open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Viktor Hambardzumyan

**Viktor Hambardzumyan** —, *Viktor Amazaspovitx Ambartsumian* izen-deiturekin errusieratua— (Tbilisi, Errusiar Inperioa —egun Georgia—, 1908ko irailaren 18agreg./irailaren 5ajul. - Biurakan, Armenia, 1996ko abuztuaren 12a) astrofisikaria izan zen, etniaz armeniarra. Izarren eraketari eta elkarketari buruz egin zituen ikerketengatik da, batez ere, ezaguna. Leningradeko Unibertsitatean ikasi zuen. Biurakango behatoki astrofisikoa sortu zuen, eta hango zuzendaria izan zen. Armeniako Zientzien Akademiako lehendakaria ere izan zen (1947-1993). 1960an Bruce domina irabazi zuen. Nazioarteko Astronomia Elkarteko lehendakaria izan zen, eta Lurretik kanpoko zibilizazioei buruz hainbat hitzaldi eman zituen.

## Erreferentziak
Bubastis

thumb|alt=|Ramses II.aren erreinaldian mendean hartutako hiriak irudikatzen dituen inskripzioa.
**Bubastis** (antzinako grezieraz: Βούβαστις, *Boubastis* edo Βούβαστος, *Boubastos*; egiptoeraz, *Pi-Bastit* «Basteten hiria»; hebreeraz, *Pibeseth*; egun *Tell Basta*) Behe Egiptoko antzinako hiria zen, Bastet jainkosaren omenez eraikia. Egiptoko hiriburu izan zen, Tebasen ordez, XIX. dinastiaren garaian (K.a. 1314 - K.a. 1200); Une gorena Xexonk I.aren erreinaldia izan zen (K.a. 950). Persiarrek suntsitu zuten K.a. 352. urtean. 1887-1889 urteetan egindako indusketek agerian utzi zuten Herodotok aipaturiko tenplu handia (K.a. 4.000 inguruan eraikia). Tenplu horretan egiten ziren Basteten ohorezko ospakizunak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfred Brendel

**Alfred Brendel** (Wiesenberg, Moravia, 1931ko urtarrilaren 5a – Londres, 2025eko ekainaren 17a) austriar piano-jotzailea izan zen. Edwin Fischerren ikasle izan zen, eta 1949an Busoni saria irabazi zuen. 1960an Vienako orkestra filarmonikoarekin Salzburgoko jaialdian kontzertu ahaztezin bat eman ondoren, Brendelen karrerak izugarrizko goraldia izan zuen, bakarlari gisa batez ere. Brendel oso perfekzionista izan zen, eta jendaurreko agerraldiak asko neurtu izan zituen. Bere errepertorioa Mozartekin hasi eta Schönbergeraino iristi zen. Hala ere, musikagile gustukoenak Schubert, Beethoven eta Liszt zituen.

## Erreferentziak
Pierre Duhem

**Pierre Duhem** (Paris, 1861ko ekainaren 10a - Cabrespine, Aude, 1916ko irailaren 14a) frantses fisikaria eta filosofoa izan zen.

Fisika-legeak osaturiko sinbolo-sistemak behin-behinekoak eta erlatiboak direla zioen, eta gizonarentzat fisikaz haraindiko ordena dela garrantzitsuena. Obra nagusiak: *La Théorie physique, son objet et sa structure* (1906, *Teoria fisikoa, xedea eta egitura*) eta *Le Système du monde, histoire des doctrines cosmologiques de Platon à Copernic* (1913. urtean hasia, *Munduaren sistema, dotrina kosmologikoen historia Platonengandik Kopernikorenganaino*).

## Erreferentziak
Tawfiq al-Hakim

**Tawfiq al-Hakim** edo **Tawfik el-Hakim** (; Alexandria, 1898ko urriaren 9a - Kairo, 1987ko uztailaren 26a) egiptoar idazlea izan zen. Arazo politiko-sozialak erabili zituen bere eleberrietako gai gisa: *Kanpainako lege-arduradun baten egunkaria* (1937). Antzerkigile oparoa zen; mito klasikoak, *Mila eta bat gau *eta tradizioa zituen inspirazio-iturri, eta sinbolismoz beteriko molde errealistez janzten zituen bere obrak: *Xerezade* (1934), *Edipo Errege* (1939), *Pigmalion* (1942), *Sultanaren dilema* (1960), *Egun batean esan nuen* (1970). XX. mendeko antzerkigile egiptoarretan seinalatuena izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ixion

Greziar mitologian, **Ixion** Tesaliako heroia zen, lapiten erregea. Hiltzaile eta zin-hausle zela eta, jendeak baztertu egin zuen, eta erotu egin zen. Baina Zeus errukitu, eta Olinpoan hartu zuen. Ixion, ordea, Hera limurtzen saiatu zen. Zeusek Heraren itxurako laino bat egin zuen, eta mamu horren eta Ixionen loturatik Zentauro sortu zen, zentauroen aitalehena. Ixion, amarruaz konturatzeke, harro zegoen bere lorpenaz. Zeusek orduan Hermesi agindu zion infernuetan betirako biraka ibiliko zen gurpil irazeki batean lot zezala.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agustin Arruti

**Agustin Arruti Larragoien** (Aia, Gipuzkoa, 1780 &ndash; 1837), **Izuela Artzaina** izengoitiz ezaguna, gipuzkoar bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Aiako Altzola auzoan jaio zen, Izuela baserrian, eta bertsolaritzaren historian ezagutzen den lehen bertsolarietako bat da Izuela artzaina. Gerora, herrian oso errotuak geratu dira haren ateraldiak, eta herri ipuinetako pertsonaia bihurtu da. Ezaguna da, besteak beste, *Txakur gorri txikitxo* bat izeneko bertso-saila hark jarria. Antonio Zavalak jaso zituen Izuela Artzainaren bertsoak *Pastor Izuela / Ezkioko ta Segurako itxuak* izeneko liburuan.

## Erreferentziak
Antonio Lizarraga

**Antonio Lizarraga Eskiroz** (Iruñea, 1817 &ndash; Erroma, 1877) nafar jeneral karlista izan zen.

## Biografia 
17 urte besterik ez zuela jarri zen Zumalakarregiren agindupean. Barbastro, Huesca eta Oristako guduetan parte hartu zuen, azken horretan zauriturik suertatu zen. Hirugarren Karlistaldia hasi zenean eta teniente koronel zela, Gipuzkoako oste karlistako komandante nagusia, eta gero Aragoikoa eta Kataluniakoa izendatu zuten hurrenez hurren. La Seu d'Urgelleko plaza babesten ari zela Martínez-Campos jeneral liberalak preso hartu zuen. Handik bi urtera hil zen Erroman.

## Erreferentziak
John Tyndall

**John Tyndall** (Leighlin-Bridge, Carlowko konderria, 1820ko abuztuaren 2a - Hindhead, Surrey, 1893ko abenduaren 4a) irlandar fisikaria izan zen.

Fisikako irakasle izan zen Londresko Royal Institution eskolan. Lan eta ikerketa asko egin zituen magnetismoari, argiari, soinuari, elektrizitateari eta beroari buruz. Bere lanari zor zaio egun *Tyndall efektua* izendatzen duguna: gas edo isurkari batean dauden koloide zatikien argi igorpena. Koloide zatiki horiek oso txikiak dira (ezin dira ikusi mikroskopio optikoan), eta suspentsioan zehar ikusgai den argi kono bat agerrarazten dute. Efektu hau ultramikroskopioetan erabiltzen da.

## Ikus, gainera 
* Tyndall efektua.

## Erreferentziak
Roger Vadim

**Roger Vadim**, jaiotzez **Roger Vladimir Plemiannikov** (Paris, Frantzia, 1928ko urtarrilaren 26a - *ibidem*, 2000ko otsailaren 11) frantses zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Haren lehen filmak, *Et Dieu… créa la femme* (1956, "Eta Jainkoak emakumea sortu zuen"), eskandalua sortu zuen, eta bere emazte Brigitte Bardot antzezlea ezagutarazi zuen; hura du bere filmik ezagunena. Geroztik, eskandalua sortu nahi zuten film hotzak eta azalekoak egin zituen.

Estatu Batuetan ere ari izan zen lanean, baina ez zuen arrakastarik izan.

## Filmografia 
* 1956: *Et Dieu… créa la femme*
* 1957: *Sait-on jamais...*
* 1958: *Les Bijoutiers du clair de lune*
* 1959: *Les Liaisons dangereuses*
* 1960: *Et mourir de plaisir*
* 1961: *La Bride sur le cou*
* 1962: *Les Sept Péchés capitaux*, ''L'Orgueil* atala
* 1962: *Le Repos du guerrier*
* 1963: *Le Vice et la Vertu*
* 1963: *Château en Suède*
* 1964: *La Ronde*
* 1966: *La Curée*
* 1968: *Histoires extraordinaires*, *Metzengerstein* atala
* 1968: *Barbarella*
* 1971: *Pretty Maids All in a Row*
* 1972: *Hellé*
* 1973: *Don Juan 73 ou Si Don Juan était une femme...*
* 1974: *La Jeune fille assassinée*
* 1976: *Une femme fidèle*
* 1980: *Jeux érotiques de nuit*
* 1981: *The Hot Touch*
* 1983: *Surprise Party*
* 1988: *And God Created Woman''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicolas Bouvier

**Nicolas Bouvier** (Geneva, Suitza, 1929 &ndash; 1998) frantsesezko idazlea izan zen. Argazkilari eta bidaiaria, bere joan-etorrien ingurukoak ditu idazlan gehienak: ''L'usage du monde *(1963), *Le Japon *(1967) eta *Ceylan *(1981). Irlandan, Estatu Batuetan, Txinan eta Korean ere ibili zen: *Journal d'Aran et d'autres lieux*(1990). *Le dehors et le dedans''(1982) liburuan bildu zituen bere poemak. 1995ean, Ramuz saria eman zioten bere obra idatziagatik.

## Erreferentziak
Ramón Serrano Súñer

**Ramón Serrano Súñer** (Cartagena, 1901eko irailaren 12a - Madril, 2003ko irailaren 1a) espainiar politikari frankista izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen Zaragozan, Bolonian eta Erroman. 1933. urtean diputatu hautatu zuten CEDA koalizio eskuindarraren eskutik. Franco diktadorearen ezkonanaia zen, eta falangisten batasuna bultzatu zuen. Francoren lehen lau gobernuetako kidea izan zen, eta Alemaniaren eta Italiaren aldeko agertu zen Bigarren Mundu Gerran. 1942. urtean gobernutik baztertu zuten Begoñan karlisten eta falangisten artean izan ziren istiluak zirela eta. Saiakera-liburuak idatzi zituen.

## Lanak 
* *Entre Hendaya y Gibraltar* (1949) 
* *Escrito en España* (1976; Dionisio Ridruejorekin batera). ISBN 10: 84-312-0152-5
* *Entre el silencio y la propaganda, la historia como fue (Memorias)* (1977). 
* *De anteayer y de hoy* (1981). 
* *Dictámenes y recursos de casación civil* (1985). 
* *Política de España, 1936-1975* (1995). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Canalejas

**José Canalejas y Méndez** (Ferrol, Galizia, 1854ko uztailaren 31 &ndash; Madril, Espainia, 1912ko azaroaren 12a) espainiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Alderdi liberaleko kidea, diputatua eta ministroa izan zen (1888-1890; 1894-1895; 1902). Espainiak bere koloniak galdu ondoren, elizaren aurkako eta demokraziaren aldeko kanpaina sutsua egin zuen Espainiako Gorteetan.

Ministroen Kontseiluko lehendakaria izan zen 1910-1912 urteetan. Gobernura iritsi zenean, kontsumo-zerga ezabatu eta nahitaezko soldaduska ezarri zuen, eta erlijio-ordenen jarduna mugatu. Madrilgo Puerta del Solen hil zuen Manuel Pardiñas anarkistak.

## Erreferentziak
Juan-juan

thumb|Juan-Juan edo Rouran khaganerriaren mapa.
**Juan-juan**, batzuetan **Jwen-jwen**, **Jou-jan**, **Jeu-jen**, edo **Geougen** (txineraz, «inurri-intsektuak»), Asiako erdialdeko herri mongoliarren konfederazioa izan zen.

Mantxuriatik Turkestanera zabaltzen zen inperio bat osatu zuen konfederazio honek V. mendearen hasieratik VI. mende erdialdera arte.

Hunoekin batu ziren aliantzan, eta Txinako iparraldeko Wei dinastiaren aurka borrokatu ziren. 552. urtean, inperio horretan bizi ziren herri turkiarrak matxinatu eta, Wei dinastiaren laguntzaz, menderatu egin zuten juan-juan inperioa. V. mendean Europa aldera jo zuen herri avaroa juan-juan taldeko herria zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros diadema

***Hipposideros diadema*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros diadema'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Pantagruel

**Pantagruel** François Rabelais frantses idazleren *Horribles et épouvantables faits et prouesses du très renommé Pantagruel* (1532, *Pantagruel guztiz ospetsuaren balentria izugarriak*) laneko pertsonaia, Gargantua erraldoiaren semea. Aitaren antzeko erraldoia da Pantagruel; berezko zentzuez egiten dio aurre bidean aurkitzen dituen bidegabekeria eta desmasia orori. Garai hartako Frantzian nagusi ziren erakunde eta gizarte-moldeen etengabeko satira da. Aipagarria da euskarazko zenbait esaldi agertzen direla protagonisten ahotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahmed Ben Bella

**Ahmed Ben Bella** (Maghnia, Aljeria Frantsesa, 1916ko abenduaren 25a - Aljer, 2012ko apirilaren 11) aljeriar politikaria izan zen. Aljeriako lehenbiziko presidentea izan zen 1963-1965 bitartean.

## Bizitza 
Frantziako Armadako ofizialorde ohia, Aljeriako jaikialdiaren buruzagi bihurtu zelarik, Frantziara baztertu zuten 1956tik 1962ra bitartean. Eviango Itunen ondoren, aske utzi zuten, eta Aljeriako lehenbiziko lehendakari bilakatu zen 1963an. 1965ean Houari Boumedienek eraitsi eta preso hartua, hamalau urte eman zituen espetxean, Chadli Bendjedid lehendakari berriak 1979an aske utzi zuen arte. Autogestioaren aldeko sutsua, islamiar fundamentalismoaren aldeko joera erakutsi zuen bere bizitzako azken urteetan.

## Erreferentziak
Eginhardo

**Eginhardo**, **Einhard** edo **Einhart** (c. 775 &ndash; Seligenstadt, Frankoen Erresuma, 840ko martxoaren 14a) estatu gizon eta idazle frankoa izan zen.

## Biografia 
Karlos Handiaren laguna zen. Aachengo katedralaren eta jauregiaren eraikuntzaren arduradun izan zen. Luis I.a Errukitsuaren aholkulari izan ondoren, Seligenstadteko abade-etxea sortu zuen eta bertara erretiratu zen. Karlomagnoren bizitza idatzi zuen (*Vita Karoli Magni*), eta guztiz datu interesgarriak eman zituen frankoen eta euskaldunen arteko harremanez, berak zabaldu baitzuen euskaldunek Karlomagnoren osteen kontra Orreagan lortu zuten garaipenaren berri.

## Vita Karoli Magni 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Orreagako gudua
Antonio Gebarakoa

Frai **Antonio Gebarakoa** (Treceño, Kantabria, Gaztelako Koroa, 1481 inguruan - Mondoñedo, Lugo, Galizia, 1545eko apirilaren 3a) espainiar idazlea izan zen, frantziskotarra.

## Biografia 
Karlos V.aren aitorlea, eta Guadixeko (1528) eta Mondoñedoko (1539) apezpiku izan zen. Printze idealaren irudia eman zuen *El libro llamado Relox de Príncipes, en el cual va encorporado el muy famoso libro del emperador Marco Aurelio* (1529) obran. Era berean, *Menosprecio de corte y alabanza del aldea* idatzi zuen, bere garaiko bizitzako datuak ematen dituena. *Epístolas familiares* liburuan bere garaiko edo antzinako pertsonei idazten die.

## Lanak 
* *Libro áureo de Marco Aurelio* (Sevilla, 1528).
* *Reloj de Príncipes* (Valladolid, 1529).
* *Menosprecio de corte y alabanza de aldea* (Valladolid, 1539).
* *Epístolas familiares* (Valladolid, 1539 y 1541).
* "Aviso de privados y doctrina de cortesanos” (Valladolid, 1539).
* *Una década de Césares, es a saber: Las vidas de diez emperadores romanos que imperaron en los tiempos del buen Marco Aurelio* (Valladolid, 1539).
* *Arte del Marear y de los inventores de ella: con muchos avisos para los que navegan en ellas*. (Valladolid 1539).
* *Aviso de privados y doctrina de cortesanos* (Valladolid 1539).
* *Oratorio de religiosos y ejercicio de virtuosos* (Valladolid, 1542).
* *Monte Calvario*, primera y segunda parte.

## Erreferentziak
Kenneth Hill

**Kenneth Hill** (Armidale, 1948ko abuztuaren 6a - Sidney, 2010eko abuztuaren 4a) australiar botanikoa izan zen. Zuntz optiko bidezko komunikazioen aitzindaria eta fotosentiberatasunaren aurkitzailea da. Laser bidez zuntz optikoa irradiatuz zuntz muinaren errefrakzio-indizea aldatu egiten dela aurkitu zuen 1978an, eta efektu horri fotosentiberatasun deitu zion. Aurkikuntza horri esker, tresna merke eta oso eraginkorrak lortu ahal izan dira: uhin luzerako iragazkiak, multiplexerrak eta laser-maiztasunaren egonkortzaileak, besteak beste; denak ere garrantzi handikoak telekomunikazioetan.

## Erreferentziak
João Pessoa

**João Pessoa** Brasilgo ipar-mendebaleko hiria eta portua da, Paraibako estatuko hiriburua, Paraiba do Norte ibaiaren bokalean. 693.000 biztanle inguru ditu IBGE (Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística) erakundearen arabera (2008).

Salerosketa-portu garrantzitsua da. Elektronika- eta kimika-industria, metalgintza, ehungintza. Aireportua eta unibertsitatea (1955. urtean sortua) ditu.

## Historia 
1585ean sortu zen hiria eta izen bat baino gehiago izan ditu historian zehar (Filipea de Nossa Senhora das Neves, Frederikstad eta Paraiba). João Pessoa Paraibako estatuko lehendakariaren omenetan jarri zioten egungo izena,1930ean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Paraíbako artxidiozesia

## Kanpo estekak 
*  *Municipalidad de João Pessoa*
François Perroux

**François Perroux** (Lyon, Frantzia, 1903ko abenduaren 19a - Stains, Frantzia, 1987ko ekainaren 2a) ekonomialaria eta frantsesezko idazlea izan zen. Ekonomiako ikasketak egin ondoren, Lyongo (1929) eta Parisko (1939) unibertsitateetako fakultateetan irakaslea izan zen, eta Zientzia Ekonomiko Aplikatuetarako Institutua sortu zuen 1944. urtean. Collège de Francen ere irakasle izan zen.

Ekonomiari buruzko lan garrantzitsuak idatzi zituen: *Capitalisme et Communauté de travail* (1938), *Cours d´économie politique* (1939), *La valeur *(1943), *La coexistence pacifique* (1958).

## Erreferentziak
Fermin Imaz

**Juan Fermin Imaz Etxeberria** (Donostia, Gipuzkoa, 1879ko urtarrilaren 27a - Donostia, 1929ko urtarrilaren 8a). Bertsolaria eta, batez ere, bertso-jartzaile ezaguna izan zen. Bere garaiko bertsolari bikainenekin batera aritu izan zen, besteak beste Donostiako Antzoki Zaharrean egiten ziren saioetan. 1929ko urtarrilaren 8an hil zen, Donostiako ospitalean.

## Bizitza 
San Martin kaleko 38. zenbakian, beheko bizitzan bizi zen Ferminen familia bera jaio zenean. Gurasoak Jose Frantzisko Imaz alegiarra eta Maria Felipa Etxeberria tolosarra izan zituen. Aiton-amonak, berriz, Ataun, Alegia, Amezketa eta Altzakoak izan zituen. Senide bakarra izan zuen, Bizenta arreba, bera baino zaharragoa. Santa Mariako eliza nagusia bataiatu zuten 1879ko urtarrilaren 28an.
Juana Otegirekin ezkondu zen, baina ez zuten ondorengorik izan.

Gizon lodi samarra zen, sendoa eta aurpegi ederrekoa, oso bibote sarria eramateko ohitura zeukan. Fermin Imaz itsasoan ibiltzen zen arrantzan, eta bolada ez zenean berriz ikatza deskargatzen Donostiako kaian. Lasartera eta inguruko herrietara arraina saltzera joaten zen emaztearekin batera, zalgurdi batean.

Hil zenean, Fermin Imazek bere etxea Amara auzoan zeukan, Easo plazaren atzean, Osasuniturri kaleko bigarren atariko hirugarren bizitzan. Pneumoniak jota hil zen ospitalean 1929ko urtarrilaren 8an.

## Bertso jarriak 
Fermin Imazek bertsoak jartzeko iaiotasun berezia zeukan; bertsoak jarri, paperean inprentaratu eta kalean saldu zituen maiz. Gorde izan diren Imazen bertso jarriak Antonio Zavala ikerlariak bildu eta
argitaratu zituen.
Herriko jaietara garaiko bertsolari handienekin batera deitzen zuten: Txirritarekin (Jose Manuel Lujanbio), Gaztelurekin (Juan Bautista Urkia) eta *Frantzes Txikiyarekin*.

## Txirritarekin izandako eztabaida 
Txirritaren lagun handia izan zen Fermin Imaz, baina behin sekulako sesio gordina izan zuten elkarrekin. Santo Tomas egunean Donostiako Antzoki Zaharrean urtero antolatu ohi zen saiorako, Txirritaren kontu egoten zen bertsolariei deitzea; gehienetan Fermin Imazi deitzen zion, beste batzuekin batera. 1927ko saioa prestatzeko bilerara, ordea, berandu iritsi zela-eta, deialditik kanpora utzi zuen Txirritak. Imazek, ordea, traje berria egina zuen ordurako bertso saio hartako jornalarekin ordaintzeko asmotan. Bertsoak jarri zizkion orduan Txirritari, eta jai goiz batean Errenterian saldu. Txirritaren erantzuna etorri zen gero, eta horrela bost jarrialdi egin zizkioten elkarri.

Hona, erakusgarri gisa, Ferminek jarritakoa:

*Bertsuak jarri ditut*

*merezi bezela*

*ze izan deran jendiak*

*jakin dezala*

*uste nuan Txirrita*

*gizon fin bat zala*

*bi ontza bada orren*

*arpegiko azala*

*danen kabezala*

*portatzia ala*

*dakit gaizki dala*

*artu duan gala*

*uste det ori ainbat*

*gizon gerala.*

Txirritaren erantzuna berehala iritsi zen:

*Ankak zabaldu eta*

*balantzaka asi*

*kopeta illunduta*

*begiyak itxi*

*aurrian zein daguen*

*ezin du ikusi*

*txandarikan eztiyo*

*iñori nai utzi*

*oju eta irrintzi*

*iñork ezetz autsi*

*orrek nai du bizi*

*guziyen nagusi*

*iñon ametitzerik*

*eztu merezi.*

## Erreferentziak
Juan Etxebarria Gangoiti

**Juan Etxebarria Gangoiti** (Bilbo, 1926- Madril, 2018ko abenduaren 25a) bizkaitar politikari eta ekonomialaria izan zen. Teoria Ekonomikoko doktoretza eginik, Bilboko Ekonomi Zientzietako Fakultateko dekanoa izan zen, Bilboko Unibertsitatearen lehenengo errektorea (1968-1969), Unibertsitate eta Ikerketako zuzendari orokorra Hezkuntza eta Zientzia Ministerioan, eta Espainiako Bankuaren zuzendari orokorra. Franco hil ondoren UCD alderdiko kide izan zen. 1977ko hauteskundeetan, Kongresuko diputatu hautatua izan zen Bizkaiko ordezkari gisa. Ekonomiako zenbait liburu argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Galina Ulanova

**Galina Sergueievna Ulanova** (; San Petersburgo, 1910eko urtarrilaren 8a - Mosku, 1998ko martxoaren 21a) errusiar dantzaria izan zen. 1944-1962 urteetan Moskuko Bolshoi antzokiko lehen dantzari izan zen, eta gero, hango irakasle. Ballet erromantiko ugari dantzatu zituen munduko antzoki nagusietan: *Beltxargen aintzira*; *Basoko loti ederra*; *Intxaur kraskailua*; eta *Gisela*, besteak beste. Ballet klasikoko dantzaririk onenetako bat izan zen bere mugimendu arinengatik eta antzezteko gaitasunagatik. 1951n, herriko artista izendatu zuten; sari ugari jaso zituen, Lenin Saria (1957), besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ricardo Alberdi (pilotaria)

**Ricardo Alberdi Aranburu**, izengoitiz **Alberdi I.a** (Etxebarria, Bizkaia, 1965eko irailaren 1a) bizkaitar zesta-puntako aurrelari ohia da.

## Biografia 
1982an egin zuen debuta Durangoko Ezkurdi pilotalekuan.

Estatu Batuetan eta Euskal Herrian garatu zuen bere kirol-jarduna, eta ibilbide horretan zehar garaipen handiak erdietsi zituen: 1996. urtean Dania/Miami Showdows Torneoa eta Binakako Txapelketa irabazi zituen. 1997. urtean Florida Feds lehiaketan txapeldun suertatu zen. 1998. urtean, berriz, NAJF torneoa eskuratu zuen eta 1999an, besteak beste, Urrezko Zesta, Kontinenteen Arteko Txapelketa, eta Citrus Invitation txapelketa eskuratu zituen.

2007ko urtarrilean utzi zuen kirol profesionala.

## Erreferentziak
Tomas Biurrun

**Tomas Biurrun Sotil** (Mendigorria, 1878ko abenduaren 21a - Iruñea, 1941eko urtarrilaren 7a) nafar artikulugilea izan zen.

Apaiz-ikasketak Iruñean egin zituen. 1910. urtean, Erroman, teologiako doktore egin zen. Arteari eta arkeologiari buruzko artikuluak idatzi zituen: *Las tres iglesias de San Martín de Unx *(1929), *La escultura religiosa y bellas artes en Navarra durante la época del Renacimiento* (1935), *El arte románico en Navarra o las órdenes monacales* (1936), *El arte en la Edad Media, volcán de espiritualidad* (1940) eta *De arte navarro. Esmalte pintado del siglo XVI*.

## Erreferentziak
Kordofan

**Kordofan** edo **Kurdufan** (, '''') Sudango erdialdeko antzinako eskualdea, Darfurreko ordokien eta Nilo Zuria ibaiak eratzen duen haranaren artean. 380.547 km2 eta 3.600.000 biztanle (2000). Hiriburua: Al-Ubayyid. Islamiar eskualdea izan da XIV. mendeaz geroztik. Darfurreko agintarien mende izan zen 1820tik egiptoarrek konkistatu zuten arte (1821-1883). 1883an bihurtu zen Sudango herrialde. 1994an, hiru estatu federaletan banatu zen: Shamal Kurdufan (Ipar Kordofan), Janub Kurdufan (Hego Kordofan) eta Gharb Kurdufan (Mendebaldeko Kordofan). 2005ean, ezeztatu egin zen Mendebaldeko Kordofan, eta, Ipar eta Hego Kordofanen artean banatu ziren hari zegozkion lurrak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maratha (kasta)

thumb||alt=|Mumbaiko familia maratha bat, 1880 inguruan

**Maratha** Indiako kasta bat da, gizarte mailen artetik erdialdekoa. Marathak Indiako mendebaldean bizi dira, nagusiki Maharashtra estatuan. Marathi hizkuntzaz mintzatzen dira, eta nekazariak, lurjabeak eta soldaduak dira gehienak. Hiru adiera ditu *maratha* hitzak: marathi hizkuntzaz mintzatzen den lurraldean, hango kasta nagusia adierazteko erabiltzen da; Maharashtra estatutik kanpora, marathi hizkuntzaz mintzatzen den lurraldea adierazteko, eta historian, Shivaji maratha buruzagiak VII. mendean sortu zuen inperioa izendatzeko.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Juan Onieva Santamaría

**Antonio Juan Onieva Santamaría** nafar legegizona eta idazlea izan zen (Iruñea, 1886ko abuztuaren 19a - Madril, 1977ko maiatza). *Voz de Asturias* aldizkaria sortu zuen Oviedon eta hiri bereko prentsa elkarteko lehendakaria izateaz gainera, UNESCOren ordezkari izan zen Belgikan. Biografia-lanak, eleberriak eta antzerki lanak idatzi zituen, besteak beste. Lan nagusiak: *César Borgia, Legazpi*, *Velázquez*, *Goya*, *Unamuno*, *Entre montañas*, *La eterna inquietud*, *Un bravo*, *Un aventurero en Tánger*, *Derecho de asilo*, *Guía del museo del Prado* eta *Las joyas del arte en las galerías europeas*.

## Erreferentziak
Hipposideros doriae

***Hipposideros doriae*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros doriae'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Salvador Elio

**Salvador Elio Ezpeleta** (Iruñea, Nafarroa, 1816 &ndash; Bordele, Frantzia, 1902) Nafarroako politikaria izan zen.

## Biografia 
Joaquín Elio Ezpeletaren anaia zen; Frantziara erbesteratu zen anaiarekin batera Lehen Karlistadaren ondoren. Valladoliden eta Filipinetan egin zituen Zuzenbideko ikasketak. Filipinetan Entzutegiko epailea izan zen; 1873. urtean Espainiara itzuli zen Karlos VII.aren zerbitzupean jartzeko. Bi urte geroago Hego Euskal Herriko Epaitegi Goreneko lehendakari izendatu zuten. Karlistada bukatu zenean Frantziara jo zuen eta Karlos VII.aren emazte Margaritaren idazkaria izan zen.

## Erreferentziak
Bernardo Rossellino

**Bernardo di Matteo del Borra Gamberelli** (Settignano, Toskana, 1409 &ndash; Florentzia, 1464ko irailaren 23a), ezagunagoa **Bernardo Rossellino** modura, Pizkundeko italiar eskultore eta arkitektoa izan zen. Pizkundeko hilobi-eskulturaren eraberritzailetzat hartua da, baina arkitektura lan aipagarriak ere egin zituen Albertiren ikasle eta laguntzaile gisa.

## Biografia 
Antonio Rossellino eskultorearen anaia zen. Albertiren ikasle eta laguntzaile izan zen, eta haren planoei jarraituz, Florentziako Rucellai jauregia eraiki zuen 1445-1450 urteetan. Erromako Venezia jauregia egin zuen 1455. urtean, eta, Pio II.a Piccolomini aita santuaren aginduz, Pienzako artzapezpikuaren egoitza eraiki zuen.

Hilobi-eskulturaren berrikuntza nagusien eredua Leonardo Brunirentzat eginiko hilobia (Florentziako Santa Croce basilika, 1444) da. Izan ere, ez da eskultura soila, arkitektura eta eskultura batzen dituen obra bat baizik. Elizako hormari itsatsita dagoen kapera moduko bat da, arkitektura molde klasikoez osatua (garaipen-arku bat du, besteak beste). Marmol gorria, beltza eta zuria erabili zituen, eta polikromia horrek monumentuaren kutsu klasikoa azpimarratzen du. Arkitektura-osagaiei dagokienez, Albertiren eragina da nagusi: bi zutabe korintoar ditu, inposta banari eta puntu erdiko arku bati eusten diotenak. Arkuaren atzean ageri da obra guztiko erreferentzia erlijioso bakarra, aingeruez inguraturiko Ama Birjinaren irudi bat, hain zuzen. Eskulturari dagokionez, obra honetako estiloa ez da definitzen erraza. Ghiberti eta Luca della Robbiaren eragina du, gutxiago Donatellorena, eta aniztasun horrek Rossellinok laguntzaileak erabili zituela adierazten du, adituen iritzian.

Aipatzekoa ere bada Villana Dohatsuari eginiko hilobia, Florentziako Santa Maria Novella basilikan (1452).

## Erreferentziak
Club des Cordeliers

**Club des Cordeliers** Georges Dantonek Parisen sortu zuen elkartearen izena da (*Cordeliers* kaleko komentuan biltzen baitziren). «Gizakien eta hiritarren eskubideen aldeko» elkarte hartako partaideen artean Danton, Desmoulins, Marat, Chaumette eta Hébert iraultzaileak zeuden. Jakobinoak baino aurrerazaleagoak ziren, eta errepublikaren aldeko mugimendua bultzatu zuten. Hébert erradikala *sans-culotte* delakoen buruzagi bihurtu zen. Jakobinoek Hérberten aldekoak hil ondoren desegin zen elkartea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Satrapa

**Satrapa** (; , ), Antzinako Persian, probintzia bateko gobernaria zen, lurralde horri satrapia edo satraperria esaten zaiolarik.

Dario I.ak 20-25 *satraperria* edo probintziatan zatitu zuen Persia. Erregeak berak izendatzen zituen satrapak, eta gehienetan Persiako nobleen familietako kideak izaten ziren. Satrapek administrazio- eta epai-aginpidea zuten, zergak biltzen zituzten, barne-segurtasuna bermatzen zuten eta armada sortzeko eta mantentzeko ardura izaten zuten. Dario I.ak kontrol-sistema bat antolatu zuen satrapak gainbegiratzeko eta haien gehiegikeriak saihesteko.

Gaur egun, adiera gutxiesgarrian erabiltzen da batzuetan satrapa hitza botere handia duten eta larderiaz gobernatzen duten politikariak izendatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shichirō Fukazawa

**Shichirō Fukazawa** (Isawamachi, 1914ko urtarrilaren 29a - Shobu-Machi, 1987ko abuztuaren 18a) japoniar idazlea izan zen. Musikaria ere izan zen, eta *Narayama-bushiko* (1956, *Narayamako balada*) idazlanak eman zion ospea literaturaren alorrean. Liburu horrek mendiko lurralde batean jasotako kantu-saila du oinarrian; goseak eragindako bizibide izugarri gogorra jasotzen du bertan. Beste zenbait kontakizun eta eleberri eman zituen argitara: *Kai probintziako sehaska kantak* (1965) eta *Tokioko printzeak *(1969). Oso estilo berezia zuen, bere ezaugarri nagusia: doinu dotorea eta umore fina.

## Erreferentziak
Sigfrido Koch Bengoetxea

**Sigfrido Koch Bengoetxea** (Donostia, 1908 - *ib.*, 1973) gipuzkoar argazkilaria izan zen. Willy Kochen semea zen eta Magdalena Bengoetxearen semea zen. Lau anai-arreba izan ziren eta laurak argazkilariak. Alemaniara erbesteratu zen 1936. urtean, baina hango gudarostearekin borrokatu behar izan zuen Bigarren Mundu Gerran.

Ihes egitea lortu zuen, baina amerikarrek atxilo hartu eta kontzentrazio esparru batera bidali zuten. Handik, bigarren aldiz ihes egin eta Euskal Herrira itzuli zen. Harrez gero, argazkigintzari lotu zitzaion eta erakusketa ugari egin zuen, baita sari asko eskuratu ere. Haren argazkirik ezagunenak *País Vasco. Guipúzcoa* (Huecograbado Arte, Bilbo, 1948) liburuan daude ikusgai. Haren argazki bilduma familiak Donostiako San Telmo Museoari eman zion dohaintzan.
Fitxategi:Sigfrido-Koch-Bengoetxea-puntalaria 02.jpg
Fitxategi:Sigfrido-Koch-Bengoetxea-arrain-sarea 01.jpg
Fitxategi:Euskal atsoa KochBengoetxea.png

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oxirondo

**Oxirondo** Gipuzkoako Bergarako auzoa, Deba ibaiaren ezkerraldean (Debagoiena). Aipagarria da Ama Birjinaren eliza. 1348. urtean bildu zen ordura arte Elgetako herriari loturik egon zen Oxirondoko herria Bergarako hirira, eta udal-alor askotan luzaroan eutsi zion autonomiari. Auzi ugari izan zuten ondoko mendeetan Oxirondoko biztanleek Bergarako udal-agintariekin, eta, 1630ean, Bergaratik bereizteko ahaleginak egin zituzten. Hori lortu ez ezik, auzo arrunt bihurtu zuten Oxirondo auzi luze baten ondoren (1651).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trasibulo

**Trasibulo** (; ?, K.a. 455 &ndash; Aspendo, K.a. 388), Atenasko politikaria eta militarra izan zen.

## Biografia 
K.a. 411. urtean Laurehunen gobernuaren aurkako matxinada antolatu zuen. 406. urtean Ziziko eta Arginusaseko itsas guduetan garaile izan zen, baina Hogeita Hamar Tiranoak Atenasko jabe bihurtu zirenean (404), Tebasa babestu zen, eta demokrazia berriro ere indarrean jarriko zuen gudarostea antolatu zuen. 39. urtean Tebasko hiriarekin bat egin zuen Espartaren aurka borrokatzeko, eta Egeoko eta Asia Txikiko hiriak okupatu zituen.

## Erreferentziak
Beta Israel

**Beta Israel** (hebreeraz: בֵּיתֶא יִשְׂרָאֵל - *Beyte (beyt) Israel*; ge'ez: ቤተ እስራኤል - ''Bēta 'Isrā'ēl*; euskaraz «Israelgo etxea» esan nahi duena) baita **etiopiar juduak** (hebreeraz: יְהוּדֵי ‏אֶ‏תְיוֹ‏פְּ‏יָ‏ה: *Yhudey Etiopiya'', Ge'ez: "የኢትዮጵያ አይሁድዊ", *ye-Ityoppya Ayhudi*), Axumgo eta Etiopiako Inperioetako (*Habesh* edo Abisinia) eskualdetan bizi ziren juduak dira, egun Amhara eta Tigray eskualdeak direnak. **Falaxa** ezizenaz ezagunak dira. Amhareraz falaxa erbesteratua edo atzerritarra esan nahi du.

Falaxek beren herriari Beta Israel deitzen diote, eta Menelik I.a, Sabako erreginak Salomon erregearengandik izandako semearen ondorengotzat dute beren burua. Hala ere, falaxen jatorria Etiopiako *agaw* herria da, kristau-aroaren hasiera aldian Arabiako hegoaldean bizi ziren juduek beren erlijiora ekarri zutena. Biblia eta otoitz-liburuak antzinako Egiptoko ge´ez hizkuntzaz idatziak dituzte. Hebrearren erlijio-liburu guztiak onartzen ez badituzte ere, ohituretan lotura estua dute haiekin.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Moises Operazioa

## Kanpo estekak
Marco Bellocchio

**Marco Bellocchio** (Bobbio &ndash; Piacenza, Italia, 1939ko azaroaren 9a) zinemagilea da. Familiaren, Erromatar Eliza Katolikoaren eta armadaren kontrako satira zorrotzak egin ditu bere filmetan. Arlo horretan, aipatzekoak dira *I pugni in tasca* (1965), *Nel nome del padre* (1971), *Marcia trionfale* (1976).

*La visione del Sabba* filmak (1988) eta beste batzuek psikoanalisiaren eragin nabaria dute. *Il diavolo in corpo* filmak (1986) arrakasta handia izan zuen, sekuentzia erotiko batzuk zirela-eta. Zenbait zuzendari ezkertiarrek elkarlanean egindako film batzuetan ere parte hartu du.

Beste film batzuk: ''L'ora di religione* (2002), *Buongiorno, notte* (2003), *Il regista di matrimoni* (2006), *Vincere* (2009), *Sorelle Mai'' (2010)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ednodio Quintero

**Ednodio Quintero** (Las Mesitas, Trujillo, Venezuela, 1947ko martxoaren 11) venezuelar idazlea da.

## Biografia 
Venezuelako azken hamarraldietako idazle aipagarrienetako bat. Eleberriak eta herri giroko ipuinak idatzi ditu, eta ipuin idazle gisa nabarmendu da batez ere. Eleberrietan ipuinetan baino unibertso zabalagoak arakatzera jo du.

## Lanak 
### Ipuinak 
* *La muerte viaja a caballo* (1974)
* *El agresor cotidiano* (1978)
* *La línea de la vida* (1988)
### Eleberriak 
* *La danza del Jaguar* (1991)
* *La bailarina de Kachgar* (1991)
* *El rey de las ratas* (1994)
* *El cielo de Ixtab* (1995)
* *Lección de física* (2000)

## Erreferentziak
Graham Sutherland

thumb|270px|Graham Sutherlandek diseinatutako aldarea, Coventryko katedrala.

**Graham Vivien Sutherland** (Londres, Ingalaterra, 1903ko abuztuaren 24a - 1980ko otsailaren 17a) britainiar pintorea eta grabatzailea izan zen.

## Biografia 
Hasieran grabatuak egin zituen, baina 1931tik aurrera koadroak egiten hasi zen. Pintore askoren eragina izan zuen, Palmer, Blake, Nash, Millet eta Picassorena, besteak beste, eta pintore erromantiko eta surrealistatzat hartua da. Aipagarriak ditu erretratuak (adierazkortasun handikoak), erlijio koadroak (XX. mendeko erlijio-pintore nagusietakoa da) eta gerrako irudiak. Lan nagusiak: *Gurutziltzatzea, W. Churchillen erretratua, Somerset Maugham.*

## Erreferentziak
Pedro Egaña

**Pedro Egaña Díaz del Carpio** (Gasteiz, Araba, 1803ko otsailaren 21a – Zestoa, Gipuzkoa, 1885eko irailaren 4a) politikaria izan zen. Liberala eta foruzalea izan zen.

## Bizitza 
Oñatiko Unibertsitatean Zuzenbideko ikasketak egin ondoren, gerra aholkulari aritu zen Granadako eta Jaengo Kapitain Nagusiaren zerbitzuan. 1838an kargua utzi eta fiskal izendatu zuten, Burgosko epaitegian. Bergarako Besarkadak jakin-mina piztu zion, eta akordio hartaz geroztik Hego Euskal Herriko foruen alde lan egin zuen. Izan ere, 1839an Gasteizko diputatu izan zen, eta haren eragina nabari zen foruen aldeko legegintzan.  

1840. urtean diputatu hautatu zuten Gipuzkoan, liberal moderatuen aldetik. 1846an Justiziako ministro egin zuten; Gobernazioko ministro 1853an. Hona hemen 1844ko uztailaren 10eko bere hitzaldiaren zati bat:

Senatari, Espainiako gorteetako diputatu eta Arabako Diputatu Nagusia ere izan zen. 1848an, *La España* egunkaria sortu zuen, ideia liberal eta moderatuak jakinarazteko. 1852an, “Egaña Legea” atera zuten, eta lege hori Hego Euskal Herriko udalerrien onerako izan zen. Borboien berrezarkuntzan kolaboratu zuen, eta gero, bere bizitza publikoa bertan behera utzi zuen. Arabako politikari nagusietakoa izan zen XIX. mendean.

## Erreferentziak
Henry Taube

**Henry Taube** (Neudorf, Saskatchewan, Kanada, 1915eko azaroaren 30a – Palo Alto, Kalifornia, AEB, 2005eko azaroaren 16a) kimikaria izan zen. Sortzez kanadarra, estatubatuar hiritartasuna hartu zuen gerora.

1940an, Kimikako doktoregoa lortu zuen Kaliforniako Unibertsitatean, eta irakasle izan zen unibertsitate horretan bertan, Cornelleko Unibertsitatean eta Chicagokoan. 1961ean, Stanfordeko Unibertsitatean sartu zen. Tauberen ikerketei esker, erreakzio inorganikoetan parte hartzen duten elektroien transferentzia-mekanismoak argitu ziren, baita izaki biziei energia ematen laguntzen dioten mekanismoak ere. 1983an, Kimikako Nobel saria lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerhard Herzberg

**Gerhard Herzberg** (Hanburgo, Alemania, 1904ko abenduaren 25a - Ottawa, Kanada, 1999ko martxoaren 3a) fisikaria izan zen. Jatorriz alemaniarra, kanadar hiritartasuna hartu zuen. Izan ere, naziek Alemaniatik egotzi zutelarik, Kanadako Saskatchewango Unibertsitatean irakasle izan zen (1935). Gero Chicagon eta Ottawan lan egin zuen. Analisi espektroskopikoaren ikerketen ondorioz, molekula askoren egitura elektronikoa eta geometria aurkitu zituen, besteak beste erro askeena. Herzbergen lanak direla eta, kometen atmosfera eta izar arteko espazioa hobeto ezagutzeko modua izan da. 1971ko Kimikako Nobel saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thiruvananthapuram

**Thiruvananthapuram** (;  ahoskatua) edo, ingelesez eta nazioartean **Trivandrum** ( ahoskatua) Indiako hego-mendebaleko hiria eta portua, Keralako estatuko hiriburua, Omango itsasoaren ertzean, Comorin lurmuturraren iparraldean. 523.733 biztanle. Unibertsitatea (malabar hizkuntza ikasteko guneak). Apezpikutegi katolikoa. Nazioarteko aireportua. Eskulanak (zurgintza eta boligintza) eta industria (azukre-findegiak, ehungintza, industria kimikoa, kautxua) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Aipagarria da XVIII. mendeko gotorlekuko Vishnuren tenplua, erromes askoren helmuga bihurtu dena.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Verismo

[thumb|[Pietro Mascagni.]]

**Verismoa** XIX. mende bukaerako joera errealistako opera-eskola postromantiko italiarra izan zen.

Aurreko garaietako operetako gai idealistak erabili ordez, verismoaren aldeko musikagileek eguneroko bizitzako gaiak aukeratu zituzten. Joera honetako lehen operak izan ziren Mascagniren *Cavalleria rusticana* (1890), eta Leoncavalloren *Il pagliacci *(1892), lehena nekazari-giroan oinarritua eta bigarrena zirkuaren inguruan. Geroago, Pucciniren *La bohème* (1896), kutsu lirikoagoa zuena, eta Charpentierren *Louise* (1900) idatzi ziren beste askoren artean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apolonia (argipena)

**Apolonia** izenak hainbat adiera ditu:

## Toponimia 
Antzinako zenbait hiriri Apoloren ohorez eman zitzaien izena:

* Iliriako Apolonia: Korintoko kolonia, gaur egungo Albanian. Merkataritzaren eta bizitza intelektualaren gunea izan zen helenismoaren garaian. Via Egnatiaren abiapuntuetariko bat izan zen. Poianiko monasterioaren inguruan aurkitu dira haren aztarna nagusiak.
* Traziako Apolonia: Miletoko kolonia, K.a. 600. urtearen inguruan eraikia. Luculok Erromara eraman zuen Apoloren estatua erraldoia aurkitu zen hango tenplu batean.

## Erreferentziak
Daniel Bell

**Daniel Bell** (New York, 1919ko maiatzaren 10a - Cambridge, Massachusetts, 2011ko urtarrilaren 25a) estatubatuar kazetari eta soziologoa izan zen. Gizarte postindustrialaren kontzeptua sortu eta sakon ikertu zuen.

New Yorkeko City Collegen ikasi zuen, eta Zientzietan lizentziatu zen 1939an. *The New Leader* eta *Fortune* aldizkarien zuzendaria izan zen. 1960an doktoregoa egin zuen Columbiako Unibertsitatean. Soziologia irakatsi zuen unibertsitate horretan eta Harvarden. Obra nagusiak: *Ideologien gainbehera* (1960), *Industria ondoko gizartearen etorrera* (1973) eta *Kapitalismoaren kultura-kontraesanak* (1976).

## Erreferentziak
Bhumibol Adulyadej

**Bhumibol Adulyadej** —nazioartean **Rama IX.a** errege izenaz ere ezaguna— (; Cambridge, Massachusetts, AEB, 1927ko abenduaren 5a - Bangkok, 2016ko urriaren 13a) Thailandiako erregea izan zen.

## Bizitza 
Bangkoken eta Lausanan ikasi zuen. 1946ko ekainean Thailandiako errege izendatu zuten; lehengo erregea, haren anaia nagusia, tiro batez hilik agertu baitzen. Erregeordetza kontseiluak gobernatu zuen hasieran, eta 1950eko maiatzaren 5ean Rama IX.a izenaz koroatu zuten Bhumibol Adulyadej. Lan handia egin zuen gobernu erabat zibila ezartzeko 1991n militarrek eman zuten estatu kolpearen ondotik, eta demokraziaren aldeko manifestazioetan parte hartu zuen 1992an.
thumb|ezkerrera|Rama IX.ako bandera erreala

## Erreferentziak 
## Genealogia
Ostrakodermo

**Ostrakodermo** kordatuen filumeko *Ostracodermi* klaseko arrain fosilez esaten da. Ordoviziarrean eta Devoniarrean bizi izan ziren. Munduan izan diren arrainik antzinakoenak dira, gaur arte aurkitutako fosilen arabera. Burugainean hezurrezko oskol sendo bat zuten; gorputzaren gainerako aldeak ezkata lodiz estaliak zituzten. Gorputza horrela lotua edukitzeak igeri egiteko egokitasun handirik ematen ez zienez, itsas azpian ematen zuten bizitza. Ornodunak ziren, eta ez zuten barailarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros durgadasi

***Hipposideros durgadasi*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros durgadasi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
James Gibbs

**James Gibbs** (Aberdeen, 1682ko abenduaren 23a - Londres, 1754ko abuztuaren 5a) eskoziar arkitektoa izan zen. Carlo Fontanarekin egin zituen ikasketak Erroman 1703tik 1709a arte. Ondoren, Wrenekin batera, Londresko elizak eraberritzeaz arduratu zen, eta *St Mary-le-Strand* (1714-1717) eta *St Martin-in-the-Fields* (1722-1726) eraiki zituen. Derbyko katedrala eta Cambridgeko *Senate House* (1722-1730) eraiki zituen, eta Oxfordeko liburutegia (*Library*, 1737-1742). Gibbsen *A Book of Architecture* liburuak eragin handia izan zuen XIX. mendea arte Ameriketako arkitektoengan.

## Erreferentziak
Carlo Gozzi

**Carlo Gozzi kondea** (Venezia, 1720ko abenduaren 13a - 1806ko apirilaren 4a) italiar idazlea izan zen; Gasparo Gozzi (1713-1786) satira-idazlearen anaia.

## Biografia 
Chiarirekin batera Goldoniren kontra jarri zen, hark antzinako *commedia dell´arte* baztertu nahi izan zuenean. *Commedia dell´arte*ko pertsonaiei beren indar guztia eman zien berriro. *L´amore delle tre melarance* (1761, *Hiru laranjen maitasuna*), *Il Corvo* (1762, *Belea*), *Il Rè cervo* (1762) eta *Turandot* (1762) obrekin Alemaniako erromantizismoak geroago hartuko zuen bidearen aitzindari izan zen. Gozziren lanetan oinarritu ziren zenbait musikari.

## Erreferentziak
Pedro Aizpurua

**Pedro Aizpurua Zalakain** (Andoain, Gipuzkoa, 1924ko maiatzaren 13a - *ib.*, 2018ko abuztuaren 13a) musikagilea eta organista izan zen.

Kantabriako Comillasko Unibertsitatean egin zituen Filosofia eta Teologia ikasketak. Pianoa, Organoa eta Konposizioa ikasi zituen Luis Urteaga eta Francisco Escudero maisuekin. Musikologia ikasketak, berriz, Jacques Challey eta Samuel Rubiorekin egin zituen. Comillasko Unibertsitatean bertan zazpi urte eman zituen organista, eta hamar urtez izan zen Valladolideko Kontserbatorioko zuzendari. Espainiako Apezpiku Konferentziako Liturgia Batzordeko musika-aholkularia izan zen.

## Erreferentziak
Termistore

thumb|Termistoreak
[140px|thumb|eskuinera|Termistorearen [Ikur elektroniko|ikurra]]

**Termistorea** erresistentzia batean oinarritutako termometroa da, material erdieroale batez osatua dagoena.

Haren erresistentzia elektrikoa (R) tenperaturarekin (T) aldatzen da, formula honen arabera: R = R0ea(1/T - 1/T0) non *a *erabilitako erdieroalearen araberako konstante bat baita. Termistoreak termometro gisa erabiltzen dira gorputz baten tenperatura neurtzeko, baina erradiazio elektromagnetikoen intentsitatea neurtzeko ere erabiltzen dira, erradiazio elektromagnetiko bat xurgatzean izaten diren tenperatura-igoerak neur baititzake.

Termistorea erresistentziaren tenperatura-koefiziente negatibokoa da: tenperatura igotzen denean, haren erresistentziaren balioa txikiagotu egiten da. Izena ingelesetik dator: **Therm**ally Sensitive Res**istor**.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marsilio Ficino

**Marsilio Ficino** ( ahoskatua; ; Figline Valdarno, Toskana, 1433ko urriaren 19a&nbsp;– Careggi, Florentzia, 1499ko urriaren 1a) italiar filosofo eta humanista izan zen. Apaiz helenista eta filosofoa, Florentziako eskola platonikoko irakasle izan zen, eta Margarita Nafarroakoa, Paracelso, John Colet eta Lorentzo Medici izan zituen ikasleen artean. Platonen elkarrizketak itzuli zituen, bai eta *Corpus Hermeticum*eko zati bat, neoplatonikoen obrak (Porfirio, Plotino eta Janbliko) eta Diniosio Aeropagokoaren izenean daudenak ere. *De christiana religione *eta *Theologia Platonica *idatzi zituen.
thumb|ezkerrera|upright|*Delle divine lettere del gran Marsilio Ficino*, 1563

## Erreferentziak
Idomeneo

Greziako mitologiaren arabera, **Idomeneo** (antzinako grezieraz: Ἰδομενεύς, *Idomeneus*, "Idako indarra") Kretako errege izan zen, Deukalionen semea. Kretarren kapitaina izan zen Troiako gerran. Elezaharrek diotenez, ekaitz batean, lehorreratutakoan aurkitzen zuen lehenengo pertsona Poseidoni eskainiko ziola hitz eman zuen. Bere semea agertu zen, aitari harrera egitera joana, eta Idomeneok, bere zina ez hausteko, semea hil behar izan zuen. Izurrite batek jo zuen orduan uhartea, eta haren errua zela iritzirik, Idomeneo Kretatik kanporatu zuten. Calabriara jo zuen lehenik, eta Colofona gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicola Pisano

**Nicola Pisano** (baita Niccolò Pisano, Nicola de Apulia edo Nicola Pisanus ere; Apulia,  - ) italiar eskultorea eta arkitektoa izan zen, Giovanniren aita.

## Biografia eta lanak 
Frederiko II.aren gorteko artegileekin egin zituen ikasketak, Erroma klasikoko moldeei jarraituz, eta Toskanara joan zenean, arte erromanikoaren estiloaren aldeko jarreraren aitzindari bihurtu zen eskualde hartan. Pisako bataiategiko pulpitua da eskultorearen obrarik aipagarriena. Berak egin zituen, halaber, Sienako katedraleko pulpitua (1265-1268), Boloniako Santo Domingo elizakoa eta Perugiako iturri nagusiko erliebeak.

Pisanoren lanari buruz esan da, eta arrazoi osoarekin, "Erdi Aroko klasiko handienarena" dela. Izan ere, Pisako bataiategiko pulpituari arreta apur bat jartzen bazaio -nola arkitekturaren hala eskulturaren ikuspegitik-, hain da nabarmena obraren klasikotasuna, ezen zaila gertatzen baita elementu gotikoak ikustea. Elementu horiek arkuen diseinuan, kapitelen forman eta kantoietako estatua askeetan aurkitzen dira. Beste erliebe aipagarri batzuk ere egin zituen Nicola Pisanok, Luccako katedraleko *Jaiotza*, esate baterako. Irudi trinkoz betetako erliebe hauek argi erakusten dute Nicola Pisanok ongi baino hobeto ezagutu bide zituela erromatarren garaiko sarkofagoak.

## Iruditegia 

Fitxategi:Pisa.Baptistery.pulpit01.jpg|Pisako bataiategiko pulpitua
Fitxategi:Perugia Fontana Maggiore.JPG|Perugiako Fontana Maggiore.
Fitxategi:Stigmatisation of St. Francis (cropped).jpg|San Frantziskoren estigmen sorrera, Pistoian gordetako lana.
Fitxategi:Siena.Duomo.pulpit03.jpg|Sienako katedraleko pulpitua.

## Erreferentziak
Henry Way Kendall

**Henry Way Kendall** (Boston, Massachusetts, AEB, 1926ko abenduaren 9a - Wakulla Springs State Park, Florida, AEB, 1999ko otsailaren 15a) estatubatuar fisikaria izan zen.

## Biografia 
Amhersteko Unibertsitatean ikasi zuen fisika (1950). 1955ean doktoregoa bukatu zuen Massachusettseko Teknologia Institutuan (MIT). Kaliforniako Stanford Unibertsitateko irakaslea izan zen. 1969an UCS (Zientzialari Kezkatuen Elkartea) sortu zuen, Estatu Batuetako gobernuari presioa egiteko energia nuklearra eta beste zenbait teknologia kaltegarri kontrola ditzan. 1990. urtean Fisikako Nobel Saria jaso zuen, atomoetan quark izeneko partikulak daudela frogatzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arlekin

thumb|*Arlekina*, Maurice Sandek margotua

**Arlekin** (; ) italiar ''Commedia dell'arte''ren pertsonaia ezaguna da.

Kolore desberdineko laukiz edo erronboz egindako jantzia darama eta aurpegia mozorrotuta. Jatorriz bufoi lotsagabe, arrunt eta alferra zen, baina XVII. mendean Frantziara eta Europako agertoki guztietara igarotzean, haren zakarkeria goxaturik geratu zen eta, azkenik, zerbitzari gaixo eta sentibera bilakatu zen.

Marivauxek pertsonaia sendotzen lagundu zuen eta XVIII. mendeko bigarren erdian, komedia eta opera irrigarri askoren protagonista izan zen.

Egun, inauteri zenbaitetan pertsonaia nabaria da eta mozorro moduan erabiltzen da mundu zabaleko hiriko inauterietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elea

**Elea** (antzinako grezieraz: Ἐλέα, *Elaia*; latinez eta italieraz: *Velia*) Italiako hegoaldeko antzinako hiria, *Magna Graecia* izeneko lurraldean. Foziako kolonoek eraiki zuten K.a. 535 urtean. Bertako filosofoei zor die batez ere ospea: Melisos, Parmenides, Xenofanes, Zenon.

## Eleako filosofoak 
Sokratesen aurreko Eleako filosofoak K.a. VI-V. mendekoak izan ziren. Joniako filosofoek ez bezala, elearrek uste zuten izatea bat, bera eta betikoa zela. Xenofanes izan zen eskola haren sortzailea eta Parmenides, Zenon eta Meliso izan ziren eskola horretako filosofo nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak