open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Polizia estatu

**Polizia estatua** bat gizartearekiko kontrol zorrotz bat mantentzen duen estatua da, batez ere askatasun zibilen ezabatzearekin eta batzuetan polizia indar sekretu baten bidez. Gobernuaren kontrola gizabanakoen nahiaren aurka doa, eta hau dela eta, estatu polizial bat demokraziaren aurka doa definizioz.

## Literaturan 
Literaturan, estatu polizialaren adibide garbi bat George Orwellen *1984* eleberria da, non erregimen totalitario batek gerraren aitzakia erabiltzen du poliziak eta segurtasun kamarek biztanlegoa kontrolatzeko.

## Ikus, gainera 
* Salbuespen egoera

## Link 
* How the USA is becoming a police state

## Kanpo estekak
Fahrenheit 451

***Fahrenheit 451*** Ray Bradburyren fikziozko eleberri distopiko bat da. Aurkezten duen munduan, liburuen irakurketa debekatuta dago eta pentsamendu kritikoa, ezabatuta (irakurtzeak pentsatzea dakar eta pentsatzeak zoriontasun eza: gizarte hartan, zoriontsua izatea derrigorrezkoa da). 451 Fahrenheit gradu (233ºC inguru) "liburuak su hartu eta erre" egiten diren tenperatura da.

Lehen aldiz 1951n nobela motz gisa argitaratu zen, *Suhiltzailea* izenarekin, baina eleberri gisa, 1953an. 1966an, François Truffaut zinemagileak izen bereko filma egin zuen.

Eleberriak garaiko hainbat auzi garrantzitsu jorratzen ditu Bradburyk: "indar pentsamendu-suntsitzalieak" deitzen zuen McCarthyismoa 1950. hamarkadan; liburuen erretzea 1933ko Alemania nazian; Josef Stalinen liburuen eta autoreen debekua Sobietar Batasunean; eta arma nuklear baten leherketaren eragin izugarriak.

2010ean Txalaparta argitaletxeak argitaratu zuen euskaraz, Nagore Tolosaren itzulpena dela medio.

## Pertsonaiak 
* **Guy Montag**: protagonista. Suhiltzailea da, baina bere lana ez da sua itzaltzea, liburuak erretzea baizik. 451 zenbakidun kaskoa buruan eta keroseno botatzen duen letoizko mangera eskuetan duelarik lan egiten du. Clarisse ezagututakoan, pentsamoldea erabat aldatu zaio.
* **Clarisse McClellan**: neska alai eta irekia da. Haren ikaskideek eta irakasleek ez dute oso maite, beti “zergatik” galdetzen duelako, “nola” galdetu beharrean, baita arreta naturan jartzeagatik ere, teknologian jarri beharrean. Haren eraginagatik, Montagen pentsamoldea erabat aldatu da. Egun batean, desagertu da: Montagen emazteak esaten dio auto batek harrapatu eta hil duela.
* **Beatty kapitaina**: Suhiltzaileen burua. Aspaldian irakurle amorratua izan zen, baina orain liburuei gorroto die, elkarren kontraesanean baitaude. Montagek erre eta hil du.
* **Faber**: irakasle ohia. Egoeraren guztiz kontra dago baina horri aurre egitearen beldur da. Hala ere, estrategia bat adosten du Montagekin, liburuak ezkutuan inprimatzeko.
* **Mildred Montag**: Guy Montagen emaztea. Oso konformista eta egoeraren aldekoa da. Senarra salatzen du.
* **Granger**: intelektual iheslari batzuen burua da. Liburuen edukia buruz ikasten dute, ez daitezen inoiz gal.

## Zinema 
* *Fahrenheit 451* (1966ko filma)

## Eragina eta ondarea 
*Fahrenheit 451* liburua Ray Bradburyren lanik ospetsuenetako bat da, eta literatura distopikoaren funtsezko pieza bihurtu da. 1953an argitaratua, eleberriak zentsura, gobernu-kontrola eta alienazio soziala bezalako gaiak lantzen ditu etorkizuneko gizarte batean. Liburuaren eta pentsamendu kritikoaren garrantziari buruzko mezua belaunaldiz belaunaldi zabaldu da, generoaren barruan obra giltzarri gisa finkatuz.

Horrez gain, *Fahrenheit 451*ek egokitzapen ugari izan ditu zineman, antzerkian eta telebistan. Nabarmentzekoa da François Truffaut-ek 1966an egindako filma eta HBOk 2018an ekoitzitako telebista bertsioa. Lan honek askatasun adierazpenari buruzko eztabaidetan eragina izan du, eta zentsuraren eta autoritarismoaren aurkako erresistentziaren sinbolo bihurtu da.

## Kanpo estekak
McCarthyismo

[thumb|250px|[Joseph McCarthy|Joseph Raymond McCarthy.]]
thumb|alt=|Maccarthismoaren garaiko panfleto antikomunista
**McCarhysmoa** (*maccarthysmoa*, *maccarthismoa* edo *macartismoa*) Estatu Batuetako historiako atal bat da 1950 eta 1956 artean garatua. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, 1950-1954 urteetan Estatu Batuetan, Joseph Raymond McCarthy senatariak ideia komunistak edo gobernuaren aurkakoak zituzten amerikar guztien kontra antolatu zuen kanpainari ematen zaion izena. Maccarthismoak Estatu Batuetako kulturako eta politikako hainbat pertsona espetxeratu, erbesteratu eta hiltzera ere kondenatu zituen, susmo hutsez edo oinarririk gabeko salaketa soilez: Rosenberg senar-emazteen kasua izan zen nabarmenenetakoa.

## Egoera 
Gerra Hotzaren egoera bereziki larria zen. Sobietar Batasuna bonba atomikoarekin experimentatzen hasi zen 1949an, Mao Zedong boterera heldu zen urte horretan bertan eta Koreako gerra 1950eko maiatzean hasi zen.

Mehatxu atmosfera honetan, iritzi publiko estatubatuarrak politika indartsu eta oldarkor bat eskatzen zuen bloke sobietarraren aurka. 1950eko otsailean, Joseph McCarthy, Wisconsineko senatariak, parte hartu zuen Estatu departamenduan konspirazio komunista bat zegoela salatuz.

Horrela «sorginen ehiza» bat hasi zen, «gorriak» purgatzea helburu zuena. Antikomunista sutsuek lagunduta, botere handia irabazi zuen. Bere lan inkisitoriala, hasiera batean administrazioan agente komunisten infiltrazioa eragoztea helburu zuena, segituan ikerketa zentruetara eta Hollywoodera zabaldu zen eta bertan Hollywoodeko zerrenda beltza antolatu zuen. Langileek leialtasun froga bati aurre egin behar izan zioten, askori bere karrera kosta zitzaiona.

Pixkanaka, ahots batzuk *maccarthysmo*aren eta bere gehiegikerien aurka altxatzen hasi ziren. Baina McCarthyren erreinua amaitu zen, Pentagonoari erasotzeko erabakia hartu baitzuen.

Jendea salatzera ohituta, oraingoan McCarthy berari egokitu zitzaion komisio baten aurrean azalpenak ematea, bere aliatu politikoen aldeko tratamendua lortzeko egin zituen presioegatik. Berehala, bere ospe eta influentzia guztia galdu zuen. Azkenean senatuak zentsura botu bat eman zion 1954. McCarthy alkoholean murgildu zen eta 1957an hil zen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Beldur Gorria

## Kanpo estekak
Zain

**Zainak** zirkulazio-aparatuko hodiak dira, gorputzaren organoetatik bihotzera odola garraiatzen dutenak. Zehazki, bihotzaren eskuineko aurikulan sartzen dira kaba zain handiaren bidez, goiko eta beheko parteetatik.

Oxigenoa galdutako odol pozoitsua, oxigenoa galdu duena eramaten dute zainek bihotzera; ehunek bere hondakinak odolera isuri ondoren, zainek bihotzera eramaten dute odol hori, zirkulazio txikiaren bidez bihotzak biriketara bidal dezan eta han garbi dadin. Arteriek aldiz alderantzizko eginkizuna dute zirkulazio handian; odol garbia, oxigenoa duena ehunetara eramatea. Bihotzaren eta biriken arteko zirkulazio txikian, alderantzizko lana betetzen dute zainek eta arteriek; arteriek oxigenorik gabeko odola bihotzetik biriketara eramaten dute eta han, garbitu ondoren zainek jasotzen dute odol garbia bihotzera eramateko. Arterien bidez gorputz ehunetara bidaltzen da berriro odol garbia. Gorputzeko ehunetan dagoen odola gorputz atal bakoitzari dagozkion zainek eramaten dute bi zain nagusietara: burukoek eta besoetakoek goiko zain nagusira (kabara), eskuineko goi barrunbean bukatzeko, enborrekoek eta zangoetakoek beheko zain nagusira, eskuineko goi barrunbean baina beheraxeago bukatzeko. Arteriak bezalakoak dira zainak egiturari dagokionez; hiru geruza dituzte: barne geruza, endoteliala eta oso fina, tarteko geruza, giharduna, eta kanpo geruza, zuntzduna. Odolak bihotzera bidean atzera egin ez dezan, enborreko eta hanketako zainek batez ere, balbula batzuk dituzte. Arteriak baino ugariagoak dira zainak, arteriak halako bi ia, besoetan eta hanketan batez ere. Zainxka alorretan hasten dira zainak eta bihotzean bukatzen, gibel zaina (porta) ezik, hori heste meheko zainxketan hasten baita eta gibelekoetan bukatzen. Odola zainetan zehar ibil dadin eragile bat baino gehiago dira: giharren uzkurdurak, giharraldeko odola estutu eta zainetara botata lehendik han zegoenari bihotzera bultzatzen diotenak, eta arnasketa, hartu eta botatzean bularraldea gehiago edo gutxiago estututa, hango eta sabelaldeko zainei masaje modukoa ematen diena; hala ere, bihotza bera da eragilerik garrantzitsuena.

### Etimologia 
Aitzineuskaraz ere **zain* Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

## Anatomia 
[thumb|290x290px|Zainak [hodi kapilarretan.]]
Kaba zaina da gorputzaren lodiena eta nagusia, goiko eta beheko zatietan banatuta.Honen bidez, odola bihotzera sartzen da. Ondoren, aipatuko ditugu zati bakoitzean amaitzen diren zain garrantzitsuenak.

### Goiko kaba zainean 
* Zain jugularrak.
* Zain subklabioak.

### Beheko kaba zainean 
* Giltzurrunetako zainak.
* Zain iliakoak.

### Beste zain garrantzitsu batzuk 
* Biriketako zainak.

## Fisiologia 
*"Odol zikina"* (azido karboniko eta hondakinez osatuta) garraiatzen du gorputzaren ehun periferiko guztietatik bihotzaren eskuineko aurikulara, hortik eskuineko bentrikulura eta azkenik biriketako arterietatik biriketaraino, odola garbitzeko.

## Lotutako gaixotasunak 
* Barizeak.
* Flebitis.
* Tronbosiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olivia de Havilland

**Olivia Mary de Havilland** (Tokio, Japonia, 1916ko uztailaren 1a - Paris, 2020ko uztailaren 26a) Ameriketako Estatu Batuetako aktorea izan zen, Oscar sariaren irabazlea. Joan Fontaine aktorea du ahizpa gaztea, baina elkarren urrunketa ospetsua izan da.

Bi ahizpak Tokion jaio baziren ere, San Franciscora joan ziren Olivia de Havillandek bi urte zituela. 1935ean lehen filmean antzeztuta, berehala aktore entzutetsua bihurtu zen 1930eko hamarkadan ere, Errol Flynn izarrarekin batera hainbat filmetan agertu zelako. Hala ere, beti paper bertsuetan jokatzen zuen, estudioak behartuta. Urte batzuk lehenago Bette Davisek arrazoi berberarengatik Warner Bros epaiketara alferrik eraman bazuen ere, Olivia de Havillandek berriro ekin zion. Aldi horretan, epaileak, ordea, aktoreen alde ebatzi zuen, eta, hortik aurrera, estudioek ezin izan zuten aktoreen karreraren gainean nahi adinako kontrolik eduki. 

*De Havilland* izeneko lege horrek Hollywooden gainean oso eragin handia eta luzea izan zuen, eta azkenean, filmak ekoizteko eta banatzeko sistema irauli zuen.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke filma bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Kanpo estekak
Gregory Peck

**Eldred Gregory Peck** (La Jolla, 1916ko apirilaren 5a - Torrance, 2003ko ekainaren 12a) Estatu Batuetako aktorea izan zen, Oscar sariaren irabazlea.

## Biografia 
New Yorkera antzerkia ikastera joanda, Broadwayen hasi zen lanean. Bigarren Mundu Gerran borrokatu ez zenez (sorbaldan zauria zeukan eta), Hollywoodeko filmetan agertzeko aukera izan zuen. Haren lehen filma *Days of Glory* izan zen. Kritikak kritika, bost aldiz gizonezko aktore onenaren Oscar sarian izendapena jaso zuen, ia jarraian: *The Keys of the Kingdom* (1944), *The Yearling* (1946), ''Gentleman's Agreement* (1947), eta *Twelve O'Clock High* (1949). Nolanahi ere, saria 1962an irabazi zuen, Harper Leeren eleberrian oinarritutako *To Kill a Mockingbird* filmarekin.

Ozenki mintzatzea gustukoa izanda, 1947an, Maccarthysmo garaian, Ez-Amerikar Ekintzen Komitearen kontra agertu zen. Vietnamgo Gerra ere gogor kritikatu zuen, semea han soldado zebilela.

## Filmografia 
Filmen zuzendaria eta itzuli bada beste hizkuntza batera (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera) beste izenburu batekin taula honetan ikus daiteke:

## Sariak eta izendapenak 
### Sariak 
* 1947: Urrezko Globoa aktore dramatiko onenarentzat *The Yearling* filmagatik
* 1963: Gizonezko aktore onenaren Oscar saria *To Kill a Mockingbird* filmagatik
* 1963: Urrezko Globoa aktore dramatiko onenarentzat *To Kill a Mockingbird* filmagatik
* 1968: Jean Hersholt saria
* 1969: Cecil B. DeMille saria
* 1986: Donostia saria
* 1993: Ohorezko Urrezko Hartza
* 1995: Ohorezko César saria
* 1999: Urrezko Globoa miniserie edo telefilm bateko aktore sekundarioarentzat *Moby Dick* miniserieagatik

### Izendapenak 
* 1946: Gizonezko aktore onenaren Oscar saria *The Keys of the Kingdom* filmagatik
* 1947: Gizonezko aktore onenaren Oscar saria *The Yearling*  filmagatik
* 1948: Gizonezko aktore onenaren Oscar saria *Gentleman's Agreement* filmagatik
* 1950: Gizonezko aktore onenaren Oscar saria *Twelve O'Clock High* filmagatik
* 1954: BAFTA saria atzerriko aktore onenarentzat *Roman Holiday* filmagatik
* 1964: Urrezko Globoa aktore dramatiko onenarentzat]] *Captain Newman, M.D.* filmagatik
* 1964: BAFTA saria atzerriko aktore onenarentzat *To Kill a Mockingbird* filmagatik
* 1978: Urrezko Globoa aktore dramatiko onenarentzat *MacArthur* filmagatik
* 1979: Urrezko Globoa aktore dramatiko onenarentzat *The Boys from Brazil* filmagatik
* 1998: Primetime Emmy saria miniserie edo telefilm bateko aktore sekundario  *Moby Dick'' miniserieagatik

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Fishgall, Gary (2002), Gregory Peck: A Biography, New York: Simon & Schuster, 
* Freedland, Michael (1980), Gregory Peck: A Biography, New York: W. Morrow, 
* Haney, Lynn (2005), Gregory Peck: A Charmed Life, New York: Da Capo Press, 
* McGilligan, Patrick (2004), Alfred Hitchcock: A Life in Darkness and Light, New York: HarperCollins Publishers Inc.

## Ikus, gainera 
* Moby Dick

## Kanpo estekak
Despotismo

**Despotismoa** botere absolutua eta mugagabea duen pertsona edota talde batek gobernatzen dueneko sistema politikoari deritzo. Hitzak tiraniaren eta diktaduraren zentzuak ditu; hiritar guztiekiko kontrol absolutua duen gobernua.

**Despotismo ilustratua edo onbera**, XVIII. mendean ezaguna izan zen gobernu mota, erlazionatutako terminoa da. Bertan, monarka absolutuek bere aginpidea erabiltzen zuten bere herrialdeetako gizartean eta politikan hainbat erreforma egiteko. Argien mendeak eragin handia izan zuen mugimendu honetan.

## Historia 
### Argien mendeko despotismoa 
Europako estatu batzuetako errege absolutuek XVIII. mendearen erdialdean erabili zuten politika moldea da. Haren arabera, errege haiek Ilustrazioak zabalduriko iritzi politiko batzuk gauzatu nahi izan zituzten eta ministro ilustratuak aukeratu zituzten horretarako. Ilustrazioaren garaiko ideia demokraziazaleek filantropia mota berezi bat erakarri zuten Europako hainbat gortetara, baina erregearen ahalmenak batere murriztu gabe. «Dena herriarentzat baina herririk gabe» zen filosofia. Errege haiek hartu zituzten neurrien artetik hauek aipa daitezke: Aita Santuaren estatuari eta, beraz, atzerriko erresuma bati, hertsiki lotuak ziren erlijio ordenak kanporatzea (jesuitak bereziki); handikien pribilejioak murriztea; estatuen mendeko nazioen eskubideen aurkako erasoak (errege absolutuek, borboitarrek Euskal Herriari dagokionez, hasitako politikari jarraituz); administrazio publikoa zentralizatzea; hezkuntza eta irakaskuntza sustatzea (estatuen mendeko nazioetako hizkuntzak erabat bazterturik); justizia administrazioa eraberritzea (zigorren leuntzea eta tortura baztertzeko saioak) eta ekonomia sustatzea (Estatu banku nazionalak sortzea). Neurri hauek guztiak Erregimen Zaharraren azkena iragartzen zuten. Frederiko II.a Prusiakoa (1740-1786) izan zen despotismo ilustratua bideratu zuen lehen erregea eta hauek izan ziren errege ilustratu garrantzizkoenak: Josef II.a Austriakoa (1780-1790), Katalina II.a Errusiakoa (1763-1796), Gustavo III.a Suediakoa (1771-1792), Josef I.a Portugalgoa eta Pombal bere ministroa (1750-1777) eta Karlos III.a Espainiakoa (1759-1788). Frantziako Iraultzak (1789) ekarri zuen despotismo ilustratuaren azkena: Europako erregeek atzera jo zuten, Ilustrazioak zer ekar zezakeen konturatu zirenean eta Eliza katolikoarekin eta nobleekin bildu ziren burgesiaren eta herriaren oldarrei aurre egiteko. Despotismo molde honek ez zuen eragin berezirik izan Britainia Handian eta Frantzian. Ingalaterrako erregetza konstituzionala zen 1688az gero, eta, beraz, erregetza absolutuak ez zuen lekurik erregimen hartan. Frantziako aristokraziak, ordea, tinko eutsi zion sistema absolutuari, Ilustrazioaren eraginetik kanpo geratu ez bazen ere. Argien mendeko despotismoa Europa erdian, ekialdean eta Mediterraneo aldean errotu zen nagusiki, burgesia benetan sendotu gabe zegoen estatuetan, hain zuzen ere.

## Ikus, gainera 
* Autoritarismo
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banana errepublika

**Banana errepublika** Hego Amerikako eta Erdialdeko Amerikako hainbat herrialde mespretxuz izendatzeko erabiltzen den terminoa da. Hala ere, kontzeptua zabaldu eta demokrazia eskaseko gobernu batek agindutako eta enpresa atzerritar edo multinazionalen eskaera zein interesei men egiten dien edozein herrialderi erreferentzia egiteko erabiltzen da.

## Kontzeptuaren jatorria 
Banana errepublika kontzeptua O. Henry umoregile estatubatuarrak sortu zuen, Hondurasi erreferentzia eginez. Erdialdeko Amerikako herrialde horretan, United Fruit Company eta Standard Fruit konpainiek bananaren ustiaketa kontrolatzen zuten, banana herrialdeko produkturik garrantzitsuena zelarik.

Hondurasko gobernuak bananaren ekoizpenaren gaineko zergak igotzea erabaki zuen. United Fruit konpainiak, horren aurrean, presidentearen aldaketa bultzatu zuen, praktikan Hondurasko agintea bere gain hartuz.

Batzuen ustez, halaber, Jacobo Arbenz Guatemalako presidentearen aurkako estatu kolpea , 1954an, banana konpainiek bultzatu zuten. Susmo horren atzean, Arbenzek banana konpainien lurrak nazionalizatu izana dago.

## Ikus, gainera 
* Errepublika
* Estatu txotxongilo

## Kanpo estekak 
*  *Cabbages and Kings* - O. Henryren eleberria, non kontzeptua lehen aldiz erabili baitzen.
United Fruit Company

**United Fruit Company (UFC)** (1899-1970) fruta tropikalen (batez ere banana eta ananak) ekoizpenean eta salerosketan nabarmendu zen Amerikako Estatu Batuetako multinazional bat da. Erdialdeko Amerikan eta Karibean sail handiak zituen, eta han ezaguna zen *Mamá Yunay* izenaz (*mamá* izenak «ama» esan nahi du gaztelaniaz, eta *Yunay*, berriz, *United* hitzaren gaztelaniazko ahoskeratik dator).

Botere izugarria zuen Erdialdeko Amerikako herrialdeetan. Izan ere, Ameriketako Estatu Batuetako gobernuaren laguntzarekin, sistema demokratikoak kentzea eta diktadura zapaltzaileak ezartzea bultzatzen zuen aurka egiten zioten herrialdeetan. Erregimen haiek banana errepublika izenaz izan dira ezagunak.

Legez kanpoko hainbat ekintza egin ditu bere historian zehar, adibidez 1928an Kolonbian: lan baldintza hobeak eskatzen zituzten nekazarien protesten aurrean, konpainiak bertako agintariek manifestazioa tiroka zapaldu zezaten lortu zuen, eta manifestari asko hil zituzten.

## United Fruit Companyren boterea 
1930ean, United Fruit Company iparramerikar enpresak 100 itsasontzi, 1600 milia burdinbide et zerbitzu telegrafikoak zituen. Hiru milioi hektarea plantazio zituen Costa Rican et Guatemalan. Bere kaiak zituen, hotelak eta bulegoak portu garrantzitsu guztietan. Hamarkadaka faktoriak eta langileentzako herriak eraiki zituen eta euren aginpidea Standard Oil petrolio konpainiarekin bakarrik alderatu zitekeen.

 

## Kanpo estekak
CIA

**Inteligentzia Agentzia Zentrala** (), ingelesezko **CIA** siglaz ezagunagoa, Ameriketako Estatu Batuetako Segurtasun Nazionalerako Sailarekin batera, Estatu Batuen interesentzat mehatxu izan daitekeen gobernu, korporazio edo gizabanakoen informazioaren bilketa, azterketa eta erabileraz arduratzen den AEBetako gobernuko erakundea da. Langleyn, Virginian, du egoitza nagusia.

CIAren egoitzaren sarrera|thumb|ezkerrera|220px

## Kanpo estekak
Joan Fontaine

**Joan Fontaine**, jatorrizko izenez **Joan de Beauvoir de Havilland** (1917ko urriaren 22, Tokio &ndash; 2013ko abenduaren 15a, Carmel-by-the-Sea, Kalifornia) Ameriketako Estatu Batuetako aktorea iza zen, Oscar sariaren irabazlea. Olivia de Havilland aktorea du ahizpa zaharra, baina elkarren urrunketa ospetsua izan zen.

Japonian jaio baziren ere, gurasoen dibortzioak San Franciscora eraman zituen bi ahizpak. Amak Joani debekatu zion zineman sartzea, Oliviak haren baimena bazuen ere. Hori dela eta, ahizpa gazteak ezizena bilatu behar izan zuen: Joan Fontaine. RKO estudioetan hasi zen Joan zineman. Ginger Rogers gabeko Fred Astairen lehen filmean Joan Fontaine izan zuen lagun. Hala ere, film horrek ez hasierako gainontzekoek ere ez zioten arrakastarik eman Joan Fontaineri. Haren zortea biratu zen Alfred Hitchcocken lehen AEBetako filmarekin, *Rebecca* hain zuzen ere. Oscar saria, aldiz, Alfred Hitchcocken beste film bati esker lortu zuen, (*Suspicion*), 1941ean. Hurrengo urteetan melodrama arrakastatsu frankotan agertu zen. Nolanahi ere, 50eko hamarkadatik aurrera haren ospeak behera egin zuen.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Kanpo estekak 
* Joan Fontaine aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Siemens (unitatea)

**Siemens** konduktantzia elektrikorako Nazioarteko Unitate Sistemako unitatea da. Eratorria da.

Izena Ernst Werner von Siemens alemaniar asmagilearen omenez aukeratu zen.

Ohmaren (\Omega) alderantzizko unitatea da, horregatik batzuetan *mho* (\mho) ere deitua izaten da:

S = \mho = \frac {1}{\Omega}

## Kanpo estekak
Eric Hobsbawm

**Dr Eric John Blair Hobsbawm** (1917ko ekainaren 9a - 2012ko urriaren 1a) Ingalaterrako historialari eta idazle marxista izan zen. Historialari eta intelektual britaniar marxisten artean, Hobsbawm zen irakurle, eragin eta errespetu gehien eta handiena zituena.

Alexandrian jaio bazen ere, Vienan eta Berlinen hazi zen, harik eta bere familia ihesean Londresa joan arte 1933an, Hitlerrek boterea eskuratu zuenean. Ingalaterran, Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen.

Hobsbawm Britania Handiako Alderdi Komunistaren kidea izan zen denbora luzean, baita Alderdi Komunistako Historialarien Taldekoa ere. Hogei liburutik gora idatzi bazituen ere, batik bat ezaguna da Frantziako Iraultzatik Sobiet Batasuna desagertu bitarteko historia lau liburukoagatik (*The Age of Revolution*, *The Age of Capital*, *The Age of Empire*, *The Age of Extremes*). Niall Ferguson historialariak esan zuen laukote hori abiapunturik hoberena zela historia garaikidea ezagutu nahi dutenentzat.

Hobsbawmen auzi kutunenetakoa tradizioaren garapena zen. Nazio-estatuaren inguruan tradizioen eraketa aztertu zuen bere lanetan. Haren ustetan, tradizio franko asmatzen dute nazioko goi-mailakoek nazioaren garrantzia eta izatea bera justifikatzeko.

## Argitaratutako lanak 
* ''Labour's Turning Point : extracts from contemporary sources* (1948)
* *Primitive Rebels : studies in archaic forms of social movement in the 19th and 20th centuries* (1959).
* *The Age of Revolution : Europe 1789-1848* (1962).
* *Labouring Men : studies in the history of labour* (1964)
* *Industry and Empire* (1968).
* *Bandits* (1969).
* *Captain Swing* (1968; George Ruderekin)
* *Revolutionaries : contemporary essays* (1973).
* *The Age of Capital, 1848-1875* (1975).
* *Workers : worlds of labor* (1985)
* *The Age of Empire* (1987).
* *The Jazz Scene* (1989)
* *Echoes of the Marseillaise: Two Centuries Look Back on the French Revolution (book)|Echoes of the Marseillaise: Two Centuries Look Back on the French Revolution* (1990).
* *Nations and Nationalism since 1780: programme, myth, reality* (1990).
* *The Age of Extremes: the short twentieth century, 1914-1991* (1994).
* *On History* (1997)
* *Uncommon People: Resistance, Rebellion and Jazz* (1998).
* *On the Edge of the New Century* (2000).
* *Interesting Times: a Twentieth-century Life* (2002; autobiografia).
* *Essays on Globalization, Democracy and Terrorism* (2007).
* *How to Change the World: Tales of Marx and Marxism 1840-2011'' (2011).

## Kanpo loturak 
* Eric Hobsbawm-i buruzko albiste laburra ARGIA astekarian

## Erreferentziak
Javier Ortiz

**Javier Ortiz Estévez** (Donostia, 1948ko urtarrilaren 24a - Madril, 2009ko apirilaren 28a) Donostiako kazetaria izan zen.

Frankismoaren garaian, hemezortzi urte zituela hasi zen kazetaritzan, isilpeko argitalpenetan. Horren eta bere militantzia politikoaren kariaz (ETA Berriko kide izan zen) hainbatetan atxiloturik, Frantziara erbesteratu zen. Franco hil ostean itzuli zen, eta *Saida* izeneko aldizkari errepublikazalea sortu zuen. Behin baino gehiagotan aldizkaria bahiturik suertatu zen, baita langileak atxilotuta ere.

1985ean *Mar* izeneko aldizkariko erredaktore-buru jardun zuen. Horren ondoren, 1989an Pedro J. Ramírezek El Mundo egunkari espainiarrean lan egiteko aukera luzatu zion, GAL auzia ikertzeko. Erredaktore-burua, EAEko erredakzioko fundatzailea, Iritzi saileko burua eta zuzendariordea izan zen hedabide horretan. Kazetariak eta hedabideak kontrako iritzi politikoak izanda, 2002tik aurrera astean bitan zutabea baino ez zuen idatzi. Egunkari horretan 2007 arte jarraitu zuen. Izan ere, irailaren 17an blogean Javier Ortizek berak jakinarazi zuen bezala, Público egunkarian zutabea idatziko zuen egunero. Halaber, Radio Euskadi eta ETBn iruzkingilea zen.

## Entseguak 
* *Matrimonio, maldito matrimonio* (1991)
* *Jamaica o muerte* (1994)
* *El felipismo de la A a la Z* (1996)
* *Diario de un resentido social* (2001)
* *Ibarretxe* (2002)
* *Repensar la prensa* (beste birekin batera) (2002)
* *Miradas sobre Euskadi* (beste bederatziekin batera) (2004)
* *Xabier Arzalluz. Así fue* (2005)

## Kanpo estekak 
* Javier Ortizen webgunea
Raúl Castro

**Raúl Modesto Castro Ruz** (Biran, Mayari, Kuba, 1931ko ekainaren 3a - ), Kubako presidentea izan zen eta Fidel Castroren anaia gazteena da.

1953ko uztailaren 26an bere anaia Fidelek Abel Santamaríarekin batera Moncada kuartelaren erasoa zuzentzen zuen bitartean beste ekintzaile batzuekin batera Santiago de Cubako Justizia Jauregia bereganatu zuen. Gaur egun Kubako Alderdi Komunistaren (PCC) Komite Zentraleko Bigarren Idazkaria da.

2008ko otsailaren 24tik Kubako presidentea da, Herri Boterearen Biltzar Nazionalak aukeratuta. Fidel Castro aurreko presidentearen osasun arazoak zirela eta, Raul hautatu zuten azkenean.

## Erreferentziak
Knesset

**Knesset** (hebreeraz: הַכְּנֶסֶת,  ahoskatua, "batzarra") Israelgo Parlamentua da. Jerusalemen du egoitza.

Israelgo gobernuaren adar legegile gisa, Knesseten ardura da legeak onartzea, Lehen Ministroa hautatzea (nahiz eta ofizialki Presidenteak hautatu) eta gobernuaren lana ikuskatzea. Halaber, Estatuko Presidentea kargutik kentzeko eta hauteskundeetara deitzeko boterea dauka

Lau urtetikbehin (edo lehenago) hemezortzi urte baino gehiago dituzten israeldar herritarrek Knessetko 120 kideak hautatzen dituzte. Knessetko gehiengoak Israelgo Gobernuaren osaketa oniritzi behar du.

## Kanpo estekak
Robert Fisk

**Robert Fisk** (Maidstone, 1946ko uztailaren 12a - Dublin, Irlanda, 2020ko urriaren 30a) britainiar kazetaria izan zen, *The Independent* egunkari britainiarren Ekialde Hurbilako berriemailea.

*New York Times* AEBetako egunkariak Ingalaterrako atzerriko berriemailerik entzutetsuena deitu zion. Izan ere 30 urtez aritu zen nazioarteko sailean: 1971tik 1975ra Ipar Irlandan, 1974an Portugalgo Krabelinen Iraultzan, 1975etik 1990ra Libanoko Gerra Zibila, (eta horren barnean 1979an Irango Iraultza, 1980 eta 1988 arteko Iran-Irakeko gerra, 1991ko Golkoko Gerra eta 2003ko Irakeko inbasioa). Munduko atzerriko berriemailerik sarituena izan zen. Arabiera jariotasunez hitz eginda, Osama bin Laden elkarrizketatu duen Mendebaldeko kazetari bakanetakoa izan zen.

## Kanpo estekak
Nafarreria

**Nafarreria** hitzak esanahi ezberdinak izan ditzake:

* **Nafarreria** edo baztanga, gaixotasun bat da.
* **Nabarreria** Erdi Aroan Iruñeko Katedralaren inguruan sortutako auzoa da, batzuetan *Nafarreria* idazkerarekin ageri dena.

## Ikus, gainera 
* Astanafarreria edo barizela
Paulo Coelho

**Paulo Coelho de Souza** (Rio de Janeiro, 1947ko abuztuaren 24a) brasildar idazlea da. Antzerki zuzendari, antzerkigile eta hainbat abestiren egile da. Erregimen militarraren zapalkuntza jasan behar izan zuen eta espetxeratu egin zuten. Bere eleberriak antzinako mitoetan eta obsesioetan oinarritzen dira eta izugarrizko arrakasta izan dute mundu osoan.

## Idazlanak 
* *O diário de um mago* (1987).
* *O Alquimista* (1988); euskaraz *Alkimista* (Txalaparta, 2001).
* *Brida* (1990).
* *O dom supremo* (1991).
* *As valkírias* (1992).
* *Na margem do rio Piedra eu sentei e chorei* (1994).
* *O monte Cinco* (1996).
* *Veronika decide morrer* (1998).
* *O demônio e a Srta. Prym* (2000).
* *Onze minutos* (2003).
* *O Zahir* (2005).
* *Caminhos Recolhidos* (2005).
* *Ser Como o Rio que Flui* (2006).
* *A Bruxa de Portobello* (2006).
* *O vencedor está só* (2008).
* *Amor* (2009).
* *Aleph* (2010).
* *Fábulas* (2011).
* *Manuscrito Encontrado em Accra* (2012).
* *Adultério* (2014).
* *A Espiã* (2016).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskarari ekarriak: Paulo Coelho, ekarriak.armiarma.eus
* Paulo Coelho: «Zoriontasunera iristeko norberak bere bidea du, baina nahitaezkoak dira poztasuna eta konpromisoa», argia.eus
*   Webgune ofiziala, paulocoelho.com.br
Tau (hizkia)

eskuinera|thumb|Tau letra

**Tau** alfabeto grekoaren hemeretzigarren letra da. **Τ** (larriz) eta **τ** (xehez) idazten da.

## Ikus, gainera 
* Kendallen tau

## Kanpo estekak
Erg

**Ergio**a edo **Erg**-a energia, beroa edota lana neurtzeko erabiltzen den cgs sistemako unitatea da. Hala ere, azken urteotan MKS sistemak (Nazioarteko Unitate Sistema barne) erabiltzen dira eta gomendiogarriagoak dira. NUSn erabiltzen den unitatea Joulea da:

**erg**aren baliokideak:
* 6,24150975·1011 eV
* 10-7joule
* 10-7 N·m
* 2,39·10-8 kaloria
* 9,48·10-11 British thermal unit
* 2,78·10-14 kilowatt

## Kanpo estekak
Dina

**Dina** edo **Dyn**a cgs unitate sistemako indarrerako unitatea da. Unitate eratorria da, gramo bateko masadun gorputz bati gal bateko azelerazioa lortzeko eman behar zaion indarra da.

Gero eta gutxiago erabiltzen da, NUS erabiltzen baita gehienbat gaur egun. NUSko unitatea indarrarako Newtona da eta hauxe da hauen arteko erlazioa:

dyn = 10^{-5} N \,
:N \,: Newton

## Kanpo estekak
Hondartza

[thumb|300px|[Mecklenburg-Vorpommern|Pomerania Beach *(Darss)*]]
[thumb|[Kontxako hondartza, Donostia]]
**Hondartza** itsasoa eta lurra elkartzen diren lekua da, normalean aldapa txiki batekin, amildegirik gabe edo haien azpian, hareazko edo harri txikizko lurzoruarekin.

## Jatorria 
Hondartzak ibaiei eta itsasoari esker sortzen dira.

* **Ibaien eragina**: Iturburuetatik gertu dauden errekek mendietako harkaitzak higatzen dituzte eta arrokatik partikula txikiak askatu, edo ahulguneak erasotzean, harri puskak ateraz. Harri puska txikiago horiek ere higatzen ditu urak, tamaina are txikiagokoak izan arte, eta itsasoratzera iristerako basak eta hareak baino ez dira uretan suspentsioan geratzen. Hondar eta lohi horiek itsasbazterrean kokatzen dira, eta denborarekin dunak eta hondartzak sortzen dira.

* **Itsasoaren eragina**: Itsasoak itsasbazterretako labarrak higatzen ditu eta abrasio plataformak eta hondarra sortzen. Hondar hori korronteetatik babestutako guneetan metatzen da, ibaien itsasoratze guneetan, adibidez. Horrez gain, itsasoak gerora harearekin metatzen diren beste hondakin batzuk ere xehatzen ditu (adibidez, maskorrak).

## Erabilpena 
Aisialdi gune horietara jende franko joaten da, batez ere udan. Bertan bainatu, ur bazterrean ibili eta uretako eta bestelako kirolak egin daitezke.

Hondartzak gune publikoak izaten dira eta uda garaian sorosleek zaintzen dituzte, bai hondartzak berak, baita bertara doan jendea ere. Zaindu gabeko hondartzak ere badaude.

Hiru bandera izaten dituzte: berdea (lasaitasun osoaz igeri egin daiteke), horia (argi ibili beharra dago bainatu nahi bada eta gorria (bainatzea debekatuta dago).

## Munduan 
## Euskal Herrian 
Euskal Herriko hondartzak La Arenako mendebaldeko hondartzatik (Muskiz) beste muturreko Barra hondartzaraino (Baiona) daude. Euretako asko surf egiteko oso egokiak dira eta munduan ezagunak dira, batez ere Biarritzeko hondartza eta Mundakakoa.

## Ikus, gainera 
* Itsaslabar
* Delta
* Estuario
* Aisialdi
* Isurialde
* Eguzki

## Kanpo estekak 
*  Zientzia.net atariko artikulua: Dosierra:"Hondartzak, atsedenlekuak baino gehiago " (2004/07/15)
Cary Grant

**Cary Grant**, jatorrizko izenez, **Archibald Alexander Leach** (Bristol, 1904ko urtarrilaren 18a - Davenport, Iowa, 1986ko azaroaren 29a), Ingalaterran jaiotako Ameriketako Estatu Batuetako aktorea izan zen; ziratsa ez ezik, xarmanta eta zorrotza ere izateagatik ezaguna.

Ingalaterran antzezle hasi zen. 1920an, AEBetan zehar bira egindakoan, bertan geratzea erabaki zuen. Broadwayen aritu ostean, Hollywoodera joan zen 1931n. Orduan, Cary Grant izena hartu zuen. Komedietan hasi zen, eta haren irudi erakargarria indartu zen, gehienetan paper bera jokatu baitzuen: gizon xarmanta baina batzuetan fidagaitza; hori dela eta, nortasun handiko emazteak, hasieran dibortzioa eskatzen du, nahiz eta bukaeran, akatsak akats, Cary Grant liluragarria den.

Hamarkada askotan, Grant zinemara jende gehien eramaten zutenetakoa zen. Baliabide handiko aktorea zen, eta Howard Hawksen hitzetan, hoberena. Alfred Hitchcockek ere begikoa zuen, eta haren klasiko batzuetan (*Suspicion*, *Notorious*, *To Catch a Thief* eta *North by Northwest*) ageri da. Bitan Oscar sarirako izendapena jaso zuen, 1940ko hamarkadan, baina ez zuen irabazi. 1970ean bizitza osoko Oscar berezia eman zioten.

## Filmografia 
Taulan filmak zerrendatuta daude, bakoitzaren urtea, jatorrizko izenburua, zuzendaria eta, izenburua gaztelaniara, frantsesera, katalanera edo galizierara itzuli bada, beste izenburu horiek ere bai:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Cary Granten jarraitzaileek aktoreari buruz eginiko webgunea.
Humphrey Bogart

**Humphrey DeForest Bogart** (New York, 1899ko abenduaren 25 &ndash; Los Angeles, Kalifornia, 1957ko urtarrilaren 14) Ameriketako Estatu Batuetako aktorea izan zen. 1999an, *American Film Institute* delakoak Bogart gizonezko zinema-izarrik handiena izendatu zuen.

75 filmetan agertuta, mundu osoan zehar ospea eman zion pertsonaiak ezaugarri berak zituen: azkarra eta gogorra, baina batez ere, inguru ustel batean bere moral pertsonalari eusteagatik ezaguna. Nahiz eta hasiera Broadwayn eta 1920ko eta 1930eko hamarkadetako filmetan aktore ona baina B mailakoa izan, Bogarten hurrengo lorpenek zinemako mitoa bihurtu zuten.

Phillips akademian (Massachussets) egon zenean, lagun bat ezagutu zuen, William Brady, eta hark bultzatu zuen antzerki aktore izatera. Ondoren, akademiatik bota zuten jarrera txarra izateagatik, eta ondoren Estatu Batuetako Itsas Erreserbara batu zen. Urte batzuk geroago, 1920tik 1922ra bere lagun William Bradyren jabetzako antzerki konpainia bat zuzendu zuen. 1930an, Fox konpainiaren kontratu bat lortu zuen.

1942an, parte hartu zuen obrarik sarituena eta ezagunena argitaratu zen, Casablanca. 1951an, gizonezko aktore onenaren Oscar saria lortu zuen, "The African queen" pelikulari esker.
## Biografia 
Hiru neba-arreben artean zaharrena zen. Gurasoak, Belmont DeForest Bogart zirujaua (1867-1934), jatorri anglo-herbeheretarra (Bogart abizena Herbeheretako Bogaert-etik dator) eta Maud Humphrey (1868-1940) artista grafikoa (1868-1940) Parisen sortua, Whistler margolari inpresionistarekin *The Delineator* moda aldizkariko zuzendari grafikoarekin eta sufragista militantearekin ikasia. Ama, marrazkilari gisa, entzute handikoa zen, eta bere senarrak baino bi aldiz gehiago irabazten zuen. Bi gurasoak hotzak, urrunak eta formalak ziren Humphreyrekin eta haren bi arrebekin, nahiz eta beren erara maite zituzten. Humphreyk aitarengandik kritikarako joera, arrantzarako zaletasuna, belarekiko betiko zaletasuna eta borondate sendoko emakumeekiko erakarpena jaso zuen.

Bogartarrak Upper West Side-ko apartamentu batean bizi ziren, eta txabola bat zeukaten 55 hektareako finka batean, Canandaigua Lake ondoan, New York estatuan, non, gaztetan, Humphreyren lagun taldea antzezlanak prestatzen entretenitzen zen. «Bogie», hala deitzen zioten, eskola onetan ibili zen, eta familiak, Yale Unibertsitatean, bere aitaren mediku karrera egitea espero zuen 

Humphreyren bizitza, Philips Akademiako (Massachusetts) barnetegian, William Brady laguna (William A. Brady eszena-ekoizlearen semea) ezagutu zuenean aldatu zen, eta hark bultzatu zuen eszena-aktore izatera. Beharbada horregatik,  Akademian huts egiten hasi, eta arrazoi ilun samarrak zirela medio (nahiz eta denak berarentzat zehaztutako patuarekin zerikusia zuten) kanporatu egin zuten.

## Filmografia 
Filmen zuzendaria eta itzuli bada beste hizkuntza batera (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera) beste izenburu batekin taula honetan ikus daiteke:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Documentary 42': Humphrey Bogart... Behind the Legend
Ipar

**Iparra** edo **iparraldea** lau puntu kardinaletariko bat da. Meridianoen norabidea eta Ipar Poloranzko norantza daukana. Ipar hemisferioan bere perpendikularra Ipar Izarra zeharkatzen duen horizonteko puntua da. Mendebaldeko gizartean eta zientzian onartuena hegoa mapen goialdean agertzea da (irudiko iparrorratzean bezala).

Inolako tramankulurik gabe **iparra** kokatzeko erarik oinarrizkoena, nahiz eta oso zehatza ez izan, eskumako besoa Eguzkia ateratzen den tokirantz (ekialderantz) luzatuz lortzen da.

Mende askotan zehar uste izan zen ipar geografikoa eta ipar magnetikoa gauza bera zela, hau da, iparrorratzak adierazitakoa. Gaur egun gauza jakina da kontzeptu ezberdinak direla. Alde batetik, Ipar geografikoaren poloa 90ºI-n finko dago eta Lurraren biraketaren ardatzak Lurra bera zeharkatzen duen bi puntuetariko bat da, hegoaldekoarekin batera; eta magnetikoa, bestetik, gutxi gorabehera 80ºI-n kokatua dago gaur egun, baina konstanteki higiduran dago.

## Ipar haizea 
Eskualde geografiko baten klima gehienbat bertan eragiten duten haizeen ondorioa da.

Gipuzkoan zehar mendebaldeko haize orokorrak dabiltza. Baina, alisioak ez bezala, modu nahiko erregularrean dabiltzanak, mendebaldeko haizeak meandro handiak deskribatzen dituzte eta hegoaldeko edo iparraldeko aire-korronteak, baita ekialdeko kontrakorronteak ere, denbora batez latitude horietan eragina izan dezakete.

Neguan, zorrotada-korrontea, *jet stream* delakoa, latitude txikietatik dabilenean, 20 eta 40 gradu bitartean, Gipuzkoak mendebaldeko zirkulazioaren eta depresioen eta beren fronte hodeitsuen eragina jasaten du. Udazkenean eta udaberrian, aire-fluxu horrek indarra galtzen du eta askoz ere uhinduagoa bihurtzen da eta eguraldia aldakorragoa bilakatzen da; aste batzuetan hegoaldeko korronte beroak dira nagusi eta jarraian iparraldeko haize heze eta freskoak nagusi diren beste batzuk datoz.

Udan, mendebaldeko haizeen fluxu orokorra iparralderantz doa eta ahuldu egiten da. Orokorrean, Europako hegoalde osoan ipar-mendebalderantz hedatzen den Azoreetako antizikloiak eragindako baretasuna eta eguraldi ona dira nagusi.
 
Gipuzkoan ipar-mendebaldeko, iparraldeko eta hegoaldeko norabideko haizeak nagusitzen dira; gainerako norabideek bigarren mailako balioa dute eta ez dute 100eko 10a gainditzen. Iparraldeko eta ipar-mendebaldeko haizean udako seihilekoan dira nagusi, apiriletik irailera bitartean; neguko seihilekoan, urritik martxora bitartean, hegoaldeko haizean dira nagusi eta horien ondoren garrantzitsuenak iparraldeko eta ipar-mendebaldeko norabidea dutenak dira. Garai honetan garrantzitsuak dira mendebaldeko haizean, batez ere, azaroan eta abenduan. Ipar-mendebaldeko eta mendebaldeko haizeek hezetasuna ekartzen dute eta hotzak edo epelak izan daitezke; iparraldeko norabidea dutenak, berriz, oso hotzak dira. Neguko egoera hotzenak *Mesetan* kokatutako antizikloi-sektorearen nagusitasunak edo Erdialdeko Europan dagoen antizikloietik datozen haize hotzek eragiten dituzte.

## Kanpo estekak
Kubako Iraultza

**Kubako Iraultza** () Fulgencio Batista diktadorea agintetik kendu zuen iraultza izan zen. Historiaren ikuspegitik, gertakari horretatik gaur egunera arte luzatzen da iraultza. 1959ko urtarrilaren 1ean izan zuen egun erabakigarria, matxinoak Fidel Castro buru zutela Habanan sartu zirenean, Fulgencio Batista diktadoreak erbestera alde egin eta gero. Hala ere, prozesu iraultzailea lehendik hasia zen, 1953ko uztailaren 26an Moncada kuartelaren aurkako erasoarekin; gaur egun, Kubako agintarien iritziz, etengabean abian den prozesua da.

## Garapena 
1953ko uztailaren 26an, gerrillari batzuek Moncada kuartelari eraso egin zioten: haietako asko hil ziren eta bizirik atera zirenak, tartean Fidel Castro eta Raúl anaia, atxilotu eta kartzelaratu zituzten.

1955ean askatu zituzten, oposizioko politikariek eta jesuitek egindako presioak zirela-eta. Castro anaiak Mexikora erbesteratu ziren eta bertan Che Guevara elkartu zitzaien. 1956ko Abenduaren 2an, "Granma" izeneko itsasontzia Kubara iritsi zen, Fidel Castro taldeko burua zela eta Sierra Maestrara abiatu ziren. Han prestatu zuten 200 inguruko gizonen armada txikia, diktaduraren aurkako gerrilla gerra egiteko helburuarekin.

1957ko Martxoaren 13an, "Directorio Revolucionario" izeneko talde antikomunista Batistaren jauregira sartzen saiatu zen, presidentea hil nahian. Porrot egin zuten eta taldekide gehienak bertan akabatu zituzten. Ekainaren 28tik abuztuaren 8ra, Batistaren armada Sierra Maestrako matxinatuen aurka oldartu zen, baina porrot egin zuen, *"Operación Verano"* izeneko operazioan.

Abuztuaren 21ean, Castroren gizonek kontraerasoa egin zuten, bai eta hainbat garaipen jarraian lortu ere; besteak beste, Guisa, Maffo, Contramaestre eta Central Oriente. Azkenik, abenduaren 30ean, Yaguajayn bataila esanguratsua irabazi zuten eta hurrengo egunean, Santa Clara hiria hartu.

## Iraultzaren garaipena 
Urtarrilaren 1ean, Batistak ihes egin zuen Dominikar Errepublikara. Biharamunean, Cienfuegos eta Santiago de Cuba matxinoen menpe geratu ziren. Azkenik, Habanan sartu ziren iraultzaileak oposizio barik.

## Kuba iraultzaileko lehen adierazpenak 
Iraultza amaitu eta berehala, Kubako Batzar Nagusiak 1960ko Lehenengo Adierazpenean argitu zituen bere asmoak:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kubako historia

## Kanpo estekak
AU

**AU** edo **Au**k esanahi ezberdinak izan ditzake:
* **Au** urrearen ikur kimikoa da.
* **Australia**ren ISO 3166-1 kode estandarra **au** da.
* **.au** Australiari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.
* Au (Voralberg), Australiako udalerria.

## Kanpo estekak
Kubuntu

**Kubuntu** KDE mahaigain inguruneaz hornituriko Ubuntu Linuxen bertsioa da.
Bai LiveCDak bai Instalazioak (Ubuntu Dapper Drakeren ostean CD berean aurki ditzakegu), KDE mahaigaina eskaintzen digu.

## Bertsioak 
Kubuntu, Hoary Hedgeok 5.04 Ubuntu Linuxen bertsioan mundura etorri zen, KDE 3.4 bertsioarekin.
Hurrengo bertsioetan Kubuntu garatzen joan zen, bai Breezy Badger 5.10 (KDE 3.4.3), bai Dapper Drakken 6.06 (KDE 3.5.2), distribuzio hau, KDE mahaigain ingurunearen erabiltzaileei hurbilduz. 8.04 bertsioa 2008ko apirilean atera zuten eta 11.04 (Natty) da bertsio berrienetakoa.

## Kanpo estekak 
*  Kubunturen gune ofiziala.
*  KDEren gune ofiziala.
*  Ubunturen gune ofiziala.
Inertzia-momentu

thumb|350px|Inertzia momentua erakusten duen esperimentua, biratzen ari den aulki batean

**Inertzia momentua** gorputza osatzen duten partikulen masen eta hauek erreferentzia batekiko (guztientzako bera dena) daukaten posizioaren karratuen biderkadura neurtzen duen magnitudea da. Magnitude eskalarra da. Gorputz horren biratzeko inertzia da:

## Adierazpen matematikoa 
Masadun partikula diskretotako gorputz baten **inertzia momentua**:
 I = \sum m_i {r_i}^2

Masa jarraiko gorputz baten **inertzia momentua**:
 I = \int r^2 \mathrm {d} m = \int \rho r^2 \mathrm {d} V
:::::::m \,: masa
:::::::\rho \,: dentsitatea
:::::::V \,: bolumena

## Jatorria 
Kontzeptu hau biraka doan gorputzaren energia zinetikoa neurtzeko erabiltzen da orokorrean. Jakina denez, biraketakoa ez den higiduraren energia zinetikoa kalkulatzeko \frac {1}{2} m v^2 adierazpena erabiltzen da, eta biraka doan gorputzen kasurako \frac{1}{2} I {\omega}^2. v \, abiadura eta \omega \, abiadura angeluarra izanik. Beraz, kasu orokorra, hau da, batera birakako eta irristakako higidura daukan gorputzaren energia zinetikoaren adierazpen matematikoa E_k = \frac {1}{2} m v^2 + \frac {1}{2} I {\omega}^2 da.

## Gorputz sinpleenen inertzia momentuak 

## Steiner-en formula 
Formula edo teorema honek esaten duena hauxe da: gorputzaren **inertzia momentua** bere masa zentrutik pasatzen den ardatzarekiko I_{MZ} \, dela suposatzen badugu eta beste puntu batetik pasatzen denarekiko I' \, dela.

Kasu honetan I' \,, I_{MZ} \,ren eta masa osoaren eta bien arteko distantziaren karratuaren arteko batura izango da. Hau da:

I' = I_{MZ} + Md^2 \,

## Bibliografia 
* UEUko fisika saila. *Fisika orokorra*. 

## Ikus, gainera 
* Inertzia

## Kanpo estekak
Ojo Biriki

**Ojo Biriki** Gasteizko erraldoien konpartsan desfilatzen duen buruhandietako bat da.

19 urtez Ojo Biriki eraman eta gero 2024 urtean eginkizun hori utzi zuen Eneko Llinasek.

thumb|Ojo biriki Gasteizko San Prudentzio kalean 2022. urtean

## Kanpo estekak 
*  Umeak izutzen aritutako pertsonaien zerrenda.
Alfa (hizkia)

eskuinera|thumb|150px|Alpha letra
**Alfa** (batzuetan **alpha**) alfabeto grekoaren lehen letra da. **Α** (larriz) eta **α** (xehez) idazten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santiago (Kuba)

**Santiago** () Santiago de Cubako probintziaren hiriburua da, Kubako bigarren hiri garrantzitsuena Habanaren ondoren. Uhartearen ekialdean kokatuta Ekialdeko probintzia zenaren hiriburua izan zen eta gaur egun izen bereko probintziaren burua da. Hiriaren fundatzailea Diego Velázquez de Cuéllar izan zen, 1515an, Kuabako lehenengoko zazpi herrien artean. Hernán Cortés konkistatzailea herri berriaren lehenengo alkate izan zen eta Mexiko konkistatzera abiatu zenean handik irten zen. Pánfilo de Narváez konkistatzaile eta esploratzaile ere herritik beraretik Floridako kostaldetara abiatu zen; bidaia hartara Narváez Aintzindari tituluaz eta gobernatzaile tituluaz irten zen baina bidaiak porrot egin zuen eta haren bitartean Narváez hil egin zen.

Santiago Kuba osoko lehenengo hiriburua izan zen. Haren portutik Afrikatik eramandako lehenengo esklabo beltzak sartu ziren uhartean. Horregatik Santiago sustrai espainiarrekin batera sustrai afrikarrak azter daitezke.

## Kokapen geografikoa 
Santiago uhartearen hego-ekialdean dago eta hauexek dira bere koordenadak: 20°01'17.42" N, 75°49'45.75" O. Historikoki Kubako bigarren hiri garrantzitsuena izan da eta gaur egun populazio handiena duena. Hango badiak Karibe itsasora ematen du eta garrantzi handiko itsas portua du.

Hiria badiaren inguruan handitu da, Sierra Maestra azpian. Ondorioz, hiriaren orografia nahasia da, aldapa ugariz eta hori da, alegia, Santiagoren ezaugarri nagusietariko bat.

## Klima 
## Demografia 
2004an, Santiago de Cuba udalerriak 494.337 biztanle zituen

## Gizateriaren ondareak 
thumb|San Pedro de la Roca gaztelua.
* San Pedro de la Roca gaztelua edo Castillo del Morro, Unescok 1997an Gizateriaren ondare bezala izendatu zuen. Erakunde horren arabera Hispanoamerikako arkitektura militarraren gaztelu osatuena eta hobeto gordeta da. Diseinuaren oinarria italiarra izan zen, errenazimentu estilokoa.
* Kafe eremu landatuen hondakinak. Deklarazioa 2000 urtean eman zen, oso zonalde zailetako nekazal ekoizpen aintzindari bakana izateagatik.

## Santiagon jaiotako pertsonalitateak 
* José Giral, Espainiako politikari.
* José María Heredia, poeta.
* Lupe Victoria Yolí Raymond La Lupe, artista.
* Eliades Ochoa, abeslari, gitarrajole, Buena Vista Social Club taldeko partaide.
* Frank País, iraultzaile.
* Alfredo Kindelán, militarra eta hegazkin-pilotu espainiarra.
* Ibrahim Ferrer, abeslari.
* Odette Alonso, idazle.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Santiago de Cuba
*  Santiagori buruz Ekialdeko Unibertsitateak paratutako weborria
*  Turismoa Santiago de Cuban
* Santiago de Cuba hiria
*  *Sierra Maestra* Santiago de Cubako egunkaria
Bolumen (argipena)

**Bolumen** izenak adiera hauek ditu:
* bolumena edo tamaina;
* geometrian, bolumena, gorputz batek okupaturiko espazio kantitatea;
* akustikaren azterketan, bolumena, ozentasuna;
* kopurua, hala nola salmenta bolumena (saldutako aleen kopurua), burtsako bolumena (burtsan egun batean burututako tituluen salerosketen zenbatekoa), eta abar.