Deba

**Deba** Gipuzkoako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Debabarrena eskualdeko handiena, lurraldez. Itsasertzean dago, eta izena Deba ibaitik datorkio, bertan itsasoratzen baita. 51,54&nbsp;km² ditu, eta  biztanle zituen . urtean.

## Izena 
Gipuzkoako herri-izenen artean, euskal etimologia argia ez duen bakarra da Deba, gaztelaniaz *Deva* idatzia, eta herrian itsasoratzen den ibaiaren berdina da. Deva/Deba izeneko ibaia gehiago ere bada Iberiar penintsulako iparraldean, bat Asturiasen eta bi Galizian. Jatorri zelta batekin lotu izan da izen hau, adibidez hala uste zuen Arturo Kanpionek.

Ponponio Mela kartografo erromatarrak K.o. I mendean Deba ibaia izan zitekeen *Devales* ibaia aipatu zuen, eta hari biztanle-guneari, *Tritium Tuborico.* II. mendean Klaudio Ptolomeok *Deva fluvia ostia* aipatu zuen, ibaiak kaia zuela alegia, eta karistiar eta barduliarren arteko muga puntutzat aipatu zuen.

1767an Itziarko Andra Mariri eskainitako liburu batean, Pedro Jose Aldazabal Murgiak euskal etimologia ez oso fidagarri bat proposatu zuen herriarentzat, *Divana* terminotik zetorrelakoan, eta hitz horrek batzarra esan nahiko luke euskaraz.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Debaren natura ondarerik preziatuena itsasertza da. Han daude, izan ere, Deba eta Zumaia arteko marearteko zabalgunea eta bost hondartza (Santiago, Aitzuri, Lapari, Mendata eta Sakoneta). Inguru hau Europako eta munduko geoparkeen sareko kide da 2010. urtetik. Flysch egitura geologiko berezietan 60 milioi urteko sekuentzia geologikoa ikus daiteke (duela 110 milioi urtetik orain dela 50 milioi urtera arte).

Debak 52 km² ditu, Gipuz­koako udalerrien artean azalera handienetakoa. Lur‑eremu horietan Aranzadi Zientzia Elkarteko kideek aintzat hartzeko moduko berrogeita hamar bat haitzulo aurkitu dituzte; aipatzekoak dira, batez ere, Ekain, Urtiaga eta Praileaitz.

Ekain 1969an aurkitu zuten; eta, hango labar‑pinturen kalitatea eta ugaritasuna kontuan hartuta, Iberiar penintsulako lau haitzulo baliotsuenen artean dago. Paleolito garaiko aztarnategi horretan hainbat irudi aurkitu dituzte: arrainak, oreinak, artzak, bisonteak, eta 33 zaldi.

thumb|ezkerrera|Debako herrigunearen eta ingurumarien aireko ikuspegia, 2010ean.

Ekain haitzuloa Debako udal‑barrutian dago, baina Zestoako herrigunetik oso gertu, eta hara iristeko bide naturala Zestoatik abiatzen da. Haitzuloaren erreprodukzio zehatza egin dute instalazio moderno batean; hartara, haitzuloaren aberastasun arkeologikoaz ohartzeko aukera dute bisitari askok, 14.000 urtez iraun duten margo eta grabatuak babesten diren bitartean.

Urteaga haitzuloa magdaleniense eta aziliense garaietako aztarnategi franko-kantauriar garrantzitsuenetarikoa da. Jose Migel Barandiaranek aurkitu zuen 1928an.

Praileaitzen duela 15.500 urteko erritu-gunea topatu dute, eta Euskal Herriko aurkikuntza garrantzitsuenetako bat izan da azken urteetan.
* Nagusien egoitza

### Kirola 
* Kiroldegia

### Kultura 
* Udal artxiboa
* Liburutegia

### Hezkuntza 
* Euskaltegia
* KZ gunea
* Haur-eskola
* Luzaro HH-LH
* Musika eta dantza eskola
* Arte eskola
* Gaztelekua

## Historia 
[thumb|[Alpetar basahuntz|Ibex akerraren irudia, Ekaingo harri batean.]]
thumb|Praileaizko zintzilikarioa.
Goi Paleolitoko garaian egindako labar-pinturak ditu Ekaingo leizeak, udalerri honetako mendialdean. IV. mendean *Chronographus anni 354* idazlanak azaltzen duenez, Deba egungo Altzolaraino zen nabigagarria, bokaletik 10 bat kilometrora.

Praileaitz da paleolitoko beste aztarnategi inportante bat Deban. 15.500 urte zahar diren zintzilikarioak aurkitu dira bertan, eta labar pinturen multzo bat, duela 18.000 urte baino gehiagokoa, irudirik erakusten ez duten marra eta puntu batzuek osatua. 

Gorago aipaturiko Ponponio Melaren (Devales) eta Klaudio Ptolomeoren (Deva fluvia) aipuetarik jakin dagokigu erromatarren garaian bazela hemen garrantzizko puntu bat, barduliar eta karistiarren arteko muga hain zuzen.

## Politika 
[thumb|250px|eskuinera|[Debako udaletxea.]]

### 2007 eta 2011ko udal hauteskundeak 
### 2011ko udal hauteskundeak 
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetan ezker abertzaleak ez zuen akordiorik lortu zerrenda bateratua aurkezteko, eta Alternatiba, Eusko Alkartasuna eta Aralar nor bere aldetik aurkeztu zen. Alternatibak irabazi zituen hauteskundeak, bost zinegotzi eskuratuz. Euzko Alderdi Jeltzaleak hiru zinegotzi lortu zituen, EAk bi, Aralarrek beste bi eta Itziar Herria Sortzen Itziar herriko plataformak bat.

### 2015eko udal hauteskundeak 
2015eko udal hauteskundeetan aldaketa nabarmena gertatu zen. Debarren Ahotsa herritar plataforma sortu zen, eta hauteskundeak irabaztea lortu zuen (bost zinegotzi, botoen ehuneko berrogei). Ordukoan ezker abertzalea batuta aurkeztu zen Euskal Herria Bildu koalizioan eta beste bost zinegotzi eskuratu zituen. EAJk hiru zinegotziak mantendu zituen. Emaitza horien ondorioz, Debarren Ahotsa plataformako Pedro Bengoetxea hautatu zuten alkate.

### 2019ko udal hauteskundeak 
2019ko udal hauteskundeetako emaitzak hauek izan ziren: EH Bilduk 1.334 boto (6 zinegotzi). Debarren ahotsak 942 boto (4 zinegotzi). EAJk 738 boto (3 zinegotzi). PSE-EEk 79 boto. Gilen García Boyra (EH Bildu) izendatu zuten alkate.

### Alkateak 
* Gilen Garcia Boyra - 2019 -
* Pedro Bengoetxea Loiola - 2015 - 2019
* Maider Zubikarai Beristain - 2012 - 2015
* Silverio Urkiri Beitia - 2011 - 2012
* Jesus Maria Agirrezabala Goitokia - 1999 - 2011
* Elias Olalde Urkiri - 1987 - 1999
* Iñaki Elosua Elu - 1983 - 1987
* Roman Galarraga Salegi - 1979 - 1983

## Euskara 
[thumb|Debako hiztunen testigantzekin osatutako bideoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egina, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Deba eskualdeko hainbat herrik osatzen dute Debabarreneko hizkera. Administrazioz Gipuzkoa izateak hizkuntzaz ere Gipuzkoara hurreratzea ekarri du eta, oro har, Debabarreneko hizkerak mendebaleko euskararen eta erdialdekoaren arteko zubi lana egiten duela esan dezakegu. Elgoibar, Mendaro eta Mutriku herrietako hizkerak *tarteko hizkeratzat* hartzen dira, ezin baitira ez mendebaleko euskalkian ez erdialdekoan sartu erabat. Deban eta Itziarren are handiagoa da euskara giputzaren eragina eta erdialdeko euskaran sartu daiteke bertako hizkera.

2016an herritarren %76,98 euskalduna zen.
***Irarrazabal etxea.**
***Sasiola dorrea,** XVI. mendeko dorretxea da
***Arriolabeñe baserria,** XVI. mendekoa
* **Debako Udal Azoka** (1910) arkitektura eklektikoaren adierazgarria. Ondare Kultural izendatu zuen Jaurlaritzak.
* **Sasiolako eliza,** XVI. mendeko komentu-multzo batetik zutik dirauen azken eraikina.
* **Itziarko santutegia,** XVI. urtean berritu zuten.

***Santa Katalina ermita**
***Elorriagako San Sebastian ermita**
***Lasturko San Nikolas ermita**
***Gurutze ermita**
***San Roke ermita**
***Artzabalgo Santa Ana Ermita**
***Salbatore ermita**
***San Josepeko gurutzea**

### Historiaurreko aztarnategiak 
* **Izarraizko Estazio Megalitikoa**

## Debar ospetsuak 
* Estibalitz Sasiola (?-1611), idazlea.
* Juan Espila (?-1619), teologoa.
* Juan Jose Mogel (1781-1849), idazlea.
* Juan Benanzio Arakistain (1828-1906), idazlea.
* Jose Manuel Ostolaza (1875-1954), enpresari eta filantropoa.
* Robustiana "Tene" Mujika (1888-1981), idazlea.
* Jose Markiegi (1895-1936), idazle eta itzultzailea.
* Polentzi Markiegi (1898-1937), politikaria.
* Peli Markiegi (1905-1946), idazlea.
* Luis Urkiri (1906-1979) futbolari eta entrenatzailea.
* Manuel Olaizola "Uztapide" (1909-1983), bertsolaria.
* Esteban Arrizabalo (1910-1976), futbolaria.
* Jose Arana Gorostegi (1911-1971), futbolaria.
* Simón Berasaluze Aginagalde (1912-1993), beira-egilea.
* Jose Ignazio Urbieta (1915-1999), futbolari eta dekoratzailea.
* Faustino Azpiazu "Sakabi" (1916-1995), trikitilaria.
* Mercedes Zubikaray (1920-1983), erraketista.
* Anselmo Aranberri (1921-2000), futbolaria.
* Román Galarraga (1921-2009), futbolari, futbol entrenatzaile eta politikaria.
* Sabin Irizar (1923-1995), idazlea.
* Josefa Egaña (1923-), erraketista.
* Marcelina Zabala (1923-2010), erraketista.
* Maria Teresa Egaña (1925-), erraketista.
* Pilar Zabala (1926-1945), erraketista.
*Patxi Aldabaldetrecu (1930-2002), historialaria, idazlea.
*Javier Berasaluze Markiegi (1931-2022), futbolaria.
* Carmelo Urdangarin (1932-2021), ekonomialaria, idazlea.
* Rafael Castellano (1943-), idazlea. Madrilen jaioa, aspaldidanik Deban bizi da.
* Itziar Aizpurua (1943-), etakide historikoa eta politikaria.
* Txema Vitoria (1943-), pailazo eta irakaslea.
* Roke Aldabaldetreku (1947-), idazle eta ikertzailea.
* Iñaki Esnaola (1948-), abokatu eta politikari ohia.
* Joseba Zulaika (1948-), antropologo eta idazlea.
* Enrique Vitoria Kormenzana "Kike Turmix" (1957-2005), abeslaria.
* Pablo Turrillas (1963-), futbolari ohia eta entrenatzailea.
* Maite Iruretagoiena (1964-), politikari eta legelaria.
* Jokin Aperribay (1966-), enpresaria.
* Joxe Angel Salegi "Lizarreta" (1966-), bertsolaria.
* Fernando Urain (1972-), musikari eta zuzendaria.
* Miriam Bravo (1974-), atleta.
* Iñaki Goikoetxea Beristain (1982-), futbolaria.
* Asier Riesgo (1983-), futbolaria.
* Mikel Muniozguren (1983-), futbolaria.
* Goizane Aizpurua (1984-), poeta.
* Nerea Loiola (1985-), irakasle eta idazlea.
* David Zurutuza (1986-), futbolaria.
* Joseba Muguruza (1994-), futbolaria.
* Maddi Astigarraga (1997-), ilustratzailea.

## Bitxikeriak 
Erromatarrek *Deva* deitu zioten Ingalaterrako gaur egungo Chester hiriari, Deba bezala ibai baten amaieran dagoena.

## Ikus, gainera 
* Debako Musika Banda

## Argazki galeria 

Irudi:Rio Deba (5).JPG|Deba ibaia Deban itsasoratzen den lekua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Geoparkea

* Debako Udala

* Berriketan, Debako albisteak