Marokoko hizkuntzak

thumb|Agadirreko idazkuna, arabieraz, amazigeraz eta frantsesez
Arabiera, bereziki Marokoko arabiar dialektoa, Marokon gehien hitz egiten den hizkuntza da, baina bertako eta atzerriko beste hainbat hizkuntza ere hitz egiten dira. Marokoko hizkuntza ofizialak arabiera estandar modernoa eta marokoar amazigera estandarra dira. Marokoko arabiera (darija izenaz ezagutua) hizkuntza nagusia da, hizkuntza frankoa eta lingua franca; amazig hizkuntzak, berriz, herrialdeko zati handien jatorrizko hizkuntzak dira. 2024ko Marokoko erroldaren arabera, herritarren % 92,7k arabieraz hitz egiten zuen, eta % 24,8k, berriz, amazig hizkuntzak.

Marokoko estatus edo prestigiozko hizkuntzak arabiera (forma klasikoan eta estandar modernoan) eta, batzuetan, frantsesa dira. Azken hori bigarren hizkuntza da marokoarren % 33rentzat. 2024ko erroldaren arabera, Marokoko alfabetatutako biztanleriaren % 99,2k edo ia osoak irakur eta idatz zezakeen arabieraz, eta biztanleen % 1,5ek soilik irakur eta idatz zezakeen amazigeraz. Atzerriko hizkuntzei dagokienez, kopuru hori %57,7ra igotzen da frantsesari buruz, %20,5era ingelesari buruz, eta %1,2ra gaztelaniari buruz. Erroldak agerian utzi du, halaber, marokoarren %80,6k arabiera duela beren ama-hizkuntzatzat, eta %18,9k, berriz, amazigen edozein hizkuntza hartzen duela ama-hizkuntzatzat.

Moha Ennaji-k, *Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco* ikerlanaren egileak, 2000-2002an egindako azterketaren arabera, "denak bat datoz esatean arabiera estandarra, arabiera marokoarra eta amazigera direla hizkuntza nazionalak". Ennajik ere ondorio hau atera zuen: "Inkesta honek berretsi egin du Marokoko eleaniztasuna fenomeno soziolinguistiko bizia delako ideia, jende askok gogoko duena".

6 milioi amazigera hiztun inguru daude Marokon.

## Historia 
Historikoki, feniziera, punikoa eta amazigera bezalako hizkuntzak hitz egin izan dira Marokon. Juba II.ak, Mauretaniako erregeak, grezieraz eta latinez idatzi zuen. Ez dago argi noiz arte hitz egin zen Afrikako erromantzeaz, baina Afrikako ipar-mendebaldeko arabieran (bereziki Marokoko ipar-mendebaldeko hizkuntzan) izan zuen eraginak adierazten du presentzia esanguratsua izan behar zuela arabiarren konkistaren ondorengo lehen urteetan.

Arabiera Magrebeko musulmanen konkistarekin etorri zen; Abdellah Guennounek Tariq Ibn Ziadek 711n al-Andalus konkistatu baino lehentxeago emandako ostiraleko sermoia aipatzen du arabierazko marokoar literaturaren lehen instantzia gisa. Hala ere, hizkuntza erlijioa baino askoz mantsoago zabaldu zen. Fezeko Al-Qarawiyyīn meskitako *khaṭīb* delakoa (predikatzaileak), Mahdī b. "Īsā", Abū l-Ḥasan b. ‘Aṭiyya khaṭīb-ek ordezkatu zuen almohadeen agintaldian, azken horrek amazigera menperatzen zuelako.

Erdi Aroan, Mediterraneoko marinelek eta merkatariek, Barbaryko kostaldea barne, lingua franca mediterranear edo *sabir* bat garatu zuten. Italiako hizkuntzen, katalanaren, okzitanieraren, amazigeraren, arabieraren, gaztelaniaren eta portugesaren eragina zuen. Bere erabilerak behera egin zuen Europako konkistaren ondoren.

### Hizkuntza-politika 
Marokok 1956an Frantziako Protektoratuaren amaierarekin independentzia lortu ondoren, arabiartze prozesu bati ekin zion. Zeregin horretarako, Arabizazioa Aztertzeko eta Ikertzeko Institutua sortu zen dekretu bidez, 1960an. Arabiartze politika ez zen ganoraz aplikatu independentzia lortu eta 17 urtera arte. *Lamalif* kultura eta politikari buruzko aldizkariko editorial batek 1973an argudiatu zuen frantsesak elitea eta ekonomiaren atal nagusiak bateratu zituen arren, batasun nazionala arabieran oinarrituta bakarrik lor zitekeela. *Lamalif*ek eskatzen zuen, hala ere, hizkuntza birmoldatu behar zela, azalduz arabiera estandarra biziki arautzailea zela eta Marokoko arabiera (darija) berez pobreegia zela kulturaren eta ezagutzaren hizkuntza bihurtzeko.

Arabiera, bestalde, prestigiozko hizkuntzatzat hartu izan da Marokon milurteko bat baino gehiagoz. Hala ere, badira arabieraren aldaera oso bereizgarriak, denek ez dute prestigio berdina: batetik, MSA (ingelesez, arabiera moderno estandarra), eskoletan erabiltzen den forma idatzia eta, bestetik, 'arabiera dialektala', estandarizatu gabeko ahozko forma, alegia. Gramatikari, fonologiari eta hiztegiari dagokienez, hain da handia bi formen arteko aldea, diglosiatzat har daitekeela. MSA ia arrotza da Marokoko eskola-umeentzat eta, beraz, irakurtzeko eta idazteko arazoak sortzen ditu. Ondorioz, analfabetismo-maila handia eragiten du Marokon. Gobernuak amazigera Marokoko ikastetxe guztietara orokortzea du helburu. Hala ere, 2023tik aurrera, Marokoko ikasleen % 10ek bakarrik ikasten du amazigera. Espainiako Gobernuak 2012an egindako ikerketa baten arabera, marokoarren %98k hitz egiten zuten marokoar arabieraz, %63k frantsesez, %26k amazigeraz, %14k ingelesez, eta %10ek gaztelaniaz.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* (Ingelesez) Ennaji, Moha. Eleaniztasuna, Identitate kulturala, eta Hezkuntza Marokon. Springer argitaletxea, 2005eko urtarrilaren 20a. 127. or.  , 9780387239798.
* Rouchdy, Aleya. *Hizkuntza-harremana eta hizkuntza-gatazka arabieraz*. Psicología Press, 2003ko urtarrilaren 6a. Curzon Arab Linguistics Series-en 3. liburukia, Curzon Studies in Arab Linguistics. 71. or.  ISBN 0700713794, 9780700713790.
* (Ingelesez) Stevens, Paul B. "Hizkuntza jarrerak Marokoko arabiera-frantses elebidunen artean". (liburuaren aipamena) Revista de Lengua y Psicología Social. 1985 4:73. p. 73–76.  doi:10.1177/0261927X8500400107.

## Bibliografia osagarria 
* Bentahila, Abdelâli. "Hizkuntza jarrerak arabiera-frantses elebidunen artean Marokon". Asuntos Multilingües (Clevedon, Avon, Ingalaterra), 1983. 4. seriea.  ISBN 0585259763 (liburu elektronikoa), 0585259763 (liburu elektronikoa), 9780585259765 (liburu elektronikoa).
* Bentahila, Abdelâli. "Marokoko arabiera-frantses elebidunen arteko kode-kommutaziorako motibazioak". *Hizkuntza eta komunikazioa*. 1983. 3. liburukia, 233 – 243. or.  ISSN 0271-5309, E ISSN , doi:10.1016/0271-5309(83)90003-4.
* {\an2}Chakrani, Brahim. "Un investigación sociolingüística de las jarreras lingüísticas entre juventud en Maroko." (tesina) ProQuest.  ISBN 1124581251. UMI Zenbakia: 3452059.
* {\an2}Heath, Jeffrey. "Dialectos judíos y musulmanes del árabe marokoar". Routledge, 2013.  ISBN 9781136126420 (aurrebista)
* Keil-Sagawe, Regina. "Soziokulturelle und sprachenpolitische Aspekte der Francophonie am Beispiel Ã¡ko (Manuskripte zur Sprachlehrforschung, 38) de Martina Butzke-Rudzynski" (kritika). *Zeitschrift für französische Sprache und Literatur*. {\an2}Franz Steiner Verlag. B. 106, H. 3, 1996. 295–298 or. JStorren eskuragarri. Dokumentua alemanez dago.
* Lahjomri, Abdeljalil. *Enseignement de la langue francaise au Maroc et dialogue des cultures* (Frantses hizkuntzaren irakaskuntza Marokon eta kulturen elkarrizketa). *Francais dans le Monde*. 1984. p. 18–21. ERIC #: EJ312036. Agiria frantsesez dago. Ikusi profila ERICen.
* Marokoko hizkuntzak
* (Ingelesez) Sadiqi, Fatima. Emakumeak, generoa eta hizkuntza Marokon. 2003/01, Mujeres y Género Ser.,  , 1. liburukia., 354 or.
* Salah-Dine Hammoud, Mohamed (1982). "Arabización en Maroko: un estudio de caso en las planificaciones lingüísticas y jarreras de política lingüística". Texasko Unibertsitaterako argitaratu gabeko doktorego tesia Austinen, University Microfilms International-en eskuragarri, Ann Arbor, Michigan.