open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Debt (2011ko filma)

***The Debt*** (euskaraz *Zorra*) 2011ko John Madden ingeles zinema zuzendariak zuzendutako drama eta suspensezko film bat da. Assaf Bernstein israeldar gidoigilearen *Ha-Hov* (2007) filmaren berregokitzapena da. Helen Mirren, Sam Worthington, Jessica Chastain, Ciarán Hinds, Tom Wilkinson, Marton Csokas eta Jesper Christensen aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1965, Rachel Singer (Jessica Chastain), David Petretz (Sam Worthington) eta Stephan Gold (Marton Csokas) Mossad israeldar inteligentzia agentziako hiru kide gaztek Bigarren Mundu Gerrako Holokaustoan parte hartu zuen Dieter Vogel (Jesper Christensen), ezizenez "Birkenauko zirujaua", gerra kriminal nazi garrantzitsua non ezkutatzen den topatu berri dute, hortaz berau atzematen saiatuko dira, baina naziak ihes egingo dienez, azkenean berau hil zutelako gezurra esatea adostuko dute.

1997an, jada Mossadetik erretiratuak dauden hiru kideek (Helen Mirren, Ciarán Hinds eta Tom Wilkinson) Ukraniako eroetxe batean, agure batek "Birkenauko zirujaua" dioela jakingo dute, alegia, iraganean ihes egin zien gerra kriminal nazia. Hortaz, iraganeko harekiko duten "zorra" kitatzen saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Helen Mirren: Rachel Singer 1997an
* Jessica Chastain: Rachel Singer 1965-1970 artean
* Ciarán Hinds: David Peretz 1997an
* Sam Worthington: David Peretz 1965-1970 artean
* Tom Wilkinson: Stefan Gold 1997an
* Marton Csokas: Stefan Gold 1965-1970 artean
* Jesper Christensen: Dieter Vogel
* Romi Aboulafia: Sarah Gold, Stefan eta Rachelen alaba

## Kanpo estekak 
* *The Debt* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* IMDBko fitxa irakurgai
Sofia Jogalia Poloniakoa

**Sofia Jogalia Poloniakoa** (; 1522ko uztailaren 13a - 1575eko maiatzaren 28a), Jogalia dinastiako kidea, Poloniako printzesa eta Brunswick-Wolfenbütteleko dukesa izan zen 1556tik 1568ra Henrike V.a Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu eta gero.

Krakovian jaioa, Sigismundo I.a Poloniakoaren eta Bona Sforza Milangoa bigarren emaztearen alaba zen. Bere gurasoen sei umeetatik hirugarrena izan zen. 1548an Bona Sforza bere seme Sigismundo II.arekin gatazkan sartu zen Barbara Radziwiłłekin egin nahi zuen ezkontza zela eta. Sofia eta bere ahizpak Krakoviatik atera eta Mazoviara eraman zituzten. 1556an 67 urte zituen Henrike V.arekin ezkondu zen. Duke katolikoa Habsburgoen enperadore Karlos V.aren defendatzaile sutsua izan zen Esmalkaldako gerran. Lehenago Mariarekin ezkondu zen, Henrike Württembergekoaren alabetako bat. Bikote horrek zortzi seme-alaba izan zituen, baina seme bakarra zegoen bizirik: Julio Brunswick-Lüneburgekoa, anaia nagusi guztiak 1553an Sievershausengo guduan hil baitziren. Bere aitak ez zuen uste agintari ona izango zenik eta, horregatik, beste oinordeko bat nahi izan zuen tronorako. Hala ere Sofiak ez zion seme-alabarik eman.

1568ko ekainaren 11n Sofia alargun geratu zen. Schöningenera mugitu zen senarra hil ostean. Honen ostean bere semeorde Juliorekin gatazkan sartu zen, Schöningenen kudeaketaren inguruan. 1572ko urtarrilaren 17an akordioa sinatu zuten, baina Juliok ez zuen bere hitza bete eta Sofiak laguntza eskatu behar izan zion Maximiliano II.a enperadoreari.

1570ko udaberrian Sofia Luteranismora aldatu zen, Jogalia dinastiako lehen eta azken protestantea. 1575eko maiatzaren 28an hil zen Schöningenen. Wolfenbüttelen lurperatuta dago.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Club Deportivo Puertollano

[250px|thumb|[Real Sociedad|Realaren aurkako partida, 1967an.]]
**Club Deportivo Puertollano** futbol talde gaztela-mantxarra da. Haamaika denboraldi bigarren mailan egin zituen. 2015ean desegin zen taldea eta Calvo Sotelo Puertollano CF sortu zen.

## Historia 
1948an sortun zen **Club de Fútbol Calvo Sotelo** izenarekin eta 1964an bigarren mailara igo zen. 1967ko apirilaren 23an Realak bertan lortu zuen Lehen Mailarako igoera, Andoni Elizondo entrenatzailea zela, *Puertollanoko igoera* bezala ezagutzen dena. 1968an Calvo Sotelok bigarren postua eskuratu zuen eta Lehen Mailarako igoera kanporaketa jokatu zuen, baina Córdobarekin galdu eta ez zen mailaz igo. 1971 urtean hirugarren mailara jaitsi zen.

1980 hamarkadan diru arazo larriak izan zituen. Gainbehera horretan, taldeak izena aldatu zuen eta **Puertollano Industrial** bihurtu, herritarren laguntza lortu nahian. Hirugarren mailan aritu zen eta Federazioaren Kopa bat eskuratu.

1999an berriz ere izena aldatu zuen eta **Unión Deportiva Puertollano** bihurtu zen. 2010 urtean bigarren B mailara igo eta azkenik gaur egungo izena eskuratu zuen. Diru arazoak larritu egin ziren, ordea, eta 2015ean taldea desegin zen.

## Datuak 
1948-2015
* **Denboraldiak 1. mailan**: 0
* **Denboraldiak 2. mailan**: 11
* **Denboraldiak 2. B mailan**: 13
* **Denboraldiak 3. mailan**: 40
* **Ligako posturik onena**: 2.a Bigarren mailan (1967-68)

### Azken urteetako ibilbidea 
## Irabazitako txapelketak 
### Espainiako txapelketak: 12 
* **Bigarren maila: 0**
bigarren 1968an.
* **Bigarren B maila: 0**
bigarren 1984an.
* **Hirugarren maila: 9**
1959, 1961, 1962, 1963, 1964, 1975, 2000, 2006, 2014.
* Federazioaren Kopa (3): 1994, 2006, 2011.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Irati Elizalde

**Irati Elizalde** (Donostia, Gipuzkoa, 1990) euskal kazetaria eta komunikazioaren alorreko aditua da. Euskarazko hainbat komunikabidetan aritua da, tartean, Hamaika Telebistan, EITBn eta Berrian. Hainbat erakundetako komunikazio lanetan ere ibili izan da, besteak beste, Gure Eskun, UEUn, Donostiako Udalean eta Musika Hamabostaldian. Gaur egun, Euskaltzaleen Topagunean dihardu.  

## Aurkeztutako saioak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irati Elizalderen Twitter profila
San Esteban uhartea

**San Esteban uhartea**, baita ere **Turón uhartea** deitua, Kaliforniako Golkoko uharte txiki bat da. Administratiboki Mexikokoa da, Sonorako Hermosillo herrikoa. Geografikoki, Tiburón uhartearen hego-mendebaldean dago. 40 km² ditu, Mexikoko hamabosgarren handiena izanik. Lehen Seri herria bizi zen hemen. Haien hizkuntzan uhartearen izena **Coftéecöl**  da. Tokia ere beste izenekin ezaguna da: *Sanjuanicos grandes* eta **Hast**. Espainiarrek 1819an zabaldu zuten uhartearen kokapena. Gaur egun erreserba naturala da.

## Fauna 
thumb|ezkerrera|Sauromalus varius.
San esteban uhartean iguana generoko espezie oso arraroak ikus daitezkeen, hori haren balio naturalistiko garrantzitsuenetarikoa izanez. Sauromalus varius, Sauromalus hispidus eta Ctenosaura conspicuosa bezalako espezieak oso toki gutxitan gelditzen dira munduan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bowen, Thomas (2001). *Unknown Island: Seri Indians, Europeans, and San Esteban Island in the Gulf of California*. Albuquerque: University of New Mexico Press.
* Villalpando C., María Elisa (1989). *Los que viven en las montañas: Correlación arqueológico-etnográfica en Isla San Esteban, Sonora, México*. Hermosillo, Sonora: Centro Regional Sonora, INAH.

## Ikus, gainera 
* Mexikoko geografia
* Tiburón uhartea

## Kanpo loturak 
* Mapa geologikoa.
Tiburón uhartea

thumb|Tiburón uhartea Seri herriaren lurraldea da.
**Tiburón uhartea** (*Tahéjöc*  seri hizkuntzaz) Mexikoko uhartea da, Kaliforniako golkoko handiena. 1208 km² zabalera du. Administratiboki Sonora estatukoa da, Hermosillo udaletxekoa. Kontinentetik zabalerako hiru kilometroko kanal estu batez bereizita dago, Infiernillo itsasartea. Seri herrirako lur sakratua da. Erreserba ekologikoa da.

## Uhartearen ezaugarriak 
Gaur egun uhartea jendegabetua dago. Bakarrik uhartearen ekialdean instalazio militar bat dago. Historikoki, izan ere, seri herriaren hiru talde bizi izan ziren uhartean: *Tahejöc comcaac*ak, *heeno comcaac*ak eta *xiica Hast ano coii*ak. Administratiboki, 1963tik, erreserba ekologikoa da, seri herriak Gobernu Federalarekin batera gobernatuta. Uhartearen puntu garaiena San Migel mendia da, itsas-gaineko 1450 metrotan.

Siri herriaren sinesmenaren arabera, uhartea bere herriaren jatorria da eta, horregatik, inguru sakratua.

Uhartetik gertuago dagoen komunitatea Punta Chuecan dago (*Socáaix* seri hizkuntzaz). Arrantzale herria da eta handik uhartera joan daiteke.
thumb|250px|Tiburón uhartea eta Punta Santa Rosa (*It Iyat*); Mendi Handia *Hast Cacöla* atzean ikusten da.

## Fauna 
* Odocoileus hemionus, oreinen familiakoak
* Ovis canadensis, aharien familiakoak
* Azeriak
* koioteak.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Informazio turistikoa.
* :Uharteari buruzko dokumentala.

## Ikus, baita ere 
* Mexikoko geografia
* San Esteban uhartea
Nagore Uriarte

**Nagore Uriarte** (Bilbo, Bizkaia, 1985ean) euskal kazetari eta telebista-aurkezlea da.

*Bat eta bat* informazio-telesaioa aurkeztu zuen Hamaika telebista-katean.

## Erreferentziak
Ainhoa Vitoria

**Ainhoa Vitoria Mondragon** (Arrasate, Gipuzkoa, 1987) gipuzkoar irrati-esataria da.

2010az geroztik egiten du lan esatari Gaztea irrati-katean. Gaur egun, *Dida* irratsaioan dago esatari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ainhoa Vitoriaren Twitter profila
Ekhiñe Atorrasagasti

thumb|269x269px|KZK Ekhiñe Atorrasagasti Naroa Iturrirekin *Kolpez kolpe* saioan, 2018
**Ekhiñe Atorrasagasti Ugarte** (Belauntza, Gipuzkoa, 1982ko apirilaren 24a) euskal kazetari, irrati-esatari eta telebista-aurkezlea da.

## Bizitza 
Ekhiñe Atorrasagastik Filosofia ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean. 

### Lan ibilbidea 
*Gurean Gaur* albistegiko aurkezlea zen Hamaika telebista-katean. Martin Garitanoren prentsa arduraduna izan zen, Gipuzkoako Aldundian.

2019an Hamaika telebistako *Kolpez kolpe* saioa zuzentzen hasi zen beste hamaika lagunekin eta Naroa Iturri aurkezlearekin batera. 

2022ko Korrikaren amaiera zela-eta, euskal hedabideekin elkarlanean EITBko saio berezia eman zuten zuzenean. ETB2ko zuzeneko saio horren gidariak izan ziren Ilaski Serrano eta Ekhiñe Atorrasagasti. Saio hori euskaldunen artean lider izan zen % 12,4ko kuotarekin.

2023 urteari amaiera emateko eta 2024 berria ondo hasteko Hamaika telebistan, emankizun berezia prestatu zuen Donostian, Egia auzoko Le Bukowski tabernan. Ekhiñe Atorrasagasti eta Naroa Iturri izan ziren saioaren gidari nagusiak —Hamaikako *Kolpez kolpe* programaren aurkezleak —. Bi aurkezleez gain, gonbidatu bereziak izan ziren: besteak beste, Jon Maia bertsolari eta idazlea, Dorleta Urretabizkaia idazle eta aktorea, Iruñe Astitz eduki sortzailea, Nerea Arriola aktore, you tuberra eta irrati esataria eta Andoni Ollokiegi musikaria.

## Familiakidea Erorien haranean 
Ekhiñe Atorrasagastiren aitonaren anaia, Lucas Plaza Huarte 22 urte zituela eraman zuten frentera derrigortuta. Gerran hil zela jakin zutenean Lucasen amak gorpua etxeratzea lortu zuen eta Euskal Herrian lurperatzea. Atorrasagastiren esanetan, ordea, 2018 urte inguruan jakin zuten Lucas Huarteren gorpua bere lekutik atera egin zutela 1960 hamarkada hasiera «inolako baimenik gabe» eta Erorien Haranean (Cuelgamuros Harana) zegoela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ekhiñe Atorrasagastiren Twitter profila
Magdalena Brandenburgekoa (1412 - 1454)

**Magadalena Brandenburgekoa** (c. 1412 &ndash; 1454ko urriaren 27) Brandenburgeko printzesa izan zen jaiotzez eta Brunswick-Lüneburgeko dukesa ezkontzaz. Frederiko I.a Brandenburgekoa printze hauteslearen eta Elixabeteren alaba zen. Elixabeteren anaiak Brandenburgeko printze hautesleak izan ziren.

1429ko uztailaren 3an ezkondu zen Tangermünden Frederiko II.a Brunswick-Lüneburgekoarekin. Ezkontza Sigismundo Enperadoreak antolatu zuen, bere ahizpa Zezilia Gilenekin ezkondu zuen bezala.
Maria Brunswick-Lüneburgekoa

**Maria Brunswick-Lüneburgekoa** (Schladen, 1566ko urtarrilaren 13 &ndash; Lauenburg/Elba, 1626ko abuztuaren 13) Bruswick-Wolfenbütteleko printzesa zen jaiotzez eta Saxonia-Lauenburgeko dukesa ezkontzaz. Julio Brunswick-Wolfenbüttelekoaren eta Eduvigisen alaba zen.

1582ko azaroaren 10ean Wolfenbüttelen ezkondu zen Frantzisko II.a Saxonia-Lauenburgekoaekin. Bere bigarren emaztea izan zen. Franzhagen gaztelua eman zioten ezkondu ostean. Bertan eliza bat sortu zuen.

1626an hil zen eta bere senarrarekin batera lurperatu zuten Lauenburgeko familiaren kriptan.
Margarita Saxoniakoa (1469-1528)

**Margarita Saxoniakoa** (Meissen, 1469ko abuztuaren 4a - Weimar, 1528ko abenduaren 7a) Saxoniako Hauteslerriko printzesa izan zen Wettin leinuaren bidez jaiotzez eta Brunswick-Lüneburgeko dukesa ezkontzaz.

## Biografia 
Ernesto Saxoniakoa printze hauteslearen alaba zen, Elixabeterekin izandako ezkontzaz. Bere anaiak Frederiko III.a Saxoniakoa eta Jon ziren, eta bere ahizpa Kristina Saxoniakoa Danimarkako erregina zen.

1487an Cellen Henrike I.a Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu zen. Hnerikek Saxoniako gortea ezagutzen zuen, 12 urterekin bertara bidali zutelako. Ziurenik 1469an bertan, Margarita jaio zenean, hasi zen ezkontzareninguruko negozazioa, Henrikeren aita Oton V.ak aliantza bat baitzuen Margaritaren osaba Gilenekin.

Margarita 1528an hil zen eta Weimarren lurperatu zuten.
Matilda Brandenburgokoa, Brunswick-Lüneburgeko dukesa

**Matilda Brandenburgokoa** (c. 1210 &ndash; 1261eko ekainaren 10a) Ascania leinuko kidea zen. 1235etik 1252ra Brunswick-Lüneburgeko lehen dukesa ezkontidea izan zen Welf leinuko Oton I.a ezkondu eta gero.

## Biografia 
Matilda Alberto II.a Brandenburgokoaren eta bere emazte Matildaren alabarik zaharrena zen, Wettin leinuko Konrado II.a Lusatiakoaren biloba. Albertoren osaba Bernardo Anhaltekoa zen eta Saxoniako Dukerria jaso zuen Henrike Lehoiak 1180an utzi behar izan zuenean. Matiladaren aitak Brandenburgoko margraverria zuzentzen zuen 1205etik eta, hasiera batean, Enperadorearen Hohenstaufen leinuari leiala izan zen. Hala ere, 1208an Filipe Suabiakoa erail zutenean Oton IV.a Welfoaren alde jarri zen. Alberto II.aren heriotzean Joanes I.a eta Oton III.a anaiek hartu zuten boterea. Hauek ere Saxoniako Welfoen alde egiten jarraitu zuten Brunswickeko alodioaren inguruan zuten gaztazkan.

Welfoen eta Ascaniatarren arteko adiskidetzen neurri gisa Matilda 1228an ezkondu zen Oton welfoarekin, Oton IV.a enperadorearen lehengusua eta Henrike Lehoiaren biloba. Biak zirenez Magno Saxoniakoaren ondorengoak, Honorio III.a aita santuaren baimena behar izan zuzten. Aldi berean, Matildaren ahizpa gaztea Elixabete Henry Raspe Turingiakoarekin ezkondu zen.

1235ean Mainzen ospatu zen Dieta Inperialean Oton I.ak akordioa erdietsi zuen Frederiko II.arekin eta Brunswick-Lüneburgeko dukerri berria eskuratu zuen. Matilda, beraz, dukesa izendatu zuten.

Matilde eta Otonek hamar ume izan zituzten.
Luisa Orange-Nassaukoa

**Luisa Orange-Nassaukoa** (Haga, 1770eko azaroaren 28 &ndash; Amsterdam, 1819ko urriaren 15) Gilen V.a Orange-Nassaukoa eta Gilemina Prusiakoaren alaba zen.

1790ko urriaren 14an Karlos Gilen Fernando Brunswick-Wolfenbüttelekoarekin ezkondu zen. Karlos Gilen Fernando itsua zen eta jaiotzeko desgaitasun mentala zuen. Ez zuten seme-alabarik eduki eta 1806ko irailaren 20an Karlos hil zen. Konderria bere anaiaren esku geratu zen, eta Luisak euren beharra zuen ekonomikoki mantentzeko.

Bere familiak Herbehereak utzi behar izan zituen eta Ingalaterran errefuxiatu. Bere aita hil zenean ama Gilermina Brunswickera joan zen ere. Urte berean Frantziak dukerria inbaditu zuen, eta biak elkarrekin joan ziren Suitzara, diru gutxirekin. 1807an Prusiara iristea lortu zuten, bere amaren familiarekin kontaktatuz. Laster bere senarraren familia ere kontaktatu zuen Ingalaterran. 1814an Herbeheretara bizitzera joan ziren, negua Hagan emanez eta udak Haarlemen.
Epsomita

**Epsomita** (MgSO4 · 7H2O) magnesio sulfato heptahidratatuak hartzen duen mineral itxura da. Bere izena Epsom herritik dator, Surreyn, Erresuma Batuan. Bertan mineral hau ezaguna da ur mineral depositoei lotuta.

Kareharrizko leizeetako paretatan zein meatzeetako egur eta paretetan agertzen da, eta gutxi batzuetan fumarola bolkanikoetan edo ebaporita sedimentuetan. Berarekin batera agertu ohi dira melanterita, igeltsoa, halotrikita, pickeringita, alunogenoa, rozenita eta mirabilita mineralak.

## Kanpo estekak
Jonebati Zabala

**Jonebati Zabala Monasterio** (Bilbo, Bizkaia, 1990) euskal kazetari eta telebista-aurkezlea da.

Gaur egun *ArteKale* telesaioa aurkezten du Hamaika telebista-katean. Horrez gain, Grupo de Noticiasko Ortzadar kultura-gehigarriko kolaboratzailea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jonebati Zabalaren Twitter profila
Huivulai uhartea

**Huivulai uhartea** () Mexikoko Kaliforniako golkoko uhartea da. Administratiboki Benito Juárez herrikoa da, Sonora estatuan. 17 km-ko luzera eta 1,2 km-ko zabalera du. Ezaguna da bertako duna handietan 4x4 ibilgailuak korrika ibiltzen direlako. Izan ere, erreserba naturala da. Maio kulturarentzat inguru sakratua da. Errepide batek lotzen du uhartea kostaldeko Ciudad Obregon hiriarekin.

## Ekologia 
[thumb|Ur gaziari esker benetako oasis agertzen da. Argazkian, *[Dendrocygna bicolor* bat.]]
Aipatutako duna handiekin batera, ur gezako iturri bat du, 97 metroko sakonera duena, eta benetako oasis sortzen duena. Inguru horretan datil-palmondoak ikus daitezke. Ur horri esker hegazti ugari ikus daiteke:
* *Dendrocygna bicolor*
* Pelikano arrunt
* Kurriloak
* Albatrosak

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mexikoko geografia

== Kanpo estekak ==¡
* :Huivulari uharteari buruzko dokumentala.)
Santa Margarita uhartea

**Margarita uhartea** edo **Santa Margarita uhartea ** Hego Kalifornia Behereako uharte hegoaldekoena. Populazio txikia da, herri bakar batez: Puerto Alcatraz; 156 biztanle ditu. Halaber, Mexikoko itsas armadaren base txiki bat dago. 40 km.ko luzera du.

## Historia 
1848an iparraldeko Kalifornia Ameriketako Estatu Batuetako eskuetan gelditu zen eta, ondorioz, Santa Margarita uharteak iparraldeko piraten eraso jarraia jasan zuen. 1854an Gaston de Raousset-Boulbon kondea, pirata hau ere, Guaymas aldean zindoanean, uhartean naufragu zuen.

## Fauna 
Arrantza aberatsa eskaintzen du inguru honek. Itsazs ugaztunak ikusteko oso inguru egokia da.

## Mineral errekurtsoak 
Ingurua magnesita fosforiko mineralez oso aberatsa da. Mineral hauen ustiapenak ingururako arazo handiak ekar ditzake.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Santa Margarita uharteari buruzko dokumentala.

## Ikus, baita ere 
* Mexikoko geografia
Anna Netrebko

**Anna Jurievna Netrebko** (Krasnodar, 1971ko irailaren 18a) errusiar sopranoa da. Errusiar eta austriar herritartasunak ditu eta San Petersburgo, Viena eta New York hirietan bizi da.

## Kanpo estekak 
*    Anna Netrebkoren webgune ofiziala
Itzal jendea

thumb|Itzal jendearen errepresentazio artistikoa.
**Itzal jendea**, baita ere **itzalak**, **itzaletako mamuak** edo **masa beltza**, testigu askoren testigantzen arabera, oso inguru desberdinetan ager daitezkeen entitate gaiztoak edo gutxienez beldurgarriak dira. Horren arabera, logeletan ager daitezke baina baita ere jenderik gabeko inguruetan, herri txikietan, errepideetan... Normalean oso handiak dira. Euskal Herrian ziur aski kasu ezagunena Aiurdingo tunelaren gertaera izango da. Testiguek diotenez zerbait gaiztoa sortzen da fenomeno horretatik baina ez dira benetako erasoak eragin dituzten fenomenoak ezagutzen. Mitoa aspaldikoa da eta folklore guztietan ezagutzen da.

## Mitoa 
Mundu osoan antzeko gertaerak deskribatu dira: pertsona batek edo batzuek, gauean, itzal handi batekin egin dute topo. Gerta daiteke ere logelan edo etxe barruan agertzea. Itzalaren itxura mehatxagarria da. Narrazioa mitologia eta tradizio folkloriko askotan jaso da.

Fenomenoaren interpretazio herrikoia paranomalitatearekin lotuta etorri izan da:
* deabruak
* espiritu gaiztoak, mamuak
* estralurtarrak
Ohikoa da, bestetik, fenomenoa zorte txarrarekin lotzea.

Dena dela, fenomenoa oso zaharra da. Antzinako Ekialdean, esaterako, itzalak azpimunduan bizi diren hildakoen espirituak ziren. Biblian "tsalmaveth" kontzeptua aurkitzen dugu, literalki, "heriotzaren itzala".
thumb|Izaki hauek inguru bakartiak atsegin dituzte.
## Psikologiaren ikuspuntua 
Psikologia eta, neurri batean, fisiologia fenomenoari azalpen zientifikoa ematen saiatu dira. Hauek dira itzal jendearen iturri moduan aipatu diren arazo batzuk:
* Loaren paralisia
* Haluzinazioak
* Drogen erabileraren ondorioak (kokaina, metanfetamina)
* Zenbait botiken erabileraren ondorioak
* Lo gutxiren ondorioa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aiurdingo tunelaren gertaera

## Kanpo estekak 
* :Itzal jenderari buruzko artikulua.
* :Itzal gizonak.
Emakumezkoen Euskal Futbol Liga

**Emakumezkoen Euskal Futbol Liga** Emakumezkoen futbol txapelketa bat da, Espainiako futbol sisteman bosgarrena dena (2022tik aurrera). Lehen bi sailkatuek Hirugarren Federaziora igotzeko play-offak jokatzen dituzte. 2012an eratu zen txapelketa, aurrez probintzia bakoitzeko ligak jokatu ziren.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Bizkerre Futbol Taldea

**Bizkerre Futbol Taldea** Getxoko emakumezkoen futbol talde bat da Euskal Ligan jokatzen ari dena. "Bizkerre" Getxo eta Berango artean kokaturiko eremu bat da. XV. mendeko Bizkarra (geroago Bizkerre) baserriaren izena dokumentatuta dago.

## Historia 
1980 urtean Sopelako hondartzan jokatzeko talde bat sortu zuten hainbat gurasok eta 1985ean Bizkerre taldea eratu zen. 1998an "Bizkeneskak Futbol Taldea" emakumezkoen taldea sortu zuen.

## Ibilbidea 
## Palmaresa 
* Euskal Liga (1): 2018

## B taldea 
(*) 2024an maila mantentzea lortu bazuen ere talde nagusia Hirugarren Federaziora jaitsi zenez B taldeak Euskal Ligara itzuli behar izan zuen.

## Kanpo estekak 
*  eta batez ere  Webgune ofiziala

## Erreferentziak
Juliana Maria Brunswick-Wolfenbüttelekoa

**Juliana Maria Brunswick-Wolfenbüttelekoa** (; Wolfenbüttel, 1729ko irailaren 4 &ndash; Fredensborg, 1796ko urriaren 10). Fernando Alberto II.a Brunswick-Lüneburgekoaren eta Antonieta Amaliaren alaba zen.

## Biografia 
1752eko uztailaren 8an Frederiko V.a Danimarkakoarekin ezkondu zen, Kristian VI.a eta Sofia Magdalena Brandenburg-Kulmbachekoaren semea. Frederiko urtebete lehenago alargundu zen, Luisa Erresuma Batukoaren heriotzaren ostean. Ezkontza honekin Danimarka eta Norvegiako erregina ezkontidean bilakatu zen. Bizitza politikoan gehiegi sartu gabe seme bat izan zuten, Frederiko.

1766an Frederiko V.a hil zen, eta bere semeorde Kristian VII.ak hartu zuen erregetza. Kristian VII.ak arazo mentalak zituen eta ez zen gai gobernatzeko, horregatik Johann Friedrich Struensee eta Karolina Matilde Erresuma Batukoak hartu zuten agintearen delegazioa. Struenseek hainbat erreforma liberal sartu zituen gobernua, eta Karolina Matilderekin harreman sentimentala zuen. Danimarkako kontserbadoreek oso gaizki hartu zuten hau, baita Juliana Mariak ere. 1772ko urtarrilaren 17n estatu-kolpea egon zen, Struensee eta bere laguntzaileak atxilotu eta apirilaren 28an exekutatu zituzten. Karolina Matilde deserriratu zuten.

Juliana Mariaren seme Frederiko, hemezortzi urtekoa, izendatu zuten gobernu berriko erregente, baina Juliana Maria zen benetan gidatzen zuena herrialdea, Ove Høegh-Guldberg ministroarekin batera. Gobernu berriak neurri oso kontserbadoreak hartu zituen eta Juliana Maria nobleziaren heroi berria zen: euren tituluak mantentzeaz gain titulu berriak eman zituen boterean gehiago mantentzeko.

1784ko apirilaren 14an Kristian VII.aren semearen aldekoek beste estatu-kolpe bat eman zuten eta Frederiko VI.a Danimarkakoa jarri zuten erregente, Struenseeren neurrietako batzuk berrezarriz.

Juliaana Maria, politikatik kanpo, Fredensborgen hil zen 1796an. Bere semea tronoan jartzea lortu ez bazuen ere bere biloba Kristian VIII.a Danimarkakoa izan zen, 1839tik aurrera errege.
Erandioko Betiko Neskak Futbol Kirol Elkartea

**Erandioko Betiko Neskak Futbol Kirol Elkartea** edo **Betiko Neskak**, Erandioko emakumezkoen futbol talde bat da Euskal Ligan jokatzen ari dena.

## Historia 
Erandioko Betiko Neskak 2007an jaio zen Erandio Klubtik banatu zenean. 2001-02 denboralditik emakumezkoen taldeak egon baitziren 2006ko denboraldian lehen taldeak Bizkaiako lehen maila igoera lortu zuen 2007an.

Baina hasierak hamaika urte atzera doaz, emakumezkoen areto-futboleko taldea sortu zen, "Ategorri Tartanga" eta hiru urte geroago beste emakumezkoen talde bat sortu zen, "Ikastola Altzaga", bi talde hauek hiru urtez elkarbizitzen.

Bi talde hauek bateratzetik, "Erandio Klub Kirol Elkartea" historikoaren emakumezkoen sekzioa sortu zen.

Bost urteko lehiaren ostean eta lehen erregionalera igoera lortu ostean, Erandioko emakumezkoen lehen kluba sortzea erabaki zen: Erandioko Betiko Neskak Futbola Kirol Elkartea, federatu kategoria hauetan 3 talde biltzen dituena: Lehen Erregionala, Bigarren Erregionala eta Kadete- Gazteak, 70 jokalari baino gehiago batzen ditu.

2008an, "Eskola Kirola" atala sortu zen, bi talde biltzen dituena: Betiko Infantila eta Betiko Alebinarena, 8 eta 13 urte bitarteko 30 neska ingururekin, horrela klub honen etorkizunerako oinarri oso ona sortuz.

Eta aurten, 2009an, Betiko Benjamín sortzea erabaki zen, talde honetako neska txikienak barne, 7 eta 9 urte bitartekoak, horrela oso oinarri ona sortuz.

## Ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  
*  
*  
*  [Erandioko Betiko Neskak - Erandioko Udala](https://www.erandio.eus/eu-ES/Zerbitzuak/Elkarteak/Orriak/BetikoNeskak(futbol).aspx)
*  Erandioko Betiko Neskak - Euskadiko Futbol Federakundea
*  Betiko Neskak Denboraldia txapeldunak.com-tan
*  Betiko Neskak "B" Denboraldia txapeldunak.com-tan
Janire Casero

**Janire Casero** (Igorre, Bizkaia) euskal irrati-esataria da.

Gaztea irrati-kateko *Gaztea Formula* irratsaioa aurkezten du asteburuero.
Hermenegildo Alvariño

**Hermenegildo Alvariño** (Galizia &ndash; Barakaldo, Bizkaia, 1933ko azaroaren 19an) galiziar jatorriko eusko langile eta Eusko Abertzale Ekintzako militantea zen. Espainiako Langile Alderdi Sozialistako pistolari batzuek lau tiro emanda erail zuten Barakaldoko Eusko Etxearen aurrean, 1933ko Espainiako hauteskunde orokorren egunean. Zaurien ondorioz, egun batzuk geroago zendu zen.

Besteak beste hilketa honen ondorioz, EAE alderdiak eusko abertzaleen batasuna bultzatu zuen. Urte batzuk beranduago, 1936an EAEk Fronte Popularrarekin bat egitea erabaki zuenean, Barakaldoko alderdikideen zati handienak (EAE autonomoa delakoa) bere alderdiaren iritziari kasurik egin ez eta EAJ alderdiarekin joatea hobetsi zuen.

## Testuingurua 
Bortxakeriaz betetako garai hartan, alderdi ezberdinen gazteria ez zen atzean geratzen eta suzko armak erabiltzea oso ohikoa zen. Adibidez, 1932an egon zen greba orokor batean Hermenegildo eta Eustakio Agirregomezkortaren ekintzailekidea zen Gabino Arretxek zen zera esan zienː "(Greba orokorrean itxi ez duen) Asland enpresa itxi eta (bide batez) ahal dugun zementu guztia eraman behar dugu gure egoitzarako". Kontua da, zaintzaile lanean zegoen Pepe Gartziak aurre egin ziela. Hermenegildok pistola bat zuen eta zaintzailearen aurka erabili zuen. Gauzak ez ziren gehiagora joan eta azkenean inor zauritu ez bazen ere ia-ia hildakoak egon ziren. Ekintza honetan EAEko taldekideak esku hutsik joan ziren baina zaintzailearen aldetik salaketarik jaso ez zutenez, zigorrik ere ez zuten izan.

Giroa ez zen lasaiagoa izan 1933ko Espainiako hauteskunde orokorren egunean. Ezkerraldean garai haietan ohikoak ziren karlisten, espainiar sozialisten, espainiar errepublikanoen eta eusko abertzaleen arteko enfrentamenduak, eta ondorioz, hainbat alderditako militanteek ezkutuan armak izaten zituzten. Gainera, PSOEk hegemonia izan ohi zuen kanpotik etorritako langileengan. Hermenegildo hil eta gero, gazte sozialistak ez zituzten atxilotu, bai ordea Hermenegildoren alderdiko kideak.

## Ikus, gainera 
* Usansoloko gertaerak

## Erreferentziak
Sidonia Saxoniakoa

**Sidonia Saxoniakoa** (Meissen, 1518ko martxoaren 8a - Weissenfels, 1575eko urtarrilaren 4a) Wettin leinuko printzesa bat zen eta, ezkontzaz, Bruswick-Lüneburgeko dukesa eta Calenberg-Göttingeneko printzesa. Henrike IV.a Saxoniakoa eta Katalina Mecklenburgekoaren alaba, Magno II.a Mecklenburgekoaren biloba. Bere anaiak Maurizio Saxoniakoa printze hauteslea eta Augusto ziren. Bere ahizpa Sibila Saxonia-Lauenburgeko dukesa zen ezkontzaz eta bere beste ahizpa Emilia Brandenburg-Ansbacheko margravina.

## Biografia 
Sidonia 1545eko maiatzaren 17an Erik II.a Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu zen, bera baino hamar urte gazteagoa. Ezkontza negoziatua izan bazen ere, elkarrekin maiteminduta zeuden. Bi urte geroago Erik katolizismora itzuli zen, baina Sidoniak bere fede luteranoa mantendu zuen. Arazo ekonomikoekin eta umerik gabe, laster hasi zen bikotearen bizitza okertzen.

Sidoniak uste zuen bere senarrak pozoitu nahi zuela. Augusto anaiak kontaktua izan zuen Genovako merkatari batekin esan ziona pozoia erosteko kontaktatu zuela eta Erikek uste zuela erlijio arazoengatik hobeto zela emakume bat hiltzea 20.000 herritar baino. Erikek erlazioa hasi zuen Calenberg gazteluan zegoen meneko batekin eta Sidoniari gaztelura sartzea debekatu zion, sartzekotan sudurra moztu eta begian botaka egingo ziola aginduz.

1564tik aurrera etxean atxilotuta egon zen, eta kexak bidali zizkion Enperadoreari eta bere anaiari, alferrik. 1564n Erik gaixotu zen eta pozoitu zutenaren ustea zuen. Horregatik Neustadt am Rübenbergen sorginak izatearen susmoa zegoen lau emakume erre zituzten. 1570an Enperadoreak, Saxoniako printze hautesleak eta Julio Brunswick-Wolfenbüttelekoak mediazioa egin zuten eta Sidonia eta bere senarraren arteko gatazka konpondu. Sidoniaren esku geratuko zen Calenberg gaztelua, baina Erikek ez zuen nahi.

1572ko martxoaren 30ean Erikek, hainbat aholkularirekin batera Sidonia sorginkeriaz salatu zuen. Froga gisa lehenago torturatutako eta erretako lau emakumeen testigantza aurkeztu zuen. Sidoniak Maximiliano II.a Enperadoreari eskatu zion laguntzeko eta, sekretupean, Calenberg utzi eta Vienara joan zen. Maximilianok agindu zuen ikerketa Gorte Inperialak egin zezala, baina kasua Julio eta Gilen Brunswick-Wolfenbüttelekoaren esku utzi zuen. 1573ko abenduaren 17an egindako epaiketan Sidoniaren aurkako testigantzak atzera bota ziren.

Barkamena lortu ostean, Vienatik Dresdenera bidaiatu zuen, bere anaiarekin batera egoteko. Konpentsazio gisa Weissenfelseko monasterio bat jaso zuen, bere sarrera guztiekin. Bertan bizi izan zen 1575ra arte.
Sofia Amalia Brunswick-Lüneburgekoa

**Sofia Amalia Bruswick-Lüneburgekoa** (1628ko martxoaren 24a - 1685eko otsailaren 20a) Brunswick-Lüneburgeko dukesa zen jaiotzaz eta Danimarka eta Norvegiako erregina Frederiko III.a Danimarkakoarekin ezkondu eta gero. Jurgi Brunswick-Lüneburgekoa eta Ana Eleonor Hesse-Darmstadtekoaren alaba zen.

Etxeko bizitzaren maitalea, Erresumaren finantza egoera kaxkarrak ez zuen gelditu gorteko bizitza aberats bat egiteaz. Moda, jaiak eta antzerkia gustoko zituen, eta Danimarkan frantziar modarekiko gustoa sartu zuen. Gortearen aberastasun honek herritarren haserrea sortu zuen.

Frederiko III.aren erregetzarekin eta bere seme Kristian V.arenarekin eragin handia izan zuen erabaki politikoetan, monarkia absolutua ezartzearen ideia bultzatuz. Suediaren aurka 1657an egindako gerran ospe handia lortu zuen Kopenhageko setioan (1658-1660) erreginak berak ematen zuen babes moralagatik.

Alargundu ondoren Amalienborg jauregira erretiratu zen.
Filipina Karlota Prusiakoa

**Filipina Karlota Prusiakoa** (; Berlin, 1716ko martxoaren 13 &ndash; Brunswick, 1801eko otsailaren 16) Hohenzollern leinuko printzesa bat izan zen eta ezkontzaz Brunswick-Wolfenbütteleko dukesa. Frederiko Gilen I.a Prusiakoaren eta Sofia Dorotea Hannoverkoaren laugarren umea zen, Jurgi I.a Erresuma Batukoaren biloba. Bere anai-arreben artean Frederiko II.a Handia, Suediako erregina Luisa Ulrika eta Gilemina printzesa zeuden. Hezkuntza handikoa, bere garaiko Ilustrazioaren adibideetako bat da.

1733ko uztailaren 2an Karlos I.a Brunswick-Wolfenbüttelekoarekin ezkondu zen, Fernando Alberto II.aren seme nagusia. Karlos dukerriaren oinordekoa zen eta duke izendatu zuten bere aitaren heriotzarekin, 1735ean. Filipina Karlota dukesa ezkontidea izan zen. Ezkontza honekin batera Filipina Karlotaren anaia Karlosen arrebarekin ere ezkondu zen, Prusia eta Brunswicken arteko aliantza indartuz.

Filipinak Christian von Wolff filosofoarean frantsesezko idatziekin egin zuen lan. Johann Friedrich Wilhelm Jerusalem aholkulariaren laguntzarekin Alemaniako bizitza intelektuala oso gertutik jarraitu zuen. Salomon Gessner poetaren jarraitzailea, Friedrich Gottlieb Klopstockekin harreman pertsonala mantendu zuen. Gortean ere afariaren aurretik eta ondoren hizketaldiak antolatzen zituen, adituak gonbidatuz hitz egitera. Gortean operak eta dantzak ere antolatu zituzten.

1801eko otsailaren 16an hil zenean bere 4.000 liburuak Wolfenbüttel Liburutegiari eman zizkion.
Sofia Antonieta Brunswick-Wolfenbüttelekoa

**Sofia Antonieta Brunswick-Wolfenbüttelekoa** (Wolfenbüttel, 1724ko urtarrilaren 13a - Coburg, 1802ko maiatzaren 17) Fernando Alberto II.a Brunswick-Lüneburgekoaren 17 umeetatik 10.ena izan zen. Ernesto Frederiko Saxonia-Coburg-Saalfeldekoarekin ezkondu zen 1749ko apirilaren 23an Wolfenbüttelen. Bere birbiloben artean Viktoria Erresuma Batukoa eta bere senar Alberto Saxonia-Coburg eta Gothakoa, Fernando II.a Portugalgoa, Karlota Belgikakoa (Mexikoko enperatriza izango zena) eta Leopoldo II.a Belgikakoa zeuden.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Deadwood (telesaila)

***Deadwood*** AEBetako western telesail bat da. David Milch gidoigile eta ekoizleak sortu zuen. 2004ko martxoaren 21etik 2006ko abuztuaren 26ra HBO katean aireratu zen. Timothy Olyphant, Ian McShane, Molly Parker, Jim Beaver, W. Earl Brown, Dayton Callie, Kim Dickens, Brad Dourif, Anna Gunn, John Hawkes, Jeffrey Jones, Paula Malcomson, Leon Rippy, William Sanderson, Robin Weigert, Sean Bridgers, Garret Dillahunt, Titus Welliver, Brent Sexton, Bree Seanna Wall, Josh Eriksson, Powers Boothe eta Keith Carradine aktoreek antzeztu zuten.

Telesaila honetan Mendebalde Urruneko pertsonaia nabarmen ugari agertzen dira, tartean Seth Bullock, George Crook, Wyatt Earp, E. B. Farnum, George Hearst, Wild Bill Hickok, Calamity Jane, Jack McCall, Sol Star, Al Swearengen eta Charlie Utter.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gerra informatiko

thumb|782. Inteligentzia Militarreko Militarreko zibergerran adituak, 2019ko ariketa batean.
**Gerra informatikoa** edo **zibergerra** () ziberespazioan eta informazio teknologiekin gauzatutako gatazka da. AEBetako Richard Clarke segurtasun adituaren arabera, gerra zibernetikoa Estatu batek beste herrialde bateko ordenagailu edo sereetan sartzeko asmoz burututako ekintza multzoa litzateke, kalteak edo aldaketak sortzeko asmoz. Bruce Schneier segurtasun zibernetiko asituaren arabera, maiz gerra zibernetiko definizioa ongi erabiltzen ez dela baieztatzen du, oraindik eremu zibernetikoan gerra bat nolakoa den eta gerra amaituta ziberemu hori nola geldituko ote den ez baidakigu. Gabriela Sandroni ikertzailearen arabera, gerra zibernetikoa ziber eremuaren ezaugarri batzuei atxikitua dago, partaide nagusitzat Estatuak izateaz gain, arrazoi politikoak ditu..

Etsaiaren informazioan eta sistemetan aldaketak eragiteko burutzen diren ekintza multzoa bezala ere definitu daiteke, era berean informazioa erasotzailearen sistemen aurka babesten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errealitate simulatu

**Errealitate simulatua** errealitatea simulazio bat izan daitekela baieztatzen duen proposamena da, beharbada ordenagailu bidez, "benetazko" errealitatetik ezberdindu ezin daitekeen maila batera iristeraino. Simulazio batean barnean bizi direla jabetzen diren ala ez diren adimen konszienteak lituzke. Gere bertsiorik latzenean, "simulazioaren hipotesiak" jada ziurrenik, ala ustez, errealitate simulatu horretan bizi garela baieztatzen duena da.

Kontzeptu hau gaur egungo errealitate birtualaren kontzentutik ezberdinda da, azken hau tekonologikoki lorgarria baita. Errealitate birtuala "benetazko" errealitatetik erraz ezberdindu daiteke; partaideek ez dute inoiz bizi dutenari buruzko zalantzarik. Aldiz, errealitate simulatua "benetazko" errealitatetik ezberdintzea oso zaila edo ezinezkoa litzateke.

Errealitate simulatuaren ideiak zenbait galdera barne hartzen ditu:

* Errealitate simulatu batetan gauden esatea posiblea al da?
* Errealitate simulatua eta "benetazko" errealitatearen artean ezberdintasun bakarren bat ba ote dago?
* Errealitate simulatu batean bizi garela jabetzen baldi bagara nola jokatu beharko genuke?

## Ikus gainera 
* Errealitate birtual

## Kanpo estekak
Sofia Dorotea Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburgekoa

**Sofia Dorotea Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburgekoa** (Glücksburg, 1636ko irailaren 28a - Karlovy Vary, 1689ko abuztuaren 6a) Kristina III.a Danimarkakoaren birriloba zen, Filipe Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburgekoa eta Sofia Saxonia-Lauenburgekoaren alaba.

1653an Kristian Luis Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu zen, Frederiko III.a Danimarkakoaren anaia. Ez zuten seme-alabarik eduki eta 1665an Kristian Luis hil zen. Sofia Dorotea Herzbergera joan zen bizitzera.

1668ko ekainaren 13an Gröningenen Frederiko Gilen I.a Brandenburgekoarekin ekzondu zen, Jurgi Gilen eta Elixabete Karlota Wittelsbachekoaren semea. Modu honetan Brandenburgoko printzesa hauteslea izan zen. 1670an Brandenburg-Schwedteko feudoa erosi zuen bere seme-alabentzat. 1676an bere erregimendu propioaren komandantea izan zen, eta 1678 eta 1682an Brandenburgoko estatuarentzat bi itsas-flota ekipatu zituen.

Karlovy Varyn hil zen 1689ko abuztuaren 6an. Berlingo Dorotheenstadt auzoa bere senarraren oparia izan zen.
Sofia Brandenburg-Stendalekoa

**Sofia Brandenburg-Stendalekoa** (1300-1356) Henrike I.a Brandenburg-Stendalekoa eta bere emazte Ines Bavariakoaren alaba zen. 1327an Magno Brunswick-Wolfenbüttelekoarekin ezkondu zen, Brunswick-Lüneburgeko dukea.

Zortzi seme-alaba helduarora iritsi ziren.
Rojeva Medya

**Rojeva Medya**, Kurduerazko egunkari bat izan zen. 2016ko azaroan sortu zuten, Ameden, Ipar Kurdistango, (Turkia) hiriburuan. Kurdueraz egunero kaleratzen zen argitalpen bakarra zen. Rojeva Medyak hamabi orri zituen.

Turkiar agintepeko Komunikazioaren Teknologien Autoritatearen (BKT) aginduz itxi zuten egunkaria, noiz arte iraungo duen esan gabe. BKTren azalpenen arabera, kontu tekniko eta legalak zeuden egunkaria iztearen atzean eta horregatik, bere web orrialdea (rojavamedya.com) itxiarazi zuten. Agintari turkiarrek 2017ko maiatzaren 11an sinatu zuten egunkari honen aurkako erabakia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
GAC (argipena)

**GAC** siglak hurrengoetan aurki daitezke:
* **G.A.C.**, 1892an sortu eta 1990eko hamarkadaren amaieran desegindako Eibarko enpresa, bizikletak eta motozikletak egiten zituena.
* GAC, **Ekintza Talde Karlistak** talde armatu karlistaren gaztelaniazko siglak.
***GAC Group**, Txinako enpresa, automobil egilea.
Sofia Palatinatukoa

**Sofia Palatinatukoa** edo **Sofia Hannoverkoa** (1630eko urriaren 14a - 1714ko ekainaren 8a) Brunswick-Lüneburgeko Printzesa hauteslea izan zen 1692tik 1698ra. Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoaren biloba izanda, Ingalaterrako Erresuma eta Irlandako Erresumako balizko oinordeko izendatu zuten 1701eko Ezarpen Aktaren arabera. 1707ko Batasun Agiriaren ostean Erresuma Batuko tronorako balizko oinordekoa izan zen. Hala ere Erresuma Batuko erregina izan baino bi hilabete lehenago hil zen eta ardura bere seme nagusiari pasa zitzaion, Jurgi Luis Brunswick-Lüneburgekoa, 1714ko abuztuaren 1ean Jurgi I.a izenarekin errege izendatu zutena.

Frederiko V.a Palatinatukoaren eta Elisabet Stuartaren alaba, Zazpi Herbehere Batuen Errepublikan hazi zen, bere familia bertan errefuxiatu zelako euren Hauteslerria kendu zietenean Hogeita Hamar Urteko Gerran. Sofiaren anaia Karlos Luisek Palatinatua berrezarri zuen Westfaliako Bakearen barruan.

Sofia Ernesto Augusto Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu zen 1658an. Senarra askotan etxean ez bazegoen ere, Sofiak maite zuen eta elkarrekin zazpi ume izan zituzten. Hasiera batean Ernesto Augusto lurrik gabeko kadete bat izatetik Hannover leinuan gora egin zuen 1692an printze hautesle izan arte. Sofia, beraz, Hannoverko printzesa hautesle bilakatu zen. Artearen mezesana, Herrenhauseneko lorategiak eraiki zituen eta Gottfried Leibniz edo John Toland filosofoak diruz lagundu zituen. Baruch Spinoza edo René Descartes bezalako filosofoen mireslea zen.

Gaur egun Sofiaren 5.000 ondorengo legitimo baino gehiago daude, nahiz eta guztiak ez diren Erresuma Batuko ondorengotza lerrokoak. Sofiaren Naturalizazio Akta 1705an onartutako lege bat izan zen, Sofiari eta bere oinordeko ez-katoliko guztiei Britainiar nazionalitatea ematen ziena.
Sofia Eduvigis Brunswick-Lüneburgekoa

**Sofia Eduvigis Brunswick-Lüneburgekoa** (Wolfenbüttel, 1592ko ekainaren 13a - Arnhem, 1642ko urtarrilaren 13a) Brunswick-Lüneburgeko dukesa zen jaiotzez eta Nassau-Dietzeko kondesa ezkontzaz. Henrike Julio Brunswick-Wolfenbüttelekoaren eta Elixabete Danimarkakoaren alaba zen, Frederiko II.a Danimarkakoaren biloba.

Hogeita Hamar Urteko Gerran Dietzeko gazteluan egon zen, hiria suntsitzea ekidinez armadako komandanteekin negoziatuz. Sofiaren izena ezaguna egin zen Axel Oxenstiernarengana joan zenean 1633an bere tropek Sofia Edvigaren lurraldean eragindako kalteak ordain zitzala eskatuz. Etxean, nekazariek janari eta ur nahiko izan zezaten kezkatu zen.

1607ko ekainaren 8an Ernesto Kasimiro I.a Nassau-Dietzekoarekin ezkondu zen. Bi ume helduarora iritsi ziren: Henrike Kasimiro I.a Nassau-Dietzekoa eta Gilen Frederiko Nassau Dietzekoa.
Sofia Eduvigis Brunswick-Wolfenbüttelekoa

**Sofia Eduvigis Brunswick-Wolfenbüttelekoa** (Hessen gaztelua, 1561eko abenduaren 1a - Loitz, 1631ko urtarrilaren 30a) Brunswick-Wolfenbütteleko printzesa zen jaiotzaz eta Pomerania-Wolgasteko dukesa ezkontzaz. Julio Brunswick-Wolfenbüttelekoaren eta Edviga Brandenburgokoaren alaba nagusia zen.

16 urerekin, 1577ko urriaren 20an Ernesto Luis Pomerania-Wolgastekoarekin ezkondu zen. Bere aita saiatu zen Wolgasteko gortea Luteranismora aldatzen, baina ez zuen lortu. Senarra 1592an hil zen, ezkondu eta 15 urtera. Oinordetzan jaso zituen Loitzeko barrutia eta gaztelua, beste hainbat lurrekin batera. Loitzera joan zen bizitzera, bere semeekin batera.

Ekonomian interes handia zuen eta Pomeraniako dukesa influenteenen artean hartzen da. Hogeita Hamar Urteko Gerran hil zen, eta gerrak bere funerala bi urtez atzeratu zuen. Seme bakarrak biziraun zuen berak baino gehiago.
Sofia Brunswick-Lüneburgekoa

**Sofia Brunswick-Lüneburgekoa** (1563ko urriaren 30a - 1639ko urtarrilaren 14a) Brunswick-Lüneburgeko dukesa zen jaiotzez eta Brandenburg-Ansbacheko eta Brandenburg-Kulmbacheko margravina zein Krnoveko dukesa ezkontzaz. Gilen Brunswick-Lüneburgekoaren eta Dorotea Danimarkakoaren alaba zen, Kristian III.a Danimarkakoaren biloba.

1579ko maiatzaren 3n Jurgi Frederiko I.a Brandenburg-Ansbach-Kulmachekoarekin ezkondu zen Dresdenen. Jurgi Frederikok hainbat tiulu zituen: Hohenzollern leinuaren ildo zaharreko azken ordezkaria zen, Ansback eta Kulmbacheko printzerriko margravea zen, Krnoveko dukerriko silesiar dukea eta Prusiako dukerriko zaintzaile kudeatzailea. Bere lehenengo meaztea, Elixabete Brandenburg-Küstrinekoa 1578an hil zen, seme-alabarik utzi gabe.

Sofiarekin ezkondu eta gero ere, bikoteak ez zuen semerik eduki, eta etxeak oinordeko bat behar zuen Gerako Etxearen Itunan esaten zen gisa. Senarra 1604an hil zen eta Sofia bere famliaren etxera itzuli zen. Bertan beste 36 urtez bizi izan zen. Askotan Nurembergera joaten zen bere ahizpa Klara Schwarzburgekoa eta Sibila Brunswick-Dannebergekoarekin egotera.
Hepatitis autoimmune

**Hepatitis autoimmunea** gibela kaltetzen duen gaixotasun autoimmunea da. Gaitz honetan, immunitate-sistemak eraso egiten die gibeleko zeluletan (hepatozitoetan) dauden azaleko antigenoei. Eraso honen ondorioz gibelaren hantura eta endekapena gertatzen da.

Immunitate-sistema organismoak infekzioaren aurrean defendatzeko duen mekanismoen multzoa da. Mekanismo hauen bitartez (linfozitoak, antigorputzak, makrofagoak, konplementua...) organismoak mikrobio patogenoei eta zelula arrotzei aurre egiten die, eragile horien jarduera deusestatuz. Zuzen funtzionatzen duenean, immunitate-sistemak kanpoko birus edo bakterioen aurka organismoa babesten du.

Gaixotasun autoimmunea dagoenean, aldiz, immunitate-sistemak ez du berezko eta arrotzaren arteko bereizketarik egiten, eta organismoaren elementu batzuei (ehun, organo edo molekulei) eraso egiten die. Organismoak bere buruari kalte egiten dio, funtsean 

Hepatitis autoimmunea urria da (prebalentzia: 10:100.000), eta gehiago eragiten die emakumezkoei gizonezkoei baino.

Bere jatorria, gaitz autoimmune gehienen antzera, ezezaguna da. Antza, gaitza pairatzeko joera genetikoa dago (ohikoa da gaixoek arbaso edo aurrekoen artean beste gaitz autoimmuneak zituzten senideak izatea). Halere, joera genetikoaz gain beharrezkoa dirudi ingurugiro-faktore bat gaitza pizteko (mikrobioren bat, substantzia kimiko bat...).

Hepatitis autoimmunearen agerpena isila izan daiteke (hots, sintomarik gabekoa), errutinazko odol-analisi batean transaminasen ez-ohiko igoera antzematen denean  edo sintomatikoa, hepatitis baten ohiko zantzuekin (nekea, ikterizia, gernu iluna, sabelmina....).

Gaixoek autoantigorputzak dituzte odolean: antigorputz antinuklearrak (ANA) eta antigorputz antimuskulu leuna (SMA), bereziki. HLA formula ere (HLA DR3 eta HLA DR4) berezia dute paziente horiek . Transaminasak eta bilirrubina maila altuak dituzte.

Sarritan gaitza pairatzen dutenek beste gaixotasun autoimmune bat ere badute (tiroiditis autoimmunea, gaixotasun zeliakoa, kolangitis esklerosatzaile primarioa, artritis erreumatoidea, ultzeradun kolitisa...)  

Tratatu ezean gaitzak pronostiko txarra du, eta zirrosi batean bukatu ohi da. Zorionez tratamendu farmakologikoak gaixotasuna ongi kontrolatzen du, sendatu ez arren: prednisona eta azatioprina dira erabilitako botikak (kortikosteroidea eta immunosupresorea, hurrenez hurren), bizi osorako -gehienetan- hartu behar direnak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amalia Gilemina Brunswick-Lüneburgekoa

**Amalia Gilemina Brunswick-Lüneburgekoa** (Brunswick, 1673ko apirilaren 21a - Viena, 1742ko apirilaren 10a) Brunswick-Lüneburgeko dukesa zen, gorentasun traterarekin, jaiotzez eta Josef I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren emazte gisa, Inperioko enperatriz ezkontidea. Joanes Frederiko Brunswick-Lüneburgekoaren eta Benedikta Palatinatua-Simmernekoaren alaba zen.

1699an Vienan ezkondu zen Josef I.arekin, Leopoldo I.aren semea. Hiru ume izan zituzten, Maria Josefa Austriakoa, Frederiko Augusto II.a Saxoniakoarekin ezkondu zena, Leopoldo Josef Austriakoa, urtebete zuela hil zena, eta Maria Amalia Austriakoa, Karlos Alberto Bavariakoarekin ezkondu zena.

1711an Josef I.a hil zenean ez zegoenez gizon oinordekorik koroa bere koinatuaren eskuetan beratu zen, Karlos VI.a. Amalia Gilemina gortetik aldendu zen, eta Vienako salesianoen konbentuan hil zen, bere senarra baino 31 urte beranduago.
Brunswick-Lüneburgeko Dukerria

**Brunswick-Lüneburgeko Dukerria** () Erdi Aroan sortu eta Aro Modernoraino luzatu zen dukerri bat izan zen, Germaniako Erromatar Inperio Santuko ipar-mendebaldean, gaur egun Alemaniako lurretan.

Dukerria 1235an sortu zen, Welf leinuak Saxonian zituen alodio lurretatik, eta Oton I.a Brunswick-Lüneburgekoari eskaini zion enperadorea feudo gisa. Oton I.a Henrike Lehoiaren biloba zen. Izena lurraldean zeuden bi hiri nagusietatik dator: Brunswick eta Lüneburg. Erdi Aroa bukatu zenerako dukerria hainbat zatitan banatua zegoen, Welf leinuaren ahaide ezberdinen artean, baina agintariek jarraitu zuten erabiltzen "Brunswick-Lüneburgeko duke" titulua, euren titulu propioarekin batera. Dukerria osatzen zuten printzerriak, hala ere, mantendu ziren Germaniako Inperi Santua 1806an desegin zen arte. 1814-15eko Vienako Kongresuaren ondotik lurraldeak Hannoverko Erresuma eta Brunswickeko dukerrian barneratu ziren.

## Kronologia 
## Kanpo estekak
Karlota Mecklenburg-Strelitzekoa

**Karlota Mecklenburg-Strelitzekoa** (1744ko maiatzaren 19 &ndash; 1818ko azaroaren 17a) Jurgi III.a Erresuma Batukoaren emazte gisa Britainia Handiko eta Irlandako erregina izan zen 1761ko ezkontzatik bi erresumak elkartu ziren arte, 1801ean. Hortik aurrera Britainia Handia eta Irlandako Erresumako erregina izan zen 1818an hil zen arte. Hannoverko printzesa hauteslea zen ere Germaniako Erromatar Inperio Santuan, bere senarra 1814ko urriaren 12an Hannoverko errege izendatu zuten arte. Hannoverko erregina ezkontidea izan zen, beraz.

Artearen eta botanikaren mezenasa zen, eta Kew Lorategiak hedatzen lagundu zuen. Jurgi III.arekin 15 ume izan zituen, horietatik 13 helduak izatera iritsi ziren. Bere senakarra gaixotasun fisikoak eta mentalak zituen, ziurenik porfiria, batez ere zahartzaroan. Horregatik bere seme Jurgi IV.a Erresuma Batukoak erregentzia hartu zuen bere gain 1811tik aurrera.