open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albiste-agentzia

**Informazio agentziak**, **albiste agentziak** edo **berri-agentziak** informazioa bildu, egiaztatu, osatu, idatzi eta hedatzen dituzten enpresak dira, hedabideak albistez hornitzeko sortuak. Beren lana burutu ahal izateko, korrenpontsal edo berriemaileak dituzte. Berriemaileek notiziak jaso eta berehala bidaltzen dituzte egoitza zentralera, informazioa ahalik eta lasterren hedabide edo enpresei igortzeko. Agentziek harpidetza kontratua duten hedabideei bidaltzen dizkiete albisteak, baina noizbehinkako zerbitzuak kontratatzea ere posiblea da. Informazioaren jarioa kontrolatzen dute munduan.

XIX. mendeko bigarren erdialdean sortu ziren agentziak. Gizarteak gero eta informazio gehiago eskatzen zuen, ezagutzaren nahia asetzeko. Komunikabideek baliabide ekonomiko eskasak zituzten eta ez ziren gai leku ezberdinetan ematen ziren gertaeren berri emateko. Beraz, ez zegoen informazioa sortzen zen munduko leku guztietan egoteko baliabideak zituen egunkari, telebista edo irratirik.

Hori dela eta, beharrezkoa izan zen eremu zehatzetan gertatzen ziren albisteak biltzeko erakundeak sortzea. Agentziei esker, gaur egun edozein herritarrek berehala ezagutzen du toki ezberdinetako gertaera garrantzitsuak. Informazio-agentzia batzuk herri-alorrean mugitzen dira, eta beste batzuk tematikoki espezializatuak daude (ekonomia, politika, kirolak...). Era berean, egunero zirkulatzen den informazio-fluxua inoiz baino handiagoa da garapen teknologikoari esker.

Informazio agentziek bidalitako materiala abiapuntua da komunikabideek informazioa burutzeko eta horretan sakontzeko; hau da, John Hasling adituak esan zuen bezala, berridatzi egin behar dituzte agentziatik heltzen zaien informazioa datu gehiago lortuz eta informazioa bera egiaztatuz. Hortaz, nahiz eta agentzietatik datorren informazioa maiz heltzen zaien bezala argitaratu, komeni da material berriekin osatzea.

Lau informazio-agentzia nagusitu dira azken urteotan munduan: AP (*Associated Press*) eta UPI (*United Press International*) Estatu Batuetan, *Reuters* Erresuma Batuan eta AFP (*Agence France Press*) Frantzian. *EFE* da, bestalde, Espainiako Estatuko agentziarik garrantzitsuena. Gainera, *EFE* munduko laugarren agentzia da, informazio-kopuruari dagokionez (*AP*, *Reuteres* eta *AFP*ren atzetik). *EFE* agentziaz gain badaude Estatuan aipatzekoak diren beste batzuk: *Europa Press*, *Menchetta*, *Colpisa*…

Zenbait adituk ez dute uste agentziak, berez, informazio-iturriak direnik. Horien arabera, agentziak ez dira informazio-iturriak, informazio-ekoizleak baizik, agentziek beraiek euren iturri propioekin lan egiten dutelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabier Gezuraga

**Xabier Gezuraga Jauregi** (Lekeitio, 1969ko martxoaren 26a) euskal argazkilari eta espeleologoa da, zeruko irudietan eta labar-artearen interpretazioan espezializatua.

## Bizitza pertsonala 
Ogibidez sukaldaria, irakaslea da Leioako Ostalaritza Eskolan.

## Argazkilaritza 
2005 urtetik aurrera zeruen argazkigintza landu du. lehenik prospekzioan, eta teknika ikasi ostean baita esplorazioan ere. Besteak beste, 2015ean Garratxa III-ko eta 2016 urtean Armintxeko aztarnategi arkeologikoen aurkikuntzetan parte hartu zuen. Harrezkero, esplorazioaz gain, lurpeko argazkilaritzan eta labar-artean espezializatu da. 2020 urtean labar-artearen interpretazioari buruzko "El arte de representar el tiempo" liburu monografikoa argitaratu zuen.

## Labar-artea 
Gezuragak labar-artearen interpretazio hipotesia garatu du, urtearen irudikapen kronologikoarekin, erreferentziazko animalien bizitza-zikloekin eta ilargiaren faseekin lotua. Bi hipotesi jaulki ditu, Pirinio Atlantiko inguruko labar-artearen ezaugarriak aztertu eta gero:

# Ikurren kodea: labar-artearen egileek urtaroa zati nagusi bitan banatuko zuketen, iraupen desberdinekoak: batetik negua, eta bestetik "uda handia" (udaberria, uda eta udazkena). Oro har zaldiak negua irudikatuko luke; bisonteak, berriz, uda (nahiz eta animali-ikurretan aldaerak dauden, oreinak eta haien adarren zikloak ere oso erabiliak direlarik). Gezuragaren teorian, ikur hauen itxurak (osorik, gorputz atalen baten falta, ilajea...) urtaroaren aurreratze-faseei buruzko informazioa emango luke; eta aldaera guzti hauek ilargi faseekin eta eguzkiaren posizioarekin (iltze formako zeinuak) lotuta zeudekeen.
# Mugikortasuna: labar-artearen ezaugarrien arabera, Aturri ibai inguruko giza-talde batzuk urteroko ziklo bat burutuko zuketen. Negua kostatik hurbil pasatuko zuketen, itsasoaren klima leunean; udaberriarekin, ibaiean gora mugituko ziratekeen, uda Pirinioko lur urtsu eta ehizaz betean igarotzeko; udazkenarekin, ibaiean behera nabigatuko zuketen, neguko babeslekuetara itzuliz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lekitxoko Zeruak argazki bloga
* Armintxe.com , labar-arteari buruzko bloga
* El Arte de Representar el Tiempo liburua.
Protomelas

***Protomelas*** Cichlidae familiakoa eta Perciformes ordeneko arrain taldea da.

## Espezieak 
Genero honen espezieak hauek dira:
* *Protomelas annectens* (Regan, 1922)
* *Protomelas dejunctus* Stauffer, 1993
* *Protomelas fenestratus* (Trewavas, 1935)
* *Protomelas insignis* (Trewavas, 1935)
* *Protomelas kirkii* (Günther, 1894)
* *Protomelas labridens* (Trewavas, 1935)
* *Protomelas macrodon* Eccles, 1989
* *Protomelas marginatus* (Trewavas, 1935)
* *Protomelas pleurotaenia* (Boulenger, 1901)
* *Protomelas similis* (Regan, 1922)
* *Protomelas spilonotus* (Trewavas, 1935)
* *Protomelas spilopterus* (Trewavas, 1935)
* *Protomelas taeniolatus* (Trewavas, 1935)
* *Protomelas triaenodon* (Trewavas, 1935)
* *Protomelas virgatus* (Trewavas, 1935)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Lallement

**Pierre Lallement** (Pont-à-Mousson, Nancytik gertu, Frantzian, 1843ko urriaren 25a - Boston, 1891ko abuztuaren 29a) batzuen ustez bizikletaren asmatzailea da.

1862an, 19 urte zituela, Nancyn (Frantzia) haur-kotxeak egiten ari zela, Lallementek norbait ikusi zuen "zurezko zalditxo" (d*raisina*) batekin ibiltzen, eta bere ibilgailua eraikitzeko ideia izan zuen, baina aurreko gurpileko abatzean biradera bat eta pedal batzuk zituen transmisio bat gehituta. Horrela, lehen bizikleta sortu zuen.

## Lehen urteak 
Pierre Lallement Parisera joan zen 1863an, dirudienez, Olivier anaiekin elkarlanean, zeinek bere asmakuntzan potentzial komertzial handia ikusi zuten. Oliviertarrek elkarte bat osatu zuten Pierre Michauxekin, Lallementen diseinuan oinarritutako bi gurpileko belozipedo bat pilaka ekoizteko. Bizikleta hauek 1864ko Lallementen diseinua edo Pierre Michauxek egindako beste bat erabili bazuten, gai eztabaidagarria da. Lallement Michauxen langile bihurtu bide izan zen denbora labur batez.

## Karrera Estatu Batuetan 
ezkerrera|thumb|255x255px| Pedalez bultzatutako bizikletaren jatorrizko patentea, Pierre Lallementek aurkeztua. AEBko patentea, zk. 59,915 1866ko azaroaren 20an emandakoa
Lallement Frantziatik atera zen 1865eko uztailean, eta Estatu Batuetara joan zen, Ansonian (Connecticut) ezarriz, non bere bizikletaren bertsio hobetua sortu zuen. 1866ko apirilean pedaldun bizikletentzako lehen patente estatubatuar bakarra erregistratu zuen, azaroan eman zitzaiona. Londresko Denis Johnsonek eraikitako draisinaren oso antzeko ibilgailua erakusten du patentearen diseinuak. "S" itxurako koadroarekin, ezberdintasun bakarra pedalak eta biradera gehitzea da, eta altzairuzko tira mehe bat egitea koadroan, zela muntatzen den malguki gisa jardunez, gidatze erosoagoa ahalbidetzeko. Bere ibilgailuaren ekoizpenean interesa zuen fabrikatzaile estatubatuar bat gabe, Lallement Parisera itzuli zen 1868an, Pierre Michauxen bizikletak, lehen aldiz Frantzian, bizikletaren moda (Bike boom) sortzen ari zirenean, Europa osoan eta Estatu Batuetan zabaldu zen gogo bizia. Lallement berriz ere Estatu Batuetara itzuli zen 1880. urtea baino lehen, patente-urraketa kasu baten data izan zena, non Albert Augustus Pope demandatzailearen izenean lekukotza eman zuen, honi bere patentearen eskubideak saldu baitzizkion. Garai hartan Lallement Brooklynen bizi zen eta Pope Manufacturing Companyko langile lanetan ari zen. Ahanzturan hil zen 1891n, Bostonen, 47 urte zituela.

## Ikus, gainera 
* Belozipedoa
* Karl Drais
The Life of David Gale

***The Life of David Gale*** (euskaraz *David Gales Bizitza*), 2003ko Alan Parker ingelesak zuzendutako drama film bat da. Kevin Spacey, Kate Winslet, Laura Linney eta Gabriel Mann aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Texas, David Gale (Kevin Spacey) unibertsitate irakale eta heriotz zigorraren aurkako ekintzailearen bizitzak ustekabeko aldaketa izango du, Constance Harraway (Laura Linney) lankide ekintzailearen bortxaketa eta erailketa egotzi eta heriotz zigorrera kondenatzen dutenean. Bere exekuzio burutu baina hiru egun lehenago, Galek Bitsey Bloom (Kate Winslet) kazetari gazte eta handigurak elkarrizketatu dezan onartuko du

## Aktoreak 
* Kevin Spacey: David Gale
* Kate Winslet: Bitsey Bloom
* Laura Linney: Constance Harraway
* Gabriel Mann: Zack Stemmons
* Rhona Mitra: Berlin
* Leon Rippy: Braxton Belyeu
* Matt Craven: Dusty Wright
* Jim Beaver: Duke Grover
* Melissa McCarthy: Nico

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Itsaspeko gerra Hego Euskal Herrian

thumb|347x347px|U-9, urpeko alemaniarra
Lehen Mundu Gerran (1914-1918), itsasoetan eta itsaspean ere borrokatu ziren Aliatuak eta Alemania. Britainia Handiak itsas-blokeoa inposatu zion Alemaniari eta gudu batzuk izan zituen Alemaniaren itsas armadarekin. Horrez gain, jarduera militar handiena itsaspean gertatu zen, alemaniar U-bootek Ipar Amerika eta Britainiaren arteko hornidura-lerroak mozten saiatu baitziren.

Hasiera batean, Aliatuen itsasontzien aurka aritzen ziren U-Bootak, baina gerrak aurrera egin ahala, itsasontzi neutralak ere eraso zituzten. Hego Euskal Herriko zama-ontziek ere sufritu zuten itsaspeko gerra eta marinel asko zendu zen. Zehazki, 1914tik 1918ra 59 itsasontzi hondoratu zituzten (125.000 tona baino gehiago osotara) eta 68 euskal marinelek galdu zuten bizitza.

## Suntsitutako itsasontzi batzuen zerrenda (Kantauri Itsasotik kanpo) 
Hondoratutako itsasontzi gehienak torpedoen bidez suntsitu ziren eta beste batzuk, berriz, itsas-minekin talka egin ondoren. Lehenengo biktima Isidoro lurrun-ontzia izan zen, 1915eko martxoan, eta azkena Atxerri-Mendi, 1918ko abuztuan.

Hona hemen suntsitutako itsasontzi batzuen zerrenda: Algorta, Alu Mendi,  Arno Mendi, Ason, Atxeri Mendi, Aurrerá, Axpe-Mendi, Bakio, Bravo, Durango, Erandio, Ereaga, Ganekogorta-Mendi, Iturribide, Julián Benito, Lalen Mendi, Manuel, Marqués de Urquijo, Mayo, Mendibil-Mendi, Neguri, Noviembre, Nuestra Señora del Carmen (mina), Pagasarri, Ramón de Larrinaga , Santanderino, (ziurrenez mina, baina argitu gabe oraindik), Tom, Udala Mendi, Uribitarte, Valle, Víctor Chávarri.

## Erasoak Kantauri Itsasoan 
thumb|363x363px|Mamelena 3 itsasontzia (1923). Urte batzuk leheneago alemaniarrek Mamelena 9 eta 12 suntsitu zituzten.
Alemaniako itsaspekoak euskal kostaldean ere erasotu zuten, normalean zamaontzi atzerritarren kontra, batez ere norvegiarrak eta suediarrak. Hala ere, euskal arrantzaleak erail zituzten behin baino gehiagotan. Esaterako, Mamelena izeneko arrantza-flota donostiarraren kontrako erasoak sona handia izan zuen; bi arrantza-ontzi hondoratu baitzuen urpeko alemaniar batek 1917ko maiatzean. Alemaniarrek Ipar Euskal Herriko itsasontzi talde bat erasotu zuten hasieran, Donibane-Lohitzune inguruan, baina azkenik arrantzale donostiarren barkuak ere hondoratu zituzten, marinel dezente erailez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* GONZÁLEZ CALLEJA, Eduardo eta AUBERT, Paul, *Nidos de espías. España, Francia y la Primera Guerra Mundial, 1914-1919*, Alianza Editorial, Madril, 2014.
* NIEBEL Ingo, *Al infierno o a la gloria. Vida y muerte del ex cónsul y espía Wilhelm Wakonigg en Bilbao. 1900-1936,* Alberdania, Irun, 2009.

## Kanpo estekak
Closer (2004ko filma)

***Closer***, 2004ko Mike Nichols estatubatuarrak zuzendutako amodiozko drama film bat da. Marberrek idatzitako *1997ko izenburu berdineko antzezlanean* oinarritua dago. Julia Roberts, Jude Law, Natalie Portman eta Clive Owen aktoreek antzeztu zuten.

Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Sariaren (Clive Owen) eta Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Sariaren (Natalie Portman) izendapenak jaso zituen.

## Argumentua 
Bi bikoteen arteko harreman konplexuei buruzko istorioa da: alde batetik, Daniel Wool (Jude Law) eta Alice Ayres (Alice Ayres), eta bestetik, Larray Gray (Clive Owen) eta Anna Cameron (Julia Roberts). Sexua, erakarpena edo infidelitatea tragikomedia honetako osagarriak dira. Bi bikoteak elkargurutzatu eta konplexutasuna gero eta nabarmenagoa izango da, beren arazoen konponbidea misterio kitzigararri bat bilakatzen denean.

## Aktoreak 
* Julia Roberts: Anna Cameron
* Natalie Portman: Alice Ayres / Jane Jones
* Jude Law: Dan Woolf
* Clive Owen: Larry Gray
* Nick Hobbs: Taxi gidaria
* Colin Stinton: Customs ofiziala

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
The Descent

***The Descent*** (euskaraz *Jaitsiera*), 2005eko Neil Marshall ingelesak zuzendutako abenturazko beldurrezko film bat da. Shauna Macdonald, Natalie Mendoza, Alex Reid, Saskia Mulder, Nora-Jane Noone eta MyAnna Buring aktoreek antzeztu zuten.

*The Descent Part 2* (2009) jarraipena du.

## Argumentua 
AEB, Ipar Carolina, sei neska gazte urruneko mendi batean elkartu dira espeleologia espedizio bai ekiteko asmoz. Juno Kaplan (Natalie Mendoza) taldeburua izaera gogorra, limurtzailea eta arriskutsua du. Gainontzekoak, Rebecca (Saskia Mulder) eta Sam Vernet (MyAnna Buring) ahizpaordeak, Holly Mills (Nora-Jane Noone) eta Beth O'Brien (Alex Reid) ingeles irakaslea dira, azken hau gogotxarrez joan da, Sarah zaintzeko ardura baitu, iaz senarra eta semea hil zitzaizkionean mentalki lurjota gelditu eta osatzen baitago. Taldea leize batean sartu eta harkaitz bat erori eta sarbidea itxia gelditzen handik irten ezinik geldituko da. Tunel labirinto baten barna beste irtenbide bat bilatzen ari diren bitartean, harrapakari arraza gosetu eta haragijale bateko kideek jarraituko dituzte.

## Aktoreak 
* Shauna Macdonald: Sarah Carter
* Natalie Mendoza: Juno Kaplan
* Alex Reid: Elizabeth "Beth" O'Brien
* MyAnna Buring: Samantha "Sam" Vernet
* Saskia Mulder: Rebecca Vernet
* Nora-Jane Noone: Holly Mills
* Oliver Milburn: Paul Carter
* Molly Kayll: Jessica Carter

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Machuca

***Machuca***, 2005eko Andrés Wood txiletarrak zuzendutako drama film bat da. Matías Quer, Ariel Mateluna eta Manuela Martelli aktoreek antzeztu zuten.

1973an, Salvador Allenderen agintaldiaren Txilen girotua dago, Augusto Pinochet jeneralak estatu kolpea burutu baino denbora gutxira aurretik.

## Argumentua 
1973, Txile, Santiago hiriburua. Gonzalo Infante (Matías Quer) eta Pedro Machuca (Ariel Mateluna) hamaika urteko mutiko batzuk dira, biak mundu ezberdin banatan bizi dira: lehena dirudun auzoan eta bigarrena handik hurbil legazkanpoko auzo txiro batean. Ikastetxe erlijiotsu bateko Aita McEnroe (Ernesto Malbran) zuzendaria idealistak, gurasoen babesaz, Machoren auzoko haurrak ikastetxe elitista horretan intregatu daitezen sahiatuko da. Honela,txiletar gizartea banaketa eta liskar garaian dagoen garai larrian, Pedro Machuca eta Gonzalo Infante ikasgela berdineko ikasleak eta lagunak bilakatuko dira.

## Aktoreak 
* Matías Quer: Gonzalo Infante
* Ariel Mateluna: Pedro Machuca
* Manuela Martelli: Silvana
* Ernesto Malbran: Aita McEnroe
* Aline Küppenheim: María Luisa Infante
* Francisco Reyes: Patricio Infante
* Federico Luppi: Roberto Ochagavía

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Unleashed (2005eko filma)

***Unleashed*** edo ***Danny the Dog*** (euskaraz *Lasatua* edo *Danny Txakurra*), 2005eko Louis Leterrier frantziarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Jet Li, Morgan Freeman, Bob Hoskins eta Kerry Condon aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Bartek (Bob Hoskins) bere amaren besoetatik jasoa, Dannyk (Jet Li) hark erakutsi dion mundua bakarrik ezagutzen du: bizi den gela eta Bartek dirua mailegatu eta ordainketa atzeratu duten pertsonen aurka egitera derrigortuarazi duen bortizkeria. Hortaz, Danny bere nagusiaren aginduak txintik atera gabe obeditzeko txakur gisa hezitua izan den morroia da. Baina, egun batez, Bart zordun mendekatzaile batek jarri dion segada batean hilik suertatuko da.

## Aktoreak 
* Jet Li: Danny txakurra
* Morgan Freeman: Sam
* Bob Hoskins: Bart
* Kerry Condon: Victoria
* Vincent Regan: Raffles
* Dylan Brown: Lefty
* Tamer Hassan: Georgie
* Michael Jenn: Wyeth
* Jean-François Lénogue: Rafflesen morroia
* Scott Adkins: Igerilekuko borrokalaria
* Silvio Simac (*krediturik gabe*): Igerilekuko borrokalaria
* Mike Ian Lambert: Arrotza

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Yasak Elma

***Yasak Elma*** () Turkiako drama telenobela da, MED Production enpresak ekoitzia. 2018ko martxoaren 19an plazaratu zen, Melis Civelekek Neslihan Yeşilyurt-ek zuzendua, eta protagonistatzat Cem Tuncer, Ercüment Orkut eta Efecan Tuncer izanik.

## Antzezleak
Anacondas: The Hunt for the Blood Orchid

***Anacondas: The Hunt for the Blood Orchid*** edo ***Anaconda 2*** (euskaraz *Anakondak: Orkide Odoltsuaren Ehiza*), 2005eko Dwight H. Little estatubatuarrak zuzendutako abentura eta beldurrezko film bat da. Johnny Messner, KaDee Strickland, Matthew Marsden, Eugene Byrd, Salli Richardson-Whitfield, Nicholas Gonzalez, Karl Yune eta Morris Chestnut aktoreek antzeztu zuten.

*Anaconda* (1997) aurrekaria eta *Anaconda 3: Offspring* (2008), *Anacondas: Trail of Blood* (2009) eta *Lake Placid vs. Anaconda* (2015) jarraipenak dauzka.

## Argumentua 
Zientzialarien espedizio batek botika konpainia boteretsu bateko taldea bilduko du, Borneo uharteko oihanaren bihotzean loratzen den orkidea beltz arraro bat bilatu dezaten. Lore honekiko interesa ustez betiereko gaztetasunaren sekretua gordetzen duen substantzia ahaltsu bat duelakoan datza. Baina laisterrera, orkidea mota hori anakonda erraldoiek beren tamaina handitu eta bitalitatea areagotzeko jaki bezala erabiltzen dutela ohartuko dira.

## Aktoreak 
* Johnny Messner: Bill Johnson
* KaDee Strickland: Sam Rogers
* Salli Richardson-Whitfield: Gail Stern
* Matthew Marsden: Jack Byron doktorea
* Eugene Byrd: Cole Burris
* Morris Chestnut: Gordon Mitchell
* Karl Yune: Tran Wu
* Nicholas Gonzalez: Ben Douglas doktorea
* Andy Anderson: John Livingston

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Banlieue 13

***Banlieue 13*** edo ***B13*** (euskara *13 Barrutia*), 2004ko Pierre Morel frantziarrak zuzendutako ekintza film bat da. David Belle, Cyril Raffaelli, Tony D'Amario, Dany Verissimo eta Bibi Naceri aktoreek antzeztu zuten.

*Banlieue 13 : Ultimatum* (2009) jarraipena eta *Brick Mansions* (2014, *Adreilu Etxaldeak*) berregokitzapena ditu.

## Argumentua 
2013, Paris. Hirietako ghettoak harresiez inguratuak daude. Haien barnean ez dago ez arau, ez eskubide, ez legerik, gaizkile kale taldeak jaun eta jabe baidira. Damien (Cyril Raffaelli) poliziaren elite unitetateko kidea, arte borroketan aditua da, infiltrazio tekniketaz gain. Honela bada, bere ibilbide profesionaleko misioarik arriskutsuenaren ardura jasoko du: 13 Barrutiko talde boteretsuenak suntsipen masiboko arma ahaltsu bat lapurtzea lortu du, eta Damien Parisko eremu arriskutsuenean infiltratu beharko da, arma hori suntsitu eta mehatxua desegiteko.

## Aktoreak 
* David Belle: Leïto
* Cyril Raffaelli: Damien Tomaso
* Tony D'Amario as K2
* Dany Verissimo: Lola
* Larbi Naceri: Taha (edota Bibi Naceri)
* François Chattot: Krüger
* Nicolas Woirion: Corsini
* Patrick Olivier: Kolonela
* Samir Guesmi: Jamel
* Jeff Rudom: Yeti

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Paul Bayvel

**Paul Campbell Robertson Bayvel** (Johannesburgo, 1949ko martxoaren 28a - Hout Bay, Lurmutur Hiria, 2020ko apirilaren 14a) hegoafrikar errugbilaria izan zen, uztartze-erdilari moduan aritzen zena. Transvaal (gaur egun Golden Lions) taldean jolastu zuen. Hegoafrikako errugbi selekzioan hamar aldiz jolastu zuen 1974 eta 1976 bitartean.

## Erreferentziak
Lee Konitz

**Lee Konitz** (1927ko urriaren 13a - 2020ko apirilaren 15a) estatubatuar musikagilea izan zen.

Jazz estilo sorta zabal batean jo zuen arrakastaz, bebop, cool jazz eta abangoardiako jazza barne. 1940ko eta 1950eko hamarkadetako cool jazz mugimenduarekin Miles Davisen *Birth of the Cool* saioetan parte hartzea eta Lennie Tristano piano jotzailearekin egindako lana biltzen ditu. Garai honetan nabarmena izan zen estilo bereizgarri bat mantendu zuen saxofonista altu samarretako bat bezala, Charlie Parkerrek eragin masiboa izan zuen garaian.

Tristanoren beste ikasle batzuk bezala, Konitz, lerro melodiko luzeak inprobisatzeagatik nabarmendu zen, azentu arraroetatik zetorren interes erritmikoarekin, edo konpas bat beste baten gainean ezartzea iradokitzen zuten nota multzo arraroekin. Beste saxofoi-jotzaile batzuk Konitzen eragin handia izan zuten, bereziki Paul Desmondek eta Art Pepperrek.

## Kanpo estekak
Ann Sullivan

**Ann Sullivan** (Fargo, Ipar Dakota, 1929ko apirilaren 10a - Los Angeles, Kalifornia, 2020ko apirilaren 13a) estatubatuar animatzailea izan zen. Bereziki Disney Studiosen lan egin zuen.

## Biografia 
Fargon, Ipar Dakotan jaioa, Sullivan bere arrebaren atzetik joan zen Kaliforniara eta ArtCenter College of Design-en matrikulatu zen, Pasadenan. 1950eko hamarkadan graduatu zenean, Disney Studioseko animazio pintura laborategian hasi zen lanean. Beranduago, absentzia baimen bat hartu zuen bere lau seme-alabak hazteko, baina 1973an itzuli zen Hanna-Barberan lan egiteko.

Sullivan 1980ko hamarkadaren amaieran itzuli zen Disneyra animaziora *Oliver & Company* (1988), *The Little Mermaid* (1989) eta *The Prince and the Pauper* (1990) filmetan. 1990eko hamarkadan, *The Lion King* (1994), *Pocahontas* (1995), *Hercules* (1997), *Tarzan* eta *Fantasia 2000* (1999) filmetarako margotu zuen. 2000ko hamarkadan, ''The Emperor's New Groove* (2000), *Lilo & Stitch* eta *Treasure Planet'' (2002) filmetan lan egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tôrreko zubi erromatarra

**Tôrreko zubi erromatarra** Tôr Loulé feligresian, Quarteira ibaian. Milreutik, Estoin (Faro) Salirrera (Loulé) zihoan galtzara erromatarren bigarren mailako bidean.

Nahiz eta bi arku biribil izan, beraz eraikuntza erromatarraren tipikoa, askotan zubi musulmanek eraikitakoa gisa edo XVI. mendeko eraikina gisa aipatu izan da. Portugalgo armarria agertzen da zubia baina horren azalpena erraza da zeren eta XV. mende inguruan zaharberritze lanak egin baitziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aurresate linealeko kodeketa

**Aurresate linealeko kodeketa** edo LPC, audio seinale tratamenduan eta ahotsaren tratamenduan metodorik erabilienetarikoa da. Eredu lineal prediktiboaren informazioa erabilita, ahots seinale digital baten espektro inguratzailea modu konprimituan adierazten du. Ahots analizatzaile tekniketatik ahalmentsuenetarikoa da. Kalitate onean eta bit abiadura txikia erabiliz kodifikatzeko metodorik erabiliena da.

## Orokorra 
LPCk ahots seinalea hodi baten amaieran dagoen burrunba gailu batek sortzen duela suposatzen  du. Bi ahots mota bereizten dira, soinu isilak (ahots-kordak ez dute dardara egiten) eta soinu ozenak (ahots-kordak dardara egiten dute). Eredu hau benetakoarekin alderatuta ez da hain ezberdina. Dardara, glotisak (ahots-korden arteko lekua) sortzen du, honetan intentsitatea eta maiztasuna bereizten dira. Ahots hodia, iragazki moduan funtzionatzen duen barrunbe erresonatzailea da, maiztasun batzuk anplifikatuz edo ahulduz.

Anplifikatuta ateratzen diren maiztasunak, zeinek espektroari forma ematen dioten, formante izena dute.

LPCk ahots seinalea iragartzen du formanteak estimatuz, ahots seinalean duen efektuak ahulduz eta jarraian doan seinalearen intentsitatea eta maiztasuna aurreikusiz. Formanteak ahultzeko prozesua, alderantzizko iragazketa deitzen da eta formanteak ezabatu eta gero geratzen den seinalea, hondakin seinalea deitzen da.

Dardararen intentsitatea, mazitasuna, formantea eta hondakina deskribatzen duten zenbakiak biltegiratu eta beste leku batera transmititu daitezke. LCPk ahotsa sintetizatzen du prozesua alderantzikatuz: dardararen parametroak eta hondakina, iturri seinal bat sortzeko erabiltzen dira; formanteak, iragazkia sortzeko (hodia adierazten duena) eta azkenik, sortutako iturri seinalea iragazkitik igaroz ahotsa sortzen da.

Ahots seinaleak denborarekin aldatuz doanez, prozesu hau seinalearen tarte laburrekin egiten da. Gehienetan 30-50 tarte segundoko abiadurak ulergarria den ahotsa sortzen du.
Goma-2

**Goma-2**, industria sektorean erabiltzen den lehergai mota bat da (nagusiki meatzaritzan), Unión Española de Explosivos espainiar enpresak. Gutxienez bi aldaera merkaturatzen dira, Goma-2 EC eta Goma-2 ECO.

1980ko eta 1990eko hamarkadan ETAk bere ekintzak burutzeko erabili zuen, tartean Ogro operazioan.

## Ezaugarriak 
Goma-2 lehergaia hainbat produktu kimikoen nahasketa da:
* Amonio nitratoa - %60-70
* EGDN - %26-31
* Kotoia - %4-9

Oso lehergarria izan arren, bere leherketa eragiteko detonagailuak behar dira (orokorrean TATP edo HMTD).
The Amityville Horror (2005eko filma)

***The Amityville Horror*** (euskaraz *Amityvilleko Izuikara*), 2005eko Andrew Douglas estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. *1979ko izenburu berdineko filmaren* berregokitzapena da, eta Jay Anson idazlearen *1977ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago, bertan 1974an Long Islandeko Amityville udalerriko Ocean etorbidearen 112 zenbakian jazotako gertaerak eta Ronald DeFeo Jr. gizasemearen hilketak jasotzen dira. Ryan Reynolds, Melissa George eta Philip Baker Hall aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1974ko azaroaren 13ko gaua, Long Islandeko Amityville udalerriko Ocean etorbidearen 112 zenbakian Ronald DeFeo Jr. gazteak kalibre handiko errifle bat hartu eta harekin lotan zeuden bere familiako senide guztiak erailtzea erabakiko du. Epaiketan zehar, DeFeok hilketa izugarri horiek egitera bultzarazi zuten ahotsak entzun zituela aipatu zuen.

## Aktoreak 
* Melissa George: Kathy Lutz
* Ryan Reynolds: George Lutz
* Jesse James: Billy Lutz
* Jimmy Bennett: Michael Lutz
* Chloë Grace Moretz: Chelsea Lutz
* Rachel Nichols: Lisa
* Philip Baker Hall: Aita Callaway
* Isabel Conner: Jodie DeFeo
* Brendan Donaldson: Ronald "Ronnie" DeFeo Jr.

## Saila 
* *The Amityville Horror* (1979)
* *Amityville II: The Possession* (1982)
* *Amityville 3-D* (1983)
* *Amityville 4: The Evil Escapes* (1989)
* *The Amityville Curse* (1990)
* ''Amityville: It's About Time* (1992)
* *Amityville: A New Generation* (1993)
* *Amityville Dollhouse* (1996)
* *The Amityville Haunting* (2011)
* *The Amityville Asylum* (2013)
* *Amityville Death House* (2015)
* *The Amityville Playhouse* (2015)
* *Amityville: The Reawakening'' (2016)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
O Barqueiro (Mañón)

**O Barqueiro**, Espainiako A Coruñako probintziako Mañón udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia autonomia erkidegoan.

## Tren geltokia 
* O Barqueiroko geltokia

## Kanpo estekak
Barqueiroko itsasadarra

**Barqueiroko itsasadarra**, Espainiako Lugoko probintzia eta Coruñako probintziaren artean dagoen itsasadar bat da, Galiziako Rías Altas itsasadar multzoan eta Kantauri itsasoan. Bertan, Sor ibaia itsasoratzen da.

O Vicedo (Lugoko probintzia) eta Mañón (Coruñako probintzia) udalerrien artean hedatzen da. Mendebaldean Estaca de Bares lurmuturra du, eta ekialdean Vicedo udalerria eta Coelleira uhartea.

Izena Mañón udalerriko O Barqueiro parrokiari zor dio.

600px|erdian|thumb|Baresko hondartza, Barquieroko itsasadarrean.
Coelleira uhartea

**Coelleira uhartea**, Espainiako Lugoko probintziako O Vicedo udalerrian dagoen uharte bat da, Barqueiroko itsasadarran. Lugoko eta Coruñako probintziaren arteko mugan dago.

Antzina uhartean monasterio bat zegoen eta gaur egun bertan indusketa arkeologikoak egiten ari dira.
Alphonse Alley

**Alphonse Amadou Alley** (Bassila, 1930eko apirilaren 9a - Cotonou, 1987ko martxoaren 28a) Dahomeyko presidentea izan zen 1967tik 1968ra.

1950ean Frantziako armadan sartu zen eta Indotxinako Gerran, Marokon eta Aljeriako Independentzia Gerran borrokatu zuen. 1965eko estatu-kolpearen ondoren Christophe Soglo presidenteak armadako buru izendatu zuen. 1967ko abenduaren 17an Maurice Kouandéték Soglo boteretik kendu zuen. Beranduago Alleyk utzi behar izan zuen presidentetza, babesik ez zuelako. Bere agintaldian konstituzio bat idatzi zen, erreferendumean onartua izan zena. Presidentetzarako hauteskundeak antolatu zituen 1968ko maiatzean eta presidente ohiei parte hartzea debekatu zuen. Azken horiek hauteskundeak boikotatu zituzten eta Alleyk emaitza baliogabetu zuen. Uztailean militarrek Émile Derlin Zinsou boterea lagatzera behartu zuten. Mathieu Kérékouk boterea hartu zuenean Alleyri konspirazioa leporatu zion, eta honek hogei urteko kartzela zigorra jaso zuen. Azkenik 1984an amnistiatua izan zen.
David V. Herlihy

**David V. Herlihy** (1958ko uztailaren 30an jaioa) egile eta historialaria da. Yale University Press-ek argitaratutako *Bicycle: The History*, eta *Lost Cyclist: The Epic Tale of Aventurer American and His Mysterious Disappearance idazteagatik nabarmendu zen*. Nazioarteko Txirrindularitza Historiako Biltzarrean ere aurkeztu du eta txirrindularitzari buruzko iritzi-artikulu bat argitaratu du The New York Times egunkarian. 1980an, Harvard Unibertsitatean graduatu zen eta Harvardeko Txirrindularitza Klubeko ikasle ohia da. David Herlihy eta Patricia Herlihy historialari ospetsuen semea da.

## Sariak 
* 1999ko McNair History Award Wheelmen-en eskutik, antzinako bizikleta-bildumagileen estatubatuar elkartea.
* 2004ko Zientziaren Historian Bikaintasunaren Saria American Editors of the Association of Professional and Scholarly Publishing Division-ek babestua.
* Sally Hacker Saria. Teknologiaren Historiarako Gizartearen Sariak.

## Bizikletaren asmakuntza 
Herlihyk frogatu zuen 1993ko urriaren 11 eta 16an Bostonen (Massachusetts), Laugarren Nazioarteko Txirrindularitza Historia Biltzarrean, Pierre Lallementek merezi zuela aitorpena draisinaren gainean pedalak jartzeagatik.
Ines Olza

**Ines Olza Moreno** (1982ko urtarrilaren 20a) nafar hizkuntzalaria da.

Nafarroako Unibertsitateko Kultura eta Gizarte Institutuko ikertzailea da.

*#ReframeCovid* egitasmoaren bultzatzailea.

MultiNeg proiektuko ikertzaile nagusia da. Proiektu hori 'Kultura emozionala eta identitatea' atalean kokatzen da, eta Zientzia eta Berrikuntza Ministerioak eta FEDER/UE funtsek finantzatzen dute.

## Biografia 
## Lanak 
### Liburuak 
* *Corporalidad y lenguaje*.
* *Fraseología y variedades diatópicas* (Talde-lanean)

### Aldizkariak 
* *Metáfora y argumentación en el lenguaje político y la prensa españoles.* Aproximación a las metáforas relacionadas con el «proceso de paz» (2008).

* *Aspectos de la semántica de las unidades fraseológicas.* La fraseología somática metalingüística del español (2009).
* *Habla, soy todo oídos*. Reflexo das accións e das actitudes do receptor na fraseoloxía somática metalingüística do español (2009)
* *Corporalidad y lenguaje. La fraseología somática metalingüística del español* (2011).
* *En el camino hacia la cima, la última cuesta es la más dura*: metáfora y argumentación en el discurso del terrorismo en España (2012)
* *Fijo que este artículo te gustará: sobre el empleo de algunos fraseologismos pragmáticos en el lenguaje juvenil del español y el inglés* (2012).
* *Nuevas tecnologías y procesos de lectura/escritura: panorama y aplicaciones* (2014).

### Hitzaldiak 
* ¿Cómo nos convencen nuestros políticos? Discurso y retórica en el espacio público?

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Twitter @inesolza
* Ines Olza. Curriculuma
Sílvia Soler

**Sílvia Soler i Guasch** (Figueres, 1961eko urriaren 5a) idazle eta kazetari katalana da.

Informazio zientzien alorrean egin zituen ikasketak unibertsitatean. Ibilbide profesional luzea du, erredaktore lanak egin baititu hainbat hedabidetan, besteak beste, Catalunya Ràdio, Kataluniako Telebista, *Ara* egunkaria, *El Punt* egunkaria edo *Presència* astekaria.

Hizkuntza anitzetara itzuli izan dira beraren literatura lanak: ingelesa, gaztelania, italiera, frantsesa eta portugesa. Ez dago bere libururik euskaraz argitaratuta.

Carme Guasch i Darné poetaren alaba da eta Toni Soler i Guasch du anaia, telebistako *Polònia* saioaren sortzailea.

## Lanak 
### Eleberriak 
* *El centre exacte de la nit* (*Gauaren erdigune zehatza*, 1992)
* *El son dels volcans* (*Sumendien loa*, 1999)
* ''L'arbre de Judes* (*Judasen zuhaitza*, 2001)
* *Mira'm als ulls* (*Begira nazazu begietara*, 2004)
* *39+1* (2005, telesail gisara egokitua TV3n 2014an)
* *39+1+1: Enamorar-se és fàcil, si saps com* (*39+1+1: Maitemintzea erraza da, nola egin badakizu*, 2007)
* *Petons de diumenge* (*Igandetako musuak*, 2008)
* *Un família fora de sèrie* (*Mailaz gaindiko familia bat*, 2010)
* *Un creuer fora de sèrie* (*Mailaz gaindiko itsas bidaldi bat*, 2011)
* *L'estiu que comença* (*Hasten ari den uda*, 2013)
* *Un any i mig* (*Urte eta erdi*, 2015)
* *Els vells amics* (*Lagun zaharrak*, 2017)
* *El fibló* (*Eztena*, 2019)
**Nosaltres, després* (*Gu, geroago*, 2021)

### Narrazioak 
* *Arriben els ocells de nit* (*Iritsi dira gautxoriak*,1985)
* *Ramblejar* (*Promenatu*, 1992)

### Ikerketa eta hedapena 
* *Àngel Casas Show: anecdotari secret* (*Angel Casasen ikuskizuna: isilpeko bitxikeriak*, 1983)
* *El gust de ser mare* (*Ama izatearen atsegina*, 2004)

## Sariak eta aitorpenak 
* Fiter i Rossell saria 2003, *Mira'm als ulls*.
* Gironako literatura sariak - Prudenci Bertrana eleberri saria 2008, *Petons de diumenge*.
* Ramon Llull saria 2013, *L'estiu que comença''.

## Erreferentziak
The Blob

***The Blob*** (euskaraz *Txaplata*), 1958ko Irvin Yeaworth alemaniar-estatubatuarrak zuzendutako zientzia-fikzio eta beldurrezko film bat da. Steve McQueen, Aneta Corsaut, Earl Rowe eta Olin Howland aktoreek antzeztu zuten.

1988an izenburu bereko berregokitzapena izan zuen.

## Argumentua 
AEB, Pennsylvania, kanpo espaziotik Lurrera iritsitako itxuragabeko txaplata batek parean harrapatzen duen oro desegiten hasi da. Elikatzen den aldiro modu ikusgarrian tamainaz handitzen da. Polizia sinisgaitzak haietaz trufatu arren, Steve Andrews (Steve McQueen) mutil gaztea, Jane Martin (Aneta Corsaut) neskalaguna eta haien lagunak jendea "txaplata jale" horren mehatxuaz ohartzen saiatu dira.

## Aktoreak 
* Steve McQueen: Steve Andrews
* Aneta Corsaut: Jane Martin
* Earl Rowe: Dave tenientea
* Olin Howland: Agurea
* Elbert Smith: Henry Matin
* Hugh Graham: Andrews jauna
* John Benson: Jim Bert sarjentua
* Lee Payton: Kate

## Ikus gainera 
* *The Blob (1988ko filma)*

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Kintsugi

thumb|Kintsugi metodoarekin egindako ontzia.
**Kintsugi** (; *urrezko arotzeria*) edo **Kintsukuroi** (; *urrezko konponketa*) jatorri japoniarreko teknika bat da, zeramikaren hausturak konpontzeko, erretxina-berniz hautseztatuarekin edo urre, zilar edo platino hautsarekin nahastuta. Hausturak eta konponketak objektu baten historiaren parte direla planteatzen duen filosofia baten parte da, eta ezkutatu, txertatu eta, gainera, objektua edertzeko erakutsi beharrean, erakutsi egin behar direla, bere eraldaketa eta historia agerian utziz.

## Historia 
thumb|Kintsugi teknikan askotan erabiltze da urrea.
Kintsugi artearen historia XV. mendearen amaieran hasten da, Ashikaga Yoshimasa shogunak, bere te katilurik gogokoenetako bi bidali zituenean Txinara, konponduak izan zitezen. Katiluak konponduta itzuli ziren, baina metalezko grapa itsusi batzuekin, eta horiek zakar eta desatsegin bihurtzen zituzten begien bistan. Emaitza ez zen bere gustukoa izan, beraz, konponketa hobea egingo zuten artisau japoniarrak bilatu zituen, horrela zeramikak konpontzeko modu berri bat lortuz, arte bilakatua.

Objektuen konponketari aurre egiteko modu horren teknika eta artea hain preziatua izan zen, ezen batzuek besteei leporatu baitzieten zeramika nahita haustea, ondoren metodo horrekin konpondu ahal izateko; izan ere, konponketaren konplexutasunak konpondutako pieza estetikoki eraldatzen duenez, balio berri bat ematen diola uste zuten. Horrela, metodo horren bidez konpondutako pieza zaharrak inoiz hautsi ez diren piezak baino gehiago balioetsi izan dira. Prozesua artisau japoniarrekin lotuta badago ere, teknika beste jatorri batzuetako zeramikazko piezei aplikatu zaie, horien artean Txinan, Vietnamen eta Korean.

## Teknika 
*Urushi* zuhaitzaren erretxinatik datorren eta urre, zilar edo platino hautsarekin ihinztatuta dagoen *Urushi* lakaren bidez piezak elkartzean datza teknika. Horretarako, laka erabiltzeko, *kebo* edo *makizutsu* pintzel bat erabiltzen da. Prozesua amaitzean, pieza bizitzara itzultzen da orbain distiratsuz beteta. Faseak Kintsugi-aren faseak honako hauek dira.
# Istripua (Objektuaren haustura eta zatiak biltzea)
# Muntaia (Piezen garbiketa eta aurretiko mihiztadura)
# Itxaronaldia.
# Konponketa.
# Ezagutaraztea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Blob (1988ko filma)

***The Blob*** (euskaraz *Txaplata*), 1988ko Chuck Russell estatubatuarrak zuzendutako zientzia-fikziozko beldurrezko film bat da. *1988ko izenburu berdineko filmaren* berregokitzapena da. Shawnee Smith, Kevin Dillon, Donovan Leitch, Joe Seneca eta Del Close aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Kalifornia, Arborville udalerrian estralurtar bizitza forma likatsu bat agertu da. Ez du ez konszientzia ez adimenik ere, eta gauza bakar bat bakarrik egiten daki, baina horretan guztiz trebea da: mugitzen den oro jatea... gizonak, emakumeak edo haurrak. No

## Aktoreak 
* Kevin Dillon: Brian Flagg
* Shawnee Smith: Meg Penny
* Donovan Leitch: Paul Taylor
* Jeffrey DeMunn: Herb Geller sheriffa
* Candy Clark: Fran Hewitt
* Joe Seneca: Meddows doktorea
* Del Close: Meeker erreberendoa
* Sharon Spelman: Penny andrea
* Beau Billingslea: Moss Woolsey
* Art LaFleur: Botikaria / Penny jauna
* Ricky Paull Goldin: Scott Jeskey
* Paul McCrane: Bill Briggs udaltzaina
* Michael Kenworthy: Kevin Penny
* Douglas Emerson: Eddie Beckner

## Ikus gainera 
* *The Blob* (1958)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Elisabeth Becker

**Elisabeth Becker** ( - ) Bigarren Mundu Gerran kontzentrazio-esparru bateko zaintzailea izan zen.

## Biografiak 
Becker Neuteichen jaio zen, Danzig Hiri Librean (gaur egun Nowy Staw, Polonia), Alemaniako familia batean. 1936an, 13 urte zituela, Neska Alemanen Ligara batu zen. 1938an sukaldari bihurtu zen Danzigen. 1939an alemaniarrak iritsi ziren hirira, eta Becker arrakastaz moldatu zela esaten da. 1940an Dokendorf enpresarentzat hasi zen lanean Neuteichen, non 1941 arte lan egin zuen, Danzigen nekazaritza laguntzaile bihurtu zenean.

1944an, SSek guardia gehiago behar zituzten Stutthofeko kontzentrazio-esparru hurbilean, eta Becker zerbitzura deitu zuten. 1944ko irailaren 5ean iritsi zen Stutthofera, SSetako Aufseherin bezala entrenatzen hasteko. Geroago, Stutthofeko emakumeen esparruan lan egin zuen SK-IIIn. Han, gas ganberarako emakumeak eta haurrak aukeratu zituen pertsonalki.

Beckerrek zelaitik ihes egin zuen 1945eko urtarrilaren 15ean, eta Neuteicheko bere etxera itzuli zen. Apirilaren 13an, polizia poloniarrak atxilotu eta espetxean jarri zuen, epaiketaren zain. Stutthofeko epaiketa 1946ko maiatzaren 31n hasi zen Danzigen, SSetako bost emakume ohi eta zenbait kapo akusatu gisa zirela. Becker, beste hamar akusatuekin batera, heriotza zigorrera kondenatu zuten. Hainbat gutun bidali zizkion Poloniako presidente Bolesaw Bieruti indultu bat eskatuz, bere ekintzak Gerda Steinhoff edo Jenny-Wanda Barkmannenak bezain zorrotzak izan ez zirela argudiatuz. Ez zen indulturik eman, eta 1946ko uztailaren 4an (erorketa laburraren metodoaren bidez) Biskupia Górkan zintzilikatu zen jendaurrean, SSetako beste hamar ikuskatzaile eta arduradunekin batera. Bere urkako argazkietatik, badirudi lepoa hautsi zitzaiola eta burmuineko heriotza izango zuela, zigortutako beste guardietako batzuek ez bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kirkpatrick Macmillan

**Kirkpatrick Macmillan** (Keir, Dumfries eta Galloway 1812ko irailaren 2a - *ib.*, 1878ko urtarrilaren 26a) eskoziar errementaria izan zen. Orokorrean, pedal-bizikleta asmatu izana egotzi ohi zaio.

## Pedal-bizikletaren asmakuntza 
1890ko hamarkadan James Johnstonen bere senideak egindako ikerketaren arabera, Macmillan izan zen pedaledun bizikleta asmatu zuen lehena.

Macmillanek, ustez, egurrezko pedal-bizikleta baten eraikuntza amaitu zuen 1839an, burdinazko ertza zuten egurrezko gurpilak, aurrealdean orientagarria zen gurpil bat eta atzealdean bielen bidez pedalei konektatuta zegoen gurpil handiago bat zituena.

Glasgowko egunkari batek 1842an "Dumfries-shireko zaldun anonimo batek... belozipedo batean bidaiatzen zuen... diseinu burutsukoa" Gorbalsen oinezko bat lurrera bota eta bost txelin britainiarreko isuna jaso zuen istripu baten berri eman zuen. Johnstonek zaldun hori bezala identifikatu zuen Macmillan.

1939ko plaka batek, Courthillen familia errementaritzan, hau dio: "Zekiena baino hobeto eraiki zuen". Hala ere, MacMillan Glasgown bizi izan zen eta Vulcan Foundryn lan egin zuen 1840 urtearen inguruan, ez Courthillen.

## Eszeptizismoa 
Johnston merkatari bikain, apal eta industrialaren doktrinak, beste batzuek hamarkada batzuk geroago egingo zutena lortu zuena, publikoaren irudimena harrapatu zuen, bereziki Eskozian. Historialarien artean ere, britainiarren artean behintzat, ondo onartua izan zen XX. mendearen hasieran.

Johnstonek ez zuen froga erabakigarririk aurkeztu, baina bazituela idatzi zuen. Eszeptikoek, aurkeztu zuen MacMillanen diseinua, Thomas McCall-en 1869ko bi belozipidoz osatua izan zela argudiatzen dute. Johnstonek hala eskatuta, Thomas McCallek MacMillan bezala aurkeztuko den erreplika bat eraiki zuen 1896ko Stanley showean (eta orain Dumfries Museoan), beharbada finantza arrazoiengatik.

Hala ere, Gavin Dalzellek, Lesmahagowkoa, Macmillan makina 1846an kopiatu zuela esaten da, eta xehetasunak hainbeste pertsonari transmititu zizkiela, 50 urte baino gehiagoz, orokorrean, bizikletaren asmatzailetzat hartua izan zela.

## Eztabaida 
Pedaledun bizikletaren asmakuntza aztertu duten historialari batzuek, David V. Herlihy barne, Macmillan ez zela lehen asmatzailea izan diote. Herlihyk dioenez, ez dago gaur egungo ebidentzia dokumentalik 2 gurpileko ibilgailu bati pedal diseinu bat aplikatu zaionik eta 1868an Eskoziako bezeroek Michaux konpainiari bidalitako gutunek giza trakzioko ibilgailu guztiak trizikloak eta kuadrizikloak direla adierazten dutenik. Antzeko baieztapen bat egiten du David Gordon Wilsonek.

## Ikus, gainera 
* Bizikleta
Erna Beilhardt

**Erna Beilhardt** (1907ko otsailaren 7a - 1999) SS-Aufseherin bat izan zen, Alemaniako Gurutze Gorriko kidea Bigarren Mundu Gerraren azken urtean.

Neuteichen (Nowy Staw) jaio zen, Danzig Hiri Askearen inguruan, 1907ko otsailaren 7an, eta 1944ko udazkenean iritsi zen Beilhardt Stutthofeko kontzentrazio-esparrura. Beilhardt erdiko eremuan egon zen 1944ko irailaren 18tik 1944ko urriaren 11ra arte, non gainbegiratze programa batean parte hartu zuen sei astez, eta, ondoren, Heiligenbeil satelite eremura eraman zuten. 1945eko urtarrilaren 20an Beilhardtek presoak Königsbergera ebakuatzen lagundu zuen, non erizain lanak egin zituen Alemaniako Gurutze Gorriaren pean zauritutako soldadu alemaniarrentzat. Azkenik, 1945ean, Stutthofeko eremu nagusian egon zen berriro.

Gerra ostean sobietar tropek atxilotua, Beilhardt, Stutthofeko lehen epaiketan (apirilak 25-1946ko maiatzak 31), kontzentrazio esparruetako presoei tratu txarrak ematea leporatu zioten, eta bost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten.

Poloniako espetxetik atera ostean, Ulmen bizi izan zen eta Hesseko Wetter-en hil zen 1999an.

## Kanpo estekak
Patagonia express

***Patagonia express*** () Luis Sepúlvedak txiletar kazetariak 1989an idatzitako bidai-liburua da. 1998an Ima Garbizuk euskaratu zuen.

## Sinopsia 
Luis Sepulvedak bizitzan zehar izandako gorabeheretan laguntzeko gonbita luzatu egin digu. Aitonaren eskutik militantzia politikoan emandako lehenengo urratsetatik, kartzela eta erbestearen ondotik berraurkitu zuen Patagoniara arte. Joan eta etorriko bidaiatan kontinentea zeharkatu duen ibilbide pertsonala dugu egilearena, Sepulvedak aitonari hitz eman zion tokira iristean baino amaiera izango ez duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josefa de Óbidos

**Josefa de Ayala Figueira**, **Josefa de Óbidos** izenarekin ezaguna (Sevilla, 1630eko otsailaren 20a - Óbidos, Portugal, 1684ko uztailaren 22a), Portugalgo XVII. mendearen bigarren erdiko margolaririk aipagarriena da, Aro Modernoko ertiaren historia unibertsalari egindako ekarpenagatik.

## Biografia 
1626. urte inguruan, Portugal eta Espainia bateratuta zeudenean, Baltasar Gómez Figueira, Óbidoarra jaiotzez eta familia aberats bateko bigarren semea, Sibiliara joan zen karrera militarrean sartzeko asmoarekin, baina azkenean Francisco Herrera Zaharra margolariaren lantegian bizitzea lortu zuen. Bertan, margolanak egiteaz eta oihalak prestatzeaz arduratu zen.

Sibilian Catalina de Ayala Camachorekin ezkondu zen, eta zazpi seme-alaba jaio ziren ezkontza hartatik, tartean Josefa izeneko neska bat. Josefa, San Vicente eliztian bataiatu zuten 1630eko otsailaren 20an, Francisco de Herrera Zaharra aita ponteko zela.  Senar-emazteak Portugala itzuli ziren independentzia nazionalaren berreskurapenaren ondorioz, baina Josefak sei urtez Sibilian geratu zen bere aitonarekin, eta, horrela, erti munduarekin harremanetan jartzeko aukera izan zuen. Modu autodidaktikoan margotzen ikasten hasi zen, eta hasieratik gaitasun handia erakutsi zuen.

Hamalau urterekin Óbidosen kokatu zen gurasoekin. Hamasei urte zituela, Coimbrako Santa Ana komentuan sartu zen. Hiru urte geroago, Coimbrako Unibertsitateko Estatutuen argiaraldi baterako irarlan batzuk egiteko mandatua jaso zuen. Irarlan haiei esker ospea lortu zuen. [thumb|280x280px| *Pazkoa Arkumea*, 1660-1670, olioa [margo-oihal gainean (88 x 116 cm), Eskualdeko Museoa, Évora . |alt=|ezkerrera]]1653an komentua utzi zuen, arrazoi ezezagunak direla-eta, aitaren etxera itzuli zen. Bere garaiko emakume batentzat guztiz ohikoa ez zen arren, margolari izatea erabaki zuen. Komentu eta elizetako aginduak laster iritsi zitzaizkion. Haren lanak ikus daitezke, esaterako, Alcobaçako monasterioan edo Lisboako Jeronimotarren monasterioan. Erretratuak egiteko eskaerak ere jaso zituen, eta hala margotu zituen, besteak beste, errege-sendiarenak.

Obidosen ehun lan baino ez dira iritsi gaur egunera. Horien artean nabarmentzekoak dira "Hilabeteak" izeneko saila osatzen duten loreen eta izadi hilen margolanak. Ekoizpenean, bai estilistikoki, bai gai aldetik, Zurbaranen eragin nabarmena nabaritzen da.

Obidosen hil zen 1684an, 50 urte zituela. Herri honetako San Pedro elizan lurperatu zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Víctor Serraoren artikulua Josefa de Óbidosi (portugaleraz).
* De Óbidos, Josefa; National Museum of Women in the Arts (1997). Ministério da Cultura, Gabinete das Relações Internacionais, ed. Sakratua eta profanoa: Portugaleteko Josefa de Óbidos .  .

## Kanpo-estekak