Jocelyn Bell Burnell

thumb|Jocelyn Bell,1967ko ekaina.**Susan Jocelyn Bell Burnell** (Lurgan, 1943ko uztailaren 15a), Susan Jocelyn Bell izenaz jaioa eta Jocelyn Bell Burnell bezala ezaguna dena, Erresuma Batuko astrofisikari bat da, Ipar Irlandakoa, zehazki. Graduondoko ikasketak burutzen ari zela, pulsarren lehenengo detekzioa egin zuen, 1967an. Pulsarrek igorritako seinaleen azterketa oso erabilgarria da kosmologian. Erresuma Batuko zientzialari garrantzitsuenetako bat kontsideratzen da, sari ugari jaso dituena, bere lana XX. mendeko aurkikuntza esanguratsuenetako bat izanik. Izatez, pulsarren aurkikuntzak Fisikako Nobel Saria eskuratu zuen 1974. urtean, baina Bell ez zen sarituetako bat izan. 

Bost autore zituen pulsarren aurkikuntza argitaratzen zuen artikuluak. Bell ageri zen arren, bere tesi zuzendaria zen lehengoa, Antony Hewish, eta honek jaso zuen 1974ko Fisikako Nobel saria, Martin Rylerekin batera. Zientzialari ugarik kritikatu zuten Bell saritua ez izatea, Fred Hoyle astrofisikariak, esaterako. Suediako Zientzien Errege Akademiak 1974an Fisikako Nobel Saria Ryleri eta Hewishi eman zien, bi horiek erradioastrofisikan egindako aurkikuntzak aipatuz. Rylek irekidura sintesirako tekniketan egindako lana eta Hewishek pulsarrak aurkitu izana azpimarratzen ziren.

Bellen lanari dagokionez, 2002 eta 2004 bitartean *Royal Astronomical Society*ko presidentea eta 2008tik 2010era, Erresuma Batuko Fisikako Instituko presidentea izan zen. Gero, 2011n, Marshall Stoneham bere ondorengoaren heriotza zela eta, bitarteko presidente izendatu zuten.

2018an Oinarrizko Fisikako *Breakthrough* Sari Berezia jaso zuen. 2,3 milioi librako saria eman zioten, eta osorik donatzea erabaki zuen. Fundazio bat sortu zuen fiisikako ikerkuntzan lan egin nahi zuten emakumeei, minoriei eta ikasle errefuxatuei laguntzeko helburuarekin. Erresuma Batuko Fisikako institutuak kudeatzen du. 

2021ean, Copley Domina eman zioten, sari hau jaso zuen bigarren emakumea izanik. 

Gainera, 2022an, *Honoris causa* doktore izendapena eman zion Euskal Herriko Unibertsitateak.

## Haurtzaroa eta heziketa 
Lurgan herrian jaio zen, Ipar Irlandan, 1943an. Bertan bizi zen bere gurasoekin eta hiru anai-arrebekin. Bere gusaroak, M. Allison eta G. Philip Bell ziren. Senideen artean, zaharrena zen, eta neba bat eta bi ahizpa zituen. Bere aita arkitektoa zen, eta Armagheko Planetarioa diseinatzen lagundu zuen. Jocelyn planetarioa bisitatzera joan ohi zen, eta bertako langileek animatu zuten astronomian lan egitera. Bere aitak astronomiaren inguruko liburu asko zituen, eta Jocelyni asko gustatzen zitzaion liburu horiek irakurtzea. 

Lurganeko Eskolako Prestakuntza Departamentuan ikasi zuen, 1948 eta 1956 artean.

*Eleven-plus* azterketa suspenditu zuen, eta, ondorioz, bere gurasoek *Mount School* *Quaker* nesken eskolara eraman zuten, Yorken (Ingalaterra).Ondoren, Glasgowko unibertsitatean ikasi zuen, 1965ean lizentziatu zen arte, Natur Zientzia Filosofikoan (fisika), ohorezko matrikularekin. Gero, Cambridge unibertsitateko New Hall eskolan doktoratu zen, 1969an. Bertan, Anthony Hewishekin batera, kuasarren inguruan lan egin zuen, garai hartan aurkitu berriak zirenak, planeten arteko dizdira matrizeak aztertuz.

## Karrera profesionala eta ikerketak 
1967ko azaroaren 28an, Cambridgeko unibertsitatean graduondoko ikasle bezala lanean ari zela, anomalia bat detektatu zuen, izarrek igorritako seinaleen grafikoetan. Abuztuan detektatu zen seinale hori, baina grafikoak banan-banan eskuz aztertu behar zirenez, hiru hilabete beranduago topatu zuen anomalia. Seinale horrek pultsuak igortzen zituela ikusi zuen, eta guztiz ziklikoak zirela, pultsu bat igorriz segundu bat eta heren pasatzen zen aldi bakoitzean.

Garai hartan, seinale horren iturria “Little Green Man 1” gisa izendatu zuten (LGM-1), eta, gerora, PSR B1919+21 izen ofiziala eman zitzaion. Urte batzuk beranduago, errotazio azkarreko neutroi-izar bat bezala identifikatu zuten. BBC kateko *Horizon* telesaioan dokumentatu zen hori gero. 2020an, Harvarden emandako hitzaldi batean, garai hartako elkarrizketetan sortutako arazoak adierazi zituen. Kontatu zuen nola Hewishi astrofisikaren inguruko galderak egiten zizkioten, eta berari, aldiz, galdera pertsonalak: zenbat mutil-lagun izan zituen, zer koloretako ilea zuen… Gainera, alkandorako botoiren bat askatzeko ere eskatu zioten argazkiak ateratzeko orduan. Daily Telegraph saioko erreportari batek "pulsating radio source" gisa izendatu ordez, pulsar izena erabili zuen.

1968 eta 1973 bitartean, Southampton Unibertsitatean lan egin zuen. Gero, 1974tik 1982ra, Londresko Unibertsitatean. Jarraian, Edinburgheko Errege Behatokian aritu zen, 1982tik 1991ra. Horrez gain, 1973 eta 1987 bitartean, tutore, kontsultari, azterlari eta hizlari lanak egin zituen Open Unibertsitatean. 1986an, James Clerk Maxwell Teleskopioko proiektu baten zuzendari bihurtu zen, Mauna Kean, Hawaiin, 1991ra arte.  Fisikako irakaslea izan zen 1991tik 2001era, Open Unibertsitatean. Horrez gain, irakasle bisitaria izan zen Estatu Batuetako Princeton Unibertsitatean eta Zientzien Dekano Bath Unibertsitatean 2001etik 2004ra. 2002 eta 2004 artean, *Royal Astronomical Society*ko presidentea izan zen. 

2007an astrofisikako irakasle bisitaria izan zen Oxford Unibertsitatean, Mansfield Collegeko kidea izanik. 2008tik 2010era, Erresuma Batuko Fisikako Institutuko presidentea ere izan zen. 2018ko otsailean, Dundee Unibertsitateko Kantzelario izandatu zuten. Urte berean, Parkes bisitatu zuen, Hegoaldeko Gales Berrian, Australian. Bertan, Jonh Boltonen hitzaldi nagusia zuzendu zuen *Central West Astronomical Socyety*ko AstroFest ekitaldian.

Horrez gain, 2018an, Oinarrizko Fisikako *Breakthrough* Saria eskuratu zuen pulsarren aurkikuntzarengatik, 2,3 milioi librako saria eskuratuz. Sari hau, beste asko ez bezala, ez dago aurkikuntza berrietara mugatuta. Diru guztia donatu zuen. Hauke izan ziren bere hitzak: “Oso pozik nago beste emakume batzuk zientzian lan egitera bultzatu izanagatik, eta Iparraldeko Irlandarentzat oso garrantzitsua dela iruitzen zait. Gorantza doan sektore bat da. Karrera zientifiko bat egiten duten emakumeek hazkunde jarraitu hau bultzatuko dute.” Geroago, Bellek esan zuen Hewishen eszeptizismoaren aurrean, anomaliaren berri ematean, askotan errepikatu behar zuela behatutakoa, izan ere, hark, hasieran, interferentziengatik eta gizakiak egindako ekintzengatik izan zioen. Hewishek eta Rylek egindako bileretara askotan ez zen gonbidatua izaten Jocelyn Bell Burnell.

Pulsarren aurkikuntzaren berri ematen zuen artikuluak bost egile zituen. Bellen tesi-zuzendaria, Antony Hewish, egileetan lehena izan zen, Bell bigarrena. Hewishi Nobel saria eman zioten, Martin Ryle astronomoarekin batera. Garai hartan, Sir Fred Hoyle astronomoak Bell ez barne hartzea kritikatu zuen. 1977an, Bell Burnellek hau esan zuen: "Uste dut Nobel Sarien garrantzia murriztuko litzatekeela ikasleei emango balitzaizkie, salbuespenezko kasuetan izan ezik, eta ez dut uste hau horietako bat denik". Suediako Zientzien Errege Akademiak, saria iragartzen zuen prentsa oharrean, Ryle eta Hewish aipatu zituen radio-astrofisikan egindako lan aitzindariagatik, bereziki Rylek apertura-sintesi teknikan egindako lana eta Hewishek pultsarren aurkikuntzan izan zuen influentzia erabakigarria.

Feryal Özel Arizonako Unibertsitateko astrofisikariak honela ezaugarritu zituen Bell Burnellen ekarpenak:Behaketa egiteko erabili zuen tresneria eraikitzen lagundu zuen. Bera izan zen konturatu zena. Berak argudiatu zuen benetako seinalea zela. Graduondoko ikasle batek bere proiektua aurrera ateratzen duenean, zaila da horri garrantzia kentzea.Ondorengo urteetan, Bell Burnellek hau argudiatu zuen: "Graduondoko ikasle eta emakume izateak, thumb|Karramarroaren Nebularen irudi konposatua, izpi optikoak eta x-izpiak behatuz, sinkrotoi erradiazioa erakusten duena inguruan duen pulsarren haizezko nebulan, eremu magnetikoek eta pulsarraren partikulek bultzatua.aldi berean, Nobel sari bat jasotzeari zegokionez, nire maila zapuzten zuen". Erabakiak gaurdaino dirau eztabaidagai.

### Adiskideen Erlijiozko Elkarteko jarduerak eta sinismenak 
thumb|Burnell American Astronomical Society (AAS) topaketan izan zen Pasadenan (Kalifornia), 1987ko urtarrilaren 5ean.
Bere eskola-garaietatik aurrera, Adiskideen Erlijiozko Elkarteko kide aktiboa izan da, eta idazkari gisa jardun zuen *Britain Yearly Meeting* bilkuretan, 1995, 1996 eta 1997an. Bell Burnellek Adiskideen Munduko Batzordearen Batzorde Exekutibo Zentraleko idazkari gisa jardun zuen, 2008tik 2012ra. Swarthmore hitzaldi bat eman zuen, *Broken for Life* izenburupean, Aberdeenen 1989ko abuztuaren 1ean egindako urteko bileran, eta hizlari izan zen *US Friends General Gathering* Biltzarrean, 2000n. Bere historia eta sinesmen erlijiosoez hitz egin zuen Joan Bakewellek 2006an egindako elkarrizketa batean.

Bell Burnellek Adiskideen Erlijioko Elkarteko Bake eta Lekuko Sozialen Lekukotasunen Batzordean lan egin zuen, *"Engaging with the Quaker Testimonies: a Toolkit"* sortzeko 2007ko otsailean. 2013an, James Backhouse hitzaldi bat eman zuen, ondoren "*A Quaker Astronomer Reflects: Can a Scientist Also Be Religious?*" izenburuko liburuan argitaratu zena. Bertan, Burnellek gogoeta egiten du ezagutza kosmologikoa Bibliarekin edo Estatu Kristauekin erlaziona daitekeenari buruz.
### Ezkontza 
1968an, bigarren eta hirugarren pultsarraren aurkikuntzaren artean, Bell Martin Burnelli ezkon-hitza eman zion, eta handik gutxira ezkondu ziren; bikotea 1993an dibortziatu zen, 1989an banandu ondoren. 2021ean Bedfordshireko Unibertsitatean emandako online hitzaldi batean, Bell Burnellek astronomi-behatokira konpromiso-eraztun batekin joaten izandako lehen esperientziari buruz hausnartu zuen. Bere eraztunaz harro zegoen, eta, berri onak bere lankideekin partekatu nahi zituen arren, kritikak jaso zituen, izan ere, bere garaian, emakumeek lan egitea lotsagarria zen, iduri baitzuen beren bikotekideak ez zirela gai familia aurrera emateko.

Senarra tokiko gobernuko funtzionarioa zen, eta bere karrerak Britainia Handiko hainbat lekutara eraman zituen. Denbora partzialean lan egin zuen urte askoan, euren semea, Gavin Burnell, hazten ari zen bitartean, Leedseko Unibertsitateko materia kondentsatuaren fisika taldeko kidea dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Eskolan asko borrokatu behar izan nuen zientzia ikasteko Berria, 2023.10.06