open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Izaskun Etxeberria

**Izaskun Etxeberria Zufiaurre** (Altsasu, Nafarroa Garaia, 1964ko ekainaren 4a) irakaslea eta idazlea da. DBHko euskara irakasle dihardu Iruñeko Jaso ikastolan, 1986tik.

## Bizitza 
Irakasle ikasketak egin zituen Donostiako Elizbarrutiko irakasle eskolan, Euskal Filologia espezialitatean. Graduondoa Bergarako UNEDeko Idazle Eskolan. Irakaskuntza-formaziorako hainbat ikastaro ere egina da. 

## Lanak 
### Eskola materiala 
* Ulertzuz , irakurketaren ulermenaren konpetentzia. NIE

* *Ulertuz* DBH 1. maila. Cénlit Ediciones- Luis Enrique Hualde Alfaro
* *Ulertuz* DBH 2. maila. Cénlit Ediciones- Luis Enrique Hualde Alfaro 
* *Ulertuz* DBH 3. maila. Cénlit Ediciones- Luis Enrique Hualde Alfaro 
* *Ulertuz* DBH 1. maila. Cénlit Ediciones- Luis Enrique Hualde Alfaro

### Narrazioak 
* *Geltoki begiradak*. *Ametsak.* *39 idazle nafar* liburuan (Pamiela, 2017)

* *Esaten ez den guztian* (Pamiela, 2022)Narrazio bilduma

### Literatura artikuluak 
* Hainbat aritulu idatzi ditu literaturaz, idazten.com-en ikusgai.

### Iritzi artikuluak 
* *Berria* egunkariko *Nafarroako Hitza*-n, 2012ko martxotik 2016ko uztailera.

### Liburuen inguruko kritikak 
* Sakanako *Guaixe* astekarian literatur-liburuen inguruko artikuluak. 2009tik-2011ra.

## Sariak 
* 2011an Berriobeitiko Literatur-Lehiaketan, 1. saria.
* 2012an Aguraingo II. Nazioa-Lehiaketan, 1. saria.
* 2012an Iruñeko Udalaren egile berrientzako euskarazko XXII. Literatur-Lehiaketan, Aipamen berezia
* 2015ean Iruñeko Udalaren egile berrientzako euskarazko XXV.  Literatur-Lehiaketan, Aipamen berezia
* 2016an Iruñeko Udalaren egile berrientzako euskarazko XXVI. Literatur-Lehiaketan, 2. saria
* 2017an Iruñeko Udalak antolatzen duen idazle berrientzako euskarazko XXVII. Literatur- Lehiaketan 1. saria jaso zuen *Bidaideak* narrazio laburrarekin.
*2017an Miranda de Argako Erdialde Literatur-Lehiaketan, 2. saria
*2018an Iruñeko Udalaren egile berrientzako euskarazko XXVIII.Literatur-Lehiaketan, 2. saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonia Vivas

**Sonia Vivas Rivera** (Vall d'Hebron, Bartzelona, Katalunia, 1978ko maiatzaren 25a) kataluniar politikaria, artikulugilea, gizarte-ekintzaile eta polizia ohia da. UHUNeko pedagogo eta gizarte-hezitzailea da.

## Biografia 
Gaylespoleko ordezkaria izan zen Balearretan eta udaltzaingoa Palma Mallorcakoan, baina 2019ko urtarrilean utzi behar izan zuen lana. Aurkeztutako salaketa baten arabera, Cursach kasuaren instrukzioan parte hartu ondoren, uko egin zion lanari homofobiaren eta jazarpenaren biktima izan zelako.

2019ko hauteskundeetan, Vivas bigarrena izan zen Podemos zerrendan Palmako Udalerako, eta zinegotzi lanpostua lortu zuen. Ekainaren 17tik aurrera, gainera, familia- , feminismo- eta LGTBI-zinegotzia da. Halaber, iritzi-artikuluak idazten ditu *Diario 16, Público* eta *La República* egunkarietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1520-1521eko Gipuzkoako matxinada

**1520-1521eko Gipuzkoako matxinada** Gipuzkoan korrexidore berriaren izendapenaren ondorioz sortutako istiluek duten izena da. Historiografikoki, eta kronologia parekotasuna dela eta, arazoa Gaztelako Komunitateekin erlazionatua izan da. Dena dela, 1970 eta 1980ko hamarkadetan egindako ikerketek ez zuten antzekotasun hori oso garbi utzi, ondorioak Probintziaren dinamikarekin erlazionatutako arazotzat izan zutelarik, baina gipuzkoar faktoreak erabat argitu gabe.

## Testuingurua 
1520. urte amaieran Gipuzkoako hiribilduen artean arazoak sortu ziren korrexidore berriaren izendapena zela eta. Donostia buru zuen taldeak Cristóbal Vázquez de Acuña erregearen delegatutzat onartu bazuen, ez zen hala izan Hernanik bideratzen zuten taldearekin. Azken honek, izendapena Gipuzkoako eskubide eta pribilegioen aurka zihoala argudiatzen zuen. Izendapenaren inguruko tira-birak hilabete istilutsuak ekarri zituen, nagusienak, 1520ko azaroa eta 1521eko urtarrila bitartean izan zirelarik. Baina apirila eta maiatzean ere, oraindik nolabaiteko tentsioa bizi zen hiribilduen artean, zeina frantsesek Nafarroan eragindako ofentsibarekin itzali zela dirudien. Esate baterako, Hondarribiko setioaren denboran (1521-1524) Gipuzkoa jarri zen erabat Gaztelako erregearen aginduetan.

Gaztelar Komunitateen gerra eta gipuzkoar istiluen artean dauden kronologia antzekotasunak direla eta, ikerlari gehienek arazo probintzialari zentzu horretan erreparatu egin diote; hau da, Gipuzkoan gertatutakoa Komunitateekin zerikusia zuen arazo bat zen edo ez aztertzeari ekin diote. Ondorioak orokorrean arazo ezberdinen aurrean gaudela zioten, nahiz eta Hernaniko taldeak gaztelar komuneroekin kontaktuak izan. Hori dela eta, 1970 eta 1980ko hamarkadetan izandako ikerketek arazoa gipuzkoar dinamikarekin zerikusia zuela ondorioztatu zuten eta beraz, benetako arrazoiak Erdi Aro eta Aro Modernoen arteko trantsizio garaian oinarriturik zeudela. Azken finean, Gipuzkoaren egituraketa korporatiboa finkatzen ari zenean, behin Behe Ertaroan lurralde hori antolatzeko bi aukeren arteko borroka —Ahaide Nagusiena eta hiribilduena-puntu nagusienetan behinik behin, gainditua zegoelarik.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kepler-438

**Kepler-438** nano gorria da Lira konstelazioan, Lurretik 640 bat argi-urtera. Nabarmena da bere planeta-sistemagatik, Kepler-438b barne hartzen baitu, izarraren eremu bizigarriaren barruan legokeen Lurraren tamainako exoplaneta, seguruenik.

## Planeta-sistema 
Sisteman planeta bakarra berretsi da, baina Kepler438b-ren trantsito-denboraren behaketek planeta gehigarriak egon daitezkeela adierazten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pertsonen Salerosketaren Aurkako Nazioarteko Eguna

2013an Nazio Batuen Batzar Nagusiak uztailaren 30a **Pertsonen Salerosketaren Aurkako Nazioarteko Eguna** izendatzea erabaki zuen.

## Pertsonen Salerosketaren aurkako Nazioarteko Eguna 
2013an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak bilera bat egin zuen Munduko Ekintza Plana ebaluatzeko. Estatuek A/RES/68/192 ebazpena onartu zuten eta uztailaren 30a **Pertsonen salerosketaren aurkako Nazioarteko Eguna** izendatu zuten. Ebazpenean adierazten da «giza trafikoaren biktimen egoeraz kontzientziatzeko eta haien eskubideak sustatu eta babesteko» beharrezko eguna dela.

**Urtez-urte landu diren gaiak**

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Drogaren eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoa (UNODC)

## Kanpo estekak 
* Pertsonen Salerosketaren aurkako Nazioarteko Egunaren gune ofiziala
* Drogaren eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoaren webgune ofiziala
Droga eta Delituen Aurkako Nazio Batuen Bulegoa

[thumb|Drogaren eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoaren egoitza, [Viena|Vienan (Austria).]]
**Droga eta Delituaren Aurkako Nazio Batuen Bulegoa** (ingesez, UNODC - United Nations Office on Drugs and Crime) Nazio Batuen agentzia da, eta droga eta krimen antolatu transnazionalaren aurka borrokatzea du helburu.  Helburu hori lortzeko legeak eta itunak sustatzen dituzte, baita gobernuei bideratutako laguntza teknikoa eman ere. 2020ko otsailaren 1etik Ghada Waly da egungo Vienako Bulegoaren zuzendari nagusia eta Miwa Kato ordea, Eragiketen Dibisioko zuzendaria da.

## Historia 
Agentziaren egoitza nagusia Vienan dago, Austrian, eta horrez gain beste 21 herrialdetan du bulegoa. UNODC Nazio Batuetako idazkari nagusiak proposatutako zuzendari exekutibo batek zuzentzen du. 2010etik 2020ra, Yury Fedotov izan zen. Vienako Bulegoko zuzendari nagusia da. New Yorken, Estatu Batuek lotura-bulego bat dute. UNODCk ordezkaritza du Bolivian, eta haren ordezkaria Valeria Veizaga da.

2002ko urrian, *United Nations Drug Control Programme* (UNDCP) UNODCrekin elkartu zen.

Lorpenen artean, Antolatutako Krimen Transnazionalaren Aurkako Nazio Batuen Hitzarmena eta horri lotutako *Palermoko Protokoloen ebazpenak:*

* Pertsonen salerosketa, bereziki emakume eta haurrena, prebenitu, erreprimitu eta zigortzeko protokoloa.
* Lurreko, itsasoko eta aireko migratzaileen legez kontrako trafikoaren aurkako protokoloa.
* Suzko armen fabrikazio eta trafiko bidegabeen aurkako protokoloa.

## Zuzendaritza 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ustelkeriaren aurkako Nazio Batuen Konbentzioa
* Antolatutako Krimen Transnazionalaren Aurkako Nazio Batuen Hitzarmena
* Droga-trafikoa
* Opioa

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ustelkeriaren Aurkako Nazioarteko Eguna

Nazio Batuen Batzar Nagusiak abenduaren 9a **Ustelkeriaren Aurkako Nazioarteko Eguna** aldarrikatzea erabaki du.

## Ustelkeriaren Aurkako Nazioarteko Eguna 
2003ko urriaren 31an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak, 58/4 Ebazpenean, abenduaren 9a **Ustelkeriaren Aurkako Nazioarteko Eguna** aldarrikatzea erabaki zuen ustelkeriari buruzko sentsibilizazioa areagotzeko, baita horren alde Konbentzioak egin dezakeen mesedea ezagutzera emateko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ustelkeriaren Aurkako Nazio Batuen Konbentzioa

## Kanpo estekak 
* Sitio web oficial del Día Internacional contra la Corrupción
Telebista-kate

**Telebista-katea** bat telebista-edukietarako banaketarako sarea da, eta, sare horren bidez, kontrol zentralizatu batek hainbat telebista-kanaletarako programazioa ematen du. 1980ko hamarkadaren erdialdera arte, telebista-kate kopuru txiki batek munduko herrialde gehienetan telebista-programazioa kontrolatzen zuen. Orduko telebista-kate asko (adibidez, BBC, NBC, CBS, ABC, Televisa, Rai edo TVE) antzinako irrati-kateen ondorengoak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Genozidioaren Biktimen Duintasun eta Oroitzarako eta honen Prebentzioarako Nazioarteko Eguna

Nazio Batuen Batzar Nagusiak abenduaren 9a **Genozidio-krimenaren biktimak oroitu eta duintzeko eta krimen horri** aurrea hartzeko nazioarteko eguna aldarrikatu du. Aukeratutako data Genozidio delitua prebenitu eta zigortzeko konbentzioa (1948) onartu zen eguna da.

## Genozidioaren biktimen duintasun eta oroitzarako eta horren prebentzioarako nazioarteko eguna 
2015eko irailaren 11n, 69/323 Ebazpenean, Nazio Batuen Batzar Nagusiak abenduaren 9a **Genozidio-krimenaren biktimak oroitu eta duintzeko eta krimen hori prebenitzeko nazioarteko eguna** aldarrikatu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Genozidioari aurrea-hartzeko Aholkulari Bereziaren Bulegoa
* Genozidioa
* Genozidio Hitzarmena

## Kanpo estekak 
* Genozidio-krimenaren biktimak oroitu eta duintzeko eta krimen hori prebenitzeko nazioarteko egunaren gune ofiziala
Genozidioari aurrea-hartzeko Aholkulari Bereziaren Bulegoa

**Genozidioaren prebentzioari buruzko Aholkulari Bereziaren Bulegoa** Nazio Batuen Erakundearen agentzia espezializatua da. 

## Genozidioaren Prebentzioarako Aholkulari Bereziak 
## Babesteko erantzukizunari buruzko aholkulari bereziak 
## Ikus, gainera 
* Genozidioa
* Genozidio Hitzarmena
* Genozidioaren Biktimen Duintasun eta Oroitzarako eta honen Prebentzioarako Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
* Sitio Oficial de la Oficina del Asesor Especial sobre la Prevención del Genocidio
* Framework of Analysis for Atrocity Crimes (ingelesez)
* Plan of Action for Religious Leaders and Actors to Prevent Incitement to Violence that Could Lead to Atrocity Crimes (ingelesez)
Monsalud monasterioa

**Santa Maria de Monsalud monasterioa** Guadalajarako probintziako Córcoles herri espainiarreko monasterio zistertar bat da. Altxor Artistiko Nazionalaren monumentu historiko-artistiko izendatu zuten 1931eko ekainaren 3ko dekretuaren bidez. Gaur egun, interes kulturaleko ondasuntzat jotzen da.

## Historia 
Monsalud monasterioa Erdi Aroko garrantzitsuenetako bat izan zen Iberiar penintsulan, eta gaur egun Guadalajarako probintzian eraikitako hiru monasterioetako bat da, Bonaval eta Ovilakoekin batera.

Ez dago haren sorrerari buruzko datu askorik, baina Gaztelako Extremaduraren birpopulazioan kokatu behar da, XIX. mendean. Aipatzen duen lehen dokumentu fidagarria 1167koa da, eta bertan Joan Trevesek, Huetekoak, monasterioari eta Zisterraren Ordenari Córcoles herrixka eta bere lur guztiak ematen dizkio, 1169an Alfontso VIII.a Gaztelakoak berretsi zuen.

Bere etxe ama Escaladieuko abadia izan zen (Bonnemazon), nondik bere lehen abadea, Fortun Donato, eta ondorengo batzuk etorri ziren. Monasterioa erromesaldi gune garrantzitsu bihurtu zen, Monsaludeko Ama Birjinaren irudiaren debozioagatik, besteak beste, amorruaren, bihotzeko atsekabeen eta malenkoniaren, deabrutuen eta begiko gaitzaren aurkako abokatutzat jotzen baitzen.

Monasterioa Alcarrian propietateak pilatzen joan zen, eta XVI. mendean lortu zuen arrakastarik handiena. Hala ere, arazo ekonomikoak XIII. mendean sortu ziren. XV. mendearen amaieran pobretu egin zen, hein handi batean abadeen kudeaketa txarraren ondorioz. Bere garrantzia gutxituz joan zen mendeetan zehar, eta 1835ean itxi egin zen. Monasterioko eraikinak esku publikoetara pasa ziren Mendizabalen desamortizazioaren ondoren, 1836an.

2015 eta 2016 artean, abandonatutako hamarkaden ondoren, monasterioa partzialki zaharberritu eta Alcarriako sorginkeriari eskainitako museo gisa egokitu zen.

## Iruditegia 

Image:
Portería_de_monasterio.JPG|Monasterioaren atezaintza.
Monasterio_de_Santa_María_de_Monsalud_-_Capilla_mayor.jpg|Kapera nagusia.
Monasterio_de_Santa_María_de_Monsalud_-_Sala_capitular.jpg|Kapitulu-gela.
Monasterio Santa María de Monsalud, Córcoles, Sacedón 17.JPG|Erorkinak.
Monasterio de Santa María de Monsalud - Claustro.jpg|Klaustroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Monasterio zerutik ikusita.
All in the Family

***All in the Family*** () estatubatuar sitcoma izan zen, 1971 eta 1979 artean CBS kateak aireratu zuena. '''Til Death Us Do Part'' britainiar telesailean oinarrituta, bere garaiko saiorik arrakastatsuena izan zen.

## Sinopsia 
Archie Bunker II. Mundu Gerrako gerlari ohia da, eta ia ez du onartzen "White Anglo-Saxon Protestant" ez den inor, edo munduaz duen ikuspegiarekin ados ez dagoen edonorekin, normalean egia deserosoei erantzuten diena aho-puzker bat eginez. Hala ere, haren tinkotasunak, azkenean, bere argudioak suntsitzen ditu.

## Aktoreak 
*Carroll O'Connor: Archie Bunker
*Jean Stapleton: Edith Bunker
*Sally Struthers: Gloria Bunker Stivic
*Rob Reiner: Michael Stivic
*Danielle Brisebois: Stephanie Mills

## Kanpo estekak
American Idol

***American Idol*** () estatubatuar telerrealitate-saioa da, Simon Fullerrek sortua eta Fox Broadcasting Company kateak aireratu zuena.

Irabazleak herrialdeko abeslaririk onentzat hartzen dute. Hona hemen irabazleen zerrenda: Kelly Clarkson, Ruben Studdard, Fantasia Barrino, Carrie Underwood, Taylor Hicks, Jordin Sparks, David Cook, Kris Allen, Lee DeWyze, Scotty McCreery, Phillip Phillips, Candice Glover, Caleb Johnson, Nick Fradiani, Trent Harmon, Maddie Poppe, Laine Hardy, Just Sam eta Chayce Beckham (hurrenez hurren). Clay Aiken, Jennifer Hudson, Katharine McPhee, Kellie Pickler, Chris Daughtry, Adam Lambert, Haley Reinhart edota Jessica Sanchez ere bertatik pasa ziren.

Ekoizle, koreografo, abeslari eta kantugile ospetsu asko bere epaileak izan dira, tartean  Steven Tyler, Kara DioGuardi, Harry Connick, Paula Abdul, Lionel Richie, Keith Urban, Nicki Minaj, Randy Jackson, Katy Perry, Mariah Carey, Simon Cowell, Jennifer Lopez, Luke Bryan edota Ellen DeGeneres.

## Kanpo estekak
Gunsmoke

***Gunsmoke*** estatubatuar western-telesaila izan zen, 1955 eta 1975 artean CBS kateak aireratu zuena. Estatubatuar primetimen eman zuten telesailik luzeena izan zen 43 urtez, 2018an *The Simpsons* saioak aurreratu zuen arte.

## Protagonistak 
* James Arness: Matt Dillon
* Amanda Blake: Kitty 
* Milburn Stone: doktorea
* Dennis Weaver: Chester
* Burt Reynolds: Quint Asper 
* Kent Curtis: Festus  
* Buck Taylor: Newly

## Kanpo estekak
Ghada Waly

**Ghada Fathi Waly** (Egipto, 1966

) politikaria eta diplomatikoa da. 2020an, Drogaren eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoaren (ingelesez, UNODC) zuzendari nagusi izendatu zuen Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusi António Guterresek. Nazio Batuetako idazkari nagusiaren ondokoa da.

## Bizitza 
Coloradoko Estatuko Unibertsitatean ikasia (AEB), Humanitateetan, Nazioarteko Garapenean eta Proiektuen Kudeaketan ditu ikasketak, bai eta Mikrofinantzetan ere, Boulderko Unibertsitatearen eskutik. Hainbat hizkuntza hitz egiten ditu: arabiera, ingelesa, frantsesa eta gaztelania. Bestelako karguak ere baditu, hala nola, GIB/HIESari buruzko Nazio Batuen Programa Bateratuaren (ONUSIDA) Erakunde Babesleen Batzordeko kide berezia (2020tik) eta Nazioarteko Genero Txapeldunetako (CIG) kidea (2020tik aurrera).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Droga eta Delituen Aurkako Nazio Batuen Bulegoa

## Kanpo estekak
Meet the Press

***Meet the Press*** () estatubatuar elkarrizketa-saioa da, NBC kateak aireratzen duena. 1947ko azaroaren 6an sortua, herrialdeko saiorik beteranoena da.

Programaren formatuak politikan lan egiten duen pertsona batekin elkarrizketa pertsonal luzea du oinarria. Kongresuko kideekin edo komentarista politikoekin ere eztabaida izan daiteke. Urteetan zehar, ikuskizunak "moderatzaile" izeneko hamaika aurkezle izan ditu. Lehen moderatzailea Martha Rountree izan zen. Egungo moderatzailea Chuck Todd da. Tim Russert da programako moderatzaile iraunkorrena. 1991tik 2008ko ekainaren 13an hil zen arte aurkezlea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mantenuko eskubide

Zuzenbide zibilean, **mantenuko eskubideak** pertsona batek bere oinarrizko beharrei erantzun ahal izateko ezinbestekoak diren guztiak dira. Elikagaiek, etxebizitzak, hezkuntzak (seme-alaba adingabeak badaude), jantziak, osasunak, hileta-gastuak osatzen dituzte.

Hori eskatzeko, lehen auzialdiko epaitegian egin beharko du, auzitegietako prokuradore batek aurkeztuko duen demanda judizialaren bidez, abokatuaren laguntzarekin. Lanik egiten ez duten seme-alabak daudenean, ezkontza-banaketaren edo dibortzioaren epaiek mantenu-pentsio bat izaten dute beti, seme-alaben mantenua betetzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gandiriain

**Gandiriain** Orbaibarrako Garinoain udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Bertako biztanleak *gandiriaindarrak* ziren.

## Izena 
Gandiriain beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Gandíriain* ("gandíriain" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Gandiriayn* (1564)
* *Gandiriain* (1592)
* *Gandiriain* (1718)
* *Garindain* (1945)
* *Gandiriain* (1997)

## Historia 
1268ko Rediezmoaren Liburuan Orreagako Santa Mariarekiko dependentzia gisa agertzen da. 1300 baino lehen despopulatu bide zen, eta bere hamarrenak eta primiziak Garinoaindarrekin zenbatzen dira.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Garinoain
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Edvard Moser

**Edvard Ingjald Moser** (Ålesund, 1962ko apirilaren 27a) psikologo eta neurozientzialari norvegiarra da, Norvegiako Zientzia eta Teknologia Unibertsitateko (NZTU) Psikologia eta Neurozientzia Trondheimen irakaslea da. Bere garaiko emaztearekin batera, May-Britt Moser, 2014 Fisiologia edo Medikuntza Nobel Saria irabazi zuen, kortex entorrinaleko sare zelulekin erlazionaturiko lanagatik, zirkuitu berean garunaren posizio sistema osatzen duten zelula espazio adierazleez gain. Sariaren beste erdia John O'Keefek jaso zuen.

Norvegian jaio zen, guraso alemanekin, eta Neurofisiologia ikasi zuen Osloko Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katalain

**Katalain** Orbaibarrako Garinoain udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Orbaibarrako ibarburua da. Bertako biztanleak *katalaindarrak* ziren.

## Izena 
Katalain beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Cataláin* ("kataláin" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Catalayn* (1559)
* *Catalain* (1702)
* *Catalain* (1802)
* *Katalain* (1996)

### Etimologia 
Orbaibarrako beste herri asko bezala: *Katal* izeneko pertsona baten lekua. Toponimo hori, *Katalan* jentilizioaren antz handia duenez, gaztelaniaz askotan asimilatu izan da hitz horrekin, eta *Katalain* abizena duten pertsona gehienek, gaur egun, *Katalan* edo *Catalán* bezala idazten dute, Alberto Catalán politikari nafarraren kasuan bezala.

## Historia 
Antzinako monasterioa edo berezko eliza, zeinaren titularrek, Semenok eta Migul Garinoainek, 1207an Orreagako Santa Mariari eman zioten. XIII. mendetik aurrera, kabildo horretako iltze-dendetako baten egoitza izan zen, eta, ziurrenik, baita erromesen aterpe ere. XVI. mendetik baseliza bihurtu zen, eta gero, Orreagak izendatutako kaperauaren eta Garinoaingo bikarioaren artean sarritan izan ziren gatazkak.

XIX. mendearen hasieran, jaurerri-erregimenaren mende zegoen etxalde gisa iraun zuen, erregimen mota hori desagertu zenean. 1802an hiru etxe eta baselizara mugatzen zen, eta bertara prozesioan joaten ziren ibarreko herri guztiak, beharrak eta ur eskasia zeuden garaian.
## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Garinoain
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Florence Delay

**Florence Delay** (Paris, 1941eko martxoaren 19a – *ibidem*, 2025eko uztailaren 1a) frantziar idazle, aktore, itzultzaile eta gidoilaria izan zen, Frantses Akademiako kidea.

Jean Delay psikiatraren alaba, gaztelaniaz espezializatuta egon zen, eta tauromakiari buruzko lanak itzuli eta horien hitzaurrea egin zuen, zezenketak gustuko dituela adieraziz. Manoleteren heriotza gaitzat duen eleberri baten egilea da, *Œillet rouge sur le sable* izenekoa.

## Eleberriak 
**Minuit sur les jeux*, Gallimard, 1973
**Le Aïe aïe de la corne de brume*, Gallimard, 1975
*''L'Insuccès de la fête*, Gallimard, 1980 – Prix Ève-Delacroix
**Riche et Légère*, Gallimard, 1983. Femina saria
**Course d’amour pendant le deuil*, Gallimard, 1986
**Etxemendi*, Gallimard, 1990 – François-Mauriac saria
**La Fin des temps ordinaires*, Gallimard, 1996
**Trois désobéissances*, Gallimard, 2004
**Un été à Miradour*, Gallimard, 2021.

## Filmografia 
* 1962 : *Procès de Jeanne d'Arc*
* 1969 : *Le Jouet criminel*
* 1973 : *L'Ambassade*
* 1975 : *Mort de Raymond Roussel*
* 1979 :  *Écoute voir*
* 1982 : *Sans soleil''

## Kanpo estekak
Odolkidetasun

[thumb|200px|[Zerrenda:Frantziako errege-erreginak|Frantziako errege-erreginen odolkidetasuna, Bernard Guiren *Arbor genealogiae regum Francorum* lanaren arabera.]]
**Odolkidetasuna** edo **odol-ahaidetasuna** bi pertsonen arteko odol-harremana da: 	odol bidezko ahaideak ahaide komunen bat izateagatik odola partekatzen dutenak dira; odol-ahaidetasunik gabeko ahaideak odol-loturarik ez dutenak dira, baina legezko lotura baten bidez (ezkontza edo adopzioa) ahaide direnak. Ahaidetasunezko beste harreman horri ezkontza-ahaidetasuna esaten zaio.

Zuzenbidean asko erabiltzen dira odolkidetasuna eta ezkontza-ahaidetasuna. Ahaidetasuna oso garrantzitsua da sistema juridiko guztietarako, eta kontzeptu horretan oinarritzen da familia-zuzenbidea edo oinordetza-zuzenbidea.

Sistema juridiko askotan, odolkidetasuna adopzio-harremanarekin parekatzen da, eta, beraz, ez dago alderik odol-ahaide baten eta adoptatu baten artean. Horrela, seme edo alaba adoptatzaileak seme naturalaren eskubide berberak ditu, eta are gehiago, biloba adoptatzaile batek berezko baten eskubide berberak ditu (jaraunsletza, mantenu eta abarren kasuak), nahiz eta oinordetza-lerroan urrutien dauden ahaide horiek adopzioaren unean adostasuna eman ez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dominique Bona

**Dominique Bona** (**Dominique Conte** jaioa; Perpinyà, 1953ko uztailaren 29a) frantziar idazlea da, Frantses Akademiako kidea. Arthur Conte historilariaren alaba, hainbat sari lortu ditu.

## Lanak 
**Les Heures volées*, 1981.
**Argentina*, 1984.
**Romain Gary*, 1987
**Les Yeux noirs ou « les vies extraordinaies des sœurs Hérédia »*, 1989 
**Malika*, 1992
**Gala*, 1994.
*''Stefan Zweig, l'ami blessé*, 1996.
**Le Manuscrit de Port-Ébène*, 1998
**Berthe Morisot, le secret de la femme en noir*, 2000
**Il n'y a qu'un amour*, 2003
**La Ville d'hiver*, 2005.
**Camille et Paul : La passion Claudel*, 2006.
**Clara Malraux*, 2010.
**Stefan Zweig*, 2010.
* *Deux sœurs: Yvonne et Christine'' 2012

## Kanpo estekak
Emakumeen Genitalen Mutilazioaren Aurkako Nazioarteko Eguna

2003an, Nazio Batuen Erakundeak **Emakumeen Genitalen Mutilazioaren Aurkako Nazioarteko Eguna** emakumeen genitalen mutilazioari buruzko kontzientziazio-eguna da, eta otsailaren 6an ospatzen dena.

## Datuak 
Emakumeen eta haien gorputzen eskubideen aldeko mugimendua da, baita haien osasun fisikoa babestearen aldeko mugimendua ere, etorkizunean kalte larriak jasan ditzakeena. thumb|Emakumeen Genitalen Mutilazioa pairatu duten 0-14 urte bitarteko ehunekoa, 21 herrialdetan. (%, 2016)Afrikako eta Ekialde Hurbileko 29 herrialdetan kontzentratzen bada ere, arazo unibertsala da, eta Asiako eta Latinoamerikako herrialde batzuetan ere egiten da. Horrez gain, Mendebaldeko Europan, Ipar Amerikan, Australian eta Zeelanda Berrian bizi diren etorkinen artean jarraitzen du. 120 eta 140 milioi emakume inguru mutilatuak izan dira urteetan zehar, eta, gaur egun, gutxienez 3 milioi neska daude arriskuan urtero, Munduko Osasun Erakundeak aurkeztutako datuen arabera. Munduko Osasun Erakundeak esan duenez, "praktikak mila urtetik gora iraun duen arren, programazioaren ebidentziak iradokitzen du MGF/C belaunaldiz belaunaldi amai daitekeela".
thumb|Emakumeen Genitalen Mutilazioa pairatu duten 15-49 urte bitarteko ehunekoa, 29 herrialdetan. (%, 2016)

## Historia 
2003ko otsailaren 6an, Stella Obasanjok, Nigeriako Lehen Dama eta Emakumeen Mutilazio Genitalaren aurkako Kanpainaren bozeramaileak, adierazpen ofiziala egin zuen Afrikan, Emakumearen eta Haurraren Osasunari eragiten dioten Praktika Tradizionalei buruzko Afrikarteko Batzordeak antolatutako hitzaldi batean. Gero, Nazio Batuetako Giza Eskubideen Azpibatzordeak nazioarteko sentsibilizazio egun gisa onartu zuen egun hori.

2014an, Fahma Mohamed, 17 urteko ikasleak, Erresuma Batuko hezkuntza-idazkariari, Michael Gove-ri, zuzendutako eskaera bat sortu zuen Emakumeen Genitalen Mutilazioarekin Zero Tolerantziaren Nazioarteko Egunean, lehen eta bigarren mailako eskoletan kasuak artatzeko formakuntza bideratu zezan. Eskaerak 230.000 lagunetik gora lortu zituen Change.org-en eta aurrera egin zuen. Michael Gove-k Ingalaterrako zuzendari guztiei gutunabidali zien, haurren segurtasunari buruzko jarraibide berrien berri emanez, emakumeen genitalen mutilazioari buruzko orientazioa barne.

Carol Bellamy UNICEF-eko zuzendari exekutiboak adierazi zuenez, "emakumeen mutilazioa eta genitalak moztea emakumeen eta nesken oinarrizko eskubideak urratzea da", eta "prozedura arriskutsua eta itzulezina da, osasun orokorrari, haurren gaitasunei eta nesken eta emakumeen hezkuntza-aukerei kalte egiten diena".

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumearen aurkako indarkeria ezabatzeko nazioarteko eguna
* Zero tolerantzia
* Emakumeen Genitalen Mutilazioa

## Kanpo estekak 
* FBI emakumeen mutilazio genitalari buruz
* UNICEF, emakumeen mutilazio genitalari buruzkoa (2021eko martxoaren 1ean aztertua)
* Emakumeen Genitalen Hezkuntza eta Sareen Proiektua (2021eko martxoaren 1ean frogatua)
Esklabotzaren Abolizioaren Aldeko Nazioarteko Eguna

1986an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak abenduaren 2a izendatu zuen **Esklabotza** **Ezeztatzeko Nazioarteko Eguna.**

## Historia 
1949ko abenduaren 2an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak Pertsonen salerosketa eta Explotazio Sexualaren aurkako Konbentzioa onetsi zuen. Ondoren, 2002ko abenduaren 18ko 57/195 ebazpenean, NBEren Batzar Nagusiak 2004a Esklabotzaren aurkako Borrokaren Nazioarteko Urtea aldarrikatu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esklabotza
* Esklabotza Afrikan
* Pertsonen salerosketa eta Explotazio Sexualaren aurkako Konbentzioa

## Kanpo estekak 
* Esklabotza Ezeztatzeko Nazioarteko Egunaren webgune ofiziala
Danièle Sallenave

**Danièle Sallenave** (Angers, 1940ko urriaren 28a) frantziar idazle eta itzultzailea da, Frantses Akademiako kidea. 1968tik 2001era literaturako eta zinemaren historiako irakaslea izan da Paris Nanterre Unibertsitatean. 2009ko irailetik astero kronika bat emititzen du France Culture irratian.

## Lanak 
* *Adieu*, P.O.L,(1988)
* *Conversations conjugales*, P.O.L,(1987)
* *La vie fantôme*, P.O.L, (1986)
* *Un printemps froid*,P.O.L,(1983)
* *Paysages de ruines avec personnages*, Flammarion, 1975
* ''Le voyage d'Amsterdam ou les règles de la conversation*, Flammarion, 1977
* *Un printemps froid*, Seuil, 1985
* *Rome*, Autrement, 1986
* *La vie fantôme*, Seuil, 1988
* *Le don des morts*, Gallimard, 1991
* *Le théâtre des idées*, Gallimard, 1991
* *Passages de l'Est*, Gallimard, 1991
* *Villes et villes*, Des femmes, 1991
* *Le principe de ruine*, Gallimard, 1991
* *Lettres mortes*, Michalon, 1995
* *Les Portes de Gubbio*, Hachette, 1980/Gallimard, 1995
* *Les trois minutes du diable*, Gallimard, 1994/1996
* *Viol*, Gallimard, 1997
* *L'Amazone du grand Dieu*, Bayard*, 1997 À quoi sert la littérature?*, Textuel, 1997
* *Carnets de route en Palestine occupée: Gaza-Cisjordanie*, novembre 1997*, Stock, 1998
* ''D'amour*, Gallimard, 2002
* *Nos amours de la France - République, identités, régions*, en collaboration avec Perico Legasse*, Textuel, 2002
* *dieu.com*, Gallimard, 2003
* *La Fraga*, Gallimard, 2004
* *Quand même*, Gallimard, 2006
* *Castor de guerre*, Gallimard, 2008
* ''Nous, on n'aime pas lire*, Gallimard, 2009
* *La vie éclaircie: Réponses à Madeleine Gobeil*, Gallimard, 2010
* *Sibir. Moscou-Vladivostok, Mai-Juin 2010'', Gallimard, 2012

## Kanpo estekak
Barbara Cassin

**Laure Sylvie Barbara Cassin** (Boulogne-Billancourt, 1947ko urriaren 24a) frantziar filologo eta filosofoa da, Frantses Akademiako kidea. René Cassinen ahaidea, modernitatearen erretorikan aditua da. CNRS erakunderako lan egin du.

## Lanak 
* *Si Parménide.Le traité anonyme De Melisso Xenophane Gorgia. Édition critique et commentaire.*, J. Bollack, *Cahiers de philologie*, IV, PUL, Lille, 1980, 646 p. .
* ''L'effet sophistique*, collect° NRF essais, Gallimard, 1995 .
* *Aristote et le logos : contes de la phénoménologie ordinaire*, PUF, 1997
* *Parménide, Sur la nature ou sur l'étant. Le grec, langue de l'être?*, coll. Points-bilingues, Le Seuil, 1998.
* *Voir Hélène en toute femme : d'Homère à Lacan*, Les Empêcheurs de penser en rond, 2000.
* *Google-moi : la deuxième mission de l'Amérique*, Albin Michel, 2006.
* *Avec le plus petit et le plus inapparent des corps*, coll. Ouvertures, Fayard, 2007.
* *Jacques le Sophiste. Lacan, logos et psychanalyse*, EPEL, 2012. .
* *Plus d'une langue*, coll. Les petites conférences, Bayard, 2012 .
* *La nostalgie. Quand donc est-on chez soi ? Ulysse, Énée, Arendt.*, Autrement, 2013.
* *L'archipel des idées de Barbara Cassin'', coll. L'archipel des idées, MSH, 2014, 180 p. .
* *Derrière les grilles : sortons du tout-évaluation*, Mille et une nuits, 2014.
* *Sophistical Practice. Toward a Consistent Relativism.*, Fordham University Press, Bronx, 2014, 384 p. .
* ''Éloge de la traduction. Compliquer l'universel'', Fayard, 2016. .

## Kanpo estekak
Oibar (Orbaibar)

**Oibar** Orbaibarrako Puiu udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.

Bertako biztanleak *oibartarrak* ziren.

## Izena 
Oibar beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Oibar* ("oibár" ahoskatua) edo *Oibar de Yuso* ("oibár de ihússo" ahoskatua)

## Historia 
Leireko abadiak Oibarko Santo Tomas monasterioa erosi zuen dohaintza bidez, 1150ean Lope Artaxoakoa Iruñeko apezpikuari besterendua. Bestalde, Antso IV.a Gartzeitzek, 1076an, Iratxeko abadiari Oibar mendiaren zati bat eman zion, ziur aski Santa Maria monasterio bat barne, 1216an Iruñeko kabildoko priorrari trukatzeagatik emana.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Puiu
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Lizartze

**Lizartze** Orbaibarrako Puiu udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Bertako biztanleak *lizartzearrak* ziren.

## Izena 
Lizartze beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Elizarte* ("elizzárte" ahoskatua) edo *Lizarte* ("lizzárte" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Elizarte* (1534)
* *Lizarcea* (1701)
* *Liçarzea* (1710)
* *Lizarza* (1726)
* *Elizarte* (1800)
* *Lizarce* (1981)
* *Lizartze* (1997)

## Historia 
Despopulatuen harreman berantiarretan baino ez da ageri. Beharbada XII. edo XIII. mende inguruan abandonatua izan zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Puiu
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Amélia da Lomba

**Maria Amélia Gomes Barros da Lomba do Amaral**, **Amélia da Lomba** edo **Amélia Dalomba** gisa ezaguna (Kabinda, 1961eko azaroaren 23a) Angolako idazlea, kazetari eta poeta da. 

## Biografia 
Psikologian graduatu zen Moskun. Angolan itzuli zenean, kazetari gisa lan egin zuen Cabindako Emissora Probintzialean, Angolako Irrati Nazionalean eta Luandako *A Célula Jornal de Angola* egunkarian. Sao Tome eta Principera joan zen Angolako Nazioarteko Misioaren idazkaria izan zen. 

Bere lanen artean *Ânsia* (1995), *Sacrosanto Refúgio* (1995) eta *Noites ditas à chuva* (2005) daude. Bere poesia Antología da Poesia Feminina dos Palop (1998), *Antología do Mar na Poesia Africana de Língua Portuguesa do Século XX* (2000) eta *Antología O Amor tem Asas de Ouro* bezalako antologietan jasotata dago. Da Lomba Angolako Idazleen Batasuneko kidea da (União dos Escritores Angolanos; UEA). 

Argitaratutako poema eta artikuluez gain, Angolako letren eta musikaren CDa grabatu du. Angolako misio internazionalistaren idazkari ere izan zen. 2005ean Cabo Verdeko Presidenteak Medalha da Ordem do Vulcão (Vulcanoren Ordena) saria eman zion; kaboverdiarra ez den domeina hori jaso duen pertsona bakarra da.

Luís Kandjimboren arabera, Angolako idazle garaikideen talde bateko kidea da, hala nola Lisa Castel, Ana Paula Tavares eta Ana de Santana. Horiei «ziurtasunik ezaren belaunaldia» (Geração das Incertezas) deitzen zaie. Idazle horiek beren lanetan estutasuna eta malenkonia erakutsi ohi dute, eta herrialdeko baldintza politiko eta sozialekin etsipena adierazten dute.

## Obra 
### Literatura 
* *Ânsia, Poesia* (1995), UEA
* *Sacrossanto Refúgio* (1996), Edipress
* *Espigas do Sahel* (2004), Kilomlombe Publishers
* *Noites Ditas à Chuva* (2005), UEA
* *Sinal de Mãe nas Estrelas* (2007), Zian Editora (Publishers)
* *Aos Teus Pés Quanto Baloiça o Vento* (2008), Zian
* *Cacimbo 2000* (2000), Patrick Houdin-Alliance Française de Luanda
* *Nsinga - O Mar no Signo do Laço* (2012), 
* *Uma mulher ao relento* (2011), Nandyala Publishers

### CD 
**Verso Prece e Canto (2008), N’Gola Música.

## Antologietan 
Bere lanak antologia hauetan jaso egin da:
* *Antologia da Poesia Feminina dos Palop* (1998, org. Xosé Lois Garcia)
* *Antologia do Mar na Poesia Africana de Língua Portuguesa do Século XX Angola* (2000, koordinatzailea: Cármen Lúcia Tindó)
* *O Amor tem Asas de Ouro* (2006, UEA).
* *Antologia da Moderna Poesia Angolana* (2006, UEA, koordinatzailea: Botelho de Vasconcelos)
* *Meu Céu, Céu de todos, Céu de Cada Um'' (2006, Editora Zian, Koordinatzailea: Renan Medeiros)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Amélia da Lombaren poema batzuk.
* :Elkarrizketa Youtuben.
Heinrich Bürkel

**Heinrich Bürkel** (1802–1869) genero eta paisaia margolari alemaniarra izan zen.

## Biografia 
Bürkel 1802an jaio zen Pirmasensen, Rhenish Bavarian. Merkataritzarako hautatua zegoen, baina soberako minutu guztiak marrazten ematen zituen. Aitaren etxeak, ostatua izanik, askotariko gaiak ematen zizkion, eta hamaikagarren urtea baino lehen poliziarekin gatazkan sartu zen Napoleonen karikatura baten ondorioz. Hamabost urterekin abokatuan sartu zen, baina hogeirekin artera jotzera erabaki zuen, eta olio-pinturaren teknikak ikasi zituen lagun artean Munichen, Schleissheimen eta Herbehereetan. Denborarekin eszena herrikoiak eta militarrak, ganadua eta paisaiak irudikatzen hasi zen, batez ere neguko paisaiak. 1823tik 1832ra Erroman egon zen, eta bere itzuleran artista ezaguna bihurtu zen, bere irudimenagatik eta umoreagatik famatua. Municheko, Dresdeko eta Vienako Akademiako ohorezko kidea izan zen . Munichen hil zen 1869an. 

## Obrak 
Bere lanak honako hauek dira: 

* *Hogei Neguko Paisaia Tirolen* (Parisko Erakusketa, 1867).
* *Erromako inguruetako hemezortzi ikuspegi* (Parisko Erakusketa, 1867).
* *Bidelapur talde bat Kanpainan*.
* *Belar onduaren orga iraulita*.
* *Hartz-ehizatik itzulera*.
* *Mando-gidariaren atsedena*.
* *Fusil Irabazlearen Harrera*.
* *Italiako Paisaia* eta beste batzuk (Pinakoteka Berrian, Munich).
* *Tiroleko Azoka* (Berlingo galerian).
* *Velletritik gertu dagoen paisaia* (Berlineko galerian).

2010eko uztailean, Buerkel-en hiru margolan, "Abereen artaldea", "Landatik" eta izenbururik gabeko hirugarren margolan bat Alemaniako Pirmasens Museora itzuli zituen AEBetako Immigrazio eta Aduana Agentziak.

## Aukeratutako margolanak 

Fitxategi:Johann Heinrich Bürkel 001.jpg|*Baserriko gurdiekin paisaia*
Fitxategi:Heinrich Bürkel Stier-und-Maler.jpeg|*Zezena eta margolaria*, gaur egun Bürkel Galerie Pirmasens-en.
Fitxategi:Heinrich Bürkel Bettleranfall-an-ital-Poststation.jpeg|*Eskaleen erasoa Italiako posta geltoki batean*
Fitxategi:Bürkel Bauernhof vor Garmisch.jpg|*Garmisch ondoko baserria*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ariamain

**Ariamain** Orbaibarrako Puiu udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean. 

Bertako biztanleak *ariamaindarrak* ziren. Ez dakigu non dagoen.

## Historia 
Iruñeko Santa Mariarena izan zen, Antso VII.a Azkarrak usurpatu eta Tibalt II.a Nafarroakoak 1255ean lehengoratu zuena. 1308an, bertako bizilagunek ganberako arkitanoari eman zioten San Esteban eta San Martin elizaren patronatu eskubidea. 1332tik urte batzuetara bertan behera geratu bide zen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV*, Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Puiu
* Orbaibar
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Ernst Anders

**Ernst Anders** (Magdeburgo, 1845eko martxoaren 26a - Mölln, 1911) alemaniar margolaria izan zen. 

Andreas Müllerren ikasle pribatu gisa hasi zen bere arte-heziketa, gero, 1863an, Kunstakademie Düsseldorf-en matrikulatu zen, non Rudolf Wiegmann, Heinrich Mücke, Karl Ferdinand Sohn eta Julius Roetingekin ikasi zuen. 1868tik 1872ra, Wilhelm Sohnen ikasle pribatua izan zen.  Bere margolan gehienak genero eszenak ziren, baina erretratuak eginez ateratzen zuen bizimodua. besteak beste, bere artista lagun askorenak.

## Erreferentziak 
* Ernst Anders (Maler). In: Thieme-Becker, *Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart*, Vol.1, Wilhelm Engelmann, Leipzig 1907, pg.300

## Kanpo estekak
Maddi Astigarraga

**Maddi Astigarraga Bergara** (Deba, Gipuzkoa, 1997ko uztailaren 24a) ingeniari biomedikoa eta  ilustratzaile zientifikoa da.

## Biografia 
Biomedikuntzako gradua ikasi zuen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan. Ilustrazio Zientifikoko graduondokoa eta Irakaskuntzako Irakasleen Prestakuntza masterra eginak ditu Maddik  Euskal Herriko Unibertsitatean, baina 2022an ausartu zen lehenengoz bere burua ilustratzaile zientifikotzat hartzen. Urte horretan Jot Down lehiaketa irabazi zuen hiru emakume zientzilariren lorpenak irudikatuz. 

Cecilia Payne: izarrak hidrogenoz eta helioz osatuta daudela deskubritu zuena, Inge Lehmann, Lurraren barneko nukleoa bi zatitan banatuta zegoela aurkitu zuen sismologoa eta Rosalind Franklin: DNAren irudi bat lortu zuen, haren egitura ezagutzeko lehia handia zegoen garaian.

## Lanak 
### Artikuluak 
* *Zelulak berprogramatzen.* Zientzia Kaiera 

## Sariak 
* 2022ko Jot Down lehiaketa irabazi zuen, ilustrazio zientifikoaren adarrean, *Ikusezinak* ilustrazioarekin: emakume zientzialarien ikusgaitasunik eza irudikatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lactarius acris

***Lactarius acris*** *Russulaceae* familiako onddo bat da. Bere zapore txarragatik, oso mina, ez da jangarria. Ohikoa Euskal Herriko pagadietan. Kapela likatsua duen *Fuliginosi* ataleko *Lactarius* bakarra da, eta beirazko xafla baten gainean isolatutako latexak arrosa-gorrixka kolorea hartzen du airean minutu bat baino lehen.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm arteko diametroa du. Laster zabaltzen da, eta kopa itxura hartzen du, erdian titi oso nabarmena duela, eta ertz makur, mehe eta uhindua. Likatsua da eguraldi hezean, normalean kedarra kolore arinekoa zuriz zikindua, baina beixetik oliba argira joan daiteke 

**Orriak:** Itsatsiak edo dekurrenteak, estu eta meheak, hasieran zurixkak tonu berdexka argiekin eta gero krema-gorrixkak, eta ikututako lekuetan orban beltzekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Motza, sendoa, kapelaren kolore berekoa eta batzuetan fosetekin.

**Haragia:** Lodia, trinkoa, zurixka, airean tonu marroi arinak hartzen ditu; usain leuna du eta zapore garratza. Erreakzio azkarra "tintura de guayako"-rekin, berde-urdinxka kolorea hartzen du.

Esnea: Ugari, zuria, kolorez ez da aldatzen edo kolore hori-berdexka arinekin. Hasieran gozoa da eta gero garratza.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac", "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. *Latex*-a jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean.

## Jangarritasuna: 
Jangarri oso kaskarra.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius fuliginosus* delakoarekin, honek esne zuria du eta ez da kolorez aldatzen eta *Lactarius pterosporus* espeziarekin.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean hostoerorkorretan, batez ere pagadietan, gaztainadietan eta hariztietan.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Turkia eta Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luise Begas-Parmentier

**Luise Begas-Parmentier** (1843–1920) paisaia eta arkitektura margolari austriar-alemaniarra  eta Irakurle talde batekoa zen.

## Biografia 
[ezkerrera|thumb|234x234px| [Frascati|Frascatiko Villa Torlonia-ko eszena]]
Begas-Parmentier (Parmentier jaiotzez) 1843ko apirilaren 15ean jaio zen Vienan, Austrian.   arrebaren adibidea jarraituz, artista izatea erabaki zuen. Emil Jakob Schindler paisaia-margolariarekin eta William Unger akuafortistarekin jaso zuen lehen prestakuntza.  Hogeita bi urte zituela, landa gaiei buruzko lanak erakusten zituen Vienako Künstlerhausen. 1875 inguruan, Italiara ikasketa-bidaia batzuk hasi zituen, Venezian zentratuta.  1876tik aurrera, bere italiar gaiari buruzko margolanak ohikoak ziren Berlingo Arte Akademian egindako erakusketetan.

1877an Adalbert Begas margolari lagunarekin ezkondu zen,   bera hamabost urte zaharragoa zen eta Italiaren miresle sutsua zena. Bikotea Berlingo Tiergarten-go hegoaldean estudio bat zuen luxuzko etxe batera joan zen bizitzera, eta han sortu zituen margolanak lore edo mahats italiar motibo erromantikoekin, baita ohiko mihise-margoekin ere, orduko modaren arabera. Era berean, behin eta berriz egin zituzten "ikasketa-bidaiak" Italiara, batez ere Sizilia, Capri eta Veneziara.  Hainbat urtez, *Verein der Berliner Künstlerinnen*, emakumeen artea sustatzeko artisten elkarteko zuzendaritzan aritu zen, 1919ra arte ezin izan baitzuten akademia ofizialetara joan.

Bere jarduera artistikoez gain, bere etxea irakurle klub gisa ospetsua zen.  1900ean, *Daheim* aldizkariak zioen: "Berlingo mundu artistikoko fenomeno ezagun eta ospetsuenetako bat da; gizartekotasun intelektual, informal eta artistiko eder baten erdigunea". Ohiko gonbidatuak ziren pertsona nabarmenen artean, Isadora Duncan, Tilla Durieux, Samuel Fischer, Alfred Kerr, Ernst von Wildenbruch eta Harry Graf Kessler aipa daitezke.
thumb|260x260px| Gazteluko harresiaren ondoan ipotxak
Begas-Parmentier 1920ko otsailaren 11n hil zen Berlinen, Alemanian. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* ArtNet: Begas-Parmentierren margolan gehiago
* 1895ean bere saloietako baten deskribapena, Paul Clairmont @ Navigare/HvH-rena
Pala sydämestä

***Pala sydämestä*** finlandiar telesaila da, Yle TV1 katerako sortua.

## Sinopsia 
Helsinkiko adingabeen gune bat da telesail honetako ardatza. Zortzi ataleko proiektua da, eta horietako bakoitzean arriskuan dagoen nerabe bat da protagonista. Senideen kezka, gizarte langileen jardun zorrotza, gazteen hauskortasuna… kontu horiek guztiak nahasten dira drama gordin honetan. Gizarte zentroen kudeaketa eta zuzendaritza aldaketen ondorioak ere aztertu ditu fikzioak.

## Aktoreak 
* Lotta Lehtikari: Rita
* Niina Koponen: Laura
* Saimi Kahri: Jasmin
* Martin Bahne: Jyrki

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elvis (2022ko filma)

***Elvis*** 2022ko Baz Luhrmann australiar zinema zuzendariaren film biografikoa da.

## Argumentua 
Filmak arreta jartzen du Elvis Presleyk eta bere managerrak izan zuten harremanean. Tom Parker koronela izan zen rock izarraren managerra urte luzez, eta haien arteko harreman konplexua azaleratzen du filmak: Presleyk 20 urte baino ez zituela hasi zen Parker haren manager gisa. Ospean gorantz nola joan zen bizi izan zuen ordezkariak. Nola erori zen ere bai. Filmak, era berean, AEBetako gizartean gertatzen ari ziren aldaketak jasotzen ditu. Testuinguru sozialak badu garrantzia kontatzen den istorioan. Eta musikariaren inguruko pertsonen artean, bestalde, bada beste bat oso garrantzitsua: Priscilla Presley.

## Aktoreak 
* Austin Butler: Elvis Presley
* Tom Hanks: Tom Parker koronela
* Kodi Smit-McPhee: Jimmie Rodgers
* David Wenham: Hank Snow
* Dacre Montgomery: Steve Binder
* Luke Bracey: Jerry Schilling
* Olivia DeJonge: Priscilla Presley
* Richard Roxburgh: Vernon Presley
* Kelvin Harrison Jr.: B.B. King
* Xavier Samuel: Scotty Moore
* Melina Vidler: Diane
* Gary Clark Jr.: Arthur "Big Boy" Crudup
* Yola: Sister Rosetta Tharpe

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Black Phone

***The Black Phone*** 2021eko Scott Derrickson estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko filma da.

## Argumentua 
Coloradoko hiri batean dago girotuta istorioa, 1970eko hamarkadan. Maskarak erabiltzen dituen gizon batek 13 urteko mutil bizkor bat bahitu du. Ganbara batean sartu du, eta inork ezin ditu mutikoaren garrasiak entzun. Halako batean, mutikoak ahotsak entzungo ditu telefono puskatu batean: bahitzailearen beste biktima batzuenak dira.

## Aktoreak 
* Ethan Hawke: Albert/The Grabber
* Mason Thames: Finney Shaw
* Madeleine McGraw: Gwen Shaw
* Jeremy Davies: Mr. Shaw
* James Ransone: Max
* E. Roger Mitchell: Jimmy Barnes

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Les Goûts et les Couleurs (2022ko filma)

***Les Goûts et les Couleurs*** 2022ko Michel Leclerc estatubatuar zinema zuzendariaren film komikoa da.

## Argumentua 
Marcia abeslari gazte bat da. Disko bat grabatu du Daredjane musikariarekin, baina diskoak argia ikusi aurretik musikaria hil egingo da istripu batean. Orduan, Marciak zailtasunak izango ditu diskoak nahi zuen bidea egin dezan eta sortzaile gisa bere eskubideak bermatuak izan daitezen.

## Aktoreak 
* Rebecca Marder: Marcia
* Félix Moati: Anthony
* Judith Chemla: Daredjane
* Philippe Rebbot: Marciaren managerra
* Eye Haidara: Ivry
* Victor Artus Solaro: Gary Wild
* Baya Kasmi: Sacem andrea
* François Morel 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rebecca Mader

**Rebecca Leigh Mader** (Cambridge, ) ingeles modelo eta antzezlea da, zineman, telebistan eta antzerkian aritutakoa. Telebistan egindako lanengatik ospetsua da.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Rebecca Marder

**Rebecca Douce Michèle Marder** (Paris, ) franko-estatubatuar antzezlea da, zineman, telebistan eta antzerkian aritutakoa. Comédie-Françaisen ibilitakoa, umea zela hasi zen zinema munduan.

## Filmografia 
### Zinema 
* 2000 : *Ceci est mon corps*
* 2007 : *Demandez la permission aux enfants*
* 2010 : *La Rafle*
* 2018 : *Un homme pressé*
* 2019 : *Deux moi*
* 2020 : *La Daronne*
* 2021 : *Seize printemps*
* 2021 : *Tromperie*
* 2022 : *Une jeune fille qui va bien*
* 2022 : *Les Goûts et les couleurs*
* 2022 : *Simone, le voyage du siècle*
* 2022 : *La Grande Magie*
* 2022 : *De grandes espérances*

### Telebista 
* 2008 : *Clara, une passion française*
* 2011 : *E-Love*
* 2012 : *Emma*
* 2015 : *Deux*
* 2018 : *Fiertés*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak