open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The War of the Worlds (irrati drama)

***The War of the Worlds*** *The Mercury Theatre on the Air* estatubatuar irrati dramako antologia serieko pasarte bat izan zen.

## Gertaera eta pasartea 
1938ko urriaren 30an, CBS kateko *Mercury Theatre on the Air* saioan Herbert George Wellsen *Munduen Gerra* nobelan oinarritutako irrati-nobela eman zuten, Orson Welles zuzendari eta esatari zela. Bertan adierazi zutenez, estralurtarrak New Jerseyko parke batean lurreratu berri ziren. Berez, albistegia fikziozkoa zen, ordubeteko irratsaioaren zati bat baino ez. Wellesek, nobela moldatzean, albistegi forma ematea erabaki zuen. Baina irratsaioaren hasiera entzun ez zuten askok egiatzat jo zituzten esandakoak, ziur aski Wellesen proposamena oso berritzailea eta ezustekoa zelako garai hartako irratian, eta milioika pertsona izuak hartu zituen urriaren 31ko egunkarietako titularren arabera.

## Erreakzio publikoa 
Gaur artean frogatu gabeko datuen arabera, sei milioi lagunek entzun zuten gau hartan CBSko saioa, horietatik 1,7 milioik egia zela pentsatu zuten, eta 1,2 milioi “benetan izutu” omen ziren (garai hartan NBC kateak 30 milioi entzule zituen batez beste). Hurrengo hilabetean, AEBetako prentsan 12.500 artikulu argitaratu ziren gaiari buruz.

Adolf Hitlerrek berak ere gertakaria hitzaldi batean aipatu zuen, demokraziaren gainbeheraren eta ustelkeriaren froga gisa.

## Gertakariaren erabilpena 
Historialarien arabera komunikabideen arteko gerra zegoen gertakari honen atzean. Robert E. Bartholomewren ustez, herrialde guztian herritar gutxi batzuek baino ez zuten jokatu egunkariek deskribatutako histeriaz. Gerora frogatu ahal izan da polizia komisaldegietan ohikoa baino dei gehiago jaso zituztela irratiak esandakoa egia ote zen galdetzeko. Baina badirudi izua horretara mugatu zela. Irratia euskarri berria zen, eta idatzizko prentsarentzat mehatxu larria zirudien, entzule kopurua egunetik egunera hazten ari zela kontuan hartuta. Hortaz, egunkariek konpetentziari eraso egiteko aukera baliatu zuten, eta anekdota puztu.

Hala ere, Orson Wellesi ez zioten kalterik egin. Bere ospea izugarri hazi zen, Hollywoodetik eskaintza ugari jaso zituen eta, hiru urte geroago, prentsaren handiki baten istorioa kontatu zuen *Citizen Kane* lanean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paint Your Wagon

**Paint Your Wagon** (euskaraz *Margotu Ezak Hire Bagoia*) 1969ko Joshua Logan estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako weyern filma bat da. 1951ko Alan Jay Lerner musikagilea eta Frederick Loewe antzerkigilearen *Paint Your Wagon* musikalan oinarritua dago.

## Argumentua 
1850eko hamarkada, Urre Sukarraren Garaia. Michigango nekazari bat (Clint Eastwood) eta urre bilatzaile bat (Lee Marvin) Kaliforniara joateko elkarren sozio egin dira. Euren abenturetan zehar emazte bat erosi eta elkarbanatu, antzoki bat bereganatu, sei emagaldu bahitu eta meatzarien kanpaleku bat benetazko hiri batean bilakatuko dute.

## Aktoreak 
* Lee Marvin: Ben Rumson
* Clint Eastwood: Sylvester Newel/*Sozioa*
* Jean Seberg: Elizabeth
* Harve Presnell: Rotten Luck Willie
* Ray Walston: *Mad* Jack Duncan
* Alan Dexter: *The Parson*
* Tom Ligon: Horton Fenty
* Robert Easton: Atwell
* H.B. Haggerty: Steve Bull
* Eddie Little Sky: Amerindiarra
* Roy Jenson: Hennessey

## Kanpo estekak 
* *Paint Your Wagon* filmaren IMDBko fitxa irakurgai. Youtube.com 
* *Paint Your Wagon* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Errenta finko

**Errenta finko finantza tresnak** estatuak eta enpresak sortzen dituzten zor emisioak dira, merkatu zabal bati zuzenduta. Mailegu baten antzera funtzionatzen du, baina berezitasun batzuekin:

Zorra balore-merkatuan irudikatzen da, titulu balio negoziagarrien bitartez. Inbertitzailea merkatura joan daiteke eta bere parte-hartzea saldu dezake bere inbertsioa bizkor berreskuratzeko.

Bere kapitala uztearen truke, inbertitzaileek interesa jasotzen du denbora zehaztu batean.

## Kanpo estekak
Ondare libre

**Ondare libreak** eskasiarik gabeko ondareak dira, limitaziorik gabe eskuragarri daudenak. Beharrak asetzeko erabiltzen diren, baina jaberik eta preziorik ez duten, ugariak diren eta bere lorpenerako ekoizte-prozesurik behar ez duten ondare guztiak dira. Eskaria asetzeko beste eskuragarri dauden ondareak dira, eguzki-argia edo airea adibidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plazaola kalea (Iruñea)

**Plazaola kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kale labur bat da, Foruen plazatik hurbil.

## Kokapena 
Iruñeko Bigarren Zabalgunean dago, Zaragoza etorbidea, Navarro Villoslada kalea eta Tutera kalearen arteko elkargunean hasi, eta Yanguas Miranda kalean amaitzen da.

## Ondarea 
Kale honen inguruan honako eraikin eta leku nabarmenak daude:

* Foruen plaza
* Iruñeko autobus geltokia
* Iruñeko zitadela

Irudi:Interior_Estación_de_autobuses_de_Pamplona.jpg|Iruñeko autobus geltokia.
Irudi:Ciudadela_Pamplona_1.jpg|Iruñeko zitadela.

## Kanpo estekak
San Fermin (argipena)

**San Fermin** hau izan daiteke:

* Pertsonak:

# San Fermin Amienskoa: Kondairaren arabera Iruñean jaiotako santua.

* Lekuak:

# San Fermin Aldapakoaren basilika: Iruñeko Alde Zaharran dagoen basilika.
# San Fermin kalea: Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kalea.
# San Ferminen irudia (Santo Domingoko aldapa, Iruñea): Iruñeko Alde Zaharreko Santo Domingoko aldapan dagoen San Ferminen irudia, Iruñeko entzierroen hasieran abesten zaio.
# San Fermín, Espainiako Madril hiriburuko auzoa.

* Jai eta ospakizunak:

# Iruñeko Sanferminak: Nafarroako Iruñea hiriburuko jai nagusiak.
# San Fermin Txikito: Iruñeko Alde Zaharreko Aldapa auzoko jaiak.
Clermont-Ferrandeko katedrala

**Jasokundeko Gure Andrearen katedrala** edota **Clermont-Ferrandeko katedrala** (frantsesez *Notre-Dame de l’Assomption à Clermont-Ferrand*) Frantziako erdialdean dagoen Clermont-Ferrand hiriko katedral gotikoa da.

## Iruditegia 

Irudi:Catedral de Clermont-Ferrand.JPG|Aurrealdea.
Irudi:Catedral de Clermont-Ferrand 1.JPG|Albotik.
Irudi:Catedral de Clermont-Ferrand 2 (1).JPG|Barnealdea.
Irudi:Plan.cathedrale.Clermont.png|Oinplanoa.

## Kanpo estekak 
* Clermont-Ferrandeko katedralaren fitxa Frantziako Kultura Ministerioaren webgunean ikusgai 
* Monum webguneko fitxa ikusgai 
* Structurae.de webguneko fitxa ikusgai
González Tablas kalea (Iruñea)

**González Tablas kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kale bat da.

## Izena 
Izena Santiago González Tablas (1879-1922) iruindar militar eta teniente-kolonelaren omenez darama.

## Kokapena 
Iruñeko Bigarren Zabalgunean dago, Rodeznoko Kondearen plazan hasi eta Zangoza kalean amaitzen da, Larrabide estadioaren parean. Honako kale hauek batu edo zeharkatzen dute: Paulino Caballero kalea eta Francisco Bergamín kalea.

Bestalde, Amaiurko Gaztelua kalea, Galizia etorbidea, Agoitz kalea eta Larrabide kalearekiko paraleloki doa.

## Ondarea 
Kale honen inguruan honako eraikin eta leku nabarmenak daude:

* Rodeznoko Kondearen plaza
* San Migel eliza
* Eroritakoen monumentua
* Larrabide estadioa

Irudi:Pamplona_-_Iglesia_de_San_Miguel_07.jpg|San Migel eliza.
Irudi:Monumentoeloscaidos.JPG|Rodeznoko Kondearen plaza eta Eroritakoen monumentua.

## Kanpo estekak
Odolezko lau zerrenden kondaira

[thumb|250px|eskuinera|*[Wifredo Bilotsuaren heriotza*, Claudi Lorenzale, 1853.]]

**Odolezko lau zerrenden kondaira** Aragoiko Koroa eta Bartzelonako konderriaren armarriaren jatorriari azalpena ematen dion kondaira bat da. Lehenbiziko aldiz 1551an Pere Antoni Beuter historialariak Valentzian gaztelaniaz idatzitako *Espainiako kronika orokorraren bigarren zatian* agertu zen, kondairan jazotzen diren gertakizuna baino 700 urte beranduago. Kondairak berehalako arrakasta izan zuen, eta ordutik aurrera Katalan Herrietan oso hedatua dago.

## Kondaira 
Kondaiaren arabera, normandiarren aurkako gudu baten ondoren, frankoen erregeak bere eskuak Bartzelonako kondea zen eta hiltzorian zegoen Wifredo Bilotsuaren zaurietan jarri eta haren odolarekin eta eskuko lau hatzekin katalan kondearen armarri urreztatuan lau zerrenda edo lerro margotu omen zituen, honakoa esanez: "Konde, zure armarria hau izango da".

## Ikus gainera 
* Senyera

## Kanpo estekak
Santiago González Tablas

**Santiago González-Tablas y García-Herreros** (1879ko otsailaren 9a, Iruñea, Euskal Herria &ndash; 1922ko maiatzaren 13a, Tazarut, Maroko) nafar militarra eta Zeutako erregularren teniente-kolonela izan zen.

1922an, Rifeko gerran zehar, bere gudarostearekin batera Ahmed al-Raisuli riftar buruzagiaren indar matxinatuen bila ari zela, Tazarut inguruan jazotako gudu batean tiro zauri larria jaso eta handik gutxira hil zen.

## Kaleak 
* González Tablas kalea, Iruñeko Bigarren Zabalgunea
Urre sukar

[thumb|200px|[Kaliforniako urre sukarraren garaiko kartela.]]

**Urre sukarra** edo **urre grina** (ingelesez *Gold rush*) inon bat-batean urrea topatzearen ondorioz sortutako dei-efektua dela kasua, langileen, eta bereziki meatzarien, leku hartaranzko immigrazio masiboari deitzeko izendapena da. Izendapena geografian eta historian modu zabalean erabili den arren, zehazki 1848an Kalifornian gerta zena izendatzeko erabili ohi da.

## Arrazoiak 
Urre sukar garaiak edo boladak XIX. mendean herri kulturan sakonki sustraitu ziren. Askok beren lantokiak edota bizimoduak utzi eta urre bilaketan hasteko arrazoiak norberaren egoeraren araberakoak dira:

* Garraio sareen hobekuntza erlatiboa,
* Garraiobideen hobekuntza, honek albisteen eta esamesen zabaltzea ahalbideratu zuen,
* Nolabaiteko atsekabe soziala edo egoera sozialarekin kontent ez egotea,
* Urre-patroian oinarritutako nazioarteko moneta sistema.
 	
Kurioski, meatzari gutxi ziren aberats bilakatzen zirenak, bienbitartean haien hornitzaileak eta dendariak urre sukar hauei esker dirutzak egin ohi zituzten.

## Kanpo estekak
Australiako urre sukarra

**Australiako urre sukarra** () 1851an Edward Hargraves ingeles urre-bilatzaileak Hegoaldeko Gales Berria estatuko Bathurst hiriaren inguruan urrea topatu zuela iragarri zuenean hasi zen, hain zuzen ere, hark Ophir deitutako leku batean.

Sei hilabete geroago, Victoria estatuan urrea topatu zen. Hargraves baino aurretik, jada 1841an Branwhite Clarke erreberendoak urre koputua handia topatu omen zuen, 1844an beste hainbat topaketa ere gauzatu zirelarik. Clarkek Hegoaldeko Gazle Berriko gobernadorea zen George Gippsi bere aurkikuntzaren berri eman zionean, Gippsek honela erantzun zion: *""Eskutatu ezazu, Clarke jauna, edo zintzurra moztuko digute!"*.

Urrearen aurkikuntzak liskarrez beteriko gizarte batean ez zen albiste ona izan. Hegoaldeko Gales Berriko eta Victoriako gobernuek gerora bere topaketarengatik Clarke saritu arren, bere diru-sariak ez ziren Hargravesek jasotakoak adinakoak izan.

## Kanpo estekak
Kaliforniako urre sukarra

**Kaliforniako urre sukarra** () 1848-1955 artean AEBtan jazotako fenomeno sozial eta demografiko bat izan zen, Kaliforniako San Frantzisko hiriaren ingurura urrea topatzeko grinez etorkin eta urre-biltzaile ugari hurbiltzea ezaugarri nagusitzat du. Gertakizun edo fenomeno hau Coloma herriko Sutter's Mill zerrategian urrea topatu zenean hasi zen. Aurkikuntzaren berria kea bezala zabaldu zenean, AEBtako gainontzeko estatuetatik, Europako herrialdeetatik, Txinatik eta munduko beste hainbat herrialdetatik 300.000 inguru etorkin bertaratu ziren.

## Ikus gainera 
* Urre sukarra
* Australiako urre sukarra

## Kanpo estekak
San Fermin kalea (Iruñea)

**San Fermin kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen kale bat da.

## Izena 
Izena San Fermin Amienskoaren (272-372) iruindar misiolari eta santuaren omenezko izena darama.

## Kokapena 
Iruñeko Bigarren Zabalgunean dago, Media Luna kalean hasten da, izen bereko Medialuna parkearen parean, eta ipar-ekialde hego-mendebaldeko norantzan Nafarroa Behereko etorbidea eta Gurutz plaza zeharkatu ondoren, Galizia etorbidean amaitzen da, Foruen plazaren parean. Honako kale hauek batu edo zeharkatzen dute: Aralar kalea, Erriberri kalea, Amaia kalea, Karlos III.aren etorbidea, Paulino Caballero kalea, Zangoza kalea, Aita Calatayud kalea eta Uharte doktorea kalea.

Bestalde, Teobaldoak kalea, Navarro Villoslada kalea eta Tafalla kalearekiko paraleloki doa.

## Ondarea 
Kale honen inguruan honako eraikin eta leku nabarmenak daude:

* Medialuna parkea
* San Frantzisko Xabierkoaren eliza
* Gurutz plaza
* San Migel eliza
* Foruen plaza

Irudi:Parque_Media_Luna,_Pamplona_Spain.JPG|Medialuna parkea.
Irudi:Pamplona_-_Iglesia_de_San_Francisco_Javier_01.jpg|San Frantzisko Xabierkoaren eliza.
Irudi:Pamplona_-_Iglesia_de_San_Miguel_07.jpg|San Migel eliza.

## Kanpo estekak
Life (aldizkaria)

**Life** , edo **LIFE**, hainbat aldi izan dituen AEBetako aldizkari bat da. Lehenbizikoan, 1883 eta 1936 artean umore eta informazio orokorreko aldizkaria izan zen. 1936an, Time aldizkariaren Henry Luce zuzendariak *Life* aldizkariaren izena erabiltzearren, argitalpenaren eskubide osoak erosi zituen. Harez geroztik, Luceren nahiera moldatutako aldizkaria izan zen, eta batez ere fotokazetaritzan sakontzen zuen.

1972an astekaria izatera igaro zen, nozibehinka eta 1978. urtea arte, ale bereziak argitaratu zituen. 1978tik 2000 arte, hilabetekaria izan zen. 2004 eta 2007 artean, aldiz, hainbat egunkaritako gehigarri gisa saldu zen.

2007ko apirilaren 20an, Time egunkariak bere *Life* gehigarria argitaratzearii utziko ziola jakinarazi zuen, gehigarrian webgunea mantendu arren.

## Kanpo estekak 
* *Life* aldizkariaren webgunea
Penthouse (aldizkaria)

**Penthouse** gizonezko irakurleei zuzendutako Erresuma Batuko aldizkari bat da. 1965an Erresuma Batuan biziz zen Bob Guccione argitaratzaileak sortu zuen. Aldizkaria hasiera batean bizimodu estiloari buruzko artikuluak eta pornografia biguineko emakumeen argazki artikuluez osatua zegoen, baina 1990eko hamarkadan pornografia gogorreraren sailera jauzi egin zuen. Nahiz eta Guccione Erresuma Batuan bizi zen estatubatuarra izan, aldizkaria berehala AEBetan ere salgai egon zen. 2010an aldizkariaren garairik onenean Guccione zendu zen, ordurako AEBtako gizon aberatsenen artean zegoen.

## Ikus gainera 
* Playboy

## Kanpo estekak 
* *Penthouse* aldizkariaren webgunea
Bus Stop

**Bus Stop** (euskaraz *Autobus Geralekua*) 1956ko Joshua Logan estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako amodiozko komedia filma bat da. 1955an William Inge antzerkigileak idatzitako izenburu berdineko *Bus Stop* antzezlanean oinarritua dago. Marilyn Monroe, Don Murray, Arthur O'Connell, Betty Field, Hope Lange eta Eileen Heckart aktoreek antzeztu zuten.

1957ko Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen (Don Murray), nahiz eta azkenean urte hartako saria Anthony Quinn aktoreak *Lust for Life* ("Bizitzeko Griña") filmean Paul Gauguin frantziar margolariaren antzezpenarengatik irabazi izan zuen.

Bestalde, Film onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia edo musikala eta Emakumezko aktore onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia edo musikalaren (Marilyn Monroe) izendapenak ere jaso zituen.

## Argumentua 
Beauregard Decker (Don Murray) haurtzarotik bizia ateratzeko errodeoetan jardun duen eta neska kontuetan inongo eskarmenturik ez duen 21 urtetako cowboy mutil gazte bat da. Halako batean, abeslari eder bat (Marilyn Monroe) ezagutu eta hartaz seko maiteminduko da. Mutil gazteak errodeo munduan behar adina dirua irabazi, ezkodu eta familia bat sortu ondoren arrantxo batean azienda haziz erretiro lasaia hartzeko asmoa duen pentsamolde klasikoa duen gizasemea da, abeslaria berriz multilagun ugari eduki dituen eta nola edo hala Hollywoodeko izar izatea beste asmorik buruan ez duen izaera independientea duen emakumea da. Honela, bi izaera zeharo ezberdinak dituzten eta hasiera batez elkarren artean ezertxo ere elkarbanatzen ez dutela dirudien bikote honen artean gaizkiulertu eta egoera barregarri eta dramatiko ugari jazoko dira, baina era berean eta maiz jazotzen den gisa maitasunak bere lana egingo du.

## Aktoreak 
* Marilyn Monroe: Chérie
* Don Murray: Beauregard Decker
* Arthur O'Connell: Virgil Blessing
* Betty Field: Grace
* Eileen Heckart: Vera
* Robert Bray: Carl
* Hope Lange: Elma Duckworth
* Hans Conried: Life aldizkariko argazkilaria
* Casey Adams: Life aldizkariko argazkilaria

## Iruditegia 

Irudi:Monroe in Bus Stop cropped.jpg|Marilyn Monroe.
Irudi:Don Murray in Bus Stop trailer cropped.jpg|Don Murray.
Irudi:Arthur O'Connell in Bus Stop trailer cropped.jpg|Arthur O'Connell.
Irudi:Betty Field in Bus Stop trailer cropped.jpg|Betty Field.
Irudi:Eileen Heckart.jpg|Eileen Heckart.
Irudi:Hope_Lange_in_Bus_Stop_trailer_cropped.jpg|Hope Lange.
Irudi:Bus Stop trailer screenshot 5.jpg|Marilyn Monroe eta Don Murray.
Irudi:Bus Stop trailer screenshot 22.jpg|Marilyn Monroe.

## Kanpo estekak 
* *Bus Stop* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *Bus Stop* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Taff ibaia

**Taff ibaia** edo **Taf ibaia** (; ) Galesko ibai bat da. Iturburua Brecon Beacons mendietan du, Taf Fechan (*Taff Txikia*) eta Taf Fawr (*Taff Handia*) erreken elkartzetik. Merthyr Tudful eta Rhondda Cynon Taf lurraldeak eta Cardiff hiriburua zeharkatu ondoren (Millennium Stadium errugbi estadioaren albotik), urak Cardiffko badian, Bristolgo kanalean isurtzen ditu.

Haren ibarrak Taff Harana (*Taff Vale*) deritzona osatzen du. Haren uretan izokin, amurrain eta aingira ugari daude.

## Ezizena 
Erresuma Batuako eta bereziki Galesko *Taffy* ezizen aski ezagunak jatorria ibai horretan du. Taffy Haraneko jendea deitzeko erabiltzen da, eta maiz Galestik kanpo baita Carddiff hirikoak nahiz galestar guztiak ere edonongoak direla ere. Oxford English Dictionary hiztegiaren arabera "ingelesezko "Davy" edota "David" gizonezko izenaren galeserazko ahoskera eta "Dafydd" izenetik eratorria" omen da. Batzuetan "The Taffs" ("Taffiak") laburdura ere erabiltzen da.

## Iruditegia 

Fitxategi:River_Taff_at_Pontygwaith_-_geograph.org.uk_-_1375429.jpg|Ibaiaren iturburua.
Fitxategi:LaugharneBoatHouse.JPG|Taff ibaiaren ikuspegia landa eremuan.
Fitxategi:RiverTaffFrozen.jpg|Taff ibaia izoztua eta Millennium Stadiumen alboan, 2010eko abendua.
Fitxategi:Taf_estuary_-_geograph.org.uk_-_461248.jpg|Taff ibaiaren estuarioa.

## Kanpo estekak
Akzioen gaineko opzio (ordainsaria)

**Akzioen gaineko opzioak** () maiz erabiltzen dituzte, burtsa ongi joan denean, Amerikako Estatu Batuetako nahiz Europako enpresek —Espainiakoek nahiz Frantziakoek barne— beren exekutiboei ordainsariak pagatzeko. Enpresako zuzendaritzakoak sustatzeko formula da, enpresarentzat ahalik eta emaitzarik hoberenak lor ditzaten, bai eta Burtsako balioaren kotizazioa gehitzeko ere. Eta, bide batez, zuzendaritzakoak konpainiarentzat leialagoak izatea lortzeko. Zuzendaritzakoei konpainiako akzioak erosteko aukera ematen die, epe jakin batean hiruzpalau urtetik aurrera, esate baterako, baina oraingo prezioetan. Konpainia horrek zenbat eta balio handiagoa lortu Burtsan, zuzendaritzakoek orduan eta ordainsari handiagoak bereganatuko dituzte, plusbalioak gehitu egingo baitira. Konparazio batera, sozietate batek enpresako 100 akzio eskaintzen dizkio zuzendaritzako bati, bakoitzaren prezioa 10 eurokoa denean. Hiru urteren buruan, akzioen balioa 15 eurora igo da, eta, orduan, zuzendaritzakoak 1.000 euroan eros ditzake, merkatuko balio erreala 1.500 eurokoa bada ere. Beraz, akzioaren balioa asko igotzen bada, opzio horien onuradunek diru asko irabaziko dute; igotzen ez bada, berriz, ez dute ezer irabaziko.

## Erreferentziak 
* Daniel : «Zer da... Stock options», *Argia*, 2003-11-16. CC-BY-SA 3.0 lizentziarekin argitaratua.

## Kanpo estekak
Erregularizazio (argipena)

**Erregularizazio** hitzak adiera zenbait ditu:
* zuzenbidean, zerbait legeak ezarritakoaren arabera zuzendu;
* kontabilitatean, erregularizazioa, unitate ekonomiko baten emaitza ekonomikoa kalkulatzeko kontabilitate-eragiketen multzoa;
* fisikan, erregularizazioa, maginitude fisiko baten singulartasuna saihesteko prozedura.
Nina Simone

**Nina Simone** (jaiotza izenez, **Eunice Kathleen Waymon**; Tryon, Ipar Carolina, 1933ko otsailaren 21a – Carry-le-Rouet, Rodanoren Ahoak, 2003ko apirilaren 21a) estatubatuar abeslari, konpositore, piano jotzaile eta giza eskubideen aldeko aktibista izan zen. Musika estilo mota ugari landu zuen, jazz, blues, rhythm and blues, gospel eta pop besteak beste.

Bere aita predikatzailea izan zen, eta bost neba-ahizpa eduki zuen. New Yorken musika ikasten hasi zen, eta Philadelphian ikasketekin jarraitzen saiatu bazen ere, ezin izan zuen. Bere salaketaren arabera, afroamerikarra zelako.

"Nina Simone" izen artistikoa hartuta, Atlantic Cityn piano jotzaile eta abeslari ibili zen aldi berean "nightclub" batean. Modu horretan ekin zion bere ibilbideari, eta bereziki 1958tik 1974 arte 40 album baino gehiago grabatu zituen.

70 urterekin hil zen, bularreko minbiziak jota, Frantzian.

## Biografia 
Nina Simoneren ibilbidea bere herriko elizan abestuz hasi zen, aldi berean, pianoarekin zuen talentua erakutsiz, bi urte zituenetik jotzen zuen instrumentua. Hamabi urte zituela jendaurrean piano errezitaldi batean debuta egin zuen. Bere gurasoak lehen lerroan eseri ziren bera ikusteko eta mugitzera behartuak izan ziren publikoko beste pertsona zuri batzuek euren tokiak har zitzaten. Baina bere gurasoak lehen lerroetara itzuli arte jotzeari uko egin zion Simonek, eta hala izatea lortu zuen. Horrelako bizipenen ondorioz, urte batzuk geroago, Eskubide Zibilen Aldeko Mugimenduan parte aktiboa izan zen.

## Diskografia hautatua 
* *Nina Simone and Her Friends* (1957)
* *Little Girl Blue* (1958)
* *The Amazing Nina Simone* eta *Nina Simone at Town Hall [live]* (1959)
* *Forbidden Fruit* (1960)
* *Nina Simone at the Village Gate* (1962)
* *Nina Simone at Carnegie Hall [live]* (1963)
* *Nina Simone in Concert [live]* (1964)
* *I Put a Spell on You* (1965)
* *Nina Simone Sings the Blues* eta *High Priestess of Soul* (1966)
* *High Priestess of Soul* (1967)
* *To Love Somebody* (1969)
* *Black Gold* (1970)
* *Baltimore* (1978)
* *A Single Woman* (1993)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Afroamerikar ezagunen zerrenda
* Afroamerikarren eskubide zibilen aldeko mugimendua (1955-1968)

## Kanpo estekak 
* [www.ninasimone.com Abeslariaren webgunea.]
Birlandaretze

thumb|250px|Soro baten **birlandaretze** naturala.
**Birlandaretzea** landarerik gabeko eremu bat landareek eremu hori hartzeko prozesua da, naturala zein artifiziala.

## Kanpo estekak
Hegoaldeko Gales

**Hegoaldeko Gales** (; ) Galesko hegoaldeko eskualde edo eremua da. Ekialdean Ingalaterrarekin mugatzen du, hegoaldean Bristolgo kanalarekin, ipar eta mendebaldean Erdialdeko Gales eta Mendebaldeko Galesekin.

Galesko nahiz Erresuma Batuko hego-mendebaldeko eremu populatuena da, 2,2 milioi biztanleen bizilekua. Galesko biztanleri osoaren 3/4 bertan bizi dira, batez ere Cardiff hiriburuan (350.000 biztanle inguru), bai eta Swansea (240.000 biztanle) eta Newport (150.000 biztanle) hirietan ere.

Brecon Beacons Parke Nazionalak Hegoaldeko Galesko azaleraren herena barne hartzen du, tartean Pen y Fan mendia, Snowdoniatik hegoaldera dagoen Galesko gailurrik garaiena dena.

Berez, eremu historikoa da, gaur egun ez dago ongi zehaztua, historikoki Glamorgan eta Monmouthshire konderri historikoak barne hartzen zituen, batzutan mendebalderago dauden Carmarthenshire eta Pembrokeshire ere bere barnean zeudela ere jotzen zen. Jada Brecon Beacons eta Black Mountains mendietatik iparraldera dauden lurraldeak Erdialdeko Gales eskualdearen barnean daudela onartu ohi da.

## Kanpo estekak
Filipe I.a Borgoinakoa

**Filipe I.a Borgoinakoa** (Rouvres-en-Plaine, 1346 - Rouvres-en-Plaine, 1361eko azaroaren 21), **Filipe Rouvreskoa** ere deitua, Borgoinako dukea izan zen 1349-1361 bitartean.

## Bizitza 
Filipe I.a, Auverniako kondearen hil ondoko semea izan zen. 1349an, aitatxi Oto IV.a Borgoinakoa hil ostean, Borgoinako dukerria oinordetu zuen; Borgoina eta Artoisko konderriak, berriz, amatxi Joana III.a Borgoinakoarengandik jaso zituen, 1347an. Adingabea zenez gero, amak gobernatu zituen lurralde horiek, baina hura 1360an hil ondoren, Filipe adin nagusikotzat hartua izan zen. 1361eko azaroaren 21ean hil zen, 15 urte zituela, izurriak jota.

## Ezkontza 
1357an ezkondu zen Margarita III.a Flandriakoarekin (1350-1405); berak 12 urte zituen eta Margaritak 7. Hiru urte geroago hil zen, ondorengorik gabe. Heriotzaren ondoren haren mendeko lurraldeak zatikatuak izan ziren.

## Erreferentziak
Begi-arkatz

thumb|Begi-arkatz

**Begi-arkatz** edo **begietako arkatza** begiak nabarmentzeko begien ingurua eta betazalak koloreztatzen dituen arkatza da.

## Kanpo estekak
Erdialdeko Gales

150px|thumb|Erdialdeko Galesen kokapen mapa (gorriz).

**Erdialdeko Gales** (galeseraz *Canolbarth Cymru* edota soilik *Y Canolbarth*, "Erdialdeko Lurraldea") Galesko erdialdean dagoen eramua edo eskualdea da. Ceredigion eta Powys lurraldeak barne hartzen ditu.

Kanbriar mendien paisaia nagusi den eremua da, paisaia monotono eta barkarti honi Galesko basamortua edo Galesko basamortu berdea ezizenez deitu ohi zaio.

## Kanpo estekak
Iparraldeko Gales

thumb|200px|Iparraldeko Galesko kokapen mapa (gorriz).

**Iparraldeko Gales** (galeseraz *Gogledd Cymru* eta ingelesez *North Wales*) Galesko eskualde iparraldekoena da. Ipar eta mendebaldetik Irlandako itsasoarekin mugatzen du, ekialdetik Ingalaterrako Shropshire, Mendebaldeko Midlands eta Cheshire konderriekin, eta hegoaldetik Erdialdeko Galesko Ceredigion eta Powys lurraldeekin. Eskualde honetako garraio eta hezkuntza gune nagusiak Wrexham, Rhyl, Colwyn Bay, Llandudno eta Bangor hirietan daude.

Usadioz, Iparraldeko Gales hiru azpieskualdetan banatua dago: Gwynedd Garaia (Dyfi ibaiaren iparraldean eta Conwy ibaiaren mendebaldea), Gwynedd Beherea (Conwy ibaiaren ekialdean eta Dee ibaiaren mendebaldean), eta Ynys Môn (Anglesey uhartea).

## Kanpo estekak
Mendebaldeko Gales

thumb|150px|eskuinera|Mendebaldeko Galesen kokapen mapa (gorriz).

**Mendebaldeko Gales** (galeseraz *Gorllewin Cymru* eta ingelesez *West Wales*) Galesko hego-mendebaldeko eremu edo eskualde bat da. Usadioz, Pembrokeshire, Ceredigion eta Carmarthenshire lurraldeek osatzen dute, beste batzuek aldiz Swansea eta Neath Port Talbot eskualde honen barnean sartu eta Ceredigion kanpo uzten dute, Erdialdeko Galesen barnean sartuz.

## Kanpo estekak
Erretzaileen eremua

***Erretzaileen eremua*** Jon Alonsok 2006an kaleratutako ipuin bilduma izan zen, Susak argitaratua.

Hamahiru narrazioz osatutako liburu hau urte hartako Espainiako Kritika Saria euskarazko narratibari irabazi zuen.

## Kanpo estekak
Astanako kirol jauregia

**Astanako Kirol Jauregia, **kirol anitzeko areto handi bat da, Astanan dagoena, Kazakhstango hiriburuan. 1999an eraiki zen.

Barys Astana izotz hockey taldearen egoitza da. 5.500 ikusleentzako edukiera du.

## Kanpo estekak
Pen y Fan

**Pen y Fan** Galesko Brecon Beacons mendilerroan dagoen mendi bat da, Powys eremuan. 886 metroko garaiera du, honek Snowdonia mnedikatetik hegoaldera dagoen Galesko gailurrik garaiena bilakatzen du. Herri hizkeran mendi hau eta alboko Corn Du gailurrak osatzen duten bikotearen igoerari galeseraz *Cadair Arthur* eta ingelesez ''Artur's Seat'' ("Arturoren Eserlekua") ezizenaz deitzen zaio.

## Iruditegia 

Irudi:Bounding down the path - geograph.org.uk - 1109943.jpg|Azken igoera.
Irudi:TommyJones'Obelisk.JPG|Tommy Jonesen oroitarria.
Irudi:The_Summit_of_Pen_y_Fan_(Brecon_Beacons)_-_geograph.org.uk_-_22440.jpg|Mendizaleak gailurreak atseden hartzen.
Irudi:Pen y Fan from Corn Du - geograph.org.uk - 273590.jpg|Elurtua.

## Kanpo estekak
Ezinezko maletak

***Ezinezko maletak*** Juanjo Olasagarrek 2004an kaleratutako eleberria izan zen, Susak argitaratua.

Bere estreinako eleberri honek urte hartako Espainiako Kritika Saria euskarazko narratibari irabazi zuen. Liburua gaztelania eta italierara itzuli dute.

## Sinopsia 
Hiru nafar Londresera iritsi dira, kuadrillakoa izandako laugarrena (Carlos) hil egin baita Londresen, eta haren hiletara joan dira elkarrekin haserreturik dabiltzan hiru adiskideak. Londresko krematoriora iritsitakoan, trabesti batek egiten die harrera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kilkirra eta roulottea

***Kilkirra eta roulottea*** Joxe Mari Iturraldek 1997an kaleratutako eleberria izan zen, Ereinek argitaratua.

Bere hirugarren eleberri honek urte hartako Espainiako Kritika Saria euskarazko narratibari irabazi zuen. Trilogia baten bigarren liburua da, *Izua hemen* (Erein, 1989) eta *Euliak ez dira argazkietan azaltzen* (Erein, 2000) eleberriekin batera osatua.

## Sinopsia 
John Erdosain 'Kilkir' erdi euskaldun erdi amerikarra da. Kaliforniatik etorri da Euskal Herrira, hemengo lurralde eta bizitza zuzenean ezagutzeko. Ingeleseko klaseak irakatsiz irabaziko du estreina ogibidea, geroago lanbide hori bertan behera utzi eta roulottea bihurtuko du etxe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urregilearen orduak

***Urregilearen orduak*** Pako Aristik 1998an kaleratutako eleberria izan zen, Ereinek argitaratua.

Bere laugarren eleberri honek urte hartako Espainiako Kritika Saria euskarazko narratibari irabazi zuen. Jose Luis Padronek gaztelaniara itzuli zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clipper

thumb|230px|*Northern Light* cliperra, 55 metroko luzera eta fragata itxuraz (1851).

**Clipperra** XIX. mendearen bigarren erdialdean sortutako belaontzi bat da. Diseinu berezia zuen, ordurarteko itsasontziek baino krosko luze eta estuagoa, bai eta hirutik goragoko masta kopurua ere, guzti honek garaiko gainontzeko belaontzieak baino askoz ere azkarragoa izatea suposatu zuen. Izena ingelesezko "clip" hitzetik eratorria da, garai hartan "abiadura" esan nahi zuen itsas hizkera herrikoieko hitza.

Jada, XIX. mendean baporeontzien sorrera eta hedatzearekin batera cliperren eta gainontzeko belaontzien gainbehera iritsi zen. Ziurrenik, clipper itsasontzi ospetsuena Cutty Sark ontzia da.

## Kanpo estekak
Neguko zirkua

***Neguko zirkua*** Harkaitz Canok 2005ean kaleratutako ipuin bilduma izan zen, Susak argitaratua.

Hemeretzi narrazioz osatutako liburu honek urte hartako Espainiako Kritika Saria euskarazko narratibari irabazi zuen. Kritika onak jaso zituen.

Liburua osatzen duten hemeretzi narrazioen izenburuak dira:

* Eskularruak mara-mara
* Argentinar lotsatia
* Batere valsik gabe amaituko da narrazio hau ere
* Bueltako ogia
* Elephant Terrible
* Jon Miranderen balada Jim Morrisonen omenez
* Ogiaren konkista
* Aulkien Historiako une estelarrak
* Houdiniren anaia
* Kare zurizko hormara itzuli
* Bala bat patrikan
* Literatura unibertsala eta ozeanoa
* Ez da ezer gertatzen
* Raymond Carver Bilboko errebaletara heltzen
* Berlin monogatari
* Ez zaie errazegi jarri behar
* Oin otsak goiko solairuan
* Zingiretan
* Camarillo brillo

## Itzulpenak 
Canok berak egin du ipuin bildumaren gaztelaniazko bertsioa, 2013an Pamielak argitaratua *Circo de invierno* izenburuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Neguko zirukua online
*  Neguko zirkua Kritiken hemerotekan
Intolerantzia (argipena)

**Intolerantzia** hitzak adiera zenbait ditu:
* tolerantziarik eza, besteen jarrerak eta ekintzak onartzeko jarrera;
* biologian eta medikuntzan, intolerantzia edo jasanezintasuna, substantzia, bakterio edo birusek izaki bizidunengan eragin ditzaketen ondorio immunologiko gehiegizkoa.
Mansana de la Discòrdia

**Mansana de la Discòrdia** edota **illa de la Discòrdia** (euskaraz *Desadostasunen etxadia* edota *Desadostasunen uhartea*) Kataluniako Bartzelona hiriburuan dagoen bost eraikinez osatutako multzo bat da. Eixample barrutiko Gràcia pasealekuaren zati batean dago, Aragó eta Consell de Cent kaleen artean. Honako bost eraikinek osatzen dute: Lleó Morera Etxea (Lluís Domènech), Mulleras Etxea (Enric Sagnier), Bonet Etxea (Marcel·lià Coquillat), Amatller Etxea (Josep Puig i Cadafalch) eta Batlló Etxea (Antoni Gaudí). Modernismoaren barnean denak ere arkitekto goraipatuak izan arren, "Desadostasunen etxadia" izendapen herrikoaik Domènech i Montaner, Puig i Cadafalch eeta Antoni Gaudí arkitektoen lehia profesionala deskribatzen du, eta bereziki eurek egindako etxeen fatxadei. Gaudík Batlló Etxea eraikitzeko ardura jaso zuenean, bazekien beste biek ordurako zein eraikin egin zituzten. Izan ere, guztien artean distiratsuena zen arkitektoaren bertaratzea izendapen honen jatorria izan zen.

## Kanpo estekak
Meeuwen-Gruitrode

**Meeuwen-Gruitrode** (), Belgikako ipar-ekialdean dagoen hiria da, Flandriako Linburgo probintzian dagoena. 2013ko urtarrilaren 1ean 12.960 biztanle zituen. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Meeuwen, Gruitrode, Ellikom, Neerglabbeek, eta Wijshagen. Auzoen artean hauek dira nagusiak: Meuisven, Ophoven, Zoetebeek, Koestraat, eta Plokrooi.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Filipe III.a Borgoinakoa

**Filipe III.a Borgoinakoa** (Dijon, 1396ko uztailaren 31 &ndash; Brujas, 1467ko ekainaren 15a), izengoitiz **Filipe Onbera** (, ), Borgoinako dukea izan zen 1419-1467 bitartean. Haren agintaldian erdietsi zuen Borgoinak prosperitate eta prestigioaren gailurra.

## Bizitza 
Joan Beldur Gabea eta Margarita Bavierakoaren semea zen. 1419ko irailaren 10ean, Joan hil zuten Monteraun, Karlos Frantziako dofinaren aginduz. Horren ondorioz, Filipe Borgoinako duke bilakatu zen.

Haren lehenbiziko erreakzioa Ingalaterrarekiko aliantza berrestea izan zen. 1420an Troyesko ituna sinatu zen, Henrike V.a Ingalaterrakoa Frantziako koroaren legezko oinordekotzat ezagutzen zuena, 1423an arreba Ana Joan Lancasterkoarekin ezkondu zuen, eta Borgoinako tropek lagundu zioten Henrike V.ari ondoko urteetan. Borgoinar tropak izan ziren 1430ean Joana Arc-ekoa preso hartu eta ingelesen esku utzi zutenak.

Bestalde, Borgoinar Herbehereak eratu zituen, Rhin eta Eskalda ibaien arteko lurraldeak bateraturik: 1429an, Namurko Konderria jaso zuen; 1430ean, Filipe Bravantekoa hil eta gero, Brabante eta Linburgo bereganatu zituen; eta 1433an, Jacqueline Bavariakoa hil ostean, Hainaut, Zeelanda eta Holanda jaso zituen. Azkenik, 1443an Luxenburgoko dukerria oinordetu zuen.

1435ean Arraseko Bakea sinatu zuen Karlos VII.a Frantziakoarekin; horren bidez Borgoinak, *de facto*, Frantziako Erresumatik independizatzea lortu zuen. Harrezkero gutxitan sartu zen Frantziako gorabeheretan, eta bere estatua gobernatzeaz arduratu zen. Doleko unibertsitatea sortu zuen (1422), Flandesko industria eta merkataritza sustatu zituen, eta artista (Jan van Eyck, Rogier van der Weyden, Hans Memling) zein idazleen (Jean Wauquelin, Jean Miélot) babeslea izan zen. Aipagarria da 1429an zalduntza ordena bat sortu zuela, *Urrezko Ahari-larruaren Ordena* (, ), aldi berean eredu etiko eta jokabidezko baten adierazpen gorena zena, eta orobat basailuak eta aliatuak biltzeko eta saritzeko tresna politikoa.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
* 1409an, 13 urte zituelarik, Mikaela Valoiskoarekin (1395-1422), Karlos VI.a Frantziako erregearen alabarekin, ezkondu zen. Mikaelak 14 urte zituen. Alaba bat izan zuten:
** Agnès Borgoinakoa, gazterik hil zena.
* 1424ko azaroaren 23an, Bona Artoiskoarekin (1396-1425) ezkondu zen Moulins-Engilberten. Ez zuten haurrik izan.
* 1430eko urtarrilaren 7an, Joanes I.a Portugalgoaren alaba Elisabetekin (1397-1471) ezkondu zen Brujasen. Hiru seme izan zituzten:
** Antonio (1430-1432)
** Josse (1432ko apirila-1432ko maiatza)
** Karlos Izukaitza (1433-1477), Borgoinako Dukerria oinordetu zuena.

Filipe Onberaren 24 maitale eta 18 haur sasiko dokumentaturik daude.

## Zuhaitz genealogikoa 
## Erreferentziak
Eskiaren historia

**Eskiaren historia** gutxienez K.a. V. mendean hasten da.

## Historiaurrea 
K.a. 2500. urtean, Radoy uhartean (Norvegia), Historiaurreko gizaki batek ehiztari baten irudia grabatu zuen harri gainean. Irudiko ehiztariak larruz estalitako ohol makur bana du oinetan. Oslon, Holmenkollengo Eskiaren Museoan gorde dituzten zenbait piezak erakusten dutenez, antzinako eski haiek hiru metrotik gorako luzera zuten.

## Eskiari buruzko lehen idatziak 
Eskiaren inguruko idatzizko aipamenik zaharrena Prokopio historialari bizantziarrak egin zuen VI. mendean; elur gaineko lasterketa deskribatu zuen, parte hartzaileak “*iparraldeko herrialde urrun*” batekoak zirela nabarmenduz. Mende batzuk geroago, eskandinaviar literaturak Harald III.a Norvegiakoaren Hardrade erregearen dohainak goraipatu zituen. Izan ere, 1060an, Bergenen, errege norvegiarra bere arerio nagusietako batekin lehiatu zen eski lasterketan.

Snorri Sturluson (1127-1241) islandiar poetak Ull jainkoa aipatu zuen bere obran. Ull eskiaren jainkoa zen eta, Sturlusonen hitzetan, “*hain da arkulari eta eskiatzaile trebea, inork ezin baitu harekin lehiatu*”.

## Eskiaren zabalkundea 
Merkataritza harremanei eta migrazio mugimenduei esker, eskia Europan, Ipar Amerikan eta Japonian zabaldu zen. Gerrek ere bultzada eman zioten ohol pareari, ejertzitoak, beren mendiko batailoietan, eskiatzaileak trebatzen hasi baitziren. Jardueraren garrantziaren lekuko, Islandian 1730ean indarrean jarri zen honako legea: erregearen mandatuz, herritar guztiek eskiatzen ikasi behar zuten.

## Eski modernoa 
Eski modernoa zen 1825. urtean iritsi zen. Orduan, Sondre Norheinek telemark izeneko teknika sortu zuen. Norhein norvegiarra zen, baina Norvegia, garai hartan, ez zen independentea. Lehenik daniarren esku egon zen eta, gero, suediar koroaren menpean, 1905ean independentzia lortu zuen arte. Hortaz, XIX. mende osoan eskia identitate nazionalaren ikur bihurtu zen.

1888an Fridtjof Nansen esploratzaileak Groenlandiako kasko polarra zeharkatzea lortu zuen, eta heroi nazional bilakatu zen Norvegian. Hasiera-hasieratik eskiaren garapena norvegiarren esku izan arren, azken bultzada austriar batek eman zion.

Nansenen epopeiak inspiratuta, Mathias Zdarskyk bere eskiak fabrikatu zituen, baina funtsezko aldaketa erantsiz, eskiek 1,80 metroko luzera besterik ez izatea. Horri esker, eskiatzeko teknika izugarri erraztu zen, eta gero eta herritar gehiago hasi zen malda elurtuetan behera bi oholen gainean jaisten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cardiffko Museo Nazionala

**Cardiffko Museo Nazionala** (galesez *Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd* eta ingelesez *National Museum Cardiff*) Galesko Cardiff hiriburuan dagoen museo eta arte galeria bat da. Cardiffko udaletxearen alboan dago eta Cathays Park inguratzen duten eraikin nabarmen multzoko bat da.

Amgueddfa Cymru – National Museum Wales museo sareko kide da. Sarrera doakoa da, Galesko Gobernuak bisitariei norberaren borondatearen araberako diru-doaintza emateko aukera ematen die.

## Historia 
1912an eraiki zen baina Lehen Mundu Gerraren ondorioz ez zen 1917. urterarte inauguratu ahal izan.

## Iruditegia 

Irudi:National_Museum_Cardiff_central_area.jpg|Kafetegia.
Irudi:Pierre-Auguste_Renoir_089.jpg|*La Parisienne*, Pierre-Auguste Renoir frantziar margolariaren lana.
Irudi:National Museum and Gallery Cardiff 01.jpg|Aurrealdea.

## Kanpo estekak 
* Cardiffko Museo Nazionalaren webgunea
San Filipe Neri kapera (Iruñea)

**San Filipe Neri kapera** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen kapera edo otoiztegi bat da. San Filipe Neriri sagaratua dago.

## Kokalekua 
Iruñeko Alde Zaharran dago, Florencio Ansoleaga kalearen 21. zenbakian, eta San Zernin elizaren alboan.

## Eraikina 
XVIII. mendeko portada barroko eder bat ikusgai du.

## Kanpo estekak
Francisco Seminario pasabidea

**Francisco Seminario pasabidea** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen tunel edo pasabide bat da.

## Kokalekua 
Iruñeko Alde Zaharran dago, eta San Saturnino kalearen 12. eta 14. zenbakiak eta Florencio Ansoleaga kaleak elkarlotzen ditu.

## Pasabidea 
1890an Dendari eta Poltsari kaleetan zortzi etxebizitza erautsi ondoren, bi kaleen arteko solairua hutsik gelditu zen. Eremu honen inguran orduko hiriko zinegotzia zen Francisco Seminariok Kale Berriko 2. zenbakiko eta San Saturnino kaleko 1. zenbakiko etxebizitzak altxatu zituen. Bestalde, solairu honen zati bat orduko Poltsari kalea zabaldu zezaten libre utzi zuen, ordutik aurrera auzo honetako santu zaindaria den San Saturnino edo San Zernin kalea deitzera igaro zen.

Sarbideak: San Saturnino kalearen 12. eta 14. zenbakiak eta Florencio Ansoleaga kalea.

## Kanpo estekak
Cathays Park

**Cathays Park** edota **Cardiff Civic Centre** (galesez **Parc Cathays**) Galesko Cardiff hiriburuaren erdigunean dagoen hiri parke bat da.

## Eraikinak 
Hainbat lorategiz osatua egoteaz gain (Alexandra Gardens, Friary Gardens eta Gorsedd Gardens) hiriko eraikin nabarmen asko ere bere inguruan daude: Bakearen Tenplua, Cardiffko udaletxea, Cardiffko Museo Nazionala, Cardiffko Unibertsitateko Kanpuseko hainbat eraikin, Galesko Unibertsitatearen Erregistroa, Cardiff Crown Court eraikina, Crown eraikinak, Bute eraikina, Glamorgan eraikina, Redwood eraikina, Galesko Gobernuko hainbat administrazio eraikinak, bai eta Galesko Gerra Oroigarri Nazionala.

## Iruditegia 

Irudi:Cardiff_City_Hall_cropped.jpg|Cardiffko udaletxea.
Irudi:Cardiff_University_main_building.jpg|Cardiffko Unibertsitateko eraikin nagusia.
Irudi:Bute_Building_Cardiff.jpg|Bute eraikina.
Irudi:University_of_Wales_Registry,_Cardiff.jpg|Galesko Unibertsitatearen Erregistroa.
Irudi:Welsh_National_War_Memorial.JPG|Galesko Gerra Oroigarri Nazionala.
Irudi:Crown_Building-CP1,_Cardiff.jpg|Crown eraikinak.

## Kanpo estekak 
* Cathays parkea Carddifko Udal webgunean  
* Cathays Park Babesgunea
Judasen Benta

**Judasen Benta** Nafarroa Garaiko Urraul ibarreko Irunberri udalerriko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean.

Bertan A-21 autobidea eta N-240 errepidearen Irunberriko irteera-sarrera dago. Bertatik Iruñearako norantzan Loitiko mendatera doan aldapa hasten da. Irunberria joateko bertatik, Laidako zubia igaro behar da.

Leku honetan bidegurutzea dago, alde batetik Iruñea eta Zangoza arteko errepidea dago (Nafarroa eta Aragoi elkarlotzen dituena), eta bestetik Oibar eta Irunberri artekoa.

Xabierraldian oinezkoentzako derrigorrezko pasabidea da, bertako biribilgunean, atsedenlekua, anbulantziak eta lehen mailako nahiz larrialdietarako laguntzak egon ohi dira.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Irunberri
* Zangozerria
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Cardiffko Koroaren Auzitegia

**Cardiffko Koroaren Auzitegia** (galesez *Llys y Goron Caerdydd* eta ingelesez *Cardiff Crown Court*) Galesko Cardiff hiriburuan dagoen auzitegi eta eraikin historiko bat da. Cardiffko udaletxearen alboan dago eta Cathays Park parkearen inguruan dauden eraikin nabarmenen multzoko bat da.

1897an eraiki zen.

## Iruditegia 

Irudi:Cardiff Civic Centre - geograph.org.uk - 557770.jpg|Nantes bulebarreko eliza
Irudi:Commerce and Industry, Cardiff Crown Court.JPG|*Merkataritza eta Industriaren alegoria*, Paul Raphael Montforden eskultura.
Irudi:Statue of Gwilym Williams, Cathays Park.JPG|Gwilym Williams apezpikuaren estatua.
Irudi:Science and Education, Cardiff Crown Court.JPG|*Zientzia eta Hezkuntzaren alegoria*, Donald McGillen eskultura.

## Kanpo estekak
Galesko Gerra Oroigarri Nazionala

**Galesko Gerra Oroigarri Nazionala** (galesez *Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru* eta ingelesez *Welsh National War Memorial*) Galesko Cardiff hiriburuko Cathays Park hiri parkearen erdian dagoen monumentu bat da.

1928ko ekainaren 12an Sir Ninian Comperrek diseinatu eta eraiki zuen. Lehen Mundu Gerran hil edota parte hartu zuten galestarren omenezko monumentu oroigarria da.

## Kanpo estekak
Txan fantasma

[thumb|thumbtime=181|start=173|[Mariasun Landa eta XX. mendeko haur eta gazte literatura]]
***Txan fantasma*** Mariasun Landak idatzitako liburu bat da. Landak 1982an Lizardi Saria irabazi zuen "Txan fantasmaren etengabeko istorioa" ipuinarekin eta Egan aldizkarian argitaratu zen. 1984an, egilearen ibilbide literarioaren hastapenean, Elkar argitaletxeak argitaratu zuen *Txan fantasma* liburua. 2011koa dugu azken argitalpena.

Obra Euskal Haur eta Gazte Literatura modernoaren aitzindaritzat hartzen da, tematikan eta narrazio teknikan berrikuntza ekarri zuelako. Baina, batez ere, errealismo kritikoaren korrontea euskal literaturara ekarri zuen lehen idazlan nabarmenetariko bat izan zelako. Izan ere, eta euskal errealismo kritikoari dagokionez, Mariasun Landa dugu Euskal Haur eta Gazte Literaturako idazlerik garrantzitsuena.

## Argumentua 
Txan fantasma dugu ipuin honen kontalari, eta farola baten gainetik Karmentxuren istorioa kontatzen digu, bukaerako egoeratik hasita. Karmentxu umezurtz geratu eta izebaren etxera doa bizitzera. Baina bien arteko harremana ez da ona, bakardadea eta ulertezintasuna nagusitzen baitira. Egoera honi irtenbide bat eman nahian, neskatila animismoan eta irudimenean babesten da. Honen fruitua Txan fantasma da, Karmentxuren konplizea bihurtzen dena. Hala ere, giro tristea nabari da ipuinean zehar, eta bukaera irekia izateak lehen irakurleentzako obra ez dela erakusten digu. 

## Itzulpenak 
Hizkuntza desberdinetan aurki dezakegu obra hau, besteak beste, katalanez, gaztelaniaz, grezieraz, galegoz, ingelesez eta esperantoz.
## Edizio digitalak 
2016an Galtzagorri elkarteak sortu zuen liburuaren app-a, liburuaren osagarri digitala, Android eta IOS sistemetarako

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mariasun Landaren webgunea
*  Txan Fantasma, Txontxongilo ikuskizuna
Deiadar (estilo-figura)

**Deiadar** edo **esklamazioa** hunkidura adierazteko erabiltzen estilo-figura da, interjekzioak eta harridura-markak baliatzen dituena. Adibidez,

Oi, lur, oi, lur!
Oi, ene lur nerea...
Oi, goiz eme,
parre gozoz ernea... !

## Kanpo estekak
Animalien inauteria

***Animalien inauteria*** fikziozko mundu errealista batean kokatzen den ipuina da. Felipe Juaristik idatzi zuen eta 1999ko obra honekin, Euskadi Saria lortu zuen 2000. urtean. Egileak darabilen hizkuntza poetikoa dela eta, 12 urtetik aurrerakoentzat gomendatzen den arren, Galtzagorri Haur eta Gazte Literatura Elkarteak bere webguneko argitalpenen atalean dioenez,
gaia erraz ulertzekoa denez, egokia da 8 urtetik aurrerakoentzat ere.

## Argumentua 
Animalia pertsonifikatuak bizi diren baso batean, gizakiak ingurua bereganatu dute ingurua hesituz. Protagonista, Azeri jauna, Ingalaterratik bueltatu berri da egoera honen aurrean aurkitzen denean, honi konponbide bat emateko erabaki bat hartzen du zenbait lagunekin batera: gizakien eta animalien arteko musika lehiaketa bat antolatzea.

## Obra 
Felipe Juaristik sei urte lehenago —1993an— idatzia zuen *Ilargi lapurra* ipuina, *Animalien inauteria*ren aurrerapena. Honela dio idazleak berak:

## Egitura 
Hiru maila desberdin sailkatzen ditu egituraketari dagokionez: espresio mundua, eraketa eta moldapen sinboliko zein poetikoa eta mundu ideologizatua, azkenik.

### Espresio mundua 
Animalien izaera eta itxura gizon eta emakumeena baina askoz ere hobeto definituak daude. Animaliek hartzen dute ipuinaren protagonismo gehiena, normalean gertatzen ez den bezala. Bestetik, idazleak bi erreferente nagusi ditu, batetik euskal literaturan idatzi izan diren alegiazko ipuin guztiak, eta bestetik, George Orwellen *Abereen etxaldea*, honek ere, alegoria politikoa kontatzen duelako.

### Kontakizun-legeak eta sinbolismoa 
Liburuan egiten den kontakizun bidea oso lineala da, espazioa eta denbora oso garbiak dira. Kapituluak hasteko adibidez denboralizazio errelak erabiltzen ditu: Egunaren senti sentian, iluntzean, biharamun goizean... Gainera, liburu osoa aste oso batean zehar igarotzen da eta beraz, egunkari baten moduan erabiltzen du denboraren trataera. Espazioari dagokionez ere oso toki finkoetan gertatzen da guztia: basoan, gizon emakumeen herrian eta azeriaren espazio galdu eta amestuan.

### Ideologia 
Idazlearen hitzetan, haurrei mezu bat erakutsi behar zaie, kasu honetan aldamenekoa onartzen. Errespetu horretatik, naturan oreka bat dagoela eta oreka hori denok gozatzen dugula irakatsi nahi du. Gaur egun kausatzen den arrazakeriarekin oso lotuta dago paradigma hau, horregatik, 12 - 14 urteko gazteei mezu hau zabaltzea garrantzitsua ikusten du, prebentzio moduan bada ere.

Demokrazia bezalako kontzeptuak ere defendatzen dira : > (49.orria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak