Cathartidae

**Cathartidae** Accipitriformes ordenako hegaztien familia bat da. Eurasiako eta Afrikako saien funtzio ekologiko bera betetzen dute, eta, hori dela eta, leku batzuetan Ameriketako saiak edo Mundu Berriko saiak bezala ere ezagutzen dira. Eurasia eta Afrikako saiekin alderatuta portaera ekologiko eta morfologia antzekoa duten arren ez dute klado bera partekatzen, haien morfologia eta ekologia bertsua eboluzio konbergenteari esker ulertzen delarik. Zopiloteak eta kondorrak dira familia honetako kideak.

Familia honetako hegaztiak sarraskijaleak dira, eta, Eurafrasiako saiak bezala, eboluzionatu dute sarraskiak jateko inolako kalteordainik jasan gabe. Mundu Zaharreko saiekin digestio-aparatu potente bat partekatzeaz gain, lumarik gabeko buru soilak ere partekatzen dituzte, buruak sarraskietan sartzean deskonposatze prozesuan dagoen haragiko bakterioak lumen artean ez pilatzeko eta burua, beraz, garbiago mantentzeko. Ezaugarri partekatuez gain, Cathartidae espezie batzuek badute ezaugarri berezi bat Eurafrasiako saiengandik bereizten dituena, izan ere familia honetako espezie batzuek (*Cathartes sp.*) usaimen ona dute eta usaimenaz baliatzen dira, ikusmenarekin batera, sarraskiak aurkitzeko. Eurafrasiako saiek, berriz, ikusmenarekin bakarrik topatzen dute jatekoa. Cathartidae familiako zopilote espezie batzuk basoetan hegan egiteko moldatuta daude.  

## Taxonomia eta sistematika 
 sudur-hobi iragazkorra.]]
*Cathartidae* familia Frédéric de Lafresnaye frantziar ornitologoaren eskutik etorri zen (hasiera batean *Cathartinae* azpifamilia gisa), 1839. urtean. Katartidoak 7 espezie eta 5 generotan banatuta daude. 5 generoetatik (*Coragyps*, *Cathartes*, *Gymnogyps*, *Sarcoramphus*, *Vultur*) *Cathartes* generoa soilik ez da monotipikoa, gainontzeko 4 generoek espezie bana dute. 

Familia honen izena, *Cathartidae*, *"cathartes"* hitzetik dator, grezieraz *"garbitzaile"* esanahia duena (bere izaera sarraskijalea azpimarratuz). Mundu Zaharreko (Eurafrasia) eta Mundu Berriko (Amerikako kontinentea, kasu honetan) saiak elkarrengandik ahaidetasun estua ez duten arren, antzekotasun handiak partekatzen dituzte eboluzio konbergentea dela eta. *Cathartidae* espezie guztiak sailkatu zituzten analisi filogenetikoek 2 klado nagusi identifikatu zituzten. Lehenengo kladoa *Coragyps atratus*-ek (zopilote beltza) eta *Cathartes* generoko 3 espezieek; alegia, *Cathartes aura*-k (zopilote indioilarra), *Cathartes burrovianus*-ek (sabana zopilotea) eta *Cathartes melambrotus*-ek (baso-zopilotea) osatzen dute. Bigarren kladoa, berriz, *Sarcoramphus papa*-k (zopilote erregea), *Gymnogyps californianus*-ek (kondor kaliforniarra) eta *Vultur gryphus*-ek (kondor andetarra) osatzen dute.

Mundu Berriko saiak tradizionalki *Falconiformes* orndenaren barruan familia propio batean sailkatzen ziren. XX. mendearen amaieran, ordea, ornitologo ezberdinek katartidoak zikoinengandik hurbilago zeudela argudiatu zuten, datu kariotipiko, morfologiko eta portaerari burzko datuetan oinarriturik. Hau horrela, zientifiko batzuek *Ciconiiformes* ordenaren barruan sailkatu zituzten katartidoak, zikoina eta koartzekin batera; Sibley eta Monroe-k (1990) zikoinen azpifamilia bat bezala ere kontsideratu zituzten. Azken hau kritikatua izan zen eta DNAren sekuentzia aztertuta hasierako ikerketa datu okerretan oinarritu zela onartu zen, hori dela eta atzera bota zuten baieztapen hori. Geroxeago sai hauek ordena independente batean, alegia *Cathartiformes* ordenean, sailkatzeko saiakera bat egon zen, hegazti harrapariekiko zein zikoina eta koartzekiko ahaidetasun hurbilerik gabekoa.  

Hegazti taldeen arteko eboluzio loturen inguruko azken DNA multilokus ikerketek ondorioztatzen dute Mundu Berriko saiak (zopilote eta kondorrak), *Falconidae* familiarekin izan ezik, beste hegazti harrapariekin ahaidetuta daudela. Ikerketa honek katartidoak (zopilote eta kondorrak) *Accipitriformes* ordena berri baten parte
* *Phasmagyps* Chadronian -  Colorado-ko Eozenoa -
* Cathartidae gen. et sp. indet. - Mongoliako Oligozeno berantiarra -
* *Pliogyps*  - Ipar Amerika hegoaldeko Miozeno berantiarra – Pliozeno berantiarra -
* *Wingegyps* - Brasilgo Pleistozeno berantiarra -
* *Pleistovultur* - Brasilgo Pleistozeno berantiarra/Holozeno goiztiarra -
* Cathartidae gen. et sp. indet. - Kuba -
**Gymnogyps amplus* - Ipar AMerika mendebaldeko Pleistozeno berantiarra – Holozenoa -

* *Kuntur cardenasi* (Stucchi et al. 2015)

## Deskribapena 
Katartidoak hegazti handiak dira, Sabana-zopilotearen 56-61 cm luzeratik kondorren 120 cm luze eta 12 kg-raino doazen tamainetako hegaztiak izanik. Lumajea nagusiki beltza edo arrea da, batzuetan orban zuriekin nahastua, eta burua zein lepoa lumarik gabea dituzte. Azala disdiratsua izan ohi da eta zopilote erregeak protuberantzia koloretsuak garatzen ditu.

Katartido guztiek hego luze eta zabalak dituzte, baita ere isats zurrunak, planeatzera moldatutako animaliak dira. Lurreko hegaztien artean planeatzera moldatuen dauden hegaztiak dira. Erpeak ahulak dituzte eta ez daude harrapatzeko eginak. Aurrealdeko hatzak luzeak dira eta oinarrian hatzen arteko mintz txiki bat dute. Katartidoek ez dute siringerik, hegaztien ahots-organoa, beraz , hegazti hauen ahotsa maiztasun txikiarekin egindako karranka, txirrio edo marruen antzerako soinuetara mugatzen da.

Moko punta kakoduna da eta moko erlatiboki ahula dute beste hegazti harrapariekin alderatuta, Sudur-bidea erabat zulatuta dago, ez dago sudur-trenkada batengatik banatuta, beraz, mokoa soslai begiratuta sudur zulotik zehar beste aldea ikusten da. Begi handiak dituzte eta arrano, belatz eta beste hegazti harrapari aktiboen kontrara, katartidoen begiek ez dute bekain-arkuko itzalik.

Mundu Berriko saiak (katartidoak) urohidrosiaz baliatzen dira gorputzaren tenperatura jaisteko, alegia, hanken gainean kaka egiteko joera dute lurrunketaren bidez hozteko. Zikoinek ere portaera bera dute eta hau da bi taldeen arteko nolabaiteko lotura edo ahaidetasuna azaltzeko erabiltzen den argudioetako bat. Katartido gehienak egoiliarrak (urte osokoak) dira, baina zopilote indioilarra Kanada eta AEBn ugaldu eta negua Hego Amerikan igarotzen du, migrazioa eginez. Mundu Berriko saiak habitat eta ekosistema anitzetatik hedatzen dira; basamortuetatik oihan tropikaletaraino eta itsas mailako garaietatik mendikate garaietaraino.

### Elikadura 
 bat eta zopilote beltzak sarraski batez elikatzen]]
Egungo katartido guztiak sarraskijaleak dira. Animalien sarraskiez gaiz, usteldutako frutaz eta zaborraz ere elika daitezke. *Cathartes* generoak usaimena erabiltzen du animalien sarraskiak detektatzeko, usteltzen ari den haragiaren etanotiol gasa usaintzeko kapaz baitira genero horretako espezieak. Espezie hauen usaimen-erraboila bereziki garatua dago beste espezieekin alderatuta. Beste espezie batzuek, ordea, zopilote beltzak eta zopilote erregeak esaterako, usaimen pobrea dute eta ikusmenaz baliatzen dira sarraskiak topatzeko, sarritan *Cathartes* generoko espezieak edo bestelako sarraskijaleak atzetik jarraituz. 2014an 50 zopiloteen (zopilote indioilarrak eta zopilote beltzak) aurpegiko azaleko bakterioen flora eta heste lodiko flora ikertu zen. Ikerketa horrek erakusten zuen katartidoen aurpegiko azaleko bakterioen aniztasuna heste lodiarena baino handiagoa zela, hau beste ornodunetan ematen denaren kontrakoa da, bestelako ornodunek heste lodietako bakterioen bioaniztasuna nabarmen handiagoa izaten baitute. Heste lodian beste ornodunetan patogenoak diren bi bakterio talde identifikatu ziren: *Clostridia* eta *Fusobacteriota* (lehen *Fusobacteria* zena). Bi talde hauek bereziki ugariak dira hesteetan. Ikerketak DNA sekuentzia osoaren zenbaketa egin ostean 26% eta 85% bitarteko DNA sekuentziaren zenbaketa *Clostridia* taldeari zegokiola ondorioztatu zuen. *Fusobacteriota* taldeari dagokionez, 0,2% eta 54% bitartekoa zen DNA sekuentziaren zenbaketa zopilote beltzetan; zopilote indioilarren kasuan, aldiz, 2% eta 69% bitartekoa. Bi bakterio talde horiek aurpegiaren azalean ere aurkitzen dira, *Clostridia* 7% eta 40% artean eta *Fusobacteriota* 23%-raino. Hau katartidoek burua sarraskiaren hesteetan sartzearen ondorioa dela iradokitzen da. Bi bakterio talde horiek, sarraskietatik maiz barruratuak, katartidoen hesteetan beste bakterio ezberdinekin lehiatzen dute eta nagusitu egiten dira. Katartidoen hesteetako metagenoman ehunak degradatzen dituzten entzimak kodifikatzen dituzten geneak aurkitu dituzte, baita *Clostridium perfringens*-ri lotutako toxinak ere. Honek katartidoek usteltzen ari den haragiaren bakterioen toxinak toleratzeaz gain deskonposatze prozesuan dauden sarraski horien bakterioei onura ateratzen dietenaren hipotesia indartzen du. 2020-ko datuen arabera, Yurok tribuak eta kondor kaliforniarraren errekuperazioaren aldeko programak espezie honen populazio osoa 504 alekoa zela informatu zuten; horietatik 329 bizitza basatian eta 175 gatibu zirelarik. 

Kondor andetarra ere arriskuan dago, espezie kaltebera gisa sailkatuta. Zopilote beltza, zopilote indioilarra, sabana-zopilotea eta baso-zopilotea "kezka txikia" gisa sailkatuta daude IUCNren zerrenda gorrian. Zopilote erregea ere "kezka txikia" moduan sailkatuta dago, baina azken honen populazioa gainbeheran dagoen zantzuak badaude.

## Kulturan 
Zopilote beltza eta zopilote erregea presente zeuden Maien zibilizazioaren kulturan. Bi espezie hauek zenbait Maia kodexen glifoetan agertzen dira. Zopilote erregea da espezie irudikatuena, bere mokoaren protuberantzia eta begiak ezaugarritzen dituzten zirkulu zentrokideak direla eta erraz bereizten dena. Zopilote erregea batzuetan gizaki baten gorputza eta hegazti baten burua duen jainko bat bezala irudikatzen zen. Maia mitologiaren arabera, jainko hau gizakien eta gainkontzeko jainkoen artean mezuak eramateaz arduratzen zen. "Cozcaquauhtli", Maia egutegiaren hamairugarren eguna, irudikatzeko ere erabiltzen zuten. Zopilote beltza, ordea, heriotzarekin eta hegazti harrapari erasokorrekin lotzen da, Maia glifoetan sarritan gizakiak erasotzen agertzen da. Espezie honek ez du zopilote erregeari atxikitzen zaion erlijio-konnotaziorik. Glifo batzuek espezie hau ezaugarritzen duten sudur-hobi irekia eta moko gakotua irudikatzen duten arren, glifoetako irudi batzuk espezie honetakoak direla onartzen da zopilote erregearen protuberantziarik gabe, saien antza handiz eta kolore beltzaz irudikatzen direlako.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Allaby, Michael (1992). *The Concise Oxford Dictionary of Zoology*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-286093-3, orr: 348
* Alvarenga, H. M F. & S. L. Olson. (2004). "A new genus of tiny condor from the Pleistocene of Brazil (Aves: Vulturidae).  Wayback Machine-en artxibatua: *Proceedings of the Biological Society of Washington* **117**(1) 1 9. 2012-02-27
* Alvarenga, H.; Brito, G. R. R.; Migotto, R.; Hubbe, A.; Höfling, E. (2008) Pleistovultur nevesi gen. et sp. nov. (Aves: Vulturidae) and the diversity of condors and vultures in the South American Pleistocene. Ameghiniana 45 (3): 613–618.
* American Ornithologists' Union (2009) Check-list of North American Birds, Tinamiformes to Falconiformes 7th Edition. AOU. Kontsulta: 2009ko azaroak 9an,
* American Ornithologists' Union (2010) Check-list of North American Birds, Tinamiformes to Falconiformes 7th Edition. AOU. Kontsulta: 2010ko abuztuak 3an.
* Avise, J. C. (1994). "DNA sequence support for a close phylogenetic relationship between some storks and New World vultures". *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **91** (11): 5173–5177. Bibcode:.  doi:10.1073/pnas.91.11.5173. PMC 43954. PMID 8197203. Erratum, *PNAS* **92**(7); 3076 (1995). doi:10.1073/pnas.92.7.3076b. 
* BirdLife International (2004). *2001 Categories & Criteria (version 3.1)*. International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. Kontsulta: 2007ko irailak 9an.
* BirdLife International (2020). "*Vultur gryphus*". *IUCN Espezie mehatxatuen zerrenda gorria*. **2020** e.T22697641A181325230. doi:10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22697641A181325230.en. Kontsulta: 2021ko azaroak 12an.
* BirdLife International (2020). "*Gymnogyps californianus*". *IUCN Red List of Threatened Species*. **2020** e.T22697636A181151405.
* Brookes, Ian, ed. (2006). *The Chambers Dictionary, ninth edition*. Edinburgo: Chambers. ISBN 978-0-550-10185-3. orr: 238
* Brown J. W. & D. P. Mindell (2009) "Diurnal birds of prey (Falconiformes)" orr: 436–439, Hedges S. B. eta S. Kumar, Eds. (2009) *The Timetree of Life* Oxford University Press. ISBN 0-19-953503-5.
* de Boer, L. E. M. (1975). "Karyological heterogeneity in the Falconiformes (Aves)". *Cellular and Molecular Life Sciences*. **31** (10): 1138–1139. doi:10.1007/BF02326755. PMID 1204722. S2CID 38685825.
* Campbell, Kenneth E. Jr.; Tonni, E. P. (1983). "Size and Locomotion in Teratorns (Aves: Teratornithidae)". *Auk*. **100** (2): 390–403.  doi:10.1093/auk/100.2.390. S2CID 55910440.
* Cracraft, J., F. K. Barker, M. Braun, J. Harshman, G. J. Dyke, J. Feinstein, S. Stanley, A. Cibois, P. Schikler, P. Beresford, J. García-Moreno, M. D. Sorenson, T. Yuri, and D. P. Mindell. (2004) "Phylogenetic relationships among modern birds (Neornithes): toward an avian tree of life." orr: 468–489 in *Assembling the tree of life* (J. Cracraft and M. J. Donoghue, eds.). Oxford University Press, New York.
* Emslie, Steven D (1988). "An early condor-like vulture from North America". (PDF). *The Auk*. **105** (3): 529–535. doi:10.1093/auk/105.3.529.
* Ericson, Per G. P.; Anderson, Cajsa L.; Britton, Tom; Elżanowski, Andrzej; Johansson, Ulf S.; Kallersjö, Mari; Ohlson, Jan I.; Parsons, Thomas J.; Zuccon, Dario; Mayr, Gerald (2006). "Diversification of Neoaves: integration of molecular sequence data and fossils". *Biology Letters*. **2** (4): 543–7. doi:10.1098/rsbl.2006.0523.  PMC 1834003. PMID 17148284.
* Farmer A, Francl, K (2008) *Cathartes aura* University of Michigan Animal Diversity Web. Komtsulta: 2009ko urriak 8an.
* Feduccia, J. Alan. (1999) *The Origin and Evolution of Birds* Yale University Press ISBN 0-226-05641-4, orr: 300.
* Fisher, Harvey I (1942). "The Pterylosis of the Andean Condor". *Condor*. **44** (1): 30–32. doi:10.2307/1364195. JSTOR 1364195.
* Gibb, G. C.; Kardailsky, O.; Kimball, R. T.; Braun, E. L.; Penny, D. (2007). "Mitochondrial genomes and avian phylogeny: complex characters and resolvability without explosive radiations". *Molecular Biology and Evolution*. **24** (1): 269–280.  CiteSeerX 10.1.1.106.1680.  doi:10.1093/molbev/msl158. .
* Harris, Tim (2009). *Complete Birds Of The World*. Washington D.C: National Geographic Society. orr: 72
* Hackett, Shannon J.; Kimball, Rebecca T.; Reddy, Sushma; Bowie, Rauri C. K.; Braun, Edward L.; Braun, Michael J.; Chojnowski, Jena L.; Cox, W. Andrew; Han, Kin-Lan; Harshman, John; Huddleston, Christopher J.; Marks, Ben D.; Miglia, Kathleen J.; Moore, William S.; Sheldon, Frederick H.; Steadman, David W.; Witt, Christopher C.; Yuri, Tamaki (2008). "A phylogenomic study of birds reveals their evolutionary history". *Science*. **320** (5884): 1763–68. Bibcode:2008Sci...320.1763H. doi:10.1126/science.1157704. . S2CID 6472805.
* Howell, Steve N.G., and Sophie Webb (1995). *A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America.* New York: Oxford University Press ISBN 0-19-854012-4, orr: 174.
* Johnson, J.A.; Brown, J.W.; Fuchs, J.; Mindell, D.P. (2016). "Multi-locus phylogenetic inference among New World Vultures (Aves: Cathartidae)". *Molecular Phylogenetics and Evolution*. **105**: 193–199. Bibcode:2016MolPE.105..193J. doi:10.1016/j.ympev.2016.08.025. .
* Kemp, Alan, and Ian Newton (2003): New World Vultures. In Christopher Perrins, ed., *The Firefly Encyclopedia of Birds*. Firefly Books. ISBN 1-55297-777-3. orr: 146
* Krabbe, Niels & Fjeldså, Jon. 1990: *Birds of the High Andes*. Apollo Press ISBN 87-88757-16-1, orr: 88
* Ligon, J. D. (1967). "Relationships of the cathartid vultures". *Occasional Papers of the Museum of Zoology, University of Michigan*. **651**: 1–26.
* Mayr, G (2006). "A new raptorial bird from the Middle Eocene of Messel, Germany" (PDF). *Historical Biology*. **18** (2): 95–102. Bibcode:2006HBio...18...99M. CiteSeerX 10.1.1.493.8590. doi:10.1080/08912960600640762. S2CID 34895565.
* Myers, P., R. Espinosa, C. S. Parr, T. Jones, G. S. Hammond, and T. A. Dewey. (2008) Family Cathartidae University of Michigan Animal Diversity Kontsulta data: 2009ko urriak 5ean.
* Phillips, Steven J, Comus, Patricia Wentworth (Arizona-Sonora Desert Museum) (2000) *A natural history of the Sonoran Desert* University of California Press ISBN 0-520-21980-5, orr: 377
* Reed, Chester Albert (1914): *The bird book: illustrating in natural colors more than seven hundred North American birds, also several hundred photographs of their nests and eggs*. University of Wisconsin. orr: 198
* Remsen, J. V., Jr., C. D. Cadena, A. Jaramillo, M. Nores, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, T. S. Schulenberg, F. G. Stiles, D. F. Stotz, and K. J. Zimmer. *A classification of the bird species of South America*. American Ornithologists' Union.
* Ryser Fred A. & A. Ryser, Fred Jr. 1985: *Birds of the Great Basin: A Natural History*. University of Nevada Press. ISBN 0-87417-080-X p. 211.
* Sibley, Charles G. and Burt L. Monroe (1990) *Distribution and Taxonomy of the Birds of the World*. Yale University Press. ISBN 0-300-04969-2.
* Sibley, Charles G., and Jon E. Ahlquist (1991) *Phylogeny and Classification of Birds: A Study in Molecular Evolution*. Yale University Press. ISBN 0-300-04085-7.
* Snyder, Noel F. R. & Snyder, Helen (2006). *Raptors of North America: Natural History and Conservation*. Voyageur Press. ISBN 0-7603-2582-0, orr: 40.
* Stone, Lynn M. (1992) *Vultures* Rourke Publishing Group ISBN 0-86593-193-3, orr: 14
* Stucchi, Marcelo; Emslie Steven, D (2005). "Un Nuevo Cóndor (Ciconiiformes, Vulturidae) del Mioceno Tardío-Plioceno Temprano de la Formación Pisco, Perú". *The Condor* (in Spanish). **107** (1): 107–113. doi:10.1650/7475. S2CID 85805971.
* Suárez, W.; Emslie, S.D. (2003). "New fossil material with a redescription of the extinct condor *Gymnogyps varonai* (Arredondo, 1971) from the Quaternary of Cuba (Aves: Vulturidae)" (PDF). *Proceedings of the Biological Society of Washington*. **116** (1): 29–37.
* Suarez, William (2004) "The identity of the fossil raptor of the genus *Amplibuteo* (Aves: Accipitridae) from the Quaternary of Cuba" *Caribbean Journal of Science* **40**: (1) 120 125.
* Terres, J. K. & National Audubon Society (1991). *The Audubon Society Encyclopedia of North American Birds*. Reprint of 1980 edition. ISBN 0-517-03288-0, orr: 957.
* Tozzer, Alfred Marston & Allen, Glover Morrill (1910). *Animal Figures in the Maya Codices*. Harvard University Plates 17 & 18.
* Wink, M (1995). "Phylogeny of Old and New World vultures (Aves: Accipitridae and Cathartidae) inferred from nucleotide sequences of the mitochondrial cytochrome *b* gene". *Zeitschrift für Naturforschung*. **50** (11–12): 868–882. doi:10.1515/znc-1995-11-1220. .
* Zim, Herbert Spencer; Robbins, Chandler S.; Bruun, Bertel (2001) *Birds of North America: A Guide to Field Identification* Golden Publishing. ISBN 1-58238-090-2.

## Ikus, gainera 
* Accipitriformes
* Sai

## Kanpo estekak 
* New World Vulture videos, photos and sounds (Internet Bird Collection).
* New World Vulture photos (beautyofbirds.com).