open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mu Doktorea

**Mu Doktorea** (jatorrizko japonieraz ドクター・ミュー edo *Dokutā Myū ?*) Dragoi Bola GT animeko fikziozko pertsonaia da. Hau Umeren sortzailea da eta bere izena ingelesezko *mutant* hitzetik dator.

## Biografia 
**Mu Doktorea** M2 planetan bizi zen zeintzialari bat zen eta bere espezialitatea *Machine Mutant* (jatorrizko japonieraz マシンミュータント edo *Mashin Myūtantoz ?*) teknologiaz sortutako androideak ziren. Giru bere sorkuntzetako bat zen, Dragoi Radarra irentsi eta Goku, Pan eta Trunksi espazioko bidaian lagundu ziena. Bere sorkuntzak ziren baita ere Llod eta Rild, Gokuren aurka borrokatuko zirenak.

Hala ere bere sorkuntza handiena Ume izan zen. **Mu Doktoreak** espazioan Tsufuruen zelulak aurkitu zituen kapsula batean eta horiekin sortu zuen Ume, azken Tsufurua. Umek **Mu Doktorea** akabatu zuen Gero Doktoreari bere ziborrekin gertatu zitzaion bezala.

Hil ostean infernuan Gero Doktorea ezagutu zuen. Bi zientzialari eroek gauza bakarra zuten buruan: Son Gokutaz mendekatzea. Biek batera Zibor 17 berria sortu zuten, hau Lurrean zegoen jatorrizkoarekin batu zedin. Estrategia bat planeatu zuten infernutik atera eta Lurrera joateko. Infernua eta Lurraren artean atea bat irekitzea lortu eta irtetea lortu zuten, Son Goku infernuan harrapatu zuten gainera. Lurrean jatorrizko 17 aurkitu zuten. Bi 17en fusioaren ondorioz Super Zibor 17 sortu zen. **Mu Doktoreak** Gero Doktorea akabatu zuen Super 17ren bidez, honek **Muri** bakarrik egiten baitzion kasu. Baina 17 berriak **Mu Doktorea** ere akabatu zuen.

## Kanpo estekak
Espodumeno

**Espodumenoa** LiAl(SiO3)2 formula kimikoa duen mineral inosilikato litiodun eta aluminioduna da. Izena grezierazko *spodumenos* (σποδυμενος, "errauts bihurtzeraino errea") hitzetik datorkio.

Espodumenoa litioan aberatsak diren granito eta pegmatitetan agertzen da. Aldaera gardena harribitxi gisa erabili izan da.

## Kanpo estekak
Bermikulita

**Bermikulita** (MgFe,Al)3(Al,Si)4O10(OH)2·4H2O formula kimikoa duen burdinadun eta magnesiodun silikatoz osatutako minerala da, miken taldekoa. Zenbait mineral basaltikoen hidratazioaren ondorioz sortzen da.

Erabilera asko dauzka, labore hidroponikoen substratu gisa, dentsitate baxuko hormigoiak sortzeko, isolatzaile termiko eta akustiko gisa, su-itzalgailuetan, iragazki gisa, olio labaingarrien likatasuna handitzeko, etab.

## Kanpo estekak
Banadinita

**Banadinita** Pb5(VO4)3Cl formula kimikoa duen apatitoen taldeko minerala da. Banadioaren mea nagusietakoa da eta beruna eskuratzeko bigarren mailako iturria. Kristal hexagonal gorriak eratuz agertzen da. Mineral arraroa da, galena bezalako berun meen oxidazioaren ondorioz sortutakoa. 1801ean aurkitu zen lehen aldiz Mexikon.

## Kanpo estekak
Las Gabias

**Las Gabias** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 13.950 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Las Gabiasko Udala

thumb|ezkerrera|250px|Las Gabias
Anartz Zuazua

**Anartz Zuazua** (Donostia, Gipuzkoa, 1973) aktorea da. Urte askoan Zurriola Antzerki Eskolako irakaslea izan da.

## Ibilbidea 
Izen bereko liburuan oinarritutako *Kutsidazu bidea, Ixabel* antzezlanean zuzendaria izan zen. 2003an estreinatu zuen antzezlana Gorringo Antzerki Taldeak Tafallan. Obra arrakastatsu hartako aktoreak Mikel Sarriegi (Juan Martin), Ainere Tolosa (Ixabel), Anjel Alkain, Ixabel Agirresarobe (baserriko amona) eta Egoitz Lasa (baserriko semea) izan ziren. Gidoilariak Joxean Sagastizabal eta Nagore Aranburu izan ziren.

Antzezlan hori mugarri bat izan zen euskarazko antzerkigintzan, ia bi urtez iraun baitzuen eta emanaldiak 180 izan baitziren.

ETB 1eko umorezko telebista-saio *Wazemank* arrakastatsuan ere parte hartu zuen, besteak beste, Anjel Alkain, Ainere Tolosa, Jon Iraola, Mikel Pagadizabal, Iñake Irastorza, Ana Elordi, Mikel Laskurain, Egoitz Lasa, Ixabel Agirresarobe, Asier Sota eta Aitor Gabilondo aktoreekin.

## Filmografia 
## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2022: Donostiako Hiritar Merezimenduaren domina eman zion antzerki-eskolari antzerki-mundua bultzatu, antzerkiarekiko zaletasuna zabaldu eta euskarazko edukiak indartzen egindako lanagatik.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oob

**Oob** (jatorrizko japonieraz ウーブ *?*) Dragoi Bola manga eta Dragoi Bola Z eta Dragoi Bola GT animeetako fikziozko pertsonaia da.

## Biografia 
**Oob** Booren berraragipena da (hortik izena alderantziz izatea). Dragoi Bola Zren amaieran Gokuk Boo Ahaltsua akabatu ostean, honek Boo berpiztua izatea nahi zuen baina pertsona on bezala, oso indartsua zenez Gokurentzat interes handiko etsaia zelako.

**Oob** Arte Martzialen Txapelketan agertu zen. Botere sinestezina zuen gizaki gazte baten forma hartu zuen. Hala ere indar hori oso zaila zen kontrolatzeko. Gokuk **Ooben** aurka borrokatzea erabaki zuen, eta hau lortzeko Boori tranpa egiteko eskatu zion eta honek horrela egin zuen. Borrokan Gokuk iraindu egin zuen bere barneko indar guztia askatzeko. Bere indarraren kontrolik ez zuela ikustean **Oob** entrenatzea erabaki zuen gerlari indartsu bat bilakatu eta erabateko kontrola zuenean berriz ere bere aurka borrokatzeko. Baita bera ez zagoenean bere ordezko izan zedin ere. **Oob** gizaki indartsuena bilakatu zen, Super Saiyen indarra parekatuz.

Geroago Dragoi Bola GTn, Lurraren aurkako zenbait mehatxuren aurka borrokatu zen. Umeren aurkako borroka gogorraren ostean Mr. Boorekin fusionatu zen berriz ere. Izan ere Mr. Boo Boo Ahaltsuaren alde ona zen eta **Oob** alde txarraren berraragitze ona. Fusio honek **Ooben** antza handia du baina bere indarra ikaragarri hazten da, Super Saiya 3 bat baino indartsuago bilakatuz.

## Kanpo estekak
Magnetita

**Magnetita** mineral bat da, burdina oxidoz (Fe2+Fe3+2O4) osaturik dagoena. Burdinaren mearik garrantzitsuenetako bat da.

## Ezaugarriak 
Magnetita mineral ferromagnetiko beltza da, burdina oxidoz osatutakoa, espinelaren taldekoa. Haren formula FeO·Fe2O3 gisa idatz daiteke: lehen zatia (FeO) wustita da eta bigarrena (Fe2O3) hematitea. Manganesoa, titanioa, magnesioa, aluminioa edota kromoa ere izan ditzake, proportzio txikiagotan. 

Beltza eta opakua da, eta aurpegi ildaskatuak ditu. Distira metalikoa du, eta dentsitate handia.

Era naturalean agertzen den mineralik magnetikoena da. Batzuetan, polaritate magnetikoa izaten du. Ezaugarri hori baliatuz, iparrorratz sinple gisa erabili izan da historian zehar. Garrantzi handiko burdin mea da.

## Banaketa 
Arroka igneo eta metamorfiko ia guztietan ageri da bikor txiki eran. Arroka sedimentario askotan ere aurki daiteke. Zenbaitetan, kontzentraturik agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Halita

**Halita** sodio kloruroaren (NaCl) forma minerala da.

Sistema kubikoan kristaltzen den gatz koloregabea da, beiraren distira duena (pisu espezifikoa 2,17; gogortasuna 2). Metaketa ebaporitikoetan ageri ohi da, sulfato, haluro eta boratoekin batera. Halita itsasoko edo aintziretako ur gazia lurrundu ondoren geratzen den hondarrean izaten da beste zenbait gatzekin batera (igeltsua, silbina, karnalita, anhidrita, etab.). Munduko toki askotan dago halita gatza; garrantzi handia dute, besteren artean, Wieliczkako hobiek (Polonia), Stassfurtekoek, Saxonian (Alemania); Euskal Herrian bada halita, Gipuzkoako Gatzaga herrian. Halita elikagai eta kimika industrietan erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malakita

**Malakita** Cu2CO3(OH)2 formula kimikoa duen mineral karbonatoduna da.

Kobre karbonato basikoa ere esaten zaio. Sistema monokliniko prismatikoan kristaltzen da.

Pisu espezifikoa, 4; gogortasuna, 4.

Kolore berde iluna du, eta kristal-distira. Kobre sulfuroen oxidazioz sortzen da, eta azurita, limonita, krisokola eta beste gai batzuekin elkarturik agertu ohi da.

Malakita-hobi asko aurkitu dira munduan zehar, Ural mendietan handienak. Oso aintzat hartua da bitxigintzan.

## Irudi galeria 

File:Azurite-Malachite-59275.jpg|Arizonako malakita eta azurita
File:Malachite-41365.jpg|Kongoko estalaktita bikoitz baten sekzioa
File:Malachite-unit-cell-3D-balls.png|Malakitaren zelula-unitatearen maketa
File:Ermitáž.jpg|Malakitazko baso neoklasikoa San Petersburgoko Hermitage museoan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Augita

{{mineral infotaula
|izena = Augita
|irudia = Fassaïte.jpg
|kategoria = Inosilikatoa
|formula = (Ca,Mg,Fe)SiO3
|kolorea = Marroi argitik purpurara edo marroi berdexkara, baita gris iluna zenbaitetan
|habitoa = 
|sistema = Monoklinikoa
|haustura = {110} ona
|fraktura = Asimetrikoa
|gogortasuna = 5 - 6,5
|distira = Beirakara
|errefrakzio indizea = α = 1,671 - 1,735, β = 1,672 - 1,741, γ = 1,703 - 1,774
|pleokroismoa = 
|marra = Zuri berdexka
|dentsitate = 3,19 - 3,56
|urtzea = 
|disolbagarritasuna =
}}
**Augita** ((Ca,Mg,Fe)SiO3; kaltzio magnesio burdina silikatoa) formula kimikoa duen mineral inosilikatoa da. Bere kristalak monoklinikoak eta prismatikoak dira.

## Kanpo estekak
Arastortzeko gaina

**Arastortzeko gaina** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Aitzarteko haranean nagusitzen diren Intzartzuko Haitzak izeneko mendi taldearen zati da. Aralegiko zirkua iparraldetik ixten du.

## Irispideak 
Ataun-San Martinetik, Aitzarteko haranera daroan bidea har daiteke Arratetako pasabidetik pasatuz eta Aralegiko lepora iritsiz. Hemendik, tontorrera iristen da, mendiaren hegoaldeko zatitik, oso zati maldatsua. Toki beretik, posible da, baita ere, Errekarte edo Amezti izeneko lepora iristea eta, honela, tontorrera mendiaren iparraldetik heltzea.

## Kanpo estekak
Santurtziko Udal Euskaltegia

**Santurtziko Udal Euskaltegia** euskara helduei irakasteko zentro publikoa da. 1982an sortu zen eta bi helburu nagusi ditu: helduak euskaldundu eta alfabetatzea batetik, eta bestetik, horretarako sor litezkeen ekimenak eta ekintzak koordinatzea.

Urtero bostehun bat ikasle aritzen da bertan eskaintzen diren baliabideen bitartez euskara ikasten.

## Kanpo estekak 
*  Santurtziko Udal Euskaltegia
Guruin pineal

**Guruin pineala** edo **epifisia** dientzefaloaren sabaian dagoen guruina da, burezurreko tuberkulu koadrigeminoen artean, hobi pineal deritzon lekuan. Guruin hau argirik ez dagoenean aktibatzen da eta, orduan, melatonina ekoizten du. 5 milimetroko diametroa du.

Bere zelulei pinealozito deritze, eta fotorrezeptore eta jariatzaileen artean banatzen dira. Arrain, anfibio eta narrastietan aurki daitezke fotorrezeptoreak (egun, bereziki garatuak tuataren begi pinealean). Hegaztietan ez daude hain garaturik, eta fotorrezeptore eraldatuez hitz egiten da. Ugaztunetan, berriz, fotorrezeptoreak ez dira existitzen, guruin hau funtzio fotosentsorialarekin estuki erlazionatuta dagoen arren. Goiko gongoil zerbikalaren eta hipotalamoaren gune suprakiasmatikoaren bidez, erretinarekin lotzen da; beraz, ikusmenaren atal bat dela esan daiteke. Sistema honetan, argi informazioa hormonen jariatze bihurtzen da.

Melatonina serotoninatik abiatuz ekoizten da. Epifisia lo eta esna-aldi zikloen erregulazioarekin erlazionatua dago. Hormona honek, ordu tokien diferentziaren sindromearen efektuei aurre egiteko balio duela egiaztatu da. Antioxidatzaile boteretsu bat ere bada, eta timoko minbizi zelulen apoptosian parte hartzen duela ere egiaztatu da. Baina, aldi berean, hormona honen dosi altuek, minbizi efektu handia dutela ere egiaztatu da. Jakina da, baita ere, pubertaroaren hasiera kontrolatzen duela eta erritmo zirkadiarretan eragin zuzena duela. Hormona honen ekoizpena adinarekin jaisten da.

Guruin pinealak dimetiltriptamina sortzen du, serotoninatik sintetizaturiko neurotransmisore bat dena, eta loaldiko ikusmen efektuak eragiten dituena da. Hil baino une batzuk lehenago kopuru handiagoan ekoizten da. Naturan ere dago, *Psychotria viridis* eta *Mimosa hostilis* bezalako landareetan. Azken hau, **orein begi** bezala ezagutzen da. Aipaturiko biak aiahuaska prestatzeko erabiltzen dira, esaten denez, dagoen substantzia liluragarririk boteretsuena. Giza kontzientzia zentzu guztietatik isolatzeko gai da, denboraren eta errealitatearen nozioa erabat asaldatuz. Erabiltzaileak, "bidaia"ren iraupena, ordu askotakoa dela nabaritzen du, baina, dosiaren arabera, ez du 5 edo 10 minutu baino gehiago irauten

Filosofiaren esparruan, René Descartes filosofoari frantziarrak guruin pineala, gorputza arimarekin lotzen zuena zela uste zuen.

## Kanpo estekak
Larrasa

**Larrasa** Arabako hegoaldeko mendi bat da, Toloñoko mendilerroan dagoena, Palomares mendebaldean eta Peña del Castillo ekialdean dituena. Arabako mendirik garaienetan bigarrena da; Gorbeia baino ez da altuagoa.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Herrera mendatea

**Herrera mendatea** (1.104 m) Araba eta Errioxako Autonomia Erkidegoaren artean dagoen bortua da, Toloñoko mendilerroan kokatutako igarobidea eta Urizaharra iparraldean eta Leza, Samaniego eta Abalos hegoaldean lotzen dituena A-2124 errepidearen bidez.

"Errioxako balkoia" izena ere hartzen du.

## Mendiak 
Mendebaldean San Leon (1.221 m) mendia dauka, eta haratago Toloño (1.263 m), eta ekialdean Eskamelo (1.292 m).

300px|ezkerrera|thumb|Errioxako balkoia.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak
* 2003ko Herrera mendateko atentatua

## Kanpo estekak
Ipizte

**Iruatxeta** Arabako iparraldean dagoen mendia da, Arangioko mendilerroaren ipar partean kokatutakoa eta Zabalaundi lepoak Anboto handitik bereiztua.

Aramaioko udalerriaren barruan dugu.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak
* Urkiolako Parke Naturala

## Kanpo estekak
San Leon

**San Leon** Arabako mendia da, Toloñoko mendilerroan dagoena, Herrera mendatearen mendebaldean eta Errioxako Autonomia Erkidegoarekiko mugan.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Villaverde (Lagran)

**Villaverde** Arabako Mendialdeko kuadrillako herria da, Lagran udalerriaren barruan dagoena, Pipaon eta Lagran berarekin batera.

## Geografia 
731 metroko garaieran kokaturik dago.

## Banaketa administratiboa 
Villaverde, Lagran udalerrian dagoen kontzejuetako bat da.

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Andres eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako Mendialdeko kuadrilla
* Lagran
* Pipaon
* Urizaharra, Lagran eta Lañuko Komunitatea

## Kanpo estekak
Musikal

[eskuinera|thumb|350px|*[The Black Crook* (1866), historiako lehenbiziko musikala, zenbait adituren arabera]]
**Musikala** edo **antzerki musikala**, kultura anglosaxoiaren musika genero tipikoa da. Musika, kantua, dantza eta elkarrizketa uztartzen dituen antzerki mota bat da. Antzoki handietan antzeztutakoak izaten dira, Londoneko West End Antzokietan, adibidez. Baita New Yorkeko Broadwayn ere. Aurrekontu txikiagoko ekoizpenak, antzkoki txikiagoetan estreinatzen dira, Off Broadway direlakoetan. Gainera, aurrekontu txikiko musikalak antzezten diren antzokiak biltzeko maila bat sortu da, Off Off Broadway delakoa. Musikalak, euren jatorrizko eremu anglosaxoitik irten dira, beste herrialde batzuetara, Alemania, Austria, Frantzia, Kanada, Australia, Japonia edo Espainia kasu. Azken herrialde honetan, lehendik ere bazegoen antzerki lirikoaren ohitura, zartzuela, opera, opereta eta errebista musikalarekin. Oso berriki, Espainia edo Argentina (Zibrian-Mahler) bezalako herrialdeak, euren musikal propioak sortzen hasi dira, London edo New Yorkekoen egokierarik egin gabe.

Espainian sorturiko musikalei dagokienez, Dagoll Dagomen Itsasoa eta Zerua nabarmendu behar da. Azken aldian, musikal kutsua duten ikuskizunak barra-barra agertzen dira, talde ospetsuen kantuekin. Hoy no me puedo levantar, Mekano (musika) taldearen kantuekin, Mamma Mia!, ABBA taldearena, eta We will rock you, Freddie Mercury buru zen Queen taldearena. Ikuskizun onak dira, baina ezin daitezke, berez, musikal bezala kontsideratu, kantuak ez baitira istoriorako konposatu, alderantziz baizik.

## Musikal ospetsuak 
* *Mary Poppins*
* *The Sound of Music*
* *Grease*

## Kanpo estekak 
*  Broadwayko Nazioarteko Datubasea
*  Musikaletan espezializaturiko aldizkari digitala
Arbelo

**Arbelo** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Tontorra, Igaratza izeneko toki lau eta belartsuaren iparraldean dago. Toki hau, mendilerroko erdigunetzat jotzen da, eta, bertan, norabide adierazle bat eta estazio megalitiko bat daude.

Tontorretik bi kordal abiatzen dira. Bata, Etzaal mendiaren tontorretik igarotzen da eta Labeongo Punten amaitzen da. Bestea, berriz, honen ekialdean dago eta Kobegaine mendiaren tontorrera iristen da, Arbelongandik ez oso banandua.

Tontorrera, Amezketatik, Aritzagatik edo Guardetxetik abiatuta iris daiteke, azken kasu hontan, Errenagako babeslekuak igaroz.

## Bitxikeriak 
* Igaratzan, mendiaren tontorretik gertu, Amabirjin harria izenekoa dago. Harri horren zulo batean, Ama Birjinaren irudia dago. Artzainen batek ardi bat galtzen duenean, harri horren gainean limosna uzten dio San Mikeli, dirutan.
* Abuztuko bigarren igandean, Igaratzako eguna ospatzen da. 1947az geroztik, Tolosako Aralarko Adiskideak mendizale elkarteak antolatuta, Mikel goiaingeruaren irudia (Done Mikel Aralarkoaren santutegian izaten dena) ekarri ohi dute; horixe da irudia Nafarroatik irteten den une bakarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amiltzu

**Amiltzu** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Mendilerro hau hegomendebaldetik ixten du. Agauntza labarraren gainean altxatzen da. Gertu dituen Malkorburu, Maltzarreta eta Marumendi bezala, pagadiz josia du tontorra. Honegatik, tontorretik ez dago inongo ikuspegi argirik.

## Irispideak 
### Kaxetatik 
Kaxetatik P.R. -GI-6 abiatzen da, Lareoko urtegira. Bide hau, Amiltzuren tontorretik gertu amaitzen da. Tontorpean, bidezidorra alde batera utzi, eta, pagadian sartuz, eta igoera laburrean, tontorrera iristen da.

### Urkillagatik 
Urkillagatik, Lareoko urtegira doan bidea hartu behar da eta, Zaldarreta inguruan, non, borda bat dagoen, Kaxetako bidean aipaturiko P.R.a hartu behar da, non bidearekin batzen den. Hegoalderanzko norantza hartuz, tontorrera iristen da.

## Kanpo estekak
Aitor Gabilondo Marín

**Aitor Gabilondo Marín ** (Donostia, Gipuzkoa, 1974) gipuzkoar aktore, umorista eta abeslaria da.

## Lanak 
* *Sorginen laratza* ETB1
* *Goenkale* ETB1
* *Ze Kosmopolita* ETB1
* *Wazemank* ETB1
* *Noaoa* ETB1
* *Wazemank 2.0* ETB2
* *Antes de Mirar, Cruzar* Radio Euskadi
* *Kontuz Atsuak* ETB1
* *Zuek hor* ETB1

## Diskoak 
* Juan Mari Beltran, "Arditurri", 2002 (abeslaria/gitarra-jolea)
* Juan Mari Beltran, "Orhiko Xoria", 2006 (abeslaria/gitarra-jolea)

## Kanpo estekak 
*  Aitor Gabilondori elkarrizketa Euskararen Donostian.
*  Oiartzungo Alboka Egunean eskainitako kontzertua.
Agente zirikatzaile

**Agente zirikatzailea** alderdi edo gobernu bati lotutako pertsona bat da, talde politiko batek erabiltzen duena, gobernuaren aurka, legez kanpokoak edo konprometigarriak diren ekintzak eginarazi ditzan. Baita erakunde batean infiltraturiko pertsona bat, erakunde horri indarkeriazko ekintza edo jarrerak harrarazteko asmoz, horrela, erakundea bera errepresiopean jarri edo ospea gal dezan.

Eskubide penalean, beste bat, delitu bat egitera sustatzen edo zirikatzen duena da, delitua bera ikertu edo eragozteko asmoz. "Horretarako ahalbideak, zabaldutako engainu estrategian, errazpen materialean, abaguneen sorpenean edo delitua egiteko zirikatze soilean datzate" (M. Bohermer). Agente zirikatzailea ez da zigortu daitekeen delitu bultzatzaile bat, delitua eragoztea baita bere helburua, hau da, bultzatzearen kontrakoa. Horren kontraposizioz, honako iritzi hau aurkeztu da: Ezerk ez duela kentzen zirikatze lana autoretza edo partehartze konportamendu batez irudikatzea, modu guztietara. Delituaren ekintza sustatzea balizko susmagarria segadan eror dadin, honela, delitu doloa, ez duenarengan sortuz da sator batengandik ezberdintzen duena. Jurisprudentziak mantentzen duenez, eragozte funtzioak delitua egitea baztertzen duenez, errugabeak tentatuz, agente zirikatzaile soil batek aurkez ditzakeen froga ahalbideak ez dira erabilgarriak izango.

Espainiako Eskubide Penaleko Kodean, adibidez, sustaturiko delitua, saialdi desegoki bezala har daiteke, gaizkilea zigorrik gabe geratuz. Are gehiago, delitua, agente zirikatzailearen borondatearen aurka gertatuko balitz, agente zirikatzailea bera, delitu ez zuhurragatik zigortua izango litzateke.

## Ikus, gainera 
*Ad hominem argudioa
*Astroturfing
*Bandera faltsuko operazio
*Divide et impera
*Gerra psikologiko
*Gorroto-diskurtso
*Propaganda beltz

## Kanpo estekak
Gallarraga

**Gallarraga** (902 metro) Ganekogortako mendilerroan dagoen tontorra da, Araba eta Bizkaia artean kokatutakoa.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muela

**Muela** Arabako mendia da, Arraia-Maeztuko (Mendialdea) udalerrian dagoena, Izkiko Natura Parkearen barruan.

[thumb|300px|ezkerrera|Muela mendia eta [Durruma Kanpezu herria.]]
## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak 
* Muela *luberri.net* webgunean
Urkitza (Urkilla)

**Urkitza** Urkilla mendilerroan dagoen mendia da. Ez da nahastu behar Elgeako mendilerroan dagoen Urkitza mendiarekin. Izan ere, biek dute izen berbera, baina euren garaiera, oso ezberdina da. Elgeakoak, 915 metroko garaiera duen bitartean, Urkillako honek, 1.169 metrokoa du.

## Kokapena 
Urkitzako lepo bikoitzaren artean dago mendi hau. Lepo bikoitz honen mendebaldeko zatian dago Urkitza lepoko trikuharria

## Bitxikeriak 
Mendi hau, mapa batzuetan, Oruko punta izenarekin agertzen da, erabat erraturiko izena, izena, Oburu baita, eta beste mendi bati baitagokio, Obururi hain zuzen, Urkitzaren ekialdean dagoenari, eta ez beste Urkitzari.

## Kanpo estekak
Ganeta

**Ganeta** Bizkaiko mendia da, Ganekogortako mendilerroan dagoena, Pagasarri mendiaren ondoan kokatutakoa.

Antena bat dauka gainean, identifikatzeko ikur nagusia izanda.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrubigaña

**Arrubigaña** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Alotzako zelaiak inguratzen dituen mendietako bat da. Zelai hauek ekialdetik ixten ditu. Ekialdean, arrubiko zelaiak zabaltzen dira. Arrubi izena, Arrubigaña eta Ganbo-txiki lotzen dituen lepoari ere ematen zaio.

## Irispideak 
Igoera, Larraitzetik has daiteke, Alotzako zelaietaranzko bidea hartuz, erdialdean, langa adierazle batekin adierazirik. Hemendik, berehala heltzen da tontorrera. Toki beretik abiatuta, Muitzeko labarretik izen bereko zirkuaren amaierara igoz hel daiteke Arrubiko zelaietara.

## Berezitasunak 
Alotzako zelaietan, orientatze mahai bat dago. Tontorretik gertuago, baina beste alde batetik, iturri bat ere dago. Gainera, inguruko mendietan hain ohikoa den postontziak, kasu honetan, Ganboa mendiranzko norantza adierazten du.

## Kanpo estekak
Elexalde Zollo

**Elexalde Zollo**, ofizialki ** Zollo-Elexalde** deitua, Arrankudiaga udalerri bizkaitarraren barruan dagoen udalerri-ohia da, Nerbioi ibarrean. Egun, auzotzat jotzen da, 1968an anexionatu baitzuten.

## Kokapena 
Belaute edo Ganekogorta mendiaren magalean dago; herrirako heltzeko modurik errazena Ugaotik igotzen den errepidea da. Ez dago inolako garraiobide publikorik hara heltzeko; horretarako Nerbioi ibaiko haraneraino jaitsi beharra dago, bereziki tren-geltokia eta autobus-zerbitzuak dituen aipatutako Ugaoraino.

## Auzoak 
Udalerri-ohi honek baditu auzo batzuk; inportanteenak Elexalde udalburu izan zena (bertan eliza ere badago), Aspiuntza eta Ustara dira.
 
Zollo Urruti eta Etxebarri herriko beste auzo jendeztatuak dira.

Basakoetxe izeneko parajean urtegi bat dago, baserri bati izena zor diona.

## Demografia 
Udalerri gisa ageri den azken erroldan (1960koan) 208 biztanle eta 56 etxe zituen.

## Jakingarriak 
Bertan San Martin jaiak ospatzen dira eta inguruko herrietan tradizio handia egon da horra joatera, esaterako odolosteak jateko. Udalerria galduta ere nortasuna mantentzen duela erakusteko aukera izaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Zollo 1842tik aurrera izandako biztanleria datuak aurkitzeko webgunean.
Arana (Arrankudiaga)

**Arana**, ofizialki **Arene** deitua, Arrankudiaga udalerri bizkaitarraren auzoa da. 

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biderdi (Ganekogorta)

**Biderdi**, **Larrentxu** edo **Txosnagane** Bizkaiko mendia da, Ganekogortako mendilerroan dagoena, izen bereko mendiaren ondoan kokatutakoa.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
Izki (erreka)

**Izki** Arabako erreka da, izen bereko natura parkearen ardatza dena.

Muela eta Soila mendiak banatzen ditu, arroila ikusgarria sortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soila

**Soila** Arabako mendia da, Arraia-Maeztuko (Mendialdea) udalerrian dagoena, Izkiko Natura Parkearen barruan.

Izki ibaiak banatzen du Muela menditik, euren artean arroila ikusgarria sortuz.

## Ikus, gainera 
* Korresko gaztelua
* Arabako mendiak

## Kanpo estekak
Azazetako Ega

**Azazetako Ega** Arabako hego-ekialdeko ibai bat da, Mendialdeko eskualdekoa. Ega ibaiaren ezkerraldeko adar bat da: Azazetan jaiotzen da, eta Santikurutze Kanpezun isurtzen ditu urak Egara.

## Izena 
Ibaiadar honen usadioko izena *Ega* da; halaxe ageri da antzinako mapetan, eta halaxe deitzen diote gaur egun ere bertakoek. Hala ere, Lagrandik datorren Ega ibaiaren adar nagusitik bereizteko, gaztelaniazko kartografia modernoan ''* izena agertu zen. Euskaltzaindiak arautu du euskara batuko izena *Ega* dela; eta, beste adarretik bereizi behar denean, *Azazetako Ega*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Azazetako Egan (gaztelaniaz, *Berrón'') eta inguruko ibaietan arrantza egiteari buruzko webgunea.
Jugalez

**Jugalez** Arabako hego-mendebaldean dagoen ibaia da, San Leon (Toloño) mendiaren inguruan sortutakoa eta mendebalderantz abiatzen dena, Santa Cruz del Fierro (Berantevilla) herrian Ebron isuriz.

Ibilbidean Lagran, Urizaharra eta Zanbrana udalerriak zeharkatzen ditu.

## Izena 
Gaur egungo kartografietan nahiz argitalpen geografikoetan, ohikoa da *Inglares* ibai izena aurkitzea. Dokumentazioa arakatuz gero, ordea, *Yuglares, Yugalez* eta antzeko aldaerak aurkitzen dira ibai hori izendatzeko. Itxura guztien arabera, bigarren letra *u > n* aldatzea, akats tipografiko baten ondorioz helduko zen gugana, betiere XX. mendean. Aldaketa hori saihestuta, Zanbranan bizirik dirau oraindik *Jubalez* izenak, aipatu lekukotza horren oinordeko. Euskaltzaindiak ontzat hartu du izen jatorra berreskuratzen saiatzea, *g > b* aldaketan atzera eginez bada ere, eta *Jugalez* era arautu du ibai horren euskara batuko izentzat.

## Ibaiadarrak 
San Baules, Aranbaltza, Niguaran, Santiama, San Vicente, Los Loros, Artikuatxa, Salsipuedes, Molina eta Mina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Informazio zehatza
Artxabal

**Artxabal** Arabako mendia da, Toloñoko mendilerroan dagoena, Urizaharra udalerriaren barruan eta Errioxako Autonomia Erkidegoarekiko mugan.

## Ikus, gainera 
* Arabako mendiak
* Atxabal

## Kanpo estekak
Aiahuaska

thumb|200px|eskuinera|Aiahuaska prestaketa
**Aiahuaska** (ketxuazko hitza) *Psychotria* generoko landareen nahasketen bidez prestaturiko hainbat infusio enteogeniko izendatzeko erabiltzen den hitza da.

Aiahuaskaren prestaketan *Psychotria viridis* edo *Mimosa hostilis* erabili ohi dira monoaminooxidasaren inhibitzaileak dituen beste landareren batekin nahastuta, *Colaoriopsis caapi* edo *Ruda siria* kasu. Nahastetik lortzen den edabea erritual kolero edo erlijiosoetan eta Amazonas aldeko jatorrizko herrien medikuntza tradizionalean erabilia da. Prestaketa aldatu egiten da nazioen arabera, eta errezeta asko daude, bakoitza osagai ezberdinetakoa. Haatik, ezinbesteko osagaiak lehen aipaturikoak dira, hau da, dimetiltriptamina duen landare bat eta monoaminooxidasaren inhibitzailea duen beste bat.

Amazoniar oihaneko kulturetako eta mexikar basamortuko xamanek erruz erabiltzen dute aiahuaska, bere efektu liluragarriei esker izpirituen mundurako bidaiak egitea errazten baitu.

## Kanpo estekak 
*  Aiahuaska, hildakoaren soka
*  Aiahuaska erretiroa
Lausa Harana

**Lausa Harana** () Burgosko probintziaren iparraldean dagoen ibarra eta udalerria da. Hainbat herrik osatzen dute, Quincoces de Yuso izanda nagusia.

## Geografia 
Lausa Harana Burgosko udalerria da, iparraldean Mena Harana eta Araba dituena; hegoaldean, Araba eta Valle de Tobalina; ekialdean, Junta de Villalba de Losa; eta mendebaldean, Junta de Traslaloma eta Medina de Pomar.

### Hidrografia 
Udalerria Mediterraneoko arroan dago, Kantauriarekiko banalerroaren hegoaldean, Peña mendiek, Carbonilla mendilerroak eta Gorobel mendilerroak osatuta, eta bertan dago Santiago Mendiko Monumentu Naturala, udalerriaren ekialdeko mugan.

Ibairik garrantzitsuena Jerea ibaia da, Cillaperlata parean Ebroren ezkerraldeko ibaiadarra. Ibaia Carbonilla mendilerroan jaioa da, Relloso herriaren ondoan, eta iparraldetik hegoaldera zeharkatzen du udalerria Quintanilla La Ojadaraino, Merindad de Cuesta-Urriatik bokaleraino jarraituz. Ezkerretik jasotzen ditu Nabon ibaiaren eta La Losa eta Horcon erreken urak.
thumb|283px|Haranaren zati bat.

### Herriak 
## Demografia 
## Ekonomia 
Bailarako ekonomia nekazaritzan, abeltzaintzan eta industria txikian oinarritzen da batez ere. Higiezinen sektorean, bertokoentzako etxebizitzak eraikitzen dituzte, eta batez ere, udatiarrentzako edo bertoko seme-alaben bigarren bizitokirako. Badaude haranean bere lehen etxebizitza hartzera doazen bizkaitarrak ere.

Lehorreko zereala laborantza nagusia da; partzelaren batez besteko tamaina 3,5 hektareakoa da, eta 2 hektareakoa ureztatua. Baita patataren tuberkuluaren hazkuntzarena ere, "Lausako patata" jatorri-deitura duena.

Turismoa ere erakartzen du. Oteon eta Quincocesen landetxeak daude. Fraile eta Peña tontorretarako ibilbideak ere egiten dituzte.

## Ondasunak 
Udalerriak kultura ondasun izendaturiko sei eraikin ditu:
* Lastras de la Torreko dorrea.
* Río de Losako dorrea.
* San Llorenteko dorrea.
* San Llorenteko dorretxea.
* San Martín de Losako "Los Casarejos" erromatar villa
* San Pantaleón de Losako baseliza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bambulo. Ternuako penak

**Bambulo. Ternuako penak** Bernardo Atxagak idatzitako liburua da, haur eta gazte literaturarena. *Bambuloren istorio bambulotarrak* bildumako hirugarren eta azken liburukia da.

1999an argitaratu zuen "Erein" argitaletxearen eskutik.

## Kanpo estekak 
* (bideoa) *Ipupomamua - Atxaga* (2011): https://web.archive.org/web/20170414165000/http://www.eitb.tv/es/video/ipupomamua--2011/4106927177001/4102965555001/atxaga/ Noiz kontsultatua: 2017-04-14.
Infusio

thumb|250px|Kikara bat te
[thumb|250px|[Mate]]
**Infusio** edo **egoskina** hainbat belar usaintsuren hosto lehor, lore zati edo fruituekin prestatutako edaria da. Horretarako uretan sartzen dira, ohikoa baino tenperatura altuagoan, baina irakitera heldu gabe. Urak irakiten badu, orduan egosketatzat hartzen da.

## Historia 
Kafea, gure historian, arabiar mundutik sartu zen. Itxura denez, Etiopia eta Arabia aldeko tribu nomadak, non, kafe landarea basati hazten den, jada hartzen zuten, baina ez edari bezala. Eurek egiten zutena kafea birrindu, eta gantzarekin nahastea zen, honela, euren bidaietan zehar jaten zituzten bola batzuk eratuz.

Infusio ohikoenak, kafea, tea, matea, kamamila eta ezki-ura dira.

## Kimikan 
thumb|250px|Infusioan erabiltzeko belarrak
Kimikan, honela, ohikoa baino tenperatura altuagoan baina irakitekoa baino baxuagoan, produktu, nahasketa edo disolbaketa batetatik, uretan disolbagarriak diren zatiak ateratzeari esaten zaio.

## Medikuntzan 
Infusioa, medikuntzan, bere lehen xedea, gorputzeko zatiren batean txertatzea den disolbaketa bat da. Ohi, zainetako zirkulazio uharrean txertatzen dira, eta, kasu hontan, zainbarneko infusioa esaten zaio. Baina, disolbaketa txertatu beharreko gorputz zatia liseriketa hodia balitz, eta infusio hori ahotik sartua izango balitz, infusio hori, ahozko infusio deituko litzateke, te infusio bat, adibidez.

Ohi, infusioak, disolbagarriren baten disolbaketa urtsuak dira, hau da, disolbagarri bat uretan disolbatzearen emaitza, baina, urak berak, beste inolako disolbagarririk ez duela. Disolbagarria, beti izango da disolbatzailean disolbatuko den substantzia. Ura ez den beste disolbatzaile batzuk dituzten disolbaketak, alkohola edo likido koipetsuren bat izan daitezke, eta disolbagarria materia solidoa izan daiteke, gatza, adibidez, gasa, presioan txertaturiko anhidrido karbonikoa kasu, edo substantzia likidoren bat, azido azetikoa bezala.

## Ikus gainera 
* Tisana
* Mate

## Kanpo estekak 
*  Infusio garrantzitsuenen ezaugarri eta propietateak
Artubi

**Artubi** Aralarko mendilerroaren Malloan dagoen mendi bat da. Malloa, iparraldetik ixten du. Astunalde lepoak, Uakorri menditik banatzen du. Lepo hau, Amezketa eta Araitzeko haranaren arteko pasabide naturala da.

## Irispideak 
Amezketatik, Arritzagako harana zeharkatzen da, Anduitzen azpitik antzinako meatze instalazioetaraino. Hemendik, Astunaldera igo daiteke. Azkaratetik, Astunalderako bideak. Balerdiko hegoekialdeko ertza inguratzen du, Astunaldeko kanal handipean kokatzeko. Sigi-sagaka doan igoera gogor batek, tontorrera daroa.

Amezketatik igotzeko dagoen beste aukera bat, Larrondoko lautadara heltzea da, Arritzagako labarraren eskuineko bazterraren gainean dagoen lautada handia. Toki honetan, Zabalegiko iparraldeko magaletik igo daiteke, Zabalegi leporaino iristeko. Toki honetatik, Artubiko tontorrera iris daiteke.

Aritzagako haranak U forma du, eta honek, jatorri glaziarra izan dezakeela pentsarazi du. Hau, Buruntzuzuineko meatzeetan aurkitutako sedimentuengatik izango litzateke. Batzuek, hau, aurreko morrena bezala identifikatu dute. Baina, metaketa hauek, oso garai hotzetan eratu ziren arren, baztertuta geratzen da glaziarearen aukera, baina ez elurtegiena.

## Kanpo estekak
Morrena

[thumb|320px|Banff Parke Nazionala ([Kanada)]]
**Morrena** glaziarrek sorrarazitako *till* izeneko klasto eta beste higakin trinkotugabeen metaketak dira. Hainbat morrena mota dago, glaziarrarekin duten harremanaren arabera:

* Hondoko morrena: izozpean dago, ohantzearekin kontaktuan
* Alboko morrena: hondakinak glaziarraren ohantzearen alboetan kokatzen dira
* Erdiko morrena: Hauek, alboko morrenak, haran berean dauden bi glaziarren elkargunean batzen direnean eratzen dira.
* Aurreko morrena edo amaierakoa: Glaziarra urtzen den tokian dauden hondakin metaketak dira.
* Ablaziozko morrena: Glaziarraren ohantzearen gainean sedimentatuak izan direnak dira. Material oso heterogeneoak dituzte, baina, bere ezaugarri nagusia, ibilgu osoan zehar sakabanaturiko bloke handien presentzia da. Hauei, noraezeko bloke esaten zaie.

Zuzenean glaziar batek metaturiko sedimentuari ere esaten zaio morrena. Glaziarra altuera handietatik jaisten da, eta bidean aurkitzen dituen materialak arrastan eramaten ditu.

## Ikus, gainera 
* Drumlin

## Kanpo estekak
Ezpata txiki

**Ezpata txikia**, egun, ezpataren aurrekaria izateagatik ezagutzen da. Ezpata, esgriman erabiltzen den hiru armetako bat da.

Jatorrian, ezpata txikia arma gogorra, arina zen, 750 gramoko pisua zuen orri batekin. Honek, ezer gutxi adierazten duela dirudi, baina, orriaren formarekin, zeharkako sekzioan hiruki erakoa zena, eta 1,09 eta 1,14 metroko bere luzerarekin konbinatuz gero, ezpata txikia itxura izugarriko arma zen. Janzki bezala erabiltzen zen uniforme batzuetan.

Arma honek jatorri frantziarra du, eta arropa ezpatatik garatu zen. Ez da mozteko gai, baina oso arina da, oso zurruna bere hiruki formako sekzioagatik, estokadak emateko eta kolpeak saihesteko bikaina izaki. Mosketarien pelikuletan ikusten diren ezpatak dira. Bere funtzio garrantzitsuena, jantziaren zati izatea zen arren, ezpata txikia, dueluetan, arma hilgarria zen.

Ezpata txikiaren aldaketa bat sortu zen entrenamendu arma bezala erabilia: floretea. Hau, lehenik esgrima klasikoaren eta denbora asko beranduago, kirol esgrimaren hiru armetako bat izango zen.

Ezpata txikia da, floretea eta sablearekin batera, esgrima klasikoaren hiru armetako bat. Kirol esgrimaren sorrerarekin batera, ezpata txikiak ezpatara eboluzionatzen du, egun, olinpiar kirol honetan erabiltzen dena. Ezpata txikia eta ezpataren arteko ezberdintasunik nabarmenena, bigarrenak, mutur kamutsa duela da, arerioa ez zauritzeko.

## Ezpata kirol esgriman 
Lehen adierazi den bezala, ezpata, esgriman erabiltzen den hiru armetako bat, floretea eta sablearekin batera, ezpata txikiarengandik dator. Ordutik dimentsio eta arau zehatz batzuk ditu.

Bere gehienezko luzera 110 zentimetrokoa da, eta, bere gehienezko pisua 770 gramokoa. Esgriman erabiltzen diren armetatik, astunena da. Bere orria altzairu tenplatu malguzkoa edo altzairu maraginezkoa da, hiruki formako sekzioduna eta ertz moztailerik gabekoa.

Ukitua estokada bidez gertatzen da, hau da, armaren muturrarekin bakarrik. Bertan, sentsore elektroniko bat dago. Baliozko ukitze tokia gorputz osoa da, mozorroa bera barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artzate Haitza

**Artzate Haitza** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da, mendilerroko bigarren txikiena, Itaundieta mendiaren ondoren. Mendi honen tontorrean, erpin geodesiko bat dago.

## Irispideak 
Ataungo San Martin auzotik, Arratetara doan bidetik abiatu behar da. Arrateta igaro ondoren, eskuinerantz biratu behar da, Bedamako zelaia izeneko lepora iristeko. Aurrerago geratzen da Bedama baserria. Lehenago, Beamaburuko muinoa ezkerretik igarotzen duen bidea utzi behar da, antzinako Erremedioseko bainuetxetik, Bostbidetako bidegurutze eta lepoaren bila, Agaotzen mendebaldean. Bedamako zelaitik, bide bat pinudian barneratzen da, eta Artzate Haitzen azpitik iparralderanzko norantza hartzen du. Baina alde batera utzi behar da, eta, inongo biderik gabe, zuzenean pinuditik tontorrera igo behar da.

## Kanpo estekak
Morgagane

**Morgagane** (190 metro)Morga eta Larrabetzu artean dagoen mendatea da. **Gerekiz** izenarekin ere ezagutzen da mendate hau. Mendatea Muxika eta Mungia arteko BI-2121 errepidean dago.

Bertatik abiatzen da Bizkargi mendira igotzeko bide arruntenetako bat.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak
* Morga

## Kanpo estekak 
*  Mendatearen profila.
Karnotita

**Karnotita** K2(UO2)2(VO4)2**·**3H2O formula kimikoa duen mineral uraniodun eta banadioduna da. Bere ur edukia aldakorra da, eta beste elementu batzuen kantitate txikiak eduki ditzake: kaltzioa, barioa, magnesioa, burdina eta sodioa.

Uranioa eskuratzeko mea garrantzitsua da zenbait lekutan. Mineral erradioaktiboa da.

## Kanpo estekak
Artebakarra mendatea

**Artebakarra mendatea** (112 metro) Derio eta Mungia artean dagoen mendatea da. Bertatik BI-631 errepidea pasatzen da.

Mendatean bertan Derioko Artebakarra izeneko auzoa dago.

## Derio-Mungia autobidea 
1990eko hamarkadan autobidea eraiki zen, antzinako errepide zaharraren ondoan. Lehen fasean Artebakarra auzoraino zabaldu zen autobidea, eta ondoren mendatetik Mungiako biribilgunerainokoa jarri zen martxan.

## Kanpo estekak
Auntzizegi

**Auntzizegi** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Zaldiarrate eta Egurral lepoek, Auntzizegi mendia, Txindokitik banatzen dute.

Zaldiarratetik, tontorra gertu geratzen da, Arrubigaña, Arrubi lepoa eta Ganbo-txikitik Ganboarantz doan gailur belartsu baten gainetik. Eskuinaldean, Alotza eta ezkerraldean Arrubiko zelaiak geratzen dira.

Txindokiranzko igoera probestu daiteke Auntzizegi bisitatzeko, baita Zumalerdiko muinotik jeisteko ere, Saltarrirantz.

## Kanpo estekak
La Escrita

**La Escrita** (434 metro) Karrantza eta Turtzioz artean dagoen mendatea da, BI-630 errepideak zeharkatzen duena. Mendate honek muga egiten du Kantabriarekin. Izan ere, Villaverde Turtziozena da mendate gehiena, nahiz eta gaina Bizkaian egon.

Bide arrunta da Armañon mendira (854 m) igotzeko.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendateak
* Jorrios mendia

## Kanpo estekak 
*  Mendatearen inguruko mendien arteko ibilbidea.
Mugarriluzeko zutarria

**Mugarriluzeko zutarria** izen bereko mendiaren tontorrean dagoen zutarri bat da. Elgeako mendilerroan dago, mendilerro honetatik igarotzen den parke eolikoaren ondoan. Zutarri hau, Eskoriatza eta Barrundia udalerrien arteko mugarri natural bat da. Zutarriak, 2,13 metroko garaiera du. Bere zabalera, berriz, 1,65 metrokoa da oinarrian, eta, gorantza doan heinean, estutzen doa, goiko muturrean metro beteko zabalerara bakarrik heltzen delarik. Bere izenak dioen bezala, mugarri bezala erabili izan da. Bere azalean, ildoak eta grabatuak daude. 

[erdian|thumb|390x390px|[Indalezio Ojangurenen bildumako argazkia, 1930ekoa, non Ojanguren bera ageri den.]]
 argazkigilearen bildumako argazkia.]]
en argazki-bilduma.]]
## Irispideak 
### Arabatik 
Elgeako Elizalde auzotik abiatzen da biderik laburrena.

### Gipuzkoatik 
Bolibartik Lizargaratera heldu ondoren, Lizargarateko lepo honetan, eskuinetara dagoen bide bat hartu behar da. Bide hau, Alabitarantz doa. Zazpirehun metro ingurura, beste bidegurutze bat dago. Bata, Alabitako bordetara doa. Besteak, berriz, aurrera jarraitzen du, Mugarriluzera. Hauxe da hartu behar dena. Bide labur hau jarraituz, laster heltzen da Mugarriluze mendiaren tontorrera, eta hantxe bertan dago, begi bistan, zutarria.

## Ikus, gainera 
* Eusko Jaurlaritzaren Kultura saileko webgunean
* Luberriko webgunean

## Kanpo estekak
Areitioko mendatea

**Areitio** (313 metro) Zaldibar eta Ermua artean dagoen mendatea da, BI-2301 errepidea zeharkatuta. Zaldibarko udalerriaren lurretan dago. Bertatik N-634 errepidea pasatzen da.

## Igoera 
Mendate laburra da, hiru kilometroko luzerakoa. Batez besteko malda %5 eta %6 bitartekoa da. Mendatearen gainetik gertu tunela dago, eta ondoren, Mallabiko bidegurutzea igarota, mendatearen gaina dago.

## Kanpo estekak 
*  Mendatearen profila Zaldibartik igota.
Autzaganeko mendatea

**Autzaganeko mendatea** Zornotzako izen bereko auzoan dago, 202 metroko altueran. Zornotza eta Muxika arteko errepidean dago, BI-635 errepidean hain zuzen ere. Bai Muxikatik zein Zornotzatik igotzeko bi errei daude, eta jaisteko errei bakarra.

Bizkaiko Foru Aldundiak 2009 eta 2013 urteen artean eraiki nahi dituen autobideetako batek Zornotza eta Gernika batuko ditu, tunel eta bidezubien bidez, horrela, etorkizunean mendatetik igarotzea ez da derrigorrezkoa izango.

## Ikus, gainera 
* Autzagana auzoa
* Euskal Herriko mendateak

## Kanpo estekak
Alabarda

150px|thumb|1500 inguruko alabarda suediarrak
150px|thumb|Alabarda eta antzerako beste armak Suitzan
[150px|thumb|[Eskoziar alabardero batzuen errekreazio historikoa]]

**Alabarda** arma zuri bat da. Egurrean jarritako metalezko zati bat du egurraren goiko muturrean. Bere garaiera, bi metro ingurukoa da. Metalezko zatiaren goialdean, lantza punta bat du. Metalezko zatian beherago, alde batean, aizkora itxura duen marraza bat, eta, honen kontrako aldean, katigatzeko beste zati txikiago bat.

## Jatorriak 
Txina aldean, makildun arma batzuk milaka urte lehenagotik erabiltzen ziren, baina, Erdi Aroan zuen forma eskandinabiar eta alemaniarrek sartu zuten Europan, 1300. urte aldera. Baina, euren ospea, mertzenario suitzarrengandik etorri zen.

## Alabarda historian 
Erdi Aroaren amaieratik XVII. menderarte, arrakasta handiz erabilia izan zen infanteria arma bezala. Infanteriako guduetan arma honen erabilerak, zalduneria astunez osaturiko tropen aurka garaipenak lortuz, armaden konposaketa eraberritu zuen, eta infanteriari berebiziko garrantzia eman zion berriz.

Hain merezia zuen bere ospea ze, nobleziaren elitezko tropek, bertsio "arranditsu"an eramaten zuten. Oraindik ere, ekitaldi publikoetan eta armaden desfileetan zeremonia arma gisa erabiltzen duten armada gorputzak ere badaude. Egun Vatikanoko Goardia Suitzarrak, ez du bakarrik zeremonia arma gisa bakarrik erabiltzen. Izan ere, guda arma gisa erabiltzeko ere prestaturik daude goardia honetako soldaduak.

Alabarda batekin armaturik joaten zen soldadua, **alabardari** deitzen zen. Honela deitzen da, baita ere, Espainiako erregeei ohorezko goardia egiten dien soldadua.

Badaude beste makil arma batzuk, alabardaren garaikideak izan zirenak, eta honen familian sar daitezkenak, **partesana** bezala. Hau, oso burni handi eta zabala duen alabardaren baliokidea litzateke, ilargi erdi forman duena eta bi aldeak aho-zorrotz dituena.

## Kanpo estekak
Mugarriaundi

**Mugarriaundi**, **Sekillagako zutarria** eta **Arriaundi** ere deitua, menhir bat da, Sekillaga mendiaren tontorrean dagoena, Elgeako mendilerroan, Donemiliaga (Araba) eta Oñati (Gipuzkoa) arteko mugan. Bitoriano Gandiagak aurkitu zuen 1964an.

## Ezaugarriak 
Lurrean etzandako monolitoa da, hareharrizkoa, prisma formakoa eta zorroztua. 5,40 metroko luzera dauka, eta 1,20 metroko zabalera oinarrian. Goiko muturrean 0,45 metroko zabalera besterik ez du. Ez da industu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petr Čech

**Petr Čech** ([ˈpɛtr̩ ˈʧɛx]) (Plzeň, Txekiar Errepublika, 1982ko maiatzaren 20a - ) atezain postuan jokatzen duen futbolari txekiarra da. 2004tik 2015era Chelsea futbol klubean jokatu zuen. 2015ean Arsenalek fitxatu zuen.

## Taldeak 
## Nazioarteko selekzio txapelketak 
2002a geroztik Txekiar Errepublikako futbol selekzio nazionalarekin internazionala da.

### Parte hartzeak Munduko Kopan 
### Parte hartzeak UEFA Euro kopan 
## Palmaresa 
### Sari pertsonalak 
### Txapelketak 
## Kanpo loturak 
*  Peter Čechen webgune ofiziala
Hilerri

[thumb|320px|[Ainhoako hilerria.]]
**Hilerria** gorpuak uzten diren tokia da. Tokiko kulturaren arabera, gorpuak hilkutxa edo sarkofagoetan sar daitezke, edo baita oihaletan bildu bakarrik, lur azpian lurperatuta edo horma hilobietan, mausoleoetan edo beste hilobi batzuetan uzteko.

Orokorrean, hilerriak komunitarioak izaten dira, hau da, bertan, komunitateko kideen hilobiak daude, baina hilobi kolektiboak izatera heldu gabe, hildako bakoitzak bere toki propioa baitu, nahiz eta, familiak hala erabakitzen badu, toki berean hainbat senide ere lurpera daitezkeen.

Hilerri gehienak, giza gorpuentzat izaten dira, nahiz eta antzinatetik animalia batzuentzako nekropoliak ere existitzen ziren arren, Saqqarako Serapeuma bezala, Egipton. Egun, animalientzako hilerriak ere existitzen dira, hildako maskotak lurperatzeko.

## Hilerri ezagunak 
* Skogskyrkogården (Stockholm, Suedia)

## Ikus, gainera 
* Hilarri

## Kanpo estekak
Dientzefalo

**Dientzefaloa** garuna eta mesentzefaloaren (erdiko garuna) artean kokaturik dagoen entzefaloaren zatia da. Enbrioiaren hodi neuralaren aurrekaldeko muturraren erdiko konpartimenduaren irtenunea da.

## Zati anatomikoak 
* Hipofisia
* Hipotalamoa
* Subtalamoa
* Talamoa
* Epitalamoa

**Barrunbea**
* Hirugarren bentrikulua

## Kanpo estekak