Antio

**Antio**, **Antioko baseliza** edo **Antioko ermita**, batzuetan ***Antiguako Andre Mariaren eliza*** izenez ezaguna, Gipuzkoako Urola Garaia eskualdeko Zumarraga udalerriko lursailetan eta Beloki mendiaren magalean dagoen baseliza erromaniko-gotikoa da, barnealdeko zureria ikusgarriagatik ezaguna. Harriz eta zurez egindako eraikin honek harlanduzko sei zutabe ditu, eta horiexek eusten dute zureria. Tronpeta itxurako leihoak ditu, gezileihoak, gotikoak.

Beloki mendiko hego magalean kokaturik, tenplu hau XII-XIII. mendeetako euskal estilo erromanikoan. Antio Zumarragako eliza nagusia izan zen 1575 arte, herrigunean Andre Mariaren Jasokundearen eliza berria eraikitzen hasi ziren arte.

*Monumentu* izendatua dago, Sailkatutako Kultura Ondasuna. Gipuzkoako *Hiru Tenpluen Ibilbideko* elizetako bat da, Arantzazu eta Loiolako Santutegiarekin batera.

Izazpi mendira igotzeko ohiko abiapuntua ere bada.

## Lekua 
Antiora iristeko Zumarragako kiroldegiaren parean dagon bide batetik bi goruntz kilometro egin behar dira.

Antio Beloki mendiaren magalean dago. Bertatik Zumarraga eta Urretxu nahiz Aizkorri eta Aralar mendilerroen ikuspegi bikaina dago. Bestalde, inguru honetan ehundaka urte dituzten arte eta agin daude, beharbada kristautasun aurreko antzinaroko druiden kultuen aztarnak liratekenak.

thumb|erdian|600px|Antioko baselizaren ataria.

## Historia 
XVI. mendean Andre Maria eliza eraiki zen arte Antio Zumarragako parrokia izan zen.

1366ko agiri batean ageri denez, Henrike II.a Gaztelakoak Lazkaoko Jaunari eliza honekiko agintea eman zion. 1384ko aipua:

Garai hartan, Antio edo Zumarragako Andre Maria Zumarragako parrokia zen.

Mendeetan zehar hainbat herri, auzo eta baserrien parrokia izan zen, tartean Zumarragakoa, baina 1576ean auzotarrek segurtasun arrazoiak argudiatuz parrokia haranera lekualdatzea lortu zuten. Ordutik aurrera eta antzinako parrokia zenez, *Antio* izena jaso zuen, gaztelaniazko *Antiguo* edo *La Antigua* hitzetatik eratorria.

Antion Migel Lopez Legazpikoa zumarragar esploratzailea bataiatu zuten, eta bertan San Inazio Loiolakoa eta San Frantzisko Borjakoak otoitz egiten zuten.

[thumb|600px|erdian|[Korua eta barnealdearen ikuspegia.]]

[thumb|600px|erdian|[Aldarea.]]

## Eraikina 
Bere atariagatik, leiho gotikoengatik eta absidearen kalbarioarengatik ez bada, kanpoaldetik oso itxura latz eta zakarra duela esan daiteke.

thumb|eskuinera|alt=Antioko sarrera|Antioko sarrera

Hala ere, bere barnealdean, eraikuntzaren originaltasuna eta teknika goraipatzekoak dira, izan ere, oso zur-egitura bikain eta ederra du, eta ez dakigu gehien zer miretsi: sabaiko zur-armazoia, koruaren formak edo habeetan landutako tailak, non emakume-figurak eta mota askotako oso marrazki geometriko ederrak landu diren.

Egun jauresten den Ama Birjinaren irudia ez da elizan jarri zen jatorrizkoa, hura, estilo erromanikoko zena, arrastorik utzi gabe desagertu baitzen. Elizak bi kupula eta ganga faltsuak izan zituen eta 1960ko hamarkadaren azkeneko urteetan kendu ziren, estaltzen zuten barne-multzo osoa agerian utziz.

1970eko hamarkadaren erdialdean sakristia eta elizari erantsitako etxe bat, seroretxea, bota zituzten. Elizako ipar fatxadako murrua agertu zen, oso-osorik; murru erromanikoa da, oso garrantzi arkeologiko handikoa, eta bertan dira bost itsu-leiho turuta-itxurakoak. Hormetan bada turuta-itxurako beste zenbait itsu-leiho.

Fitxategi:Antio eliza barnea 01.JPG|Antio eliza barnea, zureria eta absidea.
Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 30.jpg|
Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 12.jpg|
Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 13.jpg|
Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 19.jpg|
Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 34.jpg|

## Irudiak 
* Antioko Andre Maria irudi gotikoa da, irriz eta semea besoetan duela, eskuineko eskuan sagarra erakusten du.
* Kristo gurutziltzatua ere irudi gotikoa da.
* Zaharkituriko Pietatea, Zubiaurreko Ama Birjina eta Santa Ana pizkundeko irudiak dira.
* Korupean, bataioarri erromanikoa dago.
* Korupeko zurrezko zutabe eta hagetako zurburuetan zizelkatutako irudiak daude: hiru emakume, bi kupel eta irudi geometrikoak.

Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 15.jpg|Antioko Andre Maria haurra besoetan duela.
Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 20.jpg|Jesus gurutziltzatua.
Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 10.jpg|Ate erromanikoaren gaineko irudiak.
Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 01.jpg|Bataioarria.
Fitxategi:Antio zurburua Zumarraga 01.jpg|Zurburu zizelkatua, hiru emakume irudiekin.
Fitxategi:Zumarraga - Santuario de la Antigua 26.jpg|Zurburu zizelkatua, bi kupelen irudiekin.
Fitxategi:Antio zurburua Zumarraga 02.jpg|Zurburu zizelkatua, irudi geometrikoekin.

## Ohiturak 
### Santa Isabel eguna eta ezpata-dantza 
Urtero uztailaren 2ko jaiegunean mende luzez iraun duen erromeria ospatu eta jende ugari bertaratu ohi da. Santa Isabelek bere lehengusu zen Mariari egindako Ikustaldia gogoratzen denekoan, aldare aurrean *Zumarragako ezpata-dantza* ospetsua dantzatzen da, ate aurreko zelaian berriz ohitura legezko aurreskua. 

Santa Isabel eguna azpimarratzekoa da **Ezpata-dantza** tradizionalagatik. Dantza hau **Irrintzi Dantza Taldea**k eskaintzen du, 1967an, Zumarragan bertan, sortutako euskal dantza taldea. Talde honek tokiko folklorearen transmisioa eta sustapena izan ditu helburu sortu zenetik, eta belaunaldien arteko lotura sustatzen du dantzaren bidez. Hala ere, nahiz eta euskal dantza tradizionalak  ardatz izan, azken urteotan, tradizioa eta dantza garaikidea fusionatu izan dute Zumarragako Txistu Alardean, besteak beste, sekulako arrakasta izanik.

Ezpata-dantza meza nagusiaren ondoren egiten da. Hau bi zatitan bereizten da: baselizaren barrualdean egiten dena eta kanpokaldean egiten dena. Lehenengo hau bereziki hunkigarria izaten da bai dantzari eta baita herritarrentzako ere, beraz, oso ohikoa da, dantzariren edota ikusleren baten malkoak ikustea. Parte-hartzaileek ezpata txikiekin koreografia sinboliko bat osatzen dute, zortziko erritmoan, belaunikatuta eta elkarrekiko sinbologia adieraziz. 

Ondoren, kaleko dantza egiten da ospakizun giroan. Dantza hau batasunaren, komunitatearen eta errespetuaren sinbolo gisa ulertu izan da historikoki eta etengabe, dantzariak animatzeko oihuak entzuten dira, konfiantzazko giro berezi bat sortuz.

#### Emakumeen parte-hartzearen bilakaera 
Hasiera batean, dantza hau gizonek soilik egiten zuten, baina 2015etik aurrera, **emakumeek ere parte hartzen dute ofizialki**. Aldaketa hau Irrintzi Dantza Taldearen barneko hausnarketaren ondorioz gauzatu zen, genero-berdintasunaren aldeko urrats gisa. Gaur egun, dantzariak ez dira sexuren arabera banatzen eta taldeko kide guztiek parte hartzeko aukera berdinak dituzte.

Emakumeen parte-hartzeak euskal folklorearen interpretazio feminista posible egin du, ohitura zaharren egokitzapenaren adibide gisa, eta bestelako ikuspegi inklusiboagoak zabaltzen lagundu du beste herrietako ohituretan ere.

#### Jantziak eta sinbolismoa 
Dantzariek jantzi tradizionalak daramatzate: kolore zuriko arropak, gerriko eta zapi gorriak eta alpargatak. Ezpatak dantzaren elementu nagusiak dira, eta mugimendu zehatz batzuen bidez, egitura sinbolikoak osatzen dituzte, hala nola arkuak edo kupulak.

## Elezaharrak 
Bada Zumarragan jentilekin loturik, Antio elizaren sorrera kontatzen duen elezaharra. Garaiko kristauek Antio eliza eraikitzen hasi zirenean, jentilek horren berri jakin eta Aizkorritik Elizaren eraikitzearen kontra eta eraikina deuseztatzearren, harriak eta harriak botatzen hasi ziren. Harriak eta harriak bota, eta finean, jentilek berek jaurtikitako harriez eraiki omen zuten geroago Antioko baseliza. Gainera, bada elizan bertan jentilek jaurtiki zuen atzamarren marka duen harriren bat, jentilek berek Aizkorri menditik harria jaurtiki zuten proba gisa, hain zuzen.

## Bisitak 
* Maiatzaren 1etik urriaren 31ra egunero zabalik: Goizez 11:30etatik 13:30etara eta arratsaldez 16:30etatik 19:30etara.
* Azaroaren 1etik apirilaren 30era aste bukaeretan eta jaiegunetan zabalik: Goizez 11:30etatik 13:30etara eta arratsaldez 16:00etatik 18:00etara.
* Irailean, Musikaldia larunbatero, arratsaldeko 19:30etan.
* Asteleheneta atsedenaldia egiten da, jaiegun bezpera edo zubia denean izan ezik.

## Ikus gainera 
* Hiru Tenpluen Ibilbidea
* Arantzazuko santutegia
* Loiolako Santutegia
* Beloki
* Izazpi
* Irimo
* Santa Barbara baseliza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antioko baseliza, Zumarragako Udalaren webgunean.
* Antioko baseliza, *Ignaziotar lurraldea* webgunean

* Zumarragako Udalaren webgunea: Antio baseliza eta Santa Isabel eguna
* Zumarragako ezpata-dantza (1923-1930), Dantzan.eus
* Ezpata-dantza Zumarragan (1974), Argia aldizkaria
* Zumarragako ezpata-dantzan neskak, Dantzan.eus (2015)
* Euskal Ondare Ez-materialaren oinarriak (PDF)