open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
São João

**São João** hitzek "Donibane" esan nahi dute portugesez. Horregatik herrialde portuges-hiztunetako leku batzuek izen hori daramate.

## Brasilen 
* São João: Paranáko udalerria.
* São João Batista: Maranhãoko udalerria.
* São João Batista: Santa Catarinako udalerria.
* São João Batista do Glória: Minas Geraisko udalerria.
* São João d'Aliança: Goiásko udalerria.
* São João da Baliza: Roraimako udalerria.
* São João da Barra: Rio de Janeiroko udalerria.
* São João da Boa Vista: São Pauloko udalerria.
* São João da Canabrava: Piauíko udalerria.
* São João da Fronteira: Piauíko udalerria.
* São João da Lagoa: Minas Geraisko udalerria.
* São João da Mata: Minas Geraisko udalerria.
* São João da Paraúna: Goiásko udalerria.
* São João da Ponta: Paráko udalerria.
* São João da Ponte: Minas Geraisko udalerria.
* São João da Serra: Piauíko udalerria.
* São João da Urtiga: Rio Grande do Sulgo udalerria.
* São João da Varjota: Piauíko udalerria.
* São João das Duas Pontes: São Pauloko udalerria.
* São João das Missões: Minas Geraisko udalerria.
* São João de Iracema: São Pauloko udalerria.
* São João de Meriti: Rio de Janeiroko udalerria.
* São João de Pirabas: Paráko udalerria.
* São João del-Rei: Minas Geraisko udalerria.
* São João do Araguaia: Paráko udalerria.
* São João do Arraial: Piauíko udalerria.
* São João do Caiuá: Paranáko udalerria.
* São João do Cariri: Paraíbako udalerria.
* São João do Carú: Maranhãoko udalerria.
* São João do Itaperiú: Santa Catarinako udalerria.
* São João do Ivaí: Paranáko udalerria.
* São João do Jaguaribe: Cearáko udalerria.
* São João do Manhuaçu: Minas Geraisko udalerria.
* São João do Manteninha: Minas Geraisko udalerria.
* São João do Oeste: Santa Catarinako udalerria.
* São João do Oriente: Minas Geraisko udalerria.
* São João do Pacuí: Minas Geraisko udalerria.
* São João do Paraíso: Maranhãoko udalerria.
* São João do Paraíso: Minas Geraisko udalerria.
* São João do Pau d'Alho: São Pauloko udalerria.
* São João do Piauí: Piauíko udalerria.
* São João do Polêsine: Rio Grande do Sulgo udalerria.
* São João do Rio do Peixe: Paraíbako udalerria.
* São João do Sabugi: Rio Grande do Norteko udalerria.
* São João do Soter: Maranhãoko udalerria.
* São João do Sul: Santa Catarinako udalerria.
* São João do Tigre: Paraíbako udalerria.
* São João do Triunfo: Paranáko udalerria.
* São João dos Patos: Maranhãoko udalerria.
* São João Evangelista: Minas Geraisko udalerria.
* São João Nepomuceno: Minas Geraisko udalerria.
* Cedro de São João: Sergipeko udalerria.
* Mata de São João: Bahiako udalerria.

## Portugalen 
* São João da Madeira: Aveiroko barrutiko udalerria.
* São João da Pesqueira: Viseuko barrutiko udalerria.
* udalerri (*concelho*) horiez gain, parrokia (*freguesia*) askok ere izen hau daramate.
Saint John

**Saint John** hitzek "Donibane" esan nahi dute ingelesez. Hori dela eta, zenbait lekuk horrela dute izen.

## Europan 
### Jerseyn 
* Saint John, Saint Jean (normandieraz) edo Saint-Jean (fr): parrokia.

### Kornuallesen 
* Saint John edo Sen Yowann (kornubieraz): parrokia zibila.

## Ameriketan 
### Antilletan 
* Saint John: Antigua eta Barbudako parrokia (banaketa administratibo nagusia, alegia).
* Saint John: Barbadosko parrokia (banaketa administratibo nagusia).
* Saint John: Birjina uharteetakoa.
* Saint John: Dominikako parrokia (banaketa administratibo nagusia).
* Saint John: Grenadako parrokia (banaketa administratibo nagusia, alegia).

### Estatu Batuetan 
* St. John: Indianan.
* St. John: Missourin.
* St. John the Baptist parrokia (fr. *Paroisse de Saint-Jean-Baptiste*: Louisianako parrokia (konderriaren baliokidea).

### Kanadan 
* Saint John: Brunswick Berriko hiriburua.
* Saint John ibaia (fr. *Saint-Jean*): Brunswick Berri eta Maineko ibaia.
* Fort St. John: Britainiar Kolunbiako hiria.

## Ikus, gainera 
* Saint John's
* Donibane
* San Joan
* Sant Joan (argipena)
* San Juan
* Saint-Jean (argipena)
* San Chuan
* São João
* Sant-Yann
San Chuan

**San Chuan** edo **Sant Chuan** hitzek "Donibane" esan nahi dute aragoieraz. Horregatik Aragoiko leku batzuek izen hori daukate:

* San Chuan de Busa: Gállego Garaiko eliza.
* San Chuan d'a Peña: Jazetaniako monasterioa.
* San Chuan de Mozarrifar: Zaragozako auzoa.
* San Chuan de Plan: Sobrarbeko udalerria.
* Alberit de San Chuan: Campo de Borchako udalerria.
* L'Almunia de San Chuan: Cinca Erdialdeko udalerria.
* Muela de San Chuan: Sierra d'Albarrazíngo goi-ordokia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donibane
* San Joan
* San Juan del Monte
* Sant Joan (argipena)
* San Juan
* Saint John
* Saint-Jean (argipena)
* São João
* Sant-Yann
Karlsruhe jauregia

**Karlsruhe jauregia** (alemanez *Karlsruher Schloss*) Baden-Württemberg estatuko hiria den Karlsruhe hiriko jauregia da.

## Historia 
Karlos Gilen Baden-Durlacheko Mangraveak eraiki zuen 1715ean Durlacheko biztanleekin haserre hona etorri baitzen bizitzera. hasieran egurrez egin zuten baina 1746an herriz berreraiki behar izan zuten. 1770an leihoak eta ateak handitu zitzaizkion eta 1785ean dorrea txikitu eta kupula gehitu zion Wilhelm Jeremias Müllerrek.

## Jauregia 
Eraikinak elementu barrokoak eta neoklasikoak agertzen ditu. Jauregitik 32 kale ateratzen dira gurpil baten erradioen gisara. Iparraldean ingeles estiloko lorategi zabal ederrak ditu (*Schlossgarten*) eta hegoaldera jauregiaren plaza (*Schlossplatz*) eta Merkatu plaza (*Marktplatz*) daude.

thumb|ezkerrera|500px

## Kanpo estekak
Maximilien de Béthune

**Maximilien de Béthune, Sullyko dukea** (Rosny-sur-Seine, 1559ko abenduaren 13a - Villebongo gaztelua, 1641eko abenduaren 22a) Frantziako Parea, Frantziako mariskala, Henrichemont eta Boisbelleko printze soberanoa, Rosnyko baroia, eta gero markesa, militar higanota eta Henrike III.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoaren lagun eta ministroa izan zen.

Eragin handia izan zuen Frantziako politikan: finantza-kontseiluko kide izan zen, Henrike IV.ari katoliko egiteko gomendioa eman zion, Nantesko ediktuaren prestaketan parte hartu zuen (1598) Savoiarekin bakea egiten lagundu zuen (1601), lantzeko lursail berriak prestarazi zituen eta herri lan asko egin zituen. 1611n gobernuko kargu guztiak utzi zituen. Hala ere, 1621ean Frantziako gobernuaren eta Montauban eta Arroxelako protestanteen arteko bitartekari lanak egin zituen bakea jartzeko. Liburu bat idatzi zuen: *Mémoires des sages et royales économies d´Etat de Henry le Grand* (1638).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sully, cheville ouvrière *Henri IV - Le Règne interrompu* webgunean
Karlsruher SC

**Karlsruher SC** (izen osoa *Karlsruher Sport-Club Mühlburg-Phönix e. V.*) Karlsruheko futbol taldeetako bat da, orain bigarren mailan ibili arren Alemaniako Txapelketa eta Kopa irabaziak dituena.

## Historia 
Karlsruhen sortu ziren futbol taldeen artean *Karlsruher Fussball Club Phönix* izan zen emaitzarik onenak lortu zituena. 1909an Alemaniako txapelketa ere irabazi zuen, eta 1910an hiriko beste klubak, Karlsruher FV-k, irabazi zuen. 1912an *KFC Alemannia* taldearekin egin zuen bat *KFC Phönix (Phönix Alemannia)* eratuz. hasierako emaitza on horiek ez zuten jarraipenik izan eta hegoaldeko txapelketetan ondo ibili bazen ere ez zuen beste titulurik lortu Bigarren Mundu Gerraren aurretik.

1952an *VfB Mühlburg*-ekin bat egin zuen gaur egungo kluba osatuz, *Karlsruher Sport-Club Mühlburg-Phönix e. V.*, eta berehala iritsi ziren tituluak, 1955 eta 1956ko Kopak hain zuzen ere. ordutik aurrera lehen eta bigarren mailaren artean ibili izan da

90. hamarkada oso ona izan zen, Bundesligaren goi aldean ibiltzeaz gain UEFA Kopan parte hartzea ere lortu baitzuen hiru aldiz. 1998an ordea bigarren mailara jeitsi zen eta ordutik denboraldi bakarra egin du lehen mailan, 2007-2008 denboraldia hain zuzen ere.

## Palmaresa 
**Alemanian:**
* Alemaniako Txapelketa (1): 1909
* Alemaniako Kopa (2): 1955, 1956

**Europan:**
* UEFA Kopan parte hartzea: 1993-94, 1996-97 eta 1997-98

## Jokalari famatuak 
* Oliver Kahn (1969- ): 1987 eta 1994 artean Karlsruher SC taldean ibilia eta ondoren FC Bayern Münchengo atezaina izan zena. 1994 eta 2006 artean Alemaniako futbol selekzio nazionaleko atezain titularra.

## Kanpo estekak
James Macpherson

**James Macpherson** (; 1736ko urriaren 27a, Ruthven, Kingussie &ndash; 1796ko otsailaren 17a, Inverness-shire) eskoziar idazle, olerkari, literatur bildumatzailea eta politikari bat izan zen. Ossian izeneko olerki bildumen egilea da.

## Kanpo estekak 
* James Macphersonen idazlanak. Guttenberg proiektua.
Alain Iriart

**Alain Iriart** (Hiriburu, Lapurdi, 1959ko uztailaren 27a) Euskal Herriko politikaria da. ABko kide, Hiriburuko auzapeza eta Hiriburuko kantonamenduko kontseilari nagusia da (2008tik abertzale bakarra) eta Ipar Euskal Herriko ezker abertzalearen batasuna bultzatzeko ekimenetan parte hartzen ari da.

## Ibilbide politikoa 
1986ko martxoaren 16ko estatuko Biltzarrerako hautagaia izan zen Ezkerreko Mugimendu Abertzalearen izenean.

Hiriburu bere herriko alkatea da 2001eko martxotik. Hautagaitza independente eta anitz baten burua izan zen eta 2008an kargua berretsi zuen. Ipar Euskal Herrian abertzale bat alkatea den udalerririk populatuena da.

Hiriburuko kantonamenduari dagokionez, 1994an Abertzaleen Batasunaren izenean aurkeztu zen baina ez zuten hautatu. 2008an, ordea, kontseilari nagusi atera zen aliantza oso bitxiak egon ziren hauteskundeetan: bera ABko kidea izanik, ABk laguntzen zuen Euskal Herria Baitik kanpo aurkeztu zen; EH Bai, PS eta PCFko hautagaiekin lehiatu zen eta esplizitu edota inplizituki hautagairik aurkeztu ez zuen eskuin frantseszalearen eta hogei urtez kontseilari nagusia izan zen eta PSn ustelkeria kasu batengatik arazoak izan zituen Jean-Pierre Destraderen laguntza izan zuen. Gehiengo osoaz hautatu zuten. 2008tik 2011ra sarritan Pirinio Atlantikoak departamenduan agintean zegoen zentro-eskuineko aliantzarekin batera aritu zen; aldiz, 2011n Kontseilu Nagusi erdia berriztatu ostean PSk presidentetza eskuratu zuen bozketan boz zuria eman zuen.

Beste Elkargo batzuei dagokienez, **Iriart** Errobi-Aturri Herri Elkargoaren burua ere izan zen eta gaur egun Bil Ta Garbi zaborra biltzeaz arduratzen den elkargoko presidentea da. Euskal Herriko Hautetsien Kontseiluko zuzendaritza batzordeko kidea da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hiriburu (Lapurdi)
* Abertzaleen Batasuna

## Kanpo estekak
Siemens AG

**Siemens AG** ingeniaritza saileko korporazio multzo ugariz osatutako alemaniar enpresa bat da. Enpresa hiru atal nagusitan banatuta dago: Industria, teknologia eta medikuntza, hauek 15 azpiataletan banaturik daudelarik. Siemenes enpresa komunikazio sistemak, automatismoak, argiztapena, aedikuntzako lanabesak, aarraioa eta automozioa, araren teknologia, eraikuntzaren teknologia eta elektrogailuen sektoreetan jardun ohi du.

Bere egoitza nagusiak Alemaniako Berlin, Munich eta Erlangen hirietan kokatzen dira. Halere mundu osoan zehar ordezkaritza ugari ditu eta 190 herrialdeetan kokaturik dago, denera 420.800 langile inguru dituelarik.

## Historia 
thumb|ezkerrera|150px|Werner von Siemens.thumb|ezkerrera|150px| Siemens aeroplano 1926an.
1847ko urriaren 12an Werner von Siemens eta Johann Georg Halske alemaniar asmatzaileek Telegraphen-Bauanstalt von Siemens & Halske izenez sortu zuten Berlinen. 1897an, Siemens & Halske AG bihurtu zen.

1966an Siemens AG sortu zen, Siemens & Halske, Siemens-Reiniger-Werke eta Siemens-Schuckertwerke batzen.

## Kanpo estekak 
* Siemens AG enpresaren webgunea
Broto ibarra

**Broto ibarra** edo **Broto harana** (; ) Pirinioetako hegoaldeko ibar edo haran bat da. Zehazki Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huescako probintziaren iparraldean kokatzen da. Ara ibaiak iparraldetik hegoaldera zeharkatzen du. Haran honetako hiriburua Broto udalerria da, berak izena ematen diolarik.

Bere iturburua Ordesa eta Ara ibarrek osatzen dute, biak ere Frantziako Gavarnie haranarekin mugakide.

## Herriak 
Broto ibarra osatzen duten herriak honako hauek dira:
* Broto
* Torla
* Oto
* Buesa
* Sarvisé
* Asín de Broto
* Ayerbe de Broto
* Bergua
* Linás de Broto
* Fragen
* Viú de Linás
* Yosa

## Kanpo estekak 
* Broto ibarrari buruzko informazioa
Kanpokotasun

[thumb|Lurraren [Klima aldaketa|Krisi klimatikoa kanpokotasun negatiboaren adibide bat da. ]]
Ekonomian, **kanpokotasunak** sortzen direla esaten da, ekonomia-eragile batek bere ekoizpen nahiz kontsumoaren ondorioz kostu eta prezioetan islatu edo kontabilizatzen ez diren onurak eta kalteak ekartzen dituenean. 

Kanpokotasunak **positiboak**, onurak sortzen direnean, nahiz **negatiboak**, kalteak sortzen direnean, izan daitezke. 

Adibidez, kutsadura kanpokotasun **negatibo**tzat jotzen da, sarri kutsatzaileak eragin duen kalte osoa ez baitu ordaindu behar izaten, kaltearen kostua gizarte osora lagatzen baitio; hezkuntza-sistema publikoen lana, berriz, kanpokotasun** positibo**tzat jotzen da, enpresek ez baitiote ordaintzen administrazio publikoari enplegatuek jaso eta enpresek profitatzen duten prestakuntza. Zenbait enpresek eraikitzen dituzten azpiegiturak ere kanpotasun positiboak izan daitezke azpiegitura horiek aprobetxatzen duten beste enpresentzat, oso merke eta doan zerbitzu on bat eskuratu baitute.

## Kanpo estekak
Debako kirol-portua

**Debako kirol-portua** Gipuzkoako udalerri horretako kirol-portua da. Debako zubiaren alboan dago.

Guztira 70 amarraleku ditu, horietatik 15 bost metro luzera baino txikiagoko ontzientzat, 22 sei metroko luzera baino txikiagokoentzat, 29 zazpi metroko luzera baino txikiagokoentzat eta 4 zazpi metroko luzera baino handiagokoentzat.

Gainera, honako zerbitzuak ditu:
* Urpekaritza eskola
* Garabia: 5 Tn
* Ur-hartuneak
* Korronte-hartuneak
* Ontziola

## Galeria 

Fitxategi:Pldeba2.svg
Fitxategi:Pdeba2.png

## Kanpo estekak
Hondarribiko kirol-portua

**Hondarribiko kirol-portua** Gipuzkoako udalerri horretako kirol-portua da. 2000. urtean irekitako portu honek guztira 685 amarraleku ditu.

Gainera, honako zerbitzuak ditu:
* Gasolindegia
* Garabia: 1,5 eta 5 Tn eta ontziolarena
* Ur-hartuneak
* Korronte-hartuneak
* Ontziola: La Marina

## Kanpo estekak
Bil Ta Garbi

**Bil Ta Garbi** (izen osoa frantsesez *Syndicat Mixte Bil Ta Garbi*) etxeetan sortutako zaborra kudeatzeko ardura duen sindikatu edo elkargoa da. Ipar Euskal Herri osoa eta Bearnoko zenbait udalerri sindikatuko kideak dira. Batzuetan hedabideetan **BTG** sigla erabiltzen da sindikatua izendatzeko.

## Ezaugarriak 
2002ko abuztuaren 23an sortu zen eta bere araudia 2009ko ekainaren 12an aldatu zen.

Egoitza Baionako Platanoen etorbidean du eta presidentea Alain Iriart hiriburutarra da. Bere komunikazioetan frantsesarekin batera euskara eta okzitaniera ere baliatzen ditu zenbait agiritan.

## Kideak 
**Bil Ta Garbiren** eremuan 329 723 lagun bizi dira. Sindikatuko kideak Herri Elkargoak, bestelako sindikatu batzuk eta udalerri solte bakan batzuk dira, oro har 200 bat udalerri eta 13 mankomunitate.
  
### Ipar Euskal Herrian 
* Amikuzeko herri elkargoa
* Bidaxuneko herri elkargoa
* Errobi herri elkargoa
* Errobi-Aturri herri elkargoa
* Euskal Kosta-Aturri
* Garazi-Baigorri herri elkargoa
* Zuberoako herri elkargoa
* Garbiki sindikatua.
* Hegoaldeko Euskal Kostaldeko hondakinak deuseztatzeko sindikatua
* Oztibarre Garbi sindikatua.
* Ahurti
* Bardoze
* Hendaia

### Bearnon 
* Nabarrengoseko kantonamenduko herri elkargoa
* Salbaterraldeko herri elkargoa
* Salieseldeko herri elkargoa
* Bunhenh
* Lajuson
* Lars
* Lixoze
* Nabarzi

## Eztabaidak 
Hondakinen kudeaketa arazo korapilotsua izanik, **Bil Ta Garbiren** proposamen batzuk polemika iturri izan dira. Mekano-Biologiko Aurre-Tratamenduak egiten dituzten Zentroak (PTMB) egitearen aldeko apustua da kalapitarik gehien sortu duena:
* Batz eremuan Baiona aldeko hondakinak kudeatzeko *Canopia* izeneko gunea eraikitzeko proiektua Ipar Baionako auzokideen erantzuna jasotzen ari da.
* Sarrikotapean (Zuberoa) egitekoa den *Mendixka* proiektua biztanle gehienen eta Herriko Etxearen oposizioarekin topatu da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hondakin solido
* Alain Iriart

## Kanpo estekak 
* Bil Ta Garbiren webgunea.
Bermeoko kirol-portua

**Bermeoko kirol-portua** Bizkaiko hiribildu horretako kirol-portua da. Guztira 415 amarraleku ditu, horietatik 350 zortzi metro baino txikiago eta gainerakoak zortzi metro baino handiago.

## Datuak 
* Ur azalera: 212.835 m2
* Kaiak: 104.101 m2
* Guztira: 316.936 m2

## Zerbitzuak 
* Gasolindegia: Gasolio, gasolina, labaingarriak
* Garabia: Travelift 50 Tn, garabia.
* Ur-hartuneak
* Korronte-hartuneak
* Barada orga edo karroak.
* Konpontze tailerrak eta erriberako aroztegiak.
* Ontziolak: 3
* Baskulak: 40 Tn eta 60 Tn
* Erabilitako olio bilketa.

## Galeria 

Fitxategi:Bermeoko portu zaharra.jpg
Fitxategi:Bermeo's old port.JPG
Fitxategi: Puerto Deportivo de Bermeo -ko kirol portua.jpg
Fitxategi:Bermeo's commercial port.JPG
Fitxategi:Puerto de Bermeo.jpg
Fitxategi: Olatu sculpture.JPG
Fitxategi:Bermeo_fisher_sculpture.JPG|"Itzulera" eskultura

## Kanpo estekak
Orioko kirol-portua

**Orioko kirol-portua** Gipuzkoako udalerri horretako kirol-portua da. 2007an eraiki zen. Guztira 300 amarraleku ditu, 2 hektareako dartsena batean. Orioko A-8 autobidearen zubiaren alboan dago.

## Ikus gainera 
* Orioko portua

## Kanpo estekak
Mutrikuko kirol-portua

**Mutrikuko kirol-portua** Gipuzkoako udalerri horretako kirol-portua da. Guztira 245 amarraleku ditu, horietatik 127 sei metro luzera baino txikiagoko ontzientzat, 59 sei eta zazpi matro arteko luzera duenentzat, 37 zazpi eta zortzi metro arteko luzera duenentzat, 9 zortzi eta bederatzi metro arteko luzera duenentzat eta 13 zortzi eta hamabi metro arteko luzera duenentzat.

Gainera, honako zerbitzuak ditu:
* Kofradia
* Garabiak: 3 eta 5 Tn
* Ur-hartuneak
* Korronte-hartuneak

1000px|thumb|erdian|Mutrikuko kirol-portua.

## Historia 
Arrantza bere‑berea izan du Mutrikuk. Udalerriaren armarrian ere arpoiz jotako balea ageri da, zauriturik portura eraman zutena gogoan hartuta agian.

1200ean Alfontso VIII.a Gaztelakoak mutrikuarrei eskatzen zien harrapatutako baleen zati bat: *Dono itaque nobisillam ballenam quam homines de Motricu suo annuo redittu tenentur mihi dare*.

Arrantzaleen merkataritza‑ikuspegi eskasaren topikoa ezeztatu zuten mutrikuarrek; izan ere, portuko profesionalek Madrilen saltzeko negozioa antolatu zuten 1826an, arrainaren garraioa barne hartuta. Diligentziak meseta aldera abiatzen ziren bi egunetik behin, 100 arroba arrain hartuta, eta 56 ordu behar izaten zituzten bidaia egiteko.

Portua babesean dago eta erosoa da, hango moila eta kai‑muturrean ikusten dira egindako handitzeak, eta eraikuntza‑lan
eta proiektu eztabaida‑sortzaileak. Mutrikuren kasuan ere, Orio, Getaria eta Zumaiako portuei buruz esandakoa errepikatu behar dugu: portuen egungo egoeraz ohartzeko ikusi egin behar dira.

Antzina‑antzinako lonja zaharra harriz­ko eraikina da, arkuak oinarri dituena, eta teilatu‑hegal babesgarria, itsasoan
ibiltzeko txapela handi baten antzera; gaur egun Itsas Etxe atsegin bihurtu dute.

1000px|thumb|erdian|Mutrikuko kirol-portua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Getxoko kirol portua

**Getxoko kirol portua** Bizkaiko udalerri horretako kirol-portua da.

Real Club Marítimo del Abra – Real Sporting Clubek kudeatzen duen portu honek guztira 651 amarraleku ditu, horietatik 132 sei metro baino txikiagoko luzera duenentzat, 216 zortzi metroko luzera duenentzat, 150 hamar metroko luzera duenentzat, 115 hamabi metroko luzera duenentzat, 33 hamabost metroko luzera duenentzat eta 5 hamazortzi metroko luzera duenentzat.

Gainera, honako zerbitzuak ditu:
* Gasolindegia: Gasolio, gasolina, labaingarriak
* Garabiak: Travelift 45 Tn eta 5 Tn
* Ur-hartuneak
* Korronte-hartuneak
* Ontziola: 3
* Baskulak: 40 Tn eta 60 Tn
* Garbiketa-eremua
* Salmentarako gunea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* El Abra-Getxo kirol-portuaren webgunea
Lekeitioko kirol-portua

**Lekeitioko kirol-portua** Bizkaiko hiribildu horretako kirol-portua da. Guztira 281 amarraleku ditu, horietatik 210 sei metro baino txikiagoko luzera duenentzat, 40 sei eta zazpi metro arteko luzera duenentzat, 27 zazpi eta bederatzi metro arteko luzera duenenentzat eta 4 bederatzi metro baino handiagoko luzera duenentzat.

Gainera, honako zerbitzuak ditu:
* Gasolindegi
* Garabia: 6 Tn
* Ur-hartuneak
* Korronte-hartuneak
* Ontziola
* Heliportu

## Kanpo estekak
Ondarroako kirol-portua

**Ondarroako kirol-portua** Bizkaiko hiribildu horretako kirol-portua da. Guztira 100 amarraleku ditu, 58 pantalan batean eta 42 bestean.

Gainera, honako zerbitzuak ditu:
* Urpekaria
* Garabia: 2,5, 5, 8 eta 12 Tn
* Ur-hartuneak
* Korronte-hartuneak
* Ontziola
* Heliportu

## Ikus, gainera 
* Ondarroako portua

## Kanpo estekak
Plentziako kirol-portua

**Plentziako kirol-portua** Bizkaiko udalerri horretako kirol-portua da. Eusko Jaurlaritzak kudeaturiko portu honek guztira 173 amarraleku ditu.

## Kanpo estekak
Armintzako portua

**Armintzako portua** Lemoizko herri horretako kirol-portua da. Eusko Jaurlaritzak kudeaturiko portu honek guztira 145 amarraleku ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elantxobeko portua

**Elantxobeko portua** Bizkaiko udalerri horretako portua da. Eusko Jaurlaritzak kudeaturiko portu honek guztira 137 amarraleku ditu.

Ogoño lurmuturraren alboan dago kokatuta, mendigunearen ekialdean. Egun, arrantzarako portua da nagusiki, nahiz eta laketontzi ugari ere jasotzen dituen. Elantxobe herria, bestalde, aldapa gora ageri da, atzean mendia eta aurrean itsasoa dituela. Merezi du bere kale aldapatsuak eta harrizko bideak bisitatzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santurtziko kirol-portua

thumb|Santurtziko kirol-portua
**Santurtziko kirol-portua** Bizkaiko udalerri horretako kirol-portua da. Udalak kudeaturiko portu honek guztira 719 amarraleku ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Türk Telekom Arena

**Türk Telekom Arena** Turkiako Istanbul hiriko iparraldean dagoen Fröttmaning auzoko futbol zelaia da. Galatasaray SK taldearen egoitza eta jokalekua da, talde honek aurretik Ali Sami Yen estadioan jokatu ohi zuen. Bertako harmailetan sortu ohi den giro beroaru esker *Turkiar Inpernua* ezizena du.

## Iruditegia 

Irudi:Ali Sami Yen Spor Kompleksi Türk Telekom Arena2.jpg|Ikuspegi panoramikoa.
Irudi:GS-FB 3-1 Panorama.jpg|Ikuspegi panoramikoa.
Irudi:Saracoglunuyakinsampiyonlukdahayakin.JPG|Harmailak.
Irudi:Turk Telekom Arena Bon Jovi Concert.jpg|2011ko uztailaren 8ko Bon Joviren kontzertua.

## Kanpo estekak 
* Türk Telekom Arena estadioaren webgunea
Kirol-portu

thumb|Santurtziko kirol-portua.
thumb|Getariako kirol-portua, Gipuzkoan.

**Kirol-portu**a edo **laket-portu**a aisiarako itsasontziak babesean edukitzeko portua da. Bertan nabigaziorako ontziak ainguratzen dituzte, merkataritza edo arrantzarako portuetan ez bezala.

Euskal Herriko kirol-portu handienak Donibane Lohizune, Donostia, Getxo, Hondarribia eta Santurtzi dira.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko portuak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nabigazio

[thumb|[1728ko *Cyclopaedia*ren geografia, hidrografia eta nabigazioaren taula.]]
**Nabigazioa** itsasontziak, aireontziak edo espaziontziak gidatzeko behar diren tekniken multzoa da. Itsasontzien kasuan, **nautika** terminoa ere erabiltzen da (aireontzien kasuan, aeronautika; espaziontzien kasuan, astronautika). Nabigazio teknika guztiak aurretik ezagututako leku edo patroietan kokapena aurkitzeko erabiltzen dituzte. Horretarako behar-beharrezkoa da latitudea eta longitudea ondo ezagutzea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Liburu hau da itsasoko nabigazionekoa*

## Kanpo estekak
Hidrografia

[thumb|[1728ko *Cyclopaedia*ren geografia, hidrografia eta nabigazioaren taula.]]
**Hidrografia** ur gazi eta gezak aztertzen dituen geografia fisikoaren atala da. Ez du kontuan hartzen uraren kalitatea edo konposaketa, horretarako hidrologia dagoelako.

Ibaien ezaugarri hidrografiko nagusiak emaria, arroa, isurialdea, ibilgua, erregimena, dinamika, higadura, jalkitzea eta haranen eta aldapen motak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zumaiako kirol-portua

**Zumaiako kirol-portua** Gipuzkoako udalerri horretako kirol-portua da. Portua babesteko olatu-horma eraiki dute.

## Kanpo estekak
Getariako kirol-portua (Gipuzkoa)

**Getariako kirol-portua** Gipuzkoako udalerri horretako kirol-portua da. Getariako portuaren ondoan kokatuta, guztira 300 amarraleku ditu. Kirol portu honek, hainbat aukera eskaintzen dizkigu:
Aldagelak, dutxak, kumunak, argindar hartuneak, ur hartuneak, errekin hartuneak (gas oil eta gasolina), txirrista, 30 t-ko travelifta 15x5 m-ko ditxoarekin, 24 orduko zainketa eta kirol-untzietarako konponketa tailerra.

## Kanpo estekak
Geografia fisiko

thumb|Lurraren azala eta atmosferaren argazkia.
**Geografia fisikoa** edo **fisiografia** fenomeno naturalak aztertzen dituzten atalak (geomorfologia, hidrologia, klimatologia, edafologia, etab.) biltzen dituen geografiaren atala da. Hori dela eta, atmosfera, biosfera eta geosfera aztertzen dituen zientzia hau geografiaren bi atal nagusienetako bat da, bestea giza geografia izanik.

## Eremuak 
Denboran zehar, geografia fisikoa eremu zehatzagoetan zatitzen joan da. Honako hauek dira nabarmenenak:
* Biogeografia: Izaki bizidunen banaketa geografikoa eta horren zergatik eta ondorioak aztertzen ditu.
* Hidrografia: Urari lotutako fenomenoak (itsasoak, ibaiak, etab.) ikuspuntu geografikotik aztertzen du.
* Ingurumen-geografia: Gizakien eta mundu naturalaren arteko elkarrekintzen aspektu espazialak analizatzen ditu Giza geografiaren eta geografia fisikoaren arteko zubitzat har daiteke.
* Klimatologia, paleoklimatologia eta meteorologia: Klima, bai egungoa zein iraganekoa, eta meteoroen aldagai geografikoa aztertzen du.
* Kostaldeen geografia: Itsasoen eta lurraren arteko interfazea aztertzen du.
* Geomatika eta geodesia: Lurraren irudikapena eta neurketa aztertzen dituzten eremu zientifikoak dira.
* Geomorfologia: Lurraren azaleraren itxura eta, horren baitan, geografikoki duen egitura espaziala aztertzen duen zientzia da.
* Paisaiaren ekologia: Prozesu ekologikoen eta paisaiaren arteko harremana aztertzen du.
* Ozeanografia: Ozeanoak ikuspuntu geografikotik aztertzen dituen zientzia da.
* Edafologia: Lurzoruak aztertzen ditu, eta horren baitan, lurzoru moten banaketa geografikoa analizatzen du.
* Paleogeografia: Iraganeko geografia lantzen du.
* Glaziologia: Izotzaren eta uraren gainerako egoera solidoen zientzia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iriarte (argipena)

**Iriarte** eta bere aldaerak diren **Hiriarte**, **Iriartea**, **Hiriartea**, **Iriart** eta **Hiriart** hitzek adiera batzuk dituzte.

## Toponimia 
* Iriartea: Erronkariko auzoa.

## Deitura 
### Euskal herritarrak 
* Pascual Iriarte: XVII. mendeko nabigatzaile gipuzkoarra.
* Ignacio Iriarte (1621 - 1670): margolari gipuzkoarra.
* Manex Hiriart-Urruti (1859 - 1915): euskal idazle lapurtarra.
* Louis Iriart Etxepare (1859 - 1945): politikari baxenabartarra.
* Braulio Iriarte (1860 - 1932): enpresaburu nafar-mexikarra.
* Lázaro Iriarte (1913 - 1989): apaiz nafarra.
* Joxe Iriarte (1945 -): euskal idazle gipuzkoarra.
* Clemente Iriarte (1946 - 2021): futbolari nafarra.
* Luis Maria Iriarte (1951 -): politikari zizurnagusitarra.
* Salva Iriarte (1952 -): futbolari eta entrenatzaile gipuzkoarra.
* Alain Iriart: politikari lapurtarra.
* Maddalen Iriarte (1963 -): kazetari eta politikari gipuzkoarra.
* Ibai Iriarte (1983 -): politikari gipuzkoarra.
* Javier Iriarte (1986 -): txirrindulari nafarra.
* Patxi Iriart (1988 -): bertsolari lapurtarra.

### Amerikarrak 
* Tomás de Iriarte (1794 - 1876): militar argentinarra.
* Mariano Iriarte (1811 - 1875): politikari jujuytarra.
* Osvaldo Hiriart (1895 - 1982): politikari txiletarra.
* Santos Iriarte (1902 - 1968): futbolari uruguaitarra.
** Lucía Hiriart (1921 -): Pinocheten alarguna, aurrekoaren alaba.
* Fernando Hiriart Balderrama (1914 - 2005): ingeniari eta politikari mexikarra.
* Brígido Iriarte (1921 - 1984): atleta venezuelarra.
* Lolita Torres (Beatriz Mariana Torres Iriarte) (1930 - 2002): argentinar aktore eta kantaria.
* Ramón Iriarte (1941 - 2004): kantari argentinarra.
* Juan Iriarte (1979 -): futbolari perutarra.
* Luis Iriarte (1982 -): futbolari kolonbiarra.

### Beste leku batzuetakoak 
* Kanarietako Iriartetarrak:
** Juan de Iriarte (1702 - 1771): olerkaria. Ondoko hiruen osaba.
** Bernardo de Iriarte (1735 - 1814): politikaria.
** Domingo de Iriarte (1739 - 1795): diplomatikoa; aurrekoaren anaia.
** Tomás de Iriarte (1750 - 1791): idazlea; aurrekoen anaia.
* Félix de Iriarte (1748 - 1806): Katalunian jaiotako euskal jatorriko militarra.
* Charles Yriarte (1832 - 1898): idazle frantsesa.
* Frédéric Iriarte (1963 -): Suedian bizi den margolari frantsesa.

## Arkitektura 
* Iriarte Azpikoa baserria: Antzuolako eraikina.
Santiago de Compostelako Unibertsitatea

**Santiago de Compostelako Unibertsitatea** () XV. mendeko amaieran sortu zuten eta Galiziako unibertsitaterik garrantzitsuena eta zaharrena da. Gaur egun 19 fakultate ditu bere barnean eta Santiagoz gain beste campus bat du Lugo hirian.

## Fakultateak 
### Campus historikoa 
* Filosofia Fakultatea.
* Geografia eta Historia Fakultatea.
* Medikuntza Fakultatea.

### Iparraldeko Campusa 
* Gizarte Lanaren Unib. Eskola.
* Odontologia Fakultatea.
* Erizaintza Unib. Eskola
* Hezkuntza Zientziak Fakultatea.
* Ekonomia eta Enpresa Zientziak Fak.
* Filologia Fakultatea.
* Komunikazio Zientziak Fakultatea.
 
### Hegoaldeko Campusa 
* Kimikak Fak.
* Zuzenbide Fak.
* Praktika Juridikoa U.E.
* Lan Harremanak U.E.
* Gizarte eta Politika Zientziak Fak.
* Matematikak Fak.
* Biologia Fak.
* Psikologia Fak.
* Hezkuntza Zientziak Fak.
* Optika U.E.
* Fisika Fak.
* Farmazia Fak.
* Ingenieritza Goi Eskola Teknikoa.
 
### Lugoko Campusa 
* Irakasleen U.E.
* Erizaintza U.E.
* Lan Harremanak U.E.
* Albaitaritza Fak.
* Goi Eskola Politeknikoa.
* Enpresa Ikasketak U.E.
* Zientziak eta Humanitateak Fak.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Deflaktatzaile

start=0|thumbtime=33|thumb|**Inflazioa** zer den, zergatik gertatzen den eta zer ondorio dituen azaltzen duen bideoa.
**Deflaktatzailea** magnitude ekonomiko bati inflazioaren eragina ezabatzea da. Zehazkiago, balio nominalaz neurtzen den magnitude ekonomiko bat **deflaktatu** egiten da, balio errealera edo *prezio konstanteetara* bihurtzen denean, aldiz aldiko balioak alderagarriak izan daitezen, inflazioa ezabatuz. Adibidez, langile batek jaso dituen urte batzuetako soldatak alderatzeko, inflazioaren eragina ezabatu behar zaie, *nominalki* gehiago irabazteak ez baitu esan nahi *errealki* gehiago irabazten denik, erosteko ahalmena inflazioaren eraginez berdina edo txikiagoa izan daitekeelako.

Deflaktatzaile gisa, prezioen bilakaera azaltzen duen zenbaki indize bat erabili ohi da, balio nominalak horrekin zatituz. Adibidez, 2010 urteko soldata 2000 urteko prezioetara deflaktatzeko, 2000-2010 bitartean izandako prezio-igoerarekin zatitu behar da: adibidez eta zehazkiago, 2010 urteko prezioen indizea, oinarritzat 2000 urtea harturik, 120 bada, bitarte horretan prezioak %20 igo direla esan nahi du; 2010 urteko soldata (prezio konstanteetan edo prezio-igoera baztertuz) zenbat igo den jakiteko, soldata zati 1.20 egin beharko da eta emaitza 2000 urteko soldatarekin alderatu.

## Kanpo estekak
Baiona-Euskal Herriko Merkataritza Ganbara

**Baiona-Euskal Herriko Merkataritza Ganbara** (frantsesez: ''Chambre de commerce et d'industrie de Bayonne Pays basque*) zuzenbide publikoko eta kudeaketa pribatuko erakundea da. Halaber, Ipar Euskal Herriko ekonomiaren eta enpresen eskura dagoen organismoa da.

Merkataritza ganberaren xede nagusia enpresei laguntzea da, hainbat zerbitzu erabilgarri eskaintzen baitie bere kideak diren 13.000 Ipar Euskal Herriko enpresei, batik bat, aholkularitza eta prestakuntza arloan. Beste zazpi merkataritza ganberekin batera Akitaniako Eskualdeko Merkataritza Ganbara osatzen du.

## Historia 
1701ean, Luis XIV.a Frantziakoak bere erresumaren hiri nagusietan (Bordelen, Lyonen, Lillen, Rouenen, Montpellierren eta Baionan) Merkataritza Ganberak eratzeko eskubidea eman zuen. Baionakoa 1726an eratu zuten Baionako portuaren bizitasuna mantentzeko. Pirinio Atlantikoetan Ganbera bakarra izan zen 1947ra arte, noiz Pauen Biarnorako elkarte bat sortu zuten.

## Helburuak 
Ganbararen helburuak lau ardatzetan banatzen dira:
* Garapen ekonomikoa. Horretarako hainbat ekimen garatu ditu. Adibidez, 2008an esportazioak bultzatzeko cluster bat sortu zuen, Tribord, Quiksilver, Volcom edo Oxbow bezalako enpresei laguntza eman zuena.
* Aholkularitza enpresariala
* Prestakuntza. Ganberak eskola hauek sortu ditu:
** *Ecole Supérieure des Technologies Industrielles* (ESTIA), ingeniarien eskola
** Baionako Kudeaketa eta Merkataritza Eskola edo *Ecole de Gestion et de Commerce* (EGC)
** Hizkuntz-eskola edo *Centre d'Etude des Langues* (CEL)
** Zuzendarien Eskola edo *Ecole des Managers''
* Ekipamenduen kudeaketa:
** Baionako portua
** Donibane Lohizune-Ziburu arrantza portua.
* Kalitatea bere lanetan: horretarako kalitatearen ISO 9001, segurtasunaren OHSAS 18 001 eta ingurumenaren ISO 14001 arauak betetzea lortu du.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
ESTIA

thumb|300x300px|ESTIA eskola
**Bidarteko ESTIA Ingeniari Eskola** (frantsesez ESTIA: *École supérieure des technologies industrielles avancées*) Bidarten egoitza duen ingeniaritza unibertsitate-eskola da.

Irakasle hauek izan dira ESTIA eskolan: Haritza Kanblong Ruiz, Nadine Couture, Guillaume Rivière, Michel Bakni, Mikel Maiza, Jon Arambarri, Octavian Curea, Rene Harluxet eta Jean Mixel Larrasket.

## Historia 
thumb|300x300px|Estia eskola
1985ean Baiona-Euskal Herriko Merkataritza Ganbarak IDLS Eskola (*Institut du logiciel et des systèmes*) sortu zuen. 1995ean, Izarbel teknogunean instalatu zen Bidarten, Eskola Nagusien Batzarrean sartu eta ingeniaritza titulua emateko eskubidea lortu zuen, izen berri bat hartuz: **ESTIA** (École supérieure des technologies industrielles avancées). Lapurdin bertan goi mailako ikastegi bat sortzea Ipar Euskal Herritik Parisera lan bila joateko zegoen jario etengabea mozteko ekinbide bat izan zen. Hamar urtetan Antolaketa eta Informatika industrialean mila tituludun atera zituen.

Klaseak eleaniztunak dira, irakasgai gehienak frantsesez emanak dira baina titulazio bikoitzeko hitzarmenen bidez, adibidez EHUren Ingeniaritza Eskolekin harremanetan diren titulazioetan, gaztelaniaz eta ingelesez ematen dira. Halaber Cranfield, Wolverhampton eta Salfordeko Unibertsitateen irakasleek ingelesez egiten dituzte klaseak.

ESTIAn 2019an 900 ikasle aritzen dira, eta Izarbel polo teknologikoan guztira beste 1100 langile baino gehiagok lan egiten dute. 2021erako, 1000 ikasle aterpetu beharko lituzkeela aurreikusita 3. bastizaren beharra bazen eta lehen harria pausatu berri dute. Ikasleen jatorria askotarikoa da, ikasle euskaldunak %10 bat dira.

## Enpresen kudeaketa-ereduak aztergai 
Jean Michel Larrasket ingeniaria Ikertzaile moduan kudeaketa-zientziaz lan egin zuen, IKAS ikerketa taldean eskolan. Aztergaien artean kudeaketa askea eta ekonomia zirkularra lantzen du talde horrek, beti ere ekintza kolektibo eta konplexuak bideratu ahal izateko antolaketa kolaboratzaileen ikuspuntutik.

## Energia aztergai 
Lantzen duten aztergaien artean energiarena dago. 2016an *Energia eta sare elektrikoak Euskal Herriko ikuspegitik* jardunaldia antolatu zuten ingeniaritza-eskola honetan. Antolatzaileetako bat Haritza Kanblong izan zen, **ESTIAko** eta UPV/EHUko Gipuzkoako Ingeniaritza Eskolako irakaslea dena.

## *Berrikuntzaren 24 Orduak* 
ESTIA Ingeniari Eskolak antolatuta,2019ko martxoan mugaz gaindiko ‘*Berrikuntzaren 24 Orduak’* izeneko lankidetza-ekimena antolatu zen Ficoba erakustazokan. Ikasleen eta unibertsitate zein enpresa munduko eragileen artean 4.0 industriaren testuinguruan enpresek proposatutako proiektuak landu zituzten 400 bat ikaslek taldetan banatuta.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Izarbel: 1995an sortutako polo teknologikoa.
* Antton Lafont
* Jean Mixel Larrasket
* Haritza Kanblong Ruiz
* Rene Harluxet

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Aturriko bartak

**Aturriko bartak** edo **partak** Landetan dagoen zingira da. Seinautze eskualdean, gaskoieraz *barta* ere diote eremuari. Ahurtitik Gixunera ere existitzen dira Aturriren ezkerraldean, Lapurdin. Garai batean zingiratsua izan arren, XVIII. mendetik hara lehorrarazten hasi ziren, eta ibar horiek larretarako, basoetarako eta soroetarako erabiltzen, kanalizazio handi batez eta urmaelak gehituz.

## Ingurumena 
Zingira hauek Aturriko uholde-ordoki batean daude, ibaiaren edo Gave Batuaren ur-goraldietan urpean gelditzen direnak. XVII. eta XVIII. mendeetan, dikeak eta esklusak eraiki zituzten bertan eta Natura 2000ren Babes Bereziko Eremu izendatu zutenak.

## Galeria 

Image:Barthes-de-l-adour-2.jpeg|Saint-Vincent-de-Paul udalerrian
Image:P1040545 Barthes de l'Adour.JPG
Image:P1040533 Barthes de l'Adour.JPG
Image:P1040542 Barthes de l'Adour.JPG
Image:P1040522 Barthes de l'Adour.JPG|Zikoina bat habian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bizkarraga

**Bizkarraga** Lapurdiko ipar-ekialdeko muinoa da, Ahurti eta Beskoitze artean kokatua. 91 edo 92 metroko altuera du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marmaroko erreka

**Marmaroko erreka** Lapurdiko ibaia da, Arhanen ibaiadarra izanik.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Bardoze
* Beskoitze
* Hazparne
* Ahurti

## Ibaiadar nagusiak 
* Hasketa erreka
* Entrikola Pourdia erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berens

**Berens** Aturri ibaiaren bokaletik gertu dagoen uhartea da, Ahurti udalerrian dagoena.

Ibai-uharte honek eskuinaldean Landetako Saint-Barthélemy eta ezkerraldean Lapurdiko Ahurti eta Urketa ditu.

IGN frantziar institutu geografikoak eta Paul Raymondek *Bérenx* izendatzen dute, nahiz eta gertuko udalerrietan *Bérens* esan.

1733an jadanik biztanleak zituen, Ahurtiko apaiza hara joaten zelako meza berria esatera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ordainketa

**Ordainketa** edo **ordaintzea** pertsona batek ondasunak jaso edo zerbitzuak hartzearen trukean nahiz beste obligazio bat betetzeko zerbait (dirua, gehienetan) ematearen ekintza da. Ordainketa eskudirutan, txekez, banku transferentziaz edo kreditu nahiz zordunketa-txartelaz egin daiteke. Ordainketa burutu eta, beraz, obligazioa bete delako ziurtagiri moduan ordainagiri bat jasotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ustelkeria

thumb|Ustelkeria gaitzetsiz Afrikako hiri batean jarritako iragarkia: ustelkeria mesede baten trukean dirua jasotzean datza askotan.

**Ustelkeria** agintea, erabakitzeko ahalmena nahiz bestelako eskumenak dituen pertsona batek burutzen duen jardueraren desitxurapena da, pertsona horren jakinaren gainean, jardueraren arau legal nahiz moralak hautsiz eta etekin ekonomikoa, politikoa edo pertsonala eskuratuz. Adibide garbi bat, egindako mesede baten trukean beste baten eskutik dirua jasotzen duen politikaria da. Ustelkerian bi alderdi izaten dira: **ustela** edo bere eskumenen erabilera okerra egin duen pertsona eta **usteltzailea** edo mesedea jasotzen duen pertsona edo erakundea. Batzuetan, ordea, ustela bakarrik jarduten da, ondasun publikoak lapurtu egiten dituen funtzionarioaren kasuan, esaterako. 

Transparency International GKEak ustelkeria tasak neurtzen ditu eta, haren 2023ko txostenean adierazi denez, ustelkeriak gora egin du munduan, oro har. Espainiak eta haren administrazioak ustelkeria tasa handiak agertu dituzte, eta horiek okertu egin dira 2023an.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontzeju (Erdi Aroa)

Erdi Aroan, **kontzejua** Iberiar penintsulako kristau erresumetako toki bateko biztanle guztien batzarra zen, komunitatearentzat garrantzia zuten gaiak aztertzeko egiten zena.

Hitza latinezko *concilium* hitzetik ekarria da, batzarra esan nahi duena.

Udalerriak sortu zirenean, kontzejuak 50-250 biztanleko herrietan besterik ez zuen iraun eta administrazio-entitate txiki hauek izendatzeko utzi zen. Luis García de Valdeavellano espainiar historialariaren esanetan, bisigodoen *conventus publicus vicinorum* batzarrean oinarrituta dago, baina Julio Valdeónek «Erdi Aroko berariazko sorkuntza» zela uste zuen. Kontzejuetan bildutako herritarrek epeka epeka autogobernu lortu eta jauntxoei bere *dominus villae* edo bere autoritateak hautatzeko eskubidea aldarrikatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belokeko abadia (gazta)

**Belokeko abadia** Ipar Euskal Herriko ardi gasna bat da, izenak dioen bezala, Belokeko monasterioan fraide beneditarre ekoizten dutena. Erdigogor, zapaldutako eta egositako, azal naturaleko eta esne osoz egindako gazta da.

Gazta bakoitzak 25 zentimetroko diametroa, 11 zentimetrozko lodiera eta 5 kilogramoko pisua ditu; Aterakin lehorrean %50a koipea da eta azken produktuan %40a. Heltzeak 6 hilabeteko iraupen du. Ahogozo sendoa du.

Ardi manex burugorri edo ardi manex burubeltzaren esnez egindakoa, gertuko Ossau-Iratik ez bezala ez du jatorrizko Izendapenik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Fullgas.org-Gipuzkoa

**Fullgas.org-Gipuzkoa** Gipuzkoako txirrindulari taldea da. Fullgas Sport astigarragar enpresak babesturiko taldea pistako txirrindularitzan aritzen da. Taldeko txirrindularirik ezagunena Leire Olaberria ikaztegietarra da.

## Kanpo estekak 
* Klubaren web-a
* Babeslearen web-a
* Uci-ko fitxa
Michael D. Higgins

**Michael Daniel Higgins** edo **Michael D. Higgins**, irlanderaz *Micheál D. Ó hUigínn* (1941eko apirilaren 18a, Limerick) irlandar politikari, olerkari eta idazle bat da. Irlandera hiztuna da. 2011ko urriaren 27an ospatutako Irlandako Errepublikako Presidentziarako Hauteskundeetan irabazle suertatu eta herrialde honetako 9. Presidentea bilakatu zen. 2008an berriro hautatu zuten zazpi urteko beste aldi baterako, eta 2025eko azaroaren 11n Catherine Connollyk ordezkatu zuen presidente karguan.

## Kanpo estekak 
* Michael D. Higgin politikariaren webgunea
Y kromosoma

125px|eskuinera|thumb|Gizakiaren Y kromosoma

**Y kromosoma** animalia heterogametikoetan dauden kromosoma sexualetako bat da (bestea X kromosoma izanik), ugaztunen kasuan animalia arrengan besterik ez dagoena. Animalia erruleengan, aldiz, Y kromosomak emetasuna eragiten du. Beste animalia askorengan ez dago Y kromosomarik, eta sexua X kromosomaren kopuruak erabakitzen du (intsektuetan, esaterako, XX konbinazioak emetasuna eragiten du, eta XO konbinazioak arrak sortzen ditu).

Giza zelula guztietan kromosomak bikoteka daude (kromosoma homologoetaz mintzatzen da). Arrek eta emeek, baina, aldeak dituzte kromosoma bikote batean, kromosoma sexualetan, hain zuzen ere: emeek bi kromosoma sexual berdinak dituzte, baina arrengan kromosoma sexual bat (Y kromosoma) bestea baino askoz txikiagoa da. Gainontzeko kromosomak, ar eta emeengan berdinak direnak, autosoma deritzonak dira.

Ugaztunen kasuan emeek beti bi kromosoma sexual berdinak dituzte (XX), eta arrek desberdinak (XY). Y kromosoma X baino txikiagoa da, eta azken honetatik mutazio baten ondorioz eratorrikoa dela uste da (mutazio horrek X kromosomaren delezioa eragin zuen, hots, zati baten galera).

Ugaztunen Y kromosomak SRY izeneko genea du, sexua erabakitzeko funtsezkoa, TDF proteina sortzen duena. Proteina honek berebiziko garrantzia du enbrioiaren bilakaeran, bera baita enbrioian barrabilen agerpena eragiten duena (ez dago antzeko generik obarioak sortzeko, beraz SRY genearen ezean enbrioia emakumezkoena izango da beti).

Gizakiaren Y kromosoma 58 milioi base-bikoteak ditu, eta 400 gene inguru besterik ez, beste kromosomek dituztenak baino askoz gutxiago.

## Kanpo estekak
John McCarthy

**John McCarthy** (1927ko irailaren 4a, Boston, Massachusetts &ndash; 2011ko urriaren 24a, Stanford, Kalifornia) estatubatuar informatikari bat izan zen. 1971. urtean adimen artifizialaren inguruan burututako lan eta ekarpen handiengatik Turing Saria irabazi zuen. Berez, *adimen artifiziala* kontzeptuaren hedatzailea izan zen, termino hori lehenbiziko aldiz 1956ko Dartmoutheko Biltzarran erabili zuelarik.

## Jatorria, prestakuntza eta bizitza akademikoa 
John Patrick McCarthy, bi anaietako handiena, irlandar militar baten semea izan zen, ama lituaniar judua zuena. Bere osasunarengatik familiak 1944ean Kaliforniara emigratu zuten. Pentsamendu logikoan hezia eta oso liburuzale zen, zurgin, arrantzale, eta asmatzaile moduan aritu zen. 1948an John McCarthy gazteak matematikan lizentziatu zen Kaliforniako Teknologiako Institutuan eta 1951an diziplina berberean Princetoneko Unibertsitatean. Denborarekin bertako irakaslea izatera iritsi zen gero. Princeton, Stanford, Dartmouth eta MITen egonaldi laburrak egin ondoren, lanaldi osoko irakasle izatera igaro zen 1962an, eta irakasle eta ikertzaile gisa aritu zen 2000. urtearen amaieran erretiratu zen arte. Erretiroa hartu ondoren, unibertsitate horretako irakasle emeritu izendatu zuten. 

McCarthyk Lisp programazio-lengoaia asmatu egin zuen eta bere diseinua argitaratu zuen ACMren Komunikazioetan 1960an.

1957an Marvin Minsky-rekin adimen artifizialeko laborategi bat sortu zuen eta MAC proiektua bultzatu zuten. 1962an laborategia utzi eta beste laborategi bat sortu zuen, MAC proiektuari konpetentzia egingo ziona.
1961ean aitzindaria izan zen aurreikusten ordenagailuen denbora konpartituko teknologia etorkizunean konputaziorako eta aplikazio espezifikoetarako zerbitzu normal gisa saldu ahalko zela.

1961ean lehena izan zen publikoki iradokitzen (MITen mendeurrena ospatzeko hitzaldi batean) konputagailuen denbora-teknologia partekatuak etorkizunean zerbitzu gisa (adibidez, ura edo elektrizitatea) sal zitezkeela zenbaketaren boterea eta aplikazio espezifikoak.

Konputagailu edo sistema informatiko bat zerbitzu gisa erabiltzea oso ezaguna zen 1960ko hamarkadaren amaieran, baina 70eko hamarkadaren erdialdean desagertu egin zen, argi geratu zenean hardwarea, softwarea eta telekomunikazio-teknologiak ez zeudela prestatuta. 2000. urteaz geroztik, ordea, ideia hainbat modutan agertu zen.

Turing sariaz gain, McCarthyk beste sari batzuk jaso zituen, eta hainbat akademiatako kide izan zen. 2010ean, "IEEE Intelligent Systems Hall of Fame" delakoan sartu zen.

## Kanpo estekak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Irish Hobby

**Irish hobby** gaur egun desagerturiko Irlandako bertako zaldi arraza bat izan zen. Aspaldidanik arraza Britaniar uhartetako beste herrialdetara hedatu zen, Eskozia zein Ingalaterrara bereziki. Bere tamaina zein ezaugarriengatik arraza hau ponien sailkapen taldean sartzen zen.

Irish hobbya XIII. mendetik aurrera garatu zuten bertako hainbat poni arrazen nahasketaren bidez.

Dirudienez gaur egungo hainbat zaldien arrazen jatorrian dago poni hau, hala nola Connemarako ponia zein Irlandako zaldi nazionala den Irish draught zaldi arraza.
Beste aldetik Irish hobbyren behorrak Ingalaterrara eraman zituzten eta bertako zaldiekin nahastuz Ingalaterrako odol garbiko zaldi arrazaren oinarria finkatu omen zuten.

## Arrazaren historia 
Zaldi mota hau, azkar eta bizkorra izanik, oso erabila izan zen garai batean gerrarako. Zalditeria arinean eta bapateko erasoetan, zaldun zirikatzaileen zalditzat bereziki.

Esate baterako Eskoziako Independentziarako Gerretan bi aldeek errus erabili zituzten irish hobbyak. Eduardo I.a Ingalaterrakoak esate baterako Irlandatik Eskoziara zaldi hauen inportazioak galarazten saiatu zen matxino eskoziarren zalduneria arina indargabetzeko asmoz.

Roberto I.a Eskoziakoak ingelesen aurkako bere gerrilla gerrarako erabili zituen ere, eta irish hobbyek egun bakar batean 97 eta 110 kilometro artean egiten zituzten beraien zaldunekin.

XV. eta XVI. mende artean arraza egungo beste hainbat arrazetan garatzen joan zen. Connemarako ponia, Irish draught, Kerry Bog poni eta Galloway poni dira haietatik ezagunenak.
[thumb|300 px| Zaldun [piktoak bertako poniekin. Eskoziako aspaldiko harri grabatua. Irish hobby zaldia Bretaniar Uhartetako bertako ponien garapenetik sortu zen.]]

## Irish hobby folklorean 
Britaniar uhartetan barrena, zaldi arraza hau ingelesez "hobby horse", eta euskaraz zaldiko deitzen dugun ihauteriko pertsonaiaren jatorria da .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikuloa "The equinest" entziklopedian