Arkimedesen torlojua

thumb|Arkimedesen torlojua
**Arkimedesen torlojua**, ura, irina edo laboreak igotzeko erabiltzen den makina grabimetriko helikoidala da. Arkimedesek K.a.&nbsp;III.&nbsp;mendean asmatu zuela esan ohi da, eta hortik datorkio izena, hala ere, oso litekeena da Antzinako Egipton askoz ere antzinagoko garaietan ere erabili izana. Plano okertu batean kokatutako zilindro huts bat da, biraketa-ardatzaren azpitik dagoen gorputza edo fluidoa altxatzeko aukera ematen duena. Asmatu zenetik orain arte, ponpaketan erabili izan da. Bere zirkuitu infinituagatik, torloju amaigabea ere deitzen zaio.

Gaur egun, industria mota guztietarako solidoak erraz garraiatzeko ere erabiltzen da torlojua. Kalitate handiko modulu polimeriko horiek lehen aukera gisa hautatzen dira, aplikazio txikietarako zein handietarako.

## Historia
[thumb|[Egipto, 1950eko hamarkadako ur-ponpa bat, Arkimedesen torlojuaren mekanismoa erabiltzen duena.]]
Torloju-ponpa desplazamendu positiboko ponparik zaharrena da.​ Ur-torloju edo torloju-ponpa baten lehen erregistroak Egipto helenistikoan daude, K.a.&nbsp;III. mendea baino lehen.​​ Egiptoko torlojua, Niloko ura altxatzeko erabiltzen zena, zilindro baten inguruan bildutako hodiez osatuta zegoen; unitate osoa biratu ahala, ura hodi kiribilaren barruan goratzen doa goragune goreneraino. Egiptoko torloju-bonbaren geroagoko diseinu batek kiribil-zirrikitu bat zuen egur trinkozko zilindro baten kanpoaldean ebakita, eta, gero, zilindroa oholez edo metalezko xaflez estalia zegoen zirrikituen arteko gainazalak estuki estaliz Asiriako Senaquerib erregearen (K.a.&nbsp;704-681) inskripzio kuneiforme bat erabili du 350 urte lehenagoko brontzezko ur-torlojuen galdaketa deskribatzeko. Hori bat dator Estrabon autore klasikoarekin, zeinak lorategi esekiak torlojuz ureztatutzat deskribatzen dituen.

Torlojuzko bonba, geroago, Egiptotik Greziara sartu zuten.​ Arkimedesek deskribatu zuen Egiptora egindako bisita bat zela eta, K.a.&nbsp;234. urtearen inguruan. Tradizio horrek ezin du islatu greziarrentzat, garai helenistikoaren aurretik, aparatua ezezaguna zela baino.

## Diseinua
[[Fitxategi:Archimedes screw design parameters.webp|alt=Archimedes screw design parameters|thumb|366x366px|Arkimedesen torlojuaren diseinu-parametroak.​ Beraz, ekuazio analitiko hau Arkimedesen torlojuak diseinatzeko erabil zitekeen:

D_O=\sqrt[3]{\frac{16\pi Q}{\sigma\omega (2\theta_O-sin2\theta_O-\delta^2(2\theta_i-sin(2\theta_i))}}

non D_O (m)-n den eta:

\omega: Arkimedesen torlojuaren errotazio-abiadura (rad/s)

Q: Fluxu bolumetrikoaren tasa (m^3/s)

Arkimedesen torloju-diseinatzaileek erabiltzen dituzten estandar komunetan oinarrituta, ekuazio analitiko hori honela sinplifika daiteke:

D_O\approx \eta Q^{3/7}

η-ren balioa, sinpleki, \eta grafia.

## Aldaerak
[thumb|Arkimedesen torloju bat, [Uzta biltzeko makina|uzta-makina batean ikusia]]
Arkimedesen torlojua lehen ikusi ditugun alderantzizko ekintzarako ere erabiltzen da. Ura torlojuaren goiko aldetik isurtzen da torlojua biraraziz. Horri esker, energia lor dezakegu torlojuak sorgailu elektriko bati eraginez. Metodo hau erabiltzen duten zentral asko daude, hala nola Sttle Hydro eta Hydro Torrs; Ingalaterran eta beste herrialde batzuetan martxan dauden bi proiektu mikro elektriko dira.

Torloju-garraiatzailea hodi baten barruan dagoen Arkimedesen torloju bat da. Motor batek biratzen du materiala garraiatzailearen mutur batetik bestera eramateko. Bereziki egokia da material pikortatuak garraiatzeko, hala nola injekzio bidezko moldaketan erabiltzen diren plastikozko pikorrak eta zereal-aleak. Likidoak garraiatzeko ere erabil daiteke. Industria-kontroleko aplikazioetan, garraiatzailea elikatzaile birakari edo tasa aldakorreko elikatzaile gisa erabil daiteke, prozesu batean neurtutako material-tasa edo kopurua emateko.

Arkimedesen torlojuaren aldaera bat injekzio bidezko moldekatze-makina batzuetan ere aurki daiteke, baita plastikoen presiopeko eta estrusiozko galdaketa-makinetan ere, materiala konprimitzeko eta urtzeko gero eta gehiago pasatzen den torlojua erabiltzen baitute. Torloju birakariko aire-konpresore batean ere erabiltzen da. Eskala askoz handiagoan, Arkimedesen torloju gero eta txikiagoak hondakin-materiala trinkotzeko erabiltzen dira.

## Irudi galeria

Fitxategi:Archimedes screw.JPG|Arkimedesen torloju baten irudia Chambers Entziklopedian (Filadelfia: J.B. Lippincott Company, 1875) 
Fitxategi:Wasserschraube.JPG|Egurrezko Arkimedesen torlojua.
Fitxategi:Archimedische Schraube.JPG|Eskuzko Arkimedesen torloju bat Bonndorf hiriko hiri-parke batean
Fitxategi:VitruviusTenBooksMHMorgan1914p295.gif|Vitruvioren *The Ten Books on Architecture* liburuko irudia. (*De architectura*) Morris Hicky Morgan. Cambridge: Harvard University Press. London: Humphrey Milford. Oxford University Press. 1914. 
Fitxategi:VitruviusTenBooksMHMorgan1914p296.jpg|Vitruvioren liburuaren beste irudi bat
Fitxategi:Heide archimedische schraube.jpg|Eskuzko Arkimedesen torloju bat, Alemaniako Heide hiriko merkatu plazan ura igotzeko erabiltzen dena
Fitxategi:FortFun Schrauben.jpg|Torlojua Fort Fun Abenteuerland-en
Fitxategi:Norden Archimedische Schraube.jpg|Torlojua Norden-en, Alemania
Fitxategi:Turbina ad acqua Riserva Naturale Valle dell'Aniene.JPG|Torlojua Valle dell'Aniene-ko natura-erreserba (Erroma)

## Ikus, gainera
* Torloju ponpa

## Erreferentziak
## Bibliografia
* Kantert, P. J.: *Manual for Archimedean Screw Pump*, Hirthammer Verlag 2008, ISBN 978-3-88721-896-6.
* Kantert, P. J.: *Praxishandbuch Schneckenpumpe*, Hirthammer Verlag 2008, ISBN 978-3-88721-202-5.
* Kantert, P. J.: *Praxishandbuch Schneckenpumpe* - 2. argitaraldia, DWA 2020, ISBN 978-3-88721-888-1.
* YoosefDoost, A, W.-D. Lubitz: Archimedes Screw Design: An Analytical Model for Rapid Estimation of Archimedes Screw Geometry, Energies 2021. doi:
* YoosefDoost, A, W.-D. Lubitz: Design Guideline for Hydropower Plants Using One or Multiple Archimedes Screws, Processes, 2021. doi:
* YoosefDoost, A, W.-D. Lubitz: Archimedes Screw Turbines: A Sustainable Development Solution for Green and Renewable Energy Generation—A Review of Potential and Design Procedures, Sustainability, 2020. doi:.
* Yoosefdoost, A.: Archimedes Screw Generators and Hydropower Plants: A Design Guideline and Analytical Models, University of Guelph, 2022, PhD Thesis, Guelph, ON, Canada (2022).
* Nuernbergk, D. and Rorres C.: „An Analytical Model for the Water Inflow of an Archimedes Screw Used in Hydropower Generation", ASCE Journal of Hydraulic Engineering, Published: 2012-07-23
* Nuernbergk D. M.: "Wasserkraftschnecken – Berechnung und optimaler Entwurf von archimedischen Schnecken als Wasserkraftmaschine", Verlag Moritz Schäfer, Detmold, 1. edizioa. 2012, 272 or., 
* Rorres C.: "The turn of the Screw: Optimum design of an Archimedes Screw", ASCE Journal of Hydraulic Engineering, 126. lib, 1. zkia., 2000ko urtarrila, 72–80 or.
* Nagel, G.; Radlik, K.: Wasserförderschnecken – Planung, Bau und Betrieb von Wasserhebeanlagen; Udo Pfriemer Buchverlag in der Bauverlag GmbH, Wiesbaden, Berlin (1988)
* 
* Oleson, John Peter (1984), *Greek and Roman mechanical water-lifting devices. The History of a Technology, Dordrecht: D*. *Reidel, ISBN 90-277-1693-5
* Oleson, John Peter (2000), *"Water-Lifting", in Wikander, Örjan, Handbook of Ancient Water Technology, Technology and Change in History*, 2, Leiden, 217–302 or. (242–251), ISBN 90-04-11123-9
* White, Jr., Lynn (1962), *Medieval Technology and Social Change*, Oxford: Clarendon Press.

## Kanpo estekak