Elisabeth Schmitz

**Elisabeth Schmitz** (Hanau, 1893ko abuztuaren 23a – Offenbach am Main, 1977ko irailaren 10a) alemaniar teologoa, irakaslea eta erresistentziako kidea izan zen, nazionalsozialismoaren aurkako borrokalaria, Eliza Aitortzailearen ildokoa. Batez ere, *Alemaniar ez-ariarren egoeraz* memorandumarekin nabarmendu zen; bertan,  nazionalsozialismoarekin Alemanian juduei gertatuko zitzaiena zehaztasun handiz iragarri zuen jada 1935ean. Bere saiakera, Eliza Ebanjelikoa eta, batik bat, Eliza Aitortzailea juduen jazarpenaren aurka mugiarazteko, ez zen eraginkorra izan.

## Bizitza 
### Jatorria 
Elisabeth Schmitz August Schmitzen (* 1849 Mönchengladbach-en; † 1943 Hanau-n) eta Clara Marie Bachen (* 1854 Hanau-n; † 1929 ibid.) hiru alabetan gazteena zen. Aita Hanau-ko Hohe Landesschule institutuko irakaslea izan zen. Frankfurt am Main-eko Schillerschule-n (Realgymnasium) ikasi zuen. 1914an, Bigarren Hezkuntza amaierako Abitur azterketa gainditu zuen, eta, ondoren, Historia, Alemaniar Ikasketak eta Teologia estudiatu zituen Bonneko Unibertsitatean, eta 1915etik aurrera, Berlingo Friedrich Wilhelm Unibertsitatean. Bere irakasle garrantzitsuenak Adolf von Harnack Elizaren historialari liberala eta Friedrich Meinecke historialaria izan ziren. 1920an doktoretza lortu zuen Meineckeren tutoretzapean, Edwin von Manteuffel-i buruzko tesiarekin, eta 1921ean amaitu zituen ikasketak Berlinen *Lehen Estatu-Azterketa*rekin (Alemaniako *Erstes Staatsexamen*). Ondoren, Schmitzek ikasketa osagarriak egin zituen Teologia Fakultatean, baina beti izan zuen bere burua historialaritzat, ez teologotzat.

Elisabeth Schmitz Alemanian unibertsitate ikasketak egin eta –hasieran muga estuetan izan arren– titulazio akademiko batekin jarduera profesional independentea egiteko aukera izan zuten lehen emakumeen belaunaldikoa izan zen. Baina, 1923ko urriaren 27ko langile-murrizketaren araudiaren arabera, funtzio publikoko emakumeek ezkongabe jarraitu behar zuten, eta ezin zuten beren familia sortu.

### Eskola jarduera 
1923an bere *Bigarren Estatu-Azterketa* (*Zweites Staatexamen*) gainditu ondoren, Schmitzek soilik Berlingo nesken bigarren hezkuntzako hainbat ikastetxetan irakatsi ahal izan zuen sei urtez aldi baterako kontratuekin. 1929ko apirilaren 1ean kontratatu zuten finko Berlin-Moabit-eko Luisengymnasium-ean (orduan, *Oberlyzeum*, nesken institutua) goi mailako irakasle lanetarako. 1933tik aurrera, judu eta politikoki desiragarriak ez ziren irakasleak eskoletatik botatzen zituztela ikusi zuen; Luisenschuleko zuzendari sozialdemokrata, esate baterako. Elisabeth Schmitz-ek laster arazoak izan zituen zuzendari berriarekin, nazionalsozialismoari uko egiteagatik, eta 1935ean, Berlin-Lankwitz-eko Auguste Sprengel (gero Beethoven-Oberschule) eskolara bidali zuten. Elisabeth Abegg lankideari ere gauza bera gertatu zitzaion. Lankwitz-en, izan zuen ikasle, eta urte askoan, adiskide eta alabatzat hartu zuen.

1938ko curriculum berriak helburu nagusitzat zuen “gizaki nazionalsozialistaren eratzea” oinarri arrazista, militarista eta totalitarioan. Elisabeth Schmitzek ezin zuen eta ez zuen nahi hori bete. 1938ko azaroko *kristal hautsien gaueko* gertaerengatik, 45 urteko emakumeak abenduaren 31n erretiroa eskatu zuen. Bere arrazoiketa ausarta bezain arriskutsua izan zen: «Gero eta zalantzagarriagoa zait nire irakasgai ideologiko hutsen klaseak –Erlijioa, Historia, Alemana– Estatu nazionalsozialistak nigandik espero eta eskatzen duen moduan eman ote ditzakedan». Espero zenaren aurka, bere eskaera onartu eta pentsio txiki bat ere eman zioten.

### Eliza Aitortzailean parte hartzea 
#### Gilen Kaiserraren Oroimenezko Eliza eta Dahlem 
1928 ingurutik aurrera, Elisabeth Schmitz *Elizen Nazioarteko Adiskidetasun Lanerako Alemaniako Elkarteko* kidea izan zen. 1933az geroztik, Gilen Kaiserraren Oroimenezko Elizako parrokiako kontseiluko partaidea izan zen, eta Gerhard Jacobi parrokoarekin harreman estua izan zuen. 1934an Elisabeth Schmitz Eliza Aitortzailearen kide egin zen. 1936/37an Dahlem-eko Kongregazio  Aitortzailean sartu zen bertako Franz Hildebrandt eta Martin Niemöller apaizekin batera (honen oinordeko ez ofiziala 1938tik aurrera Helmut Gollwitzer izan zen). "Dogmatischer Arbeitsgemeinschaft"ekoa (*Lan-komunitate dogmatikoa*) izan zen, eta bertan, besteak beste, Karl Barth-en *Elizaren Dogmatika* eztabaidatu zen. Anna von Gierke gizarte langile eta DNVPko Reichstag-eko ordezkariaren asteazkenetako taldeko kide ere izan zen. Hau 1933an *Verein Jugendheim* prestakuntza-instalazioetako zuzendari kargutik kendu zuten, *erdi judua* zelako. Antzeko ideiak zituzten borrokalarien artean, Dahlemgo komunitateko Elisabeth Schiemann botanika-irakaslea eta Elisabeth Abegg lankide ohia zeuden. Hiru emakumeek izan zituzten lagunarteko harremanak jatorri juduko emakumeekin.

#### Gutunak eta juduen jazarpenaren aurkako memoranduma 
1933ko apirilaren 1ean juduen bazterketa (*Judenboykott*, alemanez) hasi zenean, hil horretan bertan jo zuen Schmitzek Karl Barth teologoarengana. Haien gutun-trukea 1933tik 1936ra bitartekoa izan zen, batez ere. Gogor salatu zituen eliza protestanteek Adolf Hitlerren alde egindako leialtasun-adierazpenak, eliza kristauek judaismoaren ordezkariekin harremanak ezartzeko eta kontzentrazio-esparruetan jazarritakoei arreta pastoral aktiboa eskaintzeko eskatu zuen. Barth konbentzitzen saiatu zen *juduen auziari* buruzko adierazpen publiko bat egiteko. Gutunez gain, Suitzako erbestean Barth-i egindako hainbat bisita ere dokumentatuta daude. Barth-entzat, ordea, *juduen auzia* estatu naziarekin izandako eztabaidaren zati bat baino ez zen. Adierazpen publiko bat egiteari uko egin zion. 

Aldi berean, Schmitz nazionalsozialisten menpeko juduen egoerari buruzko memoranduma lantzen hasi zen. 1935eko irailean amaitu zuen lan honi *Alemaniar ez-ariarren egoeraz* izenburua eman zion. Bertan, juduen larrialdiaren eta eguneroko jazarpenean agintariek, auzokideek, lankideek, negozio-kideek eta irakasleek zuten partaidetzaren adibide ugari bildu zituen. Txosten horretan, eguneroko diskriminazioaren azalpen soila bateratu zuen elizako arduradunei, eta bereziki Eliza Aitortzaileari, herriarekiko eta estatuarekiko duten erantzukizuna betetzeko premiazko dei batekin. Dokumentuaren 200 kopia inguru ekoitzi zituen, eta Eliza Aitortzaileko kideei bidali edo eman zizkien; Karl Barth, Dietrich Bonhoeffer eta Helmut Gollwitzer kideei, besteak beste. Jazarpen arriskua murrizteko, memoranduma izenpetu gabe utzi zuen.

Marga Meuselek *Eliza Aitortzaileak ez-ariari protestanteekiko eginkizunei buruzko memorandum*ean ez bezalagard*,* Schmitzek bataiatu *ez-ariarrak* aipatu ez ezik, jazarritako guztiekiko elizaren elkartasuna eskatu zuen. Meuselek estatuaren aurkako erresistentziaz ohartarazi zuen; Schmitz-ek, berriz, estatuak juduei egiten zien jazarpenaren aurkako erresistentziara dei egin zuen. Kristautasunaren sustrai juduak azpimarratuta, garai hartan ohikoak ziren ideia teologikoetatik askoz haratago joan zen.

Schmitz saiatu zen bere memoranduma 1935eko irailaren 23tik 26ra Berlin-Steglitzen bildutako EKapUaren (Evangelische Kirche der altpreußischen Union / *Prusia Zaharreko Batasunaren Eliza Ebangelikoa*) Hirugarren Sinodo Aitortzailean aurkezten, Nurenbergeko Legeak onartu eta gutxira. Eliza Aitortzailea juduen jazarpenaren aurka publikoki protesta egitera bultzatu nahi zuen. Baina memoranduma ez zen sinodoan eztabaidatu eta eliza barruan apenas jaso zen.

1935eko irailean Nurembergeko Legeak indarrean jarri ondoren, Elisabeth Schmitzek bere memorandumari "gehigarria" idatzi zion, eta 1936eko maiatzaren 8an aurkeztu zuen. Lege horiek kaltetuengan izan zitzaketen ondorio latzak azaldu zituen. Horrekin ere ez zuen inolako eraginik lortu.

1938ko azaroko *Kristal hautsien gau*eko gertaeren ondoren, Schmitzek Helmut Gollwitzer-i bi gutun idatzi zizkion; bertan, komunitate judu zapalduei laguntza ekonomikoa emateko eskatzen zion, baita hauen elizak meza judurako hornitzeko ere."*1933ko apirilaren 1ean isilik geratu ginenean, oldar tropei buruz isilik geratu ginenean, prentsako propaganda satanikoari buruz, herritarren eta gazteen arimak pozoitzeari buruz, "lege" deritzonen bidez bizitzak eta ezkontzak suntsitzeari buruz, Buchenwald-eko metodoei buruz, orduan eta mila aldiz gehiagotan errudun bihurtu ginen.*" 1938ko azaroaren 24ko gutuna

### Laguntza jazarritako juduei 
Alderdi naziak boterea hartu zuenetik lagundu zien Elisabeth Schmitzek bere lagun juduei. Martha Kassel judu jatorriko sendagilea eta bataioz protestantea, 1933an kontsultategia eta, horrela, bizibidea galdu zuena, lau urtez hartu zuen berean, 1938ko abenduan emigratu baino pixka bat lehenagora arte. Emakume judu batekin batera bizitzeagatik, bloke-buruzagi batek (*Blockwart* edo *Blokleiter,* alemanez) salatu zuen Elisabeth Schmitz eta galdekatu 1937ko udazkenean. Eskualde-zuzendaritzak (*Gauleitung*, alemanez) Eskola Kontseiluari berehala askatzeko eskatu zion. Hala ere, auzitegiak atzera bota zuen prozedura. Bere lagun Elisabeth Schiemann ere horretan aritu zen.

Eskolako lana utzi ondoren, Schmitz Biblia irakasten eta bisitak egiten bolondres aritu zen zuzendutako Friedenau-eko Kongregazio Aitortzailean Wilhelm Jannasch apaizarekin; honek Berlinen judu jazarrientzako harremanetarako puntu bat ere eskaini zuen. Elizan sartu nahi zuten juduei bataiorako instrukzioak ematen zizkien, eta *judu-apartamentu* izendatutako juduen etxeetara joan behar izaten zuen.

Elisabeth Schmitzek bere apartamentuan edo 1938ko amaieran eskuratu zuen Wandlitz-eko "Pusto" oporretarako etxean jazarritako juduak babestu zituen; besteak beste, Liselotte Pereles, Margarete Koch-Levy eta Charles C. Milford gaztea (lehenago, Mühlfelder). Azken honen aita harrapatu eta Rosenstraße entzutetsura eraman zuten eta amak hango protestekin bat egin zuen.

### Gerraosteko garaia 
1943an, Elisabeth Schmitzen Berlingo apartamentua su-bonbek suntsitu zuten, eta ia dena galdu zuen. Hori dela eta, bere jaioterrira, Hanau-ra, itzuli zen 1943an. Elisabeth Schmitz-ek, gerra amaitu ondoren ere, bere gurasoen etxean, Hanauko Johanneskirche parrokiari zegokion etxean, bizitzen jarraitu zuen. 

## Gorazarrea 
Hasiera-hasieratik, Elisabeth Schmitzek estatu naziaren izaera bidegabea aitortu zuen eta hala arrazagatik jazarritakoen alde egin zuen. Behin eta berriz saiatu zen injustiziaren aurka Eliza Ebanjelikoa mobilizarazten. Horrek argi eta garbi bereizi zuen protestante alemaniarren gehiengoarengandik. Teologo ospetsuekin eta Eliza Aitortzailearen ordezkari nagusiekin izandako korrespondentzian, Schmitzek Eliza Ebanjelikoak *juduen auzian* jarrera zalantzagabea azaltzearen alde egin zuen. Ahalegin horiek 1935/1936ko bere memorandumean jo zuten goia, zehatz-mehatz deskribatu baitzuen judu jazarrien barne eta kanpoko larritasuna eta zorrotz salatu Elizaren isiltasuna; batez ere, Eliza Aitortzailearena. "Elizak izugarri zailtzen du hura defendatzea". Estatu naziaren bere balorazio errealistak, hau publikoki adierazteko ausardia apartak eta jarrera pertsonal eredugarri eta koherenteak berezi egin zuten.

Elisabeth Schmitzen garrantzia denbora luzez egon zen ezagutu gabe; izan ere, hamarkadetan memorandumaren egiletzat Marga Meusel Berlin-Zehlendorf-eko barruti protestanteen ongizate bulegoko burua hartu zen, ziurrenik Wilhelm Niemöller-ek hala erabakita. 1999. urtean argitaratu zuen Dietgard Meyer-ek, garai hartan apaiz erretiratua zenak, memoranduma benetako egilearen izenarekin edizio kritiko batean eta biografia-zirriborro batekin.

2004an, Johanneskirche kongregazioko soto batean (Elisabeth Schmitz Hanau-n eliza horretako kongregaziokoa zen) honen ondarea zuen poltsa bat, zazpi karpetaz osatutakoa, aurkitu zuten. Karpetek, agiri pertsonalez gain (ziurtagiriak, transkripzioak, gutunak), *Alemaniar ez-arien egoerari buruzko* memorandumerako eskuz idatzitako zirriborrodun koadernoak ere bazeuzkaten. Nola eta noiz iritsi zen poltsa aurkitutako lekura eta nork jarri zuen han ezin izan zen zehaztu. Dokumentuak  jabetza pribatuan gelditu ziren, baina Berlingo Estatuko Liburutegiaren esku uzteko asmotan.

Bere konpromisoa neurri handi batean ezezaguna izan zela zerak erakusten du: Yad Vashem Holokaustoaren Oroigarriak 2011ra arte Elisabeth Schmitz *Nazioen artean zuzenak* ohorezko tituluarekin ez aitortu izanak.

## Omenaldiak 
* Kurhessen-Waldeck-eko Eliza Ebanjelikoak, "Kristau-Juduak" Lantalde Ebanjelikoak eta Hanau hiriak 2005eko azaroan omendu zuten Elisabeth Schmitz Hanauko hilerrian oroitarri batekin eta ohorezko hilobi batekin.
* 2013an, Hanau hiriak Elisabeth Schmitz omendu zuen Hanauko Corniceliusstraße-ko jaiotetxean oroigarrizko plaka bat jarrita.
* Hanau-Wolfgang barrutiko eskola batek bere izena darama.
* Berlingo hiriak Elisabeth Schmitz omendu zuen Berlin-Lankwitz- eko Barbarastraße 9ko Beethoven-Oberschule-n oroigarrizko plaka bat jarrita.
* Steven D. Martin dokumentalistaren *Elisabeth von Berlin ("Elisabeth of Berlin", 2008)* filmak bere bizitza kontatzen du.

Fitxategi:Berliner_Gedenktafel_Barbarastr_9_(Lank)_Elisabeth_Schmitz.jpg|link=Datei:Berliner_Gedenktafel_Barbarastr_9_(Lank)_Elisabeth_Schmitz.jpg|alt=Berliner Gedenktafel, Barbarastraße 9, Berlin-Lankwitz| Berlingo oroimenezko plaka, Barbarastraße 9, Berlin-Lankwitz
Fitxategi:Gedenktafel_Auguststr_82_(Mitte)_Elisabeth_Schmitz.jpg|link=Datei:Gedenktafel_Auguststr_82_(Mitte)_Elisabeth_Schmitz.jpg|alt=Gedenktafel, Auguststraße 82, Berlin-Mitte| Oroimenezko plaka, Auguststraße 82, Berlin-Mitte
Fitxategi:Gedenktafel_Elisabeth_Schmitz_Hanau_01.jpg|link=Datei:Gedenktafel_Elisabeth_Schmitz_Hanau_01.jpg|alt=Gedenktafel am Geburtshaus in Hanau, Corniceliusstraße 16| Oroimenezko plaka Hanauko jaiotetxean, Corniceliusstraße 16
Fitxategi:Grab_Elisabeth_Schmitz_1.jpg|link=Datei:Grab_Elisabeth_Schmitz_1.jpg|alt=Ehrengrab für Elisabeth Schmitz auf dem Hanauer Hauptfriedhof| Elisabeth Schmitz-en ohorezko hilobia Hanauko hilerri nagusian
Fitxategi:Yad_Vashem_Wall_of_Honor_Germany_2011.jpg|link=Datei:Yad_Vashem_Wall_of_Honor_Germany_2011.jpg|alt=Gedenkstätte Yad Vashem, Israel – Wall of Honor im Garten der Gerechten unter den Völkern. Ausschnitt der Platte des Jahres 2011 mit den Geehrten aus Deutschland, darunter Elisabeth Schmitz| Yad Vashem Oroigarria, Israel - *Ohorezko Harresia* Nazioen arteko Zuzenen Lorategian. 2011ko plakaren zatia Alemaniako omenduekin, Elisabeth Schmitz barne.

## Lanak 
### *Zur Lage der deutschen Nichtarier (Alemaniar ez-ariarren egoeraz)* memoranduma. 1935/36 mekanografiatua. 
* Memorandumaren testuaren lehen argitalpena (hala ere, oker Marga Meusel izenarekin) hemen: Wilhelm Niemöller (arg.): *Die Synode zu Steglitz (Steglitz-eko Sinodoa)*. Göttingen 1970.
* Memorandumaren lehen argitalpena benetako egilearen izenarekin edizio kritiko batean eta Elisabeth Schmitzen biografia-zirriborro batekin, Dietgard Meyer-ek egina, in: Hannelore Erhart, Ilse Meseberg-Haubold, Dietgard Meyer: *Katharina Staritz 1903–1954*. Elisabeth Schmitzi buruzko disgresio batekin. Dokumentazioa I. liburukia, Neukirchen-Vluyn, 1999, (2. arg. 2002), 185–269. or.
* Memorandumaren faksimilea : Julia Scheuermann: *Dr. Elisabeth Schmitz - Eine Widerstandskämpferin des Dritten Reiches? (Dr. Elisabeth Schmitz - Hirugarren Reich-eko erresistentzia borrokalaria?)* In: *Neues Magazin für Hanauische Geschichte (* *Hanau-ko* *Historiaren* *Aldizkari Berria)*. Hanau 2010, 198–282. or.

### Gutunak: 
* Dietgard Meyer: *Wir haben keine Zeit zu warten. Der Briefwechsel zwischen Elisabeth Schmitz und Karl Barth in den Jahren 1934–1966 (Ez dugu itxaroteko astirik.* *Elisabeth Schmitz eta Karl Barth-en arteko korrespondentzia 1934–1966 urteetan)*, in: KZG 22, 2009, 328–374 (Oharra: korrespondentzia 1933an hasi zen.)
* Gerhard Schäberle-Königs: *Und sie waren täglich einmütig beieinander. Der Weg der Bekennenden Gemeinde Berlin/Dahlem 1937–1943 mit Helmut Gollwitzer (Eta egunero elkarrekin* *ados* *egoten ziren.* Berlin/Dahlem-eko Parrokia Aitortzailearen bidea *1937–1943 Helmut Gollwitzerrekin),* Gütersloh 1998, 1938ko azaroaren 24ko Gollwitzer-entzako gutuna barne, 203. or
* Andreas Pangritz: *Nun ist Bußtag – und die Kirche soll schweigen? Die Reaktion von Elisabeth Schmitz auf die Novemberpogrome 1938* (*Orain damutzeko eguna da, eta elizak isilik egon behar al du?* *Elisabeth Schmitzen 1938ko Azaroko Pogromoaren aurrean izandako erreakzioa)*, Manfred Gailus-en (arg.): *Elisabeth Schmitz und ihre Denkschrift gegen die Judenverfolgung – Konturen einer vergessenen Biografie* (*Elisabeth Schmitz eta bere memoranduma juduen jazarpenaren aurka – Ahaztutako biografia baten inguruak (1893–1977*)), Berlin 2008, 1938ko azaroaren 27ko Gollwitzer-entzako gutuna barne, 170f or.
* Dietgard Meyer: *Nach der Katastrophe: Zwei Briefe von Elisabeth Schmitz an Friedrich Meinecke aus dem Jahr 1946 (Hondamendiaren ondoren: Elisabeth Schmitzen* *Friedrich Meinecker-entzako* *1946ko* *bi gutun* *bi gutun)*. In: *Vision und Verantwortung. Festschrift für Ilse Meseberg-Haubold (Ikuspegia eta erantzukizuna.* *Ilse Meseberg-Haubold-en omenezko idatzia)*. Münster 2004, 139–144. or.

### Beste argitalpen batzuk: 
* *Edwin von Manteuffel als Quelle zur Geschichte Friedrich Wilhelms&nbsp;IV (Edwin von Manteuffel Frederick William IV.aren historiarako iturritzat).* Munich, Berlin 1921 (Diss. phil.).
* *Ein Brief Wilhelm Grimms über seinen Sohn Hermann (Wilhelm Grimm-en gutun bat bere seme Hermann-i buruz*). In: *Hanauer Geschichtsblätter* 20 (1965), 221–226. or.
* *Des Herren von Westerfeld adeliger Hof und Garten und Burg Kesselstadt (Westerfeld-eko Jaunaren gorte noblea eta lorategia* eta *Kesselstadt gaztelua)*. In: *Hanauer Geschichtsblätter* 21 (1966), 97–114. or.
* *Rede zur Gedenkfeier für die Opfer des Faschismus, die Kriegsopfer und zum Jahrestag des gemeinsamen Zusammentritts von Bundestag und Bundesrat, vom 7. September 1950 ( Faxismoaren biktimen, gerraren biktimen eta Bundestag eta Bundesrat-en bilera bateratuaren urteurreneko, oroimen ekitaldirako 1950eko irailaren 7ko hitzaldia)*. In: *Deutsch-jüdische Literatur und Kultur im Unterricht (Literatura eta kultura alemaniar-judua ikasgelan).* Alemaniako Germanisten Elkartearen Komunikazioak, 56. urtea , 3. zenbakia, Ed. Deutscher Germanistenverband , Gisela Beste eta Ursula Zierlinger-ekin. Aisthesis, Bielefeld 2009, , 402-407. or.

## Literatura 
### Biografiak: 
* Manfred Gailus : *Mir aber zerriss es das Herz – der stille Widerstand der Elisabeth Schmitz* (*Baina bihotza hautsi zidan - Elisabeth Schmitz-en erresistentzia isila)*. Göttingen 1. edizioa 2010, 2. edizioa 2011, ISBN 978-3-525-55008-3
* Sibylle Biermann-Rau: *Elisabeth Schmitz. Wie sich die Protestantin für Juden einsetzte, als ihre Kirche schwieg (Elisabeth Schmitz.* *Nola protestanteak juduen alde egin zuen bere eliza isilik geratu zenean).* Hanburgo 2017, ISBN 978-3-946905-04-2

### Literatura gehiago: 
* Dietgard Meyer: *Elisabeth Schmitz*. In: *Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon* (BBKL). Band 27, Bautz, Nordhausen 2007, ISBN 978-3-88309-393-2, Sp. 1250-1256
* Wilhelm Niemöller (Hrsg.) *Die Synode zu Steglitz. Die dritte Bekenntnissynode der Evangelischen Kirche der Altpreußischen Union (Steglitz-eko Sinodoa. Prusiar Batasun Zaharreko Eliza Ebanjelikoaren hirugarren Sinodo Aitortzailea).* Göttingen 1970.
* Gerhard Schäberle-Königs: *Und sie waren täglich einmütig beieinander. Der Weg der Bekennenden Gemeinde Berlin/Dahlem 1937-1943 mit Helmut Gollwitzer ((Eta egunero elkarrekin ados egoten ziren. Berlin/Dahlem-eko Parrokia Aitortzailearen bidea 1937–1943 Helmut Gollwitzerrekin),* Gütersloh 1998
* Sibylle Biermann-Rau: *An Luthers Geburtstag brannten die Synagogen – eine Anfrage (Luteroeren urtebetetzean erre ziren sinagogak  – eskaera bat).* 2. edizioa, Stuttgart 2014 (Elisabeth Schmitzi buruzko disgresioa barne)
* Andreas Pangritz: *Die Bekennende Kirche und die Juden. Wer war die Verfasserin der Denkschrift „Zur Lage der deutschen Nichtarier“ (1935/36)? * (*Eliza Aitortzailea eta juduak. Nor izan zen* "A*lemaniar ez-ariarren egoeraz" (1935/36)  memorandumaren egilea?)* In: *Bonhoeffer-Rundbrief*&nbsp;69, 2002ko urria, 16–37. or.
* Andreas Pangritz: *Die späte Entdeckung einer Zeugin: Leben und Wirken von Elisabeth Schmitz (Lekuko baten aurkikuntza berantiarra: Elisabeth Schmitzen bizitza eta lana)*. In: Hermann Düringer, Hartmut Schmidt (Hrsg.): *Kirche und ihr Umgang mit Christen jüdischer Herkunft während der NS-Zeit – dem Vergessen ein Ende machen (Eliza eta judu jatorriko kristauen trataera NS-Garaian – ahanzturari amaiera ematea)*. Frankfurt am Main 2004, 132–150. or.
* Reinhart Staats: *Elisabeth Schmitz und die Nächstenliebe im Kampf gegen Rassismus (Elisabeth Schmitz eta karitatea arrazismoaren aurkako borrokan)*, in: ders.: *Protestanten in der deutschen Geschichte. Geschichtstheologische Rücksichten* *(Protestanteak Alemaniako* *historian. Gogoeta* *historiko-teologikoak)*, Leipzig: EVA 2004, 52–61. or.
* Marlies Flesch-Thebesius/Manfred Gailus: *Anders als andere Deutsche. Schon 1935 warnte die Berliner Lehrerin vor der „Ausrottung“ der Juden* *(Beste alemaniarrak ez bezalakoa*. *1935ean ohartarazi zuen Berlingo irakasleak juduen "sarraskiaz").* In: *Zeitzeichen*&nbsp;9 (2008), 4. zenb., 19–21. or.
* Barbara Nagel (Hrsg.): *Begraben – aber nicht vergessen. Bekannte Persönlichkeiten auf Hanauer Friedhöfen* *(Lurperatuta – baina ez ahaztuta. Pertsonaia ospetsuak Hanau-ko hilerrietan)*. Hanau 2008, 138 f or.: *Dr. Elisabeth Schmitz. Lehrerin und Gegnerin der NS-Diktatur (Dr. Elisabeth Schmitz. Irakaslea eta nazien diktaduraren aurkaria).*
* Ursula Zierlinger: *...selbst die Steine schreien (...harriek ere garrasi egiten dute).* (Memorandumari buruz), in *Deutsch-jüdische Literatur und Kultur im Unterricht (Literatura eta kultura alemaniar-judua ikasgelan).* Alemaniako germanisten elkartearen adierazpenak, Jg. 56, H. 3. Hg. Deutscher Germanistenverband, Gisela Beste und U. Zierlinger-ekin. Aisthesis, Bielefeld 2009, , 398–402. or.
** Karsten Krampitz: *Jedermann sei untertan (Edonor izan bedi menpeko)*, Alibri, Aschaffenburg, 2017, ISBN 978-3-86569-247-4.
** Claudia Lepp: *Marga Meusel und Elisabeth Schmitz. Zwei Frauen, zwei Denkschriften und ihr Weg in die Erinnerungskultur (Marga Meusel eta Elisabeth Schmitz. Bi emakume, bi memorandum eta beren bidea oroimenaren bidean).* In: Siegfried Hermle/Dagmar Pöpping (Hg.): Gorespenaren eta gaitzespenaren artean. Nazionalsozialismoaren aurkako erresistentzia protestantearen harrera-faseak 1945etik aurrera (AKiZ B 67). Göttingen 2017, 285–301. or.
** Karsten Krampitz: ''Nicht treuer gebetet? Vor 75 Jahren bekannte die evangelische Kirche ihre Mitschuld am Nationalsozialismus. Obwohl die 'Stuttgarter Erklärung' Empörung auslöste, war sie doch reichlich verlogen (Ez zenuen leialago otoitz egin? Duela 75 urte onartu zuen Eliza Ebanjelikoak bere konplizitatea nazionalsozialismoarekin. "Stuttgart-eko Adierazpenak" haserrea eragin bazuen ere, gezur galanta izan zen.* In:nd Die Woche, 17./18. 2020ko urria, 22. or.

### Antologia: 
* Manfred Gailus (arg.): *Elisabeth Schmitz und ihre Denkschrift gegen die Judenverfolgung. Konturen einer vergessenen Biografie (1893–1977) (Elisabeth Schmitz eta juduen jazarpenaren aurkako bere memoranduma.* *Ahaztutako biografia baten inguruak (1893–1977))*. Berlin 2008, ISBN 978-3-88981-243-8. Bertan:
** Marlies Flesch-Thebesius: *Ein Gefühl der Fremdheit. Briefwechsel zwischen Elisabeth Schmitz und Karl Barth (Arroztasun sentimendua.* *Elisabeth Schmitz eta Karl Barth-en arteko korrespondentzia)*. 83–92. or.
** Manfred Gailus: *Elisabeth Schmitz war keine Filmschauspielerin. Große Vergessenheit und späte Nachkriegszeiten (Elisabeth Schmitz ez zen zinemako aktorea.* *Ahanztura handia eta gerraoste berantiarra)*. 183–190. or.
** Manfred Gailus: *In der Welthauptstadt des Historismus. Elisabeth Schmitz’ frühe Prägung durch Adolf von Harnack und Friedrich Meinecke (Historizismoaren munduko hiriburuan.* *Elisabeth Schmitzen hasierako eragina Adolf von Harnack eta Friedrich Meinecke-ren eskutik)*. &nbsp;39–53. or.
** Rolf Hensel: *Eine Lehrerin auf dem „Weg des Unbedingten“. Die Studienrätin Elisabeth Schmitz an der höheren Schule Preußens (1921 bis 1938) (Irakaslea* *derrigorraren bidean.* *Elisabeth Schmitz irakaslea Prusiako goi-eskolan (1921-1938)*. 54–82. or.
** Hartmut Ludwig: *Die Denkschrift von Elisabeth Schmitz „Zur Lage der deutschen Nichtarier“. Analyse, Kontext Vergleich (Elisabeth Schmitzen "Alemaniar* *ez-ariarren egoeraz" memoranduma.* *Analisia, testuinguruaren konparazioa).*.93–127. or.
** Gerhard Lüdecke: *Ein sensationeller Fund in Hanau 2004. Neue Perspektiven auf die Biografie von Elisabeth Schmitz (Aurkikuntza zoragarria* *Hanau-n 2004an.* *Elisabeth Schmitzen biografiaren ikuspegi berriak)*. 20–38. or.
** Dietgard Meyer: *„Mutter Elisabeth“. Biografische Einführung zu Leben und Werk von Dr. Elisabeth Schmitz (“Ama Elisabeth”.* *Elisabeth Schmitz doktorearen bizitzarako eta lanerako sarrera biografikoa).* 11–19. or.
** Andreas Pangritz: *Nun ist Bußtag – und die Kirche soll schweigen? Die Reaktion von Elisabeth Schmitz auf die Novemberpogrome 1938 (Orain damuaren eguna da, eta elizak isilik egon behar du?* *Elisabeth Schmitzen 1938ko Azaroko Pogromoaren aurrean izandako erreakzioa)*&nbsp;163–182. or.
** Martina Voigt: *Weggefährtin im Widerstand. Elisabeth Schiemanns Einsatz für die Gleichberechtigung der Juden (Erresistentziako bidelaguna.* *Elisabeth Schiemann-en konpromisoa juduentzako eskubide berdintasunaren alde)*. 128–162. or.
** Manfred Gailus/ Clemens Vollnhals (arg.): *Mit Herz und Verstand – Protestantische Frauen im Widerstand gegen die NS-Rassenpolitik (Bihotzez eta gogoz – Emakume protestanteak nazien arraza-politikaren aurkako erresistentzian)*, Göttingen 2013.

### *Neues Magazin für Hanauische Geschichte (Hanau-ko Historiaren Aldizkari Berria)*. Bertan: 
* Hubert Zilch: *Elisabeth Schmitz – Eine mutige Frau in schlimmen Zeiten* (*Elisabeth Schmitz – Emakume ausarta garai zailetan)*. In: *Neues Magazin für Hanauische Geschichte (Hanau-ko* *Historiaren* *Aldizkari Berria)*. 2/2002, 109–111. or.
* Claudia Schmid-Rathjen, Dietgard Meyer: *„Elisabeth Pusto“ in Wandlitz – auf den Spuren der Elisabeth Schmitz (“Elisabeth Pusto” Wandlitz-en – Elisabeth Schmitzen arrastoan)*. In: *Neues Magazin für Hanauische Geschichte* (*Hanau-ko Historiaren Aldizkari Berria)*. Hanau 2008, 130–224. or.
* Julia Scheuermann: *Dr. Elisabeth Schmitz – Eine Widerstandskämpferin des Dritten Reiches? (Dr. Elisabeth Schmitz - Hirugarren Reich-eko erresistentziako* *borrokalaria?)* In: *Neues Magazin für Hanauische Geschichte (Hanau-ko Historiaren Aldizkari Berria)*. Hanau 2010, 259–282. or.
* Peter Loewenberg: *Über Elisabeth Schmitz (Elisabeth Schmitzi* *buruz)* . In: *Neues Magazin für Hanauische Geschichte (Hanau-ko Historiaren Aldizkari Berria)*, 2014, 202–205. or.
* Margot Käßmann : *Zum 120. Geburtstag von Dr. Elisabeth Schmitz (Elisabeth Schmitz doktorearen* *120. urtebetetzean*)*.*  In: *Neues Magazin für Hanauische Geschichte (Hanau-ko Historiaren Aldizkari Berria)*, 2014, 207–215. or.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Literatur von und über Elisabeth Schmitz im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek
* https://web.archive.org/web/20240607044917/http://frauen-und-reformation.de/ *Elisabeth Schmitz. Solidarisch mit den Juden, kritisch gegenüber ihrer Bekennenden Kirche* (Sibylle Biermann-Rau-ren artikulua)
* Artikel und Unterrichtsangebote zu Elisabeth Schmitz
* Gedenkstätte Deutscher Widerstand: *Elisabeth Schmitz*
* https://de.evangelischer-widerstand.de („Widerstand!? Evangelische Christinnen und Christen im Nationalsozialismus“) *Elisabeth Schmitz''
* Datenbankeintrag bei yadvashem.org