Gipuzkoa erromatarren garaian

[thumb|[Higerko brontzeak, Oiasso Erromatar Museoan, Irun.]]
**Gipuzkoa erromatarren garaian** Antzinako Erroma lurraldera iritsi zenetik Mendebaldeko Erromatar Inperioaren erorialdia gertatu zen arteko garaia da. XX. mendera arte Gipuzkoa eta Bizkaia erromatartzerik gabeko eskualdetzat hartzen ziren, eta *Saltus vasconum* izena erabiltzen zen, konkistatu gabeko eremu gisa. Hala ere, XX. mendearen amaieratik egindako aurkikuntzek eta historiografian egondako aldaketek frogatu dute Gipuzkoan Erromatar Inperioaren presentzia nabaria izan zela.

Oiasso baskoien hiriak (gaur egungo Irunen), kostaldeko hainbat establezimenduk eta Via Maris izenekoak, Tarraco-Oiasso galtzadaren azken zatiak, Aiako Harriak eta haren inguruko meatzaritzak, eta barduliarren zein baskoien parte-hartze militarrak, erromatartzearen zantzuak ematen dituzte. 

## Aurrekariak: Burdin Aroa 
thumb|Basagainen aurkitutako brontzezko fibula.
Burdin Aroa Gipuzkoan aldaketa garaia izan zen, Neolitoa Gipuzkoan garatu osteko lehen abeltzain eta nekazarien, eta metalgintzaren hazkuntzarekin bat, lehen herri harresituak finkatu ziren, batez ere Oria ibaiaren arroan. Herri horien barnean jarduera ekonomikoa zegoen, nekazaritza, abeltzaintza eta metalgintzari lotuta. Han-hemenka beste etxalde batzuk ere egongo ziren, eta basogabetzea abiatu zuten, abereen elikadura eta nekazaritza lanak lortzea errazteko.

Orain artean zortzi bizileku aurkitu dira: Buruntza (Andoain), Basagain (Anoeta), Intxur (Albiztur-Tolosa) eta Murumendi (Beasain) Oriaren haranean; Munoaundi (Azpeitia-Azkoitia) Urolarenean; Moru (Elgoibar) eta Murugain (Arrasate-Aretxabaleta-Aramaio) Debarenean; eta Akutu (Bidania-Goiatz-Errezil) Hernioko mendigunearen inguruan. Hala ere, baliteke beste batzuk ere egotea. Kasu guzti-guztiotan bertako erliebearen ezaugarriez baliatu ziren defentsarako bertako biztanleak, horien osagarri harresiak egin zituzten, eta zenbaitetan lubanarroez osaturik, gainera. Oinplanoetan ere forma asko hartzen dituzte, neurri handi batean kokapenaren eraginagatik, nahiz taldearen ezaugarriekin eta berorren jarduerekin ere halako lotura bat baduten: forma kurbatu askotarikoak dira nagusi, obalak ere ageri dira kasu batzuetan, eta lerro zuzenak ere ikusten ditugu, esparruetako trazatu handienak mugatuz

Herri harresituetatik kanpo ere jendea bizi zen, eta pentsa daiteke etxalde modukoak egongo zirela, bai eta beste lanbide batzuei lotutakoak. Ez dakigu egurrezko hesiak, edo oholen bidezko nolabaiteko babesak izango ote zituzten, horien hondarrak aurkitzea oso zaila baita, baina ezin dugu aukera baztertu. Hala ere, aire libreko bizilekuak aurkitzea zaila da, landare-geruzagatik, oso xumeak zirelako, edo gure herrien azpian daudelako. Aizarnan egindako ikerketa batean ikusi da K.a. I. mendeko okupazio bat egon zela gaur egun herrigunea dagoen leku berean. Burdin Aroko adibide gisa har daiteke Azkoitin 2003an aurkitutako Altamirako aztarnategia, burdina lantzeko gune metalurgikoa bide zena. Eta, bien artean, Txalintxo mendian, Burdin Aroko beste egitura bat aurkitu da, erabilera zehaztea zaila bada ere. Burdina lantzeko beste egitura bat Oiartzungo Aizegain da, Bigarren Burdin Aroan datatu dena. Oiartzunen bertan, estazio megalitiko batetik hurbil, Buluntxuko habitata dago, irekian zegoen bizilekua, etxolagune moduko bat. Etxola horiek lotzeko burdinazko iltzeak aurkitu dira.

## Erromatarren iritsiera 
Ez dakigu zehazki noiz eta nola gertatu zen gaur egun Gipuzkoan den lurraldearen konkista, iturriek ez baitute aipamenik egiten. Estrabonen arabera, Deba ibaiaren ekialdeko gipuzkoar zatian karistiarrak bizi ziren, Debatik Pasaia ingurura barduliarrak, eta Pasaiatik Bidasoara baskoien lurraldea zen. Baina barduliarren hiri nagusiak aipatzen direnean, horietako asko hegoaldean daude, Arabako Lautadan. Eskualdea erromaren esferapean sartu zen Sertoriok K.a. 76an Luzio Kornelio Silaren gobernuaren aurka egin eta matxinatu zenean. Erromako Senatuak Ponpeio bidali zuen Hispaniara, eta hor aipatzen du Tito Liviok lehen aldiz baskoiak. Sertorioren gerraren garaian gatazka egon zela badakigu, eta Ponpeiok hor sortu zuen Pompaelo (Iruñea) hiri gisa. Handik gutxira sortu bide zen Oiasso (Irun) portu gisa, eta Tarraco-Oiasso galtzada eraiki zuten. 

K.a. 26tik K.a. 19ra Kantabriar Gerrak izan ziren. Augustok gidatutako gudarosteek (7 legio) *callici*, *astur* eta *cantabri* herriak garaitu zituzten. Gerra horietan hornikuntza lortzeko,  baskoien lurraldean aritu ziren, eta barkuz ere ibili ziren. Pentsatzekoa da, beraz, garai horretan Gipuzkoako eremua jada euren kontrolpean zegoela, ez baitzen gudurik egon bertan, eta ez zutelako iturriek ezer ere aipatu. Bi urte lehenago, K.a. 28 eta K.a. 27 artean akitaniarren lurraldeak konkistatu zituzten Galietako gerretan, eta baliteke hor ere barduliarren zein baskoien lurraldeak kontrolpean hartzea. Galiako gerren baitan autrigoien Deobriga (Miranda Ebro) eta Uxama Barca kontrolpean hartu zituztela dirudi, Bilbo inguruko lurrak ere kontrolatu ahal izateko, ondoren itsasoko hornikuntza lasaia lortze aldera, argitzen zaila dena, baina indigenen segada gisa ere interpretatu dena. Barduliarren aipamenik ez dago inon, baina tarte horretan erromatarren eskuetan geratu zela ondoriozta daiteke. Kantabriar gerretan agertzen ez direnez, ez dago argi kolaboratu ote zuten, edo, besterik gabe, euren lurraldea erabili ote zen probisiorako, erresistentzia aukerarik gabe. Burdin Aroko kastroak garai horretan utzi zituztela ematen du, egin diren datazioen arabera. Datu gabezia horrek eztabaida historikoa sortu du, adibidez Arnaut Oihenartek erromarekin kolaboratu zutela zeritzon, baina Esteban Garibaik kontrakoa, liskartsua izan zela idatzi zuen. Gipuzkoako armarriaren azpian agertzen den *Bardulia nunquam superata* bigarren ildo horren ondorio da, foralismoaren iritsierarekin Gipuzkoa inoiz konkistatua izan ez zela barreiatu baitzen.

## Erromatar boterearen zabalpena 
[thumb|[Oiasso Erromatar Museoaren barnealdea. Oiasso zen erromatarren garaiko gunerik garrantzitsuena Gipuzkoan.]]
Behin Akitania eta baskoien lurraldeak kontrolpean izanda, erromatarrek interes handia izan zuten Mediterraneoa eta Kantauri itsasoa bere distantziarik laburrenean batzeko. Dagoeneko Tarracotik Ilerda eta Oscara zihoazen bideak existitzen ziren, eta hortik hedatu zuten Tarraco-Oiasso galtzada izango zena. Bidasoaren bokalean, Burdigalatik kostako bidetik, Oiasso sortu zuten, hasieran portu gisa. K.a. 20 eta K.a. 5 artean Ateio Mahes Pisako buztingilearen platerak iritsi ziren jada Oiassora, Herakla izeneko esklabo batek egina. Augustoren heriotzaren ostean Tiberio, Kaligula, Klaudio eta Neron etorri ziren, interesa zutenak euren esparruak Kantauri itsasoan zehar hedatzeko. Hor sortu bide zituzten lehenengo *cetariak*, horietako bat Getarian. Vespasianok Flaviobriga sortu zuen (Castro Urdiales), eta horrek beste bultzada bat eman zion itsasoko bideari. Erromatar aurriak aurkitu dira Hondarribian, Pasaian, Donostia eta Zarautzen, eta litekeena da erromatarrek portu natural gehiago erabiltzea, Orio, Zumaia, Deba eta Mutriku. Bertan ez da oraindik hondarrik aurkitu, hala ere. Izena bera eztabaida iturri bada ere, Zarautz eta Getaria arteko eremua iturri klasikoak esandako Menosca izan litekeela aipatu da. Zarautzen Andre Mariaren Zeruratzearen parrokiaren azpian aurkitu dira Burdin Aroaren gaineko eraikinak eta Getarian ugariak dira elizaren inguruan aurkitutakoak.

thumb|Arditurriko meatzeak.
Erromatar boterearen zabalpenarekin, okupazioa eta baliabideen ustiaketa herrialdearen barnealderantz mugitzen hasi zen. Guztietan nabariena Aiako Harriak eta bere baliabide mineralen erabilpena da, *Saltus vasconum* deitutako eremuan. Arditurriko erromatar meatzeak Aiako Harrien arbela guztietan zehar daude, eta ez soilik Arditurrin. Zilarra, beruna eta beste mineral batzuk ustiatzen ziren bertan, Oiartzun, Irun, Lesaka eta Bera hartzen dituen eremu zabal batean. Arditurrirekin batera, Oiassotik gertu zeuden San Fernando, San Narciso eta Belbio izeneko meatzeak ere ustiatzen ziren. Guztira, gaur egun 70 meatze baino gehiago ezagutzen dira, 30 inguru Irunen, eta 40tik gora Oiartzunen. Arditurriri dagokionez, antzinako deskribapenen arabera, 46 galeria eta 82 putzu zeuden kanpoaldean, eta barne zulaketa ugari. Denetara 15-18 kilometro galeria zeuden. Hainbat egileren kalkuluen arabera, meategi horretan egindako indusketa lanetan (ia bi milioi metro kubo lur mugitu ziren) 400-600 gizon behar izan ziren, egunero-egunero lanean, 200 urtez. Galeria zaharretan *terra sigillata* kopuru handiak aurkitu dira (alegia, erromatar zeramika), eta baita kriseiluak eta txanponak ere, Augustoren garaietatik K. o. II. menderainoko kronologiarekin. Meatzaritza Aiako Harrietatik kanpo ere hedatzen zen, adibidez Etxola errekan (Hernani), Berostegin (Legorreta), Kataberan (Legazpi), Arritzagan (Aralar), Udalaitzen (Arrasate), Andazarretan (Aia) edo Zerain-Mutiloako meatzeetan.

Mineralak sortutako ondasun guztiari esker, Oiasso finkatu zen esportazio zein inportaziorako gune gisa. Egun Tadeo Murgia kalea dagoen lekuan portu handi bat zegoen. Kai-muturra gaurko Santiago kalean, harri-lubetaz eraikia eta 4 metroko zabalerakoa. Portuak harrizko lau plataforma zituen, mailakatutako nasa bat baitzen, estuarioaren barnealdean babestua. Estuarioko lohiari esker, zurezko egiturak ere mantendu dira, baita hainbat landareren hezurrak, zurezko orraziak edo sokak ere, informazio oso baliotsua ematen dutenak. Arrantza portu gisa funtzionatzen zuen, baina Bizkaiko golkoko inportazio eta esportazio gune garrantzitsua zen, Akitania, Ebro harana, Afrika eta beste hainbat lekutako materialak aurkitu baitira bertan. Portuak lotura egiten zuen Galiako beste batzuekin (Burdigala, Gesoriacum), baita Britaniako Lugdunumekin ere. 

thumb|Zarauzko parrokiaren azpiko erromatar eraikinen arrastoak.
Meatzaritza gune nabarmen horretatik haratago, probintziako beste gune batzuetan zehar hedatu ziren erromatar garaiko eraikinak. Burdin Aroko Santiagomendiren gainean I. mendeko erromatar zeramikak daude, nahiz eta badirudien data horretan herri harresitua hustu zela. Antzeko egoera proposatu da Goiburuko San Estebanerako, Andoainen. Zarautzen barnealdean Arbiun dago, siderurgiara dedikatutako gune txikia eta Elkano auzoko kanposantu zaharrean ere erromatar hondakinak daude; Leintz-Gatzagako gatza ustiatzeko gunea sortu zen Eskoriatzan; Zegamako San Pedron LA(R)IVIVS-i eskainitako hilarri bat aurkitu da. Baliteke beste hainbat herritan lehen okupazioak gertatzea, Aizarnan egindako ikerketa batean ikusi den bezala: hor, Burdin Aroaren amaierako gune baten gainean jada erromatar garaiko zeramika aurkitu da. Ikerlarien hipotesiaren arabera, Aizarnakoa ez da kasu isolatu bat, landa-inguruko okupazioaren oinarrian erromatar gune txikiaren froga baizik.

### Banaketa administratiboa 
Administrazioaren ikuspegitik, erromatarrek *provinciae* deitutakoen bidez egituratzen zituzten konkistatutako lurraldeak, hasiera batean botere militarraren arabera, jeneral erromatar baten esku zegoen lurraldea izendatzeko. Denborarekin, banaketa horiek gobernadore baten esku zeuden lurraldeak izendatzeko erabili zen. Erromatarrek Hispania bi zatitan banatu zuten, Hispania Ziterior, Mediterraneotik gertu zegoena, eta Hispania Ulterior, urrunago zegoena. Gipuzkoa Hispania Ziterior edo Hispania Tarraconensis barruan sartu zen, Tarraco hiriburu. Hispanian, hala ere, ezohiko gauza bat gertatu zen, eta antolaketa juridikoa aldatu zuten erromatarrek, *conventus* izeneko unitatea sortuz. Barduliarrak eta mendebaldeko karistiarrak *Conventus Cluniensis*aren barruan geratu ziren, Clunia hiriburu (Coruña del Conde, Burgos); baskoiak, eta eurekin batera Oiasso, *Conventus Cesaraugustanus* barruan geratu ziren, hiriburua Caesaraugustan (Zaragoza).

### Parte-hartze militarra 
[thumb|[Andrearriagako estela, Oiartzunen aurkitua. Zaldizko bat ageri da bertan.]]
Erromatar boterearen zabalpenaren beste ezaugarri bat herritarrek indar armatuetan parte-hartzea zen. Parte-hartze horrek onurak zituen soldaduentzat, lurrak eta erromatar herritartasuna lortzeko bidea zelako, behin zerbitzua amaituta; hala ere, armadan parte-hartzea inposatutakoa ere izan liteke. Kornelio Tazitok esaten du Galbak Neronen aurkako matxinadan kohorte baskoi bat errekrutatu zuela, eta batabiarren eta germaniarrek Julio Zibilisen matxinadaren aurka aritu zirela 69. urtean, gutxiago izanda ere, izu handia sortuz.

Britainian zerbitzatu eta gero Mauritaniara eraman zituzten baskoi horiek, eta hortik berriro Britainiara. Bertan batu zitzaien *Cohors I Fida Vardullorum milliaria* kohortea, barduliarrek osatuta. 275ean amaitu zen egoera hori, baina 276an frankoek eta alamanek berriro ere zeharkatu zuten Rhin, eta anabasa handitu. Garai horri egozten zaizkio kobazulo batzuetan aurkitutako txanpon-altxorrak. 284an Dioklezianok inperioaren antolaketa aldatu zuen, *dioceses* (probintzia) kopurua bikoiztu, eta Hispania Ziterior hirutan zatitu zuen: Gallaecia, Hispania Carthaginensis eta Hispania Tarraconensis. Gipuzkoa osoa Tarraconensisen geratu zen. Baina beste aldaketa garrantzitsu bat izan zen: Hispania Ulterior ere bitan zatitu zen, eta Lusitaniako eta Hispania osoko hiriburua Emerita Augusta izendatu zuten (Mérida). Era berean, Galietako hiriburua Augusta Trevirorumen (Treveris) ezarri zen. Hortik aurrera Mendebaldeko bide nagusia Merida eta Treveris artekoa izango zen. Frantzia hegoaldeko Vienako diozesiarena Bordelen zegoenez, *Ab Asturica Burdigalam* bideak garrantzi militarra irabazi zuen. Eskulanaren prezioa igo zen, eta Oiassoko meak jada ez ziren hain emankorrak, ez errentagarriak ere. Esportaziorako material handiegirik gabe, Oiassoko portuak garrantzia galdu zuen, eta zati batzuk erabiltzeari utzi zitzaien, baita termak ere, eta beste batzuetan merkataritza nabarmen apaldu zen. III. mendeko krisialdian Septimio Severoren osteko enperadoreek Afrikako probintziak hobetsi zituzten, eta horrek sortu zuen Afrikatik etorritako materialen igoera. Oiasson ikus daiteke, baita Iruñean ere.

Baina Oiassoren dekadentzia ez da Gipuzkoako beste eremuetan gertatu zena. Zarautz eta Getariako eremuan garapen handiena mende krisiaren osteko mendean gertatu zen, itsasoko jarduera areagotuta, eta barnealdean ere eraikin industrialak hobetuta. Zarautzen Konstantino I.a Handiaren lau txanpon ere agertu dira, motibo militarrak dituztenak, eta frogatzen dutenak Gipuzkoako kostaldea Inperioaren dinamika politikoan txertatuta zegoela. Berrantolaketa administratiboak Akitania, Galia, Britania eta Germaniako kostaldeak biziberritu zituen, eta Hispaniako probintziak IV. mendean zehar hobekuntza izan zuten. Getarian Galiatik etorritako buztingintza bereziak aurkitu dira. Eta izan abeltzaintzagatik, gatazketatik babesteko leku ona zirelako edo erabilera sinboliko-erlijiosoa zutelako, kobazuloak berriro okupatzen hasi ziren. Jentiletxeta II (Mutriku), Ermittia (Deba), Ekain IV (Deba), Amalda (Zestoa), Aitzgain, Arrikrutz eta Anton Koba (Oñati), Intxumurtegi (Tolosa) eta Iruaxpe III (Aretxabaleta) okupazio berriro horren lekuko izan ziren. Urteagak eta Arcek proposatzen dute Demeterren gurtza izan litekeela, eta euskal mitologian kobazuloen esanahiarekin lotzen dute.

### Kristautzearen gaineko zalantzak 
Ez dakigu noiz iritsi zen kristautasuna Gipuzkoara. IV. mendean baditugu Donezteben eta Donamarian kristautzearen lehen aztarnak, agian Oiassotik iritsita. Baina ez dugu beste zantzurik garai horretako egoeraren inguruan. Baskoien lurraldean, hegoaldean, oraindik tradizio erromatarrek iraun zuten: *Historia Augusta*k dioenez (agian faltsua da), IV. mendean baskoiak ornitomantzian iaioak ziren. Aretxabaletako Irauxpe IIIn *sigillata* paleokristaua aurkitu da, antza V. mendekoa. Calagurris hiri baskoian San Emeterio eta San Zeledonio IV. mendeko martiriak daude. Azkoitiko Iraurgiko San Martinen aurkitu dira VIII. mendera arteko kronologia duten errekuntza errituak, ez zirenak Gipuzkoan desagertu harik eta Karlomagnok *De partibus Saxoniae* bidez debekatu zituen arte. Nolabaiteko jarraikortasuna izan zuen kultura zaharrak Gipuzkoako hainbat lekutan, eta badirudi kristautzea geldoa izan zela. Horren beste adibide bat San Amandorena izan zen, VII. mendean Pirinioetan baskoiak kristautzen saiatu zena, baina bertan behera utzi zuena, bera karikaturizatzen zuen mimo bat agertu zelako.

### Mendebaldeko Erromaren erorialdia 
Ez dago datu nahikorik ezagutzeko zer gertatu zen Gipuzkoan V. mendetik aurrera, nahiz eta alderdi askotan badirudien iraunkortasuna eta jarraipena zela nagusi. Oiasso V. mendean abandonatu zen guztiz, eta Getaria eta Zarauzko eremuak atzeraldi nabaria izan zuen, gutxienez VII. mendera arte. 407an Konstantino III.ak altxamendua egin zuen Britanian eta laster konkistatu zituen Galia eta Hispania. Honorio enperadorearen jarraitzaileak garaitu ostean, Pirinioen babesa bere tropei eman zien, bertako biztanleak haserretu zituen mugimendua, tradizioz eginkizun hori eurena baitzen. Interesgarria da Hidaziok *barduliar* hitza erabili zuela, oraindik ere kontserbatzen zen etnonimo bat. Hortik aurrera ez dira berriro ere agertu, eta *baskoi* izen orokorra erabili zen euskal lurretan bizi zirenak izendatzeko, bestelako zehaztapenik gabe. Badirudi kostaldeak oraindik bazuela aberastasuna, eta piratek arpilatzea oraindik aukera bat zela. Bizirik zegoen merkataritza horren parte, Bidasoa bokalean aurkitu dira VI. eta VII. mendeetako ardo anfora batzuk, baina testuingururik gabekoak dira, eta interpretatzen zailak. Badirudi Konstantinoplak oraindik Frankoen Erresumarekin harreman komertziala zuela, eta noizbehinka igaro ziren Gipuzkoako kostaldetik itsasontziak.

Beste arazo historiografiko bat bagaudak dira. Tradizioz, euren independentziaren alde borrokatzen ziren euskal matxinatu gisa agertu dira, eta badago barduliarren eta baskoien arteko mugan identifikatu zen gudu bat, *Aracaeli*n, Uharte Arakil gisa maiz aipatu dena. Hala ere, identifikazio hori zalantzan jarri dute ikerlari batzuek, eta Corellatik gertu eta Gipuzkoatik oso urrun dagoen Araciel proposatu dute. Uharte-Arakil balitz Aracaeli hori, orduan Ab Asturica Burdigalam zaintzen zuten *rustici* edo milizia lokalen altxamendu baten aurrean geundeke. Gainera, V. mendeko testuinguruan bagaudak ez ziren nekazarien matxinada bat, III. mendean bezala. Irakurketa baten arabera, sueboek Tarraconenseren aurka egin zuten mugimendu espantsionista baten parte ziren, eta baskoiek horren parte egin izan balute, sueboen aldeko eta erromatarren aurkako zirela esan nahi luke, beste inon aipatzen ez den gertakaria, eta baskoien independentzia nahiarekin lotu ezin daitekeena. Baina erromatar boterearen erorialdiaren ostean belaunaldiz belaunaldi Pirinioetako bideak zaindu dituzten milizia lokalak balira, orduan bagaudak *rustici* horien altxamendu bat bide zen, botere militarra lortzeko testuinguruan. Hala ere, inongo testuan ez da aipatzen bagauden altxamendu horrek Gipuzkoan eraginik izan ote zuen, eta Gipuzkoari buruzko isiltasuna handia egon zen hurrengo mendeetan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak