open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cercopithecinae

**Cercopithecinae** primate Catarrhinien arteko Cercopithecidae familiako bi azpifamilietako bat da. Babuino, makako eta beste genero batzuetako 71 espezie biltzen ditu. Gehienak Afrika azpi-Sahararrean bizi dira, nahiz eta *Macaca* generoa Asian, Afrikako iparraldean eta Gibraltarren ere aurki daitezkeen.

## Sailkapena 
* **Cercopithecidae familia**
** **Cercopithecinae**
*** Cercopithecini
**** *Allenopithecus*
***** *Allenopithecus nigroviridis*
**** *Miopithecus*
***** *Miopithecus talapoin*
***** *Miopithecus ogouensis*
**** *Erythrocebus*
***** *Erythrocebus patas*
**** *Chlorocebus*
***** *Chlorocebus sabaeus*
***** *Chlorocebus aethiops*
***** *Chlorocebus djamdjamensis*
***** *Chlorocebus tantalus*
***** *Chlorocebus pygerythrus*
***** *Chlorocebus cynosuros*
**** *Cercopithecus*
***** *Cercopithecus dryas*
***** *Cercopithecus diana*
***** *Cercopithecus roloway*
***** *Cercopithecus nictitans*
***** *Cercopithecus mitis*
***** *Cercopithecus doggetti*
***** *Cercopithecus kandti*
***** *Cercopithecus albogularis*
***** *Cercopithecus mona*
***** *Cercopithecus campbelli*
***** *Cercopithecus lowei*
***** *Cercopithecus pogonias*
***** *Cercopithecus wolfi*
***** *Cercopithecus denti*
***** *Cercopithecus petaurista*
***** *Cercopithecus erythrogaster*
***** *Cercopithecus sclateri*
***** *Cercopithecus erythrotis*
***** *Cercopithecus cephus*
***** *Cercopithecus ascanius*
***** *Cercopithecus lhoesti*
***** *Cercopithecus preussi*
***** *Cercopithecus solatus*
***** *Cercopithecus hamlyni*
***** *Cercopithecus neglectus*
***** *Cercopithecus aethiops*
*** Papionini
**** *Macaca*
***** *Macaca sylvanus*
***** *Macaca silenus*
***** *Macaca nemestrina*
***** *Macaca leonina*
***** *Macaca pagensis*
***** *Macaca siberu*
***** *Macaca maura*
***** *Macaca ochreata*
***** *Macaca tonkeana*
***** *Macaca hecki*
***** *Macaca nigriscens*
***** *Macaca nigra*
***** *Macaca fascicularis*
***** *Macaca arctoides*
***** *Macaca mulatta*
***** *Macaca cyclopis*
***** *Macaca fuscata*
***** *Macaca sinica*
***** *Macaca radiata*
***** *Macaca assamensis*
***** *Macaca thibetana*
***** *Macaca munzala*
**** *Lophocebus*
***** *Lophocebus albigena*
***** *Lophocebus aterrimus*
***** *Lophocebus opdenboschi*
***** *Lophocebus ugandae*
**** *Rungwecebus*
***** *Rungwecebus kipunji*
**** *Papio*
***** *Papio hamadryas*
***** *Papio papio*
***** *Papio anubis*
***** *Papio cynocephalus*
***** *Papio ursinus*
**** *Theropithecus*
***** *Theropithecus gelada*
***** *Theropithecus brumpti* †
***** *Theropithecus oswaldi* †
**** *Cercocebus*
***** *Cercocebus atys*
***** *Cercocebus torquatus*
***** *Cercocebus agilis*
***** *Cercocebus chrysogaster*
***** *Cercocebus galeritus*
***** *Cercocebus sanjei*
**** *Mandrillus*
***** *Mandrillus sphinx*
***** *Mandrillus leucophaeus*

## Erreferentziak
Trachypithecus auratus

***Trachypithecus auratus*** *Trachypithecus* Asiako Colobinae primateetako espezie bat da. Normalki beltz distiratsuak dira, zonalde marroi batekin euren hanketan eta alboetan. Javako uhartean eta bere inguruan dauden Indonesiako uharte txikietan baino ez dira bizi. Latinezko izenak *auratus* hitza darama, hau da, *urre kolorekoa* eta hain ohikoa ez den barietate bati egiten dio erreferentzia.

## Galeria 

Fitxategi:javan.langur.arp.jpg|*Trachypithecus auratus auratus* Bristolgo zooan
Fitxategi:JavanLangur0906.jpg|*Trachypithecus auratus auratus* Twycross Zooan.
Fitxategi:Javan langur.jpg|Twycross zooa
Fitxategi:Image-Lutung Group 02 Zoo Hannover Germany.JPG|Taldea, Hannoverreko zooa.
Fitxategi:Ebony Langur Javan Lutung Trachypithecus auratus at Bronx Zoo 1 cropped.jpg|Bronx Zoo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kill Bill

***Kill Bill*** bi zatitan banatzen den ekintza zinema eta thrillera nahasten dituen filma da. **Quentin Tarantino**k zuzendari estatubatuarrak 2003an eta 2004an idatzitako bi film dira, Uma Thurmanek antzestua The Bride, Beatrix Kiddo, moduan. Nahiz eta hasieran film bakartzat egokitu, hare luzera dela eta (lau ordu dirau), azkenean bi filmok egin zituzten:
* ***Kill Bill: Vol.1***, 1. bolumena 2003an, ingelesez, eta
* ***Kill Bill: Vol.2***, 2. bolumena 2004an, ingelesez

Drama zinemaren mendekuan oinarrituriko filma da, beste zinema generoen oroigarri, hala nola Hong Konggo ekintza zinema filmak, japoniar *Chanbara* filmak, lehergarrizkoak eta italiar spaghetti westernak; musika popularraren erabilera nahiz Ennio Morriconeren musika edo David Carradine Kung-Fu serieko aktorearen antzespenak haren ezaugarririk entzutetsuenak dira.

Kalifornian, Texasen, Pekinen, Hong Kong, Tokio, eta Mexikon filmatu zen, filmeko giro guztiek ekintza-zinema generoaren oroimenez.

## Laburpena 
*Kill Bill* filmaren istorio bakar batean oinarritzen da, bi bolumenetan zatitua, bosna atalekin. Narrazioa ez da denboran zuzenki aurkezten, baizik eta atzerantz joz maiz, Tarantinoren filmen ohituran. Horrek filmaren egitura narratiboa segitzen du: gertakariak ez dira kronologikoki aurkezten.

## Istorioa 
Two Pines (El Paso, Texas) basamortuko elizatxo batean, ezkontza prestaketa egiten ari den bitartean, hiltzaile batzuk agertu eta tiroka hasi dira. Beatrix Kiddo ezkongaia (Uma Thurman) haurdun dago eta larriki zauritu dutenez, koman geratu da eta haurtxoa galdu.

Hala eta guztiz ere, Beatrix Kiddo ez da edonor, erakunde sekretu bateko hiltzaile eta borrokalari sutsua baizik. Urte batzuk ondoren, asmo bakar bat baino ez du: ezteiak prestatzen ari zenean bere haurtxoaren hiltzaileak mendekatzea, bereiziki Bill (David Carradine), hiltzailearen buruzagia eta haurraren aita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Kill Bill: Vol.1 - Trailer youtuben, 2:33 minututako iraupena

 Kill Bill: Vol.2 - Trailer youtuben, 2:29 minututako iraupena
Cercopithecus

***Cercopithecus*** Catarrhiniren barruko Cercopithecidae familiako generoetako bat da. 29 espezie ezagutzen dira. Gehienez ere 1,3 metro neurtzen dituzte eta 8 bat kilogramoko pisua dute. 25 urteko bizi-itxaropena dute.

Euren dietan fruituak, haziak, loreak, grama, intsektuak, narrastiak eta txoriak daude. Afrika osoan bizi dira, batez ere sabanan, manglaretan eta ura dagoen mendietan.

Gehienak 20-40 kideko taldetan bizi dira. Bertan eme heldu bakoitzak bere familia-talde txikiagoa du. Espresioak egiteko gaitasun handia dute.

## Espezieak 
* *Cercopithecus*
** *Cercopithecus dryas*
** *Cercopithecus diana*
** *Cercopithecus roloway*
** *Cercopithecus nictitans*
** *Cercopithecus mitis*
** *Cercopithecus doggetti*
** *Cercopithecus kandti*
** *Cercopithecus albogularis*
** *Cercopithecus mona*
** *Cercopithecus campbelli*
** *Cercopithecus lowei*
** *Cercopithecus pogonias*
** *Cercopithecus wolfi*
** *Cercopithecus denti*
** *Cercopithecus petaurista*
** *Cercopithecus erythrogaster*
** *Cercopithecus sclateri*
** *Cercopithecus erythrotis*
** *Cercopithecus cephus*
** *Cercopithecus ascanius*
** *Cercopithecus lhoesti*
** *Cercopithecus preussi*
** *Cercopithecus solatus*
** *Cercopithecus hamlyni*
** *Cercopithecus neglectus*
** *Cercopithecus aethiops*
** *Cercopithecus lomamiensis*
Cercopithecus dryas

***Cercopithecus dryas***, **Salonga tximinoa**, **Dryas tximinoa** edo **Ntolu** *Cercopithecus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala Afrikan bizi da. Kongo ibaiaren inguruetan bizi da eta larriki mehatxaturik dago.
Cercopithecus diana

***Cercopithecus diana*** edo **Diana tximinoa** *Cercopithecus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala Afrikan bizi da. Sierra Leona eta Bolikostan bizi dira.
Cercopithecus roloway

***Cercopithecus roloway*** *Cercopithecus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala Afrikan bizi da. Bolikosta eta Ghanan bizi dira.
Cercopithecus mitis

***Cercopithecus mitis*** edo **Tximino urdina** *Cercopithecus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala Afrikan bizi da. Kongo ibaitik Rift Handira bizi dira.
Cercopithecus doggetti

***Cercopithecus doggetti*** *Cercopithecus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala Afrikan bizi da. Ruanda, Angola, Burundi eta Tanzanian bizi dira.
Cercopithecus mona

***Cercopithecus mona*** edo **Mona Tximinoa** *Cercopithecus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala Afrikan bizi da. Afrikako mendebaldean bizitzeaz gain Grenadan ere aurki daitezke, esklabu ontzietan eraman baitzituzten bertaraino. Intsektuak eta hostoak jaten ditu.
Cercopithecus campbelli

***Cercopithecus campbelli*** (edo **Campbell tximinoak**) *Cercopithecus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala Afrikan bizi da. Bolikosta, Ganbia, Ghabna, Ginea, Ginea-Bissau, Liberia, Senegal eta Sierra Leonan bizi dira. 2009ko ikerketa batzuek komunikaziorako sistema sinple bat dutela aurkitu dute.

## Erreferentziak
Cercopithecus neglectus

***Cercopithecus neglectus*** edo **De Brazzaren tximinoa** *Cercopithecus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala Afrikan bizi da. Angola, Kamerun, Afrika Erdiko Errepublika, Kongo, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Ekuatore Ginea, Etiopia, Gabon, Kenia, Sudan eta Ugandan aurki daiteke, baina ikusteko zaila da eta, beraz, ez dago kontaketa zehatzik.
Chlorocebus aethiops

***Chlorocebus aethiops***, **tota** edo **zerkopiteko berdea**, *Chlorocebus* generoko espezieetako bat da. Generoko guztiak bezala, Afrikan bizi da. Askotan *Cercopithecus* generoan sailkatua izan da, eta eztabaidan dago haren sailkapena zein ote den.
Herri-Kontuen Euskal Epaitegia

**Herri-Kontuen Euskal Epaitegia (HKEE)** EAEko finantza-jardueren organo fiskalizatzaile gorena da. Eusko Legebiltzarraren menpekoa da. 1988ko otsailaren 5ean sortu zen, ekonomia eta finantzaren kudeaketa kontrolatzeko, eta fondo publikoak eskuratzen dituzten pertsona eta erakundeak fiskalizatzeko.

HKEEren egoitza Gasteizko Elizbarrutiko Apaizgaitegiko filosofia-pabiloi zaharrean dago.

HKEEk hurrengo fiskalizazio-lanak egin behar ditu urtero, legeak eskatutakoaren arabera:

* Euskal Autonomia Erkidegoaren kontua.
* Foru Aldundien kontuak.
* Eusko Legebiltzarraren Osokoak onetsitako berariazko eskariak.
* Eusko Legebiltzarrerako edo Batzar Nagusietarako hauteskunde-gastuen kontuak.

## Ikus, gainera 
* Euskal Autonomia Erkidegoko Ekonomia Ituna
* Nafarroako Comptos Ganbera

## Kanpo estekak 
*  HKEEren web gune ofiziala
Erronbo

**Erronbo**a lau alde berdin dituen paralelogramoa da. Karratua erronbo berezia da, izan ere, karratua osatzen duten lau erpinetako edozein hartuz, erpina osatzen duten bi aldeak perpendikularrak dira, honela haien artean angelu zuzenak osatuz.

## Azalera eta frogapena 
Erronboaren azalera: A= \frac{pq}{2}

Irudi honetan oinarrituko gara:
ezkerrera|thumb|Erronboa
Badakigu erronboak bere barnean bi diagonal dituela, bata handia eta bestea, txikia (edo biak berdinak, karratuaren kasuan). Diagonal handiari (C-tik A´-ra doanari) **q** deituko diogu eta diagonal txikiari (B-tik D-ra doanari) **p** deituko diogu. Irudian ikusten den moduan, erronboa lau triangelutan bana daiteke. Beheko bi triangeluak goiko bien gainean jartzen badira, laukizuzen bat lortzen da. Laukizuzenaren azalera badakigu oinarria bider altuera dela. Gure kasuan oinarria diagonal handiak osatuko du. Altuera aldiz, diagonal txikia bitan banatzen dugunez **p/2**-koa izango da. Orain oinarria bider altuera eginez ondorengoa geratuko zaigu. 

A=q\times \frac{p}{2}=\frac{pq}{2}

Horrela frogatuta geratzen da erronbo guztietarako.

## Kanpo estekak
Papionini

**Papionini** Cercopithecinae barneko bi tribuetako bat da (bestea Cercopithecini da). Makako, babuino eta mandrilak talde honetakoak dira.

## Sailkapena 
* Papionini
** *Macaca*
*** *Macaca sylvanus*
*** *Macaca silenus*
*** *Macaca nemestrina*
*** *Macaca leonina*
*** *Macaca pagensis*
*** *Macaca siberu*
*** *Macaca maura*
*** *Macaca ochreata*
*** *Macaca tonkeana*
*** *Macaca hecki*
*** *Macaca nigriscens*
*** *Macaca nigra*
*** *Macaca fascicularis*
*** *Macaca arctoides*
*** *Macaca mulatta*
*** *Macaca cyclopis*
*** *Macaca fuscata*
*** *Macaca sinica*
*** *Macaca radiata*
*** *Macaca assamensis*
*** *Macaca thibetana*
*** *Macaca munzala*
** *Lophocebus*
*** *Lophocebus albigena*
*** *Lophocebus aterrimus*
*** *Lophocebus opdenboschi*
*** *Lophocebus ugandae*
** *Rungwecebus*
*** *Rungwecebus kipunji*
** *Papio*
*** *Papio hamadryas*
*** *Papio papio*
*** *Papio anubis*
*** *Papio cynocephalus*
*** *Papio ursinus*
** *Theropithecus*
*** *Theropithecus gelada*
*** *Theropithecus brumpti* †
*** *Theropithecus oswaldi* †
** *Cercocebus*
*** *Cercocebus atys*
*** *Cercocebus torquatus*
*** *Cercocebus agilis*
*** *Cercocebus chrysogaster*
*** *Cercocebus galeritus*
*** *Cercocebus sanjei*
** *Mandrillus*
*** *Mandrillus sphinx*
*** *Mandrillus leucophaeus*
Makako

**Makakoak,** ***Macaca*** generoko primateak dira. Catarrhini tximinoen Cercopithecidae familiako genero bat. Gizakiez gain tropikoetatik kanpo bizitzera ohitu diren primate bakarrak dira. Afrika, Gibraltar, Txina edo Japonian bizi dira. 22 espezie ezagutzen dira, euren artean Rhesus makakoa eta Berberia makakoa (Gibraltarreko Tximinoa). Espezieetako batzuk ez dute isatsik, eta beste batzuk badute, nahiz eta garapena ezberdina izan daitekeen.

Espezieetako batzuk esperimentutan erabili dira. 1990eko hamarkadan herpes-Baren garraiatzaile izan zitezkeela aurkitu zen eta, beraz, gizakiak kutsatu ahal dituztela, beste primate batzuen artean.

https://web.archive.org/web/20220923140113/https://macaques.nc3rs.org.uk/macaques/

## Etimologia 
*Makako* hitza, *tximino* esan nahi duen portugeseko '''macaco''' hitzetik eratorria da. Portugaldarrek XVI. eta XVII. mendeetan barneratu zuten hitz hau, Afrikako kolonizazioaren ondorioz bantu hizkuntzetatik eskuratu zutena eta 'lau hankakoa edo 'piztia basatia' adierazten duena.

## Habitata 
Gizakiez (*Homo* generoa) gain, makakoek munduan zabalduen dagoen primate generoa osatzen dute; Japonetik, Indiako azpikontinentera (Asia kontinenteko hegoaldean zehar) eta Ipar Afrikatik Europar hegoaldera aurkitu daitezkeelarik.

## Especies 
*Macaca* generoak 22 espezie ditu:
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q177601 }
|sort=P225
|columns=number:#,P225:Espeziea,P18:Irudia,P141:Egoera
|row_template=Zutabe_formatoa/Espezie_zerrenda
|thumb=100
|links=red
}}

## Erreferentziak
Macaca arctoides

***Macaca arctoides*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Asiako hegoekialdean bizi da. Fruitajaleak dira, baina igel, txori eta intsektuak ere jaten dituzte.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca cyclopis

***Macaca cyclopis*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Taiwanen bizi dira eta Japonian gizakiak sartu ditu. Gizakiez gain hauek dira Taiwanen bizi diren primate bakarrak.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca leonina

***Macaca leonina*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Bangladesh, Kanbodia, Laos, Myanmar, Laos, Malaysia, Thailandia eta Vietnamen aurki daitezke.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca fascicularis

***Macaca fascicularis*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Orojaleak dira eta askotan karramarroak jaten dituzte. Asiako hegoekialdian bizi dira.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca fuscata

***Macaca fuscata,*** **Japoniako makakoa** edo **makako aurpegi gorria** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Japonian bizi dira eta bertan, gizakiez gain, klima hotzetara egokitzeko gain izan diren primate bakarrak dira.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca maura

***Macaca maura*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca hecki

***Macaca hecki*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Indonesiako Sulawesi uhartean baino ez dira bizi.

## Bizimodua 
Egun-argitan bizi dira eta fruituak jaten dituzte.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca nigra

***Macaca nigra*** edo **makako beltza** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da.

Espezie honetako tximu bat ospetsu bihurtu zen 2011n bere buruari argazkiak egin zizkiolako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca ochreata

***Macaca ochreata*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Sulawesin bizi dira, Indonesian.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca pagensis

***Macaca pagensis*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Batzuetan **bokkoi** ere deitzen zaie. Sumatrako kostako Mentawai Uharteetan baino ez dira bizi. Desagertzeko arrisku larrian daude, IUCNren zerrendaren arabera, euren bizilekuaren desagerpena dela eta. Lehenago *Macaca siberu* azpiespezie gisa sartzen zen, baina talde polifiletikoa zenez gaur egun bi espezie ezberdin dira. Lehenago biak *Macaca nemestrina*ren azpiespezie gisa kontsideratzen ziren.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca radiata

***Macaca radiata*** *Macaca* generoko eta Cercopithecidae familiako espezie bat da.

Buruko ilea txapela itxurakoa duen makako hau Indiako espezie endemikoa da, erdialdekoa eta hegoaldekoa. Habitat desberdinetan bizi da, behe lur heze tropikaletan, 2.000 m inguruko baso hostogalkor lehorretan, etab. Tenpluetan eta hirien inguruan ere bizi da. Orojalea, dietaren erdia inguru fruituak dira. Egunez mugitzen da, zuhaitzetan eta lurrean, talde handiak osatuz. Arrunta da gaur egun.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca siberu

***Macaca siberu*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Indonesiako Siberut uhartean baino ez dira bizi. Lehenago *Macaca pagensis*en konespezifikoa zela uste zen (azken honen kolorea apalagoa da), baina antolaketa hori polifiletikoa zne. Biak ziren *Macaca nemestrina*ren barruko azpiespezieak.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca sinica

***Macaca sinica*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Sri Lankan bakarrik bizi dira. Bertan **rilawa** izena dute ().

## Banaketa 
Hiru azpiespezie daude:

*M. s. sinica* Vavuniyan aurki daiteke, Mannar Barrutian, Anuradhapura, Polonnaruwa, Puttalam, eta Kurunegalaraino. Monaragalako eremu idorrean ere bizi dira, eta Hambantota barrutietan. Jaffna penintsulako gune menditsuetan ez dira bizi.

*M. s. aurifrons* sinpatrikoki bizi dira *sinica* azpiespeziearekin, herrialdearen erdialdeko eremuetan, Kegalle, eta Kurunegalako hainbat eremutan. Hego-mendebaldean ere aurki daitezke, adibidez Galle, eta Matara barrutietan, Kalu Gangatik gertu.

*M. s. opisthomelas* azpiespezie gisa orain dela gutxi identifikatua izan da. Hego-mendebaldeko eskualde osoan eta zentroko medietan aurki dateie (Ratnapurako mugan) eta Nuwara Eliya barrutietan. Hakgala Parke Botanikoaren inguruan ere aurki daitezke eta mendietako baso hotzagoetan ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca silenus

***Macaca silenus*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Indiako Mendebaldeko Ghat mendietan bizi dira. 3.000 eta 3.500 ale inguru geratzen direla kalkulatzen da.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Macaca thibetana

***Macaca thibetana*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Tibet€ko ekialdetik Guangdongera eta Shaanxiko iparralderaino bizi dira, Txinan. Indiako ipar-ekialdean ere ikusi dira. Baso azpitropikaletan bizi dira, 800 metrotik 2.500 metroko altueraraino.

## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Air India Express

**Air India Express** (NAZE: **IX**, NAGE: **AXB**, eta Callsign: **EXPRESS INDIA**) Indiako airelinea internazionala da. 2004ko maiatzean sortu zuen bere akziodun nagusia den Air India airelineak, eta bereziki hegaldi merkeak egiten ditu.

Egoitza nagusia Indiako Mumbai hirian dauka.

thumb|250px|eskuinera|Air India Express-en Boeing 737-800 hegazkina.

## Ikus, gainera 
* Air India

## Kanpo estekak 
*  Airelinearen webgune ofiziala.
Mangalore

**Mangalore** (; ) Indiako Tulu Nadu eskualdeko hiria da. 2009ko erroldaren arabera 612.374 biztanle zituen.

## Klima 

## Ikus, gainera 
* Bangalore

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko gobernuaren webgunea.
Txabarri (Sestao)

**Txabarri** Bizkaiko Sestao udalerriko auzoa da. Txabarri kaleak ematen dio izen handia auzoari.

## Kokapena 
Herriaren behealdeko gune zehatz bat barne-hartzen du auzoak, antzinako “La Naval” ontziolaren ondotik (patronatutik) Portugalete eta Sestao herrien arteko mugaraino luzatzen den Txabarri kalea eta inguruko beste zenbait kale, enparantza eta parke hain justu ere. Hauen artean Iberia, Zumalakarregi eta Abenduaren 25a kaleen erditik beherako eremuak eta Eguzki zein Karrantza kaleak aipatu daitezke besteak beste.

## Ezaugarriak eta hirigintza 
Herriaren beheko aldean merkatal jarduera gehienak barnebiltzen dituen auzoa izateagatik herriaren erdigune garrantzitsua bilakatu da. Hemengo saltoki esanguratsuena “Cooperativa de Trabajadores Vascos” saltokia da.

Auzoak duen eraikinik esanguratsuena Bizkaiko Labe Garaien ikastunen eskola da eta oroigarri bakarrenetarikoa iturria da. Inguruko auzokideak iturrira gerturatzen ziren ur bila etxeetan ur-korronterik ez zeukaten XX. mende hasierako urte haietan.

Auzoan XIX. mende bukaerako etxebizitza bloke zaharrak dira nagusi, gehienak Bizkaiko Labe Garaiak bere langileentzat eraikitakoak dira. Hala ere, esan beharra dago azken urteotan ekimen pribatuak bere gain hartu duela nagusiki, salbuespenak salbuespen, etxebizitza berrien eraikitzea, agintarien utzikeriaren ondorioz berez eraitsitako, erretako eta ondorioz derrigorrean eraitsi beharreko edota udalak berak eraitsitako aspaldiko etxebizitzen ordez.

## Azpiegiturak 
### Antzinako ekipamenduak 
Berria supermerkatua, "Venta El Gallo" auzo merkatua, udaltzaingoaren polizia-etxea, liburu-denda, botika, harategia, taberna ugari, ile-apaindegia, eta abar.

### Gaur egungo ekipamenduak 
Frontoia Eguzki kalean, Hiru Kontzejuen plaza, El Sol eta Vicente Diez parkeak, osasun zentroa, Txabarri kalea-Venta del Gallo teknologia berrien enpresen mintegia, udal euskaltegia, gasolindegia eta Bilboko Renfe Aldiriko C-1 (Bilbo-Santurtzi) trenbideko La Iberia eta Sestao tren geltokiak.

## Kanpo estekak 
*  Txabarri Garbi auzo-elkarteari buruzko informazioa.
Therapsida

**Terapsido** (**Therapsida**) Synapsidaren ordena bat da. Beragandik sortu ziren ugaztunak. Tetrapodoak ziren eta haragijale zein belarjaleak baziren. Paleozoikoan sortu ziren eta nagusi izan ziren Permiarrean. Mesozoikoan ohikoak izan ziren.

Ugaztunen antzik handiena dizinodontek zuten: narrastiek baino hanka zuzenagoak zituzten; azala ilez estalia askok; belarra jaten zuten. Australian izan ezik mundu guztian zeuden zabalduak.

## Taxonomia 
{{klado| style=font-size:70%;line-height:85%
|label1=Synapsida&nbsp;   
|1= }}

## Erreferentziak
Liev Schreiber

**Liev Schreiber** (San Frantzisko, Ameriketako Estatu Batuak, 1967ko urriaren 4a) estatubatuar aktorea da.

## Filmografia
Laura Chinchilla

**Laura Chinchilla Miranda** (San José, Costa Rica, 1959ko martxoaren 28a) politikaria da. Costa Ricako lehendakari izan zen 2010etik 2014raino.

## Kanpo estekak 
*  Laura Chinchillaren biografia laburra.
1188 Gothlandia

**1188 Gothlandia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1188. asteroidearen izena da. 1930eko irailaren 30an aurkitu zuen J. Comas Solák Bartzelonatik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1930 SB** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
1189 Terentia

**1189 Terentia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1189. asteroidearen izena da. 1930eko irailaren 17an aurkitu zuen Grigory Neujminek Ukrainako Simeiz hiriko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1930 SG** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
1191 Alfaterna

**1191 Alfaterna** asteroide gerrikoan aurkitutako 1187. asteroidearen izena da. 1931ko otsailaren 11n aurkitu zuen Luigi Voltak Italiako Pino Torinesetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1931 CA** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Macaca tonkeana

***Macaca tonkeana*** *Macaca* generoko primate Cercopithecidae espezie bat da. Sulawesiko erdialdean eta Togian uharteetan bizi dira, Indonesian. Euren bizi-esparrua galtzen ari da, eta horregatik arriskuan daude. Sulawesin eta Gorontalon ematen den meatzaritzak euren bizilekuak suntsitzen ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Macaca*
Craig Venter

**John Craig Venter** (Salt Lake City, Utah, Ameriketako Estatu Batuak, 1946ko urriaren 14a - ), biokimikari estatubatuarra eta enpresaria da, 1999an Giza Genoma guztiz ikertu eta lehenengo aldiz sekuentziatu egin zuen zientzialaria izan zen, berak sortutako Celera Genomics enpresaren bitartez. 2010ean bere ikerlarien taldeak lehenengo zelula sintetikoa sortu zuen. Craig Venterrek The Institute for genomic research eta J.Craig Venter Institutoa ezarri zuen. Gaur egun ikerketa eta garapenetan lan egiten ari da organismo biologiko sintetikoak sortzeko eta itsasoko genetiko anitztasuna dokumentatzeko. 2007an Time aldizkarian agertu zen eta 2008an munduko 100 pertson eragintsuagoenetarikoen zerrendan sartu zen aldizkari beraren arabera.

## Biografia 
Kaliforniako San Mateo unibertsitatean hasi zen bere karrera profesionala, Vietnamgo Gerran egon ondoren. 1972an, Biokimikan lizentziatura lortu zuen eta 1975ean Farmakologian doktoregoa egin zuen, biak Kaliforniako Unibertsitatean, San Diegon. Buffalo unibertsitatean lan egin ondoren, National Institute of Healthean sartu zen lan egiteko.

Celera Genomics ezarri ostean, ospe handia lortu zuen Giza genoma proiektu autonomo bat sortzeagatik 1999an, helburu komertzialak eta teknika propioak erabiltzen, hala nola *shotgun sequencing* delakoa.

Celera Genomics laborategiko ikertzaileek, bost ale ezberdinetako ADN erabili zituzten, Giza genoma sekuentziatzeko. Susmatzen da aleen bateko ADNa Craig Venterrena dela. 2002an Celera Genomics enpresak Craig Venter kaleratu zuen, Venterren genomako datuak saltzeko nahiak saihesteko.

1992an The Institute for Genomic Research (TIGR), ezarri zuen. Gaur egun, Venter, J.Craig Venter Institutoaren zuzendaria da. 2005ean Synthetic Genomics ezarri zuen, mikroorganismo genetikoki eraldatuak ekoizteko, erregai alternatiboak sortzeko helburuarekin.

Venter *Wired*, *The Economist* eta *Cosmos* aldizkarietan ageri da.

## Munduan zehar bidaia 
Venterrek munduko ozeanoetatik nabigatzen da bere yatearekin "Sorcerer II". Bere ustez, zientzialarien XVIII eta XIX. mendeko bidai ospetzuen parekoa da bere bidaia. Birusen eta bakerien ADNa harrapatzen ari da bere laborategietan sekuentziatzeko.

Informazio horrekin, munduko biodibertsitateko geneak estadistikoki estrapolatzeko gai izango da. Bere iritziz, mikroorganismoetan energia berriak, botika ezezagunak, eta kutsaduraren aurkako agente berriak garatzeko gakoa dago. Bidaiarekin mikroeboluzioaren galderak erantzuteko gai izatea espero du.

## Bizitza artifiziala 
2007ko urrian, Craig Venterrek kromosoma artifial bat eraldatzen lortu zuela esan zuen.
2009ko uztailean, itun bat sinatu zuen Exxon Mobil petroleo enpresarekin, atmosferako CO2, erregai bihur dezaten mikroorganismoak garatzeko.

2010eko maiatzaren 20an, Science aldizkariak berri historikoa argitaratu zuen: Venter eta bere taldekoek lehenengo zelula bakterianoa genoma sintetikoarekin sortu zuten. Erabili zuten genoma guztiz artifiziala zen baina 'Mycoplasma myciodes' bakteriaren genomatik kopiatuta. Gainera bakteria bat erabili zuten bere genoma artifizial ostatu emateko, beraz zientzialari batzuek eszeptikoki hartu zuten berria.

## Kanpo estekak
Numantzia

**Numantzia** (; ) hiri zeltiberiarra izan zen, ezaguna erromatarrei aurre egiteagatik gerra zeltiberiarretan. Hiriaren aurriak egungo Garray udalerrian daude, Soriako probintzian (Espainia).

Erromatarren aurkako borrokak K.a. 153an hasi ziren. Numantziarrak erromatarren zenbait armada garaitu zituzten hurrengo urteetan, hala nola Kinto Fulvio Noblior buru zuena. Hogei urtez Erromako erasoei eutsi ondoren, K.a. 133an, Erromako Senatuak Eszipion Emilianori eman zion agintea Numantziaren kontrako armadaren gainean. Horrek 9 kilometroko hesia altxatu zuen Numantzia dorrez, lubakiz, oholesiz eta abarrez inguratzeko. Setioak hamahiru hilabete iraun ondoren, numantziar gehienek erabaki zuten hiriari su ematea eta bertan hiltzea, erromatarren esklaboak ez bilakatzeko.

## Numantzia hartzea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Japoniako udalerrien batzea

**Japoniako udalerrien batzea eta desagerpena** (japonieraz: 市町村合併), Japonian 1999an hasitako udalerrien batze prozesua izendatzeko erabilitako izena da. Udalerrien batzea bi udalerri edo hainbat udalerriren arteko akordioren ondorioz gerta daiteke. Historian zehar hiru aldiz eman dira bat-egite hauek, 1889an, 1950eko hamarkadan eta Japoniako gobernuak gastuak murriztu eta estatuaren egitura hobeto antolatzeko 1999an.

## Batze motak 
Askotan udalerri txiki bat, ondoan duen beste udalerri handiago bati batzen zaio, eta noizbehinka hainbat herri batu eta hiri handiago bat sortzen dute, Toyoshina esaterako Toba, Yoshino, Shinden, eta Nariairen batzearen ondorioz sortu zen.

## Ondorioak 
1889ko bat-egiteen aurretik 71.314 herri zeuden Japonian, "Meiji batzeak" amaitu zirenean, kopuru hori 15.859ra murriztu zen. 1950eko hamarkadako batzeek udalerri kopurua 9.868tik 3.472ra jaitsiarazi zuten.

1999an hasitako bat-egite prozesuak, udalerrien kopurua %40an gutxitu du, 3.200dik 1.700era.

## Ikus, gainera 
* Japoniaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak 
*  Batzeei buruzko informazioa Japoniako Komunikazio eta Barne Arazoetako ministerioaren webgunean.
1192 Prisma

**1192 Prisma** asteroide gerrikoan aurkitutako 1192. asteroidearen izena da. 1931ko martxoaren 17an aurkitu zuen Friedrich Karl Arnold Schwassmannek Hamburg-Bergedorfetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1931 FE** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
1193 Africa

**1193 Africa** asteroide gerrikoan aurkitutako 1193. asteroidearen izena da. 1931ko apirilaren 24an aurkitu zuen Cyril V. Jacksonek Johannesburgeko Union Observatorytik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1931 HB** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Indiako uro

**Indiako uroa** (*Bos primigenius namadicus*) garai batean India aldean zabaldutako uroaren azpiespeziea izen zen, egun gainontzeko uroak bezala desagerturik dagoena. Indiako uroaren etxekotzearen ondorioz egungo zebu taldeko azienda sortu zen.

## Habitat 
Indiako uroak paraje lehor eta beroetan bizi omen ziren.

## Azpiespeziearen historia 
thumb|px 500|ezkerrera|Uro azpiespezie ezberdinen banaketa historikoa. Kolore morean *Bos primigenius namadicus*en banaketa munduan

Adituen arabera, *Bos primigenius namadicus* agertutako lehendabiziko uroaren azpiespeziea izan zen, eta berengandik sortu omen ziren geroztik gainontzeko uro motak.

*Bos acutifrons* izeneko bobidoa Indian bizi zen Pleistozenoaren erdian duela 1.5 eta 2 milioi urte artean. Indiako uroa berengandik dator seguruen.

Esan bezala, *Bos primigenius namadicus*ek bere sorlekutik emigratu eta Eurasiako zein Ipar Afrikako uroak, (*Bos primigenius primigenius*) eta (*Bos primigenius mauretanicus*) sortu zituen.

Kristo Aurreko 9.000 urte inguru, Indiako uroen etxekoratzea hasi zen eta haiengandik sortu ziren geroztik egungo Zebu mota ezberdinak. Hala ere beste zenbait hipotesien arabera zebuaren arbasoa ez litzateke Indiako uroa izango, egun Kanbodian bizi den beste bobido basati bat baizik, Kupreya edo (*Bos sauveli*) izenekoa.

## Ikus, gainera 
* Uroa
* Ipar Afrikako uroa
* *Bos primigenius primigenius*
* Zebua

## Erreferentziak
Luzio Emilio Paulo Mazedoniko

**Luzio Emilio Paulo Mazedoniko** (latinez *Lucius Aemilius Paullus Macedonicus*) (K.a. 229 &ndash; K.a. 160) Antzinako Erromako politikaria eta jeneral nabarmendua izan zen, bitan Errepublikako kontsula izan zena.

*Aemilii Paulli* izeneko senide patrizio aberats eta zaharrean jaioa, Mazedonikoren aita Luzio Emilio Paulo izan zen, Hanibalen aurka Cannaeko guduan borrokan hil zen kontsula.

K.a. 193an hasi zen Mazedonikoren ibilbide politikoa. Lusitaniarren kontra borrokatu zuen eta K.a. 182an izendatu zuten kontsul lehendabiziko aldiz.

Mazedoniako Hirugarren Gerra K.a. 171n piztu zen. Mazedoniako erregea zen Pertseok Publio Lizinio Kraso buru zuen armada erromatarra garaitu zuen Kalizinoko guduan. Hurrengo bi urteetan gatazkak jarraitu zuen bi alderdiek emaitza erabakiorrik erdietsi gabe. K.a. 168an Mazedoniko izendatu zuten kontsul bigarren aldiz, eta Mazedoniako gerraren gaineko ardura eman zitzaion. Hala, ekainaren 22an Pidnako gudua irabazi zuen: Mazedoniako Pertseo preso hartu zuen eta gerra bukatu zen. Mazedoniako erresuma deseginda, erromatar probintzia bihurtu zen. Herritarritar andana esklabu hartu zituzten erromatarrek eta bertan italiarren koloniak kokatu zituzten. Erroman, Mazedonikori egundoko harrera egin zioten, eta Senatuak "Macedonicus" goitizena eman zion.

K.a. 160an hil zen Mazedoniko, zentsorea zelarik.

Mazedonikok seme-alaba ugari izan zituen, besteak beste Emilia Paula Prima, Katon Maiorrekin ezkonduko zena; Fabio Maximo Emiliano, *Fabii* familiak hartu zuena; eta Eszipion Emiliano, *Scipio* familiak hartu zuena.
Fabio Maximo

**Kinto Fabio Maximo Verrukoso** (; - K.a. 203) ***Cunctator*** (geroratzailea) edo ***Ovicula*** (arkumea) ere deitua, Antzinako Erromako politikaria eta militarra izan zen, bost aldiz kontsula (K.a. 233, 228, 215, 214 eta 209) izan zena eta bitan diktadorea (K.a. 221-219 eta 217). Bigarren Gerra Punikoa nabarmendu zen Erromako defentsan, Hanibalen armadaren kontra zuzenean borrokatu gabe. Hori dela-eta jaso zuen *Cunctator* goitizena,

## Jatorria 
*Fabii* izeneko familia patrizio zaharrean jaioa, Kinto Fabio Maximo Gurgesen biloba zen, eta agian Kinto Fabio Maximoren semea. *Verrucosus* goitizena jaso zuen goiko ezpainaren gainean garatxo bat zeukalako; *Ovicula*-rena portaera samurrekoa zelako, eta *Cunctator*-ena gerran oso zuhurra zelako.

Agian Lehenengo Gerra Punikoan ere parte hartu zuen Fabio Maximok. Gerraren ondoren magistratura politikoetan nabarmendu zen: kontsula K.a. 233an eta K.a. 228an, eta diktadore izendatu zuten K.a. 221eko hauteskundeak presta zitzan. K.a. 218an Kartagora bidalitako enbaxadoreetakoa izan zen, eta berari egokitu zitzaion gerra deklaratzea Hanibalek Sagunto hartu ondoren.

## Bigarren Gerra Punikoan 
Senatuak diktadore izendatu zuen K.a. 217an, Trasimenoko aintzirako triskantzaren ondoren. Fabiok uste zuen lehenengo porrot haiek, hein batean, jainkoak behar bezala ez zaintzeak eragin zituela. Hortaz, agindu zuen sakrifizioak egiteko eta jaialdiak ospatzeko, jainkoen omenez. Halaber, Fabioren iritsiz kartagotarrek nagusitasun militarra zeukaten borroka hartan. Hori dela eta, Hanibalek Italia inbaditu zuenean, aurrez aurreko borrokari muzin egin zion. Horren ordez, Hanibalen armadatik hurbil eduki zituen tropak, zelatak eginez eta hornidurak moztuz.

Baina erromatar guztiek ez zuten Fabioren estrategia onartu, Hanibal Italiako uztak lapurtu edo suntsitzen ari zelako, eta koldarra izatea edo agintea gorde nahi izatea egotzi zioten. Nahigabe horretaz baliatuta, M. Minuzio Rufo, Fabioren zalditeriaren burua, hasi zen bururz buru borrokatzen. Hastapenean emaitza onak lortu zituen arren, Minuzio Hanibalen tranpa batean erori zen, eta Fabiok berak eskua sartu behar izan zuen Minuzio bizirik ateratzeko.

Fabioren agintaldia bukatu zenean (K.a. 216), kontsulak izendatu ziren berriz. Baina K.a. 215eko kontsulek izugarrizko porrot militarra jasan behar izan zuten Cannaeko guduan. Handik aurrera hasi zen hautematen Fabioaren estrategiak emaitza onak ematen ahal zituela, eta kontsul izendatu zuten Fabio bi urte jarraituetan. K.a. 209an bosgarren aldiz izan zen kontsula. Urte hartan Tarento hiria berreskuratuta Hanibali kolpe latza eman zion.

Hurrengo urteetan, Afrika inbaditzearen kontra agertu zen Senatuan, politikari gazteagoek, batez ere Eszipion Afrikarrak, nahi zuten bestera. Fabio Maximo K.a. 203an hil zen, Hanibalek Italia utzi zuen urtean hain zuzen, eta, hortaz, ezin izan zuen ikusi Eszipion Afrikarrak kartagotarrak garaitu zituela Afrikan.

## Oroitzapena 
Erresuma Batuan sortu zen Fabian Society elkarte sozialistak bere izena darama.

## Kanpo estekak
Union Sportive des Arlequins Perpignanais

**Union Sportive des Arlequins Perpignanais** (**USAP**), katalanez **Unió Esportiva Arlequins de Perpinyà**, Ipar Kataluniako errugbi taldea da, egoitza Perpinyà hirian duena. Frantziako Top14 txapelketan parte hartzen du. Zazpi aldiz atera da Frantziako txapeldun, azkena 2009an.

## Historia 
[thumb|300px|USA Perpignanen eta [Racing Club de Narbonne Méditerranée|RC Narbonneren arteko partida, 2012ko uztailak 20.]]
Kluba 1902ko irailaren 13an sortu zen, *Association Sportive Perpignanaise* (ASP) izenarekin. 1919an, *Stade Olympien Perpignanais* taldearekin elkartu zen, *Union Sportive Perpignanaise* (USP) eratzeko. Azkenik, 1933an USP eta *Arlequins Perpignanais* batu ziren, eta klub berriak *Union Sportive des Arlequins Perpignanais* (USAP) izena hartu zuen.

2003an Heineken Kopako finala jokatu zuen, baina Stade Toulousainek izabazi zion 22 eta 17. Azken titulu handia 2009ko Frantziako liga izan zen.

## Palmaresa 
* Europako Errugbi Txapeldunen Kopa
** Finalista (1): 2003.
* Top 14
** Txapelduna (7): 1914, 1921, 1925, 1938, 1944, 1955, 2009.
** Bigarrena (9): 1924, 1926, 1935, 1939, 1952, 1977, 1998, 2004, 2010.
* Rugby Pro D2 
** Irabazlea (1): 2018
* Yves du Manoir Kopa/Frantziako Errugbi Kopa
** Txapelduna (3): 1935, 1955, 1994.
** Finalista (5): 1936, 1937, 1938, 1956, 1965.

## Kanpo estekak 
* USAP taldearen webgune ofiziala
Komunontzi

thumb|Komunontzi bat.

**Komunontzia**, halaber **komuna**, gizakiak bertan gernua eta gorputza libratzeko tresna bat da. Komunontzia dagoen gelari komuna deritzo. Komunontzia zulo bat duen zeramikazko elementu bat izaten da, katilu eitekoa, estoldarekin loturik dagoena; zuloan eginkaria edo pixa egin ondoren, zulotik ura botata, hondakinak estoldara igortzen dira. Horrela, komunontzia berriz ere erabili arte garbi utzi eta usain desatseginak ezabatu egiten dira. Hala ere, askotan ura botata ere gorotz arrastoak geratzen dira komunontziko azaleran, komuneko eskubila batez garbitzen direnak. Komunontzia gorotz eta gernuarekin kontaktuan dagoen tresna denez, infekzio-iturri bat da eta higiene zorrotza behar izaten du.

## Ikus gainera 
* Alexander Cumming
* Pixontzi
* Ur zikin

## Kanpo estekak
Cryptodira

**Cryptodira** Testudinesen barruko subordena da. Dortoka gehienak hemen sartzen dira. Pleurodirarekin duten ezberdintasuna lepoa izkutatzeko duten eran dago: Cryptodirak beherantz jaitsi eta ezkutuaren barruan sartzen du atzerantz eta zuzen, eta ez alboz ezkutuaren marginean. Ur gezako, itsasoko eta lehorreko dortoka ezberdinak daude talde honetan.

## Sailkapena 
* Testudinoidea
** † Haichemydidae
** † Lindholmemydidae
** † Sinochelyidae
** Emydidae Rafinesque, 1815
** Geoemydidae Theobald, 1868
** Platysternidae Gray, 1869
** Testudinidae Batsch, 1788
* Trionychia
** † Adocidae
** Carettochelyidae Boulenger, 1887
** Trionychidae Gray, 1825
* Kinosternoidea
** Dermatemydidae Gray, 1870
** Kinosternidae Agassiz, 1857
* Chelonioidea
** † Protostegidae
** † Thalassemyidae
** † Toxochelyidae
** Cheloniidae Oppel, 1811
** Dermochelyidae Fitzinger, 1843
* *incertae sedis*
** † Meiolaniidae
** Chelydridae Gray, 1831
Euarchonta

**Euarchonta** ugaztun granorden bat da, lau ordenaz osatua: Dermoptera, Scandentia, Plesiadapiformes (desagertuak) eta Primates. Izena grezieratik dator eta *benetako arbasoak* esan nahi du. Lehen aldiz 1999an agertu ziren literatura zientifikoan, lehen erabiltzen zen Archonta aldatzeko. Izan ere Archontak Chiroptera ordena ere biltzen du, ez dagoena zuzenki lotua Euarchontako ordenekin. 2001ean eginiko ADN sekuentziazio batek babesa eman zion klado honi, nahiz eta ADN mitokondrialarekin eginikoak beste zuhaitz bat eratzea eskatzen duen. 2007an retrotrasposoi baten agertzea edo ez aztertzen ari zirela Euarchontaren aldeko datuak eman ziren. Primates eta Dermoptera lotuagoak egongo lirateke euren artean Scandentiarekin baino, horreagatik Primatomorpha kladoa sortu da, biak taldekatu asmoz. Beste interpretazio batzuetan Dermoptera primateen barruan sartuko litzateke eta badira ere Scandentiarekin batera Sundatheria taldea sortzea proposatzen dutenak.

Euarchonta eta Gliresen elkartzeaz Euarchontoglires sortzen da, Eutheriaren barruko lau kladoetako bat.
Madrilgo Renfe Aldiriak

**Madrilgo Renferen Aldirikoen Sarea** Madrilgo Erkidegorako Renfe Operadoraren aldirien zerbitzua da. Sareak guztira 370 kilometro eta 96 geltoki ditu. Madrilgo Erkidego osoa zerbitzatzen du, baina baita ere Gaztela-Mantxako udalerri mugakide batzuk eta Segoviako probintziako udalerri batzuk.

Madrilgo metroarekin konektatuta dago aldirien sarea.

## Lineak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Madrilgo Renfe Aldirikoen webgunea
Els Setze Jutges

**Els Setze Jutges** (euskaraz *Hamasei Epaileak*) 1961ean Miquel Porter i Moixek, Remei Margaritek eta Josep Maria Espinàsek sorturiko katalanezko kantarien talde bat izan zen. Izena Katalunia, Valentzia nahiz Balear Uharteetako herrik aho-korapilo ezagun batean oinarritzen da (''Setze jutges d'un jutjat mengen fetge d'un penjat'', hots, "Epaitegi bateko hamasei epailek urkatu baten gibela jaten dute"): izendapen hura diktadura frankistaren garaiko nolabaiteko kataluniar kulturaren aldeko izpiritu ironiko eta errebindikatzaile batez jaio zen.

Euren kantak abestuz eta frantziar kantarien abestien bertsioak moldatzen hasi ziren, bereziki Georges Brassensenak. Elkartu ziren artistak barne, "epaileak" hauexek izan ziren, kronologikoki:

# Miquel Porter i Moix
# Remei Margarit i Tayà
# Josep Maria Espinàs
# Delfí Abella
# Francesc Pi de la Serra
# Enric Barbat
# Xavier Elies
# Guillermina Motta
# Maria del Carme Girau
# Martí Llauradó
# Joan Ramon Bonet
# Maria Amèlia Pedrerol
# Joan Manuel Serrat
# Maria del Mar Bonet
# Rafael Subirachs
# Lluís Llach

## Ikus, gainera 
* Ez dok amairu
* Nova Canço

## Kanpo estekak
Urri Gorria (altzairutegia)

**Urri Gorria lantegia**, (errusieraz: Красный Октябрь edo Krasny Oktyabr), Stalingrad hiriaren erdigunean harroturiko altzairutegia zen. Faktoria 1897ko apirilaren 30ean eraiki bazen ere, Urri Gorria izena, Iraultza Boltxebikearen ostean hartu zuen. 1942ko ekaina eta 1943ko otsaila bitartean iraun zuen Stalingradeko Batailan, Armada Gorria eta alemaniar nazien arteko borroka bortitzen eszenatokia bilakatu zen. Batailaren ondorioz erabat suntsituta gertatu zen, baina denbora gutxira berreraiki eta martxan jarri zen berriro ere. Sobietar garaian Lenin-en Domina (Орден Ленина edo Orden Lenina) eta Lanaren Bandera Gorriaren Dominaz (Орден Трудового Красного Знамени edo Orden Trudovogo Krasnogo Znameni) saritua izan zen.

## Kanpo estekak 
*  Alzairutegiari buruzko webgunea.
Tupaia

**Tupaiak** ( **Scandentia**) Asiako hego-ekialdeko baso tropikaletan bizi diren ugaztun txikiak dira. Tupaiidae eta Ptilocercidae familiek osatzen dute kladoa. 20 espezie ezagutzen dira, 5 generotan. Gorputzez txikiak izan arren euren burmuinak erlatiboki pisutsuak dira.

Primate eta kolugoen taldeen ahaiderik gertukoenak dira. Eurekin batera Euarchonta sortzen dute eta hauek Gliresekin batera Euarchontoglires. Askotan intsektibororekin batera sailkatuak izan dira. Ez dago erregistro fosil nabarmenik.

Gorputzez katagorriaren antzekoak dira; aurreko hankak ordea hark baino luzeagoak eta sendoagoak dituzte. Buru-muturretan berriz satitsuaren antza dute. Isatsa luzea eta ile labur sarrikoa izaten dute. Egunaren parterik handiena zuhaitz gainean ematen dute. Arrautzak, intsektuak, fruituak eta hostoak jaten dituzte.

## Kladograma 
## Erreferentziak
1197 Rhodesia

**1197 Rhodesia** asteroide gerrikoan aurkitutako 1197. asteroidearen izena da. 1931ko apirilaren 24an aurkitu zuen Cyril V. Jacksonek Johannesburgeko Union Observatorytik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1931 LD** zen.

## Ikus, gainera 
* Asteroideen zerrenda (1001-2000)

## Kanpo estekak
Elkarren Laguntza Ekonomikorako Kontseilua

**Elkarren Laguntza Ekonomikorako Kontseilua** (ELEK) ( edo *COMECON*) 1949an Sobietar Batasunak, beste herrialde komunista batzuekin batera sortu zen erakundea izan zen. Helburua herrialde sozialisten artean truke ekonomikoak eta komertzioa erraztea zen. Erakunde honen bidez, SESBek diru- eta teknologia-laguntza erraztu zien bere Estatu sateliteei.

## Parte-hartzaileak 
* SESB
* Bulgaria
* Txekoslovakia
* Hungaria
* Polonia
* Errumania
* Albania
* Alemaniako Errepublika Demokratikoa
* Mongolia
* Kuba
* Vietnam
* Jugoslavia (kide elkartu moduan)
* Afganistan
* Angola
* Etiopia
* Laos
* Mozambike
* Nikaragua
* Hego Yemen (ikuskatzaile moduan).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glires

**Glires** (latinetik glīrēs, *lotia*) Rodentia eta Lagomorpha biltzen dituen kladoa da. Ebidentzia morfologikoen arabera bi klado hauek talde monofiletiko batean sailkatu ote zitezkeen eztabaidatua izan da. *Mimotona*, *Gomphos*, *Heomys*, *Matutinia*, *Rhombomylus* eta *Sinomylus* fosil basalak aurkitu ondoren badirudi taldea monofiletikoa dela. ADNarekin eginiko ikerketen arabera Glires Euarchontaren klado-ahizpa litzateke eta bien artean sortuko lukete Euarchontoglires taldea.
Sobietar Batasuneko sariak

Zerrenda honek Sobietar Batasunean ematen ziren sariak biltzen ditu, zibilak edo militarrak ziren zehaztuz:

## Sari gorenak 
* Garaipenaren Ordena
* Sobietar Batasunaren Heroia
* Lan Sozialistaren Heroia
* Lenin-en Ordena

## Sari militarrak 
* Bandera Gorriaren Ordena
* Suvorov-en Ordena (1, 2 eta 3. mailakoa)
* Ushakov-en Ordena (1 eta 2. mailakoa)
* Kutuzov-en Ordena (1, 2 eta 3. mailakoa)
* Nakhimov-en Ordena (1 eta 2. mailakoa)
* Bogdan Khmelnitsky-ren Ordena (1, 2 eta 3. mailakoa)
* Alexander Nevsky-ren Ordena
* Izar Gorriaren Ordena
* “Aberri Gerra”-ren Ordena (1 eta 2. mailakoa)
* Aintzaren Ordena (1, 2 eta 3. mailakoa)
* Indar Armatuetan Aberriarentzako Zerbitzuengatiko Ordena (1, 2 eta 3. mailakoa)

## Sari zibilak 
* Urriko Iraultzaren Ordena
* Lanaren Bandera Gorriaren Ordena
* Ohorearen Ordena
* Lanagatiko Aintzaren Ordena (1, 2 eta 3. mailakoa)
* Populuaren Adiskidetasunagatiko Ordena
* Ausardia Pertsonalagatiko Ordena
* Ama Heroiaren Ordena
* Amatasun Aintzaren Ordena

## Kanpo estekak
Aldaia (argipena)

**Aldaia** izenak hainbat adiera ditu:

## Tokiak 
* Aldaia, Gasteizko auzo bat, XXI. mendearen hasieran eraikia.
* Aldaia, Valentziako probintziako udalerri bat.
* Aldaia, Arabako mendia da, Aldaia mendilerroan, eta mendiko tontorrean dagoen erpin geodesikoa
* Ubarraundia udalerriko Arroiabeko herrian dagoen Burdin Aroko barruti gotortua
* Aldaia, Nafarroa Garaiko	mendia da, Aralar mendilerroan

## Abizena 
* Jose Maria Aldaia, ETAk bahitutako gipuzkoar enpresaburua.
Gürtel afera

thumb|Protesta Espainiako Alderdi Popularraren egoitzaren aurrean, 2013ko otsailaren 1ean, ustelkeriaren aurka
**Gürtel afera** Espainian 2009 urtean plazaratutako ustelkeriazko afera bat da, Espainiako Alderdi Popularreko politikariak tartean dituena, kanpoko enpresek Alderdi Popularrarekin eta alderdiak berak zuzenduriko erakunde publikoekin egindako kontratu eta zerbitzuen inguruan. Madrilgo Erkidegoan, Valentziako Erkidegoan eta Galizian bideratu zen. Auzi horretan Francisco Correa eta Luis Bárcenas 51 eta 33 kartzela urtera zigortu zituzten, eta Alderdi Popularra arduradun egin zuten, lukro asmoa egotzita.

Aferak ustelkeria-sarearen buru Francisco Correa negozio-gizonaren abizenetik hartu du izena: gaztelaniazko *correa* izen arrunta («uhala, hedea») alemanez *Gürtel* da. Espainiako Alderdi Popularreko pertsonaia nabariak hartu ditu, hala nola Francisco Camps Valentziako Erkidegoko presidentea; Luis Bárcenas, Alderdi Popularraren kutxazain ohia; Ricardo Costa, Valentziako Alderdi Popularraren idazkari nagusia; eta Alejandro Agag, José María Aznar Espainiako presidente ohiaren suhia, besteak beste. Aferaren ikerketa judizialean Baltasar Garzón epailea jardun zen, baina 2010eko maiatzaren 14ean Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiak epailea kargutik kendu zuen, frankismoko hilketak ikertzeagatik. Egun, aferak epaitegietan segitzen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Independentisten espioitza auzia (Espainia)

## Kanpo estekak