Ekonomia planifikatu

**Ekonomia planifikatua** sistema ekonomiko mota bat da, non ondasunen eta zerbitzuen banaketa edo inbertsioa, ekoizpena eta kapital-ondasunen esleipena plan ekonomikoen arabera egiten den, merkatua baztertuz. Plan horiek zentralizatuak edo deszentralizatuak izan daitezke, estatalak edo ez estatalak, autoritarioak edo demokratikoak, eragile ekonomikoen arteko adostasunez sortutakoa, edo estatuak edo beste erakunde nagusi batek zuzentzen duena. Termino generikoa bat da, eta hainbat forma historiko eta teoriko biltzen ditu.

## Terminoen definizioa 
### Ekonomia planifikatua zentzu zabalean 
Zentzu zabalago batean, planifikatutako ekonomia plangintza kontziente baten bidezko koordinazio ekonomikoko edozein moduri dagokio, antolaketa-modua edozein dela ere. Horrek barne hartzen du

* Kudeaketa zentralizatua
* Ekonomia planifikatu demokratikoa edo deszentralizatua, forma ekonomiko postkapitalistentzako kontzeptu teoriko gisa.
* Plangintza ekonomikoa estatu demokratikoetan, hala nola Frantziak gerraostean dituen bost urteko planak ("plangintza indikatiboa") edo EBko egitura-politikako programak.
* Enpresa kapitalisten plangintza: Enpresa handietan, baliabideak ez dira merkatuaren bidez esleitzen, baizik eta enpresaren barne-planen bidez, adibidez, aurrekontu, ekoizpen-helburu edo helburu estrategiko gisa. Ildo horretan, kapitalismoan planifikatutako ekonomiaren "uharte" bat ere badago.

## Ekonomia planifikatuaren formak 
### Kudeaketa zentralizatua 
Ekonomia zentralki planifikatua terminoa (ekonomia planifikatua, ekonomia zentralki planifikatua, aginte-ekonomia) sistema ekonomiko bati dagokio, non, funtsean, baliabide urriak (lana, kapitala eta ondasunak ekoizteko lurra) esleitzeari buruzko erabaki guztiak instantzia zentral batek hartzen ez dituen. XVIII. mendetik hona sortu diren kudeaketa zentralizatuko ekonomia mota horren kontzeptuak kontrastatu egiten dira merkatu-ekonomiarekin, non erabakiak hartzea erantzukizun indibidualarekin (deszentralizatuta) merkatuan parte hartzen duten guztien erantzukizuna baita. XX. mendean goraldia izan ondoren, gaur egun herrialde gutxi batzuek baino ez dute horrelako sistema ekonomikoa.

### Ekonomia planifikatu deszentralizatua 
Aldaera zentralizatuez gain, ekonomia planifikatu deszentralizatu-demokratiko baten eredu teorikoki garatuak daude. Ekonomia horretan, estatuko plangintza-hierarkiak alde batera uzten dira, edo sozialki planifikatutako ekintza, funtsean, plangintza deszentralizatu baten emaitza da.

1970eko hamarkadan, plangintza zentralizatuaren eta deszentralizatuaren artean zegoen aldeari buruz ohartarazi zuen Jier Kostak, eta azpimarratu zuen plangintza ezin zela "plangintza indexatu zentralizatura, loteslera eta estilo sobietarrera mugatu. Azken finean, gure ustez, planifikazioak publikoaren parte-hartze demokratikoa esan nahi du plangintza-erabaki guztietan ". Alde nabarmenak zeuden plangintza zentralizatuaren eta deszentralizatuaren artean, adibidez, enpresa indibidualen gaitasunetan eta enpresaren barruko harreman horizontaletan. Kostak langileen autokudeaketaren eredu jugoslaviarra aipatzen du joera deszentralizatuen adibide gisa.

Ernest Mandelek honela ulertzen zuen ekonomia sozialista planifikatua: "demokratikoki artikulatutako eta zentralizatutako autodeterminazioa, ekoizle elkartuen autogobernu planifikatua", eta merkatu-ekonomiaren eta estatu-gidaritzaren aurkako jarrera.
Charles Bettelheimek, halaber, plangintza deszentralizatua egiteko aukera eta plangintza hori behetik gora egiteko beharra azpimarratzen ditu: "Izan ere, kasuen arabera, ekoizpen-prozesuen koordinazioak plan zentralizatu baten forma har dezake, edo elkarren artean koordinatutako planen gainjarpena". Beharrezkoa da plana masen ekimenean oinarrituta egitea eta gauzatzea, masen esperientziak eta asmoak bateratu eta koordinatzeko".

2014an, Daniel E. Saros ekonomialariak plangintza sozialistaren teoria bat argitaratu zuen, informazioaren teknologia modernoen aukeretan oinarrituta. Bere teorian, plangintza "elkarrekin pentsatutako plana da, pentsamendua eta plangintza inoiz gelditzen ez direna. Ez da plan zentral bat, merkatuak alde batera utzi eta ekoizpena eta banaketa giza beharretara bideratzen dituen plangintza modu deszentralizatu bat baizik ("Ez da plan zentralizatu bat, merkatuak alde batera utzi eta giza beharrak asetzeko ekoizpena eta banaketa antolatzen dituen plangintza modu deszentralizatu bat baizik")

Michael Albertek eta Robin Hahnelek Parte Hartzezko Ekonomia proposatu dute, ekonomia planifikatu deszentralizatua, non herritarrek langile, auzo eta kontsumitzaile kontseiluetan plangintza ekonomikoa erabakitzen duten.

### Lan-denboraren kalkulua 
Lan-denboraren kontabilitate-ereduak, neurri handi batean, enpresa autogestionatuei transferitzen die plangintza ekonomikoa. Enpresa horiek modu independentean koordinatzen dituzte beren arteko eta kontsumitzaileekin dituzten trukeak, lan-denboraren arabera. Lan-denboraren kontabilitateak, sarbide publikokoak, aukera ematen du enpresek ex ante planen esparruan benetan funtzionatzen duten kontrolatzeko. Eredu honetan ez litzateke beharrezkoa izango estatuko plangintza zentralizatua. Eredua Marxen balioaren lanaren teorian oinarritzen da, eta 1920ko hamarkadan garatu zuen GIK talde komunistak, bereziki Jan Appelek. 2020. urtetik aurrera, gutxi gorabehera, teoria horrek berpizkundea izan du hainbat argitalpenen bidez , talde politikoek zabaldu dute  eta elkarte batek web aplikazio gisa programatu du.

Paul Cockshott eta Allin Cottrell-ek proposatu zuten lan-denboraren kalkuluaren aldaera bat, kalkulagailu indartsuen bidez produktuen lan-denboraren kostuak kalkulatuta.

### Merkatu-ekonomia gisa antolatutako estatu nazionaletan planifikatutako ekonomia. 
Merkatu-ekonomia gisa antolatutako estatu-nazioek ere, erregularki, estatuaren plangintza ekonomikoa egiten dute. Adibide ezagun bat Bigarren Mundu Gerraren (Planification) ondorengo plangintza indikatibo frantsesa da, 1946tik aurrera Jean Monnet-en agindupean sartu zena. Haren helburua garapen ekonomiko koordinatua lortzea zen, bost urteko plan ez-lotesle baina orientagarrien bidez eta Estatuaren, enpresen eta sindikatuen arteko lankidetza estuaren bidez. Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan, maila zentraleko plangintza ekonomiko koordinatua zenbait fase historikotan ere egon zen – adibidez, Bigarren Mundu Gerran edo New Dealen –, adibidez, prezioak arautuz, ekoizpena kontrolatuz edo gobernuaren inbertsio-programen bidez. Neurri horiek, oro har, sektore espezifikoetara mugatzen dira, eta politikoki itzulgarriak dira, baina egiturari dagokionez, oso desberdinak dira eskaintzan eta eskarian soilik oinarritutako merkatu-ekonomiaren koordinaziotik.

## Plangintza ekonomikoa EBn 
Europa mailan, ekonomia-politikako funtsezko erabakiak Urte Anitzeko Finantza Esparruko Programen (MFP) esparruan hartzen dira batez ere epe ertainera, eta horietan Europar Batasunak (EB) hainbat urtetan zehar planifikatzen du gastu-politika. Europako Itun Berdea, Europa 2020 Estrategia edo NextGenerationEU programa bezalako programek plangintza ekonomikoko elementuak ere badituzte, adibidez helburu sektorialak, finantzaketa-lehentasunak edo inbertsio-orientabideak. Nekazaritza Politika Bateratuak (NPB) bolumenak eta prezioak kontrolatzeko elementu planifikatuak ere baditu azken hamarkadetan. Hala ere, plangintza koordinatu hori zehaztutako eremu politikoetara mugatzen da, eta estatu kideek onartu behar dute.

## Plangintza ekonomikoa enpresetan 
Merkatu-ekonomietan ere, enpresen barruan planifikazio ekonomiko handia egiten da. Enpresek produkzio-planak egiten dituzte, hornidura-kateak koordinatzen dituzte, inbertsioak, ikerketaren eta garapenaren ikuspegia eta langile-beharrak zehazten dituzte, eta salmenta-joerak aurreratzen dituzte, normalean hainbat urtez. Barne-ekonomia planifikatu hori hierarkikoa eta zentralizatua da, kanpo-merkatuko ekonomiatik independentea. Friedrich August von Hayek edo John Kenneth Galbraith bezalako teorialariek korporazio handiek barne egituran planifikatutako ekonomiekin antzekotasunak dituztela adierazi zuten, integrazio bertikalarekin integratutako enpresa handietan bereziki nabarmena dena.

Batzuetan, plangintza korporatiboa aipatzen da kudeaketa estrategikoaren aurreko termino gisa.

## Sakontzeko 
2024an International Network for Democratic Economic Planning (INDEP) sarea sortu zen, langile, ikasle, ikertzaile eta ekintzaileen nazioarteko sare bat dena, plangintza ekonomiko demokratikoan oinarritutako sistema ekonomiko postkapitalista bat aurrera eramateko helburu komunarekin bat egiten duena. Elkarte horren web orrian baliabide ugari aurki daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak