Ameriketako euskal kolonizazioa

[eskuinera|300px|[Euskaldun|Euskal toponimoak Amerikan]]
**Amerikako euskal kolonizazioa** Euskal Herriko euskaldunak kontinente berrira emigratzeko eta bertan finkatzeko prozesua izan zen. Hori dela eta, ondare kultural eta sozial handia dago euskal eragin handiko eremuetan, hala nola San Pedro eta Mikelunen edo Antioquian (Kolonbia).

## Aurrekariak 
### Jatorriak 
Euskaldunen eta baleen lehen aztarna 670ekoa da Lapurdiko euskaldunek 40 ontzi balea olioz salduta. Euskaldunek balea ehizatzen dute, batez ere Bizkaiko golkoko kostaldean, ixe mendean. Bikingoen ehizarako oinarrizko teknikak ikasi zituzten, edo Normandiarrak, 844an hiria arpilatu zutenak. Dokumentu bikingoak, bestalde, euskal baleazaleak Groenlandiako ekialdetik 500 miliara 1412an daudela dio. Gainera, neguko espedizioak bidaltzen dituzte Asturias eta Galiziako kostaldera.

### Euskal portuak 
Ipar Amerikako arrantza kanpainen eta kolonizazioaren hastapenetako euskal portuak Lapurdiko kostaldean kokatzen dira. Nagusiak Donibane Lohizune, Ziburu eta Baiona dira. Gainera, Hego Euskal Herriko beste portu garrantzitsu batzuk Pasaia eta Getaria (Gipuzkoa) eta Bermeo (Bizkaia) izan ziren.

## Ipar Amerikako kolonizazioa 
Loewenek eta Delmasek lau alditan banatzen dute euskal kolonizazioa.

### Euskal monopolioa (1530-1580) 
#### Ezarpena eta estrategia 
[thumb|300x300px|[Euskal Herria|Euskal txalupa bat, Red Bayko museoan]]
Ternuko lehen euskal espedizioa 1517an izan zen, baina 1530eko hamarkadatik aurrera soilik identifikatu daiteke eskualdeko erakunde bat. Ideia zabal bat ez bezala, euskaldunak ez ziren pixkanaka Amerikar kontinentera hurbildu baleen atzetik, baizik eta zuzenean joan ziren hara. Ez da Europako baleak suntsitzea Labradorren ehiztariak daudela azaltzen duena. Hala ere, teknikak eta merkataritza garatu dira Irlandara sardina arrantzatzeko edo kostaldera baleak ehizatzeko egiten dituzten espedizioetan, euskaldunek Labradorren monopolio irabazle bat ezar dezaten. Bakailao bretoien arrantzaleak, aldiz, euskaldunak baino lehenago ibili ziren ur horietan, 1536tik aurrera beranduenez, eta euskaldunek britaniarrak ezagutu zituzten zetazeoen populazio aberatsaz.

Orduan euskaldunek bakailaoa arrantzatzen dute irlaren hegoaldean, Plaisanceko badian, St. Mary's eta Trepasseyn, ekialdean bezala, Saint-John's eta Renews bezalako lekuetan. Bigarren arrantza gune bat Belle Isleko itsasartean dago, Labrador eta Ternuaren artean, 1535 inguruan. Arrantzaleek bisitatzen duten hirugarren eskualde bat Cansoko itsasartea da, gaur egungo Eskozia Berrian, 1560ko hamarkada inguruan.

Jacques Cartier frantsesak Charlesbourg-Royalen egoitza sortu zuen 1541ean; aseguru-etxeak eta itsas armada euskal arrantzaleei bere joan-etorriei buruz galdetzen ari dira. Arrantzaleek batzuetan balea ehizatzen dute, baina ehizarako lehen espedizioa 1543ra arte ez da egiten. Badirudi Buitreseko baleontzia, edo Red Bay gaur egun, kolonia frantses baten sorreraren erreakzio gisa oinarritzen dela, eta Charlebourg-Royal urte horretan bertan behera geratu zen. Nabarmentzekoa da euskaldunek San Laurendi golkora ematen duten sarbideak besterik ez dituztela betetzen. Hori bat dator frantsesek Mendebalderantz egin duten aurrerapenarekin, 1535etik aurrera, David Beers Quinn historialari britainiarrak nabarmendu duenez, eta, Loewen eta Delmasen ustez, estrategia espainiarraren isla izan daiteke Frantzia, Ingalaterra eta Espainiaren arteko lehiaren testuinguruan. Atlantikoa zeharkatzea ere onartu behar du Donostian. Euskal itsasontziak izugarriak dira garai honetan, kanoiez hornituak daude eta zenbait tripulatzaile basatiak direla diote. Iparralderrak ez dute establezimendurik sortu hurrengo hiru hamarkadetan.

#### Ingelesen oposizioa 
[thumb|300x300px|Balea-olio burdinaren labeak berregiteko maketa, [Red Bay (Ternua eta Labrador)|Red Bay museoan]]
1570eko hamarkadan Amerikako euskal arrantzaleek sei mila pertsona baino gehiago kontratatzen dituzte eta berrehun ontzi baino gehiago behar dituzte. Buitresen, 900 marinel sartzen dira 15 itsasontzitan uda bakoitzean. Olio produkzioaren soberakina Ingalaterran saltzen da. Historialari gehienek, hala ere, balearen ehizaren beherakada mailakatua sumatzen dute, Proulxek, 1579an, urte bakar batean 30 bidaiatik 13ra 1580ko hamarkada osoan zehar, bat-batean gertatzen dela frogatzen duen bitartean. Teoria askok azaltzen dute klima hoztea, baleen populazioaren beherakada edo aseguruen porrota 1572an. Beste faktore garrantzitsu bat inuiten erasoak dira, Labrador hegoaldera mugitzen direnak eta euskal presentziari gogor egiten diotela diruditenak. Hiru eraso daude 1575 eta 1618 artean, hainbat hildakotan sortuak; Inurriak, orduan, euskaldunen aliatuak dira eta ohartarazten saiatzen dira. Azkenean, pirata ingeles eta daniarren erasoak San Laurendi golkoan eta geroago San Laurendi ibaian, hobeto dokumentatuta, baleazaleek hartutako ibilbideak aldatzen ez ezik, industriaren gainbeheran ere laguntzen dute.

Loewen eta Delmasen ustez ingelesek Euskal Herriko monopolioarekin duten oposizioa da gainbehera hori azaltzen duena. Euskal merkatariak gero eta gehiago dira Ingalaterrako portuetan mehatxuak jasan dituztenak, eta ingelesek Moskoviara beren ehiza-bidaiak planifikatzen dituzte. 1578an, Anthony Parkhurst kapitainak txosten bat aurkeztu zuen Westminsterreko jauregian euskal arrantzaleei buruz, eta Belle Isle itsasertzeko ehiza-postuak gotortzea proposatu zuen, haien kontrola egiteko. Balea olioaren merkataritzak itsasartearen kontrola finantzatzen duela jabetuta, 1579ko otsailaren 1ean euskal olioa inportatzeko debekua bozkatuko dute parlamentariek. Garai berean, euskaldunek isurialde atlantikoko postuak utzi zituzten ingelesen mesedetan.

1578ko ehiza-denboraldia amaitu da, eta 1579koa bertan behera utzi behar da. Ehiza espedizio berriak antolatu ziren 1582an, baina Almirantegoak ontziak Antilletara eraman zituen, Ingalaterrako eta Danimarkako kortsarioen galerak ordaintzeko. Komandanteek jazarpenarekin erantzuten dute, baina azkenean erabakira makurtzen dira. Gipuzkoako ekonomiaren eragina handia da eta 1585 arte nabaritzen da. Loewen eta Delmasen arabera, euskaldunen monopolio absolutua 1543 eta 1579 artean Kanadako historian puntu bat falta da.

1492an, Amerikaren aurkikuntzak mundua nabarmen aldatu zuen, ezagutzen zen bezala. Euskal populazioa urria izan arren, euskaldun askok Amerikaren aurkikuntza-, konkista- eta kolonizazio-garai honetan ondorengo gertakari garrantzitsuetan bezala nabarmenduko dira.

### Euskal emigrazio Argentina eta Uruguaira 
XIX. mendean zehar Euskal Herria eraldaketa handia jasaten ari zen: nagusiki nekazaritza- eta abeltzaintza-gizarte batetik nagusiki industria-gizarte batera igarotzen ari zen. Gainera, Napoleonen aurkako gerra eta gerra karlistak jasan zituen. Liberalek irabazi zituzten, eta horien idealen artean zeuden Desamortizazioa, ondorioz Elizaren boterea galtzea, foruen aldaketa, guztiek legearen aurrean duten berdintasuna, derrigorrezko soldaduska, eta abar, euskal landa-gizarteak gehiegi maite ez dituen ideiak. Euskal nekazari askok Ameriketara joatea aukeratu zuten, eta han lurrak lor zitzaketen, normalean liberalen esku zeuden lantegietan beren lurraldean lan egin beharrean. Gainera, biztanleria asko handitu zen (1787an 535 539 pertsona izatetik 1910ean 986 023 izatera).

Bestalde, Rio de la Platako errepublikek etorkinak hartu nahi zituzten, ia hiriburuak eta kostaldeak bakarrik populatuta baitzituzten, eta uste zuten ona zela "odol latino hispanoa anglosaxoiarekin nahastea, arraza hobetzeko eta aurrera egiteko".

Uruguaiko kontsul gasteiztarrak iragarkiak jarri zituen egunkarietan euskaldunak euren herrialdera emigratzera animatzeko. Kontsul horrek berak Kanpo Harremanetarako ministroari adierazi zion euskal emigrazioa hobea zela, gizon indartsuak eta oso langileak zirelako, katolikoak zirelako eta denek gaztelaniaz hitz egiten zutelako.

Faktore horien guztien baturak euskaldunen emigrazio masiboa eragin zuen errepublika berrietara. Testuinguru horretan sortu ziren emigrazio-kakoak eta -agentziak (gaur egun emigranteekin gertatzen den antzera), eta emigranteen kontura irabazi zuten, bidaia ordaintzeko hipotekatzen baitziren, helmugako herrialdean lan egin eta zorra kitatzeko.

Immigrazioaren lehen etapa bat izan zen Argentinan (1835-1853) Ipar Euskal Herriko artzain euskaldunen artean. Konstituzioaren ondorengo etapa batek jarraitu zion, 1853-1877 bitartean, non emigrante asko Panpan kokatu ziren. 200 000 baino gehiago izan ziren 1857 eta 1864 artean. Eta geroago, 1877 eta 1914 artean, immigrante olatu batek jarraitu zien, Argentinako immigrazio legea onartu ondoren.

### Euskal emigrazio Estatu Baturetara 
[thumb|270x270px|[1915ko euskal pilotalekua Jordan Valeyn]]
XIX. mendearen erdialdean, urrearen deiarekin, euskaldun asko Kaliforniara joan ziren aukera berrien bila. Gehienak Argentinatik zetozen, baina batzuk Europatik heldu ziren zuzenean.

Argentinakoak Panpako artzainak ziren. Urrerik aurkitu ez zutenez, euren ardi artzain lanbidera itzultzea erabaki zuten, euren aukera Kaliforniako ustiatu gabeko belardi handietan aurkituz. 1870 inguruan, euren artaldeak handitu eta lurralde handiak ireki zituzten, euren ganadua elikatzeko hegoaldeko Kalifornian, Mendi Harritsuetatik gertu, Sierra Nevada eta Columbiako goi-lautadatik igaroz. XIX. mendearen amaieran, Amerikako mendebaldeko lautada handietan banatu ziren.

Euskal artzain horien eta Ipar Amerikako gizartearen arteko harremanak ez ziren onak. Abeltzainek sarkintzat jotzen zituzten, eta artzaintza ofizio mespretxatua zen Amerikako mendebaldean. Euskal artzain gehienek isolamendu-bizitza bizi izan zuten paisaia gogor eta, askotan, etsai batean, eta aldi iragankor gisa baino ez zuten hartu. Testuinguru horretan, familia osatzeko eta asimilatzeko zailtasunak ia gaindiezinak ziren. Horregatik, euskaldunek sentiberatasun handia izan zuten beren aberriarekiko. Gehienek Estatu Batuetan egin zuten egonaldia purgatorio moduko bat bezala ikusi zuten, dirua lortu eta Euskal Herrira itzultzeko.
[thumb|270x270px|San Bernardoko euskal katoliko eliza [Jordan Valley (Oregon)|Jordan Valeyn]]
Euskal artzain hauek, Estatu Batuetan, mendebaldeko Amerikako arkumeen artzaintzaren ezaugarri izan zen transhumantziaren aitzindariak ziren. Asko euren herrialdera itzultzen ziren bitartean, batzuk geratzea pentsatu zuten, eta arrantxoak erosi zituzten euren ardiak ustiatzeko. Askok Estatu Batuetako hiritartasuna lortu zuten, eta ama etxera egindako bidaiak laburrak ziren, batzuetan emaztea bilatu eta Ameriketara itzultzeko helburu bakarrarekin. Euskal Herrian mespretxuz *amerikanoak* deitzen zitzaien, aberatsak zirelako eta inbidia izaten zutelako. 1900 eta 1920 artean, 430 000 euskaldun joan ziren AEBetara, eta elkarren arteko lotura duten komunitateetan kokatu ziren, hala nola 1915ean euskaldunek eraikitako Jordan Valleyn, Malheur konderriko hirian (Oregon). Idahon eta Elko eta Winnemuccan ere instalatzen dira, Nevadan. XX. mendearen lehen urteetan, euskaldunek beren eragina handitu zuten merkataritza-enpresa batzuetan, eta hainbat sektoretan izandako arrakastak balio izan du eskualde horietan beren presentzia nabarmentzeko, kultura- eta ekonomia-kapital paregabe gisa. Aldi berean, euskal komunitatea euskal kultura zabalduko zuten ekitaldiak eta jaialdiak bultzatzen hasi zen.

1921eko *National Origins Quota Act* delakoaren aplikazioaren ondorioz, Estatu Batuetarako euskal immigrazioa ia erabat ezabatu zen, Europa hegoaldetik eta ekialdetik emigratzea mugatu nahi baitzuen (legearen arabera, euskaldunen, katalanen eta gaztelarren urteko kuota 131 pertsonara murrizten zen, eta Frantziak, berriz, 4 000 pertsona inguru baino ezin zituen bidali).

1940ko hamarkadaren amaiera aldera, Bigarren Mundu Gerraren osteko eskulan eskasaren ondorioz, ardi-industriak krisi larria igaro zuen. 1952an, Pat McCarran Nevadako senatariak euskal artzainen immigrazioa berrezarri zuen immigration act delakoan, eta 500 euroko kuota baimendu zuen (teknikoki, *Basque Sheep Herders*, "ardi euskaldunak"). Baina rantxeroen eta ekologisten arteko arazoek ardi kopurua mugatzea eragin zuten, eta, beraz, irabaziak erakargarriak izateari utzi zioten. Euskal artzainen eskaria murriztu egin zen, Mexikora eta Txilera zuzenduz. 1970. urtearen erdialdean 100 euskal artzain baino gutxiago zeuden Amerikako mendebaldean. Mende eta erdiren ondoren, euskaldunek beren arrastoa utzi dute Amerikako mendebaldeko landa-ekonomian.

Batzuk Euskal Herrira itzuli dira, Jon Andueza zinemagile eta Euskal Herriko telebistako aurkezlea bezala, Oregonen jaioa. Beste pertsonaia ezagun batzuk John Garamendi, Bill Clintonek AEBetako Barne idazkari izendatua, eta Paul Laxalt, Nevadako gobernadore eta Ronald Reaganen kontseilaria dira.

### Euskal erbestea Frankismo garaian 
[thumb|270x270px|[Jose Antonio Agirre 1933an, Atotxako futbol zelaian mitin nazionalista baten aurrean emandako hitzaldi batean Donostian]]
Iparraldeko mugaren erorketak eta Espainiako Gerra Zibilaren amaierak, frankismoaren garaipenarekin, erbestera bultzatu zituen milaka pertsona, tartean, Euzko Gudarosteako soldaduak eta armada errepublikarreko beste euskal soldadu batzuk, altxamenduaren eta Eusko Jaurlaritzaren beraren aurkako alderdi politikoetako kideak.

Gehienak Ipar Euskal Herrira joan ziren lehendabizi, eta han erabakitzen zen norakoa. Latinoamerikako familia-loturak edo haiei buruz lortutako informazioa (familiarena, herriarena...) kontuan hartzen zen milaka familiak erbestera bidaltzeko orduan.

1939an, erbesteko Eusko Jaurlaritzak 150 000 euskal erbesteratu zenbatu zituen, Ipar Euskal Herrian bakarrik zeudenak. Hala ere, ez dago estatistika ofizialik Ipar Euskal Herrira ihes egin beharrean beste herrialde batzuetara errefuxiatu politiko gisa emigratu zuten gainerako euskaldunentzat. Asko Latinoamerikan babestu ziren. 35 000 pertsona inguru heldu ziren Mexiko, Venezuela eta Argentinara Espainiako Gerra Zibilaren ostean. Kontinentean dauden euskal komunitateek harrera egin zieten erbesteratuei, osasun-laguntza, ostatua eta enplegua eskaini zizkieten. Hala ere, euskal errefuxiatu asko Europako beste herrialde batzuetara abiatu ziren, batez ere Sobietar Batasunera, Belgikara eta Erresuma Batura. Hasiera batean, aldi baterako egoera izango zena bere etxe berria bihurtu zen, horietako asko ezin izan baitziren itzuli arrazoi politiko eta ekonomikoengatik.

## Ordezkaria 
### Algonkin-euskara pidgina 
Algonkin-euskara pidgina algonkin eta euskararen arteko nahasketa bat da, euskaldunek tribu eskimal honekin izan zuten harremanaren ondoren asmatu zena. "Hizkuntza" horren helburua bi talde horien arteko komunikazioa ahalbidetzea zen. Horrela, ez dira gutxi pidgin honen bidez helarazitako Algonkin hizkuntzak liburuan agertzen diren euskal hitzak. Izan ere, algonkin bezalako hizkuntzetan lexiko osoaren % 20 ingurukoa dela kalkulatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko historia
* Euskal diaspora

## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Lorentza Gabikaren epaiketa. https://zuzeu.eus/euskal-herria/lorentza-gabikaren-epaiketa/