open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johanna Izurieta Montesdeoca

**Johanna Izurieta Montesdeoca** (Guayaquil, Ekuador, 1970) ekuadortar emakumeen eskubideen eta genero berdintasunaren aldeko ekintzailea da, katedraduna, idazlea eta publizista, eta *mestiza lesbotransfeminista* gisa definitzen du bere burua.

## Biografia 
Gaztetatik tokiko lankidetza eta garapenerako hainbat erlijio-erakundetan boluntario izan ondoren, Marketin eta Publizitate ikasketak egin zituen. Guayaquilgo Casa Grande Unibertsitatean katedra bat du.

**Aktibismoa**

2000. urtean Ekuadorren emakumeek eta emakumeentzat bultzatutako aldaketa politiko eta sozialetan inplikatu nahi izan zuen. Lesbianismotik, homosexualitatea despenalizatzeko eta izatezko bikoteak bere herrialdean onartzeko borrokatzen hasi zen. 

Saiatzen da gutxiengo ezberdinekin identifikatzen diren –indigena, afrikar ondorengoak, homosexualak, etab.– eta errealitate desberdinak bizi dituzten ekuadortar emakumeek konpromisoa har dezaten arazo komunak errotik kentzeko, hala nola genero-indarkeria, lurra eskuratzeko aukerarik eza edo diskriminazioa. Bere ametsetako bat emakume bat Ekuadorren presidente izatera iristea da.*Uste dut gure burua ezberdintasunetik aitortzea, gure aniztasuna eta gutako bakoitzak egin dezakeena onartzea izugarri aberasgarria eta esanguratsua dela gure herriak behar dituen aldaketak eraldatzeko.*

Johanna Izurieta Montesdeoca Oxfam Intermónen *Avanzadoras* proiektuaren parte da, mundu osoko emakumeak ahalduntzeko eta erabaki-esparruetan emakumeen erabateko parte-hartzea eta bizitza politikoan esku-hartze handiagoa lortzeko ekimena. *Espainiako Lankidetzaren Genero* Estrategiarako genero- eta komunikazio-programetan ere parte hartu du, eta lagundu egin die.
thumb|Puten martxa Ekuadorren, 2014.
Ekuadorreko lehen mugimendu feministakoa da, *Ruptura 25*. izenekoa.

*Yerbabuena* Fundazioko Koordinatzaile Nagusia da, 2000. urtean sartu zen bertan eta SlutWalk edo *Puten Martxaren* parte dena, emakumeenganako sexu-indarkeriaren aurkako protesta mobilizazio bat, eta Emakumeen Sexu eta Ugalketa Eskubideen Aldeko Sareko kidea da. *Yerbabuena* 1995ean hasi zen, arte, kultura eta emakumeen garapenerako trebakuntza jarduerekin. 1998az geroztik, ahalduntze ekonomikoaren eta antolakuntzaren sendotzearen alde egiten du lan, batez ere, ahultasun- eta bazterketa-egoeran bizi diren landa emakume alde.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kolweziko elizbarrutia

**Kolweziko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1971ko martxoaren 11n ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Kolwezin dago. Egun apezpikua Richard Kazadi Kamba da.

## Ordinarioak 
*Victor Petrus Keuppens (1971-1974)
*Floribert Songasonga Mwitwa (1974-1998)
*Nestor Ngoy Katahwa (2000-2022)
*Richard Kazadi Kamba (2022-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kongoloko elizbarrutia

**Kongoloko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1911ko ekainaren 30ean ezarri zen Iparraldeko Katangako prefetura apostoliko gisa, 1935eko ekainaren 18an bikariotza apostoliko mailara igo zen, 1951ko martxoaren 8an Kongoloko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1959ko azaroaren 10ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Kongolon dago. Egun apezpikua Oscar Ngoy wa Mpanga da.

## Ordinarioak 
### Iparraldeko Katangako prefektu apostolikoak 
* Emilio Callewaert (1912-1922)
* Luigi Lempereur (1922-1930)
* Giorgio Giuseppe Haezaert (1931-1935)

### Iparraldeko Katangako bikario apostolikoak 
* Giorgio Giuseppe Haezaert (1935-1949)
* Gustave Joseph Bouve (1950-1951)

### Kongoloko bikario apostolikoa 
* Gustave Joseph Bouve (1951-1959)

### Kongolo apezpikuak 
* Gustave Joseph Bouve (1959-1970)
* Jérôme Nday Kanyangu Lukundwe (1971-2007)
* Oscar Ngoy wa Mpanga (2007-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mosinet Geremew

**Mosinet Geremew** (1992ko otsailaren 12a) etiopiar distantzia ertaineko eta luzeko korrikalaria da.

Mosineten ibilbidea kros lasterketetan hasi zen. 2010eko IAAF Munduko Kros Txapelketan junior kategorian parte hartu zuen, 16. postua lortuz sailkapen orokorrean – ez zuen Etiopiako talderako puntuaziorik jaso. 2013ko IAAF Munduko Kros Txapelketan leku berera (Bydgoszcz) itzuli zen senior lehiakide gisa, nahiz eta 24. postuak berriro ere taldekako puntuaziotik kanpo utzi zuen. 2012an, 10 kilometroko Paderborner Osterlauf irabazi zuen Alemanian, 27:53 minututan. Yangzhou Jianzhen Nazioarteko Maratoi Erdia bi aldiz irabazi zuen lehen pertsona bihurtu zen, lau aldiz jarraian irabaziz, 59:52 minutuko errekorra barne – Txinako lasterketa batean lortutako azkarrena. 2015ean Ras Al Khaimah Maratoi Erdia irabazi zuen.

2016ko maiatzean, Bangaloreko 10k-koa irabazi zuen 28:36ko denborarekin, aurreko urtean lortutako garaipenaren ondoren. 2018ko edizioan, hirugarren postuan sailkatu zen 28:39ko denborarekin, bere herrikide Birhanu Legeseren atzetik, 28:38rekin eta Geoffrey Kamworor irabazlearen (Kenia) atzetik, 28:18rekin. 2018an ospe handiagoa lortu zuen Dubai Maratoia irabaziz, 2:04:00ko denbora errekorrean (zazpi korrikalarik 2:05etik behera egin zuten) eta Chicago Maratoian bigarren postua lortuz.

2019ko Londresko Maratoian, bigarren postuan amaitu zuen Eliud Kipchogeren atzetik, 2:02:55eko denborarekin, historiako hirugarren denborarik azkarrena. 2022ko uztailaren 17an, Mosinetek bere bigarren Munduko Txapelketako Zilarrezko Domina irabazi zuen 2022ko Munduko Atletismo Txapelketan, gizonezkoen maratoia Tamirat Tolaren atzetik amaituz, 2:06:44ko denborarekin.

## Marka pertsonalak 
* 5.000 m 13:17,41 - 2012 Shanghai
* 10.000 m 27:18,86 - 2015 Hengelo
* Maratoi erdia 59:11 - 2014 New Delhi
* Maratoia 2:02:55 - 2019 Londres

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malen Etxea

**Malen Etxea** Euskal Herrian bizi diren emakume etorkinen elkartea da, 2003an sortu zen, Zumaian. Elkarteak etxeko langileak eta zaintza lanetan aritzen diren emakume etorkinak biltzen ditu gehienbat, haien eskubideen alde egiteko.

## Historia 
### Jatorria 
Malen Etxea 2003an sortu zen, Silvia Carrizo kazetari argentinarrareren eskutik. Elkartearen izenak bi hizkuntza nahasten ditu, maputxea eta euskara. Maputxeen hizkuntzan, «Malen» emakume esan nahi du eta beraz, Malen Etxearen esanahia Emakumeen Etxea litzateke. Euskal Herriko emakumeen etxeak sortu baino hamairu urte lehenago garatu zuten emakumeen etxeen kontzeptua. Elkarteak barneko lana desagertzearen aldekoa da, esklabotzarekin parekatzen baitu, eta helburu hori lortze aldera agenda feministaren lehentasuna izan behar duela defendatzen du.

### Jarduerak 
Elkarteak lanlerro desberdinak ditu, besteak beste, gizarte justizia, migrazio politika baztertzaileak agerian jartzea, emakumeen enplegu duina sustatzea eta emakumeen ongizate emozionala bermatzea. Horretarako, besteak beste, babes etxeak dituzte, Zestoan eta Azpeitian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txostena - Emakume migrantzaileen zahartzea Gipuzkoan (Malen Etxea, 2025)
Timothy Kiplagat

**Timothy Kiplagat Ronoh** (1993ko irailaren 18an jaioa) maratoian espezializatutako distantzia luzeko korrikalaria keniarra da.

2023ko Munduko Txapelketako maratoi lasterketan 14. postuan amaitu zuen, eta bigarren postuan amaitu zuen 2024ko Tokioko Maratoian, 2:02:55eko denbora pertsonalarekin. Horrek probako zazpigarren pertsona azkarrena bihurtu zuen. Bere 25km.ko zatia distantzia horretan inoiz erregistratutako hirugarren azkarrena ere izan zen. 2022ko Abu Dhabiko Maratoia eta 2023ko Saint Silvester Errepideko Lasterketa ere irabazi zituen, eta Melbourneko maratoiaren errekorra du.

Kiplagat Kelvin Kiptum maratoi munduko errekorraren jabearen entrenamendu-kidea eta laguna izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Mbandaka-Bikoroko artxidiozesia

**Mbandaka-Bikoroko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko artxidiozesia da. 1924ko otsailaren 11n ezarri zen Tsuapako prefetura apostoliko gisa, 1926ko urtarrilaren 28an Coquilhatvilleko prefetura apostolikoa izena hartu zuen, 1932ko martxoaren 22an bikariotza apostoliko egin zen, 1959ko azaroaren 10ean artxidiozesi mailara igo zen, 1996ko maiatzaren 30ean Mbandakako artxidiozesia izena hartu zuen eta 1975eko apirilaren 12an gaur egungo izena. Artzapezpikuaren egoitza Mbandakan dago. Egun artzapezpikua Ernest Ngboko Ngombe da.

## Ordinarioak 
### Tsuapako prefektu apostolikoa 
* Edoardo van Goethem (1924-1926)

### Coquilhatvilleko prefektu apostolikoa 
* Edoardo van Goethem (1926-1932)

### Coquilhatvilleko bikario apostolikoak 
* Edoardo van Goethem (1932-1946)
* Hilaire Marie Vermeiren (1947-1959)

### Coquilhatvilleko artzapezpikuak 
* Hilaire Marie Vermeiren (1959-1963)
* Pierre Wijnants (1964-1966)

### Mbandakako artzapezpikua 
* Pierre Wijnants (1966-1975)

### Mbandaka-Bikoroko artzapezpikuak 
* Pierre Wijnants (1975-1977)
* Frédéric Etsou-Nzabi-Bamungwabi (1977-1990)
* Joseph Kumuondala Mbimba (1991-2016)
* Fridolin Ambongo Besungu (2016-2018)
* Ernest Ngboko Ngombe (2019-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Frédéric Etsou-Nzabi-Bamungwabi (1976-1977)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basankusuko elizbarrutia

**Basankusuko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1926ko uztailaren 28an ezarri zen prefetura apostoliko gisa, 1948ko urtarrilaren 8an bikariotza apostoliko mailara igo zen eta 1959ko azaroaren 10ean elizbarruti mailara. Apezpikuaren egoitza Basankusun dago. Egun apezpikua Libère Pwongo Bope da.

## Ordinarioak 
### Basankusuko prefektu apostolikoa 
* Gerardo Wantenaar (1927-1948)

### Basankusuko bikario apostolikoak 
* Gerardo Wantenaar (1948-1951)
* Willem van Kester (1952-1959)

### Basankusuko apezpikuak 
* Willem van Kester (1959-1974)
* Ignace Matondo Kwa Nzambi (1974-1998)
* Joseph Mokobe Ndjoku (2001-2023)
* Libère Pwongo Bope (2023-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ainhoa Mendiluze Ormaetxea

**Ainhoa Mendiluze Ormaetxea** (Tolosa, Gipuzkoa, 1997) itzultzailea da.

## Bizitza 
Ainhoa Mendiluzek itzulpengintza Gradua ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta itzulpen-praktikak egin zituen Gipuzkoako Foru Aldundian. Ondoren, Saretik Hizkuntza Zerbitzuetan jardun zuen lanean, askotariko testuak itzultzen: testuliburuak, testu juridiko-administratiboak, ekonomia eta politika arlokoak baita haur literaturakoak ere. Bi ikasturte eman zituen hizkuntza-irakasle lanetan, Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan euskara irakasle eta Hizkuntza Eskola Ofizialean aleman irakasle. Nafarroako Unibertsitate Publikoko itzultzailea da.

## Argitalpenak 
Ainhoa Mendiluzek itzuli dituen liburuen zerrenda.

* *Hiru hartz.* (Txalaparta, 2021)
* *Joshemiguelerico koroaren bila.* (Argitaletxea, Kilikids, 2023)
* *Toko-toko zoratu egin da!* (Argitaletxea Kilikids, 2023)

* *Sorgindutako Nafarroa II. (*Argitaletxea Kilikids, 2023)
* *Utzi kontatzen* (Txalaparta, 2025)

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2024an *Minaberri itzulpen beka* irabazi zuen eta Laurie Halse Anderson idazlearen 'Speak' liburua euskaratzeko, Aiora Jaka mentorearen laguntzaz. Txalaparta argitaletxeak aurreikusi zuen 2025. urtearen amaierarako kaleratuko zuela.Saria 3.000 eurokoa izan zen.

Minaberri bekak gazte literaturako nazioarteko obra esanguratsu bat euskarara itzultzea sustatzen du. EIZIE Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkarteak antolatzen du Minaberri beka, Iruñeko Udalaren, Txalaparta argitaletxearen eta Cedro Eskubide Erreprografikoen Espainiako Zentroaren laguntza izango du mentoretzak. Marijane Minaberri idazle eta itzultzaile baxenabartarraren omenez hartu zuen «Minaberri» izena bekak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bokungu-Ikelako elizbarrutia

**Bokungu-Ikelako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1961eko irailaren 11n ezarri zen Ikelako elizbarruti gisa eta 1967ko ekainaren 16an gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Bokungun dago. Egun apezpikua Toussaint Iluku Bolumbu da.

## Ordinarioak 
### Ikelako apezpikua 
* Joseph Weigl (1961-1967)

### Bokungu-Ikelako apezpikuak 
* Joseph Weigl (1967-1982)
* Joseph Kumuondala Mbimba (1992-1991)
* Joseph Mokobe Ndjoku (1993-2001)
* Fridolin Ambongo Besungu (2004-2018)
* Toussaint Iluku Bolumbu (2019-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Joseph Kumuondala Mbimba (1980-1982)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Budjalako elizbarrutia

**Budjalako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1964ko azaroaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Budjalan dago. Egun apezpikua Philibert Tembo Nlandu da.

## Ordinarioak 
* François Van den Berghe (1964-1974)
* Joseph Bolangi Egwanga Ediba Tasame (1974-2009)
* Philibert Tembo Nlandu (2009-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
130T (lokomotorra-saila)

**130T** lurrunezko tren-makina saila izan zen, jatorriz Ferrocarriles Vascongadosentzat sortua. Aurrera izeneko tren-makinetako bat Burdinbidearen Euskal Museoan gorde dute eta aldiro-aldiro erabiltzen dute bidai turistikoak egiteko.

## Historia 
Ferrocarriles Vascongados eratu zuten tren-konpainiek erositako lehen lokomotorrak potentzia gutxikoak ziren. 1892an Elgoibar-Donostia burdinbideak Nasmyth & Wilsonen sei potentzia handiko lokomotorrak hartu zituen, eta horietatik bost berehala eraman zituzten Bizkaiko erdiguneko burdinbidera, Hanomageko bere lokomotora arinen ordez erabil ditzan. 1894an Bizkaiko burdinbideak serie bereko beste bi lokomotor erosi zituen, eta beste bat 1898an bi konpainietako bakoitzak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Trena Euskal Herrian
* Lurrunezko tren-makina

## Kanpo estekak
Lisalako elizbarrutia

**Lisalako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1919ko apirilaren 3an ezarri zen Nouvelle-Anverseko bikariotza apostoliko gisa, 1936ko urtarrilaren 27an Lisalako bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1959ko azaroaren 10ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Lisalan dago. Egun apezpikua Joseph-Bernard Likolo Bokal’Etumba da.

## Ordinarioak 
### Nouvelle-Anverseko bikario apostolikoa 
* Egidio de Böck (1921-1936)

### Lisalako bikario apostolikoak 
* Egidio de Böck (1936-1944)
* François van den Berghe (1944-1959)

### Lisalako apezpikuak 
* François van den Berghe (1959-1964)
* Louis Nganga a Ndzando (1964-1997)
* Louis Nkinga Bondala (1997-2015)
* Ernest Ngboko Ngombe (2015-2019)
* Joseph-Bernard Likolo Bokal’Etumba (2021-)

## Bikario apostoliko lagunkidea 
* François Van den Berghe (1943-1944)

## Apezpiku lagunkidea 
* Louis Nkinga Bondala (1996-1997)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Molegbeko elizbarrutia

**Molegbeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1911ko apirilaren 7an ezarri zen Ubanghi Belgikarreko prefetura apostoliko gisa, 1935eko urtarrilaren 28an bikariotza apostoliko mailara igo zen eta 1959ko azaroaren 10ean elizbarruti egin zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Molegben dago. Egun apezpikua Joseph Mopepe Ngongo da.

## Ordinarioak 
### Ubanghi Belgikarreko prefektu apostolikoak 
* Fulgenzio da Gerard-Montes (1911-1930?)
* Basilio Ottavio Tanghe (1931-1935)

### Ubanghi Belgikarreko bikario apostolikoak 
* Basilio Ottavio Tanghe (1935-1947)
* Jean Ghislain Delcuve (1948-1958)
* Léon Théobald Delaere (1958-1959)

### Molegbeko apezpikuak 
* Léon Théobald Delaere (1959-1967)
* Joseph Kesenge Wandangakongu (1968-1997)
* Ignace Matondo Kwa Nzambi (1998-2007)
* Dominique Bulamatari (2009-2023)
* Joseph Mopepe Ngongo (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jone López de Gamiz Zearra

**Jone López de Gamiz Zearra** (Gernika-Lumo, Bizkaia, 1995) matematikaria, irakaslea eta ikertzailea da. 2024an Vicent Caselles Saria ikerketa jaso zuen. Taldeen teoria aztertzen du, eta haren aplikazioetako bat zibersegurtasuna da. 

Jone Lópezen esanetan:«Niretzat, matematika artea da. Erakustaldi on bat maistralan bat dela uste dut eta Prado Museora doan pintura zale batek bezala gozatzen dut» Bi urteko doktoretza ondoko ikasketak amaitu zituen University of Vanderbilt-en (Tennessee, Ameriketako Estatu Batuak). 

## Lan ibilbidea 
### Irakasle 
Bilboko Euskal Herriko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa Fakultatean ematen ditu eskolak. 

### Ikertzaile 
Eskolak ematez gain, ikertzen jarraitzen du. Ikerketa esparrua, doktoretzan hasi zuen taldeen teoria da, hain zuzen ere, Artinen taldeak, txirikorda mota bat (Emil Artinek 1925ean sartuak), oso propietate oinarrizkoekin hasi eta konplikatuz doazenak. Matematikariek gutxienez mende batean aztertzen dihardute. Kriptografian aplikazioak dituzte, baina ez zaizkio interesatzen, alde abstraktuena arakatzea gustatzen zaio. Jakin-minak mugitzen du. Espainiako, Ingalaterrako, Estatu Batuetako, Indiako… taldeekin urrunetik kolaboratzen du.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2024an, Vicent Caselles Ikerketa Saria, BBVA Fundazioak eta Espainiako Matematikako Errege Elkarteak (RSME) emana

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morena (alderdi politikoa)

**Morena**, aurretiaz **Birsorkuntza Nazionalerako Mugimendua** izenez ezaguna, Mexikoko ezkerreko alderdi politikoa da. 

2011ko urriaren 2an sortu zen, Andres Manuel Lopez Obradorrek bultzatutako mugimendu politiko eta sozial gisa, 2012ko hauteskunde federaletan presidentetzarako kanpainaren parte gisa. Geroago, mugimendua elkarte zibil gisa eratu zen 2012ko azaroaren 20an. 2014ko uztailaren 9an, Hauteskunde Institutu Nazionalak alderdi politiko nazional gisa erregistratzeko ebazpena eman zuen. 2023ra arte 2.322-136 militante zituen. São Pauloko Forora afiliatuta dago, eta Estatu Batuetan, Kanadan eta Europan lotura-batzordeak ditu.

2018ko hauteskunde federaletan Juntos Haremos Historia (Elkarrekin Egingo Dugu Historia) koalizioaren buru izan zen, Lanaren Alderdiarekin (PT) eta Alderdi Sozialarekin (PES) batera, Andres Manuel Lopez Obrador presidentegai zuela. Uztailaren 1ean egindako hauteskundeetan, alderdia herrialdeko lehen indar politikoa bihurtu zen, eta errepublikaren presidentetza eta Batasunaren Kongresuko bi ganberetan gehiengo parlamentarioa lortu zituen.

Kongresu Federalaren LXVI. Legegintzaldiaren baitan, 255 diputatu eta 66 senatari zituen.

Humanismo mexikarra, justizia soziala eta ongizatea bultzatzearen alde egiten du, ikuspegi antineoliberalarekin. Ekonomia mistoa, burujabetza energetikoa eta estatuak ekonomian duen erantzukizun soziala sustatzen ditu. Gizarte arloan, indigenismoa, afromexikar komunitatearekiko errespetua, genero berdintasuna eta LGBT komunitatearen eskubideak defendatzen ditu. Hauteskunde Institutu Nazionalari eta Hauteskunde Auzitegiari botereak murriztea du helburu, baita ustelkeriari aurre egitea ere. Energia berriztagarrietarako trantsizio energetikoa bultzatzen du, baita landa komunitateetako ekoizpen energetikoa ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elena Benarroch

**Elena Benarroch Vila** (Tanger, 1955eko apirilaren 20a) jostuna eta moda-diseinatzailea da. 1979an larruzko jantzigintzako denda bat zabaldu zuen Madrilen. Besteak beste, *American Legend* saria jaso du urteko bildumarik onenarengatik, *Urrezko orratza* edo *Telva* aldizkariaren *T* saria Espainian.

## Ibilbidea 
Tangerren jaio zen, sefardi familia judu batean. Gurasoak Jacobo Benarroch Benatar eta Clara Israel izan ziren. Espainiako Melilla hirian hazi zen. 

### Lan ibilbidea 
Adolfo Barnatán artista plastiko argentinarrarekin ezkondu zenean hasi zen larrugintzan. 1979 urtean ireki zuen lehen denda Madrilen, Monte Esquinza kalean, eta ezaguna egin zen lehengaia, batez ere bisoiak, aukeratzeko orduan izan zuen ardurarengatik eta gazte-jantziengatik. 1980 urtean Benarrochek bere lehen desfilea aurkeztu zuen eta urte bete beranduago beste denda bat zabaldu zuen. 

1982 urtean Espainia ordezkatu zuen Frankfurteko Nazioarteko Azokan, eta Bottega Veneta enpresa ordezkatzen hasi zen.

1984 urtean Elena Benarrochek bere modeloak aurkeztu zituen Tokion. Urte horretan bertan *Urrezko Orratza* jaso zuen, izen handiko jostunei ematen zaien saria. Sasoi horretan hasi zen azalak tindatzen eta marrazki geometrikoekin jolasten. 1985 urtean urteko bilduma onenaren *American Legend* saria jaso zuen, *Officiel de la* Fourrure-ren azala izan zen eta bere bildumak Ameriketako Estatu Batuetan sartu zituen, 1986 urtean Madison Avenue-n (New York) denda bat zabalduta. Frankfurten jarraitu zuen desfileekin, eta Madrilgo Cibeles pasabidea inauguratu zuen. 

1987 urtean *Cambio 16* aldizkariaren diseinu saria jaso zuen. Urte hartan, Veneziako marrazkiak zituzten larru estanpatuekin egindako bildumak aurkeztu zituen, Etro eta Andrea Pfister etxeak irudikatzea lortu zuen eta gizonezkoentzako larruzko beroki bilduma bat atera zuen Miguel Boséren laguntzarekin.

1989 urtean *Vogue* aldizkariaren edizio amerikarrak eskaini zion azala, eta hurrengo urtean *Telva* aldizkariaren *Urrezko T* jaso zuen Prada eta Versacerekin batera. Enkargu bitxiak jaso ditu, hala nola 1993 urtean Barbie panpinaren 35. urteurrena ospatzeko bilduma bat, edo Pedro Almodovarren *Carne trémul*a filmerako diseinuak.

1997 urtean, bere lehen bitxi bilduma kaleratu zuen, eta baita bere alabaren izena daraman perfume bat ere, Yaël, Elena Benarroch lerroaren zuzendari sortzailea den alaba, baita Yael Barnatán Benarroch lerroaren zuzendaria eta belaunaldi erreleboa.

2009an, Adolfo Barnatanengandik banandu zen. Hala ere, harreman adiskidetsua eta kolaborazioa dute negozio mailan.

2015 urtean, New Yorkera joan zen bizitzera, eta Espainian zituen jabetzetako batzuk saldu zituen. Bilduma berria aurkeztu zuen hiri horretako Cervantes Institutuaren egoitzan.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1990an, *Telva* aldizkariaren Urrezko *T* saria 
* 1987an, *Cambio 16* aldizkariaren diseinu saria
* 1985ean, *American Legend* saria urteko bildumarik onenarengatik
* 1984an, *Urrezko orratza* edo 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Espainiako moda: profilak eta bildumak
Bangiko artxidiozesia

**Bangiko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren afrikaerditar artxidiozesia da. 1909ko maiatzaren 8an ezarri zen Ubangi-Chariko prefetura apostoliko gisa, 1937ko abenduaren 2an bikariotza apostoliko egin zen, 1940ko maiatzaren 28an Bangiko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1955eko irailaren 14an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Bangin dago. Egun artzapezpikua Dieudonné Nzapalainga kardinala da.

## Ordinarioak 
### Ubangi-Chariko prefektu apostolikoak 
* Pietro Cotel (1909-1915)
* Giovanni Calloch (1915-1927)
* Marcel-Auguste-Marie Grandin (1928-1937)

### Ubangi-Chariko bikario apostolikoa 
* Marcel-Auguste-Marie Grandin (1937-1940)

### Bangiko bikario apostolikoak 
* Marcel-Auguste-Marie Grandin (1940-1947)
* Joseph Cucherousset (1948-1955)

### Bangiko artzapezpikuak 
* Joseph Cucherousset (1955-1970)
* Joachim N’Dayen (1970-2003)
* Paulin Pomodimo (2003-2009)
* Dieudonné Nzapalainga (2012-)

## Artzapezpiku lagunkidea 
* Joachim N’Dayen (1968-1970)

## Apezpiku laguntzailea 
* Edouard Mathos (1991-2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alindaoko elizbarrutia

**Alindaoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren afrikaerditar elizbarrutia da. 2004ko abenduaren 18an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Alindaon dago. Egun apezpikua Cyr-Nestor Yapaupa da.

## Ordinarioak 
* Peter Marzinkowski (2004-2014)
* Cyr-Nestor Yapaupa (2014-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Cyr-Nestor Yapaupa (2012-2014)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shade (filma)

***Shade***, 2003ko Damian Niemanek zuzendutako neo-noir eta thriller film bat da. Stuart Townsend, Gabriel Byrne, Thandiwe Newton, Jamie Foxx, Melanie Griffith, Sylvester Stallone, Dina Merrill eta Hal Holbrook aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Los Angeles hiriko gaizkileen munduan, legezkanpoko poker jokoetan izugarrizko dirutzak galdu eta irabazten dira, hauetan eskuak begirada baina bizkorragoak dira. Giro ilun eta arriskutsu honetan, jende guztiak ezkutatzeko zeozer badu, tartean beren behin-betiko kolpea jotzea prestatu dite: hiriko pokerraren erregearen airkako jokoa prestatzea, baina horretarako diru asko bildu beharko dute.

## Aktoreak 
* Stuart Townsend: Vernon
* Gabriel Byrne: Charlie Miller
* Thandiwe Newton: Tiffany (kredituetan Thandie Newton)
* Jamie Foxx: Larry Jennings
* Melanie Griffith: Eve
* Sylvester Stallone: Dean "The Dean" Stevens
**Jason Cerbone: Dean Stevens gaztea
* Bo Hopkins: John Scarne tenientea
* Patrick Bauchau: Max Malini
* Roger Guenveur Smith: Marlo
* B-Real: Nate
* Glenn Plummer: Gasolindegiko langilea
* Dina Merrill: Dina
* Hal Holbrook: Irakaslea
* Michael Dorn: Jack Thornhill

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Loloko elizbarrutia

**Loloko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1937ko otsailaren 22an ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1962ko uztailaren 2an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Bumban dago. Egun apezpikua Jean-Bertin Nadonye Ndongo da.

## Ordinarioak 
### Loloko prefektu apostolikoak 
* Giacomo Jacobs (1937-1948)
* Joseph Ignace Waterschoot (1949-1962)

### Loloko apezpikuak 
* Joseph Ignace Waterschoot (1962-1987)
* Ferdinand Maemba Liwoke (1987-2015)
* Jean-Bertin Nadonye Ndongo (2015-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Ferdinand Maemba Liwoke (1983-1987)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paule Mallagarai Urzainki

thumb|Paule Mallagari *Marierrauskin* musikalean
**Paule Mallagarai Urzainki** (Durango, Bizkaia, 1997) dantzaria, abeslaria eta aktorea da, hainbat musikaletan parte haru du bere ibilbidean zehar.

## Bizitza 
Sei urte zituela dantza klasikoko bere lehen klaseak jaso zituen jaioterriko dantza eskola batean. Orduan ez zekien balletarekin izandako lehen harreman hark bere bizitzaren norabidea markatuko zuenik. «Probatzen, probatzen... izugarri gustatu zitzaion». Prestakuntza sendotuz joan zen Durangoko L 'atelier zentroan eta geroago musika, kantu, txelo eta pianoko ikasketa paraleloekin Bartolome Ertzilla Erdi Mailako kontserbatorioan hornitu zuen bere formakuntza.

Ondoren Sevillan jarraitu zuen ikasten eta Arte Dramatikoan graduatu zen ESADen eta Dantzertin (Bilbo). Interpretazio Masterra ere egina du Central de Cine-ko Ganberan (Madril). Ahotsaren esparruan, berriz, Lluís Frigolarekin MEV eskolan (Madril) trebatu da, eta Sofía Rangonerekin jarraitzen du garatzen. Bere dantza-prestakuntza jazzarekin eta dantza garaikidearekin osatu du 180º Dantzan (Madril).

### Ibilbidea 
Hainbat musikal entzutetsutan parte hartu du bere ibilbidean zehar, besteak beste: Mamma mia!, Una rubia muy legal*,* 50 sombras.Geronimo Stilton edo Madagascar-en,  2025ean, berriz,  Madrilgo Coliseum antzokian arituko da, Ellaren azalean, Ceninicienta edo Marierrauskinen istorioari buruzko musikal berrian. Stage ekoiztetxearen produkzioan, 50eko hamarkadan oinarritzen den Marierrauskin bat da, musikal batean inoiz izan den orkestrarik handiena izango duena. Hogei musikari izango dira zuzenean. Beti kontatu den istorio bat da, baina eguneratua, gauza batzuk aldatu egin dira. Orain ezingo bailitzateke istorio matxista bat kontatu..Anthony Van Laast zuzendaritzapean arituko dira.

Paulek adierazi duenez, oso gustura dago lanean Madrilen. Euskal Herrian orain ez dago musikalik, eta uste du ez dela egongo epe laburrean bederen, beraz, antzerki musikalean lehenengo mailan egon nahi duenak Madrilera jo behar du, nahitaez. Baina argi du hemendik urte batzuetara bueltatuko dela Euskal Herrira, antzerki musikalak bere bizitzan zein leku izango duen jakin barik ere.
* *Una rubia muy legal.*
* 50 sombras.
* Geronimo Stilton 
* Madagascar.
* *Cenicienta.*

## Bestelakoak 
2020ko apirilaren 29an Dantzaren Nazioarteko Egunean Durangaldeko hamasei dantzarik bideo bat prestatu zuten diziplina artistiko honi gorazarre egiteko: **Paule Mallagarai Urzainki,** Aritz Lasarguren Otzerinjauregi, Ina Echevarria Pando, Ixone Aroma Barrena, Pello Gorritxategi Jaio, Ane Zuazua Abaunza, Maider G. Etxegibel, Javi Gómez Martín, Ane Leturiaga Gonzalez de Mendibil, Katalin Txurruka Paskual, Vlad Ion, Paule Solagaistua Zabala, Elene Carreto Velez, Ane Gabilondo Loizate, Uribarri Atxotegi Onandia eta Dairi Martinez Brown.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Zortea dut egunero talde honegaz lan eginda Anboto, 2025.11.07
Cortinarius melleopallens

***Cortinarius melleopallens*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, ganbila edo titi apur batekin, gainazal higrofano samarrarekin. Horixka-ezti kolorekoa edo arreagoa. Ertz mehearekin, askotan pitzatua.

**Orriak:** Nahikoa estu, itsatsitik dekurrente samarrera, hori-ezti koloreko bereizgarriak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak

**Hanka:** 8 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 0,8 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, oinarrian borra forma pixka batekin, kapeleren eta orrien kolorekoa, oina estaltzen duen errezel mehe iheskor batekin eta eraztun-eremu nabari samarrak sor ditzakeena.

**Haragia:** Zurbila, pixka bat horixka, usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Melleopallens* epitetoa latinetik dator, eztia esan nahi duen “mel” hitzetik eta zurbila, koloregabea, esan nahi duen ”pallens” hitzetik. Bere koloreagatik. 

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Alpeak eta Austria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manonoko elizbarrutia

**Manonoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1971ko apirilaren 24an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Manonon dago. Egun apezpikua Vincent de Paul Kwanga Njubu da.

## Ordinarioak 
* Gérard Ngoy Kabwe (1972-1989)
* Nestor Ngoy Katahwa (1989-2000)
* Vincent de Paul Kwanga Njubu (2005-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bambariko elizbarrutia

**Bambariko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren afrikaerditar elizbarrutia da. 1965eko abenduaren 18an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bambarin dago. Egun apezpikua Bertrand Guy Richard Appora-Ngalanibé da.

## Ordinarioak 
** Joachim N’Dayen (administratzaile apostolikoa; 1970-1978) 
** Michel Marie Joseph Maître (administratzaile apostolikoa; 1978-1981)
* Michel Marie Joseph Maître (1981-1996)
* Jean-Claude Rembanga (1996-2004)
* Édouard Mathos (2004-2017)
* Bertrand Guy Richard Appora-Ngalanibé (2017-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Jean-Claude Rembanga (1995-1996)
* Bertrand Guy Richard Appora-Ngalanibé (2016-2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bangassouko elizbarrutia

**Bangassouko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren afrikaerditar elizbarrutia da. 1954ko ekainaren 14an ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1964ko otsailaren 10ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Bangassoun dago. Egun apezpikua Juan José Aguirre da.

## Ordinarioak 
### Bangassouko prefektu apostolikoa 
* Martin Bodewes (1955-1964)

### Bangassouko apezpikuak 
* Antoine Marie Maanicus (1964-2000)
* Juan José Aguirre (2000-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Juan José Aguirre (1997-2000)
* Aurelio Gazzera (2024-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Jesús Ruiz Molina (2017-2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berbératiko elizbarrutia

**Berbératiko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren afrikaerditar elizbarrutia da. 1940ko maiatzaren 28an ezarri zen prefetura apostoliko gisa, 1952ko martxoaren 13an bikariotza apostoliko mailara igo zen eta 1955eko irailaren 14an elizbarruti mailara. Apezpikuaren egoitza Berbératin dago. Egun apezpikua Dennis Kofi Agbenyadzi da.

## Ordinarioak 
### Berbératiko prefektu apostolikoa 
* Pietro Alcantara da Habas (1941-1952)

### Berbératiko bikario apostolikoa 
* Alphonse-Célestin-Basile Baud (1954-1955)

### Berbératiko apezpikuak 
* Alphonse-Célestin-Basile Baud (1955-1979)
* Jérôme-Michel-Francis Martin (1987-1991)
* Agostino Giuseppe Delfino (1991-2010)
* Dennis Kofi Agbenyadzi (2012-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guardiako elizako hegoaldeko eliz ataria

**Erregeen Andre Mariaren elizako hegoaldeko eliz ataria** Guardiako eliza nagusiko eliz atari gotiko polikromo eta bikain bat da.  XIV. mendean eraikia, kanpotik barrura sartzeko sarbidea izan zen, baina XVI. mendeko elizaren zabalkundeak espazio itxi baten barruan utzi, tenpluaren barruan kapera batean balego bezala.  Itxitura horrek klimatik babestu du ataria eta oso egoera onean kontserbatu dira polikromiak eta irudiak.

## Ezaugarriak 
Ayaizkundeko naturalismoaren adibide ederrak dira, pertsonaien proportzioak eta mugimenduak oso ongi eginak dude eta aurpegiek sentimenduak transmititzen dituzte. Irudirik aipagarriena Ama Birjinarena da, ataria bera goraipatzekoa eraikia izan baitzen. Besoetan duen Jesus hartxoa oso txikia da Ama Birjinaren handitasun efektua areagotzeko. Inguruan hamabi apostoluak daude, sei albo banatan. Juda Iskariote ez da ageri, haren tokian San Paulo dago. Bakoitzak identifikatzen dituen atributoak ongi bereiziak ditu, San Paulo burusoil, San Andres gurutzearekin, San Bartolome kateaturiko deabruarekin, San Pedro giltzekin, Santiago erromes jantzita...

Bost arkiboltak inguratzen dute ataria. Hiru bakoitiek pertsonen eskulturak dituzte eta tartekoek landareak, batez ere mahatsondoen hostoak eta mordoak. Pertsonen irudiak dauden arkiboltetan honako hauek ikus daitezke:

* Barnealdekoan: instrumentuak jotzen dituzten aingeruak. Hala nola, lauda, gaita, salterioa, arpa, tronpeta...
* Erdikoan: Emakume santu eta martiriak, bakoitza bera identifikatzen duen elementu bat ondoan daukala.
* Kanpoaldekoan: Itun Zaharreko errege eta profetak.

Arkiboltak elkartzen diren tokiaren azpian tinpanoa dago eta bertan Bibliako hainbat pasadizo agertzen dira, Ama Birjina goraipatzen dutenak. Deikundea, Ikustaldia, Errege magoak, Jasokundea...

Eskuinaldeko txoko batean errege-erregina bikote baten irudiak daude. Tradizionalki identfikatu izan dira Antso II.a Abarkarekin (Guardiaren fundatzailea eta Nafarroako errege) eta bere emaztearekin, baina litekeena da Karlos III.a eta bere emaztea Leonor Trastamarakoa Nafarroako errege-erreginak izatea, haien agintaldian Guardia nafarra zelarik, tenplu honen eraikuntzarekin zerikusi eta mezenasgo zuzenagoa izango zutelakoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stu Wilson

**Stuart Sinclair Wilson** (Gore, 1954ko uztailaren 22a – 2025eko ekainaren 8a) zeelandaberritar hamabosteko errugbilaria izan zen, erdiko eta hegaleko postuetan aritzen zena.

Wellington taldean jokatu zuen 1975 eta 1984 artean. 1976an egin zuen debuta Zeelanda Berriko errugbi selekzioarekin, eta guztira 34 partida jokatu zituen bertan. British and Irish Lions taldearen aurka jokatu zuen 1983ko biran. Urte horretan taldeko kapitaina izan zen Ingalaterra eta Eskoziaren aurkako udazkeneko partidetan.

Ohiko taldekideak izan zituen selekzioan Bernie Fraser, Allan Hewson eta Murray Mexted. 19 entsegu egin zituen, hau da, 76 puntu. 1983an jokatu zuen azken partida All Blacksekin. Gero kirol komentarista izan zen telebistan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bouarko elizbarrutia

**Bouarko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren afrikaerditar elizbarrutia da. 1978ko otsailaren 27an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bouarren dago. Egun apezpikua Mirosław Gucwa da.

## Ordinarioak 
* Armando Umberto Gianni (1978-2017)
* Mirosław Gucwa (2017-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bossangoako elizbarrutia

**Bossangoako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren afrikaerditar elizbarrutia da. 1959ko otsailaren 9an ezarri zen prefetura apostoliko gisa eta 1964ko urtarrilaren 16an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Bossangoan dago. Egun apezpikua Nestor-Désiré Nongo-Aziagbia da.

## Ordinarioak 
### Bossangoako prefektu apostolikoa 
* Léon-Toussaint-Jean-Clément Chambon (1959-1964)

### Bossangoako apezpikuak 
* Léon-Toussaint-Jean-Clément Chambon (1964-1978)
* Sergio Adolfo Govi (1978-1995)
* Paulin Pomodimo (1995-2003)
* François-Xavier Yombandje (2004-2009)
* Nestor-Désiré Nongo-Aziagbia (2012-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Sergio Adolfo Govi (1975-1978)

## Apezpiku laguntzailea 
* Edouard Mathos (1987-1991)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mbaïkiko elizbarrutia

**Mbaïkiko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren afrikaerditar elizbarrutia da. 1995eko ekainaren 10ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Mbaïkin dago. Egun apezpikua Jesús Ruiz Molina da.

## Ordinarioak 
* Guerrino Perin (1995-2021)
* Jesús Ruiz Molina (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mount Race

**Mount Race**, AEBetako Mendi Takonikoetan dagoen mendi bat da, Massachusetts estatuan. 721 metroko garaiera du.

Apalatxeetako bidezidorra gailurretik igarotzen da.
Sakania-Kipushiko elizbarrutia

**Sakania-Kipushiko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren Kongoko Errepublika Demokratikoko elizbarrutia da. 1925eko maiatzaren 12an ezarri zen Luapula Garaiko prefetura apostoliko gisa, 1939ko azaroaren 14an Sakaniako bikariotza apostoliko egin zen, 1959ko azaroaren 10ean elizbarruti mailara igo zen eta 1977ko martxoaren 5ean gaur egungo izena hartu zuen. Apezpikuaren egoitza Kafubun dago. Egun apezpikua Gaston Kashala Ruwezi da.

## Ordinarioak 
### Luapula Garaiko prefektu apostolikoa 
* Joseph Sak (1925-1939)

### Sakaniako bikario apostolikoak 
* Joseph Sak (1939-1946)
* René van Heusden (1947-1958)
* Petrus Frans Lehaen (1959)

### Sakaniako apezpikuak 
* Petrus Frans Lehaen (1959-1973)
* Elie Amsini Kiswaya (1975-1977)

### Sakania-Kipushiko apezpikuak 
* Elie Amsini Kiswaya (1977-2001)
* Gaston Kashala Ruwezi (2004-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bertha Swirles

**Bertha Swirles**, **Lady** **Jeffreys** (Northampton, 1903ko maiatzaren 22a - Cambridge, 1999ko abenduaren 18a) britainiar fisikari, matematikari eta unibertsitateko irakaslea izan zen, teoria kuantikoari buruzko ikerketak egin zituena, batez ere hastapenetan. Erreferentziazko testu klasikotzat jotzen den *Methods of Mathematical Physics* (1946) liburuaren egilekidea izan zen.

## Biografia 
Bertha Swirles 1903ko maiatzaren 22an jaio zen Northamptonen (Ingalaterra), William Alexander Swirles eta Harriett Swirlesen alaba. Northampton School for Girls eskolara joan zen eta ondoren Girton College-ra 1921ean matematika ikastera, non ohoreekin graduatu zen. Ralph Fowler-en Astronomia matematikoko ikerketa-ikaslea izan zen, Paul Dirac eta Subrahmanyan Chandrasekhar barne hartu zituen ikasle ospetsuen artean. Manchesterren bost urte eman zituen eta hainbat artikulu argitaratu zituen. Gainera, Douglas Hartree-rekin elkarlanean aritu zen. Matematikako eskolak ematen hasi zen Girton Collegen 1938an, eta teoria kuantikoari buruzko ikerketak egiten eta argitaratzen hasi zen beka batekin babestuta. 

Girtonen, irakasle gisa jarraitu zuen gainerako karreran, eta hainbat kargu eta departamentu-burutza izan zituen 1969an erretiroa hartu zuen arte. 1949an Girton-eko Matematika Ikasketetako Zuzendari izendatu zuten, eta 1969ra arte izan zuen kargua. Kargu horretan, emakumeei matematika irakastea babestu eta garatu zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
Matematikari eta irakaskuntzari egindako ekarpenengatik hainbat sari jaso zituen, hala nola

* Girton College-ko *biziarteko kide* titulua (1969).
* 1969an Matematikarien Elkarteko presidentea izan zen.
* Saskatchewango Unibertsitateko *ohorezko doktoregoa* (1995).
* Open University-ko (1996) *ohorezko doktoregoa*.
* Cambridgeko Unibertsitateko Kontseiluak Swirles izena erabiltzea onartu zuen *Swirles Court* izendatzeko. Eraikin horrek graduondoko ikasleentzako 350 gela ditu, Girton Collegek alokatuak, North West Cambridge Development zentroaren barruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Bertha Swirles Jeffreys" MacTutor Matematikaren Historiaren Artxiboa, St Andrews Unibertsitatea
* CWP UCLAn: Bertha Swirles, Lady Jeffreys
Josep-Lluís Serrano Pentinat

**Josep-Lluís Serrano Pentinat** (Tivissa, 1977ko martxoaren 19a) kataluniar apezpikua da, gaur egun Urgellgo apezpikua eta Andorrako printzekidea.

Tortosako seminarioan eta Kataluniako Teologia Fakultatean ikasi zuen. 2002an apaiz ordenatu zuten. Erlijio-ikasketak zabaldu zituen Erroman, eta Egoitza Santuaren diplomazia zerbitzuan egon zen 2012 eta 2024 artean.

2024an Urgellgo gotzain izendatu zuten eta 2025eko martxoaren 31tik Urgellgo gotzaina eta Andorrako printzekidea da.
La Lupa (Nikaragua)

**La Lupa** Nikaraguari buruzko egunkari feminista bat da, erbestetik aritzen diren kazetari desberdinek sortu zutena, 2019an.

## Historia 
2019ko martxoaren 1ean, La Lupak bere lehenengo argitalpena egin zuen. Urte horretan sortu zen komunikabide hau, bere sortzaileetako bat, Maryórit Guevara espainiara heldu berri zenean, Daniel Ortegaren diktaduratik ihesi. Egunkarian aritzen diren kazetari guztiak erbestean daude, gehienak Costa Rican.

*Exiliadas para sobrevivir* (2023) ikerketan erbesteratutako 23 emakume kazetariren bizipenak bildu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Killington Peak

**Killington Peak**, AEBetako Green mendietan dagoen mendi bat da, Vermont estatuan. 1.289 metroko garaiera du eta Vermonteko bigarren mendi altuena da.

Apalatxeetako bidezidorra bertatik igarotzen da.
El Nuevo Diario

**El Nuevo Diario** Nikaraguako egunkaria izan zen. Herrialdean gehien banatzen zen egunkaria izatera iritsi zen. Managuan zuen egoitza. 1980an sortu zuten eta 2019an itxi.

## Historia 
El Nuevo Diario 1980ko maiatzaren 19an sortu zuten La Prensa egunkariaren ildo editorialarekin (Contrastik hurbil) kritiko izanagatik joandako langileak, zeintzuk ideia sandinistetatik hurbil zeuden. Danilo Aguirre Solís zuzendari fundatzailearen ideiarekin bat eginez, Xavier Chamorrok, egunkariaren sustatzaileak, langileek enpresa berriaren akzioak erostearekin alde egin zuen.

### Jabea aldatzea 
2011n, egunkaria Ramiro Ortiz Mayorgaren Grupo Promerica-ri saldu zitzaion, 1991n sortutako talde finantzieroa, Latinoamerikako hainbat herrialdetan dagoena. Jabe berriak hedabidearen ildo editoriala aldarazi zuen.

### Zirkulazioa etetea 
2019ko irailaren 27an El Nuevo Diarioko zuzendaritza batzordeak egunkariaren itxieraren berria zabaldu zuen. Arrazoi ekonomiko zein tekniko eta logistikoak eman ziren.

## Ikus, gainera 
* La Prensa (Nikaragua)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* El Nuevo Diario 2008ko irailaren 8an artxibatu zen Weyback Machinen.
Idiazabalgo eliz ataria

**Idiazabalgo San Migel elizako eliz ataria** balio handiko ikurrez apaindutako eliz atari erromaniko-gotikoa da, herriko parrokia elizaren sarbidea.

## Irudiak 
Ate alboetan grabatu eta zizelkatutako zeinu geometriko bitxiak ditu, hauek elizaren antzinakotasuna eta ikonografia zaharrekiko lotura erakusten dute; XII. mendean eta erromanikoan hortaz, baina beste aditu batzuen ustez ordea zeinu horiek erromaniko usadioarekin lotzea ez da zuzena, bi mende geroagokoak lirateke.   IHS monograma, zeinu geometriko, astrolatriko eta zoomorfoak ikusten dira atezangoetan.
Fitxategi:Idiazabal - Iglesia del Señor San Miguel, portada tardorrománica 09.jpg|Atariko ikurretako batzuk.
Fitxategi:Idiazabalgo San Migel Goiaingeruaren eliza 4.jpg|Zutabe bateko behe aldea.
Fitxategi:Idiazabalgo San Migel Goiaingeruaren eliza 1.jpg|Zutabeetako behe aldea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Donald Sangster

**Donald Burns Sangster** (Saint Elizabeth, 1911ko urriaren 26a – Montreal, 1967ko apirilaren 11) jamaikar politikaria izan zen. Jamaikako lehen ministroa izan zen 1967ko otsailetik hil zen arte.

Politikan 21 urterekin sartu zen 1933an, udal hauteskunde batean. 1944an Jamaikako Ordezkarien Ganberako kide aukeratu zuten Alderdi Laboristaren hautagaitzan. Ondoren, Lan eta Gizarte Ongizateko ministro, Finantza ministro eta 1963an lehen ministrorde izan zen.

1967ko otsailaren 21ean Alderdi Laboristak beste garaipen bat lortu zuen hauteskundeetan eta otsailaren 23an Sangsterrek bere alderdikide Alexander Bustamante ordezkatu zuen lehen ministro karguan. Bi aste geroago, Sangster larriki gaixotu zen eta apirilaren 11n hil zen.
Arlesko katedraleko eliz ataria

**Arlesko katedraleko eliz ataria** Arles hiriko San Trofimo katedraleko mendebaldeko eliz ataria da. XII. mendearen amaieran datatu da, 1180-1190 urteen artean. Saint-Gilles du Gardeko abadiako eliz atariaren eragina igartzen zaio egikeran.

## Deskribapena 
Eskultura erromanikoaren Europako altxorretako bat da, eta Apokalipsiaren historia aurkezten du, San Joan eta San Mateoren Ebanjelioaren arabera. Tinpanoan kristo eserita ageri da, ebanjelarien ikurrak inguruan dituela: San Mateoren gizakia, San Markosen lehoia, San Lukasen idia eta San Joanen arranoa dira. Apostoluak haren azpian eserita daude.  Ezkerretara, hautatutakoen kristau-prozesio bat zerura doa, eta eskuineko aldean bekatariak infernura doaz errukarri.

Atariaren dekorazioak eszena bibliko ugari ere baditu: Deikundea; Kristoren bataioa; Errege magoen gurtza; Inuzenteen sarraskia; edota artzainak artaldeekin.

Beheko mailan, pilastrek eta harri iluneko kolomek bananduta, santuen estatuak daude, Arlesen historiarekin lotuak. Atariaren ondoko zutabeen oinarriak lehoi-estatuez apainduta daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaga-Bandoroko elizbarrutia

**Kaga-Bandoroko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren afrikaerditar elizbarrutia da. 1997ko ekainaren 28an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Kaga-Bandoron dago. Egun apezpikua Victor Hugo Castillo Matarrita da.

## Ordinarioak 
* François-Xavier Yombandje (1997-2004)
* Albert Vanbuel (2005-2015)
* Tadeusz Kusy (2015-2024)
* Victor Hugo Castillo Matarrita (2024-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Tadeusz Kusy (2014-2015)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Connecticut ibaia

**Connecticut ibaia**, , AEBetako ibai bat da, Ingalaterra Berrian.

Fourth Conneticut aintzian jaio, AEBak eta Kanadaren arteko mugan, eta Connecticut eta Vermont estatuen arteko muga zehazten du, ondoren Massachusetts eta New Hampshire estatuak zeharkatu ondoren, Long Island Sound itsasartean Ozeano Atlantikoan urak isurtzen ditu.
Bobo-Dioulassoko artxidiozesia

**Bobo-Dioulassoko artxidiozesia** () Erromatar Eliza Katolikoaren burkinafasoar artxidiozesia da. 1927ko abenduaren 15ean ezarri zen prefetura apostoliko gisa, 1937ko martxoaren 9an bikariotza apostoliko mailara igo zen, 1955eko irailaren 14an elizbarruti mailara eta 2000ko abenduaren 5ean artxidiozesi mailara. Artzapezpikuaren egoitza Bobo-Dioulasson dago. Egun artzapezpikua Laurent Birfuoré Dabiré da.

## Ordinarioak 
### Bobo-Dioulassoko prefektu apostolikoak 
* Césaire-Jean-Hippolyte Esquerre (1928-1934)
* Marcel Paternôt (1934-1937)

### Bobo-Dioulassoko bikario apostolikoak 
* Louis-Joseph-Ephrem Groshenry (1937-1941)
* André-Joseph-Prosper Dupont (1941-1955)

### Bobo-Dioulassoko apezpikuak 
* André-Joseph-Prosper Dupont (1955-1974)
* Anselme Titianma Sanou (1974-2000)

### Bobo-Dioulassoko artzapezpikuak 
* Anselme Titianma Sanou (2000-2010)
* Paul Yemboaro Ouédraogo (2010-2024)
* Laurent Birfuoré Dabiré (2024-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Allegheny mendiak

**Allegheny mendiak** edo **Alleghenyak**, , *Alleghany* edo *Allegany*, informalki *Alleghenies*, Appalecheetako mendikate bat da, AEBetako Maryland, Pennsylvania, Virginia eta Mendebaldeko Virginia estatuen artean hedatzen dena.

Bertako mendirik garaiena Spruce mendia da.
Spruce mendia (Mendebaldeko Virginia)

**Spruce mendia**, , Appalacheetako Allegheny mendietan dagoen mendilerro bat da, Mendebaldeko Virginia estatuan. 1.482 metroko garaiera du.

Allegheny mendietako mendilerro garaiena da, eta bertako mendirik altuena Spruce Knob da (1.428 m.).
Banforako elizbarrutia

**Banforako elizbarrutia** () Erromatar Eliza Katolikoaren burkinafasoar elizbarrutia da. 1998ko ekainaren 27an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Banforan dago. Egun apezpikua Lucas Kalfa Sanou da.

## Ordinarioak 
* Lucas Kalfa Sanou (1998-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak