Aretxabaleta

[eskuinera|300px|thumb|[Andre Mariaren Jasokundearen eliza (Aretxabaleta)|Aretxabaletako eliza.]]
[eskuinera|300px|thumb|[Urkuluko uharka.]]
**Aretxabaleta** Gipuzkoako hego-mendebaldeko udalerri bat da, Debagoiena eskualdekoa. 28.97&nbsp;km² ditu, eta  biztanle zituen . urtean. 

## Izena 
Herriaren izena dokumentatu zen lehen aldian *Areyzchavaleta* eran izan zen, XV. mendearen amaieran. XVI. mendeko dokumentu eta ondorengoetan, *Arechaualeta* edo *Arachavaleta* forma agertzen da, eta gaztelerazko izena V-rekin agertu izan da harrezkero. 

### Etimologia 
Etimologia gardena du izenak, *aretx/haritz* gehi *zabal* gehi *-eta* leku-ugaritasunezko atzizkia. Baina zabal hori ez da ulertu behar haritz zabal baten zentzuan, izenlaguna balitz bezala, baizik eta izen gisa; zabaldia edo ordokia. Zentzu horretan, "Haritzak dauden ordekaren tokia" litzateke. Aretxabaletarrek beren buruari *atxabaltarra* esaten diote, berriz ere indarra bigarren silaban. *Atxabáleta* forma ere jasoa dago, baina ez da erabiltzen. Ingurua oso menditsua da. Mendi ezagunena Kurtzebarri da, 1133 metrokoa, herritik ikusten den gurutzeagatik. 500 metro hegoalderantz Elorretako Haitza dago (1140 metro). Hala ere, Aretxabaletako tokirik garaiena Elgeako mendilerroan dagoen Aumategigaña da, 1192 metroko garaierarekin. Udalerriko beste mendi esanguratsuen artean, aipatzekoak dira Murugain, Andarto eta Urkuluko uharkaren gainean dagoen Iruaitz.

Gipuzkoan ohikoa denez, zuhaitzik ugarienak landatutako pinuak dira, geografia guztian daudenak. Zaraiako mendilerroaren magalean, Urkulu inguruan eta beste toki batzuetan pagadi zabalak ere baditugu.

Aretxabaletaren ekialdean Urkuluko urtegia dago. 1979an eraikia, Debagoieneko eta Gipuzkoako beste herri batzuk urez hornitzen ditu. Urtegitik behera doan Urkulu errekak Oñatiko Zubillaga auzora jotzen du, beherago, San Prudentzion, Deba ibaiarekin batzeko. Urtegiak sortu duen inguru naturala oso erabilia da aisialdirako Debagoienan, eta bertako urak bizileku bilakatu dira hainbat hegazti espezierentzat. Inguru horretan hainbat ibilbide egin daitezke ondare natural hori hobeto ezagutzeko. Aretxabaletatik Urkuluko uharkara igotzeko oinezkoentzako eta txirrindularientzako bidea Bustintegi errekaren ertzetik doa.

Klimari dagokionez, epela eta hezea da. Urteko ur-jasa 1300&nbsp;mm/m² ingurukoa da, eta batez besteko tenperaturak 5&nbsp;°C urtarrilean eta 17&nbsp;°C uztailean dira. Neguan elurteak ohikoak dira mendian, eta herrigunean ere urtean bizpairu aldiz egiten du.

### Udalerri mugakideak 
Aretxabaletak mugakide ditu Arrasate iparraldean, Eskoriatza mendebaldean, Aramaio iparmendebaldean, Oñati ekialdean eta Barrundia (Araba) hegoaldean.

### Auzoak 
Gaur egun Aretxabaletako udalerria osatzen duten elizateak herrixkak ziren garai batean, 1630ean *Aretxabaletako Udalerria*ren sorrerarekin batera barneratu zirenak. Elizate hauek herriko erdigunea baino lehenagokoak dira. Urteekin, bertako biztanleria jaitsiz joan da, 1960ko hamarkadan auzoetan bizi ziren 969 bizilagunetik gaur egungo 319ra. Honako hauek dira Aretxabaleta udalerria osatzen duten auzoak (2019ko errolda):
* Aozaratza: 24 baserri eta 42 biztanle.
* Apotzaga-Etxebarri: 10 baserri eta 20 biztanle.
* Arkarazo: 12 baserri eta 37 biztanle.
* Areantza: 16 baserri eta 27 biztanle.
* Galartza:17 baserri eta 46 biztanle.
* Goroeta: 19 baserri eta 37 biztanle.
* Isurieta: 10 baserri eta 17 biztanle.
* Larrino: 23 baserri eta 48 biztanle.
* Oro: 20 baserri eta 45 biztanle.

Herrigunean ere hainbat auzo kokatzen dira. Hegoaldetik iparraldera:
* Portasol (eta Loramendi)
* Belorrieta
* Txarapea (berriena)
* Erdigunea
* Lausitta
* Bedarreta
* Santutxu

## Azpiegiturak 
### Kultura 
* Arkupe kultur etxea
* Udal liburutegia
* Loramendi Elkartea
* Herri komunikabideak:
** *Aretxagazeta* aldizkaria (1992-2002) eta Atxabalta Telebista (1999-2000)
** Goiena telebista eta aldizkaria (2001- )
* Kuartela Kultur Elkartea

### Hezkuntza 
* Aretxabaleta Campusa (Mondragon Unibertsitatea)
* Kurtzebarri Herri Eskola
* Kurtzebarri BHI
* Aretxabaleta GLHBI
* Pausoka Haur Eskola
* Leintz Udal Euskaltegia
* KZ Gunea
* Lekaixoka bertso-eskola 
* Algara Ludoteka
* Gaztelekua

### Kirola 
* Ibarra kiroldegia
* Ibarra futbol zelaia
* Iturrigorri pilotalekua. Brontze Aroan erabiliko ziren kobazulo ugari ere badira inguruko mendietan, Gazteluarro, Iruaxpe eta Ugastegikoak besteak beste.

### Erdi Aroa 
Herriaren lehenengo aipamenak X. mendekoak dira, Aretxabaleta eta bertako elizateak Leintz ibarraren barnean zeudenean, Eskoriatza, Arrasate eta Leintz Gatzagarekin batera. 1260. urtean Arrasatek bailara utzi egin zuen, eta 1331n Leintz Gatzagak jarraitu zion. Ordutik aurrera, bailara 17 herrixkak osatzen zuten: Apotzaga, Aozaratza, Arkarazo, Aretxabaleta, Areantza, Bedoña, Bolibar, Eskoriatza, Galartza, Korueta, Gellao, Isurieta, Larriño, Marin, Mazmela, Mendiola eta Zarimutz. Elizate bakoitzak bere alkate eta kontzejua zeuzkan, eta guztiak parekoak ziren eskubidetan eta administrazioan. Bailara osoa ordezkatzen zuen Anaiarteko Alkatea ere bazegoen; kargu hori edozein aitonen-semek bete zezakeen.

Erdi Aroan bi familia boteretsu izan ziren Aretxabaletan, Galartza familia aurrena eta beranduago Otalora familia. Galartzatarrak Murugain inguruan kokatzen ziren eta dorretxea bertan altxatu zuten. 1560. urtean Sancho Galartzakoa hil ondoren familia Arrasatera aldatu zen. Otaloratarrak Urkulu inguruan kokatzen ziren eta han zuten hauek dorretxea. Kondearen menpekotasunetik aldendu guran, 1497. urtean, garai hartako Leintz Gipuzkoako Probintzian sartu zen. Geroago, 1556. urtean, Gebaratarrengandik askatu egin zen eta "Valle Real de Leniz" izena hartu zuen. Egoera horretan jarraitu zuten Leintzeko gune guztiek (egungo Aretxabaleta eta Eskoriatza herrietako udalerriak osatzen duten herriguneek eta elizateek) 1630. urtera arte, Eskoriatza eta Aretxabaleta herrien arteko liskarrek bailararen banaketa ekarri arte. Urte horretan Aretxabaletak "Valle Real de Aretxabaleta" izena hartu zuen. Kale nagusiaren erdialdean udaletxea eraiki zen, eta eraikinak bertan dirauen arren gaur egun udalaren egoitza Arratabe jauregia da.

### Aro modernoa 
[220px|thumb|[Aretxabaletako bainuetxeak|Ibarrako bainuetxeko argazkiak.]]
XIX. mendearen erdialdera Madrildik Frantziara zihoan "Postarien Errege Bidea" eraiki zen eta Aretxabaleta zeharkatzen zuen. Honek bailara osoa biziberritu zuen eta uretsa (ur sufreduna) ematen zuten iturriak zeudela aprobetxatuz bainuetxeak eraiki ziren Aretxabaleta eta Eskoriatza artean. Ibarrakoak (1843an erakia) bainurako 16 gela zituen eta Madrildik nobleak etortzen ziren bertan egonaldiak egitera. Beirazko galeria batek lotzen zuen ostatu dotorearekin. 88 gela zituen ostatuak eta herritarren etxeak ere alokatzen zituzten "bañista madrildarrek". *Portasol* ezizena hartu zuen eremu hark, Madrilgo Puerta del Sol plazari erreferentzia eginez. Gaur egun ere eremu hartan dagoen auzoak Portasol izena du. Espainiar Estatuko bainuetxe garrantzitsuenetakoa bihurtu zen, honen adierazle 1888ko Bartzelonako Nazioarteko Erakusketan zilarrezko domina eskuratu izana. Otalorako bainuetxea 1867an zabaldu zen eta 60 gela zituen. Ibarrako Bainuetxea 1936an itxi zen, Otalorakoa aldiz 1896an eta ondoren Arrasatetik etorritako monja agustindarren komentua ezarri zuten bertan.

XIX. mendearen amaiera aldera Anglo-Vasco-Navarro trenbidea eraiki zen.

### XX mendea 
XX. mendearen lehenengo erdialdean nekazaritza eta abeltzaintza izan ziren herriko jarduera ekonomiko nagusia. Arrasateko kooperatiba mugimenduaren anparoan 1950. eta 1960. hamarkadetan industriak indar handia hartu zuen. Honek elizateetako biztanleak herrigunera aldatzea ekarri zuen, bai eta Espainiako hainbat lurraldetatik etorritako inmigrazio handia ere. Hasieran sarrailagintza nagusitu zen (CVL, Ilargi, AZBE...) eta ondoren iritsi zen elektrotresnen industria, Copreci enpresari lotuta. Fundizioak ere badira, Beroa (jadanik ez dagoena) eta Ederlan (Aretxabaleta eta Eskoriatza arteko mugan) dira adibide garbiak. 1984. urtean Aretxabaletako Industrialdea eratu zen Basabe poligonoan. Euskal gatazkak ere kolpatu zuen Aretxabaleta eta 1986an guardia zibilaren kuartelaren aurka egindako atentatuan bi guardi zibil hil ziren.

1979. urtean Urkuluko uharka eraiki zen. Ur biltegi garrantzitsua izateaz gain gaur egun aisialdirako gunea eta hegaztientzako pausaleku garrantzitsua ere bada.

## Ekonomia 
[220px|thumb|[Copreci lantegia.]]
Udalerriko ekonomi jarduera nagusia, abeltzaintzaren eta nekazaritzaren (barazkiak, fruitarbolak) gainetik, industria (metalen eraldakuntza, sarrailgintza, kimikoa eta manufaktura-industria) da. 2017an honela banatzen ziren jarduera ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,5; bigarren sektorea %59,6; hirugarren sektorea %37,1; eraikuntza %2,7. 

Bi industria gune daude Aretxabaletan, bata Basabe industrialdea, lehenengo eraiki zena, eta bestea Bainetxe industrigunea, XXI. mendekoa. Aretxabaletako enpresa handiena Copreci da ("Cooperativa de precisión"). 1963. urtean sortu zen eta elektrotresnak egiten ditu.

Aretxarte merkatarien elkartea sortu zen 1991. urtean. Hainbat ekintza egiten ditu herriko komertzioak sustatzeko, ezagunenak gabonetako iragarkia eta ixadebalde azokak.

## Demografia 
2019an herriak 7.098 biztanle zituen. Horietatik %21,34k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %7,69 ziren.. Murugainen magalean dauden Galartza eta Isurieta auzoetako elizak ere XIII mendekoak dira. Urkulu inguruan daudenak aldiz XIV eta XV mendeen artean eraiki ziren. Erdi Aroko baserri batzuk ere badiraute oraindik: Iraeban, Isurieta eta Murube.

Herriaren erdigunea osatzen duten eraikinak XV. mendetik aurrera altxatu ziren, Andre Mariaren Jasokundearen eliza, Otalora jauregia eta Arratabe jauregia, azken hau udaletxea da gaur egun.

* Herrigunean:
** Andre Mariaren Jasokundearen eliza: herriko parrokia edo eliza nagusia. XVI. mendean eraiki zen. testigantza, herriko eskolak euskaraz egitea debekatzen zuenekoa. Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko. ]]
Aretxabaletako euskara mendebaldeko hizkeraren aldaera bat da, sortaldeko euskararen parte den Debagoieneko euskara, hain zuzen. Deba eskualdeko hainbat herrik osatzen dute Debagoieneko hizkera: Gipuzkoako Aretxabaletak, Arrasatek, Eskoriatzak, Leintz Gatzagak eta Oñatik eta Arabako Aramaiok. *Leintz haranak* esparru berezia osatzen du Deba ibarrean, oso estua delako Arrasate, Aretxabaleta, Eskoriatza eta Leintz Gatzaga herrien arteko batasuna. Aramaioko hizkera ere ez da asko urruntzen hauetatik, baina bai Oleta auzokoa, Oletako hizkera sartaldeko eta sortaldeko hizkeren arteko tarteko hizkeratzat hartzen baita. Oñatiko hizkera ere berezia da. Oñati ez zen Gipuzkoan sartu 1845 urtera arte eta bertako hizkerak oraindik ere nortasun berezia du. Oro har, Debagoieneko hizkerak Arabako euskararen eragina duela esan daiteke. Debagoienak Gasteizekin eduki du hartu-emanik estuena eta, dirudienez, hango ezaugarriak eta hango berrikuntzak iritsi dira bertara.

2016an biztanleen %66,64 euskalduna zen..

Debagoiena guztian bezala, frikatxa ere bada Aretxabaletako gastronomiaren erakusgarria. Bildotsaren barrukiak txikitu, egosi eta harekin arrautzaz nahaskia egiten da.

### Kirolak 
[thumb|270px|[Aretxabaleta Kirol Elkartearen armarria.]]
Herriko kirol talde nagusia Aretxabaleta Kirol Elkartea da, **UDA** ezizenaz ezagunagoa. Futbol taldea Hirugarren Mailara igo zen 2015ean, baina garaipen handiena 1972an lortu zuen, Afizionatuen Espainiako futbol txapelketa hain zuzen ere.

Bi mendizale elkarte ere badira herrian, Murrukixo eta Zaraia.

Historia luzea duen beste kirol bat txirrindularitza da, hala errepidekoa nola ziklo-krosa. 1931n hasita Leintz Bailarari Itzulia egin zen urtero (Gerra Zibilak 8 urtetako etenaldia eragin zuen) eta garaiko txirrindulari onenek hartu zuten parte. Gaur egun ere jarraitzen du oraindik: abuztuaren 16an izaten da, eta Euskal Bailarak criteriumaren egutegian sartuta dago. Gerra ostean Nazioarteko ziklo-kros lasterketa antolatu zen, eta 1980ko hamarkadan Munduko Txapelketa antolatzear ere egon zen. Trialsinak ere zaleak baditu herrian eta 2018. urtean Oztopo taldea sortu zen.

### Jaiak 
[thumb|270px|[Txino dantza.]]
[thumb|270px|[Txapel Txin Eguna.]]
thumb|270px|Aretxabaletako erraldoiak.
Jai patronalak *Andramaixak* dira eta abuztuaren 14, 15, 16 eta 17an ospatzen dira. Kontzertuak, herri bazkariak, kirol txapelketak (txirrindularitza, pilota...) eta jaietako ohiko ekitaldiak izaten dira. Urtean zehar beste jaiegun batzuk ere izaten dira.
* Urtarrilaren 19an *Kanuto Deunaren Jaia*. Hainbat urtetan ospatu bazen ere gaur egun jadanik ez da ospatzen
* Aratusteak (Inauteriak):
** Aurreko asteburuan Txapel Txin Eguna ospatzen da, inauteriak badatozela adierazteko.
** Inauteri igandea izaten da egun handia. Kuadrilek eraikitako karrozen desfilea egiten da eta desfile horrekin Txino dantzak egiten du bat.
** Astearte gauean Txin-en hileta irudikatzen da.
* Maiatzaren hirugarren asteburuan:
** *Euskara Eguna* (herrian)
** *Otala Zelai Eguna* (Otala Zelai eremuan).
* Irailaren erdialdera Aretxabaletako tomatearen astea antolatzen da.
* Irailaren 29aren aurreko larunbatean *San Migelak*.
* Urriaren 31n Gaba Baltza ospatzen da azken urteotan.
* Eguberriak: hiru desfile egiten dira:
** Abenduaren 24an: Olentzero eta Mari Domingi
** Abenduaren 31n: Bizar Zuri (Errege Magoen postaria)
** Urtarrilaren 5ean: Errege Magoen kabalgata
* Auzoetako jaiak:
** Otsailaren 3a, Apotzaga-Etxebarrin *San Blas eguna*.
** Ekainaren 24a, Aozaratzan *San Juan jaiak*.
** Ekainaren 29a, Isurietan *San Pedro*.
** Uztailaren 10a, Larriñon *San Kristobal*.
** Uztailaren hirugarren asteburua, *Portasolgo jaiak*.
** Uztailaren 25a, Goroetan *Santixau jaiak*.
** Irailaren 8a, Areantzan *Agorreko andramaixak*.
** Azaroaren 12a, Arkarazon *San Millan jaiak*.
** Abenduaren 13a, Galartzan *Santa Luzia jaiak*.

### Musika 
1979an Aretxabaleta abesbatza eratu zen eta hainbat sari jaso izan ditu gregoriano estiloan. Horretaz gain Vatikanoko San Petri basilikan abestu duen lehen euskal abesbatza izan zen 1986an. Herriko Akordeoi Orkestrak ere sona badu.

Musika taldeak ere izan dira eta badira herrian. 1980. hamarkadan Akulu taldea osatu zen. Azken urteotan musika estilo anitzak jorratzen dituzten taldeak agertu dira; Neallta Fola, Screamers and Sinners, Krisis, Nhil, Wood Strings, Txerrikumeak eta Kaparrak, besteak beste. *Bixentak* taldeak herriko jaiegunetan abesti ezagunen bertsioak egiten ditu. 

Aipatzekoa da Aretxabaletako kuartela ere, han baitituzte entsegu lokalak herriko sortzaileek. Kuartela Kultur Elkartea sortu zuten 2019an.

## Aretxabaletar ospetsuak 
## Herri senidetuak 
1990. urtean Austriako Maria Wörth herriarekin harremanak egin zituen Aretxabaletak. Herriko udal gobernuak aurreragoko urrats bat egin asmoz senidetzeko proposamena aurkeztu zuen baina Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Eusko Jaurlaritzak ez zuten oniritzirik eman. Herri bien arteko harremanak hainbat urtetan luzatu ziren.

## Ikus, baita 
* Aretxabaleta. Izen bereko beste Aretxabaleta bat dago Gasteiz ondoan, 1025. urteko Donemiliagako goldean aipatua: ***Harizavalleta***.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aretxabaletako Udalaren webgunea
* Goiena.net atarian Aretxabaletako albisteak