Komiki

thumb|Little Sammy Sneeze strip|300px|eskuinera|*Little Sammy Sneeze* (Winsor McCay)
**Komikia** kontakizun bat osatzen duen irudi-sorta bat da, testuen bidez lagun daitekeena. 'Txisteak', 'kontuak', 'tebeoak' eta 'ixtorioak' hitzak, besteak beste, erabili izan dira komiki adierazteko lagunarteko erregistroan. Argitaratzeko modurik ohikoena **komiki-banda** edo **ziri-marra** da, egunkari eta aldizkarietan agertzen dena, baita liburuetan ere.

Haren lehen aztarnak Europan, XV. mendean daudeu, aurretik AEBetan beste balizko lekukotza batzuk egon arren.

Nazioartean, oso ezagunak dira René Goscinny eta Albert Uderzo («Asterix»), *Hergé* («Tintin») komikigile europarrak eta Quino argentinarra («Mafalda»); halaber, Jose Escobar («Zipi eta Zape») eta Francisco Ibáñez («Mortadelo eta Filemón») bartzelonarrak. Euskarazko egileen artean, Patxi Gallego nabari da, helduentzat egin dituen lanengatik.

## Historia 
### Antzinaroa 
Komikiaren historia azaltzea konplexua da, komikia zer den zehaztu behar baita. Irudi bidez kontatzeko sena gizakiak hasiera-hasieratik izan badu ere, eta askok historiaurreko leizeetako irudiak eta geroztikako irudi-segida guztiak komikigintzaren aitzindaritzat hartzen badituzte ere, adituek hiru irizpide darabiltzate komikia definitzeko: sekuentzia edo irudien segida ordenatu bat izatea, testuaren eta irudiaren arteko harremana, eta baliabide teknikoen bidez obra kopuru handietan kopiatu eta zabaldu ahal izateko gaitasuna.

Beste ikertzaile batzuek azpimarratzen dute komikiek Egiptoko hieroglifikoetan hasi zirela agertzen. Izan ere, kontuan izan behar da egiptoarrek istorioak marrazkien bitartez kontatzen zituztela. Halaber, hieroglifikoak papiroan eta muraletan margotzen zituzten. Hala ere, marrazki horiek beraien idazteko modua ziren; aitzitik, komikiak marrazkiak dira irudiekin.

Bada komikiak Erroman jaio zirela aipatzen duenik ere. Izan ere, Trajanoren edo Marko Aurelioren oroitzapenezko hodietan ere aurki daitezke istorioak kontatzen dituzten irudien adibideak.

1940 eta 1950 urteetan nagusitu zen loraldia beherantz joaten hasi zen 1970 inguruan. Garai hartan diru gutxi zuzentzen zitzaion komikien industriari. Gainera, zentsura gero eta biziagoa bihurtzen hasi zen eta zenbait autorek ezin izan zituzten beraien lanak publikatu. 1970reko hamarkadaren amaieran, *Nueva Frontera* argitaletxeak aldizkari formatua asmatu zuen eta ospe izugarria izan zuen Italian eta Frantzian. Komiki tradizionala alde batera utzi eta izaera berri bat hartu zuen testuak, heldu-izaera hain zuzen ere. *Nueva Frontera* aldizkariarekin batera beste aldizkari batzuk ere hasi ziren komiki helduago bat egiten. Horrela, komikiak berriro jaso zuen aurretik hain esanguratsua zen ospea. 

Komikiak ez zuen bere tankera eta eginbide berezia hartu, harik eta masa hedabide handiek indarra hartu ez zuten arte, eta, bereziki, Estatu Batuetan, XX. mendearen hasieran, prentsa jabe handiek beren egunkarietako igandetako gehigarri koloredunen bidez izan zuten lehia biziak bultzada erran eta irakurle masa handi batera iristeko aukera eman zion arte.

Komikiak etengabeko bilakaera izan du bai bere egituran, bai bere irakurleengan, eta bai bere pertsonaia eta heroietan. Zinemarekin batera, eta telebista sortu ere baino lehen, eragin handia izan du irudiaren zibilizazio bat sortzen. XX. mende osoko joera estetiko eta sozial guztiak bereganatu eta adierazi ondoren, gaur egun komikiak aztarna utzia du sorkuntzaren eta komunikazioaren alor guztietan : prentsa, publizitate, pintura, zineman.

### Mintzaira berezi bat 
Komikiaren hizkuntza kode linguistikoaren (hitzak) eta ikonikoaren (irudiak) arteko konbinazioa da. Horrela, irakurleak interpretazio-gaitasunak eta hitzak ulertzeko gaitasunak landu behar ditu. Komikietan alde artistikoa (irudiak) eta literarioa (hitzak) berdin konbinatzen dira. Denbora eta toki berean hitzak irakurtzea eta irudiak interpretatzea da komikien egitekoa. Komikiek kode asko erabiltzen dituzte. Hori horrela. hainbat informazio transmititzeko gaitasuna eskaintzen dute. 

Gehienetan komikiek errepikatutako irudiak eta zeinu-sistema zabala erabiltzen dituzte. Irudi eta zeinu horiek behin eta berriz errepikatzen dira. Ondorioz, antzeko ideiei buruz aritzen dira komikiak gehienetan, hau da, komiki-irakurleek errez identifikatu ditzakete sinboloak eta zeinuak. Horiek guztiak unibertsalki ospetsuak dira. Komikiek askotan zinemako hizkuntza ere erabiltzen du narrazioa azaltzeko. Gainera, figura erretorikoak oso ohikoak dira komikietan. 

#### Ziri-marrak 
Iraolak egindako marrazkietatik, biñeta edo ziri-marratan banatuta, istorio bat azaltzen duten komiki edo banda marraztu bi besterik ez dira gordetzen, *Baserritarra* aldizkarian argitaratutakoak 1907an «On Kosmerentzat» eta 1908an «Biaje bat».
Fitxategi:Baserritarra on kosmerentzat 1.jpg
Fitxategi:Baserritarra on kosmerentzat 2.jpg
Fitxategi:Baserritarra on kosmerentzat 3.jpg
Fitxategi:Baserritarra on kosmerentzat 4.jpg
Fitxategi:Baserritarra on kosmerentzat 5.jpg
Fitxategi:Baserritarra on kosmerentzat 6.jpg

Fitxategi:Baserritarra biaje bat 1 1908.jpg
Fitxategi:Baserritarra biaje bat 2 1908.jpg
Fitxategi:Baserritarra biaje bat 3 1908.jpg
Fitxategi:Baserritarra biaje bat 4 1908.jpg
Fitxategi:Baserritarra biaje bat 5 1908.jpg
Fitxategi:Baserritarra biaje bat 6 1908.jpg
Fitxategi:Baserritarra biaje bat 7 1908.jpg

#### Izkirimiri irudidunak 
Gai irrigarri batekin, marrazkiz eta testuz osatutako istorio laburrak landu zituen Iraolak, *izkirimiri* izen generikoaz; gehienetan, marrazki edo biñeta bakarrekoak, gehienez bikoak, eta askotan elkarrizketa moduan osatutakoak.

Izkirimiri gehienetan herritar arruntak azaltzen ditu Iraolak, eguneroko bizitzari lotuta gaiez (dirua, lana, maitasuna, gosea, osasuna, pobrezia, engainua eta antzekoak).

*El Thun Thun, El Aurresku,* *La Galerna* eta *Baserritarra* aldizkarietan argitaratu zituen Iraolak izkirimiriak, bai euskaraz, bai gaztelaniaz 40 bat hizkuntza bakoitzeko.

Marrazkietan eta izkirimirietan emakumeen gaineko ikuspegi androzentriko markatu bat erakusten du Iraolak.

### XX. mende hasiera 
[thumb|Lapurrak ([Argia (aldizkaria)|Argia, NorNai, Ignacia Zabalo, 1926)|438x438px]]
Euskal Herrian, komikigintzaren elementu berritzaile argi eta garbiak XX. mendeko bigarren hamarkadan argitaratu ziren, Euzko Deyan. Hamabostekari honetan komiki modernoaren ezaugarriekin zinta ugari agertuko ziren. «Artazi» ezizeneko egile batek zenbait zinta argitaratu zituen. Azkenik, 1918. urtean *Teles eta Niko* izeneko serieari hasiera eman zion marrazkilari anonimo batek. Lehenengo aldiz euskal komikigintzaren pertsonaiak agertu ziren.

1927an, «txikitxoen aldizkingi polita» argitaratu zen *Argia* astekariko orrialdeetan, eta *Txistu* izenburuaz sei ale argitaratu ostean, arazo ekonomikoak zirela eta, desagertu egin zen.

Bitartean aldizkari ugaritan irudi eta komiki istoriotxoak ohikoak egin ziren, batez ere, Donostian argitaratzen zen *Argia* astekari berrizalean. Jon Zabalo «Txiki» marrazkilari oparoa izan zen nabarmenena. Txiki eta bere estiloa, gerra aurreko baina baita osteko euskal ilustrazioaren erreferente klasikoa, bere ilustrazioak makina bat aldiz berrinprimatuak izan dira. Donostiako Txikiren eskola berekoa izan zen haren arreba, Ignacia Zabalo, «Nor-nai», euskal komikigintzaren historian lehen emakumea. Duela gutxira arte ezezaguna zen emakumea, bere irudiak haren neba Jon Zabalorenak zirela uste zen.

### XX. mende erdiko aldizkariak: *Pan-Pin* 
1955-56 urteetan Bilboko Erribera kaleko 6. zenbakian, Euskaltzaindiaren egoitzan argitaratu zen *Anaitasuna* hilabetekaria. Bat-batean, urte biko epe honetan, Estatu Batuetan jatorria zuen komikiz bete zen aldizkaria. Alfontso Irigoien hartu zuten aldizkariaren zuzendari, eta jende gaztea hasi zen bertan idazten, horien artean Gabriel Aresti. Gaien aldetik aldizkaria «sekulartu» egin zen, baina, zoritxarrez, haize berritzaile hura aldizkariaren jabeei gehiegi gustatu ez eta Arantzazuko ikasle gazteen eskuetara igaro zen aldizkariaren ardura. Aldaketa horrekin batera bukatu ziren komikiak aldizkarian.

Hala ere, *Zeruko Argia* aldizkariaren inguruan bazebilen martxan proiektu berri bat: *Pan-pin* umeentzako komiki-hilabetekaria *Zeruko Argiaren*  eranskina bezala sortu zen, 1960 urteko otsailean. Era*g*ilea nagusia Joseph Camino arnegiarra izan zen, garai hartan *Euskualzaleen Biltzarreko* idazkaria eta *L’Enfance du Pays Basqueko* kapilaua zena. Iparraldean euskal umeei zuzendutako haur aldizkari bat sortzeko ahaleginean huts egin ondoren, Piarres Xarritonen laguntzaren bila joan, eta hura Bonifacio de Beizama Hondarribiko Kaputxinoen komentuko buruarekin harremanetan jarri zen. Garai hartan Bonifacio *Zeruko Argia* aldizkariko zuzendaria zen eta proiektua gogoz hartu zuen. Bonifacio eta Joseph Camino izan ziran, beraz, *Pan-pin* proiektuaren lehen eragile eta zuzendariak.

Ia 10 urtez iraun zuen komiki aldizkariak. Oztopo politiko ugariak eragozpen ekonomikoekin nahasten ziren, eta, batez ere, euskaraz irakurtzeko umeen ohitura falta aipatzen zuen Agustin Ezeizak, *Pan-pin*eko zuzendariak.

### 1980ko hamarkada: urrezko aroa 
[thumb|407x407px|[Zakilixut|Xakilixuten bost zinta urteko laburpen gisa, Euskaldunon Egunkaria (Antton Olariaga, 2000)]]Dudarik gabe, 1980ko hamarkada euskal komikigintzarentzat benetako urrezko aroa izan zen. Erakundeek lagundutako komikiez gainera, Ikusager, Ttarttalo, Antxeta edo Erein bezalako argitaletxe ugari loratu ziren, kalitatezko komikia eginez. Erein argitaletxean Antton Olariagak*, Hamaseigarrenean aidanez,* Anjel Lertxundiren eleberri ospetsua binetetara eraman zuen. Gaur egun hainbatetan aipatzen den eleberri grafikoaren parametroetara ezin baino hobeto egokitzen da lana.

Nafarroako Foru Erkidegoan, berriz, 1986ko Euskararen Foru Legeak euskararen ofizialtasunari ezartzen dizkion mugak salatzeko, euskal komikigintzaren historian izan den komiki fanzine interesgarrienetariko bat sortu zen: *Napartheid*. Ale bakoitzean aktualitatezko gai bat jorratzen zuen, beti ikuspuntu kritikoarekin.

### XX: mende bukaera 
1990eko hamarkadak berriro ere gure komikigintza betiko muga apaletara eraman zuen.

### XXI. mendea 
XXI. mendean eleberri grafikoaren agerpenak aire berriak ekarri zituen. Euskarazko aldizkarientzat aukera berria sortu zen *Xabiroi* aldizkariarekin eta euskal autoreek epealdi pozgarrian hasi ziren.]]Sasi artean Elgeta (Dani Fano, 
* *Spider-Man* (Stan Lee eta Steve Ditko).
* *Spirou* (Rob-Vel).
* *Superman* (Jerry Siegel eta Joe Shuster).
* *TBO* (aldizkaria)
* *The Yellow Kid*
* *Tintin* (Herge).
* *Watchmen* (Alan Moore eta Dave Gibbons).
* *Pololoak* (Patxi Gallego).
* *Zipi eta Zape* (Jose Escobar).

## Komikigileak 
### Amerikarrak 
* Bob Kane (1915-1998), AEB.
* Stan Lee (1922-2018), AEB.
* Steve Ditko (1927-2018), AEB
* Quino (1932-2020), Argentina.
* Harvey Pekar (1939-), AEB.
* Fontanarrosa (1944-), Argentina.
* Jim Davis (1945-), AEB.
* Art Spiegelman (1948-), Suedia/AEB.
* Maitena (1962-), Argentina.
* Guy Delisle (1966-), Kanada.

### Asiarrak 
* Osamu Tezuka (1928-1989), Japonia.
* Katsuhiro Ōtomo (1954-), Japonia.
* Rutu Modan (1966-), Israel.
* Marjane Satrapi (1969-), Iran.
* Masashi Kishimoto (1974-), Japonia.

### Europarrak 
* Edgar P. Jacobs (1904-1987), Belgika.
* *Hergé* (1907-1983), Belgika.
* Jose Escobar (1908-1994), Katalunia.
* Rob-Vel (1909-1991), Frantzia.
* Willy Vandersteen (1913-1990), Belgika.
* Jacques Martin (1921-2010), Frantzia.
* Morris (1923-2001), Belgika.
* Jean Graton (1923-2021), Frantzia.
* Jean-Michel Charlier (1924-1989), Belgika.
* Bob de Moor (1925-1992), Belgika.
* René Goscinny (1926-1977), Frantzia.
* Hugo Pratt (1927-1995), Italia.
* Albert Uderzo (1927-2020), Frantzia.
* Pierre Culliford Peyo (1928-1992), Belgika.
* Francisco Ibañez (1936-2023), Katalunia.
* Jean Giraud *Moebius* (1938-2012), Frantzia.
* Dave Gibbons (1949-), Ingalaterra.
* Alan Moore (1953-), Ingalaterra.
* Joe Sacco (1960-), Malta.
* Declan Shalvey
* Nick Roche
* Stephen Mooney
* Rob Curley
* Ruth Redmond
* Maura McHugh

### Euskal Herrikoak 
* Biktoriano Iraola (1841-1919)
* Leta (1940-)
* Daniel Redondo (1940-)
* Asun Balzola (1942-2006)
* Antton Olariaga (1946-)
* Jon Zabaleta (1950-)
* José Manuel Mata (1953-)
* Harriet (1954-)
* Francisco Fructuoso (1954-)
* Dani Fano (1958-)
* Alazne Rivero (1958)
* Mikel Begoña (1964-)
* Asisko (1965-)
* Juan Luis Landa (1965-)
* Iñaket (1965-)
* Zaldieroa (1966-)
* Mattin (1967-)
* Marko (1969-)
* Alex Sanvi (1970-)
* Iñaki Holgado (1971-)
* Raquel Alzate (1972)
* Patxi Gallego (1973-)
* Unai Iturriaga (1974-)
* Álex Macho (1974-)
* Ainara Azpiazu Aduriz, *Axpi* (1980)
* Julen Ribas (1981-)
* Adur Larrea (1982-)
* Maite Gurrutxaga (1983)
* Kaiet Bengoetxea

## Emakume komikigileak 
Komikiaren mundua oso maskulinoa da, garrantzitsua da emakume komikigileetako batzuk ezagutzera ematea. Hona hemen emakume komikigileen zerrenda.

* Susanne Wenger
* Nine Culliford
* Helena Bochořáková-Dittrichová
* Pénélope Bagieu
* Marie Caillou
* Isabelle Dethan
* Marie Duval
* Patricia Lyfoung
* Miriam Katin
* Linda Fite
* Ruth Atkinson
* Bobbie Chase
* Ignazia Zabalo, *Nornahi* (1905-1939)
* Alazne Rivero (1958)
* Raquel Alzate (1972)
* Ainara Azpiazu Aduriz, *Axpi* (1980)
* Maite Gurrutxaga (1983)

 Emakume komikigile zerrenda

## Manga 
Manga japonierazko hitza da, nazioartean Japonian egindako komikiak oro har izendatzeko erabilia, kontzeptua zabalegia izanda hainbat genero barne hartzen baditu ere. Hitzez hitz, "marrazki xelebreak" edo "zirriborroak" esan nahi du. Katsushika Hokusai *ukiyo-e*aren egileak honela sortu zuen *manga* terminoa: *informala*ren (漫 ***man***) eta *marrazkia*ren (画 ***ga***) *kanji*ak batuta. Mangaren egilea mangaka izenaz ezagutzen da, eta irakurle zaletua, akiba-kei edo otaku izenez (azken hori erabiliagoa da, baina esanahi negatiboagoa du). Manga *ukiyo-e*aren eta mendebaldeko marrazki estiloaren arteko nahasketa moduko batetik sortu zen, eta Bigarren Mundu Gerratik gerora hasi zen bihurtzen, pixkanaka-pixkanaka, egun den fenomenoa.

Korean egindako komikiei *manhwa* () esaten zaie. Mendebaldeko liburuak bezala irakurtzen dira: horizontalki, ezkerretik eskuinera eta goitik behera.

Txinakoei *manhua* deritze (, , alegia): Txinako Herri Errepublikan bertikalki irakurtzen dira, ezkerretik eskuinera, baina Taiwanen eta Hong Kongen, bertikalki eta eskuinetik ezkerretara, japoniar mangak bezala.

## Azokak 
* Angulemako Komiki Azoka (1974tik).
* Bartzelonako Komiki Azoka (1981etik).
* Getxoko Komiki Azoka (2002tik).

## Argitaletxeak 
* Astiberri (Bilbo).
* Editorial Bruguera (Bartzelona).
* Dupuis (Charleroi).
* Elkar (Donostia).
* Ediciones de la Flor (Buenos Aires).
* Marvel Comics (New York).
* Norma Editorial (Bartzelona).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Asiar literatura.
* Bineta.
* Literatura europarra.
* Literatura amerikarra.
* Igor Leturia

## Kanpo estekak 
* Komikipedia.
*  San Frantziskoko Cartoon Art Museum.
* Bartzelonako azokaren webgunea.
*  Getxoko Komiki Azoka.
* e-gor blog. Komikiei buruzko bloga (Igor Leturia).
* *Komikeri*. Komikiei buruzko bloga (Mikel Begoña).
* Komikiak eskolan: *KooM!K*