Entretenimendu

[thumb|[Théophile Emmanuel Duvergerren *Txingoka*, ca. 1901..]]
**Entretenimendua** gizakiei aisialdia dibertitzeko edo aldartea dibertitzeko entretenitzeko aukera ematen dien edozein jarduera da, asperraldia saihestuz eta beren ezinegonetatik aldi baterako saihestuz, pozez edo atseginez, adibidez, jolasean edo irakurtzen.

Aisialdiaren familia zabalaren parte da entretenimendua; beraz, "aisialdiaren kultura" deiturikoarekin jarduera ekonomikoaren loraldi handiko sektore bihurtu da (parke tematikoak eta jolas-parkeak, komunikabideak eta zinemaren, musikaren, bideo-jokoen eta kirolaren industriak, eta abar). Bere alderdietako bat "entretenimendu industria" () deitzen da.

Hala ere, ez da gaur egungo gizarteen berezkoa bakarrik, botereak beti erabili du entretenimendua bere helburuak lortzeko: halakoa da *panem et circenses* erromatar edota *pan y toros* espainiar adierazpenen zentzua.

## Etimologia 
«Entretenimendu» terminoak jatorri latindarra du. Europan hitza XV. mendearen amaieran hasi zuten erabiltzen, inoren ondasunak bere onurarako desbideratzeko finantza-ekintzari zegokionez. Geroago, adiera horrek «arreta desbideratzea» ekarri zuen, oro har, eta gero plazeraren eta aisialdiaren ideiarekin lotu zuten.

## Hausnarketa intelektuala 
Iritzi tradizionalaren arabera, entretenitzea, dibertitzea edo distraitzea, termino horien etimologiek adierazten duten bezala, bide zuzenetik desbideratzea eta era guztietako bizioetan erortzeko aukera zen (alferkeriaren seme-alabak, topikoak dioen bezala), nahiz eta ez diren gutxi pertsona mota ezberdinentzat egokitzat jotzen zituzten "entretenimendu zintzoei" buruzko erreferentziak. Aitzitik, Blaise Pascal filosofo frantsesak 1662an *Pensées* bere lanean argitaratutako entretenimenduari buruzko ikerketa ospetsu bat egin zuen, gizakiak arreta galdu behar duela eta, beraz, funtsezkoetatik aldendu behar duela dioen ideia kontraesankorra garatuz.

Chestertonek ere entretenimendua aldarrikatu zuen, oharturik dibertigarria ez dela serioaren kontrakoa, aspergarriarena baizik. Hala zioen *On Mr. McCabe and a Divine Frivolity* bere lanean.

Johan Huizingaren *Homo ludens* (1938) obratik abiatuta, garrantzi handiagoa hartzen du gizakiaren alderdi horren kontsiderazioak, eta izen bat ere definitzen da jokoak aztertzeko ("ludologia").

Entretenimenduaren garrantzia eta ondorioak hainbat diziplina akademikoren arretaren xede dira, hala nola pedagogiarena (Horaziok *prodesse et delectare* – "plazerez irakastea" – metodo gisa proposatu zuen) eta psikologiarena. Ikuspegi psikologikotik, entretenimendua atsegingarria edo pozgarria dela azpimarratzen da, haren funtzioa "esker ona lortzea" (*the attainment of gratification*n, "gogobetetzea" edo "saria" bezala ere itzul daitekeena) gisa definitzen baita. "Grafikazioaren" definizio akademikoak sariarekin edo ordainsari ekonomikoarekin lotutako adierak baino ez ditu barne hartzen; aldiz, "atsegingarria" hitzak "gogobetetzea ematen du". "Atsegina" "atsegina" da, eta ez da espero beste inolako onura neurgarririk, nahiz eta denbora-pasak eman duen jarduerak interes eratorria izan dezakeen testuinguruetan gertatzen den, hala nola kirolean, apustuetan edo hezkuntzan. Entretenimenduaren psikologia marketinean, publizitatean, komunikabideetan edo hezkuntzan aplikatzen dute (*infotainment*, *edutainment*).

## Bilera sozialak, bisitak, hitzorduak, ibilaldiak eta aisialdirako lekuak 
, jendea emanaldia hasi baino lehen (1937)]]
Gizarte-bizitzaren ezaugarri diren bileren funtzioetako bat entretenimendua da. Bakardadea saihestera eta bisitaz, konpainiaz eta elkarrizketaz gozatzera mugatu badaitezke ere, oso ohikoa da bilerak musikaz, dantzaz, janariz eta edariz girotzea.

Era askotakoak dira ostalaritzako establezimenduen eta entretenimendurako erabiltzen diren bestelako lokalen tipologiak (tabernak, upategiak, *food truck* modernoen baliokidea-, sagardotegiak, garagardotegiak, izozkitegiak, pubak, kafetegiak, te-aretoak, jatetxeak, kasinoak, klub sozialak, etab.), bezeroak ("parrokia") ez baleude zentzurik izango ez luketenak.

Modu esplizituan edo ez hain esplizituan, bilera sozialetan garrantzitsua da pertsonen arteko harreman gutxi gorabehera intimoak planteatzea (adiskidetasuna, ligatzea, hitzordu erromantikoa, gorteatzea, ezkongaiak, ezkontzak), eta noizbehinkako transakzio ekonomikoa dakartenean prostituzioa esaten zaie (kalekoa edo prostibuloetan). Gizarte preindustrialean, lanerako erabiltzen ez zen denbora bilerak egiteko erabiltzen zuten, bai familiaren barruan, etxeen barruan, bai kalean (bereziki, hori mesedegarri den klimetan, hala nola mediterraneoan): iturria, merkatua, agora, foroa edo plaza era guztietako jendeen berezko bilguneak ziren, eta, bertan, pertsonak biltze hutsak era guztietako albisteen eta txutxu-mutxuen berri izateko entretenimendua eragiten zuen, edo, besterik gabe, "ikusi eta ikusten uztea": "paseoa" (zentzu berean, Espainiako eta Hispanoamerikako zenbait hiritan *tontódromo* kontzeptua erabiltzen dute; Hanburgon, berriz, *jungfernstieg* edo "baserritar gazteen paseoa" deitzen zaio.

Batzuetan, agintariek entretenimendua instituzionalizatu egin behar izaten zuten, zalgurdiek zirkuitu bat (Madrilgo Prado pasealekua) egin behar zuten noranzkoa arautuz. Hirigintza barrokoak perspektibak zituzten etorbideak egin nahi zituen; XIX. mendeko hirigintza burgesak bulebarrak biderkatu zituen. Errege-gorteek aire zabaleko entretenimendu-lekuak ezartzen zituzten, hala nola Retiroko lorategiak (Felipe IV.arena) edo Versaillesko lorategiak (Luis XIV.arena) (Europa osoan haren imitaziora eraikitako jauregi ugarietako batek Sanssouci – "kezkarik gabea" – izen argia eraman zuen); baita ikuskizun zehatzetarako gordetako lekuak ere (antzerki-emanaldiak, autofedeak, zezenketak, exekuzioak eta abar). Hiri-parkeak eta natura-ingurune atseginenak dira gehien erabiltzen diren aisialdirako tokiak, batzuetan paseatzeko leku gisa (zumardiak) janari edo hozkailu bat hartzeko (askaldegiak). Eguneroko bizitza urbanoa garatzen zuten ingurune horien idealizazioa literatura klasikotik dator (*beatus ille* eta *locus amoenus* topikoak) eta modernoan imitatzen da (artzain-literatura, *fête galante* genero piktorikoa, etab.).

## Jendaurreko ekitaldiak 
Antzinarotik desfileak, prozesioak, su artifizialak, argiak eta agintariek programatutako era guztietako dibertimendu publikoak egiten dituzte, bai herri mailan, bai estatu mailan, hainbat ospakizun motatarako. Kale-ikuskizunak eta lokal espezializatuetan (antzokiak, zinema-aretoak eta/edo kirol-estadioak) egiten direnak ikustera biltzen den ikuslearen entretenimendua ere badute helburu.

## Bidaiak, txangoak eta turismoa 
Bidaien motibazio ugarien artean entretenimendua dago (plazer- edo jolas-bidaia). Garraiobideak berak erabil daitezke entretenimendurako bitarteko gisa, erabiltzeko plazeragatik, eta ez daramaten helburuagatik.

## Historia 
Historian zehar, denbora-pasarako moduak mantendu eta garatu egin dira; horietako batzuk antzekoak izan dira zibilizazio, garai eta leku guztietan, eta beste batzuk, berriz, oso desberdinak.

Antzinako Grezian, aedoen jarduera (poema epiko tradizionalen errezitazioa, haien alterazioa edo konposizio erantsiak eta sorkuntza pertsonalak, edo bat-batekotasuna) munduko kultura guztiek partekatzen zuten entretenimendu baten forma helenikoa zen: istorioak kontatzea. Greziar antzerkia erritual erlijioso batzuetatik sortu zen, hileta-erritual batzuetatik gladiadoreen jokoak eta borrokak sortu ziren bezala.

a (I. mendea)]]
Antzinako Erromako dibertsio publikoak garrantzi politiko erabakigarriko gaia ziren, herria poztu nahi zuten politikariek ordainduak (*panem et circenses*); eta erromatarren gainbeheraren ondoren ere (paganotzat jotako beste adierazpen batzuekin amaitu zen kristautasuna erlijio ofizial gisa inposatu arren), Bizantziar Inperioaren hasieran, Justiniano I.a boteretik kendu ahal izan zuen matxinada baten erdian egon zen (Nika matxinada, 532).

Erromatar hiritar batentzat, termetara joatea (gero arabiarrek eta turkiarrek beren bainuekin egingo luketen bezala) ohitura hedatua izan zen, sexuen arabera bereizia, eguna atsegin eta gizarte-harreman mota guztiei amultsuki eskainia igarotzea ahalbidetzen zuena. Aristokraten aberastasun handirako gordeta, erromatar villen helburuetako bat hiriko bizitzatik aldentzea zen. Literalki *otium* kontzeptua *negotium* kontzeptuaren aurrean definitu zuten. Denentzat, denboraren igarotzea jaien egutegiarekin (*fasti*) erregulatzen zen, eta horien artean Luperkalia (otsailean, kristautzearekin batera Kandelario bihurtu zena) Liberalia edo Bakanalak (martxoan, k.a. 186tik oso mugatuak, inauteri gisa kristautuak) eta Saturnalia (urtea amaitu aurretik, Eguberri jai gisa kristautuak) zeuden.

*Hall* germaniarren areto handiek oturuntza eta entretenimendu mota bat hartzen zuten, eta, Beowulf eta sagak bezalako lekukotasun literarioetan islatzen denez, Homerok *Iliada*n islatzen dituenen antzekoak ziren (megaroi prehelenikoak eta helenikoak). Geroago, gazteluetan banketeak egiten zituzten, juglareek egindako balentria-kantekin eta musikarekin animatzen zirenak. Goi Erdi Aroan, feudalismoaren erlijio-legitimazioaren ondorioz, jauntxoen eta jopuen entretenimendu-jarraibideek ez lukete nabarmen desberdindu behar, batzuen eta besteen bizi-mailatik harago; baina hori aldatu egin zen azken mendeetan. Nobleziaren arte martzialak txapelketetan arautu ziren azkenean. Ikasleen eta monjeen aisialdia goliardo-giroan islatzen zen. Trobadoreek idealizatu zuten Proventzako gorteko bizimodu aristokratikoa, eta Europan zehar zabaldu zen. Johan Huizingak (*Herfsttij der Middeleeuwen*) XIV. mendearen amaierako eta XV. mendearen hasierako Borgoinako gortearen fintzea aztertu zuen. Autore berak teorizatu zuen Homo ludens. Gizarte-talde guztientzat, inauterietako distrakzioek tentsioen eta gatazken ihes-balbula gisa funtzionatzen zuten; izan ere, beste ospakizun batzuetan ez bezala, non argi eta garbi adierazten baitziren maila-desberdintasunak, bertan desegin egiten ziren estamentu- edo aberastasun-desberdintasun guztiak, egiturak bere horretan mantentzen ziren mundu berri baten zikloari berriro ekiteko asmoz. 1563an, Lawrence Humphreyk nobleen duintzat jotzen zituen antzinako Greziako bost kirolak (*sports*): *whirling*, *leaping*, *casting the darte*, *wrestling*, *running* eta barregarri uzten zituen *dauncing*, *fayninge to instrumentes*, *playe at dise*, *chesse*, edo *tennes*.

Merkatari eta artisauen klase ertainak aristokrazia imitatu zezakeen batzuetan, arteez eta antzerkiaz gozatuz. Oso ezagunak ziren animaliekin egindako "odol kirolak" (oilar-borrokak, hartz-borrokak, txakur-borrokak edo zezen-ikuskizunak – ez bakarrik Espainian, baita Europako beste leku batzuetan ere, hala nola Ingalaterran –, baita liskar mistoak ere – txakurrak zezenen edo hartzen aurka, eta abar –). Aktore-konpainiek bisitatzen zituzten herrietako biztanleak biltzen zituzten; enpresaburu batzuk antzoki egonkorrak finkatu eta eraikitzen zituzten (Londresko Globe Theater edo Espainiako etxarteko antzokiak, esaterako); Italian lehen estalia eraiki zuten: Vicenzako Antzoki Olinpikoa. Espainiako antzerki klasikoaren zati handi bat Madrilgo Buen Retiroko Errege Koliseoan antzeztu zen (1640tik aurrera), eta Frantziako antzerki klasikoaren zati handi bat Parisko *Comedie Française*ren antzokian (1680tik aurrera). Behartsuenek, antzokiko sarrera on bat ordaindu ezin zutenek, zutik joan behar izaten zuten. Exekuzioak publiko guztiei irekitako entretenimendu-modu gisa ikusten ziren, baita zepoetako umiliazio publikoetara joatea ere. Oso ezagunak ziren sorginak zigortzea, eta ordaliak izan zitezkeen, hala nola uraren froga edo sutan hiltzea.

Hernán Cortések 1529 inguruan Karlos V.ari Amerikako indigenek exekutatutako makil jokoa aurkeztu zion, eta Aita Santuaren gortean ere erakutsi zuten, Christoph Weiditzek grafikoki islatu zuena. Publiko alfabetatu gutxi zegoenez, ohikoak ziren irakurketa publikoak, hala nola *La Celestina* edo *On Kixote* (anekdota ospetsu batean, Felipe III .ak igartzen du Cervantesen lana dela ikasle batek barre artean irakurtzen duena).

XVIII. mendean, Europako hirietan kafetegiak zabaltzea (turkiarrek Vienako setioa erretiratu zutenetik) eta Frantziako tradizioko areto aristokratikoetan solasaldiak egitea (ohitura ingelesean, tea hartzen) bereizgarria izan zen. Ekoizpen intelektualerako pizgarria izan zela alkoholak sozializatzeko erabilitako edarien monopolioa izateari uztea argudiatu izan da. Musika klasikoaren eta musika herrikoiaren arteko bereizketa areagotu egin zen; horrek ez zuen lehena ganbera-musikaren gutxiengodun publikoarentzat mugatzen: hiri garrantzitsuenetan, arrakasta handiko konpositoreek, hala nola Haendelek edo Mozartek, izugarrizko arrakasta zuten; eta Europa osoan zehar trama konplexuen operak eta antzezlanak antzezteko egokiak ziren antzokiak eraiki ziren (Londresko Haymarket, Vienako Burgtheater, Parisko Odéon antzokiak) eta batez ere Italian (Turingo Regioa, Napoliko San Carlo, Veneziako La Fenice, Milango La Scala). Ilustratuak ohiturak aldatzen saiatzen ziren, "atzeratutzat" jotzen zituzten herri-dibertsioak barne; testuinguru horretan, Espainian zezen-festa mantentzearen komenigarritasunari edo desegokitasunari buruzko eztabaidak sortu ziren. Gaspar Melchor de Jovellanosek Memoria bikain bat idatzi zuen: *Memoria para el arreglo de la policía de los espectáculos y diversiones públicas y sobre su origen en España* hain zuzen ere. Plazerezko bidaiei ekiteko ohitura, ordura arte inoiz ikusi gabeko kontzeptua, goi mailako britainiar klasean ohikoa zen praktika bat bezala hasi zen, *Grand Tour* deitua, *connoisseur* eta *dilletanti*ek agindutako Frantziako eta Italiako destino kulturalak zeharkatzen zituena; bere egonaldiaren lekuko, *veduta* bat eraman zezaketen; turismoaren jatorria da.

ren *Lehiaketa* (1898), umeak jolasean]]
Alfabetatzearen hedapenak, herrialdeen, hiriguneen eta landa-eremuen eta gizarte-klaseen artean alde handiak zeudenez, oso entretenimendu ezaguna izan zen egunkariak eta eleberriak entregaka irakurtzea. Antzerki-emanaldietara eta operara joaten zen jende ugariak erabilera politikorako leku aproposa bihurtzen zituen: Hernaniko gudua (1830), Frantzisko Josef enperadoreari boikota eta Sissi enperatriza Milango Scalan (1849). Naturan paseatzea aisialdiko jarduera izan zen beti -*locus amoenus* topikoa-, eta mendiak igotzea, gutxienez, Petrarkatik -1336ko Mont Ventouxeko igoera-; baina alpinismoa eta txangozaletasuna XIX. mendean sortu ziren, gizarte industrialaren ondorioz. Bainuetxeetan "bainuak hartzea" eta itsas bainuak, goi klaseak jasaten dituztenak, medikuaren agindu gisa hasi ziren (bainuen praktika erromatarra eta arabiarra asko murriztu zen Europan Erdi Aroaz geroztik), eta gizarte-ohitura bihurtu ziren, entretenimendua helburu nagusi zutela.

Kirola *sport* -*disport*, "dibertsioa bilatu", hitzatik ekarria -) gero eta sedentarioagoak ziren bizimoduen ordez aisialdirako beste aukera bat izaten hasi zen; kirol-ikuskizunak, berriz, deialdi jendetsuak bihurtu ziren, bai zuzenean, bai emankizunetan, bai kazetaritzako kroniketan jarraitzen zirenak. Kirol *amateur*raren eta kirol profesionalaren arteko bereizketak bereizketa bat izan zuen, hasiera batean klasista (aberatsak unibertsitatetik aritzen ziren kirolean – adibidez, Oxford-Cambridge estropadak –, eta gero aisialdian; pobreek, aldiz, lanaldi luze eta nekagarriak izan arren, ezin zuten gauza bera egin, kirola ogibide izateagatik kobratzen ez bazuten), baina Olinpiar Jokoetan mantendu zen XX. mendearen amaiera arte.

XIX. mendearen amaierako bi berrikuntza teknologiko, zinema eta automobila, oso azkar zabaldu ziren. Zinema masa globaleko lehen ikuskizun handia izan zen; ondoren, irratia (1920ko hamarkadatik) eta telebista (XX. mendearen bigarren erditik). Beste berrikuntza batzuek entretenimendu indibidual eta familiarrerako modu berriak ahalbidetu zituzten: fonografoaren eta disko-jogailuaren bidezko soinuaren erreprodukzioa, eta berehalako argazkiaren bidezko irudiaren erreprodukzioa (lehen argazkigintza jarduera profesionala zen funtsean). Turismo-ibilgailuak, bere beste funtzioei, entretenimendurako aukera bat izatea gehitzen zien. Herrialde garatuetan, bizi-mailaren gorakadak eta oporren orokortzeak (Frantzian, 1936tik ordaindutako bi aste) turismo masiboa sustatu zuten. Resort edo konplexu turistikoez eta antolatutako oporrez gain, kanpinak eta *caravaning*ak (karabanak edo autokarabanak erabiltzea) berehalako arrakasta izan zuten, autonomia eta kostu txikia zutelako.

1930eko hamarkadako Depresio Handian oso zaila zen biztanle askorentzat dirua entretenimenduetan gastatzea, nahiz eta legea lehorra amaitu ondoren (1933) legez alkoholarekin egin ahal izan. New Dealeko laguntza publikoko programek artisten eta entertainerren erabilera barne hartu zuten, eta doako ikuskizunek aukera ematen zioten askori une batez beren arazoetatik ihes egiteko.

 umoristak *The Great Dictator* (1940) film satirikoan Hitler antzestuz]]
Historiako zinema-ekoizpen estatubatuar garrantzitsuenetako batzuk, zuri-beltzeko soinudun zinemaren heldutasunean, garai honetakoak dira (''Hell's Angels* -1930-, *The Public Enemy* eta *Frankenstein* -1931-, *A Farewell to Arms* eta *Freaks* -1932-, *King Kong* -1933-, *It Happened One Night* -1934-, *A Night at the Opera* eta *Anna Karenina* -1935-, *The Charge of the Light Brigade* -1936-, *Stagecoach*, *Gone with the Wind*, *The Wizard of Oz* -1939ko hirurak, azken biak, koloretako lehen ekoizpenen artean-), eta horietako asko ihes egiteko zinematzat jotzen direnetakoak dira, hala nola Walt Disneyren marrazki bizidunak (*Three Little Pigs* -1933-, *Snow White and the Seven Dwarfs* -1937-). Geroago iritsi ziren zinema sozialeko produkziorik onenak (*Mr. Smith Goes to Washington* -1939-, *The Grapes of Wrath* -1940-, *How Green Was My Valley* -1941-).

Irratia entzutea oso hedatuta zegoen doako entretenimendu modu bat izan zen, eta publiko mota bakoitzerako emisioak zeuden. Oso famatua izan zen Estatu Batuetan *Little Orphan Annie* haurrentzako programa. Helduen programen artean, albistegiak, musika-programak (*Grand Ole Opry*; garai hartako irrati-lehiaketa musikalak *O Brother, Where Art Thou?* fileman agertu zirenak), antzerki errediofonikoa (*soap opera*k), kirol-emanaldiak eta sermoien eta erlijio-programen emanaldiak zeuden. Oihartzun handia izan zuen Orson Wellesen *The War of the Worlds* (1938ko urriaren 30a) irrati-dramatizazioak. Dantza lehiaketen gogortasuna *They Shoot Horses, Don't They?* filmetan erretratatu zuten. Musika eta dantza estatubatuarraren hedapena Alemania nazian, *Swing Kids* filmean.

Bigarren Mundu Gerratik aurrera, eta batez ere XX. mendeko erdialdeko hamarkadetako hedapen ekonomikoarekin, *American way of life* ("Estatu Batuetako bizimodua") deiturikoa zabaldu zen mendebaldeko munduan, kontsumo eta entretenimendurako jarraibideak barne, bereziki gazteen artean (1968ko gizarte-mugimenduak) eta azpikulturek segmentatutako "inguruneetan". Ezberdintasun ideologikoak gorabehera, Ekialdeko Blokeko herrialdeetan ere hedatu ziren (komunista, sobietarra edo "benetan existitzen den sozialismoa"), batez ere azken krisiaren aurreko garaian (Berlingo harresiaren erorketa, 1989).

XX. mendearen amaierako eta XXI. mendearen hasierako gizarte postindustrialak, informazioaren eta komunikazioaren teknologia berriak entretenimendura gehitzeaz gain, gizarte-usadioetan ondorio nabarmenak dakartzatenak, globalizazioaren ondorioz mundu osoan zabaltzen diren tradizio zaharrekin edo berrasmatuekin lotutako entretenimenduei eusten die, edo bultzatu ere egiten ditu; eta hori kritikatzen da, halaber, haien jatorri erlijiosoetatik (edo haien benetako esentzia den beste edozein zirkunstantziatik) aldentzeak dakarren hutsalkeriagatik eta hutsalkeriagatik, eta kulturaz jabetzeagatik.

Konektibitatearen sustapenak, konputazioaren garapenak informatikaren abiatzea ekarri dute, interneten entretenimenduak (*hobbi*ak) animatuz. Web libre baterantz goaz, non *know-how''ak lehen mailako lehiakortasunaren papera betetzen duen eta non prozesu osoan bizitako ezagutza eta esperientziak erakustea "irakasten ikasteko" artea garatzeko modu berri bat bihurtzen den. Entretenimenduak – hobbiak –, lanak, interes komunak dituzten pertsonak biltzen dituzten afanak dira, eta gizabanako horien parte hezitzaile eta aktibo izatera iristen dira bizitzan zehar. Ia beti loratzen dira, lehen adinetan, eta gizabanako horien hazkundean eta hobekuntzan errotutako kidetasun-zentzu sakonarekin garatzen dira. Gaur-gaurkoz, interes komunak dituzten lagunak biltzen dituzten eta aisialdia hainbat entretenimendu, lanbide eta ogibidetan ematen duten hamaika elkarte daude webgunean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak