open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pocha Lamadrid

**María Magdalena «Pocha» Lamadrid** (Ciudad Evita, Argentina,1945eko apirilaren 17a - íbid. 2021eko irailaren 27a) ekintzaile afroargentinarra izan zen, eta «Afrika Bizi» gobernuz kanpoko erakundearen sortzailea.

## Biografia 
María Magdalena Lamadrid 1945eko apirilaren 17an jaio zen Ciudad Evitan, Buenos Aireseko metropoli-eremuan. Erregeordetzaren garaian Rio de la Platako eskualdera eramandako esklabo zuluen ondorengo afroargentinarren bosgarren belaunaldia izan zen. Bere herenaitona esklabo liberto bat izan zen, Gregorio Aráoz de Lamadrid jeneralarekin lan egin zuena, eta haren abizena hartu zuen, garai hartako esklabo libertoen ohitura zen bezala.

50eko eta 60ko hamarkadetan, Tina Lamadrid izebak sortutako «Las Mulatas de Ébano» musika-taldeko kide izan zen. Hala ere, bizitza artistikoa utzi zuen alde batera: «handi ikusten zaituzte, lodi ikusten zaituzte eta paisaiaren zati zaren auzora etortzen zara». Geroago, etxeko lanetan aritu zen.

## Militantzia 
1996an, Lamadridek Garapenerako Banku Interamerikarreko ikertzaile talde batekin lan egin zuen, Argentinako gizartearen sustrai afrikarrak ikertu nahian. Ondoren, 1997ko apirilean, «Africa Vive» gobernuz kanpoko erakundea sortu zuen, «afroargentinar, eta afrikar komunitatearen balioak berreskuratzeko eta gure herrialdeko afrikarren ondorengoak oraindik biktima diren diskriminazioaren eta ahanzturaren aurka borrokatzeko» lan egiten duena. Miriam Gomes Argentinako Elkarte Caboverdeanoko presidenteak esan zuenez, Pocha arrazakeriaren aurka borrokatzera bultzatu zuena zera izan zela: "11 edo 12 urterekin lanera irten eta gure neska-mutilekin, zaharrekin, zer gertatzen zen ikustea izan zen. Bi muturrek kezkatu zuten beti, afro zahartzaroak eta afro haurtzaro eta nerabezaroak». Lamadrid beraren arabera, 2002rako bi milioi argentinar afroondorengo baino gehiago zeuden, baina horietako askok ez zuten beren burua halakotzat hartzen, Argentinako gizartean txertatutako nozio arrazisten ondorioz.

2002an, bere izena ezaguna egin zen Ezeizako Pistarini Ministroa Nazioarteko Aireportuan gertakari arrazista bat izan ondoren. Panamako konferentzia batean parte hartzeko hegazkin bat hartzen saiatzean, aduanako ofizial batek atxilotu zuen, pasaportearen baliozkotasuna zalantzan jarri zuelako, Lamadrid "argentinarra eta beltza" izatea ezinezkoa zelako.

Lamadrid eta *Africa Vive*ko militantziak afroargentinarren autoidentifikazioa 2010eko errolda nazionalean kontuan hartuko zuen galdera bat sartzen lagundu zuen. 2015. urtean, Buenos Aireseko Hiri Autonomoko "pertsonalitate nabarmena" izendatu zuten Porteña Legegintzaldiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Pocha Lamadrid-i Telebista Publikoan
Nadia Vera

**Nadia Dominicque Vera Pérez** (Komitán, Chiapas, Mexiko, 1983ko otsailaren 8a – Barruti Federala, Mexiko, 2015eko uztailaren 31) gizarte-antropologoa, ekintzailea eta giza eskubideen defendatzailea izan zen, Ruben Espinosa Becerril fotokazetariarekin, Yesenia Quiroz Alfaro Mexicaliko makillistarekin, Mile Virginia Martín modelo kolonbiarrarekin eta Olivia Alejandra Negrete Aviles etxeko laguntzailearekin batera hil zuten 2015eko uztailaren 31n, Narvarte koloniako homizidio anitzekoan..

## Biografia 
Nadiak gizarte-antropologia ikasi zuen. Ikasketa horiek Chiapasko Unibertsitate Autonomoan (UNACH) hasi zituen, bere jaioterrian, eta Veracruzanako Unibertsitatean amaitu zituen, Xalapan. Xalapako (Veracruz) Ikasleen Asanbladako eta #YoSoy132 protestaren unibertsitateko mugimenduko kide izan zen.

Nadia Cuatro x Cuatro Nazioarteko Jaialdiaren ekoizlea zen, eta kultura-ekoizle aritzen zen. Ekintzaile gisa, garraio publikoaren gorakadaren aurkako protesta bat antolatu zuen 2012an, eta Xalapako Udal Jauregiaren hartune sinbolikoan parte hartu zuen. 2013an, Javier Duarteren gobernuaren aurkako protesta gehiagotan parte hartu zuen, eta poliziak behin baino gehiagotan eraso eta atxilotu zuen.

## Kasua 
Nadia eta Rubén Espinosa argazkilaria Veracruzen ari ziren lanean. Handik ihes egin zuten biek, bizitza galtzeko beldurrez mehatxatuta baitzeuden, eta kontuan hartu zuten estatu hartan kazetari asko hil zirela.

Rompevedra TV telebista independentearekin egindako elkarrizketa batean, Nadiak Veracruzeko gobernadore Javier Duarteri leporatu zion gertatutakoaren ardura. Ondoren, estatutik ihes egitea erabaki zuen, heriotza-mehatxuak jaso zituelako. Veracruz estatuko fiskal nagusi Luis Ángel Bravok, berriz, adierazi zuen mehatxu horiek ez zirela agintarien aurrean salatu. Darío Ramírez *Mexiko eta Ertamerikarako* 19. artikulua erakundeko zuzendariak esan zuen Nadia Veraren aurkako mehatxu horiek ez zirela aldez aurretik salatu, baina esan zuen Espinosako #Yo132 taldeko kideek aktibistaren bertsioa abalatzen zutela.

Nadiaren hilketa, feminizidio gisa hartua, nazioarteko erakundeek kondenatu egin dute, hala nola Giza Eskubideetarako Nazio Batuen Goi Komisarioaren Bulegoak eta Giza Eskubideen Amerikarteko Batzordearen Adierazpen Askatasunerako Errelatoria Bereziak.

Giza eskubideen aldeko elkarteek eta beste talde batzuek protesta egin zuten Mexiko Hiriko Iraultzaren Monumentuan abuztuaren 8an, kasua argitzeko eskatuz, eta Veracruzeko gobernadorea fiskaltza kapitalinora agertzera eskatu zuten kasua argitze aldera.

2015eko abuztuaren 11n, Javier Duarte Veracruzeko gobernadoreak Xalapan eman zuen bere adierazpena, Barruti Federaleko Justiziako Prokuradore Nagusiaren ordezkarien aurrean, hilketen ikerketen zati gisa. Estatuko agintaria gertaeretatik bereizi ezgin zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Vídeo de Nadia Vera en Rompeviento TV.
*Artículo 19: Rubén Espinosa y Nadia Vera tenían antecedentes de amenazas en Veracruz
*Comunicado de prensa de la Procuraduría General de Justicia del Distrito Federal sobre el caso (4 de agosto de 2015)
Gottfried August Bürger

**Gottfried August Bürger** (Molmerswelde, 1747ko abenduaren 31 &ndash; Göttingen, 1794ko ekainaren 8a) alemaniar olerkaria izan zen.

Halleko Unibertsitatean teologia eta jurisprudentzia ikasi zituen. Göttingengo beste poeta eta idazle batzuekin batera poesia alemaniarra berritu zuen, eta Sturm und Drang mugimenduko kidea izan zen. Poesia folklorikoaren zalea izan zen. Bere lanik garrantzitsuena Lenore balada da, gai banpirikoa duena. Herri poesiarako talentu handia izan zuen eta baladarik politenak alemanez idatzi zituen. Sonetoa hizkuntza horretan ere berpiztu zuen.

## Lanak 
### Olerkigintza 
* *Gedichte*, mit Kupferstichen von Daniel Nikolaus Chodowiecki, Göttingen 1778 (2. Ausg. 1789)
* *Lenore*
* *Der Bauer an seinen durchlauchtigen Tyrannen* (poème, 1774)
### Itzulpenak 
* *Wunderbare Reisen zu Wasser und zu Lande, Feldzüge und lustige Abenteuer des Freiherrn von Münchhausen : wie er dieselben bei der Flasche im Zirkel seiner Freunde selbst zu erzählen pflegt*, 1786 (erw. Ausgabe 1789)
* *Des Freiherrn von Münchhausen einzig wahre Erlebnisse zu Wasser und zu Land, zu Pferd und zu Fuß, im Krieg und Frieden, in der Luft sowie in mehrerer Herren Länder / In diesem Jahre ganz neu verfaßt von Ihm selbst. Und versehen mit sehr wunderlichen Zeichnunggen nach der Natur aufgenommen von dem Maler August von Wille*. Düsseldorf 1856 Exemplaire numérisé de la BU de Düsseldorf
### Saiakerak 
**Über Volkspoesie. Aus Daniel Wunderlichs Buch*, 1776
* *Lehrbuch des Deutschen Styles*, hrsg. von Karl von Reinhard, 1826
* *Aesthetische Schriften: Supplement zu allen Ausgaben von Buergers Werken.* hrsg. Karl von Reinhard. 1832
* *Akademie der schönen Redekünste*, hrsg. von G. A. Bürger. Bd. 1 1790/97, Bd. 2.1798 (?)

## Kanpo estekak
Kwanzaa

**Kwanzaa** () kultura afro-amerikarraren urteroko ospakizuna da, abenduaren 26tik urtarrilaren 1erakoa. Karamu izeneko jaian amaitzen da, normalean seigarren egunean. Maulana Karenga ekintzaileak sortu zuen. 1966an ospatu zen lehen aldiz. 2015eko inkesta batek inkestatutakoen % 1,9k Kwanzaa ospatzeko asmoa zuela erakutsi zuen (sei milioi pertsona inguru Ameriketako Estatu Batuetan).

## Historia 
Maulana Karengak Kwanzaa sortu zuen 1966an Wattseko istiluen ostean afro-amerikar jaialdi gisa. «Beltzei Gabonetako oporraldiaren alternatiba bat ematea eta euren historia ospatzeko aukera ematea, gizarte menderatzailearen praktika imitatu beharrean» bere helburua zela esan zuen.

Karengaren arabera, Kwanzaa izena  *matunda ya kwanza* (lehen fruituak) swahilizko esalditik dator. A gehigarri batekin idaztea erabaki zuen, zazpi letra sinbolikoak izan zezan. 

Lehen urteetan, Karengak esaten zuen Gabonetako alternatiba izatea nahi zuela. Jesus psikotikoa izan zela eta kristautasuna «zurien erlijioa» zela uste zuen. Kwanzaa ospatzen duten afro-amerikar askok Gabonak ere ospatzen dituzte.

## *Nguzo Saba* (zazpi printzipioak) 
thumb|226x226px|Emakume bat Kwanzaako kandelak pizten

Kwanzaak *Nguzo Saba* (Kwanzaaren zazpi printzipioak) ospatzen ditu. 1965ean garatu ziren, Kwanzaa bera baino urtebete lehenago. Kwanzaaren zazpi egunetako bakoitza printzipioetako bati eskainita dago:
# **umoja** (batasuna): familian, komunitatean, nazioan eta arrazan batasuna lortzea eta mantentzea.
# **kujichagulia** (autodeterminazioa): geure burua definitzea eta izendatzea.
# **ujima** (lan kolektiboa eta ardura): gure komunitatea elkarrekin eraiki eta mantentzea eta gure anai-arreben arazoak gure arazo bihurtzea eta elkarrekin konpontzea.
# **ujamaa** (ekonomia kooperatiboa): gure dendak eta bestelako negozioak eraiki eta mantentzea eta elkarrekin etekina ateratzea.
# **nia** (helburua): gure komunitatearen eraikuntza eta garapena gure bokazio kolektibo bihurtzea, gure herriaren handitasuna berreskuratzeko.
# **kuumba** (sormena): beti ahal dugun guztia egitea, ahal dugun moduan, gure komunitatea heredatu genuena baino polit eta onuragarriagoa uzteko.
# **imani** (fedea): bihotz-bihotzez sinestea  gure herrian, gurasoetan, irakasleetan, buruzagietan eta borrokaren zuzentasunean eta garaipenan.

## Ikurrak 
thumb|200x200px|Kinara (New York, 2019)

Kwanzaa ospakizunaren ikurrak hauek dira:
# kinara (zazpi kandelentzako argimutila);
# Mishumaa Saba (zazpi kandela);
# mazao (nekazaritza-produktuak);
# mahindi (artoa);
# Kikombe cha Umoja (Batasun Kopa);
# zawadi (opariak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Te-etxe

thumb|250px|Yugao-tei, Kanazawa.
**Te-etxeak**, baita ere japonierazko ***chashitsu*** (茶室), dekorazio soileko lokalak dira non lasai-lasai tea hartzen baita. Haren funtzioa aztertzen den kulturaren araberakoa da; kultura batzuek te-etxe ugari dituzte.

## Jatorria 
Te-etxeek Ekialdeko praktika batean dute haien jatorria, zehazki tearen zeremonia izenarekin ezagutzen den japoniar ohitura batean (Cha-no-yu). XIII. mendean sortu zen tradizio hau, samurai japoniarrak te matxa hartzen hasi zirenean, hau da, te beltzaren landaretik ateratzen den te berde mota bat. Te-etxeen jatorria eta historia ezagutzeko, *Cha-no-yu* edo tearen zeremonia japoniar tradizioa ezagutu behar da.

## Tearen zeremonia 
[thumb|250px|Jiaotong te-etxea Txinan. Txinako [Chongqing hiriko bizi-erritmo geldoaren erakusgarri da.]]
Esan bezala, tearen zeremoniaren oinarriak XIII. mendean samuraiak te matxarekin zaletzen hasi ziren unetik jarri ziren. Horri Zen budismoa gehitu behar zaio, budismoaren japoniar bertsioa.

Zeremonia tea prestatu eta zerbitzatzean datza, baina eguneroko beste edozein jarduerak bezala, modu idorrean egin beharrean, praktika horrek balio handia hartzen du Japonian, non umiltasuna, naturaltasuna, sinpletasuna, moderazioa eta abar agertzen diren.

Tearen zeremoniak, osorik egiten bada (bertsio honetan *Cha-ji* izena hartzen du), lau orduko iraupena du. Kasu honetan, ez da tea prestatzera mugatzen, baizik eta kaisekia (janari arina), usuxa, te arina eta koitxa (te lodiagoa eta astunagoa) sartzen dira ere bai.

Zeremoniaz arduratzen den pertsonak jakintza tradizional batzuk ezagutu behar ditu, te motei eta horien ekoizpenari buruzko ezagutzak, kimonoa, lore-konponketa, kaligrafia, intsentsua..., bezeroei harrera egokia egiteko.

## Te-etxearen garrantzia 
Zeremonia solemne honen testuinguruan uler daiteke *chashitsu* edo te-etxeen jatorria. Japoniako etxeetako *roji* motatako lorategietan zeuden etxola txikiak ziren, eta tearen zeremonia egiten zuten bertan.

Txabola material naturalez egina dago, teilatu baxukoak dira, eta horrela, zeremonian parte hartzen dutenek belauniko sartu behar dute, harrotasuna ahaztu eta apaltasunez bustiz. Etxera sartzeko, gonbidatuek oinetakoak erantzi eta *tabiak* jantzi behar dituzte, galtzerdi zuri batzuk.

Te-etxeak lore naturalez apainduta egoten dira, eta horiek urtaroaren arabera aldatzen dira. Horiez gain, harrera-gela horman zintzilik dagoen *txabana* batez apainduta egoten da; kaligrafia edo pintura bat izan daiteke.

## Te-etxeak munduan
Japoniarrekin batera ohitura mundu osoan zabaldu da. Dena dela, ez dira Japoniako bezalakoak. Gaur egun Hispanoamerikan zein Txinan aurki daitezke. Herrialde bakoitzak bere ezaugarri propioak eman dizkie etxe horiei.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry Calvin

**Henry Calvin**, jaiotzez **Wimberly Calvin Goodman** (Dallas, 1918ko maiatzaren 25a - Dallas, 1975eko urriaren 6a) aktore eta abeslari estatubatuarra da. *Zorro* telesailean García sargentoaren papera egiteagatik ezagutzen da.

## Biografia 
Dallasen jaio zen, Texasen, eta haurra zela auzoko eliza baptistako koroan abesten zuen. Southern Methodist Universityn graduatu ondoren aktore eta abeslari ibilbideari ekin zion.

Lan apal batzuk egin ondoren *Zorro* telesailean hartu zuen parte. Pertsonaia xamurra zen, Zorro harrapatu nahi bazuen ere baldarra zen eta janak eta edanak galtzen zuten. *Zorroren* sintoniaren bertsio bat abestu zuen eta sarritan agertzen zen telesailean ere abesten, ahots baritono aipagarria baitzuen. Annette Funicellorekin ere egin zuen duetoa atal batean. ABC katearekin izandako kontratu arazo batengatik telesaila bertan behera gelditu zen. *Walt Disney Presents* programaren barnean lau atal berri atera ziren ondoren eta Henry Calvinek egin zuen Sargento Garcíaren papera berriz ere. 

Disneyland Records-entzako "Never Smile at a Crocodile" haur-abestia grabatu zuen, beranduago *Peter Pan* animaziozko filmeko soinu bandan agertu zena. *Babes in Toyland* filmeko soinu bandarako ere bi abesti kantatu zituen,  "We Won't Be Happy Till We Get It" eta "Slowly He Sank To The Bottom of the Sea"

1975an hil zen Dallasen eztarriko minbiziak jota.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Sonia Couoh

**Sonia Couoh** (Nezahualcóyotl, Mexikoko estatua, Mexiko,1983ko abuztuaren 8a) Mexikoko zinemako eta telebistako aktorea da.

## Ibilbidea 
Nezahualcóyotl hirian jaio zen, Mexiko Estatuan. Ezaguna da, besteak beste, *La dictadura perfecta*, *Norteado* (*2009*) *Días de gracia, Vaho, Mi universo en minúsculas, Potosí, Las manos limpias, Dentro de uno* eta *The Gold Mine* filmetan parte hartzeagatik.

Emakumeentzako emanaldirik onenaren kategoriarako izendatu zuten, Norteadon egindako lanari esker. 2021ean Ángeles Cruzek zuzendutako *Nudo mixteco* opera primaren protagonistetako bat izan zen.

## Filmografia 
* La vida es una canción (2004) - TV seriea - Maru
* Corazón partido (2005) TV seriea - Carmen
* La vida immune (2006) Sarita

* *When You were Young-The Killers* (2006) - filme laburra - Aktore nagusia
* *Polvo sois* (2007) - filme laburra
* *La curiosa conquista del ampere* (2008) - filme laburra - Rosario
* *Capadocia* (2008) - TV seriea - Elsa Peña
* *Casi divas* (2008) - 
* *Soy mi madre* (2008) - Solana
* *Norteado* (2009) - Cata
* *Vaho* (2009) - Amalia
* *Miedo* (2009) - laburra
* *La mina de oro* (2010) - laburra - 
* *La nuera de Don Filemón* (2010) - laburra- Remigia
* *Días de gracia* (2011) - Esperanza
* *Mi universo en minúsculas* (2011) - Karina
* *Lebenswelt* (2012) - laburra
* *Casa desierta* (2012) - laburra - Maya
* *Las manos limpias* (2012) - laburra - Ella
* *Dentro de uno* (2012) - Nekazaria
* *Potosí* (2013) - Veronica
* *Jerusalén* (2013) - laburra - ama
* *Mirar atrás* (2013) - laburra - Cecilia
* *La dictadura perfecta* (2014) - Nana bikiak
* *Yo sé que puedo* (2015) - TV serie laburra - Carla
* *Mil capas* (2015) - corto - María
* *Drunk History: El Lado Borroso De La Historia* (2016) - TV seriea - La malinche
* *Dios Inc*. (2016) - TV seriea - Josefa
* *Un día cualquiera* (2016) - TV seriea - Bianca/Adela
* *Hoy voy a cambiar* (2017)
*  (2017) - TV seriea - Aurora
* *Falco* (2018) - TV seriea - Edna Jordán
*  (2018) - TV seriea - Melva
* *Nudo mixteco* (2021) -luzemetraia - María
* *Todo va a estar bien* (2021) - TV series) 
* *Guadalupe* (2021) - laburra - Guadalupe
* *¡Que viva México!* (2023) - luzemetraia - Lupita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sonia Couoh en Internet Movie Database (en inglés).
Hegoaldeko eslaviar hizkuntzak

**Hegoaldeko eslaviar hizkuntzak** edo **hego eslaviar hizkuntzak** eslaviar hizkuntzen hiru zati nagusietako bat osatzen dute , talde honetako hizkuntzak bi adartan banatuta:

* Hego-mendebaldeko eslaviar hizkuntzak
** Esloveniera
** Serbo-kroaziera taldea:
*** Kroaziera
*** Bosniera
*** Serbiera
*** Montenegroera
* Hego-ekialdeko eslaviar hizkuntzak
* Antzinako eliza-eslaviera (hildako hizkuntza)
* Bulgariera
* Mazedoniera
*# Kajkaviar dialektoa (kroaziarren zati bat), txakaviar dialektoa (kroaziarren zati bat), Shtokaviar dialektoa (gainerako serbo-kroaziarren), trantsiziozko dialektoak: Torlak (gainontzeko serbiarrak , bulgariera, mazedoniera).

## Kultur harremanen eta hego eslaviar hizkuntzen sailkapena 
thumb|Eslaviar hizkuntzen sailkapena

Ekialdeko hizkuntza eslaviarrak kristau ortodoxoaren "zirkulu kulturala"-koak dira. Horrez gain, greziera hizkuntzaren eta kulturaren eragin handia jasan zuten, haien idazkerak frogatzen duen bezala, idazkera zirilikoa deritzona . Ekialdeko kulturaren eragina ere badute, zeinak arrastoa utzi zuen turkiar hitz sorta batean.

* Hego-ekialdeko talde honetakoak dira:
** Bulgariera hizkuntza
** Mazedoniera hizkuntza
** Serbiera hizkuntza
** Montenegroera hizkuntza
** Bosniera hizkuntza

Mendebaldeko hizkuntza eslaviarrak kultur zirkulu katolikokoak dira; Hizkuntza hauek latinaren eta mendebaldeko kulturaren eragin handia jasan zuten. Bere idazkera ofiziala latinezko alfabetoan dago.

* Hego-mendebaldeko talde honetakoak dira:
** Kroaziera hizkuntza
** Esloveniera hizkuntza

Azpitalde hau eslaviar hizkuntzen taldekoa da .

## Konparaketa lexikoa 
## Kanpo estekak
Esfera armilar

thumb|327x327px| esfera armilarra.
**Esfera armilarra**, Lurreko ikuspegitik kosmosaren eredu murriztua, Antzinaroan eta Erdi Aroan zeruko gorputzen posizioa zehazteko erabiltzen zen tresna astronomikoa da. Antzinako Grezian eta Antzinako Txinan independenteki asmatu zen, nahiz eta bere egile zehatzak ezezagunak izan.

Geroago, bere erabilera astronomiaren eta nabigazioaren irakaskuntzara mugatu zen. Bere eraikuntzak behaketa ugari eta zorrotzak behar izan zituen, mendeetan zehar, izarrek Lurraren inguruan duten itxurazko mugimenduari buruz.

## Atalak 
**Esfera** hori izena ematen dion armila multzo batek (eraztunak, eskumuturrekoak edo eraztunak) osatzen du: "armilarra". Asmamen horren guztiaren erdigunean gure planeta dago, bola txiki batek irudikatuta. Kanpoko eraztun graduatuak lekuaren horizontearen planoa adierazten du, lau puntu kardinalekin markatuta dagoena. Horren perpendikularra, eta baita graduatua ere, zirkulu meridianoa da. Era berean, beste bi eraztun zeru-ekuatorea (Ipar-Hegoa ardatzarekiko perpendikularra) eta ekliptika edo banda zodiakal gisa (zodiakoari dagokiona) jokatzen dute, Eguzkiaren ibilbidea urtean zehar erakusten duena. Bien arteko inklinazioa 23,5º-koa da, hau da, lurreko esferaren errotazio-ardatzak bere orbitaren planoarekiko perspektiba heliozentriko batean aurkezten duena. Tropikoak eta zirkulu polarrak ere, ekliptikaren paraleloak, irudikatzen dira normalean.

Esferaren armilak elkarren artean artikulatzen dira, eta horri esker, zeruaren urteko eta eguneroko itxurazko mugimendua simulatzen da. Modu horretan, zirkulu meridianoa okertu daiteke esferaren Ipar Poloa tokiko Ipar Poloa adierazi arte, eta horri esker, latitudea ezagutu eta lurreko edozein puntutan kokatutako behatzaileentzako zeruaren itxura doitzeko aukera dago. Sistema osoa poloen ardatzaren inguruan biratuz, zeruaren eguneroko mugimendua erreproduzitzen da, eta horrela jakin ahal izango da zein puntutatik atera eta sartzen den astro bat eta zerumugan zenbat denbora egongo den ikusgai.

Esfera armilar batzuek Ilargia eta zeruko planetak kokatzeko eraztunak dituzte, eta horrek konplexuegia bihur dezake sistema.

## Sinbolismoak 
[thumb| [Portugalgo bandera astintzen]]
Portugalgo banderan, ezkutua inguratzen duen esfera horiak tresna astronomiko hori eskematizatzen du, eta XV. mendeko Portugalgo itsas aurkikuntzen garaira garamatza, behaketa astronomikoekin hain lotuta daudenetara. Lisboako monumentu nabari Jerónimos Monasterioan eta Belem-go Torrean dago.

## Erreferentziak 
* *Espasa Entziklopediaren* «Esfera» artikulua .
* James Evans, ''Histoire et practique de l'Astronomie ancienne*, Paris, Les Belles Letres, 2016, pp. 92-94. (Jatorrizko edizioa: *The History and Practice of Ancient Astronomy'', New York-Oxford, Oxford University Press, 1998)

## Kanpo estekak 
* Esfera armilarra (astromia.com) 
* Esfera armilarra, Nabigazio Astronomikorako euskarria
Russula brunneoviolacea

***Russula brunneoviolacea*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Kalitate ertaineko jangarria.

Sinonimoa: *Russula pseudoviolacea*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero irregularki zabaltzen da, normalean erdian deprimitua; arre-more bizi samar kolorekoa, pixka bat koloregabetua erdian; azala oso bereizgarria.

**Orriak:** Hasieran zuriak, gero krema kolorekoak, ertzean biribilduak.

**Hanka:** Zuria, biguna, 4 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,8 eta 1,5 cm bitarteko lodierakoa.

**Haragia:** Zuria, hauskor samarra. Zapore gozokoa. Gogor eta azkar erreakzionatzen du Gayac-arekin.

**Etimologia:** Latinetik dator Russula izena, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako Russula generoko espezie askok.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Russula lilacea* delakoarekin nahas daiteke, honen espora-jalkina zuria da, oina zertxobait arrosa eta Gayac-arekin haragiak erreakzio motela du.

## Sasoia eta lekua 
Uda hasieratik, hostozabalen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Svalbard, Europa, Errusia, Kanbodia, Himalaiako eremua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kamal

thumb
**Kamala** zeruko itsas nabigazioaren ingurunean latitudea zehazteko tresna da. Arabiarrek eta txinatarrek euren zibilizazioen *urrezko aroan* erabili zuten lehenengoz, eta geroago XVIII. eta XIX. mendeetan. Zenbait jakintsuren ustez, kamala antzinako Indian erabili zuten itsasgizonek merkataritza-ontzietan Ekialde Hurbileko eta Indiako azpikontinentearen hego-ekialdearen arteko bideetan zehar, eta horrela indiarrei transmititu zitzaiela.

Kamala praktikan Iparrizarraren altuera ekuatore-latitudeetan neurtzeko soilik erabilgarria zenez, Europan ia erabat ez egotearen arrazoia azal dezake, non nahitaez beste tresna batzuk erabili izan diren, nahiz eta batez ere mundu arabiar-islamiarretik eratorritakoak. Hala ere, Portugalera Vasco da Gamak eraman zuen, *Indiako tabua* deitua, eta Pedro Álvares Cabral nabigatzaileak arrakastaz erabili zuen Atlantikoan zehar egindako bidaietan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sestante

## Kanpo estekak
Gerrit Berckheyde

**Gerrit Adriaenszoon Berckheyde** (Haarlem, 1638 - *ibidem*, 1698ko ekainaren 10a) herbeheretar margolaria izan zen.

Job Berckheyde anaia zaharrenaren ikaslea izan zen eta 1650eko hamarkadan Alemanian zehar bidaiatu zuten, Heidelbergen Karlos I.a Luis Palatinatuko hauteslearen gortean lan egitera geratuz. Anaiak ez ziren gorteko bizitzara egokitu, eta Haarlemera itzuli ziren, non etxea eta estudioa partekatu zituzten. Gerrit 1660an sartu zen San Lukas gremioan.

Italiar estiloko paisaiengatik eta erretratuengatik nabarmendu zen, batez ere hiri-paisaiengatik.

## Iruditegia 

Berkheyde-Haarlem.jpg|Grote Markt eta Grote Kerk, Haarlem, 1696an
Gerrit Berckheyde - The Town Hall of Amsterdam CAM CCF 44.jpg|Errege jauregia, Amsterdam, 1670ko hamarkada
Interior of the Grote Kerk at Haarlem 1673 Gerrit Berckheyde.jpg|Grote Kerkeko barnealdea, Haarlem, 1673
The Nieuwezijds Voorburgwal with the Flower Market, Amsterdam by Gerrit Berckheyde 1686.jpg|Nieuwezijds Voorburgwal eta Lore-Azoka, Amsterdam, 1686

## Kanpo estekak
Henrike, Gloucesterko dukea

**Henrike printzea, Gloucesterko dukea** (Henry William Frederick Albert; Sandringham, Norfolk, 1900eko martxoaren 31 &ndash; Barnwell Manor, Nottinghamshire, 1974ko ekainaren 10a) ingeles printzea izan zen.

Jurgi V.a eta Maria Teckekoaren hirugarren semea izan zen. Eton Collegen ikasi zuen eta armadan husarren errejimendu batean zerbitzatu zuen. Kenyan ehizatzen Beryl Markhamekin maitemindu zen, baina harremana gorte britainiarraren presioen ondorioz amaitu zen. 1935ean Alice Montagu Douglas Scottekin ezkondu zen.

1939-1940an Henry Gort jeneralaren lotura-ofiziala izan zen Frantzian. Bigarren Mundu Gerraren gainerako urteetan misio militar eta diplomatikoak egin zituen. 1945etik 1947ra Australiako gobernadore orokorra izan zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Arabiar alfonbra

thumb|301x301px| 1468-1496 urteen artean egindako alfonbra egiptoarra.
**Arabiar alfonbra** () Arabiar munduan fabrikazio-teknika tradizionalen bidez egindako ekialdeko alfonbra bat da.

## Historia 
Arabiar alfonbra batzuk, K.a. VII. mendekoak, Ma'rib-en egindako indusketen ostean aurkitu ziren.  "Rihal" al-Hirah-en, lakhmidarren antzinako hiriburuan, ehundutako alfonbra arabiar mota bat da.  Egipto herrialde nagusitzat hartzen da mota honetako alfonbrak lantzeko.

## Materialak 
Ardi artilea da alfonbra arabiar tradizionalak egiteko erabiltzen den material nagusia. Alfonbra hauek egiteko beste material batzuk ere erabiltzen dira, hala nola kotoia, gamelu ilea, ahuntz ilea eta lihoa. Zeta dekorazio elementu gisa erabili ohi da, normalean alfonbra horien erdian.

## Arabiar kulturan 
Aladinoren alfonbra magikoa arabiar kulturan maiz aipatzen den alfonbra bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Russula illota

***Russula illota*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Ezin da sukaldean erabili, zahar usaina du eta zapore akrea.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hasieran hemisferikoa, gero laua, ertza beti ildaskatua. Azal lirdingatsua, okre-lehoi kolorekoa, gutxi-asko, orbantxo ilunez zikindua, *Russula foetens* delakoak izaten dituen bezalakoak. Bukaera fusiformeak dituzten dermatozistoak ditu

**Orriak:** Krema argi kolorekoak, lehoi kolorera pasatuz, bukaeran ertzean, burdin-herdoilaren koloreko tantoz zikindua. Orban hauek bereizgarriak dira 

**Hanka:** Gogorra, leizetsua, 5 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 1,2 eta 1,5 cm bitarteko lodierakoa. Zurixka, oinarrian arrexka. Zurixka bada ere, mantxatxo okre txikien kontzentrazioak sortutako orbanak ditu.

**Haragia:** Zapore desatseginekoa, akrea. Zahar usaina, almendra mikatzen eta geranioaren nahasketa baten usaina; batzuetan, usain hau iragankorra da.

**Etimologia:** Latinetik dator Russula izena, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolote gorria dutelako Russula generoko espezie askok. Illota epitetoa ere latinetik dator, garbitu gabea, zikina esan nahi duen "illotus" hitzetiik. Orbanengatik

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Russula foetens* taldeko guztiekin nahas daiteke eta, batez ere, *Russula laurocerasi* delakoarekin.

## Sasoia eta lekua 
Urrian eta azaroan, hostozabalen azpian.

### Banaketa eremua 
Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Idoia Anzorandia

**Idoia Anzorandia Kareaga** (Barakaldo, Bizkaia, 1983) bertsolari, gai-jartzaile eta bertso irakaslea da. 

## Ibilbidea 
2009an hasi zen bertsotan. 2016tik Bizkaiko bertsolari txapelketako gai-jartzaile taldeko kidea. 2017ko,  2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko gai-jartzaile taldeko kidea. Barakaldon Kilika bertso eskolako sustatzaileetako bat da. Bertsolaritza irakasle dihardu hezkuntza arautuan.

Plazaz plazako saioetan ere badabil gai-jartzaile eta baita *Ez da kasualitatea* bertso saio musikatuetan ere. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Idoia Anzorandia Bertsolaritzaren datu basean
Real Sociedad 2023-2024

Entrenatzailea:  Imanol Alguacil (17-18, 18-Egun)
* 15px = Kapitainak.
* 15px = Epe luzeko lesioa.
*  25 baino handiagoa den dortsala duten joklariak Sanse taldeko jokalariak dira, eta beraz bigarren edo lehen taldearekin jokatu dezakete partidak. LFP-ko arauak diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 25-erako dortsalak eraman beharko dituzte. 

#### Lagatakoak 
#### Baja neguan 
### Neguko merkatua 2024 
### Udako merkatua 2023 
### Estatistikak 
*Jokalariak guztira: 31*

### Denboraldiko Hamaikakoa 
*Lehiaketa guztiak kontutan harturik, hamaikakoetan geheien agertu diren jokalariak.*

350px

## Ikus, gainera 
* Errealaren ibilbidea Europan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tatiana Nikolaevna Errusiakoa

**Tatiana Nikolaevna Errusiakoa** (**Tatiana Nikolaevna Romanova**; ; Peterhof jauregia, San Petersburgo, 1897ko ekainaren 10aGreg./maiatzaren 29aJul. - Ipatiev Etxea, Jekaterinburg, 1918ko uztailaren 17a) errusiar Dukesa Handia izan zen.

Nikolas II.a Errusiakoa eta Alexandra Feodorovnaren alaba izan zen. Bere guraso eta anai-arrebekin batera hil zen Jekaterinburgen boltxebikeek egindako tiroen ondorioz, 1918ko uztailean. Bere gorpuzkiak 2007an identifikatu zituzten eta San Petersburgoko San Petri eta San Paulo katedralean lurperatu zituzten. Errusiako Eliza Ortodoxoak santu izendatu zuen gainerako familia bezala.

## Genealogia
Royal Academy of Music

**Royal Academy of Music** (euskaraz: **Musika Errege Akademia** edo batzuetan ingelesezko siglengatik **RAM** laburtua) Londresen (Erresuma Batua) dagoen Kontserbatorio bat da, Londresko Unibertsitateko atala eta mundu osoko musika erakunde nabarmenetako bat. Lord Burghersh-ek sortu zuen Nicolas Bochsa arpa-jotzailarekin batera 1822an, eta 1830ean errege-gutun bat eman zion Jorge IV.a erregeak "musika-zientzien hedapena sustatzea, eta bertan perfekzioa lortzeko erraztasunak eskuratzea, irakaskuntza orokorraren bidez ezagutza hori eskuratu nahi duten pertsona guztiei lagunduz". Harrezkero musikari ugarik ikasi dute akademia honetan.

## Ikasle ohi aipagarriak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialdeko alfonbra

**Ekialdeko alfonbra** bat helburu utilitario eta sinboliko askotarako egindako ehun astun bat da eta "Ekialdeko herrialdeetan" ekoitzitakoa, etxeko erabilerarako, tokiko salmentarako eta esportaziorako.

Ekialdeko alfonbrak ilez ehundutako edo lauak izan daitezke ilerik gabe,  hainbat material erabiliz, hala nola, zeta, artilea, kotoia, jute eta animalien ilea.  Adibideak burkoak eta gela tamainako alfonbra handietara bitartekoak dira, eta hauek dira: poltsak, zoru-estalkiak, animalientzako apaingarriak, errezo-alfonbra islamiarrak ("Jai'namaz"), Torah juduen arkaren estalkiak (*parotxeta*) eta aldare kristauen estalkiak. Erdi Aro Klasikoaz geroztik, ekialdeko alfonbrak euren jatorriko kulturen parte dira, baita Europako eta, geroago, Ipar Amerikako kulturan ere. 

Geografikoki, ekialdeko alfonbrak “Alfonbretako gerrikoa” izeneko eremu batean egiten dira. Eremu hori Marokotik Afrikako iparraldean, Ekialde Hurbilean eta Asia Zentralean eta Indiako iparraldean zehar hedatzen da. Txinako iparraldea, Tibet, Turkia, Iran, Magreb mendebaldean, Kaukasoa iparraldean, eta India eta Pakistan hegoaldean. Ekialdeko alfonbrak ere egin ziren Hego Afrikan 1980tik 1990eko erdialdera arte, Ilingeko herrixkan, Queenstownetik gertu.

Kultura, herrialde, arraza-talde eta erlijio-fede ezberdinetako pertsonak parte hartzen dute ekialdeko alfonbrak ekoizten. Herrialde horietako asko gaur egun mundu islamiarra deitzen den eremu batean daudenez, ekialdeko alfonbrak "**Alfonbra islamikoak**" ere deitzen dira  eta "ekialdeko alfonbra" terminoa egokitasunagatik erabiltzen da batez ere. Irango alfonbrak "Persiar Alfonbra" izenez ezagutzen dira.  

2010ean, Irango Fārs probintziako "alfonbrak ehuntzeko trebetasun tradizionalak",  Irango Kashan herrian,  eta Azerbaijango Errepublikako "Azerbaijango alfonbra ehuntzearen arte tradizionala "  izan ziren. UNESCOren Kultura Ondare Immaterialaren Zerrendetan inskribatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Royal Charter

**Royal Charter** (errege-gutuna) monarka britainiar batek emandako dekretua da gorputz erantsi bat, hala nola hiri bat, konpainia bat edo unibertsitate bat, legitimatzeko. Erdi Aroan errege-gutunak ziren hiri bat sortzeko modu bakarra.

Hauek dira errege-gutuna duten 400 erakunde baino gehiago:

* hiriak
* BBC
* Royal Opera House, Royal Theatre eta Drury Lane antzokiak;
* Livery Company-ak
* Erresuma Batuko unibertsitate zaharrenak
* erakunde profesionalak eta karitatiboak

## Kanpo estekak 
* https://web.archive.org/web/20180802011447/https://www.privy-council.org.uk/output/page26.asp
* BBCren Errege Dekretua
* Birminghameko Unibertsitatearen Dekretua
* Rhode Islandeko Errege Dekretua (1663)
Adriano Panatta

**Adriano Panatta** (Erroma, 1950eko uztailaren 9a) italiar tenislari ohia da.

Bere ibilbide profesionala 1969an eta 1983an garatu zen eta hamar garaikur irabazi zituen. Bere garaipenik garrantzitsuena 1976ko Roland Garros txapelketan izan zen, finalean Harold Solomon mendean hartuta.

Roland Garros txapelketan Bjorn Borgi irabazteko gai izan zen jokalari bakarra izan zen.

Davis Kopa ere irabazi zuen 1976an Italiako taldearekin
Kalisto (ninfa)

**Kalisto**, Greziar mitologiaren arabera, ( antzinako grezieraz Καλλιστώ  καλλίστη *kallístē, ‘politena’* ) basoko ninfa bat zen, Likaon edo Nikteoren alaba. Zeusekin Arkaren eta Panen ama izan zen ere bai.

## Mitoa 
Artemisari eskainia izan zitzaion birjina ehiztari gisa, eta mendian bizi zen jainkosaren inguruko bere lagunekin. Zeus berataz maitemindu zen eta, hura lortzeko, Artemisaren figura hartu zuen, Kalistok gizon guztiak saihestu ohi zituelako. Beste tradizio batzuen arabera, Apoloren itxura hartu zuen, Artemisaren anaia jainkoa. Zeusek bortxatu egin zuen eta haurdun utzirik ninfa, haurdunaldi horretatik sortu zen Arkas. 

Kalisto haurdun zegoela,  Artemisaren gainerako laguntzaileekin, denek bainatzea erabaki zutenean, Kalisto arropez erantzi zenean, bere haurdunaldia agerikoa bilakatu zen. Artemisak, haserre, kanporatu eta hartz bihurtu zuen. Eraldaketa Herak eragin zuela ere esaten zen, Zeusekiko jeloskor, eta are beste kontakizun batean, Zeusek berak eraldatu zuela ninfa hartzean, bere emaztearen mendekutik libratzeko. Geroago Herak jakin zuen eta Artemisari gezi batekin Kalisto hil zezan konbentzitu zuen. Azkenean Zeusek konstelazio batean eraldatu zuen, Hartz Handia . Batzuetan, Arkasez gain bigarren seme bat egozten zaio, Pan jainkoa. 

### Erromatar bertsioa: Diana eta Kalisto 
Greziarren mitoa Erromara ere iritsi zen, eta Ovidiok utzi zuen idatzi (*Metamorfosiak, II, 401-532*) gerora ospetsuen bihurtu zen kontakizunean, Diana eta Kalistorenean, Diana jainkosa baitzen Artemisaren parekidea erromatar mitologian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Psikobiotiko

[thumb|250px|right|[Lactobacillus acidophilus, **psikobiotiko** modura erabiltzen den bakterioa]]

**Psikobiotikoak** nerbio-sisteman eta burmuinean eragina duten mikroorganismoak dira, osasun-onurak dakartzatenak hainbat asaldura neurologiko eta psikiatrikoen tratamenduetan  . Psikobiotikoak probiotiko mota bat dira .

Ikerketa asko egiten ari dira heste-florako bakterio batzuek heste-garun ardatzean joka dezaketen funtsezko zereginaz.

Psikobiotiko modura gehien ikertzen ari diren bakterioak Lactobacillus, Bifidobacterium eta Streptococcus generoetako hainbat espezie dira.

Antsietatea, depresioa, lo-arazoak eta beste nerbio-asaldura batzuen tratamendurako ikertzen ari da psikobiotikoen erabilera. Emaitzak, dena den, ez dira oraindik behin-betikoak, eta sarritan zientzialarien arteko desadostasunak daude psikobiotikoen balizko onurez .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Libro etxen

[thumb|[Pierre Bordazarre, Etxaun-Iruri (1908-1979)]]
***Libro etxen***, ***Abrekeria*** izenez ere ezaguna, ustez Etxaun-Irurik sortutako abestia da, geroago abesti herrikoi bihurtua. 

## Testuingurua 
1936. urteko Espainiako Estatuan faxistek jo zuten Estatu kolpearen testuinguruan sortutako abestia. Estatu kolpearen ondorioz sortutako Gerra Zibila ikusita eta Hego Euskal Herriko triskantza Zuberoa eremutik ikusita, Pierre Bordazarre «Etxahun-Iruri» olerkari zuberotarrak egindakoa omen da abestia. Izan ere, Ipar Euskal Herrian orokorrean ez zituzten begi onez hartzen Hegoaldeko errefuxiatuak. Gainera Frantziak jarrera zitala eta doilorra mantendu zuen Espainiako estatu kolpearen aurrean, «Ez Esku Hartzeko Hitzarmena» haren aitzakian Errepublikari laguntza ukatu zion Frantziak (Italia eta Alemania faxistek hitzarmen horri kasurik egiten ez zioten bitartean). Testuinguru horretan, baina, Iparraldeko euskaldun batzuen artean salbuespenak eta sinpatia keinuak ere egon ziren, kantu honetan ondo ikusten den legez.

## Hitzak 
Horra Eusko Ikaskuntzak partekatutako bertsioa:
thumb|Gernika. 1937ko apirilaren 26ko bonbardaketaren ostean hartutako argazkia. Hitlerren armadako aireko erasoak aipatzen dira abestian, azkenaurreko ahapaldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Entzuteko bertsio batzuk:
* Dominika Etxart eta Robert Larrandaburu.
* Dominika Etxart eta Robert Larrandaburu.
* Jean Bordaxar · Jean Noël Pinque · Jean Pierre Luro · Robert Larrandaburu (zuzenean, *a cappella*)
* Etxaun-Iruri pastoraleko pasartea
* (Barkoxen, Dantz’haka ikusgarriaren lehen emanaldia, *Libro etxen*, Zuberoako abesbatza batek abestua)
Teodor Lubieniecki

**Teodor Lubieniecki** (Krakovia, 1654-Nowy Korczyn, 1718 baino lehen) Barroko estiloko margolari eta grbatzaile poloniarra izan zen. 

## Biografia 
Teodor eta bere anaia Krzysztof Lubieniecki Hamburgon Johann Georg Stuhr margolariarekin ikasi zuten. 1667an Amsterdamera joan ziren; han Krzysztof Adriaen Backerren eta Teodor de Gerard de Lairesseren ikastuna izan zen. Teodor Amsterdamen arrakasta ezagutu zuen eta Toskanako Duke Handia zen Kosme III.a Medicikoaren bisita izan zuen; dukeak Rinen zehar ibilaldia egin zuen eta orduan ezagutu zuen poloniarraren lanak. 

1682an, Teodor Hannoverrera joan zen bizitzera, eta han artea asko maite zuen Brandeburgoko hautesle Frederiko Gilen Brandenburgekoarentzat lan egin zuen. Frederiko I.a Prusiakoa, aurrekoaren semea, 1702 Berlingo *Akademie der Künste*ren (Arteen Akademiaren) lehen kontserbadorea izendatu zuen. 

1706, Lubieniecki Poloniara itzuli zen. Han hil omen zen 1718an. Urte horretan Arnold Houbrakenek *De Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen* liburua plazaratu zuen eta bertan hilda gisa jaso egin zion.

## Iruditegia 

Image:
Lubieniecki Mountain landscape.jpg|*Mendiko paisaia bi bidaiariekin* (1698-1701).
Lubieniecki_Portrait_of_a_family.jpg|Familia santuaren erretratua.
Lubieniecki_Young_Bacchus.jpg|Bako gaztea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txakur handi

thumb|Txakur handiaren aurrealdea
thumb|Txakur handiaren atzealdea
thumb|1953ko hamar zentimoko txanpona

**Txakur handi** izenaz ezagutzen da Hego Euskal Herrian 1870eko espainiar pezeta baten hamar zentimoko txanpona. Izena txanpon horrek atzealdean daukan lehoiaren iruditik datorkio, zeinek higaduraren eraginez txakur antzeko itxura hartzen zuen, eta hortik etorri zitzaizkion "perra gorda" edo "perra grande" deiturak gaztelaniaz eta "txakur handi" euskaraz.

Era berean, eta antzeko arrazoiak zirela eta, sasoi hartako bost zentimoko txanponari "txakur txiki" deitzen zitzaion hizkera arruntean.   

## Historia 
Txanpon hau 1870ean jaulki zen, 1868ko urriaren 19an pezeta onartu eta gero. Garrantzi handia izan zuen Espainiako ekonomian, 1941eko urriaren 29an indargabetu zen arte, aluminiozko hamar zentimoko txanpon berriek ordeztu zutelarik. Nahiz eta itxuraz desberdina izan, herriak izen berdina ematen jarraitu zion.

## Itxura 
Kobrez egina zegoen, eta hamar gramoko pisua zeukan. 

Atzealdean, Pirinio mendien irudiaren gainean eserita, Hispania pertsonaia alegorikoaren irudia agertzen zen. Goialdean "*DIEZ GRAMOS*" testua zegoen, eta azpian jaulkitze urtea.

Aurrealdean, lehoi baten irudia agertzen zen, Espainiako ezkutuaren ondoan, eta "*CIEN PIEZAS EN KILOG.*" testua bere goialdean eta "*DIEZ CENTIMOS*" behekoan. 

## Esaerak 
* Dirurik eza edo zerbaiten balioaren urritasuna adierazteko: *"Txakur handirik (ere) ez"*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eibarko euskara: "Txakur handi"
Rebecca Clarke

**Rebecca Helferich Clarke** (Harrow, Londres Handia, Londres, 1886ko abuztuaren 27a &ndash; New York, 1979ko urriaren 13a), **Anthony Trent** ezizenez eta **Rebecca Clarke Friskin** ezkondu izenez ere ezaguna, konpositore, musikologo eta biolista britainiar-amerikarra izan zen. Nazioartean biola birtuoso gisa aitortua izan zen eta lehen orkestra-jotzaile profesionaletako bat ere bihurtu zen.

Londresko Royal Academy of Music-en eta Royal College of Music-en ikasi zuen, non konposizioa ikasi zuen Charles Villiers Stanford-ekin, eta azkenean biola oinarrizko iturritzat hartu zuen bakarlari eta musika sortzaile gisa lan egiteko.      Adila eta Jelly D'Arangi biolin-jotzaileekin eta Suggia biolontxelo-jotzailearekin laukote nabarmena osatu zuen. 1916an, Estatu Batuetara joan zen eta New Yorkeko irakaskuntza eta ganbera taldeekin lotu zen. Gero, hainbat kontinenteetako musika-zentro ospetsuenetan ibili zen biola bakarlari gisa, musikologo errespetatua izan zen bitartean. Britainiar eta amerikar nazionalitateak aldarrikatu zituen eta bere bizitzako aldi handiak Estatu Batuetan eman zituen, non finkatu zen behin betiko Bigarren Mundu Gerraren ostean. James Friskin konpositore eta piano-jotzailearekin ezkondu zen 1944an. Clarke bere New Yorkeko etxean hil zen 93 urte zituela.

Bere musika-ekoizpena handia ez zen arren, bere lana konposizio-gaitasunagatik eta ahalmen artistikoagatik aintzatetsi zen. Bere lan batzuk oraindik argitaratu gabe daude (eta asko argitaratu berri dira); bere bizitzan argitaratutakoak, neurri handi batean, ahaztu egin ziren konposatzeari utzi ondoren. 1976an berpiztu ziren bere konposizioekiko interesa eta beka. Rebecca Clarke Society 2000. urtean sortu zen bere musikaren azterketa eta interpretazioa sustatzeko. Editatutako lanak honako hauek dira: *Lullaby and the Grotesco*, 1918ko biola eta biolontxelorako bi dueto, 1919ko biola eta pianorako Sonata, 1921eko piano hirukoteak, 1920ko korurako salmoa, abestiak pianoarekin, 1923ko Rapsodia biolontxelo eta pianorako, biolinarekin lagundutako abestiak, Irlandako gaiei buruzko abestiak, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Rebecca Clark Society
Roji

[thumb|250px|*Roji* *[chashitsu*ra eramaten duen lorategia da. Irudian Ise santutegi handia]]
***Roji*** (露 地), euskaraz «ihintzaz estalitako lurra», japonieraz tearen japoniar zeremonian *chashitsu*ra joateko gurutzatu behar den lorategia adierazteko hitza da. Normalean *roji*k, Japoniako kulturaren araberako xalotasuna erakutsi behar du.

## Jatorria 
*Roji* ideia garatzeko Sen no Rikyū garrantzitsua izan omen zen. Bere etxean lorategi txiki bat zuen eta izen hori eman zion. Sakaiko bere te-etxerako, heskaiak landatu zituen Setoko Barne Itsasoari buruzko ikuspegia iluntzeko, eta, beraz, gonbidatu bat *tsukubai* lababoaren gainera makurtzen zenean bakarrik ikus zezakeen ikuspegia. Rikyuk Sōgiren bertso bat aipatuz azaldu zuen bere diseinua. Kobori Enshu artista ere horrelako lorategien zale sutsua izan zen.

## Ezaugarriak 
*Roji*, oro har, kanpoko eta barruko lorategi batean banatzen da, *machiai* batekin (itxarote-lekua). Ezaugarri tipikoak *tsukubai* (abluzioen konketa), *tōrō* (linterna), *tobi ishi* (mailak) eta ate postigoa dira. Oro har, landare ostentosoak saihesten dira, xalotasuna adierazteko: goroldioa, iratzeak eta hosto iraunkorreko zuhaitzak hobetsiz, nahiz eta sarritan *Prunus mume* eta astigar japoniarrak egon, oso ederrak udazkenean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Japoniar lorategia
* *Chashitsu*
* Tearen japoniar zeremonia
* Sen no Rikyū

## Kanpo estekak
Zapatari (Donostia)

**Zapatari** Donostiako Ibaeta auzoan zegoen ingurua zen. Hasiera bertan izen bereko baserria zegoen eta, denborarekin, zenbait etxe eraiki ziren, tartean Paulino Uzkudun boxeolari frankistaren etxetzarra, ondoren, urtetan, etxe okupatua eta autogestionatua izan zena. Gaur egun toponimoa oso gutxi erabiltzen da. Kale bati ere izena eman dio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
(koord|43°18'14.5"N 2°00'16.4"W)
Jaime Albisu

**Jaime Albisu Moso** (Sestao, 1953ko urtarrilaren 29a), txirrindulari bizkaitar ohia da. Gaztetan, Espainiako txapelduna izan zen.

## Palmaresa 
**1970**
* 20px Espainiako errepideko txapelketa (junior)
**1974**
* 3. Altsasuko Sarian
**1975**
* 10. Nafarroako Itzulian
**1977**
* Ruban granitier breton: 2. Prologo etapan
**1978**
* Euskal herriko Itzuliko Tarteko Helmugen sailkapena
* 7. Tour d'Indre-et-Loiren.
**1979**
* 7. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan.
* 10. Nafarroako Sari Nagusian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Jaime Albisu - *FirstCycling.com*
Russula sororia

***Russula sororia*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da kontsumorako egokia.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 (12) cm bitarteko diametrokoa. Ganbila, berehala hondoratua, ertzean ildaskatua. Arre ilun kolorea erdian, argiagoa gainerakoan, batzuetan oliba antzeko tonuekin.

**Orriak:** Zurixkak, gero gris erreflexuekin. Nahikoa estu, gero zabal eta orrien arteko zainekin.

**Hanka:** 3,5 eta 5 (7) cm bitarteko garaierarekin eta 1 eta 2,5 cm bitarteko lodierarekin, zurixka, gris-arrexka, bukaeran, irregularki orbandua, behetik gora arre-herdoil kolorez.

**Haragia:** Zurixka, zerbait grisaxka, oinean arre-gorrixka bihurtzen da, zurruna, baina hauskorra. Zapore oso mina denbora jakin baten ondoren, Gaïak tindagaiarekin erreakzionatzea: oso motela eta ahula.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* hitza, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok.  *Sororia* epitetoa ere latinetik dator, ahizpa, esan nahi duen "sororius" hitzetik. Beste *Russula* batekiko antzekotasunagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Russula amoenolens* delakoarekin nahas daiteke, honek berehala erreakzio bizia du gayac-arekin.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, hostozabalen eta koniferoen basoetan. Nahiko ohikoa.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Hego Korea, Japonia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Russula urens

***Russula urens***  *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Min gehiegi du kontsumitu ahal izateko.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 eta 9 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, baina azkar zabaltzen da depresio batekin, zahartzean ertza ildaskatua. Kolore askotarikoa: oro har, hori-oliba antzekoa edo okre-berdexka izaten da, baina badaude arre-ardo kolorekoak, moreak, gorrixkak, kobre kolorekoak eta laranja koloreko espezieak ere.

**Orriak:** Zurbilak, horixka samarrak; gaztetan estu eta nahikoa zabal helduaroan, berdinak eta urkilatu gabeak.

**Hanka:** Zuria, apur bat zimurtsua, zilindrikoa, irmoa, laster muinduna eta bukaeran barnehutsa.

**Haragia:** Zuria, nahiko hauskorra, zapore akrea edo oso akrea, usain nabarmenik gabea. Nahiko azkar eta biziki erreakzionatzen du gayac-arekin.

**Etimologia:** Latinetik dator *Russula* izena, russus-etik, gorriaren txikigarritik: apur bat gorrixka, kolore gorria dutelako *Russula* generoko espezie askok.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria. Zapore akrea du 

### Nahasketa arriskua 
Kolore askotariko espezie da, eta, beraz, zapore garratzeko beste Russula batzuekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, hostogalkorren basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Galab Donev

**Galab Spasov Donev** (; Sofia, 1967ko otsailaren 28a) bulgariar politikaria da. Bulgariako lehen ministroa izan zen 2022ko abuztuaren 2tik 2023ko ekainaren 6ra.

Stefan Janeven gobernuan lan eta politika sozialetako ministroa izan zen. Finantzetan, zuzenbidean eta gizarte-politikan aditua da, eta armadan ere iragana du. Ez da alderdi politiko batekoa.