open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hwang Young-cho

**Hwang Young-cho** (Koreeraz: 황영조; 1970eko martxoaren 22an jaioa) Hego Koreako atleta ohia da, 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1994ko Asiako Jokoetan maratoi lasterketa irabazi zuena.

## Ibilbidea 
Samcheok-en (Hego Korea) jaioa, Hwang atletismoko atleta itxaropentsua izan zen bere gazte urteetan, baina 1991n irabazi zuen bere lehen maratoiaren ondoren, maratoian espezializatzea erabaki zuen.

Bartzelonako Olinpiar Jokoen maratoia bere ibilbideko laugarrena baino ez zen izan. Bi maratoi irabazi eta bigarren postuan sailkatu zen aurreko hiruretan. Bartzelonan, Hwang hasieratik zegoen taldeburuan, baina lasterketa motel batean, talde honek hogeita hamar korrikalarik zituen erdibidean. Hala ere, atletek pixkanaka erritmoa galdu zuten lasterketaren bigarren erdia aurrera joan ahala, eta 35 km-an, Hwang eta Kōichi Morishita japoniarrak bakarrik geratu ziren. Borroka gogoangarria izan zuten, eta Hwangek urrezko domina irabazi zuen.

Hwang gutxitan lehiatu zen Bartzelonaren ondoren, eta erretiratu egin zen lesio batek Hego Korea ordezkatzea eragotzi ziolako 1996ko Olinpiar Jokoetan. Bere aurpegia 2006ko Berlingo Maratoiko dominan agertu zen, 1992ko Olinpiar Jokoetako maratoian lortutako garaipena gogoratzeko.

## Lorpenak 
* 1991- Udako Unibertsiada, Sheffieldeko gizonezkoen maratoia irabazi zuen.
* 1992- Udako Olinpiar Jokoak, Bartzelonako gizonezkoen maratoia irabazi zuen.
* 1994- Asiako Jokoak, Hiroshimako gizonezkoen maratoia irabazi zuen, eta Bostongo Maratoia, laugarren postua Koreako errekor berriarekin (2:08:09)

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Ceramica pisi

240px|thumb|*Ceramica pisi*-ren beldarra.
***Ceramica pisi*** Noctuidae familiako sitsa da, Europa erdialde eta iparraldean aurkitzen dena, baita Zirkulu polar artikotik gora ere. Horrela Islandiatik hasi eta Siberia ekialderaino hedaturik dago. 

Europa hegoaldeari dagokionez Piriniotan, Kantauriar mendikatean eta Alpeetan aurkitzen da, 2.000 metrotatik gora. Euskal Herrian ere aurkitzen da, Nafarroako Piriniotan hain zuzen ere.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen lehenengoz 1758. urtean *Systema Naturae* liburuan.

## Deskribapena 
Kolore marroi gorrixka duen sitsa da, hegalek 16-20 mm-ko luzera dute eta sitsak 32-37 mm-ko hegal zabalera du. Aurreko hegaletan uhin itxurako lerro ez-jarraia du.

Sits helduak bereizgarri handirik ez badu ere beldarraren kolorea oso nabarmena da. Kolore berde edo more iluna du eta lerro hori biziek zeharkatzen dute gorputza. Buruak kolore gorrixka du. 

Beldarra belarjalea da, eta iratze eta landare hauetaz elikazten da: iratze arrunta (*Pteridium aquilinum*), isats arrunta (*Cytisus scoparius*), laharra (*Rubus fruticosus*)... 

## Bizi zikloa 
Helduak maiatza eta uztaila artean ikusten dira. Emeak landare batean jartzen ditu arrautza multzoak eta haietatik beldarrak ateratzen dira. Beldarrak irailerako garatu dira eta lur azpian pupak eratzen dituzte. Pupa eran hibernatu eta hurrengo urteko udan ateratzen dira helduak.

## Iruditegia 

Irudi:Ceramica pisi, Broom Moth, Trawscoed, North Wales, May 2017 (34724829040).jpg|Sits heldua.
Irudi:Ceramica pisi.jpg|Sits heldua hegalak zabalik.
Irudi:Ceramica pisi, Broom Moth, Cors Goch, North Wales, Sept 2016 2 - Flickr - janetgraham84.jpg|Beldar berdea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Korewahe

**Korewahea** Kolonbiako Caquetá departamenduan bizi den amerindiar herria da.

## Kokapen geografikoa 
Puerto Milángo udal-burutik Peñas Blancaseraino daude, Solano udalerrian. Orteguaza, Peneya, Mekaya, Erichá eta Consaya (konsaya) ibaien ibaiadarretan daude.

## Hizkuntza 
Bere hizkuntza tukano familiaren mendebaldeko adarraren zati bat da. Bere leinuak patrilinealak eta exogamoak dira. Gaur egun zazpi leinu kontserbatzen dira. Era berean, Korebaju hizkuntza (''ko'reuaju*) Orteguaza, Peneya, Mekaya, Erichá eta Consaya (konsaya) ibaietan zehar dauden 27 kokalekutan hitz egiten dute.

## Ekonomia 
Ekonomia nekazaritzaren, arrantzaren eta artisautzaren mende dago. Manioka, mafafak, ñameak, artoa, koka, platanoak eta fruta-arbolak lantzen dituzte. *Saogububü* arkuz, gezi edo *saoyo* arpoiekin arrantzatzen dute. Emakumeek buztinezko tramankuluak egiten dituzte, hala nola sukaldatzeko eta koka txigoratzeko eltze totoroak, *toasa* euskarriak, eta *sohkowa* zartagina edo "budare"a, manioka-casabea prestatzeko; halaber, *misirü* motxilak ehuntzen dituzte cumare-zuntzarekin, gizonek *hâurü* hamakak egiteko erabiltzen dutena. *Yowü* kanoak eta *yowati* arraunak lantzen dituzte ibaietan nabigatzeko.

## Kultura 
Gizon eta emakumeentzako soineko tradizionala kotoizko tunika edo "cusma" *hu'irepa kâa* da, sorbaldetatik belaunetara erortzen dena. Lepoko, belarritako, sudurretako eta banda ugari erabili ohi zituzten egunero, baina gaur egun ez dituzte eguneroko bizitzan eramaten, *yai'' (xamana) izan ezik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manasija monasterioa

**Manasija monasterioa**, serbieraz манастир Манасија / *manastir Manasij*, edo **Resava**, serbieraz *Ресава*, Serbiako Despotovac udalerritik hurbil dagoen Serbiako Eliza Ortodoxoaren monasterio bat da.

1406-1418 artean Stefan Lazarević despotak eraikiarazi zuen.
Gobantes

'''''', Espainiako Medina de Pomar udalerriko etxalde bat da, Gaztela eta León erkidegoko Burgosko probintzian.

2024an biztanle 1 zuen.
The Adventures of Buckaroo Banzai Across the 8th Dimension

***The Adventures of Buckaroo Banzai Across the 8th Dimension***, , 1984ko W. D. Richter estatubatuarrak zuzendutako abentura eta zientzia-fikziozko komedia film bat da. Peter Weller, John Lithgow, Ellen Barkin, Jeff Goldblum eta Christopher Lloyd aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Buckaroo Banzai (Peter Weller), zientzialari prestigiotsua, neurozirujaua, lasterketa pilotua, rock abeslaria eta komikietako heroia, bere ikerketetako batean, beste dimentsio baterako ataria ireki du. Arazoa aipatutako dimentsioa estralurtar arraza baten espetxe gisa erabilia dela da, eta Lurra estralurtar poliziak inbaditua edo suntsitua izateko mehatsupean dela. Honela bada, Buckarook, bete bizkarzaina, zientzialari lankideak, rock taldea, beren zenbait zale, estralurtar enbaxadore bat eta texastar country sbeslari baten laguntzaz hori ekiditen saiatuko da.

## Aktoreak 
* Peter Weller: Buckaroo Banzai doktorea
* John Lithgow: Emilio Lizardo doktorea / Lord John Whorfin
* Ellen Barkin: Penny Priddy / Peggy Banzai
* Jeff Goldblum: Sidney Zweibel doktorea / "New Jersey"
* Christopher Lloyd: John Bigbooté
* Lewis Smith: "Tommy Perfektua"
* Rosalind Cash: John Emdall
* Robert Ito: Tohichi Hikita irakaslea
* Pepe Serna: Reno Nevada
* Michael Santoro: Billy Travers
* Ronald Lacey: Widmark presidentea
* Matt Clark: McKinley, defentsa idazkaria
* Clancy Brown: "Rawhide"
* William Traylor: Catburd jenerala
* Carl Lumbly: John Parker
* Vincent Schiavelli: John O'Connor
* Dan Hedaya: John Gomez
* Mariclare Costello: Margaret Cunningham senataria
* Bill Henderson: Casper Lindley
* Damon Hines: Scooter Lindley
* Billy Vera: "Pinky" Carruthers
* Laura Harrington: Eunice Johnson andrea
* Yakov Smirnoff: Segurtasun Nazional Idazkaria
* Jonathan Banks: Lizardo Ospitaleko zaindaria

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
La Riba (Burgos)

**La Riba**, Espainiako Medina de Pomar udalerriko etxalde bat da, Gaztela eta León erkidegoko Burgosko probintzian.

2024an 8 biztanle zituen.
Pomar (Burgos)

**Pomar**, Espainiako Medina de Pomar udalerriko herri bat da, Gaztela eta León erkidegoko Burgosko probintzian.

2024an 27 biztanle zituen.
Joan Curran

**Joan, Lady Curran** (jaiotzez **Joan Elizabeth Strothers**; 1916ko otsailaren 26a - 1999ko otsailaren 10a) Bigarren Mundu Gerran radarraren eta bonba atomikoaren garapenean paper garrantzitsuak izan zituen galestar fisikaria izan zen. Txafak askatzeko metodo bat asmatu zuen, radarrak indargabetzeko teknika bat, bonbaketarien tripulazio aliatuen artean galerak murrizteagatik ezaguna. Hurbiltasun-fusiblearen garapenean eta bonba atomikoaren isotopo elektromagnetikoen bereizketa-prozesuan ere lan egin zuen.

1954an Adimen Urritasuna duten Haurren Gurasoen Eskoziako Elkarteko kide sortzailea izan zen.

## Haurtzaroa eta hezkuntza 
Joan Elizabeth Strothers 1916ko otsailaren 26an jaio zen Swansea-n, Gales-en, optikari baten alaba, Charles William Strothers, eta haren emaztea, Margaret Beatrice,  Millington jaiotzaz. Swansea Girls' High School-en hezi zen, eta 1934an beka ireki bat irabazi zuen Newnham College-rako, Cambridge-n. 1935ean, emakumezkoen unibertsitateko zortzirako arraun egin zuen, Oxford-en aurkako emakumezkoen txalupako lehen benetako lasterketan. Fisikako ohorezko titulua lortu  zuen, eta ez zioten eman, emakumeei Cambridgeko tituluak baimendu baino lehen izan zelako. 1970eko hamarkadan, 1987an, Strathclydeko Unibertsitateak honoris causa doktore izendatu zuen.

Berkeley-n zegoela, Joan-ek bere lehen semea erditu zuen, alaba bat, Sheena, adimen urrikotasun larriz jaio zena

Gerra garaian Poloniako Lehen Dibisio Blindatuak Eskozian izan zuen egoitza, komunitatearen eta Poloniaren arteko loturak ezarriz. Joan-ek harreman berezia sustatu zuen Lodz-eko Unibertsitate Teknikoarekin, eta hiri horretako haur-ospitaleari ere eskaini zion zaintza eta arreta. Geroago, Lady Curran Endowment funtsa sortu zuen atzerriko ikasleentzat, bereziki poloniarrentzat.

Sam 1999ko otsailaren 25ean hil zen. 1998an minbiziarekin larriki gaixorik zegoela, Joanek bere senarra oroitzeko Barony Hall-en (Glasgow) plaka oroigarri bat zabaldu zuen, eta Ross Priory-ko lorategi harresitua, Loch Lomondside gainean, bere omenez izendatu behar zela iragarri zen, eta Joan Curran Udako Etxea bertan eraikiko zela. Joan 1999ko otsailaren 10ean hil zen, eta Daldowie krematorioan erraustu zuten. Sheena alaba, hiru seme eta hiru biloba zituen.

## Erreferentziak 
##  Ikus gainera 
*  Fischer-Hwang, Irena (2018ko azaroaren 28). "The Woman Whose Invention Helped Win a War - and Still Baffles Weathermen" [ Gerra bat irabazten lagundu zuen emakumea - eta ondino meterologoak harritzen dituena] oraindik*Smithsonian* Aldizkaria
* *Joan Curran, la científica que saboteó a Hitler con tiras de papel de aluminio* [ Hitler aluminiozko paperez saboteatu zuen zientzialaria] *National Geographic* 

## Kanpo estekak
Maite Ortiz de Mendibil

**Maite Ortiz de Mendibil** (Andetxa, Araba, 2005) puntista da, aurrelaria. 2021ean Eneritz Lizardi Azpiazurekin batera, munduko lehen emakume txapelduna izan zen zesta-puntan. 23 urtez azpiko Europako eta munduko txapelduna (Íscar, 2021), mundu absolutuko txapelduna (Biarritz, 2022) eta Grabni-koa (2022).

Maite Ortiz de Mendibilen esanetan:"Emakume profesionalik ez dago zesta puntan; orduan, gizonei begiratu behar diegu nahitaez."
[thumb|[Maite Ortiz de Mendibil puntistaren hasiera eta jokoaren azalpenak]]
## Bizitza 
Hainbat kirol probatu eta gero, besteak beste, futbola, Egun batzuk lehenago Munduko Pilota Txapelketarako hautatua izan zen, zesta punta modalitatean, hurrengo asteburuan Lapurdiko Biarritz herrian jokatu zena. Andetxarrarekin batera, Ihart Arakistain, Eneritz Lizardi Azpiazueta Araia Lejardi izan ziren aukeratuak.  Winter Serieseko txapeldunak Erika eta Arai markinarrak izan ziren 12-15 eta 14-15 tantu lortuta. Sarrera gabe gelditu zen jendea, aurreko partiduetan legez ETB1 katean finala ikusteko aukera izan zen.
#### 2024 
Aurreko urteko txapeldunak Erika Mugartegi eta Araia Lejardi ez zuten bikote moduan jokatuko txapelketan. Batetik, Mugartegik Maialen Aldazabalegaz jokatu zuen, eta, bestetik, Lejardik Helena Barrenetxea durangarra izan zuen taldekide. Txapelketako laugarren bikotea Maite Ortiz de Mendibilek(Gasteiz) eta Frida Watkinsek osatu zuten.

Lejardi eta Barrenetxea finalerako sailkatu ziren, Maite Ortiz de Mendibil eta Frida Waltkinsi irabazi ondoren. Erika Mugartegi markinarra eta Maialen Aldazabal berriatuarra – Elaia Gogenola Krajak berrituarrari eta Naroa Merino Tolosarrari 15-7 eta 17-12 irabazita –  izan ziren finaleko aurkariak. 2024ko martxoaren 11n  Emakumeen Winter Serieseko II. edizioan Maialen Aldazabal eta Erika Mugartegi izan zen bikote txapelduna Lejardi eta Barrenetxea txapedunordeak izan ziren.

### 2025 
Winter Series da ligako txapelketa nagusia. Durangokoarekin batera, beste bederatzi txapelketak osatuko dute liga: Berriatukoak, Gasteizkoak, Lekeitiokoak (Bizkaia), Zumaiakoak (Gipuzkoa), Bilbokoak, Mutrikukoak (Gipuzkoa), Donibane Lohizunekoak eta Miarritzekoak (Lapurdi) eta denboraldiko zortzi pilotari onenak Lauko Finalerako sailkatuta. 

2025eko martxoan hasi zen Araba Euskarazeko atrakzio nagusiak zesta-punta profesionaleko Maite Ortiz de Mendibil eta Julen del Río arabar puntistak izan ziren, Jai Alai Leagueko gizonezkoen eta emakumezkoen zirkuituetarako puntuagarria. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gustave Ador

**Gustave Ador** (Cologny, 1845eko abenduaren 23a – Geneva, 1928ko martxoaren 31) suitzar politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1919an.

Genevako Unibertsitatean Zuzenbidean lizentziatu ondoren, 1868tik abokatu lanetan aritu zen. Alderdi Liberalean afiliatuta egon zen eta 1871n politikan sartu zen udal kontseilari eta geroago Colognyko alkate gisa. Urte askoan Genevako kantonamendu parlamentuko eta kantoi horretako gobernuko kide izan zen, eta 1879an Suitzako Estatuen Kontseiluan haren ordezkari izan zen.

1889tik 1917ra Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide izan zen. 1894an Suitzako armadako koronel mailara igo zen eta 1910etik 1928ra Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordeko presidentea izan zen.

1917tik 1919ra Suitzako Kontseilu Federaleko kide izan zen, eta Kanpo Arazoetako saila eta Barne saila zuzendu zituen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1919an.
Gomazko erraldoi

**Gomazko erraldoi eta buruhandiak** 21. mendean sortu den produktu mota bat da, bildumazaletasuna mota bat zabaldu dena Euskal Herrian, erraldoien irudien erreprodukzioekin.

## Ekoizpena 
Figurak 23 zentimetro inguru garai izan ohi dira erraldoien kasuan, 17 zentimetro kiliki eta buruhandienean. Ekoizpenerako molde bat egiteko 3.000 eta 5.000 euro arteko gastua kalkulatu izan da 2025ean, eta figuren salmenta 18 eta 30 euro artean egon daiteke urte berean.

Bi ekoizle nagusi zeuden 2025ean, Olentzero denda (1998an ekoitzi zuten lehena, eta mende laurdenaren buruan 150 iruditako katalogoa zuten) eta Gigantes Platero, biak Iruñekoak. Bakoitzak erraldoi sorta desberdinak ekoitzi eta saltzen ditu, herri bakoitzeko ohiko bikote eta multzoak.   Udal eta konpartsa desberdinek ere ekoitzi izan dituzte euren figurak.   
erdian|thumb|480x480px|Jose Luis Intxausti aditu eta bildumagilearen piezen erakusketa bat Errenterian 2017an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izen Eztiaren erretaula

**Izen Eztiaren erretaula** Gasteizko Santa Maria katedralean gordetzen den erretaula bat, Flandriatik ekarria 16. mendean, baina erretaula flandestarren aroari dagokionez, ez gotiko berantiarreko forma espezifiko hartakoa. Erreforma eta kontra-erreformarekin beste estilo batzuk gailendu ziren, eta kasu honetan hau lan manierista da, pizkundetar artearen barruan.

## Historia 
Lana Juan Alonso de Gamiz enbaxadoreak erosi bide zuen, Flandesen, 1558. urtearen inguruan, eta hamarkada hartako Anbesteko lantegietan egina dirudi. Erretaula txikia da, eta gurutzadurako pilare batean egon zen, katedraleko epistolaren aldean, Gamiz familiaren armarriarekin. Jesusen Izen Eztiaren kofradia ere bazen Gasteizen irudi honekin lotua. 1856. urtean, katedraleko beste leku batera aldatu zuten. 21. mendean girolan dago.

## Deskribapena 
Erretaula mistoa da, pinturez eta irudiz osatua, eta garaipen-arkuaren tipologiaren arabera moldatutakoa. Altzariak dauzka bankua, bi gorputz, hiru kale eta atikoa. Bankuan, pintura hauek daude: San Joakin eta Santa Ana tenplutik kanporatuak, Aingeruaren agerpena San Joakinen aurrean, eta Ama Birjinaren Gurasoak tenpluan limosna ematen. Erdiko kalean, Jesusen Zirkuntzisioa eta Andre Mariaren Lokartea daude irudikatuta; eta alboetan, Jaiotza eta Aurkezpena gorde dira, baina beste bi eszena galduta daude, litekeena da Jesusen haurtzaroarekin lotutako gaiak izatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristóbal Colón de la Cerda

**Cristóbal Colón y de la Cerda** almirantea, Veraguako 14. dukea, 14. Jamaikako markesa, espainiar politikari eta noblea izan zen, Herri Lanetako ministroa Maria Kristina Austriaren erregeordetzaren garaian, Itsas Armada ministroa garai berean eta Alfontso XIII.aren erregealdian eta Kristobal Kolonen errege tituluen oinordekoa izan zen.

## Biografia 
Madrilen jaio zen 1837an, eta Pedro Colón y Ramirez de Baquedano, Veraguako 13. dukearen eta María del Pilar-Luisa de la Cerda y-Ghent Vilainen seme zaharrena izan zen, horrela Kristobal Kolon esploratzaile ospetsuaren ondorengo zuzen bihurtuz.

Veraguako XIV. Dukeaz gain, bere aitaren tituluak lortu zituen: Jamaikako 14. Markesa, 14. La Vegako Dukea, 16. Ozeano Itsasoko Almirantea eta Indietako 16. *Adelantado* Nagusia.

Veraguako dukeak bere ibilbide politikoa Ávila probintziako diputatu gisa hasi zuen 1871ko hauteskundeetan, 1872ko hauteskundeetan berriro hautatu zuten, eta 1876an Puerto Ricoko barrutiko diputatu hautatu zuten. 1878an senatari izendatu zuten eta Senatuaren presidenteorde bihurtu zen.

Colón de la Cerda Herri Lanetako ministroa izan zen Maria Kristina Austriakoaren erregeordetzan eta Itsas Armada ministroa garai berean eta Alfontso XIII.aren erregealdian. 1892an Urrezko Artilea jaso zuen Amerikaren aurkikuntzaren laugarren mendeurrena ospatzeko. 1897an de La Cerda Amerikako Antzinakoen Elkarteko kide hautatu zuten. Erregeak ganberako aitoren seme izendatu zuen (1882), eta estatu kontseilari (1904).

Amerikanisten Kongresuko (1881), Madrilgo Pietate Mendebaldeko eta Amerikaren Aurkikuntzaren Laugarren Mendeurrenerako Batzorde Zentraleko (1892) presidente ere izan zen.

1900eko martxoan Berlinera bidalitako misio berezi baten arduraduna izan zen, Alemaniako printze oinordeko Gilen Urrezko Artilearen Ordenarekin Alfontso XIII.a erregearen izenean inbestitzeko.

## Ondorengoak 
1867an, Isabel de Aguilera Santiago-Peralesekin ezkondu zen, Benalúako markesen alabarekin.

Bikoteak hiru seme-alaba izan zituen:

* Genaro Colón y Aguilera (1873), oso gazte hil zen
* María del Pilar Colón y Aguilera (1875-1931), La Vegako 15. dukesa
* Cristóbal Colón y Aguilera (1878-1936), Veraguako 15. dukea, Espainiako Gerra Zibila hastean hil zen. Arazorik ez.

## Kargu politikoak 
## Kanpo estekak
Aricia cramera

***Aricia cramera*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Europa hegoaldean aurkitzen da, Iberiar penintsulan bereziki, eta Afrika iparraldean ere bai, Maroko eta Tunisia artean eta Kanarietan. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Johann Friedrich von Eschscholtz alemaniar entomologoak deskribatu zuen 1821. urtean.

## Deskribapena 
Tximeleta honek 23-30 m arteko hegal-zabalera du. Hegalen gainaldeak marroi-more ilunak dira eta ertzean ilargierdiz osaturiko banda laranja bat du eta lerro zuri batek mugatzen ditu hegalak. Aurreko hegaletan puntu beltz bana ere agertzen dute. Azpialdean hegalak marroi argiak dira, ilargierdi laranja berdinak ditu eta puntu beltz ugari zirkulu zuriz inguratuak.

## Bizi zikloa 
Helduak maiatza eta iraila artean ikusten dira hegan. Beldarrak *Tuberaria*, *Helianthemum*, *Geranium* edota *Erodium* generoko landaretaz elikatzen dira. *Lasius grandis* espezieko inurriek zaintzen dituzte tximeletaren beldarrak.

## Iruditegia 

Irudi:Aricia cramera.jpg
Irudi:Aricia cramera-1.jpg
Irudi:Southern Brown Argus (Aricia cramera).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diseinu neuroinklusibo

**Diseinu neuroinklusiboa** produktuak, zerbitzuak edo inguruneak diseinatzeko ikuspegia da, gizakiengan zentratutakoa. Zentzumen-profil guztietako pertsonak espazio berean elkarrekin bizitzeko aukera ematea du helburu. Diseinu neuroinklusiboak neuroaniztasunaren espektro osoa hartzen du eta guztiontzat irisgarriak eta erabilerrazak diren espazioak eta esperientziak sortzen ditu.

Gizaki-konputagailu elkarrekintzaren kritika nagusietako bat hau da: ikerketa askok pertsona neurodibergenteak diseinu prozesuan aktiboki parte hartzetik kanpo uzten dituzte. Haien indarguneak eta esperientzia bereziak nabarmendu beharrean, teknologiak normalean estandar neurotipikoetan oinarritzen dira, pertsona neurodibergenteen gabezietan eta ahulezietan arreta jarriz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michael Shannon

**Michael Corbett Shannon** (Lexington, 1974ko abuztuaren 7a) estatubatuar aktorea da.

Antzerkian hasi zen lanean eta 1993an zineman debutatu zuen *Groundhog Day* filmarekin. 2007an, Jeff Nichols zuzendariarekin zuen lankidetza iraunkorrari ekin zion. Oscar sarirako izendatuta egon zen *Revolutionary Road* eta *Nocturnal Animals* filmetan egindako lanagatik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Laeosopis roboris

***Laeosopis roboris*** Lycaenidae familiako tximeleta espezie bat da. Europa hego-mendebaldean aurkitzen da, Iberiar penintsulan eta Frantzian. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Eugenius Johann Christoph Esper alemaniar entomologoak deskribatu zuen 1793. urtean eta *Papilio roboris* izena eman zion.

## Deskribapena 
Hegalen gainaldeak kolore gris iluna du eta erdialdean kolore morezko orban handi bat du. Orban morea handiagoa arren kasuan emeen kasuan baino, izan ere aurreko hegalen azaleraren gehiengoa hartzen baitu eta atzeko hegaletan ere agertzen baita. 

Hegalen azpialdeak ordea kolore apala du, ertz zuriduna eta ilargi erdi laranjaz osaturiko marra zabala duena.

Normalean hegalak bilduta ikusten da.

## Habitata 
Ohikoa da lizar arrunten (*Fraxinus excelsior*) eta lizar hostotxikien (*Fraxinus angustifolia*) basoetan aurkitzea. Helduen egunaren gehiengoa zuhaizeko adarretan igarotzen dute eta haiek ikusteko zailtasunak eartzen ditu. Dena dela eguna hasterakoan zuhaitzetatik jaitsi eta belar landare unbeliferoetan ikusten dira elikatzen, mihiluan (*Foeniculum vulgare*) adibidez. Itsas mailarekiko 100 metro eta 1.600 metrotako altuera artean aurkitzen da.

## Bizi zikloa 
Belaunaldi bakarra izaten du urtean. Helduak maiatza eta uztaila amaiera artean ikusten dira. Emeak lizarren kimuetan jartzen ditu arrautzak eta hibernatu ondoren udaberrian ateratzen dira beldarrak.

## Iruditegia 

Irudi:Laeosopis roboris (Moradilla del Fresno) - Flickr - S. Rae.jpg
Irudi:Laeosopis roboris2.jpg
Irudi:Laeosopis evippus (9566651270).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leptura ochraceofasciata

***Leptura ochraceofasciata*** *Leptura* generoko kakalardo moduko bat da, Cerambycidae familiakoa, Lepturini tribuan kategorizatua, Lepturinae azpifamiliakoa. Motschulsky-k deskribatu zuen zientifikoki 1861ean. 12-22 mm. neurtzen du. Espezie honen hegaldia ekainean, uztailean eta abuztuan gertatzen da.

## Hedapena 
* Txinan, Japonia, Mongolian eta Errusiako Sakhalin uhartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neonikotinoide

**Neonikotinoideak** kimikoki nikotinaren antzekoak diren intsektizida klase bat dira. Shell eta Bayer enpresetako zientzialariek 1980ko hamarkadan garatu zituzten lehen aldiz.

Nikotina bera mendeetan zehar erabili da intsektizida gisa, XXI. mendearen hasieran debekatu zen arte. Neonikotinoideak laboreen babesean gehien erabiltzen diren intsektiziden artean daude. Albaitaritzan ere oso erabiliak dira, akainen eta arkakusoen kontrolean batez ere. Neonikotinoideen lehen belaunaldian azetamiprida, kloianidina, dinotefuranoa, imidakloprida, nitenpiramoa, nitiazina, tiakloprida eta tiametoxama daude. Neonikotinoideen belaunaldi berriagoen artean daude, berriz, zikloxaprida, imidaklotiza, sulfoxaflorra, guadipirra eta flupiradifurona. 1999tik 2018ra arte munduan gehien erabili den intsektizida Imidakloprida izan da.

Intsektuen nerbio-sistema zentralari eragiten diotenez, neonikotinoideek askotariko intsektuei eragiten diete, bai ituei, bai ez-ituei. Askotan, erein aurretik haziei aplikatzen zaizkie, intsektu belarjaleen aurkako tratamendu profilaktiko gisa. Neonikotinoideak hidrosolubleak dira; beraz, hazia kimatu eta hazten denean, garatzen ari den landareak pestizida xurgatzen du bere ehunetan, uretan hartu ahala. Neonikotinoideak ere zuzenean aplika daitezke lurzoruan. Behin xurgatuta, neonikotinoideak landare osoan zehar agertzen dira, baita bere hostoetan, loreetan, nektarrean eta polenean ere.

Neonikotinoideen erabilera eragin ekologiko kaltegarriekin erlazionatu da, helburu ez diren organismo askorentzat arriskuak baitituzte, batez ere erle eta polinizatzaileentzat. Elikagaien Segurtasunerako Europako Agintaritzak (EFSA) 2018an egindako berrikuspen batek ondorioztatu zuen pestizida neonikotinoideen erabilera gehienek arriskua dakartela erleentzat. Neonikotinoideek hezeguneak, errekak eta ibaiak kutsatzen dituzte, eta, haien erabilera orokortua dela eta, intsektu polinizatzaileak haien eraginpean daude kronikoki. Itxura batean, erleetan ohikoagoak dira neonikotinoideekiko maila baxuko esposizio kronikoaren ondorio ez hilgarriak, zuzenki hilgarriak bainoago. Erleengan duten eragin horien artean daude nabigatzeko, ikasteko eta bazkatzeko zailtasuna, erantzun immune ezabatua, espermatozoideen bideragarritasun txikiagoa, erreginen bizialdi laburtua eta sortutako erregina berrien kopuru murriztua.

2013an, Europar Batasunak eta inguruko herrialde batzuek neonikotinoide jakin batzuen erabilera mugatu zuten. 2018an EBk debekatu egin zituen hiru neonikotinoide nagusiak (klotianidina, imidakloprida eta tiametoxamoa) aire zabaleko erabilera guztietarako. AEBetako hainbat estatuk neonikotinoideak mugatu dituzte polinizatzaile eta erleekiko kezkagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autopista Atlántico Bandera

**Autopista Atlántico Bandera** 1990. hamarkadako Galiziako estropada izan zen Vigon jokatzen zena, Pontevedrako probintzian. 1990 eta 1996 artean jokatu zen.

## Palmaresa 
* 1990. urtean bi jardunaldi izan zituen.

### Garaipenak 
## Autopistas Atlántico Saria 
1992. urtean bigarren estropada bat jokatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa (Autopistas Atlántico Bandera)
* Traineras.es webguneko informazioa (Autopistas Atlántico Saria)
Morrazoko Bandera Interzeltikoa

**Morrazoko Bandera Interzeltikoa** () 1980. eta 1990. hamarkadetako Galiziako estropada izan zen Moañan jokatzen zena, Pontevedrako probintzian. 1987 eta 1995 artean jokatu zen eta O Morrazo eskualdearen izena zeukan.

## Palmaresa 
### Garaipenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Rianxoko Guadalupe Jaietako Saria

**Rianxoko Guadalupe Jaietako Saria** () 1975 eta 1995 artean Galizian jokaturiko estropada izan zen, Rianxon, Coruñako probintzian. 

## Palmaresa 
### Garaipenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
San Migelen poliptikoa (Bergara)

**San Migelen poliptiko** edo **erretaula** San Pedro Ariznoakoa elizan (Bergara) dagoen taula margotu flandestarrez osatutako erretaula da. Fatxada motako arkitektura egitura duen pintura multzoa da.  

## Historia 
16. mendeko hasierakoa da, eta flandestarra egikeraz, baina ez da ezagutzen nola iritsi zen Bergarara. Predela edo oinarria Brujasko lantegiekin lotu daiteke, 1520ko hamarkadarekin. Goiko zatia, hiru kalez osatua, 10 edo 20 urte beranduagokoa izan daiteke, 1530-40 ingurukoak, eta Anberesko lantegiekin lotu.  B. Van Orleyren eta Anbereseko beste margolari manierista batzuen estiloarekin erlazionatu dute ikerlariek. 

Parte honetako alboetako goiko bi irudietan San Migel goiangeruaren agerrerak daude, eta horregatik du izen hau artelanak. Erdialdeko irudia beranduagokoa da, San Petri barroko baten eskultura dago, baina hor goiangeruaren irudia egongo zela uste da, ez dago argi taula margotua izango zen edo eskultura. 

Bere kokapena 21. mendean elizako sakristian da, baina ez da hori originala. Elizako nabean bada aldare eta erretaula bat San Migelena (barrokoa eta beranduagokoa) eta hura izan zitekeen jatorrizko kokapena. 17. mendean eraman zuten sakristiara (orduan egindako eraikin gehigarri berria). 20. mendean gortina batez estalia egon ohi zen. 

## Deskribapena 
Beheko partean, predelan,  erdian Kristoren irudia dago (legeen bi taulari eutsiz eta oina orbe baten gainean), eta alboetan apostoluenak, binaka, liburu banari eusten, eta bakoitza bere ezaugarriarekin; ebanjelioaren ondoan Simon eta Judas, Santiago Gaztea eta Mateo, Andres eta Petri, eta epistolaren aldean San Joan ebanjelaria eta Santiago Nagusia, San Felipe eta San Bartolome, eta Santo Tomas eta San Matias.  

Bigarren gorputzean San Gregorioren meza dago, Dureroren grabatu batean oinarritua, eta, erremate gisa, Hirutasuna. Lehenbiziko gorputzean emaileak daude, beraien seme-alabekin; eskuineko taulan, senarra belauniko, sei semeen eta beraien babesle den Gaspar Erregearen ondoan. Ezkerrean, Erdi Aroko kontzepzioari jarraituz, emaztea, alabekin eta beraien babesle den Ama Birjinara eta Jesus Haurrarekin. Gainerako lau taulek San Migelen bizitza kontatzen dute, testu apokrifoei jarraituz. Ebanjelioaren aldean Gargano Mendiko agerpenen ingurukoak daude (V. eta VII. mende arteko gertaera erdi mitikoak Italia hegoaldean goiangeruarekin lotuak).

## Iruditegia 

Fitxategi:San Migel Poliptikoa Ariznoakoan.jpg|Poliptikoa sakristian.
Fitxategi:Bergara 2153011.jpg|Dohaintza posiblearen egilea otoitzean, identifikatu gabeko pertsona bat.
Fitxategi:Flandiar_erretaularen_zati_bat._San_Pedro_Ariznoa._Bergara.jpg|Gargano Mendiko gertaeren irudikapenetako bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trakea (artropodo)

thumb|Intsektu baten trakea-sistema
**Trakeak** lurreko artropodoen eta onikoforoen arnas organoak dira. Trakeen multzoak trakea-sistema osatzen du, gero eta diametro txikiagoko (0,8 mm-tik mikrometro gutxira) hodi hutsen sarea dena eta​ ehunetan sartuz zelulei zuzenean oxigenoa ematen diena zirkulazio-aparatuaren esku-hartzearen beharrik gabe. Trakeak tegumentuaren inbaginazioak dira, eta, beraz, kutikulaz estalita daude, eta kutikula hori mudarekin (ekidisia) ordezten da. Trakea-arnasketan, arnas gasen garraioa erabat independentea da zirkulazio-aparatuarekiko, beraz, ornodunek ez bezala, zirkulazio-fluidoak (hemolinfa) ez du oxigenorik, eta uste da faktore horrek mugatu dezakeela lurreko artropodoen gehienezko tamaina. trakeak onikoforoek, araknidoek, myriapodoek eta intsektuek dituzte.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
These Three

***These Three*** 1935eko William Wyler germano-estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Unibertsitateko ikasle eta irakasle batzuen artekoa da trama, gutxi-asko, oinordetza eta iruzur eskandalu batek katramilatua.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Dark Angel (1935eko filma)

***The Dark Angel*** () 1935eko Sidney Franklin estatubatuar zinema zuzendariaren melodrama da.

## Sinopsia 
Umetan elkar ezagutu eta heldutan elkarrekin maiteminduta segitzen duen bikote baten istorioa da lanaren abiapuntua; korapiloa, gizona armadara joateko deia.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dead End (1937ko filma)

***Dead End*** 1937ko William Wyler germano-estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
East Side New Yorkeko klase apaleko auzo bat da. Goi-klaseko jendea joan da bizitzera auzora, zonaldeak hartu duen pintoresko-famak erakarrita. «Baby Face» Martin gangsterra ere hara itzuliko da, eta amarekin eta aspaldiko neska-lagunarekin topo egingo du.

## Aktoreak 
* Sylvia Sidney: Drina Gordon
* Joel McCrea: Dave Connell 
* Humphrey Bogart: Hugh «Baby Face» Martin
* Wendy Barrie: Kay Burton
* Claire Trevor: Francey
* Allen Jenkins: Hunk
* Marjorie Main: Mrs. Martin
* Charles Peck: Philip Griswald 
* Minor Watson: Mr. Griswald
* James Burke: Mulligan ofiziala
* Ward Bond: Doorman
* Elisabeth Risdon: Mrs. Connell
* Esther Dale: Mrs. Fenner
* George Humbert: Pascagli
* Marcelle Corday: gobernadorea
* Charles Halton: Whitey
* Billy Halop: Tommy Gordon
* Huntz Hall: Dippy
* Bobby Jordan: Angel
* Leo B. Gorcey: Spit
* Gabriel Dell: T.B.
* Bernard Punsly: Milton 'Milty'
* Red Skelton: medikua (kredituetan agertu barik)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Spanish Earth

***The Spanish Earth*** () 1937ko Joris Ivens herbeheretar zinema zuzendariaren film dokumental antifaxista da.

2.000 dolarrekin finantzatua eta Joris Ivensek zuzendua, dokumentalak Espainiako Gerra Zibilaren gatazka erakusten du, milizianoen eta nekazarien mugimenduaren ikuspuntutik. Lillian Hellman (akreditatu gabea), Ernest Hemingway, John Dos Passos, Orson Welles eta Jean Renoirren partaidetza izan zuen filmak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Searching Wind

***The Searching Wind*** 1946ko William Dieterle germano-estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Europa, 1920ko hamarkada. Alex Hazen enbaxadoreari ez zaio erraza egiten inoren alde agertzea. Mussolinik boterea hartu aurretik, Cassie Bowmanek Erroman utziko du gizona, haserre baitago harekin. II. Mundu Gerra amaituta, Emilyk–Hazenen emazteak– afaltzera gonbidatuko du kazetari ospetsu bihurtu den Cassie.

## Aktoreak 
* Robert Young: Alex Hazen
* Sylvia Sidney: Cassie Bowman
* Ann Richards: Emily Hazen
* Dudley Digges: Moses
* Douglas Dick: Sam Hazen 
* Albert Basserman: Count Von Stammer
* Dan Seymour: Torrone
* Ian Wolfe: Sears
* Marietta Canty: Sophronia
* Norma Varden: Mrs. Hayworth
* Charles D. Brown: Carter
* Don Castle: David
* William Trenk: Ponette
* Mickey Kuhn: Sam: a Boy

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Watch on the Rhine

***Watch on the Rhine*** 1943ko Herman Shumlin estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Nazien aurkako kausarekin konprometitutako ingeniari alemaniar bat eta haren emazte estatubatuarra hiru seme-alabekin joango dira bizitzera emakumearen familia-etxera, eta nazien aldeko aristokrata errumaniar bat topatuko dute hor.

## Aktoreak 
* Bette Davis: Sara Muller
* Paul Lukas: Kurt Muller 
* Lucile Watson: Mrs. Fanny Farrelly 
* Geraldine Fitzgerald: Marthe de Brancovis kondesa 
* George Coulouris: Teck de Brancovis kondea 
* Beulah Bondi: Anise 
* Donald Woods: David Farrelly
* Donald Buka: Joshua Muller
* Janis Wilson: Babette Muller
* Eric Roberts: Bodo Muller
* Henry Daniell: Phili von Ramme baroia
* Kurt Katch: Blecher
* Clarence Muse: Horace
* Mary Young: Mrs. Mellie Sewell
* Anthony Caruso: italiarra trenean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
3,4-Metilendioxi-N-hidroxianfetamina

'*3,4-metilendioxi-*N*-hidroxianfetamina** edo **MDOH*' konposatu organiko aromatikoa da, C10H13NO3 formula duena feniletilamina ordezkatuen klasekoa. Narritagarria da.

3,4-metilendioxi-*N*-hidroxianfetamina haluzinogenoa da, entaktogenoen taldekoa.

Alexander Shulgin-ek sintetizatu zuen eta PIHKAL liburuan deskribatu zituen bere eraginak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Cowboy and the Lady (1938ko filma)

***The Cowboy and the Lady*** 1938ko H. C. Potter estatubatuar zinema zuzendariaren western erromantikoa da.

## Sinopsia 
Stretch Willoughby cowboy zakarra da, baina bihotz onekoa. Bere izaerarekin zerikusirik ez duen arren, azkenean Mary Smith dirudunaz maiteminduko da. Maryk ezin du jasan inork esatea zer egin behar duen.

## Aktoreak 
* Gary Cooper: Stretch Willoughby
* Merle Oberon: Mary Smith
* Patsy Kelly: Katie Callahan
* Walter Brennan: Sugar
* Fuzzy Knight: Buzz
* Mabel Todd: Elly
* Henry Kolker: Horace Smith
* Harry Davenport: Uncle Hannibal Smith
* Emma Dunn: Ma Hawkins
* Walter Walker: Ames
* Berton Churchill: Oliver Wendell Henderson
* Charles Richman: Dillon
* Frederick Vogeding: Ship's Captain
* Ed Brady: Carpenter (uncredited)
* Ethan Laidlaw: Man (kredituetan agertu barik)
* Blue Washington: Dock Worker (kredituetan agertu barik)
* Irving Bacon: Horace Smith's secretary (kredituetan agertu barik)
* Eddie Acuff: Bus Driver (kredituetan agertu barik)
* Charles Coleman: Butler at Dinner Party (kredituetan agertu barik)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toys in the Attic (1963ko filma)

***Toys in the Attic*** 1963ko George Roy Hill estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Julian Berniersek bere emazte Lily New Orleansera eraman du, han bere familia ezagut dezan. Opari ederrak daramatzate Carrie eta Anne Julianen ahizpentzat, eta anaiak ekonomikoki lagunduko dielako itxaropena dute bi emakumeek; ez dakite, alabaina, Julianek bere fabrika itxi behar izan duela eta arazo ekonomikoak ere badituela.

## Aktoreak 
* Dean Martin: Julian Berniers
* Geraldine Page: Carrie Berniers
* Yvette Mimieux: Lily Prine Berniers
* Gene Tierney: Albertine Prine
* Wendy Hiller: Anna Berniers
* Nan Martin: Charlotte Warkins
* Larry Gates: Cyrus Warkins
* Frank Silvera: Henry Simpson

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Another Part of the Forest (filma)

***Another Part of the Forest*** 1948ko Michael Gordon estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
*The Little Foxes* filmaren prekuela da. Istorioa film hartan kontatutako jazoerak baino bi hamarkada lehenago girotuta dago, eta Hubbard familiako kideen harreman konplexu eta gatazkatsuak erakusten ditu. *The Little Foxesen* pertsonaia nagusia Ann Blythek antzezten du hemen, eta gurasoekin gatazkak ditu, konfederazioko kide batekin ezkondu nahi duelako.

## Aktoreak 
* Fredric March: Marcus Hubbard
* Florence Eldridge: Lavinia Hubbard
* Dan Duryea: Oscar Hubbard
* Edmond O'Brien: Benjamin "Ben" Hubbard
* Ann Blyth: Regina Hubbard
* John Dall: John Bagtry
* Betsy Blair: Birdie Bagtry
* Dona Drake: Laurette Sincee
* Fritz Leiber: Isham koronela
* Whit Bissell: Jugger
* Don Beddoe: Penniman
* Wilton Graff: Sam Taylor
* Virginia Farmer: Clara Bagtry
* Libby Taylor: Coralee
* Smoki Whitfield: Jake 
* Rex Lease: Josh (kredituetan agertu barik)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heriotza-ukaldi

[thumb|Heriotza-ukaldia, [Edith Cavellen exekuzioan.]]
**Heriotza-ukaldi**a edo **hiltzeko ukaldi**a zauri bat da, jada hilgarriki zaurituta dagoen biktima bat jo eta berehala heriotza eragingo diona, biktima horri agonia luze eta mingarria saihesteko. Suzko arma batekin egiten bada, **heriotza-tiro**a esaten zaio.

Heriotza-tiroaren adibideak dira soldadu bati bihotzean edo buruan egiten zaion tiroa, gerra batean izandako borroka baten ondorioz hiltzeraino zaurituta badago eta mediku-arretarik jaso ezin badu. Erdi Aroan, heriotzaz zauritutako borrokalariei sastakai baten bidez egiten zitzaien. Sastakai horri “miserikordia” ere deitzen zitzaion.

Gaur egun, soldadu ezinduentzako heriotza-ukaldia gerrako krimena da: gerra legeek ezinduak zaintzea exijitzen dute eta errukiz hiltzea debekatzen dute.

Fusilatzearen bidez ezarritako heriotza zigorraren kasuan, kondenatuari fusilarien lehen deskargarekin hil ez denean ematen zaiona da. Animalien eutanasia izendatzeko ere erabiltzen da terminoa.

## Erreferentziak
Dash and Lilly

***Dash and Lilly*** 1999ko Kathy Bates estatubatuar zinema zuzendariaren telefilm dramatikoa da.

## Sinopsia 
Dashiell Hammett eta Lillian Hellman idazleen maitasun- eta arte-harremanen birsorkuntza. Bien historia iskanbilatsua gertaera historikoen esparruan kokatzen da, hala nola bi mundu-gerretan eta Joseph McCarthy senatariaren sorgin-ehizan.

## Aktoreak 
*Sam Shepard: Dashiell Hammett
*Judy Davis: Lillian Hellman
*Bebe Neuwirth: Dorothy Parker
*Laurence Luckinbill: Joseph Rauh (Lillianen abokatua)
*David Paymer: Arthur Kober (Lillianen senarra)
*Željko Ivanek: Mel Berman

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia (1977ko filma)

***Julia*** 1977ko Fred Zinnemann estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
1920ko hamarkadan, Lillian Hellman idazle estatubatuarrak Julia ezagutuko du, familia eskoziar aberats bateko alaba. Adiskidetasun sakona sortuko da bien artean, baina banandu egin beharko dute. Julia Oxfordera joango da ikastera, eta geroago, Vienara, non Freuden ikasle bihurtuko baita, eta Lillian antzerkigile ospetsu bihurtuko da, baina Juliaren adiskidetasunaren falta sumatzen du; beraz, Vienara joatea erabakiko du, baina nazismoa puri-purian dago Europan.

## Aktoreak 
* Jane Fonda: Lillian
* Vanessa Redgrave: Julia
* Jason Robards: Hammett
* Hal Holbrook: Alan
* Rosemary Murphy: Dottie
* Maximilian Schell: Johann
* Dora Doll: Woman Passenger
* Elisabeth Mortensen: neska bidaiaria
* Meryl Streep: Anne Marie
* John Glover: Sammy
* Lisa Pelikan: Julia (gaztea)
* Susan Jones: Young Lillian
* Maurice Denham:  ehorzlea
* Gerard Buhr: polizia
* Cathleen Nesbitt: amama
* Lambert Wilson: Walter Franz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Great Osobor

**Great Osobor** (Tutera, 2002ko abenduaren 13a) nafar saskibaloi jokalaria da, hegal-pibota moduan aritzen dena. Hispano-britainiar herritartasun bikoitza du.

## Biografia 
Osobor Tuteran jaio zen, 12 urte zituen arte bere jaioterriko CB Genesis zentroan jokatu zuen, familiarekin Bradfordera (Ingalaterra) joan zen arte. Han Bilsborroweko Myerscough Collegera joan zen. Myerscoughekin 18 puntu eta 11 errebote lortu zituen batez beste 16,8 puntu eta 9,1 errebote lortu aurretik NBLko 1 mailako Bradford Dragonsekin, britainiar saskibaloiaren bigarren mailan.

Montanako Estatu Unibertsitateko Bobcats taldearekin jokatu zuen bi denboralditan, eta batez beste 8 puntu eta 4,4 errebote lortu zituen partidako. Bigarren denboraldiaren amaieran, NCAAren transferentzien atarira gehitu zen.

2023ko maiatzaren 2an iragarri zuen Utahko Estatu Unibertsitatera joango zela Utah State Aggiesekin jokatzera. Denboraldi bat jokatu zuen, batez beste 17,7 puntu, 9 errebote, 2,8 asistentzia, 1,3 lapurreta eta 1,4 tapoi partidu bakoitzeko.

Denboraldia amaitzean transferentzien atarian berriro sartu ondoren, 2024ko maiatzaren 13an Washingtongo Unibertsitateko Huskiekin konprometitu zen, NCAAren historiako jokalaririk ordainduena bihurtuz, eta bi milioi dolarrera iritsi zen NILi esker, zeina unibertsitateko atletek babesle ordainduak izateko eta arrakasta lortzeko duten gaitasunaren laburdura unibertsala baita.

Unibertsitateko lau urteen ondoren, NBA Summer Leagueko 2025eko txapelketa jokatu zuen Houston Rocketsekin, batez beste 7,4 puntu eta 4,8 errebote lortuz.

Tuterarrak pibot gisa jokatu du Rocketsekin Udako Ligan, baina hegaleko pibot bezala ere joka dezake. Hala ere, antolatzaile aritu zen Nafarroako klubean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emma Haziza

**Emma Haziza** (Paris, 1977ko abuztuaren 11) frantziar hidrologoa da. Montpellierreko Unibertsitatean irakatsi izan du. Aldizka telebistan eta irratian dibulgazio-lanak egiten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
3,4-Metilendioxi-N-etilanfetamina

'*3,4-metilendioxi-*N*-etilanfetamina** edo **MDEA*' konposatu organiko aromatikoa da, C12H17NO2 formula duena feniletilamina ordezkatuen klasekoa. Solidoa da  Narritagarria da.

3,4-metilendioxi-*N*-etillanfetamina haluzinogenoa da, entaktogenoen taldekoa. Molekula kirala da eta bi enantiomero aktibo ditu (*R*)-MDEA eta (*S*)-MDEA.

## Historia 
Alexander Shulgin-ek metilendioxi konposatuei buruzko ikerketak egin zituen 1960ko hamarkadan. 1967ko laborategiko koadernoen sarrera batean, Shulginek lankide baten txostena aipatzen du laburki, 100 mg-ko dosi batekin substantziaren eraginik ez zuela. Geroago, Shulginek PiHKAL liburuan karakterizatu zuen MDEA.

Estatu Batuetan, MDEA 1985ean agertu zen aisialdirako droga gisa, MDMA debekatu berriaren legezko ordezko gisa. Egun MDEA debekatutako substantzia da ia mundu osoan.

## Sintesia 
MDEA sintetizatzo bide asko daude. Safrola edo piperonalaren moduko esentzia-olioak usa daitezke lehengai moduan. Beheko erreakzioan safrolaren alkeno taldeak halogenoa duen azido mineral batekin erreakzionatzen du eta emaitzak aminazioa pairatzen du ondoren.

600x600px|MDA from safrole en

## Erreferentziak
Mario Moronta

**Mario del Valle Moronta Rodríguez** (Caracas, 1949ko otsailaren 10a – San Cristóbal, 2025eko abuztuaren 4a) venezuelar elizgizon katolikoa izan zen. 1990etik 1995era Caracasko apezpiku laguntzailea izan zen, 1995etik 1999ra Los Tequesko apezpikua eta 1999tik 2024ra San Cristóbalgo apezpikua. Venezuelako apezpiku-konferentziako lehen presidenteordea ere izan zen.

## Bizitza 
thumb|left|Mario Moronta apezpikuaren armarria|209x209px

Mario Moronta 1949ko otsailaren 10ean jaio zen Venezuelako Caracas hiriburuan. 1975eko apirilaren 19an apaiztu zen eta Los Tequesko artxidiozesian inkardinatuta geratu zen.

1990eko apirilaren 2an, Joan Paulo II.a aita santuak Novako apezpiku titular eta Caracasko apezpiku laguntzaile izendatu zuen. Urte bereko maiatzaren 27an José Alí Lebrún Moratinos kardinalak apezpiku ordenatu zuen Caracasko katedralean. 1995eko abenduaren 2an, Los Tequeseko apezpiku izendatu zuten, eta 1999ko apirilaren 14an, Joan Paulo II.ak Venezuelako San Cristóbal elizbarrutira eraman zuen. Urte bereko ekainaren 17an hartu zuen kargua.

2009ko irailaren 24an, Benedikto XVI.a aita santuak Fedearen Doktrinarako Kongregazioko kide izendatu zuen.

2024ko urriaren 31n erretiroa hartu zuen eta 2025eko abuztuaren 4an hil zen San Cristóbalen.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosa Gauditano

**Rosa Jandira Gauditano** (São Paulo, 1955eko apirilaren 3a – 2025eko abuztuaren 7a) brasildar argazkilaria izan zen. 1970eko hamarkadatik baztertutako pertsonen egoera dokumentatu zuen, hala nola indigenena eta LGBT pertsonena. Gaue egun, bere lanak fotoetnografia gisa sailkatzen dira.

## Bizitza 
Argazkilari bihurtu aurretik, kazetaritza ikasi zuen Faculdade Cásper Líberon (FCL), 1974tik 1975era. Bi urte geroago, 1977an, egunkari eta aldizkarietarako argazkilari gisa lanean hasi zen, *Versus* hedabide alternatiboan barne. Garai hartan, São Pauloko ABC eskualdeko langileen mobilizazioa dokumentatzean zentratu zen, 1977an hasi eta beste lau urtez jarraitu zuena. *Versus*en lanean aritu zen bitartean, argazki editore bihurtu zen.

1978an argazkilaritza ikastaro bat egin zuen Armando Alvares Penteado Fundazioan (FAAP), eta beste bat 1980an Faculdade Cásper Líberon, baina azken hau ez zuen amaitu. 1980 eta 1981 artean, Gauditanok fotokazetaritzako irakasle gonbidatu gisa lan egin zuen São Pauloko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean (PUC-SP). 1984an *Folha de S. Paulo* egunkarian lan egin zuen, eta 1985 eta 1986 artean *Veja* aldizkarian. 1985ean bere argazki agentzia sortu zuen, Fotograma Fotojornalismo e Documentação, Ed Viggiani eta Emidio Luisirekin batera, eta horren bidez hasi zen lanean modu independentean.

### Liburuak 
* 1998: *Índios. Os Primeiros Habitantes* ISBN 9788506030356
* 2003: *Raízes do Povo Xavante* ISBN 9788590365112
* 2004: *Festas de Fé* ISBN 9788585371517

### Egunkarietako kronikak 
* 2020: Público egunkarirako zutabeak idatzi zituen, eta bertan Covid-19 pandemia garaian brasildar indigenen egoeraz ohartarazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stefano Baldini

**Stefano Baldini** (1971ko maiatzaren 25ean jaioa Castelnovo di Sotton, Emilia-Romagna, Italia) erretiratutako italiar korrikalaria da, maratoian espezializatua. 2004an Atenasen txapeldun olinpikoa izan zen, eta bi aldiz Europako txapeldun (1998an eta 2006an).

## Biografia 
Baldini maratoi erdiko munduko txapelduna ere izan zen, 1996an Palma de Mallorcan titulua lortuz. 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan, Baldini gizonezkoen maratoian lehen postuan amaitu zuen, urrezko domina irabaziz. Vanderlei de Lima brasildarraren aurretik amaitu zuen, maratoian buru zena Neil Horan manifestariak ibilbidetik kanporatu zuen arte.

2007ko denboraldi etsigarri baten ondoren, Londresko Maratoia amaitu ez zuenez, Baldinik New Yorkeko Maratoia egitea erabaki zuen, 4. postuan amaituz. Baldinik bere ibilbide olinpikoa 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan amaitu zuen, 12. postuan amaituz.

Baldinik bere ibilbidea 2010eko urrian amaitu zuen, hasieran Giro al Sas-en azken lasterketa bat egitea pentsatuta zuen arren, lesio baten ondorioz lasterketa ez egitea erabaki zuen.

## Titulu nazionalak 
13 txapelketa nazional irabazi zituen.

* Italiako Atletismo Txapelketak:
* 10.000 metro: 1993, 1994, 1995, 1996, 2001, 2002 (6)
* 10 km errepideko lasterketa: 2010
* Erdi maratoia: 1995, 1998, 2001, 2004, 2006, 2009 (6)

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Sylvie Matelly

**Sylvie Matelly** (1971ko azaroaren 3an jaioa) frantses ekonomista da. 2023az geroztik Jacques Delors Institutuaren zuzendaria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karmengo Amaren Saria (Chapela)

**Karmengo Amaren Saria** () Galiziako estropada izan zen, 1980. hamarkadan Redondelan jokatu zena, Pontevedrako probintzian.

Uztailaren erdialdera jokatzen zen, Karmengo Egunaren inguruan.

## Palmaresa 
### Garaipenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa