Plakazko armadura

thumb|Hainbat armadura ezberdin.
**Plakazko armadura** bat, arnesa, armadura osoa edo armadura zuria ere deitua, Behe Erdi Aroan hasi zen erabiltzen. Armadura oso batek 20-30 kg-ko pisua izaten zuen, eta uhal eta errematxekin lotutako altzairuzko edo burdinazko pieza artikulatu ugariz osatua zegoen. Instantzia batzuetan ehunka pieza dokumentatu dira arnes bakar batean.

## Erabilera 
Plakazko armadura Erdi Aroko edo fantasiazko filmetan eta telebista-sailetan agertu ohi den arren, Erdi Aroko zaldunaren janzkera enblematikoa nahiko berandu agertu zen.

Behe Erdi Aroaren amaieran eta Errenazimenduaren hasieran erabilera handiena ikusi zuen. Askotan, sare-kota gainean erabiltzen zen, eta, aldi berean, gambesoiaren gainetik janzten zen.

Armadura mota hau ez du mugimendua gehiegi murrizten, artikulazio asko baititu eta pisua aldaketan eta gerrian atseden hartzeko moduan banatuta baitago.

Plakazko armadura, bere zurruntasunagatik, armadura malguak baino hobeto babesten zuen kolpe gogorretatik, kolpearen energia zinetikoa plaka osoan banatzen baitzen, puntu batean kontzentratu beharrean. Eraso zorrotzen aurka, plaken armadura zeharkaezina zen.

Izaera punzanteko erasoek plaken armaduren aurkako arriskurik handiena suposatzen zuten. Horregatik, bele-tontorreak eta antzeko arma batzuk erabili ziren haien kontra.

Era berean, piezen forma kurbatuak geziak, balezta-biroteak edo Erdi Aroko su-armen balak (arkabuz, adibidez) desbideratzen laguntzen zuen.

Bere erabilera bere kostuagatik mugatua zegoen, neurrira fabrikatuak izateko beharrak eta bere pieza kopuru handiak eragindakoa. Jaun feudalek eta zaldunak bakarrik zeukaten plaka-armadura oso bat lortzeko dirua.

## Armaduraren Zatiak 
Armaduraren zatiak honako hauek dira:

**Buru-babesa** kasketa edo kaskoa zen. Kasketa hainbat zatik osa zezaketen:

* Gailurra: kroskoaren alderik garaiena. Mota batzuetan, gailurra edo pendiza egoten zen; beste batzuetan, berriz, gailur laua (Gran yelmo), konikoa (Bacinete), biribildua (Cervellera) edo gailur batean bukatua (Morrión).
* Mahai-zapia, bolantea, haize-orratza edo beloa: buruz jantzia, kasketaren atzealdean benda edo txirikorda batekin lotua, tontorra inguratzen zuten zinta edo lokarri biribilduez osatua. Bere helburu nagusia kasketaren atzealdea eguzki-izpien bidez ahalik eta gutxien berotzea zen. Elementu horrekin batera edo ordezten diren zintak, lumak edo orriak lanbrekinak dira.
* Bisorea, aurpegia edo haren zati bat estaltzen zuena.
* Lerdea, edo barbotea, aurpegiaren behealdean.
* Gola, plakaduna, eztarria defendatzen zuena.
* Alpartaza, sarezko gortina malgua, askotan kasketaren ertzean lotua, lepoa eta sorbaldak estali arte zabaltzen dena.
* Almofarra, sarezko kaputxa.
* Kofia, almofarraren eta kasketaren azpian.
* Lepo-estalkia, atzetik lepoa estaltzen zuena.
* Gorjala, lepoa inguratzen.

**Gorputzaren** defentsarako, honako hauek aplikatzen ziren:

* Petoa, bularrean
* Aurrekoa baino apur bat beherago iristen ziren kartzelak
* Karrakelak, belaunetaraino artikulazioz luzatzen ziren eskaltze modukoak
* Zaintzailea, bizkarretarako
* Sabelerako ogia, sarez egina
* Ipurmasaila ere sarez egina, ipurmasailetarako
* Goiko gorputz-adarrak honela estaltzen ziren:
* Sorbaldakoak sorbaldan
* Beso-babesak besoaren goialdean
* Besapeak besapeetan
* Ukondoak ukondoan
* Besaurreak besaurrean
* Karramarroak ukondoaren beste aldean
* Eskuak eskumuturretan eta eskuetan
* Guanteleteak hatzetan eta eskuan

**Beheko gorputz-adarrak** honela babesten ziren:

* Izterrak babesteko kixoteak edo muslerak
* Belaunak belaunetarako
* Hanketarako grebak
* Oinerako malkarrak eta zapata ferratuak
* Tarja edo txartela, pieza horiei zuzenetan gehitzen zitzaiena, ezkutu bat zen, petoaren goialdean eta ezkerraldean jartzen zena, eta zaldun noblearen ikurra eta dibisa zeuzkan margotuta.

**Zaldientzako** armadura ere egon zen, gutxienez XII. mendetik, barda deitzen dena. XVI. mendean osatu zen eta honako pieza hauek biltzen ditu:
Drendako armadura

* Buruarentzako burualdea edo aurrealdea
* Zurdetarako kapizana
* Petrala edo bularraldea aurrealderako
* Alboetarako alboak
* Bizkarrerako barda edo grupera

## Plakazko Armaduraren Historia 
### Historia goiztiarra 
historia goiztiarra:
thumb|207x207px|Dendrako armadura.
Brontzezko armadura partziala, bularra eta beheko gorputz-adarrak babesten zituena, antzinako greziarrek erabili zuten, Brontze Aroaren amaieran. "Dendrako armadura" bi aldeetatik babesten zuen soin osoa, sorbaldako eta lepoko babesak barne.

Armadura ez hain murriztaile eta astuna zabalduz joango litzateke. muskulu-kuiraza forman antzinate klasikoan, *lorica segmentata* armadura Erromatar inperioak erabili zuen K.a. I. eta IV. mendeen artean eta Partiar eta sassandar zalditeri astunak, *Clibanarii* bezala ezagutzen direnak, eskama edo plaka txikiz egindazko kuirasak erabili zuten.

### Erdi Aroan 
thumb|282x282px|Behe Erdi Aroko armadura
XIII. mendearen amaieratik aurrera, plakazko armadurak erabili ziren berriz ere, junturak eta hezurrak babesteko, eta sare-kota baten gainetik erabiltzen ziren. Pixkanaka-pixkanaka, Erdi Aroko armaduraren plaka-kopurua handituz joan zen, gorputzeko eremu gehiago eta guda zaldiak babesten. Errementariak trebetasunak garatu zituen gorputz-ataletarako banakako plakak artikulatzeko, malguak izan behar zutenak, eta armadurak zalduanren neurrira egokitzeko. Kalitate handiko armadura oso baten kostua izugarria zen, eta dirudunentzat baino ezin zuten erosi. Gainerako gudarosteek, berriz, plaka zati batzuk zeramatzaten, eta sare-kota garrantzitsua zen oraindik.

### Behe Erdi Aroan 
1420 urtea inguruan, Europan plakazko armadura osoak garatu ziren. Armadura pisutsuenak, gerrarako baino maizago justetan erabiltzeko egiten ziren. Helburu desberdinetarako piezak aldatu ahal ziren, armadura hainbat erabileratarako konfiguratu ahal izateko, adibidez, oinez edo zaldiz borrokatzeko. Behe Erdi Aroan, infanteriak berak ere jantzi zitzakeen plakazko armadura pieza batzuk. Armaduren ekoizpena industria errentagarri eta sarkorra izan zen Erdi Aroaren amaieran.
Justutetan partizipatzeko egindako armadura
Plakazko armadura batek 15 eta 25 kg arteko pisua izanten zuten. Armaduraren erabiltzailea bizkor-bizkor jarraitzen zuen, eta jauzi egin, korrika egin eta, bestela, aske mugitzeko gai zen, armaduraren pisua gorputz osoan uniformeki hedatzen zelako. Gizon baten gorputz osoa estaltzen zuen lepotik oinetaraino. XV. eta XVI. mendeetan, gudaroste guztien nukleoak plakazko armadurak zituzten soldaduak osatzen zituzten. Soldadu hauek mendebaldeko Europako armadetan ikusi ohi zen, batez ere Ehun Urteko Gerran, Arrosen Gerretan edo Italiako Gerretan.

### Pizkundean 
thumb|Artxiduke Maximiliano II.-aren justarako armadura.
XVI. mendearen hasierako armadura maximiliarra deritzona estilo bat da, non tirante astunak eta apaingarri batzuk erabiltzen ziren, XV. mendeko armadura sinplearen aldean. Formen artean italiar estiloen eragina dago. Garai hartan, gainera, kasko itxiak erabiltzen ziren, XV. XVI. mendearen hasieran, kaskoaren eta lepokoaren diseinua eraberritu zen Nürnbergeko armadura deiturikoa sortzeko, horietako asko lan eta diseinuko maisulanak.

Suzko armak gudu-zelaian gero eta ohikoagoak zirenez, armadura betearen erabilgarritasuna gutxinaka-gutxinaka apalduz joan zen, eta jantzi osoak justetan partizipatzeko bakarrik ziren. Armadura finaren dekorazioa asko handitu zen garai hartan.

### Aro Modernoaren Hasieran 
Armada gehienek XVII. mendearen amaiera arte asko erabili zuten plakazko armadura oinezko eta zaldizko tropentzat, hala nola kuirasiarrak eta husar poloniarrak.

Plakazko armadura garestia zen eta, beraz, gizarteko goi mailakoentzat mugatzen zen; armadura apaingatua XVIII. mendeko noble eta jeneralekin jarraitzen zuten modan, moskete merkeen etorreraren ondorioz armadurak gudu-zelaian militarki erabilgarri izateari utzi zuten.

Suzko arma boteretsuen garapenak armadura guztia zaharkatu zituen. Suzko armen indar eta eskuragarritasun gero eta handiagoak, eta Estatuaren euskarri ziren infanteria handien izaerak, tropa mugikor eta merkeagoen aldeko. XVIII. mendearen hasieran, mariskalak, komandanteak eta erregetza bakarrik geratzen ziren armadura betean gudu-zelaian, gogoeta praktikoetarako baino areago estatus soziala erakusteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak