Jeanne Demessieux

**Jeanne Marie-Madeleine Demessieux** (Montpellier, Okzitania,1921eko otsailaren 13a - Paris, 1968ko azaroaren 11) organo-jolea, piano-jolea, konpositorea eta pedagogo frantsesa izan zen. Musika-memoria handia zuen, interpreteen organorako 2.500 lan inguru memorizatu baitzituen. Zazpiehun kontzertu eman zituen mundu osoan zehar, batez ere Europan eta Estatu Batuetan, eta kritikari liluratu egin zuen pedal-multzo miresgarria behar zuten konposizioak interpretatzeagatik, organorako beste obra batzuen antzik gabe, eta inprobisazioan trebezia handia izateagatik. Kritikarien ustez, organo-jole miresgarrienetako bat zen.

## Biografia 
### Gaztaroa 
Jeanne Marie-Madeleine Demessieux 1921eko otsailaren 13an jaio zen Montpellierren, Okzitaniako eskualdean, Frantziako hegoaldean. Bere familia umila zen, baina artearekiko zaletasun handia zuen musikari familia zen. Marie-Madeleine Mézy eta Étienne Demessieuxen arteko ezkontzaren bigarren alaba izan zen. Hiru urte zituela, musika-talentu handia erakutsi zuen; egun batean, familia Christoph Willibald Glucken *Orphée ed Eurydice* operaren emanaldi batera gonbidatu zuten, eta ezin izan zuten umezainik lortu alaba gazteena zaintzeko. Hori zela eta, ekitaldira eramatea erabaki zuten. Etxera itzuli zenean, Jeannek entzun berri zuen aria bat abestu zuen berez. Hala, musikarekiko interesa oso goiz hasi zen biolina jotzen, eta hiru urte zituela hasi zen pianoa jotzen, Yolandarekin, bera baino hamalau urte zaharragoa baitzen. Bost urte zituela konposatu zituen lehen piezak.

Jeanne Montpellierreko Kontserbatorioan sartu zen 1928an, hamaika urte zituela. Baina gurasoak konturatu ziren han ez zuela musika-hezkuntza idealik izango, eta familiak 1932an Parisera joatea erabaki zuen, alabak Lazare Lévyrekin piano-ikasketak jarrai zitzan, eta hark Lélia Gousseau irakaslea gomendatu zien.
ezkerrera|thumb|250x250px|Demessieux familia: Marie-Madeleine Mézy (ama), Étienne (aita), Jeanne eta Yolande (ahizpa).
1932an solfeoko eta pianoko sariak irabazi zituen, Charles-Marie Widorren lanaren interpretazioagatik. Parisera 1933an iritsi eta hilabete batzuetara, Jeanne ikasle gisa matrikulatu zen Parisko Kontserbatorioan; pianoa ikasi zuen Simon Riera eta Magda Tagliaferrorekin, harmonia Jean Gallonekin, kontrapuntua eta fuga Noël Gallonekin eta konposizioa Henri Büsser-ekin. Bere ikaskide batzuk organo-jole famatuak izan ziren, hala nola Messiaen, Alain, Fleury, Duruflé, Langlais eta Litaize. Bere gurasoak, fededun katolikoak zirenez, berehala batu ziren Saint-Esprit eliza  berriko kongregaziora, eta berehala eskatu zioten Jeanneri organista izateko, 1933an hartu zuen kargu hori. Eliza inauguratu berria zenez, artean ez zuen organorik, eta, beraz, une labur batez harmoniumean interpretatu behar izan zuen. 1934an, elizak organo bat jarri zuen, hamazazpi erregistrokoa. Hogeita bederatzi urtez aritu zen karguan, 1962. urtera arte —Parisko La Madeleine elizan sartu zenean, Camille Saint-Saëns eta Maurice Faure bere aurrekarietako batzuk ziren—. Berak eta haren maisuek uste zuten lehen saria irabaziko zuela, eta behin baino gehiagotan saiatu arren, inoiz ez zuen lortu. Ziur aski, epaimahaia ez zegoelako ados saria emakume batek irabaztearekin, Nadia Boulangerri antzeko zerbait gertatu zitzaion hamarkada batzuk lehenago. Baliteke beste arrazoi bat izatea Duprérekin zuen lotura, lankide batzuek "kontserbadore eta itxaropenik gabeko" gisa ikustea. Hori izan zen Demessieuxen lehen ezustekoa, arrakasta pertsonal batzuen ondoren.1941ean, organoko lehen saria irabazi zuen, aho batez, Jean Gallon, Maurice Duruflé, André Fleury, André Marchal, Alexandre Eugène Cellier eta Gaston Litaizek osatutako epaimahai batekin. Besteak beste, Franz Liszten *Ad nos* interpretatu zuen, ad salutarem undam. Lehen aldiz aurkeztu zen lehiaketara eta irabaztea lortu zuen, aurretik, hau Olivier Messiaenek baino ez zuen lortu, aurkezten zen lehen aldian irabaztea**.** Bere talentua askoz haratago joan zitekeela ohartuta, Duprék akordio bat egin zuen Demessieux familiarekin, eta Meudongo etxean eskola pribatuak dohainik ematea eskaini zion. Horri dagokionez, Demessieux-ek bere egunkarian esan zuen Duprék berak esan ziola: "Widorrek nirekin egin zuena egiten ari naiz". Horrela, 1936 eta 1939 artean organoa modu pribatuan ikasi zuen Duprérekin, alemaniar okupazioan izan zuen denbora librea aprobetxatuz, garai hartan ez baitzegoen musika bizitza handirik, eta, beraz, bere interpretazio teknika hobetzeko prest agertu zen. Duprerekin batera, organorako interpretazioaren alderdi guztiak aztertu zituen, baita horien osaera eta eraikuntza ere. Demessieuxek Duprérekin batera eman zituen kontzertu batzuetan, eta, beraz, musika-tresna berriak probatu ahal izan zituen, errezitaldi pribatuak eman zituen, batez ere Meudongo etxean. Duprék Demessieuxen debuta zehatz-mehatz prestatu zuen. eta haren debuta Horowitz, Menuhin eta Gigakoenarekin alderatu zen. Han estreinatu zituen *Six études op. 5*, konplexutasun tekniko handiko piezak.[thumb|250x250px|Demessieux [Organo (musika)|organoa jotzen 1947an Pleyel Aretoko kontzertu batean.]]Maurice Duruflék esan zuen: "Zure ondoan pedalak elefante gisa jotzen ditugu. Zure jotzeko modua bikaina da, zoragarria, oso urruti gaudela sentitzen dut". Inprobisazioak ere oso goraipatuak izan ziren. Kontzertu horien arrakastari esker, Demessieux Europako hainbat hiritan jotzeko gonbita egin zioten, hainbat eliza eta katedraletan, eta, askotan, leku horietako batzuetan jotzen zuen lehen emakumea izan zen. Duprék berak zioenez, Demessieux "inoiz izan den organistarik handiena" zen.

Pleyel-en errezitaldien garaian, Demessieux-en potentziala ikusita, Duprék esan zion Estatu Batuetara joan eta debuta egin behar zuela, baina Duprék uko egin zion joateari, baldintzak behar bezain seguruak ez ziren bitartean. Dupré hurrengo urtean herrialde horretara egin zituen biretako baterako abiatu zen eta itzuli zenean, ez zuen inoiz Demessieux-ekin hitz egin, eta ez zuen berriro traturik izan. Aipatzekoa da Demessieuxek, Duprék bidaia egin zuen bitartean, onartu egin zuela organoko erreformisten talde baten gonbita (Duprérekin liskartuta zegoen taldea), eta Demessieuxek, debuta egin aurretik, beti baztertu zituen (Duprék eskatuta) inguru bereko antzeko gonbidapenak. Demessieuxek hainbat gutun bidali zizkion, bien arteko harremana hausteagatik azalpenak eskatuz, erantzunik jaso gabe. Bien arteko hausturaren gaia ez zen landu edo aipatu ez biografian, ez Dupreren memorietan, eta oraindik ere eztabaidagai da musikologoen artean.

1947ko udazkenean, beste kontzertu batzuk eman zituen Pleyel Aretoan, aurrekoen arrakasta berekoak, baina ordukoan Dupreren antolakuntzarik gabe. Urte horretan lehen aldiz argitaratu ziren *Sept méditations sur le Saint-Esprit, op.* *6.* Hamabi kontzertu eman zituen 1948ra arte, eta bertan Bachen sei sonatak interpretatu zituen, obra koralak, eta bere tokata, preludio eta fuga delako asko, baita Dupré aholkulariak eta beste konpositore garaikide batzuek osatutako zenbait obra garrantzitsu ere, hala nola, Felix Mendelssohn, Liszt eta Francken piezak.

### Birak Europan eta Estatu Batuetan 
thumb|250x250px|Demessieux, Estatu Batuetan barrena egindako bigarren biran: Texasko Unibertsitate Kristauaren organoarekin egindako argazkian, 1955eko otsaileko *zirka*.
1950eko hamarkadan hiru bira transkontinental egin zituen Amerikan zehar, bere garaian, neurri handi batean, harrigarria zen balentria. Laura Ellisek zioenez: "Zenbait emakume organista estatubatuar, besteak beste Nita Akin, Claire Coci eta Catherine Crozier, Estatu Batuetan errezitaldi transkontinentalak egin zituzten 1950eko hamarkadan, baina Europako emakume gutxi joan ziren Ozeano Atlantikoan zehar Ipar Amerikan organo errezitaldiak egitera". 

Katedral eta kontzertu-areto askotan, hala nola Westminster Abadian eta Katedralean, errezitaldiak eman zituen lehen organista izan zen. Horixe izan zen bere nazioarteko kontzertista karreraren hasiera. Zazpiehun kontzertu baino gehiago eman zituen Europan eta Estatu Batuetan, eta arrakasta handia izan zuten guztiek. 1947ko otsailaren 26an egin zuen debuta Londresen, hain zuzen ere, Westminsterreko katedralean. Bost bisita egin zituen 1946 eta 1948 bitartean, Promsetan Malcolm Sargentekin kontzertu bat sartuz, Demessieuxek Royal Albert Hall-en instrumentu handia izugarri gustatzen zitzaion. Hala ere, merezi du esatea kritikari ingelesak, oro har, atzerriko musikarien aurkakoak zirela, are gehiago frantsesen aurkakoak. Londresen 1947an Organo Konbentziorako jo zuenean, lau mugimenduko sinfonia bat asmatu zuen.

Demessieuxek Estatu Batuetan egin zuen lehen bira 1953ra arte atzeratu zen: baina arrakasta handia izan zuen, bai entzuleria bai kritikaren aldetik, harrituta geratu baitziren esperientziarekin. Estatu Batuetara biran joan zen lehen organo-jolea izan zen. D'Arcy Trinkwonen arabera, agian Virgil Fox-ek baino ez zuen erakutsi antzeko birtuosismo-maila, nahiz eta haren estiloa askoz deigarriagoa eta errepertorio ezagunagoa izan. 1955ean eta 1958an itzuli zen berriro, eta kasu bakoitzean kostatik kostara ikusleek txalo zaparrada sutsuekin saritu zuten. Bere errepertorioa, neurri handi batean, Frantziako eskola erromantikoaren konposizioetan oinarritzen zen, Marcel Duprérekin egindako urteetan Johann Sebastian Bach-en lan gehienak ikasi zituen, preludio, tokata, fantasia, ihesa, sonata eta Orgelbüchlein, BWV 599-644, Dupré, Liszt, Franck eta Mendelssohnen lan asko ere ikasi zituen, Dupréren beraren  preludio eta ihes multzoak *Suite Bretonne eta Sept Pièces*, guztiak Meudonen ikasitakoak 1946 baino lehen.Konpositore gisa, Jeanne Demessieux batez ere gai gregorianoei buruzko Hamabi Preludioengatik da ezaguna herrialde honetan: kontrapuntuaren nagusitasunaren eta berotasun lirikoaren konbinazioa erakusten duten pieza labur eta finak. Jeanne Demessieux batez ere gai gregorianoei buruzko Hamabi Preludioengatik da ezaguna herrialde honetan: kontrapuntuaren nagusitasunaren eta berotasun lirikoaren konbinazioa erakusten duten pieza labur eta finak.

"Rorate coeli" preludioa da denetan politenetako bat, bere estilo bereizgarriarekin, bere herrikideetan gutxiago oinarritzen dena. Kantu gregorianoarekiko guztiz desberdina izan zen hemen [Te Deum], martziala aldartean, eraginen politonalari eta zirraragarri distiratsuari zegokienez. Lana hiru atal nagusitan banatzen da: irekiera, erakusketa gogorra, erdiko sekziorik isilena eta gogoetatsuena, eta azken ahaltsua, tocata motakoa, izugarri zaila eta desartikulatua. Jeanne Demessieux gogo biziz hartu zuten eta askotan itzuli behar izan zuen erreberentzia bat egiteko, zorionez, ez zuen errepikapenik jo, bere obrak anticlímax bat izan zitekeen...  

Arnatt, Ronald. *Jeanne Demessieux, Graham Memorial Chapel, Washington* University, St. Louis, MO, February 10, 1958 *The American Organist (abril de 1958):* 149 or.*Te Deum op*. *11* frantziar generoaren gailurra da, eta gainerakoen gainetik nabarmentzen da konposizio-egitura moderatu eta distiratsua. *Chamadezko tronpetteak*, katedraleko organoaren funtsezko ezaugarria, *cantus firmus*aren bi sarrera garrantzitsuak nabarmentzeko erabiltzen dira. Ez da oso ezaguna, baina 1953an Demessieuxek Erresuma Batuko Elisabeth II.a erregina gaztearen gonbitez jo zuen Westminsterreko abadian koroatzean. Urte haietan Europan zehar ibili zen, batez ere Austrian, Alemanian, Erresuma Batuan, Herbehereetan eta Eskandinavian. Kontzertu gehienetan, gai jakin bati buruzko inprobisazio batekin bukatu zuen programa.
ezkerrera|thumb|344x344px|Demessieux bira New Yorken, Estatu Batuetan.
Bere karrerako lehen egunetan, bere kontzertu-programa etengabeak Europako eta Estatu Batuetako ia hiri handi guztiak hartzen zituen, eta hori are nabarmenagoa zen, garai hartako bidaiak lurrunezko trenen eta itsasontzien mende baitzeuden, moteltasun handiko bi garraioak. Birak ez ziren oso atseginak Demessieuxentzat, nekagarriak iruditzen baitzitzaizkion. Hiru bidaia baino ez zituen egin Estatu Batuetara, eta, seguru asko, gerora gonbitak baztertu behar izan zituen, guraso zaharrengandik hurbil egon nahi baitzuen. Musikari asko ez bezala, Demessieuxek ez zuen hegazkinez bidaiatu nahi, guztiz beharrezkoa ez bazen behintzat. Arrazoi bat zuen horrek: bere gaztaroko lagun bat galdu zuen hegazkin istripu batean. Horrek murriztu egin zituen bere jarduerak. Oro har, bidaiatzea ez zitzaion gustatzen, Duprék ez bezala, inoiz ez zen urrunago joatera ausartu, Australiara esaterako.

1957ko martxoaren 1ean Liejako Kontserbatorioan eskaini zuen errezitaldia Demessieuxek guztiz inprobisatu zuen. Kontzertu ugari egitera gonbidatu zuten, eta organo eta orkestrako emanaldi batzuk egin zituen Frantzian, Belgikan eta beste leku batzuetan. Berak bere kontzertua idatzi zuen organo eta orkestrarako, *Poème* izenekoa, 50eko hamarkadaren hasieran, 1952an estreinatuz.  Urte horretan egindako grabazio batean, berak interpretatzen zuen Eugène Bigotek zuzendutako orkestradun organoa.

Londresko Decca zigilurako grabazio batzuk egin zituen Genevako Victoria Halleko organoan; besteak beste, LP bat, Bachen sei piezarekin. 1964an Caballero de la Orden de la Corona de Belgika saria jaso zuen.

Osasun-arazoak zirela eta, Demessieuxek mugatu egin behar izan zituen bere jarduerak 1960. urtearen erdialderako, garai hartan "musikaz gainezka" zegoela aitortu baitzuen, eta gogoz gogoratu zituen ikasketaz eta diziplinaz gainezka egindako gaztetasuna. Bizitza artistikoaren zati handi bat borrokan aritu zen, gizonak nagusi ziren ingurune batean bere lekua mantentzeko.

### Pedagogia 
Pedagogian ere karrera luzea izan zuen, Nancyko Kontserbatorioan hasierako postua lortu ondoren, 1952an organo- eta inprobisazio-irakasle izendatu zuten Liejako Kontserbatorioan (Belgika). Haarlemeko Udako Akademian organo-eskolak ematera ere gonbidatu zuten, Pierre Labric eta Louis Thiry bere ikasle zirela. Organo-irakasle aritu zen Nancyko Kontserbatorioan (1950etik 1952ra) eta Liejako Errege Kontserbatorioan (Belgika).

## Heriotza 
Madeleineren flautak entzun ditzaket. 

(Demessieuxen azken hitzak).20 urte zituenetik aurrera, Demessieux hainbat osasun-arazo izan zituen, eta, batzuetan, hainbat ebakuntza egin behar izan zituen. Aldi batez borrokatu ahal izan zuen pairatzen zuen minbizi batekin, baina 1968ko azaroaren 11n hil zen Parisen, ospitalean bi hilabetez ohean egon ondoren. Hileta Madeleine elizan egin zen, jendetza joan zen azken agurra ematera. Organoa isilik egon zen mantu beltz erraldoi batean bilduta. Hil ondoren, Pierre Cochereauk, Pierre Labric-ek eta Eugene Reuschel-ek, besteak beste, piezak idatzi zituzten bere oroimenean.

## Legatua eta aintzatespenak 
* Konposizio-katalogo handia utzi zuen. Organorako dituen piezez gain, pianorako piezak, abesti eta koru-lan ugari idatzi zituen, "Chanson de Roland" oratorioa eta orkestra-lanak barne. Hogeita hamar konposizio baino gehiago dituen katalogoaren herena baino ez da argitaratu orain arte.
* Frantzian Jeanne Demessieuxeko Les Amis elkartea dago, Demessieuxeko ondarea mantentzeaz arduratzen dena.
* Camargues eskualdeko etorbide batek bere izena darama.
* Festivo disketxe holandarrak Jeanne Demessieux-en zenbait grabazio berrargitaratu ditu CDan, César Franck-en organorako 1958ko lanen grabazioak barne.
* Maurizio Ciampi organo-jole italiarra *Six études*, op. *5* eta *Sept méditations sur le Saint-Esprit* osorik, 1995ean grabatu zituen lehenetarikoa izan zen.
* Aeolus disketxeak Demessieuxen organo-kanon osoa grabatu zuen 2008an lehen aldiz, Stephen Tharp organo-jolearen interpretazioarekin.
* Susan Jane Matthews organo-joleak Jeanne Demessieuxen bizitzari eta musikari buruzko hitzaldiak eman ditu. D'Arcy Trinkwon organo-jole britainiarra Demessieuxi buruzko artikuluak idazten eta haren lana zabaltzen aritu da.

## Estiloa 
Utzi zituen grabazioetan rubato libre baina oso naturala ikus daiteke, bulkada erritmiko oso indartsuarekin konbinatuta. Erregistroetan, nahaste altuetan argitasuna eta distira nahiago zituen. Frantziako organo-eskolan izan zuen tradizioagatik, *staccato* joko berezia garatu zuen, eta, interpretazioetan, azentu ikaragarri eraginkorrak lortu zituen, Widorreko Toccata delakoaren grabazioan entzun daitekeen bezala.

Demessieuxen teknika berria, musikaltasun eta birtuosismo elektrizatzailearena, Chopin, Kalkbrenner, Hummel eta Liszt pianisten XIX. mendeko fenomenoen antzekoa da.

Hainbat forma eta generotan inprobisatzeko gaitasun handia zuen. Inprobisatzeko orduan zuen garrantziaren erakusgarri, 1957ko martxoaren 1ean Liejako Kontserbatorioan emandako errezitaldia guztiz inprobisatu zuen Demessieuxek. Hainbat forma eta egituratan inprobisatu zituen, hala nola, koru-aldakuntzetan, hiruko sonata, preludioa eta fuga, parafrasiak eta koral-tratamenduak (polifonikoak, kontrapuntalak, kanonikoak, fuga eta ornamentatuak). 1953an egindako kontzertuetan, gai jakin bati buruzko inprobisazioarekin amaitzen zen beti. Gainera organoaren pedalak erabiltzeko gaitasuna nabarmena zen:

Twelve Choral-Preludes on Gregorian Chant Themes, op. *8* eta Réponds pour le Temps de Pâques, liturgia-lanetan oinarrituak; beste pieza batzuk, hala nola *Six études*, op. *5* kontzerturako dira, eta jatorrizko gaia, berriz, Te Deum op-ean. 11 entzulearentzat ez da oso nabarmena. Jehan Alainen musikarekin konparatzen da maiz, bi konpositore frantsesek ahalmen iradokitzaile eta irudimentsu handiko piezak idatzi baitzituzten. *Sept méditations sur le Saint-Esprit, op. 6* Olivier Messiaenen antzekoa da. *Twelve Choral-Preludes on Gregorian Chant Themes, op. 8* funtzio pedagogiko batekin konposatu ziren. 

## Konposizioak 
; Organo bakarlaria
[thumb|250x250px|[Paris|Parisko Madeleine elizako organoa, non Demessieux organo-jole titularra izan baitzen 1962tik aurrera.]]
* **Six études, op. 5** (1946)
* **Sept méditations sur le Saint-Esprit**, op. 6 (1947)
* **Triptyque**, op. 7 (1949)
* **Twelve Choral-Preludes on Gregorian Chant Themes**, op. 8 (1950)
* **Andante (Chant donné)** (1953)
* **Te Deum, op. 11** (1959)
* **Prélude et fugue en ut**, op. 13 (1965)
* **Répons pour le temps de pâques: Victimae paschali laudes** (1970)
* **Nativité**, op. 4 (2005)
* **Répons pour les temps liturgiques** (2006)

; Organoa eta orkestra
* **Poème**, op. 9 (1952)

; Ganbera musika
* **Ballade**, op. 12, tronpa eta pianorako (1962)
* Biolin eta pianorako **sonata** (1940 konposatua, 2014. urtean argitaratua)

; Mikelaneoak
* Franz Liszt: Funérailles, organo bakarlarirako moldatua (2010)

## Diskografia 
* *Organ* errezitaldia 1950
* *A recital of Bach organ music* 1953
* *Organ Concerto Op. 4 Guri. 1 & 2* 1962
* *Handel - Bach: Concerto pour orgue & Orchestre* 1965
* *Jeanne Demessieux – Mozart Fantaisie en fa mineur, BACH Fantaisie en sol majeur, FRANCK Deuxiieme choral en si mineur, Finala si bemo*l 1968
* *La Decca Legacy* 2021

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Emakumeak musikan

## Bibliografia 
* Trieu-Colleney, Christiane (1977). Jeanne Demessieux: Une Vie de Luttes et de Gloire. 
* Ballesteros, Domitila (2004). Jeanne Demessieux's Six Éudes and the Piano Technique. ISBN 9788590405818. 

* Brown Teel, Christopher (2003). “Te Deum Laudamus”: Chant Fragments in Four Organ Works by Tournemire, Langlais, Dupré, and Demessieux. Austin: Universidad de Texas. ISBN 9788590405818. 

## Kanpo estekak 
* Demessieux Aeolus.
* Demessieux Musimem.
* Demessieux Orgues et vitrax.