Nafarroako konkista

**Nafarroako konkistak** 1512tik 1529ra arte iraun zuen eta, bertan, Gaztela-Aragoiko Koroek, monarkia beraren pean elkartuta, beren armadez iraunkorki okupatu zuten euskal erresuma hainbat gatazkaren ondoren. Nafarroako konkista Italiar Gerren testuinguruan eta haien eraginpean gertatu zen. Fernando II.a Aragoiko erregeak zuzendutako 1512ko udako inbasioak gauzatu zuen Nafarroako Erresumaren okupazioa, Fadrique Álvarez de Toledo Albako dukearen gidaritzapean. 1515eko ekainean, Gaztelako Gorteek Nafarroa Gaztelako Koroari atxikitzea erabaki zuten.

Nafar birkonkista ahaleginak Petri Nafarroakoa mariskalak zuzendu zituen 1516ko martxoaren 25 arte. Urte horretan, nafar errege-erreginei Henrike II.a semeak hartu zien errelebua eta, agintari espainiarren aldean, Fernandori eta Cisneros kardinalari Karlos V.a enperadore gazteak. Cisnerosek Nafarroako gazteluak eraisteko agindu zuen 1517an nafar erresistentzia zapuzteko. Nafar subiranistek kontraerasoa jo zuten, André Foixkoa Asparrotseko jaunak zuzenduta, 1521eko nafar-gaskoi espedizio baten buru, erresuma laburki berreskuratu zuena, Noaingo Batailako porrota arte.

Henrike II.a, Frantzisko frantses erregearekin bat eginik, berriz oldartu zen Pirinioetan barrena 1521eko irailean, hiru zutabetan, baina Amaiurko Guduan, nafar subiranistek galdu egin zuten Nafarroa Garaiko azken lur zatia. 1523an, Henrike II.a erregeak Nafarroako Gorteak deitu zituen Donapaleun, eta Nafarroa-Biarnoko Erresumaren oinarriak ezarri. 1524ko apirilean, Karlos V.aren indarrek Hondarribia azpiratu ondoren, fronte guztia Bortuz Harunzko Lurraldeko borroketara mugatu zen. Ezustean, 1527ko urriaren 11rako, enperadorearen tropek lurralde hori abandonatu zuten.

Azken borroka militarren epelean, lehen sorgin-ehiza handia piztu zen Nafarroa Garaian (1525 eta 1527), Inkisizioaren interbentzio gero eta handiagoaz. 1526ko Madrilgo Itunak frantses babesik utzi zuen Henrike II.a, teorian bederen. Nafarroa Garaiak erresuma estatus erdi-autonomo bati eutsi zion Gaztelako Koroan, tentsio handien artean bazen ere. Nafarroa-Biarnoko Erresuma subiranoak 1620 arte iraun zuen Pirinioez iparraldera, erlijio erreformismora lerratuz, Frantziatik gero eta hurbilago, eta Espainiar Koroarekiko gerra giroan.

## Aurrekariak 
### Bandoen eta Trastamara leinuaren itzala 
1474an Fernando Katolikoa Elisabet I.a Gaztelakoarekin ezkondu zenez, 1476an «Nafarroa, Gaztela, Leon, Portugal eta Siziliako erregea eta Aragoiko lehensemea» titulua eman zion bere buruari, beaumontar eta agaramontarren artean arbitrajeak ematen ari zela. Tuterako Itunaren bidez (1476ko urria), Nafarroan bere 150 lantzari inposatu zituen Iruñean, 900 soldadu gaztelar erresuma osoan.   

Benetako gaztelar protektoratu bat ezarri zitzaion Nafarroari, Jose Maria Lakarraren hitzetan. 1508an, Leringo kondea erbestean hil zenez, haren seme Luis Beaumontekoak erabaki zuen Fernando II.a Aragoikoa hartzea aliatu. Bitartean, Luis XII.a eta Frantziako koroa borrokan zebiltzan nafar koroarekin Biarno eta Foixko leinuaren lurraldeak bereganatzeko. Tolosako Parlamentu frantsesak (auzitegi gorenak) Biarno eta Foixko leinuaren domeinuak konfiskatzeko agindua eman zuen. 

Bada, 1510eko otsailean, Nafarroako Gorteek eta Biarnoko Estatu Nagusiek defentsa itun bat lotu zuten frantses inbasio militar baten arrisku biziaren kontra. Hilabete gutxiren buruan, haatik, nazioarteko aliantzak aldatzen hasi ziren: Cambraiko Liga hautsi egin zen (1510eko erdialdetik), eta Frantzia bakartzen zuen Liga Santua eratu 1511ko urrian, gidari zuela Julio II.a aita santu anbiziotsua. Bada, frantsesek goxatu egin zuten nafar monarkekiko oldarra, eta Nafarroak neutraltasun posizioa hartu zuen. 

Bestalde, Gaston Foixkoa nafar tronurako frantses errege-nahia hilik suertatu zen 1512ko apirilean Ravenako Guduan, eta Fernando II.ak biziki gogortu zuen Nafarroari buruzko jarrera. Izan ere, Germana Foixkoa haren emazte gazteak nafar tronurako eskubidea erreklamatzen zuen, Gaston anaia hil berriaren ordez, eta Fernandok nafar errege-erreginak eskumikatzeko buldak eskatu zituen.  

## Fernando II.a Katolikoaren 1512ko inbasioa 
### Mobilizazio militar eta diplomatikoa 
[120px|ezkerrera|thumb|[Aita Santuen Lurraldea|Elizaren Estatuaren armarria.]]
Fernandok Luis XII.a Frantziakoarekin negoziatu zituen emaztearen eskubideak. Frantzia behartzeko asmotan, Fernandok mehatxu egin zion: Frantzia iparraldetik, *landsknecht* alemaniarrei eraso egitea eta, hegoaldetik, bere suhia Henrike VIII.a Ingalaterrakoaren laguntzari baliatuz, Guiana eta Baiona erasotzea. Bada, apirilean gaztelarrek inbasioa prestatu zuten, soldaduak errekrutatuz eta hornidurak prestatuz.  

Burgosen Fernando Katolikoa Petri Nafarroakoarekin eta beste nafar buruzagiekin batzartu zen. Bilera hartan, Gaztelako Erresumak Frantzia erasotzeko bidea irekitzea eskatu zieten; nafarrek, ordea, Italian borrokatzeko 100 lantzari eskaini zizkioten. Guda saihesteko asmoz, ekainaren bukaeran, Petri Nafarroakoa mariskalak eta Errege Kontseiluaren presidentea zen Joanes Jatsukoak Fernando II.ari Nafarroako Gorteen hitza eskaini zioten Nafarroatik armadarik Espainia erasotzera joango balitz geldiarazi egingo ziotela bidea. Nafarroako gotorlekuen alkaideak aukeratzeko Gaztelaren baimena ere eskaini zioten.  

Aldiz, maiatzaren bukaeran, borrokak piztu ziren Sausen eta Zangozan, Nafarroa eta Aragoiren arteko mugako gotorlekuak. Era berean, Nafarroako erregea ekainean Bloisera joan zen Biarnorentzat 1510ean sinatu bezalako ituna lortzera. Horrela Bloisko ituna sinatu zuten. Uztailaren 10ean eta ituna sinatu baino lehen, Gaztelako Erresumaren aldeko gipuzkoar miliziek Goizueta inbaditu zuen. Uztailaren 12an, Fernando II.ak Bloisko itun faltsu bat aurkeztu zuen: Gaztela erasotzeko ustezko itun bat. Uztailaren 17an, Petri Nafarroakoak azken saiakera diplomatikoak egin zituen. 

Uztailean, Fernando Katolikoak baimena eskatu zien Aragoiko Gorteei eta Zaragoza hiriari inbasioa hasteko. Erantzuteko irail arte itxaron zutenez, jadanik  bulda argitaratua eta inbasioa bukatuta zegoen. Hala ere, Zaragozako artzapezpikua eta Fernando Katolikoaren semea zen Alonso Aragoikoak 3.000 oinezko eta 400 zaldun bidali zituen Nafarroako Erresumaren aurkako “guda santura”. 1512ko uztailaren 18an, benetako Bloisko ituna sinatu zen, elkarrekiko laguntza militarra finkatzen zuena. Historialari batzuen arabera - *de iure* ez zituen eskubiderik eta, bide batez, ofizialki uztailaren 19an inbasioa hasteko aitzakia zelako.

### Inbasioa 
Gaztelako Erresumako armada Gasteizen bildu zen. Buruzagi nagusia Albako dukea zen, Fadrique Álvarez de Toledo, eta kapitainen artean militar eskarmentudunak ziren Rengifo edo Villalba koronela bezalakoak. Guztira 2.500 zaldun, 12.000 oinezko, 1.500 lantzari eta 20 artilleria-pieza zituen. Gainera Zamorako apezpikua zen Antonio Acuñak 400 lagun zuzendu zituen, tartean iparraldeko Afrikatik etorritako Bejaiako tertzioak. Nahiz eta uztailaren 10ean Goizuetan inbasioa jada hasia zen, armadaren gehiengoa uztailaren 19an abiatu zen Burundan eta Lekunberrin barrena. Harekin batera, Leringo konde eta Nafarroako kondestablea zen Luis Beaumontekoaren tropak eta bere koinata zen Naiarako dukeak zuzendutako 700 errege korazari irten ziren.

Arazo handirik gabe, uztailaren 22an, Uharte Arakilen igaro zuten gaua eta egun bi geroago Iruñetik gertu dagoen Aratzurira heldu ziren. Bidean beaumontar noble batzuek, baita zenbait agaramondarrek ere

1515eko hasieran Luis XII.a hil ondoren, Frantzisko I.a errege berri bihurtu zen. Honek, bere interes estrategikoak zirela eta, Nafarroako erregeen alde egin zuen, isolamendua hautsiz.

### Bigarren nafar kontraerasoa (1516) 
1516ko urtarrilean Fernando Katolikoa hil eta oinordekotza korapilatsua zenez, Cisneros kardinalak bere botera finkatu zuen espioitza-sarea eta armadaren ugaritzearen bitartez. Nafarroako Erresuma berreskuratzeko erasoaz jakitun zenez, beste 6.000 soldau eraman zituen Nafarroara, bereziki Donibane Garaziko goarnizioa armaz eta elikagaiez hornituz. Garai hartan, espainiarrak nafar askoren fideltasunaz mesfidati ziren. Hain ziren susmaberak non Leringo kondearen atxiloketa ere erabaki baitzuten. Honek ihes egin eta geroago (1516ko maiatzean) itzuliko zen Karlos I.ari fideltasuna zin eginez.

Frantziako erregea Italiako gudetan murgilduta zegoenez, herrialde bien arteko aliantza ez zegoen martxan. Petri Nafarroakoa mariskalak Nafarroako Erresuma armaz berreskuratzeko agindua hartu zuen. Martxoaren hasieran armada hiru zutabetan banatu zuten:
* Lehenengo zutabeak, Joanes Labritekoak zuzenduta, Donibane Garazi setiatu zuen.
* Bigarrenak, Baigorriko bizkondeak zuzenduta, Orreaga okupatu behar zuen Pirinioak zeharkatzeko pasabidea kontrolatzeko.
* Hirugarrena, Petri Nafarroakoa mariskalak zuzendutako 1.200 lagunek osatua, Zaraitzu eta Erronkaritik irten zen Nafarroa Garaian.

Mariskala hurbildu ahala, zenbait hiribildu altxatu ziren, tartean Zangoza, Erriberri eta Martzilla. Tamalez, laster menderatuak izan ziren.

Gaztelako Erresumako armadak Donibane Garazitik, goarnizio txiki bat utzita, Orreagaraino atzera egin zuen. Era berean Villalbak hegoaldetik Orreagarantz jo zuen. Pasabidea segurtatu eta gero, Villalba koronela Erronkariko ibarrera joan zen Petri Nafarroakoaren bila. Bigarren zutabeak porrot egin eta beharrezkoak zituzten bizigaiak eman ez eta hotzaren hotzez hildako ugari izan zituzten. Horrexegatik, armada biak topatu zirenean, errenditzeko negoziaketak hasi ziren. Petri Nafarroakoa atxilotu zuten eta Simancasko gazteluan hil zen 1522an.

### Bigarren bermatzea 
Geroko arazoak saihesteko asmoz, Gaztelako erregeordea zen Cisnerosek gaztelu guztiak eraistea agindu zuen, tartean aliatu beaumondarrenak ere, beaumondarren batzuk eta estrategikoak izan ezik. Zangozakoa bota zuen lehendabizi, altxamendua zela eta. Bestetik, Pirinioetako gotorlekuak eta Iruñeko ingurukoak berreraiki zituen. Susmagarriak zigortzea eta nafar asko Andaluziara erbesteratzea proposatu zuen. Azkenean ez zuen burutu, baina Erriberako musulman nafar batzuk 1516ko maiatzean egotziak izan ziren.
[220px|eskuinera|thumb|[Donibane Garaziko 1510ean eraikitako etxea.]]
Joanes Labritekoa 1516ko ekainaren 17an eta Katalina Foixkoa 1517ko otsailaren 12an hil zirenez, Henrike II.a Nafarroakoa "Zangozakoa" errege bihurtu zen.

1516ko maiatzean Naiarako dukea eta Leringo kondearen koinatua zen Antonio Manrique de Lara erregeorde berri izendatu eta beaumondarren buruzagia erbestetik itzuli zen.

Bitartean Frantzisko I.a eta Karlos I.a erregeak Noyonen 1516ko abuztuan itun berria sinatu zuten, Napoliko auzia konpontzeko eta Nafarroakoa ahazteko. Ituna ez zen bete baina urrian Parisko Legebiltzarrak nafar erregeen Frantziako koroarekiko independentzia politikoa aldarrikatu zuen.

1519ko maiatzean Nafarroa eta Napoliko auziak konpontzeko beste saiakera bat egin zuten Montpellierren Espainia eta Frantziako inperioek.

Nafarroa Beherean okupazioa ezegonkorra zen oso, Donibane Garaziko Mendiguren gaztelua, adibidez, *"Gaztelako etxeak hogei aldiz baino gehiago hartua zen eta gero Frantziakoak hartua".*

1520ko maiatzean Gaztelako Komunitateen Gerra hasi zenez, Nafarroako erregeordeak presaka 2.000 soldadu errekrutatu zituen, altxamenduak saihesteko. 1521eko apirilean Nafarroako armada erabili zuten Aguraingo kondearen aurka Agurain eta Gasteiz setiatzeko. Honek zaldun eta artilleriaren murrizketa suposatu zuen Nafarroan.

### Hirugarren nafar kontraerasoa (1521) 
[thumb|180px|eskuinera|[Karlos Habsburgokoa|Karlos I.a Espainiakoaren armarri inperiala.]]
1521ean, Karlos I.a Espainiakoa eta Frantzisko I.a Frantziakoa aurkari handiak ziren. Espainia hasiberria bere inperioa Europa eta Amerikan zabaltzen ari zenean, Frantzisko I.ak espainiarrek zeukaten Napoliko Erresuma nahi zuen, eta Karlos I.ak, berriz, frantziarren esku zeuden Milanerria eta Borgoina. Frantziako gudaroste irregularrek Luxenburgo eraso zutenean, herrialde bien arteko guda hasi zen. Laster gerra Flandriarantz zabaldu zen, eta Karlos Ingalaterra eta Aita Santuen Lurraldearekin elkartu zen Frantziaren aurka. Frantzisko I.ak, Gaztela erraustu zuen komuneroen gerra eta Valentziako Germanien altxamendua aprobetxatuz. Asparrotseko jauna zen André Foixkoa bidali zuen Henrike II.a Nafarroakoari erresuma berreskuratzen laguntzeko.

Historialari batzuen ustez, Nafarroako Erresuma eraso zuen armadaren zuzendaritza izenez Henrike II.a Nafarroakoak bazuen ere, berez Andre Foixkoak zuzenduta zegoen. Era berean, frantziarrek hornitu eta finantzatu zituzten maniobrak, gero erantzukizuna ukatu bazuten ere.

Egoera honetan, 1521eko maiatzean, Nafarroa osoan altxamendu orokorra hasi zen, barnetik prestatutako altxamendua ere. Horrela Iruñea, Lizarra, Tafalla edo Tutera bezalako hiri nagusiak ez ezik beaumondarren eskuetan izandakoak ere altxatu egin ziren. Era berean Asparrots jeneralak zuzendutako armadak, 12.000 nafar-gaskoi oinezkok osatua eta artilleria astuna zuena, maiatzaren 15ean Donibane Garazi hartu zuen eta gero Orreaga eta Auritz.

Naiarako dukea eta Nafarroako erregeordea zen Antonio Manrique de Larak maiatzaren 17an Alfarorantz jo eta bidean lapurtua izan zen. Iruñean gelditzen ziren soldadu gaztelarrak gazteluratu ziren. Gudu honetan Gipuzkoako oinaztarren kapitaina zen Inazio Loiolakoa zauritu zuten sei ordu iraun zuen bonbardaketan. Erasotzaileen artean, berriz, Frantzisko Xabierkoaren anaiak ziren Miel eta Joanes zeuden, gudua eta gero hiria babestuko zutenak.

Erresuma berreskuratzeko guda ez zen latza izan: Zengarren mendian 1.000 oinaztarren aurkako gatazkan 17 hildako izan ziren; Esan beste lau ihes egiten ari ziren tropak aurkitu zituztenean eta Iruñean zaurituak baino ez. Gero, ez zen beaumondarren aurkako mendekurik izan.
[350px|thumb|ezkerrera|[Noaingo gudua gogorarazteko oroigarria.]]

Hiriburua hartu ondoren, Andre Foixkoak zuzendutako armadak - biarnotar, lapurtar, frantziar eta nafarrek osatua- Erresuma zeharkatu eta Logroño eraso zuen. Bidean Los Arcos setiatu eta arpilatu zuten, Karlos I.ari fideltasuna mantendu zuelako. Ekainaren 5ean Logroñoko harresiak bonbardatzeari ekin bazion ere, 11an setioa utzi eta Iruñerantz atzera egin behar izan zuen, armada inperiala berrantolatu zelako.

1893an Boissonnade historialariak armada inperialak Nafarroa berrinbaditzeko 30.000 soldadu errekrutatu zituela kalkulatu zuen. Errekrutatzea honela banandu daiteke:
* Gaztelako Erresumako kondestableak zuzendutako 7.000 lagun
* 5.000 inguru Bizkaia, Araba eta Gipuzkoatik etorriak, gehienak oinaztarrak
* Leringo kondeak zuzendutako 4.000 beaumondar
* Segovia, Valladolid, Palentzia, Burgos, Salamanca eta Toroko 1.000-1.200 soldadu leku bakoitzeko
* Medina del Campoko 800 eta Ávilako 500 soldadu
* Gaztelako nobleak bere osteekin batera
Maiz, Gaztelako komuneroen gerraren galtzaileak errekrutatuak izan ziren.
 
Armada gaztelarrak laster lotu zion nafar-gaskoien armada erasotzeari. Lehendabiziko borrokak Garesen gertatu eta emaitza nafarren aldekoa izan zen, izan ere, armada inperialak 300 laguneko eskuadroi osoa galdu zuen. Azkenean, ekainaren 30ean Iruñetik geru armada biek topo egin zuten. Noaingo gudua izeneko bataila odoltsuan 5.000 soldadu hil eta Nafarroako armadak galdu zuen. Bost egun geroago, Gaztelako gobernadoreek Iruñeko errendizioa adostu eta hirian sartu ziren. Asparrots jeneralaren askatasuna ere adostu zuten. Uztailaren 20an Donibane Garazi ere galdu zen Donibane Garaziko setioan.

Berriro, zutik zirauten gazteluak lurrera bota zituzten, Iruñekoa, Lizarrakoa eta Gareskoa mantenduz. Galtzaileek konfiskazioak, heriotza-zigorrak eta erbesteratzeak pairatu zituzten.

1521eko abuztuan Mirandako kondea zen Francisco Zuñiga Abellaneda erregeorde berri izendatu zuten.

Noainen galdu eta hiru hilabete geroago, Henrike II.a Nafarroakoaren jarraitzaileek, irailean, Amaiurko gaztelua eta, urrian, Hondarribia hartu eta Baztan-Bidasoa ibarrak kontrolpean mantendu zituzten.

1522ko martxoan espainiarrek Orreaga eta Ituren eta Zubietako Ekaitza mendian dagoen Orzorrotzeko gaztelua hartu zituzten.

1522ko maiatzaren 10an enperadoreak barkamen orokorra eman zuen, 400 lagunei izan ezik.

Ekainaren 17an, denek hildakoak zituzten gudu batean, gaztelarrek Doneztebe hartu eta erre zuten. Horrela Baztan-Bidasoako lerro defentsiboa apurtu zuten. Ekainaren 28an armada inperialak hutsik zegoen Behobiako gaztelua hartu zuen. Egun bi geroago inguru hartan Aldabe mendiko guda gertatu zen.

Uztailean 10.000 lagunek Amaiurko gaztelua setiatu eta 1522ko uztailaren 22an bertan zeuden 200 nafarrek amore eman zuten.

1523ko urrian Karlos I.a bera Iruñera joan zen Hondarribian eta Nafarroa Beherean zegoen Nafarroako erresistentziaren aurkako kanpaina prestatzeko. Abenduan beste barkamen partzial bat eman zuen, nafar familien 152 ordezkariak alde batera utziz.

Nafarroa eta Gipuzkoan 27.000 laguneko armada prestatu zuen. Armada hiru zutabetan banatuta zegoen: hurrenez hurren Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Bearno erasotzeko. Kanpainak 24 egun zirauen. Ezin zuten Baiona hartu ezta Tolosara ailegatu ere. Gainera, desertzioak eta gaitzak zirela eta, lauren bat galdu zuten. Kanpaina honetan Oloroe, Nabarrengose, Garrüze, Sordes, Hastinga, Maule, Salbaterra eta Bidaxune erasotuak izan ziren.
[eskuinera|120px|thumb|[Nafarroako armarria, konkista eta gero erabilia.]]
Espedizioa eta gero otsailean berrantolatuak, berriro Hondarribiko setioari lotu zioten. Otsailaren 2an bonbardaketa hasi zen. Negoziazioak martxan ari zirela, otsailaren 27an, frantziarrek gaztelua utzi eta nafarrak gelditu ziren. Otsailaren 29an nafarrei barkamena eskaini zieten errenditu eta berariaz Karlos V.a enperadorea haien jauntzat onartzearen truke. Azkenean 1524ko apirilean gaztelua errenditu zuten, hartu eta urte bi eta erdi geroago.

Barkamena eta gero Nafarroako Erresumako administrazioa espainiaratu egin zen.

Bitartean, frantziarrek Milanon galdu eta eskualdea utzi egin behar zuten. Frantzia alde guztietatik jazarria bazen ere, Paristik gertu ingelesak, Borgoinan alemaniarrak eta Baionan espainiarrak geldiaraztea lortu zuen. Karlos I.a Espainiakoaren armadak Proventzan sartu eta Marseille setiatu zuen. Frantzisko I.a Frantziakoa kontraerasotzeko gai ere izan zen, baina Paviako guduan galdu eta, Henrike II.a Nafarroakoarekin batera, espainiarrek atxilotua izan zen

1789an Frantziako iraultza hasi eta gero, erresuma desegiten ari zelarik, 1790ean Nafarroa Behereko Estatuen Pariseko ordezkariek uko egin zioten departamentu-sistemaren inguruan bozkatzeari, haiek frantsesak ez zirela argudiatuta. Hala ere, departamentua ezarri egin zen, eta erresuma desagertu (1792)..

### Nafarroa Garaia 
[thumb|100px|eskuinera|[Josef Bonaparte|Joseph Bonapartek Karlos I.aren armarrian izandako Nafarroako kateak berreskuratu zituen, beste erregeek erabiliak ez izanak.]]
Hondarribia mendean hartu ondoren, amnistia luzea dekretatu zuen Espainiako erregeak eta ihes egindako galtzaile asko itzuli eta bere ondareak berreskuratu zituzten. Ipar Euskal Herriarekin merkataritza debekatu eta mugetan kontrolgune zorrotzak ezarri zituzten pertsona zein salgaietarako.

Antzinako Nafarroako sistema administratibo, judizial eta legegilearen ordez sistema feudala ezarri zuten. Hala eta guztiz ere, Karlos V.a Habsburgokoak bere testamentuan zalantzak azaldu zituen Nafarroan egindakoa ondo zegoenetz. Konkista militarrak ekarritako egoera bideratzeko, Henrike II.a berezko Nafarroako erregearekin tratu batera heltzen saiatu zen, eta ez zituen bere armarrira *manu militari* bere inperioari atxikitako Nafarroa eta Napoli gehitu, elkarrizketa ez eragozteko.

Iruñea gotorleku bihurtu zen, harresiak berreraiki eta bi aldeak kontrolatuta nahikoa zen hiri osoa kontrolatzeko eraikitako zitadela egin zuten. Espainiak 1889ra arte ez zituen zitadelako bastoi bi bota Iruñeko Lehen Zabalgunea eraikitzeko. Era berean 1920 arte ez zuten harresia bota Bigarren Zabalgunea egiteko. Ordurako Lehenengo Mundu Gerran erabilitako teknologia zaharkitua zuen Aro modernoko harresiak.

Nafarroako Erresuma izena 1841era arte mantendu zuen, hau da, Lege Hitzartua promulgatua izan zen arte. Erresuma izenarekin batera Nafarroako erregeordeak ere desagertu ziren. Historian erregeorde nafar bat baino ez zen izan: Francisco Espoz Mina 1834an.

### Mendeurrena 
2007ko martxoan Nafarroako Gobernuak Navas de Tolosako guduaren zortzigarren mendeurrena eta Albako dukearen tropen konkistaren bosgarren mendeurrena oroitzapena egiteko batzordea sortu zuen. Batzorde Antolatzaile hau Miguel Sanz presidenteak, César Antonio Molina Espainiako kultura ministro ohiak, Iruñea eta Donapaleuko alkateek, Iruñeko artzapezpikuak eta beste kideek osatuta dago.

2008ko apirilaren 5ean Nestor Basterretxea artistak, Pablo Antoñana idazleak, Tasio Agerre Nabarralde erakundeko presidenteak eta beste hainbat nafar intelektual eta pertsona ospetsuek "1512-2012 Nafarren konkista" agiria sinatu zuten nafar gehienek orain bost mende gertatua ezagut zezaten. Nafarroa Bizirik! ekimenak hainbat ekitaldi ere antolatu ditu historiografia ofizialak gertatutakoa urtu ez dezan. 2010ean Nabarralde erakundeak "Euskal Herriko Historialarien I. Biltzarra" antolatu zuen Vianan non "Historiografia ofizialak «ezkutatu duen errealitateaz» eztabaida piztea" zuen helburua

2012ko apirilaren 8an Aberri Eguna ospatu zen Iruñean, Nafarroako Konkistaren 500 urteurrena zela eta. Independentistak sareak antolatutako ekitaldian Nafarroako Konkistaren eta Gernikako bonbardaketaren hainbat datu historiko gogoratu ziren, eta independentzia aldarrikatu zen. 2012ko martxoan, gaiak hizpidea jarri zuen Espainiako Senatuan ere, Mendizabal Azurmendi senatariak mozio batean 1512koaren kanpaina eta geroko aldaketen konkista izaera nabarmendu zuenean, horretarako frogak ere aipatuz.

## Ikus, gainera 
* Nafarroako historia
* Euskal Herriko historia
* Florentziako Errepublika

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bazan, Iñaki: *"De los tiempos oscuros al esplendor foral (siglos V al XVI)"*, *"De Túbal a Aitor: Historia de Vasconia"* liburuan (2006) Madril, La Esfera de los Libros 
* Canellas López, Ángel: *"Aragón en su historia"* (1980) Zaragoza, Caja de Ahorros de la Inmaculada 
* 
* Serrano Izko, Bixente: *"Nafarroa. Historiaren hariak"* (2006) Iruñea, Euskara Kultur Elkargoa 
* 
* Elizari Huarte, Juan Francisco: *"Tiempos de ruptura, tiempos de sosiego"*, *"Historia Ilustrada de Navarra"* liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra 
* 
* Monteano Sorbet, Peio J.: *"La guerra de Navarra (1512-1529). Crónica de la conquista española"* (2010) Iruñea, Pamiela 
* Ramírez Vaquero, Eloisa: *"Carlos III. Nobleza y moanarquía"*, *"Historia Ilustrada de Navarra"* liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra 
* Ortega y Rubio, Juan: *"Compendio de Historia de España"* (1893) Valladolid, Imprenta y Librería Nacional y Extranjera de Hijos de Rodríguez
* Blockmans, Wim: *"Emperor Charles V, 1500–1558"* (2002) New York, Oxford University Press 
* Hackett, Francis: *"Francis the First"* (1937) Garden City, New York, Doubleday, Doran & Co.
* Sagredo Garde, Iñaki: *"Navarra. Castillo que defendieron el Reino"* (2006) Iruñea, Pamiela 
* Jimeno Jurio, José María: *"Retazos de la historia de Pamplona"* (2004) Iruñea, Pamiela 
* García Arancon, Raquel: *"La Casa de Champaña"*, *"Historia Ilustrada de Navarra"* liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra 
* Herreros Lopetegi, Susana: *"Navarra en la órbita francesa"*, *"Historia Ilustrada de Navarra"* liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra 
* Esarte Muniain, Pedro: *"Navarra, 1512-1530"* (2001) Iruñea, Pamiela 
* Floristan Imizkotz, Alfredo: *"La unión a la monarquía española y a Francia"*, *"Historia Ilustrada de Navarra"* liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra 
* Pradera, Víctor: *"Fernando el Católico y los falsarios de la historia"* (2003) Bilbo, Grafite argitaletxea.
* Idazle asko: *"Navarra, Comunidad Foral. Historia y actualidad del Fuero Navarro"* Iruñea, Nafarroako Gobernua 84-235-1816-7 Testua online
* Adot Lerga, Álvaro: *"Navarra en el pensamiento y actuación política de los reyes Juan III y Catalina I (1483 – 1517)."* Iruñea Testua online
* 
* Landa El Busto, Luis: *"Historia de Navarra. Una identidad forjada a través de los siglos"* Iruñea, Nafarroako Gobernua 84-235-1935-X Testua online
* "500 años de conquista, la memoria que no pudieron destruir". Iniciativa "1512-2012 Nafarroa Bizirik". 2ª edicion Febrero de 2011.

## Kanpo estekak