Australiako Badia Handia

**Australiako Badia Handia** () Australiako hegoaldeko kostaldearen erdialde eta mendebaldean dagoen badia zabala da.

Hasteko, badia honen mugak ez daude guztiz adostuta. Alde batetik, International Hydrographic Organization (IHO) erakundeak definizio jakin bat proposatu du; bestetik, Australiako Zerbitzu Hidrografikoa (AHS) erakundeak beste ikuspegi bat eskaintzen du. Oro har, Indiako ozeanoaren parte gisa hartzen da, nahiz eta AHSk Hegoaldeko ozeanoaren barruan sailkatu.

Bestalde, kostaldearen ezaugarri nagusietako bat labar luzeak eta lurmutur harritsuak dira. Horrek, besteak beste, baleak behatzeko leku egoki bihurtu du eremua.

Izan ere, europar esploratzaileek 1627an izan zuten lehen harremana badiarekin, eta 1802an Matthew Flinders nabigatzaile ingelesak kartografiatu zuen zehaztasunez. Ikuspegi geologikotik, duela 50 milioi urte inguru sortu zen, Gondwana superkontinentea zatitu eta Antartika eta Australia bereizi zirenean.

Halaber, badiako urak biodibertsitate handikoak dira, bereziki zooplanktonari dagokionez, korronte ozeaniko berezien ondorioz. Hala ere, ekosistemaren funtzionamendua oraindik ez dago guztiz argituta, eta ikerketa gehiago behar dira.

Azkenik, jarduera ekonomikoek ere presentzia izan dute eskualdean. hegoaldeko hegaluzea arrantza-helburu nagusietako bat da, eta 1960ko hamarkadatik aurrera petrolio eta gas esplorazio-proiektuak proposatu dira. Proiektu horiek, ordea, ingurumen-inpaktuen ondorioz, oposizio handia eragin dute.
## Hedadura 
Hasteko, badia honen hedadura zehazteko bi definizio nagusi erabiltzen dira: International Hydrographic Organization (IHO) erakundearena eta Australiako Zerbitzu Hidrografikoa (AHS) erakundearena.

Alde batetik, IHOk honela ezartzen ditu mugak: 

Bestetik, AHSk azalera txikiagoa hartzen du kontuan: Cape Pasley-tik (Mendebaldeko Australia) Cape Carnot-era (Hegoaldeko Australia), guztira  inguruko luzeran.

Gainera, badiaren zati handi bat Nullarbor lautadaren hegoaldean hedatzen da; lautada hori Hegoaldeko Australia eta Mendebaldeko Australiaren artean banatzen da. Eyre autobideak badiako labarretatik gertu egiten du ibilbidea, Head of the Bight eta Eucla artean.

Azkenik, Australiatik kanpo, badia Indiako ozeanoaren barruan kokatu ohi da. Hala ere, AHSk Hegoaldeko ozeanoaren barruan sailkatzen du, Australiako definizio zabalagoa erabiliz.

Ondoren, Head of the Bight-en, ezkarpak ipar-ekialderantz jotzen du barnealdera. Eyre Penintsulako mendebaldeko kostaldea, berriz, lurmutur harritsuek, badiek eta uharteek osatzen dute; besteak beste, Fowlers badia, Smoky badia, Streak badia eta Nuyts Artxipelago.

Azkenik, kostaldearen osaera nagusiki eolianita kareharrizkoa da. Itsas olatuek eta korronteek material hori higatu, eta harez osatutako hondartzak eta dunak eratu dituzte. Eyre Penintsulako hegoaldea, bestalde, Gawler craton granitikoaren agerpena da.

## Historia eta esplorazioa 
Hasteko, europarrek 1627an izan zuten lehen harremana Australiako Badia Handiarekin, François Thijssen nabigatzaile herbeheretarra bere mendebaldeko ertzetan nabigatu zenean.

Ondoren, 1802an, Matthew Flinders nabigatzaile britainiarrak zehaztasunez kartografiatu zuen kostaldea, Australia kontinentea inguratzeko espedizioan.

Azkenik, barnealdeko esplorazioa Edward John Eyre esploratzaile britainiarrak gauzatu zuen, lur bidezko ibilbideak eginez kostaldearen inguruan.

## Historia naturala 
Hasteko, Australiako Badia Handia duela 50 milioi urte inguru sortu zen, Gondwana superkontinentea zatitu eta, gaur egungo Wilkes Land eta Terre Adélie inguruan, Antartika eta Australia bereizi zirenean.

Bestalde, kostaldea labar altuek (gehienez  ingurukoak), surflaritzarako hondartzek eta plataforma harritsuek osatzen dute; baldintza horiek egokiak dira baleak behatzeko. Negu australean, gero eta hegoaldeko balea zuzena gehiago iristen dira Antartikako elikadura-eremuetatik. Batez ere Head of the Bight inguruan ugaltzen dira, eta ez dute elikatzen Antartikara itzuli arte. XIX. mendeko bale-ehizaren ondorioz populazioak nabarmen gutxitu ziren, baina geroztik neurri batean berreskuratu dira.Gainera, badiaren luzera handian zehar hedatzen den Nullarbor lautada antzinako itsas hondo altxatua da, Miozeno garaian sortua. Kareharriz osatua, oso laua da, eta klima idorra edo erdi-idorra du, euri gutxirekin eta udako tenperatura altuekin. Ez du azaleko drainatzerik; ordez, karst sistema bat garatu da lur azpian. Lautadaren iparraldean Great Victoria Desert izeneko basamortua dago, barne-drainatze sistema eta gatz-laku ugari dituena.

Halaber, lurreko ekarpen urriaren ondorioz, badiako ur sakon samarrak elikagai gutxikoak dira, eta, horrenbestez, oligotrofia egoeran daude, beste plataforma kontinental askorekin alderatuta. Hala ere, Eyre Penintsula inguruko kostaldean gertatzen diren ur sakonen goratze sasoikoek (*upwelling*) mantenugaiak azalera ekartzen dituzte, eta horrek gune ozeaniko emankor bat sortzen du.

Ondorioz, Australiako Badia Handiko urak biodibertsitate handikoak dira, bereziki planktonari dagokionez. *Hegoaldeko Australiako Ikerketa eta Garapen Institutua* (, SARDI) erakundeak egindako azterlan baten arabera, udan eta udazkenean gertatzen diren *upwelling* prozesuek ur azaleko tenperatura jaisten dute eta mantenugaiak handitzen dituzte; horrek lehen mailako ekoizpena areagotzen du eta planktonaren dentsitate handiak sortzen ditu. Horiek, aldi berean, arrain pelagiko txikien populazio handiak sostengatzen dituzte, hala nola sardinak eta antxoak, eta hegoaldeko hegaluze gazteak urtero eremura erakartzen dituzte.

Bestetik, biodibertsitatearen banaketa ez da homogeneoa. Mangladiak ia ez dira ageri estuario faltagatik, eta itsas belardiak babestutako badietan pilatzen dira. Aitzitik, makroalgen komunitatea munduko aberatsenetakoa da, 1.200 espezie baino gehiagorekin. Ornogabe askoren %90 baino gehiago Hegoaldeko Australiako endemikoak dira, nahiz eta zehazki badiara mugatutako espezieen proportzioa ez den guztiz ezaguna. Ondoren, hainbat enpresa handik —BP, Equinor (lehen Statoil) eta Chevron— esplorazio-putzuak egiteko planak aurkeztu zituzten 2017tik aurrera.

Hala ere, 2016ko urriaren 11n, BPk bere planak bertan behera utzi zituen, lehiakortasun faltagatik eta enpresaren estrategiarekin bat ez zetozelako. Proiektu horiek gizarte-erreakzio handia piztu zuten, eta hainbat kanpainaren ardatz bihurtu ziren. *Basabizitzaren Elkartea* (The Wilderness Society) Australiako ingurumen-erakundeak ohartarazi zuen isuri handi batek Australiako hegoaldeko kostaldean ondorio katastrofikoak izan zitzakeela.

Testuinguru horretan, Australiako Senatuak 2016ko otsailaren 22an ikerketa abiatu zuen petrolio- eta gas-ustiapenaren inguruan, eta prozesua berriro aktibatu zen urte bereko irailean hauteskunde federalen ondoren.

Ondoren, 2017ko urrian, Chevron enpresak proiektua bertan behera utzi zuen, nahiz eta 2019an berriro interes ekonomikoa agertu zuen beste enpresa batzuekin batera. Urte berean, *Itsasoko Petrolioaren Segurtasun eta Ingurumen Kudeaketarako Agintaritza Nazionala* (National Offshore Petroleum Safety and Environmental Management Authority, NOPSEMA) erakundeak esplorazio-plan batzuk onartu zituen, baina 2020ko otsailean Equinorrek ere proiektua utzi zuen, errentagarritasun ekonomikoa zalantzan jarriz.

Azkenik, kostaldeko asentamendu batzuek, hala nola Cedunak eta Euclak, badiarako sarbide-azpiegiturak dituzte. Aldiz, Eyre autobideko beste hainbat tokik edo Nullarbor lautada inguruko eremuek ez dute sarbide errazik ezta azpiegitura garaturik ere.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
## Kanpo estekak