Tike

**Tike** (antzinako grezieraz: Τύχη Túkhē, 'zoria'; erromatar baliokidea: Fortuna) hiri baten aberastasun eta oparotasuna gobernatzen zuen jainkosa jagolea zen, bere patua. Greziar mitologia klasikoan, Tetis eta Ozeano titanen alaba da. Une horretan, pertsonei mezu positiboak helarazteko balio izan zuen, haien kontroletik kanpoko kanpoko gertakariekin erlazionatuz.

Garai helenistikoan, Alexandro Handiaren konkistekin hasi zena, aldaketa sozio-politiko dramatikoen baitan, Tychek gero eta gehiago gorpuztu zituen patuaren kapritxoak (ezkorrak zein baikorrak), olinpiar jainko-jainkosen funtzioa murriztuz. Polibio (K.a. II. mendea) historialari greziarraren ustez, uholdeak, lehorteak, izozteak edo politikan egoten ziren gertakariei kausarik aurkitu ezin zaienean, orduan gertakari horien kausa Tikeri justuki egotz dakioke. Antzinako Greziako beste iturri batzuek Polibio berresten dute, Tikek garaipena atleta txikiago bati eman ziezaiokeela zioen Pindarok adibidez.  "Tike helenistiko" hori sarritan agertzen da Demetrio I.a Soterrek ateratako txanponetan. Gainera, Tike, patu pertsonala ez ezik, komunitateen patua ere erabakitzen zuen. Hiriek beren Tike gurtzen zuten, jatorrizko Tikeren bertsio ikoniko espezifikoak. Praktika hori erromatar artearen ikonografian jarraitu zuen, baita kristau garaira ere.

Bestalde, aipatu behar da, Erroman eta Mendebaldeko Erromatar Inperioko beste tokietan zoriaren jainkosak Fortuna izena hartu zuela.

Tike Partiar Inperioak ere bereganatu zuen, nork Tike sarritan irudikatu zen bere txanponetan, baita Partiar erregeei zilegitasuna ematen zien iruditerian ere.

258 Tyche asteroideari bere izena eman zaio.

## Mitologia 
### Familia 
Hesiodok (K.a. 700. k.) bere Teogonian zioenez, Tike Ozeano eta Tetis titanen alaba ugarietako bat zen (ozenide bat, alegia), eta askoren ahizpa, hala nola Elektra, Urania, Metis, Estigia (azpimunduaren jainkosa) eta Kalipso ozeanidearena. Ozeanoren alaba zenez, esaten zen Tike lotuta zegoela urarekin, inpresio artistikoetan eusten duen lemak irudikatua. Alkman poetak zioen Prometooren alaba zela eta Pindarok Zeusena Nemesis eta Agathos Daimonekin (Izpiritu ona) harremanak zituen.        

Batzuetan, Plutoren ama da, nahiz eta ia beti, aberastasunaren jainkoa Demeter eta Iasionen semea da.

### Heroien mitoetan 
Pausanias geografoak bere *Greziaren Deskribapenean* dioenez, Palamedesek lehen dado parea sortu zuen eta Tikeri eskaintza gisa eman zizkion.

## Gurtza 
thumb|Tikeeren tenplu greziar baten hondarrak, Olba, Turkia
Tike Kretako Itanosen gurtu zen modu berezian, *Tyche Protogeneia* bezala, Atenasko Protogeneiarekin ("lehen jaiotakoa/ alaba zaharrena") lotua, Erekteoren alaba, bere burua sakrifikatzeko eskaini zuenean, hiria salbatu zuena. Alexandrian *Tychaeon*, Tikeren tenplu helenistikoa zegoena, mundu helenistiko osoko bikainenetako bat bezala zela idatzi zuen Libaniok erretorikoak K.o. IV. mendean. 

Stylianos Spyridacisek greziar adituak zehatz adierazi du Tikeren erakargarritasuna indarkeria arbitrarioko eta egoera osoa iraul  zezaketen ezbehar ulertezinak mundu helenistiko batean: "Alexandroren heriotzaren osteko urte nahasietan, Diadokoen garaian, giza gaien ezegonkortasunaren kontzientzia batek, Tikek, zoriaren andere itsuak, gizakien gaiak   mudakortasunarekin gobernatzen zituela sinestera iritsi zen jendea; horrek garaiaren gorabeherak azaltzen zituen".

Yale unibertsitateko irakaslea den Susan B. Mathesonen arabera, Tike jainkosa hiri baten pertsonifikazioa eta bere fortuna bezala gurtzen zen askotan. Mathesonek, gainera, Tekek Mediterraneo osoan gurtu izan zels dio. Adibidez, Atenasen, hiritarrek *Agathe Tyche* omentzen zuten beste jainko-jainkosa batzuekin batera. Dirudienez, beste jainko batzuk ere aurkezten dira Tycherekin batera, adibidez, Dionisio Korinton.

Tikeeren tenplu bat zegoen, Nemesis–Tike izeneko figura bat zuena, Tickeren alderdi bat. Cahrles M. Edwardsen arabera, Nemesis eta Tike kultuak partekatzen hasten dira erromatarren garaian.

Tike Espartakoaren horma-koroak espartar soldaduak irudikatzen ditu amazonak uxatzen. Palagiak dio irudikapen hori garrantzitsua dela espartar mitologiarako.    

*Automatia* eta *Meilichius* Tikeren bi epiteto ziren.
[eskuinera|thumb|[Gordiano III.a|Gordiano III.aren oinarrizko metalezko txanpon honen atzealdean Tike (agintaldia: K.o. 238-244 )]]Tike garai helenistikoko txanpon askotan agertzen da kristau aroaren aurreko hiru mendeetan, batez ere Egeoko hirietan egindakoetan. Aurreikusi ezin diren zoriaren biraketek ipuin edo eleberri helenistikoen argumentu korapilatsuak bultzatzen dituzte, hala nola, Leucippe eta Klitofonen istorioarena edo *Daphnis eta Chloerena*. Aldaketa larriko beste aro batean berpizkundea bizi izan zuen, publikoki zigortutako paganismoaren azken egunetan, Juliano eta Teodosio I.aren arteko, IV. mendeko enperadoreen artean, tenpluak behin betiko itxi zituztenak. Bere botere apetatsuaren eraginkortasunak, belaunaldi horretan, zirkulu filosofikoetan begirunea ere lortu zuen. Poeten artean, ordea, ohikoa zen iraintzea, lemazain aldakorra zelakoan.

Virgo konstelazioa, batzuetan, Tikeren figura zerutiarra bezala identifikatzen da, baita beste jainkosa batzuk bezala ere, hala nola Demeter eta Astrea/Dike.

Tike jainkosaren burua Nemrut Dağı tontorreko mendebaldeko terrazan agertzen da, Comagenen gurtzen zituzten beste jainko-jainkosekin batera.

## Atributuak 
Irudikapen askotan, bola bat du eskuan, zoriaren ezegonkortasuna adierazteko.
Greko-erromatar eta Erdi Aroko artean, Tike buruan horma-koro bat daramala irudikatzen zen, eta  askotan, kornukopia bat (ugaritasunaren adarra), *gubernaculum* (anzinako lema) bat, edo zoriaren gurpila  eskutan zuela, edo, gurpilaren gainean jar daiteke, patuaren zirkuluaren buru.
thumb|Tike jainkosaren burua, K.o. II. mendea. Dorre formako koroa bat darama, hiriko harresien erliebezko irudikapenak dituena. Esparta hiriko jainkosaren pertsonifikazioa da. Espartako museoa.
Horma-koroaren bidez, hiriko jainkosa bezala identifikatzen du, eta, Espartaren kasuan, bere horma-koroak, euren hiriaren fundazio mitoaren zati bat irudikatzen zuen. Horma-koroa sarritan erabiltzen dute arkeologoek eta historialariek artean figura bat Tike gisa identifikatzeko.

Mathesonen arabera Tike jainkosa, ozeanideetako bat izanik, nolabaiteko jainkosa ozeanikotzat hartzen da. Bere poemetan Pindarok nola aipatzen duen aipatuta, "Himera, portu bat, zaintzen jarrai dezan erregutzen dio" eta nola askotan itsasontzi baten lemari eusten irudikatzen den.

## Tike antzerkian 
Euripides antzerki-idazleak Tike erabili zuen gailu literario eta pertsonifikazio gisa. Apolok Tike zuzentzen omen du eta jainkoaren planetan ere eragina izan dezake Tikerek.

## Tike poesian 
Pindaro poetak Tike aipatzen du patuaren jainkosa gisa, atletismo-lehiaketen emaitza kontrola dezakeena, Vasiliki Giannopoulouren arabera.

## Tike greko-erromatarra 
[thumb|Hiru Tike i, [Louvre Museoa]]
Erroma berantiarrean, irudiak, normalean lau, Erromako, Konstantinoplako, Alexandriako eta Antiokiako tikeak (ohikoagoa, 380. urte inguruko Eskilinoko Altxorran agertzen diren bezala) edo Trier 354ko Egutegian bezala,irudikatzen zituzten. Tike horiek horma-koroa (edo dorredun koro) bat daramate.

Greko-erromatar garaiko Tikeren beste irudikapen arrunt bat Nemesis-Tike izan zen.

Erroman bertan eta erromatar greziar munduaren eragin gutxiago zuten eskualdeetan, Fortuna, Grezian baino gurtza zabalagoa jaso zuen, agian, erromatarrek ez ziotelako zorte txarra edo zorigaitza egozten, baizik eta jainkosa on eta karitatezkotzat bakarrik hartzen zutelako. Greziarrentzat, Tikek eman eta kendu egin zezakeen.

## Filosofia eta erlijio monoteistarantz 
Polibioren ustez (K.a. 208tik 126ra), jainkoak eta naturaz gaindikoa ez dira existitzen, baina printzipio metafisiko bat dago Tikeren forman, "zoriaren" baliokidea. Historialari horrentzat, beharrezkotasun transzendental baten papera betetzen du, gertaerak aldez aurretik determinatutako helbururantz bideratzen dituena. Herodotorentzat Tike jainkoen esku zegoen botere bat zen oraindik, baina Polibiorengan kontzeptu abstraktu bat besterik ez da.

## Eskilinoko altxorra 
Zilarrezko piezez ostatutako altxor erromatar 1793an agertu zen Erromako Eskilino muinoan, eta K.o. IV. mendearen amaierako zilarrezko lanaren adibide nabarmena da. 1866tik 57 objektu, altxorraren zatirik handiena, Britainiar Museoarena da.

Erromatar inperioko lau hiri garrantzitsuenen lau Tike ditu multzoak, denak eserita eta bakoitza bere ezaugarriekin.

### Eromako Tikea 
Erroma irudikatzen zuen Tike, ezaugarri militarrak daramatza: kasko militarra eta ezkutua . 
File:Tyche_of_Rome_-_Esquiline_Treasure.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tyche_of_Rome_-_Esquiline_Treasure.jpg|Eskilinoko Altxorreko Tike
File:Personification_of_the_city_of_Rome_-_Chronography_of_354.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Personification_of_the_city_of_Rome_-_Chronography_of_354.png|Erroma hiria irudikatzen duen Tike. Egile ezazagun baten 354. urteko kartogafia.

### Konstantinoplako Tike 
Kristau garaiaren hasieran, Tike,  Konstantinopla irudikatzeko erabil zen  txanponetan. Mathesonek argudiatzen du Konstantinoplako Tike Antiokiakoa ordezkatu zuela ohiko irudikapen gisa.
Fitxategi:Tyche_of_Constantinople_-_Esquiline_Treasure.jpg|Eskilinoko Altxorreko Konstantinoplako Tike
Fitxategi:Porphyrios_Hippodrome_Istanbul_(3).JPG|Tike kornukopia bati eusten irudikatzen duen estatuaren oinarria. Konstantinoplan aurkitua. 

### Alexandriakoa Tike 
Alexandriako Tikek "labore buruzka batzuk eusten ditu esku batean eta oina ontzi baten brankan bermatzen du". Hori dela eta, Mathesonek argudiatzen du jainkosak "gertaerak zuzendu zitzakeela". Gainera, Pindarok ontzien gaineko bere boterea deskribatzen du "Zuk agintzen baduzu, ontzi bizkorrak itsasora egiten dute". Antiokiako Tychek garrantzia mantendu zuen askoz beranduago kristau inperioaren barnean, Justino (agintaldia: 518-527) eta Justinianoren (agintaldia: 527-565) agindupean ateratako *Pentanummio* txanpon ofizialek erakusten duten bezala, atzealdean bere tenpluan irudikatzen baitute.
Fitxategi:Tyche of Antioch - Esquiline Treasure.jpg|Eskilinoko altxorrean zegoen Antiokiako Tike
Fitxategi:Trebonianus Gallus-Tyche, Antioch.JPG|Trebonino Galoren brontzezko txanpona
Fitxategi:Tyche Antioch Vatican Inv2672.jpg|Brontzezko Eutychides eskultorearen Antiokiako Tike original baten kopia erromatarra, Galleria dei Candelabri, Vatikanoko Museoak
Fitxategi:TycheOfAntioch.png|Justino I. enperadorearen Pentanummium  Tike bate erakusten, eta aldamenena,  E (Epsilon) marka, txanpon horrek, 5 *nummiko* balioa zuenaren adierazle.
thumb|Vologasen Zilarrezko Tetradrachma I Tronuratutako errege Vologases I aurrez aurre ezkerrean, Tycheren diadema jasotzen, bere parean, zutik. AD 55-56
## Tike Partiar Inperioan 
Partiar Inperioaren lehen urteetan, Partiar erregeek, Mitridates I.arengandik hasita (K.a 165), Olinpiar jainkoen iruditeria erabili zuten euren txanponenetan, askotan, ΦΙΛΕΛΗΝΟΣ (greziarren laguna) terminoarekin, Seleukotar Inperioa izandako lurretan bizi ziren greziar herriak menperatzeko keinu lagunkoi moduan. Hala ere, Vologases I.aren garairako (K.o 51), txanponetan erabilitako greziar iruditeria bakarra Tike jainkosa izan zen, hurrengo 200 urteetan Partiar txanponetan agertzen jarraitu zuena. Geroagoko iruditerian, Tikek zoroastrismoan Khvarenah edo jainkozko lemaren proiekzioa ematen dio errege duinari.  Ez dago argi "Partiar Tike" honek aldi berean Anahita edo Ashi bezalako jainkosa zoroastroar bat, edo, beharbada, beste bat, irudikatzen zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Diodoro Sikulo: *Historiaren liburutegia*, Charles Henry Oldfather itzulia. Hamabi liburuki. Loeb Liburutegi Klasikoa. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; Londres: William Heinemann, Ltd. 1989. Bol. 3. 4.59-8 liburuak. (Ingelesez) Online bertsioa Bill Thayerren webgunean
* Diodoro Sikulo, *Bibliotheca Historica*. *1-2 liburukia*. Immanel Bekker. Ludwig Dindorf. Friedrich Vogel. in aedibus B. G. Teubneri. Leipzig. 1888–1890. Grezierazko testua eskuragarri Perseus Liburutegi Digitalean.
* Gaius Julius Hyginus, Mary Grantek itzuli eta editatutako The Myths of Hyginus-en Astronomica. Kansasko Unibertsitateko Argitalpenak Ikasketa Humanistikoetan. Online bertsioa Topos Text Project-en.
* Hesiodo, The Homeric Hymns-en *Teogonia* eta Homerica, Hugh G. Evelyn-White-ren ingelesezko itzulpenarekin, Cambridge, MA.,Harvard University Press; Londres, William Heinemann Ltd. 1914. Online bertsioa Perseus Digital Library-en. Grezierazko testua webgune beretik eskuragarri.
* Pindaroo, Diane Arnson Svarlienek itzulitako odak. 1990. Online bertsioa Perseus Digital Library-en.
* Pindaro, *Pindaroren Oda*, Zati Nagusiak barne, Sir John Sandysen sarrera eta ingelesezko itzulpenarekin, Litt.d., FBA. (Ingelesez) Cambridge, MA., Harvard University Press; Londres, William Heinemann Ltd. 1937. Grezierazko testua eskuragarri Perseus Liburutegi Digitalean.

## Kanpo estekak