Azkoien

**Azkoien** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erriberagoiena eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 61,9 kilometrora. Altuera 279 eta 468 metro artekoa da, eta 88,40 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Azkoien da Argako Erriberako udalerririk garrantzitsuena, eta Ipar Erriberako San Adrianekin batera. Izena ematen dion mendilerroaren azpian dago, gaztelua dagoen tokian, Erdi Aroan garrantzi handia eman ziona. Arga ur-emariaren ertzean eta haitz malkartsu baten oinean dago ia 6000 biztanleko herri hori, eta industria-sektorean aurkitu du oparotasun berriena. 1444an, bi milurteko baino gehiagoko historia borrokalariarekin, Jakako forua lortu zuen Gaztelako tropen aurrean zuen fideltasunagatik, gerra berriek bere gaztelua suntsitu zuten, Cisneros kardinalak Nafarroako Erresuma konkistatu ondoren ia erabat eraitsi zuten arte, eta Iberiar Penintsulako Gerran eta Karlistaldietan setio berriak jasan zituen. Orain, alde zaharraren inguruan hazten ari da baketsu, ibaiaren ondoan egiten dituen ibilaldiekin eta industrialde zabalarekin, hiribilduaren eta eskualde osoaren motorra, Azkoyen enpresa nabarmentzen den lekuan.

Bertako biztanleak *azkoiendarrak* dira.

## Izena 
Azkoien toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Peralta*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Peralta*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Petralda* (1006)
* *Petralta* (1036)
* *Petra alta* (1074)
* *Peralta* (1254)
* *Pedralta* (1257)
* *Peralta* (1330)
* *Peralta* (1414)
* *Peralta* (1587)
* *Peralta* (1638)
* *Peralta* (1802)
* *Peralta* (1921)
* *Azkoien* (1978)
* *Azkoien* (2000)

### Etimologia 
*Peralta* izena erromantze jatorrikoa da eta "harri goiena" (*pedr* -"harri"- + *alta* -"goien") esan nahi du. Euskarazko izenari dagokionez, *Azkoien*, *Peralta* jatorrizko izenaren itzulpen literala da: *haitz* + *goien*. Julio Altadillen arabera, Abartzuzan dagoen *Aezkoyen* Erdi Aroko toponimoak inspiratu dezake izen hori.

1964ko Baionako Euskal Idazkaritzaren Euskal Herriko leku-izenen zerrendan *Azkoien* nolabait euskaratuta, eta 1979ko *Euskal Herriko udalen izendegian*, Euskaltzaindiak *Hazkoien* forma proposatzen zuen, eta 1990ean *Azkoien* aukeratu zuen arren.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Azkoiengo armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Azkoiengo banderak Azkoiengo armarri dauka hondo gorri baten gainean.

## Geografia 
Azkoien Erriberagoiena eskualdean dago, Argako Erribera eremu naturalean.

### Mugakideak 
### Inguru naturala eta kokapena 
Herria, Nafarroa hegoaldean kokatzen da, Erriberriko merindadearen mendebaldean. Herrira heltzeko NA-115 errepidea hartu behar da Tafalla-Rincon de Soto norabidean.

Udalerrian Arlas eta Koskojeta herri hustuak daude.

### Klima eta landaredia 
Azkoiengo klimaren ezaugarriak iparreko ziertzo haizearen indarra eta maiztasuna, uda garaiko bero eta lehortea eta neguko haize hotzen indarra dira. Udaberri eta udazkenean laino itxiko egunak ohikoak dira, horrez gain, prezipitazioak nahiko urriak dira urte osoan zehar. Azkoienek klima mediterraneo-kontinentala dauka, Ebro ibaiko depresioko udalerri gehienek bezala. Urteko batez besteko tenperaturak 13 eta 14 gradu bitartekoak dira, eta prezipitazioak nahiko txikiak, 400-450mm ingurukoak. Urteko egun euritsuak 60 baino ez dira izaten.

Landarediari dagokionez, makal bakan batzuk eta birlandaturiko alepo motako pinuak baino ez daude. Gizakiaren eraginez, jatorrizko landaredi gehiena galdu egin da.

#### Estazio meteorologikoa 
Azkoienen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Faltzes pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 295 metrora, Nafarroako Gobernuak 1920n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
### Erdi Aroa 
[thumb|[Azkoiengo gaztelua|Azkoiengo gotorlekua, haitzaren gainean]]
XI. eta XII. mendeetako testuetan, izenak berak («Petra Alta» eta «Petralta») iradokitzen du gaur egun jendea bizi den barrutian dauden altueren gainean kokatzea. X. mendean, Iruñeko Erresuma sortu berriaren muga oraindik jariakorretan, gotorleku aurreratuaren funtzioa bete behar izan zuen.

Antso I.a Gartzeitzen aurka 924ko udan Abd ar-Rahman III.ak antolatu zuen zigor-espedizioa Azkoienera iristen da uztailaren 11n, Karkarreko gaztelua suntsitu ondoren. Kronika musulmana kontatzen du: «Azkoien izeneko tokira igaro zen, eta, haren inguruan, gaztelu sendoak zeuden; kristauek ebakuatu egin zituzten, baina lautadan utzi zituzten ondasun eta elikagai guztiak, baina ez zuten eramateko astirik izan». Bide ikaragarriari jarraituz, tropa arabiarrak uztailaren 12an abiatu ziren Faltzes eta Tafallarantz. Leku askotan bezala musulmanek Azkoien abandonatuta aurkitu zuten beren kasa. Kristauak kobazuloetan babesten ziren. Beharbada, egia esan, populazioaren zati handi bat kobazuloetan bizi zen, gaur egun arte inguru honetako baten bat bizi izan den bezala.

XII. mendean Nafarroako Erresumaren barruti politiko-militar baten euskarrietako bat izan zen. Barruti horretako buruetako batzuk honakoak izan ziren: Fortun Santxitz (1027-1054), Antso Fortunioitz (1063-1066), bertze Fortun Santxitz bat (1080-1087), Semeno Fortunioitz (1096-1124), Martin Leet (1135-1166), Semeno Almorabide (1171-1176), Gartzea Bermuditz (1179-1182), Gontzalo Batzan (1201), Errodrigo Baztan (1210-1211) eta Hurtado Mendoza (1237).

Mende honetan, Azkoienek Gaztelako erresumaren erasoaldian mantenduriko fideltasuna saritzeko, Antso V.a Ramiritz erregeak hainbat pribilegio (foru) eman zizkien Azkoiengo herritarrei, horien artean hilabeteko lehen astelehenean merkatua egiteko eskubidea. Garai hartan, azkoiendarrak ibaiaren ondoan bizi zirela uste da, muinoaren gaineko jatorrizko kokagunetik hedatu ostean. Erregeak emandako foruak hainbat zergaren ordaindu beharraz libratu zituen herritarrak. 1366an kapareak herritarren herena ziren, eta juduekin batera, herriaren gehiengoa egiten zuten. 1398an Karlos III.a Nafarroakoa erregeak foruaren pribilegioak berretsi zituen.

Nahiz eta gaiztoak deiturikoetatik aske egon, hau da, aurreko jaun-karga batzuetatik, hala nola goizetik eta prestazio pertsonaletatik («azofrak» eta «fazenderak»), populazio bilauaren masak urteko ordainarazpen-erregimen bati lotuta jarraitu zuen; 1280an, haren bularrak 200 gari-kahiz eta beste horrenbeste garagarrez, gehi 150 sause, «afari» kontzeptupean. Antza denez, frankoek berek -orduan gaskoiak deitzen dietenak- errolda bat ordaindu behar zuten beren etxebizitzen orubea okupatzeagatik. Koroak bere jauregiak, ganberak edo aletegiak gordetzen zituen, baita errota ere bere harrapakinarekin; gainera, ardoaren eta gatzaren lezda eta juduen eskribautzaren eskubideak hautematen zituen. Hiribilduak jatorri ezberdineko biztanleak hartzeko eta birbanatzeko gune alaia izan behar zuen; horrela, XIII. mendearen hasieran, infantzoien zirkulu pribilegiatuan infiltratu ziren familia ustez bilau batzuen gizarte-egoera egiaztatu behar zela azaltzen da. Kapareak 1366an biztanleriaren herena ziren eta, bertzalde, 10 su judu zeuden.
[thumb|[Piarres Peralta eta Ezpeletakoa|Piarres Azkoiengoa eta Ezpeletakoa]]
1378an gaztelarrek Azkoien setiatu zuten; Martzillako eta Peñalengo bizilagun gehienak hiribildu hartan giltzapetu ziren eta denak adoretsu defendatu ziren, Funes ez bezala, gaztelarrak iristean errenditu egin baitzen. Hala ere, Azkoiengoek berriro hartu zuten, eta hori kontuan hartuta, erregeak agindu zuen Funesko eta Peñalengo mugek Azkoiengoekin bat egin zezatela, eta hiru herrietako bizilagunek elkarrekin goza zezatela hitz guztiak. Funestarrak eta peñalendarrak Karlos III.a erregearengana joan ziren 1389an, batasun hori eskubide errealen aurkakoa zela azalduz eta hura errebokatzeko eskatuz, baina erregeak berretsi egin zuen, eta, aldi berean, hiru kontzejuek soroetako zaindariak izenda zitzaten agindu zuen. Urte berean, errege horrek Azkoienari hamabi eguneko azoka bat eman zion urtero, eta apirilaren 27an hasi behar zuen.

1423an, Karlos III.ak, Bianako printzerria sortu zuenean, Azkoien eta Corella bere biloba Karlos IV.arentzat sortutako lurren artean sartu zituen, eta bi hiribilduen jaun izateko agindu zuen. 1430ean, Joan II.ak Azkoien, betiko jaurerri hereditario gisa, Piarres Azkoiengoari ematen dio. Zuria I.a erreginak 1439an egindako testamenduan adierazten duenez, Piarres eta bere semea ondorengorik gabe hiltzen baziren, hiribilduak Koroara itzuli behar zuen. Dohaintza honekin, Azkoien herentziazko jaurerri bihurtzen da. 1469an, herriko biztanleek hala eskatuta, Koroari itzultzen saiatu ziren, baina ez zuten lortu.

1469an Piarres Azkoiengoa armaz altxatu zen, zenbait gaztelu erabiliz, horien artean Azkoiengoa, Leonor I.a Nafarroakoa eta beaumontarrak iritsi ziren bake-akordioaren aurka egiteko, printzesaren tropek setiatua izan zelarik. Ondoren, hilabete bakoitzeko lehen astelehenean, merkatu egun bat eman zuen. Pribilegio hori Frantzisko I.a Febo eta Fernando Katolikoa erregeek zigortu zuten.

### Aro Modernoa 
1513an Fernando Katolikoaren tropek Nafarroa konkistatu ondoren, jaurerria Faltzesko markesei pasatu zitzaien Alonso Carrillo Azkoiengoarekin. Faltzesko markesen jaurerriak 1814an jaunen jurisdikzioak iraungi ziren arte iraun zuen. Hiribilduaren administrazioa, erregimen zaharrean, Faltzesko markesak izendatzen zuen alkate batek, nekazarien estatu orokorreko kideen eta 4 errejidoreren artean osatzen zuen udaletxe batean bizi izan zen; horietatik 3 estatu noblekoak ziren, eta bat jeneralarena, eta urtero zozketatzen zituzten beren poltsetatik. 1834tik aurrera, Azkoien erregimen komuneko udalerri bihurtu zen.

1516an Azkoiengo gaztelua bota zuten Nafarroako Erresumako bertze gaztelu batzuekin batera, Cisneros kardinalaren aginduz.

Jakin badakigu 1536ko abuztuko egun batean, azkoiendar batzuen arteko eztabaida gogor baten ondorioz, Juan San Julian delako bat zauritu zela eta erasotzaileak Miguel Goñi jauregian babestu zirela. Hiriko dantzaldia alkateak eta errefuxiatuen entrega eskatzeko epaimahai batek lagunduta etorri zenean, jauregiak uko egin zion. Faltzesko markesa bera etorri zen, Azkoienen agindupean zegoena, baina Miguel Goñik gogor egin zien eta iraindu ere bai. Azkenean, indarrez sartu ziren etxean, eta jauregiarra atzeman zuten, eta lau hilabeteko deserrira zigortu zuten Iruñean.
[thumb|Prozesio kristau bat herrian, [1915 inguruan]]
1920ko hamarkadan Azkoienek irina ekoizten zuten bi lantegi zituen, olioa ekoizten zuten sei errota, zentral elektriko bat, bi pattar lantegi, eta kontserba eta txokolate lantegi bana. XX. mendearen hasieran ikastetxe pribatu bat sortu zen, herrian zeuden bi eskola publikoez gain. Eskolen finantzaketa bermatzeko, San Bizente Paulen fundazioaren diru-laguntza ezinbestekoa zen. Horrez gain, ospitalearen beharrizanak asetzeko beste hiru fundazio zeuden: bat Miguel Ezpeleta jaunarena zen; beste bat XVIII. mendean sortua; eta Miguel Revuelta eta Ruiz jaunak 1907an sortutako beste bat.

## Ekonomia 
Azkoienek, inguruko herriek ez bezala, industria garrantzitsua garatu du XX. mendean. Horren adierazle Azkoyen eta Jofemar enpresa, taberna eta ostalaritzarako makinen alorrean; Jevit-Dynamobel, bulegoetarako altzarien sektorean; eta bestelako enpresa txikiak, hozte industrial eta elektronikaren sektoreetan.

Inguruko herrietako biztanleen lantokia da Azkoien gaur egun, horrela herrian industrialde handi bat dago, Funes, Faltzes eta Martzillako biztanleak egunero lanera joaten direna. Horrez gain, nekazaritza eta abeltzaintzarako gune bat dago, eta barazkien salmentarako hainbat enpresa daude. Nekazaritzak dena den, azken hamarkadetan garrantzia galdu du industriaren mesedetan.

### Bardeako aprobetxamendua 
Erdi Aroan, Azkoienek, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Cabanillas, Melida, Zarrakaztelu, Kaparrotsu, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Alesbes, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibaxa eta Zaraitzu ibarrekin batera, Bardeako Komunitatea osatu zuen, Bardeako lur amankomunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.

### Parke eolikoa 
Azkoien eta Funesko udalerrien artean, Nafarroako Gobernuak eraikitako "Caluengo" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako potentzia 49,50 megawattekoa da, eta parkearen jabea Nafarroako Gobernua da gaur egun.

## Politika 
Azkoiengo udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamabi zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Juan Carlos Castillo Ezpeleta da, Ezkerren Azkoiengo Batasuna hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.

1953an eraiki zen, eraikin zaharra eraitsi ostean. Hiru solairuko eraikina da, adreiluzko fatxadaduna. Fatxada nagusia, plaza nagusira dago zuzenduta. Beheko solairuan mugarrietan eutsitako erdi puntuko arkudun portikoa dago. Lehen solairuan balkoi korrituaren inguruan, dinteldun bost bao zabaltzen dira. Azken solairuan bestalde, arkudun iraganbidea dago.

* HELBIDEA: Plaza Nagusia, 1

#### Egungo banaketa 
Azkoiengo Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Juan Carlos Castillo Ezpeleta da, Ezkerren Azkoiengo Batasuna zerrendakoa. Zinegotziak 12 daude:

* Nuria Autor Resano (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
* Angel Castillejo Aranda (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
* Nerea Saenz Herreros (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
* Alberto Rox Taniñe (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
* Nieves Monroy Gil (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
* Maria Dolores Armendariz Lopetegi (Ezkerren Azkoiengo Batasuna)
* Maria Pilar Orduña Oses (Nafarroako Alderdi Sozialista)
* Carlos Balduz Ezpeleta (Navarra Suma)
* Eva Barasoain Perales (Navarra Suma)
* Francisco Javier Campo Castillo (Navarra Suma)
* Maite Urroz Sola (Navarra Suma)
* Rocio Ventura Corroza (Navarra Suma)

#### Batzordeak 
Azkoiengo Udalan 11 bartzorde ditu. Horietako bakoitzaren buruan hautetsi bat dago:

Koldo Zuazok, 2010ean, Azkoien ez-euskal-eremuan sailkatu zuen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Azkoien eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,02k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 0,84k eta 2018n % 1,90k.

2009ko urtarriletik udalerriaren izen ofiziala *Peralta / Azkoien* da.

### Kirola 
Azkoienek hainbat kirol elkarte eta talde dauzka:

* Azkoien Kirol Elkartea: udalerriko kirol elkarterik zaharrena da, 1927an sortua. Sei futbol talde dauzka guztira, adinaren arabera sailkatuta.
* Peralta Saskibaloi Kluba: saskibaloian aritzen diren hiru taldek osatzen dute.
* Peralta Atletico: 1993an atletismo zale batzuk sortutako atletismo taldea da.
* Peralta Atletico emakumeen areto-futbol taldea: Nafarroako Kirol Jokoetan parte hartzeko sortutako taldea da eta udalaren diru-laguntzei esker jarri zen martxan.
* Atalaya Eskubaloi Kluba: Herrian dagoen eskariaren araberako kluba da. Gaur egun gizonezkoen talde bakarra dago.
* Atalaya Triatloi Kluba: 2003ko abenduan sortutako triatloi taldea da.
* Nafarroako Carp Arrantza Elkartea: 2003an sortu zen, arrantza lehiaketetan parte hartuz. Horrez gain, adin desberdinetako pertsonei zuzendutako arrantza ikastaroak antolatzen dituzte.
* Azkoiengo Ehiztarien Elkartea: Ehiza gustoko duten azkoiendarrak biltzen dituen elkartea da.

### Jaiak 
* San Blas jaia, otsailaren 3an
* Gazteriako jaiak, ekainaren 24tik gertuen dagoen asteburua
* Nievako Andre Marairen jaiak, iraileko lehen igandetik eta 9 egunez

## Ondasun nabarmenak 
* San Joan eliza, XVIII. mendean eraikitako kristiau eliza, neoklasiko estiloan.
* San Migel eliza, XVII. mendean eraikitako kristiau basilika, barroko estiloan.
* Azkoiengo kanpandorrea, Erdi Aroko dorrea, XVIII. mendean berregina. Azkoiengo ikur nagusia da.
* Azkoiengo gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.
* Azkoiengo zubia, Arga ibaiaren gaineko zubi gotikoa, Erdi Aroan eraikia eta XVII. mendean berregina.
* Azkoiengo jauregia, XVIII. mendeko jauregi barrokoa.

## Azkoiendar ospetsuak 
* Martin Azkoiengoa I.a (?-1456), elizgizon eta Iruñeko apezpikua.
* Pablo Jimenez Navarro de Xaso (1666-1734), apaiz eta moje.
* Jose Joakin Iturbide (1739-1825), emigrantea Mexikon, Agustin de Iturbideren aita izan zen.
* Jose Gallostra Frau (1833-1888), politikari eta legelari.
* Bartolomé Feliú Pérez (1843-1918), zientzialari eta politikari.
* Migel Irigarai Gorria (1850-1903), abokatu eta politikari.
* Emilio Rodriguez Irazusta (1860-1919) Espainiar Estatuko Nortasun agiriaren asmatzailea.
* Santos Jorge Amatriain (1870-1941), musikagile eta kapera-maisu.
* Joxe Ulibarrena (1924-2020) eskultore eta etnografo.
* Josefina Campos Orduña (1942-), modista eta memoria historikoaren ekintzaile.
* Carlos *Charles* Zalduendo (1952-), errugbilari eta polizia.
* Maria Sagrario Gindulain Gerendiain (1959-), politikari eta Azkoiengo alkatea.
* Oscar Gil Oses (1995-), futbolari.

## Herri senidetuak 
Azagra ondorengo herriekin senidetuta dago:

*  Leunhan

## Irudiak 

Fitxategi:Peralta 03.jpg|Alde Zaharra zubitik
Fitxategi:ErmitaSantaLucía Peralta.jpg|Azkoiengo gaztelua
Fitxategi:Peralta - Torre de la antigua Iglesia de San Juan Evangelista 02.jpg|Azkoiengo kanpandorrea
Fitxategi:Peralta - Ayuntamiento 3.jpg|Udaletxea
Fitxategi:Peralta - Casas y Palacios 05.jpg|Karrika
Fitxategi:Peralta - Puente sobre el río Arga 01.jpg|Zubia
Fitxategi:Peralta - Iglesia de San Juan Evangelista 09.jpg|San Joan eliza

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Erriberagoiena
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Azkoiengo Udalako webgune ofiziala