Empire State eraikina

**Empire State eraikina** (ingelesez *Empire State Building*) New York hiriko etxe orratz bat da, Art Déco estilokoa eta Bosgarren etorbidean kokatuta. Azken solairua 380 m-ra dago, baina, guztira, antena barne, 443,2 m da. Bere izena New York estatuaren ezizenetik dator (*Empire State*, «inperio estatua»). Munduko eraikinik garaiena izan zen berrogei urtez, 1931n amaitu zenetik 1971ra arte, urte horretan amaitu baitzen World Trade Center multzoko iparraldeko dorrearen eraikuntza. Gaur egun (2019), New Yorkeko zazpigarren eraikin garaiena da, One World Trade Center, Central Park Tower, 111 West 57th Street, One Vanderbilt, 432 Park Avenue eta 30 Hudson Yards eraikinen ondoren.

Empire State Building New Yorkeko zerumarrako eraikin bereizgarria da, eta hiriko ikur nagusietakoa Askatasunaren estatuarekin batera. Gainera, film eta telebistan sarri agertu da, ezagunena, ziur aski, 1933ko *King Kong* delarik, non gorila erraldoi bat gailurrera igotzen den jarraitzaile eta hegazkinetatik ihesi. Beste hainbat film eta telebista saio ezagun ugaritan agertu izan da, hala nola *How I Met Your Mother, Friends, Sex and the City* eta *Gossip Girl*.

## Historia 
Empire State Building eraikinak betetzen duen orubea John Thomsonen etxalde bezala garatu zen lehen aldiz XVIII. mendearen amaieran. Garai hartan, errekasto bat zihoan leku osoan zehar, Sunfish Pond tokian itsasoratuz, bertatik etxadi batera. Geroago, Waldorf-Astoria hotelak hartu zuen tokia, XIX. mendearen amaieran, eta New Yorkeko eliteko *Laurehun* delakoek maiz erabili zuten.

### Eraikuntza 
Empire State eraikina William F. Lamb arkitektoak, Shreve, Lamb eta Harmon arkitektura estudioko bazkideak, diseinatu zuen. Eraikinaren marrazkiak bi astetan egin zituzten, aurreko proiektu batzuetan oinarritu baitziren, hala nola Reynolds eraikinean (Winston-Salem, Ipar Carolina) eta Carew dorrean (Cincinnati, Ohio).

Indusketa lanak 1930eko urtarrilaren 22an hasi ziren, eta eraikina bera, sinbolikoki, martxoaren 17an hasi (San Patrizio egunean). Proiektuan, aldi berean, 3400 langile arte hartu zuten parte, gehienak italiar eta irlandar etorkinak, eta burdinan adituak ziren ehunka mohawk langile, Montrealetik gertu dagoen Kahnawake erreserbakoak.
[thumb|ezkerrera|Langile bat habean [buloi|buloiak sartzen (atzealdean, Chrysler Building ikusten da).]]

Zifra ofizialen arabera, bost langile hil ziren eraikuntza lanetan ari zirela.

Proiektuaren aurrekontua guztira, orubea barne, 40.948.900 $ zen, baina, 1929ko kraxagatik, amaierako gastua 24.718.000 $ baino ez zen izan, hau da, aurrekonturen erdia baino apur bat gehixeago.

### Irekiera 
Eraikina modu berezian inauguratu zen 1931ko maiatzaren 1ean: une hartako Estatu Batuetako Presidenteak, Herbert Hoover-ek, Washingtondik piztu zituen eraikinaren argiak botoi bat sakatuz.

Eraikinaren irekiera, Estatu Batuetako Depresio Handiarekin batera gertatu zen, eta, ondorioz, bere bulegoen zati handi bat ez zen okupatu. Abian jarri zen lehen urtean, behaketa plataformak bi milioi dolar inguru balio izan zuen, bai diruak, bai haren jabeek urte horretako alokairuagatik jaso zutena. Maizter faltagatik, New Yorkeko jendeak eraikuntzari iseka egiten zion, eta goitizen gaitzesgarria eman: *Empty State Building* (*Empty*, «hutsik»). Eraikina ez zen errentagarria izan 1950 arte.

#### Okupazioa eta turismoa
thumb|300px|eskuinera|Iparraldeko aldearen ikuspegia.
Lehen urtean, alokatzeko erabiltzen zen espazioaren %&nbsp;23 baino ez zen okupatu, gainerako eraikinek, batez beste, irekieraren garaian %&nbsp;54 okupatzen zutenean eta %&nbsp;90 5 urteren buruan.

Jack Brode-k, denbora gehien zeramanetako batek, Empire Diamond Corporation sortu zuen, bere aitarekin batera, 1931.&nbsp;urtearen erdialdean, eta, eraikinean, espazioa alokatu zuen 2008an hil zen arte.​ Brodek gogoratzen zuen irekiera-egunean 20&nbsp;egoiliar baino ez zeudela, bera barne. eta Al Smith zela 17.&nbsp;solairutik gora zegoen egoiliar bakarra. 30eko hamarkadaren hasieran, ez zen batere ohikoa eraikinean bulego-eremu bat baino gehiago alokatuta egotea, nahiz eta Smith eta Raskob-ek egunkarietan eta bere ezagunen artean publizitate-ahaleginak egin. Eraikineko argiak beti piztuta egoten ziren, baita alokatu gabeko lekuetan ere, okupazio itxura emateko; Rockefeller Center-ekin eta 42.&nbsp;kaleko beste eraikin batzuekin lehian aritzeak areagotu egin zuen egoera. Eraikin horiek, Empire Staterekin batera, bulego-espazioaren gehiegizko eskaintza ekarri zuten 30eko hamarkadan gainbeheran zegoen merkatu batean.

Publizitate-ahaleginek indartu egin zuten Empire State eraikinik altuenaren estatusa. Behatokiaren publizitatea tokiko egunkarietan eta tren txarteletan egin zen. Eraikina erakarpen turistiko bihurtu zen: 1931n, milioi bat bisitarik dolar bana ordaindu zuten igogailuetan behaketa-estalkietara igotzeko. Lehen urtean, behaketa-eremu horietan, 2&nbsp;milioi dolarreko diru-sarrerak izan zituzten. 1936an, behatokiak jendez beteta zeuden egunero, eta, bertan, janaria eta edaria eros zitezkeen, eta 1944an, dorreak 5&nbsp;milioigarren bisitaria jaso zuen. 1931n, NBCk dorrea okupatu zuen, eta 85.&nbsp;solairuan irrati-emanaldietarako espazioa alokatu zuen.​ Hasieratik eman zituen galerak dorreak, urtero milioi bat dolar galduz 1935erako. Sustrai ondasunen sustatzailea zen Seymour Durstek gogoratzen zuen eraikina gutxiegi erabiltzen zela 1936an, eta 45.&nbsp;solairutik gora ez zegoela igogailu-zerbitzurik, 41.&nbsp;solairutik goiti eraikina hutsik zegoelako NBCren bulegoak eta Raskob/Du Ponten bulegoak, 81.&nbsp;solairuan, izan ezik.

### Aireontzi geltokia 
Eraikinaren jatorrizko ezaugarri bereizgarrietako bat izan zen gailurreko mastan zepelin aireontzientzako amarraleku eta geltokia zuela. Jatorrian, 102.&nbsp;solairua zepelinentzako lurreratze-plataforma gisa diseinatu zen. Igogailu espezifiko bat zegoen 86.&nbsp;eta 102.&nbsp;solairuen artean bidaiarien garraiorako. Hala ere, ideia ez zen oso praktikoa izan, eta, are arriskutsua, aireontziekin saiakera batzuk egin ondoren, eraikuntzaren tamainak berak eragindako mugimendu handien, Manhattan uharteko aire-korronteen eta Empire Statetik hurbilen dauden etxe orratzen ondorioz. Are gehiago, gidariak oztopo horiek guztiak zeharkatzeko aukera balu ere, ontziko tripulazioak lasta askatu beharko zukeen kaleetara ura botaz egonkortasunari eusteko eta *zepelin*aren sudurra orratzari lotzeko, eta, orduan, ez zegoen *zepelin*aren txopara lotzeko lokailurik.​ *Zepelin*a amarratzen saiatu zen, lasta isuriz eta haizeak eragindako turbulentziek eramanez aireontzia. Horren ondorioz, bertan behera geratu ziren eraikina *zepelin*entzako ainguraleku bihurtzeko planak.

Emisio-dorre handi bat ere gehitu zitzaion orratzaren goialdeari 1953an. Hegazkinaren motorretako batek eraikina zeharkatu zuen talkaren kontrako aldetik irten arte, eta hurrengo etxe-saileko eraikin baten teilatura erori zen, teilatupe bat suntsituz eta sutea eraginez. Beste motorra eta lurreratze trenaren zati bat igogailu baten zulotik erori ziren. Sua 40&nbsp;minutuan itzali zuten. Hamalau pertsona hil ziren gertakarian.

### Suizidioak
Urteen joan-etorrian, hogeita hamar pertsonak baino gehiagok bere buruaz beste egin dute eraikinaren goiko aldetik.​ Lehen suizidioa eraikina amaitu aurretik gertatu zen, kaleratua izan zen langile batena. Behatokiaren terrazaren inguruko hesia 1947an amaitu zen, hiru astetan bost pertsonak salto egiten saiatu ondoren. Bere buruaz beste egin zuen pertsonaietako bat Evelyn McHale gaztea izan zen, zeinaren argazkia Andy Warholek erabili zuen 1962ko *Suicide* (Fallen body) lanean.​ 1979an, Elvita Adamsek salto egin zuen 86.&nbsp;pisutik, baina haize indartsu batek berriro erakin barrura eraman zuen, 85.&nbsp;pisura, aldaka bakarrik hautsita biziraun zuelarik. 2004an eta 2006an ere suizidioak izan ziren eraikinean.

### Errentagarritasuna
Empire State Building eraikina 50eko hamarkadan hasi zen errentagarria izaten, diru-sarreren eta gastuen arteko oreka lehen aldiz lortu zenean.​ Garai hartan, inguruetako garraio publikoaren aukerek ez zuten zerikusirik gaur egungoekin. Erronka hori izan arren, Empire State bere ospeari esker hasi zen jendea erakartzen.​ 68&nbsp;metroko irrati-antena 50eko hamarkadaren hasieran eraiki zen sabaian, eta irrati- eta telebista-estazioei eraikinetik emititzeko aukera eman zien.

Hala ere, gertaeretan biraketa hori gertatu arren, Raskob-ek salgai jarri zuen dorrea 1951n, 50&nbsp;milioi dolarreko balioan. Jabetza Roger L. Stevens, Henry Crown, Alfred R. Glancy eta Ben Tobin bazkideek erosi zuten.​ Salmenta Manhattanen ospe handia zuen Charles F. Noyes etxeak negoziatu zuen 51&nbsp;milioi dolarren truke, garai hartan eraikin batengatik ordaindutako preziorik handiena. Garai hartan, Empire State erabat alokatua zeramatzan zenbait urtez, eta zenbait enpresaren itxarote-zerrenda ere bazuen eraikinean lekua izateko, *Cortland Standard* egunkariak zioenez. Urte horretan, beste sei enpresak sozietate bat sortu zuten 1953an instalatutako antena erabili ahal izateko urtean 600.000&nbsp;dolarreko tasaren truke. Crownek, 1954an, gainerako bazkideen partaidetza erosi zuen, eta jabe bakarra bihurtu zen. Hurrengo urtean, Ingeniari Zibilen Elkarte Amerikarrak «ingeniaritza zibilaren 7&nbsp;mirarietako bat» izendatu zuen eraikina.

1961ean, Lawrence A. Wienek, Harry B. Helmsley bazkide zuela, Empire State erosteko kontratua sinatu zuen 65&nbsp;milioi dolarren truke.​ 3000&nbsp;pertsona baino gehiagok 10na milla dolar ordaindu zituzten Empire State Building Associates izeneko konpainian parte hartzeagatik. Konpainiak Helmsley eta Wien buru zituen beste enpresa bati alokatu zion eraikina, eta 33&nbsp;milioi euro lortu zituen erosketaren prezioa ordaintzeko, eta eskuzko igogailuen ordez igogailu automatikoak jartzeko 1966an. Bigarren solairuaren mendebaldeko hegala, ia erabilerarik ez zuena, biltegiratzeko erabili zen 1964ra arte; une horretan, merkataritza-gune bihurtzearen parte gisa, eskailera mekanikoak instalatu ziren.

## Ezaugarriak 
Gaur egungo etxe orratz askok ez bezala, Empire State Buildingek nahiko fatxada klasikoa du, eta oso itxura ohikoa, Art Déco estilo zurrun eta soilean eta bihurgunerik gabekoa. 33. eta 34. kaleetan dauden altzairuzko bi hegazpeek atarira daramate, non igogailuak dauden. Atariak hiru solairuko garaiera du, eta aluminiozko erliebe bat, eraikina antenarik gabe irudikatzen duena (antena orratzari gehitu zitzaion 1952an). Oso modu aberatsean apaindua, batez ere marmolez (Bois Jourdan marmola barne), Empire State Buildingaren ataria Chrysler eraikinarenaren nahiko antzekoa da.

Empire State Building 381 m garai da 102. solairuaren mailan, eta, mastaren 62 metroak kontuan hartuta, 443 metrora iristen da guztira. Aire zabaleko estalkia eta behaketa-plataforma eta oroigarri-denda ditu 86. solairuan.

100. solairu baino gehiago izan zituen lehen eraikina izan zen. 6.500 leiho eta 73 igogailu ditu, eta, kalearen mailatik 102. solairuraino, 1.860 harmaila daude. Igogailu bakoitzean, minutu bat baino gutxiago behar da 80. solairura iristeko. Oinarriak 8.094 m2 inguru ditu. 1.000 negozio ditu, eta bere posta-kodea dauka. 257.211 m2-ko azalera du guztira, horietatik 200.500 m2 bulego. 2007tik, gutxi gorabehera, 21.000 langilek lan egiten dute bertan egunero, eta, beraz, Ameriketako bigarren bulego-konplexurik handiena da, Pentagonoaren ondoren. 113 km hodi ditu, 760 km kable elektriko, eta 9.000 txorrota inguru. Behe-presioko lurrunaren bidez berotzen da; nahiz eta garaiera handia izan, eraikinak 14 eta 21 kP-a arteko lurrun-presioa baino ez du behar berokuntzarako. Gutxi gorabehera, 370.000 tona pisatzen ditu.

Jatorrian, eraikinak 64 igogailu zituen erdigunean; gaur egun, berriz, 73 ditu guztira, zerbitzukoak barne.

### Barnealdea 
Empire State Building izan zen 100 solairu baino gehiago izan zituen lehen eraikina. 6514 leiho eta 73 igogailu ditu, eta guztira 257.211 metro karratuko azalera, bere oinarriak 1 hektarea estaliz. Jatorrizko igogailuak, 64 guztira, Otis konpainiak ekoitzi zituen, eraikinaren erdigunean zeudenak garaiera ezberdinetara iritsiz. Distantziarik luzeena hartzen duenak, ataritik 80. solairuraino doa. Jatorrizko eraikuntzaren arabera, 4 igogailu *express* zeuden, sarreratik 80. solairuraino zihoazenak, eta tarteko atsedenaldiak zeuden. Beste 60 igogailuek goiko solairuekin lotzen zituzten atsedenaldi horiek. 64 igogailu horietatik 58 erabilera publikokoak ziren (4 igogailu *express*-ak eta 54 tokikoak), eta 8 karga-igogailu gisa erabil zitezkeen, materiala igo eta jaisteko. Igogailuak 366 metro minutuko abiaduran mugitzeko diseinatu ziren. Eraikina eraiki bitartean, abiadura, legez, 213 metro minutukora mugatuta zegoen; muga hori eraikina ireki eta gutxira kendu zen. Beste igogailu batzuek 80. solairuaren gainetik zeuden 6ekin lotzen zuten. Igogailuek mekanikoki funtzionatzen zuten 2011ra arte, 550 milioi dolarreko kostua izan zuen, eraikinaren zaharberritze batean, igogailu digitalengatik ordezkatzea. Orain, Empire State eraikinak 73 igogailu ditu guztira, zerbitzu igogailuak barne.

Zerbitzuek eraikinaren erdiko zuloa erabiltzen dute. 6. eta 86. mailen arteko solairu bakoitzean, erdiko zuloa, 4 aldeetan, korridore batez inguratuta dago. Eraikinaren zehaztapenen arabera, bulego guneak inguratzen du korridoreak 8,5 metroko zabalerarekin. Solairu bakoitzak zeharkatzen duten 210 zutabe ditu egonkortasuna emanez, solairuetako espazioa asko mugatzen dutenak. Hala ere, eraikinean zeramikazko eta harrizko materialak erlatiboki gutxi erabiltzeak espazioa hobeto erabiltzea ahalbidetzen du, harriaren erabilera 1:200 erlazioa baita beste eraikin batzuetan erabilitako 1:50 erabilerarekin alderatuta.

### Ataria 
[thumb|Sarrerako [aluminiozko behe-erliebea.]]

Atari nagusira, eraikinaren ekialdean, Bosgarren etorbidetik sartzen da, ate bikoitza ate birakari pare baten artean duelarik. Sarrera bakoitzaren gainean, brontzezko irudi bat dago, eraikina egiteko erabilitako hiru lanbideetako bana irudikatzen duena: elektrizitatea, igeltserotza eta berokuntza. Atariak marmolezko 2 maila ditu, goialdean marmol argiago bat erakusleihoen garaieraraino eta ilunago bat behealderako. Lurrean, harlauzez osatutako patroi bat dago, terrazo motakoa, ekialdeko sarreratik aluminiozko erliebera doana mendebaldean. Atariak hiru garaierako kapera itxura du, 33. eta 34. kaleen paraleloan doana, eta erakusleihoak ditu, bai iparraldean, bai hegoaldean. Erakusleiho horiek marko batzuk dituzte, alboak marmol ilunez eginak eta gainetik marmolean grabatutako ildaska bat dutelarik. Egun, atarira sartzean, segurtasun-kontrola dago.

Atariaren mendebaldean, etxe-orratzaren aluminiozko behe-erliebe bat dago, jatorrian eraiki zen moduan (antenarik gabe), ongi etorri gisa eraikia. Eraikinaren inguruan, atzetik datozen aluminiozko eguzki-izpiak daude, eraikin beretik datozen aluminiozko izpiekin nahasten direnak. Atzealdean, New York estatuaren mapa bat dago, eraikinaren kokapena «medailoi» batekin markatua hego-ekialdeko zatian. Iparrorratz bat eskuin behealdean dago, eta dorrearen sustatzaile nagusien plaka bat ezkerreko behealdean.

### Materialak 
Material ugari erabili ziren eraikuntzan. Egitura nagusia altzairuzko habeek osatzen dute, 6.000 tona altzairuz eta hormigoi kopuru handiz osatua. 10 milioi adreilu eta 200.000 tona harri (granitoa eta kareharria) erabili ziren, horietatik 8.485 m3 kareharri fatxadetan. Barruan, Rosa Famosa marmolezko 929 m2 harlauza eta Hauteville-Lompnes marmolezko 27.871 m2 erabili ziren korridore, igogailu eta lehen solairuetan. Aluminioa ere erabili zen, bai barruan eta bai kanpoan.

### Argiztapena 
Hona henen Empire State eraikineko argi nagusiak egutegiko ekitaldi ezberdinekin lotuta. Taula hau, ordea, ez da osoa, etxe orratzaren argiztapen guztiak ez baititu hartzen. Gainera, taulako kolore bakoitza gertaera garrantzitsuenari lotuta dago, litekeena baita kolore bakar bat ekitaldi askorekin lotuta egotea, adibidez urdinarekin. Argiztapen hauek 1976 eta 2012 artean erabili izan dira, kolore eta efektu aukerak biderkatzen dituen gailu berria instalatu zen arte. Argiztapenen egutegia *Empire State Building* webgune ofizialean argitaratzen da.

thumb|200px|Berdez.
thumb|200px|Gorriz eta berdez

## Argazkiak 

Irudi:NYC Empire State Building.jpg|Ikuspegi orokorra
File:Empire State Building- Day into Night (21637448828).jpg|Egunetik gauera
File:ESB Elevators.JPG|Art déco igogailuak atarian
File:USA-NYC-Empire State1.JPG|Empire State, 2013
File:USA-NYC-Empire State0.JPG|Empire State, 2013
File:Empire State Building Lobby Mural.jpg|Atari nagusia aluminiozko behe-erliebearekin
File:Empire State Building Red and Green.JPG|Gailurra gorri-berdez argiztatua

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Chrysler Building

## Kanpo loturak 
*  Eraikinaren webgune ofiziala.