Baskoi

**Baskoiak** ( ) erromatarren etorreraren aurretik hasita eta Erdi Aroaren hasieraraino Pirinioen Mendebaldean bizi ziren jende multzo batentzat erabili zian den izena da. Erromatar garaian, gaur egungo Nafarroa Garaian, Gipuzkoaren ipar-ekialdean, Errioxan eta Aragoi iparraldean bizi ziren antzinako tribu (*populu* garaiko deskribapenetan) bat ziren. Antzinaro Berantiarrean eta Goi Erdi Arora arte, baskoi izena, Garonatik Pirinioetara bizi den jendeari ere aplikatzen zaio. Testuinguru horretan sortu zen Baskoniako Dukerria. Gaur egungo euskaldunen arbaso izan ziren tribuetako bat dela jotzen da. Erromatar inperioaren amaieraren ondoren, baskoiak oraindik idatzizko iturrietan agertzen dira IX. mendera arte.

Antzinaroko baskoien inguruko berriak, erromatar iturrietatik datozkigu batez ere, erromatarrek erabiltzen duten etnonimoa delako. Hau da, pentsatzeko da konkista aurretik, baskoi ziren jende batzuk bazeudela, ziur ez badakigun arren, Europa mendebaldeko beste herri askorekin bezala. Burdin Aroko Baskoi haiek ez dira desagertzen konkistaren ondorioz, eta, hiri baskoien buruz hitz egiten denean, adibidez, Ptolomeok zerrendatu zituenak, erromatar administraziopean dauden hiri baskoiak dira.

Berez, ikerlari askorentzat, baskoiak, erromatarren sortutako kategoriatzat hartu behar da, hau da, haiek izena sortu ez bazuten ere, beraiek zehaztu edo mugatu zuten baskoiak kontzeptuan zer herri eta hiri sartu behar zirren.

## Izena 
Txanpon zaharrenetan *bascones* izena beharrean, *basrcunes* agertzen da. Jose María Blazquez historialari espainiarrak honela dio:

“*Erroa barscunes forman bascunes forman baino garbiago egongo litzateke eta* bhars- izango litzateke, esanahi orokorreko indoeuropar dialekto askotan errepikatzen dena, "altu", "altu", "punta" eta "harro" deribatutik eratorria, zentzu hauetako edozein barscunes izenari egokitzen zaio. Euskal herritarra ez den elementu bat jatorriz barscunes tribu-izena izango lukeena da, gero euskaldunenera pasatuko litzatekeena; baskoien izenak euskal formarekin duen erlazioari buruzko dokumentaziorik ez da ezagutzen, eta agian, A. Tovarren arabera, azken horretan kutsadura bat izango litzateke lehenengoarekin, Ausci* *oinarri batetik abiatuta. A. Tovarentzat zeltikoa da, zalantzarik gabe, Vascones izenaren lehen testigantza hori, eta hori ez da euskaldunen indoeuropeismoaren froga bat, hizkuntzaren izaeragatik kontraesanean baitago. Iberiar hizkietan barscunes idazkunekin txanponak egin zituen baskoien hiria, beharbada, gutxi gora-behera zeltizatutako euskaldunena izango zen, edo bere izena zeltiar bizilagunengandik jaso zuten euskaldunena.”*

## Burdin Aroa 
ezkerrera|thumb|Burdin Aroko umetxo baskoi baten gorpuzkiak aurkitu zituzten etxe baten barruan.
Ezin dugu mugatu baskoiak nortzuk ziren Burdin Aroan, baina posible da erromatarrek mugatutako eremuaren barneko hainbat argibide ematea.

Neolitoan nekazari eta abeltzainak iritsi zirenetik, lehenengotik gehiago izan zen Ebro ibarrean, eta bigarrena haranean aurki bazitekeen ere, nabarmenagoa izan zen mendi inguruetan. Burdin Aroan gizartea gatazkatsuagoa zela pentsatzen dugu, herri gotortu ugari sortu baitziren. Horien adibide bat Irulegiko herrixka da, baskoien lurraldearen erdigunean zegoena eta Irulegiko eskua eman duena, Baskoien hizkuntzan idatzi zena. Horrelako beste kastro ugari zeuden baskoien lurraldean, baina zaila da mugak ezartzea, inguruko barduliarren lurraldean ere bazirelako (ikus Burdin Aroa Gipuzkoan).

Bestetik, mendi inguruetan abeltzaintza, izan finkoa edo transhumantea praktikatzen zuten baskoiek. Burdin Aroko ehorzketa ohitura izan zen hildakoak erretzea eta cromlechen erdian errautsak uztea, ostilamendu gutxirekin. Autore batzuek defendatu dute cromlech edo harrespil horien muga kulturala dela, eta baskoien eremua definitzeko erabil zitekeela. Ekialdean Pirinioetan zabaltzen zen, Andorra ingururaino. Mendebaldeko muga Leitzaran ibaian kokatu da, baina azken urteotan aurkitu dira harrespilak Entzian zein Aralarren.

## Erromatarren garaia
thumb|eskuinera|Baskoien arrantzako sarearen kontrapisua.
thumb|eskuinera|Baskoien katilua.
Garai hari buruzko informazio ia guztia erromatarrengandik dator. *Vascones* izena bera erromatar idazleei zor diegu. Akitaniar edo kantabriarrek ez bezala, badirudi baskoiek beren estatusa Erromatar inperioarekin negoziatu zutela. Sertorioren gerran, Ponpeiok bere basea baskoien lurretan ezarri zuen, eta bere izenarekin Pompaelo hiria sortu bide zen, lehendik existitzen zen Iruñea baskoi herriaren gainean. 

Izatez, *baskoi*ak (*vascones*) ez zen euren buruak izendatzeko erabiltzen zuten izena. Exonimo bat da *vascones*: kanpoko norbaitek jarritako izena. Idazle greziar eta latino klasikoek erabili zuten izen hori, eta Sertorioren gerran (K.a. 83an ) agertzen dira baskoiak lehen aldiz testu batean . Gerra haren kontakizuna egiterakoan, hamarkada batzuk geroago, Tito Livio (K.a. 59 - K.o. 17)  historialariak aipatu zituen baskoiak lehen aldiz, "*ager Vasconum*" edo "*vasconum agrum*" idazten duenean, edo hori da, behintzat, ezagutzen den erreferentzia idatzi zaharrena. Geroago, Plinio Zaharrak eta Estrabonek aipatu zituzten baskoiak; eta Ptolomeok baskoien hamasei herri zerrendatu zituen Kristo ondorengo II. mendean. 

Jose Luis Ramirez Sadabak  dio hegoaldeko hiriak (Ebroren eskuinaldean, Calagurris, Gracchuris eta Cascantum) eta ekialdekoak (Iacca, Segia edo Alavona), egungo Nafarroaren mugak gainditzen dituen "ustezko baskoien hedapena" sortu zutela. Hala ere, «hedapen» horrek ez du egiaztapen dokumentalik, eta, gainera, Calagurris, Segia eta Alavonako antroponimia eta toponimia ez baitira hizkuntza aldetik indoeuroparrak, iberiar edo akitaniarrak baizik.. 

thumb|Baskoien lurraldea erromatar garaian, beren hiri nagusiekin. Ipar-ekialdean egungo mugak.
Gorago esan bezala, Klaudio Ptolomeok baskoiak deskribatzen ditu bere *Geografia* idazlanean, eta 16 hiri aipatzen ditu: Allauona, Andelos (Mendigorria), Bituris, Cascantum (Cascante), Curnonium, Calagurris (Calahorra), Eturissa (Aurizberri), Ercavica (ez da aurkitu zehaztasunez), Gracurris (gaur egungo Alfaro, Errioxako ekialdeko mugan), Iacca (gaur egungo Jaca, Aragoi aldean), Nemeturissa, Oiasso (Irun aldean), Pompaelo (Iruña), Muscaria, Segia eta Tarraga.

Ebroko harana ('**) gehiago erromanizatu zen eta bertan aztarna gehiago eta ikusgarriagoak daude,  eremu menditsuetan agertu izan direnak baino. Testu ugaritan **' deitzen zaio eremu horri, baina benetan *saltus* hori lurralde definitua ote zen ezbaian jarri dute Oiasso ikertu dutenek. Testuari erreparatuta, Aiako Harria izan liteke testu klasikoetako aipamena.

Izan ere, gaur egungo Gipuzkoan meategiak zituzten Aiako Harrietan, eta meategi eskualde hura ustiatzen jarraitu da XX. mendera arte. Meategia ustiatzeko eta handik inperioko beste leku batzuetara minerala eramateko herri bat sortu zuten: Oiasso, alegia. Oiasso portu garrantzitsua izan zen, eta Tarraco-Oiasso galtzadaren amaiera, Mediterraneoa eta Kantauri itsasoa lotzen zuena. Gipuzkoan zein Akitanian aurkitu dira beste erromatar aztarnategi batzuk, baina ez dakigu zein zen eskualdeko hirien arteko harremana.

### III. mendeko krisialditik aurrera 
III. mendeko krisialdiak eragin nabarmena izan zuen Mendebaldeko Erromatar Inperioaren konfigurazioan. Tarte batez Galietako Inperioak Galia zein Hispania kontrolatu zituen, eta laster erori bazen ere, Dioklezianok aldaketa administratiboak egin zituen. Aldaketa horiek, zein krisi ekonomikoek, Oiassoren gainbehera ekarri zuten, baina Ab Asturica Burdigalam galtzadaren indartzea, Hispaniako hiriburu Emerita Augusta eta Galietako Treveris lotzeko erabiltzen baitzen. Egoera horretan, bideen zaintza leial ziren komunitateen gain geratu zen, *rustici* izeneko unitateekin. Baskoiek bidearen zati nabarmena zaintzen zuten, batez ere Pirinioetako pasabide bakarra.

407an Konstantino III.ak altxamendua egin zuen Britanian eta laster konkistatu zituen Galia eta Hispania. Honorio enperadorearen jarraitzaileak garaitu ostean, Pirinioen babesa bere tropei eman zien, bertako biztanleak (hau da, baskoiak) haserretu zituen mugimendua, tradizioz eginkizun hori eurena baitzen. Herri germaniarrak 409an iritsi ziren eta Hispania zein Galia euren artean banatu zuten (sueboak, bandaloak eta silingiarrak Gallaecian, alanoak Lusitanian eta Cartaginensean, bandaloak Betican; 418an Akitaniako eremua godoen esku geratu zen, hiriburua Bordele eta Tolosa Okzitanian). Baina baskoien eremua ez zuen inork ere banatu, eta oraindik Tarraconensisen parte izaten segitu zuen, Mendebaldeko Erromatar Inperio gero eta ahulago baten probintzia –hiriburua Ravena zen–.

## Erdi Aroaren hasiera 
### Bagaudak 
Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorialdiaren testuinguruan, aldaketa politikoa etengabea zen. Baskoien lurraldea mugako bilakatu zen, eta oraindik ere Ravennarekin kontaktua zuten baskoi lurjabeek gero eta zailtasun handiagoa zuten euren botereari eusteko. Sueboen delegazio batek Bordelera bidaia egin zuen ezkontza baterako, eta bueltako bidean lurjabeei eraso zieten. Badirudi baskoi *rustici*en laguntza izan zutela, bidean ez baitzuten arazorik izan. Urte horretan bertan Hidazio historialariak gatazka baten berri ematen du, eta *rustici* horiei bagauda izena eman zien, mende bat lehenago Galian piztutako mugimendu bati erreferentzia. Bagauda horiek baskoien hegoaldeko Tarazona eraso eta apezpikua hil zuten, eta ondoren Zaragoza eta Lleidari eraso egin zioten.

469. urtean Hidazio hil eta, geroztik, ez dago orduko gertaeren kontaketa garaikiderik. Harrezkero, baskoiek hiriari lotutako herritarrak izaten agertzeari utzi zioten eta, aldiz, mendietan dabilen herritzat jo zituzten germaniar herrietako kronikek. Baliteke baskoi lurjabeek ihes egitea, eta baskoi *rustici* gerlarien esku uztea lurraldea, Iruñea eta Iruña-Veleia artean antolatzen zena, baina, batez ere, bidearen kontrolean.

VI. mendeaz geroztik, baskoiak ez ziren erromatarren garaiko Baskoniaren mugetan agertzen. Aldiz, askoz lurralde gehiago agertzen dira haien eremuan: Novempopulania, Pirinio inguru ia osoa eta Iruñeaz mendebaldera Kantabriaraino zeuden lurralde guztiak. Antzinatean aipatuak ziren egungo Euskal Herriko gainontzeko beste herriak, ordea, galdu egin ziren betiko: Hidazioren aipamenen ondoren ez da gehiago haien berririk dokumentuetan. Ondorioz, aro horretan jada ezinezkoa zen baskoien eta ustez euskaldunak ziren inguruko herriak (barduloak, karistioak, autrigoiak, tarbeliarrak, auskiak...) bereiztea, eta *baskoiak* besterik ez dira agertzen.

Bisigodoak Galian (eta bereziki Novenpopulanian) izan ziren bitartean, ez zuten baskoiekin ageriko liskarrik izan. Hala ere, nola Garonaz hegoaldeko lurraldean hala Ebro inguruko *Tarraconensis* lurraldean bagaudeen altxamendu sozial larriak gertatu ziren, historialari askok baskoiei lotuta ikusten dituztenak. VI. mende amaieran errebolta giroa nagusitu zen Pirinioez bi aldeetan, eta baskoiak Akitania (beharbada Tolosa Okzitaniaz mendebaldera) erasotzen agertzen dira. Iberiar Penintsulan, berriz, Leovigildo baskoiei gailendu zitzaien borrokan, eta haien lurraldearen zati bat ("*partem Vasconiae*") menderatu zuen. Kroniketan esaten da garaipen horren ondoren *Victoriacum* gotorlekua sortu zuela. Homonimiagatik Gasteizekin eta, gertutasunagatik, Iruña-Veleiarekin lotu da, baina ez dago froga arkeologikorik. Beste egile batzuek diote Victoriacum hori ez zegoela Euskal Herrian, eta Merida ere izan zitekeela.

### Lehen erakundeak 
Baskoien lehenengo lurralde-erakundea Franko Merobingioek sortu zuten Bordele eta Tolosa Okzitania artean Garona ibaia ardatz hartuta, baskoiak oinpean hobe izateko: Baskoniako dukerria, gerora Gaskonia bihurtzekoa. Genial izan zuten lehenengo duketzat eta ondoren etorri ziren Merobingioen beste bi duke. 635ean baskoiak matxinatu egin ziren Novempopulanian, eta Arnebert dukea buru zuen garai hartako espedizio handiena bidali zuten Tolosatik haiek menderatzera. Baskoiek espedizioaren zutabe bat birrindu zuten Zuberoan, baina ordainetan baskoien une gozoak ez zuen luzaro iraun eta, gertaera horren ondoren, frankoek azpiratu egin zituzten.

### Baskoniako Dukerria 
thumb|Dux Wasconum
VII. mende erdialdera, Baskoniako dukerria Pirinioez hegoaldera hedatu zela dirudi, baina ez du muga argirik. Bisigodoak baskoien kontra gudukatu ziren egungo Nafarroa Garaiaren erdialdean. Orduan, *Oligitum* (egungo Olite edo "Erriberri") sortu zuten bisigodoek baskoiak hiriratu eta oinpean izateko, alferrik baina. 711n Rodrigo errege bisigodoa Iruñean baskoien kontra borrokan zela, musulmanen inbasioaren berri izan zuen eta Hispania hegoaldera abiatu zen. Bitartean, Pirinioez iparraldera baskoiak maiz agertzen dira akitaniarren indar militarretan Galia osotik, betiere Akitaniako Dukearen zerbitzutan. Baskoiak Akitaniako armadaren zutabe nagusi izatera heldu ziren VIII. mende ia osoan.

## Nafarroa eta baskoiak 
thumb|250x250px|Baskoniako Dukerria, Eudes Handiaren gidaritzapean (c. 710-740), Akitaniako Dukerriarekin lotura pertsonala zuenean. Iturria: Garikoitz Estornés Zubizarreta. Auñamendi entziklopedia.
Baskoiek jarrera praktikoa eta askotarikoa izan zuten musulman etorri berriekin, eta haiekin itunak sinatu zituzten hainbat alditan: lehenengo aldiz, Iruñea bera 716 aldera errenditu zenean. Hain zuzen, aliantza horiek profitatuz (Tuterako Banu Kasiak aliatu hartuta), 824 urtean Iruñeko Printzerria edo Erresuma sortu zuten Nafarroa aldeko baskoiek. Harrezkero, Pirinio mendebaldeaz hegoaldeko baskoiak frankoetatik aske eta independente izan ziren. Pirinioez iparraldera, berriz, baskoiak frankoen mendeko geratu ziren beste 30 urtean, Dukerriaren barnean. Dukerrian geratutako baskoiek, baina, "baskoi" izena soilik atxiki zuten, mendeen poderioz "gaskoi" bihurtuta. Baskoiak beren euskalduntasuna galduz joan ziren IX. mendetik XI. mendera, eta erromantzea (gaskoia) nagusituz joan zen lurraldearen gehienean (Gaskoinian) bitarte horretan.
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
Idazlan batzuek Antzinaroko baskoiei buruzkoak dira eta beste batzuk Antzinate berantiarrekoei eta Goi Erdi Arokoei buruz. Bestalde, batzuek akademikoagoak dira eta beste batzuek dibulgazio lanak. 

* 
* 
* Blázquez Martínez, José Mª (1966). «Los vascos y sus vecinos en las fuentes literarias griegas y romanas de la Antigüedad». *IV Symposium de Prehistoria Peninsular (Pamplona, 1966). Institución Príncipe de Viana, 177-205 or*. Biblioteca Virtual Cervantes.
** (1968). «La cordillera cántabra, Vasconia y los Pirineos durante el Bajo Imperio». *Actas del III Congreso Español de Estudios Clásicos (Madril, 1966),* Madril, 1968, 137-142 or. Biblioteca Virtual Cervantes.
** (2004). «La romanización de los astures, cántabros y vascones en el Bajo Imperio. Estado de la cuestión.». *Gerión,* **22**.
*  Inprimatutako artikuluaren digitalizazioa.
* 
* Collins, Roger (1990). *The Basques (Peoples of Europe) (2. arg.).* Oxford, UK: Basil Blackwell. 53–56 or. ISBN 13: 9780631175650
* Enériz Olaechea, Javier (2022). *Cuando fuimos vascones. Orígenes de Navarra*.Pamiela. ISBN:978-8491723097
* 
* 
* de Jaurgain, Jean (1898) ''La Vasconie : étude historique et critique sur les origines du royaume de Navarre, du duché de Gascogne, des comtés de Comminges, d'Aragon, de Foix, de Bigorre, d'Alava & de Biscaye, de la vicomté de Béarn et des grands fiefs du duché de Gascogne*, 1 lib., PyréMonde (Ed.Régionalismes), 447 or. ( eta 9782846181846, OCLC 492934726]).
* Lopez de Luzuriaga Martinez, Iñaki.  (2016). *Euskaldunak eta karolingiar iraultza: Akitania eta Baskonian barrena.* Udako Euskal Unibertsitatea. ISBN 9788484385912. PMC 1055581693.
* Mezquiriz Irujo, Maria Ángeles (2008) “La aculturización romana de los vascones”, *Veleia*, ISSN 0213 - 2095, 24-25, 2007-2008 urteak, 963-976 or. URI: http://hdl.handle.net/10810/37013
* Monteano Sorbet, Peio J. (2023). *Vasconia en los siglos oscuros. De la caída de roma al reino de Pamplona (409-905)*. Mintzoa.
* Peñalver, Xabier: *La Edad del hierro. Los vascones y sus vecinos*. El ultimo milenio anterior a nuestra Era. Txertoa.
* Peréx Agorreta, María Jesús (1986). *Los Vascones. (poblamientos en epoca romana)*. Institución Príncipe de Viana., ISBN 13: 9788423506828.
* 
* 
* Rouche, Michel  (1979) *L'Aquitaine des Wisigoths aux Arabes, 418-781 : naissance d'une région*, Paris, École des Hautes Études en Sciences Sociales, Jean Touzot, .
* 
* 
* Schulten, Adolf (1927). "Las referencias sobre los vascones hasta el año 810 después de J.C." Revista Internacional de los Estudios Vascos = Revue Internationale des Etudes Basques (RIEV), 18. 225-240 or.
* 

## Ikus gainera 
* Kategoria:Baskoien hiriak
* Baskoien txanponak

## Kanpo estekak 
* "Vascones" in Bernardo Estornés Lasa (arg) *Auñamendi Encyclopedia''.