Tafalla

**Tafalla** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 39,7 kilometrora. Altuera 325 eta 656 metro artekoa da, eta 98,29 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Tafalla hiri estrategikoa da oso antzinatik, baina Euskal Herriko beste hiri garrantzitsu batzuetan ez bezala, Erriberrik batzuetan eklipsatu egin du. Izan ere, Erriberri da merindadeko hiriburua, eta ez Tafalla, nahiz eta nagusia izan. Nolanahi ere, muino baten inguruan egoteak, Zidakosetik Orbaibarrerako sarrera kontrolatuz, Iruñeko Erresumako kristauen eta musulmanen arteko zenbait gudu ekarri zizkion. Iruñerrira eta Euskal Herri menditsura joateko nahitaezko pasabidea, gaur egun hiri komertziala da, inguruko herrien buru. Tafalla Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.

Erdialdea eskualdeko hiriburua da. Bertako biztanleak *tafallarrak* dira.

## Izena 
Tafalla toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Tafalla*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: *Tafalla*
* frantsesez: *Autefalle*
* okzitanieraz: *Autafalha*
* arabieraz: الطفيلة (*Al-Tafaylla*)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Taphalia* (?)
* *Tafalla* (1020)
* *Altaffaylla* (1022)
* *Altafayla* (1027)
* *Tafaila* (1042)
* *Tafailla* (1057)
* *Tafalga* (1098)
* *Tafala* (1150)
* *Altafala* (1154)
* *Atafalla* (1155)
* *Autefalle* (1249)
* *Taffailla* (1256)
* *Tafaylla* (1259)
* *Tafalla* (1270)
* *Tafala* (1277)
* *Taffalla* (1320)
* *Tafaylla* (1330)
* *Tafalla* (1534)
* *Altafailla* (1638)
* *Tafalla* (1800)
* *Tafalla* (1926)
* *Tafalla* (1966)
* *Tafalla* (1998)

### Etimologia 
Erromatarren garaian *Tubala* izan zuen izena. Toponimoaren jatorriaz hainbat hipotesi izan arren, ziur asko arabierazkoa (الطفيلة, *Al-Tafaylla*) da, "laboreak hasten direnean" esan nahi duena.

José María Jimeno Juríok Iberiar Penintsulako hainbat eskualdetako *atahulla* edo *atafulla* toponimoekin lotura zuela esan zuen, baita Kataluniako *Altafulla* eta *Taüll*, Asturiasko *Tavalles*, Andaluziako *Tahullas*, baita Sahara Mendebaldeko *Tarfaya* ere toponimoekin ere. Joan Corominesek honelako etimologia proposatu zuen: *tahwila* (XIII. mendeko idazle batek  hitzaren baliokidea zela esan zuen) eta *tahwîl* ('aldaketa').

1979ko *Euskal Herriko udalen izendegian*, Euskaltzaindiak *Tafaila* forma proposatzen zuen, 1990ean atzera egin eta *Tafalla* aukeratu zuen arren.

## Ezaugarriak 
### Armarria 
Tafallako armarriak honako blasoi hau du:

### Bandera 
Tafallako banderak Tafallako armarri dauka hondo zuri baten gainean, Borgoinako gurutze gorri batekin, eta armarria erdian.

### Goiburua 
Tafallako goiburua "Zurekin bai ikustekorik" ("Mucho que ver contigo") da. Lelo modernoa da, turismo arlokoa, hiria sustatzeko, hiriaren bitxitasunari erreferentzia egiten diona.

## Geografia 
[thumb|300x300px|[Zidakos ibaia Tafallan, tren-geltokitik gertu.]]
Tafalla Zidakos ibaiaren ibarrean dago, Orbaibarreko sarrera baino pixka bat geroago. Tafallaldeko zein Erdialdeko erdialdean dago. Orbaibarreko eremu erdi-menditsuaren eta Nafarroako Erriberako nekazaritza-eremuaren hasieraren arteko pasabidea da, Gerinda eta Uxueko mendilerroen artekoa ekialdean.

### Mugakideak 
### Ingurune naturala eta kokapena 
Tafalla hiria Nafarroako Erialdeko erdialdean dago kokatuta. Izan ere, hegoalde mediterraneoak (erromatarren *Ager Vasconum*) eta iparralde menditarrak (*Saltus Vasconum*) bat egiten dute bertan. Gainera, hiri-kaskoan gurutzatzen dira Nafarroa Garaiko bi errepide garrantzitsu: Iruñea eta Tutera lotzen dituen iparralde-hegoaldeko ardatza alde batetik, eta ekialde-mendebaldekoa, Zangoza eta Lizarra lotzen dituena, beste aldetik.

Iruñearekiko lotura N-121 errepidea eta AP-15 autobidea hartuta lortzen da eta autobide hauek Tutera, Zaragoza eta Madrilera ere eramaten dute. Burdinbidea ere badauka (Renfe), Iruñea, Castejón, Tutera, Bartzelona, Vigo eta Madrilera joateko.

Herriaren mendebaldean ur masak daude: Junkal aintzira eta Romerales, Valdiferrer, Los Riscos, eta Patuca baltsak, besteak bneste.

### Klima eta landaredia 
Tafallako klima mediterraneoa eta azpimediterraneoaren arteko mugan dago. Klima kontinentalaren ezaugarriak ere baditu, neguak nahiko hotzak eta uda garaiko lehorteak direla eta. Urteko batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradu artekoa da, eta prezipitazioak 450 eta 600mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 70 inguru izaten dira.

Bertoko landaredia Nafarroa Garaiaren iparraldeko atlantikoaren eta hegoaldeko mediterraneoaren iragatekoa da. Udalerrian zeuden baso gehienak galdu dira. Monte Plano aldean baso autoktonoak bizirik dirau, batez ere artez eta zenbait erkametzez osaturik. Eremu malkartsuak, nekazari erabilera ez dutenak, ipuruz, elorri-triskaz eta artez beterik daude.

Sastraka mediterraneoa ere badago: erromero, salbia, izpiliku, ezkai edo astakamamila. Beste leku batzuetako landaredia lurzoruaren araberakoa da: igeltsua nagusia denean, gipsofiloa; lurzoru gazietan, milazka; edo buztin-lurrean, espartzua. Zidakos ibaiaren ertzean, *Beracha*, *La Sarda*, *Carravieja* edo *Valmediano* izeneko lekuetan, arte eta birlandaturiko Alepo pinuen azalera txikia gorde da.

#### Estazio meteorologikoa 
Tafallan dagoen, itsasoaren mailatik 430 metrora, Nafarroako Gobernuak 1992n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
### Historiaurrea 
#### Kondaira mitikoa 
Tutera eta Tafalla, Portugaleko Setubalekin batera, duela mende askotatik agertzen dira iberiar kroniketan, baita teoria horien oinarriak ezarri zituzten idazleetan ere, Noeren biloba Tubal patriarkak sortutako kolonia gisa, Uholde Handiaren ondoren. Pedro de Medina kosmografoak, 1493 inguruan, iberiaren jatorri tubalikoaren froga gisa, hiru toponimoak aipatzen ditu, Flavio Joseforen testu batean oinarrituta. Flavio Josefok, I. mendeko kronikagileak, Tubal aipatzen du iberiarren aita gisa, eta Errodrigo Semenoitz Arradakoaren beste batean (XIII. mendea) patriarka eta Pirinioetan kokatutako jendea kokatzen ditu. XVI. mendeko Beuter kronikariak proba horien berri ematen du eta nafarrak kantauriarrekin identifikatzen ditu, eta euskara Iberiako lehen hizkuntza bezala, gero latinak ia hustu zuena. Hasiera mitiko horien oroigarri, Tafallak Tubal izena jarri zion bere armarriari.

#### Arkeologia 
1998an egindako ikerketa batean Kalkolito garaiko- duela 4.500 eta 3.700 urte artean- aldi baterako kokalekuak zeudela ikusi zen.

Tafallako Ceda – La Celada udalerrian,  Brontze Aroko (K.a. II. milurtekoa) aldi baterako kokaleku baten aztarnategia aurkitu da. Orain arte ustekabeko erritu- eta ekonomia-jarduerak dokumentatzeko aukera eman du, denbora-testuingururako. Aurkikuntzen artean, hauek nabarmentzen dira, bi ehorzketen aztarnak, Brontze Aroko Nafarroako zeramika-ontzi multzorik osoena eta Kobrezko lingote multzo bat, ia 6 kilokoa, garai hartarako aberastasun txiki bat zena.

Burdin Aroan jada kokaleku iraunkorrak zeuden. Eskualdean zeuden zortzi kokalekutik nagusienak *Valmediano* (herriaren Ekialdean) herri harresitua eta erromatarren garai arte ailegatu zen *Romerales* izan ziren. Beste herri harresituak Tafallako lurretan izan ziren: Santa Lucía/El Castillo, herriaren mendebaldean dagoen Santa Lucía muinoan, eta Gerón, herriaren hegoaldean. Galdutako inskripzio batean oinarritua, Ptolomeoren K.o. II. mendeko bere Geografia liburuko koordenatuei erreparatuta eta hurbileko galtzada erromatarra kontuan hartuta, bere izen erromatarra *Curnonium* izan zitekeenaren proposatu izan da. Javier Armendariz arkeologo nafarrak, ordea, uste du Curnonium hiria egungo Los Arcosen zegoela. Garai haietan Zidakosetik hurbil 15 kokaleku inguru zeuden, *El Busquil*, La Pedrera, *La Recueja*, *Los Cascajos* edo *El Escal* izeneko lekuetan. La Loberan *Thurscando* izena grabaturik zuen hilarria topatu zuten, egun herriko kultura-etxean dagoena.

Gariposa izeneko lekuan, erromatar gotorleku baten aztarnak eta beste egituren hondarrak aurkitu izan dira.

### Erdi Aroa 
[thumb|[Gartzia IV.a Santxitz]]
XI. mendeko dokumenturen batean, *Altaffaylla*, bere izenaren aldaera grafiko batek populazioaren jatorri arabiar posible bat iradoki zien aditu batzuei. Eliza goiko mugako agintari musulmanek altxatutako gotorleku batetik jaio zen, gaur egungo Santa Luzia muinotik VIII. eta IX. mendeetan Iruñeko lurralde kristauaren sarbideak gertutik zaintzeko. Toponimia oinarri hartuta, oraintsuko teoria batek antzinako kolonia militar berantiar batekin lotzen du lekua. Akitaniako hainbat tokitan bezala, han ere taifal talde bat egongo zen, hegoaldeko Errusiako estepetako zaldizko sarmaziarren antzekoak. Erromatar Inperioaren zerbitzura zeuden nekazari gerlarien finkapena izango zen IV. mendean, edo, alanoak bezala, Hispanian bandaloekin eta sueboekin mendebaldeko Pirinioetan barrena 409. urtean sartu ziren herrien zurrunbilotik ateratako banda txiki bat.

Gauza jakina da, ordea, 924ko uztailaren 14an Abd ar-Rahman III.aren tropak, Nafarroan aurrera egiten ari zirela, Antso I.a Gartzeitzen aurkako zigorrekin, Ebroko muga musulmanentzat arriskutsua zelako eta aurreko urtean Errioxa birkonkistatu zutelako, Tafallatik igarotzen direla, mugako plaza militar garrantzitsua, eta bertako gaztelua suntsitu egiten dutela. Kronikak dioenez, "musulmanek dena arpilatu zuten eta metodikoki suntsitu zituzten mota guztietako etxe eta eraikuntza guztiak". Tropek ez zuten erresistentziarik aurkitu, eta kanpaina Zarrakaztelutik Irunberrirantz joan zen.

Antzeko gertakariak gertatu ziren 937an. Gero, 1040n Gartzia IV.a Santxitzek Estefania Foixkoa erreginari emandako hiribilduen konstelazioan agertzen da. 1043. urtean Ramiro I.a Aragoikoak bere anaiorde Gartzia IV.a Santxitzeri Nafarroako Erresuma kendu nahi izan zionean, Zaragozako, Huescako eta Tuterako errege-erreginak kanpatu zituen bere aliatuekin Tafallan, behin betiko bileraren zain, Ramirorentzat porrot handia izan zena, eta erresuma euskaldunaren independentzia berretsi zain. Hau Tafallako gudua zen.

1172an Alexandro III.ak Iratxeko monasterioa eta bere abade Bibiao bere babespean hartzen ditu eta bere monjeen prerrogatibak eta jabetzak berresten ditu, horien artean Tafallak bere ondasun guztiak aipatzen dituelarik. 1175ean Iratxeko abadeak Iruñeko gotzainari Tafallako San Pedro eliza Arbeitzako eta Zubielkiko elizengatik aldatzen dio; gotzainak, gainera, Biloriako eliza ematen dio monasterioari.

Ordurako monarkiaren barruti edo edukitza baten erdigunea zen. Ariol Santxitz (1040), Antso Fortunioitz (1047), Semeno Azearitz (1055), Lope Gartzeitz (1076), Antso Antzeitz (1093), Eneko Fortunioitz (1117), Lope Enekoitz (1135) eta Semeno Azearitz (1143) kargu izan zen. Diploma batek, zalantzarik gabe akastuna, Antso V.a Ramiritz erregeari, bere zerbitzuen sari gisa, inozotzat eta zerbitzugintzarik gabekotzat (*toto in toto* inienuatoak) jo zituen foru baten bidez, populatzaileen gizarte-goratze goiztiarra egozten dio. Fidagarriagoak dira Antso VI.a Jakitunaren foruko klausulak, 1157n. Tibalt II.ak, 1256ko otsailaren 6an berretsi eta erromantzez berrikusi ondoren, errege jaurerriko hiribildu hartako nekazariak ditu hartzaile, bere mugapeko kortserak mugatzen ditu, zenbait kasu prozesal eta zigor ebazten ditu eta Arga eta Aragoi ibaien artean belarrak doan aprobetxatzeko baimena ematen du. Antso VII.a Azkarrak, bere aldetik, 1206ko martxoan eguneratu zuen nekazarien eta artzainen talde garrantzitsu haren urteko bularra: 400 kahitze gari, beste hainbeste garagar eta 600 sause, 400 ahari; gainera, Tafallako gaztelua kontserbatzeko eta bertan errege-lursailak gordetzeko lanetarako ere eman behar zuten.
[thumb|[Tibalt I.a Nafarroakoa]]
Tibalt I.ak nekazaritzako azken prestazio horiek urteko 1400 soldatako errolda bihurtu zituen 1245eko apirilaren 18an, errentamendu gisa. Jaun-eskubide horien zenbatekoak garapen demografiko nabarmena erakusten du. Andre Maria elizaren jatorrizko gunearen ondoan, XII. mendean, zabalgune bat zegoen, Antso VII.a Azkarraren foruan hiribildu berri gisa aipatua eta, antza denez, San Pedro elizarekin identifika zitekeena. Errege horrek Zuntzerra ondoren izeneko jauregia edo jauregia zuen, San Nikolas kaperaren ondoan, urte haietan Oriz, Baztan, Lehet eta Subizako leinu ospetsuetako kideen omenez izandako gazteluaren oinean. Tibalt I.aren erregealditik Tuterako merindadean kokatuta, hiribilduak, zalantzarik gabe, XIX. mendera arte lortu zuen bere populaziorik hoberena. 1330ean 824 familia-buru zituen, eta horietako 70 egoera ekonomiko apaleko "pejugalero" gisa katalogatuta zeuden. Bere kezka komunak, dirudienez, Zidakoseko uren aprobetxamenduan oinarritzen ziren, bi harrapakinek arautuak, Joan Almorabidena eta errotarena, gehi artean Koroak kontserbatzen zituen lurren mesederako zen film bat. Ureztatzeei buruzko auziak zeuden, Erriberrirekin, adibidez, 1308an. Kaparrotsuri zegozkion txandak erosteko aukera aprobetxatu zen 1325ean. Gainerakoan, ez ziren arraroak errege ofizial batzuen gehiegikeriak, batez ere espezietan egindako petxen likidazioan eta prestazio pertsonalen eskakizunean; haien aurka arrakastaz egin zen protesta Luis I.a Nafarroakoaren 1307n, Alfontso Errobraikoa gobernadorearen (1316) eta Karlos I.a Nafarroakoaren (1325) aurrean. Era berean, hiriak  bere ordenantzak adosten zituen, 1309an bezala, miesak, fruitu-haitzak, larreak, egurra eta eraikuntzako materialak zuzen ustiatzeko, haragien kalitatea, osasungarritasuna eta auzo-ordena bermatzeko, baita plañideren hileta-aieneetan ere.

