open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tongshanjiabu

**Tongshanjiabu**, Himalaiako mendi bat da, Bhutan eta Txinak erreklamatutako lurraldean. 7.207 metroko garaiera du.

Ofizialki, inoiz igoa izan ez den gailurra da.

## Kanpo estekak
Iparragirre (pastorala)

thumb|300px|Pastoralak Iparragirreren zenbait pasarteetan oinarrituta dago. Kartela argazki honetan oinarritu zen.
***Iparragirre*** 1980eko uztailaren 27an, Urdiñarbe herriak taularatu zuen pastorala izan zen; bigarren aldia abuztuaren 10ean izan zen. Egilea, Pierre Bordazarre "Etxahun-Iruri", 1979an hil zen eta, zoritxarrez, antzezpena ezin izan zuen ikusi. *Iparragirre* izan zen hark idatzi zuen azken pastorala.

1999ko irailaren 26an eta urriaren bian, bestetik, Urdiñarbe herriak, Bordazarraren heriotzaren hogeigarren urtemugan eta haren omenez, berriro ere taularatu zuen.

Pastoral honek 28 jelkaldi ditu.

## Historia 
Bordazarre hil eta gero, 1980an, Jean Mixel Bedaxagarrek hartu zuen pastoralaren zuzendaritza. Bitxikeria bezala hemeretzi urte geroago egin zen antzezpenean aktore askok berriro ere lan egin zutela aipa daiteke. Bigarren antzezpen horren antolatzailea Urdiñarneko Bil Xokoa elkartea izan zen eta errejenta Battitta Ürruti. Bietan Bedaxagarrek bete zuen Iparragirreren papera. Pastoral honek berrikuntza bat ekarri zuen: antzeztu zen garaia zela eta, udazkenean, lehen aldiz oihal aterpe batean antzeztu zen. Horretarako 60 metro luzera eta 35 metro zabalera zituen aterpea prestatu zuten. Barnean 2.500 lagunentzako espazioa egokitu zen.

Pierre Laffitek beste datu garrantzitsua azpimarratu zuen: pastoral horretan, haren ustez ordura arte egindako onenetarikoa, lehen aldiz emakumezko pertsonaien paperak ez zituzten gizonek bete, emakumeek baizik.

## Argumentua 
Iparragirreren, Urretxuko kantari eta olerkari ezagunaren, bizitzako joan-etorriak dira ardatz pastoralean. Gipuzkoarraren abestiak bere horretan mantentzeaz gain Pierre Bordazarreren zenbait kantu ere tartekatu zen. 1999an, gainera, Mixel Etxekoparrek moldatutako kantu batzuk sartu ziren: «Gernikako Arbola», «Ume eder bat» eta «Hara non diren» abestiak, alegia.

## Bibliografia 
* Pierre Bordazarre: *Iparragirre pastorala. Etxahun Iruriren omenez*, Ideki, 1999ko irailean. Hitz aurre moduan Etxaun-Iruriri Jean Louis Davant idazleak eskainitako zenbait poema jaso ziren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Agur Xiberua*
* *Goizian argi hastian*
* Oi ama Euskal Herri
* *Laida pilotaria*
* *De Trevilleren azken hitzak*,
* *Ama Euskadi.*

* *Etxahun Koblakari pastorala*

## Kanpo estekak 
* Pierre Bordazarren heriotzaren hogeigarren urtemugan eginiko antzezpenaren berria.
* :"La Pastorale d'Iparragirre. Impressions d'un spectateur", Pierre Laffiteren artikulua, *Bulletin du Musée Basque*, 90.zk., 1980ko 4. hiruhilekoa.
Anderea gorarik

***Andere gorarik*** ahozko tradizioko euskal balada bat da, Resurreccion Maria Azkuek *Cancionero Popular Vasco* bilduman bildua, 1994. urtean. Aita Donostiak Luzaiden jaso zuen eta Txomin Artolak eta Amaia Zubiriak kantatu zuten.

## Historia 
Iparraldeko balada honen lehenengo aipamena Francisque Michelek egin zuen. Zoritxarrez, hasierako ahapaldia bakarrik aurkitzen da bertan.

Charles Bordesek, zortzi ahapalditako aldaera berri bat ematen du, baina nork eta non kantatua izan zen azaldu gabe; honen ondoan, Hazparnetik hurbil dagoen Doneztebe herrian bildutako beste aldaera baten lehendabiziko ahapaldia ere ematen du.

Bigarren aldaera luzea Nehor eta dufauk GHan (1921) argitaratua izan zen. Donostiak,1919. urtean bildutako beste bat agertu zen 1934an. Hauetaz landa, Azkuek bi ahapaldi besterik ez du ematen, eta gainera, ohitura txar bezain zahar bati jarraituaz, inolako bilketa daturik eman gabe. Azken aldaera, oraingoz, Dominique Bordacharrena dugu, Dassance jaunak garazin bildu eta GHan (1963) argitaratu zuena.

## Interpretazioa 
Datu zehatzik ematen ez badu ere, Michelek balada honek marinel baten emazteaz diharduela suposatzen du, eta bere asmoa "stigmatiser le vice et dílètrir le escandale" omen da. **Anderea gorarik** baladan egiaz kontatzen dena, aitaren ondoan zerbitzetik datorren gazte batek bere amari jartzen dion fideltasun froga da. Senarrarekiko fideltasun hori desagertzen da ezagutu ez duen gazte horren maitasunezko hitz ederren aurrean bere burua hari eskainiaz; baina ustez galaia zenak bere aita defendatzen du, eta orduan emaztea bere semea dela ohartzen da, jaiotze marka bati esker. Beraz, semearen bitartezko Senarraren etorrera bat genuke.

## Hitzak 
Hona hemen jasotako hitzak:

erdian|thumb|274x274px|***Anderea gorarik*** abestiaren partitura

## Bertsioak 
* Anderea gorarik - Anje Duhalde
* Anderea gorarik - Amaia Zubiria eta Txomin Artola.

## Berso-doinua 
:; Neurria / Estrofaren izena
:: Zortziko txikia (hg) / Lau puntuko txikia (ip)
:; Egitura metrikoa
:: 6 / 6A / 6 / 6A / 6 / 6A / 6 / 6A (hg) | 12A / 12A /12A / 12A (ip)
:; Egitura musikala
:: A1A2BA2
:; Erritmoa
:: 5/8

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jannu

**Jannu** edo **Kumbhakarna**, limbuz Phoktanglungma, Himalaiako mendi bat da, Nepalen eta Kangchenjunga mendiaren mendebaldean. 7.710 metroko garaiera du.

1962ko apirilaren 28an Rene Demaison, Paul Keller, Robert Paragot, Gyalzen Mitchung Sherpa, Lionel Terray, Andre Bertraud, Jean Bouvier, Pierre Leroux, Yves Pollet-Villard, Jean Ravier eta Wangdi xerpak lehenbizikoz igo zuten.

## Kanpo estekak
Kailash

**Kailash**, **Kailasa**, **Kangrinboqê** edo **Gang**, tibeteraz གངས་རིན་པོ་ཆེ, txinera sinplifikatuz 冈仁波齐峰, txinera tradizionalez =岡仁波齊峰, sanskritoz कैलास, Himalaiako mendi bat da, Tibeten. 6.638 metroko garaiera du.

Erlijio eta kultura aldetik garrantzi sinboliko handiko mendia da, bon, budismo, hinduismo eta jainismoarentzat leku sakratua baita. Gailurra inoiz igo gabea da.

## Kanpo estekak
Sanglung

**Sanglung**, Himalaiako mendi bat da, Tibeten. 7.095 metroko garaiera du.

Ez da inoiz igoa izan.

## Kanpo estekak
Namcha Barwa

**Namcha Barwa** edo **Namchabarwa**, tibeteraz གནམས་ལྕགས་འབར་བ།, wyliez Gnams lcags 'bar ba, ZYPY Namjagbarwa, txineraz 南迦巴瓦峰, pinyinez Nánjiābāwǎ Fēng, Himalaiako mendi bat da, Tibeten. 7.782 metroko garaiera du.

1992an txinatar-japoniar espedizioko mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.

## Kanpo estekak
Stok Kangri

**Stok Kangri**, Himalaiako mendi bat da, Indiako ipar-mendebaldeko Ladakh eskualdean. 6.153 metroko garaiera du.

1951n lehenbizikoz igoa izan zen.

## Kanpo estekak
Kala Patthar

**Kala Patthar**, urduera, nepalera eta hinduz "Mendi Beltz" esan nahi du, Himalaiako mendi bat da, Pumori mendiaren hegoaldean, Nepalen. 5.644 metroko garaiera du.

Kala Patthar Mountain, Nepal, Asia.jpg
Kala Patthar Peak, Nepal, Asia.jpg
Pumori summit in clouds, Nepal, Asia.jpg 

## Kanpo estekak
Jengish Chokusu

**Jengish Chokusu**, kirgizeraz Жеңиш чокусу, Ceñiş çoqusu, جەڭىش چوقۇسۇ, txineraz 托木尔峰 eta errusieraz Пик Победы, Pik Pobedy, Tian Shan mendikateko gailurrik garaiena da, Kirgizistan eta Txinako mugan. 7.439 metroko garaiera du.

1956an Vitaly Abalakov sobietar mendizaleak lehenbizikoz igo zuen.

## Kanpo estekak
Jakaranda Emakume Elkartea

**Jakaranda Emakume Elkartea**

## Ibilbidea 
Jakaranda Emakume Elkartea Laudiokoa da eta 2014an sortu zen Laudioko Andaluziako Zentroan.  Helburua emakumeen jabekuntza bultzatzea eta emakumeen eta gizonen arteko berdintasuna lortzea da.

Horretarako, gaiari buruzko hainbat ikastaro eta tailer antolatu izan dituzte: indarkeria matxistari buruzkoak, emakumeen eskubideei buruzkoak eta oro har berdintasunari lotutakoak.

Era berean, bai Laudion, bai Aiaraldean, berdintasunari lotutako ekintzetan hartzen dute parte, martxoaren 8ko eta azaroaren 25eko kanpainak barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matxintxu Emakume Elkartea

**Matxintxu Emakume Elkartea** 2006an sortu zen Orozkon.

## Ibilbidea 
Matxintxu Emakume Elkartea Orozkokoa da. 2006an sortu zen eta helburua emakumeak bistaratu eta espazio propioa izatea da.

Horretarako, emakumeen jabekuntzaren aldeko ekintzak antolatzen dituzte, beraien iritziak eta esperientziak partekatu eta elkar ezagutzeko, besteak beste: hipopresiboak, autodefentsa feminista, batukada, joste sortzailea, betiere kideen eskariak kontuan izanda.

Sare lanari dagokionez, Orozkoko Berdintasun Sailarekin eta gainerako taldeekin batera, martxoaren 8ko eta azaroaren 25eko kanpainetan kolaboratzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Matxintxu Emakume Elkartea Facebooka
Adi Emakumeak Elkartea

**Adi Emakumeak Taldea** 1994an sortu zen Urduñan (Bizkaia).

## Ibilbidea 
Elkartea 1994an sortu zen, eta 2010ean talde feminista bihurtu zen. Helburua emakumeen eta gizonen arteko berdintasuna lortzea da.

Taldeak hitzaldi eta tailer ugari antolatzen ditu, denak feminismoari eta berdintasunari lotutakoak. Era berean, Tartekari Sarean parte hartzen dute, genero indarkeria kasuak detektatu eta bideratzeko Sarean eta Aiaraldeko Mugimendu Feministako partaide dira. Horren barruan, jaietan, eraso matxistei aurre egiteko protokoloa dute.

Gainera, martxoaren 8ko eta azaroaren 25eko kanpainetan kolaboratzen dute, gainerako elkarte eta erakundeekin batera.

## Kanpo estekak 
* Adi Emakumeak Taldea Facebooka

## Erreferentziak
Pastora Soler

**María del Pilar Sánchez Luque** (Coria del Río, 1978ko irailaren 28a), **Pastora Soler** izen artistikoaz ezagunagoa, espainiar abeslaria da. Andaluziar kopla generoan hasi zen, eta gerora flamenko eta pop generoetan ere aritu da. Bere lehen abesti entzutetsua "Dámelo ya" izan zen 1999an. 2012ko Eurovision Abesti Lehiaketan hartu zuen parte "Quédate conmigo" abestiarekin, hamargarren postua lortuz.

## Diskografia 
* *Nuestras coplas* (1994)
* *El mundo que soñé* (1996)
* *Fuente de luna* (1999)
* *Corazón congelado* (2001)
* *Deseo* (2002)
* *Pastora Soler* (2005)
* *Toda mi verdad* (2007)
* *Bendita locura* (2009)
* *15 años* (2010)
* *Una mujer como yo* (2011)
* *Conóceme* (2013)
* *La calma* (2017)
* *La calma directo* (2018)
* *Sentir* (2019)

## Kanpo estekak
Korzhenevskaya gailurra

**Korzhenevskaya gailurra**, Pamir mendikateko hirugarrebn mendirik garaiena da, Tajikistanen. 7.105 metroko garaiera du.

Evgenia Korzhenevskayaren omenezko izena darama, hain zuzen ere, 1910eko abuztuan mendia topatu zuen Nikolai Korzhenevskiy errusiar geologoaren emaztea zena.

1953an B. Ugarov, A. Dimitriev, A. Goziev, A. Kovyrkov, L. Krasavin, E. Ryspajev, R. Sielidzanov eta P. Skorobogatov zortzi sobietar mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.

Xabier Ormazabalek, bestela, ohiko bidetik eta bakarrik igo zuen 2004ko abuztuaren 5ean. Bosgarrena eta azkena zen SESB ohiko bost tontorren artean, eta hari esker Elur-lehoinabar saria lortu zuen.

## Kanpo estekak 
* Korgenewskaya "Peakware" webgunean.
Plasmodio (bizi zikloa)

[thumb|280px|*[Hemitrichia serpula* onddo lirdingatsuaren plamodiokarpoa: zelula-mintzez bereizirik ez dauden nukleo ugari dago bizi-egituraren barnean]]
**Plasmodioa** zitoplasma-masa biluzi, nukleo anitzekoa eta higikorra da. Ezagunenak mixomizetoenak dira, baina Myxosporea eta Chlorarachniophyta taldeetan ere agertzen dira. Bi mota daude:
* Zenozitoa, zitozinesirik gabeko nukleo-zatiketa ugariren ondorioa dena.
* Sinzitioa, nukleo bakarreko zelulen elkarketaren ondorioz eratzen dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khan Tengri

**Khan Tengri**, Хан Тэнгэр, kazakheraz Хан Тәңірі, han táńiriz , kirgizeraz Хан-Теңири, حان-تەڭىرى, uigureraz خانتەڭرى, txinera sinplifikatuz 汗腾格里峰, txinera tradizionalez 汗騰格里峰, pinyinez Hànténggélǐ Fēng, xiao'erjing هًا تٍْ قْ لِ فعْ, Tian Shan mendikateko mendi bat da, Kirgizistan, Kazakhstan eta Txina artean. 7.010 metroko garaiera du.

1931an Mikhail Pogrebetsky sobietar mendizaleak lehenbizikoz igo zuen.

Xabier Ormazabalek ohiko bidetik eta Andoni anaiarekin egin zuen 2003ko abuztuaren 2an, SESBeko bost tontorrik altuenen arteko bere bigarrena.

## Kanpo estekak 
* Khan Tengri "Peakware" webgunean.
Dominique Laporte

**Dominique Laporte** (Tours, 1949 &ndash; Paris, 1984) Frantziako idazle psikoanalista ezaguna izan zen. Bere lanek probokazio kutsua zuten.

## Biografia 
Bere izen osoa Dominique Gilbert Laporte zen. Unibertsitateko irakasle, Parisko Unibertsitate VIII-Vincennesko Psikoanalisiari buruzko ikastaroen arduraduna izan zen. Bere lan espezializatuak *Ornicar?* aldizkarian agertzen ziren. Halaber, saiakerak eta poesia idatzi zuen. Michel Foucault eta Edmond Jabèsekin lotura zuzena izan zuen. Berak argitaratu zuen Frantzian lehen aldiz John Gregory Bourkeren *Rites scatologiques* liburua. Bere liburu ezagunena *Histoire de la merde* (Kakaren historia) izan zen.

## Obra 
* *Le français national: politique et pratiques de la langue nationale sous la Révolution française*
* *Histoire de la merde: prologue*
* ''L'Étron de la nuit : prosopopée*
* *Il nous reste la main*, poesia. Argo, 1979
* *La Perspective et le temps*
* *L'enfance de Flaubert : l'opération faite à la langue*
* *Bouvard & Pécuchet centenaires*, egile desberdinen Laportek bildutako testuak.
* *Laure ou la Prosopopée du ciel*
* *Christo''

## Erreferentziak
Lítla Dímun

**Lítla Dímun** () Faroe uhartetako hemezortzi uharteetatik txikiena da. Norvegiako itsasoan dago. Artxipelagoko biztanle egonkorrak ez dituen uharte bakarra da.

## Etimologia 
Lítla Dímun izenak jatorri zeltiarra du. Dímun "Bi muino" esan nahi du. Izenak uharte honi eta aldamenekoari, Stóra Dímun, erreferentzia egiten dio.

## Ezaugarriak 
Oso uharte txikia da, 0,8 km² besterik ez ditu. Bere puntu garaiena *Slættirnir* da, 413 metroko muinoa. Haren zabaleraren ia herena itsas labarrak dira eta horrek iritsiezina bihurtu du. Ondoan Stóra Dímun uhartea dago eta biek nahiko lotura izan dute betidanik; administratiboki, Suðuroy uhartean dagoen *Hvalba* herritik menpe dago. Lítla Dímunen ez dago biztanleri iraunkorra. Bakarrik ardiak eta Fratercula hegaztiak bizi dira. Zuhaitzak ere ez daude. Begetazio guztia belarra eta sasiak da.

## Ohiturak 
Udetan uhartean dauden artaldeen jabeak *Lítla Dímun*era joaten dira, haien egoera ikusteko. Horretarako soken bidez igo behar dute eta ez egunero, bakarrik metereologia egokia denean zeren eta lainoak oso ugariak izaten baitira.

## Historia 
Nahiz eta bere tamainua eta egoera, Faroe uhartetako historian bere garrantzia izan du batez ere XIII. mendean. Urte haietan, gudu-zelaia bihurtu baitzen. Gertaera horiek *Færeyinga Saga*n (Faroeen Saga) daude jasota.

## Iruditegia 

Image:
Litla-dimun-photo.jpg|
Faroe stamp 476 litla dimun.jpg|Lítla Dímun zigilu batean.
Hvalba.Suðuroy.1.jpg|
Skarvanes, Faroe Islands (2).JPG|Lítla Dímun eta Stóra Dímun uharteak.
Litla dimun map.jpg|Mapa topografikoa.

## Erreferentziak
Carola Häggkvist

**Carola Maria Häggkvist** (Stockholm, 1966ko irailaren 8a) suediar abeslaria eta musikagilea da, pop, schlager, disco edo folk generoetan aritu dena. 1980ko hamarkada hasieratik Suediako abeslari ospetsuenetarikoa da, hain zuzen ere 1983an hamasei urte zituela Melodifestivalen lehiaketa irabazi zuenetik, "Främling" abestiarekin. Ondorioz Suedia ordezkatu zuen 1983ko Eurovision Abesti Lehiaketan, eta hirugarren postuan sailkatu zen. 1991an berriro izan zen garaile Melodifestivalen lehiaketan "Fångad av en stormvind" abestiarekin, eta oraingoan 1991ko Eurovision irabaztea lortu zuen. 2006an hirugarren aldiz irabazi zuen Melodifestivalen, eta 2006ko Eurovisionen bosgarren sailkatu zen.

## Diskografia 
* *Främling* (1983)
* *Steg för steg* (1984)
* *På egna ben* (1984)
* *Runaway* (1986)
* *Much More* (1990)
* *Jul* (1991)
* *My Tribute* (1993)
* *Personligt* (1994)
* *Blott en dag* (1998)
* *Jul i Betlehem* (1999)
* *Sov på min arm* (2001)
* *My Show* (2001)
* *Guld, platina & passion* (2003)
* *Credo* (2004)
* *Störst av allt* (2005)
* *Från nu till evighet* (2006)
* *I denna natt blir världen ny – Jul i Betlehem II* (2007)
* *Christmas in Bethlehem* (2009)
* *Elvis, Barbra & jag* (2011)
* *Drömmen om julen* (2016)
Nuptse

**Nuptse** edo **Nubtse**, xerperaz ནུབ་རྩེ། नुबचे, wyliez: Nub rtse, Himalaiako mendi bat da, Nepalen eta Everest menditik bi kilometro hego-mendebaldera. 7.861 metroko garaiera du.

1961eko maiatzaren 16ean britainiar espedizioko Dennis Davis mendizaleak eta Tashi xerpak lehenbizikoz igo zuten.

Nuptse mendia hainbat gailurrez osatua dago, ekialdetik mendebaldera:

## Kanpo estekak
Onddo lirdingatsu

[thumb|*[Diachea leucopodia*, onddo lirdingatsu irideszentea.]]
[thumb|*[Stemonitis fusca*]]
[thumb|*[Fuligo septica*]]
**Onddo lirdingatsua** organismo eukarioto mota batzuei ematen zaien izen arrunta da. Zelulabakar gisa bizitzeko gai diren arren, ugal-egitura zelulaniztunak eratzeko elkar daitezke. Lehen onddotzat hartzen ziren, baina gaur egun ez dira erreinu horren barnean sailkatzen, baizik eta Protista erreinuaren baitan. Mundu osoan 900 espezie inguru ezagutzen dira. Izen hori ematen zaie, bizi zikloaren aldi batzuetan itxura lirdingatsua izan dezaketelako.

## Sailkapena 
Onddo lirdingatsuek Amoebozoaren barneko Mycetozoa taldea osatzen dute. Mycetozoaren barnean hiru azpitalde daude:
* Myxogastria klasea edo mixomizetoak.
* Dictyostelia klasea.
* Protosteliida klasea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Will Kymlicka

**Will Kymlicka** (London, Ontario, 1962) Kanadako politiko eta filosofo bat da. Gaur eguneko filosofia politikoaren pertsonai garrantzitsuenetariko bat da. Gehien aztertu dituen gaiak arazo etniko eta multikulturalitatearen bizikidetza, ingurune globalizatuan dagoen liberalismo klasikoaren funtzionamendua eta animalien eskubideen tokia teoria politikoan dira.

## Bizitza 
Kymlickak Oxford Unibertsitatean atera zuen bere doktoretza G. A. Cohen-ek gainbegiratuta eta gaur egun, katedraduna da Queen's unibertsitatean, Kingston-en (Ontario, Kanada). Bere “filosofia politikoaren sarrera” 17 hizkuntzetara itzuli da.

Pentsamendua eta justiziari buruzko ideia:

Kymlickaren obraren kezkarik handienetarikoa talde gutxituetako legezko trataera gauzatzeko perfil liberal bat eskaintzea da. Bere ideiak, bere herrialdearen testuinguruan oinarritzen ditu, eta berak bi mailatan sailkatzen ditu: etorkinen edo polietnikoen taldeak eta nazionalista gutxituak (kasu honetan, Kanadako Quebequesak edo Zelanda Berriko Maoriak). Horren ondorioz, nazionalista gutxituentzako irizpide batzuk ezartzen ditu:

# Sorreratik bertan egon izana.
# Lehenik autogobernua izan behar dute.
# Komunean kultur bat izatea.
# Hizkuntza komun bat izatea.
# Instituzioen biden zuzendua izatea.

## Lanak 
* *Liberalism, Community, and Culture* (1989).
* *Contemporary Political Political Philosophy* (1990).
* *Multicultural Citizenship* (1995).
* *Finding Our Way: Rethinking Ethnocultural Relations in Canada* (1998).
* *Politics in the Vernacular: Nationalism, Multiculturalism,Citizenship* (2001).
* *Liberalism, Community, and Culture* (Oxford: Oxford University Press, 1989/1991). 
* *Contemporary Political Philosophy: An Introduction* (Oxford: Oxford University Press, 1990/2001). 
* Sue Donaldson-ekin, *Zoopolis: A political theory of animal rights* (Oxford: Oxford University Press, 2011), itzulera gaztleraz: *Zoópolis, una revolución animalista* (Madrid: errata naturae, 2018).

## Bibliografia 
* Will Kymlicka (2019): Biography about Will Kymlicka. Berreskuratuta hemendik:
Frances Spence

**Frances Bilas Spence** (Filadelfia, 1922ko martxoaren 2a - Nassau, 2012ko uztailaren 18a) ENIAC six izeneko sei emakume programatzaileen taldean parte hartu zuen. Talde honek ENIAC *(Electronic Numerical Integrator And Computer)* izeneko erabilera zabaleko lehen konputagailu digitalaren jatorrizko programazioa egin zuen. 

Bost haizpetatik bigarrena izan zen. Bere aita Filadelfiako ikastetxe publikoetako sistema-ingeniaria zen eta bere ama irakaslea, biak irakaskuntza sektorean. Francesek Homer W. Spence bere senarrarekin hiru seme izan zituen: Joseph, Richard eta William.

## Ikasketak 
Temple Unibertsitatean ikasi zuen, non Chestnut Hill College-rako beka bat irabazi zuen. 1942 Matematiketan graduatu zen Fisika orientazioarekin. Ikasten zegoen bitartean Kathleen McNulty ezagutu zuen, ENIAC programatu zuten 6 emakumeetako bat. McNulty eta Spence Moore School of Engineering-ko langileak izan ziren Ibilbide balistiko kalkuluetan lan egiteko. Biak lehenengo ENIAC programatzaileen lehen taldea osatzeko hautatuak izan ziren, honelako kalkuluak egiteko diseinatutako makina. Taldea Jean Jennings Bartik, Betty Snyder Holberton, Ruth Lichterman Teitelbaum, Kathleen McNulty Mauchly Antonelli eta Marlyn Wescoff Meltzer-ek osatzen zuten.

1947an, ENIAC makina aurkeztu eta urte bat geroago, Bilas Homer Spence-rekin ezkondu zen, Aberdeen Proving Grounds-etik zetorren armadako ingeniero elektronikoa zen, geroago ENIAC proiektuan ere lanean hasi zena. Ezkondu eta denbora gutxira Bilas bere lana utzi zuen familia bat osatzeko.

## Lorpenak 
1997an, Frances Women in Technology International Hall of Fame-n sartu zen, bere ENIACeko beste sei ikaskideekin batera.Bere lanak etorkizuneko ordenagailu elektronikoetarako bidea ireki zuen, eta bere berrikuntzak martxan jarri zuen konputazio elektronikoaren eta konputagailuen programazioaren gorakada Bigarren Mundu Gerraren ondorengo aroan.

ENIAC taldea, 2013ko The Computers dokumental sarituaren inspirazioa da. Kathy Kleimanek sortutako dokumentala eta ENIAC programatzaileen proiektua, 1940ko hamarkadako ENIAC taldearen benetako irudiak uztartzen ditu, emakumezkoen taldeko kideekin egindako elkarrizketekin. Elkarrekin lanean emandako denbora islatzen dutelako,Hiru zatiko telesail bateko lehen dokumentala da, The Coders eta The Future-Maker dira hurrengoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Women Proto-Programmers Get Their Just Reward
* WITI Hall of Fame
Rex Stout

**Rex Todhunter Stout** (Noblesville, Indiana, 1886ko abenduaren 1a - Danbury, Connecticut, 1975eko urriaren 27a) estatubatuar eleberrigilea izan zen, eleberri beltz egile bezala ezagututa. Nero Wolfe detektibearen pertsonaia sortu zuen. Gainera intelektual publikoa izan zen Askatasun Zibilen aldeko Amerikar Batasunan eta Vanguard Pressen.

## Eleberriak 
### Nero Wolfe 
* *Fer-de-Lance*, 1934
* *The League of Frighted Men*, 1935
* *The Rubber Band*, 1936
* *The Red Box*, 1937
* *Too Many Cooks*, 1938
* *Some Buried Caesar*, 1939
* *Over My Dead Body*, 1940
* ''Where There's a Will*, 1940
* *Black Orchids*, 1942
* *Not Quite Dead Enough*, 1944
* *The Silent Speaker*, 1946
* *Too Many Women,*, 1947
* *And Be a Villain*, 1948
* *Trouble in Triplicate*, 1949
* *The Second Confession*, 1949
* *Three Doors to Death*, 1950
* *In the Best Families*, 1950
* *Curtains for Three*, 1951
* *Murder by the Book*, 1951
* *Triple Jeopardy*, 1952
* *Prisoner's Base*, 1952
* *The Golden Spiders*, 1953
* *Three Men Out*, 1954
* *The Black Mountain*, 1954
* *Before Midnight*, 1955
* *Three Witnesses*, 1956
* *Might as Well Be Dead*, 1956
* *Three for the Chair*, 1957
* *If Death Ever Slept*, 1957
* *And Four to Go*, 1958
* *Champagne for One*, 1958
* *Plot It Yourself*, 1959
* *Three at Wolfe's Door*, 1960
* *Too Many Clients*, 1960
* *The Final Deduction*, 1961
* *Homicide Trinity*, 1962
* *Gambit*, 1962
* *The Mother Hunt*, 1963
* *Trio for Blunt Instruments*, 1964
* *A Right to Die*, 1964
* *The Doorbell Rang*, 1965
* *Death of a Doxy*, 1966
* *The Father Hunt*, 1968
* *Death of a Dude*, 1969
* *Please Pass the Guilt*, 1973
* *A Family Affair*, 1975
* *Death Times Three'', 1985
Arkitektura oztopo

[thumb|[Eskailera|Zurubiak arkitektura oztopo izan daitezke haien alternatibarik ez badago edo bide alternatiboak oso deserosoak baldin badira.]]
thumb|Arkitektura oztopo asko topa daitezke hirietan: espaloi estuak, hiri-altzariak, espaloietako zintarri altuak, errepideetako edo espaloietako konponketa lanak, txarto aparkatutako autoak...
Arkitekturaren eta hirigintzaren esparruan, **arkitektura oztopo** edo **oztopo arkitektoniko** esaten zaie biztanle-talde jakin batzuk hiri-espazio batetik, eraikin batetik edo haren zati batetik iristea, sartzea edo mugitzea eragozten duten oztopo fisikoei. Irisgarritasuna oztopatzen duen edozein arkitektura elementu aipatzeko erabiltzen den terminoa da. Irisgarritasun-hesi mota asko daude baina arkitektura oztopoa edo oztopo arkitektonikoa ezagunena da, ingurune fisikoan baitago eta gizartean agerikoena baita. Gainera, gizakiak eraikitako elementuez osaturik dagoenez, gizakiek konponbidea eskain lezakete.

Oztopo arkitektonikoek gizaki guztien mugikortasuna zailtzeaz edo galarazteaz gain, talde jakin batzuei bereziki kalte eragiten diete, hala nola adinekoei, eriondoei, haurdun dauden emakumeei, arazo fisiko jakin batzuk dituztenei, gurpildun aulkiak behar dituztenei... Adibidez, espaloietako zintarriak askotan oztopo arkitektonikoak dira, gurpildun aulkiak dituzten pertsonak hirietan zehar erraz mugitu ahal izatea eragozten baitute. Arrapala malkartsuak edo igogailuen bidezko ibilbide alternatiborik gabeko eskailerak ere oztopo izan daitezke. Badira beste oztopo batzuk ere, hala nola espaloi estuegiak edo mugikortasuna oztopatzeko moduan jarritako hiri-altzariak.

## Kanpo estekak
Niall Tóibín

**Niall Tóibín** (Cork, 1929ko azaroaren 21a - Dublin, 2019ko azaroaren 13a) irlandar aktorea izan zen. Gaelera-hiztuna familiarengan jaio zen. ''Ryan's Daughter* eta *Veronica Guerin'' filmetan beste batzuen artean parte hartu zuen.

## Filmografia
La Rinconada (Peru)

**La Rinconada**, Peruko Andeetan dagoen udalerri bat da, urre meatze batetik hurbil. Mundu osoan biztanlego iraunkorra duen garaiera handiko udalerria izateagatik ezaguna da, 5.100 metroko garaieran baitago.

2001-2009 artean populazioak 30.000 biztanleen gorakada izan zuen, urre meatzea egonik, aldi horretan zehar urrearen prezioak %235a gora egin baitzuen. 1996an 16.000 biztanle zituen eta 2019an ia 60.000.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonic (Sega)

**Sonic** edo **Sonic the Hedgehog**, euskaraz *Sonic Trikua*, Sega japoniar bideo-joko eta kontsola enpresaren fikziozko pertsonaia bat da.

1991an sortua izan zen eta berehalako arrakasta eta enpresaren bideo-joko askotako protagonista izateaz gain ikur ere bilakatu zen, Nintendoko Mario Brosen antzera. Naoto Ohshima (1991–1997) eta Yuji Uekawak (1998–gaur egun) diseinatua da.

## Kanpo estekak
Eusko Enparantza (Santiago de Chile)

**Eusko Enparantza** (gaztelaniaz *Plaza Vasca*), Txileko Santiago hiriburuan dagoen plaza bat da, Cerro de San Cristóbal eremuko Santiagoko Hiri Parkean.

1931ko azaroaren 5ean inauguratua izan zen, eta gaur egun Gernikako Arbolaren bi ezkurretatik hazitako zuhaitz bat dago, alboetako hesietan Ikurrinak dituela.

## Kanpo estekak
Damasa Agirregabiria

**Damasa Agirregabiria** (Itziar, Deba, Gipuzkoa) emakumezko aurrenekotako harri-jasotzailea izan zen. 1910. hamarkadan jaio zen eta ezer gutxi dakigu berataz, *Errekartetxo*-rekin batera ateratako argazkia salbu.

## Argazkia 
Lasturko festetan 8 arroako harria (100 kilogramo) jaso zuen 1936 urtean eta argazkia atera zioten* Errekartetxo*-rekin batera. Biak ageri dira harria altxatzen. Indalezio Ojanguren izan zen argazkiaren egilea. Liburuetan honako hau gorde da:

::''Emakume honek, oso ederra zenak, bere indar eta trebetasunaren erakustaldi ugari egin zituen Gipuzkoako geografian zehar, Errekartetxo gidari zuela. Jatorriz, gaztelaniazː “Esta señorita, muy agraciada físicamente, realizó numerosas exhibiciones públicas de su fuerza y destreza por toda la geografía guipuzcoana bajo la dirección de Errekartetxo”.

Bere alabek ordea esaten zuten Lasturren harria altxatu bai egin zuela baina ez zela plazarik plaza aritu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wimbledon Football Club

**Wimbledom Football Club**, Erresuma Batuko Londres hiriburuko Wimbledon auzunean egoitza zuen futbol talde bat izan zen.

1889an sortu eta 2004an desegina izan zen, bere jabeek taldea Buckinghamshireko Milton Keynes udalerrira lekualdatu (90 kilometrora) eta Milton Keynes Dons Football Club talde berria sortzea erabaki baizuten. Erabaki horrekin Wimbledomgo zaletuen gehiengoa haserretu eta 2002an Association Football Club Wimbledon taldea eratu zuten.

Taldearen garairik onena 1980ko hamarkadaren bigarren erdialdea eta 1990eko hamarkada izan ziren.

## The Crazy Gang 
1986-1991 artean goreneko mailara igo eta Ingalaterran osoan *The Crazy Gang* ("Talde Eroa") ezizenaz ezaguna egin zen, Dennis Wise, Vinnie Jones, Lawrie Sanchez, Dave Beasant eta John Fashanu bezalako futbolariek taldeari izaera defentsibo eta oso latza, garaitzea ia ezinezkoa zen taldea, falta asko ta gogorren bidez arerioak geldiarazi eta kikilduz, horregatik garai hartako Ingalaterrako talde gorrotatuenen artean egon zen, askok joko zikina egitea leporatuz, ondorioz hedabideetan eta herri kulturan oihartzun handia izan zuen. Halere, trukean, 1988ko Ingalaterrako Futbol Kopa irabazi zuten, taldearen historiako arrakastarik handiena.

1992an Premier Leagueren talde fundatzaileetako bat izan zen.

## Kanpo estekak
Stóra Dímun

**Stóra Dímun** () Faroe uhartetako hemezortzi uharteetatik hirugarren txikiena da. Norvegiako itsasoan dago. Uhartean etxe bakarra dago.

## Etimologia 
Stóra Dímun izenak jatorri zeltiarra du. Dímun "Bi muino" esan nahi du. Izenak uharte honi eta aldamenekoari, Lítla Dímun, erreferentzia egiten dio.

## Ezaugarriak 
Uhartearen zabalera 2,7 km²koa da. 2004an lau pertsona bizi ziren, guztiak familia berekoak. Punta garaiena Høgoyggj muinoa da, 396 metrokin.

Ondoan Lítla Dímun uhartea dago eta biek nahiko lotura izan dute betidanik; administratiboki, Suðuroy uhartean dagoen *Hvalba* herritik menpe dago. Stóra Dímunen oso jende gutxi biza da eta kanpoko komunikazioa helikopteroz egiten da; ferriyren bidezko komunikaziorik ez dago. Zuhaitzak ere ez daude. Begetazio guztia belarra eta sasiak da. Faunaren ikuspuntutik ardiak (400 inguru) eta itsas hegaztiak ikus daitezke (antxetak, fraterculak). 1808an gaur egun desagertuta dagoen *Pinguinus impennis* espeziaren animalia bat ikusi egin zen; handik gutxira Islandian espeziaren azken aleak hil zituzten.

## Historia 
Nahiz eta bere tamainua eta egoera, Faroe uhartetako historian bere garrantzia izan du batez ere X. mendean. *Færeyinga Saga*ren arabera (Faroeen Saga) urte haietan uhartean Sigmundur Brestisson bizi zen; Sigmundur orduan bereatzi urte zituen eta ikusi zuen bere aita, Brestir Sigmundsson, eta bere osaba, Beinir Sigmundsson, nola hiltzen zituzten. Geroago, 999.urtean kristaua egin zela esaten digu saga horrek eta, artxipelagoren ohitura jarraituz mendeku hartu beharrean, ohitura hori ezabatzen saiatu zen.

1920 arte uhartean eliza baten erorkinak zeuden. Egun desagertu dira.

## Iruditegia 

Image:
The coast of Stora Dimun 2010.jpg|Itsasertza.
Stóra Dímun seen from Skarvanes, Faroe Islands.JPG|Stóra Dímun.
Stora dimun farm.jpg|Uhartean familia bakarra bizi da.
Stora dimun puffins colony.jpg|Fraterculen kolonia bat.
Detailed map stóra dímun 2006.jpg|Mapa topografikoa.

## Erreferentziak
Ixodes ricinus

***Ixodes ricinus*** Ixodidae familiako akain espeziea da, Europan banaturik dagoena. Parasitoa da, ostalarien odoletik elikatzen dena. Lyme gaitzaren eta akainek garraiatutako entzefalitisaren bektorea da.

## Deskribapena 
Gorputz oboidea edo udare-formakoa dute, marroi gorrizta; puzten denean, emearen sabelaldea gris argia izaten da. Ar helduak 2,5-3 mm luze dira, eta emeak 3-4 mm luze, odola xurgatu aurretik, beti ere. Ez dute begirik, eta aho-piezak eraldaturik daude odolaz elikatu ahal izateko: zentzumen-palpoak, kelizeroak (lurrazala ebakitzeko) eta hipostoma (odola xurgatzen duen xiringa). Gorputzean, prosoma eta opistosoma baturik daude. Ezkutu izeneko kitinazko estalkiak arren gorputz osoa babesten du; emeen gorputza, berriz, ez du erabat estaltzen. "Ezproi"-ez hornitutako lau hanka pare dauzkate (larbek hiru pare).

## Bizilekua 
Hezetasun erlatibo altua atxikitzen duten sastrakadi itxietara egokiturik dago, eguzkiaren izpi zuzenen kontra babesturik. Bai basoetan, bai zuhaitzik gabeko eremuetan bizi daiteke, mikroklima egokia sortzen duen landaredia baldin bada (iratze arrunta, txilarrrak, ote zuria...). Euskal Herriko akain espezierik ugarienetako bat da.

Hauek apur bat handiagoak dira (2 mm), lau hanka-pare dituzte eta basapizti txiki, etxe-abere edo gizakiarengandik elikatu ohi dira. Beterik daudenean, lurrera erori eta azalberritu egiten dira. Era horretan heldu bihurturik (ar edo eme), animalia handi bati edota gizakiari lotuko dira. Akain emeek bospasei egunetan segitzen dute elikatzen eta, arrek ernaldu ondoren, landaredian erori eta arrautzak erruten hasten dira.

Lyme gaitzari dagokionez, *Borrelia burgdorferi* bakterioa lakasten garapenaren fase guztietan ager daiteke. Gordailua (zenbait herrialdetan oreinak eta basasaguak hartzen dira gordailutzat), hau da, infekzioaren eramaile pasibo baten odola irenstean larbak infektatzea askotan gertatzen da. Gizakiari ninfek eta helduek kutsa diezaiokete eritasuna ahalbide handiagoz.
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Ximildegi

**Maria Ximildegi** (1588 – ?) zugarramurdiar emakumea izan zen, herriko sorginkeria prozesua eragin zuena.

Iparraldeko gurasoen alaba zen eta Zugarramurdin hazi zen. 1604an, hamasei urte zituela, aitarekin Ziburura joan zen. Han, neskame bezala lan egiten zuen eta Kattalin izeneko beste emakume gazte bat ezagutu zuen, norekin sorginkerian hasi eta harreman estua zuena. Akelarretara joan ahal izateko, Ximildegik Jainkoa eta Ama Birjina uko egin behar izan zituen. Sorginkeriari buruzko ezagutzak urte eta erdiz garatu zituen, eta azkenean Zugarramurdira itzuli zen 1608an, hogei urte zituenean.

Ximildeguik Lapurdin igarotako denboran sorgin-maistra bihurtu zela kontatu zuen, erratzetan hegan eta deabruarentzat dantzan aritutakoa. Orduan, akelarretara joan zen, kobazuloetan edabeak eginez eta substantzia psikotropikoak hartuz. Hala ere, azkenean damutu egin zen eta beste sorgin batzuk salatu zituen Urdazubiko abadearen aurrean. Horrek Logroñoko inkisizioaren etorrera eragin zuen 1609ko abenduaren hasieran, Alonso Salazar Frías prozesuaren inkisidore nagusienetako bat izanik.

Ximildegik sorginkeriaz akusatu zituen pertsonen artean, 22 urteko Maria Jauretegia eta Estebania Nabarkorena daude, baita beste hamar lagun ere; guztira, lau emakume, sei gizon eta bi haur.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tindhólmur

**Tindhólmur** Faroe uhartetan dagoen uhartetxoa da. Sørvágsfjørðurren hegoaldean eta
Vágarreko mendebaldean dago.

## Etimologia 
Izena bertan dauden bost gailurretatik dator: *Ytsti, Arni, Lítli, Breiði, Bogdi* (Urrutiena, Arranoa, Txikia, Zabala, Okerra).

## Ezaugarriak 
650.000 m²ko zabalera du. Gailur altuena itsas gaineko 262 metrotan dago. Inor ez da bertan bizi.

## Historia 
Bertan aurkitu diren aztarna batzuen ondorioz garai batean jendea bizi zela pentsa daiteke. Horrekin lotuta kondaira tragikoa ezagutzen da: bikote bat bere semearekin bertan bizi zen baina arrano batek umea harrapatu zuen eta haitz batean zegoen bere kabira eraman zuen. Ama haraino igo zuen eta haurra bizirik aurkitu zuen baina bere begiak aterata larriki zauritua. Berarekin eraman zuen baina, azkenik, hil egin zen. Ondorioz, bikoteak uhartetik alde egin zuen eta geroztik inor ez da bertan bizi. Modu batez kondaira eta aztarnak lotzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* : Tindhólmurri buruzko informazio eta argazkiak.
Garaia Teknologia Parkea

**Garaia Teknologia Parkea** (aurrez, euskaraz *Garaia Berrikuntza Gunea* eta gaztelaniaz *Polo de Innovación Garaia*), Gipuzkoako Arrasate hirian kokaturik dagoen teknologia parkea da.

Izena Debagoienaren aurreko *Deba Garaia* izenari zor dio.

## Historia 
Mondragon Korporazioak, Mondragon Unibertsitateak eta beste sei zentro teknologikok sortu zuten 2007 urtean. Eusko Jaurlaritzak, Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Arrasateko Udalak ere parte hartu zuten parkearen sorreran. Helburu nagusia Unibertsitateko zientzilarien eta zentro teknologiko eta enpresetako I+G+i sailek bikaitasun gune bat izatea da, Euskal Autonomi Elkarteko enpresek kalitatezko jauzia egin ahal izateko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Teknologia Parkea
* Bizkaiko Zientzia eta Teknologia Parkea
* Gipuzkoako Zientzia eta Teknologia Parkea

## Kanpo estekak 
* Garaia Teknologia Parkearen webgunea
Hilda Cameron

**Hilda May Cameron** (Toronto, 1912ko abuztuaren 14a - *ib.*, 2001eko apirilaren 24a) Kanadako atleta izan zen, 4x100 m probako espezialista. 1936an brontzezko olinpiar domina lortu zuen.

## Kirol ibilbidea 
Berlin 1936ko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabazi zuen 4x100 metroko erreleboetan, 47.8 segundoko denborarekin, Estatu Batuen (urrea 46.9 segundorekin) eta Erresuma Batuaren (zilarra) atzetik helmugaratu zelarik, bere taldekideak Mildred Dolson, Dorothy Brookshaw eta Aileen Meagher zirelarik.
Bobbie Rosenfeld

**Fanny "Bobbie" Rosenfeld** ( Dnipro, Ukraina, 1904ko abenduaren 28a - Toronto, Kanada, 1969ko azaroaren 14a) Kanadako atleta izan zen, 4x100 metroko proban espezialista , 1928an txapeldun olinpikoa izatera iritsi zen.

## Kirol ibilbidea 
Amsterdam 1928-ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen 4x100 metroko erreleboetan, munduko errekorra gaindituz 48.4 segundoko denborarekin, helmugara Estatu Batuen (zilarra 48.8 segundorekin) eta Alemaniaren (brontzea 49.0 segundorekin) aurretik iritsiz, bere taldekideak, Ethel Smith, Myrtle Cook eta Jane Bell zirelarik. 100 metrokoan ere zilarrezko domina irabazi zuen, 12.3 segundoko denborarekin, Elizabeth Robinson estatubatuarraren atzetik eta Ethel Smith bere herrikidearen aurretik (brontzea).
Ars Magica (Nerea Riesco)

***Ars Magica*** Nerea Riesco bilbotarrak gaztelaniaz idatzitako eleberri historikoa da, 2007an argitaratu zutena.

## Sinopsia 
XVII. mendearen hasiera. Emakume bat hilik agertzen da Donezteben eta badirudi deabruak eta bere segizioek egindako krimena dela. Sorginek hilabeteak daramatzate zonaldea astintzen, nahiz eta, urtebete lehenago, inguruko hamaika pertsona sutan hiltzera kondenatu zituzten horregatik. Herria izututa dago, eta, lasaitzeko, Ofizio Santuak graziazko ediktu bat aldarrikatzea erabakitzen du, deabruarekin izandako tratuez damutzen direnei barkatzeko, eta Alonso de Salazar y Frias inkisidore zorrotza arduratzen da hura burutzeaz, ingurua bisitatuz. Baina Salazarrek ez du sinesten ez brujerietan, ez sorginkerietan eta, okerrena dena, ezta deabrua existitzen denik ere, fedea galdu duelako, inork susmatzen ez duen arren.

Alonso de Salazarrek eta Friasek, sorginen misterioa argitzeko, Leonardo Da Vinciren azterketa anatomikoak, Erroman ikasitako auzitegiko teknikak, unte magikoak aztertzeko botikarien ezagutzak … erabiliko ditu, azken batean, bere ikerketa gertaera egiaztagarrietan oinarrituko du, ordura arte suposizioengatik epaitu zena zehazteko.

Bitartean, Mayo de Labastide d'Armagnac izeneko neska batek, gizaki batekin deabruaren alaba sasikumea (bere jaiotzako zantzu guztien arabera) eta herriz herri sorginkeriak saltzen aritzen zena, bidaia-laguna galdu du, hain zuzen ere, autofederen aurretik atxilotu zutelako, kondenatuen artean ez zegoen arren. Hori aurkitzeko, Mayok Salazarren urratsak jarraitzea erabakiko du, eta bere sorginkeriekin eta entsalmekin babestuko du, honek bere eragin onuragarriaz ohartu gabe.

Bidaian zehar, biek aurre egin beharko diete bidean mila eragozpen barreiatuko dituzten botere deabrutsuei, fede-faltari eta munduan gehien maite dituzten pertsonen heriotzari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koltur

**Koltur** Faroe uhartetan dauden hemezortzi uhartetako bat da. Norvegiako itsasoan
dago.

## Etimologia 
Koltur izena "zaldiko" bezala euskaratu daiteke. Ondoan, bestetik, Hestur uhartea dago, honekin oso lotuta, eta bere izena euskaraz "zaldia" da.

## Ezaugarriak 
Uhartearen puntu garaiena Kolturshamar mendia da (478 m). Zabalera osoa 2,31 km²koa da.

Faroeetan Koltur jendeztatua dagoen uharte txikiena da. Orain urte batzuk etsaiak ziren bi familia bizi ziren, 50 pertsona inguru; haien artean ez zuten inongo komunikazioarik izaten. Uhartean herrixka bakarra dago, Koltur. Joan den mendeko larogeigarren hamarkadan biztanle guztiek uharte utzi zuten.

Geroztik bakarrik bi pertsona itzuli ziren. Kirkjubøur herritik Patursson familia 1994an itzuli zen. Haien helburua eraikin batzuk berreskuratzea eta uhartean berriro ere abeltzaintza sartzea. Halaber, turismoa landu nahi zuten. Paturssonek eragindako berrikuntzekin batera portu txiki bat sortu zen baina ez dago ferryrik. Uhartera joateko astean hiru aldiz helikoptero bat dago.

## Hegaztientzako inguru garrantzitsua 
Uhartearen kostaldeko zatirik handiena BirdLife Internationalek hegaztien gune garrantzitsu gisa identifikatu du, bereziki hegaztientzako ugalketarako gune gisa, batez ere espezie hauentzat: Ekaitz-txori txikiak (5000 bikote), Lanperna-musuak (20.000 bikote) eta Martin hegalzuriak (50 bikote).

## Iruditegia 

Image:
Old House in Koltur, June 2014.JPG|Etxe tradizionalak berreskuratuak.
Port of Koltur Faroe Islands.JPG|Kolturreko portua.
Koltur View towards North.JPG|Uhartearen paisaia.
The Sandy Beach of Koltur.JPG|Hondartza eta etxe zaharrak.
Koltur Faroe Islands the West Cost.JPG|Koltur mendebaldeko labarrak.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* : Kolturri buruzko informazio turistikoa.
Branko Lustig

**Branko Lustig** (Osijek, 1932ko ekainaren 10a - Zagreb, 2019ko azaroaren 14a) judu jatorriko kroaziar zinema ekoizlea izan zen. Txikitan Auschwitzen eta Bergen-Belsenen sartu zuten. Bi Oscar Sari irabazi zituen ''Schindler's List* eta *Gladiator'' filmei esker.
Alonso Salazar Frías

**Alonso de Salazar eta Frías** (Burgos, 1564 - Madril, 1636) espainiar apaiz eta inkisidorea izan zen, 1610ean Zugarramurdiko sorginen afera epaitu zuen Logroñoko Espainiar Inkisizioaren auzitegian parte hartu zuelako ospea lortu zuena. Epaiaren eztabaidan, eta batez ere Inkisizio Gorenaren Kontseiluak agindutako auziaren ondorengo berrikuspenean, sorginkeriari buruzko teoriei sinesgarritasuna ematearen aurka agertu zelako nabarmendu zen. Kontseilura bidalitako bere memoria zehatzari esker, Espainiako jurisprudentzia inkisitoriala sorginkeriaren errealitateari buruz eszeptikoa eta gai horren inguruko salaketak onartzeko oso mesfidatia izan zen.

Alonso de Salazar Burgosen jaio zen 1564an, merkatarien eta goi funtzionarioen familia batean. Salamancan eta Sigüenzan zuzenbide kanonikoa ikasi zuen eta ondoren apaiztu egin zen. Jaengo eta Toledoko elizbarrutietara bidalia izan zen, non bien gotzaina zen Bernardo de Sandoval y Rojasen agindupean lan egin zuen. Hau Filipe III.aren balidoa zen Lermako dukearen osaba izan zen.

Ofizio Santuan sartu zen 1609an, eta 1610eko uztailean Logroñoko auzitegian, non Alonso Becerra Holguín eta Juan del Valle Alvarado inkisidoreek sorginkeria prozesu handi bat irekita zuten, eta prozesu horretan Salazar baino askoz intoleranteagoak agertu ziren. Prozesu hori sorginkeriagatik Espainian gertatu zen lehen eta azken kausa handia izan zen: Zugarramurdi eta Urdazubi nafar herrietakoa hain zuzen ere.

Salazarrek kondenatuen erruduntasunari buruzko zalantzak beste kleriko garrantzitsu batzuek lagundu zituzten, aitorpenak sineskeriari eta ezjakintasunari egozten zizkiotenek, hala nola Antonio Benegas Iruñeko gotzainak.

Hori dela eta, Inkisizioaren Kontseiluak Nafarroako mendiak bisitatzeko agindu zion Salazarri, lehen eskuko informazioa eta testigantzak biltzeko asmoz, aitortzak ez behartzeko eta zalantzan daudenak ez mehatxatzeko aginduekin. 1611ko maiatzetik aurrera ia zortzi hilabetez ibili zen sorginkeria sukar betean. Milaka testigantza funsgabe eta kontraesankor bildu zituen, akelarreak gertatu izanaren froga sendorik ezin aurkituz.

1613ko bere azken txostenean instrukzio eskasa salatu zuen. Hala, Inkisizio Gorenaren Kontseiluak agindutako auzia sakon berrikusi ondoren, Salazar erabat damutu zen berak ere sinatu zuen epaiaz, "bidegabekeria izugarria" egin zela iritzita.

## Erreferentziak
Amha Selassie

**Amha Selassie**, **Asfaw Wossen Tafari** jaioa, (; Harar, 1916ko uztailaren 27a - McLean, Virginia, 1997ko urtarrilaren 17a) Etiopiako enperadorea erbestean izan zen.

Haile Selassieren semea eta printze oinordekoa izan zen eta bere burua enperadore aldarrikatu zuen hiru aldiz (1960an, 1975ean eta 1989an). 1974ko irailaren 12an bere aita enperadore kargutik kendu zuten eta Derg alderdiak bere semea aldarrikatu zuen errege (ez ordea enperadore). Amha Selassiek, baina, ez zuen izendapen hori onartu. 1975eko martxoaren 2an Derg alderdiko militarrek Errepublika aldarrikatu zuten. 1989an Etiopiako enperadorea erbestean izendatua izan zen.
Gipuzkoako Ur Kontsortzioa - Gipuzkoako Urak

**Gipuzkoako Ur Kontsortzioa – Gipuzkoako Urak** ur-hornikuntza eta saneamenduaz arduratzen den Gipuzkoako erakunde publikoa da. Gaur egun, Gipuzkoako lurraldearen %86-an jarduten du. 1990an sortu zen, eta bere eskumen nagusien artean dago ur-hornidura, ur-zikinen arazketa eta abonatuen kudeaketa.

Uraren kudeaketaz arduratzeaz gain, uraren erabilera egokiari buruzko sentsibilizazio kanpainak ere egin izan ditu.

## Azpiegiturak 
Gipuzkoako Ur Kontsortziak azpiegitura sare bat du lurraldean zehar uraren hornidura burutu ahal izateko. Erakundeak hainbat urtegi eta araztegi ditu (Edateko Uren Araztegiak eta Hondakin Uren Araztegiak) ditu honako herrietan: Aduna, Aretxabaleta, Arrasate, Ataun, Azpeitia, Beasain, Bergara, Deba, Eibar, Elgoibar, Getaria, Ikaztegieta, Legazpi, Mendaro, Mutriku, Urretxu, Zumarraga, Zarautz eta Zumaia.

### Urtegiak 
### Edateko uren araztegiak 
### Hondakin uren araztegiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
3DO Interactive Multiplayer

**3DO Interactive Multiplayer** edo **3DO**, The 3DO Company estatubatuar konpainiak garatutako bideokontsola sail bat da. Jatorriz, New Technologies Group taldeko Dave Needle eta R. J. Micalek diseinatu eta 1993-1996 artean Panasonic, Sanyo eta GoldStar enpresek merkaturatu zuten.

Asko iragarritako merkaturatzea izan eta goreneko teknologia eta prestazio bikainak eduki arren, bere salmenta prezio garestiak, Nintendo eta Segaren kontsolen aurrean bideo-joko eskeintza murritzagoa izateak eta kontsolen uneko saturazioa zela eta, porrota jasan zuen.

## Iruditegia 

Irudi:3DO_Logo.svg|Logoa.
Irudi:3DO-FZ1-Console-Set.jpg|Panasonic bertsioa.
Irudi:3DO-GDO-101M-Console-Set.jpg|Goldstar bertsioa.
Irudi:3DO-TRY-Console-FL.jpg|Sanyo bertsioa.

## Kanpo estekak
Prosoma

[thumb|250px|[Armiarma baten anatomia. **c**: Prosoma]]
**Prosoma** kelizeratuen gorputzaren aurreko tagma da; atzekoari opistosoma izena ematen zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Opistosoma

[thumb|250px|[Armiarma baten anatomia. **a**: Opistosoma]]
**Opistosoma** kelizeratuen gorputzaren atzeko tagma da; aurrekoari prosoma izena ematen zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Drangarnir

**Drangarnir** bi haitzen izen orokorrra da. Haitz horiek Faroe uhartetan daude, Thindhólmur uhartetxo eta Vágar uharte artean. Biek ere izen propioak dituzten: *Stóri Drangur* (Labar handia) eta *Lítli Drangur* (Labar txikia).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* : Informazio turistikoa.
Hizkuntza puniko

**Hizkuntza punikoa** edo **kartagotar hizkuntza** (𐤃𐤁𐤓𐤉𐤌 𐤊𐤍𐤏𐤍𐤉𐤌, *dabarīm kanaʿnīm* edo 𐤃‏𐤁‏𐤓‏𐤉‏𐤌‏ 𐤐‏𐤍‏𐤉‏𐤌‏, *dabarīm pōnīm*)iparraldeko Afrikan, hegoaldeko Iberiar penintsulan eta Mediterraneoko uharte batzuetan hitz egindako hizkuntza semitiko bat izan zen. Filologikoki, fenizieraren mendebaldeko aldaeretan sartzen da, feniziar kolonizazioaren ondorioz Mediterraneoan zehar zabaldu zena. Hala ere, batez ere k.a. V. mendetik aurrera berezko hizkuntzatzat hartzen dute.

Azkenik, neopuniera izena erabiltzen da, K.o. 146.ean Kartago Erromaren pean erori ondoren erabili zen dialektoa izendatzeko.

## Literatura 
Hizkuntza punikoa aztertzeko iturriak, fenizieraren kasuan bezala, topaturiko idazkunetan oinarritzen dira, feniziar-puniko literatura gehiena galdu egin baita. Plautoren *Poenulus* idazlanak punikozko lerro batzuk ditu. Adituek lerro hauek biziki aztertu dituzte, izan ere, feniziar alfabetoarekin eginiko idazkunen kontrara, bokalak dauzkatelako.

Agustin Hiponakoa hizkuntza punikoa menderatzen zuen Antzinaroko azken idazle garrantzitsutzat hartu ohi da. Bere iruzkinen arabera, hizkuntza punikoa V. mendean oraindik bere eskualdean (Afrikako iparraldea) hitz egiten zuten, eta bere hiztunek oraindik ere bere buruari *chanani* ("kanaandar", hau da, "feniziar, kartagotar") esaten zioten.

## Fonologia 
Hizkuntza punikoak 22 kontsonante ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arabako Errioxako Urkidetza

**Arabako Errioxako Urkidetza** ur-hornikuntza eta saneamenduaz arduratzen den Arabako enpresa publikoa da. 1999ko maiatzaren 25ean sortu zen Arabako Foru Aldundiaren eta Arabar Errioxako zein Guardiako udalen ekimenez, eta aipatutako udalerri guztiak barnebiltzen ditu. Bere eskumen nagusien artean dago ur-hornidura, ur zikinen zein edateko uren arazketa eta abonatuen kudeaketa. Uraren hornidura bermatzeko urtegiak, ibaiak eta lurpeko urak ustiatzen ditu.

Arabako Errioxako Urkidetzak Hondakin Uren Araztegiak ditu honako herrietan:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak