open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orkingo haritza

**Orkingo haritza** Nafarroa Garaiko Ultzamako Arraitz-Orkin kontzejuko Orkin auzotik gertu dagoen milaka urteko haritza da. Zuhaitza Monumentu Natural izendatu zuten 2009an. Zuhaitz eder hau Oianako larrean dago. Haritz honek eta bere inguruneak edertasun handiko paisaia osatzen dute.

## Kokapena 
N-121-A errepidetik, NA-4230 errepidea hartu Larraintzarrera. Lehenengo desbideratzeak, ezkerrean, Arraitz-Orkin adierazten du. Herria zeharkatu eta zelai batzuetara doan bide batetik jarraitu behar da. Ondoz ondoko bidegurutzeetan, ezkerra, eskuina, ezkerra eta ezkerra hartu behar dira. Gurutzatu ondoren
ate batzuk, muinoa igotzen da eta zuhaitza zelai erdian ikusten da, herritik 1,4 kilometrora.

## Deskribapena 
Haritz ederra, motza, kopa zabal eta borobilarekin eta oinarri handi batekin. Baoak osatzen dituzten sakonerako sustraiak ugariak dira bertan; animalia batzuek gordelekuak osatzeko aprobetxatzen dituzte. Enbor lodian garatxoak irteten dira eta, bost bat metrora, altuera, metro bateko diametroko zulo bat irekitzen da. Alea 2009an izendatu zuten Monumentu Natural, bere tamaina, itxura eta adina zirela eta. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Haritza ikusteko mapa eta argazkiak.
* :Arraitz-Orkin webgune ofizialaren informazioa.
Krzysztof Kamil Baczyński

**Krzysztof Kamil Baczyński** (Varsovia, 1921eko urtarrilaren 22a - *ibidem*, 1944ko abuztuaren 4a) poloniar olerkari eta militarra izan zen.

Gurasoak Stanisław Baczyński idazle eta militarra eta Stefania Zieleńczyk izan zituen. Ama katolikoa zen, sustrai juduak zituen, eta naziek judutzat tratatu zuten.

1938an, Spartakus Gazteria Sozialistaren Erakundeak argitaratutako *Strzała* aldizkarian argitaratu zituen lehen poemak.

Ezin izan zuen Varsoviako Arte Ederren Akademian ikasi, Bigarren Mundu Gerraren hasieran. Alemaniako okupazioak iraun zuen bitartean, ezkerreko prentsa klandestinoan lanean jarraitu zuen eta poloniar hizkuntza ikasi zuen Varsoviako Unibertsitate Klandestinoan. 1943tik aurrera, alemanen aurkako erresistentzian baino ez zen aritu, eta sabotaje-ekintza askotan parte hartu zuen. 1942an Barbara Drapczyńskarekin ezkondu zen.

1944an hil zen Varsoviako altxamenduan.

Poema eta eleberri laburretan tradizio erromantikoak eta katastrofismoa uztartu zituen. Olerkiek gerraren basakeria kritikatu zuten, eta maitasuna defendatu zuten, harengandik defendatzeko indar bakartzat.
Leif Hoste

**Leif Hoste** (1977ko uztailaren 17a-), belgikako txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1998**
* Etorkizuneko Tourreko etapa bat
* Circuito Montañesko etapa bat
* 5. Volta Limburg Classicean
**2001**
* Belgikako erlojupeko txirrindularitza txapelketa
**2003**
* 2. Kuurne-Brusela-Kuurnen
* 3. Eddy Merckx Sari Nagusian (Peter Van Petegemekin)
**2004**
* 2. Aingo Tourrean
**2005**
* 3. Beneluxeko Itzulian
**2006**
* Belgikako erlojupeko txirrindularitza txapelketa
* Omloop Mandel-Leie-Schelde
* 2. Flandriako Tourrean
* 2. Kuurne-Brusela-Kuurnean
* 2. Tirreno Adriatikoko etapa batean
* 2. Romandiako Tourreko etapa batean
* 2. Belgikako Itzuliko etapa batean
**2007**
* Belgikako erlojupeko txirrindularitza txapelketa
* 3. Belgikako Itzulian
**2008**
* 2. Omloop Mandel-Leie-Schelden

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Voronoiren diagrama

[thumb|20 puntu eta puntu horiek osatzen duten Voronoiren [Zelula|zelulak.]]
Matematikan, **Voronoiren diagrama** bat plano baten partizioa da, objektu-multzo jakin batetik hurbil dauden eskualdeetan. Kasurik sinpleenean, objektu horiek puntu asko dira plano batetan (hazi, leku edo sorgailu bezala ezagunak). Hazi bakoitzerako dagokion eskualde bat dago, **Voronoiren zelula** deritzona; hau da, hazi horretatik hurbilen dauden planoko puntu guztiak, beste edozein hazirekiko baino. Puntu-multzo baten Voronoiren diagrama duala da multzo horren Delaunayren triangeluazioarekiko.

Voronoiren diagramak Georgi Voronoy matematikariaren izena hartzen du; gainera, **Voronoiren teselazio**, **Voronoiren** **deskonposizio**, **Voronoiren** **partizioa** edo **Dirichleten teselazio** modura ere da ezaguna, Peter Gustav Lejeune Dirichleten ondoren. Voronoiren zelulei **Thiessenen poligono** ere deritze. Voronoiren diagramek aplikazio praktiko eta teorikoak dituzte eremu askotan; batez ere, zientzian eta teknologian, baina baita ikusizko artean ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frans Malherbe

**Jozua Francois Malherbe** (Bredasdorp, Lurmutur Mendebaldea, 1991ko martxoaren 14a) hegoafrikar errugbilaria da, harroin postuan jokatzen duena. Stormers taldearekin aritzen da United Rugby Championshipen, eta Western Provincerekin Currie Cupen. 2013ko azaroaren 9an egin zuen debuta Hegoafrikako selekzioarekin, Cardiffeko Millennium Stadiumen, Galesen aurka. 2019ko eta 2023ko Munduko Errugbi Kopak irabazi zituen Hegoafrikako talde nazionalarekin.

## Ibilbidea 
* Western Province: 2011-
* Stormers: 2011-

## Palmaresa 
### Western Province 
* Currie Cup
** irabazlea: 2012, 2014
** finalista: 2013

### Stormers 
* United Rugby Championship
** irabazlea: 2022
** finalista: 2023

### Hegoafrikako selekzioa 
* The Rugby Championship
** irabazlea: 2019
* Munduko Errugbi Kopa
** irabazlea: 2019, 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vincent Koch

**Vincent Philip Koch** (Empangeni, KwaZulu-Natal, 1990eko martxoaren 13a) hegoafrikar errugbilaria da, harroin postuan aritzen dena. Sharksen jokatzen du 2023tik. 2015eko uztailaren 25ean egin zuen debuta Hegoafrikako selekzioarekin, Johannesburgen, Zeelanda Berriaren aurka. 2019ko eta 2023ko Munduko Errugbi Kopak irabazi zituen Hegoafrikako talde nazionalarekin.

## Ibilbidea 
* Blue Bulls: 2012
* Pumas: 2012–2016
* Stormers: 2015–2016
* Saracens: 2016–2022
* Wasps: 2022	
* Stade Français: 2022–2023	
* Sharks: 2023-

## Palmaresa 
### Pumas 
* Currie Cup
** irabazlea: 2013
** finalista: 2012

### Saracens FC 
* Ingalaterrako errugbi txapelketa
** irabazlea: 2018, 2019
* Europako Errugbi Txapeldunen Kopa
** irabazlea: 2017, 2019

### Sharks 
* European Challenge Cup
** irabazlea: 2024

### Hegoafrikako selekzioa 
* The Rugby Championship
** irabazlea: 2019
* Munduko Errugbi Kopa
** irabazlea: 2019, 2023

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Damian de Allende

**Damian de Allende** (Lurmutur Hiria, 1991ko azaroaren 25a) hegoafrikar errugbilaria da, erdiko postuan aritzen dena. Japoniako Errugbi Ligako Saitama Wild Knightsen jokatzen du 2022tik. 2014ko abuztuaren 16an egin zuen debuta Hegoafrikako selekzioarekin, Pretorian, Argentinaren aurka.  2019ko eta 2023ko Munduko Errugbi Kopak irabazi zituen Hegoafrikako talde nazionalarekin.

## Ibilbidea 
* Western Province: 2012-2018
* Stormers: 2013-2019
* Hanazono Kintetsu Liners: 2015-2017
* Saitama Wild Knights: 2019-2020
* Munster Rugby: 2020-2022
* Saitama Wild Knights: 2022-

## Palmaresa 
### Western Province 
* Currie Cup
** irabazlea: 2014, 2017
** finalista: 2013

### Hegoafrikako selekzioa 
* The Rugby Championship
** irabazlea: 2019
* Munduko Errugbi Kopa
** irabazlea: 2019, 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kontxi Laso

**Kontxi Laso Mestre** (Donostia, Gipuzkoa, 1944ko abenduaren 6a) gipuzkoar atleta ohia da, pisu eta disko jaurtiketan espezializatu zena. 

## Ibilbidea 
Club Atlético San Sebastián taldeko kidea izan zen. 18 urte zituela pisu jaurtiketan Gipuzkoako errekorra lortu zuen (11,82 m) eta hamar urte iraun zituen. Hurrengo urtean disko jaurtiketan lortu zuen Gipuzkoako errekorra (37,62 m) eta 16 urte iraun zuen errekor horrek, 1980 arte. 

Hiru aldiz irabazi zuen Espainiako txapelketasei aldiz izan zen Kluben arteko Espainiako txapelduna. Bi aldiz lehiatu zuen Espainiako selekzioarekin.

1976an erretiroa hartu bazuen ere beterano mailan lehiatzen jarraitu izan du.

## Espainiako txapelketak 
* Pisu-jaurtiketan:
** Pista estalian (2): 1965, 1967.
** Aire librean (1): 1968.
* Klubeka:
** Txapeldun (6): 1966, 1967, 1968, 1970, 1971, 1972.

## Marka pertsonalak 
* Pisu-jaurtiketa: 11,82 m (1970)
* Disko-jaurtiketa: 37,62 m (1971)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henriette Negrin

**Adèle Henriette Negrin** (edo Nigrin edo Brassart) (Fontainebleau, 1877ko urriak 4 -  Venezia, 1965) arropa diseinatzaile eta oihal artista frantsesa izan zen. 

## Biografia 
Frédéric Albert Nigrin eta Marie Juliette Brassarten alaba zen. 

1897ko urtarrilaren 12an Jean Eusèbe León Bellorgeot-ekin ezkondu zen, baina 1902an dibortziatu ziren.

Henriette Negrin-e Mariano Fortuny Madrazo ezagutu zuen Parisen, XX. mendearen hasieran eta 1902an harekin bizitzera joan zen Veneziara, Palazzo Pesaro degli Orfei jauregira, gaur egun Fortuny jauregia bezala ezagutua eta  museoa ere badena eta Negrinek hiltzean Veneziako udalari utzi ziona.

## Lana 
Henriette Negrinek eta Mariano Fortuny Madrazok, biek oihalaren lagintzan interesa zuten. Elkarrekin egon ziren 47 urteetan zehar Negrinek oihalen diseinuetan lana egin zuen.

Henriette Negrinek oihalak tindatzeko pigmentuak ikertu zituen, estanpaziorako egurrezko plantillen bidezko aplikazioaren bidez. 

Makina bat patentatu zuten Negrin eta Fortunyk baina Parisko Jabego Industrialaren Institutu Nazionalean 1909ko ekainaren 10ean, baina Fortunyk berak idatzitako ohar batean esaten du asmatzailea emaztea izan zela, baina patentea egiteko presagatik jarri zutela Fortuny beraren izena ere (Biblioteca Nazionale Marcianan gordeta dagoena).

Fortunyren heriotzaren ondoren, haren arte bilduma inbentariatu eta zaindu zuen. Era berean hainbat museotara ere emanaldiak egin zituen haren alargun gisa: Prado Museora, Kataluniako ArtenMuseo Nazionalera, Reusko museora eta Madrilgo Kalkografia Museo Nazionalera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Halterofilia 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

Parisko 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan halterofiliako lehiaketak abuztuaren 7tik 11ra Paris Expo Porte de Versaillesen egiteko programatuta daude. Paris 2024rako halterofiliako programan zenbait aldaketa garrantzitsu egin dira, Tokioko hamalau kategoriatik hamarrera murriztu baitira. Gainera, gizonen eta emakumeen arteko banaketa berdina duten 120 pisu-jasotzaile lehiatuko dira; aurreko jokoetan, 196 pisu-jasotzaile baino gehiago lehitu ziren.

## Egutegia 
## Dominak 
### Herrialdeka 
### Probaren arabera 
#### Gizonak 
#### Emakumeak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judoa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

Parisko 2024ko Udako Olinpiar Jokoetako judo lehiaketak uztailaren 27tik abuztuaren 3ra Grand Palais Éphémèren (Champ de Mars) jokatu ziren. Joko horietan 14 pisu kategoria desberdinen artean lehiatu ziren judoka kopurua zertxobait beheratu zen, 386tik 372ra, Tokioko 2020ko lehiaketarekin alderatuta. Aldiz, gizonen eta emakumeen arteko banaketa orekatua izan zen. Aldaketa txikiak izan arren Pariseko jokoetan, judo programak aurreko edizioen oso berdina izan zen; izan ere, lehiaketak gizon eta emakumeentzako gorputz pisuko klase kopuru bera izan zuten, zazpina, eta talde mistoko txapelketa bigarrenez egin zen, hiru urte lehenago Tokion egin baitzen lehenengoz proba hori.

## Egutegia 
## Dominak 
### Herrialdeka 
### Probaren arabera 
#### Gizonak 
#### Emakumeak 
### Mistoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tiroa 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

Parisko 2024ko Udako Olinpiar Jokoetako **tiro**-lehiaketak 2024ko uztailaren 27tik abuztuaren 5era izango dira Châteaurouxeko Tiro Zentro Nazionalean. Aurreko Joko Olinpikoetan ez bezala, Joko hauetan hamabost proben artean parte hartzen duten tirogileen kopurua 360tik 340ra murriztu da, gizonen eta emakumeen arteko banaketa orekatuarekin. Gainera, tiro olinpikoko programan aldaketa esanguratsu batzuk egin dira, besteak beste, finaleko formatu berria eta skeet-eko talde misto proba trap mistoaren ordez jartzea.

## Egutegia 
## Dominak 
### Herrialdeka 
### Probaren arabera 
#### Gizonak 
#### Emakumeak 
#### Mistoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thelma Nava

**Thelma Nava** (Mexiko Hiria, 1932- Castlegar, Columbia Britainiarra, Kanada, 2019ko abuztuaren 17a) mexikar poeta izan zen.

## Biografia 
*Casa del Lago* ikastetxean eta Filosofia eta Letren Fakultatean egin zituen ikasketak, baita Centro Mexicano de Escritores zentroan ere. Hantxe sortu zuen lehen lana, *Aquí te guardo yo*; *El Rehilete* aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen, eta, Luis Mario Schneider eta Armando Zaraterekin, *Pájaro Cascabel* aldizkaria sortu zuen (1962-1968). *Xilote* (1969-1977) eta *Manatí* (1974-1984) eta *La Brújula en el Bolsillo* aldizkarietako zuzendaritza kolektiboan parte hartu zuen.

Sergio Mondragón eta eta Margaret Randallekin batera, *El Corno Emplumado* aldizkariaren editoreak, otsailaren 6tik 13ra Mexikoko Kazetarien Klubean egin zen Poeten Arteko Lehen Topaketa antolatu zuen. (1964).

*El Día* egunkarian kultura-kazetaritzan aritu zen, eta “Escaparate” atala izan zuen bere kargu. Elkarrizketak, poesia selekzioak eta poesia eta antzerkiari buruzko ohar kritikoak egin zituen; baita liburu eta aldizkari kulturalen aipamenak ere. (1964-1965).

Juan de la Cabada, Eraclio Zepeda eta Saúl Ibargoyen idazleekin, “Roque Dalton Kultur Brigada” osatu zuen. (1980-1982).

ISSSTEren Kultur Ekintza programako 36 poeten artean parte-hartze aktiboa izan zuen, eta Mexikoko estatu guztietan eman zituen poesia-hitzaldiak. (1984-1986).

Irakasleentzako kultura sustatzeko jardueretan parte hartu zuen Unibertsitate Pedagogiko Nazionalean. (1996-1997).

Film Nazionalak enpresan Efraín Huerta poeta ezagutu zuen, eta harekin ezkondu zen 1958an. Bi alaba izan zituzten, Thelma eta Raquel, eta bi biloba, Thelmaren alabak: Varenka eta Natalia.

## Lanak 
* *Aquí te guardo yo* (1957)
* *La orfandad del sueño* (1964)
* *Poèmes Choisis* . Niza, Francia, Profils Poètiques des Pays Latins, 1965.
* *Colibrí 50* (1966)
* *El primer animal* (1986)
* *El libro de los territorios* (1992)
* *Material de Lectura. Antología* (1992)
* *El verano y las islas* (1998).
* *Paisajes interiores* (2000)
* *El primer animal. Poesía reunida* 1964-1995 (2000)
* *Los pasos circulares* (2003)
* *Para volver al mar* (2004)

## Sariak 
* Ramón López Velarde Poesia Saria (1962)
* Aguadillano Kultur Etxearen aitorpena. Puertorriqueña Kultura Institutuari atxikia. 1966ko azaroaren 20a.
* Presea Rosario Castellanos (1993) eta omenaldia, Chiapaneco de Cultura Institutuak 1993an antolatutako Idazleen II. Topaketan.
* Chalcoko (Mexiko) H. Konstituzio omenaldia, Poeten 4. Topaketa Nazionalaren esparruan. 2001eko apirilaren 19a.
* Omenaldia “bere lan nabarmenagatik eta ibilbide nekaezinagatik”. Laugarren Mailako Ordezkaritza Gizarte Garapeneko Zuzendaritza Nagusia. F.D. 2002ko martxoaren 8a.
* “Poetas en Construcción, A.C.” kultur taldearen aitorpena, “kulturaren sustapenean eta zabalkundean duen parte-hartze baliotsuagatik”. Kd. Nezahualcóyotl. 2002ko abuztuaren 17a.
* Nezahualcóyotl IV. saria, Nezahualcóyotl Herriko eta nazioarteko poesia-lanagatik eta -ibilbideagatik. Saria Nezahualalcoyotlgo Udalak eman zuen, Mexikon, 2005eko ekainean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kyra Galván

**Kyra Galván** (Mexiko Hiria, 1956) mexikar poeta, nobelagilea, ekonomialaria, argazkilaria, itzultzailea eta kazetaria da. Zazpi poesia liburu eta hiru eleberri argitaratu ditu.

## Biografia 
1956an jaio zen, Mexiko Hirian. 1987tik 1989ra Tokion bizi izan zen, Japonian. 1990-1999 bitartean Londresen, Ingalaterran.

## Ibilbidea 
Ekonomiako lizentziatura egin zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan. Literaturako irakaslea da Morelosko Ikastetxean. Argazkigintza Eskola Aktiboan ikasi zuen.  INBAren beka Hernán Lavín Cerda maisuaren zuzendaritzapean izan zuen 1975ean.

1972an eta 1973an Juan Bañuelosen lantegian aritu zen, eta hark honela deskribatzen du:*... errealitatearen bihotzera joan etorrian dabil, baina ez naturaren errealitatera, baizik eta gizakiek egindako beste errealitate horretara, zibilizaziora, objektuen "zerbait" horretan oinarritutako errealitatera... mundura jaisten da, itzaletik eta argitik, joko dialektiko batean, ostikatuz, jaikiz, edota hiriko bizitzaren samurtasunera iritsiz*

== Lanak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kyra Galván. Bloga
Gianluca Pianegonda

**Gianluca Pianegonda** (Thiene, 1968ko irailaren 23a) italiar txirrindulari ohia da, profesionala 1995etik 1999ra.

## Palmaresa 
**1995**
* Espainiako Vueltako etapa bat
* 2. Regio-Tourrean eta etapa bat
* 3. Marseillesa Sari Nagusian
**1996**
* 2. Haribo Klasikan
* 3. Flèche Brabançonnen
* 3. Kuurne-Brusela-Kuurnen
* 3. Tirreno-Adriatikoan
**1997**
* Flèche Brabançonne
* 2. Tirreno-Adriatikoan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harat (musika taldea)

**Harat** Beran 2022. urtean sortutako rock musika taldea da.

## Diskografia 
* *Harat* (2023, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zinez (musika taldea)

**Zinez** Iruñerrian 2021. urtean sorturiko pop-rock taldea da. 

## Ibilbidea 
Barañaingo Alaitz institutan ezagutu zuten elkar eta taldea eratu zuten.  Abeslari aldaketaren ostean, 2025eko Irailean beraien hirugarren lana plazaratu zuten, hamabi abestiz osatutako harramazka diska.

## Diskografia 
* *Buruhausteak* (2022, autoekoizpena)
* *Izan ala ez izan* (2023, autoekoizpena) - EPa
* Harramazka (2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laida pilotaria

Laida pilotaria kantorea Barkoxe Larrajan bizitu zen Alexis Etxekopar-Attulik egina da

## Laida pilotaria 
Zilar finaren pare da pilotaria

Korpitza sano eta zohardi begia

Txerkatzen dü leialki plazan jokatzea

Bere Eüskal-Herria gora laidatzea

Zelüko jinko jauna gützaz orit zite

Pilotarien Biltzarraren, zü jar zite jabe

Gazte horiek ondotik har dezaen parte

Zer litzateke Eüskal-Herria pilotarik gabe

Ejer pilotaria agertzen delarik

Aingürü baten gisa xuriz beztitürik

Gogoa arin eta korajez beterik

Harek ez dü ordüan nihoren beldürrik

Perkainen denboratik bai eta oraida

Plazetan zonbat ürrats eginik izan da

Zonbat txapeldün jelki, heben hanitx bada,

Nihontik ez leiteke pilota galtzera

## Erreferentziak
Manxuk Mametova

**Manxuk Zhiengalikyzy Mametova** () edo **Manxuk Zhiengalievna Mametova** () (Zhiekkum, Kazakhstango Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoa, 1922ko urriaren 23a - Nevel, Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboa, 1943ko urriaren 15a) kazakh jatorriko sobietar militarra izan zen. Bigarren Mundu Gerran borrokatu zuen  Kalinin frontean 3. txoke armadako 21. guardia fusilarien dibisioko 100. fusilari brigadako metrailadore-tiratzaile gisa. Sobiet Gorenak Sobietar Batasuneko Heroi izendatu zuen hilondoan 1944ko martxoaren 1ean.

## Bizitza 
Alemania naziak Sobietar Batasuna inbaditzeko *Bizargorri Operazioa* abian jarri eta gero, Mametova Armada Gorrian izena ematen saiatu zen, baina izen ematea ukatu zioten. Horrek ez zuen geldiarazi, eta mediku-prestakuntza eta tiroa ikasteari ekin zion.

Armada Gorrian sartzeko eskaria behin baino gehiagotan egin eta ezezkoak jaso eta gero, azkenik 1942ko irailean baiezkoa jaso zuen. Hasieran armadako kuartel nagusi batean funtzionario gisa egin zuen lan. Handik, kanpaina ospitale batera bidali zuten erizain-lanak egitera, nahiz eta Mametovak fusilarien unitate batera bidal zezaten eskatu. Erizain lanak egitearkin batera, Maxim metrailadorearekin tiro-praktikak egin zituen. Bere komandanteak Mametovaren tiro gaitasunak ikuskatu ondoren, sarjentu senior mailara igo zuen. Jarraian, 100. fusilari brigadan sartu zen. Bere brigadakideen errespetua lortu zuen suzko bataioa eta gero, zeinean etsaiak berarengana erakartzen zituen, metrailadorearekin tirokatu aurretik.

### Azken borroka 
Sobietar indarrek Nevel berreskuratu ostean, Alemaniak kontraerasoak egiten hasi ziren. Halako batean, 1943ko urriaren 15ean, Mametova ez zen defendatzen ari zen muino estrategiko batetik erretiratu bere unitateko gainerako kideekin batera alemaniar soldadu oldeak hurbiltzen hasi zirenean. Alemaniarrek muinoko hiru metrailadore-postuak suntsitzen saiatzen ziren. Mametova narraska mugitzen zen etsaien obus eta mortero erasoen artean. Horietako batek buruan jo eta konorterik gabe utzi zuen. Konortera etorri zenean, tiroka jarraitu zuen. Bere erregimenduko Akhmetzhanov soldaduak atzera egiteko eskatu zion, baina Mametovak erantzun zion tiro egiteari utzi eta atzera eginez gero alemanek denak hilko zituztela. Alemanen obus eta mortero eraso bortitzak Mametovaren borrokakideak hil zituen, hura bakarrik utziz. Horrenbestez, honek metrailadorea lekuz aldatu zuen eta alemanak tirokatzeari ekin zion etsai asko hilez. Etsaiaren suaren artean heriotza-zauriak jasan zituen, baina tirokatzen jarraitu zuen zauriek heriotza eragin zioten arte. Bere azkeneko gudan 70 etsai baino gehiago hil zituen. Sobietar indarrek bere gorpuzkiak aurkitu zituzten alemanak kanporatzea lortu zutenean eta Nevelen ehortzi zuten, non bere ausardia omentzeko monumentu bat eraiki zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morchella deliciosa

***Morchella deliciosa*** *Morchellaceae* familiako onddo espezie bat da. Ondo prestatuta jateko ona, baina gordinik toxikoa 

Sinonimoak: *Morchella conica var. deliciosa*, *Morilla deliciosa*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Barnehutsa, 4 eta 6 cm bitarteko garaierakoa, koniko-kamuts formakoa. Kolore askotarikoa izan daiteke: horixka-grisaxka, gris-arrautsa, gris-purpura, gris-arrosa, zahartzean belzteko joerarekin. Kanpoaldea horma lodiko albeolo adarkatuek osatzen dute, gutxi-asko forma irregularrean luzetara jarriak.

**Hanka:** Barnehutsa, oro har, kapela baino motzagoa, 3 eta 5 cm bitarteko garaierakoa eta 1,5 eta 2,5 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa edo oinarrian lodixeagoa, zimurtasunekin edo ildoekin; hasieran zurixka, furfurazeoa, gero okre antzeko kolorekoa.

**Haragia:** Lodia, zurixka.

**Etimologia:** *Morchella* terminoa "morchel" hitzetik dator, onddoetarako alemaniar hitz zahar batetik. *Deliciosa* epitetoa berriz latinetik dator, gozoa esan nahi duen "deliciosus" hitzetik. Jateko ona delako.

## Jangarritasuna 
Kozinatuta edo lehortua jateko ona, baina gordinik toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Morchella conica* delakoarekiko desberdintasunak, mikroskopikoak baino ez dira. *Morchella angusticeps* eta *Morchella elatoides* espezieak habitat desberdinetan ateratzen dira.

**Oharra:** Bere kapela koniko-kamutsagatik ezagutzen da eta gris argi kolorea duelako tonu arrosa edo purpurekin.

## Sasoia eta lekua 
Uda-udazkeneko sutearen ondorengo udaberrian; basoetako soilgune belartsuetan edo haritzetatik edo pinuetatik hurbil dauden belardietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Peru, Europa, Japonia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mollisia heterosperma

***Nectria coccinea*** *Dermateaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du sukalderako balio.

Sinonimoa: *Mollisia cinerea*.

## Deskribapena 
**Fruktifikazioa:** Espezie sesil txiki bat, 0,5 eta 2 mm bitarteko diametrokoa, hasieran kopa formatik azetabulo formara doa, eta gero forma irregular inguratua eta tolesduna hartzen du. Himenioa, gris koloretik gris-okre antzekoraino doa. Ertza askotan zurixka izaten da perretxikoa gaztea denean. Kanpoko azalera fin-fin iletsua  da eta gris-arrexka kolorekoa eta oinarrian hifa hialianarrez inguratua. Espezie hau taldekoia da eta soropildua hazten da, eta elkarren ondoan ale asko estututa garatzen dira.

**Etimologia:** *Cinerea* epitetoa koloreagatik du.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Tapezia fusca* eta *Mollisia ligni* delakoekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Urte osoan zehar ugaria, batez ere haritzetan (*Quercus*) eta pagoetan (*Fagus*), deskonposatzen ari diren egur hezeetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Kolonbia, Brasil, Txile, Argentina, Groenlandia, Islandia, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Turkia, Israel, Himalaiako eskualdea, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria, Hegoafrika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boniface Alexandre

**Boniface Alexandre** (Ganthier, 1936ko uztailaren 31 &ndash; Port-au-Prince, 2023ko abuztuaren 4a) haitiar politikaria izan zen. Haitiko behin-behineko presidentea izan zen 2004tik 2006ra.

Bere osaba Martial Célestinek hazi zuen, Haitiko lehen ministroa izan zenak. 25 urtez abokatu izan zen, 1992an Gorte Goreneko kide izendatu zuten arte. Jean-Bertrand Aristide presidenteak Gorteko presidente izendatu zuen 2002an.

Bere karguaren ondorioz, presidente bihurtu zen Aristideren aurkako 1994ko estatu-kolpearen ondoren. Amnistia Internazionalek indarraren gehiegizko erabilera, exekuzio estrajudizialak eta krimenen ikerketa falta salatu zituen bere agintaldian.

2006ko maiatzean, René Prévali eman zion boterea, otsaileko hauteskundeetan presidente hautatu baitzuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lycium europaeum

***Lycium europaeum*** *Solanaceae* familiako zuhaixka moduko bat da, Mediterraneoko eskualdekoa. 
Antzinatean *Spina benedicta* deitzen zitzaion, Erroman gordetzen diren Kristoren koroaren erlikiak horrelakoak direlako.

## Ezaugarriak 
Hesiz edo sastrakaz zabaldutako zuhaixka da, eta 5 metroko altuera du. Adar arantzadunak eta hosto luzeak ditu, osoak eta lodi samarrak. Loreek, arrosa edo more kolorekoak, kanpanatutako kaliza bat eta bost lobuludun koroa bat dute. Fruitua gorri edo laranja koloreko baia haragitsu bat da.

## Erabilerak 
* Diuretiko eta hipotensore gisa erabiltzen da.
* Kanpotik, ultzeren tratamenduan erabiltzen da.

## Taxonomia 
*Lycium europaeum* Lineok deskribatu zuen eta *Species Plantarum*en argitaratu zuen (1: 192), 1753an.
;Sinonimia:
**Lycium europaeum var. ramulosum* (Dunal) Fiori.
**Lycium mediterraneum* Dunal (1852).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Lycium europaeum* Filotis Database for the Natural Environment of Greece (Φιλότης - Βάση Δεδομένων για την Ελληνική Φύση).
Leire Fernandez Abete

**Leire Fernandez Abete** (Errenteria, Gipuzkoa, 1998ko ekainaren 10a) euskal mendi-lasterkaria eta mushing (txakurkros) lasterkaria da.

## Biografia 
Oso gazte zela hasi zen mendi lasterketak jokatzen, 11 urte ingururekin. 15 urte zituela *Picos de Europa Travesera Integral* lasterketa irabazi zuen, 44,8 km eta 2.860 metrotako desnibela zuena. Lehen emakumezkoa izan zen eta sailkapen orokorrean 11.a. Hurrengo urtean Euskal Herria Mendi Erronkako txapelduna izan zen, 16 urterekin, aurreko errekorra jeistiz gainera. 

Ordutik aurrera hainbat lasterketa irabazi ditu, tartean La Palmako Transvulcania eta Mont Blanceko YCC.

Txakurkrosean ere ere egiten ditu lasterketak. 14 urte zituela Munduko txakurkros txapelduna izan zen.

## Palmaresa 
### Mendi lasterketak 
**2013**
*  Volta Cerdanya Ultrafons (34 km)
*  Picos de Europa Travesera Integral (44,8 km)
**2014**
*  Carrera Alto Sil (32,4 km)
*  Euskal Herria Mendi Erronka (64,4 km)
*  Picos de Europa Travesera Integral (44,8 km)
**2015**
*  Transvulcania Ultramarathon La Palma (26,8 km)
**2017**
*  Ultra-Trail du Mont-Blanc-YCC (15,4 km)
**2018**
*  Ultra-Trail du Mont-Blanc-YCC (16,7 km)
**2022**
*  Transvulcania Ultramarathon La Palma (28 km)
**2023**
*  Transvulcania Ultramarathon La Palma (28 km)
*  Transvulcania Vertical La Palma (1,5 km)
*  Ultra Trail Cote d'Azur Mercantour (30 km)

### Mushing 
**2012**
*  Nafarroako Txakurkrosa
*  Espainiako Txapelketa - CM/CW
*  Can Pradell Saria (Katalunia)
*  Canicross Liencres
*  Jaizkibelgo Txakurkrosa
*  Canicross Covarrubias
*  Canicross Concello de Rodeiro
**2013**
*  Espainiako Txapelketa - CW
*  Canicross Burgos
*  Nafarroako Txapelketa
*  Espainiako DCW
*  Donostiako Txakurkrosa
*  **Munduko txapelketa** ( Falze di Piave)
**2014**
*  Canicross Comillas
*  Jaizkibelgo Txakurkrosa
*  Espainiako txapelketa elurrean
*  Euskadiko txapelketa
*  Olvega - Espainiako Kopa
*  Espainiako tapelketa lurrean
**2015**
*  Espainiako Kopa
*  Espainiako txapelketa elurrean (Skjoring)
*  Espainiako txapelketa elurrean (Txakurkros)
*  Euskadiko txapelketa (Txakurkros)
*  Euskadiko txapelketa (Skjoring)
*  Nafarroako txapelketa (Txakurkros)
*  Nafarroako txapelketa (Skjoring)
*  Espainiako txapelketa lurrean (Txakurkros)
**2016**
*  Espainiako Kopa (Txakurkros)
*  Espainiako Kopa (Bikejoring)
*  Nafarroa-EAEko txapelketa (Txakurkros)
*  Nafarroa-EAEko txapelketa (Skjoring)
*  Espainiako txapelketa elurrean DCW
*  Espainiako txapelketa elurrean SW1
*  Espainiako txapelketa lurrean DCW
**2017**
*  Nafarroa-EAEko txapelketa (Skjoring)
*  Espainiako txapelketa elurrean SW1
**2018**
*  Nafarroa-EAEko txapelketa elurrean SW1
**2023**
*  Mushing Tierra de Dinosaurios

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaia Goirigolzarri Alegria

**Amaia Goirigolzarri Alegria** (Gamiz, Bizkaia, 1978ko uztailaren 27a &ndash; Barakaldo, Bizkaia,  2023ko abuztuaren 9a) abokatua izan zen, Sare Herritarreko eta Erabakizaleak taldeko kidea. Giza eskubideen eta osasun sistema publiko hobe baten aldeko aktibista. Sarkoma minbiziaren ikerkuntzaren aldeko erreferentea.

## Biografia 
### Ibilbide profesionala 
Iturburu 2012 S.L.ren  sortzailea & lege-aholkularia izan zen eta haren egitekoa zerbitzuak behar zituen edonoren eskubideak eta interesak babestea izan zen.Iturburu 2012. urtean Mungian jaiotako: higiezinen agentzia, Amaiak  aitarekin eta nebarekin batera sortu zuen. Iturburu izena sendiaren baserritik zetorkion, eta jatorriei eusteko asmoz erabili eta enpresaren nortasunaren ikur bihurtua (sustraiak, familia, lana, etab.) eta haren balioen isla (*berrikuntza, gardentasuna, batasuna, begirunea, ongizatea, baliagarritasuna, ardura eta unibertsaltasuna*).Erabakitzeko eskubidearen aldeko Erabakizaleak taldeko kide ere bazen. Talde hark, besteak beste, adierazi zuen euskal herritarrei dagokiela «euren etorkizunari buruz erabakitzeko eskubidea», eta Kataluniako prozesu independentista bultzatu zuten buruzagi katalanak «berehala» aske uzteko eskatu zuen, haiek behin-behinean espetxeratu zituztenean. Era berean, Espainiako Auzitegi Gorenak *Bateragune auzia* berriro egitearen alde egitea salatu zuen 2020an, Euskal Herriko eta Kataluniako beste hainbat juristarekin batera. Amaia arduratu zen manifestua aurkezteaz, Arantza Isasmendi abokatuarekin batera.

### Zapì solidarioak 
2016an egindako analisi batean sarkoma detektatu zioten Amaiari. Maitane Bilbao disenatzailearekin batera zapi solidarioak sortu zituen sarkoma ikertzeko dirua biltzeko eta kanpaina solidario bati hasiera eman zitzaion. Laguntza handiagoa eskatzen zuten sarkoma ikertzeko eta pazienteak erreferentziazko zentroetara bideratzeko tratamendua jasotzera.

Kanpainaren barruan Itziar Ituño aktore ezaguna, gaixotasun honen inguruan sentsibilizatzeko eta kanpainarekin kolaboratzera animatzeko egindako bideo baten protagonista izan zen. 

Amaia Goirigolzarrik, Vall d 'Hebrongp Unibertsitate-Ospitalean tratamendua jasotzen zuen gaixotasun horrek jotako pazienteak, euskal kulturaren arloko artista eta ordezkariek parte hartzen zuten kanpaina bultzatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Topa bizitzaren alde, vino solidario 2021.05.06
Orein Orain

**"Orein Orain"** Belakok 2023an kaleratuko du *Sigo regando* bosgarren estudioko diskoaren aurkezpenaren hirugarren abestia da. Kantuan, euskara eta ingelesa nahasiz, mundu oniriko baterako bidaia proposatzen dute. Aurrekoak "White Lies" eta "Sangre Total" izan ziren. "Orein Orain" oso abesti berritzailea da.

## Ezaugarriak 
Kantu berri honetan euskara eta ingelesa nahastu dituzte mungiarrek eta, leun eta gozo, mundu oniriko baterako bidaia proposatzen dute. «Etxera garamatzan abestia da eta, aldi berean, asmatutako eta oreinez, lainoz eta hiri hutsez betetako mundu baterako bidaia proposatzen digu. Behin izan zen haren forma berriak aurkezten dituen unibertso bat da», azaldu dute taldekideek.

Taldeko gitarra-jotzaile Josu Billelabeitiak ekoitzi du eta vocoder efektuak erabili dituzte ahotsetarako, pop leuneko giro bat eraikiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Abestiaren bideoklipa Youtuben.
Israel Folau

**Israel Folau** (tongeraz: Isileli Folau; Minto, Hegoaldeko Gales Berria, 1989ko apirilaren 3a) australiar errugbilaria da, bai hamahiruko errugbian, bai hamabostekoan, aritu dena. Japoniako Errugbi Ligako Urayasu D-Rocksen jokatzen du 2021etik, hegaleko eta erdiko postuetan, eta Tongako selekzioan 2022tik.

Hamahiruko  errugbian eta australiar futbolean jokatu ostean, hamabosteko errugbiko New South Wales Waratahsek kontratatu zuen 2013an. Urte bereko ekainaren 22an egin zuen debuta Australiako selekzioarekin, Brisbanen, British and Irish Lionsen aurka; 2013-2019 bitartean, 73 partida jokatu zituen Australiako talde nazionalarekin.  

2019an, Australiako Errugbi Federazioak eten zuen haren kontratua, sare sozialetan mezu homofoboak argitaratu zituelako. 2020an hamahiruko errugbian jokatu zuen, Perpinyàko Dragons Catalans taldean, eta 2021ean hamabostekora itzuli zen, Japoniako Urayasu D-Rocksek kontrataturik. 2021ean World Rugbyk hautagarritasun arauak aldatu baitzituen, Tongako selekzioarekin jokatzeko aukera dauka, bere arbaso batzuk herrialde horretakoak direlako.

## Hamahiru errugbiko palmaresa 
### Melbourne Storm 
* National Rugby League
** finalista: 2008
### Australiako selekzioa 
* Munduko Kopa
** finalista: 2008

## Hamabosteko errugbiko palmaresa 
### Waratahs 
* Super Rugby
** irabazlea: 2014
### Australiako selekzioa 
* The Rugby Championship
** irabazlea: 2015
* Munduko Errugbi Kopa
** finalista: 2015

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kirol eskalada 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan kirol-eskalada lehiaketak abuztuaren 5etik 10era San Deniseko Le Bourgeteko Kirol Eskalada Gunean egiteko programatuta daude, eta hiru urte lehenago Tokio 2020an kirolaren debut ofiziala eta gero bigarren aldiz itzuliko da olinpiar egitaraura. Aurreko edizioan eman ziren dominen bikoitza emango da guztira, boulder eta lead konbinatuaren eta abiadura-formatuaren artean. Gainera, Paris 2024k Tokio 2020rekin alderatuz lehiatzen diren kirol-eskalatzaileen kopurua nabarmen handitu da, eta zerrenda 40tik 68ra handituko du.

## Lekua 
Kirol-eskaladako txapelketa Le Bourget Kiroleko Eskalada Zentroan izango da, Le Bourgeten, Parisko Seine-San Denis aldirian. Saint Deniseko ur-zentroarekin batera, eskalada egiteko tokia jokoetarako eraikiko diren bi kirol instalazioetako bat izanen da.

## Txapelketaren formatua 
2020ko Udako Olinpiar Jokoetarako Olinpiadetan kirol-eskalada sartu zenetik, Kirol Eskaladako Nazioarteko Federazioak (IFSC) hiru domina bereiziren alde egin du: bouldering, lead eta abiadura; hala ere, Tokio 2020ko kirol-eskalada formatua konbinatu bakar batera mugatu zen genero bakoitzerako. Formatuak, diziplina bakoitzaren kokapena biderkatzen duen puntuazio-sistemarekin batera, atleten kritikak erakarri zituen, eta boulder eta lead konbinatuaren eta abiadura-eskaladako espezialisten arteko gainjartzea eragin zuen.

Paris 2024rako, Nazioarteko Batzorde Olinpikoak lau domina ematea erabaki zuen generoz bereizitako bi diziplinatan, hots, boulder-and-lead-en konbinazioa eta abiadura.

## Egutegia 
## Dominak 
### Herrialdeka 
### Probaren arabera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lidingö

thumb|300px|Uhartearen paisaia.

**Lidingö** uhartea Stockholmgo barne uhartedian dago, Suediako Stockholm hiriaren ipar-ekialdean. 2010ean, 31.561 biztanle zirela zenbatetsi zen. Lidingö udalerriko gobernuaren egoitza da, Stockholmeko probintzian.

## Klimatologia 
Lidingöko eguraldiak biztanle aberats asko erakarri ditu. Lidingöko uda maiatza eta abuztua bitartean izaten da, orduan tenperatura 25 ° C-tik gorakoa izaten baita. Itsasoko uraren tenperaturak 20 ° C-ra iristen dira, uztailaren erdialdean, artxipelagoaren barnealdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bideoklub

thumb|Bideoklub baten film-erakusmahai baten adibidea.
**Bideokluba** erabiltzaileari aldi baterako bideoak fisikoki alokatzen dizkion negozioa da.

Normalean, artikulua eman aurretik, dendak bezeroari informazioa eskatzen dio, kreditu-txartela, adibidez; eta identifikazio-datuak; adibidez, nortasun-agiria, kobratzeko, iruzurrik gerta ez dadin.

## Antolaketa 
Normalean, establezimendu fisikoetan, filmak gaika daude antolatuta, bakoitza apalategi batean banatuta. Lapurretak ekiditeko, askotan DVD-en kaxak bakarrik izaten dira bertan, eta filma alokatzean banatzen dira filmak.

## Aro baten amaiera 
1980 eta 1990. hamarkadatan ospe handia izan bazuten ere, filmak partekatzeko tresnek lehenik eta streaming-aren iritsierak ondoren, etxean ikus-entzunezkoak kontsumitzeko ohiturak aldatu zituzten. Mende aldaketarekin gutxinaka lokal fisikoak ixten eta sareko plataformen ugaritzea bizi izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arturo Michelena

**Arturo Michelena** (Valencia, Venezuela, 1863ko ekainaren 16a &ndash; Caracas, 1898ko uztailaren 29a) Venezuelako margolaria izan zen.

Michelena txikitan hasi zen margotzen, aitaren gidaritzapean. Parisera joan zen eta han ikasi zuen Académie Julian delakoan. Atzerrian arrakasta lortu zuen lehen margolari venezuelarra izan zen, Cristóbal Rojas (1857-1890) eta Martín Tovar y Tovarrekin (1827-1902) batera, XIX. mendean.

Caracasko Arturo Michelena Museoak bere izena darama. Baita Valenciako bere jaioterriko Arturo Michelena nazioarteko aireportua, eta hiri bereko Arturo Michelena Unibertsitate pribatuak.

## Galeria 

El niño enfermo. Paris 1886 by Arturo Michelena.jpg|*El niño enfermo,* 1886
Arturo Michelena 37.JPG|*Retrato ecuestre de Bolívar,* 1888
Carlota Corday 1889 by Arturo Michelena.jpg|*Charlotte Corday,* 1889
La Joven Madre 1889 by Arturo Michelena.jpg|*La Joven Madre,* 1889
Lastenia Tello de Michelena by Arturo Michelena.jpg|*Lastenia Tello de Michelena,* 1890
Vuelvan caras.jpg|*Vuelvan Caras,* 1890
Pentesilea by Arturo Michelena.jpg|*Pentesilea,* 1891
La vara rota 1892 by Arturo Michelena.JPG|*La vara rota,* 1892
Muerte de Sucre en Berruecos 1895 by Arturo Michelena.JPG|*La Muerte de Sucre en Berruecos,* 1895
Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|*Miranda en La Carraca,* 1896
El panteon de los heroes by Arturo Michelena.jpg|*El panteón de los héroes,* 1898

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aizburua Beteranoen Arraunketa Kluba

**Aizburua Beteranoen Arraunketa Kluba** Erandioko Astrabudua auzoko arraun taldea da.

## Historia 
1956an batel estropada batean hartu zuen parte Aitz Burua Arraun Taldeak. Hurrengo urtetan hainbat estropada jokatu zituen baina ez zuen trainerurik atera.

Talde haren oroimenez 2022an beteranoen trainerua ateratzea erabaki zuten astrabuduarrek eta Aizburua Beteranoen Arraunketa Kluba sortu zuten. 2023an ABE Ligarako estropada bat antolatu zuen.

2025ean ABE Ligan bi maila osatu dira eta Aizburuak B Ligan hartu du parte. Sei estropada irabazita txapeldunak izan dira eta play-offetan mailaz igo dira.

## Denboraldiak 
* (p.o.) play-offak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aizburua Arraun Elkartearen webgunea.
Boneta eta Txapela

**Boneta eta Txapela** Zuberoako kanta herrikoia da, Luis Ligetx larraintarrak 1928an argitaratu hitzak eta airea.

Ligetx koblakaria Pierre Bordazarre *Etxahun-Iruri* handiaren maisua izan zen. Idatzita gorde direnez gain, ahoz bertsolari gisa omen zen bikaina*.* Biak batera entzun zutenen arabera dudarik gabe Ligetx jotzen zuten irabazle*.* Ligetxen beste kantu ezagunak dira *Oihan Beltzean*, edo *Espos, esposen kantorea*. eta Humphrey Bogartek erabiltzen duen kapela kantako "txapela" dela.
## Bertsioak 
* Dominika Etxart, Niko Etxart eta Robert Larrandaburu (2014).
* Oskorri. Oskorri & The Pub Ibiltaria 12 albumean (2004)
* *5 gazteak* (Laurentx Oihenart, Celine Oihenart, Thierry Oihenart, Beñat Laran eta Johañe Etxebest) "*Ipar Euskal Herria Kantuz*” diskoan (Gara, 2002). Bizi-bizia, gaurkotua, Negu Gorrien bertso-hop erara, azpitituluekin eta argazkirekin lagunduta.
* Txomin Artola. *Txomin Artola izenburuko* albumean (Elkar, 1990).

Fitxategi:Niko etxart 001.jpg|Niko Etxart
Fitxategi:Barrikadak Aloze-Ziboze-Onizegainen.jpg|Dominika Etxart
Fitxategi:Oskorri Xabier Zeberio Natxo de Felipe.jpg|Oskorri
Fitxategi:Johañe Etxebest EKE.webp|Johañe Etxebest (5 gazteak)
Fitxategi:Txomin Artola.jpg|Txomin Artola

## Hitzak 
Parisera joandako emigranteen satira zorrotza, gordina eta ankerra agertzen da kantuaren hitzetan. Bertsoak txandaka kantatzen dute txikitan kantu-lagunak izan ziren Piarra-k eta Petiri-k. Kantatzen dutenean gizon helduak dira, Piarra Zuberoako herrian bizi da —boneta erabiltzen du—, baina Petiri Parisen —txapela (kapela) erabiltzen du—, eta bidaian etorri da herrira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Gure Herria* aldizkaria

## Kanpo estekak
Futbola 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan

2024 Udako Olinpiar Jokoetako futbol-txapelketa Frantzian izango da, uztailaren 24tik abuztuaren 10era.

Parisko hiri anfitrioi olinpikoaz gain, Bordelen, Décines-Charpieun, Marseillan, Nantesen, Nizan eta Saint-Étiennen ere jokatuko dira partidak.

FIFAn afiliatutako elkarteek taldeak bidal ditzakete txapelketan parte hartzeko. Gizonezkoentzako taldeak 23 urtetik beherakoak dira (2001eko urtarrilaren 1etik aurrera jaioak), eta gehienez ere hiru jokalari baimentzen dituzte adin hortatik aurrera; emakumezkoentzako, berriz, ez dago adin-mugarik.

Brasil bi aldiz dira gizonezkoen arteko txapeldunak, eta Kanada, berriz, emakumeetan.

## Egutegia 
Lehiakideen egutegia 2022ko apirilaren 1ean iragarri zen. Azken egutegia FIFAk berretsi zuen 2022ko uztailaren 28an.

## Egoitzak 
Guztira zazpi leku egoitza dira, 2020ko abenduaren 17an baieztatu zen bezala.

## Sailkapena 
FIFAko Kontseiluak 2022ko otsailaren 24ko bilkuran onetsi zuen iragarkiak banatzea.

### Sailkapenaren laburpena 
## Dominak 
### Herrialdearen arabera 
### Probaren arabera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nectria coccinea

***Nectria coccinea*** *Nectriaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du balio sukalderako.

Sinonimoa: *Nectria selenosporii*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 0,2 eta 0,5 mm bitartekoa, ostiolo apikal zorrotz batekin; gorri-eskarlata kolorekoa; isolatuta edo talde ugari osatuz.

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
Huntzetan ateratzen denean, *Nectria hederae* delakoarekin nahas daiteke, hau askoz urriagoa da. *Nectria cinnabarina* ere oso antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Ohikoa urte osoan zehar, hostozabalen gainean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Islandia, Europa, Japonia, Txina, Zeelanda Berria, Mozambike, Hegoafrika, Uganda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La vara rota

**La vara rota** Arturo Michelena venezuelarraren margolana da, 1892. urtekoa, olioa oihalean. Zezenketa bateko une latz bat deskribatzen du, zaldigainekoaren akuilua zatituta lurrean (hortik izenburua), eta zezenak zaldiari ekiten, hura hiltzekotan edo.

Lana Caracasko Arte Galeria Nazionalean dago, hainbat zirriborrorekin, Michelenak garrantzi handia eman zion gaia ondo garatzeari nonbait. Batzuen iritziz, Parisko Erakusketa Unibertsalean (1889) egon zelarik Michelena, harako Parisen antolatu zen zezenketa batean egon zen Michelena unea erretratatzeko, edo, bestela, Europako bidaia hartan Espainian edo Frantzia hegoaldean beste zezenketaren bat ere ikusiko zuen, unearen detaile eta bizitasuna hain baita zehatza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Morchella rudis

***Morchella rudis*** *Morchellaceae* familiako onddo espezie bat da. Toxikoa gordinik, baina jateko ona, ondo eginda badago.  

Sinonimoak: *Morchella umbrina var. macroalveola*, *Morchella esculenta var. rudis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 4 cm bitarteko garaierakoa, gaztetan ia erabat biribila, garatzen denean oblongoa edo pixka bat oboidea bihurtzen da. Hasieran, ikatza bezain beltza, ondoren, zahartzaroan, marroi-okre antzekoa hartzen du. Saihetsak, *microalveola* aldaeran baino lodiagoak ditu, nekrosiagatik berehala furfurazeoak. Albeolo biribilduak, karpoforoaren tamainarekin alderatuta oso handiak.

**Hanka:** Leuna, oinarrian lodixeagoa, zahartzean nekrosiagatik okre antzeko kolorekoa.

**Haragia:** Zurixka, usain eta zapore atseginekoa.

**Etimologia:** *Morchella* terminoa "morchel" hitzetik dator, onddoetarako alemaniar hitz zahar batetik.

## Jangarritasuna 
Jateko ona, baina toxikoa gordinik.

### Nahasketa arriskua 
*Morchella umbrina var. microalveola* ere badago, honek albeolo txiki asko ditu.

## Sasoia eta lekua 
Udaberriaren hasieran, udazkenean gutxitan; hostozabalen basoetako leku heze eta epeletan eta lurzoru hareatsuetan, batez ere lizarren, zumarren eta haritzen azpian, gutxiago arteen azpian.

### Banaketa eremua 
Bretainia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rebecca Abe

**Stephanie Fey** ezagunagoa **Rebecca Abe** izenez (Starnberg, 1967) alemaniar idazle eta ilustratzailea da. 

## Biografia 
Munichen diseinu grafiko ikasketak egin ondoren, Johanna Spyriren Heidiren edizio baten marrazkiak egin zituen. Orduz geroztik, hainbat eskola- eta haur-liburu ilustratu ditu.

## Lanak 
* Das *Gedächtnis der Lüge*. Skalding Verlag, 2008
* *Im Labyrinth der Fugger*. Gmeiner-Verlag 2011
* Die Gesichtslosen, Stephanie Fey, 2011

### Antologiak 
* *24* Geschichten zur Winterzeit. Esslinger Verlag, 2009

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charlotte von Ahlefeld

**Charlotte Sophie Luise Wilhelmine von Ahlefeld** (Ottmannshausen, Berlstedt, Turingia, 1781ko abenduaren 6a -Teplice, Bohemia, 1849ko uztailaren 27a) alemaniar nobelagilea izan zen. Eleberri batzuetarako *Elise Selbig* ezizena erabili zuen, eta *Natalia* bere poema-liburu batzuetarako.

## Biografia 
Von Ahlefeld Erfurtetik gertu jaio zen, Charlotte von Seebach gisa, Hanoveko Erresumako familia noble batean. Haren aita komandantea zen, eta irakasle partikular eta institutrizez jositako hezkuntza jaso zuen Charlottek.

Gaztetan hasi zen idazten, eta 1797an argitaratu zuen lehen eleberria, Goetheren kritika onak jasoz. Schleswigeko lur-jabe batekin (Johann Ritter von Ahlefeld) ezkondu zen 1798ko maiatzaren 21ean. 1807an banandu ziren, baina Schleswig-en bizitzen jarraitu zuen 1821 arte, Weimarrera bizitzera joan eta Charlotte von Stein-en lagun egin zen. Osasun ahula zuen eta 1846an balneario batean hil zen 67 urte zituela .

## Lan hautatuak 
* *Liebe und Trennung, oder merkwürdige Geschichte der unglücklichen Liebe zweyer fürstlicher Personen jetziger Zeit* (Weißenfels 1797)
* *Maria Müller* (1799)
* *Die Bekanntschaft auf der Reise* (Berlín 1801)
* *Die Stiefsöhne*
* *Therese* (Hamburgo 1805)
* *Briefe auf einer Reise durch Deutschland und die Schweiz im Sommer 1808*
* *Altona* (1810)
* *Franziska und Änneli* (1813)
* *Erna* (1819)
* *Felicitas* (1825)
* *Der Stab der Pflicht* (1832)

## Erreferentziak 
* «Ahlefeld, Charlotte Sophie Luise Wilhelmine». The American Cyclopaedia 1. 1873. p. 211. 
* (alemanez) Karl Goedeke (1875). «Ahlefeldt, Charlotte von». Allgemeine Deutsche Biographie 1. p. 160.

## Kanpo estekak
Antoine Pesne

**Antoine Pesne** (Paris, 1683ko maiatzaren 29a - Berlin, 1757ko abuztuaren 5a) Prusiako gorteko frantziar margolaria izan zen.

Aitarekin eta osabarekin ikasi zuen, eta 1704tik 1710era Italian egon zuen Errege Akademiako beka batekin. 1710ean Frederiko I.a Prusiakoak Berlin erreklamatu zion. 1713an erregea hil ondoren, Pesnek Dresden eta Dessauko gorteetan lan egin zuen eta Londresera eta Parisera bidaiatu zuen. Frantziako hiriburuan Errege Akademiako kide izendatu zuten.

1732an Frederiko II.a Handiak Prusiako Arteen Akademiako zuzendari izendatu zuen eta Pesne Prusiako errege familiako kideen erretratuengatik egin zen ezagun. Berlingo lurretan, erregearengandik jasota, etxe bat eraiki zen eta bertan hil zen.

Bere estiloa Luis XIV.a Borboikoaren garaian nagusi izan zenaren antzekoa izan zen, eta, beste artista batzuekin batera, Frantziaren eragin artistikoaren hedapena bermatu zuen Europan. Estilo barrokoaren hasieran, rokokoaren aitzindarietako bat izan zen.

## Iruditegia 

Antoine Pesne; Frederik I von Preußen.jpg|Frederiko I.a
Frederik de Grote en Wilhelmine.jpg|Frederiko II.a Handia,  Gilemina Prusiakoa arrebarekin (c. 1715)
Pesne Anna Orzelska.png|*Anna Orzelska txakurrarekin* (c. 1728)
Antoine pesne friedrich wil.jpg|Frederiko Gilen I.a Prusiakoa (c. 1733)
Crown prince Friedrich II, by Antoine Pesne.jpg|Frederiko II.a Handia (c. 1736)
Adolf Fredrik, 1710-1771, kung av Sverige, hertig av Holstein-Gottorp (Antoine Pesne) - Nationalmuseum - 16035.tif|Adolfo Frederiko Suediakoa (c. 1743)
Louise Eleonore von Wreech.jpg|Luisa Eleonora Wreech (c. 1737)
Antoine Pesne - The Dancer Barbara Campanini - WGA17375.jpg|Barbara Campanini dantzaria (c. 1745)
Antoine Pesne - Self-Portrait with Daughters - WGA17381.jpg|Antoine Pesne eta alabak

## Kanpo estekak