open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria galleta

**Maria galleta** galleta mota bat da.

## Historia 
1874ko urtarrilaren 23an, San Petersburgon, Maria Aleksandrovna dukesa handia – Alexander II.a Errusiakoa tsarraren alaba– eta Ingalaterrako Alfred printzea –Edinburgoko dukea, Viktoria erreginaren laugarren semea– ezkondu ziren Neguko Jauregian. Urteko ezkontzaren aitzakian, bi gozogile ingelesek, James Peek-ek eta George Hender Frean-ek, galleta mota berri bat prestatu zuten eta ezkongai errusiarraren izena ipini zioten: *Marie biscuit*.

Gozoki berria espresuki bostetako tearekin hartzeko sortu zuten, ordu arte egunero kontsumitu ohi zituzten galletek busti eta berehala desegiteko joera ezatsegina baitzeukaten. Peek, Frean & Co. konpainiak ekoiztutakoek, aldiz, duin eta kurruskari eusten zieten murgilei. Produktua prest zeukaten ezkontza baino lehen ere, baina publizitate egokia behar zuten kontsumitzaile britainiarrak liluratzeko. Ez zen garaiko pertsona ezagun baten izena zeukan lehen gozokia: Victoria erreginak, Albert printzeak edo Garibaldik ere beren galletak zituzten. Eta hala, errege familiarekin lotuta, produktuak bide samurragoa izan zuen merkatu britainiarrean, lehenik, eta atzerrian, aurrerago.

Maria galleten jatorriari buruzko beste bertsio oker bat zabaldu da luzaroan: Eugenio Fontaneda espainiarrak asmatu zituela eta Maria bilobaren izena jarri ziela. Baina Espainian kontsumitu ziren lehen Maria galletak Peek & Freanek berak ekoitziak ziren. Inportatutako galleta horiek, ordea, oso garestiak ziren, 5,5 pezeta kiloak.

### Maria galletak Euskal Herrian 
Espainiako lehen Maria galletak Gipuzkoan ekoitzi zituzten, Errenteriako Olibeten. 1886an sortutako fabrikak oragailu mekanikoak, ijezkailuak eta Espainiako lehen kate-labeak zituen. Hala, prezioa erdira jaitsi zen, 2,5 pezeta kiloko, baina luxuzko produktua zen oraindik. Juan Ramón Jiménez idazlearentzat behintzat bai. Zenobia Camprubi idazle eta hizkuntzalariak, erbestean zela, zera idatzi zion Juan Guerrero Ruiz editoreari: «Ezusteko handiena J.R.rentzat Maria Olibet galletak lirateke, gauza legendario eta eskuraezintzat jotzen baititu beti».

Aurrerago Bilbon 1907an sortutako Artiach eta Fontaneda bera hasi ziren Mariak egiten. Baina benetako bultzada Espainiako Gerra Zibila amaituta jasoko zuten galletek, frankismoaren babesean. 1950eko hamarkadan, irin eta azukre gainprodukzioa Gaztela Mantxako –nagusiki, Palentziako– industria galletagilera bideratu zuten eta erregimenak Espainiaren susperraldi ekonomikoaren ikurretako bat bihurtu nahi izan zuen Maria.

Hala ere, Maria fenomenoa beste herrialde askotan ere zabaldu zen, kostua merketu ahala. Egun, munduko 40tik gora herrialdetan ekoizten dira. Eta, abizenak abizen, ia denek dute dukesa handiaren izena: Maria, Marie, Marietta, Mariya, Mariebon, Mariakaakje, Mariekjeks...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gurutzatzen diren zuzenak

thumb|Bi zuzen gurutzatzen dira, ez badira paraleloak, ezta ebakitzaileak ere.
Geometrian, **gurutzatzen diren zuzenak** dira paraleloak ez direnak eta espazioan ebakitzen ez direnak. Hau da, planokideak ez dira, zeren zuzen planokideak ebakitzen edo paraleloak baitira. Gurutzatzen diren lerro zuzenen adibide bakuna tetraedro erregular baten kontrako ertzetan zehar dauden lerro zuzenen bikotea da.

## Gurutzatzen diren zuzenen arteko distantzia 
Gurutzatzen diren bi lerro zuzenen arteko distantzia honela definitzen da: baten puntuen eta bestearen puntuen arteko gutxieneko distantzia da. Jakina da gutxieneko hori gertatzen dela bi puntuak bi zuzenekiko elkarzutean direnean.

E\,espazio afin euklidearreko gurutzatzen diren bi zuzenen arteko distantziaren formula hau da:
:d(g,h)=|(a - b)\cdot \frac{\vec v \times \vec w}|.
non a + r \vec v eta b + s \vec w bi lerro zuzenak diren.{{Froga|*g* eta *h* bi zuzen emanda, ekuazio parametriko hauek dituztenak:
:g: \vec x =  a + r \vec v
:h: \vec x =  b + s \vec w \ \ \, r,s \in \R

non  r,s \in \R, \vec v  eta  \vec w bektore zuzentzaileak diren, eta  a, b \in E

 a - b, \vec v,  \vec w hiru bektoreak linealki independenteak dira.

\vec n bektore normala, \vec v eta \vec w bi bektoreekiko elkarzuta dena, haien biderketa bektorialaren bidez kalkula daiteke:

:\vec n = \vec v \times \vec w eta bektore unitario bihurtu: \vec n_0 = \frac{\vec v \times \vec w}.

Orduan, bi zuzenen arteko distantzia bi zuzen horietan muturrak kokatuta dituen edozein segmentuaren aipatutako bektoren normal horren gaineko proiekzioa da. Bereziki, A eta B puntuak erabil ditzakegu:

:d(g,h)=|(a - b)\cdot \vec n_0|.}}
thumb|Planokideak ez diren bi zuzenen arteko distantzia

## Kanpo estekak
Ainhoa Santamaría

**Ainhoa Santamaría Ballesteros** (Gasteiz, 1980ko martxoaren 20a) arabar aktorea da, emakumezko bigarren aktore onenaren Max Saria irabazlea.

## Bidea 
Gaztetatik diziplina artistikoetan izan zuen zaletasuna, hasieran musika eremuan batez ere, José Uruñuela kontserbatorioan datza klasikoa eta Gasteizko Jesus Guridi kontserbatorioan solfeoa egin zuelarik. Santa Maria-Zintzarri abesbatzaren kidea izan zen ere.

2014. urtea, antzerkiak eta kulturaren mundua orokorrean bizi ari zen egoera zaila zela eta, beste akore batzuekin batera beraien enTRAMAdos konpania propioa sortzera eraman zituen. Hortik *Feelgood* proiektua sortu zen, Alistair Beatonek idatzitako antzezlana, zieen Max Sari etan izendatua izan zen: Ikuskizun Onena, Zuzendaritza Onena eta Egokitzea Onena gisa. Ondoren, enTRAMAdoseko lau kide: Fran Pereak, Javier Márquezek, Manuela Velascok eta Ainhoa Santamaría berak Feelgood Antzerkia kooperatiba sortu zuten. Kooperatiba honen helburua gaur egungo autoreetan oinarritzea da. Konpainia honek Rafael Spregelburden Ergelkeria ekoiztu zuen, Santamariak antzezlan honekin lortu izan du bere lorpen handiena, emakumezko bigarren aktore onenaren Max Saria 2017. Urte horretan Gasteizko jaien pregoilari izendatu zuten, bere jaioterria izanik ohore berezia izan delarik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrike Gesalaga

**Enrike Gesalaga Larreta** (Eibar, 1941eko irailaren 4a) gipuzkoar ETAkide ohia da. ETArekin harreman zuelakoan 1969ko apirilaren 11an Mogrovejon atxilotu zuten. Mogrobejoko atxiloketa Andoni Arrizabalagaren atxiloketa eta gutxira gertatu zen. Andoni torturatu eta honek bere kideek Mogrobejoko ezkutalekutik alde egin zutela uste zuenez, Kantabriako ezkutalekuaren berri eman zion poliziari. Honen ondorioz Enrikerekin batera Ione Dorronsoro, Jon Etxabe eta Teo Uriarte atxilotu eta torturatu zituzten.

Burgosko prozesuan 50 urteko gartzela zigorra jaso zuen. Jon Etxabe bezala, ETAren barruan zatiketa egon zenean ETA VI.arekin lerratu zen. Segoviako ihesean parte hartu zuen. 1977ko amnistia eta gero ezker abertzaleko ideologia mantendu zuen eta oinarrizko sindikalgintzan partaidetza izan zuen, hala ere ez zuen politikan parte aktiboa izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekintza Egitasmoa

**Ekintza Egitasmoa** Alexander Dubček-ek eta Txekoslovakiako Alderdi Komunistako kideek 1968ko apirilaren 5ean argitaratu zuten plan politikoa da. Programa honek Txekoslovakiar Errepublika Sozialistak bere bide propioa aurkitzea zuen helburu, Sobietar Batasunari jarraitu ordez. Egitasmoak askatasun indibidualak aitortzen zituen, baita erreforma politiko eta ekonomikoen sarrera eta nazioaren egituraren aldaketa ere. Modu askotan, dokumentua Pragako Udaberriaren oinarria izan zen eta 1968ko abuztuan Varsoviako Itunaren ondoriozko Sobietar Batasunaren inbasioa eragin zuen.

## Testua 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Mikel Engolasterseko eliza

**San Mikel Engolasterseko eliza** () Andorrako Engolasters herrian dagoen eliza erromaniko txiki bat da. Escaldes-Engordany parrokian dago. Ez dago oso garbi zein urtetan eraiki zen, baina onartuta dago XII. mende hasierakoa dela.

## Deskribapena 
Tipologikoki habearte laukizuzen bakarreko eliza da, abside semizirkular batez burututa.. Abside horretan kanpotik friso hornitua erakusten du; frisoan Lombardiako apaingarriak ikusten dira. Atarian, ate aurrean, tenpluaren hegoaldeko horman, askoz geroago eraikitako portxe bat dago. Kanpandorrea, tenpluarekin konparatuta, desproporzionatua da, hau ere, lombardiar estilokoa, hiru solairurekin. Leiho bikiak erakusten ditu. Dorrea lesenekin eta arkuekin apainduta dago. Azken solairuko arkuaren azpian, bi fatxadetan, harriz zizelkatutako bi buru ikusten dira.

Barnealdean, bestetik, absidean eta presbiterioan jatorrizko margolan mural erromanikoen erreprodukzioak daude. Egun jatorrizko margolanak Bartzelonako Kataluniako Arte Museo Nazionalean erakusten dira.
thumb|ezkerrera|Eliza, gauez argituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Informazio turistikoa.
Alai (argitaletxea)

**Alai** argitaletxea 2015ko abenduan sortu zen Aurelio Erdozainen eta Aitor Imazen eskutik. Euskarazko eta gaztelaniazko lanak argitaratzen ditu, batez ere, haur eta gazteentzako liburuak, argazki liburuak eta euskara ikasten ari direnentzako liburuak.

## Bildumak 
Oraingoz, Alai argitaletxeak zenbait bilduma sortu ditu:
* ***Ari naiz!*** *Ari naiz!* bilduma euskara ikasten ari direnentzako liburu bilduma da.
* ***Ganbara***  / ***Desván*** . Gazte literatura.
* ***Ohera joan baino lehen*** . *Ohera joan baino lehen* umeentzako ipuinen bildumak.
* ***Fotografías*** ,  eta . Zenbait hiritako argazkien bilduma eta hiriei buruzko informazioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Alai argitaletxearen webgunea.
1946ko Irango krisialdia

**1946ko Irango krisialdia** edo **Irano-azeriar krisialdia** ( *Qaʾilih Âzarbâyjân*, "Azerbaijango krisialdia") Bigarren Mundu Gerra osteko gatazka izan zen, Sobietar Batasunak Iranen okupaturiko lurraldeak utzi ez zuelako sortua.

1941ean, Estatu Batuak oraindik neutrala zela, 'aliatuek' pahlaviar Iran inbaditu zuten: Armada Gorriak iparraldea eta britainiarrek erdialdea eta hegoaldea. Gerran zehar, estatubatuarrek eta britainiarrek bertatik bidali zituzten Sobietar Batasunarentzako hornidurak. 1946ko hasieran, kurduek Mahabadeko Errepublika aldarrikatu zuten. Gerra zibila piztu eta 2.000 hildako izan ziren baina, Ahmad Qavam irandarren ahaleginei eta estatubatuar presio diplomatikoari esker, sobietarrek bere laguntza eten zuten eta azeriar-kurdu aliantza menderatua izan zen. Gatazka hau Gerra Hotzaren lehendabiziko "guduetako" bat hartzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1953ko Ekialdeko Alemaniako matxinada

**1953ko Ekialdeko Alemaniako matxinada** ekainaren 16an hasi zen Ekialdeko Berlinen eraikuntza-langileek grebari lotu ziotenean. Hurrengo egunean Alemaniako Errepublika Demokratikoaren aurkako matxinada bilakatu zen. Alemanian, matxinadari **Ekialdeko Alemaniako herri matxinada** () edo **1953ko ekainaren 17ko matxinada** () diote. Miloi bat lagun baino gehiagok hartu zuten parte 700 herritan. Alemaniako Alderdi Sozialdemokratarekin loturiko lagunek, borrokalari antifaxistek eta sindikalistek zeregin inportanteak izan zituzten matxinadan.

Baina Armada Gorriko tankeek eta *Volkspolizei*k laster erantzun zuten eta matxinada bukatu zen. Hala ere, ekainaren 17tik aurrera oraindik 500 herri baino gehiagotan grebak eta manifestazioak izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soldatapeko lan

**Soldatapeko lana** langile baten eta nagusi edo patroiaren (enpresari gisa ezagunagoa) arteko harreman sozioekonomikoa, zeinaren bitartez lehenak bere lan-indarra saltzen duen lan kontratu baten bidez, hau formala zein informala delarik. Transakzio hauek orokorrean lan-merkatuan burutzen dira, hala, ordainsari edo soldata merkatuaren bitartez ezartzen delarik. Soldataren trukean, lanaren produktua nagusiaren jabegoaren parte bihurtzen da, AEBko jabetza intelektualaren jabego patenteen kasuak salbuespenak izanik, non patenteen aitorpena jatorrizko asmatzaileari dagokion. **Soldatapeko langilea** izango da bere diru-sarrerak lortzeko bide nagusia bere lan-indarren salmenta denean.

Gaur egun, hau da ELGAko herrialdeak bezalako ekonomia misto modernoetan nagusitzen den enplegu mota. Nahiz eta, lan gehienak egitura honen arabera burutu, kudeatzaileen lan kontratuak eta langile profesionalek zenbaitetan izendapen berezi edo klasekoak izaten dituzte, beraz, "soldatapeko langile" kontzeptua soilik eskulanari eta erdigaitasun mailakoa dutenei esleitu ohi zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Normal (geometria)

eskuinera|thumb|Poligono bat eta bere bektore normaletako bi
eskuinera|thumb|Gainazal batekiko normala puntu batean gainazal bereko puntu berean plano ukitzailearekiko normal berbera da.
**Geometrian**, lerro zuzenez edo planoez mintzatuz, **normala** beste lerro zuzen edo plano batekin angelu zuzena osatzen duena da.

Normala, Kurba (edo gainazal) bat emanik, puntu bateko zuzen (edo plano) ukitzailearekiko perpendikularra den eta puntutik igarotzen den zuzena da.

## Kanpo estekak
Seven Pillars of Wisdom

**Seven Pillars of Wisdom** ("Jakintzaren Zazpi Oinarriak") Thomas Edward Lawrence militarrak, ezizenez **Lawrence Arabiakoa**, profesionalki **T. E. Lawrence** gisa ezaguna, (1888-1935), idatzitako memoriak liburua da, azkena bere bibliografian. Izenburua Bibliako txatala da. Liburuan Lawrence Arabiakoak Arabiar Iraultza otomanoen aurkako borroketan, 1916-1918) bere ibilerak ejerzito britaniarraren eta arabiarren arteko ofizial bitartekari gisa narratzen ditu.

## Izenburua 
Liburuaren izenburua *Esaera Zaharren liburutik* txatal honetatik hartuta dago: "Andere Jakinduriaren gonbidapena" (9. kapitulua, "Andere Jakinduriaren gonbidapena", 9:1, 9:6):
:* Bere etxea eraiki du Jakinduriak,*
:* zazpi zutabe ezarri eta landu;*
:* abereak hil, ardoa nahastu eta mahaia prest jarri du.*
:* Neskameak bidali ditu, hiriko goialdeetatik aldarrikatzera:*
:* "Heldutasun gabekoa, betor hona!"*
:* Zentzugabekeari esaten dio:*
:* "Ea, jan nire ogia eta edan nik nahasturiko ardoa.*
:* Utzi txorakeriak eta biziko zarete!*
:* Gero, jarraitu zuen zentzuzko bideari". *

## Liburuaren edizioak 
*Seven Pillars of Wisdom* liburuak edizio eta moldaketa desberdinak ezagutu zituen. 1919. urteaz geroztik, testua hainbat aldiz berregituratu zuen eta, ondoren, Lawrenceko laguna zen George Bernard Shaw zenbait aldaketa proposatu zizkion, liburua hobetuz. 1922an, lehen edizio pribatuaren zortzi kopia bakarrik inprimatu ziren. 200 kopia argitaratu ziren bigarren edizio mugatuan, 1926an, testu laburtua jasoz. Hurrengo urtean, Lawrence-ek publiko orokorrarentzat best laburpen bat argitaratu zuen, *Revolt in the Desert* izenburupean. 1935an, berrogeita hamargarren urteurrenean, obra arrakastatsua bezala gelditu zen, 1926ko bertsioa berreskuratuz.
[thumb|300px|Seven Pillars [Wadi Rumen.]]

## Liburua zineman 
1962an David Lean zuzendariak liburua zinemarako moldatu zuen, *Lawrence of Arabia* izenburuarekin. Zazpi Oscar sariak irabazi zituen. American Film Institutearen arabera garai guztietako hamar filme onenen artean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Liburua ingelesez.
Pontdolgoch

'''''', Galesko udalerri txiki bat da, Powys konderrian. A470 errepidean dago, Caersws udalerritik 3,2 kilometro ipar-mendebaldera. Carno ibaiak udalerria zeharkatzen du.

## Kanpo estekak
Fred Halliday

**Simon Frederick Peter "Fred" Halliday**, (1946ko otsailaren 22a, Dublin, Irlanda &ndash; 2010eko apirilaren 26a, Bartzelona, Espainia) Irlandako historialari eta Britainiar Akademiako kidea izan zen. Nazioarteko harremanak eta Ekialde Hurbila landu zituen, bereziki Gerra Hotza, Iran, eta Arabiar penintsula. Besteak beste, Ronald Reagan AEBko presidentearen Hirugarren Munduarekiko doktrinaren osagaiak deskribatu zituen:

## Liburuak 
* *Arabia without Sultans*, Penguin 1974,
* *Iran: Dictatorship and Development*, Penguin 1978,
* *Mercenaries in the Persian Gulf*, Russell Press, 1979.
* *Soviet Policy in the Arc of Crisis*, Institute for Policy Studies, Washington, 1981.
* *Threat from the East?* Penguin 1982.
* *The Ethiopian Revolution*, with Maxine Molyneux, Verso, London 1982.
* *The Making of the Second Cold War*, Verso, London 1983, 1984, 1986, 1988.
* *State and Ideology in the Middle East and Pakistan*, Fred Halliday eta Hamza Alavi, Macmillan, 1988.
* *Cold War, Third World*, Radius/Hutchinson, 1989.
* *Revolution and Foreign Policy: the Case of South Yemen*, 1967 1987, Cambridge University Press, 1990.
* *Arabs in Exile, The Yemeni Community in Britain*, I.B. Tauris, 1992.
* *Rethinking International Relations*, Macmillan, 1994.
* *From Potsdam to Perestroika, Conversations with Cold Warriors*, BBC News and Current Affairs Publications, 1995.
* *Islam and the Myth of Confrontation*, I.B. Tauris, 1996.
* *Revolution and World Politics: The Rise and Fall of the Sixth Great Power*, Macmillan,1999.
* *Nation and Religion in the Middle East*, London: Saqi Books, 2000.
* *The World at 2000: Perils and Promises*, Palgrave, 2001.
* *Two Hours That Shook the World. September 11 2001, Causes and Consequences*, London: Saqi, 2001.
* *The Middle East in International Relations. Power, Politics and Ideology*. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
* *100 Myths About the Middle East*. London: Saqi Books, 2005.

## Erreferentziak
Rerum novarum

***Rerum novarum*** (bere lehenengo bi hitzetatik, "aldaketa iraultzaileaz" latinez), edo **Kapitalaren eta Lanaren Eskubideak eta Betebeharrak**, Leon XIII.a aita santuak 1891ko maiatzaren 15ean emandako entziklika bat da. Patriarka, primatu, artzapezpiku eta apezpiku katolikoei zuzendutako gutun irekia da, langile klasearen egoera hizpide duena.

Lanaren eta kapitalaren arteko harremanak eta elkarrekiko betebeharrak eztabaidatu zituen, baita gobernuaren eta herritarren artekoak ere. Lehen mailako kezka "langileen gehiengoa bidegabeki zapaltzen duten miseria eta zorigaitza" hobetzeko beharra izan zen. Sindikatuak sortzeko eskubidea babestu zuen, baina sozialismoa nahiz kapitalismo mugagabea baztertuz, eta jabetza pribatuaren eskubidea baieztatuz.

.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Romanus Pontifex

***Romanus Pontifex*** () Nikolas V.a aita santuak Alfontso V.a Portugalgoari 1455. urtean idatzitako bulda da. *Dum Diversas*-en jarraipen gisa, Afrikako Bojador lurmuturretik hegoaldeko lurralde guztien gaineko Portugalgo Koroaren jabetza baieztatu zuen. Turkiako sarrazenoen eta ez-kristauen lurrak desegiteko asmoarekin, aurreko buldek adierazitako herri horien esklabotzarako eskubidea errepikatu zuen . Buldak beste herrialde kristauei debekatu egin zien Portugalgo erregearen merkataritzarako eta kolonizaziorako lehentasuna haustea.

.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vladimir Voinovitx

**Vladimir Nikolaievitx Voinovitx** (; Duxanbe, 1932ko irailak 26 – Mosku, 2018ko uztailaren 27a) errusiar idazlea izan zen, bere disidentzia eta obretan erakutsitako satirarako gaitasunak ezagun bihurtu duena.

## Biografia 
Armada sobietarrean 1951-1955 artean soldadu ibili ostean, Moskuko irrati zerbitzuetan aritu zen lanean. Astronauta sobietarren ereserkia idatzi izanak nolabaiteko espea ekarri zion (Hamalau minutu aireratzeko, «Четырнадцать минут до старта»).

Bere herrialdeko gobernuarekiko kritiko, *Ivan Txonkin soldaduaren bizitza eta abentura ezohikoak* nobela argitaratu zuen Parisen 1974. urtean. Nobela satiriko honetan, erregimen sobietarraren eguneroko bizitzaren absurdoa azaltzen du . Sobietar Idazleen Elkartetik kanporatu zuten berehala eta, 1981. urtean, sobietar herritartasuna ere galdu zuen. Munich-en (Alemania) erbesteratu behar izan zuen. 1990. urtean, perestroika garai betean, berriro berreskuratu zuen sobietar herritartasuna .

## Obrak 
Lanik aipagarrienak honakoak ditu:
* *Жизнь и необычайные приключения солдата Ивана Чонкина* [*Ivan Txonkin soldaduaren bizitza eta abentura ezohikoak*]. 1974.
* *Москва 2042* [*Mosku 2042*]. 1986.
* *Shapka* [*Larruzko sonbreirua*].1988.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errusierazko literatura.
Georges urakana

**Georges urakana** Ozeano Atlantikoko zikloi tropikala izan zen, 1998ko bortitzenetan bigarrena. Urte horretako irailean Karibea eta Mexikoko golkoa zeharkatu zituen, kalte handiak eraginez. Cabo Verde motakoa zen, eta 4. mailara iritsi zen Saffir–Simpson eskalan. 602 lagun hil zituen, gehienak Hispaniola uhartean, eta 9.720 milioi dolarreko kalteak eragin zituen, Saint Kitts eta Nevis, Puerto Rico eta Hispaniolan batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gothako programa

**Gothako programa** deitzen zaio Alemaniako Alderdi Sozialdemokratak 1875. urtean Gotha herrian ospatu zuen kongresuan onartutako programari. Programa honek babestu egin zituen sufragio unibertsala, elkarte askatasuna, lanaldiaren murrizketa eta langileen eskubideen nahiz osasunaren aldeko beste lege batzuk. Gothako programa esplizituki sozialista zen.

.

Karl Marxek eraso gogorra egin zion programari, zirriborro moduan irakurri zuena, bere *Gothako Programaren Kritika* lanean. Alemaniako Alderdi Sozialdemokratak XIX. mendearen bukaerarako esplizituki marxista bilakatu zen, 1891. urteko Erfurteko programa izenekoan adierazi bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heartsease (Powys)

**Heartsease**, Galesko herrixka bat da, Powys konderrian. Gales eta Ingalaterrako mugan dago, Herefordshire eta Shropshire ingeles konderrien arteko mugatik hurbil.

## Kanpo estekak
Heol Senni

**Heartsease**, Galesko herrixka bat da, Powys konderrian. Afon Senni ibarran dago, Fforest Fawr eremuaren iparraldean dago, Brecon Beacons Parke Nazionalan.

## Kanpo estekak
Knucklas

**Heartsease**, , Galesko herrixka bat da, Powys konderrian. Knighton udalerritik 3,2 kilometrora dago, Teme ibaiaren goi ibarrean.

## Kanpo estekak
Llan (Powys)

**Llan**, Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Llanidloes udalerrira doan B4518 errepidean dago, Llanbrynmair udalerritik 2,4 kilometrora.

## Kanpo estekak
Llanfihangel Nant Bran

'''''', , Galesko udalerri txiki bat da, Powys konderrian. Ingalaterrako mugatik 7 miliatara dago. A44 errepidean dago, Radnor basoaren mugan.

## Kanpo estekak
Llangadfan

**Llangadfan**, Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. A458 errepidean dago, Foel eta Llanerfyl udalerrien artean, eta Llanwddyn udalerritik 12 kilometrora. Dyfnant basotik hurbil dago.

## Kanpo estekak
Gorka Bilbao

**Gorka Bilbao** (Gernika, 1974) bizkaitar zinema zuzendari eta argazki-zuzendaria da, zinema dokumentala egiten duena. 2009tik aurrera, Berde Produkzioak ekoiztetxerako lan egiten du.

## Filmak 
* *Jai Alai Blues* (zuzendaria, 2016)
* *Amerikanuak* (argazki-zuzendaria, 2010)
* *Panoli* (film labur, 1996)

## Erreferentziak
Drôles de petites bêtes

***Drôles de petites bêtes*** 2017ko Arnaud Bouron eta Antoon Krings frantziar zinema zuzendariek zuzendutako animazio filma da.

## Argumentua 
Apollon kilker onbera zomorroen herrixkara heldu denetik, erresuma osoa dago hankaz gora. Marguerite erreginaren lehengusin gaiztoak martingala egin dio kilkerrari: erregina bahitu izana egotzi dio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kawasaki Frontale

Japoniako futbol talde bat da, Kawasaki hirikoa. Japoniako futbol liga irabazi du 2017an.

## Palmaresa 
### Japonian: 9 
* Japoniako liga:
** Txapelduna (4): 2017, 2018, 2020, 2021.
** Bigarrena (3): 2006, 2008, 2009.
* Enperadorearen Kopa (2): 2020, 2023.
* Japoniako Superkopa (2): 2019, 2021.
* Ligako Kopa (1): 2019.

## Kanpo estekak
Libanus (Powys)

**Libanus**, Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Brecon Beacons Parke Nazionalan dago. Brecon udalerritik 5 milia hego-mendebaldera dago.

## Kanpo estekak
Haustura (musika taldea)

**Haustura** 2015. urtean Lekeition (Bizkaia) sorturiko rock talde bat da.

## Diskografia 
* *Haustura* (autoekoizpena, 2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pauline & Juliette

**Pauline & Juliette** Kanbo eta Itsasuko bi musikarik, Pauline Junquet-ek eta Juliette Alfonso-k, sorturiko bikotea da. Euskal Herritarra da Pauline sortzez (1994, Kanbo) eta Juliette Madagaskartarra (1998, Mananjary, Madagaskar) nahiz eta txiki-txikitik Itsasun bizi.  Biak euskaldunak dira.

## Taldea 
2014 urtean ezagutu zuten elkar Kanboko elizan bakoitzak bere alde abestu zuten agerpen batean. 2015ean *Eskilarapeko Soinuak* formatu txikiko kontzertuak ematen hasi ziren.  Arrosako kontzertu batean Kalakan taldearen aurrekariak izan ziren. Geroztik hamaika kontzertu Euskal Herrian barna eta 2017an atera dute aurreneko diska, *Hegaldaka* izena duena.  Euskal kantuen bertsioak kantatzeaz gain, beraien sorkuntza propiokoak ere kantatzen dituzte eta Simon & Garfunkel zein Francis Cabrel bezalako abeslari ospetsuenak ere bai. Diskoan kolaboratzaile izan dituzte Xabaltx, Thierry Biskari eta Anje Duhalde.

Hasieran kantu guztiak ingelesezko bertsioak baziren ere, gaur egun gehien bat euskaraz abesten dute euskal kulturaren aldekoak direlako, nahiz eta hizkuntzen arteko nahasketa maitatzen jarraitu. 

## Diskografia 
* *Hegaldaka* (2017, Agorila)
* *Veloma* (2020, Agorila)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pauline eta Juliette- Memoriak kanta. Musika: Patrice Têteviude "Hego haizeak, ipar doinuak ikuskizuna". (2018/10/06) Zugarramurdiko lezeetan. Bakarlariak: Pauline eta Juliette., Jon Itçaina, Guy Saldubehere Donostiako Udalaren Txistulari Taldea (Zuz. Jose Ignazio Ansorena) Doneztebeko Mendi abesbatza. (Zuz. Ion Irazoki) Doneztebeko Mendi Ttiki abesbatza. (Zuz. Itziar Irigoien, Ruth Etxebeste) Erreka dantza taldea. (Zuz. Naikari Galarraga)
* "Hego haizeak, Ipar doinuak" ikuskizun osoa (Xaloa Telebista, 2018)
Hizkuntzakeria

**Hizkuntzakeria**, **hizkuntzagatiko diskriminazioa** edo **glotofobia** diskriminazio mota bat da, pertsonek erabiltzen duten hizkuntzagatik edo hizkuntza erabiltzeko duten moduagatik gertatzen dena. Diskriminazioa gerta daiteke pertsonak bere jatorrizko hizkuntza erabiltzen duelako, edo hizkuntza modu berezian erabiltzen duelako, esaterako ahoskera bereziarekin, modu sinplean (hitz konplexu eta askotarikoak erabili gabe), sintaxian edo moduetan berezitasunak erabilita, etab. Hizkuntzaren erabileran dauden berezitasunak oinarri hartuta, pertsona batek beste baten heziketari, aberastasunari, egoera sozialari, izaerari eta beste hainbat ezaugarriri buruzko aurreiritziak sor ditzake automatikoki. Aurreiritzi horiek pertsonaren trataera bidegabea eragin dezakete.

Hizkuntzakeria pairatzen duten hiztunek, erakundeek eta estatuek beste hizkuntza baten edo batzuen bazterketa eta diskriminazioa eragiten dute. Hizkuntzakeriak jotakoak uste du bere hizkuntza inguruan dituen hizkuntzak baino hobea dela komunikaziorako, bizikidetzarako, gizartearen aurrerabiderako eta norberaren garapenerako. Uste du, hobea denez gero, nagusitu egin behar duela inguruan dituen hizkuntzen gainetik eta bizkarretik.

## Kanpo estekak
Sardeska (musika taldea)

**Sardeska** 2012. urtean Errenterian sorturiko musika taldea da.

## Kolaborazioak 
* *R-Evolution* (2017, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nonguayaz

**Nonguayaz** 2008. urtean Oiartzunen sorturiko musika taldea da. Funk eta rock estiloak jorratzen ditu.2013.urtean "koloretako mundua" izeneko lehen diska argitaratu zuen.

2015 urtean taldekide aldaketa orokor baten ostean etapa berri bati ekin zion taldeak , musika eta erritmo beltzen oinarriari eutsiz , rock kutsu nabariago bati ateak irekiz.2016.urtean Zintzilik irratiak 30.urtemuga ospatzeko ekoiztutako diskarako "Agian" abesti berria grabatu zuen Oiartzungo Lezoti estudioan , eta izen bereko bideoklipa plazaratu zuen .2017.urtean "akabo jolasgaraia" izeneko aurrerapen kanta eta bideoklipa ekoiztu zituen Lezoti estudioan.2018an plazaratuko duten lan berriaren aurrerapena dugu honakoa.

## Diskografia 
* *Koloretako mundua* (2013 ,autoekoizpena)
* *Nun* (2018, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vita Karoli Magni

**Vita Karoli Magni** (*Karlomagnoren bizitza*), Eginhardok IX. mendean idatzitako lana da, karolingiar aroko historialaria, Karlomagno beraren eta Luis I.a Errukitsuaren gertukoa. Karolingiar Inperioari eta Karlomagnoren lorpenei buruzko iturri garrantzitsua da. Euskal Herriari dagokionez, Orreagako gudua du hizpide.

## Pasartea 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Orreagako gudua

## Kanpo estekak
Code Noir

thumb|*Code Noir*, 1742ko edizioa.
**Code Noir** (frantsesez, *Arautegi Beltza*) Luis XIV.a Borboikoak 1685. urtean emandako dekretua izan zen. Arautegiak Frantziar Inperio Kolonialaren esklabotza baldintzak zehaztu zituen, pertsona beltz askeen eskubideak murriztu zituen, Erromatar Eliza Katolikoaz kanpoko erlijioaren praktika debekatu zuen, eta judu guztiak Frantziako Erresumaren kolonietatik kanporatzea agindu zuen.

## Artikuluen adibideak 
.
## Kode Beltzaren indargabetzea 2025ean 
2025eko maiatzaren 10ean, Esklaboen Salerosketaren, Esklabutzaren eta Haien Abolizioaren Oroimenaren Egun Nazionala zela eta, François Bayrou Frantziako lehen ministroak esklabutzari buruzko Kode Beltza indargabetuko zuela agindu zuen.}ref>

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coelbren (Powys)

**Coelbren**, Galesko udalerri txiki bat da, Powys konderrian. Brecon Beacons Parke Nazionalaren hegoalden dago, Ystradgynlais udalerritik 6 milia ipar-ekialdera, eta Sgwd Henrhyd ur-jauzia eta Nant Llech errekatik hurbil.

## Kanpo estekak
Cwmdauddwr

'''''', , Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Wye ibaiaren ertzean dago, eta beste aldean parez-pare Rhayader udalerria du.

## Kanpo estekak
Cwmdu (Powys)

**Cwmdu**, Galesko udalerri txiki bat da, Powys konderrian. Black Mountains mendien bihotzean dago.

## Kanpo estekak
Cwmtwrch

'''''', , Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Afon Twrch ibarrean dago, Swansea hiritik 15 milia iparraldera.

## Kanpo estekak
Black Mountains (Gales)

thumb|eskuinera|Black Mountains mendikatearen ikuspegia.|250px
**Black Mountains**, galeseraz **Y Mynyddoedd Duon**, Galesko hego-ekialdean dagoen mendikate bat da, Powys eta Monmouthshire konderrietan. Ingalaterrako Herefordshire konderriaren mugara hedatzen da. Hiruki itxurako eremu batean hedatzen da: Abergavenny (hego-ekialdea), Hay-on-Wye (iparraldean) eta Llangors (mendebaldean) udalerrien artean.

Mendikatearen beste sarbideen artean Talgarth eta Crickhowell udalerriak daude.

## Kanpo estekak
Cwmwysg

'''''', , Galesko baserri giroko herri txiki bat da, Powys konderrian. Trecastle komunitatean dago, Usk ibaiaren ibarrean.

Aneurin Jones galestar margolariaren jaioterria da.

## Kanpo estekak
Cwrt y Gollen

'''''', Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Crickhowell udalerritik 3 kilometro hego-ekialdera dago.Gaur egun Britainiar Armadaren entrenamendu basea da.

## Kanpo estekak
Bjarni Herjólfsson

**Bjarni Herjólfsson** (X. mendea) esploratzaile bikingo bat izan zen eta Amerikara iritsi zen lehen europarra izan zela uste da, 986. urtean.

## Biografia 
986an, Norvegian, Bjarni Herjólfsson esploratzaile bikingoa Islandiara abiatu zen negua amaitu zenean, han gurasoekin bat egiteko. Eyraren lehorreratu zenean jakin zuen gurasoek etxaldea saldu zutela eta Erik Gorriarekin batera irla utzia zutela, Groenlandiara bizitzera joateko. Orduan Bjarni ere hara abiatu zen, mendebaldera, bide zehatzik jakin gabe. Horixe da behintzat groenlandiarren sagak dioena. Saga hori Erik Gorriak hasitako Groenlandiako kolonizazioaren kontakizuna da eta, hain zuzen, Bjarniren aita Herjulf Bårdsson izan zen lurralde haietako lehen kolonoetako bat.

Groenlandiara abiatu eta hiru egunera haizea iparraldera aldatu eta laino itxia sartu zen; ontzia jitoan ibili zen hainbat egunez. Eguraldia argitu eta eskifaiak kostaldea begiztatu zuen, baina Bjarniren ustez muino txikiz osatutako erliebe basotsu leun hori ezin zen Groenlandia izan. Lehorreratu gabe, iparraldera jo zuten berak eta bere marinelek.

Handik bi egunera berriro ere lehorra ikusi zuten. Baina horrek ere ez zeukan Groenlandiaren antzik, Groenlandian egundoko glaziarrak zeudela esan baitzioten. Kostaldera hurbildu eta han ez zegoen glaziarrik, zuhaitzez estalitako lautadak baizik. Haizea baretu zen eta eskifaiak pentsatu zuen une egokia zela lehorreratzeko, eta urez nahiz egurrez hornitzeko. Baina Bjarnik ezetz, ez zutela ezeren beharrik eta aurrera egingo zutela.

Hiru egunez hego-mendebaldeko haizeak bultzatu zituen eta, hirugarrenez, lur idorra azaldu zitzaien zerumugan. Lurralde menditsua zen, eta glaziar bat ere ikus zitekeen ontzitik. Kosta ertzetik ibili ziren uharte bat zela ikusi zuten arte. Baina hura ere ez omen zen Groenlandia. Aldeko haizea aprobetxatuz, itsas zabalera jo zuten berriro.

Lau egun eta ekaitz gogor bat pasa ziren, laugarrenez lehorra ikusi zuten arte. Eta azkenean Bjarnik lehorreratzeko agindua eman zuen, eskifaia-kideen pozerako. Lurmutur estu bat aukeratu zuten horretarako eta, ezustean, Bjarnik hantxe topatu zituen gurasoak. Bertan geratu zen, aita hil artean.

Baina bere bidaian ikusitako –eta zapaldu gabeko– lurren berri berehala zabaldu zen bikingoen lurraldean. Erik Gorriaren seme Leif Eriksonek Bjarniren drakkarra erosi omen zuen eta 35 lagun bilduta hark egindako bidea berriro egin zuen. Adituen esanetan, Vinland izeneko kolonia Eriksonek sortu zuen Ternuan eta horren lekuko da L'Anse aux Meadows aztarnategi arkeologikoa.

Bjarniren bidaiaren froga fisikorik ez dago, ordea, eta zaila da esatea sagaren kontakizunean zer den egia. Baina Manitobako Unibertsitateko (Kanada) T. J. Oleson historialariaren hitzetan, “''argudio sendoak ditugu Bjarnik ikusitako lurraldeak Ternua, Labrador eta Baffin uhartea zirela pentsatzeko”.

## Erreferentziak
Kirsty MacColl

**Kirsty MacColl** (Croydon, Surrey, 1959ko urriaren 10a - Cozumel, Quintana Roo, Mexiko, 2000ko abenduaren 18a) pop abeslari eta egile-abeslari ingelesa izan zen. Ewan MacColl ingeles folk kantautore eta olerkariaren alaba zen.

Arrakasta handiko zenbait abesti grabatu zituen 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, hala nola “There's a Guy Works Down the Chip Shop Swears He's Elvis”, Billy Braggen “A New England” eta The Kinksen “Days”. Talking Heads, Simple Minds, The Pogues, The Smiths, Robert Plant eta Evan Dandorekin lan egin zuen. Txalupa motordun batek kolpaturik hil zen, semeekin murgil egiten ari zenean.

Mundu mailan, The Pogues taldeko Shane MacGowan abeslariarekin batera *Fairytale of New York* abestia abesteagatik ezaguna egin zen.

## Diskografia 
* *Desperate Character* (1981)
* *Kite* (1989)
* *Electric Landlady* (1991)
* *Titanic Day* (1993)
* *Tropical Brainstorm* (2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala, kirstymaccoll.com
* Justice for Kirsty Campaign, justiceforkirsty.org
Pirinioetako Fallak

**Pirinioetako Falles**, baita ere '''Fêtes du feu du solstice d'été dans les Pyrénées** (**Pirinioetako Uda Solstiziaren Su-festak**) edo **Pirinioetako Fallak''', mendikate horren zenbait herrietan egiten den festa traidizoa da. Unescoren Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial bezala izendatua dago.

## Ezaugarriak 
Falla bat sua eman zaion enbor edo zuzia da. Errito ohikoena basoan zehar egiten den martxa bat da. Ezkondu gabeko gazteek goi mendietan fallekin ibiltzen dira. Antza, suteak egitearen ohitura aurrekoa da hau. Gaur egun fallak herri erdian prestatutako sute handi batekin bukatzen dira. Ohitura hauek XI. mendean agertzen dira dokumentatuta

Andorran Associació de Fallaires d'Andorra la Vella elkarteak lan eskerga egin du tradizioa berreskuratzeko.

## Fallak ezagunenak 
Unescon aurkeztutako proposamenean tradizioa hau mantentzen diren Pirinioetako 63 leku aipatzen dira. Horietako 34 Frantzian, 3 Andorran, 9 Aragoian eta 17 Katalunian. Hona hemen adibide ezagun batzuk:
* *Baixada de falles*, Alta Ribagorçan.
* *Córrer falles*, La Vall de Boín. Lehenengo jaitsiera Durron egiten da, San Kiriko festan. San Joan gauean Senet, Vilaller, Pont de Suert, Barruera eta Bohín jaisten dira. Uztailan erdian Erill la Vallen egiten dira eta, azkenean, Tahullen, uztaila erdian.
thumb|Gazte bat enbor bat eramaten.
## Fallak ospatzen diren herriak 
### Andorra 
* Sant Julià de Lòria,
* Escaldes-Engordany
* Andorra la Vella;
### Ribagorza 
* Graus
* Bonansa
* Paüls
* Montanui
* Saünc
* El Pont de Suert
* Senet;

### Pallars 
* Barruera,
* Boí,
* Pobla de Segur,
* Erill la Vall,
* Taüll,
* Vilaller,
* Alins,
* Isil,
* Alòs d’Isil
* Durro;
### Berguedà 
* Bagà
* Sant Julià de Cerdanyola;
### Arango harana 
* Arties
* Les
### Okzitania 
* Banhèras de Luishon,
* Moustajon
* Vall de Varossa;

### Aragoi 
* Boltaña,
* San Chuan de Plan.
thumb|2016ko Alins herriko fallak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Falleei buruzko webgunea.
* :Fallak Youtuben.
Amsterdamgo Bankua

[thumb|[Pieter Saenredamek egindako Amsterdamgo udaletxe zaharraren irudia, non bankua sortu baitzen 1609an.]]
**Amsterdamgo Bankua** () banku aitzindaria izan zen, 1609an eratu zen Amsterdamgo hirian, lehen banku zentral modernotzat jotzen dena.

Zazpi Herbehere Batuen Errepublikaren azken hamarkadan zehar, 1790ean, Bankuaren dirua desagertu egin zen, eta urtearen amaieran bere burua kaudimengabe deklaratu zuen. Amsterdamgo udalak kontrolpean hartu zuen 1791. urtean. 1815. urtean Herbehereetako Erresuma sortu ondoren, bankua 1819an itxi egin zuten azkenean. 1814an sortutako Nederlandsche Bank-ek bete zuen, nagusiki, haren funtzioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jai Alai Blues

***Jai Alai Blues*** dokumentala zesta-punta kirolaren historiaren inguruko lana da, Gorka Bilbaok zuzendu eta idatzi zuena. Filmean, ezagutu daitezke kirol honen ibilbidean garrantzitsuak izan diren hainbat pertsonaien testigantzak; erreferente izan diren jokalarienak ez ezik, zesta-puntan eragina izan duten beste protagonistenak ーenpresariak, frontoiko intendenteak...ー ere. Jatorri herrikoia zuen kirolak mundu osoan zehar zabaldu zen denbora gutxian. Goi mailako negozio bihurtzearekin batera, jokalari eta enpresarien arteko lehenengo iskanbilak loratu ziren. Horiek izan ziren, hain zuzen ere, kirol honen beherakadaren abiapuntua. Zentzu honetan, dokumentalean zesta-puntaren hastapenak, urrezko garaia eta gainbeheraren arrazoiak aztertzen dira. Era berean, filmean kirola hedatu zen hainbat lurralde (Egipto, Filipinak, Argentina…) aurkezten dira; izan ere, Euskal Herriaz gain, Kuba, Mexiko eta Floridako Dania eta Miami hiriek osatzen dituzte dokumentalaren eszenatoki nagusiak. Dokumentazio- eta filmazio-lanek lau urte iraun zuten eta pelikula 2015ean aurkeztu zen Donostiako Zinemaldian (Zinemira saila); ordutik, beste hainbat zinema-jaialditan egon da ikusgai.

## Kanpo estekak
Bektore unitario

Aljebra linealean eta fisikan, **bektore unitarioa** bat modulua duen bektorea da. Batzuetan **bektore normalizatua** deritzo.

## Idazkera 
Bektore unitarioa bere izenaren gaineko azentu zirkunflexu batez adierazten da, adibidez, \mathbf{\hat r} ("r bektore unitarioa" irakurtzen da). \mathbf{\breve r} \, idazkera laburra ere ohikoa da, batez ere, eskuizkribuetan. Egungo joera da \mathbf r \, bektorearen norabideko bektore unitarioa \mathbf u_{\text{r}} \, ikurraz adieraztea.

## Definizio formala 
: Izan bedi **v** ∈ ℝn bektorea. Bektore unitarioa dela esaten da eta \mathbf{\hat v} ikurraren bidez adierazten da baldin eta soilik **v** bektorearen modulua unitate bat luze bada.
Edo forma trinkoagoan:{{Ekuazio|\forall \mathbf{v} \in \mathbb{R}^n : \mathbf{v} \equiv \mathbf{\hat v} \Leftrightarrow | \mathbf{v} | = 1|3=left}}

## Bektore bati dagokion bektore unitarioa 
Askotan komenigarria da \mathbf{v} bektore jakin baten norabide berbera duen bektore unitario bat izatea. Halako bektoreari \mathbf{v} *bektoreari dagokion bektore unitarioa* deritzo eta irudika daiteke \mathbf{\hat v} edo \mathbf{u}_{v} eta norabide bat espazioan adierazten du.

## Kanpo estekak 
Bektore baten norabide eta noranzko bereko bektore unitarioa (\mathbf{\hat v}) lortzeko haren moduluaz zatitu behar dugu, prozedura horri *bektorearen normalizazioa* deitzen zaio:{{Ekuazio|\mathbf{\hat v} = \frac{\mathbf{\vec v}}}}
Tisseranden parametro

Zeruko mekanikan, **Tisseranden parametroa** hiru gorputzen probleman erabiltzen den balio bat da. François Félix Tisserand astronomo frantsesetik datorkio bere izena eta horrela adierazten da:

T=\frac{a_2}{a_3} + 2\cdot\sqrt{\frac{a_3}{a_2} (1-{e_3}^2)} \cos {i_3}

Parametro horretako {a_2}-a bigarren gorputzaren orbitaren ardatzerdi handia da, a_3,{e_3}eta {i_3}-k ordea, hirugarren gorputzaren ardatzerdi handia, eszentrikotasuna eta makurdura adierazten dute, hurrenez hurren.

Tisseranden irizpidea bigarren gorputzak orbita biribila duela eta hirugarren gorputzak beste gorputzekiko masa infinitesimal bat duela adierazten digun hipotesiarekin loturik dago. Esan ditugun baldintzak betetzen badira, parametroa konstante mantentzen da bigarren gorputzak hirugarrenari perturbazioak eragiten badizkio.

Aplikazioei dagokienez, parametroa konstante mantentzen ez bada erabilera oso mugatua du. Asteroide, kometa edo planeten inguruan orbitatzen duten satelite artifizialei eragiten dieten asalduretan aplikatzen da.

## Aplikazio praktikoak 
* Jupiter bigarren objektu gisa hartuta, bere inguruan orbitatzen duten asteroideak kometengandik desberdindu daitezke.
* Parametro honen beste erabilera nagusi bat, bi behaketa desberdin gorputz berdinari egindakoak diren ebaluatzea da.
* TN (Neptuno bigarren objektu gisa hartuta Tisseranden parametro kalkulatua) transneptunotar objektuak disko sakabanatutik desberdintzeko erabiltzea proposatu da.
* Parametroaren errespetua, asistentzia grabitazionalaren bitartez ezarri daitezkeen orbitak mugatzeko erabiltzen da.

## Ikus, gainera 
* Mekanika zelestea
* Astrodinamika
* Astronomia
* Transneptunotar objektuak

## Kanpo estekak 
* Tisseranden parametroa azaltzen duen artikulua *(Ingelesez)*
* Asistentzia grabitazionalaren kalkuluaren adibidea *(Ingelesez)*
Dolyhir

'''''', Galesko etxalde bat da, Powys konderrian. A44 errepidean dago, Ingalaterrako Hereford hiritik 30 kilometro ipar-mendebaldera.

## Kanpo estekak
Dylife

'''''', Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. 2011ko erroldaren arabera biztanle zituen. Llanidloes eta Llanbrynmair udalerrien artean dago.

## Kanpo estekak
Hugo Theorell

**Axel Hugo Theodor Theorell** (Linköping (Suedia), 1903ko uztailaren 6a - Stockholm, 1982ko abuztuaren 15a) 1955ean Nobel Saria lortu zuen ospe handiko suediar zientzialaria izan zen.

## Biografia 
Axel Hugo Theodor Theorell Linköpingen jaio zen, Suedian, 1903ko uztailaren 6an. Aita sendagilea zen eta Hugok ere medikuntza ikasi zuen Stockholmeko Karolinska Institutuan, 1930ean lizentziatu zelarik.

Rockefeller beka jaso zuen eta, 1933tik 1935era bitartean, Otto Warburgekin egin zuen lan Berlin-Dahlemen.

1937an Uppsalako Unibertsitateko Fisilogiako irakasle izan zen eta, 1959an, berriz, Karolinska institutuan. Saria jaso zuen Nobel Fundazioaren lehen kolaboratzailea izan zen, institutu honetako kide eta Nobel institutuko Biokimikako departamentuko zuzendari ere izan zelako.

Hugo Theorell Margit Alenius pianojolearekin ezkondu zen eta bikoteak 3 seme-alaba izan zituen.

1955ean, Fisiologia edo Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen entzimen prozesu biokimikoen gaineko ikerketak egin zituelako. Aurrerapen handiak egin zituen esparru honetan.

Lan horrek entzimen izaera eta eragin oxidakorrari buruzko aurrerapen handiak erakutsi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Derwenlas

'''''', Galesko herrixka bat da, Powys konderrian. Gwynedd eta Ceredigion konderrien mugatik hurbil dago.

## Kanpo estekak
Azor yatea

**Azor** bi yate ezberdinen izena izan da:

* Azor yatea (V-0), lehenengoa.
* Azor yatea (A-91), bigarrena.
Inxeba

***Inxeba*** 2017ko John Trengove hegoafrikar zinema zuzendariak egindako amodiozko film dramatikoa da. Xhoseraz grabatua, bere herrialdea ordezkatzeko hautatu zuten Ingelesa ez den hizkuntza batean egindako film onenaren Oscar Sarian.

## Sinopsia 
Xolani nerabe bat da, eta gizon bihurtzeko zeremonietan ari da parte hartzen, bere adinako beste hainbat gaztetxorekin batera. Horietako bat Kwanda da, hiritarra eta minbera. Egun batean, Kwandak aurkituko du Xolanik taldeko mutil batekin dagoela maiteminduta.

## Aktoreak 
* Nakhane Touré
* Bongile Mantsai
* Niza Jay Ncoyini
* Siphosethu Sethsinger Ngcetane
* Loyiso Lloyd N Ngqayana
* Sibabalwe Esbie Ngqayana
* Halalisani Bradley Cebekhulu
* Ingar Qwede

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Antonio Alzate

**José Antonio Alzate y Ramírez** (Ozumba, Mexiko; 1737ko azaroaren 21a - Mexiko Hiria, Mexiko; 1799ko otsailaren 2a) Mexikoko zientzialaria, kazetaria eta teologoa izan zen. Medikuntzako, botanikako eta zoologiako hainbat artikulu argitaratu zituen.

## Biografia 
Ozumba udalerrian jaio zen, Mexikoko estatuan. Aita, Juan Felipe de Alzate, Irungoa zen. San Ildefonsoko ikastetxe zaharrean ikasi zuen eta 1756an graduatu zen teologian. Urte batzuk igaro zituen apaiza izaten gai zientifikoak ikertzen zituen bitartean.

Hainbat espediziotan sartu zen herrialde osoan zehar eta zientzian aritu zen, 1768tik 1772ra bitarte, bere ikerketak argitaratu zituen *Diario literario de México* egunkarian, gero *Asuntos varios sobre ciencias y artes* izena jarri zioten, zientziaren eta literaturaren inguruko berrien informazioa daukana.

1787. eta 1788. urteen artean *Observaciones sobre física, historia natural y artes útiles* aldizkaria sortu zuen. Hainbat gai hartzen ditu barne: medikuntza, astronomia, meteorologia, fisika eta kimika.

Gaceta de literatura de México egunkarian ere idatzi zuen 1788tik 1795era eta Gaceta de México egunkarian 1784tik 1797ra.

Madrilgo Errege Lorategi Botanikoko eta Frantziako Zientzien Akademiako kidea ere izan zen.

Bere omenez, Sociedad Científica Antonio Alzate sortu zuten 1884an, zein bere izena aldatu zuten 1930ean, *Academia Nacional de Ciencias berrizedatuz*.

## Kanpo estekak
Spitfire Records

**Spitfire Records** Eagle Rock Entertainment enpresaren diskoetxea izan zen. Egoitza New Yorken, Ameriketako Estatu Batuetan zuen. 1998ko irailean, Paul Bibeauk Long Islanden, New Yorken, Spitfire Records Inc. sortu zuen. Sortu bezain pronto zigiluak arrakasta izan zuen eta, horri esker, Eagle Rock Entertainment enpresarekin konpainiaren parte bat negoziatu zuen.

## Arrakastak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Megarock Records

**Megarock Records** Suediako diskoetxea da. Bere grabazio gehienak heavy metal estiloko bandak dira.

## Taldeak 
## Kanpo estekak
Azor yatea (V-0)

'''*Azor* (V-0)'*, izen bereko yateak ordezkatu zuenean *Azorín* deitua, eta lehen *Margarette & Dorothea*, *Loly II* edota *Severiano Asarta* deitua, Francisco Francok erabili zituen bi yateetako bat izan zen, non 1948ko abuztuaren 25ean Joan Borboikoa harrera egin zuen.

## Historia 
Yateak 113&nbsp;tona eta zurezko krosko zituen. 1925 eta 1928 artean Kielen egin zuten ingeles batzuentzat eta *Margarette & Dorothea* lehendabiziko izena izan zuen.

1935ean Felipe Cubas madrildarrak, Cubasko dukeak eta Fontalbako markesak, erosi eta Donostiara eraman zuen. Gainera, *Loly II* izendatu zuen.

Gerra Zibila piztu zuenean, Eusko Jaurlaritzak konfiskatu eta Industria Sailak Bilbo eta Baiona arteko bidaiak egiteko erabili zuen. Jaurlaritzak *Severiano Asarta* izendatu zuen Donostian hildako miliziano komunista baten omenez. 1937ko urtarrilean, Eusko Itsas Gudarosteak yatea bereganatu zuen baina helburu militarrik ez zuenez, hil horren amaieran Industria Sailara bueltatu zuen. Bilbo galtzean, hasieran Santanderrera eta, azkenekoz, Baionara bidali zuten.

Gerra amaitzean, Cubasko dukeak yatea berreskuratu zuen eta honek 1945ean Espainiako Itsas Armadari saldu zion kostazain izateko. Armadak, egoera hobeezinean zegoela ikusita, 1947ko maiatzean estatu-yate bilakatu zuen.

1948ko abuztuaren 25ean, Donostiatik 5 itsas milietara bertan Francisco Franco eta Joan Borboikoa bildu ziren. Yateraino bertaratzeko Bartzelonako kondeak *Saltillo* belaontzia erabili zuen. Bileran, kondearen gizonezko semeen hezkuntza erabaki zuten.

1949an *Azor'' berria zerbitzuan hasi zenean, arrantza zelatatzeko erabili zuten eta izena galdu zuen, V-1 izanik. 1960ko hamarkadan eskola-ontzi bihurtu zen. 1980ko irailaren 1ean patruilari ontzi bilakatu eta, V-0 izenaren ordez PVZ-01 izendatu zuten. 1982an Itsas Armadak baja eman eta hurrengo urtean Maríngo enpresari batek erosi zuen 500&nbsp;000&nbsp;pezetaren truke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak