Syra Villalaín de Franconetti

**Syra Mercedes Villalaín de Franconetti** (Buenos Aires, 1926ko irailaren 5a - 2023ko otsailaren 8a) giza eskubideen aldeko ekintzaile argentinarra izan zen. Suhi bat eta hiru seme-alaba desagertutakoen ama eta "Comisión Vesubio y Puente 12" Batzordeko kide historikoa.

## Biografia 
Alvaro Villalain asturiarra zen bere aita, Arnao herrian jaioaMarokoko gerraren baitan Argentinara emigratu zuena, eta ama, Mercedes Joaquina Pacualena, Murtzian jaiotakoa.

Buenos Aireseko Flores auzoan bizi izan zuen bere haurtzaroa. Eskola publikoan ikasi zuen. Bigarren hezkuntza "Dr. Antonio Bermejo" 2. Merkataritza Eskolan egin zuen eta, zikloa bukatzean, Buenos Aireseko Unibertsitatean eman zuen izena, non Letren karrerako hiru urte egin zituen. Txikitan kirol eta jolas jarduerak egiten zituen *Chacabuco* Parkean funtzionatzen zuen auzo klub batean. Bertan gimnasia eskolak partekatu zituen Matilde Vararekin, diktadura zibil-militarraren garaian bahitu eta desagertuko zena, preso politikoekiko elkartasun-jarduerak egiten zituen bitartean.   
thumb|Syra, Eduardo Manuel Franconetti senarrarekin eta Adriana, María Teresa, Mercedes, Victoria, Gloria, Ana María eta Eduardo Álvaro seme-alabekin.
1948an Eduardo Manuel Franconettirekin ezkondu zen, auzoko gaixoak Florestako bere etxeko kontsultategian artatzen zituen medikuarekin. Bertan hazi zituzten zazpi seme-alabak. Adriana, Maria Teresa, Mercedes, Victoria, Gloria, Ana Maria eta Eduardo Alvaro. 

Hirurogeita hamarreko hamarkadan, Syrak artisautza-postu bat zuen Frantzia Plazako Artisautza Azokan, non Ana María alabak ere batik-en egindako bere lanak eskaintzen zituen. 

Seme-alabak desagertu zirenetik, Syra Villalain de Franconettik etengabe lan egin dute Egiaren, Memoriaren eta Justiziaren alde. Hori egiteko modu nagusia errepresio klandestinoaren artxiboak eraikitzea izan da, gizateriaren aurkako epaiketetan aurkezteko, atxilotu-desagertutako ohiekin batera parte hartuez beti.  

## Seme-alaben bahiketa eta desagerpena 
thumb|Eduardo Franconetti
Eduardo Álvaro Franconetti Villalaín, zazpi anai-arrebetan gazteena, 1958ko martxoaren 4an jaio zen. Santa Julia elizako “Monseñor Sabelli” Ikastetxe Parrokialean ikasi zuen eta bigarren mailako ikasketak Buenos Aireseko Ikastetxe Nazionalean, “Bernardino Rivadavia” Nazional 1ean eta “Mariano Moreno” Nazional 3an egin zituen. (UES) "Unión de Estudiantes Secundarios" taldean militatzen zuen. 1977an, bere gurasoekin bizi zen 3399 Direktorioan eta (UCA) Argentinako Unibertsitate Katolikoko  Musikologia karrerarako sarrera prestatzen ari zen, derrigorrezko soldaduska egitetik gertu zegoelarik. Urte horretako otsailaren 17an, aitarekin batera bahitu zuten familiaren etxetik, bere etxea inbaditu zuen operatibo batean. “Club Atlético” Tortura eta Sarraskiko Atxiloketa Zentro Klandestinora (CCDTyE) eraman zituzten. Aita hurrengo egunean askatu zuten, bere semeak jasan zituen torturak ikusi ondoren. Hilabete geroago hil zen. Eduardo Alvarok 18 urte zituen eta desagertuta jarraitzen du.
thumb|Ana Maria Franconetti
Ana María Franconetti Villalaín 1956ko urriaren 6an jaio zen; ahizpen artean txikiena zen. Lehen hezkuntza 2. eskolan egin zuen eta Bigarren Mailakoak Buenos Aires Ikastetxe Nazionalean, 2.ean, “Amancio Alcorta” Lizeo Nazionalaren 2.ean, “Bernardino Rivadavia” Ikastetxe Nazionalaren 1.ean eta “José Manuel Estrada” 3. Lizeoan. Oihal gaineko batik-aren teknika erabiliz egiten zituen artisau-lanak, Frantzia Plazako Azokan amarekin partekatzen zuen postuan eskaintzen zituenak. (UES) "Unión de Estudiantes Secundarios"en militatzen zuen. 21 urte zituela bahitu zuten, 1977ko otsailaren 17an, Sarandiko Supisiche 178ko etxean, Buenos Aireseko probintzian. Bahiketa gertatu zenean bakarrik zegoen, berekin bizi zen kidea etxetik kanpo zegoelako. Ana María "CCDTyE Club Atlético”ra eraman zuten. Geroztik desagertuta jarraitzen du.

Adriana María Franconetti Villalaín 1949ko urriaren 21ean jaio zen. Zazpi anaietan zaharrena zen. Buenos Aires Ikastetxe Nazionalean ikasi zuen eta Buenos Aireseko Unibertsitateko (UBA) Antropologia karreran sartu zen. Zeramikazko lanak idatzi eta egiten zituen. 1973ko apirilean, (OSN) "Obras Sanitarias de la Nación-en hasi zen lanean, eta OSNko langileentzako haurtzaindegi bat sortzeko borroka antolatu zuen. Garai hartan "Montoneros de Zona Norte" erakundean hasi zen militatzen Jorge Donato Calvo senarrarekin batera. Senarra Buenos Aireseko Ramos Mejia Ospitalean mediku egoiliarra zen. Bere jarduera politikoen artean, Adrianak alfabetatze lana ere egiten zuen *La Cava de San Isidro* auzoan. Bikote gazteak bi alaba izan zituen, Laura eta Ana Inés.
thumb|Adriana Franconetti
thumb|Jorge Donato Calvo
Adriana eta Jorge 1977ko irailaren 11n bahitu zituzten, Belgrano auzoko Cabildo y Olleros herrian, Ritz Zinemaren funtzio batean sartzeko zain zeudela, eta Armadaren Mekanika Eskolako (ESMA) CCDTyE-ra eraman zituzten. Biek 27 urte zituzten eta desagertuta daude.  

## Salaketa-jarduera 
Bere senideen desagerpen eta galeren ondoren, Syraren familia saiatu zen, alde batetik, Franconetti Villalaín ahizpak eta haien familiak salbatzen. Haietako hiru –María Teresa, María Mercedes eta María Gloria– Mexikora joan ziren eta han egon ziren urte luzez erbestean, María Victoriak Buenos Airesen bizitzen jarraitu zuen bitartean, bere ama bezala. Bestalde, eta lehenengo bahiketak egin eta berehala, Syrak habeas corpus delakoa aurkeztu zuen, abokatuekin kontsultak egin zituen eta seme-alaben bila zebiltzan beste ama batzuekin harremanetan jarri ziren. Hasiera-hasieratik Ana Maria, Eduardo, Adriana eta Jorge non zeuden jakin nahi izan zuen. Bilaketa gaur egunera arte iristen den bide luze batetik eraman zuen. Funtsezko artxiboak eraiki zituen bahitutako milaka pertsonen zortea ezagutzeko eta ikerketa judizialak arintzeko, arik eta behin diktadura kenduta, eta gero XXI. mendean iada, zigorgabetasunaren lege eta dekretuak deuseztatu ondoren (25.779 Legea, 2003/08/21), gizateriaren aurkako delituengatik zigor-kausak berrabiarazi zirenean.

## Datuak biltzeko lana (TRD) 
Desagertutako pertsonei buruzko datuen lotura-lan bat hasi zuen Syrak CCDTyE “Club Atlético”ko biziraule batzuekin, 1984. urtearen inguruan. Komandante ohien epaiketan (Batzarren Epaiketa, 1985), Syra batez ere bahitutako pertsonen datuak hartzen hasi zen, akusazioaren lekukoek aipatzen zituztenak. Horrela, kartulinezko fitxak egiten hasi zen, pertsonaren izenarekin, ikusi zuen edo ikusi zuten atxilotze-zentro klandestinoarekin eta hori gertatu zen datekin. Garai horretan, 1984ko urrian, Desagertutako Atxilotu Ohien Elkarteko kideekin harremanetan jarri zen. Elkarte hori CCDTyE batzuetako kideek sortu zuten, eta Vesubioko hainbat liberatuk parte hartzen zuten, besteak beste, Jorge Wattsek eta Guillermo Lorussok. Syraren lana zailtzen joan zen, senitartekoen eta bizirik atera zirenen testigantza berriak gehitu ahala. 1990eko hamarkadaren erdialdera, Syra “El Vesubio y Puente 12"ko Biktimen Omenaldi Batzordeko” kide bihurtu zen. Jorge Wattsek ere parte hartzen zuen gune horretan, eta, handik, Estatu terrorismoak desagerrarazi eta eraildako bizitza-istorioak bilatzeari eta berreraikitzeari buruzko iturri dokumentalak etengabe sortzeko zeregina finkatu zuen, bai eta, atxilotze-zirkuitu horri lotutako beste 12 lekuren artean, "Vesubio y Punte 12"n egindako krimenen arduradunena ere.

## Gizateriaren aurkako epaiketetan parte hartzea 
Gizateriaren aurkako epaiketak berriro ireki ondoren, Syra parte hartzen hasi zen seme-alaben bortxazko desagerpenen erantzuleak epaitzen zituztenetan, kereila-jartzaile gisa, eta baita instrukzioko eta ahozko eztabaidako eta jendaurreko etapetako karguaren lekuko gisa ere.      

Horrela, “Olivera Róvere, Jorge Carlos eta beste batzuk” izeneko epaiketan parte hartu zuen. Epaiketan, Jorge Olivera Róvere jeneralak, Lehen Armada Kidegoko buruorde izandakoak, eta Bernardo Menendez, Huberto Lobaiza, Teófilo Saófile eta Felipe Alespeiteren azken diktaduran Hiriburu Federala banatuta zegoen segurtasun arloko buruek egindako krimenak epaitu ziren. Militar hauen agindupean CCDTyE “Club Atlético” funtzionatzen zuen, non Eduardo Álvaro eta Ana María bere semeak eta Eduardo Manuel bere senarra bahituta egon ziren. 2009ko urriaren 23an, 5. Auzitegi Federalak betiko kartzela zigorra ezarri zien Jorge Olivera Róvere jeneralari eta Bernardo Menendez koronelari, eta absolbitu egin zituen Lobaiza, Saa eta Alespeite. Geroago, absoluzio-epaiak errekurritu ziren, tartean egonik Villalaín-ek jarritako kereilla. 2012ko ekainaren 13an, Kasazio Penaleko Ganbera Federaleko IV. Salak Huberto Lobaiza, Teofilo Saa eta Felipe Alespeiteren absoluzioak baliogabetu zituen eta 22 eta 25 urte arteko espetxe-zigorrak ezarri zizkien.

Geroagoko, ABO III (Atletico-Banku-Olimpo III) izeneko epaiketan, Syrak testigantza emateko aukera izan zuen 2016ko urriaren 11n ospaturiko audientzian, Comodoro Pyren auzitegietako AMIA Aretoan. Aukera horretan berrogei urte lehenago, 1977ko otsailaren 17an, Florestako bere etxean gertatutakoak kontatu zituen, eta Eduardo Álvaro eta Ana María seme-alabekin, eta egun horietan bahitutako eta atxilotze-zentro klandestino berera eramandako UESeko hemeretzi militante gehiagorekin gertatutakoa ikertu ondoren berreraiki ahal izan zuen. Bere alaba Maria Teresak ere eman zuen lekukotasuna auzi honetan. Epaia TOF N°2 delakoak eman zuen 2017ko abenduan eta hainbat akusatuk kondenak jaso zituzten arren, beste batzuk absolbitu egin zituzten.

"ESMA Megakausan" lekukotasuna eman zuen 2013ko abenduan, bere alaba Adrianari eta bere suhi Jorge Calvori gertatutakoa kontatuz, ESMAko CCDTyE-an ikusiak izan zirenak. Adierazpenak, berriz ere, kezka politikoak eta gizarte-konpromisoa zituzten ikasle, langile eta profesionalen familia baten aurkako indarkeria eta suntsipena azaldu zituen:“*Biak ikasle bikainak izan ziren, ikasle bikainak, pertsona azkarrak ziren, errealitateaz kezkatuak eta guztientzako aukera berdintasuna sustatzeko irrikaz zeudenak. Latinoamerika osoan herri mugimenduak pizten ziren momentua zen. Eta haiek gizartea eraldatzeko nahi kolektibo horretan murgilduta zeuden.” Montonerosetik hainbat auzo herrikoitan lan egin zuten, San Fernandotik Carupáraino, gaur egun jada existitzen ez direnak, esan zuen. “Hori guztia loteatu eta urbanizatu egin zuten, han bizi zirenei lagundu zieten antolatzen, argia, asfaltoa, estoldak, ur-jauzia, haurtzaindegi bat, lehen sorospenetarako gela bat eskatzeko. Aldi berean, nire alabak alfabetatze eta eskola laguntza lanak egin zituen eta Jorgek Osasun arloan lan egin zuen*.” Syra Villalaín de Franconettiren adierazpena ESMA III Epaiketan, 2013ko abenduan.  

#### Aurkezpena Madrilgo Auzitegi Nazionalean 
Bere justizia bilaketaren parte gisa, Syrak bere salaketak eta testigantza gehitu zizkion Madrilen, 1998an, Espainiako Auzitegi Nazionalaren aurrean egindako aurkezpen judizialari, Argentinan justizia lortzeko legezko modu guztiak itxita zeudenean, ezarritako inpunitatearen erruz: Amaierako Legeak (1986), Beharrezko Obedientzia (1987) eta 1989ko eta 1990eko Indultu orokortuek sustatutako zigorgabetasun prozesuaren ondorioz.

## Oroigarriak Page 12 egunkarian 
thumb|Página 12 egunkarian argitaratutako gogorarazpenak
thumb
XX. mendeko 90eko hamarkadaren erdialdera, estatu-terrorismoak desagerrarazitako pertsonen oroigarriak argitaratzen hasi ziren "Página 12" egunkarian. Oroimen-praktika horrek gaur egunera arte iraun du argitalpen berean. Oroigarriak gogoratzen diren pertsona edo pertsonen bahiketa edo hilketaren urteurrenean argitaratzen dira, bere izena, datu pertsonalak eta bahiketaren zirkunstantziarekin batera. Desagertutakoen senide eta lagunen sentimendua ere adierazten du, eta gehienetan desagertze datatik hurbil dagoen argazki batekin batera agertzen da. Oroigarri publiko horien beste ondorio sozial batzuen artean, lekukoen, lagunen, lankideen eta biktimizatutako pertsonen senideen arteko loturak lortzea dago, eta, hala, gertatutakoari buruzko egiaren ezagutzan eta dagozkion erreparazio historiko eta justiziako ekintzetan aurrera egitea. Fitxetan, TRDetan eta digitalizatutako planilletan Syrak egindako lana funtsezkoa da oroigarri horiek argitaratzeko, datuak berrikusi egiten baitira urteurren berri bakoitzean, aldaketarik egon den edo aurreko informazioa aldatu behar den ikusteko.

## Konponketa historikoa UBAko Filosofia eta Letretan 
Syrak parte hartu zuen Filosofia eta Letren Fakultateak 2011ko maiatzaren 6an hezkuntza-komunitatea osatu zuten eta estatu-terrorismoak biktimizatu zituen pertsonekin egin zuen erreparazio historikoko ekitaldian; besteak beste, Adriana Franconettirekin, Antropologia ikasi zuenarekin. Ekitaldian, Fakultateko Ikasleen eta Langileen Zuzendaritzaren artxiboan dauden desagertutako atxilotuen dokumentazioaren kopia digitala eta paperean entregatu ziren, eta Filosofia eta Letretako Giza Eskubideen Katedra Libreak aurrera eramandako ordezkapenaren bidez eskuratu zen. Hau esan zuen alabaren papertxoa jaso zuenean: thumb|Syra Filosofia eta Letretan, UBA.“*Uste dut nire alabak alfabetatzaile gisa egin zuen lana ez zela soilik irakurtzen eta idazten irakastea izan. Kontzientziak argitzea ere izan zen, denok gure eskubideak baliarazteko dugun eskubidea irakastea. Eta ez zen patu ankerra izan hainbeste borondate suntsitzera eraman zituena, baizik eta izen eta abizen, uniforme eta jantzidun izakiak, eskura zituzten baliabide guztiak erabili zituztenak ezabatze masiboko politika bat inplementatzeko eta maltzurki eskuratutako pribilegioak ez galtzeko. Eskerrik asko hurbilketa honengatik. Ikasi zituen gaiak erregistratuta daude, nola kalifikatu zuten, berak idatzitako inskripzio orria dago!*” Syra Villalaín de Franconetti  

## Vesubio eta Puente 12 Batzordeko ama nutritzailea 
Datu-bilketan egin duen funtsezko lana dela eta, berrogei urte baino gehiago daramatza giza eskubideen arloko beste erakunde batzuen artxiboetan, Estatuaren bulegoetan (giza eskubideen idazkaritza nazional eta probintzialetan, epaitegietan eta memoria-espazioetan) bilaketak eta ikerketak egiten. Era berean, funtsezkoa izan da informazio hori lortzeko eta informazio hori beste pertsona batzuei eta epaitegietan emateko, familiekin eta atxilotu ohiekin harremanak ezartzea. Borrokalari honen nortasun arretatsu eta zainduak lotura afektiboak sortzea ahalbidetu du, oso beharrezkoak direnak familia, militantziako lagun eta bizirauteen lekukotasuna emateko. Batasun-lotura horrek eta oroimen- eta justizia-helburuak zehazteko erabakitasun argiak Vesubio eta Puente 12 Batzordeko kideen aintzatespena ekarri diote –Batzordearen *Alma Mater* deitzen diote–, bai eta giza eskubideen indarraldiarekin konprometitutako beste erakunde eta pertsona batzuena ere. Beti izan da nabarmena egia ezagutzeko eta Estatu terrorismoko krimenekin justizia lortzeko dedikazio nekaezina izatea, eta seme-alabarik ezkutuan atxilotu ez zuten ezkutuko atxilotze-zentroetan gertatutakoaren arabera lan egiten duen batzorde baten bidez adieraztea eta egitea. Batzorde horrek ezkutuko atxiloketa-zentroetan gertatutakoaren arabera lan egiten du, zentro horietan ez baitzen semerik modu klandestinoan atxilotuta egon. Nahiz eta haien berri jakiteko ahaleginak ez duen etenik izan hainbat hamarkadatako jardunean, horrek gizakiaren duintasunarekin konprometitutako ikuskera solidarioaz hitz egiten du, alderdi- edo familia-ondasunak alde batera utzita.thumb|222x222px|Syra eta Cristina Comandé (CCDTyE Puente 12tik bizirik atera zen), Pablo Llonto (Vesubio Batzordeko abokatua eta 12 Zubia) eta Maco Somigliana (Auzitegi Antropologiako Argentinako Taldea - EAAF)“*Beti jarraitu nuen nire seme-alaben bila. Gero ama guztien zeregina soziabilizatu egiten da eta taldean jarduten da, nahiz eta nik bakarrik lan egin nuen nire izaeragatik eta gauza askotan ez nengoelako ados. Denborarekin desagertutako edozeinen bila aritu nintzen, ez nintzen Atletico edo ESMAkoak zirenetara mugatu. Giza Eskubideen Idazkaritzara joaten hasi nintzen eta ikerketa eta artxibo lan ordenatu bat egitera iritsi nintzen, Adelina de Alaye La Platan bezala, bere artxiboa dohaintzan eman zuena. Chicha Marianik bere artxibo berezia ere badu eta Nora Cortiñasen lana Nobel saridunarentzat da*.” Franconettiren Syra Villalaín 

## Sariak 
alt=Premio "Juana Azurduy a la lucha por la defensa de los derechos humanos" a Syra Villalain de Franconetti otorgado por el Presidente de la Nación Argentina Alberto Fernández y la vicepresidenta Cristina Fernández de Kirchner 24 de marzo de 2021|thumb|Sariaren xehetasunak
Syra Villalain de Franconetti "Juana Azurduy, giza eskubideen aldeko borrokaren saria", Alberto Fernández Argentinako Nazioko lehendakariak eta Cristina Fernández de Kirchner presidenteordeak emana 2021eko martxoaren 24a

## Hil aurreko azken garaia 
thumb|Syrak 2021eko apirilean irakurtzen du "El lugar que habita", Héctor Demarchi kazetariaren bizitzari eta militantziari buruzko liburua, CCDTyE Puente 12an desagertua eta ikusia.
Bere 95 urteekin, 7 seme-alaba, 7 biloba eta 6 birbiloba izan zituen, eta Syrak aktiboki parte hartu zuen Vesubio eta Puente 12 Batzordearen bilera, zeregin eta erabakietan. Bere mugikortasun fisikoan mugatuta egon arren, ikertzen jarraitu zuen, Batzorde honen artxiboan datuak sartuz eta gizateriaren aurkako epaiketetan ekarpenak eginez. Covid-19aren pandemiak iraun zuen bitartean, ahozko entzunaldi publikoak jarraitu zituen bide birtualetik, eta gauza bera gertatu zen Batzordeak hamabost egunean behin egiten zituen bileretan parte hartu zuenean, plataforma birtualen bidez.

## Erreferentziak 
alt=Syra Villalain de Franconetti en su casa con el Premio Juana Azurduy (2021-10-24 ) Premio "Juana Azurduy a la lucha por la defensa de los derechos humanos" a Syra Villalain de Franconetti otorgado por el Presidente de la Nación Argentina Alberto Fernández y la vicepresidenta Cristina Fernández de Kirchner 24 de marzo de 2021|thumb|Syra bere etxean Juana Azurduy Sariarekin

## Kanpo estekak 
* Matilde Vara de Anguitari omenaldia
* Memoriarako eta giza eskubideak sustatzeko gunea ex CCDTyE “Club Atlético”