Irulegiko Eskua

**Irulegiko Eskua** brontzezko objektu arkeologikoa da, Nafarroa Garaiko Aranguren udalerrian dagoen Irulegi mendiko Burdin Aroko Irulegiko herrixkan aurkitua, Euskal Herrian. Baskoien mintzairaren hitzak dituela uste dute hainbat adituk, testuaren lehen hitza *sorioneku* (edo *sorioneke*) gisa interpretatu baitute, idazkera baskonikoaz idatzia. Ezohikoa da, ez baita inon ere beste esku grabaturik aurkitu. Eskuaren interpretazioa, gutxienez, hiru eratan egin da: agian testu apotropaikoa da, etxeko sarreran jarrita, zorte ona emateko edo agur egiteko; edo agian gerra trofeo bat da, eskuin esku moztu bat, eta testua ere gerra giroko esker ematekoa da; edo agian jainko bati eginiko eskaintza bat da.

Irulegiko Eskuaren «garrantzia eta berezitasuna» direla-eta, Nafarroako Gobernuak 2023ko irailaren 4an informatu zuen pieza arkeologikoa Interes Kulturaleko Ondasun izendatzeko prozesua hasia zuela. Halaber, aurkikuntzaren urteurrenean, Gobernuak jakinarazi zuen Irulegiko Eskua Nafarroako Museoan jarriko zutela ikusgai, ziurrenera 2024ko udan. Aitzitik, Gobernuaren asmoa beranduxeago bete zen, abenduaren 17an jarri baitzuten erakusgai museoaren Historiaurreko areto birmoldatuan; behin-behinean dago historiografikoki ez dagokion areto horretan, erromatarren garaiko 1.1 aretoko berritze lanak bukatu artean.

## Aurkikuntza 
Mattin Aiestaran arkeologoaren taldeko Leire Malkorra induskariak aurkitu zuen, 2021eko ekainaren 18an. Artean, esku forma zuela jakin gabe ere, garrantzizkoa izan zitekeelakoan, ingurua kontu handiz garbitu zuten eta prozesua grabaketaz dokumentatu. Uztailaren 13an, eskua Nafarroako Gobernuko agintarien ardurapean geratu zen, indusketako beste pieza batzuekin batera, idazkunik zuenik inork ez zekiela.
thumb|left|120px|Gaztelua eta indusketa gunea.
2022ko urtarrilaren 18an, Carmen Usua zaharberritzaileak garbitzean, idatzita zegoela  antzeman zuen: Usuarekin batera, Berta Balduz zaharberritzaileak osatu zuen errestaurazio prozesua. Azaroaren 14an, Nafarroako Gobernuak eta Aranzadi Zientzia Elkarteak prentsaren aurrean aurkeztu zuten.

## Testuingurua 
thumb|ezkerrera|Irulegiko Eskua aurkitu zen leku zehatza.
Irulegiko gazteluaren ondoko Burdin Aroko Irulegiko herrixkan aurkitu zen. Irulegi mendia (893 m) haren gainetik dago, metro batzuk goraxeago. Inguruko herrixka gotortuen adibide nabarietako bat da: kokapen geografiko bikaina du, 360 graduko ikuspegiekin Iruñerriaren gainean eta Nafarroa Garaiko hegoaldea Pirinioetako haranekin lotzen duten pasabideen gainean. Horrek eman zion defentsarako balio garrantzitsua.

Gazteluaren oinarrian dagoen 2,2 hektareako kokapen primitiboa hazten joan zen mendeetan zehar, harik eta K.a. I. mendean 14 ha izatera iritsi arte, nekazaritzarako eta abeltzaintzarako espazioak barne. Esparrua harresiz inguratuta zegoen. Biztanle-kopurua kalkulatzea zaila bada ere, 100 eta 200 pertsona artean bizi zitezkeela uste da. Inguruan aurkitutako material guztia kontuan izanda, biztanleek dena etxean utzita ihes egin behar izan zutela ondorioztatu dute.

## Ezaugarriak 
thumb|Eskua aurkitu zeneko argazkia.
Pieza brontzezkoa da, eta haren patinaren %&nbsp;53 eztainua da, %&nbsp;41 kobrea eta %&nbsp;2 beruna, gauza ohikoa antzinako aleazioetan, Aranzadi Elkartekoen esanetan. Eskua 143 mm luze da, 1 mm lodi eta 128 mm zabal; 36 gramoko pisua du.

Idazkera baskonikoz idatzita dago, idazkera iberikoaren Iberiako ipar-ekialdeko aldaeraren antzekoa dena,

### Transkripzioa 
thumb|Testuaren lehen erreprodukzioa eta transkripzioa.
thumb|Honelako itxura du testuak

Testua marraz idatzi zen, eta gero, marren gainetik puntuz berridatzi. Bi idatzi horien artean badira alde batzuk. 

Brontzearen garbiketaren ostean, Gorrotxategik eta Velazak Gainera, zeltiberierak *r* bakarra du, baina Irulegiko Eskuan bi edo hiru *r* desberdin daude. Dena den, euskararekin harremana izan lezakeela uste dute aditu batzuek: lehendabiziko hitza *sorion* euskarazko *zori on* hitzekin lotu da, *eŕaukon* formak *zeraukon* (= *zion*) aditza gogorarazten du, eta *oTiŕtan* hitzean euskal leku desinentzia *-n* ikusi izan da.

Beste aditu batzuek, aldiz, euskararekiko balizko harreman horiek ez dituzte onartzen.

## Adituen iritzia 
Irulegiko Eskuko idazkuna lehenik aztertu zuten adituek nabarmendu zuten, alde batetik, aurkikuntzaren garrantzia, hizkuntzalaritzaren ikuspegitik; bestetik, testua baskoien hizkuntzaz dagoelako ziurtasuna.

### Lehen begiratu baikorrak 
Joakin Gorrotxategi EHUko hizkuntzalariak azpimarratu zuen Irulegiko Eskuaren aurkikuntza eta indusketa berme osoz egin zirela, lurretik ateratzeko prozesua bideoz eta argazkiz grabaturik geratu zelako. Idazkunari dagokionez, Gorrotxategik nabarmendu zuen, lau lerro izanagatik ere, testu osoa dela, ez zatikia: «Lau lerro, bere hasierarekin eta bere bukaerarekin. Hori oso garrantzitsua da: idazkun osoa daukagu. Ez dugu topatu euskarriaren zati bat inskripzioaren zati batekin». Gainera, testuaren hizkiak argi irakur daitezke, haren ustez: «Hizki bat edo asko jota bi kenduta, irakurri egin daiteke, ondo identifikatzen dira hizkiak».

Javier Velaza nafar epigrafistak azaldu zuenez, aurkikuntzak espero gabeko bide bat zabaldu zuen, idazkuna garaiko euskaraz idatzia dela zalantza gabekotzat jo baitzuen: «Ezusteko bat dago: lehen hitza *sorioneku* da, eta, testua transkribatzeko orduan, oso azkar eta garbi irakurri eta interpretatzen da euskaraz dagoela idatzia».

Mattin Aiestaran arkeologoak uste osoa azaldu zuen Irulegiko aztarnategian ondare baliozko gehiago aurkituko zirela: «Zalantzarik ez dugu, horrela jarraituz gero, Irulegin emaitza gehiago ere izanen dela».

### Ikuspegi zuhurrak 
Aurkikuntzaren lehen uneetako baikortasunari uko egin gabe, tentuz aritzea gomendatu zuten Blanca Urgell eta Borja Ariztimuño hizkuntzalariek. Haien ustez, *sorioneku* lehen hitza *zorioneko* dela esateko behar adina froga ez dago oraindik: «Akitanierazko izenetan, ba omen dago *sori*, eta *on* ere bai. Gainera, baskoierazko pertsona izenetan, badago *Onso* eta badago *Onse*; beraz, bi zati horiek ontzat eman daitezke orain artean genekienarekin», argitu zuen Urgellek.  

Iritzi berberekoa da Asier Gabikagojeazkoa hizkuntzalaria. *Sorioneku* eta *zorioneko* lotzea zaila bada ere,  eta  agertu izan dira lehenago onomastikan: 

Ariztimuñoren iritziz*, sorion* ulertzen da eta posible izan liteke, baina  arazotsuagoa da, testu berean  ere agertzen delako, eta zaila delako batetik bestera fonetikoki aldatzea, beste elementuak ere aldatu gabe. Gainera,  eta  ere badaudela diote, baina -*garri* eta *ez* (ko azaroaren 18an, Bulego taldeak *Irulegiko esku* izenburuko kanta argitaratu zuen YouTube plataforman, Tomas Lizarazuk konposatu eta idatzia.
* 2023ko apirilean, Denon Artean argitaletxeak *Irulegiko eskua* izenburuko haurrentzako ipuina karrikaratu zuen, Bakarne Atxukarrok eta Izaskun Zubialdek idatzia eta Asun Egurzak ilustratua. Liburuak gaztelaniazko bertsioa ere badu.
* 2025eko urriaren hasieran, Espainiako *Desperta Ferro Arqueología & Historia* aldizkariaren 63. ale monografikoa (*Vascones* izenburukoa, hots, "Baskoiak") salgai paratu zen. Azalean, gizon gazte batek —*Ocho apellidos vascos* filmeko Dani Rovira protagonistaren antza handikoa— Irulegiko Eskua lepotik dilindan zeraman, atzean emakume gazte bat zuela, film bereko Clara Lago aktorearen antzekoa. Aldizkaria merkaturatu eta handik oso egun gutxira, irakurle bat ohartu zen eskuko testuak *ESPAÑA* zioela, ordea, latindar idazkeraz, *Ñ* eta guzti, eta horrexen berri eman zien aldizkariaren arduradunei. Hori jakindakoan, argitaletxeak ilustratzailearekiko lan harremana etetea erabaki zuen, irakurleei barkatzeko eskatu eta saldu gabeko ale guztiak jaso egin zituen, aurrerago aldizkaria beste azal batekin berrargitaratzeko asmoa zutela aginduta: azaroaren hasieran, berriro kaleratu zuten, artikulu eta iragarki berekin, baina azalean eta barneko orrialde batean Irulegiko Eskua soilik ageri da, jatorrizko testuarekin.

## Dibulgazioa 
thumb|Hiru haur Iruñeko planetarioan, Irulegiko Eskua ikusteko ilaran.
Aurkikuntzaren berri eman eta hilabete eta erdira, 2022ko abenduaren 29an hain zuzen ere, Nafarroako Gobernuak aukera eman zuen Irulegiko Eskua Iruñeko planetarioan edonork ikus zezan. Pieza arkeologikoa 16:30etik 20:00etara ikusgai egon zen, eta ateak ireki baino anitzez ere lehenago ilara handia sortu zen eraikinaren inguruetan. Azkenean, sei mila pertsona inguruk baliatu zuten eskua gordetzen duen beira-arasatik zentimetro gutxira egoteko parada.

Urte erdi geroago, 2023ko ekainaren 20an, Irulegiko udako indusketa kanpainaren aurkezpenean, Nafarroako Gobernuko Kultura, Kirol eta Gazteria Departamentuaren Arkeologia ataleko ordezkari Jesus Garcia Gazolazek jakinarazi zuen Irulegiko Eskua zaharberritzeko lanak bukatzear zirela eta pieza «laster» izanen zela Nafarroako Museoan ikusgai. Ez zen hain laster izan ordea, pieza arkeologikoa 2024ko abenduaren 17an erakutsi baitzuten museoan, Loizuko Gizonarekin batera.

2023ko apirilaren hasieran, Aranzadi Zientzia Elkarteak *Irulegi* izeneko liburua argitaratu zuen, *Irulegiko Eskua, K. a. I. mendeko lekukotasun epigrafiko bat Aranguren ibarrean* azpititulua duena. 112 orrialde ditu eta euskarazko zein gaztelaniazko bertsioak ditu.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Irulegiko eskua planetarioan2.jpg|Irulegiko Eskua Iruñeko planetarioan, alde batetik ikusia.
Fitxategi:Irulegiko eskua planetarioan3.jpg|Jende ilara Iruñeko planetarioaren aurreko plazan, Irulegiko Eskua ikusteko zain.
Fitxategi:Irulegiko eskua planetarioan4.jpg|Irulegiko Eskua Iruñeko planetarioan, aurrez aurre ikusia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baskoien hizkuntza
* Idazkera paleohispaniarra
* Aitzineuskara
* Lantzeko idazkuna

## Kanpo estekak 
* Berriaren bideoa, aurkikuntzaren azalpenarekin