Ibai Horia

**Ibai Horia** edo **Huang He**.

Ibai Horia, batez ere ekialderantz doa, Qinghai, Gansu, Henan, Shandong, Shanxi eta Shaanxi probintzien zehar, eta barrualdeko Mongolia eta Ningxia eskualde autonomoetatik Bohai itsasora iritsi arte. Ibai Horiaren arroa 750 000 km²-koa da dela esaten da, haren arroa —zehazki, Ordoseko meandro luzean zehar ebakitzen duen Wei ibaiaren harana— Txinako antzinako zibilizazioen sorlekua eta Txinako historia goiztiarreko eskualderik oparoena izan zela. Hala ere, uholde ugari eta suntsitzaileak eta ibai-ohea etengabe goratzeak (batzuetan inguruko soroen mailaren gainetik) eragindako norabide-aldaketak balio izan dute «Txinako tristezia» eta «Hanen semeen zigorra» deitzeko.

2019an, ibaiak Txinako populazioaren % 12 inguru elikatzen zuen, eta BPG nazionalaren % 14 jasaten zuen, 60 hiriri baino gehiagori ura emanez.​ Horrez gain, 15 presa hidroelektriko zituen, eta 8 milioi hektarea ureztatzen zituen.

## Izena 
Lehengo txinatar literaturak *Hura* (河, *ibai*) izena baino ez zuen erabiltzen. *Ibai Horia* hitza erabili zuten lehendabiziko aldia *Han Liburuan* izan zen, han leinuaren garaian. Izena lohizko uretatik dator.

Izena zor zaio ur zurrunbilotsuak, lohiak eta loessak —harea-partikula oso finak, kuartzoa nagusi dutenak— arrastatzen dituzten esekidura-material ugariei. Kolore bereizgarria ematen diote material horiek, baita ehunka kilometrotan arto labore piloaren ondorioz ibilguaren inguruan dauden esekidura partikulak ere.

## Etimologia
Txinako literatura goiztiarrak Ibai Horia, 河 izenez aipatzen du, besterik gabe, erabilera modernoan *ibai* besterik esan nahi ez duena (txinera zaharrean: *C.gˤaj​). 黄河 izen berriaren lehen agerpena (txinera zaharrean: *N-kʷˤaŋ C.gˤaj; txinera ertainean: Hwang Ha) mendebaldeko han dinastiaren garaian (K.a. 206 - K.o. 9) idatzitako *Han liburuan* dago. *Horia *epitetoak ibaiaren behe aldeko ibilguko ur uherraren kolore iraunkorra deskribatzen du, zeina ibaiaren behe aldetik datozen urek dakartzaten loessagatik den. Beste istorio batek dio K'au-fu herensugea hamar eguzkietako baten gainean zerua zeharkatzen saiatu zela. Eguerdian, herensugea ikusi zuen lehen ibaian erori zen, eta azken tantaraino edan zuen; hala, buztin horizko ohantze luze bat baino ez zen geratu.

mongolierazko izen zaharrenetako bat Beltza ibaia zen, Loess goi lautadan sartu aurretik oso argi baitoa, baina, barrualdeko Mongoliako biztanleen artean, *Ȟatan Gol* (Хатан гол) «Erregina ibaia» da.​ Mongolian bertan, *Šar Mörön *(Шар мөрөн, Ibai Horia) deitzen zaio.

Qinghain, ibaiaren izen tibetarra «Hegazterrenaren ibaia» da. (tibeteraz: རྨ་ཆུ, wylie: Ma Chu; txinera tradizionalean, 玛 曲; txinera sinplifikatuan, 玛 曲; pinyinez, Mǎ Qū).

## Historia
[thumb|*Ibai horiak bere ur-lasterra hausten du*, Ma Yuan-en lana (1160–1225), [Song dinastia|Song Dinastía.]]
3.000 urtez baino gehiagoz, Txinako historiako zenbait dinastiak ibaiaren arroan eraiki zituzten beren kapitalak, eta lurraldea herrialdearen politikaren, ekonomiaren eta kulturaren gune nagusi bihurtu zuten.

### Antzinako aroa
[thumb|Ibai Horia, [Qing dinastia|Qing dinastiaren mapa ilustratu batean irudikatzen den gisa (ebaketak).]]
thumb|Ibai Horiaren ibilbidea irudikatzen duen XIX. mendearen hasierako Txinako mapa (urdinez maparen goiko aldean).
Enperadore Horia, txinatar guztien arbaso komuntzat hartutako bat, Xinzheng hirian jaio zen, Ibai Horiaren ertzean, duela 4.000 urte baino gehiago.

Udaberrien, Udazkenen eta Qin Dinastiaren garaiko zenbait mapa historikok erakusten dutenez, garai haietan, Ibai Horia gaur egungo ur-ibilgutik baino nabarmen iparralderago zihoan. Mapa horiek digute ibaia, Luoyang hiria gainditu ondoren, gaur egungo Shanxi eta Henan probintzien arteko mugan barrena zihoala, gero, Hebei eta Shandong probintzien arteko mugan zehar jarraitzen eta, azkenik, Bohai badian amaitzen zuela, egungo Tianjinetik gertu. Ibaiaren beste bokale batek, funtsean, gaur egungo bideari jarraitzen zion.

Ibaiak K.a. 602. urtean utzi zituen ur-ibilgu horiek, eta erabat aldatu zen Shandong penintsularen hegoaldera. Egiaztatuta dago uholde handi bat izan zela K.a. 11. urtean —iraupen laburreko Xin dinastiaren erorketa egozten zaio—, eta beste bat K.o. 70. urtean, ibaia Shandong iparraldera itzuli zenean, funtsean, gaur egungo ur-ibilgura.

Hala ere, hausturak gertatu ziren: bat, 1034an, Henglong-en, ur-ibilgua hirutan banatu zuen, eta Dezhou eta Bozhou (Song).

1642ko uholdea gizakiak eragin zuen, Li Zicheng buru zuten nekazari menderakaitzak suntsitzeko ahaleginean, Kaifengo Ming gobernadorearen ondorioz, sei hilabete lehenagotik hiria setiaturik baitzuten. Bere gizonak dikeak haustera zuzendu zituen matxinatuak itotzeko, baina, haiek ordez, hiria suntsitu zuen. Horren ondorioz sortutako uholde, gosete eta izurriteak 378.000 biztanle zituen hiriko 300.000 pertsona inguru hil zituen.​ Ordura arte hiri oparoa zena, ia abandonatu egin zuten, Qing dinastiako Kangxi enperadorearen agintearen mendean berreraiki arte.

### Aro Garaikidea
thumb|Soldaduak Ibai Horiaren uholdean (1938).
1851n, 1853an eta 1855ean artean hil zituela zenbatetsi da, eta uste da historian izan den bigarren hondamendi natural okerrena izan zela (goseteak eta epidemiak salbu). Ibai Horiak, funtsean, 1897ko uholdean hartu zuen gaur egungo bidea.

1931ko uholdeak, kalkuluen arabera, 1.000.000-4.000.000 pertsona hil zituela uste da.

## Geografia
[thumb|[Zoigê, Sichuan.]]
thumb|Guide, Qinghai probintzia, Loesko goi-lautadatik gora.
Ibai Horiaren iturburua Bayan Har mendietan.

Ibai Horiak zazpi probintzia eta gaur egungo bi eskualde autonomo zeharkatzen ditu, mendebaldetik ekialdera: Qinghai, Gansu, Ningxia, Barne Mongolia, Shaanxi, Shanxi, Henan eta Shandong. Ibai Horiaren gaur egungo ibilbidean aurki daitezkeen hiri nagusiak hauek dira: Lanzhou, Yinchuan, Wuhai, Baotou, Luoyang, Zhengzhou, Kaifeng eta Jinan. Ibai Horiaren gaur egungo bokalea Dongying-en (Shandong) dago.

Ibaia, normalean, hiru zatitan banatzen da: Tibeteko goi-lautadaren ipar-ekialdearekin, Ordos meandroarekin eta Txinako iparraldeko lautadarekin bat egiten dutenak, gutxi gorabehera.

Ibai Horiko iturburuak Tibeteko goi-lautadaren ipar-erdigunean daude, Bayan Har mendien (hego-mendebaldean eta NE-SO norabidean) eta Anemaqen mendien (Amne Machin) artean dagoen larre, zingira eta muinoetan, ipar-mendebaldetik aurrekoen paraleloan. Iturburu horien ura argia da, eta etengabe jariatzen da. Berehala, aintzira gardenetan biltzen dira. Aintzira horiek goiko arroaren zati horretan ohikoak dira, eta, oro har, Ibai Horirantz drainatzen dira kanal txikien bidez. Gainera, aintzira horietako batzuk ibaiak berak zeharkatzen ditu, hala nola Zaling aintzira —526 km²-ko azalera eta 4.700 hm³-ko bolumena dituena— eta Eling aintzira —610 km²-koa eta 10.800 hm³-koa—, eta 4.250 m-ko altuera baino gehiagora kokatuta, herrialdeko ur gezako goi-lautadako aintzira handienak dira. Ibai Horiaren jatorrizko eremuko eskualde garrantzitsu bat Natura erreserba izendatu dute beste bi ibai handi, Yangzi eta Mekong, jaiotzen diren eremua babesteko.

Hasieran, ibaia hego-ekialderantz doa, eta ehunka kilometro egiten ditu Amne Machin mendien hego-mendebaldeko isurialdetik, Guoluo Tibetar Prefektura autonomoan zehar. Maduotik (Darlag) igaroz, Qinghaiko hego-ekialdeko mugara iristen da, tarte labur batean Gansu probintzian barneratzeko. Tarte horretan, Gannan Tibetar Prefektura autonomoan, ibaiak ia 180º-ko bihurgune itxi bat deskribatzen du, ipar-mendebalderantz bideratzen duena, eta, zenbait zatitan, probintziako muga ibaia da: Qinghai-Gansú eta, batzuetan, Gansú-Sichuan artean. Ibaiak ipar-mendebalderantz jarraitzen du, Maqu zeharkatuz eta Qinghai probintziara itzuliz. Lehen, Amne Machin mendien ipar-ekialdeko isurialdeko ibarraren hondotik igarotzen da, eta, gero, mendi-zintzur itxietatik zeharkatzen ditu. 200–300 km-ko tartea da, Huangnan, Hainan eta Haidongeko prefekturetatik barna, ibaiaren bi aldeetan labar malkartsu eta altuak izanik. Ibilgua estua da, eta batez besteko jaitsiera handia da; beraz, zati horretako fluxua zurrunbilotsua da. Gainera, 20 erreka-zintzur ditu tartean, non ibaiak ipar-ekialderantz biratzen duen, Amne Machin mendiak zeharkatuz eta zenbait presa eraiki diren eremu batean sartuz.

Berriro Gansun, ibaiak mendialdean jarraitzen du, eta Bingling tenpluaren eremua iristen da, non harkaitzean egindako eskultura budistak dituzten haitzuloak dauden. Berehala iritsiko da zati horretako azken presara, Yongjing konderrian. Eskuinetik, Daxia ibaia jasotzen du, eta, berehala, Tao, ibai luzea.

Ekialderantz jarraitzen du, Lanzhou hiriburura iritsi arte, Gansuko probintzia-hiriburura, 2010ean, 3.616.163 biztanle zituena, ibaiaren goi-ibilguko hiririk handiena. Xiningetik iparraldera, Hexi edo Gansu korridorea Tibeteko goi-lautadaren iparraldeko mugan zehar igarotzen da, eta, Wei haranarekin batera, zetaren bide nagusia izan zen, barruko Txinatik Tarim arrora iritsi arte, gero mendebalderantz egiteko. Lanzhoutik behera, Ibai horia iparralderantz doa, Gaolan, Baiyin, Jingyuan eta Jingtai konderriak zeharkatzen dituen mendi-zintzurretik. Oraindik, eremu menditsuan, Ningxia Hui eskualde autonomoan sartzen da.

Nixian sartu, eta, handik gutxira, menditik sortzen da, eta Zhongwei hirira iristen. Ekialderantz jarraitzen du tarte labur batean, Tenggerko basamortua (Barne Mongolia) eta muinoak hegoaldera dituela. Iparralderantz biratzen du, lautada alubial handiko eremu zabal batean, Hetao goi-lautadan, 900 km luze eta 30-50 km zabal den goi-lautadako eskualde basamortuan. Herrialde lehorrean zehar egiten du aurrera, Qingtongxiako presa (Qingtongeko mendi-zintzurra) igaro arte. Presa horrek ureztatze-eremu zabalak hartzen ditu Wuzhong hiriaren inguruan. Iparralderantz jarraitzen du Yinchuango lautadatik, eta atzean uzten du Yinchuan hiria, Ningxiako hiriburua, Helan mendiak mendebaldean, eta Ordos basamortu handia, ekialdean. Ibaia Ningxiako iparraldeko puntatik igarotzen da, eta Shizuishan hiritik igaro, eta Helan mendien azken mendi-adarrak gurutzatu ondoren, Barne Mongolia eskualde autonomoan sartzen da.

Hetaoko goi-lautadan sartzen da, basamortu eta belardi eremu batean. Oso ibaiadar gutxi, eta ibilbide mantsoz, laster, Wuhai hiri handira iritsiko da, aireportu garrantzitsu bat eta Barne Mongoliako gainerako hiriekin lotzen duen trenbide-lotunearekin. Ondoren, iparralderantz jarraitzen du, Dengkou eta Bayan Nur-en inguruan ureztatutako eremu handi baten bidez. Bayan Nur hiri garrantzitsua da, eta, 2010ean, 520.300 biztanle zituen. Ibaiak, gero, ekialdera jotzen du Linhetik gertu, ipar-mendebaldetik ixten duten Lang mendiekin topo egitean. Gero, ekialderantz jarraitzen du, Ulansuhai Nur aintziraren (233 km²) hegoaldera pasatuz eta mendien eta basamortuaren arteko beste eremu ureztatu batetik hego-ekialderantz. Zerrenda horren erdian, Baotou hiria dago, Gobiko basamortuaren ondoan.

Ibaian behera, oraindik ekialderantz joanda, Ibai Horia goi-ibilguaren amaierara iristen da, justu Hekou hiria (Togtoh konderria) igarotzean; han, ibaia hegoalderantz itzultzen da, eta, bat-batean, Loesko goi-lautadan sartzen da.

### Erdiko ur-ibilgua
[thumb|[Hukou ur-jauzia erdiko ibilguan.]]
[thumb|[Sanmenxia presa, Sanmenxiatik beherantz.]]
[thumb|Ibaia [Luoyang|Luoyangen, Henan probintzian.]]
Ibai Horiaren erdiko ibilgua Hekou hiriaren (Togtoh konderria) eta Zhengzhou hiriaren (Henan) arteko zatia da. 1.206 km luze da, 344.000 km² -ko arroa du (osoaren % 45,7), eta 890 m-ko desnibel metatua. Batez besteko malda % 0,074 da. Erdiko tarte horretan, ibaiak 30 ur-ordain handi jasotzen ditu, eta emaria % 43,5 handitzen da. Batez besteko ibilguan, ibaiaren sedimentuen % 92 sortzen ditu.

Erdiko ibilgua hasten da Ibai Horia Loesko goi-lautadan sartzen denean, hegoalderantz joanda, inguruko muinoak baino gutxienez 60 m beheragoko mendi-zintzur batetik, ia hiri garrantzitsurik ez dagoen eskualde batean. Ibaia laster iristen da probintziako mugara, zeina tarte batean Barne Mongoliaren eta Shaanxi probintziaren arteko muga den. Mugako tarte horretan, lehenik Wanjiako urtegira iristen da, non ur-adar bat dagoen ekialdeko Taiyuan, Shuozhou eta Datong hirietara ura zerbitzatzeko, eta, gero, Longkouko urtegira. Mendi-zintzur luzea igaro ondoren, eremu zabal batean, zubi luze eta garrantzitsu bat dago, Longkoukoa, ibaia gurutzatzen duena. Ondoren, beste tarte bat hasten da. Tarte horretan, Ibai Horiak muga egiten du, oraingoan, Shanxi eta Shaanxi probintzien artean.​ Gero, ibaiak ipar-ekialderantz jotzen du, eta norabide horrek, oro har, bokaleraino jarraituko du. Handik gutxira, probintziako muga bihurtzen da berriro, orain, Henan (NO) eta Shandong (NE) artean, eta, han, barneratu egingo da. Probintziako mugatik hurbil, Ibai Horia oso gertu igarotzen da, ipar-mendebaldetik, Dongping aintziratik (148 km²-koa), eta, luzera laburreko hustubide batetik, Ibai Horian isurtzen du. Ibaia ipar-ekialderantz jarraitzen du, eta Jinan hiri handira iristen da, probintziako hiriburura. Gero, Binzhou hirira eta, handik gutxira, Lijin hirira iristen da, eta, zertxobait Dongying hiriaren iparraldetik pasatu ondoren, Laizhou badian itsasoratzen da, Bohai itsasoan.

## Ibaiadarrak 
* Ibai Zuria (白河)
* Ibai Beltza (黑河)
* Huang ibaia (湟水)
* Zuli ibaia (祖厉河)
* Qingshui ibaia (清水河)
* Dahei ibaia (大黑河)
* Kuye ibaia (窟野河)
* Wuding ibaia (无定河)
* Fen ibaia (汾河)
* Wei ibaia (渭河)
* Luo ibaia (洛河)
* Qin ibaia (沁河)
* Dawen ibaia (大汶河)

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak