Xabier Zumalde

**Xabier Zumalde Romero**, *El Cabra* ezizenez ere ezaguna, (Zornotza, Bizkaia, 1938ko abuztuaren 27a - Azkaine, Lapurdi, 2023ko azaroaren 5a) ekintzaile abertzale nabarmena izan zen. ETAren fronte militarraren arduraduna izendatu zuten 1965 urtean. 1966ko maiatza arte ETA-ren Talde Autonomoaren buru izan zen. 1968 urtean erakundetik bereizi eta *Los Cabras* izeneko taldearekin jarraitu zuen, mendian egiten zuten entrenamendu paramilitar gogorrari erreferentzia eginez. Berak antolatutako ekintza nabarmenena 1966. urtean burututako Garai Bizkaiko herriaren okupazio paramilitarra izan zen.

## Biografia 
Errepublikano akomodatuen semea (aita eskultorea eta marmolaria zuen), Zumalde Gerra Zibilean jaio zen. Hamar anai-arreba zituen. Hamabi urterekin hasi zen lanean. Frankisten jazarpenagatik, aita artista ezaguna izatetik hilerrietako marmolari soila izatera igaro zen. Hamabost urterekin, lau pezetaren truke, IZAR metalurgiako plantillan sartu zen mutiko gisa. Han, langileen munduarekin harremanetan jarri zen.

Fabrikan bertan hasi zen bere asmamen-dohainak erakusten: handik urte batzuetara Guardia Zibilak konfiskatuko zuen errepikapenezko Winchester bat egin zuen, piezaz pieza. Hemezortzi urterekin, boluntario gisa sartu zen Huescako Alpetar Ehiztarien Hirugarren Errejimenduan, non armetan aditu bihurtu zen. Bere etxean ez zuten inoiz politikaz hitz egin, eta are gutxiago abertzaletasunaz. Zumaldetarrek bere bi seme-alabekin mantenduko zuen bizikidetza-araua da; Xabier Zumaldek honela dio: "Abertzaleak dira, nazionalista erromantikoak, ni bezala".

Zumaldek ETArekin harremana izan zuen lehen aldia komisaldegian egindako atxiloketa baten ondorio izan zen: polizia-etxean jo eta "abertzale" deitu zioten, berak hitzaren esanahia ulertu gabe. Berak dioen bezala, «Egoera horretan jakin nuen EAJren erakunde nazionalista eta erradikala oso desberdina zela, garai hartan jeltzaleen jarduera nagusia balentria zaharrak gogoratzea, hiletak, otorduak eta Aberri Eguna ospatzea baitzen».

Esperientzia honen ondoren, Xabier Zumalde, 22 urte zituela, Pedro Berrio Ategortua, Petrus ezizenez ezaguna, Zornotzako apaizaren aurrean (garai hartako apaiz aurrerakoia) aurkeztu zen, ETA erakundearekin hitzordua egin zuena. Hitzordu horretan, gogoratuko zuenez, gazte jator bat agertu zen, gerrillari baino intelektual itxura handiagoa zuena. Galdera batzuk egin zizkion, eta esan zion: "Ados, bat gehiago zara". Garai hartan, 1965ean, ETAk berrogeita hamar kide baino ez zituen, eta haien ekintzarik heroikoena gauaren babesean, begiradetatik urrun, "Gora ETA" margotzea zen. Zumaldek gogoratzen duenez, jendeak ironiaz egiten zituen pintadei buruzko iruzkinak: «Zer salduko dute hauek?».

Handik gutxira, Txori Urdina izeneko bere kideak, Sten MKII subfusil bat, Alemaniako Armadaren Luger P08 bat, bederatzi luzeko Star bat eta Zornotzako elizako lokal batean ezkutatu zituen bi esku-granada eman zizkion. 1965eko ekainean, Txori Urdinak ETAren IV. Batzarrera joatea proposatu zion. Azkoitiko Loiolako Santutegian egin zuten, eta hogeita hamar pertsona bertaratu ziren. Batzar hartan, Patxi Iturriotzek Zumalde, ezertaz ezagutu gabe, sortu berria zen Fronte Militarreko buru izendatu zuen.

Zumaldek "El Cabra" ezizena hautatu zuen. Jatorrian, Fronte Militarrean sartzeko eta borroka armatua Atxarten bilduta hasteko prest zeuden sei boluntario bakarrekin, mendietatik ETAko gerrilla psikologikoaren irakasle eta "aita" bihurtu zen; bere ekintzen artean pintadak egitea, ikurrinak jartzea, herri txikien inbasio militar iheskorrak, elektrizitate- edo komunikazio-konpainiei egindako sabotajeak, lapurretak... zeuden. Buruzagi militar gisa zuen gaitasuna bere gizon gehienek goraipatzen zuten, lehen urteetan Bizkaian errekrutatu baitzuten, eta haiekin, 1968an salbuespen-egoera betean muga zeharkatu ondoren, eta beren gerrillari-erakunde osoa deseginda, Iparraldean beren aginduetara zerbitzatu zuten.

Oraindik urrun zegoen etakideen lehen hilketa, 1968ko ekainaren 7an Villabonan tiroz hil zuten José Pardines guardia zibilarena.

Bere hamaika urteko militantzian Zumaldek ospe handia lortu zuen, "El Cabra" izateari utzi eta "El Brujo" bihurtu zelarik. Francisco Franco diktadorea hil ondoren, Zumaldek 1976an utzi zuen ETA, berak dioen bezala: «Hautestontziek hitz egiten dutenean, armak isiltzen dira». 1977ko urriaren 15ean dekretatutako amnistiaren ondoren, ETA berriro harremanetan jarri zen baino Zumaldek borroka armatua utzita zuen.

## Museoa 
2004an, Arteagan, ETAri buruzko museo txiki bat egin zuen. Bertan, Frankoren diktadura garaian, ETAren borroka nolakoa zen azaltzen zuen erakusketa zabaldu zuen Xabier Zumaldek. Museo horretan, arropak, dokumentuak, kartelak, Frankismoaren aldeko apurtutako seinaleak, arma batzuk eta ezkutatzen zuten "zulo" moduko bat zegoen tamaina naturalean. Museoak aurkari asko izan zituen. Lehenik eta behin, Euskadiko Espainiar unionistak eta ETAren aurkako biktimen talde batzuk. Horien eraginez eta *Dena da ETA* irizpideak indarrean jarritako errepresioaren beldur, Eusko Jaurlaritzak Arteako udalari museo hori debekatzea eskatu zion. Bi alditan museoa itxi zuten eta bi alditan berriro ere ireki zuen. Kartzelara joateko mehatxupean, museoa betiko itxiarazi zuen Ertzaintzak.

## Espeleologia 
1961ean, beste lagun batzuekin batera, Xabier Zumaldek Zornotzako Alegria Club Taldearen Espeleologia Saila (GEAC) sortu zuen. Herriko kanpandorreko lokalean entrenatuz, Bizkaiko Espeleologia Taldearen eta Gasteizko Manuel Iradier taldeen laguntza jaso zuten, espeleologian formazioa jasoz. Batez ere Aramozko mendilerroko karstean jardun zuten: Lemoan (San Inazio, Ixedu…), Igorren (Atxarte II…), Mundakan (Betrokolo…), Bedian (Astegieta), Zornotzan (Betxuen…). Zenbait aztarnategi arkeologiko ere identifikatu zituzten, hala nola Arlanpe I (Lemoa) eta Getaleuta (Igorre). Halere, laburra izan zen GEACen ibilbide espeleologikoa; 1964an Zumalde eta beste zenbait kide ETAn sartu baitziren, esplorazio kontuak baztertuz, eta kobazuloak babesleku gisa erabiliz.

## Zumalderi egindako elkarrizketa 
*Goienkaria*ko kazetari Oihana Elorzak elkarrizketa hau egin zion Zumalderi 2004. urtean:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak