Oltza (zendea)

**Oltza** Euskal Herriko zendea bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 11,0 kilometrora. Altuera 374 eta 958 metro artekoa da, eta 45,96 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Bertako biztanleak *oltzatarrak* dira. Herriburua Ororbia herria da.

1991z geroztik, Orkoien (bere kontzejuarekin) eta Oltza udalerrien artean banatuta dago, eta bertan daude gainerako herriak.

## Izena 
Oltza zendea beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Cendea de Olza*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Cendea de Olza*

Toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Olça* (1099)
* *Olza* (1274)
* *Olssa* (1279)
* *Olça* (1532)
* *Cendea de Olza* (1534)
* *Cendea de Olza* (1800)
* *Oltzaran* (1926)
* *Oltza* (1974)
* *Oltza zendea* (1990)
* *Oltza zendea* (2009)

### Etimologia 
Zendeak Oltza izen bereko herritik hartzen du izena, Erdi Aroaren hasieran tokirik garrantzitsuena izan zena.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Oltza zendeako armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Oltza zendeako banderak zendeako armarria dauka hondo gorri baten gainean. Armarriak eguzki bat du gainean.

## Geografia 
Oltza zendea Nafarroa Garaiaren erdialdean dago, Iruñerriko metropoli eremuaren ipar-mendebaldean, eta Nafarroako hiriburu Iruñetik hamar bat kilometrora.

### Mugakideak 
### Ingurune naturala eta kokapena 
Erliebe anitza du. Malda leunen beheko aldeak, Iruñeko margen gainean modelatuak, batzuetan kalkareniten azaleratzeek eteten dituzte, batzuetan Triasikoko formazio diapirikoek lagunduta. Arga, Arakil eta Urtxikia ibaietan garapen handia duten metaketa kuaternarioek hedadura lau zabalak sortzen dituzte. Azkenik, Sarbil mendilerroak, mendebaldean, huts egindako antiklinala, neurri batean bere harrien erresistentzia handiagoari esker nabarmentzen dena, malda konbexu bat eratzen du, Arakil ibaian amiltzen diren amildegietako ebakiduren ondorioz ospatzen dena.

### Klima eta landaredia 
Zendeak azpimeditarraneo motako klima dauka, prezipitazioak urte osoan zehar ugariak diren arren, udaberri eta udazken garaian izaten dira ugarien 1.000mm eta 1.400mm euri jausten da urteko 120 egun euritsuetan. Tenperaturak 10 eta 13 gradu bitartekoak izaten dira eta udan bi hilabete idor izaten dira, (uztaila eta abuztua).

Landaredia klimaren araberakoa da, haritzak, birlandaturiko pinu lariziarrak, eta udalerriko gunerik altuenetan pagoren bat.

#### Estazio meteorologikoa 
Zendean ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Etxauribar pareko ibarrean, estazio bat dagoen Etxauri udalerrian, itsasoaren mailatik 387 metrora, Nafarroako Gobernuak 1976an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Banaketa 
Oltza zendeak 10 kontzeju ditu:
* Aratzuri
* Artazkotz
* Asiain
* Ibero
* Izkue
* Izu
* Lizasoain
* Oltza
* Orkoien
* **Ororbia** (herriburua)
Gainera, zendean 2 herri hustu daude:

* Larrañea
* Lekoate

## Historia 
[thumb|[Aratzuriko gaztelua]]
1099. urtean, Tota Sanoitz Lizasoaingoa andreak Lizasoainen zuen etxalde guztia eman zion Iratxeko monasterioari, bai eta Zubikuko mahasti bat ere, Oltzan zegoena. Hala dago jasota Nafarroako Artxibo Orokorran dagoen dokumentuan. Dokumentuan *Olça* dator idaztera. 1427tik aurrerako *zendea* baten izendapen gisa dokumentatuta dago.

1800. urtean, herri hustuak zituen: Lekoate, herri hondarrekin, eta San Bizente baseliza bat, non, besteak beste, Orreagako Andre Mariaren etxaldeak baitzituzten, Oltzak eta Aritzek gozatzen zutelarik; Larrañekoa, Artazkotzekoek eramaten zutena.

1812ko abuztuaren hasieran, Frantziako eskuadroi bat Iruñetik Saguesera joan zen Zizur zendeako errejidoreak eta diputatuak atxilotzera, zendeak ez baitzituen Iruñean ematen ekarpen gisa eskatzen zitzaizkion gari kopuruak. Frantziako tropen gertutasunaz oharturik, Saguesetik Muru Astrainera arineketan ihes egin zuten, eta gero eskuadroia Saguesen sartu zen. Frantziarrek Sagueseko mutil bati galdetu zioten ea inguruan gerrillaririk ba ote zegoen, eta mutilak ezetz erantzun zion, inguruko baso batean segada zuten gerrillariak zeudela jakin arren.

Frantsesek beren bideari jarraitu zioten, eta bat-batean gerrillariak oldartu zitzaizkien, amore ematera animatuz, baina eskuadroiak uko egin eta borroka egin zien. Erresistentzia setatsuaren ondoren, Muru, Baternain eta Iberoko mugetan 36 soldadu frantziar errenditu ziren buruzagiarekin, eta handik gutxira beste batzuk Larraia, Eritzebeiti eta Oltzako zelaietan, non borroka amaitu zen. Bi frantziar bakarrik iritsi ziren Iruñera, zaldien azkartasunari esker, eta sarjentu bat eta hamabi soldadu hil ziren Olatz Nagusia, Muru eta Baternaingo zelaietan.

XIX. mendearen hasieran, herri guztiak errealengokoak ziren, eta guztien artean diputatu komun bat aukeratzen zuten, eta, aparte, bakoitzak bere justizia arruntak, zeinen erabilera etxeetan txandaka egiten baitzen, Asiain izan ezik, honek alkatea aukeratzen baitzuen. Mendearen erdialdean, bi irin-errotak funtzionatzen zuten zendea osoan, biak harri bakarrekoak, eta urtero 7000 anega ehotzen zituzten batak eta 3600 lapurreta besteak.

XX. mendearen hasieran, hogeiko hamarkadan, Asiainen egiten ziren zendeako azoka bakarrak, hilaren 7an; bi errota zeuden oraindik, zazpi eskolaz gain.

Zendea osatzen zuten jatorrizko hamar herriak, bertako zati izaten jarraitu zuten 1835 eta 1845 urteen artean egindako erreforma administratiboaren ondoren ere. Zenbait urtez eta 1857ko errolda arte, herri bakoitzak berezko udalerria izan zuen; harrezkero udalerri bakarrean bilduta daude, Orkoienen kasuan izan ezik: 1992an herri horrek, alde handiz zendean biztanle gehien biltzen duenak, berriro eskuratu zuen udal-independentzia.

## Demografia 
 biztanle zituen Oltza zendeak.

## Politika 
### Udala 
#### Alkateak 
1979tik 1991ra, Oltza zendeak 3 alkate izan ditu:

## Garraioa 
Zendea honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 2 linea daude:

Gainera, La Pamplonesa autobus konpainiak Oltza zendeako Aratzuri, Ororbia eta Iberoko kontzejuak Iruñearekin batzen ditu. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:

* Etxauri - Ibero - Ororbia - Orkoien eta Iruñea

Konpainia beraren beste linea batek, Iruñea eta Ibero bitartekoa, honako ibilbidea egiten du:

* Ibero - Izkue - Lizasoain - Ororbia - Aratzuri - Orkoien eta Iruñea

2018ko Irailetik aurrera gaueko autobus zerbitzua hasi zen, Oltza Zendeako kontzejuak, eta Etxauri, Iruñearekin batzen dituena. Hau da linea honen ibilbidea:

* Iruñea - Aratzuri - Ororbia - Lizasoain - Oltza - Asiain - Izu - Artazkotz - Izkue - Etxauri - Ibero

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Oltzako herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.

Oltza zendeako euskara XIX. mendean galdu zen. 1863rako, gainbehera zihoan Iruñerriko hegoaldean, Zizur eta Galar zendeetan hain zuzen ere. 1904rako, berriz, aipatutako zendeetan zein Oltzakoan ere aienaturik zegoen erabat. Itzakoan bizirik iraun zuen urte batzuk gehiago, Aldatzen, Aritzen eta Orderitzen batik bat.

Koldo Zuazok, 2010ean, Oltza zendea ez-euskal eremuan sailkatu zituen.

Zendea honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Oltzako hizkeraz. Gaur egun desagertuta dagoen barietate hori inguruko hainbat zendeek partekatzen zuten, baita Iruñerriko beste ibar batzuek ere, Lizarrerriko Gesalatz ibarra barne.

2010eko otsailaren 18an Nafarroako Parlamentuak hizkuntz eremu mistoan sartzea erabaki zuen. Ordura arte eremu ez-euskaldunean zegoen udalerria. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %8,36k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n % 14,55k.

## Oltzar ospetsuak 
* Nicolás Ollo Bidaurreta (1816 - 1874), militar karlista.
* Evaristo Txurruka (1841 - 1917), ingeniaria.
* Ramon Goikoetxea *"Evangelista de Ibero"* (1873 - 1909), fraide euskaltzalea.
* Manuel Artze (1879 - 1948), kardinala.
* Benito Urdanotz, 1920ko hamarkadako txirrindularia.
* Eusebio Untzue (1955-), Movistar txirrindulari talde nafartarraren zuzendaria.
* Juan Martin Ocaña (1958-), txirrindularia.
* Juan Carlos Unzue (1967-), Osasuna, Bartzelona, Sevilla, Tenerife eta Oviedo futbol taldeetako atezain ohia.
* Carlos Armendaritz (1969-), esku huskako pilotaria.
* Juan Martinez de Irujo (1981-), esku huskako pilotaria.
* Enrique Sanz (1989-), txirrindularia.
* Josune Ilundain (1990-), sortzaile, ekintzaile eta idazlea.
* Aimar Oroz (2001-), futbol jokalaria.
* Nico Serrano (2003-), futbolaria.

## Irudiak 

Fitxategi:Arazuriko jauregia - Nafarroa 4.jpg|Aratzuriko gaztelua
Fitxategi:Iglesia de San Bartolomé en Olza.jpg|Oltzako eliza
Fitxategi:Ibero 2020.jpg|Ibero
Fitxategi:Ororbia 2020.jpg|Ororbia
Fitxategi:Orcoyen - Iglesia de San Miguel 01.jpg|Orkoiengo eliza

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Ibarrak (Iruñerria)
* Iruñeko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak