Fasmido

**Fasmidoak** intsektu neopteroen ordena bat dira (*Phasmatodea* bezala ezagunak), makil-intsektu eta hosto-intsektu gisa ezagutzen direnak. Hauen izena latinetik dator; “*phasma*”-k mamu edo agerpen esan nahi du.

3000 espezie baino gehiago ezagutzen dira, eta gaur egun ere, gehiago ari dira deskribatzen. Haien berezitasun nagusia kamuflaia da, landarediaren itxura eta kolorea izan ohi dutelako. Gainera, ingurunearen portaera ere imitatu dezakete.

Bitxikeria bezala, fasmidoen artean aurkitzen dira intsektu pisutsuenak (*Heteropteryx dilatate*, 30-40 g-ko pisuarekin), bai eta handienak ere (*Phobeticus chani*, 37,5 cm-ko luzerarekin).

## Sailkapena 
Ordena honen taxonomia oso arazotsua da. Existitzen diren sailkapenetako asko ez dira guztiz lotura filogenetikoan oinarritzen, morfologian baizik.  Dena dela, analisi molekularren bidez aurrerapenak egiten ari dira, eta sailkapen mota hauek ez datozela bat ikusi da. 

Horretaz gain, oso zaila da artropodo hauek ikertzea -harrapatzeko oso zailak izan daitezke-, eta oraindik ere espezie asko ari dira deskribatzen, bai eta ongi ikertutako tokietan -Mediterraneoan besteak beste-. Espezieen gehiengoa deskribatu gabe dagoela uste da, Hego Ameriketan eta Afrikan ikertzeko asko falta baita. 

## Elikadura 
Intsektu hauek guztiz herbiboroak dira, eta orokorrean ez dira oso mizkinak; polifagoak direla ere esan daiteke. Fasmidoen gehiengoa eskualde tropikal eta subtropikaletan bizi denez, landare tropikalez elikatu ohi dira habitat naturalean. Dena dela, itxian hazitakoen gehiengoa masusta (*Rubus*) eta antzeko landareez elikatuak dira. Bestalde, iratzeez elikatzen diren espezieak ere badaude, *Oreophoetes peruana* besteak beste. 

#### Sistema digestiboa 
Hodi digestiboak ibilbide zuzena du, eta bere lehen zatian barnealdera zuzenduta dauden arantza kutikularrak dituen faringe batez hornitua dago. Ostean, esofagoa dago, zeina ondoren urdailean zabaltzen den. Hestea bi zatitan banatua dago. Aurrekoa diametro handiagokoa da eta inguruko giharrek eragindako tolesturak ditu. Atzekoa, zeina finagoa den, zaku formako guruinak lotuak ditu digestiorako. 

### Jariakinak 
Bestalde, fasmido batzuek terpenodun likido babesgarri bat jaurti dezakete arriskuan daudela sentitzean. Jariakin hau lakrimogenoa da, eta horretaz gain azala ere narrita dezake. Hainbat harrapakari ezberdin uxa ditzake; inurri eta bestelako intsektuak, sagu, txori, bai eta harrapakari handiagoak ere.  Substantzia hau kanporatzean, harrapariaren atal sentikorretara zuzendu dezakete, hala nola begietara, eraginkorragoa izan dadin. 

Dimorfismo sexuala dela eta, emeek bost aldiz egin dezakete tiro, eta arrek bi. 7-15 egun ostean, glandulak guztiz beteak dituzte, eta berriro erabili ditzakete. 30-40 cm-taraino bota dezakete substantzia babesgarri hau. Espezie batzuk jaiotzetik honela babesteko gai dira. Orokorrean, arrautzak lurrean dituzten espezieetan ematen da, eta oso aproposa da inurrien aurka babesteko besteak beste. 

### Hegoak 
Bestalde, hego oso motzak dituzten espezieek hauek defentsarako erabili ditzakete, soinuak ekoiziz. Ezaugarri hau duten espezieak *Haaniella* eta *Heteropteryx* dira besteak beste. Hego motz eta koloretsuak izan ditzakete beste batzuek, predatzaileak uxatzeko. Bestalde, espezie batzuetan soilik arrek egin dezakete hegan, emeengana joateko. Dimorfismo sexuala dela eta, arrak txikiagoak dira. Ondorioz, errazagoa dute mugitzea. 

Fasmidoek ez dituzte arrautzak zaintzen, haien zortera uzten dituzte. Espeziearen arabera, emeek arrautzak lurrera erortzen, jaurtitzen, hostoetan itsasten edo lurperatzen dituzte. Garapen prozesuaren luzera inguruneko faktoreek baldintzatzen dute; tenperatura hotzek eta ingurune lehorrek luzatuz, diapausa -enbrioiaren garapena gelditzea- ere sor dezakete. Enbrioiaren garapena aste gutxi batzuk eta urtebete artean ematen da -espeziearen arabera-, eta azkenik ninfak arrautzaren operkulua bultzatuz jaiotzen dira. 
Fitxategi:21 Phasmid Eggs.jpg|Fasmidoen arrautzak, adibidea.

### Ninfak 
Ninfek ezberdintasun gutxi dituzte haien gurasoekiko; txikiagoak dira, eta ez dituzte organu sexualak eta hegoak garaturik. Fasmido askotan, ninfak oso bizkor mugitzen dira jan dezaketen landare batetara jaio ostean. Behin landare egokia aurkituta, bertan gelditzen dira, jateko soilik gauez mugituz. Egunez geldik edo landarearen mugimenduak imitatzen gelditzen dira, haien kamuflaiaz fidatuz.

Hazten doazen bitartean, exoeskeletoa periodikoki aldatzen dute. Exuvioaz -atzean utzitako kitinazko exoeskeletoa- desegitean, orokorrean guztiz jaten dute, mantenugai asko dituelako. Espezie eta sexuaren arabera muda kopurua ezberdina da, baina lau eta zortzi artean egon ohi da. 

### Intsektu heldua 
Intsektu helduari, guztiz garatzera eta heldutasun sexualera iritsi dena, “imago” deritzo, eta ez du gehiago exoeskeletoa aldatzen. Modu honetan hiru astetik bi urte artera bizitzera iritsi daitezke. Noski, espezie eta sexuaren araberakoa da hau. Dena dela, hiru urte baino gehiago bizi izan diren emeen kasuak ere izan dira. 
Fitxategi:LeafInsect.jpg|Hosto-intsektu heldua.
Fitxategi:Stick insect (15048094723).jpg|Makil-intsektu heldua.

### Partenogenesia 
Orden honetako espezie asko modu asexualean ugaltzeko gai dira: partenogenikoak dira. Eme batetatik bere kopia den beste eme bat lortzen da. Hala ere, espezieen gehiengoa ugalketa sexualaren bidez ugaltzen da. Biak konparatuz, sexualean ondorengo gehiago lortzen dira.  Mugikortasun txikiagatik partenogenetikoak izatera eboluzionatu dutela uste da, arrak ez daudenean ematen baita. 

### Ginandromorfismoa 
Sexuaren zehaztea zelula guztien araberakoa da, hau da, zelula bakoitzean independenteki gertatzen da. Ondorioz, animalia berean zona maskulino eta femeneninoak egon daitezke. Indibiduo mixto hauek ginandro bezala ezagutzen dira. Dena dela, ginandroak ez dira oso luze bizi, eta ezin dira ugaldu.

Ginandromorfismoa oso arraroa da, baina ohikoena zatiketa longitudinala ematea da. Enbrioiaren garapenaren lehen faseetan, kromosomen banaketa anomalo batengatik, intsektuaren alde bat maskulinoa eta bestea femeninoa izatea lor daiteke. Zonalde ezberdinak kolore eta tamaina ezberdinengatik bereizi daitezke. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak