Enkarterriko historia

**Enkarterriko historia** oso historia luzea da, historiaurrean hasi eta gaur eguneraino. Lehendabiziko bizilagun ezagunak autrigoiak omen ziren. Erdi Aroan gertaera nagusienak izan ziren, Avellanedako Juntetxea eta Batzar Nagusien sorrera, 115 arteko dorre eta dorretxeren eraikuntza, bandoen arteko liskarrak, bertako Foruaren idazketak 1394 eta 1503an, zein 1804. urte arteko iraunaldia erakunde politiko bezala. Azkenik, XX. mendean, 1.908tik aurrerako enkartazionismoaren aldarrikapena, Enkartazioaren azken XXII Egun antolatu eta ospatzearekin batera. Forua, 1394an idatzia, Gernikakoa baino 58 urte lehenagokoa da.

Aro Modernoan Gernikako Batzarrarekin izandako auziak ziren nagusi XIX. mendearen hasieran bukatu ziren arte. Gaur egun, Bizkaiko eskualdea da.

## Historiaurrea 
Enkarterrin historiaurreko aztarna nagusiak Karrantzako Ventalaperran eta Galdamesko Arenatzan daude. Arenatza Goi Paleolitoazko aztarnategia eta Ventalaperra Aita Barandiaran eta Telesforo Aranzadik 1931an ikertutako kobazuloa dira. Muskizko Ramos mendian ere Neolitozko hondakinak ere aurkituak izan ziren.

Eskualdean trikuharri eta tumuluak ere sarritan aurki daitezke, batez ere Karrantza haranean (La Cabaña, Cotobasero...), k. a. 4. milurtekoaren azken herenaren artzainek egindakoak, euskal edo kantabru herritarrak, lurraldea okupatu zuten eta lehendabiziko biztanle ezagunak ziren. K. a. 25an, Guda kantabriarrak zirela eta, Erromatar Inperioak lurraldea inbaditu zuen.

Erdi Aroan, Enkartazioak egoera ia burujabea zuen, Gaztela-Lleioi koroaren menpe egon zelako. Tartean Iruñeko Erresumakoa ere izan zen garai txiki biz, adibidez, Antso III.a Nagusiak Enkartazioko zati bat ez ezik Mena Harana, Urdialis eta Laredu ere konkistatu zituen. Apurka-apurka, Jaurerriek Bizkaiko Jaurerriarekin lotura sendotu zuten, bai ezkontzaz bai dohaintzaz. XIII. mendean, Haroko familiakoek Enkartazioa menpean omen zuten.

Hasieran, Bizkaiko Jaurerriko Batzar Nagusietara edozein bizkaitar joan zitekeen. Batzarrak Murgako Aretxabalgana arbolapean edo Gernikako arbolapean egiten zuten, behin deiadar-mendietatik adarren soinuaz deitua (Gorbeia, Oiz, Sollube, Ganekogorta eta Kolitza).

XV. edo XVI. mendean, elizate bakoitzak Batzar Nagusietara ahaldun bat bidaltzen hasi zirenean, Enkarterrik, Bizkaiko beste eskualde bezala Avellanedako haritzpean bere batzarrak egiten ohi zutenak, erabaki zuen, Lur Edegiaren beste elizateak ez bezala, Batzar nagusietara ahaldun bana ez bidaltzea baizik Enkarterriko ahaldun bakarra bidaltzea, Enkarterriko sindikoa hain zuzen ere.

## Avellanedako Batzar Nagusiak 
[500px|eskuinera|thumb|[Avellanedako Batzarretxea]]
Enkarterriko bizitza juridikoa eta politikoa Avellaneda auzoan zuen egoitza nagusia. Batzarraren presidentea Alkate Nagusia zen eta deialdia egiteko modua aldatu zuten: Sindikoak kontzeju bakoitzari abisu bat bidaltzen omen zien. Batzarra hasi baino lehen, gertuko Aingeruko kaperan meza ospatzen zuten.

Justizia kudeatzea tenente korrejidoreari zegokion. Behin 1401en Bizkaian Korrejidore izendatuta, Tenente Nagusia hautatu zuten justiziaz arduratzeko. Tenenteak derrigorrez Ebroz beste aldekoa izan behar zen, Avellanedan bizi eta letraua. Tenenteari zegozkionak arlo zibila, kriminala, politikoa eta militarra ziren. Bere epaiaren kontra errekurtsoa egin zitekeen Korrejidorea jotzen. Korrejidoreak erregearen agintea ordezkatzen zuen eta Valladolideko Errege Entzutegi eta Kantzelaritzan errekurtsoak jarri zitezkeen, oso garesti ateratzen ziren arren.

## Enkartazioko Forua 
### Enkarterriko Foru Zaharra 
Enkarterri zuzentzen zuen Usadio eta Ohituren Forua 1394an idatzi zuten. 1903 eta 1910an berriro greba orokorrek eskualdea geldiarazi zuten. 1931eko uztailaren 18an Portugaleteko Udalak Enkarterrik arrazoi tradizionalak, historikoak eta geografikoez zeukaten bere buruei gobernatzeko eskubidea aldarrikatu zuen, eta baita Udalen batzar bati dei egin ere.

Batzarra 1931ko abuztuaren 9an Sopuertan egin zuten. Udalak Turtzioz, Artzentales, Galdames, Sopuerta, Barakaldo, Sestao, Portugalete, Trapagaran, Abanto-Zierbena, Santurtzi, Ortuella eta Muskiz ziren, Basauri ere, nahiz eta Enkarterriren zati bat inoiz ez izan, batzarrara joan zen. Balmaseda, Zalla eta Gueñes prozesuaren emaitzaren zain ziren, baina ekimena "oso interesgarria" zela esan zuten. Batzarrean Autonomi estatutuaren aurreproiektu bat eraakutsi zuten, oinarri batzuk jarrita.

Oinarriok Enkarterriko autonomia Espainiako Bigarren Errepublika barnean aurreikusi zuten. Lehenengo oinarriak guztiz demokratikoa zen erregimen politikoa aurreikusi zuen: Horrela nahi zuten Udal zein herritar guztiek Enkarterriko Autonomiaren zati bat izan ziztezkeen. Hizkuntza ofiziala gaztelania izango zela, popularra zen beste edozein mesprexatu gabe. Gainera, boteraren oinarrizko iturria Errepublikako Konstituzioa zen. Bigarren oinarriak gobernuak (*Kontseilu Exekutiboa*) zein parlamentua (*Ordezkarien Biltzarra*) Gobernu zentralaren baimena behar zuela esan zuen. Hirugarrenak udaleko administrazioa sortzen du. Laugarrena Errepublikako Gobernuari ematen zion Justizia Administrazioa eta bostgarrena Ogasuna (zerga sistema baten berriaren zain). Seigarren oinarria erregimen sozialari buruzkoa da, zazpigarrena hezkuntzari buruzkoa eta zortzigarrena Estatu espainolekin harremanei buruzkoa. Gainera beste oinarri bat zeukan Autonomiari geroaldian izandako anexioei buruzkoa.

1931eko Espainiako Konstituzioa onartzea Lizarrako Estatutuaren aurkakoa bihurtu zen eta Enkartazioaren aldeko autonomia mugimendua itzali zen.

Bestetik, Gerra Zibila zela eta Lizarrako Estatutua Bizkaian eta Arabako zati batean jarri zen indarrean. Bizkaia, eta berarekin batera Enkartazioa, Errepublikaren alde azaldu zen, baina gerrak gutxi iraun eta 1937ko erdialderako, altxatuek Bilbo hartu eta gero, Santoñarako bidean zegoela, Eusko Jaurlaritza hasiberriak Enkartazioa zeharkatuz utzi zuen Euskal Herria.

1950eko hamarkadatik aurrera gertuko Ezkerraldean industriarekin lotutako hazkunde ekonomikoa berriro hasi bazen ere, eskualdeak lehen sektoreari ekin zion.

1979an Gernikako Estatutua onartu eta 1981ean Bizkaiko Batzar Nagusiak eta Kontzertu Ekonomikoa berrezarri zituen. Handik aurrera Enkartazio osoak barruti bakar bat osatzen du eta 13 batzarkide edo juntero aurkeratzen du distritu enkartautik.

XXI MENDEA

Egun 300.000 lagun dira enkartauak 20 udalerriotan biziz.

1908tik gaur arte 109 urtetako enkartazionismo politikoa daramagu, bertako historian oinarrituta eta bi hizkuntzen (euskara eta kantabrua) berreskurapenean 21 urtez oinarrituta.

+- 1350. urtetik 1804. arte, 450 urtez, orduko 10 errepublikek gaur 15 udalerri osatzen dute: Abanto, Artzentalis, Galdamis, Gordexola, Gueñis, Karrantza, Muskiz, Trapagaran, Santurtzi, Sesto, Supuerta, Turtzioz, Urtuella, Zalla eta Zierbena. Gehitu beharreko hiriekin: Balmaseda, Lanestosa eta Portalete. Barakaldo eta Alontsoeirekin. Guzitra 20 udalerri enkartau moderno.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* José Victor Arroyo Martín: *"Las Encartaciones en la configuración institucional de Vizcaya (S.XVIII)"*, EHU, 1990.
* Fernando de la Quadra-Salcedo: *"Fuero de las M.N. y L. Encartaciones"*, Casa de Misericordia, Bilbo,1916
* Fernando Martínez Rueda: *"Las Juntas Generales de Abellaneda"*, Enkarterriko Museoa
* Fernando Martínez Rueda: *"El discurso foral de las Encartaciones y sus protagonistas en el siglo XVIII"*
* R. González Rojas: *"Las Encartaciones y Avellaneda"*, BBK 1982.
* Eduardo Escarzaga: *"Avellaneda y la Junta General de Las Encartaciones"*
* Antonio Trueba: *"Las Encartaciones"*, GEU Argitaldaria
* Estanislao Jaime Labayru eta Goikoetxea: *"Historia General de Vizcaya"*
* Jesús Etxebarria Mirones eta Txomin Etxebarria Mirones: *"Tradiciones y costumbres de las Encartaciones"*
* Jesús Etxebarria Mirones eta Txomin Etxebarria Mirones: *"Ermitas de las Encartaciones : historia y tradiciones festivo-religiosas"*
* Jesús Etxebarria Mirones eta Txomin Etxebarria Mirones: *"Orígenes históricos de Las Encartaciones. Siglos X-XIII: toponimia, onomástica y lengua propia"*
* Txomin Etxebarria Mirones: *"El habla montañesa o cántabra en la toponímia de Las Encartaciones"*
* Txomin Etxebarria Mirones: *"Toponimia y apellidos de origen prerromano en Las Encartaciones, Cantabria, Aiala y Las Merindades"*
* Txomin Etxebarria Mirones: *"Cantabros, autrigones y romanos en relación a las Encartaciones, Cantabria y las Merindades"*
* Jesús María de Sasia: *"Toponimia euskérica en las Encartaciones de Vizcaya"*
* Gabriel Carretié González: *"Los orígenes de Bilbao, Las Encartaciones y Tierra de Ayala"*
* Miguel Sabino Díaz García: *"La molinería tradicional en Las Encartaciones"*
* Juan Manuel González Cembellín: *"Torres de las Encartaciones"*
* E. César Orjas: *"Vocabulario histórico de las Encartaciones de Bizkaia"*
* José Ángel Barrio Loza eta Alfonso de Andrés Morales: *"Bizkaia : arqueología, urbanismo y arquitectura histórica: Bilbao y su entorno, las Encartaciones, 1989-1991"* , Deustuko Unibertsitatea eta Bizkaiko Foru Aldundia.
* Joseba Trancho: *"Montes de las Encartaciones"* Grupo Alpino Turista
* Rafael González Orejas: *"Vocabulario histórico de las Encartaciones de Bizkaia"* 1996.
* Mikel Gorrotxategi Nieto: *"Sustitución y alteración de topónimos en las Encartaciones de Bizkaia"* 2000.
* Itziar Rubio Barcina: *"Enkarterrietako antzinako kartografia"* Bizkaiko Batzar Nagusiak 1996.
* Javier Ybarra y Bergé: *"La Casa de Salcedo de Aranguren"*
* A. Pérez de Azagra : *"Noticias Genealógicas sobre los P. de Rivera y los Salcedo y otras Casas Vascongadas..."* 1943.

## Kanpo estekak 
*  Bizkaiko Foru Liburutegia
*  Bizkaiaren historia
*  Las Encartaciones