia eta Aragoi arteko mugan) (Biosfera erreserban)
# Punta de la Estroza, 460 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# La Gorra, 460 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo Chimorra, 459 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo Hermoso, 459 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezochico Hermoso, 452 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezogancho, 452 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo de Malafé, 451 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Masadas, 447 m  (Nafarroa Garaia)
# Cabezo Balsaforada, 444 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo de la Estefanía, 443 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Peña Rostro, 443 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cascajos, 441 m  (Nafarroa Garaia)
# Puyalato, 437 m  (Nafarroa Garaia)
# Loma de la Madera, 434 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# La Sarda del Trillo, 432 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Rada, 428 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo de las Pilas, 426 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Caparroso, 425 m  (Nafarroa Garaia)
# Sanchicorrota, 425 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezas Altas, 413 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Plana de la Carbonera, 409 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo de la Junta, 409 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Candévalos, 408 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo Calamocho, 396 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Peñaflor Sur, 394 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Peñaflor, 393 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# La Quemada, 388 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Valcalderas, 379 m  (Nafarroa Garaia)
# Cuesta de Lucas, 371 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo de las Cortinillas, 370 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Mesalobar, 367 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Cabezo de las Cortinas, 364 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)
# Belcho, 361 m  (Nafarroa Garaia) (Biosfera erreserban)

## Gaztelu, ermita eta bidelapurrak 
### Gaztelu eta ermitak 
Herriaren mugaldeko kokalekua dela eta, gazteluak eraiki ziren Nafarroako Erresumaren defentsarako, lehenik musulmanen erresuma eta ondoren Gaztela eta Aragoikoagatik. Gaur egun kontserbatzen den dokumentazioak hainbat gaztelu aipatzen ditu eta haietako batzuen arrastoak aurkitu dira: Aguilar, La Estaca, Mirapex edo Mirapeix, Peñaflor, Peñaredonda, Sanchicorrota eta Antso Abarka.

Peñaflorgo gazteluaren hondarrak eraikin haiek oso sinpleak izaten zirela erakusten dute; dorre nagusia, omenaldiarena, harresiz inguratutako bigarren mailako beste dorreren batekin. XII. mendekoak dira, Antso VII.a Nafarroakoaren garaikoak. Gaztelu horrek Nafarroako Zuria izena era hartzen du, kondairaren arabera, dama hori bertan giltzapetu baitzuten ogia eta ura soilik zituela, Aragoiko printzearekin ezkondu nahi izan ez zuenean. Nafarroako Zuriaren penak bertako artzain batek zabaldu omen zituen, horrek esnea eta gazta eramaten ziolako ezkutuan. Printzesa dorretik irten zenean, esker ona adierazteko, lur-sail izugarriak oparitzat eman zizkion gazteluaren inguruan.

Ermitak ez daude Bardearen lurraldean, horren inguruan baizik. Uztarriaren Ama Birjinaren ermita XVII. mendekoa da eta haren erretaula estilo barrokokoa da. Bardeako Ama Birjina ere esaten zaio, zonaldeko Birjina garrantzitsuenetako bat da. 1820-1858 bitartean, Bardeako Biltzar Nagusien bilgunea izan zen. Bere kokalekuari esker, parke natural osoko paisaia liluragarriak eskaintzen ditu.

Beste hiru ermita garrantzitsu ere badaude. Antso Abarkarena Tausteko lurraldean kokatzen da Santa Margaritako Beltzaren hego-ekialdean kokatzen dena (hondakin batzuk bakarrik daude). Bertan, inguruko artzainak beraien betebehar erlijiosoak betetzen zituzten. Tuterako Santa Maria Magdalenarena ere aipagarria da, 1230ean Tibalt I.aren emazteak, Margarita erreginak, kofradia bat sortu baitzuen.

### Bidelapurrak 
Lurralde hauen isolamenduari lotuta, justiziak bilatzen zituen pertsiona askoren ezkutaleku izan zen. Bidelapur famatuena, dudarik gabe, Sanchicorrota (Sancho Rota) izan zen, XV. mendeko agaramontar eta beaumontarren gerran zehar bizi izan zena. Haren eragina ez zen zonalde horretan bakarrik gertatu, inguruko herri guztietan ere zabaldu zen. Horrekin bukatu nahian, Juan II.ak, 1452an, 200 zaldundik gorako erasoa martxan jarri zuen. Haiek inguratu egin zuten, baina ezin izan zuten bizirik harrapatu, izan ere, bere burua horrela ikusita, bere buruaz beste egin baitzuen. Haren gorpua inguruko herrietako jendearen aurrean erakutsi zen.

Sanchicorrotak bere izena daraman mendian dagoen kobazuloan zeukan. Kobazulo hori artifiziala da, Ebroko zonaldeko beste hainbat bezala; eta kondairaren arabera, bertako bizilagun batzuek eraiki zuten, bandoleroaren aginduz. Amaitutakoan, hil egin omen zituen, sekretua isilpean gordetzeko. Esaten denez, beren zaldiei ferrak alderantziz jartzen zizkieten, harrapatu nahi zituztenak engainatzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bardeako tiro eremua
* Euskal Herriko natura parkeak.
* Nafarroako Erribera
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak 
* *Errege Bardea*, espaciosnaturales.navarra.es
* *Bardeak, basamortua baino zerbait gehiago*, Elhuyar aldizkaria, 1992/12/01, aldizkaria.elhuyar.eus.
* Larrañaga, Jon, *Naturaren formak*, berria.eus
*  Webgune ofiziala, bardenasreales.es
*  Webgune ez ofiziala, bardenas-reales.net