open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rio de Janeiroko Arte Modernoaren Museoa

**Rio de Janeiroko Arte Modernoaren Museoa** (portugesez *Museu de Arte Moderna do Rio de Janeiro*, **MAM** siglekin ere ezaguna) Brasilgo kultur erakunde garrantzitsuenetako bat da. Rio de Janeiroko Glória auzoan dago, Flamengo parkean, Santos Dumont aireportutik gertu. Bere egoitza nagusia Affonso Eduardo Reidy Rio de Janeiroko arkitektoaren lanik ezagunena da. Arrazionalismo arkitektonikoaren zenbait ezaugarri ditu, batez ere burdinurtuzko egituren erabiltera eta ingurunearekin bat egitea. Carmen Portinho ingeniari zibil eta hirigileak egituraren kontzeptua diseinatu eta lana zuzendu zuen.

Museoa irabazi asmorik gabeko erakunde pribatu gisa inauguratu zen 1948an, Raymundo Ottoni de Castro Maya buru zuen negozio-talde baten ekimenez. Brasilek Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren bizi izan zuen egoera ekonomiko eta kulturalaren erakusgarria da, garai hartan ekipamendu kulturalen dibertsifikazio handia eta ondare artistiko baliotsuaren eskuratze garrantzitsua gertatu baitziren herrialde honetan.

Brasilgo abangoardia artistikoan garrantzi handia izan duten hainbat gertaeraren agertokia izan zen. Museoak bere historian zehar arte modernoaren bilduma oso adierazgarria izan du, gehiena 1978ko sute tragikoan galdu zen arren. Gaur egun, MAMek 11 mila objektu inguru gordetzen ditu, gehienak Gilberto Chateaubriand bildumakoak, 1993tik museoari maileguan utzitakoak.

## 1978ko sutea 
1978ko uztailaren 8an suak museoa kiskali zuen. Suteak 150 obra suntsitu eta beste 900 kalteturik utzi zituen. Galdutako lanen artean Pablo Picasso, Salvador Dalí eta Joan Miróren mailako artista entzutetsuen obrak zeuden eta Uruguaiko Arte Ederren museoak maileguan utzitako bildumaren hainbat lan, haien artean Joaquín Torres Garcíarenak.

Galdutako lanen artean daude, besteak beste*,* Pablo Picassoren *Dora Maarren erretratua eta Emakume baten burua,* Cándido Portinariren *Emakumea negarrez*, Salvador Dalíren *Platerik* *gabeko arrautza plateraren gainean* eta Joan Miróren *Pertsonaia paisaia batean*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Museoaren webgune ofiziala
Dendrimero

thumb|442x442px|Dendrimeroa eta dendroi izeneko osagarria. Dendrimeroaren osagaiak geruzetan antolatzen dira

**Dendrimeroa** hiru dimentsioko makromolekula da zuhaitz-egitura duena. Dendrimeroak polimeroak dira eta egitura kimiko zehatza dute, non atomoen arteko lotura kimikoak zehatz deskribatu baitaitezke. Dendrimeroak simetrikoak dira gunearekin eta, maiz, hiru dimentsikoko morforlogia esferikoa hartzen dute.

## Propietateak 
Dedrimero-molekulen ezaugarririk behinena egiturazko perfekzioa da. Dendrimeroak monosakabanatuak dira eta normalean konposatu esferiko eta simetrikoak eratzen dituzte. Pisu molekularrari dagokionez anplitude handia dago pisu baxutik pisu handietarainoko espektroa osaturik.

Dendrimeroen ezaugarriek gainazal molekularrean dauden funtzio-taldeek markatzen dituzte. Molekula funtzionala kapsulatzea ere posible da eta kasu horretan biomaterialak mimifikatzen dituzte.

Dendrimero batzuk uretan disolbagarriak izan daitezke, gainerako polimeroak ez bezala. Horretarako kanpo-azala talde hidrofilikoekin edo kargatutako espeziekin funtzionalizatzen dira.

## Erabilerak 
Dendrimeroek erabilera asko dituzten hala nola: gainestalduretan, katalizatzaile moduan edo biskositate-aldarazle gisa. Dena den, atzen urteotan medikuntzaren alorrean asko erabiltzen hasi dira odol-analisietan edo erresonantzia magnetikoetan kontraste moduan esaterako. Terapia genikoetan ere baliatzen hasi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaldizko polizia

thumb|250px|Gameluzko polizia Egipton.
**Zaldizko polizia**, arabiar herrialdetan **Gameluzko polizia**, animalien gainean mugitzen diren poliziak dira. Gehienetan lurralde urrunetan ibiltzen dira baina, askotan ere, hirietan, zeremonia berezietan edo parke eta zabalgune handietan. Pertsona talde handiak kontrolatzeko ere polizia egokia izan daiteke, alturak ikuspegi orokorra eskaintzen baitie.

## Polizia horren abantailak 
* Poliziak hartzen duen altura bere izaera inposatzen du.
* Errepideak ez dauden tokietan mugimendu erraztasun gehiago du.
* Naturgune babestuetan ingurumenean hobeto integratzen dira. Ez dute zarata sortzen ezta ere kutsatzen.
* Hirietan delinkuenteen aurrean disuazio-tresna izan daiteke.

## Ekipamendua 
Uhaleria ekitazio arruntan erabiltzen den antzekoa da. Zela askotan sintetikoa izaten da eta ez larruzkoa, animaliak eraman behar duen pisua arintzeko; nolabait poliziak gainean daraman ekipoaren pisua konpentsatu egiten da horrela. Ferrak bai dira bereziak, metal bereziekin eginak, trakzio handia hobeto jasatzeko. Hirietan, bestetik, ferrek gomazko zolak izaten dituzte. Liskarren kontroletan aritzen diren zaldiak, bestetik, burua babestuta eramaten dute. Poliziek ere borra luzeak eramaten dituzte, jendea hobeto kolpatzeko.

## Iruditegia 

Image:
RCMP_officer_on_a_horse.JPG|Kanadako Zaldizko Polizia.
Saint_Pats_in_San_Francisco_-_Start_of_the_parade.jpg|San Frantzizkoko (AEB) polizia.
Garde_républicaine_Louvre_2007_07_17.jpg|Frantziako zaldizko polizia Louvre inguruan.
Mounted_police_officer_in_Helsinki_Finland.jpg|Finlandiako zaldizko polizia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kanadako Zaldizko Polizia

## Kanpo estekak
Heptazina

**Heptazina** edo tris-*s*-triazina C6N7H3 formulako konposatu kimikoa da. Egitura triangeluar lauda da triazinazko hiru eraztun juntatuta osatzen dena eta erpinetan hiru hidrogeno atomo dituena.

Solido fluoreszente horia da 300&nbsp;°C-tan urtzen dena. Disolbatzaile organikoetan disolbatzen da, azetonitrilotan esaterako eta urak deskonposatzen du argiaren eraginez.

Heptazina izena usatzen da ere hidrogenoak ordezkatuta dituzten deribatuentzako. Heptazinaren oligomeroak eta polimeroak 19.mendean deskubritu ziren. Sugarrak atzeratzeko erabili izan dira eta berriki material elektronikoetan erabiltzen hasi dira

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fleet Street

**Fleet Street** Londresko kale bat da. Bere izena Fleet ibaitik dator (gaur egunean lurrazpian ezkutuan). Kaleak bide paraleloa egiten Tamesis ibaiarekiko, haren ezkerreko eta iparraldeko aldean. Londresko bi gune historikoren lotura egiten du kaleak, City-a ekialdean, eta Westminster mendebaldean.

## Prentsarekin erlazioa 
Erresuma Batuko egunkari eta prentsa erakunde britainiar nagusiek bertan izan zuten egoitza nagusia, 18. mendearen hasieran hasi zen tradizio baten ondorioz. Horrek horrela iraun zuen 1980ko hamarkadara arte, baina egunkari eta gainerakoak berkokatzen hasi ziren orduan. 2005ean Reuters agentzia britainiarrak itxi zuen bertako egoitza; azken prentsa erakundea izan ziren Fleet Street-en baina izena oraindik metonimikoki erabiltzen da prentsa nazional britainiarrari erreferentzia egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakearen Aldeko Nazioarteko Bulegoa

**Bakearen Aldeko Nazioarteko Bulegoa** edo **IPB** (*ingelesez: Permanent International Peace Bureau eta frantsesez: Bureau International Permanent de la Paix*) bakearen bidez gatazkak konpontzeko irtenbideak bilatzen dituen nazioarteko erakunde zaharrena da. 1910ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. Bere kidetza 70 herrialdetako 300 erakundek osatzen dute. IPBren egoitza nagusia Berlinen (Alemania) dago eta bulegoak ditu Bartzelonan (Katalunia) eta Genevan (Suitza).

Bere kanpaina nagusiak **Gastu Militarren kanpaina globala (GCOMS)** eta *garapen iraunkorrerako armagabetzea* dira*,* arma nuklearretan zein arma konbentzionaletan eta biologikoetan, lurreko minetan eta arma txikietan oinarrituta.

IPB **Nazio Batuetako** Ekonomia eta Gizarte Kontseilua (EGK) aholku-emaile da, eta **Komunikazio Globaleko Departamentuarekin** elkartuta dago.

## Kanpo estekak
Kaltzifediol

**Kaltzifediola**, **kaltzidiola**, **25-hidroxikolekaltziferola** edo **25-hidroxibitamina D3** (**25(OH)D3** laburtua), gibelean D3 bitaminaren hidroxilazioaren bidez sortzen den prohormona da. Kaltzifediola, orduan, (25(OH)D-1α-hidroxilasa entzimaren eraginez) giltzurrunetan kaltzitriol (1,25-(OH)2D3) bihurtzen da, D bitaminaren forma aktiboa den hormona sekoesteroidea. Giltzurrunetan 24-hidroxikalazioaren eraginez 24-hidroxikaltzidiol ere bihur daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rio de Janeiroko Unibertsitate Federala

thumb|500x500px|Museo Nazionala, unibertsitatearen alde bat.
thumb|386x386px|Unibertsitate Jauregia.
**Rio de Janeiroko Unibertsitate Federala** (), **Brasilgo Unibertsitatea** izenaz ere ezaguna, Brasilgo unibertsitate federalik handiena da. Rio de Janeiro hirian dago eta hiru campus ditu: Ilha do Fundão, Praia Vermelha eta IFCSko humanitateen eremua. Horrez gain, hiriaren erdialdean hiru eraikin independente ditu. 1920an sortu zen "Brasilgo Unibertsitatea" izenarekin. Bere eskola batzuk koloniaren garaikoak dira. Rio de Janeiro hirian 80 institutu eta unibertsitate baino gehiago daude. 

UFRJ Latinoamerikako unibertsitate onenen zerrendan laugarrena da, Espainiako Ikerketa Zientifikoen Goi Mailako Kontseiluaren sailkapen webometrikoaren arabera. 

## Zentroak 
Unibertsitatea hainbat "zentro" eta unitate bereizitan banatuta dago:

* Osasun Zientzien Zentroa (CCS). Ondokoak hartzen ditu barne:
** Biologia Institutua (IB).
** *Anna Nery* Erizaintzako Eskola (EEAN).
** *Clementino Fraga Filho* Unibertsitate Ospitalea (HUCFF).
** Farmazia Fakultatea (FF).
** Medikuntza Fakultatea (FM).
** Odontologia Fakultatea (FO).
** Gorputz Hezkuntza eta Kirol Eskola (EEFD).

* Zientzia Juridiko eta Ekonomikoen Zentroa (CCJE) - (Zuzenbidea eta ekonomia), barne hartzen ditu
** Administrazio eta Kontabilitate Zientzien Fakultatea (FACC).
** Zuzenbide Facultate Nazionala (FD).
** Ekonomia Institutua (IE).

* Zientzia Matematikoen eta Naturaren Zentroa (CCMN) - (Zientziak)
** Matematika Institutua (IM).
** Fisika Institutua (IF).
** Kimika Institutua (QI).
** Geozientzien Institutua (IGEO).
** Valongoko Behatokia (OV)

* Filosofia eta Giza Zientzien Zentroa (CFCH).
** Gizarte-zerbitzuen Eskola (ESS).
** Filosofia eta Gizarte Zientzien Institutua (IFCS).
** Psikologia Institutua (IP).
** Hezkuntza Fakultatea (FE).

* Letren eta Arteen Zentroa (CLA) - (Arteak eta letrak), barne hartzen ditu:
** Letren eta Arteen Eskola (Arte Ederretako Eskola)
** Letren Fakultatea (FL)
** Musika Eskola
** Arkitektura eta Hirigintza Fakultatea (FAU)

* Teknologia Zentroa (CT).
** Eskola Politeknikoa (POLI).
** Kimika Eskola (EQ).

## Institutuak 
* Museo Nazionala
* Casa da Ciência
* CAp UFRJ

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Latinoamerikako unibertsitateen sailkapen akademikoa

## Kanpo estekak 
* UFRJ webgune ofiziala
Hamalau heriotzena

***Hamalau heriotzena*** egile ezezaguneko bertso-sorta da, Jose Larrañaga Mendaroko semeak 1825eko urriaren 31n Etxebarriako Altzibar baserrian egin zituen hilketak kontatzen dituena.

Kartzelan zegoela heriotza zigorraren zain, bertsolari bati enkarguz jarrarazitako bertso-sorta da, haren ibilera odoltsuaren berri ematen duena lehenbiziko pertsonan.

## Historia 
1825eko urriaren 31n, Jose Larrañagak familia bereko hiru lagun hil zituen Etxebarriako Altzibar baserrian: Miguel Galdos, 58 urtekoa; Katalina Gandiaga, 61 urtekoa; eta horien alaba Josefa Micaela, 31 urtekoa. Katalina ez zen berehala hil. Hilzorian zegoela kontatu zien inguruko baserrikoei zeinek egin zien eraso. Handik gutxira atxilotu zuten Larrañaga, Santanderren (Kantabria, Espainia). Bilboko kartzelan sartu, eta 1826ko ekainean hil zuten, garrotez. 

Kartzelan zegoela heriotza zigorraren zain, bertsolari bati enkargatu zion bertsotan emateko bere ibilera odoltsuaren berri.

## Egilea 
Bertso-sorta lehenbiziko pertsonan idatzirik dago, eta bertan Joxe Larrañagak bere testigantza ematen du, kartzelan, heriotza zigorraren zain dagoen artean. Baina bertsopaperak ez dakar bertsolariaren izenik. Larrañagak berak ez zituela idatzi onartua dago, enkarguz bertsolari bati agindutakoak direla edo, bestela, bertsolariren batek bere kabuz argitaratutakoak. Bertsoen egiletza ikerketagai da gaur egun.

## Bertso paperak 
Bertso hauek jasotzen dituen argitalpenik ezagunena, Jesus Maria Leizaolarena da, 1965. urtekoa. Orduko ortografiara egokituta eta izenak ezkutatuta eman zituen argitara Leizaolak. Geroago, 1983an, Joseba Lakarrak, Koldo Bigurik eta Blanca Urgellek ere jaso zituzten *Euskal baladak: antologia eta azterketa* liburuan.

1974an, Julen Lekuonak kantatu eta grabatu zituen bertsoak, Xabier Lete eta Antton Valverderekin batera kaleratutako *Bertso zaharrak* diskoan. Morau kantariak 2000. urtean grabatu zuen bere bertsioa, *Amodio domestikoa* diskoan.

Baina 2014an jatorrizko bertsopaperaren kopia aurkitu zuten Modesto eta Bertol Arrieta ikertzaileek, Euskaltzaindiaren liburutegian. Sorta 1826an inprimatu zen Tolosako (Gipuzkoa) "D. Juan Manuel la Lamaren Moldeteguian". Bertsopaper hori Louis Lucien Bonaparte printzeak jaso zuen eta Londresen zeukan liburutegi pertsonalean gordeta eduki zuen, haren alargunak Chicagoko Newberry Libraryri saldu zion arte 1900 aldean. 1980 inguruan, Euskaltzaindiaren liburutegiak Bonapartek jasotako bertsopaperez osatutako mikrofilm bat erosi zuen, ikertzaileentzat eskuragarri egon zedin.

## Bertsoak 
Hogei hamarreko txiki dira. Transkripzioa Jesus Maria Leizaolaren "1808-1814 en la poesía popular vasca" liburukoak dira. Doinuak sortaren izen bera darama.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jose Larrañaga

## Kanpo estekak 
* 14 heriotzak, *Euskal gaizkileak* podcasta, zuzeu.eus
* Hamalau heriotzak, Julen Lekuonaren bertsioa, youtube.com
Kolekaltziferol

**Kolekaltziferola** edo **D3 bitamina** D bitaminaren mota bat da. Ezinbestekoa da kaltzioa eta fosforoa hezurretan finkatzeko. Organismoak bi bidetatik lor dezake: larruazaleko sintesia, eguzki-argiaren izpi ultramoreek 7-dehidrokolesterolean eragiten duten ekintzagatik, edo digestio-bidea, hura duten elikagaiak hartuz. Kolekaltziferola, gibelean hidroxilazio bidez, 25-hidroxikolekaltziferol (kaltzidiola) bihurtzen da. Hau, berriz ere, giltzurrunean hidroxilatzen denean, 1-25 dihidroxikolekalziferola (kaltzitriola) sortzen du. D bitaminaren eskasia prebenitzeko sendagai gisa erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ergokaltziferol

**Ergokaltziferola** edo **D2 bitamina** D bitaminaren mota bat da. Ezinbestekoa da kaltzioa eta fosforoa hezurretan finkatzeko. 1936an lehendabizikoz deskribatua, elikadura-osagarri moduan erabiltzen dute. Eguzki-argiaren izpi ultramoreek eragiten duten ekintzagatik, ergosterol sortzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaltzitriol

**Kaltzitriola** edo **1-alfa,25-dihidroxikolekaltziferola** (**1,25-(OH)2D3** laburtua) D bitaminaren forma aktiboa da, giltzurrunean sortua. Kolekaltziferola, gibelean hidroxilazio bidez, 25-hidroxikolekaltziferol (kaltzidiola) bihurtzen da. Hau, berriz ere, giltzurrunean hidroxilatzen denean, kaltzitriola sortzen du. Kaltzitriolak kaltzioaren kontzentrazio plasmatikoa erregulatzen du, traktu gastrointestinalean kaltzioaren xurgapena areagotzea eragiten baitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Blas Parrokia Eliza (Dulantzi)

**San Blas Parrokia Eliza**, Arabako Dulantzi herriko herrigunean dago. XVI. mendean eraikia, eliza gaur egun oso aldatua dago, bertan lan ugari egin direlako, baina garai batean babes funtzioa betetzen zuen. Hegoaldeko horman antzinako fabrika erromanikoaren aztarnak omen direnak mantentzen ditu.

## Historia 
San Blas Sebastekoari eskainitako parrokia eliza, Dulantzi udalerriaren goialdean dago. Elizak erromanikoaren aztarnak ditu. Gaur egungo eraikina, aldiz, XV-XVI. mendekoa da. Kanpotik elementu deigarriena dorrea da: XVI. mendean eraikia, Justo Antonio Olagibel arkitekto gasteiztarrak diseinatu zuen; herriko muinoaren gailurrean, eta bere altuera eta diseinu nabarmenagatik, *Lautadako Neska* izenaz ere ezaguna da. Ondorioz, estilo desberdinak ikus daitezke: gotiko berantiarra, Errenazimenduarena, Neoklasizismoarena. Eraikina Alegria-Dulantziko Hiri Historikoaren monumentu multzoaren barruan dago. Aldare nagusiaren erretaula Jose Angulok egin zuen.

## Deskribapena 
"Gurutze latindarreko oina duen tenplua da, eta burualdea ganga gotiko berantiar batek estaltzen du. Murruen hondoa harri hormaz egina dago eta ondorengo elementuak harlanduz eginak daude: baoak, portadak, erlaizak, ataripea, dorrea... Tenpluaren kanpoaldean azpimarragarriak dira dorrea eta ataripe neoklasikoa, erdi puntuko bederatzi arkoz osatua. Erdiko tarteak, dorrearen azpian, oin angeluzuzena du, angelu alakatuekin, eta estalki soila, oso janda, petxinen gain. Gurutzaduran, ganga korapilatu egiten da eta, nabearen erdiko tartean, izar ganga zabala aurkitzen dugu konkordura eta terzeleteekin. Gaur egun, oinaldetik sartzen da tenplura, ateburua duen bao bakun batetik, baina, oraindik ere, jatorrizko portada gordetzen da bataiategian. Portada honek trasdos konopialeko arku zorrotz berezia du. Hegoaldean sarbide txikiago bat egin zen XVI. mendean, gaur egun itxia. Argiztapen baoetan bereizten dira, besteak beste: erdi puntuko arku bat, gurutzaduraren eskuineko adarrean, baita epistola gunearen okuluak ere, gar itxurako trazeriarekin. Tenpluaren beste elementu bikain batzuk sakristia, korua eta traza erromanista duen aldare nagusia dira, eta XVII. mendean burutua".

## Iruditegia 

Irudi:Alegria-Dulantzi_-_Iglesia_de_San_Blas_03.jpg|Dorrea.
Irudi:Alegria-Dulantzi_-_Iglesia_de_San_Blas_05.jpg|Atari gotiko berantiarra.
Irudi:Alegria-Dulantzi_-_Iglesia_de_San_Blas_16.jpg|Arkupea.
Irudi:Alegria-Dulantzi_-_Iglesia_de_San_Blas_23.jpg|Aldare nagusia.
Irudi:Alegria-Dulantzi_-_Iglesia_de_San_Blas_35.jpg|San Blas.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leyla Zana

**Leyla Silvan,** **Leyla Zana** bezala ezagutua (Silvan, Diyarbakır, 1961eko maiatzaren 3a) idazle eta politikari kurdu-turkiarra da, ideia feministak eta progresistak ditu eta Turkia federal baten barnean Kurdistan autonomo bat defendatzen du. Herritarren Alderdi Demokratikoa ordezkatuz Turkiako Nazio Biltzarraren diputatua izan zen 2015eko ekainetik aurrera. 1994tik 2004ra espetxeratua izan zen bere aktibismo politikoarengatik. Hala ere, aldez aurretik 1991tik 1994 aparteko diputatua izan zen.

1995ean Europako Parlamentuak Sakharov Sariarekin saritu zuen, baina Leylak ezin izan zuen bere saria eskuratu espetxetik atera arte 2004an. Bestalde, 1944an Rafto Saria ere eskuratu zuen. Izan ere, Rafto Fundazioak Leyla saritu nahi izan zuen berak Turkian burututako borroka baketsuarengatik; Herri Kurduaren eskubideen aldarrikapena burutu izateagatik, hain zuzen ere.

## Jardunbidea 
Silvan jaio zen, Diyarbakirtik gertu. 14 urte zituenean bere lengusu Medhi Zanarekin ezkondu zen, hau Diyabakirko alkatea izan zen 1975ean. Izan ere, Turkiako 1980ko esatatu-kolpean bere senarra espetxeratu ondoren Leylak atxilotu politikoen amnistiaren alde egiteari ekin zion.

Leylak 23 urtekin hasi zituen ikasketak eta hiru urtetan Lehen eta Bigarren hezkuntzako ziurtagiriak lortu zituen.

90eko hamarkadaren hasieran *Yeni Ülke* aldizkarian kolaboratu zuen.

### Jardunbide politikoa eta aktibista 
1991ko urrian, Turkiako parlamentuan sartu zen lehenengo emakume kurdua izan zen. Giza eskubideen eta herri kurduaren eskubideen aldeko aktibismoak ospe handia eman zioten Turkiako populazio kurduaren artean. Diyarbarkir barrutiko diputatu izatea lortu zuen DEHAP (Herritarren Alderdi Demokratikoa) alderdiaren botoen% 84rekin.

Turkiako Batzar Nazionalean "gatazka kurdu" deiturikoa modu irekian planteatu zuen lehen diputatu hautatua izan zen Zana. 1991ko azaroaren 6an sartu zen eta zin egin zuen debekatutako bandera kurduaren koloreetako diadema jantzita eta galarazitako hizkuntza kurduaz baliatuta: "herri turkiarren eta kurduen arteko kofradiaren izenean".

1994ko martxoan, Demokrazia Alderdiko kide gisa, AEBetan izandako diskurtso eztabaidatuaren ostean, bere immunitate parlamentarioa deuseztatu zioten. Honekin batera traizio eta separatismoaz akusatu eta atxilotu zuten, baita Kurdistango Langileen Alderdiko (PKK) kide izatea leporatu zioten. Hatip Dicle, Orhan Doğan eta Selin Sadak bere alderdikideekin batera.

1994ko abenduaren 8an, hamabost urteko zigorra ezarri zioten "traizioz" eta "legez kanpoko erakunde batekoa" izatea leporatuz, baina berak beti akusazio hauek ezeztatu zituen.2016ko azaroan, Zana berriro atxilotu zuten BDP / HDPko beste diputatu batzuekin batera, PKK-rekin lotura izatea leporatu zietelako eta 2017ko otsailean berriro atxilotu eta laster askatu zuten.

Herritarren Alderdi Demokratikoa salatu zuten PKKren ordezkari politikoa izateagatik. Formazioak gertaera hau ezeztatzen du eta herrialdeko disidentziarekin amaitzeko tresna dela bermatzen du.

## Sariak 
* 1994, Premio Rafto
* 1995, Sakharov Saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roque Santeiro

***Roque Santeiro*** Rede Globok ekoitzi eta emititzen duen Brasilgo telenovela da. 1985eko ekainaren 24an estreinatu zen eta 1986ko otsailaren 21ean amaitu zen, *Corpo a Corpo* ordezkatuz eta *Selva de Pedra*k ordezkatu zuen..

Dias Gomes-ek sortu zuen —O Berço do Herói antzezlanean oinarrituta— eta aktore hauek zituen: Regina Duarte, Lima Duarte, José Wilker, Lucinha Lins, Yoná Magalhães, Paulo Gracindo, Armando Bógus, Cássia Kis Magro, Elizângela, Fábio Júnior, Lídia Brondi, Cláudio Cavalcanti, Cláudia Raia, Lutero Luiz, Maurício Mattar, Eloísa Mafalda eta Ary Fontoura. Paul Ubiratanek zuzendu du eta Aguinaldo Silvak idatzi du.

*Roque Santeiro*k arrakasta handia lortu zuen, eta gaur egun garai guztietako telenovela onenetariko bat dela aitortzen dute. Mundu osoko herrialde askotan banatu zen, eta 60 milioi ikus-entzuleko audientzia izan zuen. Gaur arte Brasilgo telebistaren historiako saiorik ikusiena izan da.

## Aktoreak 
* Regina Duarte: Viúva Porcina (Porcina da Silva)
* Lima Duarte: Sinhozinho Malta (Francisco Teixeira Malta)
* José Wilker: Roque Santeiro (Luís Roque Duarte)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Roque Santeiro merkatua

## Kanpo estekak
Escrava Isaura

***Escrava Isaura*** Rede Globok ekoiztutako 1976ko Brasilgo telenobela da, jatorrian 1976ko urriaren 11 eta 1977ko otsailaren 5a bitartean arratsaldeko seietan eman zen. Mendeko Bernardo Guimarães idazle abolizionistaren 1865eko izen bereko eleberrian oinarrituta, Isaura, arraza mistoko esklaboak, Brasilgo Inperioaren garaian zoriontasuna aurkitzeko borrokak kontatzen ditu. Lucélia Santos izan zen protagonista eta Rubens de Falco esklabo jabea zen Leôncio Almeida, antagonista nagusia. Gilberto Bragak moldatu zuen eta Herval Rossanok eta Milton Gonçalvesek zuzendu zuten, 100 atal pasatuz.

## Aktoreak 
* Lucélia Santos: Isaura dos Anjos / Elvira Vaz
* Rubens de Falco: Leôncio Corea de Almeida
* Edwin Luisi: Álvaro Santana de Souza
* Roberto Pirillo: Tobias Paes Vidal
* Norma Blum: Malvina Fontoura
* Gilberto Martinho: Horácio Correia de Almeida komendadorea
* Beatriz Lyra: Ester Correia de Almeida
* Átila Iório: Miguel dos Santos / Anselmo Vaz
* Léa Garcia: Rosa
* Isaac Bardavid: Francisco de Assis Pasquim
* Haroldo de Oliveira: André
* Maria das Graças: Santa / Maria
* Zeni Pereira: Januária
* Mário Cardoso: Henrique Fontoura
* Elisa Fernandes: Taís Paes Vidal
* Ângela Leal: Carmem Magalhães Almeida
* Dary Reis: Inácio Fontoura kontseilaria
* Amiris Veronese: Alba Paes Vidal
* Carlos Duval: Beltrão
* Ítalo Rossi: José Matoso
* Francisco Dantas: Matoso
* Myrian Rios: Ana Matoso (Aninha)
* Ary Coslov: Geraldo
* Clarisse Abujamra: Lúcia Andrada
* André Valli: Martinho Vieira
* Ana Maria Grova: Eneida
* José Maria Monteiro: Andrada kapitaina
* Gilda Sarmento: Carolina Andrada
* Neuza Borges: Rita
* Edyr de Castro: Ana
* Marlene Figueiró: Leonor
* Almeida Santos: Jaime
* Nena Ainhoren: Lucíola
* Mário Polimeno: Palhares
* Lady Francisco: Carmen
* Aguinaldo Rocha: Alceu Dias Bernardes doktorea
* Henriette Morineau: Madeleine Besançon andrea
* Marcos Frota: Eurípedes
* Lídia Iório: Isaura (umetan)
* Janser Barreto: Leôncio (umetan)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stefan Löfven

**Kjell Stefan Löfven** (1957ko uztailaren 21a) suediar politikaria da. Suediako lehen ministroa izan zen 2014tik 2021era eta Suediako Alderdi Sozialdemokratako burua 2012tik 2021era.
Jaan Roose

**Jaan Roose** (Setomaa, 1992ko urtarrilaren 11) estoniar kirolaria da. Slackline-a egiten du eta sokaren gainean 5 frontflip jarraian egitea lortu duen atleta bakarra da. 

## Slackline-a 
Slackline-a bi puntu finkoen artean, normalean zuhaitzen artean, jartzen den nylonezko edo poliesterrezko soka baten gainean salto eta akrobaziak egitea datzan kirola da, baina batez ere, oreka mantentzea datzan kirola da. Soka hau lurzorutik altuera edo garaiera oso handian jartzen denean, kirolak “slackline” ordez “highline” izena jasotzen du. Era berean, soka itsasoaren edo ozeanoaren gainean jartzen denean, aldiz, kirolak “slackline” izenaren ordez “waterline” izena jasotzen du. 

## Bizitza 
Askok esaten dute arazoetaz ahazteko baliagarria dela slackline-a, batez ere orainean pentsatu behar duzulako eta kontzentrazio handia behar duzulako sokaren gainetik ez erortzeko. Roosek dio, slackline-a bere grina bihurtu dela; esaten duen bezala: “Everything I do is part of my lifestyle. Hobby is not the right word I use for my everyday activities.” Hau da, egiten duen guztia bere bizitzeko moduaren parte dela, hobby hitza ez lukeela erabiliko egiten duen eguneroko ariketei erreferentzia egiteko. Gainera, Jaanentzako slackline-a bere grina izan arren, bere lana ere bihurtu da. Horretaz arro sentitzen da, ondo pasatzen duen bitartean dirua irabazten ari delako. 

Behin baina gehiagotan Hollywood-eko filmetan atera da, espezialista bezala. Horren harira, ezaguna egin zuen filmean atera zen, Assassin’s Creed (2016). Horretaz gain, ospe gehiago eman dioten beste hainbat tokitan ere atera da, hala nola, Red Bull Sport Events-en (2018) eta Madonnarekin, 2012ko MDNA World Tour-ean. Giovanna Petrucci slackliner-arekin, kirol honetako brasildar hoberenarekin, ere egin zuen topo Dragone Circus La Perle-n, Dubaien. Ordundik, bertan aritzen da lanean Giovannarekin. 

## Zaletasunak eta lorpenak 
Jaan 18 urterekin hasi zen slackline-a praktikatzen, txirrindularitza utzi ondoren. 3 aldiz irabazi du munduko txapelketa eta backflip bikoitza hankekin lurreratuz egin duen egungo atleta bakarra da. Jaanek gustukoen duen slackline-a zuhaitzen artean egiten dena da, naturarekin harremanean egotea gustuko duelako. Roosek superheroi moduan hartzen ditu Tom & Jerry marrazki bizidunetako bikotea, kuriositate bezala aitortzen zuen Jaanek berak.

Jaan Roose hainbat txapelketetan parte hartu du edo irabazi ditu, hauek dira nabarmenenak: 2011n bigarren postua ISPO Slackline txapelketan, 2014an lehenengo postua FISEn, Montpellier-en, eta 2016ko Red Bull Airlines irabazi zuen.   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haizearka

250px|thumb|Haizearka baten eskema.
**Haizearka** ur-jauzi bat erabiltzen duen aire konpresorea da. Sistema horretaz baliatu ziren Europako eta Estatu Batuetako burdinoletan labeak airez hornitzeko. Euskal Herriko burdinola txikietan XVII. mendetik aitzinera ezarri bazen ere, burdinola nagusi gehienetan hauspoak erabiltzen segitu zuten.

## Funtzionamendua 
Ur-biltegiko edo antaparako ura hodi bertikal batetik behera sartzen zen. Hodi horren goialdean mehargune bat zegoen, eta zulo txiki batzuk beheraxego. Ura mehargunetik igarotzen zelarik, haren presioa jaisten zen eta, Venturi efektuari esker, zuloetatik barrena kanpoko airea xurgatzen zen. Ura, aire burbuilekin nahasia, itxitako ontzi bateraino erortzen zen (izan ere, ontzi hori zen haizearka). Ontziak bi irteera zituen; behekotik ura ateratzen zen, eta gainekotik airea presiopean, hodien bidez laberaino eramaten zena.

Haizearkaren bitartez aire-fluxu jarraitua lortzen zen, hauspoekin gertatzen ziren aspirazio- eta bultzada-aldirik gabe. Ur-jauzi handia behar izatea, eta hauspoek baino ur gehiago xahutzea ziren desabantaila nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Haizearka*, eibarko-euskara.eus
Antestia Oandissenen estela

**Antestia Oandissenen estela edo hilarria**, Soriako Tierras Altas eskualdean aurkitu zen erromatar garaiko heriotza-estela edo hilarria da. Tailer epigrafiko bereko beste estelak ez bezala, ez du marrazkirik eta idazkuna bakarrik agertzen da. Testu horretan agertzen den hildakoaren izena, antzinako euskararen aitzindaria izango litzatekeen euskal-akitanierazkoa da.

## Jatorria eta kronologia 
*Antestia Oandissen,* Las Aldehuelas udalerri barruan dagoen Valloria herriko etxe batean zegoen, eta litekeena da herri horretatik gertu dagoen La Muela aztarnategian izatea jatorria. K.o. I mende bukaerakoa edo II mende hasierakoa da.. Tailer epigrafiko berean idatzi zuten Antestius *Sesenco*-ren "abizen" bera dauka.

Izenaren bigarren osagaia (izen pertsonala), ordea, indigena da. *Oandissen* hitzak bi ss ditu eta horrek esan nahi du ez duela S soinua adierazten, baina litekeena da s soinuaren antzeko beste fonema bat irudikatzea. Honela dio Joakin Gorrotxategik hizki bikoitz horri buruz, Miñaoko Helasseri eskainitako aldarearen idazkuna aztertzean:

## Identifikatzaile epigrafikoa 
"Antestia Oandissen"-en inskripzioaren kode epigrafikoak eta bibliografia: HEp 2, 1990, 668 = HEp 3, 1993, 359 = AE 1990, 566 = AE 2001, +01222 = HEp 19, 2010, 300 = Fernández Palacios, F. “Casos Y Cosas Peninsulares Relacionadas Con La Denominada Onomástica Vasco-Aquitana.” Palaeohispanica 10 (2010), p. 366

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Akitaniera Sorian
* Epigrafia

## Kanpo estekak 
* Hispania Epigraphica-ko fitxa
* Epigrafische Datenbak Heidelberg-en duen ftixa
Areciboko mezua

**Areciboko mezua** M13 izar multzora igorritako irrati mezu bat da. Mezu hau 1974an bidali zuten Puerto Ricoko Arecibo irrati teleskopiotik.

## Mezuaren osagarriak 
Mezua Frank Drake, Carl Sagan eta beste hainbat zientzialarik diseinatu zuten. 1.679 bitez osaturik dago, bi zenbaki lehen oinarri dituen biderketa bat da, eta hortaz, bi zenbaki horiek alderatuz 23 lerro eta 73 zutabetan banatu daiteke marrazki edo grafiko bidimentsional bat osatuz.

Irudi horretan, zenbait osagarri kodetu zituzten:

* Lehen lerroan 1etik 10era arteko zenbakiak adierazi zituzten, sistema bitarrean.
* Bigarren lerroan DNAren adierazle bat ageri da.
* Hirugarren lerroan nukleotidoak agertzen dira, lerrotan bereizirik.
* Laugarrenean DNAren helize bikoitza ikus daiteke; hain zuzen, Lurreko izaki bizidun guztiek partekatzen dugun ezaugarria. Erdian dagoen zutabe zuriak beste nukleotidoen kopurua adierazten du.
* Bosgarren lerroan gizakia agertzen da; ezkerreko irudiak gizakiaren batez besteko altuera adierazten du (1764 mm), eta eskuinekoak 1974. urtean Lurrean zegoen gizaki kopurua: 4 292 853 750.
* Seigarren lerroan eguzki sistema osatzen duten planetak agertzen dira, tamaina zehaztuta eta Lurra nabarmenduta.
* Zazpigarren lerroak Areciboko teleskopioari egiten dio erreferentzia; hain zuzen, mezuaren igorlea eta erantzun posiblearen hartzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
O Rei do Gado

***O Rei do Gado*** Benedito Ruy Barbosa-k idatzi eta Luiz Fernando Carvalho-k zuzendutako telenovela brasildarra da, Rede Globo-n ekoitzi eta emititu zen, 1996ko ekainaren 17tik 1997ko otsailaren 15era.

## Aktoreak 
* Antônio Fagundes: Bruno Berdinazzi Mezenga / Antonio Mezenga
* Raul Cortez: Geremias Berdinazzi
* Patrícia Pillar: Marieta Berdinazzi (Luana)
* Glória Pires: Rafaela Berdinazzi (falsa Marieta)
* Fábio Assunção: Marcos Mezenga

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
A Próxima Vítima

***A Próxima Vítima*** Rede Globok 1995eko martxoaren 13tik 1995eko azaroaren 3ra arte ekoiztu eta emititu zuen Brasilgo telenobela da. 203 kapitulu izan zituen guztira.

José Wilker, Tony Ramos, Susana Vieira, Aracy Balabanian, Lima Duarte, Natália do Vale, Vivianne Pasmanter, Marcos Frota, Yoná Magalhães, Gianfrancesco Guarnieri, Tereza Rachel, Cecil Thiré eta Cláudia Ohana izan ziren protagonista paperetan.

## Aktoreak 
* José Wilker: Marcelo Rossi
* Susana Vieira: Ana Carvalho
* Tony Ramos: José Carlos Mestieri (Juca)
* Aracy Balabanian: Filomena Ferreto Giardini
* Gianfrancesco Guarnieri: Eliseo Giardini
* Cláudia Ohana: Isabela Ferreto Vasconcellos Rossi
* Natália do Vale: Helena Braga Ribeiro
* Vivianne Pasmanter: Irene Braga Ribeiro
* Lima Duarte: José Mestieri (Zé Bolacha)
* Marcos Frota: Diego Bueno
* Cecil Thiré: Adalberto Vasconcellos

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irineo Serbiakoa

**Irineo** (; Vidova, Čačak, Drinako Banovina, Jugoslaviako Erresuma, 1930eko abuztuaren 28a - Belgrad, 2020ko azaroaren 20a) Serbiako 45. patriarka eta Serbiako Eliza Ortodoxoaren burua izan zen.

Miroslav Gavrilović jaioa, Prizrengo seminarioan ikasi zuen. Belgradeko Unubertsitaean teologian graduatu ondoren, armadan sartu zen. 1959an, fraide bezala sartu zen Rakovicako monasterioan eta **Irinej** izena jaso zuen. 1975 eta 2010 bitartean Niško apezpikua izan zen. 2010eko urtarrilaren 22an Pavle patriarkaren aurreko azaroan hil ondoren aukeratu zuten patriarka. Bere titulu ofiziala "Peć Artzapezpikua, Belgradeko eta Karlovciko Metropolitano eta Serbiako Patriarka" izan zen. Tradizionalista moderatutzat jotzen zen.
Lausanako katedrala

**Lausanako katedrala**, **Lausanako Gure Amaren Katedrala** edo **Lausanako Notre-Dame katedrala**, Suitzako Lausana hirian dagoen katedral katoliko bat da, Vaud kantoian.

1170ean Jean Cotereel arkitektoa eraikitzen hasi zen eta 1235ean amaiatu zen. 1270ean sagaratu zen.
Rösti

**Rösti** edo **rööschti**, Suitzako patata osagai nagusia duen plater herrikoi bat da. Bernako kantonamenduan nekazarien usadiozko gosaritzat jotzen da, nahiz eta jatorria Züricheko kantonamenduan legokeen, gaur egun Suitza osoan zerbitzatzen da. Horregatik, suitzar askok plater nazionaltzat dute.

Jatorriz txerri-gantzetan frijitzen zen, baina gerora oliba olioa erabiltzen hasi da. Gaur egun gosari bezala zerbitzatu beharrean haragi eta barazki platerren lagungarri bezala ere zerbitzatzen da.
Bebê a Bordo

***Bebê a Bordo*** Brasilgo telenobela da, Rede Globon ekoiztu eta emititu zena 1988ko ekainaren 13tik 1989ko otsailaren 11ra arte, 209 atalek osatua.

## Aktoreak 
* Isabela Garcia: Ana da Silva / Sílvia Siqueira Ramos
* Tony Ramos: Antônio Ladeira (Tonico)
* Dina Sfat: Laura Petraglia / Bárbara
* Maria Zilda: Ângela Maria Libertucci
* José de Abreu: Antônio Barbirotto (Tonhão)
* Ary Fontoura: Nero Petraglia
* Débora Duarte: Joana Mendonça (Mendonça andrea)
* Guilherme Fontes: Reinaldo Luís Barbirotto (Rei)
* Guilherme Leme: Ricardo Antônio Barbirotto (Rico)
* Inês Galvão: Sônia Barbosa Ladeira (Soninha)
* Rodolfo Bottino: Antônio Antonucci
* Leo Jaime: José Roberto (Zezinho)
* Sílvia Buarque: Raio de Luar Coutinho Petraglia
* Carla Marins: Maria Luísa Rêgo Grande (Sininho)
* João Signorelli: Celso Bezerra
* Nicette Bruno: Branca Ladeira
* Sebastião Vasconcelos: Humberto Barbirotto (Tico)
* Márcia Real: Valquíria Rêgo Grande
* Armando Bógus: Alcides Lima Coutinho Petraglia (Liminha)
* Patrícya Travassos: Ester Ladeira Amado
* Françoise Forton: Glória Ladeira Andrade
* Jorge Fernando: José Antônio Libertucci (Zetó)
* Paulo Guarnieri: Nicolau Coutinho Petraglia (Nico)
* Felipe Pinheiro: Ladislau Coutinho Petraglia (Lalau)
* Sílvia Bandeira: Lourdes Rêgo Grande (Dinha)
* Paulo Figueiredo: Eduardo Augusto Rêgo Grande (Dinho)
* Ilva Niño: Maria Bezerra (Mainha)
* Tarcísio Filho: Carlos Antônio Libertucci (Caco)
* Irving São Paulo: Duílio (Bad Cat)
* Leina Krespi: Vespúcia (Vespa)
* Edson Silva: Severo
* Deborah Evelyn: Fânia Favale
* Fábio Pillar: Gilberto Amado (Amado)
* Chiquinho Brandão: Joaquim Andrade (Joca)
* Cristina Sano: Grega
* Anderson Müller: Ítalo (Bad Boy)
* Carla Tausz: Elza
* João Rebello: Antônio Barbosa Ladeira Junior (Juninho)
* Catarina Dahl: Flávia Ladeira Amado (Flavinha)
* Bruno Andrade: Luís Ladeira Andrade
* Lílian Leal: Luciana Ladeira Andrade
* Beatriz Bertu: Helena (Heleninha)
* Adriana Tausz: Helena (Heleninha)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carrossel

***Carrossel*** Brasilgo haurrentzako telenobela da, Íris Abravanelek sortua eta Abel Santa Cruz-ek idatzia. 2012ko maiatzaren 21etik 2013ko uztailaren 26ra SBT telebista saioan emititu zen telesaila. *Carrusel* telenovela mexikarraren remake brasildarra da (*Jacinta Pichimahuida, La Maestra que no se Olvida* telenovela argentinarra izan zen inspiratzailea). Telenovelak arrakasta berezia izan zuen haurrentzat eta hainbat spin-off sortu zituen marrazki bizidunetako serieak eta telebistako sitcoma barne.

Nobelan oinarritutako antzerki filma 2015eko uztailaren 23an estreinatu zen, *Carrossel: O Filme*.

## Aktoreak 
* Rosanne Mulholland: Helena Fernandes andrea
* Jean Paulo Campos: Cirilo Rivera
* Larissa Manoela: Maria Joaquina Medsen
* Maisa Silva: Valéria Ferreira
* Thomaz Costa: Daniel Zapata

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Youngen modulu

**Youngen modulua** edo tentsiopeko elastikotasun-modulua propietate mekaniko bat da, material solido baten trakzioaren zurruntasuna neurtzen duena. Hortaz, σ trakzio-tentsioaren (indarra azalera-unitateko) eta ε luzeratako deformazio unitarioaren arteko erlazioa kuantifikatzen du material baten eremu elastiko linealean, eta formula honen bidez zehazten da:

E=\frac{\sigma}{\varepsilon}

Youngen moduluak oso handiak dira eta ez dira pascaletan adierazten gigapascaletan baizik.

Youngen modulua XIX. mendeko Thomas Young zientzialari britainiarraren izena duen arren, kontzeptua 1727an garatu zuen Leonhard Eulerrek. Youngen moduluaren kontzeptua gaur egungo moduan erabili zuten lehen esperimentuak Giordano Riccati zientzialari italiarrak egin zituen 1782an, Youngek baino 25 urte lehenago. Modulu terminoa latinezko *modus* errotik eratortzen da, eta horrek *neurria* esan nahi du.

Youngen moduluari esker, trakzio- edo konpresio-kargen pean material elastiko isotropiko batez egindako barra batek jasaten duen dimentsio-aldaketa kalkula daiteke. Adibidez, iragar daiteke zenbat luzatzen den material baten lagina tentsiopean edo zenbat laburtzen den konpresio bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Menakinona

**Menakinona** edo **K2 bitamina** K bitaminaren forma aktiboetako bat da. Besteak filokinona (K1) eta menadiona (K3) dira. Hesteetako bakterioek sintetizatzen dute. Konposatu bakarra baino ez familia bat da: kate laburrekoak (MK-4 adibidez) eta kate luzekoak (MK-7, MK-8 eta MK-9 ezagunenak dira)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filokinona

**Filokinona** edo **K1 bitamina** K bitaminaren forma aktiboetako bat da. Besteak menakinona (K2) eta menadiona (K3) dira. K1 bitamina edo filokinona landareek sintetizatzen duten konposatu kimikoa da. Hostodun barazkietan ugaria da, kolore berde ilunekoa (espinakak, zerba, txikoria, brokolia eta letxuga) eta, neurri txikian, osoko zerealetan. Filokinona heste meharrean xurgatzen da, behazun-gatzek, pankreako zukuak eta dietatik datozen koipeek parte hartzen dutelako. Linfan zehar garraiatzen da eta gibelean uzten da gordailu gisa erabiltzen den organoa. Lehendabizikoz 1939an aislatu zuten eta horri esker, lau urte geroago, Edward Doisyk eta Henrik Damek Medikuntzako Nobel Saria lortu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Menadiona

**Menadiona** edo **K3 bitamina** K bitaminaren forma aktiboetako bat da. Besteak filokinona (K1) eta menakinona (K2) dira. Menadiona izeneko K3 bitamina da artifizialki sintetizatutako bakarra, eta gehigarri gisa erabiltzen da mantenugai horren urritasuna diagnostikatzen denean. C6H4(CO)2C2H(CH3) formula du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metilo

**Metilo-taldea** (:-CH3) metanotik eratorritako alkilo bat da, hiru hidrogeno atomotan hezurmamituriko karbono atomo bat duena. Formuletan, taldea sarri ME laburtu egiten dute.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roentgen (unitatea)

**Roentgen** edo **röentgena** erradiazio ionizagarrien eragina neurtzeko balio duen antzinako unitatea da. Esposizio erradiometrikoa kuantifikatzeko erabiltzen da, hau da, presio eta tenperatura baldintza estandarretan askatu diren ioien aire lehorreko masa unitateko karga neurtzeko baliatzen da. 1928an ezarria, Wilhelm Röentgen zientzialariari zor dio izena, zeinak X izpiak aurkitu zituen. Gaur egun ordea, magnitude hau neurtzeko erabiltzen den ohiko unitatea kilogramoko Coulomb-a (C/kg) da.

Roentgen bat airezko zentimetro kubiko batean askatu den kargazko unitate elektrostatiko baten aurreko esposizioaren baliokidea da. Nazioarteko Sistemako unitateetan, roentegen batek 2.58×10−4 C/kg balio ditu, 1998an NISTak eman zuen definizioaren arabera. Bere notazioa honakoa da: 1 R = 2,58 \cdot 10^{-4}  C/kg\,.

## Beste unitate erradiometrikoekiko erlazioa 
Hasieran, roentegenak neurtzen zuen magnitudeari "erradiazio dosi" izena eman zitzaion. Roentgena izan zen erradiazio ionizatzaile kopurua kuantifikatzeko gehien erabili zen unitatea eta erradiazio hori bere eraginekin lotzekoa, batez ere azterketa biologikoetan hartzen baitziren aintzat eragin horien kuantifikazioa. Erradiazioak ingurune materialekin duen elkarrekintza hobeto ulertu zenean, jakin zen esposizioa soilik airearekin elkarrekintza duten fotoientzat (X edo gamma izpiak) definitu zitekeela modu zehatzean. Era horretan, unitatearen erabilgarritasuna mugatuta geratu zen, izan ere, ez da aplikagarria beste erradiazio motentzat (alfa partikulak, elektroiak, etab.), ez eta beste materialentzat. Horregatik definitu ziren beranduago beste magnitude orokorrago batzuk, zeintzuek edozein ingurunetan biltzen den erradiazioa kuantifikatzen duten. Horien artean esanguratsuena dosi xurgatua da, zeinaren Nazioarteko Sistemako unitatea gray-a den, nahiz eta oraindik rad-a ere oso erabilia izan, zeina gray-aren ehunenaren berdina den. Rad-aren eta roentgenaren artean nahasketak gerta litezke, izan ere, roentgen bateko esposizioa eragiten duen X izpien sorta batek giza azalean 0,96 rad-eko dosia metatuko du, antzekotasun numeriko horrek batzuetan bi unitateak nahastea eragiten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Blas (argipena)

**San Blas** hurrengoetako bat izan daiteke:

* **Blas Sebastekoa**, **San Blas**, Sebasteko mediku eta gotzaina.
* **San Blas jaia**, otsailaren 3an ospatzen den jai tradizional eta erlijiosoa.
** **San Blas jaia (Tolosa)**, Tolosan ospatzen dena.
* **Sanblasopilak**, Blas Sebastekoaren egunaren inguruan egiten diren opilak.

### Lekuak 
* **San Blas**, Tolosako auzoa.
* **San Blas-Canillejas**, Madrilgo hiria osatzen duten 21 barrutietako bat.
* **San Blas**, Mexikoko udalerria.
* **San Blas Atempa**, Mexikoko udalerria.

### Elizak 
* **San Blas eliza**, Nafarroa Garaiko Burlata udalerrian dagoen tenplu katolikoa.
* **San Blas Parrokia Eliza**, Arabako Dulantzi herriko eliza
* **San Blasen eliza**, Frantziako Lacommandeko eliza katolikoa.
* **San Blas eliza**, Dubrovnik hiriko patroiaren omenezko eliza.

### Beste batzuk 
* **San Blas benta**, Baztan udalerriko Almandoz udalerriaren lursailetan dagoen benta.
* **San Blas haitzaren babeslekua**, Badajozko probintziko Alburquerque herriko kultura-ondasuna.
Marie von Ebner-Eschenbach

**Marie von Ebner-Eschenbach** ( Zdislawitz-eko jauregia, Moravia; 1830eko irailaren 13a - Viena; 1916ko martxoaren 12a) austriar idazlea izan zen.

## Bizitza eta lana 
Oso gazterik galdu zuen ama. Bere familia Txekiar nobleziakoa zen (baronesa titulua zuen) eta Mariek heziketa bikaina jaso zuen bere amaordeen babesean, batez ere haietako bigarrenean, bere literatur prestakuntzan eragina izan baitzuen idazteko premiatuz.

1848an, 18 urte zituela, ezkondu zen Moritz von Ebner-Eschenbach-ekin, bere lehengusuarekin, landa-mariskal maila izatera helduko zena. Moritzen betebehar militarrak zirela eta, bikotea Vienan bizi zen lehenik, gero Klosterbrucken eta geroago, 1860 inguruan, Vienara itzuli ziren.

Marie literatura ekoizpenean interesa piztu zitzaion, Ivan Turgenev-en eragina baitu eta Freiherr Von Minch-Bellinghausen-en, Franz Grillparzer-en eta Friedrich Hebbel-en laguntza izan zuen.

Marie hasieratik orientatuta dago genero dramatikora eta Friedrich Schiller hartzen du bere literatura eredutzat. 1858. urte inguruan letretan estreinatu zuen egile anonimo gisa, *From Franzensbad* (Aus Franzensbad) gutun *sortarekin*, non bere garaiko burgesia eta noblezia satiraren eta ironiaren bidez irudikatzen dituen, gerora idatzitakoekin batera joango diren konstanteak.

1860an, bere izenarekin, *Mary Stuart in Schottland* (*María Stuart Eskozian*) lana argitaratu zuen lehen aldiz. Ondoren *Prinzessin von Banalien* 1872an; *Bozena* 1876an; *Aforismoak* 1880an; *Krambambuli* 1881ean; *Neue Erzählungen* 1881ean; Lotti, die Uhrmacherin (*Lotti, erlojugilea*) 1883an; Dorf- und Schloßgeschichten (*Herriaren eta jauregiaren historiak*) 1883an; *Zwei Comtessen* 1885ean; Das Gemeindekind (*Haurra komunitatean*) 1887an; *Unsiihnbar* 1890ean; *Parabeln, Marchen eta Gedichte* 1892an; *Glaubenslos?* 1893an ; *Aus Spätherbsttagen* 1901ean .

Ikuspegi psikologikoa baliatuz, sinpatiaz eta umore sotilarekin, Marie Vienako goi-gizarteko eszenak eta herritarren bizimodu sinplea irudikatu zituen. Bere estilo dotoreak, adimen zorrotzak eta bere pertsonaien izaera zehatz-mehatz moldatzeko gaitasun bikainak bere garaiko alemaniar idazlerik onentzat hartua izatea lortu zuten.

Bere hirurogeita hamargarren urtebetetzean, Vienako Unibertsitateak Filosofiako Honoris Causa Doktoretza eman zion.

## Kanpo estekak
Blas Sebastekoa

thumb|250px|Dubrovniken bandera San Blasen irudiarekin.
**Blas Sebastekoa**, kristauentzat **san Blas** (; ), Sebasteko (*Sebastensis armenorum*) mediku eta gotzain izan zen. Sebaste gaur egun Turkiako Sivas hiria da. Martirio sufritu zuen Lizinio enperadore erromatarraren garaian, IV. mendean. Blas eremutar gisa bizi izan zen Erciyes mendian; mendia apezpiku egoitza egin zuen.

## Gurtza 
San Blasen aldeko gurtza hasieran Ekialdean zabaldu zen, geroago ere Mendebaldean. Erdi Aroan, bakarrik Erroman 35 eliza zeuden haren omenez. Erromako elizaren arabera San Blas hamalau santu laguntzailetariko bat da. Eliza Ortodoxoan, bestetik, santu anargiroren kategoria du: santu hauek beren faboreen truke ez dute ordainketarik onartzen.

## Ikonografia 
Elementu desberdinak dira bere ikurrak:
* Zerri bat
* Argizari gurutzatuak
* Adarra
* Mitra edo apezpikuen buruko apaingarria
* Txarrantxa

## Eguna 
Santu honen eguna Mendebaldeko Elizan otsailaren 3an ospatzen da; Ekialdeko Elizan, aldiz, otsailaren 11an. Egun horren inguruan tradizio asko daude. Egun horretan hainbat gauza eramaten dira elizara, meza ostean bedeinkatzeko, kordoiak esaterako; hurrengo egunotan haiek jan edo erabili ondoren, San Blasek eztarriak babesten ditu urtean zehar. Opil batzuk ere egiten dira, Sanblas opilak alegia Eibar eta inguruko herrietan. San Blasen patronazgoa zera da: Eztarri gaixoen (faringea) eta otorringolaringologoena.

## Euskal herrietako patroia 
Euskal Herrian debozio handia izan du Blas Sebastekoa eta herri askotako patroia da. Hona hemen batzuk:
* Azkoien (Nafarroa Garaia)
* Dulantzi (Araba)
* Legutio (Araba)
* Milagro (Nafarroa Garaia)
* Ribaforada (Nafarroa Garaia)

## Santua munduan 
Mundu osoan baldin badaude bere omenezko elizak eta toki askotako patroia bada ere, bi leku aipatu behar dira bereziki:
* Kroaziako Dubrovnik hiriko patroia da. Bere eguna festa zahar batekin ospatzen da, Gizateriaren Kultura Ondare Immaterialren onarpena duena 2009tik.
* Paraguaiko patroia da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* San Blas jaia

## Kanpo estekak