open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keila ur-jauzia

**Keila ur-jauzia** () Estoniaren iparraldean kokaturik dagoen ur-jauzi bat da. Herrialdeko hirugarren ur-jauzi indartsuena da, Narva eta Jägala ur-jauzien ondotik.

Keila-Joa herrixkaren parean dago, Harju konderrian.

## Deskribapena 
Keila ibaiaren ibilbidean aurkitzen da. 6 metrotako altuera eta 60-70 metrotako zabalera du.

Autoa aparkatzen den tokitik ibilbide bat dago ibaiertzetik ur-jauzietaraino. Bi zubi eseki igaro behar dira bidean.

## Eraikin interesgarriak 
Zentral hidroeletriko bat dago bertan ur-jauziaren indarra baliatzeko.

Ur-jauzietatik 100 metro inguru beherantz eginda jauregi eder bat badago, Estoniako handienetakoa. Estilo neo-gotikoan eraiki zen eta gaur egun berriztatuta dago.

## Iruditegia 

Irudi:Keila juga 2016.jpg
Irudi:Keila waterfall, 2008-1.jpg
Irudi:Keila-Joa Wasserfall 20.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Narva-Jõesuu (hiri-udalerria)

**Narva-Jõesuu** () Estoniako hiri-udalerria da, Ida-Viruko konderrian dagoena. Narva-Jõesuu hiria, antzinako Vaivara parrokiaren kokalekuak, eta Kohtla-Järve hiri-udalerriko antzinako urruneko bi esklabe (Sirgala eta Viivikonna eskisto bituminosoen meatze-kokalekuak) hartzen ditu. Udalerriak Narva hiriko bi auzo exklabe (dacha barrutiak) inguratzen ditu, Olgina eta Kudruküla, eta biek Narva-Jõesuu udalerriko alboko herri batekin partekatzen dituzte izenak.

## Kokalekuak 
; hiria

* Narva-Jõesuu

; barrutiak

* Sinimäe – Olgina

; herrixka

* Arumäe – Auvere – Hiiemetsa – Hundinurga – Laagna – Kudruküla – Meriküla – Mustanina – Peeterristi – Perjatsi – Pimestiku – Puhkova – Sirgala – Soldina – Sõtke – Tõrvajõe – Udria – Vaivara – Viivikonna – Vodava.

## Ikurrak 
Narva-Jõesuuren bandera eta armarria 1990eko hamarkadaren erdialdean diseinatu eta onartu zuen Pavel Grigorjev tokiko gobernuko presidenteak. Irudiko urrezko lur zerrendek Estoniako eta Errusiako kostaldeak sinbolizatzen dituzte bi aldeetan Narva ibaian zehar eta eremu urdinak bere aho ikonikoa sinbolizatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meazulo

**Meazuloa** lurpeko meatzeetako bidea da. Meazuloak bertikalak edo inklinatuak izan daitezke. Azken kasu horretan, zulo lauak, plano inklinatuak edo, besterik gabe, planoak ere esaten zaie.

Metonimiaz, zulo esaten zaie lurpeko meategiei, eta horien bidez sartzen dira.

## Funtzioak 
Meazuloak funtzio desberdinak izan ditzake, ez baztertzaileak:

* Mea meategiaren barrutik erauzteko.
* Langileak sartzeko eta irteteko, eta makinak eta materialak sartzeko.
* Aireztapenerako eroanbide gisa.
* Meategiaren funtzionamendurako beharrezkoak diren eroanbideetarako pasabide gisa: energia elektrikoa, aire konprimatua eta hustubidea.

Horien guztien artean garrantzitsuena erauzketa da, diseinuaren eta eraikuntzaren arrazoi nagusia baita. Hala ere, ohikoena meazuloak horietako batzuk betetzea da, batez ere aireztapena. Meazulo bat baino gehiago dituzten meategien kasuan, ohitura da horietako bat erauzketan bakarrik aritzea, eta gainerakoak gainerako eginkizunetan. Horregatik, nagusia, maisua edo erauzketakoa deitzen zaio, eta gainerakoak, laguntzaileak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tartuko harrizko zubia

**Tartuko harrizko zubia** () Tartu hirian zegoen zubi bat da, Estonian. XVIII. mendean eraiki zen eta Bigarren Mundu Gerran suntsitu zen. Emajõgi ibaia zeharkatzeko erabili zen. 

## Historia 
1775ean sute handi batek Tarturen zati handi bat suntsitu zuen. Hiriaren berreraikitze lanen barnean Katalina II.a Errusiakoak zubi bat eraikitzeko agindu zuen.

Hurrengo urteetan txalupa bat erabili izan zen bidaiariek ibaia zeharkatzeko eta 1959. urtean Kaarsild zubia eraiki zen toki berean.

## Egitura 
3.000 harri bloketik gora erabili ziren. Emajõgi ibaia bitan banatzen da erdin dagoen uharte batek eraginda. Uhartetik arku bana zabaldu zen ertzetara eta erdian bi ate neoklasiko handi zeuden, altxagarria zen zubi zati batekin. Arku bakoitzak 14 metro neurtzen zituen eta zubi altxagarriak 8,5 metro. Zubi altxagarriari esker itsasontzien bidea ez zen oztopatzen. 1920. hamarkadan tarteko zatia finkoa bihurtu zen eta burdinezko habeak eta hormigoia erabili ziren hura igarotzen zuten autobusen pisuari eusteko.

Zubiaren galtzadak 5,6 metrotako zabalera zuen, erdiko ateetan lau metro soilik. 

## Iruditegia 
### Harrizko zubia 

Irudi:Tartu Kivisild, Körber.jpg|1800eko marrazkia.
Irudi:TKM 1247G, Tartu Kivisild, Georg Friedrich Schlater.jpg|1832-35eko marrazkia
Irudi:Tartu Kivisild, c 1913.jpg|1913ko argazki koloreztatua.
Irudi:Kivisild Tartus 2007.jpg|Zubiaren maketa.

### Kaarsild 

Irudi:Arch bridge in Tartu.jpg|Kaarsild zubia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estoniako Literatura Museoa

**Estoniako Literatura Museoa** edo **ELM** () Estoniako Hezkuntza eta Ikerketa Ministerioaren ikerketa institutu nazionala da, zeinaren eginkizuna baita Estoniako kultura-ondarea gorde, kontserbatu, ikertu eta argitaratzea. 2023az geroztik, Estoniako Literatura Museoko zuzendaria Piret Voolaid da.

## Egitura 
Estoniako Literatura Museoa lau sailez osatuta dago:

* **Artxibo Liburutegia**. 1909an sortu zenean, estonierazko 10.000 liburu biltzen zituen. Gaur egun 809.000 lan biltzen ditu. beste hizkuntza batzuetako liburuak, aldizkariak, liburuxkak eta mapak barne.
* **Estoniako Folklore Artxiboak**, 1927an sortuak. Ohiturak, herri-dantzak, abestiak eta testuak, etab. aztertzea dute helburu. Batez ere estoniar folklorea biltzen dute, baina beste finno-ugriar herrien, Baltikoko alemaniarren, errusiarren, juduen eta beste talde etniko batzuen folklorea ere bai.
* **Estoniako Kultur Historiaren Artxiboak**, 1929an sortuak. Estoniako Literatura Elkartea, Estoniako Hezkuntza Elkartea eta Historia Akademikoaren Elkartea bezalako hainbat elkarte akademikoen artxiboak batzen dituzte. Eskuizkribuak, monografiak, argazkiak, artelanak, filmak eta audioak biltzen dituzte.
* **Folkloristika Saila**, 1947an sortua. Aldizkari akademikoak eta folkloreari eskainitako bildumak argitaratzen ditu eta Estoniako folkloristentzako webgunea mantentzen du: www.folklore.ee.

## Datu-baseak 
Estoniako Literatura Museoak 50 datu-base inguru ditu, eta gehienak espezializatuak dira, adibidez, graffitiei eskainitako datu-basea, Estoniako *runesang* poema epikoen datu-basea eta ingelesezko datu-base bat, Estonian Droodles izena duena.
## Zuzendariak 
* 1940ko azarotik 1945eko otsailaren 19ra: Mart Lepik
* 1945: Richard Viidalepp
* 1945eko irailaren 15etik 1951ko otsailaren 22ra: Alice Habermann
* 1951ko otsailaren 22tik 1952ko abuztuaren 1era: Heinrich Tobias
* 1952ko abuztiaren 1etik 1954ko martxoaren 3ra: Salme Lõhmus
* 1954ko otsailaren 24tik 1989ko abenduaren 20ra: Eduard Ertis
* 1989ko abenduaren 20tik 1993ra: Peeter Olesk
* 1993ko urritik 1995eko martxora: Rutt Hinrikus
* 1995etik 2005era: Krista Aru
* 2005eko ekainaren 1etik 2015eko ekainaren 30era: Janika Kronberg
* 2015eko uztailaren 1etik 2020ko ekainaren 30era: Urmas Sutrop
* 2020ko uztailaren 1etik 2021eko maiatzaren 31ra: Martin Eessalu (bitarteko zuzendaria)
* 2021eko ekainaren 1etik 2022ko uztailaren 17ra: Tõnis Lukas
* 2022ko uztailaren 18tik 2022ko abenduaren 31ra: Merike Kiipus
* 2023ko urtarrilaren 1az geroztik: Piret Voolaid

## Iruditegia 

Fitxategi:ELM Panorama 2017.tif
Fitxategi:ELM-2 2017.tif
Fitxategi:ELM-4 2017.tif
Fitxategi:Linna paev2013 2.jpg
Fitxategi:Painted stucco ceiling Estonian Literary Museum.jpg
Fitxategi:Painted stucco relief Estonian Literary Museum.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reyes Korkostegi

**Reyes Korkostegi Billar** (Oñati 1917ko irailaren 29a, Bergara 2000ko urtarrilaren 1ean) Oñatiko alkatea izan zen 1955eko urtarriletik 1976ko irailera arte, 21 urtez, eta hain zuzen Oñatin luzaroen izan den alkatea. Maristetan ikasi ondoren, "Hijos de Juan de Garay" enpresan hasi zen lanean aterkinen armazoien sailean, eta harreman sozialetarako zituen gaitasunak baliatuz, enpresako Erakunde-harremanaz arduratu zen jubilatu arte. Lanetik kanpo ekintzailea izan gaztetatik, Aranzadi Zientzia Elkarteko fundatzaileetako bat izanik, eta baita Akademia Errariarena. Halaber, Eusko Ikaskuntzako bazkide izen zen hasieratik. Eta Oñatiko Txantxiku Txoko elkartearen batzordetik, 1953ko Ziklo-kroseko Munduko Txapelketako zuzendaria.

## Bizitza 
Manuela Saizarekin ezkondu zen Bergaran eta bertan bizi izan zen harrez gero, Oñatiko alkatea izan arren. Bost seme-alaba izan zituzten: Mari Karmen, Kontxi Fenanda, Fermin, Maria Luisa eta Iñigo. 

## Politika 
## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
Zerrenda: Oñatiko alkateak 1447tik hona

  Munduko Ziklo-kros txapelketa
Yang Guang

**Yang Guang** (1963ko apirilaren 3a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Danger Signal

***The Danger Signal*** Erle C. Kenton zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Jane Novak, Dorothy Revier eta Robert Edeson aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Jane Novak: Mary Browning
* Dorothy Revier: Laura Whitman
* Robert Edeson: Cyprus Browning
* Gaston Glass: Ralph Browning
* Robert Gordon: Robert Browning
* Mayme Kelso: Mrs. Whitman
* Lee Shumway: John Moran

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Neugrund kraterra

**Neugrund** **kraterra** Estoniako meteorito talka-krater bat da. Munduan itsas hondoan aurkitu diren 5 talka-kraterretako bat da. Kraterrak 8 km-ko diametroa du (5.0 mi).  

Neugrund talka-egitura, Kanbriar goiztiarrean (duela 535 Ma) eratu zela uste da, kilometro bateko diametroa zuen asteroide baten talkaren ondorioz.

## Historia 
Inpaktu osteko sedimentuz osatutako meseta zentral zirkular batek betetzen du itsaspeko egitura hori, eta aspalditik ezaguna zena marinelentzat.

Hurrengo hamarkadetan, harrien mineralogia ikertu zuten, harkaitzen jatorria bilatuz arrakastarik gabe.

## Geografia 
Neugrund talka-kraterra Finlandiako golkoaren hego sarreran aurkitzen da, Osmussaar uhartearen ekialdera eta Krass uhartearen mendebaldera.

Teoria erakargarri hau aldatu beharra egon daiteke ikerketa berriagoak inpaktuaren adina Kanbriarrean jartzen duen heinean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Daughter of the Sioux

***A Daughter of the Sioux*** Ben Wilson zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Ben F. Wilson, Neva Gerber eta Robert D. Walker aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Ben Wilson: John Field
* Neva Gerber: Nanette
* Robert Walker: Eagle Wing
* Fay Adams: Trooper Kennedy
* William A. Lowery: Bill Hay
* Rhody Hathaway: John Webb

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Yan Jiankui

**Yan Jiankui** (1976ko martxoaren 19a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chicago (musika taldea)

**Chicago**, 1967an AEBetako Chicago hirian sortutako rock musika talde bat, genero horretaz gain bere abestietan musika klasikoa, Rhythm and blues eta pop musikaren ezaugarriak ere gehitu ditu. 

Hasiera batez, taldeak **the Big Thing**.izena zuen, 1968an **Chicago Transit Authority** izenera aldatu ziren, azkenik, 1969an, **Chicago** izaten amaitzeko.

Taldekide sortzaileak honakoak izan ziren: Peter Cetera (baxua), Terry Kath (gitarra), Robert Lamm (teklatuak), 
Lee Loughnane (tronpeta), James Pankow (tronboia), Walter Parazaider (zurezko haize musika tresnak) eta Danny Seraphine (bateria). Cetera, Kath eta Lammek abeslari nagusia izateko ardura elkarbanatu dute.

Ziur aski beten abestien artean ezagunenak *If You Leave Me Now* (1976), *No Tell Lover* (1978) eta ''Hard to Say I'm Sorry* (1982) dira.

## Diskografia 
### Estudiokoak 
**Chicago Transit Authority* (1969)
**Chicago* (1970)
**Chicago III* (1971)
**Chicago V* (1972)
**Chicago VI* (1973)
**Chicago VII* (1974)
**Chicago VIII* (1975)
**Chicago X* (1976)
**Chicago XI* (1977)
**Hot Streets* (1978)
**Chicago 13* (1979)
**Chicago XIV* (1980)
**Chicago 16* (1982)
**Chicago 17* (1984)
**Chicago 18* (1986)
**Chicago 19* (1988)
**Twenty 1* (1991)
**Night & Day: Big Band* (1995)
**Chicago XXV: The Christmas Album* (1998)
**Chicago XXX* (2006)
**Chicago XXXII: Stone of Sisyphus* (2008)
**Chicago XXXIII: O Christmas Three* (2011)
**Chicago XXXV: The Nashville Sessions* (2013)
**Chicago XXXVI: Now* (2014)
**Chicago XXXVII: Chicago Christmas* (2019)
**Chicago XXXVIII: Born for This Moment* (2022)

### Zuzenekoak 
**Chicago at Carnegie Hall* (1971)
**Chicago XXVI: Live in Concert* (1999)
**Chicago XXXIV: Live in '75'' (2011)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Daughters Who Pay

***Daughters Who Pay*** George Terwilliger zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Marguerite De La Motte, John Bowers eta J. Barney Sherry aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Marguerite De La Motte: Sonia Borisoff / Margaret Smith
* John Bowers: Dick Foster
* J. Barney Sherry: Henry Foster
* Bela Lugosi: Serge Romonsky
* Marie Schaefer: Mary
* Joseph Striker: Larry Smith

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Déclassée

***Déclassée*** Robert G. Vignola zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Zoë Akinsen izen bereko antzezlanean oinarrituta zegoen.

## Aktoreak 
*Corinne Griffith: Helen Haden
*Lloyd Hughes: Ned Thayer
*Clive Brook: Rudolph Solomon
*Rockliffe Fellowes: Bruce Haden
*Lilyan Tashman: Leslie
*Hedda Hopper: Wildering
*Bertram Johns: Emmett Wildering
*Gale Henry: Timmins

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Yang Shaohui

**Yang Shaohui** (1992ko uztailaren 9a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yang Weimin

**Yang Weimin** (1958ko maiatzaren 10a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hisaichi Terauchi

Japoniako Armada Inperialeko gensui (edo landa mariskala) izan zen, Bigarren Mundu Gerran Hegoaldeko Espedizioen Armada Taldeko komandantea.
Seishirō Itagaki

Bigarren Mundu Gerran Japoniako Armada Inperialean jeneral gisa aritu zen ofizial militar eta politikari japoniarra izan zen eta 1938tik 1939ra Gerra ministroa izan zen.
Shunroku Hata

Bigarren Mundu Gerran Japoniako Armada Inperialeko feldmarshal (gensui) izan zen. Mariskal maila zuen Japoniako azken ofizial militarra izan zen. Hata gerra krimenengatik epaitu zuten eta bizi osorako espetxe zigorra ezarri zioten 1948an, baina baldintzapeko askatasunean utzi zuten 1955ean.
Hajime Sugiyama

Japoniako landa mariskala eta Japoniako buruzagi militarretako bat izan zen Bigarren Mundu Gerra osoan.
Yoshijirō Umezu

Bigarren Mundu Gerran japoniar jenerala eta Armadako Estatu Nagusiko burua izan zen gatazkaren azken urteetan. Gerra krimenak egotzita eta bizi osorako espetxe zigorra ezarri zioten.
Iwane Matsui

Japoniako Armada Inperialeko jenerala eta 1937an Txinara bidalitako espedizio-indarren komandantea izan zen. Gerra krimenengatik epaitu zuten eta aliatuek exekutatu zuten Nanjingo sarraskian parte hartzeagatik.
Rory O'Connor (irlandar errepublikarra)

'''Roderick O'Connor''',  (1883ko azaroaren 28a, Dublin - 1922ko abenduaren 28a, Mountjoy espetxea, Dublin), irlandar errepublikarra eta Irlandako Independentzia Gerran IRAren Ingeniaritza Zuzendaria izan zen.

1921eko Anglo-irlandar Itunaren aurka agertu zen. 1922ko martxoan Itunaren Aurkako IRAren zuzendaritza militarreko kidea izan zen eta Irlandako Gerra Zibilan errepublikarren bozeramaile nagusia. 

Ekainaren 30ean, Dublingo guduan, Irlandako Estatu Askeko Armadaren soldaduek preso hartu eta Mountjoy espetxean kartzelaratu zuten. 

Abenduaren 8an, Four Courts eraikinean berarekin atzemandako IRAren beste hiru buruzagiekin batera aurrez epaiketa martzialik izan gabe fusilatua izan zen. Glasnevin hilerrian hilobiratua dago.
Masaharu Homma

Bigarren Mundu Gerran Japoniako Armada Inperialeko teniente jenerala izan zen. Hommak Japoniako 14. Armadaren agindupean hartu zuen, Filipinak inbaditu eta Bataan Heriotzaren Martxa burutu zuen. Gerra ostean, Homma bere zuzeneko agindupean zeuden tropen ekintzei lotutako gerra krimenengatik epaitu zuten eta fusilatzaile batek exekutatu zuten 1946ko apirilaren 3an.
Gymnadenia nigra

***Gymnadenia nigra*** lurreko orkidea bat da.

## Banaketa 
Europa eta Israelen du sorterria.
thumb|Infloreszentzia

## Deskribapena 
Norvegian eta Suedian aurkitua, tamaina txikikoa, klima hotza nahiago duena. Lurreko orkideak dira, 7 eta 11  hosto basal bitartean dituzte, zabaldutik tenteetara, berde ilun kolorekoak gainetik, berde ilunak  azpitik, linealak, akutuak, ertza koska finekin eta 2 edo 3 goiko hostoekin brakteen moduko ertza dutenak, batzuetan hosto gorriak, udaberri amaieran eta uda hasieran loratzen diren infloreszentzia apical sendo eta tente  batean, bainila-usain antzeko, oso pikantea duten  loreak talde hemisferikoan dituena. 

## Sinonimoa 
* *Nigritella nigra*	(L.) Rchb.f. (1908)
* *Satyrium nigrum* L. (1753) (Basionimoa)
* *Orchis nigra* (L.) Scop. (1772)
* *Orchis miniata* Crantz (1769)
* *Orchis variegata* Schrank (1789)
* *Habenaria nigra* (L.) R. Br. (1813)
* *Sieberia nigra* (L.) Spreng. (1817)
* *Nigritella angustifolia* Rich. (1817)
* *Nigritella fragrans* Saut. ex Rchb. (1830)
* *Orchis atropurpurea* Tausch (1831)
* *Orchis reichenbachii* Mutel (1836)
* *Nigritella suaveolens* W.D.J. Koch (1837)
* *Nigritella brachystachya* A. Kern. (1865)
* *Nigritella megastachya* A. Kern. (1865)
* *Nigritella hybrida* Schur (1866)
* *Orchis moritziana* Brügger (1874)
* *×Gymnigritella brachystachya* (A. Kern.) E.G. Camus (1908)
* *×Gymnigritella megastachya* (A. Kern.) E.G. Camus (1908)
* *Gymnadenia miniata* (Crantz) Hayek (1956)
* *Nigritella	miniata* (Crantz) Janch. (1959)

## Galeria 

Fitxategi:Gymnadenia nigra bi.jpg
Fitxategi:Gymnadenia nigra hiru.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ämari Aire-armadaren Basea

**Ämari Aire-armadaren Basea** Estoniako Harjumaa herrian dagoen hegazkin-base militar bat da, Klooga aintziratik 7 km hegoaldera eta Tallinnetik 37 km hego-mendebaldera dagoena.

1945ean ireki zuten basea.

## Historia 
Ämari Aire-armadaren Basea 1940-1952 artean eraiki zuten, Estoniako SSRk eta Sobietar Batasunak sinatutako akordio baten arabera. 1945ean, SESBeko Defentsa Ministerioak bere Baltikoko Flotaren itsas erreserbako aerodromo bat ezarri zuen bertan, non Catalina PBY-5A 69. Irismen Luzeko Errekonozimendu Erregimentuko itsas hegazkin anfibioetan eta Yak-9P eskolta-borrokalarietan oinarritzen hasi ziren. Ämarin kokatutako unitateen base nagusia bihurtu zen 1952an. 

1967ko azaroan, Ehiza-Bonbaketarien 88. Hegazkintza Erregimentua sortu zen aerodromoan, eta 1984ko abuztura arte iraun zuen; ondoren, Kanatovoko aerodromoan kokatu zen, Kirovogradon (Ukraina). 1967tik 1973ra erregimentuak MiG-17 hegan egin zuen, 1970etik 1980ra -MiG-21PFM, eta 1980tik aurrera- MiG-27D (K).

1977an 321. ehiza-hegazkin bonbaketarien erregimentua eratu zen aerodromoan. Erregimentuak Su-7B hegazkinak maneiatzen zituen. 1987an, erregimentua Su-24an erretiratu zen, eta Hegazkin Bonbaketarien 132. dibisiora eraman zuten. 1994an, erregimentua aerodromoan desegin zen.

Vietnamgo Gerran, basea entrenamendu-instalazio bat izan zen pilotu sobietarrek MiG-15, MiG-15bis, Mig-17 eta MiG-19 hegazkinak hegan egin zitzaten, Ipar Vietnamera "aholkulari militarren pilotu" gisa hedatu eta Israelen aurkako gerretan herrialde arabiarretara hedatu aurretik. 1975etik aurrera, unitateek beren MiGs zaharkituak ordezkatu zituzten Sukhoi hegazkinetarako. Geroago, Ämarin 321 edota 170 MShAP (321st edota 170th Naval Shturmovik Aviation Regiment) Su-24 hegazkinak zebiltzan. Sobietar Batasuna desegin ondoren, Errusiako Aire Armadak basea administratzen jarraitu zuen, 1996an Estoniaren esku utzi zuten arte.

Estoniako Aire Armadaren Zaintza Hegala 1998ko urtarrilean sortu zen eta oinarrian dago.

2004an Estonia Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundean (NATO) sartu ondoren, basea NATO elkarreragile bihurtu zen. NATOko hegazkinak basean daude 2014tik.

## Egungo erabilera 
ezkerrera|thumb|Bideoa: Errusiaren Ukrainako inbasioa hasi eta hiru egunera, RAF Lakenheatheko F-35ak Ämarira iritsi dira
2014ko apiriletik, basean NATOren Baltic Air Policing patruilak daude. 2014ko apirilaren 30ean misio hau hasi zen Danimarkako lau Aireko Errege Armadaren F-16s iritsierarekin.

2015ean, AEBetako Operation Atlantic Solve delakoaren aireko aktiboak bertan kokatuko zirela iragarri zen.

2015eko irailean, Lockheed Martin F-22 Raptor borrokalariak Ämari bisitatu zuten.

2023ko apiriletik aurrera, RAF Eurofighter Typhoon IX. eskuadroiko hegazkinak Ämarin kokatu ziren, Azotize Operaziorako Erreakzio Azkarreko Indarraren zati gisa, Nato-ren Baltic Air Policing misioa, Luftwafferen Taktisches Luftwaffengeschwader 71 "Richthofen" eskuadroia (Tifoia) ordezkatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Labeko Koba

**Labeko Koba** Arrasateko leize bat zen, 1988an ia guztiz desegina errepide lan batzuengatik, baina suntsitu aurretik (eta ondoren, salbamenduzko indusketa egin baitzen) aztarna paleontologiko eta arkeologiko ugari eman dituena.

## Kokapena 
Arrasate ekialdeko maldetan zegoen Labeko Koba. Leizea ezaguna zen Arrasaten, eta 1936ko gerran babesleku gisa ere erabili zuten bonbardaketen garaian. 1971ko abenduan aztarna paleontologikoak aurkitu ziren lehen aldiz.

erdian|thumb|320x320px|Labeko Koba zegoen tokia, Arrasatetik ikusia.

1980ko hamarkadan, Arrasateko saihesbide proiektuak leizearen gehienaren suntsitzea ekarri zuen, baina zenbait hilabetez salbamenduko indusketa egin zen 1987 eta 1988 artean, zeinean milaka aztarna edo objektu bildu eta inbentariatu ziren. Estratrigrafia azterketa konpletoak ere egin ziren. Orduan bildutako aztarnen eta datuen azterketak jarraitu du harrezkero.

## Paleontologia 
1971eko lehen aurkikuntza hiena baten gorotz bat izan zen.

Fitxategi:Stamps_of_Moldova_2016_Crocuta_crocuta_spelaea_(mod).jpg|Leizeetako hiena.
Fitxategi:Mammoth-ZOO.Dvur.Kralove.jpg|Mamuta.
Fitxategi:Wooly_Rhino15.jpg|Errinozero iletsua.
Fitxategi:MNP - Megaceros.jpg|Megaceros edo Irlandako orein erraldoia.

## Gizakien aztarnak 
Gizakiek egindako materialen eta utzitako aztarnen antzinatasuna duela 44.000 urte eta 37.000 urte artean datatu da, eta industri proto-aurignaciar eta aurignaciar goiztiar gisa sailkatu dituzte. Gizaki modernoen edo Cro-Magnonen lehen agerpena Europa Mendebaldean industria eta garai horiekin lotzen da, eta hortaz, Labeko Koban izan ziren gizaki haiek.

Industria litiko horren ezaugarri bat da bertan edo inguruan sortuak eta erabili bezala botatakoak direla nagusiki. Horrek esan nahi du Labeko Kobaren inguruan eskura eta erraz aurkitzeko moduan zeuzkatela gizakiek harri aproposak, eta ez zeuketela haiekin batetik bestera ibili beharrik, baizik eta, erabiltzeko beharra sortzen zenean, bertantxe zutela materiala.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Nobs

**Ernst Nobs** (Seedorf, 1886ko uztailaren 14a – Meilen, 1957ko martxoaren 15a) suitzar irakasle, kazetari eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izsn zen 1949an.

Lanbidez irakaslea eta kazetaria izan zen. Suitzako Alderdi Sozialistako kide izan zen eta 1919an langileen greba orokorra antolatu zuen. Hori dela eta, auzitegi militar batek zortzi hilabeteko kartzela-zigorra ezarri zion. Hasieran III. Internazionalarekin bat egitearen aldekoa izan zen baina 1920ko amaieran iritzia aldatu zuen.

Züricheko alkate (1942-1944), Suitzako Kontseilu Nazionaleko diputatu (1919-1943) eta Suitzako Kontseilu Federaleko kide (1944-1951) izan zen. Gobernu federalean Finantza eta Aduana saila zuzendu zuen. 1949an Suitzako presidente izan zen.

Politikatik erretiratu ondoren Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordeko kide izan zen.
Der Trödler von Amsterdam

***Der Trödler von Amsterdam*** Victor Janson zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. LeonardoDiCaprio, KenWatanabe eta JosephGordonLevitt aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
*Werner Krauss: Arent Bergh  
*Hilde Hildebrand: Susi 
*Alf Blütecher: Oliver Morrisson  
*Harry Hardt: Ernst  
*Diomira Jacobini: Annette Bergh  
*Hans Mierendorff 
*Anton Pointner: Gilbert

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Maria Delia Arena

**María Delia Arena** (La Plata, Argentina, 1944 - 2012ko urtarrilaren 10a) arkeologoa izan zen, ikertzaile zientifiko aditua Argentinako ipar-mendebaldeko kultura prehispanikoetan. 

## Bizitza 
Hirurogeiko hamarkada hasieran, María Delia Arenak Antropologiako ikasketak hasi zituen La Platako Unibertsitate Nazionaleko Natur Zientzien Fakultatean. Karrera horretako lehen sei ikasleen artean sartu zen, Bernardo Doughertyrekin, Diana Rolandirekin eta Rodolfo Raffinorekin batera. 

Ikasle zela, La Platako Museoan gordetako arkeologia-bildumak aztertzen hasi zen, bereziki Benjamín Muñiz Barreto bilduma, baita Wladimiro Weisser-en landa-libretak ere, 1930eko hamarkadan Argentinako ipar-mendebaldean egindako indusketen emaitza gisa idatziak. 1972an graduatu zenean, bilduma horri buruzko arkeologia-lan sistematikoak egiten hasi zen, Alberto Rex González arkeologo argentinarrak zuzenduta. Odilia Breganteren eragina ere izan zuen, horrek UBAko Filosofia eta Letren Fakultatean aurkeztutako tesiarena, “Ensayo de clasificación de la cerámica del Noroeste argentino” (Argentinako Ipar-mendebaldeko zeramikaren sailkapena) deiturikoa, Salvador Debenedettik zuzendua eta 1926an argitaratua. Lan bikaina bere etorkizuneko urratsak markatuko zituena eta eginkizun amaigabe bat jarriko ziona; hain zuzen ere, balio zientifiko arkeologikoa duten objektuen ondarea informazio zientifiko bihurtzea.

1973 eta 1984 artean, laguntzaile diplomatua izan zen Argentinako Arkeologia katedran. Berrantolaketa Nazionaleko Prozesuaren urteetan (1976-1983), María Delia denbora luzez bizi izan zen Cachin, Calchaquí bailaran (Saltako probintzia). Europan egon zen bolada batez. Azken hamarkadetan Muñiz Barreto bildumaren egokitze, katalogatze eta balioan jartze lanak egin zituen, batez ere Arkeologia Dibisioko Depósito 7 delako gordailuan utzitako zatia, hain zuzen ere, gaur egun bere izena duena.

2012ko urtarrilaren 10ean hil zen.

## Lanak 
* . (1975) *Arqueología del Campo del Fraile y aledaños (Valle del Cajón, Dpto. Santa María, Catamarca), Actas y trabajos del I Congreso de Arqueología Argentina, Rosario, 23-28 de mayo de 1970, pp. 43-96. Buenos Aires.* (Campo del Fraile eta inguruetako arkeologia (Valle del Cajón, Santa Maria Departamentua, Catamarca), Argentinako Arkeologiaren I. Kongresuko aktak eta lanak)
* . (2008). Documento e identidad de los materiales arqueológicos del Museo de La Plata. *Revista del Museo*, **22** (3): 37-49 (La Platako Museoko material arkeologikoen dokumentua eta jatorria. Museoko aldizkaria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paide (hiri-udalerria)

**Paide** () Estoniako hiri-udalerria da, Järva konderrian dagoena. Paide hiria eta antzinako Paide eta Roosna-Alliku parrokien kokalekuak hartzen ditu.

## Herriguneak 
; Herriak

* Paide

; Auzoak

* Roosna-Alliku

; Herrixkak

* Allikjärve - Anna - Eivere - Esna - Kaaruka - Kihme - Kirila - Kirisaare - Kodasema - Koordi - Korba - Kriilevälja - Mustla - Mustla-Nõmme - Mäeküla - Mäo - Mündi - Nurme - Nurmsi - Oeti - Ojaküla - Otiku - Pikaküla - Prääma - Puiatu - Purdi - Sargvere - Seinapalu - Sillaotsa - Suurpalu - Sõmeru - Tarbja - Tännapere - Valasti - Valgma - Vedruka - Veskiaru - Viisu - Viraksaare - Võõbu

## Nazioarteko harremanak 
### Herri senidetuak 
Paide hauekin senidetuta dago:

*  Annaberg-Buchholz, Alemania
*  Fredensborg, Danimarka
*  Håbo, Suedia
*  Hamina, Finlandia
*  Havířov, Txekiar Errepublika
*  Jämijärvi, Finlandia
*  Mažeikiai, Lituania
*  Pereiaslav, Ukraina
*  Saldus, Letonia
*  Westminster, Estatu Batuak

 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Pedja (ibaia)

**Pedja** () Estoniako Mendebaldeko Viru, Jõgeva eta  Tartu konderrietatik igarotzen den ibaia da.

## Deskribapena 
Pedja Estoniako laugarren ibairik luzeena da eta Emajõgi ibaiaren ibaiadarra da. Simunan du iturburua, Pandivere Muinoen hegoaldeko isurialdean. Ibaiak 122 kilometro luze ditu eta Lääne-Viru, Jõgeva eta Tartu konderriak zeharkatzen ditu, Võrtsjärv lakuaren ipar-ekialdean dagoen Emajõgi ibaiarekin bat egin aurretik.

La Pedjako arroak 2.688 km²-ko azalera du. Bere ibaiadar handiena Põltsamaa jõgi da.

## Galeria 

Fitxategi:Pedja_River_at_Altmetsa.jpg|link=Fichier:Pedja_River_at_Altmetsa.jpg| Pedja ibaia Altmetsan.
Fitxategi:Simuna_katkuallikas.jpg|link=Fichier:Simuna_katkuallikas.jpg| Simunako iturburua
Fitxategi:Pedja_jõgi_(Jõgeva).JPG|link=Fichier:Pedja_jõgi_(Jõgeva).JPG| Pedja ibaia Jõgevalen

Fitxategi:Pedja_allpool_Painküla_paisu.jpg|link=Fichier:Pedja_allpool_Painküla_paisu.jpg| Pedja Painküla presa ondoren
Fitxategi:Pedja_allpool_Härjanurme_paisu.jpg|link=Fichier:Pedja_allpool_Härjanurme_paisu.jpg| La Pedja Härjanurme presa ondoren .
Fitxategi:Jõgeva_township_north.jpg|link=Fichier:Jõgeva_township_north.jpg| Pedja ibaia eta Jõgeva veskijärv aintzira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Põltsamaa (ibaia)

**Põltsamaa** () Estoniako Viru, Jõgeva, Järva eta Viljandi konderrietatik igarotzen den ibaia da.

## Deskribapena 
Põltsamaa Estoniako hirugarren ibairik luzeena da. Põltsamaa udalerria eta hiriaren erdigunea zeharkatzen ditu, Põltsamaa gazteluaren ipar-ekialdetik. Pedja ibaiaren ibaiadarra da. Ibaiaren luzera 136 km-koa da, batez besteko emaria 12,3 m3/s-koa da.Bere arroak 1.297 km²-ko azalera du. 

Põltsamaa bi adarretan banatzen da Endla arroan: eskuineko adarrak (Vana-Vorsti edo Vanajõgi, Põltsamaa ibaiaren antzinako ibilgutzat hartzen dena eta ur-goraldietan bere isurpen-noranzkoa Preedi jõgi ibaira doana) Preedi jõgi ibaiarekin lotzen du, ezkerreko adarrak (Nava jõgi ibaia) Endla Sinijärv aintziraren ipar-mendebaldeko muturra zeharkatzen du eta Preedi jedi ibaiarekin ere bat egiten du Räkanal kanaletik.  Rutikveren presa bat dago eta baita arrainentzako urmaelak ere ibaiertzetan; Põltsamaan zentral elektriko bat dago ibaian, eta Kamarin, behealdean, presa bat eta beste zentral elektriko bat (200 kW-eko potentziakoa).  Bere eskuineko ibaiadar handienak Preedi jõgi (41 km), Päinurme jõgi (15 km), Ilmandu jõgi (13 km) eta Võling erreka (13 km) eta Soosaare erreka (13 km) dira; ezkerreko ibaiadar nagusia Nõmme jõgi ibaia da (14 km).

Põltsamaa ibaia lau konderriak igarotzen dituen Estoniako ibai bakarra da.

## Galeria 

Fitxategi:Põltsamaa_castle_and_river_in_Estonia_0841.jpg|link=Fichier:Põltsamaa_castle_and_river_in_Estonia_0841.jpg| Põltsamaa eta Põltsamaako gaztelua.
Fitxategi:Rutikvere_pais_Põltsamaa_jõel.jpg|link=Fichier:Rutikvere_pais_Põltsamaa_jõel.jpg| Rutikvereko presa.
Fitxategi:Põltsamaa_jõgi_Roosisaarelt.jpg|link=Fichier:Põltsamaa_jõgi_Roosisaarelt.jpg| Põltsamaa Roosisaaretik. 

Fitxategi:Põltsmaa_jõgi_ja_kalatrepp.jpg|link=Fichier:Põltsmaa_jõgi_ja_kalatrepp.jpg|  Põltsamaa et arrainentzako eskala
Fitxategi:Põltsamaa_jõgi_ja_sild_Põltsmaa_kesklinnas.jpg|link=Fichier:Põltsamaa_jõgi_ja_sild_Põltsmaa_kesklinnas.jpg|Põltsamaaren gaineko zubi handia.
Fitxategi:Põltsamaa_suur_sild.jpg|link=Fichier:Põltsamaa_suur_sild.jpg|Põltsamaaren gaineko zubi handia.

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak
Odiseo feaziarren uhartean

***Odiseo feaziarren uhartean*** ( Peter Paul Rubens margolariak 1630-1635artean egindako lana da. Olio ohol gaineko teknika erabili zuen. Florentziako, Pitti jauregian, Galleria Palatinan erakusten da. Tamainua: 128 × 207 zm.

## Gaia 
Gai mitologiakoa da. Odiseo Itakara itzultzeko bidean Eskeria uhartean gelditu zen. Feaziarrak Eskeria uharteko herri mitiko bat dira (grezieraz Σχερίη or Σχερία eta, ziuraski, gaur egungo Korfu). Pertsonaien gainean paisaiak hartzen du protagonismo nagusia.

## Historia 
Obra 1677an erregistratu zen lehen aldiz Richelieu dukearen bilduman, Cádiz hiriaren ikuspegi gisa. Ondoren, Habsburgotarren bildumetara pasa zen eta 1765ean Florentziara iritsi zen. Napoleonen tropek Parisera eraman zuten 1799ko martxoa eta apirila bitartean, eta Frantzian egon zen 1815era arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Doris Clark

**Mary Doris Clark Núñez** (Arequipa, 1901eko urriaren 20a - Lima, 2004ko abuztuaren 3a) perutar arkitektoa izan zen, bere herrialdean titulu hori lortu zuen lehena, feminista eta irakaslea izateaz gain. 

## Biografia 
Josefina Núñez eta William Clarken izan zituen gurasoak, Limako Ingeniaritza Eskolan sartu zen 1924an, eta Eraikuntza Zibilen Sailean ikasi zuen, ingeniari zibil izateko asmoz, halere, ikasketen azken-aurreko urtean Arkitekto Eraikitzaileen Sailera aldatu zen,

1928an graduatu zen eta handik hiru urtera arkitekto titulua eskuratu zuen. Ikasle izan zenetik Sustapen Ministerioan lan egin zuen eta 1930ean Tasazioen Kidego Teknikoan lan egin zuen. Clarkek, gainera, Eskola Normalean ikasi zuen eta oinarrizko hezkuntzan irakasle gisa aritu zen. Feminista bezala Kulturaren Aldeko Legio Femeninoaren parte izan zen eta paper erabakigarria izan zuen Peruko feminismoari buruzko eztabaidetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Tartuko udaletxea

**Tartuko udaletxea** () estilo neoklasikoko XVIII. mendeko eraikina da, barroko eta rokoko elementuak dituena, Estoniako Tartuko udaletxearen plazan kokatua. Tartuko udal erakundeen egoitza izan da Erdi Arotik. 

## Historia 
Tartuko Plaza Nagusian dago (, ), XIII. mendetik hiriaren merkatal bihotza, gazteluaren muinoaren eta Emajõgi ibaiaren ertzen artean hedatzen dena. Gune horretako hau lehen udal-eraikina Erdi Aroan eraiki zen.

Egungo eraikina bere errautsetatik berpizten den hirugarren udaletxea da, aurreko biak suak suntsitu baitzituen.

### Gaur egungo eraikina 
1775eko Tartuko Sute Handiaren ondoren, sugarrek aurreko udaletxea suntsitu zuten, Tartuko hirigunearen zati handiena bezala.

Berehala ekin zioten hiriko erakundeen egoitzak berreraikitzeari. Eraikina estilo neoklasikoan diseinatu zuen Johann Heinrich Bartholomäus Walter Rostockekoa (1734-1802) alemaniar arkitektoak. Herbehereetako udaletxetan inspiratu zen.

Lehen harria 1782an jarri zen eta eraikina 1786an inauguratu zen, nahiz eta 1789ra arte erremate lanak egiten jarraitu.

Kanpandorrea, barroko estilokoa, 1784an eraikia dago eta bertan oraindik martxan dagoen kariloi bat dago.

XIX. mendean erloju bat gehitu zioten, Tartuko Unibertsitateko ikasleak puntualak izatera animatzeko asmoz.

Eraikinak garai berean eraikitako Narvako udaletxearekin antzekotasunak ditu.

## Galeria 

Fitxategi:Tarton_kaupungintalo.jpg|link=Fichier:Tarton_kaupungintalo.jpg|Plaza Nagusitik ikusita 
Fitxategi:Tartu_-_Christmas.jpg|link=Fichier:Tartu_-_Christmas.jpg|Gabon garaian
Fitxategi:Town_Hall23_2008.JPG|link=Fichier:Town_Hall23_2008.JPG|alt=L'Hôtel de Ville vu depuis la Colline de la Cathédrale
Katedraleko muinotik ikusita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aida Cruz

**Aida Cruz** (1922ko uztailaren 5a - 2024ko maiatzaren 20a) filipinar arkitektoa izan zen, Filipinetan erregistratutako lehen emakume arkitektoa.

## Bizitza 
Laguna-n jaio zen 1922an, eta Cruz-en aita eskultoreak, Amado-k, konbentzitu zuen arkitekto izateko, dentista izateko jatorrizko gogoaren ordez. Cruz Santo Tomas-eko Unibertsitatean graduatu zen 1947an, arkitekturan lizentziatuta. Zazpigarren jarri zuen lizentzien azterketan, eta, beraz, hurrengo urtean Filipinetan erregistratutako lehen emakume arkitektoa izan zen.

Bere senar Jose Del Rosario ingeniari zibilarekin batera, Cruz-ek 120 etxebizitza, eraikin eta ospitale inguru diseinatu zituen Filipinetan, Baguio-ko Unibertsitatearen zati batzuk barne.

2024an UST-eko [Santo Tomas Unibertsitate-ko]  ikaslea Aida Cruz del Rosario, Filipinetan lizentziatutako lehen emakume arkitektoetako bat, maiatzaren 20an hil zen, biriketako bihotz-gutxiegitasunaren ondorioz. 101 urte zituen. Cruz lorratza Makati-ko San Antonio Ama Birjinaren kapera santutegian egin zen. Esker eta agur meza egin zuten maiatzaren 23an.

## Aintzatespenak 
* Aida Cruz-ek 2022ko abuztuaren11n,ehun urte egin zituenean bere ibilbideagatik errekonozimendu bat jaso zuen eta ehun mila pesoko saria.

## Legatua 
Bere lanaz harago, Cruz miretsi egiten dute, Filipinetan emakumeen eskubideak aitortzen hasi berriak ziren garaian gizonak nagusi ziren eremu batean karrera egin zuelako. Emakumeen sufragioa 1937an baino ez zen onartu herrialdean.

Bere semea Butch-en hitzetan:

«Ama maitekorra zen, eta bere seme-alabez arduratzen eta kezkatzen da, espero den orduan etxera itzultzen ez direnean», esan du. «Zorrotza zen egiten zuen guztian, perfekzionista hitzaren zentzu guztietan».

«Bizitza osoan oso aktibo egon zen bere jardun profesionalean», gaineratu du. «95 urterekin helduta ere, hain maite zuen etxea berritzen engaiatuta jarraitzen zuen, gero eta biloba eta birbiloba gehiago hartzeko hobetuz».

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak arkitekturan

## Kanpo estekak
Guadalupe Ibarra

**Guadalupe Ibarra** (Quito, 1947) arkitektoa da. 1970ean Ekuadorreko lehen emakumezko arkitektoa eta Cuencako Unibertsitateko lehen emakumezko irakaslea bihurtu zen. 1962an, eskolako azken urtean, hiru arkitektok bere ikastetxea bisitatu zuten, ikasleak arkitektura-karrera 

1962an, eskolako azken urtea egiten ari zela, hiru arkitektok bisitatu zuten bere hezkuntza-establezimendua, ikasleei arkitektura-karrera jarraitzeko gonbita egiteko. Hurrengo urtean, Cuencako Unibertsitatean matrikulatu zen. Urte horretan bertan, unibertsitate berean irakasle izateko lehiaketa publikoan parte hartu zuen, eta 30 hautagairen artean kalifikaziorik altuena lortu zuen. Irakasle gisa, Proiektuen Tailerra, Marrazketa Teknikoa eta Eraikuntzako Materialak irakasgaiak eman zituen 1978 arte.

1978tik aurrera, Ibarra diseinuan eta eraikuntzan aritu zen. Ordutik, 220 etxebizitza eta 13 bizigune diseinatu eta eraiki ditu, baita kondominioak eta etxebizitza-eraikinak ere.

## Lan aipagarriak 
* Haurren Etxea #4
* Cuápulon etxea
* Emakumeen Florencia Astudillo Behaketa  
* Jasokundeko Amen kapera
* Gualaceoko Ama Salestarren Komentua
* Gapaleko Komunitatearentzako kapera

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak arkitekturan

## Kanpo estekak
Runesang

[thumb|[Ladoga Karelia|Ladoga Kareliako rune abeslariak. Ezkerretik hasita: Iivana Shemeikka, Iivana Onoila eta Konstantin Kuokka]]
**Runesang** ahozko poesia eta epika nazional mota bat da, finiarren artean historikoki praktikatua. Finlandiako *Kalevala* eta Kanteletar poema epikoak biltzen ditu, baita Estoniako *Kalevipoeg-a* ere.

## Deskribapena 
Runesang-a monofonikoa izan ohi da Finnic Baltikoko talde gehienen artean, nahiz eta orokorrean polifonikoa izan setoen artean praktikatzen denean. Runesang-ek ez du errima-koplarik izaten, baina maiz entzuten da tetrametro trokaiko aliteratiboan, edo Kalevala metrikan. Runesang normalean 5:4an abesten da, nahiz eta metrika laukoitzeko eta metrika seikoitzeko kantua ere existitzen den.

Bere izaera musikalaz gain, rune abeslariek ere zenbait praktika jarraitu behar dituzte abestu ahala, hala nola, Kareliako rune abeslariak eskutik helduta, dei eta erantzun modura abesten duten bitartean. Ingriar rune rabeslariak koralista gehigarriak ditu. Ahots-tarteak, normalean, kantele baten tartearekin bat datoz. "Runesang" terminoak ez du livoniar edo vepsiar abestirik barne hartzen, nahiz eta erlazionatuta egon.

## Historia 
Runesang-a gutxienez milurteko batez existitu bada ere, 1797an bakarrik hasi zen transkribatzen. Runesang-a idazteko ahaleginek premia berria hartu zuten Finlandian, 1808-1809ko Finlandiako Gerran Errusiak irabazi eta gero, eta Finlandia anexionatu ondoren. Horren ondorioz, Elias Lönnrotek *kalevala* argitaratu zuen 1835ean. Era berean, runesang-a 1888an hasi zen Estonian grabatzen, herrialdearen berpizte nazionalaren zati gisa, nahiz eta lehen transkripzioak Johann Gottfried Herder-ek 1778-1779 urteetan Folk Abestiak argitaratu zituen arte iristen diren. 1888ko kantu runikoen transkripzio prozesua Estonian, neurri handi batean, Jakob Hurtek Estoniako folklore idatzia biltzeko egindako dei baten ondorioz hasi zen. Karl August Hermannek, ondoren, folk doinuak biltzeko deia egin zien estoniarrei. Hala ere, apelazioak, neurri handi batean, porrot egin zuen bere ahaleginean, aurkeztu ziren autofikziozko lanen bolumen garrantzitsuagatik, baita alfabetizazio musikalaren maila baxuengatik ere. Beste bultzada batek, Oskar Kallasen gidaritzapean eta Tartuko Unibertsitateko zein San Petersburgoko Kontserbatorioko ikasleak barne, askoz arrakasta handiagoa izan zuen; 13.139 abesti folkloriko baino gehiago bildu ziren 1904 eta 1914 artean.

## Runesang abeslari nabarmenak 
* Larin Paraske
* Arhippa Perttunen

## Runesang kantu nabarmenak 
* *Kalevala*
* *kanteletar*
* *Kalevipoeg*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sorda (filma)

***Sorda*** () 2025eko Eva Libertad espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Ángela gorra da. Bikotekidearekin bizi da —Héctor du izena, eta badu entzumena—, herritxo batean, eta zeramika estudio batean egiten du lan. Ángela haurdun dago, eta, bikotekidea haurra jaiotzeko gogotsu badago ere, amaren gortasuna eritasun genetiko baten ondorioa denez gero haurrak %50eko probabilitatea du gorra izateko. Txikia jaio arte, ezingo dute jakin zer portzentajeren parte izango den, eta horrek bereziki kezkatzen ditu bai Ángela, baita haren gurasoak ere —haiek entzuteko gai dira—.

## Aktoreak 
* Miriam Garlo: Ángela
* Álvaro Cervantes: Héctor
* Elena Irureta: Elvira
* Joaquín Notario: Fede

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ivan Eklind

**Ivan Henning Hjalmar Eklind** (Stockholm, 1905eko urriaren 15a – *ibidem*, 1981eko uztailaren 23a) suediar futbol epailea izan zen.

Epaile izan zen 1934ko Munduko Futbol Txapelketako Italiaren eta Austriaren arteko finalerdietako partidan eta Italiaren eta Txekoslovakiaren arteko finalean. Ondoren kritikak jaso zituen Italiaren alde egiteagatik bi partidetan. John Molinaro kazetari kanadarrak Benito Mussolinirekin bildu izana leporatu zion Eklindi.
thumb|Eklind 1934ko finalean

1934, 1938 eta 1950eko txapelketetan epaile gisa parte hartu zuen sei partidatan.
Voldemar Panso

**Voldemar Panso** (1920ko azaroaren 30a - 1977ko abenduaren 27a) estoniar antzerki eta zinema aktorea, antzerki zuzendaria eta pedagogoa izan zen.

## Biografia 
1941ean, Estoniako Musika eta Antzerki Akademiaren graduatu zen, eta 1955ean Errusiako Antzerki Arteen Institutuan.

1941-1950 bitartean Estoniako antzerki dramatikoko aktorea izan zen. 1955-1958 eszena-zuzendaria izan zen, eta 1970-1976 eszena-zuzendaria. 1957-1977 Tallinn Estatuko Kontserbatorioko Arte Eszenikoen Saila zuzendu zuen.

Tallinn hiriko antzokiaren sortzaileetako bat izan zen eta 1965-1970 bere lehen eszena-zuzendari nagusia.

## Filmografia 
* *Elu tsitadellis* (1947), Jaan Sanderren rolean
* *Juunikuu päevad* (1957), Bobyren rolean
* *Vallatud kurvid* (1959), erlojugilearen rolean
* *Kutsumata külalised* (1959), medikuaren rolean
* *Näitleja Joller* (1960), Toomas Jollerren rolean
* *Läänemere meloodiad* (1960)
* *Ohtlikud kurvid* (1961), erlojugilearen rolean
* *Juhuslik kohtumine* (1961)
* *Mõistus, tahe, töö ja Lauter* (1963), gidoilari gisa
* *Mäeküla piimamees* (1965), gidoilari gisa
* *Hullumeelsus* (1968), medikuaren rolean
* *Kevade* (1969), gidoilari gisa
* *Posol Sovetskogo Soiuza (Sobietar Batasuneko enbaxadorea)* (1969) "ondoko herrialdeko" ministro gisa
* *Kolme katku vahel* (1970), Maidelen rolean
* *Hamlet* (1970), zuzendari gisa
* *Risk* (1970), Mareken lagunaren rolean
* *Komitet 19-ti* (1971)
* *Indrek* (1975), Traat tabernariaren rolean

## Sariak eta ohoreak 
* Ohorezko Intsigniaren Ordena (1956)
* Estoniako SSRko arte langile omendua (1964)
* Estoniako SSR Estatu Saria (1965)
* Estoniako SSRko herri-artista (1968)
* SESBeko Herri Artista (1977)
* Juhan Smuul literatura-saria (1981; hil ondorengoa)
* Lanaren Bandera Gorriaren Ordena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quiet Life (filma)

***Quiet Life*** () 2024ko Alexandros Avranas greziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Sergei eta Natalia jaioterritik ihes egitera behartu dituzte, eraso batean gizona ia hil ostean. Suedian kokatu dira bi alaba txikiekin, Migrazio Batzordeak asilo eskaeraren inguruan zer erabakiko zain. Ahal duten guztia egingo dute normal bizitzeko: gogor lan egin, alabak eskolara bidali, hizkuntza ikasi, eta agintarien aldizkako ikuskapenak jasan. Baina ukatu egingo diete asilo eskaera, eta, orduan, Katja, alaba txikiena, konorterik gabe geldituko da, eta koma misteriotsu batean sartuko da.

## Aktoreak 
* Txulpan Khamatova: Natalia
* Grigori Dobrigin: Sergei
* Naomi Lamp: Alina
* Miroslava Paxutina: Katja
* Eleni Roussinou: Adriana

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atemeaga

**Atemeaga** Hernioko mendilerroaren ekialdeen dagoen tontorra Gipuzkoako erdialdean, Tolosaldean kokatua. 882 m-ko altitudea du.  Alkiza eta Hernialde arteko mugan dago, tontorra Alkizan dagoelarik (43°09'22.5"N 2°07'05.0"W). Mendebaldera gertu du Herniozabaleko gailurra.

## Erreferentziak
Un pájaro azul

***Un pájaro azul*** () 2023ko Ariel Rotter argentinar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Javierrek eta Valeriak urteak daramatzate haur bat izan nahian, baina ez dute lortzen. Egun batean, Camilak, Javierren lankide batek, esango die haurdun dagoela eta haurra Javierrena dela. Javier gatazka batean harrapatuta geratuko da, eta egunak igaro ahala, haren bizitza eta bikote bizitza kolokan geratuko dira.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernande Baetens

**Fernande Baetens** (Anberes, 1901eko uztailaren 11 - 1977) legelari feminista katoliko belgikarra izan zen.

## Biografia 
Fernande Baetens 1901eko uztailaren 11n jaio zen Anberesen eta 1977an hil zen.

Bere familiak Popelin familiarekin lotura handia zuenez, Fernandek, txikitan, behin eta berriro entzun zuen Marie Popelinen historia, emakumea izateagatik abokatutzako azterketa gainditu  ezin izan zuen zuzenbideko doktorearen historia, hain zuzen.

Fernande Baetensek Bruselako Henriette Dachsbeck Lizeoan ikasi zuen. Ondoren, Zuzenbideko ikasketak egin zituen Bruselako Unibertsitate Librean. 1926an doktoretza lortu zuen.

Bruselako Unibertsitate Libreko lizentziatu feminista askok bezala, Baetensek ere Belgikako Emakume Unibertsitarioen Federazioarekin bat egin zuen, eta han ezagutu zituen, besteak beste, Paule Lamy eta Georgette Ciselet.

1946tik 1957ra «Ligues ouvrières féminines chrétiennes» (Emakume Kristauen Langile Batzordeak) erakundearen kontseilari juridikoa izan zen. Kontseilari gisa, emakume langileei euren aldarrikapenak prestatzen eta hizkuntza juridikoan transkribatzen lagundu zien. Familia xumeen egoerak bereziki hunkitzen zuen, eta amen heziketa arlo sozialean, zibikoan eta pertsonalean sustatzeko lan egin zuen. Gizarte Zerbitzuko Eskola Katolikoan ere eskolak eman zituen.

1972tik aurrera, osasun arazoak zirela eta, alde batera utzi zituen bere ardurak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2025eko martxoaren 29ko eguzki eklipsea

**2025eko martxoaren 29ko eguzki eklipsea** ipar-ekialdeko Estatu Batuetan, ekialdeko Kanadan, Groenlandian,  ipar-mendebaldeko Afrikan, Europan eta, amaitzeko, iparraldeko Errusiako hainbat lekutatik ikusi zen eguzki-eklipse partziala izan zen. Magnitudea 0.9376 baino ez zen.

Euskal Herrian Aranzadik Zorroagako egoitzako aparkalekuan eklipsea ikusteko deialdia egin zuen. Teleskopioak ere atera zituzten..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak