Haiti

**Haiti** (; ), izen ofiziala **Haitiko Errepublika** Hiriburua Port-au-Prince da.

Hispaniola uhartea —edo Quisqueya, bertako biztanleek (arawak eta taino indiarrek) deitzen zuten bezala— Kolonek aurkitu zuen 1492an eta espainiarren mendeko kolonia izan zen. Arawakak hamarraldi gutxiren buruan erabat desagertu ziren. Domingotar fraideek uhartea ebanjelizatu zutelarik,  Santo Domingo haien patroiaren izena eman zitzaion. Azukreak erakarrita, europar gehiago heldu zen eta 1697an Espainiak Frantziari eman zion uharteko mendebaldea. Independentzia 1802an lortu zuen.

## Izena 
Taineraz, *Ayiti* hitzak “Mendi garaietako lurraldea” edo “Mendia itsasoan” esan nahi zuen. Frantziarrek uhartea okupatu zutenean, espainiarrek erabiltzen zuten izen *Santo Domingo* frantsestu eta *Saint-Domingue* deitu zioten. 1630 eta 1664 artean izena ez zen ofiziala izan, Colbertek *Colonie de Saint-Domingue* Mendebaldeko Indietako Konpainiari atxiki zion arte. *Saint-Domingue* izendapena Ryswickeko Itunean (1697) eta Basileakoan (1795) berretsi zen, Hispaniolako mendebaldea izendatzeko. Garai hartan, "Antilletako perla" (*La perle des Antilles*) ezizena ere zuen. 1804ko urtarrilaren 1ean, herrialdearen independentzia aldarrikatuaz bat, Jean-Jacques Dessalinesek jatorrizko tainerazko izena eman zion: *Haïti-Bohio-Quisqueya*. Kreoleraz *Ayiti* izena du.

## Geografia 
### Mugak 
Hispaniola uhartea osatzen du Haitik Dominikar Errepublikarekin batera; uharteko mendebaldean dago eta lurraldeko herena hartzen du. Ozeano Atlantikoa du iparraldean, Dominikar Errepublika ekialdean, eta Karibe itsasoa hego eta ekialdean. Uharte nagusiaz gainera, badira beste txikiago batzuk: La Gonâve (871 kilometro koadro), Gonâveko golkoan, Tortuga uhartea iparraldean, Les Cayemites, Île à Vache eta La Navasse. Luze-zabalean, 27.750 kilometro koadro da. Itsasertza 1.771 kilometro luze da.

### Ingurune naturala 
Artibonite ibaiaren (322 kilometro) haranak lotzen dituen bi penintsulek osatzen dute Haiti, eta penintsula horiek Gonâve golkoa eratzen dute. Herrialde menditsua da, basogabetzeak soildua, oso higatua. Kostaldean ordoki txikiak daude, eta erdialdean goi ordoki bat. Mendi garaiena *Chaine de la Selle* da (2.680 metro), eta aintzirarik handiena Étang Saumâtre, hegoaldean dagoen ur gaziko lakua.

### Klima 
[thumb|eskuinera|300px|Haiti eta [Dominikar Errepublikaren arteko muga; basogabetzea agerikoa da Haitiko aldean]]
Haitiko klima tropiko aldekoa da (26&nbsp;°C batez beste) baina, betiere, itsasoaren eta mendi garaien eraginpean dagoena. Abuztu-azaroa bitarteko hilabeteetan haize erauntsi gogorrak izan ohi dira. Eurite eta urakan ugari jasaten ditu. Jeanne urakanak, 2004koak, 1.160 hildako eta 1.250 desagertu eragin zituen. Ekaitz horren eraginak biztanleen bizimodu zaila okertu egin zuen: 170.000 pertsona inguruk ur eta elikagai falta izan zuten eta banana landaketa ugari deuseztatu ziren.

### Landaredia 
Haitiko zuhaizti gehienak (kaoba, guaiakana etab.) ebaki eta landa bihurtu dira hazten ari den biztanle kopuru handiaren beharrak aseko dituen janaria lortu ahal izateko; hala ere, bada oraindik kaoba, zedro eta palisandro basorik. Ugariak dira tropikoko landare eta fruituak: palmondoak, aguakateak, mangoak, lima eta laranja zuhaitzak.

## Historia 
[thumb|ezkerrera|200px|[Toussaint Louverture]]
Kolonek 1492. urtean aurkitu eta Hispaniola deitu zuen uhartea espainiarren lehen kolonia eta Hego Amerika aztertzeko abiapuntu bihurtu zen. Espainiarrek uhartearen ekialdean hartu zuten bizileku; Kaiman uharteetako frantses piratek, berriz, mendebaldea hartu zuten eta 1644an Port-de-Paix sortu; 1697ko Rijswijkeko Itunaren bitartez, espainiarrek frantsesei utzi zieten mendebaldea, handik aurrera Saint-Domingue izan zena. XVII. mendean zehar, esklaboen lanari esker, frantses kolonietan aurreratuena izan zen Saint-Domingue, eta azukrea, kafea, kakaoa eta kotoia esportatzen zen; esklaboak, ordea, matxinatu egin ziren (Toussaint Louverture), 1804. urtean independentzia erdietsi eta uharteari jatorriko arawak indiarren izen frantsestua eman zioten: Haïti.

Handik aurrera ez zen gobernu egonkorrik ezartzerik lortu, hilketak eta matxinadak gertatu baitziren, Jean Pierre Boyeren 1814-1843 bitarteko agintaldia kenduta. Boyer kargutik kenarazi ondoren, hilketak eta militarren estatu kolpe ugari izan ziren bata bestearen ondotik. XX. mendearen hasieran Estatu Batuek zenbait lehentasun eskuratu zituzten (militarrak eta salerosketakoak) eta, 1915. urtean, zuzenbidea ezartzeko aitzakiaz baliatuta mendean hartu zuten herria, 1945 arte.

[thumb|eskuinera|200px|[François Duvalier 1968an]]
1957. urtean, François Duvalier (“Papa Doc”) hautatu zuten lehendakari eta honek, Tonton Macoute deituriko polizia beldurgarriak lagunduta, oposizio arrasto txikienak ere desegin zituen eta bere burua hil arteko lehendakari izendatu zuen. 1971ean, “Papa Doc” hil zenean, bere seme Jean-Claude Duvalier (“Baby Doc”) utzi zuen, bizitza osorako hau ere, lehendakari karguan. Duvaliertarren diktadurapean Haitiko arazo ekonomikoak, zapalkuntza politikoa eta ustelkeria areagotu egin ziren. 1980. urtetik aurrera ekonomiak behea jo zuen eta, herritarren haserreak eraginda, Duvalier erbestera joan zen 1986an. Hala ere, behin baino gehiagotan izan dira estatu kolpe saioak Haitin Duvalier diktadorearen jarraitzaile ohiek gidatuak.

1990. urtean egin ziren hauteskundeak erabakigarriak izan ziren, Haitiko aurreneko hauteskunde benetan demokratikoak izan baitziren. Jean-Bertrand Aristide irten zen garaile, herria alde baitzuen: botoen %67 lortu zuen. Duvalierzaleek, Roger Lafontant buru, agintera iristeko azken ahalegin odoltsu bat egin zuten arren, 1991ko otsailean Aristide izendatu zuten presidente. Urte bereko otsailean, ordea, Raoul Cédras jeneralak gidaturiko kolpe militar batek eraitsi zuen kargutik; ondoren, zapalkuntza politiko ikaragarria ekarri zuten militarrek. Amerikako Estatuen Erakundeak aurrena, eta NBEk gero, enbargoa jarri zioten Haitiri, eta milaka haitiarrek alde egin zuten. Estatu Batuek esku hartuta, elkarrizketak egin ziren Aristide eta batzorde militarreko kideen artean; elkarrizketa horiek 1993an burutu ziren, Governor's Islandeko (New York) akordioetan. Haien arabera, erbestean zegoen presidenteak hartuko zuen berriz agintea. Haitiar militarrek, ordea, ez zuten beren hitza bete. Zapalkuntzak bere horretan jarraitu zuen, ehunka biktima eraginez, eta demokraziaren itzuleraren kontra berariaz antolaturiko bortizkeria areagotu zen. Irtenbide baketsu baten ideia oro galdu zen.

[thumb|eskuinera|280px|[1994ko estatubatuar inbasioa]]
1994ko irailaren 19an, nazioarteko gudaroste bat, amerikar marineez osatua gehienbat, iritsi zen Haitira, eta Aristidek berriz hartu zuen kargua. 1995eko hauteskundeetan, oposizioak boikot handia egin zuen. René Préval, Aristidek sorturiko Lavalas Organizazio politikoko kidea (OPL) bihurtu zen Haitiko presidente. Baina herrialdeak geldirik jarraitu zuen, krisi politikoaren larritasuna dela-eta: 1997ko ekaineko senatu, legebiltzar eta udal hauteskundeen bigarren itzuliaren ezabatzea, iruzur salaketak zirela-eta eta alderdi politiko guztiek atzera egin ondoren, salbu Jean-Bertrand Aristide presidente ohiarenak, lehen itzulian nagusitu zenak; ekainean lehen ministroak dimisioa eman zuen, eta postua hutsik geratu zen 1999ko urtarrila arte (Jacques-Édouard Alexis izendatu zuten postu horretarako); bortizkeria politikoa berriz gogortu zen. Egoera horretan, geldiarazi egin zen nazioarteko laguntza, herria miserian itota zegoen artean.

1999an, René Prévalek abian jarri zuen berriz ere hauteskunde prozesua, 1997ko hauteskunde eztabaidatuak ezerezten zituen dekretu-lege bat izenpetuz, eta urte amaierarako hauteskundeak iragarriz. Oposizioak boikota egin zien 2001eko hauteskundeei baina, hala ere, hauteskundeak egin ziren eta Aristidek irabazi zituen; hirugarren aldiz izendatu zuten Aristide lehendakari. 2004an, Aristide kargutik kendu zuten, herrialde barneko krisi larriaren ondorioz. Borroka latzak izan ziren, eta azkenik, NBEko Kasko Urdinek okupatu zuten herrialdea. 2006an René Préval hautatu zuten lehendakari. Hala ere, borrokek eta hilketek aurrera jarraitu zuten. 2010eko urtarrilaren 12an, lurrikara handi batek suntsitu zuen Port-au-Prince; 300.000 lagun hil eta 1,5 milioi etxe barik gelditu ziren. 

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
[thumb|220px|eskuinera|Lehendakariaren jauregia, [2010eko Haitiko lurrikara|2010eko lurrikara baino lehen.]]
2012ko konstituzioaren arabera, Haiti errepublika presidentzialista da. Presidentea da estatuburua, eta bost urtez behin hautatzen da. Gobernuburua lehen ministroa da. Legebiltzarra ganbera bikoa da; Diputatuen Ganberak 118 kide ditu, lau urtetik behin aukeratzen direnak, eta Senatuak 30 kide.

### Banaketa administratiboa 
Haiti 10 departamendutan banatua dago. Hauek 41 barrutitan eta 133 udalerritan azpibanaturik daude. Hauek dira departamenduak:

thumb|250px|Haitiko departamenduak

## Demografia 
### Biztanleria 
thumb|eskuinera|300px|Port-au-Princeko hiri inguruak 2010ean
2016an 10.847.334 biztanle zituen.

Adierazle guztien arabera, gizarte egoera askoz kritikoagoa da Haitin Antilletako beste uharteetan baino. Bizi itxaropena 64,2 urtekoa da, inguruko herrietakoa baino askoz apalagoa: 61,6 urtekoa gizonezkoena eta 66,8 urtekoa emakumezkoena (2017ko zenbatespenak). oso handia da, eta langabezian dago biztanle aktiboen %40,6 (2010).

Nekazaritzak hartzen du NPGren %22,2, eta biztanle aktiboen %38,1 enplegatzen ditu. Kafea, esportazio gai nagusia, herri osoan lantzen da. Orobat ekoizten ditu azukrea, sisala eta industria kosmetikoan erabiltzen diren olioak. Laborantzaren parte bat bertako biztanleentzat egiten da (bananak, artoa, batatak, arroza). Presio demografikoa eta lur emankor eskasak direla-eta, ustiakuntzarako guneak oso zatikatuta daude. Baso soiltzeak eta erosioaren ondorioek gainera etengabe ari dira murrizten lur horiek.

Industria nahiko eskasa da gaur egun: NPGren %20,3 hartzen du, eta lanpostuen %11,5 sortzen. Elikagai industria da batez ere, eta ehungintza industria txiki bat Port-au-Princeren inguruan. Eskasia horren eragileetako bat energia baliabideen falta da. Meatzaritzari dagokionez, bauxita erauzten da batez ere, Haitiko hegoaldean.

## Kultura 
[thumb|eskuinera|200px|[Wyclef Jean abeslaria]]
Frantsesen kolonia izan delarik Haitiko kultura metropoliaren mendean egon izan da. Baina XX. mendearekin bateratsu bertako kultura indartu egin zen. Aldaketa horren eragiletako bat Georges Sylvain izan zen; idazle honek, 1901. urtean, Jean de La Fontaineren alegiak Haitiko hizkuntzara itzuli zituen.

1920. inguruko urteetan Jean Price-Mars idazlearen *Revue Indigène* eta *Ainsi parla l’oncle* (1928, Honela mintzatu zen osaba) saiera liburua argitaratu ziren. Haitiko herri ohituren azterlarien artean Jacques Roumain idazlearen obrek eragin handia izan zuten bertako antzerki, pintura eta literatura lanetan. Haitiko naïf pintura eskola entzute handikoa da mundu osoan (Rigaud Benoit, Wilson Bigaurd, Hector Hippolyte eta Philome Obin). Port-au-Prince hiriburuan historia eta etnologia museoak eta Nazio Liburutegia daude.

## Haitiar ezagunak 
* Toussaint Louverture (1743-1803), Independentziaren buruzagi gorena.
* François Duvalier (1907-1971), diktadorea.
* Félix Morisseau-Leroy (1912-1998), idazlea eta kreoleraren sustatzailea.
* Jean-Bertrand Aristide (1953-), presidente ohia.
* Wyclef Jean (1971-), abeslaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 2010eko Haitiko lurrikara

## Kanpo estekak 
* Haiti, argia.eus