Najib Mahfuz

**Najib Mahfuz Abdelaziz Ibrahim Ahmed Al-Basha** (, ; ahoskatua; Kairo, Egipto, 1911ko abenduaren 11 &ndash; 2006ko abuztuaren 30a), **Najib Mahfuz** deitua, Egiptoko arabierazko idazlea izan zen. Egile oparoa izan zen, 34 eleberri, 350 istorio labur baino gehiago, dozenaka pelikula gidoi eta 5 antzezlan plazaratu baitzituen.

1957an Egiptoko *Literatura Sari Nazionala* irabazi zuen *Bayn al-Qasrayn* () lanarekin, eta 1968an Nazio Domina Literatur Merezimenduei. 1988an Literaturako Nobel Saria irabazi zuen, eta bera da, orain artean, sari hori eskuratu duen arabierazko idazle bakarra.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Mahfouz Antzinako Kairoko behe klaseko egiptoar familia musulman batean jaio zen 1911n. Bere izenaren lehen zatia Naguib Pasha Mahfouz obstetra ezagunaren omenez aukeratu zen, hark gainbegiratu baitzuen bere jaiotza zaila. Mahfouz zazpigarrena eta txikiena zen, lau anaia eta bi arrebarekin, denak bera baino askoz zaharragoak. (Esperientziaz, *seme bakar* bezala hazi zen). Familia Kairoko bi auzotan bizi izan zen: lehenik, Bayt al-Qadi auzoan, hiri zaharreko Gamaleya auzoan, eta, handik, Abbaseyara joan ziren 1924an (gero Kairoko auzune berri bat hiri zaharretik iparraldera), Mahfouzen geroko idatzi askoren nondik norakoa hornituko zuten lekuak. Bere aita, Abdel-Aziz Ibrahim, (Mahfouzek *modaz pasatua* zela esaten zuen), funtzionarioa zen, eta Mahfouzek bere urratsak jarraitu zituen 1934an. Mahfouzen ama, Fatimah, Mustafa Qasheesharen alaba zen, Al-Azhareko xeke bat, eta ama analfabetoa izan arren, Mahfouz mutikoa leku kulturaletara eraman zuen, hala nola Egiptoko Museora eta Piramideetara.

Mahfouz familia musulman elizkoiak ziren, eta Mahfouzek heziketa islamiko zorrotza jaso zuen. Elkarrizketa batean, haurtzaroan etxean bizi izandako erlijio giroan sakondu zuen. «Inoiz ez zenuen pentsatuko familia horretatik artista bat aterako zenik». Mahfouzen arabera: «Esan liteke... nire haurtzaroko segurtasuna gehien astindu zuen gauza 1919ko iraultza izan zela» esan zuen geroago.

Bere lehen urteetan, Mahfouzek asko irakurri zuen, eta Hafiz Najib, Taha Hussein eta Salama Moussa Fabian intelektualen eragina izan zuen.

Bigarren mailako ikasketak amaitu ondoren, Mahfouz Egiptoko Unibertsitatean onartu zuten 1930ean (gaur egun Kairoko Unibertsitatea), non filosofia ikasi zuen, eta 1934an graduatu zen. 1936an, urtebete filosofiako M.A. batean lanean eman ondoren, ikasketak utzi, eta idazle profesional bihurtzea erabaki zuen. Bere lehen lana Al Majalla Al Jadida aldizkarian argitaratu zuen Salama Musak 1929an argitaratzen hasitako aldizkarian. Mahfouz, orduan, Arrissalahko kazetari izan zen, eta kontakizun laburrak eman zizkien Al-Hilal eta Al-Ahram aldizkariei.

## Funtzio Publikoa 
1934an Kairoko Unibertsitatean Filosofian lizentziatu ondoren, Mahfouz Egiptoko Funtzio Publikoan sartu zen, eta hainbat kargu eta ministeriotan jarraitu zuen lanean 1971n erretiroa hartu zuen arte. Kairoko Unibertsitatean enplegatu gisa aritu zen lehenik, gero, 1938an, Hornidura Islamikoen Ministerioan (Awqaf), Hornidura Islamikoen Ministroaren idazkari parlamentario gisa. 1945ean, Al-Ghuri Mausoleum liburutegira lekualdatzea eskatu zuen, non bere haurtzaroko auzoko bizilagunak elkarrizketatu zituen *Mailegu onen proiektua*ren barruan. 1950eko hamarkadan, zentsura-zuzendari aritu zen Arteen Bulegoan, Zinema Laguntzeko Fundazioaren zuzendari, eta, azkenik, Kultura Ministerioaren aholkulari.

## Idazle ibilbidea 
Mahfouzek 34 eleberri, 350 ipuin labur baino gehiago, dozenaka gidoi, eta bost antzezlan argitaratu zituen 70 urteko ibilbidean. Beharbada bere lanik ospetsuenak, *Kairoko trilogiak*, Kairoko familia ezberdinetako hiru belaunaldiren bizitza irudikatzen du, Lehen Mundu Gerratik 1952ko kolpe militarraren ondoren Faruk erregea agintetik bota zuen arte. Dar el-Ma'aref argitaletxeko zuzendaritzako kide izan zen. Bere leberrietako asko Al-Ahram aldizkarian serializatu ziren, eta bere idazkiak asteroko *Ikuspuntua* zutabean ere agertzen ziren. Nobel Sariaren aurretik, bere eleberri batzuk baino ez ziren argitaratuak Mendebaldean.

### Idatz estiloa eta gaiak 
thumb|upright|Mahfouz 1960an
Mahfouzen lehen lan gehienak Kairon gauzatuak ziren. *Abath al-Aqdar* (1939), *Rhadopis *(1943) eta *Kifah Tibah* (1944) eleberri historikoak izan ziren, bete gabeko 30 eleberriko proiektu handiago baten barruan idatziak. Sir Walter Scottek (1771 – 1832) inspiratuta, Mahfouzek Egiptoko historia osoa liburu sail batean biltzeko asmoa zuen. Hala ere, hirugarren liburukiaren ondoren, bere interesa egungo esparru eta arazoetara aldatu zen, baita gizarte-aldaketak jende arruntarengan duen eragin psikologikora ere.

Mahfouzen prosaren ezaugarri nagusia bere ideien adierazpen sendoa da. Bere idazlanek gai ugari jorratzen dituzte, besteak beste, sozialismoa, homosexualitatea eta Jainkoa. Egipton debekatu egin zuten gai horietako batzuei buruz idaztea. Haren ez-fikzioa, kazetaritza eta saiakerak barne, eta literaturari eta filosofiari buruzko idazkiak lau liburukitan argitaratu ziren 2016tik aurrera.

1966an idatzi zuen *Tharthara Fawq Al-Nīl* (Nora ezean, Nilon) bere lanik ezagunenetako bat da. Geroago, *Chitchat on the Nile* filma egin zen, Anuar al-Sadaten agintaldian. Istorioak Nasserren garaiko Egiptoko gizartearen gainbehera kritikatzen du. Sadatek debekatu egin zuen Nasser presidente ohia maite zuten egiptoarrak ez zirikatzeko. 90eko hamarkadaren amaiera baino lehen, debekatutako liburuaren kopiak aurkitzea zaila zen.

*Gebelawiren semeek* (1959, Kalezuloko Haurrak bezala ere ezaguna), Mahfouzen lanik ezagunenetako bat, Gebelaawi patriarka eta bere seme-alabak erretratatu zituzten: Kain eta Abelen, Moisesen, Jesusen eta Mahomaren bizitzak bizi zituzten batezbesteko egiptoarrak. Gebelawik etxe bat eraikitzen du oasi batean, basamortu idor baten erdian; bere etxaldea belaunaldiz belaunaldi irauten duen familia-disputaren eszenatoki bihurtzen da: «Norbait lur jota, sufritzen edo umiliatzen den bakoitzean, basamortura ematen duen kalezuloaren goialdeko etxaldea seinalatzen du, eta tristuraz esaten du: "Hori gure arbasoaren etxea da; denok gara haren seme-alabak, eta eskubidea dugu haren jabetzarako. Zergatik gaude goseak? Zer egin dugu?"» Liburua mundu arabiar osoan debekatu zen (Libanon izan ezik) 2006. urtera arte, orduan argitaratu baitzen lehen aldiz Egipton. Obra, Jainkoaren erretaula alegorikoaren bitartez, judaismoaren, kristautasunaren eta islamaren fede abrahamandar monoteistei egindako ustezko biraoengatik debekatu zen.

60ko hamarkadan, Mahfouzek, bere nobela existentzialistetan, gizateria Jainkoarengandik urruntzen ari den gaia gehiago garatu zuen. *The Thief and the Dogs* (Lapurra eta txakurrak) (1961) lanean, kartzelatik atera eta mendekua hartzeko asmoa duen lapur marxista baten patua irudikatu zuen.

Egiptoko nazionalismoa azaleratu zuen bere lan askotan, eta elkartasuna adierazi zion Mundu Gerraren osteko Wafd alderdiari. Handik gutxira, Mahfouz beste 80 intelektualekin elkartu zen esanez: «birao bakar batek ere ez diola islamari eta musulmanei kalte egiten idazle bat hiltzeko deiak bezainbeste».

## Hilketa saiakera eta ondorioak
Bertso satanikoen argitalpenak Mahfouzen *Gebelawiren semeek* eleberriaren inguruko eztabaida berpiztu zuen. Ondoren, Mahfouzen aurkako heriotza-mehatxuak etorri ziren, tartean *xeke itsuaren* Omar Abdul-Rahmanen bat, egiptoarra jaiotzez. Mahfouzi poliziaren babesa eman zioten, baina, 1994an, estremista batek 82 urteko nobelagileari eraso egin zion Kairoko bere etxearen kanpoaldean, labankada bat emanez.

«Naguiz Mafuz labankadaz eraso dute. Alak bere eginbehar jainkotiarrarekin jarraitzen du», halaxe laburbildu zuen Saramagok, modu bikainean, bere *Cuadernos de Lanzarote*n urriaren 14ko sarreran.

1995eko martxoan, Mohamed Nafi Mustafa eta Mohamed Al Mahlaui, atentatuaren ustezko egileak, Kairoko kartzela batean urkatu zituzten.

Eraso horrek ondorio larriak utzi zizkion, eta, ondorioz, begiak eta belarriak kaltetu zizkion, baita eskuineko besoaren paralisia ere. Ondorioz, ezin izan zuen normaltasunez idazten jarraitu. Hala eta guztiz ere, fisioterapia-prozesu luze baten ondoren, Mahfuzek kontakizun oso labur batzuk idaztea lortu zuen, japoniar haikuen antzera, eta horietako batzuk Egiptoko *Misfildunia* aldizkarian (Munduaren erdia) argitaratu ziren *Eriondoko ametsak* izenburupean. Azkenik, 2006ko hasieran, idazten ari zen eleberria argitaratu zen Egipton, Ahmad Kamal Aboul-Magdek idatzitako hitzaurre batekin. Mehatxuen ondoren, Mahfouz Kairon geratu zen Nabil Mounir Habib abokatuarekin. Mahfouz eta Mounirrek, hala, Mounirren bulegoan igaroko zuten denbora gehiena; Mahfouzek Mounirren liburutegia erabiltzen zuen bere liburu gehienen erreferentzia gisa. Mahfouz Mounirrekin egon zen hil arte.

1996an, talde erradikal islamikoek *heretiko* gisa katalogatu zuten, eta heriotz-zigorra ezarri zioten. Orduz geroztik, etxean gelditu zen; noizean behin ateratzen zen poliziaren babespean. Hala ere, Mahfuzek, ahal zuen neurrian, bizitza literario aktiboarekin jarraitu zuen, Kairoko zentro literarioetako bileretan parte hartuz eta, ostegunero, *Al-Ahram Weekly* astekarian elkarrizketa formako zutabe bat argitaratuz, non gaurkotasun politiko eta sozialeko gaiak jorratu ohi zituen.

## Bere bizitza
Mahfouz ezkongai izan zen 43 urte bete arte, uste baitzuen (bere murrizketa eta muga ugariekin) ezkontzak zaildu egingo ziola etorkizun literarioa. «Ezkontzaren beldur nintzen... batez ere nire neba-arrebak zein lanpetuta zeuden beren lagunarteko eginbeharrekin ikusten nuenean. Honako hau jendea bisitatzera joaten zen; beste hark jendea gonbidatzen zuen. Ezkon-bizitzak denbora guztia hartuko zidala uste nuen. Bisita eta festetan itotzen ikusten nuen neure burua. Askatasunik gabe».

1954an, ordea, lasai asko ezkondu zen Alexandriako emakume ortodoxo kopto batekin, Atiyyatallah Ibrahimekin, eta bi alaba izan zituzten, Fatima eta Umm Kalthum. Hasiera batean, bikotea Kairoko Agouzan ur gaineko etxe batean bizi zen, Niloren mendebaldeko ertzean, eta, ondoren, ibaiaren ondoko apartamentu batera joan ziren, eremu berean. Mahfouz ez zen jendaurrean azaltzen, batez ere bere bizitza pribatuari buruzko ikerketak egiten ari zirenen aurrean, zeina, hark esan bezala, «aldizkari eta irratsaioetan gai ergel bat» bihur zitekeen.

## Heriotza 
2006ko uztailaren 19an, 94 urte zituela, Kairoko ospitale batean sartu zuten buruan bost jostura-puntu emateko, etxean alfonbra batekin estropezu egin eta min hartu ondoren. Geroago, arnas konplikazio batzuk izan zituen, eta, beraz, arnasgailu artifizial baten laguntza behar izan zuen. Abuztuaren 23an, bi ordu eta erdiko ebakuntza egin zioten berriro koloneko ultzera baten ondorioz. Ultzera odoletan hasi zen, eta 2006ko abuztuaren 30ean hil zen arte egon zen ospitalean. Bitartean, familiak ukatu egin zuen telebistaz emandako informazioa, hau da, Estatu Batuetan zegoela eta aurreko gaitz baten ondorioz.

## Ondarea 
1996az geroztik eta urtero abenduaren 11n, idazlearen jaiotzaren urteurrenean, Literaturako Naguib Mahfuz Domina ematen da. Hizkuntza horretan idatzitako eleberri garaikide onenaren arabiar literaturako lehiaketa da. Liburu irabazlea ingelesera itzuli, eta *American University in Cairo Press*ek argitaratzen du.

## Sariak 
Egileak Literaturako Nobel Saria jaso zuen 1988an. 1972an, Egiptoko Letren Sari Nazionala jaso zuen, eta, horrekin batera, Aberriaren ohorerik handiena: Errepublikako Lepokoa. 1995ean, Jorge Fons zuzendari mexikarrak *El callejón de los milagros* lana zinemara eraman zuen, baina Mexikon girotuta. Asturiasko Printzea sarirako hautagaia izan zen 2000. urtean.

## Ohoreak
## Idazlanak 
Hogeita hamahiru nobela eta hamalau ipuin bilduma argitaratu zituen.

Bere obran etapa nagusi hauek azaltzen dira:

* **Lehenengo etapa**, 1939tik 1944ra, nobela historikoena. Egiptoko Antzinako Historiari buruzko lanak. Bere lehen nobela historikoa 1939 argitaratu zuen: '*Abath al-aqdâr* (arabieraz: عبث الأقدار‎, *Patuaren josketak*), *Radôbîs* (arabieraz: رادوبيس‎) 1942an.
* **Bigarren etapa** errealista ===

* *Mila eta bat gauen gauak* (1982) (Txalaparta, 2006). Itzultzailea: Patxi Zubizarreta.
* *Mirarien kalezuloa* (1947) (Alberdania-Elkar, 2006). Itzultzailea: Patxi Zubizarreta.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Patxi Zubizarreta, *Mirarien kalezuloa*. Atarikoa. (2006) Alberdania, Elkar. 
* *El mundo de Naguib Mahfuz.* (1989), Instituto Egipcio de Estudios Islámicos. Madril. 
* Marcelino Villegas, *La narrativa de Naguib Mahfuz: ensayo de síntesis*. (1991). Alacanteko Unibertsitatea. 
* Nuria Nuin y María Luisa Prieto, *Espejos. Introducción*.(1999) Cátedra argitaletxea. 

## Ikus gainera 
* Arabierazko literatura

## Kanpo estekak 
* Naguib Mahfouz – The Son of Two Civilizations at Nobel Prize website
* The 100th Anniversary of the Birth of Naguib Mahfouz at Qantara.de
* Naguib Mahfouz at *Encyclopædia Britannica*
* Instituto Egipcio de Estudios Islámicos.