Judea (erromatar probintzia)

**Judaea** (); ) K.o. 6 eta 132 bitarteko probintzia erromatarra izan zen, eta Judea, Samaria eta Idumea  Ekialde Hurbileko Sortaldeko eskualdeak hartu zituen, Judeako Asmondarren eta Herodiar erresumetako antzinako eskualdeen gainean hedatuz. *Judea* izena Burdin Aroko Judeako Erreinutik eratorria izan zen.

K.a. 63. urtean Erromako Errepublikak Judea konkistatu zuenetik, honek basailu-sistema erdiautonomo bat mantendu zuen. Probintzia erromatarrean sartzea Augusto lehen enperadore erromatarrak bultzatu zuen, Herodes Arkelaoren gobernu txarraren aurkako herriaren deia jaso ondoren. Zuzeneko gobernua hasi zenean, Publio Sulpizio Kiriniok, Siria erromatarreko gobernadoreak, eratutako errolda ofizialak tentsioak eragin zituen eta Judas Galileakoa judu matxinatuak altxarazi zituen. Eskualdeko beste gertaera garrantzitsu batzuk Jesusen gurutziltzatzea (K.o. 30-33) (kristautasunaren hasiera) eta 37an Kaligula enperadoreak Jerusalemgo bigarren tenplu juduan bere buruaren estatua eraikitzea agindu zuela izan ziren.

Erromatar Gobernuaren haserrea gero eta handiagoa zen, eta, horren ondorioz, Lehen judu-erromatar gerra sortu zen 66-73 urteetan, eta, azken batean, Jerusalemgo setioa eta tenpluaren suntsiketarekin (70) Bigarren Tenpluaren aldia amaitu zen. K.o. 132. urtean, Judea probintziak Galilearekin bat egin zuen Siria-Palestina izeneko probintzia zabalduan.

## Aurrekariak 
[ezkerrera|thumb|*Ponpeio Jerusalemgo Tenpluan*, [Jean Fouquet|Jean Fouqueten eskutik]]
Erromak K.a. 63an egin zuen lehen agerraldia, Hirugarren Gerra Mitriatikoa amaitu ondoren. Ponpeiok Mitridates VI.a Pontokoa garaitu zuen, Jerusalem suntsitu eta Siria probintzia ezarri zuen. Erromatar hegemoniaren baieztapenak eta erromatarren eragin politiko eta kulturalaren areagotzeak amaiera eman zioten aldi helenistikoari Judean.

Ponpeiok Hirkano II.a asmondar printzea jarri zuen etnarka eta apaiz nagusi gisa, baina ez errege gisa. Urte batzuk geroago, Julio Zesarrek Antipater Idumeakoa izendatu zuen, *Antipas* izenez ere ezaguna, lehen *procurator* edo fiskal erromatar. Antipaterren semea, Herodes, Juduen errege izendatu zuen Erromako Senatuak K.a. 40an, baina ez zuen kontrol militarrik izan K.a. 37 arte. Bere erregealdian Asmondar familiaren azken ordezkariak kendu ziren eta Zesarea Maritimako portu handia eraiki zen.

## Judea erromatar probintzia gisa 
### Herodes Arkelaoren matxinatzea eta kargugabetzea 
Herodes I.a Handia K.a. 4 urtean hil ondoren, Judeako Herodiar Erresuma herodiar tetrarkia bilakatu zen, Herodesen semeek eta arrebak elkarrekin batera gobernatua: Herodes Arkelao (Judea, Samaria eta Idumea gobernatu zituen), Herodes Filipo II.a (Batanea, Trakonitide eta Hauran gobernatu zituen), Herodes Antipas (Galilea eta Perea gobernatu zituen) eta Salome I.a (Jamnia edo Yavne izan zuen buru labur-labur).

Matxinada bat lehertu zen Judean K.a. 4. urtean, Arkelaoen gaitasunik ezagatik; Siriako legatuak, Publio Kintilio Varok, errebolta bortizki zapaldu zuen, Jerusalem okupatu eta 2.000 errebolta judu matxinatu gurutziltzatu zituen.

Judea behar bezala gobernatzeko gai ez zenez, Augusto enperadoreak kargutik kendu zuen Arkelao K.o. 6an. Judea, Samaria eta Idumea, berriz, Erromako administrazio zuzenaren mende geratu ziren.  Herodes Antipas, Galileako eta Pereako agintari K.a. 4.tik, Kaligula enperadoreak kaleratu zuen K.o. 39an. Herodesen beste semeak, Herodes Filipok, aitaren erresumaren ipar-ekialdean gobernatu zuen.

### Prefektupean (6-41) 
Judea probintzian ez ziren sartzen, hasiera batean, Galilea, Gaulanitis (gaurko Golan), Perea eta Dekapolis. Haren diru-sarrerak garrantzi txikikoak ziren erromatar altxorrarentzat, baina Egiptorako, zereal lur emankorretarako, lurreko eta kostaldeko ibilbideak kontrolatzen zituen, eta Partiar Inperioaren aurkako indargetzailea zen. Hiriburua Jerusalemetik Zesarea Maritimara eraman zuten.

Augustok Publio Sulpizio Kirinio izendatu zuen Siriako legatu kargurako, eta Siria eta Judeako errolda fiskala egin zuen 6an, Judas Galileakoaren matxinada eragin zuena; Kiriniok berehala zapaldu zuen matxinada.

Judea ez zen probintzia senatoriala, ez probintzia inperiala, baizik eta "Siriako satelitea", prefektu batek gobernatzen zuen, zaldizkoen mailako zaldunak (Egipto erromatarrean bezalakoa), ez senatarien mailako kontsul edo pretor batek. Kiriniok Koponio izendatu zuen Judeako lehen prefektu.

Hala ere, probintzian bizi ziren juduek independentzia-moduren bat izan zuten, eta arau-hausleak beren legeen arabera epaitu ahal izan zituzten, kapital-delituak barne, gutxi gorabehera 28 urtera arte. Judea, erromatar inperio goiztiarrean, bost administrazio-barrutitan banatu zuten, eta erdiguneak Jerusalem, Gadara, Amathus, Jeriko eta Seforisen izan zituen.

Pontzio Pilatos erromatar prefektuak 30–33 urteetan Jesus Nazeretekoa gurutziltzatu zuen sedizioaren akusaziopean, kristautasunaren jaiotza ekarri zuen egintza.

36. urtean, beste errebolta mesianiko bat lehertu zen Gerizim menditik hurbil, samariar baten zuzendaritzapean, eta berehala zapaldu zuen Pilatok; samariarrak kexu ziren Pilatok egindako basakeriagatik Erromak Sirian zuen legatuari, Luzio Vitelio Veterisi; Pilatos bere postutik kendu eta Erromara bidali zuen, eta Martzelo prefektuak ordezkatu zuen.

37. urtean, Kaligula enperadoreak bere buruaren estatua bat egitea agindu zuen Jerusalemgo tenplu juduan, monoteismo juduarekin talka egiten zuen ekimena.  Siriako Legatua, Publio Petronio, gerra zibilaren beldur zen agindua gauzatu bazen, eta ia urtebete atzeratu zuen haren ezarpena. Herodes Agripa erregeak azkenean Kaligula konbentzitu zuen agindua alderantzikatzeko. Gero, Kaligulak bigarren agindu bat eman zuen estatua Jerusalemgo Tenpluan eraiki zedin, baina estatua Jerusalemera iritsi baino lehen hil zuten, eta haren ondorengo Klaudiok agindua baliogabetu zuen.

### Autonomia Herodes Agriparen pean  (41-44) 
41-44 bitartean, Judeak bere autonomia nominala berreskuratu zuen, Klaudio enperadoreak Herodes Agripa *Juduen errege* egin zuenean , hein batean, dinastia herodiarra berrezarriz, baina ez dago zantzurik Judeak erromatar probintzia izateari utzi zionik, ez zuelako prefekturik. Klaudiok erabaki zuen, inperio osoan, fiskalak, enperadorearen agente pertsonal izan zirenak eta sarritan zerga eta finantzetako ministro probintzial gisa zerbitzatu izan zutenak, estatu-agintea zuten magistratu agintari izendatu zituen bakea mantentzeko. Baliteke Judeako fiskala gobernu inperialaren estatusera igotzea, Siriako legatu inperiala juduei ez baitzitzaien atsegin. 

### Prokuradorearen menpe (44–66) 
44. urtean, Agripa hil ondoren, probintzia Erromaren kontrol zuzenera itzuli zen, Agriparen lurralde pertsonalak ziren Galilea eta Perea gehituz, prokuradore baten menpe. Hala ere, Agriparen semea, Herodes Agripa II.a, *Juduen errege* izendatu zuten 48an. Herodiar dinastiako zazpigarrena eta azkena izan zen.

Gosete handi bat izan zen  Jerusalemen, segur aski 44 eta 48 artean. 

66-70 urteen artean, Lehen Judu-Erromatar gerrak jarraitzen du.

### Legatu baten menpe (70–132) 
70etik 132ra, Judeako matxinadak legioak agintzeko gai zen erromatar legatu bat eskatzen zuen. Agripa II.ak Inperioarekiko leialtasunari eutsi zionez, Erresumari ere eutsi zion hil arte, 93/94 edo 100. urtean.

Judeako Judu-Erromatar gerrak bi etapa, seguruenik hiru, izan zituen:

* 66–70: Lehen judu-erromatar gerra, Jerusalemgo setioan gertatua, Herodesen tenplua suntsitu eta Masadako setioarekin amaitu zen 73-74an (ikus Josefo). Gerra  baino lehen, Judea hirugarren kategoriako probintzia erromatarra zen, hau da, zaldun-mailako prokuradore baten ardurapean eta Siriako gobernadorearen kontrol orokorraren pean. Gerraren ondoren, erromatar probintzia independente bihurtu zen, *Judea* izen ofizialarekin, eta pretoriar mailako gobernadore baten pean, eta, beraz, bigarren kategoriara igo zen (handik gutxira, 120 bat urtera, Judea probintzia kontsularra bihurtu zen, hau da, kontsulatu-mailako gobernadore batekin).
* 115–117: Kitosen Gerra (Bigarren judu-erromatar Gerra); Judearen rola eztabaidatzen da, batez ere juduen diasporak egin baitzuen lan, eta ez dago Judeak matxinadan parte hartzearen iturri guztiz fidagarririk, eta ez dago modu arkeologikorik ezberdintzeko 117ko suntsitze-mailak, Bar Kokhbaren matxinadatik (Hirugarren judu-erromatarren gerra) hamarkada eta erdi beranduagora arte. 
* 132: Judea probintzia Galilearekin elkartu zen Siria Palestina izeneko probintzia osatuz.  Bar Kokhbaren matxinadako juduen porrotaren ondorioz, Jerusalem suntsitu egin zuten. Handik urte batzuetara, beste kolonia bat sortu zen, Aelia Capitolina izenekoa. Judeari izen berria ematearen helburuaren ikuspegi akademiko bat juduen herria lurretik banantzea zen, baina beste azalpen batzuk ere proposatu dira, eta teoria alternatibo bat da berreizendatzea matxinadaren aurrekari eta lastergarri izan zela. Izen berriak ez zuen eragotzi juduek euren herriari idazkietan "Yehudah" (hebraieraz: יהודה) edo "Israelgo lurraldea " (hebraieraz: ארץ ישראל) gisa izendatzea. 

### Hiru probintziatan banatuta (135) 
Dioklezianoren garaian (284–305), eskualdea hiru probintziatan banatu zen:

* *Palaestina Prima* (Judea, Samaria, Idumea, Perea eta kostaldeko lautada, Zesarea Maritima hiriburu dutela)
* *Palaestina Secunda* (Galilea, Dekapolis eta Golan, Beit She'an hiriburu).
* *Palaestina Tertia* (Negev basamortua, Petra hiriburu duela).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak