Petilla Aragoi

**Petilla Aragoi** —edo **Petilla** bakarrik— (gaztelaniaz eta ofizialki: *Petilla de Aragón*) Euskal Herriko udalerri eta barrendegi bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Aragoiz inguratua. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago administratiboki, geografiki Cinco Villas eskualde aragoiarraren barruan, eta Iruñea hiriburutik 73,6 kilometrora. Altuera 568 eta 1143 metro artekoa da, eta 27,55 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Benetan bi barrendegi dira: Petilla eta Bastanes. Santiago Ramon y Cajal euskalherritar Nobel saridun bietako baten jaioterria (René Cassin bestea da), herri txiki hau antzinatik Nafarroako Erresumarena izan zen, Petri II.a Aragoikoa eta Antso VII.a Nafarroakoa erregeek XIII. mendean sinatutako itun baten ondorioz. Etxeak, arkitektura aragoiarra tipikoari jarraituz, Karrika Nagusian daude gehienbat, aldapa handi batekin. Paisaia menditsua da, Pirinioaurrekoa, baina ia ez dago laborantza-lurrik. Dauden bakanak Bastanesen daude.

Bertako biztanleak *petillarrak* dira edo *petillés, -esa* gaztelaniaz.

## Izena 
Petilla Aragoi beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Petilla de Aragón*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: ''Petiella d'Aragón*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Petiella* (1032)
* *Petiella* (1035)
* *Petiella* (1064)
* *Pitella* (1139)
* *Pithieylla en Aragon* (1366)
* *Petilla de Aragón* (1802)
* *Pitilla* (1829)
* *Petilla* (1969)
* *Petilla de Aragón* (1993)
* *Petilla Aragoi* (2007)

### Etimologia 
Petilla, bere kokapen geografikoa dela eta, euskara mendeetan hitz egiten ez den gunea da, Huescako gainerako probintzian bezala (Huescan XII. mendera arte hitz egiten zen euskaraz). Horregatik, udalerriko toponimoak ez dira jatorriz euskarazkoak, baizik eta nafar-aragoiera, Iberiar Penintsulako eremu honetako berezko hizkuntza Erdi Arotik aurrera. Euskarazko izenak bezala, gaztelaniara egokitu zen Nafarroako Erresuma konkistatuan gailendu zenean.

Nolanahi ere, *Petilla* izen enigmatikoa da Mikel Belaskorentzat, eta jatorriari buruzko hainbat hipotesi sortu ditu. Julio Caro Barojak *Petilla* eta *Pitillas* izenak "*Petelia* bezalako izen klasiko ezagunekin" lotzen ditu. Koldo Mitxelenak, uste handirik gabe, populazio hauen izenak *Betelu* izenarekin lotzen ditu: "kontuan izan behar da, amaiera desberdinarekin (Betelu), ez ote den *Petilla*, *Petiella* XI. mendean, hemen *Pitella*, 1139, eta *Pitillas* -ena izango". Nafarroako *Pitillas* izenez gain, badira *Pitellas*, Aragoiko herri hustua.

Bitxia dirudien arren, *Betelu* izenarekin dugun harremana honako honetan oinarritzen da: *Murillo* bezalako herriak, gaztelaniaz, *Murelu* izatera pasa ziren euskaraz, eta, beraz, *Betelu* > *Betillo* > *Petillo* > *Petilla* sor zitekeen. Hala ere, teoria hori oinarritu gabe dago.

Euskaraz, *Aragoiko Petilla* edo *Petilla Aragoikoa* formak ez dira zuzenak.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Petilla Aragoiko armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Petilla Aragoiko banderak Petilla Aragoiko armarria dauka hondo gorri baten gainean.

### Goiburua 
Petilla Aragoiko goiburua "Nobelgo Hiribildua" ("Villa de Nobel") da. Duela gutxi sortutako leloa da, eta Santiago Ramon y Cajal Medikuntzako Nobel Saridunaren jatorriari egiten dio erreferentzia.

## Geografia 
Petilla Aragoi bi barrendegitan banatuta dago: Petilla eta Bastanes. Lehena Rinconera errekaren arroa da, Onsella ibaiaren adarra, eta bigarrena Bastanes errekarena, Riguel ibaiaren adarra. Biek, azkenean, Mediterraneo itsasoan isurtzen dituzte urak Kataluniako Deltebren, baina lehenengoak Aragoitik barrena egiten du, eta bigarrenak Arbatik, biak Ebron elkartzen direlarik.

### Mugakideak 
### Inguru naturala eta kokapena 
Euskal Herriko Nafarroa Garaiko udalerri bat da, Espainiako Zaragozako probintzian kokatua. Onsella ibaiaren ibarrean dago, eta Nabardun eta Sause arteko errepidetik iristen da, 12 kilometro eskasean.

Aragoiko lurrez inguratutako Petillan berezitasun geografikoa Santiago Ramon y Cajal (herrian jaioa) aragoiarra edo nafarra ote zen eztabaidatzearen akuilu izan da. Izan ere, Ramon y Cajalek bere haurtzarorik samurrenean utzi zituen Petilla eta Zaragozan hazi zen, agoiarren seme izateaz gain.

Udalerriaren hegoaldean, Uncastielloko mugan, haren garaierarik handienak daude, Selva (1 159 m) eta La Cruz (1 132 m) mendiak, Petillako mendilerroaren mendebaldeko mendien zati direnak.

Elizari dagokionez, Jakako elizbarrutian dago eta Iruñeko artxidiozesian.

### Klima eta landaredia 
Petillako klima mediterraneoaren eta ozeanikoaren tartekoa da, zenbat eta hegoalderago, mediterraneoagoa. Altuera zein den, aldeak nabariak dira, baina urtero, batez besteko tenperatura 13-14&nbsp;°C ingurukoa da eta batez besteko prezipitazioa, 700-900mm ingurukoa.

Jatorrizko landaredia hariztiek, artediek, pagadiek eta pinudiek osatzen zuten, baina gizakiaren eragina dela eta, gaur egun zuhaixka bakan batzuk eta birlandaturiko pinuak baino ez dira geratzen.

#### Estazio meteorologikoak 
Petillan ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Xabier eskualdeko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n jarritako estazio meteorologikoa dago. Hurbilen dagoena da, Aragoin ez baitago horrelako estaziorik Nafarroan bezain banatuta, eskumenak Espainiako Gobernuaren esku baitaude.

## Historia 
### Erdi Aroa 
[thumb|[Antso VII.a Nafarroakoa]]
Herriaren jatorria bere gaztelua da, Aragoiko eta Nafarroako erresumen arteko muga egiten zuen mendi batean kokatua, Goi Erdi Aroan. Dokumentuetan jasota dagoenez, Gartzia II.a Santxitz erregeak eta Galindo apezpiku iruindarrak Leireko abadiari esleitu zizkioten bertako elizako hamarrenak 938an, eta 1032an Antso III.a Gartzeitz Petillako San Joan monasterioa ere eman zion. Onsellaibarko mugan barruti edo edukitza giltzarri baten erdigunea zen orduan musulmanen domeinuekin, eta Antso III.a Gartzeitz berak gorde zuen, Arrostarekin batera, bere atzekaldean, Gartzia III.a Santxitz erresumako seme eta oinordekoarentzat 1035ean, Ramiro I.a Aragoikoari eskualde bereko hiribildu eta errenta guztietatik kanpo utzita. Hala ere, lehenengo 1063an eta gero 1134n Alfontso I.a Borrokalaria hil ondoren, Aragoiko orbita subiranoan geratu zen.

XII. mendearen amaieran Petilla Aragoiko eskuetara itzulia zen. 1209ko ekainaren 4an, Mallenen, Petri II.a Aragoikoak Peña, Gallur eta Petilla herriak bahitzen ditu, nafarrak 20 000 marabedi mailegatu zituelako. Hau ez zen amaitu, eta nafarren esku geratu zen. 1232ko martxoan, Jakue I.a Aragoikoak berretsi egin zituen Antso VII.a Nafarroakoak Gallur, Petilla, Peña, Darasmoze eta Eskozeri buruz eskuratutako eskubideak. Aragoiko biztanleek berreskuratu nahi izan zuten, bereziki 1312koa. Bere elizako patronatua 1212an Petri II.a Aragoikoak Iruñeko elizbarrutiari transferitua zion. Karlos II.a Nafarroakoak jauntxoen kargetatik 1366an eta haien hornikuntzen gaineko ezarpenetatik 1383an askatu zituen bizilagunak, eta plazari hiribilduaren kategoria eman zion. 1402an, Karlos III.a Nafarroakoak Martin I.a Aragoikoako Aragoira itzultzeko proiektu bat bertan behera utzi zuten, trukaketa bidez. 1389an, erregeak berak Petillaren pribilegioak berretsi eta zabaldu zituen.

Hori ez dator bat Petilla erregeen arteko apustu batean Aragoiri irabazia izan zela dioen kondairarekin. Kontakizun horren arabera, Petri II.a Aragoikoa erregeak Petilla herria entregatu behar izan zion Antso VII.a Nafarroakoari 1209an, beste zortzi herri gotorturekin batera, giñot-partida batean huts egindako apustu baten ondorioz. Historiaren beste bertsio bat, hedatuena, haratago doa eta apustua areagotzen du. Honen arabera, bi erregeek eztabaidatuko zuketen zein zen herrixkarik itsusiena beren udalerrien artean izatearen zalantzazko ohorea. Antso Azkarrak Galipentzuren alde egingo zukeen apustu, eta Petri II.ak gauza bera egingo zukeen Petillarekin. Bidaia bat antolatu zuten hori egiaztatzeko, eta erabaki zuten apustuaren irabazlea kontrakoaren udalerria anexionatuko zela. Bi erresumetako herri "itsusienetako" ibilbidea amaitu ondoren, erregeak akordio batera iritsiko ziren. Inri gehiagorako, inolako eztabaidarik gabe: Galipentzuk herri "itsusiena" titulua eskuratu zuen. Horrela, Antso Azkarrak apustua irabazi zuen eta Petillak Nafarroako Erresumari anexionatu zion.

### Aro Modernoa 
[thumb|[Karlos II.a Nafarroakoa]]
Petilla Nafarroan geratu zen Fernando Katolikoak Erresuma konkistatu ondoren 1512an. Bi urteko agintaldia zuen alkate batek eta urteko bi errejidorek gobernatzen zuten. Hiruren izendapena honelakoa zen: alkatea bi erregidoreekin elkartutako alkateak izendatzen zuen; Nafarroako erregeordeari proposatzen zion, eta honek onartu ondoren, irteten zenak bere zina jasotzen zuen eta herriko makila eta zigilua ematen zizkion parrokia-elizan. Erregidoreei dagokienez, alkateak eta bi alkateek ere izendatzen zituzten. 1383ko pribilegioa (horren arabera Petillakoek Nafarroatik hornidurarako behar zen guztia ateratzeko eskubidea zuten, Aragoitik pasatuz, nahiz eta normalean debekatuta zeuden esportazio-ondasunak izan) ez zegoen XVIII. mendearen amaieran betetzen, aduanetan sartzeko eskubideak ordaintzen ziren, nahiz eta horiek gabe ur eta harrizko gatza sartzen zen.

Espainiako Ondorengotza Gerra zela eta, Petillak leial eutsi zion Filipe V.a Borboikoa erregeari, bere alde borrokatuz. Hau Aragoiren guztiz kontrakoa da, Austriako etxearen alde egin baitzuten, barrendegiaren eta inguruko herrien artean berriz ere tirabirak sortuz. Herriak 20 gizon bidali zituen bere kontura, 1706ko abenduaren 26tik 1707ko urtarrilaren 9ra bitartean, Aianzko kondearen tropa indartzera, Uncastiello herria eta gaztelua eta Luesia herria okupatuz. 1707ko urtarrilaren 24an, Petillari eraso egin zioten paisanajea zuten katalan koadrilek, eta 17 etxe arpilatu eta suntsitu zituzten. Eliza arpilatzean, parrokiako eta udaleko artxiboak galdu ziren.

1745ean, Nafarroako Erresumako Aldundiak kuartelak eta albumak ordaintzeko eskatu zion Petillari. Petillak alegatu zuen ez zegoela Karlos II.a Nafarroakoak emandako salbuespenen arabera behartuta. Kasurik okerrenean, Petillak lege bati jarraitzen zion, zeinaren arabera berrogei urtetan kuartelik ordaindu ez zuten herriek ez baitzuten aurrerantzean ordaindu beharrik. Hala ere, Nafarroako Errege Kontseiluaren azken epaiak herria zerga hori ordaintzera behartzen zuen, erresumako gainerako herriak bezala.

### Aro Garaikidea 
1847an, bi eskola zituen, bata mutilena, berrogei urtez maiz ibiltzen zena eta 1120 errealez hornitua, eta bestea neskatilena, hogeita hamar erreal zituena eta 295 besterik ez zituena; parrokiak parrokoa eta onuradun bat zituen. Irin-errota batek funtzionatzen zuen orduan. 1855eko maiatzaren 1eko desamortizazioari buruzko legea betez, 1862an herri horretan zazpi finka eta labedun eraikin bat saldu ziren.

Nafarroako barrendegi honen administrazio bereziaren ondorioek oraindik ere irauten dute. Hala, COVID-19 pandemian, Euskal Herria-Aragoi mugimenduak debekatuta zeuden, eta, beraz, Petilla erabat isolatuta geratzen zen herrialdeko gainerako lekuetatik. Hala eta guztiz ere, Petilla Aragoiko lurraldetzat hartu zen (mugikortasunari dagokionez bakarrik), eta, beraz, Petilla eta Zangoza artean izan ziren komunikazio-arazoak, petillar askoren ohiko ibilbidea.

Gainera, Petilla Aragoiren eta gainerako udalerrien arteko mugak antzinatik markatuta geratu ziren, Europako hegoaldeko bi erresuma garrantzitsuenen arteko muga izatera iritsi baitzen. 2022an, Petilla Aragoi udalerriak 50 hektarea "irabazi" zituen. Izan ere, teknologia modernoa erabili zen udalerriaren hedadura zehatzago kalkulatzeko, eta orain arte zuzentzat hartu zenak akats txiki bat izan zuen, eta konpondu egin zen. Guztira, Petilla Aragoik 28 055 086 metro koadro ditu zehazki.

## Demografia 
 biztanle zituen Petilla Aragoik.

## Ekonomia 
Nekazaritza (garia, garagarra, bazka landareak, ardi azienda) eta oinarrizko zerbitzuak dira ekonomia jarduera nagusiak. Petilla Aragoiko udalerriaren mugen barruan, Acciona Energía enpresak eraikitako *Sierra Selva* izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako potentzia 33 megawattekoa da.

Zangoza Eskualdeko Zerbitzuen Mankomunitatea zaborra biltzeaz arduratzen da Petillan eta eskualdeko beste hainbat herritan.

## Politika 
Petilla Aragoiko udaletxea Enparantza Nagusian dago, eta idazkaria, era berean, Goñerriko Udalako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Florentino Aguas Arilla da, *Petilla Aragoiko Independenteetako* hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea hirigunean dago.

Udaletxea herriko Plaza Nagusian dago eta 1951n eraiki zuten. Sotoa eta bi solairu dauzka. Kanpoaldeko hormetan harria eta porlana erabili ziren eraikuntza material gisa.

* HELBIDEA: Plaza Nagusia, z/g

#### Egungo banaketa 
Petilla Aragoiko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Florentino Aguas Arilla da, *Petilla Aragoiko Independenteetakoa*. Zinegotziak 2 daude:

* Vicente Espinosa Guerrero (Petilla Aragoiko Independenteak)
* Victor Manuel Carbo Aguas (Petilla Aragoiko Independenteak)

#### Alkateak 
1979tik, Petilla Aragoik 4 alkate izan ditu:

## Kultura 
### Euskara 
Petilla Aragoi udalerriak, Aragoin duen kokapen geografikoa dela eta, 500 urte baino gehiago daramatza euskararen orbitan. Euskara hemen Goi Erdi Aroan hitz egiten bazen ere, jada ez dago euskararen arrastorik. Logikoa denez, Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Petilla Aragoi eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, ez zegoen herrian euskaraz hitz egiten zuen herritarrik.

Petillaren hizkuntza tradizionala, beraz, nafararagoiera izan da, Nafarroan desagertu ondoren soilik aragoiera izena hartu zuena. Petillan, bere kokapen geografikoa zela eta, hizkuntza Nafarroa "batuan" baino askoz denbora gehiago kontserbatu zen. Horregatik, Nafarroan aragoiera bizirik mantendu zuen azken herria izan zen. Bere azken hiztunak XX. mendean hil ziren.

### Jaiak 
* San Sebastiango sua, urtarrilaren 20an
* San Antoninoko erromeria, maiatzaren bigarren igandean
* Ongintzako Andre Mariaren jaiak, irailaren lehen asteburuan
* San Millango jaiak, azaroaren bigarren asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* San Millan eliza, XIII. mendeko kristiau eliza, gotiko estiloan
* Petillako gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.
* Santiago Ramon y Cajal museo-etxea, Santiago Ramon y Cajal petillarraren jaiotetxea eta haren omenezko museoa.

## Petillar ospetsuak 
* Santiago Ramon y Cajal (1852-1934) Medikuntzako Nobel Sariduna, Nafarroako eta Euskal Herriko bakarra.

## Irudiak 

Fitxategi:Petilla Aragoiko kale nagusia.jpg|Karrika nagusia herriko sarreratik
Fitxategi:Ramón y Cajalen jaiotetxea.jpg|Santiago Ramón y Cajalen jaiotetxea
Fitxategi:Petilla de Aragón, Torre de la iglesia de San Millán JLP120121 (35).jpg|San Millan eliza
Fitxategi:Petilla de Aragón JLP120121 (5).jpg|Petilla eta Pirinioak
Fitxategi:Petilla de Aragón, Calle de Amadeo Marco JLP120121 (36).jpg|Amadeo Marco karrika
Fitxategi:Petilla Aragoiko Karitateko Amaren Baseliza.jpg|Petillako Karitateko Amaren Baseliza
Fitxategi:Casa natal de Ramón y Cajal JLP120121 (31).jpg|Santiago Ramon y Cajal museo-etxea

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV'', Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Zangozerria
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Petilla Aragoiko Udalako webgune ofiziala