Musugitarra

[thumb|[Soinuenea museoan dagoen musugitarra edo tronpa.]]
**Musugitarra** edo **tronpa** antzinako musika tresna bat da, lamelofonoa (mihiaz edo behatzez jotzen den perkusio instrumentua). Giltza zahar baten itxura du, erdian bibratzen duen altzairuzko mihizka bat duena. Hortzen artean jartzen da eta metalezko mihia atzamarrekin jotzen da, hau dardararaziz. Ezpainak, mihia eta masailak mugituz harmoniko (nota) desberdinak lortzen dira. Ahoa erresonantzia kutxa baten modukoa da, instrumentuak berak ez baitu halakorik Ohitura handikoa den Durangaldean *tronpa* erabiltzen dute, eta *musugitarra* (*mosu-gitarra*) hitza harmonika izendatzeko erabili ohi da. Shimao izeneko aztarnategi Neolitokoak ziren, Longhsan kulturako gune politiko eta erlijioso garrantzitsu bat. Pertsona bat musugitarra jotzen jasotzen duen irudirik zaharrena Txinakoa da ere, K.a. III. mendekoa, hura ere Shimaon. Lehen musugitarrak hezurrekin edo banbuarekin egiten ziren. 

Asian musugitarrak jotzen dituzten turkiar herriek, mongoliarrek eta hizkuntza uralo-altaikoak mintatzen dituzten herriek, tartean Txina iparraldeko, Siberiako, Kazakhstango eta Kirgizistango herriek. Japoniako iparraldean Ainuek jotzen dute, eta Finlandiako mendebaldean instrumentu tradizionala da. Asia hegoaldean Vietnamen presente dagoen instrumentua da. Siberiako herriek xamanismoari lotuta jotzen dutenez, baina Amerikan ez denez aurkitu musugitarrarik jatorrizko herrien artean, Azken Glaziazioaren ondoren sortutako asmakuntza bat dela ondoriozta daiteke.

Europan aurkitutako zaharrenak Rouengo (Rotomagus) aztarnategi batekoak dira, garai galo-erromatarrekoa (V-VII. mendea). Euskal Herrian aurkitutako musugitarrarik zaharrenak Beloagako gaztelukoak direla uste da (Oiartzun). Bertan aurkitutako tronpetako bat, itxura zaharragoa duena, Rouengoaren oso antzekoa da, baina izenaren jatorria zein gertakaria bera eztabaidagai dira.

Aro Modernoan aipamen ugari daude, Euskal Herrian zein atzerrian. XV. mendeko *Buke of the Howlat* umorezko poeman agertzen da, *trump* izenarekin. Marin Mersennek *Harmonie Universelle* lanean (1636) esaten du "instrumentua zerbitzarien eta beheko klasekoena" dela.

## Herri musikan 
### Euskal Herrian 
Euskal Herrian non jotzen zen jakiteko testigantzak eta arkeologiak zein etnologiak bildutako aleak erabili dira. Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroako iparraldeko eremuetan dokumentatuta dago, baina ez da aurkitu testigantzarik Araban edo Ipar Euskal Herrian, adibidez. Eskaleen artean musugitarra ohiko musika-tresna zen.

1960ko hamarkadan, Euskal Kantagintza Berriarekin lotutako mugimendu kulturalek hainbat musika-tresna zahar berreskuratzen aritu ziren, tartean txalaparta, tobera eta sunprinua, eta hortxen aritu ziren gutxi batzuk tronparekin, adibidez Jentilak izeneko taldea eta Donostiako Argia dantza-taldea. 1800 inguruan 33 familia zeuden tronpak fabrikatzeko gremioan Mollnen.

Frantzian, La Bordek 1780an honela deskribatzen du *guimbarde* instrumentua: «Italiarrek *Sassa penziero* deitua, burdinazko tresna bat da, bost hazbete ingurukoa, triangelu biribildu baten itxurakoa. Ezpainen gainean jartzen da eta, esku batekin, burdinazko mihi txiki bat mugitzen du. Hortz-uztaiaren alderik zabalenean dago itsatsita mihi hori, eta, malguki baten antzekoa denez eta ahoaren zatirik ukitzen ez duenez, hortzen artean durundi egiten du eta soinu nahiko atseginak sortzen ditu. Tresna honi rebube, rebute, espineta edo tronpa ere deitzen zitzaion». Entziklopediak, urte batzuk geroago, adibide gisa aipatzen du aho-barrunbeen erresonantzia azaltzeko. Madame Campanen arabera, Adelaida Frantziakoak, Luis XV.aren alabak, «instrumentu guztiak jotzen ikasi zuen, adarretik hasi —nork sinetsiko luke?— eta guimbardaraino».

Italiam *scacciapensieri* deitzen zaio modu orokorrean, baina izen ugarikoa da. Sardinian *Sa Trunfa* deitzen da, Calabrian, Campanian eta Piemonten *ribeba* eta Sizilian *marranzano* izena du.

### Asian 
thumb|Indiako *murchunga* bat.
Turkiar herriek tradizio handia du musugitarraren antzeko instrumentuekin. Kirgizistanen *termir komuz* instrumentua burdinezkoa da, 100-200 milometro luze eta 2 eta 7 milimetro arteko zabalerarekin. Normalki oktaba bat egiteko aukera ematen du. Turkian *ağız kopuzu* deitzen da, eta oso ohikoa zen Anatoliako musika folklorikoan. Gaur egun Senem Diyici eta Ravan Yuzkhan musikariek biziberritu dute.

Errusian *vargan* deitzen da. Ezagutzen den zaharrena Baxkortostanen aurkitu da, IX. mendeko gune arkeologiko batean. Josif Stalinen garaian debekatutako musika-tresna izan zen xamanismoarekin lotzen zelako. Indian musika karnatikoan erabiltzen da, *morsing* izenarekin, eta Rajasthanen *morchang* izenarekin. Nepalen antzeko izena du, *murchunga* (), eta egitura ere antzekoa da, mihia heldulekua baino handiagoa baita. Banbuarekin egindakoak Malingon jotzen dira, eta *binayo* izena dute. Hala ere, jotzeko modua desberdina da, airea erabiltzen baita banbuzko mihia mugitzeko. Kanbodian banbuarekin egindako musugitarrari *angkuoch* () deitzen da.

## Zineman 
Hainbat soinu-bandatan erabili den instrumentua da, tartean:

* *Per qualche dollaro in più* (1965, Sergio Leone) – Ennio Morriconek nabarmen erabili zuen musugitarra Spaghetti Westernaren soinu-bandan. 
* *Ko To Tamo Peva* (1980, Slobodan Šijan) – musugitarra eta akordeoia ditu.
* *The Emerald Forest* (1985, John Boorman) – soinu-bandako hainbat ataletan agertzen da.
* *Young Mr. Lincoln* (1939, John Ford) – Abraham Lincoln agertzen da musugitarra jotzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak