Kondor operazioa

thumb|250px|Kondor operazioan parte hartu zuten herriek. Partaide aktiboak, berde ilunez: Argentina, Bolivia, Brasil, Txile, Paraguai, Uruguai. Noiz-behinkako partaideak, berde argiaz: Kolonbia, Peru, Venezuela. Laguntza eta finantzazioa, urdinez: Ameriketako Estatu Batuak
**Kondor operazioa** (; ) Hego Amerikan egindako errepresio politikoko eta estatu terrorismoko kanpaina bat izan zen. Hilketak eta inteligentzia operazioak barneratzen zituen, ofizialki 1975ean hasi zen ezartzen, diktadore eskuindarren bidez. Programaren xedea zen Hego Amerikan errotzen zebilen pentsaera eta filosofia sozialista eta komunista erauztea, haien aurkako oposizio potentziala edota ideien gainean kontrol aktiboa ezarriz. Kondor operazioa egiteko elkarrekin aritu ziren Hego Amerikako hainbat gobernu, Txile, Argentina, Brasil, Paraguai, Uruguai eta Bolivia, batez ere. Kasu batzuetan Peru, Kolonbia eta Venezuelak ere lagundu zuten. Ameriketako Estatu Batuen laguntzarekin aritu ziren, 1970 eta 1980ko hamarkaden artean.

Kanpaina honen klandestinitatea zela eta, zuzenean eragindako hildakoen zenbatzea ezinezkoa da. Koordinazioaren helburua ofizialki zen herrialde horretako erregimenek "ezarritako ordenarekiko pertsona subertsiboak, edo Ameriketako Estatu Batuetako gobernuaren eta, beraz, eskualdeko diktadura militarren politikekiko pentsamendu politiko kontrajarria edo ideologikoki aurkakoa" zuten pertsonak "jarraitzea, zelatatzea, atxilotzea, torturatzea, herrialdez aldatzea eta desagertzea edo erailtzea". Gehien bat ezker politikoaren parte ziren eta, beraz, diktadura militar horien opositore ziren hamarnaka mila pertsona desagerrarazi zituzten, nazioarteko sare bat eratuz prozesua egin ahal izateko. Paraguain 1992an aurkitutako *Terrorearen agiritegiek* aipatzen dute 50.000 lagun erail zituztela, 30.000 desagerrarazi, eta 400.000 kartzelatu.

## Aurrekariak 
2007an, AEBko Long Island Unibertsitateko Patrice McSherry irakasleak, 1976an sinaturiko CIAren ezkutuko agiri bat argitaratuta, Buenos Airesen babesturiko Txileko eta Uruguaiko herritarrei eginiko bahiketa eta torturak azaleratu zituen. Plan horiek 1960ko hamarkadan *School of Americas*en eta Ameriketako Armaden Konferentzian ernaldu zirela dio agiriak. McSherryk desklasifikaturiko 1976ko agiri batean aurkitu zuenez, "1974ko hasieran Buenos Airesen Argentina, Txile, Uruguai, Paraguay eta Boliviako segurtasun ofizialak batzartu egin ziren itu subertsiboen aurkako ekintza koordinatuak prestatzeko".

1954ean Alfredo Stroessner jeneralak Paraguayko kontrola hartu zuen. Brasilgo militarrek 1964ean João Goularten herri gobernu demokratikoa eraitsi zuten. Kolpe saio batzuen ondoren Hugo Bazner jeneralak Boliviako agintea hartu zuen 1971n. 1973ko irailaren 11an Augusto Pinochet jeneralak Txileko lehendakariaren egoitza, Moneda jauregia, bonbardatu zuen demokratikoki hautaturiko Salvador Allende lehendakaria hila suertatu zelarik. Inguru-mari horretan, hiru urte beranduago, martxoaren 24ean Jorge Rafael Videla jeneralaren junta militarrak Argentinako agintea indarrez hartu zuen.

## Historia 
thumb|Henry Kissinger, AEBko Estatu Idazkaria, askoren ustez operazioaren ideologoa.
1975eko azaroaren 25ean Argentina, Bolivia, Txile, Paraguay eta Uruguaiko inteligentzia militarretako buruak Txileko DINAko () buru zen Manuel Contrerasekin batzartu ziren diktaduren aurka ari ziren alderdi, sindikatu, ikasle mugimendu edo nolanahiko ekintzen aurka egiteko. Indar errepresiboek elkar laguntzea adostu zuten, Txileko Santiagon ezkutuan Kondor operazioa ofizialki sortzeko. Hala ere, seguritate zerbitzuen arteko lankidetzak "subertsio Marxistaren" aurkako borrokan lehenagotik ere martxan ziren. 1973ko irailaren 3an Caracasen antolatu zen Amerikako Armaden X. batzarrean Brasilgo armadaren buru zen Breno Borges Fortes jeneralak "subertsioaren aurkako borrokan" eragingarria litezken informazioen herri eta zerbitzu arteko trukaketa proposatu zuen.

Are gehiago, 1974ko martxoan Txileko, Uruguaiko eta Boliviako polizi indarretako goi ordezkariak Alberto Villarrekin (Argentinako polizia federalaren buru, eta A hirukoitzeko heriotza brigaden sortzaileetariko bat) batzartu ziren. Batzar hartan, subertsiboen lehertzeko asmotan lagunkidetza bermatzeko lerrobidea ezarri zen, eta Argentinan bizi ziren milaka iheslari politikoren etorkizuna erabaki zen. Abuztu hartan Kondor operazioaren lehen biktimen gorpuak agertu ziren Buenos Airesko zabortegietan boteak, boliviar iheslariak izan ziren.

Marie-Monique Robin frantziar kazetariak (*Escadrons de la mort* liburuaren egile, 2004) adierazi zuenez, Kondor operazioaren ekimena Rivero jeneralari zegokion (Argentinako Armadako inteligentzia ofiziala). 1976ko ekainetik, Condor operazioa Buenos Aireseko Automotores Orletti garajetik koordinatu zen, gainera, Argentinako eta hainbat herrialde mugakideetako pertsona deserosoen hilketa eta torturarako leku bihurtuta.

### Guda Hotzaren testuingurua 
Kondor Operazioa Guda Hotzaren testuinguruan kokatzen da, hori zela eta AEBek parte hartze aktiboa eta onarpen taktikoa eduki zituen. 1968an AEBko Robert W. Porter jeneralak baieztatu zuen:

Kondor Operazioa esfortzuon fruitu suertatu zen.

Ofizialki, ituak talde armatuak ziren, Txileko Ezker Mugimendu Iraultzailea (MIR) kasu, edo Argentinako Montoneroak eta Herriaren Armada Iraultzailea (ERP), Uruguaiko Tupamaroak eta abar, hori bai, aurkari politiko guztiak barne hartuta, bai eta haien senitarteko nahiz adiskideak ere, Valech Batzordeak dakarrenez. Argentinako gerra zikinak, adibidez, gutxi gorabehera 30.000 hil eragin zituen.

### Hegoamerikako diktaduren bizi-iraupen denborak 

ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:25
PlotArea = left:100 bottom:60 top:0 right:10
Alignbars = justify
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:01/01/1950 till:01/01/1995
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy

Colors =
  id:argentina  value:blue        legend:Argentina
  id:bolivia    value:brightgreen legend:Bolivia
  id:brazil     value:green       legend:Brasil
  id:chile      value:purple      legend:Txile
  id:colombia   value:pink        legend:Kolonbia
  id:ecuador    value:yellow      legend:Ekuador
  id:paraguay   value:brightblue  legend:Paraguai
  id:peru       value:red         legend:Peru
  id:uruguay    value:black       legend:Uruguai
  id:venezuela  value:orange      legend:Venezuela

Legend = orientation:horizontal position:bottom

ScaleMajor = increment:2 start:1950
ScaleMinor = increment:1 start:1951

BarData =

  bar:arg   text:"Argentina"
  bar:bol     text:"Bolivia"
  bar:bra     text:"Brasil"
  bar:chi    text:"Txile"
  bar:col    text:"Kolonbia"
  bar:ecu    text:"Ekuador"
  bar:par     text:"Paraguai"
  bar:per     text:"Peru"
  bar:uru   text:"Uruguai"
  bar:ven   text:"Venezuela"

PlotData=

  width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
  bar:arg       from:16/09/1955 till:01/05/1958 color:argentina
  bar:arg       from:28/06/1966 till:25/05/1973 color:argentina
  bar:arg       from:24/03/1976 till:10/12/1983 color:argentina
  bar:bol       from:05/11/1964 till:08/08/1979 color:bolivia
  bar:bol       from:01/11/1979 till:16/11/1979 color:bolivia
  bar:bol       from:17/07/1980 till:10/10/1982 color:bolivia
  bar:bra       from:31/03/1964 till:15/05/1985 color:brazil
  bar:chi       from:11/09/1973 till:11/03/1990 color:chile
  bar:col       from:13/06/1953 till:19/05/1957 color:colombia
  bar:ecu       from:01/01/1950 till:01/09/1952 color:ecuador
  bar:ecu       from:07/11/1961 till:01/09/1968 color:ecuador
  bar:ecu       from:15/02/1972 till:08/10/1979 color:ecuador
  bar:par       from:01/01/1950 till:01/05/1989 color:paraguay
  bar:per       from:01/01/1950 till:28/07/1957 color:peru
  bar:per       from:03/10/1968 till:28/07/1980 color:peru
  bar:uru       from:27/06/1973 till:01/03/1985 color:uruguay
  bar:ven       from:01/01/1950 till:13/02/1959 color:venezuela

### Kondor Operazio inguruko jakinarazpenak 
1992ko abenduaren 22an Kondor Operazioaren inguruko informazioa franko argitaratu zen José Fernández, Paraguayko epaileak Lambaré, Asuncion hiriko auzoko komisaldegia bertan izaniko preso politikoen fitxategiengatik galdezka bisitatu zuenean. Agertu zirenak gerora "Terrorearen agiritegiak" izenekoak izan ziren, bertan, milaka Hego Amerikarren isilpeko bahiketa, tortura eta hilketen xehetasunak agertzen ziren ekintzok Argentina, Bolivia, Brasil, Txile, Paraguay eta Uruguaiko zerbitzu sekretuek burutu zituztelarik. Fitxategiok azalean 50.000 hildako, 30.000 desagertu eta 40.000 espetxeratu utzi zituzten.

Fitxategion arabera beste herri batzuek, Peruk kasu, zenbakiok handitzen lagundu zuten zerbitzu sekretuei inteligentzia informazioa eskainiz Hego Konoko herriei. Nahiz eta Peruk ez zuen Santiagoko 1975eko batzar sekretuan parte hartu ez, harreman frogak badira. 1980ko ekainean Peruk Argentinako 601 Inteligentzia batailoia (Batallón de Inteligencia 601) lagundu zuen Liman, erbestean, bizi ziren Montonero talde bat bahitu, torturatu eta desagerrarazten.

## Gertaera nabarmenak 
Carlos Prats txiletar jeneral eta Salvador Allenderen gobernuko ministro ohiaren erailketa Argentinan, eta Orlando Letelierrena AEBn, operazio honen parte izan ziren. Erroman, Stefano Delle Chiaie italiarra, Gladio Operazioaren barruan, Bernardo Leighton erailtzen saiatu zen. Kubatar jatorriko Orlando Bosch Ávilak egin zuen tiro, eta larri zauritu zituen Bernardo Leighton eta haren emaztea. Madrilen Txileko MIR alderdiko pertsonak bahitzen saiatu ziren, eta Erroman argentinar disidentziaren aurka aritu ziren. Kondor operazioaren agenteak aukera zuten Hego Amerika zein Ameriketako Estatu Batuetan eta Europan aritzeko.

Vincenzo Vinciguerraren eta Stefano Delle Chiaieren arabera Prats eta Leteleirren erailketetan Michael Townley CIAko agenteak parte hartu zuen. Luis Posada Carriles kubatar-estatubatuar terroristak ere parte hartu zuen Orlando Letelier erailtzeko bileran. Eduardo Frei Montalva ere Colonia Dignidad delakoan sortutako pozoi batekin erail zutela jakin da azken urteotan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Oroimen, Egia eta Justiziarako prozesuak

## Kanpo estekak 
* Kondor Operazioaren inguruko datu batzuk.
*  Kondor operazioa eta Gerra Hotza, Alejandro Paredesen artikulua.