open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suge uhartea

**Suge uhartea** edo **Zmiinii uhartea** (errumanieraz: *Insula Șerpilor*; ukrainieraz: О́стрів Змії́ний, *Ostriv Zmiinii*; errusieraz: Змеиный, *Zmeinii)*, 205 km²-ko uharte txiki bat da Itsaso Beltzean, bere subirautza Errumania eta Ukrainaren artean eztabaidan dago, nahiz eta Ukrainak administratu  Odesa eskualdearen parte izanik. Uhartea gutxi gorabehera 35 km-ra dago. Itsaso Beltzeko kostaldetik. Uhartea Ukrainak administratu zuen, 2022ko otsailaren 24an eraso baten ondoren, Errusiak okupatu zuen arte. 

## Historia 
Antzina, Suge uhartea **Leuké** izenez ezagutzen zen ( antzinako grezieraz Λεύκη, *leukos* "zuria"). Pausaniasek aipatzen du, Akilesi eskaini zitzaiola. Geroago beste izen greko batekin ezagutua izan da, Fidonisi, eta Fidonisiko gudua delakoa ezagun da bertan izan zela 1788ko uztailaren 14an: itsas gudu bat Errusiar-Turkiar Gerran (1787–1792), zeinean Errusiako Itsaso Beltzeko Flotak, Voinovitx almirantearen agindupean, bertan garaitu zuen turkiar arerio handiagoa.

1843ko udaz geroztik, 12 metroko altuera duen itsasargi bat eraikia dago uhartean, uharteko punturik altuenean kokatua eta ur mailatik 41 metrora. Itsasontzientzako kai txiki bat eta helikopteroak lehorreratzeko heliportua eraiki dira geroago uhartean.

Uhartea 1877an Otomandar Inperioak okupatu zuen, eta honen desagerpenaren ondoren, 1947ra bitartean Errumaniako parte izan zen, Bigarren Mundu Gerraren ostean Gheorghe Gheorghiu-Dej Errumaniako buruzagi komunistak Sobietar Batasunari eman zion 1948an.

Ukrainak uhartea bere lurretan gorde zuen Sobietar Batasuna erori ostean. Errumania subirautza Hagako auzitegiaren aurrean eskatzen ari da, orain arte arrakastarik gabe (2009an Hagako Nazioarteko Justizia Auzitegiak Ukrainaren alde egin zuen).

2022ko otsailaren 24an, uhartea okupatu zuen Errusiako armadak Ukrainako 2022ko errusiar inbasioaren baitan. Hasiera  batean informatu zen ekintzan Ukrainako armadako 13 mugazain hil zirela, eta beren azken komunikazio ahozkoak zabaldu ziren hedabideetan, non haien ordezkari batek zioen ez zutela amore emateko asmorik. Geroago informatu zen ordea, gerrako preso gisa hartu zituztela defendatzaileak, bizirik zeudela.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marcelino Ulibarri

**Marcelino Ulibarri Egilatz** (Muetz, 1880ko ekainaren 2a - Tafalla, 1951ko otsailaren 5a) nafar politikari karlista izan zen.

## Biografia 
Muetzen jaio arren, Zaragozan bizi izan zen hogeita bost urtez. Bertan La Equitativa aseguru-etxerako agente gisa lan egin zuen eta Elkarte Tradizionalistako alderdiburua izan zen. Hau Akademia Militarreko zuzendaria izan zen garaian Francisco Franco ezagutu, eta haren lagun mina izatera iritsi zen. Ramón Serrano Suñer eta beste asko ere ezagutu zituen. Nafarroako Gerrako Batzorde Zentraleko kideetako bat izan zen, Erriberriko merindadearen ordezkari gisa. Batzorde hori 1936ko uztailaren 20an eratu zuten, Gerra Zibilari hasiera eman zion estatu-kolpearen ondoren. Zeinu antimasonikoko errepresioaren testuinguruan, 1937ko maiatzean, elkarte masonikoekin lotutako artxibo eta liburutegietako dokumentuen konfiskazio masiboaz arduratzen zen erakundearen buru Gai Berezien Ordezkaritza izenekoa jarri zen. Errepresio lanera lotua eta oso erlijiosoa, bere zeregina masoneriaren eta komunismoaren aurkako gurutzadatzat hartu zuen. 1938ko abenduan, erakunde masonikoetatik zetozen bost milioi dokumentu baino gehiago konfiskatu zituen.

Mugimenduaren Kontseilu Nazionaleko kidea, joera tradizionalista zuen eta ez zuen bat egiten erregimenaren sektore falangistarekin. Salamancan egoitza zuen Dokumentuak Berreskuratzeko Zerbitzuko buru izan zen, eta haren eginkizuna, auzitegi bereziei eta epaitzen ari ziren akusatuen gerra-kontseiluei informazioa emango zieten espedienteak egiteko eremu errepublikarrean atzemandako dokumentazio guztia biltzea izan zen.

1940ko ekainaren 4ko dekretuz eratutako Masoneria eta Komunismoa Erreprimitzeko Auzitegi Bereziko lehen presidentea izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Michelle Gisin

**Michelle Géraldine Gisin** (Samedan, 1993ko abenduaren 5a) eskiatzaile suitzarra da. Neguko Olinpiar Jokoetan birritan izan da txapeldun olinpikoa Alpetar eskiko proba konbinatuan.

## Ibilbidea 
2014ko Sotxiko Jokoetan txapeldun izan zen Dominique Gisin eskiatzailearen ahizpa gaztea da. Marc Gisin anaia ere eskiatzaile olinpikoa da.

Michelle Gisin 2008-2009 denboraldian hasi zen nazioartean lehiatzen, 15 urte zituela. 2010ko urtarrilean esate baterako Europako Kopan aritu zen St-Moritzen. Eskiatzaile suitzarraren lehenengo garaipenak gazte mailako Suitzako txaelketatan izan ziren 2011 eta 2012an. 2013ko Munduko Gazte mailako txapelketan zilarrezko domina eskuratu zuen eslalomean. 

2022ko Pekingo Jokoetan konbinatuko txapela berritu zuen eta horretaz gain Super-G proban brontzezko domina eskuratu zuen.

## Txapelketak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Dueso

alt=Sorginaren marrazkia|thumb|Sorginkeriari buruz idatzi du José Duesok, besteak beste.
**José Manuel Dueso Alarcón** euskal antropologoa da, euskal mitologian aditua. Pasai Donibanen jaio zen 1956an.

Kondairak, sorginkeria eta herri-kultura dira haien indargunea. Hainbat lan egin ditu, 200 baino gehiago. Horietako batzuk hauek dira: 

* *Mitos, leyendas y costumbres*, bost liburukitan banatuta-1986-1994.
* *Brujería en el País Vasco*. 1996.
* *La primitiva religión de los vascos*. 1996.
* *Hadas*. 1997.
* *Historias y leyendas de la Euskal Herria fantástica.* Hamabi liburuki. 1997-1999.
* *Lamiak eta sorginak*. 1998
* *Los asombros remedios del curandero*.1998.
* *La rebotica de la Madre Celestin*. 1998.
* *El mundo encantado de los vascos*. 1999.
* *Guía del akelarre vasco*. 2000
* *El cuerpo en la mentalidad popular vasca*. 2000
* *El calendario tradicional vasco*. 2000.
* *Leyendas eróticas vascas*. 2001.
* *Navarra encantada*. 2003.
* *Historia y leyenda de las brujas de Zugarramurdi: de los akelarres navarros a las hogueras riojanas*. 2010.

Zugarramurdiko sorginen historia eta kondaira sakon eta xeheki aztertu ditu. Prozesu horren ondorioz, hamaika pertsona, gehienak emakumeak, erre egin ziren 1610ko Logroñoko autofedean, akelarreetan parte hartzea edo deabrua gurtzen zuen sekta bateko kide izatea leporatuta. Desoren uztean, botere zibilak hauspotu zituen sorginkeria prozesuak, eta ez inkisizioak.

Antropologia edo etnologia ikerketa lanez gain, *Antología de Sabino Arana,* euskal nazionalismoaren sortzailearen testu politikoen hautaketa baten editore eta arduraduna izan da. Zineari buruz, *Las películas más polémicas de todos los tiempos* lana idatzi du.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Entrevista a José Dueso Gara bideoak. Vimeo.
Parisko Automobil Erakusketa

**Parisko Automobil Erakusketa** () Parisen (Frantzia) bi urtean behin egiten den automobil erakusketa da. Iraila eta urria bitartean ospatzen da eta Europako erakustaldi garrantzitsuenetako bat da, Frankfurteko Automobila Erakusketarekin eta Genevako Automobila Erakusketarekin batera. Aldian behin auto, prototipo eta ekoizpen auto berri askoren estreinako gunea da. Gaur egun, *Parisko expo Porte de Versailles* erakustazokan egiten da ikusketa urte bikoitietan bakarrik, urte bakoitietan ospatzen den Frankfurteko erakusketarekin txandakatuz. 

*Mondial* Automobil Fabrikatzaileen Nazioarteko Erakundeak antolatu du, eta nazioarteko automobilgintzaren erakustaldi garrantzitsutzat jotzen du. 2016an, 1.253.513 bisitari jaso zituen Parisko Automobil Erakusketak, eta munduan gehien bisitatuena den automobil erakusketa da, Tokio eta Frankfurten aurretik.

Erakusketaren gako batzuk hauek dira: 125.000 m² erakusketa, 8 pabilioi, 18 herrialdetako 260 marka, 65 munduko estreinaldi, auto elektriko eta hibridoen 10.000 gidatze proba baino gehiago, 103 herrialdetako 10.000 kazetari baino gehiago.  1986ra arte, '''''Salon de l'Automobile'''* deitzen zen; *Mondial de l'Automobile* izena hartu zuen 1988an eta *Mondial Paris Motor Show'' 2018an.

Erakusketa urtero egin zen 1976ra arte, ordutik bi urtean behin izan da.

Citroën, Peugeot eta Renault marka frantziarrek sarritan estreinatu ohi dituzte modelo eta prototipo berriak erakustoki honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Parisko Automobil Erakusketa
Frankfurteko Automobil Erakusketa

**Frankfurteko Automobil Erakusketa**, alemanez ***Internationale Automobil-Ausstellung*** (***IAA*** – Nazioarteko Automobil Erakusketa) izenez ezagutzen dena, irailean edo urrian Frankfurt am Main-en (Alemania) egiten den automobil erakusketa da. Europako erakusketa garrantzitsuenetako bat da, Paris eta Genevakoekin batera.

Erakusketa Alemaniako Automobil Fabrikatzaileen Elkarteak antolatzen du (). Ohikoa da Audi, BMW, Mercedes-Benz eta Volkswagen alemaniar markek, baita erdi tokiko Ford, Opel eta Volkswagen Taldearen filialek (Seat eta Škoda) nobedade garrantzitsuak aurkeztea erakusketa honetan.

1951n egin zen Frankfurteko Automobil Erakusketaren lehen edizioa (**IAAren** aurreko edizioek beste leku batzuk izan zituzten). Urte bakoitietan bakarrik ospatzen da, Parisko Erakusketarekin txandakatuz. 67. edizioa 2017ko irailaren 14tik 24ra egin zen eta 810.400 parte hartzaile erregistratu ziren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Imágenes de IAA 2009
Mugimenduaren Kontseilu Nazionala

**Mugimenduaren Kontseilu Nazionala** () Francoren diktadurako erakunde kolegiatu bat izan zen, Estatuko Buruzagitzaren mende zegoena. Jatorriz, Gerra Zibil betean, **FETen eta JONSen Kontseilu Nazionala**ren izenpean sortua, 1977ra arte iraun zuen, Francisco Franco hil ostean.

Bere barne egitura Kontseilu Faxista Handian eta Italiako Alderdi Nazional Faxistaren Kontseilu Nazionalean oinarritu zen. Bertako kideak, gehienez 50 kontseilari, Francok 1937an izendatu zituen lehen aldiz Burgosen, Gerra Zibilari hasiera eman zion 1936ko uztaileko estatu-kolpean parte hartu zuten indar politiko guztiak integratuz, 1937ko apirilean FET y de las JONS izenpean dekretu bidez bateratuak izan zirenak. Ondoren, gerra amaitu ondoren, Madrilgo Senatuaren Jauregi zaharrean bilduko zen.

Gorte frankistak bezala, 1977ko hauteskundeak baino lehentxeago desegin zuten Kontseilu Nazionala.

## Lehen Kontseilua
FETen eta JONSen Lehen Kontseilu Nazionala 1937ko abenduaren 2an Santa María la Real de Las Huelgas monasterioan bildu zen. 50 kide zituen, matxinoen aldeko zenbait joera poliko bilduz. Gehienak "falangista zaharrak" (Pilar Primo de Rivera, Mercedes Sanz, Fernández-Cuesta, Agustín Aznar, Ridruejo, Girón, Sancho Dávila, Jesús Suevos) eta neofalangistak (Gamero del Castillo) ziren, baina ez ziren %50 baino gehiago. 

Gainera, tradizionalistak (Tomás Domínguez Arévalo edo Fal Conde- hau ez zen joan-), monarkikoak (José María Pemán, Eugenio Montes Domínguez, Yanguas, Valdecasas, Vegas, Pedro Sainz Rodríguez) eta militarrak (Gonzalo Queipo de Llano, Jordana, Juan Yagüe, Juan Luis Beigbeder, José Monasterio Ituarte) ere baziren.

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Errepresio frankista

[thumb|300px|Emakumeak beren senide presoen bizitzagatik soldadu matxinoei erreguka. [Constantina (Espainia)|Constantina, 1936ko uda.]]
**Errepresio frankista** Espainiako Gerra Zibilean, gerraostean eta Francoren erregimenean Errepublikaren aldekoek eremuan jasan zuten indarkeria fisiko, ekonomiko, politiko eta kulturalaren prozesu luzea izan zen. Gerra Zibileko galtzaileek — errepublikarrek —, babesten zituztenek edo lagundu ahal zietenek, antifrankista gisa salatzen zituztenek, baita ondoren erakunde politikoetako, sindikatuetako eta, oro har, erakunde horietako kideek ere, beren existentziarekin ados ez zeudenek, beren burua diktadurarekin edo haien aurka agertzegatik jasan zuten.

Espainiarra ez den historiografian, frankismoaren errepresioari **izu zuria** (; ) esaten diote.

Errepresioaren eta giza eskubideen urraketaren aldi gorena ("izu zuria" deiturikoari dagokiona) 1936ko uztaileko estatu-kolpearekin hasi zen, eta 1945ean amaitu zela uste da, urte hartan Bigarren Mundu Gerra amaitu eta erregimen frankistaren euskarri nagusiak ziren Hitler eta Mussoliniren diktadurak ere desagertu baitziren. 1945etik aurrera, Espainiarren Forua aldarrikatu zenetik, beste aldia hasi zen, diktadura osoan zehar Francisco Franco 1975eko azaroan hil zen arte luzatu zena.

Javier Rodrigo historialariaren arabera, «indarkeria elementu zentrala ez ezik, Francoren diktaduraren berezko elementua ere izan zen... diktadurak odolez eta zapalkuntzaz, umiliazioz eta bazterkeriaz ureztatutako zimenduen gainean bere botere orojakilearen oinarriak ezarri zituen. Franco izan zen, bake garaian, boterean irauteko hildako gehiago behar izan zituen diktadorea. [...] Gaur egun, ezinezkoa da hartaz pentsatzea azterketaren lehen planoan 30.000 desagertuak kokatu gabe — estimatzen da — kausa politikoengatik 150.000 hildako, kontzentrazio-esparruetan milioi erdi preso, milaka gerra-preso eta preso politiko, berreraikitze-lanetarako eta obra publikoetarako nahitaezko eskulan gisa erabiliak, erbestera bultzatutako hamarnaka mila pertsonak, Espainiako gerraosteko kartzelako konstelazio zentzugabe eta gainezkatua- 300.000 errepresio minimo batekin — edo diktadurak garatutako genero-errepresio lotsagarria, emakumea espazio pribatuan giltzapetzeaz harago, krudelkeria-muturretara iritsi zena, hala nola  emakumeen kartzeletan bahiketa eta haurren lapurreta».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camille Huysmans

**Jean Joseph Camille Huysmans**, **Camiel Hansen** jaioa (Bilzen, 1871ko maiatzaren 26a - Anberes, 1968ko otsailaren 25a) belgikar politikaria izan zen. Belgikako lehen ministroa izan zen 1946ko abuztutik 1947ko martxora.

Filologia alemana ikasi zuen Liejako Unibertsitatean eta irakasle izan zen 1893tik 1897ra. Belgikako Alderdi Sozialistako kidea izan zen eta egunkari sozialistetan lan egin zuen 1904ra arte.

1905etik 1922ra Bigarren Internazionaleko presidentea izan zen. Flandriako Mugimenduaren eta Ganteko Unibertsitatean holandarraren erabileraren borrokalaria izan zen.

Bigarren Mundu Gerran Londresera ihes egin zuen eta herrialdea askatu ondoren sozialista, liberal eta komunisten koalizio gobernu bateko lehen ministro izendatu zuten. Bere gobernuak erreforma sozial ugari onartu zituen.

1954tik 1958ra Ordezkarien Ganberako presidentea izan zen.

## Kanpo estekak
Automobil erakusketa

thumb|1912an egindako automobil erakusketa Toronton, Kanadan.￼
**Automobil erakusketa** automobilen erakusketa publikoa da, normalean fabrikatzaileek antolatuta. Automobil Fabrikatzaileen Nazioarteko Erakundeak koordinatzen ditu horietako gehienen datak.

Eredu berriak, automobil prototipoak, lasterketa-autoak eta auto klasikoak sarritan erakusten dira auto erakusketa batean. Automobil erakusketak ia beti urtero edo bi urtean behin izaten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Organization Internationale des Constructors d'Automobiles - Webgune ofiziala
Manfredo Siziliakoa

**Manfredo** (Venosa, 1232 &ndash; Benevento, 1266ko otsailaren 26a) Siziliako erregea izan zen 1258tik hil zen arte. Hohenstaufen etxeko azken erregea izan zen.

Frederiko II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren semea izan zen. 1254an Siziliako Erresumako erregeorde bihurtu zen Konradino ilobaren izenean. Hainbat matxinada zanpatu behar izan zituen 1258an ilobaren boterea usurpatu zuen arte.

Aita Inozentzio IV.a baretzen saiatu ondoren, Hohenstaufen etxearen eta aita santuaren arteko gatazkak jarraitu zuen, borroka eta aliantza estrategikoen bidez. Aita Santuaren armada garaitu zuen Foggian 1254ko abenduaren 2an. Hiru aita desberdinek eskumikatu zuten. Urbano IV.a Aita Santuak Karlos Anjoukoak zuzendu zuen Manfredoren aurkako gurutzada antolatu zuen. Manfredo Beneventoko guduan hil zen eta Karlos Siziliako errege izendatu zen.
Hanomag

**Hanomag** konpainia (akronimotik: **Ha**n**no**versche **Ma**schinenbau A**G**) lurrunezko lokomotorren, traktoreen, kamioien, ibilgailu militarren eta autoen fabrikatzailea izan zen Hannover-en, Alemanian, 1871n sortua.  Hirurogeiko hamarkadan harremanak izan zituen Borgward-ekin, INSUD-ekin (Hanomag-en Argentinako lehen ordezkaria), Cura Argentinako burdinolarekin (harekin fabrika bat ezarri zuen Santa Fe probintzian) eta Barreiros Diésel SA Espainiako enpresarekin. .

Azkenean, Continental AGren gainean jardun zuten. Konpainiak Errumaniara eta Bulgariara trenbide-materialaren bidalketa masiboa egin zuen Lehen Mundu Gerra baino lehen .

## Historia 
Konpainiaren lehen jarduerak 1835eko garaikoak dira, Georg Egestorffek *Eisen-Giesserei und Maschinenfabrik Hannover* izeneko enpresa sortu zuenean. Enpresaren helburua lurrun-makinen fabrikazioa zen: Lurrunezko lokomotorra. Bere jarduera-esparrua Hannover estatuko trenbide konpainia zen. 1871n izena aldatu zuen *Hannoversche Maschinenbau AG* izenaz. 1905etik aurrera Alemaniako armadari trenbide-materiala hornitzen zioten enpresetako bat izan zen. 1931n, bidaiarien autoekiko interesa berpiztu zen eta *Hanomag Automobil und Schlepperbau GmbH* filiala sortu zuten, non 1951ra arte autoak ekoiztu zituzten.

1950eko hamarkadan, Argentinako InSud enpresarekin hitzarmena egin zuen, R35  eta R55 modeloak lizentziapean muntatu zituena. Geroago, 1960an, hitzarmen bat sinatu zuen Cura fundizioarekin, Rheinstahl Hanomag-Cura sortuz, Massey Fergusonek mundu osoan aktiboak erosi ostean 1971ra arte jardun zuena.

Hirurogeiko hamarkadan Eduardo Barreiros enpresariarekin aliantza bat egin zuen Espainian traktoreak egiteko.

1964an, Rheinische Stahlwerke AG (Rheinstahl Taldea) bere gain hartu zuen, siderurgiako eta baita makinen eta lantegien ingeniaritzako enpresa bat zen, eta inbertsio garrantzitsu batean konpainiak Hanomag-ekin bat egin zuen.

Baserriko traktoreen atala Massey Fergusoni saldu zioten eta 1969an Hanomag-Henschelen kamioien fabrikazio dibisioa Daimler-Benz AG enpresara joan zen, Hanover utziz Massey Fergusonentzat lurra mugitzeko makinak fabrikatzeko 

1989an, munduko bigarren eraikuntza-makinen fabrikatzaileak, Komatsu, Hanomag AGren partizipazio bat erosi zuen eta 2002az geroztik Komatsu Hanomag GmbH konpainia globalaren % 100eko filiala da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Exempli gratia

***Exempli gratia*** latinezko esapide bat da, oraindik ere mendebaldeko testu akademiko askotan erabilia. Gehienetan forma laburtuan erabiltzen da, ***e.g.*** gehienbat, —edo batzuetan *E. g.*—, eta "adibidez", "adibide gisa" bezala itzul daiteke. Maiz ***e.g.*** horren atzetik adibideak zerrendatzen dira.

## Ikus, gainera 
* *Id est*.
* *Verbi gratia*.
Burgiko gaztelua

**Burgiko gaztelua** Nafarroa Garaiko Erronkariko ibaxako Burgi udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Hiribildua menderatuz, Erdi Aroan Nafarroako Erresumarako sarbidea Obelbatik kontrolatzen zuen gotorleku bat egon zen. Zerbitzuan jarraitu zuen XVI. mendearen hasierara arte, Espainiako tropek suntsitu zuten arte.

## Historia 
Petri II.a Aragoikoa erregeak berak Burgiko gaztelua eta Erronkaribar, orduan aragoiarren eskuetan zegoena, Biarnoko bizkondeari hipotekatu zizkion «morlan txanponaren 50.000 sueldoen» truke (Jakan datatutako dokumentua, 1209ko martxoaren 20koa).

1277an, Antso Irunberrikoa zaldunak Joana I.a Nafarroakoa erreginari omenaldia egin zion gaztelu honetan eta Izabakoan. 1300. urtean, Eneko Arruitz Irunberrikoa alkaide zela, dorreko eskailera berregin zen eta barrutiaren barruko etxeak estali ziren. 1328an Piarres Azearitz Ezkurrakoa zaindariak 6 libra diru eta 30 kahitze gari jasotzen zituen. Ohiko goarnizioaz gain, 1361ean beste hamar gizon jarri ziren, Piarres Martinitz Urnizakoa alkaidearen agindupean, 1364an oraindik ere, eta Fernando Gartzia Aiantzen esku utzi zuten atxikipena.

1387an, Karlos III.a Nafarroakoak Lope Arnalt Ezpartzakoari eman zion zaintza. Ezkutari hori Fernando Aiantzen ordezkaria izan zen, eta 1400. urtera arte agertu zen karguan. Hurrengo urtean, erregeak Semeno Arnalt Ezpartzakoa izendatu zuen haren ordez, eta 1412an Martin Otxoa Nabaskozekoak hartu zuen haren lekua. Bi urte geroago Aznar Izabakoak hartu zuen bere lekua, erregearen kirurgikoa, 1425era arte buru izan zena. Joan II.ak eta Zuria I.a Nafarroakoak Piarres Zantzi Orotzek izendatu zuten alkaide 1426an, eta hogei urtez egon zen gotorlekuaren buru. Ondoren, 1446tik 1450era, kontzejuaren ardurapean egon zen. 1462an, Joan II.ak zenbait kopuru ordaindu zizkion Eneko Zantzi Mendigatxari, erregearen aurka matxinatu zen gaztelua hamar gizonekin berreskuratzeagatik.

1475 eta 1490 artean Eneko Aezka agertu zen alkaide, eta 1494an Urrutiako jauna, 50 liberako esleipenarekin. Fernando Katolikoak Nafarroa konkistatu zuenean, gaztelua eraitsi egin zuten. 1519an, Naiarako duke erregeordeak diruzainari agindu zion ez ziezaiola alkaideari atxikimendua ordaindu, gotorlekua eraitsia izan zelako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Burgi
* Erronkaribar
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
Willem Schermerhorn

**Willem "Wim" Schermerhorn** (Akersloot, 1894ko abenduaren 17a - Haarlem, 1977ko martxoaren 10a) herbeheretar politikaria izan zen. Herbehereetak lehen ministroa izan zen 1945etik 1946ra.

Lur-neurketako eta geodesiako irakaslea izan zen Delfteko Unibertsitate Teknologikoan. 1944ra arte irakasle izan zen, okupatzaile alemaniarrek lanetik bota zuten arte, erresistentzian egindako jarduerak zirela eta.

Liga Demokrata Librepentsatzaileko kide eta Alderdi Laboristaren sortzaileetako bat izan zen. 1945eko ekainaren 24an lehen ministro bihurtu zen, Bigarren Mundu Gerraren ondorengo lehena. Gobernuak emaitza garrantzitsuak lortu zituen lan, finantza, etxebizitza, pentsio eta gizarte zerbitzuen arloko neurriekin.

1951ra arte egon zen Legebiltzarreko kide gisa, eta, ondoren, Aireko Ikuskapenerako Nazioarteko Entrenamendu Zentroko buru izan zen.

## Kanpo estekak
Confer

***Confer***, *confěro* aditz latinoaren inperatibo-forma da, agintera, literalki «alderatu» esan nahi duena. Latinezko esapide bat da, oraindik ere mendebaldeko testu akademiko askotan oso erabilia. Gehienetan, ia beti, forma laburtuan erabiltzen da, ***cf.***, —edo batzuetan *Cfr.*—, eta "konparatu, alderatu" bezala itzul daiteke. Maiz  horren atzetik erreseina bibliografiko bat aipatzen da, edo aurretik aipatutakoaren zerbaiten antzeko erabilpenak zerrendatzen dira.

***cf.*** horrek testu edo pasarte jakin bat kontsultatzera bidaltzen du, eta gaur egun forma laburtuetan erabiltzen da beti (cf., cfr., conf.). Laburdura horiek «*Confer*» irakurri behar dira (eta ez **cita fuentes*).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Id est*.
* *cf.*
* *Exempli gratia*.
* *Verbi gratia*.

## Kanpo estekak
Lvov (argipena)

**Lvov** izenak hainbat adiera du:

* **Lviv** hiri ukrainiarraren izen errusiarra da Lvov.

Deitura gisa:

* **Georgi Lvov**, politikari eta aristokrata errusiarra.
Id est

***Id est *** latinezko esapide bat da, oraindik ere mendebaldeko testu akademiko askotan erabilia. Gehienetan forma laburtuan erabiltzen da, ***i.e.*** gehienbat, —edo batzuetan *I. e.*—, eta "hau da" bezala itzul daiteke. Maiz ***i.e.*** horren atzetik adibideak zerrendatzen dira.

Esamolde latindar hau mota askotako testu akademikotan erabiltzen da mendebaldean. Oso erabilia da, adibidez, definizio matematikoetan, teoremen formulazioetan eta korolarioen frogapenetan.

## Ikus, gainera 
* *cf.*.
* *Exempli gratia*.
* *Verbi gratia*.
Lur (musika tresna)

**Lur** delako musika tresna, *luur* edo *lure* grafiez ere ezaguna, bi haize-instrumentu desberdinek jasotzen duten izena zen. Historikoki ezagututako mota berriena zurezkoa zen eta Erdi Aroan erabili zen Eskandinavian. Zaharragoak brontzez eginak dira, Brontze Arokoak, eta, askotan, pareka aurkitu izan dituzte zingiretan, Danimarkan batez ere. Hauei *lur* izena arkeologoek eman diete, baina zurezkoekin erlazio zuzenik ote duten ez da segurua.

## Zurezko lurrak 
thumb|Urki zurez eginako lur bat, Erdi Aroko tresna eskandanaviarra.
Lur izeneko tresna baten lehen erreferentziak Islandiako sagetatik datoz. Han, gudarako tresna gisa deskribatzen da, tropak bildu eta etsaia izutzeko balio duena. Lur horiek zuzenak ziren, egurrezko hodiak zituzten eta metro bat luze inguru. Ez zuten zulorik atzamarretarako, eta metal modernoaren tresna gisa jotzen ziren.

Gerra-tresna horien oso antzeko lur moduko bat erabili zituzten nekazariek eta abeltzainek Europako Iparraldeko herrialdeetan, Erdi Arotik behintzat. Tresna horiek ganaduari deitzeko eta abeltzaintzarako erabili ziren. Haien eraikuntza eta hura jotzeko teknika gerra-tresnaren antzekoa zen, baina urkiarekin estalita zeuden, non eta gerra-tresnak sahatsez estalita zeuden.

## Brontzezko lurrak 
thumb|Danimarkan aurkitutako lur bat.
Brontzezko lursrk Iparraldeko Brontze Arora igotzen dira, segur aski Kristo aurreko lehen milurtekoaren lehen erdian. Oro har, S formako hodi konikoak dira, atzamarretarako zulorik gabeak. Hodiaren amaieran kanpai moduko bat dute, haize/metal tresnetan bezala, eta tronboi bat bezala jotzekoak dira. Brontzezko lur tipiko batek bi metro inguruko luzera zuen.

Guztira Brontze Aroko 56 lur aurkitu dira: 35 (zatikatuak barne) Danimarkan, 4 Norvegian, 11 Suedian, 5 Alemaniaren iparraldean eta bakarra Letonian.

## Kanpo estekak
Errisperidona

**Errisperidona** eragin farmakologiko neuroleptiko motako farmako antipsikotiko atipikoa da, eskizofrenia, Janssen Pharmaceuticak sortua. Eskizofrenia, desoreka bipolarra, autismoarekin lotutako suminkortasuna eta agresibitatea tratatzeko erabiltzen da.

Ahotik edo muskulu barneko injekzioz ematen dute. Bertsio injektagarria luzea da eta bi aste irauten du, gutxi gorabehera. Albo-ondorio arrunten artean, mugimendu-arazoak, logura, zorabioak, ikusteko zailtasuna, idorreria eta pisua handitzea daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ipar Amerikako banalerro kontinentala

thumb|Kontinente-banalerroa eremu berdearen eta gorriaren eta urdinaren arteko muga da.
**Ipar Amerikako banalerro kontinentala** (*Continental Divide* edo *Great Divide*, ingelesez) Ipar Amerikako isurialde nagusiak, Ozeano Barekoa mendebaldean eta Atlantikoa eta Artikoa (ekialdean) bereizten dituen banalerroa da. Banalerroaren zatirik handiena Mendi Harritsuetan dago.

## Iparraldetik Hegoaldera 
Prince of Wales lurmuturrean hasten da banalerroa Alaskan, eta, ondoren, Yukon eta Columbia Britainiarrean zehar doa Kanadan (Albertarekin muga egiten du). Ondoren, AEBetara Montana, Wyoming, Colorado eta Mexiko Berriko zeharbidea egiteko. Ondoren, hegoalderantz jarraitzen du Mexikoko Mendebaldeko Sierra Madre mendilerrotik, Erdialdeko Amerikan sartuz.thumb|Ipar Amerikako banalerro kontinentala Loveland mendatean, Colorado.

Wyomingeko hegoaldeko zati batean, banalerroa Great Divide Basin  izeneko arro itxi edo endorreikoa inguratuz bereizten da, ez Ozeano Barean ez Atlantikoan drainatzen ez duen eskualdea utziz barruan.

Montanan, National Park glaziarrean, Triple Divide Peak izeneko gailurra dago, eta han elkartzen dira Ipar Amerikako hiru isurialde kontinental nagusiak, Ozeano Barea, Atlantikoa eta Artikoa drainatzen ditu tontor horrek.

*Continental Divide Trail* (Banalerro Kontinentalaren Bidea) Estatu Batuetan barna antolatutako mendi ibilbide bat da, banalerroa jarraitzen duena.

AEBetan normala da banalerroa zeharkatzen duen mendiko portu orok kartel bat izatea hori adierazteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katharina Liensberger

**Katharina Liensberger** (Feldkirch, 1997ko apirilaren 1a) eskiatzaile austriarra da. Neguko Olinpiar Jokoetan hiru domina eskuratu ditu alpetar eskian.

## Ibilbidea 
2016ko urtarrilean Europako gazte mailako Kopan hirugarren egin zuen. 2017an gazte mailako Munduko txapelketan bi zilarrezko eskuratu zituen eta 2018an beste bat. 

2018ko Pyeongchangeko Jokoetan bigarren egin zuen alpetar eskiko talde mistoan. 2021ean Cortina d'Ampezzo jokaturiko Munduko txapelketan titulua eskuratu zuen eslalom erraldoian eta talde mistoan. Brontzezko domina bat ere eskuratu zuen.

2022ko Pekingo Jokoetan txapeldun olinpikoa izan zen talde mistoan eta zilarrezko domina jaso zuen eslalomean.

## Txapelketak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Katharina Liensberger-en webgune ofiziala
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre**, (Becerril, Cesar, 1954ko martxoaren 24a &ndash; Barranquilla, Atlantiko, 1992ko ekainaren 11), Rafael Orozco Maestre izenez ezagunagoa, kolonbiar abeslari, aktore eta musikagilea da. Kolonbiako herri musikaren ordezkari nagusietako bat izan zen. Israel Romero rekin batera *Binomio de Oro* musika taldea sortu zuten.

1992an, Rafael Orozco Maestre frankotiratzaile batek hil zuen bere etxe aurrean.

## Diskografia 
* 1975 - *Adelante*
* 1975 - *Con emoción*
* 1977 - *Binomio de oro*
* 1977 - *Para alta*
* 1978 - *Enamorado como siempre*
* 1978 - *Los Elegidos*
* 1979 - *Súper vallenato*
* 1980 - *Clase aparte*
* 1980 - *De caché*
* 1981 - *5 años de oro*
* 1982 - *Festival Vallenato*
* 1982 - *Fuera de serie*
* 1983 - *Mucho calor*
* 1984 - *Somos vallenato*
* 1985 - *Superior*
* 1986 - *Binomio de oro*
* 1987 - *En concierto*
* 1988 - *Internacional*
* 1989 - *Desde Exportación*
* 1990 - *Partido con binomio de oro*
* 1991 - *Desde América*
* 1991 - *Por siempre*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Eleizaldemusika: Rafael Orozco Maestre
Kongo-Nilo banalerroa

thumb| Kongoko arroa, Niloko isurialdearekin banatzen duen banalerroa berdez ipar-ekialdera.|280x280px
**Kongo-Nilo** uren banalerroa Afrikako banalerro kontinental handi bat da, gutxi gorabehera 2000 km-ko luzera duena, Nilo eta Kongoko isurialdeak bereizten dituena. 

## Deskribapena 
Geografikoki eta geologikoki bereizitako hainbat zati ditu lerroaren bidean, Afrika Erdiko Errepublikaren eta Hego Sudanen arteko mugan, non Nilo eta Kongoko arroek Txad arroarekin bat egiten duten, eta hegoaldeko muturrean, Tanzanian, Victoria lakuaren hego-mendebaldean, non eremu endorreiko bat ukitzen duen.

Banalerroan bizi diren populazioak bi talde linguistiko-kultural nagusitan banatzen dira, erdialdeko Sudaniar hizkuntzak iparraldean eta Bantu hizkuntzak hegoaldean.

Europako botere kolonialak banalerroaren geografian oinarritu ziren lurraldeak banatzeko, Erresuma Batuak ekialdean kokatutako lurrak bereganatu zituen eta Frantzia eta Belgika mendebaldekoak partekatuz. Erabaki hau hartu zen bertara oso europar gutxi joanak zirenean eta bertako biztanleak aintzat hartu gabe hartu zen. Mugaren bi aldeetan bizi ziren talde asko bereizita aurkitu ziren, Zande herria adibidez, gaur egun hiru estatutan banatuta daudenak: Hego Sudan, Kongoko Errepublika Demokratikoa eta Afrika Erdialdeko Errepublika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esnegorri faltsu

thumb|*Lactarius torminosus*.

**Esnegorri faltsua** edo **bora** (*Lactarius Torminosus*) *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Esnegorri faltsu bezala ezagutzen da, zapore mina du eta nahiko desatsegina, ez da jangarria.

Sinonimoak: *Amanita perniciosa*, *Agaricus pseudonymus*, *Hypophyllum zonatum*, *Galorrheus torminosus*, *Lactifluus torminosus*, *Lactarius torminosus var. sublateritius*.

## Deskribapena 
**Kapela**: 4 eta 10 cm. arteko diametrokoa, kolore okre-laranja argikoa, adreilu-gorrikoa edo gorri bizikoa, askotan, arrosa-gorri eta hori argi koloreko zirkulu zentrokideekin, gutxi-asko inbutu moduan hondoratua, felpa itxurakoa, belusatua edo artile itxurakoa. Ertzean artilea bezala du eta biribilkatua da. Azala zaila bereizteko.

**Orriak:** Estu, estuak, meheak eta gutxi-asko dekurrenteak; haragi kolorekoak edo krema kolorekoak erreflexu arrosekin.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** Betea, gero hustu egiten da, ez oso luzea, zilindrikoa eta oinarrian zertxobait meheagoa, eta kapela baino zurbilagoa; azkenik irintsua eta batzuetan eskrobikulatua (azalean hondoratutako orbanak).

**Haragia:** Lodia, gogorra, sagar usainekoa; zurixka, horixka edo haragi kolore zurbilekoa. Ebakitzean kolorez aldatzen ez den min eta garratza den latex zuri bat jariatzen du.
Etimologia: *Lactarius* terminoa *lac*, *lactis*, esnetik dator; esneari dagokio. *Latex*-a jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Torminosus* epitetoa berriz, latinetik dator eta min egiten duela esan nahi du, kolikoak eragiten dituelako.

## Toxikotasuna 
Pozoitsua, nahasmendu gastrointestinal handiak eragiten ditu.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius* jangarrietatik ileak dituelako kapelan eta latex zuriagatik bereizten da.

*Lactarius deliciosus*-ekin, baina honek esne laranja jariatzen du eta ez da iletsua. *Lactarius pubescens*-ekin, baina hau txikiagoa da eta zuria. *Lactarius chrysorrheus*-ekin, honek esne horia du. *Lactarius zonarius*-ekin, hau ez da iletsua.

## Sasoia eta lekua 
Udaren amaieran eta udazkenean urkien azpian eta gune altu samarretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Groenlandia, Europa, Errusia, Tajikistan, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boloniako Automobil Erakusketa

**Boloniako Automobil Erakusketa** (Boloniako *Motor* Show izenez ere ezaguna), automobilak eta motozikletak erakusteari eskainitako urteroko lehiaketa bat zen, OICAk aitortua. 1976tik 2017ra antolatu zen Boloniako erakustazokako instalazioetan, eta abenduko lehen hamar egunetan egiten zen.

## Historia 
Lehiaketa  Mario Zodiaco boloniarrak asmatu eta sortu zuen, gazteentzako eta emakumeentzako oso interesgarriak ez ziren Turingo Automobil Erakusketaren eta Genevako Automobil Erakusketaren alternatiba eskaini nahi izan zuena. Zodiacok enpresa bat sortu zuen Sandro Munari eta Giacomo Agostinirekin batera, 1976an egin zen Automobil Erakusketa berria kudeatu eta sustatzeko.

1980ko edizioaren ostean, Alfredo Cazzolari saldu zizkion eskubide guztiak, eta honek, bere "Promotor" enpresaren bitartez, bere gain hartu zuen erakundea 2006ko ediziora arte. 2007an "Promotor" GI Events talde frantsesari saldu zioten.

Ekitaldiaren iraupena astebete pasatxokoa izan zen, eta munduko auto eta moto ekoizle nagusiak egon ohi ziren, euren erakusketa guneekin.

Bi eta lau gurpiletako pertsona ospetsu ugarik ere parte hartu zuten Automobil Erakusketan. Izan ere, ekitaldia ezaguna zen azken modeloen eta etorkizuneko ekoizpen-prototipoen aurkezpenagatik ez ezik, pabilioietatik kanpo lehiaketak eta ikuskizunak antolatzen ziren zirkuituak egoteagatik ere. Nazioarteko mailan, automobilgintzaren munduarekin lotutako ia kirol guztien presentzia bildu zuen, 1 Formulatik hasi eta rallyetaraino.

1988 eta 1996 artean 1 Formulako Indoor Trofeoa hartu zuen.

2013ko urrian, urte horretako edizioa bertan behera geratuko zela iragarri zen, automobilgintzaren sektorean izandako zailtasunengatik. 

Ekitaldia 2014an berreskuratu zen, abenduaren 6tik 14ra bitartean ospatu zen. 2015eko azaroan urte bereko edizioa bertan behera geratuko zela jakinarazi zuten. 

Boloniako ekitaldiaren 2016ko edizioa abenduaren 3tik 11ra egin zen  eta GL Events-en eskubide guztiak eskuratu zituen Boloniako Erakustazokak zuzenean antolatutako lehen edizioa izan zen.

Azken edizioetako galera handien ostean, 2018ko edizioa, hasiera batean iraupen murriztuarekin iragarria, bertan behera geratu zen. Irailaren 25ean egindako prentsaurrekoan, formatu, data eta leku aldaketa erabateko berri eman zen. 2019ko maiatzaren 16tik 19ra bitartean antolatutako Modenako Erakustazoka, Modenako Autodromoa eta probintziako motor munduarekin zerikusia duten museo ezberdinen artean banatutako jaialdi berri batek ordezkatu zuen Automobil Erakusketa historikoa Modena hirian, *Motor Valley Fest* izenpean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
SWIFT

**Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication** (**SWIFT**), ofizialki **S.W.I.F.T. SC**, belgikar kooperatiba da, nazioarteko ordainketak egiteko sistema bat kudeatzen duena. La Hulpen du egoitza, eta haren bitartez konektatzen dira mundu osoko 11.000 finantza erakunde. Egunero, bankuen arteko 40 milioi operazio inguru ziurtatzen dira SWIFT erabiliz: diru igorpenak, ordainketa berrespenak, dibisa trukeak, salerosketak... Banku sistemaren Whatsapp deitu izan diote. Errusiako Gobernuak Luhanskeko eta Donetskeko errepublika matxinoak ofizialki onartu zituen egunean bertan, Mendebaldeko enpresek 700 milioi euroren erosketak egin zituzten Errusian, hidrokarburoak, metalak, elikagaiak eta beste lehengaiak. Horretarako banku bakoitzak ISO 9632 nazioarteko kode bat du.

## Historia 
Swift Bruselan sortu zen 1973an, Carl Reuterskiöld lehen zuzendari nagusiaren gidaritzapean eta 239 bankuren babesarekin 15 herrialdetan. Finantza-transakzioetarako estandar komun bat ezartzen lagundu zuen, baita datu partekatuak prozesatzeko sistema bat eta mundu mailako telekomunikazio-sare bat ere. Funtsezko eragiketa-prozedurak, erantzukizunak definitzeko arauak eta abar 1975ean ezarri zituzten, eta lehen SWIFT mezua 1977an bidali zuten.

John N. Dalton Virginiako orduko gobernadoreak 1979an inauguratu zuen Estatu Batuetako lehen SWIFT Operazio Zentroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Latxin

**Latxin** (azerbaijaneraz: ***Laçın***, armenieraz: Լաչին edo Բերձոր, **Berdzor**) iherri bat da Latxingo korridore estrategikoan kokatua zegoen. Karabakh Garaiko 2020ko gerra amaitu ondoren, konexio puntu bakarra Artsakh edo Karabakh armeniarra eta gainerako Armenia lotzen zituena. Errusiako indarren gainbegiradapean zegoen, gerra amaierako 2020ko akordioaren ondoren. Hiria Artsakheko Errepublika autoaldarrikatuaren kontrolpean egon zen 1992az geroztik 2020 arte, Kashatagh probintziaren zati gisa administratua; baina nazioarteko muga onartuetako Azerbaijango Latxin barrutiko de iure zentroa zen.
erdian|thumb|Latxingo korridorea, 2021.|300x300px
erdian|thumb|Artsakh hori argiz, eta bere hego-mendebaldera, pixkat ilunago, Latxingo korridorea, Armeniarekin zubi eginez.|345x345px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hanna Öberg

**Hanna Linnea Öberg** (Kiruna, 1995eko azaroaren 2a) biatloian lehiatzen den kirolari suediarra da. Neguko Olinpiar Jokoetan txapeldun olinpikoa izan da 2018an eta 2022an.

## Ibilbidea 
Elvira Öberg txapeldun olinpikoaren ahizpa nagusia da.

2017ko Munduko Kopan emakumezko debutari onenaren saria eman zioten. 2018ko Pyeongchangeko Jokoetan 15 km bakarkako proba irabazi zuen eta 4 x 6 km errelebotan bigarren egin zuen.

2022ko Pekingo Jokoetako azken egunean 4 x 6 km erreleboen proba jokatu zen eta berriz ere Suediako taldearekin txapeldun olinpikoa bihurtu zen, ahizpa taldean zuela.

2026ko Milan-Cortinako Jokoetan zilarrezko domina eskuratu zuen errelebotako proban.

## Txapelketak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Operación Marea Negra

***Operación Marea Negra*** hispano-portugaldar telesail laburra da, Patxi Amezcua eta Natxo López iruindarrek Amazon Prime Videorako idatzia.

## Sinopsia 
Benetako istorio bat jorratu du telesailak, 2019an Europako uretan atzemandako lehen narkourpekariarena. Hiru tona kokaina eta hiru gizon, ekaitzak, matxurak eta liskarrak nabigatzen.

## Aktoreak 
* Álex González — Fernando Barreira Valdés "Nando"
* Nuno Lopes — Sergio Pereira Coelho
* David Trejos — Angelito
* Leandro Firmino — Walder
* Nerea Barros — Gema Barreira Costa
* Lúcia Moniz — Carmo Gutierres
* Xosé Barato — Ortiz tenientea
* Manuel Manquiña — Antón
* Miquel Insua — Octavio Valdés
* Carles Francino — Héctor
* Luis Zahera — Cesáreo
* Bruno Gagliasso — João

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Around the World in 80 Days (2021eko telesaila)

***Around the World in 80 Days*** Ashley Pharoah eta Caleb Ransonek France 2, ZDF eta RAI telebista-kateetarako sortutako telesail dramatikoa da. Jules Verneren *Munduari bira 80 egunetan* eleberrian oinarrituta dago.

David Tennant aktoreak jokatu du Phileas Foggen rola, Tennant *Doctor Who* telesailarekin egin zen ezagun. Kontakizuna zortzi ataletan eguneratu dute, XXI. mendeko eztabaidetara gerturatu nahian.

## Aktoreak 
* David Tennant: Phileas Fogg
* Ibrahim Koma: Jean Passepartout
* Leonie Benesch: Abigail Fix Fortescue
* Jason Watkins: Bernard Fortescue
* Peter Sullivan: Nyle Bellamy
* Richard Wilson: Grayson
* Leon Clingman: Roberts
* Giovanni Scifoni: Mr Moretti
* Anthony Flanagan: Thomas Kneedling
* Lindsay Duncan: Jane Digby
* Shivaani Ghai: Aouda
* Rizelle Januk: Samanaz
* Walter van Dyk: Lord Crossley
* Victoria Smurfit: Lady Clemency Rowbotham
* Elena Saurel: Sally
* Gary Beadle: Bass Reeves
* Dolly Wells: Estella

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Natxo López

**Ignacio "Natxo" López Muro** (Iruñea, 1976ko uztailaren 17a) nafar telebista zuzendari eta gidoigilea da.

Iruñean Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasi ondoren, *7 vidas* telesaileko gidoi taldean praktikak egitea lortu zuen. Eta berritu ez zioten arren, Globomedian geratu zen *Periodistas* telesailaren dokumentalista gisa.

## Filmografia hautatua 
* *7 vidas* (2001-05)
* *La familia Mata* (2007)
* *Hispania, la leyenda* (2010-11)
* *Con el culo al aire* (2013-14)
* *Allí abajo* (2015-17)
* *Caronte* (2020)
* *Operación Marea Negra* (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Artsakh

**Artsakh** —izen ofizialez, **Artsakheko Errepublika**— Karabakh Garaian armeniar kontrolpean eratutako errepublika izan zen, Transkaukasian kokatua. Sobietar Batasuna desegitean, Azerbaijango mugen barruan zegoen enklabe edo barrendegi bat zen, baina bertako eskualde autonomoko gehiengo armeniarrak, Armenia independizatu berriaren laguntzarekin, errepublika aldarrikatu zuten 1991ko abenduaren 10ean. 

1988-1994 bitartean, Karabakh Garaiko lehen gerrarekin, Artsakhek lurralde konexio zabal bat eskuratu zuten Armeniarekin. 2020an, Karabakh Garaiko bigarren gerra izan zen, eta Azerbaijanek, garaipena lortuta, berriz eskuratu zituen lehen galdutako lurrak, eta are Karabakh Garaiko mugen barruko batzuk. Hala ere, armeniar kontrolpeko Artsakh batek iraun zuen, txikituta, Latxingo korridorearen bidez lotuta Armeniara (korridore hori Errusiako bake indarrek zaintzen zuten). 2023an, Karabakh Garaiko hirugarren gerrarekin, Azerbaijanek osorik bereganatu zuen Artsakheko lurraldea.

## Mapak 
[erdian|thumb|300px|Karabakh Garaiko Oblast Autonomoa izandakoaren kokapena, [Azerbaijan barruan.]]
erdian|thumb|300px|1992-2020 urteen arteko egoera, zeinean Artsakhek lurralde gehiago kontrolatzen zituen, eta Armeniarekin lotua zegoen.
erdian|thumb|300px|2020-2023 urteen arteko egoera. Horiz eta berdexkaz, Azerbaijanek 2020ko gerran eskuratu zituen lurraldeak; marroiz, 2023ko gerra arte Artsakhen kontrolpean geratu zen lurraldea; eta urdinez, Latxingo korridorea, Errusiako bake indarren presentziarekin, lotura eginez Armeniarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pekingo Automobil Erakusketa

**Pekingo Nazioarteko Automobil Erakusketa** edo **Auto Txina** (txinera sinplifikatuan, 北京国际汽车展览会) 1990az geroztik Beijingen (Txina) bi urtean behin egiten den automobil erakusketa da. Munduko hiru automobil erakusketa garrantzitsuenetako bat bihurtu da, Frankfurt eta Detroitekoekin batera. Txina da gaur egun munduko automobilen merkatu handiena eta hazkunderik handiena duena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Noticias del Salón del Automóvil de Pekín en Autocar
Language Lessons

***Language Lessons*** 2021eko Natalie Morales estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Gizon aberats batekin ezkondua dago Adam. Senarrak gaztelaniazko klaseak ikasteko ikastaro bat oparituko dio: Adamek hasieran ez du jakingo ondo nola txertatu jarduera berria bere bizitza ondo egituratuan, baina, ezusteko tragiko baten ostean, klaseetara joatea deliberatuko du, eta harreman berezia hasiko du Cariño irakaslearekin.

## Aktoreak 
* Natalie Morales: Cariño
* Mark Duplass: Adam
* Desean Terry: Will
* Christine Quesada

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Batman (filma)

***The Batman*** 2022ko Matt Reeves estatubatuar zinema zuzendariaren superheroi-filma da.

Batman superheroiaren inguruan egindako enegarren moldaketa da: oraingoan, Gotham hiriaren zaintzaile agertuko da, krimenaren aurkako bere bigarren lan urtean. Matt Reevesek berak idatzia da gidoia, eta trilogia izango dela aurreratu dute.

## Aktoreak 
* Robert Pattinson: Bruce Wayne / Batman
* Zoë Kravitz: Selina Kyle / Catwoman
* Paul Dano: Edward Nashton / Riddler
* Jeffrey Wright: James Gordon
* John Turturro: Carmine Falcone
* Peter Sarsgaard: Gil Colson
* Jayme Lawson: Bella Reál
* Andy Serkis: Alfred Pennyworth
* Colin Farrell: Oswald "Oz" Cobblepot / Penguin
* Con O'Neill: Mackenzie Bock

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lavena Cavuru

**Lavena Cavuru** (Fiji, 1994ko ekainaren 28a), zazpiko errugbi-jokalari fijiarra da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetako emakumeen txapelketan, brontzezko domina lortu zuen Fijirentzat.
## Olinpiar Jokoak 
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan (Ajinomoto Stadium (japonieraz (味の素スタジアム, *Ajinomoto Sutajiamu*), Tokio Stadium ere izendatua), Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabaziko du Fijiko taldearekin, Zeelanda Berriko taldearen (urrezkoa) eta Frantziako taldearen (brontzezkoa) atzetik sailkatuz. Hauek osatuko dute Fijiko taldea: Lavena Cavuru, Raijieli Daveua, Sesenieli Donu, Laisana Likuceva, Rusila Nagasau, Ana Naimasi, Alowesi Nakoci, Roela Radiniyavuni, Viniana Riwai, Tokasa Seniyasi, Vasiti Solikoviti eta Reapi Ulunisau-k.

## Emaitzak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tinder

**Tinder** hitzordu eta topaketen aplikazioa da, eta sare sozialtzat ere har daiteke. Txateatu eta hitzordu bat lor daiteke elkarrekin gustua duten pertsonekin edo elkar aukeratu dutenekin.

Merkatu digitaleko hitzordu aplikazio garrantzitsuenetako bat da, eta 2014an Urteko App izendatu zuten Enter.Co sarietan. 50 milioi erabiltzaile baino gehiago ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Swift (argipena)

**Swift** edo **SWIFT** izan daiteke:

## Biografia 
***Ben Swift**, ingeles txirrindularia;
***Jonathan Swift**, irlandar idazlea;
***Lewis Swift**, estatubatuar astronomoa;
***Stromile Swift**, estatubatuar saskibaloi jokalaria;
***Taylor Swift**, estatubatuar abeslaria;
***Swift**, estatubatuar raperoa;

## Besteak 
***Swift**, programazio-lengoaia;
***SWIFT** belgikar kooperatiba da, nazioarteko ordainketak egiteko sistema bat kudeatzen duena;
** **SWIFT kodea**, bere identifikazio-kodea;
* **Swift konderria**, Minnesotako konderria;
***Suzuki Swift**, automobila;
***Swift**, NASAren satelitea
Zgjoi

***Zgjoi*** () 2021eko Blerta Basholli kosovar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Argumentua 
Fahrije da istorioko protagonista; 30 urte inguruko emakume bat da, bere herriko beste emakume asko bezala Kosovoko Gerra odoltsuaren ondorioz alargun geratu dena, senarrak hil edo desagertu egin direlako. Krushë e Madhe () herrixkak dira, eta 1999a da urtea. Emakumea bere aitaginarrebarekin, seme txikiarekin eta alaba nerabearekin bizi da etxetxo batean.

## Aktoreak 
* Yllka Gashi: Fahrije
* Çun Lajçi: Haxhi
* Aurita Agushi: Zamira
* Kumrije Hoxha: Nazmije
* Adriana Matoshi: Lume
* Molikë Maxhuni: Emine
* Blerta Ismaili: Edona

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rien à foutre

***Rien à foutre*** 2022ko Emmanuel Marre eta Julie Lecoustre frantziar zinema zuzendarien film komikoa da.

## Sinopsia 
Hegaldietako laguntzailea da Cassandra. Prezio apaleko hegaldi konpainia batentzat egiten du lan, eta Lanzaroten du egonleku ohikoena. Bere lana efizientzia robotikoz egiten du, eta, aldika, festetan nahiz Tinderren igarotzen ditu orduak. Egun batetik bestera lanetik botako dute, eta etxera itzuli beharko du: ihes egin nahi zuen tokira.

## Aktoreak 
* Adèle Exarchopoulos : Cassandre
* Alexandre Perrier : Nadine
* Mara Taquin :		
* Jonathon Sawdon :

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak