open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raymond Radiguet

**Raymond Radiguet** (Saint-Maur-des-Fossés, Frantzia, 1903ko ekainaren 18a - Paris, Frantzia, 1923ko abenduaren 12a) frantses idazlea izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerraren ondorengo bere bizieran oinarritu zen *Le diable au corps* (1923, *Deabrua gorputzean*) gazte baten gorabeherei buruzko liburua idazteko. Sukar tifoideak jota hil ondoren argitaratu zuten Radiguetek idatzitako bigarren eleberria: *Le bal du comte d´Orgel* (1924, *Orgeleko kondearen dantza*).

## Erreferentziak
Frederick Sanger

**Frederick Sanger** (Rendcomb, Gloucestershire, Ingalaterra, 1918ko abuztuaren 13a - Cambridge, Ingalaterra, 2013ko azaroaren 19a) biokimikaria zen. Cambridgeko Unibertsitatean doktoretza egin zuen, eta 1939. urteaz geroztik unibertsitate berean kimika biologikoaren alorrean ikertzaile izan da. Ikerketa nagusiak proteinen egiturari buruz egin ditu. 1955ean intsulina osatzen duten aminoazidoen segida zehaztu zuen. 1958 eta 1980ko Kimikako Nobel sariak jaso zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esaias van de Velde

thumb|alt=|260px|*Neguko paisaia*, Esaias van de Velde (1623).

**Esaias van de Velde** (Amsterdam, Herbehereak, 1587ko maiatzaren 17a - Haga, Herbehereak, 1630eko azaroaren 18a) margolaria izan zen. 1610-1618. urteetan Haarlemen eta, geroago, Orangeko etxeko gortean lan egin zuen, Hagan. Van Goyenen irakaslea izan zen. Pintura molde lasaia landu zuen eta naturaren behatzaile zorrotza izan zen. Argiaren eta atmosferaren efektuak islatzen saiatu zen. Paisaiak pintatu zituen batez ere, nekazaritza-eremuak, ibaiak eta dunak bereziki.

## Erreferentziak
Louis Blériot

**Louis Blériot** (Cambrai, 1872ko uztailaren 1a - Paris, 1936ko abuztuaren 1a) frantziar ingeniari, hegazkin-egile eta -gidaria izan zen.

Bera izan zen aireplano batean Mantxako itsasartea lehen aldiz igaro zuen gizona: Calaistik irten eta Doverren lur hartu zuen 1909ko uztailaren 25ean. Hegazkinak egiten hasi zen lehen industria-gizonetako bat izan zen Frantzian, eta berak asmatu zuen *Spad* hegazkina, Lehen Mundu Gerran hain ospetsua izan zena.

## Erreferentziak
Mark W. Clark

**Mark Wayne Clark** (Madison Barracks, Sackets Harbor, 1896ko maiatzaren 1a - Charleston, 1984ko apirilaren 17a) Estatu Batuetako jenerala izan zen.

Bigarren Mundu Gerran, Italia hartu zuen V. armadako burua izan zen. Erroma konkistatu zuen, eta bere mende izan zituen Austrian jardun zuten Estatu Batuetako armadak (1945-1947). 1952-1953 urteetan, Koreako Gerran, Nazio Batuen Erakundearen armadako komandante nagusia izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fenolftaleina

**Fenolftaleina** ftaleinen taldeko koloratzailea da. Uretan urtzen den hauts zuria da. Disoluzio alkalinoetan, kolore gorria emanez urtzen da, eta disoluzio azidoetan koloregabea da. Hori dela eta, azidotasun-maila (pH) adierazteko erabiltzen da analisi kimikoetan. Heste-aringarri diren sendagaietan ere oso erabilia da. Fenolak anhidrido ftalikoarekin erreakzionaraziz lortzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hidrozoo

**Hidrozooak** (*Hydrozoa*) knidarioen filumeko animalia txiki harrapariak dira, bakarka edo koloniak eratuz eta gehienetan ur gazian bizi direnak.

Bi aldi izaten dituzte bizitzan, polipo-aldia eta marmoka-aldia. Barrua ez dute beste knidarioetan bezala ziskuetan banatua, zisku bakarra baitute. Marmoka-aldian eszifozooak baino askoz txikiagoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phyllostomus discolor

***Phyllostomus discolor*** Phyllostomus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Phyllostomus discolor'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Domingo Kanpaña

**Domingo Kanpaña** Gipuzkoar bertsolaria (XIX. mendea). Arotza zen bizibidez, eta Donostiako Fidel Mugikaren litografian lan egiten zuen, mando baten kargua hartuta. Bertsolari gisa ezaguna da, Indalezio Bizkarrondo *Bilintx*ek herriaren oroitzapenean geratu den ziri-bertso bat kantatu ziolako (*Mando baten gañian Domingo Kanpaña* hasten den bertsoa, hain zuzen), eta hark erantzun ziolako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mando baten gainean
* Indalezio Bizkarrondo

## Kanpo estekak
Wolfgang Kapp

**Wolfgang Kapp** (New York, AEB, 1858ko uztailaren 24a - Leipzig, Alemania, 1922ko ekainaren 12a) prusiar funtzionario eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerraren ondoren bake-hitzarmenak ukatu zituen. 1916an Aberriaren Alderdia eratu zuen; Lüttwitz jeneralarekin batera Weimarko Errepublikaren kontrako estatu-kolpean esku hartu zuen. Suediara ihes egin zuen, baina 1922an itzuli, eta traizio salakuntza egin zioten. Epaiketa hasi baino lehentxeago minbiziaren ondorioz hil zen.

## Erreferentziak
Jokin Sorozabal

**Jokin Sorozabal Ansa** (Andoain, Gipuzkoa, 1967ko otsailaren 4a) bertsolaria da. Argiketaria da ogibidez. Andoaingo bertsozale-talde batean hasi zen bertsotan. Errenteriako Xenpelar Saria (1986), Zarauzko Lizardi Saria (1986), eta Zaldibiako Artxanberri eta Pello Errota Saria (1989) irabazi ditu. 1993an finalista izan zen Txapelketa Nagusian. Bertso-irakasle izan da Tolosaldeko eta Anoetako bertso-eskoletan.

## Bertsolari txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** bosgarrena (1): 1993
** parte hartzeak (4): 1989, 1993, 1997, 2001
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa:
** zazpigarrena (1): 1995
** finalaurrekoak (1): 1991
* Sariak:
** Xenpelar saria (1): 1986
** Lizardi saria (1): 1986

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Jokin Sorozabal Bertsozale.com webgunean.
Tobruk

thumb|250px|eskuinera|Portua

**Tobruk** (arabieraz ‫طبرق‬ *Ṭubruq*) Libiako ipar-ekialdeko hiria eta portua da, Zirenaikako ekialdean dagoena. 245.789 biztanle ditu.

## Historia 
Italiarren mendeko itsas-armadarako basea izan zen 1930. urtetik aurrera, eta 1941-1942 urteetan gudu latzak gertatu ziren han britainiarren eta alemaniarren artean.

## Klima 

## Ekonomia 
Industria (janaria, petrolio-findegiak) da ekonomia-jarduera nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claes Oldenburg

**Claes Oldenburg** (Stockholm, Suedia, 1929ko urtarrilaren 28a - New York, 2022ko uztailaren 18a) jatorri suediarreko estatubatuar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Pop Art mugimenduak izan zuen artista nagusietako bat izan zen. Ekai bigunez egindako eskulturak eta eskultura erraldoiak izan ziren Claes Oldenburgen lan nagusiak. Irudietan, ironia eta sentimenduak erakusten zituen.

Lan aipagarrienak: "Logela" (1963), "Idatz makina biguna" (1963-64), eta *Mouse Museum* (1972).

## Iruditegia 

Flying pins (5020723690).jpg|*Flying Pins*, Claes Oldenburg eta Coosje van Bruggen, Eindhoven, Herbehereak 
MuensterGiantPoolBalls260.jpg|*Giant Pool Balls* (1977), Claes Oldenburg eta Coosje van Bruggen, Skulptur Projekte Münster, Münster
Gartenschlauch (Freiburg) 2962.jpg|*The Garden Hose*, Freiburg im Breisgau, Baden-Württemberg
Rotterdam kunstwerk screwarch.jpg|*Screw Arch*, Boijmans Van Beuningen museoa, Rotterdam
Coosje van bruggen spring beeniru 3.JPG|*Spring* 2006, Coosje van Bruggen eta Claes Oldenburg, Cheonggyecheon, Seul, Korea
Claes Oldenburg's Bottle O' Notes.jpg|''Bottle O' Notes*, Middlesbrough, Iparraldeko Yorkshire
Dropped cone Cologne.jpg|*Dropped Cone* 2001, Claes Oldenburg eta Coosje van Bruggen, Neumarkt area, Kolonia
052607-007-Chiat-Day-wide.jpg|*Giant Binoculars'', Chiat/Day Building, Venice, Los Angeles, Kalifornia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Louis Palander

**Louis Palander** (Karlskrona, 1842ko urriaren 2a - Djursholm, 1920ko abuztuaren 7a) suediar marinel eta esploratzailea izan zen.

Nordenskjöld-en laguntzaile izan zen Itsaso Artikoan barrena egin zituen espedizio batzuetan. Espedizio horietako batean, Vega ontziko buru zihoala, Ipar-ekialdeko bidea aurkitu zuen (1878-1880 urteetan); *Vegako baroia* titulua eman zioten hargatik. 1901ean, Itsas Armadako ministro izendatu zuten.

## Erreferentziak
Bernard van Orley

**Bernard van Orley** (Brusela, 1487 - Brusela, 1541eko urtarrilaren 6a) Pizkundeko flandestar margolaria izan zen. Italiako margolarien eragin nabarmena du bere lanetan, Rafaelena bereziki. Margarita Austriakoren eta Maria Hungariakoaren gorteetako margolaria izan zen. Aipagarriak ditu erretratuak eta erlijio-lanak. *Ama Birjina Haurrarekin*, *Georges de Zelle sendagilearen erretratua* eta *San Norbertoren sermoia* ditu lan nagusiak.

## Erreferentziak
Zaldua leinua

**Zaldua** Lapurdiko bizkondeen familia bat izan zen (frantsesez, *Sault*). XII. mendean Arbelako bizkonde-familiarekin lotu zen ezkontzaz. Arnaldo Bertrand Lapurdiko kondea (1170-1192) Baionatik kanporatu zuten ingelesek, eta ordutik aurrera Uztaritzen egokitu zen Zalduia familia. Gilen Raimundo izan zen azken bizkondea (1192-1193). Lapurdiko bizkondearen titulua nafar koroari eta subiranotasunari loturik sortu zen, eta agintari ingeles-akitaniarrek, Baionatik hura kanporatu ondoren, baile bat ezarri zuten Lapurdin ordutik aurrera.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silvina Ocampo

thumb|Silvina Ocampo, 1959.

**Silvina Ocampo** (Buenos Aires, Argentina, 1903ko uztailaren 28a - 1993ko abenduaren 14a) gaztelaniazko eta frantsesezko idazlea izan zen. Kontakizun-bildumak argitaratu zituen (*Viaje olvidado*, 1937; *Autobiografía de Irene*, 1948; *La furia y otros cuentos*, 1959); kontakizun fantastikoak dira, kalitate handikoak. Jorge Luis Borgesen adiskide eta Adolfo Bioy Casaresen emazte zen, eta bien lankide izan zen. Poesia ere landu zuen (*Pequeña antología*, 1954).

## Erreferentziak
Ameskoagoiena

**Ameskoagoiena** Nafarroako ibarra da, Lizarrako merindadean. Mugak: iparraldean, Urbasa mendilerroa; ekialdean, Ameskoabarrena; mendebaldean, Araba; eta hegoaldean, Lokiz mendilerroa. Udalerriak: Eulate (445 biztanle), Aranaratxe (110 biztanle) eta Larragoa (217 biztanle). Urederra ibaia igarotzen da bertatik. Udalerri hauetako ekonomia-jarduera nekazaritzan eta abeltzaintzan oinarritzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julian Bream

**Julian Bream** (Londres, 1933ko uztailaren 15a - Wiltshire, 2020ko abuztuaren 14a) gitarra- eta laute-jotzaile britainiarra izan zen.

Andrés Segoviarekin ikasi zuen bolada batez, eta Francisco Tárregaren estiloaren eraginpean jo izan zuen beti. 1961ean, Julian Bream Consort talde errenazentista sortu zuen. Britten, Henze, Tippett eta beste zenbait musikariren obrak sustatu eta interpretatu zituen, eta J. S. Bachen lauterako obra osoa grabatu zuen.

## Erreferentziak
Walter Benjamin

**Walter Bendix Schönflies Benjamin** ( ahoskatua;; Berlin,  - Portbou, ) alemaniar literatura-kritikari eta filosofoa izan zen. Haren lanen artean nabarmentzekoak dira *Paris, XIX. mendeko hiriburua*, *Hitzaldi etenak*, *Argitasunak* eta abar. Judua izanik, 1933an Parisa erbesteratu zen, eta alemanek Frantzia hartzean Espainiara iragan nahi izan zuen, baina Espainiako poliziak nazien eskuetan utziko zuelakoan, bere buruaz beste egin zuen.

## Pentsamendua 
Walter Benjamin Frankfurteko eskolaren inguruan ibili zen. Bere pentsamenduan eragina izan dute Brechten marxismoak, Adorno-ren teoria kritikoak eta Gershom Scholem-en mistizismo juduak. Eragin horiek nabarmen ageri dira *Historiaren kontzeptuaz* (1940) idazki sonatuan.

Testu horretan historiaren filosofia garatzen du Benjaminek. Bertan ageri da *Angelus Novus* edo historiaren aingeru famatua. Angelus Novus Paul Kleeren akuarela bat da, Benjaminek erosi zuena eta bere obran hainbatetan aipatu zuena. *Historiaren kontzeptuaz* idazkian iruzkin hau egin zion:

[thumb|185px|[Paul Kleeren *Angelus Novus* (1920) margolana, Benjaminek "historiaren aingerua"-rekin konparatu zuen.]]

Progresoari egindako kritika hori marxismoaren baitan txertatu zuen Benjaminek. Marxismoak historiaren ikuspegi baikorra garatu du eta Benjaminek historia, ez garailez garaile, baizik eta garaituz garaitu pentsatzea proposatu zuen. Era berean, hausnarketa garrantzitsuak egin zituen kultura eta estetikari buruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Condroz

thumb|Kokapena

**Condroz** Belgikako eskualdea da, Mosa eta Ourthe ibaien artean dagoena. Geologikoki Ardenak (Champagne-Ardenne) eskualdeko lurraldea den arren, Condroz ez da Ardenetako gainerako lurraldeak bezain garaia (300 m).

Bertako kareharrizko goi-ordokiak nekazaritzarako oso egokia den buztin-geruzak estaltzen ditu. Zesarrek herri hartako biztanleei eman zien izenetik (*condrusi*) datorkio izena eskualdeari.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaume Ferrer Bassa

[thumb|alt=|260px|*Hiru emakumeak hilobian*, [Pedralbes monasterioa, Bartzelona.]]
**Jaume Ferrer Bassa** Kataluniako margolari eta miniaturagilea (1290-1348). Aragoiko Alfontso IV.arentzat lan egin zuen eta Jakue II.aren aginduz *Codigo de los Usatges* liburuko marrazkiak egin zituen. Pedralbesko komenturako, Nekaldiko eta Ama Birjinaren bizitzako pasarteak margotu zituen. Zaragoza, Lleida, Valentzia eta Perpinyako elizetan lan egin zuen. Giottoren eragina igartzen zaio.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Maria Nafarroakoa erreginaren Orduen liburua

## Kanpo loturak
Pepe Artola

**Jose Artola Elizetxe** —**Pepe Artola** izen-deiturez ezaguna— (Donostia, Gipuzkoa, 1864ko urtarrilaren 4a - 1929ko apirilaren 29a) euskal idazlea izan zen. Iturgina, 18 urterekin argitaratu zituen lehen bertsoak. Bakarrizketa eta antzerki-lan txiki askoren egilea, Donostian XIX. mendearen bukaeran ugaldu ziren antzerkigile-multzo haren artekoa izan zen (Martzelino Soroa, Biktoriano Iraola...). Usandizagak musika ezarri zion *Mendi Mendiyan* lan lirikoaren egilea da (1910). Donostian kale bat dago Artolaren izenean, Intxaurrondo auzoan.

## Biografia 
Pepe Artola, Ramon Artola idazle eta bertsozalearen semea zen. Ama, Manuela Elizetxea, lezotarra zen. Bost anai-arreba izan ziren: Ramon, Pako, Pepe, Manuel eta Rosario Teodora. Gazteena, Rosario, idazlea eta bertsolaria izan zen. 1887an Joakina Urkola Iraolarekin ezkondu zen, eta bi alaba izan zituzten, Rosario eta Modesta. Modesta jaio eta hogei bat egunera ama hil zen, eta urte batzuk geroago, 1893an, Pepe berriro ezkondu zen, Gertrudis Gartxotenea Larrañagarekin. Bigarren ezkontza hartatik bi alaba jaio ziren: Ramona eta Pepita.

## Lanak 
### Antzerkia 
* *Bixente. Jostirudia bi egintzetan* (1901, J. Baroja eta semea)
* *Praishku. Bakarrizketa* (1902, J. Baroja)
* *Sabiroya. Jostirudia egintza batian (Itz neurtuan eta itz laburrian) Oñatiko Euskal-Festetan saritua* (1903, J. Baroja)

### Bertsoa 
* *Ustez laguna detan eta beste bertso asko* (1961, Auspoa)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* «Pepe Artola», Literaturaren Zubitegia.
Phyllostomus hastatus

***Phyllostomus hastatus*** Phyllostomus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Phyllostomus hastatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Alfred Krupp

**Alfred Krupp**, izengoitiz *Der Kanonenkönig*, "Kanoien erregea" (Essen, Ipar Renania-Westfalia, gaur egun Alemania, 1812ko apirilaren 26a - *ibidem*, 1887ko uztailaren 14a) alemaniar industria-gizona izan zen. Krupp sendi ospetsuaren lehenengo gizon ezaguna bilakatu zen XIX. mendean.

## Biografia 
Urtutako altzairu-mota berezi bat lortu zuen kanoi astunak pieza bakarrean galdatu ahal izateko (1847), labeetarako Bessemer teknika zabaldu zuen Europan barrena 1862tik aurrera, eta garai haietako industria indartsuenetako bat osatu zuen, armagintzaren poderioz.

## Erreferentziak
Olinda

**Olinda** Brasilgo hiria da, Pernambuco estatukoa. Artzapezpiku-egoitza.

## Historia 
Portugaldarren kolonia-hiria izan zen.

## Ekonomia 
Nekazaritza (azukre-kanabera eta tabakoa), nekazaritzaren inguruko industriak (azukre-findegiak) eta ehungintza dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Ondarea 
Kolonia garaiko estiloko eliza eta monasterio asko ditu, XVI. eta XVII. mendean eraikiak gehienak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Olinda eta Recifeko artxidiozesia

## Kanpo estekak
Gérard Philipe

**Gérard Philipe** (Cannes, Frantzia,  - Paris, Frantzia, ) frantses antzezle eta zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Albert Camusen *Kaligula* antzeztu zuenean (1945) zinema-kritikariek oso aintzat hartu zuten lan hori. 1951n *Cid* eta *Prince de Hombourg* filmek arrakasta handia eman zioten, eta baita Christian Jaqueren *Fanfan la Tulipe*, René Clair-en *Les Grandes Manouvres* eta René Clementen *Monsieur Ripois* filmek ere.

## Filmografia 
* 1944 : *Les Petites du quai aux fleurs*
* 1945 : *Le Pays sans étoiles*
* 1945 : *La Boîte aux rêves*
* 1945 : ''Schéma d'une identification*
* 1946 : *L’Idiot*
* 1946 : *Ouvert pour cause d'inventaire*
* 1947 : *Le Diable au corps*
* 1947 : *La Chartreuse de Parme*
* 1947 : *Les Dames du bois de Boulogne*
* 1948 : *Une si jolie petite plage*
* 1948 : *Tous les chemins mènent à Rome*
* 1949 : *La Beauté du diable*
* 1949 : *Visite à Picasso*
* 1950 : *Souvenirs perdus*
* 1950 : *Juliette ou la Clé des songes*
* 1950 : *La Ronde*
* 1950 : *Saint-Louis, ou L'Ange de la paix*
* 1950 : *La paix vaincra*
* 1950 : *Avec André Gide*
* 1951 : *Avignon, bastion de la Provence*
* 1951 : *Vedettes sans maquillage*
* 1951 : *Fanfan la Tulipe*
* 1951 : *Les Sept Péchés capitaux*
* 1951 : *Fêtes galantes : Le peintre Watteau*
* 1952 : *Les Belles de nuit*
* 1953 : *Villa Borghese*
* 1953 : *Les Orgueilleux*
* 1953 : *Monsieur Ripois*
* 1953 : *Si Versailles m'était conté...*
* 1954 : *Le Rouge et le Noir*
* 1954 : *Forêt sacrée*
* 1955 : *Sur les rivages de l'Ambre*
* 1955 : *Les Grandes Manœuvres*
* 1955 : *Si Paris nous était conté*
* 1955 : *La Meilleure Part*
* 1956 : *Les Aventures de Till l’Espiègle*
* 1956 : *Le Théâtre national populaire*
* 1957 : *Montparnasse 19*
* 1957 : *Pot-Bouille*
* 1958 : *La Vie à deux*
* 1958 : *Le Joueur*
* 1959 : *Les Liaisons dangereuses 1960*
* 1959 : *La fièvre monte à El Pao''

## Erreferentziak
Hans Geiger

**Hans Geiger** alemaniar fisikaria izan zen (Neustadt, 1882ko irailaren 30a - Berlin, 1945eko irailaren 24a). Erradioaktibitatean eta teoria atomikoan aditua zen. Manchesterko Unibertsitateko laguntzaile izan zen eta gero Kielen (1925), Tübingenen (1929), eta Manchesterren irakasle (1936). Geiger kontagailua asmatu zuen (1913), ondoren Müller-ek hobetu zuena (1928), eta uraniorik ba ote den jakiteko erabiltzen dena.

## Erreferentziak
Pielonefritis

**Pielonefritisa** giltzurruneko pelbisaren eta giltzurrunaren beraren aldi bereko hantura da.

*Escherichia coli* kokobaziloa da eragilerik ohikoena. Sukarra, gerriko mina, piuria eta ondoez orokorra dira ezaugarri nagusiak. Gehienetan, giltzurrunetatik irazten diren antibiotikoak eta bestelako kimioterapia-substantziak erabiltzen dira sendagai gisa, baina, batzuetan, kirurgiaren bidez sendatu behar izaten da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maitreia

[thumb|240px|Maitreiaren estatua, Ladakhn ([India).]]
**Maitreia**, budismoaren tradizioan, etorkizuneko Buda da; gaur egun zeruan omen da, eta Gautama Budaren irakaspena erabat desagertzen denean etorriko da lurrera lege berria (*dharma*) predikatzera. Budismo-eskola guztiek onartu zuten lehen *bodhisattva* izan zen, eta *theravada* tradizioan oraino ohoratua den bakarra da. Maitreiaren lehen aipamena K.o. III. mendeko idatzietan aurkitu da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Budai

## Kanpo estekak
Zumake

**Zumake** (*Rhus *generoa) anakardiazeoen familiako 150 zuhaitz, zuhaixka eta landare igokariren izena da. Zumake-espezie batzuk apaingarri gisa erabiltzen dira. Lizarraren antzeko hosto elkartua dute, iraunkorra. Lore eta fruitu mordo ikusgarriak izaten dituzte espezie batzuek. Zumake-espezierik ezagunenak zumake arrunta (*Rhus coriaria*), eta Virginiako zumakea dira (*Rhus typhina*).

## Espezie hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anoa (ugaztuna)

[thumb|*[Bubalus depressicornis*]]
**Anoa** Bovidae familiako artiodaktilo ugaztuna da. Bobido txikienetakoa da: 2 m luze izaten da, isatsaren 30 cm-ak ere kontuan hartuta; eta 1 m inguru izaten da garai. Adar motz zuzenak izaten ditu, kanporantz irtenak. Binaka edo talde txikitan bizi izaten da Celebes uharteetan, ordoki garai aintziratsuetan. Musketa-usain handia izaten du.

*Bubalus* generoaren azpigeneroa osatzen du. Indonesiako Sulawesi eta Buton uharteetan bizi diren bi espezie ditu barnean *Bubalus quarlesi* eta *Bubalus depressicornis* hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belgorod

**Belgorod** (errusieraz: Белгород) Errusiako hiria da, Belgorod oblasteko hiriburua. Donets ibaiaren ertzean dago, Ukrainako mugatik hurbil. 2010ean 356.402 biztanle zituen.

## Klima 

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Hiriko gobernuaren webgunea.
Tonatia bidens

***Tonatia bidens*** Tonatia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Tonatia bidens'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Grisaila

thumb|alt=1="Battesimo Della Gente" by Andrea del Sarto; grisaille fresco|Andrea del Sartoren *Battesimo Della Gente* grisaila-freskoa (1511-26) (Chiostro dello Scalzo, Florentzia)
[thumb|[Larraulgo San Esteban elizako grisaila, XVI. mendekoa.]]
**Grisaila** kolore grisak soilik erabiltzen dituen pintatzeko teknika da, askotan irudiari eskulturaren itxura ematen diona. XV. mendean van Eycks anaia flandiarrek erabili zuten lehenengo aldiz, eta XVIII. mendean ere erabili zen, sabaiak eta hormak eskultura klasikoen erara apaintzeko. Frantzian, kolore bakar baten gainean kolore gardenak erabiliz margotzeko teknikari esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carabobo (estatua)

**Carabobo** Venezuela iparraldeko estatu federala da, Antilletako itsasertzean dagoena. 4.650 km2 eta 1.062.268 biztanle (1981). Hiri nagusiak: Valencia (hiriburua, 367.154 biztanle) eta Puerto Cabello, Venezuelako portu nagusietakoa. Bertan, Venezuelari burujabetasuna ekarri zioten bi gudu irabazi zituen Simón Bolívarrek Espainiako armadaren aurka (1814. eta 1821. urteetan).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lennart Carleson

**Lennart Carleson** (Stockholm, 1928ko martxoaren 18a) suediar matematikaria da. 1950ean doktoregoa eskuratu zuen Uppsalako Unibertsitatean, eta hango irakasle izan zen 1955etik aurrera. Ekarpen garrantzitsuak egin dizkio Fourierren analisiari eta analisi konplexuari. Horrez gainera, Bochner-Rieszen batezbestekoei buruzko emaitza garrantzitsuak lortu ditu, baita Hènonen aplikazioei buruzkoak ere.

## Erreferentziak
Paul Chemetov

**Paul Chemetov** (Paris, 1928ko irailaren 6a – *ibidem*, 2024ko ekainaren 16a) arkitekto frantsesa izan zen. Borja Huidovro arkitekto txiletarrarekin elkarlanean hasi zenean (1983) egin zen ospetsu. Ezagunak ditu, besteak beste, Tunisiako Hammamet antzokia, New Delhiko frantses enbaxada, Parisko Les Hallesko lurpeko galeriak, Frantziako Finantza ministerioko eraikin berria, *Galerie de l´Évolution*eko proiektua eta Evreuxko mediateka.

## Erreferentziak
Johannes Rebmann

**Johannes Rebmann** (Gerlinger, Alemania, 1820ko urtarrilaren 16a - Korntal —Stuttgartetik hurbil—, Alemania, 1876ko urriaren 4a) misiolaria izan zen. Indiako ozeanotik Afrikan barneratu zen lehen europarra izan zen. 1846. urtean iritsi zen Afrikako kostaldera, eta bere adiskide Johann Ludwig Krapfekin batera barrualdeko lurraldeetara jo zuen. Kilimanjaro mendia ikusi zuten 1848an, eta Kenya mendia urtebete geroago.

## Erreferentziak
Joachim Camerarius

**Joachim Camerarius nagusia**, alemanez **Joachim Kammermeister** (Bamberg, Alemania, 1500eko apirilaren 12a - Leipzig, Alemania, 1574ko apirilaren 17a), Alemaniako humanista izan zen.

## Biografia 
Augsburgoko Aitorpena prestatu zuen Melanchthon luteranoarekin batera (1530). Leipzigeko Unibertsitateko zuzendaria izan zen luzaroan, eta alferrik saiatu zen Frantzisko I.a erregearekin (1535) eta Maximiliano II.a Germaniako enperadorearekin (1568) eliza katolikoa eta protestantea bateratzen.

## Erreferentziak
Bertrand Lapurdikoa

**Bertrand** (? &ndash; 1169) Lapurdiko bizkondea izan zen. Gartzia Antsoren ondorengoa izan zen, bere lehengusua zena. 

## Biografia 
1120 inguruan Sordesko abadea zen Gilen Martelekin akordio bat sinatu zuen Ahurtiko portuko arrantza eskubideen inguruan. 1125ean Atturriren gainean eraiki zen zubi baten bidesariaren herena Raimond Martreskoa apezpikuari ematea adostu zuen. 

Aragoi eta Iruñeko Alfontso I.a erregeak Baiona setiatu zuen 1130ean, eta Bertrandek bertako ateak zabaldu zizkion, sar zedin. Badirudi Nafarroako Erresumaren aldekoa zela.  Fortun Gartzeitz Arberoako bizkondearen Atharesa alabarekin ezkondu zen eta, hortaz, Arberoa eta Lapurdi bateratu ziren. 

1149an Baionako katedralari Donibane Lohizuneko jaurerria eman zion. 1168an Baztan eta Baionaren arteko bitartekaria izan zen.

1169an hil zen, eta Lehuntzeko abadian lurperatu zuten. 

## Ondorengotza 
Bost seme-alaba izan zituen Atharesa Arberoakoarekin:

* Petri Bertrand, Lapurdiko eta Arberoako bizkondea. 
* Arnaut Bertrand, Lapurdiko eta Arberoako bizkondea 1170ean.
* Gilen Bertrand, katedraleko kanonigoa. 
* Maria Bertrand, Lapurdiko bizkondesa, Arnaut I.a Zalduakoarekin ezkondu eta leinua jarraitu zuena.

Bigarren aldiz ezkondu zen Tota Biotakoarekin, Orkoiengo dama.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muhammad Tawfiq

**Muhammad Tawfiq Paxa** (, ; Kairo, 1852 &ndash; Helwan, 1892ko urtarrilaren 7a) Egiptoko *kedivea* edo erregeordea izan zen. Turkiarrek bere aita Ismail Paxa kargutik kendu zutenean, Tawfiqek hartu zuen haren lekua (1879). 1881ean, mugimendu nazionalistako buru zen Arabi izendatu zuen Gerra ministro. 1882an, britainiarrek bere armadak garaitu, eta haien kontrola onartu behar izan zuen. 1884an, Sudanen zuen aginpidea galdu zuen.

## Erreferentziak
Mikel Lertxundi

[thumb|300px|Eskultura [Berrizen, *Ataria*.]]
**Mikel Anjel Lertxundi Argoitia** (Berriatua, Bizkaia, 1951ko urtarrilaren 29a) bizkaitar eskultorea da. **Mikel Lertxundi** izena erabiltzen du berak.

## Biografia 
Alemanian, Estatu Batuetan eta Japonian bere ezagutzak zabaltzen aritu ostean, berriro ere Euskal Herrira itzuli zen. Bere lanetan harria, burdina eta zura dira nagusi, eta era orekatuan azaldu nahi ditu bere lanetan. Euskal Herri osoan zehar zortzi urteko bira bat egin ostean, *Euskaradun arte unibertsala* liburua kaleratu zuen. Maribel Aiertzarekin ezkonduta dago.

## Liburuak 
* *Euskaradun arte unibertsala*, 1988, ISBN: 978-84-404-2662-8
* *Lertxundi espazioa lurra denbora*, 2019. Maribel Aiertzarekin elkarlanean prestatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Mikel Anjel Lertxundiren webgune ofiziala.
* Marta Goikoetxeak egindako elkarrizketa, *Bilbao*, 349 zk., 2019ko uztaila, 42 or.
Jostein Gaarder

**Jostein Gaarder** (Oslo, Norvegia, 1952ko abuztuak 8) norvegiar idazle eta filosofoa da.

## Biografia 
Filosofiako irakaslea izan zen hamaika urtez Bergengo institutu batean, baina *Sofiaren mundua. Filosofiaren historiari buruzko eleberria* (1991) liburuak ospe handia eman zion. Liburu horretan, filosofiaren historia erakargarri bat osatu zuen, Sokratesekin hasi eta Jean-Paul Sartreren filosofiaraino. Liburu hura zela-eta, mundu osora zabaldu zen haren izena. 1996an, "Enigma eta ispilua" argitaratu zuen.

## Ikus, gainera
* Norvegierazko literatura

## Erreferentziak
Tainan

**Tainan** Taiwango eskualdea da, eta eskualde horretako hiriburua eta portua. Eskualdeak 2.016 km2 eta 1.027.609 biztanle ditu, eta hiriburuak 685.390 biztanle (1991).

## Ekonomia 
Nekazaritza-gaien esportazioa, industria (janari-industria, ehungintza, zurgintza, kimika-industria, tresneria elektrikoa eta mekanikoa) eta arrantza. Unibertsitatea (XVII. m.). Artzapezpikutegia ere bada.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Villard de Honnecourt

**Villard de Honnecourt** XIII. mendeko frantses arkitekto eta marrazkilaria izan zen. 33 orriz osaturiko krokis-bilduma batengatik da ezaguna, batez ere. Eraikuntza, gerrarako makineria, gudu-pasarteak, borroka-pasarteak, animalien azterketak, biluziak eta erlijioari buruzkoak bildu zituen aipatutako liburuan. Europan zehar ibili zen bidaietan eta Cambraiko katedralaren eraikuntzan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Pérotin

[thumb|260px|*Alleluia Nativitas* [partitura.]]

**Pérotin**, ***Magister Perotinus Magnus*** izenez ere ezaguna (?, 1160 - ?, 1240), frantses musikagilea izan zen.

## Biografia 
Polifonian, lehengo musikarietako bat izan zen, Parisko Notre Dameko koru-zuzendaria, eta Notre Dameko polifonia eskolako maisu nagusietako bat izan zen, Léoninekin batera. Eliza-musika idatzi zuen *Ars antiqua *moldeari jarraituz, eta musika-notazioa hobetu zuen. Erdi Aroko motetearen oinarriaren egilea izan zen (*Clausulæ*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Young

**Robert Young** (Chicago, Illinois, 1907ko otsailaren 22a - Westlake Village, Kalifornia, 1998 uztailaren 21a) Estatu Batuetako antzezlea izan zen.

1930ean hasi zen lanean *MGM* produkzio-etxean. Ehundik gora film egin zituen, komediak, melodramak zein westernak. 1950etik aurrera telebistako izar bihurtu zen. Filmak: *Three Comrades* (1938), *The Mortal Strorm* (1941), *Northwest Passage* (1940), *H. M. Pulham Esq.* (1941), *Wester Union *(1941), *Croosfire* (1947), *Goodbye My Fancy* (1951), *Secret of the Incas* (1954).
## Erreferentziak
Arnika

**Arnika** (*Arnica montana*) Asteraceae familiako landare iraunkor belarkara da, aspaldidanik erabili izan dena sendabelar modura. Haren gehiegizko erabileragatik, populazioen gutxitze nabaria gertatu zen eta, egun, kaltebera gisa sailkaturik dago EAEko eta Nafarroako espezie mehatxatuen katalogoetan.

## Deskribapena 
Landare iraunkor belarkara da, errizomaduna. Hosto-erroseta bat dauka oinaldean, eta 15-60 zentimetro arteko zurtoin tentea. Hosto bakunak, gehienak oinaldeko errosetan, baina zurtoinean ere izan daitezke batzuk, beti aurkakoak. Obobatuak edo oblantzeolatuak dira, pubeszenteak, 6-17 x 2-4 cm-ko neurrikoak.

## Ekologia 
thumb|*Arnica montana*
Larre eta txilardietan hazten da, euria eta lainoa nagusi diren substratu silizeoetan, edo garbiketaren ondorioz azidoak diren lurretan. Tenperatura hotz-epelak ditu gustuko, baina ez ditu izozte berantak jasaten.

## Erabilera 
Aspaldidanik erabili izan da sendabelar modura. Helenalina toxina du, pozoitsua izan daitekeena landarea kantitate handitan sabeleratu ezkero; kontaktuak, berriz, azalaren narritadura eragin dezake. Sustraiek timol toxina daukate, fungizida eta kontserbagarri modura erabiltzen dena. Ukenduak egiteko erabiltzen da, bihurrituak eta kontusioak tratatzeko, propietate antiinflamatorioak baititu.

## Kontserbazioa 
Kaltebera gisa sailkaturik dago EAEko eta Nafarroako espezie mehatxatuen katalogoetan. Sendabelar modura bildu izan du jendeak, eta horixe izan liteke egungo mehatxu-egoeraren azalpena. Larreak sortzeko burutzen diren sasi garbitze eta luberritze-lanak ere kaltegarriak dira landare honentzat, haren bizileku diren txilardiak desegiten baitituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Landsteiner

**Karl Landsteiner** (Baden bei Wien, Vienatik hurbil, Austria-Hungariako Inperioa, 1868ko ekainaren 14a - New York, AEB, 1943ko ekainaren 26a) jatorri austriarreko Estatu Batuetako sendagilea izan zen.

## Biografia 
Vienako Unibertsitateko irakaslea zen. Oinarrizko odol taldeak aurkitu zituen 1901. urtean. Estatu Batuetara jo zuen ondoren, eta 1941. urtean Rh faktorea aurkitu zuen. *The Specificity of Serological Reactions* obra eman zuen argitara 1936an. Medikuntzako Nobel saria jaso zuen 1930ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Imanol Bageneta

**Imanol Bageneta Messeguer** (Bilbo, Bizkaia, 1963 -) bizkaitar musikagilea da.

## Biografia 
Hezkuntza Zientzietan eta Psikologian lizentziatua da, eta Musika Pedagogiako eta Konposizioko irakasle da Madrilen. 1999an Musikologia doktoregoa egin zuen Salamancan, eta bertako Goi Kontserbatorioan Musika Pedagogian katedraduna da. 1986 eta 1988 urteen artean Bizkaiko Konposizioaren alorrean hainbat beka eta sari lortu ditu.

## Erreferentziak
Thomas Cochrane

thumb|1807ko erretratua

**Thomas Cochrane** (Annsfield, Lanarkshire, Eskozia, 1775eko abenduaren 14a - Kensington, Londres, Ingalaterra, 1860ko urriaren 31) itsasgizona izan zen, Erresuma Batuko Itsas Armadako almiranterik ospetsuenetakoa. Napoleonen aurkako guduetan parte hartu ondoren, Ameriketara jo zuen Txilerekin eta Perurekin batera Espainiaren aurka borrokatzeko. Gisa berean, Portugalen aurka altxatu zen brasildarrekin bat eginik. Itsas teknologiari buruzko zenbait ikerlan egin zuen.

## Erreferentziak
Dietrich Fischer-Dieskau

**Dietrich Fischer-Dieskau** (1925ko maiatzaren 28a, Berlin &ndash; 2012ko maiatzaren 18a) alemaniar opera-kantaria eta baritono bat izan zen. Berlinen egin zituen kantu-ikasketak Hermann Weissenbornekin, eta lehen kontzertua Friburgon eman zuen 1947an; 1948an, Berlingo operan abestu zuen. Alemaniako *lied*ari eskaini dizkio ahalegin handienak, baina maisutasun berbera erakutsi du musika barrokoan eta erromantikoan, Mozarten eta Wagnerren operetan, batez ere.
## Erreferentziak
Hermafrodita (mitologia)

**Hermafrodita** edo **Hermafrodito**, greziar mitologian, Hermes eta Afroditaren semea da. Ovidiok bildu zuen Metamorfosiak lanean (IV liburuan).

## Mitoa 
Ninfek hazi zuten Frigiako Ida mendian. 16 urterekin bere jaioterria utzi eta Asia Txikian zehar bidaiatu zuen Salmazis ninfa bizi zen putzu garrantzitsu batera iritsi zen arte. Hermafroditok ez zuen harengan inolako interesik erakutsi baina bere putzuan bainatzeari ekin zion. Salmazis aukera horretaz baliatu zen, eta harekin batera sartu zen uretan, besarkatuz eta jainkoei otoi eginez betirako elkartuta gera zitezen. Haren eskaria entzunik, jainkoek bi gorputzak batu zituzten eta izaera bikoitzeko pertsona sortu zen. izaki bakarrean elkartuz, sexu organo maskulino eta femeninoak. Hermafroditok bere gurasoei eskatu zien Salmazis putzuan murgiltzen zen edozein gizoni, berari bezala, emakumezkoen ezaugarriak ematea. Desio hori ere bete egin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gustave Kahn

thumb|260px|Valloton-ek egindako G. Kahnen irudia

**Gustave Kahn** (Metz, 1859ko abenduaren 21a - Paris, 1936ko irailaren 5a) frantziar idazlea, eleberrigilea, poeta sinbolista eta arte-kritikaria izan zen. Moreas-ekin batera *La Vogue* eta *Le Symboliste* aldizkariak sortu zituen. Bertso librearen teorizatzailea izan zen; obra lirikoak ere idatzi zituen: *Palais nomades* (1887, *Jauregi nomadak*), *Domaine de fées *(1895, *Maitagarrien herria*) eta *Le Livre d´images* (1897, *Irudien liburua*). Izenorde desberdinak erabili zituen: "Cabrun", "M. H.", "Walter Linden", "Pip" eta "Hixe".

## Obrak 
* *Les Palais nomades* (1887)
* *Chansons d’amant* (1891)
* *Domaine de fée* (1895)
* *La Pluie et le beau temps *(1896)
* *Limbes de lumières* (1897)
* *Le Livre d’images* (1897)
* *Premiers poèmes* (1897)
* *Le Conte de l’or et du silence* (1898)
* *Les Petites Âmes pressées* (1898)
* *Le Cirque solaire* (1898)
* *Les Fleurs de la passion* (1900)
* *L’Esthétique de la rue* (1901)
* *L’Adultère sentimental* (1902)
* *Symbolistes et décadents* (1902)
* *Odes de la « Raison »* (1902)
* *Contes hollandais* (1903)
* *La Femme dans la caricature française* (1907)
* *Contes hollandais* (bigarren bilduma) (1908)
* *La Pépinière du Luxembourg* (1923)
* *L’Aube enamourée* (1925)
* *Mourle* (1925)
* *Silhouettes littéraires* (1925)
* *La Childebert* (1926)
* *Contes juifs* (1926), *Les Introuvables* barruan berragitaratuta (1977).
* *Images bibliques* (1929)
* *Terre d’Israël* (1933)
* *Les Origines du symbolisme* (1936)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Biografia
Trinycteris nicefori

***Trinycteris nicefori*** Trinycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Trinycteris nicefori'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Petropavl

**Petropavl** (), baita ere **Petropavlovsk** () izenaz ezaguna, Kazakhstango iparraldeko hiria da, Iparraldeko Kazakhstango lurraldeko hiriburua, Ishim ibaiaren ertzean. 233.000 biztanle zituen 1987an. Industria (janari-industria, nekazaritzarako makineria, eraikuntzarako gaiak) da ekonomia-jarduera nagusia. Burdinbideen gune garrantzitsua da (Transiberiano eta Transkazakhstan burdinbideen bilgunea).

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Genrikh Jagoda

**Genrikh Grigorievitx Jagoda** (; Rybinsk –Mosku, ), **Jenokh Gerxevitx Ieguda** () jaioa, sobietar politikaria izan zen, jatorriz judua. Boltxebikeen aldekoa izan zen 1907tik aurrera. Politikan kargu asko izan zituen; 1917ko Iraultzaren ondoren OGPU erakundeko buruzagia eta Barne Arazoetako komisarioa eta Politburoko kidea izan zen, besteak beste. Bukharinekin batera Stalinen kontrako konplotak antolatu zituelako salatu eta hil zuten.
## Erreferentziak
Kontzeptualismo

**Kontzeptualismo** muturreko nominalismoaren eta muturreko errealismoaren arteko bidea edo filosofia-teoria da, kontzeptu orokorrek gizonaren buruan dutena beste izaterik ez dutela diona. Teoria horren arabera, kontzeptuek edo unibertsalek ez dute banako izaki bat adierazteko balio, baina izen hutsak ere ez dira, adigai orokorrak baizik. Abelardo teoria horren aldekoa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry Cabot Lodge, Jr.

**Henry Cabot Lodge, Jr.** (Nahant, Massachusetts, AEB, 1902ko uztailaren 5a - Beverly, Massachusetts, AEB, 1985eko otsailaren 27a) Estatu Batuetako politikaria izan zen.

## Biografia 
Alderdi Errepublikanoaren eskutik senatari izan ondoren (1936-1944), Estatu Batuen ordezkari izan zen Nazio Batuen Erakundean (1953). Nixonek bere ordezkari izendatu zuen Parisen Vietnamgo Gerraren auziari buruzko Konferentzian parte har zezan. Negoziazioen moteltasunaz etsirik, dimisioa eman zuen 1969an.

## Erreferentziak
Pleuronektiforme

thumb|Hazi ahala, begi bat lekuz aldatzen zaie.
[thumb|[Platuxa latza da arrain zapalaren adibide bat. Begiaren migrazioa nola ematen den ikusten da infografia honetan.]]
**Pleuronektiformeak** edo **arrain zapalak** (*Pleuronectiformes*) arrain aktinopterigioen ordena bat dira. Aditu batzuek Perciformes ordenaren subordenatzat jotzen dute. 400 espezie baino gehiago dira eta zenbaitek, platuxak, mihi-arrainak, erreboiloak, oilarrak eta halibutak esate baterako, interes komertziala dute.

Gorputza zapal eta zabala dute. Gorputzaren alde batera migratzen dute bi begiek hazkuntzarekin batera, ahoa bere lekuan geratzen den bitartean. Helduak direnean, albo baten gainean etzaten dira itsas edo ibaietako hondoetan. Kolorez marroixkak izaten dira alde batetik (gorantz geratzen dena), eta zurixkak behean geratzen den erditik. Batzuk itsasoaren hondoan kamuflaturik bizi dira.

## Familiak 
ITISen arabera:
* *Pleuronectoidei* subordena
** *Achiridae* familia
** *Achiropsettidae* familia
** *Bothidae* familia
** *Citharidae* familia
** *Cynoglossidae* familia
** *Paralichthodidae* familia (*Pleuronectidae*ren barnean, Fishbaseren arabera )
** *Paralichthyidae* familia
** *Pleuronectidae* familia
** *Poecilopsettidae* familia (*Pleuronectidae*ren barnean, Fishbaseren arabera )
** *Rhombosoleidae* familia (*Pleuronectidae*ren barnean, Fishbaseren arabera )
** *Samaridae* familia
** *Scophthalmidae* familia
** *Soleidae* familia
* *Psettodoidei* subordena
** *Psettodidae* familia

## Banaketa 
Mundu osoko ozeanotan aurki daitezke, Artikotik Antartikaraino. Ozeano Barearen mendebaldean eta Ozeano Indikoan espezie mota gehiago daude. 0 eta 500 metro arteko sakoneran aurki daitezke, baina badira 1.500 metrora ere aurkitu direnak.

## Iruditegia 

Irudi:Turbot-de-sable-devant.jpg|*Scophthalmus aquosus* pleuronektiformearen burua (bi begiak alde berean dituela ikusten da)
Irudi:Psetta maxima 1.jpg|Erreboilo arrunta (*Psetta maxima*)
Irudi:Solea solea 1.jpg|Mihi-arraina (*Solea solea*)
Irudi:Platichthys flesus 1.jpg|Platuxa latza (*Platichthys flesus*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Pleuronectiformes* Fauna Europaea
*  *Pleuronectiformes* FishBase
*  *Perciformes* Tree of Life Web Project
Zaporizhia

**Zaporizhia** (; ), antzinako izena: **Aleksandrovsk**, Ukrainako hego-ekialdeko hiria eta Zaporizhiako oblasteko hiriburua da. 2011n 772.997 biztanle zituen.

Portu garrantzitsua du Dnieper ibaiaren ertzean, Dnieprogesko urtegi handitik hurbil. Industria-jarduera handia du, metalurgian batez ere (burdina eta aluminioa). Transformadore-fabrika garrantzitsua du.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Zaporozhye city, Ukraine Ukrainetrek.com
Francisco Iturribarria

**Francisco Iturribarria Lauzirika** (Bilbo, 1863ko azaroaren 7a - 1916ko apirilaren 12a) bizkaitar olerkaria izan zen. Urduñan eta Gasteizen ikasi zuen eta Santurtzin, Portugaleten, Abandon eta Bilbon egon zen apaiz. Kazeta karlistetan idatzi zuen hasieran, eta nazionalistetan ondoren. Txomin Agirre, Ramón Basterra eta Karmelo Etxegarai izan zituen lagun min. Poema-bilduma bat eman zuen argitara 1898. urtean, *Poesías* izenburuaz.

## Erreferentziak
Joel Merah

**Joel Merah** (Clichy, 1969ko urriaren 18a) euskal musikagilea da. Baionako Kontserbatorioan ikasi zuen Francis Goudardekin, eta Peio Zabalette ere izan du irakasle. Beñat Axiari musikariarekin inprobisazioa ere landu du musika tradizionalaren eremuan. Parisen Gitarra ikasketak egin zituen 1992an. Beñat Axiari eta Peio Zabaletterekin batera Errobiko Jaialdia antolatzen du 1994. urteaz geroztik.

## Erreferentziak
Carollia brevicauda

***Carollia brevicauda*** Carollia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Carolliinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Carollia brevicauda'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Walter Reed

**Walter Reed** (Gloucester konderria, Virginia, 1851ko irailaren 13a - Washington, 1902ko azaroaren 23a) Estatu Batuetako kirurgialaria, patologoa eta bakteriologoa izan zen.

1898. urtean, Espainia-Amerika Gerra bitartean, tifus sukarra ikertzeko talde bateko zuzendari izendatu zuten. Carlos J. Finlay kubatar sendagilearen argibideei jarraituz, esperimentuen bitartez frogatu zuen sukar horia *aedes aegypti* zomorroak zabaltzen duela.

## Erreferentziak
Jean Rotrou

**Jean Rotrou** (Dreux, 1609ko abuztuaren 21a - Dreux, 1650eko ekainaren 28a) frantses poeta dramatikoa izan zen. Richelieu kardinalak babestu zuen, eta komediak, tragediak eta tragikomediak idatzi zituen. Obra nagusiak: *L´Hypocondriaque* (1629, *Hipokondriakoa*), *Le Véritable Saint-Genest* (1647, *Benetako San Genest*), *Venceslas* (1648) eta *Cosroès* (1649). Frantses dramagile neoklasikorik handienetako bat izan zen.

## Erreferentziak
Juan Sánchez Cotán

thumb|300px|*Bodegón de caza, hortalizas y frutas*, «Ju. Sanchez cotan f./1602» sinatua.
**Juan Sánchez Cotán** (Orgaz, Toledo, 1560ko ekainaren 25a - Granada, 1627ko irailaren 8a) espainiar margolaria izan zen.

## Biografia 
Toledon egin zituen lehen margolaritza-ikasketak, eta 1603an Granadako kartusian sartu zen. Izadi hilak eta erlijio-gaiko margolanak egin zituen batez ere.

Lan nagusiak: *Ama Birjina Haurra esnatzen*, *Kartusia Handiaren sorkundeko gorabeherak*, *Kartusiar martiriak*, *Ebanjelioko eszenak* eta *Haurra Ama Birjinarekin*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Granadako kartusia

## Kanpo-estekak
Ujda

**Ujda** (arabieraz: وجدة) Marokoko ipar-ekialdeko hiria eta izen bereko herrialdeko hiriburua, Aljeriako mugatik hurbil. 260.182 biztanle ditu hiriak, eta 20.700&nbsp;km2 eta 780.762 biztanle herrialdeak. Nekazaritza-gune (laboreak, olibondoak, zitrikoak) garrantzitsua. Historia: 994. urtean sortu zen hiria. XIX. mendean frantziar armadek hartu zuten, eta militar basea izan zen.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valledupar

**Valledupar** Kolonbiako iparraldeko hiria eta Cesar departamenduko hiriburua da. Bogotáren ipar-ekialdean dago, Guatapuri ibaiaren ertzean. 1550. urtean sortua da.

## Ekonomia 
Nekazaritza (kotoia, artoa, kafea), abere-hazkuntza, petrolioa, eta industria (janari-industria, ehungintza, eraikuntza) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Merkataritza- eta garraiabide-gunea da eta aireportua dauka.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferhat Abbas

**Ferhat Abbas** ((, *Farḥāt ʿAbbās*; kabilieraz: *Ferḥat Σabbas* ⴼⴻⵔⵃⴰⵜ ⵄⴰⴱⴱⴰⵙ; Tahert, 1899ko abuztuaren 24a - Aljer, 1985eko abenduaren 24a) aljeriar politikari abertzalea izan zen.

Aljeria errepublika federatu gisa antolatu nahi izan zuen. *Union Populaire Algérienne* alderdiaren sortzailea (1938). *Manifeste du peuple algérien* (1943, *Aljeriar Herriaren Agiria*) dokumentuaren egilea. Aljeriar Errepublikako behin-behineko gobernuaren lehen lehendakaria izan zen (1958-1961).

## Erreferentziak
Jean Bazaine

thumb|Saint-Séverin elizan Bazainek egindako beiratea

**Jean Bazaine** (Paris, 1904ko abenduaren 21a - Clamart, 2001eko martxoaren 4a) frantses pintorea izan zen.

Eskultura eta Pintura ikasketak egin zituen. Monumentuetan egin zituen lan aipagarrienak: mosaiko bat UNESCOren jauregian, zeramikazko horma-irudi bat Assyko elizan (1950) eta Saint-Séveringo elizako beirateak. *Notes sur la peinture d´aujourd´hui* (1948, *Pintura garaikideari buruzko oharrak*) liburua idatzi zuen.

## Erreferentziak
Eugene Debs

**Eugene Victor Debs** (Terre Haute, Indiana, AEB, 1855eko azaroaren 5a - Elmhurst, Illinois, AEB, 1926ko urriaren 20a) estatubatuar politikaria izan zen. AEBetako langile mugimendua sustatu zuen eta American Railway Union (ARU), Industrial Workers of the World (IWW) eta AEBetako Alderdi Sozialistaren lider izan zen. AEBetan sozialisten emaitza hoberenak berarekin lortu ziren, 1912an.

## Biografia 
Eugene Victor Debs Terre Hauten jaio zen, Indianan, AEBn, 1855eko azaroaren 5ean. Hamalau urterako etxetik joana zen, trenbideetan lan egiteko eta berehala erakarri zuen sindikalismoak. Estatubatuar Burdinbideetako Sindikatuko lehendakari, arrakasta handiko greba zuzendu zuen 1894an Great Northern Railroad trenbide konpainiaren aurka. Bi hilabete geroago, preso hartu zuten Woodstockeko kartzelan Chicagoko Pullman konpainiaren aurka egindako greba zela-eta. 125.000 sindikalistek utzi zuten lana eta milaka soldadu eta polizia saiatu ziren hura hausten. Bi astetan, 12 pertsona behintzat hil ziren eta trenbideetako jabetza handiak geratu ziren suntsituta. Grebak porrot egin zuen eta Debs eta beste ARUko buruzagiak atxilo hartu zituzten. Kartzelan ezagutu zuen gero kongresista izango zen Victor Berger sozialista eta honek erakutsi zizkion Karl Marxen ideiak eta sozialismoa. Atera bezain pronto, Debsek bere burua sozialista aldarrikatu zuen.

Asko baino lehenago, Alderdi Sozial Demokrata sortu zuen, 1901ean AEBko Alderdi Sozialista izango zena. Behin eta berriro aurkeztu zen lehendakaritzara (1904, 1908, 1912 eta 1920an) azkenekoan 915.000 boto jaso zituelarik. 1918az geroztik, kartzelan zegoen, 10 urteko kartzela-zigorra ezarri baitzioten I. MGren aurka egoteagatik. Sedizio salaketapean, 1921ean Warren G. Hardingek askatu arte egon zen atxilo.

1926ko urriaren 20an, kartzelan garatutako bihotzeko gaixotasunak hil zuen Debs Elmhursten, Illinoisen.

## Erreferentziak
Efod

[thumb|[Apaiz nagusi judua, soinean efod jantzi horia daramala (*The History Of Costume*, Braun & Schneider, c.1861-1880)]]
**Efod** izenekoa, , Israelgo apaiz nagusiek erabiltzen zuten jantzia da.

Tunikaren gainetik janzten zuten eta bitxi sakratuak izaten zituen bularraldetik zintzilik, baina ez dago argi zein zen bitxi horien esanahia; dena dela, batez ere gurtzarako erabiltzen zuten. Honen antzeko jantzi bat, lihozkoa, erabiltzen zuten apaiz nagusi ez zirenek. Itun Zaharrean azaltzen da hitz hau.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezekiel

**Ezekiel** (K.a. 627 - K.a. 570) lau profeta handien arteko hirugarrena. Babilonian preso zeuden israeldarrei Jerusalemen porrota izango zutela (589. urtea) iragarri zien, eta une berean Israel etorkizunean berriro handi izango zela. Profezia liburuaren lehen zatiko gaia Jerusalem herriaren hondamendia da. Bigarren zatian, presoen itxaropena suspertzen du, Palestinara itzuliko direla iragarriz.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacinto Clavería

**Jacinto Clavería Arangua** (Irunberri, 1885eko uztailaren 26a - Iruñea, 1954ko otsailaren 21a) Nafarroako apaiz eta idazlea izan zen.

## Lan nagusiak 
* *Estudio Histórico-artístico sobre el Santuario e Imagen de Santa María de Ujué* (1919)
* *Guía histórico-artística de la Basílica de Uxue* (1936)
* *Iconografía y santuarios de la Virgen en Navarra* (1941-44) eta
* *Historia documentada de la Virgen del Santuario y Villa de Ujué* (1953).

## Erreferentziak