Augustin Anabitarte

**Augustin Anabitarte** **Irazu**, ***Anabi*** ezizenez, (Donostia, 1891ko azaroaren 20a - *ib.*, 1981eko ekainaren 4a) euskal idazle bat izan zen. Zenbait aldizkaritan idatzi zituen artikuluak, besteak beste, *Euskal-Esnalea*, *Euskera*, *Gure Herria*, *Euzkadi*, *RIEV* eta *Argia* aldizkarian. Euskaltzain urgazlea izan zen. Espainiako gerraren aurretik argitaratu zituen bere lan nagusiak, 1920ko hamarkadan. Itsastar eta itsaso zale bipila izan zen; nabigazioari buruzko liburu batzuk argitaratu zituen, gaztelaniaz. 

## Jatorria 
Augustin Anabitarte 1891ko azaroaren 20an jaio zen, Donostian; jaiotza agirian *Agustin Felix Anabitarte Yrazu* agertzen da izendatua. Ama Josefa Antonia Irazu Lasa izan zuen, Aginagakoa (Usurbil, Gipuzkoa) eta aita, Santos Kandido Ramon Anabitarte Oa, Altzakoa (Gipuzkoa). Augustin seigarren senidea zen, zortziko familia batean. Hiru anai-arreba zaharrenak Altzan jaioak zirenez, pentsatzekoa da familia Donostiara aldatu zela bizi izatera 1886tik aurrera. 
## Bizitza 
Juana Lasurtegi Alberdi donostiarrarekin ezkondu zen; hiru seme-alaba izan zituzten: Eustakio, Agustin eta Juanita.

Merkataritza eremuko ikasketak eginik, gazterik hasi zen lanean Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintzialean, ardura apaleko zereginetan hasieran, baina gora eginez, zuzendariorde izateraino.

Bere jaioterri Donostian hil zen, 1981eko ekainaren 4an, 89 urte zituela.
* 1927an, lau poema argitaratu zituen *Euzkadi* egunerokoan, izenburu hauekin: «Andregaiaren etxea», «Elene'ren ezkon miña», «Letxa'ko txistularia» eta «Geizi zalea»; lehenengo biak, amodiozkoak, beste biak jostalariak. 

### Artikuluak 
1918tik aurrera, artikuluak argitaratzen hasi zen *Euskal-Esnalea* aldizkarian. Hastapenena, hizkuntza gaiak aztertu zituen zenbait artikulutan, baita kirol kontuak ere, bereziki igeriketa.

Anabitartek zenbait ardura izan zuen *Euskal-Esnalea*ren barruan, besteak beste diruzain izan baitzen; aldizkariaren ordezkari ere izan zen, Lekarozko ikastetxean gazteentzat udan antolatzen zen euskarazko ikastaldiaren amaieran.

Euskaltzain urgazle izendatu zuten Anabitarte, 1959ko uztailaren 30ean. Izendatua izan aurretik, baina, akademiarekin lotura estuak izan zituen, besteak beste, 1922an euskararen batasunari buruz Euskaltzaindiak antolatutako jardunaldietan parte hartu baitzuen. Haren hitzaldian, hizkuntzaren batasunaren alde egin zuen sutsu.

1922an, halaber, aipamen labur bat argitaratu zuen *Euzkadi* egunkarian, azaroaren 25eko alean, Sabin Arana hil zela eta hemeretzigarren urteurrenaren harira, «¡Gixaxoa!» izenburuaz. Aipamen horren barruan zegoen «Igaro da gau-illa» izeneko poema.

1923ko urtarrilean, artikulu bat argitaratu zuen Bilboko *Euzkadi* egunkarian, «Einstein’en ustariak» izenburuaz, hiru ataletan banatuta. Albert Einsteinek 1915ean formulatutako erlatibitatearen teoria era erraz eta ulergarri batean azaltzen saiatzen da, zientzietan aditu ez direnentzat. Fernando Plazaola EHUko irakasle eta ikertzailearen iritziz, Einsteinek bere teoriak plazaratu eta zazpi urte geroago, «zientzietan aditua ez zen Agustin Anabitarte gai izan zen kontu batzuk era oso txukun eta jasoan idazteko». Era berean, honela laburtu zuen Anabitartek idatzitako artikulua: «ezin ahantz dezakegu fisikari buruz euskaraz idatzitako lehen argitalpenetariko batez ari garela, eta hori meritu handikoa dela gure Herrian. Garbi ikusten dugu lexiko zientifikoarekin borrokan ibili behar izan zuela; hori oso nabaria da idatzian».

1924ko otsailaren 17an, nazioarteko politikari buruzko artikulu bat kaleratu zuen, *Argia* aldizkarian. Lloyd George britainiar politikariak egindako adierazpen batzuk kritikatzen zituen, Renaniaren geroaz Clemenceau frantsesak eta Wilson amerikarrak egin omen zituzten isilpeko itunak zirela eta.

Atal berean, 1924ko martxoaren 16an, Madrilen izandako dantza apustu bat ―nork etengabe dantza denbora gehiagoz egitea, alegia― kritikatu zuen «Erokeria» izenburuko artikulu batean, euskal herri kirolekin konparatuta.

1925ean, finantza gai batez artikulu bat argitaratu zuen ―zehazki, diruaren interesak kalkulatzeko formulak― «Bide beŕi bat, ¿bide zuzena?: zenbaki-gaiak» izenburuaz, *Euskal-Esnalea* aldizkarian, aurrez Jose Inazio Garmendiak idatzitako beste artikulu bati aurre eginez. 

1926an, hiru artikulu argitaratu zituen *Argia* aldizkarian: 

* Urtarrilaren 3an, urte berriari buruzko hausnarketa batzuk plazaratu zituen, amaitu berria zen 1925 agurtu eta urte berriari diosala eginez.
* Otsailaren 7an, «Gezuŕik aundiena» izenburuko artikulua argitaratu zuen, Estatu Batuetan egindako gezur lehiaketa baten inguruko gorabeherak eta hausnarketak biltzen zituena.
* Martxoaren 14an, hausnarketa bat kaleratu zuen, «Ikus-begiak eta jakin-begiak» izenburuaz, gizakiak munduari begiratzeko dauzkan ikuspegi naturalaz eta kulturalaz.  
1927an, «Hindemburg lerroa» izenburuko artikulua plazaratu zuen *Argia* aldizkarian. Baikorren eta ezkorren arteko irudizko elkarrizketa bat da, euskararen atzerakadaz eta orduko egoeraz. Izenburuak iradokitzen zuenez, euskararen *Hindenburg lerroa* eraiki beharra ikusten du egileak.

1930ean, *Euskal-Esnalea* aldizkariak Anabitarteren hitzaldi bat argitaratu zuen, Lekarozko ikastetxean gazteentzat egindako udalekuetan egindakoa. Euskararen eta euskaltzaletasunaren aldeko aldarrikapen bat zen, era honetan amaitzen zena: 

1931n, «En torno al idioma vasco» izeneko artikulua argitaratu zuen *Euskal-Esnalea* aldizkarian; izenburua gaztelaniaz duen arren, artikulua euskaraz idatzita dago. Lekarozko ikastetxean egindako euskal ikastaroaren kronika labur bat da.

1932an, *Argia* aldizkarian «Euskerari txistua jo» izenburuko hausnarketa bat argitaratu zuen. Euskararen aldeko aldarrikapen bat da, txistuaren soinua eta euskara lotzen dituena.

Espainiako gerraren aurretik, 1935ean, Anabitartek artikulu bat argitaratu zuen, lau ataletan banatuta, *El Día* egunkarian, «1910-Dagonilla-6'ean» izenburuaz. Hogeita bost urte lehenago, 1910eko abenduaren 10ean, Donostian egindako agerraldi batean izan ziren atxiloketak ―artean, Anabitarterena― azaltzen zituen. Orobat, euskal abertzaletasunaren hastapeneko urratsen kronika pertsonal bat egin zuen.

### Dibulgazio testuak 
[thumb|[Jon Zabalo|Jon Zabaloren karikatura (1923).]]
Lehen liburuxka 1923an argitaratu zuen, *Neska-mutiῙeri dirua auŕeratzen erakusteko* izenburuaz; esan daiteke beraren lanbidearekin lotutako lana izan zela. Haurrei eta gaztetxoei diru aurreztu beharraz mintzatu zitzaien liburuan, eta aurrezki kutxek horretarako zeuzkaten eginkizunez, ipuinen, gertakarien eta adibideen bitartez. Liburutxoaren amaieran, adibide bat eskaintzen zuen, nolako eta zenbateko aurrezkia egin behar zuen mutiko batek, soldadutzara joan behar izango zuenean mila pezeta aurreztuak izateko. Liburuak Jon Zabalo *Txiki* marrazkilariaren ilustrazioez argitaratu zen.   

1925ean, *Antziñako Olinpiaŕ Jolasak* argitaratu zuen. Antzinako Grezian egiten ziren olinpiar jokoen azalpen xehe bat zen, zenbait ilustrazioz lagundurik. Liburuaren azken atalean, joko olinpiko modernoak aipatu zituen laburki, 1920an Anberesen eta 1924an Parisen egindakoak. Hurrengo urtean, 1926an, testua *Itzaldiak* izeneko bilduman argitaratua izan zen, beste egileen testuekin batera, liburuan agertzen zen moldaera berberaz. 

### Eleberriak 
Anabitarteren obrarik behinenak eleberriak dira, kritikari gehienen iritzira.  

Lehen eleberria *Usauri* izan zen, 1931n argitaratua. Bi urte lehenago, 1929an, Euskaltzaindiaren Schuchardt saria irabazia zuen. Eleberria txalotua izan zen kritikarien eta beste idazleen artean; besteak beste, Emeterio Arresek poema batez ospatu zuen eleberriaren argitaratzea. Jon Kortazar kritikariaren iritziz, eleberri horrek gordetzen ditu «gaur egun modernotzat jotzen ditugun ezaugarriak: euskara eta erdararen erabilera, hiri giroa, deskripzioetan erabiltzen duen idealizazioa [...] kontatzeko era berriak, amaiera gabeko idazlearen ironia, kontatzerako erabilitako urruntasun hori, eta berriro burleti idazlea, bere burua han non aurkitzen dudan nobelaren erdian nobela bat idazten ari dela adieraziz». Eleberri kostunbristatzat baino gehiago, nobela lirikotzat hartu behar genuke.

1933an, *Donostia* izenburuko eleberria kaleratu zuen, 1932an Euskaltzaindiaren Schuchardt saria irabazitakoa. Eleberriaren hasieran, Txomin protagonista gaztea Donostiara itzultzen da, Bigarren Karlistaldia amaitu ostean. Izenburuak adierazten duen gisan, istorioan garrantzi handia daukaten hiriko auzoek (bereziki, moilak) eta bizilagun ezagunek. Berriz ere, garaiko kritikak begi onez hartu zuen eleberria. Kritikari modernoagoek ere aintzat hartu izan dute.

Francoren matxinadak eta garaipenak euskal letretarako ezarri zuen nahitaezko isilaldiaren ostean, Anabitartek *Poli: mutil umezurtz baten ibillaldiak* argitaratu zuen 1958an; azken eleberria argitaratu zuenetik 25 urtera. Istorioak umezurtz dohakabe baten gorabeherak biltzen ditu. Kritikarien iritziz, «ez da erraz jakiten *Poli* ohiturazko nobela den, edo pikareska edo abentura nobela, hiruren ezaugarriren bat daukalako. Egituraketagatik, hau da, zoritxarreko protagonista, gainditu beharreko gora-behera asko eta amaiera zoriontsua, Dickensen nobelak dakarzkigu gogora». Literaturaren maila gorena aitortu ez arren, Koldo Mitxelenak eleberriaren merezimenduak azpimarratu zituen: «Irakurgai honek ez darabil auzi larririk: ez du inoren gogorik kezkatuko, ezta bihotzik erdiratuko ere. Ez da beharrik ere. Bere bidetik dabil egilea, kontakizun arin, otxan eta jostarien bidetik. Eskubide osoa du, jakina, eta gure arteko irakurlerik gehienek ez diote noski horregatik kargurik hartuko».

### Bidaldi liburua 
1961ean, bidaldi liburu edo kronika bat argitaratu zuen, *Aprika-ko basamortuan* izenburuaz, Aljerian barrena egindako bidaiaren kontaketa errealista. Liburuaren aitzinsolasean aitortzen duenez, bidaia Aljeriako Independentzia Gerraren aurretik, hau da, 1954ko azaroa baino lehenago egin zuen, Marseillako portutik abiatuta, Saharako basamortuaren inguruko hiri hauetan barrena: Aljer, Bou Saâda, Biskra, Tuggurt, Ouargla, Ghardaia, Beni Isguen, El Menia, Timimoun eta Adrar.

Anabitartek bidaiazale aitortzen zuen bere burua:

Koldo Mitxelenaren iritziz, «arrazoi bide du, beraz, Anabitarte jaunak aurrean daukagun liburu honetan dioenean; *Nere ustez, auxe da lenbiziko biaje-liburua euskeraz idatzia.* Gogora datozkidanak ez dira liburuak edo, gutxienez, *Beribilez* esaterako, Euskalerritik edo Euskalerriaren aldamenetik ez dira aldentzen»; horrela, Anabitarteren kronikak «lurrak, hiriak, jendeak, ohiturak eta egunoroko gorabeherak ederki eta biziki erakusten baitizkigu sukalde-txoko beroan kuzkurturik gauden bitartean». Joxemiel Bidador idazlearen iritziz, baina, Anabitarteren kronika ez zen lehen bidaldi liburua izan, euskaraz idatzitakoen artetik, lehenagotik argitaratuak baitziren Martin Ducq hazpandarraren *Erroma eta Jerusalem* (1891), Txomin Agirre ondarrutarraren *Juan etorri bat Erromara: biajari baten ziabeztxoak* (1892), Jon Izurrategi bilbotarraren *Jerusalem-go Osteran amari idazkijak* (1923), Pierre Duhour beskoiztarraren *Erromako itzulia* (1931) eta Jean Etxepare medikuaren *Berebilez* (1931).

### Ipuina 
Ipuin argitaratu bakarra ezagutzen zaio Anabitarteri, «Iru eskizaleen erokeria» izenburuaz bi ataletan kaleratu zuena, 1936ko martxoaren 4an eta 5ean, Donostiako *El Día* egunkarian. Hiru eskiatzailek gauez egindako mendi zeharkatzea da istorioaren muina; ustez, Anabitarteren bizipen batean oinarritua.

### Eskuizkribuak 
thumb|Augustin Anabitarte, beste zenbait euskaltzalerekin batera, 1932an; eserita bigarren lerroan, ezkerretik hirugarrena.
Julio Urkixoren paperen artean, Anabitarteren bi eskuizkribu gordetzen dira. Biak, gaztelaniaz idatzita, Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkarian (RIEV) aldizkarian artikuluren bat argitaratzeko nahiarekin daude lotuta:

* 1923ko urtarrilaren 4an RIEVeko zuzendariari (hau da, Urkixori) bidalitako gutun labur bat, esanez harekin batera orrialde batzuk bidaltzen zizkiola, etimologia gaiei buruz, aldizkarian argitaratzeko gai ikusten ote zituen. Makinaz joa dago eta egileak eskuz izenpetuta doa.
* 1924ko urtarrilean (eguna zehaztu gabe) egindako zortzi orrialdeko artikulu bat, «Etimologías» izenburukoa. Zenbait euskal hitzen etimologiak argitzen saiatzen da (inoiz, otoitz, goiz, gihar, gibel, biluts...). Makinaz joa dago, bi koloretan (gorriz nabarmentzen ditu aztertutako erroak edo hitzak), eta testuaren amaieran dauka data.

## Itzultzaile 
Literatura testuak euskarara ekartzen saio bat baino gehiago egin zuen Anabitartek.

1928an, Iruñeko Udalak lehiaketa batera deitu zuen, On Kixote Mantxakoa eleberriaren bederatzigarren atala euskaratzeko; izan ere, atal horrek euskaldun baten eta mantxatar baten arteko borroka azaltzen du («Donde se concluye y da fin a la estupenda batalla que el gallardo vizcaíno y el valiente manchego tuvieron»). Anabitartek atal horren itzulpen bat aurkeztu zuen lehiaketara, «Euskaldun lerdenak eta Mantxa’ko seme bioztunak izandako aŕigaŕizko boŕoka bukatu ta azkena ematen zaionekoa» izenburuaz. Lehiaketa irabazi ez bazuen ere ―Nikolas Ormaetxea *Orixek* irabazi zuen―, aurkeztutako lanak  Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkarian (RIEV) aldizkarian argitaratuak izan ziren.

Bigarren itzulpen bat ezagutzen zaio Anabitarteri: Luzio Apuleioren *Izaera-aldakuntza ala urrezko astoa* izeneko latindar eleberriaren lehen bi atalak.  

## Kritikaren ikuspegia 
Anabitarteren obra aztertu duten literatura kritikariek haren bakantasuna nabarmendu izan dute.

Koldo Mitxelenaren iritziz, «euskal eleberrigileetan gehiena, xuberotarrek dioten bezala» zen Anabitarte, hirugarren eleberria argitaratu zuenean, 1958an.

Ibon Sarasolak «nobelagile aipagarri, Agirreren pare agian» ikusten zuen Anabitarte.

Anabitarteren idazlan guztien bilduma argitaratu zenean, 1986an, Juan San Martin idazleak «hiritar literaturaren» lekuko bakarrenetako izatea aitortzen zion Anabitarteri: «Gure mende honen lehen partean euskal letretan izan ditugun prosisten artean toki berezia betetzen dutenetakoa da Augustin Anabitarte Irazu. Bera izan bai zen hiritar literaturan nabari zen hutsune nabarmena hain oparotsu landu zuena».

Xabier Mendigurenek eta Koldo Izagirrek egindako antologian, nolabaiteko balioa aitortu zioten Anabitarteri: «bere apalean izan zuen garrantzia, fikziozko irakurgaiak hain urri ziren garaian [...] idazkera arin eta inpresionista darabil Anabitartek, Orixeren antzera aditz laguntzailea isilduz, haren indarrik lortzen ez badu ere».

## Idazkera eredua 
Sabin Aranaren ereduko ortografia eta idazkera garbizalea erabili zuen Anabitartek bere idazlanetan. Orobat, NAFeko /r/ hotsa «ŕ» gisa idatzi ohi zuen (besteak beste, batzuetan bere izen-deituretan, «Anabitaŕte'taŕ Augustin») eta /ʎ/ hotsa «Ῑ» grafiaz (adibidez, *Neska-mutiῙeri...*). Horrez gain, hiztegian ere maiz antzematen zaio joera garbizalea, hegoaldeko idazle garaikide gehienen gisara.

## Ekintzaile 
Anabitarteren idatzietatik ondoriozta daiteke nolabaiteko lotura edo kidetza bat ukan zuela Euzko Alderdi Jeltzalearekin, lotura hori zenbaterainokoa ote zen inon argitzen ez bada ere. Gutxieneko kidetasun hori egiazta daiteke, alde batetik, artikuluak argitaratzeko hautatu zituen aldizkarien joera edo ikuspegian, gehienak mundu abertzaleari lotuak baitziren (*Euzkadi*, *Argia*, *El Día*); eta, bestetik, idatzitako artikulu batzuen edukian, bereziki «1910-Dagonilla-6'ean». aldizkari jeltzalearen argitalpenean. Gipuzkoako nazionalismoaren lehen astekaria izan zen, eta Anabitarte kolaboratzaileetako bat izan zen, ezizena erabiltzen ez zuen bakarrenetakoa.

## Nabigatzaile 
Anabitarte oso itsaso zalea izan zen bizitza guztian; aisialdiko itsasontzi bat eduki eta erabili zuen urte luzez, batik bat lanetik erretiroa hartu ostean.

Itsasoan ibiltzeaz gain, eskuliburuak idatzi zituen, gaztelaniaz, aisialdiko itsas nabigazioaz. Lehena, 1958an argitaratu zuen, *Patrones y capitanes de yate* izenburuaz. Geroztik, beste lau eskuliburu argitaratu zituen gai horretaz. 

## Argazkilari 
Anabitarte oso argazkizalea zenez, bidaia guztietatik argazki ugari bildu zituen, baita jendaurrean erakutsi ere. 1951n, Gipuzkoako Belenzaleen Elkarteak antolatutako jardunaldien amaieran, Anabitartek Egipton eta Lur Santu izenetan hartutako argazki erreportaje bat eskaini zuen, kolorezko argazkiz.  

1956an, Gipuzkoako Argazkilaritza Elkarteak Donostiako Udaleko Arte Aretoetan Euskal Herriaz antolatutako argazki erakustea batean parte hartu zuen, beste zenbait argazkilarirekin batera. Anabitartek 30 bat argazki erakutsi zituen, batez ere koloretan, Donostian eta beste herri batzuetan hartutakoak (Baiona, Zokoa, Pasai Donibane, Irun eta Astigarraga).  

Horrez gain, 1951tik 1959ra, Gipuzkoako Argazkilaritza Elkarteak elkarteak antolaturik, zenbait argazki erreportaje egin zituen: «Atlantic itsasontzian Mediterraneoan zehar», «Loira-ko gazteluak», «Saharan barne», «Provenzan eta Saboyan zehar», «Austriatik barna», «Spitzberg», «Portugal» eta «Euskal Herria».
* 1922an, «Igaro da gau-illa» in *Euzkadi*  (1922-11-25). Bilbo.
* 1918 - «Espartziña ¿Euskadi'n sortua al da?» in *Euskal-Esnalea*.
* 1919-1921 - «Igeriketa» in *Euskal-Esnalea*.

* 1922 - «Euskeraren batasunaz Azpaŕen'en irakuŕitakoa» in *Euskera*.
* 1926 - «Uŕtebeŕi» in *Argia* (1926-01-03). Donostia.
* 1931 - «En torno al idioma vasco» in *Euskal-Esnalea*.
* 1932 - «Euskerari txistua jo» in *Argia* (1932-04-24). Donostia.

### Dibulgazio testuak 
* 1923 - *Neska-mutiῙeri dirua auŕeratzen erakusteko*. Donostia, Martin eta Mena.
* 1925 - *Antziñako Olinpiaŕ Jolasak* Donostia, Martin eta Mena.
* 1926 - *Itzaldiak.* Donostia, Martin eta Mena.
### Eleberriak 
* 1931 - *Usauri*. Bilbo, Euzko Argitaldaria.
* 1933 - *Donostia*. Bilbo, Euzko Argitaldaria. 
* 1958 *- Poli: mutil umezurtz baten ibillaldiak.* Zarautz, Itxaropena.
### Bidaldi liburua 
* 1961 - *Aprika-ko basamortuan*. Zarautz, Itxaropena.

### Ipuina 
* 1936 - «Iru eskizaleen erokeria» in *El Día* (1936-03-04, 05). Donostia.

### Itzulpenak 
* 1928 - «Euskaldun lerdenak eta Mantxa’ko seme bioztunak izandako aŕigaŕizko boŕoka bukatu ta azkena ematen zaionekoa» in *RIEV,* 19. bol., 4. zk., ISSN 0212-7016.

### Gaztelaniaz 
*1912 - «Pensamiento» in *Euzkadi.*
*1913 - «Una respuesta a nuestra "enquête" sobre la cuestión de los dialectos» in *Euzkadi.*
*1923 - (eskuizkribua) «Carta 1923 enero 4, Donostia (a Julio de Urquijo)».
*1924 - (eskuizkribua) «Etimologías».
*1958 - *Patrones y capitanes de yate*. Zarautz, Icharopena.
*1968 - *Manual del capitán de yate*. Doonostia, Ed. Donostiarra.
*1972 - *Manual del patrón de yate: Vela y motor**.*** Donostia, Ed. Donostiarra. 
*1974 - *Manual del patrón de yate: Vela y motor**.*** Donostia, Ed. Donostiarra (bigarren edizioa). .
*1977 - *Manual del capitán de yate: texto adaptado al programa oficial de examen para la obtención del título de capitán de yate.* Donostia, Ed. Donostiarra. .

## Bibliografia 
* Gotzon Egia (2006) «Agustin Anabitarte» in *Bidegileak*. Gasteiz, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia. .
* Agustin Anabitarte (1986). *Agustin Anabitarteren idaz lanak*. Donostia, Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintziala. .

## Erreferentziak 

 
 

## Ikus, gainera 
* Euskal pizkundea
* Euskara garbia

## Kanpo estekak 
* Augustin Anabitarte literaturaren zubitegian.
* Euskal Literaturaren Hiztegia (ELH). Agustin Anabitarte (1891-1981) .