1348ko izurri beltz handiak bizilagunak bosten batera murriztu zituen, inguruko Artaxoa, Erriberri eta Larraga hiribilduek baino gorabehera handiagoa. 1366an, 20 etxe kapare eta 130 laborari baino ez ziren geratzen; haien artean artisau batzuk zeuden, hala nola harakin bat, jostun bat, zapatari bat, errementari bat, arkulari bat eta zenbait karraskari, gehi notario bat. Eta gutxiengo juduak hamar familia biltzen zituen, zeinen maileguengatik kitatu baitziren erregeen eskribautza-tasak. Izurriteen, eskulan eskasiaren eta nekeziaren zurrunbiloari gerra zibilaren presak eta triskantzak gehitu zitzaizkion mende bat geroago. Krisi ekonomikoaren ondorio batzuk arintzeko, Karlos II.ak La Sarda, El Saso eta Candaraiz luberritzea baimendu zuen 1367n. Txapitelaren eskubideak ezabatzean, haren ondorengoak aleak libreki merkaturatzea ahalbidetu zuen 1387n; 1418n Karlos III.ak berak San Sebastian baino bi data lehenagotik bost egunez azoka bat egiteko ahalmena eman zion hiriari, aurrerago bederatzira luzatuko zirenak. Hala ere, karga komun finkoak zuzendu beharra zegoen, bere garaian populazio ugariago eta oparoagoarentzat kalkulatuak; kuartelen araberako zerga aldakorra ere 1425ean 100 suren kopuru konbentzionalaren gainean tasatu behar izan zen, 180koaren ordez.

Lakarrako eta Asiaingo jauna, Remiru Antsoitz, Tafallako gazteluan giltzapetu zuten, bera eta Filhot Agramontekoaren artean egin ez zen dueluaren ondoren. Sei hilabetez preso egon ondoren, esku kolpe bat eman eta gazteluaren ardura hartu zuen. Gertaeraren berri izan zutenean, Tafallako jendeak armak hartu eta setioaren hirugarren egunean erori zen gaztelua setiatu zuten. Lakarrako jaunari heriotza-zigorra eta burua moztu zioten herriko plazan, 1379ko urtarrilean. Ertaroar beste gertaera aipagarri bat Iruñeko apezpiku Nikolas Etxabarri izan zen. 1468ko azaroaren 23an hil zuten Tafallatik gertu, San Frantziskotik San Sebastian elizarako bidean, Arnaldo Garroze, Peritz Katxo, Argaiz eta beste batzuek bultzatuta eta Piarres Azkoien jaunaren aurrean. Hilketaren lekuan dagoen harrizko gurutze batek gertaera gogoratzen du.

1473an, Zuria II.a Nafarroakoa erreginak, Tafallak aurretik emandako bederatzi azoka-egun zituela aipatuz (egun horiek San Sebastian egun baino bi egun lehenago hasi behar ziren), agintzen zuen frankoa izan zedila, aljina, lezta eta beste edozein eskubideren ezarpen orotatik betiko; hilero bi merkatu egotea ere onartu zuen, hau da, lehen asteartea eta azkena, eskubide orotako frankoak, azoka bezala; eta azoka eta merkatuetan parte hartzen zuten guztiek, egun horretatik hasita, merkatuetan, merkatuetan izan ezik. Esaten zuen eskerrak ematen zizkiola herriaren zerbitzu onengatik eta Joan II.ari 3000 florin eman zizkiolako.

1586an idatzi zen Tafallak bere artxiboan dituen pribilegioen eta gainerako paperen lehen Inbentarioa, gaur egunera iritsi ez dena, 1628 eta 1729an egindako ondorengo inbentarioengatik eta 1897an egindako aurkibideagatik izan ezik. 1985ean, Gida eta Inbentario oso bat egin zen, eta 1986an katalogazio bat. Bestalde, 1582an, abeltzainen eta nekazarien arteko akordio bat egin zen, eta lehenengo artzainen eta nekazarien artean sortu zen. 1595ean ospitale bat zuen. Otsaileko azokan gaztelarrek, aragoiarrek eta valentziarrek parte hartzen zuten, eta oihalak, lehen, zolak, mando-azienda eta espeziak eramaten zituzten. Gainera, astearteroko azokak jarraitzen zuen, 1473an ezarria. Bere klimaren osasungarritasunaren ondorioz, behin baino gehiagotan, Iruñean epidemiak zeudenean, erresumako auzitegiak bertara lekualdatu ziren.

Tafallak 1636an lortu zuen pribilegioa eta hiri titulua, Nafarroako Gorteetan esertzeko eskubidearekin. Gorteetan, Iruñeko, Lizarrako, Tuterako, Zangozako, Erriberriko, Agoizko, Bianako, Eloko, Aguilarko, Kasedako, Uharteko, Atarrabiako, Mendigorriko, Torralbako, Lesakako, Corellako, Zuñigako eta Lakuntzako diputatuak esertzen ziren, eta baita elizako ordezkariak ere. Batzuetan, Gorteek beren eserlekua ukatu zieten abade eta apezpiku batzuei, atzerritarrak (Nafarroatik kanpo) zirelako; hala gertatu zen Iratxeko abadearekin 1546an, non ez zuten onartu, Filipe II.a espainiar erregearen nahia gorabehera.

XVIII. mendearen amaieran, uztak garia, garagarra, oloa, ardoa, olioa, frutak eta barazkiak izaten ziren batez ere, eta, gainera, ardi-azienda, txabola, mandarra eta behi-azienda zegoen, ordena garrantzitsu horretan.

### Aro Garaikidea 
Iberiar Penintsulako gerran, harresiek eta Iruñetik hurbil egoteak plaza garrantzitsu bihurtu zuten, eta frantziarrek berehala okupatu zuten 1808an, eta 1809an gotortu. 1808an Tafallatik Erriberarantz zihoan destakamendu frantziar batek San Sebastiango geruza baliotsua lapurtu zuen. Aipatutako urteko maiatzaren 2an Tafallako Udalak Nafarroako Foru Aldundiari jakinarazi zion albistea. Aldundiak hurrengo egunean erantzun zuen, Tafallako agintariei dagokion sumarioa osatzeko baimena emanez. Frantziako destakamenduko buruarengana jo ondoren, kapa preziatua itzultzea lortu zen, tafallarren poz handiz. 1809ko urriaren hasieran, gerrillari talde bat, Xabier Minaren agindupean, soldadu frantziar talde baten atzetik iritsi zen Tafalla ingurura, non frantziarrak babestu ziren. Mina Irunberrirantz abiatu zen.

1810eko urtarrilean, Minaren gerrillarien partida Tafallara etorri zen. Zubira iristean, frantziar garnizioko komandantearekin, ofizial batekin eta medikuarekin topo egin zuten, eta preso hartu zituzten. Jarraian, isil-isilik, gotorlekurantz abiatu ziren, 500 soldaduz hornitua, ustekabean harrapatzeko asmoz. Baina guardia gerrillarien hurbiltasunaz ohartu zen, ataria itxi eta alarma jo zuen. Mina, gotorlekuari erasotzeko baliabiderik gabe, Frantziako ostatu batzuk arpilatzearekin konformatu zen, eta Miranda Argara erretiratu zen. Gerra garaian, frantziarrek Tafalla gotortu zuten, Nafarroako beste herri batzuekin batera, erresuma osoan zebiltzan gerrillarien partiden aurkako neurri gisa. 1812ko otsailaren 9an, egunsentian, Frantzisko Espotz Minako gerrillarien dibisioa Tafallara iritsi zen. Frantziar garnizioaren aurreratuak, Santa Klara monasterioan zegoenak, gerrillarien aurkako sua hautsi zuen, hauek erantzunez. Laster, garnizioak San Frantziskoko gotorlekura erretiratzea erabaki zuen, dibisiorako bidea libre utziz. Espotzek ez zion gotorlekuari eraso egin, ez baitzuen astintzeko trenik, eta frantziarrek gordetzen zituzten jakiez jabetzearekin konformatu zen. Gerrillariek Tafallan egon ziren bost egunetan hamabost mila garagar eta olo lapurreta inguru egin zituzten, eta frantziarrek Santa Klara monasterioan zituzten presoak aske utzi zituzten. Abuztuaren erdialdean, Abbé jeneral frantsesa Tafallara etorri zen, hiru mila oinezko, berrehun zaldi eta artilleriako bost piezaren buru, hornitzeko asmoz. Abuztuaren 21ean Abbé Tafallatik atera zen Iruñerako norabidean, buxadura konboi bat ekarriz. Baina Espotz Minako dibisioko gerrillariek posizioak hartu zituzten Tebas inguruko bidean, eta zutabe frantziarrari eraso zioten.
[thumb|Tafallako ikuspegia, [1902|1902ko marrazki batean]]
Napoleondar eta Karlistaldi gerren ondoren, Tafallako Udalak bere herri lurren zati bat saldu behar izan zuen baliabide bila. Hala, 1841 eta 1842 artean hainbat lursailetako "ur eta belar" eskubideak saldu zituen. Prozesu hori amaitu ondoren, korralikarien eta udalerriaren arteko desberdintasunak hasiko dira. Egoera okertzen joan zen, eta atsekabea 1907an mamitu zen, komunen usadio zaharrak berrezartzea eskatzen zuen Komunitate Batzarraren sorrerarekin. 1907ko azken egunetan eta hurrengo urteko urtarrilean, korralikarien aurkako eta komunalen banaketaren aldeko manifestazioak egin ziren; bortitzak izatera iritsi ziren zaindariaren jaien (San Sebsatian) ondoko egunetan, Guardia Zibilaren presentziagatik tentsioan igarotzen direnak. Nafarroako iritzi publikoa zatitu egiten da. Prentsaren artean, *El Demócrata Navarro* egunkaria bakarrik dago komuneroen alde, eta ildo horretan Juan Unanu zinegotzi tafallarrak zuzendutako kanpaina hasi da. Udalak onartu egin ditu lurra konfiskatzeko eta lurrik ez dutenen artean banatzeko "herri-proposamenak". Legitimatu gabeko lurrak (salmentagatik) nahikoak ez badira, legitimatutakoak konfiskatzen jarraitzea proposatzen da, jabe nagusietatik hasita. Nafarroako Foru Aldundiaren txostenak banaketa ere gomendatu zuen. Udala proiektu bat prestatzen ari da: artezilariei belarren eta uren eskubideak ordaintzea, lurra lapurtzeagatik kalte-ordainak ematea eta komunala hobetzeko egindako gastuak ordaintzea. Korralikari garrantzitsuenek aurre egiten diote eta tentsioa handitzen ari da Tafallan. Gaia haratago doa, eta prentsaren bidez, Nafarroa osoak eztabaidatzen du gaia, arazo hertsiki korralikoa katolizismo sozialari buruzko polemikara gaindituz, Elizak gaian esku hartzean, auzia alderdi ideologikoetan desegiten baita. Udalak, udaren ostean, gatazkan bitartekari izango den batzorde bat izendatzen du. Urte amaieran konpontzen da: lurrak lagatzea, 35 pezeta ordainduta, lapurtua izateagatik; korralizeroei belar eta uren eskubideak erostea; eta Udalak jesarleku bat jaulkitzea lurrak erosteko. Lursail hori amortizatu egiten da, bizilagunei belarrak, urak eta laborantza-kanonak hartzeagatik kobratuta. Auzia ez da 1911ra arte benetan konponduko, prozesuak aurreikusitakoa baino gehiago iraungo du, eta jesapenen amortizazioak Kontzejua banku-kreditura joaraziko du, baina lehen aldiz "komunera" tesiek arrakasta izan zuten, nahiz eta ordainketa bidez. Komunean lapurtutako 27 000 berreskuratu ziren; gatazkaren hasieran, korralikariek beren izenean Jabetza Erregistroan inskribatu nahi zituzten. Tafallak eredu gisa balioko du Nafarroako beste herri batzuentzat, nekazaritzako gizarte-borrokan aitzindaria izanik.

1936ko gerrako errepresioaren ondorioz, herri horretako 35 pertsona hil zituzten: Emilio Arregui Irisarri, Aquilino Ancín Indart, Jerónimo Balda Remón, Isaac Calleja Marcilla, Pablo Cruz, Esteban Eseberri, Antonio Ezcurra Ortigala, Juan Forcen Delmás, Julio García, Saturio García Zatiegui, Santos Gastón Oliva, X/X Fdart Herranz, Juan Mariano Ramírez que Angel Menchaga Vivanco, Nicasio Millan Andreu, Damián Ojer Hermoso, Esteban Orzanco Oscaliz, Lino Pascual, Ladislao Pérez Jaso, Esteban Pérez Alegría, Félix Pérez Alvarez, Juan Salas, Julio Sánchez Jiménez, Julio Serrano Miro, Cipriano Sola Oscariz, Fabián Valencia Lerga, Plácido Zala Losarcos, Antonio Zapatero Igea eta Julio Sánchez. Tafallan 1842 eta 1970 urteen arteko estatistika demografikoak

Merkataritza-eremua Frantzisko Nafarroakoa plazak, estilo neoklasikokoak, eta plazarekiko paraleloan dauden bi ardatzek, Kale Nagusiak eta plaza dagoen errepidearen zeharbideak osatzen dute, zeharkako bi kalez lotuta. Hona hemen udaletxea, finantza- eta kudeaketa-zerbitzuak (hamahiru banketxe barne), aholkularitzak, profesionalen bulegoak eta aseguruak. Merkataritza-sektorea oraindik ere hirigunean dago (Lauizkina eta Kale Nagusia), ehungintzari eta larrugintzari dagokienez, eta, jakina, erdialdean dituen forma modernoei dagokienez (boutiqueak, oinetakoak, haurrentzako jantzigintza); dekorazioa eta etxerako gaiak batez ere sarbideetan daude. Gainerako denda espezializatuak ere (kirolak, erlojuak, bitxi-dendak, bazarrak eta opariak) erdigunean daude. Automobilaren garraio-, salmenta- eta konponketa-zerbitzuei dagokienez, hasiera batean tren geltokiaren inguruan finkatu baziren ere, herritarren motorizazio progresiboarekin, errepide bidezko hiri-sarbideei dagozkien lokalizazio-jarraibideak jarraitu dituzte. Zerbitzu ofizialei eta hezkuntza- edo osasun-zerbitzuei dagokienez, periferian daude, horietako batzuk deszentralizazioaren ondorioz. Azkenik, otsaileko azokak, iraganean hain paper handia izan zuenak, 1950eko hamarkadatik aurrera gainbehera bati ekin zion, eta horren zati bat libratu egin da, ganaduari makinen eta loreen erakusketa gehituz.

Industriari dagokionez, Tafallak artisau-tradizioa du, eskualdeko hiriburutzarekin zerikusia duena (tailerrak, nekazaritza-makineria, zura, papera eta arte grafikoak, elikadura). Tradizio horretan, 1920ko hamarkadan tamaina modernoko industria bat txertatu zen (Armendariz oinetakoak, zurezko txapak). 1960ko hamarkadan, Nafarroa izan zen industria sortzeko prozesuaren gune garrantzitsuenetako bat bihurtu zen hiria. 1966an Iruñea-Zaragoza errepidean eraikitako industrialdearen babeslekura jauzi egin zuen elikadura-industria berritik (bi solairu 1964an) metalurgiara, nahiz eta emaitza askotarikoak izan; izan ere, hasiera batean instalatutako industrietatik 1980ko hamarkadan lantegi txiki batek baino ez zuen iraun (Inoxibel). 1970ean Gipuzkoako altzairu galdaketa enpresak (Luzuriaga, Pasaia eta Errenterian lantegiak dituena) Tafalla eta Erriberri arteko Zaragozarako errepidearen ezkerraldean jarri zuen Tafalla immigrazio eta langile gune bihurtu zuen; guztira 1200 langile izatera iritsi zen enpresa. Hiriak ere 1960tik aurrera bizi izan zuen krisia, buru gisa. Horren arrazoia Iruñetik gertu egotea izan zen, bere eragin-eremuaren zati handi baten despopulatze-prozesua; eta industria-krisia. Hori dela eta, Nafarroa Garaiko eskualdeburu sentikorrena da, azken urteotan biztanleria-bizitasuna galdu delako. Gaur egun, industrialdean dauden enpresen artean Fagor eta Berlys daude.

Bestalde, Gerindako mendilerroan "Peña Blanca I" eta "Peña Blanca II" izeneko parke eolikoak daude, Leotz eta Tafalla arteko mugan. Ezarritako potentzia, hiruren artean, 64,26 megawattekoa da.

## Politika 
Tafallako udaletxea Frantzisko Nafarroakoa plazan dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jesus Maria Arrizubieta Astiz da, Euskal Herria Bilduko hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak 
#### Udal hauteskundeak 

Aurretik Nafar Herriaren Batasuna alderdiko Cristina Soto Pernaut izan zen alkate, 2007ko udal hauteskundeetan lortutako emaitzen ondoren. Urte horretan Udaleko hamazazpi zinegotzietatik zazpi lortu zituen UPNk. Baliogabeko botoak 51 izan ziren (emandako guztien %0,81) eta  116 boto zuri izan ziren (botoen %1,86). Abstentzioa %27,89koa izan zen.

2011ko udal hauteskundeetan ere UPNk (7 zinegotzi) irabazi zuen baina Bilduk (6) estreinaldi indartsua egin zuen; Arturo Goldaratzena koalizioaren hautagaiaren inguruan, hiriko abertzale eta euskaltzale progresista guztiak batzeko saiakera egin zen, eta lehen momentuan Nafarroa Bairen atxikimendua ere izango zuela ematen zuen. Azken unean, herrialdeko zuzendaritzak bultzatuta, NaBai 2011k zerrenda aurkeztu zuen; zinegotzirik ez zuen lortu, Izquierda-Ezkerrak eta Nafarroako Alderdi Popularrak bezala. Ordezkaritza erdietsi zuten beste zerrendak Nafarroako Alderdi Sozialista (3) eta jatorria Nafarroako Ezker Batuan banaketa batean duen Tafallaren Aldeko Ekimena taldea izan ziren. Bilduk UPNri aurre egingo zion beste indar batzuen arteko akordioa bultzatu zuen baina ez zen halakorik gauzatu.

2015eko udal hauteskundeetan Euskal Herria Bildu koalizioak eskuratu zituen boto eta zinegotzi gehien, bigarren izan zen UPNren zinegotzi kopurua bikoiztuz. Alkatea hautatzeko saioan, Arturo Goldaratzena aukeratu zuten alkate Euskal Herria Bilduren 8 zinegotzien botoekin. Gainerako 9 zinegotziek zuri bozkatu zuten.

2019ko udal hauteskundeetarako, zerrenda bozkatuena ez izan arren, Euskal Herria Bilduk alkatetza berritzea lortu zuen.

#### Foru hauteskundeak 
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:

| valign="top" |

|}

### Udala 
Udalaren egoitza eta udaletxea Alde Zaharran dago.

Udaletxea Tafallako Frantzisko Nafarroakoa plazan dagoen harrizko eraikina da. Plaza hau 1860. urtean eraiki zen, herriko zabalgune berriarekin batera. Beheko solairuan arkuz osatutako egitura bat dauka. Udalaren antzinako egoitza Tafallako alde zaharrean egon zen.

* HELBIDEA: Nafarroako plaza, 5

#### Egungo banaketa 
Tafallako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jesus Maria Arrizubieta Astiz da, Euskal Herria Bildu zerrendakoa. Zinegotziak 5 daude:

* Uxua Olcoz Velaz (Euskal Herria Bildu)
* Goizeder Juango Lizarbe (Euskal Herria Bildu)
* Ignacio Moros Bailon (Euskal Herria Bildu)
* Soco Ojer Bueno (Euskal Herria Bildu)
* Amaia Jaurrieta Oses (Euskal Herria Bildu)

#### Batzordeak 
Tafallako Udalan 15 batzorde ditu:

* Jarraipena eta Kontrola
* Kontuak eta Ekonomia eta Ogasuna
* Zerbitzu Orokorrak: Ondasunak, Langileak, Antolaketa, Hezkuntza eta Teknologia Berriak
* Ingurumena eta Tokiko Agenda 21
* Ongizate Soziala eta Osasuna
* Euskara
* Hiritarren Segurtasuna, Trafikoa, Garbiketa eta Kontserbazioa
* Jaiak
* Gaztea eta Parte-hartzea
* Berdintasuna
* Kirola
* Merkataritza eta Turismoa
* Hirigintza eta Lan Publikoak
* Landa Ingurunearen Garapena
* Industria eta Lana

#### Alkateak 
Hauek izan dira Tafallako azken alkateak:

## Garraioa 
### Autobusa 
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko eta lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Hiriak autobus geltoki bat du Pesquera kalean, distantzia ertain eta luzeko ibilbideak zentralizatzen dituena. Distantzia laburreko ibilbideak Errekoletak kalean gelditzen dira. Gainera, ibilbidean zehar, Errekoletak kalean eta Nafarroa Beherea etorbidean geltokiak daude.

Gainera, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

### Trena 
Hiriak tren geltoki bat du, distantzia luze eta ertainekoa. Honako hauek dira:

## Hirigintza 
thumb|Gartzia Goiena kalea
Tafallako eredua Iberiar Penintsulako iparraldeko hirigintza eredu orokorraren sintesia da. Hiri historikoak gune primitibo bat eta Erdi Aroko hedapen bat ditu, defentsarako kokaleku batean kokatua; horiei ekarpen errenazentista eta barrokoak gehitzen zaizkie, trenbide-geltokiari jarritako XIX. mende amaierako zabalgune ñimiño bat, eta lehen nekazaritza-iraultzaren berezko etxebizitza unifamiliarretako auzoak, bai eta zenbait auzo periferiko ere, dentsitate eta eraikigarritasun handikoak, edo, bestela, itxura txikiko hiri-hirukiak edo afonomizeak dituztenak. Hiri historikoak ordezkapen morfologiko, zahartze formal eta demografiko eta merkataritza-kanporatze prozesu berberak jasan ditu, irisgarritasun zaileko kaskoak jasan dituztenak. Hirigunearen goiko aldean, Santa Luzia muinoaren eta Kale Nagusiaren artean, nekazaritzari lotutako morfologia eta funtzioa mantentzen dira. Gainerako ehuna, mende hasieran eraikitako nekazaritza-funtzioko auzo batean izan ezik, formalki eta funtzionalki lotuta dago gaur egun hiriaren oinarri ekonomikoa diren bi jarduerekin: bata, merkataritzaren eta zerbitzuen arlokoa, eta, bestea, industrializazioari lotutako modernoa

## Kultura 
### Euskara 
XVII. mendearen amaieran (1693) euskara hitz egiten zen, Bernardino d'Arezzok dokumentatu zuen bezala: ''"Da Tafalla in qua comincia il linguaggio Biscaglino, che é difficile d'intendersi per esser diverso dallo Spagnolo. in modo que tra di loro en menos s'intendono, non essere stata corrotta né da Rontani ne da'Mori, il quali giá mai .s'im Biscaglini che la loro lingue sia la vera lingua Spanola antica, per non essere stata corrotta né dá Romani n'e da' Mori, il quali giá mai .s'impadronirono di questi luoghi: e perció dicono que il loro siasi conservato nella sua puritá il vero linguaggio Spagnolo..."* ("Tafallakoa, non bizkaiera hasten den, ulertzen zaila dena, espainiera ez bezalakoa delako, beraz, ez da ezer ulertzen haien artean, eta ez dago bi hizkuntza horien arteko hitzen antzekotasunik. Bizkaitarrak harrotu egiten dira beren hizkuntza Espainiako antzinako hizkuntza izateaz, erromatarrek eta mairuek usteldu ez zutelako, inoiz ez baitziren leku horietaz jabetu; eta horregatik diote beren hizkuntza purutasunean gorde dela").

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Tafalla atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Koldo Zuazok, 2010ean, Tafalla ez-euskal-eremuan sailkatu zen.

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Tafalla eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 5,66k zekien euskaraz, 2010ean % 5,66k eta 2018n % 8,60k.

2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Tafalla) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez, beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak atzera bota zuen gune mistoaren hedapena. Hala ere, 2017ko ekainean aurrera atera zen mozioa Nafarroako Parlamentuan eta eremu mistoan sartu zen Tafalla azkenean, beste 43 udalerrirekin batera.

Aipatzekoa da azkenik 1986, 1997 eta 2011an herrian 3 aldiz antolatu dutela Nafarroa Oinez ekimena, bertako ikastolaren aldekoa.

### Elkarteak 
Hauek dira hiriko kultur elkarteak:
* Altaffaylla Kultur Taldea 1980ko hamarkadan abiatuta herriko eta inguruneko eskualdeko historian eta kulturan sakontzeko eta zabaltzeko.
* Txalaparta argitaletxea
* Peña Sport futbol taldea: 1925ean sortu zen herrian zeuden zenbait talde batu eta gero. Gaur egungo futbol zelaia "San Frantzisko" deritzona 1951ko martxoaren 26an inauguratu zen, egun hartan Peña Sportek Bilboko Athletic Klubaren aurkako partida jokatu zuen.
* Tafalla Saskibaloi Kluba
* Tafalla Eskubaloi Kluba

### Musika 
Hauek dira hiriko musika-taldeak:
* Zartako-K
* Rotten XIII
* Galtzagorriak
* Jaleo
* Los Lucians
* The Alimotxes
* Los Tirris
* Elementum
* Ahuntzak
* Mare-m

### Jaiak 
* San Sebastian eguna, urtarrilaren 20an
* Otsaileko abeltzaintza azoka, otsailaren 9an
* Jasokundeko Andre Mariaren eta San Sebastiango jaiak, abuztuaren 14tik 20ra
* Urriko abeltzaintza azoka, urriaren 25ean

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|[Andre Maria eliza (Tafalla)|Andre Maria eliza]]
thumb|Andra Maria elizako erretauleko Errege magoen gurtza

* Andre Maria eliza, XIII. mendean eraikitako kristau eliza, erromaniko estiloan.
* San Pedro eliza, XII. mendean eraikitako kristau eliza, erromaniko estiloan.
* Eskolapioen eliza, XVII. mendean eraikitako kristau eliza.
* Mencoen etxea, XVI. mendeko jauregia.
* Martinez Esprontzedatarren etxea, XVI. mendeko jauregia.
* Errekoletoen komentua, XVII. mendean eraikitako kristau komentua, barroko estiloan.
* San Sebastian komentua, XV. mendean eraikitako kristau komentua.
* Mariskalen jauregia, XIV. mendeko jauregia.
* Feriako Markesaren jauregia, XVIII. mendeko jauregia, neoklasiko estiloan.
* Faltzesko Markesen jauregia, XVI. mendeko jauregia.
* Zuntzerrako jauregia, Erdi Aroko jauregia.
* San Nikolas baseliza, XI. mendean eraikitako kristau baseliza, erromaniko estiloan.
* San Gregorio baseliza, XVI. mendean eraikitako kristau baseliza, neoklasiko estiloan.
* San Jose baseliza, XIX. mendean eraikitako kristau baseliza.
* Tafallako udaletxea, XIX. mendean eraikitako eraikina.
* Frantzisko Nafarroakoa plaza, hiriko plaza nagusia.
* Tafallako gaztelua, Erdi Aroko gaztelu zaharra.

## Tafallar ospetsuak 
* Joan Gascó (-1529), margolari.
* Florencio Gartzia Goiena (1783-1855), legelari eta politikari.
* Nicolas Giral Marsal (1883-1917), idazle eta kazetari.
*Elisa Uritz Pi (1893-1979) andereño, pedagogo eta ekintzaile.
* Jesus Doxandabaratz (1894-1969), politikari.
* Fermin Balentzia (1948-), getzetar kantautore.
* Jose Mari Esparza (1951-), kazetari eta idazle.
* Miriam Garcia Pascual (1963-1990), eskalatzaile.
* Luis Valero (1963-), politikari.
* Floren Aoiz (1966-), politikari eta idazle.
* Txente Garcia Acosta (1972-), txirrindulari.
* Maiorga Ramirez (1976-), politikaria.
* Ion Velez (1985-), futbolari.

## Herri senidetuak 
Tafalla ondorengo herriekin senidetuta dago:

*  Baigorri

## Irudiak 

Fitxategi:Tafalla - Calle Mutuberria.jpg|Mutuberria kalea
Fitxategi:Tafalla - Puente sobre el Cidacos 2.jpg|Zidakos gaineko zubia
Fitxategi:Tafalla - Iglesia de Santa Maria 02.JPG|Andre Maria eliza
Fitxategi:Tafalla - Kaleetako eraikin eta ikuspegiak 5.jpg|Alde Zaharreko kale bat
Fitxategi:Tafalla - Convento de Concepcionistas Recoletas o de la Purísima Concepción 06.jpg|Errekoletako komentua
Fitxategi:Tafalla - Plaza de Don Francisco de Navarra 6.jpg|Frantzisko Nafarroakoa plaza
Fitxategi:Tafalla 08.jpg|Hiriko etxe bat

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV'', Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Erdialdea
* Erriberriko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Tafallako Udalako webgune ofiziala