open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Allande Agergarai

**Allande Agergarai-Bordaxar** (Muskildi, Zuberoa, 1943) idazlea da. Sortu dituen pastoralengatik da ezaguna.

## Bizitza 
Muskildiko Bordaxar etxekoa, ezizen hori ere erabili izan du.

Fraidea da eta lanbidez irakasle lanetan aritu da, Lurdan (Bigorra, Okzitania) lehen eta Donibane Lohizunen gero.

Egun Ziburun bizi da.

## Lanak 
Olerki batzuk tarteka-marteka idatzi baditu ere, pastoralak idazten erakutsi du trebetasuna. Ezustea izan zen Etxahun-Iruri eta Junes Casenave izen handikoen ostean **Agergaraik** 1985ean pastoral ederra idaztea. Bi hauek eginak ditu:
* 1985: *Allande Oihenart*, Muskildi bere herriak arrakasta handiz taularatua.
* 1996: *Sabin Arana Goiri*, Garindainen.

Herri-antzerki mota honi buruzko ikerketa-lan batzuk ere egin ditu, batez ere frantsesez. Zuberoakoen historiaz gain Baretos ibar auzokide biarnesean egindakoez ere idatzi du. Lan aipagarria Tolosa Okzitaniako unibertsitatean aurkeztu zuen tesia, ''Étude comparée de Ximena, Pastorale de Pierre Bordaçarre dit Etxahun Iruri avec d' autres œuvres de la Littérature française* izenburua zuena.

Osasun arazoak direla medio gutxi idazten zuela zirudienean, 2008an gai honetaz erreferentziazko lantzat jo daitekeen hau argitaratu zuen: *Cent ans de pastorales en Soule eta dans les Pyrénées, 1901-2000*, 2008ko uztailekoa. Ziburun kokatuta dagoen Jakintza elkartearen eskutik.

Davantek bere antologian Oihenarti dedikatutako pastoraleko zati bat eta Sabin Aranaren gainekoaz *Azken khantoria* jasotzen ditu zubereraren grafia zaharrean, **Agergaraik** hautu grafiko hori egin duelako gehienetan.

## Erreferentziak 
* Jean-Louis Davant: *Zuberoako literaturaz. Antologia laburra*, Euskaltzaindia, Bilbo, 2008; 151-156.or.

## Ikus, gainera 
* Pastoral

## Kanpo estekak 
* Agergarairen argitalpen batzuk, Ikas euskal pedagogia zerbitzuan.
* *Elizaren eta Estatuaren loturez* mintzaldi sortaz.
* Davanten *Pastoralaren aldaketaz'' lana.
* Agergarairen fitxa, Euskal Kultura Erakundearen webgunean.
Otalora-Gebara jauregia

**Otalora-Gebara jauregia** Arratzua-Ubarrundiako Zurbao herrian dagoen jauregia da.

1994ko urriaren 21ean, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Deskribapena 
Eraikin soila, Zurbao herrian dago, «erdiko auzoa» deritzonaren iparraldean. Baserri inguruko etxegintzan, jauntxoentzako arkitekturan aurki daitekeen ezaugarri bikaina dugu XVII. mendeko eraikin hau.

Lehendabiziko barrokoaldiko baserri-jauregi gaztelarraren ereduari jarraitzen dio, bertan «Herrero»ren ondoko garaiko soiltasuna nabari dela. Jauregia egitura nagusi batez osatua dago. Bere oinarria errektangeluarra da eta modu honetara eratuta dago: beheko solairua, lehen solairua eta teilatu azpiko ganbara, azken honek kanpoko alderako leihorik ez duela. Alde banatan, dorre bana, pisu batekoak eta, beraz, egitura nagusia materialak: paretetan, harlangaitza eta, ateleiho inguruetan, izkinetan, inpostetan eta erlaitzean, harri landua. Zurez egindako lan ederrak ikus daitezke atean eta balkoietako barandetan, baita burdinazkoak ere balkoietako barandetan. Teilak arabiar motakoak dira.

Aurreko aldea da interesgarriena eta, bertan, oreka ezin hobea dago leihotarako hutsuneen banaketan. Banoak ardatzen bidez antolaturik daude: hiru egitura nagusian. eta, bana, dorretan. Egitura nagusiaren erdiko ardatza era honetara dago antolatuta: dinteldun atea, dintela erlaitz estu batez babestuta dagoela eta, ateburua eta atezangoak, molduraz dekoratuak; Otalora-Gebaratarren armarria, buruko. kasketaz tinbratua eta lanbrekinez eta kardinaz dekoratua. Ardatz honen inguruan daude antolaturik gainerakoak, simetria erabat gordeaz, kanporantz ateratako balkoiak solairu nagusian eta antepetxatuak dorreen goiko solairuan. Atzeko aldeak sartaldera jotzen du eta etxeari atxikitako beste eraikin bat du. Bertan, ate dintelatua eta tamaina ezberdinetako leihoak ditugu. Iparraldera jotzen duen aldea da itxiena eta, Hegoaldekoa, berriz, ordenatuagoa da.

Barruko aldean, ateondo zabala du beheko solairuan eta saloi handi bat solairu nagusian. Kanpoko aldean, sarrera nagusiaren aurrean harresian dago harri biribilez dekoratua. Harresiaren sarrera puntu erdiko arkua dugu, hau ere, harribolaz edertua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kultura Ondasun izendapena EHAAn
Bakoitzak berea. I

**Bakoitzak berea. I** Fernando Artola *"Bordari"*-k 1982an idatzitako narrazio-liburua da, hitz-lauzko lanez ornituta dagoena. Ondorengo sailetan banatua dago: Urratsak, Kukuxo, Ipui eskutada, Kontu Ondarak, Itzaldiak, Odolaren mintzoa, Chalbador hil da, Bertsolarien inguruan, Ezpel xumeak eta Bakarrizketa.

## Ikus, gainera 
* Fernando Artola

## Kanpo estekak
Ouessant

**Ouessant uhartea** (, , ) Bretainiako Finistere departamentua edo Bro Leon eskualde historikoaren parte da.

## Geografia 
thumb|ezkerrera|300px|Ouessant uhartearen kokapen mapa.
Bretainiako kostaldetik 20 kilometro mendebalderantz dagoen uhartea eta eta hainbat uharte txikiagok inguratzen dute, Keller eta Kadoran uharteek besteak beste. Itsaso Zeltikoa eta Bizkaiko Golkoaren arteko mugan kokaturik dago.

8 kilometro luze eta 3 kilometro zabal dituen harkaitza da, guztira 15 km2-ko azalera duena.

Ouessant, Molène eta Sein uharteak Armorika Eskualdeko Parke Naturalaren barnean sartzen dira. Horretaz aparte 1988an UNESCOk Biosfera Erreserba izendatu zituen.

## Historia 
Itsasoari loturiko historia izan du uharteak eta jarduera ekonomiko nagusia arrantza izan da.

Bigarren Mundu Gerran alemaniar naziek radar bat instalatu zuten bertan eta aliatuek eraso egin eta suntsitu egin zuten.

1978ko urriaren 16an *Amoco Cadiz* petroliountziak istripua izan zuen eta eragindako marea beltzak hondamendi ekologiko handia eragin zuen.

## Kultura 
2007an Eskoziar liburu jaialdia ospatu zen uhartean eta ordutik aurrera harreman sendoak eratu dira eskoziarrekin, uharteak bere tartan diseinu berezia sortzerainokoak.

## Fauna 
[thumb|ezkerrera|250px|[Ouessanteko ardia.]]
Uhartearen isolamenduak hainbat animalia berezi sortarazi ditu. Aipagarriena Ouessanteko ardia da, buztan motzeko ardi mota bat, erromatarren garaian Europa guztian hedatua zegoena, baina gaur egun uharte isolatu bakanetan mantzentzen dena.

Erle ilun endemikoa ere badago. Pestizida eta parasitoekiko erresistentzia handia du eta Frantzia mendebaldean sartzeko ahleginetan dabiltza.

## Administrazioa 
## Iruditegia 

Irudi:Ouessant - Villaggio di Lampaul.JPG|Lampaul
Irudi:Salon du livre.jpg|Seinale elebiduna
Irudi:Ouessant DSC02558.jpg|Landa
Irudi:Ouessant - Faro della Jument.JPG|Jument itsasargia

## Kanpo estekak 
* Ouessanteko Udal webgunea 
* Ousssanteko Turismo Bulegoaren webgunea
Aracilum

**Aracilum** edo **Aracaeli** Antzinako Erromaren garaian baskoien lurraldean izan zen herrixka izan zen. Kokapenaren inguruan eztabaida handia egon da, Uharte Arakil zein Corellatik gertu dagoen Araciel aipatuz.

## Kokapenaren inguruko eztabaida 
[*Mansio Aracaeli*, [Ab Asturica Burdigalam bidean.|thumb]]
Aracilum edo Aracaeli non egon zen eztabaida handia izan da. Egile askok Uharte-Arakilen kokatu dute, ez soilik izenak antza duelako, baizik eta lekua Antoninoren Ibilbidean  moduan agertu zelako., Asturica Augusta eta Burdigala artean (hau da, Astorga eta Bordele artean) bazen *Mansio Aracaeli* izeneko leku bat, Alantonera iritsi aurretik (Atondo). Hala ere, azken ikerketetan arabera, bide garrantzitsu honetan Uharte-Arakilen zegoena ez zen herri edo hiri bat, baizik eta *Mansio* sinple bat.
thumb|Zamartzeko monasterioa, Aralar atzean du.
Beranduago, Merobaudesek bagaudak garaitu zituenean aipatzen den *Aracellinatorum frangit insolentiam Bacaudarum* horretako *Aracellinatorum*en kokapena ez dago argi. Historikoki defendatu da Uharte Arakil zela, baina beste ikerlari batzuek diote Araciel izango zela, Corellatik gertu. Interpretazio horren alde egiten du aipamenaren testu bakarrean, Hidaziok idatzi zuena, esaten dela 449an Basiliok berriro batu zituela bagaudak eta Tarazonari eraso ezin ziotela, eta apezpikua hil. Ebro inguruko eskualdean egindako mugimenduak dira horiek.

2016an argitaratutako doktoretza tesi baten arabera, Aracilumen aipamen hori Uharte-Arakili dagokio. Tesiak defendatzen duenez, bagaudak bidea zaintzearen arduradun ziren *rustici* armada lokala ziren, ondoren baskoi gisa agertuko zirenak VI. eta VII. mendeetako dokumentazioan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araciel
* Euskal Herria erromatarren garaian
* Zamartze

## Kanpo estekak
Albaka

**Albaka** edo **basilikoa** (*Ocimum basilicum*) landare loredunen espezie botaniko bat da, espezia eta sendabelarra. Bere hosto handi eta leunak luze baina zabalagoak dira eta landareak 60 cm-rainoko altuera gara dezake. 

Bere izen zientifikoak errege-munduari erreferentzia egiten dion grezierako basilikon hitzean du jatorria, greziar eta erromatarrek zioten miresmenaren zeinu.

Albaka hobeki hazten da klima beroetan, nahiz eta bero larregiek kalte egin.

## Sukaldean 
Pasta plater ezberdinekin, zopa askotan, pisto, tomate, kalabazin, entsalada, tortilla, arrautza irabiatu, arroz, txahalki, oilasko, arkume, arrain, maionesa, olio, gazta fresko eta beste hainbat jakirekin bikain dator.

ezkerrera|thumb|150x150px|Capresse entsalada
Besteak beste, baratxuri, gazta parmesano, pinoi eta oliba olioarekin egiten den pestoa, Italiako saltsa ezaguna, egiteko ezinbestekoa da. Baita margarita pizza osatzeko ere.

Caprese tomate eta mozzarella gaztarekin prestatzen den entsaladan ere erabiltzen da.
## Kanpo estekak
Bailengo etxe orratza

**Bailengo etxe orratza** Bilboko Bailen kalearen hasieran 1940ko hamarkadaren hasieran altxatutako eraikina izendatzeko erabilitako izena da. Elizak alde batera utzita, Euskal Herrian eta Bilbon 40 metrotik gora altxatutako lehen eraikina izan zen. 43 metro eta 13 solairuko altuerarekin eraikuntza lanak 1940 eta 1946 urteen artean luzatu ziren.

## Kokagunea eta diseinua 
Eraikina San Frantzisko auzoaren hasieran dago Bilbao-Concordia geltokiaren ondoan eta Abandoko geltokitik gertu.

Dorrea Jose María Chapa eta Manuel Ignacio Galíndez arkitektoek diseinatu zuten eta 1968ra arte hikiko eraikuntzarik garaiena izan zen. Gaur egun, bulego eraikin honen jabea Adif da eta udalaren Alde Zaharra berrezartzeko plangintzak babesturik dauka.

## Berritzea 
Urteetan zehar berrikuntza edo hobekuntza lanik egin ez denez, eraikina nahiko egoera kaxkarrean kontserbatu da, eta 2008an, Adifek eraikina eraberritzeko asmotan zegoela esan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eraikinaren fitxa Emporis.com webgunean.
Banilla

upright|thumb|Banilla lekak
**Banilla** (*Vanilla*) orkideen familiako genero bat da eta landareak izen bereko aho gozagarria bezala erabiltzen ditugun haziz beteriko leka ematen du. Jatorriz Mexikokoa da. Izena gaztelaniazko *vainilla* hitzetik dator, *vaina* ("*leka*") hitzaren txikigarria.
 
Biltzen den espezie nagusia *Vanilla planifolia* da, nahiz eta *Vanilla pompona* eta *Vanilla tahitiensis* bezalakoak ere erabili. Leka bakoitzak bere zapore bereziaren erantzule nagusi diren milaka hazi txiki gordetzen ditu barruan. Aztekek beren jakiak maneatzeko eta txokolatez eginiko “jainkoen edariak” gozatzeko erabili ohi zuten.

Bere lantzea oso hedatua dago tropikoetan. Madagaskar da ekoizlerik nagusienetarikoa.

## Sukaldeko erabilera 
Sukaldean banillaren leka lehorra erabiltzen da. Bere erabilera ohikoena krema, budin, izozki, bizkotxo, tarta eta antzeko postre eta gozoekin izaten bada ere, bere erabilera haragi, arrain edo bestelako plateretara ere zabal daiteke.

Gozogintzan  likidoak lurrintzeko erabiltzen da normalean. Lehorregia erostea ez da komeni. Erabiltzeko erditik zabalduko dugu eta labana baten laguntzaz, bertako hazitxoak zabalduko ditugu. Erabilitakoan, garbitu eta lehorturik bainila zaporea duen azukrea egiteko erabil dezakegu, horretarako nahiko da baina zati hau azukretan sartu eta bertan denbora bat edukitzea.

## Kanpo estekak 
*  Electronic Plant Information Centre at Royal Botanic Gardens, Kew 2003-11-8
*  *Spices* at UCLA History & Special Collections
*  Spice Pages — Vanilla
Didaktika

[thumb|300px|**Didaktika** ikasketa-prozesuan erabiltzen diren praktiken multzoa da. Irudian, haur batzuek [geometria ikasteko darabilten jostailu didaktikoak agertzen dira.]]

**Didaktika** hezkuntzaren teknikak eta praktikak aztertu eta garatu egiten dituen pedagogiaren arlo aplikatua da, pedagogiak emandako teoria eta helburuei jarraiki. **Didaktiko** izenondoak ikaskuntzarako egokia den prozedura edo materialari egiten dio erreferentzia. Pedagogiak hezkuntza sistema osotu moduan aztertzen duen arlo teorikoa izanik, didaktikak zehaztu egiten ditu ikasketa- eta irakaskuntza-prozesurako egokienak diren metodoak eta baliabideak.

Didaktikak bi ikuspegietatik azter daiteke: ikuspegi estatiko eta deskribatzaile batetik, aztertu soilik egiten ditu ikasketa-irakaskuntza praktika zehatzak; ikuspegi dinamiko, aktibo eta eragile batetik, berriz, didaktikak garatu egiten ditu praktika horiek, ikasketa-prozesurako proposamenak eginez eta erabakiak hartuz, pedagogia-sistemak ezarritakoari jarraiki.

Bere baitan hainbat arlo biltzen ditu didaktikak, ikaslea nor den eta irakatsi beharrekoa zer den. Horrela, didaktika orokorrak ikasketa- irakaskuntza-prozesu orotan jarraitu beharreko metodoak biltzen ditu. Didaktika diferentzialak ikasleen ezaugarriei eta egoerei buruz aztertzen du hezkuntzaren praktika. Didaktika bereziak ikasi beharreko gaiari buruz ikertzen ditu praktika zehatzak (matematikaren didaktika, esaterako). Azkenik, didaktika teknologikoak ikasketan erabilitako baliabide teknologikoak aztertzen ditu.

## Didaktikaren historia 
[thumb|300px|Irakasle eta ikaslearen arteko [Solasaldi (hizketaldi informala)|elkarrizketa, hezkuntza praktika klasiko bat.]]
thumb|Pedagogiatik teknika didaktikoetara
Sokrates filosofoak didaktika asmatu zuen lehena izan zela esan daiteke. Galdera eta erantzunen bitartez burutzen zuen metodo dialektikoaz ikasleak berak heldu beharreko ondorioetara heltzen zen. Sokratesentzat solasaldi hauen helburua guztiz didaktikoa bazen ere, historian zehar filosofian maiz erabilitako metodoa izan da. Platonek ere metodo bera erabili zuen *Errepublika* lanean.
Erdi Aroan zehar, monasterioek, gremioek eta unibertsitateek euren metodo didaktikoak garatu zituzten. Comeniusi zor zaio, ordea, didaktikaren lehenengo lan sistematikoa 1657 urtean plazaratu zuen *Opera didactica omnia* ("Ikasketa-prozesu orori buruzko idazlana") lanarekin.

## Ikus, gainera 
* Curriculum.
* Eskola.
* Etxeko lan (eskola).
* Gaitasun (hezkuntza).
* Hezkuntza.
* Hezkuntza sistema.
* Ikaskuntza dialogiko.
* Ikuspegi komunikatibo.
* Konstruktibismo.
* Pedagogoen zerrenda.
* Problemetan oinarritutako ikaskuntza.
* Programazio didaktiko.
* Proiektuetan oinarritutako ikaskuntza.

## Kanpo estekak 
Aitor Ortiz de Pinedo (2025). "Literaturako liburu-iruzkina nola egin?". Zenodo.
Alphonse Chérel

**Alphonse Chérel** (Rennes, Frantzia, 1882ko ekainaren 3a - Libourne, 1956ko irailaren 7a ) *Assimil* kontzeptua 1929an sortu zuen bretainiarra zen.

Gaztetan, ikasketak bukatu berri tsarren Errusiara joan zen irakasle gisa lan egitera, non errusiera ikasi zuen. Ondoren Ingalaterrara joan eta ingelesa ikasi zuen. Azkenik Alemaniara joan eta alemana ikasi zuen.

46 urte zituela, urteetan zehar atzerriko hizkuntzak ikasten jasotako esperientziaz baliatuz egutegi original bat sortu zuen, non orrialde bakoitzean ingelesez istorio barregarri bat kontatzen zen. Era honetan ariketa mota berri bat sortu zuen, kontzeptu motz eta barregarriekin osatua.

1929an bere lehen Assimil liburua argitaratu zuen: *L´anglais sans peine* ("Ingelesa esfortzurik gabe"). Alphonsek Assimil hitzaren sustraia hizkuntz askotan aurki daitekeela, modu honetan bere produktuari publizitatea eginez.
Krabarroka gorri

**Krabarroka gorria** edo **haitz kabra** (*Scorpaena scrofa*) scorpaenidae familiako arraina da. **Itsas kabra gorria** ere esaten zaio. Gorri kolorekoa eta hezurrez beteta, arraroa da 1,5-2 kg baino gehiago izatea, nahiz eta 3 kilokoak badauden. Normalean 10 eta 500 m arteko sakoneran bizi da.

## Izena 
* Espainian *cabracho*, *escorpena* edo *rascacio*
* Katalunian *escórpora*
* Asturiasen *tiñosu*
* Balear Uharteetan *cap roig*
* Murtzian eta Valentziako hegoaldean *gallina*
* Galizia *escarapote*
* Frantzian *Rascasse rouge* edo *chapon*
* Korsikan *Capponu*
* Alemanian *Großer Roter Drachenkopf*
* Italian *scorfano rosso*
* Herbehereetan *Rode schorpioenvis*

## Gastronomian 
Oso arrain zuri estimatua da sukaldaritzan. Euskal Herrian, eta hedaduraz Kantauri ertzeko eskualdeetan ezaguna da krabarroka budina. Katalunian patatekin *suquet de peix* prestatzen dute eta Frantzia hegoaldean antzekoa den *bouillabaisse* arrain-zopa.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alisio

[thumb|340px|eskuinera|[Zirkulazio atmosferikoaren eskema idealizatua (ekinokzioan).]]
**Alisioak** edo **ekialdeko haizeak**, haize iraunkorrak dira, bereziki behe-atmosferakoa, antizikloi subtropikal batetik eskualde ekuatorialetara jotzen duena. Airea Tropiko Arteko Konbergentzia Eremura (TAKE) desplazatzen da gora igotako aire beroak utzitako hutsunea betetzeko asmoz. Lurraren errotazioa dela eta, ordea, ekialde-mendebalde norabidean desbideratuak dira (Coriolis efektua). Norantza nagusiak honakoak dira: ipar-ekialdetik Ipar Hemisferioan, eta hego-ekialdetik Hego Hemisferioan. Fenomeno hau Lurraren errotazioaren eraginez sortzen da. Iparralderuntz eta hegoalderuntz, 5°-tik 20°-ra bitartean kokatzen dira.

Haize mugimendu hauek oso erregularrak dira. Altitude handian, zirkulazioak kontrako norabidea hartzen du *kontralisio* izena hartuz. Egoera honek Hadley zelulak deitzen diren konbekzio-zelulak sortzen ditu: hau da, haizeen "zirkuitu itxi" antzeko bat.

Sasoiaren arabera, zenbait latitude-gradu mugitu litezke iparralde/hegoaldera, sistema hauek sortzen dituzten presio-gerrikoak bezala.

Alisioak gehienbat ozeano Atlantikoan eta Barean daude garatuta. Indiako ozeanoan aldiz nahasirik aurkitzen dira Asiar kontinentearen gertutasunaren ondorioz.

Alisioen haize-gerrikoen alde batzuetan, sasoi zehatzetan, ekaitz tropikal handiak gerta daitezke: urakanak edo tifoiak deitzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mundu mailako haize-sistemak
* Tropiko Arteko Konbergentzia Eremua

## Kanpo estekak
Konpetentzia

**Konpetentzia** izena, euskara zainduan, beste izen hauekin ere adierazi ohi da:

* hezkuntzan, konpetentzia edo gaitasuna, hezkuntzaren helburu diren ikaslearen ahalmenen multzoa;
* ekonomian, konpetentzia, konkurrentzia edo lehia, merkatu nahiz sektore ekonomiko batean enpresen arteko lehia-egoera; besteak beste:
** lehia perfektua;
* zuzenbidean, eskumena, konpetentzia edo eskuduntza, afera batean eskumenak izatearen edo ez izatearen egoera.
Myristica fragrans

***Myristica fragrans*** intxaur muskatuaren zuhaitza da. Indonesiako Moluka Uharteetakoa da izatez, Banda Uharteetakoa hain zuzen ere. Egun Celebesen (Sulawesi uhartean) eta Granada Uhartean hazten da.
[thumb|ezkerrera|*[Intxaur muskatu|Myristica fragrans* zuhaitz bat Goan, India. ]]
Intxaur muskatu edo banda fruitua, intxaur muskatu zuhaitzaren fruitu hazia da. Hazi hau, aldi berean, oso preziatua den mazis izeneko kolore gorrixkako azal lehor batez estalia dago. Behin fruitua jaso ondoren epelean lehortzen uzten da, pazientziaz oskol gogorra kendu eta mazisa bereizten zaio hazia gordez.

Indiar eta txinatarrek erakutsi zieten intxaur muskatua arabiarrei eta hauek izan ziren Europan zabaldu zutenak.
thumb|ezkerrera
## Sukaldean 
Intxaur muskatua patata pure, ziazerba, entsalada, ekialdeko arroz, esnegain eta tipula pasta, haragi erregosi, hegazti, oilasko, arrain, muskuilu eta bexamelarekin bikain dator bat.

Kanela eta iltze-belarrarekin batera fruta tarta, gaileta, krema, pontxe, urardo eta bestelako likoreei zapore bikaina ematen die.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Do You Know About the Narcotic Effects of Nutmeg?
*  Antifungal Properties of Nutmeg Essential oil
Ipar-bele

**Ipar-belea** edo **belaxaga**  (*Corvus frugilegus*) passeriformes ordenako hegaztia da, *corvidae* familiakoa.

## Ezaugarriak 
Nagusiena den *Corvus frugilegus frugilegus* Mendebaldeko Europa osoan Altaieraino bizi da. Moko inguruan ez du lumarik.

Bigarren azpiespeziea den *Corvus frugilegus pastinator* Ozeano Bareko kostaldean bizi da. Beste baino txikiagoa da.

## Galeria 

Image:Rook-Mindaugas Urbonas-1.jpg
Image:Corvus frugilegus1.jpg
Image:Dartmoorrook.JPG | Dartmoor aldean
Image:RooksBackOfSavrasov.jpg|Alexei Kondratyevich Savrasoven margolana

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* C. M. Perrins (arg.) *Handbook of the Birds of Europe, the Middle East, and North Africa: The Birds of the Western Palearctic* VIII:. liburukia 
* Madge and Burn*Crows and Jays* 
* Debout G 2003. *Le corbeau freux (Corvus frugilegus) nicheur en Normandie: recensement 1999 & 2000*. Cormoran, 13, 115–121. orr.

## Kanpo estekak
Beta oxidazio

**Beta oxidazioa** (**β-oxidazioa** ere idatzia) lipidoen katabolismoaren fase bat da, gantz-azidoak oxidatzen dituena, azetil-CoA eta molekula erreduzituak (NADH eta FADH2) sortuz. Prozesu honek energia asko askatzen du.

Bizidunen gantz azidoek karbono kopuru bikoitia dute haien molekuletan. Beta oxidazioa prozesu ziklikoa da, eta ziklo honen bira bakoitzean oxidatzen den gantz azidoak bi karbono galtzen ditu. Zenbat eta luzeago izan gantz azidoa (zenbat eta C gehiago), orduan eta bira gehiago emango ditu beta oxidazioan. Esaterako, azido palmitikoak (16 C) 7 bira ematen ditu β-oxidazioaren zikloan, bi karbono galduz birako, azetil-CoA bihurtu arte (CH3–CO–SCoA).

β-oxidazioaren prozesu ziklikoari Lynen helizea ere deritzo.

Eukariotoetan β-oxidazioa mitokondrioen matrizean burutzen da. Prokariotoetan, aldiz, zitoplasman.

## Beta oxidazioaren hasiera 
Beta oxidazioa hasi aurretik gantz azidoak aktibatu behar dira eta molekula eramaile bati lotu, mitokondrioen barnera sartzeko. Aktibazioa A koentzimaren bitartez gertatzen da, ATP gastatuz:

**R–COOH + ATP + CoASH** →Acil-CoA sintetasa→ **R–CO–SCoA + AMP + PPi + H2O**

R–CO–SCoA gantz azido aktibatua izanik.

Gero, aurreko pausoan eratutako azil-CoA karnitina izeneko molekula eramaile bati lotzen da. Mitokondrioaren barneko mintza iragazgaitza da azil-coArentzat, baina azilCoA-karnitina konplexua mitokondrioaren matrizera heltzen da. Behin mitokondrioaren barnean, karnitina banantzen da eta gantz azidoaren oxidazio prozesua hasten da.

## Beta oxidazioaren erreakzioak 
Ikusten denez, β-oxidazioaren lehenengo etapa bukatutakoan azetil-CoA eta hasieran baino 2 karbono gutxiago duen gantz azidoa lortzen dira. Gantz azido hori lotua da A koentzimarekin, azil-CoA izeneko molekula osatuz. Azil-CoA hau berriro β-oxidazio prozesu ziklikoan sar daiteke eta aurreko erreakzioak errepikaturik azetil-CoA pusketa berria eta 4 karbono gutxiagoko azil-CoA emango ditu. Prozesu zikliko bukatutakoan gantz azido osoa azetil-CoA bihurtzen da.

## Errendimendu energetikoa 
β-oxidazioan sortzen diren NADH eta FADH2 arnas katean sartzen dira, ATP ekoiztuz. Sortzen den azetil-CoA, bestalde, Krebs ziklora pasatzen da, NADH eta FADH2 gehiago ere ekoiztuz. Ondorioz, β-oxidazioaren produktuak ATP ekoizten duten bide metabolikoetara pasatzen dira, eta -azken finean- energia handiko molekulak (ATP) sortzen dituzte.

16 karbonoen gantz azido batek (azido palmitikoak), esaterako, honako molekula hauek sortzen ditu oxidatzerakoan:

:7 NADH, arnas katean bakoizak 2,5 ATP ekoizten dituena..... 17,5
:7 FADH2  arnas katean bakoitzak 1,5 ATP ekoizten dituena.... 10,5
:8 azetil-CoA, Krebs ziklora pasatzen dutenak 10 ATP sortuz ...... 80
:gantz azidoa aktibatzerakoan gastatutako ATPak........... - 2 ATP
:Guztira ........................................................................................... '''106 ATP

Zenbat eta luzeagoa izan gantz azidoaren molekula, orduan eta bira gehiago izango ditu beta oxidazioak, ATP gehiago sortuz.

## Kanpo estekak
Assimil

**Assimil** hizkuntzen irakaskuntzan oinarritzen den frantziar argitaletxea da, 1929an Alphonse Chérelek sortua.

Assimilek atzerriko hainbat hizkuntzetarako eskolak sortzen eta publikatzen ditu. Lehena ingelesa irakasteko metodoa izan zen eta ordutik, konpainiak hainbat hizkuntzetara zabaldu du eskaintza, gaur egun ere oraindik diharduelarik. Lan berri bakoitzak "esfortzu gabe" esaldia darama izenburu azpian.

## *My tailor is rich* 
1929an *Anglais Sans Peine* ("Ingelesa Esfortzurik Gabe") lehen metodo liburua argitaratu zen. Bertako lehen esaldia ezagun egin da harrez geroztik: *My tailor is rich* ("Nire jostuna aberatsa da").

## Kanpo estekak 
* Assimil webgunea
Jengibre

**Jengibrea** (*Zingiber officinale*) espezia bat da, tropikoko landare iraunkor baten errizoma edo lurrazpiko zurtoina da. Hain aspalditik lantzen da non ez baita gaur egun jengibrearen basa-landarerik aurkitzen. Errizoma horiek lurrean sartuz ugaltzen da. Txinako nabigatzaileek itsasontzietan eramaten zituzten zeharkaldi luzeetarako, kutxetan landatuta, eskorbutoari aurre egiteko.

Transplantea erraza bada ere, hozte sistemak, aireko garraioa eta berotegiak asmatu aurretik, jengibrea bidaia luzea eginda iristen zen, almibarrean kontserbatuta edo, maizago, lehortuta, osorik nahiz hautsetan kontsumitzeko.

Indian jatorria izanda ezaguna zen jada erromatarrentzat, eta lurrezko ontzi txikitan ekarrarazten zuten.

Behin lurretik atera ondoren garbitu eta eguzkitan lehortzen uzten da bere pisuaren hiru laurdenak galtzeraino. Honela, bere zapore min bereziagatik guztiz gutiziatua den espezia bikaina bihurtzen da.

## Etimologia 
Hitza euskarara gaztelerako  eta frantsesezko  hitzetatik etorri da. Hauek Erdi Aroko latinezko *gingiber, zingeber* hitzetatik, latineko  hitzetik eratorria. Latinera Antzinako Grezieratik etorri zen,  (*zingíberis*). Grezierara Indiako hizkuntzetatik etorri zen: , . Honaino iritsita bi teoria ezberdin daude. Sanskritoz  hitzak *adar* esan nahi du, baina baliteke hau herri etimologia bat izatea. Beste teoriak dio tamileratik datorrela, eta *jengibre sustraia* esateko erabiltzen zen modua izatea:  eta .

## Sukaldean 
[thumb|ezkerrera|Jengibrearen [errizoma.]]

Curry edo bestelako espezien nahasketetan oso erabilia da eta bere lekua du entsaladetarako saltsetan eta gozogintzan. Garai batean ardo eta garagardoari ere botatzen zitzaion.

## Kanpo estekak
Jara

***Jara*** Jasone Osorok 2001ean idatzitako gazteentzako eleberria da.

Jarak 13 urte ditu. Ume izateari laga eta emakume bihurtzen hasi da. Baina egoera berri horrek gorputzean eta, batez ere, buruan hainbat aldaketa eragingo dizkio. Gurasoekiko haserreak, lagunen konplizitatea, errebeldia, pozak eta tristurak... Denetik bizi izango du liburuko protagonistak. Baina, batik bat, gertaera baten inguruan oinarrituko du bere unibertsoa: estreinako musua.

## Sinopsia 
Jarak 13 urte ditu. Hilekoa etorri zaio. Bere gorputza aldatzen zaiola nabari du, baina, batez ere, bere burua eta pentsatzeko joera. Bere lagun Ihintzarekin batera, amodio-kontuetan dabil. Jara Urkorekin maiteminduta dago, eta Ihintzak laguntza ematen dio Urkok beregan arreta jartzeko. Hainbat gatazka izango ditu gurasoekin Jarak, maitasun-kontuen planak apurtzekotan.

## Kanpo estekak
Kanela

**Kanela** kanelondoaren azala osatzen duen gai urrintsua da, hodi txikien eitea duena, janari gozoak ontzeko erabiltzen dena.

Kanela izen bereko zuhaitzaren azal edo oskola da. Azal hau zotzetan mozten da, ximenki lehortzen utzi eta tutu eran biltzen da.

Kanela Sri Lankan (garai bateko Zeilan), Seychelle uharteetan eta Madagaskarren ekoizten da. Txina, Indonesia eta Vietnamen "cassia" izeneko bestelako mota mingotsagoa lantzen da.

## Sukaldean 
Kanela egoki dator bai plater gazi nahiz gozoekin ere. Kanela hautsa txerriki, muskuilu, patata, azenario, gazta, arrautzirindutako xerra edota urdaiazpiko erregosi plateretan erabili ohi da.

Plater gozoetan, hautsean edo adar moduan, oso ongi dator konpota, arroz-esne, natilla, krema, izozki edo sagar-tartak prestatzeko.

Zurrakapote, urardo, esne, te eta, nola ez, egindako txokolateari erebere zapore berezia ematen die.

## Nutrizioa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gallurera

**Gallurera** (*Gadduresu*) Sardiniako iparraldean hitz egiten den korsikera eta sardinieraren arteko trantsiziozko hizkuntza da. Hizkuntzalari batzuen ustez, sardinieraren aldaera da, baina beste batzuen iritziz, korsikeraren dialektoa da. Zehazki, gallurera korsikeratik sardinieratik baino gertuago dago, baina bigarrenaren eragina du lexikoan, fonetikan eta fonologian.

Sassarierak gallureraren hainbat ezaugarri ditu, baina sardinieratik gertuago dago. Sassarieraren eta gallureraren artean, Castelsardo inguruan, bi aldaeren arteko trantsiziozko dialektoa dago, castelsardoera (*castellanese*).

## Hedapena 
Olbia-Tempio eta Sassari probintzietako ondorengo udalerrietan hitz egiten da: Tempio Pausania, La Maddalena, Arzachena, Calangianus, Aggius, Bortigiadas, Santa Teresa Gallura, Luogosanto, Palau, Aglientu, Trinità d'Agultu e Vignola, Telti, Golfo Aranci, Santa Maria Coghinas (Sassari), Badesi, Viddalba (Sassari), Sant'Antonio di Gallura, Loiri Porto San Paolo, San Teodoro eta Erula (Sassari); eta ondoko udalerrietako zati batzuetan: Valledoria (Sassari), Perfugas (Sassari), Berchidda, Monti, Oschiri, Padru eta Budoni.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sardiniera
* Korsikera
* Sassariera
* Italiako hizkuntzak

## Kanpo estekak 
* Gallureraren akademia
Quod erat demonstrandum

***"Quod erat demonstrandum"*** lokuzio latindar bat da eta "frogatu nahi zena" esan nahi du. ***"Q.E.D."*** bezala laburbiltzen da. Bere jatorria *ὅπερ ἔδει δεῖξαι* esaldi grekoan dago (*ΟΕΔ* laburduraz erabilia*)*, eta matematikari askok beren demostrazioen amaieran erabiltzen zuten, hipotesi edo teorema jakin bat frogatua zegoela azaltzeko. Euklidesek, adibidez, asko erabiltzen zuen lokuzio hau.

Matematikaren arloan ez ezik, filosofoek ere erabili izan dute lokuzio hau, Spinozak, adibidez.

Gaur egun ez da hain ohikoa ***"Q.E.D."*** erabiltzea demostrazioen amaieran. Gaur egun gehiago erabiltzen da karratu beltz bat (), Paul Halmos-en ereduari jarraiki. Karratu zuri bat ere erabiltzen da batzuetan (), edo bi barra (//).

## Kanpo estekak
Martin Urtsua

thumb|250px|Peténen sartzeko bideak XVII. mendean.
**Martin Urtsua Arizmendi** (Arizkun, 1653ko otsailaren 22a - Manila, Filipinetako kapitaintza nagusia, 1715eko otsailaren 4a), Lizarragako kondea, nafar konkistatzaile eta kolonizatzailea izan zen. 1709-1715 bitartean Filipinetako gobernadorea eta jeneral gorena izan zen

## Bizitza 
Juan Urtsua eta de Maria Agerreren semea zen. Migel lehengusuarekin Espainia Berrira joan zen. 1686an Juana Bolliorekin ezkondu zen. Kolonizazioa jarraitu eta kristau misiolarien lana laguntzeaz gain, pirata ingeles eta mairuen aurka borrokatu behar izan zuen. Karguan egon zen 1715eko otsailaren 4an hil zen arte.

## Erreferentziak
Mando

thumb|Mandoa
**Mando**a —arra, **mandar**ra; emea, **mandeme**a— behor bat eta astar bat nahiz zaldi bat eta asteme bat gurutzatuz sortzen den abere antzu hibridoa da. Mandoek badituzte berezko zenbait ezaugarri, baina hainbatetan amarengandik edo aitarengandik jasotako geneen araberako ezaugarri bereziak dituzte.

Oro har, mando-hezitzaileek nahiago izaten dute behorrarengandik eta astoarengandik sortutako mandoa. Izan ere, handiagoa da, errazago hazten da, eta gene-konpatibilitate handiagoa du, zaldiarengandik eta astemearengandik sortutako mandoak baino.
Lipidoen katabolismo

**Lipidoen katabolismoa** gantzen degradazio biokimikoan datza, hasierako molekula konplexuak molekula sinpleagoak bihurtuz energia lortzeko. Lipidoen degradazioak gluzidoenak baino energia gehiago ekoizten du.

Lehenengo fase batean lipidoak, lipasa izeneko entzimaren bitartez, hidrolizatu egiten dira, haien osagaiak (glizerina eta gantz-azidoak) aske geratuz.

Glizerina edo glizerola glizeraldehido-3-fosfato bihurtu eta glukolisira pasatzen da.

Gantz-azidoak, aldiz, beta oxidazio izeneko prozesuan oxidatzen dira, azetil-CoA, NADH eta FADH2 sortuz.Sortutako molekula hauek ATP ekoizten duten beste bide katabolikoetara pasatzen dira. Ondorioz, zeharka bada ere, esan daiteke gantz azidoen beta oxidazioak ATP asko ekoizten duela. Zenbat eta karbono gehiago izan oxidatzen den gantz azidoak, orduan eta ATP gehiago ekoiztuko da.

## Kanpo estekak
Capsicum frutescens

***Capsicum frutescens*** solanazeoen familiako landare belarkara edo zuhaixka txikia da, piperraren antzekoa. Berez, Mexikon, Erdialdeko Amerikan, Hego Amerikan eta Indiako mendebaldean hazten da, baina beste lurralde batzuetan ere lantzen da gaur, bere fruituaz egiten den janari-ongarria, paprika izenekoa, oso aintzat hartua baita. Fruitua hori-gorria, arrosa kolorekoa edo berdea izan daiteke paprika-barietatearen arabera. Ez da mingarria izaten. Landare apaingarri gisa erabiltzen diren zenbait piper-espezie lortzeko ere erabiltzen da.

## Azpiespezieak 
* *C. f. *var.* abbreviatum*
* *C. f. *var.* cerasiforme*
* *C. f. *var.* conoides*
* *C. f. *var.* fasciculatum*
* *C. f. *var.* tabasco*
* *C. f. *cv* Malagueta*
## Erreferentziak
Pipermin

**Pipermina** piper gorri mehe luzea da, oso mina. Solanaceae familiako eta *Capsicum* generoko zenbait kide izendatzeko erabiltzen dute izena, batez ere *Capsicum anuum*. Ameriketan jatorria dute. baina kolondar trukaketaren ondorioz mundu osora zabaldu da.

## Historia 
Pipermina gizakien dietaren parte izan da Amerikan azken 7500 urteetan. Azterketa genetikoen arabera, gaur egungo Peru eta Bolivia direnen lurraldean kokatuko litzateke honen jatorria. Hipotesiek iradoki dutenez, *Capsicum annum* espeziea Mesoamerikan etxekotu zen, Puebla hegoaldetik eta Oaxaca iparraldera, eta Veracruz hego-ekialderaino hedatzen den eskualdean.
thumb|*Capsicum* sp.-an positibo eman zuten zeramikak. Mexiko hegoaldeko Chiapa de Corzo-n induskatutako hondakinak, Aurreklasiko Ertainetik Berantiarrera (400 K.a. k.o. 300 egun ) bitarte datatuak.
Amerikatik zetozen beste landare jangarri batzuk ez bezala, pipermina edo txilea berehala izan zen onartua europarren artean. Ziztu bizian hedatu ziren munduan zehar Kolonek 1493an Espainian sartu ondoren.

Pipermina edo txilea Espainiako eta Europako gainerako sukaldaritzetan sartu zen (batez ere italiarrean), neurri handi batean hestebeteen prestaketan. Izan ere, XV. mendeko kroniken arabera, lehen piperbeltza eta ozpina baino ez zituzten erabiltzen hainbat eskualde eta herrialdetan egiten diren saltxitxoiak kontserbatzeko.

Hurrengo berrehun urteetan, bere erabilerak Mediterraneoko herrien gastronomia irauliko zuen, Txina, India eta Indonesiako sukaldaritza ere eraldatuz. Aklimatazioa hain izan zen handia, ezen Afrikako eta Indiako leku askotan uste baita landareak eskualde horietakoak direla jatorriz.

Dirudienez, sukaldaritza prozesuek ez dituzte piperraren arrasto guztiak desagerrarazten, eta, beraz, txilek edo piperminak egosteko ontziek aukera eman zuten gozagarri horren jatorria zehazteko.
## Espezie eta laboreak 
[thumb|[Kaiena|Kaiena piperra]]
Honako hauek dira txile edo pipermin-espezie ohikoenak:

* *Capsicum annuum*, labore arrunt asko biltzen dituena: Kaiena piperra, Ezpeletako piperra, Gernikako piperra, jalapeñoa eta piper morroia eta abar.
* *Capsicum baccatum*, Peruko pipermin eskabetxea edo pipermin horia barne.
* *Capsicum chacoense*, Rio de la Platako arroko pipermina.
* *Capsicum chinense*: baratxuri minenak, hala nola bonete eskoziarra, pipermin datila, habaneroa eta naga jolokia.
* *Capsicum frutescens*, malageta, txori-begia eta tabaskoa barne. Espezie hau, gaur egun, Capsicum annuum-en sinonimotzat hartzen da.
* *Capsicum pubescens*, Peruko rocotoak eta Mexikon hazitako sagarrondo pipermina barne hartzen dituena.

Normalean espezie gutxi batzuk baino erabiltzen ez badira ere, beste labore eta pipermin edo txileak prestatzeko modu asko daude, sukaldaritzako erabileren, formen, koloreen, mintasun-mailen eta abarren araberako izen lokal ugarirekin. Adibidez, morroi berde eta gorriak *C*. annuum-en labore bera dira, barietate berdea fruitu heldugabeak izanik. Espezie berekoak dira Ánaheim, Colorado, Jalapeño, Poblano (lehortu ondoren, txile zabalak bihurtzen dira, karga genetikoaren arabera), Serrano eta beste hainbat eta hainbat labore.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martorri

**Martorria** (*Coriandrum sativum*) espezia bat da, *Apiaceae* familiako landare belarkara. Bere zurtoina 50 cm edukitzera irits daiteke. Asian du jatorria.

Martorri landareak mihilu eta perrexilarekin duen antzekotasuna dela eta zenbait lekutan "perrexil arabiar" bezala ere ezaguna da.

Bere izen zientifikoa zimitz intsektua adierazten duen grezierako *korios* hitzetik dator, izan ere, fruituak oraindik heldu gabe daudenean askatzen duten usai bereziak intsektu honekin bai omen du antzekotasunik. Hau honela izanda ere, fruitu helduek eta hosto fresko nahiz lehorrek salbia eta laranja zapore zoragarria eskaintzen dute.

Egun Hego Amerika osoan, Asia hegoaldean, Afrika iparraldean eta Europa erdian aurki daiteke.

Gozogile edo konfitari europarrek, inauterietan karrozetatik jendeari botatzeko gozokiak egiten omen zituzten martorri haziak azukrez estaliz. Aurrerago, gozoki hauek papertxo zatiengatik ordezkatu baziren ere bere jatorri izena mantendu zuten: *konfeti*.

## Sukaldean 
thumb|ezkerrera||Fruitu lehorra

Laranja azalaren usainarekin duen antzekotasuna dela eta haragi eta arrain marinatuei, salda ezberdinei eta barazkiei bere zapore berezia emateko erabili ohi da. Martorri hostoak, duten anis zaporeagatik, oso erabiliak dira Afrika iparraldean zopa, barazki, entsalada, arrain edo hegazti haragiak gozatzeko.

## Kanpo estekak 
* Fragiska, M. (2005). Wild and Cultivated Vegetables, Herbs and Spices in Greek Antiquity. *Environmental Archaeology* **10** (1): 73-82
* Katzer, Gernot Coriander Seeds and Cilantro (Coriandrum sativum)
* Noxon, Heather and Meyer, Alex (2004). Genetic Analysis of PTC and Cilantro Taste Preferences. MindExpo 2004
Estupa

[thumb|250px|Ruwanwelisaya txedia [Anuradhapurako hiri sakratuan, Sri Lanka.]]
[thumb|250px|[Borobudur, Indonesia.]]

**Estupa** (sanskritotik स्तूप, *stūpa*, palitik थुप, *thūpa*, "piloa") eraikuntza budista mota bati deritzo, erlikiak gordetzeko erabiltzen dena. Indiar jatorria badu ere Asiako hego-ekialdean zehar hedatua dago.

Beste herrialdeetako hizkuntzetan izen hauekin ere ezagutzen da:
* *txorten* (tibeteraz མཆོད་རྟེན༏ (Wylie: *mchod rten*), "dharma leku / eserlekua")
* *txedi* (thailandieraz เจดีย์ )
* *dāgaba* (normalean /dagoba/ ahoskatua, zingalieraz: ස්ථූපය )
* *tope* (hindiz स्तूप )

## Ikus, gainera 
* Borobudur
* Prambanan
* Piramide (arkitektura)

## Kanpo estekak
Kardamomo (landarea)

**Kardamomoa** (*Elettaria cardamomum*) kardamomo espezia ematen duen landarea da. Jengibrearen familiako belar iraunkor honetatik bere haziak besterik ez dira erabiltzen. Erabileraren lehen datuak, India hegoaldean kokatzen dute, VIII. mendean hain zuzen ere. Badirudi 1.200 inguruan ekarri zutela Europa aldera.

Indiako oihan tropikaletan, Sri Lankan, Malaysian eta Sumatran du jatorria, baina egun Nepalen, Thailandian eta Erdialdeko Amerikan ere lantzen da, eta Guatemala da mundu osoko ekoizle handiena.
 
## Sukaldean 
2 zentimetro inguruko leka bateko haziak dira. Azafrai eta bainilaren ondoren espezia garestiena da.

India eta Pakistanen oso preziatua, arrozez eginiko platerei zapore bizia emateko oso erabilia da. Era berean, asko erabiltzen da curryak egiteko, arroz, postre, tarta, ogi, opil edo galletetan baita kafea edo tea gozatzeko ere.

Herri eskandinaviarretan, iltze-belar, jengibre eta kanelarekin batera opilak eta galletak egiteko oso erabilia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basket Tara

**Basket Tara** Espainiako emakumeen Lehen Mailan aritzen den saskibaloi talde kanariar bat da, E taldean jokatuz. Emakumezkoen kirol taldea da, hortaz, jokalari guztiak emakumeak dira.

## Hasierak 
Kirol taldea 1992. urtean jaio zen Kanaria Handiko Telde herrian. Hasieran 3 talde besterik ez zituzten: infantila, kadetea eta juniorra. Gaur egun, hamaika talde dituzte infantil-aurrekoetatik hasi eta nagusien taldeetaraino.

## Pabilioia 
Partidak jokatu ahal izateko erabili ohi duten instalazioa "Paco Artiles" pabilioia da. Herriko kiroldegia da eta 1.200 ikusle hartzeko edukiera dauka.

## Jokalari garrantzitsuak 
2010-2011 denboraldirako Lourdes Pelaez jokalari internazionala fitxatu dute Teldeko taldearen antolatzaileek. Titulu eta sari asko jaso dituen jokalaria da eta kanarietakoa denez asko ezagutzen du kirol-talde hau.

## Kanpo estekak 
Basket Tara taldearen gaztelerazko weborria

## Erreferentziak
Sassariera

**Sassariera** (*sassaresu* edo *turritanu*) sardinieraren eta korsikeraren diasistema edo erromantze hizkuntza da. Sardiniako ipar-mendebaldean hitz egiten da. Gallurera eta sardinieraren arteko trantsizioko mintzaira da, eta korsikeraren, ligurieraren, katalanaren eta toskaneraren eragin handia du. Sassari, Porto Torres, Sorso, Stintino eta Nurrako zati handi batean mintzatzen da; eta Castelsardon, castelsardoera edo *castellanese* aldaeraz.

## Ikus, gainera 
* Gallurera
* Sardiniera
* Korsikera
* Italiako hizkuntzak

## Kanpo estekak 
*  Sassariera Ethnologuen
Cuculiformes

**Cuculiformes** *Aves* klaseko ordena da, 165 espezie dituena. Horietatik 2 baino ez dira bizi Euskal Herrian.

## Taxonomia 
Cuculiformes ordena hiru familiak osatuta dago:
* Musophagidae
* Cuculidae
* Opisthocomidae

1980ko hamarkadan ADNren hibridazioan oinarritutako Sibley-Ahlquist taxonomiak musophagidae familia orden bilakatu zuen, musophagiformes izenekoa: Era berean *opisthocomus hoazi* izeneko espeziea oraindik sailkatzeke dago, nahiz eta berarentzako opisthocomiformes ordena proposatu.

Aditu batzuek crotophaga generoa cuculidae subfamiliatzat jo izan dute, besteek, berriz, crotophagidae familian sailkatu dute.

## Ikus, gainera 
* Cuculiformes ordenako Euskal Herriko hegaztien zerrenda

## Erreferentziak
Anuradhapura

**Anuradhapura** (, ), Sri Lankako antzinako hiriburuetako bat da, Lankan zibilizazioaren aztarnen egoera onarengatik ezaguna dena.

Hiria, orain UNESCO-ko Munduko Hondarea izendatua, Sri Lankako hiriburu Kolonbotik 205&nbsp;km iparraldera dago, Ipar Zentroko Probintzian hain zuzen ere.

Kristo aurretiko 4. mendetik 11. mendera arte Sri Lankako hiriburua izan zen. Denbora tarte hartan, Asiako hegoaldeko zentro politiko eta hiri egonkorrenetako bat izan zen. Aintzinako hiria, budistek sakratua kontsideratzen dutena, monasterioz inguraturik dago 40 km²-ko azaleran.

## Ikusi, ondoren 
* Estupa

## Kanpo estekak
Jauregizarrea (Arraioz)

**Jauregizarrea** Nafarroako Baztan udalerrian dagoen Arraioz herriko dorretxe edo jauregia da.

## Historia 
XI. mendetik aipatua da jada. 1568an etxalde edo dorretxe honetako jauna Juan Ursua zen, 1641an Bartolome Ursua, eta 1723an Ana Larralde. Jauregi honetan Amaiurko gazteluaren atea dagoela uste da, 1522an gaztelarrek Nafarroako Erresumako azken kokapen independentea zen Amaiurko gaztelua hustu ostean Jauregizarreako jaun beaumontarrari laguntza emateagatik ordain gisa eman zioten.

## Eraikina 
Jauregizarrea jauregia 1990eko hamarkadan zaharberritu zuten. Erdi Aroko euskal dorretxe baten adibide interesgarria da, gerora gehitutako elementuak ere badituelarik: goialdeko egurrezko oholak, Donamariako Jauregia dorretxearen antza handia ematen diote, teilatua lau aldeko usategi batean amaitzen zaiolarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arraiozko Jauregizarrea jauregia Baztango webgunean
* Arraiozko Jauregizarrea jauregia Auñamendi entziklopedian
*
Jan Peter Balkenende

**Jan Peter Balkenende** (Biezelinge, Herbehereak, 1956ko maiatzaren 7a) Herbehereetako lehen ministroa da 2002ko uztailaren 27a geroztik. Horrez gain, Europar Kontseiluko kidea da.

2004. urtearen bigarren seihilekoan Europar Batasuneko txandakako presidentea izan zen.

## Kanpo estekak
Franco Ballerini

**Franco Ballerini** (Florentzia, Italia, 1964ko abenduaren 11 &ndash; Pistoia, Italia, 2010eko otsailaren 7a) txirrindulari profesional italiarra zen.

2010ean hil zen rally batean parte hartzen ari zenean.

## Palmaresa 
**1987**
* Tre Valli Varesine
**1989**
* Camaioreko Sari Nagusia
* 2. Campaniako Giroan
**1990**
* Piamonteko Giroa
* Paris-Brusela
* Campaniako Giroa
* Ameriketako Sari Nagusia
* 3. Venetoko Giroan
* 3. Gante-Wevelgemen
**1991**
* Romagnako Giroa
* Italiako Giroko etapa 1
**1992**
* 2. Campaniako Giroan
**1993**
* Hofbrau Kopako 2. etapa
**1995**
* Omloop Het Volk
* Paris-Roubaix
**1996**
* Valoniako Sari Nagusia
* 3. Austriako Itzulian eta etapa bat
**1998**
* Paris-Roubaix
* 2. Tirreno-Adriatikoan
* 5. Larcianoko Industria eta Eskulangintza Sari Nagusian
**2000**
* 4. Omloop Het Volken
* 8. Paris-Roubaixen
**2002**
* 3. Austriako Itzulian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izter

**Izter**ra, halaber **azpi**a (Ipar. eta Naf.), beheko gorputz-adarraren atala da giza anatomian, hanka eta pelbisaren artean dagoena. Goiko giltzadura, pelbisarekin lotzen duena, aldakarena da, eta behekoa, hankarekin lotzen duena, belauna.

## Hezur-muskuluak 
Izterraren hezur bakarra femur edo izterrezurra da, eta muskulu nagusia koadrizepsa da.

Irudi:Thigh muscles front.png|Aurreko giharrak, koadrizepsa batik bat.
Irudi:Thigh muscles back.png|Atzekoak, ipurmasailekoak barne.
Irudi:Gray436.png|Kanpoko obturadorea.
Irudi:Gray432.png|Hankaren zeharkako ebakidura.

## Sistema baskularra 
### Arteriak 
* Arteria femorala.
* Arteria obturadorea.

### Zainak 
* Zain femorala.
* Zain safenoa.

## Hankaren nerbioak 
* Nerbio femorala.
* Nerbio safenoa.

## Kanpo estekak
Iñaki Pikabea

**Iñaki Pikabea Buruntza**, ***Piti*** (Errenteria, Gipuzkoa, 1947ko abuztuaren 5a), ETA erakunde armatuko militante ohia da. 1980 eta 1984 urte artean, Euskal legebiltzarkidea izan zen Herri Batasuna alderdiaren bitartez.

1979ko otsailaren 19an atxilotua izan zen ETAko partaide izatea egotzita . Kartzelan zegoela, Eusko Legebiltzarrerako hautatua izan zen Herri Batasuna koalizioaren bidez. Horrela, 1980an parlamentari izendatu zuten lehen hauteskunde autonomikoetan.

1981eko ekainean 33 urteko espetxe zigorra ezarri zioten ETAko kidea izateagatik eta 1977an, Irungo zinegotzi Julio Martinez Ezquerroren hilketan parte-hartzeagatik.

1985eko uztailaren 7an Martuteneko espetxetik ihes egin zuen Joseba Sarrionandia "Sarri"rekin batera. Imanol kantariaren kontzertu bat zela aprobetxatuz, bozgorailu baten barruan ezkutatu ziren kartzelatik ihes egiteko. Gertaera haren omenez Kortatu taldeak *Sarri, Sarri* kanta ospetsua egin zuen. Ez zen bidaia luzea izan. Minutu gutxiren buruan furgoneta geratu eta etxe batera sartu ziren. Donostiako Egia auzoan zeuden. Handik Ipar Euskal Herrira eraman zituzten bizpahiru hilabeteren buruan. 1985a ez zen garai xamurra, GAL ere indarrean zelako Ipar Euskal Herrian. Iheslarien kontrako atentatu sorta egin zuten bolada hartan, eta dozenaka hildako eta zauritu eragin zituzten. GALek jarduteko zuen inpunitatea ere bistakoa zen, eta tentuz ibili behar izan zuten. Ipar Euskal Herrian bolada bat egin ostean, itsasoaz bestaldera, Kubaraino joatea erabaki zuen Sarrik, baina Pitik geratzea erabaki zuen. ETAn segitu zuen.

1987ko urrian Frantzian atxilotu zuten eta Espainiara estraditatu zuten bere zigorra bete zezan. 2000. urteko martxoan libre geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak