Urushiol

**Urushiol**a Anacardiaceae familiako landareetan aurkitutako propietate alergenikoak dituzten konposatu organikoen nahasketa koipetsua da, batez ere *Toxicodendron* spp. (adibidez, haritz pozoitsua, txinako laka zuhaitza, huntza pozoitsua, sumaka pozoitsua) eta mango zuhaitzaren zatietan ere aurkitzen da.

Pertsona askorengan, urushiolek larruazaleko alergia-erupzioa eragiten du kontaktuan; urushiolak eragindako kontaktu-dermatitisa izenarekin ezagutzen da.

Urushiol izena laka zuhaitzaren japoniar hitzetik eratorria da, Toxicodendron vernicifluum (漆, urushi). Zuhaitzaren izerdian urushiolaren oxidazioak eta polimerizazioak hezetasuna izateak, laka gogorra eratzea ahalbidetzen du; hau Txinako, Koreako eta Japoniako laka tradizionalak ekoizteko erabiltzen da.

## Historia 
Urushiol duten lakak eta haiek larruazalean duten propietate narritagarriak milaka urte dira ezagutzen dituztela Asiako ekialdean.

Urushiolen pozoia duten huntzei buruz 1624. urtean idatzi zuen John Smithek, eta, hasieran, landarea Ivy ingelesarekin parekatu zuen. Hasieran, ez zuen pozoi gisa sailkatu, bere erupzioa azkar desagertu baitzen, eta Smithek hipotesia egin zuen landarearen erabileran sendagarriak aurki zitezkeela. Teoria hori egia zenetz jakiteko, XVIII. eta XIX. mendeetan esperimentu ugari egin ziren arlo horretan. Garai hartako sendabelarren kultura landareetan oinarritutako tratamenduak zirenez, sendagileak itxaropentsu zeuden kimiko horrek gorputzean sortzen zuen efektu indartsua nolabait eraginkorra izan zitekeela. André Ignace Joseph Dufresnoy izan zen produktu kimiko honetarako sendagai bat sortu zuen lehenetarikoa, 1780an barneko erabilerarako infusioa ekoizteko huntza-pozoia irakin zuenean. Horrek huntza-pozoiez egindako erauzkin destilatu egitera eraman zuen, eta azaleko arazoak eta paralisia pairatzen zuten askori, hura hartzeko agindu zien, eta tratamendu honek hainbat emaitza positibo eman zituela aldarrikatu zuen.

Urte askotan zehar, huntz-pozoiduna 'Rhus' generokoa zela uste izan zen; hala ere, 1900. hamarkadan, "Toxicodendron" genero egokiago batean birsailkatu zen, "zuhaitz pozoiduna" esan nahi duena. Landarearen narritadura eta erreakzio alergikoen kasu ugari dokumentatu ziren, eta sendagaien erabilerarako joera, azkar gutxitu zen. Sailkapen berri honen ondoren, zientzialariek genero horretako kideak hain kaltegarriak izan zitekeenaren zergatiaren inguruko ikerketak egiten hasi ziren; hasiera batean, horrelako erreakzioak sor ote zitzakeen landareetan zegoen olio lurrunkorraren teoria abiapuntutzat hartuta. Hori okerra zela frogatu zuen arren, Rikou Majima japoniarrak urushiol kimikoa narritagarria zela jakin ahal izan zuen. Gainera, substantzia "alkil-katekol" mota bat zela zehaztu zuen, eta bere egituraren ondorioz, larruazaletik barneratzeko gai zela, eta gainazaletan bizirik irauteko hilabetez edo urtez. Urushiolek estaldura distiratsu gogorrean polimerizatzeko duen gaitasunagatik, Asiako herrialde askotan lakaontzi tradizionalaren oinarri kimikoa da. Urushiola oxigenoarekin kontaktuan jarri ondoren, zenbait baldintzetan laka beltz bihurtzen da, eta Urushi-laka izena eman diote.

## Ezaugarriak 
Urushiol bere forma puruan likido hori-zurbila da, 0,968 g pisu espezifikoa eta irakite-puntua 200&nbsp;°C (392&nbsp;°F) dituena. Eter dietilikoan, azetonan, etanolan, karbono tetrakloruroan eta bentzenoan disolbagarria da. Urushiola estuki lotuta dauden hainbat konposatu organikoren nahasketa da. Bakoitza, 15 edo 17 karbono atomo dituen hidrokarburo kate batekin 3 posizioan ordezkatutako katekol konposatu kimiko batez osatuta dago. Hidrokarburo taldea asea edo insaturatua egon daiteke. Nahasketaren osaera zehatza aldatu egiten da landarearen iturriaren arabera. Mendebaldeko harizti pozoitsuen urushiolak C17 albo-kateak dituzten katekol konposatu kimikoak dauzkate; batez ere, huntz pozoitsua eta sumak pozoitsuak, gehienbat, C15 alboko kateak dituzten katekolak dituzte.

Urushiolarekiko erreakzio alergikoaren probabilitatea eta larritasuna hidrokarburoen katearen asegabetasun mailaren mende dago. Biztanleria orokorraren erdiak baino gutxiagok urushiol saturatuarekin bakarrik izaten du erreakzioa, baina % 90ek baino gehiagok, gutxienez, bi saturazio-maila (lotura bikoitza) dituen urushiolarekin izaten dute. Alboetako kate luzeagoek erreakzio sendoagoa izan ohi dute.

Urushiol eta antzeko landareen pozoia izerdiaren barruan dagoen oleoerretxina da, eta landarea lesionatu ondoren, edo udazkenean beranduago, izerdia haren gainazalera isurtzen da; tenperatura eta hezetasun baldintza jakin batzuetan, urushiola beltza bihurtzen da laka oxigenoarekin kontaktuan egon ondoren. Urushi-laka oso egonkorra da. Alkali, azido eta alkoholaren asaldurak, jasateko gai da, eta 300&nbsp;°C-tik gorako tenperaturak ere jasaten ditu. Hala ere, eguzkiak eta beste iturri batzuetako UV izpiek laka degrada dezakete.

Estatu Batuetan, urushiola duten landareak oso banatuta daude. Huntz pozoitsua estatu guztietan aurki daiteke, Kalifornian, Alaskan eta Hawaiin izan ezik. Oa pozoitsua mendebaldeko kostaldean edo hego-ekialdeko estatu batzuetan aurki daiteke, eta sumak pozoitsua, berriz, herrialdearen ekialdeko erdialdean bakarrik aurki daiteke.

Identifikazioan lagunduko dutenek landare hauek guztiak bereizten dituzte. Huntz pozoitsua, beti, hiru hosto distiratsu eta zorrotzekin hazten da. Haritz pozoitsuak antzeko itxura du, baina hosto iletsuagoak eta 3, 5 edo 7ko taldeetan hazten diren hosto handiagoak eta biribilagoak dituzte. Sumak pozoitsuak 7 eta 13 hosto taldeetan hazten da, baina beti zenbaki bakoitietan. Hostoak luma itxurakoak eta distiratsuak dira.

## Bigarren mailako efektuak eta tratamendua 
Urushiola, larruazala xurgatu aurretik, xaboiarekin eta urarekin kendu daiteke. Garrantzitsua da hori azkar egitea, 10 minututan urushiolaren % 50 xurgatu baitaiteke. [aipamena behar da] Urushiola, larruazalean sartu ondoren, urarekin kentzen saiatzea ez da eraginkorra. Larruazala xurgatu ondoren immunitate sistemaren zelula dendritikoek, Langerhans zelulak ere deituak,.ezagutzen dute. Zelula hauek ganglio linfatikoetara migratzen dute, eta han urushiola T linfozitoei aurkezten diete, eta horrela larruazalera errekrutatzen dituzte, eta T linfozitoek, zitokinak ekoiztean, patologia eragiten dute, eta larruazalean kalte zitotoxikoak sortzen. Horrek erupzio mingarriak, babak eta azkurak eragiten ditu.

Erantzun hau hasten denean, kortisona edo prednisona bezalako sendagai immunosupresoreak bezalako tratamendu batzuek bakarrik lan egin dezakete hori gelditzeko. Narritadura murriztu dezaketen sendagaien artean, antihistaminikoak daude, hala nola difenhidramina (Benadryl) edo cetirizina (Zyrtec). Beste tratamendu batzuen artean, ur beroa edo kalamina lozioa aplikatu behar da mina baretzeko eta azkura eteteko; hala ere, hauek ez dute erupzioa bera kenduko, eta goxotasun txiki bat besterik ez dute emango.

## Ekintza mekanismoa 
Artikulu nagusia: Urushiolek eragindako kontaktu-dermatitisa

Dermatitis alergikoaren erreakzioa eragiteko, substantzia kimikoan bi oxigeno-lotura bikoitz sortzeko, urushiola oxidatu egiten da lehen. Ondoren, larruazalean erreakzio bat eragiteko, proteina nukleofilo batekin erreakzionatzen du. Dermatitisa induzitutako erantzun immunologikoa da. Urushiol molekula txikiegia da erantzun immunologikoa zuzenean aktibatzeko. Horren ordez, larruazaleko zenbait proteinei lotzen zaie, eta hapteno gisa jokatzen du, eta IV motako erreakzio hipersentsiblea sortzen du.

Hidrokortisonak, kortisonaren osagai aktiboak, dermatitisaren erreakzioa eragiten duten produktu kimikoak askatzeari utzita, baldintza hori arintzen laguntzen du.

Hidrokortisonak berak ez du urushiolarekin inolaz ere erreakzionatzen.
erdian|thumb|474x474px|Dermatitis alergikoa eragiten duen Urishol-en oinarrizko mekanismoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak