Nafarroako Foru Hobekuntza

**Nafarroako Foru Eraentza Berrezarri eta Hobetzeari buruzko Espainiako 13/1982 Lege Organikoa** edo **Nafarroako Foru Hobekuntza** (gaztelaniaz, *Ley Orgánica de Reintegración y Amejoramiento del Régimen Foral de Navarra* edo *LORAFNA*) Espainiako 1978ko Konstituzioari jarraituz Nafarroa Garaiko foru erregimena gaurkotu zuen legea da. Nafarroa Garaiarentzako erregimen egitura politiko-administratibo berri hau Espainiako Erresumako beste autonomia erkidegoen estatutuen parekoa da, baina 1841eko erregimena du haren legitimazio iturritzat. Foru hobekuntza Nafarroako foru zuzenbideko kontzeptu historiko bat da, foruak aldatu ezin direla baieztatzen duena, salbu eta hobetuak izateko. 1982ko abuztuaren 16tik dago indarrean.

1982ko martxoaren 15ean Nafarroako Foru Parlamentuak aldeko 49 bozekin (UCD, PSOE, UPN eta Alderdi Karlista) eta aurkako 5 bozekin (EAJ eta Euskadiko Ezkerra) onartu zuen Foru Hobekuntza. Bozketara ez ziren agertu Herri Batasunako 16 parlamentariak. Ondoren, Gorte Nagusiek onartu zuten eta 1982ko abuztuaren 16ean jarri zen indarrean. Legea onartu zen Hegoaldeko nafarrrei erreferendum bidez galdetu gabe.

## Aurrekariak 
### Historiakoak 
1841eko Foruak Eraldatzeko Legeak Nafarroa legez ia parekatu egin zuen Espainiako probintziekin, salbu eta administrazio- eta zerga-arloko baldintza gutxi baina berezi batzuetan: kupoa, nagusiki. Hala ere, Nafarroako Probintziako Aldundiak 'foru aldundi' izendapen eta izaera aldarrikatu zituen 1867tik aurrera, eta 1841eko *statu quo* horrek segida izan zuen frankismoaren garaian, denboraren poderioz hainbat aldaketa eta berrikuntza izan zituen arren.

1973an, Franco diktadorea bere azkenetan zela eta aldaketa haizeak ikusita, Madrilgo agintariek eta erregimeneko Nafarroa Garaiko eliteek, Aizpún eta Del Burgo semea tartean, ordu arteko Nafarroako kode zibila eguneratu eta finkatu zuten 1973ko martxoan Foru Zuzenbide Zibilaren Bildumaren bidez (Nafarroako Foru Berria). Horretarako, Carrero Blanco eta Francoren babesa izan zuten (Estatuko Buruzagitzaren 1/1973 Legea), "batasun nazionala zatikatzen duten joerei" aurre egiteko.

### Sorburua 
Urte horretatik aurrera, Hego Euskal Herriko lurraldeentzako estatus bateratu berri baterako giroa sumatzen zenean, Nafarroa Garaiko elite ekonomiko eta politikoetako hainbat pertsonaiak Nafarroako foruen jarraipenaren aldeko diskurtsoari eutsi zioten, aldaketa berrietatik aparte. Orduan, Madrilen konstituzioa onartu zen, legez Espainia berdintzen zuena. Luze gabe, Martin Villa Espainiako gobernazio ministroak 121/1979 Errege Dekretua agindu zuen Nafarroarako; horrek bertan behera utzi zuen *de facto* 1841eko erregimenaren jarraipena, eta 1982ko Foru Hobekuntzarako oinarriak jarri.

Espainiako trantsizioan, Madrilera Foru Hobekuntza negoziatzera joan behar ziren bost nafar diputatuetatik bi baztertuak izan ziren, euskal abertzaleak zirelako, eta negoziaziotik kanpora geratu ziren Nafarroan frankismoaren kontra borrokatutako indar aktiboenak. Azkenean, Madrilera joandako zazpiko negoziazio batzordean, bost ordezkari eskuinekoak ziren; beste biak, berriz, Jesus Malon eta Gabriel Urralburu, PSOEkoak. Espainiako ordezkaritzan, Javier Ansuategi gobernadore zibila zegoen, bere burua faxistatzat zeukana. Negoziatutako egitura politikoa ez zen, gero, erreferendumean berretsi, estatuko gainerako autonomia estatutuak ez bezala.

## Edukia 
Foru Hobekuntzaren edukia bestelako autonomia estatutu baten edukiaren antzekoa da: erkidegoko herri erakundeen antolaketa, eskumenak, etab. Kontzertu edo ekonomia hitzarmena 1978an hitzartu zutenez, ez zen oztopo hori egon Foru Hobekuntza aurrera ateratzeko. Hitzaurrean, 1512an Nafarroa Espainiari "lotu" (*incorporada*) zitzaiola adierazten da, inbasio militarrari erreferentziarik egin gabe,

## Bilakaera 
2020 aldera, Pedro Sánchez Espainiako presidenteak azaldu zuen Nafarroako Foru Berriko araudian gainditu egiten zirela Nafarroaren eskumenak eskubide zibilari buruz; haren irudiko, izan ere, estatuari zegozkion eskumen horiek esklusiban. Ondorioz, helegitea jarri zuen Espainiako Konstituzio Auzitegian Nafarroako funtsezko araudiaren kontra. 

Konstituzio Auzitegiak, berriz, errefusatu egin zuen Sanchezen helegitearen gehiena 2021eko irailaren 24an. Aldiz, onartu egin zuen helegitea hiru legeren kontra, baita beste hiruri ñabardurak ezarri ere, hala nola zuzenbide pribatuari buruzko auzietan estatuari azken ebazpen ahalmena aitortuz.

## Erreferentziak 
## Oharrak 
## Bibliografia 
## Ikus, gainera 
* Nabarrismo
* Jesús Aizpún
* Euskararen Foru Legea

## Kanpo Loturak 
* Nafarroako Gobernuaren web orria, Hobekuntzari buruzkoa.
* Nafarroako Foru Eraentza Berrezarri eta Hobetzeari buruzko Lege Organikoa

## Kanpo estekak