Pompaelo

**Pompaelo** edo **Pompelo** egungo Iruñea hiriaren antzinako erromatar garaiko hiri aitzindaria izan zen. Hispania Tarraconensiseko probintziako, Komentu Zesaraugustoarrean zegoena. Askoren ustez, Gneo Ponpeio Magno erromatar politikari eta militarrak sortu zuen K.a. 75 eta K.a. 74. arteko neguan. Sertorioren kontra borrokatzen ari zela, jeneralak bere kanpamendua baskoien artean eraiki eta bertan pasa zuen negua, urtaro horretan ez baitzuten gerrarik egiten antzinatean. Iruindarrak Ponpeioren aliatuak izanik, jeneralak segurtasuna bilatuko zuen baskoien artean. Kanpamendu militar hori ondorengo Pompaelo hiriaren jatorria izan omen zen. Francisco Pina Polo historialari aragoiarrak beste interpretazio bat egiten du iturri klasikoak irakurriz: gerra horien amaiera aldean fundatu zela hiria, eta zigor moduan egin zutela, iruindarrak Sertorioren aldekoak izango baitziren.

Beste ikerlari batzuentzat, ordea, harrigarria litzateke Julio Zesarrek bere etsai porrokatua izan zenaren izena eramatea hiri batek, eta baliteke, hiriak izen hori hartzea, Ponpeioren kliente (lagun, menpeko) izandako jendea bertara bizitzera joan zelako. Gorago aipatutako Francisco Pina Polok, uste du Ponpeiok bere izena eman ziola berak irabazitako komunitate baten gainen sortutako hiri bati, eta Julio Zesarrek, gero, Ponpeioren aurka borrokatu eta menderatu zuenak, ez zuela izena aldatuko, beti besteen aurrean barkabera moduan agertzen baitzen, Pompelok "-ilu/-iru" euskal atzizkiak, hiria edo herria esan nahi du. Estrabonen ustez, *Pompeiopolis* (antzinako grezieraz "Ponpeioren hiria" esan nahi du) haren izenaren sinonimoa da.

Pompaelo erromatar garaiko baskoien hiri edo herri bat izan zen, Asturica Augusta eta Burdigala lotzen zituen errepidean kokatua, Arga ibaiaren ondoko muino baten gainean. Bere kokapen estrategikoak, mendebaldeko Pirinioetako pasabideak menderatuz, jatorria arrazoi ekonomiko eta militarrei zor diela adierazten du.

Nolanahi ere,  edo  latinezko izenetik sortuko ziren  eta  izenak.

## Historia 
Iruñean egin diren ikerketek frogatu dute erromatar garaiko hiriaren aurretiko Burdin Aroko herria ez zela oso handia.

Erromatarrek Galia Akitania antolatu zutenetik, haren garrantzia ez zen gutxitu, baina bere udal garapena, bere jatorri ponpeiarragatik mugatua egon ahal izan zen. Beste aldetik, baskoien lurraldean hiririk garrantzitsuena bihurtu zen, eta horrela bertako hiriburu bihurtu. Ordutik, bere hiriburutza denboran zehar mantendu du, bai Iruñeko erresuman, bai Nafarroako erresuman, Nafarroan eta Euskal Herrian.

Hiria Antoninoren Ibilbidean, *mansio* moduan agertu zen.

## Kokapena 
Gaur egungo Nabarreriaren bihotzean dago hiri erromatarraren gainean eraiki zena. Egunotako Erredin pasealekuak, Karmen, Caldereria eta Xabier kaleek eta Barbazan Apezpikuaren ingurubideak mugatzen dute, arkeologo gehienen arabera.

## Hirigintza 
Hiri-trazadurari dagokionez, Pompaeloren perimetroa Erdi Aroko Nabarreriaren hiriaren antzekoa izan zela ezagutzen da. 1980an harresi-mihise bat aurkitu zen Iruñeko Andre Maria Erreginaren katedraleko klaustroaren lurretan. Gehienezko hedadura 14 hektareakoa bide zen. Egungo egituraren bidez eta dauden datu arkeologikoekin, ondoriozta daiteke Kuria kaleak decumanus (*decumanus maximus*) baten antzeko trazadura duela. Bestalde, erromatar foroa katedraleko plazan kokatuta, *macellum* edo merkatu publiko baten inguruan aurkitzeak erakusten duen bezala. Horren ondorioz, cardoa (*cardus*) Dormitaleria kalea izan liteke.

## Gobernua 
Caesaraugustako jurisdikzioan zegoen eta *civitas stipendiara* estatutua izan zuen, eta hiri "*peregrina*" zen, hau da "Erromatar Eskubidetik kanpo dagoena, atzerritarra

Gutxienez, II. mendetik aurrera, Duovirak udal gobernuaren buru ziren, Tiberio Klaudio Cuartino Tarraconense probintziako *legatus uiridicus-a* izan zenaren laburpen batean agertzen denez.

## Aurkikuntzak 
[thumb|300x300px|Bi mosaiko ikusgai [Nafarroako Museoa|Nafarroako museoan, Pompaeloko termetatik datozenak]]
[thumb|[Pompeloko togatus-a, Nabarrerian aurkitua.]]
Erromatar garaiko lehen aurkikuntza arkeologikoak XIX. mendekoak dira; Nabarreria eta Kuria kaleetan aurkituak, elementu arkitektonikoak, brontzezko eskulturak (Pompeloko togatus-a aipagarriena), inskripzioak eta mosaikoak izan ziren. Artetatik zetozen urak bideratzeko egindako lanetan, 1895ean, Argarai herrian nekropoli bisigodo bat ere aurkitu zen, Florencio Ansoleaga eta Joan Iturralde Suit induskatu zutena.

1956tik 1983ra arte, indusketa sistematikoak egin dira, eta, horien bidez, hiri-trazadura eta antzinako hiriaren bilakaera kronologikoa zehaztu dira. Katedraleko muinoa, Brontze Aroaren amaieratik, eta Burdin Aroetan bizi izan zela ezagutzen da, K. a. I. mendearen hasieran erromatar garaiko lehen aurkikuntzak datagarriak izan zirelarik. K. a. 36an, horien artean, Italian egindako kanpai zeramika, legionario edo merkatari erromatarrek hirira ekarri zutena. Graccurrisekin, beraz, Ebroko haraneko establezimendu erromatar baten sorkuntza ofizialetako bat da, hauei, jeneral fundatzailearen izena eman zitzaielarik, kasu honetan, −Estrabonen etimologia egia bada− *Ponpeio Handian*, K. a. 74an eta K. a. 75ean.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia gehigarria 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Euskal Herria erromatarren garaian
* Iruñea
* Alde Zaharra
* Nabarreria

## Kanpo estekak 
* “‘Irulegitik Pompelora. Hiri baten jatorriak’ erakusketa aukera paregabea da gure garaiaren aurretiko I. mendeko Iruñean erromatarrek herrixka baskoian izan zuten eragina berraurkitzeko”. Erakusketa Pompelo Civivoxen. 2026/01/30-2026-09-27