open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Le Trou

***Le Trou*** 1960ko Jacques Becker frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Argumentua 
Gaspard Claude gazte errugabeari bere emaztea erailtzen saiatzea leporatu diote. Pariseko espetxera bidaliko dute; han, kartzelatik tunel neketsu bat eginez ihes egitea erabaki duten beste lau kriminal gogorrekin batera jarriko dute zeldan. Gogoz kontra, beren ihes-planarekin bat egiteko eta tunela eraikitzeko lanetan parte hartzeko konbentzituko dute gaztea.

## Aktoreak 
* Michel Constantin: Geo Cassine
* Jean Keraudy: Roland Darbant
* Philippe Leroy: Manu Borelli
* Raymond Meunier: Vossellin / Monseigneur
* Marc Michel: Claude Gaspard
* Jean-Paul Coquelin: Grinval tenientea
* André Bervil: alkaidea
* Eddy Rasimi: Bouboule

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Montparnasse 19

***Montparnasse 19*** edo ***Les Amants de Montparnasse*** 1958ko Jacques Becker eta Max Ophüls zinema zuzendarien film dramatikoa da.

## Argumentua 
Filmak Amedeo Modigliani margolariaren bizitzako azken urteak irudikatzen ditu. Haren sormenaren gailurra izan ziren urte haiek, baina baita alkoholak eta Jeanne Hébuternerekiko maitasunak markatutako urteak ere.

## Aktoreak 
* Gérard Philipe: Amedeo Modigliani
* Lilli Palmer: Beatrice Hastings
* Lea Padovani: Rosalie
* Lino Ventura: Morel
* Gérard Séty: Léopold Zborowski
* Arlette Poirier: Lulu
* Anouk Aimée: Jeanne Hébuterne
* Lila Kedrova: Mme. Zborowsky
* Marianne Oswald: Berthe Weil
* Judith Magre: emagaldua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Rendez-vous de juillet

***Rendez-vous de juillet*** 1949ko Jacques Becker frantziar zinema zuzendariaren film komikoa da.

## Argumentua 
Lucien paristar gazte ameslari bat da, eta esploratzaile izatea du xede nagusia; haren erdi-mailako klaseko gurasoek, ordea, zentzatu eta bizitza konbentzionala eraman dezala nahi dute. Aitarekin eztabaida beroa izan eta gero, etxetik alde egingo du Lucienek, bere lagunekin joateko. Aktore, idazle eta zinema-zuzendari izan nahi dute haren lagunek. Haiekin batera ekingo dio bere ametsari, eta bere lehen espedizioa prestatzen hasiko da.

## Aktoreak 
* Daniel Gélin: Lucien
* Brigitte Auber: Thérèse
* Nicole Courcel: Christine Courcel
* Pierre Trabaud: Pierrot
* Maurice Ronet: Roger
* Philippe Mareuil: François
* Henri Belly
* Jacques Fabbri
* Michel Barbey
* Francis Maziére: Frédéric
* Robert Lombard
* Jean Pommier
* María Riquelme
* Annie Noël
* Pierre Mondy
* Claude Luter: orkestra-zuzendaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Rue de l'Estrapade

'''''Rue de l'Estrapade''''' 1953ko Jacques Becker frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Argumentua 
Françoise eta Henriren ezkon-bizitza ondo badoa ere, Henrik amodio-kontu bat du bere aldetik eta emaztearen lagun batek horren berri izango du. Senarraren fideltasun ezak minduta, Françoise l'Estrapade kalera joango da bizitzera, artista bohemioen auzora. Han, Roberten xarmaren pean eroriko da: musikari existentzialista gazte eta arlote bat, baliabiderik gabea.

## Aktoreak 
* Anne Vernon : Françoise Laurent
* Louis Jourdan : Henri Laurent
* Daniel Gélin : Robert
* Jean Servais : Jacques Christian
* Micheline Dax : Denise
* Jacques Morel : Marcel
* Pâquerette : Madame Pommier
* Jean Valmence : Roland
* Claude Larue : Corinne
* Henri Belly : Freddy
* Marcelle Praince : Madame Fourcade
* Fernand Rauzena : Simon

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Touchez pas au grisbi

***Touchez pas au grisbi*** 1954ko Jacques Becker frantziar zinema zuzendariaren polizia-filma da.

## Argumentua 
Maxek, gangster zahar batek, 50 milioi franko lortzeko maisu-plan bat asmatu du lagun batekin batera. Maxen neska-ohiak, zeinak banda etsaiko Angelo mafiaburuarekin joateko utzi baitzuen Max, planaren xehetasunak jakin nahi ditu, 50 milioiak eskuratu ahal izateko. Maxen diskrezioa eta zuhurtzia direla-eta, ezinezkoa da informazioa onean lortzea; beraz, Maxen kidea bahitzea eta erreskate bat eskatzea erabakiko dute.

## Aktoreak 
* Jean Gabin : Max
* Lino Ventura : Angelo Fraisier
* Jeanne Moreau : Josy
* Dora Doll : Lola
* René Dary : Henri Ducrot *Riton*
* Paul Frankeur : Pierrot
* Daniel Cauchy : Fifi
* Michel Jourdan : Marco
* Gaby Basset : Marinette
* Marilyn Buferd : Betty
* Delia Scala : Huguette

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Tête de turc (1935eko filma)

***Tête de turc*** edo ***Une tête qui rapporte*** 1935eko Jacques Becker eta Pierre Prévert frantziar zinema zuzendarien film ertaina da.

## Aktoreak 
* René Dorin : sultana
* Paul Colline : mufti handia
* Héléna Manson : esklaboa
* Louis Florencie

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
L'Or du Cristobal

'''''L'Or du Cristobal''''' 1940ko Jacques Becker eta Jean Stelli frantziar zinema zuzendarien polizia-filma da, Albert t'Serstevensen eleberri batean oinarrituta.

Jean Renoirrek lehenengo zuzendaria, Jacques Becker, filmaren prestaketan lagundu zuen, baina Beckerrek hiru aste baino ez zituen eutsi eta Jean Stellik ordezkatu zuen.

## Argumentua 
Polizia-buru ohiak zuzendutako lapur-talde batek «Le Cristobal» itsasontziaren harrapakin bereganatu nahi du.

## Aktoreak 
* Albert Préjean : Dupuy
* Charles Vanel : polizia-buru
* Dita Parlo : Lisbeth
* Guillaume de Sax : Hartmann kapitaina
* Conchita Montenegro : *la Rubia*
* Georges Péclet : Philippe
* Roger Legris : kexatia
* Jacques Tarride : medikua
* Paul Temps : ingeniaria
* Léon Larive : sukaldaria
* Jean Heuzé : Saunier tenientea
* Étienne Decroux : idiota
* Tony Murcie : Kériadec
* Jim Gérald : pirata

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Les Aventures d'Arsène Lupin

'''''Les Aventures d'Arsène Lupin''''' 1960ko Jacques Becker frantziar zinema zuzendariaren polizia-filma da.

## Argumentua 
Arsène Lupin lapur esku-leunak Leonardoren eta Botticelliren bi maisu-lan lapurtuko ditu kontseiluburuaren etxean. Denbora baten ostean zenbait bitxi-saltzaile engainatuko ditu, bere etxera joateko, eta bitxiak lapurtuko dizkie. Hurrengo biktimak maharaja bat eta Gilen II.a Kaiserra izango ditu.

## Aktoreak 
* Robert Lamoureux: André Larouche / Arsène Lupin / Aldo Parolini
* Liselotte Pulver: Mina von Kraft
* O. E. Hasse: Gilen II.a kaiserra
* Daniel Ceccaldi: Jacques Gauthier
* Georges Chamarat: Dufour inspektorea
* Huguette Hue: Léontine Chanu
* Renaud Mary: Paul Desfontaines
* Sandra Milo: Mathilde Duchamp
* Paul Müller: Rudolf von Kraft
* Henri Rollan: Emile Duchamp
* Margaret Rung: Ingeles emakumea
* Charles Bouillaud: Otto
* Hubert de Lapparent: Bitxi-saltzailea
* Pierre Stéphen: Clérissy
* Jacques Becker: Kronprinza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Palmeras en la nieve

***Palmeras en la nieve*** 2015. urtean Fernando González Molinak eginiko filma da, Luz Gabásen izen bereko eleberrian oinarrituta.

Filmak bi Goya Sari irabazi zituen: zuzendaritza artistikoarena eta abestiarena.

## Sinopsia 
1953 urtea da eta Kilianek Huescako mendiak utziko ditu, anaiarekin batera Fernando Poo irlarako bidaiari ekiteko. Lur urrun eta exotiko hartan zain dute aita, Sampaka finkako beterano bat. Han, munduko kakao onenetakoa hazten du. Kolonian gizarte-bizitza arina aurkituko dute, Espainia zurrun eta grisaren aldean. Kolonoen eta bertakoen arteko kontrasteak biziko dituzte, eta laguntasunaren, pasioaren, amodioaren eta gorrotoaren esanahia ezagutuko dute. Urteetan ahaztutako eskutitz bat nahigabe aurkitzeak bidaiatzera bultzatuko du Clarence, hasi Huescako mendietatik eta Biokora arte, haren aita Jacobok eta osaba Kilianek gaztaro gehiena igaro zuten lurra bisitatzera: Fernando Poo irla. Lurralde arriskutsu bezain jori eta erakargarri hartan, inguruabar historiko nahasiak tartean debekatutako maitasun-afera baten sekretua aurkituko du Clarencek; afera horren ondorioak oraina eragitera ere iristen dira.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com webgunean
Colossal

***Colossal*** 2016. urtean Nacho Vigalondok zuzendutako zientzia-fikziozko filma da.

## Sinopsia 
Egun osoa parrandatik parrandara pasatzen duen neska batek (Anne Hathaway) aurkikuntza harrigarri bat egingo du: lotura misteriotsu bat du planetaren beste muturrean kaosa sorrarazten ari den munstro ikaragarri handi batekin.

## Pertsonaiak 
* Anne Hathaway: Gloria
* Dan Stevens: Tim, Gloriaren mutil-lagun ohia
* Jason Sudeikis: Oscar
* Austin Stowell
* Tim Blake Nelson: Garth
* Agam Darshi: Ash
* Rukiya Bernard: Maggie
* Miho Suzuki: kazetaria
* Hannah Cheramy: Gloria gaztea
* Sarah Surh: ama
* Christine Lee: Seoulgo zerbitzaria

## Ekoizpena 
Filmaketa hasi baino lehen, Toho japoniar konpainiak Voltage Pictures ekoiztetxea salatu zuen, *Godzilla*ren antzekoa zelakoan. 2015eko urrian akordio bat lortu zuten epaiketa ekiditeko. Hilabete horretan grabaketa hasi zen Vancouverren eta azaroaren 25ean amaitu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Filma imdb.com webgunean
Zyklon B

[eskuinera|thumb|250px|[Holokaustoan erabilitako *Zyklon B* gasaren edukiontziak.]]

**Zyklon B** zianuroz egindako intsektizida marka erregistratu bat da.

IG Farben alemaniar konpainiak ekoitzi zuen, Bayer botika multinazionala eta beste bi alemaniar konpainiaren elkarketatik sortua. Bigarren Mundu Gerran, Alemania Naziak Holokaustoan jendea erailtzeko erabili izanagatik ospetsua da.

## Kanpo estekak
Natalie Horler

**Natalie Christine Horler** (Bonn, Mendebaldeko Alemania, 1981eko irailaren 23a) abeslaria da. Nazioartean ezaguna da eurodance eta eurotrance musika estiloko Cascada alemaniar taldeko abeslaria delako. Alemanian jaioa, ingelesa da familiako heziketaz, Ingalaterrakoak baititu guraso biak.
Anna Uxenina

**Anna Jurivna Uxenina** () (Lviv, ) ukrainar xake jokalaria da, Nazioarteko Maisu Handia eta emakumezkoen munduko xake txapelduna 2012tik 2013ra.

Emakumezkoen Munduko Xake Txapeldun titulua eskuratu zuen 2012ko Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketako finalean Antoaneta Stefanovari 3½ eta 2½ irabazita. Garaipen horrek Maisu Handi titulua eskuratzeko ere balio izan zion. Munduko Txapeldun titulua 2013ko txapelketan galdu zuen Hou Yifanen aurka (1½–5½).

2016an Emakumezkoen Europako Xake Txapelketa irabazi zuen.

## Kanpo estekak 
*  FIDE
*  Chessgames
Arne Beurling

**Arne Carl-August Beurling** (Göteborg, Suedia, 1905eko otsailaren 3a - Princeton, New Jersey, AEB, 1986ko azaroaren 20a) suediar matematikaria izan zen.

Uppsalan egin zituen ikasketak eta doktoregoa 1933an bukatu zuen. 1932-1952 bitartean eskolak eman zituen Uppsalan, matematika irakasle hautatu zuten arte. 1948-49 ikasturtea Harvarden eman zuen. 1954an Estatu Batuetara emigratu behar izan zuen eta irakasle postu bat lortu zuen Princetoneko Ikerketa Aurreratuetako Institutuan. Funtzio orokortuen teoria, ekuazio diferentzialak, analisi harmonikoa, Dirichleten serieak eta teoria potentziala landu zituen Beurlingek bereziki. Dirichleten integrala eta energiaren kontzeptuak erabiliz, teoria axiomatiko orokor bat osatu zuen, funtzio konplexuetarako Dirichleten espazioen teoria. Bigarren Mundu Gerran alemaniarren kodeak deszifratzen aritu zen.

## Erreferentziak
Bifenilo polikloratu

thumb|300px|Bifenilo polikloratuen egitura kimiko orokorra.
**Bifenilo polikloratuak** (PCB) konposatu organokloratuen serie bat dira, 209 kideko familia bat osatzen dutenak.  C12H10−*x*Cl*x* formula orokorra dute. Bifeniloa hainbat posiziotan kloratuz eratzen dira, 10 guztira; antzeko egitura kimiko organikoa dute, eta hainbat formatan agertzen dira, likido koipetsuetatik hasi eta argizari itxurako solidoekin buka.

## Erabilera 
PCBek aplikazio oso hedatua izan dute bero-trukagailuetan eta sistema elektrikoen fluido dielektrikoetan izan hala nola transformadoreetan edo artezgailuetan. Hasiera batean, konposatu horiek ongi etorriak izan ziren, egonkortasun termiko handia zutelako eta sukoiak ez zirelako. Ondorioz, haien erabilera hedatuz joan zen.

PCBn produkzioa 1929an hasi zuen Monsanto enpresak eta 1970ko hamarkadaren bukaeran produkzio-tontorra iritsi zelarik.
ezkerrera|thumb|380x380px|Dioxina gisakotzat izendatzen diren 12 PCB
Estimazio batek (2006) iradoki zuen milioi bat tona PCB ekoitzi zirela. Material horren % 40 erabiltzen jarraitzen zutela pentsatu zuten.

Nazioarteko itunek PCBak nahita ekoiztea debekatzen duten arren, PCBen kantitate esanguratsuak "oharkabean" ekoizten jarraitzen dute. Ikerketaren arabera, 45.000 tona PCB "azpiproduktu" ekoizten dira urtean AEBn, formulazio kimiko eta produktu jakin batzuen osagai gisa.

2001ean PCBen erabilera debekatu zuen Poluitzaile Organiko Iraunkorrei buruzko Stotckhmeko Hitzarmenak.

## Toxikotasuna 
Oso iraunkorrak dira naturan eta elikatze-sarean metatu egiten dira. Nekez biodegradatzen dira. Toxikoak dira, bizidun askorentzat hilgarri (arrain eta ornogabeak) eta pertsonen hainbat asalduren sortzaile (dermatitisa, gibel-arazoak eta abar). Kartzinogenoak ere badirela uste da.

## Erreferentziak
PCB

**PCB** hurrengoa izan daiteke:
* Kimikan, *polychlorinated biphenyl*, bifenilo polikloratua;
* Elektronikan, *printed circuit board*, zirkuitu inprimatua.
Gizajoen katalogoa

***Gizajoen katalogoa*** liburua 2016.urtean Joxean Agirrek plazaratutako eleberria da. Eleberri berritzailea non erotismoarekin, umorea eta esperimentazioa nahasten diren.

## Gertakizunak 
Gertakizunak Zarautzen ematen dira, orain urte gutxi batzuetan. Protagonista, liburu saltzaile jubilatua eta bibliografiaz interesaturik, idazle gris eta urtetan sartua dugu. Idazle esaten dugu baina zaletasun hori intimitatean gordetzen du literatura-tailer batean apuntatzen den artean. Tailer horren irakaslea neska gazte eta erakargarria da. Irakaslea literatura munduan mugitzen den fundazio misteriotsu baten kidea da eta protagonista balore berri bat bezala ikusten du. Bitartean, protagonistaren bizitza nahasia ezagutuko dugu: bere emaztea eta alabarekin bizi da; bi emakume horien artean konplizitate handia dago eta momentuero ari dira kofidentziak partitzen. Emaztea gizonei emanda bizi da, beti hurrengo amoranteaz pentsatzen. Protagonista hori guztia aztertzen duen bitartean, bizitza propio darama, bere gelan aipuak eta testuak prestatzen. Idazleak ere, bestetik, baditu harremanak beste emakume batekin, emaztearen ahizpa alegia. Irakaslearekin mainteminduko da baina gero bere bi idazle daudela deskubrituko ditu: Joxean Agirre bera eta Kirmen Uribe. Aldi berean, fundazioaren helburua hogeita bost urtetan Literaturako Nobel Saria euskaldun batentzat izatea bilatzen duela deskubrituko du. Narrazioa katramilatzen joaten da Kirmen Uriberen lehen eleberria lapurtu izan dela eta lehen susmagarria edadeko idazlea dela jakin arte.
  
## Estiloa 
Eleberri honek plano desbedinak nahasten ditu. Protagonistari gertatzen zaizkionak eta gertatutakoak ditugu, batetik; egiten ari den gizajoen katalogoa eta aipuen antologia, bestetik. Guztietan Agirreren begirada ironikoa topatuko dugu, ironia baina baita ere galtzaileen aldeko xamurtasuna. Idazkera arina da, erakargarria. Literatura eta erotismo eleberriaren ardatzak dira eta behin eta berriro haien inguruko ausnarketak azaltzen dizkigu. Gai horien artean autofikzioaren gainekoek garrantzi berezia dute ezen egile berak eleberriaren pertsonaia baita. Orokorrean, Agirrek eleberri honetan literaturarekin berarekin jolasten duela esan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Amalur Artolaren komentarioa.
Franciszek Ksawery Lampi

**Franciszek Ksawery Lampi**, **Franz Xaver Lampi** bezala ezaguna ere (1782ko urtarrilaren 22a – 1852ko uztailaren 22a) poloniar margolari erromantikoa izan zen, Austrian jaioa baina Italiar jatorriko leinu bateko kide zena. Estanlisnao II Augusto garaiko  aristokrazia kideekin aritua. 1815 urte inguruan, 33 urte zituela Varsoviara joan zen eta bertan Poloniako Kongresuko margolari nagusia izan zen.

## Bizitza 
Lampiren aita Italiako margolari Johann Baptist von Lampi Zaharra izan zen, Romeno-koa bera eta Polonian Jan Chrzciciel Lampi  izenez ezaguna. 

Klagenfurt-en jaioa aita Austriako gortearentzat lan bat egiten ari zela. Bere lehendabiziko ikasketak aitak eman zizkion  eta ondoren Vienako Arte Ederretako Akademian ikasi zuen, Hubert Maurer eta Heinrich Füger-en estudioetan hain zuzen ere. 15 urte zituela 1797 urtean, familia osoa San Petersburgora joan zen Tsar-ak egindako eskuzabaltasun eskaera onartuz. Oinordetza galduta eta aita baztertuta, 32 urte zituela eta Napoleonen Gerren ostean, 1815 urtean Varsoviara bizitzera itzuli zen. Bere aitak Polonian izandako ospea eta haurtzaroan bertan bizi izandako urteak zirela eta, ondo moldatu zen bertako gizartean.

Varsovian erakusketa ugari egin zituen urte hauetanː  1828, 1838, 1841 eta 1845 urtean; 1841 urtean arte eskola pribatu txiki bat sortu zuen.

## Erreferentziak
Zhu (musikaria)

**Steven Zhu** (San Frantzisko, Kalifornia, 1989), profesionalki **Zhu** bezala ezaguna ( edo  ahoskatua), txino-estatubatuar musikari eta abeslaria da, 2014tik aurrera Mind of a Genius Records eta Columbia Records ekoiztetxetan lan egindakoa. 2014ra erdialdera arte, Zhuren nortasuna ezezaguna zen, bere musikaz bakarrik epaitzea nahi baitzuen. Bere lehenengo diskoa, *Generationwhy*, 2016ko uztailaren 29an kaleratu zen.

## Diskografia 
### Estudioko albumak 
### Extended plays 
### Bakarkakoak 
## Erreferentziak
Jean-Joseph-François Tassaert

**Jean-Joseph-François Tassaert** (Paris, 1765 &ndash; *ib.*, 1835) frantziar margolari eta grabatzailea izan zen. Jean-Pierre-Antoine Tassaerten semea eta honek lanbidea irakatsi zion. Era berean Jean Joseph, Octave Tassaerten aita eta irakasle izan zen.
Tanjung Pinang

**Tanjung Pinang** (; jawiz: ; ) Indonesiako hiria da, Riau uharteak probintziako hiriburua eta bigarren hiririk handiena, Batamen ondotik. 812,7 kilometro koadroko eremua du, eta 2010ean 187.359 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estralurtar (filma)

***Estralurtar*** () 2011. urtean Nacho Vigalondok zuzendutako film luzea da.

H. G. Wellsen *Munduen Gerra* klasikoa oinarri hartuta, Vigalondok estralurtarren inbasio batean herritar xeheek nola jokatuko zuten galderari erantzun nahi zion. Komedia giroan garatu nahi zuen istorioa, absurdora jotzen zuen trama baten bitartez.

Zineuskadiren laguntzari esker euskarara bikoiztu zuten. Torontoko Zinemaldian ez ezik, Donostiako Zinemaldian ere eskaini zuten.

## Sinopsia 
Juliok eta Juliak ez dute elkar ezagutzen, baina ohe berean esnatuko dira, ezer oroitzen ez duten mozkorraldiaren ostean. Julio berehala maiteminduko da. Julia ez, ordea. Egoera nahiko deserosoa ez, eta Julio eta Julia ohartuko dira objektu hegalari ezezagun bat hiri gainean hegaka dabilela.

## Pertsonaiak 
* Michelle Jenner: Julia.
* Julián Villagrán: Julio.
* Carlos Areces: Ángel.
* Raúl Cimas: Carlos.
* Miguel Noguera: telebista aurkezlea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Filma imdb.com webgunean
Amen.

**Amen.** 2002ko Costa-Gavras greziar-frantziar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendu eta idatzitako drama eta historia film bat da. Ulrich Tukur, Mathieu Kassovitz, Ion Caramitru eta Marcel Iureş aktoreek antzeztu zuten.

Filmak Bigarren Mundu Gerran zehar Holokaustoaren berri izan eta isilik mantendu ziren horiek salatzen ditu, tartean Alemaniako Eliza Luteranoa nahiz Eliza Katolikoarena ere.

## Argumentua 
Bi sistema: alde batetik, makinaria nazia, eta bestetik, Vatikano eta Aliatuen diplomazia. Sistema horien barnetik borrokatzen diren bi gizon: lehena Kurt Gerstein (Sebastian Koch), alemaniar kimikaria eta kontzentrazio-esparruak Zyklon B gasez hornitzeko arduraduna den SSko kidea, baina hori ez da nazien krimenak aliatuei, nahiz aita santuari eta berau kide den Alemaniako Elizako apaizeei aitortu eta salatzeko oztopo izango; bigarrena, Ricardo Fontana (Mathieu Kassovitz), jesuita gaztea, basakeri hari aurre egin eta beren biziarekin ordaindu zuten elizgizonen ordezkaria. Kurt Gersteinek zer gertatzen zen bazekien eta mundu osoak jakitea ere nahi izan zuen.

## Aktoreak 
* Ulrich Mühe: Doktorea
* Sebastian Koch: Rudolf Höss
* Ulrich Tukur: Kurt Gerstein
* Mathieu Kassovitz: Riccardo Fontana
* Marcel Iureş: Pio XII.a aita santua
* Michel Duchaussoy: Kardinala
* Ion Caramitru: Graaf Fontana
* Friedrich von Thun: Gersteinen aita
* Antje Schmidt: Gerstein andrea
* Hanns Zischler: Ernst-Robert Grawitz
* Erich Hallhuber: Von Rutta
* Angus MacInnes: Tittman
* Bernd Fischerauer: Von Galen artzapezpikua
* Pierre Franckh: Wehr artzaina, apaiz luteranoa

## Kanpo estekak 
* *Amen.* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Amen.* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Crimes and Misdemeanors

**Crimes and Misdemeanors** (euskaraz *Krimenak eta Hutsegiteak*) 1989ko Woody Allen estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendu eta idatzitako komedia eta drama film bat da. Caroline Aaron, Alan Alda, Woody Allen, Claire Bloom, Mia Farrow, Joanna Gleason, Anjelica Huston, Martin Landau, Jenny Nichols, Jerry Orbach eta Sam Waterston aktoreek antzeztu zuten.

Oscar Sarietarako hiru izandapen jaso zituen: Zuzendari onenaren Oscar Saria (Woody Allen), Jatorrizko gidoi onenaren Oscar Saria (Woody Allen) eta Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria (Martin Landau).

## Argumentua 
Judah eta Clifford (Martin Landau eta Woody Allen) larritasun maila ezberdineko dilema moralek elkarren aurka jarriko dituzten bi gizon dira. Judah, sonako oftamologoak, bere ezkontzaz kanpoko harremana akitu nahi duen unean, maitaleak (Anjelica Huston) guztia bere emazteari esan (Claire Bloom) eta bere bizitza hondamendira eramateko mehatxua egingo dio. Honenbestez, Judahren anaia den Jacken arabera (Jerry Obach), egoera horren konponbide bakarra maitalea hil eta erditik kentzea omen da. Bestalde, Clifford dokumental zuzendaria da eta guztiz mepretxatzen duen bere koinatu Lester (Alan Alda) harroputzari buruzko dokumental bat filmatzera derrigortua dago, honek Jack eta Halley (Mia Farrow) senar-emazteen arteko harremanean ere eragin izango du.

## Aktoreak 
* Martin Landau: Judah Rosenthal
* Woody Allen: Cliff Stern
* Mia Farrow: Halley Reed
* Anjelica Huston: Dolores Paley
* Alan Alda: Lester
* Jerry Orbach: Jack Rosenthal
* Joanna Gleason: Wendy Stern
* Claire Bloom: Miriam Rosenthal
* Sam Waterston: Ben
* Caroline Aaron: Barbara
* Victor Argo: Polizia detektibea
* Daryl Hannah (*krediturik gabe*): Lisa Crosley
* Mercedes Ruehl (*krediturik gabe*): Festako gonbidatua

## Kankpo loturak 
* *Crimes and Misdemeanors* filmaren IMDBko fitxa irakurgai 

## Kanpo estekak
Open Windows

***Open Windows*** 2014. urtean Nacho Vigalondok zuzendutako film luzea da. Euskarara bikoiztua, Vigalondok ingelesez egin zuen lehen film luzea izan zen.

## Sinopsia 
Jillek, uneko emakumezko aktore kitzikagarrienak, Internet bidezko lehiaketa bat irabazi duen jarraitzaile batekin, Nickekin, afaltzeari uko egingo dio. Ordain gisa, Chord izeneko morroi batek Nicki aktorearen atzetik ibiltzen lagunduko dio. Horretarako, Nicken ordenagailua erabiliko dute.

Nick zorte oneko mutila da. Gaur gauean, Jill Goddard ezagutzekotan dago, une honetako aktorerik kitzikagarriena. Nickek berarekin afaltzeko aukera irabazi du, Internet bidezko lehiaketa batean. Baina Chord izeneko morroi batek deitu, afaria bertan behera geratu dela jakinarazi eta errua aktore apetatsuarena dela aitortuko dio. Chordek, ordainetan, hacker gisa izugarri trebea dela erakutsiz, Jill gau osoan zelatatu ahal izateko modua emango dio Nicki.

## Pertsonaiak 
* Elijah Wood - Nick Chambers
* Sasha Grey - Jill Goddard
* Neil Maskell - Chord
* Nacho Vigalondo - Richy Gabilondo
* Iván González - Tony
* Scott Weinberg - Don Delano
* Trevante Rhodes - Brian
* Brian Elder - Fantastic Festen lehiakidea
* Adam Quintero - Pierre
* Adam J. Reeb - Fantastic Festen zalea
* Daniel Pérez Prada - Triop #1
* Jake Clamburg - Triop #2
* Mike McCutchen - Moviegoer
* Jaime Olías - Dave
* Rachel Arieff
* Ulysses Lopez
* Raúl Cimas - bizirik irten dena
* Carlos Areces - zaindaria
* Michelle Jenner - deabruak hartua #1
* Julián Villagrán - deabruak hartua #2

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Filma imdb.com webgunean
Blackthorn

***Blackthorn*** 2011. urtean Mateo Gilek zuzendutako film luzea da.

## Sinopsia 
Estatu Batuetatik hanka egin ostean, Butch Cassidy iheslari ospetsua Bolivian hil zuten tiroz 1908an, Sundance Kid bere lagunarekin batera. Hala dio bertsio ofizialak. Baina, egia esateko, hogei urte ezkutuan eman ditu, eta orain etxera itzuli nahiko du. Hala dabilela, meatze batean lan egiten duen ingeniari espainiar gazte batekin topo egingo du. Meatzean lapurreta egin berri du ingeniariak. Eta Boliviako enpresaririk garrantzitsuenarena izango da meatzea…

## Pertsonaiak 
* Sam Shepard: James Blackthorn/Butch Cassidy
* Eduardo Noriega: Eduardo Apodaca
* Stephen Rea: Mackinley
* Magaly Solier: Yana
* Nikolaj Coster-Waldau: James gaztea
* Pádraic Delaney: Sundance Kid
* Dominique McElligott: Etta Place
* Daniel Aguirre: Ivan
* Luis Bredow: Doktorea
* Fernando Gamarra: Banku zuzendaria
* Maria Luque: Tabernaria
* Cristian Mercado: Boliviako Armadako jenerala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Filma imdb.com webgunean
Zianuro

**Zianuroa** zianuro multzoko konposatu kimiko bat da, **-C≡N** bezala errepresentatutako anioi monobalentea. Karbono atomo bat eta nitrogeno atomo baten lotura kimikoaz sortzen da.

## Toxikotasuna 
Zianuroa batez ere literatura eta zineman pozoitzat erabiltzen den ohiko sustantzia da; halere, errealitatean are gehiago erabili izan den konposatua izan arren. Bigarren Mundu Gerran espioi ugari baliatu ziren prusiar azido eraz, etsaiak harrapatutakoan, beren buruaz beste egiteko, baita Holokaustoko nazien gas ganbaretan Zyklon B izenpean edo AEBetako exekuzioetan potasio zianuroa bezalaxe.

Toxikotasuna ziur aski oxidazio erreakzioak geldiarazteko duen gaitasunetik bide datorkio: zelulek energia sortu ahal izateko, arnasketa zelularra egin behar dute, oxigenoa kontsumituz ATP edo “txanpon energetikoa” sortzeko. Zianuroak erreakzio horietarako ezinbesteko pausu bat geldiarazten du: oxigenotik ATPrako elektroien transferentzia. Erreakzio hori geldiarazitakoan, ezin da ATPrik ekoitzi: horren ondorioz, zelula hil egiten da, izaki eukarioto gehienek ezin baitute oxigenorik gabe lan egin.

## Kanpo estekak
Amu

thumb
**Amua** arrain-harrapaketarako erabiltzen den gailu bat da. Aspalditik erabiltzen dute arrantzaleek uretan zein lehorretik arrainak harrapatzeko. 2012an Okinawa uharteko haitzulo batean mundu osoan topaturiko amurik zaharrena aurkitu zuten, duela 23.000 urtekoa. 2005ean, *Forbes* aldizkariak giza historian erabilgarrienak diren hogei tresnen artean aipatu zuen.

## Historia 
Beharbada, amua edo antzerako gailu bat milaka urtean gizakiak erabilia izan da. Haren adibide dira Palestinan aurkitu diren k.a. 7000. urteko amuak. Gizakiak mota guztietako amuak egin ditu, egurrarekin, animalien hezurrekin, adarrekin, maskorrekin, harriekin, brontzearekin, eta gaur egun burdinarekin egin ohi dira. Kasu batzuetan, kakoak material desberdinen indarra eta ezaugarri positiboak aprobetxatzen ditu.

Norvegiarrek, oraindik 1950ko hamarkadan ipuru-zurezko amuak egiten zituzten. Altzairuzko lehen amuak, 1600. urtean hasi ziren Europan agertzen eta haien fabrikazioa profesionalen lan bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Batam

**Batam** Indonesiako uharte eta hiria da, Riau uharteak probintziako handiena. 715 kilometro koadroko eremua du, eta 2010ean 944.285 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Korain

[thumb|Poteraren antzekoa den [inuiten amua]]
**Korain**, **aborin** (Gip.) edo **potera** txipiroiak harrapatzeko erabiltzen den berunezko tresnari ematen zaion izena da. Hiru amuko tresna hau tamainaren arabera txipiroiak edo txibiak harrapatzeko erabiltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tretza

[thumb|260px|eskuinera|[Berdel-tretzariak]]
**Tretza**, **korda** edo **kordelina** arrantzurako soka amuduna da. Uretan murgildutako subil izeneko soka luze bat da eta bertatik amuak dituzten poterak zintzilikatzen dira.

Munduan tretza-arrantza egiteko hainbat modu daude baina normalean tretzariek ezpata-arrain, atun, halibut eta antzeko arrainak harrapatzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Almadraba

[thumb|250px|*La pêche du thon*, [Jean-Pierre Houël, 1782, akuaforte..]]
**Almadraba** edo **atun-sare** tranpadun sare finkoa da, kostaldetik gertu kokatzen dena atunak eta antzeko arrainak harrapatzeko.

Almadraba hitza andalustar arabierazko  *almaḍrába*, hitzetik dator, euskaraz «borroka-tokia» esan nahi duena. Andaluzian, Valentziako Erkidegoan, Murtziako Erkidegoan eta Ceutan erabiltzen dute erromatarren aurreko garaietatik aurrera atunek Atlantiko eta Mediterraneo artean egiten duten emigrazioa aprobetxatuz. Sizilian ere horrela egiten dute, bertan  du izena, italieraz  «atun» delako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hego-ekialdeko Sulawesi

**Hego-ekialdeko Sulawesi** () Indonesiako 34 probintzietako bat da, Sulawesi uhartearen hego-ekialdeko penintsula hartzen duena. 38.067 kilometro koadroko eremua du, eta 2014an 2.496.924 biztanle zituen. Hiriburua Kendari da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otarre (arrantza)

thumb|Ihintzezko otarrea.
**Otarre**, **nasa**, **gurguila** (Gip.), **otzara** (Bizk.) edo **gorgoil** harrapatzen diren arrainak gordetzeko saretxoa da. Onil antzera irekia den arrantza-tresna ere bada. Itsaskiak, krustazeoak eta zefalopodoak harrapatzeko erabiltzen dute normalean. Behin harrapakina onilaren barnean dagoen, ezin du atzerako bidea egin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kendari

**Kendari** () Indonesiako hiria da, Hego-ekialdeko Sulawesi probintziako hiriburua. 297 kilometro koadroko eremua du, eta 2010ean 289.966 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zangozako aerodromoa

**Zangozako aerodromoa** Nafarroa Garaiko ekialdean dago, izen berdineko merindadean.

Itsasoaren mailatik 400 metrora dago, Zangoza udalerrian, Aragoi ibaiaren ondoan. Pista belarrezkoa da eta izaera pribatua du.

## Kanpo estekak
Rombout Verhulst

thumb|Jacob van Reygersbergh-en bustoa
**Rombout Verhulst** (1624ko urtarrilaren 15a - 1698ko azaroaren 27an lurperatuta) Flandriako eskultore eta artisaua izan zen, gehien bat Holandako Errepublikan bizi izan arren. Bertan, Barroko estilo eskultura ezartzen lagundu zuen, izan ere haitzurdinezko monumentuak, erretratuak eta lorategiko figurak egiten maisua izan zen.

## Bizitza 
Malinasen jaioa, Rombout Verstappen, Frans van Loo eta, ziurrenik Lucas Faydherbekin eskulturgintza ikasi zuen. Ustez 1646 eta 1654 urteen artean Italiara bidaia bat egin zuen

1646 urtean Amsterdamera joan eta Flandriako Artus Quellinus eskultorearekin lan egin zuen bertako udaletxearen apaingarriak egiten. Quellinusek laguntzaile ugari bazituen ere, Rombout izan zen lan honetan berak egindako lanak sinatzeko ahalmena zuen bakarraere.1660ko hamarkadan van Reygersbergh familiari esker mezenas pribatuek lanak agindu zizkioten. 1663 urtean Maria van Reygersbergh omenezko hilobi monumentu bat bukatu zuen Katwijk-Binnen elizan eta hau izan zen hain zuzen ere XVII. mende bigarren erdiko mota honetako lehendabiziko lan agindua. Pixkanaka bera lan aginduak Amsterdametik Hagara igaro ziren.

1658 urte inguruan Leidenera joan zen eta bertan hainbat eskultura egin zituen hiri-eraikin eta hilobi monumentuetan. 1663an Hagara joan zen bizitzera eta bertan zendu zen 74 urte zituela.

Jan Blommendael eta Jan Ebbelaer bere ikasleak izan ziren.thumb|203x203px|Hilobi monumentua Carel Hieronymus van - en Kniphuizen
[thumb|203x203px|Hilobi monumentu Willem Joseph van Ganteen [Utrechtekoa]]

## Galeria 

Fitxategi:Praalgraf De Ruyter.JPG|Hilobi monumentua, Amsterdam
Fitxategi:Praalgrafpieterskerkleiden.jpg|Hilobi monumentua, Leiden
Fitxategi:Monument in Abdij Middelburg2.jpg|Hilobi monumentua, Middelburg
Fitxategi:Flora in Jachthuis St. Hubertus.jpg|Flora estatua, San Hubertus
Fitxategi:Sculpture Rombout-Verhulst Waag Leiden.JPG|Eskultura, Leiden
Fitxategi:Sculpture Rombout-Verhulst Burcht Leiden.jpg|Zizelkatuko heraldika armarriak goialdean, Leiden

## Erreferentziak
Ziape-gas

**Ziape-gasa** gerra kimikoan erabiltzen den agente besikatzaile eta zitotoxiko bat da. Giro-tenperatura arruntean kolorerik gabeko likido likatsua da, halere, normalki ziapearen antzeko likido marroi-horixka gisa agertzen da, hortik bere izena. Batzuetan baratxuri, tipula edo ziapearen usaina du, bestetan ez du inongo usainik

1915ean Wilhelm Lomme eta Wilhelm Steinkopf alemaniar kimikariek sintetizatu zuen, alemaniar agintari militarren asmoa ziape gasaren bidez etsaia ezgaitu eta gudalekua kutsatzea izan zen. Lehenbizikoz, Lehen Mundu Gerran zehar, Alemaniar Armada Inperialak erabili zuen.

## Toxikotasuna 
[thumb|ezkerrera|200px|[Lehen Mundu Gerran ziape-gasaren eraginpean egon eta haren ondorioak jasan dituen soldadua, tartean lepo, beso, esku eta begietako erredurak.]]
Ziape-gasaren eraginak osasunean hura jasan duen pertsonak jasotako gas kopurua, erasoaren iraupena eta zipa-gas mota edo aldaeraren araberakoa da. Orokorrean, sintomak ez dira gasaren eraginpeko unean bertan jasotzen, handik ordu batzuetara baizik.

Zantzu eta sintomak:

* Larruazala: gorritzea eta 6-12 ordutara baben agerpena.
* Begiak: narritadura, mina eta negar-jarioa eragin dezake, eta kopuru handiekin baita erredurak eta itsutzea ere.
* Arnas sistema: min sinusuala, eztula, eztarriko mina eta arnasa hartzeko zailtasuna.
* Lisuriketa sistema: sabeleko mina, beherakoa, ondoeza eta botagura.
* Garuna: dardarak, koordinazio eza eta gasarekiko esposizio luzea izan baldin bada konbultsioak ere bai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agente laranja

[thumb|200px|eskuinera|[AEBetako Armadaren helikopteroa Vietnamgo Gerran agente laranja jaurtiz.]]

**Agente laranja** AEBetako Aire Armadak, Vietnamgo Gerran zehar, bere gerra kimiko kanpainiaren barnean Ranch Hand operazioan (1961-1971) erabili zuen herbizida eta hosto-galtzaileetako bat izan zen. Azido 2,4,5-triklorofenoxiazetikoa (2,4,5-T) eta azido 2,4-diklorofenoxiazetikoa (2,4-D) herbizideen nahasta da. Bi osagaiak 1:1 proportzioan daude. Agente laranja airetik lurrera hegazkin eta helikopteroen bidez jaurtitzen zen.

AEBetako Armadaren bertsio ofizilaren arabera Vietcong gerrillako soldaduak ezkutatzen ziren oihan eta landaredi itxiz osatutako eremuak garbitzeko erabili omen zuen, beste bertsio batzuen arabera modu indiskriminatuan erabiltzeaz gain gerra gehigikeria izan zela diote. Agente laranjaren eragina garai hartan nahiz etorkizunean agerikoa izan da, berau jaurti zen landa eta baserri giroko eremu asko kutsatuak gelditu eta lur etze bilakatzean, nekazaritzaz bizi ziren vietnamdar ugarik bizitzan aurrera egiteko hirietara lekualdatzera derrigortua izan baitzen.

Vietnamen 400.000 lagunei heriotza eta multilazioak eragin zizkiela uste da, eta bere erabileraren ondorioz 500.000 haur jaioberriei sortzetiko malformazioak eragin dizkiela. AEBtako Gobernuak datu hauek fidagarriak ez direlako argudioaz beti ukatu egin ditu. Gurutze Gorriaren arabera agente laranjak milioi bat lagunen osasunean eragin izan omen du.

Halaber, Erresuma Batuko armadak Malaysiar Emergentzian ere usatu zuen agente laranja 1948 eta 1960 bitartean.

## Erreferentziak
Pedro Zabala

**Pedro Zabala** (Bergara, Gipuzkoa, 1889 – 1956) abokatua, historialaria eta euskaltzain bat izan zen.

Valladolideko Unibertsitatean Zuzenbidean lizentziatu ondoren, 1921-1936 artean Bergarako Udaleko idazkaria izan zen. Euskara eta Historiari buruzko lanak idatzi eta argitaratu zituen. 1951-1953 artean euskal toponomia ikertu eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen Txostenean argitaratu zuen.

## Kanpo estekak 
*  «Pedro Zabala», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
Bubiera

**Bubiera** **Bohobé** edo **Bube–Benga** Bioko uharteko hizkuntza da, Niger-Kongoko familiakoa eta Bantu subfamiliakoa. Bubi eta wovea herrien hizkuntza, bere hiru aldareek (iparraldekoa, hegoaldekoa eta eki-erdialdekoa) 50.000 hiztun inguru dituzte. Gabon eta Kamerunen ere bubierazko hiztunak ere badaude. Ekuatore Gineako eskualde kontinentaleko kostaldean ere, hiztun batzuk daude, nahiz eta azkenaldian wumbokoera pasa.

Justo Bolekia Boleká irakasleak gramatika bat eta zenbait hiztegi argitaratu ditu. Hona hemen 1 eta 10 zenbakizkoen konparaketa lexikoa:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rubén Salaverri

**Rubén Salaverri Mora**, pilota arloan **Salaverri** deituraz ezaguna (Fuenmayor, Errioxa, ), esku huskako pilotari profesionala da. Atzelari aritzen da, Asegarce enpresarekin. Profesionaletako lehendabiziko partida 2016ko irailaren 21ean jokatu zuen, Errioxako hiriburu Logroñoko Adarraga pilotalekuan, hiri hartako jai nagusia den San Mateo egunez. Bi eskuekin ondo jotzen du pilota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Asegarceren webguneko fitxa
Maia Txiburdanidze

**Maia Txiburdanidze** (; Kutaisi, ) georgiar xake jokalaria da, Nazioarteko Maisu Handia eta emakumezkoen munduko xake txapelduna 1978tik 1991ra.

1978an Emakumezkoen Munduko Xake Txapeldun titulua eskuratu zuen Nona Gaprindaxvili aurreko txapelduna garaitzean; 17 urte baino ez zituen, inoizko txapeldun gazteena, harik eta 2010ean Hou Yifanek errekor hori hautsi zuen arte. Beste lau aldiz irabazi zuen Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketa, 1981, 1984, 1986 eta 1988an. 1991an galdu zuen txapeldun titulua Xie Jun txinatarraren aurka.

Nazioarteko Maisu Handi titulua eskuratu zuen 1984an. Hori lortzen duen bigarren emakumea da, Nona Gaprindashviliren atzetik.

## Kanpo estekak 
*  FIDE
*  Chessgames
Fangera

**Fangera** (*Pangwe*) erdialdeko Afrikako hizkuntza da, Niger-Kongoko familiakoa eta Bantu subfamiliakoa. Fang herriaren hizkuntza, Gabongo iparraldean, Ekuatore Ginean eta Kamerungo hegoaldean miloi bat hiztun baino gehiago ditu (Sao Tome eta Principen eta Kongoko Errepublikan ere hiztunak ditu).

## Adibideak 
* Kaixo (lagun bati) = Mbóló
* Kaixo (talde bati) = Mbólani
* Egun on = Mbɛmba kírí
* Arratsalde on = Mbɛmba alú
* Gabon = Mbɛmba ŋgogo
* Eskerrik asko = Akíba
* Zelan? = Ye one mvo'e? O yaha?
* Fangeraz egiten dut = Ma kɔ̀b Faŋ
* Ez dut fangeraz egiten = Maha kɔ̀b Faŋ
* Fangera ulertzen dut = Ma wɔ̀k Faŋ
* Ez dut fangera ulertzen = Maha wɔ̀k Faŋ
* Gurdia = Motúa
* Maite zaitut = Ma jiŋ wǎ
* Nora zoaz? = Wa ke ve?
* Etxera noa = Ma ke ándá
* Eskolara noa = Ma ke a sikólo/sikúlu
* Paseatzera noa = Ma ke ma biwá'a
* Gose naiz = Ma wɔ̀k nziɛñ
* Gaixo nago = Ma ŋkókɔ̌n
* Zer esan du? = Wa jón á jé?
* ... esan dut = Maa jó náá/néé
* Jan nahi dut = Ma kúmá jí
* Polita zara = One mbeŋ
* Nano = Otútúm
* Herrialdea = Sihi
* Ortzadar = Ncúcǔm
* Itsaso = Mâŋ
* Etxe = Ndá
* Konketa = Nceŋa
* Erreka = Otoŋ
* Ibai = Osúiñ

### Zenbakiak 
* 0= Nzese, nzenze
* 1= Fɔ́'ɔ́
* 2= Bɛ̌ñ
* 3= Láa
* 4= Nii
* 5= Tân
* 6= Saman
* 7= Nzamgbáá
* 8= Muom
* 9= Ebuú
* 10= Awôm

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hego Kalimantan

**Hego Kalimantan** () Indonesiako 34 probintzietako bat da, Kalimantango hegoaldea hartzen duena. 38.744 kilometro koadroko eremua du, eta 2014an 3.843.757 biztanle zituen. Hiriburua Banjarmasin da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ndowe

**Ndowe** bantu hizkuntza hitz egiten duen eta Ekuatore Gineako kostaldean bizi den herria eta herri horretako kidea da.

Kombe ere deituak, gaztelaniaz  (hondartzakoak), fangak barnealdean bizi zirelako..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balenge

**Balenge** bantu hizkuntza hitz egiten duen eta Ekuatore Ginean eta Gabonen bizi den herria eta herri horretako kidea da. Egun Bataren hegoaldean dagoen kostaldean (Gabongo mugaraino) bizi dira eta balengera dute ama hizkuntza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Annobonera

**Annobonera** (''Fa d'Ambu'') Annobon uharteko hizkuntza da, berez portugesezko kreolera dena.
Portugaldarrek uhartea aurkitu zutenean, ez zuen biztanlerik. Angola eta Sao Tome eta Principetik esklaboak ekarri eta forro kreolera sortu zuten. Espainiak uhartea bereganatu zuenean, gaztelaniarekin nahastu eta egungo kreolera sortu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hego Sulawesi

**Hego Sulawesi** () Indonesiako 34 probintzietako bat da, Sulawesi uhartearen hegoaldeko penintsula hartzen duena. 46.717 kilometro koadroko eremua du, eta 2014an 9.458.380 biztanle zituen. Hiriburua Makassar da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Igbo

**Igbo** edo **ibo** (igboeraz: *Ṇ́dị́ Ìgbò*) bantu hizkuntza hitz egiten duen eta Nigerian, Kamerunen eta Ekuatore Ginean bizi den herria eta herri horretako kidea da. 32 miloi igbo inguru dira gaur egun. Nekazariak dira; beste gauza askoren artean ñame, manioka eta taro lantzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banjarmasin

**Banjarmasin** () Indonesiako hiria da, Hego Kalimantan probintziako hiriburua. Delta-uharte batean dago, Barito eta Martapura ibaien elkargunetik gertu. 98,46 kilometro koadroko eremua du, eta 2010ean 625.481 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nona Gaprindaxvili

**Nona Gaprindaxvili** () (Zugdidi, ) georgiar xake jokalaria da, Nazioarteko Maisu Handia eta emakumezkoen munduko xake txapelduna 1962tik 1978ra.

Bere belaunaldiko emakumezko jokalari onena izan zen, eta Maisu Handi titulua eskuratzen lehenbiziko emakumea (1978an).

1962an Emakumezkoen Munduko Xake Txapeldun titulua eskuratu zuen Elizaveta Bykova, aurreko txapelduna, garaitzean. Beste lau aldiz irabazi zuen Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketa, 1965, 1969, 1972 eta 1975ean. Txapeldun titulua 1978an galdu zuen Maia Txiburdanidze herrikidearen aurka.

## Kanpo estekak 
*  FIDE
*  Chessgames
Klein botila

thumb|Klein botila baten irudikapena.
Topologian, **Klein botila** bi dimentsioko gainazal ez-orientagarri mota bat da. Möbius xingolek ez bezala, Klein botilek ez dute mugarik.

1882an deskribatu zuen aurrenekoz Felix Klein alemaniar matematikariak. Hasieran *Kleinsche Fläche* ("Klein gainazala") izena eduki behar bazuen ere, itzulpen akats baten ondorioz *Kleinsche Flasche* ("Klein botila") izena hartu zuen eta azkenean termino berria alemanera pasatu zen.

## Ebaketa 
Klein botila simetria-planotik ebakitzen denean bi Möbius xingola lortzen dira, bata bestearen ispilu-irudia izanik.

## Kanpo estekak
Xu Yuhua

**Xu Yuhua** (; Jinhua, ) txinatar xake jokalaria da, Nazioarteko Maisu Handia eta Emakumezkoen Munduko Xake Txapeldun ohia.

2006ko Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketa irabazi zuen finalean Alisa Galliamova errusiarra garaitzean (2½ - ½). Txapelketan 64 jokalarik hartu zuten parte, tartean azken bi txapeldunak, Zhu Chen eta Antoaneta Stefanova. Une hartan Xu Yuhua haurdun zen, hiru hilabetez. Garaipen horrek Maisu Handi titulua eskuratzeko ere balio izan zion.

Txinako xake taldearekin urrezko domina irabazi zuen 2000, 2002 eta 2004ko Xake Olinpiadetan.

## Kanpo estekak 
*  FIDE
*  Chessgames
Jelizaveta Bykova

**Jelizaveta Ivanovna Bykova** (errusieraz: Елизаве́та Ива́новна Бы́кова) (Bogoliubovo,  - Mosku, ) errusiar xake jokalaria eta Emakumezkoen Munduko Xake Txapelduna izan zen.

1938an emakumezkoen Moskuko txapelketa irabazi zuen eta Bigarren Mundu Gerraren ostean hiru bider irabazi zuen emakumezkoen Sobietar Txapelketa, 1946, 1947 eta 1950ean.

1952ko emakumezkoen Hautagaien Txapelketa irabazi ondoren, 1953ko Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketan Liudmila Rudenko, orduko txapelduna, hartu zuen menpean (6-8; +7 -5 =2). Txapeldun titulua 1956an galdu zuen, eta Olga Rubtsova bihurtu zen txapeldun berria, baina bi urte geroago titulua berreskuratu zuen Olga Rubtsova beraren aurka 8½ eta 5½ irabazita.

1960an Kira Zvorykinaren aurka arrakastaz defendatu zuen titulua (+6 -2 =5), baina 1962an Nona Gaprindaxvili 21 urteko georgiarraren aurka galdu zuen (+0 -7 =4).

Ingeniari gisa lan egin zuen Moskuko inprenta batean, eta xakeari buruzko artikuluak eta liburuak idatzi zituen.

## Kanpo estekak 
*  Chessgames
Wǒ Búshì Pān Jīnlián

***Wǒ Búshì Pān Jīnlián*** (; ) 2016. urtean Feng Xiaogangek zuzendutako filma da, Liu Zhenyunen izen bereko eleberrian oinarrituta.

Donostiako Zinemaldiko 64. edizioaren Sail Ofizialen aurkeztu eta Urrezko Maskorra irabazi zuen.

## Sinopsia 
Li Xuelianek eta bere senarrak Qin Yuhek dibortzio faltsu baten itxurak egingo dituzte, bigarren apartamentu bat lortzeko. Sei hilabete geroago, ordea, Quin beste emakume batekin ezkonduko da. Lik, suminduta, demanda bat jarriko dio, baina galdu egingo du, dibortzioa lege-prozeduren araberakoa izan baitzen. Gainera, eztei-gauean Li ez zela purua salatuko du Qinek. Hamar urte geroago, Li, ez bere ezkontza ez bere izen ona lehengoratzea lortu ez duelarik, hiriburura joango da, Herriaren Biltzar Nazionala ospatzen ari direnean, inoiz izan ez duen semea aitzakia hartuta abiarazia duen hamar urteko periplo zentzugabea burutzeko.

## Aktoreak 
* Fan Bingbing: Li Xuelian
* Zhang Jiayi: magistratua
* Yu Hewei
* Dong Chengpeng: Wang Gongdao
* Guo Tao: Zhao Datou

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* IMDb-ko fitxa
Zhu Chen

**Xu Yuhua** (; Wenzhou, ) sino-qatartar xake jokalaria da, Nazioarteko Maisu Handia eta Emakumezkoen Munduko Xake Txapeldun ohia.

Emakumezkoen Txinako Xake Txapelketa irabazi zuen 1992, 1994 eta 1996an.

2001ko Emakumezkoen Munduko Xake Txapelketa irabazi zuen finalean Aleksandra Kosteniuk errusiarra garaitzean (5 - 3). Garaipen horrek Maisu Handi titulua eskuratzeko ere balio izan zion.

Zhu Mohamad Al-Modiahki qatartar Maisu Handiarekin ezkondu zen, eta 2006an qatartar herritartasuna eskuratu zuen. Ordutik, txapelketetan Qatar ordezkatzen du.

## Kanpo estekak 
*  FIDE
*  Chessgames
Aljeria Frantsesa

**Aljeria Frantsesa** ( 1839 arte, gero '''') frantziar kolonia izan zen garaian (1830-1962) Aljeriari eman zitzatzion izena da. 1848tik aurrera, inguruko Iparraldeko Afrika Frantsesa ez bezala, Aljeria Frantziako departamendu bat besterik ez zen izan, eta milaka kolono edo pied-noir joan ziren hara. Musulmanen gaitzusteak autonomia eta independentziarako jarrerak bultzatu zituen. Gatazka 1954an une gorenera ailegatu eta, Aljeriako Independentzia Gerra eta gero, 1962an herrialdeak bere independentzia lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pied-noir

***Pied-noir*** ( ahoskatua, “oin beltz”) direlakoak, pluralez ***pieds-noirs***, europar jatorriko kolonoak izan ziren, frantziar agintaldian (1830-1962 bitartean) Aljeria Frantsesan, Marokoko Protektoratu Frantsesan edo Tunisiako Protektoratu Frantsesan bizi izan zirenak. Deskolonizazio garaian, hau da, 1956 eta 1962 artean, egotziak izan ziren herrialde horietatik. Iparraldeko Afrikako juduei ere, 1870ean frantziar herritartasuna lortu baitzuten, *pied-noir* deitzen zieten.

1830eko ekainaren 18tik independentziara arte, Aljeria administratiboki Frantziako eskualde bat izan zen. Bertan bizi ziren europarrak aljeriar edo  (kolono) ziren; musulmanei, berriz arabiar, musulman edo indigena esaten zieten. Hitza 1962an, Aljeriako Independentzia Gerra bukatu eta berehala, sortu zen. 1960ko erroldaren arabera, Aljerian 1.050.000 ez-musulman (gehienak katolikoak baina baita 130.000 judu ere) bizi ziren, biztanleriaren %10a zena. Gerran zehar, *pieds-noirs*ek frantziarren alde egin zuten, Nazio Askatasunerako Frontea (FLN) edo Mouvement National Algérien (MNA) nazionalistak borrokatuz. Gatazkak Frantziako Laugarren Errepublika-ren erorialdia eta europarren exodo masiboa eragin zituen: 800.000 *pieds-noirs* Frantzia kontinentalera joan ziren baina 200.000 inguruk geratzea erabaki zuten. 1965ean hauek 100.000 besterik ez ziren eta hamarkadaren amaieran 50.000 baino ez. Frantziara alde egin zutenek ezkertiar alderdiek bultzaturiko ostrazismoa jasan eta Errepublikaren amaieraren errua bota zieten. Beraz, alienazio bikoitza jasan zuten: alde batetik aberrian eta bestetik bere adopzio-lurrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hego Sumatra

**Hego Sumatra** (; jawiz: ) Indonesiako 34 probintzietako bat da, Sumatra uhartearen hegoaldean dagoena. 91.592 kilometro koadroko eremua du, eta 2014an 8.049.797 biztanle zituen. Hiriburua Palembang da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hego Sumatrako gobernuaren webgunea.
Ingalaterrako bandera

thumb|200px|Ingalaterrako banderaren irudia.

**Ingalaterrako bandera** (ingelesez *Flag of England*) San Jurgi gurutzedun bandera bat da. Berez, ondo zuriko greziar gurutze gorri batez osatuta dago.

Gaur egun Ingalaterrako bandera da. Erdi Aroko jatorria du eta 1191n Ingalaterrako Erresumaren banderatzat onartua izan zen. 1707ko Batasun Agiriaren bitartez Ingalaterrako Erresuma eta Eskoziako Erresumak bat egitean, Ingalaterrako bandera eta Eskoziakoak ere bategin eta Britainia Handiko Erresumaren bandera sortu zen. Ondoren, 1800go Batasun Agiriaren bitartez, Britainia Handiko Erresumak eta Irlandako Erresumak bat egitean, Britainia Handiko Erresumaren bandera eta Irlandako Erresumaren banderak ere elkartu eta Britainia Handiko eta Irlandako Erresumaren bandera sortu zen.

## Kanpo estekak