open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
José Antonio Garmendia Artola

**José Antonio Garmendia Artola**, "*Tupa*" ezizenez ezaguna (Abaltzisketa, Gipuzkoa, 1951ko irailaren 10a), ETA erakundeko kide izandako aktibista antifrankista da.

## Biografia 
1973an klandestinitatera igaro zen. 1974ko abuztuan, Donostian, Poliziarekin izandako tiroketa batean murgildu zen José María Arruabarrena Esnaola "*Tanque*" kidearekin batera. Tiroketan, Garmendiak tiro bat jaso zuen buruan. Operatu ondoren bizirik mantentzea lortu zuen, baina ezintasun handiarekin geratu zen.

Egoera hartan, epaile militar batek paper bat sinarazi zion, non Gregorio Posadas Zurrón Azpeitiko Guardia Zibilaren Informazio Zerbitzuko buruaren heriotzaren egilea zela onartzen zuen.

### Heriotza zigorra eta espetxealdia 
1975eko abuztuaren 28an, heriotza zigorrera kondenatu zuten Burgosko kuartel batean egindako gerra-kontseilu batean, Ángel Otaegi kidearekin batera. Bere osasun egoera larria zela eta, heriotza zigorra komutatu zioten. Otaegi, ordea, 1975eko irailaren 27an exekutatu zuten, frankismoko azken exekuzioetan.

### Exilioa eta askatasuna 
1977ko ekainaren hasieran, Espainiako hauteskunde orokorrak baino egun batzuk lehenago, Adolfo Suárezen gobernuak Garmendia espetzetik ateratzeko agindua eman zuen Xabier Izko de la Iglesiarekin batera. Biak hegazkin militar batean Oslora (Norvegia) eraman zituzten, han Iñaki Sarasketa zain zutela.

## Erreferentziak 
**Losdelasierra.info**.

**El País** (1977ko ekainaren 7a). "Izko y Garmendia, extrañados a Noruega".
Koldo Urkitza

Koldo Urkitza (Ondarroa) ETAko Euskadi Ta Askatasuna(Euskadi Ta Askatasuna) militante bat izan zen. 1969ko martxoaren 11n atxilotu zuten Eibar-en, Frankismoaren garaian. Hiru egun pasatu zituen bertako polizia-etxean, eta gero Donostiara eraman zuten, eta hamabi egun pasatu zituen han. Denbora horretan torturak jasa zituela adierazi zuen.

1969ko uztailaren 29an epaitu zuten epaitegi militar batean. 32 urteko kartzela zigorra eskatu zuen fiskalak, eta 21 urtekoa ezarri zioten. Epaiketan, Koldo Urkitzak uko egin zion bere burua defendatzeari, prozesua "legezkotasun faltako" epaiketa gisa salatuz. 

Era berean, bere jarduera politikoa aldarriaktu zuen, eta bere burua erakunde iraultzaile bateko kide gisa aurkeztu zuen, sozialismoaren eta Euskal Herriaren askapen nazioanalaren aldeko borrokan. 

## Erreferentziak 
https://www.euskariana.euskadi.eus/euskadibib/eu/media/group/1007483.do?embed=true
José María Arruabarrena

**José María Arruabarrena Esnaola**, "*Tanque*" ezizenez ezaguna, ETA erakundeko kidea izan zen. 1974ko Rolando kafetegiko atentatuaren prestaketan paper garrantzitsua izan zuela uste da.

## Biografia eta jarduera armatua 
1974ko abuztuan, Arruabarrena Poliziarekin izandako tiroketa batean murgildu zen Donostian, José Antonio Garmendia "*Tupa*" kidearekin batera. Tiroketa horretan Arruabarrena larriki zaurituta geratu zen.

### Rolando kafetegiko atentatua (1974) 
1974ko irailaren 13an, Madrilgo Correo kaleko Rolando kafetegian bonba indartsu batek eztanda egin zuen, 13 hildako eta 70 zauritu baino gehiago utziz. Hau izan zen ETAren historiako lehen atentatu masibo eta bereizigabea.

Arruabarrenaren inplikazioa Poliziak bere agendan aurkitutako ohar baten bidez lotu zen: "**Rolando 2:15 – 2:45**". Ohar horrek kafetegian jende gehien biltzen zen ordu-tarteari egiten zion erreferentzia, atentatua une horretan egiteko asmoarekin. Erakundeak 2018ra arte ez zuen bere gain hartu sarraski honen ardura, hasiera batean ultraeskuinari eta frankismoari egotzi baitzion errua.

## Oroimena 
2024an, atentatuaren 50. urteurrenean, Terrorismoaren Biktimen Oroimenezko Zentroak eta UNEDek erakusketa bat antolatu zuten: "*ROLANDO 2:15 – 2:45. 50 años de la primera masacre de ETA*". Erakusketa honek atentatuaren hitzak eta biktimen istorioak jasotzen ditu, Arruabarrenaren agendan aurkitutako oharra izenburutzat hartuta.

Gainera, gertaera hauek argitzeko asmoz, "*Dinamita, tuercas y mentiras. El atentado de la cafetería Rolando*" (Tecnos, 2024) liburua argitaratu da.

## Erreferentziak 
**Centro Memorial de las Víctimas del Terrorismo / UNED** (2024). "ROLANDO 2:15 – 2:45. 50 años de la primera masacre de ETA".

**Editorial Tecnos** (2024). *Dinamita, tuercas y mentiras. El atentado de la cafetería Rolando*.

**La Vanguardia Española** (1975). "Enfrentamiento con la E.T.A. en Guernica".
Hell-Volhard-Zelinski-ren halogenazio

**Hell-Volhard-Zelinskiren halogenazio** esaten zaio ordezkapen-erreakzio berezi bati zeinetan azido karboxiliko baten α-karbonoari lotutako hidrogeno-atomoak halogeno-atomoz ordezkatzen diren. Erreakzioari Carl Magnus von Hell eta Jacob Volhard kimikari alemaniarrek eta Nikolai Zelinski kimikari errusiarrak eman diote izena.

Erreakzioaren adibide bat hau izan daiteke:

HVZReaction

Prozesua lau urratsetan pasatzen da.  Lehenean, PBr3-k karboxilo taldearen hidroxiloa (OH) bromuro batekin ordezkarazten du, eta ondorioz azido karboxilikoaren bromuroa sortzen da.

{\displaystyle PBr_{3}\ +3\ R-CH_{2}-COOH\ \to \,3\ R-CH_{2}-CO-Br\ +\ H_{3}PO_{3}}

Ondoren, azilo-haluroa enol bihur daiteke tautomerizazioz,

: R-CH2-CO-Br  R-CH =CH(OH)Br

Enolak azkar erreakzionatzen du Br2-rekin, bigarren aldiz halogenatzen da alfa posizioan.

R-CH =CH(OH)Br + Br2 -> R-CHBr-COBr + HBr

Azkenik, ur-disoluzio neutroan edo apur bat azidoan, α-bromo azil bromuroaren hidrolisia berez gertatzen da, eta azido α-bromokarboxilikoa sortuz produktu gisa ordezkapen nukleozale bati jarraituta.

 R-CHBr-COBr + H2O ->  R-CHBr-COOH +HBr 

## Erreferentziak
Migel Arruza Egia

**Migel Arruza Egia**, Arrugain ezizenez ere ezaguna, Bilbon jaio zen 1890eko martxoaren 3an eta Iruñean hil zen 1966ko urriaren 19an. Bizkaiko Aldundian euskarazko itzultzaile izan zen, eta Bizkaiko eta Gipuzkoako administrazioetan euskarazko testugintza bultzatu zen garaian pertsona esanguratsua izan zen. Euskeraz idazten hasi zenean 21 urte zituen, gaztetatik aritu zen aldizkari eta egunkari askotan idazten, hala nola, Aberri, Eguna, Egan... Eta hainbat olerki utzi zituen argitaratu gabe. Horrez gain, euskaraz irakasten ere jardun zuen Bilbon eta zenbait liburu asmatu zituen gure hizkuntzaren irakaspena zabaldu eta errazteko.  Gerra ostean ere euskararen aldeko lanetan jarraitu zuen, eta beste egile batzuekin batera *lan egin zuen Euskaraz nola ikasi bezalako lanak atera* zituen.

= Lanak =
1. Metodo Masse-Dixon (Bilbo,1923). 160 orr.  

2. Metodo practico para aprender el vascuence (Bermeo 1925) 146 orr. Atzerri izkuntzetatik itzuli eta euskerari egokitua.  

3. Euskal-ikasbide erraza (Bilbo).  

4. Euskeraz ikasteko bide erraza (Bilbo 1934). Bigarren ikaraldia, Verdes-Atxirikanean, 107 orrialde. Hitzaurrea R.M. Azkuek egina, orrialde bat.  

5. "Etxe-kalte" (Bilbo 1934), Anton Truebaren "El Judas de Casa" ipuina, bizkaieraz ipinita, Verdes-Atxirikanean, 80 orrialde, Arsenio Beaskoetxearen edergarriak.

6. Jo (Bilbo 1966). Umeentzeko euskal irakurbidea, irudiz apaindua. Aita Lino eta Olabeaga anaia lagun batera egina.  

= Erreferentziak =
1.https://www.euskaltzaindia.eus/dok/euskera/50310.pdf

2.https://www.avd-zea.com/descargas/articulos/99.pdf

3.https://www.euskaltzaindia.eus/dok/euskera/50311.pdf

4.https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/arruza-eguia-miguel/ar-5537/
1990eko Kataluniako Volta

**1990eko Kataluniako Volta** Kataluniako Volta lasterketaren 70. edizioa izan zen. irailaren 7 eta irailaren 13 bitartean jokatu zuten. Barcelona eta Girona lotu zituen, guztira 1.059,5 km eginez zazpi etapatan. 

Garailea BH-Amaya Seguros taldeko Laudelino Cubino espainiarra izan zen, bigarren sailkatuari, Marino Lejarretari 4 segundu eskaseko aldea atera ziolarik.

Miguel Indurain, garaipena lortzeko faborito nagusietako bat zena, bigarren etapan erori zen, euriaren erruz, eta lepauztaia hautsi zuen.

## Ibilbidea 
## Azken sailkapenak 
### Sailkapen orokorra 
### Puntukako sailkapena 
### Mendiko sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Aldabalde Lertxundi

Iñaki Aldabalde Lertxundi (Donosti) gizarte eragilea eta gipuzkoar aitzindaria izan zen, Izan Fundazioaren https://www.izan.org/ sustatzaile eta sortzailea, Gipuzkoako Gizakia Helburu (Proyecto Hombre) droga-tratamendu metodoaren gidatzailea.

1980ko hamarkadaren hasieran, heroinak eragindako gizarte-larrialdiaren aurrean, Aldabaldek fundazioa sortu zuen errehabilitazio-eredu desberdin bat Donostiara ekartzeko. José María Setién gotzainarekin batera, "Progetto Uomo" metodoa aztertu zuen Italiako Elkartasun Zentroan.

Droga-tratamendu sistema hau Donostiara ekartzeaz arduratu zen 1985ean, irabazi-asmorik gabeko Izan Fundazioa eta Gizakia Helburu (Proiektu Gizona) proiektua sortuz. Iñaki fundazioa ireki eta urte batzuetara hil bazen ere, gaur egun  fundazioa 40 urte baino gehiagoko esperientzia du eta mendekotasun-tratamendu integrala eskaintzen du.

## Erreferentziak 
https://www.diariovasco.com/gipuzkoa/proyecto-hombre-gipuzkoa-alerta-auge-consumo-cannabis-droga-20250402130946-nt.html

https://www.gizakia.org/es

https://lasdrogas.info/noticias/pais-vasco-proyecto-hombre-terapias-para-una-nueva-vida/

https://www.diariovasco.com/20100117/al-dia-local/anos-contra-drogas-20100117.html?ref=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F
Eugenio del Rio

**Eugenio del Río** (Donostia, Guipuzkoa, 1943) euskal idazle eta politikoa da. Espainiar estatuaren ezker iraultzailearen zuzendari nagusienetako bat izan zen diktaduraren azken urteetan. Mugimendu komunista alderdiaren idazkari nagusia izan zen. 

## Bilakaera 
1965ko udazkenean gazte mugimenduetan hasi eta ETAn sartu zen, frankismoaren aurka egiteko. Baina berehala erakundea bereiztu zen borroka armatuaren bidetik. 1966ko V. Biltzarrean bera parte hartzen zuen sektorea konporatu zuten. Kanporaketa horretik, ETA berri sortu zuten, ETA Berrik ez zuen asko iraun izen horrekin. Berehala konturatu ziren "ETA" izenak konnotazio nazionalista handiegia zuela haien proiektu internazionalistarako. Horregatik, izena aldatu eta Komunistak deitzera pasatu ziren, eta handik gutxira sortu zen Euskadiko Mugimendu Komunista alderdia sortu zuten.

Hortik aurrera alderdiaren ideologo nagusiena bihurtu zen, 70eko eta 80ko hamarkadetan mugimendu sozial berriei ateak ireki zizkien lehenetarikoa izan zen; Feminismoa, Aniztasuna...

Gaur egun Del Riok pentsamendu heterodoxoaren defendatzailea da. Bere ustez, ezkerrak gizarte zibiletik eraiki behar du bere indarra, eta ez soilik botere instituzionaletik.

## Lanak 
Artikulu eta liburu ugari argitaratu ditu, batez ere ideien historian eta ezkerreko mugimenduen arazoetan oinarrituta. Hauek dira, besteak beste: https://es.wikipedia.org/wiki/Eugenio_del_Río

* *La clase obrera en Marx*, Madrid: Revolución, 1986.
* *La sombra de Marx. Estudio crítico sobre la fundación del marxismo (1877-1900)*, Madrid: Talasa, 1993.
* *La izquierda. Trayectoria en Europa occidental*, Madrid: Talasa, 1999.
* *Disentir, resistir. Entre dos épocas*, Madrid: Talasa, 2001.
* *Poder político y participación popular*, Madrid: Talasa, 2003.
* *Izquierda y sociedad*, Madrid: Talasa, 2004.
* *Izquierda e ideología*, Madrid: Talasa, 2005.
* *Crítica del colectivismo europeo antioccidental*, Madrid: Talasa, 2007.
* *Pensamiento crítico y conocimiento. Inconformismo social y conformismo intelectual*, Madrid: Talasa, 2009.
* *De la indignación de ayer a la de hoy (Transformaciones ideológicas en la izquierda alternativa en el último medio siglo en Europa occidental)*, Madrid: Talasa, 2012.
* *Liderazgos sociales*. Talasa. 2015.
* *Conversaciones con Eugenio del Río*, Entrevistas realizadas por Salvador López Arnal a propósito del libro *De la indignación de ayer a la de hoy*, Málaga: Ediciones del Genal, 2015.
* *Primeros pasos de Podemos. 2014-2015*, Donosti/San Sebastián: Gakoa, 2016.
* *Jóvenes antifranquistas (1965-1975), Madrid: La Catarata,2023.*

## Erreferentziak 
https://www.pensamientocritico.org/sallop0715.htm

https://es.wikipedia.org/wiki/Eugenio_del_Río

https://www.ucm.es/icaris/archivo-personal-de-eugenio-del-rio
Situ Gintung

**Situ Gintung** aintzira artifiziala zen, Cirendeu herritik gertu, Tangerang barrutian, Java uhartearen mendebaldean. 1933an kolono holandarrek artifizialki eraiki zuten lakua, arroz zelaiak ureztatzeko pentsatua, baina eremua urbanizatu ahala, etxeko kontsumorako bideratu zen bertako ura.

Lur zapalduarekin eta 16 metroko altuerarekin eraikia, bere eustorma kolapsatu egin zen 2009ko martxoaren 27an, eta uholde baten ondorioz, hasierako albisteen arabera, pertsona asko hil ziren eta dozenaka desagertu.

## Kolapsoa 
2009ko martxoaren 26an, urtegia kolapsatu zen eta sarraskia eragin zuen. Egun hartan egindako euri jasek ur-maila asko igo zuten; mantentze lan ezagatik, urtegiak ezin izan zion jarioari eutsi eta uholde erraldoia eragin zuen ibaian behera. Ia 100 hildako utzi eta 250 etxe suntsitu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izaskun Larreategui

Izaskun Larreategui Cuadra euskal ezker abertzaleko militante historikoa izan zen, ETAko (Euskadi Ta Askatasuna) kide eta KAS (Koordinadora Abertzale Sozialista) eta HASI (Herri Antolakuntza Sozialista Iraultzailea) erakundeetako parte hartzailea. Bere jarduera frankismo eta trantsizio garaian garatu zen, Euskal Herriko independentismoaren eta ezker abertzaleko mugimenduaren eraikuntzan inplikatua. Ez zen bakarrik borroka armatura mugatu, eta ekintza politikoetan eta sozialetan parte hartu zuen, herri eta nazio mailako ekimenetan. 

## Bizitza pertsonala eta heriotza 
Izaskun Larreategui Txomin Ziluagarekin izan zuen harreman pertsonal eta politikoa. Txomin ere ezker abertzaleko militante historiko ezaguna izanez.

Bere heriotza, 2016ko urtarrilean, gizarte abertzalean eta inguruko kolektiboetan errespetua jaso zuen. Ibarrangelun eta Laga hondartzan egin zitzaizkion omenaldi publikoak, bere konpromisoa eta ekarpenak goraipatuz. 

## Erreferentziak 
https://www.naiz.eus/es/esquelas/oroitzapena/izaskun-larreategi-adios-a-una-militante-abertzale-con-un-gran-coraje-y-conviccion?(https://www.naiz.eus/es/esquelas/oroitzapena/izaskun-larreategi-adios-a-una-militante-abertzale-con-un-gran-coraje-y-conviccion?)

https://www.berria.eus/euskal-herria/analisia-euskal-herria/frankismotik-ziklo-aldaketara_1004612_102.html?(https://www.berria.eus/euskal-herria/analisia-euskal-herria/frankismotik-ziklo-aldaketara_1004612_102.html?)

https://www.berria.eus/euskal-herria/izaskun-larreategi-hil-da-ezker-abertzaleko-militante-historikoa_118207_102.html?(https://www.berria.eus/euskal-herria/izaskun-larreategi-hil-da-ezker-abertzaleko-militante-historikoa_118207_102.html?)
Pantaleón León

Pantaleón León (Lanzaroteko Arrezifea, 1895eko otsailaren 4ean – Barranquilla, Kolonbia, 1964ko abenduak 1ean) sindikalista, irakasle eta funtzionario publikoa izan zen, Unión General de Trabajadores (UGT) eta PSOErekin lotua. Espainiako Bigarren Errepublikan eta Gerra Zibilean jardun zuen, eta ondoren erbestean jarraitu zuen bere jarduera politikoa.

UGTko Itsas Garraioaren Sindikatuko kidea izan zen, eta Portugaleteko Agrupación Socialistako afiliatua. 1932an PSOEren XIII. kongresuan ordezkari izan zen, eta bertan bederatzigarren saioaren idazkari jardun zuen. Lanbidez, udal epaile izan zen, eta 1927tik 1936ra bitartean Bilboko Itsasketa Eskola Ofizialean irakasle aritu zen.

Espainiako Gerra Zibilean, Eusko Jaurlaritzan Merkataritza Ontzidiaren eta Arrantzaren zuzendari nagusi izan zen. 1938an, estatuak konfiskatutako ontzien kudeaketaren ordezkari izendatu zuten Atlantikoko Frantziako portuetan, eta Bordelen (Gironda) ezarri zen lan hori egiteko.

Gerra amaitu ondoren, erbestean geratu zen Bordelen, eta han UGT eta PSOEren jardueretan parte hartu zuen. 1946an erbestean egindako PSOEren II. kongresuan ordezkari izan zen. Halaber, UGTko Itsas Garraioaren Idazkaritzako idazkari izan zen erbestean, eta Euskadiko Sozialisten Batzorde Zentraleko diruzaina.

Ondoren, Oranera (Aljeria) joan zen, eta han PSOEren zuzendaritza-batzordeko kide izan zen (1955–1958). 1955ean erbestean egindako PSOEren VI. kongresuan ere parte hartu zuen Orango atalaren ordezkari gisa.

1957 amaieran Kolonbiara joan zen, eta Barranquillan finkatu zen. Handik harremanetan jarraitu zuen erakunde sozialistekin, eta *El Socialista* aldizkarian kolaboratu zuen “Crónicas del Caribe” atalean, “Nemo” goitizenarekin (goitizena Eusebio Gorrochategik jarri zion). Azken urteetan ontzi bateko makina-buru gisa lan egin zuen.

1964ko abenduaren hasieran hil zen Barranquillan.

## Erreferentziak 
* Censo de Represaliados de la UGT. *Pantaleón León fitxa*.
La Fúmiga

**La Fúmiga**, Espainiako Valentzia Erkidegoko pop-rock musika talde bat da, 2012an Alacanteko probintziako Alzira udalerrian sortua.

## Diskografia 
* *Espremedors* (2019, Halley Records)
* *Pròxima parada* (EP, 2020, Halley Records)
* *Fotosíntesi* (2021, Halley Records)
* *Tot està per fer* (2024, Halley Records)

## Kanpo loturak 
* Webgunea
André Drille

**André Drille** (1929ko Irailaren 15a, Biarritz - 2022ko Abenduaren 15a) frantziar boxeolari profesionala izan zen, bereziki 1950eko hamarkadan nabarmendu zena Euskal Herrian. Pisu ertainen kategorian aritu zen, eta bere ibilbide laburrean, baina nabarmanean, Frantziako boxeoaren eszenan eragin handia izan zuen. Profesional bezala debutatu zuen 1952an eta guztira 77 borrokaldi jokatu zituen, 61 garaipen lortuz, horietatik 21 KO bidez.Txapelketa hartan, **Braccon** eta **Entringer** boxeolari nabarmenak garaitu zituen, eta finalean **Paco Paccagnellaren** aurka borrokatu zuen, borroka gogor eta odoltsu baten ondoren garaipena lortuz. Garaipen horrek Drille "Granvilleko heroitzat" eta Frantziako boxeoaren izar berritzat jarri zuen.

Txapelketa horren ondoren, Drillek beste hainbat boxeolari indartsuen aurka borrokatu zuen, hala nola Baby-Day estatubatuarra eta **Wentze**l alemaniarra. 1955eko abuztuan, Liverpoolen borrokatu zuen, eta han ere erakutsi zuen bere maila. Bere ibilbidean, **Tino Albanese** italo-tunisiarraren aurka lortutako garaipena nabarmentzen da, borroka zail eta espero gabea izan baitzen. 

## Erreferentziak
Araceli Larrea Andreu

Araceli Larrea Andreu (1972, Irun, Gipuzkoa) euskal irristalari eta entrenatzaile oiha da. 1999ko Txileko munduko txapelketan urrezko domina lortu zuen. Honekin batera, Europako 7 eta Espainiako dozenaka txapelketa irabazi zituen kirolari moduan. 

Araceli Larreak, Iruñeako Txantrea auzoan burutu zuen bere kirolari iblbidea. Anaiaren pausoak jarraituz, bost urterekin hasi zen patin gainean Txantreako irristaketa klubean. 

Bere lorpenen nagusiena, 1999an Txileko munduko txapelketan lortu zuen urrezko domina da, errelebo-modalitatean lortutakoa, hain zuzen ere. Horretaz gain, Europako 7 txapelketa eta Espainiako 40 txapelketa baino gehiago irabazi zituen kirolari moduan. 

2011an, irristaketaz beste era batera disfrutatzea erabaki zuen, eta patinak alde batera utzita, entrenatzaile eta arduratzaile lanetan hasi zen. 12 urtez egon zen Iruñeko San Juan Kirol Elkartean (ADSJ-DKE), hurrengo belaunaldiei bere esperientzia erakusten. Azkenik, 2023an irristaketa guztiz alde batera utzi zuen.

2021. urtean, Nafarroako gobernuak emanda, kirol merituaren zilarrezko domina jaso zuen, egindako ibilbide luze eta arrakastatsuagatik. 2024an, Espainiako Patinajeko Errege Federazioak (RFEP), urrezko intsigniarekin saritu zuen kirolean egindako ibilbideagatik eta  ekarpenagatik.
Édouard Depreux

**Édouard Gustave Hector Depreux** (Viesly, Frantzia, 1898ko urriaren 31 – Paris, Frantzia, 1981eko urriaren 16) abokatua, kazetaria, erresistentziako kidea eta politikaria izan zen. Frantziako sozialismoaren figura garrantzitsua izan zen, batez ere IV. Errepublikan, non ministro eta diputatu karguak bete zituen. 

Gaztetan, Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen, eta gas-eraso batean zauritua izan ondoren Croix de Guerre domina jaso zuen. Ondoren, filosofia, zuzenbidea eta humanitateak ikasi zituen, eta abokatu bihurtu zen. 20 urterekin SFIO (Section Française de l’Internationale Ouvrière) alderdi sozialistan sartu zen, Jean Jaurès eta Jean Longuet-en ideiek eraginda. 

1930eko hamarkadan, Sceaux herriko udaleko kide izan zen, eta gero Seine departamenduko kontseilari (1938–1941). Bigarren Mundu Gerran Frantziako Erresistentzian parte hartu zuen, eta SFIOren egitura klandestinoan jardun zuen, *Le Populaire* egunkari ilegalaren editore gisa. 

Frantziaren askapenaren ondoren, Sceaux-eko alkate izan zen (1944–1959), eta diputatu hautatu zuten 1946tik 1958ra. Garai horretan, Barne ministro izan zen (1946–1947) hainbat gobernutan, eta 1948an Hezkuntza ministro ere izan zen. Bere agintaldian, Aljeriari autonomia partziala ematen zion estatutu bat sustatu zuen. 

1950eko hamarkadan, gero eta kritikoagoa bihurtu zen kolonialismoarekiko eta Aljeriako gerraren aurka agertu zen. Horren ondorioz, 1958an SFIO utzi zuen eta Parti Socialiste Autonome (PSA) sortu zuen; geroago, 1960an, Parti Socialiste Unifié (PSU) alderdiaren sortzaileetako bat izan zen, eta haren idazkari nagusi jardun zuen 1960tik 1967ra. 

Bere ibilbidean zehar, hainbat lan idatzi zituen sozialismoari eta nazioarteko politikaren inguruan. Bere figura Frantziako ezkerreko mugimenduaren eta erresistentziaren historiaren barruan kokatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Max Picard

**Max Picard** (Schopfheim, Alemania, 1888ko ekainaren 5a - Sorengo, Suitza, 1965eko urriaren 3a) alemaniar-suitzar idazle eta filosofoa izan zen. XX. mendean pentsalari oso garrantzitsua izan zen eta sentsibilitate platoniko handiz idazten zuen. Bere lanetan gizarte modernoaren kritika egin zuen, isiltasuna eta giza balioak defendatuz.

## Biografia 
Suitzako mugan dagoen Schopfheim herrian jaio zen, familia judu batean. Medikuntza ikasi zuen eta 1911n titulua jaso zuen. Lehenik Heidelbergen eta ondoren Munichen egin zuen lan mediku gisa. Hala ere, garai hartako medikuntzaren norabide positibista eta darwinistekin ez zegoen ados; horregatik, 1915ean medikuntza utzi eta filosofiarantz jo zuen. 

1919an, Suitzara emigratu zuen eta Locarno eta Brissago herrietan bizi izan zen. 1930eko hamarkadaren amaieran, Gunter Böhmer artista alemaniarraren lagun egin zen. 1939an, Picard katolizismora bihurtu zen eta 1947an Gabriel Marcel filosofo frantsesa ezagutu zuen, bizitza osoan adiskide handiak izan ziren eta gutun asko idatzi zizkioten elkarri. 

## Ibilbide profesionala eta lanak 
Picardek arrakasta handia lortu zuen bere liburuekin, eta Emmanuel Levinas bezalako filosofoek haren lana goraipatu zuten. 1952an Johann-Peter-Hebel saria (Johann-Peter-Hebel-Preis) jaso zuen bere ibilbideagatik.
Hauek dira bere liburu hautatu batzuk:

* 1917 *Expressionistische Bauernmalerei* [Pintura folkloriko espresionista]. München: Delphin
* 1921 *Der letzte Mensch* [Azken gizona]. Leipzig: E. T. Tal & Co.
* 1930 *Das Menschengesicht* [Giza aurpegia]. München: Delphin (1931n ingelesez argitaratua)
* 1934 *Die flucht vor Gott* [Jainkoaren hegaldia]. Erlenbach: Rentsch (1952an ingelesez argitaratua)
* 1947 *Hitler* en uns selbst [Hitler Gure Baitetan]. Erlenbach: Rentsch (1947an ingelesez argitaratua)
* 1948 *Die Welt des Schweigens* [Isiltasunaren mundua]. Erlenbach-Zürich/Maiztegi: Rensch
* 1954 *Die Atomisierung der Modernen Künste* [Arte modernoen atomizazioa]. Hanburgo: Furche

## Erreferentziak
Ángel Mari Loperena Rota

Ángel Mari Loperena Rota (Garralda, Nafarroa, 1958-2022ko azaroaren 23a) Pirinioetako eta Nafarroako turismorako bultzatzaile eta funtsezko pieza izan zen. Eta dagoeneko desagertuta dagoen Pirinioetako Turismo Partzuergoan eta Bideak Turismo Jardueren Enpresen Nafarroako Elkartean hartu zuen presidente kargua. Gainera, Garraldako alkatea izan zen 8 urtez (1987-1995). 

Angel Marik aktiboki parte hartzen zuen Garraldaren bizitza politiko eta sozialean, eta oso maitatua eta ezaguna zen arlo horretan. Garraldan alkate kargua hainbat alditan bete eta Udaleko zinegotzia izateaz gain, Orreaga Abesbatzako kide ere bazen, baita Irati-Orreaga Turismo Elkarteko bazkide eta Bidausi Mankomunitateko lehendakaria ere. 

Hori gutxi balitz, bere familiaren etxebizitza, jatetxe-taberna bat zuena, Auñak landa hotelean eta ondoren departamentuetan bihurtu zuen.
Solatsu

**Solatsu** edo **San Agustingo teileria** Elorrion dagoen teila-fabrika eta baserri bat da. Teila-fabrika gutxienez XVII. mendean han zegoen, eta XX. mendera arte funtzionamenduan egon zen. Gaur egun teilaren inguruko interpretazio gune gisa funtzionatzen du. Baserria, era berean, landetxea da. 

## Historia 
Solatsu gutxienez XVII. mendean eraiki zen, San Agustin Etxebarria elizak enkargatu zuenean bertan teila-fabrika bat egitea, euren teilatua konpontzeko behar ziren teilak eduki nahi zituelako. Horrela, elizak sortutako teila-fabrika bat sortu zen, gauza ez-ohikoa zena, Euskal Herrian ezagutzen den kasu bakarra

1834an, Lehen Karlistaldiaren ondoren, Bizkaiko Foru Aldundiak baimena eman zuen *teileria bat, haren etxea eta jabetzak* besterentzeko. Desamortizazioaren ondorioz, jabetza elizari kendu zitzaion. 1878ko abenduan,  54 jabekide izatera igaro zen, zeinek udalari erosi baitzioten jabetza 5.400 errealen truke. Denborarekin eraikina galbidean jarri zen, eta 2000ko hamarkadaren hasieran teilatua erori zen. 2025ean eraberrituta ireki zen, interpretazio zentro gisa.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Solatsu_-_teilak_3.jpg|Labea, teilaz erdi betea.
Fitxategi:Solatsu_-_baserria.jpg|Solatsu baserria, gaur egun landetxea dena.
Fitxategi:Solatsu - teileria 5.jpg|Labeak eta alboko sarrera.
Fitxategi:Solatsu.jpg|Solatsu teila-fabrika eta eliza, atzealdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carles Belda

**Carles Belda i Valls** (Sabadell, Vallès Occidental, 1972ko uztailaren 16a) kataluniar akordeoi diatoniko jotzaile eta abeslari bat da. Hainbat taldetan jo du, La Xaranga Revoltosa, Blat Segat, Pomada (amb Helena Casas) eta Ensaladilla So Insistent, Mesclat, Fetus o El Belda eta el Conjunt Badabadoc.

Euskalduna da, Zugarramurdiko ostatuan euskara ikasten hasi zen

## Diskografia 
### Amb Pomada 
* 1998: *Folklore* (kaseta)
* 2000: *el disc 1 de pomada*
* 2001: *el disquet de pomada*
* 2004: *CD 2.POM* (internet bidez jaitsigarria)
### Mesclat 
* 2002: *Mesclat*
* 2004: *Manilla*
* 2007: *Cròniques colonials*
### Ensaladilla So Insistent 
* 2005: *Ximbomba Vallesana* Fona 2005eko bilduma
* 2007: *N.Y.Acres* Fona 2007ko bilduma
### Amb Sanjosex 
* 2016: *Càntut*

### Belda eta Badabadoc 
* 2009: *Per jamaicanes!*
* 2012: *Som així*

### Bakarka 
* 2006: *Carles Belda*
* 2008: *Ball al diatònic 2*
* 2014: Disc sense nom, autoeditatua
* 2015: *24 rumbes per diatònic*
* 2018: *Groc*
* 2018: *Manxa enrere*
* 2022: *Ciclisme Aborigen*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Tournier

**André Tournier** (Uztaritze, Lapurdi, 1905 – 1983) euskal idazlea, kazetaria eta Erromatar Eliza Katolikoko apaiza izan zen. Ipar Euskal Herriko euskal kulturaren zutabeetako bat izan zen XX. mendearen erdialdean, eta bere lana funtsezkoa izan zen muga politikoen gainetik euskaltzaleen arteko batasuna mantentzeko.  

Euskarazko hainbat argitalpenetan kolaboratzaile izan zen, besteak beste ***Herria*** eta ***Gure Herria*** aldizkarietan; halaber, Baionako Zientzia, Letra eta Arteen Elkartearen buletinean eta ***Agriculture et Progrés*** egunkarian ere idatzi zuen. Euskaltzaindiako kide korrespondentea izan zen, eta Baionako Euskal Museoko Onomastika batzordeko kidea ere bai. Bere idazlanetan euskara garbi eta ulerterraz baten alde egiten zuen, herritarrengandik gertu egongo zen literatura bultzatuz. 

Bere ekarpen akademiko nagusia Piarres Lafitterekin batera osatutako '*"*Lexique français-basque* " (1954)** gramatika-liburua izan zen. Lan honen bidez, euskara ikasteko metodo argi eta eraginkorra eskaini zien euskaltzaleei, baita Hego Euskal Herrian ere. Horrez gain, 1958an **"*La pelote basque"''''' lana argitaratu zuen.

= Erreferentziak =
1.https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/fr/tournier-charles-gabriel/ar-135729/

2.https://www.euskaltzaindia.eus/en/284-organigrama/euskaltzain-urgazleak/t/6529-tournier-andre
Atresplayer

**Atresplayer** eskatu ahalako bideo-*streaming* zerbitzua da, Atresmediak sortuta. Bertan taldeko telebista-kanalak edo Flooxer, Kidz, Novelas Nova eta Vix markak ikus daitezke; telesailak, programak, albistegiak, telenobelak, kirolak, haurrentzako telesailak eta taldeko kanalak zuzenean ikus daitezke.

Bestalde, plataformak ordainpeko edukiak banatzeko zerbitzu bat du, Atresplayer Premium izenekoa. Honek 4Kn bistaratzeko aukera ematen du, Dolby Atmos·Vision soinua, eduki esklusiboen deskarga (Novelas Nova izan ezik) eta harpidedunentzako iragarkirik gabe. Bere katalogoan *Family Guy* edo *American Dad!* bezalako atzerriko telesailak ere baditu. Plataformak 670.000 harpidedun eta bost milioi erabiltzaile bakar zituen 2024aren amaieran.

Atresmediako kanalek eskaintzen dituzten eduki osoak ikusteko, plataforman erregistratu behar da, eta hilabete igarotzen bada, Atresplayer Premium eskuratu beharko da. Gainera, 2023ko uztailaz geroztik, Atresmediaren eta Amazonen arteko akordio baten ondoren, Atresplayer eta Atresplayer Premium katalogoetara jo daiteke Prime Videoren bidez, hileroko harpidetza-eredu baten bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Borja Crespo Villegas

**Borja Crespo Villegas** (Bilbo, 1971) zinema zuzendari, ekoizle, idazle, ilustratzaile eta komikigile espainiarra da.Ikus-entzunezkoen arloan, bideoklipak, iragarkiak eta film laburrak zuzendu eta ekoitzi ditu, baita telebista eta antzerkirako proiektuetan parte hartu ere. Zinema, komikia eta kultura popularraren inguruko ekitaldietan aholkulari eta koordinatzaile lanak egin izan ditu.

Komikiaren arloan ere jardun du, hainbat lan argitaratuz. Irakasle gisa, zinema eta komikiari buruzko eskolak eman izan ditu unibertsitateetan eta kultura ekitaldietan. 2014an *Neuroworld* film luzea zuzendu eta ekoitzi zuen, M. A. Martínen lanetan oinarritua. Sayaka Producciones ekoiztetxeko kidea da. Kazetaritza arloan, *El Correo* egunkarian eta Grupo Vocentoko beste hedabide batzuetan kolaboratu izan du, baita *El Mundo* egunkarian eta hainbat aldizkaritan ere.
Jokin de Ganboa

**Jokin Ganboa Mendiguren** (Bilbo, 1921eko urtarrilaren 15a - 1982) ingeniari zibila izan zen, Argentinara emigratu zuena 1938an eta bertan burutu zituen bere ikasketak. Horretaz gain, Euskal diasporako hainbat erakundetan jardun zuen: Laurak Bat elkarteko kidea izan zen, baita Euzko Alderdi Jeltzalekoa ere. Acción Vasca elkarteko bazkide eta dantzaria izan zen, eta erakunde horretako idazkari aritu zen 1948 eta 1949 artean. Laurak Bat elkarteko lehendakariordea izan zen 1965etik 1967ra. Halaber, Federación de Entidades Vascas de Argentina (FEVA) erakundeko lehendakaria izan zen 1967-1969 eta 1979-1981 aldietan.
Francisco de Arregi

**Francisco de Arregui Fernández** (Bilbo, 1890eko urriaren 23 - Temperley (Argentina), 1968eko ekainaren 16a) Bilboko Juventud Vasca erakundean diruzaina izan zen. Halaber, “Solidaridad de Empleados Vascos” erakundearen sortzaileetako bat eta zuzendaritzako kidea izan zen, baita Euskal Gazterien Federazioko lehendakaria ere. *Aberri* astekariaren administratzailea izan zen, eta *Bizkaitarra* aldizkarian kolaboratzaile aritu zen; gainera, *Euzkadi* egunkariaren administrazio kontseiluko kidea izan zen.

Euzko Alderdi Jeltzalea-ko Euzkadi Buru Batzar-eko kidea izan zen, eta Bizkaiako ordezkaria Bergarako Batzarrean. Abandoko udal batzarreko ahalduna izan zen Bizkaiko eskualdeko batzarrera eta Tolosan eta Gasteizen egindako batzar nazionaletara. 1936an Gorteetarako diputatu izateko hautagaia izan zen, eta Euzkadiko Gobernua-ko Segurtasun zuzendari nagusi ere izan zen.

Argentinara erbesteratua, han Acción Vasca-ko lehendakaria izan zen (1945-1947), eta Buenos Airesko Laurak Bat-eko lehendakaria (1955-1957).
Miguel Cabanellas

**Miguel Cabanellas Ferrer** (Cartagena, 1872ko urtarrilaren 1a – Málaga, 1938ko maiatzaren 14a) Espainiako Armadako jenerala izan zen, eta 1936ean Espainian egon zen estatu-kolpearen buruzagietako bat, Espainiako Gerra Zibila eragin zuena. Bando Nazionalaren alde borrokatu zuen.
Seymour Freidin

**Seymour Freidin** (New York City, 1917 – Charlottesville, Virginia, 1991) estatubatuar kazetari eta idazlea izan zen, batez ere Bigarren Mundu Gerrako eta Gerra Hotzeko nazioarteko kazetaritzan egindako lanagatik ezaguna. Ikasketak Columbia University-n eta University of Vienna-n egin zituen. 

Bere ibilbide profesionalaren zati handi bat New York Herald Tribune egunkarian egin zuen. Bigarren Mundu Gerran Europako gerra-kazetari bezala egon zen, eta 1945ean Berlinera iritsi zen lehen estatubatuar kazetarietako bat izan zen. Gerra osteko Europa Ekialdeko egoerari buruzko erreportajeak egin zituen, bereziki Sobietar Batasunaren eraginpeko herrialdeetan.

## Kanpo estekak
Philip Murray

**Philip Murray** (Blantyre, Eskozia, 1886ko maiatzaren 25a – San Francisco, Kalifornia, 1952ko azaroaren 9a) sindikalista eta AEBetan industria-sindikalismoaren garapenean funtsezko figura izan zen. *United Mine Workers of America-ren presidenteordea* (1920–1942), *Congress of Industrial Organizations* (CIO)-ren presidentea (1940–1952) eta *United Steelworkers of America*-ren lehen presidentea (1942–1952) izan zen. Bere lanean zehar, enplegu, soldata eta pentsio buruzko baldintzak hobetzeko politikak sustatu zituen.
Fructuoso Perez Arrospide

**Fructuoso Pérez de Arrospide** (Bilbo, 1915eko urtarrilaren 21a – *ibidem*, 2015eko abenduaren 31) euskal nazionalista eta funtzionarioa izan zen. Gaztetan mendigoizale izan zen, eta Espainiako Gerra Zibilan parte hartu zuen, Otxandiano batailoian, Elgetako guduan zauritua izan zelarik.

Bigarren Errepublika garaian epaitegiko idazkari plaza lortu zuen, eta Jesús María Leizaolak Eusko Jaurlaritzako Justizia Sailean lan egitera deitu zuen. Gerraren amaieran Argentinara erbesteratu zen; han Euzko Alderdi Jeltzaleako kidea izan zen, Buenos Airesko batzoki bateko lehendakaria, eta Laurak Bateko ohorezko kidea. Ondoren Bilbora itzuli zen, eta bertan bizi izan zen hil arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Deuna

**Iñaki Deuna (San Inazio)** 1946. urtean *Argia* aldizkariak (Caracasen argitaratua) plazaratutako testu erlijioso eta kultural bat da, Ignazio Loiolakoa santua (euskaraz Iñaki Deuna) ardatz duena. Testuak haren irudia eta euskal gizartean izan duen eragina aztertzen ditu, bereziki euskal diasporaren ikuspegitik.

**Testuingurua**

Artikulua Bigarren Mundu Gerraren ondorengo garaian argitaratu zen, Ameriketako euskal komunitatearen baitan. Garai hartan, euskal nortasuna eta kultura mantentzeko ahaleginek garrantzi berezia zuten, eta pertsonaia historiko eta erlijiosoek —hala nola Iñaki Deunak— erreferentzia sinboliko sendoak eskaintzen zituzten.

**Edukia**

* **Euskal tradizioan duen lekua**: Iñaki Deuna Bizkai eta Gipuzkoako zaindari gisa aurkezten da, eta haren eguna jai handiz ospatzen zela azaltzen da.
* **Euskal nortasunaren inguruko eztabaida**: Testuak aipatzen du batzuek zalantzan jarri izan dutela haren euskaltasuna, bere ibilbide historikoagatik; hala ere, egilearen arabera, bere izaera eta ekintzak kontuan hartuta, euskal     nortasun sendoa erakusten du.
* **Jesusen Lagundiaren sorrera**: Iñaki Deunak sortutako erlijio-ordena (Jesusen Lagundia) berrikuntza garrantzitsutzat aurkezten da, bere egitura     eta jarduera eredugarriengatik.
* **Hezkuntza eta eragin kulturala**: Ordenak Europan (Frantzia, Portugal eta Espainia) sortutako ikastetxeak aipatzen dira, katolizismoaren eta     hezkuntzaren garapenean izan zuten eraginagatik.
* **Euskararen sustapena**: Testuak azpimarratzen du Jesusen Lagundiko hainbat kidek euskararen aldeko ekarpenak egin zituztela, nahiz eta     kopuruz espero baino handiagoak ez izan.

**Garrantzia**

* Euskal diasporan pertsonaia erlijiosoen inguruan eraikitako identitatearen adibide da.
* Iñaki Deunaren irudiaren bidez euskal nortasunaren eta erlijioaren arteko lotura azpimarratzen du.
* Euskarazko prentsaren lekukotasun gisa balio du, erbestean kultur transmisiorako tresna izan baitzen.

**Iturriak**

* *Argia* aldizkaria (Caracas, 1946), “Iñaki Deuna (San Inazio)” artikulua.
Aita Gazteiz

**Aita Gasteiz** euskal jakintsu eta pertsonaia ospetsua izan zen. Bere heriotzaren 400. urteurrena ospatu zen 1946an, eta euskal kulturaren eta pentsamenduaren historian "euskotar jakintsuaren" irudi bikañentzat hartua izan da.

**Biografia eta Oroimena**

Gutxi ezagutzen da bere bizitzako xehetasun zehatzei buruz dokumentu honen bidez, baina bere irudiak garrantzi handia izan zuen euskal diasporan. 1946ko abuztuan, Buenos Airesen (Argentina), **Ameriketako Eusko Ikaskuntza Bazkunak** jai eta ekitaldi handiak antolatu zituen bere heriotzaren lareun urteak betetzen zirela eta.

Ospakizun horietan, garaiko euskal intelektualek itzaldiak eman zituzten bere bizitza eta obra goraipatzeko, Aita Gasteiz euskal zientziaren eta jakintzaren ordezkari nagusitzat joaz.

**Garrantzia Euskal Kulturan**

Aita Gasteiz Euskal Herriko mugak gainditu eta mundu mailan bere jakintza zabaldu zuten "euskotar seme argien" multzoan kokatzen da. Bere irudia eredutzat hartu izan da ondorengo belaunaldientzat, eta maiz alderatu izan da euskal kulturako beste pentsalari handi batzuekin, hala nola Lizardirekin edo Aitzolekin.

Bere garaian, askotan "arrotzaren esku-makil" izan ziren beste euskal jakintsu batzuek ez bezala, Aita Gasteizen irudia euskal izatearen eta abertzaletasunaren oinarri intelektual gisa aldarrikatu zen erbestean.

**Urteurrena (1546-1946)**

1946ko omenaldiek balio izan zuten euskaldunen artean **"Anaitasuna"** eta batasuna sustatzeko. Argentinako eta Venezuelako euskal komunitateek bereziki bultzatu zuten bere izenaren zabalkundea, euskal ikastetxeen eta euskararen pizkundearen ikur gisa erabiliz.

**Iturria:** *Argia* aldizkaria (New York-Caracas), 1946ko dagonilla-irailla (1. urtea, 5. zenbakia).
Manuel de Eguilior y Llaguno

**Manuel de Eguilior y Llaguno** (Limpias, 1842ko apirilaren 3a – Madril, 1931ko martxoaren 31) abokatu eta politikari espainiarra izan zen. Ogasun ministro izan zen María Cristina de Habsburgo-Lorena-ren erregeordetzan, eta, Alfonso XIII-ren erregealdian, Instrukzio Publiko eta Arte Ederretako ministro zein Ogasun ministro ere izan zen. Biziarteko senataria izan zen.
Ruth Lyttle Satter

**Ruth Lyttle Satter** (New York, 1923ko martxoaren 8a - 1989ko abuztuaren 3a) estatubatuar botanikaria izan zen, hostoen erritmo zirkadianoetan egindako lanagatik ezaguna.

## Bizitza 
Lyttlek Matematika eta Fisikako gradu titulua lortu zuen Barnard College-n 1944an eta, graduatu ondoren, Bell Laborategietan eta Maxson Company-n lan egin zuen 1947ra arte, bere lau seme-alaben hazkuntzan zentratu zen arte. 
[thumb|*[Konstantinoplako akazia|Albizia julibrissin* landarearen hostoen mugimendu motorra, Satterren ikerketan erabilitako landare eredugarria.]]
1980an, Connecticuteko Unibertsitateko irakasle egoiliar bihurtu zen Satter. Han, Richard Crain lipidoen biokimikariarekin lan egin zuen, eta han aurkitu zuen fosfatidilinositol zikloa dela hosto-zelulen oinarrizko argi-transdukzio mekanismoa. Robert Satter Connecticuteko Auzitegi Nagusiko epailearekin ezkondu zen.

Urte berean, Ruth-i leuzemia linfatiko kronikoa diagnostikatu zioten, baina diagnostiko honek bere arreta zientifikoa areagotu baino ez zuen egin.

Satter gaixotasun gehienean aktibo egon bazen ere, bere osasuna okertzen hasi zen 1980ko hamarkadaren amaieran.
* 1990ean, *Ruth Lyttle Satter Matematika Saria* ere sortu zen haren oroimenez, bere ahizpa Joan S. Birmanek emandako funtsekin. Saria bi urtean behin ematen da eta Satterren ikerketarekiko konpromisoa omentzen du eta zientzian emakumeak sustatzen ditu matematika ikerketan ekarpen esanguratsua egin duen emakume bati 5.000 dolar emanez.
* Landareen Biologiako *Ruth Satter Katedra* ere bere memorian ezarri zen, arlo horretan urtero katedra bat bultzatzeko eta Massachusettseko Unibertsitatearen eta Connecticuteko Unibertsitatearen arteko harremana sustatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karbono-altzairu

**Karbono-altzairua**, **eraikuntza-altzairua** ere esaten zaiona, siderurgia-instalazioetan ekoitzitako altzairuen proportzio garrantzitsua da. Horrela, altzairu herdoilgaitzetatik, erremintetarako altzairuetatik, altzairu elektrikoetatik, etxetresna elektrikoetarako altzairuetatik edo garraiorako ibilgailuen egiturazkoak ez diren zatietatik bereizten dira. Karbono-altzairuaren kontzeptu horretan eraikuntza zibilerako zein eraikuntza mekanikorako altzairuak sar daitezke. Historikoki, munduko ekoizpenaren % 90 karbono-altzairuei dagokie, eta gainerako % 10 aleazio-altzairuei. Hala ere, karbono-altzairuak hondatzen dituzten aleazio-altzairuen proportzioa handitzeko joera dago. Joera horretan, garrantzitsua da pisuak arintzea, bai egiturei dagokienez (horrek zimenduak aurreztea dakar), bai ibilgailuetan pisuagatik gutxiago kontsumitzeko eskakizunei dagokienez. Kasu honetan, gainera, beharrezkoa da talken aurrean segurtasuna indartzea, ibilgailuen pisua handitu gabe.

## Konposizio kimikoa 
Karbono-altzairuen konposizio kimikoa konplexua da. Burdinaz eta karbonoaz gain (normalean ez du % 1 gainditzen), aleazioan badira horiek ekoizteko beharrezkoak diren beste elementu batzuk, hala nola silizioa eta manganesoa, eta beste batzuk ezpurutasuntzat jotzen dira erabat baztertzeko zailtasunagatik – sufrea, fosforoa, oxigenoa, hidrogenoa. Altzairuaren karbono-edukia handitzeak areagotu egiten du trakzioarekiko erresistentzia, hotzeko hauskortasun-indizea handitzen du eta zailtasuna eta harikortasuna murrizten ditu.

* Altzairu gozoa: karbonoaren ehunekoa % 0,267koa da, 48-55 kg/mm2-ko erresistentzia mekanikoa du eta 135-160 HBko gogortasuna. Teknika egokiarekin soldatu daiteke aplikazioetan: zailtasun oneko erresistentzia ertaineko piezak, hotzeko deformazioa, enbutizioa, tolestea, burdineria, etab.

* Altzairu erdigozoa: karbonoaren ehunekoa % 0,35ekoa da. 55-62 kg/mm2-ko erresistentzia mekanikoa du, eta 150-170 HBko gogortasuna. Ondo tenkatzen da, 80 kg/mm2-ko erresistentzia eta 215-245 HB-ko gogortasuna lortzen ditu. Aplikazioak: ardatzak, makineriaren elementuak, pieza erresistenteak eta tematiak, buloiak, torlojuak, burdineria.

* Altzairu erdigogorra: karbonoaren ehunekoa % 0,45ekoa da. 62-70 kg/mm2-ko erresistentzia mekanikoa du, eta 180 HB-ko gogortasuna. Ondo tenpatzen da, 90 kg/mm2-ko erresistentziara iritsiz, nahiz eta deformazioak kontuan hartu behar diren. Aplikazioak: Makinen ardatzak eta elementuak, pieza nahiko erresistenteak, eztanda-motorren zilindroak, transmisioak, etab.

* Altzairu gogorra: karbonoaren ehunekoa % 0,55 da. 70-75 kg/mm2-ko erresistentzia mekanikoa du, eta 200-220 HBko gogortasuna. Ondo tenkatzen du uretan eta oliotan, eta 100 kg/mm2-ko erresistentzia eta 275-300 HB-ko gogortasuna lortzen ditu. Aplikazioak: Ardatzak, transmisioak, tenkagailuak eta piezak erregularki kargatuak eta lodiera ez oso handikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Basurko Ansola

**Joan Basurko Ansola** Hondarribian jaio zen 1890eko maiatzaren 29an eta Irunen hil zen 1957ko abenduaren 25an. Euskal idazlea eta olerkaria izan zen. Autodidakta izan zen eta bere lanak euskaraz argitaratu zituen, batez ere erlijioari eta gizarte gai buruzko lotutako testuak. Basurko Ansola carpintero zen profesioz, baina bere ibilbidea literaturan eta euskarazko poesia idazten aritzean nabarmendu zen.  

Juan Basurko Ansola Hondarribian jaio zen, “Inpernu” izeneko baserrian, Guadalupeko gotorlekutik gertu. Haurren urteak igaro ondoren Irunera aldatu zen, eta bertan bizi izan zen Korrokoitz kalean haren heriotza arte. Bere jarduera literarioan kristautasuna eta gizakiarenganako maitasuna nabarmen ageri dira, eta horrek bere obretan maiz islatzen da. 

Bere lehen lan argitaratua ***Oroitza*** izan zen, 1914an euskaraz plazaratua. 1949an Biarritzeko Nazioarteko Poesia Lehiaketaren lehen saria irabazi zuen, eta geroago Frantziako *Herria* astekariak antolatutako lehiaketan ere parte hartu zuen. 1954an ***Jesus’en Bizitza*** argitaratu zuen, eta hurrengo urtean ***Iñazio Deuna***, San Ignacio de Loyolaren bizitza bertsoetan, Antonio Valverde “Ayalde” margolariaren ilustrazioekin. Gainera, *El Bidasoa* egunkarian kolaboratzaile ohiko izan zen. 

= Erreferentziak =
1.https://cofradia-anaka.com/Cofradia/Calles/Basurko/Alar.htm

2.https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/basurco-ansola-juan/ar-12038/

3.https://blogs.diariovasco.com/bai-horixe-bizargorri/2016/05/11/juan-basurkoren-lau-bertso/
Arragoa-altzairu

**Arragoa-altzairua** hainbat teknikaren bidez egindako altzairu mota da, arragoa batean burdina purua berotzeko eta hozteko prozesu motelean oinarritutakoa eta beti karbonoa duena, arragoan, ikatz mineralean edo egur ikatzean ikatz kantitate jakin bat gehituz, nahiz eta gaur egun karbono erantsia beste prozedura batzuen bidez lor daitekeen.

Arragoa-altzairua lehendabizikoz k.a I. milurtekoaren erdialdean garatu zuten hegoaldeko Indian eta Sri Lankan wootz altzairuaren sorrera-prozesuan.

## Deskribapen orokorra 
Edozein altzairu sortzeko gakoa burdin oxidoa burdina bihurtzea da. Burdina ezin da pururik aurkitu naturan, atmosferako oxigenoa dagoenean oxidatu egiten delako. Horregatik, burdina purua erauzteko metodoak burdina oxidoan oxigenoa kentzean oinarritzen dira. Hori egiteko modurik oinarrizkoena burdin oxidoa ikatza dagoenean berotzea da, eta oxigenoarekin konbinatzean karbono dioxidoa (CO2) ematen du, nolabaiteko purutasunarekin baina karbono kontzentrazio handiekin burdina emanez.

Karbono-iturri natural bat egur ikatza da, berez lortzen dena landare-elementu askoren errekuntza osatugabetik, hala nola zurarena. Burdin purua egur ikatzaren iturri baten aurrean berotuz gero, karbonoaren aleazioa % 4ra irits daiteke. Baldintza horietan, lortutako aleazioa nahiko hauskorra da, eta ezin da altzairutzat hartu, arrabiotzat () baizik. Altzairuak ia % 1eko karbono-kontzentrazioa du; horrela, prozesu bereizi bat egin behar da, altzairua hurbiltzea, karbono-kontzentrazioa murriztu ahal izateko. Egungo fabrikazio-prozesuen aurretik, altzairua alderantzizko prozesuaren bidez egiten zen, karbono-eduki txikiko karbono forjatua erantsiz burdina forjatuari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Fernández-Bolaños Mora

**Antonio Fernández-Bolaños Mora** (Santa Clara, Cuba, 1888ko otsailaren 23a – Casabermeja, Espaina, 1972ko uztailaren 25a) militar ingeniari eta politikari sozialista, Espainiako Langileen Alderdi Sozialista (PSOE)-ko kidea. Bigarren Errepublikako Malagako diputatu izan zen hiru legegintzaldietan, eta administrazioan zein armadan kargu garrantzitsuak bete zituen, besteak beste Bideetako zuzendari nagusi eta Defentsa ministrorde. Espainiako Gerra Zibilean Errepublikaren alde borrokatu ondoren, erbesteratu egin zen Mexiko-ra, non jarduera politikoetan jarraitu zuen PSOE eta UGT-en.
Stafford Cripps

**Stafford Cripps** (Filkins, Oxfordshire, 1889ko apirilak 24 - Zürich, Suitza, 1952ko apirilak 21) britainiar politikari, abokatu eta diplomatikoa izan zen, Labour Party alderdiko kide garrantzitsua. Bigarren Mundu Gerraren ondoren Erresuma Batuko politika ekonomikoaren berrantolaketan funtsezko rola izan zuen, eta bere pentsamendua justizia sozialean eta sozialismo kristauan oinarritu zen.

Winchester College-n eta University College London-en ikasi zuen, abokatu bezela aritu zen politikara sartu aurretik. 1930eko hamarkadan Alderdi Laboristako figura garrantzitsua bihurtu zen, eta Bigarren Mundu Gerran Winston Churchill-en gobernuan parte hartu zuen. 1942an Sobietar Batasunerako enbaxadore britainiar izendatu zuten.
Entre tierras

***Entre tierras*** Boomerang TVek sortutako melodrama da. Antena 3 eta Atresplayer kateerako sortua, *La sposa* italiar telesailean oinarrituta dago.

Atresplayerren 2023ko irailaren 10ean estrainatu zuten.

## Sinopsia 
1960ko Espainian girotuta, Almeríako probintziako Almadrava de Monteleva herriko María Rodríguezen gorabeherak ditu ardatz. María ez da Alemaniara emigratu zuen bere mutil-lagunaren itzuleraren zain egoten eta ahalordeen bitartez, Mantxako lurjabe nagusi Don Ramon Cervantesen iloba Manuel ezkondu du. Horrela, Maríaren ahizpa gazteenak, Luisak, etorkizun argiagoa izan dezake.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak