Larunbeko aldarea

**Larunbeko aldarea** Larrahe izeneko (edo Larra, ikus «Interpretazioa» atala) baskoien jainkoari Valeria Vitella izeneko emakume batek eskainitako aldare txiki bat da, K.o. I. mendekoa, Larunbe herriko lurretan dagoen Arriaundi mendiko aztarnategian aurkitua, Itzako udalerrian (Nafarroa Garaia). Jainko horren izena agertzen den baskoien lurraldeko laugarren idazkuna da Larunbekoa, eta bertze hirurak baino iparralderago dago, bertzeak Iruñerritik hegoaldera baitaude. Larunbe Irurtzundik hurbil dago eta aldarea inguru horretako euskarazko testigantzarik zaharrena da.

## Aurkikuntza 
2022ko abuztuaren 27an aurkitu zuen Aranzadi Zientzia Elkarteak, pixka bat lehenago azaleratutako XI. mendeko Doneztebeko monasterioaren aztarnen barruan, berau kontsolidatzeko egiten ari ziren lanen baitan; eraikinari lotutako putzu baten hondoan zegoen, 77 zentimetroko sakoneran, modu horizontalean jarrita eta lurrez estalita. Pieza osorik atera zuten. 

Juantxo Agirre Mauleon Aranzadiko idazkari nagusi eta Arriaundiko aztarnategiko arkeologo zuzendariak esplikatu zuenez, Peio Esain Larunbeko indusketako parte-hartzailea izan zen aldarea topatu eta eskuetan hartu zuen lehena. Baina aldarea putzutik atera baino lehen, inguruan zeuden herritar guztiei deitu zieten, «denek gozatu zezaten momentu hartaz». 

Aranzadi 2010. urtetik ari da Arriaundiko aztarnategian indusketa lanak egiten, Larunbeko herritarrek halaxe eskatuta. Hain zuzen ere, arkeologoek eta herritarrek auzolanean egiten dituzte lan horiek, urteko zortzi bat larunbatetan. Abuztuko azken larunbata izan ohi da auzolanean aritzeko larunbat horietako bat, urteko bereziena; lan egiteaz aparte, herri bazkaria egiten baitute, eta adituren bat gonbidatzen dute, hitzaldia emateko. 2022ko larunbat hartan Joseba Asiron historialaria izan zen gonbidatua.

Larubeko tontorrean, Goi Erdi Aroko San Esteban monasterioa azaleratu dute azken urteetan Aranzadiko arkeologoek eta Larunbeko herritarrek. Arriaundi ikuspegi zabaleko lekua da. Bere gailurretik, Bordele eta Astorga lotzen zituen galtzada erromatarra kontrolatzen da, Erdi Aroko Donejakue bidearen oinarri izango dena. Hala, monasteriotik Iruñeko erresuma igarobide nagusietako bat zaindu eta zelatatu zitekeen. San Estebanetik, gainera, komunikazio bisuala dago garai hartako beste gotorleku erlijioso garrantzitsuenetako batekin: Aralarreko Done Migelekin.

## Ezaugarriak 
Kalkarenitazko bloke monolitiko batean egindako pieza da, neurri ertainekoa —gaur egungo kontserbazio egoeran, 27 kilo

Testua, beraz, Valeria Vitella izeneko emakume baten eskaintza da, eta I. mendean datatu dute adituek.. Esanahia zen, gutxi gorabehera, "bere promesa bete zuen, gogo onez eta merezita". Inskripzioan, ordea, ohiko esamoldearen hitzen hurrenkera ez da ohikoa, eta gainera, "*merito*" formula barruan egon beharko litzakeena, dibinitatearen izenaren aurretik dago. Ohikoa ez den beste ezaugarri bat da teonimoaren kokapena testuaren barruan. Erromatar aldareetan, ohikoena da jainko-jainkosaren izena lehen lerroan agertzea, beraz, Larunbeko aldareak ez du "araua" jarraitzen, dibinitatearen izena eskaintzailearen ondoren idatzita agertzen baita. Dena den, hurrenkera horixe bera aurki dezakegu Euskal Herrian agertutako beste aldare batzuetan.

Javier Andreu Pintado historialariak ohartarazi du lehen aldia dela *Vitella* cognomena Iberiar penintsulan agertzen dela. *Valeria* nomena oso zabalduta dagoelarik ere, *Vitella* cognomena gutxitan azaldu da;  DCS - Epigraphik-Datenbank  Clauss / Slaby Erromatar Inperio osoko epigrafeen datu basean, bost aldiz agertzen da: bi Narbonan eta hiru Erroma hirian. Bere aldaera maskulinoa, *Vitulo (Vitulus* izenaren datiboa *- Nori / Norentzat - eta ablatiboa)*, ezaguna zen jada beste hiri baskoi batean, Los Bañalesko foroko idazkunetan. *Vitella* izena 'txahal' esanahiarekin lotu du nafar historialariak (*Vitellus* eta bere txikigarria *Vitullus*, 'zekor' eta 'zekortxo' dira) eta, beraz, elementu onomastiko horrek erakutsiko luke duela 2.000 urteko bertakoen joera beren izen pertsonalak faunaren eremu semantikotik lortzeko, eta hori, adibidez, ondo ikus daiteke Santakrizko aztarnategian aurkitu diren inskripzioetan. Ohikoa izaten baita urtetan aurkitu diren epigrafeak bere testuingurutik kanpo aurkitzea, gehienetan, beste eraikuntzetan berriz erabilita. 

Aurriaundiko tontorrean, erromatar garaiko materialak erregistratu dira, besteak beste, K.o. II. eta III. mendeetako txanponak, eta horregatik aldarea bera garai horretan eta testuinguru kultural horren baitan kokatu behar da. 

## Interpretazioa 
thumb|Larunbeko herrian, Gulibarren, Itza udalerrian, Nafarroa Garaia (Euskal Herria), Larraheren omenez Iker Uribek egindako margoketa.
2024ko ekainaren 15ean aurkeztu zuten jendaurrean Larunbeko aldarea eta Juantxo Agirre arkeologoak aurkezpenean erran zuenez, pieza horrek Valeria Vitella emakumearen sinesmenei buruzko datuak ematen ditu: «Ez dakigu latinez hitz egiten ba ote zekien, ez eta idazten bazekienik ere, baina badakigu oso garrantzitsua zela harentzat erritualean zerbait idatzita egotea, eta latinez idatzi zuela; baina haren dibinitatea indigena zela».

Aurkitu zutenetik, hainbat arlotako espezialistek aztertu izan dute Larunbeko aldarea, hala nola, Aitor Pescador historialariak, Joakin Gorrotxategi eta Javier Velaza hizkuntzalariek eta Oihane Mendizabal arkeologoak. Aipaturiko bi hizkuntzalari horiek esplikatu dute *Larrahe* izenak berak adierazten duela baskoien jainko bat zela, azken silabako *H* horrek hasperena markatzen duelako (inguruko hizkuntzen artean, baskoieraz eta akitanieraz baizik ez zen erabiltzen) eta *R* bikoitza euskararen ezaugarri bat delako. Velazaren ustez, litekeena da bukaerako *-HE* hori baskoieraren datiboaren marka izatea (egungo euskararen *-ri* bezalakoa) eta, beraz, jainkoaren izena *Larra* izatea eta *Larrahe* horrek «Larrari» erran nahi izatea.

Aranzadiko ikertzaileen arabera, Arriaundiko aztarnategiaren eremu horretan kulturako gune bat egongo litzateke, kristautasunaren aurrekoa. XI. mendean Iruñeko Erresumak kulturako gune horren gainean Donezteberi eskainitako tenplu bat eraiki zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pirinioetako panteoia
* Zerrenda:Eusko-akitanierazko izendun idazkunak
* Larunbeko brontzea

## Kanpo estekak 
* Aranzadik Larunbeko aldareari buruz egindako dokumentala, Youtube.