open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean-Christophe Yoccoz

**Jean-Christophe Yoccoz** (Paris, 1957ko maiatzaren 29a - *ib.*, 2016ko irailaren 3a) frantses matematikaria izan zen. École Normale Supérieur eta Eskola Politeknikoan sartzea lortu zuen 1975ean. M. Hermanen zuzendaritzapean egin zuen doktorego-tesia, eta 1985ean aurkeztu zuen. Herman lehen mailako aditua zen sistema dinamikoetan. Haren eraginez, Yoccoz bera ere arlo horretako ikertzaile onenetako bat bihurtu zen. Tesian, froga errazagoen bidez hobetu zituen Hermanen teoremak. Paris-Sudeko Unibertsitateko (Orsay) irakasle hautatu zuten, eta Frantziako Institutu Unibertsitarioko kide izan zen. 1994ko Zuricheko Matematikarien Nazioarteko Kongresuan, Fields domina eman zioten sistema dinamikoetan egindako lanagatik. Teoria hori matematikari askok aztertu dute Yoccozez gainera, besteak beste, Arnold, Fatou, Herman, Julia, Kolmogorov, Palis, Siegel eta Smalek. Yoccozek geometria, analisia eta konbinatoria erabiltzen ditu ikerketetan. Gaur egun, irakaslea da Collège de Francen eta Paris-Sud 11 Unibertsitatean (Orsayko Matematika Saileko Topologia eta Dinamica taldean).

## Erreferentziak
Bakteriologia

**Bakteriologia** bakterioak, horien morfologia eta izaerari dagokion guztia ikertzen duen mikrobiologiaren alorra da. Bakteriologiak arlo asko ditu aztergai, medikuntzarekin lotuta daudenak gehienak, baina eritasun kutsakorren jatorria aztertzea da nagusia. Fisiologiarentzat ere lagungarria da, elikadurari eta digestioari buruzko argibideak ematen dituen aldetik.

Anton van Leeuwenhoek holandarra izan zen bakterioen azterketan aritu zen lehena (XVII. mendearen bukaeran), baina XIX. mendearen erdialdera arte ez zen burutu ikerketa osorik. Louis Pasteur eta Robert Koch zientzialariek ekin zioten bakterioen ikerketa sistematikoa egiteari, eta haiek izan ziren, horrenbestez, bakteriologia modernoaren aitzindariak. XX. mendean, aurrerapauso handiak eman dira bakteriologian, eritasun kutsakor gehienen sortzaile bakterioak direla jakin zenetik, batez ere. Bakteriologiak medikuntzan duen garrantzia ikusita, bakteriologia-ikerketarako institutuak eta laborategiak eraiki dira geroztik.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valtellina

**Valtellina** (lombardieraz: *Valtulina*, , , erretorromanieraz: *Vuclina*) Italia iparraldeko Lonbardia eskualdeko ibarra da, Rhetiako eta Bergamoko Alpeen artean, eta Adda ibaiaren sorburuaren eta horrek ura isurtzen duen Comoko aintziraren artean hedatzen dena. 112 kmko luzera eta 2.640 km²ko azalera ditu. Hiriburua Sondrio da.

Italia eta Suitzaren arteko igarobidea da (Stelvio, Bernina, Aprica eta Umbrailgo mendateak). Ekonomian nekazaritza (mahastizaintza), basogintza, turismoa eta zentral hidroelektrikoak nabarmentzen dira.

## Historia 
XV. mendearen bukaeran grisoniarrek hartu zuten. Horiek protestantismoa sartu zuten, ibarrean nagusi ziren katolikoen gogoz kontra. Horrek eta lurraldearen kokapenak Europako herrialde ahaltsuen esku-hartzea ekarri zuen. Hala, 1620tik aurrera espainiarren eta frantsesen arteko guduak izan ziren. Richelieu kardinalak espainiarrek ibarra mendera zezaten galarazi zuen. 1639. urtean Bake Iraunkorra egin zenean, ibarra grisoniarren mendean geratu zen berriro, eta Espainiak ibarretik igarotzeko eskubidea gorde zuen. Zuricheko hitzarmenaz gero (1859), Italiaren barnean dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josef Škvorecký

**Josef Škvorecký** (Náchod, Txekoslovakia, 1924ko irailaren 27a – Toronto, Kanada, 2012ko urtarrilaren 3a) txekiar idazlea izan zen.

## Biografia 
1951n eskuratu zuen doktoregoa Pragan, Karlos Unibertsitatean, eta handik bi urtera editore gisa hasi zen lanean Pragako Odean argitaletxearentzat. 1963ra arte iraun zuen lan hartan, eta 1958an argitaratu zuen lehen eleberria, "Doilorrak". Obra hori 1948an idatzi zuen Škvoreckýk, baina arazoak izan zituen txekoslovakiar zentsurarekin. Gobernuak bere kontra bideraturiko esetsaldiaren ondorioz, ezaguna egin zen. *68 Publishers* etxearen sortzaile eta editore izan zen, eta gobernuak begi onez ikusten ez zituen hainbat idazleren lanak eman zituen argitara argitaletxe haren bidez.

1968an, Txekoslovakiako Idazleen Batasunaren Literatura saria eskuratu zuen, baina hurrengo urtean Kanadara erbesteratu behar izan zuen sobietarrek Txekoslovakia inbaditu zutelako. Harrezkero, eskolak eman zituen Torontoko Unibertsitatean. Lehen aipatutako eleberriaz gainera, Škvoreckýrenak dira "Mirariaren jokoa" (1972) eta "Giza arimen ingeniaria" (1977).

## Erreferentziak
Leônidas da Silva

**Leônidas da Silva** (Rio de Janeiro, Brasil, 1913ko irailaren 6a - Cotia, São Paulo, 2004ko urtarrilaren 24a) brasildar futbolaria izan zen.

## Biografia 
Futbolari ikusgarria zen, *chilena* erako erremateetan espezialista. *Diamante beltza* deitzen zioten. 1932an egin zuen debuta Brasilgo selekzioarekin, eta berehalaxe kontratatu zuen Montevideoko Nacional-ek. 1934an, Brasilera itzuli zen eta Vasco da Gaman jokatu zuen. Urte hartan jokatu zuen Lehenengo Munduko Txapelketa, Italian, baina ez zuen suerte handirik izan, lehen itzulian galdu baitzuen Brasilek Espainiaren aurka (2-1). Da Silvak sartu zuen brasildarren gola.

1938ko Frantziako Munduko Txapelketan distira bereziko izarra izan zen Da Silva; txapelketako golegile emankorrena izan zen, zortzi tantorekin, eta jokatu zuen partida guztietan sartu zuen golen bat. Zoritxarrez, Ademir Pimientak, Brasilgo hautatzaileak, ez zuen Italiaren aurkako finalerdian zelairatu, eta Brasilek galdu egin zuen (2-1).

1942an, São Paulok fitxatu zuen, eta bost titulu irabazi zituen talde hartan. 1953an, talde bereko entrenatzaile bilakatu zen.

## Erreferentziak
Michiel de Ruyter

**Michiel Adriaenszoon de Ruyter** (Flessinga, Zazpi Herbehere Batuen Errepublika, 1607ko martxoaren 24a - Siracusa, Sizilia, 1676ko apirilaren 29a) herbeheretar amirala izan zen.

## Biografia 
Portugalgo Independentziako Gerran parte hartu zuen 1641. urtean, eta ingelesen eta herbeheretarren artekoan, 1652-1654 urte-bitartean. 1699an, Danimarkako itsas armadarekin batera bi aldiz menderatu zuen Suediako armada. Herbehereen eta Ingalaterraren arteko bigarren gerran (1665-1667) garaipena lortu zuen hasieran Monk ingelesaren aurka, baina ihes egin behar izan zuen Monkek eta Ruperto printzeak bat egin zutenean. Hala eta guztiz ere, Tamesis ibaian gora egin zuen, eta Londresko hiriari setioa ezarri zion Ingalaterrako itsas armadaren ahulezia agerian utzita. Holandako Gerra piztu zenean (1672), eta Hagako Hitzarmena izenpetu ondoren (1673), frantsesek eta ingelesek osatu zuten armada menderatu zuen Ruyterrek. Messinako biztanleek espainiarren mendekotasunaren aurkako matxinada bultzatu zutenean (1674), Mediterraneo itsasora abiatu zen Karlos II.ari laguntzeko asmoz, baina zauritu egin zuten Agostako uretan, eta handik gutxira hil zen.

## Erreferentziak
Marcelino Camacho

**Marcelino Camacho Abad** (El Burgo de Osma, Soria, 1918ko urtarrilaren 21a - Madril, 2010eko urriaren 29a) sindikalista eta politikari espainiarra izan zen.

## Biografia 
Hamazazpi urte zituela egin zen UGT sindikatuko eta PCE Espainiako Alderdi Komunistako kide. Espainiako Gerra Zibilean, errepublikaren alde borrokatu zen. Gerra amaitu zenean, errepresioaren ondorioz, erbesteratu egin behar izan zuen espetxeratuta izan zelako. Hortaz, Tangerren (1940-41) egon zen preso denbora batez. Ihes egitea lortu zuen, eta frantses armadan lan egin zuen 1957ra arte. Bertan ere langile-borrokan parte hartu zuen.

Espainiara itzultzean, Perkins motor-fabrikan hasi zen lanean, eta buru-belarri ekin zion sindikatuko lanari. Langileen Oposizio Sindikaleko (OSO) ordezkari izan zen lehenbizi, eta Comisiones Obreras sindikatua (CCOO) eratu zuen gero, Julián Ariza eta beste zenbaitekin batera.

Sarritan kartzelatu zuten frankismoaren garaian (1967tik 1972ra, 1972tik 1975era, 1976an), eta CCOOko idazkaritza nagusian jardun zuen Franco hil ostean. Trantsizio garaian demokraziarako irtenbide baketsua defendatu zuen.Langileen, enpresarien eta gobernuaren arteko akordioak sustatu zituen herrialdea egonkortzeko.

Diputatu izan zen ­PCEko zerrendetan, Madrilen 1977an hautatu zuten Espainiako Parlamentuan, eta PCEko Batzorde Eragileko kide ere izan zen. 1987an utzi zuen CCOOko idazkaritza nagusia, eta sindikatuko presidente izendatu zuten. 

Orokorrean, Comisiones Obreras (CCOO) sindikatuaren lider historiko nagusitzat hantzematen da gaur egun. Izan ere, sindikalismo oinarrizkoa eta unitarioa defendatu zuelako bere bizitza osoan lantegietako langileak beti lehenetsiz.

**Obrak**: 

Bere bizitzako oroitzapenen liburua idatzi zuen 1990ean, 

*- Confieso que he luchado*, Manuel Vázquez Montalbánen hitzaurrea duena.

## Erreferentziak
Dusty Springfield

thumb|alt=|Dusty Springfielden hilobia, Henley-on-Thames herrian, Ingalaterran

'''Mary O'Brien**, **Dusty Springfield'* izenaz ezagunagoa (Londres, 1939ko apirilaren 16a - *ib.*, 1999ko martxoaren 2a), britainiar abeslaria izan zen.

1960an Springfields taldea sortu zuen, folk eta country musikakoa. Arrakasta handiko single batzuk grabatu zituen, eta hiru urte geroago, bakarlari gisa hasi zen. *I Only Wanna Be With You* (1964) abestiarekin ingeles zerrendetako laugarren lekura iritsi zen; abestia zekarren diskoa, *A Girl Called Dusty*, urte horretan bertan argitaratu zen, eta Britainia Handiko hamar onenen artean sartu zen. 1965ean, *Everything´s Coming Up Dusty* argitaratu zuen, eta hurrengo urtean bere arrakastarik handiena lortu zuen, *You Don't Have To Say You Love Me* abestiarekin. 1967an *The Look Of Love* grabatu zuen, James Bonden film baterako (*Casino Royale*), eta 1969an bere beste klasikoetako bat argitaratu zuen, *Son Of A Preacher Man*. Beste lan batzuk: *Golden Hits, Dusty ub Memphis*; *The Windmills Of Your Mind*; *Am I The Same Gir*; *What Have I Done To Deserve This*; *Whatever Would I Do'' (1995).

Bularreko minbiziak gaixorik hil zen.

## Erreferentziak
Balutxistan eskualdea

[thumb|300px|[Pakistango talde etniko nagusiak; arrosaz, Balutxistan.]]
**Balutxistan** Pakistan eta Iranen artean hedatzen den eskualdea da, Omango itsasoaren ertzean, eta balutxi edo paxtun herri nomadak bizi direna. 1.000 metrotik gora dagoen zabaldi guztiz idorra da, eta basamortu gisako klima du.

## Historia 
Greziarrek Gedrosia deitu zuten lurralde hau pertsiar akemenestarren agintepean egon zen. VIII. mendean, arabiarrek hartu zuten, Persia eta Afganistanen esku egon ondoren. Ingelesak bertan egokitu ziren 1839-1840 urteetan eta 1877an haien protektoratu bihurtu zen. 1887an, inperio indo-britainiarrak bereganatu zuen Balutxistan. 1949tik aurrera Pakistan eta Iran artean zatiturik dago.

## Ekonomia 
Mahasti, gari eta kotoigintza bideratzen duten oasi zenbait. Behi eta ardi aziendak. Ikatz eta burdina hobiak ditu.

## Ikus, gainera 
* Balutxistan (Pakistan)
* Balutxistan (Iran)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Dewavrin

**André Dewavrin** (Paris, 1911ko ekainaren 9a - Paris, 1998ko abenduaren 20a) frantses ofiziala izan zen.

Eskola Politeknikoko ikasle izan zen, eta ingeniari-taldeko kapitain. 1940an, Norvegian frantsesek eta britainiarrek izan zuten esku-hartzean parte hartu zuen. Urte horretan bertan De Gaulle jeneralaren aginduetara jarri zen, *Passy* ezizenarekin. Frantzia okupatuko informazio-zerbitzuko buru izan zen, britainiar Intelligence Service (IS) zerbitzuarekin elkarlanean. Ikerketa-zerbitzu bat sortu zuen, 1942an informazio- eta ekintza-bulego nagusi bihurtu zena (BCRA, Bureau Central de Renseignements et d'Action). BCRAren bidez, De Gaulle jeneralak Erresistentziaren ekintzak koordinatu zituen Frantzian. 1943an, BCRAk Zerbitzu Berezien Zuzendaritza Batzordea (DGSS, Deuxième Bureau de l'État-major général) osatu zuen Aljerian, Jacques Soustelle buru eta Passy laguntzaile tekniko zirela. 1944an, Passy Londresera itzuli zen, eta han Koenig jeneralaren estatu nagusiko buru izendatu zuten. Urte horretan bertan, zerbitzu berezitako buru bihurtu zen Ikasketa eta Ikerketa Zuzendaritza Orokorrean (DGER). 1946an utzi zituen bere karguak.

## Erreferentziak
Johann Friedrich Overbeck

**Johann Friedrich Overbeck** (Lübeck, Alemania, 1789ko uztailaren 3a - Erroma, Italia, 1869ko azaroaren 12a) margolaria izan zen.

## Bizitza 
Pintura-ikasketak Lübecken eta Vienako Akademian egin zituen. 1809an, beste margolari gazte batzuekin batera, San Lukas anaiartea sortu zuen. 1810ean taldekideak Erromara joan ziren, San Isidoro komentuan finkatu zuten egoitza, elkarrekin bizi izan ziren, eta Nazarenoak izeneko taldea sortu zuten.

Overbeck antzinako kristautasunaren aldekoa zen, arteak erlijioaren zerbitzuan egon behar zuela uste zuen, eta erlijiozko gaiak landu zituen, batez ere. 1813an, katoliko egin zen. Quattrocentoko margolariak miresten zituen: Fra Angelico, Perugino eta Rafael bereziki. Overbecken eragina nabarmena izan zen XIX. mendearen bukaerako erlijiozko pinturan.

## Lan nagusiak 
* Erromako Casa Bartholdy-ko (1816-1817) eta Casino Massimo-ko (1817-1827) freskoak.
* *San Frantziskoren arrosaren miraria* (1829), freskoa.
* *Kristo Jerusalemen sartzen* (1824).
* *Italia und Germania* (1828, *Italia eta Germania*).
* *Erlijioaren garaipena arteetan* (1840).
* *Selbstporträt mit Familie* (1820-1830, *Familiaren erretratua*).

## Erreferentziak
Olaf Stapledon

**Olaf Stapledon** (Wirral penintsula, Liverpool ondoan, Ingalaterra, 1886ko maiatzaren 10a - Chesire, Ingalaterra, 1950eko irailaren 6a) ingeles eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Gaztetan lanbide anitz ezagutu zituen. Eskola-maisu izateko ikasketak egin zituen. Bakezalea izanik, Lehen Mundu Gerra anbulantzia-zerbitzuan eman zuen. Filosofia eta Psikologia ikasi zituen Liverpooleko Unibertsitatean, baita etika- eta filosofia-obrak argitaratu ere, hala nola *A Modern Theory of Ethics* (1932, "Etikaren teoria modernoa").

Alabaina, Stapledonen fikziozko obra da ezagunena. 1930ean lehen eleberria argitaratu zuen: *Last and First Men* ("Azken eta lehen gizakiak"); denbora-espazioari, epopeiari eta zibilizazioei buruzko gogaketa. Zientzia-fikzioaren ildo berekoak dira *The Last Men in London* (1932, "Londresko azken gizakiak"); *Odd John* (1935, "John bitxia"); *Star Maker* (1937, "Izargilea"). Obra horiek ukaezinezko eragina izan dute geroztikako zientzia-fikzioan. Haietan, funtsezko zenbait gai agertzen dira behin eta berriro: komunikazioaren zailtasuna, ulertezintasuna, bakardadea, ni-aren batasun hauskorra.

## Erreferentziak
Julio María Sanguinetti

**Julio María Sanguinetti** (Montevideo, 1936ko urtarrilaren 6a) uruguaiar politikaria da. 1985etik 1990era eta 1995etik 2000ra Uruguaiko Errepublikako lehendakaria izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen, eta zenbait argitalpenetako zuzendari izan zen: *El Día* eta *Correo de los viernes*. Industria eta Merkataritzako ministro izan zen, eta Hezkuntza eta Kulturakoa. Hezkuntza Orokorreko Legea proposatu zuen (1973an onartutakoa) eta Uruguaiko demokrazia negoziatu zuen armadarekin.

Hamabi urtez Uruguai erregimen militarraren mende egon ondoren, 1985ean lehendakari hautatu zuten Sanguinetti. Kontsentsuko politika erreformista bultzatu zuen, eta diktadura militarraren garaian giza eskubideak urratzeagatik auziperatutako militarren epaiketak bertan behera utzi zituen legea bideratu zuen. 1995ean, lehendakaritza eskuratu zuen berriro, haren alderdiak aurreko urteko azaroko hauteskundeak gutxigatik irabazi ondoren. 1996ko abenduan, Uruguaiko sistema politikoan berrikuntza sakonak egin zitezen lortu zuen, erreferendum bidez; gobernuburuaren aginpidea handitzea, besteak beste.

2010eko otsailean amaitu zuen Uruguaiko Parlamentuko jarduera. Gaur egun, Gazte Liderren Nazioarteko Fundazioko Aholku Batzordeko kide da.

## Erreferentziak
Alberto Pedro Torriente

**Alberto Pedro Torriente** (Habana, Kuba, 1954 &ndash; 2005) kubatar antzerki-idazle, antzezle eta olerkaria izan zen.

## Biografia 
1987an Teatromío antzerki-taldea sortu zuen Miriam Lezcanorekin batera, eta talde harekin prestatu zituen bere antzerki-lan gehienak. Bere lanetan Kubako aberriaren erroetan eta hurbileko errealitatean oinarritzen zen, eta giza jokabidearen ikuspegi kritikoa eskaintzen zuen, Kubako errealitate aldakorraren islaren bidez.

Bere obretako pertsonaiak oso errealak dira, errealismo handiko lanak idatzi ohi zituen, baina, hala ere, nolabaiteko umorea ere nabarmentzen da, eta horrek ikuslearekiko hurbiltasuna eta sinesgarritasuna ematen die haren antzerkiei.

Aipagarriak dira, azkenaldiko testuen artean, *Week-end en Bahía* (1986, *Week-end-a Bahian*); *Desamparado* (1988, *Babesgabe*); *Pasión Malinche* (1991,* Pasio Malintxea*); *Mestiza* (1992, *Mestizoa*); *Manteca* (1993, *Gantza*); eta *Delirio habanero* (1995, *Lilura habanarra*).

Alberto Pedrok hainbat sari irabazi zituen, eta antzerkian ez ezik, zineman ere lan egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Merton Miller

**Merton Howard Miller** (Boston, Ameriketako Estatu Batuak, 1923ko maiatzaren 16a - Chicago, Illinois, 2000ko ekainaren 3a) ekonomista izan zen. Modigliani-Miller teorema asmatu zuen, italiar jatorriko Franco Modigliani ekonomistarekin batera. Teoria horren arabera, enpresa baten jardueren errentagarritasuna garrantzitsuagoa da jarduera horietarako behar dituen finantzatzea lortzeko modua baino. 1990ean, Ekonomiako Nobel saria jaso zuen, enpresa-finantzei buruzko lanengatik; Harry Markowitzekin eta William Sharperekin banatu zuen saria.

## Bizitza 
Millerrek Johns Hopkins Unibertsitatean egin zituen ikasketak, Baltimoren. Bigarren Mundu Gerran, Estatu Batuetako Ogasun Sailean lan egin zuen, Erreserba Sistema Federalarentzat. 1953tik 1961era, Teknologiako Carnegie Institutuan lan egin zuen. Han hasi zen Franco Modiglianirekin lanean. Gero, eskolak eman zituen Chicagoko Unibertsitatean. Izan dituen karguen artean, aipagarria da Estatu Batuetako merkataritza-trukerako bi erakunde handienetako zuzendaritza, Chicago Board of Trade eta Chicago Mercantile Exchange erakundeetakoa, hain zuzen ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lauriston Taylor

**Lauriston Sale Taylor** (Brooklyn, New York, AEB, 1902ko ekainaren 1a - Mitchellville, Maryland, AEB, 2004ko azaroaren 26a) estatubatuar ikertzailea izan zen.

## Biografia 
1928an Estatu Batuetako ordezkari izan zen Erradiologiaren Nazioarteko Bigarren Batzarrean, eta Babes Erradiologikorako Nazioarteko Batzordea sortzearen aldeko aitzindari nagusietako bat. Hain zuzen ere, erakunde horretako idazkari izan zen Lauriston hamahiru urtez. Urte haietan aipagarria da, orobat, Unitate eta Neurri Erradioaktiboen Nazioarteko Batzordean egin zuen lana. 1929an Neurri eta Babes Erradioaktiboen Batzorde Nazionaleko presidente hautatu zuten. Neurrien Bulego Nazionalean X izpien intentsitateak neurtzeko lehen tresna eraiki zuen, eta kableak babesteko erabili ohi den ganbera bat. Tresna eta ganbera hauen erabilera gertakari handia izan zen, beren neurri eta pisu txikien bitartez oso eremu elektriko uniformea sortzea lortzen baitzen. 1930ean lehen ioi-ganbera presurizatua eraiki zuen, urte askotan munduko bakarra. Babes erradiologikoaren eremuan modu eraginkorrenean lan egin zuen ikertzaileetako bat izan zen Lauriston.

## Erreferentziak
Franco Moschino

thumb|270 px|alt=|Franco Moschinoren logoa

**Franco Moschino** (Milan, 1950eko otsailaren 27a - Annone di Brianza, 1994ko irailaren 28a) italiar moda-diseinatzailea izan zen.

Labe garaiak zituen familia aberats bateko semea zen. Hamabost urte zituela, Brerako Arte Ederretako Eskolara joan zen. Ondoren lanbide ugaritan aritu zen, Europako moda-diseinatzaile ospetsuenetako bat bihurtu aurretik: kontulari, argazkilari laguntzaile, liburu-saltzaile, haurrentzako ipuinen marrazkilari. Milanen Gianni Versace ezagutu zuen eta hark ilustratzaile gisa hartu zuen bere publizitate-kabineterako (1970). Hala ere, benetako aukera Cadette etxearen eskutik etorri zitzaion, han zuzenean parte hartu baitzuen hainbat bilduma osatzen. 1983an egin zuen bere lehenengo bilduma. Berritzailetzat hartzen da Moschino, modaren inguruan dituen ideiak direla eta. Baztertu egiten ditu modernitatea eta dotoretasuna, eta nabarmenkeria eta fantasia sartzen ditu bere filosofiaren barruan. Ehunak, estiloak eta koloreak nahastea izan da Moschinoren ezaugarri nagusia. Azken urteetan, ume seropositiboen aldeko lanetan aritu zen buru-belarri.

## Erreferentziak
Richard Rodney Bennett

**Richard Rodney Bennett** (Broadstairs, Kent, Ingalaterra, 1936ko martxoaren 29a - 2012ko abenduaren 24a) britainiar musikagile eta piano-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Howard Ferguson eta Pierre Boulez musikagileekin ikasi zuen, Londresko Royal Academy of Musicen eta Parisen.

Telebistarako eta zinemarako musika idatzi zuen. Besteak beste, Bennett da film hauetako musikaren egilea: Joseph Loseyren *Enigmaren giltzarria* (1959), Sidney Lumeten *Orient Expresseko hilketa* (1974) eta Mike Newellen *Lau ezkontza eta hileta bat* (1994).

1960tik 1970era, opera idatzi zuen, hala nola *The Mines of Sulphur* (1965), *A Penny for a Song* (1966), *All the King´s Men* (1968) eta *Victory* (1970). Horretaz gainera, ganbera-musika, kontzertuak, balletak, sinfoniak eta ahots bakarrerako zein abesbatzetarako musika idatzi zuen. Obra horien artean, aipagarriak dira *Oboerako kontzertua* (1970), *Orkestrarako kontzertua* (1973), *Music for Strings* (1978), *Spells* (1975), *Isadora* balleta (1981), *Syrinx* (1982-1986), *3. Sinfonia* (1987) eta *Tronpetarako kontzertua* (1993).

Musika herrikoia eta jazza jo zituen pianoan.

## Erreferentziak
Tokutomi Soho

**Tokutomi Soho** (Minamata, Kumamotoko prefetura, 1863ko martxoaren 14a - Atami, Shizuokako prefetura, 1957ko azaroaren 2a) japoniar historialaria, kritikaria eta kazetaria izan zen.

Mendebaldeko moldeetan oinarritutako hezkuntza izan zuen, eta kazetaritza-lanetan murgildu zen gero. 1887. urtean argitaletxe bat sortu zuen, eta urte berean *Kokumin no tomo* (*Nazioko Lagunak*) egunkaria. 1890. urtean urte askotan Japoniako egunkari hedatuena izango zen *Kokumn Shimbum* (*Nazioa*) kaleratu zuen. Japoniaren modernizazioaz kezkatua agertu zen *Shorai no Nihon* (1886, *Japoniaren etorkizuna*) obran. Mendebaldeko molde liberalak eta berrikuntza demokratikoak nahi zituen Japoniarentzat. Hurrengo urteetan, ordea, Japonia inperialaren alde agertu zen, eta 1920tik 1930era bitartean, Japoniako hizlaririk ospetsuenetakoa izan zen. Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean, etxetik ez irteteko zigorra ezarri zioten Estatu Batuek. Tokutomiren *Kinsei Nihon Kokuminshi* (1918-1946, ehun liburuki; *Japoniarren historia garai modernoetan*) obra erraldoiak Japoniako 1534tik 1900era bitarteko historia biltzen du.

## Erreferentziak
Ojibwa

**Ojibwa** edo **chippewa** Ipar Amerikako indiar herria da. Ojibwak ojibwaz mintzo dira, eta garai batean Kanadako Superior eta Huron aintziren ertzean bizi ziren. 1970ean 30.000 ojibwa zeuden Ameriketako Estatu Batuetako Minnesota, Michigan, Montana, Ipar Dakota eta Wisconsin estatuetako indiar erreserbetan, eta 50.000 Kanadako Ontario, Manitoba eta Saskatchewan probintzietako erreserbetan.

## Antzinako bizimodua 
Leinu bakoitza talde ibiltarietan banatua zegoen. Udazkenean, taldeak zein bere ehizalekuetan barrena sakabanatzen ziren, eta udan berriro elkartzen ziren arrantzaguneetan. Talde batzuek arroza eta artoa ereiten zuten. Urki-azala erabiltzen zuten txalupak, txabolak eta lanabesak egiteko.

Hasieran taldeko buruzagiek ia ez zuten aginpiderik, baina 1670 inguruan ojibwak eta frantses larru-saltzaileak harremanetan hasi ahala buruzagitza gero eta garrantzitsuagoa egin zen, eta oinordekotza aitagandik semeagana igarotzen zen.

Oso erlijio-mota berezia eta garatua zuten.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estuardo Maldonado

**Estuardo Maldonado** (Pintag, Pichincha probintzian, 1930) ekuadortar pintore eta eskultorea da. Konstruktibismoko kidea da. Guayaquileko Arte Ederretako Eskolan ikasi ondoren, Erromara joan zen beka bati esker, eta han osatu zituen ikasketak. Europan, Klee marrazkilariaren lana ezagutu zuen; soiltasunak duen ahalmena eta zeinuen aukerak erakutsi zizkion hark. 1970eko hamarraldian, bere estiloa indartzen hasi zen, eta S zeinura iritsi zen, oinarrizko zeinuaren bilaketa bidez. Garai horretakoak dira *Zezena eta kondorra* eta *Zezenak* lanak. Hainbat erakusketatan parte hartu du, batez ere, Europan, eta munduko galeria garrantzitsuenetan erakutsi ditu bere lanak. Horien artean, aipatzekoak dira eraikin publikoetan egindako horma-irudiak Erroman, Rio de Janeiron, Parisen, Bolonian, Caracasen, Quiton eta Guayaquilen. Sari ugari jaso ditu, besteak beste, Erromako Arte Elkarteko Nazioarteko saria (1961) eta Arte Sakratuko Bi Urteko lehenengo saria. Hainbat lan egin du altzairu koloreztatuarekin.

## Kanpo estekak 
*  Estuardo Maldonado Fundazioaren web-orria

## Erreferentziak
Kateb Yacine

**Kateb Yacine** (,  ahoskatua; Konstantina, 1929 - 1989) aljeriar olerkari, eleberrigile eta antzerkigilea izan zen, frantsesez idazten zuena. Aljeriako Independentziaren Gerrak eragin handia izan zuen haren lanetan eta, oro har, Aljeriako bizimodua agertu zuen lan horietan. Bere lehen eleberria, *Nedjma*, 1956an argitaratu zuen; lan hartan Frantziaren mendeko Aljeriako gizartearen egoera eta klanen arteko bereizketa eta indarkeria agertu zuen, tarteka elezaharrak eta agertzen direla. Kronologia-gorabehera handiak eta kontalari ugari dira eleberri horretan; kontaera horrek eragin handia izan du Marokoko idazle gazteengan. Eleberri haren ondorengo beste lan batzuetan gai hura bera landu zuen, Aljeriako bizitza, alegia, bai gizarte-ikuspegitik eta bai nazio-ikuspegitik; baita bizitza pribatuaren ikuspegitik ere. Azken lanetan langileriaren eta kapitalismoaren arteko borroka islatu zuen, batez ere. Lan nagusiak: *Soliloques* (1946), *La cercle des représailles* (1959), *Le Polygone étoilé* (1966), *L´Homme aux sandales de caoutchouc* (1970).

## Erreferentziak
Maurice Krafft

**Maurice Krafft** (Guebwiller, 1946ko martxoaren 25a - Japonia, 1991ko ekainaren 3a) frantziar sumendi-ikertzailea izan zen. Estrasburgon eta Besançonen egin zituen Lurraren Zientzietako ikasketak. 1970ean Katia Conradekin ezkondu zen. Emaztearekin batera, sumendien jarduera argazki, film, liburu eta hitzaldien bidez ezagutzera emateagatik da gehienbat ezaguna. 1975ean, Geografia Elkartearen Saria eta Esplorazio Saria jaso zuten senar-emazteek. Hogeita bost urtez ibili ziren munduan zehar sumendietako erupzioak aztertzen, ikertzen eta filmatzen. Erupzio horietako batean, Japoniako Unzen sumendiarenean, aurkitu zituen heriotzak. Hainbat dibulgazio-lan argitaratu zituzten egindako ikerketei buruz: *Les Volcans* (1975, *Sumendiak*); *Volcans et dérive des continents*(1978, *Sumendiak eta kontinenteen jitoa*); *Volcans du monde*(1987, *Munduko sumendiak*); *Les Feux de la Terre* (1991, *Lurraren suak*). 1990ean *Sumendien arriskuak* izeneko bideoa egin zuen UNESCOren laguntzarekin; bertan, sumendien zazpi arrisku nagusiak ematen dira ezagutzera.

## Erreferentziak
Sigmar Polke

260px|thumb|alt=|Zuricheko Grossmünster katedraleko beirate bat, Sigmar Polke

**Sigmar Polke** (Oels, Behe Silesia, 1941eko otsailaren 13a - Kolonia, Alemania, 2010eko ekainaren 10a) alemaniar margolaria izan zen.

1953an, sorterria utzi, eta Mendebaldeko Alemaniara aldatu zen familiarekin. Gizarte kapitalistako irudiek eta kulturak erabat liluratuta utzi zuten. Hogeita bi urte zituenean, Düsseldorfeko Akademian sartu zen ikasketak egitera. Lehen koadroetan, kontsumo-gizarteko zenbait objektu agertzen dira, lehen aipatutako liluraren ondorioz. Geroago, Ekialdeko Alemaniako ohiko irudi *kischt*ak erabili zituen margolan figuratiboetan, eta errealismo kapitalista delakoa osatu zuen, Richterrekin eta Konrad Fischerrekin batera. 1966an, Artista Gazteentzako Saria eskuratu zuen Polkek, eta 1975ean, Sao Pauloko Bi Urtekoko saria. Handik bi urtera, aukera eman zioten Hanburgoko Arte Ederretako Kolegioan irakasle izateko. 1960ko hamarkadan, etengabe bidaiatu zuen, eta gai ikonografikoak eta argazkietan oinarritutako koadroak margotu zituen nagusiki, Picabiaren surrealismoaren ildoari jarraituz. Gaztetako trebakuntzara itzuliz, Zuricheko Grossmünster katedraleko beirate koloreztatuak egin zituen 2006tik 2009ra.

## Erreferentziak
Aleksandr Stepanovitx Popov

thumb|Popovi egindako monumentua, Krasnoturyinsk-en, Errusian.

**Aleksandr Stepanovitx Popov** (Turinskiye Rudniki, Perm, Errusia, 1859ko martxoaren 16greg./martxoaren 4ajul. - San Petersburgo, Errusiar Inperioa, 1906ko urtarrilaren 13agreg./1905eko abenduaren 31jul.) errusiar fisikaria eta ingeniaria izan zen.

## Biografia 
Sobietar Batasun ohian irratiaren asmatzailetzat hartua izan da. Izan ere, G. Marconi italiar asmalariaren berririk izan gabe egin zuen lehenengo irrati-hargailua (1896).

1877an matematika-ikasketak egiten hasi zen San Petersburgoko Unibertsitatean. Berehala hasi zen ingeniaritza elektrikoan lan egiten, hain zuzen ere, gerraontzietarako tresna elektrikoak egin behar zituzten ikasleei eskolak ematen. Garai horretan ezagutu zituen H. Hertz alemaniar fisikariaren ikerketak (uhin elektromagnetikoak).

1895ean eguratsaren nahasketa elektrikoak aztertu zituen, eta sari bat eman zioten ekaitzak antzematen zituen tresna bat asmatzeagatik. 1896an uhin hertziarren igorpena frogatu zuen. Urte berean X izpiei buruzko azterketak egin zituen.

Errusiar armadarekin batera zenbait aurrerapen egin zituen, eta hark egindako irrati bidezko komunikazioek gero eta leku zabalagoa hartu zuten.

## Erreferentziak
José María González-Sinde

**José María González-Sinde** (Burgos, Espainia, 1941eko urriaren 12a - Madril, Espainia, 1992ko abenduaren 21a) espainiar zinema-ekoizle eta zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Soinu eta Irudian lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, eta ekoizpen-ikasketak Zinemako Eskola Ofizialean egin zituen. Telesaio ugaritan ekoizle-esperientzia handia jaso ondoren, filmak produzitzen hasi zen: José Luis Garciren *Asignatura pendiente* (1976); *Solos en la madrugada* (1977); *Las verdes praderas* (1978); eta *Sesión continua* (1984); Jordi Grauren *Chicas de club* (1970); José Luis García Sánchezen *El love feroz* (1973); Basilio Martín Patinoren *Queridísimos verdugos* (1975). Zuzendari-lanak ere egin zituen, bi film luzetan: *Viva la clase media* (1980) eta *A la pálida luz de la luna* (1985).

Bestalde, Espainiako Zinema, Arte eta Zientzietako Akademiako lehen presidentea izan zen, eta berak sortu zituen Goya sariak, zinemako espainiar sari nagusiak. Azken urteetan, Madrilgo telebista autonomikoko zuzendari nagusi izan zen, eta baita Madrilgo Udazkeneko Zinemaldiko zuzendari ere.

## Erreferentziak
Haroun Tazieff

**Haroun Tazieff** (Varsovia, Polonia, artean Errusiar Inperioa, 1914ko maiatzaren 11 &ndash; Paris, Frantzia, 1998ko otsailaren 2a) frantses geologo eta bolkanologoa izan zen. Batez ere sumendiei buruz egin zituen filmengatik ospea lortu zuen.

## Biografia 
Afrika Erdialdeko Zerbitzuan lan egin zuen geologo gisa eta Kituro sumendiaren erupzio batean izan zen. Orduantxe erabaki zuen gai horren inguruan buru-belarri aritzea. Hala, Belgikako Bolkanologia Zentro Nazionala sustatu zuen, Bruselako Unibertsitatean horri buruzko ikastaro bat prestatu zuen eta Ikerketa Zentro Nazionaleko zuzendari bihurtu. 1981ean, arrisku natural handien prebentziorako komisario izendatu zuten, eta 1984-1986 bitartean, Estatuko idazkari izan zen arrisku naturalen eta teknologikoaren prebentzioaren sailean. Sumendien seinaleen bilakaeraz eta gas-jarioez arduratu zen.

Idazlan zientifikoez gainera, hainbat lan idatzi zituen sumendiez, baita film laburrak egin ere: 1958an, film luze bat egin zuen, *Les rendez-vous du diable* ("Deabruaren hitzorduak"), arrakasta handia izan zuena.

## Erreferentziak
Wilma Mankiller

**Wilma Pearl Mankiller** (Tahlequah, Oklahoma,  - Adair County, Oklahoma, ) amerindiar ekintzailea izan zen. Aita txerokia zuen, eta ama kaukasiarra. Hamaika urte zituela, San Franciscora aldatu zen familia. 1969an, indiarrek protesta gisa Alcatraz uhartean egindako okupazioan parte hartu zuen, eta 70eko hamarraldiaren erdialdera hasi zen txerokien nazioaren alde borrokan. 80ko eta 90eko hamarkadetan egin zen ospetsu, txerokien mugimendu abertzalearen buruzagi gisa. 1985ean, txerokien nazioko lehenengo emakumezko leinuburua izatera iritsi zen (txerokiena zen talde handiena, navajoen atzetik). Txerokien nazioaren alde borrokatzen hasi zenean, 10.000 txerokitik behera zituen nazioak; 1994rako, aldiz, baziren 156.000 lagun. Leinuburu izan zen garaian (1985-1995), indiarren burujabetasunaren aldeko hitzaldiak egin zituen, eta elkarrizketak izan zituen Reagan, Bush eta Clinton presidenteekin, txerokien aldarrikapenak helarazteko. Langabeziaren kontra eta haur txerokien hezkuntza-eskubideen alde borrokatu zen, batez ere.

## Erreferentziak
Mishna

**Mishna** () juduen ahozko legeen bilduma da, hebrearren Bibliako legeen osagarria, Gemara iruzkinarekin batera, Talmud erlijio-liburua osatzen duena.

Bibliarekin batera, juduen bizitzaren eta pentsamenduaren oinarrizko liburua da. Lege-bilketa K.a. I. mendean hasi zen, eta Judah ha-Nasi jakitunak edo *tannaim*ak burutu zuen K. o. III. mendearen hasieran. Ondoren, Palestinan eta Babilonian Mishnari buruzko bi iruzkin egin ziren, bi Gemara hain zuzen, eta ondorioz, bi Talmud liburu daude, Mishna bera, baina Gemara desberdina dutenak.

Mishna sei sail nagusitan banatua dago: ''Zera'im* (*Haziak*) edo nekazaritzari buruzkoa, *Mo'ed* (*Jaialdia*) edo ospakizunei buruzkoa, *Nashim* (*Emakumeak*) edo ezkontzari buruzkoa, *Neziqin* (*Kalteak*) edo Zuzenbide Zibilari eta Penalari buruzkoa, *Qodashim* (*Gauza Santuak*) edo erlijio-zuzenbideari buruzkoa eta *Tohorot* (*Garbikuntza'') edo garbitasun-errituei buruzkoa.

Mishna hizkuntza askotara itzuli da, eta eragin handia izan du erlijio askotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adoor Gopalakrishnan

**Moutatthu "Adoor" Gopalakrishnan Unnithan** (; Adoor, Travancore, gaur egun Kerala, 1941eko uztailaren 3a) indiar zinema-zuzendaria da.

Indiako Zinema eta Telebista Institutuan graduatu zen 1965ean, Punen, eta eskola hartako zuzendari izan zen 1987tik 1989ra. Chitralekha Film Cooperative enpresa sortu zuen, Indiako zinemagintzako lehenengoa. National Film Reiew Corporation enpresako zuzendaria izan zen 1980tik 1983ra. Filmei dagokienez, drama psikologikoak dira batez ere ezagunak. *Elippathayam* (1981, *Arratoientzako tranpa*) eta *Anantaram* (1987, *Bakarrizketa*) dira film nagusiak, intentsitate dramatiko eta errealismo handikoak biak. Indiako gaur egungo gizartearen zenbait ezaugarri erakusten dituzte, irudi sinbolikoen bitartez. Aipagarriak dira, orobat, *Swayamvaram* (1972, *Norberaren nahia*) eta *Mukhamukham* (1984, *Aurrez aurre*). Bestalde, *Cinemayude Lokam* (1983, *Zinemaren mundua*) liburua ere idatzi du. Padma Shri saria jaso zuen 1984an Indiako Gobernuaren eskutik, eta Indiako zinema-sari garrantzitsuena, Dadasaheb Phalke saria, eman zioten 2004an Indiako zinemari egindako ekarpen baliotsuagatik.

## Erreferentziak
Paul Robeson

**Paul Robeson** (Princeton, New Jersey, 1898ko apirilaren 9a - Philadelphia, 1976ko urtarrilaren 23a) Estatu Batuetako abeslari, antzezle eta beltzen buruzagia izan zen. Columbiako Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta gero abokatu gisa jardun zuen. 1921ean hasi zen antzezle-lanetan eta 1924tik aurrera arrakasta handia izan zuen antzerkian, batez ere O´Neillen lanak antzeztuz, *Jones enperadorea*, besteak beste. 1925ean herri-musika kantatzen hasi zen. Gero zineman eta antzerkian lan egin zuen eta Shakespeareren *Otelo* antzerki-lanarekin ospe handia lortu zuen. 1934an bidaldi bat egin zuen Sobietar Batasunean zehar, eta bat egin zuen ezkerreko joera politikoekin. 1950ean Estatu Batuetako gobernuak pasaportea kendu zion, Alderdi Komunistako kideak salatu nahi izan ez zituelako. Hurrengo urteetan baztertua izan zen bere jarrera politikoagatik. 1958tik aurrera, Europan bizi izan zen; Estatu Batuetara 1963an itzuli zen. Film nagusiak: *Sanders of the River* (1935); *Show Boat* (1936); *King Solomon´s Mines* (1937); *The Proud Valley* (1940).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacob Jordaens

**Jacob Jordaens** (Anberes, 1593ko maiatzaren 19a - Anberes, 1678ko urriaren 18a) flandriar margolaria izan zen. Adam Van Noorten ikaslea izan zen eta haren alabarekin ezkondu zen. Rubens (1640) eta Van Dyck (1641) hil ondoren, Herbehereetako garai hartako azken maisua da. Jordaensen estiloan berebiziko garrantzia izan zuten Rubensen, Caravaggioren eta Bassanoren lanek. Bere garaiko beste artista askok ez bezala, ez zuen bere jaioterria utzi nahi izan, eta abertzaletasun sutsu horren kutsua nabarmena da bere koadroetan ere.

Jordaens 1620-1630 hamarraldian hasi zen bere estilo propioa finkatzen. Oro har, indar handiko irudiak egin zituen, oso adierazgarriak eta edukiaren aldetik oso landuak. Kolore biziak erabili zituen eta koloreen arteko konbinazio bortitzak asmatu zituen. Bere koadroetako marrazkiak ere gogorrak dira, eta argi-itzal nabarmenak eratzen dituzte. Argia eta kolorea lantzeko zuen trebetasun berezia 1625-1630 bitarteko obretan antzematen da gehien. Rubensek eta Van Dyckek molde arranditsu eta aristokratikoa erabili zuten bezala, Jordaensek, aldiz, estilo adierazgarriagoa, sentsualagoa erabili zuen. Bere koadro batzuetan jende asko agertzen da, pilatuta bezala; pertsonaia sendoak, lodikoteak, aurpegi gorrikoak dira oro har, eta sarritan arrunkeria ere nabari da. Geroko lanek, ordea, aberastasuna eta indarra galdu zuten.

1640. urtetik aurrera Greenwicheko jauregia apaintzeko lanean jardun zuen buru-belarri. 1648tik aurrera, berriz, Suediako Kristina erreginaren margolari izan zen, eta 1652an Hagako Huis ten Bosch etxaldea apaindu zuen. Lan horretan antzematen da Jordaensen azkenaldiko neurrigabetasunerako eta patetismorako joera. Azpimarratzekoak ditu *Denboraren garaipena* eta *Orangeko Frederiko Henrikeren garaipena* muralak; arkitektura-apainduraren maisulantzat hartuak dira, eta bertan alegoria konplexua, kolore biziak eta forma bihurriak nahasten dira.

Bere sorterriko gaiak izan zituen oinarri; jaiak, festak, etab. *Errege haurra* lanean, Flandriako burgesen eta nekazarien irudiak egin zituen. Kalbinista egin zen, baina eliza katolikoetan ere lan handia egin zuen. Jordaensek egindako erretratuak arrakasta handikoak izan baziren ere, genero hori ez zuen asko landu. *Ruytergo almirantea *eta* Andre zaharra* dira erretratu ezagunenak. Beste lan aipagarri batzuk: *Ebanjelariak*,* Martin Santua gizon bat sendatzen*, *Moises haitza jotzen*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesco Rosi

**Francesco Rosi** (Napoli, 1922ko azaroaren 15a - Erroma, 2015eko urtarrilaren 10a) italiar zinemagilea da. Antzezle, gidoigile eta marrazkilaria izan zen, Luchino Viscontiren eta Italiako beste zuzendari ospetsuen laguntzaile izan aurretik. Neorrealismoaren eragina izan zuen, Visconti eta Rosselliniren bidez. Lehenengo bi filmek Estatu Batuetako film beltzen eragin handia zuten. *Salvatore Giuliano* (1961) filmarekin, arrakasta handia izan zuen nazioartean, eta gero egin zituen film politiko eta sozialen ezaugarriak finkatu zituen. Francesco Rosiren lanek Lehen Mundu Gerraren ondoren Italiaren historian garrantzia izan duten gaiak eta gertaerak aztertu eta salatzen dituzte; heriotzaren aipua etengabea da film horietan. 2008ko Berlinaleak omenaldia egin zion Francesco Rosiri, haren hamahiru film emanez; horretaz gainera, Ohorezko Urrezko Hartza eman zioten Bizitza Osoko Lorpena saritzeko.

Filmak: *Le mani sulla città* (1963, *Eskuak hiriaren gainean*), *C´era una volta* (1967, *Behin batean*), *Uomini contro* (1970, *Gizonak aurka*), *Il caso Mattei* (1972, *Mattei kasua*), *Cristo si è fermato a Eboli* (1979, *Kristo Ebolin geratu zen*), *Tre fratelli* (1981, *Hiru anaia*), *Chronica de una muerte annonciata* (1987, *Heriotza iragarritako baten kronika*).

## Erreferentziak
Jaffa

**Jaffa** (,  ahoskatua; ,  ahoskatua) Palestinako hiri arabiarra da. Mediterraneo itsasoaren ertzean dago, Tel Aviveko aldirian. Tel Aviveko administrazioarekin lotu zuten juduek 1948an.

## Ekonomia 
Metalurgia eta ehungintza.

## Historia 
Guztiz zaharra da Jaffako hiria (han lehorreratu zen Jonas, Bibliaren arabera). Egiptoarren mende egon zen K.a. 1465. urte aldera, eta filistindarrek, asiriarrek, greziarrek eta juduek (Juda Makabeo) eduki zuten mendean geroko garaietan. Berebiziko garrantzia izan zuten hango itsaslapurrek erromatarren garaian (Vespasiano).

Arabiarrek hartu zuten 636. urtean. Kristauen esku egon zen 1099tik 1187ra eta 1204tik 1275era bitarteko urteetan. XIV. eta XV. mendeetan etorri zen Jaffako hiriaren gainbehera.

Napoleon Bonaparteren gusaroste frantsesek setiatu zuten 1799. urtean, eta egiptoarren eta otomandarren mendean egon ondoren, armada ingelesa izan zen bertan 1917an. Arabiar abertzaletasunaren gune nagusia izan zen, Israelgo estatua sortu eta Tel Aviv hiriari lotu zitzaion arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Wordsworth

**William Wordsworth** (Cockermouth, Cumberland, Ingalaterra, 1770ko apirilaren 7a - Grasmere, Westmorland, Ingalaterra, 1850eko apirilaren 23a) ingelesezko poeta izan zen.

## Bizitza 
Ingalaterrako iparraldeko aintziren eskualdean jaio zen, eta hango paisaiak eragin handia izan zuen idazlearen haurtzaroan eta literatura-lanetan. Ikasketak Cambridgeko Unibertsitatean amaitu ondoren, Europan zehar ibili zen bidaiari; Frantziako Iraultzaren aldeko agertu zen. Garai hartan idatzi zuen *An Evening Walk* (1793, *Ibilaldia arratsaldean*) poema. 1795ean, nekazaritza-eremuko etxe batean hartu zuen bizilekua, eta Samuel Taylor Coleridge poeta eta kritikariaren adiskide egin zen. Handik hiru urtera, harekin batean *Lyrical Ballads* poesia-bilduma argitaratu zuen, ingeles erromantizismoaren bilakaeran eragin handia izan zuena. 1799an Grasmeren jarri zen bizitzen (aintziren eskualdea), ezkondu egin zen, eta poesiak idazteari ekin zion. 1805ean *Ode: Intimations of Immortality* (*Oda hilezkortasunari*) poema ospetsua idatzi zuen; garai berean *The Prelude* (*Preludioa*) poema-bildumen zirriborroa aurreratu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Wordsworth, William; Elkoroberezibar, Miguel Angel: *William Wordsworth (1770-1850); The oak of Guernica (Itzul.: Gernikako arbola*. - Egan, 1996-1, 146-147.
Antoni Ros-Marbà

**Antoni Ros-Marbà** (Hospitalet de Llobregat, 1937ko apirilaren 2a) katalan orkestra-zuzendaria da.

Bartzelonako Kontserbatorioan sartu zen, eta hango zuzendaritzan lan egin zuen Toldrárekin batera. Celibidacherekin ikasi zuen Vienan, eta Martinonekin, Dusseldorfen. 1965ean, Radiotelevisión Española orkestra sinfonikoaren zuzendari izendatu zuten, eta hainbat orkestra ospetsu zuzendu ditu harrezkero: Ciudad de Barcelona Orkestra (1967), Espainiako Orkestra Nazionala (1978-1981) eta Holandako Ganbera Orkestra (1979). Era berean, Operako Antzoki Nazional-Errege Antzokiko musika-zuzendari ere izan zen. Estilo eklektikoko zuzendaria da, eta haren errepertorioan nabarmentzekoak dira obra barrokoak eta erromantikoak. Nazioartean karrera zabala osatu du orkestra-zuzendari gisa. Konposizioaren alorrean, Manuel de Fallaren *Fuego fatuo* eta *Concierto desconcertante* (1986) obrak suite orkestral gisara moldatu ditu. Espainiako Musikako Sari Nazionala (1989an, Cristóbal Halffterrekin batera) eta Kataluniako Generalitatearen Creu de Sant Jordi saria eman dizkiote.

## Erreferentziak
Gérard Fromanger

**Gérard Fromanger** (Jouars-Pontchartrain, Yvelines, Frantzia, 1939ko irailaren 6a - Paris, 2021eko ekainaren 18a) frantses pintorea izan zen. Alberto Giacomettiren eragina sumatzen zaio hainbat lanetan.

## Biografia 
1966an egin zuen lehen erakusketa. 1968ko maiatzeko gertakizunen ondoren, Arte Ederretako Lantegi Herrikoiak bultzatutako erakusketan hartu zuen parte, greban zegoen lantegi batean egindako bederatzi eskultura kalean erakutsiz (*Souffles*). Poliziak eskultura guztiak puskatu zizkion. Lan horrekin sormen estetikoa eta kontzientzia politikoa uztartu nahi izan zituen.

Beste lan aipagarri batzuk hauek dira: *Boulevard des Italiens* (1971, "Italiarren bulebarra"), *Le Peintre et le Modèle* (1973, "Pintorea eta Modeloa"), *Le désir est partout* (1975, "Desira edonon dago"), *Questions* (1977, "Galderak"), *Tout est allumé* (1980, "Dena argituta dago"), *La Chine à Hu-Xian* (1983).

Hainbat filosofok, hala nola Michel Foucault, Gilles Deleuze eta Félix Guattarik, Fromangerren lana osatzen duten serie desberdinak aztertu dituzte. Jacques Prévert idazleak lan bat eskaini zion 1971n: *Gérard Fromanger boulevard des Italiens*.

## Erreferentziak
Aethalops aequalis

***Aethalops aequalis*** Aethalops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Aethalops aequalis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Judith Weir

**Judith Weir** (Cambridge, Ingalaterra, 1954ko maiatzaren 11) eskoziar musikagilea da. Antzerki musikaleko partiturak idazteagatik da ezaguna.

John Tavernerrek eman zizkion musika-eskolak, eta Eskoziako Gazte Orkestran jo zuen gaztetan. Gero, Robin Hollowayrekin ikasi zuen Cambridgeko King's Collegen. Bere lehenbiziko piezek -*Out of the Air* (1976) eta ''King Harald's Saga* (1979)- oso estilo pertsonala dute, eta geroagoko obretako hots-argitasuna eta pertzepzio dramatikoa antzematen dira. Musika-iturri baztertuak edo alternatiboak aztertu ditu bereziki: Txina, Serbia, Eskozia eta Espainiako herri-musika, besteak beste. Hori dela eta, pieza harrigarriak idatzi ditu, hala nola *The Consolation of Scholarship* (1985), *A Night at the Chinese Opera* (1987) eta *Heaven Ablaze in His Breast* (1989) drama musikalak eta *The Vanishing Bridegroom* (1990) eta *Blond Eckbert'' (1994) operak. Bai konposizio horien bai obra instrumentalen bereizgarri da hizkuntza melodiko eta harmoniko berezia eta orkestrazio urria dutela.

## Erreferentziak
Christoph Mäckler

[thumb|260 px|Neuer Portikus erakusketa-etxea ([Frankfurt am Main|Frankfurt), Christoph Mäcklerrek diseinatua.]]

Christoph Mäckler (Frankfurt, Alemania, 1951ko apirilaren 17a) arkitektoa da.

## Bizitza 
Darmstadteko eta Aachengo unibertsitateetan ikasi zuen arkitektura. 1976tik 1978ra, O.M. Ungersekin eta Gottfried Böhmekin lan egin zuen. Berlinen, Schinkel sari ospetsua lortu zuen 1979an. Behin titulu hori lortu zuenean, lehenengo estudioa zabaldu zuen jaioterrian, arkitektura- eta hirigintza-lanetan aritzeko. Handik hiru urtera, hiri horretako udalean lan egin zuen. 1987an, Frankfurterako proiektua erakutsi zuen Berlingo Arkitektura Museoan. 1988an, Berlingo Kunsthallen erakutsi zuen bere lana, eta, handik urtebetera, Parisen. 1991n, Veneziako Biurtekoan parte hartzeko hautatu zuten. Irakasle gisa aritu da Kasselen, Braunschweigen eta Napolin.

Egin dituen lanen artean, aipagarriak dira Sossenheim haurtzaindegia eta Arte Institutuaren eraikinaren zabaltze-lanak Frankfurten, Konstantzako aintzirako etxebizitzak, Berlingo Kulturagunea, Negoziogunea Lindencorson (1993) eta Kantziler Federalaren kabinetea (1994).

## Erreferentziak
Carl Gustav Hempel

**Carl Gustav Hempel** (Oranienburg, Alemania, 1905eko urtarrilaren 8a - Princeton, New Jersey, AEB, 1997ko azaroaren 9a) zientziaren filosofo estatubatuarra, jatorri alemaniarrekoa, izan zen.

## Biografia 
Nazismoaren garaian Estatu Batuetara joan behar izan zuen. Reichenbachen ikasle izan zen, eta Berlingo zirkuluko kide; harreman estuak izan zituen Vienako zirkuluarekin ere. Enpirismo logikoaren ikertzaile gisa (bi zirkulu horien aztergai nagusia hori baitzen), garrantzi handiko ekarpenak egin zizkion kritika operazionalistari, baieztapenaren teoria kualitatiboaren azterketari, azalpen zientifikoaren teoriari, kontzeptu eta teorien sorreraren azterketa sistematikoari zientzia enpirikoan, eta ezagutzaren esanahiari buruzko irizpide enpirikoaren azterketari. Enpirismo logikoaren esparruan, zalantzan jarri zuen hain garbia ote den zientziaren eta metafisikaren arteko banaketa.

Lan nagusiak: "Kontzeptuaren sorrera" (1961); "Zientzia enpirikoaren oinarriak" (1961); "Azalpen zientifikoaren eta zientziaren filosofiaren alderdiak" (1965); "Zientzia naturalaren filosofia" (1966).

## Erreferentziak