open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jovo Popović

**Jovo Popović** () politikari montenegroarra izan zen. 

## Biografia 
Cetinjen jaio zen 1872an. Lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak Cetinjen egin zituen, eta Frantzian ikasi zuen. 1902an Montenegroko posta eta telegrafoko zuzendari bihurtu zen eta kargu horretan egon zen 1909ra arte. Hiru aldiz hautatu zuten Montenegroko Batzar Nazionaleko diputatu. 1909tik 1912ko hasierara arte, negozioen arduraduna eta ministro ahalguztiduna izan zen Konstantinoplan. Lazar Mijušković eta Lujo Vojnovićekin batera egon zen Montenegroko ordezkaritzan Londresko Konferentzian. 1913ko martxoan, Edward Grey, Britainia Handiko Kanpo Arazoetarako Estatu idazkariak, Popović-i esan zion Shkodra ez zela erasotu behar, hiriaren patua potentzia handien menpe zegoelako. 1913ko apirilean, Nikolas I.a erregearen aginduei jarraituz, Montenegrori Shkodra uzteagatik eman zizkion lurralde-kalte-ordainen ikerketa batean lan egin zuen. Balkanetako estatuen eta Otomandar Inperioaren arteko bake itunaren sinatzaileetako bat izan zen. Montenegro Lehen Mundu Gerran kapitulazioaren aurretik, Gobernuak izendatu zuen Jovan Matanović eta Petar Lomparrekin batera Montenegroko armadak armak uzteko modua zehazteko. Austria-Hungariako okupazioaren azken hilabeteetan, Nikolas erregearen aldeko propaganda zuzendu zuen. 1919ko Gabonetako Matxinadaren antolatzaileetako bat izan zen. Bigarren Mundu Gerra eta gero, Cetinjen hil zen 1948an.

## Kargu diplomatikoak 
## Kanpo estekak
Ann-Jorid Henriksen

**Ann-Jorid Henriksen** (1951ko abenduaren 17a – 2026ko martxoaren 26a) norvegiar abeslari, aktore eta politikari samia izan zen.

## Bizitza 
Nesseby udalerriko alkatea izan zen 2003tik 2007ra. Alderdi Laborista ordezkatu zuen eta udal kontseiluan aritu zen denbora batez 2003an alkate hautatu zuten arte. Finnmarkeko konderriko kontseiluko kide ere izan zen. Abeslari ezaguna izan zen, jojk interpretatu zuena. 1970eko hamarkadatik aurrera, Ámmun Johnskarengekin batera abestu zuen asko, eta 2012an berriro elkartu ziren, 25 urtean lehen aldiz.

Aktore gisa ere jardun zuen bai Beaivváš antzoki samian bai zineman. Musikari Samien Elkarteko, Antzerki Elkarte Samiko, Artista Samien Kontseiluko, Sami Kultur Kontseiluko eta Sami Hizkuntza Kontseiluko kide ere izan zen. Alkate kargua utzi ondoren, Nesseby udalerriko negozio kudeatzailea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abracadabra (Lady Gaga)

**Abracadabra** Lady Gaga estatubatuar abeslariaren abestia da, 2025eko otsailaren 3an Interscope Records-en bidez argitaratua, *Mayhem* albumeko bigarren single gisa. Abestia Lady Gaga, Andrew Watt eta Cirkut-ek idatzi zuten, eta John McGeoch, Pete Edward Clarke, Steven Severin eta Susan Ballion-ek ere kredituak jaso zituzten, Siouxsie and the Banshees taldearen «Spellbound» (1981) abestiaren elementuak erabiltzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Abracadabra (Official Music Video) Youtube
Rory Kennedy

**Rory Elizabeth Katherine Kennedy** (Washington Hiria, Washington, AEB, 1968ko abenduaren 12a) estatubatuarra dokumentalgilea da.

## Bizitza 
Rory Kennedy Washinton estatuko hiriburuan jaio zen 1968an. Gurasoak Robert F. Kennedy senataria eta Ethel Skakel aktibista izan ziren. Rory Kennedyk pelikula dokumentalak egin ditu, gai sozialak ardatz hartuta: adikzioa, erradiazio nuklearra, gerrako presoen tratamendua eta Mexikoko mugako hormaren politika. Bere filmak telebista kate askotan aurkeztu izan dira. 1999. urtean egin zuen debuta *American Hollow* dokumentalarekin, eta hogei dokumentaletik gora dokumentaletan egin du lan zuzendari edo ekoizle gisa.

## Filmografia 
### Zuzendari 
* *American Hollow* (1999)
* *Different Moms* (1999)
* *Epidemic Africa* (1999)
* *The Changing Face of Beauty* (2000)
* *America: Up In Arms* (2000)
* *All Kinds of Families* (2001)
* *Healthy Start* (2001)
* *Pandemic: Facing AIDS* (2003)
* ''A Boy's Life* (2004)
* *Indian Point: Imagining the Unimaginable* (2004)
* *Homestead Strike* (2006)
* *Ghosts of Abu Ghraib* (2007)
* *Thank You Mr. President: Helen Thomas at the White House* (2008)
* *The Fence* (2010)
* *Ethel* (2012)
* *Last Days in Vietnam* (2013)
* *Take Every Wave: The Life of Laird Hamilton* (2017)
* *Above and Beyond: NASA's Journey to Tomorrow* (2018)

### Ekoizle 
* *The Execution of Wanda Jean* (2002)
* *Sixteen* (2002)
* *Hidden Crisis: Women and AIDS* (2002)
* *Together: Stop Violence Against Women* (2003)
* *The Nazi Officer's Wife* (2003)
* *Girlhood* (2004)
* *Xiara's Song* (2004)
* *Street Fight* (2005)
* *Yo Soy Boricua* (2006)
* *Ghosts of Abu Ghraib* (2007)
* *Coma* (2007)
* *The Fence* (2010)
* *Bobby Fischer Against the World* (2011)
* *Ethel'' (2012)

## Sariak eta aintzatespenak 
; Oscar sariak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2001eko Kataluniako Volta

**2001eko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 81. edizioa izan zen. ekainaren 21 eta ekainaren 28 bitartean jokatu zuten. Sabadell eta Sant Julià de Lòria lotu zituen, guztira 1.009,3 km eginez zortzi etapatan banaturik. 

Garailea ONCE taldeko Joseba Beloki arabarra izan zen, azken eguneko erlojupekoan Igor Gonzalez de Galdeanori lidergoa kendu ziolarik.

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erik Gustaf Boström

**Erik Gustaf Boström** (Stockholm, 1842ko otsailaren 11 – *ibidem*, 1907ko otsailaren 21a) suediar politikaria izan zen. Suediako lehen ministroa izan zen 1891tik 1900era eta 1902tik 1905era.

Uppsala Katedraleko Eskolan eta Uppsala Unibertsitatean ikasi zuen. 1863an, ama hiltzean ikasketak utzi behar izan zituen familiaren jabetzaz arduratzeko. Gaztetan soldadutzatik libratzeko aukera izan zuen, ordainketa bidez.

1870eko hamarkadan politikan sartu zen eta lehen kargua Stockholmeko konderriko kontseiluan izan zuen. 1875ean parlamentuko kide hautatu zuten eta Lantmanna Alderdiarekin bat egin zuen. Protekzionista izan zen eta muga-zergak eta itsas defentsarako sistema sendo bat babestu zituen.

1891 eta 1900 artean eta 1902 eta 1905 artean lehen ministro izan zen. Politika pragmatikoak egin zituen eta dimisioa eman behar izan zuen Suediaren eta Norvegiaren arteko batasunaren haustura planteatu zenean.
Amazoniako juduak

**Amazoniako juduak** (, , , , *djudios de Amazonia*) Amazonasen arroko juduak dira, batez ere XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran Brasilgo iparraldera eta Perura emigratu zuten Marokoko juduen ondorengoak. Migratzaileak Amazoniako eskualdean hazten ari zen merkataritzak erakarri zituen, batez ere kautxu sukarraren garaian, baita ezarri berri zen erlijio-tolerantziak ere. Amazonas ibaiaren ondoko hiri eta herrietan kokatu ziren, hala nola, Belémen, Cametán, Santarémen, Óbidosen, Parintinsen, Itacoatiaran eta Manausen (Brasil), eta batzuk Peruko Iquitosera iritsi ziren.

XX. mendean, eskualdeko juduak hiriguneetan kontzentratu ziren, eta batzuk Brasilgo beste hiri batzuetara joan ziren bizitzera, hala nola Rio de Janeirora eta São Paulora, bertako judu komunitateetan sartuz. Herrialde osoko 120.000 judu inguruetatik, % 20 inguru marokoar jatorrikoak zirela kalkulatzen da, gehienak Amazonasen arrora joan ziren migratzaileen ondorengoak.

Komunitate judu finkatuekin batera, migratzaile asko bertako biztanleekin ezkondu ziren. Ondorioz, Amazoniako eskualdeko biztanleriaren zati handi batek marokoar jatorriko arbaso juduak ditu. Erlijio-legearen arabera judutzat hartzen ez diren arren, judaismoak amaren aldeko jatorria edo konbertsioa eskatzen baitu, ondorengo horietako askok beren arbaso juduak estimatzen dituzte eta batzuek juduen praktikak mantentzen dituzte maila desberdinetan. Iquitosen, juduen ondorengo gehienak judaismora konbertitu eta Israelera joan ziren bizitzera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2-Klorobentzaldehido

**2-Klorobentzaldehidoa** konposatu organiko aromatikoa da ClC6H4CHO formula duena, haluroen taldekoa eta aldehidoen klasekoa. Likido horixka da. Bi isomero ditu: 3-klorobentzaldeidoa eta 4-klorobentzaldehidoa. Baldintza estandarretan solidoa da, baina giro-baldintzetan likido horixka moduan ager daiteke 12 C-ko fusio-puntua baitauka. Uretan disolbagaitza baina disolbagarria azetonatan, bentzenotan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

## Sintesia 
2-Klorobentzaldehidoa 2-klorotoluenoa oxidatuz prestatzen da. Bi urratsetan egin daiteke lehinik kloratuz 2-klorobentzal kloruroa erdietsiz eta ondoren hidrolizatuz katalizatzaile metaliko bat baliatuz edo zuzenean azido formikoaren bidez katalizatzailerik gabe.

ClC6H4CH3 + Cl2 ->[F3Cl3]ClC6H4CHCl2->[H2O]ClC6H4CHO

ClC6H4CH3 +HCOOH -> ClC6H4CHO

## Erabilera 
2-Klorobentzaldehidoa sintesi kimikoan alkoholak, azidoak, tinduak, botikak eta agrokimikoak sintetizatzeko usatzen da. Halaber, 2-klorobentzilidenemalononitriloa negar-eragilea sintetizatzeko lehengaia da.

## Erreferentziak
2002ko Kataluniako Volta

**2002ko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 82. edizioa izan zen. ekainaren 17 eta ekainaren 23 bitartean jokatu zuten. Sant Jaume d'Enveja eta Bartzelona lotu zituen, guztira 716,4 km eginez zazpi etapatan banaturik. 

Garailea US Postal Service taldeko Roberto Heras espainiarra izan zen, Aitor Garmendia gipuzkoarrari 31 segunduko aldea atera ziolarik.

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malgas uhartea

**Malgas uhartea** () Hegoafrikako Atlantiar kostaldean dagoen uharte bat da, Lurmutur Hiritik hurbil. Ez da inor bizi eta Lurmuturreko zangaren (*Morus capensis*) kolonia handi bat hartzen du. Hegaztiak ikertzen dituztenek soilik dute baimena uhartearen kostaldera inguratzeko.

## Geografia 
Uharte borobil txikia da, 8,3 hektarea soilik ditu. Saldanha badiaren sarreran dago, kontinentetik 800 metrotako distantziara. Uhartea laua da, pubtu altuenan 9 metrotako garaiera du.

## Historia 
Hegazti populazio handia duenez haren gorotzak pilatu egiten dira guanoa eratuz. 1845ean guanoa jaso eta esportatzen hasi ziren eta horretarako eusteko harresiak eta bideak eraiki ziren. Uhartearen ekialdean hainbat eraikin eta kai txiki bat eraiki ziren.

1986. urtean West Coast National Park barnean sartu zen.

## Hegaztiak 
Lurmuturreko zangaren kolonia handi batek hartzen du uhartearen erdialdea. Munduan dauden sei kolonietako bat da eta 20.000 bikote inguru daudela estimatzen da, munduko populazioaren %25a. Beste hegazti batzuek ere kumatzen dute han, hala nola, Lurmuturreko ubarroiak, kaio domingotarrak, Hartlaub antxetak eta Afrikako pinguinoak. Afrikako itsas mika ere agertzen da uhartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Darcy DiNucci

**Darcy DiNucci** *web* egilea, diseinatzailea eta erabiltzaile esperientzian aditua da. 1999an Web 2.0 terminoa sortu zuen.

## Biografia 
Web-diseinuan eta erabiltzaile-esperientzian lan egin du zenbait enpresatan; besteak beste, hauetan: Ammunition, Method, Adaptive Path, Sequence eta Smart Design. 

1999an, Web 2.0 kontzeptua sortu zuen, eta webgunearen bilakaerak izango zuen eragina aurreikusi zuen, *Print Magazine-*ko artikulu batean. Terminoak webgunearen garapen-faseari egiten zion erreferentzia. Fase horretan, webguneen edukia erabiltzaileek beraiek sortu eta partekatzen zuten nagusiki. Web 2.0ren ohiko adibideen artean, sare sozialak, web foroak, lineakoentziklopediak edo argazkiak eta bideoak partekatzeko atariak daude. 2004an, Tim O’Reillyk eta Dale Doughertyk Web 2.0ri buruzko lehen hitzaldia egin zuten, eta, bertan, «Web 2.0» terminoa publiko zabalago bati eman zitzaion ezagutzera.

## Obra 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Interneten historia
* Tim Berners Lee

## Kanpo estekak 
* Web orri pertsonala
Ausoiak

**Ausoiak** (Antzinako grezieraz**:** Αὔσονες**,** *Aúsones*) edo **auronkoak** (latinez, *aurunci*), Italiako Kanpaniako herri bat izan zen Erromatar hedatzearen aurreko garaian bizi zena. Erromatarrentzat Aurunci ziren, baina haiei buruz iritsi zaigun informazioa grezeiraz idatzia da batez ere eta horregatik izen hori erabiltzen da gaur egun. 

Erromatarrek suntsitu zituzten 314an, haien aurka  50 urteko kanpaina militarra amiatzean. Ausoiak Volturno eta Liri ibaien artean dagoen kostalde bat okupatu zuten, gaur egun Caserta probintzian eta Suessa Aurunca (egungo Sessa Aurunca) zuten hiriburu. Ez da haien hizkuntzaren erregistro idatzirik geratzen, baina kostalde horretan "-co" atzizkia maiz erabiltzen da eta horrek iradokitzen du ausoaik volskoen hizkuntzaren antzeko zerbait hitz egiten zutela. Volskoak Aurunkoen iparraldean zeuden. 

*Ausones* izena, latinezko Aurunci izenaren forma grekoa zen. Greziarrek zenbait tribu italiarri eman zieten izen hori, baina izena, bereziki, Tito Livio erromatar historialariak Aurunci deitu zuen tribua izendatzeko erabili zen. Geroago, izena italiar guztiei ezarri zitzaien, eta Ausonia hitz poetiko bihurtu zen, grezieraz eta latinez, Italia osorako.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Bazaruto uhartea

**Bazaruto uhartea** Mozambikeren hegoaldean dagoen uharte bat da. Bazaruto uhartediko uharte handiena da. 1995eko erroldaren arabera 1.735 biztanle ditu.

## Geografia 
Kostaldearen paralelo doan uharte luze eta estua da, kontinentetik 14 kilometrotako distantziara dagoena. 31,2 km-ko luzera eta 3 km inguruko zabalera ditu, guztira 110 km2 azalera.

## Historia 
Burdin Aroan populaturik zegoen eta milaka urtetan Ozeano Indikoko merkatal sarean sartuta egon zen. Perlak, anbarra, dordoken oskolak eta dugong hortzak esportatzen zituen.

XVI. mendean portugesek kolonizatu zuten Mozambike eta mulato jauntxoek administratu zuten uharteaa. 1721ean Portugalgo Koroak eskuratu zuen.

XIX. mendearen erdialdean esklabu bilatzaileen erasoak eta elikagai eskasiak eragin zuten uhartea despopulatzea. M3ende horren amaieran egoera lasaitu zen eta Tsonga leinuko jendeak birpopulatu zuen. 

XX. mendean Mozambikek independentzia lortu zuen eta ondoren sortu zen gerra zibileko errefuxiatu askok hartu zuten babesa Bazaruto uhartean. 

2001ean Bazaruto uhartediko parke nazionala eratu zen.

## Ekonomia 
Bazaruto uharteko jarduera nagusiak arrantza eta turismoa dira.

## Iruditegia 

Irudi:Bazaruto - I (23918326530).jpg|Kostaldeko dunak.
Irudi:Bazaruto - III (23846085349).jpg|Hondartza.
Irudi:Bazaruto Lighthouse.jpg|Itsasargia.
Irudi:Magaruge Island beach (2006).jpg|Arrantzaleak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2000ko Kataluniako Volta

**2000ko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 80. edizioa izan zen. ekainaren 15 eta ekainaren 22 bitartean jokatu zuten. Vila-seca eta Sant Julià de Lòria lotu zituen, guztira 983,8 km eginez zortzi etapatan banaturik. 

Garailea Banesto taldeko José María Jiménez espainiarra izan zen.

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrique Dueñas Zaballa

Enrique Dueñas Zaballa (1887, Bilbo - 1948, Paris) Euzko Gobernuko kidea zen, Bilboko Alderdi Sozialistako kidea izan zen eta Bizkaiko erakunde klandestinoko kidea izan zen.

## BIOGRAFIA 
Udal langilea zen bere familiarekin eta Bilboko Udaleko (Bizkaia) Nomina Saileko burua izan zen. Horrez gain, UGTko kidea zen eta Alderdi Sozialistan (PSOE) sartu zen, hiri horretako "El Sitio" Elkarteko ofiziala izan zen. 

Azkenik, Angelun bizi zuen eta Baionako (Pirinio Beheak) PSOEren sukursaleko kidea izan zen, bestalde, 1948.urtean erbestean egindako PSOEren Hirugarren Kongresuan ordezkatu zen, hortaz, urte berean osasun txarrarengatik Parisera joan zen eta bertan hil zen 1948ko urriaren 9an.

## ITURRIA 
Fundacion Pablo Iglesias (Dueñas Zaballa, Enrique)
Carlos Westendorp

**Carlos Westendorp y Cabeza** (Madril, 1937ko urtarrilaren 7a - *ibidem*, 2026ko martxoaren 30a) espainiar politikaria, diplomazialaria eta legelaria izan zen.

1991ko martxoaren 15a eta 1995eko abenduaren 12a bitartean Espainiako Gobernuaren Europako Elkarterako Estatu idazkaria izan zen.

1995eko abenduaren 19a eta 1996ko maiatzaren 6a bitartean Espainiako Atzerri Arazoetako ministro izan zen.

1997ko ekainaren 18tik 1999ko abuztuaren 17ra Nazio Batuen Erakundearen Bosnia-Herzegovinarako goi-ordezkaria izan zen.

1999ko uztailaren 20tik 2003ko ekainaren 10era arte Europar Parlamentuko legebiltzarkidea izan zen. Jarraian, Madrilgo Biltzarreko diputatu izan zen 2004ko abuztuaren 12ra arte. Madrilgo diputatu izateari utzi zionetik 2008ko abuztuaren 12ra Espainiako enbaxadorea izan zen Ameriketako Estatu Batuetan.

2026ko martxoaren 30ean hil zen Madrilen 89 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonia Elizondo

**Sonia Elizondo Martinez** (Iruñea, 1997) nafar ingeniari informatikoa, idazlea, piano-jotzailea eta dibulgazio zientifikoa da.

## Biografia 
Nafarroako Unibertsitate Publikoan Graduak (2019) eta Informatika Ingeniaritzako Unibertsitate Masterrak (2021) hurrenez hurren egin zituen. Bere prestakuntzaren barruan sartzen dira Turingo Politeknikoan gradu amaierako lana egitea eta Tracasa Instrumental enpresan master amaierako lana egitea. Nafarroako Unibertsitate Publikoan defendatutako doktorego tesian, ingurune birtual murgiltzeetan lanak egiteko zehaztasuna eta eraginkortasuna hobetzea lortzen du, entretenimendurako, hezkuntzarako, osasun-arretarako eta urruneko lankidetzarako erabiltzen direnak.

Dibulgatzaile zientifiko gisa, José Javier Etaio Mikeo nafar matematikariaren mendeurrena dela eta, Matematika eta Adimen Artifizialari buruzko mahai-ingurua egin zuen Pinaquy Aretoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bursaphelencus xylophilus

**Bursaphelenchus xylophilus** edo **pinu-zuraren nematodoa** Aphelenchida ordenako nematodo bat eta pinuen parasito bat da. Ipar Amerikan du jatorria baina Asia eta Europan hedatu da izurrite larria bihurtuz. Monochamus generoko (Cerambycidae familia) kakalardoek eramaten dute nematodoa zuhaitz batetik bestera. Zuraren nazioarteko merkataritzaren bitartez erraz garraia liteke herrialde batetik bestera.

## Bizitza zikloa 
Nematodo hau Monochamus generoko kakalardoek eramaten dute zuhaitz batetik bestera. Kakalardotik zuhaitzerako transmisioa jaten ari diren bitartean eman daiteke eta baita ere arrautzak zuhaitzean errutean.

Monochamus helduak maiatzaren bukaeratik abuztuaren bukaerara bitartean agertzen dira eta nematodoa zabaltzen dute zeina pinuaren kimu berriez elikatzen den. Koleopteroak heldutasun sexualera iritsitakoan ahuldutako edo moztutako zuhaitzetara joaten dira arrautzak errutera, nematodoa egurrean sartzen da eta bertan dauden onddoez elikatzen da.
thumb|"Monochamus galloprovincialis", pinu-zuraren nematodoaren bektore nagusia Europan

Monochamus larbek egurraren barruan pasatzen dute negua. Maiatzean pupak jaiotzen dira, nematodoek pupa kutsatzen dute eta honela koleopteroa heldutasunera iritsitakoan beste zuhaitz batzuetara bidaiatu ahal izango dute.

## Bursaphelenchus xylophilusek sortutako kalteak 
Kutsaketaren lehen zantzuak zuhaitzaren goi aldeko adarretako azikulen horiztatzean eta ondorengo ihartzean ikusten dira. Beranduago zuhaitzaren beste aldeetara zabaltzen da, hostoak galtzen dira eta azkenik zuhaitza hiltzen da.

Bursaphelencus xylophilusek erretxinaren hodiak kolonizatzen ditu eta hauetako zelula epitelialak zein parenkima jaten ditu. Erretxina hodien suntsiketaren ondoren erretxina garraiatzea zailagotzen da eta zuhaitza ihartzen eta kolorea galtzen hasten da. Behin erretxina fluxua etenda nematodo populazioa azkar hazten da eta pinua hiltzen da.

## Hedadura geografikoa 
**Bursaphelencus xylophilus** edo **pinu-zuraren nematodoa** Ipar Amerikan sortu zen. XX. mendearen hasieran Japonian agertu zen eta mende horren bigarren erdian Asiako beste herrialde batzuetara zabaldu zen (Txina, Taiwan, Korea). 1999an Europan ikusi zen lehen aldiz Portugalgo Setubalen eta horren ondoren eten gabe hedatuz joan da.

Konifera espezie batzuk nematodo honen erasorako erresistentzia handiagoa erakusten dute, ad. Cryptomeria Japonica, Pinus Taeda edo Pinus Elliotii eta lur sail askotan espezie hauek landatzen hasi dira.
## Erreferentziak 
https://www.irekia.euskadi.eus/eu/news/95921-profesionales-del-sector-vegetal-forestal-testan-araba-plan-del-nematodo-madera-pino-para-optimizar-prevencion-esta-plaga-europea
Unai Elizondo

**Unai Elizondo Fuentes** (Iruñea, 2005eko uztailaren 20a) nafar eskubaloi jokalaria da. Gaur egun, ASOBAL Ligako Helvetia Anaitasuna taldean jokatzen du, erdiko jokalari gisa.

## Ibilbidea 
Iruñeko Ardoi eskubaloia eta Helvetia Anaitasuna taldeko harrobian hezitako jokalaria da. Gazte mailako kategoria desberdinetatik igaro ondoren, lehen taldearekin debuta egitea lortu du, Nafarroako eskubaloiaren promesarik handienetako bat dela erakutsiz. 

Horrez gain, Espainiako selekzioaren beheko kategoria desberdinetan (promesa eta gazte mailan) jokatzeko deitua izan da hainbat aldiz, nazioarteko txapelketetan parte hartuz.

## Estatistikak 
## Ikus, gainera 
* Helvetia Anaitasuna
* Iruindar ospetsuen zerrenda

## Kanpo estekak 
* ASOBAL Ligako webgune ofiziala
1999ko Kataluniako Volta

**1999ko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 79. edizioa izan zen. ekainaren 17 eta ekainaren 24 bitartean jokatu zuten. Vila-seca eta Sant Julià de Lòria lotu zituen, guztira 1.067,4 km eginez, zazpi etapa eta prologo batean banaturik. 

Urte honetako Voltan, gertaera lazgarria izan zen. Bigarren etaparen bukaeran, Vilanova i la Geltrún amaitu zena, Manuel Sanroma txirrindularia hil zen helmugatik gertu erorita. Hurrengo eguneko etapa bertan behera geratu zen hildakoaren omenez. 

Garailea Banesto taldeko Manuel Beltrán espainiarra izan zen.

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tuesday Weld

**Tuesday Weld** (**Susan Ker Weld**; New York, AEB, 1943ko abuztuaren 27a) estatubatuar aktorea da. Gazte-gaztetatik aritu izan zen lanean eta helduagoen paperak egin zituen 1950eko hamarkadan. Emakumezko aktore onenaren Urrezko Globoa  jaso zuen 1960an. Hurrengo hamarkadan ibilbide garrantzitsua egin zuen zineman paper dramatikoak jokatuz.

Weld-ek taldeko aktore lanetan jardun zuen batik bat; gauzak horrela, *Play It as It Lays* (1972) filmean egindako lanagatik Urrezko Globoetarako izendapena jaso zuen, *Looking for Mr*. *Goodbar* (1977) lanagatik Akademiako sarietarako izendapena, *The Winter of Our Discontent* (1983) lanagatik Emmy saria eta *Once Upon In Time* (1984) lanagatik BAFTA saria jaso zituen. 1980ko hamarkadatik aurrera, gutxiagotan agertzen hasi zen zineman. 2001ean *Chelsea Walls* film independentean agertu zen Gretaren papera eginez. Orain arte, pantaila handian agertu den azken aldia izan da.

## Filmografia 
eskuinera|thumb|Tuesday Weld eta David Janssen 1964an.

### Zinema eta telebista 
## Sariak eta izendapenak 
; Oscar sariak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
4-klorobentzaldehido

**4-Klorobentzaldehidoa** konposatu organiko aromatikoa da ClC6H4CHO formula duena, haluroen taldekoa eta aldehidoen klasekoa. Bi isomero ditu: 2-klorobentzaldehidoa eta 3-klorobentzaldehidoa. Solido kristalino zuria da. Uretan disolbagaitza baina disolbagarria azetonatan, bentzenotan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da. 

## Sintesia 
4-Klorobentzaldehidoa 4-klorobentzal kloruroa  hidrolizatuz sintetizatzen da.

: ClC6H4CHCl2  +  H2O   →   ClC6H4CHO  +  2 HCl

## Erabilera 
2-Klorobentzaldehidoa sintesi kimikoan tinduak, botikak eta beste konposatu batzuk sintetizatzeko usatzen da.

## Erreferentziak
1998ko Kataluniako Volta

**1998ko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 78. edizioa izan zen. ekainaren 18 eta ekainaren 25 bitartean jokatu zuten. Vila-seca eta Andorra la Vella lotu zituen, guztira 1.225,8 km eginez, zortzi etapatan banaturik. 

Garailea Vitalicio Seguros taldeko Hernán Buenahora kolonbiarra izan zen.

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
3-Klorobentzaldehido

**3-Klorobentzaldehidoa** konposatu organiko aromatikoa da ClC6H4CHO formula duena, haluroen taldekoa eta aldehidoen klasekoa. Bi isomero ditu: 3-klorobentzaldehidoa eta 4-klorobentzaldehidoa. Baldintza estandarretan solido da, baina giro-tenperaturan likido ager daiteke fusio-puntua 17 C-koa baitauka.Uretan disolbagaitza baina disolbagarria azetonatan, bentzenotan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

## Erreferentziak
Keiko Kishi

**Keiko Kishi** (japonieraz **岸 惠子** Kishi Keiko; Yokohaman, Japonia, 1932ko abuztuaren 11) aktorea, idazlea eta FPNUren borondate oneko enbaxadorea da. Ninjin Club (文芸プロダクションにんじんくらぶ, *Bungei purodakushon ninjin kurabu* **?,** lit. “Carrot Club for Literary Production”) ekoiztetxe independente japoniar bat,  zine-estudio handien mugen aurrean aktoreen lan askatasuna bermatzea helburu duena.  Yoshiko Kuga eta Ineko Arimarekin batera sortu zuen 1954an.

## Bizitza  
1951n egin zuen debuta aktore gisa, Noboru Nakamuraren "*Home Sweet Home"* filmean.

### Lan ibilbidea 
1950eko hamarkadan, David Leanek "*The Wind Cannot* Read"-en paper nagusia egiteko proposatu zuen, 1943. urte inguruan Indian japonierazko irakasle bati buruzkoa, ofizial britainiar batekin maitemintzen dena, baina ideia horrek porrot egin zuen eta Yoko Tani aukeratu zuten paper horretarako.

Kishi Yves Ciampi zuzendari frantziarrarekin ezkondu zen 1957an,eta denbora batez Paris eta Japonia artean bizi izan zen aktore gisa jarraitu ahal izateko. 1963an alaba bat jaio zen, Delphine Ciampi, musikaria eta konpositorea. 1975ean dibortziatu zen senarrarengandik. Bi biloba ditu alabarekin.

1996az geroztik, Nazio Batuen Biztanleria Funtsaren (FPNU) borondate oneko enbaxadorea da.

2002an, emakumezko aktore onenaren Japoniako Akademiaren Saria irabazi zuen, "*Kah-chan"* filmean egindako lanagatik.

## Filmografia (hautatua) 
### Zinea  
### Telebista 
## Sariak eta aintzatespenak 
* Kinuyo Tanaka Saria(1990)
* Eguzki atera berriaren ordena, 4. klasea, Gold Rays with Rosette (2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Bentzal kloruro

Bentzal kloruroa edo **(diklorometil)bentzenoa** konposatu organiko aromatikoa da C6H5CHCl2 formula duena, haluroen taldekoa. Likido oliotsu kolorgea da.Uretan disolbaezina da baina disolbagarria etanoletan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria eta toxikoa da.

## Sintesia 
Bentzal kloruroa toluenoa kloratuz sintetizatzen da. Erreakzio-baldintzak kontrolatu behar dira toluenoaren metilo taldearen klorazioa maila egokia geratzeko, hots, ez daitezen era *(klorometil)bentzenoa* eta *(triklorometil)bentzenoa*.

## Erabilera 
Bentzal kloruroa bentzaldehidoa sintetizatzeko usatzen da nagusiki industrian, nahiz eta beste erabilera sintetiko batzuk izan ditzakeen. Adibidez, sodioz tratatzen denean estilbenoa ematen du.

## Erreferentziak
Fernando González Vivanco

**Fernando González Vivanco** (Valladolid, 2008) matematikari gaztea da, Espainiako eta nazioarteko matematika-olinpiadetan lortutako emaitza bikainengatik ezaguna.

## Biografia 
Valladoliden jaio zen 2008an. Oso gaztetatik erakutsi zuen matematikarako talentu aparta eta buru-argitasuna, Estalmat (Matematika Talentuaren Estimulazioa) programan parte hartuz.

## Ibilbidea 
González Vivanco Espainiako matematikari gazte promiatzaileenetako bat bihurtu da. Bere ibilbidean hainbat garaipen lortu ditu:

* Espainiako Matematika Olinpiada: 2024an, urrezko domina lortu zuen Espainiako LX. Matematika Olinpiadan, Calatayuden (Zaragoza) ospatutako finalean. Puntuazio onenetakoa lortu zuen, estatu mailako sailkapenaren gorenean geratuz.
* Nazioarteko lehiaketak: Bere emaitza onen ondorioz, Espainiako taldearekin Nazioarteko Matematika Olinpiadan parte hartzeko hautatua izan da, mundu osoko talentu gazteekin lehiatuz.

Bere lorpenek oihartzun handia izan dute Gaztela eta Leongo hezkuntza komunitatean, zientziaren zabalkundean eta gazteen artean matematika sustatzeko eredu bihurtuz.

## Sariak eta lorpenak 
* 2024: Urrezko domina Espainiako Matematika Olinpiadan
* 2023: Zilarrezko domina Espainiako Matematika Olinpiadan (gazteagoa zela lortutakoa)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako Matematika Olinpiada
Ernesto Lanzagorta Mendizabal

**Ernesto Lanzagorta** (*Ernesto Lanzagorta Mendizabal*, 1892ko abenduaren 9a, Muskiz) Muskizko Oyancas auzoko pertsonaia herrikoia izan zen. Bere figura jasota ageri da *Muskerra* aldizkariaren 1988ko zenbakian, non **"Tabique, el filósofo de Oyancas"** izeneko artikuluan aipatzen den. https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/eu/media/group/1132804.do

Aldizkariaren arabera, Lanzagorta herriko ahozko tradizioan gordetako pertsonaia zen, eta Muskizko bizitza herrikoiaren parte garrantzitsua izan zen. Bere datu genealogikoak Geneanet artxibo publikoan ageri dira, non jasotzen den Muskizen jaioa izan zela eta Martín Inés Lanzagorta Zornoza eta María Mendizabal Mollinedo zituela guraso. https://gw.geneanet.org/sanchiz?lang=es&m=N&v=lanzagorta+mendizabal

## Erreferentziak 
Muskerra albistea

Genanet Ernesto lanzagorta

## Ikus, gainera 
* Somorrostro

## Kategoriak
Malononitrilo

**Malononitrilioa** konposatu organikoa da NCCH2CN formula duena, nitriloen taldekoa. Solido kristalino zuria da. Uretan, kloroformotan, bentzenotan eta ohiko disolbatzaile organikoetan disolbagarria da. Narritagarria eta toxikoa da.

## Sintesia 
Malononitriloa gas fasean prestatzen da azetonitriloa eta zianogeno kloruroa erreakzionaraziz.

: NCCl + CH3CN  →  NCCH2CN + HCl

## Erabilera 
Malononitriloa sintesi kimikoan usatzen da botikak, tinduak eta zuntz akrilikoak sintetizatzeko

## Toxikotasuna 
Malononitriloa gainerako nitriloak bezala zianuro ioiak sortzen dituzte deskonposatzean eta ezaguna da zianuroek arnasketa-prozesuak blokeatzen dituztela.

## Erreferentziak
Sancho ortiz marroquin

**Sancho Ortiz Marroquin** Erdi Aroko pertsona historikoa izan zen, Somorrostroko haranarekin lotua. Bere izena ageri da Lope García de Salazar kronikariaren *Bienandanzas e Fortunas* lanean, non Somorrostroko lehen populazio‑egiturak eta bertako leinuak deskribatzen diren. 

*Muskerra* aldizkariaren 1988ko zenbakian ere aipatzen da, non Somorrostroko historiari buruzko artikulu batean jasotzen den bere jarduera eta garaiko komunitateen antolaketan izan zuen presentzia. https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/eu/media/group/1132804.do

García de Salazarren arabera, Sancho Ortiz Marroquín eta bere semea, Diego Sanches Marroquín, Somorrostroko lehen biztanle‑taldeen antolaketan ageri dira, inguruko lurraldeetan komunitateak eta jarduera ekonomikoak egituratzen.

## Erreferentziak 
Libro de los linajes

Muskerra albistea 1988

Bienandanzas y fortunas

## Ikus, gainera 
* Diego Sanches Marroquin
* Somorrostro
Varsoviako Museo Nazionala

thumb|Kanpoko ikuspegia.

**Varsoviako Museo Nazionala**  () Poloniako erakunde garrantzitsua da. creado el 20 de mayo de 1862ko maiatzaren 20an sortu zuten, Varsoviako Arte Ederren Museoa izenarekin. 1916an izena aldatu eta "Varsoviako Museo Nazionala" jarri zioten. 2025ean 1,5 milioi bisitari baino gehiagorekin, munduko 47. arte museo bisitatuena da.

## Historia 
1862ko maiatzaren 20an sortu zuten, Varsoviako Arte Ederren Museoa izenarekin. 1916an izena aldatu eta "Varsoviako Museo Nazionala" jarri zioten. Orduan, beste museoetan jasota zeuden materialak eta ondarea jaso ziren erakundean. 

Lehen museoa Ulica Podwale 15ean zegoen. Gaur egun Aleje Jerozolimskie kaleko eraikinean jasotakoa 1927tik 1938ra bildu zen. 1932an dekorazio-arteen erakusketa bat inauguratu zen eraikinaren aurreko bi hegaletan. 1935ean, museoaren zuzendaria Stanisław Lorentz izan zen. Eraikin berri bat inauguratu zen 1938ko ekainaren 18an.

Bigarren Mundu Gerran eraikina kaltetua izan zen eta alemaniar soldaduek arpilatu zuten bilduma. Gerraren ondoren, Lorentz irakaslearen begiradapean, poloniar gobernuak alemaniarrek konfiskatutako lan ugari berreskuratu zituen.

Gaur egun, Varsoviako Museo Nazionalaren bildumak 830.000 objektu inguru biltzen ditu galeria iraunkor askotan, hala nola: Antzinako Artea, Erdi Aroko Artea, Atzerriko Pintura, Poloniako Pintura, Europako urrezko urregintzako artea, Ekialdeko Artea, XX. mendeko Poloniako artea, Poloniako dekorazio-arteak eta Europako dekorazio-arteak. Aldi baterako erakusketa asko ere baditu.

## Pinakoteka 
Pinakotekan izen handiko artisten lanak biltzen dira, besteak beste, Sandro Botticelli, Paris Bordone, Hendrick ter Brugghen, Willem Claesz Heda, Lucas Cranach Zaharra, Carel Fabritius, Jean-Baptiste Greuze, Jacob Jordaens, Jacopo Tintoretto, Peter Paul Rubens, Rembrandt van Rijn, Aert van den Bossche, Maerten van Heemskerk, Giambattista Pittoni...

## Iruditegia 

Autor nieznany, św. Anna - fragment postaci. Malowidło ścienne.jpg|*Santa Ana*, VIII. mendeko freskoa.
Pittoni_Madonna_and_Child_with_two_angels.jpg|Giambattista Pittoniren *Madonna eta neska txikia* (1725 - 1750). 
Botticelli Madonna and Child 03.jpg|Sandro Botticelliren *Ama Birjina eta Haurra San Joan eta aingeruekin* (1470 ingurukoa). 
Tintoretto_Venetian_admiral.jpg|Jacopo Tintorettoren *Almirantearen erretratua* (1570 inguru).
Matejko Battle of Grunwald.jpg|Jan Matejkoren *Grunwaldko gudua* (1878).
Aleksander Gierymski, Żydówka z pomarańczami.jpg|Aleksander Gierymskiren *Emakume judua laranjak saltzen* (1881).
Jan_Matejko_-_Stańczyk_-_Google_Art_Project.jpg|Jan Matejkoren Stańczyk.

## Beste egoitzak 
* Nieborow eta Arkadia museoa
* Wilanówko kartelaren museoa
* Królikarniako Xawery Dunikowski eskultura museoa
* Otwock Wielkiko Barruko museoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Museoaren webgune ofiziala.
* :Museoa Youtuben.
* :Museoaren bisita birtuala.
Francisco Rodriguez Torres

Francisco Rodriguez Torres mendi ingeniari aktibo bat izan zen Oiatzunen 1950eko hamarkadan. 

Oiartzungo Udalak sutatutako proeiktu batean parte hartu zuen basoa berritzeko, pinuak, haritza eta laritz landatzen. 1959ko udal dukumetuen arabera, proiektuak basoberritzea eta artzaintza konbinatzen ziteun, lurraren produktibitatea eta mendiaren garapen iraunkor bat manetzea bilatuz.

Rodriguez Torres priektu horri buruzko txosten tekniko bat idatzi zeuen 1959ko abuztuko udal argitalpenerako.
Manuel Arbelaiz Urdampilleta

Manuel Arbelaiz Urdampilleta Oyartzungo alkatea izan zen 1950ko hamrakadan, 1950etik 1966ra, Franko diktaduraren  garaian.

Bere kargua ez zen demokratikoki hautatuta hautezkunde baten bidez, garaiko estatuaren egitura administratiboaren barruan izendatua izan zen.

## Agintaldia 
Bere agintaldian, 1959an udalerriko proiektu ugari sortu zituen. Udalerrian bultzatu ziren hainbat azpieegitua, hezkuntza eta gizarte arloko hainbat ekimeank. Haien artean,  ikastetxeen sorrera eta hauek handitzea, lanbide hezikerako zentro baten proiektu bat zabaltzea, ur-hornidura eta saneamenduaren hobekuntza, bideak eta errepideak konpontzea eta basoberritze lanak.

Hala ere, kultur arloan hainbat ekimenak egin zuen hainbat proiecto martxan jarzten. Hain zuzen ere, zinema baten sorrera eta hainbat jardueran musika tradizionala zabaltzeko eta euskararen erabilera bultzatzeko.

Bere irudia udal argitalpenetan agertzen da, 1959ko Abuztuko egunkarian bezala, udalerriko ordezkari instituzional bezala.

## Erreferentziak 
https://www.oiartzun.eus/fitxategiak/erab_2/1725539220-Urtekaria%202024.pdf

https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/es/media/group/1560398.do?embed=true
Sukuma (etnia)

**Sukuma** () hego-ekialdeko Afrikako Aintzira Handietako eskualdean bizi diren bantu taldeko etnia bat da. Tanzaniako eta ipar-mendebaldeko Ugandako talde etniko handiena dira, 10 milioi pertsona edo herrialdeko biztanleria osoaren % 16 dituena. Sukumak "iparra" esan nahi du eta "iparraldeko jendea" adierazi nahi du. Sukumek bere buruari *basukuma* (plurala) eta *nsukuma* (singularra) esaten diote. Ugandako ipar-mendebaldetik Tanzaniara migratzen dira animaliak eta laboreak zaintzera.

## Aberria 
Sukuma herria Tanzaniako ipar-mendebaldean bizi da, Victoria aintziraren hegoaldeko ertzean edo handik gertu, eta Mwanza, Mara eskualdearen hego-mendebaldeko muturra, Simiyu eskualdea eta Shinyanga eskualdearen hainbat barruti administratibotan. Beren bizilekuaren iparraldea Serengetiko lautadan dago. Sukuma familiak hegoalderantz migratu dute, Rukwa eskualdera eta Katavi eskualdera, pimbwe herriaren lurraldea inbaditzen. Sukuma hauek pimbwe herrixken kanpoaldean kokatu dira.

Sukuma herriaren lurraldea sabanako lautada lau bat da. 910 eta 1.220 metro arteko garaiera du. 51-102 cm euri erortzen dira azarotik martxora. Tenperatura altuak 26 eta 32 °C artekoak dira, eta gauez oso gutxitan jaisten dira 15 °C-tik behera.

## Sukuma ospetsuak
Politikariak:
* John Magufuli
* Luhaga Mpina
* Salome Makamba
* Patrobas Katambi
* Mary Masanja 
* Andrew Chenge
* Charles Kitwanga
* Paul Bomani 
Epaileak:
* Mark Bomani
Artistak:
* Cool James
* Steven Kanumba

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio Barrutieta

Julio Barruieta Oiartzungo mediku titularra izan zen eta parte hartu zuen LARTAUN kultura eta aisialdi elkertearen fundazioan eta zuzendaritzan prestakuntza eta kirol karduerak sustatzeko sortu zela.

LARTAUNek sustatzeko ekimenen artean egon ziren gazteentzako orientazio profezionaleko askola bat sortzea, hainbat kubak antolatzea txirrindularitzarako, arrantzarako eta ehizarako eta tokiko kultur tradizioak berrezkuratzea, hala nola koruak edo euskal pilotako taxpelketak. Elkarteak ere bultzatu zuen kultura eta hezkuntza jardueretara bideratutako zinema eta zentro sozial baten sorrera.

Barruieta lanari esker 1956. urtean jaio zen Oyartzunen urtekaria.

Barrutietari egion zioten elkarrizketa bat elkartearen jarduerei burzukoa argitaratu egin zela Oiartzunen 1959ko Abuztuaren Albistean.
Nyakyusa (etnia)

**Nyakyusa** () Tanzaniako hegoaldeko Mbeya eskualdeko eta Malawiko Iparraldeko eskualdeko mendietan bizi diren bantu taldeko etnia bat da. Nyakyuseraz egiten dute, bantu familiaren hizkuntza bat dena.

1993an, Nyakyusa biztanleria 1.050.000 lagunekoa zela kalkulatu zuten, horietatik 750.000 Tanzanian bizi zirela. Nyakyusak kolonizatzaileak dira arrakasta eta biziraupena ahalegin indibidualaren aldekoak.

Historikoki, Nyassalandia britainiarreko Songwe ibaiaren azpialdean "Ngone" deitzen zieten, eta Nyakyusa, alemaniar ibaiaren gaineko eskualdean. Bi taldeak berdinak ziren hizkuntzan eta kulturan, hainbesteraino non alemanek Nyakyusa eskualdea deitzen baitzuten Songwe ibaiaren gaineko eskualdea, eta, gutxienez 1935. urtera arte, jendeari "Kone".

Ahozko tradizioaren arabera, Nyakyusak bere sustraiak Nyanseba izeneko antzinako Nubiako erregina batengana eramaten ditu. Nyanseba gerlari batek eta artzain batek bahitu zuten, artzaina enperadore bihurtuz. Emakumeek Nyakyusarren artean duten boterea eta eragina euren tradizioetan ikus daiteke non mutilek amaren klana izena hartzen duten neskek aitaren klana izena hartzen duten bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorenzo Amorrortu

Lorenzo Amorrortu (Dima, 1888) Arrigorriagako apaiza izan zen 1917an hasi eta 1937an tropa frankistek herrian atxilotu zutenera arte. Elizgizona (Padurin ezizenez ere ezaguna) euskaltzalea, abertzalea eta herriko futbol talde zaharrenaren sustatzailea izan zen. Baina gutxi batzuek baino ez zuten ezagutzen bere historia. Elizgizona meritu handiko organista izan zen Arrigorriagako parrokian, eta berak sortutako koruaren lanetan ere aritu zen. 

Baina 1937an, faxistek Bizkaia okupatu zutenean, behin betiko aldatu zen elizgizonaren patua. Gonzalo Vilak, Gobernadore Zibilak Arrigorriagan inposatutako alkate frankistak, jendea "errefrutatzen" aritzen zen "EAJko militantea edo jarraitzea" izatea egotzi zion. Eta espetxe bihurtutako Begoñako Karmeloko komentuan egon eta gero, fiskalak heriotza-zigorra eskatu zuen berarentzan, matxinadarekin bat egiteagatik eta delitugilearen gaiztakeriagatik. 

1942an aske geratu zenean, Arrigorriagako parrokiari atxikitako apaiz jardun zuen Amorrortuk eta, gainera, herriko paper fabrikako kapilaua ere izan zen. 1956an, Arrigorriaga utzi zuen, Donostiara bidali zutelako eta 1961eko martxoaren 1ean, Gipuzkoako hiriburuan zendu zen.
Nyamwezi (etnia)

**Nyamwezi** ekialdeko Afrikan bizi diren bantu taldeko etnia bat da. Tanzaniako bigarren talde etnikorik handiena dira. Nyamwezi herriaren antzinako aberria Tabora eskualdean, Singida eskualdean, Shinyanga eskualdean eta Katavi eskualdean dago. Nyamwezi terminoa swahili jatorrikoa da, eta "ilargiko herria" edo "mendebaldeko herria" esan nahi du, azken hau testuingururako esanguratsuagoa delarik.

Historikoki, bost talde etniko izan dira, eta guztiek kanpotarrentzat euren burua *wanyamwezi* deituak: imbu, konongo, nyamwezi, sukuma eta sumbwa, inoiz batu ez zirenak. Normalean, bat egindako talde guztiek antzeko kulturak dituzte, baina gehiegi sinplifikatzea da talde bakar gisa ikustea. Nyamweziek lotura estua dute sukuma herriarekin, eta uste da talde etniko bat izan zela nyamweziek kostalderako beren bidaiak hasi zituzten arte, distantzia luzeko merkataritzarako. Sukumak nyamweziak *dakama* bezala hartuko lituzke, "hegoaldeko herria" esan nahi duena, eta *dakama*k edo nyamweziek sukuma "iparraldeko herria". Euren sorterriak Unyamwezi du izena, eta nyamwezieraz hitz egiten dute, baina askok swahilia edo ingelesa ere hitz egiten dute.

Antzinako testu indiarrak nyamwezi edo "ilargiko gizakiak" aipatzen zituzten, Tanzaniako nyamwezi herria identifikatzeko oraindik erabiltzen den terminoa.

Soilik XIX. mendean aurki zitekeen izena Europako literaturan; hitzak mendebaldeko ordokiko ia edonor har zezakeen. Bidaiek erakutsi zieten beste batzuek nyamwezi deitzen zietela, eta ia gizon guztiek onartu zuten kostaldeko jendeak ematen zien izena, nyamweziak mendebaldetik zetozela adieraziz. Mende bat geroago, euren lurrak oraindik "Unyamwezi Handia" izena du, 91.000 km2 azalerako eskualdea 1.200 metroko inguruko altueran.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garbiñe Arrate Urigoitia

**Garbiñe Arrate Urigoitia** (Markina-Xemein, Bizkaia, 1944 - *ibidem*, 2026ko martxoaren 29a) dantzaria, irakaslea eta euskaltzalea izan zen, herriko zein eskualdeko hezkuntzaren garapenean erreferenteetako bat.

= Bizitza =

### Formakuntza 
Arratek irakaskuntzarekin lehenengo kontaktua umetan eduki zuen. 3 urtetik 6ra bitartean monjekin ikasi zuen, eta gero 14 urtera arte liburutegiko eskolan egin zituen ikasketak, denak gaztelaniaz. Eskolan ez ezik, kalean nahiz etxean ere ez zen euskara asko entzuten. Arrateren esanetan: «Nire amona erdalduna zen, eta gaztelaniaz egiten genuen etxean, euskaraz ez genekien horrenbeste. Eskolan ere, den-dena zen gaztelaniaz. Kalean bageneukan txoko bat Gazte Alaiak deitzen zena, eta hor euskaraz egiteko ez genuen arazorik edukitzen».Nagusitan magisteritza ikasketak egin zituen Derioko Begoñako Andra Mari Irakasleen Unibertsitate Eskolan 

### Euskalduntzea 
Arratek ia nahigabe aurkitu zituen euskaraz aritzeko bidezidorrak. Dantza taldean ibiltzen zen, eta bertan zebilen Angel Kareaga ere. Hark lagundu zion euskara sakontzen; euskara maitatzen eta erabiltzen. Arraterekin batera, euskaraz aritzen ziren gutxi batzuk bazeuden herrian: «Garai haietan, Markina-Xemeinen euskara oso gutxi egiten zen etxetik kanpora, ez zegoelako onartuta. Guk mendian eta dantza taldean dena euskaraz egiten genuen».

## Ibilbidea 
### Dantzari 
Angel Kareagarekin batera dantza solteko bikote parte hartu zuten hainbat lehiaketatan eta Bizkaia eta Euskal Herriko txapeldun izatera ere heldu ziren. Gainera Garbiñek eta Angelek Markina-Xemeingo hainbat umerengan sortu zuten dantzarako zaletasuna eta grina.

#### Erromeria 
Joselito abeslariak *La vida nueva de Pedrito Andia* antzeztu behar zuen, Rafael Sanchez Mazasen eleberri batean oinarritutako filman. Horretarako Euskal erromeria bat irudikatu nahi zuten, eta gainera, aurreskua dantzatu behar zuen Joselitok. Hori dela eta, 1964ko urrian Rafael Gil zuzendaria eta haren lantalde osoa grabaketak egitera hurbildu ziren Markina-Xemeingo Munibe jauregira eta filmaren arduradunak hartu-emanetan jarri ziren garai hartan Markina-Xemeinen zegoen San Miguel de Arretxinaga dantza taldearekin. Proposamena onartu eta talde osoak parte hartu zuen filmean. Dantzariak hiruzpalau bat egunez egon ziren grabatzen, tartean zen Garbiñe Arrate ere, garaiko argazkietan eta bideoan ikus daitekeenez.

### Irakasle 
Garbiñe Arratek 40 urte baino gehiago eman zituen euskarazko irakaskuntzan, eta bizi osoa, herrigintzan; besteren artean, Zerutxu Ikastolako lehen andereñoetako bat izan zen Miren Nekane Aginagarekin batera. 1960ko hamarkadan ekin zion irakaskuntzari eta 2007an amaitu zuen bere ibilbide profesionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benyoucef Benkhedda

**Benyoucef Benkhedda** (Berrouaghia, 1920ko otsailaren 23a — Aljer, 2003ko otsailaren 4a) aljeriar politikaria izan zen. Aljeriako bitarteko estatuburua izan zen 1961eko abuztuaren 9tik 1962ko irailaren 27ra.

Blidako lizeoan aljeriako nazionalista batzuk ezagutu zituen. 1943an Aljerko Medikuntza eta Farmazia Unibertsitatean ikasten hasi zen eta ikasketak eten ondoren Farmazian lizentziatu zen 1953an. 1942an Aljeriako Alderdi Popularrarekin bat egin zuen eta 1943an atxilotu zuten Alemaniaren aurkako gerran aljeriarren erreklutamenduaren aurkako protestetan parte hartzeagatik.

1947an Aljeriako Alderdi Popularreko batzorde zentraleko kide izendatu zuten eta idazkari nagusi izan zen 1951tik 1954ra. 1954tik 1955era atxilotuta egon zen Nazio Askatasunerako Frontearekin bat egiteagatik. 1956an Aljeriako Batzorde Iraultzaile Nazionaleko eta Aljeriako Errepublikako Behin-behineko Gobernuaren ekintza eta koordinazio batzordeko kide izendatu zuten.

Abane Ramdanerekin batera *El Moudjahid* egunkaria eta Langileen Batasun Orokorra sortu zituen eta Aljeriako ereserkia idatzi zuen. Frantziako paraxutistengandik ihes egitea lortu zuen Aljerko Guduan, eta kanpoan lan egin zuen Aljeriako Askatasunerako Frontearen alde.

Gerra amaitzean, Aljeriako bitarteko estatuburu izan zen laburki. 1976an sufragio unibertsalaren bidez aukeratutako batzar konstituzional bat eskatu zuen eta, horregatik, 1979ra arte atxilotuta egon zen.
Chaga (etnia)

**Chaga** () Tanzaniako Kilimanjaro eskualdean bizi diren bantu taldeko etnia bat da. 

Kilimanjaro mendiaren hego eta ekialdeko isurialdeetan, Taita muinoetan eta Moshi hiriaren inguruan bizi dira. Bere aberastasun erlatiboa ez dator bakarrik eremuko aldeko klimatik, baita bere nekazaritza-metodo egokietatik ere, milaka urtetan zehar praktikatutako etengabeko ureztatze eta ongarritze sistema zabalak barne hartzen dituena (*kihamba*). Inguruko lehen etnietako bat izan ziren kristautasunera bihurtu zirenak, eta horrek abantaila ekonomikoa eman ahal izan zien beste talde etniko batzuekiko, kristau gisa hezkuntza eta laguntza medikoa jaso zutelako.

X. mendearen amaieratik XV. mendera Afrikako beste leku batzuetatik Kilimanjaro ingururantz emigratu zuten zenbait bantu taldetako ondorengoak dira. Beren tradizioetan jatorrizko lurralde mitiko baten edo Shungwaya izeneko antzinako herri baten erreferentzia mantentzen dute. Nahiz eta chaga hizkuntzak bantuen taldekoak izan, ez dute hizkuntza bakarra erabiltzen, baizik eta lotutako zenbait dialekto. Dialekto hauek Kenyako ipar-ekialdean hitz egiten den kambaerarekin eta ekialdean erabiltzen diren beste hizkuntza batzuekin lotuta daude, dabidera eta pokomoera kasu. Chagak bizi diren eremua hainbat buruzagitzatan banatuta egon ohi da. Kulturalki lotuta daude pareekin, tavetarekin eta taita herriekin. Ondorengotza eta herentzia sistema patrilineala jarraitzen dute. Chagak nekazaritzatik bizi dira nagusiki, terrazetan ureztatze-sistemak erabiliz eta idi-ongarria erabiliz. Bananak oinarrizko elikagai diren arren, beste produktu batzuk ere lantzen dituzte, hala nola ñameak, babarrunak eta artoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak