Teheran

**Teheran** (persieraz تهران , *Tehrān*,  ahoskatua) Irango eta Teheran probintziako hiriburua eta munduko hiririk handienetako bat da. Bertan 8 milioi lagun bizi dira, eta 15 milioi metropoli eremu osoan. Izan ere, Irango populazioaren % 20 bizi da bertan. Hiri modernoa da, autobide eta industria askorekin. Hiru unibertsitate, bi aireportu eta bost metro linea ditu.

Antzinate klasikoan, egungo Teherango lurraldeetako zati bat Rhagesek, hiri mediar garrantzitsu batek, okupatzen zuen. Erdi Aroko arabiar, turkiar eta mongolen inbasioen bidez suntsitu zen. Gaur egungo haren oinordekoa Teheran Handiko metropoli eremuak irentsi duen hiri-eremua da.

Teheran Irango hiriburu lehen aldiz Qajar dinastiako Agha Mohammad Khanek ezarri zuen 1796an, Kaukasiako Irango lurraldeetatik gertu mantentzeko, Errusiar-Iran gerren ondorioz Iranetik banatuak izan aurretik. Era berean, eta aurretik gobernatu zuten Irango dinastien bizioak saihesteko ere hartu zuen erabakia. Hiriburua hainbat aldiz mugitu da historian zehar, eta Teheran Irango 32. hiriburu nazionala da. Eskala handiko eraispena eta berreraikuntza 1920ko hamarkadan hasi zen, eta Teheran Iran guztiko migrazio masiboen helmuga izan da XX. mendean zehar.

Teheranek hainbat bilduma historiko ditu, besteak beste, Golestan, Sa'dabad eta Niavaran errege-konplexuak, non antzinako Irango Estatu Inperialaren azken bi dinastiak bizi izan ziren. Teherango mugarririk ospetsuenak Azadi dorrea, 1971ean Pahlavi dinastiako Mohammad Reza Shahren erregealdian eraikitako oroigarria, Irango estatu inperialaren fundazioaren 2.500 urteak ospatzeko eta Milad Dorrea dira, bere kabuz eusten den munduko seigarren dorre altuena, 2007an amaitu zena. 2014an amaitu zen Tabiat Zubia, berriki eraikitako mugarri bat.

Teheranen gehiengoak persiera hitz egiten du, eta biztanleen % 99k persiera ulertu eta hitz egiten du, baina Teheranen beste hainbat talde etno-linguistiko bizi dira, persiera bigarren hizkuntza gisa hitz egiten dutenak.

Teheranen Mehrabad eta Khomeini nazioarteko aireportuak, tren geltokia, Tehran Metro garraiobide azkarreko sistema, igarotze azkarreko autobus sistema bat, trolebusak eta autobide sare handi bat daude.

Irango hiriburua Teherandik beste eremu batera eraman nahi izan da, batez ere airearen kutsadura eta hiriak lurrikarekiko duen esposizioaren ondorioz. Orain arte, ez da behin betiko planik onartu. Mercer kontsultoreak 2016ean 230 hirietan egindako inkesta batean, Teheran 203.a geratu zen bizi-kalitatearen arabera. 2016ko Global Destinations Cities Indexaren arabera, Teheran azkarren handitzen ari diren tokien zerrendan lehen hamar postuetan dago.

## Geografia 
### Kokapena eta banaketa 
Teheran Elburz mendilerroaren hegoaldeko magalean dago, 900 eta 1.830 metro arteko garaieran. Metropolia 22 udal distrituetan banatua dago, bakoitza bere administrazio zentroarekin. 22 udal distrituetatik 20 Teherango Konderrian kokatuak daude. Beste biak, 1.a eta 20.a, Shemiranat eta Ray konderrietan kokatuak daude hurrenez hurren.

Nahiz eta administratiboki banatuak dauden, Ray eta Shemiranat herriak askotan Teheran Handiaren partetzat hartu ohi dira.

|}

|}

Tochal-Tehran.jpg|Teheran eta Tochal 2006ko neguan
Farmanieh, Tehran, Tehran, Iran - panoramio.jpg|Ekhtiarie, Teheran iparraldea
Hormozan street, Shahrake Gharb.jpg|Hormozan Kalea, Shahrak-e Gharb
Boukhares_Ave.,_Tehran_-_panoramio.jpg|Bukarest kalea Teherango Abbas Abaden
Valiasr Avenue, near Saei Park, north central Tehran.jpg|Valiasr Kalea, Saei Park ondoan, Teheran erdialdean

Iparraldeko Teheran hiriaren zatirik aberatsena da, eta bere barnean Zaferanie, Jordan, Elahie, Pasdaran, Kamranie, Ajodanie, Farmanie, Darrous, Qeytarie eta Qarb distrituak daude. Hiriko erdiguneak gobernuko ministerioak eta egoitzak baditu ere, merkataritza-zentroak iparraldean kokatuak daude.

### Klima 
alt=Teherango metropoliaren inguruko hiri iraunkortasunaren azterketa, Nazio Batuen Munduko Itunen Programako “Iraunkortasun Zirkuluak” metodoa erabiliz.|thumb|Teherango metropoliaren inguruko hiri iraunkortasunaren azterketa, Nazio Batuen Munduko Itunen Programako “Iraunkortasun Zirkuluak” metodoa erabiliz.
Teheranek estepako klima hotza dauka, BSk Köppen klima sailkapenaren arabera, klima kontinentalaren ezaugarriekin eta klima mediterraneoaren prezipitazio eredua duena. Teherango klima, neurri handi batean, bere kokapen geografikoaren ondorioa da, Elburz mendilerroa iparraldean eta herrialdeko basamortu zentrala hegoaldean izanik. Udaberrian eta udazkenean epela dela esan daiteke, udan beroa eta lehorra eta neguan, berriz, hotza eta hezea.
[alt=Mellat parkea udazkenean|ezkerrera|thumb|[Mellat parkea udazkenean]]
Hiriaren tamaina handia dela eta, eta distrituen arteko altueran desberdintasun esanguratsuak daudelako, eguraldia askotan iparralde menditsuan hotzagoa izaten da Teheran hegoaldeko labarretan baino. Esate baterako, Valiasr kalea 17,3 kilometro luzatzen da, 1.117 metrotara dagoen Teherango tren geltokitik Tajrish plazara, 1.713 metrotara dagoena. Hala eta guztiz ere, Teherango iparraldean dagoen Velenjaken altuera 2.000 metro baino gehiagokoa da.

Uda luzea, beroa, lehorra eta prezipitazio gutxikoa izan ohi da, baina hezetasun erlatiboa baxua denez, beroa jasangarria izan ohi da. Batez besteko tenperatura altuak 32 eta 37&nbsp;°C artekoak dira, eta 14 ° C-ra jaits daiteke hiriko ipar-mendebalde menditsuan gauez. Urteko prezipitazio gehiena udazken amaieratik udaberri erdira arte gertatzen da, baina ez dago bereziki hezea den hilabeterik. Hilabete beroena uztaila da, 26 ° Cko batez besteko tenperatura minimo eta 34 ° C-ko batez besteko tenperatura maximoarekin, eta hotzena urtarrila da, bataz besteko tenperatura minimoa -5&nbsp;°C eta 1 ° C-ko batez besteko tenperatura maximoa izanik.

Teheranen eguraldia zenbaitetan gogorra izan daiteke. Erregistratutako tenperatura altuena 43 ° C-koa da eta baxuena berriz, -20 ° C-koa. 2008ko urtarrilaren 5ean eta 6an elur-ekaitz batek hiria elur eta izotz geruza lodi batez estali zuen, Ministroen Kontseilua larrialdi egoera ofizialki deklaratzera behartuz eta hiriburua urtarrilaren 6an eta 7an itxiz.

XXI. mendean hezetasun erlatiboa eta urteroko prezipitazioa areagotu egin dira. Litekeena da baso ustiapen proiektuek, parkeek eta aintzirak zabaltzeak eragin izana.

Hiriak hainbat elurte handi jasan ditu. 2005eko otsailean, elurrak hiri guztia estali zuen. Elur-sakonera hiriaren hegoaldean 15 cm-koa eta iparraldean 100 cm-koa izatera iritsi zen. Egunkari batek esan zuen 34 urteko eguraldi txarrena izan zela. 10.000 bulldozer eta 13.000 udal langileren lana behar izan zen errepide nagusiak irekiak mantentzeko. 2014ko otsailaren 3an, hiriko iparraldeko zonaldeetan, 2 metroko altuerako elurtea izan zen.

2014ko ekainaren 3an, *haboob* motako hauts ekaitz bat eratu zen, hiria harez eta hautsez bete zuena. Bost lagun hil ziren eta 57 zauritu baino gehiago suertatu ziren. Hondamendiak zuhaitz eta argindar linea ugari ere bota zituen. Ordu batean, tenperaturak 33° C-tik 19° C-raino jaitsi ziren. Tenperatura jaitsiera hori 118 kilometro orduko haize boladekin batera gertatu zen.

### Ingurumen arazoak 
[alt=Airearen kutsadura Teheranen|thumb|[Airearen kutsadura Teheranen]]
Hiriburua tokiz mugitzeko aukera hainbat aldiz eztabaidatua izan da azkeneko urteetan, gehienbat zonaldeak dituen ingurumen arazoengatik. Teheran munduko hiririk kutsatuenetako bat da, eta gainera bi faila nagusiren gainean kokatuta dago.

Hiriak airearen kutsadura larria pairatzen du. Hiriaren kutsaduraren % 80 autoek eragiten dute. Gainerako % 20 industriak sorturiko kutsadura da. Beste estimazio batzuen arabera, motozikletak airearen kutsaduraren % 30 eta Teherango soinu kutsaduraren % 50 sortzen dute.

2010ean, gobernuak iragarri zuen "segurtasun eta administrazio-arrazoiengatik, Teherango hiriburua mugitzeko plana amaitu" zela. Teherango 163 estatu-enpresa eta hainbat unibertsitate lekualdatzeko planak daude lurrikarek eragindako kalteak saihesteko.

Airearen kutsadura murrizteko lanean ari dira. Horretarako, taxiak eta autobusak gasolina motorretatik konprimitutako gas natural motorretara aldatzera bultzatu da. Gainera, gobernuak "Trafiko Zonaldea" sortu du, zirkulazio handiko orduetan hirigune guztia hartzen duena. Zonalde honetara sartzeko eta bertan gidatzeko baimen berezi bat behar da.

Kutsaduraren arriskuei buruzko pertsonen sentsibilizazioa handitzeko ere planak martxan jarri dira. Horretarako, Kutsaduraren Panel Adierazleak instalatu dira hiri guztian zehar, partikulen (PM10), nitrogeno dioxidoaren (NO2), ozonoaren (O3), sufre dioxidoaren (SO2) eta karbono monoxidoaren (CO) momentuko maila neurtu eta adierazteko.

## Historia 
Teheran izenaren jatorria ez dago argi. Teheran bizitoki jarraitua izan da duela 7.000 urte baino gehiagoz.

### Aro klasikoa 
Teheran Media (Antzinako persieraz: 𐎶𐎠𐎭 Māda) lurralde historikoaren barruan dago, Iranen ipar-mendebaldean. Mediar inperioaren garaian, gaur egun Teherango lurraldeetako zati bat Rhages hiri mediar ospetsuaren auzoa zen (Antzinako persieraz: 𐎼𐎥𐎠 Ragā). Avestaren *Vendidaden* (i, 15), Rhages Ohrmazdek sortutako 12. leku sakratua bezala izendatzen da. Persiako inskripzio zaharretan, Rhages probintzia gisa agertzen da (Bistun 2, 10-18). Rhagesetik, Dario I.k bere aita Histaspesi errefortzuak bidali zizkion, Partian zegoen matxinadaren aurka gerran zegoenean (Bistun 3, 1-10). nahiz eta historialari modernoek Zoroastroren jaioterria Khorasan herrian jartzen duten. Rhagesen gaur egungo oinordekoa, Ray, Teherango hegoaldeko muturrean dagoen hiri bat da, Teheran Handiko metropoli eremuak bere barnean hartu duena.

Damavand mendia, Irango gailurrik garaiena, Ferdowsiren *Šāhnāme* poemetan, Irango antzinako kondairetan oinarritua dagoen poema epikoan, kokapen garrantzitsua da. Keyumars protoplastoen aberri gisa agertzen da, baita Manuchehr erregearen jaioterri, Fereydun erregea Zahhak (Bivarasp) herensugearen heriotzarekin lotzen duen toki eta Arashek bere gezia jaurti zuen leku gisa.

### Aro Modernoaren hasiera 
Italiako bidaiari Pietro della Vallek Teheranen gau bat igaro zuen 1618an, eta, bere memorietan, hiria *Taheran* gisa aipatu zuen. Ingalaterrako bidaiari Thomas Herbert Teheranen sartu zen 1627an, eta *Tyroan* bezala aipatu zuen. Herbertek adierazi zuen hiriak 3.000 etxe inguru zituela.
[alt=Qajar agintari Agha Mohammad Khanen irudia, Londresko V & A Museumen gordea|ezkerrera|thumb|Qajar agintari [Agha Mohammad Khanen irudia, Londresko V & A Museumen gordea]]
XVIII. mendearen hasieran, Zand dinastiako Karim Khanek Teheranen jauregi bat eta gobernu bulego bat eraikitzeko agindu zuen, ziurrenik hiria bere kapitala deklaratzeko; baina gero bere gobernua Xirazera eraman zuen. Azkenean, Qajar errege Agha Mohammad Khanek Teheran aukeratu zuen Irango hiriburu gisa 1786an.

Agha Mohammad Khanek Teheran bere hiriburu bezala aukeratzeko arrazoi nagusia bai Iranen iparraldea zein hegoaldea kontrolatzeko asmoa izan zen.
[alt=Teheranen mapa 1857an|thumb|Teheranen mapa [1857an]]
50 urte Qajar erreinuaren eraginpean igaro ondoren, hiriak oraindik ere 80.000 biztanle baino gutxi gehiago zituen.

### Aro Modernoaren bigarren zatia 
alt=Teheranen Garaipena: Sardar Asad II eta Sepahsalar e Tonekaboniek Teheran 1909ko uztailean konkistatu zuten.|ezkerrera|thumb|Teheranen Garaipena: Sardar Asad II eta Sepahsalar e Tonekaboniek Teheran 1909ko uztailean konkistatu zuten.
Eskubide zibilen kontzientziazioa gero eta handiagoa zen, eta honek Irango Konstituzioaren Iraultza eta Irango lehenengo konstituzioa ekarri zituen 1906 urtean. 1907ko ekainaren 2an, Parlamentuak *Baladie* (udal legeak) deitutako tokiko gobernuari buruzko lege bat onartu zuen. Lege honetan udal politikarekin loturiko hainbat kontu zehazten ziren: zinegotziek hirian beteko zuten papera, kideen kualifikazioa, hauteskunde prozesua eta botoa eman ahal izateko betebeharrak adibidez. Garaian agintzen zuen Qajar errege Mohammad Ali Shahk konstituzioa abolitu eta parlamentua bonbardatu zuen Errusiak kontrolatutako Brigada Kosakoaren laguntzaz, 1908ko ekainaren 23an. Horren ondoren, Ali-Qoli Khanen (Sardar Asad II.aren) eta Mohammad Vali Khanen (Sepahsalar e Tonekaboniren) indar iraultzaileek konkistatu zuten hiria 1909ko uztailaren 13an. Ondorioz, erregeak erbestera joan behar izan zuen eta bere seme Ahmadekin ordezkatu zuten, eta parlamentua berrezarri zen.

Lehen Mundu Gerraren ondoren, batzar konstituziogileak Pahlavi dinastiako Reza Shah aukeratu zuen monarka berri. Honek 1907ko *Baladie* legea berehala bertan behera utzi zuen, udal deszentralizatu eta autonomoak gobernantza eta plangintza ikuspegi zentralistengatik ordezkatuz. Ondorioz, hiriaren itxura tradizionala biribilgune handiek sortzen zituzten kaleen bidegurutzeekin ordezkatu zen, bazarra bezalako espazio publiko esanguratsuetan zeudenak.

Hiri barruan garraioa erraztuko zuen sare bat sortzeko saiakera gisa, antzinako gotorlekua eta harresiak 1937an eraitsi ziren eta kale zabalengatik ordezkatu ziren. Teherango hiriaren mapa berriak zonifikazio eta gridiron sareen plangintza modernoaren ereduen eragin handia izan zuen.

Toopkhooneh ghadeem.jpg|Tupkhane plaza 1911an
MajIes1956.JPG|Parlamentuko antzinako eraikina, 1920ko hamarkadan eraikia
Tehran1930.jpg|Teherango kale bat, 1930ean
Bank Melli Sabze Meydan.JPG|Irango Banku Nazionala, Sabze Meydan, 1940ko hamarkadan
Teheran conference-1943.jpg|Teherango Konferentzia, 1943

alt=Teherango autobideak|ezkerrera|thumb|Teherango autobideak
1948an Iranen antolakuntza plana ezartzeak 1949tik 1955era bitarteko lehen garapen-plan sozioekonomikoa garatzea ekarri zuen. Plan horiek ez zuten Teherango hazkunde desorekatua moteltzea lortu,eta gainera Reza Shahren seme eta oinordekoa Mohammad Reza Shahk 1962an egindako landa erreformak, Iraultza Zuria deiturikoak, Teherango hazkunde kaotikoa areagotu egin zen.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan zehar, Teheran Mohammad Reza Shahren erregealdian azkar garatzen hari zen. Eraikuntza modernoek Teheranen aurpegia aldatu zuten eta proiektu handiak aurreikusi ziren hurrengo hamarkadetarako. Gizarte bazterketaren arazoa konpontzeko, Teherango lehenbiziko plan integrala 1968an onartu zen. Abdol-Aziz Mirza Farmanfarmaian irandar arkitektoaren eta Victor Gruen Associates AEBtako enpresak osatutako elkarteak hiriaren arazo nagusiak identifikatu zituzten: dentsitate altuko aldiriak, airearen eta uraren kutsadura, azpiegitura ez-eraginkorrak, langabezia eta landa-hiriko migrazioa. Azkenean, 1979ko Iraultzaren eta ondorengo Iran-Irak gerraren ondorioz plan guztia baztertu zen.

1980 eta 1988 urteetan zehar garatu zen Iran-Irak gerran, Teheranek Scud misilen eta aireko eraso anitz jaso zituen.

435 metroko altuerako Milad dorrea, Iran pre-iraultzailean proposatutako garapen proiektuen parte zena, 2007an amaitu zen eta Teherango mugarri ospetsua bihurtu da. Tabiat Bridge, 270 metroko oinezkoentzako zubia berriki eraikitako mugarri bat da. Bere giro kosmopolitarekin, Teheranen herrialde osoko talde etniko eta linguistiko ugari dago. Gaur egun, Teheranen hizkuntza nagusia persieraren aldaera bat da, teheranera, eta Teheranen gehiengoak persiar bezala identifikatzen du euren burua.

Irango azerbaijandarrek hiriko bigarren talde etniko handiena osatzen dute, biztanleria osoaren % 20 eta % 25 tartean. Mazanderani talde etnikoa, aldiz, hirugarrena da, eta biztanleria osoaren % 5  inguru dira. Teherango beste komunitate etnikoak, besteak beste, kurduak, armeniarrak, georgiarrak, bakhtiariak, talyshiak, balutxak, asiriarrak, arabiarrak, juduak eta adigeak dira.

Teherango Unibertsitateko Soziologia Sailak Teheraneko auzo askotan eta hainbat klase sozioekonomiko desberdinetan egindako ikerketa baten arabera, Teheranen jaiotakoak % 63 ziren, % 98k bazekien persieraz, % 75ek etnikoki persiar gisa identifikatu zuen bere burua eta % 13k Europako hizkuntza batean gaitasun maila handia zuen.

Iran-Irak gerra (1980-1988) hasi zenean, biztanleen bigarren olatu batek hiritik ihes egin zuen, batez ere hiriburuan Irakeko aire-erasoak gertatzen zirenean. Garaiko potentzia handienetako gehienek Irak babesten zuten garaian, eta horrek sorturiko isolamendu ekonomikoak arrazoi gehiago eman zizkien biztanle askori hiria (eta herrialdea) uzteko. Zuten guztia utzi eta herrialde berrira egokitzeko eta bizitza berreraikitzeko borrokaren ostean, gehienak ez ziren inoiz itzuli gerra amaitu zenean. Era berean, gerra garaian Teheranek migratzaile ugari jaso zituen Irakeko muga inguruko Iran mendebalde eta hego-mendebaldetik.

Hiri osoan zehar erlijio-zentro ugari daude, bai berriki eraikiak zein zaharrak: meskitak, elizak, sinagogak eta zoroastrismoaren suaren tenpluak barne. Hiriak hirugarren belaunaldiko indiar sikh komunitate oso txiki bat du halaber. Horrek 2012an Indiako lehen ministroak bisitatu zuen gurdwara bat du.

Shah Mosque, Tehran.jpg|Teherango meskita bat
Greek church of Virgin Mary Tehran.JPG|Teherango greziar ortodoxoen eliza
Church of holy mary کلیسای حضرت مریم 1.jpg|Eliza armeniar apostolikoa, Teheran
Yusefabad -5.jpg|Teherango Yusef Abad Sinagoga
Adriaan2.jpg|Suaren tenplua, Teheran

## Ekonomia 
thumb|Teherango burtsa
Teheran Irango zentro ekonomikoa da. Irango sektore publikoko langileen % 30 inguru eta industria enpresa handien % 45 hirian daude, eta ia langile horien erdiak gobernuarentzat egiten dute lan. Gainerako langile gehienak fabrikako langileak, merkatariak, beharginak eta garraiolariak dira.

Atzerriko enpresa gutxik egiten dute lan Teheranen, gobernuak dituen nazioarteko harreman konplexuengatik. Baina 1979ko Iraultzaren aurretik, atzerriko hainbat enpresa aktibo zeuden Iranen. Teherango gaur egungo industria modernoak automobilen fabrikazioa, elektronika eta ekipo elektrikoak, armak, ehunak, azukrea, zementua eta produktu kimikoak dira. Alfonbrak eta altzariak saltzeko zentro nagusia ere bada. Pars Oil, Speedy eta Behran petrolio findegi enpresak Teheranen daude.

Teherango Burtsa, *World Federation of Exchanges* (WFE) kidea dena eta *Federation of Euro-Asian Stock Exchanges*eko sortzaileetako bat izandakoa, azken urteotako burtsa onenetakoa izan da.

### Erosketak 
Teheranek merkataritza-gune eskaintza zabala du, eta 60 merkataritza-gune moderno ditu. Hiriak auzo komertzial ugari ditu, Valiasr, Davudie eta Zaferanien kokatutakoak barne. Teheraneko bazar zahar handienak Bazar Handia eta Tajrish bazarra dira.

Nazioarteko marka eta goi mailako denda gehienak hiriaren iparraldean eta mendebaldean daude. Teherango merkataritza hazten ari da merkataritza zentro berrien irekierarekin.

Hainbat museo historiko, artistiko eta zientifiko daude, Museo Nazionala, Malek Museoa, Ferdows Gardeneko Zinema Museoa, Abgineh Museoa, Qasr Kartzelaren Museoa, Alfonbra Museoa eta Safir Office Makina Museoa barne. Arte Garaikideko Museoa ere badago: Van Gogh, Pablo Picasso, Andy Warhol bezalako artista ospetsuen lanak ikusgai daude bertan.

Irango Koroa Inperialaren bitxiak, munduko harribitxi bildumarik handienetako bat, Teheraneko Bitxi Museo Nazionalean ikusgai daude.

Erakusketa kultural eta komertzial ugari egiten dira. Urtero, Teherango Nazioarteko Liburu Azokak Asian argitaratzeari buruzko ekitaldi garrantzitsuenetakoa da, mundu famatua mundu.

Milad tower - panoramio (1).jpg|Milad dorrea
Tabiat_Bridge_by_Amin_Dehdarian.jpg|Tabiat zubia
كاخ گلستان.jpg|Golestan jauregia
Niavaran palace.jpg|Niavaran konplexua
Kakh-e-sabz.JPG|Sadabad konplexua
Masoodieh.jpg|Masoudie, Baharestan.
Národní muzeum Íránu.jpg|Irango Museo Nazionala
Tehran Museum of Contemporary Art 1 edit.jpg|Teherango Arte Garaikidearen museoa
Carpet Museum, Tehran.jpg|Irango Alfonbra museoa
باغ موزه قصر1392.JPG|Qasr Kartzelako museoa
موزه آبگینه16.jpg|Abgineh museoa

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
#### Autobideak eta kaleak 
Teherango metropoliak autobide eta bide azkarren sare handi bat du bere inguruan.

Fitxategi:Vali Asr St during Nowruz.jpg|Valiasr kalea
Fitxategi:Fajr Bridge Tehran2.jpg|Hemmat Autobidea
Fitxategi:Tehran111.jpg|Modarres Autobidea
Fitxategi:2011-09-28 16-18-42 Iran.jpg|alt=Autobideen bidegurutzea|Autobideen bidegurutzea

Teherango kaleetako askok nazioartean famatuak diren pertsonen izenak dituzte. Adibidez:
* Henry Corbin kalea, Teheran erdialdea
* Simon Bolivar bulebarra, Teheran ipar mendebaldea
* Edward Browne kalea, Teherango Unibertsitatearen ondoan
* Gandhi kalea, Teherango iparraldea
* Muhammad Ali autobidea, Teherango mendebaldea
* Iqbal Lahori kalea, Teherango ekialdea
* Patrice Lumumba kalea, Teherango mendebaldea
* Nelson Mandela bulebarra, Teherango iparraldea
* Bobby Sands kalea, Britainar enbaxadaren mendebaldeko aldea.

#### Autoak 
Teherango Udalaren Ingurumen eta Garapen Jasangarrirako Bulegoaren buruaren arabera, Teheran 300.000 autoentzako ahalmena izateko izan zen diseinatua, baina gaur egun bost milioi auto baino gehiago daude errepideetan. Automozio industria duela gutxi garatu da, baina nazioarteko zigorrek aldian-aldian ekoizpen prozesuetan eragiten dute.

Tokiko komunikabideen arabera, Teheranek 200.000 taxi baino gehiago ditu bere kaleetan lanean, eta hainbat taxi mota daude erabilgarri hirian. Aireportuko taxiek kilometro bakoitzeko kostu handiagoa dute hiriko taxi berde-hori arruntekin alderatuta.

Traffic light in Tehran.jpg|Trafiko argiak Teheranen
Near Sunset at end of 2006 Spring In Modaress Highway, Tehran - panoramio - Behrooz Rezvani (1).jpg|Trafikoa Modares autobidean
Tehran Hybrid Taxi 01.jpg|Teherango taxi hibrido bat
Tehran Mayor Mohammad Bagher Ghalibaf driving a Taxi.jpg|Teherango alkate ohia, Mohammad Bagher Ghalibaf, taxi bat gidatzen

#### Autobusak 
[alt=Teherango autobus azkar bat, Azadi terminalean|thumb|[Teherango autobus azkar bat, Azadi terminalean]]
Autobusak 1920ko hamarkadatik egon dira martxan Teheranen. Teherango garraio-sistemak ohiko autobusak, trolebusak eta autobus azkarrak barne hartzen ditu. Hiriko lau autobus geltoki nagusiak Hegoaldeko Terminala, Ekialdeko Terminala, Mendebaldeko Terminala eta ipar-erdialdeko Beyhaghi Terminala dira.

1992an jarri zen martxan trolebus sistema, Txekiako Skoda enpresak eraiki zituen 65 trolebus artikulatuko flota batekin. Hau izan zen Irango lehen trolebus sistema. 2005ean, trolebusek bost ibilbide egiten zituzten, eta guztiak Imam Hossein plazan hasten ziren.

Teherango autobus-garraio azkarra 2008an inauguratu zen ofizialki. Hiru lerro eta 60 estazio ditu hiriko hainbat gunetan. 2011. urtean, BRT sistemak 100 kilometroko sarea zuen eta 1.8 milioi bidaiari garraiatzen zituen egunero. Hiriak bizikleta partekatzeko sistema bat ere garatu du.

#### Trenbidea eta metroa 
Teheranek tren geltoki nagusia du eta herrialdeko hainbat hirirekin era erradialean konektatzen da. Era berean, Teheran-Europa trenbide bat ere badago martxan.

Teherango metroaren sistemaren bideragarritasun azterketa eta kontzeptualizazioa 1970eko hamarkadan hasi zen. 2001ean ireki ziren proiektatutako zortzi lerroetako lehenengo biak

Tehran Railway.jpg|Teherango tren geltokia
Tehran subway.jpg|Teherango metroaren geltoki baten barnekaldea
Tehran Imam Khomeini metro station (entrance stairway).jpg|Imam Khomeini Metro geltokiko eskailerak
Subway-train-interior.jpg|Teherango metro bagoi baten barnealdea
ایستگاه متروی کرج.JPG|Karaj Metro geltokia

#### Aireportuak 
Teheranek bi nazioarteko aireportu ditu: Mehrabad eta Khomeini. Mehrabad aireportua zaharragoa da eta erabilera militarra ere badauka. Teheranen mendebaldean dago kokatua eta nagusiki herrialde barruko eta txarter hegaldiak egiten dira bertatik. Khomeini aireportua hiritik 50 kilometro hegoaldera kokatua dago, eta nazioarteko bidai gehienak kudeatzen ditu.

Parked Airliner in Mehrabad International Airport at night.jpg|Aparkatutako abioiak Mehrabad aireportuan
Tehran IKIA at Night.jpg|Khomeini aireportuaren sarrera
Tehran IKI Airport.jpg|Khomeini aireportuaren barnealdea
Two Iran Air Airbus A300B4-605R undergoing maintenance at Mehrabad Airport.jpg|Mehrabad aireportua
Airbus A350 demonstration at Tehran Mehrabad Airport (19).jpg|Airbus A350ren erakusketa Mehrabad aireportuan

### Parkeak eta zonalde berdeak 
[thumb|ezkerrera|[Jamshidieh parkea, Niavaran]]
2100 parke baino gehiago daude Teherango metropolian eta zaharrenetako bat Jamshidieh parkea da, Jamshid Davallu Qajar printzearen lorategi pribatu gisa eraikia eta Farah Pahlavi Irango azkeneko enperatrizari eskainia ondoren. Teherango zonalde berdeek 12.600 hektarea baino gehiago hartzen dituzte eta hiriaren % 20 estaltzen dute. Teherango Parke eta Zonalde berdeen Erakundea 1960ean ezarri zen, eta hiriko natur guneen ardura hartzen du bere gain.

Teherango Hegazti parkea Irango hegazti parkerik handiena da. Zoo bat ere badago Teheran-Karaj autobidearen ondoan. Bere bost hektareetan 290 espezie baino gehiago daude.

Teherango lau parke emakumeentzat dira bakarrik eta 80 hektareako zonaldea hartzen dute. Ikasleek, islamistak ala ez, gobernuaren politika eta praktikak erantzun izan dituzte Iraken aurkako gerra amaitu zenetik. 1999ko udan, protestek Teherango Unibertsitatean hasitako ikasleen altxamendua ekarri zuten eta beste unibertsitate batzuetara hedatu. Protesta horiek sei egun iraun zuten eta Iran astindu zuten. 2003. urtean, altxamendu horren laugarren urteurrenean, berriro ere protestak izan ziren. Aurrekoan bezala, Teherango unibertsitateak mugimenduaren jatorria izan ziren. Bahrameko suaren tenplua ere aipatu beharrekoa da, Sasandar Inperioaren garaian eraikitakoa.

Teheranek XVIII. mendearen bukaerara arte biztanle gutxi izan zituen, baina Irango hiriburu izendatu zutenean, gero eta garrantzi handiagoa hartu zuen. Qajar garaian lurrikarak gertatu ohi ziren arren, eraikin historiko batzuk mantendu dira garai hartatik.

Teheran Irango hiria nagusia da, eta herrialdeko azpiegitura modernizatuena duena. Alabaina, auzo zaharren gentrifikazioak eta kultur eraikin esanguratsuen eraispenak kezkak eragin ditu.

02 hasan abad Sq..jpg|Hasanabad plaza
Tehran City Theater 1.jpg|Teherango Udal Antzokiaren eraikuntzaren ikuspegia
File:Ministerstv spravedlnosti 1.jpg|Teherango Epaimahaia
Iranian Foreign Affaire Ministry.jpg|Polizia etxea, Lorategi Nazionala
Meydan Mashgh Tehran.jpg|Cossack etxea, Lorategi Nazionala

[thumb|ezkerrera|[Qeytarieh 2010ko otsailean]]

Eskualdeko jarduera sismikoak direla eta, Teheranen eraikin baxuak ziren nagusi. Baina azkeneko hamarkadetako populazio hazkundeari erantzuteko, azken urteetan eraikuntza modernoak garaiera geroz eta gehiago hartzen joan dira. 1830. urteaz geroztik ez da lurrikara handirik gertatu Teheranen.

Teherango nazioarteko dorrea Irango bizitegi eraikinik garaiena da. 54 pisu ditu eta Yusef Abad iparraldeko auzoan kokatua dago

Azadi dorrea, Pahlavi dinastiaren erregealdian eraiki zen monumentua, Teherango ikur ospetsuena izan da. Irango estatu inperialaren sorreraren 2.500 urteurrena ospatzeko egin zen eta Akemenestar eta Sasandar arkitektura klasikoaren elementuak Irango arkitektura post-klasikoarekin konbinatzen ditu. Milad dorrea, munduko seigarren dorre altuena eta bera bakarrik eusten den munduko 24an egitura altuena, hiriko beste dorre ospetsua da. Leila Araghianen Tabiat zubia, Teherango oinezkoentzako pasabide handiena, 2014an bukatu zen eta mugarri gisa ere hartzen da ordudanik. Opera eta balleteko antzoki nazional gisa funtzionatu zuen Teherango Roudaki Aretoak. 1967ko urrian mustu zuten aretoa, Rudaki poeta persiar ezagunaren izena jarriz. Teherango Orkestra Sinfonikoa, Teherango Opera Orkestra eta Irango Ballet Konpainia Nazionalaren egoitza da.

Teherango Udal Antzokia, Irango antzerki konplexu handienetako bat da eta hainbat areto ditu. Bost urteko eraikuntzaren ostean, 1972an ireki zen Farah Pahlavi enperatrizaren ekimenez eta Ali Sardar Afkhami arkitektoak diseinatu zuen. Fajr Antzerki Jaialdia eta Teherango Txotxongiloen Antzerki Jaialdia ospatzen dira urtero Teheranen.

### Zinema 
[alt=Ferdows Gardenen dago Irango Zinema Museoa|thumb|[Ferdows Gardenen dago Irango Zinema Museoa]]
Teherango lehenengo zinema aretoa Mirza Ebrahim Khanek ezarri zuen 1904. urtean. 1930eko hamarkadaren hasieran, Teherango probintzian 15 zinema zeuden eta beste 11 Irango beste probintzietan.

Gaur egun, zinema areto gehienak erdigunean daude. Kourosh Cinema, Mellat Galeriak eta Cineplex, Azadi Zinema eta Zinema Farhang konplexuak dira Teherango famatuenak.

Hainbat film jaialdi ospatzen dira Teheranen, besteak beste, Fajr Zinemaldia, Haur eta Gazte Zinemaldia, Mugikor filme eta argazkien Jaialdia, Nahal Jaialdia, Roshd Zinema Jaialdia, Teherango Animazio Zinemaldia eta Teherango Film Laburren Jaialdia.

### Kirola 
Futbola eta boleibola hiriko kirol ospetsuenak dira. Borroka, saskibaloia eta areto futbola berriz, hiriko kirol kulturaren parte dira baita ere.
[alt=Dizin, Irango eski-estazio handiena, Teheranetik hurbil dago|thumb|[Dizin, Irango eski-estazio handiena, Teheranetik hurbil dago]]
12 eski estazio daude Iranen eta Tochal, Dizin eta Shemshak dira ospetsuenak. Hiru estazio hauek Teheranetik hiru ordu baino gutxiagora daude.

Tochal munduko bosgarren eski-estazio altuena da, bere punturik altuena itsas mailatik 3.730 metrora baitago. Munduan hiriburu batetik hurbilen dagoen eski estazioa ere bada. 1976an inauguratu zen, 1979ko Iraultza baino pixka bat lehenago. 8 kilometroko luzera duen gondola bat dauka, distantzia bertikal handia egiten duena. 3.900 metroko altuerara igotzen diren bi aulki daude, Tochal mendiaren gailurretik gertu. Tochal gailurretik, Elborz mendilerroaren ikuspegi paregabeak daude, 5.610 metroko altuera duen Damavand mendikoak barne, lotan dagoen sumendi bat.

Teheranen Azadi estadioa dago, Asia Mendebaldean gaitasun handiena duen estadioa, non Irango Futbol Ligako partida nagusietako asko ospatzen diren. Futbol zelaia Azadi Kirol Gunearen barne dago, berez 1974ko iraileko Asiar Jokoak ospatzeko eraiki zena. Asiar Jokoak Mendebaldeko Asian ospatu ziren lehenengo aldia izan zen. 25 herrialdeetako 3.010 atletek parte hartu zuten, garai hartan Asiar Joko batzuetan izandako partaide kopuru handiena.

6. Asiako Futbol Kopa ospatu zen 1976ko ekainean, eta ondoren, 1997ko azaroan Mendebaldeko Asiako Jokoak ospatu ziren. Joko hauen arrakastak Asiar Mendebaldeko Jokoen Federazioa (ingelesez, *West Asian Games Federation (WAGF)*) sortzea eta jokoak bi urtero ospatzeko erabakia hartzea ekarri zuen. Hirian 1968ko Asiako Futbol Koparen finala jokatu zen. Boleiboleko Munduko Txapelketako hainbat partida ere jokatu izan dira Teheranen.

#### Futbol klubak 
Teherango lehenengo futbol kluba, Iran Club izenekoa, 1920an sortu zen eta bi urte beranduago, 1923an, desegin zen. Gaur egun, Teherango futbol talderik zaharrena Rah Ahan da, 1937. urtean sortutakoa. Persepolis eta Esteghlal, hiriko klub handienak eta Asiako klub handienetakoak, Teherango derbian lehiatzen dira. Teheranen Ararat futbol taldea ere badago, Ararat estadioan jokatzen duen armeniar futbol taldea.

Hurrengo taulan Teherango sei futbol-klub nagusiak agertzen dira.

### Janaria 
Teheranen jatetxe eta kafetegi asko daude, bai modernoak zein klasikoak. Irandar janaria eta kosmopolita zerbitzatzen dute. Pizzeriak, ogitarteko tabernak, eta kebab dendak dira jatetxe mota nagusiak.

Fitxategi:Darband, Teherán, Irán, 2016-09-18, DD 16.jpg|Darbandeko jatetxe bat
Fitxategi:Pizza Capri, Tehran.jpg|Teheraneko pizzeria bat
Fitxategi:Seryna Jappanese Restaurant 瀬里奈 - panoramio.jpg|alt=Japoniar jatetxe bat Teheranen|Japoniar jatetxe bat Teheranen
Fitxategi:2008 museum garden cafe Tehran 2789830499.jpg|Shemroon Cafe, Teherango Iraniar Artearen Museoan

### Grafitiak 
[thumb|*[Writing on the City* 2016ko dokumentalaren eszena bat]] Grafiti estilo ugari daude Teheranen. Batzuk gobernuz kanpoko erakundeek margotutako lelo politiko eta iraultzaileak dira eta beste batzuk herritar arruntek egindako artelanak, gai sozial eta politikoen inguruko haien ikuspuntua azalduz. Hala eta guztiz ere, kaleko artea Iranen debekatuta dago, eta lan horiek normalean iraupen laburrekoak dira.

2009ko Irango hauteskunde presidentzialen protestetan zehar, Irango Mugimendu Berdea babesten zuten hainbat grafiti egin ziren. Basij armada paramilitarrek ezabatu zituzten.

Azken urteotan, Teherango Udalak grafitiak erabili ditu hiriaren itxura hobetzeko. Horrez gain, hainbat grafiti jaialdi ospatu dira Teheranen, Teherango Arte Unibertsitateak antolatzen duena barne.

## Herri eta hiri senidetuak 
## Panoramikak 
thumb|erdian|900px|Teheran gauez
thumb|erdian|900px|Teheran neguan
thumb|erdian|900px|Teheranen panoramika bat egunean zehar
thumb|erdian|900px|Teheranen beste panoramika bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iran
* Teheran probintzia
* Teherango metroa
* Irango historia

## Kanpo estekak