Delia Zapata Olivella

**Delia Zapata Olivella** (Santa Cruz de Lorica, Kolonbia, 1926ko apirilaren 1a - Bogota, 2001eko maiatzaren 24a) dantzari, folklorista eta irakasle ezaguna izan zen. Kolonbiako Ozeano Bareko eta Atlantikoko kostaldeetako dantza folklorikoen artista eta maistra gisa nabarmendu zen. Bere ikerketa eta arte eszenikoak dantza herri-ahozko tradizioarekin, kantuarekin, musikarekin, antzerkiarekin, jantziekin eta komunitate bateko ohiturekin estu lotutako arte gisa ulertzen dira.

## Biografia 
1926ko apirilaren 1ean jaio zen Lorican, Kordoba-Kolonbian. Jaio eta urtebetera, familia Cartagenara joan zen eta Getsemani auzoko Espiritu Santuaren kalera joan zen bizitzera. Batxilergoa Cartagenako Unibertsitatean egin zuen eta gero arte plastikoetan trebatu zen Unibertsitate Nazionalean, dantza-eskolak hartzen zituen bitartean. 

### Lan ibilbidea 
Eskultore gisa bere lehen saria irabazi zuen 1954an Barranquilla hirian. "Ballet Folkloriko Delia Zapata Olivella" dantza-konpainia sortu zuen, eta hainbat aldiz lan egin zuen San Jacintoko gaita-joleekin. Lan handia egin zuen Kolonbiako kostaldeko folklorearen sustatzaile gisa, Manuel Zapata Olivella nebarekin batera.

Delia Zapata izan zen Kolonbiako Karibe eta Pazifikoko kostaldeko musika eta dantzetako autoritatea. Hainbat hamarkadatan zehar, ikerketa eta zabalkunde lan bikaina egin zuen, eta kultura tradizio horiei buruzko funtsezko informazio iturri bihurtu zuen.  Kolonbiako Unibertsitate Nazionalean eta Unibertsitate Zentralean irakatsi zuen, eta dantza eta antzerki tradizionalen karrera sortu zuen -Rosario Montaña taldearekin batera - Bogotako Antonio Nariño Unibertsitatean. Delia aitzindaria izan zen dantza folklorikoak deskribatzen eta planimetriak eta marrazki koreografikoak egiten. Bere eginkizun nagusia dantza horien maistra transmititzailea izatea izan zen, haiek izan baitziren inspirazioa. 

Bere alaba Edelmira Massa Zapatari esker, bere ikerketa lanak ezagutzeko eta erabiltzeko aukera dugu. Edelmirak bere apunte guztiak bildu eta Kolonbiako Kostalde Atlantikoko Dantza Eskuliburuan argitaratu zituen, kultur ondare garrantzitsua baita. Boli Kostan (Afrika) zegoela, Kolonbiako folklorearen sustraiak ikertzen ari zela, malaria hartu zuen eta horrek heriotza eragin zion 2001ean. Gorputza erraustu egin zuten, eta errautsak haurtzaroan hartu zuen hirira ekarri zituzten. Bucanero galeoiak badia nabigatu zuen bere errautsak itsas hondoan uzteko. Agur esan zion lur honi Jainkoen nektarra hartzen zuela zioen emakumeak,”raspao” bat edaten zuenean, mihia ateratzen zuen oinak danborraren erritmoan eramaten zituen bitartean.

## Arte-bizitza 
"La niña Delia", esaten zioten bezala, kartagenar jendearen espiritu sortzaile eta tradizional hori bizi izan zuen. Arte eszenikoekin izan zuen lehen harremana bere aitarekin, Zapata zaharrarekin, eta bere anaiekin, zinema mutuan inspiratuta, asmatzen zituen antzezlanak izan ziren. 1953an, 27 urte zituela, bere dantza taldea aurkeztu zuen Bogotako Colón Antzokian. Arte garbi eta kultuei eskainitako agertokian, dantza beltzen lehen ikuskizunean, Delia dantzari protagonista izan zen; une horretatik aurrera, herri sentimendu duinaren aitzindari eta sustatzailetzat har dezakegu. Berrogeita hamarreko hamarkadaren erdialdean, ikuskizunetan aritu zen Barranquilla eta Calin.  

1957tik aurrera, bira handi bat hasi zuen bere dantzariekin: Espainia, Frantzia, Alemania, Txekoslovakia, Sobietar Batasuna eta Txina zeharkatu zituen. Txinan eta Moskun gazteen jaialdietara gonbidatu zituzten. 1960ko hamarkadan, Estatu Batuetan eta Erdialdeko Amerikan bira egiten jarraitu zuen nazioartean, eta 70eko hamarkadan Fundación Instituto Folórico Delia Zapata Olivella sortu zuen Bogotan. 

1963an koreografo titular eta zuzendari izendatu zuten Caliko Kulturaren Herri Institutuko Dantza Kidegoan. Hurrengo urtean Panamara gonbidatu zuten Udako Jaialdi Artistikora. 1965ean, Nazioarteko Kultura Trukerako beka bat jaso zuen, eta, horren ondorioz, ikastaro bat eman zuen Washingtongo OEAko Musika Sailean eta Katherine Dunhamekin dantza beltzak ikasten aritu zen. New Yorken Kolonbiako Dantza Taldea antolatu zuen, Arrazaren Egunean desfile bat egin zuen eta New Yorkeko kolonbiarren maitasun guztia lortu zuen, Merituaren Saria eman zioten.

1984an, Delia Zapata Olivellak dantza talde bat sortzea erabaki zuen Cartagenan. Delia Bogotan bizi zenez, eta han bere talde nagusia zuenez, Edelmira Massa Zapata alabaren esku utzi zuen talde berriaren zuzendaritza Cartagenan. Hala, hiriko dantzaren zale amorratuentzako entzunaldien deialdia egin zen. Taldea astean zehar hiru orduz eta larunbatetan lau orduz Arte Ederretako Eskolan entseatzen hasi zen. Deliak bi edo hiru hilean behin bisitatzen zuen Cartagena taldearen aurrerapena ikuskatzeko. Edelmirak erregulartasunez zuzentzen zituen eskolak eta ama eserita hasten zen, entseguari begira, baina azkenean ikasleekin batera dantzatzen zuen.

1976an, Dantza eta Antzerki Lizentziatura finkatu zuen Bogotako Antonio Nariño Unibertsitatean, eta Kolonbian une horretarako programa bakar gisa egituratu zen. Rosario Montaña Cuellar aktore eta dramaturgoarekin batera lan egin zuen. Herrialdeko herri-tradizioak eta goi-mailako hezkuntza-programa akademiko batean duten aplikazioa ikertu zituzten, dantzak irakasteko metodologiak barne.

1986an iritsi zen, eta Joan Paulo II.a aita santuaren bisita izan zuen Cartagenak. Delia Zapata Olivella arduratu zen aita santuari eskainitako ikuskizun folklorikoa muntatzeaz. Alkatetzako Vicente Martínez Martelo aretoan entseatzen zuen taldeak uztailaren 6ko gauera arte, Aita Santua iritsi zen arte. Errepertorioa Kolonbian zehar egindako ibilbide dantzaria izan zen: Ekialdeko Llanosko *joropoa*, Andeetako *san juaneroa*, Pazifikoko *kontradantza* eta *jota chocoana* deakoa eta, azkenik, *farotos* indiarrak eta Karibe Kostako *cumbia*. Funtzioa amaitzean, aita santua Chambacuko zelaigunean ospakizunerako eraikitako tenpletetik jaitsi zen, tarimara hurbildu zen, agur egin zien eta eskerrak eman zizkien, Poloniako azentuarekin, aurkezpenagatik. Arrosario bat oparitu zion Deliari, eta bedeinkazioa eman zion.

Aita Santuaren bisitaren ondoren, taldea Calenda bezala finkatu zen. Izen hori Edelmira Massa Zapata alabak eman zion. Kalenda, jatorri afrikar lehenagoko dantza da, mapaléaren aurrekoa eta erreferentea. Calenda egutegitik datorren hitza ere bada, eta antzinako erromatarrentzat hilabete bakoitzeko lehen eguna zen. Cartagenan, "calenda" otsailaren 3a zen, edo esklabizatuek garai kolonialean zuten egun librea. Egun horretan, esklabizatuak Popako komentuan biltzen ziren eta muinotik jaisten ziren prozesio batean. Europako gorteen satira edo iseka egiten zuten, kabildo baten antzekoa, XVI. mendetik beltzei beren errituak ospatzea debekatzen zien erakunde kolonialaren antzekoa. Horregatik, Cabildo de los negrosen erregeak eta erreginak, printzeak eta printzesak, dukeak, kondeak eta bufoiak zeuden.

## Bogotako barrutiko ikastetxea 
Delia Zapata Olivella ikastetxe publikoa da, Bogotan dago, Fontanar del Río eta Bilbao auzoetan, zehazki, Suba herrian. Bere uniformea urdina da, marra zuriekin; izan ere, tradizio kristauaren arabera, kolore horiek Deliaren ehorzketan erabili ziren. Subako Alkatetzak, Animalien Babes eta Ongizaterako Tokiko Kontseiluarekin eta CARrekin batera, "4 hankako lagunak" proiektuarengatik saritu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Duque, E. (2013). *Aportes del pueblo afrodescendiente: La historia oculta de America Latina.* iUniverse, Inc. 

## Kanpo estekak 
* "La Cumbia: Kolonbiako Nazioaren Musika Sintesia, Aipamen Historikoa eta Koreografikoa". 1962. Revista Colombiana de Folclor **III** (7): 189–200.