Herbehereak

**Herbehereak** (,  ahoskatua) Europa ipar-mendebaldeko estatua da. Herbehereetako Erresumaren () zati da, Curaçao, Sint Maarten eta Aruba ere bere baitan hartzen dituelarik. Europar Batasuneko estatu kidea da. Herbehereak monarkia konstituzional bat da, Europako ipar-mendebaldean kokatua. Iparraldean eta mendebaldean Ipar itsasoa du, hegoaldean – Belgika, eta ekialdean – Alemania. 1839an sortu ziren gaur egungo mugak.

Herbehereek 12 probintzia eta 3 udalerri dituzte. Batzuetan **Holanda** izenez ageri dira, baina Holanda berez bi probintziaren izena besterik ez da, eta ez Herbehere osoena.

Herbehereak oso dentsoki populatuta daude eta eremu asko itsas mailatik behera ditu. Bere haize-errotengatik, gaztengatik, dikeengatik, tulipanengatik, bizikletengatik eta gizarte tolerantziagatik da ezaguna munduan. Politika liberalak ditu drogei, prostituzioari, homosexualen arteko ezkontzei, abortuari eta eutanasiari buruz.

## Geografia 
thumb|140px|ezkerrera|Herbehereak satelite irudian
Estatuaren berezitasun nagusiak *Herbehereak* izenak berak ematen du,  jatorrizkoak bezala, lurraldearen erdiak metro bateko garaiera besterik ez baitu. Ipar eta mendebaldea lau-laua da eta toki batzuetan itsas mailatik behera dago. Hego-ekialdean Goi Herbehereak daude, apur bat itsas mailatik gora daudenak. Dike, babes-duna eta ur-drainatze konplexuek, Erdi Aroan hasitakoak, uholdeetatik babesten dute eta estatuaren azalera % 20 handitzea ahalbidetzen.

Hiru ibaik bi zati nagusitan banatzen dute estatua: Rhin, Waal eta Meuse (Maas). Herbehereetako hego-mendebaldea hiru ibai horien delta erraldoia da. Banaketa geografikoaz gain, banaketa kulturala ere bada, nederlanderaren dialekto nagusiena eta erlijioarena (kalbinistak iparraldean eta katolikoak hegoaldean).

Herbehereetako klima epel samarra da urte osoan zehar (17&nbsp;°C uztailean, 2&nbsp;°C urtarrilean), itsasoaren eragina dela medio. Euria maiz eta ugari izaten da, abuztuan eta udazkenean batez ere (790&nbsp;mm). Haize boladak indar handikoak dira, ez baitago batere oztoporik. Hori dela eta, haize-errotak erabili izan dira haizearen indarrari etekina ateratzeko. Landareei dagokienez, dunetako loreak, pinudiak eta hariztiak nagusi dira Herbehereetan. Animalia-kopurua asko urritu da, gizakiak hartu baitu, bizitzeko, ia lurralde osoa. Wadden itsasoan eta Frisiako uharteetan hegazti-mota ugari bizi dira, baina ibaietako karramarroa, aintziretako dortoka eta belatza, esate baterako, desagertu egin dira haien ingurugiroa suntsitu edo eraldatu egin delako.

### Klima 
Herbehereetako haize-norabide nagusia hego-mendebaldekoa da. Honek klima ozeaniko epela sortzen du, uda fresko, negu epel eta prezipitazio asko dituena. Klima hau kostaldekoa da batez ere, herrialdearen hego-ekialdean zertxobait gogorragoa da eta.

Hona hemen herrialdearen erdialdean dagoen De Bilteko estazioko datuak 1981 eta 2010 artean:

## Historia 
[thumb|ezkerrera|200px|*Gaueko Zaintza*, [Rembrandt]]
Germaniako Erromatar Inperio Santua enperadore eta Espainiako errege Karlos V.aren agindupean, eskualdea Herbehereetako Hamazazpi Probintzien zati izan zen, oraingo Belgikaren gehiengoa, Luxenburgo, Frantzia iparraldea eta Alemaniaren lur batzuekin batera. 1648an independentzia lortu zuten Münsterko Ituna sinatzean, Felipe II.aren eskutik.

XVII. mendean, Zazpi Herbehere Batuen Errepublikaren botere ekonomikoa haziz joan zen, itsas botere handia bihurtu arte, mundu osoan zehar koloniak eta merkataritza-tokiak ezartzeraino.

Frantziar Inperioan sarrarazi zuten, Napoleon I.aren agindupean. Honen nagusitasuna amaitu ostean, Vienako Batzarrean (1815) Herbehereetako Erresuma Batua sortu zen, Luxenburgo eta Belgika barnean zeudelarik. Hala ere, belgiarrek 1830an independentzia lortu zuten, eta Luxenburgok, urte gutxi batzuen buruan. XIX. mendean industrializazio handia izan zuen, Alemania eta Frantziakoaren adinakoa.

Lehen Mundu Gerran neutral iraun zuen. Baina Bigarren Mundu Gerran, Alemania naziak 1940. urtean okupatu zuen, 1945 arte. Gerra ostean, ekonomiak gora egin zuen eta Benelux elkarteko kide bihurtu (**Be**lgique, **Ne**derland, **Lux**embourg). Era berean Ikatz eta Altzairuaren Europako Erkidegoaren (IAEE) kide bihurtu zen, Europar Batasunaren aitzindaria.

## Banaketa administratiboa 
### Probintziak 
eskuinera|200px|Herbehereen banaketa administratiboaren mapa
Herbehereen banaketa administratiboa hamabi eskualdetan egiten da, probintzia-izenarekin. Euretariko bakoitzean gobernadore bat dago,  (Erreginaren Mandataria), Limburg probintzian ezik, non *Gouverneur* izena ematen zaion.

Honakoak dira 12 probintziak:

|}

Estatua ur-barrutietan ere banatua dago, ur-batzorde baten agindupean ( edo ). 2005eko urtarrilaren 1ean 27 ziren eta bakoitzak ura kudeatzeko eskuduntza du. Ur-batzorde hauen eraketa estatuaren sorrera baino lehenagokoa da, 1196 urtean agertu baitziren lehen aldiz. Berez, Herbehereetako ur-batzordeak oraindik dabiltzan munduko erakunde demokratiko zaharrenetakoak dira.

### Udalerri bereziak 
2010 urtetik aurrerako banaketa administratiboaren arabera, antzinako Holandarren Antilletako uharteak Herbehereetako udalerri berezi bihurtu ziren.

|}

### Hiri nagusiak 
## Politika 
Herbehereak demokrazia parlamentarioa dira 1848tik, eta monarkia konstituzionala 1815etik. Horren aurretik errepublika izan zen 1581tik 1806ra eta erresuma 1806tik 1810ra (1810tik 1813ra Frantziaren parte izan zen). Herbehereetako politika ezaguna da bere kontsentsuarengatik, bai politikarien artean, bai horien eta jendartearen artean.

Estatuburua monarka bat da; gaur egun, Beatriz erregina. Konstituzionalki monarkak hainbat botere ditu, baina berez funtzio zeremonialak betetzen ditu. Monarkak kabinete berriaren eraketan eragin dezake, eta alderdi politikoen arteko epaile moduan joka. Praktikan, botere betearazlea Kabinetearen esku geratzen da. Dagoen sistema alderdianiztuna dela eta, XIX. mendetik inoiz ez da egon alderdirik gehiengo osoa lortu duenik, eta horregatik, Kabineteak sortu behar dira. Horretan hogeita hamar ministro inguru daude, horietatik batetik hirura ez dute ministerio zehatzik eta beste hainbeste estatu-idazkari. Gobernuaren burua Herbehereetako Lehen Ministroa da, normalean koalizioan dauden alderdirik handienaren burua dena.

Kabinetearen arduren artean bi ganbarako parlamentua dago, botere legegilea duena. Bigarren Ganberako (Behe Ganbera), hauteskunde zuzenetan hautatzen dira, normalean lau urtetik behin egiten direnak. Biltzar Probintzialak ere lau urtetik behin egiten dira. Biltzar Probintzialetako kideek 75 ordezkari hautatzen dituzte Lehen Ganberan (Goi Ganbera), botere legegilea duena, baina ez horiek proposatzeko edo aldatzeko, bakarrik atzera emateko.

Langile sindikatuak eta erakundeak kontsultatzen dituzte finantza, ekonomia eta gizarte gaietan. Horretarako, Herbehereetako Kontseilu Ekonomiko-Soziala biltzen da.

Bigarren Mundu Gerraren ostean, Herbehereek aurretik izan ohi zuten neutraltasuna hautsi eta Nazio Batuetan, OTANen eta Europar Batasunean sartu zen.

Herbehereek tradizio handia dute gizarte tolerantzian. XVIII. mendean Herbehereetako Eliza Erreformatua zen ofiziala, baina katolizismoa eta judaismoa oso onartuak ziren. Egun, drogak, prostituzioa, homosexualen arteko ezkontzak eta eutanasiaren inguruko legeak dituzte, munduko askeenak.

1919tik aurrera sufragio unibertsala ezarri zen eta hortik aurrera hiru alderdi familia egon dira:
* Indartsuena izan den eta gaur egun ere baden kristau demokratak. Gaur egun Deialdi Demokristaua (CDA) alderdiak du hor botere handiena.
* Sozialdemokratak, batez ere Herbehereetako Alderdi Laborista (PvdA).
* Liberalak, batez ere Demokrazia eta Askatasunaren aldeko Alderdi Popularra.
Demokristuak beti egon dira kabinetean, koalizioan beste bietako batekin. 1970eko hamarkadan alderdi sistema oso hegazkorra bilakatu zen, alderdi klasikoek boterea galdu zutelako eta Alderdi Erradikal Demokrata edo D66 Alderdi Liberal Progresistak boto asko lortu zituzten.

1994ko hauteskundetan CDAk bere boterea galdu zuen eta VVD, D66 eta PvdAk osatutako kabinetea sortu zen. 2002an honek gehiengoa lortu zuen, Pim Fortuynek osatutako LPF alderdiak (Fortuyn bera astebete lehenago erail zuten) igoera nabarmena izan baitzuen. CDA, VVD eta LPFk kabinetea osatu zuten, baina 2003an LPFk aulki asko galdu ziten eta beraz kabinetea CDA, VVD eta D66 alderdiek osatu zuten.

## Demografia 
Herbehereek munduko biztanleria dentsitate maila altuenetako bat dute. 2021eko apirilean, estimazioen arabera, biztanleria 17.488.669koa zen. Populazioaren gehiengoa frankoen, frisiarren eta saxoien ondorengoak dira.

Bigarren Mundu Gerraz geroztik, gobernuak emigrazioa bultzatu zuen, lurraldea gainpopulatua zegoela eta. Horrela, ia 500.000 biztanlek herrialdea utzi zuen. Hala ere, immigrazioa emigrazioa baino handiagoa izan da, eta hainbat lurraldetatik immigranteak heldu dira Herbehereetara (tartean Herbehereen koloniak izandakoak –Holandarren Antillak edo Surinam–, baina baita beste herri batzuetakoak ere, Turkia eta Maroko esaterako).

Herbehereen egungo osaketa etnikoa ondokoa da:

* Europarrak – % 87,3 (nederlandarrak % 80,9; beste europarrak % 6,4);
* Asiarrak – % 6,9 (turkiarrak, indonesiarrak, indiarrak...);
* Karibetarrak – % 2,8 (surinamdarrak, batez ere);
* Afrikarrak – % 2 (marokoarrak, batez ere);
* Bestelako jatorrikoak – % 1.

### Hirigintza 
[miniatura|thumb|[Randstad eskualdearen mapa eskematikoa]]
Herrialdea oso populatua dago, nahiz eta hiriak txikiak izan Europako edo munduko beste herrialde batzuekin alderatuta. Ez dira oso handiak, baina batez besteko urbanizazio maila oso altua da. Hiriburua eta hiririk handiena Amsterdam da, nahiz eta gobernuaren egoitzan Hagan dagoen. Hiriburua, orokorrean, gobernuaren egoitza dagoen hiria bezala definituta dagoen bitartean, kasu horretan, inork ez luke Haga hiriburu bezala inoiz deituko, "Munduko legearen hiriburu" bezala ezagutzen den arren.

### Randstad 
Randstad (*rand* "ertza" da, eta *stad*, "hiria") Herbehereetako konurbaziorik handienak jasotzen duen izena da, aldi berean Europako handienetako bat. Izen bereko eskualde metropolitarra (6,5 milioi biztanle inguru ditu; Herbehereetako populazioaren % 40) eta eskualdea (elkarte sozio-ekonomiko bat) bereizi behar dira. Bi entitate horiek Hego Holanda, Ipar Holanda, Utrecht eta Flevoland probintzietan zehar hedatzen dira.

## Ekonomia 
Lurraldea oso mugatua izanik ere, ekonomia indartsua garatu dute nederlandarrek, garraioan, finantza zerbitzuetan eta industrian oinarritua, emaitza bikainak ematen dituena. Euroguneko seigarren ekonomiarik garrantzitsuena da.

Nekazaritzak oraindik ere garrantzi handia du, baino biztanleria langilearen % 2ri baino ez dio ematen lana

Nederlanderazko baxu saxoeraren zenbait dialekto herrialdeko ipar-ekialdean hitz egiten dira, eta nederlandarrek eskualdeetako hizkuntzatzat hartzen dituzte Eskualdeetako edo Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutunaren arabera. 798 000 lagunek hitz egiten dute. Beste dialekto bat limburgera da, Limburgoko probintziako hego-ekialdean 825.000 lagunek hitz egiten dutena.

Hegoafrikan herbeheretar kolonoen ondorengoek afrikaans hitz egiten dute, nederlanderaren aldaera bat.

Herberehetarrek beste hizkuntza batzuk jakitea ohikoa da: herritarren % 70ek ingelesaren ezagutza handia du, % 55en eta % 59ren artean alemanez daki eta % 19 inguruk, frantsesez.

### Erlijioak 
XVI. mendeko erreformaren ondoren, herrialdea bi zatitan banatu zen: katolikoa eta protestantea. Banaketa hori, gutxi gorabehera, hego-mendebalde katolikotik ipar-ekialde protestantera doa. Azken horretan hainbat adar daude, Eliza berritua (kalbinistak) eta luteranoak kasu.

2005ean, biztanleen % 43,6 kristaua zen (% 27, kristau katolikoa; eta % 16,6, protestantea); % 5, musulmana; % 5, judua; eta % 48 ez zen inongo erlijioren kide.

2005eko Eurobarometroaren inkestaren arabera, herritarren % 34k "Jainko bat dagoela uste dut" erantzun zuen; %&nbsp;37k, berriz, "Izpiritu edo bizi-indar moduko bat dagoela uste dut" eta %&nbsp;27k "ez dut uste inolako izpiritu, jainko, bizitza edo indarrik dagoenik". Horrez gain, populazioaren %&nbsp;41ek onartzen zuen bizitzaren esanahian pentsatzen duela; aldiz, inoiz horretan inoiz pentsatzen ez zutenak %&nbsp;6 izan ziren.

### Hezkuntza 
Hezkuntza ikastetxeetan eta horien barruko adin-taldeetan banatuta dago, eta horietako batzuek hezkuntza-maila desberdinak dituzte. Ikastetxeak publikoetan edo berezi erlijiosoetan banatzen dira. PISA txostena Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Erakundeak koordinatzen du, eta 2008an Herbehereak munduko hezkuntzaren bederatzigarren lekuan jarri zuen, erakundearen batezbestekoan hazkunde nabaria lortuta.

Oinarrizko hezkuntza lau urtetik hamabi urtera bitartekoa da. Bost urtetik aurrera, nahitaezkoa da. Hamabi urtetik aurrera, maila ertaineko prestakuntza-hezkuntza (lau urtekoa), hezkuntza orokor jarraitua (bost urtekoa) edo prestatzeko hezkuntza zientifikoa (sei urtekoa) egin daitezke. Ikasketa horiek amaitutakoan, hirugarren mailako hezkuntza egin daiteke, unibertsitateak barne. Ikasketak amaitzean, maisutza bat egin daiteke, batez beste 22 urterekin amaitzen dena, ondoren lanean hasteko. Unibertsitate guztiek, Nyenrodek izan ezik, estatuaren finantziazioa jasotzen dute. Amsterdam, Delft, Leiden eta Utrechteko unibertsitateak munduko 100 onenen artean daude urtero.

## Kirolak 
[thumb|[Johan Cruyff, munduko futbolari onenen artean dago.]]
Futbola kirol nagusien artean dago, izan ere Herbehereetako futbol selekzio nazionala munduko hoberenen artean dabil, hiru aldiz munduko txapeldunordea eta behin Europako txapelduna izan baita. Taldeka, UEFAko Txapeldunen Liga sei aldiz irabazi dute bertako klubek (Amsterdamgo Ajaxek 4, eta PSV Eindhovenek eta Feyenoord Rotterdamek bana).

Halaber, txirrindularitzan ere arrakastatsuak dira herbeheretarrak nazioartean, batik bat 1960, 1970 eta 1980ko hamarkadetan Joop Zoetemelk, Jan Janssen, Hennie Kuiper, Johan van der Velde, Peter Winnen, Steven Rooks eta Erik Breukink moduko txirrindulariekin. Hel het Mergellan lasterketa egiten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jalgi.com atlasa datuak, mapak eta irudiak