Jean-Jacques Rousseau

**Jean-Jacques Rousseau** (Geneva, 1712ko ekainaren 28a - Ermenonville, 1778ko uztailaren 2a) suitzar idazle, musikagile eta filosofoa izan zen, frantsesez idazten zuena. Ilustrazioko pentsalari nagusietako bat izan zen. Lanik ezagunenak *Gizarte-Hitzarmena*, *Aitorpenak* eta *Emilio, edo Hezkuntzaren gainean* ditu.

Jean-Jacques Rousseau oso filosofo berezia izan zen bere garaian, *haizearen kontra* joan zena eta maiz kritikatua bere ideiengatik. Ilustrazio garaiko baikortasun eta aurrerabide giroan, gizartea, aurrerapena, arteak eta zientziak kritikatu, eta mespretxatu zituen arrazoian oinarritua, haiek gizakiaren ustelkeria eta gaitz guztien iturria zirela ondorioztatuz. Hori zela-eta, Erromantizismoaren aitzindaritzat hartzen da, arrazoiaren aurrean sentimenduen garrantzia azpimarratzen duen korrontearena. Pedagogian lan handia egin bazuen ere, ekarpen garrantzitsuenak politika arloan egin zituen, eta haren ideiek eragin handia izan zuten Frantziako Iraultzan.

## Bizitza 
[ezkerrera|thumb|250px|Jean-Jacques Rousseau bere aitari irakurtzen, [Maurice Leloiren marrazkia, 1889]]
Rousseau Genevan jaio zen 1712ko ekainaren 28an, frantziar jatorriko familia kalbinista batean. Ama galdu zuen jaio eta berehala, eta anaia bakarra oso gazterik joan zen etxetik. Beraz, Rousseauren heziketa aitaren gain gelditu zen; haren izaera fantasiatsuaren eraginez, Antzinako Grezia eta Erromako literatura irakurri zuen haurtzaroan, hala nola Plutarcoren *Vitae parallelae*. Hamabi urterekin, lanean hasi behar izan zuen, aitak alde egin baitzuen justiziatik ihesi. Bera ere Suitzatik joan zen, eta Annecyn hartu zuen bizilekua, Françoise-Louise de Warensen gerizpean. Haren bitartez, 1728an, Turinera joan, eta katoliko bihurtu zen. 1731-1740 bitartean, Madame de Warensek Chambéryn zeukan etxean bizi izan zen. Urte horietan, filosofia, kimika, matematikak, musika eta latina ikasi zituen, Warens andrearen maitale izateaz gain.

1742an, Parisa joan zen ospe eta diru bila, baina ez zuen arrakastarik izan, musika alorrean saiatu zen arren. Han, Diderot eta beste filosofo batzuk ezagutu zituen, eta hiriko literatura giroetan sartzen ahalegindu zen. 1743an, Veneziara joan zen Frantziako enbaxadorearen idazkari, eta urtebete eman zuen hiri hartan. Parisa itzulirik, opera bat estreinatu zuen, *Les Muses galantes* (1743, Musa adeitsuak), Jean-Philippe Rameauk, garai hartako musikari ospetsuenetako batek, gogor kritikatu zuena. Horrek zaputz handia egin zion, uste baitzuen Rameauk lagundu egingo ziola. Nolanahi ere, ordurako sona handia zuen musikaren alorrean, eta *Encyclopédie*-ko argitaratzaileek musikari buruzko artikulu batzuk eskatu zizkioten, gerora egin zuen *Musika Hiztegia*ren oinarri izan zirenak.

thumb|ezkerrera|180px|*Discours sur les sciences et les arts*-en lehen argitalpena
1745 hasieran, Thérèse Levasseur lixibagilearekin lotu zen; bost seme-alaba izan zituen harekin, eta, Thérèseri bizitza guztian mantenua eman zion arren, umezurtzen erruki etxera bidali zituen bost haurrak, garai hartan askok egiten zuten moduan. Filosofoek eraso gogorrak egin zizkioten horregatik, eta, hari ere, atsekabe handiak sortu omen zizkion horrek aurrerantzean.

1750ean, ospe nabarmena erdietsi zuen Parisko ingurune sozial eta literarioan Dijongo Akademiak lan bat saritu ziolako: *Discours sur les sciences et les arts* (Zientziei eta arteari buruzko hitzaldia), zientzien eta arteen indarberritzeak ohiturak garbitzen lagundu ote zuen galderari erantzuten ziona. Bestalde, musika idazten jarraitu zuen, eta arrakasta handia lortu zuen 1752an *Le Devin du village* (Herriko aztia) operarekin. Italiar musikaren nagusitasuna aldarrikatu zuen beti Rameau eta beste zenbait frantses musikarien aurrean. *Lettre sur la musique francaise* (1753, Frantses musikari buruzko gutuna) obran azaldu zituen musikari buruz zituen ideiak. Inoiz ez zuen baliatu nahi izan musikako lan haiek eman zioten ospea.

[thumb|230px|[Louise d'Épinay, Rousseauri Montmorencyko basoko *Ermitage* etxea utzi ziona.]]
1754an, Genevara joan zen, eta berriz besarkatu zuen kalbinismoa. Frantziara itzulirik, entziklopedistengandik aldentzen hasi zen, eta, 1755ean,  *Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes* (Gizakien arteko desberdintasunaren jatorriari buruzko gogoeta) liburua idatzi zuen; giza izaerari hondatzailetzat eta gizakien arteko desberdintasunen sorburutzat jo zituen liburu hartan historia eta zibilizazioa, eta, horrenbestez, kritika biziak eragin zituen entziklopedisten artean, aurrerabidearen eta arrazoiaren etsaitzat hartu baitzuten Rousseau. Parisen onik ez zuela, Montmorency aldera joan zen 1756an, Thérèse Levasseur eta beraren amarekin, eta Louise d'Épinayk utzi zion etxe batean kokatu zen. Baina, hurrengo urtean, alde egin behar izan zuen handik d'Houdetot kondesarekin, Jean-François de Saint-Lamberten maitalearekin, maitasun harreman bat izan zuelako

#### Julie edo Heloïse berria 
Gizarte txiki baten bizitza ideala irudikatu zuen Rousseauk *Julie ou La Nouvelle Héloïse* liburuan, nobela baten tankera emanez. Familia baten antolamendua moldatu zuen –gurasoak, seme-alabak, morroi-neskameak, gainerako senideak, adiskideak– naturaren irakasbideen arabera bizi zena, baina natura hura ez zen basa, kulturak eta arrazoiak ernaldua baizik. Itxurakeria, hipokrisia, harrokeria, bekaizkeria eta azpikeria ezin onartuzkoak ziren giro hartan, gardentasunaren, kidetasunaren, xalotasunaren eta garbitasunaren mesedetan.

Harrigarri hura nola zen posible? Zein printzipiotan zegoen oinarritua elkarkidetasunezko gizarte hura? Eliseo Zelaiak, Greziako eta Erromako mitologian heroi eta bertutetsuen arimak hil ondoren biltzen diren lekua zen harmonia haren sinboloa. Hortaz, sinbolo horri jarraiturik, grinak, bihozkadak, orekatuak behar dute, arrazoiaren bidez araztuak. Hala bada, *La Nouvelle Héloïse*-k bi maitaleren bilakaera morala kontatzen du: Juliek eta Saint-Preux-ek beren grina sutsuari uko egin behar diote arrazoi moralengatik; oinaze ezin handiagotan egonagatik, beren maitasun grinari nagusituko zaizkio azkenik. Zentzumenen dei suharra menderaturik, beren kontzientziekin bakean baina beren maitasun grinari leial, elkarrekin biziko dira Julieren senarraren babespean. Bertutea eta zoriona elkar harturik daude alderdi askotako nobela horretan. Bertutea eta zoriona orobat dira familiartearen eta haurren heziketaren ardatz nagusiak. Eta gizarte txiki horretako bizitza ordenatua eta zoriontsua hiri handietako bizitza gaiztakeriaz, esklabotasunez eta zorigaitzez beteari kontrajartzen zaio.

#### *Émile, edo Hezkuntzaren gainean* 
''Émile, ou De l'éducation* liburuan, haren pentsamenduak ikuspegi pedagogikoa hartu, eta hezkuntza eredu berria proposatu zuen. Haren arabera, umea gizarteratzean jasaten duen ontasun- eta inozentzia-galtzearen prozesua aztertu egin behar zen, hori saihesteko eta umeari gizakien prozesu naturalak jarraitzen uzteko, norberarekiko eta besteenganako maitasunean oinarritutako heziketa eskainiz.

#### *Gizarte hitzarmena* 
eskuinera|thumb|220px|*Indarra ez da zuzenbidea*, *Gizarte hitzarmena*ko irudia, 1801
Zuzenbide politikoa sortzea izan zen Rousseauren anbizio nagusia; beraz, ez zuen zuzenbidea zer zen deskribatu nahi; aitzitik, zuzenbideak zer izan behar zuen bilatu nahi zuen, edo, bestela esanda, gizarte eta aginpide zilegi baten oinarriak jartzea erabaki zuen. Gizabanako bakoitzari, segurtasuna –gizabanakoaren bizitzako zoriona segurtasuna zen Rousseaurentzat gizarte bizitzan– ziurtatuko zion elkartze mota bat bilatu nahi zuen, aldi berean gizabanakoaren askatasuna ere ziurtatuko zuena.

Thomas Hobbes eta John Lockeren filosofiaren kezka nagusiak bildu zituen hala. Rousseauk berezko pribilegioen edo indartsuenaren legean oinarritutako aginpide oro ukatzen zuen. Harentzat, aginte zilegiak giza taldeen arteko hitzarmenetik sortua behar zuen; elkartasunezko hitzarmena zen beraz, eta ez mendetasunezkoa. Herria ez da bakarrik burujabetzaren sorburua; burujabetzaren erabiltzaile eta egile da. Gizabanako oro hiritarra da baita ere, eta, eskubide orori, betebehar bat dagokio: «norberak bere burua eta bere ahal guztia guztien borondatearen gidaritza gailenaren pean jarri beharra dauka».

## Rousseauren ondarea
### Literarioa
Garaiko entziklopedistetatik urrundu eta Eliza katolikoarekin liskartu zenez, bere doktrina polemikoengatik, bere literatur estiloa aldatu egin zuen. Bere lan autobiografiko                                                                          ek Europako literaturan funtsezko aldaketa eragin zuten, hainbesteraino, non autore erromantizismoaurreko edo Erromantizismoaren aitzindaritzat hartzen baita. Bere garaian eragin handiena izan zuten lanak *Julie ou la Nouvelle Héloïse* (Julia, edo Eloisa Berria) (1761) eta *Émile, ou De l'éducation* (Emilio, edo Hezkuntzaren gainean) (1762) izan ziren, familiari buruzko ideiak eraldatu baitzituzten.

Beste lan oso garrantzitsu batzuk dira: *Gizarte kontratua* eta *Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes* (Gizakien ezberdintasunaren funtsa eta jatorriari buruzko hitzaldia).

### Ideia politiko eta sozialak
[thumb|eskuinera|200px|*[Gizarte-kontratua|Gizarte kontratua* frantsesezko jatorrizko argitalpenaren lehen orrialdea.]]
Rousseauk Ilustrazio garaiko lan garrantzitsuenetako bat egin zuen;​ *Gizarte-kontratua* liburuaren bidez, politika berri bat sorrarazi zuen.​ Politika berri hori oinarrituta dago «volonté générale» (borondate orokorra) delakoan eta herrian, burujabetzaren gordetzaile gisa. Legezko gobernu modu bakarra estatu errepublikanoa izango dela adierazten du, non herri guztiak legeak egiten dituen; gobernu-era edozein dela ere, dela monarkia ba edo aristokrazia bat, ez dio estatuaren legitimitateari eragin behar.​ Rousseauk garrantzi handia ematen dio estatuaren tamainari, zeren eta, behin estatuaren biztanleria hazten denean, gizabanako bakoitzaren borondatea gutxiago ordezkatuta baitago borondate orokorrean; beraz, zenbat eta handiagoa izan estatua, orduan eta eraginkorragoa izan behar du haren gobernua borondate orokor hori ez saihesteko.

Azterketa politiko eta sozialetan, Rousseauk boterea herriaren gain erortzen den eskema sozial bat garatu zuen argudiatu autoritatea izango den lider bakar baten beharrik gabe multzo gisa bizi eta bizirautea posible dela. Askatasun naturalean oinarritzen den proposamena da, zeinarekin, Rousseauk azaltzen duenez, gizakia jaio baita. *Gizarte kontratuan*, Rousseauk argudiatzen du gizartea gobernatzen duen boterea herritar guztien onerako begiratzen duen borondate orokorra dela.​ Botere horrek baldintza baten pean baino ez du indarrik hartzen, gizarte bateko kide bakoitza elkartasunez elkartzen denean; Rousseauk azaltzen duenez: «Gutako bakoitzak bere pertsona eta botere osoa batera jartzen ditu borondate orokorraren zuzendaritza gorenaren pean, eta kide bakoitza osotasunaren zati banaezintzat hartzen da». Azkenik, Rousseauk planteatzen du herritarrek beren gain hartutako batasunak «gai izan behar duela –guztien indar osoarekin– batasuneko pertsona bakoitza eta haren ondasunak defendatzeko eta babesteko, baina horietako bakoitzak, guztiekin batera, bere buruari bakarrik obedituz eta lehen bezain aske geratuz».​ Gizakia aske den egoera naturaletik ateratzen da zerbait artifiziala sortzeak bizirauteko beharra dakarkiolako, gizakia ez baita, berez, lagunkoia, eta ez zen beste batzuekin elkartuta egoteko jaio. Borondatezkoa da batzuk besteekin elkartzea eta lotura hori moraltasunaren eta arrazionaltasunaren garapenarekin oinarritzea naturak ezarri dizkion beharrak asetzeko. Morala eta arrazoia agerikoak dira gizartean, gizarte-ordena bat sortzeko gai den arau-eredu bat ezartzen baitu, batzuek besteen gainean duten nagusitasuna saihesteko eta gizarteko kide guztien ordezkaritza parte-hartzailea lortzeko.

Gizarte kontratuaren bidez, Rousseauk demokraziari bidea irekitzen dio, non kide guztiek aitortzen baitute arrazoiaren autoritatea lege komun baten bidez gorputz politiko berean elkartzeko, bada, obeditzen duten legea beren baitatik sortzen baita. Gizarte honek Errepublika izena hartzen du, eta herritar bakoitza guztiekin ados bizi da. Gizarte horretan, beharrezkoak dira arrazoimenaren eta borondate orokorraren hausnarketaren bidez sortutako jokabide-arauak, bizitza zibilean gizakiak gobernatuko dituzten legeak garatzeaz arduratzen direnak.​ Rousseauren lanaren arabera, gobernu legitimo oro errepublikanoa da; hau da, errepublika batek helburutzat du interes publikoa eta borondate orokorra duen gobernua izatea. Horregatik, Rousseauk ez du baztertzen monarkia gobernu demokratikotzat erabiltzea, bada, borondate orokorrari atxikitakoek, zenbait egoeratan, gobernu monarkiko edo aristokratiko bat ezartzea komeni bazaie, orduan, horixe da guztien ongia.

## Rousseau eta Euskal Herria 
*Les Confessions* (1766) lanean esan zuen Rousseauk sekula ezagutu zuen pertsonarik toleranteena zela Manuel Ignacio Altuna azkoitiarra. Altunak eta Rousseauk Veneziara egindako bidaia batean topo egin zuten: *Inoiz ez dio inongo laguni galdetu haren erlijioz. Judu, protestante, turkiar, sintsa nahiz ateoa izateak ez zion inporta, gizaki zintzoa izanez gero*.

Liburu horretan bertan, halaber, euskal konstituzioen gorespena egin zuen Gernikako arbola aipatuz:
 

Frantziako Iraultzaren garaian, egun Baionako auzo den Santizpirita udalerriari *Jean-Jacques-Rousseau* izena ipini zitzaion. Hala izan zen 1793 eta 1795 artean.

## Lan zerrenda 
[thumb|280px|Rousseauren hilobia, [Parisko Panteoian]]
* *Projet concernant de nouveaux signes pour la musique* (1742).
* *Dissertation sur la musique moderne* (1743).
* *Discours sur les sciences et les arts* (1750).
* *Narcisse ou l’amant de lui-même*, antzerkia (1752).
* *Le Devin du village* (1752), opera.
* *Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers'' Diderot eta d'Alembert-ekin batera (1755).
* ''Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes* (1755).
* *Examen de deux principes avancés par M. Rameau* (1756?).
* *Jugement du Projet de paix perpétuelle de Monsieur l'Abbé de Saint-Pierre* (1756).
* *Lettres morales* (1757-1758).
* *Julie ou la Nouvelle Héloïse* (1761).
* *Du contrat social* (1762).
* *Émile, ou De l'éducation* (1762).
* *Dictionnaire de musique* (1755-1767).
* *Les Confessions* (hilondokoa).
* *Dialogues de Rousseau juge de Jean-Jacques* (hilondokoa).
* *Rêveries du promeneur solitaire* (hilondokoa).
* *Essai sur l'origine des langues* (hilondokoa).
* *Projet de constitution pour la Corse* (hilondokoa).

### Euskaratuak 
* *Gizarte-Hitzarmena*, itzultzailea: Beñat Oihartzabal, Klasikoak bilduma, Bilbo. 1993.
* *Gizakien arteko desberdintasunaren jatorri eta oinarriei buruzko mintzaldia*, itzultzailea: Juan Kruz Igerabide, EHU, 2007.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
### Rousseaurena 
* 
* 
* 
### Rousseauri buruz 
* Blaise Bachofen, *La Condition de la liberté. Rousseau, critique des raisons politiques*, París, Payot, 2002
* Bellod, J. F.  *Reivindicación de Rosusseau*, Revista de Economía Institucional
* Bruno Bernardi, *La fabrique des concepts. Recherches sur l'invention conceptuelle chez Rousseau*, París, Honoré Champion, 2006
* Maurice Blanchot, *El libro que vendrá*, Caracas, Monteávila, 1969 (or. 1959)
* Ernst Cassirer, *Rousseau, Kant, Goethe: filosofía y cultura en la Europa del siglo de las luces*, Madrid, FCE, 2007
* Nanine Charbonnel, *Philosophie de Rousseau*, Aréopage, 2006
* André Charrak, *Raison et perception: fonder l'harmonie au XVIIIe siècle*, París, Vrin, 2002
* Charles Coutel, *Lumières de l'Europe: Voltaire, Condorcet, Diderot*, París, Ellipses, 1997
* Monique y Bernard Cottret, *Jean-Jacques Rousseau en son temps*, Perrin, 2005
* Michel Coz, *Jean-Jacques Rousseau*, París, Vuibert, 1997
* Michel Coz y François Jacob, *Rêveries sans fin: Autour des «Rêveries du promeneur solitaire»*, Orléans, Paradigme, 1997
* Michel Coz, *La Cène et l'Autre Scène: Désir et profession de foi chez Jean-Jacques Rousseau*, París, Honoré Champion, 1998
* Gaëtan Demulier, *Apprendre à philosopher avec Rousseau*, París, Ellipses, 2009
* Robert Derathé, *Jean-Jacques Rousseau et la science politique de son temps*, París, Vrin, 2000
* Jacques Derrida, *De la gramatología*, Buenos Aires, Siglo XXI, 1970 (or. 1967)
* Arbi Dhifaoui, *«Julie ou la Nouvelle Héloïse»: roman par lettres, roman de la lettre*, Túnez, Centre de Publication Universitaire, 2000
* Arbi Dhifaoui, *Le roman épistolaire et son péritexte*, Túnez, Centre de Publication Universitaire, 2008
* Béatrice Didier, *La musique des Lumières: Diderot, l'Encyclopédie, Rousseau*, París, PUF, 1985
* Charles Eisenmann, "La cité de Jean-Jacques Rousseau" y "Politique et religion chez Jean-Jacques Rousseau", en *Écrits de théorie du droit, de droit constitutionnel et d'idées politiques*, París, Panthéon-Assas, 2002, pp. 611-619 y 621-638
* Francis Farrugia, *Archéologie du pacte social'', París, L'Harmattan, 1994
* Michel Foucault, «Introducción a *Rousseau juez de Jean-Jacques*», 1962, en *Dits et écrits*, I, París, Gallimard, 1994.
* Victor Goldschmidt, *Anthropologie et politique*, París, Vrin, 2000
* Bernard Groethuysen, *Jean-Jacques Rousseau*, París, Gallimard, 1949 (y 2003)
* Florent Guénard, *Rousseau et le travail de la convenance*, París, Honoré Champion, 2005
*  Jean-Luc Guichet, ''Rousseau, l’animal et l'homme: l'animalité dans l'horizon anthropologique des Lumières*, París, Éditions du Cerf, 2006
*
* Catherine Kintzler, *Poétique de l'opéra français de Corneille à Rousseau*, París, Minerve, 2006
* Paul de Man, *Alegorías de la lectura*, Barcelona, Lumen, 1990 (or. 1979)
* Roger D. Masters, *La philosophie politique de Rousseau*, Lyon, ENS Éditions, 2002
* Arthur Metzler, *Rousseau. La bonté naturelle de l'homme*, París, Ed. Belin, 1998
* Gérard Namer, *Le système social de Rousseau: De l'inégalité économique à l'inégalité politique'', París, L'Harmattan, 1999
* Gérard Namer, *Rousseau sociologue de la connaissance: de la créativité au machiavélisme*, París, L'Harmattan, 2000
* Patrick Riley (ed.), *The Cambridge Companion to Rousseau*, Cambridge University Press, 2001
* Claire Salomon-Bayet, ''Jean-Jacques Rousseau ou l'impossible unité*, Seghers, 1968 (or. 1971)
* Robert Spaemann, *Rousseau: ciudadano sin patria,* Madrid, Centro de Estudios Políticos y Constitucionales, 2013 (or. 1980).
* Jean Starobinski, *Rousseau. La transparencia y el obstáculo*, Madrid, Taurus, 1983 (or. 1976)
* Jean Starobinski, *Accuser et séduire. Jean-Jacques Rousseau*, París, Gallimard, 2012
* Frédéric Worms, Rousseau, *Émile ou de l'éducation, Livre IV*, París, Ellipses, 2001

### Hiztegi eta entziklopediak
* 
* 
* 

### Entziklopediak
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* Euskarari ekarriak: Jean-Jacques Rousseau, ekarriak.armiarma.eus
* Rousseau, Jean-Jacques, *Gizarte-Hitzarmena*, Klasikoak bilduma, ehu.eus
*  Rousseau, Jean-Jacques, *Du contrat social'', metalibri.wikidot.com