open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nathaniel Kleitman

**Nathaniel Kleitman** (Chisinau, Errusiako Inperioa, 1895eko apirilaren 26a - Ameriketako Estatu Batuak, 1999ko abuztuaren 13a) fisiologiako irakasle emeritua izan zen Chicagoko Unibertsitatean. Chisinaun jaioa, jatorri judutarreko moldaviar familia baten baitan, egungo Moldavia Errusiako Inperioaren parte zenean. Bere jaioterria utzi zuen sobietar antisemitismoaren ondorioz, lehenik Israelgo Lurraldera emigratuz, orduan otomandarren menpe zegoena, eta handik Ameriketako Estatu Batuetara 1915ean, non behin betiko finkatu zen.

1939ko *Sleep and Wakefulness* (Loaldia eta esna-aldia) liburu ospetsuaren egilea da, eta Estatu Batuetako ametsari buruzko ikerketaren aitatzat hartzen da. Eugene Aserinsky graduondoko ikaslearen ondoan, Begi-mugimendu lasterren ((ingelesezko **R.E.M.** *Rapid Eye Movement* akronimoaz ere ezaguna)) eta frogatu zuen ametsetan burmuinaren aktibitate elektrikoarekin erlazionatuta dagoela.

Nathaniel Kleitmanek Estatu Batuetara emigratu zuen 1915ean, Chicagoko Unibertsitateko Fisiologia Sailean doktoretza lortu zuen 1923an ("Studies on the physiology of sleep"/"Loaren fisiologiari buruzko azterketak" tesiarekin) eta bertan hasi zen lanean 1925ean. Bere ikasleetako bi, loaren medikuntzako ikerlari ospetsuak izatera iritsi ziren: arestian aipatutako Eugene Aserinsky eta William Charles Dement.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lynn Lamberg The student, the professor and the birth of modern sleep research, Medecine on the Midway, Spring 2004, pdf, 1,3 MB
* Kleitman, Univ. of Chicago Chronicle 1999
Hilerri judu

[thumb|Olibondoen Mendiko hilerri judua, [Jerusalem.]]
[thumb|[Worms-eko hilerri judua, Alemania.]]
**Hilerri judua** tradizio juduak agindutakoaren arabera pertsona juduak ehorzteko erabiltzen den hilerria da. Historian zehar, hilerriak hainbat eratara aipatu izan dira hebreeraz, besteak beste: *bet kevarot* (hilobien etxea), *beit almin* edo *bet olam* (betierekotasunaren etxea), *bet chayyim* (betiereko bizitzaren etxea) eta *bet shalom* (bakearen etxea).

Hilerriko lurra santutzat hartzen da, eta inauguratzean zeremonia berezia egin behar da. Juduen tradizioaren arabera, hilobiak leku sakratuak dira, eta betiko aldatu gabe egon behar dute. Hilerria ezartzea komunitate judu baten lehentasunetako bat da. Hilerri bakoitza dagoen eremuan bizi den kolektibitatearen funts komun batek finantzatzen du, oro har, lursaila erostea eta funtzionamendurako mantentze-lanak egitea. Sexu maskulinoko pertsona orok, erlijio judukoa den ala ez kontuan hartu gabe, burua estali behar du, normalean kipa batekin, edozein hilerri judutan sartzean.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Marja Kallasmaa

**Marja Kallasmaa** (Kehra, 1950eko abuztuaren 21a) estoniar hizkuntzalaria da.

## Bizitza 
1975ean estonierazko filologian lizentziatu zen Tartuko Estatu Unibertsitatean. 1978az geroztik Estoniar Hizkuntzaren Institutuan lan egiten du.

Bere ikerketa-arlo nagusia onomastika da, eta arlo honetan aditu handienetako bat da Estonian. 1998an Estoniako toponimoen datu-basearen oinarriak jarri zituen

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Horma piko

thumb|right|280px|Horma pikoak, horiz.
**Horma pikoa** edo **piñoia**, bi isurkiko estalkia duen eraikin batean, fatxadaren goiko aldeko parte triangeluarra da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Léon d'Hervey de Saint-Denys

**Marie-Jean-Léon Le Coq**, **Hervey de Juchereau baroia**, **Saint-Denyseko markesa** (Paris, 1822ko maiatzaren 6a - 1892ko azaroaren 2a), idazle eta sinologo frantsesa, onirologiaren aitzindaria.

## Biografia 
Txinera ikasteari ekin zion. 1851n ''Recherches sur l'agriculture et l'horticulture des Chinois* argitaratu zuen, eta Mendebaldean aklimatatu litezkeen landare eta animaliei buruz aritu zen. Testu eta ipuin txinatarrak itzuli zituen, balio literario klasiko handiagorik ez zutenak, baina balio handikoak, Ekialdeko ohiturak argitzen baitzituzten. Espainieratik ere itzuli zituen lanak, eta Espainiako dramaren historia bat idatzi zuen.

Hizkuntza txinatarreko irakasle izan zen Collège de France-n, Stanislas Julien-en ondorengoa 1874an. Institut de Franceko kide ere izan zen, Txinatar Inperioko komisarioa 1867ko Parisko Nazioarteko Erakusketan eta Académie des inscriptions et belles-lettres delakoaren buru.

Ametsen azterketaren aitzindari gisa ezaguna da. Bere ametsetako egunerokoa zeraman 13 urte zituenetik. 1867an *Les Rêves et les moyens de les directer'' ; observations pratiques argitaratu zuen modu anonimoan. Gaiari buruzko abangoardiako lan horretan, ametsak kontrolatzeko teknikak proposatu zituen, eta ameslariak amesten dakien ametsak deskribatu zituen. Kontzientzia-egoera horri amets luzido esaten zaio.

Parisen hil zen 1892ko azaroaren 2an.

## Obrak 
* D'Hervey de Saint-Denys. *Les Rêves et les moyens de les directer*, Reditions Tchou, 1964. Préface de Robert Desoille, l'inventeur de la méthode psychothérapeutique dite *Rêve-Éveillé-Director* (R.E.D.)
* D'Hervey de Saint-Denys (marzo de 1995).  Oniros, ed. Les Rêves et les moyens de les diriger (en francés). I. Observations Pratiques. 
* D'Hervey de Saint-Denys. ''Recherches sur l'agriculture et l'horticulture des Chinois'' (1851)
* D'Hervey de Saint-Denys. ''Poésies de l'époque des T'ang'' (1862), traduit du chinois. 1977an berrargitaratu zuen Champ libre -k.
* D'Hervey de Saint-Denys. *Ethnographie des peuples étrangers de la Chine*, Ma-Touan-Lin-en itzulpena (1876-1883)
* D'Hervey de Saint-Denys. *Li-Sao* (1870), traduit du chinois
* D'Hervey de Saint-Denys. *Douze contes chinois*, Paris, Reditions Ernest Leroux,1885. Réimpression Editions Bleu de Chine, Paris, 1999
* D'Hervey de Saint-Denys. *Mémoires sur les doctrines religieuses*, ''de Confucius et de l'école des lettres'' (1887)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* O.de Luppé, A.Pino, R.Ripert y B.Schwartz (marzo de 1995).  Oniros, ed. Les Rêves et les moyens de les diriger (en francés). II. d'Hervey de Saint-Denys. 

## Kanpo estekak 
* Douze contes chinois, Hervey de Saint-Denys-ek itzuliak 
* Les classiques des sciences sociales, UQAC.
Lorena Jaume-Palasí

**Lorena Jaume-Palasí** (Bartzelona, Katalunia, 1978) Espainiako adimen artifizialean aditua da, teknologiarekin eta etikarekin lotutako hainbat GKEren sortzailea eta Ethical Tech Society elkarteko zuzendari exekutiboa.

## Bizitza 
Bartzelonan jaio zen 1978an. Ekonomian, Zientzia Politikoetan eta Hizkuntzalaritzan lizentziaduna da eta Municheko Ludwig Maximilian Unibertsitatean zuzenbidearen filosofian doktorea.

### Lan ibilbidea 
Bere lana zuzenbidearen filosofian eta automatizazio eta digitalizazioaren etikan oinarritzen da. *Algorithmwatch*-en sortzaileetako bat eta zuzendari exekutiboa da (2016tik, Berlin). Gizartean garrantzia duten prozesu algoritmikoen automatizazioaren eta digitalizazioaren etika aztertzen du. *The Ethical Society*-ko zuzendari exekutiboa (2018tik, Berlin)

*Dynamic Coalition on Publicness* taldearen sortzaileetako bat da, Nazio Batuen Interneteko Gobernantza Foroaren barruan (IGF), eta Alemaniako IGF sail nazionalaren zuzendaria. «Los 100 de Cotec» taldeko kidea da, automatizazioan eta etikan egiten duen lanagatik.

Espainiako adimen artifizialeko aditu garrantzitsuenetakotzat jotzen da, eta nazioarteko erakundeei, elkarteei eta gobernuei aholkuak ematen dizkie. Digitalizazio-proiektuak zuzentzen ditu Afrikan eta Asian.

2017tik, Espainiako Digitalizazio eta Adimen Artifizialeko Estatu Idazkaritzak (SEDIA) Espainiako Gobernuarentzat sortutako adimen artifizialeko eta big datako aholkulari taldeko kidea izan zen, 2023ko martxora arte, orduan dimisioa eman baitzuen, SEDIren eta ADIA Lab-en arteko akordioagatik protesta gisa, Abu Dabiko (Arabiar Emirerri Batuak) Inbertsio Agintaritzak zuzendutako zentro zientifikoa, trantsizio ekonomiko ekologikoko ereduak eta azpiegitura konputazional etikoak garatzeko.

Code Red erakundearen zaintza masiboaren aurkako aholku-batzordeko kidea da, Europako Parlamentuko Aukera Zientifiko eta Teknologikoen Ebaluazio Panelekoa (STOA). Era berean, Sistema Adimendunetarako Max Planck zentroaren Aholkularitza Publikoko Kontseiluko kidea da, Alemaniako «Cybervalley» ekimenarekin. 2020ko ekainetik, UOCeko Aholku Batzordeko kide da.

Gobernantzari, Interneti eta adimen artifizialari buruzko artikuluak eta argitalpenak idatzi zituen. 2023an, Emakumeen Institutuko Adimen Artifizialeko genero-joerei buruzko aurretiazko txostena egin zuen, ikuspegi intersekzionalarekin.

## Sariak eta aitorpenak 
* 2018 Theodor Heuss domina, «algoritmoak eta haien ekintza-mekanismoak modu bereizian kontuan hartzen laguntzeagatik», AlgorithmWatch ekimenaren sortzaile gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Harremanetarako etika eta adimen artifiziala amb Lorena Jaume-Palasi (Ética relacional e inteligencia artificial amb Lorena Jaume-Palasi), Gironako Unibertsitatea, 2021eko maiatzaren 31
Elías Tormo

**Elías Tormo y Monzó** edo **Monzón** literatur eta arte kritikari, legelari, historialari, arkeologo eta politikari espainiarra izan zen, Instrukzio Publiko eta Arte Ederretako ministroa Dámaso Berenguerren diktaduraren garaian.

## Biografia 
Zuzenbidean eta Filosofian eta Letretan doktorea, Zuzenbide Naturaleko katedraduna izan zen Santiagoko Unibertsitatean, Literatur Teoriako katedraduna Salamancako Unibertsitatean eta Artearen Historiako katedraduna Madrilgo Unibertsitate Zentralean. Alderdi Kontserbadoreko kidea, 1903an Albaidako hauteskunde-barrutian Gorteetarako diputatu hautatu zuten. 1907tik senatari izan zen Valentziako Ekonomia Elkartearen ordezkari korporatiboan. Primo de Riveraren diktaduran Batzar Nazional Aholku-emailearen kide izan zen, eta 1930eko otsailaren 24tik 1931ko otsailaren 18ra bitartean Instrukzio Publikoaren eta Arte Ederren ministerioa bete zuen Dámaso Berenguer jenerala buru izan zuen gobernuan.

1923ko azaroan, Unibertsitate Zentralak, txostengile gisa, Direktorio militarrak eskatutako irizpena eman zion, nazioaren ezkutu bakartzat zein hartu behar zen argitzeko, zegoen nahasmena zela eta. Elias Tormok errege-armetan hainbat aldaketa egitea proposatu zuen, bere erdialdea (eskusoia) 1874ko arma nazionalekin bat etor zedin.

Francisco Francoren diktaduran, Gorte frankistetan prokuradore aritu zen (1949-1952) kultura-erakundeen alorrean, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiaren ordezkari gisa.

Espainiako Historiaren Errege Akademiako akademikoa, arteari eta arkeologiari buruzko lan zabala argitaratu zuen.

Real Compañía Asturiana de Minas enpresaren Madrilgo eraikinean bizi izan zen, Espainia plazan.

## Ohoreak 
Isabel Katolikoaren Ordenako Gurutze Handia (1920)

Santiago de la Espadako Ordena Militarreko Ofizial Handia (1941)

## Kanpo estekak
Urepel (abestia)

***Urepel*** Gatibu taldearen abestia da. 2002an Ohiuka diskoetxearekin argitaratutako Zoramenak albumean plazaratu zuten. Hitzak ere taldearenak dira. Abestia la# minor tonalitatean dago.

Taldearen abesti ezagunenetariko bat da, eta ia kontzertu guztietan jotzen dute.

Fitxategi:Urepel Vallée.jpg|"Berdez, mendixek"
Fitxategi:Urepel Eglise.jpg|Urepeleko kanpandorrea
Fitxategi:Gatibu dkluba 3.jpg|Gatibu
Fitxategi:Gatibu Diskografia 11TB 01.png|Zoramena

## Bertsioak 
2010ean berriro grabatu zuten *Zuzenean bizitzeko gogoa* izeneko albumean Baga-Biga diskoetxearekin.

## Hitzak 
[thumb|[Adi, Urepeleko mendia (1.450 m)]]
[thumb|[Xalbador, Urepeleko bertsolaria.]]
Urepel (edo Urepele) Nafarroa Behereko herria da. Donibane Garazi hiriburutik 29 kilometrora dago, Pirineoko Adi (1.450 m) mendiaren magalean. Urepelekoa zen Xalbador bertsolaria. 

Urepele herriari egindako kanta da hau. Mendiko ur hotz-hotzak diren tokian Urepele herriko urak "ur epel" direla iradokitzen du abestiak: '*Haixe hotza zara zu / Ur hotz, hotza zara zu / Ur hotzetan "Urepel" / Ur hotzetan Urepel*'.

Hau da abestiaren hasiera:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alex Sardui

* Haimar Arejita 
* Gaizka Salazar
* Mikel Caballero
* Urepele

## Kanpo estekak 
* Urepel (Gatibu) Karaokea. Gabi de la Maza
* Urepel Youtube, Gatibu: gaia
* Gatibu - Badok.eus euskal musikaren atarian
* Fito y Gatibu tocan "Urepel" | Un país para escucharlo | La 2 Youtube
Leon Gregory

**Leon Gregory** (1932ko azaroaren 23a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esteroide anaboliko

**Esteroide anabolikoak** edo **esteroide anabolizatzaileak** konposatu kimikoen klase bat da, esteroideen familiakoa, farmako gisa usatzen direnak sexu-hormona maskulinoen, tetosteronarena etsenplurako, eraginak mimetizatzen dituztenak. Naturalak edo sintetikoak izan daitezke.

Esteroide anabolikoek zelulen proteina-sintesia areagotzen dute, eta, hala, zelula-ehunaren hazkundea (anabolismoa) sustatzen da, bereziki garrantzitsua muskuluetan. Esteroide anabolizatzaileek ere ezaugarri androgeniko eta maskulinizatzaielak dituzte, ezaugarri sexual maskulinoen garapenarekin eta mantentzearekin erlazionatuak, hala nola ahots-kordak eta gorputz-ilea haztea.

## Erabilera 
Esteroide anabolizatzaileak isolatu, identifikatu eta sintetizatu zituzten lehen aldiz 1930eko hamarkadan. Gaur egun, medikuntzan erabiltzen dira, hezurren hazkuntza eta apetitua estimulatzeko, pubertaro maskulinoa estimulatzeko, eta minbizia edo HIES bezalako gaixotasunek sortutako kakexiaren tratamenduan. Kirolariek ere masa muskularra handitzeko usatzen dituzte, kulturismoan esaterako.

## Albo-ondorioak 
Epe luzeetan esteroide anabolizatzaileak erabiltzeak edo gehiegizko dosiak hartzeak osasunerako zenbait arrisku sor ditzake. Arrisku horien artean daude kolesterol-mailen aldaketa kaltegarriak (LDL dentsitate baxuko lipoproteinen igoera eta HDL dentsitate altuko lipoproteinen murrizketa), aknea, odol-presio handia, gibeleko kalteak (batez ere, ahoko esteroideak hartzeagatik) eta bihotzaren ezkerreko bentrikuluaren egituran aldaketa arriskutsuak.

## Hartzeko moldeak 
Esteroide anabolizatzaileak hartzeko hiru ohiko manerak daude: ahotik hartzeko pilulak, esteroide injektagarriak eta adabakiak.

Ahozko administrazioa da biderik praktikoena. Ahoz ematen den testosterona azkar xurgatzen da, baina, neurri handi batean, metabolito inaktibatu bihurtzen da, eta 1/6 (gutxi gorabehera) bat baino ez dago eskuragarri bere forma aktiboan. Ahotik hartzen denean behar bezain aktiboa izateko, testosteronaren deribatuak 17. posizioan alkilatzen dira, hala nola metiltestosterona eta fluoximesterona. Aldaketa horrek gibelak konposatu horiek hausteko eta deuseztatzeko duen gaitasuna murrizten du, 

Testosterona injektaturik har daiteke: muskulu barnetik, larruazalpetik, zain barnetik, bizkarrezur barnetik eta artikulazio barnetik. Esteroide injektagarriak muskuluari eman ohi zaizkio, ez zainari.

Dermisean zeharreko txaplatak (azalari itsatsitako txaplatak) larruazalean eta odol-zirkulazioan zehar dosi konstante bat emateko erabil daitezke.

## Esteroide anabolikoak eta kirola 
Goi mailako kirol-erakunde guztiek debekatzen dituzte esteroide anabolizatzaileak, besteak beste, FIFAk, UCIk, NBAk eta Nazioarteko Olinpiar Batzordeak. Erakunde horiek esteroide anabolikoen erabilera dopin gisa tratatzen dute.

Gernua da giza lagin fisiologikorik erabiliena esteroide anabolikoak detektatzeko, odola eta ilea ere usatzen diren arren. Gernu primarioan esteroide anabolikoetatik datozen metabolitoak detektatu egin daitezke, hartu eta 30. egunera arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georgia Griffith

**Georgia Griffith** (Canberra, 1996ko abenduaren 5a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peter Hadfield

**Peter Hadfield** (1955eko urtarrilaren 21a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Genevieve Gregson

**Genevieve Gregson** (Gold Coast, 1989ko abuztuaren 4a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marietta Alboni

**Maria Anna Marzia "Marietta" Alboni** (Città di Castello, Umbria, Italia, 1826ko martxoaren 6a – Ville d'Avray, Frantzia, 1894ko ekainaren 23a) italiar kontraltoa izan zen.

## Bizitza 
Cesenan ikasi zuen Antonio Bagiolirekin, eta Bolonian Gioachino Rossinirekin; azken horrek doako eskolak eman zizkion hiru urtez. 

### Ibilbidea 
1842an egin zuen debuta Teatro Comunalen, Clymeneren paperean, Paciniren *Saffo* lanean, eta gero Gaetano Donizettiren *Lucrezia Borgiaren* Maffio Orsini interrepretatu zuen. Lortu zuen arrakastak kontratua eman zion Milango Scalan. Londresko Covent Gardenen kantatu zuen, Giulia Grisi eta Jenny Lindekin lehian. Hainbat paper abestu zituen Gioachino Rossini, Gaetano Donizetti eta Vincenzo Belliniren operetan, eta Don Carloren baritono papera antzezteko jakin-mina sortu zen Giuseppe Verdiren *Ernani* lanean.
[ezkerrera|thumb|1855eko [litografia|221x221px]]
thumb|Abeslariaren ahotsaren hedadura, berak familia-album batean idatzia.|206x206px
1850ean Leonora pertsonaia abestu zuen *La favorita* lanean, Madrilgo Errege Antzokiaren inaugurazioan, eta berak aukeratu zuen titulua egun horretarako, bere kontratuak halaxe uzten zion eta. Madrilen kantatu zuen denboraldi hartan eta hurrengoan. Ameriketan 1852 eta 1853 urteen artean abestu zuen, Mexikon, Estatu Batuetan eta Kuban arrakasta handia lortuta, non lehen aldiz Sebastian Iradierren *La paloma* habanera abestu zuela esaten den.

1863an utzi zuen bere ibilbidea, baina 1868an berragertu zen, Rossiniren hiletan Adelina Pattirekin duo bat abesteko, eta gero, Europan zehar bira egiteko, *Petite Messe* *Solennelle* lanaren orkestra-bertsioarekin. 1872an behin betiko erretiratu zen eszenatokitik, Domenico Cimarosaren *Il matrimonio segreto*  lau emanaldirekin, Parisko Théâtre Italien izenekoan.

Bere ahots dramatiko, malgu, aberats eta zabalak  miretsia izan zen edertasun, perfekzio eta teknika zainduarengatik. Bel canto italiar klasikoaren ordezkari nagusietako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ciliberti, Galliano (1992). «Alboni, Marietta».  En Stanley Sadie, ed. The new Grove dictionary of Opera (en inglés). vol. 1. Londres: MacMillan. p. 59. ISBN 0-333-73432-7. 
* Pougin, A., *Marietta Alboni* (Paris, 1912)
* Turina Gómez, Joaquín (1997). Historia del Teatro Real. Alianza Editorial. ISBN 84-206-4253-3. 
* 

## Kanpo estekak 
*Coroalboni.it https://web.archive.org/web/20160304092108/http://www.coroalboni.it/
* Associazione Corale Marietta Alboni di Città di Castello
Marijke Thunnissen

**Marijke Johanna Stultiens-Thunnissen** (Princenhage, 1927ko apirilaren 12a – Bunde, 2025eko otsailaren 4a) herbeheretar margolaria eta ehungintzako artista izan zen.

## Bizitza 
Maastrichteko Bigarren Hezkuntzako Arte eta Eskulangintza Eskolan eta Jan van Eyck akademian ikasi zuen. 1953an graduatu ondoren, Margolaritzako Errege Saria hiru aldiz jaso zuen. Hasieran batean margolaritzan zentratu zen, baina 1950eko hamarkadaren bigarren erdian ehunekin esperimentatzen hasi zen. Paisaiak, izadi hilak, ehungintzako eskulturak, zeramika eta hormetako apaingarriak sortu zituen.

Akademian ezagutu zuen Rob Stultiens artistarekin ezkondu zen 1954an. Senar-emazteak Maastrichten bizi izan ziren, eta 1960az geroztik Bunden. Thunnissen Scheppend Ambacht Limburg eta Kunst & Cultuur Limburg elkarteetako kide egin zen eta Roermondeko Stedelijk museoan (1989, 2007). 1995ean Marijke Thunnissen eta Rob Stultiens Orange-Nassauko ordenako zaldun bihurtu ziren.

Thunnissen 70. urtebetetzea zela eta, 1Limburgek dokumental bat eskaini zion, eta Roermondeko museoak monografia bat argitaratu zuen. 2017an, artistak eskualdeko ohorezko domina jaso zuen. 2025ean hil zen, 97 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krotxet

[220px|thumb|[Beauvaisko katedrala|Beauvaisko katedraleko pinakuluen ertzetako krotxetak.]]
**Krotxeta** edo **kako-lorea** harrizko arkitektura elementu apaingarri txikia da, kakotutako landare-atal baten (hostoa, lorea...) itxurakoa, normalean errenkadetan agertzen dena. Oso erabilia izan zen arkitektura gotikoan, xapitelak, pinakuluak eta gableteak edertzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana María Noé

**Ana María Noé** (Palma Mallorcakoa, Balearrak, 1914 -Madril, 1970eko uztailaren 9a) Balearretako aktorea izan zen.

## Aktore ibilbidea 
Bartzelonan ekin zion bere jarduera artistikoari, eta Espainiako 36ko gerraren ostean hasi zen nabarmentzen. 1940an bere konpainia propioa zuen, eta *Lo increíble* (1940), *El nido ajeno* (1941) eta *Vidas cruzadas* (1942) interpretatu zituen, guztiak Jacinto Benaventeren eskutik eta Enrique Guitartekin batera.

1942an Espainian John Boynton Priestleyren *La herida del tiempo* estreinatu zuen, eta gero *Don Alvaro o la fuerza del sino* Alfonso Muñozekin Teatro Españolen, *Hay una mujer de diferencia* (1944) edo *Las de Caín* (1945). 

50eko hamarkadaren hasieratik Teatro Españolen konpainian integratua, José Tamayoren aginduetara, Literaturako lan handiak estreinatu zituen, hala nola Georges Bernanosen *Diálogos de Carmelitas* (1954), Luigi Pirandelloren *Seis personajes en busca de autor* (Sei pertsonaia autore bila) (1955), Diego Fabbriren *Proceso de Jesús* (1956), Arthur Millerren *Las brujas de Salem* (1956), *El diario de Ana Frank* (Ana Franken egunerokoa) (1957), William Faulknerren *Requiem por una mujer* (1957), José Zorrillaren *Don Juan Tenorio* (1958), Antonio Buero Vallejoren *Un soñador para un pueblo* (1958). 60ko hamarkadaren hasieratik El Españoletik alde egin zuen, baina antzerkigintzari eutsi zion hainbat arrakastarekin, besteak beste, Eugene O'Neillen *Largo viaje del día hacia la noche* (1960), Alejandro Casonaren *La dama del alba* (1962) eta Lauro Olmoren *La pechuga de la sardina* (1964).

Zineman egin zuen debuta eta hogei bat film filmatu zituen, horietako batzuk Spaghetti Western 60ko hamarkadan. Hamarkada horretan, telebistan ere agerpen nabarmena izan zuen, *Nobela* edo *Estudio 1* bezalako espazioetan parte hartuz.

## Kanpo estekak 
* Fitxa IMDb-n

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patricia Schroeder

**Patricia Schroeder** (sortzez: **Patricia Nell Scott**;  Portland, Oregon, AEB, 1940ko uztailaren 30a – Florida, AEB, 2023ko martxoaren 13a ) estatubatuar abokatu, irakasle eta politikaria izan zen. 

## Bizitza 
Ama maistra izan zen eta aita hegazkin aseguruetan aritzen zen. Aitak emakumeek edozer gauza egin zezaketela uste zuen. Bigarren mailako ikasketak Theodore Roosevelt High Schoolen egin zituen 1958ra arte, eta hirugarren mailako zuzenbide-ikasketak Minnesotako Unibertsitatean. 1961ean eta gero Harvard Zuzenbide Eskolan doktoretza 1964ra arte.

### Ibilbidea 
Alderdi Demokratako kidea, Coloradoko ordezkaria izan zen 1973 eta 1997 artean. AEBko Kongresurako aukeratua izan zen Coloradoko lehen emakumea izan zen. 11 urtez Editoreen Elkarte Estatubatuarreko presidentea izan zen.

James Schroederrekin ezkondu zen eta bi haur izan zituen: Scott Schroeder eta Jamie Cornish. Margaret Brent Saria jaso zuen, Emakumearen Ospearen Areto Nazionalean eta Coloradoko Emakumeen Ospearen Aretoan.

2023ko martxoaren 13an hil zen 82 urte zituela, istripu zerebrobaskular baten ondorioz.

## Sariak 
* Margaret Brent saria
* 1985, Coloradoko Emakumeen Ospearen Aretoa.
* 1995, Emakumeen Ospearen Areto Nazionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mycena adscendens

***Mycena adscendens*** *Mycenaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus farinellus*, *Mycena farinella*, *Mycena tenerrima var. carpophila*, *Prunulus tenerrimus*, *Pseudomycena tenerrima*, *Mycena tenerrima*, *Mycena adscendens var. rickiana*.

## Deskribapena 
**Basidioma:** 0,6 eta 0,8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran hemisferikoa, gero ganbila, zuri- elur kolorekoa, ertz ildaskatuarekin.

**Orriak:** Zuriak, zabal, libreak, ertza apur bat kotoitsua du.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa, zuria, pruinaduna bere luzera osoan, oinarrian erraboil txiki batekin.

**Haragia:** Zuria, urria, usain edo zapore nabarmenik gabekoa.

**Etimologia:** *Mycena* terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Euri-sasoietan agertzen den espeziea da. Gaztetan erraz ezagutzen da, kapela estaltzen duten baina adinarekin desagertzen diren azukre-itxurako pikorrengatik, baita zurarekin bat egiten duen disko iletsu batean amaitzen den hankarengatik ere.

## Sasoia eta lekua 
Negukoa eta arraroa, adar hiletan.

### Banaketa eremua 
Estatu Batuetan Washingtonetik Kaliforniara arte aurkitu da eta Europan eta Japoninian ere aurkitu dira aleak. Amerika, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Israel, Iran, India, Himalaiako eremua, Malaysia, Hego Korea, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria, Madagaskar, Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Aguilar Velarde

**María Aguilar Velarde** (Atlixco, 1695eko martxoaren 3a – Puebla, 1756ko otsailaren 25a) mexikar moja domingotarra eta idazlea izan zen, ***María Anna Águeda de San Ignacio*** erlijio-izena zuena. Puebla hiriko Santa Arrosa komentuko lehen priorea izan zen.

## Bizitza 
Espainia Berriko Atlixco hirian jaio zen, Pedro de la Cruz Aguilar espainiarraren eta Manuela Velarde pueblatarraren alaba. 1714an, hemeretzi urte zituela, Pueblako Santa Arrosa beaterioan sartu zen, María Anna Águeda de San Ignacio erlijio-izena hartuz. 1740an, Klemente XII.a aita santuaren bolaren bidez, beaterio hori ahizpa domingotarren komentu bihurtu zen. María komentuko lehen priore egin zen eta kargu horretan bizitza osoan zehar geratu zen. Lan horiek Pueblan inprimatu ziren 1758an, eta horietako bat berrinprimatu zuten 1782an. 1791an, Pueblako ikastetxe batek beste liburu bat argitaratu zuen, *Devociones varias sacadas de las obras de la V.M. María Águeda de San Ignacio* izenburua zuena.

José Mariano Beristainek María Aguilar Velarde bere *Biblioteca hispano americana setentrional* bilduman sartu zuen eta bi obra aipatu zituen, horietako bat Pueblako apezpikuaren aginduz inprimatua izan zelarik.

María Aguilar Velarde Santa Arrosa komentuan hil zen 1756ko otsailaren 25ean. Bere obra oso ondo hartua izan zen bere bizitzan zehar, baina ez du gaur egunera arte iraun, eta orduko kronikariek utzitako iruzkinak baino ez dugu ezagutzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Társila Criado

**Társila Criado** (Cáceres, Extremadura, 1896ko urtarrilaren 16a –  Madril, 1985eko uztailaren 28a) cacerestar aktorea izan zen.

## Aktore ibilbidea 
XX. mendean Espainiako antzerki dramatikoaren dama handietako bat izan zen, eta *Los descamisados* lanarekin hasi zen antzezten, 8 urte zituenean. Zarzuelako tiple gisa etapa bat egin ostean, Álvarez Quintero anaiek aurkitu zuten. *Traidor, inconfeso y mártir*  laneko protagonista izan zen orduan. 1929an, Francisco Fuentesen konpainiako lehen aktorea bihurtu zen, eta bere arrakasta handienetako bat interpretatu zuen: *El proceso de* *Mary Dugan*. 

Espainaiko II. Errepublikaren urteetan oso aktiboa izan zen, eta Jose Maria Pemanen *El divino impaciente* (1933) eta *Las cortes de Cádiz* (1934) estreinatu zituen, baita Jacinto Benaventeren *La malquerida* (1940) lanaren zinemarako bertsioa ere.

Gerra Zibilaren ostean bere ibilbidean jarraitu zuen oholtza gainean, hala nola *Dueña y señora*, Benaventerena, Doña Inés pertsonaiaJosé Zorrillaren *Don Juan Tenorio* (1943) lanean; Sofoklesen *Edipo Erregea* (1954), edo Senekaren *Tiestes* (1956), Romans Tamayo zuzendaritzapean azken biak, Méridako erromatar antzokian; Georges Bernanosen *Diálogo de Carmelitas* (1954), Jacinto Benaventeren *Los intereses creados* (1956), Arthur Millerren *Las brujas de Salem* (1957) Teatro Españolean edo Luis Fernández Ardavínen *Doña Diabla* (1960). 1975era arte jarraitu zuen lanean, eta bere azken emanaldia Valle-Inclánen *Tirano Banderas* izan zen, Manuel Gallardorekin batera.

Zinematik igaro zenean, lekukotasuna eman zuen, eta, aipatutako *La malquerida* filmaz gain, beste hiru film baino ez zituen filmatu: Antonio de Obregónen *Revelación* (1948), Jose Antonio Nieves Conderen *Rebeldía* (1954) eta Juan de Orduñaren *Cañas y barro* (1954).

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* Antzerkiaren Hiztegia. Manuel Gomez Garcia. 223. orrialdea
* Nekrologikoa *ABC egunkarian*, 1985eko uztailaren 29an
* Informazio biografikoa
* Fitxa IMDb-n
Domingos Oliveira

**Domingos Augusto Alves da Costa Oliveira** (Lisboa, 1873ko uztailaren 31 – *ibidem*, 1957ko abenduaren 24a) portugaldar jeneral eta politikaria izan zen, Portugalgo lehen ministroa 1931tik 1932ra.

Zalditeriako ofiziala izan zen eta ideologia monarkikokoa; beraz, errepublika aldarrikatzearen aurka agertu zen. 1926an Portugalgo Lehen Errepublikaren amaieraren eta diktaduraren ezarpenaren bultzatzaileetako bat izan zen. 1927an Lisboako gobernadore izendatu zuten.

1930ean izendatu zuten lehen ministro, Estado Novoren aurreko Diktadura Nazionalaren garaian. Kontserbadore bat izan zen, eta demokrazia berrezartzeko saiakera guztien aurka agertu zen, 1931ko apirilean eta maiatzean Azoreetan eta Madeiran huts egindako altxamendu militarrak bezala. 1932an dimisioa eman zuen António de Oliveira Salazarren alde, askoz ezagunagoa baitzen.
Altlichtenberg

**Altlichtenberg** Austriako udalerri bat da, Urfahr-Umgebung barrutian. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen,  kilometro karratuko azaleran.
## Kanpo estekak
Manuela Battaglini

**Manuela Battaglini Manrique de Lara** (Arrecife, Las Palmas, 1974) abokatua eta aholkularia da,  pribatutasunean, datuen babesean, etika digitalean zein marketin digitalean aditua.

## Bizitza 
Las Palmas probintziako Lanzarote irlako Arrecife udalerrian jaio zen 1974an. Ama espainiarra eta aita italiarra izan zituen. Zuzenbidean lizentziatu zen La Lagunako Unibertsitatean, 1999an.

### Lan ibilbidea 
Abokatu eta aholkulari aditua da etika digitalean, ikertzailea Adimen Artifizialean eta honek demokrazian eta gizartean duen eraginean. Doktoretza egin zuen UPCn Adimen Artifizialean. Hirigintzan eta fiskaltzan espezializatutako abokatu gisa egin du lan, eta zortzi urte baino gehiagoz marketin digitalean. Bere bi ezagutza-arlo nagusiak etika digitalerantz lotu zituen.

Erabaki algoritmikoek gizartean duten eragina ikuspegi etiko, sozial eta legaletik aztertu du, eta erabaki automatizatuen diseinu etiko eta fidagarrirako metodologia bat prestatu du. Steen Rasmussen senarrarekin batera, “Transparency, Automated Decision-Making and Personal Profiling” izeneko paper juridiko-teknologiko bat idatzi zuen, metodologia hori diseinatzen hasteko oinarria izan zena.

Transparent Internet aholkularitza-enpresaren sortzaileetako bat eta zuzendari nagusia da (CEO). Aholkularitza-enpresa horri esker, gobernuek, administrazio publikoek eta erakundeek beren EI-sistemak diseinatzen lagundu dute, fidagarriak izan daitezen. Horrek esan nahi du aurreikusitakoaren arabera funtzionatzen dutela, planteatzen dituzten arriskuak behar bezala kudeatzen direla eta sortzen dituzten onurak demokratikoki eskuragarri daudela.

Globernance Gobernantza Demokratikoaren Institutuko ikerketa-taldeko kidea da, eta haren zuzendaria Daniel Innerarity da, baita Secuoya Group-eko kidea ere, datuak babesten adituak diren abokatu-talde batek osatua.  

2010etik, graduondoko irakasle izan da unibertsitate ospetsuetan, hala nola Pompeu Fabra Unibertsitatean (Bartzelona), Menéndez Pelayo Nazioarteko Unibertsitatean (Santander), Alcaláko Unibertsitatean (Madril), Iparraldeko Unibertsitatean (Barranquilla - Kolonbia) eta Pontificia Universidad Javerianan (Bogota - Kolonbia).*

Gutxienez hiru TEDx hitzalditan parte hartu du. 2013an, TEDx Badajoz, 2018an, TEDxUdG (Gironako Unibertsitatea), eta TEDxVitoriaGasteiz ,2020an.

Bere ikerketa jarduera dela eta, Espainiako Gobernuak deitu zuen, gobernuak izendatutako beste aditu talde batekin batera, Eskubide Digitalen Karta definitzen laguntzeko. Bertan "Kontsiderazio Etikoak" lan-taldearen burua izan zen. Era berean, RADAR COVID aplikazioa probatzeko Gomeran egindako proba pilotuan Etika Digitalari buruzko Digitalizazio eta Adimen Artifizialeko Estatu Idazkaritzak kontsultatu zuen aholkularitza-talde independente bateko kide izan zen. Lan horren ondorioz, artikulu bat argitaratu zen Nature Communications-en.Edo enpresa gutxi batzuen esku dago boterea, edo demokrazia daukagu, baina bi gauzak bateraezinak dira. Manuela Battaglini. (2025)

## Bizitza pertsonala 
Steen Rasmussen fisikari eta unibertsitate irakasle daniarrarekin ezkonduta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hannah Robertson (autobiografoa)

**Hannah Robertson** (1724—) eskoziar autobiografoa, ikasliburuen egilea eta irakaslea izan zen.

## Bizitza 
thumb|*The Young Ladies School of Arts* liburuaren azala (2. argitaraldia, 1767)
thumb|*The Young Ladies School of Arts* liburuaren frontispizioa (2. argitaraldia, 1767)

Bere autobiografian, Robertsonek dio bere aita, Swan izena zuena, Karlos II.aren semea zela, bigarren emaztearekin sei seme-alaba izan zituela eta Hannah jaio eta gutxira hil zela. Bere ama berriro ezkondu zen eta liho fabrika bat zuzendu zuen. Robertsonek sei urte zituela, familia Glasgowra joan zen bizitzera, eta 1736an Perthera. Bi aldiz ezkongaitu zen eta 1756an porrot egin zuen gizon aberats batekin ezkondu zen. Hannahk senarraren zorrak ordaindu zituen, Aberdeenen pub arrakastatsu bat zuzenduz. 1771n, bere senarra izoztuta hil zen ekaitz batean. Haien seme-alaben bizitzak ere gorabeheratsuak izan ziren.

Robertson Edinburgon, Yorken, Londresen eta Northamptonen bizi izan zen eta, azkenik, Birminghamen kokatu zen. Laugarren argitalpenaren izenburu osoak edukiei buruzko ideia batzuk ematen ditu:

Liburuaren salmentak, ordea, ez ziren nahikoak izan pobrezia gainditzeko, bere bizitzaren amaiera aldera argitaratutako autobiografian argi utzi zuen bezala. Ezer gutxi dakigu Robertsonen azken urteei buruz.

## Lanak 
* *The young ladies school of arts: containing, a great variety of practical receipts* (1766)
* *The life of Mrs. Robertson, (a tale of truth as well as of sorrow) who, though a grand-daughter of Charles II. has been reduced, by a Variety of Very Uncommon Events, From splendid Affluence to the greatest poverty. And, After Having Buried Nine Children, is Obliged, At the age of Sixty-Seven, To earn a scanty Maintenance for herself and two Orphan Grand-Children, By teaching Embroidery, Filligree, and the Art of making Artificial Flowers* (1791)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matomo

**Matomo**, lehen **Piwik** (ˈpiːwiːk/ ahoskatua), web-analitikako aplikazio libre eta kode irekikoa da, webgune batera edo gehiagotara egindako online bisiten jarraipena egiteko eta bisita horiei buruzko txostenak aztertzeko.

## Ezaugarriak 
Matomo nazioarteko garatzaile talde batek garatzen du eta PHP/MySQL web-zerbitzari batean exekutatzen da. 54 hizkuntzatara itzulita zegoen 2024an.

## Erabilera 
2022ko uztailean milioi batetik gora webgunek erabiltzen zuten, hau da, trafikoa aztertzeko tresna ezagunak dituzten webgune guztien % 2k baino gehiagok, eta 10.000 webgune erabilien artean % 6k.

Hainbat administrazio publikok gomendatu eta erabiltzen dute, hala nola CNILk, Europako Batzordeak eta Italiako gobernuak.

## Historia 
[thumb|Matthieu Aubry Piwikengatik sari bat jasotzen 2012ko [Zeelanda Berria|Zeelanda Berriko Open Source Awards sarietan]]
Piwik 2007ko amaieran kaleratu zen phpMyVisitesen ordezko gisa, API laguntza osoarekin, UI garbiago batekin, grafiko modernoekin, arkitektura hobearekin eta errendimendu hobearekin.

2008ko azaroaren 21ean, SourceForge-k Piwik-en erabilgarritasuna iragarri zuen garatzaileentzat ostatatutako aplikazio gisa.

Piwik SourceForge-ren Hilabeteko Proiektua hautatu zuten 2009ko uztailerako.

2009ko abuztuan, Piwik InfoWorldeko 2009ko Bossie sarietan kode irekiko enpresa onenen artean izendatu zuten.

2012ko abenduan, Piwik-ek crowdfundinga hasi zuen eskatutako berrikuntzetarako.

2013ko irailean, Matthieu Aubryk eta Maciej Zawadzińskik, Clearcode-ko zuzendari nagusiak, Piwik PRO sortu zuten. Piwik kode irekirako euskarria eta ezaugarriak eman zituen. Clearcodek Matthieu Aubry erosi zuen 2016ko ekainean, Piwik PROren jabe bakarra izateko.

2018ko urtarrilean, Piwik ofizialki **Matomo** bezala berrizendatua izan zen.

2019ko amaieran, Matomok Matomo Analytics izeneko WordPress Plugin bat argitaratu zuen, WordPress erabiltzaileei beren WordPress Instalazioan zuzenean kode irekiko analisi-plataforma ostatatzeko aukera ematen ziena.
MatomoCamp 2021 izan zen Matomori buruzko lehen kongresua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* matomo-org  GitHub atarian
Alentejoko kantua

**Alentejoko kantua** izen bereko eskualdeko (Portugal) musika genero tradizionala da. Kantua ez zen inoiz izan Alentejoko musika tradizionalaren adierazpen bakarra, eta gainera, Alentejo Behereari gehiago dagokio Garaiari baino. Kantuarekin batera, beti izan ziren musika-formak beste generoen musika-konposizioaren egokitzapenak zirenak.

2014ko azaroaren 27an, UNESCOren Batzordeak Parisen egindako bileran, Alentejoko kantua Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zuen.

Koru kantu bat da, non bakarkako *puntu* bat eta koru bat tartekatzen diren, geldiuneak betetzen eta ahapaldiak errematatzen. Kantua, beti ere, *puntu* batekin hasten da *dejari* lekua emanez, ondoren *altoa*, eta gero koruak parte hartzen du, *altuak* eta *puntuaren* parte hartzearekin. Ahapaldiak amaitu ondoren, *puntua* berriz has daiteke beste *deja* batekin, ahapaldi-multzo berari jarraituz. Ziklo hau parte-hartzaileek nahi adina aldiz errepikatzen da. Ezaugarri errepikakor horrek, geldotasun eta etenaldi ugaritasunarekin batera, kantuaren izaera monotonoari laguntzen diote.
ezkerrera|thumb|Alentejoko abesbatza (eskultura)

## Gaur egun 
Bigarren Mundu Gerraren ondoren, laborantza eta nekazaritza-lanen mekanizazio progresiboak, irrati-difusioaren eta telebistaren orokortzeak eta landa-exodo masiboak generoa gutxitzea eta gainbehera ekarri zuen. Gaur egun, kantua lantzen duten talde ez-profesionalei esker bizi dirau, baina garai bateko bat-batekotasunik gabe, eta saiakera gisa ezagutzen den memoria-errepertorioa laburbiltzera mugatzen da, sarritan inolako erregistro idatzi edo soinuzkorik gabe eta ekintza sortzailerik gabe. Generoarekin lotuta ez dauden beste batzuekin lotzen joan da denboran zehar, esaterako, fadoarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tarot (2024ko filma)

***Tarot***, 2024ko Spenser Cohen estatubatuarrak zuzendu eta idatzitako beldurrezko film bat da. John Peel britainiar idazlearen *Horrorscope* (1992) eleberrian oinarritua dago. Harriet Slater, Adain Bradley, Avantika, Wolfgang Novogratz, Humberly González, Larsen Thompson, Olwen Fouéré eta Jacob Batalon aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, New York estatua, Haley, Grant, Paxton, Paige, Madeline, Lucas eta Elise neska eta mutil gazte lagun talde bat dira. Behinola, Eliseren urtebetetzeak ospatzeko asmoz Catskill mendietan dagoen jauretxe bat alikairuan hartuko dute. 

Urtebetetze ospakizunean Tarotaren irakurketaren arau sakratua betetzen ez dutenean, beste pertsona baten baraja ez erabiltzea, karta madarikatu batzuetan gorderik zegoen izaki gaizto bat aske utziko dute. Honela bada, banan-bana beren patuari aurre egin eta kartek aurreiragarritako etorkizun batetik ihes egiteko lasterketa bati ekin beharko diote.

## Aktoreak 
* Harriet Slater: Haley
* Adain Bradley: Grant
* Jacob Batalon: Paxton
* Avantika: Paige
* Humberly González: Madeline
* Wolfgang Novogratz: Lucas
* Larsen Thompson: Elise
* Olwen Fouéré: Alma

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Errekaleorreko miliarria

**Errekaleorreko miliarria** Gasteizko Errekaleor auzoaren ondoan aurkitutako erromatar galtzada bateko miliarri da. Miliarria *Ab Asturica Burdigalam* edo *Iter 34* bidearekin lotuta dago, gaur egungo Astorga eta Bordele lotzen zituen bidea. Kokapenarengatik, Iruña-Veleia eta Suessatio (egungo Arkaia) lotzen zituen bidearen parte zen. Gaur egun Arabako Arkeologia Museoan dago ikusgai.
thumb|thumbtime=0|start=0|**Errekaleorreko miliarriaren** gaineko zortzi datu.

## Aurkikuntza 
Vicente Valero Gálvezek 1976ko irailaren 23an aurkitu zuen, Errekaleor auzotik gertu, Karobia deitzen den eremu batean. Gasteizko erdigunetik 2,5 kilometrora zegoen ekialdera, eta Arkaiatik kilometro ingurura mendebaldean. Gaur egungo Euskal Herria, Tarraconensis eta Galia Akitaniaren artean, Inperio horren parte izan zen.

## Testuinguru arkeologikoa 
Miliarriak erromatar galtzadetan jartzen ziren, mila pauso eman zirela esateko, eta maiz distantziak ere agertzen ziren. Antoninoren Ibilbidean zehazten denez, *Iter 34* edo Ab Asturica Burdigalam bideak Astorga eta Bordele lotzen zituen. Asturica Augustatik hasita, gaur egungo euskal lurretan Deobrigan sartzen zela uste da eta hortik Iruña-Veleiara zihoan. Veleiatik Pompaelorako bidean hainbat *mansio* bisitatzen zituen, Suessatio (uste denez, Arkaia), Tullonio (Dulantzi?), barduliaren Alba (Durruma), eta baskoien lurraldeko Aracaeli (Zamartze, Uharte Arakil) eta Alantone (agian Atondo). Iruñetik iparralderako bidea hartzen zuen, Iturissa (Auritz), Summo Pyreneo (Ibañeta), Immo Pyreneo (Donazaharre edo Donibane Garazi) eta Carasa (agian Garrüze) bisitatu ostean.

Miliarria Arkaiatik gertu agertu zen. Bertan aurkitu diren termek, eta bestelako elementu arkeologiko batzuetan oinarrituta, uste da Suessatio *civitas* izango zela. Antoninoren ibilbidearen arabera, Suessatio eta Veleia artean 7 milia zeuden. Milia bakoitza 1.475 eta 1.485 metro arteko distantzia zuela uste da, horrela bi lekuen artean 10,5 kilometro egongo lirateke, gutxi gora behera gaur egun Iruña-Veleia eta Arkaia artean dagoen distantzia bide zuzena eginez. Bidearen gertuko etapak Tullonium eta Iruña-Veleia ziren. Gasteiz iparraldean ere Atxako aztarnategia dago, Brontze Aroko herrixka baten gainean eraikitako erromatar kanpamendua. Eta Olarizu mendian dago Kutzemendiko herri gotortua, hau herri indigenatzat hartua.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ryan Gregson

**Ryan Gregson** (Wollongong, 1990eko apirilaren 26a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gwenddoleu ap Zeidio

**Gwenddoleu ap Zeidio** (573an hila) **Gwenddolau** bezala ere idatzitakoa, Arfderydden (gaur egungo Arthuret) gobernatu zuen britaniar jatorrizko errege bat izan zen. Erroma osteko Britaniako Erresuma egungo Eskoziako hego-mendebaldean eta Ingalaterrako ipar-mendebaldean kokatuta zegoen, Hadrianoren harresitik hurbil eta Carlisle inguruan. Carwinley, Longtownetik gertu, Carlisletik iparraldera, Cumbrierazko *Caer Wenddolau*-tik (Gwenddolauren gotorlekua) eratorria izan daiteke. Liddel Strengtheko esparru gotortua Caer Wenddolau izan liteke baita.

## "Iparraldeko gizonak" 
*Bonedd Gwŷr y Gogledd* genealogiak Gwenddoleu "Iparraldeko Gizonetako" bat bezala erregistratzen du, *Yr Hen Ogledd* (Ipar Zaharra) ohiko Coel Hen errege mitikoa bere bir-bir-bir-birraitona izanik. Genealogiak Gwenddoleuren bi anaien izenak gorde zituzten baita: Nudd eta Chof. 

## Bizitza 
### Jaiotza eta lehen urteak 
Gwenddoleuren aita Zeidio ap Arthwys zen. Bere anaiei buruz gutxi dakigu. Nudd izeneko anaia batzutan Lludd Llaw Eraint pertsonai mitikoarekin lotu da, bere semea "Gwyn ap Nudd" deitu baitzen. 

Zeinioren anaia, Eliffer Gosgorddfawr, Ebrauc-eko errege bat zela uste da, *Eboracum* antzinako erromatar gotorlekua zena. Elifferrek Gwrgi eta Peredur izeneko bi seme izan zituen (hala ere, hamabi ere izan zitezkeen guztira).

Ez dakigu Arfderyddeko Erresuma noiz sortu zen edo Gwenddoleuk, bere aitak edo beste norbaitek sortu zuen, baina sortzekotan jada Anglo-Saxoien kolonizazio eta konkisten aldian eman zen, 547tik aurrera. 

## Erregealdia 
Ezer gutxi ezagutzen da bere erregealdiaz, baina, *Annales Cambriae*-n deskribatzen den bezala, Efrogeko (Ebrauc) ko-errege ziren Elifferren semeek, Peredur eta Gwrgi Arfderyddeko guduan Gwenddoleu hil zutenean amaitu zen, 573an. Posiblea da bere oinordekoa, Arfderyddeko tronua hartu zuena, Gwenddoleuren anaietako bat izan zela. Arfderyddeko gudua garaiko ohiko konfliktu bat izan zen. Erromatarren alde egitearen ondorez sortutako botere hutsunearen ondorioz, baita britaniarrek praktikatzen zuten "ondorengotza zatikatuaren" ondorioz ere, erresumak behin eta berriro zatitzen eta batzen ari ziren, eta mugak behin eta berriro aldatzen ziren. Erresumatxo txikiak sortzen ziren erregen semeei emateko, eta hauek hiltzean ondorengotza arazoak ematen ziren.

Galesezko mitologian, Britainia Handiko Uharteko Hamahiru Altxorretako baten jabea da: xake taula /gwyddbwyll taula magikoa. Piezak prest baleude, bakarrik joko lukete. Taula urrezkoa zen, eta figuratxoak zilarrezkoak.

Gwenddoleuk arturiar kondairan parte hartzen ez duen arren, bere gorteko aholkulari Myrddin izan zen kondaira arturiarren Merlin aztiaren oinarria. Godofredo Monmouthekoaren *Vita Merlini-*n, Myrddin (Merlin), Gwenddoleuren heriotzaren ondoren, atsekabez zoratu eta Kaledoniako oihanera ihes egin zuela esaten da. Gwenddoleu eta Myrddin-en oroitzapena galesezko literaturan gorde zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Calvet barometro

**Calvet barometroa** bost urtetik behin argitaratzen den txosten linguistikoa da, munduko hizkuntza nagusien garrantzi erlatiboa aintzat hartzen duena. Barometroak hizkuntzen sailkapena egiten du, hizkuntza bakoitzaren indarra neurtuz hainbat parametroren arabera. 

2022ko txosteneko sailkapenean, hauek izan ziren munduko hamar hizkuntza indartsuenak:

1.- ingelesa
2.- frantsesa
3.- espainiera
4.- alemana
5.- errusiera
6.- italiera
7.- suediera
8.- errumaniera
9.- portugesa
10.- poloniera

Anitzak dira barometro honek munduko hizkuntzen ranking-a egiteko aintzakotzat hartzen dituen parametroak: hiztunen kopurua ez ezik, hizkuntzaren egoera legala, hizkuntza horrek interneten duen indarra (wikipedian, adibidez), hizkuntza horretan urtero argitaratzen diren liburuen kopurua, bere hiztunen ugalkortasun-tasa, giza garapenaren indizea, ama-hizkuntzatzat dutenen kopurua, unibertsitatean duen presentzia, hizkuntza-entropia.....

2022ko txostenean munduko 634 hizkuntza agertzen dira sailkatuta . Barometroaren lehenengo edizioetan 100.000 hiztun baino gehiago zituzten hizkuntzak soilik sailkatzen baziren ere, gero kopuru horretara iristen ez ziren beste hizkuntza batzuk (aragoiera, esaterako) agertu ziren ere.

Barometroaren sortzaileak Louis-Jean Calvet soziolinguista frantziarra eta Alain Calvet zientzialaria izan ziren. Frantziako Kultur Ministerioaren laguntzarekin egiten da barometroa, eta lehenengo edizioa 2007an egin zen.

Hizkuntza gutxituen presentzia nabarmena da barometroan. Munduko hizkuntza gutxitu guztien artean, katalana da lehenengo tokian dagoena (2022ko txostenean 12. tokian). Euskara 38. tokian dago, galizieraren atzean (37. tokian). Galesera 45. tokian agertzen da, asturiera 50.ean, Turkiako kurduera 60.ean, frisiera 69.ean, okzitaniera 80.ean, guaraniera 119.ean, Peruko kitxuera 141.ean, amazigera 215.ean, etab. 

Aipatzekoa da ranking horretan estaturik gabeko hizkuntza batzuk milioika hiztun dituzten eta estatua duten beste hizkuntza batzuen gainetik daudela. Esaterako, katalana (12. tokian) mandarinera (15. tokian) edo japoniera (18. tokian) baino aurrerago dago. Edo euskara (38. tokian) georgiera (82. tokian) edo hebreera (41. tokian) baino gorago.

Esan behar da ere arabiera ez dela barometroan agertzen hizkuntza bakar gisa, dialektoetan sailkatuta baizik: Marokoko arabiera (131. tokian), Egiptoko arabiera (110. tokian), Golfoko arabiera (145. tokian), etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeynep Korkmaz

**Zeynep Korkmaz** (Nevşehir, 1921eko uztailaren 5a – 2025eko otsailaren 6a) turkiar hizkuntzalaria izan zen, dialektologian aditua.

## Lehen urteak eta ikasketak 
Yusuf Hüsnü Dengi eta Şefika Dengiren alaba, Zeynep Korkmaz Nevşehirren jaio zen 1921eko uztailaren 5ean. Ahizpa bat eta neba bat zituen eta 2025eko otsailaren 6an hil zen, 103 urte zituela.

## Kidetza 
Turkiako Kultura Ikerketa Institutuko, Nazioarteko Altaistika Konferentzia Iraunkorreko, Otomandar eta Otomandar aurreko Ikerketa Batzordeko; Societas Uralo-Altaica erakundeko eta Turkiako Zientzia eta Literatura Akademikoen Batasun Profesionaleko kidea izan zen.

## Lan hautatuak 
Korkmazek turkieraren inguruko 16 liburu eta 250 artikulu baino gehiago idatzi zituen. Hona hemen horietako batzuk:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak