Izenordain

Hizkuntzalaritzan, **izenordaina** izenak ordezka ditzakeen hitza da. Adibidez, *hau*, *zu* edo *nor*. Izenordainak izen bereziak. Izenordainari dagokionari eta horren forma hartzen duenari **pronominal** ere deitzen zaio (aditz pronominal, izenordain posesiboa, ...).

## Euskaraz 
Mota desberdinetako izenordainak daude euskaraz: zehaztuak, zehaztugabeak, galderazkoak, etab.

### Pertsona-izenordain zehaztuak 
Izenordain zehaztuek erreferente zehatza dute, eta solasean parte hartzen duten pertsonak hartzen dituzte kontuan. 

- Lehen pertsona singularra hizketan ari dena da.

- Bigarren pertsona singularra lehendabizikoaren solaskidea da.

- Lehen pertsona plurala, berriz, hiztuna barnean duen pertsona-multzoa da. 

- Bigarren pertsona plurala solaskidea eta beste zenbait biltzen dituen multzoari dagokio. 

Horregatik deitzen zaie «zehaztuak». Bi multzotan banatzen dira pertsona-izenordain zehaztuak: a) arruntak eta b) indartuak:

Laukiari erreparatuz gero, berehala ikusten da 2. pertsona singularrekotzat bi izenordain eman direla: HI eta ZU. Baina hori erdiegia da. Esanahiari begira, argi dago hala direla, baina ohartu behar da aditz-jokoan ZU izenordainak, GU izenordainak bezala, plural-marka eskatzen duela:
* *Gu ez ga**it**u ikusi*
esaten den bezala, hau ere esaten da:
* *Zu ez za**it**u ikusi.*
Eta, alderantziz,
* *Ni ikusi **nau**.*
(-it- gabe),
* *Hi ikusi **hau**.*
Horrek esan nahi du aspaldian *zu* izenordaina 2. pertsona pluralekoa zela. Hain zuzen, *zu*k singularraren balioa hartu zuenean, euskarak pluralerako izenordain berri bat sortu behar izan zuen: *zuek*.

### Izenordain indartuak 
Izenordain indartuez bi ohar egin behar dira:
# Izenordain indartuen sailean forma bat baino gehiago ageri da, euskalkietan forma bat baino gehiago ageri baita.
# Erabilerari dagokionez, arauren bat eman behar eta, esan beharrekoa da forma indartuak galdegaiaren lekuan erabil daitezkeela.
Arruntak ere bai, jakina:
* *NEU etorri nintzen lehena*. ( = *NI etorri nintzen lehena*)
* *GEURI esan zigun Pellok*. ( = *GURI esan zigun Pellok*)
Hortik aparte, mintzagaiaren lekuan ere ager daitezke, batez ere ERE, BEHINTZAT, eta horrelakoen lagun: *NEUK ERE esango nizuke zertxobait.*

### Izenordain zehaztugabeak 
Horien erreferentzia zehaztu gabe dago: mugagabea indefinitua dela esaten da. Denen oinarrian galde-hitza den izenordaina dago. Galderazko izenordaina da, hain zuzen, zehaztu gabeetan zehaztugabeena. Beraz, bi multzo nagusi bereiziko dira:

#### *Nor* eta *zein* 
*Nor* izenordaina pertsonez galdetzeko erabiltzen da. Haren ordez, zenbait euskaldunek *zein* erabiltzen dute:
* *NOREKIN etorri zinen bart? / ZEINEKIN etorri zinen bart?*

#### *Zer* 
Hau da pertsona ez direnez galdetzeko erabiltzen dugun galde-izenordaina.
* (a) *ZER erantzun dizu maisuak?*
Baina izenordain ez ezik determinatzaile ere izan daiteke *zer*. Goian ez bezala, perpaus honetan ikusten denez, *zer*ek izen bati laguntzen dio izen-sintagma baten barruan:
* (b) *ZER ordu da?*
(a) adibidean, *Zer* izenordaina aski da izen-sintagma osatzeko. Horregatik da, hain zuzen, izenordain. (b) adibidean, berriz, izen-sintagmaren ardatza beste izen bat da. *Zer*-ek, hor, izen hori determinatzen du. Horregatik, determinatzaile ere izan daiteke.

#### *Norbait* eta *nor edo nor* 
Hauek ere, oinarrian duten galde-izenordaina bezala, pertsonazkoak dira. Zehazki nor den esan gabe utzi nahi den pertsona bat aipatzeko erabiltzen dira:
* *NORBAIT dabil zure gelan* = *NOR EDO NOR dabil gure gelan*.

#### *Zerbait* eta *zer* *edo* *zer* 
Izenordain hauek pertsona ez direnak aipatzeko erabiltzen dira. Zehaztugabea da hau ere. ZERBAIT eta ZER EDO ZER erabat baliokide dira.
* *ZERBAIT hartuko nuke = ZER EDO ZER hartuko nuke.*

#### *Edonor*, *edozein*, *edozer* 
*Edonor* pertsonazkoa da. *Edozein*, berriz, alde horretatik definitu gabea da, eta pertsonei nahiz pertsona ez direnei erreferentzia egiteko erabil daiteke. *Edozer*, berriz, pertsona ez direnei erreferentzia eginez bakarrik erabil daiteke. *Edonor* beti izenordain da. *Edozein* eta *Edozer*, berriz, izenordain eta determinatzaile izan daitezke:
* ***Edonork** idatz zezakeen gutun hura. / ***Edonor** haurrek idatz zezakeen gutun hura.*
(Beraz, izenordain).
* ***Edozeinek** ekarriko dizu liburua. / **Edozein** **saltzailek** ekarriko dizu liburua.*
(Beraz, izenordain —lehen perpausean— nahiz determinatzaile —bigarrenean—).
* *Horiek **edozer** erantzuten dizute. / Horiek **edozer gauza** erantzuten dizute.*
(Hemen ere, izenordain —lehen perpausean— nahiz determinatzaile —bigarrenean—).

Esanahiari dagokionez, sail honetako izenordainek, edo elementu horri esker, halako aukera bat edo, disjuntzio bat edo, adierazten dute. *Edonor*-ek esan nahi du, gutxi gorabehera, honelako zerbait: «honek edo beste batek».

#### *Nornahi*, *zernahi*, *zeinahi* 
Hauek ere zehaztugabeak dira, eta, aurrekoek bezala, aukera bat adierazten dute. *Nornahi* pertsonazkoa da. *Zeinahi*k bietarako balio du. *Zernahi*, berriz, oinarrian duen *zer* izenordaina bezala, pertsona ez direnei erreferentzia egiteko baliatzen da. Azken bi horiek, gainera, izenordain nahiz determinatzaile izan daitezke:
* *NORNAHIK ez du horrelako autoa erosten.*
* *ZERNAHI eros dezakezu denda horretan.*
* *ZEINAHI euskaldunek gogoz irakurtzeko moduko liburu bat idatzi du Iñakik.*
-*NAHI*-ren ezkerretara doana **-n**-z, **-t**-z edo **-k**-z amaitzen bada, zilegi da bi osagaiak marratxo bat tartean dutela idaztea. Beraz: *zeinahi* nahiz *zein-nahi*.

#### *Inor* eta *ezer* 
Izenordain zehaztugabe hauek ere *nor* eta *zer* galde-izenordainen gainean eraikiak daude. *Norbait* eta *zerbait*en kidekoak dira beren ezaugarrietan: zehaztugabeak dira, bata pertsonei eta bestea pertsona ez direnei erreferentzia egiteko erabiltzen dira, etab. Baina badute alde esanguratsu bat: *inor* eta *ezer* testuinguru berezietan erabiltzen dira, oro har, ezezko testuinguruetan erabiltzen baitira, baita bestelako testuinguruetan ere: baldintzazkoetan, galderazkoetan eta konparaziozkoetan adibidez.
* *Inor ikusi al duzu?*
* *Ezer baino lehen, ura edan behar dut.*
* *Ezer erosi nahi baduzu, esan iezadazu, mesedez.*

#### *Inor* / *ezer* eta *norbait* / *zerbait* izenordainen arteko ezberdintasuna 
Gorago azaldu da *inor* / *ezer* batez ere ezezko testuinguruetan ager daitezkeela. Baina testuinguru horietan, *norbait* / *zerbait* saileko izenordainak ere ager daitezke:
* *Norbait ez da bilerara etorri.*
* *Zerbait ez dut oraindik probatu.*
* *Norbaitek ikusi al zaitu?*
Hala ere, *inor* / *ezer* sailekoak eta *norbait* / *zerbait* sailekoak ez dira baliokideak. Goiko adibideei erreparatuz gero, ikusten da *norbait* / *zerbait* sailekoak *inor* / *ezer* sailekoak baino «baiezkoago» edo, direla. Ikus argiago honako adibide hau, guztiz argi uzten baitu bien arteko kontrastea:
* *Auto honetan zerbait ez dabil ongi.*
* *Auto honetan ezer ez dabil ongi.*
Aurreko bi perpausak ez dira batere baliokideak. Lehenbizikoa era honetara parafrasea liteke: «Auto honetan *bada zerbait* ongi ez dabilena». Bigarrena, berriz, era honetara: «Auto honetan *ez dago ezer* ongi dabilenik». Beraz, zeharo esanahi desberdina.

#### *Inor* *ez* / *ezer* *ez* 
*Inor* eta *ezer* ezezko testuinguruetan ibiltzen badira gustura, testuinguru hori agerian jarri behar da perpausa erabat murriztua dagoenean ere. Horrela, honako galdera honi:
* * Nork nahi du kafesnea?*
perpaus oso batekin erantzun dakioke:
* *Inork ez du kafesnerik nahi.*
Baina, dena den, erantzuna funtsezko osagaietara muga daiteke:
* *Inork ez.*
Hori da erantzun zuzena, eta ez:
* **Inork.*
sarriegi entzun behar izaten den bezala. Hortaz, erantzun murritz horietan, beti *inor ez*, *ezer ez*, etab. erabili behar da, ezeztapen-marka ongi aditzera emanez.

#### *Inor ere* / *ezer ere* 
Sail honetako izenordainak, maiz, beren ezezkotasuna areagotzeko edo, ERE lokailua lagun dutela erabiltzen dira:
* *Gizon horrek ezer ere ez daki gure arazoaz.*
* *Inork ere ez du deitu gaur goizean.*
Testuinguru honetan, sarritan, -*txo* atzizkiaz hornitua agertzen da izenordain zehaztugabea:
* *Gizon horrek ezertxo ere ez daki gure arazoaz.*
* *Inortxok ere ez du deitu gaur goizean.*
Enfasia emateko modu bat da.

#### *Norbera* 
Izenordain hau ere *nor* galde izenordainaren gainean eraikia dago; pertsonazkoa da, hortaz. Esanahiaren aldetik, berriz, *bakoitza*ren hurbilekoa da: «(aipatu den) hura bera eta ez beste bat» esan nahi du:
* *Norberak daki ongien barnean zer darabilen.* (= *bakoitzak daki ongien* …).
* *Lan hauek etxean norberak egiteko dira.* (= *lan hauek bakoitzak egiteko dira*).
Haren baliokidea da ekialdeko *batbedera*.
* *Batbederak ekarri zuen bere bazkaria.*
Genitiboan, berriz, *nor bere* forma erabiliko da, lehenbiziko osagaiak dagokion deklinabide-marka harturik:
* *Nori berea da zuzenbidea.* (= *Bakoitzari berea da zuzenbidea*).
* *Nork bere lanak egin behar ditu.*(= *Bakoitzak bere lanak egin behar ditu*).

### *Elkar* 
*Elkar* izenordain elkarkaria da, elkarrekikotasuna adierazten duena, hau da, A-k B-ren egintza jasaten du, eta B-k A-rena. Hala nola: *A-k eta B-k elkar maite dute*, edo *A-k eta B-k elkarri musu eman diote.* Jakina, egintzan subjektu gehiago ere sar daitezke, egintzaren subjektu- eta objektu-harreman berean baldin badaude.

### Bihurkaria: *bere burua* 
Perpaus bihurkariak, berriz, euskaraz, *bere burua* sintagmaz (eta, hala dagokionean, *neure burua*, *heure burua*, *geure burua*, *zeure burua*, *zeuen burua*, *bere burua*, *beren burua*) baliatuz eratzen dira. *Elkar* bezala, *bere burua* sintagmak ez du berezko erreferentziarik: aurrekari batetik jaso behar du:
* *Gure katuak BERE BURUA balkoitik behera bota zuen.*
* *Zenbaitek BERE BURUARI bakarrik begiratzen dio.*
Bi perpaus horietan, hurrenez hurren, bihurkariaren aurrekaria *gure katuak* eta *zenbaitek* dira. Dena den, euskara mintzatuan batez ere, bai elkarkariaren ordez bai bihurkariaren ordez, aditz-jokoa ere balia daiteke. Aski da horretarako *nor-nork* aditza *nor* aditz gisa jokatzea. Horrela, *nork* sintagma eta *nor* sintagma erreferentziakidetzat interpretatzen dira, eta horixe da, hain zuzen, bihurkarien eta elkarkarien interpretazioa.
* *Gero ikusiko gara.* (= *Gero ikusiko dugu elkar*)
* *Salatu egin gara.* (= *Geure burua salatu dugu*)
Nolanahi ere, hobe horrelakoetan *elkar* eta *neure burua* erabiltzea.

### *Bera*, izenordain 
*Bera* eta haren kideko *berau* eta *berori*, osaeraren aldetik, argiak dira. Gramatika-kategoriaren aldetik, berriz, izenordain izan daitezke. Hala direla ematen du, beste elementurik gabe izen-sintagma osatzen dutenean:
* *Irakasle horrek ongi daki bera dela arazoaren giltza.*
Horrelakoak izenordain erakusle anaforikoak direla esan daiteke, aldez aurretik aipatutako zerbaiti edo norbaiti egiten baitiote erreferentzia. Baina determinatzaile gisa ere erabil daitezke, izen baten lagun:
* *Irakasle bera dugu aurten ere.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak