Sagrario Merodio Hoyos

thumb|298x298px|Saturrarango emakumeen kartzelaren oroitarria
**Sagrario Merodio Hoyos** (Panes, Asturias, 1918ko otsailaren 16a - Mutriku, Gipuzkoa, 2019) 36ko Gerra sasoian atxilotu egin zuten jaioterrian. Gijongo kartzelan, Martutenekoan eta Saturrarango Emakumeen Kartzelan egon zen preso. Oviedon epaiketa egin eta heriotza-zigorra eman zioten, baina gero konmutatu egin zioten.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Gerra aurretik eskolara joaten zen baina etxean askotan lagundu behar izaten zuenez, ez zuen ikasi  ez irakurtzen, ez idazten. Gerraren hasieraren berri izan zutenean kobazulo batzuetan ezkutatu ziren.

Gerra hasi zenean atxilotu egin zuten Panesen, neba mugimendu politikoetan sartuta zegoelako. Gijon-en egon zen. Bertan fusilamenduak egiten zituzten.Kartzela barruan, falangistak eta guardia zibilak biluzik egotera behartzen zituzten, bai bera,  bai beste emakume batzuk ere iraindu eta mehatxatzen zituzten bitartean.

Kartzelan sartu zuten 17-18 urterekin eta "La Metralleta" epaileak heriotza zigorra ezarri zion. Zigortzak ezartzeko arrazoi ezberdinez baliatzen ziren epaileak. Zigorra kommutatu egin zioten. Libre utzi zutenean, ama bisitatzera joan zen Panesera eta, bueltan, Donostiako Norteko estazioan, guardia zibilak zeuzkan zain. Atxilotu eta Martuteneko kartzelara eraman zuten, bere herritik egindako salaketa bat tarteko.

### Ezkontza 
Hamazortzi urterekin bere mutil-lagunarekin ezkondu zen. Amaginarrebak ez zuen Sagrario gustuko, familia txiro batekoa zelako. Biak Gijoneko kartzelan zeuden. Ezkondu eta banatu egin zituzten, senarra Cruz de Santa Mariako kartzelara eta Sagrario Saturraranera. Trenez egin zuen Debarainoko bidaia eta gero autobusez Saturraranera.

### Saturrarango espetxealdia 
Sagrario beldurrez heldu zen Saturraranera, baina beldurra leundu egiten zitzaion ahizpa Carmina bertan zegoelako bera baino lehen helduta.

Sei urtez egon zen Sagrario Saturrarango kartzelan. Presoen arteko harremanak oso onak ziren. Sagrariok Saturraranen ikasi zuen irakurtzen eta idazten, berarekin preso zegoen Doña Jacinta izeneko maistrak irakatsi zion. Preso asko ziren maistrak.

Saturrarango kartzelako medikua Don Luis deitzen zen eta beldurgarria zen. Sagrariok zotin kronikoa izan zuen eta medikuak ez zion jaramonik egin. Azkenean, Jose Maria Arrieta abadearen bitartekaritzari esker lortu zuen erizaintzan egotea eta medikuak kasu egitea. Abadeak medikua derrigortu zuen preso guztien osasunaz ardura har zezan.Bi ahizpa galiziarren kasua tamalarria izan zen, tuberkulosiak jota zeuden eta medikuak ez zien jaramonik egin. Zoriitzarrez biak hil ziren.

Amek asko sufritzen zuten,  izan ere, haurrak lapurtzen zizkieten Saturrarango kartzelan. Haurrak bizirik jaio eta geroago hil egin zirela esaten zieten emakumeei ikusteko aukerarik eman gabe. Kasu batzuetan ume horiek eskuineko familien esku geratzen ziren. Haurrak amarekin 3 urte bete arte baino ez bizi izaten kartzelan eta amarengandik banatu egiten zituzten, ama horien sufrimendua areagoltuz. Haur asko hil ere egiten ziren 

Kartzelako baldintzak oso gogorrak ziren. Lurrean lo egiten zuten denek, toki mugatua zuten. Presoetako batek besteak zaintzeko ardura zuen horrek salbuespen modura ohean lo egiten zuen.Saturrarango kartzelan Sagrariok bizi izan zuen momenturik txarrenetarikoa, bere ahizpa Carmina kartzelatik atera zenekoa izan zen. Pozik zegoen ahizpa libre gelditzen zelako, baina triste berak preso jarraitzen zuelako eta ahizparen gabeziak eragiten zion hutsunearekin.

#### Mojak 
"Sor Veneno" Ama Nagusia zen eta presoak psikologikoki zigortzen zituen. Gau batez hildakoen gorpuak gordetzen zituzten kaxen gelan lo egitera behartu zuten Sagrario. Goizean Jose Maria Arrieta abadeak aurkitu zuen bertanSaturrarango kartzelako "Sor Benita" gogoratzen du, moja ona zelako. Behin patata gordinak jaten harrapatu zituzten hiru mojek baina ez zituzten salatu.

Koroan zeuden presoak hondartzara eramaten zituzten batzuetan. Behin, zaindari bati esan zion gose zela eta hau harritu egin zen, kartzelako baratzean barazki asko zeudelako. Mojek kartzelako janariarekin negozioa egiten zuten eta presoek gose asko pasa zuten.Soldaduek eta mojek txerriak zituzten eta hauek presoak baino hobeto elikatzen zituzten.

Monjen zigorrak ere ez ziren nolanahikoak. Jangelan hitz egitea debekatua zeukaten. Behin, asturiar bat hitz egiten harrapatu zuen eta zigor-gelaxkan sartu zuten. Gelan, hildakoen gorpuak gordetzeko kaxak zeuden eta presoa goizean atera zutenean, "zoro-begiak" zituela kontatzen zuen Sagrariok.

## Aintzatespenak 
2018ko otsailaren 16an, 100 urte bete zituen eguna errekonozimendu-egun bihurtu zen, Sagrario izan baitzen protagonista nagusia, are gehiago kontuan hartuta Saturrarango kartzelatik bizirik atera zirenetako bat zela. 1938. eta 1944. urteen artean 3.613 emakume eta haur gaizki bizi izan ziren kartzela, eta 177 pertsona hil ziren tokia baldintza negargarrien ondorioz; 116 emakume eta 61 haur.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak