open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
André Chastel

**André Chastel** (Paris, Frantzia, 1912ko azaroaren 15a - Neuilly-sur-Seine, Frantzia, 1990eko uztailaren 18a) idazle eta historialari frantsesa izan zen.

## Biografia 
Italiako XV. eta XVI. mendeak aztertu zituen, batez ere. Haren lana garrantzi handikoa izan da artearen historian, batez ere, *Art et humanisme à Florence au temps de Laurent le Magnifique* (1959, "Artea eta humanismoa Florentzian Lorenzo Handiaren garaian") doktoretza-tesia. Artearen soziologiaren lan handi horretan, nabarmen uzten du Chastelek Quattrocento amaieran arteak kulturan izan zuen garrantzia. *Le Grand Atelier* ("Lantegi Handia") eta *Renaissance méridionale* (1965, "Hegoaldeko Errenazimentua"), *La Crise de la Renaissance* (1968, "Errenazimentuaren krisia") eta *Le Mythe de la Renaissance* (1969, "Errenazimentuaren mitoa") lanetan, gai orokor baten analisia egin zuen, segida baten bidez. 1956an, *L´Art italien* ("Italiar artea") argitaratu zuen, bizitza artistikoaren alderdi guztiak eta lanen prozesua azaltzen dituena.

1978. urtean *Fables, formes, figures* ("Fabulak, formak, figurak") artikulu-bilduma argitaratu zuen. 1975ean, Arte Ederretako Akademiako kide, eta 1980an Vicenzako Andrea Palladio Nazioarteko Arkitektura Zentroko lehendakari izan zen. Irakasle aritu zen, besteak beste, Sorbonan (1955-1970) eta Frantziako Eskolan (1970-1984). Horrez gainera, Chastel beti egon zen arkitektura- eta hirigintza-arazoekin arduratuta: Les Halles Parisko auzoko berrikuntza-lanetan talde bat osatu zuen, ikerketa bat egiteko, eta Chastel talde horretako koordinatzaile izan zen, hamar urtez. Hil ondoren argitaratu zen Chastelen *Histoire générale de l´art français des origines au XIXe&nbsp;siècle* (1993, "Frantziako artearen historia orokorra hasieratik XIX. mendera arte") lana.

## Erreferentziak
Hugo Banzer

**Hugo Banzer Suárez** (Santa Cruz, Bolivia, 1926ko maiatzaren 10a - Santa Cruz de la Sierra, Santa Cruz, Bolivia, 2002ko maiatzaren 5a) boliviar politikari eta militarra izan zen. Boliviako Errepublikako lehendakaria izan zen 1971-1978 eta 1997-2001 bitarteetan.

## Biografia 
Hezkuntza- eta Kultura-ministroa izan zen 1964-1966 urteetan, René Barrientos jeneralaren diktaduraren garaian. 1969an Ovando lehendakariak armadaren Akademia Militarreko zuzendari izendatu zuen. 1971ko urtarrilean, bere agindupeko kadeteen buru zela, indarrez hartu zuen armadaren Estatu Nagusia, eta Juan José Torres jeneralak kargutik kendu zuen, erregimenaren kontra konspiratzea leporaturik. Hilabete batzuk Argentinan erbesteraturik egon ondoren, Boliviara itzuli zen eta 1971ko abuztuan estatu-kolpea eman zuen Torres jeneralaren gobernu populistaren kontra, MNR (Mugimendu Nazionalista Iraultzailea) eta FSB (Boliviako Falange Sozialista) lagun zituela, eta beretzat hartu zuten lehendakari-kargua. 1975ean legez kanpo utzi zituen alderdi politikoak eta erakunde sindikalak.

1979an ADN alderdi eskuindarra sortu zuen (Ekinbide Demokratiko Nazionala), eta urte horretan bertan hirugarren tokia lortu zuen lehendakaritzarako hauteskundeetan. Handik gutxira, epaitu egin zuten konstituzioaren funtsezko arauak eta gizabanakoaren oinarrizko eskubide eta askatasunak urratzeagatik, baina 1980an barkamena eman zioten. Banzerren alderdiak botoen % 16,8 lortu zituen urte horretako hauteskundeetan, eta Víctor Paz Estenssororen eta Jaime Paz Zamoraren gobernuetan esku hartu zuen. 1997an Hugo Banzerrek lehendakaritzarako hauteskundeak irabazi zituen, ADN alderdiaren buruzagi gisa botoen % 22,3 eskuraturik. 2001ean dimisioa eman zuen, osasun arazoak zirela medio, eta birikako minbiziak jota 2002ko maiatzaren 5ean hil zen.

## Erreferentziak
Yaacov Agam

**Yaacov Agam** (; Rishon LeZion, Palestina, 1928ko maiatzaren 11) israeldar artista bat da. Arte zinetikoaren aitzindaria. Material berriak ikertu ditu ikuspuntuaren arabera aldatuz doazen obrak sortu eta ikuslea esploratzera gonbidatzeko.

Bere lanak lotura handia du erlijio juduarekin. Bere hasierako obra estatikoari, zenbat eta ikuslea artelanaren inguruan gehiago mugitu, orduan eta etekin handiagoa ateratzen zaio. Obra hauek haizemaile baten eran tolesturiko pantailez osaturik egon ohi dira, eta elementu bakoitzak hurrengoarekin lotzen den diseinu abstraktu bat du. Pantailaren atzean dauden elementuak zulo eta zirrituetan zehar ikus daitezke soilik, eta beraz, koloreak eta formak etengabe aldatzen dira ikuslea tokiz aldatu ahala. Horrelakoak dira, esate baterako, *Tefila *(1966) eta *Galim* (1972).

Nabarmentzekoak dira Agamen altzairu herdoilgaitzezko eskulturak ere. *Bihotz taupakaria* kurba leunez osatutako multzoa da; *Mila ateak* (1972), Israelgo lehendakaritzaren egoitza aurrean dago, Jerusalemen, eta etengabe aldatzen diren errainu angeluzuzenak eratzen ditu. Naturaltasunaren bila, Agamek espresio-bide asko erabili ditu, soinua, argia eta ura, esate baterako. Elementu horiek erabili zituen Défensen (Parisen) egin zuen soinuzko iturrian (1976). Agamek, obraren garrantziagatik eta nazioartean duen ospeagatik, obra publiko ugari egiteko enkargua jaso du, besteak beste, Jerusalemgo Kongresuen Zentroko sabaiko pintura edota New Yorkeko Juilliard musika eskolaren aurrean dagoen eskultura. Juduen tradizioko ikur abstraktuak testuinguru esperimental eta berritzailean erabiltzean datza, neurri handi batean, Agamen obraren xarma.

## Erreferentziak
Paul Theroux

**Paul Theroux** (Medford, Massachusetts, Ameriketako Estatu Batuak, 1941eko apirilaren 10a) bidaiaria eta ingelesezko eleberrigilea da.

## Bizitza 
Ikasketak amaituta Italian eta Afrikan zehar bidaiatu zuen, eta Bake Indarren maisu gisa lan egin zuen Malawiko eskola batean, eta irakasle gisa Makerereko Unibertsitatean, Ugandan. Kampalan V. S. Naipaul ezagutu zuen, eta haren mundu-ikuspegi ezkor eta aldi berean irrigarriak arrasto handia utzi zuen Theroux gaztearengan.

1968an, bere lehen eleberria (*Waldo*) argitaratu ondoren, lanpostu bat lortu zuen Singapurko Unibertsitateko ingeles-sailean, eta hiru urtez izan zen han. Denboraldi horretan kontakizunak eta artikuluak argitaratu zituen, eta zenbait eleberri idatzi zituen, hala nola *Fong eta indiarrak* eta *Neskak jolasean*, garrantzitsuenak aipatzearren.

1971n *Oihaneko maiteminduak *Malawin bizi izandako urteetan oinarritua argitaratu eta gutxira bere emazte eta bi semeekin Dorseta joan zen, Ingalaterrara, eta han* Saint Jack *idatzi zuen. Gero Londresen jarri zen bizitzen, eta hamazazpi urtez geratu zen Britainia Handian. Denboraldi horretan fikziozko hamabi liburu idatzi zituen, zein baino zein arrakastatsuagoak.

Geroztiko urteak Britainia Handiaren eta Estatu Batuen artean eman ditu. *Nire bizitza sekretua *eleberri autobiografikoan eman zuen urte horien berri. 1970eko eta 1980ko hamarraldietako bere eleberri onenak *Familiaren armategia* (1976) eta *Mosquitos kosta *(1981) dira. Azkeneko hori arrakasta handiz eraman zen zinemara. Azken urteetako beste eleberri aipagarria *Millroy aztia* (1993) da. Idatzi zituen bidaia-liburuen artean *Trenbideko bazar handia* (1975) eta *Patagonia Express zaharra *(1979) dira aipagarrienak.

## Erreferentziak
Hainauteko Konderria

**Hainauteko Konderria** (, ) Frantziaren eta Belgikaren arteko mugaren bi aldeetara dagoen antzinako lurraldea da. Sambre eta Eskalda ibaiak igarotzen dira Hainautetik. Hainetik, Eskaldaren ibaiadarretik, datorkio izena.

## Historia 
IX. mendean Hainaut konderri gisa antolatu zen. XI. mendean Flandriari loturik egon zenez, gatazka-iturri bilakatu zen, harik eta Luis IX.a Frantziakoaren bitartekotzari esker Hainaut Avesnes etxeak eta Flandria Dampierretarrek eskuperatu zuten arte (1246). Habsburgotarrek hartu zuten 1482an, eta Filipe II.ak Espainiako koroarentzat hartu zuen 1556an. Pirinioetako Itunak (1659) eta Nimegakoak (1678) Frantziaren esku utzi zuten Hainauteko hegoaldea. Austriaren mende gelditu zen partea, 1814an Herbehereen mende gelditu zen, eta 1830ean Belgikako probintzia bat osatu zuen.

## Belgikako Hainaut 
Hainauteko probintzia () Belgika hegoaldeko probintzia da. 3.790 km2 ditu eta 1.282.000 biztanle (1985). Hizkuntza: frantsesa. Hiriburua: Mons. Flandriako zabalditik Ardenetako goi-ordokiraino hedatzen da Hainaut, Escaut eta Dendre ibaien artean. Laborantza intentsiboa da nagusi, Ardenetako aldean izan ezik: lihoa, tabakoa, azukre-erremolatxa. Abere-hazkuntza: behiak, zaldiak, zerriak. Oihalgintza. Siderurgia. Harri-ikatzaren ustiaketaren krisiak industria-motak ugaritzea ekarri du: aluminioaren metalurgia, industria kimikoak, material elektrikoa, beiragintza, zeramika.

## Frantziako Hainaut 
Goi-ordokiez eta haranez osatua da. Nekazaritza-lurrak badira ere, industriak ere garrantzi handia du: harri-ikatza, siderurgia, metalurgia, oihalgintza, kimika-industriak. Hiri nagusiak: Valenciennes eta Maubeuge.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hainaut

**Hainaut** izan daiteke:
* Hainauteko probintzia, Valonian.
* Hainauteko konderria
* Frantziako Hainaut, Frantzian.

## Erreferentziak
Fernando Claudín

**Fernando Claudín** (Madril, Espainia, 1915eko abuztuaren 21a - 1990eko maiatzaren 16a) espainiar politikari, historialari eta saiakera-idazlea izan zen.

## Biografia 
Arkitektura-ikasle zela, Juventudes Comunistas taldean sartu zen, 1933an, eta Gerra Zibilaren garaian, Juventudes Socialistasekin elkartzeko prozesuan parte hartu zuen. Gerra amaitzean, 1939an, atzerriratu, eta Latinoamerikako zenbait herrialdetan jarri zen bizitzen. Europara itzuli zenean, Praga, Mosku eta Parisen ere bizi izan zen.

Espainiako Alderdi Komunistako maila gorenetara iritsi zen. Hala ere, Santiago Carrillo idazkari nagusiarekin ezadostasunak izan zituen: batetik, Sobietar Batasunak komunismoaren garapena eragozten zuela uste zuen, eta bestetik, Espainian frankismoa bukatutakoan zer gertatuko zen aurreikusten hasi zen. Horregatik, eta Nazioarteko Mugimendu Komunistarako deszentralizazioa eskatzeagatik, «eurokomunismoaren» bultzatzaile nagusietako bat izan zela esan daiteke. Korronte horri lotuko zitzaizkion, geroago, Carrillo eta Espainiako Alderdi Komunista.

Hala ere, 1965ean alderditik bota zuten. Parisen kokatu, eta bertan Ruedo Ibérico argitaletxea sendotzen lagundu zuen, joera kritiko eta akrata zuena, eta 1960ko hamarraldian antifrankisten erreferentzia-gune izan zena. 1975ean Espainiara itzuli, eta Alderdi Sozialistan sartu zen; Pablo Iglesias Fundazioko zuzendari ere izendatu zuten.

## Lanak 
Claudínen obren artean nabarmentzen direnak Espainiak sozialismorako hartutako bideaz, komunismoaren krisialdiaz, eurokomunismoaz, 1848ko Iraultzaz eta Santiago Carrillori buruzkoak dira. Aldizkari eta egunkarietarako ere idatzi zuen, *Cuadernos de Ruedo Ibérico* eta *El País*en, besteak beste.

## Erreferentziak
Kenny Clarke

**Kenny Clarke** (Pittsburgh, 1914ko urtarrilaren 2a - Montreuil-sous-Bois, 1985eko urtarrilaren 26a) estatubatuar perkusionista izan zen.

Gurasoak musikagileak zituen, eta zeinek bere musika-tresna erakutsi zion, amak pianoa eta aitak tronboia. Clarkek, bestalde, bibrafonoa eta musikaren teoria ikasi zituen. Dantzak, desfileak, fanfarreak, orkestrak... alde guztietan jotzen zuen. Leroy Bradleyrekin egin zuen Clarkek benetako debuta, eta bost urte egin zituzten elkarrekin. 1935ean Roy Eldridgekin batera aritu zen. Ondoren, *Saint Louiseko Jeter-Pillars Orchestra*n aritu zen, eta New Yorken, Edgar Hayesekin, lehenengo diskoa grabatu zuen. Apollo Theaterrek bateria-jotzaile gisa hartu zuen. 1937an Finlandian eta Suedian barrena egin zuen itzuli bat. Zortzi hilabetez Claude Hopkinsekin eta Louis Armstrongekin batera jo zuen. Benny Carterren taldean (1941-1942), Red Allenen taldean eta Coleman Hawkinsenean parte hartu zuen. Baina 52. kaleko tabernetan egin zen ospetsu, batez ere. 1946an Dizzy Gillespie eta bere orkestrarekin aritu zen, baina handik zortzi hilabetera taldea utzi, eta Tadd Dameronekin elkartu zen. Europan bira bat egin zuen, eta Parisen talde frantses eta amerikarrekin aritu zen. Estatu Batuetara itzuli zenean, Tadd Dameronekin aritu zen Royal Roosten. 1952an Milt Jackson, Ray Brown eta John Lewisekin *Modern Jazz Quartet* sortu zuen, eta 1955. urtera arte aritu zen bertan. Garai horretan Frantziara joan zen. Han Kenny Clarke-Fracis Bolan orkestra handia zuzendu zuen, eta hainbat taldetan parte hartu zuen. 1957an ''Ascenseur pour l'échafaud* (*Igogailua urkamendira'') filmeko musika egin zuen, beste hainbat musikagilerekin batera.

## Erreferentziak
Xavier Rubert de Ventós

**Xavier Rubert de Ventós** (Bartzelona, Katalunia, 1939ko irailaren 1a - *ibidem*, 2023ko urtarrilaren 28a) kataluniar filosofo eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Bartzelonako Unibertsitateko estetika-irakaslea eta Unibertsitate Politeknikoko katedraduna. 1976. urtean Filosofiako Kolegioaren sorreran parte hartu zuen.

Politikan ere jardun du. Espainiako Alderdi Sozialistako (PSOE) diputatu izan zen lehenik (1982-1986), eta Europako Legebiltzarreko kide ondoren (1987). Bere lanei dagokienez, estetika, politika eta morala izan ditu aztergai nagusiak, eta ikuspegi kritikoa erakutsi izan du beti tradizio filosofiko ortodoxoari dagokionez. *El arte ensimismado* (1963) eta *Teoría de la sensibilidad* (1968) saiakera-liburuak argitara eman zituenez gero hasi zen ospea irabazten; izan ere, lan haiek oso harrera ona izan zuten olerkari eta intelektualen aldetik, nahiz eta Rubert de Ventósek alde batera utzi zituen garai hartan Espainiako kulturan indarrean zeuden proposamen teorikoak, marxismoaren kutsua, Jean-Paul Sartreren eragina, estrukturalismoaren indarra, psikoanalisia eta, batez ere, *nouvelle vague* mugimenduaren lehenengo ezaugarriak.

Oso egile oparoa da, eta saiakera-liburuak ez ezik, aforismoak, egunkariak eta azterketa historikoak ere eman ditu argitara, adibidez *Moral y nueva cultura* (1971), zeinetan agertu baitzuen berak "beste moralari", hau da, finkatuta dagoenaz eta arrazoizkoa litzatekeenaz bestelako moralari buruzko bere ikuspegia; *La estética y sus herejías* (1974); *De la modernidad* (1980); *Conocimiento, memoria, invención* (1982); *Ensayos sobre el desorden* (1986); *Europa* (1987); *El laberinto de la hispanidad *(Espainiako Ispilu saria, 1987) eta* El cortesano y su fantasma* (1991).

Kataluniako komunikabide askotan parte hartzen du, eta bere lana gaztelaniara, katalanera, ingelesera eta italierara itzulia izan da.

## Obra 
### Katalanez 
* 1968 *Teoría de la sensibilitat*
* 1978 *Ofici de Setmana Santa*
* 1983 *Per què filosofia*
* 1987 *Pensadors catalans*
* 1991 *El cortesà i el seu fantasma*
* 1992 *De filosofia*
* 1993 *Manies i afrodismes*
* 1999 *Catalunya: de la identitat a la independència*
* 2004 ''Filosofia d'estar per casa*
* 2006 *Teoría de la sensibilitat nacionalista*

### Gaztelaniaz 
* 1963 *El arte ensimismado*
* 1969 *Teoría de la sensibilidad* (itzulpena)
* 1971 *Moral y nueva cultura*
* 1973 *Utopías de la sensualidad y métodos del sentido*
* 1974 *La estética y sus herejías*
* 1975 *Ensayos sobre el desorden*
* 1979 *Oficio de Semana Santa* (itzulpena)
* 1980 *De la Modernidad. Ensayos de filosofía crítica*
* 1984 *Filosofía y/o Política*
* 1984 *Las metopías: metodologías y métodos de nuestro tiempo*
* 1986 *Europa y otros ensayos*
* 1986 *Moral*
* 1987 *El Laberinto de la Hispanidad*
* 1990 *¿Porqué filosofía?* (itzulpena)
* 1991 *El cortesano y su fantasma* (itzulpena)
* 1993 *Manías, amores y otros oficios*
* 1994 *Nacionalismos. El laberinto de la identidad*
* 1996 *Ética sin atributos*
* 1998 *Crítica de la modernidad*
* 1999 *De la identidad a la independencia* (itzulpena)
* 2000 *Dios, entre otros inconvenientes''

## Erreferentziak
David Crighton

**David George Crighton** (Llandudno, Gales, 1942ko azaroaren 15a - Cambridge, Ingalaterra, 2000ko apirilaren 12a) galestar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Cambridgeko St John's Collegen sartu zen, 1961ean. Ikasketak 1964an bukatu zituen, eta Woolwich Polytechnicean eskolak ematen hasi zen. John Fowcs Williams matematikaria ezagutu zuenean, lana utzi eta ikerlanean hasi zen harekin, Londresko Imperial Collegen. Williamsen laguntzaile izateaz gainera, doktorego-ikasketak ere egin zituen urte horietan. Hala, 1969an bukatu zuen doktoregoa, eta Imperial Collegen gelditu zen, bost urte geroago Cambridgeko Unibertsitateko Ingeniaritza Saileko ikerketa-laguntzaile izendatu zuten arte.

Crightonen lehenengo artikulua, *Radiation from turbulence near a composite flexible boundary*, 1970ean argitaratu zen, Londresko Errege Elkartearen *Proceedings* aldizkarian. Artikulu horretan, bi plano erdi infinitu malguk sortutako gainazal eten batetik jariakin zurrunbilotsu bat igarotzen denean sortzen diren soinu-uhinak aztertu zituen, eta, eredu matematiko bat emanez, arazoa bi ekuazio ebaztera murriztu zuen. Nahiz eta 1974an Cambridgeko Ingeniaritza Sailerako hautatu, ez zuen postu hura onartu, Leedseko Unibertsitateko Matematika Aplikatuetako katedra lortu baitzuen.

1986an Batchelorrek Cambridgen utzitako matematika aplikatuetako irakasle postua bete zuen. Urte horietan St John's Collegeko kide hautatu zuten, eta 1991n Cambridgeko Matematika Aplikatu eta Fisika Teorikoko Saileko buru ere izendatu zuten. 1993an Errege Elkarteko kide egin zuten. Crightonek matematika aplikatuen arloa landu zuen gehienbat; bereziki, hegazkinen soinuaren kontrolean erabili zituen bere ideia matematikoak.
## Erreferentziak
Doris Dörrie

**Doris Dörrie** (Hannover, 1955eko maiatzaren 26a) alemaniar zinema-zuzendaria da. Estatu Batuetara joan zen antzerki-ikasketak egitera. Haiek bukatuta, filosofia, semantika eta psikologiakoak egin zituen. Gero Alemaniara itzuli zen eta Municheko Zinema Eskolan sartu zen. Ikasketak amaitzeko egin zuen film laburrak, *Der Erste Waltz* (1978), zinemarako ateak zabaldu zizkion, Hofeko Jaialdian aurkeztu ondoren. Ordurako zenbait dokumental zuzendu eta zinema-kritikari gisa ere lantxo batzuk eginak zituen, eta telebistarako lanean ari zen: *Hattest was Gescheites gelernt* (1978). 1985ean estreinatu zuen bera gehien famatu eta Alemaniaz kanpo ezagutarazi duen filma: *Gizonak, gizonak *(1985). Film horrek Dörrieren zinemaren bi ezaugarri nagusiak ditu, hain zuzen ere: umore beltza sexua tratatzeko, eta bikote-harremanen azterketa gordina. *Balearen barnealdea* (1985) film *road-movie* gisakoa egin ondoren, komediara itzuli zen, eta *Paradisua* (1986) filmatu zuen, bikote-harremanak aztertuz berriro. Filmeko protagonista nagusietako batek, Katherina Thalbachek, Alemaniako Akademiaren Antzezle Onenaren Saria jaso zuen. Gero Alberto Moraviaren eleberri batean oinarritutako film bat egin zuen New Yorken:* Neurea eta ni* (1987), gizon baten eta bere zakilaren arteko hartu-emanaren kondaira. Handik Alemaniara itzuli zen, beste komedia bat egitera: *Dirua* (1989), jende arruntak aberastu berriei eta aberastu berriek jende arruntari dieten inbidiari buruzkoa. Beste zenbait film aipagarri: *Happy Birthday, Türke!* (1991), *Inork ez nau maite* (1994),* Polita al naiz? *(1998) eta *Kirschblüten – Hanami* (2008) (azken honek Seattleko zinemaldiak Film Onenaren Saria irabazi zuen). Dörriek, filmez gainera, zazpi kontakizun-liburu eta eleberri bat idatzi du. 2001. urtetik aurrera, antzerki-lanak idatzi eta zuzendu ditu: *Così fan tutte* (2001), *Turandot* (2003), *Madame Butterfly* (2005) eta *Rigoletto* (2006).

## Filmografia hautatua 
## Bibliografia 
* 1987 *Liebe, Schmerz und das ganze verdammte Zeug*
* 1989 *Was wollen Sie von mir?* (ipuina)
* 1991 *Der Mann meiner Träume* (ipuina)
* 1991 *Für immer und ewig. Eine Art Reigen* (ipuina)
* 1992 *Love in Germany* - Deutsche Paare im Gespräch mit Doris Dörrie
* 1994 *Bin ich schön?* (ipuina)
* 1996 *Samsara* (ipuina)
* 2000 *Was machen wir jetzt?* (eleberria)
* 2001 *Happy. Ein Drama*
* 2002 *Das blaue Kleid* (eleberria)
* 2002 *Mimi* (haur-literatura)
* 2004 *Mimi ist sauer*- (haur-literatura)
* 2006 *Mimi entdeckt die Welt* (haur-literatura)
* 2006 *Mimi und Mozart* (haur-literatura)
* 2007 *Und was wird aus mir?* (eleberria)

## Erreferentziak
Ignazio Gardella

**Ignazio Gardella** (Milan, Italia, 1905eko martxoaren 30a - Oleggio, Italia, 1999ko martxoaren 15a) italiar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
[thumb|Casa Cicogna alle Zattere, Venezia. Photo [Paolo Monti, 1982]]
thumb|Lampada Alzabile - Lt3, 1948
Arkitekto- eta ingeniari-familia batean hazia eta hezia. Hasieran, arrazionalismoaren jarraitzaile gisa, ez zion ideologia sozial edo estetikorik aplikatu bere arkitekturari, bere belaunaldiko beste arkitekto batzuek ez bezala. Bere proiektuak dotoretasunagatik eta konposizioaren argitasunarengatik bereizten dira, beren indar poetikoarengatik, eta arazoei irtenbide errazak emateko joeragatik.

Hasierako lanen artean, aipagarriak dira, besteak beste, Busto Arsizioko antzokiaren berritze-lana (1934) eta Milango Borletti etxearen zabaltze-lana (1935), eta, batez ere, Alexandriako tuberkulosiak jotako erientzako klinika, bere maisulanetako bat. Azkeneko lan horretan, Gardellaren arkitekturaren ezaugarri berezienak ikus daitezke: gainaldeen definizio geometrikoa eta materialaren erabilera burutsua. Adreilua eta hormigoi armatua erabiliz, lekuan lekuko eraikuntza-tradizioa eta kolorea balioztatu zituen.

Pixkana, baina, hasierako joeratik aldenduz joan zen, tradizioaren eta inguruneko motibo arkitektonikoak hizkuntza moderno batera bihurtzeko asmoz (Catenako etxebizitzak, 1946). 1952an, etxe-multzo bat eraiki zuen Cesate Milanesen, eta adreiluzko eliza bat. 1953an, arrazionalismora itzulita, Milango Arte Modernoko Museoa egin zuen. Gardellaren obra nagusietako bi Alexandriako lanbide-eskola eta Milango Olivettirentzako ikasketa-zentroa dira. Beste lan batzuk: Alexandriako Higiene Laborategia (1937-1939) eta langileentzako etxebizitzak (1952); Borletti fabrikarako eraikinak (1951), Erromako E-42ko aterpe-etxea; Varinellako aldareko kapera.
## Erreferentziak
Melchor Rafael de Macanaz

**Melchor Rafael de Macanaz** (Hellín, Espainia, 1670ko urtarrilaren 31 &ndash; 1760eko abenduaren 5a) politikaria eta gaztelaniazko idazlea izan zen.

Filosofia-ikasketak egin zituen Valentziako Unibertsitatean, eta zuzenbidekoak Salamancan. Filipe V.a Espainiakoaren idazkari izan zen. Macanazek erregearen eskubideak Elizaren eskubideen gainetik zeudela zioen, eta jarrera horrek arazoak ekarri zizkion. Bestalde, politika zentralista bultzatu zuen. 1707an Valentziako eta Aragoiko foruak deuseztatu zituen.

Ondasun-batzordeko kide izan zen; 1711n Zaragozako ekonomia zuzentzeko arduradun izendatu zuten, eta 1713an Gaztelako Batzordeko fiskal nagusi. Urte horretan bertan, Espainiaren ordezkari ahalduna izan zen Utrechteko itunean, eta *Pedimento fiscal* (*Eskabide fiskala*) idatzi zuen, Elizaren eskubide politikoak eta ekonomikoak murriztearen alde; hori zela eta, Giudice inkisidore nagusiak heretikotzat hartu zuen. Halaber, erregearen aginduz, Inkisizioaren betebeharrei buruzko txosten bat idatzi zuen; erakunde horren erreforma eskatu zuen.

Frantziara erbesteratu zen, eta han Filipe V.a Frantziakoaren eta Filipe VI.a Frantziakoaren aholkulari zela, diplomaziako lanak ere egin zituen. 1748an Carvajal lehen ministroak Espainiara itzultzeko agindu zion; atxilotu eta Coruñan sartu zuten preso; espetxean lan asko idatzi zituen. 1760an Elisabet Farnese erreginak aske utzi, eta handik gutxira hil zen. Haren idazlan aipagarrienak hauek dira: *La historia crítica de la Inquisición* (1727, *Inkisizioaren historia kritikoa*) eta *Las regalías de los señores Reyes de Aragón* (1879an argitaratua, *Aragoiko erregeen eskubideak*).
## Erreferentziak
Michael Smith (kimikaria)

**Michael Smith** (Blackpool, Ingalaterra, 1932ko apirilaren 26a - Vancouver, Kanada, 2000ko urriaren 4a) kanadar kimikaria izan zen, jatorriz britainiarra.

## Biografia 
Familia apal batean sortu zen, baina beka batekin, Arnold School eskola pribatuan sartu zen, eta gerora, ohorezko kimikako egitasmoan sartu zen, Manchesterko Unibertsitatean. 1953an graduatu zen, eta handik hiru urtera eskuratu zuen doktoregoa. 1956an bertan, Vancouverrera aldatu zen, Gobind Khorana zientzialariak erakarrita, eta Khoranaren lan-alorra biologiako molekula garrantzitsua zenez, nahiz eta hura Smithen lan alorra ez izan, horretan trebatu zen haren laborategian; zelularen jarduera genetikoan eragina duten, eta horrenbestez, biologian garrantzi handia duten molekula handien sintesiaren inguruko lanak egiten hasi zen. 1960ko hamarraldiaren hasieran tarte labur batez Estatu Batuetan egon ondoren, Kanadara itzuli zen berriro.

1966an Vancouverko Unibertsitatean hasi zen ikerketak egiten, eta Kanadako hiritartasuna hartu zuen. 1971tik 1972ra, Ingalaterrako Cambridge Unibertsitateko biologia molekularreko laborategian jardun zuen. Garrantzi handiko ikerketak egin zituen han, izan ere, ordura arte zientzialariek uste izan zuten gene baten baitan ezin zela aurrez erabakitako mutaziorik sortu; azido desoxirribonukleikoan mutazioak eragin ditzaketen eragileen bidez, zenbait eragiketa egin zitekeela bazekiten, baina Smithek metodo bat asmatu zuen, geneen bertsio eraldatuak xehetasun eta lastertasun handiz sortzeko aukera ematen zuena, eta metodo hori funtsezkoa izan da, automatizazioari esker, ingeniaritza genetikoan. 1993an, Kimikako Nobel Saria eskuratu zuen lan horiei esker, Kary B. Mullisekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vincenzo Consolo

**Vincenzo Consolo** (Sant'Agata di Militello, Italia, 1933ko otsailaren 18a - Milan, 2012ko urtarrilaren 21a) italierazko idazlea izan zen. Idazkera bizia eta modernoa zuen, eta zenbaiten iritziz, baita barrokoa ere.

## Bizitza 
Sizilian bizi izan zen batxilergoa egin zuen arte. Ondoren, Milana joan zen zuzenbidea ikastera, eta Siziliara itzuli zen irakasle izateko. Lehenengo eleberria, ''La Ferita dell'aprile *(1963, *Apirileko zauria*) gerra hotzaren eta Elizaren komunismoaren kontrako gerraren testuinguruan idatzi zuen. Lan horretan Siziliako herri bateko bizitza azaltzen du; herria umezurztegi batek menderatzen du.

1968an Consolo Milana itzuli zen. Irakaskuntza utzi eta komunikazio-elkarte batean sartu zen. *Il Sorriso dell´ignoto marinaio *(1976, *Marinel ezezagunaren irribarrea*) lanean bi gizonen patua erakusten du, bi patu elkarren oso desberdinak; Consolok uhartetarren ikuspegia hartzen du independentzia nahia azaltzeko, eta ondoren, Italiaren batasunaren ondorio politikoen aurrean duen desengainua.

1985ean *Lunaria *lanarekin Pirandello saria irabazi zuen, eta handik bi urtera, *Retablo (Erretaula) *lanarekin, Grinzane Cavour saria. Eleberri hori Argien Mendean kokatzen du, eta maitasun atsekabetu bat azaltzen du hiru kontalari desberdinen bidez. *Le Pietre di Pantalica *(1988, *Pantalicako harriak*) kontakizun laburren bilduma da. 1989an *Catarsi *tragedia estreinatu zen, bertsoetan ondua, Cataniako Stabile antzokian. 1992an *Notte tempo, casa per casa *eleberriarekin Strega saria jaso zuen. Liburu hori erbestealdiari buruzko gogoeta bat da. *L´Olivo e l´olivastro ''(1994) eleberrian bidaiari batek etsita eta haserre begiratzen dio Siziliari. Kritika eta kazetaritza ere landu zituen Consolok.

## Erreferentziak
Dieter Forte

**Dieter Forte** (Düsseldorf, 1935eko ekainaren 14a - Basilea, 2019ko apirilaren 22a) alemaniar idazlea izan zen. Zenbait lanbide izan zituen, harik eta 1959an buru-belarri idazten hasi zen arte.

## Biografiak 
Narrazioak, bidaia-koadroak eta irratirako gidoiak idazten hasi zen -*Die Wand, *(1965, *Horma*), *Porträt eines Nachmittags *(1967, *Arratsalde baten erretratua*), *Bergstraße 8 *(1967, *Berg kalea 8*)-, bere garaiko gizarte-gatazken lekukotasuna emanez, aurrerago telebistarako gidoietan egin zuen bezala -*Nachbarn *(1970, *Auzoak*), *Sonntag, Achsensprung, Gesundheit! *(1980, *Igandea, ardatz saltoa, topa!*)-. Arrakasta eta ospea, baina, antzerki-lan batek eman zion: *Martin Luther &amp; Thomas Münzer oder Die Einführung der Buchhaltung *(1971, *Martin Luther eta Thomas Münzer edo Kontabilitatearen sarrera*). Obra horrek -kabareteko 82 agerralditan banatua- ikuspegi materialista batetik aztertzen zituen botere politikoaren mekanismoak, eta aro berri horretako politikaren eragile nagusia kapitala dela erakusten saiatzen da. Hurrengo urteetan, beste bi antzerki-lan idatzi zituen: *Jean Henri Dunant* (1978) eta *Das Labyrinth der Träume *(1983, *Ametsen labirintoa*). Hirurek aro mekanikoaren trilogia bat eratzen dute. Fortek XVI. mendean sortu zen munduaren ikuspegi arrazionalistan bilatzen zituen gure zibilizazio anker horren kausak eta zergatikoak. 1992an, Basilea Hiria literatura saria irabazi zuen *Das Muster* (1992, *Eredua*) eleberriarengatik. Eleberria frantses-italiar jatorriko familia baten kronika da, poloniar jatorriko beste batenaren parean egiten dena. Beste lan batzuk: *Weibe Teufel *(1972, *Deabru zuriak*), *Cenodoxus* (1972) eta *Kaspar Hausers Tod *(1979, *Kaspar Hauser-en heriotza*).

## Erreferentziak
Gustavo Torner

**Gustavo Torner** (Cuenca, Espainia, 1925eko uztailaren 13a – *ibidem*, 2025eko irailaren 6a) espainiar pintore eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Baso-ingeniaritzako ikasketak egin zituen, eta alor horretan lanean aritu zen zenbait urtez, harik eta 1965ean pintura eta eskulturatik bizitzea erabaki zuen arte. Ingeniari gisa Teruelen izan ondoren, 1951n Cuencara joan zen bizitzera. 1963-1966 bitartean, Zóbel eta Gerardo Ruedarekin batera, Espainiako Arte Abstraktuaren Museoa sortzen eta prestatzen aritu zen Cuencan.

Obra figuratiboa egin zuen hasieran, baina 1960tik aurrera irudi kontrajarriak eta kontzeptualak agertzen hasi zen. Aldi berean, euskarri gisa, oihalaren ordez zura eta inoiz metala ere erabiltzen hasi zen. Gero, eskultura monumentalak egiten hasi zen, eta collageak, baina azkeneko urteetan berriro itzuli da pinturara, abstrakzioaren, konstruktibismoaren eta *mininal art* korrontearen ildotik. Bere obran sentimendua analisi formalaren mende dago, eta baita dena argitzen eta aseptikoki antolatzen duen asmamen zorrotz baten mende ere.

Pintura eta eskultura lanez gainera, aipagarria du, baita ere, antzerki-obretarako egindako lana, dekorazioa eta irudiak bereziki. Bere ardura izan da, baita ere, Madrilgo Prado Museoko zenbait aretoren berrikuntza, eta *Loewe* etxearen denden diseinua. 1979. urtetik aurrera berak antolatu zituen Madrilgo Juan March Fundazioaren erakusketak.

1987an Espainiako gobernuak Arte Ederretako Merituaren Urrezko Domina eman zion. Bere obra, hala eskulturak nola pinturak, munduko museo onenetan aurki daiteke, Madrilgo Reina Sofian, Londresko Tate Galleryn, Tokioko Western Art Musuemen, eta San Frantziskoko Achenbach Foundation for Graphic Artsen, besteak beste.

Fitxategi:Cubos - Plaza de Emilio Jiménez Millas.JPG|Gustavo Tornerren eskultura, Plaza de los Cubos (Madril)
Fitxategi:Plaza-Escultura, Gustavo Torner.jpg|Gustavo Tornerren eskultura, Museo Arte Público (Madril)

## Erreferentziak
Darcy Ribeiro

**Darcy Ribeiro** (Montes Claros, Minas Gerais, 1922ko urriaren 26a - Brasilia, 1997ko otsailaren 17a) brasildar antropologo, hezle eta politikaria izan zen. Brasilgo Hezkuntza eta Kultura ministroa izan zen.

## Biografia 
Soziologia eta politika-zientzietako ikasketak egin zituen, Sao Pauloko Unibertsitatean. 1947an Indiarren Babes Zerbitzuko ikertzaile eta etnologo gisa lanean hasi zen, eta etnologia sailaren buru izan zen, 1952tik 1956ra bitartean. 1953an Indiarraren Museoa sortu zuen. Hezkuntzaren munduan, Heziketa Ikerkuntza Zentroko eta Analfabetismoa Desagertzeko Kanpainaren Ikerkuntza Sozialen saileko zuzendari izan zen. 1961ean Hezkuntzako eta Kulturako ministro izendatu zuten, eta kargu horretatik Brasiliako Unibertsitatea sortu zuen. 1963tik 1964ra, Errepublikako lehendakaritzako Etxe Zibileko buru izan zen. Azkeneko urte horretan, gobernuaren kontra azpilanean aritu zen taldeak eskubide politikoak kendu zizkion.

Uruguaira erbesteratu zen, eta Txilen eta Perun bizi izan zen gero. Perun antropologia eskolak eman zituen, eta unibertsitateko irakaskuntza berritzen jardun zuen, gero. 1976an Brasiliako Unibertsitatean hasi zen berriro lanean, eta urrutiko hezkuntzarako oinarriak jarri zituen. Etnologo gisa, zenbait ikerketa egin zituen Brasileko indiar taldeen artean.

Bere azterketetan oinarrituta, indiarren erlijio, mitologia, hizkuntza eta kulturei buruzko liburu asko idatzi zituen: *Proceso civilizador* (1968, "Zibilizatzea"); *Universidad necesaria* (1969, "Ezinbesteko unibertsitatea"); *Las Américas y la civilización* (1970, "Amerikak eta zibilizazioa"); *Teoría de la historia de Brasil* (1972, "Brasileko historiaren teoria"); eta indiar mitologiari buruzko eleberri handi bat, *Maíra* (1976).

## Erreferentziak
Francesc de Cabo

**Francesc de Cabo Vives** (Buenos Aires,  - Bartzelona, ) politikari eta iraultzaile katalana izan zen. XX. mende hasierako mugimendu anarkosindikalistaren ekintzaile nabarmenetakoa izan zen. Familiaren lan-arazoak zirela eta, Argentinatik Bartzelonara jo zuten, 1917an. Goi-mailako ikasketarik ez zuen egin, baina kultura handia bereganatu zuen, edozer irakurtzeko zaletasuna baitzuen, eduki filosofiko-politikoko obrak, batik bat. Kropotkin, Trotski eta Bakuninen ideiek eragin handia izan zuten berarengan. Bigarren Errepublikaren aurreko urteetan, hainbat talde ezkertiar-errepublikazaletan ibili zen, eta garai horretan egin zen CNT sindikatu anarkistako kide ere. Organizazio- eta propaganda-lan handiak egin zituen CNTn, eta hantxe ezagutu zuen Andreu Nin iraultzaile katalana. 1930 aldera sartu zen Nin buru zuen alderdian, ICEn (Espainiako Ezker Komunista). Nin eta Trotski elkarrekin haserretu (1934) eta handik bi urtera sortu zuten Cabok eta Ninek POUM (Batasun Marxistaren Langileen Alderdia), Errepublikaren garaiko erakunde eraginkorrenetakoa, Leninen zalea, anarkista- eta troskista-joerako komunista asko erakarri zuena. Gerra Zibila hasi (1936) eta Nin estalinistek bahitu eta hil ondoren (1937), Francesc de Cabo bihurtu zen POUMeko buruzagi. Alderdia borrokarako talde antifaxistetan eratu zuen berriz, eta gogor jardun zuten POUMekoek Aragoiko frontean. Buenaventura Durrutirekin ibili zen Cabo Ebroko gudu sonatuan. Gerra amaitzean (1939), Argentinara alde egin zuen, politika utzi, eta irakaskuntzari ekin zion. 1982an itzuli zen Kataluniara, Andreu Nin
Fundazioaren presidente gisara. Bertan hil zen, 1997ko urtarrilean.

## Erreferentziak
Yves Rocard

**Yves Rocard** (Vannes, Morbihan, 1903ko maiatzaren 22a - Paris, 1992ko martxoaren 16a) frantses fisikaria izan zen.

Bere lehenengo ikerketa-lana argiak isurkarietan duen difusioari buruzkoa izan zen. Bestalde, automobilei eta gurpilei buruz azterketa ugari egin zituen, eta ospe handiko zientzialaria izan zen, alor horretan. 1928an Radiotechnique enpresak haririk gabeko lanparak hobetzeko kontratatu zuen. Rocardek berotze ez zuzeneko lanpara bat egitea proposatu zuen. Hegazkinen hegoen dardarak eragiten duen triodoen burrunbaz ere arduratu zen, eta orobat, gaur egungo hegazkinen industriako beste zenbait arazoz. 1943an Aliatuen alde jarri zituen bere ezagutzak, irratiko ingeniari gisa lan eginez haientzat. Ondoren, Frantziako itsas gudarostean sartu zen. Gerra ondoren, goi-mailako eskolara itzuli zen, eta han, fisikaren alorra indartu zuen. Jakintza-arlo berri bat sortu zuen Frantzian, irrati-astronomia, hain zuzen ere. Beste hainbat alor lantzeaz gainera, Yves Rocardek energia atomikoko erakundean ere lan egin zuen, eta 1952. urtetik aurrera, Frantziako arma nuklearrak definitzeko goi-mailako lanak egin zituen. Rocarden ekarpena oinarrizkoa izan zen eztanden ahalmena neurtzeko. *Dynamique des vibrations* (*Dardaren dinamika*) lanean, uhin akustikoen transmisioa azaldu zuen. Bere lanak aurrera eramateko, geofisikaren alorrean ere ikerketak egin behar izan zituen. Berak asmatutako sismografoak jarri zituen Frantzian, eta bulkanologoek bere izena jarri zioten itsaspeko sumendi bati. Yves Rocardek, bestalde, beti erakutsi zuen mundu bizigabearen eta mundu bizidunaren arteko harremanen inguruko kezka.

## Erreferentziak
Peter Carey

**Peter Philip Carey** (Bacchus Marsh, Victoria, Australia, 1943ko maiatzaren 7a) australiar eleberrigilea eta ipuin-idazlea da.

## Biografia 
Monash Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Hemezortzi urterekin graduatu ondoren, Sidneyko enpresa batean hasi zen lanean, publizitateko erredaktore gisa. Hirurogeiko hamarraldiaren azken aldera, Londresa joan zen eta han bizi izan zen urte pare batez. 1965ean hasi zen idazten.

Careyren lehen ipuin liburuek -*The Fat Man in History *(1974, "Gizon gizena historian"), eta *War Crimes *(1979, "Gerrako krimenak")- oso kritika onak izan zituzten, eta Australiako egungo idazleen artean berritzaileenetako eta garrantzizkoenetakotzat jo zuten, berehalaxe, literatura adituek. Haren estiloan, errealismoa eta fantasia nahasten dira askotan, eta surrealismoa, zientzia-fikzioa eta alegiak ere lantzen ditu.

Careyren lehen eleberria, *Bliss *(1981, "Zoriona"), egileak berak zinemarako egokitu ondoren, film bilakatu zen, 1985ean, Ray Lawrencen zuzendaritzapean. Bigarren eleberrian -*Illywhacker *(1985)-, 139 urteko australiar abenturazale baten ibilerak kontatzen dira, umore pikaroz, eta Australiako aitzindarien inguruko mitoak eta gezurrak salatzen dira. Hurrengo eleberriarekin -*Oscar and Lucinda *(1988)-, Booker saria irabazi zuen. *The Tax Inspector *(1991, "Haziendako ikuskaria") argitaratu zuen hurrena, baina laugarren eleberri honek kritika txarrak gehiago izan zituen aldekoak baino. Careyk idatzi zuen, orobat, zientzia-fikzioko *Munduaren azkeneraino* filmaren gidoia, Wim Wendersek zuzendu zuena (1991).

## Bibliografia 
### Eleberriak 
* *Bliss* (1981)
* *Illywhacker* (1985)
* *Oscar and Lucinda* (1988)
* *The Tax Inspector* (1991)
* *The Unusual Life of Tristan Smith* (1994)
* *Jack Maggs* (1997)
* *True History of the Kelly Gang* (2000)
* *My Life as a Fake* (2003)
* *Theft: A Love Story* (2006)
* *His Illegal Self* (2008)
* *Parrot and Olivier in America* (2010)
* *The Chemistry of Tears* (2012)
* *Amnesia* (2014)
* *A Long Way From Home* (2017)

### Haur-liburuak 
* *The Big Bazoohley* (1995)

### Ipuin-bildumak 
* *The Fat Man in History* (1974)
* *War Crimes* (1979)
* *Exotic Pleasures* (1990)
* *Collected Stories* (1994)

### Ipuinak 
* *Peeling*
* *The Fat Man in History*
* *Conversations with Unicorns*
* *American Dreams*
* *Do You Love Me?*
* *Crabs*
* *Room No. 5 (Escribo)*
* *A Windmill in the West*
* *Life and Death in the South Side Pavilion*
* *Report on the Shadow Industry*
* *The Chance*
* *Exotic Pleasures*
* *War Crimes*
* *The Puzzling Nature of Blue*
* *The Last Days of a Famous Mime*
* Joe

### Ez-fikziozkoak 
* *A Letter to Our Son* (1994)
* *30 Days in Sydney: A Wildly Distorted Account* (2001)
* *Letter From New York* (2001)
* *Wrong about Japan* (2005)
## Erreferentziak
Fra Angelico

**Fra Angelico**, jaiotza-izenez **Guido di Pietro** eta fraide-izenez **Fra Giovanni da Fiesole** (Vicchio di Mugello,  - Erroma, 1455eko otsailaren 18a), italiar margolari bat izan zen.

## Biografia 
Domingotarra, Fiesoleko komentuan ordenatu zen 1427. urte inguruan. Urteak aurrera, priore izan zen Fiesoleko bertako San Domenicon (1449-1452). Fra Angelicok berak egindako  edo bere lantegian eginarazitako fresko eta erretaulak Fiesole, Brescia, Florentzia, Cortona, Perugia, Erroma eta Orvieton banatu ziren.

Florentziako San Marco komentuan fraideen 50. gela, klaustroa eta kapitulu-gela apaindu zituen (1437-1445), Kosme Mediciren aginduz. Gaur egun museoa da komentu hori, eta hantxe daude Florentziako aldian Fra Angelicok egindako obra gehienak. 1440. urte inguruan, Florentziako San Marcoren eta beste bi komenturen erretaulan Ama Birjina eta Haurra irudikatu zituen aingeruz inguratuta, *sacra conversazione* deitu zen gaiaren garapena markatuz; Vatikanon Nikolas V.aren kapera apaindu zuen (1446-1449); 1447an Orvietoko katedralean lan egin zuen; 1453an Erromara itzuli, eta bertan hil zen.

Fra Angelicoren arteak, hasieran xehe eta zehatza zena, bizitza arrunta irudikatzera jo zuen gero eta gehiago. Koloreen leuntasuna, pertsonaien gizatasun eztia, marrazkiaren gotortasuna eta gardentasuna, eta planoen zein perspektibaren mailakatze zuzena dira, besteak beste, haren estiloaren ezaugarriak.

Fra Angelicoren obra nagusi zenbait: *Ama Birjinaren koroatzea* (1425 inguruan), *Adierazpena*, *Ikustaldia*, *Magoen adorazioa*, *Ama Birjinaren ezkontza* (1425-1430), *Herodesen oturuntza* (1435 inguruan), *Jesukristo gurutzean*, *Santuak*, *Akinoko Santo Tomas* eta *San Buenaventura*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugen Jochum

thumb|270px|alt=1=The German conductor Eugen Jochum|Eugen Jochum

**Eugen Jochum** (Babenhausen, Bavaria, 1902ko azaroaren 1a - Munich, 1987ko martxoaren 26a) alemaniar orkestra-zuzendaria izan zen.

Tradizio posterromantikoko azken alemaniar zuzendari handia zen. Pianoa eta organoa jotzen ikasi ondoren, orkestra-zuzendaritza ikasi zuen. 1927tik 1929ra bitartean, Kieleko Operako orkestra-zuzendari izan zen. Han eman zuen, 1926an, bere lehen kontzertua, Brucknerren *Zazpigarren Sinfonia*rekin, Municheko Orkestra Filarmonikoa zuzenduz. 1932an Berlineko Irratiko musika-zuzendari izendatu zuten. Naziak indarra hartzen hasi zirenean, Berlinetik alde egin zuen. Hanburgon musika-zuzendari nagusi izan zen, Karl Böhmen ondoren, 1934tik 1949ra bitartean. 1949an Munichera dei egin zioten, Bavariar Irratiko Orkestra Sinfonikoa sortzeko. 1960 arte izan zen orkestra haren zuzendari, eta Alemaniako orkestra onenetakoa izan zen bere garaian. 1961etik 1964ra bitartean, Amsterdameko Concertgebouwko Orkestraren zuzendari izan zen, Bernard Haitinkekin batera. Eta azkenik, 1975etik 1978ra bitartean, Londresko Orkestra Sinfonikoaren zuzendari. Veronica Jochum (1932) piano-jotzaile ezagunaren aita da. Alemaniar errepertorio erromantikoa izan zen bere espezialitatea, eta disko asko grabatu zituen, lehena, 1932an: Mozarten pianorako kontzertu bat, Edwin Fisherrekin. Besteak beste, Beethovenen eta Brucknerren sinfonia osoak grabatu zituen, 1960ko hamarkadan eta 1970ekoan. Gaur egungo musikari dagokionez, Karl Amadeus Hartmannek berari dedikatu zion *6. Sinfonia* (1953) eta Gottfried von Einemen *Tanz Rondo* (1959) grabatu zituen. Bera izan zen, gainera, Carl Orffen triptiko famatua (*Carmina Burana*, *Catulli Carmina* eta *Afroditaren garaipena*) diskoan grabatu zituen lehena.

## Erreferentziak
Daniel Spoerri

**Daniel Spoerri** (Galați, Errumania, 1930eko martxoaren 27 – Viena, 2024ko azaroaren 6a) errumaniar artista izan zen.

## Biografia 
Bernako Operako lehenengo dantzaria izan zen, abangoardiako antzerki-zuzendaria Eugène Ionescoren *La Cantatrice chauve *lanean 1955ean, Picassoren *Désir attrapé par la queue *lanarena 1956an, eta Tristan Tzararen *CSur à gaz *lanean 1972an. Aita judua zuen, eta naziek hil zuten; ama, berriz, suitzarra zuen eta 1942an Suitzara joan zen bizitzera bere familiarekin. 1957an Landestheaterreko laguntzaile izan zen Darmstadten, eta urte horretan bertan *Material *aldizkaria sortu zuen. Tinguely eskultorearekin batera, Anbereseko Hessenhuisen *autoteatroa* sortu zuen. Lan horretan ikusleari eskatzen zion antzezle eta, aldi berean, ikusle izatea. Era horretan, Estatu Batuetan Allan Kaprowen happeningekin bat egin zuen. 1959an Parisen *MAT (Multiplication d´art transformable) *sortu zuen. Spoerri lehenengoetakoa izan zen egile ospetsuen lanak argitaratzen, eta horrela artelan bakar eta paregabearen kontzeptua indargabetu zuen. 1960. urteaz geroztik errealista berrien taldeko kide izan zen eta *Tableaux-Pièges *ospetsuak egin zituen: hainbat kontsumoko objektu ordenarik gabe erantsiak. 1968an Düsseldorfen jatetxe-galeria bat sortu zuen eta bertako sukaldari izan zen. Spoerrik ez zituen berezitu nahi jarduera artistikoa eta elikadura-ardurak, eta kontsumitzailearen kontzientzia zabaldu nahi zuen zentzumen guztiak erabiliaz. 1980ko hamarraldian brontzearen gainean giza gorputzaren inguruko objektuak erantsi zituen: *Gorputza zatika *(Berlin, 1991) eta *Anatomia kabinetea *(Paris, 1994). Spoerriren lanen bilduma bat erakutsi zen Parisen 1990ean.

## Erakusketak 
* 1992: Expo '92, Suitzako pabiloia, Sevilla.
* 2001: Museum Jean Tinguely, Basilea
* 2009: Ludwig Museum, Koblentza (Alemania)

## Erreferentziak
Robert Cornevin

**Robert Cornevin** (Malesherbes, Loiret, Frantzia, 1919ko abuztuaren 26a - Paris, 1988ko abenduaren 14a) historialaria izan zen.

1938an Frantziako Itsasoz Haraindiko Eskola Nazionalean sartu zuen. 1939an bidaia bat egin zuen Afrikako kostaldera, eta 1941ean Senegala joan zen. Administratzaile gisa lan egin zuen Beninen; 1939tik 1940ra bitartean, armadan aritu zen, bai eta 1942tik 1947ra ere, Aljerian, Zeilanen eta Kanbodian, hurrenez hurren.

Afrikarekiko zaletasunak bultzatuta, 1948an Afrikara itzuli zen, eta Togon aritu zen, komandante gisa. Lehenengo bidaiatik bertatik, ahozko tradizioa eta datu antropologikoak eta historikoak bildu zituen, eta lotura handia izan zuen Atakora mendialdeko herriekin. 1956an idatzi zuen lehenengo lana, ''Histoire de l'Afrique des origines jusqu´à nos jours* (*Afrikako historia, hasieratik gaur egun arte*).

1960an doktoretza-tesia aurkeztu zuen, *Histoire des peuples d´Afrique* (*Afrikako herrien historia*). 1960an Afrikari eta itsasoz haraindiko lurraldeei buruzko dokumentazio- eta ikerketa-zentroko zuzendari izendatu zuten, Frantziako Dokumentazio Erakundearen mende, eta 1985. urtera arte egon zen kargu horretan. 1961ean *Afrique contemporaine* aldizkaria sortu zuen. Bestalde, irakasle aritu zen hainbat unibertsitatetan, eta hainbat hitzaldi eman zituen Afrikari buruz. Aldi horretan osatu zuen *Histoire de l'Afrique* (*Afrikako historia''), hiru liburutan banatutako lana. 1965. urtean Frantziako Itsasoz Haraindiko Zientzia Akademian sartu zen, eta bertako idazkari egin zuten, 1971n. Horrez gainera, Afrikan literatura eta antzerki frantsesari buruzko lanak argitaratzen zituen Frantses Idazleen Elkarteko presidente izan zen.

## Erreferentziak
Alan Sillitoe

**Alan Sillitoe** (Nottingham, Ingalaterra, 1928ko martxoaren 4a - Londres, Ingalaterra, 2010eko apirilaren 25a) ingelesezko olerkari eta eleberrigilea izan zen.

## Bizitza 
Jatorri apaleko familia batean sortu zen, eta hamalau urterekin bizikleta-lantegi batean hasi zen lanean. 1946-1949 bitartean irrati-telegrafista gisa lan egin zuen Erregeren Aire Armadan, eta ondoren Malaysian, Frantzian eta Espainian bizi izan zen.

Garai hartan idatzitako *Arratoiak eta beste eleberri batzuk* (1960) liburuan bildu zituen bere olerki gehienak; obra horretan, eta Sillitoeren lehen eleberri ospetsua izan zen* Saturday Night and Sunday Morning* (1958, *Larunbat gaua eta igande goiza*) lanean, *gazte haserre*en izpiritua islatu zuen. Eleberrian bere bizitza lazgarrian edana eta sexua adiskide bakar dituen langile gazte baten bizitza hartu zuen kontagai, eta aurrerantzean idatzitako lanetan ere helburu nagusi bat erakutsi du, mundu kapitalistan langile-klaseak nozitzen duen zapalkuntza ekonomikoa eta bazterketa salatzea hain zuzen ere.

Eleberri aipagarriak ditu *The general* (1960,* Jenerala*), *The death of William Posters* (1965, *William Postersen heriotza*), *Travels to Nihilon* (1971, *Nihilonerako bidaiak*), *Flame of life* (1974, *Bizitzaren sugarra*), *The widower´s son* (1976,* Alargunaren semea*)...

Bestalde, aipagarria da kontakizun laburrak idazteko erakutsi duen trebetasuna, besteak beste, *The loneliness of the long distance runner* (1959,* Ibilbide luzeko lasterkariaren bakardadea*) eta *The second chance* (1981, *Bigarren aukera*) ipuin-liburuek erakusten dutenez.

Olerkigintzari dagokionez, hasieran aipatutako liburuaz gainera, aipatzekoak ditu *Storm: new poems* (1974, *Ekaitza: olerki berriak*), eta *Abiadura* (1984). 1995. urtean bere autobiografia idatzi zuen (*Life Without Armour*). 1990. urtean Nottingham Trent Universityko ohorezko titulua jaso zuen.

## Obra 
### Eleberri hautatuak 
* 1958 : *Saturday Night and Sunday Morning*
* 1960 : *The General*
* 1961 : *Key to the Door*
* 1964 : *Road To Volgograd*
* 1965 : *The Death of William Posters*
* 1967 : *A Tree on Fire*
* 1970 : *A Start in Life*
* 1971 : *Travels in Nihilon*
* 1972 : *Raw Material*
* 1974 : *The Flame of Life*
* 1976 : ''The Widower's Son*
* 1979 : *The Storyteller*
* 1982 : *Her Victory*
* 1983 : *The Lost Flying Boat*
* 1984 : *Down from the Hill*
* 1985 : *Life Goes On*
* 1987 : *Out of the Whirlpool*
* 1989 : *The Open Door*
* 1990 : *Last Loves*
* 1991 : *Leonard's War*
* 1993 : *Snowstop*
* 1998 : *The Broken Chariot*
* 2000 : *The German Numbers Woman*
* 2004 : *A Man of His Time*

### Poesia hautatua 
* 1960 : *The Rats and Other Poems*
* 1964 : *A Falling Out of Love*
* 1968 : *Love in the Environs of Voronezh*
* 1974 : *Storm and Other Poems*
* 1979 : *Snow on the North Side of Lucifer*
* 1984 : *Sun before Departure*
* 1986 : *Tides and Stone Walls''

## Erreferentziak