Bahaismo

thumb|260px|Justizia Etxe Unibertsalaren egoitza, Haifa (Israel)

[thumb|260px|Testuen Ikerketarako Gunea Bahá'í Munduko Zentroan ([Haifa, Israel)]]
[thumb|260px| Arkua, Bahá'í Munduko Zentroan ([Haifa, Israel)]]'''Bahá'í Fedea** autoizendapenez edo **Bahaismoa** heteroizendapenez (/bəˈhɑːiː, -ˈhaɪ/; persieraz: بهائی‎ **'Bahā'i'''') erlijio monoteista independenterik gazteena da, XIX. mendean sortua. Munduan fededunak 5 milioitik gora dira, ia herrialde guztietan zabaldurik.

Baháʼí Fedea XIX. mendean Baháʼu'lláh-k sortutako erlijioa da. Bere irakaspenen arabera, munduko erlijio nagusi guztiak jatorri berekoak dira, eta gizateria osoa batasun espiritual eta moral berean bildu daiteke.

Erlijioa Iranen eta Ekialde Hurbileko beste zenbait eskualdetan garatu zen hasieran. Nahiz eta hasieratik bertatik jazarpena pairatu izan duen, bereziki Iranen. Gaur egun 7 eta 8 milioi jarraitzaile artean ditu mundu osoan; jarraitzaile horiei *baháʼí* esaten zaie, eta ia herrialde guztietan aurki daitezke.

Baháʼí tradizioan hiru figura historiko nagusi bereizten dira: Báb (1819–1850), Baháʼu'lláh (1817–1892) eta ʻAbdu'l-Bahá (1844–1921). Báb, jaiotzez Siyyid ʻAlí Muḥammad Šīrāzī, merkatarien familiakoa izan zen eta gaztetan merkataritzan aritu zen; 1844an bere misio erlijiosoa iragarri zuen eta Jainkoak bidaliko zuen mezulari handiago baten etorrera iragarri zuen. Baháʼu'lláh-k 1863an adierazi zuen Bábek iragarritako mezularia bera zela. Haren semea, ʻAbdu'l-Bahá, komunitatearen gidaria izan zen ondoren, eta XX. mendearen hasieran Europan eta Ameriketako Estatu Batuetan bidaiatu zen Baháʼí irakaspenak zabaltzeko.

Baháʼí irakaspenen arabera, erlijioa modu progresiboan agertzen da historian barrena. Jainko bakarrak bidaltzen ditu garaian garaiko mezulariak, eta haien bidez gizateriari irakaspen espiritual eta sozial egokituak ematen dizkio. Tradizio horretan, Buda, Jesus eta Muhammad bezalako pertsonaiak Jainkoaren agerpenen artean kokatzen dira; Baháʼíen arabera, Báb eta Baháʼu'lláh dira aro modernoan agertu diren azkenak.

Bestalde, Baháʼí Fedearen irakaspenek gizateriaren batasuna azpimarratzen dute. Horren ondorioz, arrazakeria, sexismoa eta nazionalismo baztertzailea gaitzesten dituzte. Ikuspegi horren barruan, mundu mailako gizarte-antolaketa bateratu baten ideia ere proposatzen da, non herrialde, arraza, sinesmen eta gizarte-talde guztiek elkarrekin bizi ahal izango duten.

Baháʼí Fedearen testu sakratuak hainbat egileren idazkiek osatzen dituzte. Baháʼu'lláh-ren gutunak eta liburuak dira kanonaren oinarria; horiez gain, ʻAbdu'l-Bahá-ren idazkiak eta Báb-en lanak ere bilduma horren parte dira. 
## Etimologia 
Euskaraz, Bahá'í hitza erabiltzen da bai erlijioa izendatzeko (Bahá'í fedea), bai horren jarraitzaileak aipatzeko. Arabierazko Bahá (بهاء) hitzetik eratorria, aintza, ospea edo loria esan nahi du. Bahaismo hitza ere erabili izan da, orokorrean gutxiespen moduan; nahiz eta zenbait erakundek, AEBko Kongresuko Liburutegiak, kasu, Bahaismo hitza erabiltzen duen Bahá'í fedea izendapenaren aldagarri gisa.

## Sinesmenak 
en, Sydney (Australia)]]

Baháʼu'lláhen irakaspenek osatzen dute Baháʼí Fedearen oinarri doktrinala. Irakaspen horien erdigunean hiru printzipio nagusi daude: Jainkoaren batasuna, erlijioaren batasuna eta gizateriaren batasuna.

Baháʼíen arabera, Jainkoak bere borondatea aldizka agerrarazten du mezulari jainkotiar baten bidez. Mezulari horien eginkizuna gizateriaren izaera eraldatzea da, eta haien irakaspenek erantzuten dietenengan ezaugarri moral eta espiritualak garatzea. Ondorioz, erlijioa prozesu ordenatu, bateratu eta progresibo gisa ulertzen da historian zehar.

### Jainkoa 
Baháʼí idazkiek Jainko bakarra deskribatzen dute: pertsonala, baina gizakiarentzat ezin guztiz atzigarria; orojakilea, oroz jakituna eta ahalguztiduna, unibertso osoaren sortzailea.

Baháʼí pentsamenduaren arabera, Jainkoaren eta unibertsoaren existentzia betierekoa da, hasierarik eta amaierarik gabe. Hala ere, Jainkoa zuzenean ezin da ezagutu; haren borondatea eta xedea Jainkoaren Agerpen deitzen diren mezularien bidez agertzen dira.

Ikuspegi horretan, Jainkoa *esentzian ezezaguna* da: existentzia guztiaren iturria da, baina haren ezagutza sorturiko munduan agertzen diren ezaugarri jainkotiarretan eta Jainkoaren Agerpenetan antzematen da.

Baháʼí irakaspenen arabera, gizakiak ezin du Jainkoaren irudi oso eta zehatza bere kabuz sortu. Horregatik, Jainkoa ezagutzeko bidea Jainkoaren Agerpenen bidez emandako irakaspenak aitortzea eta ulertzea da.

Baháʼí tradizioan Jainkoa sarritan izenburu eta atributuen bidez aipatzen da —adibidez, Ahalguztiduna edo Guztiz Maitagarria—, eta monoteismoari garrantzi handia ematen zaio. Atributu horiek ez dira Jainkoaren deskribapen literalak; gizakiek jainkotasuna ulertzeko erabiltzen dituzten formulazioak dira, eta, aldi berean, gizakiaren garapen espiritualerako orientabide.

Baháʼí irakaspenen arabera, gizakiaren helburua Jainkoa ezagutzea eta maitatzea da. Horretarako bide nagusien artean otoitza, hausnarketa eta beste gizakiei zerbitzua ematea aipatzen dira.

### Erlijioa 
 zutabe batean]]

Baháʼí doktrinaren arabera, erlijioaren agerpena progresiboa da historian zehar. Horregatik, munduko erlijio ezagun gehienen sortzaileak Jainkoaren Agerpen gisa ulertzen dira.

Ikuspegi horren arabera, erlijioaren historia agerpen-aldi edo *dispensazio* multzo gisa interpretatzen da. Agerpen bakoitzak aurrekoaren jarraipena egiten du, baina garai eta gizarte jakin bati egokitutako irakaspen zabalagoak eskaintzen ditu.

Horrela, irakaspen sozial batzuk —adibidez, otoitzaren norabidea edo elikadura-arauak— agerpen berriek alda ditzakete, garaiko beharretara egokitzeko. Aldiz, printzipio etiko orokorrak —hala nola auzokidetasuna edo karitatea— unibertsalak eta iraunkorrak direla ulertzen da.

Baháʼí sinesmenaren arabera, agerpen progresiboaren prozesua ez da amaituko, baina ziklikoa da. Hala ere, Baháʼíek ez dute Jainkoaren Agerpen berri bat espero Baháʼu'lláh-en agerpenetik gutxienez mila urtera arte.

Baháʼíek beren erlijioa tradizio independente gisa ulertzen dute, bere testu sakratu eta lege propioekin. Gaur egun, erlijio-ikerketako aditu askok ere erlijio autonomo gisa sailkatzen dute; haren jatorri historikoa Shiʻa Islamarekin lotzen da, kristautasuna judaismoaren testuinguruan sortu zen antzera.

Gainera, Baháʼí Fedea sarritan Abrahamic religionen familiaren barruan kokatzen da, monoteista delako eta Abraham profetarekin lotura espiritual bat aitortzen duelako.

### Gizakia 
Baháʼí idazkien arabera, gizakiak *arima arrazoiduna* du, eta horrek ematen dio Jainkoaren transzendentzia ulertzeko eta sortzailearekiko harremana kontzienteki aitortzeko gaitasuna.

Gizaki bakoitzak Jainkoa ezagutzeko betebeharra du, haren mezulariak —Jainkoaren Agerpenak— aitortuz eta haien irakaspenen arabera biziz. Otoitza, praktika espiritualak eta gizateriari zerbitzua ematea arimaren garapenaren bide nagusiak dira.

Baháʼí sinesmenaren arabera, heriotzean arima gorputzetik bereizten da eta hurrengo existentzia-egoera batera igarotzen da. Zerua eta infernua ez dira leku fisikoak; Jainkoarekiko hurbiltasun edo urruntasun egoera espiritualak dira.

Baháʼí idazkiek gizaki guztien oinarrizko berdintasuna azpimarratzen dute. Gizateria funtsean bat dela ulertzen da, nahiz eta kultura eta arraza aniztasun handia izan. Arrazakeria, nazionalismoa, kasta-sistemak edo genero-hierarkiak gizateriaren batasunerako oztopo artifizial gisa interpretatzen dira.

### Printzipio sozialak 
n]]

ʻAbdu'l-Bahák 1911–1912 urteetan Europa eta Ameriketara egin zituen bidaietan Baháʼí Fedearen oinarrizko printzipio sozialak azaldu zituen hitzaldi publikoetan.

Printzipio horien artean honako hauek aipatu ohi dira: gizonen eta emakumeen berdintasuna, arrazen batasuna, mundu-bakearen beharra eta hezkuntza unibertsala.

Ideia horien abiapuntua gizateriaren batasunaren kontzeptua da. Printzipio horretatik ondorioztatzen dira, besteak beste, arrazen berdintasuna edo aberastasun-desberdintasun muturren desagerpena.

Halaber, ikuspegi horretatik mundu-federazio bateratu baten beharra planteatzen da. Horren barruan, hainbat neurri proposatu izan dira: hizkuntza laguntzaile unibertsala, neurri-sistema bateratua, derrigorrezko hezkuntza eta nazioen arteko gatazkak ebazteko nazioarteko epaitegia.

Baháʼí pentsamenduaren arabera, nazionalismoa gizateriaren osotasunarekiko leialtasun zabalago batek ordezkatu beharko luke. Mundu-bakea lortzeko, Baháʼu'lláh-ek segurtasun kolektiboan oinarritutako nazioarteko sistema bat proposatu zuen.

### Ituna 
Baháʼí tradizioan komunitatearen batasuna balio nagusietako bat da. Horregatik, Baháʼu'lláh-ek arau argiak ezarri zituen komunitatea bateratuta mantentzeko eta interpretazio-gatazkak saihesteko.

Sistema horren arabera, fededun indibidualek ezin dute idazki sakratuen interpretazio autoritatiborik proposatu. Autoritatearen jarraipen-lerroa Baháʼí idazkietan bertan ezarrita dago.

Praktika horrek Baháʼí komunitatea historikoki oso bateratua mantendu du, zatiketa garrantzitsurik gabe. Gaur egun, Universal House of Justice da fedearen azken autoritate instituzionala eta interpretazio-gatazkak ebazteko ardura duen erakundea.

## Idazki kanonikoak 
Bahá'í idazki kanonikoak honako hauek dira: Báb eta Bahá'u'lláh-ren idazlanak, Abdu'l Bahá-k egiaztatutako idazki eta hitzaldiak, eta Shoghi Effendi eta Justizia Etxe Unibertsalaren idazkiak.

Bahá'í-ek testu hauetan guztietan jainkozko argibideak ikusten dituzten arren, garrantziaren arabera, hiru ataletan banatzen dituzte.

# Idazteunak, hau da, Báb eta Bahá'u'lláh-ren idazlanak
# Ulerterazpen baimenduak, hau da, ʻAbdu'l Bahá eta Shoghi Effendi-ren idazlanak.
# Justizia Etxe Unibertsalak idatzirikoak: legedia eta azalpenak.

Bahá'u'lláh-ren idazlanik aipagarrienak hauek dira: Kitáb-i-Aqdas (1873), literalki Libururik Sakratuena, norbanakoen zein komunitatearen legeak eta praktikak azaltzen ditu; Kitáb-i-Iqán (1862), literalki Ziurtasunaren Liburua, Bahá'í sinesmenaren oinarrizko ikasbidea; eta idazki mistikoak: Hitz Ezkutuak (1857), Zazpi Haranak (1856), Lau Haranak (1856) eta Jainkozko Misterioen Harribitxiak, besteak beste.

## Ikasbideak 
### Ikasbide espiritualak: 
* Erlijioak gizakia bere sortzailearekin harremanetan jartzen du (erlijio = re-ligare). Horretarako gizakiak bere burua ezagutu behar du, ez baita beste biderik Jainkoa ezagutzeko:*Ez zaitezte izan Jainkoa ahanzten dutenen antzekoak, ondorioz Hark beren buruaz ahanztera eraman baititu. Eta honi buruz Betiereko Errege den Hark... esan du: Bere burua ezagutzen duenak ezagutu du Jainkoa.* (Ziurtasunaren Liburua, par. 107)
* Jainko bakarra dago, Unibertso osoko sortzaile bakarra. Aitzitik, sortzaile hori ezagutezina da, hau da, gizakion ezagutzeko gaitasunetik haratago dago.
* Hori dela eta, Jainkoak, aroz aro, pertsona bereziak, mezulari jainkotiarrak, Profeta handiak edo bahá'í hitzetan: ***Jainkoaren Agerpenak*** bidaltzen ditu.
* Mezulari edo Agerpen horiek erlijioen sortzaileak dira: Abraham, Moises, Buda, Zoroastro, Jesukristo, Muhammad, Báb eta Bahá'u'lláh, besteak beste. Horiek guztiek **agerkunde jarraitua** delakoaren parte dira, jainkozko agerkunde beraren katebegiak, alegia:*Gauza argi eta garbia zaizu Profeta guztiak direla Jainkoaren Kausaren Tenpluak, janzkera ezberdinez jantzita agertu direnak. Begi zuhurrez begiratuko bazenu, etxola berean bizitzen ikusiko zenituzke, zeru berean hegan egiten, tronu berean eserita, hitz berak ahoskatzen, Fede bera hots egiten. Halakoa da izatearen Esentzia horien batasuna, dirdira ikaragarri eta infinituzko Luminaria horiena.*(Ziurtasunaren Liburua, par. 162) 

* Profeta horiek bi ikasbide mota izaten dituzte: espiritualak, batetik bestera aldatzen ez direnak, gizakiari heriotza ordua heltzen zaion unerako prestatzeko; eta sozialak, garaiari eta gizakien ulermen mailari egokituak, zibilizazioari aurrera egiteko lagungarriak; beraz, aldakorrak. Azken ikasbide horiek indarrean jarraitzen dute hurrengo Agerpena heltzen den arte. Denbora tarte horri, Agerpen bat azaltzen denetik hurrengoa azaltzen den arte, **Emanaldia** esaten diote.

### Ikasbide moral eta sozialak 
* Aurreiritzi guztiak baztertu behar izatea.
* Generoen arteko erabateko parekotasuna.
* Erlijio handien funtsezko batasunaren aitorpena.
* Muturreko pobreziaren zein aberastasunaren desagertzea.
* Heziketa unibertsala.
* Norberak egia independenteki ikertu beharra.
* Zientziaren eta erlijioaren arteko harmonia onartu beharra.
* Oreka eutsigarria naturaren eta teknologiaren artean.
* Segurtasun kolektiboan eta gizateriaren batasunean oinarritutako mundu mailako sistema federal baten ezarpena.

### Sistema federalaren osagaiak 
* Muga aintzatetsi eta seguruak nazio guztientzat.
* Mugimendu eta pentsamendu askatasuna herri guztientzat.
* Armagabetze orokorra.
* Mundu mailako nazio federazio baten ezarpena.
* Nazioarteko liskarrak konponduko dituen mundu mailako epaimahai baten ezarpena.
* Agintea duen nazioarteko indar militar baten sorrera, segurtasun kolektiboaren printzipioen aplikazioaz bakea ezar dezan.
* Kultur dibertsitatearen babesarekiko konpromisoa, gutxiengoak bereziki zainduz eta indartuz.

## Sinboloak 
ezkerrera|thumb|Wilmette-ko tenpluko sabaian Izenik Handiena idatzia: "Ya Bahá'ul'Abhá"

### Bederatzi puntako izarra 
Erlijio honen sinbolo gehienak arabierazko Bahá (بهاء "aintza" edo "loria"), hitzatik eratortzen dira; horixe baita, bahá’í-en sinismenaren arabera, Jainkoaren Izenik Handiena. Abjad sistemaren arabera, hitz horren zenbakizko balioa, 9 da; hori dela eta, bahá’í sinbolorik erabiliena bederatzi puntako izarra izaten da.

### Izenik Handiena 
thumb|Báb-en idatzia bost puntako izar moduan. Haykal-i-Bab izenaz ezaguna (euskaraz, Báb-en tenplua; persieraz idatzita, هيكل باب)
Eraztunetako sinboloa eta Izenik Handienaren idazkera ere erabiltzen ohi dira. Idazkera zaharrenean, eraztunetarakoa, Bahá hitzaren arabierazko idazkera estilizatua dugu, bi aldeetan bost puntako izar bana duela; idazkera berrienean, Yá Bahá’ul’Abhá (يا بهاء الأبهى "Oi Aintzatsuenaren Aintza!") hitzen kaligrafia artistikoa da.

### Bost puntako izarra 
Alta, bahá'í idazteunen arabera, bost puntuko izarra da erlijio horren sinbolo ofiziala, Haykal (Tenplu) izenez ezaguna. Bost puntako izarrak gizakiaren gorputza adierazten du; Profetak, gizakiak izanik, Jainkoaren tenplua lurrean baitira. Báb-ek finkatu zuen Haykal sinboloa, eta bere zenbait idazkik forma hori hartzen dute.

## Demografia datuak 
Bahá'í Fedea mundu guztira hedatu da, Munduan fededunak 5 milioitik gora, eta Euskal Herrian Bahá’í fedeak 200 jarraitzaile inguru ditu Euskal Herrian.

Bahá'í komunitateak aurki daitezke munduan zehar 187 herrialde independenteetan. 165 Nazio edo eskualde mailako batzarrak eta 18.000tik gora tokiko batzarre osatzen dituzte, 116.000 udaletan bizi dira, 2.100etik gora arraza eta talde etnikoen partaide.

Bahá'u'lláh-ren idaztiak 800 hizkuntzetara itzulita daude, horien artean euskara.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bahá'í egutegia
* Bahá'í fedearen munduko zentroa
* Bahá'u'lláh
* Bab
* Babismo

## Kanpo estekak