Giza eboluzioa

**Giza eboluzioa** prozesu ebolutiboa da primateen historiaren barruan. *Homo sapiens*a hominidoen familiatik bereizitako espezie gisa agertzea deskribatzen du, tximino handi guztiak barne hartzen dituen prozesua. Prozesu horrek giza bipedismoaren, trebetasunaren eta hizkuntza konplexuaren ezaugarriak mailaz maila garatzea ekarri zuen, baita beste hominino batzuekiko mestizajea ere. Giza eboluzioa ez zen lineala izan, korapilatua baizik. Giza eboluzioaren azterketak hainbat diziplina zientifiko hartzen ditu, hala nola antropologia fisikoa eta ebolutiboa, paleontologia eta genetika.

Primateak beste ugaztun batzuengandik bereizi ziren duela 85 milioi urte inguru, Goi Kretazeoan, eta haien lehen fosilak duela 55 Ma baino gehiago agertu ziren, Paleozenoan. Denboraren poderioz, primateen barruan hainbat klado sortu ziren, tximinoen superfamiliara iritsi zirenak, bertatik hominidoen eta giboien familiak sortu zirelarik, 15 eta 20 milioi urte artean banatu zirenak. Hominido afrikarrak eta asiarrak (orangutanak barne) 14 Ma inguru banatu ziren. Hominidoak (australopitecina eta panina subtribuak barne) gorillini tributik (gorilak) 8-9 Ma artean bereizi ziren; australopitezinoak (gizakien arbaso bipedo desagertuak barne) 4-7 mya dituen *Pan* generotik (txinpantzeak eta bonoboak) bereizi ziren. *Homo* generoaren lehen arbaso ezaguna *H. habilis* izan zen, duela 2 Ma baino gehiago agertu zena; anatomikoki modernoak diren gizakiak, berriz, duela 300.000 urte inguru sortu ziren Afrikan.

## Denbora-lerroa 
Homininoen eboluzioan hainbat espezie sortu dira. Hona hemen eurak laburbiltzen dituen taula bat:

DateFormat = yyyy
ImageSize = width:950 height:auto barincrement:16
PlotArea = left:20 right:20 bottom:20 top:10
Colors =
  id:blanc             value:rgb(1,1,1) 
  id:noir              value:black
  id:canvas            value:gray(0.98)
  id:holocene          value:rgb(1,0.984,0.941)
  id:pleisto           value:rgb(1,0.968,0.690)  
  id:pliocene          value:rgb(1,1,0.6)
  id:miocene           value:rgb(1,1,0)
  id:paleo             value:rgb(0.651,0.875,0.616)
  id:gris              value:gray(0.80)
  id:exbleu            value:rgb(0.3,0.3,0.7)
  id:bleu              value:rgb(0.45,0.45,0.80)
  id:bleuclair         value:rgb(0.65,0.65,0.90)
  id:rouge             value:rgb(0.8,0.30,0.30)
  id:rougemoy          value:rgb(0.88,0.45,0.45)
  id:rougeclair        value:rgb(0.92,0.64,0.64)
  id:rougeclair2       value:rgb(0.95,0.84,0.84)
  id:orange            value:rgb(1,0.7,0.3)
  id:orangesom         value:rgb(0.9,0.45,0.25)
  id:or                value:rgb(1,0.9,0)  
  id:grilleMajor       value:gray(0.7)  
  id:grilleMinor       value:gray(0.9)

Period = from:-7100 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
AlignBars = justify
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-6900 gridcolor:grilleMinor
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-7000 gridcolor:grilleMajor
BackgroundColors = canvas:canvas bars:canvas
BarData=
  bar:evenement1
  bar:espace1 
  bar:evenement2
  bar:espace2 
  bar:evenement3
  bar:espace3 
  bar:evenement4
  bar:espace4 
  bar:evenement4bis
  bar:espace4bis 
  bar:evenement4ter
  bar:espace4ter
  bar:evenement5
  bar:espace5 
  bar:evenement6
  bar:espace6 
  bar:evenement7
  bar:espace7 
  bar:evenement8
  bar:espace8
  bar:evenement9
  bar:espace9
  bar:evenement0b
  bar:espace0b
  bar:evenement0c
  bar:espace0c
  bar:evenement0d
  bar:espace0d
  bar:evenement0e
  bar:espace0e
  bar:evenement0f
  bar:espace0f
# barset:evenement
  bar:ages0
  bar:ages

Define $center = anchor:from align:center
Define $left = anchor:from align:left shift:( 4,-4)
Define $right = anchor:till align:right shift:(-4,-4)
Define $left2 = anchor:from align:left shift:( 4, 3)
Define $right2 = anchor:till align:right shift:(-4, 3)

PlotData=
  
  bar:evenement1   color:noir width:20 $left 
  from:-6500  till:-5500 color:orange textcolor:noir text:"Orrorin tugenensis*" $left 
  from:-4500  till:-3500 color:rougeclair
                at:-4000 text:"Australopithecus anamensis*" $center 
  from:-3000  till:-2000 color:rougeclair2 textcolor:noir text:"Australopithecus aethiopicus" $left       
   
  bar:evenement2   color:noir width:20 $center
  from:-7100  till:-6800 color:orangesom textcolor:noir text:"Sahelanthropus tchadensis*" $left
  from:-4100  till:-2900 color:rougeclair
                at:-3500 textcolor:noir text:"Australopithecus afarensis"         
  from:-2400  till:-1200 color:rougeclair2
                at:-1800 textcolor:noir text:"Paranthropus boisei"
             
  bar:evenement3   color:noir width:20
  from:-6300  till:-5300 color:rouge 
                at:-5800 textcolor:noir text:"Ardipithecus kadabba*" 
  from:-4900  till:-3900 color:rouge
                at:-4400 textcolor:noir text:"Ardipithecus~  ramidus*" shift:(0,2)  
  from:-3700  till:-2800 color:rougeclair
                at:-3250 textcolor:noir text:"Australopithecus ~bahrelghazali*" shift:(0,2)
  from:-2200  till:-1000 color:rougeclair2
                at:-1600 textcolor:noir text:"Paranthropus robustus"          

  bar:evenement4   color:noir width:20 $right
  from:-3600  till:-3200 color:rougemoy textcolor:noir text:"Kenyanthropus platyops*"     
  from:-2950  till:-1950 color:rougeclair
                at:-2450 textcolor:noir text:"Australopithecus~garhi*" $center shift:(0,2)      
 
  bar:evenement4bis color:noir width:20 $right
  from:-3000  till:-2000 color:rougeclair textcolor:noir text:"Australopithecus~africanus*" shift:(0,2)             
 
  bar:evenement4ter color:noir width:20 $right
  from:-2900  till:-1700 color:bleuclair
                at:-2300 textcolor:noir text:"Homo rudolfensis" $center                 
 
  bar:evenement5   color:noir width:20 $left
  from:-2400  till:-1700 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo habilis"                        

  bar:espace5 width:12 at:-2000 mark:(line, bleu)

  bar:evenement6   color:noir width:20 $left
  from:-2000  till:-1000 color:bleuclair
                at:-1500 textcolor:noir text:"Homo ergaster " $center
               
  bar:espace6 width:12 at:-1750 mark:(line, bleu)
  bar:espace6 width:12 at:-1700 mark:(line, bleu)

  bar:evenement7   color:noir width:20 
  from:-1700  till:-1400 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo  ~georgicus*" $left2 
  from:-100   till:-12    color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo     ~florensiensis*" $right2
                       at:-1750 mark:(line, bleu)

  bar:espace7 width:12 at:-1750 mark:(line, bleu) 
  bar:espace7 width:12 at:-100 mark:(line, bleu) 
 
  bar:evenement8   color:noir width:20 $left
  from:-1750  till:-100 color:bleuclair
                at:-925 textcolor:noir text:"Homo erectus" $center

  bar:espace8 width:12 at:-900 mark:(line, bleu) 
  bar:espace8 width:12 at:-700 mark:(line, bleu) 
  bar:espace8 width:12 at:-100 mark:(line, bleu) 

  bar:evenement9   color:noir width:20 $left
  from:-900  till:-780 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo antecessor*" $right
  from:-100   till:-27 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo  ~soloensis" $right2
                at:-700  mark:(line, bleu)
             
  bar:espace9  width:12 at:-700 mark:(line, bleu) 
 
  bar:evenement0b   color:noir width:20 $left
  from:-700   till:-300 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo rhodesiensis" $right  
              
  bar:espace0b width:12 at:-600 mark:(line, bleu) 

  bar:evenement0c   color:noir width:20 $left
  from:-230   till:-28 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo neanderthalensis" $right
  
                        at:-600 mark:(line, bleu)
  bar:espace0c width:12 at:-600 mark:(line, bleu)
  bar:espace0c width:12 at:-230 mark:(line, bleu)

  bar:evenement0d   color:noir width:20 $left
  from:-600   till:-150 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo heidelbergensis" $right
    
  bar:espace0d width:12 at:-200 mark:(line, bleu)

  bar:evenement0e   color:noir width:20 $left
  from:-200   till:-95   color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo helmei" $right 

  bar:espace0e width:12 at:-200 mark:(line, bleu)

  bar:evenement0f   color:noir width:20 $left
  from:-200  till:0 color:bleuclair textcolor:noir text:"Homo sapiens" $right                      
               
  bar:ages0
  from:-2600 till:-10 width:10 color:paleo textcolor:blanc
               at:-1600 text:"Paleolitiko" 

  bar:ages fontsize:9
  from:-7100 till:-5332   color:miocene
               at:-6500 text:"Miozeno"                   
  from:-5332 till:-1806   color:pliocene    
               at:-3800 text:"Pliozeno"                
  from:-1806 till:-11     color:pleisto 
               at:-1300 text:"Pleistozeno"            
  from:-11   till:0    color:holocene
               at:-295  text:"Holozeno"
               at:-5332 mark:(line, noir) 
               at:-1806 mark:(line, noir)
               at:-11 mark:(line, noir) 
               at:0 mark:(line, noir)

## *Homo* baino lehen 
### Primateen eboluzio goiztiarra 
[thumb|*[Notharctus tenebrosus*, Historia Naturaleko Amerikar Museoa, New York.]]
Primateen eboluzio-historiak 65 milioi urte hartzen ditu, gutxienez. Ezagutzen diren primate zaharrenen antzeko ugaztun espezieetako bat, *Plesiadapis*, Ipar Amerikatik zetorren; beste bat, *Archicebus*, Txinatik. Antzeko beste primate basal batzuk Eurasian eta Afrikan zehar hedatu ziren Paleozenoaren eta Eozenoaren baldintza tropikaletan.

David R. Begunek ondorioztatu zuen primate primitiboak Eurasian loratu zirela eta tximino eta gizaki afrikarrak sortu zituen leinu batek, *Dryopithecus* barne, hegoalderantz emigratu zuela Europatik edo Asia mendebaldetik Afrikaraino. Biziraun zuten primateen populazio tropikalak, Kairoko hego-mendebaldean dagoen Faiyum sakonuneko Goi Eozenoko eta Behe Oligozenoko aztarnategi fosiletan ikusten direnak, gaur egungo primate espezie guztiak sortu zituen, Madagaskarko lemurrak, Asiako hego-ekialdeko loriak, Afrikako galagoak eta antropoideak barne. Antropodieen barnean daude Mundu Berriko Platirrinoak eta Mundu Zaharreko katarrinoak, tximino handi guztiak, gizakiak eta beste hominido batzuk barne dituen taldea.

Lehen katarrino ezaguna *Kamoyapithecus* da, Eragaleiteko Goi Oligozenokoa, Rift Haran Handiaren iparraldean (Kenya), duela 24 milioi urtekoa. Bere jatorria *Aegyptopithecus*, *Propliopithecus* eta *Parapithecus* espezieekin lotuta dagoela uste da, duela 35 milioi urte ingurukoak. 2010ean, *Saadanius* katarrinoen koroa-taldearen azken arbaso komunaren hurbileko ahaide gisa deskribatu zen, eta behin-behinean 29 eta 28 mya artean datatu zen, erregistro fosilean 11 milioi urteko hutsunea betetzen lagunduz.

[thumb|*[Proconsul* baten hezurdura, isatsik gabeko tximinoa.]]
Miozeno goiztiarrean, duela 22 milioi urte inguru, Afrika ekialdeko zuhaitzetako katarrino mota ugariek aldez aurreko dibertsifikazio-historia luzea iradokitzen dute. Duela 20 milioi urteko talde honetako fosil oso ezagun bat *Victoriapithecus* da. Duela 13 milioi urte arte tximinoen leinukoak zirela uste den generoen artean, *Proconsul*, *Rangwapithecus*, *Dendropithecus*, *Limnopithecus*, *Nacholapithecus*, *Equatorius*, *Nyanzapithecus*, *Afropithecus*, *Heliopithecus* eta *Kenyapithecus* daude, guztiak ekialdeko Afrikatik etorriak.

Oso urruti dauden aztarnategietatik (*Tavipithecus*, Namibiako labar-aztarnategietatik, eta *Pierolapithecus* eta *Dryopithecus*, Frantziatik, Espainiatik eta Austriatik) datozen Miozeno ertaineko beste forma orokor batzuen presentzia Afrika osoan eta Mediterraneo arroan Miozeno goiztiar eta ertaineko erregimen klimatiko nahiko beroetan forma ugari izatearen froga da. Miozenoko hominoideoen artean gazteena, *Oreopithecus* izenekoa, duela 9 milioi urte datatutako Italiako ikatz aztarnategietatik dator.

Proba molekularren arabera, giboien leinua gainontzeko tximino handiko leinutik bereizi zen orain 18-12 Ma inguru, eta orangutanena (Ponginae subfamilia) beste tximino handiengandik 12 Ma inguru. Ez dago giboien jatorria argi dokumentatzen duen fosilik, orain arte ezagutzen ez zen Asiako hego-ekialdeko hominoideoen populazio batean sortuak izan zitezkeenak, baina proto-orangutan fosilak Indiako *Sivapithecus* eta Turkiako *Griphopithecus* generoak dira, orain 10 milioi urte ingurukoak.

Modu orokorrean tximino deitzen ditugun giza arbasoen eboluzioa Afrikan gertatu zen. Gizaki modernoen arestiko afrikar jatorria onarpen handiko teoria da, nahiz eta eztabaidak existitu, eta bere arbasoak kontinente horretan bizi izan zirela are eta onartuago. Miozenoaren amaieran, orain dela 10 milioi urte inguru, Rift Haran Handia sortzen hasi zen, Afrikako ekialdeko guneak altxatu zituen prozesua. Belarrez beteriko sabanak sortzen hasi ziren, ugaztun belarjale handiagoen eboluzioa eragin zuena. Bertan bizi ziren primateek zuhaitz gutxiago eta belardi handiagoak zituzten. Eremu horietan zutik ibiltzea eraginkorragoa zen. Hominidoak (gizakiak eta Australopithecina eta Panina subtribuak barne) 8-9 Ma artean bereizi ziren Gorillini tributik (gorilak); Australopithecina tribuak (gizakien arbaso bipedo desagertuak barne) *Pan* generotik (txinpantzeak eta bonoboak. *Ar. ramidus*ek ez zuen, gainera, letagin handirik eta dimorfismo sexuala txikiagoa zen, bonoboetan ere ikusten den tendentzia bat, baina are nabarmenago. Baliteke eboluzio elementu nagusia hautespen sexualaren ondorio izatea, kumeen zaintza handituz.

### *Australopithecus* 
[thumb|*[Australopithecus sediba*ren berreraikuntza bat.]]
Oihanen gutxitzearekin batera klima lehorragoa bilakatu zen, *Australopithecus* generoko lehen izakiak dieta berritzera eraman zituen gertakaria. Generoa duela 4 milioi urte inguru garatu zen Afrika ekialdean, kontinente osoan zabaldu eta duela 2 milioi urte desagertu baino lehen. Aldi horretan hainbat australopiteko mota egon ziren, hala nola *Australopithecus anamensis*, *Au. afarensis*, *Au. sediba* eta *Au. africanus*. Australopithecina azpileinuaren barruan beste genero bat ere sortu zen, *Homo* generoaren aurrekoa ez dena, *Paranthropus* izenekoa. Hauek barail eta hortz oso handiak zituzten. Tradizioz esan da oskoldun fruituak eta elementu gogorrak prozesatzen zuen dieta baten ondorio zela. Egile batzuek genero hau *Australopithecus*en barruan sartzen dute; hala denean, *australopiteko sendo* eta *australopiteko lirain* bereizketa egiten da. *Kenyanthropus* generoa leinu berberekoa dela ere uste da.

* *Australopithecus* (4–1.8 Ma), *Au. anamensis*, *Au. afarensis*, *Au. africanus*, *Au. bahrelghazali*, *Au. garhi* eta *Au. sediba* espezieekin.;
* *Kenyanthropus* (3–2.7 Ma), *K. platyops* espeziearekin;
* *Paranthropus* (3–1.2 Ma), *P. aethiopicus*, *P. boisei*, and *P. robustus espezieekin*.

Proposatutako espezie berri bat, *Australopithecus deyiremeda*, Au. afarensis espeziearen garai berean aurkitu zen. *Au. deyiremeda* espezie berri bat den edo *Au. afarensis* den eztabaidatzen da. *Australopithecus prometheus*, *Oin Txiki* bezala ere ezaguna, duela gutxi datatu da 3,67 milioi urtetan datazio teknika berri baten bidez, eta, horren ondorioz, *Australopithecus* generoa bezain zaharra. Oin Txikiren hatz lodi kontrajarria ikusita, badirudi eskalatzaile ona zela. Uste denez, eskualdeko gaueko harrapariak ikusita, plataforma bat eraikitzen zuten gauez zuhaitzetan habiak egiteko, txinpantze eta gorilen antzera.

## *Homo* generoa 
[thumb|*Homo* taldearen eboluzioaren proposamen bat azken 2 milioi urtetan. [Gizaki modernoen arestiko afrikar jatorriak azalduko luke Neandertal eta Denisovarrekin izandako mestizajea.]]
*Homo* generoko lehen ordezkari ezaguna *Homo habilis* da, duela 2,8 milioi urte inguru eboluzionatu zuena, eta, ziurrenik, harrizko tresnen erabileraren froga positiboak dituen espezierik zaharrena da. Lehen hominido horien garunek txinpantze batenaren tamaina bera zuten, gutxi gorabehera, baina garai hartan bikoiztu zen SRGAP2 giza genea, kortex prefrontalaren konexio azkarragoa sortuz. Hurrengo milioi urteetan entzefalizazio azkarreko prozesu bat gertatu zen, eta *Homo erectus* eta *Homo ergaster*ra erregistro fosilera iritsi zirenean, garezur-ahalmena bikoiztu egin zen 850 cm3-ra arte. Giza garunaren tamaina handitze hori belaunaldi bakoitzak gurasoek baino 125.000 neurona gehiago izatearen parekoa da. Uste denez, *H. erectus* eta *H. ergaster* izan ziren sua eta tresna konplexuak erabiltzen lehenak, eta hominidoen lerroko lehenak izan ziren Afrikatik irteten, Afrikan, Asian eta Europan hedatuz  bitartean.

Gizaki modernoen jatorri afrikarraren teoria berriaren arabera, hauek Afrikan eboluzionatu zuten *H. heidelbergensis*, *H. rhodesiensis* edo *H. antecessor* delakoetatik abiatuta, eta kontinentetik kanpora emigratu zuten duela 50.000 eta 100.000 urte bitartean, pixkanaka *H. erectus*, Denisovako gizakia, *H. floresiensis*, *H. luzonensis* eta *H. neanderthalensis* tokiko populazioak ordezkatuz. *Homo sapiens* arkaikoa, anatomikoki modernoak diren gizakien aitzindaria, Erdi Paleolitoan eboluzionatu zuen duela 400.000 eta 250.000 urte bitartean. Berriki egindako DNA probek iradokitzen dute jatorri neandertaleko haplotipo batzuk afrikarrak ez diren populazio guztietan daudela, eta neandertalek eta beste hominino batzuek, denisovakoek kasu, euren genomaren % 6 eman ahal izan dietela egungo gizakiei, eta horrek espezie horien arteko mestizaje mugatua iradokitzen du. Kultura sinbolikoaren, hizkuntzaren eta teknologia litiko espezializatuaren garapenarekin jokabide-modernitaterako trantsizioa duela 50.000 urte inguru gertatu zen, antropologo batzuen arabera, baina beste proba batzuen arabera, portaeran aldaketa mailakatua gertatu zen denbora-tarte luzeago batean.

*Homo sapiens* bere generoko espezie bakarra da, *Homo*. *Homo* espezie batzuk (desagertuak) *Homo sapiens*en arbasoak izan zitezkeen arren, asko, agian gehienak, ziurrenik "lehengusuak" ziren, homininoen antzinako lerrotik kanpo espezializatu zirenak. Oraindik ez dago adostasunik talde hauetatik zein den espezie banandua eta zein azpiespeziea; hau fosil eskasiagatik edo *Homo* generoko espezieak sailkatzeko erabilitako ezberdintasun arinengatik izan daiteke. Saharako ponparen teoriak (Saharako basamortu "heze" bat deskribatzen du, noiz edo noiz ibiltzeko modukoa) *Homo* generoko aldakuntza goiztiarraren azalpen posible bat eskaintzen du.

Proba arkeologiko eta paleontologikoetan oinarrituta, zenbait *Homo* espezieren antzinako praktika dietetikoak ondorioztatu ahal izan dira neurri bateraino, eta dietak *Homo*ren barruko bilakaera fisikoan eta jokabidean duen eragina aztertu ahal izan da.

Antropologo eta arkeologo batzuek Tobako hondamendiaren teoria proposatzen dute. Teoria horren arabera, duela 70.000 urte inguru Sumatrako uhartean (Indonesia) Toba aintziraren supererupzioak ondorio globalak izan zituen, gizaki gehienak hilez eta gaur egungo gizaki guztien herentzia genetikoari eragin zion populazio-lepo bat sortuz. Hala ere, gertaera horren froga genetikoak eta arkeologikoak zalantzagarriak dira oraindik.

### *H. habilis* eta ingurukoak 
[thumb|*[Homo habilis*]]

*Homo habilis* 2,8 eta 1,4 Ma artean bizi izan zen, gutxi gorabehera. Espeziea Pliozeno berantiarrean edo Pleistozeno goiztiarrean (2,5-2 Ma) eboluzionatu zen hegoaldeko eta ekialdeko Afrikan, australopitezinoetatik molar txikiagoen eta garun handiagoen garapenarekin aldendu zenean. Lehen hominido ezagunetako bat da, harrizko erremintak eta, agian, animalien hezurrak lantzen zituen. Horri esker, Louis Leakey aurkitzaileak *Homo habilis* (latinez, "gizon trebea") izena eman zion. Zientzialari batzuek *Homo* espezie hau *Australopithecus*era eramatea proposatu dute, bere eskeletoaren morfologia zuhaitzetan bizitzera egokituagoa dagoelako, ondorengo hominidoak bezala bi hanken gainean ibiltzera baino.

2010eko maiatzean espezie berri bat aurkitu zen Hegoafrikan: *Homo gautengensis*. Garezur bakar batean oinarrituta, *Homo rudolfensis* espeziea deskribatu zen. Baliteke *H. habilis* izatea, baina ez da ziurra. Georgian *Homo georgicus* gisa deskribatutako beste hezur batzuk aurkitu dira, akaso *H. habilis* eta *H. erectus* arteko espezie bat izan daitekeena, edo azken honen azpiespezie bat.

### *Homo erectus* eta ingurukoak 
[thumb|*[Homo erectus* eme baten berreraikuntza.]]
*Homo erectus*en lehen fosilak Eugene Dubois mediku holandarrak aurkitu zituen 1891n Indonesiako Java uhartean. Hasiera batean materialari *Anthropopithecus erectus* (1892-1893, garai hartan txinpantze baten antzeko primate fosiltzat hartzen zena) eta *Pithecanthropus erectus* (1893-1894, ordutik aurrera bere morfologian oinarrituz iritziz aldatzen zena, gizakiena eta tximinoena bitarteko gisa hartzen zituena) deitu zion. Urte batzuk geroago, XX. mendean, Franz Weidenreich (1873-1948) mediku eta paleoantropologo alemaniarrak, Duboisen Javako Gizakiaren karaktereak, orduan *Pithecanthropus erectus* deitua, Pekingo Gizakiarenekin, orduan *Sinanthropus pekinensis* deitua, zehatz-mehatz alderatu zituen. Weidenreichek 1940an ondorioztatu zuen, gizaki modernoekin duten antzekotasun anatomikoa dela eta, beharrezkoa zela Java eta Txinako espezimen horiek guztiak *Homo* generoko espezie bakar batean biltzea, *H. erectus* espeziean.

*Homo erectus* duela gutxi gorabehera 1,8 Ma sortu zen eta orain dela 70.000 urte desagertu, eta horrek esan nahiko luke Tobako hondamendiak suntsitu zuela ziurrenik; hala ere, gertuko *H. floresiensis* bizirik atera zen handik. Batzuen ustez, *H. erectus*en hasierako fasea, 1,8 eta 1,25 Ma artekoa, espezie banandua da, *H. ergaster*, edo azpiespezie gisa ere har liteke, *H. erectus ergaster*. Paleoantropologo askok orain *Homo ergaster* terminoa erabiltzen dute talde honetako forma ez-asiarrentzat, eta *H. erectus* Asian dauden fosilentzat bakarrik gordetzen dute, *H. ergaster*rekiko apur bat ezberdinak diren eskeleto- eta hortzeria-baldintza jakin batzuk betetzen dituztenentzat.

Afrikan, Pleistozeno goiztiarrean, 1,5-1 Ma, uste da *Homo habilis*en populazio batzuek garun handiagoak garatu zituztela eta harrizko tresna landuagoak egin zituztela; desberdintasun horiek eta beste batzuk nahikoak dira antropologoek espezie berri gisa sailkatzeko. Uste da belaunak blokeatzeko gaitasuna eta foramen magnumaren mugimendua biztanleria-aldaketa handien kausa izan daitezkeela. Baliteke, halaber, espezie horrek sua erabiltzea haragia prestatzeko. Richard Wranghamek dioenez, badirudi *Homo erectus* lurzoruan bizi zela, heste-luzera txikiagoarekin, hortzeria txikiagoa eta garunak gaur egun energia-behar handiarekin puztuta; honela, hipotesi hau planteatzen du: suaren kontrola eta egostea, nutrizio-balio handiagoa askatzen zuena, *Homo* zuhaitzetan lo egiten zuten australopitezinoetatik bereizi zuen funtsezko egokitzapena izan zen.

*Homo erectus* eta *Homo heidelbergensis* artean bi espezie proposatu dira. *Homo antecessor*, Ingalaterran zein Espainiako Atapuercan aurkitu dena, orain dela 1,2 milioi eta 500.000 urte artekoa. Italian aurkitu zen burezur bati *Homo cepranensis* izena eman zitzaion, orain dela 800.000 urte ingurukoa.

### *Homo heidelbergensis* 
*Homo heidelbergensis* (baita *H. sapiens heidelbergensis* ere) Pleistozeno ertainean existitu zen gizaki arkaikoaren espezie edo azpiespezie desagertu bat da. *H. erectus* azpiespezie gisa aurkeztu zen 1950ean, *H. e. heidelbergensis* izenarekin, baina mendearen amaiera aldera espezie propio gisa gehiagotan sailkatu zen. *H. heidelbergensis* espeziea Europara bakarrik mugatu behar ote den edo Afrikako eta Asiako espezimenak ere sartu behar ote diren eztabaidatzen da, eta hori are gehiago zailtzen da, espezie-tipoa (Mauer 1) masailezur bat delako, masailezurrek ezaugarri diagnostiko gutxi dituztelako eta Pleistozeno ertaineko espezimenen artean nabarmen falta direlako. Horrela, bada, fosil horietako batzuk beren espezie propioan edo *H. erectus* azpiespezie batean bana daitezkeen eztabaidatzen da.

thumb|center|940px|*Homo heidelbergensis* baten buruaren berreraikuntza.

*H. heidelbergensis* kronoespezietzat hartzen da, *H. erectus* (batzuetan *H. ergaster*) forma afrikarretik abiatuta eboluzionatu zuena. Konbentzioz, *H. heidelbergensis* da gizaki modernoen (*H. sapiens* edo *H. s. sapiens*) eta neandertalen (*H. neanderthalensis* edo *H. s. neanderthalensis*) azken arbaso komuna. Litekeena da *H. heidelbergensis*-i esleitutako fosil asko gizaki modernoen eta neandertalen arteko banaketaren ondoren existitzea. Pleistozeno ertainean, burmuinaren batez besteko tamaina 1.200 zentimetro kubikokoa (cc) zen, gizaki modernoen tamainaren parekoa. Erdi Pleistozenoko garaiera hiru fosilekin soilik kalkula daiteke: Sima de los Huesos, Espainia, 169,5 cm arren kasuan eta 157,7 cm emeen kasuan; 165 cm Jinniushango (Txina) eme baten kasuan; eta 181,2 cm Kabweko (Zambia) fosil baten kasuan. Neandertalek bezala, bularra zabala zuten eta sendoak ziren oro har.

Afrika eta Europako Erdi Pleistozenoaren ezaugarria teknologia Acheul aldi berantiarra agertzea da, lehenago *H. erectus*ek erabiltzen zuenaren ezberdina, eta ziurrenik adimen handiagoaren emaitza dena. Litekeena da sua eguneroko bizitzaren parte bihurtzea duela 400.000 urtetik aurrera, eta hori bat dator, gutxi gorabehera, Europako okupazio iraunkor eta orokorragoarekin (45° N-tik gora) eta lantzak sortzeko helduleku-teknologiaren agerpenarekin. Litekeena da *H. heidelbergensis*ek ehiza-estrategia koordinatuak gauzatzeko gai izatea, eta, ondorioz, haragiarekiko mendekotasun handiagoa izan dutela dirudi.

*H. rhodesiensis*, orain dela 300.000-125.000 urte artean bizi izan zen espezie proposamen bat da. Gaur egungo ikerlari gehienek *Homo heidelbergensis*en taldean kokatzen dute, baina beste izen batzuk ere erabili dira, eta bada *Homo sapiens rhodesiensis* bezala sailkatzen duenik ere.

### Lehengusu hurbilak 
*Homo sapiens*a *Homo heidelbergensis*aren ondorengoa bada, badaude beste espezie batzuk ere *H. heidelbergensis*en ondorengotzat hartzen direnak. Horien artean ezagunenak neandertalak dira, baina azken urteotan denisovarrak ere agertu dira. Espezie hauek ez dira, *sensu stricto*, gizaki modernoaren arbasoak, eta beraz *lehengusu*tzat har daitezke. Azken urteotan egindako analisi genetikoek erakutsi dute hibridazioa existitu zela, nahiz eta hau ez den globala.

#### Neandertalak 

Fitxategi:Homo erectus tautavelensis.jpg|**1. estaia**: aurre-neandertal goiztiarra, agian *Homo erectus* (Tautavelko Gizakia, orain 450.000 urte).
Fitxategi:Homo heidelbergensis. Museo de Prehistoria de Valencia.jpg|**2. estaia**: Neandertal goiztiarra, agian *Homo heidelbergensis* (Miguelón, orain dela 430.000 urte).
Fitxategi:National Museum of Natural History (8587341141) CROP.jpg|**3. estaia**: Neandertal goiztiarra (Saccopastore I, orain dela 130.000 urte).
Fitxategi:Homo sapiens neanderthalensis.jpg|**4. estaia**: Neandertal europar klasikoa (La Chapelle-aux-Saints 1, orain dela 50.000 urte).

Neandertalak (halaber, Neandertalgo gizakia, *Homo neanderthalensis* edo *Homo sapiens neandertalensis*) Eurasian orain dela 40.000 urte arte bizi izan zen giza espezie edo azpiespezie arkaiko bat izan zen. Ziurrenik aldaketa klimatikoaren ondorioz, gaixotasunen ondorioz edo bi horien arteko konbinazio baten ondorioz desagertu ziren eta 800.000 urte bitarteko tarteak proposatu dituzte. *H. heidelbergensis* arbasoaren eta neanderthalen arteko dibergentziaren garaia ere ez da argia. Neanderthal hezurrik zaharrenak duela 430.000 urte datatuak daude, baina sailkapena zalantzazkoa da. Neandertalak fosil ugariengatik ezagutzen dira, batez ere duela 130.000 urtetik aurrera. Espeziaren tipoa, Neanderthal 1, 1856an aurkitu zen Alemaniako Neander haranean. Fosil horren baliagarritasunaz eztabaida asko izan ondoren, XX. mendearen hasieran primitiboak, inozoak eta basatiak zirela pentsatzen zen. Nahiz eta horien ezagutza eta pertzepzioa aldatu egin den, geroztik komunitate zientifikoan, eboluziorik gabeko kobazuloetako gizaki arketipoaren irudiak lehentasuna izaten jarraitzen du herri-kulturan.

thumb|Neandertal bat, lantza batekin.
Neandertal teknologia nahiko sofistikatua izan zela uste da. Mousteriar harrizko lanabes industria zuten, eta litekeena da sua sortzeko eta haitzuloetako sutondoak eraikitzeko trebetasunak ere, urki azalezko bikea, gutxienez burusien eta pontxoen antzeko arropa sinpleak, ehungintza, Mediterraneoan zehar nabigatzea, baita lesio larriak artatzeko ere, janaria biltegiratzea eta sukaldaritzako teknika ezberdinak erabiltzea ere, hala nola, erretzea, irakitea eta ketzea. Neandertalek janari asko erabiltzen zuten, batez ere apatxak dituzten animaliak, baina baita beste megafauna, landare, ugaztun txiki, txori eta uretako eta itsasoko baliabideak ere. Nahiz eta puntako harrapariak izan, hartza, lehoiak, kobazuloko hiena eta beste harrapari handi batzuekin lehiatzen ziren. Pentsaera sinboliko eta Paleolitikoko labar artearen hainbat adibide egotzi zaizkie Neandertalei, baina ez da ziurra. Adibideetako batzuk hegazti hezurretatik edo oskoletatik egindako apaingarri posibleak, objektu ezohikoen bildumak, hala nola kristalak eta fosilak, grabatuak, musika ekoizpena, Divje Babe flautak adierazten duen bezala, eta duela 65.000 urte baino lehen eztabaidarekin dataturiko Espainiako kobazuloko pinturak. Sinesmen erlijiosoen proposamen batzuk ere egin dira. Neandertalak mintzatzeko gai bide ziren, agian hizkuntza artikulatuekin, nahiz eta haien hizkuntzaren konplexutasuna ez den ezagutzen.

Gizaki modernoen aldean, neandertalek gorpuzkera sendoagoa eta gorputz-adar laburragoak zituzten. Ezaugarriok klima hotzean beroa mantentzeko egokitzapen gisa azaltzen dira sarri, baina neandertalak sarri bizi izan ziren paisaia epel eta egokitzapenak ere izan litezke. Hala ere, hoztasun espezifikoko egokitzapenak zituzten, hala nola, gorputz gantz-biltegi espezializatua eta sudur handia, aireaz berotzeko (nahiz eta sudurra isuri genetikoek eragin izan). Gizon neandertalen batezbestekoa 165 cm ingurukoa zen eta emakumezkoena, 153 cm, industrializazioaren aurreko gizaki modernoen antzekoa. Neandertal gizonen eta emakumeen burmuinek 1.600 cm3 eta 1.300 cm3 inguru zituzten hurrenez hurren, gizaki modernoentzako balioen eremuan dagoena.

Biztanleria oso txikia zen, gene ahul kaltegarriak nabarmen hedatu ziren eta distantzia luzeko sare eraginkorrak ez-ohikoak ziren. Dena den, eskualdeko kulturen eta komunitateen arteko komunikazio erregularraren frogak daude. Kobazuloetan bizi ziren, eta leize artean mugitzen ziren urtaroen arabera. Neandertalak tentsio handiko giro batean bizi ziren, traumatismo tasa altuekin, eta % 80 inguru 40 urte baino lehen hiltzen ziren. Neanderthalen eta gizaki anatomikoki modernoen arteko hibridazioaren frogak 2010eko Neanderthal Genoma Proiektuaren zirriborroan aurkeztu ziren. Baliteke duela 316-219 mila urte gertatu izana, baina litekeena da duela 100.000 urte gertatu izan eta, berriro ere, duela 65.000 urte. Badirudi, halaber, Siberiako gizaki arkaikoa zen Denisovarrekin ere hibridatu izana. Eurasiar, Australo-Melanesiar, natibo amerikar eta iparrafrikar genomen % 4 inguru gene neandertalak dira, Afrikako Saharaz azpiko eremuan azpialdeko biztanleek, aldiz, ez dute bat bera ere edo agian % 0,3ko gehienez ere. Guztira, neandertalren genomaren % 20 bizirik dirau gaur egun. Neandertalengandik heredaturiko gene asko kaltegarriak edo hautespen naturalaren eragina izan lezaketen arren, neanderthal genetikak giza immunitate sistema modernoan eragina duela dirudi, eta beste hainbat funtzio biologikotan eta egituratan ere inplikatuta dagoela, baina zati handi batek DNA ez kodifikatzailea dela dirudi.

#### Denisovarrak 
[thumb|Denisova 11 edo *[Denny*, ezagutzen den denisova-neandertal lehen hibrido zuzena.]]
Denisovarrak edo Denisovako gizakiak gizaki arkaikoen espezie edo azpiespezie desagertu bat dira, behe eta erdi Paleolitoan Asian zehar hedatu zirenak. Denisovarren hondakin fisiko gutxi ezagutzen dira eta, ondorioz, horiei buruz dakigun gehiena DNA probetatik dator. Material fosil osoagoa eduki arte, ez da espeziearen izen ofizialik ezarri.

Denisovarren baten lehen identifikazioa 2010ean egin zen, Altai mendietako Siberiako Denisova haitzuloan 2008an induskatutako eme gazte baten hatz-hezur batetik ateratako DNA mitokondrialetik (DNAmt) abiatuta. DNA nuklearrak neandertalekiko kidetasun estuak adierazten ditu. Kobazuloan neandertalak ere bizi izan ziren aldian-aldian, baina ez dago argi neandertalak eta denisovarrak inoiz bizi izan ziren bertan. Ondoren, Denisova haitzuloko beste espezimen batzuk identifikatu ziren, baita Baishiya koba karstikoko (Tibeteko ordokian) eta Cobra haitzuloko (Laoseko Annamite mendietan) ale bakar bat ere. DNA probek iradokitzen dutenez, larruazala, begiak eta ilea ilunak zituzten, eta neandertalen antzeko gorpuzkera eta aurpegi-ezaugarriak. Hala ere, Pleistozeno ertain eta berantiarreko gizaki arkaikoak eta australopitezinoak gogorarazten dituzten molar handiagoak zituzten.

Dirudienez, denisovarrek gizaki modernoekin gurutzatu ziren, eta portzentajerik handienak (%5 inguru) melanesiar, aborigen australiar eta negrito filipinarrak izan ziren. Banaketa horrek iradokitzen du populazio denisovarrak egon zirela Eurasia osoan, Filipinetan eta Ginea Berrian eta/edo Australian, baina hori ezin da baieztatu. Gizaki modernoen introgresioa duela 30.000 urte bakarrik gerta zitekeen Ginea Berrian, eta horrek, egia bada, populazio horrek duela 14.500 urte arte iraun zuela adieraz lezake. Neandertal populazioarekin mestizajearen zantzuak ere badaude, Denisova kobazuloko genoma denisovarren % 17 inguru bertatik baitator. Lehen belaunaldiko "Denny" izeneko hibrido bat aurkitu zen, aita denisovarra eta ama neandertala zuena. Gainera, genoma denisovarraren % 4 duela milioi bat urte baino gehiago gizaki modernoengandik aldendu zen giza espezie arkaiko ezezagun batetik dator.

#### *H. floresiensis* 
thumb|*Homo floresiensis* baten buruaren berreraikuntza.
*Homo floresiensis* orain dela 190.000 eta 50.000 urte bizi izan zen hominino bat izan zen. Hobbit ezizena jaso du bere tamaina txikiagatik, uharte-enanismoaren ondorio izan daitekeena. *H. floresiensis* intrigagarria da, bai tamainagatik, bai antzinatasunagatik, gizaki modernoekin partekatzen ez dituen ezaugarri deribatuak dituen *Homo* generoko espezie berriaren adibidea baita. Beste era batera esanda, *H. floresiensis*ek gizaki modernoekin partekatzen du arbaso komun bat, baina giza leinu modernotik bereizi zen eta eboluzio-bide desberdin bati jarraitu zion. Aurkikuntza nagusia 30 urte inguruko emakume baten hezurdura izan zen. 2003an aurkitua, 18.000 urte ingurukoa da. Kalkuluen arabera, emakumeak metro bateko altuera eta 380 cm3-ko garun-bolumena zuen (txikitzat jotzen da txinpantze batentzat, eta *H. sapiens*aren batez bestekoaren heren bat baino gutxiago, 1.400 cm3-koa).

Hala ere, *H. floresiensis* benetan espezie banandua ote den eztabaidatzen ari dira. Zientzialari batzuek diote *H. floresiensis* *H. sapiens* modernoa zela, eta enanismo patologikoa zuela. Hipotesi hau, neurri batean, Floresen bizi diren gizaki moderno batzuk, eskeletoa aurkitu zen Indonesiako uhartean, pigmeoak direnean oinarritzen da. Honek, enanismo patologikoarekin batera, gizaki nabarmen ñimiño bat sor zezakeen. *H. floresiensis* espeziearen aurkako beste eraso handi bat da *H. sapiens*ekin soilik lotutako tresnak aurkitu zirela bere inguruan.

Hala ere, enanismo patologikoaren hipotesiak ez ditu beste ezaugarri anatomiko batzuk azaltzen, gizaki modernoen (gaixoak izan ala ez) antzekoak ez direnak, baina bai gure generoko kide ohien antzekoak. Garezurreko ezaugarriez gain, ezaugarri horiek eskumuturreko hezurren forma, besaurrea, sorbalda, belaunak eta oinak barne hartzen dituzte. Gainera, hipotesi honek ez du azaltzen ezaugarri horiek berak dituzten gizabanakoen adibide asko aurkitu izana, eta horrek adierazten du populazio handi batenak zirela eta ez zirela gizabanako bakar batera mugatzen.

2016an, Mata Mengen, Liang Boatik 74 bat kilometrora, hortz fosilak eta ustez *H. floresiensis*en arbasoak ziren hominidoen masailezur partziala aurkitu ziren. Duela 700.000 urte ingurukoak dira eta, Gerrit van den Bergh arkeologo australiarraren arabera, ondorengo fosilak baino are txikiagoak dira.

### *Homo sapiens* 
[thumb|*[Homo sapiens* modernoa.]]
*Homo sapiens* (*sapiens* adjektiboak "jakintsua" edo "adimentsua" esan nahi du latinez) duela 300.000 urte inguru sortu zen Afrikan, ziurrenik *H. heidelbergensis* edo lotutako leinu batetik eratorria. 2019ko irailean, zientzialariek konputerizatutako determinazioaren berri eman zuten, 260 tomografia konputerizatutan oinarritua, gizaki modernoek partekatzen duten azken giza arbasoaren garezur birtual baten bidez, eta iradoki zuten gizaki modernoak duela 260.000 eta 350.000 urte sortu zirela, Afrikako ekialdeko eta hegoaldeko populazioen fusio baten bidez.

Duela 400.000 urte eta Pleistozeno ertaineko glaziazio arteko bigarren aldiaren artean, duela 250.000 urte inguru, garezur barneko bolumena hedatzeko eta harrizko erreminten teknologiak egiteko joera garatu zen, eta horrek *H. erectus* eta *H. sapiens* arteko trantsizioaren frogak ematen ditu. Zuzeneko probek iradokitzen dutenez, *H. erectus* espeziearen migrazio bat gertatu zen Afrikatik kanpo, eta, ondoren, *H. sapiens* espeziazio berri bat Afrikako *H. erectus*etik aurrera. Geroagoko migrazio batek (Afrika barruan zein kanpoan) ordezkatu egin zuen lehen sakabanatutako *H. erectus*. Migrazioaren eta jatorriaren teoria horri "oraintsuko jatorri bakarraren hipotesia" edo "Afrikatik kanpo" deitu ohi zaio. *H. sapiensa* gizaki arkaikoekin gurutzatu zen, bai Afrikan, bai Eurasian, batez ere neandertalekin eta denisovarrekin.

Tobako hondamendiaren teoria, duela 70.000 urte inguru *H. sapiens*entzat populazio-lepo bat aldarrikatzen duena, eztabaidagarria izan zen 1990eko hamarkadan lehenengo proposamena egin zenetik, eta 2010eko hamarkadan oso babes txikia zuen. Giza aldakortasun genetiko bereizgarria efektu fundatzailearen ondorioz sortu da, Eva mitokondrial batek proposatzen duena, nahasketa arkaikoaren eta azkenaldiko presio ebolutiboen ondorioz.

## Aldaketa ebolutiboak 
*Homo sapiens*a txinpantzeekin partekatutako azken arbaso komunetik banandu zenetik, giza eboluzioaren ezaugarri dira aldaketa morfologikoak, garapenekoak, fisiologikoak, jokabidezkoak eta ingurumenekoak. Geroago, Pleistozenoan zehar, aurkitu zen ingurumenaren (kulturaren) bilakaerak garrantzi handia izan zuen biziraupen-sistemen arteko giza trantsizioen bidez ikusitako giza bilakaeran. Egokitzapen horien artean esanguratsuenak dira bipedismoa, garunaren tamaina handitzea, ontogenia luzatzea (haurdunaldia eta haurtzaroa) eta dimorfismo sexuala murriztea. Aldaketa horien arteko lotura eztabaidagai da. Beste aldaketa morfologiko esanguratsu batzuk indar- eta zehaztasun-prentsio baten bilakaera dira, *H. erectus*en lehen aldiz gertatu zen aldaketa.

### Bipedismoa 
thumb|Gizon bat korrika. Bidepalismoak bi hanken gainean ibiltzeko eta korrika egiteko gaitasuna eman zuen, eskuak libre utziz.
Bipedismoa hominidoen oinarrizko egokitzapena da, eta hominido hankabiko guztiek partekatzen dituzten aldaketa eskeletikoen kausa nagusitzat jotzen da. Lehen hominidoa, bipedismo ustez primitibokoa, *Sahelanthropus* edo *Orrorin* izan zen, biak duela 6-7 milioi urte sortuak. Gorilak eta txinpantze ez-hankabikoak hominidoen lerrotik aldendu ziren garai berean, eta, beraz, *Sahelanthropus* edo *Orrorin* izan zitezkeen gure azken arbaso komunak. *Ardipithecus*, hankabiko osoa, duela 5,6 milioi urte inguru sortu zen.

Lehen hankabikoak uneren batean *Australopithecus* generoan bihurtu ziren, eta, geroago, *Homo* generokoak. Hainbat teoria daude bipedismoaren balio ebolutiboari buruz. Litekeena da bipedismoa bultatzeko arrazoietako bat, eskuak askatzen zituela izatea, elikagaiak lortzeko eta garraiatzeko, energia aurrezten zuelako lokomozioan, distantzia luzeak egiteko eta ehizatzeko aukera ematen zuelako, ikus-eremu hobea eskaintzen zuelako eta hipertermia saihesten laguntzen zuelako, eguzki zuzenaren eraginpean zegoen azalera murrizten zuelako. Ezaugarri horiek guztiak onuragarriak dira Afrikako ekialdeko Rift Haranaren altxamenduaren ondorioz sortutako sabana eta baso ingurune berrian aurrera egiteko, aurreko baso itxiaren habitataren aldean. 2007ko ikerketa baten arabera, bipedismoak eboluzionatu egin zuen lauoinekoek baino energia gutxiago kontsumitzen zuelako. Hala ere, berriki egindako ikerketek iradokitzen dutenez, sua erabiltzeko gaitasunik gabeko bipedismoak ez zuen ahalbidetuko sakabanatze globala. Ibileraren aldaketa horrek hankak luzatu zituen, besoen luzeraren proportzioan, eta besook laburtu egin ziren zuhaitzetan eskegitzeko beharra kendu zenean. Beste aldaketa bat oineko behatz lodiaren forma da. Berriki egindako ikerketek iradokitzen dutenez, australopitezinoek denboraren zati bat zuhaitzetan bizitzen jarraitzen zuten, oineko erpuru lodiak eusteko gaitasuna baitzuen. Hau pixkanaka galtzen joan zen *H. habilis*en.

Anatomikoki, bipedalismoaren bilakaerarekin batera aldaketa eskeletiko ugari egin dira, ez soilik hanketan eta pelbisean, baita bizkarrezurrean, oinetan eta orkatiletan eta garezurrean ere. Femurra pixka bat angeluarrago bihurtu zen grabitate-zentroa gorputzaren erdigune geometrikora eramateko. Belauneko eta orkatilako artikulazioak gero eta sendoagoak egin ziren, pisua handitzea hobeto jasateko. Orno bakoitzaren pisu handiagoa posizio tentean jasateko, giza bizkarrezurrak *S* forma hartu zuen eta gerrialdeko ornoak laburragoak eta zabalagoak egin ziren. Oinetan, behatz lodia beste hatzekin lerrokatu zen, aurreranzko lokomozioa errazteko. Besoak eta besaurreak murriztu egin ziren hankekin alderatuta, eta horrek erraztu egin zuen lasterketa. Foramen magnuma burezurraren azpitik eta aurrerantz mugitu zen

Aldaketarik nabarmenenak pelbis-eremuan gertatu ziren, beherantz begira zegoen ilion luzea laburtu eta zabaldu egin baitzen, ibiltzean grabitate-zentroa egonkor mantentzeko baldintza gisa; horregatik, hominido bipedoek pelbisa laburragoa baina zabalagoa dute, katilu itxurakoa. Eragozpen bat da tximino bipedoen erditzearen kanala txikiagoa dela hatz-koskorrekin ibiltzen diren tximinoena baino, nahiz eta zabaldu egin den australopiteko eta gizaki modernoekin alderatuta, eta horrek jaioberrien igarotzea ahalbidetzen du, garezurraren tamaina handitzearen ondorioz. Hau goiko zatira mugatzen da, igoera handiago batek hankabiko mugimendu normala zaildu dezakeelako.

Pelbisaren laburtzeak eta erditze kanalaren txikitzean eboluzionatu egin zuten bipedismorako baldintza gisa, eta eragin esanguratsuak izan zituzten giza erditzearen prozesuan, askoz ere zailagoa baita gizaki modernoengan beste primate batzuetan baino. Giza erditzean, pelbis-eremuaren tamaina aldatzen denez, fetuaren buruak zeharkako posizioan egon behar du (amarekin alderatuta) erditzearen kanalean sartzean, eta 90 gradu inguru biratu behar du irtetean. Erditze kanala txikitzea faktore mugatzailea bihurtu zen lehen gizakietan garunaren tamaina handitzeko, eta haurdunaldi laburragoa eragin zuen, giza kumeen heldutasun eza erlatibora eraman zuena, 12 hilabete baino askoz lehenago ibiltzeko gai ez zirenak eta neotenia handiagoarekin, beste primate batzuekin alderatuta, askoz ere gazteagoak baitira. Jaio ondoren garuna gehiago hazteak eta seme-alabek amarekiko mendekotasun handiagoa izateak eragin garrantzitsua izan zuten emakumeen ugalketa-zikloan eta, beste hominido batzuekin alderatuta, aloparentalitatearen agerpen ohikoagoan. Giza heldutasun sexualaren atzerapenak menopausiaren bilakaerara ere eraman zuen, azalpen batekin, amonaren hipotesia, zeinaren arabera emakume zaharrek beren geneak hobeto transmititu baitzitzaketen beren alaben seme-alabak zainduz, beren seme-alaba gehiago izatearekin alderatuta.

### Entzefalizazioa 
center|thumb|920px|Gizakien arbasoen edo alboko espezieen burezurrak, gaur egungo *Homo sapiens*era iritsi arte. Unitateak milioi urte eta milaka urte dira.
Denborarekin, giza espezieak beste primate batzuena baino garun askoz handiagoa garatu zuen, 1.330 cm3 ingurukoa gizaki modernoengan, txinpantze edo gorila baten garunaren tamaina baino ia hiru aldiz handiagoa. *Australopithecus anamensis* eta *Ardipithecus* espezieekin geldialdi bat izan ondoren, beren lokomozio bipedoaren ondorioz garun txikiagoak zituzten espezieak, entzefalizazio-eredua *Homo habilis* espeziearekin hasi zen, zeinaren garuna 600 cm3-koa txinpantzeena baino pixka bat handiagoa baitzen. Bilakaera horrek *Homo erectus*ean jarraitu zuen 800-1.100 cm3-rekin, eta maximoa lortu zuen neandertaletan 1.200-1.900 cm3-rekin, *Homo sapiens* modernoa baino handiagoa. Garunaren hazkunde hori jaio ostean batez ere garatzen zen, beste tximinoena (heterokronia) aise gaindituz. Halaber, gizarte-ikaskuntzako eta hizkuntza eskuratzeko aldi luzeak ahalbidetu zituen gazte-gizakiengan, duela 2 milioi urte hasi zirenak. Entzefalizazioa kaloria askoko eta lortzeko zailak diren elikagaien mendekotasunaren ondorio izan daiteke. Gainera, giza garunaren egituraren aldaketak tamaina handitzea baino are esanguratsuagoak izan daitezke.

Lobulu tenporalak, hizkuntza prozesatzeko zentroak dituztenak, neurriz kanpo handitu ziren, baita kortex prefrontala ere, erabaki konplexuak hartzearekin eta portaera soziala moderatzearekin lotu dena eta haragi gehiago izatearekin lotu da, baina 2022ko meta-azterketa batek zalantzan jarri zuen haragiaren papera. Beste faktore batzuk sukaldaritzaren garapena dira, eta proposatu da adimenak gora egin zuela gizarte-arazoak konpontzeko premia handiagoari erantzuteko, gizartea konplexuago bihurtu ahala. Garezurraren morfologian izandako aldaketek, hala nola masailezurren eta masailezurretako gihar txertaketen tamaina txikiagoak, garunak hazteko leku gehiago izatea ahalbidetu zuten.

Neokortexaren bolumena handitzeak zerebeloaren tamaina ere azkar handitzea ekarri zuen. Haren funtzioa oreka eta kontrol motor finarekin lotu izan da tradizionalki, baina berrikiago mintzoarekin eta kognizioarekin. Tximino handiek, hominidoak barne, beste primate batzuek baino zerebelo nabarmenagoa zuten neokortexari dagokionez. Iradoki da zerebeloak giza egokitzapen teknologikoei eutsi ahal izan diela, mintzamenaren aurretiazko baldintzak barne, sentsoriomotorra kontrolatzeko eta muskulu-ekintza konplexuak ikasteko duen funtzioa dela eta. Ikerketa batek erakutsi du gizakiek beste tximino batzuek egin ohi dituzten ohiko keinuak interpreta ditzaketela.

Entzefalizazioaren berehalako biziraupenaren abantaila bereiztea zaila da, *Homo erectuse*tik *Homo heidelbergensis*era garuneko aldaketa nagusiak ez baitziren aldaketa teknologiko handiekin batera gertatu. Aldaketak batez ere sozialak eta jokabidezkoak izan zirela iradoki da, hala nola enpatia-gaitasunak handitzea, gizarte-taldeen tamaina handitzea eta jokabide-plastikotasuna handitzea. Gizakiak bakarrak dira gizarte-transmisioaren bidez informazioa eskuratzeko eta informazio hori egokitzeko gaitasunean. Kulturaren eboluzioaren alorrak giza aldaketa soziokulturala ikuspegi ebolutibotik aztertzen du.

thumb|center|920px|Garezurraren eboluziorako proposamen bat.

### Dimorfismo sexuala 
Gizakien dimorfismo sexualaren maila txikia agerian geratzen da, batez ere, gizonezkoen letaginen murrizketan, beste tximino-espezie batzuekin alderatuta (giboiak izan ezik), eta gandor supraorbitalaren murrizketan eta arren sendotasun orokorrean. Gizakien sexualitatearekin lotutako beste aldaketa fisiologiko garrantzitsu bat obulazio ezkutuaren bilakaera izan zen. Gizakiak dira emea urte osoan ugalkorra den eta gorputzak ugalkortasun-seinale berezirik eragiten ez duen hominoide bakarrak (hala nola genitalen hantura edo araldian zehar sexua jasotzeko aukeretan aldaketa nabarmenak egitea).

Hala ere, gizakiek nolabaiteko dimorfismo sexuala dute gorputzeko ilearen eta larruazalpeko koipearen banaketan, bai eta tamaina orokorrean ere; arrak emeak baino % 15 handiagoak dira, gutxi gorabehera. Aldaketa horiek guztiak bikote-loturan enfasi handiagoa egitearen ondorio gisa interpretatu dira, kumeen haurtzaro luzearen ondorioz guraso-inbertsio handiagoa izateko premiaren balizko konponbide gisa.

### Kubituaren oposizioa 
Giza esku bat hiru dimentsiotan.|thumb
Kubituaren oposizioa (hatz lodiaren eta esku bereko hatz txikiaren puntaren arteko kontaktua) *Homo* generokoa da soilik, neandertalak, Hezurren Leizeko hominininoak eta anatomikoki modernoak diren gizakiak barne. Beste primate batzuetan, hatz lodia motza da, eta ezin du hatz txikia ukitu. Kubituaren aurkakotasunak doitasunezko gaitasuna ematen dio giza eskuari, hala nola indar berezia objektuak heltzeko, manipulazioaren trebezia baimentzen duena.

Antoinette 08.jpg|Giza eskua eta oina, mugimendu gaitasun handikoa.
Orangutan using precision grip.jpg|Orangutan bat prezisiozko heltzea egiten.
Erpurua_eta_hatz_txikia.jpg|Gizakiak soilik uki dezake hatz txikia erpuruarekin.

### Beste aldaketa batzuk 
thumb|"Afrikatik kanpora" hipotesia eta azalaren kolorea
Gizakiaren eboluzioak beste aldaketa batzuk ere izan ditu, hala nola ikusmenarekiko mendekotasun handiagoa usaimenarekiko baino (usaimen-erraboil oso txikia); gazteen garapen-aldi luzeagoa eta haurren mendekotasun handiagoa; heste txikiagoa eta hortz txiki eta deslerrokatuak; metabolismo basal azkarragoa; gorputz-ilearen galera; izerdi-guruinen bilakaera; hortz-arkuaren formaren aldaketa, U formatik paraboliko izatera igaro zena; kokots baten garapena (*Homo sapiens*en baino ez dago); apofisi estiloideak; eta laringe jaitsi bat.

## Portaeraren eboluzioa 
### Portaera modernorako aldaketa 
[thumb|[Willendorfeko venusa, Paleolitoko artearen adibide bat.]]
Antropologoek giza portaera modernoa deskribatzen dute, kultura- eta jokabide-ezaugarriak barne hartzeko, hala nola tresnen espezializazioa, bitxien eta irudien erabilera (hala nola labar artea), bizi-espazioaren antolamendua, erritualak (hileta-eskaintzak, esaterako), ehiza-teknika espezializatuak, biziraupen hain erraza ez duten eremu geografikoen esplorazioa eta truke-merkataritzako sareak, baita ezaugarri orokorragoak ere, hala nola hizkuntza eta pentsamendu sinboliko konplexua. "Iraultza" batek gizaki modernoak gidatu ote zituen ("giza kontzientziaren big bang") edo eboluzioa mailakatuagoa izan ote zen eztabaidatzen jarraitzen da.

Duela 50.000-40.000 urte arte, badirudi harrizko erreminten erabilerak aurrera egin duela etapaka. Fase bakoitzak (*H. habilis*, *H. ergaster*, *H. neanderthalensis*) teknologia berri bat markatu zuen, eta hurrengo fasera arte oso astiro garatu zen. Gaur egun, paleoantropologoek eztabaidatzen dute *Homo* espezie horiek giza portaera moderno batzuk edo asko ote zituzten. Badirudi kulturalki kontserbadoreak izan direla, eta teknologia eta elikadura-jarraibide berberak mantendu dituztela aldi oso luzeetan.

Orain dela 50.000 urte inguru, giza kultura azkarrago eboluzionatzen hasi zen. Jokabide-modernitaterako trantsizioaren ezaugarri nagusiak "Aurrerak Jauzi Handia" edo "Goi Paleolitoko Iraultza" izan dira, arkeologia-erregistroan portaera modernoaren eta ehiza larriaren zeinu bereizgarriak bat-batean agertu direlako. Afrikan ere badira portaera-modernotasun nabarmen lehenagoko baten frogak, irudi abstraktuen froga zaharragoekin, biziraupen-estrategia zabalagoekin, tresna eta arma sofistikatuagoekin eta beste jokabide "moderno" batzuekin, eta aditu askok berriki argudiatu dute uste baino lehenago gertatu zela modernitaterako trantsizioa. Beste batzuen ustez, trantsizioa mailakatuagoa izan zen, eta ezaugarri batzuk *Homo sapiens* arkaiko afrikarren artean agertu zirela diote, duela 300.000-200.000 urte. Duela gutxi egindako proben arabera, Australiako aborigenen populazioa Afrikakotik banandu zen duela 75.000 urte, eta 160 km-ko itsas bidaia egin zuen duela 60.000 urte. Horrek garrantzia kendu diezaioke Goi Paleolitoko Iraultzari.

Gizaki modernoak hildakoak lurperatzen hasi ziren, animalien larruekin jantziak egiten, teknika sofistikatuagoekin ehizatzen (lubaki-tranpak erabiltzea edo itsaslabarretara animaliak bideratzea) eta kobazuloak margotzen. Giza kulturak aurrera egin ahala, populazio desberdinek lehendik zeuden teknologiak berritu zituzten: amuak, botoiak eta hezurrezko orratzak bezalako tresnek aldaketa kulturalaren zantzuak erakusten dituzte, 50.000 BP baino lehen ikusi ez zirenak. Oro har, *H. neanderthalensis* espeziearen populazio zaharrenek ez zituzten beren teknologiak aldatu, baina ikusi da chatelperroniar multzoak *H. sapiens* espeziearen teknologia aurignaziarren imitazio neandertalak direla.

### Psikologia ebolutiboa 
Psikologia ebolutiboaren arabera, garunaren funtzioak behar bezala ulertzeko, garunak eboluzionatu zuen ingurunearen propietateak ulertu behar dira. Sarritan, ingurune hori "eboluzio-egokitzapeneko ingurune" gisa aipatzen da.

Egokitzapen ebolutiboko ingurune baten ideia John Bowlbyren atxikimendu-teoriaren parte gisa esploratu zen lehen aldiz. Mekanismo eboluzionatu berezi bat ingurune horretara egokitzen da. Zehazkiago, moldagarritasun ebolutiboaren ingurunea egokitzapen jakin bat osatu zuten historikoki behin eta berriz egin diren hautespen-presioen multzoa da, bai eta egokitzapenaren garapen eta funtzionamendu egokirako beharrezkoak izan diren inguruneko alderdiak ere.

Gizakiak, *Homo* generoa barne hartzen dutenak, duela 1,5 eta 2,5 milioi urte artean agertu ziren, duela 2,6 milioi urte Pleistozenoaren hasierarekin batera gutxi gorabehera. Pleistozenoa duela 12.000 urte amaitu zenez, giza egokitzapen gehienak duela gutxi eboluzionatu ziren Pleistozenoan, edo Pleistozenoan hautaketa egonkortzaile baten bidez mantendu ziren. Psikologia ebolutiboak, beraz, giza mekanismo psikologiko gehienak Pleistozenoko inguruneetan maiz aurkitzen diren ugalketa-arazoetara egokituta daudela proposatzen du. Oro har, arazo horiek hazkuntza, garapena, desberdintzea, bizirautea, sexu-harremanak izatea, haztea eta gizarte-harremanak barne hartzen dituzte.

Egokitzapen ebolutiboko giroa gizarte modernoaren oso bestelakoa da. Gizaki modernoen arbasoak talde txikiagoetan bizi ziren, kultura kohesiboagoak zituzten eta identitaterako eta esanahirako testuinguru egonkorragoak eta aberatsagoak zituzten. Ikertzaileak dauden ehiztari-biltzaileen gizarteetan bila dabiltza, ehiztari-biltzaileak egokitzapen ebolutiboko ingurunean nola bizi ziren jakiteko. Nitxoaren ezaugarriak, neurri handi batean, duela 30 milioi urte baino gehiago eboluzionatu zuten ugaztun sozialen ezaugarri berak dira: jaiotza inguruko esperientzia lasaigarria, zenbait urtez eskatutako edoskitzea, afektua edo hurbiltasun fisiko ia etengabea, beharrei erantzuteko gaitasuna (ondorengoen larritasuna arintzea), joko autogidatua eta, gizakientzat, zaintzaile hartzaile ugari. Hasierako azterketek osagai horiek bizitzako lehen urteetan duten garrantzia erakusten dute, haurrengan emaitza positiboak lortzeko.

Psikologo ebolutiboek batzuetan txinpantzeei, bonoboei eta beste tximino handi batzuei begiratzen diete gizakiaren antzinako portaera ulertzeko.

### Desoreka ebolutiboak 
Organismo baten egokitzapenak bere antzinako ingurunera egokitu zirenez, ingurune berri eta ezberdin batek desoreka ebolutiboa sor dezake. Gizakiak batez ere Pleistozenoko inguruneetara egokituta daudenez, mekanismo psikologikoek batzuetan "desorekak" erakusten dituzte ingurune modernoarekin. Adibidez, AEBetan 10.000 pertsona inguru hiltzen dira su-armekin. Urtero, armiarmek eta sugeek eskukada bakar bat hiltzen duten bitartean, jendeak armiarmen eta sugeen beldur izaten ikasten du, arma zorrotz baten beldur bezain erraz, eta zuri apuntatzen ari ez den arma bati, untxi bati edo lore bati baino errazago. Azalpen posiblea da armiarmak eta sugeak mehatxu bat zirela gizakien arbasoentzat Pleistozenoan zehar, suzko armak, untxiak edo loreak ez ziren bitartean. Beraz, gizakien beldur eboluzionatuaren ikaskuntza-psikologia eta ingurune modernoa ez datoz bat.

Desoreka hori estimulu supranormalaren fenomenoetan ere agertzen da; estimulu horrek erantzun bat eragiten du, erantzuna eboluzionatu zuen estimulua baino indar handiagoz. Niko Tinbergenek sortu zuen hitza, animalien portaera ez-gizatiarrari erreferentzia egiteko, baina Deirdre Barrett psikologoak esan zuen naturaz gaindiko estimulazioak beste animaliek bezain indartsu gobernatzen duela gizakien portaera. Azaldu zuenez, janari lasterra gehiegizko estimulua da gatz, azukre eta gantzezko antojuetarako, eta dio telebistan barrea, irribarrea eta atentzioa ematen duten aurpegien gehiegikeria bat dela. Aldizkarien erdiko orrialdeek eta gaztarekin egindako hanburgesa bikoitzek erakarri egiten dituzte egokitzapen ebolutiboko ingurune batera bideratutako instintuak, non gaztetasunaren eta emankortasunaren garapena oso handia zen, eta gantza, azukrea edo gatza gutxitan eskuratzen zen sari bat zen.  Mark van Vugt psikologoak ere proposatzen du gizarte-antolaketan desorekak nagusi direla. Giza adimenak lidergo karismatiko eta pertsonalizatuari erantzuten dio oraindik, batez ere ingurune informal eta berdinzaleen testuinguruan. Hortik dator langile askok sentitzen duten asegabetasuna eta alienazioa. Soldatek, hobariek eta bestelako pribilegioek estatus erlatiboaren instintuak ustiatzen dituzte, batez ere gizonak goragoko postu exekutiboetara erakartzen dituztenak.

## Tresnen erabilera 
thumb|Etiopiako Olduvai aldiko tresnak.
[thumb|[Lehen gizakien suaren kontrola garrantzitsua izan zen espeziearen eboluziorako.]]
Tresnen erabilera adimen-zeinu gisa interpretatu da, eta teorizatu da baliteke giza bilakaeraren zenbait alderdi estimulatu izana, bereziki giza garunaren hedapen jarraitua. Paleontologiak oraindik azaldu behar du organo horrek milioika urtetan zehar izan duen hedapena, energia-kontsumoari dagokionez oso zorrotza izan arren. Gizaki moderno baten garunak, batez beste, 13 watt kontsumitzen ditu (260 kilokaloria egunean), atsedenean dagoen gorputzaren energia-kontsumoaren bosten bat. Tresnak gehiago erabiliz gero, energia ugariko haragi-produktuak ehizatu ahal izango lirateke, eta energia askoko landare-produktu gehiago prozesatu. Ikertzaileek iradoki dutenez, lehen hominidoek presio ebolutiboa jasan zuten tresnak sortzeko eta erabiltzeko gaitasuna handitzeko.

Zaila da zehaztea noiz hasi ziren tresnak erabiltzen lehen gizakiak, zenbat eta primitiboagoak izan tresna horiek (adibidez, ertz zorrotzeko harriak) orduan eta zailagoa baita erabakitzea objektu naturalak edo giza tresnak diren. Zantzu batzuen arabera, australopitezinoek (4 Ma) hezur hautsiak erabil zitzaketen tresna gisa, baina hori eztabaidagarria da.

Espezie askok fabrikatzen eta erabiltzen dituzte tresnak, baina gizakiak dira nagusi fabrikazio-eremuetan eta tresna konplexuagoen erabileran. Ezagutzen diren tresna zaharrenak Mendebaldeko Turkanako (Kenya) lauzak dira, duela 3,3 milioi urtekoak. Hurrengo harrizko tresnarik zaharrenak Gonatik (Etiopia) datoz, eta Olduvai teknologiaren hasieratzat jotzen dira. Tresna horiek duela 2,6 milioi urtekoak dira. *Homo*ren fosil bat aurkitu zuten Olduvai tresna batzuetatik gertu, eta 2,3 milioi urte zituela adierazi zuten. Horrek iradokitzen du *Homo* espezieak tresna horiek sortu eta erabili zituela. Aukera bat da, baina oraindik ez da froga sendorik. Hirugarren metakarpianoaren apofisi estiloideari esker, eskuko hezurra eskumuturreko hezurretan sartzen da, eta, horri esker, presio handiagoa egin daiteke eskumuturrean eta eskuan, hatz lodiarekin eta hatzekin heltzean. Horri esker, gizakiak tresna konplexuak egiteko eta erabiltzeko beharrezko trebetasuna eta indarra ditu. Ezaugarri anatomiko bakar horrek gizakiak tximinoetatik eta gizakiak ez diren beste primateetatik bereizten ditu, eta ez da ikusten 1,8 milioi urte baino gehiagoko giza fosiletan.

Bernard Woodek adierazi zuen *Paranthropus* espezieak *Homo*ren lehen espezieekin batera bizi zirela "Olduvaiko industria-gunean", gutxi gorabehera aldi berean. *Paranthropus*ak erreminta-fabrikatzaile gisa identifikatzen dituen zuzeneko frogarik ez dagoen arren, haien anatomia arlo horretan dituzten gaitasunen zeharkako probak egiteko aukera ematen zaie. Paleoantropologo gehienak ados daude *Homo*ren lehen espezieak izan zirela aurkitutako Olduvai tresna gehienen arduradunak. Argudiatzen dutenez, Olduvai aldiko tresna gehienak giza fosilekin elkartuta aurkitu zirenean, *Homo* beti zegoen bertan, baina *Paranthropus* ez.

1994an, Randall Susmanek hatz lodi aurkarien anatomia erabili zuen *Homo* eta *Paranthropus* espezieak erreminta-fabrikatzaileak zirela argudiatzeko. Gizakien eta txinpantzeen hatz lodien hezurrak eta muskuluak alderatu zituen, eta gizakiek txinpantzeek ez dituzten 3 muskulu dituztela ikusi zuen. Gizakiek ere metakarpo lodiagoak dituzte, buru zabalagoekin, eta horrek txinpantzearen eskuak egin dezakeena baino helduleku zehatzagoa ahalbidetzen du. Giza hatz lodi aurkariaren anatomia modernoa erreminten fabrikazioari eta manipulazioari lotutako eskakizunei emandako erantzun ebolutiboa dela esan zuen Susmanek, eta bi espezieak, izatez, erreminten fabrikatzaileak zirela.

## Giza eboluzio garaikidea 
Anatomikoki modernoak diren giza populazioek eboluzionatzen jarraitzen dute, hautespen naturalak zein jito genetikoak eragiten baitie. Aro modernoan baztangaren aurkako erresistentzia bezalako ezaugarri batzuen hautespen-presioa murriztu bada ere, gizakiek hautespen naturalaren mende jarraitzen dute beste ezaugarri askotarako. Horietako batzuk ingurumen-presio espezifikoen ondorio dira; beste batzuk, berriz, bizimoduaren aldaketekin lotuta daude, nekazaritzaren garapenaz geroztik (duela 10.000 urte), urbanizazioaz geroztik (duela 5.000) eta industrializazioaz geroztik (duela 250 urte). Duela 10.000 urte nekazaritza eta duela 5.000 urte zibilizazioa garatu zirenetik giza eboluzioa bizkortu egin dela baieztatu da, eta horrek, dakarrenez, funtsezko desberdintasun genetikoak eragin ditu egungo giza populazioen artean, eta ikerketa berrienek adierazten dute, ezaugarri batzuetarako, giza kulturaren aurrerapenek eta berrikuntzek hautespen naturalarekin batera existitzen den hautespen modu berri bat bultzatu dutela, eta, kasu batzuetan, hura neurri handi batean ordezkatu duela.

Bereziki deigarria da azaleko ezaugarrien aldaketa, hala nola testura afroko ilea, edo zenbait populaziotan larruazal argiaren eta ile horiaren azken bilakaera, desberdintasun klimatikoei egozten baitzaie. Presio selektibo bereziki gogorrek garaierara egokitzea ekarri dute gizakiengan, eta desberdintasunak daude populazio isolatuetan. Oinarri genetikoen azterketek erakusten dute batzuk duela gutxi eboluzionatu zutela, tibetarren kasuan bezala, zeinak 3.000 urtean zehar eboluzionatu baitzuten, altuera handietara egokitzen den EPAS1eko alelo baten proportzio handiak izan arte. Alelo hau denisovarretan ere aurkitzen da, eta pentsatu da gizakietan hibridazio bidez sartu zela.

Beste eboluzio batzuk gaixotasun endemikoekin lotuta daude: malariaren presentziak ezaugarri faltziformea hautatzen du (gene faltziformearen forma heterozigotikoa), eta malariarik ezean, anemia faltziformeak osasunean dituen efektuak ezaugarri horren aurkakoak dira. Beste adibide bat: gaixotasun ahulgarri kuru larria izateko arriskua duten biztanleek G127V proteina prionikoaren genearen aldaera immunitario baten gehiegizko presentzia nabarmena dute, immunitarioak ez diren aleloen aldean. Aldaera genetiko horren maiztasuna pertsona immuneen biziraupenaren ondorio da. Obulutegi polikistikoaren sindromeak (SOP) ugalkortasuna murrizten du, eta, beraz, hautespen negatibo oso indartsu baten mende egotea espero da, baina giza populazioetan duen maiztasun erlatiboak hautespen-presioa iradokitzen du, eta horrek indargabetu egiten du. Presio horren identitatea eztabaidagai da oraindik.

[thumb|[Laktosa hartu dezaketen helduen ehunekoaren mapa Mundu Zaharrean.]]
Giza eboluzio berriak, nekazaritzarekin lotutakoak, barne hartzen du gizakien populazioetan agertu den gaixotasun infekziosoen aurkako erresistentzia genetikoa, espezieen arteko hesia animalia etxekotuetatik zeharkatzean, bai eta metabolismoan izandako aldaketak ere, dietan izandako aldaketen ondorioz, hala nola laktasaren iraunkortasuna.

Kulturak bultzatutako bilakaerak hautespen naturala bera desafiatu dezake: giza populazioek nolabaiteko presioa jasaten duten bitartean, adin txikiagoetan seme-alabak izateko hautaketa bultzatzen duena, antisorgailu eraginkorren etorrerak, goi-mailako hezkuntzak eta gizarte-arauen aldaketak kontrako norabidean ikusitako hautaketa bultzatu dute. Hala ere, kulturak bultzatutako hautespenak ez du nahitaez hautespen naturalaren aurka egin behar: giza garunaren azkenaldiko hedapen-tasa handia azaltzeko proposamen batzuek atzeraelikadura moduko bat adierazten dute, non garunaren ikaskuntza sozialaren eraginkortasun handiagoak garapen kulturalak sustatzen dituen, aldi berean efizientzia handiagoa sustatuz, eta horrek efizientzia handiagoa eskatzen duten garapen kultural konplexuagoak bultzatzen ditu, eta horrela hurrenez hurren. Kulturak bultzatutako bilakaerak badu abantaila bat: ondorio genetikoez gain, erregistro arkeologikoan ere ikus daiteke: Paleolitoan zehar harrizko tresnak garatu izanak bat egiten du kulturak bultzatutako garapen kognitiboarekin, kulturak eta gero eta konplexuagoak diren teknologien garapenak eta horiek egiteko gaitasun kognitiboak lagunduta.

Gaur egun, industrializaziotik, joera batzuk ikusi dira: adibidez, menopausia eboluzionatzen ari da, beranduago gertatzeko. Beste joera batzuk gizakien ugalketa-aldia luzatzea eta populazio batzuetan kolesterola, odoleko glukosa eta arteria-presioa murriztea dira.

## Ebidentziak 
Giza eboluzioari buruzko kontakizun zientifikoen oinarri diren ebidentziak natur zientzien alor askotatik datoz. Eboluzio-prozesuari buruzko ezagutza-iturri nagusia erregistro fosila izan da tradizionalki, baina 1970eko hamarkadatik aurrera genetika garatu zenetik, DNAren analisiak antzeko garrantzia izan du. Ontogenia, filogenia eta, batez ere, garapenaren biologia ebolutiboko ikerketek, ornodunenak zein ornogabeenak, bizitza osoko bilakaeraren ikuspegi nabarmena eskaintzen dute, giza eboluzioa barne. Gizakien jatorriaren eta bizitzaren azterketa espezifikoa antropologia da, bereziki paleoantropologia, giza historiaurrea aztertzen duena.

### Ebidentzia genetikoak 
Gizakien ahaide bizi hurbilenak bonoboak eta txinpantzeak (biak *Pan* generokoak) eta gorilak (Gorilla generokoak) dira. Giza genomaren eta txinpantzeen sekuentziazioarekin, 2012an DNA sekuentzien arteko antzekotasunaren estimazioak % 95 eta % 99 artekoak dira. Bi leinuren arteko mutazio dibergenteen kopurua metatzeko behar den denbora kalkulatzen duen erloju molekularra izeneko teknikaren bidez, leinuen arteko zatiketaren gutxi gorabeherako data kalkula daiteke.

Giboiak (Hylobatidae familia) eta ondoren orangutanak (*Pongo* generoa) izan ziren homininoetara daraman lerrotik banandu ziren lehen taldeak, gizakiak barne, ondoren gorilak (*Gorilla* generoa) eta, azkenik, txinpantzeak eta bonoboak (*Pan* generoa). Batzuek hominidoen leinuen eta txinpantzeen arteko banaketa data duela 4 eta 8 milioi urte bitartean kokatzen dute, hau da, Miozeno berantiarrean. Hala ere, badirudi espeziazioa ohiz kanpo luzea izan dela. Hasierako dibergentzia duela 7 eta 13 milioi urte bitartean gertatu zen uneren batean, baina hibridazioak banaketa lausotu zuen eta banaketa osoa atzeratu zuen milioika urtez. Pattersonek (2006) duela 5 eta 6 milioi urte arteko azken dibergentziaren data jarri zuen.

*Homo* generoko espezieak alderatzeko, lehen gizaki modernoen eta neandertalen arteko fluxu genetikoa ikertzeko eta giza migrazioaren lehen ereduak eta bereizte-datak hobeto ulertzeko ere erabili dira proba genetikoak. Hautespen naturalaren mende ez dauden eta, beraz, mutazioak erritmo nahiko konstantean metatzen dituzten genomaren zatiak konparatuz gero, posible da arbaso partekatu batetik giza espezie osoa barne hartuko duen zuhaitz genetiko bat berreraikitzea.

Mutazio jakin bat (nukleotido bakar baten polimorfismoa) banako batean agertu eta bere ondorengoei transmititzen zaien bakoitzean, haplotalde bat eratzen da, mutazio horren eramaile ere izango diren gizabanakoaren ondorengo guztiak barne hartzen dituena. DNA mitokondriala, amarengandik bakarrik heredatzen dena, alderatuz gero, genetistek ondorioztatu dute markatzaile genetikoa gizaki moderno guztietan duen azken emakumezko arbaso komuna, Eva mitokondriala izenekoa, duela 200.000 urte inguru bizi izan zela.

Giza genetika ebolutiboak giza genomak gizabanakoen artean nola bereizten diren, horiek sorrarazi zituen eboluzio-iragana eta gaur egungo ondorioak aztertzen ditu. Genomen arteko desberdintasunek ondorioak eta aplikazio antropologikoak, medikoak eta forentseak dituzte. Datu genetikoek giza eboluzioari buruzko ezagutza garrantzitsuak eman ditzakete.

### Ebidentzia fosilak 
[thumb|[Lucy (Australopithecus)|Lucyren hzurren erreplika.]]
Gorila, txinpantze eta hominidoen leinuen dibergentziaren froga fosil gutxi dago. Hominidoen leinuko kide izateko proposatu diren lehen fosilak *Sahelanthropus tchadensis* (duela 7 milioi urte), *Orrorin tugenensis* (duela 5,7 milioi urte) eta *Ardipithecus kadabba* (duela 5,6 milioi urte) dira. Horietako bakoitza ondorengo hominidoen hankabiko arbaso bat dela adierazi da, baina kasu guztietan ezeztatu egin dira baieztapenak. Era berean, litekeena da espezie horietako bat edo batzuk Afrikako tximinoen beste adar baten arbasoak izatea, edo hominidoen eta beste tximinoen artean partekatutako arbaso bat ordezkatzea.

Beraz, lehen espezie fosil hauen eta hominidoen leinuaren arteko erlazioaren auzia oraindik konpontzeke dago. Lehen espezie horietatik abiatuta, australopitezinoak duela 4 milioi urte inguru sortu ziren, eta adar sendoa (*Paranthropus* ere deitua) eta arinetan dibergitu ziren; adar horietako bat (beharbada *A. garhi*), ziurrenik, *Homo* generoaren arbaso bihurtu zen. Australopitezino espezieak lehen aldiz agertzen dira erregistro fosilean *Australopithecus afarensis*ekin, 100 ale fosil baino gehiagorekin, Etiopia iparraldetik ("Lucy" ospetsua bezala) Kenya eta Hegoafrikaraino aurkituak. *Au. robustus* (edo *Paranthropus robustus*) eta Au./P. boisei bezalako australopitezino sendoen fosilak bereziki ugariak dira Hegoafrikan, Kromdraai eta Swartkrans bezalako aztarnategietan, eta Turkana lakuaren inguruan Kenyan.

thumb|*Homo habilis* baten burezurraren erreplika.
*Homo* generoko kiderik zaharrena *Homo habilis* da, duela 2,8 milioi urte inguru eboluzionatu zuena. *H. habilis* da harrizko erreminten erabileraren froga positiboak ditugun lehen espeziea. Olduvai teknologia litikoa garatu zuten, horrela deitua Olduvai lekuagatik, non lehen espezimenak aurkitu ziren. Zientzialari batzuen ustez, *Homo rudolfensis*, *H. habilis* espeziearen jatorrizko fosilen antzeko tamaina eta morfologia handiagoko fosil-taldea, aparteko espezie bat da; beste batzuen ustez, berriz, *H. habilis* espeziearen parte dira, eta aldaketa intraespezifikoa besterik ez da, edo, agian, baita dimorfismo sexuala ere. Lehen hominido hauen garuna txinpantze baten tamaina berekoa zen gutxi gorabehera, eta bere egokitzapen nagusia bipedismoa zen, lurreko bizitzara egokitzeko.

[thumb|[Jebel Irhoudeko burezurra, orain dela 286.000 urte ingurukoa.]]
Hurrengo milioi urteetan entzefalizazio-prozesu bat hasi zen, eta *H. erectus* erregistro fosilera iristeko (duela 1,9 milioi urte inguru) garezur-ahalmena bikoiztu egin zen. *H. erectus*ak izan ziren Afrikatik emigratu zuten lehen hominidoak, eta, duela 1,8 eta 1,3 milioi urte artean, espezie hori Afrikan, Asian eta Europan zabaldu zen. *H. erectus* espezieko populazio bat, batzuetan *H. ergaster* espezie bereizi gisa ere sailkatua, Afrikan geratu zen eta *H. sapiens* bihurtu zen. Uste da *H. erectus* eta *H. ergaster* izan zirela sua eta tresna konplexuak erabiltzen lehenak. Eurasian, *H. erectus*ek eboluzionatu egin zuen *H. antecessor*, *H. heidelbergensis* eta *H. neanderthalensis* espezieetan. Anatomikoki modernoak diren gizakien lehen fosilak Erdi Paleolitokoak dira, duela 300-200.000 urte ingurukoak, hala nola Etiopiako Herto eta Omoko hondakinak, Marokoko Jebel Irhoudekoak eta Hegoafrikako Florisbadekoak; Israelgo eta Europa hegoaldeko Skhul haitzuloaren ondorengo fosilak duela 90.000 urte inguru hasi ziren (0,09 milioi urte).

Gizaki modernoak Afrikatik hedatu ahala, beste hominido batzuekin topo egin zuten, hala nola *H. neanderthalensis* eta denisovanoekin, duela 2 milioi urte Afrikatik alde egindako *H. erectus* populazioetatik eboluzionatu zutenak. Lehen gizakien eta espezie ahizpa hauen arteko elkarrekintzaren izaera eztabaida iturri izan da luzaroan, izan ere, kontua da ea gizakiek aurreko espezie horiek ordezkatu zituzten ala, izatez, gurutzatzeko bezain antzekoak ziren, eta kasu horretan aurreko populazio hauek material genetikoa ekar ziezaieketen gizaki modernoei.

Kalkuluen arabera, Afrikatik egindako migrazio hori duela 70-50.000 urte hasi zen. Eta gizaki modernoak mundu osora hedatu zirela, aurreko hominidoen ordez konpetentzia edo hibridazioa ezarriz. Eurasian eta Ozeanian orain dela 40.000 urte baino lehenago bizi ziren, eta Amerikara orain dela 14.500 urte lehenago gutxienez.

## Ikerketaren historia 
[start=0|thumbtime=98|thumb|[Atari:Hezkuntza/Ikusgela#Gure arbasoak|Gure arbasoak bideo-sortaren aurkezpen bideoa.]]

### Darwinen aurretik 
*Homo* hitzak, gizakia kide duen genero biologikoaren izenak, "gizaki" esan nahi du latinez. Jatorriz Lineok aukeratu zuen bere sailkapen-sisteman. Latineko "homo" erroa indoeuroperazko **dhghem* edo "lurra" hitzetik dator. Lineok eta bere garaiko beste zientzialari batzuek ere uste zuten tximino handiak gizakien ahaide hurbilenak zirela, antzekotasun morfologiko eta anatomikoetan oinarrituta, eta hala sailkatu zituzten. Horregatik, gizakien senideei Primates izena jarri zien, *lehenengoak*.

### Darwin 
[thumb|Charles Darwin tximino baten gisa karikatura batean. Gizakiak tximinoetatik eboluzionatu zutenaren ideiak eztabaida handia sortu zuen, [kreazionismoaren ideiarekin lehiatzen zuelako.]]
Gizakiak aurreko tximinoekin ondorengotza bidez lotzeko aukera 1859tik aurrera soilik geratu zen argi Charles Darwinen *Espezieen jatorriaz* liburuaren argitalpenarekin, zeinean espezie berrien eboluzioaren ideia defendatzen baitzuen aurreko beste batzuetatik abiatuta. Darwinen liburuak ez zuen giza eboluzioaren gaia jorratzen, "gizakiaren jatorriari eta historiari buruzko argia emango dela" esatera mugatuta.

Giza eboluzioaren izaerari buruzko lehen eztabaidak Thomas Henry Huxley eta Richard Owenen artean sortu ziren. Huxleyk gizakien eboluzioa defendatu zuen tximinoetatik abiatuta, gizakien eta beste tximinoen arteko antzekotasun eta desberdintasun asko ilustratuz, eta bereziki 1863ko ''Evidence as to Man's Place in Nature* liburuan. Darwinen lehen aldekoetako asko (Alfred Russel Wallace eta Charles Lyell kasu) hasieran ez zeuden ados adimen-gaitasunen jatorria eta gizakien sentiberatasun morala hautespen naturalaren bidez azal zitekeenarekin, nahiz eta hau geroago aldatu zen. Darwinek eboluzioaren eta hautespen sexualaren teoria aplikatu zien gizakiei 1871ko *The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex* liburuan.

### Lehen fosilak 
[thumb|[Neandertal 1 fosila, deskribatu zen lehenengo gizaki espezie desagertua.]]
XIX. mendeko arazo garrantzitsu bat trantsiziozko fosilen falta izan zen. 1856an neandertalen aztarnak aurkitu ziren kareharrizko harrobi batean, *Espezieen jatorriaz* argitaratu baino hiru urte lehenago, eta Gibraltarren neandertalen fosilak aurkitu ziren, baita lehenago ere, baina, hasiera batean, gaixotasunen bat izan zuen gizaki moderno baten hondakinak zirela baieztatu zen. 1891n Eugène Duboisek Trinilen (Java) gaur egun *Homo erectus* bezala ezagutzen dena aurkitu zuen arren, 1920ko hamarkadara arte, Afrikan mota honetako fosilak aurkitu ziren arte, ez ziren bitarteko espezieak pilatzen hasi. 1925ean, Raymond Dartek *Australopithecus africanus* deskribatu zuen. Taungeko Haurra zen espezie tipoa, leize batean aurkitu zuten australopitezino ume bat. Haurraren hondarrak oso ongi kontserbatutako burezur ñimiño bat eta burmuineko endokasto bat ziren.

Garuna txikia zen arren (410 cm3), forma borobila zuen, txinpantze eta gorilena ez bezala, eta giza garun modernoaren antzekoagoa. Gainera, letagin motzak zituen, eta foramen magnumaren posizioak (bizkarrezurra sartzen den garezurraren zuloa) lokomozio bipedoa erakusten zuen. Ezaugarri horiek guztiek Dart konbentzitu zuten Taungen Haurra giza arbaso hankabikoa zela, tximinoen eta gizakien arteko iragaitzazko modu bat.

### Afrikako Ekialdeko fosilak 
thumb|Hominido fosilen arrastoak, museo batean.
1960ko eta 1970eko hamarkadetan ehunka fosil aurkitu ziren Ekialdeko Afrikan, Olduvai zintzurreko eta Turkana lakuko eskualdeetan. Bilaketa hauek Leakey familiak egin zituen, Louis Leakey eta bere emazte Mary Leakeyrekin, eta beranduago bere seme Richard eta bere errain Meave fosil ehiztari eta paleoantropologoekin. Olduvai eta Turkana aintzirako aztarnategi fosiletan lehen hominidoen espezimenak bildu zituzten: *Australopithecus* eta *Homo* espezieak, eta baita *H. erectus* ere.

Aurkikuntza horiek gizadiaren sorleku bihurtu zuten Afrika. Hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran eta laurogeiko hamarkadan, Etiopia paleoantropologiaren puntu bero berria bihurtu zen "Lucy" aurkitu ondoren. *Australopithecus afarensis* espeziearen fosilik osatuena da Lucy, eta 1974an Donald Johansonek aurkitu zuen, Hadarretik gertu, Afarreko triangeluaren basamortuko eskualdean, Etiopiako iparraldean. Espezimenak burmuin txikia bazuen ere, pelbisa eta hanketako hezurrak gizaki modernoen ia berdinak ziren, eta horrek argi erakusten zuen hominido horiek tente zebiltzala. Lucy espezie berri bezala sailkatua izan zen, *Australopithecus afarensis*, uste dena *Homo* generoarekin lotura estuagoa duela zuzeneko arbaso bezala, edo ezagutzen ez den arbaso baten hurbileko ahaide bezala, denbora tarte goiztiar honetako beste edozein hominido edo hominino ezagun baino. ("Lucy" ezizena jarri zioten Beatlesen "*Lucy in the Sky with Diamonds*" abestiagatik, bolumen osoz eta behin eta berriz entzuten baitzen kanpamenduan indusketetan). Afar triangeluaren inguruan hominidoen fosil askoz gehiago aurkitu ziren gerora, bereziki 1990eko hamarkadan Tim D. Whitek zuzendutako taldeek aurkitutakoak edo deskribatutakoak, horien artean *Ardipithecus ramidus* eta *Ar. kadabba*.

2013an, *Homo naledi* espeziearen hezurdura fosilak aurkitu ziren, *Homo* generoari (behin-behinean) esleitutako hominido espezie desagertua, Rising Star koba-sisteman, Gizateriaren Sehaska Hegoafrikako eskualdeko aztarnategi bat, Gauteng probintzian, Johannesburgetik gertu. 2015eko irailetik, gutxienez hamabost banako fosil induskatu dira kobazuloan, guztira 1.550 zati. Espeziearen ezaugarriak hauek dira: gorputz txikiko giza populazioen antzeko gorputz-masa eta garaiera, *Australopithecus*en antzeko bolumen endokraneal txikiagoa eta *Homo*ren lehen espezieen antzeko garezur-morfologia (garezurraren forma). Anatomia eskeletikoak australopitezinoen jatorrizko ezaugarri ezagunak eta lehen hominidoen ezaugarri ezagunak konbinatzen ditu. Gizabanakoek, hil ziren unetik gertu, kobazulo barrura nahita bota izanaren zantzuak erakusten dituzte. Fosilak duela 250.000 urte datatuak izan ziren, beraz, ez dira zuzeneko arbaso bat, baizik eta anatomikoki modernoak diren garun handiagoko gizakien lehen agerpenaren garaikide bat.

### Iraultza genetikoa 
Iraultza genetikoa giza eboluzioari buruzko ikerketetan, Vincent Sarichek eta Allan Wilsonek odol-serum albuminaren erreakzio immunologiko gurutzatuen indarra neurtu zutenean hasi zen, izaki pareen artean, gizakiak eta tximu afrikarrak barne (txinpantzeak eta gorilak). Erreakzioaren indarra zenbakiz adieraz zitekeen distantzia immunologiko gisa, zeina, aldi berean, espezie ezberdinetako proteina homologoen arteko aminoazidoen diferentzia kopuruarekiko proportzionala zen. Erregistro fosilean dibergentzia-denbora ezagunak dituzten espezieen bikoteen IDaren kalibrazio-kurba bat eraikitzean, datuak erloju molekular gisa erabil zitezkeen erregistro fosil pobreagoak edo ezezagunagoak dituzten pareen dibergentzia-denborak balioesteko.

1967an *Science*n argitaratutako Sarich eta Wilsonen funtsezko artikuluan gizakien eta tximinoen dibergentzia-denbora lauzpabost milioi urtekoa zela kalkulatu zuten, erregistro fosilaren interpretazio estandarrek 10 eta 30 milioi urte arteko dibergentzia hori ematen zuten unean. Geroagoko aurkikuntzek, "Lucy" k kasu, eta fosil zaharragoen berrinterpretazioak, *Ramapithecus*ena kasu, azken zenbatespenak zuzenak zirela frogatu zuten eta albuminaren metodoa baliozkotu zuten.

DNAren sekuentziazioan izandako aurrerapenek, zehazki DNA mitokondrialarenak (DNAmt) eta ondoren Y kromosomaren DNArenak (DNA-Y), giza jatorria hobeto ulertzea ahalbidetu zuten. Erloju molekularraren printzipioaren aplikazioak eboluzio molekularraren azterketa irauli zuen.

Orangutana duela 10 eta 20 milioi urte artean banandu zenean oinarrituta, erloju molekularraren aurreko azterketek iradokitzen zuten belaunaldi bakoitzeko 76 mutazio inguru zeudela, eta horiek ez zituztela gurasoen giza seme-alabek heredatzen; ebidentzia horrek aurretik aipatutako homininoen eta txinpantzeen arteko dibergentzia-denbora babesten zuen. Hala ere, 2012an Islandian 78 haurrekin eta haien gurasoekin egindako ikerketa baten arabera, mutazio-tasa 36 mutazio baino ez dira belaunaldi bakoitzeko; datu horrek gizakien eta txinpantzeen arteko bereizketa duela 7 milioi urte baino lehenagoko aldi batera zabaltzen du (Ma). Txinpantze basatien populazioen 226 kumerekin zortzi lekutan egindako ikerketa osagarriek iradokitzen dute txinpantzeak 26,5 urteko batez besteko adinean ugaltzen direla; horrek iradokitzen du txinpantzeen giza dibergentzia 7 eta 13 mya artean gertatu zela. Eta datu horiek iradokitzen dute *Ardipithecus*a (4,5 Ma), *Orrorin*a (6 Ma) eta *Sahelanthropus*a (7 Ma) hominidoen leinukoak izan zitezkeela, baita banaketa Ekialdeko Afrikako Rift eskualdetik kanpo ere.

### Lehen homininoaren bila 
1990eko hamarkadan, paleoantropologo talde batzuk lanean ari ziren Afrika osoan zehar, tximino handietatik aurrera hominidoen leinuaren dibergentzia goiztiarrenaren frogak bilatzen. 1994an, Meave Leakeyk *Australopithecus anamensis* aurkitu zuen. Tim D. Whitek 1995ean aurkitu zuen *Ardipithecus ramidus* delakoaren aurkikuntzak eklipsatu egin zuen aurkikuntza, eta duela 4,2 milioi urtera arte atzeratu zuen erregistro fosila.

2000. urtean, Martin Pickfordek eta Brigitte Senutek, Tugengo muinoetan (Kenya), 6 milioi urteko hominido hankabiko bat aurkitu zuten, *Orrorin tugenensis* izenekoa. Eta 2001ean, Michel Brunetek zuzendutako talde batek *Sahelanthropus tchadensis*en garezurra aurkitu zuen, 7,2 milioi urtekoa, Bruneten arabera hankabikoa zena eta, beraz, homininoa zen.

## Giza migrazio goiztiarren ikerketa 
[thumb|339x339px|Ustezko migrazio-olatuak [Gizaki modernoen arestiko afrikar jatorria|Afrikatik kanpo eta Afrikarantz berriro, bai eta gizaki arkaikoen arrasto fosilen kokaleku nagusiak eta leku arkeologiko nagusiak]]
Giza migrazio goiztiarrakkontinenteen arteko gizaki moderno eta arkaikoen lehen migrazio eta hedapeneideritze. Ustez, gutxi gorabehera duela bi milioi urte hasi ziren, *Homo erectus*aren Afrikatik kanpoko hedapen goiztiarrarekin. Hasierako migrazio hau bestelako gizaki arkaikoen migrazioa baino lehenago gertatu zen; hala nola, *H. heidelbergensis*, duela 500,000 urte inguru bizi zena eta, ustez, Denisovanoen, Neanderthalen eta gizaki modernoen arbasoa. 

Afrikan zehar, *Homo sapiens* bere espeziazio-denboraren inguruan hedatu zen, duela 300,000 urte inguru, 350,000–260,000 urteko tartean. Arestiko Afrika-jatorriaren paradigmaren arabera, Afrika-kanpoko anatomikoki modernoa den gizakia duela 70,000–50,000 urte Ekialdeko Afrikatik migraturiko *H. sapiens*en populazio baten ondorengoa da, Asiako eta Ozeaniako kostaldetik migratuz hedatzen jarraitu zuena, duela 50,000 urte inguru. Europan zehar, era berean, duela 40,000 urte inguru hedatzen hasi zen gizaki modernoa. 

Eurasiako *Homo sapiens* goiztiarraren fosilak Palestina eta Grezian aurkitu dira, duela 194,000–177,000 urtekoak eta duela 210,000 urtekoak, hurrenez hurren. Fosil hauek, ustez, *Homo sapiens'' goiztiarraren huts egindako sakabanatze-prozesuak lirateke, seguruenik populazio Neanderthal lokalek ordezkaturikoak. 

Migratu zuten giza populazio modernoek zaharragoak ziren populazio lokalekin gurutzatzu zirela aski ezaguna da egun; hala, gaur egungo giza populazioak, zati batean bada ere –%10ekoa baino gutxiago, non baliorik altuenak Melanesian aurkitzen diren, eta baxuenak, Eurasia eta Afrikan–, giza arkaikoen eskualde-barietateen ondorengo dira. 

Azken Glaziazioaren Maximoaren ostean, Ipar Eurasiako populazioak Ameriketara migratu zuten duela 20,000 urte inguru, Ipar Eurasiako iparraldeeneko lurraldeak Holozenoaren hasierara arte –duela 12,000 urte inguru– populatua izan ez zen arren. Kanada Artikoa eta Groenlandia duela 4,000 urte izan zen giza hedaduraren helburu, Paleo-Eskimoak bertara ailegatu zirenean. Amaitzeko, Polinesia duela 2,000 urte inguru populatu zen ere, Austronesiarren hedapenaren azken fasean.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
*  (9th edizioa 2021)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  "The Conference on the Comparative Reception of Darwinism was held in Austin, Texas, on April 22 and 23, 1972, under the joint sponsorship of the American Council of Learned Societies and the University of Texas at Austin"
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  "Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop October 3–7, 2006."

## Ikus, gainera 
* Eboluzioa
* Gizaki
* Historia unibertsal

## Kanpo estekak 
* Giza eboluzioari buruzko zazpi bideo Youtuben.
* Giza eboluzioa berridazten, Amaia Portugalen artikulua Berrian, 2013/09/24.