Lola Cueto

**María Dolores Velázquez Rivas**, "**Lola" Cueto** izenez ezaguna (Azcapotzalco, Mexiko, 1897ko martxoaren 2a - Mexiko Hiria, Mexiko, 1978ko urtarrilaren 24a) artista polifazetikoa izan zen, idazkera, dramaturgia, pintura, grabatua, tapizak, kateeta eta goroldio teknika erabiliz, paper pikatua, lakak, txotxongilo diseinatzailea eta txotxongilolaria. XX. mendearen bigarren erdialdeko emakume artisten belaunaldikoa izan zen, emakumeak etxeko lanera, familiara, mugatzen zituzten irudi eta rol sozialak hautsi zituztenena. Halaber, San Carlos Akademian ikastean, batez ere gizonezkoek osatutako giro artistikoari aurre egin behar zion. Mexikoko arte herrikoiaren bildumagilea, batez ere jostailuena. Umeentzako antzerkian egindako lanagatik da ezagunagoa, eszenatokiak, txotxongiloak eta helburu hezitzaileekin piezak egiten dituzten antzerki konpainiak sortuz, hala nola El Nahual. Bere helburua *“irakatsi, alfabetatu, hezi eta dibertitu*”.
## Bizitza 
María Dolores Velázquez Rivas Mexiko Hirian jaio zen 1897ko martxoaren 2an. Bere gurasoak Manuel Mateos Cejudo eta Ana María Rivas de Ricard izan ziren. Bere amaren hirugarren senarraren, Juan Velázquezen, abizena hartu zuen. Lolaren haurtzaroa eta nerabezaroa XIX. mendeko etxe batean igarotzen dira, Lerdo kalean, Villa de Azcapotzalco kolonian.  

1909an sartu zen San Carlos Akademian, hamabi urte zituela, lehenengo emakume ikasleetako bat bezala, une hartan emakumeentzako gizarte-arauak hautsiz. Ikasle talde baten parte izan zen, David Alfaro Siqueiros eta Andrés Audifred barne, Akademiaren irakaskuntza-metodo tradizionalen aurka matxinatu zirenak. Biluziak marrazteko eskoletan onartua izan zen lehen ikaslea bera izan zela uste da. Mexikoko Iraultzak eten zituen San Carlosen egindako ikasketak, 1915ean berriro sartu zen Arte Ederren Eskola Nazionalean dekorazio-arteen, grabatuaren, biluziaren, frantsesaren eta paisaiaren arloetan, martxoaren 22ko 510. inskripzio-erregistroaren arabera. Geroago, Santa Anitako kanpoan egiten den Pintura Eskolan sartu zen, Barbizongo Eskola izenez ere ezaguna, Alfredo Ramos Martínezek sortu eta zuzendua. 1913an marrazketa-irakasle hasi zen Langileen Gau Eskolan.

Antzerkian egindako lanagatik jaso zuen aitortza, bereziki umeentzako  txotxongiloekin. Germanek txontxongiloak  sortzeko ideia izan zuen  Parisen bizi zirenean, baina benetan bera izan zen bide horri jarraitu ziona. Bere antzezlan gehiena hezkuntzarekin lotuta egon zen. Hala, "*Rin Run"*, "*El Nahual"* eta "*El Colorín"* antzerki-konpainiak sortu zituen, performanceak eta hezkuntza-esketxak eginez, bai hiriguneetan, bai landa-eremuetan. Bere antzezlan nagusietako bat Silvestre Revueltasekin izan zen, 1933 eta 1935 artean "*El Renacuajo Paseador*" izeneko txotxongilo baletarekin garatuz. 1940an Arte Ederren Jauregian aurkeztu zuten.

Ez zuen bere lanaren erakusketa askorik izan, baina Paul Westheim eta Jean Charlot artistaren kritikak luze eta zabal deskribatu zuen. Bere obraren bakarkako erakusketa bat izan zen hil eta gutxira, Mexikoko Plastikaren Aretoan. Hogeita hamar urte geroago, 2009an, bere lanaren atzera begirako erakusketa bat egon zen, Arte Ederren Institutu Nazionalak babestuta.

## Ibilbide artistikoa 
Cueto oso ezaguna izan zen haurrentzako antzerkian egindako lanagatik, batez ere oinarrizko alfabetizaziora bideratutakoagatik. Bere ibilbidean, ehunak, akuarelak, marrazkiak, arte grafikoa, oleoak, gouacheak, txotxongiloak, antzerkiko dekoratuak eta Mexikoko jostailu tradizionalak ere egin zituen. Maistra eta berritzailea izan zen txotxongiloen eta haur-antzerkiaren sorkuntzan.

Artisautzat hartzen ez bazuten ere, hainbat lanbide tradizionalekin egin zituen lanak, hala nola,  lakeatuarekin, paper xehatuan egindako diseinuekin, brodatuarekin eta antzezlanetarako jostailu eta txotxongilo tradizionalekin.

Bere sorkuntza aipagarrietan, tapizak eta makinaz bordatutako beste oihal batzuk sartzen dira. Eta Chartres eta Bourges katedral gotikoetako beirateetan inspiratutako serie bat. Hainbat tapiz sortu zituen gai erlijiosoekin, hala nola Kristo primitiboaren eta Ama Birjinaren irudiak, landa-aldareak eta pertsona indigenen irudikapenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak