open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chris Evert

**Christine Marie "Chris" Evert** (Fort Lauderdale, Florida, 1954) estatubatuar tenis-jokalaria ohia da.

## Biografia 
Aita tenis-irakaslea zuen, eta oso gazterik hasi zen tenisean. Gaztaroan hasi zen ospea irabazten, eta munduko izar handien kontra jokatu eta garaipenak lortu zituen (Margaret Court, Virginia Wade, Billie Jean King). 1972an egin zen profesional, baina ordurako zenbait sari irabazita zegoen, besteak beste, *Virginia Slims Masters* saria (1971, 1972). 1974an banakako sariak irabazi zituen Wimbledon, Roland Garros eta Italiako irekian. 1975ean berriro irabazi zuen Roland Garros saria, eta lehenengoz Estatu Batuetako irekia. Hurrengo urtean Wimbledonen irabazle izan zen berriro, eta harrezkero behin eta berriro jarraitu zuen nazioarteko sari ospetsuenak irabazten: 5 bider Estatu Batuetako irekia, 7 bider Roland Garros, 2 Wimbledon eta beste 2 bider Australiako irekia. Orotara 157 titulu irabazi zituen banakako lehiaketetan, eta munduko tenis-jokalaririk handiena izan zen 1970eko hamarraldiaren amaieran eta 1980koaren hasierako urteetan. 1989an utzi zuen tenis profesionala, baina bere karrerak iraun zuen urteetan munduko hiru jokalari onenen artean egon zen beti. Orain arte izan diren emakumezko tenis-jokalari guztien artean, berak osatu du ibilbiderik bikainena, bere arerio izandako Martina Navratilovaren atzetik.

## Palmaresa 
* Wimbledon: 3 garaipen
* Roland Garros: 7 garaipen
* AEBetako Irekia: 6 garaipen
* Australiako Irekia: 2 garaipen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tadeusz Mazowiecki

**Tadeusz Mazowiecki** (Plock, 1927ko apirilaren 18a - Varsovia, 2013ko urriaren 28a) poloniar idazle, kazetari, gizarte-langile eta politikari kristau-demokrata izan zen. Solidarność sindikatuko sortzaileetako bat izan zen, eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren Polonian egon zen aurreneko Lehen Ministro ez komunista.

## Bizitza 
Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Varsoviako Unibertsitatean egin zituen zuzenbide-ikasketak, baina kazetari-lanetan jardun zuen. *Wiez* egunkari independentea sortu zuen 1958. urtean. 1961ean legebiltzarreko kide hautatu zuten, eta Znak diputatu katolikoen taldean sartu zen, oposizioan. Solidarnosc sindikatua sortzen eta antolatzen lagundu zuen, eta 1980an Lech Walesaren laguntzaile izan zen, gobernuarekin izandako negoziazioetan. Gobernuarekin lortu zuten hitzarmenari esker, Solidarnosc izan zen herrialde komunista bateko lehenengo sindikatu independentea. Harrezkero Walesaren aholkulari nagusietako bat izan zen Mazowiecki. 1981ean, ordea, sindikatua legez kanpo utzi zutenean, atxilo hartu zuten beste zenbait buruzagirekin, eta espetxean egon zen 1982 arte. 1989an lan handia egin zuen Solidarnosc legeztatzeko, eta hauteskunde libreak antolatzeko elkarrizketetan. Hauteskundeetan arrakasta handia lortu zuten ez komunistek, eta Mazowiecki izendatu zuten Lehen Ministro. 1945az geroko lehenengo buruzagi ez komunista izan zen. 1989-1990 bitartean iraun zuen kargu horretan, baina tirabirak izan zituen Walesarekin, eta 1990eko hauteskundeetan, Walesa, Mazowiecki eta beste hautagai bat aurkeztu zirelarik, azken postuan gelditu zen, eta bertan behera utzi zuen kargu hura.

## Erreferentziak
Michel Serrault

**Michel Serrault ** (Brunoy, Essonne, Frantzia, 1928ko urtarrilaren 24a - Calvados, 2007ko uztailaren 29a) frantses antzezlea izan zen.

## Biografia 
1954. urtean hasi zen antzezle gisa lanean, baina lehenengo lanak barrea erraz eragitea beste helbururik ez zuten filmetako paperak izan ziren.

1973. urtean, aldiz, antzerkian lortu zuen ospea, *La Cage aux folles* (*Eroen kaiola*) laneko Zaza Napoli trabestiaren paperean. Lan horren aurretik, zineman *Le Viager* (1972) lanean ospetsu egingo zuten paperen eredua aurkitu zuen. Urte horretan bertan, *Un meurtre est un meurtre* (*Hilketa bat hilketa bat da*) lanean, ikerketa-metodo susmagarriez baliatzen den polizia baten papera egin zuen. Hala, Serraulten karrera lan komikoen eta ezohikoen artean igaro zen. Alde batetik, aipatutako *La Cage aux folles* (1978-1985) eta Pierre Tcherniaren komedia satirikoak, *Les Gaspards* (1974), ''La Gueule de l'autre* (1979, *Bestearen aurpegia*), eta, beste alde batetik, gaizkiaren hezur-mamitzea, hala nola *Fantômes du chapelier* (1982, *Txapelgilearen mamuak*), *À mort l'arbitre* (1984), *Docteur Petiot *(1990), *Mortelle randonnée* (1983, *Bira hilkorra*), *On ne meurt que deux fois* (1986, *Bitan besterik ez da hiltzen*).

Horrez gainera, Serraultek maisutasun handiz egin zituen ñabarduraz beteriko pertsonaiak, hala nola *Garde à vue* (1981, *Adi egon*) eta *Nelly et monsieur Arnaud'' (1995) lanetako pertsonaia bakartiak.

## Erreferentziak
Leconte de Lisle

**Charles Marie René Leconte de Lisle** (Saint-Paul, Réunion, 1818ko urriaren 22a - Louveciennes, 1894ko uztailaren 17a) frantses poeta izan zen. Frantziako parnasiar poeta handiena izan zen.

## Biografia 
Rennesko Unibertsitatean ikasi zuen gaztetan. Parisa jo eta sozialismo utopikoa aldarrikatzen zuen *La Democratie pacifique* egunkarian lan egin zuen, ondorengo urteetan. Greziako mitologiako sinboloez baliatu zen, bere poemetan iraultza-ideia horiek azaltzeko.

1848ko iraultza saioaren ondoren, ideologia hura utzi eta idazleak politikatik kanpo jardun behar duela argudiatu zuen. Erromantikoen moldeen aurka joz betiere, poesiaren barne-diziplina estua eta poeten joera inpertsonalaren aldeko izan zen. Erudizioz eta gehiegizko apaingailuz jantzi zituen bere obra gehienak, baina unibertso epiko landu bezain aberatsa eskaini zuen bere obra txiki batzuetan (*Caïn*, 1869).

1852an eman zuen argitara lehen poema-bilduma (*Poèmes antiques*, *Antzinateko poemak*) eta beste bilduma batzuk ere agertu zituen, hil arte: *Poèmes barbares* (1862, *Poema barbaroak*), *Poèmes tragiques* (1884, *Poema tragikoak*), *Derniers poèmes* (1895, *Azken poemak*, hil ondoren argitara emanak).

Horrez gainera, idazle greko eta latino klasikoak itzuli zituen, eta saio-lanak ere argitaratu zituen. Lecontek antzinateko erlijioak aztertu zituen. Azken lanetan munduaren azkenaren aurreko apokalipsi moduko ikuspegi bat da nagusi.

## Erreferentziak
Rodrigo Rato

**Rodrigo Rato Figaredo** (Madril, 1949 -) espainiar politikaria eta legelaria da. Zuzenbide-ikasketak egin zituen Madrilen (1971), eta enpresa-administraziokoak Berkeleyko Unibertsitatean. Espainiara itzuli zen, eta zenbait enpresa pribatutan aritu ondoren, Alianza Popular alderdian sartu zen. 1980an alderdiko Zuzendaritza batzordeko kide hautatu zuten, eta urtebete geroago, Ekonomia eta Merkataritza batzordeko idazkari. 1982-1986 bitartean, legebiltzarkidea izan zen, eta alderdiko legebiltzarkideen idazkari nagusi. 1989ko urtarrilean, alderdiaren IX. kongresuan alderdiak Partido Popular (PP) izena hartu zuen. Rato idazkari nagusiaren laguntzaile izendatu zuten, Zuzendaritza-batzordearen barruan. 1989an idazkari nagusiaren laguntzaile kargua utzi zuen, Legebiltzarreko koordinazio-lanetan, Diputazio Iraunkorrean eta Araudi-batzordean aritzeko. 1990etik aurrera alderdiko burua Aznarren laguntzaile estuenetako bat izan zen. Ekonomia-gaietan aditua den aldetik, Legebiltzarreko ekonomia-eztabaiden ardura hartu zuen, alderdiaren izenean. 1993an legebiltzarkide hautatu zuten berriro, Madrilen. 1996an, alderdiaren XII. kongresuan, alderdiko Zuzendaritza-batzordeko lehendakariorde izendatu zuten. PPk hauteskunde orokorrak irabazi zituenean, gobernu berriko bigarren lehendakariorde izendatu zuten, eta Ekonomia- eta Finantza-ministro.
Ministro gisa, inoiz egindako enpresa publikoen salmenta handiena egin zuen: Argentaria, Tabacalera, Telefónica, Endesa, Repsol, etab.

2003. urtean, bere izena José María Aznarren ondorengoa izateko kontuan hartua izan zen, baina Aznarrek Mariano Rajoy hautatu zuen. Rajoyk gobernua utzi zuenean hauteskundeak prestatzeko, Rato Gobernuko Lehen Lehendakariorde izateko aukeratua izan zen. Urte horretan bertan, Ekonomia politikoan doktoratu zen.

2004ko hauteskundeetan diputatu-kargua lortu zuen, baina gerora, kargu honi uko egin zion Nazioarteko Diru Funtseko zuzendaria izateko. 2008an nazioarteko kontseilari gisa hasi zen Banco Santanderren, eta gaur egun, Caja Madrideko (2010eko urtarriletik) eta Bankiako (2011ko urtarriletik) lehendakaria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Biografia
César Chávez

**César Estrada Chávez** (Yuma, Arizona,  - San Luis, Arizona, ) estatubatuar sindikatu-buruzagia izan zen. Mexikoko langile etorkinen artean jaio eta hazi zen, eta seigarren graduan utzi zuen eskola, guraso eta senideekin batera denboraldiko nekazaritza-lanetan aritzeko (mahats biltzen, fruitu biltzen eta abar). Bigarren Mundu Gerran, Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadako soldadu izan zen. 1952tik 1962 arte, CSO (Erkidegoko Zerbitzu Erakundea) izeneko laguntzarako taldean lan egin zuen. Gero, langile nekazarientzako sindikatu bat sortzeari ekin zion. Hasieran, Langile Nekazarien Nazio Elkartea (NFWA) deitu zen, baina aurrerago, beste sindikatu eta talde batzuekin batu ondoren, Langile Nekazarien Batasuna (UFW) osatu zen, Chávez lehendakari zuela. 1968an, Kaliforniako mahatsaren aurkako boikot luze bat aldarrikatu eta bideratu zuen, laneko kontratuak lortzeko ahaleginetan. 1970eko hamarraldian borrokak aurrera egin zuen, eta azkenean erdietsi zuten chicanoen eskubide sindikalak aintzat hartuak izatea. Hasieratik, UFWk bere egin zituen Gandhiren eta Martin Luther Kingen bortizkeria gabeko presio-metodoak. Hala, 1988ko uztailean eta abuztuan, 36 eguneko gose-greba egin zuen Chávezek, mahats-biltzaileak eta beren umeak pozoitzen zituzten pestiziden aurka protestatzeko. 40.000 lagun baino gehiago izan ziren Chávezen hileta ospakizunetan.
## Erreferentziak
Zhu De

**Zhu De** (txinera: 朱德, pinyin: *Zhū Dé*, Wade-Giles: *Chu Teh*) (I-lung, Sichuaneko probintzia, Txina, 1886ko abenduaren 1a - Pekin, Txina, 1976ko uztailaren 6a) txinatar militarra eta politikaria izan zen.

## Biografia 
1909. urtean gudarostean sartu zen, eta 1911. urteko iraultzan parte hartu zuen. 1927. urtean Nanchang hiriko matxinadan borrokatu zen, eta urtebete geroago, Mao Zedongekin batera, Armada Gorria sortu zuen. Maorekin batera, halaber, Fukien eta Kiangsi probintzietako sobietak antolatu zituen.

Ibilaldi Luzeko Lehen Gudarostearen buruzagi izan zen. VIII. dibisioko komandantea izan zen gero.

Bigarren Txina-Japonia Gerra gertatu zen bitartean, komunistek bat egin zuten Chiang Kai-Sheken indar nazionalistekin (Kuomintang alderdiarekin) japoniarren aurka borrokatzeko, eta buruzagi militar nagusietakoa izan zen Zhu, Peng Dehuairekin batera. Gerra hori amaitu baino lehen, 1944an Txinako Alderdi Komunistaren VII. Kongresuak politburoko kide egin zuen.

Arlo militarrean jakintza handiko pertsona zen, eta 1946tik 1954rako urteetan Herriaren Askapenerako Gudarosteko komandante nagusia izan zen (barnealdeko Txina konkistatu zuen). Txinako Iraultza amaitu zenean, Errepublikako lehendakari egin zuten (1954-1959), eta 1955. urtean mariskal. 1956. urtean Alderdi Komunistako batzorde zentraleko lehendakariorde hautatu zuten.

Iraultza Kulturalaren garaian, kritika zorrotzak egin zizkioten Armada Gorriko partaideek, baina Alderdi Komunistako IX. Kongresuak (1969), Alderdiko batzorde zentraleko politburoko behin betiko kide izendatu zuen berriro, eta Herriko Kongresu Nazionaleko batzorde iraunkorreko lehendakari hautatu zuten.

## Erreferentziak
Levon Ter-Petrosian

**Levon Ter-Petrosian** (; Alepo, Siria, 1946ko urtarrilaren 9a) armeniar politikari eta filologoa da. 1991 eta 1998 bitartean, Armeniako lehenbiziko presidentea izan zen.

## Bizitza 
Ikasketak Erevanen (Armenia) egin zituen, eta ondoren San Petersburgora joan zen doktoregoa egitera. Ter-Petrosianek hamar hizkuntza dakizki. Siriar patristikako eta Armeniako erlijio-literaturako eskolak eman zituen Ejmiatsingo seminarioan. 1966an sobietar gulag batean atxilotu zuten.

Karabakheko mugimendua sortu zuen, Karabakh Garaia Armeniako errepublikara lotzea eskatzen zuena; izan ere, bertako biztanleen %&nbsp;80 armeniarrak ziren. Karabakheko mugimenduko kide zela espetxeratu egin zuten 1988an, batzordeko gainerako kideekin batera. Sei hilabete igaro zituen espetxean. Denbora horretan hiru greba orokor izan ziren Armenian. 1989an, Armeniako mugimendu nazionaleko zuzendaritza-batzordeko presidente zela, diputatu hautatu zuten Herriaren Diputatuen Biltzarren sobietar hauteskundeetan.

1990an hasi ziren armeniarren eta azerien arteko borrokak Karabakh Garaia eskualde autonomoa kontrolatzeko. 1990ean Sobiet Gorenak Ganberako presidente hautatu zuen Ter-Petrosian. 1991ean SESBen izan zen estatu-kolpeko saioaren ondoren, armeniarren %&nbsp;99k burujabetasunaren alde eman zuen botoa, eta Errepublikako Legebiltzarrak, Ter-Petrosian buru zela, burujabetasuna aldarrikatu zuen. Bera izan zen Armeniako lehen lehendakaria.

1998an oposizioak dimisioa ematera behartu zuen. Gerora, ia ez zen hedabideetan agertu, eta *The Crusaders and Armenians* ikerketa-lan historiko-politikoa argitaratu zuen. 2008. urtean Ter-Petrosian lehendakari-hauteskundeetara aurkeztu, eta bigarren geratu zen. Haren aldekoek hauteskunde egunean irregulartasunak egon zirela salatu zuten.

## Erreferentziak
Vicente Enrique Tarancón

**Vicente Enrique y Tarancón** (Borriana, Castelló, 1907ko maiatzaren 14a - Vila Real, Valentzia, 1994ko azaroaren 28a) espainiar kardinala izan zen.

## Biografia 
Ikasketak Tortosan eta Valentziako Eliza Unibertsitatean egin zituen. 1929an egin zen apaiz, eta 1931n Madrila joan zen. Acción Católicako propagandaren betekizuna zuen apaiz-taldeko kide egin zen.

1945ean Solsonako apezpiku izendatu zuten. 1964an Oviedoko apezpiku-egoitzara joan zen. 1969an Toledoko artzapezpiku izendatu zuten, eta, urte horretan bertan, Paulo VI.a Aita Santuak kardinal izendatu zuen. 1971n administratzaile apostoliko kargua eman zioten, eta, ondoren, Madril-Alcaláko apezpiku-kargua. Espainiako Apezpiku Biltzarreko lehendakari izan zen 1981. urtera arte. Kargu horretan zela, estatuaren aginpidearekiko elizaren independentziaren alde agertu zen.

Garrantzizko lana egin zuen frankismotik demokraziarako trantsizio-aldian. Horrez gainera, lan handia egin zuen irakaskuntzan, eta horren erakusle dira egin zituen idatziak: *La renovación total en la vida cristiana* (1954), *Los seglares en la Iglesia* (1958), *Sucesores de los apóstoles* (1960), *La parroquia, hoy* (1961), *La Iglesia en el mundo de hoy* (1965), *El sacerdocio a la luz del concilio Vaticano II* (1966), *La crisis de fe en el mundo actual* (1968) eta *Liturgia y lengua del pueblo* (1970). Espainiako Errege Akademiako (Real Academia Española) kide izan zen, 1969. urteaz geroztik.
## Erreferentziak
Anton Geesink

**Anton Geesink** (Utrecht, 1934ko apirilaren 6a - Utrecht, 2010eko abuztuaren 27a) herbeheretar judoka izan zen. Munduko onena, bere garaian. Tokioko Olinpiar Jokoetako (1964) protagonista nagusietako bat izan zen, txapeldun atera baitzen, pisu-mugarik gabeko mailan, Japoniako kirol nazionala Olinpiar Jokoetan jokatzen zen lehen aldian.

## Bizitza 
Geesink eraikuntzan aritzen zen lanean. Boxeolari gisa hasi zen kiroletan, eta 1960ko Erromako Olinpiar Jokoetarako deitu zuten, baina bere federazioak deskalifikatu egin zuen, ustezko profesionalismoagatik. Geesink, federazioak hartutako erabakiagatik minduta, Japoniara joan zen bizitzera, eta entrenamendu-teknika tradizionalak ikasi zituen. 1961ean, goi-mailako judoko munduko txapelketa bat irabazten zuen lehen ez-japoniarra izan zen.

1964an, Tokioko Olinpiar Jokoetan, finalaurrekoetan, hamabi segundoan menderatu zuen aurkaria, eta finalean ere, bederatzi minutuko borrokaldi latz baten ondoren, bertako idoloa, Akio Kaminaga, mendean hartzea lortu zuen. Japoniarentzat, Bigarren Mundu Gerra galtzea adinako hondamena izan zen hura, eta jende askok bere buruaz beste egin zuen horregatik. Ez dago berak adina Europako txapelketa irabazi duen judokarik: open mailan 1953, 1954, 1957, 1958, 1959, 1960, 1962, 1963, 1964 eta 1967. urteetan irabazi zuen; 93 kilotik gorakoen mailan, berriz, 1962, 1963 eta 1964. urteetan. 1967an erretiratu zen.

## Erreferentziak
Sammy Davis Jr.

thumb|270px|alt={{cc-by-2.0|Sammy Davis Jr, 1989an

**Samuel George "Sammy" Davis Jr.** (Harlem, New York,  - Beverly Hills, ) estatubatuar kantari, dantzari eta aktorea izan zen.

## Biografia 
Bere aita, Sammy Davis, oso ezaguna zen jazz-aretoetan, eta harekin oso umetatik ibili zen, Estatu Batuetan zehar, ikuskizunetan parte hartzen. Hemezortzi urte zituenerako, blues-kantari ona zen, baina Bing Crosbyren eraginez,  izeneko estilora pasatu zen. Music-hall eta kabaretetan lan egiten zuen, musikari eta animatzaile. 1943an armadan sartu, eta Ozeano Bareko fronteetan borrokan ibili zen. Gerraostean, Estatu Batuetako kantaririk ospetsuenetariko bat bihurtu zen, eta bere kantak -*Mr. Bojangles*, *I´ve Gotta Be Man*, *Candy Man*- oso ezagunak egin ziren. 1954an begi bat galdu zuen istripu batean; berak zioenez, ezin zitekeen okerragoa izan, beltza, begibakarra eta erlijioz judua baitzen. 1950eko hamarraldian Frank Sinatra, Dean Martin eta Peter Lawfordekin batera *Rat Pack* banda osatu zuen, Sinatraren Taldea izenaz ere ezaguna. Talde horrek eragin handia izan zuen, ikuskizunen munduan ez ezik, Estatu Batuetako politikaren alorrean ere, John F. Kennedyren agintaldian, batez ere. Zenbait filmetan ere parte hartu zuen (*Porgy and Bess* (1959)...), eta Broadwayen komediak ere antzeztu zituen (*Mr. Wonderful*). Bere biografia argitaratu zuen 1989an, *Why Me?* (*Zergatik ni?*) izenburupean.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Birutė Galdikas

**Birutė Marija Filomena Galdikas** (Wiesbaden, Alemania, 1946ko maiatzaren 10a – Los Angeles, 2026ko martxoaren 24) kanadar antropologoa izan zen, primatologoa eta orangutanaren kontserbazioan eta portaeran espezialista.

## Biografia 
Gurasoak Lituaniatik Kanadara bidean zihoazela jaio zen, Alemanian, baina Toronton hezi zen. Oso txikitatik erakutsi zuen izadiarekiko zaletasuna, eta izaki bizien jatorriari eta portaerari buruzko kezka.

UCLAko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, psikologiakoak eta antropologiakoak, eta ikasketak amaitu ondoren, 22 urte zituela, orangutanen ikerketarako zentro bat zabaldu zuen Borneon, Louis Leakey ikertzailearen laguntzari eta National Geographic Elkarteari esker.

Zentroa zabaldu zuelarik 23 urte eman ditu oihanean, orangutanak nola bizi diren aztertzen. Tarteka denboraldiak igarotzen ditu Vancouverren, Simon Fraser Universityn irakasle eta ikerlari lanak betetzen.

Hainbat aldizkaritan idatzi ohi du, *National Geographic, Science* eta beste hainbatetan, eta liburu bat eman du argitara.

Galdikas izan zen, zalantzarik gabe, orangutanei buruzko aditu handiena. Bere ikerketetan ateratako ondorioen arabera, Galdikasen iritzian, gizakiok gure talde-izaerari jaramon egin, gure ezaugarri hori kontuan hartu eta taldean bizi eta lan egingo genuke, baldin eta hirian estresaturik bizi diren orangutanak izan nahi ez badugu. Bere ustez, gure bilakaera biologikoari esker, gure lotura sozialei esker lortzen dugu gure grina kontrolatzea, ingurunea zaintzea eta adimen-osasuna kontserbatzea.

## Lanak 
* *Meine Orang Utans. Zwanzig Jahre unter den scheuen Waldmenschen im Dschungel Borneos* (1995).
* *Reflections of Eden: My Years with the Orangutans of Borneo* (1996).
* *Orangutan Odyssey* (1999).
* *Great Ape Odyssey* (2005).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Gallardo, Evellyn. 1993. *Among the Orangutans: The Birute Galdikas Story*. Chronicle Books. 
* Russon, Ann E. 2004. *Orangutans: Wizards of the Rain Forest*. Firefly Books. 

## Kanpo estekak 
* Orangutan Foundation International. Dr. Biruté Mary Galdikas Bio.
John Eliot (politikaria)

Sir **John Eliot** (Saint Germans, Cornwall, 1592ko apirilaren 11 - Londres, 1632ko azaroaren 27a) Ingalaterrako politikaria izan zen.

Hizlari bikaina zen, eta paper guztiz garrantzitsua jokatu zuen Karlos I.a erregearen eta Parlamentuaren arteko liskarren garaian. Erregearen aurka jarduteagatik, kartzelan sartu zuten, eta bertan hil zen. Hil ondoren, Parlamentuaren aldeko martiri bihurtu zuten bere kideek.

## Biografia 
1614. urtean hautatu zuten parlamentari lehenengoz, eta 1623an kartzelan egon zen sei hilabetez. 1624an berriro ere aukeratu zuten Parlamenturako eta Komunen Ganberako kideek hitz egiteko askatasunaren aldeko kanpaina bati ekin zion. 1627an preso hartu zuten bigarren aldiz, beste hirurogeita hamar lagunekin batera, erregeak ezarritako zerga berezien aurka azaltzeagatik. Kaleratu zutenean, 1628an, oposizioko buru bihurtu zen Parlamentuan, eta gogor aritu zen Ingalaterrako protestantismoaren alde, bertako gortean nahiko sartua zegoen Eliza Katolikoa nagusituko ote zen beldur. Tirabira askoren ondoren, erregeak, beste zortzi lagunekin batera atxilo hartu eta Londresko Dorrean itxi zuen.

Eliotek politika eta etikari buruzko liburu batzuk idatzi zituen bertan (*An Apology for Socrates* [*Sokratesen apologia*] eta *The Monarchie of Man* [*Gizonaren monarkia*], horien artean). Baina osasunez gero eta ahulago zegoela, tuberkulosiak jota hil zen Londresko Dorrean.

## Erreferentziak
Ana María Parra Gómez

**Ana María Parra Gómez** (Donostia, 1928) gipuzkoar emakume pintorea da. Margolaritza munduan benetako aintzindaria izan da, Donostian XX. mendeko garrantzitsuenetariko bat.

## Biografia 
Hamabost urte zituela, Ascensio Martiarena pintorearen estudioan hasi zen ikasten, eta, maisuak egin ohi zuen moduan, Ana Mari Parrak ere urteak eman zituen marrazketa menderatzen margotzen hasi aurretik.

Era berean, kartelgintza, publizitatea eta diseinua landu zituen Martiarenaren estudioan, eta 1950. urtean *Chicas* aldizkarian hasi zen lanean, aldizkari horren erredakzioa Madrilen egon arren Donostian argitaratzen zen-eta. Ilustrazioak egiten zituen aldizkari hartarako, gehienbat modari buruzkoak, alor horretan espezializatu baitzen. Gipuzkoako Artisten Elkartearen sorreran hartu zuen parte, bestetik.

1955ean egin zuen bere aurreneko bakarkako erakusketa, Iruñeko Ibáñez Aretoan. Hurrengo urtean, Parisera joan zen, eta bertan eman zuen denboraldi bat. Aldizkarietarako lana utzi eta erretratuan espezializatu zen, nahiz eta 60ko hamarkadan, seme-alabak hazten ari zela, erakusketa askorik egin ez. 1970etik aurrera, ordea, buru-belarri ekin zion pintatzeari eta bere lanak erakusteari, eta hamarkada hartan erakusketa ugari egin zuen, Donostian gehienbat, baita sariak eskuratu ere. 80ko hamarkadan harreman profesional estua izan zuen Donostiako Etxeberria Galeriarekin, eta bertan erakutsi zituen bere lanak. Azken urteotan talde-erakusketetan parte hartu izan du gehienbat, betiere estilo tradizionaleko koadroak aurkeztuz.

2020an bere omenezko erakusketa antolatu zen. Zoritxarrez, COVID19ak eragindako konfinamendua mugatu zuen bere eragina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Beñat Parraren elkarrizketa Hirutxuloko Hitzan, 2020/11/20an.
* Ana Maria Parraren argazkia.
Bernt Engelmann

[thumb|200px|Engelmann (eskuinean) 1987an, [Hermann Kantekin batera.]]

**Bernt Engelmann** (Berlin, Alemania, 1921eko urtarrilaren 20a - Munich, Alemania, 1994ko apirilaren 14a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Soldadu izan zen Bigarren Mundu Gerran, eta erresistentziako kide izan zen. Preso hartu eta kontzentrazio-esparru batera bidali zuten.

Gerra amaitu ondoren, kazetari gisa aritu zen lanean, eta, 1961. urtetik aurrera, literaturan sartu zen buru-belarri. 1977tik 1984ra Alemaniar Idazleen Elkartearen bozeramaile izan zen. Engelmannen lanek lotura zuzena dute Günter Wallraffek landu zuen erreportaje sozialarekin, eta literatura dokumentalaren barruan sartzen dira, beraz. Antihistoriako liburuetan ("Gu morroi", 1974; "Zuzenbidearen eta askatasunaren kontra elkartuta", 1975; "Izan ginena, garena", 1980), Engelmannek une historikoak gaurkotzen ditu, gizarte-talde apalenen ikuspegitik. Lan horietan nahastu egiten ditu fikzioa eta errealitatea, helburu berarekin beti, Alemaniaren alderdi txarrak agertzea. Lan monografikoetan ere (*Prusia*, 1979; *Krupp*, 1980) agintarien kontrako kritika zorrotzak egiten ditu.

Historialariek eta literatura-kritikariek kritika gogorrak egin zituzten Engelmannek gertaera historikoak azaltzeko modua zela eta, haien iritziz, edukia bigarren mailara eramaten baitzuen Engelmannek. Azkeneko lanak hauek ditu: "Alemaniari buruzko erreportajea" (1991); "Hotel Bilderberg" (1991); "Funtzionarioak" (1992) eta "Gure Estatua Estatuan" (1992).

## Erreferentziak
Rita Streich

**Rita Streich** (Barnaul, Siberia, 1920ko abenduaren 18a - Viena, Austria, 1987ko martxoaren 20a) alemaniar opera-abeslaria izan zen.

Aita alemaniarra zuen, eta Siberian gerrako preso zegoela, errusiar batekin ezkondu zen. Streich oso, gazte zela, Alemaniara joan zen familiarekin. Debuta 1943an egin zuen, Aussigeko udal-antzokian, Richard Straussen *Naxoseko Ariana* lanean, Zerbineten paperean. Berehala Berlingo Staatsoperreko kide egin zen (1946-1950), eta, ondoren, Mendebaldeko Berlingo Operan aritu zen, 1953. urtera arte. 1952 eta 1953 urteetan Bayreutheko Jaialdian Waldvogel papera kantatu zuen, *Siegfried* lanean, eta 1953an egin zuen Vienako Operan debuta. Opera horretako taldeko kide izan zen, 1956tik 1972ra. 1954. urteaz geroztik, behin baino gehiagotan aritu zen Salzburgoko Jaialdian. Urte horretan bertan, Covent Gardenen debutatu zuen, eta Erromako Operan kantatu zuen. Ondoren Aix-en-Provenceko Jaialdian (1955) eta Glyndebournekoan (1958) kantatu zuen. 1957an egin zuen lehenengo bira Estatu Batuetan. 1970eko hamarraldian irakaskuntzan hasi zen lanean: Esseneko Folkwang-Hochschuleko irakasle izendatu zuten 1974an, interpretazio-eskolak eman zituen Salzburgoko Mozarteumen, eta, 1976an, Vienako musika-akademiako irakasle izan zen. Frantzian hainbat interpretazio-ikastaro eman zituen, Nizako arte lirikoko zentroko zuzendari izan aurretik (1983).

## Erreferentziak
Antoni Maria Badia

**Antoni Maria Badia i Margarit** (Bartzelona, Katalunia,  - *ibidem*, ) kataluniar filologo eta hizkuntzalaria izan zen. 1948tik espainieraren katedraduna izan zen Bartzelonako Unibertsitatean, eta 1977az geroztik katalanaren gramatika historikoarena. Hurrengo urtean, 1978an, unibertsitate horretako errektore hautatu zuten, eta 1981 eta 1984an ere berriz hautatu zuten.

Badiaren lehen idazlanek aragoierari buruzko ikerketak biltzen zituzten: *Contribución al vocabulario aragonés moderno* (1948, *Aragoieraren hiztegi modernoari egindako ekarpena*) eta *El habla del valle de Bielsa* (1950, *Bielsa haraneko hizkera*). Katalanari buruz ere lan ugari egin ditu: *Gramática histórica catalana* (1950, *Katalanaren gramatika historikoa*); *Gramática catalana* (1962, *Gramatika katalana*); *Llengua i cultura als Països Catalans* (1964, *Herrialde Katalanetako hizkuntza eta kultura*); *La lengua catalana de ayer y hoy* (1973, *Lehengo eta oraingo hizkuntza katalana*); *Veinticinco años de estudios sobre la lengua y la literatura catalanas (1950-1975)* (1976, *Hizkuntza eta literatura katalanari buruzko 25 urteko ikerketak (1950-1975)*); *Ciencia y pasión en la cultura catalana* (1977, *Jakintza eta grina kultura katalanean*); *Katalanaren gramatika historikoa* liburuaren katalanezko argitalpena (1981) eta *Lengua y sociedad. Etapas de la normalización* (1982, *Hizkuntza eta gizartea. Normalizazioaren aldiak*).

*Estudis Romànics* aldizkariaren zuzendaria da, eta katalan filologiari buruzko hainbat aldizkaritako argitaratze-batzordetan parte hartzen du. Reial Acadèmia de Bones Lletres de Barcelonako, Institut d'Estudis Catalanseko, eta Real Academia Españolako kidea da. Halaber, *American Association of Teachers of Spanish and Portuguese*ko ohorezko kidea da. 1995. eta 1996. urteetan, Fundació Jaume Iren eta Fundació Catalana de la Recercaren ohorezko sariak jaso zituen, hurrenez hurren, eta 2003.urtean, "Premi d'Honor de les Lletres Catalanes" saria.

## Lana 
Bere lan zientifikoa 600 izenburu baino gehiagoz osatzen da, eta horien artean hurrengoak nabarmendu daitezke:

* *Los complementos pronominalo-adverbiales derivados de ibi e inde en la Península Ibérica*. Madrid: CSIC, 1947
* *Gramática histórica catalana* (1951)
* *Gramática catalana* (1962)
* *Llengua i cultura als Països Catalans* (1964)
* *La llengua dels barcelonins* (1969)
* *La llengua catalana ahir i avui* (1973)
* *Ciencia y pasión en la lingüistica catalana moderna*, Barcelona: Universidad de Barcelona, 1976.
* *La formació de la llengua catalana* (1981)
* *Gramàtica de la llengua catalana* (1994)
* *Ciència i humanitat en el món dels romanistes*. Barcelona: Departament de Filologia Catalana, Universitat de Barcelona, 1995.
* ''Les regles d'esquivar vocables i la «qüestió de la llengua»* (1999)
* *Apologia i vindicació de la llengua catalana*, Valencia: Universitat de València, 2004.
* *Diccionari d'antroponimia catalana'', Institut d´Estudis Catalans Publicacions (2004)

## Erreferentziak
Charles Ives

**Charles Edward Ives** (Danbury, Connecticut, AEB, 1874ko urriaren 20a - New York, AEB, 1954ko maiatzaren 19a) Estatu Batuetako musikagilea izan zen.

## Biografia 
14 urteetarako Danburyko Eliza Baptistako organo-jotzailea zen, eta, 17 urte zituela, aintzat hartzeko moduko lan bat idatzia zuen jadanik: *Variations on America*.

1894an Yaleko Unibertsitatean sartu eta konposizioa ikasi zuen, Horatio Parkerrekin, eta organoa, Dudley Buckekin.

Musikagile berezia, independentea eta berritzailea izan zen. Bi orkestratarako duoak idazteraino ausartu zen; bakoitzak klabe eta erritmo desberdinez jotzen zuen. Aurrea hartu zien Stravinskiri polirritmoak erabiltzen, Milhaudi politonalitatean eta Bartóki disonantzian. Bere musika landugabetzat jo izan bada ere, guztiz sofistikatua da. Lekuz kanpo dauden edo disonanteak diren elementuak ezarri zituen bigarren planoan, bere jaioterriko musika banden oroigarri.

Azken urteetan ondu zuen musika Mahlerren gustukoa zen; Mahlerrek ez zuen, hala ere, Ivesen obrarik zuzendu, laster hil baitzen.

Bere lanen artean aipagarrienak: orkestrarako musika: *New England Holidays*, *Three Places in New England*, lau sinfonia; korurako musika: *Lincoln the Great Commoner, The New River *salmoak; ganbera-musika: *The Indians, Largo*; pianorako musika: 20 estudio, 2 sonata (bigarrena, *Sonata Concord* izenekoa, haren maisulantzat jotzen da); organorako musika, abestiak.

## Erreferentziak
Samuel Johnson

**Samuel Johnson** (Lichfield, Staffordshire, 1709ko irailaren 18agreg./irailaren 7ajul. - Londres, 1784ko abenduaren 13a) ingeles idazle eta lexikografoa izan zen.

## Bizitza 
thumb|ezkerrera|160px|Samuel Johnsonen «Ingeles hizkuntzaren hiztegia»-ren lehen liburukia
Oxforden hasi zituen letra-ikasketak, baina, dirurik ez zuela eta, Londresa itzuli zen 1737an. Ospea hartu zuen, egunkarietan (*Gentleman´s Magazine*, 1741-1744) idatzi zituen artikuluei eta argitara eman zituen bi satira-poemari esker: *London* (1742, «Londres») eta *The Vanity of Human Wishes* (1749, «Giza nahikerien hutsalkeria»). 1746an hasi zen *Dictionnary of the English Language* (1746-1754, «Ingeles hizkuntzaren hiztegia») hiztegi handia prestatzen, eta 1754an argitaratu zuen XVIII. mendeko ingeles hiztegia ezagutzeko ezinbesteko bihurtu den obra. Ospe handia eman zion obra hark, baina bitartean ez zituen literatura eta kazetaritza bazter utzi.

1750. urtean hasi zen *The Rambler* («Ibiltaria») egunkaria argitaratzen, eta, 1758an, *The Idler* («Nagia») aldizkariak jarraitu zion kazeta honi. *The History of Rasselas, Prince of Abyssinia* eleberri moralista argitaratu zuen ondoren (1759, «Rasselas Abisiniako printzearen historia»). Entziklopedia moduko lan bati ekin zion bizitzako azken urteetan, *The Lives of the Most Eminent English Poets* (1777, «Ingeles poeta nagusien bizitza»).

Bere garaiko literaturan eragin handia izan zuen Samuel Johnsonek, bere lagunekin (Edward Gibbon, Joshua Reynolds eta Edmund Burkerekin) osatu zuen taldeak, batez ere. Hizkuntzei buruz, esaldi ezagun hau idatzi zuen: «Mintzaira pentsamenduaren janzkera da. Hizkuntzan nazio baten zuhaitz genealogikoa dago.» (1784).

## Erreferentziak
William Forsyth Sharpe

**William Forsyth Sharpe** (Boston, ) estatubatuar ekonomista da. Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn egin zituen ikasketak. 1951n medikuntza-ikasten hasi zen, baina hurrengo urtean ikasketa haiek bertan behera utzi eta enpresa-administrazioko ikasketak egiten hasi zen. 1956an Rand Corporation ikerketa-erakundean sartu zen, ekonomista gisa, eta han ezagutu zuen Markowitz, gerora berarekin batera Nobel Saria jaso zuten ikertzaileetako bat. 1961ean doktoregoa eskuratu zuen, eta Washingtongo Unibertsitateko, Kaliforniako Unibertsitateko eta Stanfordeko irakasle izan da bere karreran zehar. Sharpek garrantzi handiko teoria bat osatu zuen, CAPM edo *kapital aktiboen prezioen politika eredua*, zeinak azaltzen baitu inbertitzerakoan harturiko arriskuaren eta jaso uste diren etekinen arabera gertatzen dela finantza-merkatuetan inbertsioen prezio-igoera. 1990ean Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen Markowitz eta Millerrekin batera, finantza-ekonomian eta enpresen finantzen alorrean egindako ikerketengatik. Ikertzaile gisa ez ezik, zenbait finantza-erakunde eta enpresarentzat lana egina da Sharpe, eta, besteak beste, Ekonomia Ikerketetako Nazio Bulegoko kidea eta Ameriketako Finantza Elkarteko lehendakari izan da. Bere idazlan nagusiak dira *Investments* (1981,* Inbertsioak*) eta *Fundamentals of Investments* (1989, *Inbertsioen oinarriak*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wolfgang Pauli

**Wolfgang Ernst Pauli** (Viena, 1900eko apirilaren 25a - Zürich, 1958ko abenduaren 15a) suitzar fisikaria izan zen, jatorriz Austriakoa. Municheko Unibertsitatean egin zituen ikasketak eta Göttingenen, Kopenhagen, Zürichen eta Princetonen irakasle izan zen. Heisenbergekin batera eremuen kuantuen teoriaren sortzailea da, eta Kopenhageko eskola deitu izan den taldeko kide eraginkorrenetakoa eta ospetsuenetakoa. Haren izena daraman esklusio-printzipioa azaldu zuen. Fermioiarekin batera, neutrinoari berri eman zuen 1931. urtean; hipotesi hori geroago esperimentu bidez frogatua izan zen. 1945ean Fisikako Nobel saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adolfo Sánchez Vázquez

**Adolfo Sánchez Vázquez** (Algeciras, Cádiz, 1915eko irailaren 17a - Mexiko Hiria, 2011ko uztailaren 8a), bizi gehiena Mexikon eman zuen espainiar filosofoa izan zen.

Madrilgo Unibertsitate Zentralean ikasi zuen, baina 1930ean Mexikora ihes egin zuen, eta han jarraitu zituen bere ikasketak. 1966. urtetik aurrera, Mexikoko Unibertsitateko filosofia-irakasle izan da. Sánchezen pentsamendua filosofia marxistaren barruan kokatzen da, baina ez marxismo dogmatikoaren barruan, marxismo kritiko eta berritzailearen baitan baizik. Joera horretan, Sánchezen lanak etikaren eta estetikaren bidetik egin zuen. Estetikaren barruan, esperientzia artistikoaren teoria bat proposatzen zuen, arautegietatik urrun. Artea *praxis*aren forma zehatz bat bezala hatzen zuen, halako eran non gizakiaren lana harreman estetikoaren oinarri bihurtzen den. Etikari dagokionez, horretan ere araudiaren kontra egiten du, haren iritziz moralaren teoria ez baita arau-kode gisa hartu behar. Sánchezen lan nagusiak hauek dira: *Filosofía de la praxis *(1967, *Praxisaren filosofia*), *Ética *(1969, *Etika*), *Estética y marxismo *(1970, *Estetika eta marxismoa*), *Ciencia y revolución. El marxismo de Althusser* (1978, *Zientzia eta iraultza. Althusserren marxismoa*), *Ensayos marxistas sobre filosofía e ideología* (1983, *Filosofia eta ideologiari buruzko saiakera marxistak*) eta *Escritos de política y filosofía* (1987, *Politika eta filosofiazko idatziak*).

## Argitalpenak 
* 1942: *El pulso ardiendo*.
* 1965: *Las ideas estéticas de Marx*.
* 1967: *La filosofía de la praxis*.
* 1969: *Rousseau en México (la filosofía de Rousseau y la ideología de la independencia)*.
* 1969: *Ética*.
* 1970: *Estética y marxismo*.
* 1972: *Antología. Textos de estética y teoría del arte*.
* 1975: *Del socialismo científico al socialismo utópico*.
* 1992: *Invitación a la estética*.
* 1997: *Filosofía y circunstancias*.
* 1997: *Recuerdos y reflexiones del exilio*.
* 2003: *A tiempo y destiempo*.
* 2005: *Poesía*.
* 2005: *De la estética de la recepción a una estética de la participación*.
* 2007: *Ética y política*.

## Bibliografia 
* Stefan Gandler. *Marxismo crítico en México: Adolfo Sánchez Vázquez y Bolívar Echeverría*, México, FCE/UNAM/UAQ, 2007, reimp.: 2008, 2015.
* Stefan Gandler: *Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría*, Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. .(Historical Materialism Book Series, ISSN: 1570-1522; vol. 87.)
* Stefan Gandler: *Peripherer Marxismus. Kritische Theorie in Mexiko.* (Argument Sonderband Neue Folge 270). Argument-Verlag, Hamburg/ Berlin 1999, . (zuerst veröffentlicht unter dem Titel: *Adolfo Sánchez Vázquez y Bolívar Echeverría. Zur zeitgenössischen Sozialphilosophie in Mexiko.* Dissertation, Goethe-Universität Frankfurt am Main 1997)

## Erreferentziak
Daniel Moyano

Daniel Moyano (Buenos Aires, Argentina, 1930eko urriaren 6a - Madril, Espainia, 1992ko uztailaren 1a) gaztelaniazko idazlea, kazetaria eta musikagilea izan zen.

## Bizitza 
1976an bere herrialdea (Argentina) utzi behar izan zuen, Videla jeneralaren estatu-kolpearen kontra egiteagatik. Orduan, Madrila joan zen eta kazetaritzan hasi zen lanean. Baina beste hainbat lanbidetan aritu behar izan zuen: igeltsero, mekaniko, biolinista, esate baterako.

Lehenengo liburua Argentinan argitaratu zuen 1960. urtean, *Artistas de variedades* (*Barietateko artistak*). Lan hark harrera ona izan zuen, bai kritikarien aldetik, bai irakurleen aldetik. Daniel Moyanok Buenos Aires hiriaren eta Argentinako gainerako lurraldeen arteko harremana aztertu zuen oinarrian, herrialdearen barrualdetik hiribururako migrazioaren bidez: *La lombriz* (1964, *Zizarea*), *Una luz muy lejana* (1966, *Oso urruneko argi bat*), *El fuego interrumpido* (1967, *Su-etena*), *El oscuro* (1968, *Iluna*), *El trino del diablo* (1974, *Deabruaren txioa*), *El vuelo del tigre* (1976, *Tigrearen hegaldia*), *Libro de navíos y borrascas* (1983, *Itsasontzien eta ekaitzen liburua*). Eleberriez gainera, ipuinak ere idatzi zituen: *El monstruo y otros relatos* (1967, *Mamua eta beste kontakizun batzuk*). Moyanoren beste lan aipagarriak dira *Mi música es para esta gente* (1970, *Nire musika jende honentzat egina da*) eta *El estuche de cocodrilo* (1974, *Krokodrilozko estutxea*).
## Erreferentziak
Henry Van de Velde

**Henry Van de Velde** (Anberes, 1863ko apirilaren 3a - Oberägeri, Zug kantonamendua, 1957ko urriaren 25a) belgikar arkitektoa, diseinatzaile eta pintorea izan zen.

## Bizitza 
Parisko Julian akademian egin zituen ikasketak eta Carolus Duranen lantegian lan egin zuen. Margolaritzan, dekorazioan edo are arkitekturan egindako lanagatik baino gehiago, obra bere osotasunean hartzeagatik da ezaguna. Hiru aldi bereizi ohi dira Van de Velderen obran.
thumb|ezkerrera|180px|Bloemenwerf etxerako diseinatutako aulkia, 1895
* Lehenean (1890-1902) modernismoaren teorialari gisa nabarmendu zen. Bere etxea izan zen bere lehen lanetako bat: Bruselatik gertu dagoen Uccleko *Bloemenwerf* (1895). Beste zenbait etxetako dekorazioa egin zuen, Hageneko Folkwang Museokoa (1902), besteak beste. Lantegi bat ere sortu zuen (Ixelles, 1898), eta jantziak, brodatuak, ohialak, paper pintatuak, bitxiak, zeramikak, eta gauza arruntak diseinatu zituen.
* Bigarren aldian (1902-1914) Alemanian lan egin zuen gehienbat, eta estiloz, postmodernistatzat hartzen da. Besteak beste, *Werkbund antzokia* eraiki zuen Kolonian (1914).
* Hirugarren aldian (1918-1956) Herbehereetan lan egin zuen batik bat. Aipagarriak dira Ganteko Unibertsitateko liburutegia (1936), eta *Kröller-Müller Museoa* (1937-1954).

Ganteko Unibertsitateko irakasle ere izan zen. Bere teoria *Dotrina Orriak* (1942) liburuan agertu zuen. Modernismoaren bultzatzaile eta teorilari nagusietako bat izan bazen ere, Van de Velderen estiloak konstruktibismo-aldera egin zuen eta, pixkana, hasierako dekoratibismo sinbolistatik urrundu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  L’œuvre architecturale d’Henry van de Velde Unesco.org
Herbert Heckmann

**Herbert Heckmann** (Frankfurt, Alemania, 1930 &ndash; Bad Vilbel, 1999) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Aleman filologia eta filosofiako ikasketak egin zituen Frankfurten. Unibertsitateko laguntzaile izan zen Münsteren eta Heidelbergen, eta irakasle gonbidatua Evanstoneko Unibertsitatean (Illinois), 1965 eta 1967 bitartean.

1977az geroztik Darmstadteko Hizkuntza eta Literatura Akademiako kide izan zen. Hitz lauzko lanez gainera, konposizio lirikoak eta haurrentzako ipuinak idatzi zituen, eta baita irrati eta telebistarako gidoiak ere.

Oso gazterik eman zen ezagutzera, *Das Portrait* (1958, *Erretratua*) kontakizunarekin, Kafkaren estiloa gogorazten duen parabola sorta bat, eta *Benjamin und seine Väter* (1962, *Benjamin eta bere gurasoak*) eleberri ironikoarekin. Eleberri horretan, Benjamin sasikumearen, bere amaren eta aitaordearen bizitza kontatzen da, Weimarko Errepublikaren garaian, eta Benjaminen ibilerak bere benetako aitaren bila, harik eta Parisen aurkitzen duen arte, pailazo pobre batekin.

Haurrentzako liburuei, hala nola *Geschichten vom Löffelchen* (1970, *Koilaratxoaren historiak*) lanari, jendeak eta kritikariek oso harrera ona egin zieten bezala, hitz lauzko lanek, berriz, ez zuten halako arrakastarik izan. Aipagarrienak *Schwarze Geschichten* (1964, *Historia beltzak*) eta *Der große Knock-out in sieben Runden* (1972, *KO zazpi borrokalditan*) dira.

## Erreferentziak
Yin eta yang

thumb|alt=|Taijitu ikurraren bidez irudikatzen da Yin eta yang kontzeptua
**Yin eta yang** (, hitzez hitz: "ilun-argi", "negatibo-positibo"; japonieraz: 陰陽, *in-yô*) sortaldeko pentsaeran, bizitzaren alderdi eta gertakizun ororen egile diren bi indar edo hastapenak, elkarren osagarri direnak. Yina lurraren irudi da, emea, iluna, pasiboa eta xurgatzailea; zenbaki bikoitietan dago, bailaretan eta ur-lasterretan, eta tigreak, laranja koloreak eta lerro hautsi batek irudikatzen dute. Yanga berriz zerua da, arra, argia, aktiboa eta sarkorra; zenbaki bakoitietan dago, mendietan, eta dragoia, urdin kolorea, eta lerro jarrai bat dira haren irudi. Bi elementuek elkarri eragiten diote (bata handitu ahala bestea txikitzen da), eta unibertsoaren eta bertan den ororen deskripzio dira.

Zirkulu baten bi erdi gisa, iluna eta argia, margotzen dira. Yin-yangaren jatorria iluna da, baina nolanahi ere oso antzinakoa; K. a. III. mendean kosmologiako eskola baten oinarri izan zen, eta mendeetan zehar eragin handia izan du txinatar pentsaeraren alderdi guztietan: astrologian, medikuntzan, artean, gobernuan. Japoniara ere aspaldi heldu zen, *in-yô *izenaz. Han ere, oso garrantzi handia izan zuen, gizartearen maila guztietan gainera: horren adierazgarri da egun eta norabide zorionekoak eta zoritxarrekoak badirelako sinestea, zabaldua oso, eta ezkontzak antolatzerako zodiakoaren zeinuak kontuan izatea.

## Ikus, baita 
* Hego Koreako bandera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Frank

**Robert Frank** (Zurich, Suitza, 1924ko azaroaren 9a - Inverness, Nova Scotia, 2019ko irailaren 9a) jatorri suitzarreko argazkilari eta zinema-zuzendari estatubatuarra izan zen.

## Biografia 
Argazkilaritza-ikasketak egin zituen bere jaioterrian, eta industriako argazkilari gisa lan egin zuen. 1947an, Estatu Batuetara emigratu zuen, eta New Yorken hasi zen lanean, publizitate- eta moda-argazkilari gisa. 1948an, bere lehenengo bidaia profesionala egin zuen.

1955ean Guggehnheim beka eman zioten, eta horrekin bi urteko bidaia ordaindu zuen Estatu Batuetan zehar. Bidaia hartako argazkiak Frantzian argitaratu ziren lehen aldiz, *Les Americains* titulupean, eta Estatu Batuetan gero, 1959an: *The Americans*. Bere argazkietako ikuspegi ironikoak zalantzan jarri zuen hain zabalduta zegoen amerikar ideala. Estatu Batuetako argazkilarien esanetan, inguruari begiratzeko modua aldatu zien liburuak. Argazki gehienak irudi tristeak ziren, eta eguneroko bizimoduaren asperraldia, tristura eta etsipena erakusten zuten. Estatu Batuetako kritikari askok arbuiatu zuten bere zintzotasunagatik eta ikuskera ilunagatik. Lan hark 35 milimetroko kameraren erabilera zabaltzen lagundu zuen, une jakina ez ezik gauzak ere erretratatzeko lan-tresna gisa erabiltzeko.

1960ko hamarraldian, Frankek zineman lan egin zuen, eta baita zinema-irakasle gisa ere. Haren film ezagunena, *Pull My Daisy* (1958), Jack Kerouac idazle estatubatuarraren obran oinarrituta dago.

1996 urtean, Hasselblad argazkilaritza-saria irabazi zuen.

## Erreferentziak
James Goldsmith

Sir **James Michael "Jimmy" Goldsmith** (Paris, 1933ko otsailaren 26a - Benahavís, 1997ko uztailaren 18a) Britainiar-frantses finantza-gizona izan zen.

Naziak agintera iritsi zirenean, Bahametara emigratu behar izan zuen, bere familiarekin batera. Etonen ikasketak egitera bidali zuten, 1946. urtean, baina huts egin zuen, eta bertan behera utzi zuen karrera. 1955ean negozioen munduan sartu zen: botika-enpresa bat sortu zuen Frantzian, eta beste zenbait enpresa erosi zituen pixkana-pixkana. 1964. urtean, botikagintzaren alorra alde batera utzi eta elikagaien industrian hasi zen lanean, Britainia Handian bertan lehenik, eta mundu guztian ondoren. Argitalpenaren munduan ere nabarmendu zen: 1977an ''L'Express* frantses aldizkaria erosi zuen, eta 1986. urtean Frantziako bigarren argitaletxe handiena, *Press de la Cité*, eskuratu zuen. 1982tik 1985ra papergintzako eta basoko lehengaiez egindako ekoizkinen enpresak erosi zituen. 1987ko burtsako krisiari aurre egitea lortu zuen, burtsak hondoa jo aurretik saldu egin baitzituen bere enpresa guztiak. Bestalde, politikagintzan lan egiten saiatu zen, baina ezkonduta zegoen arren maitale bat zeukala-eta eskandalua zabaldu zen, eta ezin izan zituen bere helburuak bete. 1994an *The Trap* (*Amarrua'') liburua eman zuen argitara, eta iskanbila handia sortu zen liburu haren inguruan, truke libreari bertan egiten zitzaizkion kritikengatik.
## Erreferentziak
Georg Philipp Telemann

**Georg Philipp Telemann** alemaniar musikagilea eta organista izan zen (Magdeburg, 1681eko martxoaren 14a - Hanburgo, 1767ko ekainaren 25a).

Musika bere kasa ikasi zuen, partiturak aztertuz, J.B. Lully eta A. Camprarenak batez ere. 1701. urtean, zuzenbidea ikasten hasi zen Leipzigeko Unibertsitatean, baina laster utzi zituen ikasketa horiek, eta musika egiten hasi zen. 1704. urtean, Leipzigeko Unibertsitateko elizako organista izendatu zuten, eta bere kideekin batera, Telemann-Verein izeneko collegium musicum edo ikasleen musika taldea sortu zuen. 1708tik 1712ra Eisenacheko kapera maisu izan zen; 1712tik 1721ra Frankfurtekoa, eta 1721etik 1767ra Hanburgokoa.

1728. urtean Alemaniako lehen musika aldizkaria sortu zuen, *Getreue Musikmeister*. G.F. Haendelen eta J.B. Bachen adiskidea izan zen. Alemaniar, italiar eta frantses estiloak bildu zituen bere lanetan; poloniar eta ingeles musikagileen eragina ere izan zuen. Oso musikagile emankorra izan zen.

* 40 opera idatzi zituen, aipagarrienak: *Sokrates egonarritsua* (1721) eta *Pimpinone*, (1725)
* 44 pasio
* 12 kantata-sorta oso, urteko igande eta jai egun guztietarako
* oratorioak eta kantatak, aipagarrienak: *Jesusen heriotza* (1755); *Israel askatua* (1759); *Mesias* (1759); *Eguneko orduak* (1759); *Pizkundea eta Igokundea* (1760); *Epaiketaren eguna* (1762)
* 12 hileta

## Erreferentziak
Toyo Ito

japoniar arkitektoa da.

## Biografia 
1965ean amaitu zituen arkitektura-ikasketak, Tokion. 1971n bere estudioa sortu zuen. Japoniar uhin berria izeneko arkitektoen belaunaldikoa da, Tadao Ando, Arata Isozaki edota Kisho Kurokawa bezala. Arata Isozakiren eragina nabari zaio, eta baita bere irakasle izan zen Kazuo Shinohararena ere.

Toyo Itoren arkitektura muturreko teknologiaren zerbitzura dago eta organikoa da; berak dioenez, arkitektura moderno ankerraren aurkako protesta da. Bere lan askotan, bera bizi den etxean, "Zilarrezko Txabola" izenekoan (1984), esate baterako, nabaria da kultura primitiboekiko duen interesa, nomadekikoa, batik bat. Interes hori klimaren zenbait ezaugarri tratatzeko duen eran nabarmentzen da, esate baterako, haizea.

Haren obra urbanorik handiena Nagoyako PMT eraikina da (1978). Interesgarriak dira, era berean, Sapporoko gonbidatuen etxea (1989), garagardo-fabrika baten azpian kokatua eta lurzoruaren topografiari egokitua; edota "Haizeen dorrea" (1986), "Haizeen eklipsea" (1989), "Aluminiozko etxea" (1971), "Nomaden Kluba" (Tokio, 1989), eta Yatsuhiro Museoa (1991). "Haizeen dorrea" eta "Haizeen eklipsea" dira bere lanik adierazgarrienak; egiazko eskultura urbanoak dira eta bietan teknologia berriak, argia eta irudia hertsiki loturik daude arkitekturarekin.

2013an Pritzker Saria irabazi du.

Irudi:SendaiMediatheque.jpg|Sendaiko mediateka.
Irudi:Mikimoto Ginza2.JPG|Mikimoto.
Irudi:桃園機場第一航廈新入境大廳.JPG|Taoyuango nazioarteko aireportua, Taiwan

## Erreferentziak