Evelyn M. Witkin

**Evelyn M. Witkin,** sortzez **Maisel** (New York**,** Ameriketako Estatu Batuak, 1921eko martxoaren 9a - 2023ko uztailaren 8a) Cold Spring Harbor Laborategiko (1944–1955), SUNY Downstate Medical Center -eko (1955–1971) eta Rutgers Unibertsitateko (1971–1991) bakterio-genetista estatubatuarra izan zen. Zientzialaria, irakaslea eta aholkulari gisa berritzaile eta inspiraziozkotzat jo zuten Witkin.

Bakterioetan DNAren kalteei eta DNAren konponketari buruz egindako lana funtsezkoa da organismo bizidunetan horrelako prozesuak ulertzeko. Bere lanak zuzeneko eragina du zahartzearen efektuetan eta minbizia bezalako giza gaixotasunen diagnostiko eta tratamenduan.Witkinek Zientziaren Domina Nazionala jaso zuen 2002an, DNAren mutagenesian eta DNAren konponketan egindako lan aitzindariagatik. 2015ean, Witkinek Albert Lasker Saria jaso zuen Oinarrizko Ikerketa Medikoagatik "DNAren kalteei buruzko erantzunari buruzko aurkikuntzengatik, organismo bizi guztien genomak babesten dituen funtsezko mekanismoa".

## Ibilbidea 
Witkin Queens-en hazi zen, New York-en. Manhattan-go institutura joateko ohitura hartu zuen, Washington Irving High School-en, garai hartan nesken eskola zena, eta han bere zientziarekiko interesa jarraitzeko bultzatu egin zuten.Witkinek lizentziatura lortu zuen New York-eko Unibertsitatean 1941ean, biologian gailenduz. Bertan jarraitzeko asmoa zuen graduondoko lanetarako, baina eskolaren politikaren aurkako protestak antolatzen lagundu ondoren, hau da, atleta beltzei Hegoaldeko ikastetxeetan jokatzen ez uztearen aurka, bertan behera utzi zuten hiru hilabetez, eta graduondoko postu baterako eskaintza bat kendu zioten.

Gradua jaso ondoren, Witkin-ek Columbiako Unibertsitatean egin zuen eskaera, eta han jaso zuen masterra 1943an.Bere doktorego lanaTheodosius Dobzhansky-rekin egin zuen eta honek Cold Spring Harbor Laborategia (CSHL) gomendatu zion. Witkin-ek 1944ko uda CSHLn igaro zuen, eta bakterioekin lan egiteko genetika-teknikak ikasi zituen, ikerketa-eremu berria.1945ean itzuli zen CSHLra, eta han geratu zen doktoregoko ikerketa osatzeko. Bere titulua 1947an lortu zuen.1971n Witkin Zientzia Biologikoetako irakasle izendatu zuten Douglass College-n, Rutgers Unibertsitatean.Barbara McClintock Genetika Katedradun izendatu zuen 1979an, 1983an Rutgerseko Waksman Institutera Laborategiko Zuzendari gisa joan aurretik. Postu horretan egon zen 1991n erretiroa hartu zuen arte, Rutgerseko irakasle emeritu bihurtu zen arte.

## Ikerketa 
DNA herentziazko material gisa behin betiko identifikatu aurretik, Witkin genetikaren arazo zentralak aztertzen hasi zen, geneen bikoizketa eta aldaketa genetikoak hedatzeko mekanismoak barne. Witkin-ek bere ikerketari ekin zionean, UV bezalako agenteek erresistentzia garatzeaz arduratzen ziren mutazioak zuzenean eragiten zituztela suposatu zen. Witkin-ek eta beste batzuek jakin zuten bakterioak DNAren kalteei aktiboki erantzuten ziela, modu askotara. Babes-jarduera horien bidez, bakterioek beraiek moldatzen zituzten DNAren kalteei emandako erantzunetan gertatzen ziren aldaketa genetikoak.Era berean, andui basatiekin alderatuta anduiaren portaeran desberdintasunak zeudela adierazi zuen: andui erresistenteek ez zuten atzerapenik erakusten zelula-zatiketaren aurretik eta harizpi luzangen eta hariztien garapenean, biak UVrekiko sentikorrak diren anduietan ikusten ziren.Bera izan zen lehena mutazio maiztasunaren (*MFD Mutation Frequency Decline*) deklinazio prozesuak deskribatzen. UV irradiazioaren ondorioz proteinen sintesia behin-behinean inhibitzen zenean, kalteek eragindako mutazio ezabatzaileak gutxitzen zirela ikusi zuen.

Bere 1967ko  lanean, Witkin-ek proposatu zuen UV esposizioak zelulen zatiketa blokeatzen zuela DNAren erreplikazio-entzima bat inhibituz, erreplikazio-prozesuan mutazioak sartuko zituena aktibo utziz gero. Eszisioa konpontzeko prozesurik ez zuten mutanteak oso sentikorrak ziren erradiazioaren efektuekiko, eta erradiazioarekiko esposiziotik bizirik atera zirenek erradiazioak eragindako mutazio asko zituzten.Witkin-ek kontrol mekanismo komun baterako ebidentziak bilatu zituen, bakterioetan UV mutagenesiarekin egindako lanean behatu zituen erantzun zelularren aniztasuna azpian jarri eta azaltzeko. UVk kaltetutako DNAk gene ugari aktibatzen dituen seinale erregulatzaile bat sortzen duela proposatu zuen. Bere aurkikuntzek kontrol-mekanismo baten ideia babestu zuten, lexA, normalean SOS erantzun geneak erreprimitzen dituena, eta recA, DNAren kalteei erantzuteko lexA errepresioa ezabatzen duena.G*e*roago, mutagenizatutako E. coliren fenotipoak karakterizatuz, berak eta Radmanek bakterioetan UV erradiazioarekiko SOS erantzuna zehaztu zuten.Witkin-ek SOS erantzunaren mekanismoan lanean jarraitu zuen erretiroa hartu zuen arte. 2000ko Thomas Hunt Morgan Domina eman zioten, eta Estatu Batuetako gobernuak aitortu egin ditu zientziari egindako ekarpenak, 2002an Zientziaren Domina Nazionala eman baitzioten:DNAren mutagenesiaren genetikari eta DNAren konponketari buruzko ikerketa zorrotz eta aitzindariengatik, eboluzioa eta minbiziaren garapena bezalako askotariko prozesuei buruz dugun ulermena areagotu baitute.2015ean The Wiley Prize in Biomedical Sciences saria jaso zuen eta*The Forward* 50 sarietako [50 aurreragotuak] bat bezala izendatu zuten.  2015ean ere,
Witkin-ek Lasker Award for Basic Medical Research saria [Oinarrizko ikerketa medikuagatik] irabazi zuen Stephen J.Elledge-rekin  batera, "DNAren kalteen erantzunari buruzko aurkikuntzengatik - organismo bizi guztien genomak babesten dituen funtsezko mekanismoa". Kenneth Irvine Waksman Institutuko behin-behineko zuzendariak esan zuenez, «laborategiari Witkin doktorearen izena ematen ari dira, zientzialari bikaina zelako. Baina, zalantzarik gabe, garrantzitsua da nabarmentzea emakume zientzialari aitzindaria izan zela, zientzia gizonek menderatzen zuten garaian lan egin baitzuen".

Witkin konplikazioengatik hil zen Plainsboro Township-en (New Jersey), 2023ko uztailaren 8an, 102 urte zituela, izandako erorketa baten ondorioz.

## Hautatutako argitalpenak 
* Sentiberatsunarekiko heredatutako ezberdintasunak Escherichia Coli-an erradiazioan.  Zientzia Akademia Nazionalaren prozedurak. 
* Prototopiaren mutatzioen argi ultravioletagatik erakargarri photoreversala eta "konponketa iluna".
*  Radiazio-erakarritako mutazioak eta haien konponketa: 
* 
* 
* 
* Mutagenesis ultravioleta eta DNAren konponketa Escherichia coli-an.
*  RecA proteina SOS erantzunean : mugarriak eta misterioak.
* MFD (Mutation Frequency Decline) mutazio maiztasunaren deklinazio prozesuak.
*  Mikrobiologiaren Urterokoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak