Basilisko (agintaria)

**Flabio Basilisko** (k.o. ? - 476/477ko negua), Ekialdeko Erromatar Inperioko enperadorea izan zen 475eko urtarrilaren 9tik 476ko abuztu arte. Zenon I.a enperadoreak matxinada baten ondorioz Konstantinoplatik ihes egin zuenean iritsi zen Basilisko agintera. Bizantziar Inperioko *agintaria* izan zela ere esaten da zenbaitetan, Bizantziar Inperioa historian noiz hasten den oso argi ez baitago.

Basiliskoren arreba Aelia Berina enperatriza zen, Leon I.a enperadorearen emaztea, hain zuzen. Bere koinatuari esker kargu militar garrantzitsuak lortu zituen eta, garrantzi gutxiko zenbait lorpenen ostean, 468. urtean Afrika iparraldeko bandaloen erresuma erasotzeko enkargua egotzi zioten. Inbasioa Bizantzioren historiako porrot handienetako bat izan zen, eta Basiliskok Leonen mesedea galdu zuen; Tarasikodissa isauriarra, ostera Zenon I.a, izango zen aurrerantzean Leonen kuttuna.

[ezkerrera|thumb|Ontzi bizantziar baten marrazkia. Agintari izateaz gain Basilisko [bandaloen kontrako itsas bataila batean Bizantzioko historiako porrot militar handienetakoa izan zuen]]
Basiliskok Zenon agintariaren onarpen eza erabili zuen boterea lortzeko. Zenon inperioko probintzia basati batekoa zen, atzerritarra nolabait, eta hori ez zen Konstantinoplako biztanleen gogoko. Berina enperatrizak Zenonen aurkako konplot bat burutu zuen 475. urtean eta isauriarrak Konstantinoplatik alde egin bezain laster Basilisko agintari bihurtu zen. Zenon onartua izan ez bazen ere horrek ez zuen Basilisko onartua izango zenik esan nahi, kasu honetan bere politika erlijiosoak aztoratu zuen biztanleria; izan ere Basilisko monofisista zen eta monofisismoaren alde jokatu zuen, horrek hiriburuko kleroa asaldatu zuen, politika erlijioso berriaren etekin bakarra ekialdeko probintzien fideltasuna bermatzea izan zen. Kleroa ez zen ordea Basiliskoren aurkari bakarra izan, agintera iritsitakoan berarekiko fidelak ziren pertsonak ipini zituen administrazio inperialeko karguetan, horrek gorteko pertsonaia boteretsuenen gorrotoa ekarri zion baita Berina beraren aldentzea. Erbestean zen Zenonek ez zuen denbora galdu, Antiokian indarrak bildu eta Konstantinoplara itzuli zenean Basiliskok ezin izan zion aurre egin. Basilisko atxilotua eta exekutatua izan zen bere familiarekin batera 476-477 urteen arteko neguan nonbait.

Zenon eta Basiliskoren arteko gatazkak Ekialdeko Inperio Erromatarrak Mendebaldeko Inperio Erromatarra laguntzea ekidin zuen, izan ere aldi berdinean Odoakro buruzagi heruloak zuzendurik ostrogodoek Romulo Augustuloren agintaldiarekin amaitu zuten Mendebaldeko Erromatar Inperioa behin betiko suntsituz. Tronua berreskuratu berri zuen Zenonek ez zuen ezer egiterik jada, Odoakrok Inperio Erromatarraren ikurrak Konstantinoplara bidali zituen Zenon Inperio Erromatarreko agintari bakarra zela onartuz, Zenonek Odoakro Italiako gobernari izendatu zuen joko diplomatiko bikain honekin jarraituz, gauzak horrela Italia izenez inperioaren barnean bazen ere germaniarren eskuetan zen jada.

## Basiliskoren jatorria eta karrera 
[thumb|300px|[Aelia Berina enperatrizaren izena duen txanpon bizantziarra, Aelia Basiliskoren arreba zen eta Leon I.aren emaztea izan zen]]

Basiliskoren jatorria ez da oso argia ez den arren ziurrenik Balkanetako penintsulan nonbait jaioa zen . Ziur dakiguna zera da Aelia Berina, Leon I.a agintariaren emaztearen anaia zela. Antiokiako Juan historialariaren idazki batean (209.1) Basilisko Odoakroren osaba izan zitekeela eritz daiteke izan ere historialarien arabera Basiliskoren iloba zen Armato Odoakroren anaia litzateke . Historialari gehienek ez dute Odoakro eta Basiliskoren arteko ahaidetasuna onartzen ez baita beste inon Basilisko inperioaz kanpoko jatorririk zuenik aipatzen . Basilisko Zenonis izeneko emakume batekin ezkondu zen eta Marko izeneko seme bat izan zuen behintzat.

Basiliskoren karrera militarra Leon I.aren agindupean hasi zen. Agintariak bere koinatua Traziako *dux* izendatu zuen, hau da Traziako komandante gorena. Trazian zela bulgariarren aurkako kanpaina arrakastatsu bat burutu zuen 463. urtean. Garaipen hauen ostean *Magister militum per Thracias* izendatu zuten 464.ean eta zenbait garaipen lortu zuen godo eta hunoen aurka (466. eta 467. urte inguruan).

Trazian buruturiko lanek Leon I.aren begiona lortu zioten eta gortean boterea lortzen joan zen. Aelia Berina emperatrizak asko egin zuen bere anaiaren karreraren alde eta 465. urtean kontsul erromatar izan zen baita ziurrenik *patrizio* maila lortu ere. Dena den, laster jausiko zen zorigaitza Basiliskorengan. Ekonomiaren aldetik gastuen estimazio zuhurrenek espedizioaren kostua 64.000 libra urre izan zela iote, Ekialdeko Inperioan urte betean biltzen ziren zergak baino kopuru handiagoa .
[eskuinera|thumb|[Genseriko buruzagi bandaloa Erroma setiatzen margo batean]]
Marzelino eta Herakliok Sardinian eta Libian bereak beteak zituzten jada Basilisko *Promontorium Mercurii*-ra iritsi zenerako, gaur egun Bon lurmuturra izena duena. Espedizioak lur hartu zuen lekua Siziliaren azpian eta Kartagotik 40 miliatara legoke. Bizantzioko ejertzitoaren tamaina ikusirik Genserikok errendizioa eskaini zion Basiliskori errendizioaren baldintzak adosteko bost eguneko epearen truke . Dirudienez errendizioaren kontua ez zen Basilisko ezustean erasotzeko trikimailu bat baizik, izan ere, kapitulazioa adosteko eskainitako epean Genserikok bere flota bildu zuen eta erromatarren ontziteria eraso. Bandaloek erregaiez beteriko ontzi ugari prestatu zituzten, brulote deritzaie, eta erromatarren ontzien kontra bidali zituzten. Bruloteek gaur egungo torpedoen lana egiten zuten etsaien ontzien kontra talka egiterakoan hauei su eman edo lertu egiten zirelarik. Bizantzioko kapitainak maniobratzen hasi zirenerako bandaloen erasoa jaso zuten. Erromatarrek flota erdia galdu zuten erre, ondoratu edo hartua izan zelarik, flotaren beste erdiak Basilisko buruan zuela ihes egin zuen. Espedizioa berebiziko porrota izan zen. Herakliok basamortuan zehar atzera egin behar izan zuen Tripolitanara iristeraino, bertan bi urte iraun zituen agintariak itzultzea agindu zion arte. Marzelino Siziliaraino erretiratu zen non Basiliskorekin batu zen; Marzelino heraila izan zen ez da ziur Rizimero izeneko gizon baten eskuz edota bere kapitainen aginduz. Marzelino erail zutela jakin zuenean Genserikok erromatarrek beraiek bere etsairik itzelenak deuseztatzeak asko pozten zuela aitortu omen zuen.

## Aginterako bidea 
[thumb|ezkerrera|[Leon I.a Bizantziokoa|Leon I.aren busto bat Parisko Louvre museokoa]]

Germaniarrek Konstantinoplako gortean zuten influentzia oso handia zen Leon I.a tronura iritsi zenean eta noizbait boterea eskuratu nahiko zutelakoan germaniarren boterea murriztu nahian aritu zen horretarako Basilisko oso garrantzitsua izan zelarik; 471 eta 472. urteen inguruan *Magister millitum* kargua zuen Aspar buruzagi alanoaren erailketan parte hartu zuen. Asparren erailketak Traziako biztanleak asaldatu zituen et hala Teodoriko Estrabon ostrogodo traziarra buru zuela Traziako probintzia botere zentralaren kontra matxinatu zen.

Basilisko bere iloba Flabio Armato laguntzaile zuela matxinaturiko probintziara bidalia izan zen erreboltarekin amaitu zuelarik. 474. urtean *caput senatus* kargua egotzi zioten, "lehen senatari" edo "senatari goren" karguaren antzekoa litzatekeena  Tradizionalki Senatuak tronu-lapurrak agintari karguan konfirmatzeko ahalmena zuen eta horrela Basilisko agintari bihurtu zen. Harrigarria badirudi ere ez zen aurreko ehun urteetan estatu kolpe bidez agintea lorturiko agintaririk Konstantinoplako biztanleek Zenonen ihesaren ostean hirian geratzen ziren isauriar gehienak hil zituen gorrotoaren eskutik.

Basiliskoaren agintearen hasiera lasaia izan zen eta bere sendia dinastia ofizial bihurtzen saiatu zen bere emazte Aelia Zenonisi Augusta titulua egotziz eta bere seme Marko Zesar izendatuz, izendapen hauen ohorez Basiliskok bera eta bere semeak gobernua partekatzen zutela zioten txanponak ekoitz zitzatela agindu zuen baita bere emaztearen titulua aipatzen zuten beste batzuk ere. Basilisko ez zen batere kudeatzaile trebea eta piskana piskana bere aliatuak galdu zituen.

## Agintea 
### Ustelkeria eta Konstantinoplako sutea 
[eskuinera|thumb|400px|[Konstantinoplak Bizantziar Inperioaren garaian izan zezakeen itxura]]
Zenonek ihes egin aurretik altxor inperialaren zati handi bat bildu eta berekin eraman zuen, inperioa diruz eskas zegoelarik. Dirua lortzeko bidea zergen gorapena eta kargu publikoen enkantea izan zen. Karguen salmentak eta zergek ezinegona ekarri zuten herritarren artean. Aurrekoez gain Epinikus Prefektuaren laguntzarekin, Berinaren laguna, elizarengandik dirua lortzen saiatu zen..

Generalak izan ziren urrengoak. Teodoriko Estrabonek Basiliskori kargua lortzen lagundu ostean ez zuen saririk jaso eta hori gutxi balitz kargua kendu zion Armato iloba *Magiste militum* izendatzeko. Armato Basiliskoren emazte Aelia Zenonisen maitale ote zeneko susmoa bada. Estrabonez gain Illo ere agintariarengandik aldenduz joan zen. Illo isauriarra zen eta Zenonen ihesaren ostean Basiliskok Konstantinoplan geratzen ziren isauriarren sarraskia eragotzi ez izana leporatzen zion.

Agintari bihurtu zenetik Basilisko monofisisten aldeko agertu zen. Zakarias Eskolastikoren arabera Leon I.aren heriotzaren berri izan zuten monje egiptoar talde batek Konstantinoplarako bidea hasi zuten agintari berriari Timoteo II.aren barkamena eskatzera, hiriburura iritsi zirenerako Zenonek iada alde egin zuen; Patrizio herail ostean Basiliskoren sendagile Teozistok hartu zuen *Magister Officiorum* kargua; Teozisto delako hau monjeen zorionerako heuretako baten anaia zen eta horrela monjeek Basiliskorekin bilera bat izan ahal zuten. Teozisto, Aelia Zenonis enperatrizaren eta egiptoarren aholkuei jarraiki Basiliskok herbesteraturiko patriarka monofisisten itzulera ahalbidetu zuen, Timoteo II.a eta Peter Fulloren itzulera alegia  gainera patriarkei heuren karguak itzuli zizkien.

475. urteko apirilak 9an Basiliskok enziklika bat argitaratu zuen (*Enkyklikon*) non gotzainei Kaltzedoniaz beste kontzilioak soilik onar zitzatela eskatzen zien, Kaltzedoniako erabakiak ukatzeko alegia.

## Zenonen itzulera eta Basiliskoren heriotza 
thumb|300px|Zenonen irudia duen txanpona

Basiliskoren lehen erabakietako bat Illo eta bere anaia Trokundo Zenon atxilotzera bidaltzea izan zen. Zenon isauriara itzuli zen eta bertatik eta Antiokiatik boterea berreskuratzeko lanak ekin zituen. Illo eta Torkundo Asia Txikian Zenonen atzetik zebiltzala Zenonen aldera pasatzeko eskatzen zieten gutun sekretuak iritsi zitzaizkien gorteko zenbait ministrok bidaliak. Boterea eman zioten hiritarrek orain boterea kendu nahi zioten Basiliskori Zenon agintari hobea zela ametitzeraino. Hiritarren ezinegonak bi iturri zituen: agintariaren monofisismoa eta diru truke postua lorturiko ministro eta funtzionarioen ustelkeria. Basilisko koroatu zuen senatuak Zenoni hiriko ateak ireki zizkion tronua berreskura zezala ahalbidetuz. Basilisko bere familiarekin hartu eta eliza batean gorde zen santutegiek eskeintzen zuten babesa lortuko zuelakoan. Azkenean Akazio patriarkaren mediazioarekin Zenonek odolik isuriko ez zela zin egin zuen elizatik ateratzea lortu zutelarik. Zenonek esana bete zuen arren azkenean mendekua hartu zuen: Basilisko, bere emazte Aelia Zenonis eta heuren seme Marko Kapadoziako gotorleku batera bidali zituen eta bertako husturiko ur zisterna batean giltzapetu zituzten gosez hil ziren arte. Eltonen arabera gotorlekuaren izena Limnae zen, Smithen arabera Kukusio eta Ebagrio Eskolastikoren arabera Akusio.

Basiliskoren agintaldia hogei hilabetekoa izan zen. Historialarien arabera zenbaitetan general habila izan bazen ere engainatzen erraza zen eta ez zen inondik inora agintari trebea izan.

## Erreferentziak 
## Iturriak 
### Garrantzitsuenak 

* Ebagrio Eskolastiko, *Historia Ecclesiae* iii. 4–8
* 
* Prokopio, *Bellum Vandalicum* i.6–8
* Zakarias Eskolastiko, ''Siriar kronika, v.1 https://web.archive.org/web/20060818172605/http://www.earlychristianwritings.com/fathers/zachariah05.htm.

### Besteak