open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nuria Giménez Lorang

**Nuria Giménez Lorang** (Bartzelona, Katalunia, 1976) bartzelonar film-zuzendaria, gidoilaria eta errealizadorea da. Gaudí sariak jaso ditu, baita Goya sari izendapen bat ere.

## Bizitza 
Kazetaritza, Nazioarteko Harremanak eta Zinema Dokumentalaren Errealizazioa ikasi zituen. Hainbat lan mota egin ditu, gehienak zinemarekin eta elkarren artean inolako harremanik izan gabe. Hainbat zinemagileren mintegi eta eskola magistraletan prestakuntza handitu du. Besteak beste, Isaki Lacuesta, Andrés Duque, Virginia García del Pino, Sergei Dvortsevoy, Patricio Guzmán, Wang Bing eta Frederick Wiseman zinemagileak miresten ditu.

### Ibilbidea 
2010. urtean, amarekin bidaiatu zuen Suitzara, hil berri zen aitonaren gauzak jasotzera. Etxeko sotoan, dozenaka karrete aurkitu zituen, familia grabazioen orduak eta orduak zituztenak. Hurrengo 7 urteetan, material horrekin lanean jardun zuen *My Mexican Bretzel* sortzeko. eta,  Gijongo Nazioarteko Zinemaldiaren 57. edizioan aurkeztu zuten film luze horren debuta, Llendes sailaren barruan.

Hiru Gaudí sari eta Goya sarietarako bi izendapen lortu zituen, "alkimia filmiko" ariketa batean.

## Lanak 
* 2019: *My Mexican Bretzel* - zuzendaritza, gidoia eta muntaia.
* 2016: *Kafeneio* (film labur dokumentala) - zuzendaritza, argazkilaritza eta muntaketa.
* 2022: *Bernilina* - Film laburra 

## Sariak 
: **Gaudí sariak**

: **Goya sariak**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errepideko txirrindularitza emakumezkoen munduko txapelketa (23 urtez azpikoa)

**Munduko Errepideko Txirrindularitza Txapelketa emakumezkoen 23 urtez azpiko lehiaketa** 2022tik aurrera egiten dute. 

## Palmaresa 
## Domina-zerrenda historikoa 
* *Wollogong 2022 eta Zurich 2024 txapelketan arteko datuak*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* UCIren webgunea
* 23 urtez azpiko Munduko txapelketa *Mmemoire-du-cyclisme.eu*
Elena Paunero Ruiz

**Elena Paunero Ruiz** (Valladolid, 1906ko irailaren 21a - Madril, 2009ko martxoaren 9a) espainiar botanikari, agrostologo, museoko arduradun eta mikologoa izan zen.

## Ibilbidea 
Elena Paunero Ruiz Valladoliden jaio zen. Madrilen hezi eta prestatu zen, eta batxilergoa San Isidro Bigarren Hezkuntzako Institutuan (IES San Isidro) egin zuen. Historia Naturaleko Espainiako Errege Elkartean sartu zen 1926an, 20 urte zituela. 1926an Natur Zientzien Fakultatean lizentziatu zen, bikain eta aparteko sariarekin, Frantzian ikasketa egonaldi batzuk egin ondoren. Sari bereziarekin doktoratu zen Madrilgo Unibertsitatean, 1929an, eta bertan idatzi zuen laboreen lizuna osatzen duten mikromizetoei buruzko tesia.

Paunerok Erisifal onddoen esporak ernetzeari buruzko esperimentuak egin zituen, eta horien azterketaren ondorioz argitaratu zituen bere ikerketak Historia Naturaleko Errege Akademiaren Buletinean, 1927an. Urte horretan, Madrilgo Errege Lorategi Botanikoko fitografia sailean sartu zen. Kontserbatzaile gisa, Espainiako gramineoak aztertzeari ekin zion. 1948an agrostologiako laborategia sortu zuen, eta bertako buru izatera iritsi zen. 1940tik aurrera, fitografia eta geografia botanikoari buruzko eskolak eman zituen Madrilgo Unibertsitatean, eta 1941etik 1949ra landare-ekologiari buruzkoak ere bai. 1962an, Ruiz Lorategi Botanikoko Herbario Saila zuzentzera pasa zen.

### Liburuak 
* . 1957. *Las andropogoneas españolas*

* -------------------------. 1956. *Las aveneas españolas*

* -------------------------. 1953. *Las agrostideas españolas*

## Ohoreak 
### Eponimoak 
* (Asteraceae) *Centaurea pauneroi* Talavera & J.Muñoz.

* (Poaceae) *Festuca pauneroi* Cebolla, López Rodr. & Rivas Ponce.

* (Poaceae) *Hainardiopholis × pauneroi* Castrov.

* (Poaceae) *Koeleria pauneroi* Ujhelyi.

* (Poaceae) *Schedonorus* *pauneroi*  (Cebolla, López Rodr. & Rivas Ponce) H.Scholz.

* (Poaceae) *Stipa* *pauneroana*  (Martinovský) M.Vazquez& Devesa.

## Erreferentziak 
* «Elena Paunero Ruiz» Landareen Izenen Nazioarteko Indizea (IPNI). Kew Errege Lorategi Botanikoa, Harvard Unibertsitateko Herbarioa eta Australiako Herbario nazionala (ed.).

## Kanpo estekak
Atarrabi & Mikelats

***Atarrabi & Mikelats*** 2020ko Eugène Green franko-estatubatuar zinemagilearen film fantastikoa da.

Euskaraz grabatu eta Donostiako 68. Zinemaldian estreinatu zuten, baina ez Sail Ofizialean, beraz, ez zen Urrezko Maskorra lortzeko lehian izan.

## Sinopsia 
Mari jainkosak Deabruaren esku utziko ditu bi semeak, biak aita hilkorrekoak, hark hez ditzan. Adin-nagusitasunera iristen direnean, batek, Mikelatsek, maisuarekin geratzea erabakiko du; besteak, Atarrabik, ihes egingo du. Baina Deabruak Atarrabiren itzala atxikitzea lortuko du.

## Aktoreak 
* Saia Hiriart : Atarrabi
* Lukas Hiriart : Mikelats
* Ainara Leemans : Udana
* Thierry Biscary : Deabrua
* Pablo Lasa : apaiza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Constance Debré

**Constance Debré** (Paris, 1972ko otsailaren 10a) frantziar abokatua eta eleberrigilea da.

## Biografia 
### Familia 
François Debré kazetariaren (1942-2020) eta Maylis Ibarnegarai modelo ohiaren (1942-1988) alaba da Constance Debré.

Aitaren aldetik, Michel Debréren (1912-1996) biloba da, eta, amaren aldetik, berriz, Jean Ibarnegarairen (1883-1956) biloba. Gainera, Jean-Louis Debré eta Bernard Debré ministro ohien iloba da.

Ondine izeneko ahizpa bat du.

### Gaztaroa eta prestakuntza 
1988an, berak 16 urte zituela, ama hil zitzaion. Hennri-IV lizeoan egin zituen bigarren mailako ikasketak, eta zuzenbidea Parisko Unibertsitatea II - Panthéon-Assas unibertsitatea. 

Ekonomia eta Merkataritza Zientzien Goi Eskolako (ESSEC) 99. promozioan (E99) graduatu zen. 1993an ezkondu zen, hogei urte zituela, eta seme bat izan zuen 2008an, hamabost urte geroago.

### Abokatua 
Lanbidez abokatua izan zen 2010ean, eta François Debré aitarekin batera joan zen 2011n, Parisko Udaleko fikziozko enpleguen auzian aztergai jarria, eta, bereziki, jihadisten hamar bat kasu defendatu ditu. Bere hitz-etorriagatik ezaguna, Parisko Abokatuen Elkargoko Abokatuen Biltzarreko bigarren idazkari hautatu zuten 2013an.

### Maniki eta literatura ibilbidea 
2020ko amaieran, podiumean desfilatu zuen, Paco Rabanne jostunarentzat.

Autobiografia eta autofikzio liburu batzuen ondoren, fikziora jo zuen *Offenses* lanarekin, non aurkezten duen auzoko andre zahar baten hiltzaile gazte bat (sic): *paradisu ororentzat infernu bat*.

## Bizitza pribatua 
2015ean, bere ezkontidea, “bizitza burgesa” eta abokatu lanbidea utzi zituen. “Ihesari” eman zion, eta apartamentu baten jabetzari uko egin, eta, ordutik, denbora osoz da idazle.

Camille Bidault -Waddington bikotekidearekin bizi izan zen.

## Sariak 
* 2005: Prix Contrepoint, *Un peu là beaucoup ailleurs* lanagatik
* 2018: Prix de La Coupole, *Play Boy* lanagatik
* 2020: Prix Les Inrockuptibles, *Love Me Tender* lanagatik, Eric Reinhardtekin berdinduta

## Lanak 
* *Un peu là beaucoup ailleurs*, Monaco-Paris, France, Le Rocher, 2004, 107 or. 
* ''Manuel pratique de l'idéal. Abécédaire de survie*, Monaco-Paris, France, Le Rocher, 2007, 156 or. 
* *Play Boy*, Paris, Éditions Stock, 2018, 160 or. 
* *Love Me Tender*, Paris, Éditions Flammarion, 2020, 192 or. 
* *Nom*, Paris, Éditions Flammarion, 2022, 170 or. 
* *Offenses'', Paris, Éditions Flammarion, 2023, 140 or. .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Debré familia (fr)

## Kanpo estekak
Kamazuleno

**Kamazulenoa** edo **7-etil-1,4-dimetilazulenoa** konposatu organikoa C14H16, formula duena, seskiterpenoen klasekoa. Azulenoaren deribatu ordezkatua da. Fusio-puntu baxuko (25 C) solido urdina da. Hainbat landare-olioen osagaia da, kamamilarena edo asentsioarena esaterako.

Kamazulenoa ezaugarri antiinflamatorioak eta antioxidatzaileak ditu.

## Sintesia 
Kamazulenoa matrizinatik abiatuz biosintetizatzen da.
alt=Chamazulen synthesis|496x496px|erdian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sra. Polaroiska

Alaitz Arenzana eta María Ibarretxe “*Sr Polaroiska en Sillón de Taller*”-en sortzaileak dira. Alaitz Arenzana Ikus-entzunezko Komunikazioan Lizentziaduna da eta María Ibarretxe berriz, Arte Dramatikoan Diplomaduna. Bien arteko kolaborazioak bi mundu hauen elkarreragina ekarri du tarteko espazio bat sortuz. RUEMANIAK taldeko kideak ere badira, zeinak dantza eta arte eszenikoen ikerkuntzaren gainean lanean baitihardu.

## Sariak 
* 2001, Aipamen berezia Nafarroako Ikus-entzunezko Sorkuntzaren Jaialdiari. Iruñea  
* 2003, INJUVE 2003 Ikus-entzunezko Lehen Saria/Espainiako Kultura Ministerioa.
* 2008, Rolling Rollak-Bilbao/Spain Argazkigintza Lehen Saria 
* 2009, Argazki onenaren saria. Merlo jaialdia. Argentina.
* 2009, Astilleroko Udalaren Bideoarte Saria. Kantabria. 
* 2010, Festival der Nationen diploma. Ebensee, Austria. 
* 2011, FIAM saria. Dokumental onena. Turin/Italy 
* 2012, Lehen ERTIBIL saria. Kultura Saileko Ikusizko Artearen Sariak Bizkaiko Foru Aldundia.  
* 2013, Madrilgo 26. Koreografia Lehiaketa (Ruemaniak).

## Banakako erakusketak 
## Talde erakusketak eta zikloak 
## Zinema jaialdiak 
## Bekak eta erresidentzia artistikoak 
## Hitzaldiak eta tailerrak
También hay cielo sobre el mar

***También hay cielo sobre el mar*** 1956ko Jose Maria Zabalza irundarrak zuzendutako film dramatikoa da. Haz Films ekoiztetxearen lehenengo filma izan zen.

T. Goñi de Ayala garaiko zinema-kritikariak arrakasta handia izan zuela berretsi zuen: «Aitortu behar dugu J.M. Zabalzak maila eman ziola bere film-sorkuntzaren pentsamenduari. Pablo Ripollen argazkiak arrantza, zamalanak eta, batez ere, Donostia, Hondarribia eta Pasaiako panoramika ederrak jaso ditu. Oso ondo Los Xey ahots-taldeak interpretatzen dituen abestiak eta Ernesto Halffterren euskal inspirazioko musika».

## Sinopsia 
Itsasoan arrantzan ari den senarra kanpoan dela, armadore batek emakume bat jazarri eta bidegabeki zigortzen du egin ez duen krimen batengatik.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezeizatarren etxea

**Ezeizatarren etxea**, , Argentinako Buenos Aires hiriburuan dagoen italiar estiloko eraikin historiko bat da, San Telmo auzoko Defensa kalearen 1179 zenbakian eta Dorrego plazatik hurbil. Gair egun bertan **Defensa pasanidea** deritzon erosketa pasealeku bat dago.

## Historia 
Elías eta Eduarda Ezeizak eraiki zuten, Euskal Herriko Albistur udalerritik hara joandako Ezeiza etorkinen ondorengoak.

Eraikuntza data zehatzari buruzko agiririk ez dago, 1876 inguruan izango zela uste den arren.

Ondorengoen arabera, Ezeizatarrek etxea 1871ko sukar horiaren izurriaren ondoren absndonstu zuten, hiriko goi maila ekonomikodun familia askok bezala Barrio Norte auzora lekualdatzeko.
Bourne Park House

**Bourne Park House**, Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen landetxe bat da, Kent konderriko Canterbury hiritik hurbil.

1704sn Lady Elizabeth Aucherrek eraikiarazi zuen, Lord Anthony Aucher politikariaren alarguna zenak.
Trietil fosfato

**Trietil fosfatoa** konposatu organikoa da (C2H5)3PO4 formula duena eta organofosfatoen klasekoa. Likido kolorge, korrosiboa eta sukoia da. Larruazala, begiak eta mukosak larri narritatzen ditu.

## Erabilera 
Erabilera nagusiak hauek dira: katalizatzaile industriala (anhidrido azetikoaren sintesian), erretxina polimerikoen aldatzailea eta plastifikatzailea (esaterako. poliester asegabeetarako). Eskala txikiagoan, disolbatzaile, sugar-atzeratzaile, plagiziden eta beste produktu kimiko batzuen bitartekari, peroxidoen egonkortzaile, kautxua eta hainbat polimero sendotzeko agente gisa usatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Compton Wynyates

**Compton Wynyates**, Ingalaterrako Warwickshire konderrian dagoen ingeles landetxe bat da.

## Historia 
1481 aldera Sir Edmund Compton jauntxoak eraikiarazi zuen. Geroztik Compton leinuaren egoitza da.

Bertan film ugariren eszenak filmatu izan dira.
Dragonera

**Sa Dragonera**, Espainiako Mallorka uhartearen mendebaldean dagoen uharte bat da, Balear Uharteetan.

2,88 kilometro karratuko azalera du eta ez dago populatua.

Sa Dragonera Parke Naturala osatzen du.
Algunas lecciones de amor

***Algunas lecciones de amor*** 1966ko Jose Maria Zabalza irundarrak zuzendutako film komikoa da. Uranzu Films ekoiztetxearen lanetako bat izan zen.

## Sinopsia 
Hainbat pasarte labur "maitasunaren" aurrean espainiarrek igarotzen dituzten aldiak islatzen saiatzen dira. Halaber, eboluzioak fenomeno horretan duen eraginari buruzko tesi txiki bat egiten saiatzen da.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekoiztetxe

**Ikus-entzunezko produkzio-etxeak** edo **ekoiztetxeak** oinarri fisikoa ematen diete arte eszenikoen, hedabide berrien artearen, zinemaren, telebistaren, irratiaren eta bideoaren esparruetako obrei. Beste modu batean esanda, ekoiztetxeak ikusleek pantaila baten bidez edo zuzenean gozatzeko pentsatutako edozein ikus-entzunezko proiekturen arduradunak dira.

## Erreferentziak
Guaiazuleno

**Guaiazulenoa** edo **1,4-dimetil-7-isopropilazulenoa** konposatu organikoa C15H18 formula duena, seskiterpenoen klasekoa. Azulenoaren deribatu ordezkatua da. Fusio-puntu baxuko (31,5 C) solido kristalino urdina da. Hainbat landare-olioen osagaia da, kamamilarena esaterako eta bertatik destilazioz erauzten da.

Kosmetikoen formulazioan usatzen da koloratzaile gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herrestatze efektua

**Herrestatze efektua** edo **modaren efektua**, , oportunismoarekin estuki lotua dago, eta pertsonek maiz beste pertsonek jokatu eta sinisten dutenaren arabera jokatu eta sinisten dutelako oharpena da. Nerabeei buruz jardutean peioratiboki morroi portaera deritzaio.

Jendeak gehiengoari jarraitzeko joera du, zerbait zehatzak duen merituari so egin gabe. 

Herresta efektua Ad populum argudioaren arrakastaren arrazoia da.
Javier Etxaniz

**Javier Etxaniz** izan daiteke:
* Javier Etxaniz Peña (1970-) piraguista ohia eta entrenatzailea;
* Javier Etxaniz Petralanda (1956-), gidoilaria.

## Ikus, gainera 
* Xabier Etxaniz (argipena)
Zinzindurrunkarratz

***Zinzindurrunkarratz*** 2023an Oskar Alegriak egindako dokumentala da. Bere hirugarren film luzea izan zen.

## Izenburua 
Izenburuak filmaren asmoa laburbiltzen du: gure oroimena eraikitzeko soinuen garrantzia. Funtsean zentzu onomatopeiakoa duten izenburuak hiru elementu ditu:
* "Zinzin": haize finaren harana. Letra horiek soinu hori irudikatzen dute.
* "Durrundurrun", amaiera gabeko leizea. Harri bat erortzen denean oihartzun luzea uzten du.
* "Kurruzkarratz", gailurra non sarritan tximistak jotzen duen, haren eztanda.

## Argumentua 
*Zinzindurrunkarratz* filmean hiru elementu lotzen dira: bide ahaztu bat, kamera zahar eta mutu bat eta Paolo izeneko astoa. Zinemagile batek bere herriko artzainek mendira egiten zuten transhumantziaren bidea berreskuratzea erabakitzen du, baina ez du aurkitzen ibilbide zehatza adierazteko lekuko bizirik. Bere ideia ere bere familiaren super-8 kamera zaharrarekin filmatzea da, baina 41 urte erabili gabe igaro ondoren, ez duela soinurik jasotzen konturatzen da. Ahaztutako bidea eta kamera isila bihurtuko dira, Paolo izeneko astoarekin batera, oroitzapenez, galderaz eta isiltasunez betetako bidaia baten protagonistak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Emak Bakia baita* (2012)
* Zumiriki (2019)

## Kanpo estekak 
* :Oskar Alegriarekin elkarrizketa.
* Dokumentalaren traillerra.
Xabier Etxaniz Petralanda

**Javier Félix "Xabier" Etxaniz Petralanda** (Bilbo, 1956) film laburren zuzendari eta gidoigilea da.

Euskal Herriko Unibertsitatean medikuntza ikasi ondoren, zinemagintzan aritu da.

## Gidoiak 
* *Esto no es Hollywood (La historia inacabada de los hermanos Ibarretxe)* (2024)
* *Operación Marea Negra* (telesaila, 2022)
* *En temporada baja* (2022)
* *70 binladens* (2018)
* *Cuando dejes de quererme* (2018)
* *Tiempo sin aire* (2015)
* *Iceberg* (telefilma, 2011)
* *Por los camareros* (zuzendaria ere, 2011)
* *Agallas* (2009)
* *Skizo* (2006)
* *En la boca del lobo*
* *Muertos comunes (2004)
* *Carta mortal* (telefilma, 2003)
* *Carretera y manta'' (2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erlojupeko txirrindularitza emakumezkoen munduko txapelketa (23 urtez azpikoa)

**Munduko Errepideko Txirrindularitza Txapelketa emakumezkoen 23 urtez azpiko erlojupeko lehiaketa** 2022tik aurrera egiten dute. 

## Palmaresa 
## Domina-zerrenda historikoa 
* *Wollogong 2022 eta Kigali 2025 txapelketen arteko datuak*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* UCIren webgunea
* 23 urtez azpiko Munduko txapelketa *Mmemoire-du-cyclisme.eu*
Euskarabildua jardunaldiak

**Euskarabildua jardunaldiak** 2012tik urtero urrian Donostian (Gipuzkoa) euskara eta teknologia gaitzat hartuta antolatzen diren jardunaldiak dira. Indar berezia jartzen dute teknologia libreen sozializazioan

Ametzagaiña, Iametza eta ARGIA dira antolatzaileak, eta Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politika Saila, Gipuzkoako Aldundia eta Donostiako Udala ditu babesle, besteak beste.

Jardunaldiak abiatu zirenetik gai asko jorratu dira, beti ere euskara eta ingurune digitaletan zentratuta. Besteak beste, software librea, ikus-entzunezkoak, ingurune digitalak, marketina, adimen artifiziala, gauzen internet, errealitate areagotua, errealitate birtuala, big data, gobernu irekiak, hodeia, pribatutasuna, kutsadura digitala, teknologia libreak, google, fedibertsoa, algoritmoak... landu dira.

## Edizioak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskara eta ingurune digitala
* Erronka digitalak - Ikusgela
* Informatikari Euskaldunen Bilkurak

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Elsa y Elmar

**Elsa y Elmar** du izena **Elsa Margarita Carvajal** (Bucaramanga, 1993ko uztailaren 31) kolonbiar kantautorearen musika proiektuak, eta «pop espiritual» gisa deskribatu du bere estiloa. 2014an John Lennon Konposizio Sarietan musika latinoaren sari nagusia irabazi zuen "Me viene bien" abestiarekin eta bi urte geroago 40 mila pertsonaren aurrean aurkeztu zen Coldplay talde britainiarraren irekiera ekitaldi gisa Bogotako El Campin estadioan.

## Biografia 
### Hastapenak 
Kolonbiako Bucaramanga herrian jaioa, bederatzi urterekin hasi zen Carvajal musika eskolak hartzen. 16 urterekin jazz akademia batean eman zuen izena, eta 2011n Bostonera joan zen, Berklee College of Music-en ikastera. Elsa y Elmar kontzeptua 2012. urtean sortu zen, AEBetako hirian egon zen bitartean. W Radio Kolonbiako hedabideari eskainitako elkarrizketa batean, Carvajalek azaldu zuen "Elmar" hitza aukeratu zuela bere izenaren laguntzaile gisa, bere jarraitzaileek eta inguruko jendeak bere itsasoa irudikatzen zutela sentitzen zuelako.

2013an, sei abesti zituen EP bat grabatu zuen, *Sentimos bien* izenekoa, Mateo Lewisek ekoitzia eta plataforma digitaletan estreinatua, urriaren 13an. 2014an, John Lennon Konposizio Sarien saioetako bat egin zuen, eta sari nagusia lortu zuen musika latinoaren kategorian.

### Aintzatespena 
Berkleeren ikasketak amaitu ondoren, Carvajal San Frantziskora joan zen, eta talde bat osatu zuen bere zuzeneko aurkezpenak laguntzeko. Bere lehen iraupen luzekoa, *Rey*, 2015eko irailaren 25ean argitaratu zuen, ondoren *Exploradora* heldu zen. Urte horretan bertan, hainbat jaialditan aurkeztu zen, Bogotako Estereo Picnic eta Guadalajarako Tecate Coordenadan, besteak beste. 2016ko apirilaren 13an, Elsak y Elmarrek Coldplay talde britainiarraren kontzertuaren irekiera ekitaldia egin zuen Bogotan.

*Eres diamante* izan zen bere hurrengo albuma, eta, ekoizpen horri esker, Grammy Latino sarietarako izendatu zuten 2019an, artista berri onenaren kategorian. 2020an EP berri bat plazaratu zuen, *Cuatro veces diez* izenekoa.

2022an, lau izendapen lortu zituen berriro Grammy Latino sarietan, urteko album kategorian, pop ahots album onenaren kategorian *Ya no somos los mismos* lanagatik, pop/rock abesti onenaren kategorian, *Qué voy a hacer conmigo* singleagatik, Bruses abeslari mexikarrarekin lankidetzan, eta grabazio ingeniaritza onenaren kategorian, album baterako. 

## Diskografia 
*  *Sentirnos Bien (2013)*
*  *Rey (2016)*
*  *Eres Diamante (2019)*
*  *Cuatro Veces 10 (2020)*
*  *Ya No Somos Los Mismos* (2022)
* *Palacio*  (2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pop-a eta emozioak Berria, 2024.09.22
Bayaceko gaztelua

**Bayac-eko gaztelua** XIV. mendeko gaztelu frantses bat da. Bayac udalerrian dago, Dordoina departamenduan, Akitania Berria eskualdean.

Monumentu historikoen zerrendan inskribatua da.

## Aurkezpena 
Bayac-eko gaztelua Couze-ko ezkerreko ibaiertzean eraiki zen, Bayac herriaren ekialdean. Gaur egun, XIV. mendeko eraikinak baino ez ditu mantentzen, harana menperatzen duten bi dorre. Horietako batek, ziega baten antzekoa, oraindik "Erreginaren Ganbera" du, Akitaniako Alienor, eta bertara iristeko torloju monumentaleko harrizko eskailera batetik igo behar da. Matakandun dorre hauetako bat, alboetan, orraztuta eta horman sartuta dagoen zaintzaile-etxola batez inguratuta dago. XVI. mendeko dorre zirkularra eta XVIII. mendean eta gero XIX. mendean eraikitako etxebizitzaren gorputzak, multzoari bere hasierako defentsa itxura galerazi zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Gil Bengoa

**Juan Antonio Gil Bengoa** (Bilbo, 1958) poeta, eleberrigile eta gidoigilea da.

Autodidakta, hiru eleberri- *La piel del camaleón* (1992), *Inviernos* (1995) eta *Los placeres tristes* (2002) eta poema-bilduma bat- *Los desiertos verdes* (2006) idatzi ditu. Azkena terrorismoaren biktimei dedikatu zion. Zinemagintzan asko aritu da, dokumental eta film luzetarako gidoiak idazten.

## Gidoiak 
* *70 Binladens* (2018)
* *Tiempo sin aire* (2015)
* *Agallas* (2009)
* Hablando en plata (2012) 

## Liburuak 
* La piel del camaleón (1993)
* Inviernos (1995)
* Los placeres tristes (2002)

## Olerki liburuak 
* La noche cerca (2012)
* Los desiertos verdes (2006)
* Rwenzori (2015) 
* Postales del norte (antologia) (2024) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agallas (filma)

***Agallas*** 2009ko Samuel Martín Mateosek eta Andrés Luque Pérezek zuzendutako thrillerra da.

## Sinopsia 
Sebastianek, espetxetik atera berria den munta txikiko gaizkileak, Galiziako enpresa txiki batean ("Isolina, Productos del Mar") lana bilatzea erabaki du. Baina ez bokazioz, baizik eta zerbaitek esaten diolako enpresako nagusiak, Regueirak, ez duela jaguarra karramarroekin ordaindu. Maltzurkeria baten bidez, arduradun baten laguna egiten da, Raulena, eta kontratatzea lortzen du. Regueirak erdizka baino ez du sinesten, baina oso azkar konprobatzen du hortz mellatuak dituen gazte hark bizkorrak dituela, eta bere laguntzaile bihurtzea erabakitzen du. Pixkanaka-pixkanaka, Sebasek itxura aldatzen du, arropa berriak, hortz berriak eta, batez ere, nagusiaren konfiantza irabazten ditu. Orain gailurrera iritsi dela dirudi - edo ia. Baina, Sebastian, hain azkarra eta gupidagabea, ez daki bera gainditzen duen joko baten parte dela...

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tiempo sin aire

***Tiempo sin aire*** 2015eko Samuel Martín Mateosek eta Andrés Luque Pérezek zuzendutako film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Kolonbian paramilitar batzuek alaba erail ondoren, Mariak bide bati ekingo dio, beste semearekin batera, krimenaren egiletzat jotzen duenaren mendekuak eraginda. Horretarako, argazki batek gidatuta, Tenerifeko Santa Cruzera joango da bilaketa egitera eta Gonzalo psikologoa ezagutuko du. 

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paladin

[thumb|280px|right|Errolanen heriotza [Orreagako gudua (778)|Orreagako guduan 1455–1460 aldeko irudia]]
**Paladinak** edo **Hamabi Pareak** elezaharretako hamabi zaldun dira, Karlomagnoren gorteko kide nagusiak VIII. mendean. Frantziako erregeen zikloko gesta kantetan agertu ziren lehenbiziko aldiz, XII. mendean, eta Arturiar Kondairako Mahai Biribileko zaldunena bezalakoa zen haien eginkizuna.

Paladinen izenak desberdinak dira kontakizun batetik bestera, baina hamabi dira beti, Errolan buru dela. Haien agerpenik garrantzitsuena *Errolanen kantua* da, 778ko Orreagako guduan oinarriturik dagoena. Kantu epiko horren arabera, Errolanen aitaorde Ganelonen saldukeriaren erruz, sarrazenoek zelata egin zioten Karlomagnoren armadari Orreagako malkarretan, eta hamabi paladinak hil ziren borrokan: Errolan, Olivier, Gérin, Gérier, Béranger, Otón, Sansón, Ivón, Ivoire, Girart, Ansels eta Turpin artzapezpikua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Entierro de un funcionario en primavera

***Entierro de un funcionario en primavera*** 1958ko Jose Maria Zabalza irundarrak zuzendutako film komikoa da. Haz Films ekoiztetxearen bigarren eta azken filma izan zen eta 1961ean Miarritzeko Zinema Latinoamerikarraren Jaialdian lehiaketa ofizialik kanpo estreinatu zuten.

## Sinopsia 
Lupicinio Murga funtzionarioa Madrilgo San Blas auzoan hil zen, udaberriaren erdian. Horregatik, bere etxean beilarako prestaketak egiten dituzte, eta goiko solairuko bizilagunak elizara ezkontza baterako prestatzen ari dira.

Beilan, hainbat pertsonaia ezberdin biltzen dira, hala nola neskame txoriburu bat, irrati-aparatu baten azken epea kobratu nahi duen gizon bat, hiletari profesional bat, emazteak engainatzen duela jakin duela uste duen zorro-lapur bat edo mailaz igotzeko eskalafoia maila bat mugitu dela konturatzen diren funtzionarioak.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al oeste de Río Grande

***Al oeste de Río Grande*** 1983ko Jose Maria Zabalza irundarrak zuzendutako westerna da. Uranzu Films ekoiztetxearen lanetako bat izan zen.

## Sinopsia 
Mendebalde Urruna deiturikoaren gizarte-desordenan, gaizkilea iruditzen zaien oro epaitzeko eta exekutatzeko errekurtsoaren bidez legearen nolabaiteko inperioa mantentzen saiatzen diren figura batzuk sortzen dira.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galway ardi

**Galway ardia**, Irlandako ardi arraza bat da. Jatorria Galway konderrian du, eta aldameneko Roscommon konderriko antzinagoko **Roscommon ardian** oinarritua da. 

Mutur zuri nabarmena dute.
Eusko ikusgayak

**Eusko Ikusgayak** 1920ko hamarkadan Manuel de Ynchausti euskaldun filipinarrak, euskal kultura tradizionalari buruz filmatutako hainbat dokumental labur izan ziren. 80ko hamarkadatik Euskadiko Filmategian gordetzen dira filmak, baina oso gutxi ikertu da gaiaz, eta haien historia arras ezezaguna da euskaldungoarentzat. Aldiz, Josu Martinez Martinez EHUko irakasle eta zinemagilearentzat, "inportantzia historiko eta kulturala nabarmena dute; euskal zinematografiako perla zaharrenetakoak izateaz gain, Euskal Herria irudikatzeko tradizio filmiko baten aitzindari ere izan baitzen Ynchausti".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gales mendi ardi

**Gales mendi ardia**, , singularrez *Dafad* edo *Mynydd Cymreig*, , Galesko ardi arraza bat da. 

Jatorriz, Galesko goi mendietan sortua da. Tamainaz txikiak eta sendoak, surpegi zuriak, hanketan eta aurpegian artilerik gabeak, eta buztana luzea dute.
Setter irlandar zuri-gorri

**Setter irlandar zuri-gorria**,  eta , Irlandako txakur-arraza bat da, setter txakur arrazaretako bat dena.
Sudeley gaztelua

**Sudeley gaztelua**, Ingalaterrako Winchcombe udalerritik hurbil dagoen gaztelu bat da, Gloucestershire konderrian eta Cotswolds eremuan. Gaztelua lorategi ederrez eta lursail zabal batez inguratua dago.

Gaztelua 1443an eraili zen, surrez gotorleku bat bazen tokian.
Sandringham House

**Sandringham House**, Ingalaterrako Sandringham udalerrian dagoen ingeles landetxe bat da, Norfolk konderrian.

1870-1892 artean A. J. Humbert eta Robert William Edis arkitektoek eraikiarazi zuten, Alberto Eduardo Galesko printzearen aginduz.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Lakenheat

**Lakenheath**, Ingalaterrako ekialdean dagoen udalerri bat da, Suffolk konderrian.

2011n 4.691 biztanle zituen.
Erika Ulrich

**Erika Ulrich** (1943ko ekainaren 30a) arkularia da. Suitza ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jakob Wolfensberger

**Jakob Wolfensberger** (1933ko apirilaren 21a - 2021eko azaroaren 2a) arkularia zen. Suitza ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chen Szu-yuan

**Chen Szu-yuan** (Taipei, 1981eko otsailaren 7a) arkularia da. Taiwan ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chen Yu-cheng

**Chen Yu-cheng** (Taipei, 1992ko urriaren 6a) arkularia da. Taiwan ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cho Sheng-ling

**Cho Sheng-ling** (1977ko urtarrilaren 12a) arkularia da. Taiwan ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kao Hao-wen

**Kao Hao-wen** (Hualien City, 1995eko martxoaren 17a) arkularia da. Taiwan ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azara García de los Salmones Marcano

**Azara García De los Salmones Marcano** (Los Corrales de Buelna, Kantabria, 1983ko uztailaren 18a) kantabriar ultramaratoilaria da, trail runningeko korrikalari profesionala. 2017an Transgrancanaria irabazi zuen.

## Ibilbidea 
Azara 8 urterekin hasi zen atletismoan, bere herrian egiten zen "Atleten bila" probari eske, eta harrezkero ez dio korrika egiteari utzi.

Urte askoan gozatu zuen atletismoaz, baina 2010ean, emaitzarik lortu ez eta zerbait berria probatzea erabaki zuen, eta "Fuente Deko kilometro bertikala" egiteko izena eman zuen. Lasterketa irabazi zuen, eta mendiko lasterketen munduan hasi zen.

Jarduera Fisikoak eta Kirolak Sustatzeko Goi Mailako Teknikaria eta Atletismoko Monitore Nazionala da, eta ia 20 urte daramatza umeak atletismoan entrenatzen.

Tailerrak eta hitzaldiak ere ematen ditu ikastetxe, institutu, unibertsitate, klub eta elkarteetan, kirolak hazkunde pertsonalean eta osasun mental zein fisikoaren hobekuntzan dituen onurak helarazteko.

"La tormenta (Ekaitza)" esaten diote sareetan.

## Palmaresa 
Palmares bikaina du trailaren munduan:

2014an, Espainiako selekzioaren elastikoa jantzi zuen, eta lehen mundialetan izan zen. 2015ean Europako txapeldun izendatu zen Zegama-Aizkorri lasterketa irabazita. Garaipen horrek, besteak beste, bere kirol ibilbidea markatu zuen.

2016an Kantabriako txapeldun izendatu zen, eta Espainiako lau txapelketa irabazi zituen:

* Espainiako Elur Erraketa Txapelduna
* Ultra Trail RFEAko Espainiako txapelduna
* FEDME Skyrunning Maratoiko Espainiako txapelduna
* FEDME Taldekako Mendi Lasterketen Espainiako txapelduna

Denboraldi horretan, gainera, Espainiako RFEA selekzioarekin eta FEDME Espainiako selekzioarekin munduko 3 azpitxapelketarekin amaitu zen nazioarteko txapelketa:   

* Munduko Skyrunning Buff Epic Trail txapeldunordea. Barruera (Espainia)
* IAAFeko Munduko Trail txapeldunordea.  Trail Peneda-Gerês. (Portugal)
* Taldekako IAAF Trail Munduko txapeldunordea.  Trail Peneda-Gerês. (Portugal)   

2017an lana uztea erabaki zuen, Espainiako Traileko lehen emakume profesionala izateko. Azara, gainera, Espainiako atleta bakarra zen goi mailako lehian.   

2023an Espainiako ultra rail txapeldun izendatu zen, Marta Molist Codinaren atzetik.

### Podiumak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Azara García de los Salmones-en webgunea
Asier Gerrikaetxebarria

**Asier Gerrikaetxebarria López** (Bilbo, 1976ko ekainaren 11) bizkaitar gidoigilea da, besteak beste *Operación Marea Negra* (2022), *La pasajera* (2021) eta *Errementari* (2017) lanengatik ezaguna.

## Biografia 
Ibilbide profesionala telebistan hasi zuen, *Un Paso Adelante* (2002) edo *Tinguaro: The Sun Lizards* (2002) bezalako fikzioetarako idatziz. 2004an *Golpe de suerte* bere lehen film laburra egin zuen (gidoia eta zuzendaritza).

2011n gidoia partekatu zuen Xabier Etxaniz Petralandarekin *Por los camareros* filmean. Telebistarako gidoiak eta film laburrak tartekatu zituen *Errementari* (Paul Urkijoren *opera prima*. 2017). Ondoren, *Cuando dejes de quererme* (Igor Legarretaren *opera prima* ere). Urte berean *70 Binladens* filmatzen hasi ziren (Koldo Serra. 2018)

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarcodon squamosus

***Sarcodon squamosus*** *Bankeraceae* familiako onddo espezie bat da. Oso gaztea denean kontsumi daiteke, haragia bigunagoa eta hain zaila ez duenean. Hala ere, denbora luzez egosi behar da mingotsa kentzeko. Eta bakarrik beste perretxiko batzuekin nahastuta hornigai gisa.

Sinonimoak: *Hydnum squamosum*, *Hydnum imbricatum var. ß squamosum*, *Phaeodon squamosus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 15 cm cm bitarteko diametrokoa, hasieran hemisferikoa, gero laua erdialdean zertxobait deprimitua; ertza soberakinekin, inkurbatua, muinduna eta lobulatua. Kapelaren azala lehorra, matea, ezkatatsua, ezkata haragitsu handi altxatuekin, zentrokideak eta erdialderantz sendo inbrikatuak, marroi kolorekoa, zahartzean beltzaxka.

**Himenioa:** Ezten luzeekin, trinkoak eta estu, dekurrenteak, hauskorrak, arre-grisaxka kolorekoak mutur ilunekin.

**Hanka:** Zilindrikoa, sendoa, gogorra, oinarrian mehetua, zurixka-marroixka kolorekoa isla morexkekin,

**Haragia:** Lodia, trinkoa, hauskorra, zuria. Usain desatseginekoa eta zapore mingotsekoa.

**Etimologia:** *Sarcodon* terminoa grekotik dator eta arantza haragitsuekin esan nahi du. *Squamosus* epitetoa berriz latinetik dator, ezkatatsua, latza, esan nahi duen “squamosus” hitzetik. Kapelako ezkatengatik.

## Jangarritasuna 
Gaztetan erdipurdiko jangarria, kontsumitzeko eztenak kendu eta egosi egin behar da mingotsa gal dezan.

### Nahasketa arriskua 
*Sarcodon imbricatus* delakoaren azala ez da egoten hain pitzatua eta bere ezkatak txikiagoak dira.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Batez ere pinudietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Kazakhstan, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bankera cinerea

***Bankera cinerea*** *Bankeraceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Hydnum violascens*, *Sarcodon violascens*, *Hydnum fusipes*, *Sarcodon infundibulum*, *Sarcodon molle*, *Bankera violascens*, *Calodon carnosus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Unbilikatua, gero lautu hondoratua, fin-fin ilaunduna edo ezkatatsua; arre-morea edo gris-morea.

**Eztenak:** Laburrak. 2 mm, zuriak edo grisaxkak.

**Hanka:** 6 eta 10 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa. Kolore berekoa edo ilunagoa, edo baita zurixka ere, oinarrian gorrixkagoa.

**Haragia:** Sendoa, ebakitzean haritsua, zurbila, more-gorrixkaz lausotua; zapore gozokoa.

**Etimologia:** *Sarcodon* terminoa grekotik dator eta arantza haragitsuekin esan nahi du. *Violascens* epitetoa berriz latinetik dator, more bihurtzen dela, esan nahi duen “violascens” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udan. Mendiko izeidietan.

### Banaketa eremua 
Alpeak, Austria‎, Frantzia, Italia‎, Alemania‎, Txekia‎.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amadou-Mahtar M'Bow

'''Amadou-Mahtar M'Bow'* (Dakar, 1921eko martxoaren 20a – *ibidem*, 2024ko irailaren 24a) senegaldar irakasle, politikari eta funtzionarioa izan zen. UNESCOren zuzendari nagusia izan zen 1974tik 1987ra.

Soldadu boluntarioa izan zen Frantziako armadan Bigarren Mundu Gerran. Afrika Iparraldean eta Frantzian borrokatu zuen, eta Frantzia Askeko eta Frantziako Aireko Armadako kide ere izan zen. Gerra ostean geografia ikasi zuen Sorbona Unibertsitatean. Mauritaniako ikastetxe batean irakasle izan zen Senegalera itzuli aurretik. Han, herrialdearen independentziaren alde borrokatu zuen, eta, ondoren, diputatu, Hezkuntza Nazionaleko ministro eta Kultura eta Gazteria ministro izan zen.

UNESCOren zuzendari nagusia izan zen 1974tik 1987ra. Ezagutza eta informazioa sortzeko esparru alternatiboak sustatu zituen. Esperientzia eta kultura aniztasuna ere sustatu zuen eta eurozentrismotik urrundu zen. Gainera, herentzia kulturala ipar hemisferiotik hego hemisferiora itzultzea eskatu zuen. Estatu Batuek eta Erresuma Batuak bere kudeaketa kritikatu zuten eta UNESCOtik erretiratu ziren bere agintaldian.

## Lan hautatuak 
* *Enquête préliminaire sur le village de Gaya, et les villages de Sénoudébou et Dembakané*, 1955-1956
* *Le temps des peuples*, 1982
* *De la concertation au consensus : l'UNESCO et la solidarité des nations*, 1979
* *Quel avenir pour l'Afrique ?*, 1990
* Collectif, *La science et la technologie dans les pays en développement : pour une renaissance scientifique de l'Afrique*, 1992
* *Assises nationales. Sénégal, An 50. Bilan et perspectives de refondation'', L'Harmattan, Paris, 2012, 298 o.

## Kanpo estekak
Tenpluen ibilbidea

**Ruta de los Templos** Melillako (Espainia) ibilbide turistiko bat da, eta hiriko lau **tenplu** nagusiak bisitatzea barne hartzen du. Ibilbidea Sortzez Garbiaren elizara egindako bisitarekin hasten da. Melillako eliza zaharrena da (1657), erromaniko berantiarrekoa eta barnealde barrokokoa, eta aldarean hiriko zaindariaren, Garaipenaren Ama Birjinaren, irudi oso ohoratua dago. Ondoren, turistek Or Zaruah Sinagogara joko dute, 1924ko eraikin modernistara. Bisitatu beharreko hurrengo tenplua Tenplu Hindua da, hau ere eraikin modernista batean kokatua, eta azkenik Meskita Nagusia, 1950ean sortua.

## Historia 
Melillako Tenpluen Ibilbidea 2006an sortu zen, Turismo Patronatuaren ekimen gisa, hiriaren garapen ekonomikoari lagunduko zion produktu turistiko baten bila, kanporako proiekzio kultural eta erlijiosoaren bitartez. 

## Galeria 

Fitxategi:Iglesia_de_la_Purísima_Concepción,_Melilla_la_Vieja.jpg|link=Archivo:Iglesia_de_la_Purísima_Concepción,_Melilla_la_Vieja.jpg|alt=Iglesia de la Purísima Concepción.|Andre Maria Sortzez Garbiaren eliza.
Fitxategi:Sinagoga_Or_Zaruah_(Melilla),_Ruta_de_los_Templos_(3)_(5445465149).jpg|link=Archivo:Sinagoga_Or_Zaruah_(Melilla),_Ruta_de_los_Templos_(3)_(5445465149).jpg|Sinagoga Or Zaruah.
Fitxategi:Oratorio_Hindú,_Melilla,_Ruta_de_los_Templos_(5)_(5446058270).jpg|link=Archivo:Oratorio_Hindú,_Melilla,_Ruta_de_los_Templos_(5)_(5446058270).jpg|alt=Templo Hindú.|Indiako tenplua.
Fitxategi:Zawiya_Alawiya_(Melilla),_Ruta_de_los_Templos_(4)_(5446085874).jpg|link=Archivo:Zawiya_Alawiya_(Melilla),_Ruta_de_los_Templos_(4)_(5446085874).jpg|alt=Mezquita Central.|Erdiko meskita.

## Ikus, gainera 
* Melillako Egiptoar Museoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tenpluen ibilbidea melillaturismo.com
Dekano (kimika)

**Dekano** hidrokarburo alkano bat da, C10H22 formula kimikoarekin. Dekanoarentzat 75 isomero posible badira ere, normalki terminoa **normal-dekanoa** ("n-dekano") izendatzeko erabiltzen da, CH3(CH2)8CH3 formula duena. Isomero guztiak likido sukoiak dira. Dekanoa gasolina eta kerosenoan aurki daiteke, %1 baino gutxiago. Beste alkano batzuk bezala, disolbatzaile ez-polarra da, ez da uretan disolbagarriak eta erregai gisa erabil daiteke. Erregai askoren parte bada ere, ez da kimikoki garrantzitsua, beste alkano batzuk bezala.

## Kanpo estekak
Dekano

**Dekanoa** honakoa izan daiteke:
* Diplomazian, dekanoa misio diplomatiko batean antzinatasun handiena duen kideari ematen zaion izena da.
* Unibertsitatean dekanoa fakultate bateko agintaria da.
* Kimikan, dekanoa alkeno mota bat da.
* Astronomian, dekanoa Antzinako Egipton gaueko ordua emateko erabiltzen zen 36 izarretako edozein da.
* Kolegio Kardenalizioko dekanoa, bere pareek aukeratutako kardinal bat da, kolegioa zuzentzen duena.
Ilustrazioa Euskal Herrian

**Ilustrazioa Euskal Herrian** XVIII. mendeko fenomeno kultural eta politiko bat da, Frantzian hasiriko mugimendu eta pentsamolde hori euskal lurraldeetara ekarri zuena. Euskal Herrian, indar handiz sartu zen kostaldean barrena mendearen bigarren erdialdean, itsas nabigazioari loturik. 

Caracasko Gipuzkoar Errege Konpainiaren oparotasunaren epelean, 1765ean Euskalerriaren Adiskideen Elkartea sortu zen Gipuzkoa erdigunean zuela, Frantzisko Xabier Munibek sustatua. Harekin batera, hainbat jauntxo biltzen ziren askotariko zientzia, kultura eta ekonomia gaiak aztertzeko, Azkoitiko Zalduntxoak deituak, eta haiek jarri zuten Elkarterako oinarria. Elkarteak Bergarako Mintegia eratu zuen, goi heziketaren erdigune bihurtua. Elkartearen asmoetako bat dibulgazioa zen eta, beraz, bilkuretako edukien berri emateko aldizkari bat argitaratzen zuten, Gasteizen inprimatua.   

Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen mugarri ezagunenetako bat, Bergarako Mintegiaren bitartez, Elhuyar anaiek, Faustok eta Joan Josek, wolfram elementu kimikoa lehen aldiz isolatzea izan zen. Logroñon jaioagatik, gurasoak Hazparnekoak zituzten. Bada, Lapurdin, Ilustrazioak Uztaritzeko Garat anaiak (Dominique eta Dominique Joseph) izan zituen bultzatzaile nagusi, Bordelen heziak eta hiri nagusi horretan lan egiten zutenak. Euskalerriaren Adiskideen Elkartea erakunde ilustratu nagusia izanik ere, haren eraginpean, Nafarroa hegoaldean, Jose Maria Magallon San Adriango markesak ekimen ilustratuak egin zituen. Bereziki bideratzen ziren ekonomiaren garapenera.  

Ilustrazioaren etorrerak lotura estua du Jesusen Konpainiaren debekuarekin eta absolutismoaren goraldiarekin. Monarkia frantsesak eta espainiarrak kontrolpeko lurraldea berdintzeko eta arrazionalizatzeko oinarriak ikusi zituzten pentsamolde horretan eta, alde horretatik, euskal nortasunaren bereizgarrien kontra jotzeko baliatu zen, hala nola hizkuntzaren arloan eta foruen gaian. Ondorioz, Jesusen Konpainia kanporatzearekin batera, Karlos III.a Gaztelako errege ilustratuaren kabineteak debekatu egin zuen euskaraz inprimatzea 1766an. Horrek zuzeneko eragina izan zuen hurrengo hamarkadetan, nabarmen urritu baitziren euskarazko edizio lanak. Euskal Herrian, Ilustrazioa Konbentzioaren Gerran amaitu zen eraginkorki, 1793-1795ean, eta ideia berritzaile horien kontrako erreakzio bat ekarri zuen.

## Ikus, gainera 
* Antzinako Erregimenaren krisia Hego Euskal Herrian
* Edizioaren historia Euskal Herrian 
* Elhuyar anaiak
Melillako multzo historikoa

**Melillako Multzo Historikoa** Espainiako kultura-intereseko ondasuna da, eta Melillako hiriko hiri-sarean dago 

## Historia 
1953ko abuztuaren 11n, Melilla hiriko alde zaharra, Espainia iparraldeko kostaldean dagoen enklabe bat, multzo historiko artistiko izendatu zuten, urte bereko irailaren 9an, *Estatuko Aldizkari Ofizialean*, Francisco Franco diktadorearen eta Joaquin Ruiz-Gimenez garai hartan Hezkuntza Nazionaleko ministroaren errubrikarekin argitaratutako dekretu baten bidez.

Kultura Ministerioko Zuzendaritza Probintzialak 1978ko abenduan esleitu zuen 1980ko urtarrilean entregatutako inbentario arkitektoniko baten elaborazioa eta Melillako Ondare Batzordeak, 1979ko uztailaren 9an sortutakoak, 1980ko otsailaren 11n egindako gestioekin, otsailaren 26an Kultura Ministerioak Gobernu Ordezkaritzari BIC izendatzeko eskatu zion.

1986an, hiriaren multzo historikoa zabaltzea onartu zen, eta, garai hartan, Interes Kulturaleko Ondasun estatusa zuen. Babestutako eremuan Melilla Zaharra, Zabalgune Modernista eta Industria eta Real auzoko zenbait gune sartzen dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugeniusz Lokajski

**Eugenius Zenon Lokajski** (Varsovia, 1908ko abenduaren 14a – *ibidem*, 1944ko irailaren 25a) poloniar kirolari eta argazkilaria izan zen.

1924an Warszawianka kirol-taldean sartu zen eta igeriketa, lasterketa eta futbola egin zituen. Ondoren, hesi-jauzia, luzera-jauzia, altuera-jauzia eta decathlona egin zituen. 1934an Poloniako txapeldun izan zen xabalina jaurtiketan eta 1935ean gimnasia txapelketa nazionala irabazi zuen.

1939an Poloniaren defentsan parte hartu zuen alemaniarren eta sobietarren inbasioaren aurka eta errusiarrek harrapatu egin zuten, laster ihes egin ahal izan zuen arren. Varsovian jarri zen bizitzen eta argazki-denda bat ireki zuen. Ezkutuko erresistentzia-jardueretan parte hartu zuen. Mila argazki baino gehiago egin zituen Varsoviako 1944ko altxamendua dokumentatuz. Bonbardaketa baten ondorioz hil zen.

## Iruditegia 

Lokajski 002.jpg|Home Army soldiers preparing for an assault
Image:Lokajski - Atak na Esplenadę (1944).jpg|Assault
Lokajski - Niemieckie ulotki (1944).jpg|Polish soldiers reading a German Leaflet during the Warsaw Uprising
Lokajski - Poczta Główna (1944).jpg|After the battle
Jur Tyczynski Koszta MPW.jpg|Portrait of Jerzy Tyczyński
Lokajski - Barykada na Marszałkowskiej (1944).jpg|Marszałkowska street
Lokajski - Ślub powstańczej pary (1944).jpg|Marriage
Lokajski Eugeniusz.jpg|Eugeniusz Lokajski during the Warsaw Uprising

## Kanpo estekak
Isildutako eskuak

***Isildutako eskuak*** Jon Abrilek 2022an plazaratu zuen saiakeraren izenburua da. Gerra ondoko Euskal Herriko hamalau emakume langileren lekukotza jasotzen ditu liburuak. Debako Udalak eta Elkar argitaletxeak antolaturiko Tene Mujika beka lortu zuen egileak 2021ean lan hau idazteko.

Gerra osteko emakume langileen kontakizuna egiten da. Gerraostean emakumeek kanpoan ere lan egin zutela erakusten du liburuak. Liburuaren lehenbiziko zatia 2016ean egindako *Neskatoak* dokumentalean oinarritutakoa da. Bertan, Pakita Burguete izeneko emakume baten bizipenak kontatzen dira. Beratik (Nafarroa) Donibane Lohizunera (Lapurdi) neskato joan zen. Bertze hamahiru testigantzen artean daude, adibidez, Libe Goñi, Seaskako lehenbiziko irakaslearena edo Milagros Landa, Otsagabian (Nafarroa) unai gisa aritu zen emaztekiarena.
Fitxategi:Neskatoak Dokumentala 04.png|Pakita Burgete Iratzoki beratarra Neskatoak dokumentalean
Fitxategi:Libe Goñi 2019.jpg|LIbe Goñi
Fitxategi:Jon Abril 2022 Kanaldude EI UEU 3.png|Jon Abril liburua aurkezten Ortzaizen 

## Kapituluetako tokiak eta protagonistak 
Kapitulu bakoitzean emakume langile bat lantzen du liburuak. Hauek dira kapituluen izenburuak, nor den protagonista eta zein lanbide zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Neskatoak

## Kanpo estekak 
* Liburuaren aurkezpena. (Donostia, 2022-09-14)
* Liburuaren aurkezpena. Jon Abrilen ordubeteko hitzaldia (Ortzaize, 2022-10 20)
Anura Kumara Dissanayake

**Dissanayaka Mudiyanselage Anura Kumara Dissanayake** (1968ko azaroaren 24a), **AKD** hasierako izenez deitua, Sri Lankako politikaria da 2024az geroztik Sri Lankako hamargarren presidentea. Janatha Vimukthi Peramuna (JVP) egungo alderdiko burua da. eta Herri Botere Nazionala.

Dissanayake JVP-n parte hartu du bere eskola garaitik eta unibertsitateko ikasleen politikan jardun zuen 1995ean JVP politburoan sartu aurretik. 2000ko irailetik legebiltzarkidea da, zerrenda nazionaletik izendatua edo hautatua izan baitzen Dissanayake. 2004tik 2005era Nekazaritza, Abeltzaintza, Lur eta Ureztatze ministroa eta 2015etik 2018ra Oposizioko buru izan zen. JVPko buruzagi izendatu zuten alderdiaren 17. Konbentzio Nazionalean, 2014ko otsailaren 2an.

## Kanpo estekak
Emmanouil Karalis

**Emmanouil Karalis** (1999ko urriaren 20a) Greziako pertika jauzilari profesional bat da. Greziako erregistro nazionalaren egungo titularra da. Zilarrezko domina irabazi zuen 2019an eta 2021ean U23 Europako Atletismo Txapelketetan, brontzezko domina 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, eta laugarren bukatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Wayne Pinnock

**Wayne Pinnock** (2000ko urriaren 24a) Jamaikako luzera-jauzilari bat da. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2023ko Munduko Txapelketetan zilarrezko dominak irabazi zituen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
Dumontinia tuberosa

***Dumontinia tuberosa*** *Sclerotiniaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Sclerotinia tuberosa*, *Peziza radicata*, *Helotium tuberosum*, *Whetzelinia tuberosa*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 1 eta 2,5 cm bitartekoa. Esklerozio batetik hainbat banakotan (6ra arte) sortzen den kopa pendunkulatu baten formakoa. Barruko azala arre ilunetik gorrira arteko kolorekoa, kanpoko azala argiagoa, horia edo hori-okre kolorekoa, leuna.

**Hanka:** 2 eta 8 cm bitarteko garaierakoa. Liraina, goialdean arre argia, beltzaxka behealdean, barnehutsa, uhindua, koparen aurreko zatian loditua, biloz estalita, ia bere luzera osoa lurperatuta. Eskletozioa borobildu-luzanga irregular formakoa (1-3 cm) beltza kanpotik eta zuria barrutik.

**Haragia:** Urria, argizarizkoa, usaingabea, meleka.

**Etimologia:** *Tuberosa* epitetoa latinetik dator, tuberkuludun esan nahi duen “tuberosus” hitzetik. Boilur baten antzeko esklerozidioa duelako.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Zaila da nahastea.

## Sasoia eta lekua 
Udaberriaren hasieran. Lurzoru hezeetan, *Anemona nemorosa*-ren sustraien inguruan.

### Banaketa eremua 
Ekialdeko Kanada eta Ameriketako Estatu Batuak, Europa osoa, Errusia, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria, Hegoafrika, Kongoko Errepublika Demokratikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak