Santxete

**Santxetea** Nafarroako Erresuman Antso Jakitunaren eta Antso Azkarraren erregealdien aurrera- haiengandik baitatorkio bere izena- jaulkitako zilar-kobrezko txanpona da, jakatar diruaren antzekoa.

## Historia 
Santxeteak lehen nafar txanponak (*moneta regis Nauarre*, *solidos nauarrenses*) izan ziren; izan ere, ordura arte, Aragoiko eta Nafarroako erresumak koroa baten azpian (1076-1134) dinastikoki batu ondoren, jakatar dirua erabili ohi zuten. 

Mateu y Llopis valentziar numismatikariak esaten zuen bezala:

Xanpaina leinuko kideek (Tibalt Trobalariak, Tibalt Gazteak eta Joana I.ak) jaulkitako txanponari santxete berri deitu zitzaion, XIII. mendearen amaieran edo XIV. mendearen hasieran zirkulaziotik desagertu egin zena. Joana I.a erreginaren heriotzaren ondoren (1305), aldaketa bat izan zen azken kapetar erregeen agintaldiarekin batera. Izan ere, dinastia horrek koroa beraren pean bildu zituen Frantziako eta Nafarroako erresumak (1285-1328). Garai horretan, txanpon zaharra «kalitate txarreneko tournois diruek ordezkatu zuten». Evreuxtarrak Nafarroako tronura ailegatu zirenean, batez ere Karlos II.aren erregealdian, txanpon-lantze berria izan zen, eta karlinari bide eman zioten (1351).

Hala eta guztiz ere, XIV. mendean oraindik ere ohikoak dira santxeteei buruzko aipamen dokumentalak, benetakoa baino zentzu tradizionalagoa zutenak. Era berean, gaur egun, Nafarroako notariotzetan karlinak aipatzen dituzten klausula eta esamolde batzuk erabiltzen dira oraindik ere. Txanponaren faltsifikazioaren aurkako borroka 1291n Anelier delako bat, ziurrenik Gilen Anelier trobadore ospetsua bera, delitu honengatik hil zutenean egiaztatu zen: «*Item por facer la justicia de Guillem Anelier, et de Jaymes de Bruex por razón que falsiaron la moneda*».

Hala ere, pixkanaka, «santxete diru zaharraren ordez tournois edo *tornês* beltza erabiltzen da, eta horietako 13 zilarrezko tournois baten baliokideak ziren». 1355. urterako «txanpon txikia alde batean gurutzedun karlin dirua da, eta bestean tournois motibo tipikoa.»

## Ezaugarriak 
Antso Jakitunaren erregealdian, diru-jaulkipenak erregistratu ziren, «gehienbat zilarrezko 1/3ko lege teoriko bati dagozkionak, hau da, kuaternala, jakatar diruaren oso antzekoak». Hala ere, pieza horiek gero eta gehiago hondatzen ziren, «%20an zenbatetsita». Zilarrezko txanpona bitarteko dirudunekin zatitzen da, *meaja* edo obolo deituak. Gordetako dokumentazioan ez dago txanpon horien barne-ezaugarriei buruzko berririk (legea, neurria eta pisua). Pixkanaka, «mendebaldeko kontu-sistemaren mende dauden santxete izendapena finkatu zen, «*ex nummis navarrensis monete*» liberetan eta «*sanchez monete rex Sancius Navarre*» edo «*sua monete regis Navarre*» solidoetan (sueldoak) besterik ez.» 

## Agiri-iturriak 
Erriberrin idatzitako agiri batean, 1198ko abenduaren 31n, eta Antso Azkarrak sinatua, "santxete" terminoa duen lehen aipamen idatzia agertu zen. Dokumentu honetan, Iruñeko Katedralaren Artxiboan gordeta dagoena, garai hartan Iruñeko gotzaina zen Gartzia Fernanditzek erregeari 70.000 santxete sueldo eman zizkiola aipatzen da. Nafar monetari termino hori aplikatzen zaion lehen erreferentzia historikoa da.

1264an, Gonzalo Ibañez del Baztan jaunak Mues hiribildua erregeari erosi zion , eta, horren bidez, 1266an, urrezko 1000 marabedi ordaindu zizkion altxorrari, 7500 sueldo santxete balio zutenak. Gonzalo Ibañezek eta bere seme Juanek Joana I.a erreginaren aurkako bandoaren alde egin zuten Nabarreriako gerran (1276), eta haien oinordekoak konfiskatu eta hiribildua galdu zuten.

1274an oraindik ere bazen Berbintzanan monasterioa, Naiarako Andre Mariakoaren menpekoa; izan ere, honen priorea Henrike I.a Nafarroakoa erregeari kexatu zitzaion, Berbintzanakoari bere pribilegioak hausten zitzaizkiola esanez, eman behar ez zituen gauzak eskatuz. Haren bertuteari esker aztertu zuen erregeak negozioa, eta adierazi zuen monasterioari zegokiola Berbintzanako bildots, txerri, oilasko, ansaroi eta beste edozein aziendaren hazkuntzaren bederatzigarrena. Giza hilketak eta kalonjeak erregearen erdia eta monasterioaren beste erdia zirela ere ezarri zuen, eta inork ez zezala Arga ibaian arrantzatu, printzearen borondaterik gabe, monasterio osoan, erregearentzat 50 santxete sueldo eta monasterioarentzat beste 50 sosen zigorraren pean, eta Berbintzanako alkatea, erregeak izendatua, betierekoa izan zedila, printzeak aukeratutako herri bereko hiru gizonez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak