open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Imanol Landeta

**Imanol Landeta** edo **Imanol Goenaga Martí** benetako izenez, (Mexiko Hiria, Mexiko, 1987ko uztailaren 23a - ) aktore eta abeslari mexikarra da. José Manuel Goenaga Jassan "Manuel Landeta" aktorearen eta Angelina Martí de Goenagaren semea da. Bere anaia Jordi aktorea da ere.

1989an *Qué plantón* antzezlanean parte hartu zuen bere aitarekin.

## Diskografia 
* *Imanol*, 1997
* *Pedacitos de amor*, 1998
* *Pescador*, 1999
* *Creciendo juntos*, 2000
* *Si tú supieras*, 2002
* *Es Hoy*, 2004
* *Señales*, 2007

## Filmografia 
### Filmak 
* Surf's Up (Reyes de las Olas) (Codyren ahotsa), 2007
* *Un secreto de Esperanza* ("A secret of Hope", *A Beautiful Secret* AEBtan), 2003
* *Elisa antes del fin del mundo* ("Elisa before the end of the world"), 1997
* *Última llamada* ("Last Call"), 1996

### Telenobelak 
* *Codigo postal*(2006) - Pablo bezala
* *Bajo el mismo techo* (2005)
* *Velo de novia* (2003) - Alexis Robleto bezala
* *De pocas pocas pulgas* (2003) - Rolando bezala
* *Clase 406* (2002) - Alejandro Acero Pineda bezala
* *El niño que vino del mar* (1999) - Felipín Rodríguez Cáceres de Ribera bezala
* *Vivo por Elena* (1998) - Juanito bezala
* *Los hijos de nadie* (1997)

### Telebistako programak 
* *Bailando por un sueño* (2005)

## Antzerkia 
* *Marcelino Pan y Vino* (1996)
* *Qué plantón* (1989)

## Kanpo loturak 
*  Imanol Landeta (IMDb)
Txokolate apur bat

***Txokolate apur bat*** 2008. urtean eginiko film dramatikoa da. Aitzol Aramaiok grabatu zuen Algortako Portu Zaharrean, Bilbon eta Gorlizen. Filma Unai Elorriagaren *SPrako tranbia* eleberrian oinarrituta dago.

2,6 milioi €-ko aurrekontua izan zuen eta 2008ko apirilaren 23an, Getxo Antzokian, estreinatu zuten.

## Sinopsia 
Euskal Herriko herri txiki batean Lucas (Hector Alterio) eta Maria (Julieta Serrano) anai-arreba zaharrek Marcos (Daniel Brühl) eta Roma (Barbara Goenaga) bikote gaztea ezagutzen dute. Zaharren bizimoduak gazteengan izango du eragina.

## Pertsonaiak 

* Hector Alterio: Lucas
* Daniel Brühl: Marcos
* Julieta Serrano: Maria
* Barbara Goenaga: Roma
* Marian Aguilera: Rosa
* Mikel Albisu: Tomas
* Klara Badiola
* Ramon Barea: Angel
* Iñake Irastorza
* Mikel Laskurain
* Gorka Otxoa: Matias
* Santi Ugalde

## Ezaugarri teknikoak 
## Kanpo estekak 
* Webgunea imdb.com
*  eitb.eus webguneko iragarkia.
Koala

**Koala** (*Phascolarctos cinereus*) Australia hegoaldean bizi den martsupial belarjale eta zuhaiztarra da, *Phascolarctidae* familiakoa. Kanguruarekin batera, Australiako animalia ezagunenetakoa da.
 
Eukalipto-hostoz elikatzen da gehienbat. Bizitzaren denbora gehiena zuhaitzen goialdean pasatzen du, eta beste zuhaitz batera pasatzeko bakarrik jaisten da.

## Bizilekua 
Australiako hego eta ekialdeko kostaldean bizi da, Adelaide ingurutik Cape York penintsulako hegoalderaino. Erdialderago ere taldeak badira, nahiko hezetasuna badago eta elikatzeko zuhaitzak hazten badira. Hegoaldeko Australian sarraskituak izan ziren XX. mende hasieran, baina harez geroztik birpopulatze kanpainak izan dira.

Ez dago koalarik Tasmanian eta Mendebaldeko Australian.

## Ezaugarriak 
Buru handia, belarri iletsuak, sudur handia, ile grisa edo arre-grisaxka ditu eta lehenengo bi behatzak elkarren aurka jar ditzake. Ez du isatsik.

Arrek 12 kg inguruko pisua izaten dute; emeek, berriz, 8 kg batez bestekoan eta 76 cm inguru luze dira.

Hatzen banaketa desberdina da, gizakiarenarekin erkatuz gero: hatz lodi baten ordez, bi ditu eta eskuaren alde batean daude; beste hiru hatzak, aitzitik, haien aurkako aldean daude, eta atzapar luze eta zorrotzak dituzte. Moldaketa hori zuhaitzetara hobeki igotzeko eta eusteko bide da. Hanketako behatz luzeak ez du atzaparrik, ordea, eta bigarren eta hirugarren behatzak elkarrekin fusionaturik edo loturik daude, arkakusoak, zorriak-eta kentzeko.

Arrak emeak baino mugituagoak dira eta egun guztia jaten ematen dute. Emeek eguna lotan pasatzen dute eta gauean, janari bila irteten dira.

Hortzak eukalipto-hostoak jateko egokituta dauzkate eta aurrean bi letagin luze dituzte:

Ikusteko zailtasun nabarmena dutenez, usaimena oso-oso garaturik dute.

Energia aurrezteko, egunean 20 ordu egiten dute lo, nagiek baino bi ordu gehiago.

## Ugalketa 
Emeek urtean kume bakarra izaten dute, batez beste 5,5 g ingurukoa: jaio eta berehala joaten da amak aurreko aldean duen poltsa martsupialera, eta bertan, ugatzetatik ateratzen den esne antzeko likido batez sei hilabetean elikatzen da. Modu horretan, kumea hiltzea eragozten da, bitaminak behar baititu eta eukaliptoaren pozoiari aurre egiteko substantziak dauzkalako.

## Elikadura 
Batez ere eukalipto-hostoak jaten dituzte; baina zuhaitz haren bostehun bat mota baldin badaude ere, koalek hogeita hamabost bat mota besterik ez dute jaten.

Jatorrizko hizkuntzan, *koala* hitzak "edaten ez duena" adierazten omen du. Izan ere, bertako biztanleek ez zituzten inoiz ikusten zuhaitzetatik jaisten edatera joateko, hostoetan topatzen duten ura nahikoa dutelako, nonbait.

## Erreferentziak
Castúo

***Castúo*** Extremadurako (Espainia) hainbat mintzaira izendatzeko erabiltzen den terminoa da. Izendapen horrek, beraz, nahasketa sor dezake, Caceresko probintziaren ipar-mendebaldean hitz egiten den extremadurera edo goi-extremadurera izendatzeko erabiltzen baita maiz, autonomia erkidego horretan mintzatzen diren gaztelaniaren aldaerak ere horrela izendatzen baitira.

Era zehatzagoan, *castúoa* Extremadurako gaztelaniaren aldaerak dira; extremadurera, ordea, asturleonera eta gaztelaniaren arteko trantsiziozko hizkuntza da. Gaztelaniaren aldaera extremadurar horien artean, horrela, erdi-extremadurera (*medioextremeño*) eta behe-extremadurera (*bajoextremeño*) deitutakoak nabari dira: bi-biek leoneraren eta portugesaren eragin txikia erakusten dute.

Hiztegi nahiz idaztarauak sortzeko saiakerak egon dira, normalean herri bakar bateko formak jasota.

## Izenaren jatorria 
*Castúo* izena Luis Chamizo Trigueros poeta extremadurarrak sortu zuen, Badajozen jaioa zenak: 1921eko bere *El Miajón de los Castúos* liburuan, Extremadurako nekazaritza eremuetako hizkera jasotzen saiatu zen. Idazleak bere liburuetan gaztelaniaren aldaerak jaso zituen, nahiz eta, esan bezala, izen horrekin gaur egun extremadurerari ere erreferentzia egiten zaion.

## Castúoz idatzitako literatura 
Castúoa literaturara bi egileen eskutik heldu zen: José María Gabriel y Galán eta Luis Chamizo. Gaur egun zenbait egilek dialekto hori erabili izan du. Liburu berrien artean hauek aipa daitezke:
* Luis Martínez Terrón: *Primera antología de poesía extremeña (De Gabriel y Galán a Juan José Camisón)*, 2005.
* Juan José Camisón: *Marabajas*, 2002.
* José María Alcón Olivera: Requilorios, 1984. Castúoz idatzitako lehen eleberria izan zen.

## Ikus, gainera 
* Extremadurera

## Kanpo estekak 
*  Extremadurako hizkerei buruzko baliabide didaktikoak
*  Extremadurako hizkuntza kartografia
*  APLEx, Extremadurako hizkuntzen aldeko elkartea
Breinigerberg

thumb|Breinigerberg
**Breinigerberg** Alemaniako herri bat da. 971 biztanle ditu 3&nbsp;km²-tan banatuta, 320 biz/km²-ko dentsitate batekin.

Breinigerberg Ipar Renania-Westfalia estatuan kokatua.

## Demografia 
## Kanpo estekak
Mikel Albisu Cuerno

**Mikel Albisu Cuerno** (Bilbo, 1939ko apirilaren 1a - 2020ko urtarrilaren 10a) euskal antzezlea zen.

## Biografia 
1966. urtean hasi zen aktore lanetan, Bilboko Akelarre Taldeko zuzendari zen Luis María Iturriren eskutik. Jesús María Jimeno eta Rafael Álvarez "El Brujo"rekin ere kurtsoak egin ditu. Hainbat antzerti-obretan parte hartu du eta Euskal Telebistako zein kate nazionaleetako hainbat telebista saioetan ere lanean aritu da.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Txokolate apur bat* (2008)
* ''Vert d'automne* (2008)
* *Muertos comunes* (2004)
* *Raíz* (2003)
* *Planta 4ª* (2003)
* *Mácula* (2003)
* *La voz de su amo* (2001)
* *Mi hijo Arturo* (2001)
* *La gran vida* (2000)
* *Yoyes* (2000)
* *Entre todas las mujeres* (1998)
* *Por un infante difunto* (1998)
* *Alsasua 1936* (1994)
* *Urte ilunak* (1992)
* *Terra Nova* (1991)
* *Itsasoa urdina da* (1989)
* *Eskorpion* (1988)
* *El amor de ahora* (1987)
* *Golfo de Vizcaya* (1985)
* *Luces de bohemia* (1985)
* *Siete calles* (1981)

### Telebista 
* *Ahots ona* (2006)
* *Goenkale* (2005-2006)
* *Hospital Central* (2002 eta 2005)
* *Los Serrano* (2005)
* *El pantano* (2003)
* *Sin hogar* (2003)
* *Policías, en el corazón de la calle* (2002)
* *Periodistas* (2001)
* *El Comisario* (2000)
* *Señorío de Larrea*
* *Karbo Vantas''

## Erreferentziak
Opalo

thumb|
**Opaloa** tenperatura nahiko baxuetan metatzen den eta edozein motatako arroken pitzaduretan ager daitekeen den gel mineraloidea da. Gehienetan limonitan, hareharrietan, erriolitan eta basaltoan ageri da.

Opalo hitza latinezko *opalus* hitzetik dator, eta hau grezierazko *opallios* ("harria") hitzetik.

Opaloaren ur-edukia ehuneko 2 eta 3 artekoa da normalean, baina %20 izatera irits daiteke. Kolore askotakoa izan daiteke, baina arruntenak zuri-beltzak dira eta arraroenak gorriaren eta beltzaren arteko nahasteak.

Opaloa fosilak era ditzakeen mineraloideetako bat da. Hala ere, opalodun fosilak ez dute interes zientifiko berezirik, bildumagileentzat ez bada.

## Kanpo estekak
Zirene (mitologia)

Greziar mitologian, **Zirene** (grezieraz Κυρηνη, "*erregina gobernaria*") Hipseo, Lapitarren erregearen alaba izan zen. Lehoi batek bere aitaren artaldea eraso zuenean, Zirene lehoiaren atzetik joan zen, ehizatzeko asmoz. Apolo bertan zegoen, eta berehala maitemindu zen Zirenetaz. Jainkoak, Afrika iparraldera eraman zuen, eta Zirene herria sortu, Zirene beraren omenez. Erromatar Inperioaren garaian, Inperioko probintzietako bat izan zen Zirenaikak ere, orain Libiako lurraldeetako bat dena, pertsonai honen omenezkoa du bere izena. Apolok eta berak, seme bat izan zuten: Aristeo.

Zirene, Kalimakoren bigarren eta hirugarren ereserkietan aipatua ere agertzen da.

Aresekin, Diomedes Traziakoaren ama izan zen.

## Kanpo estekak
Zumalerdi

**Zumalerdi** Aralarko mendilerroko mendi bat da. 1.215 metroko garaiera du.

## Irispideak 
Larraitzetik, Txindokirako ohiko bidea hartu behar da lehenik, Zirigarate pasabidera iritsi arte. Eskuinetik, eta hegoekialderanzko norantzan, Alotzako larreetara doan bidezidorra abiatzen da. Hemendik, Saltarri zutarrirantz heldu arte jarraitu behar da. Handik, iparralderanzko norantzan, bere magal belartsuetatik igotzea baino ez da geratzen, azkenik, tontorrera iristeko.

## Inguruko tokiak 
* Elutsetako borda

## Kanpo estekak
Ganboa (mendia)

**Ganboa** Aralarko mendilerroko mendirik garaienetan hirugarrena da (Intzako dorrea eta Aldaon gailurren atzetik), eta mendilerro horren Gipuzkoa aldeko garaiena.

## Irispideak 
Guardetxetik abiatzen da ohiko bideetako bat. Bide hori, Errenaga eta Igaratzako babeslekuetatik igarotzen da. Hortik, bidezidor bat Alotzarantz doa, Pardarri mendia bere mendebaldetik inguratuz, Irazustako lepora iritsi arte. Hortik gertu dago mendiaren tontorra, ekialderantz.

Larraitzetik abiatuz gero, Txindokira doan bidea hartu behar da, baina bide hori utzi eta Alotzako larrerantz jo beharko dugu, Irazustako lepora iritsi arte.

Larraitzetik edo Amezketatik abiatuta, Muitze labarretik igo daiteke, Txindokiren ekialdean, Ganboa iparraldean dauden larreetara irteteko.

Azken ohiko bide bat Amezketatik abiatzen da, Aritzaga labarretik Pardelutseko bordara iritsi arte.

## Iruditegia 

Irudi:Ganboa mendiko gailurra.jpg|Gailurreko buzoiak eta ikuspegia: ezkerrean Ganbo Txiki eta erdian Larrunarri mendiak.

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendien zerrenda

## Kanpo estekak
Anthozoa

**Anthozoa** (grezierazko ανθος *anthos*, *lorea*, eta ζωον *zoon*, *animalia*) Cnidaria filumaren barruan dagoen animalia taldea da, polipo itxura garatzen dutenak. Anemonak, koralak eta antzeko animaliak daude talde honetan. Bakartiak edo kolonialak izan daitezke, eskeleto edo eskeletorik gabe. 6.000 espezie baino gehiago katalogatu dira.
Ares (argipena)

**Ares** hitzak honako esanahi hauek ditu:
* **Ares** Greziar mitologian gudaren jainkoa zen, Zeus eta Heraren semea.
* **Ares** Lusitanian zaldien jainkoa zen.
* **Ares Enialio** espartanoentzat gudaren jainkoa zen.
* **Ares** Galiziako A Coruñako probintziako udalerria da.
* **Ares del Maestrat** Castelloko probintziako udalerria da.
* **Arès** Girondeko udalerria da.
* **Ares Galaxy** P2P programa bat da.
* **Rodolfo Ares** PSE-EEko euskal herritar politikaria da.
Agaotz

## Irispideak 
Urkillagatik, Aia (Ataun) auzo gainean, bide bat, Leitzadi, Agaotz eta Sarastarri mendipean igarotzen da, Lareoko urtegia dagoen tokira heltzeko. Zaldarrate lepo txikian, inguru honetako gailurretaranzko igoera hasten da. Agaotz edo Leitzadira joan nahi izanez gero, zuzenean Agaotz lepora iritsi behar da, bi tontorren artean dagoena. Biak argi ikusten dira ekialderantz, eta, beraz, ikuspegi ona eskaintzen dute norantza hortan. Mendebaldeko zatia, berriz, basoz josia dago.

Urkillagatik, babesik gabeko hegoaldeko magaletatik tontorrera zuzen hel daiteke. Lehenik, Lareoko urtegirantz doan bidea hartu behar da, eta, metro batzuk ibili ondoren, Leitzadira eta Agaotz lepora doan bidezidorra hartu behar da Aizkerriko txabolatik. Tontorra, lepoaren beste aldean dago.

Azkenik, San Martin auzotik, Arrateta haizpitartetik sartuz, Bedamako zelaia izeneko lepora iritsi behar da, eta, Beama Buru hegoaldeatik inguratuz Erremedioak izeneko antzinako bainuetxetik jarraitu behar da, Botsbideta izeneko lepora helduz. Hemendik, ez dago bide argirik Agaotz lepora iristeko. Aralegi lepotik ere, errez hel daitek Botsbidetara.

## Kanpo estekak
Turkesa

**Turkesa** aluminiodun eta kobredun mineral fosfato opaku berde-urdina da, kolore bati izena emate diona. Turkesaren formula kimikoa CuAl6(PO4)4(OH)8**·**4H2O da. Sistema triklinikoan kristaltzen da; gogortasuna, 6koa du Mohs eskalan, eta aski hauskorra da.

Harribitxi gisa oso erabilia izan den substantzia arraroa da. Oso balioetsia izan da milaka urtez, baina egun, beste bitxi opaku batzuek bezala, balioa galdu du imitazioen eta bitxi sintetikoen sarreraren ondorioz. Turkesa kolorekoa preziatuena da, nahiz berde-urdina edo berde-horia ere izan daitekeen.

K.a. 4000-3000 urteen bitartean jadanik Sinai penintsulako hobiak ustiatzen ziren. Turkia, Iran eta India izan dira Europaren hornitzaileak historian zehar; Ipar Afrika eta Siberia ere turkesa ekoizleak dira. Bestalde, Ipar Amerikako indiarrek mendez mende ustiatu zituzten egungo Estatu Batuetako hego-mendebaldeko meategiak.

## Kolorea 
*Turkesa* kolore berde-urdin baten izena da, harriak berak duenaren ñabardurakoa. Izena harritik datorkio, noski, eta hau frantsesezko *Turquoise* hitzetik, *turkiarra* alegia, gurutzaldien garaian ezaguna egin baitzen.

Nahiz eta RGB kolore-ereduko sistema hamaseitarrean 40E0D0 kodea izan, hainbat ñabardura ere izan dezake, ilunagoak edo argiagoak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarastarri

**Sarastarri** (edo Saastarri, Sagastarri eta Sastarri) Aralarko mendilerroko mendia da, 996 metrokoa.

## Inguruko tokiak 
* Sastarriko kobea
* Sastarriko kobea II
* Sastarriko leizea
* Erremedioko trikuharria

## Irispideak 
Urkillagatik abiatzen den bide batetik, Zaldarretako lepora iritsi behar da. Hemendik, pagaditik igotzen da mendira, adierazitako bidexka batetik. Urkillagatik bertatik, posible da gailur taldea igotzea Agaotz eta Leitzadiko tontorretatik.

Aralegiko lepotik, Bostbidetara joan behar da, eta, hemendik, lur zikinetik, Agaotz lepora igo. Eta, ondoren, Agaotzera doan bide beretik jarraitu, Arratetako haizpitartea, Bedamako lepoa, Beamaburu eta Erremedios bainuetxea igaroz.

## Kanpo estekak
Sastarriko leizea

**Sastarriko leizea**, Sarastarri menditik hegomendebaldera dagoen leize bat da, 905 metroko garaieran. Barruan, barne aintzira bat dago, sarreratik 23 metro jeitsi ondoren. Leize honen sarrera estua da. Sarrera ondoan, belar mordo bat ikus daiteke. Sarreraren formak, erdialdea baino zertxobait goraxeago, estutze bat du, ondoren, berriz, hiruki eran zabaltzeko.

### Artzainak 
Inguruko artzainek, Sastarriko kobean dagoen aintzirakoarekin batera, beharbada, hemengo ura ere erabili zuten euri gutxiko udetan. Bestalde, lamiekin eta Marirekin lotzen duten hainbat ipuin eta kontakizun mitologiko daude leize honen inguruan.
Fitxategi:Sastarriko leizearen barrualdea.jpg
Fitxategi:Sastarriko leizea-1.jpg

## Kanpo estekak
Iznatoraf

**Iznatoraf** (**Torafe** bezala ere ezaguna) Espainiako Jaengo probintziako udalerria da. Las Villas eskualdean kokatzen da, 86 km²-ko azalera du eta 2005. urtean 1.188 biztanle zituen.

Bardazoso exklabea udalerriaren zati da.

## Kanpo estekak
Arjona

**Arjona** Espainiako Jaengo probintziako udalerria da. Campiña eskualdean kokatzen da, 158 km²-ko azalera du eta 2006an 5.759 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Nuarbe

**Nuarbe** Azpeitia eta Beizama artean dagoen auzoa da. Ibaieder errekak banatzen ditu bi aldeak eta Beizamako aldetik Antsosoro erreka jaisten da. 2024an, 37 biztanle zituen.

## Historia 
Nuarbeko etxe zaharrenak XVI. eta XVII. mendekoak omen dira. Antzinako Nuarbe osatzen zuten eraikinak ostatua, errota, burdinola edo errementaria, ermita eta zenbait etxe ziren. Ostatuaren lehen aipamenak 1692. urtekoak dira, *Erdikoa* etxearenak, 1652. urtekoak, eta *Alikante* izeneko etxearenak, 1647koak. Azken hau, aipatutako urtean Baltasar Ibarguren Urrestillako bikarioarena zen.

#### Nuarbeko urtegia 
1984an amaitu zen 1979an eraikitzen hasitako proiektua. Urtegiak Zarautz, Getaria, Zestoa, Zumaia, Azpeitia eta Azkoitiko herriak urez hornitzeko eraiki zen.) - pilotaria
* Juan Zabaleta *Txistu* (1935-2025) - otarregilea

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nuarbe (Azpeitia)

## Kanpo estekak 
*  "Nuarbeko Sokatiraren Museoa: Soka eten ez dadin"
Nuarbe (Azpeitia)

**Nuarbe** Azpeitiko auzoa da, eta Beizamako izen bereko auzoarekin batera Nuarbe etxagunea osatzen dute. Ibaieder errekak banatzen ditu bi aldeak.

## Ikus, gainera 
* Nuarbe

## Kanpo estekak
Urrestilla

**Urrestilla** Azpeitiko auzoa da. Baserri, etxe eta industriaz osatutako etxagune txikia da, herrigunetik 3 kilometrora. XIX. mendean zehar zenbait alditan izan zen udalerri bereizia, nahiz eta urte gutxitan eutsi zion izaera horri.

Asuntzioaren Eliza gune interesgarria da, XVI. mendekoa, egurrezko sarrera zabala du. Jaiak San Juan egunean ospatzen dira.

## Geografia 
Urrestilla 112 metroko altueran dago, Urrestilla ibaia eta Ibaiederren elkarlekuan.

## Demografia 
## Historia 
1310ean Azpeitia sortu zenean Urrestilla ere barnean zegoen, hau da, Azpeitiaren sorreratik bere parte izan da. Urrestillak historian zehar herri izaera hori izan badu ere, ez zuen denbora horretan guztian ez udaletxerik, ez kudeaketa ekonomikorik ez eta bereizten zuen mugarririk Azpeitiarekin. Herriak mende luzetan ez du izan berezko alkaterik. Hala ere, Azpeitiko Udaleko zinegotzietako batek Urrestillakoa izan behar zuela esaten du ohiturak.

1813an Fernando VII.a Espainiakoa tronura iritsi zen eta Cadizko Konstituzio onartu berrian oinarriturik Urrestillako herritarrek euren independentzia aldarrikatu zuten. Gipuzkoako Foru Aldundiak hori konstituzionala zela ebatzi eta udal propioa eman zioten. 1814an udal bereizia izatea lortu zuen. Maiatzean, ordea, Fernando VII.ak Cadizko Gorteak desegin zituen eta absolutismoa ezarri. Urrestillako udala desegin eta berriro Azpeitira itzuli zen.

1820an berriro liberalismoa itzuli zen eta Urrestillak udala osatu zuen,eta Matxinbenta, Aratz-Erreka eta Elosiaga auzoak bere esku gelditu ziren. Hala ere, 1823ko erregimen liberala kendu egin zen eta independentzia alde batera geratu zen.

1843an berriro ere lortu zuten independentzia. Lau urte behar izan zituzten espedientea ebazteko eta 1847an egin zen bozketan sezesioa onartu zuten, nahiz eta Matxinbentak eta Aratz-Errekak nahiago izango zuten Azpeitiarekin geratu. 1847ko azaroaren 1ean Isabel II.a Espainiakoak Azpeititik banantzea onartu zuen, baina Urrestilla, Elosiaga eta Nuarberentzat bakarrik. Hala ere, banatze hori eskuratzeko nahitaezko pauso bat egin behar zuten: Azpeitiarekin herri mugak zein ziren zehaztea. Erabaki hura ez zen inoiz aurrera atera, Urrestillak ez baitzuen mugarririk lehendik. Denboran luzatu zen, eta ezin izan zuten azkenean banatzerik lortu.

Aldarrikapena, ordea, ez zen eten. 1976an Juan Bautista Berasategik horma irudia egin zuen "Urrestilla herri da!" leloarekin. Txillidak ere pegatina bat eskatu omen zuen, horma irudia gogoko zuelako.

## Auzotar ezagunak 
* Ramon Etxezarreta (1951-), PSE-EEko politikaria.
* Pako Aristi (1963-), idazlea eta kazetaria.
* Santiago Agirre Alberdi *Txikuri* (1938/1939-2024), pilotaria.

## Erreferentziak 
* Auñamendi Entziklopedia.

## Kanpo estekak
Alcaudete

**Alcaudete** Espainiako Jaengo probintziako udalerria da. Sierra Sur eskualdean dago, 238 km²-ko azalera du eta 2006an 11.164 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Alcaudeteko udalaren webgunea
Jose Luis Azkue

**Jose Luis Azkue Aginagalde** (Oiartzun, 1930eko irailaren 15a - ), musikari oiartzuarra da. 1930eko irailaren 15ean jaio zen Oiartzungo zortzi senideko familian. 17 urterekin aldatu zen Irunera, eta kontserbatorioan berandu hasi bazen ere, urtebetean pianoko 6 ikasturte eta solfeoko 3 gainditu zituen. Luis Marianoren pianista izateak egin zuen ezagun, han eta hemen, bakarka, urte askotan jardun bazen ere. Zuzeneko musikaliaren gainbeherarekin Irunera itzuli eta Alambique tabernaren jabea izan zen.

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Jose Luis Azkueri Argia aldizkarian
* Jose Luis Azkueri Argian egindako elkarrizketaren bideoa
Jorge Zabalza

**Jorge Pedro Zabalza Waksman** (Minas, 1943ko azaroaren 30a - Montevideo, 2022ko otsailaren 23a) Uruguaiko politikaria izan zen.

## Biografia 
Esnegintza izan zen XIX. mendearen amaieran Ameriketara joandako euskaldun askoren ogibidea. Esnetako abeletxeek *tambo* izena dute. Handik tupamaro historikoaren ezizena: *Tambero*. Aita, Pedro Zabalza, senatari kontserbadorea zen arren, Jorge eta bere anaia Ricardo goiz sartu ziren Raúl Sendicek sortutako "Uruguaiko Nazio Askapen Mugimendu-Tupamaroetan". 1969an –Jorge Montevideoko Punta Carretas presondegian zela–, tupamaroek Pando hiria hartu zutenean, ihesean zebilen Ricardo atzeman eta bertan hil zuen poliziak. Urtebete beranduago, 111 tupamarok sekula izan den ihesaldirik arrakastatsuena burutu zuten, Zabalza eta Sendic tartean zirela. Ez zen baina handik alde egingo zuen azken aldia: 1972an, Jorgek zuzendutako planari jarraiki, 15 izan ziren espetxe beretik alde egin zuten tupamaroak. Halere, errepresio gordina zela medio, hurrengo hilabeteetan 2.800 tupamaro atxilotu zituzten.

Jorge Zabalza 1972ko ekainean harrapatu zuten; 11 urte emango zituen kuartelez kuartel, bi metro karratuko kaioletan. 1985ean, diktadura amaituta, tupamaroak zeregin politikoetara bueltatu ziren, matxinada helburuak ahaztu gabe. Zabalza tupamaroen *"Mate Amargo"* aldizkariaren zuzendaria izan zen. 1994ko hauteskundeetan, Montevideo Barrutiko Batzorderako zinegotzi hautatu zuten. Ezaguna da *Frente Amplio* (FA) koalizioak bultzatu zituen pribatizazioen kontrako bere jarrera. Beste agintari tupamaroekin bat ez zetorrelako laga zuen Mugimendua. 2007ko urrian, Federico Leicht kazetariak kaleratu zuen Zabalzaren biografia, *"Cero a la izquierda"*, eta ez da *Frente Amplio*ko tupamaroen gogoko izan.

## Erreferentziak
Luzerna

**Luzerna** (; ; italiera eta ) Suitzako erdialdean dagoen hiria da, izen bereko kantoiaren hiriburua dena.

## Geografia 
Hiriak Luzerna lakuari izena ematen dio, honen ipar-mendebaldeko ertzean dagoelarik.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Luzerna ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Glaris

**Glaris** (alemanez *Glarus*, italieraz *Glaris*, italieraz *Glarona*, erromantxeraz *Glaruna*) Suitzako ekialdean dagoen hiria da, izen bereko kantonamenduaren hiriburua dena. 1861ean sute batek ia osorik suntsitu zuen hiria. Arte museoan (*Kunsthaus*) XIX. eta XX. mendeetako margolarien bilduma handi bat da.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Glaris ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 

ezkerrera|thumb|300px|Herrigunea.

