Makina

[300px|thumb|[Tornuak materialei forma emateko erabiltzen diren **makinak** dira.]]

**Makinak** gure edozein jarduera modu errazagoan egiteko erabiltzen ditugun objektuak dira.

Makinek modu askotan laguntzen digute. Adibidez, guraizeekin papera erraz eta azkar mozten dugu. Telefonoari esker, momentuan komunikatzen gara munduko beste leku batean dagoen norbaitekin.

Orokorrean, makinei esker, indarra eta denbora aurrezten ditugu.

**Makina** lan bat egiteko erabiltzen den osagai edo tresna multzo egituratu bat da, horretarako energia baliatzen duena. Makina bateko osagaiak mekanikoak, pneumatikoak, hidraulikoak, elektrikoak nahiz elektronikoak izan daitezke. Makinak finkoak (tornua, esaterako) zein mugikorrak (lokomotorra eta bizikleta, adibidez) izan daitezke.

Oinarrizko sailkapen baten arabera, makinak bakunak (atal finko batzuei lotutako gorputz trinko bakarrekoak: palanka, tornua, etab.) eta konposatuak (makina bakunez osatuak: transfer makinak, etab.) izan daitezke.

Makina tresna bat da, eta, ekintza jakin bat egiteko, energia erabiltzen duen zati bat edo gehiago du. Makinak, normalean, baliabide mekanikoz, kimikoz, termikoz edo elektrikoz elikatzen dira, eta, askotan, motordunak izaten dira. Historikoki, tresna elektriko batek atal mugikorrak ere behar ditu makina gisa sailkatu ahal izateko. Hala ere, elektronikaren etorrerak ekarri du tresna elektrikoak garatzea mugimenduan dauden elementutzat jotzen diren atalik izan gabe.

Makina sinplea indar baten norabidea edo magnitudea transformatzen duen gailua da, baina badaude makina konplexuago asko ere, adibidez, ibilgailuak, sistema elektronikoak, makina molekularrak, ordenagailuak, telebistak, irrati-ekipoak, eta abar.

## Etimologia
Makina hitza latinezko *machina* hitzetik dator, zeina, halaber, grezieratik datorren: (dorieraz μαχανά *makhana*, jonieraz μαχανά *makmakhana* (artefaktua, makina, motorra) eta hura, berriz, μῆχος *mekhos* (baliabidea, espedientea, erremedioa) hitzetik.

XVII. mendean, hitzak ekintzaren bat egiteko plana ere adieraz zezakeen, orain trikimailu hitzak adierazten duen esanahia. Terminoaren esanahi modernoa garatu zen antzerki isabeldarrean eta setio militarreko makinetan erabiltzen zen tramoia mekanikoaren etapan modu espezializatuan aplikatu ondoren, bai XVI. mendearen amaieran, bai XVII. mendearen hasieran.

*Oxford English Dictionary*k (OED) terminoaren esanahi modernoaren jatorria *Technicum lexikotik* (John Harris, 1704) abiatzen du, eta definizio hau ematen du:
: *Makina edo motorra mekanikan, gorputz baten mugimendua aldatzeko edo gelditzeko aukera ematen duen guztia da… Oro har, honako hauek hartzen dira makina bakuntzat: palanka, gurpila, polea, ziria, plano inklinatua, torlojua, tornua eta engranajea. Motorrak edo makina konposatuak, berriz, kontaezinak dira…*

Ingelesezko «engine» hitza (Harrisen garaitik gertuko sinonimotzat erabiltzen dena), azken batean (frantses zaharraren bidez), «ingenium» latinezko hitzetik dator, baita euskarazko «ingeniari» hitza ere.

## Historia
150px|thumb|*Arkimedes pentsakor*
Beharbada, gizakiak bere indarra aprobetxatzeko diseinatutako gailu baten lehen adibidea aizkora da, ziri bat egiteko suharrizko piezak ezpalduz egina. Ziria makina sinple bat da, erremintaren desplazamendu axialetik abiatuta zeharkako banantze-indarra lortzeko aukera ematen duena.

Makina sinple baten ideia Arkimedes ingeniari eta matematikari greziarrarekin sortu zen K.a. III. mendean, makina sinpleak aztertu zituenean: palanka, polea eta torlojua. Palankaren abantaila mekanikoaren hastapena aurkitu zuen.​ Geroagoko, filosofo greziarrek bost makina sinple klasikoak definitu zituzten (plano inklinatua izan ezik), eta haien abantaila mekanikoa, gutxi gorabehera, kalkulatzeko gai izan ziren. Heron Alexandriakoak bere *Mechanica* liburuan, bost mekanismo aipatzen ditu, zeinak mugimenduan dagoen karga bat ezar dezaketen: palanka, txigrea, polea, ziria eta torlojua. Haien fabrikazioa eta erabilerak deskribatzen ditu. Hala ere, greziarren ulermena estatikara mugatzen zen (indarren oreka), eta ez zuen dinamika (indarraren eta distantziaren arteko oreka) edo lan kontzeptua kontuan hartu.

Beste lau makina sinpleak antzinako Ekialde Hurbilean asmatu zituzten.​ Gurpila, gurpil eta ardatz mekanismoarekin batera, Mesopotamian (egungo Irak) asmatu zen K.a. 5. milurtekoan.​ Palanka-mekanismoa duela 5.000 urte inguru agertu zen lehen aldiz, Ekialde Hurbilean. Balantza sinple batean eta objektu handiak mugitzeko erabiltzen zen Antzinako Egiptoko teknologian. Palanka ura altxatzeko gailuan (zikoina) ere erabili zen, K.a. 3.000. urte inguruan. urte inguruan.​ Poleen lehen aztarnak Mesopotamian aurkitu ziren, K.a. 2. milurtekoaren hasieran, eta antzinako Egipton, Egiptoko XII. dinastian. (K.a. 1991-1802).​ Potentzia-torlojuaren azkoina izan zen asmatutako azken makina bakuna, lehen aldiz Mesopotamian agertu baitzen K.a. neoasiriar aldian (911-609).

Pizkunde garaian, potentzia mekanikoen dinamika (makina sinpleei hala deitzen baitzitzaien) egin zezaketen lan erabilgarriaren ikuspegitik aztertzen hasi ziren, eta horrek, azkenean, lan mekanikoaren kontzeptu berrira eraman zuen. 1586an, Simon Stevin ingeniari flandiarrak plano inklinatuaren abantaila mekanikoa ondorioztatu zuen, eta beste makina sinpleekin sartu zen. Makina sinpleen teoria dinamiko osoa Galileo Galilei zientzialari italiarrak landu zuen 1600. urtean, *Le Meccaniche*n (Mekanikari buruz).​​ Lehena izan zen ulertzen makina sinpleek ez dutela energiarik sortzen, transformatu baino ez dutela egiten.

## Makinen erabilerak 
* **Indarra egitea**: Lehenengo makinak indar handiagoa egiteko edo indarra hobeto egiteko erabili ziren. Adibidez, mailua eta zulagailua.
* **Garraiatzea**: Makinekin, pertsonak nahiz salgaiak garraiatzen dira. Adibidez, bizikleta eta kamioia.
* **Berotzea eta hoztea**: Makina horiei esker, gure etxeak erosoagoak dira. Adibidez, hozkailua eta sukaldea.
* **Komunikatzea**: Telefonoek, finkoek zein mugikorrek, erabat aldatu dute gure bizimodua.
* **Informazioa erabiltzea**: Batez ere ordenagailuek egiten dute, baina baita kamerek eta beste makina batzuek ere.

## Energia eta makinak 
Makina guztiek energia erabiltzen dute; zenbait iturritatik lortutako energia izaten da.

Makina batzuek pertsonek eragindako energiari esker funtzionatzen dute; esaterako, bihurkinek eta orgatilek.

Beste batzuek, berriz, beste energia-iturri batzuekin funtzionatzen dute. Erabilienak energia elektrikoa eta erregaien energia dira. Beste iturri batzuk ere erabiltzen dira, hala nola urarena eta haizearena —adibidez, errotetan—.

## Erremintak 
Erreminta deritzegu lanbide batean lanerako erabiltzen diren makinei. Oso sinpleak izan daitezke, hala nola guraizeak, edota oso konplexuak, hala nola ordenagailuak eta Hondeamakinak.

## Makina motak 
### Makina sinpleak 
[thumb|250px|Mekanismo bakunen taula, 1728ko ''[Chambers' Cyclopædia*tik hartuta. *Makina sinpleek makina konplexuagoak ulertzeko *hiztegia* eskaintzen dute.]]
Makina sinpleak pieza batez edo gutxi batzuez osatuta daude. Makina horiek pertsonen energiari esker funtzionatzen dute, eta egiten dugun indarra aldatzen dute, gure lana errazteko. Makina sinple ohikoenak polea, plano inklinatua eta palanka dira.

Makina bat elementu mugikor sinpletan deskonposa daitekeelako ideiak bultzatuta, Arkimedesek palanka, polea eta torlojua makina sinple gisa definitu zituen. Pizkundearen garaian, zerrenda hori handitu egin zen, gurpila eta ardatza, ziria eta plano inklinatua barne hartzeraino. Makinak karakterizatzeko ikuspegi modernoa, hala, mugimendua ahalbidetzen duten osagaietan oinarritzen da, artikulazioetan, alegia.

**Ziria (aizkora)**: Beharbada, potentzia kudeatzeko diseinatutako gailu baten lehen adibidea da aizkora, aurpegibiko ere deitua. Aizkora egiteko, harria —normalean, suharria— ezpaltzen da, bi aurpegiko sorbatz edo ziri bat egiteko. Ziria makina sinple bat da, tresnaren albo-indarra eta mugimendua piezaren zeharkako zatiketaren indar eta mugimendu bihurtzen dituena. Potentzia erabilgarria tresna erabiltzen duen pertsonaren esfortzuak mugatzen du, baina, potentzia indarraren eta mugimenduaren emaitza denez, ziriak indarra anplifikatzen du, mugimendua murriztuz. Anplifikazio edo abantaila mekaniko hori sarrerako abiaduraren eta irteerakoaren arteko erlazioa da. Ziriaren kasuan, 1/tanα da, non α puntaren angelua den. Ziriaren aurpegiak lerro zuzen gisa modelatzen dira juntura irristakor edo prismatikoa osatzeko.

**Palanka**: Palanka potentzia kudeatzeko beste gailu garrantzitsu eta sinplea bat da. Berme-puntu batean pibotatzen duen gorputz bat da. Pibotetik urrun dagoen puntu baten abiadura pibotetik hurbil dagoen puntu batena baino handiagoa denez, pibotetik urrun aplikatutako indarrak pibotetik hurbil anplifikatzen dira hari lotutako abiadura-murrizketaren ondorioz. Baldin eta *a* bada pibotetik sarrera-indarra aplikatzen den punturainoko distantzia eta *b* irteera-indarra aplikatzen den punturainoko distantzia, orduan *a/b* da palankaren abantaila mekanikoa. Palanka baten euste-puntua artikulatutako edo iraulitako artikulazio gisa modelatzen da.

**Gurpila**: Gurpila makina primitibo garrantzitsua da, gurdia bezala. Gurpil batek palankaren legea erabiltzen du karga bati tira egitean marruskadura gainditzeko behar den indarra murrizteko. Hori ikusteko, kontuan izan lurrean dagoen karga batetik tira egitean lotutako marruskadura eta gurpil baten ardatzean kargari eusten dion kojinete sinple batena gutxi gorabehera bera dela. Hala ere, gurpilak palanka bat osatzen du, trakzio-indarra handiagotzen duena kojinetearen marruskadura-erresistentzia gaindi dezan.

thumb|right|200px|alt=Ilustración de un acoplamiento de cuatro barras de Kinematics of Machinery, 1876|Lau barrako akoplamendu baten irudia, *The Kinematics of Machinery*, 1876
Franz Reuleauxek egin zuen makina sinpleen sailkapena, makina berriak diseinatzeko estrategia bat izan zedin. Oinarrizko 800 makina baino gehiago bildu, eta aztertu zituen. Ikusi zuen makina klasiko sinpleak bildu daitezkeela gontz baten inguruan biratzen den gorputz batez osatutakoak (palanka, polea, gurpila eta ardatza) gainazal lau baten gainean irristatzen den blokearekin (plano inklinatua, ziria eta torlojua).

Makina sinpleak kate zinematikoaren edo akoplamendu mekanikoaren oinarrizko adibideak dira, eta lurrun-makinatik roboten manipulatzaileetara doazen sistema mekanikoak modelatzeko erabiltzen dira. Palanka baten bermapuntua osatzen duten eta gurpila, ardatza eta poleak biratzea ahalbidetzen duten kojineteak artikulazio artikulatua izeneko pare zinematiko baten adibideak dira. Era berean, plano inklinatu baten gainazal laua eta ezpala artikulazio irristakorra izeneko pare zinematikoaren adibide dira. Torlojua artikulazio helikoidal izeneko berezko pare zinematiko gisa identifikatu ohi da.

Errealizazio horrek erakusten du artikulazioak direla, edo mugimendua ematen dioten konexioak, makina baten elementu nagusiak. Lau artikulazio-mota abiapuntu hartuta: artikulazio birakaria, artikulazio irristakorra, espeka-artikulazioa eta engranaje-artikulazioa eta horiekin erlazionatutako loturak, hala nola kableak eta uhalak, makina bat uler daiteke artikulazio horiek konektatzen dituzten pieza solidoen multzo gisa, mekanismo deritzona.

## Mekanismoak
Sistema mekaniko baten mekanismoa makinaren elementu izeneko osagaiez osatuta dago. Elementu horiek sistema egituratzen dute, eta haren mugimendua kontrolatzen dute.

Egitura-osagaiak, oro har, hauek dira: txasisaren atalak, kojineteak, ildaskak, malgukiak, junturak, itxiturak eta estalkiak. Estalkien formak, ehundurak eta gainazalaren koloreak (diseinua) bitarteko bat ematen dute sistema mekanikoaren eta erabiltzaileen arteko elkarrekintzarako.

Mugimendua kontrolatzen duten multzoei ere mekanismo esaten zaie.

150px|thumb|**Engranaje inguratzaileak**

Ondasunak eta zerbitzuak ekoizteko, automatizazioan datza kontrol-sistemak eta informazio-teknologiak erabiltzea giza-lanaren beharra murrizteko. Industrializazioaren arloan, automatizazioa mekanizatzetik haragoko urratsa da. Mekanizatzeak, giza-operadoreei laneko muskulu-eskakizunei laguntzeko makineria eskaintzen dien arren, automatizazioak asko murrizten ditu giza eskakizun sentsorial eta mentalen beharra, eta gero eta garrantzi handiagoa du ekonomia globalean eta eguneroko esperientzian.

### Makina konposatuak 
Makina konposatuak elementu askoz osatuta daude. Elementu horiei eragile deritze. Adibidez, bizikleta.

Makina askotan, badira beste eragile batzuk ere; motorrak, elektrikoak nahiz erregaiekin funtzionatzen dutenak; eta engranajeak, motorrari mugimendua transmititzen dioten gurpil horzdunen multzoak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 

*
## Kanpo estekak