Irango Gerra (2026)

**Irango Gerra (2026)** Ekialde Hurbil osoko gatazka militar bat da, aire erasoen segida batez osatua. Krisia Israelek eta Ameriketako Estatu Batuek Iranen kontra egindako operazio batez hasi zen 2026ko otsailaren 28an. Lehendabiziko eraso sorta horretan, Estatu Batuek Ali Khamenei, haren senitartekoak eta Irango zenbait goi-funtzionario hil zituzten misilak jaurtiz.    

Trump Estatu Batuetako presidenteak iragarri ez bezala, gatazka Ekialde Hurbil osora hedatu zen: Israel Libanori gogor eraso egiten hasi zen airetik, milaka pertsona erailez eta 1.000.000 herritar inguru desplazatu eraginez Libanon bakarrik. Martxoaren hondarrean, Israelek Libanoko lehorreko inbasio bati ekin zion. Iranen barnean bertan, ehun milaka herritarren ihesa eragin zuen.   

Bigarren gerra astean, Israelen eta Estatu Batuen aire kanpaina militarrari Iranek eraso militarrak aginduz erantzun zion, Ormuzko itsasarte estrategikoan, eta Ekialde Hurbileko hainbat puntutan, Israelen kontra ere bai. Neurri horrek itsasarte horren itxiera eta krisi energetiko global larria ekarri zuen: petrolioaren prezioak etengabeko goranzko joera hartu zuen. Martxoaren 17an, buruzagien kontrako eraso selektiboekin jarraituz, Israelek Ali Larijani hil zuen, Irango segurtasun nazionaleko goi arduradun nagusia.    

## Hasierako operazioa 
2026ko otsailaren 28an, Ali Khamenei, Irango buruzagi gorena, hil zuten Teheranen, Irango goi-mailako funtzionarioen kontra Israelek zuzendutako aire eraso batzuen barruan. Khameneiren heriotza martxoaren 1ean baieztatu zuen Irango Gobernuak. Hilketa Estatu Batuen eta Israelen arteko operazio baten jazo zen. Ameriketako Estatu Batuek **Furia Epiko** () izendatu zuten aipatu operazioa, eta Israelek, berriz, **Lehoi Orrolaria** ().

Erasoaldia gertatu zen Iranek eta Ameriketako Estatu Batuek Iranen programa nuklearraren inguruan aldebiko negoziazioak izaten ari ziren bitartean. Hasierako erasoetan, Ali Khamenei aiatola handia, Irango Islamdar Errepublikako estatuburua, hil zuten Teheranen. Khameneiz gain, Iranek Mohammad Pakpour Islamdar Guardia Iraultzailearen komandantea eta Ali Xamkhani Defentsako Kontseilu idazkaria hil zituztela baieztatu zuen. Mojtaba izendatu zuten Ali Khameneiren ondorengo. Haren semea, alegia. Trumpek berehala egin zion mehatxu hari ere. Mojtabak bere aita baino gogorragoa zen, hala arlo moralean nola militarrean.

## Gatazkaren zabalpena 
### Iranen kontrako misilak, eta erantzuna 
Operazioa Khameneiren eta beste irandar buruzagien erailketan bukatuko zela pentsatu bazen ere, suntsipena zabaltzen joan zen. Agintari erasotzaileetako batek, Donald Trump AEBko presidenteak, adierazi zuen Irango gerrak lauzpabost aste iraun zezakeela, «baina askoz luzeago ere bai». Iranen aurkako erasoak biktima zibil ugari eragiten hasi ziren. Esaterako, Israelek edo AEBk Minab hiriko haurren ikastetxe bat bonbardatu zuen, gutxienez 153 pertsona erailez, Irango autoritateek emandako datuen arabera. Egun batzuetara, egiaztatu zen AEBk egin zuela erasoa, eta biktima hilak 180 inguru zirela, gehienak neskatoak.  

Luze gabe, gatazka militarra zabaldu egin zen. Iranek erasoei erantzun zien, Ameriketako Estatu Batuek eta Israelek Ekialde Hurbilean dituzten zenbait interesi misilak jaurtiz. Egun batzuen buruan, Israel Beirut bonbardatzen ari zen, eta 65.000 pertsonak desplazatu behar izatea eragiten. Irandarrek, bestetik, Turkiari eta Irakeko zein Kuwaiteko AEBren baseei egin zieten eraso. Martxoaren 4rako, Israelen eta AEBren erasoek 1.075 pertsona hil zituzten Iranen, eta 72 Libanon, bertako Osasun Ministerioaren arabera. Trumpek erregimenaren errendizio baldintzagabea erreklamatu zuen. 

Israelek eta AEBk, iragarri zuten fase berri batean sartu zirela, eta Iranen azpiegiturei gogor eraso egingo zietela. Martxoaren 8an, Israelgo Defentsa Indarrek (IDF) Teherango Mehrabad aireportuari eraso egin, eta gutxienez hamasei gerra hegazkin txikitu zituen; gainera, AEBk Qeshm uharteko gazgabetze instalazioa suntsitu zuen, eta 30 herri urik gabe utzi, irandar agintariek salatu zutenez. Gainera, Israelek lau erregai biltegiri egin zien eraso, sutan jarri, eta hodei toxiko erraldoi bat zebilen Teheran gainean. Teherango egoiliarrek adierazi zuten kaleak sutan zirela eta gaua egun bihurtu zela zirudiela.

Turkia, Azerbaijan and Zipren zenbait misil eta drone erori ziren. Irani egotzi zitzaizkion eraso horiek, baina irandar agintarien bozeramaileek ukatu egin zuten erantzuleak zirenik. Aldiz, bandera faltsuko operaziotzat jo zituzten. Zehazki, Zipreren kontrako erasoak europar erreakzio bat eta itsasontzi militarren defentsa mekanismo bat eragin zuen, frantses, italiar, espainiar eta greziar operazio baten bidez. Martxoaren 11n, Trumpek adierazi zuen gerra amaitua zela, eta Iran zein bere armada, ia erabat, suntsituak izan zirela. Gerrako laugarren astearen hasieran, AEBko presidente horrek 48 eman zion Irani Truth Social bere sare sozialean Ormuzko itsasartea irekitzeko, bestela «Irango zentral elektriko guztiak suntsituko» zituela.

Gerra hasi eta hiru astera, Irango agintariek 1.200 hildakotik gora zenbatu zituzten Israelen eta AEBren erasoen ondorioz, 3.000tik gora Human Rights Activists in Iran GKEaren arabera, gehienak zibilak; Libanon, berriz, martxoaren 2an Hezbollah milizia xiita libanoarraren kontra oldartzeari ekin zionetik, Israelek 1.021 pertsona hil ditu, eta 2.641 zauritu. Erasoek eta kontraerasoek segitzen zuten bitartean, martxoaren hondarrean, Yemengo huthiek iragarri zuten Irango Gerran sartuko zirela, Israeli lehen aire eraso bat eginez, nahiz eta israeldar defentsa sistemek geldiarazi omen zuten estatu horren hegoaldean, jomugara baino lehen. Huthiek «Irango Islamiar Errepublikaren eta Libanoko, Irakeko eta Palestinako erresistentzia fronteen aldeko operazio militarra» deitu zioten. 

Hilabete osoan, irandar armadak AEBren hainbat radar sistema jo edo suntsitu zituen Pertsiar Golkoko AEBren baseetan eta, are, erasoetako batean, irandar erasoek KC-135 erregai tanga hegazkin ugari kaltetu zituzten, beste hegazkin batzuk airean erregaiz hornitzen dituztenak. Kaltetutako hegazkinen artean zen E-3 Sentry radar hegazkin sofistikatua (AEBk hamasei ditu indarrean), 270 milioi dolarreko aparatua, galera larritzat hartua. 

### Energia azpiegiturak jopuntuan 
Trumpek adierazpen horiek egin eta aldi berean, ordea, Iranek petroliontzi atzerritarrei gogor egin zien eraso, Irakek bere portu operazioak geldiarazi zituen, eta Israelek Beirut bonbardatzen jarraitzen zuen. Hiru egun geroago, Munduko Immigrazioaren Erakundeak jakinarazi zuen martxoaren 2tik 1.000.000 bat herritar desplazatu zirela beren bizilekuetatik Libanon. Martxoaren erdialdean, Israelek ezusteko mugimendu larri bati ekin zion: Hego Pars uhartea bonbardatu zuen, Iranen gas hobi (aztarnategi) biziki garrantzitsua. 

Erasoak Qatar amorrarazi zuen, pausoa biziki arriskutsutzat jotzen baitzen energia azpiegiturei eraso egitea, eskalada are larriago baten ataria. Irango Guardia Iraultzaileak promes egin zuen erantzun egingo zuela, eta horixe egin zuen hurrengo orduetan, misilak jaurtiz eskualdeko findegiei eta hobiei, zehazki Qatarko findegi baten kontra. Trumpek mehatxu egin zuen Iranek energia azpiegiturak bonbardatzen jarraituz gero «masiboki» suntsituko zituela Persiar golkoko gas hobia, «inoiz ez bezala»: «AEBk Iran mapatik desagerrarazi du», esan zuen. Faith Birol Munduko Energiaren Agentziaren bozeramaileak adierazi zuen energia instalazioen eraso horiek munduko energia segurtasunerako inoizko arrisku krisi larriena sortu zutela: «Bi petrolio krisi eta gasaren hondamendi» bat adina.

Martxoaren 22an, Israelek eta AEBk Natanzko instalazio nuklearrari eraso egin ziotela salatu zuen Iranek, eta indartsu erantzun zuen: bost misil sorta bidali zituen biharamunean Dimonako zentral nuklearrera, eta 40 lagun zauritu. Toki hori funtsezkoa da Israelen programa nuklearrarentzat. Gainera, Israel hegoaldeko Arad hirian ere, bonbardaketek 59 zauritu eragin zituzten orduetan.   

## Israelek egindako erailketa selektiboak 
Israelek, Gazako genozidioa hasi zuenetik, Ekialde Hurbileko erakunde eta estatuetako buruzagi etsaiak airetik erailtzeko taktika militar bati ekin zion, hilketa selektiboak direlakoak. Otsailaren 28an, Ali Khamenei hil zuen, *Furia Epikoa* operazioaren lehen erasoaldian, baita beste hainbat buruzagi ere (ikus gorago). Martxoaren 17an, Israelek iragarri zuen Ali Larijani Irango segurtasun nazionaleko buruzagi nagusia eta Gholamreza Soleimani Basij milizia paramilitarreko buruzagia hil zituela gaueko bonbardaketetan. Iranek misilak jaurtiz erantzun zion Israeli, eta «100 helburu militar eta segurtasun helburu baino gehiago» jo, irandar agintarien arabera. Gainera, baieztatu zuten Larijanik hilik zegoela.  

Biharamunean, Israelek iragarri zuen Esmaeil Khatib hil zuela, Teheranen kontrako misil jaurtiketen sorta berri baten ondorioz. Aldi berean, Israel Katz Israelgo Defentsako ministroak adierazi zuen garaipen erabakigarri baten atarian zeudela, eta jarraitu egingo zutela Irango buruzagi garrantzitsuak hiltzen. Bada, ia berehala Irango Guardia Iraultzaileko bozeramaile batek, Ali Mohammad Nainik, azaldu zuen misilak egiteko kapaz zirela artean ere, Netanyahuren adierazpen batzuk gezurtatuz, baina hori esan eta luze gabe Irango zenbait hedabidek zabaldu zuten bozeramaile hori hil egin zutela aireko eraso batean (martxoaren 20an); datu hori Irango Guardia Iraultzaileak berretsi zuen. 

Martxoaren 19an, prentsaurrekoan, Netanyahuk *moztutzat* jo zituen Irango erregimenaren buruak. Egun gutxiren buruan, Israelgo Gobernuak adierazi zuen Alireza Tangsiri itsas komandantea hil zuela aire erasoan, ustez Ormuzko itsasartea ixtearen arduraduna.   

## Ekonomiako oihartzuna 
Gerra luzatzeak, hondamen humanitarioez gain, berehala ekarri zituen ondorio ekonomikoak. Kanpaina militarrak energiaren prezioen igoera hauspotu zuen, eta ziurgabetasuna nagusitu zen berehala munduko kapitalismoaren foroetan. Izan ere, krisiaren lehen egunetan, ia eten egin zen Ormuzko itsasartea, eta bertatik igarotzen da, hain zuzen, munduko petrolio ekoizpenaren bosten bat. 

Martxoaren 9rako, guztiz etenda zegoen itsasarte hartako erregai garraioa. Orduan, mundu osoan prezioen gaineko tentsioa eta kezka areagotu ahala, Donald Trump AEBko presidenteak adierazi zuen AEBk Iranen kontrako 3.000 jomugari egin ziola eraso, eta «gerra bukatu samarra» zegoela. Ondorioz, AEBko upel bete petrolioaren prezioa % 13,7 jaitsi zen. Aldiz, Israelen, gerraren aldeko joera indartsu jarraitzen zuen aldi berean, eta horrek ez zuen laguntzen gerra ahultzen. Israelgo lehen ministro Netanyahyk adierazi zuenez, «gerrak guk irabazi arte jarraituko du».   

Krisi honetan, petrolioaren prezioak gaina jo zuen 2022ko Ukrainako inbasioa hasi zenetik. Egun horretan bertan, Trump Errusiako Putinekin mintzatu zen, Iranen aliatu oso hurbila. Bada, martxoaren 13an, AEBko presidente horrek kendu egin zuen Errusiari petrolioa erosteko debekua hilabetez, nolabait ere prezioetan eragiten ari zen igoera arintzeko. Kezkak piztu zituen berehala Ukrainaren babeslearen artean. Hala ere, gerra ez zen bukatu, Ormuzko itsasarteak itxita jarraitzen zuen, eta petrolioaren prezioak goranzko joerari eutsi zion. AEBko Gobernuaren hurbileko iturriek eta zenbait kazetak estimatu zuten gerra 2.000 milioi euro kostatzen ari zitzaiola AEBri egunero.

## Iritzi publikoaren eta nazioartearen erantzuna 
Hala Donald Trump nola Benjamin Netanyahu, Iranen kontrako erasoen erantzuleak, beti hartu dute kontuan Iranen kontrako erasoek beren herrialdeetako iritzi publikoan duten oihartzuna. Khameneiren hilketa baino egun bat lehenago Al-Jazeeran argitaratu inkesta batek azaleratu zuenez, estatubatuarren ehuneko handiago batek babesten zituen palestinarrak, israeldarrak baino, Gazako genozidioaren aurretik ez bezala. 2026ko otsailaren 28tik martxoaren 1era Reuters agentziak eta Ipsosek AEBn egin inkestak erakutsi zutenez, estatubatuarren lautik batek baizik ez zuen ongi ikusten Iranen kontrako erasoak.

Besterik ziren gauzak israeldarren artean: martxoaren 9an Israeli buruz argitaratu inkestak erakutsi zuen Irango Gerraren aldeko iritzia gailentzen zela israeldarren artean, % 82, eta israeldar juduen % 74k uste zuen Benjamin Netanyahu egokia zela operazio hori zuzentzeko. Hala ere, Gerra hasi eta hilabetera, haren kontrako kale protestak izan ziren Israelgo Tel Aviven, Haifan eta beste zortzi hiritan. Ehunka manifestari atera ziren kalera, baina poliziak gogor zapaldu zituen, eta atxiloketak egin. 

Ia aldi berean, AEBko hainbat hiritan milaka manifestari atera ziren kalera Trump administrazioaren kontra, *No Kings* goiburupean ('Erregerik ez'). Antolatzaileen arabera, zortzi milioi inguru atera ziren. Protesta egiten zuten ez soilik Irango Gerraren aurka, baita immigrazioari buruzko errepresioaren eta bizitzaren kostuaren gorakadaren kontra ere. Antzeko protestak izan ziren Europan eta Amerikako beste hainbat hiritan ere.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Venezuelaren aurkako estatubatuar erasoa (2026)

## Kanpo estekak 
*  Jeffrey Sachs AEBko nazioarteko adituaren analisia (2026ko martxoaren 11) , III. Mundu Gerra hasteko arriskuaz