Hiru Zutabe plaza (Bilbo)

**Hiru Zutabe Plaza** Bilbo udalerrian dagoen plaza bat da, Bizkaiko lurralde historikoan, Bilbo Zaharra eta San Frantzisko auzoen arteko mugan dagoena.

## Kokapena 
Hiru Zutabe plaza Miribilla, Bilbo Zaharra, Martzana eta San Frantzisko kaleen bidegurutzean dago. Ibaiondo barrutian dago, Bilboko 5. barrutia dena.
thumb|Plaza, 2008ko berriztapenaren ostean
Plazaren ibilbidea aldatu egin zen Miribillako auzo berria eraikitzeko obren ondorioz, *Miribillako Zatikako Planean* oinarrituta, hiriko eremu zehatz horretarako Bilboko Hiri Antolamenduko Plan Orokorraren (HAPO) gidalerroak jasotzen dituen hirigintza-dokumentua. Plan horren helburua San Luis meategia egon zen lursailak urbanizatzea zen. 1997ko eta 2007ko Udal Izendegiko planoetan egiazta daitekeenez, eremua goitik behera aldatu zen eta, ondorioz, plazak 2 atari izatetik 6 izatera igaro zen. 2000ko abenduaren 26ko Alkatetzaren dekretuaren bidez, bere ibilbidea  San Luis meategi zaharraren sarrera izandako lekutik hasi, Olano kale berrira iritsi, eta Cantarranas kalean amaitzea erabaki zen.

Bilbo Zaharra auzoko hirigintzako esku-hartzearen lehen fasearen ondoren, bigarren fase bat egin zen, SURBISAk 2008an egindakoa. Bigarren fase horrek zuzenean eragin zion plazari, saneamendua, elektrizitatea eta telekomunikazioak berrituz eta espazio libreen diseinuan arreta berezia jarriz. Horren ondoren, plaza egungo konfigurazioa hartu zuen.
## Historia 
Hiru Zutabeen plaza bidegurutze baten ondorioz sortu zen, inoiz plaza gisa planifikatu gabe. Hori gutxi balitz, Miribillako meategien ondoan eraikia izateak zuzenean eragin zion plazari, inguruko jornalarien etxebizitzen premiari erantzuteko hirigintza-inprobisazioak erabat baldintzatuta. 1498. urteko dokumentuak "Talaiako leku" gisa aipatzen dute eremua, eta han badakigu urteetan zehar izen hori zuen etxe batek iraun zuela, eta etxe hori ere ostatua izan zela. Hortik aurrera lekuak izandako izenak aldatu eta gainjarri egiten dira, Bilbo hiribilduaren eta Abandoko Elizatearen arteko mugan egotearen ondorioz. Iturri batzuen arabera, Bilbok ondoko elizatearekin zuen muga seinalatzen zuten hiru mugarriri zor zaio egungo izenaren jatorria. Bere aldetik, Teofilo Guiard Larraurik 1906ko *Historia de la Noble Villa de Bilbao* lanean "hiru arteen" izenarekin identifikatzen du lekua. Edozein moduan ere, ziur dakiguna zera da, XIX. mendearen amaierara arte eraikin berezi bat egon zela leku honetan, arku eta zutabeduna.

Enklabe horren izenen auzia nahasia da, eta dokumentazio historikoan zaila izan da herriak erabiltzen zituen izenak eta bi udalek emandako izen ofizialak bereiztea:

### Hiru Zutabe 
Bilboko 1768ko udalaren dokumentazioan, "Hiru Zutabeen Etxea" izeneko baten existentziari buruzko lehen erreferentzia aurkitzen dugu. 1805eko dokumentuak eta garaikideak ere badaude, "Hiru Zutabeen auzoa" edo "Allende la Puente auzoko Hiru Zutabeak" eremuari buruzkoak.

### La Verónica plazatxoa 
1837an, Veronicako Plaza (plazatxoa ere esaten zaio) bezala agertzen da Bizkaiko Foru Aldundiaren dokumentu batean. 

### San Antonio plazatxoa 
1863. Bilbo Zaharreko artileen biltegiaren zuzendari Maximo Agirreren alargunak Rodrigo Orbegozori 1863ko apirilean eskatutako proiektu batean landutako eremuaren planoaren arabera, bazegoen "Hiru Zutabeena" izeneko eraikin bat, eta haren oinarrizko altxaera bat erreproduzitzen du, non zutabe eta arku deigarriak ikusten diren. Plano horretan, plazari San Antonio plazatxoa esaten zaio oraindik, eta Miribilla kaleari San Antonio Txikia deitzen zaio. Gaur egungo San Frantzisko kalea Balmasedako errepidea bezala agertzen da eta Martzana bide bat besterik ez da.Urte gutxi batzuk geroago, 1868an, Abandoko Udalaren agiri batean Veronikako Plazatxoa izenarekin topatzen dugu eremua.

### **On Diego Lopez Haroko plazatxoa** 
1872ko dokumentu batean, *kale* gisa aipatzen dute Veronica, eta, aldi berean, San Antonio plazatxoa aipatzen dute esanez garai horretan On Diego Lopez Haroko plazatxoa zela bere izena.  Horixe izan zen Abandoko Udalak plazari eta egungo Miribilla kaleari emandako azken izena.

### **Hiru Zutabe Plaza** 
1876an dokumentazio ofizialean Hiru Zutabeko plaza bezala agertzen da. Hala ere, denbora asko beharko da plaza Bilboko udal-izendegian agertzeko. 1925-1926koan agertzen da, baina Hiru Zutabe Auzo gisa, auzo horretan Basanta kalezuloa, Fuente kalea eta San Frantzisko kalearen hasiera biltzen direlarik. 1940ko izendegian, azkenik, plazatxo gisa agertzen da, oraingoan Bilbo Zaharra auzoan integratua.
thumb|Ikuztegi zaharrerako sarrera

## Ikuztegia 
1868an, Bilboko lehen garbitegi publikoa eraiki zuen Udalak, eta aurrerapen sanitario handia izan zen. San Anton zubi zaharraren ondoan egon zen, gero zubi berria eraikiko zen lekuan, eta, ondorioz, eraitsi egin behar izan zuten. 1889an Edesio Garamendi udal arkitektoak garbitegi bat proiektatu zuen, Hiru Zutabeetan eraiki zena.Goizeko seietatik (udan bostak) gaueko bederatziak arte zabalik egoten zen, eta leku horietan ezin zen ez gizonik ez haurrik sartu, leku horiek soilik emakumeentzako espazioa bihurtuz. Eraikina duela urte batzuk desagertu zen, eraitsita, baina 2019ko azaroan arropa garbitzen lan egin zuten emakumeei omenaldi herrikoia egin zieten garbitegi zaharraren kokalekuan.

## Langile Zentroa 
XIX. mendean Bilbo Zaharra eta San Frantzisko auzoetan klase proletarioaren pilaketa gertatzeak ere isla izan zuen bertako langile klasearen antolaketan. San Frantzisko auzoan, 1886an, Euskal Herriko lehen Elkarte Sozialista sortu zen, eta lehen Langile Zentroa eratu zen ere, 1900 urteaz geroztik Hiru Zutabe plazan egoitza izan zuena.Zentro honetan La Lucha de Clases astekariaren erredakzioa egon zen, haren zuzendaria Tomas Meabe zelarik.
thumb|Honoren denda

## Hono denda 
San Frantzisko kaleko 2. zenbakian, Hiru Zutabe plazako espazioaren barruan, Bilboko eraikinik txikienetako bat dago. Bi solairu ditu altueran, eta duela urte gutxi arte gozoki-denda bat egon zen bertan. Saez ahizpek lekukoa hartu zioten Honorina amari, 60ko hamarkadatik gobernatu zuenari.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Izarzelaia Izagirre, Arturo. Los barrios altos de Bilbao. Documentos sobre la historia de Bilbao la Vieja, San Francisco y las Cortes Aldauri Fundazioa. 2001
* Guiard Larrauri, Teofilo. Historia de la Noble Villa de Bilbao Bilbo.1906
* 

## Kanpo estekak