Balazta

thumb|Motor baten disko-balazta
**Balazta**, **galga** edo **frenoak** ibilgailuak gelditzeko edo abiadura txikiagotzeko balio du (normalean ardatz, transmisio-ardatz edo danbor baten abiadura).. Energia mekanikoa, energia zinetikoa zehazki, beroan edo lanean transformatzen dutenez, makinak direla esan daiteke, energia eraldatzen baitute, baina beste makina baten parte izan ohi direnez, haien elementutzat hartzen dira.

Beste era batean esanda, **balazta** batek ardatz bat dezeleratzen du, biraketaren aurka doan momentu erresistene bat sartuz.

## Balazta-motak 
### Eragite-printzipioaren arabera
Tortsore erresistentea nola aplikatzen den galderari erantzuten diote.
* **Balazta pneumatikoa:** Balazta mota honetan presiopean dagoen airearen bitartez eragiten dute indarra pastillek. Autoetan ez dira oso ohikoak, autobusetan, trenetan edo kamioietan erabiltzen dira gehienbat.
* **Balazta mekanikoak:** Kable, palanka edo beste edozein modu mekanikoz eragiten du indarra balazta mota honek, bizikletetan erabiltzen dira maiz. Ez da motarik egokiena zeren askotan errebisatu behar dira, eragiten den indarra gurpilera behar bezala heltzen dela ziurtatzeko.
* **Balazta hidraulikoak:** Likido baten bitartez eragiten da presioa balazta mota honetan. Autoetan erabiltzen den metodoa da, pneumatikoaren antzekoa da, baina likido bat erabilita.
* **Balazta elektrikoak:** Balazta elektriko moteltzailea gehienbat auto elektrikoetan erabiltzen da, baina ez du zertan horrela izan. Zirkuitu elektriko baten bidez eragiten diote indarra gurpilei, beraz, edozein akats mekaniko desagertzen da.
* **Balazta magnetikoak****:** Balaztatzea eremu magnetikoek sortutako korronte parasitoen bidez egiten da; eta ez dago marruskadurarik balaztatze-sisteman.

## Marruskadura balaztak edo balazta mekanikoak
Ezagutzen ditugun balazta gehienak marruskadura balaztak dira, lasterketa auto batzuetan izan ezik, beste ibilgailu guztietan erabiltzen direnak baitira. Marruskadura indarrak erabiltzen dituzte objektu baten mugimendua moteltzeko edo guztiz gelditzeko, horrekin, beroa sortuz.

### Motak
[thumb|Uhal bidezko balazta bat, [Rigi mendiko tren konpainiaren 1873ko lurrunezko tren-makina bati doitua.]]
==== **Uhal bidezko balaztak**:

### Ezaugarri orokorrak
Balazten kalitatea markatzen duten ezaugarriak hurrengokoak dira.

* **Muturreko indarra**: Muturreko indarra balaztak eragin dezakeen balaztatze efektu maximoari deritzo. Askotan, gurpilen trakzio-limitea baino handiagoa denez, efektu honek balaztak gurpilak irristatzea eragin dezake, hori gerta ez dadin, ABS sistemak erabiltzen dira.
* **Potentzia etengabeko xahutzea:** Marruskaduraren eraginez, balaztek tenperatura oso altuak hartzen dituzte. Balazta-sistemak huts egin gabe xahutu daitekeen potentzia kantitate handiena denbora unitate bakoitzeko da balazten potentzia etengabeko xahutzea.
* **Itzaldura:** Beroaren eraginez, denborareki, huts egin gabe, denborarekin balazta-sistemaren eraginkortasuna gutxitzen da. Diseinuaren eta materialaren arabera handiagoa edo txikiagoa izan daiteke efektu hau.
* **Leuntasuna:** Leuntasun ezak balaztatze indarraren aldaketak eragiten ditu, beraz, askotan, autoak laprast egin dezake edo balazta galtzea, istripu bat sortuz. Hori kontrolatzeko modu bakarra askotan errebisatzea da. Gehienetan trenetan gertatzen da leuntasun falta.
* **Potentzia:** Gidariak eragiten duen indarraren eta balaztak gurpilari eragiten dion indarraren arteko erlazioa da.
* **Pedal sentsazioa:** Oso subjektiboa da, pedalean eragin behar den indarra eta duen ibilbidea kontuan hartzen dira ezaugarri honetan.
* **Arrastea**: Nahiz eta pedala bultzatu, ibilbidearen hasierako tartean ez da indarrik eragiten gurpiletan, horri arrastea deritzo.
* **Iraunkortasuna:** Marruskadura erabiltzen duten balazta guztiek gainazal higadurak dituzte, beraz iraunkortasuna balazten erabilera egokiaren eta material egokien erabileraren arabera aldatzen da.
* **Pisua**: Autoaren pisuak ere eragina du balaztatze distantzian, beraz, balaztak ere ezin dira pisutsuak izan. Gurpiletan muntatuta daudenez, pisu honek marruskadura txikitzea eragin dezake gidatze egoera batzuetan.
* **Zarata:** Normala da balaztatzean zarataren bat egotea, baina balaztek diseinu desegokia dutenean  edo higaduraren ondorioz, zarata gehiegizkoa izan daiteke.

## Berezitasunak 
thumb|ABS sistema

### **ABS edo "Anti-lock Braking System"** 
Autoetan eta beste ibilgailu askotan erabiltzen den sistema bat da non egoeraren araberabalaztatze indarra aldakorra bihurtzen duena,  gurpilek errepidearekiko marruskadura galdu ez dezaten.

Balaztatze sistemarekin batera funtzionatzen du, bonba bat sartzen da sistema hidraulikoan eta gurpiletan jarritako sentsoreek gurpilen biraketan balaztatze zakar bat detektatzean, martxan jartzen da gurpilak blokeatu daitezkeela interpretatzen duelako, eta beraz, balaztatzea hobetuz.
thumb|ABS sistema BMW kotxe batean

### KERS sistema (Kinetic Energy Recovery System) 
thumb|KERS sistema|206x206px
**"Balazta birsortzaile"** edo **KERS** batek balaztatzean energia zinetikoa energia elektriko bihurtzen du, eta energia elektriko hau bateria edo kondentsadore batean gordetzen da, momentuan edo aurrerago erabili ahal izateko.

Trenetan, trena beraren energia iturri bihurtzen da, auto elektriko zein hibridoetan, aldiz, bateria zein kondentsadoreetan gordetzen da.

Ohiko balaztatze sistemekin batera erabiltzen da abiadura txikian ez duelako ibilgailua balaztatzeko eraginkortasun handirik.
thumb|432x432px|KERS sistemaren funtzionamendua

## Balaztak diseinatzean kontuan hartu beharreko aspektuak 
* Zenbat eta handiagoa izan marruskadura tortsorea (Troz), orduan eta txikiagoa izango da balaztatze-denbora.

T_{roz}= {I*(w_o-w_f)\over{t_{balaztatze}}}       *non I, ardatzaren inertzia baliokidea den*

* Balaztatze-prozesuan beroa sortzen da marruskaduraren eraginez, ardatzaren energia zinetikoaren galeraren  baliokidea dena.

W_{roz}=\Delta{Ezinetikoa}={1\over2}*I*(w_o^2-w_f^2)

* Marruskadura-materialek honako ezaugarriak izan behar dituzte: tenperatura altuei aurre egiteko gaitasuna, bero eroankortasun eta disipibitate handia, higadurarekiko erresistentzia handia, erresilentzia handia, ingurumen-baldintza kaltegarrien aurrean (hezetasuna adibidez) portaera ona...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak