Prostituzio sakratu

[thumb|200px|[Ixtar, sexualitatearen mesopotamiar jainkosa, irudikatzen duen ontzia.]]
**Prostituzio sakratua** edo **prostituzio erlijiosoa** antzinako erritu erlijiosoetako aktibitatea izan zen, askotan bisitari baten eta horretara bideratutako apaiz baten artean ordainketa baten bidezko sexu-harremanak mantentzea. Kultu-testuinguru batean gertatuko litzateke, ziurrenik emankortasun-erritu edo izaera sinbolikoko erritu gisa (*hieros gamos*).

Sexu errituala kultura askotan errepikatzen den fenomenoa bada ere, historiografian prostituzio sakratua mugatzeko kontzeptu zaila izan da, ez baita erraza ordaindu gabeko sexu-errituetatik bereiztea, edo partikularrek tenpluan jaurespen-modu gisa egiten dituztenetatik. Era berean, benetako liturgia-ekintza izango litzatekeen prostituzioaren eta jainko-zaindaritzaren bidez tenpluarekin lotuta legokeen prostituzioaren arteko aldea ere zehaztu behar dugu.

## Ekialde Hurbila 
Prostituzio sakratuaren aipamen zaharrenak sumertar literatura epikoan daude, non Xamhaten irudia nabarmentzen da, Enkidu eta Axu-xu-namir limurtu zituena, Inanna behe mailatik erreskatatzeaz arduratzen dena. Inannari edo Ixtarri, sexualitatearen jainkosari, emango litzaioke zerbitzu hori. Herodoto historialari zaharrak eta garai helenistiko eta Antzinaro Berantiarreko beste hainbat lekukotasunek iradokitzen zuten gizarte horiek ordaindutako sexu-errituak egitea sustatzen zutela, ez bakarrik Zipre eta Babilonian, baita Ekialde Hurbil osoan ere.

James Frazer antropologo ingelesak prostituzio sakratuaren existentzia frogatzeko erreferentziak bildu zituen *Urrezko abarra* liburuan. Frazerrek eta Henriquesek erritu sexualen bi forma bereizi zituzten: emakume ezkongabeena (non emaztegaia publikoki desloratua izango zen) eta biziartekoa. Frazerrek Antzinate berantiarreko (K.a. 500-k.a. 150) iturriak erabili zituen, ez garai klasikokoak edo helenistikoak, eta horrek ez du uzten argi eta garbi jakiten ohitura horrek zer denbora-tarte hartu zituen. Herodoto eta Estrabon dira Frazierrek K.a. II. mendean erabiltzen zituen iturri bakarrak. Gainerakoek, berriz, Ateneo, Luziano Samosatakoa, Klaudio Eliano eta Sozomeno eta Sokrates Konstantinoplakoa egile kristauak hartu zituzten iturritzat.

Arnaud, Assante eta Budin bezalako genero-historialari berriek Ekialde Hurbileko prostituzio sakratua beste herriekiko kalumnia iraingarri gisa baino ez zela existitu uste dute. Pirenne-Delforgek aurkeztutako beste ikuspegi batek prostituzio sakratua existitu zela iradokitzen du, baina Ekialdera mugatuta eta helenistikoaren aurreko garaietan.
 

### Babilonia 
[135px|thumb|Apaiz goren burukoa daraman [Inanna edo Ixtar jainkosa.]]
Herodotok honela deskribatu zuen Ixtar edo Millitaren (kronikagileak *interpretatio graeca* eginez Afrodita  bere homologoarekin identifikatzen du) ohorez Babilonian egindako prostituzio sakratua:

Beste aldaera batzuetan ez bezala, prostituzio horrek, bereziki, desloratze erritu baten itxura hartzen zuela dirudi, herritar guztiek hartzen dutena, eta ez horietako batzuek mantentzen duten lanbide profesional batena. Antzeko erritoak izan zitezkeen feniziarren artean. Erregearen eta apaizaren arteko elkarketak Ixtar eta Dumuzi artzain-jainkoaren arteko ezkontza sinbolizatuko luke.

### Fenizia 
Prostituzio sakratua, bi sexuetako praktikanteek egina, feniziar herrien ohitura zela pentsatu izan da. Astarte (mesopotamiar Ixtarrekin eta greziar Afroditarekin lotua) eta Adonis tokiko jainkosei eskainia egongo zen, eta bereziki jaialdi edo erritu sozial moduan egiten zuten Biblos, Afka eta Baalbek (ondoren Heliopolis deitua) Egitura horrek Siriako Dura Europos aztarnategian aurkitutako beste bat gogorarazten du, Atargatis jainkosaren tenplu baliokide batean. Tenpluak dozena bat logela zituen, aulkiak eta guzti. Pirgiko prostituta sakratuak, itxuraz, Luzilioren satiretako zati galdu batean aipatuak izateko bezain ezagunak izan ziren.

Espainiako zenbait kokaleku fenizio-punikok, hala nola Cancho Roano, Gadir, Cástulo eta La Quéjola (Albacete), beren arkeologia eta ikonografiaren bidez praktika hori iradoki dute. Bereziki, Cancho Roanok hainbat gela edo gelaz hornitutako santutegia du, ziurrenik Astarteren omenez prostituzio sakratuko leku gisa identifikatua. Antzeko erakunde bat aurki zitekeen Gádirren. Ondorengo jatorrizko dantzari-prostitutak, erromatarren iturrietan *puellae gaditanae* (edo *cinaedi* gizonezkoen aldaeretan) deituak, praktika horren oinordeko desakralizatuak izan zitezkeen, feniziar kulturan sexua eta dantza testuinguru erritualean zeudelako.

Astarteren beste gurtza-gune bat Zipre zen, non Pafosen, Amatunten eta Kitionen jainkosa honi eskainitako tenpluak zeuden.

### Persia 
Estrabonek Armeniako Azilisene hiriari buruz deskribatutako ohitura batean, familia nobleen dontzeilak, ezkondu aurretik, Anahit jainkosaren tenpluan prostituzioa praktikatzen sagaratzen zituzten eta etorkizuneko senarrek ez zuten erritua desohoretzat hartzen. Fenomeno horren lekuko da Lidian ere.

### Hititak 
Hititek prostituzio sakratua hainbat jainko ezezagunen kultuaren zati bezala praktikatzen zuten, hauen artean bikote-jainko pare bat, zezen-jainko bat eta jainkosa lehoi bat zeudelarik. Denborak aurrera egin ahala, jainkosa amak rol horiek ugalkortasunaren eta giza jaiotzaren sinbolotzat hartu zituen.

## Antzinaro klasikoa 
### Grezia 
Antzinako Grezian, prostituzio sakratua Korinto hiriaren erakarpen bat zen, bertoko tenpluan, sexualitatearen jainkosa zen Afroditarena, hetera izeneko gortesau ugariren lantokia zelarik. Estrabonek, hiria pertsonalki bisitatu zuenak, honela zioen:

Pausaniasek, halaber, Argosen eta Lokros kolonia greziarrean

Autore berak kontatzen zuenez, Comana Pontica hirian, nondik bere arbasoak zetorren, prostituta askok bere burua jainkosarekin, Enio gerra-jainkosarekin hain zuzen ere, ezkontzen zuten. Afroditari lotutako heterak ere deskribatu zituen, Korinton bezala.

Bulla Regiako Apoloren tenpluan emakume baten gorpua aurkitu zuten lurperatuta, idazkun honekin: "Adebera. Prostituta. Atxilotu nazazu, Bulla Regiatik ihes egin dudalako". Testu honek iradokitzen du ez litzatekeela hetera bat izango, adulterioagatik tenpluan prostituta sakratu gisa derrigorrez zerbitzatzera kondenatutako emakume bat baizik. Elezaharrak, gurtza hau, Eneasek, erromatar zibilizazioaren sortzailea zenak, ezarri zuela zioen eta, honekin bat etorriz, Venus Ericina, Erroman, Venus Erizina edo Erixina izenpean berrsartu zuten, Kapitolino muinoan eta beste bat Collina atean tenplu bat ere eraikiz. Diodorok, k.a. 60. urte inguruan, tenpluko emakumeekin harremanak izatea bertara zihoazen erromatar kontsulen eta pretoreen aisia zela jakinarazi zuen.

Prostituzio konbentzionalak ere, Erromako legeek iraindua izan arren, leku nabarmena zuen erromatar ospakizun erlijioso batzuetan. Oro har, erromatarrei *infamia*  edo zitalkeria izateak galarazi egiten zien apaizengana ere hurbiltzea, baina hori aldatu egiten zen apirileko ospakizunetan.

* Hilaren 1ean, emakumeek *Fortuna Virilis* ospatzen zuten Veneralia egunean, Venusen omenezko jaialdi batean. Ovidioren arabera, festa horretan prostitutek taldeak osatzen zituzten emakume ezkonduekin, eta guztiek Fortuna jainkosaren estatua zaintzen eta garbitzen zuten erritualki.
* Apirilaren 23an, prostitutek eskaintzak egin zituzten Venus Ericinaren tenpluan, bitartekotzarekin esplizituki lotutako Venusen alderdia. Data hori Vinaliarekin bat zetorren, ardoaren eta mahatsaren uztaren omenezko jaieguna.
* Hilaren 25ean gizonezkoen prostituzio homosexualak, *pueri lenonii* zelakoak, protagonismoa hartzen zuen, Robigalia izeneko uzta-jaialdiaren egun berean.
* Hilaren 27an Floralia ospatzen zuten, k.a. 238. urteaz geroztik ospatzen zen Flora jainkosaren jaia. Bertan, dantza erotikoak eta prostitutatzat jotako emakumeen biluztasun erakustaldiak egiten zituzten. Laktantzio idazle kristauak, jaialdia argi eta garbi gaitzezten zuenak, honela zioen: "lizunkeria bakoitzarekin datorren hitz egiteko askatasunaz gain, prostitutak, jendetzak gogaitzen zituenean, biluztu eta mimo gisa jokatzen zuten publikoaren aurrean, eta horrela jarraitzen zuten ikusle lotsagabeen asetasun handienera arte, zeinen arreta beren ipurmasail dantzariengana erakartzen baitzen". Juvenalek dantza biluziei buruz ere hitz egin zuen, baita prostitutei buruz ere, gladiadore gisa borrokan.

Beste idazle kristau batek, Eusebiok, Konstantino enperadorearen garaian Venusen tenplu batzuetan prostituzio sakratuaz ere hitz egin zuen, kristau biztanleria gero eta handiagoaren presioagatik tenpluak itxi behar izan baitzituen. Ekintza horiek, prostituzio heterosexuala zein homosexuala barne, Heliopolis hirian (antzinako Baalbek fenizia) ere gertatzen ziren, Konstantinok debekatu zituen arte. Hala ere, beste adibide batzuek bezeroekiko benetako sexu-ekintzak jasotzen zituzten. Erromesaldiari sagaratutako *miko* askok, *aruki-miko* deituak, beren zerbitzu erlijiosoak entretenimendu eta prostituzio ekintzekin konbinatzen zituzten, eta Genroku garaiko Echigo eta Tanba eskualdeetako apaizak beren santutegientzat dirua biltzen hasi ziren ofizio honen beraren bidez, hizkera arruntean *kama-harai* ("exorzista-labea") izena jasoz.

### Indian 
Devadasi izenekoak indiar neskak ziren, ugalkortasunaren jainkosa bat (gehienetan Shakti edo Tara) bere bizitza osoan zehar mandir edo vihara batean zerbitzatzen eta gurtzen zutenak. Prostituzio sakratuan aritzera iritsi zirela ere badakigu. Britainiar Rajaren garaian, tradizioak jada gainbeheran zegoen eta, egun, teorian baino ez dira existitzen, 1988tik Indiak debekatu baitzuen.

## Amerika 
thumb|150px|Xochipilli.

### Mesomerika 
Maien zibilizazioak erlijio-kultu falikoak zituen, prostituzio homosexual sakratua barne har zezaketenak.

Aztekek, berriz, Xochipilli, antzinako jainko tolteka bat, homosexualen eta prostituzio homosexualaren patroi gisa, eta haren bikia, Xochiquetzal, botere sexualaren eta prostituta femeninoen zaindaria gurtzen zituzten.

### Hego Amerika 
Inkek gizon gazteak prostituta sakratu gisa erabiltzen zituzten. Hauek arropa femeninoekin janzten zituzten eta sexu errituala zuten jauntxoekin eta apaizekin jai erlijiosoetan.

## Ikuspegi modernoa 
Berkeleyko Unibertsitateko Emakumeen Estaturako Batzordeko Avaren Ipsenen arabera, sexu-langile askorentzat prostituzio sakratuaren mitoa "autoestimu iturri handi bat eta sexu positibotasun eredu bat" da. Egoera hori Maria Magdalenaren irudiarekin alderatu zuen. Prostitutaren lanbidea, testu kristauetan iragankorra eta akademikoetan lehiatua izan arren, sexu-laneko hainbat kolektibok bultzatu dute, bere lanbidea desestigmatizatzeko ahaleginean. Prostituzio sakratuaren zentsura emakumeen sexualitatearen deabrutzearekin eta bitalismoarekin ere alderatu zuen Quallsek. "Prostitutaren tenpluan, gizon eta emakumeek bizitza, plazer sentsual guztia eta honek eskaini behar zuen plazera aurkitzen zituzten. Baina, balio kulturalen aldaketagaz eta monoteismoaren eta patriarkatuaren erakundetzearekin, gizabanakoa Jaunaren etxera joaten zan heriotzarako prestatzera". besteak beste, Wiccak. Haientzat, prostituzio sakratuaren mitoak, berez eta bere babes historikoa alde batera utzita, sexuaren sakralizaziorik handiena eta sexualitate femeninoaren ospakizuna gorpuzten ditu, maskulinoarekin komunioan.

Susie Lamb aktoreak 2014ko *Horae: Fragments of a Sacred History of Prostitution* bere performancean prostituzio sexuala jorratu zuen. Bertan, gizonen eta emakumeen genero-rolei aurre egiteko duen balioa adierazi zuen. "Prostituzioaren ideia ia erabat ulertezina da irudimen modernoarentzat. Emakumeak nahasten zituen, sexua gurtuz... Tradizio zahar horretan, gizon-emakumeen arteko harremana emakumearekiko errespetuan oinarritzen zen. Boterea zuen pertsona gisa ikusten zen".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak