open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ugaldea

**Ugaldea** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 4,30 kilometro luzerarekin, Zaraitzun Seseta mendiko magalean jaiotzen da, 881 metroko altueran, eta Zaraitzu ibaian isurtzatzen da, ibar bereko Galoze udalerian, 627 metroko altueran, Galoze eta Izize herrien artean.

Ibilbidean zehar, 7,5 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu.

Bere ibilbidean, Zaraitzu ibaxaren zati batek zeharkatzen ditu.

## Ibilbidea 
### Zehartatutako herriak 
* Izize
* Galoze

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Zaraitzu
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Elvira Öberg

**Elvira Karin Öberg** (Kiruna, 1999ko otsailaren 26a) biatloian lehiatzen den kirolari suediarra da. 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan urrezko domina bat eta zilarrezko bi eskuratu zituen.

## Ibilbidea 
Hanna Öberg txapeldun olinpikoaren ahizpa gaztea da.

2018ko Gazte mailako Munduko Biatloi Txapelketan urrezko hiru domina irabazi zituen, 10 km, 3 x 6 km erreleboak eta 6 km sprinta probetan. 2019an helduen mailan aritu zen eta emaitzarik onena sprint probako 12.a izan zuen.

2022ko Pekingo Jokoetan zilarrezko bi domina eskuratu zituen bakarkako probetan, 7'5 km sprint eta 10 km jarraipenean. Azken egunean 4 x 6 km erreleboen proba jokatu zen eta Suediako taldearekin txapeldun olinpikoa bihurtu zen, ahizpa taldean zuela.

2026ko Milan-Cortinako Jokoetan zilarrezko domina eskuratu zuen errelebotako proban.

## Txapelketak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egurtzao (ibaia)

**Egurtzao** edo **Egurzanos** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 13,3 kilometro luzerarekin, Urraulgoitin Aldaxur mendiko magalean jaiotzen da, 943 metroko altueran, eta Zaraitzu ibaian isurtzatzen da, Nabaskoze almiranterriko Aizpurgi kontzejuan, 541 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 42 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu.

Bere ibilbidean, Urraulgoiti eta Zaraitzu ibarren zati batek zeharkatzen ditu.

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
* Adoaingo erreka (ezkerraldea)
* Zelaigañeko erreka (eskuinaldea)
* Beloritzeko erreka (ezkerraldea)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Zaraitzu
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Dontzeila laranja

**Dontzeila laranja** (*Melitaea didyma*) Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da. Nymphalidae familiako tximeleta bat da.

## Banaketa 
Europan erdi eta hegoaldean aurkitzen da, Afrikan Mediterraneoko kostaldean eta Asian Ekialde Hurbilean, Erdialdeko Asian, Txinan eta Mongolian aurkitzen dugu.

## Deskribapena 
### Imagoa 
Tamaina ertaineko tximeleta da, 30-42 mm-ko hegal zabalera dituena. Kolore laranja biziko tximeleta da, orbain marroi ilunak hainbat lerro osatuz dituena. Lerro ilun horien kopurua eta zabalera aldakorra da aletik alera. Emeak handiagoak izan ohi dira eta kolore laranja ahulagoa dute, marroiz edo grisez estaliak batzutan.

Azpialdean aurreko hegalak laranjak dira eta atzekoak zuriak lerro laranjekin.

Melitaea didyma MHNT CUT 2013 3 26 male Cahors Dorsal.jpg|*Melitaea didyma didyma* ♂ 
Melitaea didyma MHNT CUT 2013 3 26 male Cahors Ventral.jpg|*Melitaea didyma didyma* ♂   △
Melitaea didyma MHNT CUT 2013 3 26 Female Vallée de Freissinières Dorsal.jpg|*Melitaea didyma didyma* ♂ 
Melitaea didyma MHNT CUT 2013 3 26 Female Vallée de Freissinières Ventral.jpg|*Melitaea didyma didyma* ♂   △	 

### Azpiespeziea 
**Melitaea didyma didyma* (Esper 1778)
**Melitaea didyma ambra* Higgins, 1941 
**Melitaea didyma elavar* Fruhstorfer, 1917
**Melitaea didyma kirgisica* Bryk, 1940
**Melitaea didyma neera* Fischer de Waldheim, 1840
**Melitaea didyma occidentalis* Staudinger, 1861
**Melitaea didyma turkestanica* Sheljuzhko, 1929

(MHNT) Melitaea didyma occidentalis - Ifrane Maroc - male dorsal.jpg|*Melitaea didyma occidentalis* ♂  
(MHNT) Melitaea didyma occidentalis - Ifrane Maroc - male ventral.jpg|*Melitaea didyma occidentalis* ♂  △ 
(MHNT) Melitaea didyma occidentalis - Ifrane Maroc - female dorsal.jpg|*Melitaea didyma occidentalis* ♀  
(MHNT) Melitaea didyma occidentalis - Ifrane Maroc - female ventral.jpg|*Melitaea didyma occidentalis* ♀ △ 

### Beldarra 
Gorputzez zuria eta laranja da eta ile mototsez estalita du.

## Bizi zikloa 
Negua beldar gisa igarotzen du eta martxotik urrira ikusten da tximeleta. Bi edo hiru belaunaldi ere izan ditzake urte berean.
## Iruditegia 

File:Spotted Fritillary - Side 1.jpg|Tximeletaren azpialdea.
File:Melitaea didyma larva.jpg|Beldarra.
File:Spotted fritillary (Melitaea didyma) chrysalis Macedonia.jpg|Krisalida.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arnold Jung Lokomotivfabrik

**Arnold Jung Lokomotivfabrik** (Arnold Jung Lokomotivfabrika), **Jung** izenez ere ezaguna, Alemaniako tren -makinen fabrikatzailea izan zen, batez ere bide estuko lokomotora txikiak. Egoitza nagusia Kirchen-en, Renania-Palatinaton, Alemanian.

## Historia 
Konpainia 1885eko otsailaren 13an sortu zuten Arnold Jung-ek eta Christian Staimer-ek **Jung & Staimer OHG** izenarekin. Urte bereko irailaren 3an lehen lokomotorra entregatu zen. 1913 inguruan **Arnold Jung Lokomotivfabrik GmbH, Jungenthal** izena hartu zuen konpainiak. 1976an lokomotor hauen fabrikazioa gelditu zen beste produktu batzuen alde, hala nola makineria, bagoiak, blindajeak, garabiak eta zubi-jaurtigailuak. Jungek 12.000 lokomotor baino gehiago eraiki zituen. 1950eko hamarkadan 2-6-2 motako 51 DB 23 lokomotora eraiki zituen, 1959an 23 105 zenbakia barne, Deutsche Bundesbahn-eko azken lurrunezko lokomotorra. Jungek beste erabilera batzuetarako galdarak ere egiten zituen, hala nola zapalgailuak. Hamarkada berean, Jung diesel lokomotorrak ere fabrikatzen ari zen. 

Ekoizpena 1993ko irailaren 30ean amaitu zen eta fabrika itxi zuten, nahiz eta konpainia oraindik **Jungenthal Systemtechnik GmbH** bezala existitzen den.

## Kanpo estekak
Maurice Blanchot

**Maurice Blanchot** (Devrouze, 1907ko irailaren 22a - Le Mesnil-Saint-Denis, 2003ko otsailaren 20a) frantziar idazle, filosofo eta literatura-teorikoa izan zen. Filosofo postestrukturalistengan eragin handia izan zuen, hala nola Gilles Deleuze, Michel Foucault, Jacques Derrida eta Jean-Luc Nancy.

Filosofia ikasi zuen Estrasburgoko Unibertsitatean, non Emmanuel Levinasen lagun egin zen. 1932tik 1940ra *Journal des debats* egunkari kontserbadoreko editorea izan zen. 
Aldizkari erradikal nazionalista eta antialemanetan ere idatzi zuen.

1940ko abenduan Georges Bataille ezagutu zuen. Nazien okupazioan Parisen lan egin zuen *Journal des debats* egunkarian kolaboratuz. Frantziako Erresistentzian parte hartu zuen, eta Robert Brasillach eleberrigile faxista eta antisemitaren kritikari sutsua izan zen.

Gerra ostean, eleberrian eta literatur kritikan aritu zen. 1953tik 1968ra *Nouvelle Revue Française* aldizkarian idatzi zuen. Politikoki ezkerrean kokatu zen eta Aljeriako Independentzia Gerraren aurkako "121eko Manifestua"ren sinatzaileetako bat izan zen. 1968ko maiatzean ikasleen protestak babestu zituen.

Hogeita hamar lan baino gehiago idatzi zituen, fikziozkoak, literatur kritikakoak eta filosofiakoak. Bere lana paradoxan eta ezintasunean oinarritu zen. Hizkuntza literarioa anti-errealistatzat hartu zuen eta heriotza neutroa deitu zuen esperientziatzat hartu zuen.

## Lan nabarmenak 
### Fikzioa 
*''Thomas l'Obscur*, 1941
* *Aminadab*, 1942
**L'Arrêt de mort*, 1948
**Le Très-Haut*, 1949
*"Le Dernier homme", 1957
**Le Pas au-delà*, 1973
**La Folie du jour*, 1973
**L'Instant de ma mort*, 1994

### Teoria eta filosofia 
**Faux Pas*, 1943
**La Part du feu*, 1949
**Lautréamont et Sade*, 1949
**L'Espace littéraire*, 1955
**Le Livre à venir*, 1959
**L'Entretien infini*, 1969
**L'Amitié*, 1971
**L'Ecriture du désastre*, 1980
**La Communauté inavouable*, 1983
**Une voix venue d'ailleurs'', 2002

## Kanpo estekak
Blindaje

thumb|250x250px|Crossley auto blindatua, 1932koa.
**Blindaje** terminoak babes-hesi fisikoei egiten die erreferentzia, garraio- edo borroka-sistemetan erabiltzen direnak, etsaien suak eragindako kalteak murrizteko edo saihesteko.

Blindaje *klasikoetan*, lodiera jakin bateko metalezko plakak erabiltzen dira horretarako, babestu beharreko gorputzaren estalki gisa. Kontuan hartu beharreko faktore garrantzitsu bat blindajearen ondorioz gorputzari gehitzen zaion pisua eta honek blindatuaren maniobragarritasunean dituen ondorioak dira. Esaterako, tankeak eta itsasontziak pisu nabarmeneko blindaje sendoez horni daitezke, haien maniobragarritasun erlatiboa berez murriztua baita, jeep, kamioi edo garraio-hegazkin militar baten aldean, eta horrek maniobragarritasuna eskatzen du, eta ezin delako oso blindaje astunez hornitu.

Beste blindaje mota batzuk blindaje erreaktiboak dira, eta tankeei babes berezia ematen diete munizio lehergarrien aurka (*tankeen aurkako blindajea*).

Militarrentzako, poliziako eta baita zibilentzako jantziak daude, zuzeneko talketarako erresistentzia handia duten konposatu esponjosi edo gelatinosoetan oinarritutako armadura bereziarekin ( *balen aurkako armadura* ). Era berean, pertsonak garraiatzeko ibilgailuentzako babes-horma eta koraza batzuek, hala nola limusinak, blindaje hermetikoa dute bidaiaria metraila eta eraso balistiko zuzenetatik babesteko.

*Munizio-blindajea* proiektilei (munizio blindatua edo erdi blindatua) ematen zaien babes edo "gogortze" mota bat da, goian deskribatutako babes-blindajeak saihesteko edo neutralizatzeko, funtsean anti- *blindaje* gisa funtzionatzen duena.

## Kanpo estekak
Astarsa

**Astilleros Argentinos Río de La Plata S.A.** (**ASTARSA**) Argentinako ontzigintza eta metalgintzako enpresa bat izan zen, itsasontzi eta lokomotorren eraikuntzan eta konponketan nabarmendu zena, baita hodien, industria-makinen eta traktoreen fabrikazioan ere. Porrot egin zuen 1994an.

## Kanpo estekak
Sankarjang

**Sankarjang**, Odishako aztarnategi arkeologiko bat da Anguletik gertu dagoena. Antzinako hilerria aurkitu da bertan eta harri handien sorta berezi bat, musikarako erabiliak izan zitezkeenak.

## Aurkikuntza eta ezaugarriak 
Gune hau Odishako Estatuko Arkeologia Departamentuak induskatu zuen 1971n,  artzain baten aurkikuntzen ondoren: amaitu gabeko 20 barra litiko eta basaltozko aizkorak, metalezko piezez eta gizaki hondakinez gain.

Arkeologoek lurreko harri litikoak Neolito garaiko tipikoak direla uste dute, nahiz eta beranduago ere ekoiztu izan ziren. Sankarjangeko litiko dotoreek Asia ekialdeko eta Hego Itsasoetko harri landuen antza dute. Batzuen iritziz, horrelako litikoek funtsezko eginkizuna izan zuten Austronesiar kulturaren definizioan. 

Harri askok oihartzuna ematen dute kolpatzean eta erabilera-higaduraren arrastoak eta formak ikusita, harri-barrak amaitutako eta amaitu gabeko litofonoetakoak direla dirudite . Kasu horretanharrizko barra hauek Asiako Hegoaldeko musika-tresnarik zaharrenen parte izango ziren.

Bestalde, hilobietan lurperatutako bederatzi gorputzetan kidetasun mongoloideak iradokitzen dituzte. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bir

**Bir** (बीर hindiz) Joginder Nagar haranaren mendebaldean dagoen herri bat da, Himachal Pradesh estatuan kokatua, Indiako iparraldean. 1960ko hamarkadaren hasieran Tibeteko errefuxiatuentzako kolonia bat sortu zen bertan, 1959ko Tibeteko Matxinadaren ondoren.

Bir ospetsua da monasterio tibetar budista asko dituelako, baita budismoko Nyingma, Karma Kagyu eta Sakya eskolen zentroak dituelako ere, Bir herrian edo inguruan daudenak. Estupa handi bat ere badago herri honetan. Ekoturismoa, ikasketa espiritualak eta meditazioa dira bisitariak erakartzen dituzten jarduerak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balfour, Lyon y Compañía

**Balfour, Lyon y Compañía** Txileko merkataritza-enpresa bat izan zen, Erresuma Batuko kapitala zuena, Valparaíson 1873az geroztik jardun zuena, makina astunak komertzializatzen zituena. Roberto Lyon Santa Maríak sortua, bere bazkideen posizio aberatsari esker, kapital handia biltzea ahalbidetu zuen, etxe inportatzaile eta kontsignatario gisa bihurtuz. Horrez gain, bere jarduera alderdi industrial batean dibertsifikatu zen eta hasieratik La Victoria burdinola eskuratu zuen, 1846an sortu zen Txileko lehen lantegi handietako bat izan zena. Denboraren poderioz, bere industria txanda trenbide-tailer gisa sendotu zen eta 30en bat lokomotorra fabrikatzea lortu zuen, 750en bat bagoi eta gurdirekin batera, 1920. urte inguruan Caleta Portaleseko fabrikan likidatu zuten arte. Enpresak, ordea, merkataritza-etxe gisa jardun zuen 1960ko hamarkadara arte.

## Erreferentziak 
## kanpo estekak 
* Roberto Lyonen biografia Txileko Kongresu Nazionaleko Liburutegian
Beyer Peacock

**Beyer, Peacock and Company** lokomotorren britainiar fabrikatzailea zen, eta bere fabrika Openshaw-en zegoen, Manchesterren. Charles Beyer-ek, Richard Peacock-ek eta Henry Robertson-ek sortua, konpainiak mende bat baino gehiagoz jardun zuen (1854tik 1966ra), bere lokomotorrak eta horiek mantentzeko beharrezkoak diren makina-erremintak mundu osoko herrialdeetara esportatzen.

## kanpo estekak
The Harder They Come

***The Harder They Come*** 1979ko Perry Henzell jamaikar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da. Jimmy Cliff reggae abeslaria da protagonista, eta Ivanhoe Martinen papera egiten du, Rhyginengan oinarritutako pertsonaia, bizitza errealean existitu eta 1940ko hamarkadan ospea lortu zuen kriminal jamaikarra.

Uhartean izugarrizko arrakasta lortu ondoren, nazioartera eraman eta "baliteke Jamaikako filmik eraginkorrena eta Karibeko filmik inportanteenetariko bat" zela diote.

## Sinopsia 
Ivanhoe "Ivan" Martin Jamaikako lagun txiroa da, guztiz antisoziala. Landatik hirira iristen da lan bila, reggae abeslari gisa lortzen duen arte. Arrakasta lortzeko bidean jende asko dago. Arrakasta lortzear dagoela, bere diskoa grabatzeko modu bakarra eskubide guztiak galtzea dela ohartuko da, eta horrek oso pertsona bortitz bihurtzen du.

## Aktoreak 
* Jimmy Cliff: Ivanhoe "Ivan" Martin
* Janet Bartley: Elsa
* Carl Bradshaw: Jose
* Ras Daniel Heartman: Pedro
* Basil Keane: predikaria
* Bob Charlton: Hilton
* Winston Stona: Ray Jones detektibea
* Lucia White: ama
* Leslie Kong: soinu-ingeniaria
* Prince Buster: DJ

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jimmy Cliff

**James Chambers** (Saint James, Jamaika, 1948ko apirilaren 1a – Kingston, Jamaika, 2025eko azaroaren 24a), **Jimmy Cliff** izen artistikoaz ezaguna, jamaikar reggae musikaria izan zen. «Sittin' in Limbo», «You Can Get It If You Really Want», «Many Rivers to Cross», «I Can See Clearly Now» (Johnny Nashen kantaren bertsioa) eta «Samba Reggae» kantengatik eta *The Harder They Come* filmagatik ospetsua izan zen.

## Diskografia 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Brown, Boveri & Cie

**Brown, Boveri & Cie** (**BBC**) Suitzako ingeniaritza elektrikoko enpresen talde bat zen. Badenen, Suitzan, sortu zuten 1891n Charles Eugene Lancelot Brownek eta Walter Boveri-k, Maschinenfabrik Oerlikon-en lan egiten zutenak. 1970ean BBCk Maschinenfabrik Oerlikon hartu zuen. 1988an ASEArekin bat egin zuen ABB Taldea sortzeko, korronte zuzeneko motorrak, korronte alternoko motorrak, sorgailuak, turbokonpresorak, transformadoreak eta lokomotorren ekipamendu elektrikoak ekoizten dituen enpresa. BBCren teknologia batzuk Alemaniako itsaspekoetan erabili ziren Bigarren Mundu Gerran, hala nola, sakonera kontrolak.

## kanpo estekak
Baldwin Locomotive Works

**Baldwin Locomotive Works** (**BLW**), euskarara "Baldwin lokomotorren tailerrak" izenez itzul daitekeena, XIX. eta XX. mendeetan zehar, zehazki 1825etik 1972ra bitartean egon zen estatubatuar lokomotora fabrikatzailea izan zen. Jatorriz Filadelfian kokatua, inguruko Eddystone herrira joan zen 1900eko hamarkadaren hasieran. Konpainia hamarkada luzez munduko lurrun-makinen ekoizle handiena izan zen, baina ezin izan zen lehiakorra izateko egokitu, diesel eta elektrikoen eskariak lurrun-makinen merkatua hil baitzuen. Baldwinek bere 70.000etatik gorako azken lokomotorra 1956an egin zuen, eta 1972an itxi zituen ateak.

Konpainiak ez du erlaziorik Hegoaldeko Gales Berriako (Australia) *EM Baldwin and Sons* lokomotorren fabrikatzailearekin.

## Kanpo estekak
Rude boy

thumb|Rude boy
**Rude boy**, **rudeboy**, **rudie**, **rudi** edota **rudy** 1960ko hamarkadan Jamaikan sortutako azpikultura edo hiri tribu bateko kidea da.

## Sorrera 
Rude boy hitza Jamaikako uhartean jaio zen 1960ko hamarkadaren hasieran, non gazteek ahal zuten moduan bilatzen zuten bere bizimodua. Musikak, hasieran, ez zuen inolako eraginik izan rudeboy kultura honetan, baina berehala sartu ziren uhartean gero eta ugariagoa zen delinkuentziarekin, eta "gangster" eta "western" estatubatuarren filmen indarkeria imitatzeari ekin zioten. Film horietako protagonisten jarrera jarraitu beharreko eredua izaten hasi da mutil askorentzat (gangsterren film horietan bizimodua eguneroko bizitzan agertzen zitzaienaren ezberdina zelako). Aldi berean, unean uneko gaurkotasun musikala kontuan hartu behar da. Jamaikak R&B diskoak inportatzen zituen Estatu Batuetatik, eta hauek djek zulatzen zituzten, sound systemetan, diskoteka ibiltari txikietan. Jamaikar gazteak, iparraldetik datorkien musika imitatu nahian, R&B disko propioak sortzen hasi ziren, Karibeko sustrai musikalak ahaztu gabe, kalipso edo mentoa kasu. Zirkunstantzia horien guztien ondorioz, uharteko lehenengo musika-estiloa sortu zen, ska izenekoa. Rude boyek ihes egiteko modu bat aurkituko zuten skan, erritmoa zuen, dantzagarria zen, eta haientzat festa bat izaten zen. Talde eta bakarlariek laster ikusiko zuten rude boy kantuaren mamia, eta laster agertu ziren gazte hauen balentriei buruzko abestiak, ia beti bortitzak. Orduko ska modan zegoen eta rudiek bere estilotzat hartu zuten. Hauxen zen 1964 eta 1967 arteko abestien argumentu nagusia. Laster rocksteady agertu eta estilo hau rude boyen gustuagoa izan zen. Jamaikako independentziaren ondoren, rudie hauetako asko Britainia Handira emigratu ziren, eta han modekin elkartu ziren: itxura dotoreko gazteak, musika paraleloko gustuekin, biak ala biak musika beltzaren jarraitzaileak. Hurbiltze horretatik eta beste faktore batzuetatik skinhead mugimendua sortuko litzateke. Rude boy izena jamaikar gazte gehienak ghettoetatik zetozelako eta herrialdeko klase txiroenetakoak zirelako edo kriminal ohiak zirelako sortu zen.

Rudeboyek ska dantzatzen zuten modua beste gazteek ez bezalakoa zen, hauek astiroago eta modu ikaragarriagoan egiten zituzten, eta haien janzkera nahiko deigarria zen. Rocksteadyak ska ordezkatuko zuen, eta, ondoren, reggaeak. Rudyen musika bereizgarria ska musikaren eboluzio gisa sortu zen rock steady dela nabarmena da. Kingstonera ospearen eta diruaren bila iristen ziren gazte askok, dirua amaitzen zitzaienean, krimen eta indarkeria bizitza bat besterik ez zuten topatzen. Egoera hori islatzen duen filma Jimmy Cliff protagonista duen *The Harder They Come* Perry Hanzelen filma da. *Quadrophenia* eta *This Is England* filmeetan rudeboyak ere ikus ditzakegu. The Clash taldeak izen horrek zuen film dokumental bat ere merkaturatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabroze

**Xabroze** edo **Xabros** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 14,8 kilometro luzerarekin, Erronkaribarran Lakuaga mendiko magalean jaiotzen da, 1173 metroko altueran, eta Zaraitzu ibaian isurtzatzen da, Zaraitzu ibarxako Gorza udalerian, 641 metroko altueran, Gorza eta Erripalda herrien artean.

Ibilbidean zehar, 52 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu.

Bere ibilbidean, Zaraitzu ibaxaren zati batek zeharkatzen ditu.

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
* Ekiederrako erreka (ezkerraldea)
* Armuskoko erreka (ezkerraldea)
* Atalluko erreka (eskuinaldea)
* Kaskabolako erreka (ezkerraldea)
* Errekagaitza (eskuinaldea)
* Ligorrañeko erreka (eskuinaldea)
* Estoziko erreka (ezkerraldea)
* Mantxolako erreka (eskuinaldea)
* Larraizeko erreka (eskuinaldea)

### Zehartatutako herriak 
* Igari
* Erripalda
* Gorza

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Zaraitzu
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Lao (herria)

**Lao** hego-ekialdeko Asiako herria da. Talde etniko honetako kide gehienak Laosen (4 milioi inguru) eta Thailandian (15 milioi inguru) bizi dira. Thailandian, laoak batez ere Isan eskualdean bizi dira, nahiz eta herrialde osoan zehar lan bila ibili diren, batez ere Bangkokera. Laoek hainbat dialekto hitz egiten dituzte beren hizkuntzaz, laoseraz eta isanaz, batzuetan hizkuntza bakartzat hartzen direnak. XX. mendean egindako thailandiaratze-politiken ondorioz, lao askok Isan hitza nahiago dute.

Mendebaldeko historiografian, "lao" eta "laostar" terminoek esanahi askea izan dute. Bi terminoak era irregularrean aplikatu izan zaizkie Laosko biztanle guztiei, oro har, Lao etnikoa alde batera utzita edo aldamenean historian zehar. 1953an frantziar protektoratua amaitu zenetik, "lao" talde etnikoari soilik aplikatu zaio, "laostar" edozein hiritarri erreferentzia egiten dion bitartean, euren identitate etnikoa kontuan hartu gabe. Zenbait herrialdek oraindik termino biak nahasten dituzte beren estatistiketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Andres eliza (Villabuena Araba)

thumb|250px|Estilo desberdinak biltzen ditu San Andres elizak.
**San Andres Eliza** Arabako Villabuena herrian dagoen eraikina da. Herriaren tamaina kontutan hartuta, oso eliza handia da. Balizko Arkeologia Gune gisa babestuta dago.

## Historia 
San Andres eliza 1538 eta 1728. urteen bitartean eraiki zuten; hortaz, estilo bat baino gehiago du, gotikotik hasi eta barrokoraino. Ataria mendebaldera begira du, eta han jarri zuten 1693. urtean santu titularra, horma hobi batean. Erretaula nagusia Errenazimentukoa da, eta gurutzaduretan erretaula barrokoak ditu, bai eta XVI. mendeko bataiarri bat ere. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa Kultura Ondarea webgunean.
Klorometano

**Klorometanoa** edo **metil kloruroa** CH3Cl formulako konposatu organokloratua da. Usain ahuleko gas kolorge eta sukoia da.

Erreaktibo oso erabilia den arren industria kimikoan, ez da normalean erabiltzen agertzen kontsumitzaileentzako produktuetan.

Klorometanoa atmosferan aurki daiteke iturria naturala edo industriala izan daitekeelarik. Halaber izarrarteko espazioan ere detektatu izan da klorometanoa.

## Ekoizpena 
Modu natural batean sortzen da metil kloruroa ozeanoetan, eguzki-argiak itsas aparreko materia organikoari eta kloroari eragiten dienean.

Dena dela, industrian baliatzen den klorometanoa sintetikoa da. Bi bide nagusi daude.

Metanoletik abiatuta da sintetiza daiteke. Zink kloruroa (ZnCl2) katalizatzaile gisa usatuz hidrogeno kloruroa burbuilarazten da metanoletan. Katalizatzailea alumina (Al2O3) bada, azido klorhidrikoa eta metanola nahasten dira 350 ºC-tan.

CH3OH + Cl2 -> CH3Cl + HCl

Metil kloruroa sintetizatzeko metanoa zuzenean klora daiteke. Erradikal askeen bidezko erreakzio bat da, non kloro erradikalak termikoki, fotokimikoki edo katalizatzaileen bidez ekoizten diren. Normalena erreakzioa termikoki abiaraztea da. Produktu kloratuen nahaste bat sintetizatzen da: klorometanoa, diklorometanoa, kloroformoa eta karbono tetrakloruroa. Destilatuz banatzen dira.

CH4 + Cl2 -> CH2Cl + HCl

CH3Cl + Cl2 -> CH2Cl2 + HCl

CH2Cl2 + Cl2-> CHCl3 + HCl

CHCl3 + Cl2 -> CCl4 + HCl

## Erabilera 
Klorometanoa hoztaile moduan erabili izan da, baina erabilera hori baztertu egin da toxikoa eta sukoia delako. Beruna duen gasolinarentzako aditiboak prestatzeko erabili izan da ere.

Egun industria kimikoan herbizidak, polimeroak eta silikonak prestatzeko usatzen da eskuarki. 

Adibidez, metil kloruroa dimetildiklorosiloxanoa sintetizatzeko erabiltzen da, Müller-Rochow sintesian. Dimetildiklorosiloxanoa silikonen sintesian aitzindari lanak egiten ditu.

2 CH3Cl + Si -> Si(CH3)2Cl2

Klorometanoa Wurtz-Fittig erreakzioan eta Friedel-Crafts erreakzioetan alkilbentzenoak ekoizteko baliatzen da zeintzuk aminen metilazioan usatzen diren.

## Erreferentziak
Corpet-Louvet

**Corpet-Louvet** Parisko (Frantzia) Lurrunezko tren-makinen fabrikatzailea izan zen, 1868 eta 1953 artean eraikitzaile gisa jardun zuena, nahiz eta gero lizentziapean makineria fabrikatzera jo zuen.

## Historia 
1855ean Anjubault bezala sortua, Parisko Phillippe-Auguste etorbidean oinarrituta, Lucien Corpetek hartu zuen konpainia 1868an. Corpeten alaba, Marguerite, Lucien Louvet-ekin ezkondu zen, *Compagnie Meusienne des Chemins de Fer*-eko ingeniariarekin, Corpeten lokomotorrak erabiltzen zituena. 1889an hil zen Corpet, eta Louvet-ek hartu zuen enpresaren zuzendaritza. 1912an, negozioa La Corneuveko lokal berri batera joan zen, eta erantzukizun mugatuko sozietate bat sortu zuten, Corpet, Louvet et Compagnie. Azken lurrunezko tren-makina 1953an eraiki zuten, baina konpainiak martxan jarraitzen du, eta "Caterpillar" lur-mugimendurako ekipoak fabrikatzen ditu lizentziapean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vijayawada

**Vijayawada** (telugueraz విజయవాడ), Indiako hegoaldean dagoen Andhra Pradesh estatuko hiri bat da, **Bezawada** bezala ere ezaguna. Krishna ibaiaren ertzean dago. Andrha Pradesh estatuko bigarren hiri populatuena da, Visakhapatnamen ondoren; 1.039.518 biztanle zituen 2011n.

## Kanpo estekak
P. G. T. Beauregard

**Pierre Gustave Toutant-Beauregard** (St. Bernard parrokia, Louisiana, 1818ko maiatzaren 28a - New Orleans, 1893ko otsailaren 20a) militar konfederatua izan zen. Estatu Batuetako Gerra Zibila Fort Sumterren aurkako erasoarekin hasi zen 1861eko apirilaren 12an.

Jatorri frantseseko familia katoliko batean jaio zen. Ingeniaritza zibil eta militarra ikasi zuen West Pointeko Akademian eta ingeniarien ofizial gisa parte hartu zuen Estatubatuar-Mexikar Gerran. 1861ean Estatu Batuetako armada utzi eta konfederatutako armadako lehen brigadier jenerala bihurtu zen.

Gerra zibilean Bull Rungo lehen gudua irabazi zuen eta armada zuzendu zuen Shiloheko guduan eta Corintheko setioan. Petersburg hiria ere arrakastaz defendatu zuen. Harreman txarrak izan zituen Jefferson Davis presidentearekin eta beste jeneral batzuekin

Gerra ostean Louisianara itzuli zen eta beltzen eskubide zibilak defendatu zituen.
Miniaturazko erretratu

[thumb|Hainbat miniaturazko erretratu [Varsoviako museo nazionalean.]]
**Miniaturazko erretratua** erretratu txiki bat da, gehienetan gouachez, akuarelaz edo esmaltez egina. Erretratuen miniaturak eskuizkribu iluminatuen miniaturen tekniketatik abiatuta garatu ziren, eta ezagunak izan ziren XVI. mendeko eliteen artean, batez ere Ingalaterran eta Frantzian, eta XVIII. mendearen erdialdetik aurrera hedatu ziren Europan zehar, eta oso ezagunak izan ziren dagerrotipoak eta argazkigintza garatu arte XIX. mendearen erdialdean. Oro har, familiaren baitan egiten ziren opari intimoak ziren, edo segizioan parte hartu nahi zutenek egiten zituztenak, baina gobernari batzuek, Ingalaterrako Jakue I.ak kasu, kopuru handiak egin zituen opari diplomatiko edo politiko gisa. Batez ere familiako kide bat aldi garrantzitsuetan kanpoan egotera joaten zenean margotzen ziren, dela gerrara edo emigratzera zihoan senar edo seme bat, dela ezkontzen zen alaba bati.

Lehen miniaturagileek akuarela erabiltzen zuten pergamino luzatuaren gainean margotzeko, edo (bereziki Ingalaterran) nahi bezala ebakitako karten gainean. Teknika askotan "*limning*" deitzen zen (Nicolas Hilliardek 1600 inguruan "limming"aren arteari buruz egindako tratatuan bezala), edo *txikian pintatzea*. XVII. mendearen bigarren erdian, kobrearen gainean margotutako beira-esmaltea gero eta ezagunagoa egin zen, bereziki Frantzian. XVIII. mendean, miniaturak boliaren gaineko akuarelarekin margotu ziren, eta hori nahiko merkea zen. 40 mm × 30 mm-ko tamaina txikiko miniaturazko erretratuak askotan erlikia-ontzietan, erloju-zorroetan edo bitxi-piezetan jartzen ziren, gainean eraman ahal izateko. Beste batzuk euskarriekin markoztatzen ziren edo horman esekitzen, edo rape-kaxen tapakietan sartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martin eliza (Gazteluberri)

**San Martin eliza** Nafarroa Garaiko Gazteluberri udalerrian Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Herriaren goikaldean eliza dago, Erdi Aroko harresiek jarraitzen dutena, baina gaur egungo itxura XVI. mendean eta, batez ere, Barrokoan egindako lanen emaitza da, garai horretan estali baitzen eraikina. Barrualdean, XVIII. mendeko bigarren erdiko erretaula errokoko bat dago. Erretaula horretan, XVI. mendeko lehen hereneko aurreko erretaula bateko lau eskultura-multzo txiki daude, eta horietako batek titularra irudikatzen du, geruza zatituz. Antzeko kronologia eta estilo flamenizatzaile bereko beste bi talde daude alboetako erretaula banatan, eta Mendekoste eta Gurutziltzaketa irudikatzen dituzte, hurrenez hurren. Bertan, exekuzioaren zehaztasuna eta polikromia nabarmentzen dira. Era berean, garai hartako irudiak dituen erretaula barrokoa eta Biktimen Ama Birjinaren eskultura gotikoa ere kontserbatzen dira.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Gazteluberri

## Kanpo estekak
Gazteluberriko gaztelua

**Gazteluberriko gaztelua** Nafarroa Garaiko Gazteluberri udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Gaztelua Nafarroako Erresumaren lehen lerroko defentsa gisa eraiki zen Aragoikoaren aurrean XII. mendean, bere magalean agertu zen herriari izena emanez. Fernando Katolikoak Nafarroako Erresuma konkistatu ondoren suntsitzeko agindua eman zuen, harresiak eta egitura mantentzen diren arren.

## Kokapena 
Gaztelua Gazteluberri herria menderatzen du, muino baten gainbeheran kokatua. Gaztelu bat zen, bere dorre gotortuarekin.

## Historia 
1280an, Arnalt Gillen Agaramontekoa jaunaren alkaidea zen, eta, antza denez, Beltran Jordanek 1294 inguruan ordezkatu zuen, Filipe I.a Nafarroakoa eta Joana I.a Nafarroakoa erregeak izendatuta. 1300. urtean, dorrea estaltzen eta hondoratu zen kanpoko horma berregiten ari ziren. Beste obra batzuk 1319an egin ziren, dorrean, garitetan, aldamioetan eta berreraiki behar izan ziren etxeetan ez ezik. Eneko Ruitz Albar zen garai hartan alkaidea, 1328an jarraitzen zuena, eta 8 libra eta 40 kahitzeko atxikipena sumatzen zuena. 1355ean, Karlos II.a Nafarroakoak Errodrigo Oibarkoa izendatu zuen, Joan Ruitz Oibarkoa aurreko alkaidearen semea; ordurako, esleipena 6 libra eta 30 kahitzera jaitsi zen. Antso Beorietakoak, arotzak, 1360an ziurtatu zuen konponketa-lanak egin zituela. Bi urte geroago, gazteluak hamar peoi baleztariz osatutako goarnizioa zuen.

Karlos II.aren garaiko beste alkaide batzuk hauek izan ziren: Martin Ruitz Irunberrikoa, 1372 eta 1376 urteen artean agertzen dena, Semeno Hae, 1377 eta 1383 urteen artean, eta Joan Ruitz Oibarkoa, *Txiko* izenekoa, 1386 eta 1390 urteen artean. Azken honen zaintza bere ardurapean zegoelarik, gaztelua hondatuta zegoen, eta, beraz, behar bezain laster konpontzeko agindu zuen erregeak, Nafarroako Erresumaren laguntzen kontura. 1400. urtean, Gartzea Santz Iriartekoa alkaidea zen, eta, 1402an, Martin Gartzia Iriartekoa izan zen haren oinordekoa, Karlos III.a Nafarroakoaren aginduz. Erregeak berak 1420an Otxoa Peritz Ezpartzakao izendatu zuen, 1446 arte gotorlekuaren buru izan zena, eta, data horretan, Joan II.ak bere seme Martin Otxoa Ezpartzakoa ordezkatzeko izendatu zuen, Nabaskoze, Ustaize, Aizpurgi eta Gazteluberri Almiradioetako errentak esleituz. Haren atzetik etorri ziren Migel Nabaskozekoa, 1450ean izendatua, Pedro Aso, 1453an, eta Joan Pomar, 1461ean, 1471n gaztelua gobernatzen jarraitzen zuena.

Fernando Katolikoak Nafarroa konkistatu zuenean, gotorlekua eraitsi egin zuten, Nafarroako Erresumako beste asko bezala.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Gazteluberri
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Ingurumen-arte

thumb|Edith Meusnier, *Artefact*, Bois de Belle Rivière, Quebec, 2010
**Ingurumen-artea** 1960ko hamarkadan garatutako arte adierazpena da, bisitariak giroan integratutako dituen esperientziak sortzen dituena. Barruan, areto batean edo kanpoan egin daiteke.

Zibilizazio teknokratikoaren aurrean, ingurumen-arteak eta *happeningak* erritualaren eta magiaren balorazioa egiten dute, ezarritako arte-generoen mugekin hausten dira eta publikoarekin harreman zuzena proposatzen dute, ideien eta ekintzen artea, objektuen produkzioaren ordez. Horrek, era berean, objektu artistikoaren komertzializazioa, jabetza pribatua eta balio komertziala ukatzea dakar. Sorkuntza iragankorrak dira, eta zaila da haien jarraipena egitea, testuak, deskribapenak edo irudiren bat baino ez baitira geratzen.

Ekintza artistikoaren, gorputz-artearen eta arte kontzeptualaren adierazpen batzuen ondorengo garapena ingurumen-artearen eta *happeningen* lerrotik eratortzen da. John Cageren zirkulutik Robert Rauschenberg eta Jasper Johns pintoreak ere sortu ziren, pop artean aurreratu zutenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Dolores Gispert Guart

**María Dolores Gispert Guart** (Bartzelona, Katalunia, 1934ko martxoaren 22a – Ibidem, 2018ko uztailaren 20a) aktore, bikoizketako aktore eta irrati-esataria izan zen.

## Bizitza 
Amaren aldetik artista familia batetik zetorren: aitona-amonak, Carlos Guart eta Carmen Illescas (Carmen Martínez-Illescas Navieras), eta ama Enriqueta Guart Illescas (Martín-Illescas) antzerki-aktoreak izan ziren. Amarekin Don *Juan Tenorio* lanean aritu zen, 1972an.

Radio Barcelonan hasi zuen irrati-karrera esatari gisa. Berrogeiko hamarkadaren erdialdean hasi zen lanean filmak bikoizten.

ezkerrera|thumb|243x243px|Pippi Kaltzaluzeren ahotsa izan zen
Hirurogeita hamarreko hamarkadan, Pippi Kaltzaluzeren ahotsa izan zen. Laurogeiko hamarkadan "V" izenburuko seriean Sarah Douglas bikoiztu zuen, eta laurogeita hamarreko hamarkadan, Friends seriean, Estelle pertsonaia izan zen, Joey Tribbianniren ordezkaria.thumb|150px|51 filmatan Whoopi Goldberg bikoiztu zuenHollywoodeko aktore askori ere eman zion ahotsa: Whoopi Goldberg, berrogeita hamaika filmatan; Kathy Bates, bost filmetan; Carole Lombard, Darlene Love eta Joanna Cassidy, besteak beste.

El color *púrpura* edo La lista de *Schindler-en* bikoizketako zuzendaria ere izan zen.

2018ko uztailaren 20an, Madrilgo Bikoizketako Artisten Sindikatuak (ADOMA) artista 84 urterekin hil zela jakinarazi zuen Twitter sare sozialaren bidez. "*María Dolores Gispert hil dela jakinarazi digute. Gure afektu guztia familiakoei, lankideei eta lagunei helarazi nahi diegu. Atseden har beza"*, adierazi zuen mezuak.

## Filmografia 
Besteak beste, film hauexek bikoiztu zituen:
'' 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bharatanatyam

**Bharatanatyam** Indiako dantza klasiko bat da, inspirazio hindua dauka, eta egun Tamil Nadu den eskualdean sortua. Antzinatik dantzatu izan da Indiako hegoaldeko tenplu eta gorteetan.  Indiako dantza klasikoaren zortzi modu ezagunenetako bat da, eta haien artean zaharrena. Erlijio-gaiak eta Indiako hegoaldeko ideia espiritualak adierazten ditu, bereziki shaivismoa, vishnuismoa, shaktismoa, oro har hinduismoari lotutako printzipioak.

## Historia 
2. mendeko Bharatanatyamaren deskribapen bat *Silappatikaram* lan epiko tamil zaharrean aurki daiteke. 6. mendetik 9. mendera, tenpluen eskulturek, iradokitzen dute jada garatutako arte fina zela. Bharatanatyam Indiako dantza-tradizio klasiko zaharrena da. Dantza mota  hau nagusi izan zen Tamil Nadu zaharrean, eta zenbait liburuk kodetu dute, hala nola Bharat Muniren *Natya Shastrak*. Bharatanatyam da Tamil Naduko dantza estatala ofizialki.

Bharatanatyam tenplu hinduetan bakarrik egiten zen XIX. n mendera arte. Britainiar gobernu kolonialak debekatu egin zuen 1910ean, baina indiar komunitateak debekuaren aurka protesta egin zuen eta XX. mendean tenpluetatik kanpo ere zabaldu zen  jarduera. Bharatanatyamen garai modernoko ekoizpenak India osoan zabaldu eta ezagutarazi dira. Hainbat modutan egin dira, eta jarduera teknikoak, ideia ez-erlijiosoetan oinarritutako dantza eta fusio-gaiak ere sartu dituzte dantzaren eguneraketan.

## Estiloa 
Bharatanatyamek hainbat motatako *baniak* edo tradizio ditu, dantza teknika eta guru edo eskola baten estilo berezia deskribatzeko erabiltzen den terminoa da. Bani forma gehienak guruaren herrixkaren arabera izendatzen dira (*bani* batzuk izan ezik). 

Bharatanatyam dantza estiloan, dantzariaren goiko gorputz-enbor finkoa nabaritzen da, hankak tolestuta eta belaunak tolestuta, oinetako ariketa ikusgarriekin batera, eta aurpegiko esku, begi eta muskuluen keinuetan oinarritutako zeinu-hizkuntza sofistikatuarekin ere bai. Dantzariarekin batera musika egoten da, eta abeslari bat, eta dantzariaren gurua ere presente egon ohi da, *nattuvanar* titularekin: emanaldiaren eta artearen zuzendari gisakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Decauville

**Decauville** (Ahoskera frantsesez: /dəkovil/) Paul Decauville ingeniariak (1846–1922), trenbide industrialaren aitzindariak, tren-makinen, bagoien eta errailen fabrikatzaile frantsesa izan zen. 1875ean Frantziako Corbeil-Essonnes udalerrian (Paristik oso gertu) sortutako konpainiak Nekazaritzako lanei metalezko bide desmuntagarriak aplikatzean sortu zen. Jatorri berezi horretatik abiatuta, trenbideko material mugikorra, bizikleten eta are automobilgintzaren fabrikazioan zabaldu zen epe labur batez XX. mendearen hasieran. Gaur egun, ibilgailu astunentzako karrozeriak eta ekipamendu bereziak fabrikatzen ditu.

Bere berrikuntza nagusia prest egindako bide estuko zati aurrefabrikatuak erabiltzea izan zen, altzairuzko trabesen gainean finkatutako errailez osatua. Elementu hauek eramangarriak ziren eta oso erraz muntatzen eta desmuntatzen ziren, baita garraiatzen ere. Bere lehen trenbideak 400 mm-ko zabalera erabili zuen. Geroago, Decauvillek bere asmakizuna findu zuen eta zabalera 500 mm-ra zabaldu zuen eta 600 mm-ra ere.

Mundu osoan ezaguna, Decauville konpainia Frantziako industriako bandera-ontzi nagusietako bat izan zen 1880tik 1970era. Gaur egun, Decauville SAS Marrel eraikuntzako edukiontzien eraikuntzaren eskumendekoa da,  CTELM eta FASSI enpresek elkarrekin dutena.  Eskumendeko historiko zaharretako bat oraindik existitzen da, EmiDecau, prentsa hidraulikoen fabrikatzailea. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* http://www.decauville.nl
* Decauvilleko trenbideen mapa Yucatanen, Mexikon
* Light Railways, 2013ko apirilean, Decauville bezalako trenbide eramangarriei buruzko irudiekin osatutako artikulu bat du..
* Decauville-ri buruzko dokumentuak ZBW-ko *20th Century Press Archives*
Anita Simonis

**Anita Simonis**, (1926ko martxoaren 2 &ndash; 2011ko abenduaren 11) gimnasta artistiko estatubatuarra izan zen, eta brontzezko domina olinpikoa lortu zuen 1948an taldekako lehian.

## Ibilbidea 
Bere kirolari karreran, 1948ko Londresko Olinpiar Jokoetan brontzea irabazi zuen taldekako lehiaketan, amerikarrak podiumean utziz txekoslovakiar eta hungariarren atzetik.

## Kanpo estekak
Paula Ivan

**Paula Ivan,** 1963ko uztailaren 20an, Herasti (Errumania) jaioa da. Atleta da, distantzia ertaineko lasterketetan aditua.

## Kirol ibilbidea 
80ko hamarkadaren amaieran munduko  iraupen-erdiko lasterkari onenetakoa izan zen. 1987an hasi zen nazioartean nabarmentzen, 800 metroko marka onekin. Urte horretan 1.500 eta 3000 metrotan bikoizketa egin zuen Zagreben. Bere urterik garrantzitsuena 1988koa izan zen, Seulgo Olinpiar Jokoetan, non, 25 urterekin, urrezko domina irabazi zuen .

1989an bi distantzietan nagusi izan zen. Pista estaliko denboraldian, 1500 metrotan urrea irabazi zuen indoor europarretan, eta, jada udan, munduko rankingeko onena izan zen 1500 metroko proban, 3:59,23rekin. Gainera, uztailaren 10ean munduko errekorra gainditu zuen Nizan, 4:15,61eko denborarekin. Urte horretan, Bartzelonan jokatutako Munduko Kopako 1500 metroetan ere lehena izan zen, eta bi urte lehenago Duisburgoko Unibertsitatean egin zuen bikoizketa errepikatu zuen.

Oraindik gaztea izan arren, eta ibilbide bikaina izan arren, egia esan, urte honen ondoren ez zen bere berririk izan lehen mailako atleta bezala. Gaur egun, Errumaniako 1500 metroko eta miliako errekorrak ditu.

## Atera zituen dominak 
## Kanpo estekak
Valérie Hould-Marchand

**Valerie Hould-Marchand** (Quebec, Kanada,1980ko martxoaren 29an) Kanadako igeriketa sinkronizatuko igerilari erretiratua da, 1996ko Atlantan txapeldunorde olinpiko bihurtu zen taldekako lehiaketan.

## Kirol ibilbidea 
1996ko Atlantan (Estatu Batuak) ospatutako Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina irabazi zuen taldekako lehiaketan, Estatu Batuen atzetik (urrea) eta Japoniaren aurretik (brontzea), bere taldekideekin batera: Karen Clark , Sylvie Frechette. , Janice Bremner, Karen Fonteyne, Christine Larsen, Erin Woodley, Cari Read, Lisa Alexander eta Kasia Kulesza. 

## Kanpo estekak
Electro-Motive Diesel

**Electro-Motive Diesel** (**EMD**) **Progress Rail Locomotives** enpresaren marka da, Caterpillar korporazioko *Progress Rail* - en eskumendeko enpresa. Aurretik General Motorsen izan zen.

Munduan zehar lokomotorrak eta diesel motorrak diseinatu, fabrikatu eta saltzen ditu.. Munduko lokomotora-oinarririk handiena duen eraikitzailea da eta trenbide eta industria-lineetan erabiltzeko munduko modelorik zabalena eskaintzen du. Ipar Amerikako merkatuaren % 30 ditu, bere lehiakide bakarraren atzetik, General Electric, Ipar Amerikako merkatuaren % 70 mantentzen dituena. EMD  lokomotor diesel-elektrikoen fabrikatzaile bakarra da 70.000 motor baino gehiago ekoitzi dituen eta Ipar Amerikako eta munduko motor diesel-elektrikoak fabrikatzeko instalaziorik handiena duena.

## Kanpo estekak
English Electric

**English Electric**  (EE) britainiar fabrikatzaile industriala izan zen. 1918an sortu zen, hasieran motor elektrikoetan eta transformadore industrialetan espezializatu zen. Bere jarduerak lokomotorrak eta trakzio ekipoak, lurrun turbinak, produktu elektronikoak, misil gidatuak, hegazkinak eta ordenagailuak barne hartu zituen.

Nolanahi ere, hegazkinen diseinu batzuk bakarrik ekoitzi ziren English Electric izenarekin. Bi mugarri bihurtuko ziren britainiar ingeniaritza aeronautikoan: Canberra eta Lightning. English Electric Aircraft British Aircraft Corporation-en sortzaileetako bat bihurtu zen 1960an, General Electric Company-k 1968an erosi zituen beste industria-eragiketa batzuekin.

## Historia 
1917an Dick, Kerr &amp;amp; Co.k, Glasgowko bi merkatarien, B. M. Dick eta John Kerr-en lankidetzak, United Electric Car Company erosi zuen, Preston, Lancashireko tranbia fabrikatzailea. 1918an, **The English Electric Company, Limited** (EE) sortu zen. 1918 eta 1919an, EEk Rugbyko Dick, Kerr & Co., Willans eta Robinson eta Bradfordeko Phoenix Dynamo Manufacturing Company hartu zituen. Siemens AG-ren Stafford tailerra (Dynamo Works Ltd) ere erosi zuen. 1930ean, ekipo elektrikoen fabrikazioa Bradfordera eraman zuten; tranbiak, autobus karrozeriak eta material gurpildunaren ekoizpena Prestonen geratu zen. Urte hartan, EErekin gehien lotu zen gizona, George Nelson, zuzendari nagusi bihurtu zen.

## Kanpo estekak 
* English Electric Locos.fotopic.net
* English Electric Archive
Pedro Pichardo

**Pedro Pablo Pichardo Peralta** (1993ko ekainaren 30a) Kuban jaiotako portugaldar jauzi hirukoitz-laria da, txapeldun olinpikoa izana. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen Portugalgo 17.98 errekor nazionalarekin, eta zilarra izan zen Parisko 2024ko Jokoetan.

## Biografia 
Pichardo 2012ko Munduko Junior txapelduna eta 2013ko Munduko Txapelketako zilarrezko domina izan zen. 2015an 17,94m-ko jauziarekin betiko garai guztietako 6. jarri zen. Astebete beranduago 18,06m-tara hobetu zuen bere marka pertsonala eta garai guztietako 3. postura igo zen eta 1996 urtetik izan zen jauzirik luzeena lortu zuen.

Munduko txapelketei dagokienez, pista estalian 2014. urtean Sopot hirian brontzezko domina lortu zuen eta aire librean 2013an (Moskun) eta 2015ean (Pekinen) zilarrezko dominak lortu zituen jauzi hirukoitzean. Domina hauek Kuba ordezkatuz lortu zituen. 

2017ko apirilean Stuttgarteko (Alemania) talde atletiko kubatar nazionalaren kontzetrazioan zela hoteletik desagertu zen. Portugalera joan zen handik, Benfica taldearen atletismo sailak kontratatu zuen, eta urte berean lortu zuen naziotasuna, zazpi hilabetean. 2021an jokatutako Tokyoko Joko Olinpikoetan jada Portugalekin lehiatu zen eta baita Pariskoan 2024an.

Olinpiar dominez aparte, Pista Estaliko Europako Txapelketan lorturiko urrezko domina da 2021 urtean Torun hirian. 2018ko eta 2021eko Diamond League-ak ere irabazi zituen proba berean.

## Nazioarteko emaitzak 
## Marka pertsonalak 
* IAAF Profiletik hartutako informazio guztia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fábrica Argentina de Locomotoras

**Fábrica Argentina de Locomotoras** (batez ere **FAdeL** akronimoengatik ezaguna) trenbide-ibilgailuen fabrikatzaile argentinarra izan zen, Juan Perón presidentearen bost urteko lehen planaren ondorioz sortu zen, zeinak industria nazionalak zabaltzea bilatzen zuen atzerriko herrialdeetatik inportazioak murrizteko.  *Justicialista* diesel-elektriko lokomotorra ekoizteagatik da ezaguna.

## Historia 
Lehen diesel lokomotorra Pedro Sacaggio ingeniari argentinarrak diseinatu zuen 1933an. Konpainia Italiako Fiat Ferroviaria eta Cantieri Riuniti dell'Adriatico motorrak erosten hasi zen eta 600 lokomotor inguru fabrikatzea zuen helburu. FADELen lehen ibilgailu ospetsua diesel tren-makina bat izan zen, Juan Perón orduko presidenteak y Saccaggiok *Justicialista* ezizenez ezaguna 1951n aurkeztua. Abian jarritako lehen modeloa "CM1" gisa katalogatu zuten.  1952ko maiatzaren 1ean, FAdeL Garraio Ministerioaren 79. Ebazpenaren bidez ezarri zen ofizialki.  Hala ere, lokomotorretarako erositako motorrak Materferren GAIA lokomotorretarako erabili ziren 1960ko hamarkadan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quim Gutiérrez

**Joaquim Gutiérrez Ylla** (Bartzelona, 1981ko martxoaren 27a), **Quim Gutiérrez**, bezala ezagutua, telebista eta zinemako aktorea da. *AzulOscuroCasiNegro* filmean egindako lanagatik Gizonezko errebelazio aktore onenaren Goya Saria jaso zuen. 

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
* Quim Gutiérrez aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Camille Grassineau

**Camille Grassineau** (Bergerac, Dordoina, Frantzia, 1990eko irailaren 10a), hamabosteko eta [zazpiko errugbi-jokalari frantziarra da, eta erdiko hiru-laurden postuan jokatzen du [Parisko Stade français taldean emakumeen Errugbi Mundu Kopan, 2017an, hirugarren postuan amaitu zuen. Frantziako nazioarteko zazpiko errugbi jokalaria da, eta Rio de Janeiroko Joko Olinpikoetan  seigarren lekuan amaitu zuen.

## Biografia 
Aitonak eta aitak Stade belvesois klubean jokatu zuten, Belvèsko hamabosteko errugbi klubean. Camillek Pierre-Fanlac de Belvès ikastetxean ikasi zuen. Prestaketa olinpikoaren parte gisa, Errugbiko Federazioarekin denbora erdiko kontratua du.  

2012an, France Elite 2ko txapeldun izan zen Stade bordelaisekin. Bi urte emango ditu elitean, bere kluba maila apalagora jaitsi aurretik. Camille Grassineau txapelketaren hasierako partidan, Frantzia - Espainia, zazpiko errugbiko Joko Olinpikoetan entsegu bat lortzen duen lehen jokalaria izango da. Berehala, beste bi entsegu lortuko ditu, bat Zeelanda Berriaren aurka eta, gero, AEBren aurkako bosgarren posturako galdutako partidan bestea.

2017an, Irlandan jokatuko zen emakumeen hamabosteko errugbiko Mundu Kopa jokatzeko talderako eutsi zuten, Jessy Trémoulière  erretiratu ondoren. Frantzia hirugarren tokian amaituko du.

2017ko azaroaren 10ean, Thomond Parken, Barbarians emakumeen taldearen eta Munsterren arteko historiako lehen partida jokatzera gonbidatu zuten.

2021ean, David Courteixek Tokioko Udako Joko Olinpikoetan parte hartzeko hautatu zuen; urdinek (frantziako selekzioa) zilarrezko domina jaso zuten
## Olinpiar Jokoak 
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina irabaziko du Frantziako taldearekin, Zeelanda Berriko taldearen atzetik (urrezkoa) eta Fijikoaren (brontzezkoa) aurretik  sailkatuz. Hauek osatuko dute Frantziako taldea: Coralie Bertrand, Anne-Cécile Ciofani, Caroline Drouin, Camille Grassineau, Lina Guérin, Fanny Horta, Shannon Izar, Chloé Jacquet, Carla Neisen, Séraphine Okemba, Chloé Pelle eta Jade Ulutule-k.
## Emaitzak
## Gainerako lorpenak 
### Selekzioan 
* Zazpiko errugbi Mundu Kopa:
** 2. Zazpiko Errugbi Mundu Kopa 2018an
## Aitorpenak 
### Banakako sariak 
* Zazpiko errugbiko munduko 2021eko jokalaririk onena 
## Ohoreak 
* Merituaren Nazio Ordenaren Zaldun (2021eko irailaren 8ko dekretua).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kirol baliabideak: 
** Frantziako Atletismo Federazioa 
** Frantziako Errugbi Federazioa (Zazpiko errugbia)
** Munduko Kirolariak
** Emakumeen munduko zazpiko errugbi serieak   
*