Idiazabal

**Idiazabal** Gipuzkoako hegoaldeko udalerri bat da, Goierri eskualdekoa. Idiazabalgo gazta ezagunari izena eman dio.

## Izena 
Bertako lagunarteko hizkeran, *Ízal* esaten zaio herriari.

Izenaren aipamenik zaharrena 1199. urtekoa da, eta *Iviazaval* (egungo euskal idazkeran, *Ibiazabal*) formarekin ageri da. Geroztik, ordea, *Idiazabal* forma ageri da, edo haren aldaerak (*Ydiaçabal, Ydiaçaual, Ydiaçaval, Idiazaval*).

Etimologiari dagokionez, bi dira hizkuntzalariek darabiltzaten hipotesiak: K.a. 3200 eta K.a. 1300 artean datatu dira. Beraz eskualdean erromatarren presentziaren bat egongo zela pentsa daiteke. Manuel Lekuonak dio elizako pontea bisigodoen garaikoa izan zitekeela.

### Erdi Aroa 
X. mendeko Goenekoa, Barrenekoa, Albisu eta Serotegi dira ezagutzen diren baserririk zaharrenak. Ondoren eraiki ziren Altamira, Gurutzeta, Aizkorreta-Saletxe eta Goatse-Garako baserriak. Bailararen behealdera XII. mendean iritsi zen.

1199. urtean lehen aldiz agertu zen idatzita herriaren izena. Idiazabalen anexioa Segurako barrutira egin bazen ere, herriaren mugetan zeuden mugarriak mantendu ziren, mendien jabetzarekin batera.

Garai hartan baserri gehienak egurrezkoak izango ziren, gehienez harri batzuk oinarri gisa. Baserriaren ekonomiari lotuta industria ere bazen, errotak eta olak, adibidez.

 

Idiazabal baserriarekin lotutako herria izan da. 1860. urtean 1.716 biztanle zituen herriak, baina gehienak baserrietan bizi ziren. Herrigunean 30 etxe inguru zeuden, horietako asko ere baserri. XIX. mendearen bukaeran Ameriketara immigrazio handia izan zen, egoera ekonomikoak bultzatuta.

• Jaso ekipamendu industriala eta altxatze-sistemak fabrikatzen dituen enpresa da. Udalerriko sozietate merkantilen artean handienetakoa da, eta azken urteetan 35–40 milioi euro inguruko fakturazioa izan du.

• Construcciones Iturrioz eraikuntza-sektoreko enpresa da, batez ere obra zibilean jarduten duena. Bere fakturazioa 15–20 milioi euro ingurukoa da azken datu publikoen arabera..

Errenta-mailari dagokionez, Idiazabal balio altuetan kokatzen da inguruko beste udalerri askorekin alderatuta. INEren *Etxeen Errentaren Banaketaren Atlasa* lanean jasota dagoenez, 2020an, udalerriak 18.556 euroko batez besteko errenta izan zuen biztanleko, eta horrek errenta handiena duten udalerrien artean kokatzen du. Datu horiek tokiko industria- eta eraikuntza-jarduerek aberastasunaren sorrera eta enpleguaren egonkortasuna bermatzeko duten garrantzia islatzen dute.

## Demografia 
2019an zituen 2.388 biztanleetatik %23,03k 65 urte edo gehiago zituen, eta atzerrian jaiotakoak %6,95 ziren.

## Politika 
### 2023ko udal hauteskundeak 
2023ko maiatzaren 28ko udal hauteskundeetako emaitzen ondorioz Idiazabalgo alkatea EH Bilduko Iñaki Alberdi Iparragirre da. 

### 2019ko udal hauteskundeak 
2019ko maiatzaren 29ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Idiazabalgo alkatea EH Bilduko Iñaki Alberdi Iparragirre da. 

### 2015eko udal hauteskundeak 
2015eko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: Izal Baik 789 boto. EH Bilduk 458 boto. PPk 12 boto. PSE-EEk 11 boto. Ioritz Imaz aukeratu zuten alkate.

### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Idiazabalgo azken alkateak:

## Euskara 
[thumb|Idiazabalgo Juan Urrestarazuren testigantza, eskolan euskaraz hitz egiteagatik jasotako zigorren ingurukoa. [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Idiazabalgo euskalkia gipuzkeraren aldaera da, eta Goierriko hizkera hain zuzen. Urolaldeko hizkerarekin batera Sartaldeko azpieuskalkia osatzen du Goierrikoak, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakarti samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierri eta Urolaldearen artekoa.

2016an herritarren %85,75 euskalduna zen.
* Maiatzeko lehen asteburua: Euskal Gaztaren Azoka.

#### Bideak 
* Artsugarats galtzada
* Uzkanga galtzada
* Nafarrasagastibarrena - Otazabal bidea

### Arkeologia ondarea 
#### Megalitoak 
*Aitxuko trikuharria
*Altzaniako Estazio Megalitikoa
*Ataun-Burundako Estazio Megalitikoa
*Bidaarte I -ko trikuharria
*Etzegarateko trikuharria
*Napalatzako trikuharria
*Pralaatako tumulua
*Unanibiko tumulua
*Urrezuloko armureako trikuharria
*Zorroztarriko trikuharria

#### Lantegiak 
*Arimasagasti burdinola
*Eztenaga errota
*Goatse teileria
*Ihurreko burdinola
*Loidi burdinola
*Lopategiko errota
*Urtsuarango Olea burdinola

### Bestelako interesguneak 
*Idiazabalgo Gaztaren Interpretazio Zentroa
*Euskal Artzainaren monumentua (Rafael Huerta eskulturgilearena, 1983)

## Idiazabaldar ospetsuak 
### Politika 
*Domingo Urbizu Arimasagasti (Idiazabal, 1655 - Sevilla, 1701), Kontratazio Etxeko aguazil nagusia eta kolekziogilea.
*Martin Lardizabal Elortza (Idiazabal, XVII. mendea - Segura, 1740) legelaria. 

* Francisco Ugarte Iturbe (Idiazabal, 1706 - Guayaquil, 17??) , Maracaibo-ko eta Guayaquil-go gobernadorea.
* Migel Antonio Zumalakarregi (Idiazabal, 1773 - Madril, 1846), politikaria eta Espainiako Justizia ministroa. 
*Manuel Maria Etxarri Martinez (Idiazabal, 1811 - Graz, 1890), kapitain karlista eta Karlos Luis-en laguntzailea.
*Demetrio Jauregialtzo Albisu (Idiazabal, 1870 - *Ib.*, 1934), enpresagizona eta Argentinako Idiazabalen fundatzailea.
*Quintín Altolagirre Zabala (Idiazabal, 1876 - Donostia, 1936), mediku eta politikaria.
*Gari Mujika Iriondo (Idiazabal, 1982), politikaria.

### Erlijioa 
* Migel Abendaño Eztenaga (Idiazabal, 1617 - Madril, 1686), idazlea eta teologo jesuita.
* Mateo Muxika Urrestarazu (Idiazabal, 1870 - Zarautz, 1968), gotzaina.
* Marcelino Lardizabal Agirrebengoa (Idiazabal, 1879 - Burgos, 1958), misiolaria

### Artea eta arkitektura 
* Martin Mitezar (Idiazabal, 15?? - *Ib.*, 15??), arkitekto eta kontratista.
* Francisco Azurmendi (Idiazabal, 1727 - Altzo, 1796), erretaulagile eta eskulturgilea.

### Musika 
*Jose Galo Zudaire Arsuaga (Idiazabal, 1865 - *Ib.*, 1940), musikaria.
*Martin Elola Berasategi (Idiazabal, 1867 - Bilbo, 1935), txistularia.
*Ignacio Telleria Zabalo (Idiazabal, 1880 - Donostia, 1944), musikari eta konpositorea.
*Fabiana Zudaire Jauregi (Idiazabal, 1894 - Donostia*.* 1970), musikaria.
*Norberto Oiarbide (Idiazabal, 1923 - Ib. 1995)
*"Gontxalo" Pelaez Aranburu (Idiazabal, 1948 - Azpeitia, 2007), musikaria.
*Mikel Telleria Mugika (Idiazabal, 1960), bakarlaria. 
*Joseba Iparragirre (Idiazabal, 1975), trikitilaria.

### Literatura 
*Kindin Muxika Oiarbide (Idiazabal, 1887 - Mar de Ajo, Argentina, 1974), idazle eta euskaltzalea.
*Rufino Arregi Imaz "Errupin" (Idiazabal, 1889 - Buenos Aires, 1968),  idazle eta euskaltzalea.
*Pilar Iparragirre Lazkano (Idiazabal, 1951 - Donostia, 2022), idazlea.
*Josu Baez Mujika (Idiazabal, 1953 - Donostia, 2022), olerkigilea.
*Irene Adasoro Katarain (Idiazabal, 1955), itzultzailea.
*Amaia Telleria Mujika (Idiazabal, 1993), idazlea.

### Kirola 
* Prudencio San Sebastian Aranburu (Idiazabal, 1913) pilotaria.
* Xabier Aranburu "Guzta" (Idiazabal, 1984), harrijasotzailea.
* Julen Goia Iriberri (Idiazabal, 1991) Errugbi jokalaria.
* Oier Goia Iriberri (Idiazabal, 1995), Errugbi jokalaria.
* Ane Mintegi (Idiazabal, 2003), tenis jokalaria.

### Ikerketa 
* Salustiano Aseginolaza Aranburu ( Idiazabal, 1822 -  Santiago de Compostela, 1894), ikerlaria, Santiagoko unibertsitateko dekanoa eta farmazian doktorea.
* Carlos Aseginolaza Iparragirre (Idiazabal, 1955 - Goizueta, 2015), botanikoa.
* Pedro Maria Mugika Iparragirre (Idiazabal, 1942), historialaria.

### Beste batzuk 
* Jose Agustin Iparragirre Aranburu (Idiazabal, 1794 - Madril, 185?), konfiteroa eta Jose Maria Iparragirreren aita.
* Aquilino Izagirre "Zepai" (Azpeitia, 1906 -  Idiazabal, 1971), bertsolaria. 
* Luis Katarain Urteaga (Idiazabal, 1926 - *Ib.*, 2014), artzaina eta Gazta Zati Bat dokumentalaren protagonista.
* Florentino Goiburu Oiarbide (Idiazabal, 1933 - *Ib.*, 2012), bertsolaria.
* Ane Aseginolaza (Idiazabal, 1950), aktorea.
* Xabi Rodriguez (Idiazabal, 1995), aktorea. 

## Azpiegiturak eta zerbitzuak 
### Kultura 
* Areto nagusia
* Guraso elkartea aretoa
* Artxiboa
* Gaztaren interpretazio zentroa
*Fabiana Zudaire musika sorkuntza gunea. 

### Hezkuntza 
* Musika eskola
* Aita Iparragirre haur-eskola
* Aita Iparragirre herri eskola
* Ikasgelak
* Gaztelekua
* Ludoteka eta haur txokoa
* Igarondoko igerilekuak

## Partzuergoak 
Idiazabal Gipuzkoako Partzuergo Txikiko eta  Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorreko kide da berauen sorreratik.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Idiazabal - Iglesia del Señor San Miguel 04.jpg|San Migel Goiaingeruaren eliza.
Fitxategi:Oiarbide baserria - Idiazabal.jpg|Oiarbide baserria.
Fitxategi:Gurutzetako Santutegia.jpg|Gurutzetako Andre Mariaren baseliza.
Fitxategi:Idiazabal - Iglesia del Señor San Miguel, portada tardorrománica 07.jpg|Elizako portadaren detailea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
*Idiazabalgo udala
* Aldaize Idiazabalgo herri aldizkarie
* Idiazabalgo Gazta jatorrizko izendapenaren webgunea
*Artzai-Gazta elkartea
*Idiazabalgo albisteak Hitzan