Auschwitz

**Auschwitz** () Alemania naziko kontzentrazio- eta sarraski-esparru handiena izan zen. Egungo Poloniako hegoaldean kokatua, Oświęcim () hiritik hartu zuen izena.

Rudolf Höß esparruko buruak Nurenbergeko epaiketan Auschwitzen 2,5 milioi lagun hil zirela adierazi zuen. Auschwitz-Birkenau Museoak 1990ean kopuru hori berriz kalkulatu zuen, eta azken zenbatespenek diote 1,1 - 1,6 milioi bitartean hil zituztela. Horietako %&nbsp;90 ia-ia Europako herrialde guztietako juduak izan ziren. Gehienak Zyklon B gasa erabiliz hil zituzten, baina gose sistematikoak, bortxazko lanak, osasun-zaintzarik ezak, banakako exekuzioek eta medikuntza-esperimentu izenekoek ere eragin zuten makina bat heriotza.

## "Musulman" egoera 
Robert Waitz irakasle eta sendagile frantziarrak erresistentzia frantsesean jardun zuen. Auschwitzen preso egon zen eta honela deskribatu zuen esparru horretan egon ziren atxilotuen hondamena:

## Kanpamentuak 
Auschwitzeko kontzentrazio- eta sarraskitze-esparrua hiru gune independente nagusiotan banatuta zegoen: 

* Auschwitz I: administraziogunea, 
* Auschwitz II - Birkenau: kontzentrazio- eta sarraskitze-esparrua, alemanez, *Vernichtungslager*, eta
* Auschwitz III - Monowitz: IG Farben enpresarako lan-bortxatuak egiteko kontzentrazio-esparru.

Lehenengo biak UNESCOk 1979an Gizateriaren Ondare izendatu zituen. Horretaz gain, Auschwitzen menpean, beste 40 esparru zeuden.

### Auschwitz I 
Auschwitz I gune osoko esparru nagusia izan zen, eraikitzen lehena izan zelako 1940an. Bilakaera nabarmena izan zuen bere ia 5 urtean zehar. Hasiera batean, koarentena kanpamentu bat izatearen helburuarekin eraiki zen, nahiz eta ez zen inoiz horretarako erabili. Horren ordez, kontzentrazio-esparru batean bilakatu zen eta denborarekin, sarraskitze-esparru bat izatera pasa zen Birkenauko eraiketarekin. Adreiluzko 22 eraikinez osatuta zegoen eta haien artean 11. bloke famatua aurkitzen zen, torturetarako erabiltzen zena. 1944ko abuztuan 16.000 preso inguru zeuden; haietatik, 10.000 judu, 4.000 poloniar eta beste etnia batzuetako 3.000 preso.

### Auschwitz II - Birkenau 
Birkenau Auschwitzeko gunea osatzen zuten 40 kanpalekuetatik handiena zen. Funtzio ugari izan zituen. Eraikuntza 1941eko urrian hasi zenean, gerrako 125.000 presorentzako kanpamendua izan zen; 1942an juduak suntsitzeko zentrotzat erabiili zen eta azken fasean, 1944an, Alemania naziko industrian lan egin zuten presoak biltzeko.

Auschwitz kontzentrazio-esparruaren biktimen % 90 inguru, hots, milioi bat pertsona inguru, Birkenaun hil ziren. Gehienak, hamarretik bederatzi baino gehiago, juduak ziren. Juduez gain, Europan zeuden 70.000 poloniar gehienak Birkenaun hil ziren eta gauza bera gertatu zen ijito, sobietar gerrako preso eta beste nazionalitate batzuetako presoekin ere.: hori Auschwitzen soilik egin zen, gainerako esparruetan identifikazio zenbakia arropan josita baitzeramaten.

Hainbat giza talde ziren Auschwitzeko kontzentrazio-esparruan, koloreen bitartez bereiziak: triangelu gorria preso politikoentzat, triangelu berdea kriminalentzat, beltza prostituta eta erromanientzat, bioleta Jehovaren lekukoentzat, arrosa homosexualentzat, urdina etorkinentzat eta horia juduentzat, klase baxuena. Hortaz gain, presoek *kapo* (barrakoi bakoitzeko burua), *lagerführer* (“esparruko nagusia”) edota “bulego zerbitzuak” bezalako lanbideak betetzen zituzten. Horrela, SSek kontrolatutako hierarkia eratu zen Auschwitzen barruan. Morrisek honela zioen: *Animalia horiek...* *Ezein giza burmuinak ere ez dezake pentsa edo uler horrelakorik gerta daitekeenik. Sinestezina da. Baina guk ikusi egin genuen*  eta segitzen du: *geu ere animalia bihurtu ginen... egunero gorpuak erretzen ibiltzen ginen, egunero, egunero, egunero. Eta ohitu egiten zara* .

Bizi baldintzak deitoragarriak ziren. Elikadurari zegokionez, goizean kafe ordezko bat ematen zieten, eguerdian zopa patatekin eta afaltzeko, ogi zati bat: horrekin iraun behar zuten biharamuna arte. Elikadura eskas horren ondorioz, presoek muturreko argaltasuna, nekea eta gaixotasunak pairatzen zituzten

Gas-kameren bidezko sarraskitzeaz gain, tortura ere oso ohikoa bilakatu zen Auschwitzen. Auschwitz I-ean 11. blokea bilakatu zen torturaren ikonoa. Gaizki portatu ziren presoak hara eramaten zituzten eta mota guztietariko torturak egiten zizkieten: zigorraz jo, urarekin torturatu, orratzak azazkalen artean jarri, burdin bero batekin markatu edota gasolinaz busti, su eman baino lehen. Rees-ek honela definitzen du 11. blokea: ''eraikin hura presondegiaren barneko beste presondegi bat zen: torturatzeko eta erailtzeko lekua 

## Liberazioa 
1944ko uztailean tropa sobietarrek Galitzia eta Polonia hegoaldeko alemaniar lurraldeetan sartzea lortu zuten. Azaroan, Himmlerrek agindu zuen sarraskitzea bertan behera uztea, Armada Gorria gero eta hurbilago baitzen eta lehentasuna Auschwitzeko krimenen arrastoak lehenbailehen desagerraraztea zen. Horretarako, gorpuentzako hobiak bete zituzten, errausketa labeak lehertu, Zyklon Ba botatzeko zirrikituak itxi, lekukotasun idatziak eta “Kanada” erre… Hurrengo pausua Auschwitz ebakuatzea izan zen. Presoak Reichera bidali nahi zituzten bortxazko-lanak egiten segitzeko, baina 15.000 bat preso lekualdaketan hil ziren, oso ahul baitzeuden. 1945eko urtarrilaren 27an, 60. ukraniar fronteak Auschwitz askatu zuen. Oraindik gerazen ziren “Kanada”-ko ondasun ugari eta 7.000 preso bizirik, gehienak juduak. Bizirik irten ziren preso horietako asko hurrengo asteetan hil egin ziren eta gainerakoek arazo psikologiko askorekin izan zituzten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Rees, L. (2004). Auschwitz : Los nazis y la "solución final". Bartzelona: Crítica.
* Steinbacher, S. (2016). Auschwitz. Espainia: Editorial Melusina.

## Bibliografia gehigarria 
* Levi, P. (2001). Si esto es un hombre (5. ed.). Bartzelona: Muchnik.
* Lozano, A., & Pecharromán, J. G. (2008). La Alemania nazi 1933-1945. Madril: Marcial Pons Ediciones de Historia.
* Mazower, M. (2008). El imperio de hitler ascenso y caída del nuevo orden europeo. Bartzelona: Crítica.
* Moradiellos, E. (2009). La semilla de la barbarie: Antisemitismo y holocausto. Bartzelona: Ediciones Península.

## Kanpo estekak 
*  Auschwitzeko museoaren webgunea
* Auschwitzeko museoari buruz ARGIA aldizkarian