Islandiera

thumb|Mintzatzea islandieraz
thumb|eskuinera|250px|Islandiera

**Islandiera** () Islandiako hizkuntza ofiziala da. Hizkuntza germaniko horrek flexibotasun nabaria mantentzen du, latina, greziera klasikoa edota antzinako ingelesaren antzera. Germaniar hizkuntzen artean, islandierak, alemanierak eta faroerak bakarrik gordetzen dituzte kasuak. Egun ere, bere antzinako formaren nahiko antzekoa da.

Historikoki, indoeuropar hizkuntza mendebaldekoena izan zen, baina ez da hala portugaldarrak Azoreetara bizitzera joan zirenetik. Mendebaldeko norvegierak, faroerak eta nornerak (hildako hizkuntza) mendebaldeko eskandinaviar hizkuntzak osatzen zituzten iraganean eta suedierak, danierak eta ekialdeko norvegierak ekialdeko eskandinaviar hizkuntzak ziren. Bi talde horiek gaur egungo Norvegiako hizkuntzan eragin zuten. Gaur egun, haiek guztiek kontinenteko taldea (daniera, suediera eta norvegiera) eta uharteetako taldea (islandiera eta faroera) dute.

Hiztun gehienak –320 000 pertsona, gutxi gorabehera– Islandian bizi dira; 8000 baino gehiago Danimarkan (haietako 3000 ikasleak dira). 5000 hiztun inguru AEBetan bizi dira eta 1400 baino gehiago, Kanadan, Manitoban batez ere. Islandiako biztanleriaren % 97k ama-hizkuntza du, baina beste herrialdeetan hiztunen kopurua murrizten da.

Arni Magnussnarraren institutua (*Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum*) islandiera ikertzeko gune nagusia da. Islandieraren batasunak –unibertsitateak, margolariak eta kultura, hezkuntza eta zientziaren elkartea batzen ditu– gobernuarekin hizkuntz politika adosten du.

1995etik, urtero islandieraren eguna azaroaren 16an ospatzen da.

Hizkuntza garbizalea (edo puristikoa) da, hau da, islandierazko hitz berri gehienak germaniar erroetatik sortzen dira eta maileguak saihesten dira Oso garrantzitsua izan zen XIX. eta XX. mendeetan.

Hitzak alderatzeko:

Hala eta guztiz ere, ahozkoan bereziki, beste hizkuntzetatik hartutako hitz batzuk daude, adibidez, *klukka* («erloju», zelta jatorriko hitza). Islandieraren aldaera erabat garbia dago halaber, «islandiera garaia» izenekoa eta hitz jatorrak bakarrik dituena, baina hedapenik gabekoa eta interneten bakarrik erabiltzen dena.

## Hizkuntzaren egitura eta ezaugarriak 
### Fonetika 
Islandierak «silaben oreka» du fonetikan, norvegierak, faroerak eta suedierak bezala; hau da, azentua dagoen silaban bokal bat kontsonante luze baten edo kontsonante multzo baten aurretik labur bihurtzen da; bestela, bokal bat luze bihurtzen da.

#### Bokalak 
Islandierak monoptongoak eta diptongoak ditu; bokalak laburrak edo luzeak izan daitezke.

Monoptongoak:

Islandierazko diptongoak honako hauek dira: *æ* [ai] [a: i], *au* [œy] [œ:y], *á* [au] [a: u], *ei*, *ey* [εi] [ε:i], *ó* [ou] [o: u].

#### Kontsonanteak 
Islandierazko *p*, *t* eta *k* hasperenketarekin ahoskatzen dira –[pʰ, tʰ, kʰ]– beste germaniar hizkuntzetan bezala; *b*, *d* eta *g* letrek hots berberak, baina hasperenketa gabekoak adierazten dituzte. *kk*, *pp* eta *tt* hasperenketa dute beren aurretik *–*[*ʰk:*, *ʰp:*, *ʰt:*]*–* eta luzeak dira. Islandierak kontsonante ozenak, baina ahoskabeak –[r̥, l̥, n̥, ɲ̊, ŋ̊]– ere baditu.

#### Azentua 
Azentua beti lehen silaban joaten da, baita maileguetan ere (*prófessor* [`pro: ufεsɔr]), azentu gabeko aurrizkiak dituzten hitz bakan batzuetan izan ezik.

## Lexikoa 
### Antzeko hitzak ingelesarekin (kognatuak) 
Islandierak eta ingelesak hizkuntza arbasoak partekatzen dituztenez, eta biak germaniar hizkuntzak izanik, bi-bietan oso antzeko hitz ezagun batzuk daude; esanahi bera edo antzekoa dute eta erro komun batetik datoz. Posesiboa sarritan -*s* atzizkiaz adierazten da, ingelesez bezala. Hizkuntza bakoitzak izan dituen aldaketa fonologikoak eta ortografikoak ezberdinak dira: horregatik, ortografia eta ahoskera ezberdinak azaltzen dira, baina kasu askotan antzekoak dira oraindik. Hona adibide batzuk.

## Morfologia 
thumb|200x200px|Kasuen kopurua europar hizkuntzetan. Grisez, deklinaziorik gabeak.
Islandierak hitz-forma ugari ditu sortzen ditu; Izenordain, izen, aditz, izenondo eta numeralen kategorietako hitzekin batez ere. Jarraian, kategoria garrantzitsu horien flexio-adibideak aurkeztuko dira.

Flexibotasun nabaria du egun ere, beste eskandinaviar hizkuntzek (faroera izan ezik) ez bezala. Morfologia antzinako eskandinavieraren morfologiaren antzekoa da. Bukaeran atal oso bat dago artikulu honetan, morfologia luze azaltzeko.

Alemanez bezala, hiru genero (maskulinoa, femeninoa eta neutroa) eta lau kasu (nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa) daude, baita artikulua eta bi numero (singularra eta plurala) ere.

Artikulu zehaztua (euskaraz, «-a»z adierazlea duena, hots, "seme**a**") bakarrik du, beti hitzei eransten zaiena; izenek bezala, artikuluak hiru genero ditu eta izenaren kasuaren arabera aldatzen da: *armur**inn*** = *armur* «esku» + *inn* («-a») a, genitiboa, datiboa eta akusatiboa; hitzaren zutoinari flexio amaiera bat gehituz eratzen dira. Pluralean, datibo *(-um)* (ia beti) eta genitibo *(-a)* (salbuespenik gabe) flexio-amaiera uniformeak daude, zein generotakoak diren kontuan hartu gabe.

*Hestur* "zaldi" hitzak M1 (maskulinoa, 1. eredua) flexio-klase sendoko izen maskulino baten adibide gisa balio du:

Taularen ezkerraldeko erdian, hitza artikulurik gabe azaltzen da, eta eskuinaldeko erdian, berriz, artikulu determinatu batekin agertzen da. Islandieraz ez dago artikulu mugagaberik.

Era berean, *dalur* "harana" flexionatzen du M2 (maskulinoa, 2. eredua) taularen arabera, i klasea deritzona:

Deklinabide femenino indartsuaren adibide bat *borg* "hiria" da:

Deklinabide gehienei erregulartasun hauek aplikatzen zaizkie:

* maskulino baten akusatibo singularra bere enborrari dagokio,
* indoeuropar hizkuntza guztietan bezala, nominatibo eta akusatibo singularrak berak dira, hitz klase guztien neutrorako,
* nominatibo eta akusatibo pluralak berak dira femeninoan eta neutroan, baina ez maskulinoan,
* datibo plurala beti *-um* atzizkiaz amaitzen da; artikulu determinatuarekin, amaiera horrek *-unum* atzizkiarekin bat egiten du, baina salbuespenak daude, bokala "zabala" denean: *kýr* ("behi") *kúm* datibo pluralean, *á* ("ibai") *ám* datibo pluralean edo *kló* ("atzapar") *klóm* datibo pluralaern,.
* genitiboa plurala *-a* atzizkiaz amaitzen da beti, mugatuarena *-annaz,*
* artikuluaren flexioa beti bera da genero baten barruan (*i* -txertaketak izan ezik, kontsonante gehiegi elkartuko bailirateke).

Neutro klase indartsuaren beste adibide bat *borð* "taula" da:

Antzekotasunak daude maskulino indartsuaren eta neutroaren flexioan:

* genitiborako amaiera eta datiboa singularra *-s* edo *-i* da hurrenez hurren; dena den, izen maskulinoek *-ar* amaiera genitiboa izan dezakete, eta ezin da *-i* atzizkiarekin kalkulatu maskulinoarekin datibo kasuan ere,
* bai singularrean bai pluralean, neutro baten nominatibo eta akusatiboa berak dira, indoeuropar hizkuntza guztietan bezala.

#### u-umlauta 
Islandieraz, u-umlaut agertzen da izenen flexioan. Horrek *-a-* bokala duten izenei eragiten die generoa edozein dela ere; ama-bokala *-ö-*bokalera egiten da silaba azentugabean *-u-* atzetik bada (hau da, kasu amaieran); Hala ere, *-u-* hori islandiar hizkuntzaren historian zehar desagertu izana, honako arau hau gogoratu behar da:

*a > ö* umlauta gertatzen da

* femenino indartsuaren singular osoan genitiboan izan ezik
* neutroaren nominatibo eta akusatibo pluralean
* genero guztietan datibo pluralaan

Aurretik erakutsitako F1 klaseko femenino indartsu baten adibideak, *vör* "Lippe", eta N1 klaseko neutro indartsu baten adibideek, *lur* "Land" itxura dute (lodiz nabarmentzen dira umlautak):

U-umlauta femenino nominatibo singularrean gertatzen denez eta forma horrek hiztegian ere lema osatzen duenez, hori bereziki garrantzitsua da flexioan.

### Aditzak 
Alemanez bezala, islandierazko aditz-sistema aditz talde sendoan eta aditz talde ahulean banatzen da. Hala ere, badaude bi taldeen artean oszilatzen duten aditz batzuk. Aditz ahulen barruan lau talde daude: handiena W4 da. Adibide gisa *hjálparen* "lagundu"-ren paradigma jartzen da: haren subjektu bokala *-a-* da, eta ondoko amaierak *letra etzanez* agertzen dira:

Bide batez, *hjálpa* (islandiera zaharrean: *hjalpa* ) jatorriz alemanez bezala aditz sendoa zen. Horren aztarna bat adjektiboan dago (jatorriz iraganean) *hólpinn*, "salbatu".

Aditz tauletan ezkerraldeko zutabeetan orainaldiko forma adierazgarriak azaltzen dira, eskuinaldeko erdian iraganekoak, zeina W4 klaseko aditzekin eratuta dagoen **-að-** (singularra) edo **-uð-** (pluraleko) atzizkiarekin.

Gainera, i-klaseko aditz adibide bat **-i-** bokala duen orainaldi singularrean: *reyna* "saiatu". Lehenaldiko atzizkiak **-d-** forma erakusten du hemen:

Zero aditz ahulen klase deiturikoari *telja* "zenbatzea"ri dagokio, eta horrek iraganeko denboran e > a/ö umlauta erakusten du. Aditz hauek ez dute subjektu bokalik baina **j** - atzizkia erakusten dute orainaldiko pluralean:

Aditz sendoek W1 klasea bezala flexioa egiten dute orainaldian, baina ahal den guztietan umlautak singularrean erakusten dituzte (a > e, o > e, ó > æ, ú > ý). Iraganaldia ez da hortz-atzizki baten bidez eratzen, (alemanez bezala) bokal nagusiaren soinuaz baizik - adibide gisa 6. denboratik *taka* "hartu". Aditz sendoen multzoa (ablaut seriea):

Aditz klase indibidualen subjuntibo-formak ez dira zerrendatzen.

Aditz ahulen eta sendoen ikuspegi determinatua Islandiaren Wiktionary- n aurki daiteke.

### Izenlagunak 
Islandieraz deklinabide adjektibo sendoak eta ahulak daude, eta horien aukeraketa izenaren determinazioaren araberakoa da. adjektiboaren posizio predikatiboaren araberakoa da. Adjektiboaren kasua, zenbakia eta generoa komunztadura dute izenarenekin.

Deklinabide gogorra hiru generoetan *veik-* "gaixo" adjektiboaren adibidea erabiliz erakus daiteke:

Pertsona-izenordainekin bezala, pluralean dauden adjektiboak ere bereizten dira generoen artean; hala ere, unitate-amaierak daude genitiboan eta datiboan:

Deklinabide ahula izen deklinabide ahulei dagokie singularrean eta *rík-* "aberatsa" adjektiboaren adibidea erabiliz ikus daiteke:

Genero guztien plural arrunta *u* da adjektibo flexio ahulean.

Islandieraren hiztegiko adjektiboen eranskina zehaztasun handiagoa lortzeko erabil daiteke.
## Hitz eta esaldi banaka batzuk 
* islandiar: *íslenskur* / *íslensk*
* islandiera: *íslenska*
* Kaixo: *Halló* / *Hæ*
* Egun on: *Góðan daginn*
* Arratsalde on: *Góðan daginn*
* Gabon: G*ott kvöld* / *Góða nótt*
* Agur: *Bless, bæ*
* Eskerrik asko: *Takk fyrir*
* Maite zaitut: *Ég elska þig*
* Zenbat?: *Hve mikið?*
* bai: *já*
* ez: *nei*
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskara-islandiera pidgina

## Kanpo estekak 
* Islandieraren Institutua
* Icelandic language battles threat of 'digital extinction Jon Henley, The Guardian. (2018-02-16)
* El idioma islandés lucha contra la amenaza de la extinción digital. Jon Henley, diario.es. (2018-02-16)