ref>Euskaltzaindia - Europako hiri eta eskualdeen izenak
Ione, igo zerura

***Ione, igo zerura*** 1999. urtean, Joseba Salegiren zuzendaritzapean egindako euskal filma da.

## Sinopsia 
Iñaki (Kike Diaz de Rada) estualdian dagoen ekoizleak moja talde batentzat filma bat egin behar du.

## Ezaugarri teknikoak 
## Pertsonaiak 

* Kike Diaz de Rada: Iñaki
* Martxelo Rubio: Karlos
* Anabel Arraiza: Ione
* Mario Pardo: Alejandro jauna
* Klara Badiola: Maria Jesus ahizpa
* Esther Esparza: Silvia Armendariz
* Nagore Aranburu: Nobizia
* Karmele Aranburu: Eva
* Alaitz Azurmendi: Nobizia
* Maiken Beitia: Nieves ahizpa
* Jose Maria Berasategi: Fermin
* Marivi Bilbao: Angela ahizpa
* Carmen Blocona: Teresa ahizpa
* Amara Carmona: Novicia
* Mariangeles Caubilla: Gloria ahizpa
* Mila Espiga: Dixie
* Patricia Gomendio: Pixie
* Iñake Irastorza: Carmen ahizpa
* Tamara Lopez: Nobizia
* Garbi Losada: Garbi
* Izaskun Santiago: Nobizia

## Kanpo estekak 
*  Pelikula Internet Movie Databasean
Joseba Salegi

**Joseba Salegi Ziordia** (Altsasu,  -) nafar zinema zuzendari laguntzailea da. 1999an, bere film luze bakarra zuzendu eta idatzi zuen: *Ione, igo zerura*.

## Biografia 
Automobil-maisutza ikasketak burutu zituen Gasteizen. Garai hartan, zinemak erakarrita, S-8mmtako zenbait lan egin zituen. Horrela, 1976. urtean, Nafarroako Aurrezki Kutxaren babesarekin, *Alsasua, folclore y tradición* dokumental amateurra filmatu zuen. Esperientzia honi esker, Madrilera joan zen zinema ikastera.

## Filmografia (zuzendari laguntzailea) 
* *Ombuaren itzala* (2024)
* *Arriya* (2011)
* *Zigortzaileak* (2010)
* *Zorion perfektua* (2009)
* *Ahots ona* (2006)
* *A golpes* (2005)
* *El coche de pedales* (2004)
* *Ilegal* (2003)
* *Entre cien fuegos* (2002)
* *La noche del escorpión* (2002)
* *Los pasos perdidos* (2001)
* *Golpe de estadio* (1998)
* *Todo está oscuro* (1997)
* *Fotos* (1996)
* *Maité* (1994)
* *El invierno en Lisboa* (1991)
* *El anónimo... ¡vaya papelón!* (1990)
* *Miss Caribe* (1988)

## Erreferentziak
Iruerrieta

thumb|250px|Iruerrietaren mapa Gipuzkoan.
**Iruerrieta** 1967 eta 1988 urteen artean Gipuzkoako udalerria izan zen. Tolosaldean zegoen, Oria ibaiaren ertzetan.

Gaur egungo Ikaztegieta, Orendain eta Baliarrain udalerriek osatzen zuten. Hiriburua Ikaztegietan zegoen eta 1970ean 795 biztanle ziten. 1981ean 705 biztanle zituen. Disolbatzu zenean 640 biztanle inguru zeuden. Bere azalera 13,7 kilometro koadrokoa zen.

## Politika 
### 1979 eta 1983ko udal hauteskundeak 
Udalerriak iraun zuen denbora eskasean hainbat hauteskunde egon ziren. 1979ko udal hauteskundetan Herri Batasunako Jose Larrea aukeratu zuten alkate. 1983tan alderdi berdinak irabazi zituen, baina Alfredo Alkiza izan zen alkate.

### Alkateak 
Hauek izan ziren Iruerrietako azken alkateak:

a 1988. urtean Baliarrain, Ikaztegieta eta Orendain udalerri bihurtu ziren, aurreko Iruerrieta udalerriaren desegitearen ondorioz.

## Ikus, gainera 
* Baliarrain
* Ikaztegieta
* Orendain

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Javier Maria Sada(https://eu.wikipedia.org/wiki/Javier_Maria_Sada): *Breve historia antigua de los pueblos de Gipuzkoa*. Gipuzkoako Foru Aldundia.]
Miguel Munarriz

**Miguel Munarriz Muruzabal** (Iruñea,  - 2019ko abenduaren 18a ) euskal antzezlea izan zen.

## Lanak 
### Filmak 
* *Obaba* (2005)
* *La leyenda del caballero sin armadura* (1996)
* *Alsasua, 1936* (1994), Helena Tabernak zuzenduta.
* *Santa Cruz, el cura guerrillero* (1991), Jose Maria Tudurik zuzenduta.
* *Anoche soñé que alguien me amaba* (1990)
* *Ander eta Yul* (1989), Ana Diezek zuzenduta.
* *A los cuatro vientos* (1987), Jose Antonio Zorrillak zuzenduta.
* *No estamos* (1987)
* *Se espera* (1987)
* *Virtudes Bastián* (1986)
* *Teatro en Soria* (1983), Julio Medemek zuzenduta.
* *Programa nocturno* (1980)

### Telebista 
* *El comisario* (2006)
* *Media naranja* (1986)
Corynebacterium

**Corynebacterium** generoa bakterio Gram positiboz osatuta dago, bazilo itxura dutenak. Sarritan elkarturik geratzen dira erdibiditu ostean, eta mikroskopioan ikusita V, L edo N letren itxurak hartzen dituzte (*irudia*). Anaerobio fakultatiboak dira, ez dute esporarik eratzen eta ez dira mugikorrak.

Berrogeita hamar espezie inguruk osatzen dute generoa. Gehienak lurrean bizi diren saprofito ez-kaltegarriak dira, beste batzuk animalia zein gizakiaren larruazalean bizi diren mikrobiotako kideak izanik. Patogeno gutxi dago, *Corynebacterium diphtheriae* (difteriaren eragilea) esanguratsuena izaten delarik.

Korinebakterioen ezaugarri biokimiko nagusiak honako hauek dira:

* aerobio edo anaerobio fakultatiboak: O/H (+/- edo +/+)
* katalasa (+)
* gelatinaren hidrolisia (-) (espezie gehienak)

Azpimarratu behar da bakterio hauek duten zelula horma, oso berezia dena: lipido asko ditu eta azido korinemikolikoz osatuta daude lipido hauek.
Zelestina (minerala)

**Zelestina** (SrSO4) estrontzio sulfatoz osatutako minerala da. Izena bere kolore urdin finagatik eman zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anbrosia

**Anbrosia** Greziar mitologian batzuetan jainkoen janari eta besteetan hauen edaria zen. Hitz hau, ohi, "hilezkorren janari edo edari" zentzuarekin erabili izan da. Baina Arthur Wollgar Verrall ikertzaile klasikoak ezeztatu egin zuen *ambrosios* hitzak, ezinbestean, "hilezkor" esan nahi izatea, eta nahiago izan zuen "usaintsu" bezala azaltzea, beti egokia den zentzu bat. Honela izanez gero, *MBR* semiterako hitzetik etorriko litzateke ("anbar" alderatu anbar grisarekin). Ekialdeko nazioek, mirarizko ezaugarriak zituela zioten. Europan, ezti koloreko anbara, askotan bere jatorritik urrun, Neolito aroan jada, bazen hil eskaingai bat, eta VII. mendean, druida frisiarrrek oraindik erabiltzen zuten, San Eligiok, "emakume bakar batek ere ez luke anbara lepotik zintzilik eramateaz harrotu behar" esaten zuen arren. W. H. Roscherrek, nektarra zein anbrosia, ezti motak zirela uste du, eta, kasu honetan, hilezkortasuna emateko bere boterea, bere sendatzeko eta garbitzeko boterean oinarrituta egongo litzateke, eta, gatzitutako eztia (ezti-ura) ardoaren aurrekari izan zelako Egeo itsaso aldean, enteogeno gisa. Kretako Jainkosa Handiak, zigilu minoiko batzuetan, erle aurpegia zuen: alderatu Merope eta Melisarekin.

Pindaroren arabera, Tantalok egin zuen ezbeharretako bat, hilezkorren anbrosia bere gonbidatuei eskaintzea izan zen, Prometeok egin zuen lapurretaren oso antzerakoa, Karl Kerenyik *Greziarren heroiak* izeneko bere liburuan adierazi zuen bezala. Zirtzek, Odiseori, uso talde batek anbrosia Olinpora zeramala esan zion.

Eratorriz, anbrosia hitza (plural neutroa) Dionisoren omenezko jaialdi batzuei eman zitzaien, beharbada, haiekin erlazionatutako janaldi nabarmenengatik.

Anbrosia, hinduen amritarekin erlazionatuta dago, hau ere, jainkoei hilezkortasuna ematen zien edaria baita.

Danny Staples bezalako ikertzaile modernoek, anbrosia, *Amanita muscaria* onddo liluragarriarekin erlazionatzen dute.

## Ikus, gainera 
* Amrita

## Kanpo estekak
Ozeanide

**Ozeanideak** (grezieraz Ωκεανιδες, *okeanides*), greziar eta erromatar mitologian, Ozeanoren eta Tetisen alabak ziren, lamia batzuk. Horietako bakoitza, iturri, erreka, aintzira edo urmael bati lotuta zegoen. Ozeanidak edo Potamoiak, ibaietako jainkoak, ziren euren nebak.

Hesiodok, bere Teogonia lanean, argi eta garbi esaten du ozeanideak 3.000 zirela, baina, idazlan horretan, 41 zaharrenak baino ez ditu aipatzen. Honako hauek dira Hesiodok emandako izenak:

# Akasta
# Admete
# Anfiro
# Asia (mitologia)
# Dione
# Doris
# Elektra
# Estigia guztietan garrantzitsuena
# Eudora
# Eurinome
# Europa
# Galaxaura xarmangarria
# Hipo
# Idia
# Janira
# Janta
# Jante
# Kalipso desiragarria
# Kalirroe itxura ederrekoa
# Klimene
# Klitia
# Kriseida
# Melobosis
# Menesto
# Metis
# Ozirroe
# Peito
# Perseis
# Petrea goxoa
# Pisitoa
# Plexaura
# Pluto idi begiak
# Polidora ederra
# Primno
# Rodea
# Telesto azafrai koloreko ileduna
# Toa
# Tike
# Urania jainkotiarra
# Zerzeis
# Zeuxo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ozeanideak
*  Ozeanideak
Ameriketarako Bolibartar Aliantza

**Ameriketarako Bolibartar Aliantza** edo **ALBA** () gobernu arteko erakunde bat da, Latinoamerikako eta Karibeko herrialdeen gizarte, politika eta ekonomia integrazioa helburu duena. Hugo Chávezek eta Fidel Castrok 2004ko abenduaren 14an sinatutako itunaren bidez sortu zen. ALCAren (, Ameriketarako Merkataritzako Askeko Eskualdea) itun alternatibotzat sinatu zuten, azken hori neoliberalismo gogorrago baten bultzatzaile baino ez delakoan, herrien menpekotasunaren eragile. Honen kontra, herrien garapen independentean eta osagarritasun ekonomikoan oinarritutako ituna da.

## Kideak 
* Antigua eta Barbuda
* Bolivia
* Dominika
* Ekuador
* Kuba
* Nikaragua
* Saint Vincent eta Grenadinak
* Venezuela

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Amrita

**Amrita** (sanskritoz अमृत; punjabieraz ਅੰਮ੍ਰਿਤ) "heriotzarik gabe" esan nahi duen sanskritoko hitz bat da. Sanskritozko testu klasikotan nektar bezala agertzen da. Gutxi gora-behera, *Anbrosia* hitzaren baliokidea da, eta esanahi ezberdinak ditu indiar jatorriko hainbat erlijiotan.

## Hinduismoan 
Jainkoen edari bezala, hilezkortasuna ematen duen edari bezala, deskribatzen da. Amritak, *Samudra Manthan* irudikatzen du, non, jainkoak, Durvasa sagaren igaroeraren ondorioz, hilezkortasuna galtzen hasten diren. Asura deabruen laguntzarekin, itsasoa irabiatzen dute, hilezkortasunaren nektarra aurkitzeko asmoz. Edan ondoren, jainkoek hilezkortasuna lortzen dute, eta deabruak garaitzen dituzte. Esnezko itsasoaren irabiaketan agertzen da, Hinduismoaren mito garrantzitsuenetako bat.

## Yogan 
Yoga filosofian, Amarita, pineal guruinetik eta eztarrian zehar jaria daitekeen likido bat da, meditazio egoera sakonetan. Bedeinkapen bezala kontsideratua dago: Yoga testu askok, heriotza garaitu eta hilezkortasuna lortzeko tanta bakarra nahikoa dela diote. Neurokimika modernoak pineal guruinak eragin sikodelikoa duen triptamina bat, Dimetiltriptamina ekoizten duela dio.

## Sikhismoan 
Amrit, Sikh elkarteak bere bataiatze zeremonian erabiltzen duen ur bedeinkatuaren izena da (Amrit Sanskar edo Amrit Chhakhna bezala ezagutua). Zeremonia hau Sikhak, *Khalsa* elkartean sartzeko erabiltzen da. Zeremonia hontan, amrita edan behar da. Ur hau, *Khanda* batekin, daga antzeko batekin, osagai disolbagarrien kopuru ezberdinak nahasten sortzen da, *Banis* izena hartzen duten kantu sakratuen idazkiak errezitatzen diren bitartean.

## Budismoan 
Amrita, **dutsi** bere tibetar izenpean, budismo tibetarraren mitologiaren ere azaltzen da. Mitologia hontan, Rahu munstroaren heriotzari loturik doa. Munstro hau, Vajrapanik hil zuen. Munstroaren odola, lurrazal gainean erori zen eta mota orotariko landare medizinalak sorrarazi zituen.

Dutsik, budismo tibetarrean lamak tronuratzeko zeremonietan erabiltzen diren sendabelarrei ere erreferentzia egiten die. Drubchens bezala ere ezagutzen da. Ohi, bikor marroi, ilun eta txikien forma du, eta ongizatearekin erlazionatzen da.

## Izen propioa 
Amrit, gizonezko izen hindu bat da. Bere emakumezko baliokidea Amritā da.

## Kanpo estekak 
*  Rasayana Ayurvedikoa Amrit
*  Amritaren bedeinkapen hilezkorrak
Arkularitza 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan

**Arkularitza 2008ko Olinpiar Jokoetan** abuztuaren 9tik abuztuaren 15erarte jokatu zen Beijingo Olympic Green arku zelaian. 4 modalitate ezberdin daude eta guztira 45 herrialde ezberdinetako 128 kirolarik hartu zuten parte.

## Parte-hartzaileak
49 herrialdeko 128 arkularik hartu zuten parte.

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Dominak 
4 modalitate ezberdin daude kirol honetan: bakarka eta taldeka eta bakoitzaren barruan gizon eta emakume modalitateak. Bakarka 64 gizon eta 64 emakume hartzen dute parte. Taldeka 3 kirolari dituzten herrialdeek baino ezin dute parte hartu.
### Herrialdearen arabera 
### Diziplinaren arabera 
## Kanpo estekak
Pekingo Nazio Estadioa

**Beijingo Nazio Estadioa** () edo **Txori Kabia** (鳥巢) Pekinen 2008ko Olinpiar Jokoetarako eraiki den estadioa da. 91.000 ikuslerentzako edukiera du eta bertan egingo dira atletismo eta futbol frogak, hala nola irekiera eta itxiera ekitaldiak. Herzog eta de Meuron arkitekto suitzarren diseinuari jarraiki eraiki da.

## Kanpo estekak
Saskibaloia 2008ko Olinpiar Jokoetan

**Saskibaloia 2008ko Olinpiar Jokoetan** abuztuaren 9tik abuztuaren 24ra arte jokatu zen Pekingo Wukesong Estadioan. 2 modalitate ezberdin daude eta guztira 12 herrialde ezberdinetako hainbat kirolarik hartu zuten parte.

## Txapelketa 
### Gizonak 
#### Lehen Fasea 
##### A multzoa 
##### B multzoa 
#### Azken Fasea 
### Emakumeak 
#### Lehen Fasea 
##### A multzoa 
##### B multzoa 
#### Azken Fasea 
## Dominak 
2 modalitate ezberdin daude kirol honetan: gizonezkoen saskibaloia eta emakumezkoen saskibaloia.

### Gizonak 
* 
* 
* 
### Emakumeak 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Softballa 2008ko Olinpiar Jokoetan

**Softballa 2008ko Olinpiar Jokoetan** abuztuaren 12tik abuztuaren 21era arte jokatu zen Pekingo Fengtai Softball Zelaian. Modalitate bakarra dago eta guztira 8 herrialde ezberdinetako hainbat kirolarik hartu zuten parte.

## Partehartzaileak 
### Txapelketa 
## Dominak 
Modalitate bakarra du softballak eta jokalari guztiak emakumeak dira.

### Emakumeak 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Tenisa 2008ko Olinpiar Jokoetan

**Tenisa 2008ko Olinpiar Jokoetan** abuztuaren 10etik abuztuaren 17ra arte jokatu zen Pekingo Olympic Green Tenis Zelaian. 4 modalitate ezberdin daude eta guztira 30 herrialde ezberdinetako 128 kirolarik hartu zuten parte.

## Dominak 
4 modalitate ezberdin daude kirol honetan: bakarka eta binaka, eta bakoitzaren barruan gizon eta emakume modalitateak. Bakarka 64 gizon eta 64 emakume hartu zuten parte. Binaka 10 gizon eta hamar emakumeek hartu zuten parte.

### Bakarka gizonak 
* 
* 
* 

### Bakarka emakumeak 
* 
* 
* 
### Binaka gizonak 
* 
* 
* 
### Binaka emakumeak 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Vila do Bispo

**Vila do Bispo** Portugalgo hego-mendebaldeko muturrean dagoen kostaldeko udalerria da, Algarveko eskualdean eta Faroko barrutian kokatutakoa.

## Historia 
Lopes Silvak esandakoaren arabera Manuel I.a Portugalgoak 1515 urtean *Aldeia de Santa Maria do Cabo* herria Fernando Coutinho apezpikuari eman izanagatik dauka Vila do Bispo izena. Gaur egun Santa Maria do Cabo herrixka ez da existitzen, Vila do Bispo mendebalderago eraikia dago.

Mendeetan zehar Lagos udalerriaren barnean izan zen harik eta Alfontso IV.akbanatu zuen arte. 1855ean berriz ere Lagosen sartu zuten baina sei urte beranduago berriz banatu zen.

## Banaketa administratiboa 
### Fregesiak 
* Barão de São Miguel
* Budens
* Raposeira
* Sagres
* Vila do Bispo.

## Inguru naturala 
Ozeano Atlantikoaren kostaldean egonda, udalerri honetan Iberiar penintsulako hego-ekialdeko muturra dago, Sao Vicenteko lurmuturra alegia.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Sao Vicenteko lurmuturra

## Iruditegia 

Irudi:VBP Praca.jpg|Plaza nagusia.
Irudi:Castelejo, Costa vicentina.JPG|Castelejo hondartza.
Irudi:Sagres Fischerhafen.jpg|Sagreseko kaia.
Irudi:Praia cordoama miradouro.jpg|Cordoama hondartza.
Irudi:Fortaleza - The end of the world - Sagres - The Algarve, Portugal (1388529722).jpg|Sao Vicenteko lurmuturra.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Creus

**Creus** lurmuturra (katalanez: *cap de Creus*), 672 m-ko altueradun muino harkaiztsua da, Gironako probintzian, Kataluniako ipar-ekialdean. Alt Empordà izeneko eskualdean dago, Rosesko golkoan. Iberiar penintsularen eta Europa kontinentalaren arteko muga fisikoan ekialdeen dagoen eremua da.
thumb|erdian|200px|Creus lurmuturra.
Geografiaren ikuspegitik, Ekialdeko Pirinioen mendi-adar bat da, zeinak Mediterranear itsasoa eta mendikatea lotzen dituen. Eremu granitotsu eta eskistotsu honetan zaztrapa motako landareria eta zuhaixkak dira nagusi.

## GR 11 ibilbidea 
Pirinioetako hegoaldeko isurialdea aldenik zeharkatzen duen GR 11 ibilbidearen helmuga edo abiapuntua da, ibiltariaren irteera puntuaren arabera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kataluniako geografia

## Kanpo estekak
Ertzainak

***Ertzainak*** Euskal Telebistak emititutako telesaila da.

Telesailak goraipamen eta kritikak jaso zituen. Goretsitako aldeetako bat izan zen elkarrizketetan kaleko euskara modu sinesgarri eta egokian agertzea; egindako kritiken artean, berriz, dago poliziaren benetako errealitatea ez islatzea.

1999an, ETB 1ean eman zuten, Tentazioak ekoiztuta. 180.000 ikus-entzule izan zituen, sharearen %20a. Nahiz eta hasieran 13 atal egitekotan zeuden, dirua zela eta zazpi baino ez ziren egin.

## Ezaugarriak 
* Ekoizleak: Eneko Olasagasti eta Carlos Zabala
* Zuzendariak: Fernando Bernués, Lourdes Bañuelos, Eneko Olasagasti eta Aizpea Goenaga.
* Musikagilea: Iñaki Salvador
* Gidoigilea: Juan Agirre Sorondo eta Patxo Telleria

## Sinopsia 
Bergarako Ertzaintzaren komisaldegian kokatuta, bertako ertzainek delituak ikertzen dituzte. Hara abiatuko da Mikel Arruti ertzain zorrotza, neska-lagunetik hurbil egoteko asmoarekin, eta Samuel kalekumearekin lan egin behar du.

## Pertsonaiak 
* Jose Ramon Soroiz: Samuel
* Joseba Apaolaza: Mikel Arruti
* Kike Diaz de Rada: Fede (sarjentua)
* Isidoro Fernández
* Jose Kruz Gurrutxaga
* Aitor Mazo: Garralde
* Mireia Gabilondo: Sara
* Juanlu Escudero
* Itziar Lazkano
* Martxelo Rubio
* Kandido Uranga
* Maiken Beitia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beisbola 2008ko Olinpiar Jokoetan

**Beisbola 2008ko Olinpiar Jokoetan** abuztuaren 13tik abuztuaren 23ra arte jokatu zen Pekingo Wukesong Beisbol Zelaian. Modalitate bakarra dago eta guztira 8 herrialde ezberdinetako hainbat kirolarik hartu zuten parte.

## Partehartzaileak 
### Txapelketa 
**Hirugarren posturako partida:**  8 -  4

## Dominak 
Modalitate bakarra du. Kirol honetan, gizonezkoek bakarrik jokatzen dute.

### Gizonak 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Pentagono (geometria)

{{Infobox poligonoa
| izena        = Pentagono erregularra
| irudia       = Regular_polygon_5.svg
| mota         = Poligono erregularra
| aldeak       = 5
| schläfli     = {5}
| coxeter      = 
| simetria     = D5 2×5 ordena
| azalera      =  \simeq 1,720 a^2
| angelua      = 108°
| propietateak = ganbila, ziklikoa, aldeberdina, isogonala
}}

**Pentagonoa** (πεντάγωνον hitz elkarte grekotik sortutako hitza, πεντά, "bost" eta γωνον, "angeluak") bost aldeko poligonoari deritzo.

## Pentagono erregularra 
**Pentagono erregularra** alde guztiak eta barne-angelu guztiak berdinak dituen pentagonoa da. Pentagono erregular baten barne-angeluen baturak (5-2)·180° = 540° edo 3\pi rad balio du. Horrenbestez, barne-angelu bakoitzaren neurria 108º-koa edo 3\pi/5 rad-koa da.

DE, EA, eta AB segmentuak berdinak direnez, zirkunferentzia zirkunskribatuan determinatzen dituzten arkuak ere berdinak dira. Hortaz, DCE, ECA eta ACB angeluak berdinak dira. Hiruren batura 108º denez, bakoitzak 36º neurtzen du.

## Azalera 
Pentagono erregular baten aldearen luzera *a* bada
:A = \frac{{a^2 \sqrt {25 + 10\sqrt 5 } }}{4} = \frac{5a^2 \tan(54^\circ)}{4} \approx 1,720477401 a^2

### Urrezko arrazoiarekin erlazioa 
Elkarren segidan ez dauden bi erpin batzen dituen segmentua eta aldeetako baten arteko arrazoia urrezko arrazoia deritzo. Adibidez:
:CE = (\frac{1 + \sqrt5}2)CD
Simetriagatik, CE eta CA segmentuak berdinak dira. ANF eta CMF triangelu antzekoak dira. Beren aldeen antzekotasunetik honako hau ondoriozta dezakegu:
:\frac{MC}{AN} = \frac{FC}{AF}
Alde batetik, MC CE-ren erdia dela eta AN AB-ren erdia dela daukagu. Bestetik, FCD triangelua isoszele denez gero, FC = CD da. Ondorioz, AF = AC - FC = CE - CD. Horrexegatik:
:\frac{CE}{CD}=\frac{CD}{CE-CD}= \frac{1}{CE/CD - 1}
CE/CD \phiren gatik ordezkatuz:
:\phi = \frac{1}{\phi-1}\qquad\,(1)
hau da \phi-1=1/\phi. Ekuazio honek urrezko arrazoia definitzen du.

Urrezko zenbakiak (\phi) bi propietate bitxi betetzen ditu:
* \phi-ri 1 gehitzen badiogu edo 1/\phi kalkulatzen badugu, balio berbera lortzen dugu:
: 1 + \phi = 1 / \phi
* 1 zenbakiarii \phi kenduz gero edo \phi^2 kalkulatuz gero, balio berbera lortzen dugu:
: 1 – \phi = \phi^2

## Kanpo estekak
Estaca de Bares

**Estaca de Bares** Iberiar penintsulan iparraldeen dagoen puntua da, Galiziako iparraldean dagoen Mañón udalerrian (A Coruña) kokatutakoa, Lugoko probintziaren mugan. Bertan Estaca de Baresko itsasargia kokatzen da.

## Kokapena 
Lurmuturrak Ozeano Atlantikoa eta Bizkaiko golkoa nahiz Kantauri itsasoaren arteko muga markatzen du. Malda handiko itsaslabarrek gunea Ortigueira eta Barqueroko itsasadarretatik banatzen dute.

## Klima 
Leku euritsua da, eta Galizian eroritako euriaren batez bestekoa baino gehiago erortzen da bertan, 1.370mm urtero. Batez-besteko tenperatura 13,1 gradukoa da.

## Ikus, gainera 
* Galiziako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gata (lurmuturra)

**Gata** Iberiar penintsularen hego-ekialdeko izkinan dagoen lurmuturra da, Níjar udalerrian (Almeria, Espainia).

Inguruneak Gata-Níjar Lurmuturraren Natura Parkea osatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gata-Nijarko natura parkearen webgunea
Tarifako punta

**Tarifako punta** () Iberiar penintsula eta Europa osoko punturik hegoaldeen dagoena da, izen bereko udalerrian kokatutakoa (Cádiz, Espainia).

Lurmutur honek Ozeano Atlantikoa eta Mediterraneo itsasoaren arteko muga markatzen du, Gibraltarko itsasartean egonda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Bizente (lurmuturra)

**San Bizente** (portugesez: *Cabo de São Vicente*) Iberiar penintsularen hego-mendebaldeko izkinan dagoen lurmuturra da, Vila do Bispo udalerrian (Algarve) kokatua. Ingurune horretan "Parque Natural do Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina" delako natura parkea sortu dute.

Hortxe dago Sagresko gotorlekua, XV. mendean eraikia, bisitarako irekia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* São Vicente (Madeira)

## Kanpo estekak 
* Sagresko gotorlekuaren web orria, Portugalgo turismoko estatu erakundearen webgunean.
Urmael

[250px|thumb|Urmaela zuhaitz artean (Saint-Jean-des-Champs, [Normandia)]]
 urmaela (Pierre Ducasse, XIX. mendea)]]
**Urmaela** parke eta lorategietako aintzira baino txikiagoa den ur eremu txiki eta itxia da, jatorri naturala edo artifiziala ukan dezakeena. Normalean euri urek edo lurpeko urek sortua izaten da, baldintza naturaletan. Artifiziala delarik, gehienetan apaingarri gisa erabiltzen da parke eta lorategietan, baina ureztatzea errazteko edo arrainak eta landareak hazteko ere erabil daiteke.

Ingurune oihantsuan dauden urmaelek zingira deritzen biotopoak osatzen dituzte, eta padurak itsasertzean.

## Ezaugarriak 
thumb|290x290px|Urmael naturaletan bizidun ugari topa daitezke.
Ez dago adostasun argirik urmaela definitzean. Batzuek aintzira txiki moduan definitzen dituzte sinpleki, beste batzuek ezaugarri teknikoagoak hartzen dituzte kontuan. Tamaina soilik kontuan hartzen dutenen artean ere ez da irizpide bateraturik azalera mugak ezartzeko orduan.

Oro har, urmaelek honako baldintzak izan ohi dituztela esan daiteke, kasu bakoitzean guztiak beti betetzen ez diren arren:

* Ur eremu txikia eta itxia da, sakonune batean sortzen dena.
* Ez du gainazaleko ur iturri egonkorrik, eta urak ihesbiderik ez du (ur geldia da, euri urek edo lurpeko urek elikatua).
* Sakonera txikikoa izaten da, urmaelaren ondora argi kopuru handia heltzen da.
* Ur masaren gainazalean sortzen diren uhinak txikiegiak dira ur hertzean eraginik izateko.
* Urmael asko urtaroaren arabera agertu eta desagertzen dira, baina beti toki berean agertzen dira.

## Urmaelen erabilera 
thumb|270x270px|Forde abadiako urmael artifiziala.
Urmaelak toki publikoak dira, ur gazikoak baldin badira eta itsasoarekin lotuta baldin badaude. Urmael pribatuak, jabetza eta osasun publikoari buruzko legeen mende daude, eta hartzen duten lurraren jabearenak dira. Arrainak, gehigarri hutsa baino ez dira, eta, legez, ondasun higikortzat hartzen dira.

Egun, urmaelen erabilpen garrantzitsuenetako bat, arrainen hazkuntza eta ugalketa da.

Lehorte bakoitzaren ondoren, urmaela garbitu eta lokatza irentsi behar da. Azken hau, airean utzita, oso ongarri ona da. Ongarritu ondoren, hondoan, zurtoin gogorreko larre landareak ereiten dira. Hauek, udaberri bukaeran ebaki ondoren, lur gainean, eskuila zotala eratuko dute. Hauen kontra igurtziko dira ernaltzaileak euren arrautzak uzteko.

Apaingarri gisa erabiltzen den urmael baten eredua, Madrilgo Retiro Parkean dagoena da.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera 
* Aintzira
* Zingira
* Padura

## Kanpo estekak