open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jaengo geltokia

**Jaen** Andaluziako Jaengo probintziako tren geltoki bat da, Jaen udalerrian kokatuta dagoena.

## Egoera 
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* : 119,2 kilometro-puntua

## Historia 
1879an *Compañia de los Ferrocarriles Andaluces* konpainiak Linares-Puente Genil burdinbidearen eraikuntza martxan jarri zuen, Malagako porturaino meatzaritzari irteera eman nahi ziona. 1881eko uztailean jarri zen martxan Espeluy-Jaén zatia, hiriburua Andaluziako linea orokorrarekin lotzen zuena. Linares eta Puente Genilaren arteko trazadura ez zen 1893ko urtarrilera arte amaitu, honen ondoren Jaengo eta Torredonjimeno, Torredelcampo edo Martos bezalako udalerri garrantzitsuen arteko lotura ahalbidetu zelarik.

Jaenen, "Andaluziar" konpainiak trenbide-geltoki bat eraiki zuen, bidaiarientzako eraikin bat, merkantzientzako hainbat muelle-biltegi, maniobrak egiteko trenbide-hondartza zabal bat eta beste instalazio osagarri batzuk zituena. Tren-guneak lokomotora-erreserba bat ere bazuen, baina instalazio hori, aldi berean, Genil zubiaren biltegiaren mende zegoen.

1936an, Espainiako Bigarren Errepublikan, "Andaluziarrak" Espainiar Estatuak konfiskatu zuen bere arazo ekonomikoengatik, eta bere azpiegituren kudeaketa *Mendebaldeko Trenbideen Konpainia Nazionalari* esleitu zitzaion. 1941ean, zabalera iberiarreko trenbideen nazionalizazioarekin, instalazioak Red Nacional de los Ferrocarriles Españoles (Renfe) erakundearen esku geratu ziren.

1945 eta 1954 artean, Olibondoaren Sindikatu Nazionalak olioa erregulatzeko biltegi bat eraiki zuen Jaengo geltokiaren ondoan, 5 000 tonako edukierarekin. Horretarako, bazterbide bat prestatu zen, trenbidea lotzeko. Hau, inguruko industrietarako jada instalatuak zeuden beste lotura-bide batzuekin lotzen zen.

1970eko hamarkadaren erdialdean geltokiko trenbide batzuk elektrifikatu ziren, Espeluy-Jaen trazadura bezala.

1984ko urrian, Jaen eta Campo Real arteko bidea itxi zuten, eta eten egin zuten. Urte batzuk geroago, bideak altxatu eta bide berde bihurtu ziren. Horrela, Jaenek Subbeticarekin eta Malagarako linearekin zuen lotura historikoa galdu zuen. Gainera, 1988an "andaluziarren" geltoki historikoa itxi eta eraitsi zen. Horren ordez, instalazio berri batzuk eraiki ziren, terminalak eta bidaiari-zerbitzuetarako baino ez zirenak.

2005eko urtarriletik, Renfe Operadora linea ustiatzen ari da eta Adif da tren instalazioen titularra.

## Geltokia 
## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak
Linares–Baeza geltokia

**Linares–Baeza** Andaluziako Jaengo probintziako tren geltoki bat da, Linares udalerrian kokatuta dagoena.

## Egoera 
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* : 314,7 kilometro-puntua
* : 8,6 kilometro-puntua

## Historia 
Jatorrizko geltokia 1866an eraiki zuen Madriletik Zaragoza eta Alacanterako Burdinbide Konpainiak, Manzanarestik Kordobarako trenbidea eraiki zenean. 1896an, MZAk birmoldaketa lan garrantzitsuak egin zituen jatorrizko eraikinean, bidaiari kopuruaren eta Linaresko biztanle kopuruaren igoeraren ondorioz berregokituz. Horretarako, egongela-jangela handi bat, kantina bat edo bezeroentzako areto bat jarri ziren.

Urteek aurrera egin ahala, beste tren-konpainia batzuek trenbide-instalazioak eraiki zituzten Linaresen, ordurako mineral-industria gune garrantzitsua zena. Linares-Zarzuela geltokia (Compañía de los Ferrocarriles Andaluces) edo Linaresko Almeriako geltokia (Compañía de los Caminos de Hierro del Sur de España). 1904an, enpresa honek, bere instalazioak Baeza-Empalme geltokiarekin lotzeko ferialeku bat eraiki zuen, honen eta Linares-Almeria burdinbidearen arteko lotura ahalbidetu zuena. Honekin, Baeza-Empalme trenbide banaketa garrantzitsu bihurtu zen. Mazak geltoki bat ere eraiki zuen Linaresko hirigunean, Madrilgo geltokia izenekoa, 1925ean inauguratua. Hala ere, gaur egun Linares-Baeza bakarrik mantentzen da martxan.

Guadalhorce Planaren barruan, geltoki hori Baeza-Utiel burdinbidearen hasierako puntua izango zela aurreikusi zen.

1941ean, zabalera iberiarreko trenbidea nazionalizatu zenean, existitzen ziren konpainia guztiak desagertu ziren eta Espainiako Trenbideen Sare Nazionala (Renfe) sortu zen. 1992an Madril-Sevilla abiadura handiko burdinbidea ireki zenean, Linares-Baeza geltokiaren jarduera nabarmen kaltetu da, trenbide-zerbitzuak murriztu edo ezabatu direlako.

2005eko urtarrilaren 1etik, Renfe zatituta, Renfe Operadora erakundeak ustiatzen du linea eta Adif da tren instalazioen titularra.

## Geltokia 
Bidaiarien eraikinak Palmeras plazan du sarrera. Geltokia auzuneekin eta Linaresko erdigunearekin lotuta dago, hiriko hiru autobus-lineen bidez. Aldi berean, Alsa konpainiako hiriarteko autobus batzuek ere lotzen dute Ubeda, Baeza, La Yedra, Canena, Rus eta San Andreseko bainuetxea. Taxi geltoki bat ere badu.

## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak
Lluis el Sifoner

**Lluís Fornés i Pérez-Costa** ( Pedreguer, 1945 ), '*Lluís *el Sifoner'''* bezala ezaguna, musikari, filologo, idazle eta musika kritikari valentziarra. Espainiako trantsizioan kantautore bezala ezaguna egin zen, baina urte askoan erretiratua izan da hizkuntza gatazkak direla eta.

## Hastapenak 
Abeslari gisa 1973an hasi zen, *Crit i Cant* folk taldearekin; taldea desagertu zenean, bakarka jarraitu zuen eta 1975ean lehen postua irabazi zuen III Xàtivako Abesti Jaialdian: une horretatik aurrera, bere emanaldiak biderkatu egin ziren Pais Valenciá osoan 1989 urtera arte. Urte horretan, bere ibilbide musikalean bat bateko etena egin behar izan zuen, hizkuntza gatazka batengatik publikoaren zati handi baten boikota jaso zuelako.

## Hizkuntza gatazka 
Arazoa Valentziako Irrati Telebista (VITB) kate publikoan hizkuntza politikan eginiko interbentzio batengatik etorri zen. 1990 urtean, estilo arau berriak bultzatu ziren, valentziera eta katalana bereiztearen aldeko irizpideak lehenetsiz, eta Amadeu Fabregat zuzendariaren talde teknikoak estilo liburu bat onartu zuen; *Sifonerrak* liburu horretan agertzen zen "debekatutako hitzen" zerrenda bat osatzen lagundu zuen. Arrazoi horrengatik, Valentziako Teatre Principal aretoan eginiko kontzertu batean publikoa txistuka hasi zitzaion, emanaldia eragozteraino. Horren ostean "Sifonerra hil zela" adierazi, eta kantatzeari utzi zion.

## Jarduerak, eta taulara itzultzea 
Valentziako Erkidegoan bultzatutako katalanismo politikoa kritikatu izan du, "inposizioan" eta "*desitxuraketan'' " oinarritzen dela adieraziz.

Pertsonaia polifazetikoa da. Besteak beste, telebistarako eta zinemarako gidoiak idatzi ditu; irakaskuntzan aritzen da, eta 2004an "Pentsamendu Panokzitanista" izeneko doktore-tesia aurkeztu zuen.

2007an Vicent Morell  ilustratuari buruzko biografia argitaratu zuen, eta abesteari berrekin zion, bi kontzertu eta atzera begirako erakusketa bat aurkeztuz. Deniako Jesus Pobre auzoko jaien pregoilari ere izan zen, baina apaiz batek betoa jarri zion.

Esperanto hiztuna, pentsamendu laikoaren bultzatzailea, 2009 urtean bataio zibil batean aitabitxi izan zen. 2017ko otsailaren 9an, Ximo Guardiola musikari eta zinegileak 'Lluís el Sifoner, hiru arra eta erdiko dokumentala' estreinatu zuen Valentziako SGAEren egoitzan.  2017ko urrian Fornések bere herriko Ohorezko Saria jaso zuen.

## Diskografia 
* *Tinc un mànec de tres pams i mig* ("Hiru arra eta erdiko kirtena daukat") ( 1976 )
* *La mare que els ha parit* ( 1978 )
* *Lluís el Sifoner canta: a, e, è, i, o, ò, u* ( 1979 )
* *Lluís el Sifoner* ( 1980 )
* ''Llavors d'esperança (*"Itxaropenezko haziak") ( 1980 )
* *Som* ( 1981 )
* *Calla, dimoni!!* ( 1982 )
* *Cançons al Riurau* ( 2014 )

## Beste lanak 
* *El barranc de les fonts*. Editorial Lindes. Quaderns de poesia. (1977)
* *Els Riuraus Valencians* ( 2011 )
* *La llengua valenciana i el diasistema occitano-romà* ( 2012 )
* *El riurau. Cants d'exili interior.'' Editorial Germania. (2014). Isbn: 978-84-16044-37-5

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aromatikotasun

[thumb|203x203px|[Bentzenoaren bi egitura erresonatzaileak eta horien irudikapean]]
**Aromatikotasuna** da molekula ziklikoen propietate kimiko bat, zeinaren bidez zikloko lotura asegabeen, elektroi-bikote bakartien eta orbital hutsen deslokalizazioak egonkortasun handia ematen dion molekulari.

## Ezaugarriak 
Historikoki aromatikotasunaren definizioa aldatuz joan da.

* Hasieran, usain berezia zuten substantziak hartzen ziren aromatikotzat.
* Ondoren, erreaktibotasun eskasa zuten hidrokarburoak hartzen ziren	aromatikotzat.
* Geroago, egonkortasun berezia zuten konposatuak hartzen ziren aromatikotzat.
* Gaur egun erabiltzen den irizpidea egiturarekin loturik dago. Irizpide horri Hückel-en arau deritzo.

Horren arabera, honako hauek dira konposatu aromatiko izateko bete behar dituzten baldintzak:

# Egitura laua izatea.
# Konjugazioa edo deslokalizazioa maximoa izatea.
# *π* elektroien kopurua *4n+2* izatea (n = 1,2,3...), hau da, 4 baino handiagoa den *π* elektroi-kopurua izatea (6, 10, 14, …)

Hückel-en arauaren arabera *π* elektroien kopurua 4*n* bada, orduan ziklo hori antiaromatikoa da. Horregatik ziklobutadienoa antiaromatikotzat jotzen da; deslokalizatutako elektroi-kopurua 4 da.

Bestetik, ez-aromatiko esaten zaie lauak ez diren konposatuei eta konjugazio maximoa ez duten zikloei.

## Konposatu aromatikoak 
Bentzenoaren deribatuak normalean aromatikoak izaten dira, adibidez: toluenoa eta xilenoak. Pirrolaren, furanoaren eta piridinaren moduko konposatu heteroziklikoak eta antrazeno edo fenantrenoaren moduko konposatu poliziklikoak ere aromatikoak dira.

Halaber, biziarentzat inportanteak diren konposatu anitz aromatikoak dira hala nola DNAren base organikoak, klorofila eta hemoglobina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angelique Kerber

**Angelique Kerber** (Bremen, 1988ko urtarrilaren 18a) alemaniar tenislari profesionala da. Munduko 1. postuan egon zen eta hiru Grand Slam txapelketa irabazi zituen. 2003an bere debuta egin zuen eta US Open 2011 txapelketaren finalerdietara iritsi zenean munduko 92. postuan egonda, jokalari bezala ospetsu egin zen. 2016ko irailaren 12an igo zen sailkapenaren gailurrera, eta, horrela, 22. jokalaria izan zen, lehen aldiz lehen postura iritsi zena; gainera, jokalari zaharrena izan zen lenengo postura iristen.

Kerberrek, goi mailako tenislari ezkertiarrak, banakako 12 titulu irabazi ditu WTA Tourreko azalera guztietan, Grand Slameko hainbat titulu barne: 2016ko Australiako Irekia, 2016ko AEBetako Irekia eta 2018ko Wimbledongo Txapelketa. Horrez gain, 2016ko Rioko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina olinpikoa irabazi zuen Alemania ordezkatuz. Kerber munduko 25. postuan dago 2020ko urriaren 26an.
ezkerrera|thumb| Kerber 2010eko Australiako Irekian
Nieves Barragán Mohacho

**Nieves Barragán Mohacho** sukaldari bilbotarra da, Michelin izar bat izan zuen Londresko Barrafina jatetxearen sukaldari buru exekutiboa zen bitartean. Geroztik bere jatetxea ireki du, Sabor, Londresen ere.
Puru bilatzaile

**Puru bilatzaile** () Viktoriar Aroan bereziki Londresen sortu zen ogibide bat izan zen. Puru biltzaileek txakur-kakak bilatzen zituzten eta bildu, ondoren zurrategiei saltzeko. Zurrategietan larrua malguago egiteko prozesu batean erabiltzen zuten.

## Testuingurua 
thumb|Zurraketa, 1880 inguruan.
Viktoriar Aroko Londres hiri zikina zen, garai hartaraino inoiz egondako hiririk handiena zen, planifikazio handirik gabe sortua eta osasun baldintza oso kaxkarretan. Hiriak ez zuen pertsonen zein animalien gorotzak bideratzeko sistemarik eta, ondorioz, lanpostu asko sortu ziren kaka hori guztia kendu edo ustiatzeko.

Material sintetikoak asmatu aurretik, animalien larrua erabiltzen zen eguratsaren eraginez babestu nahi ziren objektuak estaltzeko, adibidez liburuak. Aristokraziak gero eta liburu gehiago eskatzen zituen, baina malgua zen larrua egiteko prozesuan pixa eta txakur-kaka behar zen, larruaren elastomeroak puskatzeko. Honela, ekonomia oso bat eraiki zen txakur-kaka horren bilketatik, garesti ordaintzen baitzen. Bazen jendea hamarnaka txakur izaten zituena etxean, kakak zuzenean bildu eta teilatuan lehortzen jarrita, gero saltzen zuena. Baziren ere besteek paseatzen zituzten txakurren atzetik joaten zirenak, kaka jasotzeko zain.

## Lan baldintzak 
Puru bilatzaileak 1830 eta 1930 artean ohikoak izan ziren Londresen. Kubo bat erabiltzen zuten euren lehengaia biltzeko eta, normalki, larruzko eskularru bat erabiltzen zuten kaka biltzeko. Hala ere, baziren eskularrurik erabiltzen ez zutenak, eskuak garbitzea eskularruak garbitzea baino errazagoa zela argudiatuz.

1850ko hamarkadan gorakada izan zuen ogibideak, larru merkatuaren oparoaldi batekin batera. Puru bilatzaileek soldata ona irabazten zuten euren lanarengatik, 1860an 30 zurrategi zeudelako eta bakoitzari 10 bat puru bilatzailek eskaintzen baitzien lehengaia. Hala ere, laster gehitu ziren pertsona pobreagoak, tartean emakume eta haurrak, eta prezioa jaitsi zen, konpetentzia handiagoa zelako eta salatzaile berriak pobreagoak. 1851an posible zen puru bilatzaile batek zortzi eta hamar penike lortzea kubo oso batengatik.

Henry Mayhew antropologo viktoriarrak hainbat elkarrizketatu zituen, eta honakoak jaso zituen:

Londresko kale batzuetan kale-garbitzaileak kontratatzen hasi ziren garai horretan. Puru bilatzaileek klase sozialaren aurkako traizio gisa ikusten zuten ofizio hori, eurei lana kendu eta kaka horiek zuzenean kaletik garbitzen zituztelako. Bilatzaile batzuek akordioak egiten zituzten txakur jabeekin euren kaka guztiak garbitzeko, eta diru sarrera finkoa zuten. Askok, ordea, kalean egiten zuten bilaketa lana.

Zurratzaileek nahiago zuten txakur-kaka zuri lehorra, alkalinoagoa delako. Horregatik, puru bilatzaile askok euren produktua adulteratzen zuten, kareharrizko pareta zatiak txikitu eta gainetik botata. Honela, puruen kalitatea jaisten zen, baina itxuraz produktu hobea lortzen zuten eta prezio hobea eskuratzen zuten.

## Herri-kulturan 
Hainbat abesti iritsi dira guregana, puru bilatzaileen lana aipatzen dutenak.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vasili Arkhipov (almiranteordea)

**Vasili Alexandrovitx Arkhipov** (,  ahoskatua; 1926ko urtarrilaren 30a - 1998ko abuztuaren 19a) sobietar armadako ofizial bat izan zen, sobietar eraso nuklear bat (eta, ustez, erabateko gerra nuklear bat) saihesteko meritua eman zitzaiona Kubako misilen krisian. Horrelako eraso batek, beharbada, erantzun termonuklear handia eragingo zuen mundu osoan.

Flotillaren komandante bezala eta B-59 diesel propultsioko urpekariaren agindupean, Arkhipovek uko egin zion kapitainak Estatu Batuetako Itsas Armadaren aurka torpedo nuklearrak erabiltzea baimentzeari, erabaki honek itsasontziko goi mailako hiru ofizialen adostasuna eskatzen zuelarik.

2002an, Thomas Blantonek, garai hartan Estatu Batuetako Segurtasun Nazionaleko Artxiboko zuzendaria zenak, Arkhipovek "mundua salbatu" zuela esan zuen.

## Lehen urteak 
Arkhipov nekazari familia batean jaio zen Staraya Kupavna hirian, Moskutik gertu. Ozeano Bareko Goi Mailako Itsas Eskolan hezia izan zen, eta 1945eko abuztuan Sobietar eta Japoniar Gerran parte hartu zuen, dragamina batean zerbitzatuz. Kaspioko Goi Mailako Itsas Eskolara joan zen eta 1947an graduatu zen.

## Ikus, gainera 
* Stanislav Petrov

## Kanpo estekak
Sevilla-Huelva burdinbidea

**Sevilla — Huelva abiadura handiko burdinbidea** Iberiar penintsulako etorkizuneko burdinbide bat da, Sevilla–Santa Justa eta Huelva–Metas geltokiak lotzen ditu.

Burdinbidea proiektuan da.

## Historia 
2015. urtearen amaieran Valencina Concepciongoa eta Huelva arteko bi zatietako lanak lizitatzeko prestaketa lanak egiten ari ziren. Espainiar Estatuko 2016ko aurrekontu orokorretan 82,6 milioi euroko erreserba egin da geltokia hiriburuan amaitzeko eta zatiak eraikitzeko.

San Juan Puertokoako udalak eta Munduko Natura Funtsa erakunde ekologikoak alegazioak aurkeztu zituzten proiektuaren aurka, eta, ondorioz, obren lizitazioa atzeratu egin zen administrazioek epaia eman arte.

Alderdi politiko batzuek (tartean Espainiako Langile Alderdi Sozialista) mozio bat aurkeztu zuten 2017ko otsailaren 1eko udalbatzan, Huelva eta Sevilla arteko abiadura handiko trenaren lau proiektuak garatzera premiatzen zuena Espainiako Gobernua, lanak Huelva–Metas geltokiarekin batera egin daitezen. Sozialistek adierazi dutenez, "turismoaren sektorearentzat berebiziko garrantzia duen urte honetan", Sevilla-Huelva burdinbideak hirugarren munduko adibidea izaten jarraitzen du.

2018ko maiatzaren 3an, Iñigo Sernakoa Sustapen ministroak, geltoki berriaren inaugurazioan, Fátima Bañez Enplegu ministroarekin batera, iragarri zuen egungo trazatua prestazio handiko linea bihurtzeko proiektua baztertu egin zela abiadura handiko linea puru berri baten alde, hau da, 350 km/h-ko gehieneko abiaduretarako prestatutako linea baten alde, nazioarteko zabaleran, eta 25 kV-ko elektrifikazioarekin.

Proiektua, informazio publikoaren prozesua amaitu ondoren, azpiegitura berriaren Ingurumen Eraginaren Adierazpena izapidetzen ari da. Egun hori 2020ko uztailaren 27a baino lehen onartzea espero zen, baina COVID-19 pandemiak eragindako krisiaren ondorioz, data hori urriaren 30era arte atzeratu da, eta abenduaren amaierara arte edo 2021eko lehen hiruhilekora arte luza daiteke.

## Tarteak 
## Azpiegitura 
|}

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak
NGC 510

**NGC 510** izar bikoitz bat da, Pisces konstelazioan. Herman Schultz astronomoak 1867an aurkitu zuen, azaroaren 11an haren tokia markatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* :Behaketa datuak, spider.seds.org
* :SIMBAD.
* :Izarraren irudia.
Hargin marka

[thumb|alt=|250px|Hargin marka [Santa María de la Huerta monasterioan, Sorian.]]
[thumb|250px|[Coimbrako katedral zaharraren hargin marka.]]
**Hargin markak** harginek harrietan egiten zituzten sinboloak edo alegoriak ziren. Marka hauek Antzinaro eta Erdi Arotik ezagutzen dira. Sinbolo horiek errealitateak edo ideia abstraktoak adierazten zituzten baina gaur egun askotan ez gara interpretatzeko gauza; batzutan haien esanahiak galdu dira, bestetan haien esanhi sinbolikoa aldatu egin dira. Marka hauek grafitietatik bereizi behar dira: grafitiak eraikina behin altxatuta egiten ziren, ez harriak lantzeko prozesuan.

Hargin markak ikertzen dituen zientzia edo diziplina gliptografia da.

## Historia 
Egile batzuen ustez marka zaharrenak Egiptoren Mesopotamiaren eta Antzinako Greziaren eraikinetan ikus daitezke.
 
Erdi Aroan harginen taldeak eliza eta monasterio sendoak eraikitzen espezializatuak zeuden eta Kristandade osoan zehar mugitzen ziren haien aportazio teknikoak eginez, eraikinen kalitate arkitektonikoa hobetzeko. Beren markek, taldearen identitate-sinboloak, hormetako harlanduetan iraun dute. Erdi Arotik datozen markek informazio handia ematen dute. Haiei esker kronologiari eta egileei buruzko datu asko jaso daitezke. Bereziki XI. mendetik XIV. mendera jauregietan, elizetan, gazteluetan... ugariak ziren. Arkitektura prerromanikoan, aldiz, ez dira aurkitu.

Erdi Aroko hargin marketan esanahi desberdinak aztertu dira:
* Harria zein harrobitik atera zen
* Harlanduak nola kokatu behar ziren
* Egindako lana
* Maisua eta logia nagusia
* Beste kontzeptu batzuk

Aro Modernoan, bestetik, XVIII. mendetik ia desagertu ziren. XX. mendean berriro jarri ziren modan, batez ere eraikinen zaharberritzearekin batera.

XIX. mende arte ez zitzaien garrantzi handirik eman ikur hauei. Ez ziren ikertzen. Gehienetan esanahi iluna ematen zitzaien, astrologia eta magiarekin lotuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Javier Alvarado: *Heráldica, simbolismo y usos tradicionales de las corporaciones de oficios: las marcas de canteros*, Hidalguía argitaletxea, Madril, 2009.
* :Hargin markeei buruzko bideoa Youtuben.
Fenantreno

**Fenantrenoa** C14H10 formulako hiru zikloko hidrokarburo aromatikoa da, harrikatzaren mundrunean dagoena. Kristal kolorge kartzinogenikoak eratzen ditu. Lehergaietan eta tinduen eta botiken sintesian erabiltzen da.

## Ezaugarriak 
Fenantrenoa apenas disolbatzen da uretan, baina polatitate txikiko ia disolbatzaile organiko guztietan disolbagarria da hala nola, toluenotan, karbono tetraklorurotan, kloroformotan, bentzenotan, azido azetikoetan eta eterretan.

Fenantrenoak bost erresonantzia-forma dauzka.

Fenantrenoa sintetizatzeko **Bardhan–Sengupta prozesua** baliatzen da. Ordezkapen aromatiko elektroizale baten bidez gertatzen da prozesua. Bi eraztunak aromatiko bihurtzeko deshidrogenazio-prozesuan zein den selenioaren papera ez dago oso argi.
frameless|600x600px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bamir Topi

**Bamir Myrteza Topi** ( ahoskatua;Tirana, 1957ko apirilaren 24a) Albaniako diplomazialari eta politikaria da. Albaniako presidentea izan zen 2007ko uztailetik 2012ko uztailera arte.

Topi KF Tirana Albaniako futbol taldeko ohorezko presidentea izan zen 2005etik 2007ra. 2012ko irailean, Topi Espiritu Demokratiko Berria izeneko alderdiko buru bihurtu zen.

## Kanpo estekak
Citroën C15

**Citroën C15** Citroën marka frantsesak 1984 eta 2005 artean ekoiztu zuen furgoneta txikia izan zen. Citroënek Citroën Berlingo sortu zuen C15 ordezkatzeko baina hain arrakastatsua izan zen ezen biak aldi berean ekoiztu zituen. Bere modelorik nabarmenena Renault Express izan zen.

## Erreferentziak
Antrazeno

**Antrazenoa** hiru eraztun aromatiko dituen hidrokarburoa da (C6H4(CH)2C6H4) formula duena, Harrikatz-mundrunetik lortzen da. Kristal-solido kolorgea da egoera puruan, eta tindagaiak egiteko erabiltzen da. Kristalek fluoreszentzia urdina dute.

## Erreakzioak 
Antrazenoa metal alkalinoekin erreduzitzen denean kolore handio anioi-gatzak sortzen ditu, M+[antrazeno]− non M Li, Na edo K den.

Hidrogenazioz 9,10-dihidroantrazenoa lortzen da, zeinetan alboetako bi eraztunek aromatikotasunari eusten dioten.
none|thumb|215x215px|9, 10-dihidroantrazenoa
Hidrogeno peroxidoak eta banadil azetilazetonatoa baliatuz erraz oxidatzen da antrakinona emanez: C14H8O2.
none|thumb|164x164px|Antrakinona

## Erabilera 
Antrazenoa usatzenda antrakinona sintetizatzeko zein tindu askoren aitzindaria den.

Halaber, bere fluroeszentzia baliatzen da energia handiko elektroiak, fotoiak eta alfa partikulak detektagailuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autoenplegu

**Autoenplegua** edo **nork bere lana sortzea** bere jabetzako unitate ekonomikoetan (saltoki bat, lanbide bat edo negozio bat) zuzenean beretzat lan egiten duen pertsona baten jarduera da, unitate horiek zuzentzen, kudeatzen eta horietatik diru-sarrerak lortzen dituena. Lan-merkatuarekiko alternatiba bat da enplegua behar duenak ezin duenean enplegu-emailerik aurkitu edo aurkitu nahi ez duenean. Kasu honetan, ekintzaile bihurtzen da. Autoenplegatuak bere lanpostua (enplegatua) sortzen du, bere asmamena, kapitala eta lan-eskaintza sortzeko ahalegina erabiliz, eta ekintzaile izatetik enpresaburu izatera igaro ahala, denborarekin pertsona gehiagorentzako enplegu-sortzaile (enplegatzaile) bihur daiteke.

Autoenpleguaren barruan sartu ohi da langile autonomoa izatea, zerbitzu-sarien eta lanaren izaeraren edo espezializazio-mailaren arabera kontratatua (adibidez, lanbide libreak, aholkulariak, komisio-hartzaileak). Sarritan autoenplegu gisa sailkatzen da enpresa berriak sortzea akziodunentzako lan-iturri gisa, bereziki enpresa txiki eta ertainen, frankizien eta eredu esperimentalen kasuan, *startup* gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enplegu bete

Ekonomian, **enplegu betea** herrialde batean, lan egin nahi duten guztiek lan egin dezaketen lan-merkatuaren egoera da. Honek ez du esan nahi biztanleria aktiboaren %100a lanean ari denik, beti izango baita langabezia frikzional pixka bat. John Maynard Keynesentzat benetako oreka ekonomikoa lortzeko enplegu betea beharrezko baldintza da. Keynesentzat, enplegu beteak giza baliabideen, baliabide produktiboen eta inbertsio-baliabideen aprobetxamendu eraginkorra bermatuko luke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hückelen arau

Kimika organikoan **Hückelen arauak** aromatikotasuna erlazionatzen du lotura sinpleak eta bikoitzak konjugatuak dituen molekula organiko lau eta zikliko batean **sp2** orbitaletako deslokalizatutako elektroi-kopuruarekin.

Zehazki, Hückel-en arauak adierazten du molekula batek **4n+2** *π* elektroi badauzka deslokalizatuta aromatikoa dela eta **4n** *π* elektroi badauzka antiaromatikoa.

Araua inportantea da konposatu aromatikoen, ez-aromatikoen eta antiaromatikoen artean egonkortasun-diferentzia handia delako eta, ondorioz, araua aplikatuz konposatuen egonkortasun kimikoa errazki aurreikus daiteke. Hortaz, *π* elektroiak **4n+2** badira, konposatua aromatikoa da; **4n** bada antiaromatikoa da eta araua betetzen ez badu, ez-aromatikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antiaromatikotasun

**Antiaromatikotasuna** molekula zikliko batzuen ezaugarria da. Antiaromatikoak izateko molekula horiek baldintza hauek bete behar dituzte:

* Laua izatea.
* Konjugazio maximoa izatea.
* *π* elektroien kopurua **4n** izatea (n = 1,2,3...), hau da, 4, 8, 12... *π* elektroi kopuru izatea.

Hückelen arauari jarraitzen dioten konposatu aromatikoak oso egonkorrak dira, antiaromatikoak, ordea, oso ez-egonkorrak eta erreaktiboak dira. Ez-egonkortasuna ebitatzeko, molekulek forma kanbia dezakete, ez-lau bihurtuta *π* elkarrekintza batzuk etenda.
none|thumb|500x500px|Konposatu antiaromatiko batzuk. A, pentalenoa; B, bifenilenoa; C, ziklopentadienil katioia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Renault Express

**Renault Express** (Erresuma Batuan eta Irlandan **Renault Extra** eta Alemanian eta Austrian **Renault Rapid** deitua) Renault marka frantsesak 1985 eta 2002 artean ekoiztu zuen furgoneta txikia izan zen. Renault Superbostean oinarrituta, hiru bertsio izan zituen: furgoneta, break eta pickup. Bere areriorik nabarmenena Citroën C15 izan zen.

## Kanpo estekak
Citroën Berlingo

**Citroën Berlingo** eta **Peugeot Partner** Groupe PSAk 1996tik aurrera ekoizten den furgoneta txikia da. 2019tik aurrera, hirugarren belaunaldia **Opel/Vauxhall Combo** eta **Toyota ProAce City** markapean ere saltzen dute. Hasieran Citroën ZX/Peugeot 306 modeloetan inspiratu ziren.

## Kanpo estekak
Renault Kangoo

**Renault Kangoo** edo **Renault Kangoo Express** Renault marka frantsesak 1997tik aurrera ekoizten duen furgoneta txikia da. Nissanek 2009ra arte **Nissan Kubistar** markapean saldu zuen.

## Kanpo estekak
Hidrokarburo aromatiko polizikliko

**Hidrokarburo aromatiko poliziklikoak** (**HAP**) konposatu organikoen familia bat da, non konposatuak fusionatutako eraztun aromatikoez osatuta dauden. Ez dute heteroatomorik ezta ordezkatzailerik ere.

Petrolioan, ikatzetan eta mundrun-hobietan egoten dira. Horietako batzuk kartzinogenoak, mutagenoak eta teratogenoak dira.

Bestetik izarrarteko espazioan, kometetan eta meteoritoetan aurkitzen dira eta uste da biziaren sortzaile izan ziren oinarrizko molekuletako batzuk izan zitezkeela.

## Hainbat adibide 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Saviola

**Javier Pedro Saviola Fernández** (Buenos Aires, 1981eko abenduaren 11) argentinar futbolari ohia da, aurrelari moduan aritu zena.

Bartzelona eta Real Madril ordezkatu zituen, eta Benfica eta Olympiacosekin ere luze ibili zen. Jokalari gazteena izendatu zuten 2004an bizirik zeuden 125 futbolari onenen artean Peleren FIFA 100 zerrendan. Bere jatorria dela eta, espainiar nazionalitatea ere badu 2004tik, eta 196 partida eta 70 goleko pilatu zituen zortzi denboralditan zehar Espainiako Ligan; bere karrera River Platen hasi eta amaitu zuen.

Saviolak liga tituluak irabazi zituen Argentina, Espainia, Portugal eta Grezian, baita UEFA Kopa bat ere. Bere herrialdea ordezkatu zuen 2006ko Munduko Txapelketan eta 2004ko Amerika Kopan, non Argentina finalera iritsi zen. Urrezko domina bat ere irabazi zuen 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan.

## Kanpo estekak
Mustafa Ben Halim

**Mustafa Ahmed Ben Halim** (; Alexandria, Egiptoko Sultanerria, 1921eko urtarrilaren 29a - Arabiar Emirerri Batuak, 2021eko abenduaren  7a) libiar politikari eta negozio-gizona izan zen. Bere aita Egipton erbesteratu zen Italiak Zirenaika okupatu ondoren, eta han jaio zen Mustafa. Ingeniaritzan lizentziatu zen Alexandriako Unibertsitatean eta 1950ean Libiara itzuli zen. Herri-lanetako ministroa izan zen 1953an, Libiako lehen gobernuan. Libiako Erresumako lehen ministroa izan zen 1954tik 1957ra. Libiako Unibertsitatea eta Libiako Banku Zentrala sortu zituen. Mendebaldeko potentziekin aliatu zen, baina Sobietar Batasunarekin eta herrialde arabiarrekin ere harreman onak izan zituen. Ben Halim atzerrian zegoen Gaddafik boterea hartu zuenean. 2011n itzuli zen Libiara, diktadorea boteretik kendu ondoren.

## Bibliografia 
* Libya: The Years of Hope - The Memoirs of Mustafa Ahmed Ben-Halim - Former Prime Minister of Libya, 
* "Libya's Hidden Pages of History: A Memoir" Rimal Publications, 2013 (English Edition)

## Kanpo estekak
Errebote-bonba

**Errebote-bonba** (ingelesez *bouncing bombs)* Barnes Wallis ingeniari ingelesak Bigarren Mundu Gerran diseinatutako bonbak ziren, ur azalean errebotatzeko, eta horrek antitorpedoen defentsarako babestutako itsas helburuak lortzea ahalbidetzen zuen. 1943ko maiatzean, Ruhr ibarreko industria-instalazioen aurkako aireko *erasoan,* bertsio aldatua erabili zen ibarreko presak suntsitzeko, eta hori ezinezkoa zen ohiko bonben bidez uraren moteltze efektuaren ondorioz eta egituren tamainarengatik.

Azken diseinuan, errebote-bonbek zilindro itxura zuten; jaurti aurretik, motor batek bere luzerako ardatzean birarazten zituen; horrela, ura jotzen zutenean, torpedoen aurkako sareetatik errebotatzen zuten. Helburura iristean, hondoratu egiten ziren, eta, espoleta hidrostatikoaren sistema bati esker, helburuaren oinarrian lehertzen ziren.

## Ikus, gainera 
* Torpedoa

## Kanpo estekak
Adela Breton

**Adela Catherine Breton** (Londres, 1849ko abenduaren 31 – Barbados, 1923ko ekaina) arkeologo, artista eta esploratzaile ingelesa izan zen. Akuarela bidez kopiatu zituen Mexikoko tenpluen horma irudiak, batez ere ezagunak dira, Chichén Itzáko Goiko Jaguarren tenplukoak.

## Biografia 
Adela Bretonen gurasoak bidaiari handiak izan ziren. Aita ingelesa zen eta Itsas armandan aritu zen. Ama ere ingelesa zuen, Somersetekoa), baina Tasmanian ezagutu zuten elkar. Bath, Somerseteko hirira joan ziren bizitzera Adela Breton jaio eta gutxira eta hiri horretan hazi zen alaba. Bath hiriak erromatar garaiko aztarnak dituenez, Breton familiak arkeologiarekiko interesa garatu zuen.

Lehen bidaia Kanadara eta Ameriketako Estatu Batuetara egin zuen eta han paisaiak margotu zituen, Bathera itzuli zen bere margoen erakusketa egitera.

1892an joan zen lehen aldiz Mexikora eta bertako gida bat hartu zuen, Pablo Solario. 1890ko hamarkada aurrera zihoala, gero eta denbora gehiago egin zuen Mexikon eta gutxiago Ingalaterran. Bere ikerketak gero eta zientifikoagoak bihurtu ziren eta geologia, kanoiak eta sumendiak aztertzen ere hasi zen. Ezagun egin zen 1894an Teotihuacango freskoen akuarelengatik, Teopancaxco izeneko leku batengatik.

Adela Bretonen bidaiak Mexikon moztuak izan ziren 1910ean, mexikar iraultzagatik.

Nazioartean ezaguna bihurtu zen Mesoamerikako arkeologiari egindako kontribuzio bikainagatik.

Filadelfiako Ella Lewisekin izandako gutun elkartrukea Harvard Univertsitateko liburutegian gordetzen da.

2016an Bath hiriko Bath Royal Literary & Scientific Institution erakundean lau hilabeteko erakusketa egin zuten "The Remarkable Miss Breton" izenarekin.

2017an bere lan originalen erakusketa egin zen Bristolgo Museo eta Arte Gallerian.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Baigent, Elizabeth (2004). "Breton, Adela Catherine (1849–1923)". *Oxford Dictionary of National Biography*. Oxford: Oxford University Press.
* Devlin, Kate (16 May 2013). "Adela Catherine Breton (1849-1923): A Career in Ruins". TrowelBlazers.
* McVicker, Mary French (2005). Adela Breton: A Victorian Artist Amid Mexico's Ruins. University of New Mexico Press. .
* Ringle, William M. (2009). "The art of war: imagery of the upper temple of the Jaguars, Chichen Itza". Ancient Mesoamerica (1): 14–44.
* Sparrow-Niang, Jane (2017). "The Remarkable Miss Breton: artist, archaeologist, traveller". Bath Royal Literary and Scientific Institution.

## Kanpo estekak
Giorgio Zancanaro

**Giorgio Zancanaro** (Alessandria, 1940ko apirilaren 15a) italiar txirrindulari ohia da.

## Taldeak 
* Philco (1961-1962).
* San Pellegrino (1963).
* Carpano (1964).
* Maino (1965).
* MaxMeyer (1966-1967).

## Palmaresa 
**1961**
* Etorkizuneko Tourreko etapa bat.

**1963**
* 3. Italiako Giroan eta etapa bat.

**1964**
* Italiako Giroko etapa bat.
* Toscanako Giroa.

**1967**
* Italiako Giroko etapa bat.

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Kanpo estekak 
*
Federico Gay

**Federico Gay** (Turin, 1896ko uztailaren 16a - *ib.*, 1989ko apirilaren 15a) italiar txirrindularia izan zen.

## Taldeak 
* Liberi (1915).
* Bianchi (1920-1922).
* Alcyon-Dunlop (1923.1924).
* Opel (1925).
* Mifa (1926).
* Alcyon.Dunlop (1927).

## Palmaresa 
### Errepidea
**1915**
* 3. Piemonteko Giroan
**1920**
* 7. Lombardiako Giroan
**1921**
* Milan-Turin
* 3. Erroma-Napoli-Erroman
* 3. Lombardiako Giroan
* 3. Italiako errepide txirrindularitzako txapelketan
* 6. Italiako Giroan
**1922**
* Frantziako Tourreko etapa bat.
* 4. Lombardiako Giroan
**1923**
* 2. Toscanako Giroan
* 3. Lombardiako Giroan
* 3. Italiako errepide txirrindularitzako txapelketan
* 4. Italiako Giroan
**1924**
* Milan-Turin
* 2. Italiako Giroan eta lau etapa.
* 2. Italiako errepide txirrindularitzako txapelketan
* 3. Venetoko Giroan
**1925**
* Zurich-Berlin.
* 10. Frantziako Tourrean
**1927**
* 8. Milan-San Remon
**1928**
* 3. Bernocchi Kopan

### Pista
**1932**
* Italiako iraupen-erdiko txapelketa.

## Kanpo estekak
Oihan Larrañaga

**Oihan Larrañaga** (Zarautz, Gipuzkoa, 1988) euskal kazetari, irrati-esatari eta telebista-aurkezlea da. Hamaika telebista-katean *Gakoak informazio-saioa darama arratsaldeetan.*

## Kazetari eta telebista-aurkezlea 
2018an Hamaika telebistak estreinatu zuen *Gakoak* iluntzeko albistegiko gidari eta aurkezlea da **Larrañaga**. Aktualitatearen analisirako tarte bat zabaltzen dute gauero astelehenetik ostegunera. 2020ko udatik aurrera Estitxu Garai komunikazio ikerlaria eta Eguzki Urteaga soziologoa ere parte hartzen dute saioan analisi-lanetan, Horrela eguneko albisteei erreparatzeaz gainera, aktualitate instituzionalaren, ekonomikoaren eta politikoaren ardatzak aztertzen dituzte. Horretan aritzen dira Iraia Oiarzabal eta Beñat Zaldua kazetariak, Gipuzkoatik eta Nafarroatik, baita Ane Urkiri eta Alfre Elgezabal kazetariak ere, Bizkaitik. Ipar Euskal Herritik, berriz, Oihana Teyserek ematen ditu albisteen gakoak. Madrildik Iñigo Aduriz aritzen da; eta Mexikotik, berriz, Alberto Pradilla.
erdian|thumb|500x500px|Gakoak albistegia Hamaika telebistako webgunean (2021-02-21)

## Musikaria 
[thumb|Lou Topet musika taldea eta [Harkaitz Cano idazlea Garate estudioetan (2016)]]
Musika alorrean Oier Aranzabal (gitarra, armonikoa eta ahotsa), Ander Zulaika (bateria) eta **Oihan Larrañaga** (baxua) zarauztarrek Garabi taldea sortu zuen 2009an. Hirukote hori, gehikuntza batzuekin (Unai Martínez, Mikel Lazkano gitarra elektrikoarekin eta Axier Arriaga gitarra akustikoarekin), Lou Topet taldea bilakatu zen 2012an.

Hasieran doinu akustiko huts zirenak, gero folk eta pop-rock eta Rock&Roll ukituak hartu zituen, blues puntu batekin ere gainera. Erreferentzia gisa Asier Serrano hartu daiteke, antzeko estilo bezala. Lorelei taldearekin egindako lanaren ukitua baitzuen Garabiren musikak.

2015ean, Martinezek utzi egin zuen taldea eta bere ordez Rafa Rueda sartu zen. Joserra Senperena piano joleak 'Abesti bat gutxiago' eta 'Pete Seeger gogoan' diskoetan parte hartu zuen.

*Abesti bat gutxiago* disko-liburua Lout Topet eta Harkaitz Canoren arteko elkarlanetik sortu zen. John Hiatt, Billy Bragg, Will Oldham, Tweddy, Mavis Staples, Pete Seeger, Wilco, Damien Jurado, Cass McCombs-ek eta Rolling Stonesen abestiak euskaratu zituzten eta horiekin osatu zuten diskoa.

## Diskografia 
* *Esnatu dira* (Lou Topet**,** 2013, autoekoiztua)
* *Abesti bat gutxiago* (Lou Topet**,** 2015, Kalaportu Sare Bideak / Garoa Kultur Lab)
* *Pete Seeger gogoan* (Lou Topet**,** 2017, autoekoiztua)
* *Bihotz beltzen kluba (maketa) (Garabi, 2008)*
* *Imanol Urbieta, bakarrik eta libre* proiektuan ere kolaboratu zuten (2013, Elkar)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lou Topeten webgunea
* KAZETARITZA & MUSIKA NAHASTUZ, OIHAN LARRAÑAGA! EUGENIren TXOKOA - EuTxo, 2019-06-11
* Garabi taldearen Myspaceko orrialdea
*    Garabi taldearen musika Jamendo-n
Arturo Bresciani

**Arturo Bresciani** (Verona, 1899ko ekainaren 25a-Saint-André-d'Allas, 1948ko ekainaren 17a), txirrindulari italiarra izan zen. Errepidean eta pistan aritu zen, baina ospea errepidean lortu zuen. Bi aldiz izan zen lehenengo hamarren artean Italiako Giroan.

## Taldeak 
* Meteore-Wolber (1925).
* Olympia (1926).
* Bianchi (1927-1929).
* Dei-Pirelli (1930).
* Lutetia-Wolber (1931-1933).
* Bianchi (1934-1036).

## Palmaresa 
**1926**
* 3. Italiako Giroan.
* 5. Milan-San Remon.

**1927**
* 6. Italiako Giroan eta etapa bat.
* 4. Milan-San Remon.

**1929**
* 3. Kataluniako Voltan.

**1932**
* Beziersko 24 orduak.

## Kanpo estekak
Angiolo Gabrielli

**Angiolo Gabrielli** (Manciano, 1894ko urtarrilaren 20a - Collesalvetti, 1973ko abenduaren 11), txirrindulari italiarra izan zen. Urte gutxi eman zituen profesionaletan, baina Italiako Giroko podiuma lortu zuen 1924. urtean, nahiz eta irabazlearekin ia bi orduko atzerapena izan.

## Taldeak 
## Palmaresa 
**1923**
* Casentinoko Giroa.
* Bi probintzien Giroa.
**1924**
* 3. Italiako Giroan.
**1925**
* San Giorgio Kopa.

## Kanpo estekak
Antonio Negrini

**Antonio Giuseppe Negrini** (Molare, 1903ko urtarrilaren 28a-*ib.*, 1994ko irailaren 25a), txirrindulari italiarra izan zen. Hiru aldiz izan zen lehenengo hamarren artean, Italiako Giroan. Errepidean eta pistan aritu zen.

## Taldeak 
* Pirelli (1926-1927).
* Maino (1928-1930).
* Legnano-Hutchinson (1931).
* Maino-Clement (1932).
* Frejus (1933-1934).
* Lygie-Settebello (1937).
* Negrini (1938).

## Palmaresa 
### Errepidea
**1927**
* 3. Italiako Giroan.
**1928**
* Romagnako Giroa.
* Erroma-Napoli-Erroma.
* 2. Venetoko Giroan.
**1929**
* Piemonteko Giroa
**1932**
* Lombardiako Giroa
**1933**
* Midiko Zirkuituko etapa bat.
**1935**
* Midiko Zirkuitua eta etapa bat.
* 8. Euskal Herriko Itzulian.

### Pista
* Lipsiako sei egunak.

## Kanpo estekak
Thomas Remengesau Jr.

**Thomas Esang "Tommy" Remengesau Jr.** (Koror, 1956ko otsailaren 28a) palauar politikaria da, Palauko presidentea 2013tik 2021era. 2001 eta 2009 artean ere presidente izan zen, eta 1993 eta 2001 artean presidenteorde, Kuniwo Nakamuraren gobernupean. Bere agintaldian zehar, Estatu Batuen mendekotasun ekonomikoa murrizten saiatu zen, eta nazioartea ohartarazi zuen berotze globalak Mikronesia eskualdean eragin zitzakeen ondorioez.

## Kanpo estekak 
* Biografia ofiziala
* Time Magazine: 2007ko Ingurumenaren Heroiak - Tommy Remengesau Jr.
Sacha Guitry

**Alexandre-Pierres-Georges "Sacha" Guitry** (San Petersburgo, 1885eko otsailaren 21a - Paris, 1957ko uztailaren 24a) frantziar aktore, zuzendari, gidoilari eta antzerkigilea izan zen, Boulevard antzerkiaren generoan. San Petersburgon jaio zen, non bere aita Lucien Guitry aktoreak antzerki konpainia frantses bat zuzentzen zuen. Hamasei urterekin ikasketak utzi eta antzerkigintzan hasi zen. 120 lan baino gehiago idatzi zituen.

## Filmografia hautatua
Marianao

**Marianao** Habana hiri osatzen duten 15 udalerrietako bat da. 1830ean sortua, Habanaren hedapenaren ondorioz, 1930 eta 1940ko hamarkadetan hiriko barruti bat bilakatu zen. 1989an 133.016 biztanle zituen. Tropicana kabaret ospetsua bertan dago eta Kubako Iraultza baino lehen hipodromo ezaguna bat zuen.

## Marianaotar ospetsuak 
* Alicia Alonso, prima ballerina
* Maria Teresa Luxenburgokoa, dukesa-handi ezkontidea
* Jorge Enrique González Pacheco, poeta
* Luis Tiant, beisbol jokalaria

## Hiri senidetuak 
* 
* 

## Kanpo estekak
Giselle

***Giselle*** ( ahoskatua), hasieran ***Giselle, ou les Wilis*** ( ahoskatua) izendatua, Adolphe Adam musikagileak konposatutako, Jules Perrot eta Jean Corallik koreagrafiatutako eta Théophile Gautierrek eta Jules-Henri Vernoyk idatzitako bi ekitaldiko ballet ospetsua da, Heinrich Heineren 1835eko ''De l'Allemagne'' lanean oinarritua. Ballet blanc estiloko lan hau lehenbiziko aldiz 1841eko ekainaren 28an Parisko Salle Le Peletierren taularatu zuten, Carlotta Grisi italiarra protagonista antzeztuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Susana Talayero

**Susana Talayero Sebastián** (Bilbo, 1961), abangoardia plastiko garaikideko artista da. Bere unibertsoan loreak, aurpegiak, animaliak, zeinuak eta kolore-orbanak dira nagusi. Askotariko teknikekin lan egiten du, grafismotik hasi eta enkaustikaraino, eta horiekin egiten ditu pinturak eta marrazkiak euskarri konbentzionaletan, hala nola paperean edo mihisean, baina baita albumetan, liburuxketan edo baldosetan ere, bere asmo adierazkorrekin bat datozenak.

## Ibilbidea 
Arte Ederrak ikasi zituen Euskal Herriko Unibertsitatean (1980-1985), eta Erroman ekin zion bere ibilbide artistikoari; han bizi izan zen 1986 eta 1995. urteen artean. Talayeroren obra transabangoardiari eta informalismoari lotuta dago, eta joera horietatik sortzen dira egilearen poetika sortzailea eta teknika, euskarri eta material artistiko mota guztiekin esperimentatzeko nahia. Talayerok pinturaren, marrazkiaren eta bideoaren esparruetan egin izan du lan, eta, bere obran, forma organikoekiko interesa antzematen da. Hain zuzen ere, forma horien bitartez, indar espresibo handiko mundu propioa osatzen du.Niretzat estudioa toki ireki, irazkor eta porotsua da. Barruaren eta kanpoaren artean dago, baina, aldi berean, leku intimoa eta pertsonala da.Talayero Erroman bizi izanak aztarna iraunkorra utzi du bere sorkuntza-lanetan: Europako keinuzko informalismoa, Estatu Batuetako espresionismo abstraktua, Alemaniako neoespresionismoa eta arte pobrearen instalazioak, Italiako errealismo berriak eta transabangoardiak.

2016an Bilboko Arte Ederren Museoak atzera begirakoa eskaini zion, ordurarte halakorik egin zuen lehen emakumea eta artistarik gazteena bihurtu zelarik.

Feministaldian parte hartu du (2009, 2020).

## Sariak 
* 2023ko urrian *Gure Artea saria* jaso zuen, ia 40 urteko ibilbide artistikoagatik.

## Erakusketak 
* 202an *Scriptbarik .* Azkuna zentroa (Bilbo)
* 2019an *El oscuro en su interior.* CarrerasMugica (Bilbo)
* 2018an *Relatos de entrenamiento.* CAB - Centro de Arte Caja de Burgos.
* 2017an *Una certa organizzazione delle cose* AOCF58 Galleria Bruno Lisi (Erroma)
* 2016an *Susana Talayero, Kronika geldiezina* (1987-2016) Bilboko Arte Ederren Museoan.
* 2013an *Reponer la mesa (procesos gráficos),* La Taller (Bilbo)
* 2012an *Si vola* Bilboko Arte Ederren Museoa.
* 2009an *Lo que nos hace,* CarrerasMugica (Bilbo). 
* 2009an *Desvíos y otras fabulaciones.* Centro de Arte Contemporáneo. Fundación Antonio Pérez (Cuenca).
* 2007an *Caída Libre*, CarrerasMugica (Bilbo). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kronika geldiezina. Susana Talayerorekin berbaldi bat. (Bideoa, 2016)
* Elkarrizketa Susana Talayerorekin. (Audioa, Artium)
* “Oinarri labainkorrak eta behin-behinekoak” lanaren aurkezpena - Pablo Marte & Susana Talayero + Interpelazioa - Julia Morandeira, Marginalia programaren barne Artelekun 2013ko martxoaren 16an.(Bideoa, Arte Leku, 2013)
* Vimeo kanala.
* YouTube kanala
* Elkarrizketa: Etengabeko prozesu baten emaitza da gure lana Berria, 2023.10.03
Tropicana

**Tropicana** Kubako kabaret ospetsu bat da, Marianao udalerrian kokatua. "Paradisua izarren azpian" deitua, 1939an sortu zuten eta Martin Foxei esker ospetsu bilakatu zen.

Kubako Iraultza baino lehen, jokoa, edariak eta ia biluzik zeuden emakumeak izan ziren nagusi, eta politikariak, mafiosoak, Hollywoodeko artistak eta marinel estatubatuar asko bertatik pasa ziren.

Ballet, zirku, errebista, boleroak eta cha-cha-cha uztartzen zituzten bere ikuskizunak munduan zehar ospetsu bilakatu ziren. Bere agertokietan artista kubatar kontaezinak aritu dira, nazioarteko beste batzuk bezala. Hona hemen ezagunenak:

## Kanpo estekak
Ricardo Gómez Álvarez

'*Ricardo "*Ritxar*" Gómez Álvarez** (Vigo, 1970), Galizian sortutako idazle eta musikagile gipuzkoarra da. Sortzaile gisa, gaztelaniaz idazten du literatura, eta musikagile gisa, euskarazko eta gaztelerazko musika proiektuetan egon da inplikatuta. **Ciclos Iturgaiz*' izenarekin ere ezagun da, proiektu musikal hori gorpuzten duena Ritxar Gómez baita.

## Ibilbide musikala 
1990eko hamarkadatik, Gipuzkoako Goierriko zenbait proiektutan parte hartu izan du, elkarrekin harreman genealogikoa eta partaidetza dutenak, sarritan bere lagun Mikel Aizpuruarekin:

* Anímese Martínez (1994-1996)
* Elurretan (2003-2009)
* Nahiadance (2008)
* Ciclos Iturgaiz (2010-)

Azken proiektu honetan hitz eta musika egiten du Gómezek eta talde-izena bere marka pertsonala ere badela esan daiteke: izen hori erabiltzen du Twitterren eta liburuak auto-editatzeko orduan ere zigilu gisa erabili du.

Musika talde hauetan guztietan asmo transzendentalik gabeko pop zuzena eta jostalaria egin izan dute beti, Ciclos Iturgaizekin sarkasmoa eta umore beltza landu arte. Joera bera ikusten da, euskaraz baina ukitu naif-ago batekin, Kau Kori Kura proiektuan, zeinean Ritxar Gómezen lagun Mikel Aizpurua dagoen.

## Literatura 
Ritxar Gómezek bost eleberri argitaratu ditu.

* *Gooolpe de vista (*2016, Ciclos Iturgaiz autoediciones)
* *El fin justifica los miedos* (2018, Ciclos Iturgaiz autoediciones)
* *Los crímenes de la Vuelta 83* (2020, Antipersona)
* *Bicis drogas oficinas* (2022, Libros.com)
* *Patria, la buena* (2025, Autsaider Comics)

Lehenak eta hirugarrenak elementu komunak dituzte: 1980ko hamarkadako giroa, musika, kirol gertakari benetakoak eta haiekin lotutako fikzio politiko eroak; Ritxar Gomezek, CAF-en lan egiten duelarik, barrutik ezagutzen du esparru korporatibo hori, eta sarkasmoz eta umore beltzez marrazteko aitzakia ematen dio horrek.

## Erreferentziak
Pareceres

**Pareceres** 1976an sortutako Uruguaiko pop musika taldea izan zen; haren jardunak 1980ko hamarkadaren erdialdera arte iraun zuen.

## Historia 
Taldea 1976an sortu zuten Jorge Do Pradok, Carlos Rodriguezek eta Gabriel Do Pradok. "Pareceres" izena Argentinako Cosquín hiriko musika jaialdi famatura bidaian zirela sortu zen, Jorge Do Pradok eta Carlos Rodriguezek asmatua.

1979an agertu ziren taula gainean, Yamandú Pérez bateria jolearekin (Gabriel Do Pradok lan istripua izan baitzuen, bi hatz galduz). 1983 urtearen hasieran Carlos Rodríguezen ordez Eduardo "Rulo" Nieves sartu zen. Hirukote hauekin erdietsi zuen taldeak arrakastarik handiena.

Azken estudioko grabazioaren partaideak hauek izan zen: Jorge Do Prado, Daniel Jacques, Gabriel Do Prado, Roberto Galletti, Renato Pavez eta Gabriel Landini.

Jorge Do Prado da taldearen formazio guztietan izan den bakarra eta interprete eta konpositore nagusia.  Bera Australiara joatearekin batera desegin zen taldea; han Do Pradok bakarkako ibilbidea jarraitu duelarik.

## Diskografia 
* *Intimando* ( Orfeo SULP 90642. 1981)
* *Pareceres* (Orfeo SULP 90665. 1981)
* *Interpretaciones* (Orfeo SULP 90685. 1982)
* *Sin un vintén* (Orfeo SULP 90724. 1984)
* *De todas formas* (Orfeo SULP 90809. 1986)
* *Antologia* (Bizarro Records 3854-2. Bilduma , Pareceres eta Jorge Do Pradoren abestiekin osatutako diskoa. 2009)

## Erreferentziak
La Palma del Condadoko geltokia

**La Palma del Condado** Andaluziako Huelvako probintziako tren geltoki bat da, La Palma del Condado udalerrian kokatuta dagoena.

## Egoera 
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* : 68,6 kilometro-puntua

## Historia 
Geltokia 1880ko martxoaren 15ean ireki zen, Huelva-Sevilla burdinbidea martxan jarri zenean. Madriletik Zaragoza eta Alacanterako Burdinbide Konpainia arduratu zen lanez. Hasierako emakida berea ez bazen ere, Sevillako Huelvara eta Rio Tintoko meategietara Trenbideen Konpainiari erosi zion 1877an, bere sarea Andaluziako mendebalderaino hedatu ahal izateko. 1941ean, Espainiako trenbidearen nazionalizazioarekin, Madriletik Zaragoza eta Alacanterako Burdinbide Konpainia desagertu egin zen eta Renfe Espainiako Trenbideen Sare Nazionalean sartu zuten. 2004ko abenduaren 31tik Adif da instalazioen titularra.

## Geltokia 
## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak