Echevarría SA

**Echevarria S.A,** edo **S.A. Echevarria,** edo **Etxebarria fabrika** 1878an Begoñako errepublikan sorturiko enpresa siderometalurgiko bat izan zen, garrantzitsua Bizkaian. Lehen fabrika Begoñako Errekalde auzoan sortu zuten 1878an (gaur egun Etxebarria parkea dagoen tokia), eta 1902an bigarren fabrika bat (Santa Ageda) ireki zuten enpresak Bilboaldeko beste puntan, Kastrexanan. Errekaldeko fabrika 1982ra arte aritu zen martxan. Bi urte geroago eraitsi zuten,1984an, tximinia bat izan ezik; izan ere, 1987tik aurrera, tximinia hori gaur egungo Etxebarria parkeko ikono bihurtu zen. San Agustin komentua egon zen lekutik gertu zegoen. Federiko Etxebarriak, bere aita José Etxebarria Azkoagarekin eta bere anaia gaztearekin egin zuen erosketa. Begoñako Basilikatik hurbil eta desnibel batean kokatuta zeuden lurrak; lur horien alde baxuena Udalaren Gas Fabrikari saldu eta ondoko beste batzuk ere erosi zituen, familiak latorrizko ijezketa eta estanpazio tailer apal bat eraikitzeari ekin zion, ondoren zabaldu egin zena galdaragintza eta bainu galvanizatuak fabrikatzeko.

1885 inguruan, Federico eta José Etxebarria Rotaetxe, *Echevarría Hermanos* (euskaraz: Etxebarria anaiak) konpainiako kideak, aitaren negozio industrialen ardura hartu zuten (1896an hil zen). Baina laster, Federiko Etxebarriak proiektu berriak abiatuko zituen. Horrela, Juan Zurikaldai-rekin batera, lursail berriak erosi zituen Echevarría Hermanos enpresaren izenean, eta, Rekaldeko fabrika handitu ondoren, 1886an hasi zen ferratzeko iltzeen fabrikazio mekanikoa egiten, mundu guztian komertzializatuko zuena. 1894an, Rekaldeko fabrikaren jabe gisa, lankidetza teknikorako kontratua sinatu zuen Frederick Siemens-ekin, eta, horri esker, estatu osoan muntatutako Siemens altzairuzko lehen labea jarri zuen, hainbat ijezketa-trenez gain. Fabrikaren jatorrizko gunea zabaltzen hasi zen, Bilbokoa zen Mallonako hilerriko mugaraino. Lehen Mundu Gerraren garaian, HEVA altzairuak estatu mailako lehen altzairu bereziak patentatu zituen.]]
Industria-prozesua goiz abiatu zen Begoñan, eta goiz azaldu zen Boluetako Otxaibai leku-izena. Legizamon abizeneko familiakoak ziren XV. mendean bertako burdinola eta erroten jabeak; eta lantegi horiek 1828an zutik irauten omen zuten. Bitxia bada ere, bertan kokatu zen 1841ean Bizkaiko lehendabiziko siderurgia-fabrika, lingoteetatik burdinurtua eta ijezketak (laminazioak) egiten zituena. Euskal Herriko lehen fabrika moderno aitzindaria izan zen. Beraz, nahiz eta azkenaldian Bizkaiaren irudi industriala beti itsasadarraren ezkerraldearekin lotu izan den, Begoñako errepublikan izan zuen jatorria: Boluetan. Han sortu ziren lehen labe garaiak. Geroago, 1846an, labe garaia jarri zen martxan; horretarako burdin-mea Ollargan meategitik (gertu zegoen, Ibaizabal ibaiaren beste aldean) eta egur-ikatza inguruko basoetatik ekarri ziren. 

Bizkaiko burdinak garrantzi berezia izan zuen industrializazio prozesuan. Lehen aipatu diren burdinolek, eta Somorrostrotik ateratzen zen kalitate handiko metalak merkatu ona zuten Europako Atlantikoan. Gainera, Bilboko portua leku estrategikoa zen nazioarteko merkataritza hori egiteko: produkzio lekutik gertu, Gaztelako artilearen portu naturala zen, Europan asko kontsumitzen zen produktua. Barkuek artile hori garraiatzen zuten, eta burdina pisua emateko erabiltzen zuten, bereziki Ingalaterrara, baina baita Amerikara ere. Burdina zeramatzaten itsasontziek bueltako bidean beste produktu batzuk ekartzen zituzten, eta bide horretan garrantzia hartu zuen Bilbo-Cardiff bideak: Galesera burdina eramaten zen eta bueltan ikatza ekarri, Asturiasen produzitzen zena baino kalitate hobea zuena. 1856an egoera guztiz aldatu zen: Henry Bessemerrek bere izena daraman prozesua patentatu zuen. Bizkaiko burdinak askoz emaitza hobeak ematen zituen, fosforo gutxi zuelako; Erresuma Batura egindako esportazioak biderkatu ziren. 1863tik aurrera burdinaren salmenta erraztu zen, fiskalitatea aldatzearen ondorio.

Begoñako elizatea gune industrial bihurtu zen lehen karlistaldia bukatu ondoren; Santa Ana de Bolueta fabrika ireki zen urte berean, aduanak Ebrotik kostalderaino eraman ziren. Burdin-lingoteen bigarren fusioa egiten hasi zen 1843tik aurrera, hasieran Ingalaterratik ekarritako mearekin, eta Asturiastik ekartzen zen ikatz begetala erabiliz berotzeko, Ibaizabalen egindako presaren indar hidraulikoa ere baliatu zuten. Bigarren fusioko prozesua  bakarrik egitea garestia zela eta, mineralarekin lehen fusioa ere hasi ziren egiten 1848an eraikitako labe garaiarekin. Hasieran burdina lingotetan heltzen zitzaien eta bigarren fusio batean prozesatzen zuten burdinazko tresnak sortzeko. 1860an fabrikak bazituen 200 langile, hiru labe garai eta langileentzat eraikitako lehenengo etxea. Fabrika hartan eraiki zen, adibidez, 1847ko Areatzako zubia osatzeko behar izan ziren pieza guztiak. 1889an elizateko biztanleen laurdena baino gehiago Boluetan bizi zen, funtsean Santa Ana fabrikari eta ostalaritza-establezimenduei lotuta; Begoña osoko biztanleak 2561 ziren eta Boluetakoak 711.

Begoñako elizatea edo errepublika, 1925ean Bilbok anexionatu arte, landa giroko udalerria zen nagusiki; zelai berdeak zituen, errekek eta errekatxoek ureztatutako baratze, fruta-arbola eta mahastiekin; landa-eremu horretan kokatzen ziren baserriak, eskola, udaletxea (Errepublikako Etxea) eta basilika santutegia; baita garbitegi eta iturriak ere, emakumeen eguneroko topaleku; eta tabernak eta ardandegiak, herrira iristen ziren errepide eta galtzadetatik. Bizi-eremu tradizional horrek, Bilborekiko gertutasunak baldintzatuta, bere mugen barruan hartzen zituen, Bilboko burgesiaren komentu eta landa-etxeez gain, industria-iraultzaren ondoren sortutako meategi- eta fabrika-tailerrak eta -kontzentrazioak (Larreagaburu, Boluetako Santa Ana fabrika (1841-2005), S.A. Echevarría eta Tabako-Fabrika), bai eta haiei zegozkien langile-populazioko poltsak ere, zeinetarako lehen etxe merkeak eraiki baitziren. Paisaia berri horretan, pixkanaka, landa-eremuaren eta hiri-eremuaren arteko muga, tradizioaren eta modernitatearen artekoa, lausotuz joan zen. 
thumb|Santa Ageda. Koke-bateriak (1987)
1925eko urtarrilaren 1ean Bilbok Begoñako eta Deustuko elizateak bere osotasunean anexionatu zituen. Hiru urte geroago, Echevarría S.A. Onura Publikoko Industria izendatu zuten, eta bertan behera utzi zuen hiriak Errekalderen gainean zuen edozein hirigintza-plan. Aldi berean, fabrikari ondoko landa-lurrak desjabetzeko aukera eman zion. Hirurogeiko hamarkadara arte, lursail horietan jardun zuen, eta, pixkanaka, Zumalakarregi etorbideko lautadaren azalera osoa hartu zuen, muga hauek zituela: Mallonako hilerri zaharra eta Trauko bidea, Kaltzadak, La Estrella, Etxechikerra baserriak. Begoña Kirol Elkarteak zeukan Gurutz Berdea futbol zelaia ere irentsi zuen. Azken horren gainean, Echevarríak atseden-leku bat eraiki zuen bere langileentzat, anbigu-a, frontoiak, bola-jokoa eta kantxa izan zituena. Echesa Kirol Elkartekoek futbol, saskibaloi, eskubaloi eta hockey txapelketetan parte hartzen zuten. Hirurogeiko hamarkadaren erdialdera, Forja eta Estanpazio atalen handitzeak atseden-leku horiek itxiera behartu zuen, egoitza soziala eta kirol-lehiaketak Basarratera eraman ziren, bertan baitzegoen Etxebarría etxebizitza-taldea. Gaseko kalezuloan zegoen langileen ekonomatoa ere Basarratera eraman zuten.[erdian|thumb|980x980px|*Begoña - Echevarria* erakusketa [Bilboko Euskal Museoa|Bilboko Euskal Museoan (Amaia Mujika Goñi eta Esteban Kadarso, 2018)]]

## Ikus, gainera 
* Industrializazioa Euskal Herrian 
* Labe garai 
* Burdinaren Martxa 
* Bizkaiko Labe Garaiak / Altos Hornos de Vizcaya 
* Begoñako Errepublika 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
*   Alonso Olea, Eduardo. «ECHEVARRÍA, S.A. - Auñamendi Eusko Entziklopedia» Auñamendi.eusko-ikaskuntza.eus
## Kanpo estekak