Elena Fortún

**Elena Fortún** izengoitiaz ezaguna da literaturan, jaiotzez **María de la Encarnación Gertrudis Jacoba Aragoneses** **y de Urquijo**,  (Madril, 1886eko azaroaren 17a, Madril, 1952ko maiatzaren 8a) idazlea izan zen, haur eta gazte literaturakoa.

## Biografia 
### Haurtzaroa eta gaztaroa 
María de la Encarnación Gertrudis Jacoba Aragoneses y de Urquijo 1886ko azaroaren 17an jaio zen Madrilen. Aita Leocadio Aragoneses eta Estebanen zen, Abadesen (Segovia) jaiotako Guardia Errealaren alabardogilea, eta ama euskal nobleziaren Manuela de Urquijo y Ribacovarena, Araban jaioa eta aitaren bigarren ezkontzako emaztea zen. Alaba bakarra izan zen. Iñude batek hazi zuen, amak ez baitzuen osasun onik izan berari gertatu zitzaion bezala. Segoviako Abades herrian igarotzen zituen udak, aitonaren etxean, Isidro Aragoneses (1892an hil zen). Bere osasun txarragatik eta klase-kontzientziagatik babesteko, amak ez zion uzten beste haurrekin jolasten. Horrek nortasun bakartia, ameslaria eta hipersentibera izanarazi zion. 1904an aita hil zen eta familiaren ekonomia ahuldu egin zen. Lyceum Club Femeninoko bazkide egin zen, Madrilen intelektualen topalekua, eta hamaika urtez arratsalde guztietan irakurtzera joan zen. *La prensa* aldizkarian argitaratutako artikuluetan, emakumeen egoera berrian sakontzen zuten gaiak proposatu zituen; esate baterako, prostituzioa legez kanpo uztea defendatu zuen, eta ez zuen uste beharrezkoa zenik, gizonei bakarrik egiten baitzien mesede.

Elena Fortúnek sinatutako lehen lanak *La Moda Práktica* aldizkarian agertu ziren kazetaritza-kolaborazio gisa. Hala aurkeztu zen Torcuato Luca de Tenaren aurrean, ABCko zuzendari  zena, eta hantxe, *Gente menuda* izeneko atalean, hasi zen argitaratzen. Domeketako umeentzako Blanco y Negro-ren gehiagarrian agertu zen, beste autore batzuekin batera, hala nola Magda Donato eta Salvador Bartolozzirekin. 'Elena Fortún'  izengoitia senarrak 1922an argitaratutako *Elena Fortunen Mila urteak* eleberriaren titulutik atera zuen. Lehen lankidetza 1928ko ekainaren 24an izan zen,

Celiak dio:

Aguilar argitaletxeak argitalpen-eskubideak eskuratu eta *Celia y su mundo* izenarekin argitaratu zituen hainbat lan. 1935eko liburu-azokarako, lau liburu eman zituen, *Celia eta bere lagunak*, Gory Muñozen irudiekin; *Cuchifritín, el hermano de Celia*, Cuchifritínen lehena, Felixi (Mercedes Hernández lagunaren semeari) eskainia, ume hark inspiratu baitzuen Elena; *El bazar de todas las cosas*, eta *Teatro para niños* umeentzako komedia. Cuchifritíni eta Matonkikiri buruz argitaratzen jarraitu zuen 1936 arte. 1934an María Rodrigorekin batera *Canciones infantiles* argitaratu zuen. Gainera, kontsultategi bat zuzendu zuen: *La Quiromancia al alcance de todos*, *Crónica*n 1935ean. Harreman bizia izan zuten, eta lesbikotzat jo izan da, biak Madrilgo Zirkulu Safikokoak izan baitziren, urte haietan Victorina Durán eszenografoak sortutakoak.

### Gerra Zibila, erbesteratzea, itzulera eta heriotza 
Gerra hastean, erretiratuta zegoen senarrak zerbitzu aktibora itzultzeko eskatu zuen eta Bartzelonako Abiazio Eskolako zuzendaritza eman zioten. Madrilen geratu zen *Crónica*n kolaboratzen. Bere artikuluetan, gerraren ondorioei buruz idatzi zuen, atzeguardiaren egunerokotasunean, haurrengan eta maskotengan.

Aguilar argitaletxeak Celiaren liburuak argitaratzen jarraitu zuen. 1939an Madrilen *Celia madrecita* liburuaren argitalpena amaitzen ari zirela, Francoren tropek hiriburuaren erresistentzia haustea lortu zuten. Fortún ez zen senarrarekin bildu, erbestean egon eta hilabete batzuk geroago arte, bando errepublikanoarekin konpromiso sendoa hartu eta Gerra Zibilaren ondoren erbesteratu behar izan baitzuten. Hainbat gorabeheraren ondoren, Buenos Airesen kokatu ziren. eta Prentsan 1943 datari buruz bere *Celia en la revolución* (1987urtera arte ez zuen argitaratu). Bere orrietan, nerabe baten ikuspegitik, Celiak Gerra Zibilean izandako esperientzia izugarria kontatu zuen, autoreak berak bizi izan zuena, alegia. Batez ere Madrilen girotuta zegoen. Neskak hiriburuan gertatu ziren gertaerak bizi izan zituen kalean: lehen olatu iraultzailea, errepresio-indarkeria, Madrilgo borroka eta, azkenik, gatazkaren azken egunetako hornidurarik eza, gosea eta nahasketa.*Nik biraketak kaleetan zehar ikasiz irudikatu nituen. Isiltasuna, hautsa, zikinkeria, beroa eta gizonak daude tranbian, fusilak sorbaldan dituztela.*                                                                                                                                  Celia en la revolución
 
  
 1944an *Celia, institutriz en América* argitaratu zuen. Erbesteko bizitzara egokitzeko zailtasunak kontatu zituen, Celiak militar errepublikanoa zen aitari lagundu zion ihesaldian. Frankoren zentsurak debekatu egin zuen liburu hori. Buenos Airesen Inés Field ezagutu zuen, erlijiotasun handiko emakumea, eragin handia izan zuena. Garai hartakoa da *Cuaderno de Celia*, protagonistaren lehen jaunartzea jorratzen duena. 1948an Espainiara itzultzea eta Madrilen kokatzea erabaki zuen. Bien itzulera kudeatzen eta Gorbeiaren egoera erregimenarekin erregularizatzen ari zela, Gorbeak bere buruaz beste egin zuen Buenos Airesen 1948ko abenduaren 16an. Idazten jarraitu zuen eta 1950ean *Los cuentos que Celia cuenta a las niñas* y *Los cuentos que Celia cuenta a los niños* argitaratu zituen. Urte hartan argitaratu zuen azken liburuak *Patita eta Mila, estudiantes* izugarrizko arrakasta izan zuen.
thumb|Encarnación Aragoneses Urquijo jaunaren gurasoen etxean dagoen plaka, Huertas kalean, Madrilen.

## Ibilbide literarioa 
1928an haurrentzat idazten hasi zen, *Blanco y Negro* aldizkarian, *Gente menuda* atalean, Elena Fortún izengoitiarekin. 1928ko ekainaren 24an Madrileko Celia Gálvez de Montalbán neskatoaren istorioak ikusi zituzten. Helduei buruzko eztabaida piztu zuen. Istorio horiek haurrei kontatzen zizkieten, eta Aguilar argitaletxeak haien berri izan zuen. Hala, *Celia lo dice, Celia en el colegio, Celia y sus amigos, Celia novelista* edo *Celia madrecita* bezalako izenburu ezagunak argitaratu zituen. *Celia en la revolución* ez zen argitaratu 1987ra arte, Aguilar argitaletxeak argitaratu zuen 1943ko zirriborroa. Aldizkari hauetan ere lan egin zuen: *Blanco y Negro, Cosmópolis, Crónica y Semana,* eta umeentzako *Macaco, El Perro, El ratón y el Gato* aldizkarietan eta Espainiako eta Amerikako beste batzuetan.

*La voz de Celia-*k bere pertsonaren porrota kontatzen du, ez baita haurtzaroan profetizatzen zuen idazle heldu bihurtu. Haren nobelek erregimen frankistak emakumeentzat ekarri zuen inboluzioa erakusten digute. *Celia madrecita* eta *Celia institutriz en América* lanean pertsonaiaren literatura-garapena ikusten da. Bi liburuki horien artean zegoen hutsunea 1987an bete zen *Celia en la revolución,* aurkitu eta argitaratu zenean, Madrilgo setioaren kronika leial eta bizia. Hiru liburu horietan, Celia da narratzailea. Ezin izan zen unibertsitatera joan, eta ama-rola bete zuen ahizpekin. 'Mila izan zen Celia berritu eta modernizatua'. Emakumearentzat ama izatea bere gain hartzen zuen elementu inhibitzaile hori argi geratu zen Elena Fortúnen lanean, zeinak argi eta garbi erakusten baitzuen bere narrazioetan amatasun-egoera horrek errotik aldatzen zuela Celiaren bizitza, eta haren pasibotasuna, eta, azkenik, izaki independente gisa izatea eragiten zuten sakrifizioen abiapuntu ziren. Celiak ahaztu egin zituen bere asmoak: Batxilergoa, Filosofia eta Letrak ikastea eta, agian, Zuzenbidea ikastea eta liburuzaina edo abokatua izatea.

### Celia, XX. mendeko haur-literaturako giltzarria 
Haurrentzako ipuin tradizionalek ideologia kontserbadorea zuten ezaugarri, bai rol sexualetan, bai transmititzen zituzten balio sozial eta politikoetan. Hala ere, Celiak Espainiako Errepublikaren haustura- eta modernotasun-giroari erantzun zion, erregimen frankistaren inboluzioa garatu arren. Baina Celia neskatoa uzkurtu egin zen, gaitasun kritikorik gabeko informazio-hartzaile izatea besterik nahi ez zuen hezkuntza baten aurrean. Argi eta garbi kontatu zuen hori Fortúnek *Celia en el colegio* lanean, nonerlijioa Eliza Katolikoak mendetasuna eta pasibotasuna inposatzeko erabiltzen zuela salatu baitzuen. Celiak santua izan nahi zuen, garai hartan erabiltzen ziren hagiografien eta haurren irakurketen antzera. Egoera barregarriak sortu zituen, desio hori galaraz ziezaioten. Emakume-eredu tradizionalaren aurreko asalduraz gain, Celiak gizarte-kezka ere bazuen. Lehen liburuan, Baltasar errege magoak esan zion opariak bakarrik uzten zizkiela haur aberatsei, haiek pobreekin bana zitzaten. Eta hori ez zen karitatea, justizia zen.

Fortunen liburuen komikotasunaren arrazoi bat haurren hizkuntzara hurbiltzea zen. Arauak egiten zituen transgresioek hainbat alderdi hartzen zituzten aintzat: fonetikoa, homonimoak sortzearekin, haurren adimenarentzat adierazle arraro bat ezagutzen zuen beste batekin lotzen zenean('*burra*' eta '''hurra' ,esaterako) edo'' Matonkikiren 'ceceoa'; morfosintaktikoa adjektiboaren jokazio eta mailakatzearekin, eta, batez ere, semantikoarekin, interpretazioen bidez. Esaldien aldaketekin eta lexikalizazioekin ere jolas egiten zuen. Gainera, Fortúnek beste hizkuntza-mota batzuk erabili zituen, hala nola Segoviako herri-gaztelania edo ijito herriaren hizketa.

### Gerra Zibilaren ondorengo lanak 
Erbesteratzea erabaki gogorra izan zen, senarrarekiko erantzukizunez hartu zuena, nahiz eta lagunek eta Manuel Aguilar editoreak presioa egin zioten Espainian geratzeko. *Celia en la revolución* lanean erakutsi zuen gatazka hori, non bakarrik geratu zen protagonista, bere aitaren atzetik joan zen gerra ostean. Erbestetik itzuli zenean, kazetaritzan leku egokia aurkitu zuen argitaratzen jarraitzeko. Hala esan zion Josefina Carabiasi elkarrizketa batean, 1939 baino lehen bere kide izan baitzen Crónica aldizkarian. Bi pertsonaia berri aurkeztu zituen: Mila, Celiaren ahizpa, eta Piolín txakurra. Horiexek hartu zuten protagonismoa kontakizun berrietan. 

*Semana* aldizkarian argitaratzen hasi zen, 1942an sortutako aldizkaria, Viera Sparzaren irudiekin. Mila Espainian ibili zen Piolínen bila, eta horrek leku eta jende bitxi eta marjinalak deskribatzeko balio izan zion Fortúni. Zentsurarekin arazoak izan zituen, 1945ean *Celia institutriz* lanaren ale guztiak kentzeko agindu baitzuen, eta bere lanen argitalpena eta zirkulazioa debekatu zituen. Horregatik, hain baliagarria izan zitzaion prentsan argitaratzea, hasiera-hasieratik arrakasta izan zuena. *Celia se casa* Fotos aldizkarian argitaratu zen, Viera Sparzaren irudiekin. 

Mila eta Piolínen abenturak argitaratzen jarraitu zuen. Aguilar argitaletxeak urte batzuk geroago jaso zituen abentura horiek. *Celia institutriz* lanean Fortunek bere pertsonaia deskribatu zuen: orrazkera txirikordekin egiten zuen, burua urkillekin inguratuz, tirolesen moduan, *Celia madrecita* eta *Celian iraultza* lanetan bezala. Bere soiltasun androginoa nabarmendu zuen, nahiz eta luze edo organdi-blusa izan, nahiago baitzuen gona eroso bat emakumezko langileenak baino, zapata erosoak eta jaka soilak. Beste pertsonaia batzuen arabera, bere adinerako serioa zen. Celiaren ezkontzarekin, Celia madrecitarekin hasi zen ahotsaren isilunea amaitu zen. Fortunek bere editorearen enkargua bete zuen eta horretarako *Patita* argitatu gabeko material zati bat erabili zuen Argentinan, eta ahaztu egin zuen Celia bibliotekaria hasiberria, pertsonaiaz bestelako amaiera ekarriko zuena. Emantzipatutako emakumearen amaiera izan zen liburu hori. "*Celia ezkondu eta isildu egin da"*.

Argitaratu gabeko azken lana, 2016. urtean argitaratua, *Oculto sendero* Nuria Capdevila-Argüelles eta María Jesús Fragarena da. Bertan, autobiografikoa, María Luisa Arroyo, protagonistak, haurtzarotik zergatik sentitzen zen desberdin ulertu nahi zuen. Nobela hori Fortúnen errainak Marisol Doraori emandako paperen artean zegoen. Makinaz idatzitako bi nobeletako bat da, tinta morez idatzitakoa eta azaleztatua. Paper horien artean ere arkatzezko zirriborroa zegoen eta *Celia en la revolución*. Bi dira Fortunek Inés Fieldi suntsitzeko eskatu zion eleberri honen gaiak. Bata homosexualitatearen eta heterosexualitatearen arteko harremanen azterketa zen, bere lesbianismoa aztertuz, bere nortasunaren zatirik arazotsuenetako bat;

## Lanak 
### Celia seriea 
### Bestelako obrak 
### Egilekidea 
* Elena Fortún y Matilde Ras. *El camino es nuestro*. Fundación Banco Santander 2015. Edición de María Jesús Fraga y Nuria Capdevila-Argüelles. 

### Epistolarioa 
* Carmen Laforet y Elena Fortún *De corazón y alma* Fundación Banco Santander 2017 Edición de Cristina Cerezales Laforet, Silvia Cerezales Laforet y Nuria Capdevila-Argüelles. 

## Telebistarako egokitzapena 
*Celia* telesaila Televisión Españolan estreinatutako haurrentzako serie espainiarra izan zen, Elena Fortúnen *Celia, lo que dice* (1929) y *Celia en el colegio* (1932) liburuetan oinarritua. José Luis Borauk zuzendu zuen, Carmen Martín Gaiteren gidoia, eta Cristina Cruz Mínguez aktorearen lehen lana izan zen Celiaren paperean. Zazpi urteko neska menderakaitza da Celia, Madrileko goi-burgesiako kidea.

## Antzerkirako egokitzapena 
María Folgueraren zuzendaritzapean eta Alba Quintasen bertsioarekin, *Celia en la revolución* eleberria antzerkira eraman zuten 2019ko azaroan CDNren Valle Inclán antzokian, Madrilen, "Sendero Fortún" diptikoaren lehen zatian. Bigarren zatia, *Elena Fortún* izenekoa, María Folguerak idatzi eta zuzendu zuen, Elena Fortunen beraren testuetan oinarrituta, eta 2020ko otsailaren 18an estreinatu zen Madrilgo CDNko Valle Inclán antzokian. 

## Kartografia-egokitzapena 
Tratamendu kartografikorako bereziki erakargarria da Celia, hiri-izaera duelako. Iraultzan, bertsio digital interaktiboan birformulatu dute. María Jesús Fraga, Juan Millares, Pilar Mera eta César Orosak osatutako taldeak “*Celia en la revolución-eko Madrileko Kartografia digitala*” prestatu du, Madrilgo Liburutegi Erregionalaren web orrian. Gerra Zibilaren Madrildik ibilbide birtuala eskaintzen du, Elena gaztearen bizipenak eta hirian duen eragina biltzen dituena.   
### Celia serieko bideoak 
* Celia 1x01 - Soy Celia / RTVE Series
* Celia. Serie de Televisión Española (Fragmento del capítulo 2º Doña Benita) (vídeo)

### Audioak 
* *Celia en la revolución*: Ficción sonora en Onda Cero 1:48:24
* *¿Quién fue Elena Fortún?* Documentos RNE 30/07/2016 0:55:49

##### Carmen Martín Gaiteren hitzaldia: Celia, esan zuena 
* *Elena Fortún y su tiempo*. Conferencia de Carmen Martín Gaite 1992 (audio)
* *La interpretación poética de la realidad.* Conferencia de Carmen Martín Gaite 1992 (audio)
* *Elena Fortún y sus amigas.* Conferencia de Carmen Martín Gaite 1992 (audio)
* *Arrojo y descalabros de la lógica infantil.* Conferencia de Carmen Martín Gaite 1992 (audio)
## Aintzatespenak 
* Madrilgo Mendebaldeko Parkean 1957an José Planes eskultore murtziarrak bere oroimenean zegoen estatua bat eraiki zuen. Hil ondoko omenaldien eta estatua horren zuzeneko arduraduna bere lagun Maria Martos izan zen. 
* Madrilen, liburutegi publiko bat (El Retiro auzoan) eta kale bat dute.
* Segovian, Haur eta Lehen Hezkuntzako ikastetxe bat, eta 
* Kordoban, parke eta lorategi bat.
## Bibliografia 
### Biografia 
* Dorao, itsaskia. Elena Fortunen mila ametsak: Celia. Cadiz: Cádizko Unibertsitatea: Argitalpen Zerbitzua, 2000.

### Bere lanari buruzko azterlanak 
* Bravo Villasante, Carmen. *Historia de la literatura infantil española*. Madrid: Editorial Escuela española, 1985. 
* Capdevila-Argüelles, Nuria. *Autoras inciertas : voces olvidadas de nuestro feminismo*. Madrid: Horas y HORAS, 2009.
* Fraga Fernández-Cuevas, María Jesús. *Elena Fortún, periodista*. Madrid: Pliegos, 2013.
* García Cañete, Marta. "Voces de la feminidad. Estudios de Literatura: Enseñar deleitando. Un análisis de las primeras publicaciones de Elena Fortún en *Gente menuda* (junio-diciembre 1928)". En  Calvo Revilla, A. (ed.) *Voces de la feminidad : estudios de literatura, lingüística y retórica* (vol. II). Madrid: CEU, 2007.
* Lledó Cunill, Eulàlia y Otero Vidal, Mercè. *Doce escritoras y una guía bibliográfica*. Barcelona: Universitat Autònoma, Institut de Ciències de l'Educació, 1994.
* Martín Gaite, Carmen. "Pesquisa tardía sobre Elena Fortún". En: Fortún, Elena. *Celia lo que dice*. Madrid: Alianza, 2000.
* Martín Gaite, Carmen. "Arrojo y descalabros en la lógica infantil". En: *Pido la palabra*. Barcelona: Anagrama, 2002.
* Núñez de la Fuente, Sara. "Sobre la tradición picaresca en Mila y Piolín de Elena Fortún". En Cardoso, Rosane Maria. *A literatura infantil e juvenil em língua espanhola: história, teoria, ensino*. Campinas (Brasil): Pontes Editores, 2018 
* Núñez de la Fuente, Sara. De Elena Fortún a Ana María Matute: Ecos de *Celia en el colegio* en *Paraíso inhabitado*. Disponible en: https://snunezdelafuente.academia.edu/research#drafts
* 

## Iruditegia 

Fitxategi:Monumento a Elena Fortún. Parque del Oeste. Madrid, España 2.jpg|Elena Fortún monumentua, Madril
Fitxategi:Inauguración de las nuevas instalaciones CRA ‘Elena Fortún’ en Villar de Olalla (51159504273).jpg|Villar de Olallako CRA 'Elena Fortún’ instalazio berrien inaugurazioa, Cuenca 2021-09-27
Fitxategi:Inauguración de la Sección Escolar del CRA de Villar de Olalla en Fuentenava de Jábaga (51523036193).jpg|Elena Fortún  instalazio berriak, Cuenca
Fitxategi:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Página web sobre *Los mil sueños de Elena Fortún*.
* Elena, la mujer olvidada por Elvira Lindo. El País 2017
* Artículo en ABC de Francisco Nieva sobre Elena Fortún publicado el 3-06-1990
* Entrevista a Nuria Capdevila-Argüelles sobre Elena Fortún en Vísperas, revista panhispánica de crítica literaria
* Entrevista a Nuria Capdevila-Argüelles sobre Elena Fortún en el blog Lyceum Club Femenino
* N.º 4 de la revista Generando Arte
* Elena Fortún y la editorial Aguilar
* Elena Fortún. Día de las escritoras