Otsailaren 13

**Otsailaren 13**a gregoriotar egutegiaren urteko berrogeita laugarren eguna da. 321 egun falta dira urtea amaitzeko, 322 egun bisurteetan.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1981 &ndash; Joxe Arregi Izagirre pairatutako torturen ondorioz hil zen.

### Mundua 
* 1565 &ndash; Miguel Lopez Legazpi konkistatzailea Filipinetara iritsi zen eta uharteak "deskubritu" zituela aldarrikatu zuen.
* 1668 &ndash; Espainiak Portugalen independentzia onartu zuen.
* 1931 &ndash; New Delhi Indiako hiriburu bihurtu zen.
* 1945 &ndash; Bigarren Mundu Gerran, Dresdenen aurkako airetiko erasoa hasi zen.
* 1980 &ndash; Frantziak lehen saiakuntza nuklearra egin zuen Aljeriako Saharan.
* 2001 &ndash; Richter eskalan 6,6 graduko indarra izan zuen lurrikara El Salvadorren. 400 hildako.
* 2008 &ndash; Imad Mughaniyah Libanoko Hizbulako liderra hil zuten bonbaz Damaskon.
* 2008 &ndash; Australiako lehen ministro Kevin Ruddek barkamena eskatu zien, nazioaren izenean, aborigenei, bertako ume galduen belaunaldia zela eta.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1867 &ndash; Johann Straussen *Danubio Urdina* balsa estrainatu zen Vienan.
* 1952 &ndash; *Bend of the River* ("Ibairen Bihurgunea") filma estreinatu zen, Anthony Mannek zuzendu eta James Stewart, Arthur Kennedy, Julie Adams eta Rock Hudson aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1633 &ndash; Galileo Galilei zientzialariaren aurkako epaiketa hasi zen Erroman.
* 1894 &ndash; Lumière anaiek zinematografoa patentatu zuten.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1564 &ndash; Frantzisko Beraskola, euskal fraide frantziskotarra (h. 1598).
* 1769 &ndash; Jose Antonio Pikasarri, euskal jatorriko argentinar apaiza eta musikaria (h. 1843).
* 1815 &ndash; Rafael Etxague, euskal militar eta politikaria (h. 1887).
* 1837 &ndash; Valentin Zubiaurre Urionabarrenetxea, bizkaitar musikagilea (h. 1914).
* 1878 &ndash; Benigno Oreja, bizkaitar mediku eta politikaria (h. 1962).
* 1886 &ndash; Léon Dongaitz, lapurtar pilotaria (h. 1979).
* 1917 &ndash;
** Antonio Orbe, gipuzkoar teologo jesuita, Patristikan aditua (h. 2003).
** Ramona Pikabea Mitxelena, gipuzkoar trikitilaria, baserritarra eta garaiko bular-tiratzailea (h. 2013).
* 1935 &ndash; Marcelino Oreja Agirre, euskal herritar legelari, politikari eta diplomatikoa, Madrilen.
* 1943 &ndash; Pedro Luis Uriarte, bizkaitar enpresa zuzendaria.
* 1948 &ndash;
** Consuelo Flecha, bizkaitar pedagogo eta unibertsitateko irakaslea.
** Josu Ortuondo, EITBren zuzendari ohi eta Bilboko alkate ohia.
* 1952 &ndash; Regina Otaola, gipuzkoar politikaria, Lizartzako alkatea 2007-2011 legealdian Alderdi Popularretik.
* 1957 &ndash; Jesús María Fernández Díaz, nafar politikaria.
* 1961 &ndash; Joseba Macías, bizkaitar kazetari, idazle, soziologo, zinema zuzendari eta unibertsitateko irakaslea (h. 2013).
* 1973 &ndash; Mikel Antia, gipuzkoar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1974 &ndash; Unai Yus, arabar txirrindulari ohia.
* 1979 &ndash; Eriz Alberdi, bizkaitar zinema eta telebistako aktorea.
* 1981 &ndash; Jonathan González, bizkaitar txirrindulari ohia.
* 1993 &ndash; Beñat Rezusta, gipuzkoar pilotaria.
* 1996 &ndash; Carmen Climent, bizkaitar aktorea, abeslaria eta dantzaria.
* 2000 &ndash;
** Irantzu Beloki, nafar txirrindularia.
** Iñaki Leon Merino, arabar futbolaria.
* 2001 &ndash; Naia Amondarain,  gipuzkoar txirrindularia.
* 2002 &ndash; Adrián Trespalacios, bizkaitar futbolaria.

### Mundua 
* 1457 &ndash; Maria Borgoinakoa, Borgoinako dukesa (h. 1482).
* 1599 &ndash; Alexandro VII.a, aita santua (h. 1667).
* 1707 &ndash; Claude Prosper Jolyot de Crébillon, frantziar idazlea (h. 1777).
* 1768 &ndash; Édouard Mortier, Frantziako lehen ministroa (h. 1835).
* 1769 &ndash; Ivan Krilov, errusiar idazlea (h. 1844).
* 1783 &ndash; Guglielmo Pepe, italiar militarra (h. 1855).
* 1805 &ndash; Johann Peter Gustav Lejeune Dirichlet, alemaniar matematikaria (h. 1859).
* 1809 &ndash; Maria Peregrina de Souza, portugaldar poeta, eleberrigile eta folklorista (h. 1894).
* 1818 &ndash; Angelica Singleton Van Buren, Estatu Batuetako lehen dama (h. 1877).
* 1824 &ndash; Maria Beatriz Austria-Estekoa, Austria-Esteko artxidukesa (h. 1906).
* 1852 &ndash; Ion Luca Caragiale, errumaniar idazlea (h. 1912).
* 1855 &ndash; Paul Deschanel, Frantziako presidentea (h. 1922).
* 1859 &ndash; William Strang, eskoziar margolari, grabatzaile, idazle eta ilustratzailea (h. 1921).
* 1860 &ndash; Nienke van Hichtum, herbeheretar haur literaturako idazle eta itzultzailea (h. 1939).
* 1865 &ndash; István Csók, hungariar margolari inpresionista (h. 1961).
* 1873 &ndash; Fiodor Xaliapin, errusiar opera-kantaria (h. 1938).
* 1879 &ndash; Sarojini Naidu, *Indiako Urretxindorra*, Indiaren independentziaren aldeko ekintzaile eta poeta (h. 1949).
* 1884 &ndash; Henriette Charasson, inspirazio katolikodun frantziar idazlea (h. 1972).
* 1885 &ndash; Elizabeth Virginia Wallace Truman, Ameriketako Estatu Batuetako lehen dama (h. 1982).
* 1886 &ndash; Ricardo Güiraldes, argentinar idazlea (h. 1927).
* 1888 &ndash; Georgios Papandreu, Greziako lehen ministroa (h. 1968).
* 1891 &ndash;
** Kate Roberts, galestar nazionalista eta idazlea (h. 1985).
** Grant Wood, estatubatuar margolaria (h. 1942).
* 1892 – Camille Loiseau, paristar ehun urteduna, supermendebetekoa, Frantziako eta Europako pertsonarik zaharrena (h. 2006).
* 1898 &ndash; Frank Aiken, irlandar iraultzaile eta politikaria (h. 1983).
* 1900 &ndash; Sir Henry Roy Forbes Harrod, britainiar ekonomista (h. 1978).
* 1903 &ndash; Georges Simenon, belgikar idazlea (h. 1989).
* 1910 &ndash; William Shockley, ingeles fisikaria, 1956ko Fisikako Nobel Saria (h. 1989).
* 1912 &ndash;Antonia Pozzi, italiar poeta (h. 1938).
* 1913 &ndash;
** Khalid Saudi Arabiakoa, Saudi Arabiako erregea (h. 1982).
** Marguerite Vogt, alemaniar minbiziaren-biologo eta birologoa (h. 2007).
* 1915 &ndash; Aung San, birmaniar buruzagi iraultzailea (h. 1947).
* 1923 &ndash;
** Pedro Gómez Valderrama, kolonbiar idazlea, kazetaria eta diplomatikoa (h. 1992).
** Chuck Yeager, Ameriketako Estatu Batuetako Aireko Armadako pilotu militarra (h. 2020).
* 1926 &ndash; Ārvaldis Andrejs Brumanis, letoniar apezpiku katolikoa (h. 2013).
* 1929 &ndash; Omar Torrijos, panamar militarra eta politikaria (h. 1981).
* 1932 &ndash; Barbara Shelley, ingeles aktorea (h. 2021).
* 1933 &ndash;
** Paul Biya, Kamerungo presidentea.
** Kim Novak, estatubatuar aktorea.
** Emanuel Ungaro, frantziar moda diseinatzailea (h. 2019).
* 1934 &ndash; George Segal, estatubatuar aktorea (h. 2021).
* 1936 &ndash; Pavol Molnár, eslovakiar futbolaria (h. 2021).
* 1937 &ndash;
** Sigmund Jähn, Ekialdeko Alemaniako aireko indarreko kidea, lehen alemaniar austronauta (h. 2019).
** Hiroshi Ninomiya, japoniar futbolaria.
* 1938 &ndash; Oliver Reed, ingeles aktorea (h. 1999).
* 1939 &ndash; Beate Klarsfeld, frantziar-alemaniar kazetaria, nazien aurkako ikerketa eta ehiza egiten duelako ezaguna.
* 1940 &ndash; Manju Sharma, indiar bioteknologo eta botanikaria (h. 2024).
* 1941 &ndash; Sigmar Polke, alemaniar margolaria (h. 2010).
* 1942 &ndash; Peter Tork, estatubatuar musikari eta aktorea, *The Monkees* taldeko kidea (h. 2019).
* 1944 &ndash; Stockard Channing, estatubatuar aktorea.
* 1945 &ndash; Marian Dawkins, britainiar biologo eta irakaslea.
* 1946 &ndash; Pilar Bayer Isant, kataluniar zientzialari, matematikari eta unibertsitateko irakaslea.
* 1949 &ndash;
** Paca Blanco, espainiar feminista, ekologista, antifaxista, antinuklearra, antikapitalista eta pentsioduna.
** Judy Dyble, ingeles abeslari eta abestien egilea, *Fairport Convention* taldeko kide sortzailea (h. 2020).
* 1950 &ndash; Peter Gabriel, ingeles abeslari, musikari eta konposatzailea, *Genesis* musika-taldeko kide ohia.
* 1951 &ndash; Michel Pollentier, belgiar txirrindulari ohia.
* 1952 &ndash; Freddy Maertens, belgiar txirrindulari ohia.
* 1954 &ndash; Bibiana Fernández, *Bibí Andersen*, espainiar aktorea.
* 1960 &ndash; Pierluigi Collina, italiar futbol epaile ohia.
* 1965 &ndash; Peter O'Neill, Papua Ginea Berriko lehen ministroa.
* 1967 &ndash; Ross Robinson, estatubatuar ekoizle diskografikoa.
* 1969 &ndash;
** Joyce DiDonato, estatubatuar opera abeslaria, mezzosopranoa.
** Hugo López-Gatell, epidemiologoa, ikertzailea, irakaslea eta funtzionario publikoa.
** Rudi Vata, albaniar futbolari ohia.
* 1970 &ndash; Elmer Bennett, estatubatuar saskibaloi jokalari ohia.
* 1971 &ndash; Carolina Bescansa, galiziar soziologo, politologo, unibertsitateko irakaslea eta politikaria.
* 1974 &ndash; Robbie Williams, ingeles pop rock abeslaria.
* 1978 &ndash; Philippe Jaroussky, frantziar kontratenorea.
** Edsilia Rombley, herbeheretar abeslaria, telebista aurkezlea.
* 1979 &ndash;
** Fawzi Al-Shammari, kuwaitar atleta, 200 metro eta 400 metrotako kategorietan aditua.
** Anders Behring Breivik, norvegiar herritarra, Norvegiako 2011ko uztailaren 22ko atentatuen egilea.
** Dores Tembrás, galiziar idazle, poeta, filologo eta ekoizlea.
* 1981 &ndash;
** Yosuke Fujigaya, japoniar futbolari ohia.
** Gonzalo Miró, espainiar kazetari eta telebista aurkezlea.
* 1985 &ndash;
** Mayra Andrade, caboverdetar abeslaria.
* 1987 &ndash; Adriano de Souza, brasildar surflaria.
* 1988 &ndash; Irene Montero, espainiar politikari eta psikologoa.
* 1990 &ndash; 
** Nicole Kramm Caifal, txiletar argazkilari dokumentalista eta ekintzailea.
** Rubius, espainiar youtuberra, munduko youtuber jarraituenetakoa.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1468 &ndash; Joana Enrikez, Nafarroako eta Aragoiko erregina (j. 1425).
* 1604 &ndash; Katalina Borboikoa, Nafarroako Erresumako infanta (j. 1559).
* 1743 &ndash; Migel Irazusta, gipuzkoar arkitekto eta eskultorea (j. 1665).
* 1800 &ndash; Martin Barkaiztegi, *Martintxo*, gipuzkoar zezenketaria.
* 1891 - Sotera Novia de Salcedo, bizkaitar esploratzaile eta idazlea (j. 1818).
* 1946 &ndash; Henry Roussel, euskal zinema zuzendari eta antzezlea, Parisen (j. 1875).
* 1956 &ndash; Aureliano López Becerra, gipuzkoar kazetaria (j. 1880).
* 1964 &ndash; Julian Elortza, gipuzkoar politikari karlista (j. 1878).
* 1981 &ndash; Joxe Arregi Izagirre, gipuzkoar ETAkidea, Espainiako Polizia Nazionalak egindako torturen ondorioz (j. 1951).
* 2000 &ndash; Tomás Zarraonandia, bizkaitar futbolaria (j. 1910).
* 2003 &ndash; Javier Arriola Lizarralde, *Arriola IV.a*, gipuzkoar eusko pilotaria (j. 1934).
* 2004 &ndash; Javier Bello-Portu, gipuzkoar musikagile eta orkestra zuzendaria (j. 1920).
* 2020 &ndash; Joxe Mari Auzmendi Matxain, nafar irakasle eta kimikaria, *Hik Hasi* egitasmo pedagogikoaren sortzaile eta bultzatzaileetako bat (j. 1954).
* 2021 &ndash;
** Xabier Agirre Lopez, arabar politikaria, Arabako Ahaldun Nagusia (j. 1951).
** Enrique Rodríguez Galindo, Guardia Zibileko jenerala, gerra zikinean inplikatua, Zaragozan (j. 1939).

### Mundua 
* 721 &ndash; Txilperiko II.a, saliar frankoen erregea.
* 858 &ndash; Kenneth I.a Eskoziakoa, Piktoen erregea eta Eskoziako Erresumako lehen erregea (j. c. 810)
* 1130 &ndash; Honorio II.a, aita santua.
* 1141 &ndash; Béla II.a Hungariakoa, Hungariako eta Kroaziako erregea (j. c. 1109).
* 1219 &ndash; Minamoto no Sanetomo, Kamakura shogunerriko hirugarren shoguna (j. 1192).
* 1237 &ndash; Jordan Saxoniakoa, alemaniar teologo eta domingotar fraidea.
* 1332 &ndash; Androniko II.a Paleologo, Bizantziar Inperioko enperadorea (j. 1259).
* 1468 &ndash; Joana Enrikez, Gaztelako Casarrubioseko anderea (j. 1425).
* 1542 &ndash;
** Alessandro Cesarini, italiar elizgizona, Iruñe eta Tuterako artxidiozesiaren administratzaile apostolikoa.
** Katalina Howard, Henrike VIII.a Ingalaterrakoaren bosgarren emaztea eta Ingalaterrako erregina ezkontidea (j. c. 1523).
* 1571 &ndash; Benvenuto Cellini, italiar eskultore, zilargin eta idazlea (j. 1500).
* 1592 &ndash; Jacopo Bassano, italiar margolaria (j. c. 1515).
* 1660 &ndash; Karlos X.a Gustavo Suediakoa, Suediako erregea (j. 1622).
* 1662 &ndash; Elisabet Stuart, Bohemiako erregina ezkontidea (j. 1596).
* 1741 &ndash; Johan Joseph Fux, austriar musikagile eta musika teoria idazlea.
* 1768 &ndash; Jean-Baptiste Picot de Chemeteau, frantziar noble eta politikaria (j. 1690).
* 1787 &ndash; Ruđer Josip Bošković, Ragusako Errepublikako fisikari, astronomo, matematikari, filosofo, diplomazialari, olerkari, teologo, jesulagun, apaiz eta polimata (j. 1711).
* 1837 &ndash; Mariano José de Larra, espainiar idazlea (j. 1809).
* 1845 &ndash; Henrich Steffens, norvegiar filosofo, zientzialari eta poeta, Naturphilosophie mugimenduaren ordezkari nagusietariko bat (j. 1773).
* 1859 &ndash; Eliza Acton, sukaldaritzako liburu idazle eta poeta ingelesa (j. 1799).
* 1883 &ndash; Richard Wagner, alemaniar musikagilea (j. 1813).
* 1897 &ndash; Gustave Den Duyts, belgikar margolari, akuarelista, pastelista, grabatzaile eta artista grafikoa (j. 1850).
* 1904 &ndash; Kutty Kunju Thankachi, indiar musikagilea eta malabarerazko idazlea (j. 1820).
* 1909 &ndash; Hugo Egmont Hørring, Danimarkako lehen ministroa (j. 1842).
* 1916 &ndash; Vilhelm Hammershøi, daniar margolaria (j. 1864).
* 1926 &ndash; Francis Ysidro Edgeworth, irlandar ekonomialaria (j. 1845).
* 1939 &ndash; María Mayor, espainiar aktorea (j. ?)
* 1945 &ndash; María Y. Orosa, filipinar mediku eta farmazia ikertzailea, elikagaien teknologian espezializatua (j. 1893).
* 1950 &ndash; Rafael Sabatini, italo-ingeles eleberrigilea (j. 1875).
* 1952 &ndash;
** Alfred Einstein, alemaniar musikologo eta musika kritikaria (j. 1880).
** Josephine Tey, eskoziar idazlea (j. 1896).
* 1956 &ndash;
** Jan Łukasiewicz, poloniar logikaria (j. 1878).
** Ernestina Otero, galiziar maistra, pedagogoa eta eskolako zuzendaria (j. 1890).
* 1958 &ndash;
** Christabel Pankhurst, ingeles sufragista eta militante politikoa (j. 1880).
** Georges Rouault, frantziar margolari espresionista (j. 1871).
* 1963 &ndash; Jaume Font, kataluniar apezpikua, Donostiako elizbarrutiko lehendabiziko apezpikua (j. 1894).
* 1965 &ndash;
** Humberto Delgado, portugaldar militar eta politikaria (j. 1906).
** Gloria Morgan Vanderbilt, suitzan jaiotzako estatubatuar *socialité*a (j. 1904).
* 1966 - Marguerite Long, frantziar pianista eta pedagogoa (j. 1874).
* 1967 &ndash; Forugh Farrokhzad, irandar poeta eta zinema zuzendaria, emakumezkoen ikuspegitik persieraz idazten aitzindaria (j. 1934/35).
* 1968 &ndash; Ildebrando Pizzetti, italiar musikagilea (j. 1880).
* 1973 &ndash; Rosa Torre González, mexikar maistra, politikaria eta feminista (j. 1890).
* 1975 &ndash; Jenny Hempel, daniar botanikoa, landareen fisiologian aitzindaria (j. 1882).
* 1976 &ndash;
** Murtala Mohammed, Nigeriako presidentea (j. 1938).
** Lily Pons, frantziar-estatubatuar sopranoa (j. 1898).
* 1982 &ndash; Fernando Valera Aparicio, espainiar politikari eta idazlea, Errepublikaren Erbesteko azken presidentea (j. 1899).
* 1995 &ndash; Alberto Burri, italiar artista bisual, margolari, eskultore eta medikua (j. 1915).
* 1996 &ndash; Martin Balsam, estatubatuar aktorea (j. 1919).
* 2006 &ndash; Peter Frederick Strawson, ingeles filosofoa (j. 1919).
* 2008 &ndash; Kon Ichikawa, japoniar zinema-zuzendaria (j. 1915).
* 2011 &ndash;
** Inese Jaunzeme, xabalina jaurtiketan espezializatutako letoniar kirolaria (j. 1932).
** T. P. McKenna, irlandar aktorea (j. 1929).
* 2012 &ndash; Lillian Bassman, estatubatuar argazkilari eta margolaria (j. 1917).
* 2014 &ndash;
** Irene González Hernández, espainiar ikertzaile eta astrofisikaria (j. 1969).
** Richard Møller Nielsen, daniar futbolari eta entrenatzailea (j. 1937).
* 2015 &ndash; Melitta Marxer, liechtensteindar ekintzaile sufragista (j. 1923).
* 2016 &ndash; 
** Yvonne Barr, irlandar birologoa (j. 1932 )
** Conchita Goyanes, espainiar aktorea (j.1946)
* 2017 &ndash;
** Ricardo Arias Calderón, panamar politikaria (j. 1933).
** Kim Jong-nam, iparkorear politikaria (j. 1971).
* 2018 &ndash;
** Henri Laborde, Montpezateko Kondea, Danimarkako printze ezkontidea (j. 1934).
** Josefina Samper, espainiar sindikalista (j. 1927).
* 2020 &ndash; Rafael Romero Marchent, espainiar zinema zuzendaria (j. 1926).
* 2021 &ndash; Urs Jaeggi, suitzar idazle, soziologo eta margolaria (j. 1931).
* 2023 &ndash;
** José María Gil-Robles y Gil-Delgado, Europako Parlamentuko lehendakaria (j. 1935).
** Lalita Lajmi, indiar margolaria (j. 1932).
** David Singmaster, estatubatuar- britainiar matematikaria (j. 1938).
* 2024 &ndash; 
** Aletta Bezuidenhout, kenyar-hegoafrikar aktore, zinemagile eta antzerkigilea (j. 1949).
** Robert Varnajo, frantziar txirrindularia (j. 1929).
* 2025 &ndash; Sukri Bommagowda, indiar folk abeslaria (j. 1937).
* 2026 &ndash;
** Dolores Muñoz Ledo, mexikar ahots-aktorea (j. 1918).
** Antonio Pumariño, espainiar matematikaria (j. 1966).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Euskal Herrian: Torturaren aurkako eguna.
* Seaska egutegiko izendegia: Mantzio eta Izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Otsailaren 12 | Urteko egutegi | Otsailaren 14