open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
HTLV

(**Gizakien T zeluletako leuzemiaren birusa**) Odol-zeluletan zenbait minbizi-mota eragin ohi duten bi birusen izena. 1970eko hamarkadaren amaiera aldera identifikatu zituzten lehen aldiz HTLV-I eta HTLV-II birusak. Immunitate-sistemako T linfozito deituriko zelulei erasotzean eragiten dute minbizia, T linfozitoak kontrolik gabe ugaritu eta ehunetan sartzen direlako. Erretrobirusen taldekoak dira biak, izan ere, informazio genetikoa DNAren molekuletan kodetu beharrean RNAn kodetzen baitute, besteek ez bezala. 1983 eta 1984an, beste erretrobirus bat aurkitu zen HIES (Hartutako Immuno-Eskasiaren Sindromea) gaitzaren zenbait kasurekin lotua, eta *HTLV-III* behin-behineko izena ipini zioten, baina, gaur egun, HIES gaitza eragiten duen birusari *giza immunoeskasiaren birusa* esan ohi zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikita Magaloff

thumb|alt=|Nikita Magaloff eta Georg Solti, 1965ean

**Nikita Magaloff** (San Petersburgo, 1912ko otsailaren 21agreg./otsailaren 8ajul. - Vevey, 1992ko abenduaren 26a) errusiar pianista izan zen, suitzar hiritartasuna hartu zuena.

Gurasoak 1917ko Iraultzaren ondoren ihes egindako errusiar erbesteratuak ziren. Magaloffek Parisko Kontserbatorioan egin zituen ikasketak eta han lehenengo saria lortu zuen, 1929an. Hobekuntza eskolak hartu zituen Sergei S. Prokofievekin. 1939an Suitzan hartu zuen bizilekua, eta Genevako Kontserbatorioko piano-irakasle izan zen, 1949-1959 bitartean; garai horretan hasi zen lanean bakarlari gisa. Errepertorio erromantikoa zuen gustukoen, eta Frederic Chopinen lanetan nabarmendu zen. XX. mendearen hasierako frantses musikako interprete fina izan zen, Ravelena batez ere. Nikita Magaloffek bere aitaginarreba Josef Szigetirekin jo ohi zuen, eta hainbat disko grabatu zituen harekin batera.

## Erreferentziak
Nitrosamina

thumb|100px|Nitrosaminen egitura orokorra

**Nitrosamina** egituran =N-N=O taldea duen konposatu organikoa da, aminak nitrogeno oxidoekin edo nitritoekin erreakzionatzean eratzen dena. **Nitrosoamina** izenez ere ezagutzen da. Formula orokorra R2N-NO da; hor, R2, edozein erradikal organikoren adierazlea da.

Nitrosaminak kartzinogeno indartsuak dira animalientzat, eta nitrosamina eratzeko lehengaiak animaliek ekoizten dituzten janari askotan daudenez (haragian, arrautzetan, eta abarretan), asko aztertu da gai kimiko hauek gizakiengan zer eragin duten. Egin diren ikerketen arabera, ezin esan daiteke haragiak ontzeko erabiltzen diren nitritoek gizakiarengan ondorio kartzinogenikorik dutenik. Animaliengan kartzinomak sortzen dituztelako aztertu diren nitrosaminen artean, dimetilnitrosamina, (CH3)2N-NO, eta dietilnitrosamina, (C2H5)2N-NO, daude. Biak likidoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyctimene malaitensis

***Nyctimene malaitensis*** Nyctimene generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Nyctimene malaitensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jakob Böhme

**Jakob Böhme** (Görlitz, Alemania, 1575eko apirilaren 24a - 1624ko azaroaren 17a) kristau mistikoa eta teologoa izan zen, Alemanieraz idatzi zuen lehenbiziko pentsalaria. Haren pentsaera Pizkundeko pentsaeraren ildotik doa, Nikolas Kusakoa, Parazeltso eta Giordano Brunoren harira. Bere kabuz ikasi zuen; Biblia, Eckhart, Weigel, Caspar Schwenckfeld eta, batez ere, Parazeltso izan ziren haren iturri nagusiak. Haren metafisika neoplatonismoa ez bezalakoa da: izaki perfektua izaki ez-perfektuetatik abiatuz sor litekeela frogatu zuen. Idealismoaren aitzindari izan zen; haren pentsaerak eragin handia izan zuen filosofo askorengan: Spinoza, Schelling, Goethe eta Hegelengan, esaterako.

Haren obra aipagarrienak *Aurora oder Morgenröte im Aufgang* (1612, Egunsentiaren jaiotza), *De tribus principiis* (1620), *De signatura rerum* (1622) eta *Mysterium magnum* (1623) dira.

## Erreferentziak
Juan Cordero

**Juan Cordero Castaños** (Elgoibar, Gipuzkoa, 1927 &ndash; Castellóko probintzia, 2014ko maiatzaren 12a) musikagilea izan zen.

Hamasei urte bete arte Piano, Solfeo eta Harmonia ikasketak egin zituen Donostiako kontserbatorioan, Ramon Usandizaga, Beltran Pagola eta Luis Urteaga irakasleekin. Zaragozan, Arte Ederretako ikasketak egiteaz gainera, Piano, Harmonia eta Konposizio alorreko goi-mailako ikasketak amaitu zituen. Scherchenen (Italia) Orkestra Zuzendaritza ikasi zuen, eta Jesus Guridi eta Conrado del Campo izan zituen konposizio-irakasle Madrilen. Urte askoan jardun zuen piano-irakasle, eta hainbat orkestra zuzendu zituen, Tangerkoa edo Bilbokoa esaterako. 1977tik eta 1992ra bitartean kontrapuntu, fuga eta konposizio-irakasle izan zen Bilboko kontserbatorioan. Hango zuzendari ere izan zen, bi alditan. Hainbat sari eskuratu zituen, Euskal Herrian nahiz atzerrian.

## Erreferentziak
Django Reinhardt

**Django Reinhardt** ( ahoskatua; jaiotzez*Jean-Baptiste Reinhardt*; Liberchies, 1910eko urtarrilaren 23a - Fontainebleau, 1953ko maiatzaren 16a) belgikar jazz-gitarrista eta musikagilea izan zen. Europako jazz bakarlari ospetsuenetako bat izan zen. Txikitan Frantzia eta Belgika osoan zehar ibili zen eta biolina, gitarra eta banjoa jotzen ikasi zuen. 1928an, sute baten erruz, bi behatz erabiltzeko gaitasuna galdu zuen, baina hala eta guztiz ere, gitarra bikain jotzen jarraitu zuen teknika ezin hobea zuela. 1934an *Quintette du Hot Club* *de France* taldea sortu zuen Stéphane Grappellirekin batera, lehen harizko tresnetako taldea jazzaren historian. Ijito jatorria zuen eta askotan ijitoen musikan oinarritu zen musika idazteko. Idatzi zituen lan aipagarrienak: *Dinah* (1934); *Honeysuckle Rose* (1938); *Nuages* (1940); *Improvisation 3* (1943); *Topsy* (1947).

## Erreferentziak
Arnold Sommerfeld

**Arnold Johannes Wilhelm Sommerfeld** (Königsberg, Alemania, 1868ko abenduaren 5a - Munich, Alemania, 1951ko apirilaren 26a) alemaniar fisikaria eta matematikaria izan zen.

## Biografia 
Clausthalen, Aachenen eta Munichen izan zen irakasle. Giroskopioaren teoriari buruzko liburu bat idatzi zuen. Difrakzioaren, uhin elektromagnetikoen hedapenaren eta metaletan aske dauden elektroiei buruzko teoriak garatu zituen.

1915ean Bohrren atomo-eredua elektroiek egiten dituzten orbita eliptikoetara zabaldu zuen, eta kuantu zenbaki magnetikoak eta azimutalak ezarri zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Troyat

**Henri Troyat** (Mosku,  - Paris, ), **Lev Aslanovitx Tarassov** () jaioa, jatorriz errusiarra zen idazle frantsesa izan zen. 1917an Frantziara iritsi zen familiarekin batera, Urriko Iraultzatik ihesi. Puxkin, Dostoievski, Tolstoi, Lermontov eta beste idazle errusiar batzuk aztertu zituen sakon. Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, ospe handia lortu zuen *Tant que la terre durera* (1947, *Lurrak irauten duen artean*); *Le sac et la cendre* (1949, *Zorroa eta errautsa*); eta *Étrangers sur la terre* (1950, *Arrotzak Lurrean*) trilogiari esker. Historia aztertzen zuten beste liburu batzuk argitaratu zituen ondoren: *La lumière des justes* (1959-1963, *Zintzoen argia*) eta *Les Eygletières* (1965-1967, *Eygletièreak*). *Alexandre I, le sphinx du Nord* (1981, *Alexandro I.a, Iparraldeko esfingea*) izan zen egilearen azken biografia-lana.
## Erreferentziak
Daniel Carleton Gajdusek

**Daniel Carleton Gajdusek** (Yonkers, New York, 1923ko irailaren 9a - Tromsø, Norvegia, 2008ko abenduaren 12a) Estatu Batuetako sendagile eta biofisikaria izan zen. Rochesterren egin zituen fisikako ikasketak eta Harvarden medikuntzakoak. 1958. urteaz geroztik Estatu Batuetako Osasun Institutu Nazionaleko kide izan zen, besteak beste. 1976an Medikuntzako Nobel saria eman zioten, Baruch Samuel Blumberg zientzialariarekin batera, eritasun kutsakorren sorrerari eta kutsatzeari buruz egindako ikerlanengatik. Ginea Berriko biztanleetan agertzen den eta nerbio-sistema zentralari eragiten dion *kuru* izeneko eritasun kutsakorrari buruz hark egindako azterketetatik ateratako ondorioei esker, hipotesi berri ugari sortu ziren eritasun neurologiko kronikoei buruz. Era berean, esklerosiari eta Parkinsonen gaixotasunari buruzko ikerketak ere egin zituen Gajdusekek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arthur Balfour

**Arthur James Balfour**, Balfourreko I. kondea, (Whittingehame, Ekialdeko Lothian, Eskozia,  - Woking, Surrey, ) britainiar politikaria izan zen. Alderdi kontserbadoreko burua eta lehen ministroa, barne-politikan porrot handiak izan ondoan, arazo kolonialez arduratu zen batez ere; kolonia-egitura berri bat proposatu zuen.

Britainia Handiko gobernuak, lord Balfour Kanpo ministroak lord Rothschildi bidalitako gutun baten bitartez, 1917ko azaroan egin zuen adierazpenari *Balfourren deklarazioa* izena ematen zaio.

## Erreferentziak
G. Stanley Hall

**Granville Stanley Hall** (Ashfield, Massachusetts, Ameriketako Estatu Batuak, 1846ko otsailaren 1a - Worcester, Massachusetts, Ameriketako Estatu Batuak, 1924ko apirilaren 24a) hezitzailea eta psikologoa izan zen, haurren jokamoldean aditua. Haurren psikologiari buruzko esperimentuen emaitzak irakaskuntzan erabili zituen lehen hezitzailea. 1872-1876 bitartean psikologia-irakasle izan zen Antioch Collegen, eta orobat Harvard eta Williams unibertsitateetan, urtebetez. 1881-1888 bitartean Johns Hopkins Unibertsitateko irakasle izan zen. 1892an Estatu Batuetako Psikologia Elkarteko lehen lehendakari bihurtu zen, eta 1889an Clarck Unibertsitateko lehendakari izendatu zuten.

Haren lanetako batzuk: ''The Contents of Children's Minds on Entering School* (1894); *The Story of a Sand Pile* (1897); *Adolescence* (1904); *Youth* (1907); eta *Educational Problems* (1911). *American Journal of Psychology'' aldizkaria sortu zuen.

## Erreferentziak
Mikhail Tukhatxevski

**Mikhail Nikolaievitx Tukhatxevski** (; Pensa, Smoliensk, Errusia, 1893ko otsailaren 16a - Mosku, Sobietar Batasuna, 1937ko ekainaren 12a) sobietar mariskala izan zen.

## Bizitza 
Familia noble bateko semea zen, eta 1914an Akademia militarrean graduatu zen. Lehen Mundu Gerran preso hartu eta Alemaniara eraman zuten, baina Errusiara ihes egitea lortu zuen, eta Armada Gorrian sartu zen. Trotskik IV. armadako buruzagi egin zuen eta txekiarrak Ural mendietaraino bidali zituen.

Errusia eta Poloniaren arteko gerran (1920) mendebaleko fronteko buruzagia izan zen. 1921ean Kronstadteko marinelen matxinadari aurre egin zion. 1925-1928 urteetan Leningradeko Estatu Nagusiko buru izan zen, eta 1931tik aurrera defentsarako komisarioaren laguntzailea. 1935ean mariskal izendatu zuten. Stalinek abiarazi zituen Moskuko auzietan traizioa leporatu zioten, eta heriotza-zigorra eman ondoren, 1937. urtean hil zuten.

## Erreferentziak
Manuel Patarroyo

**Manuel Patarroyo** (Girardot, Cundinamarca, 1956) kolonbiar sendagilea da. Manuel Elkin Patarroyo ikertzailearen anaia. Medikuntzako ikasketak egin zituen Kolonbiako Unibertsitate Nazionalean eta Stockholmeko Karlinska Institutuan. Immunologia- eta mikrobiologia-eskolak ematen eta minbiziari eta hantura-eritasunei buruzko ikerketak egiten dihardu Stockholmeko institutu horretan. 1979an, Karlinska Institutua ezagutzera joan zen urtebeterako, George Klein suediar irakasleak gonbidatuta, baina suediar terapista batekin ezkondu eta han geratu zen. Tumore, leuzemia eta linfomen sorrerari buruzko lan garrantzitsuak egin dituen eta molekulek hantura-eritasunekin lotura dutela frogatzea lortu zuen sendagile-taldeko kide da. Hizkuntza asko menderatzen ditu eta, horri esker, hitzaldiak ematen ditu mundu osoan zehar.

## Erreferentziak
Jon Vickers

**Jon Vickers** (Prince Albert, Saskatchewan, 1926ko urriaren 29a - Ontario, 2015eko uztailaren 10a) kanadar tenorra izan zen.

Saltzaile gisa lan egiten zuen bitartean, Jon Vickersek amateur gisa kantatu zuen luzaroan, eta, gero, artista liriko gisa hasi zen. Torontoko Errege Kontserbatorioan trebatu ondoren, Stratfordeko Jaialdian egin zuen debuta 1956an. Handik urtebetera, Covent Gardenen kantatu zuen, Verdiren *Mozorro dantza bat* lehenbizi, eta Berliozen *Troiarrak* gero. Covent Gardenen bigarren denboraldia egin ondoren, 1958an Bayreuthera joan zen, eta Dallasko Operara ondoren (Maria Callasekin batera). Handik aurrera, antzoki liriko nagusietan aritu zen kantari, hala nola Vienako Operan, New Yorkeko Metropolitanen eta Salzburgoko Jaialdian. Oso errepertorio zabala du, Monteverdi eta Haendelekin hasi, eta Richard Strauss eta Benjamin Britteneraino.

## Erreferentziak
Maxime Weygand

**Maxime Weygand** (Brusela, Belgika, 1867ko urtarrilaren 21a - Paris, Frantzia, 1965eko urtarrilaren 28a) frantses militarra izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerran aliatuen Estatu Nagusiko buruzagia izan zen, eta 1920an Varsoviaren aurka boltxebikeen erasoak geldiarazteko frantses armadako aitzindaria. 1923an Siriako eta Libiako komisario nagusi izendatu zuten. 1940an jeneral egin zuten, eta alemaniarren inbasioei aurre egin behar izan zien. Pétainen agintaldian Defentsa ministro (1940) eta Afrikako Iparraldeko komandante nagusi izan zen (1940-1941). 1942. urtean alemaniarrek atxilo hartu eta Alemaniara eraman zuten. 1945ean aske geratu, eta 1948an bere kargua berreskuratu zuen.

Historia militarrari buruzko idazlanak idatzi zituen: *Mémoires* (1950-1957, "Memoriak"); *Histoire de l´armée française* (1938, "Frantses gudarostearen historia") eta *Foch* (1947).

## Erreferentziak
Nyctimene minutus

***Nyctimene minutus*** Nyctimene generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Nyctimene minutus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Francisque Habasque

**François Alexandre Marie Habasque** —ezagunagoa **Francisque Habasque** izen-deiturez— (Saint-Brieuc, 1842ko urtarrilaren 4a &ndash; Bordele, 1917ko urriaren 26a) frantziar legegizon eta historialaria izan zen.

1865ean Bordelen abokatua zela, magistraturan sartu zen. 1862ko azaroaren 3an Bordeleko Fiskaltzari atxikia, 1865eko abenduaren 20an prokuradore inperialaren ordezkoa izan zen Barbezieuxen, 1867ko irailaren 30ean Périgueuxen, 1870eko urriaren 14an prokuradorea Libournen, 1875eko martxoaren 15ean abokatu nagusia Ageneko Apelazio Auzitegian, 1882ko abenduaren 19an kontseilaria Bordeleko Apelazio Auzitegian, eta gero ganberaburua eta 1902an erretiratu zen.

Garrantzi handiko lanak eman zituen argitara Akitaniari eta Euskal Herriari buruz: ''Entrée dans Agen et entrevue de Jeanne d'Albret et de son fils Henri de Navarre* (1888-1889), *Le dernier duc d'Aquitaine: Xavier-Joseph-Marie de France* (1890), *La domination de la reine de Navarre (Marguerite de Valois) à Agen en 1585* (1890), *Lettres de Louis XIV aux bayles, jurats et habitants de Saint-Jean-de-Luz et Çiboure* (1893), *Une visite épiscopale à Saint-Jean-de-Luz sous Louis XIV* (1893), *Les traités de bonne correspondance entre le Labourd, la Biscaye et le Guipuscoa* (1895), *Une page de l'histoire du Labourd. Eléonore d'Autriche et la rançon de François I* (1899) eta *Episodes d'un procès en sorcellerie dans le Labourd au XVII siècle'' (1912).

1882an, Frantziako Ohorezko Legioko zaldun izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wounded Knee (Hego Dakota)

**Wounded Knee**, , Hego Dakotako Pine Ridgeko amerindiarrentzako esparrua izan zen. Gaur egun erroldak esleitutako leku bat da Estatu Batuen administrazioaren pean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.

Amerindiarrak esparru horretara mugatu zituztenean, erresistentzia pasiboari ekion zioten. 1890. urteko abenduaren 15ean, Tatanka Yotanka buruzagi amerindiarra hil zuten, amerindiarrentzako mugatutako esparruan bizitzeari uko egiteagatik. Horrek amerindiarrak mugatutako esparruetatik irtetea eragin zuen, eta armaturik ez zegoen siux talde bat (300 ume, zahar eta andre) hil zuten Wounded Kneen.

1973. urtean XX. mendeko amerindiarren erresistentzia-ekitaldi garrantzitsuena izan zen toki berean. Otsailaren 27tik maiatzaren 8ra arte ehunka siuxek tokia hartu zuten, eta gobernu federalari 371 itun zahar berrikusteko eskaria egin zioten. Bi pertsona hil eta hainbat zauritu izan ziren.

## Ikus, gainera 
* Wounded Kneeko sarraskia
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando de Herrera

**Fernando de Herrera** (Sevilla, 1534 - Sevilla, 1597), ezizenez ***El Divino*** deitua, espainiar olerkaria izan zen. Andaluziako Errenazimentuko olerkari gailena izan zen.

Herreraren poesian, formaz joria eta gaietan berrikuntza handirik gabea, Garcilaso de la Vegaren eta Luis de Góngoraren eragina nabari da. Amodiozko olerkiak ondu zituen batez ere, Petrarcaren ildotik sonetoetan idatziak, nahiz eta Ausiàs Marchen ukitua ere ageri duen. Oda aberkoiak ere idatzi zituen, hala nola *Canción a la batalla de Lepanto* (1571) eta *La canción por la pérdida del rey don Sebastián* (1578). Historiako lanak ere idatzi zituen. Erudizio handiko kritikaria zen; Espainiako literatura-teoriaren lehen lanetako bat moldatu zuen, Garcilasoren lanen edizio kritikoaren harira: *Obras de Garcilaso de la Vega, con anotaciones de Fernando de Herrera* (1580).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskarari ekarriak: Fernando de Herrera ekarriak.armiarma.eus
Ignazio Omaetxebarria

**Ignazio Omaetxebarria Martitegi** (Izengoitiak: *Aritzondo*, *Gisasola*, *Fray Peregrino*, *Aita Inazio*) (Gernika, 29-7-1909 &ndash; ?, 4-6-1995) bizkaitar idazlea izan zen, frantziskotarra. Arantzazun, Munichen eta Mückengladbachen egin zituen Teologia ikasketak. *Argia*, *Aranzazu*, *Ensayo*, *BRSVAP* aldizkarietan argitaratu ditu lan aipagarrienak. Bestalde, *Missionalia Hispanica* eta *Misiones Franciscanas* aldizkarietan argitaratu ditu lan biografiko batzuk. Omaetxebarriaren obra nagusia *Euskera, un poco de gramática y algo de morfología del verbo vasco* (1959) da. Euskaraz, *Lagunarteko meza* (1956) izeneko liburuxka eta *Abestu Errosarioa* erlijio-obrak argitaratu zituen. Gazteleraz idatzirikoen artean nabarmentzekoak dira Francisco Beraskolaren (*Sangre vizcaína en los pantanos de la Florida*), Pascual de Vitoriaren (*A la sombra del Gengiskhan*) eta Teresalina Zubiriren (*Una víctima perfecta*) biografiak eta *A la sombra del Gengis-Khan* (1960). Euskaltzain urgazlea izan zen.

## Erreferentziak
Jemelian Pugatxov

**Jemelian Ivanovitx Pugatxov** (; Zimoievskaia-na-Donu, 1742 - Mosku, 1775eko urtarrilaren 21agreg./urtarrilaren 10ajul.) kosakoen buruzagi militarra izan zen.

Kosakoen eta nekazari-matxinada bateko buruzagia izan zen. Gerra askotan parte hartu zuen, Zazpi Urteko Gerran eta Errusia eta Turkiaren arteko gerran, besteak beste. Armada uzteagatik espetxeratu zuten. Espetxetik ihes egin ondoren, Don ibaiaren inguruan eta Ural aldean bizi ziren kosakoen matxinada antolatu zuen Katalina II.aren aurka, bera Petri III.a zela esanez (Petri III.aren emazte Katalina II.a Handiak, senarrengandik banandu, eta hura hilarazi zuen 1762an). Bi urtez iraultzaileen esku geratu zen eskualdea, baina, 1775ean, hainbat gudu galdu ondoren, tsarraren osteak kosakoena garaitu zuen eta Pugatxov atxilotu zuten. Moskura eraman, burua moztu eta laurdenkatu egin zuten.

## Erreferentziak
Nikita Ivanovitx Panin

**Nikita Ivanovitx Panin** (; Gdańsk, Polonia, 1718ko irailaren 29agreg./irailaren 18ajul. - San Petersburgo, Errusiar Inperioa, 1783ko apirilaren 11greg./martxoaren 31jul.) errusiar politikaria izan zen.

## Biografia 
1747an Errusiako ministro izan zen Kopenhagen, eta 1748-1759 urteetan, Stockholmen. Katalina II.ak kontseilari eta ministro nagusi izendatu zuen. Panin liberala zen eta Konstituzio bat egituratzen eta jopuen bizimodua hobetzen ahalegindu zen, baina aitoren seme-alabak aurka jarri eta ez zuen lortu.

1762-1781 urteetan errusiar diplomaziaren buru izan zen, eta iparraldeko estatu ahaltsuenak biltzen saiatu zen (Errusia, Suedia, Polonia, Prusia, baita Britainia Handia ere), habsburgotarren eta borboitarren eraginaren aurka borroka egiteko. Huts egin zuen bere ahaleginean, eta 1772. urtean Poloniaren lehen banaketa onartu behar izan zuen. 1781. urtean kargutik kendu zuten iparreko herrialdeen neutraltasuna aldarrikatzen saiatu zelako.

## Erreferentziak
Pablo Ilarregi

**Pablo Ilarregi Alonso** (Lizarra, 1808 &ndash; Iruñea, 1874) nafar historialaria, legegizona eta poeta izan zen. Salamancan egin zituen zuzenbide-ikasketak. Iruñeko Udaleko idazkari izendatu zuten 1840. urtean. Espainiako Historia Akademiako kidea, Nafarroako arte eta historia monumentuetarako batzordeko lehendakariordea eta Gorteetako diputatua izan zen, besteak beste. Obra nagusiak: *Defensa del ferrocarril de Pamplona a Francia por los Alduides* (1857), *Reglamento para las secciones del Vínculo de la ciudad de Pamplona* (1862), *Del origen del Fuero General de Navarra y su autoridad legal* (1869) eta *Memoria sobre la ley de modificación de los Fueros Navarros* (1872). Nafarroako hizkuntzei buruzko artikuluak ere idatzi zituen *El País Vasco-Navarro* agerkarian (1870, *La lengua vascongada* eta *La lengua provenzal en Navarra*).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jena

**Jena** Alemania erdialdeko hiria da, Saale ibaiaren ertzean dagoena (Gerako eskualdea, Turingia). 105,129 biztanle ditu (2010-12-31).

## Geografia 
Jena Saale ibarrean kokaturik dago Berlindik 200 kilometro hego-mendebaldera eta Munichetik 350 kilometro iparraldera.

## Historia 
1182koa da Jenari buruzko lehen aipamena. 1230ean jaso zuen hiri-gutuna eta berehala harresiak jaso zituen, izan ere herri eslaviarrekiko mugan baitzegoen hirira.

thumb|ezkerrera|250px| Frantziar gudarosteak Jenako batailan. Henri Chartierren marrazkia (1895)
XVI. mendean hiru monasterio zeuden Jenan eta berehala onartu zuen Jenak Erlijio Errefoma. Martin Lutero bera ere sarritan izan zen hirian. Garai hartakoa da Unibertsitate ospetsua ere. Unibertsitateak ikasleak erakarri zituen eta 1800 artean Alemaniako erdigune kulturala bihurtuz joan zen. 1806an, Napoleonen gudarosteak Prusiako eta Saxoniako armaden aurrean nagusitu ziren Jenan.

XIX mendean industrializazioa iritsi zen. Fama handia hartu zuen besteak beste Carl Zeiss-en mikroskopio eta tresna optikoen fabrikak. 1876an trena iritsi zen eta 1903an tranbia ezarri zuen Jenak. 1919 eta 1926 artean hiru behatoki astronomiko eraiki zituen Carl Zeissek.

Bigarren Mundu Gerran kalte handiak nozitu zituen hiriak, eta gerraren ondoren berriro eraiki zuten. 1945ean Sobiet Batasunaren okupazio eremuan gelditu zen eta Ekialdeko Alemanian sartu zuten Turingia estatuarekin batera.

## Ekonomia 
Garrantzitsuak dira optika-gaiak, argazki-kamerak, kimika-industria eta kristalgintza.

## Ondasun nabarmenak 
Unibertsitate ospetsua du, 1558. urtean sortua; han izan ziren irakasle Hegel, Fichte, Schelling, Schlegel eta Schiller.

Garai gotikoko eraikuntza bikainak ditu: Bigarren Mundu Gerrako triskantzak gorabehera, eraikin bikainak kontserbatu ditu, halere, Jenak, XIV. mendeko udaletxea eta Sant Michael eliza (XV. m.), bereziki. Aipatzekoak dira era berean hirian dauden 15 museoak

## Hiri senidetuak 
Jena ondorengo hiriekin senidetua dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Demografia 
## Kanpo estekak
Esteban de Obray

**Esteban de Obray** (Saint-Thomas, Rouen, Frantziako Erresuma, XV. mendearen erdialdea – Tutera, Nafarroako Erresuma, 1556 inguru) frantses jatorriko eskultorea eta hargin-maisua izan zen, Nafarroako Pizkundeko eskulturaren aitzindaria. 1517. urtean Tuterara joan zen bizitzera, eta hango katedraleko koruko aulki gotikoak egin zuen (1517-1522). Zentronikoko elizako San Joanen erretaula nagusia egin zuen 1525. urtean eta Calatayudeko Santa Maria kolegiatako atea eta ataria (1525-1528, Juan de Talavera harginarekin). Tarazonan (Zaragoza), Burlatan eta Tafallan lan egin ondoren bukatu zuen bere maisu lana, hots, Iruñeko katedraleko koruko aulkiak. Azken honen neurrikoak dira, halaber, Sariñenako (Huesca) elizako San Franciscoren erretaula nagusia (1541) eta Zaragozako Pilar katedraleko korua (Juan de Moreto eta Nicolas Lobato harginekin batera, 1544).

## Erreferentziak
Paliera

**Paliera** (*Pāḷi*) antzinako indoariar hizkuntza da, jatorria Indiako iparraldean duena, eta budismoaren *Theravada* («zaharren bidea») errituan erabili ohi zena. Sanskritoarekin eta antzinako beste indoariar hizkuntzekin badu lotura, baina ezin da esan haien ondorengoa denik. Budak bere irakaspenak jakinarazteko sanskritoa erabili nahi izan ez zuenez gero, budismoak paliera ezagutarazi zuen. Horrela, K.a. III. mendean Indiatik Sri Lankara ahoz zabaldu ziren budismoaren erlijio-irakaspenak palieraz idatzi ziren K.a. I. mendean. Ondorengo mendeetan, Tripitaka budismoaren testu-bildumen bidez (sanskritoz, *Tripiṭaka*), Birmania, Thailandia, Kanbodia, Laos eta Vietnameraino zabaldu zen paliera. Indiako leku gehienetan XIV. mendean galdu zen, eta zenbait tokitan XVIII. mendea arte iraun zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riazan

**Riazan** (,  ahoskatua) Errusiako hiria da, erresumaren mendebaldean dagoen Riazan oblastaren hiriburua. Oka ibaiaren ertzean dago, Moskutik 196 km hego-ekialdera. 2010ean 524.927 biztanle zituen.

## Klima 
## Historia 
1095. urtean sortu zuen hiria Jaroslav Sviatoslavitx printzeak, printzerri bateko hiriburu gisa, eta **Pereiaslavl** izena eman zion. Tatariarrek suntsitu zuten 1372. urtean, eta XV. mendean Pereiaslavl-Ryazansky izeneko kremlin edo gotorleku berri bat eraiki zen handik 50 km-ra. Moskuko hiriaren mendean geratu zen 1521ean.

## Ekonomia 
Mekanika-, kimika- eta janari-industria. Zapatagintza eta altzariak. Burdinbide-lotune garrantzitsua da.

## Ondasun nabarmenak 
XVII. mendeko katedrala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Nyctimene rabori

***Nyctimene rabori*** *Nyctimene* generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago. Filipinetan bizi dira eta Tagalog hizkuntzan **Bayakan** izena dute. Baso lehor azpitropikaletan bizi dira, eta deforestazioa dela eta arriskuan daude. Espezieak Dioscoro S. Rabor aurkitzaileetako baten izena darama.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Nyctimene rabori'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
François Rude

**François Rude** (Dijon, 1784ko urtarrilaren 4a - Paris, 1855eko azaroaren 3a) frantziar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Dijon eta Parisen egin zituen Arte Ederretako ikasketak. 1812an Erromako eskultura sari nagusia eman zioten, baina ez zuen, bere garaiko eskultore askok bezala, Erromara ikasketak egitera joaterik izan, Erromako Akademiak ez baitzien orduko artista gazteei dirulaguntzarik ematen.

Bonapartisten aldekoa zenez, Belgikara atzerriratu behar izan zuen, borboitarrak Frantzian finkatu zirenean. Beraz, 1815ean Bruselara joan zen, eta han bizi izan zen 1827 arte. 1821ean Sophie Fremiet pintorearekin ezkondu zen. Frantziara itzulirik, hainbat erakusketetan parte hartu zuen, eta ospe handiko bat arte lantegi sortu, eskultore bikain askoren eskola izan zena. 1827an *Ama Birjina Sortzez Garbia* eskultura-lana egin zuen Saint-Gervais-Saint-Protais elizarako.

1835 eta 1836 artean *Le Départ des volontaires de 1792* (*1792ko boluntarioen irteera*) edo *Marsellaise* izenaz ezagutzen den erliebea landu zuen Parisko Garaipen Arku ospetsuan. Tradizio klasikoan oinarrituriko eskulturak zizelatu zituen. Bestalde, bere garaiko giro erromantikoko jarraitzailea izan zen. Harenak dira, halaber, *La Pérouse* (1828), Cavaignac jeneralaren hilobia (1847), ''L'éveil de Napoléon à l'Immortalité* (1848, Gaspar Mongeri eginiko bustoa (1848), *Joana Arc-ekoa* (1852) *Général Bertrand* eta *Ney mariskala* artelanak.

## Ruderen estiloa 
[thumb|ezkerrera|250px|*Le Départ des volontaires de 1792*, [Parisko Garaipen Arkua.]]
Rudek jarraibide neoklasikoak aintzat hartu bazituen ere, emanagoa zen izadian ikusten zuena zorrotz irudikatzera, eta erretratatuaren berezitasunak bere horretan adieraztera orobat. Eskultura neoklasikoaren joerarik idealistenaren baitan kokatzen da hortaz. Eskultura arte didaktikoa zen Ruderentzat, ideia bat edo sentimendu bat modu atseginean betikotzeko helburuz egina. Ikuspuntu horretatik, Antzinateko gai mitologikoek eta historikoek edozeinek ulertzeko moduko izaerak eta gertaerak eskaintzen zituzten. Oinarri hori harturik, bere garaiko ideiak eskulturaren bidez adieraztea zen Ruderen helburu nagusia. Pentsaera horren adibide garbia da Rudek gogotik parte hartu zuen lan bat: Parisko Garaipen Arkuaren dekorazioa, historiazko eta abertzaletasunezko ikasgai handi bat harriz adierazia izan behar baitzuen. Arku horretarako, Rudek eskultura multzo bat egin zuen, *La Marsellaise'', obra ospetsua eta arrakasta handia izan zuena.

Eskultura mota asko landu zituen Rudek, batez ere monumentuetako eskultura eta pertsona ospetsuei eginiko omenaldiak eta erretratuak. Anatomiaren ezagutza sakona, antzinako estatuen anatomiazko neurriak eta ereduak bere garaiko pertsonen erretratuetara aldatzea, eta erretratatuen keinu berezi eta bizia zehatz irudikatzea ziren Ruderen ezaugarri nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  François Rude Insecula.com
Jacques Ferron

**Jacques Ferron** (Louiseville, Mauricie, Quebec, 1921eko urtarrilaren 20a - Saint-Lambert, Quebec, 1985eko apirilaren 22a) kanadar eleberrigile eta antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Medikuntza ikasi zuen Lavaleko Unibertsitatean. Kanadako frankofonoen independentzia-gogoaren alde agertu zen, eta bere lanetan herrialde horren alderdi negatiboak nabarmendu zituen.

Gouverneur Général saria jaso zuen *Contes du pays incertain* (1962) lanagatik. Beste lan hauek ere idatzi zituen: *La barbe de François Hertel* (1951), *Cotnoir* (1962), *La nuit* (1965), *La charrette* (1968), *Le ciel de Québec* (1969), ''Le salut de l'Irlande* (1970) eta *Les confitures de coings* (1972). Antzerki lanen artean hauek ditu aipagarrienak: *Le licou* (1947), *Le dodu, ou Le prix du bonheur* (1956), *Le cheval de Don Juan* (1957), *Tante Élise, ou Le prix de l´amour* (1958), *Cazou, ou Le prix de la virginité'' (1963).

## Erreferentziak
Glizina

**Glizina** Fabaceae familiako ***Wisteria*** generoa osatzen duten landareak dira. Landare zurkarak dira, igokariak, eta lore usaintsu ugari dituztelako apaingarri gisa erabiltzen dira. Tximeleta itxurako loreak dituzte, mordo zintzilikatuetan bilduta eta lorezil elkartuekin. Obulutegia leka bihurtzen da, eta hazi txiki gogorrak ditu barruan. Hosto konposatuak dituzte, berde kolorekoak. Ekialde urrunekoak eta Hego Ameriketakoak dira jatorriz.

## Izena 
*Wisteria* izena Caspar Wistar anatomistaren omenez eman zitzaion.

*Glizina* izena *Glycine* generotik datorkio, XVIII. mendean Carl Ludwig Willdenow botanistak generoa sortu eta bertan sailkatu baitzituen bi landare: *Glycine floribunda* eta *Glycine sinensis*. Baina, XIX. mendean, bi espezie horiek genero berri batean batu ziren, *Wisteria* izenekoan, eta *Wisteria floribunda* eta *Wisteria sinensis* izen zientifikoa hartu. Hala ere, *Glycine* izena (euskaraz *Glizina*) izaten jarraitu zuten eguneroko hizkuntzan.

## Irudiak 

Image:Lilac (1).jpg|*Wisteria sinensis*
Image:Wisteria2.jpg|*Wisteria floribunda* 'Violacea Plena'
Image:Wisteria3.jpg|*Wisteria floribunda* 'Violacea Plena', loreak
Image:Wisteria sinensis in a tree.jpg|20 metroko zuhaitzean

Image:Wisteria glycine centenaire face.JPG|160 urteko glizina, zirkinferentzia 1m20, Côtes d'Armor departamenduan "zuhaitz aipagarri" sailkatua.
Image:Wisteria4.jpg|*Wisteria sinensis* 'Alba'
Image:Wisteria5.jpg|*Wisteria sinensis* 'Alba', loreak

## Espezieak 
Genero honetako zenbait espezie:
* *Wisteria brachybotrys* Siebold & Zucc.
* *Wisteria brevidentata*
* *Wisteria floribunda* (Willd.) DC. Japoniako glizina, jatorriz Japoniakoa, Erresuma Batuan 1820an sartua.
* *Wisteria × formosa* Rehd. [*W. floribunda* (WILLDENOW) DE CANDOLLE × *W. sinensis* (SIMS) SWEET, syn. *W. floribunda* ‘Domino’] Formosako glizina, 1905an lortutako hibridoa.
* *Wisteria frutescen* (L.) Poir.
** *Wisteria frutescens* var. *macrostachya*
* *Wisteria sinensis* (Sims) DC. Txinako glizina, jatorriz Txinakoa. Frantzian XVIII. mende hasieran sartua.
* *Wisteria venusta* Belusezko glizina, jatorriz Txinakoa. Japonian 1900an sartua.
* *Wisteria villosa*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chester Nimitz

thumb|Chester William Nimitz, almirante jantzita.

**Chester William Nimitz** (Fredericksburg, Texas, AEB, 1885eko otsailaren 24a - Yerba Buena, Kalifornia, AEB, 1966ko otsailaren 20a) almirante estatubatuarra izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerra bitartean Atlantikoko urpeko armadaren buru izan zen.

Bigarren Mundu Gerra bitartean, Pearl Harborreko erasoaren ondoren, Ozeano Bareko itsas armadaren buru izan zen, eta haren esku egon zen japoniarrek mendean hartutako lurraldeak berreskuratzea. Zeregin horretan liskarrak izan zituen lurreko armadako buru zen MacArthur jeneralarekin. 1945eko irailean, japoniarren errendizioa sinatu zuen, MacArthurrekin batera.

1945etik 1947ra, itsas armadako agintaritza nagusiko buru izan zen; 1947an, itsas armadako ministroaren aholkulari berezi izendatu zuten.

1949an, indiarren eta pakistandarren arteko Kaxmirreko gerran bitartekari-lanetan ziharduen Nazio Batuen ordezkaritzako buru izan zen.

## Erreferentziak
Samuel von Pufendorf

**Samuel von Pufendorf** (Dorfchemnitz, Saxonia, Germaniako Erromatar Inperio Santua, 1632ko urtarrilaren 8a - Berlin, Brandenburg-Prusia, Germaniako Erromatar Inperio Santua, 1694ko urriaren 13a) historialaria, legegilea eta filosofoa izan zen.

*Elementorum Jurisprudentiae Universalis Libri Duo* (1660, *Jurisprudentzia unibertsalaren printzipioei buruzko bi liburuak*) obraren arrakasta ikusirik, Heidelbergeko Unibertsitateko irakasle izendatu zuten urtebete geroago. *Severinus de Monzambano* ezizenaz, *De Statu Imperii Germanici* (1667, *Germaniar Inperioaren egoera*) obra kaleratu zuen, eta kritika zorrotza egin zion obra horretan garaiko Germaniari. Suediako Lundeko Unibertsitatean Zuzenbide Naturaleko katedra eskuratu zuen 1670ean, eta han argitaratu zuen bere obrarik handiena, *De Jure Naturae et Gentium* (1672) izenburupean. Obra horretan, zuzenbidea hitzarmen sozialean oinarritu zuen eta bakea berezko egoera dela baieztatu zuen.

## Erreferentziak
Aimé Césaire

**Aimé Fernand David Césaire** (Basse-Pointe, Martinika, 1913ko ekainaren 26a - Fort-de-France, Martinika, 2008ko apirilaren 17a) frantsesezko idazlea eta politikaria izan zen. Haren jarduera politikoak, kontzientzia sozialak eta literaturak zapalduen askatasuna eta herri beltzaren nortasuna aldarrikatzea izan zuten helburu.

Besteak beste, lan hauek idatzi zituen: ''Cahier d'un retour au pays natal* (1939, *Jaioterrirako itzultze baten koadernoa*); *Cadastre* (1961) poemak; eta *La tragédie du roi Christophe* (1964, *Christophe erregearen tragedia*), *Une saison au Congo* (1965, *Egonaldi bat Kongoan*) eta *Une Tempête (Ekaitz bat)'' antzezlanak.

Politikari gisa, Cesaire Martinikako Alderdi Progresistako lehendakaria eta bertako parlamentuko lehendakaria izan zen. Martinikako autonomiaren alde egin zuen, independentziaren bideko lehen urrats gisa. 2001. urtean erretiratu zen politikatik.

## Euskaraz 
* Munduko Poesia Kaierak: Aime Cesaire (Susa, 2014; itzultzailea: Iñigo Aranbarri). Poemen antologia bat.

## Ikus, gainera 
* Aimé Césaire (Parisko metroa)

## Kanpoko Loturak 
* Munduko Poesia Kaierak: Aime Cesaire, bildumaren zuzendari Beñat Sarasolaren hitzaurrearekin

## Erreferentziak
Antonio Rosmini Serbati

**Antonio Rosmini Serbati** (Rovereto, 1797ko martxoaren 24a - Stresa, 1855eko uztailaren 1a) italiar filosofoa eta apaiza izan zen. 1828an Karitateko Apaizen kongregazioa sortu zuen. Borboitarrek Napolitik erbesteratu zuten. 1849an bere *Delle cinque piaghe della S. Chiesa (Elizaren bost izurriei buruz) Index*ean edo liburu debekatuen zerrendan jarri zuten. Rosminiren filosofia-pentsaera ontologismoaren barnean dago; izadiaren ordena eta izadiaz gaindiko ordena bereizi zituen, eta enpirismoaren eta Kanten iritziak gaitzetsi zituen. Haren ideiek eragin handia izan zuten XIX. mendearen hasierako italiar pentsalari eta idazleengan. 1887an elizak Rosminiren adierazpen batzuk gaitzetsi zituen. Haren idazlan batzuk: *Nuovo saggio sull´origine delle idee* (1930, *Ideien jatorriari buruzko saiakera berria*), *Principi di Scienza morale* (1831, *Moralaren zientziaren hastapenak*).

## Erreferentziak
Manuel Machado

220px|thumb|eskuinera|Manuel Machado

**Manuel Machado y Ruiz** (Sevilla, 1874ko abuztuaren 29a - Madril, 1947ko urtarrilaren 19a) espainiar olerkaria izan zen, Antonio Machadoren anaia. Madrilen bizi izan zen ia bizitza osoan, Parisen igarotako aldi labur batzuetan izan ezik. Olerkari izateaz gainera, kazetari, itzultzaile, antzerki-kritikari, liburuzain, eleberrigile eta antzerkigile ere izan zen. 

Horixe da, hain zuzen ere, Manuel Machadoren ezaugarri nagusia, alor askotan aritu izana. Idatzi zituen olerki-liburuen artean, *Alma* (1902, *Arima*), *Caprichos* (1905), *El mal poema* (1909), *Cante hondo* (1912), *Ars moriendi* (1922) eta *Phoenix* (1935) azpimarratzekoak ditu. Literatur kritikan ere aritu zen: *La guerra literaria* (1898-1914, *Literatura gudua*) horren lekuko da. 1938an, *Horas de Oro* *(Urrezko orduak)* lana argitaratu zuen eta urte berean, Hizkuntzaren Akademiako kide izendatu zuten. 

Luzaro ezker joerekin bat egin ondoren, Espainiako 1936ko uztaileko estatu kolpean, poema bat argitaratu zuen Francisco Francoren omenez, kolpisten oniritzia irabazi zuena. Harrezkero, erregimenari atxikia jarraitu zuen heriotza arte.

## Obra 
### Poesia liburuak 
[thumb|*Alma. Museo. Los cantares* liburuaren edizioa, [Gregorio Pueyok egina eta Juan Gris margolariaren azalaz.]]
* *Tristes y alegres* (1894)
* *Alma* (1902).
* *Caprichos* (1902).
* *Los cantares* (1905).
* *La Fiesta Nacional* (1906).
* *El mal poema* (1909).
* *Apolo* (1911).
* *Cante hondo* (1916).
* *Ars moriendi* (1921).
* *Phoenix* (1936).
* *Horas de oro* (1938).
* *Poesía. Opera omnia Lyrica* (1940).
* *Cadencias de cadencias. Nuevas dedicatorias* (1943).
* *Horario* (1947).
* *La fiesta nacional*
* *Cante hondo*

### Antzezlanak 
Anaia Antoniorekin batera, antzezlan batzuk idatzi zituen, ezagunena *La Lola se va a los puertos*, zinemara bi aldiz eramana.
* *Desdichas de la fortuna o Julianillo Valcárcel* (1926).
* *Juan de Mañara* (1927).
* *Las adelfas* (1928).
* *La Lola se va a los puertos* (1929).
* *La prima Fernanda* (1931).
* *La duquesa de Benamejí* (1932).
* *El hombre que murió en la guerra* (1928, 1941ean estrenatu zen).

### Eleberria 
* *El amor y la muerte* (1913).

### Saiakera 
* *La guerra literaria* (1914).
* *Un año de teatro* (1918).

### Itzulpenak 
* Paul Verlaine, *Fiestas galantes* (1911).
* Spinoza, *Ética* (1913).
* Luc de Clapiers ("Vauvenargues"), *Reflexiones y máximas* (1914).
* Descartes, *Obras completas* (1920).
* Victor Hugo. *Hernani* (1928, Antonio Machado eta Francisco Villaespesarekin elkarlanean).
* Arthur Conan Doyle, *El campamento de Napoléon* (192?).
* Edmond Rostand, *El aguilucho. Drama en cinco actos* (1932, Luis de Oteizarekin elkarlanean).

## Erreferentziak
Valentino Garavani

**Valentino Clemente Ludovico Garavani** (Voghera, Pavia, 1932ko maiatzaren 11 – Erroma, 2026ko urtarrilaren 19a), **Valentino** izenaz ezaguna, italiar moda-diseinatzailea izan zen.

Italiako ospetsuenetako bat, modaren mundua kulturarenarekin, ikuskizunenarekin, eta bizitza sozialarenarekin lotzea lortu duena. Txikitatik, dekorazioa, pintura eta eskultura izan zituen zaletasunik handienak. Hamalau urterekin, ohiko ikasketak utzita, diseinuaren munduan sartu zen buru-belarri, eta Milango Arte Eskolan hasi zen ikasten. Aurrerago, Jacqueline de Ribes diseinatzailea ezagutu zuen, eta hark Parisko goi-mailako gizartea ezagutarazi zion. Erromara itzultzeko eskatzen ziotenei entzungor eginez, Parisen bertan sakondu zuen bere prestakuntza, Guy Larocherekin batera. Gero, Erromara joan zen, eta jostun-etxea zabaldu zuen Via Apia Aurican. 1961ean, parte hartu zuen lehenengo desfile ofizialean, Florentzian, eta izugarrizko arrakasta izan zuen. Handik gutxira, Jacqueline Kennedyk bere jantzietako bat aukeratu zuenean Onassis greziar magnatearekin ezkontzeko, Estatu Batuetako merkatuko ateak parez pare zabaldu zitzaizkion, eta Valentinoren izena mundu osora hedatu zen. Orduan hasi zen Valentino bere inperioa eraikitzen, Giancarlo Gaimmeti lagunarekin batera, eta Italiako enpresa nagusia bihurtu zen, Fiaten ondoren. Garai hartan bere abizenaren lehen letra (V) apaingarri gisa eta bere markaren logotipotzat erabiltzen hasi zen. 1969an, Neiman Marcus saria irabazi zuen, modaren munduko saririk preziatuena. 1970eko hamarraldiko urte modarentzat kaskarren ondoren, Valentinoren ospeak gorena jo zuen hurrengo hamarraldian. *Jeans* arropa zabaltzen ausartu zen lehen estilista izan zen, eta bere publizitate-kanpainetarako argazkilaririk hoberenengana jotzen zuen. Valentinoren estiloa artean eta izadian inspiratua da. Laurogeita hamarreko hamarraldian *Valentino: Hogeita hamar urte magiazko* erakusketa egin zen Erroman eta New Yorken. Egun, gizon eta emakumezkoentzako arropak egiten ditu, eta orobat zapatak, gorbatak eta bestelako osagaiak. Laurogei denda baino gehiago ditu munduan zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Giovanni Giolitti

**Giovanni Giolitti** (Mondovi, Piamonte, Italia, 1842ko urriaren 27a - Cavour, Piamonte, Italia, 1928ko uztailaren 17a) italiar politikaria izan zen.

## Bizitza 
1882an diputatu hautatu zuten. Crispiren gobernuan Finantzetako ministro izan zen (1889-1890), eta, ondoren, Barne Arazoetako ministro (1901-1903). Kontseiluko lehendakari ere izan zen ia etenik gabe 1908tik 1914ra. Berrikuntza sozialisten aldeko zen, eta langileen aldeko neurriak hartuz, haiek sortu zituzten istiluak baretu zituen. Bozketa unibertsala ezarri zuen (1912).

1920an berriro Kontseiluko lehendakari izan zen, eta gerraosteko istilu gogorrak baretu zituen. Hark, ordea, Mussoliniri mesede egin zion, eta 1921eko maiatzeko hauteskundeen ondoren, Giolittik kargua utzi zuen. Indar faxistak beretuko zituela uste baitzuen, denbora batez Mussoliniren gobernuari eutsi zion. Matteotti diputatu sozialista hil zutenean (1924), oposiziora igaro zen.

## Erreferentziak
Herman Hollerith

**Herman Hollerith** (Buffalo, AEB, 1860ko otsailaren 29a - Washington, AEB, 1929ko azaroaren 17a) Estatu Batuetako asmatzailea izan zen.

## Biografia 
Gerora konputagailu elektronikoa izango zenaren aitzindari izan zen taulak egiteko makina bat asmatu zuen.

Ikasketak bukatu bezain laster, 1880an, Estatu Batuetako errolda egiteko lanetan hasi zen. Hamar urtez errolda-lanak automatizatzeko ahaleginetan aritu zen. 1890eko errolda lantzen hasterako, prestatua zuen orri zulatuak irakurri edo orriak zulatzeko makina elektriko bat, zuloen kokapenaren arabera kodetutako estatistika-datuak gorde eta lantzeko. Makina horrek arrakasta handia izan zuen Estatu Batuetan eta Europan, estatistika-lanetarako bereziki.

1896an kalkulu-makinak egiteko enpresa bat sortu zuen New Yorken, gerora, beste enpresa batzuekin bat eginik IBM (International Business Machines Corporation) izango zena.

## Erreferentziak
Nyctimene robinsoni

***Nyctimene robinsoni*** Nyctimene generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Nyctimene robinsoni'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Robert Hue

**Robert Hue** (Cormeilles-en-Parisis, 1946ko urriaren 19a) frantses politikaria da. 1977tik aurrera, Montigny-lès-Cormeillesko alkatea; 1988tik aurrera, Val-d´Oiseko diputatu nagusia, eta, 1977tik aurrera, Frantziako diputatua. 1980an, PCFren (Frantziako Alderdi Komunistaren) batzorde nagusiaren kide egin zen eta, 1990ean, mahai politikoaren kide. XXVIII. kongresuaren ondoren (1994ko urtarrilean), Georges Marchaisen (1920-1997) tokia hartu zuen alderdiaren idazkaritza nazionalean. 1995eko lehendakaritzarako hauteskundeetan, ez zuen arrakasta handirik izan hautagai gisa, eta 1997ko legegintzarako hauteskundeetan, botoen % 10 inguru atera zuen. Frantzian komunismoak duen etorkizunari buruzko lan bat kaleratu du, alderdiaren berrikuntzarako lan zabalago baten abiapuntu gisa: *Communisme, la mutation* (1995). 2002an, PCFren zuzendaritza utzi zuen. 2004an, Val-d'Oiseko senatari hautatu zuten.

## Erreferentziak
Filippo Tommaso Marinetti

**Filippo Tommaso Marinetti** (Alexandria, 1876ko abenduaren 22a - Bellagio, Como, 1944ko abenduaren 2a) Egipton jaiotako italiar idazlea izan zen. Parisen bizi izan zen, eta han idatzi zituen lehendabiziko lanak, frantsesez. Filippo Marinetti izan zen, hain zuzen ere, futurismo izeneko joera abangoardiazalearen sortzailea. Ondoren, abertzaletasunaren ondorioz, militarismoa bultzatu eta faxismoaren alde jarri zen.

Idatzi zituen lanen artean hauek ditu azpimarratzekoak: *Les vieux marins*, (1897, *Mariñel zaharrak*); *La conquête des étoiles* (1902,* Izarren konkista*); *Le roi Bombance* (1905); *Manifeste technique de la littétature futuriste* (1912, *Literatura futuristaren aldarrikapen teknikoa*); *Mafarka le futuriste* (1910); *Guerra, sola igiene del mondo* (1915); *Futurismo e Fascismo* (1924); *Elettricità sessuale* (1919); eta *Poemi simultanei futuristi* (1933).

## Erreferentziak
Miguel Reale

**Miguel Reale** (São Bento do Sapucaí, São Pauloko estatua, 1910eko azaroaren 6a -São Paulo, 2006ko apirilaren 14a) brasildar filosofo eta legelaria izan zen.

São Pauloko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultateko irakaslea. Garrantzi handiko ekarpenak egin zizkion zuzenbidearen eta estatuaren teoriei. Realek zientzia juridikoaren izaera normatiboa bere baldintza historiko eta sozialekin elkartu nahi zuen sintesi berezi batean. Halaber, kontzeptu juridikoen izaera etikoa nabarmentzen saiatu zen. Bere ekarpen teoriko nagusietako bat «hiru dimentsio dinamiko»arena da, gertaera, araua eta balioaren arteko halako lotura bat ezartzen duena, eta zuzenbidearen eta estatuaren oinarrizko ideien azterketan aplikatzen zuena. *Revista Brasileira de Filosofia *aldizkariaren zuzendari izan zen.

Lanik aipagarrienak: *Horizontes do Direito e da História* (1956); *Teoria tridimensional do direito* (1968); *Experiencia e cultura* (1977).

## Erreferentziak
Franco Basaglia

**Franco Basaglia** (Venezia,  - *ibidem*, ) psikiatra italiarra izan zen.

Goriziako, Colornoko (Padua) eta Triesteko ospitale psikiatrikoetako zuzendaria, sendabide berri ezohikoak erabili zituen, ospitale psikiatrikoen ingurunea aldatuz eta terapia-taldeak sortuz, gaixo psikikoak beti barneratuak izatera behartu gabe, familian eta gizartean txertatzea lortu nahian. Basagliak gaixotasun psikikoaz zuen ikusmoldea zela eta, kritika eta eztabaida gogorrak sortu arren, haren proposamena onartua izan zen azkenik. Hala, gaixo psikikoei gainerako hiritarren eskubide berak ematen zizkien lege bat onartu zuen Italiako parlamentuak 1978an. Basagliaren zenbait lan: *Instituzio ukatua* (1968), F. Ongarorekin batera; *Psikiatria instituzionalari buruzko oharrak* (1969); *Gehiengo baztertua* (1971); *Bake kriminalak* (1973).

## Erreferentziak
Javier Bello-Portu

**Javier Bello-Portu** (Tolosa, 1920 &ndash; Donostia, 2004ko otsailaren 13a) gipuzkoar musikagile eta orkestra zuzendaria izan zen.

Piano, harmonia- eta konposizio-ikasketak egin zituen bere jaioterrian, Ignacio Mokoroa irakaslearekin, eta orkestra-zuzendaritza landu zuen Cesar Figueridorekin. Madrilen, Filosofia eta Letretan lizentziatu zen. Donostiako eta Zaragozako Orkestra Sinfonikoak zuzendu zituen, baita Iruñeko Santa Cecilia Orkestra ere. Loiolako Nazioarteko Jaialdiaren sortzaile eta zuzendari artistikoa izan zen 1971z geroztik, eta Asociación de Amigos de la Ópera Vasca delako elkartearen ohorezko presidente ere bai. Zuzendari bezala ez ezik, konpositore bezala ere nabarmendu zen Javier Bello-Portu. 2000. urtean, laurogei urte bete zituela ospatzeko, omenaldi berezia eskaini zion haren jaioterriak 32. Abesbatza Lehiaketaren barruan.

## Erreferentziak
Peter Cushing

**Peter Cushing** (Kenley, Surrey, 1913ko maiatzaren 26a - Canterbury, Kent, 1994ko abuztuaren 11) britainiar antzezlea izan zen.

Antzerkian, telebistan eta zineman lan egin zuen, beldurrezko filmetan bereziki, sarritan Christoper Leeren aurkari gisa. Londresko hainbat antzerki-konpainiatan ibili ondoren (Laurence Olivierrekin, besteak beste), Hollywoodera jo zuen 1939an, eta han egin zituen *Burdinazko maskara* (1939) eta *Ikasleak Oxforden* (1940) filmak. 1940ko hamarkadan antzerkira itzuli zen, eta 1954an George Orwellen *1984* eleberriko protagonistarena egin zuen telebistarako. Hurrengo urteetan, film asko egin zituen Hammer Films estudioetarako, eta horiek ezagutarazi zutenn mundu osoan: *Frankesteinen madarikazioa* (1957), *Dracula* (1958), *Baskervilletarren txakurra* (1959) eta *Izua doktorea* (1965). *Star Wars IV. Atala: Itxaropen Berria* (1977) filmean ere lan egin zuen.
## Erreferentziak