Bos taurus

***Bos taurus*** bobidoen familiako ugaztun ungulatu bat da. Aspaldi etxekotu zen uro edo basazezenetik abiatuta —egun galdua egon arren— haragitarako, esnetarako, larrutarako zein zamarako. Emeak behi dira, eta arrak zezen. Ar zikiratuei idi izena ematen zaie eta jaio berriei zekor. Ugaztun honek daukan garrantzi ekonomiko eta sozialagatik, eta gizakiek berarekin duten harremana dela eta, izen ugari jasotzen ditu.

Euskal Herrian abere usuenetakoak dira, ardiekin eta txerriekin batera. Herrialde batzuetan —Indian, besteak beste— animalia sakratuak dira. Munduan 1.300 milioi abelburu baino gehiago daude.

## Taxonomia 
Carolus Linnaeus izan zen espeziea izendatzen lehena, hiru espezie identifikatu baitzituen: *Bos taurus*, *Bos primigenius* eta *Bos indicus*. Egun, bigarrena (uroa) galduta dago eta, oro har, batu egin dira espezie trinomial bakar batean: *Bos primigenius taurus* izenekoa.

## Izenak 
*Bos taurus* espezieak izen ugari hartzen ditu euskaraz, sexuaren eta adinaren arabera:

* **behi**: eme heldua;
* **zezen**: ar heldua;
* **idi**: ar zikiratua;
* **zekor, txahal**, **aratxe**: gaztea;
* **urrixa**: zekor emea;
* **idisko**: zekor arra;
* **bigantxa**: 3-12 hilabeteko emea;
* **biga**: 1-3 urteko emea;
* **zezenko**: 2-3 urteko arra.

Oro har, behiak euskaraz **abelgorri** dira (bertako arraza gorriei behintzat, betizu eta behi piriniotar); ardiei **abelzuri** esaten zaie, eta zaldi-behorrei **abelbeltz.**

Beste izendapen berezi batzuk:
* **aurer**, erronkarieraz;
* **auger**, aezkeraz.

### Burua 
250px|thumb|Behiaren burua.
Hortzeria belarra jateko moldaturik dauka. Helduek 32 hortz dituzte, zortzi ebakortz, lau aurreko hagin eta hiru hagin, baraila erdi bakoitzeko. Ebakortzak behe aldean soilik daude eta aurrerantz orientaturik ditu, belarra erraz ebakitzeko. Goi aldean bururdi edo kuxin moduko bat baino ez du. Barailarekin mugimendu zirkularrak egin ohi ditu belarra ongi xehatu ahal izateko. Aurpegi mutur zabal eta lodi du, eta usaimena oso garatua. Bekokia nahiko zapala du. Buru lodia eta bi adar ditu alde banatara ateratzen direnak, eta aurrerantz okertzen direnak. Belarriak zintzilik izaten ditu, tronpeta itxuraz. Lepo sendo eta laburra du eta kokospea zintzilik izaten du.

Begiak globularrak dira

Behiak lau hanka ditu eta apatxean adarki batez estalitako behatz bi ditu, artiodaktilo guztien gisara.

### Digestio aparatua 
Hausnarkari izanik bi fasetan burutzen du janariaren digestioa. Aparato poligastrikoa du horretarako, hau da, urdailak lau atal ditu: hiru aurre-urdail (errumena, erretikulua eta omasoa) eta benetako urdaila (abomasoa). Landareen karbono hidrato gogorren (zelulosa, hemizelulosa eta pektinak) digestioa egin dezake horrela.

Elikagaiak jasotzen dituen aurreneko zatia errumena da. Urdailaren bolumenaren %&nbsp;80 hartzen du eta hormetan milaka milioika mikroorganismo anaerobio ditu (bakterioak, protozooak eta onddoak), horiek gluzidoak degradatu eta kate laburreko gantz azido bihurtzen dituzte (azido azetikoa %&nbsp;60, azido propanoikoa %&nbsp;20 eta azido butirikoa %&nbsp;15). Osagai nitrogenatuen katabolismoa ere egiten dute. Errumenaren pHa 7 eta 5,5 artean egon ohi da da listuaren tanpoi funtzioari esker. Ugaltze zikloak 21 egun irauten du. Behiak bederatzi hilabeteko haurdunaldia izaten du eta erditu ondoren 30-80 egunetan zehar ez da susara izaten.

Gaur egun granja eta baserrietan bizi da eta gizakiak intseminazio artifizial bidez sartzen dio zezenaren hazia behiari eta berak markatzen ditu zikloak.

## Elikadura 
Landarejalea da erabat. Belarrak, zurtoinak, hostoak, haziak eta sustraiak jaten ditu, batez ere *Poaceae* landareak (gramineoak); nitrogeno iturri garrantzitsuak diren hirustak eta argi belarra ere bai. Baserri eta landetxeetan belar ondua ematen zaio neguan.

## Patologiak 
### Mikrobio gaixotasunak 
Bakterioak behi aziendaren zenbait gaixotasunetan inplikatuta daude. Digestio aparatuan enterotoxemiak eragiten dituzte, *Escherichia colik* eragindako beherakoak eta salmonelosia. Zenbait bakteriok eragiten dute mastitisa aziendan. Pasteurelosia, bruzelosia eta keratitisa ere behien bakterio gaixotasun ohikoak dira. Aziendarentzat, mikobakteriorik arriskutsuenak tuberkulosia eta paratuberkulosia eragiten dutenak dira.
[ezkerrera|thumb|[Tetanos|Tetanosak jotako behi bat.]]
Birusak ere maiz dira beien gaixotasunen eragile. Errotabirusak eta koronabirusak zekor gazteen beherakoeni erantzule izan ohi dira. Behien beherako birala abortuak ere sortzera iritsi daiteke, eta behien leukosiaren birusak immunitate sistemari eragiten dio. Titiburuetan, birusek herpesa, papilomak eta  tumoreak eragin ditzakete. Gaixotasun biralak batzuetan oso kutsakorrak izan daitezke eta abere ustiategietan arazo larriak eragin ditzakete, hala nola, amorrua, nerbio sistemaren gaixotasun bat, sukar aftosoa eta mingaini urdina.

Rickettsiak eta mycoplasmak dira behien klamidiasiaren eta Q sukarraren sortzaile, abortuak eragin ditzaketen bi gaixotasun, baita behien perineumonia kutsakorra ere, biriketako gaixotasuna.

Behien patologia batzuk bereziki arazotsuak dira, gizakiei transmititu ahal zaizkien neurrian. Besteak beste, listeriosia, Erysipelothrix rhusiopathiae, lupu beltza, tetanosa, botulismoa, leptospirosia, bruzelosia, tuberkulosia, salmonelosia, klamidiek eragindako infekzioak, Q sukarra, amorrua, Rift haraneko sukarra, edo behien entzefalopatia espongiformea, Creutzfeldt-Jakoben gaixotasuna eragin dezakeena.

### Parasitoak 
[thumb|[Akain|Akainak ektoparasito arruntak dira bobidoen artean.|ezkerrera]]
Zenbait intsektu (euli, eltxo, ezpara eta abar) traba izan daitezke behientzat, benetako bizkarroi izan gabe. Behien kanpo parasitoak, batez ere, akainak dira, gaixotasun askoren bektoreak, hala nola bruzelosia edo piroplasmosia; baita ere, zorriak, hazteriaren akaroak eta zenbait euliren larbak. Barne parasito nagusiak birika eta hesteetako Strongylida eta Trematodak dira.

Afrikan, behi aziendak tripanosomen generoko parasito txikien eragin paira dezake. Bertako behiek tripanosomek eragindako infekzioari eta gaixotasunari aurre egiteko gaitasuna garatu zuten. Gaixotasunarekiko erresistentzia oso txikia duten zebuek askotan bertako arrazekin gurutzatu izan dira haien erresistentzia hobetzeko.

## Historia 
[thumb|250x250px|[Uroaren marrazkia.]]
Uroaren etxekotzea duela 10.000 urte inguru gertatu zen Ekialde Hurbilean eta Indian. Ikerlari batzuen ustez, ordea, Europako behiak Asian etxekotu eta Danubio ibaian zehar edo Mediterraneo kostaldetik iritsi ziren, orduko populazio migrazio ibilbideekin batera. Uroaren eta zenbait arrazaren DNA azterketek azaldu zuten hipotesi berri hori.

Hain goiz etxekotu zenez, ulergarria da behi arraza ugari egotea. Europan hautespen artifizial tradizionala antzinako prozesua izan zen, baina XVIII. mendetik aurrera era sistematikoan erabili zen. XIX. mendearen amaieran, zuhaitz genealogikoak argitaratu hasi ziren, Ingalaterran lehenik, Europa mendebaldean geroago. XX. mendean, arraza gehienak desagertu egin ziren, ekoizpen handiena zuten arrazak hobetsi zirenean.

## Garrantzi ekonomikoa 
Etxekotu zenetik bertatik funtzio ugari bete zituen behiak: gurdiak eta goldeak tiratzea, zamari lanak egitea, eta haragia edo esnea ematea, nagusiki. Adarrak eta larrua ere tresnak, jantziak edo oinetakoak egiteko erabiltzen ziren, eta, azkenik, gorotza landa lurren ongarri garrantzitsu bat izan da beti.

Esan daiteke munduko herrialde guztietan daudela behiak. Ehunekotan, herrialde hauek dira munduan behi azienda gehien zituztenak 2024an:

### Behia 
#### Esnea 
Esnea emeek sortzen dute, zekorra izan ondoren. Horregatik, egungo ekoizpenean haurdunaldiak erregulatu egiten dira, ahalik eta esne gehien ekoizteko. Esnea jeztea duela 10.000 urte hasi zenez geroztik, berehala zenbait herrirentzat bizirauteko ezinbesteko baliabidea izan zen. Europan, esnearen kontsumoa nahiko apala izan zen antzinaroan. Hastapenetan, baserritarrek soilik erabiltzen zuten esnea, bazterrezinezkoa baitzen haientzat, baina astiro-astiro esnekiak asko hedatu ziren, gurina bereziki. Gaur egun, esnekien industria oso garrantzizkoa da Mendebaldean, gazta, gurina, esne gaina eta jogurta eguneroko jaki arruntak baitira. UHT kontserbazio tratamenduaren asmakuntzak aurrerapauso handia ekarri zuen, esnearen eguneroko kontsumoa orokortu zedin. 

Herrialdeen arabera, aldaketa handiak daude behi bakoitzeko errendimenduari dagokionez. Bereziki etekin handia ateratzen da Ipar Amerikako eta Europako herrialdeetan, abeltzaintza eredu intentsiboa baitago herrialde horietan. Aldiz, Afrikan, nahiz behi kopuru handiena bildu, ekoizpena apalagoa da proportzioan. Europako Batasuneko eta Ipar Amerikako herrialdeetan kontsumitzen dira gehien esnea eta esnekiak, eta, neurri txikiagoan, Argentinan, Australian eta Zeelanda Berrian.

#### Haragia 
Haragiaren ekoizpena bi bidetatik sortzen da: batetik, esnetarako behietatik, esne ekoizpena agortu ondoren; eta, bestetik, haragitarako propio hazten diren behietatik. Munduan, behi haragi ekoizle handienen artean zeuden, 2024an, AEB (%&nbsp;12,3), Brasil (%&nbsp;10,9), Txina (%&nbsp;7,8), Europar Batasuna (%&nbsp;6,5), India (%&nbsp;4,6), Argentina (%&nbsp;2,9), Australia (%&nbsp;2,6), Mexiko (%&nbsp;2,3), Errusia (%&nbsp;1,4) eta Kanada (%&nbsp;1,3).

### Zezena 
[250px|thumb|Zezen suhar bat, [Kolonbia|Kolonbian.]]
Abelgorrien balio ekonomikoa dela-eta, behiak ernaltzeko erabiltzen dira zezenak. Eginkizun nagusi horrez kanpo, Espainian, Latinoamerikako zenbait herrialdetan eta, maila apalagoan, Frantzian, zezen suharrak hazten dira, hautapen genetiko zorrotzak erabilita, zezenketak egiteko, nahiz zezenketen aurkako mugimenduak eraginda, herrialde askotan mugak edo debekuak ezarri izan diren. Ameriketako Estatu Batuetan, rodeoak zezenekin egiten dira.

### Idia 
Idia zezen zikiratua da, eta goldea edo gurdiak tiratzeko erabili izan da aro modernora arte, traktoreak eta bestelako makineriak guztiz ordeztu zuen arte. K.a. IV. milurtekoan jadanik erabiltzen zen Ilgora Emankorrean eta, geroago, Egiptora, Europara eta Asiara zabaldu zen. Europan, Erdi Arora arte idiak bakarrik erabiltzen ziren nekazaritza lanetan, baina pixkanaka zaldia haren tokia hartzen hasi zen.

Idiek bikotean egiten dute lan eta uztarri batek lotzen ditu biak. Euskal Herrian, herri kirol bat sortu zen jarduera honen inguruan, idi-dema.

## Ingurumen eragina 
[thumb|Behi azienda [Berotegi-efektua|berotegi gasen emisioak areagotzen laguntzen duen faktoretzat hartu izan da, bereziki halako itxitura handietan biltzen denean.]]
Elikadura eta Nekazaritza Erakundearen (FAO) 2006an egindako txosten baten arabera, behi azienda «berotegi efektuko gasen %&nbsp;18ren sortzailea» da. Gizakiak elikatzeko eta janzteko, behi ekoizpenak mundu osoko ekosistemak presionatzen ditu, eta munduaren ingurumen arazo handienetako bat dela diote adituek, bai eskala lokalean, bai globalean.

FAOren txostenak ardiek, oilaskoek, txerriek eta ahuntzek eragindako ingurumen kalteak ere ebaluatu zituen arren, munduan diren 1.500 milioi behi eta idiak jotzen zituen klima aldaketan eragin negatibo handiena dutenak, baita espezieen suntsipenean ere. Txostenak ondorioztatu zuenez, aldaketarik egin ezean, abelgorriek eragindako kalte izugarriak bikoiztu egingo lirateke 2050erako, giza kontsumorako haragi eskaera handitu ahala. Txostenak proposatzen zuen, besteak beste, abeltzaintza industria era intentsiboagoan antolatzea, lur gutxiago behar baita ekoizpen mailari eusteko. Behiek metano bolumen handia sortarazten dute, %&nbsp;95 korroka bitartez, eta ez puzker bidez. Metanoaren karbonoa fotosintesiaren bidez sortutako landarediaren digestiotik datorrenez, prozesu horren bidez airera askatzea kaltegabetzat joko litzateke, atmosferako karbonoaren gehikuntzarik ez dagoelako; fotosintesiaren bidez airetik karbono dioxido gisa sortzen da, eta metano gisa itzultzen da. Hala ere, metanoa askoz ere berotegi efektuko gas indartsuagoa da karbono dioxidoa baino, 23-50 aldiz berotze efektu handiagoa eragiten baitu. Takahashi eta Young adituen iritziz, «atmosferako metano kontzentrazioaren igoera txiki batek ere ekarpen larria egiten dio berotze globalari». Metano iturri hori murrizteko metodoak ikertu izan dira, elikadura gehigarriak edo mikrobio metano sortzaileen proportzioa murrizteko tratamenduak erabiliz, txertoen bidez, besteak beste.

Behitegi intentsiboetan, behiak batez ere artoa duen dieta kontzentratu batekin elikatzen dira, horrela zama azkar irabazten baitute, baina horrek albo ondorioak ditu, digestio aparatuan azidotasun handiagoa eragiten duenez. Abeltzaintza intentsiboko zaborrek eta beste produktu eratorriek ondorio larriak dituzte ingurumenean, behar bezala tratatzen ez direnean.

Aldiz, abeltzaintza estensiboak tokian tokiko belarrak eta forbeak hazteko ingurumen egoki bat sor dezakeen arren, munduko eskualde gehienetan behiak biodibertsitatea murrizten ari dira, hazten ari den giza populazioaren elikadura eskearengatik gehiegi larratzen baitira.

Zezen gorria Marirekin lotuta agertzen zaigu, eta askotan leize eta harpeen zaindaria da. Beste batzuetan, Mari bera da hauetako abere bat bihurtzen dena. Behiak ugalkortasunaren ikur dira zenbait kulturatan, besteak beste hinduismoan, eta dirudienez gurean ere bai. Hori izan daiteke, agian, Marirekiko beste lotura bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Idi demak
* Betizua
* Euskal Herriko behi arrazak
* Behien entzefalopatia espongiformea (*Behi eroen gaitza*)
* *Bos taurus primigenius*
* Zebua
* Zerrenda:Animalien hotsak

## Kanpo estekak 
*  *Bos taurus* Integrated Taxonomic Information System - ITIS
*  *Bos taurus* Global Invasive Species Database (web.archive.org)
*  *Bos taurus* genomaren fitxa NCBI