open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Irminsul

[thumb|250px|eskuinera|*"Karlomagnoren Irminsulen suntsitzea"* (1882), [Heinrich Leutemann ilustratzailearen lana.]]

**Irminsul** (antzinako saxoieraz *Zutabe Handi/Ahaltsu*) Germaniako mitologiaren arabera zeruak eta lurrak bat egiten duten zutabea da, hau antzinako saxoiek gurtzen zuten haritz edota egurrezko zutabe batek irudikatzen zuen.

## Irmin 
Irmin germaniar jainkoak Irminsul zutabea nahiz Herminoien tribuari izen ematen die, eta dirudienez Irmin delakoa saxoien jainko nagusia izan omen zen. Irmin jainkoaren antzinako izena Jörmunr zen, eta kurioxki Yggr bezala ere irudikatu ohi da, izen hau Odin jainko ospetsuaren izendapenetako bat izan zelarik, "Yggr zaldiz". Yggdrasil delakoa Odin jainkoak bere burua sakrifikatu zuen lizarra izan zen, bertan zerua eta lurra batzen zirelarik. Hortaz, dirudienez Irminsul nahiz Yggdrasil izenak saxoek erabilitako izendapen ezberdinak dira.

XI. mendean Adan Bremengoa artzapezpiku eta kronikariak Irmin zutabearekin lotura edudiko lukeen Suediako Uppsala hiri inguruko zuhaitz sakratu bat aipatu zuen.

Halere, saxoien benetazko Irminsul zutabea bere gainaldean kultuzko irudi bat izango lukeen egurrezko haga bat litzateke. Jacob Grimm-en arabera, Ilmin izena antzinako eskandinavierazko *iörmungrund* ("Lurra") eta *iörmungandr* (anguis maximus, hots, "Midgard sugea") hitzekin lotura edukiko luke.

J.M. Wallace Hadrill-ek bere "Mendebalde Barbaroa" liburuan aipatzen duenez, Karlomagnok Germaniako iparraldeko antzinako Saxonia lurraldea nahiz saxoniarrak menderatu eta kristautu asmoz Irminsul zutabea moztuarazi omen zuen.

VIII. mendeko *Annales regni Francorum* kroniken arabera zutabe hau Heresburg herritik hurbil omen zegoen (gaur egungo Alemaniako Obermarsberg udalerria). Aldiz, Jacob Grimmen arabera, zutabea Teutoburg basotik 24 kilometrotara legoke, eskualde honetako "Osning" izenaren jatorrian legokelarik, "Baso Sakratua" esan nahi baitzuen.

## Ikus gainera 
* Maibaum
* Palmette
* Erroldan
* Yggdrasil
* Thorren haritza

## Kanpo estekak
Strabane

**Strabane** (irlanderaz *An Srath Bán*, eskozieraz *Stràbane*) Ipar Irlandako Tyrone konderriko hirugarren herria da. 2001ean 13.456 biztanle zituen, baina orain 20.000 inguru izango dituela estimatzen da. Ipar Irlanda eta Irlandako Errepublikaren arteko mugan dago, Foyle ibaiak egiten du muga, eta ibaiaren beste aldean Donegalgo konderriaren hiriburua den Lifford hiria dago.

## Etimologia 
Irlanderazko *An Srath Bán* izenak "haran zabal zuria" esan nahi du.

## Historia 
70 eta 90 hamarkadetan bortxakeriazko ekintza ugari gertatu ziren Strabanen, Irlandako gatazkaren barnean. Gaur egun *Ulster Project International* egitasmoan parte hartzen du, bertan gazte katolikoak eta protestanteak Estatu Batuetara bidaltzen dira elkarrekin harremanak era ditzaten.

Mourne ibaiak gainezka egin zuen 1987an eta uholdeek nabarmen kaltetu zuten Strabaneko ekonomia. 2005ean Channel 4 britainiar kateak Erresuma Batuan bizitzeko zortzigarren tokirik txarrena aukeratu zuen Strabane, langabezia tasa altuagatik batez ere. Hala ere gorakada ekonomikoa izan du eta gaur egun 2007 urterako 20 okerren zerrendatik kanpo zegoen.

## Ondasun nabarmenak 
Strabane inguruan hainbat haran eta baso interesgarri daude. Mourne ibaiak ere arrantzale ugari erakartzen ditu.

Honetaz gain aipatzekoa da John Dunlapen inprenta. Dunlapek bertan ikasi zuen inprenta lana. Ondoren Amerikara joan zen eta bera izan zen *Amerikako Estatu Batuen Independentzia Adierazpena* inprimitu zuena. Hainbat jende famatuk bisitatu dute Strabaneko denda, Bill Clinton presidente ohiak besteak beste.

Estatu Batuetako 28. presidentea izan zen Woodrow Wilsonen arbasoen etxea Strabanetik 7 kilometrotara dago, *Dergalt* du izena.

## Hiritar ezagunak 
* John Dunlap (1747-1812), inprentalaria
* William Burke (1792-1829), serie hiltzailea. 1827 eta 1828 artean 17 pertsona hil zituen Eskozian.
* Brian O'Nolan (1911-1966), idazlea eta humorista

## Hiri senidetuak 
* 

## Kanpo estekak 
*  Strabane barrutiaren webgunea
Maiatzeko zuhaitz

thumb|250px|eskuinera|Iturmendiko herritarrak maiatza auzolanean altxatzen, 2019an.
**Maiatzeko zuhaitza** edota **maiatzeko arbola** hainbat metroko garaierako enbor edo makil bat da, adar, kolorezko zintekin eta tokian-tokiko elkarte nahiz hirien armarriekin apaindua. Europan zehar hainbat lekutan ospatzen den ohitura da, eta izen propioa du hainbat hizkuntzatan: **Maibaum** (alemanez), **majtræ** (danieraz), **maypole** (ingelesez) edota **majstång** (suedieraz).

Enbor edo makil hau maiatzaren hasieran altxatu ohi da, betiere usadiozko jai edo festa baten zati gisa. Herrialde germaniarretako ohitura edo ospakizuna da. Beste herrialde batzuetako nolabaiteko parekidea, Euskal Herrian San Joan gaua litzateke adibidez, San Joan sua pizteaz gain herriko plazetan enbor handi bat altxatu eta bertara igotzeko ohitura ere baitago.

## Tokian-tokiko ohiturak 
### Euskal Herria 
#### Araba 
Arabako Harana udalerrian nahiz eta antzina ohitura hau askoz ere hedatuagoa egon, gaur egun oraindik Done Bikendi Harana herrian *Maiatza* ("El Mayo") izeneko enborra landatzeko ohitura mantentzen da. Herri honetan leku zehatz batean maiatzaren 3an altxatu eta irailaren 14a arte ez da handik kentzen.

#### Nafarroa 
Nafarroako Sakana eskualdeko Etxarri-Aranatz, Bakaiku, Iturmendi eta Ziordia udalerrietan maiatzaren 1an altxatu ohi dute enbor bat. Lehenengo bi herrietan Urbasako gainaldean izaten da Hartzabalko zonaldean. Ziordin 2015ean berreskuratu zuten tradizio hau eta 2 jarri ohi dituzte, bat herri ondoan dagoen txipudian eta bestea Urbasan. Hiru hauek goizean izaten dira. Iturmendin herriko plazan jartzen dute arratsaldean.

Normalean pago enbor luze bat da, bukaeran pinu zati bat jartzen zaiolarik. 20-25 metro inguruko luzera izaten du. Hilabete guztian zehar egoten dira zutik eta ondoren, egurra saltzeagatik lortzen den dirua herriko kintoentzat izan ohi da. Rafael Karasatorre historialariak bildutako dokumentazioan aipatzen denez, Arbizu, Ihabar, Uharte Arakil, Hiriberri eta Urdiain herrietan ere jarri ohi zen maiatza.

Ohitura honen hainbat azalpen jaso dira. Alde batetik, sinismen paganoekin lotuta, ugalkortasuna eta bizitzaren sinbolotzat hartzen dute batzuek, baita gaztetasunaren eta amodioaren ikur gisa. Dibinitatea ere irudikatu lezake batzuen ustez, lurreko sustraiak zeruarekin lotzeko ahaleginean. Bestetik, kristautasunaren etorrerarekin, Maiatzeko gurutzeari lotuta agertu izan da. Azkenik, Sakanako abeltzainen ikurra ere bada, animaliak Urbasara bazkatzera eramateko garaiaren hasiera iragartzen baitu.

### Alemania eta Austria 
Alemania eta Austrian *Maibaum* enborra maiatzaren 1an edota bezperan altxatu ohi da. Bavaria, Baden-Württemberg eta Austriako eskualde askotan herri-festa baten lagundurik ospatu ohi dira.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* San Joan gaua
* Donien atxa
* Zinta-dantza

## Kanpo estekak 
* Bideoa: EiTBren erreportajea Bakaikuko maiatzaren inguruan
Bartolomeo Ammannati

**Bartolomeo Ammannati** (Settignano, Florentzia, 1511ko ekainaren 18a – Florentzia, 1592ko apirilaren 13a) italiar arkitekto eta eskultore manierista izan zen. Baccio Bandinelli eta Jacopo Sansovinoren ikaslea izan zen, eta Michelangeloren estiloa imitatu zuen.

## Biografia 
Pisan Stagio Stagi eskultorea izan zuen irakasle. 1536 eta 1538 artean, Napoliko Santa Maria del Parto elizan dagoen Jacopo Sannazaroren hilobirako hiru estatua egin zituen. 1540an Florentzian kokaturik zegoen. Hiri horretan Baccio Bandinellirekin lan egin zuen baina, haserreturik bukatu zutenez, Veneziara joan zen. Han maisu izan zuen Jacopo Sansovinok eragin handia izan zuen bere obran.

1550ean Laura Battiferri olerkariarekin ezkondu zen. Erroman, Vasari eta Il Vignolarekin elkarlanean, Villa Giulia diseinatu zuen Julio III.a Aita Santuarentzat. Hau 1555ean hil ondoren, Ammannati Florentziara itzuli zen. Bertan, Vasariren itzalaren azpian, hainbat lan egin zituen Medicitarrentzat, hala nola, *Piazza della Signoriako* Neptunoren iturria. Neptunoren eskultura, nonbait, ez zen florentziarren gogokoa izan eta isekazko bertso hau jarri zioten: *Ammannato, Ammannato, Che bel pezzo di marmo hai rovinato!* (*Ammanati, Ammanato, ze marmol puska ederra hondatu duzun!*). Arkitekturari dagokionez, Cosimo I.a Medicik agindutako Palazzo Pittiren handitzea eta *Santa Trinita zubia* dira lanik aipagarrienak.

Florentzian hil zen, 1592ko apirilaren 13an.

## Erreferentziak
Egunsenti Urrekara

**Elkarte Popularra - Egunsenti Urrekara** (), Greziako eskuin-muturreko alderdi estremista da. Komunikabideek alderdi faxista eta neonazi moduan aurkezten dute askotan eta nahiz eta alderdiko ordezkariek hori gaitzetsi, ikur eta sinbologia nazia erabiltzen dute ekitaldi askotan.

2012ko maiatzean Grezian egindako hauteskundeetan lehen aldiz parlamentuan sartzea lortu zuten botoen %7 eta 21 eserleku eskuratuz. Hilabete beranduago errepikatutako hauteskundeetan hiru eserleku galdu eta 18 lortu zuten.

Greziak bizi duen krisialdi ekonomiko eta politikoak eta gobernuari defizita murrizteko egitera behartutako murrizketek, herritarren haserrea piztu eta alderdi txikien onarpena areagotu dute, batez ere, Urrezko Egunsentiaren muturreko ideologia bezalako alderdiena.

Irailean egindako inkesta batek herritarren babesa hilabete batzuk lehenago eginiko hauteskundeetan baino are handiagoa zela erakutsi zuen, inkestan parte hartu zutenen %20 baino gehiago.

## Emaitzak hauteskundeetan 
## Amaiera 
2019ko Legebiltzarrerako hauteskundeetan, Heleniarren Kontseiluan zuen ordezkaritza galdu zuen, botoen % 2,93 eskuratuta. Pavlos Fyssasen hilketaren epaiketan alderdiak ospea galdu izanari egotzi zitzaion hori. 2019 amaieran, alderdiak Atenasen eta Pireon zituen egoitzak itxi zituen alokairua ordaintzeko ezintasunagatik, eta webgunea ere itxi zuen.

## Ikus, gainera 
* 2008-2012ko krisialdi ekonomikoa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pavlos Fyssas, Egunsenti Urrekara erail zuen abeslaria.

## Kanpo estekak 
* Alderdi politikoaren webgune ofiziala.
*  *Neonazien alderdia Greziako Parlamentura iritsi da* Eitb.com webguneko albistea.
Emanuel II.a Paleologo

**Emanuel II.a Paleologo** (, *Manouēl ho déyteros Palaiologos*; Konstantinopla, 1350eko ekainaren 27a - Konstantinopla, 1425eko uztailaren 21a) soldadu, estatuburu, eta 1391tik 1425ra arte enperadore bizantziarra izan zen.

## Biografia 
Joan V.a Paleologo enperadorearen eta bere emazte Helena Kantakouzeneren bigarren semea zen.

Aitak *despota* izendatuta, Emanuel II.a izango zenak mendebaldera bidaiatu zuen, 1365ean eta 1370ean, Bizantziar Inperioarentzat laguntza bila. Tesalonikako gobernadore zen 1369tik aurrera.

1373an izendatu zuten erregetzarako oinordeko, haren anaia zaharrena Androniko IV.a Paleologok aitaren aurkako matxinada egin ondoren. Aitaren enperadorekide izendatu zuten 1373an, eta, 1379an, aitari Konstantinopla eta tronua —Andronikok 1376an hartu zuena— berreskuratzen lagundu zion.

Joan V.ak eta Emanuelek tronua berreskuratu zuten turkiarren laguntzarekin, eta sultanari zerga ordaindu eta laguntza militarra eman beharrean aurkitu ziren. 1390ean, Joan VII.a Paleologo, Andronikoren semea, Konstantinoplaz eta tronuaz jabetu zen, baina turkiarrek berriz ere Emanueli eta bere aitari haiek berreskuratzen lagundu zioten. Emanuelek Bayezid I.a sultanaren gortean bizi behar izan zuen, meneko basailu gisa. Aita hil zenean, 1391n, Konstantinoplara ihes egin zuen.

1391n izendatu zuten enperadore Emanuel II.a Paleologoa izenarekin.

Otomandarrek bere inperioari egiten zioten presioari aurre egiteko, 1399-1400 urteetan, Paleologoak bidaia egin zuen Europako Mendebaldera bertako erresumetan alianzak lortzeko. Parisen zelarik 1400eko abuztuan, Nafarroako Karlos III.a erregeari oparia bidali zion, Alejo Vianakoa delako baten bitartez. Lignum crucis egiazko bat (ustez), eta latinez eta grezieraz idatzitako gutunaz bat zihoan, non objektuaren benetakotasuna ziurtatzen enperadorearen izenpearekin. Erlikiari harrera ofiziala egin zitzaion Iruñeko katedralean, 1401eko urtarrilaren 6an eta harrezkero  bertan gordea dago Iruñeko Ligmum crucisa..
erdian|thumb|307x307px|Emanuel II.aren oparia Nafarroako erregeari: Lignum crucisa.
Emanuelek bake-hitzarmen bat antolatu zuen Beyazid-en ondorengo zen Mehmed I.arekin, horrela Tesalonika eskuratu eta zergak ordaintzeari amaiera emateko. Bakezko harremanek 1421era arte iraun zuten, Mehmet hil zen arte; Emanuelek estatu-gaiak alde batera utzi zituen, bere interes erlijioso eta literarioak lortzeko lanei ekiteko. Emanuel II.a, hitzarmen iraingarri bat sinatzera behartua izan ondoren, monasterio batera erretiratu zen; 1425ean hil zen.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Emanuel II.a gizon heldua zela ezkondu zen Helena Dragašekin, Konstantino Dragaš printze serbiarraren alabarekin, eta zazpi seme izan zituzten. Bosgarren semea, Konstantino XI.a Paleologo, Bizantziar Inperioko azken enperadorea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oin garbiketa (Tintoretto)

***Oin garbiketa*** Tintoretto italiar margolariaren maisulanetako bat da. Oihal gainean egindako olio-pintura da, neurri handikoa (210 x 533 cm). 1548 aldean margotua izan zen, eta gaur egun Madrilgo Pradoko museoan dago.

Ez ohiko gauza bezala, lehen planoan, koadroaren eskuinaldean, dago obrako talde protagonista. Talde horren aurkako aldean, apostolu bat dago, sandalia askatzen, talde nagusiaren kontrapisu gisa edo eginez jarria. Zilar koloreko halako argi batek argiztatzen ditu irudiok, baina begiralea erdi itzalean dagoela ematen du, lehen planoko apostolu taldearen atzean ozta-ozta sumatzen den aterpe edo estalpe moduko baten azpian.

Bigarren planoan, apostolu talde bat dago, mahai baten inguruan, zilar koloreko argi batez horniturik hauek ere. Hirugarren planoa erdi ilunpean dago, egitura arkitektoniko baten azpian. Plano horretan bi giza irudi besterik ez dira ageri: bata zutabe baten oinaren kontra eserita, bestea zutik, koadroaren erdian, beste zutabe baten kontra bermaturik, erdi ezkutuan.

Azkenik, laugarren planoa joko arkitektoniko bat da, espazioa luzatzeko eta mihisearen atze-atzeko arkuan ihes puntu bat sortzeko asmatua. Zoruko lauzatu geometrikoak, berriz, perspektiba handitu eta begirada ihes punturantz bideratzen du. Lehen planoko mutur banako giza irudien artean, koadroaren erdi-erdian, txakur bat dago lurrean etzanda, hura gabe hutsunea handiegia izango zelako beharbada.

Koadro honek azalpen bikoitza du: batetik, eszena erlijioso baten irudikapena da, ikuspuntu orijinal batetik ikusia, baina interpretazio klasiko baten arabera, betiere. Bestetik, pinturaren historian espazioa bere osotasunean irudikatzen den aurreneko aldietako bat da.

Ematen du koadroan azaltzen diren irudiak aitzakia bat besterik ez direla haien arteko espazioa mugatzeko. Ikuslea, edo begiralea bera ere, espazio horretan dagoen beste elementu bat da, nahiz eta koadroaren kanpoan egon. Velazquezek berak bere koadro kutunenen artean omen zeukan Tintorettoren hau. Ez da harritzekoa, gero, Tintorettok bezala, espainiar margolari handiak ere koadroaren mugez haragoko espazioa harrapatu baitzuen *Meninak* margolan harrigarrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  El Lavatorio Museodelprado.es
Schengen (Luxenburgo)

**Schengen** ( ahoskatua) Luxenburgoko hego-ekialdeko herri txiki bat da, eta dagokion komunak ere izen horixe dauka. Alemaniako, Frantziako eta Luxenburgoko mugek bat egiten duten inguruan dago. Batez ere ardoa ekoizten dute bertan.

Udalerria 1985ean egin zen famatu; izan ere, Schengeneko Hitzarmena sinatu zuten urte horretako ekainaren 14an. Hitzarmenaren izenaren bidetik, Remerschen Komunako Kontseiluak 2006. urtean izena aldatzea erabaki zuen, eta *Schengen Komuna* da harrezkero. Schengen komunako beste udalerriak Remerschen eta Wintrange dira.

Schengengo gaztelua izatez 1390ekoa da, baina XIX. mendean goitik behera berreraiki zuten: gaur egun, hotela eta biltzar-aretoa da. Bestalde, aipatzekoa da Schengenen dagoen Europako Museoa, 2010. urtean irekia.

## Kanpo estekak
Izerdi (argipena)

**Izerdi** izenak hainbat adiera ditu:
* **Izerdi**: Gorputzari darion isurkari.
* **Izerdi (botanika)**: Landareen ehunetako hodeietan barrena garraiatzen den fluidoa.
Erru (argipena)

**Errua** eta **erruduntasuna** hitzek esanahi eta erabilera zenbait dituzte:

* zuzenbidean, **erruduntasuna**, delitu batean egitearen edo esku hartzearen ardura frogatua, zigortu egiten dena;
* etikan, **errua**, norbere ekintzen ardura;
* psikologian, **erruduntasun sentimendua**, emozio mota bat.
Agulhas lurmuturra

**Agulhas lurmuturra** (ingelesez: *Cape Agulhas*; portugesez: *cabo das Agulhas*) Hegoafrikar Errepublikako hegoaldeko lurmutur bat da, Mendebaldeko Lurmuturra probintzian. Lurmutur Hiritik 170 km hego-ekialdera.

Afrikako punturik hegoaldekoena da (34°50′00″S eta 20°00′09.15″E), oso zabalduta badago ere punturik hegoaldekoena Esperantza Oneko lurmuturra dela (34°21′29″S eta 18°28′19″E). Agulhas lurmuturrak bereizten ditu ofizialki Ozeano Atlantikoa eta Indiako ozeanoa. Bereizketa erreala mugikorra da: Agulhasko itsaslasterrak Benguelako itsaslasterrarekin bat egiten duen puntua aldatu egiten da urte-sasoiaren arabera.
 
Bartolomeu Dias nabigatzaile portugesa izan zen lurmuturra ikusi zuen lehen europarra (1487-1488), Indiako ozeanora iristeko itsasbide baten bila egindako bidaietan. *Agulhas* (*orratzak*) izena eman zitzaion, puntu hartan deklinazio magnetikoa nulua delako eta, ondorioz, iparrorratzaren orratzek ipar geografikoa doi-doi adierazten dutelako.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Etxarri

**Mikel Etxarri Sasiain** (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, 1946ko irailaren 18a -) futbol entrenatzaile eta futbolari ohia da. Egun Euskal Selekzioaren entrenatzailea da.

Jokalari bezala hainbat klubetan aritu zen, Eibarren haien artean.

18 urtez Real Sociedadean egun zuen lan hainbat postuetan. Ondoren Euskal selekzioaren entrenatzailea bilakatu zen.

2012an *100 frases al pie* liburua argitaratu zuen.
1982ko Ríos Rosas kaleko zentral telefonikoaren aurkako atentatua

**1982ko Ríos Rosas kaleko zentral telefonikoaren aurkako atentatua** ETA (m) erakundeak 1982 urtean Madrilgo Ríos Rosas kaleko eraikin batean Telefónica enpresak zuen zentral telefoniko garrantzitsu baten aurka buruturiko atentatua izan zen. ETA militarreko bost ekintzaile espaniar poliziak zirela esanez sartu ahal izan ziren egoitzara. Zaintzaileak eta atezainak lotu ondoren, eraikineko zenbait lekutan sei lehergailu jarri eta lehertarazi zituzten. Leherketen ondorioz, Madrilgo eta Espainiako sare telefonikoko milaka linea hondaturik geratu ziren, hiru zauritu eta milaka milioi pezetako kalte materialak suertatu ziren. Egunak behar izan ziren zerbitzu telefonikoak berriz ere normaltasunez funtzionatzea lortu arte.

## Kanpo estekak
Piramide triangeluar elongatu

thumb|3D eredua
Geometrian, **piramide triangeluar elongatua** Johnsonen solidoetako bat da (*J*7), tetraedro baten oinarriari prisma triangeluar bat lotuz eraiki daitekeena.

Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.

## Formulak 
Piramide triangeluar elongatuaren aurpegi guztiak erregularrak badira, eta ertzaren luzera a, gainazalaren azalera (A) eta bolumena (V) formula hauen bidez kalkula daitezke:

A=(3+\sqrt{3})a^2\approx4,73205a^2

V=(\frac{1}{12}(\sqrt{2}+3\sqrt{3}))a^3\approx0,550864a^3

## Poliedro duala 
Piramide triangeluar elongatuaren dualak 7 aurpegi ditu: 4 hiruki, 3 trapezio.

Edozein piramide elongatutan, lortzen den solidoa topologikoki (baina ez geometrikoki) autoduala da

## Kanpo estekak 
*
Norman Johnson

**Norman W. Johnson** (Kanada, 1930eko azaroaren 12a — 2017ko uztailaren 13a) kanadar matematikari bat izan zen, Wheaton College ikastetxean (Massachusetts, AEB) lan egin zuena. 1966an, Doktoregoa lortu zuen Torontoko Unibertsitatean *The Theory of Uniform Polytopes and Honeycombs* izenburuko tesiarekin; H. S. M. Coxeter izan zuen ikuskatzaile.

1966ko doktore tesi horretan Johnsonek hiru izar-polikoro uniforme deskribatu zituen, antiprismen antzekoak direnak, Johnsonen antiprismak izenekoak.

1966an, 92 solidoren zerrenda bat argitaratu zuen Norman Johnsonek, izen eta zenbaki banarekin. Johnsonek ez zuen frogatu 92 baino ez zirela, baina aieruz esan zuen besterik ez zela egongo. Eta 1969an, Viktor A. Zalgaller-ek halaxe frogatu zuen: Johnsonen zerrenda oso-osoa zen.

Geroago, Johnsonek Uniform Polychora Project proiektuan hartu zuen parte, dimentsio handiagoko Politopoak deskribatzeko eta izendatzeko.

## Lanak 
* *Hyperbolic Coxeter Groups* https://web.archive.org/web/20070928073430/http://atlas-conferences.com/c/a/n/m/20.htm
* *Mostly Finite Geometries* 
* *Convex Solids with Regular Faces* (or *Convex polyhedra with regular faces*), Canadian Journal of Mathematics, *18*, 1966, pages 169–200. (92 solidoren zerrenda dauka)
* *The Theory of Uniform Polytopes and Honeycombs*, Ph.D. Disertación, University of Toronto, 1966

## Kanpo estekak 
* Johnson Mathematics Genealogy Project-en
Agulhasko itsaslasterra

**Agulhasko itsaslasterra** Indiako ozeanoko hego-mendebaldeko itsaslaster garrantzitsu bat da, Afrikako hegoaldeko kliman eragiten duena. Hegoafrikako Agulhas lurmuturretik hartzen du izena.

Afrikako ekialdeko kostaldean zehar doa, ipar-ekialdetik hego-mendebaldera, gutxi gorabehera Mozambikeko kanaletik Esperantza Oneko lurmuturrera bitartean.

## Propietate fisikoak 
Azaleko itsaslaster indartsuenetakoa da. Estua eta azkarra da. Urtean zehar ez du bolumen-aldaketa handirik izaten, eta haren abiadura maximoa 5 km/h-tik gorakoa da. Agulhasko itsaslasterraren iturriak Madagaskarko ekialdeko itsaslasterra eta Mozambikeko itsaslasterra dira.

Ozeano Atlantikoaren hego-ekialdera iristean, itsaslasterrak atzerantz egiten du Itsaslaster Zirkunpolar Antartiko ahaltsuarekin topo egitean. Itsaslasterraren ur epelak Atlantikoko ur hotzarekin topo egitean, zurrunbilo handiak sortzen dira; ondorioz, Atlantikoko ur hotzen parte batek atzera egiten du, eta Agulhasko ur epelaren parte batek ere atzera egiten du. Erretroflexio horien eraginez, ur-masa epel eta hotzak nahasi egiten dira, eta itsasoa biziki zakartzen. Mendebaldeko haizeek itsaslasterraren noranzko nagusiaren aurka egiten dute, eta olatu ikaragarriak eragiten dituzte. Itsasontzi ugari hondoratu dira inguru horietan.

## Propietate biologikoak 
Agulhasko itsaslasterrak konbergentzia-zona gisa jokatzen du. Azaleko urak hondoratu egiten dira, eta, ondorioz, itsaslasterretik hegoaldera dauden ur hotz eta mantenugai aberatsetan azaleratu egiten dira. Gainera, bi ur-moten konbergentziaren eraginez, planktonaren kontzentrazioa handitu egiten da itsaslasterrean bertan eta inguruetan. Bi faktore horien emaitza klorofila-kontzentrazio handia da. Beraz, ur horietako materia organikoaren ekoizpena inguruko uretakoa baino nabarmen handiagoa da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antilletako itsaslasterra

**Antilletako itsaslasterra** ur epeleko itsaslasterra da, Karibe itsasoa eta Ozeano Atlantikoa bereizten dituen uharte-katearen ipar-mendebaldetik igarotzen dena, hau da, Antilla Handietako kosta atlantikotik igarotzen dena. Atlantikoko Iparraldeko itsaslaster ekuatorialaren luzapena da.

Itsaslaster honek osatu egiten du Ozeano Atlantikoan dagoen erloju-orratzen noranzko bereko zikloa. Karibeko arrantzaleek erabiltzen dute arrantza egiteko. Itsaslasterrak daraman ura Sargazoen itsasoko ur bera da.

Antilletako itsaslasterrak Mexikoko golkotik datorrenarekin bat egiten duenean, Golkoko itsaslasterra sortzen da, munduko garrantzitsuenetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benguelako itsaslasterra

**Benguelako itsaslasterra** ozeano-itsaslaster hotz eta azkar bat da, 200 eta 300 kilometro bitarteko zabalerakoa. Hegoafrikako kostaldetik abiatu eta Afrikako mendebaldeko kostaldearen paralelo doa iparralderantz: Namibiako eta Angolako kostaren aurretik igaro ondoren, ipar-mendebalderantz egiten du Hegoaldeko itsaslaster ekuatorial epelarekin bat egiteko. Itsaslaster ekuatorial hori Itsaslaster Zirkunpolar Antartikora itzultzen da Brasilgo itsaslaster epelaren bidez, eta hala ixten da Hego Atlantikoko zirkulazio ozeanikoaren zirkuitua. Beraz, Benguelako itsaslasterra Hego Atlantikoko ur-zirkulazioaren mendebaldeko atala eratzen du.

thumb|300 px|Marra gorriek ur hotzen azaleratze-zona nagusiak adierazten dituzte. Benguelako itsaslasterra Afrikako hego-mendebaldeko kostan dago.

Afrikako mendebaldeko kostaren ondoko ur sakon eta hotzek elikatzen dute itsaslasterra azaleratzean. Alisioak ipar-mendebalderantz desbideratzen dira Lurraren errotazioa dela-eta (Coriolis efektua), eta, haize horiek azaleko urak mendebalderantz bultzatzen dituztenean, haien lekua hartzen dute hondo abisaleko ur sakon eta hotzek.

## Ondorioak 
Benguelako itsaslasterraren ur hotzek topo egiten dute Agulhasko itsaslasterrarekin Esperantza Oneko lurmuturraren inguruan, eta elkartze horren ondorioa itsasgune mantenugaitan aberats bat da, itsas bizi oparokoa. Bi itsaslasterren elkargune hori, Eskeletoen Kosta izena duena, bestalde, meteorologikoki oso nahasia da, eta ekaitzak eta zurrunbiloak ugari izaten dira. Namibiako kostaren partean, berriz, Benguelako itsaslasterraren ur hotzek antizikloi bat elikatzen dute, Namibiako kostaldeari klima desertikoa ematen diona, ur hotza nekezago lurruntzen baita ur epela baino. Hala ere, Benguelako itsaslasterrak eragin positiboa du eskualdeko ekonomian, itsas hondotik azaleratzen den ur hotzak berekin eramaten baitu planktona, eta, ondorioz, oso itsasgune aberatsa da arrantzarako (sardinak eta antxoak, besteak beste).

El Niño fenomenoaren antzeko bat gertatzen da Afrikako kostaldean, Benguelako itsaslasterra elikatzen duen iturria aldi baterako eteten duena. Hala ere, Amerikako kideko fenomenoak baino intentsitate txikiagoa du, baita maiztasun txikiagoa ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brasilgo itsaslasterra

**Brasilgo itsaslasterra** ur tropikal epeleko itsaslaster bat da, Ozeano Atlantikoaren hegoaldean kokatua. Brasilgo kostarekiko paralelo igarotzen da iparraldetik hegoalderantz, Brasilgo plataforma kontinentalaren gainetik.

Ekuatorearen inguruetan du jatorria, eta Antartikatik iristen den Malvinetako itsaslaster hotzarekin nahasten da hegoaldeko 36° eta 38° bitarteko latitudean, Rio de la Plata estuariotik gertu. Bi itsaslasterrak elkartzen direnean, Brasilgo itsaslasterrak 16&nbsp;°C-tik gorako tenperatura du.

Bi itsaslasterren bat egitetik sortzen denak hego-ekialderantz egiten du, eta urrundu egiten da Amerikako kostatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaliforniako itsaslasterra

**Kaliforniako itsaslasterra** Ozeano Bareko itsaslaster hotz bat da, hegoalderantz higitzen dena Ipar Amerikako mendebaldeko kostaldean zehar, Kaliforniako kostaldean zehar bereziki (horregatik du izen hori). Columbia Britainiarraren hegoaldean hasten da, eta Kalifornia Behereko hegoaldean amaitzen.

## Ezaugarri fisikoak 
Ipar Pazifikoan Amerika kontinenteak bidea ixten dio haizeek eragindako Ipar Pazifikoko itsaslasterrari. Orduan, haren parte batek iparralderantz egiten du, eta Alaskako itsaslasterra elikatzen du. Gainerakoak hegoalderantz egiten du, eta Kaliforniako itsaslasterra eratzen. Aski azaleko itsaslasterra da (0-100 m), eta azalean 25 cm/s-ko abiadura du. Kostarekiko paralelo higitzen da, eta 200-400 km-ko zabalera du.

Neguan, azaleko tenperatura 13&nbsp;°C ingurukoa da, eta aski homogeneoa da, zeren eta 60 m sakoneko uraren eta azaleko uraren arteko tenperatura-aldea 2,3&nbsp;°C baino ez baita. Udan, berriz, azaleko tenperatura 20&nbsp;°C ingurukoa da, eta tenperatura-profilak hiru geruza erakusten ditu.

## Garrantzia 
Iparraldeko urak hegoalderantz higitzearen ondorioz, kostako urak hotzagoak dira Estatu Batuetako latitude bereko ekialdeko kostakoak baino. Gainera, hondoko ur are hotzagoa azaleratzen da ipar-ekialdeko haizeen eraginez gaineko ura baztertzen denean. Azaleratzen den ur horrek hoztu egiten du berez hotza den Kaliforniako tisaslasterra. Fenomeno horrek eragiten du Kaliforniako kostaldean hain ohikoa den lainoa.

El Niño fenomenoa agertzen denean Hego Amerikako kostaldean, Kaliforniako itsaslasterra ahuldu egiten da, fitoplanktona murriztu egiten da, eta baita, ondorioz, arrantza ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanarietako itsaslasterra

**Kanarietako itsaslasterra** Ozeano Atlantikoaren iparraldeko itsaslasterren sistemako lasterretako bat da. Sistema hori Karibeko itsaslasterrak, Iparraldeko itsaslaster ekuatorialak, Golkoko itsaslasterrak, Floridako itsaslasterrak, Ipar Atlantikoko itsaslasterrak, Azoreetako itsaslasterrak eta Kanarietako itsaslasterrak eratzen dute.

## Ezaugarriak 
Kanarietako itsaslasterra ur hotzekoa da. Hari zor zaio Kanarietako klima latitudeagatik legokiokeen bezain beroa ez izatea. Ipar Atlantikoko itsaslasterretik hegoaldera sortzen da, hego-mendebalderantz egin eta Senegalen pareraino iristen da. Inguru hartan, mendebalderantz biratzen da, eta Iparraldeko itsaslaster ekuatorialarekin batzen da.

Itsaslasterrak 500 km inguruko zabalera du, eta ipar-ekialdetik hego-mendebalderantz higitzen da. Ez da oso azkarra: 25 cm/s-ko abiadura du. Hala ere, Kanarietara iristean, uharteek eragindako hesi-efektuaren ondorioz, abiadura handitu egiten da, eta 60 cm/s-ra iristen da Kanaria uharteen artean igarotzean.

Kanarietako itsaslasterrak badu kontralaster bat, 200-300 m-ko sakoneran, Cabo Verderen eta Bojador lurmuturraren artean. Abiadura txikia du, 15 cm/s gutxi gorabehera, eta 40 km zabal da. Afrikako kostatik oso gertu igarotzen da. Kontralaster hori sakoneko ur hotzen azaleratzea da. Ur horiek oso aberatsak dira mantenugaitan, eta, ondorioz, fitoplanktonaren ekoizpena handiagoa da, eta, ondorioz, arrantza gune aberatsa da Saharako kostaldea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Floridako itsaslasterra

thumb|300 px|Itsaslasterrak Mexikoko golkoan. Floridako itsaslasterra Kubaren eta Floridaren artean ikusten da.

**Floridako itsaslasterra** Mexikoko golkotik Ozeano Atlantikorantz isurtzen den itsaslaster bat da. Juan Ponce de León esploratzaile espainolak aurkitu zuen 1513an.

Lurraren errotazioak eraginda (ekuatorean indar handiagoa egiten baitu) Atlantikotik Karibe itsasorantz bultzatutako uraren ondorioz sortzen da itsaslasterra. Ura pilatu egiten da Erdialdeko Amerikako kosten inguruan, iparralderantz abiatzen da Yucatango kanalean barrena eta Mexikoko golkora iristen da. Golkoan berotu egiten da, eta kanporantz bultzatua da Floridako itsasartean zehar, Kuba eta Florida artean, eta Estatu Batuetako ekialdeko kostaldean zehar jarraitzen du iparralderantz desegin arte. 1,8 m/s-ko abiadura du, batez beste.

Batzuetan, Golkoko itsaslaster ospetsuarekin nahasi izan da Floridako itsaslasterra, zeren Floridako ekialdeko kostaldean bat egiten baitu harekin.

## Kanpo estekak
Azoreetako itsaslasterra

**Azoreetako itsaslasterra** Ipar Atlantikoko itsaslaster bat da, ekialdetik hego-ekialdera higitzen dena. Ternuako bankuaren inguruetan sortzen da, han Golkoko itsaslasterra bitan banatzen baita: iparraldeko besoak Ipar Atlantikoko itsaslasterra sortzen du, eta hegoaldeko besoak Azoreetako itsaslasterra.

Azoreetako itsaslasterra hegoalderantz abiatzen da Atlantikoaren erdialdera iritsi arte, eta gero ekialderantz egiten du, Afrikako kostalderantz eta Cadizko golkorantz. Han, itsaslasterraren parte bat Gibraltarko itsasartean sartzen da.

## Kanpo estekak
Karibeko itsaslasterra

**Karibeko itsaslasterra** Hego Amerikako ekialdeko kostaldetik Karibe itsasorantz isurtzen den itsaslaster epel bat da. Hegoaldeko Itsaslaster Ekuatorialak sortzen du, Brasilgo kostaldean zehar iparralderantz isurtzean. Venezuelako kostaldearen parean, 0,2 m-ko abiadura du; Yucatanera iristean, berriz, gutxi gorabehera 0,8 m/s-ko abiadura du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialdeko Australiako itsaslasterra

**Ekialdeko Australiako istsaslasterra** (ingelesez CEA siglaz ezaguna) Tasmaniako itsasoko itsaslaster bat da, Australia eta Zeelanda Berria artean kokatua. Australiako kostako itsaslasterrik luzeena da, eta ur epela garraiatzen du erloju-orratzen kontrako noranzkoan Australiako ekialdeko kostarantz.

Australiako ipar-mendebaldeko Koral itsasoan du jatorria, eta 2-3 korapiloko abiadura du, kontinente-plataformako ur azaletan 7 korapilorainoko abiadurara iristen bada ere. Itsaslasterrak itsas fauna tropikala garraiatzen du eskualde suptropikaletatik Australiako hego-ekialdeko kostalderantz.

2003an Disney/Pixar konpainiak egindako *Finding Nemo* marrazki bizidunetako film arrakastatsuan errepide erraldoi gisa agertzen da Ekialdeko Australiako itsaslasterra, eta arrainek eta itsas dortokek erabiltzen dute Australiako ekialdeko kostarantz joateko. Filmak erabiltzen duen ideia zuzena da: urtero-urtero milaka eta milaka arrain Koral Hesi Handitik eramaten ditu itsaslasterrak Sidneyko badiara eta are hegoaldeagorantz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Groenlandiako ekialdeko itsaslasterra

thumb|300 px|Ipar Atlantikoko mendebaldeko itsaslasterrak. Goian, eskuinaldean, Groenlandiako ekialdeko itsaslasterraren ibilbidea ikusten da.
**Groenlandiako ekialdeko itsaslasterra** Groenlandiako ekialdeko kostaren ekialdean zeharreko itsaslaster bat da, hotza eta gazitasun txikikoa; gutxi gorabehera, Fram itsasartetik (80º N) Farewell lurmuturrera (60º N) doa.

Garrantzi handia du, Artikoa Ipar Atlantikoarekin lotzen baitu. Hari zor zaio, neurri batean, itsas izotza Artikotik kanpora ateratzea, eta Artikoko ur gezako biltegi handi bat da. Itsaslaster indartsua da; goiko partean (500 metrorainoko sakoneran), 6-12 cm/s-ko abiadura du, eta 20-30 cm/s-ko puntak izaten ditu urtean zehar.

Groenlandiako ekialdeko itsaslasterra hiru ur-masaz osatuta dago: ur polarra, ur atlantikoa eta ur sakona. Hiru ur-masok argi eta garbi ikusten dira itsaslasterraren hegoalderanzko ibilbidean. Itsaslaster honen goiko 150 metro lodiko geruza ur polarrez osatuta dago, hotza eta gazitasun txikikoa. Gazitasuna txikia da, hain zuzen, izotz urtuagatik, ibaien ekarpenagatik eta Pazifikoko uraren fluxuagatik, eta hotza da (0&nbsp;°C eta –1,7&nbsp;°C artean) Artikoko haize-ur interakzioagatik. Haren azpiko geruza, 1000 metroko sakoneraraino, ur atlantikoa da; nahiko tenperatura epela du haren gainekoaren aldean (0&nbsp;°C-tik gorakoa), eta gaziagoa da. Azken geruza, ur sakonekoa, gazitasun eta tenperatura aski konstantekoa da. 1000 metroko sakoneratik ozeanoaren hondoraino iristen da. Hartan, uraren tenperatura 0&nbsp;°C-tik beherakoa izaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dialektologia

**Dialektologia** hizkuntzaren aldaerak aztertzea helburu duen hizkuntzalaritzaren adarra da. Bertan hizkuntza aldaera geografiko eta soziolinguistikoak aztertzen dira.
Hizkuntza eta dialekto terminoek eragiten duten anbiguotasuna saihesteko, aldaera linguistiko askotan erabiltzen den terminoa da. Aldaera linguistikoa esaten zaio komunitate linguistiko batek antzeko hizkuntza-ezaugarriak dituen komunikatzeko ahozko forma erabiltzen duenean. Dialektologiaren lana aldaera horiek aztertzea, nagusiki geolektoak, eta bata bestearekiko dituzten forma ezberdintasunak sistematikoki azaltzea da.

## Dialektoa, geolektoa eta soziolektoa 
XIX. mendean hasitako hizkuntza-geografiaren azterketa sistematikoak eta XX. mendean hasitako soziolinguistikaren esparruak, aldaera linguistiko guztiek, nagusiki, lau motatako aldaerak dituztela erakutsi dute:

* **Aldaera geografikoak** deritze herri bateko hizkerak dituen ezberdintasunei bere inguruko herrietako hizkerekiko. Aldaera geografiko antzekoak ematen diren ingurune bateko hizkera geolekto bezala ezagutzen da.

* **Aldaera sozialek** erakusten digute gizartean estratifikazio soziala eta klase soziala ematen den heinean, talde etniko, talde sozio-ekonomiko edo erlijio-talde jakin bateko pertsonek harreman estuagoa izaten dutela talde bereko pertsonekin. Horren eraginez, talde batzuen hizkerak, batez ere talde sozio-ekonomikoetan ematen denak, antzekotasunak erakusten ditu eta beste taldeekiko bereizketak nabarmentzen dira. Esaterako, langile-klasearen hizkera. Klase sozial edo talde baten hizkera izendatzeko soziolekto terminoa erabiltzen da.

* **Aldaera historiko edo tenporalak**, testu zaharren azterketak erakusten digu hizkuntzaren elementu batzuk aldatu edo alde batera utzi egiten direla, eta beste batzuk sortu edo berriz erabili egiten direla.

* **Aldaera estilistikoak**, pertsona batek egoeraren arabera erabili dezakeen hizkerari dagozkio (ahozko edo idatzizko hizkera, jasoa edo arrunta, etab.).
## Kanpo estekak 
* http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_argitalpenkatalogoa&Itemid=459&lang=eu&view=bilatu/ Euskaltzaindia
## Erreferentziak
Madagaskarko ekialdeko itsaslasterra

**Madagaskarko ekialdeko itsaslasterra** Madagaskar ondoko itsaslaster bat da. Ez da nahastu behar Madagaskarko itsaslasterrarekin.
20° S paralelotik hegoalderantz higitzen da, Madagaskarko ekialdeko kostaldeko hegoaldeko muturreraino, eta, gero, Agulhasko itsaslasterra elikatzen du. Itsaslasterraren ibilbidean, zurrunbilo zikloniko eta antizikloniko handiak gertatzen dira. Itsaslasterrak goi-presioko gune bat sortzen du, eta Indiako montzoiari eragiten dio.

## Ikus, gainera 
* Madagaskarko itsaslasterra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gineako itsaslasterra

[thumb|250 px|Hego Atlantikoko zirkulazio-zikloa elikatzen du Gineako itsaslasterrak, [Benguelako itsaslasterrarekin batera]]

**Gineako itsaslasterra** Afrikako mendebaldeko kostaldeko ur epeleko itsaslaster bat da.
Gineako golkoaren iparraldeko kostarekiko paralelo higitzen da ekialderantz. Nahiko azalekoa da, 15 eta 25 metro bitarteko sakoneran higitzen baita, eta aski motela da. Iparraldean, Kanarietako itsaslasterra du mugakide, eta hegoaldean, berriz, Hegoaldeko Itsaslaster Ekuatoriala.

Ekialderanzko ibilbidean, bat egiten du Benguelako itsaslasterrarekin, eta, biak, elkarrekin, mendebalderantz abiatzen dira Hegoaldeko Itsaslaster Ekuatoriala sortzeko. Beraz, Hego Atlantikoko zirkulazio-zikloa osatzen duten itsaslasterretako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irminger itsaslasterra

[thumb|250px|Irminger itsaslasterra [Golkoko itsaslasterraren ipar-mendebaldeko luzapen bat da]]

**Irminger itsaslasterra** Ipar Atlantikoko itsaslaster bat da. Mendebalderantz higitzen da Islandiako hego-mendebaldeko kostari jarraituz.

Golkoko itsaslasterraren parte dela jo daiteke. Zehatzago, Ipar Atlantikoko itsaslasterrak elikatzen du, eta, horregatik, latitude bereko gainerako uren aldean, aski epela da, eta gazitasun handiagokoa. Hori dela eta, Islandiako klima latitude bereko beste eskualdeetakoa baino epelagoa da.

Itsaslasterraren izena Carl Ludwig Christian Irminger (1802-1888) daniar hidrografo eta almiranteordeari zor zaio. Irmingerrek ikerketa hidrografikoak egin zituen eskualde hartan 1854an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cromwell itsaslasterra

**Cromwell itsaslasterra** (edo **Pazifikoko Kontralaster Ekuatoriala**) Ozeano Barean ekuatore osoan zehar beste itsaslaster batzuen azpitik igaroz ekialderantz isurtzen den itsaslaster bat da.

Cromwell itsaslasterra Townsend Cromwell ikertzaileak aurkitu zuen 1952an. Itsaslasterrak 400 km-ko zabalera du, eta ekialderantz higitzen da. Ozeano Bareko azaletik 300 metrora dago, eta, beste itsaslaster batzuen aldean, ez da oso lodia, 30 bat metro baino ez. 13.000 km luze da, eta haren bolumena Mississippi ibaiarena baino 1.000 aldiz handiagoa da. Haren emaria segundoko 30.000.000 metro kubiko da. Neurtu zaion abiadurarik handiena 1,5 m/s da; haren gainetik mendebalderantz doan azaleko itsaslasterra baino bi aldiz azkarragoa da, gutxi gorabehera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuroshio itsaslasterra

[thumb|450px|Kuroshio itsaslasterra eta [Oyashio itsaslasterra Japoniako ekialdeko kostaldean]]

**Kuroshio itsaslasterra** (japonieraz, 黒潮, *Kuro Shio*, "Ibai Beltza") Ozeano Bareko ipar-mendebaldeko itsaslaster indartsu bat da. Ipar Atlantikoko Golkoko itsaslasterraren baliokidea da, eta Ipar Pazifikoko zirkulazio-zikloaren parte da. **Japoniako itsaslasterra** ere baderitzo.

Taiwango ekialdeko kostaren aurrean du hasiera, eta ipar-ekialderantz egiten du, Japoniara iritsi arte. Han, Ipar Pazifikoko itsaslasterrarekin ekialdeko adarrarekin bat egiten du. Golkoko itsaslasterrak bezala, ur tropikal epela garraiatzen du iparralderantz, eskualde polarren alderantz (urteko batez besteko tenperatura uraren azalean: 24&nbsp;°C). Ez da oso zabala (100 km inguru), baina bai azkarra. Kolore urdin iluna du (hortik "Ibai Beltza" izena), ur epela izanik mantenugai gutxi dituelako. Horregatik, itsas bizitza ere ez da oparoa. Haren ur epelari esker bizi dira Japoniako koral-hesiak; Ipar hemisferioan ez dago beste tokirik hain latitude handian koral-hesia duenik. Japoniako itsasoan sartzen den beso bat du, Tsushima itsaslasterra (対馬海流), izen bereko itsasartearen izenagatik. Kuroshio itsaslasterrari zor zaio, halaber, Alaskako hegoaldeko kostaldeko eta Columbia Britainiarreko eguraldi leuna.

## Ibilbidea 
[thumb||Japoniako artxipelagoaren inguruko itsaslasterrak: 1. Kuroshio 2. Kuroshioren luzapena 3. Kuroshio kontralasterra 4. Tsushima itsaslasterra 7. [Oyashio itsaslasterra]]

Ekuatoreko itsaslasterra Filipinetara hurbiltzen den gunean du hasiera. Ryukyu eta Kyushu uharteen artean igarotzen da, eta, Tokara itsasartean barrena igaro ondoren, iparralderantz egiten du, eta abiadura bizitzen. Aurrerago, ekialderantz egiten du, Japoniako kostaldetik aldenduta, eta Kuroshio luzapena sortzen du, azkarra eta ezegonkorra. Azkenik, azpilaster ugaritan barreiatzen da itsaspeko mendikate bolkaniko batera iristean, eta azpilaster horietako batzuk Ipar Pazifikoko itsaslasterrari batzen zaizkio.

## Ikus, gainera 
* Itzulbidaia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oyashio itsaslasterra

[thumb|450px|[Kuroshio itsaslasterra eta Oyashio itsaslasterra Japoniako ekialdeko kostaldean]]
 Ozeano Bareko ipar-mendebaldeko itsaslaster hotz bat da. Hegoalderantz higitzen da, eta Kuroshio itsaslasterrarekin bat egiten du Ipar Pazifikoko itsaslasterra sortzeko. **Kuriletako itsaslasterra** ere baderitzo.

## Ibilbidea 
Bering itsasartean barrena higitzen da hegoalderantz, eta Ozeano Artikoko ur hotza garraiatzen du Ozeano Barera. Oyashio itsaslasterrak eragin handia du Errusiako ekialde urrunean, batez ere Kamtxatka penintsulan eta Txuktxien penintsulan. Ur hotza daramanez, oso aberatsa da mantenugaitan; gainera, marea handiak daudenez (10 metrorainoko tartea), are eskurago daude mantenugaiak. Hori dela eta, Oyashio itsaslasterreko urak munduko aberatsenetakoak dira arrantzarako. Hala ere, itsaslasterra hotza denez, inguruko itsas portuak izoztu egiten dira (Vladivostok da mundu osoan neguan izozten diren portuetan ekuatoretik gertuen dagoena), eta itsasontzi izotz-puskatzaileak erabili behar dira portuak neguan zabalik atxikitzeko. Portuak izoztu bai, baina hori ez da hain erraz gertatzen itsaso zabalean, marea handiek eragotzi egiten baitute izoztea, eta, horregatik, Okhotskeko itsasoan arrain-saldoek ez dute arazorik izaten neguan.

Itsaslasterra, hegoalderako bidean, Kamtxatka penintsularen eta Kuril uharteen ondotik igarotzen da, eta, Japoniara iritsita, Kuroshio itsaslaster epelaren luzakinak aurkitzen ditu Japoniatik ekialdera. Orduan, Oyashio itsaslasterraren parte bat, gazitasun txikikoa eta hain hotza ez dena, Kuroshio itsaslasterra irentsi, eta hegoalderantz abiatzen da. Beste partea azaleratu egiten da, eta, Kuroshio itsaslasterraren urarekin nahasita, Ipar Pazifikoko itsaslasterraren hasikina eratzen du.

Bi itsaslasterrak elkartzen diren zonak lainoguneak dira. Kuroshio itsaslasterraren gaineko aire-masa bero (20&nbsp;°C-tik gorako tenperatura dute) eta hezeak, Oyashioko ur hotza aurkitzen dutenean, hoztu egiten dira, eta ezin diote eutsi hezetasunari: ura kondentsatu egiten da, eta lainoguneak eratzen dira.

Oyashio itsaslasterra ez da Kuroshio itsaslasterra bezain indartsua. Hala eta guztiz ere, 15 milioi metro kubiko ur garraiatzen ditu segundoko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Labradorko itsaslasterra

thumb|450px|Erdialdean, gezi urdin batez adierazia, Labradorko itsaslasterra, izen bereko penintsularen kostaren ondoan

**Labradorko itsaslasterra** Ipar Atlantikoko itsaslaster hotz bat da.

Ozeano Artikoan sortzen da, eta hegoalderantz higitzen da. Artikoko bi itsaslasterren segida da: Groenlandiako mendebaldeko itsaslasterra eta Baffin uharteko itsaslasterra. Labrador penintsularen kostari eta Ternuako ekialdeko kostari jarraituz igaro ondoren, hego-ekialderantz abiatzen da, eta Eskozia Berriko kostara iristen da. Han, itsaslasterraren beso bat mendebalderantz abiatzen da, Ternuako hegoaldeko kostaren paraleloan, eta San Laurendi golkoan sartzen da. Beste besoa Golkoko itsaslasterreko ur epelarekin nahasten da Ternuatik hego-ekialdera dagoen Ternuako kala handian eta Ipar Karolinaren iparraldeko kostatik gertu. Bi itsaslasterren konbinazioaren ondorioz, laino itxi-itxiak sortzen dira, eta, halaber, munduko arrantza-tokirik aberetsenetako bat eratzen dute.

Udaberrian eta uda-hasieran, Labradorko itsaslasterrak iceberg-ak garraiatzen ditu Groenlandiako glaziarretatik hegoalderantz, itsasontzi transatlantikoen itsasbideetaraino. Bestalde, Labradorko itsaslasterren urek hoztu egiten dute Kanadako probintzia atlantikoetako eta Ingalaterra Berriko kostaldeko klima. Kosta horietako uraren tenperatura 7-10&nbsp;°C hotzagoak dira latitude bereko Ipar Amerikako mendebaldeko kostaldekoak eta Europako kostaldekoak baino. Labradorko itsaslasterreko urak gazitasun txikia du, eta, ondorioz, errazago izozten da. Horregatik, neguan Kanadako ekialdeko kostaldea izoztu egin daiteke baita latitude txiki samarretan ere.

Egindako kalkuluen arabera (Greenberg eta Petrie, 1988), Labradorko itsaslasterrak 7,6 Sverdrup garraiatzen ditu (1 sverdrup 1.000.000 m3/s da). Abiadura 0,3-0,5 m/s da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leeuwingo itsaslasterra

**Leeuwingo itsaslasterra** Australiako mendebaldeko kostatik hurbil ekialderantz higitzen den itsaslaster epel bat da. Leeuwin lurmuturra inguratzen du, eta Australiako hegoaldeko uretara iristen da. Han, Tasmaniaraino iristen da haren eragina. Mendebaldeko Australiako itsaslasterrak, eta Hego Australiako kontralasterrak (biak Itsaslaster Zirkunpolar Antartikoak sortuak Indiako ozeanoaren hegoaldean eta Tasmanian, hurrenez hurren) kontrako noranzkoarekin igarotzen dira, eta munduko itsaslaster-sistemarik interesgarrienetako bat sortzen dute.

Itsaslasterraren indarra aldatu egiten da urtean zehar: udako hilabeteetan (alegia, Europan neguan denean), azarotik martxora, ahulagoa da, haizeek hego-mendebaldetik iparralderantz jotzen baitute indartsu. Udazkenean eta neguan, berriz, (martxotik azarora), fluxu handiagoa du, kontrako haizeak ahulagoak baitira orduan. Sasoi horretan lurruntzen den Leeuwingo itsaslasterraren urari zor zaio, neurri handi batean, Mendebaldeko Australia estatuko hego-mendebaldeko euria.

Leeuwingo itsaslasterraren ohiko abiadura 50 cm/s da, baina 1 m/s-ko abiadura ere izaten du maiz. Inoiz neurtu zaion abiadurarik handiena 6,5 km/h izan zen, satelitez jarraitutako buia baten bidez lortua. Leeuwingo itsaslasterra aski azala da, 300 bat metroko sakoneran higitzen baita.

Itsaslasterraren existentziaren berri 1897an eman zuen William Saville-Kent-ek, ohartu baitzen ur tropikal epela zegoela Houtman Abrolhos uharteetan, Australiako mendebaldean, eta, ondorioz, neguan, inguru haietako ura inguruko kostetakoa baino nabarmen epelagoa zela. Itsaslasterraren existentzia berretsi egin zen hurrengo urteetan, baina haren ezaugarriak ez ziren lortu 1980ko hamarkada arte (Cresswell eta Golding ikertzaileen lanari esker); izena ere orduan eman zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak