open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pedro José Galíndez

**Pedro José Galíndez Vallejo** (Portugalete edo Londres, 1885 edo 1892ko urtarrilaren 1a - Neguri, Getxo, 1971ko urriaren 2a), ***Peru Galindez*** gisa ezaguna, euskal *skipper* eta abokatua izan zen.

## Biografia 
ezkerrera|thumb|El Saltillo jauregia, Portugalete
María Vallejo Arana eta Pedro José Galíndez Quintanaren semea.

Jaiotza data eta lekuari buruzko bertsio desberdinak daude. Batetik, 1892an jaio zela esaten da, El Saltillo jauregian. Ondoren, eraikinaren berrikuntzak ordaindu zituzten.

1928an Amsterdamgo Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilio Álava

**Emilio Álava Sautu** (Gasteiz, 1889ko maiatzaren 5a - Gasteiz, 1974ko apirilaren 18a) euskal kirolaria izan zen, txirrindulari eta tiratzailea hain zuzen ere.

## Biografia 
Hasieran txirrindularitzari ekin zion 1907 eta 1910 artean eta 4 garaipen lortu zituen.

Tiroari ekin eta 1935ean Erroman Munduko Txapelduna izan zen. 1952an Helsinkiko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen non 13.a izan zen.

## Erreferentziak
Ameriketako Estatu Batuetako Kongresua

**Ameriketako Estatu Batuetako Kongresua**, (ingelesez *United States Congress*), Ameriketako Estatu Batuetako botere legegilearen gordetzailea da. Bi ganberako erakundea da eta Senatuak eta Ordezkarien Etxeak osatzen dute.

Bi ganberako Washington Hiriko Kapitolioan biltzen dira.
ezkerrera|500px|thumb|Kapitolioaren eraikina

Senatuan estatu bakoitzeko 2 senatariek osatzen dute, guztira 100 senatari osatuz. Ordezkarien Ganberako ordezkariak, estatuaren biztanleriaren arabera hautatzen dira. Guztira 435 ordezkari ezartzen ditu legeak. Bi ganberetako kideak itzuli bakarreko bozketaz (first-past-the-post) hautatzen dira estatu bakoitzean, Luisiana eta Washingtonen izan ezik, non bertan bi itzuli egiten diren (runoff).

## Ikus, gainera 
* Ameriketako Estatu Batuetako Senatua
* Ameriketako Estatu Batuetako Ordezkarien Etxea

## Kanpo estekak 
* Ordezkarien Etxearen webgune ofiziala 
* Senatuaren webgune ofiziala
Antonio Vega Cortázar

**Antonio Vega Cortázar** (Donostia, 1932ko irailaren 18a - 2011ko abuztuaren 15a) euskal kirolaria izan zen, tiratzailea hain zuzen ere.

## Biografia 
1952an Helsinkiko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen non 33.a izan zen fosoan. Espainiako txapelduna ere izan zen hainbat aldiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Luis Álava

**José Luis Álava Quintana** (Gasteiz, 1940ko ekainaren 26a -) euskal kirolaria izan zen, tiratzailea hain zuzen ere.

1968an Mexikoko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen non 45.a izan zen pistolan.

## Erreferentziak
Álvaro Arana

**Álvaro Arana Txurruka** (Bilbo, 1904ko urriaren 3a - 1937ko ekainaren 16a) euskal kirolaria izan zen.

## Biografia 
Ingeniaritza ikasi zuen Bilbon. Neguriko *Club Marítimo del Abra* elkarteko kidea izan zen. Belan, Olinpiar Jokoetan behin hartu zuen parte: Amsterdamen hain zuzen ere.

1936ko abuztuan errepublikarrek preso hartu zuten eta Ondarretan eta Arantzazu-Mendi itsasontzian izan zuten. 1937ko ekainaren 15an, Bilbo galtzear zegoenean Getxoko Arriluzera eraman eta ihes egin zuen. Hurrengo egunean harrapatu eta erail zuten.

## Palmaresa 
## Erreferentziak
Rafael Axpe

**Rafael Axpe Elexalde** (Aramaio, 1954ko otsailaren 23a -) gipuzkoar kirolaria izan zen, tiratzailea hain zuzen ere. Arrasaten bizi da.

## Biografia 
1988 eta 1992an hurrenez hurren, Seul eta Bartzelonako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen non 11.a eta 33.a izan zen.

## Erreferentziak
Miguel Marina

**Miguel Marina Arostegi** (Habana, 1928ko urtarrilaren 31 &ndash; Bilbo, 2016ko urriaren 23a) euskal kirolaria izan zen, tiratzailea hain zuzen ere.

## Biografia 
1968 eta 1972an hurrenez hurren, Mexiko eta Municheko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen non 12.a eta 11.a izan zen «skeet» modalitatean.

## Erreferentziak
Irati Anda

**Irati Anda Villanueva** (Gasteiz, Araba, 1982ko abenduaren 25a) euskal eskalatzailea eta bertsolaria da. Eskalatzaileen entrenatzailea ere bada.

## Biografia 
Jarduera Fisikoaren eta Kirolaren Zientziatan lizentziaduna da.

## Eskalada 
Hamar urterekin ikastolako mendi taldean izena eman zuen, baina urte batzuk geroago eskaladara pasatu zen. Eskaladan garaipen handiak lortu ditu, besteak beste, Euskadiko eta Espainiako Zailtasun Eskalada Txapelketak. Munduko onenekin ibili zen lehian. Eskumuturrean izandako lesio bat zela medio, 2015ean lehiaketak uztea erabaki zuen. 2010ean hasi zen lehen eskalatzaileak entrenatzen.

### Palmaresa 
* Euskadiko Zailtasun Eskaladako Txapelketa: 2005, 2006, 2007

* Espainiako Zailtasun Eskaladako Txapelketa: 2006, 2007, 2008, 2015.
* Espainiako Zailtasun Eskaladako Kopa: 2007, 2014, 2015.

## Bertsolaritza 
[thumb|267x267px|Irati Anda eta haren bertsolari ibilbidea ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak.eus proiekturako)]]
Bertsolaria ere bada Irati eta Arabako Bertsolari Txapelketan ohiko partehartzailea da.. 1999 urtean Arabako Eskolarteko txapelketa jokatu eta Euskal Herriko txapelketara sailkatu zen.

## Telebista 
Telebistan aurkezle lanetan ere aritu da 2016 eta 2017 urteen artean. Gailurra saioaren lau denboralditan aritu zen: *Gailurra* eta *Gailurra neguan* Andoni Aizpururekin batera. Gailurra *Xtreme*n Ibon Gaztañazpirekin eta *Gailurra martxan*en berriro Andonirekin.

2018an berriz, Gure kasa saioan aritu zen kolaboratzaile gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Elkarrizketa *Argia*n
* Irati Anda Villanueva - Ahotsak proiektua
Bizkaiko Badia Gasa

**Bizkaiko Badia Gasa** (**BBG**) Enagas eta EVE enpresek Zierbena udalerrian kudeatzen duten gas naturala gorde eta birgasifikatzeko zentrala da. Superportuan kokatzen da, Luzero puntan hain zuzen ere, Bizkaiko Badia Elektrizitatea zentral termoelektrikoaren ondoan, non BBGn birgasifikatutako gas naturala erregai modura erabiltzen baiten elektrizitatea ekoizteko.

2003ko abuztuaren 8an jarri zen martxan, 264 milioi euroko inbertsioaren eta 30 hilabeteko eraikuntza lanen ondoren. Terminalaren emisio-gaitasuna 800.000 m³ (n)/h gas da.

## BBG Bilboko portuan 
BBGk 150.000 m²ko azalera hartzen du, eta hurrengo instalazioek osatzen dute:

**Kaia**, gasontziak porturatu eta gas natural likidotua (GNL) deskargatzeko. Kaiko lehorreko plataforman beso batzuen bidez GNLa deskargatu eta tangetara bidaltzen da. Kaiak ez du ahalbidetzen itsasontzi bat baino gehiagok aldi berean deskargatzea. Porturatu zen lehen gasontzia *British Innovator* izan zen, 2003ko abuztuaren 8an. GNLa batik bat Trinidad eta Tobago, Venezuela, Norvegia, Katar, Nigeria eta Egiptotik dator.

**Tangak**, GNLa metatzeko. Hiru tanga daude, bakoitzak 150.000 m³ko edukiera duelarik, eta horietariko azkena 2014ko azaroan martxan jarri zen.

**Lainoztagailuak**, GNLa birgasifikatzeko, hau da, gas natural bihurtzeko. GNLa tangetatik lainoztagailuetara pasatzen da, non gasari tenperatura igoarazten zaion, itsasoko ura erabiliz. Ura Bizkaiko Badia Elektrizitatea izeneko zentral termoelektrikoaren hozte prozesuan erabilitako bera da, eta bi zentraletatik pasa eta gero itsasora isurtzen da.

Behin gas natural bihurtuta, gasa Bizkaiko Badia Elektrizitatea zentralera bidaltzen da, bertan erregai modura erabilita elektrizitatea ekoizteko.

## Akziodunak 
2015eko urtarriletik geroztik hurrengoak dira BBGren akziodunak:
* Enagas (%70)
* EVE (%30)

BBG sortu zenean akziodunak Iberdrola, EVE, BP eta Repsol ziren, bakoitzak BBGren %25a zuela.

2009an Iberdrolak bere partaidetza Deutsche Bank taldearen *RREEF* enpresari saldu zion, eta urte berean BPk ere bere akzioak saldu zizkion Enagasi, zeinak 65 milioi euroren truke eskuratu baitzituen.

2010ean Repsolek bere partaidetza saldu zien gainontzeko akziodunei, Enagasek akzioen %15a, EVEk %5a eta RREEFk %5a erosi zituztela.

2015ean Enagasek Deutsche Banken *RREEF* enpresari erosi zizkion bere akzioak, BBGren %30a, alegia. Hala, Enagas BBGren %70aren jabe da, gainontzeko %30a EVEren esku dagoela.

## Argazki galeria 

Bahia Bizkaia Electricidad 2.jpg|BBG eta BBE
Bahia_Bizkaia_Gas_1.jpg|BBGren tangak
Mozah.JPG|*Mozah* gasontzia BBGn

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Badia Elektrizitatea

## Kanpo estekak 
*  BBGren webgunea
Lantarongo zentral termikoa

**Lantarongo zentral termikoa** Arabako Lantaron eta Burgosko Miranda de Ebro udalerrien artean eraikiko den zentral termikoa da.

## Ezaugarriak 
400 megawatteko instalaturiko potentzia izango duen zentrala egiteko proiektua 2007ko udazkenean aurkeztu zuen Gas Natural enpresak. 2008an eraikuntza aurreko tramite guztiak burutu ostean, eraikuntza 2009 edo 2010ean hastea espero da, bi urte beranduago energia ekoizten hasteko.

## Zentral termikoaren aurka 
Lantaron eta Miranda de Ebron proiektuaren aurkako talde ugari sortu dira.

## Kanpo estekak 
*  Zentral termikoaren aurka sortutako webgunea.
Pasaiako zentral termikoa

**Pasaiako zentral termikoa** Gipuzkoako Pasaia eta Lezo udalerrien artean Iberdrola elektrizitate enpresak kudeaturiko zentral termikoa izan zen. Zentralak ikatza erabiltzen zuen elektrizitatea sortzeko. 1967 urtean bere jarduera hasi eta 2012 urtera arte luzatu zuen, non zentrala gelditu ondoren, desegiten hasi ziren. Baliteke, etorkizunean eraikiko den kanpoaldeko Pasaiako portuan, Bilbon eraikitako ziklo konbinatuko zentralen bat eraikitzea, Pasaiako zentral zaharkitua ordezteko.

## Kanpo estekak 
*  Zentra termikoaren tximinia nagusiaren argazkia.
Joseph Helffrich

**Joseph Helffrich** (Mannheim, 1890eko urtarrilak 12-1971) astronomo alemaniar bat izan zen.

Bere doktoretza 1913an egin zuen Heidelberg-Königstuhl Landessternwarten (Heidelberg-Königstuhleko behatokia, Heidelbergetik gertu dagoena, Heidelbergeko Unibertsitatean.

Garai hartan Heidelbergeko behatokia Max Wolfek zuzendutako asteroide ikerketa zentru garrantzitsu bat zen, eta Helffrichek behatoki honetan eman zuen denboran zenbait asteroide aurkitu zituen.
Maria Quintanal

**Maria Quintanal Zubizarreta** (Bilbo, 1969ko abenduaren 17a -) euskal kirolaria da, tiratzailea hain zuzen ere.

## Biografia 
Kanarietako *Atlántico Canario* taldeko kidea, 1996an eta 2004an, hurrenez hurren, Atlanta eta Atenasko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen. Azkenetan zilarrezko domina lortu zuen foso modalitatean.

2009an Espainiako federakuntzarekin arazoak zituela eta, Dominikar Errepublika ordezkatuko zuela adierazi zuen.

Senarra Sergio Piñero tiratzailea ere bada eta Arantxa izeneko alaba du.

## Palmaresa 
Hona hemen bere palmaresa:

## Erreferentziak
690 Wratislavia

**690 Wratislavia** asteroide gerrikoan aurkitutako 690. asteroidearen izena da. 1909ko urriak 16an aurkitu zuen Joel Hastings Metcalf astronomo eta apaiz estatubatuarrak herrialde honetako Massachusetts estatuko Taunton izeneko herriko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1909 HZ** zen. Bere izena, gaur egun Eslovakiako hiriburua den Bratislavagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Rikers Island

**Rikers Island** 167 hektarea edo 1,67 kilometro karratuko hedadura duen uharte bat da. New Yorken dago, hiri honetako Bronx eta Queens auzoen artean, East River ibaian. Gertu ditu LaGuardia Aireportua eta presondegia. Presondegia *New York City Department of Correction* delakoak administratzen du. Presondegi honen urteroko aurrekontua 860 milioi dolarrekoa da. 10.000 ofizial eta 1.500 zibil erabiltzen dituzte gehienezko 17.000 presoko edukiera batentzako. Estatu Batuetako errolda bulegoaren azterketaren arabera, zentruko biztanleria iraunkorra 12.780 presokoa zen 2.000n.

## Historia 
Uharteak bere izena Abraham Ryckenen omenez jasotzen du, Long Islandera 1638an joan zen kolono herbeheretarra. Lurralde militar bezala erabilia izan zen Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilaren garaitik. Ryckenen ondorengoek uhartearen jabetza izan zuten 1884 arte, urte honetan New Yorkeko hiria saldu ziotelarik 180.000 dolargatik. Hiria, ordutik, presondegi bezala erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Itsaso Beltzeko Sobietar Errepublika

**Itsaso Beltzeko Sobietar Errepublika** 1918ko martxoa eta maiatza bitartean existitu zen estatu bat izan zen, Errusiar Inperioa desagertu ondoren sortu zenetako bat. Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboak xurgatu zuen 1918ko maiatzean. Hartzen zuen lurraldea, Errusiar Inperioko Itsaso Beltzeko guberniyarena zen. Hiriburu bezala Novorossiysk zuen.

Itsaso Beltzeko eta Kubaneko Sobietar Errepublika sortzeko bateratua izan zen.

## Kanpo estekak
Balalaika

**Balalaika** () harizko musika tresna da, lautearen familiakoa, errusiar jatorria duena. Hiruki formako gorputza du, ia laua, erresonantzia aho txiki batekin goialdeko ertzetik gertu, masta luze bat eta metalezkoak edo tripazkoak izan daitezkeen hiru hari, hatzekin jotzen direnak (batzuetan larruzko plektro bat erabiltzen da metalezko harientzako).

Sei tamainatan eraikitzen da, piccolotik kontrabaxura, eta XVIII. mendean garatu zen antzekoa den dombra edo domba siberiar eta Erdialdeko Asiatarretik. Harietako bi soinu berean afinatzen dira, eta bestea laudun distantzia batera; adibidez, balalaikarik garrantzitsuena, soprano edo lehena, mi4, mi4 eta la4an afinatzen da.

## Tamainak 
* Piccoloa
* Lehena
* Bigarrena
* Kontraltoa
* Baxua
* Kontrabaxua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
23P/Brorsen-Metcalf

**23P/Brorsen-Metcalf** izenekoa gure Eguzki-sistemako aldikako kometa bat da. Theodor Brorsenek aurkitu zuen Alemaniako Altona herritik, gaur egun Hanburgoko auzoa dena, 1847ko uztailak 20an. Kometa hau aurkitu zuen bigarrena Kaspar Schweizer izan zen Moskutik, 1847ko abuztuak 11n. Bere itzulera 1919 eta 1922 bitarterako iragarri zen.

1919ko abuztuak 21ean kometa Joel Hastings Metcalf astronomo eta apaizak berraurkitu zuen AEBetako Vermont estatuko Camp Idlwild herritik, eta 8. magnitudekoa bezala adierazi zuen. Beste aurkitzaile batzuk Edward Emerson Barnard (Yerkes behatokia, Wisconsin)dik urte horretako abuztuak 22an, Michel Giacobini Paristik, Ostrovlev Krimeako Theodosia herritik eta Selavanov San Petersburgotik izan ziren. 1919ko irailaren amaieran Brorsenen kometa zela baieztatu zen.

## Kanpo estekak
Michel Giacobini

**Michel Giacobini** (1873-1938ko martxoaren 6a) frantziar astronomo bat izan zen.

Zenbait kometa aurkitu zituen, 21P/Giacobini-Zinner (Giacobinida ozar-izarrak sortu dituena), 41P/Tuttle-Giacobini-Kresak eta 205P/Giacobini horien artean. Azken hau 1896ko irailak 4an aurkitu zituen Nizatik, baina ez zituen itzultzen ikusi, zazpi urte inguru beranduago, eta galdutako kometatzat hartua izan zen, ondorioz D/1896 R2 izena emanez. 2008ko irailak 10ean, Koichi Itagaki eta Hiroshi Kaneda supernoba bilatzaile amateur japoniarrek berraurkitu zuten, kometaren hamazazpigarren itzuleran.

Nizako behatokian lan egin zuen 1910 arte, urte honetan Parisko behatokira joan zelarik. Borondatezko bezala parte hartu zuen Lehen Mundu Gerran eta gas pozoitsuaren eragina jasan zuen. Bere astronomia lana berreskuratu eta berrartu zuen gerraren ondoren.
Public Enemies

**Public Enemies** 2009ko uztailaren 1ean estreinatu zen Michael Mann zuzendariaren estatubatuar filma bat da,Bryan Burrough idazlearen ''Public Enemies: America's Greatest Crime Wave and the Birth of the FBI, 1933–34'' (Etsai Publikoak: Amerikako Krimen Olatu Handia eta FBIren Jaiotza, 1933-34) liburuan oinarriturik dago .

## Soinu banda 
Filma honen soinu banda 16 abestik osatzen dute, beharbada denetan oroituena edo ikuslegoarentzat gustokoena Otis Taylor blues musikariaren Ten Million Slaves abesti zoragarria da. Abesti hori filmaren hasieran Christian Bale aktoreak antzezten duen Melvin Purvis FBIko agenteak ihes egin berria den presoa baso batean zehar atzetik jarraitu eta hiltzen duenean entzun daiteke.

### Abestien zerrenda 
1. Ten Million Slaves - Otis Taylor
2. Chicago Shake - The Bruce Fowler Big Band
3. Drive To Bohemia - Elliot Goldenthal
4. Love Me or Leave Me - Billie Holiday
5. Billie's Arrest - Elliot Goldenthal
6. Am I Blue? - Billie Holiday
7. Love In The Dunes - Elliot Goldenthal
8. Bye Bye Blackbird - Diana Krall
9. Phone Call To Billie - Elliot Goldenthal
10. Nasty Letter - Otis Taylor
11. Plane To Chicago - Elliot Goldenthal
12. O Guide Me Thou Great Jehova - Indian Bottom Association, Old Regular Baptists
13. Gold Coast Restaurant - Elliot Goldenthal
14. The Man I Love - Billie Holiday
15. JD Dies - Elliot Goldenthal
16. Dark Was The Night, Cold Was The Ground Blind - Willie Johnson

## Kanpo estekak 
* Public Enemies filmaren webgune ofiziala
Mediterraneoko Jokoak

**Mediterraneoko Jokoak** Mediterraneo itsasoaren inguruan herrialdeentzat antolatutako kirol askotako ekitaldia da, lau urtero egiten dena. Ideia Londresko Olinpiar Jokoetan Muhammed Taher Pashak proposatu eta 1951an antolatu zuten lehendabizikoz.

## Herrialde parte-hartzaileak 
thumb|175px|Herrialde parte-hartzaileak
Egun 23 herrialdeek parte hartzen dute Jokoetan
* Afrika: Arjelia, Egipto, Libia, Maroko eta Tunisia.
* Asia: Libano eta Siria.
* Europa: Albania, Andorra, Bosnia-Herzegovina, Eslovenia, Espainia, Frantzia, Grezia, Italia, Kroazia, Malta, Monako, Montenegro, San Marino, Serbia, Turkia eta Zipre.

Ikusten denez, Mediterraneo itsasoan kostaldean duten herrialdeen artean Israel baino ez da falta. Andorra, San Marino eta Serbiak, berriz, ez dute kostaldea.

## Ekitaldiak 
## Dominak (1951-2009) 
* *1997 eta 2001ean Jugoslaviako Errepublika Federala eta 2005ean Serbia eta Montenegro.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Olinpiar Jokoak

## Kanpo estekak 
*  Mediterraneoko Jokoen Nazioarteko Batzordea
*  Emaitzak
Santxikorrota

**Santxikorrota gaztelua** zena Beheko eta Goiko Bardea Zurien mugan den tontor batean kokatzen zen, mendi honek 495 metroko garaiera du eta ondo bereizirik dago ingurukoetatik. Gaur egun bertan gazteluaren hondakinak besterik ez daude.

Beharbada bidelapurrak kontrolatzeko eraikiko zuten Santxikorrota ere, eta horretarako eraiki baldin bazuten ondo jarria du egungo izena, XV. mendean bizi izan zen bidelapur batenetik hartua baitu, hain zuzen. Sancho Rota zen bidelapurraren izena. Nafarroan gerra zibila zela zela aprobetxatuz 30 bat zaldizkorekin Bardea aldean lapurretan eta bahiketak egiten ibiltzen zen bat zen Sancho Rota hori. Izan zuen jokaera zuritu nahiz-edo, agaramontarra zela ere esaten dute batzuek. XV. mendeko bigarren erdialdean (1452an?), 200 zaldizko bidali zituen Joan II.ak (1425-1479) haiek harrapatzera. Inguratu zituztenean sastakai batez bere burua hil omen zuen bidelapurren buruzagiak. Herritarrek diotenez Santxikorrota gazteluan eta handik gertu den leize-zulo handi batean gordetzen ziren. Sancho Rotaren gorpua Tuterara eraman zuten gero, eta urkabean zintzilikaturik egon omen zen egun batzuez.

## Kanpo estekak 
* Santxikorrota gaztelua Hiru.com webgunean
Henry Dunant

**Henry Dunant** (jaiotza izena: **Jean-Henri Dunant**; Geneva, 1828ko maiatzaren 8a - Heiden, Suitza, 1910eko urriaren 30a) Suitzako negoziogizon, filantropo eta gizateriaren aldeko aktibista izan zen. Frédéric Passyrekin batera 1901ean lehenengoa izan zen Bakearen Nobel Saria jasotzen.

1859an Solferinoko gudua ikusi zuen, Italian eta horren ondorioz *Solferinoko oroitzapen bat* liburua idatzi zuen. Bertan gerrako zaurituak laguntzeko boluntarioen talde bat sortu behar zela proposatzen zuen. Honen ondorioz urte batzuk geroago Gurutze Gorria sortu zen. 1864an Genevako Konbentzioa Dunantek proposaturiko hainbat oinarrien gainean eraiki zen.

## Kanpo estekak 
* Henri Dunanti buruzko artikulua *Argia*n
* Nork sortu zuen Gurutze Gorria - Henri Dunanti buruzko *Bizi Berria* saio ebanjelikoko atala
Frédéric Passy

**Frédéric Passy** (Paris, Frantzia, 1822ko maiatzaren 20a - Neuilly-sur-Seine, Frantzia, 1912ko ekainaren 12a) politikari, ekonomialari eta bakezale Frantziarra izan zen. Bere bizitzan bakearen bilaketari ekin zion. Estatu Kontseiluan lan egin zuen kazetari izan aurretik.

1867an Bakearen Frantziar Elkartea sortu zuen eta ondoren Bake Iraunkorrerako Nazioarteko Liga. 1877an Zientzia Moral eta Politikoetako Akademiako kide izendatu zuten eta 1881tik 1889ra Frantziako Diputatu Ganberako kide izan zen. Jules Ferryren politika kolonialistaren aurka egon zen eta gerrak egotea legez debekatu nahi izan zuen. Langileen aldeko lan-istripuen aurkako lege bat ere egin zuen.

1888an sir William Randal Cremer britainiarrarekin bildu zen. Horren ondorioz parlamentario frantziar, britainiar, italiar, espainiar, danimarkar, hungariar, belgikar eta ameriketako estatubatuarrek Elkarte Interpalamentarioa sortu zuten. Passy lehen presidenteetako bat izan zen.

Pedagogian aditua irakasle izan zen 81 urte izan zituen arte eta honen inguruko lanak ere idatzi zituen. Feminismoa ere bultzatu zuen, heriotz-zigorraren aurka idatzi zuen eta merkatu librearen alde egin zuen. Bere lanen artean *Les causes économiques des guerres* (1905) eta *Historique du mouvement de la paix* (1905) daude.

1901ean Jean Henri Dunantekin batera Bakearen Nobel Saria jaso zuen.
Asa Judakoa

**Asa** () Daviden etxeko bosgarren erregea eta Judeako Erresumako hirugarrena izan zen, K.a. 913 eta K.a. 873 bitartean gobernatu zuelarik. Abias Judakoaren semea eta Salomonen birbiloba zen. Asa judu erlijioaren betetzaile sutsua izan zen eta idolatrak jazarri zituen. Bere herriaganako 40 urteko erregealdi zintzo baten ondoren hil zen, bere seme Josafat Judakoa bere oinordekoa izan zelarik.

Bi inbasio saiakera kanporatu zituen: bata Egiptotik zetorrena eta bestea Israelgo erregea zen Basarena.

## Jazarpen erlijiosoa 
Azarias ben Oded profetak Asa judaismo nazionalaren jarraipen zehatza indartzera behartu zuen, erregeak hala bete zuelarik, antzinako gurtza erlijiosoak debekatuz eta gurtza hauen santutegi guztiak suntsituz. Erregina ama, Maacah ere baztertua izan zen inguruko herrietako gurtza, sinesmen eta jainkoekin harremanetan egon izateagatik. Prostituzioa ere legegabetu zuen eta delitu honen erantzuleak jazarri zituen. Bere erregealdiko 15. urtean Jerusalemen jai handi bat antolatu zuen idolatrak erabat kanporatu izana ospatzeko. Garai horretan iparraldetar askok, bereziki Efraim eta Manasesen tribuetakoak, Judeako Erresumara emigratu zuten erresuma honek zuen oparotasunaren eta Israeleko erresumak Jeroboam I.aren dinastia erori ondoren zituen barne gatazken ondorioz.

## Gerra 
Asak bere aitona Roboamek eraikitako gotorleku multzoa berriztu eta indartu zuen bake garai luzea probestuz. Zerah Etiopiarraren agindupeko egiptoar armadak eginiko inbasio saiakera bat kanporatu ahal izan zuen, kronikak Zerahri buruz faraoia edo jeneral zen argitzen ez duelarik. Egiptoarren eta juduen arteko gudua Zefat haranean gertatu zen, non Asak, 580.000 soldadurekin, Zerah eta bere *milioika soldaduak eta 300 gurdiak* garaitu zituen (kopuru hauek 2 Kronikak liburutik datoz). Gerra honen ondorioz sortu zen bakeak, Judari faraoien zapalketatik aske egotea ahalbidetu zion Josias Judakoaren erreinaldira arte, bi mende beranduago.

Asaren erregealdiko 36. urtean Israeleko Basa erregeak Juda eraso zuen. Basak Ramah gotorlekua mugan eraiki zuen, Jerusalemetik 8 kilometro ingurura. Emaitza hiriburua presio militarpean zegoela eta egoera oso kaxkarra zela zen. Asak tenpluko urrea eta zilarra hartu zituen eta Damaskoko errege zen Ben Hadad I.ari bidali zizkion, Israelgo Basa erregeari ematen zion laguntza ezabatzearen truke. Ondorioz, Ben Hadadek Ijon, Dan eta Neftaliren tribuko beste hiri garrantzitsu batzuk eraso zituen eta Basak Ramahra erretiratu behar izan zuen. Asak amaitu gabeko gotorlekua bota zuen eta honen materialak mugan zeuden Gebah eta Mizpah indartzeko erabili zituen.

## Erregealdiaren amaiera 
Asak arazoren batzuk izan zituen purista erlijiosoekin, Hanani profeta kasu, Basa garaitzeko Jainkotiar Probidentziagan ordez Siriako erregean konfiantza jartzeagatik zigortu zuena eta kartzelatua izan zena. Gaixotasunak sendatzeko medikuetaz Jainkoaz baino gehiago fidatzea ere leporatu zitzaion.

Bere erregealdiko 39. urtean, Asak, larriki gaixo zegoena, elkargobernari bezala izendatu zuen bere seme Josafat. Bi urte beranduago hil zen eta bere arbasoekin lurperatua izan zen Jerusalemen, prestatu zuen hilobi batean.
Alakrana

**Alakrana** Bermeon egoitza duen atunontzia da, ospetsua 2009 urteko urrian Somalia inguruko urtean jasan zuen bahiketarengatik.

*Alakrana* atunontzi izozkailuduna da, basea Bermeon duena. *Echebaster fleet* konpainiarena da eta 2005an uretaratu zen lehen aldiz. Garaiko azken berrikuntza teknologikoak ditu eta bere balioa 30 milioi euro ingurukoa da.

## Alakranaren bahiketa 
2009ko udazkenean Indiako ozeanoan piratek *Alakrana* atunontzia bahitu zuten. Bahiketa 2009ko urriaren 2an hasi zen eta 47 egunez Somaliako kostaldean bahiturik izan ondoren, Alakrana eta bertako marinelak askatu egin zituzten azaroaren 17an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Playa de Bakio*

## Kanpo estekak
Élie Ducommun

**Élie Ducommun** (Geneva, 1833ko otsailaren 19a - Berna, 1906ko abenduaren 7a) kazetari suitzarra izan zen, 1867an Genevan sortu zen Bakea eta Askatasuaren aldeko Nazioarteko Ligaren sortzailea izan zen.

Tutore, hizkuntza irakasle, kazetari, tren enpresa bateko idazkari nagusi, editore eta Suitzako Kantzilergo Federaleko itzultzaile gisa lan egin zuen.

1891an Bakearen aldeko Nazioarteko Bulegoa zuzentzeko izendatu zuten, Bernan. 1902an Charles Albert Gobatekin batera Bakearen Nobel Saria jaso zuen.
Neftali

**Neftali** (hebreeraz נַפְתָּלִי, "nire borroka") Bibliako pertsonaia bat da. Hasiera izeneko liburuaren arabera, Jakob eta Bilharen bigarren semea eta Israelgo hamabi tribuetako baten sortzailea izan zen. Bere izenak Rakelek eta Leahek Jakoben mesedea lortzeko izan zuten borrokari erreferentzia egiten dio. Bilha Rakelen neskamea zen, antzua zela uste zuena eta Jakob berarekin seme bat izateko konbentzitzen zuena.

Izen hau, Pablo Neruda idazlearen benetako izena zen.

## Kanpo estekak
Charles Albert Gobat

**Charles Albert Gobat** (Tramelan, Suitza, 1843ko maiatzaren 21a - Berna, 1914ko martxoaren 16a) Suitzako abokatu, eskubide zibileko irakasle eta politikaria izan zen. 1902an Bakearen Nobel Saria eman zioten Élie Ducommun batera Bureau International Permanent de la Paixa sortzeagatik.

Bernan abokatu gisa lan egin zuen eta Parisko Sorbonan izan zen irakasle. 1906an Bureau International Permanent de la Paixeko zuzendari izan zuen eta honek 1910an jaso zuen Bakearen Nobel Saria.
William Randal Cremer

**Sir William Randal Cremer** (Fareham, Hampshire, 1828ko martxoaren 18a - Londres, 1908ko uztailaren 22a) normalki **Randal Cremer** moduan ezaguna, bakezale eta Ingalaterrako parlamentaria izan zen. Langile mugimenduan garrantzia izan zuen eta Arrunten Ganberako kide izan zen 1885tik 1895era eta 1900etik 1908era.

1903an Bakearen Nobel Saria jaso zuen eta dirua Nazioarteko Arbitratze Ligari eman zion. Sariarekin Ingalaterra eta Alemaniaren arteko paktuan eginiko lana txalotu nahi izan zuten. Frantziako Ohorezko Legioa eman zioten, Saint Olafeko Norvegiako zalduna eta 1907an sir izendatu zuten.
Finwë

**Finwë** Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Idazle honen hil ondorengo lanetako bat den Silmarillionen agertzen da. Elfo bat da, Oromë valarrak Valinorrera joan eta elfoen izenean hitz egiteko aukeratu zituen hiru enbaxadoreetako bat, Ingwë eta Thingolekin batera, Valarrek elfoak Amanera bizitzera joateko egindako deiaren ondorioz.

Finwë Valinorrera jarraitu zuen herria ondoren Noldor bezala ezagutua izan zen, Elfo Sakonak, Aulëren lagunak, ospe handia lortu zutena Erdialdeko Lurraldean. Finwë Amaneko Noldorren lehen Errege Gorena bezala hartzen da.

Finwëk Eldamarren seme bat izan zuen Tar-Mirielekin, Curufinwë izena jarri ziona. Mirielek, baina, bere seme hau beti deitu izan zuen Fëanor, quenya hizkuntzan "Suzko izpiritua" esan nahi duena.

Fëanor jaio ondoren, Miriel oso nekatuta sentitu zen eta Lorienen lorategietara joatea erabaki zuen, non atseden hartzeko etzan eta hil egin zen, ez baitzuen Mandosen geletatik itzultzerik nahi. Fëanor ezkondu zenean, Finwë bigarren aldiz Vanyar herrikoa zen Indisekin ezkondu zen, honekin lau seme-alaba izan zituelarik: Finarfin, Lalwen, Findis eta Fingolfin.

Melkor askatua izan eta honek Finwëren semeei sinestarazi zien gezurrek eragindako gertaera izugarrien ondoren, Finwëk Tirion utzi zuen eta Formenosera joan zen erbestera bere seme nagusiarekin batera. Han hila izan zen Melkorren esku, Ungoliant armiarma erraldoiak eragindako iluntasunaren erdian.

## Kanpo estekak
Formenos

**Formenos** Tolkienen legendarium ospetsuan eta idazle honen hil ondorengo lana den Silmarillionen Eldamarreko iparraldereneko zatian muino baten gainean eraikitako gotorleku bat da. Hortik bere quenyazko izena "iparraldeko gotorlekua" bezala itzuli ahal izatea.

Noldor printzea zen Fëanorrek eraiki zuen Tirionetik erbestera joan zenean, bere anaiorde Fingolfin eta Finarfinekin izan zuen lehiaren ondoren. Han ezarri zen bere aita Finwërekin eta bere zazpi semeekin batera eta urregintza lan handiak eraikitzen jarraitu zuen. Han gorde zituen silmarilak lurrazpiko ganbera handi batean.

Valinorreko Bi Zuhaitzak suntsituak izan ondoren, Melkor Formenoseko ateetan agertu zen eta Noldorren errege handia zen Finwë hil zuen, eta ondoren altxorraren ganberan sartu eta silmarilak lapurtu zituen, honek Fëanor valar gaiztoa jazartzeko hiria uztera behartu zuelarik.

## Kanpo estekak
Alqualondë

**Alqualondë** Tolkienen legendarium ospetsuko toki bat da, bere hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen dena. Teleri arrazako elfoek Amaneko Eldamar eskualdeko kostaldean eraiki zuten hiri eta portu bat da. Bere quenyazko izenak "beltxargen portua" esan nahi du, teleriek eraikitzen zituzten itsasontziek beltxarga forma baitzuten.

Hiri honetan bizi zen Olwë erregea, Thingolen anaia zena. Bere kostaldeak Noldorrengandik opari bezala jaso ondoren teleriek bertatik sakabanatu zituzten bitxiz beterik zeuden. Bere malekoiek lanpara ederrak zituzten eta arku bat zegoen portuaren sarreran, harkaitz bizian irekia.

Bertan gertatu zen elfoen historiako gertakaririk beltzenetako bat, Alqualondëko sarraskia, Amanetik Erdialdeko Lurralderako Noldorren erbesteratzean gertatu zena.

## Kanpo estekak
Nota Bene

***Nota Bene*** latinezko esaldia da, euskaraz hitzez hitz «ohart ongi» edo «ohartu ondo» esan nahi duena; hala ere, esaldiaren benetako zentzua «ohartu zaitez», «kontuan hartu» edo «kontuan izan» da. Liburuetan maiz erabiltzen da, batez ere irakurlearen arreta bereganatzeko asmoz. Eskuarki ***N.B.*** letrekin laburbildurik agertzen da.

Gramatikaren aldetik, *noto* aditzaren aginterazko aldaera («ohartu») eta *bene* («ongi») aditzondoak osatzen dute.

## Ikus, gainera 
* *Post data*.
* *Post scriptum*.

## Kanpo estekak
Mictlantecuhtli

[eskuinera|thumb|Mictlantecuhtliren estatuatxoa [Londresko British Museumean.]]
[ezkerrera|thumb|Mictlantecuhtliren estatua [Mexikoko Tenplu Nagusiko museoan]]
**Mictlantecuhtli** (Mictlaneko jauna-hildakoen tokia, miquiz hitzetik, "hil" eta tlan hitzetik "tokia", datorrena, azteka, zapoteka eta mixteka kulturako behe munduaren eta hildakoen jainkoa da (infernuaren kontzeptu katolikorik ez zuten). Popocatzin ere deitzen zen, "popo" hitzetik datorrena eta "kea" esan nahi duena. Beraz ilunpeetako jainkoa zen. Bere emazte Mictecacihuatlekin batera lurrazpiko mundua edo Mictlana gobernatzen zuen. Bere subirautza erabiltzen zuen "lurrazpiko bederatzi ibaien" eta hildakoen arimen gainean. Hortz askoko burezurra duen giza hezurdura bezala irudikatzen da. Armiarmekin, hontzekin eta saguzarrekin lotua, marraztua zenean ile beltzarekin eta begi izartu edo izarrekin irudikatzen zen. Mictlantecuhtli aldi berean gizona eta emakumea zela ere uste zen, Mictlantecuhtli gizona zenean eta Tlantecuhtli emakumea zenean.

Ezkerreko eskultura Arranoen Etxea deritzonean aurkitu zen, Mexiko-Tenochtitlaneko Tenplu Nagusia zegoen barruti sakratuaren barnean,

## Gobernua denboran 
10 zenbakia gobernatzen zuen, Itzcuintli deitua (zakurra), hamargarren hamahirukoa eta bere data berezia (jaiotzakoa) 6 etxea zen. Maia kulturako bere baliokidea Ah Puch zen.

## Kanpo estekak
Aviaco

thumb|250px|eskuinera|Aviacoren MD-88 hegazkina.

**Aviaco** edo **Aviación y Comercio S.A.** Bilbon sortutako hegazkigintza enpresa izan zen. Egoitza nagusia Bilboko Buenos Aires kaleko lehen zenbakian izan zuen.

## Historia 
Aviaco 1948ko otsailaren 18an sortu zen, Espainiako gobernuak sektorean zegoen monopolia hausten zuen legea onartzean. Urte batzuk beranduago, 1950eko hamarkadaren amaieran, enpresa nazionalizatu eta Iberiaren eskumendeko enpresa izan zen.

Aviaco izena mantendu arren, pixkanaka enpresaren garrantzia gutxituz joan zen eta azkenik 1999an, desagertu eta Aviacoren hegazkin guztiak Iberiaren koloreekin margoztu zituzten.

## Hegaldiak 
Aviacok 40 hegaldi desberdin izan zituen momentu gorenean, Espainiar estatuko aireportu garrantzitsuenak elkartuz.

## Kanpo estekak
Hamahiruko

**Hamahirukoa** (gaztelaniaz *Trecena*) kolonaurreko ertamerikar egutegietan erabilitako hamahiru eguneko epe bat da, 260 eguneko egutegi zeremoniala hogei hamahirukotan banatzen dituena. Honen adibide bat tonalpohualli azteka da.

Batez ere aztekei ematen zaien arren, hamahirukoa beste egutegi batzuetan ere erabili zen, maia, zapoteka, mixteka, olmeka eta beste herri ertamerikar batzuetakoan kasu.

Oraindik mantentzen diren kodex ertamerikarretatik asko, Borboitar kodexa adibidez, orrialde bakoitzak hamahiruko bat irudikatzen duen 260 eguneko urtean oinarritutako egutegi igartzaileak dira.

## Ikus, gainera 
* Maia egutegia

## Kanpo estekak
José Luis Martínez de Ubago

**José Luis Martínez de Ubago** (Donostia, 1926ko azaroaren 8a - 2014ko urtarrilaren 8a) euskal kirolaria izan zen, tiratzailea hain zuzen ere.

## Biografia 
1968an Mexikoko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen non 36.a izan zen «skeet» modalitatean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filia

**Filia**, psikologiaren ikuspuntutik, gauza edo errealitate jakin batzuenganako erakarpena da. Beldurrak aipatzen dituen fobia hitzaren antonimoa da.

**Filia** hitza grezieratik dator: **φιλία**, adiskidetasuna. Euskaraz hainbat hitz sortzeko erabiltzen da, batez ere atzizki bezala. Normalean, hitz berri hauek afektibotasuna duten fenomeno psikologikoei egiten die aipu.

**Fil-** (**Filo-**) aurrizki bezala erabili daiteke antzeko hitzak sortzeko.

## Biologia 
* *Araknofilia*: armiarmenganako erakarpena.
* *Hematofilia*: odolarenganako erakarpena.
* *Hidrofilia*: urarenganako erakarpena.
* *Homofilia*: sexu bereko pertsona batenganako erakarpen sexuala.
* *Klaustrofilia*: toki itxienganako erakarpena.
* *Parafilia*: sexuaz aparteko erakarpen sexuala.
* *Partenofilia*: birjinenganako erakarpena.
* *Pediofilia*: panpinenganako erakarpena.
* *Pedofilia*: haurrenganako erakarpena.
* *Pirofilia*: suarenganako erakarpena.
* *Traumatofilia*: lesioenganako erakarpena.
* *Urofilia*: gernuarenganako erakarpena.
* *Xenofilia*: atzerritarrenganako erakarpena.
* *Zelofilia*: bekaizkeriarenganako erakarpena.
* *Zoofilia*: animalienganako erakarpena.

## Hobbieak 
* *Logofilia*: hitzenganako maitasuna.
* *Teknofilia*: teknologiarenganako maitasuna.
* *Zinefilia*: zinearenganako maitasuna.

## Fil- aurrizkia 
* *Filantropia*: gizakienganako maitasuna.
* *Filologia*: arrazonamendu edo hizkerarenganako maitasuna.
* *Filosofia*: jakinduriarenganako maitasuna.

## Kanpo estekak
Ilbarritz jauregia

**Ilbarritz jauregia** Lapurdiko Bidarte udalerrian dagoen jauregia da, Monumentu Historiko izendatua. Bere izenak ongi adierazten duen bezala udalerri honetako Ilbarritz auzoan dago. 

## Historia 
### Eraikuntza 
1895 eta 1897 urteen artean eraiki zuen Gustave Hugueninek (arkitekto miarriztarra) Albert de l'Espée baroiarentzat, pertsona batek inoiz izandako organorik handiena ostatatzeko.

Organo hori (gaur egun Montmartreko Sacré-Cœur basilikan dago) 1903an jarri zen bertan eta 1906an beste bategatik aldatu zen, pixka bat txikiagoa zena, baina baita landuagoa ere. Azken organo hau gaur egun Usurbilgo elizan dagoena da.

### Salmenta eta degradazioa 
Lau urtez izan ostean, baroiak saldu egin zuen 1911an eta Lehen Mundu Gerran ospitale bihurtu zen, geroago, Espainiako gerra zibilaren ondorioz ihesean zetozen errefuxiatuak ostatatu zituen, 1940. urtetik aurrera goarnizio alemaniar baten basea izan zelarik. Bertan izandako lapurreta eta arpilaketak min handia egin zion eraikinari, ahalik eta 1958. urtean berriztapen partziala egin zen arte. Berriz saldu zen 1986an eta itxita egon zen zenbait urtez, 1990. urtean inbentarioa egin zitzaion arte. Guztiz berritzeko proiektua ikerketa fasean dago.

### Gaur egun 
2014an Christine Barthélémyk (Adrien Barthélémyren alaba) eta Michel Guérardek jauregia saldu zioten Bruno Ledoux enpresari frantsesari, *Libération* egunkariaren erreferentziazko akzioduna. Bertan publikoari irekita egongo den gune bat eraiki nahi du, Ora-Ito diseinatzailearen proiektu batekin. Hotel bat eta spa bat ere eraiki nahi du bertan.

## Irudi galeria 

Ilbarritz_Castle_-_Organ_-_Cavaillé-Coll_1898.jpg|Organoa, 1898an
Ilbarritz.JPG|Ilbarritz jauregiaren 1898ko irudia.
Le Château d'Ilbarritz.jpg|Jauregiaren gaur egungo ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
699 Hela

**699 Hela** asteroide gerrikoan aurkitutako 699. asteroidearen izena da. 1910eko ekainak 5ean aurkitu zuen Joseph Helffrich astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1910 KD** zen.

## Kanpo estekak
703 Noemi

**703 Noemi** asteroide gerrikoan aurkitutako 703. asteroidearen izena da. 1910eko urriak 3an aurkitu zuen Johann Palisa astronomo austriarrak Vienako behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1910 KT** zen. Bere izena Valentine Noemi von Rothschildgatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
704 Interamnia

**704 Interamnia** asteroide gerrikoan aurkitutako 704. asteroidearen izena da. 1910eko urriak 2an aurkitu zuen Vincenzo Cerulli astronomo eta matematikari italiarrak Teramotik, astronomoaren jaioterria zena, eta herri honen latinezko izena eman zion asteroideari. **1952 MW** edo **1910 KU** bezala ere ezagutzen da

Asteroide gerrikoko bosgarren asteroiderik handiena da, Ceres, Palas, Vesta eta Higiaren ondoren, baina, hala ere, ezin izan da askorik aztertu, bere formari eta barne konposaketari buruzko oso datu gutxi daudelarik, eta ez dago bere orbitaren okerdura adieraz dezaketen argi kurbei buruzko azterketarik. Bere itxurazko dentsitate altuak barne porotasunik eta urik gabeko gorputz solido bat dela iradokitzen dute. Honek, Interamnia Eguzki-Sistema sortu zenetik asteroide gerrikoan gertatu diren talka guztiak jasan ahal izateko bezain handia dela ere iradokitzen dute.

Bere azalera ilunak eta Eguzkira duen distantzia nahiko handiak, 10x50 prismatikoen bidez ikusia izatea eragozten dute. Oposizio gehienetan, bere itxurazko magnitudea +11,0koa da, Ceres, Palas eta Vestaren dizdira baino txikiagoa.

## Kanpo estekak
705 Erminia

**705 Erminia** asteroide gerrikoan aurkitutako 705. asteroidearen izena da. 1910eko urriak 6an aurkitu zuen Emil Ernst astronomoak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1910 KV** zen.

## Kanpo estekak
707 Steina

**707 Steina** asteroide gerrikoan aurkitutako 707. asteroidearen izena da. 1910eko abenduak 22an aurkitu zuen Max Wolf astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1910 LD** zen.

## Kanpo estekak
Santurtziko zentral termikoa

**Santurtziko zentral termikoa** Iberdrola enpresak Santurtzi udalerriko ipar-mendebaldean eraikitako zentral termoelektrikoa da. 1970ean zabaldu zen eta lau taldek osatzen dute, garai desberdinetan eraikitako turbinekin. Lau taldeetatik hiru ziklo konbentzionalak dira, eta 2009tik zerbitzuz kanpo daude. Laugarren taldea ziklo konbinatua da, eta martxan dago. Guztira, instalaturiko potentzia 1.335 MWekoa da, baina gaur egun 402 MWera besterik ez da heltzen, geldirik dauden taldeak direla eta.

## Ekoizpena 
Zentralaren eraikuntza 1960ko hamarkadaren amaieran hasi zen, Bilboko portuko kanpoaldeko kai berriaren aurrean. Hurrengo taldeez osatuta dago:

* **I. taldea** 1969an eraiki eta 2009an geldiarazi zen, 377 megawatteko instalaturiko potentzia zuen ziklo konbentzionala zen eta petrolio erregaia erabiltzen zuen. Eraiki ondoren gas naturala ere erre ahal izateko moldatu zen. 2010retik eraiste prozesuan dago.
* **II. taldea** I. taldearen parekoa zen, eta 540 megawatteko potentzia zeukan. 2010retik eraiste prozesuan dago.
* **III. taldea** 1972an eraiki eta 2009an geldiarazi zen, 17 megawatteko instalaturiko potentzia zuen gasdun turbina zen. Gaur egun eraitsita dago.
* **IV. taldea** 2005ean eraiki zen eta 402 megawatteko potentzia duen ziklo konbinatua da, erregai modura gas naturala erabiltzen duelarik.

Zentralak hiru tximinia eduki ditu, honako altueradunak:
* 186,5 metroduna, 2010retik eraisten ari dute.
* 156,5 metroduna, 2010retik eraisten ari dute.
* 74,55 metroduna, IV. taldeari lotuta dago.

## Hoztea 
Zentralaren hoztea, Bilboko portutik itsasoko ura hartzen duten hodien bitartez egiten da.

## Zentralaren kudeaketa 
Iberdrola zentrala eraiki eta bere kudeaketaz arduratzen da. Horrez gain, zentralaren kudeaketa egiteko sortutako enpresaren akzioen %100aren jabe da.

## Kanpo estekak 
*  *Mapa de Instalaciones*, Iberdrolaren webgunean
22P/Kopff

**22P/Kopff** izenekoa Eguzki-sistemako aldikako kometa bat da. August Kopff astronomo alemaniarrak aurkitu zuen Heidelbergeko behatokitik 1906ko abuztuak 23an.

Kometa hau begi bistatik galdu zen 1912-1913 bitartean itzuli behar zenean, baina berriz ikusi ahal izan zen 1919an eta ez da berriz begi bistatik galdu. 1954an Jupiter planetatik gertu igaro izanak perihelioaren distantzia eta orbita periodoa handitu zituen.

## Kanpo estekak
Nanjing Zifeng dorrea

[thumb|200px|eskuinera|Dorrea eraikitze prozesuan [2008ko irailean.]]

**Nanjing Greenland Financial Center** (txinera sinplifikatuz: 紫峰大厦), askotan "Greenland Square Zifeng Tower" ere deitua, Txinako Herri Errepublikako Nanjing hirian dagoen bulego etxe orratz bat da. Guztira 89 solairu dauzka eta 450 metroko altuera. Etxe orratza Nanjingeko eraikinik altuena da 2010. urtearen hasieran guztiz amaitu zutenetik.

Dorrea Skidmore, Owings and Merrill arkitekto taldearen diseinua da.

## Ikus, gainera 
* Txinako eraikinik garaienen zerrenda
* Munduko etxe orratzik garaienak

## Kanpo estekak 
*  Eraikinaren fitxa skyscraperpage.com webgunean.
José María Alonso

'*José María *Pepe* Alonso Areizaga*' (Donostia, 1890eko irailaren 28a - Córdoba, 1979ko martxoaren 4a) gipuzkoar tenislaria izan zen.

## Biografia 
1912an Espainiako lehendabiziko tenis txapelketa irabazi zuen. Davis Kopa ere jokatu zuen.

1920 eta 1924ko Olinpiar Jokoetan egon zen. Parisen diploma lortu zuen binakakoetan, Manuel anaiarekin batera 5.a postua lortu zuelako.

## Erreferentziak
Sitra

**Sitra** Egiptoko XIX. dinastiako lehen erregina izan zen. Bere izenak, literalki, "Raren alaba" esan nahi du (Satra edo Sitre bezala idatzia ikus daiteke). *Erregearen alaba* tituluaren faltak errege familiakoa ez zela adierazten dute.

Dirudienez, Sitra Behe Egiptoko militarren familia batekoa zen, eta Egiptoko XVIII. dinastiako azken faraoia izan zen Horemheben erregealdian, erresumako bigarren gizonik boteretsuena zen Paramesu chaty eta militarraren emaztea zen, oso edadetua egon arren tronura lotua izan zena. Suposatzekoa da, beraz, Sitra garai hartan emakume oso heldu bat izatea, jakina baita garai hartan bere seme Setik hogeitamar urte inguru zituela.

Horemheb hil ondoren, Paramesu bihurtu zen errege Ramses I.a izenarekin, Egiptoko Inperio Berriaren azken dizdira garaia eta krisiaren hasiera izango zen dinastia berri bat sortuz. Sitra, orduan, Errege Emazte Handi bezala koroatua izan zen, eta beti bere senarrarekin egon zen honen bi urteko erregealdi laburrean. Ramses I.a hil ondoren, Sitraren seme Seti bihurtu zen errege Seti I.a izenarekin, bere aurrekoen ekarpenei esker Egiptori aurreko dizdira itzuliz, Akenatonen erregealdi zail eta gatazkatsuaren ondoren. Sitraren pausoak orduan galtzen dira, bere adina zela eta, bere semearen erregealdian hil izana oso litekeena delarik. Ziurra da, edozein kasutan, bere semea baino beranduago ez zela hil, ez baitzuen erregeordetzarik bete bere biloba Ramses II.aren erregealdian bere semearen heriotza goiztiarraren ondoren.

Sitra gaur egun Erreginen Harana bezala ezagutzen den nekropoliaren sortzailetzat hartzen da, Errege Emazte Handiak eta XIX. eta XX. dinastietako faraoien seme printze batzuk lurperatuak izan ziren tokia.
Ameriketako Estatu Batuetako Hezkuntza Saila

**Ameriketako Estatu Batuetako Hezkuntza Saila** herrialdeko hezkuntzaz eta honi loturiko gaiez arduratzen den ministerioa da. AEBetako sailik txikiena da 5.000 langilerekin. Hezkuntza Sailaren akronimo ofiziala **ED** da eta ez *DOE* (Energia Sailarena baita).

Egungo Hezkuntza Idazkaria Miguel Cardona da.

## Kanpo estekak 
* Hezkuntza Sailaren webgune ofiziala
Ameriketako Estatu Batuetako Energia Saila

**Ameriketako Estatu Batuetako Energia Saila** herrialdeko politika energetikoaz eta segurtasun nuklearretaz arduratzen den ministerioa da. Egungo Energia Idazkaria Jennifer Granholm da.

## Antolaketa 
* Energia Idazkaritza
** Energia Idazkariordetza
*** Inteligentzia eta Inteligentziaren Aurkako Bulegoa
*** Energiaren Informazio Administrazioa
*** Energiaren Auratze Batzorde Federala
** Ingurumenerako Energia Azpi-idazkaritza
** Segurtasun Nuklearrerako Energia Azpi-idazkaritza
*** Segurtasun Nuklearreko Administrazio Nazionala
** Zientziarako Energia Azpi-idazkaritza
*** Zientzia Bulegoa thumb|231px|Sailaren egoitza
** Energia Administrazioa
** Laborategi Nazionalen Sistema (Energiaren ikerketa)

## Kanpo estekak 
* Energia Sailaren webgune ofiziala
Alea iacta est

***Alea iacta est*** latinezko esaera da eta euskaraz hitzez hitz «dadoa botata dago» esan nahi du. Hala ere, «zoria jadanik jokatua dago» esamoldeaz ere itzultzen da. Patua edo gertatu beharreko zeozer aldagaitza edo atzeraezina denean erabili ohi da, sarritan arrisku edo erronka bat.

## Historia 
Suetoniok esaera hau Julio Zesarri egozten dio, Zesarrek Italiaren eta Galia Zisalpinoaren arteko muga zen Rubikon ibaia zeharkatzeko unean aipatu omen zuen (Senatuak Zesarri probintzia hori izendatu baitzion). Zeharkatze horrekin, Zesar Senatuaren aginteari aurre egin eta Ponpeio eta Optimates zirelakoen aurkako guda luzeari hasiera eman zion. Bertsio batzuen arabera, Zesarrek agintezko *jaci* aditza erabili zuen, *«jacta est»* («Bota ezazue dadoa!» edo «Joka ezazue zoriaǃ») aditz pasiboaren ordez. *Rubikon igaro* esamoldea ere erabiltzen da, arrisku handiko erabaki bat irmoki hartzen denean.

Bestalde, Plutarkoren arabera, Menandro komediografoaren bertso baten zeharkako-aipamena eginez, baliteke esaldia grekeraz esan izatea (ἁνερρίφθω κύβος). Dirudienez, egile hori Zesarren bi gogokoenetako bat zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
700 Auravictrix

**700 Auravictrix** asteroide gerrikoan aurkitutako 700. asteroidearen izena da. 1910eko ekainak 5ean aurkitu zuen Joseph Helffrich astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1910 KE** zen.

## Kanpo estekak