Estoniako hezkuntza

thumbnail|263x263px|Estoniako hezkuntza sistemaren diagrama (ingelesez).
thumbnail|263x263px|Otto Wilhelm Masingen *ABD ehk Luggemise-Ramat Lastele* ikasliburuaren azala (1795).

**Estoniako hezkuntza** formalaren historia XIII.-XIV. mendeetan hasi zen, lehen eskola monastikoak eta katedralak sortu zirenean. Estonierazko lehen oinarrizko ikasliburua 1575ean argitaratu zen. Unibertsitaterik zaharrena Tartuko Unibertsitatea da, 1632an Suediako Gustavo II.a Adolfo erregearen erregealdian ezarri zena. Estoniako hezkuntza sistema publikoaren hastapenak 1680ko hamarkadan agertu ziren, neurri handi batean Bengt Forseliusen ahaleginei esker, estoniera idatziari erreforma ortografikoak ere sartu baitzizkion.

Estoniako gaur egungo hezkuntza bitan banatzen da: hezkuntza orokorra, bokaziozkoa eta zaletasunezkoa. Hezkuntza sistema lau mailatan oinarritzen da: haur hezkuntza, oinarrizko hezkuntza, bigarren hezkuntza eta goi mailako hezkuntza. Ikastetxe eta hezkuntza erakunde laguntzaileen sare zabala eratu da. Estoniako hezkuntza sistema estatuko, udaletako, erakunde publiko eta pribatuek osatzen dute. Gaur egun 589 eskola daude Estonian.

Estoniako goi-mailako hezkuntza akademikoa hiru mailatan banatzen da: lizentziaturak, masterrak eta doktoretza-ikasketak. Espezialitate batzuetan (oinarrizko medikuntza ikasketak, albaitaritza, farmazia, odontologia, arkitektura-ingeniaria eta gelako irakasleen programa bat) Lizentziatura eta Master mailak unitate batean integratzen dira. 2002ko irailaren 1ean Bolognako Prozesua ezarri ondoren ematen diren Master mailetako tituluen parekoak dira 2002. urtea baino lehen edo urte horretan ematen diren *bakalaureusekradeak* ere. Estoniako unibertsitate publikoek goi-mailako hezkuntzako erakunde aplikatuek baino autonomia handiagoa dute, nabarmen. Unibertsitatearen bizitza akademikoa antolatzeaz gain, unibertsitateek curriculum berriak sor ditzakete, onarpen baldintzak ezarri, aurrekontua onartu, garapen plana onartu, errektorea aukeratu eta ondareari dagozkion gaietan erabaki murriztuak hartu. Estoniak unibertsitate publiko eta pribatuen kopuru moderatua du. Unibertsitate publiko handienak Tartuko Unibertsitatea, Tallinngo Teknologia Unibertsitatea, Tallinngo Unibertsitatea, Estoniako Bizitza Zientzien Unibertsitatea, Estoniako Arte Akademia, Estoniako Musika eta Antzerki Akademia eta unibertsitate pribatu handiena Audentesko Nazioarteko Unibertsitatea da.

Estoniako Zientzia Akademia Estoniako zientzia akademia nazionala da. Estoniako informatika industria 1950eko hamarkadaren amaieran hasi zen, Tartun eta Tallinnen lehen informatika zentroak ezarri zirenean. Estoniako espezialistek Sobietar Batasuneko ministerio ezberdinetarako software ingeniaritzako estandarren garapenean lagundu zuten 1980ko hamarkadan zehar.

Estonia oso goiz hasi zen bere eskola guztiak Internetera konektatzen. Tiigrihüpe (estonieraz "Tigre jauzia"), 1996an sortua, estatuak abiatutako proiektu bat izan zen, Estoniako azpiegitura informatikoen eta sareen garapenean eta hedapenean inbertsio handiak egiteko, hezkuntzari garrantzi berezia emanez. Hezkuntza teknologia goiz hartzeari esker, Estoniako eskolak ere arazorik gabe mugitu ziren sarean Covid-19 pandemian, 2020an.

2022ko Ikasleen Nazioarteko Ebaluaziorako Programaren (PISA) txostenean, Estoniako 15 urteko gazteek 1. maila dute Europan. Munduan, Estoniako ikasleak 6. postuan daude irakurketan, 6. postuan matematikan eta 6. postuan zientzietan.

Ikaslearen ikuspegi osoa modu pertsonalizatuan babesteko, Estoniako eskolak ikasleen ongizatea eta osasun mentala sistematikoki babesten ari dira.

2024an, eskola guztietan erabiliko den hizkuntza gisa estoniera faseka sartzen hasiko da, eskolaurrean eta lehen eta laugarren mailetan hasita. 2021/2022 ikasturtean, ikasleen % 13,5ek errusiera erabiltzen ikasi zuen, eta talde horrek gutxiegi egin zuen estoniera erabiltzen zuten ikasleekin alderatuz gero.

## Eskolaurreko hezkuntza 
Eskolaurreko hezkuntza hiru eta zazpi urte bitarteko haurrei ematen zaie bereziki dedikatutako ikastetxeetan. Lehen etapetako hezkuntzaren helburu nagusia haurraren familiari laguntzea da, haurraren hazkundea eta garapena sustatuz, haren indibidualtasuna kontuan hartuta. Eskolaurreko hezkuntzarako instalazioak tokiko agintariek ematen dituzte, gurasoek hala eskatuta. Haur eskolaurreko erakundeek helburu horretarako berariaz egindako estatuko curriculumak jarraitzen dituzte. Eskola aurreko curriculuma gainditu duten haurrei haurraren garapena jasotzen duen ziurtagiria emango zaie. Gurasoek haurra matrikulatuko den ikastetxean aurkeztuko dute ziurtagiri hori.

## Oinarrizko hezkuntza integrala 
Estoniako oinarrizko derrigorrezko hezkuntza sistema bederatzi urteko eskola integrala da (Estonieraz põhikool, "oinarrizko eskola"), eta horretarako eskolatzea derrigorrezkoa da (etxeko hezkuntza onartzen da, baina arraroa). Oinarrizko irakaskuntzak hezkuntza orokorreko nahitaezko gutxieneko baldintza gisa balio du, eta zati batean Lehen Hezkuntzako ikastetxeetan (1etik 6ra bitarteko graduak), oinarrizko ikastetxeetan (1etik 9ra bitarteko graduak) edo oinarrizko eskola-curriculumak ere irakasten dituzten Bigarren Hezkuntzako goi-mailako ikastetxeetan eskura daiteke.

Lehen Hezkuntzako lehen lau mailei *Algkool* deitzen zaie, "hasierako eskola" bezala itzul daitekeena eta Lehen Hezkuntzarekin nahas daitekeena. Dentsitate baxuko populazio gune batzuetan Algkool da dagoen eskola bakarra eta ikasleak herri handiago batean sartzen dira lehen hezkuntzan.

Oinarrizko hezkuntza oinarrizko eskolaren curriculum nazionalaren bidez edo oinarrizko eskolarako curriculum sinplifikatuaren bidez eskura daiteke.

Oinarrizko eskola graduatzeak eskatzen du ikasleak gutxienez maila egokia ikastea curriculumean, oinarrizko hiru eskola-graduazio azterketa gainditzearekin batera, estoniera edo estoniera bigarren hizkuntza gisa, matematika eta ikaslearen aukerako gai bati buruzko azterketa bat, baita sorkuntza-lan bat ere.

Oinarrizko eskolaren graduazioaren ondoren, hezkuntza bidean jarraitzeko hainbat aukera daude. Aukera dago Bigarren Hezkuntza orokorra eskuratzeko goi-mailako bigarren hezkuntzan, Bigarren Hezkuntzako lanbide-heziketako erakunderen batean edo, besterik gabe, okupazio bat.

Ikasleen ezagutzak, trebetasunak eta gaitasunak, oro har, bost puntuko eskala batean ebaluatzen dira: «5» «oso ona» da, «4» «ona», «3» «egokia», «2» «eskasa» eta «1» «ahula». Ikastetxeek beste kalifikazio-sistema bat erabil dezakete eta, 1.etik 3.era edo 4.era bitarteko mailetarako, zenbakirik gabeko kalifikazio-sistema deskribatzailea.

## Bigarren Hezkuntza 
Bigarren Hezkuntza oinarrizko hezkuntzan oinarritzen da, eta honela banatzen da: Bigarren Hezkuntza orokorra, Bigarren Hezkuntzako goi-mailako ikastetxeek emana, eta Bigarren Hezkuntza Profesionala, Lanbide Heziketako ikastetxeek emana. Bigarren Hezkuntza Orokorra jakintza, trebetasun eta konpetentzien multzoa da, Bigarren Hezkuntzako goi-mailako ikastetxeetarako curriculum nazionalean ezarria, eta horiek eskuratzea da unibertsitateetan eta lanbide-heziketako ikastetxeetan ikasketa gehiago egiteko aurretiazko baldintza. Goi Mailako Bigarren Hezkuntza ez da derrigorrezkoa.

Bigarren Hezkuntza Orokorra gimnasioan eskuratzen da (estonieraz "gümnaasium"), Bigarren Hezkuntzako goi mailako eskola dena. Goi Bigarren Hezkuntzako ikastetxea hezkuntza orokorreko ikastetxea da, oinarrizko eskolatik datorrena eta hiru urteko ikasketa nominala duena. Goi Mailako Bigarren Hezkuntzako ikastetxeak, 1 eta 12 urte artekoek osatuak (i.e. ikasketa-aldiak 12 urte irauten du) historikoki nagusitu dira Estonian. Eguneroko ikaskuntza Goi Mailako Bigarren Hezkuntzako ikastetxeetarako curriculum nazionalean oinarrituta prestatutako eskola-curriculumetan oinarritzen da.

Goi-mailako bigarren hezkuntzako ikastetxeak diseinatuta daude ikasleei herritar sortzaile, talentu anitzeko, sozialki heldu eta fidagarri bihurtzen laguntzeko, beren interes indibidualetara eta etorkizuneko hezkuntza-ibilbidearekin jarraitzeko gaitasunetara hobekien egokitzen den ahalegin-eremu bat aurkitu baitute. Goi Mailako Bigarren Hezkuntzako ikasketa programa derrigorrezko eta borondatezko ikastaroetan antolatzen da.

Goi Bigarren Hezkuntzan graduatzeko, ikasleak gutxienez maila egokian gainditutako 96 ikasturte indibidualez osatutako curriculuma bete behar du, estoniera edo estoniera bigarren hizkuntza gisa, matematika eta atzerriko hizkuntza azterketa gisa dituzten estatuko azterketak gaindituz, Bigarren Hezkuntzako goi mailako azterketa gaindituz eta ikasleen ikerketa edo lan praktiko bat burutuz ikasketa aldi osoan zehar.

Bigarren Hezkuntza Orokorrera iristeak goi-mailako hezkuntza-erakunde batean ikasten jarraitzeko edo lanbide-heziketa lortzeko eskubidea ematen die ikasleei.

## Curriculuma 
**Oinarrizko Hezkuntzako eta Bigarren Hezkuntzako Goi-mailako Ikastetxeetako Estatuko curriculumak** Estatuko curriculumek oinarrizko bigarren hezkuntzarako eta bigarren hezkuntza orokorrerako araua ezartzen dute. Curriculumak Estoniako oinarrizko eta goi-mailako bigarren hezkuntzako ikastetxe guztietan ezartzen dira, ikastetxeen egoera juridikoa edozein dela ere, legeak kontrakoa xedatzen ez badu.

Oinarrizko eta Bigarren Hezkuntzako ikastetxeetarako diseinatutako curriculumak irakasgai-taldeen inguruan egituratzen dira. Goi Mailako Bigarren Hezkuntzako ikastetxeetan, ikasgaiak ikastaroetan banatzen dira. Graduaziorako eskatzen den gutxieneko ikasketa-kargak gutxienez 96 ikastaro bildu behar ditu, derrigorrezko eta hautazko ikastaroen artean banatuta. Irakasgaiaren curriculum espezifikoek irakasgaiaren ikuspegi espezifikoak eta diziplinartekoak konbinatzeko aukerak ematen dituzte, curriculumaren zeharkako gaiak eta ebaluazioaren ikuspegi bateratuak erabiliz.

**Nazioarteko curriculumak** Oinarrizko Eskolen eta Goi Mailako Bigarren Hezkuntzako Eskolen Legearen arabera, Estonian egin daitezke ikasketak, Batxilergoko Nazioarteko Erakundearen (IBO) edo Europako Eskolen Estatutuaren babespean formulatutako curriculumari jarraituz. Estonian, IBOko curriculumen arabera ikasteko aukera Tallinn English College, Miina Härma Gymnasium, Audentes eskola pribatuak eta Estoniako Nazioarteko Eskolak ematen dute. Europako Eskolen Estatutuak Tallinn Europako Eskolaren operazioen karta gisa balio du.

IBOko curriculumetan oinarritutako ikasketa estatuak babesten du udal-eskoletan, Tallinn English College eta Miina Härma Gymnasium-en, eta eskola pribatuetan, berriz, matrikula-tasen menpe dago.

## Finantziazioa 
Oinarrizko Eskolen eta Goi Mailako Bigarren Hezkuntzako Ikastetxeen Legearen arabera, ikastetxearen funtzionamendu-gastuak ikastetxeko zuzendariak ordainduko ditu. Kasu gehienetan, tokiko gobernuak esan nahi du horrek. Tokiko administrazioek baimena dute hezkuntza orokorreko eskolak sortu, berrantolatu eta ixteko. Tokiko administrazioek bertaratzen diren nahitaezko haurren kopuruaren berri ematen dute, eskola-asistentziaren kontrola bermatzen dute, eskola-garraioan eta eskola-jantokien hornikuntzan moldaketak egiten dituzte eta horrekin lotutako hainbat funtzio betetzen dituzte.

Estatuko aurrekontutik udalei esleitutako Estatuko diru-laguntzen zenbatekoa kalkulatzeko udal ikastetxeetako ikasleen kopurua erabiliko da. Estatuaren diru-laguntza irakasleen soldaten, gizarte-zergen, prestakuntzaren eta testuliburuen gastuak ordaintzeko erabiltzen da. Era berean, Ikastetxe Pribatuen Legeak agintzen dituen antzeko dirulaguntzak jartzen dira irakaskuntza orokorreko ikastetxe pribatuen esku. Hori egitean, estatuak ez du agindurik emango esleitutako funtsen erabilerari buruz. Toki-administrazioak beretzat gordetzen du ikastetxeak finantzatzeko betebeharra eta eskubidea, haien benetako beharren arabera.

## Curriculuma 
**Oinarrizko Hezkuntzako eta Bigarren Hezkuntzako Goi-mailako Ikastetxeetako Estatuko curriculumak** Estatuko curriculumek oinarrizko bigarren hezkuntzarako eta bigarren hezkuntza orokorrerako araua ezartzen dute. Curriculumak Estoniako oinarrizko eta goi-mailako bigarren hezkuntzako ikastetxe guztietan ezartzen dira, ikastetxeen egoera juridikoa edozein dela ere, legeak kontrakoa xedatzen ez badu.

Oinarrizko eta Bigarren Hezkuntzako ikastetxeetarako diseinatutako curriculumak irakasgai-taldeen inguruan egituratzen dira. Goi Mailako Bigarren Hezkuntzako ikastetxeetan, ikasgaiak ikastaroetan banatzen dira. Graduaziorako eskatzen den gutxieneko ikasketa-kargak gutxienez 96 ikastaro bildu behar ditu, derrigorrezko eta hautazko ikastaroen artean banatuta. Irakasgaiaren curriculum espezifikoek irakasgaiaren ikuspegi espezifikoak eta diziplinartekoak konbinatzeko aukerak ematen dituzte, curriculumaren zeharkako gaiak eta ebaluazioaren ikuspegi bateratuak erabiliz.

**Nazioarteko curriculumak** Oinarrizko Eskolen eta Goi Mailako Bigarren Hezkuntzako Eskolen Legearen arabera, Estonian egin daitezke ikasketak, Batxilergoko Nazioarteko Erakundearen (IBO) edo Europako Eskolen Estatutuaren babespean formulatutako curriculumari jarraituz. Estonian, IBOko curriculumen arabera ikasteko aukera Tallinn English College, Miina Härma Gymnasium, Audentes eskola pribatuak eta Estoniako Nazioarteko Eskolak ematen dute. Europako Eskolen Estatutuak Tallinn Europako Eskolaren operazioen karta gisa balio du.

IBOko curriculumetan oinarritutako ikasketa estatuak babesten du udal-eskoletan, Tallinn English College eta Miina Härma Gymnasium-en, eta eskola pribatuetan, berriz, matrikula-tasen menpe dago.

## Finantziazioa 
Oinarrizko Eskolen eta Goi Mailako Bigarren Hezkuntzako Ikastetxeen Legearen arabera, ikastetxearen funtzionamendu-gastuak ikastetxeko zuzendariak ordainduko ditu. Kasu gehienetan, tokiko gobernuak esan nahi du horrek. Tokiko administrazioek baimena dute hezkuntza orokorreko eskolak sortu, berrantolatu eta ixteko. Tokiko administrazioek bertaratzen diren nahitaezko haurren kopuruaren berri ematen dute, eskola-asistentziaren kontrola bermatzen dute, eskola-garraioan eta eskola-jantokien hornikuntzan moldaketak egiten dituzte eta horrekin lotutako hainbat funtzio betetzen dituzte.

Estatuko aurrekontutik udalei esleitutako Estatuko diru-laguntzen zenbatekoa kalkulatzeko udal ikastetxeetako ikasleen kopurua erabiliko da. Estatuaren diru-laguntza irakasleen soldaten, gizarte-zergen, prestakuntzaren eta testuliburuen gastuak ordaintzeko erabiltzen da. Era berean, Ikastetxe Pribatuen Legeak agintzen dituen antzeko dirulaguntzak jartzen dira irakaskuntza orokorreko ikastetxe pribatuen esku. Hori egitean, estatuak ez du agindurik emango esleitutako funtsen erabilerari buruz. Toki-administrazioak beretzat gordetzen du ikastetxeak finantzatzeko betebeharra eta eskubidea, haien benetako beharren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak