As Duas Marías/Bi Mariak

**Las Marías**, **As Duas Marías**, **Las Dos en Punto** edo **Cara de** **Palo** izeneko eskulturak, 1994tik Santiago de Compostelako (Galizia) Alameda parkean dagoenak, Maruxa Fandiño Ricartek (Santiago, 1898ko urtarrilaren 4a - *ibidem*, 1980ko maiatzaren 13a) eta Coralia Fandiño Ricartek (Santiago, 1914ko abuztuaren 24a - Coruña, 1983ko urtarrilaren 30a) ahizpek osatutako bikotea irudikatzen du.

Bi ahizpak hiriko pertsonaia ezagun bihurtu ziren, egunero Vella inguruan (Compostelako alde zaharrean) paseo bat egiten zutelako, 1950eko hamarkadatik 1970eko hamarkadaren amaierara arte, modu eszentrikoan jantzita eta makillatuta, eta gazte unibertsitarioekin ligatzen zuten. Ibilaldia, arratsaldeko ordu bietan puntu-puntuan egiten zutena (hortik beren ezizenetako bat), ikasle gehienak bazkaltzera joaten ziren ordua zen; beraz, Santiagoko erdiguneko kaleetan zehar aktibitate gehien zegoenean. Paseo haiek gertakari berezia ziren, Francoren diktaduran Espainian nagusi zen giroaren oso bestelakoa.

Coralia, gazteena, baina altuena, lotsatia zen, eta hitz gutxikoa; Maruxa, berriz, txikiagoa baina zaharragoa, bien ahotsa zen. 'Mariak' ezizena zuten, «eroak» eta «neskazaharrak» ere izendatu zituzten. Santiago de Compostelako hiriko ikono adierazgarrienetakotzat jotzen dena, Franco diktadorearen erregimenak babesturiko tratu txar sozial eta instituzionalen prozesu baten ondorioa da.

## Historia eta ezaugarriak 
Fandiño Ricart familia Consuelo Ricart jostunak eta Arturo Fandiño zapatariak osatzen zuten; hamahiru seme-alaba izan zituzten (horietatik hamaikak lehen haurtzaroa gainditu zuten). Maruxa (María Fandiño Ricart) laugarrena zen, eta Coralia (María Argentina Coralia Fandiño Ricart), hamabigarrena. Aitaren zapatagintzako lantegia Algalia de Arriba kaleko 32. zenbakian zegoen. Espiritu Santu kalean bizi eta lan egiten zuten, Santiago de Compostelan. Beste ahizpetako batek Sarita zuen izena, eta gazterik hil zen. Rosaura zen hamahiru ahizpetatik gazteena.

2014ko maiatzean, hilobien degradazioa zela eta, Santiagoko Ateneo elkarteak herri diru-bilketa egin zuen, eta funtsak bildu zituen hilobia birgaitzeko, beren gorpuzkiak elkarrekin jartzeko, haiek nahi zuten bezala, eta oroigarri plaka bat jartzeko.

## Aitortzak 
### Alamedako eskultura 
Urteen poderioz, Fandiño ahizpen historia ahanzturan erortzen joan zen, harik eta 1994an, César Lombera (Barakaldo, 1956) euskal eskultoreak, haien oroimenean eskultura bat jartzeko proposatu zuen Udalean. Ez zuen arrakastarik izan, harik eta, bederatzi urte igarota, Xerardo Estévez orduko alkatea konbentzitu zuen arte. Eskultura Lomberak berak egin zuen, eta bi emakumeen erreprodukzio errealista eta polikromatua izan zen, haien ibilaldi ezagunetan, Luis Carré Menéndezek *Viajar* aldizkarian argitaratutako argazki batean oinarritua, Santiago de Compostela hiriari buruzko erreportajearen ilustrazioetako bat bezala. Maruxa eskuinean, besoa luzatuta, eta Coralia aterki bati eusten. Obra Alamedan jarri zuten, eta gaur egun ere bertan dago.

Ordutik, eskultura hiriko ezagunenetakoa da, bai turisten artean pizten duen jakin-minagatik, bai Compostela hiriaren erdigunean topagune delako. Maiztasun finkoarekin, gizarte-adierazpenen abiapuntu gisa erabiltzen da.

### Dokumentala 
Bere oroimena gordetzeko asmoz, Henrique Rivadulla Corcon (1962) idazle eta gidoilariak *Coralia* *e Maruxa, as irmás Fandiño* (‘Coralia eta Maruja, Fandiño ahizpak’) dokumentala egin zuen, Farruco (Xosé Lois Bernal) umorista eta aktoreak kontatua, zeinean Compostelako bizilagunak agertzen baitira, baita Dioneira eta Perna Peredaren Historialaria eta Perren testigantzak ere. 2008ko apirilaren 11n inauguratu zuten.

Dokumentalaren egilearen iritzia da ahizpek, ziur aski haiek jakin gabe, funtsezko papera bete zutela errepresio garai hartan.

### Saiakerak 
Áurea Sánchezek *Las Marías de Santiago de Compostela. Representación de la identidad femenina en los medios de comunicación* liburu elektronikoa argitaratu zuen, 194 orrialdekoa. Saiakera hark Emakume, Feminista eta Genero Ikasketak espezialitateko ikerketa lan bat biltzen du, Áurea Sánchez kazetariak Castellóko Jaime I Unibertsitatean egin zuena, Berdintasuna eta Generoa Eremu Publiko eta Pribatuan masterraren parte gisa.

Haien heriotzen ondoren agertu ziren berriak aztertzean, «bazirudien ez zutela inolako meritu propiorik izan».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Burukadaren argia" 2025eko uztailaren 27ko Berria, Iñigo Aranbarri