Ardatz (mekanika)

thumb|300px
**Ardatza** edo **haxa**, mekanikan, gurpil, engranaje eta antzeko elementuei eransten zaien barra bat da, horri biraketa mugimendua eragin, mugimendu horri norabide bat eman edo elementuaren biraketa beste elementu bati transmititzeko erabiltzen dena. Ardatza gurpilarekiko edo ibilgailuarekiko solidarioa izan daiteke. Gurpilen kasuan –trenetan, adibidez- ardatza kojinete edo errodamenduen gainean muntatzen da, ibilgailua eusten duen puntuetan biratu ahal izateko moduan. Bigarren kasuan –engranajetan, alegia–, gurpilek erdian zulo bat dute, eta zulo horrek abatz edo kubo izeneko gailu bat hartzen du, non ardatzak doitze-mota jakin bat duen, zurtoin edo motzondo bat kuboaren barruan errodamendu batean sartzen dena, gehienetan.

## Terminologia
Automobil eta kamioietan, *ardatz* hitzaren adiera bat baino gehiago gertatzen dira ezusteko erabileran, ardatzari berari, bere ostatatzeari edo, besterik gabe, zeharkako edozein gurpil pareri erreferentzia eginez. 
Hertsiki hitz eginez, gurpilarekin biratzen den ardatzari, dela harekiko erlazio finkoan torlojutua edo ildaskatu birakaria izan, ardatza deritzo. Hala ere, erabilera malguago batean, inguruko ardatzaren karkasa (eskuarki, hondar-galdaketa) barnean hartzen duen multzo oso bati ere ardatza deritzo.

Hitzaren adiera are zabalago bat dagokio ibilgailu baten aurkako aldeetan dauden gurpil pare paralelo bakoitzari, haien arteko konexio mekanikoa eta ibilgailuaren txasisarekin edo karrozeriarekin duen lotura edozein dela ere. Beraz, esekidura independente bateko zeharkako gurpil-bikoteei *ardatz* dei dakieke zenbait testuingurutan. Ardatzaren definizio oso zehaztugabe hori, askotan, ordainpeko errepideak edo ibilgailuen gaineko zergak ebaluatzeko erabiltzen da, eta gutxi gorabeherako aldagaitzat hartzen da ibilgailu batek pisua kargatzeko duen ahalmen osorako eta errepide gainazaletan higadura edo kaltea eragiteko duen potentzialerako.

## Ardatza eta arbolaren arteko aldea
Lagunarteko hizketan ardatza eta zuhaitza nahastu egiten dira, nahasketarik eragin gabe. Baina, hizkera teknikoan, komeni da bereiztea. Ingeniaritza mekanikoan, parea transmititzen duen ardatza da zuhaitza. Adibidez, motor baten edo transmisio baten irteera-zuhaitza. Ardatz batek ez du momentua edo motor-pare eragilea transmititzen. Gurpil baten, koskadun gurpil baten edo antzeko elementu baten euskarritzat baino ez du balio. Zuhaitzek eta ardatzek jasan behar dituzten esfortzuak, tentsioak oso desberdinak dira. Tradizionalki, espeka-ardatza izena, teknikoki, zuzena da.

## Alderdi filosofikoak
Laoziren *Dao De Jing* lanak, zati materialei eta hutsari egiten die erreferentzia, nabarmenduz gurpil baten zuloa dela (materiarik ez dagoen lekua), ardatz baten ahokalekua denez, funtzionamendu egokia ahalbidetzen duena.

L'obra de Laozi (Lao Tse) *Dao De Jing* lanean, zati materialei eta hutsari egiten die erreferentzia, eta nabarmentzen du gurpil baten zuloak ahalbidetzen duela, ardatz baten ahokalekua denez, funtzionamendu egokia.

## Gurpilen ardatzak
Gurpildun konbinatu horien kasu sinpleenak honako hauek dira:

### Esku-orga edo eskorga 
Esku orgek gurpil bakarra izaten dute gailuaren aurrealdean. Gurpila ardatzari itsatsita joan daiteke (ardatzaren muturrak egiturarekin batera biratuz; egituraren bi besoak), eta ardatzean ere libreki bira dezake.

Edonola ere, ardatzak habe baten moduan jokatzen du. Karga kontzentratu zentral bat jasaten du, eta muturretara transmititzen du. Ardatzak ez du bihurdura-esfortzurik jasaten.

Fitxategi:Wheelbarrow of 1537 - Stadtmuseum Ingolstadt I.7089 - right- DSC 3000.jpg|Zurezko eskorga. Europan kontserbatzen den zaharrena.
Fitxategi:2008-07-15 Construction wheelbarrow at Duke.jpg|Metalezko eskorga, gomazko gurpilduna.
Fitxategi: Beam bending.png|Mutur askeak eta erdiko karga dituen habea.

### Egiptoko gerra-gurdia
Egiptoko gerra-gurdi baten bi gurpiletako bakoitza libreki biratu zitekeen ardatz finko baten gainean (tradizionalki fusil deitua). Gurpil baten botoia oso zabala zen, eta gurpilari gida ona eskaintzen zion. Kojinetearen koipeztatzeak lubrifikazio hidrodinamikoa ahalbidetzen zuen. Gurdiaren kasuan bezala, ardatzak habea balitz moduan jokatzen zuen.

Fitxategi:Milwaukee Public Museum December 2022 25 (Crossroads of Civilization--Tutankhamun Driving a Chariot replica).jpg|Tuthankamon-en rèplica, gerra-gurdi batean.
Fitxategi:Principe palier hydrodynamique.svg|Lubrifikazio hidrodinamikoaren eskema

### Txirrinden gurpilak
Txirrinda baten gurpilek ardatz baten gainean biratzen dute. Gurpil-abatza izeneko pieza bat erradioei (edo antzeko sistema bati) ainguratzeko erabiltzen da. Ardatzaren eta gurpil-abatzaren artean, boladun errodamendu bat edo bi bola multzo egon daitezke.

Fitxategi: Bujesheldon.jpg|Gurpil-abatza eta ardatzaren multzoa txirrindako gurpil batean
Fitxategi: Britannica Bicycle Ball-Bearing Hub.jpg|
Fitxategi: Labeled Bicycle Hub Comparison-en.svg|Gurpil-abatzen alderaketa eta ingelesezko terminologia

### Automobilen eta beste ibilgailu batzuen ardatzak
Irudizko adieran, «ardatz» terminoak bi gurpilen multzoa eta horiek lotzen dituen karkasa adieraz ditzake; hala, aurreko ardatza aurreko trenaren baliokide da. Tren motor batek ditu: bi zuhaitzerdi (ardatzerdi edo palierak), diferentzial bat eta erredukzio-koroa bat.

Fitxategi:2010 09 27 Hannover 161606 (8600786806).jpg|Atzeko ardatz zurruna, karkasa partzialki ebakita duena. Sistema murriztailea eta beste elementu batzuk erakutsiz.
Fitxategi:Austin A40 rear axle - Flickr - dave 7.jpg|Atzeko ardatz zurruna. Bi gurpilek, karkasa batek, diferentzial batek eta bi palierek (edo ardatzerdi) osatutako trena.

Fitxategi:Rear axle assembly, 1930s British motor car.jpg|Atzeko ardatz zurruntasuna. Tren osoak multzo zurrun bat osatzen du. Egituran ainguratutako esekidura-baleztak ikus daitezke. Balezten aurreko aldea ardatz baten gainean artikulatzen da. Atzeko aldea, berriz, elementu kulunkari baten gainean artikulatzen da.
Fitxategi:Axle - Leaf rigid 01.gif|Atzeko ardatz zurruna (urdinez). Esekidura-baleztak (horiz).

#### Trasmisio-ardatzak
Aurreko motorraren eta atzeko gurpiletarako transmisioaren soluzio tradizionalean, luzetarako transmisio-ardatz bat dago, potentzia atzeko diferentzialeraino transmititzen duena. Ardatz klasikoak altzairuzkoak eta trinkoak ziren. Karbono-zuntzezko zuhaitz tubularrak dituzten soluzio modernoak daude.

### Kamioiak eta antzekoak
Kamioietan ere maiz hitz egiten da ardatzez, gurpil-tren bati buruz arituz gero. Bi gurpileko eta lau gurpileko trenak daude.

Fitxategi:Artic.lorry.arp.750pix.jpg|Kamioi artikulatua, hiru *ardatzeko* atoiarekin
Fitxategi:Triaxle dump truck 2005-10-06.km.jpg|Sistema pneumatiko batek kontrolatutako ardatz eramaile bat jasota duen iraulketa-kamioia

### Trenbidetakoak
#### Gurpil pareak
Ardatz bati zurrun lotutako gurpil parea.
#### Bogieak
Eskuarki, txasis birakari batean muntatutako lau gurpilek osatzen duten ardatz bertikal bat dira.
#### Bissell
Gurpil-talde biratzailea, bihurguneetatik igarotzea errazten duena.

Fitxategi:Rollingstock axle.jpg|Trenen ohiko gurpil-jokoa.
Fitxategi: Bettendorf truck at Illinois Railway Museum.JPG|Bogiea
Fitxategi:US62727-0.png|Bissell sistemaren patentea: Bissell ardatza. Ezkerreko bi gurpilak egitura birakari batean muntatuta daude, eta horrela errazago okertzen dira bide-zati kurbatuetan.

#### Egazkinak
Lehen Mundu Gerrako hegazkinen lurreratze-trenak bi gurpil zituen, ardatz horizontal batez lotuak. Multzoa egitura egokiarekin lotuta zihoan hegazkinari. Ardatz karenatuak zituen.
* Ardatz horrek istripu asko eragiten zituen, askotan hilgarriak, belar altuko zelaietan edo zurtoin altuko zereal eremutan lurreratu behar zenean. Hegazkinak muturraekin lurra jotzeko joera handia zuen.

Fitxategi:SPAD S.XIII Front.jpg|
Fitxategi:Fokker D VII SE-XVO OTT 2013 04.jpg|

Fitxategi:MQ-9 Reaper at Paris Air Show 2013 3.jpg|Aurreko gurpila
Fitxategi:ROKAF O-1G(12786) left gear wheel at Jeju Aerospace Museum October 5, 2018.jpg|Ezkerraldeko gurpila. Hegalean muntatua 
Fitxategi:Boeing 767-300ER OE-LAE in a hangar 07.jpg|Hegazkin-bogiea

## Piezen proiektua
Ardatz bakoitzak eskaera batzuk bete behar ditu hasierako aurreikuspen batzuen arabera. Askotan prototipoak proiekturik gabe dimentsionatzen diren arren, pieza garrantzitsuak proiektu tekniko bati jarraituz egin behar dira. Adierazitako piezak nola proiektatu azaltzen duten obra bereziak daude.

### Hasierako datuak 
* Kanpo indarrak (karga eta erreakzioak)
** Balizko puntu-indarrak, kolpeak, etab.
* Kanpoko uneak eta erreakzioak
* Piezaren erresistentzia
* Lan-piezaren deformazio elastikoak
* Nekearekiko erresistentzia
* Marruskadurak funtzionamenduan
** Marruskadura zuzena piezaren eta euskarriaren artean
** Marruskadura errodamenduak erabiliz
*** Lehorrean
*** Lubrifikatzaile bainuarekin.
*** Presiopeko aire bainuarekin
** Marruskadura errodamenduak erabiliz

### Proiektua
Aurreko datuetatik edo antzekoetatik abiatuta, material bat, tratamendu termiko bat eta azaleko tratamendu bat hautatuko dira (gogortasuna eta beste batzuk). Pieza dimentsionatu, eta kalkuluen bidez egiaztatuko da. Sarritan, proba praktikoak egin beharko dira pieza errealekin eta funtzio errealekin.

### Materialak
Ardatzak eta potentzia-zuhaitzak egurrezkoak ziren. Geroago, burdinurtuzko eta burdina forjatuzko ardatz industrialak egin ziren. Duela urte askotatik, ugariak dira altzairuzko ardatzak.

### Altzairuak
Arauak eta gomendioak daude ardatzentzat. Altzairu ohikoenak karbono-altzairua eta Cr-Mo altzairua dira.

#### Aleazio arinak 
Transmisioko ardatza aluminiozkoa duten bizikleten prototipoa egin izan da.

#### Material konposatuak 
Badaude epoxi erretxina eta beira-zuntz ardatzen datuak eta frogak.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak