Sofokles

**Sofokles** (K.a. 496 inguru – K.a. 406) antzerkigile greziar klasikoa izan zen. Tragedia landu zuten hiru egile handiren artean dago, Euripides eta Eskilorekin batera. Idazle oparoa izan zen eta 123 antzezlan egin omen zituen. Edipo, Ajax edo Elektra moduko pertsonaien bertsio ezagunenak taularatu zituen.

Sofokles arrakasta handiko tragikoa izan zen, eta bata bestearen atzetik izan zituen arrakastak. Plutarko idazleak dioenez, Sofoklesek hogeita zortzi urte zituela (K.a. 468) tragikoen lehiaketara aurkeztu zuen bere lehenengo lana; ikusleen artean eztabaida gogorra izan ondoren, Eskilori irabazi omen zion azkenean. Garaipen horren ondoren, eta garai hartako idazle tragiko ospetsuena gainditu ondoren, tragediak idatzi eta idatzi aritu zen, eta sariak irabazi eta irabazi: hogei aldiz izan zen garaile Atenasen, oso gutxitan izan zen bigarren eta inoiz ez hirugarren. Azkeneko lana, Edipo Kolonon, laurogeita hamar urte zituela idatzi zuen.

Sofoklesen lehenengo lana Ajax izan zen, eta lan horretan nabarmena da, oraindik, Eskiloren eragina. Beste lan aipagarriak dira: Antigona, Trakiniarrak, Edipo errege, Elektra, Filoktetes eta Edipo Kolonon.

## Bizitza 
Antzinako egile askorekin gertatzen den bezala, iritsi zaigun Sofoklesen biografia egiazkoa den ala ez ziurtatzea zaila da. Bi datu bakarrik ziurta daitezke garaiko froga dokumentalen arabera: K. a. 443/442 urteetan, Delosko Ligako Greziarren Diruzain (*Hellenotamias*) kargurako hautatu zuten, eta Atenasko Hiriko Dionisiarrak izeneko festetako lehiaketa tragikoetan 18 aldiz lortu zuen garaipena. Lehen datua Atenasek Ligari ordainduriko tributuen zerrendan ageri da, eta bigarrenaren testigantza garaiko inskripzio batean ageri da. Horietatik landa, iturri nagusia Suda bizantziar entziklopediak dakarren biografia eta anonimoki transmititutako *Sofoklesen bizitza* dira, datu historikoak eta asmaturiko anekdota eredugarriak nahasten dituzten lanak. Tradizionalki, ondorengo narratiba eraiki izan da Sofoklesen bizitzaren inguran.

Sofokles, Sofilo izeneko baten semea, K. a. 496. urtearen inguruan jaio zen, Atenasko hiritik pare bat kilometrora zegoen *Colonus Hippios* edo Kolono izeneko demoan. *Sofoklesen Bizitza*ren arabera, gaztetan musika ikasi zuen Lanpro izeneko musikari famatuaren eskutik, eta Eskilok berak irakatsi omen zion tragedia idazten. Gaur egungo adituen ustetan, lehen datua ziurrenik historikoa da, bigarrena, berriz, antzinateko hiru tragiko handien artean (Eskilo, Sofokles bera eta Euripides) jarraikortasun zuzena ezartzeko asmakuntza bat da. Eskuizkribuetan antzezlan horren aurretik transmititu den argudioak (tradizioaren arabera Bizantzioko Aristofanes kritikari helenistikoak konposatua) antzezlan horren arrakastaren harira atenastarrek Sofokles Samos irlako matxinada zapaltzeko kanpainarako *strategos* edo general kargurako hautatu zutela dio. Egile batzuek bertsio hori zalantzan jartzen badute ere, ia ziurra da K. a. 440. urtean Sofokles Perikles general eta politikari ospetsuarekin batera Samoseko matxinada zapaltzera bidalitako itsas armadaren generaletako bat zela, garaikide zen Kioseko Ion idazleak kontatzen baitu bere irlan topo egin zuela idazlearekin, hura flotako ontziekin Lesbosera errefortzu bila zioala.

K. a. 438. urtean, Sofoklesek lehen postua lortu zuen Hiriko Dionisiarretako lehiaketa tragikoan, Euripidesek bigarren postua lortu zuen urte berean, *Altzestis* antzezlan ospetsuarekin, eta K. a. 431. urtean bigarren postuan lortu zuen, berriro ere hirugarren postuan geratu zen Euripides garaituz. K. a. 413. urtean, berriz, Aristotelesen *Erretorika* laneko pasarte bat oinarri hartuta inferi daiteke urte hartan Peloponesoko gerraren baitan Siziliako porrotari aurre egiteko ezarri zen "probouloi" delakoen biltzarreko 10 kideetako bat izan zela Sofokles, eta handik bi urtera, K. a. 411. urtean, ezarri zen Laurehunen Oligarkia ezartzearen aldeko botoa eman zuela. Horrela dio Aristotelesen pasarteak:

K. a. 409. urtean, Sofoklesek bere azken garaipena lortu zuen Hiriko Dionisiarretan *Filoktetes* antzelanarekin. Handik gutxira hil zen idazlea, K. a. 406-405 urtearen bueltan, Peloponesoko gerraren amaiera ikusi gabe, eta urte batzuk geroago, K. a. 402. urtean, bere ilobak (Sofokles izenekoa hura ere) taularatu zuen bere azken antzezlana, *Edipo Kolonon*. Friniko komediografoak idatzitako epitafio bat iritsi zaigu gaur eguneraino: 

#### Bizitza pribatua eta homosexualitatea 
*Sofoklesen Bizitza* anonimoaren arabera, bi seme izan zituen bi emakume ezberdinengandik: Iofon, Nikostrate izeneko emakume batengandik, eta Ariston, Siziongo Therois izeneko emakume batengandik. Iturri beraren arabera, Sofoklesek bereziki maite zituen Ariston eta haren semea, bere iloba Sofokles, eta, hori dela eta, Iofonek aitari salaketa jarri zion zahartzaroan, Sofokles ezgai deklara zezaten bere herentziarekin geratzeko. Egileak gertaera hori antzezlan batean irudikatu omen zuen. 

Bestalde, antzinako iturriek transmititu digute Sofoklesek, Antzinako Greziako gizon ugarik bezala, amodio homosexualak zituela eta gizon gazteekin sexu harremanak izatea gustuko zuela. K. o II. mendeko Naukratisko Ateneo egile helenistikoak, *Deipnosophistai* edo *Jakintsuen otoruntza* bere lanean, kontatzen du Sofoklesek, Eskilok bezala, gizonen arteko maitasuna irudikatu zuela bere lanetan, eta publikoaren oso gustukoa zela gai hura. Horretaz gain, Sofokles "gizonen maitalea zela, Euripides emakumeena zen bezala" dio, eta haren amodio homosexualei buruzko hainbat anekdota kontatzen ditu. Batean dio behin, bankete batean zeudela, Sofoklesek ardoa zerbitzatzen ari zen gaztetxoa limurtu eta ahoan musu eman ziola. Pixka bat aurrerago, kontatzen du nola behin Sofoklesek mutil gazte bat harresietatik kanpora eraman zuen, harekin larrutan egiteko. Gazteak bere tunika lurrean jarri zuen, eta Sofoklesek berea erabili zuen biak estaltzeko. Mutikoak alde egin zuenean, Sofoklesen tunika eraman zuen, eta Sofoklesek mutikoaren tunika askoz txikiagoarekin estalita itzuli behar izan zuen etxera, guztien irrigarri. Gertaera horren inguruko zurrumurruak azkar zabaldu ziren, eta Euripides idazleak, hura entzundakoan, Sofoklesen etsaia baitzen, iseka egin omen zion, esanez berak ere erabili zuela mutiko hura, baina dohainik, Sofoklesek prezio handiegia ordaindu zuen bitartean (lapurturiko tunikari erreferentzia eginez). Sofoklesek ondorengo olerkiarekin erantzun zion. Gutxi badirudi ere, kontuan hartu behar da Antzinako Greziako tragedia idazle ugarien artean obra osoak utzi dizkigun egile bakanetakoa dela, Eskilo eta Euripidesekin batera. Horietatik hiruk "Tebasko zikloa" edo "Ediporen zikloa" delakoa osatzen dute, hirurek Edipo izeneko pertsonaia mitologikoaren eta haren ondorengoen zikloa mitologikoa kontatzen baitute. Kronologikoki, estreinatzen lehena *Antigona* izan zen, K. a. 441. urtean, eta *Edipo Kolonon* Sofokles hil ostean taularatu zen, K. a. 402-401 urtearen bueltan; *Edipo Errege*, berriz, bi antzezlan horien artean idatzi zela pentsatzen dute adituek. Beste lau antzezlan osoak *Ajax*, *Trakiniarrak, Elektra* eta *Filoktetes* dira. Horietatik, *Filoktetes* da data ziurra duen bakarra, K. a. 409. urtean estreinatu baitzen. Gainerakoek ez dute data zehatzik, adituek zaharrena *Ajax* eta berantierrena *Elektra* dela kontsideratzen badute ere:

#### Tebasko edo Ediporen Zikloa 
* *Edipo errege* (Οἰδίπους Τύραννος, sarritan latinezko *Oedipus Rex* edo grekerazko *Oedipus Tyrannos* tituluekin ezaguna).
* *Edipo Kolonon* (Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ).
* *Antigona* (Ἀντιγόνη).
thumb|Louis Bouwmeester aktore holandarra Edipo itsutuaren papera egiten *Edipo errege* antzelanean (1896).

#### Gainerakoak 
* *Ajax* (Αἴας).
* *Trakiniarrak* (Τραχίνιαι).
* *Elektra* (Ἠλέκτρα).
* *Filoktetes* (Φιλοκτήτης).

### Zatika dauden antzezlanak 
Horietaz gain, iturrien arabera Sofoklesek 120 antzezlanetik gora idatzi zituen. *Suda* entziklopedia bizantziarrak Sofoklesi 130 antzezlan egozten zitzaizkiola dio, baina horietatik 17 atribuzio faltsuak zirela. Gaur egungo adituek pentsatzen dute Sudaren *hamazazpi* irakurketa kopia akatsa dela, eta jatorrizko bertsioan *zazpi* jartzen duela, zuzenketa horrek bi iturrien zenbakia berdin utziko bailuke: 123 antzezlan.
* *Ajax Lokron* (Αἴας Λόκρος).
* *Egeo* (Αἰγεύς).
* *Egisto* (Αἴγισθος). Antzezlan honen esistentzia zalantzakoa da, Filodemo eta Hesikio egileek bakarrik zitatzen baitute.
* *Etiopiarrak* (Αἰθίοπες). Egile batzuen ustez, obra hau eta geroago zerrendaturiko *Memnon* berdinak lirateke.
* *Εmakume presoak* ("Αἰχμαλωτίδες").
* *Akrisio* (Ἀκρίσιος). Argosko errege Akrisiok bere arreba Danae eta honen seme Pertseo itsasora jaurtitzen ditu.
* *Aleoren semeak* (Αλεάδαι). Tegeako errege Aleok orakulu bat jaso zuen, bere alaba Augek semerik izanez gero aitona hilko zuela esanez. Alaba Atenaren sazerdotisa egingo du ondorengorik izan ez dezan, baina Herakles heroiak haurdun utziko du eta Telefo jaioko da.
* *Alexander* (Ἀλέξανδρος). Paris Troiako printzeari buruzko antzezlana.
* *Aletes* (᾿Αλήτης). Egisto eta Klitemnestraren seme Aletesi buruzko antzezlana.
* *Alkmeon* (Ἀλκμέων). Eromenari buruz.
* *Αmikoren satira* (Άμύκος σατιρικός). Bitiniako errege Amikok Argonautetako Polideuzesi boxeo borroka baterako erronka egiten dio.
* *Anfiaraoren satira* (Ἀμφιάραος σατιρικός).
* *Andromeda* (Ἀνδρομέδα) Etiopiako printzesa Andromedaren katasterizazioa kontatzen du.
* *Atreo* (Ἀτρεύς).
* *Akilesen maitaleak* (Ἀχιλλέως ἐρασταί). Troiako gerra baino lehen Akiles heroi handiak izandako amodio homosexualak kontatzen ditu, tartean bere maisu izandako Kiron zentauroarekin. 
* *Dedalo* (Δαίδαλος). Eduki ezezaguneko antzezlana. 
* *Danae* (Δανάη). Batzuen ustez, aurretik aipaturiko *Akrisio* antzezlana eta hau bat eta bera lirateke. 
* *Dolopiarrak* (Δόλοπες). Dolopiako biztanle gerlarei buruzkoa, ziurrenik. 
* *Helena itzultzeko eskaera* (“Ελένης ἀπαίτησις). Troiako gerra hasi baino lehen Ulises eta beste greziar batzuek troiarrei Helena itzultzeko eskatzeko eginiko enbaxada gai duen antzezlana.
* *Helenaren bahiketa* edo *Helenaren ezkontza* (“Ελένης ἁρπαγή edo “Ελένης γάμος). Helenaren bahiketa eta Parisekin ezkontza kontatzen dituen drama satirikoa. 
* ***Ondorengoak*** (Ἐπίγονοι). Gaur egun ia osorik galdu bada ere, bere garaian Ediporen seme Eteokles eta Polinziesen arteko gerra (literatura klasikoan "Zazpiak Tebasen aurka" deritzon mitoa) kontatzen duen antzezlan hau Sofoklesen famatuena izan zen, eta Luzio Akzio dramaturgo latindarrak egokitu zuen, Zizeronen aipamen baten harira suposa daitekeenez.
* *Eris* (Ἔρις). Liskarrraren jainkosak Tetis eta Peleoren ezkontzan sortutako gatazka kontatzen du.
* *Eurialo* (Εὐρύαλος). Ulisesen sasiko seme Eurialoren istorioa. 
* *Euripilo* (Εὐρύπυλος). Troiako gerran hil zen izen bereko Tesaliako printzeari buruzko antzezlana.
* *Thamiras* (θάμυρας). Iliadan agertzen den rapsoda bati buruzko antzezlana. 
* *Tiestes Sizionen* (Θυέστης ἐν Σικυῶνι). Olinpiatik erbesteratuta doaz Atreo eta Tiestes anaiak Sizionera.
* *Iobates* (Ἰοβάτης). 
* *Ifigenia* (Ίφιγένεια).
* ***Aztarnariak*** (Ἰχνευταί). 1912an, drama satiriko honen 400 bertso baino gehiago zituen papiro bat aurkitu zen Oxirrinkon, eta, beraz, Apolok Hermesek lapurtu dizkion abereen bila bidalitako satiro taldearen istorioa kontatzen duen antzezlan hau Sofoklesek egindako genero honetako adibiderik onena da gaur egun.thumb|243x243px|*Aztarnariak* drama satirikoaren 96-138 lerroak dituen Oxirrinkoko papiroetako bat, P.Oxy. IX 1174 col. iv-v.
* *Ion* (Ἴων). 
* *Κamikoarrak* (Καμικοί). Dedalo, Minos erregearengandik ihesi, Siziliako Kamiko hirira heltzen da, eta bertan Minos hilko du. 
* *Zedalionen satira* (Κηδαλίων σατιρικός). Hefesto jainkoak Zedalion zerbitzaria eskaintzen dio Orion erraldoiari, eguzkiaren norabidean joanda bista berreskura dezan. 
* *Klitemnestra* (Κλυταιμνήστρα). 
* *Kolkidako emakumeak* (Κόλχιδες). Izenburuak korua Medearen zerbitzari diren emakumeek osatzen dutela adierazten digu, eta antzezlanak ziurrenik Jasonek Kolkidako erresuman Urrezko Ahari-larruaren bila izandako abenturak kontatzen ditu. Sofokles izan zen Jasonen kondairaren atal hau oholtza gainera eraman zuen tragedia idazle bakarra. 
* *Kreusa* (Κρέουσα). Baliteke aurretik aipaturiko *Ion* eta antzezlan hau bat eta bera izatea. 
* *Epaiketa* (Kρίσις). Parisen epaiketa Ida mendian. 
* *Espartako emakumeak* (Λάκαιναι). Helenaren bahiketa Troian. 
* *Laokoon* (Λαοκόων). 
* *Lemnoseko emakumeak* (Λήμνιαι). Argonautak Lemnosera iristen dira. 
* *Igarleak* (Mᾰ́ντεις). Kretako errege Minosek hainbat igarle biltzen ditu egunean hirutan kolorea aldatzen duen bere behi baten misterioa argitzeko. 
* *Meleagro* (Μελέαγρος). Kalidongo basurde-ehiztari Meleagroren kondaira. 
* *Misiarrak* (Μυσοί). Teleforen etorrera Misia izeneko hirira. 
* *Nauplio itsasoratzen* eta *Nauplio sua pizten* (Ναύπλιος καταπλέων eta Ναύπλιος πυρκαεύς). Greziarrekiko mendekua hartzeko Traziako kostaldean haien ontzidia galbidera eramateko sua pizten duen Nauplioren kondaira. 
* *Nausikaa* (Ναυσικάα). 
* *Ulises eroturik* (Ὀδυσσεὺς Μαινόμενος). Ulisesek eroturik dagoelako plantak egiten ditu Troiako gerrara ez joateko. 
* *Enomao* (Οἰνόμαος). 
* *Pandora* (Πανδώρα). Lehenengo emakumearen, Pandoraren, sorreraren mitoa. 
* *Peleo* (Πηλεύς). Peleo erregearen zahartzaroa. 
* *Polixena* (Πολυξένη). Priamo eta Hekuba, Troiako errege-erreginen, alaba Polixenaren patu latza. 
* *Prokris* (Πρόκρις). Zefalo eta Prokrisen arteko maitasuna. 
* *Sorginak* (Ριζοτόμοι). Medearen sorginkeriei buruzko antzezlana. 
* *Sinon* (Σίνων). Troiako gerraren amaieran zaldiarekin batera hirian infiltratzen den Sinon greziarrari buruzko antzezlana. 
* *Sisifo* (Σίσυφος). Tartarora zigortutako Sisifo. 
* *Teukro* (Τεύκρος). Teukro Salamisera itzultzen da eta bere aitak arbuiatu egiten du Ajaxen heriotzagatik. Aristofanes komediografoak *Lainoak* bere komedian zitatzen duenez, K. a. 423. urtea baino lehen konposatua izan zen. 
* *Triptolemo* (Τριπτόλεμος). Plinio Zaharrak bere *Naturalis Historia* lanean esaten du antzezlan hau Alexandro Magno hil baino 145 urte lehenago estreinatu zela. Aipamen hori zehazki hartu behar bada, eta kontuan hartuta Alexandro Handia K. a. 323. urtean hil zela, *Triptolemo* K. a. 468. urtean estreinatu zen, eta, beraz, Sofoklesen lehen antzezlana da. 
* *Troilo* (Τρωίλος). 
* *Tiro* (Τυρώ). Neptunok Tiro printzesa haurdun uzten du, eta neskak bere ume bikiak, Pelias eta Neleo, abandonatzen ditu. Behin hazita, ordea, bikiek haien ama nor den jakingo dute eta Tiroren amaordea, Sidero, hilko dute Hera jainkosaren tenpluan, azken honen mendekua eraginez. 
* *Hibris* edo *Harrok**eria* (ὕβρις). 
* *Ur eramaleak* (ὑδροφόροι). Baliteke gaia Dioniso jainkoaren jaiotza izatea. 
* *Feaziarrak* (Φαίακες). 
* *Fedra* (Φαίδρα). Fedra bere seme Hipolitorekin maitemintzen da. 
* *Ftiako emakumeak* (Φθιώτιδες). 
* *Fineas* (Φινεύς). 
* *Fenix* (Φοῖνιξ). 
* *Frixo* (Φρίξος). 
* *Frigiarrak* (Φρύγες). 
* *Krises* (Χρύσης). Krises *Iliadan* ageri den Apoloren apaiza da. Jainkoari laguntza eskatzen dio greziarrek bahitu dioten alaba berreskuratzeko, eta ondorioz jainkoak aipatutako lanaren hasiera puntu den izurria bidaltzen die greziarrei.

## Estiloa 
Sofoklesek Eskilok oinarri hartzen zituen mito eta elezahar berdinak hartzen bazituen ere, Sofoklesen tragedien bilbea trinkoagoa eta aberatsagoa da. Hala, Sofoklesek baztertu egin zuen trilogia, izan ere, nahiz eta lehiaketetara hiru tragedia eta drama satiriko bat aurkeztu behar izaten zen, erabateko autonomia ematen zien obra horiei. Sofokles saiatzen zen pertsonaiak pertsona moduan eta ez jainko moduan aurkezten agertokian. Bestalde, Sofoklesen estiloa Eskilorena baino soilagoa eta argiagoa da, baina beti mintzarazten die bere pertsonaiei dotoretasunez, seriotasunez eta neurriz. Sofokles euskarara itzuli zuen Zaitegiren arabera, ondorengoak dira Sofoklesen ezaugarriak (ortografia gaurkotuarekin emandako testua):

Plutarko antzinako egileak, *Moralia* izeneko obraren pasarte batean, testigantza oso garrantzitsu bat laga digu. Bertan, Sofoklesek berak bere lanen estiloaren inguruan omen zuen iritzia plazaratzen du. Nahiz eta ezin dugun jakin Plutarkok transmititutako iritzi hori egiazkoa edo geroago asmaturikoa den, pasartea garrantzitsua da, Sofoklesek berak izan zezakeen iritzia adierazten baitigu. Horrela dio pasarteak:

Antzinako pasarte honek adierazten digu, beraz, Sofoklesen edo, behintzat, haren ondorengoen ustetan tragedia idazle honen estiloaren baitan hiru etapa bereizten zirela: lehen etapa batean, Eskiloren handitasuna edo arrandirako joera (**ὄγκον**) imitatzen zituen formazio gisara; bigarren etapa batean bere estiloaren laztasuna (**πικρὸν**) eta konposaketaren artifizialtasuna (**κατάτεχνον τῆς αὐτοῦ κατασκευῆς**) findu zituen; eta, azkenik, bere hizkeraren tankera aldatu zuen (**τὸ τῆς λέξεως μεταβάλλειν εἶδος**) bere hiztegi propioa sortzeko.

Sofoklesen antzezlanen ezaugarri nabarmenena, gainerako tragiko greziarrekin bezala, **ironia tragikoa** da. Ironia tragikoa antzinako antzerkian sarritan erabiltzen den baliabide dramatiko bat da, eta pertsonaien ahotan, haien ustez, esanahi bat duten, baina publikoak beste era batean interpreta ditzakeen hitzak jartzean datza. Izan ere, antzinako tragedietako istorioak eta kondairak ezagunak ziren ikusle ororentzako, eta, beraz, ikusleek bazekiten antzezlana nola amaituko zen. Horrek ahalbidetzen zien pertsonaia batek zentzu batean esaten zituen gauzak pertsonaia horren aurkako beste era batean interpretatzea. Hurrengo adibidea aurki daiteke *Edipo Errege* antzezlanean. Obra horretan, jainkoek bidalitako izurrite batek eraso egiten dio Tebasi, eta bertako errege Edipok orakuluari galdetzen dio nola garai daitekeen epidemia. Orakuluak aurreko errege Laioren hiltzailea aurkitu eta Tebastik kanporatu behar duela esaten dio. Edipok ez daki, ordea, bera izan zela, jakin gabe, behin bidaian zioala Laio agurea hil zuena. Laio, gainera, Ediporen aita zen, eta lehenago bere eta orain Ediporen emazte den Jokasta Ediporen ama ere bada, Edipo harekin ezkondu baita Tebaseko hiria Esfingearen madarikaziotik libratu ostean.  Espainiako Gerra Zibilak, ordea, Zaitegiren lanen argitaratzea eten egin zuen, eta Bigarren Mundu Gerra amaitu arte ez ziren agertu gainerako antzezlanak. Bere itzulpenaren lehenengo liburukia, erbestean euskaraz argitaraturiko lehen liburuetakoa, Pizkunde argitaletxeak eman zuen argitara Mexikon 1946an '''''Sopokel'en Antzerkiak'''* izenburuarekin, eta ondorengo tituluak jasotzen zituen (parentesi artean, itzulpen estandarra): *Antigone* (*Antigona*), *Eletere* (*Elektra*), *Oidipu Bakaldun* (*Edipo Errege*) eta *Oidipu Kolono'n* (*Edipo Kolonon*). Azken horren jatorrizko eskuizkribua, Zaitegik berak idazmakinaz ondua, Oñatiko artxiboan gordetzen da eta sarean kontsulta daiteke.   

Hurrengo urteetan gainerako hiru antzezlanak Zaitegik berak Guatemalan sorturiko *Euzko Gogoa* aldizkarian argitaratzen joan ziren 50.eko hamarkadan zehar, eta 1958an bere itzulpenen bigarren liburukia argitaratu zuen Baionan *'''Sopokel'en Antzerkiak II'''* izenburuarekin, ondorengo tituluak zituela: *Aiatz* (*Ajax*), *Tarakin'go Emaztekiak* (*Trakiniarrak*) eta *Piloktete* (Filoktete). Geroztik ez da Euskara Batuan Sofoklesen itzulpen garaikiderik argitaratu. 
## Berak esanak 
*"Beldurtzen denarentzat, dena da zarata"
*"Periklesek esan zuen banekiela poesia nola idatzi, baina ez nekiela ezer estrategiari buruz" (**Περικλῆς ποιεῖν μέν με ἔφη, στρατηγεῖν δ᾽ οὐκ ἐπίστασθα**ι)..
*"Haiek gorrotatzeko jaio ziren, ni, berriz, maitatzeko". (**οὔτοι συνέχθειν, ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυν.** *Antigona,* 525).
*"Aldarte oneko jendeak ez ditu hitz batek gogaitzen". (**δάκῖς [γὰρ οὐδὲ]ν τοῖσιν εὐόργοις ἔπος.** *Emakume presoak*, 33a fragmentua).
*"Harri bakoitzaren azpian eskorpioi bat baitago ezkutuan". (**ἐν παντὶ γάρ τοι σκορπιὸς φρουρεῖ λίθῳ.** *Emakume presoak*).
*"Orduan okertzen dira gizonen kontuak oro: gaitzak gaitzekin konpondu nahi dituztenean" (**ἐνταῦθα μέντοι πάντα τἀνθρώπων νοσεῖ,** **κακοῖς ὅταν θέλωσιν ἰᾶσθαι κακά,** *Aleoren Semeak'', 77. fr.).

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Grezierazko literatura.

## Kanpo estekak