Juri Gagarin

**Juri Alekseievitx Gagarin** (,  ahoskatua; Klushino, Gzhatsk-etik gertu, 1934ko martxoaren 9a - Novosyolovo, 1968ko martxoaren 27a) Sobietar Batasuneko kosmonauta izan zen. 1961eko apirilaren 12an, Gagarin espaziora bidaiatu zuen lehen gizakia izan zen, Vostok 1 espazio-ontziaren barnean Lurraren orbita bat osatu zuenean. Gagarinek nazioarteko ospe handia lortu zuen, eta domina eta titulu asko jaso, Sobietar Batasuneko Heroia barne, bere nazioko ohorerik 
handiena.

Gagarin Kluxino herrian jaio zen, Gzhatsketik gertu (gero bere izenarekin, Gagarin, berrizendatua). Gaztetan, altzairu-galdategi batean lan egin zuen, Liúbertsi hirian. Ondoren, Sobietar Aire Armadan pilotu sartu zen, eta Luostariko aire basera bidali zuten, Norvegiako mugatik gertu, Sobietar Batasuneko programa espazialerako hautatua izan aurretik, kosmonauta izateko beste bost hautagairekin batera. Espazio-hegaldi aitzindariaren ondoren, Gagarin Kosmonauten Entrenamendu Zentroko entrenamendu-zuzendari ondoko bihurtu zen; geroago, erakunde hori ere, haren ohoretan berrizendatua izan zen. Gainera, lehen, Batasuneko Sobieteko diputatu hautatu zuten 1962an, eta, ondoren, Nazionalitateen Sobietekoa, hurrenez hurren, Sobietar Batasuneko Sobiet Goreneko behe eta goi ganberak, Sobietar Batasuneko organo legegile gorena.

*Vostok 1* espazio-ontziko orbita izan zen bere hegaldi bakarra, baina Soiuz 1 misiorako erreserbako tripulatzaile izendatu zuten. Misio hori istripu hilgarri batekin amaitu zen, non Vladimir Komarov haren lagun kosmonauta hil baitzen. Heroi bihurtuta eta bere bizitzarekin kezkatura, sobietar agintariek espazio hegaldi gehiago egiteko betirako debekua ezarri zioten. Hala ere, berriro hegazkinak pilotatzeko baimena eman zitzaion 1968ko otsailaren 17an Zhukovski Aire Indarraren Ingeniaritza Akademian entrenamendu ikastaro bat burutu ondoren. Azkenean, bost aste geroago, Gagarin hil zen bere hegazkin instruktorearekin gidatzen zuen MiG-15 entrenamendu ehiza egazkinak lurra jo zuenean Kirzhach herritik gertu. Ama liburuzale handia zen, eta esne-etxalde batez arduratzen zen; aita, berriz, zurgin aparta zen. Juri lau senideren artean, hirugarrena zen. Anaia nagusia, Valentin, hamar urte zaharragoa zen, eta, Juri jaio zenean, jada gurasoak laguntzen zituen. Arreba nagusiak, 1927an jaioa, Juri eta anaia gazteena, Boris, zaindu zituen gurasoak lanean ari ziren bitartean.

Bigarren Mundu Gerran, naziek haien herrixka hartu zutenean, familiaren etxea ofizial nazi batentzako etxebizitza izan zen. Gagarindarrek bederatzi metro koadro inguruko buztinezko etxola bat egin zuten, eta urte bat eta bederatzi hilabete eman zituzten han, naziek alde egin arte. 1943an, Valentin eta Zoja anaia-arreba nagusiak Poloniara erbesteratu zituzten nazientzako eskulanak egiteko, eta guda amaitutakoan itzuli ziren. 1946ean, familia Gzhatsk hirira joan zen bizitzera; han, Jurik bigarren mailako hezkuntza ikasten segitu zuen. Hurrengo urtean, ikasketak emaitza apartekin bukatu zituen. Saskibaloia gustatzen zitzaion, eta eskolako entrenatzaile eta epaile izan zen. Metalgintzan aritu zen 1954 arte. Urte horretan, Saratoveko aeroklubean eman zuen izena boluntario gisa, asteburuetan, eta dirua irabazten zuen Volga ibaiko kaian. 1959ko urriaren 6an Луна 3 (*Luna 3*, "Ilargia 3") espazio-zunda jaurti ondoren, espazio-esplorazioan interesatu zen, eta Babushkin teniente koronelak Sobietar Batasuneko Espazio Programarako Gagarinen gomendioa babestu, eta igorri zuen. Ordurako, bazituen 265 orduko hegaldi denbora pilatuta.​ 1959ko azaroaren 6an, lehen teniente mailara igo zuten. Erresistentzia fisiko eta psikologikoa frogatzeko diseinaturiko esperimentuak ere egin zizkioten, adibidez, hipoxia-probetan (oxigeno falta) kosmonautak isolatze-ganbera batean sartu zituzten airea poliki-poliki ponpatuz edo g indar zentrifugoa esperimentatuz. Proba psikologikoetan, hautagaiak erabat isolatuta zeuden ganbera anekoiko batean sartu zituzten; Gagarin uztailaren 26tik abuztuaren 5era egon zen bertan.​​ 1960ko abuztuan, Sobietar Aire Armadako mediku batek honela ebaluatu zuen bere nortasuna:

[thumb|eskuinera|Gagarinen *Vostok 3KA* kapsula espaziala [Koroliov|Koroliov-eko RKK Energia museoan, Moskutik gertu.]]
«Abangoardiako seiek» 1961eko urtarrilean jaso zuten pilotu-kosmonauta titulua, eta Nikolai Kamanin teniente jeneralak, *Vostok* programaren gainbegiraleak, zuzendutako sail arteko batzorde berezi batek egindako bi eguneko azterketa batean parte hartu zuten. Batzordeak *Vostok* lehen giza misiorako prestaketaren arabera sailkatu zituen hautagaiak. Urtarrilaren 17an, M. M. Gromov Hegaldien Ikerketa Institutuko simulagailu batean proba egin zieten *Vostok* kapsularen tamaina errealeko erreplika baten barruan. Gagarinek, Nikolaievek, Popovitxek eta Titovek kalifikazio onak jaso zituzten probako lehen egunean, non egitekoaren faseak deskribatzeko eta, ondoren, batzordearen galderei erantzuteko eskatu baitzitzaien.​ Bigarren egunean, idatzizko azterketa egin zieten eta, horren ostean, batzorde bereziak Gagarin jo zuen hautagai onentzat. Gagarin eta maila goragoko hurrengo bi kosmonautak, Titov eta Neliobov, Tyuratam-era bidali zituzten azken prestaketarako.​ Apirilaren 7an, Gagarin eta Titov aukeratu zituzten dagoeneko hegaldirako prestatuta zegoen espazio-ontzian entrenatzeko. Asif Siddiqi historialariak hauxe idatzi zuen azken hautespenari buruz:

### *Vostok-1*
## Lehen mundu-bira espaziotik 
Lurrari, itzuli osoa egin zion espaziotik ia bi ordutan. *Pojekhali!* ("Abia gaitezen!") esanez abiatu zen Kaspiar Itsasotik, gutxi gorabehera, mila kilometro inguru ekialdera, eguerdian (6:07 UTC, Ordu Unibertsal Koordinatuaren arabera). Siberia osoa zeharkatu zuen, eta ordu laurdenean heldu zen Kamtxatka penintsularaino. Ozeano Barean sartzerakoan, berehala aurkitu zuen gaua (6:37 UTC); ilunpean ozeano osoa ordu betean zeharkatu eta Magallaes itsasartetik pasa ondoren, egunsentia ikusi zuen (7:10 UTC). Atlantikoa beste ordu laurden batean zeharkatu, eta Angolaren kosta aldetik pasatzerakoan, abiadura moteltzeko atzeko koheteak piztu zituen. Atmosferan berriro sartzerakoan espero gabeko biraketa gogorrak gertatu ondoren, balaztatze-lana eginda lortu zuen atzeko koheteen moduluak askatzea Egipto gainean (7:35 UTC). Mediterraneo eta Kaspiar itsasoetatik pasa ondoren, Gagarinek ontzia utzi zuen eserlekutik jaurtikita (7:55 UTC) 7.000 metroko altueran. Jausgailua zabalduta, hamar minutuan lurrera heldu zen arazorik gabe (8:05 UTC). Teorian, ia abiatze-toki berera itzuli behar zen, baina, planetak ekialdera bira egiten duenez, mendebalderago lurreratu zen 40.000 km egin eta gero, Kaspiar Itsasotik ekialdera ez iparraldera baizik. Nekazari baten etxe alboan lurreratu zen: Sobietarra naiz. Telefonoz deitu behar dut Moskura, esan zien estralurtar baten iritsiera ikusi zuten lehenengoei.ezkerrera|thumb|*Vostok 1* espazio-ontzia
erdian|thumb|540x540px|Orbitaren ibilbidea. **6:07** **Launch**: jaurtiketa; **6:37 Sunset**: gautzea; **7:10** **Sunrise**: egunsentia; **7:25 Retrofire**: atzeko koheteak piztea; **7:35** **RV SEP**: atmosferara itzultzeko, gailutik banatzea; **8:05 Landing**: lurreratzea
*Vostok 1* misioa izan zen Gagarinen espazio-hegalaldi bakarra, baina *Sojuz 1* misiorako ordezko taldean ere egon zen gero. Misioa istripu larrian amaitu zen, eta haren lagun eta kide Vladimir Komarov kosmonauta hil zen.

Gagarinen bizitzaz beldur zirela eta, sobietar funtzionarioek betiko debekatu zioten beste espazio-hegaldirik egitea. Zhukovskiko Aire Indarraren Ingeniaritza Akademian beharrezko entrenamendua amaitu ondoren, 1968ko otsailaren 17an, hegazkin arrunt bat pilotatzen utzi zioten. Bost aste geroago hil zen MiG-15 entrenamendu-hegazkinean zebilela Vladimir Seriogin hegaldi-irakaslearen gidaritzapean. Kirzhatx hiritik gertu erori ziren.

## Espazio-bidaiaren ostean 
Heroi nazionala bihurtu zen. Mundu osoko aldizkariek haren argazkia eta biografia atera zuten, eta pertsonaia famatuena bilakatu zen. 1961eko apirilaren 14ean, Moskuko kaleetan hamalau kilometroko ibilbidea egin zuen, ofizialekin batera, Kremlineraino. Han, hitzaldi labur baten ostean, Nikita Khrustxovek Sobietar Batasunaren Heroiaren domina eman zion. Halaber, Sobietar Batasuneko beste hiri batzuetan jende pila bildu zen.

1961eko apirilaren 15ean, Moskun, eta Sobietar Zientzia Akademiaren ofizialekin batera, prentsaren galderak erantzun zituen. *Vostok 1* misioa eta hiru hilabete ondoren, Britainia Handira joan zen, Londres eta Manchesterrera. Manchesterren euri jasa ikaragarria egin zuen, baina euritakorik gabe joan zen kotxean, jende guztia ikusteko. Lehenengo lau hilabeteetan, beste herrialde hauetan ere izan zen: Brasil, Bulgaria, Kanada, Kuba, Txekoslovakia, Finlandia, Hungaria eta Islandia.

## Bizitza pribatua
eskuinera|thumb|Gagarin eta bere emaztea Valentina Gagárina 1964an, Moskun kontzertu batean.
Gagarini izugarri gustatzen zitzaion kirola: izotz-hockeyan jokatzen zuen atezain gisa; saskibaloi zalea zen, eta kirol horretako arbitro izateaz gain, taldeko entrenatzaile izan zen Saratoveko Industria Eskola Teknikoan.

1957an, hegazkin eskolan kadete zela, Moskuko Plaza Gorrian Valentina Goriátxeva, Orenburgeko Medikuntza Eskolan graduatutako medikuntza-teknikari bat: Elena Jurievna Gagarina, 1959an jaioa,​​ eta Galina Jurievna Gagarina, 1961ean jaioa. 1961eko irailean, Gagarin ospetsu bihurtu ondoren, bere emazteak aurkitu zuen Itsaso Beltzeko turismo zentro batean nabigazio istripu baten ondoren zaindu zuen erizain batekin harremanak izaten ari zela. Gagarin leiho batetik ihes egiten saiatu zen, eta bigarren solairuko balkoi batetik salto egin zuen, baina aurpegian min hartu zuen, eta ezkerreko bekainean orbain iraunkor bat geratu zitzaion. 2006ko elkarrizketa batean, Valentin Petrov koronelak, kosmonautaren lagunak, adierazi zuen hark ez zituela inoiz hitz horiek esan eta aipua sortu zela Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Komite Zentralaren osoko bilkuran, estatuaren erlijioaren aurkako kanpainari buruzkoa Nikita Krustxovek esan zuenean Gagarinek espaziora hegan egin zuela baina han ez zuela Jainkorik ikusi.

### Heriotzaren inguruabarrak 
Heriotzaren inguruabarrak sekretuak izan ziren lehen unetik. Hiru ikerketa egin ziren: bata, KGB inteligentzia agentziak egina; bestea, Gobernuko Ofizialen Batzordeak; eta, azkena, Aireko Indarrak. Jamie Doranek eta Piers Bizonyk –haren biografia idatzi zuten– esan zuten KGBk beste bi ikerketen kontra jo zuela. Liburuaren izenburua honako hau da: *Izarretako gizona: egia Juri Gagarin kondairaren atzean.*

KGBren txostena 2003ko martxoan desklasifikatu zen. Txostenean, argi geratzen da eguraldia txarrera aldatu zela, eta, gainera, fuel deposituak hegazkinera itsatsita utzi zituzten, eta bi gauzak eragina izan zutela dio hark. Hala ere, lau urte geroago, beste ikerketa bat egiteko asmoa izan zen, baina Kremlinek ez zuen ikerketa berria baimendu.

2011ko apirilean, beste dokumentu batzuk desklasifikatu ziren: haietan esaten da maniobra kritiko bat egin zutela.

## Monumentuak, muralak eta estatuak 
Haren omenezko monumentuak errusiar hiriotan daude: Orenburg, Txeboksary, Irkutsk, Izhevsk, Komsomolsk-na-Amure eta Joxkar Ola. Orobat, Errusiatik kanpoko hiriotan daude: Duzkivska (Ukraina), Nikosia (Zipre), Karagandy (Kazakhstan) eta Tiraspol (Moldavia). 1980ko ekainaren 4an, Moskun, haren omenezko estatua paratu zuten Gagarin enparantzan: 38 metro luze da, eta titanioz eginda dago. Atzealdean, itzultzeko erabili zuen moduluaren erreplika dago.

2011n, estatua bat jarri zuten Admiralty archen, Londresen. Estatua James Cook kapitainaren aurrean zegoen, baina, 2013an, Greenwich-era mugitu zuten.

2008ko apirilean, Belgraden estatua bat jarri zioten. Lan horrek polemika ikaragarria sortu zuen artistak haren burua oso txikia egin zuelako, eta Goran Vesic-ek esan zuen, ez hiriak, ez Serbiako Kultura Ministerioak, ez eta lana ordaindu zuen fundazioak ere, ez zekitela diseinuaren neurriak aurretik.

2019ko abuztuan, Jorit artista italiarrak haren aurpegia margotu zuen Odintsovo-ko distrituan, Errusian. Haren omenezko munduko mural handiena da.

## 50. urteurrena 
2011n, munduak haren bidaia omendu zuen. *Lehenengo orbita* filma egin zen, eta Nazioarteko Espazio Estaziotik bidali zuten. Filma egiteko, bidaiaren ibilbidea eta soinu grabaketak erabili ziren. Han ziren 27. espedizioko errusiar, italiar eta estatubatuar eskifaiek, Gagarinen irudiko elastikoak jantzirik, bideo bat grabatu zuten. Grabaketan, *Juriren zorion gaua* ospatzeko mezua bidali zioten munduari.

Errusiako Banku Zentralak urrezko eta zilarrezko txanponak egin zituen urteurrenaren omenez, eta *Soiuz TMA-21* espazio-ontzia *Gagarin* izendatu zuten 2011ko apirilean, 50 urte egiten zituenean.

Ukrainak zigilu bat atera zuen haren aurpegia eta Lurra erakusten.

## Galeria 

File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|1964
File:1976 4569.jpg|1976
File:1981 5175.jpg|1981
Stamps of Azerbaijan, 2001-595s.jpg|2001
File:Stamp of Moldova md383.jpg|2001
File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|2009
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png||2001
File:RR5714-0010R.png|2011
File:RR5220-0010R.png|2011
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|2011

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* Part 1 (pages 1–499), Part 2 (pages 500–1011).

## Kanpo estekak 
* Juri Gagarin. Sebastian Gartzia Trujillo Erlea aldizkaria, 12. alea. Euskaltzaindia