open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azpiespazio bektorial

**Azpiespazio bektorial**a kontzeptu garrantzitsua da aljebran eta matematikako hainbat arlotan. Testuinguruaren arabera **azpiespazio** ere deitu ohi zaio beste mota batzuetako azpiespazioekin nahastu ezin denean. Orokorrean, **U** edo **V** ikurrak erabiltzen dira azpiespazio bektorialari buruz aritzeko; batzuetan **A**, **B** edota **W** ere ikus daitezke.

## Definizioa 
Suposatuz V espazio bektoriala dela, K eskalarren gorputza (\mathbb{R} edo \mathbb{C}) eta (W,+) egitura (V,+) talde abeldarraren azpitaldea dela, W azpiespazio bektoriala izango da hurrengo baldintzak betetzen baditu:
* \lambda \in K , w \in W \Leftrightarrow \lambda w \in W    
* w_1,w_2 \in W \Rightarrow (w_1 + w_2) \in W 
Hau da, (1) K gorputzeko edozein eskalar eta W azpiespazio bektorialeko edozein bektoreren arteko biderketa, W-n dago eta (2) W azpiespazio bektorialeko edozein bi bektoreren arteko batura W-n dago.

## Eragiketak 
Ueta  W, V espazio bektorialaren bi azpiespazio izanik,

### Ebakidura 
U \cap W = \left\{\mathbf{v} \in V \colon \mathbf{v} \in U \ \text{eta} \ \mathbf{v} \in W\right\} 

Bi azpiespazioren arteko ebakidura V-ren azpiespazio da.

### Bildura 
U \cup W = \left\{\mathbf{v} \in V \colon \mathbf{v} \in U  \ \text{edo} \ \mathbf{v} \in W \right\} 

Bi azpiespazioren bildura normalean ez da V-ren azpiespazioa.

### Batura 
U + W = \left\{u+w: u \in U \text{ eta } w \in W \right\} 

U-ren eta W-ren bektoreen arteko batura guztien multzoa da

Batura V-ren azpiespazioa da.

#### Batura zuzena 
U,W\leq V izanik, beraien arteko batura zuzena dela esango dugu eta  U \oplus W moduan adierazi,  U \cap W =\{0\} bada.

##### Azpiespazio osagarriak 
U eta  W osagarriak direla esaten da baldin eta beraien arteko batura zuzena V bada, hau da, 

S \oplus W = \;V \; \Leftrightarrow \; \begin{cases} S + W = \; V \\ S \cap W = \left\lbrace \overset{\rightarrow}{0} \right\rbrace \end{cases}

## Azpiespazioen dimentsioak 
Izan bitez V dimentsio finituko espazio bektoriala eta W\leq V. Orduan:

# dim W\leq dimV. Gainera, dim W= dimV
 dugu baldin eta soilik baldin W=V bada.
# W-ren edozein oinarri V-ren oinarri bateraino luza daiteke.

Grassman-en formulak bi azpiespazioren baturaren dimentsioa kalkulatzea ahalbidetzen du. Ondokoa dio:

\dim(U + W)=\dim(U)+\dim(W) - \dim(U \cap W)

Batura zuzen baten dimentsioa kalkulatu nahi badugu, badakigu U \cap W =0
 dela, beraz,

\dim(U \oplus W)=\dim(U)+\dim(W)

## Ikus, gainera 
* Bektore

## Kanpo estekak
Bektore (argipena)

**Bektore** hitzak adiera zenbait ditu:
* matematikan, bektorea, norma edo luzera, norabidea eta noranzkoa dituen objektu geometrikoa; fisikan maiz erabiltzen da, adibidez azelerazioa adierazteko; ikus, gainera, bektore espazioa eta bektore-eremua;
* biologian, bektorea, gaixo den animalia batengandik patogenoa hartu eta beste bati bat kutsatzen diona;
* energiari buruz, energia bektorea, energia metatu egiten duten substantzia edo gailua, gero modu kontrolatuan ustiatzeko (adibidez, pilak eta urtegi batean pilatutako ura);
* astronomian, zeruko gorputz baten zentroa gorputz horren inguruan biraka ari den beste gorputz baten zentroarekin lotzen duen lerroa.
Harlem

**Harlem** New Yorkeko (AEB) auzunea da, Manhattango barrutian dagoena. Afroamerikarren ghettoa izan da historikoki, eta latinoamerikarren kontzentrazio handia ere badago *"Spanish Harlem"* delako zonalde txikiagoan.

Izena ipini zioten Haarlem hiri herbeheretarraren atzetik.

## Historia
Harlemen XIX. mendean nagusiki juduak eta italoamerikarrak bizi ziren, baina afroamerikarrak kopuru handitan hasi ziren iristen 1920 eta 1930eko hamarkadetan "Migrazio Handian" XX. mendean. Hamarkada haietan, Central eta West Harlem "Harlem Renaissance" izeneko mugimenduaren erdigunea izan ziren, afroamerikar kulturakoa. Langabeziaren eragina handia izan zen, Depresio Handia eta gerra osteko desindustrializazioaren ondorioz, pobrezia eta krimen mailak areagotzeko.

## Musika
### Soul
### Gospel
Gospel musika eliza protestante afroamerikarretan garatu zen bereziki 1930eko hamarkadatik aurrera, eta Harlem izan zen korronte honen garapen leku nagusietakoa AEBetan. 

## Ikus, gainera
* Harlem Globetrotters
* Marcus Garvey Park

## Kanpo estekak
OpenDocument

thumb
thumb
thumb
thumb
thumb
thumb|48px|
**OpenDocument** edo **ODF** (Open Document Format) bulegotika fitxategientzako formatu estandarra da, formatu irekia. Ingelesez **OASIS** akronimoarekin ezagutzen den erakundeak kudeatzen du ("Organization for the Advancement of Structured Information Standards").

Hasiera batean OpenOffice.org erakundeak sortuta, XML formatuan oinarritzen da, eta bulegotika dokumentuak gordetzeko balio duen fitxategi estandarra da. Hala nola:
* kalkulu-orriak,
* aurkezpenak,
* grafikoak, eta
* testuak batik bat
LibreOffice bulegotika paketeak ere formatu hauek erabiltzen ditu.

## Historia 
2005eko maiatzaren lehenean onartu zen OpenDocument estandar bezala, eta urte horretako azaroaren 30erako ISO 26300 estandar moduan finkatu zen.
Estandar hau publikoki garatutakoa da, irekia (edonork eskuratu dezake), eta mugarik gabe erabil daiteke. Jabetza pribatua duten formatuen alternatiba izan nahi du ODFk, software etxe bakar batekiko dependentzia ekiditeko.

2025ean Alemaniak konpromisoa erakutsi zuen ODF formatuak hobesteko.

## Fitxategi motak 
Fitxategiaren luzapena kontuan hartu behar dira. Hrra ODF fitxategien luzapenek zer adieraztzen duten:
* **.odt** (**t**estua). 
* **.ods** (***s**preadsheet, kalkulu orria).
* **.odp** (*presentation*, diapositiba aurkezpena).
* **.odg** (marrazkia).
* **.odi**  (*image*, irudia).
* **.odb** datu **b**asea.
* **.odm**  (***m**aster document*, dokumentu nagusia).
* **.odf** (**f**ormula matematikoa).

## Irudiak 

Fitxategi:ODF textdocument 48x48.png|**.odt** editagarri diren testuak gordetzen dituzten fitxategien luzapena.
Fitxategi:ODF presentation 48x48.png|**.odp** aurkezpena (*slides*, diapositibak)
Fitxategi:Odf1otp-48x48.png|
Fitxategi:ODF spreadsheet 48x48.png|**.ods** kalkulu orria
Fitxategi:ODF textdocument 48x48.png|
Fitxategi:ODF drawing 48x48.png|**.odi** irudia (*image'')
Fitxategi:PDF-ODF-hybrid icon.svg| pdf-odf formatu ireki hibridoa.
Fitxategi:Versionsverwaltung.png| **.odt** luzapena duten fitxategi batzuen irudiak, testuak dituzten fitxategiak. 
Fitxategi:Torchlight odt.png|**.odt** editagarri diren testuak gordetzen dituzten fitxategien luzapena.

## Erreferentziak 
## Ikus, baita 
* Formatu irekia

## Kanpo estekak
Hudson (ibaia)

**Hudson** (; irokes hizkuntzan: *Muh-he-kun-ne-tuk* edo *Muhheakantuck*) AEBetako ipar-ekialdeko ibaia da, New York estatua zeharkatu eta New York hirian itsasoratzen dena. 507 kilometro luze da, eta 36.260 kilometro koadroko arroa drainatzen du.

## Geografia 
Adirondacks mendietan sortu eta Upper New York badian itsasoratzen da. Ontzi bidezko komunikabide garrantzitsua da, New York eta Aintzira Handiak (Erie, Ontario) ubidez lotzen baititu.

### Ibaiadarrak 
Iparraldetik hegoaldera hauek dira Hudsonen ibaiadar nagusiak:

# Opalescent Brook
# Cedar River
# Indian River
# Boreas River
# Schroon River
# Sacandaga River
# Mill Creek
# Battenkill River

# Hoosic River
# Mohawk River (nagusia)
# Normans Kill
# Catskill Creek
# Esopus Creek
# Rondout Creek
# Roeliff-Jansen Kill
# Crum Elbow Creek

# Wappingers Creek
# Fishkill Creek
# Moodna Creek
# Croton River
# Pocantico River
# Sparkill Creek
# Wicker's Creek
# Saw Mill River

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hudson River Fundazioa, hudsonriver.org
Palauko historia

**Palauko historia** duela 4.000 urte hasi zen, lehenbiziko biztanleak iritsi zirelarik, Indonesia edo Filipinetatik ziur asko. Irletako hilerriak Ozeania osoko ehorzketa-zeremoniaren arrastorik zaharrenak dira. Pigmeo populazio bat ere izan zen, duela 900 urte inguru desagertu zena. Ehunka urtez, palauarrek gizarte matrilineala izan dute; praktika horrek aurrekariak ditu Javan. Palauko usadioaren arabera, lurra, dirua eta tituluak emakumezkoen bidez oinordetzen ziren. Klanetako lurrak emakume tituludunen eta lehen alaben bitartez jaraunsten jarraitzen dute. Hala ere, Japoniak sartutako sentimendu patrilineala indarra hartzen ari da.

[thumb|300px|eskuinera|Pelew hiria [1788an.]]
Zalantzan dago noiz gertatu zen lehendabiziko kontaktua Europarrekin . Ez dago argi Rui Lopez de Villalobos itsasgizonak 1543an irlak ikusi zituen edo ez. Erabateko frogarik ez dagoen arren, aditu batzuen ustez baliteke hegoaldeko uharteak ikusi izana. Nolanahi ere, europarrek aurkitu zuten Ozeano Bareko azken uharteetakoa izan zen Palau. Guam, Marianak, Mikronesia eta Marshall Uharteak bezala, Palau Espainiako Ekialdeko Indietako zati izan zen, eta filipinetatik gobernatu zuten, 1898ko Espainia-Estatu Batuak Gerra arte. Desagigoaren ostean, Alemaniari saldu zizkion uharteak Espainiak.

1914-1944 bitartean Japoniaren mendeko lurraldea izan zen. Hiru hamarkada horietan, Japoniak kultura aldaketa ezarri zuen, eta merkatuko ekonomiak amaiera eman zion tribuen jabetzari. Japoniarrek han ezarri zuten beren itsas base handiena Bigarren Mundu Gerran, eta Estatu Batuek base hura mendean hartu zutelarik, Nazio Batuen Erakundeak Estatu Batuen babespean jarri zuten Palau 1947an. Bigarren Mundu Gerraren amaierarako Palauko bertako biztanleen kopurua 45.000tik 6.000ra murriztu zen.

1978an, Palauk uko egin zion Mikronesiako Estatu Federatuetan sartzeari, hizkuntza eta kultura desberdintasunak zirela-eta. 1979an konstituzio bat idatzi zen; konstituzio haren arabera arma nuklearrak edo hondakin erradioaktiboen biltegiak ezartzea debekatzen zen, atzerritarrei bertako lurrak erostea eragozten zitzaien, etab. Baina, Estatu Batuen presioen ondoren, konstituzioan hainbat aldaketa sartu ziren eta Estatu Batuekiko elkartasun askeko hitzarmena onartu zen 1987an. Hurrengo urtean legez kanpo utzi zen konstituzioaren aldaketa baina, azkenean, 1994an onartu zen Estatu Batuekiko hitzarmena. Palau Estatu Batuei elkarturiko estatu burujabe bihurtu zen horrela (Estatu Batuen esku dago Palauko defentsaren ardura). Burujabetasuna lortu ondoren eta 2001. urtea arte, Kuniwo Nakamura izan zen Palauko agintaria. 2000. eta 2004. urteetan, Tommy Remengesau Jr. hautatu zuten lehendakari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Callas

**María Callas**, jaiotzetiko izen-deiturez **Cecilia Sophia Anna Maria Kalogeropoulou** (New York, 1923ko abenduaren 2a – Paris, 1977ko irailaren 16a) XX. mendeko opera-kantari ospetsuenetarikoa izan zen. Gurasoak greziarrak ziren, 1923an Estatu Batuetara joanak. 1929an aitak botika bat ireki zuen eta estatubatuar batzuei haren deitura esatea zaila egiten zitzaienez, Callas aukeratu zuen. 1929ko Depresio Handiaren ondorioz, arazoak hasi eta gurasoak dibortziatu egin ziren. Orduan, ama eta ahizpa elkarrekin itzuli ziren Greziara. Amarekin harremanak oso zailak ziren: urte batzuen buruan Maria Callasek esan zuen amak bere arrakastaz aprobetxatu nahi izan zuela. 1945eko irailean, Bigarren Mundu Gerra bukatuta, Estatu Batuetara itzuli zen, aitaren ondora. Maria Callasen heriotzaren arrazoia ez dago argi, bere buruaz beste egin omen zuen.

## Maite bizitza 
1949an, Mariak 26 urte zituela, Meneghinekin ezkondu zen. Hamar urte pasatu ondoren, Mariak Venezian zehar eginiko itsas bidean Aristoteles Onassis ezagutu zuen. Hori zela eta, Meneghini dibortzioa eskatu zion. Hala ere, Onassisekin ez zen zoriontsua izan, eta egoera hark ondorio txarrak erakarri zizkion lanean. Azkenean harremana eten zuten, eta Onassis Jackie Kennedyrekin ezkondu, laster konturatu zen arren Mariarekin maiteminduta segitzen zuela. Nahiz eta berarekin itzuli nahi izan, Mariak gaitzetsi zuen eta une hartatik aurrera inoiz ez zuten elkar ikusi.

## Ibilbide profesionala 
Musika ikasketak bukatu eta gero, 1947an, opera abesten hasi zen. Oso lan gutxi zuenez, senarrak ikasketak ordaindu zizkion. Hari esker, 1949an Callas “Italiako ahotsa” bilakatu zen. Lan egiten segitu zuen hainbat lekutan: Parisen, Chicagon, Milanen, eta oso abeslari famatuekin lan egin zuen, adibidez Giuseppe Di Stefanorekin eta Alfredo Krausekin. Abesteko modua zela, interpretazioa zela, nortasuna zela, Callasek ospe izugarria lortu zuen. Aipagarria da 1953tik 1954ra bitartean 36 kilo argaldu zela *Medea*ren pertsonaiaren antza izateko.

1960an, Onassisekin maitasun harremanetan hasi zenean, lana albo batera utzi zuen. Nahiz eta denbora gutxi ibili kantatu gabe, egin zituen gehiegikeriek ahotsa kaltetu zioten, eta Callasek ez zuen inoiz berreskuratu. Harrezkero, haren ibilbide profesionalaren gainbehera etorri zen. Beste jarduera batzuetan aritu zen, zuzendari eszeniko, irakasle... 1969an, Pier Paolo Pasoliniren *Medea* filmeko aktore nagusietako bat izan zen, rol nagusian. 1974an Callasek azken emanaldia egin eta erretiroa hartu zuen.

## Ikus, gainera 
* Musika klasikoa

## Kanpo estekak 
* Maria Callasi buruzko webgune ofiziala
Ghetto

[thumb|280px|[Varsoviako ghettoa|Varsoviako ghettoko 1943ko argazkia.]]

**Ghetto**a (venezietazko *ghetto*tik, eta hori venezierazko *geto* hitzetik eratorria) arraza, etnia edo erlijio bateko edo testuinguru sozioekonomiko bateko pertsonak bizi diren barrutia da, bazterketa egoeran gehienetan. Ghettoek beren ohitura, arau edota lege bereziak izan ohi dituzte, ingurukoetatik bereiz.

Hitza Venezian erabili zen lehenengo aldiz juduen bizileku-auzoak izendatzeko (*Ghetto Nuovo*, "Ghetto berria", eta *Ghetto Vecchio*, "Ghetto zaharra").

## Judutegiak 
Historikoki eta gaur egun ere juduekin lotuta erabili izan da, eta ezagunak dira Varsoviako ghettoa, Krakovia edo Budapesteko modukoak, tristeki holokaustoaren garaian egindako sarraskiengatik.

Euskal Herrian, *judutegi* hitza hartu izan dute euskaraz juduen bizitokiek, eta ezagunak dira Gasteiz, Gebara, Lizarra, Tutera, Gares, Elo, Zangoza eta Iruñekoak.

## Bestelako ghettoak 
Beste giza talde batzuek ere auzo baztertuetan bizi direnean, "ghetto" hitza erabiltzen da: afroamerikar ugari bizi diren Harlem (New York) auzokoa ospetsua da.

2021era arte, Danimarkako gobernuak batzuetan "ghetto" hitza erabiltzen zuen bereziki barruti ahulak deskribatzeko. Barruti horietako biztanle gehienak Europaz kanpoko herrialdeetatik zetozen eta diru-sarrera eta hezkuntza maila apala zuten.

## Erreferentziak 
* *"La calle de la judería"*, 1998. Toti Martinez de Lezeak idatzita gaztelaniaz, Gasteizen girotutakoa.

## Kanpo estekak 
*  Veneziako ghettoaren webgunea
Aireportu

[thumb|250px|[Frankfurteko aireportua.]]
[thumb|250px|[Svalbardeko aireportua.]]
[thumb|[Ameriketako Estatu Batuak|AEBko itsas-armadaren aireportu bat Filipina Uharteetan.]]
**Aireportua** lurrean edo uretan dagoen aireontzien (batez ere hegazkinen) trafikoa bideratzeko eremua da. Lurreratu eta aireratzeko pista batzuk, kontrol-dorreak eta bidaiarientzako eraikinek osatzen dute, orokorrean.

## Munduan 
Mundu mailan trafikorik handiena dutenen artean Miami, Bangkok, Londres, Paris eta Frankfurtekoak ditugu, trafiko gehien duena Atlantakoa izanik.

Espainian, Barajasko aireportua (Madril) eta Pratekoa (Bartzelona) dira handienak.

## Euskal Herrian 
Bilboko aireportua handiena dugu jende mugimendua kontutan harturik, Loiun kokatuta dagoena. Beste txikiago batzuk ere badaude
Biarritz, Hondarribia, Noain eta Forondan.

## Ikus, gainera 
* Aerodromo

## Kanpo estekak
Vilajuïga

**Vilajuïga** Kataluniako udalerria da, Alt Empordà eskualdean eta Gironako probintzian dagoena. 13,15&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.149 biztanle zituen.

## Banaketa administratiboa 
Zazpi herritan banaturik dago:

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Gironako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
*  Vilajuigari buruzko informazioa
Susqueda

**Susqueda** Kataluniako udalerria da, Selva eskualdean eta Gironako probintzian kokatuta dagoena. 50,6&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 130 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Susquedako urtegia

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Gironako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
*  Susquedari buruzko informazioa
*  Susqueda posta kodea
Tortellà

**Tortellà** Kataluniako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Girona probintziako Garrotxa eskualdekoa. 11,09&nbsp;km² ditu, eta 2009an 760 biztanle zituen.

## Banaketa administratiboa 
Bi herritan banaturik dago:

## Demografia 
## Interesguneak 
* La Bauma del Serrateko historiaurreko aztarnategia.
* Lliercako zubia.
* Santa Maria Eliza, XVIII. mendekoa.

## Tortellar ospetsuak 
* Josep Cortada (1641–1701), eskultorea.
* Joan Teixidor (1838–1885), naturalista eta botikaria.
* Francesc Juanola (1891–1968), sardana-musikagilea.
* Manel Saderra (1908–2000), sardana-musikagilea.

## Ikus, gainera 
* Gironako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
*  Tortellàri buruzko informazioa
Lila Downs

**Lila Downs** (Heroica Ciudad de Tlaxiaco, Oaxaca, 1968ko irailaren 19a), izen osoa **Ana Lila Downs Sánchez**, folk eta pop abeslari eta musikagile mexikarra da. Gaztelaniaz eta ingelesez abesteaz gain, Mexikoko hizkuntza indigenak (mixtekera, zapotekera, maiera, nahuatla) ere erabiltzen ditu bere lanetan. Mexikoko musika tradizionala blues, jazz, soul, afrikar musika, eta baita klezmer musikarekin ere, fusionatzen du.

## Bizitza 
Anita Sanchez kantari misteka du ama, eta Allen Downs, eskoziar jatorriko arte irakasle estatubatuarra, aita. Oaxaca, Minnesota eta Kalifornia artean hazi zen. Minnesotako Unibertsitatean Giza Antropologia eta Kantua ikasi zituen. *Una Sangre*-rekin 2005eko folk disko onenaren Grammy Latinoa irabazi zuen. Kepa Junkeraren Etxea diskoan (2008) parte hartu zuen Haurtxo Polita abestia kantatuz.

## Diskografia 
**Estudioko albumak**
* 1999: *La Sandunga*
* 2000: *Árbol de la vida*
* 2001: *La Línea*
* 2004: *Una Sangre*
* 2006: *La Cantina*
* 2008: *Ojo de Culebra*
* 2011: *Pecados y Milagros*
* 2014: *Raiz*, Niña Pastori eta Soledad Pastoruttirekin
* 2015: *Balas y Chocolate*
* 2017: *Salón. Lágrimas y deseo.*

**Bildumak**
* 2007: *El Alma de Lila Downs*
* 2012: ''Canciones pa' Todo el Año*

**Zuzenean grabatutakoak**
* 1996: *Azuláo: En vivo con Lila Downs*
* 2010: *Lila Downs y La Misteriosa en París - Live à Fip*

**Beste albumak eta EPak**
* 1994: *Ofrenda*
* 1998: *Trazos*
* 2007: *Live Session*
* 2010: *Chacala*

**Bideoak eta DVDak**
* 2007: *Lotería Cantada* (DVD)
* 2007: *El Alma de Lila Downs* (DVD)
* 2012: *Pecados y Milagros: Edición Especial* (DVD)
* 2015 *Balas y Chocolate: Edición Especial'' (DVD)
Hauekin batera 50 single diska baino gehiago argitaratu ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*   Lila Downsen webgune ofiziala
*   Lila Downs MySpacen
Paulo Tarsokoa

**Paulo Tarsokoa** edo **San Paulo** ( *Paulos*, c. 5&nbsp;– c. 67), jatorriz **Saulo Tarsokoa** (, *Saulos*; ), Petrirekin batera, Aurreko Elizako buru nagusietakoa izan zen. Itun Berriaren arabera, Paulok ez zuen Jesus bera ezagutu, Hamabi Apostoluek bezala. Baina kristau-fedea bereganatu zuen bidean Jesus piztuaren irudia supituki ikustean (), eta irudi horretan oinarritzen zuen bere ahalmena. Horregatik, "jentilen apostolua" deitu ohi zaio.

Pauloren historia Apostoluen Eginetan kontatzen da batez ere. Horrez gainera, Itun Berriko 14 gutunen ustezko egilea da. Gutunok ospe handia eskuratu zuten hasierako kristauen artean. Martzionek proposatutako lehendabiziko Itun Berriko kanonean toki garrantzitsua zuten, eta, azkenean, finkatutako kanonean ere sartu ziren. Itun Berriko lehen idatzitako testuak dira.

## Elizak 
* San Paulo Harresiz Kanpokoa (Erroma)
* San Paulo katedrala (Londres)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nagore IRAZUSTABARRENA: «San Pauloren arrastoak "egiaztatu" ditu Vatikanoak», ''Argia, 2210. zenbakia, 2009-12-13.
Joanes III.a Nuñez Larakoa

**Joanes III.a Nuñez Larakoa** (c. 1314/1315 – Burgos, 1350eko azaroaren 28a) Larako jauna izan zen (1322-1350). Ezkontzaren bitartez Bizkaiko jauna izan zen (1334-1349).

## Biografia 
Gaztelako infantea aitaren partez eta Larako jauna amaren partez, nahiago zuen amaren abizena izatea erreinatzen ari zen Borgoinako leinuarena baino. Aita Fernando La Cerdakoa zuen eta ama Joana Nuñez Larakoa.

Emaztea 1348an hil zitzaionean eta bi urtez Bizkaiko Jauna *de facto* izan zen.

## Ezkontza eta haurrak 
Joanes Nuñez ezkondu zen 1331an Bizkaiko anderea zen Maria II.arenarekin.
Hiru haur izan zituzten:
* Nuño I,a (1348 – 1352), Bizkaiko jauna
* Joana I.a (1335 – 1359), Bizkaiko anderea
* Ixabel(1340 – 1361)
* Lope (1336 – 1343) ustezko Bizkaiko jauna, 7 urte zituela hilda. Ez da genealogista guztiek onartua.

Maior Legizamon izan zuen maitale eta seme bat izan zuten:
* Petri (1348 – 1384). Maiorgako kondea.

## Kanpo estekak
Joana Nuñez Larakoa

**Joana Nuñez Larakoa** (Palentzia, 1286 - *ibidem*, ) Larako eta Albarracingo andrea izan zen (1315-1351).

## Ezkontzak eta haurrak 
Joana bi aldiz ezkondu zen:

Lehenik Gaztelako Fernando III.a erregearen semea zen Henrike infantearekin 1299an. Joana oso gaztea zen (14 urte) eta Henrike oso zaharra (70 urte). Ezkontzaren helburua Laratarren ondasunak Gaztelako koroari lotzea zen. Hori ez zen gauzatu behar Henrike, haurrik izan gabe, hil baitzen 1304an.

Bigarrenik Joana ezkondu zen Gaztelako infantea zen Fernandorekin. Fernando Alfontso X.a erregearen biloba zen baina bera eta anaia tronutik baztertuak izan ziren osaba Antso IV.arengatik. Fernando hil zen 1322an.
Berarekin Joanak hiru haur izan zituen:
* Joanes III.a Nuñez, Larako jauna (eta Bizkaiko kondea ezkontzaz).
* Blanka, Joanes Manuel, Peñafielgo kondearekin ezkondua 1329an.
* Maria, bi aldiz ezkondua, lehenik, 1335an, Nafarroako Filipe III.a erregearen anaia zen Karlos Etampesko kondearekin, eta bigarrenik, 1336an, Alençongo kondearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La Jonquera

**La Jonquera** Kataluniako Alt Empordà eskualdean eta Gironako probintzian dagoen udalerria da. 56,93&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.174 biztanle zituen bost herritan banaturik.

Ipar Kataluniarekiko estatuen arteko mugan dago kokatuta.

## Herriak 
## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Gironako udalerrien zerrenda

## Kirola 
#### GR 11 ibilbidea 
Pirinioetako hegoaldeko isurialdea aldenik zeharkatzen duen GR 11 ibilbidea udalerri honetatik igarotzen da.

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
*  La Jonquerari buruzko informazioa
Petri

**Petri** gizon izena da, latineko *Petrus*-etik datorrena. Izenaren beste aldaerak **Peru**, **Pello** (**Peio**), **Petiri**, **Betiri** eta **Kepa** dira.

Euskaltzaindiaren arabera, *Petri* izena latinetik euskarara heldu da, eta dudarik gabe kristau munduan hedadurarik handiena izan dutenetako bat dugu. Kristok berak eman zion izena lehendabiziko aita santua izan zenari: "Simon zara zu, Joanen semea, baina aurrerantzean *Kefas* deituko zara". Aramerazko —Jesusen hizkuntza da— *Kephas* "haitza" *Petros* itzuli zuten lehenik grekoz eta *Petrus* geroago latinez. Erabileraren ondorioz, aldaera asko daude euskaraz: Peru, Betiri, Petiri, Pello eta, azkenik, Kepa. Azken hori Sabin Aranak eta Koldo Eleizaldek argitaratutako Santu Izendegian proposatu zen, aramerazko jatorrizko *Kephas*-etik abiaturik.

## Aita santua 
San Petri Jesukristoren apostolua eta izenaren sortzailea da, Elizaren Katolikoaren lehenengo aita santua.

Erromako Eliza Katoliko, Eliza Ortodoxo eta Eliza Anglikanoaren ustetan, *Simon* da Petri santua, eta Erroman Elizako sorrerarekin lotzen dute, nahiz eta egungo kristautasunean horren garrantzia eta aita santuaren nagusitasuna zehaztean bat ez etorri. Batzuek argudiatzen dute haren nagusitasuna ohorezkoa baino ez zela, hau da, berdinen artean burua. Batzuen irudikoz, nagusitasun hori ez zen ondorengoei igarotzekoa.

Lehenengo aita santua izendatzeko, Euskaltzaindiak araututako izena *Petri* da.

## Jaieguna 
Jaieguna ekainaren 29an da.

## Pertsonaia ezagunak 
* Petri I.a Nafarroakoa (1068-1104)
* Petri I.a Gaztelakoa (1334-1369)
* Petri I.a Errusiakoa (1672-1725)

### Aldaera guztiak 
* *Petri* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, *Petri* izeneko pertsonaiak barne
* *Pello* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, *Pello* izeneko pertsonaiak barne
* *Peio* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, *Peio* izeneko pertsonaiak barne
* *Peru* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, *Peru* izeneko pertsonaiak barne
* *Piarres* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, *Piarres* izeneko pertsonaiak barne
* *Kepa* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, *Kepa* izeneko pertsonaiak barne

* *Pedro* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Pedro izeneko pertsonaiak barne
* *Pierre* izenarekin hasten diren artikulu guztiak, Pierre izeneko pertsonaiak barne

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Petri plaka

## Kanpo estekak
Maià de Montcal

**Maià de Montcal** Kataluniako udalerria da, Garrotxa eskualdean eta Gironako probintzian kokatuta dagoena. 17,28&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 410 biztanle zituen.

## Banaketa administratiboa 
Hamar herritan banaturik dago:

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Gironako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
*  Maià de Montcali buruzko informazioa
Joanes I.a Nuñez Larakoa

**Joanes I.a Nuñez Larakoa** (?- Kordoba, 1294ko apirila) gaztelar noblea izan zen. Lara leinuaren buruzagia, Lerma, Amaya, Dueñas, Palenzuela, Tordehumos, Torrelobatón eta la Motako jauna izan zen. Lehendabizikoz, Teresa Alvarez Azagrakoa ezkondu zuenez, Albarracíngo jaun bilakatu zen.

## Ezkontza eta haurrak 
Joanes Nuñez ezkondu zen Bizkaiko jauna zen Diego III.a Lopezen Teresa alabarekin.
Seme-alabak izan zituzten:

* Joanes Nuñez II.a, Larako jauna
* Joana

## Kanpo estekak
Action painting

thumb|Action Painting
***Action painting*** 1952an Harold Rosemberg kritikoak asmatutako izena da New Yorkeko Eskolako zenbait margolarien artea deskribatzeko. Hauen artean Willem De Kooning, Jackson Pollock eta Franz Kline.

Rosembergen arabera, artista hauek oihala *"akziorako leku"* bihurtu zuten, hau da, sorkuntza prozesuari indarra emanez artelanari esanahi berria eman zioten, aktiboagoa bihurtuz. Margolana bera gertakari bihurtu zuten eta, beraz, erreferentzia estetiko klasikoei (forma, kolorea, konposizioa, marrazkia) erreferentzia artistiko berriak inposatzen zitzaizkien (indarra, abiadura, gorputzaren mugimenduak eta abar).

*Action Painting* terminoa 1950tik aurrera ezagun egin zen Espresionismo Abstraktuaren ordezko izen bezala.

## Artistak 
* Jackson Pollock (1912 - 1956)
* Franz Kline (1910 - 1962)
* Willem De Kooning (1904 - 1997)
* Elaine Hamilton (1920 - 2010)
* Norman Bluhm
* Sam Francis
* Albert Kotin
* José Guerrero
* Lee Krasner
* Alfred Leslie
* Joan Mitchell
* Jack Tworkov
* Norman Lowell
* Laurent Jiménez-Balaguer
* Modesto Ciruelos
* Yanny Ippoliti
* Esteban Vicente
* Gallot taldea

## Kanpo estekak 
* :*9th Street Art Exhibition-abstract expressionist artists reminisce* YouTubeko bideoa.
Art Brut

[thumb|320px|[Adolf Wölfli artistaren *Irren-Anstalt Band-Hain*, 1910.]]
**Art Brut** 1945an Jean Dubuffet margolariak asmatutako arte kontzeptua da, artearen mundutik at zeuden pertsona batzuk sortzen zituzten artelanak deskribatzeko. Artelanak sormen independente eta kutsatu gabekoaren emaitza ziren bere ustez, ez zuten ezarritako ereduen jarraipenik egiten. Arte honi beraz *Art Brut* (euskaraz *Arte Zakarra* edo *Gordina*) deitzea pentsatu zuen.

Dubuffet-en ustez denok dugu sormenerako potentziala barnean, baina gizarte-arauek gehienetan ezabatu egiten dute. Gizartetik kanpo dauden pertsonek ordea (ospitale psikiatrikoetako gaixoek, autodidaktek, pertsona bakartiek, moldakaitzek) sormen gordinerako ahalmena dute. Horregatik, pertsona hauen artelanak aztertu eta ikasi zituen, batez ere eskizofrenia zuten gaixoen artelanak bilduz eta erakusketak antolatuz. 1948an André Breton, Michel Tapié eta beste batzuekin batera ''"Compagnie d'Art Brut"* taldea sortu zuen.

Art Brut mugimenduak XX. mendearen bukaerako Primitibismoaren iturri izan zen, modernitatea arbuiatuz gizakiaren sormenerako grina naturala bultzatzen zuen mugimendua.

## Artistak 
* André Breton
* Michel Tapié

### Art bruten margolariak 

* Adolf Wölfli (1864-1930) 
* Joseph Crépin (1875-1948)
* Augustin Lesage (1876-1954)
* Aloïse Corbaz (1886-1964)
* Jean Dubuffet (1901-1985)
* Robert Tatin (1902-1983)
* Gaston Chaissac (1910-1964)
* Ossorio (1916-1990)
* Tarcisio Merati (1934-1995)
* Susana Noriega, (1952)
* René Chomeaux, Chomo deitua (1924)
* Paul Salvador Oroverde (1960)
* Claudine Loquen (1965)
* Sara Fitta (1977)
* Javier Karad
* Judith Scott
* Donald Mitchell
* Cecilia García
* Ataa Oko
* Laure Pigeon (1882-1965)
* Reinhold Metz (1942)
* Antoni Tàpies
* Martín Ramírez (1895-1963)
* Marzio Lowe

### Artista marginal ospetsuak 
[thumb|300px|[August Natterer, *Weltachse mit Haase'', 1919.]]

* Nek Chand (n. 1924)
* Ferdinand Cheval (1836-1924) 
* Armando Reverón (1889-1954)
* Henry Darger (1892-1973) 
* Justo Gallego Martínez (1925-2021)
* Madge Gill (1882-1961)
* James Hampton (1909-1964)
* Alexandre Lobanov (1924-2003) 
* Paul Salvador Oroverde (1960)
* Martín Ramírez (1895-1963)
* Achilles Rizzoli (1896-1981) 
* Eugenio Santoro (1920-2006)
* Miroslav Tichý (1926-2011)
* Fernando Oreste Nannetti (1927-1994)
* Adolf Wölfli (1864-1930)
* Markus Meurer (1959)
* Josep Pujiula (1937-2016)
* Judith Scott (1943-2005)
* Carlos Salazar Gutiérrez (Salaguti)
* Maurizio Nazzaretto

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Musée de la Création Franche - Musée d'Art brut et apparentés.
Arte garaikide

[thumb|*Emakumea eta txoria*, [Joan Miróren artelana.]]
**Arte Garaikidea** Bigarren Mundu Gerraren bukaeratik gaur egunera sortutako mugimendu artistikoak aztertzen dituen ezagutzaren arloa da. Gaur egungo artistek mundu globalean, kulturalki askotarikoa eta teknologikoki aurreratua den mundu batean lan egiten dute. Bere artea materialen, metodoen, kontzeptuen eta gaien konbinazio dinamikoa da, eta XX. mendean abian zegoen mugen erronkarekin jarraitzen dute. Askotarikoa eta eklektikoa, arte garaikidea, oro har, printzipio antolatzaile, ideologia edo "-ismo" uniformerik ez izateagatik bereizten da. Arte garaikidea testuinguru-esparru zabalagoei eragiten dien elkarrizketa kultural baten parte da, hala nola nortasun pertsonal eta kulturalari, familiari, komunitateari eta nazionalitateari.

Hizkera arruntean, modernoa eta garaikidea sinonimoak dira, eta horrek arte modernoa eta arte garaikidea terminoak nahastea eragiten du espezialistak ez direnen artean.

## Historia 
Arte Garaikidearen barnean ondorengo mugimendu eta estiloak aurki ditzakegu, kronologikoki sailkaturik:

### 1950ekoa 
* Akzio Pintura edo Action Painting
* Arte Gordina edo Art Brut
* Arte Zinetikoa
* Assemblage-a
* Color Field Painting
* Errealismo Berria
* Espresionismo abstraktua
* Informalismoa
* Zabor Artea edo Junk Art
* Ordenagailu Bidezko Artea

### 1960koa 
* Abstrakzio Lirikoa
* Antzezpen Artea edo Performance Art
* Arte Biguna edo Soft Art
* Arte kontzeptuala
* Figurazio Berria
* Fluxus
* Funk Art
* Gertakizun edo Happening-ak
* Hard Edge Painting
* Minimalismoa
* NeoDada
* New Yorkeko Eskola
* Op Artea
* Ordenagailu Bidezko Artea
* Pop Artea
* Postminimalismoa
* Washington Color School

### 1970ekoa 
* Artist's Book
* Arte Feminista
* ASCII artea
* Bideo Artea
* Fotoerrealismoa
* Gorputz Artea edo Body Art
* Graffiti Artea
* Instalazio Artea
* Lurraren Artea edo Land Art
* Arte Povera edo Arte Pobrea
* Prozesu Artea

### 1980koa 
* Arte Elektronikoa
* Arte Postmodernoa
* Arte Neokontzeptuala
* Bideoinstalazioak
* Demoscene
* Figurazio Librea
* Jabetze Artea edo Appropiation Art
* Live Art
* Mail Art
* Neoespresionismoa
* Transgresio Artea

### 1990ekoa 
* Informazio Artea
* Internet Bidezko Artea
* New Media Art
* Young British Artists

### 2000koa 
* Arte erlazionala
* Bideo-joko artea
* Kale artea edo *street art*
* Pluralismoa
* Software artea
* Soinu artea edo *sound art*
* *Stuckism*
* *Superflat*

## Ikus, gainera 
* Guggenheim Bilbao Museoa
* Artium Museoa
* Chillida-Leku

## Kanpo estekak
David Zurutuza

**David Zurutuza Veillet ** (Rochefort, Frantzia, 1986ko uztailaren 19) euskal herritar futbolari ohia da, erdilari postuan jokatzen zuena. Aita azpeitiarra eta ama rochefortarra du.

2007an Errealak utzita Eibar KEn jokatu zuen. 2008/09 denboraldian Errealarekin jokatzen hasi zen, eta bertan jokatzen du 2009tik.

## Estatistikak 
*2019ko maiatzak 24an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
*  David Zurutuza
Torrent

**Torrent** hurrengo gauzak izan daitezke:

## Geografia 
* Torrent: Baix Empordako (Girona) udalerria.
* Torrent: Horta Oesteko (Valentzia) udalerria.

## Internet 
* `.torrent` fitxategi-luzapena. Ikus: **BitTorrent**.
Nahi ta nahiez

**Nahi ta nahiez** Euskal Herriko musika taldea izan zen., 1992ko udan sortu eta 1999an desagertu zena.

## Historia 
1993an hasi zuen ibilbidea. Nafarroako Pop-Rock lehiaketan finalera iritsi ziren eta Nafarroa Oinez-en jo zuten. 1994. urtean ere Nafarroako Pop-Rock lehiaketan parte hartu zuten, baita Herri Urrats eta Nafarroa Oinez-en ere. Horrez gain, bi maketa grabatu zituzten. 1995ean *"Plazaolaren martxa"* izeneko diskoa grabatu zuten *Oihuka* diskoetxearekin. Uda horretan hainbat kontzertu eman zituzten. 1996an euren bigarren diskoa grabatu zuten, berriro ere Oihuka diskoetxearekin: *"Basurdearen orrua"*. Horrez gain, urte horretako Nafarroa Oinez-eko kantua ere grabatu zuten. 1998an taldeak euren hirugarren diskoa grabatu zuen: *"Selekxion"*. Disko hau izan zen taldeak argitara eman zuen azkena. Izan ere, hurrengo urtean taldea desegitea erabaki baitzuten taldekideek.

## Taldekideak 
* Tito: Gitarrak eta ahotsak
* Kote: Baxua eta ahotsak
* Fatima: Teklak eta ahotsak
* Tenorio: Bateria
* Jon: Ahotsa

## Diskoak 
* *Plazaolaren martxa* (1995)
* *Basurdearen orroa* (1996)
* *Selekxion* (1998)

## Kanpo estekak
Sant Julià del Llor i Bonmatí

**Sant Julià del Llor i Bonmatí** Kataluniako udalerria da, Selva eskualdean eta Gironako probintzian kokatuta dagoena. 9,8&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.276 biztanle zituen.

## Demografia 
*: Aurreko erroldetan Amer udalerriko auzoa izan zen.

## Ikus, gainera 
* Gironako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
*  Sant Julià del Llor i Bonmatíri buruzko informazioa
La Tallada d'Empordà

'''La Tallada d'Empordà''' Kataluniako udalerria da, Baix Empordà eskualdean eta Gironako probintzian kokatuta dagoena. 16,26&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 420 biztanle zituen.

## Banaketa administratiboa 
Lau herritan banaturik dago:

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Gironako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
*  La Tallada d'Empordàri buruzko informazioa
Savallà del Comtat

**Savallà del Comtat** Kataluniako udalerria da, Conca de Barberà eskualdean eta Tarragonako probintzian kokatuta dagoena. 14,80&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 71 biztanle zituen.

## Auzoak 
Bi gunetan banaturik dago:

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Tarragonako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
*  Savallà del Comtati buruzko informazioa
Santa Cruz de Marchena

**Santa Cruz de Marchena** Almeriako udalerria da, Alpujarraskoa. 2005ean 237 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Roquetas de Mar

**Roquetas de Mar** Almeriako udalerria da. 2005ean 71740 biztanle zituen.

## Udalerriko herriak 
Udalerriko populazioa hurrengo gunetan zatitzen da.

## Mugak 
Mugakide hauexek ditu:
* Iparraldean Vicar eta Enix
* Ekialdean Enix
* Mendebaldean la Mojonera.

## Demografia 

## Ikus, gainera 
* Almeriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Roquetas de Mar - Erroketako Udala. web orri ofiziala
*  Roquetas de Mar - Andaluziako Juntaren informazioa
*  Roquetas de Mar - Almeriako Probintzia Aldundia
*  Roquetas hoy - Erroketastako Egun Berriak
El Ejido

**El Ejido** Almeríako udalerria da. 2005ean 75.969 biztanle zituen.

## Udalerriko herriak 
Udala populazioaren hurrengo nukleoetan zatitzen da.

## Demografia 
## Elkarteak 
* Club Polideportivo Ejido, futbol taldea.

## Kanpo estekak 
*  El Ejido - Ejidoako Udalaren webgune ofiziala
*  El Ejido - Almeríako Probintzia Aldundiaren webgunea
Petri I.a Santxitz

**Petri I.a Santxitz** —— (?, 1068 &ndash; Arango harana, 1104ko irailaren 28an), Nafarroa eta Aragoiko erregea izan zen.

Nafarroako Antso V.a Ramiritz erregearen eta Elisabet Urgellgoaren semea zen.

## Erreinaldia 
1094ko ekainaren 4an Aragoi eta Iruñeko errege bihurtu zen, 1085 urtetik Sobrarbe eta Ribagorzakoa zenean. Petrik bere lurraldeak handitu zituen Aragoiko erdialde eta ekialdean Alcubierreko mendiak eta Monegroseraino.

1095ean Huesca konkistatu zuen Alcorazko guduan Zaragozako Al-Musta'in II.a irabazi eta gero. 1097an El Cidekin batera Bairengo guduan parte hartu zuen. 1101ean Barbastro eta Sariñena konkistatu zituen eta Zaragoza saiatu. 1104an Tamarite de Litera setiatu zuen, kristauen gailentasuna tinkatuz. 1104ko irailaren 28an Arango haranean hil zen.

## Ezkontzak eta haurrak 
1086an lehendabizikoz Ines Akitaniakoa ezkondu zuen Jakan. Bi seme-alaba izan zituzten, biak aita baino lehenago hilak:
* Petri Aragoikoa, 1098an El Ciden alaba zen Maria Rodriguez ezkondu zuena, 1104an hila.
* Ines Aragoikoa, 1103an hila.

Bigarrenez, 1097ko abuztuaren 16an Huescan Berta ezkondu zuen, Petri Italiakoa markesaren eta Ines Potioukoaren alaba. Honek Gállego Garaia eskualdea zuen ezkonsaria, senarra hil ondoren gobernatzen jarraituko zuena.

Bigarren ezkontzan seme-alabarik izan ez zuenez, bere oinordekoa Alfontso I.a anaia zen.

## Hezurren azterketa eta aurpegiaren sorberritzea 
2022an Iruñeko Erresumari lotutako hiru errege historikoren azterketa antropologikoa egin zuen ikerlari talde batek Aragoin, eta nolabait sorberritzea lortu. Petri I.aren 3Dko irudia lortu zuten, eta baita Ramiro I.a erregea benetan nola hil zen jakin ere.

Lan hori nola egin zen azaldu zuten ikerlariek Aragon Televisioneko *Antecessor* programan.

Ikerketa horretan bi erakunde ibili ziren elkarlanean: batetik, Zaragozako Unibertsitatea, eta bestetik, Aragoiko Osasun Ikerketarako Institutuko MGR Medikuntza Genetikoko Ikerketa taldea (IISA).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borneo

**Borneo** munduko hirugarren uharterik handiena da, Groenlandia eta Ginea Berriaren ondoren, 743.330 km2-ko azalerarekin. Insulindia uhartedian dago eta 16 milioi pertsona bizi ziren guztira 2000. urtean.

Asiako hego-ekialdean kokatuta, lurraldea administratiboki hiru herrialdetan banaturik dago: alde batetik, Indonesiak zati handiena du (Kalimantan), hegoaldeko bi herenak hain zuzen ere, eta 6.887.000 biztanle. Bestetik, Malaysiak ipar-mendebaldeko herena hartzen du ia osorik (Ekialdeko Malaysia, hots, Sabah eta Sarawak); azkenik, harexen erdialdean, Brunei dago.

Hiri nagusia Bandjarmasin da. Beste hiri garrantzitsuak Balikpapan, Brunei, Kota Kinabalu, Kuching eta Pontianak dira.

## Geografia 
Muga hauek ditu: iparraldean, Hegoaldeko Txinako itsasoa; ipar-ekialdean, Celebesko itsasoa; ekialdean, Makassar itsasartea; hegoaldean, Javako itsasoa; eta hego-mendebalean, Karimata itsasartea. Oso menditsua da eta Kinabalu (4.095 m, uharteako iparraldeko) mendirik altuena da.

Oihan sarri batek ia uharte osoa estaltzen du. Borneoko zenbait eremu ikertu gabe daude oraindik. Oihan ezezagun hartan, Barito, Kapuas eta Mahakan ibaietan zehar, jatorrizko indonesiar jendea bizi da: dayak herria.

Ibaiei dagokienez, Kapuas (1.143 km), Mahakam (980 km), Barito (880 km) eta Rajang (563 km) luzeenak dira.

## Historia 
Europarrak XVI. mendean Borneoko kostaldean finkatu ziren. Holandarren, espainiarren eta ingelesen helburua izan zen uhartearen jabe egitea. Japoniarrek Kalimantan (Borneo holandar zaharra) hartu zuten 1942. eta 1945. urteetan zehar, egun Indonesiaren zati bat dena. Iparraldeko Borneo zaharra (egungo Sabah) eta Sarawak estatua Malaysiari lotu zitzaizkion 1963. urtean. Brunei sultanerria ingelesen mende dago.

## Ekonomia 
[thumb|ezkerrera|200px|Borneoko [oihanetatik ateratako egurra baliabide natural nagusietakoa da.]]

Dayak herrian erretako eremuen gaineko nekazaritza erabiltzen du, *ladang* izeneko teknikaz. Nekazari herria da: ekialdean, arroza, tabakoa eta piperra landatzen dituzte eta hevea iparraldean. Petrolio baliabideak ez daude oso ustiatuta (Tarakan eta Banjun petrolio putzuak daude eta petrolio findegia Balikpapanen). Kalitate eskaseko ikatza du, gero eta garrantzi txikiagokoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  "Borneoko bihotza", oihan erreserba
*  Borneoko inguruneari buruz
Sulawesi

**Sulawesi** edo **Celebes** (portugesez: *Celebes*) hego-ekialdeko Asiako uhartea da, administratiboki Indonesiakoa. Sondako lau uharte handietako bat da, Java, Sumatra eta Borneorekin batera, eta munduko 11.a. Floresko, Moluketako, Bandako eta Sulawesiko itsasoen artean dago, Borneoko ekialdean. 174.600 kilometro koadroko eremua du, eta 2010ean 17.359.398 biztanle zituen.

## Geografia 
Sulawesik Flores eta Timor ditu hegoaldean, Borneo mendebaldean, Filipinak iparraldean eta Molukak ekialdean. Lau penintsula handi ditu: Minahassa iparraldean, Ekialdekoa, Hegoaldekoa eta Hego-ekialdekoa. Uhartearen erdialdea oso malkartsua denez, penintsulen arteko komunikazioak errezagoak dira itsasoz lehorrez baino. Hiru badia handi daude: Tominiko golkoa iparraldean, Toloko golkoa hegoaldean eta Boniko golkoa ekialdean. Mendebaldean Makassar itsasartea dago. Mendirik garaiena Rantemario da (3.478 m).

### Hiriak 
Makassar hiri handiena da; 2010eko erroldaren arabera, 1.338.663 biztanle zituen. Aipagarriak dira Manado, Palu, Kendari, Bitung, Gorontalo, Palopo eta Bau-Bau.

## Historia 
Portugaldarrek 1512an aurkitu zuten, eta herbeheretarrek 1607-1911 urteetan hartu. Japoniaren esku egon zen lau urtez (1942-1945). 1950. urtean, Indonesiako Errepublika Sulawesiz jabetu zen.

## Banaketa administratiboa 
[thumb|300px|Tongkoko sumendia [Ipar Sulawesin]]
Sulawesi sei probintziatan banaturik dago: Hego Sulawesi, Mendebaldeko Sulawesi, Erdialdeko Sulawesi, Hego-ekialdeko Sulawesi, Gorontalo eta Ipar Sulawesi. Kontuan hartu behar da, probintzia horietan sarturik daudela inguruko uharte eta uhartedi txiki batzuk, hala nola, Selayar, Sangihe, Talaud, Togian, Banggai, Buton, Muna, Kabaena, Wowoni eta Tukangbesi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ginea Berria

**Ginea Berria** (tok pisinez: *Niugini*; ;  edo, historikoki, '''') Malaysiar artxipelagoko uhartea da, munduko bigarren handiena Groenlandiaren ondoren. Asiako hego-ekialdeko muturrean dago, Australiaren iparraldean. 786.000 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2000. urtean 6,4 milioi biztanle zituen.

## Geografia 
Ginea Berria uhartean Australiaren iparraldean eta ekuatorearen hegoaldean dago. Iparraldean Ozeano Barea du, Salomon eta Bismarck itsasoak ekialdean, Koral itsasoa eta Torres itsasartea, eta Arafura itsasoa hego-mendebaldean.

Mendebaldetik ekialdera doan mendilerro batek, Ginea Berriko mendikateak, uhartearen bizkarrezurra eratzen du 1.600 kilometroan. Gailurrik gorenak uhartearen mendebaldean daude: Puncak Jaya (4.884 metro), Puncak Mandala (4.760 metro) eta Puncak Trikora (4.750 metro). Zuhaitz-muga 4.000 metrotan dago eta gailurretan glaziarrak daude, 1936tik aurrera atzerakada nabarmena izan duten arren.

Uharteak balio ekologiko itzela dauka biodibertsitateari dagokionez. Izan ere, planetako euri-oihan tropikal zabalenetako bat dauka, eta munduko espezieen % 5-10 (portzentaje hau AEB eta Australiakoen antzekoa da). Espezie asko endemikoak dira, hau da, bertan bakarrik daudela, eta milaka oraindik ezezagunak dira zientzialarientzat. Kalkuluen arabera, 300.000 intsektu, 15.000-20.000 landare, ur gezatako 200 arrain eta 760 hegazti espezie daude.

## Banaketa administratiboa 
Mendebaldeko erdia Indonesiaren administraziopean dago, ekialdekoak Papua Ginea Berria herrialdea osatzen du.

## Ikus, gainera 
* Ginea Berriko oihana

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zomorro (argipena)

**Zomorro** hitzak adiera zenbait ditu:

* intsektu eta beste zenbait animalia ornogaberi ematen zaien izena;
* mamua.
* txorimaloa.
Savia

**Savia** rock musika taldea da, Carlos Escobedo abeslariak eta Alberto Madrid bateriajoleak sortutakoa, biak ere Sôber taldean izandakoak.

## Historia 
Sôber taldean 10 urte baino gehiagoz aritu ondoren, bide berri bati hasiera emanez talde berria sortzea erabaki zuten Carlos Escobedo eta Alberto Madridek. Talde hartako beste bi kideek Skizoo taldea sortu zuten. Savia osatzeko, ordea, Turbolovers taldeko Jesus Pulido eta Skunk D.F. taldeko Fernando Lamonedarekin bat egin zuten.

Taldearen izenak gaztelanian du jatorria, izan ere "energia darion iturria" esan nahi du *Saviak*. Grabatutako lehen diskoari Insensible izena eman zioten, eta beraiek definitu zutenez "Carlosen atalik pertsonalena" barnean darama disko horrek.

Taldeak bi musika disko atera zituen bere hasierako bi urteetan, Insensible (2005) eta Savia (2006), eta kontzertu ugari eskaini zituen estatu espainiar osoan.

Albiste txarra 2006ko azaroaren 30ean iritsi zen, Alberto Madrid bateriajoleak Madrilgo M-40 errepidean moto istripua izan ondoren hil egin baitzen.

Istripuaren ondoren, eta hilabete batzuk kontzertuak eman gabe egon ondoren, taldekide berri bat bilatu zutela iragarri zuten 2007ko otsailaren 4an, Jose Pereira.

Aurrerago, 2008ko maiatzaren 6an, disko berria argitaratu zuten, Fragile izenekoa.

2008ko uztailean José Pereirak taldea utzi zuen, *Otra Cara* taldean aritutako Manuel Reyes hasi zelarik bateria lanetan.

## Taldekideak 
* Carlos Escobedo (ahotsa eta gitarra).
* Fernando Lamoneda (gitarra).
* Jesus Pulido (baxua).
* Manuel Reyes (bateria).

## Diskografia 
* Insensible (Universal Studios, 2005).
* Savia (Universal Studios, 2006).
** Berredizio berezia 2007an.
* Fragile (Universal Studios, 2008).

## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgune ofiziala
Barberà de la Conca

**Barberà de la Conca** Kataluniako udalerria da, Conca de Barberà eskualdean eta Tarragonako probintzian kokatuta dagoena. 26,60&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 539 biztanle zituen.

## Banaketa administratiboa 
Bi gunetan banaturik dago:

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Tarragonako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*    Udalaren webgunea
*  Barberà de la Concari buruzko informazioa
La Bisbal del Penedès

**La Bisbal del Penedès** Kataluniako udalerria da, Baix Penedès eskualdean eta Tarragonako probintzian kokatuta dagoena. 32,54&nbsp;km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.397 biztanle zituen

Sant Jordi plazan abuztuaren 15ero castelleren garrantzisu ekintza dago, baina ez dago castelleren talderik La Bisbaleko. Honegatik La Bisbal bezala "castelleren plaza talde propio gabe" ezagutua da.

## Auzoak 
Bederatzi gunetan banaturik dago:

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tarragonako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
*  La Bisbal del Penedèsi buruzko informazioa
Hamabi

**Hamabi (12)** hamaikaren ondoren eta hamahiruaren aurretik doan zenbaki naturala da.

## Frantziako departamendua 
* Aveyron departamendua (12)

## Kanpo estekak
Hamahiru

**Hamahiru (13)** hamabiaren ondoren eta hamalauaren aurretik doan zenbaki naturala da.

13 seigarren zenbaki lehena da, 11aren ondoren eta 17ren aurretik.

## Matematikan 
* Seigarren zenbaki lehena.
* Izar zenbaki bat.
* Ezagutzen deiren hiru Wilson zenbaki lehenetako bat.
* Fibonacciren zenbaki bat.
* Zortearen zenbaki bat.
* Bi karratu kontsekutiboren arteko diferentzia da: 13 = (2^2 + 3^2)=(7^2 - 6^2).

## Frantziako departamendua 
* Rodanoren Ahoak departamendua (13)

## Bitxikeriak 
thumb|Etxe batzuetan ez da erabiltzen 13 zenbakia.
Mendebaldeko herrialde askotan 13 zenbakia zoritxarra ekartzen duen zenbakia da. *Triskaidekafobia* deitzen zaio 13 zenbakiari beldurra izatea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hamahiruko

## Kanpo estekak
Hamalau

**Hamalau (14)** hamahiruaren ondoren eta hamabostaren aurretik doan zenbaki natural eta osoa da.

## Frantziako departamendua 
* Calvados departamendua (14)

## Esanahiak 
* *Hamalau* hainbat autoreren arabera euskal jeinu bat zen.
* *Hamalau* Aramaioko Herri Plataforma bat da.

## Esaera zaharrak 
* *Urrutiko intxaurrak hamalau, gerturatu eta lau!*

## Kanpo estekak