Ekainaren 5

**Ekainaren 5**a gregoriotar egutegiaren urteko ehun eta berrogeita hamaseigarren eguna da, 157garrena bisurteetan. 209 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1199 &ndash; Gasteizko setioa hasi zuten gaztelarrek. Bederatzi hilabetez eutsi zioten gasteiztarrek, urtarrilaren 25a arte.
* 1975 &ndash; ETAk Mariano Roman Madroñal goardia zibila hil zuen Donostian.
* 1980 &ndash; Ordiziako Beti Argi Bandaren lehen emanaldia izan zen.
* 1998 &ndash; Ertzaintzak Ina Zeberio etakidea hil zuen Gernikako etxebizitza batean.
* 2016ko Euskal Herriko Estatuari buruzko galdeketak: Gure Esku Dago herri mugimenduaren erabakitzeko eskubidea aldarrikatzeko ekimenaren barruan Gipuzkoa, Bizkai eta Nafarroa Garaiko hainbat udalerrietan galdeketak egin ziren.
* 2006 &ndash; Portland Valderrivas zementuegile nafarrak Uniland enpresa erosi zuen, 1.091 milioi eurorengatik.

### Mundua 
* 1832 &ndash; Jean Maximilien Lamarqueren hileta-elizkizunaren ondoren, Parisen Ekaineko Matxinada hasi zen.
* 2006 &ndash; Serbia Serbia-Montenegrotik independizatu zen ofizialki.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1963 &ndash; *Irma la Douce* (*Irma Eztia*) filma estreinatu zen, Billy Wilderek zuzendu eta Jack Lemmon eta Shirley MacLaine aktoreek antzeztu, eta Louis Jourdan aktoreak narratzailearen ahotsa ipini zuen.
* 1992 &ndash; *Patriot Games* (*Abertzaleen Jokoak*) filma estreinatu zen, Phillip Noycek zuzendu eta Harrison Ford, Anne Archer, Patrick Bergin, Sean Bean, Thora Birch, James Earl Jones eta Richard Harris aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1883 &ndash; Lehen *Orient Express* trena Paristik irten zen.
* 2012 &ndash; Ozeano Barearen mendebaldetik Artizarraren trantsitua hasi zen.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
* 2012ko Durango-Durango Emakumeen Saria: Emma Pooley irabazle.
* 2016 &ndash; Athletic Club Euskal Herriko futbol taldeak 2015-2016ko Emakumezkoen Futbol Superliga irabazi zuen.
* 2016 &ndash; Aviron Bayonnais Euskal Herriko errugbi taldeak Top14ra igotzea lortu zuen.

### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1759 - Martin Gartzia-Loigorri, nafar militarra, artilleria arloan nabarmendu zena (h. 1824).
* 1789 &ndash; Manez Etxeto, *Katxo*, lapurtar bertsolaria (h. 1872).
* 1833 &#x2013; Maria Cristina Borboikoa eta Borboikoa, espainiar infanta (h. 1902)
* 1848 &ndash; Ramon Adan de Iartza, gipuzkoar geologoa (h. 1917).
* 1859 &ndash; Bonifazio Etxeberria, gipuzkoar industria gizona, Bonifacio Echeverría arma-fabrikaren sortzailea (h. 1951).
* 1869 &ndash; Marie Charles Duval, lapurtar militarra (h. 1958).
* 1878 &ndash;
** Bonifazio Etxegarai, gipuzkoar idazle eta legegilea (h. 1956).
** Willy Koch, Donostian bizi izandako alemaniar argazkilaria, Koch argazkilari dinastiaren aitzindaria (h. 1950).
** Santiago Meabe, bizkaitar politikaria, ezker abertzalearen aitzindaria (h. 1961).
* 1884 - Dominica Azparren Gil, nafar etxekoandrea, UGTko kidea, Gerra Zibilean fusilatua (h. 1936).
* 1893 &ndash; Norberto Almandoz, gipuzkoar apaiza, musikagilea, organista eta musika kritikaria (h. 1970).
* 1912 &ndash; Jean Larrieu, lapurtar militarra (h. 1969).
* 1915 &ndash; Bonifacia Zuazola, *Boni*, gipuzkoar erraketista (h. 2012).
* 1944 &ndash; Jerardo Elortza, gipuzkoar euskaltzalea, etnografoa, hizkuntzalaria, historialaria eta idazlea.
* 1949 &ndash; Mariasun Landa, gipuzkoar idazlea.
* 1950 &ndash;
** Francisco Javier Etxebarria, bizkaitar futbolari ohia.
** Ignacio Olabarri, bizkaitar historialaria eta Nafarroako Unibertsitateko katedraduna (h. 2024).
* 1952 &ndash; Jose Zugasti, gipuzkoar eskultore eta ilustratzailea (h. 2024).
* 1960 &ndash; Andoni Cedrun, bizkaitar futbolari ohia.
* 1961 &ndash; Libe Agirre, bizkaitar kazetaria. Euskaltzain urgazlea.
* 1968 &ndash; Joseba Larrinaga, gipuzkoar paralinpiar atleta (h. 2013).
* 1971 &ndash; Iñigo Larrainzar, nafar futbolari ohia.
* 1973 &ndash; Josu Andueza, gipuzkoar arraunlari ohia.
* 1975 &ndash; Aranzazu González, gipuzkoar igerilari paralinpiko ohia.
* 1976 &ndash; Aitzol Astigarraga, gipuzkoar informatikaria, robotika-ikertzailea eta Goi-mailako Online Institutuko irakaslea eta zuzendaria.
* 1978 &ndash; María Chivite, PSNko nafar politikaria.
* 1985 &ndash;
** Iker Arretxe, *Arretxe II.a*, nafar esku huskako pilotaria.
** Amaia Uribe, bizkaitar kazetaria.
* 1988 &ndash; Igor Genua, gipuzkoar errugbilaria.
* 1993 &ndash;
** Sergio Herrera, arabar futbolaria, Miranda Ebron.
** Alejandro Sanz Sainz, nafar futbolaria.
* 1994 - Josune Aramendi, bizkaitar bertsolaria eta irakaslea
* 2005 - Gorka Corres, arabar txirrindularia.
* 2007 - Unax Urzaiz, bizkaitar futbolaria.

### Mundua 
* 1341 &ndash; Edmundo Langleykoa, York etxearen sortzailea (h. 1402).
* 1436 &ndash; Luis Ziprekoa, Zipreko erregea (h. 1482).
* 1646 &ndash; Elena Cornaro Piscopia, veneziar filosofoa (h. 1684).
* 1656 &ndash; Joseph Pitton de Tournefort, frantziar zientzaliari eta naturalista (h. 1708).
* 1740 &ndash; Leopoldo I.a, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea (h. 1705).
* 1771 &ndash; Ernesto Augusto Hannoverkoa, Hannoverko erregea (h. 1851).
* 1785 &ndash; Miguel Gómez Damas, espainiar militarra (h. 1864).
* 1819 &ndash; John Couch Adams, britainiar matematikari eta astronomoa (h. 1892).
* 1830 &ndash; Carmine Crocco, *Donatello*, italiar bidelapur eta gerrilaria (h. 1905).
* 1836 &ndash; Susan McFarland Parkhurst, estatubatuar idazle eta konpositorea (h. 1918).
* 1844 &ndash; L. T. Meade, irlandar idazlea (h. 1914).
* 1850 &ndash; Pat Garrett, estatubatuar sheriffa, Billy Haurra hiltzeagatik ezaguna (h. 1908).
* 1858 &ndash; Carl Swartz, Suediako lehen ministroa (h. 1926).
* 1862 &ndash; Allvar Gullstrand, suediar oftalmologo eta optikaria, 1911ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1930).
* 1866 &ndash; Carlos Maia Pinto, Portugalgo lehen ministroa (h. 1932).
* 1868 &ndash; Séamus Ó Conghaile (ingeleraz *James Connolly*), irlandar lider abertzale sozialista (h. 1916).
* 1870 &ndash; Jeannie Gunn, australiar idazlea (h. 1961).
* 1871 &ndash; Michele Angiolillo, italiar anarkista (h. 1897).
* 1875 &ndash; Stanislav Kostka Neumann, txekiar idazle, olerkari, kazetari eta literatura-kritikaria (h. 1947).
* 1878 &ndash; Pancho Villa, Mexikoko Iraultzaren buruzagi garrantzitsuenetako bat (h. 1923).
* 1879 &ndash; René Pottier, frantziar txirrindularia, Frantziako Tourreko lehen eskalatzailetzat hartzen da (h. 1907).
* 1880 &ndash; Mikhail Liber, lituaniar mentxebike judua (h. 1937).
* 1883 &ndash; John Maynard Keynes, ingeles ekonomialaria, XX. mendeko garrantzitsuenetakoa (h. 1946).
* 1886 &ndash; Toivo Mikael Kivimäki, Finlandiako lehen ministroa (h. 1968).
* 1887 &ndash;
** Ruth Benedict, estatubatuar antropologoa (h. 1948).
** Agustí Duran, kataluniar historialari, artxibista eta arkeologoa (h. 1975).
* 1888 &ndash; Esther Nunes Bibas, brasildar idazle eta irakaslea (h. 1972).
* 1898 &ndash; Federico Garcia Lorca, espainiar poeta, narratzailea eta antzerkigilea (h. 1936).
* 1900 &ndash; Dennis Gabor, hungariar-britainiar fisikaria, 1971ko Fisikako Nobel Saria (h. 1979).
* 1904 &ndash; Hans Furler, alemaniar politikaria, Europako Legebiltzarreko lehendakaria (h. 1975).
* 1906 &ndash; Eraldo Monzeglio, italiar futbolaria (h. 1981).
* 1907 &ndash; Rudolf Ernest Peierls, alemaniar-britainiar fisikaria (h. 1995).
* 1913 &ndash; Martha Sandwall-Bergström, suediar idazlea (h. 2000).
* 1917 &ndash;
** Maurice Duverger, frantziar legelari eta politologoa (h. 2014).
** José Pinheiro de Azevedo, Portugalgo lehen ministroa (h. 1983).
* 1920 &ndash; Cornelius Ryan, irlandar kazetari eta idazlea (h. 1974).
* 1922 &ndash; John Gatenby Bolton, britainiar-australiar astronomoa (h. 1993).
* 1923 &ndash;
** George Montague, *"Herriko Gayrik Zaharrena"*, gay eskubideen aldeko britainiar aktibista (h. 2022).
** Jesús Rafael Soto, venezuelar pintore eta eskultorea (h. 2005).
* 1926 &ndash; Wen Tsai Wang, txinatar botanikaria (h. 2022).
* 1928 &ndash;
** Gilles Aillaud, frantziar margolaria, eszenografoa, poeta eta antzerkigilea (h. 2005).
** Tony Richardson, ingeles zinemagilea (h. 1991).
** Otto Friedrich Walter, suitzar idazlea (h. 1994).
* 1931 &ndash;
** Jacques Demy, frantziar zinemagilea (h. 1990).
** José Joaquín Puig de la Bellacasa, bizkaitar diplomazialaria (h. 2021).
* 1932 &ndash; Christy Brown, irlandar margolari eta idazlea (h. 1981).
* 1937 &ndash; Hélène Cixous, frantziar unibertsitate irakaslea, idazlea, poeta, antzerkigilea, filosofoa eta kritikaria.
* 1938 &ndash; Karin Balzer, alemaniar atleta (h. 2019).
* 1939 &ndash;
** Joe Clark, Kanadako lehen ministro ohia.
** Juan Hormaechea, Kantabriako presidentea (h. 2020).
** Margaret Drabble, britainiar idazle, eleberrigile, ipuingile, biografo, literatur-ktitikari, ekoizle eta gidoilaria.
* 1940 &ndash; Imre Komora, hungariar futbolari eta entrenatzailea (h. 2024).
* 1941 &ndash; Martha Argerich, argentinar piano-jotzailea.
* 1942 &ndash; Teodoro Obiang Nguema, Ekuatore Gineako diktadorea.
* 1943 &ndash; Abraham Viruthakulangara, indiar artzapezpiku katolikoa (h. 2018).
* 1944 &ndash; Hartmut Esslinger, alemaniar-estatubatuar diseinatzaile eta asmatzailea.
* 1945 &ndash; Rosa Serrano i Llàcer, valentzierazko dazlea, itzultzailea eta editorea.
* 1946 &ndash; Stefania Sandrelli, italiar aktorea.
* 1947 &ndash;
** Laurie Anderson, estatubatuar artista.
** David Hare, britainiar antzerkigile eta zuzendaria.
* 1949 &ndash;
** Ken Follett, britainiar idazlea.
** Susan Lee Lindquist, estatubatuar biologo eta biologia irakaslea, biologia molekularrean aditua (h. 2016).
* 1951 &ndash; Lluís Pasqual, kataluniar antzerki-zuzendaria.
* 1952 &ndash; Connie Chiume, hegoafrikar aktorea (h. 2024).
* 1954 &ndash; Tatiana Txerveniakova, bulgariar medikua (h. 2025).
* 1956 &ndash; Roger Michell, britainiar zinema zuzendaria (h. 2021).
* 1957 &ndash; Enrico Ruggeri, italiar kantagilea.
* 1959 &ndash; Mark Ella, Australiar aborigen errugbilari ohia.
* 1962 &ndash; Astrid Belgikakoa, belgikar printzesa eta Austria-ekialdeko artxidukesa.
* 1964 &ndash;
** Marian Moreno, espainiar irakaslea, idazlea eta hezkidetzaren inguruan irakasleen prestakuntzan aditua.
** Rick Riordan, estatubatuar idazlea.
* 1965 &ndash; Michael E. Brown, estatubatuar astronomoa.
* 1967 &ndash; Saman Arastoo, irandar aktore eta antzerki-zuzendaria.
* 1971 &ndash; Mark Wahlberg, estatubatuar aktore, zinema ekoizle, modelo eta rap abeslaria.
* 1976 &ndash;
** Lauren Beukes, hegoafrikar nobelagile, ipuin-idazlea, kazetaria eta telebistako gidoilaria.
** Takayuki Suzuki, japoniar futbolari ohia.
* 1978 &ndash; Martin Rančík, eslovakiar saskibaloi jokalari ohia.
* 1979 &ndash; David Bisbal, espainiar abeslaria.
* 1981 &ndash; Isabel Rodríguez García, espainiar abokatua eta politikaria.
* 1982 &ndash; Achille Emaná, kamerundar futbolaria.
* 1984 - Iris van Herpen, herbeherear moda-diseinatzailea, teknologia goi-mailako eskulangintza tradizionalarekin bateratzeagatik ezaguna.
* 1986 &ndash; Laura Casielles, asturiar poeta, kazetaria eta idazlea.
* 1988 &ndash; Osmar Ibáñez, espainiar futbolaria.
* 1990 &ndash; Ona Carbonell, kataluniar igerilari sinkronizatua.
* 1991 &ndash;
** Martin Braithwaite, danirmarkar futbolaria.
** Manuela Viale, argentinar aktore, modelo eta telebistako aurkezlea.
* 1997 &ndash; 
** Kieran Tierney, manxar-eskoziar futbolaria.
** Tineke den Dulk, hebeheretar-belgikar pista laburreko abiadura patinatzaile olinpikoa.
* 1998 &ndash; Julia Lipnitskaia, errusiar patinatzaile artistikoa.
* 2007 &ndash; Adeliia Petrosian, errusiar izotz gaineko patinatzaile artistiko olinpikoa.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1316 &ndash; Luis I.a Nafarroakoa, Nafarroa eta Frantziako errege eta Xanpaina eta Brieko kondea (j. 1289).
* 1921 &ndash; Jose Martin Arana, gipuzkoar enpresaburua eta Beasaingo alkatea (j. 1846).
* 1938 &ndash; Gabino Lizartza, euskal palankari eta atleta (j. 1888).
* 1963 &ndash; Matias Aranzabal, gipuzkoar futbolaria (j. 1900).
* 1975 &ndash;
** Gabriel Aresti, bilbotar idazlea eta poeta, XX. mendeko euskal literaturaren berritzaileetako bat (j. 1933).
** Miguel Matxinandiarena, Argentinan lan egin zuen nafar zinema ekoizlea, Buenos Airesen (j. 1899).
* 1979 &ndash; Ricardo Untzue Belloso, nafar pilotaria (j. 1910).
* 2002 &ndash; Carmelo Bernaola, euskal konpositorea (j. 1929).
* 2005 &ndash; Jose Antonio Jauregi, nafar antropologo eta saiakeragilea eta Nafarroako Unibertsitate Publikoaren lehenengo dekanoa, Errumanian (j. 1941).
* 2014 &ndash; Felix Elejalde, nafar irakaslea, idazlea eta dibulgatzailea (j. 1929).
* 2018 &ndash; Bernard Quemada, gipuzkoar hizkuntzalaria, erromanista eta lexikografoa, Parisen (j. 1926).
* 2019 &ndash; Luis Migel Kerexeta, gipuzkoar auzitegi-mediku eta EHUko irakaslea (j. 1962).

### Mundua 
* 754 &ndash; Bonifazio Mainzekoa, beneditar misiolaria izan zen, frisiarrak ebanjelizatzera bidali zutena (j. c. 675).
* 1310 &ndash; Amalriko Tirokoa, Tiroko jauna eta Zipreko erregeordea (j. 1272).
* 1568 &ndash; Lamoral, Egmonteko kondea, herbehereetar militarra (j. 1522).
* 1625 &ndash; Orlando Gibbons, ingeles musikaria (j. 1583).
* 1740 &ndash; Giovanni Paisiello, italiar musikagilea (j. 1740).
* 1819 &ndash; Bodawpaya, Birmaniako erregea (j. 1745).
* 1826 &ndash; Karl Maria von Weber, alemaniar musikagilea, orkestra-zuzendaria eta piano-jotzailea (j. 1786).
* 1864 &ndash; Beata Sofia Gyldén, finlandiar poeta (j. 1804).
* 1873 &ndash; Urbano Rattazzi, Italiako lehen ministroa (j. 1808).
* 1887 &ndash; Hans von Marées, alemaniar margolaria (j. 1837).
* 1893 &ndash; Julio Popper, errumaniar-argentinar hiltzaile eta kriminala, selknam herriaren aurkako genozdioaren arduradun nagusienetakoa (j. 1857).
* 1900 &ndash; Stephen Crane, estatubatuar olerkaria (j. 1871).
* 1910 &ndash; O. Henry, estatubatuar idazle eta kazetaria (j. 1862).
* 1913 &ndash; Marie Popelin, belgikar abokatu eta feminista, legeetan doktoratua lortu zuen lehen emakume belgikarra (j. 1846).
* 1916 &ndash; Horatio Herbert Kitchener, Kitchenerreko 1. kondea, ingeles militar eta politikaria (j. 1850).
* 1921 &ndash; Georges Feydeau, frantziar Belle Époqueren antzerkigilea, bere fartsengatik ezaguna (j. 1862).
* 1923 &ndash; George Hendrik Breitner, herbeheretar margolari eta argazkilaria (j. 1857).
* 1930 &ndash; Julius Pinkas Pascin, bulgariar-estatubatuar margolaria (j. 1885).
* 1932 &ndash; Ruairí Ó Brádaigh, irlandar errepublikar politikari eta militar buruzagia (j. 1932).
* 1935 &ndash; James Edward Quibell, britainiar egiptologoa (j. 1867).
* 1940 &ndash; Domingo Hergueta, burgostar historialaria, Errioxa Garaian eta Burgosko probintzian aditua (j. 1856).
* 1946 &ndash; Holger Thiele, daniar-estatubatuar astronomoa (j. 1878).
* 1951 &ndash; Jevdokia Vanerkke, sobietar irakasle, ekintzaile politiko eta kazetari txuvaxa (j. 1889).
* 1953 &ndash; 
** Bill Tilden, *Big Bill*, estatubatuar tenislaria (j. 1893).
** Moelona, galestar eleberrigile eta itzultzailea (j. 1877).
* 1968 &ndash; Ellen Gleditsch, erradiokimikan aitzindaria eta Norvegiako bigarren emakume irakaslea (j. 1879).
* 1972 &ndash; Louis Mottiat, belgikar txirrindularia (j. 1899).
* 1976 &ndash; María Ruanova, argentinar dantzari, koreografo, irakasle eta baleteko maistra (j. 1912).
* 1982 &ndash; Roger Bonvin, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1905).
* 1991 &ndash;
** Rosalina Abejo, filipinar musikagile, zuzendari eta pianista (j. 1922).
** Min-Chueh Chang, txinatar-estatubatuar ikertzailea, pilula antisorgailuaren asmatzaileetako bat (j. 1908).
* 1994 &ndash; 
** Federico Clavería, eusko-estatubatuar *marine*a, Pazifikoko Gerran gerra-korrespontsal gisa aritu zena (j. 1908).
** Thaddée Nsengiyumva, ruandar apezpiku katolikoa (j. 1949).
** Joseph Ruzindana, ruandar apezpiku katolikoa (j. 1943).
* 2000 &ndash; Franco Rossi, italiar zinemagilea (j. 1919).
* 2001 &ndash; Pedro Laín Entralgo, espainiar sendagile eta idazlea (j. 1908).
* 2002 &ndash; Dee Dee Ramone, estatubatuar musikaria, *Ramones* taldeko kide sortzailea (j. 1951).
* 2004 &ndash;
** Fernando Manzaneque, *Manzaneque de la Mancha*, espainiar txirrindularia (j. 1934).
** Ronald Reagan, Ameriketako Estatu Batuetako 40. Presidentea eta aktorea (j. 1911).
* 2005 &ndash;
** Pepita Carpeña, espainiar feminista eta anarkosindikalista, frankismoan erbesteratua (j. 1919).
** Alberto Pedro Torriente, kubatar antzerki-idazle, antzezle eta olerkaria (j. 1954).
* 2008 &ndash; Eugenio Montejo, venezuelar olerkaria, saiakera egilea eta diplomatikoa (j. 1938).
* 2012 &ndash; Ray Bradbury, zientzia fikzio, fantasia, beldur eta misteriozko estatubatuar idazlea (j. 1920).
* 2013 &ndash; Clément Méric, frantziar ekintzaile antifaxista gaztea, eskuin muturreko talde batekin izandako borroka baten ondorioz.
* 2014 &ndash; Nina Byers, estatubatuar fisikari teorikoa eta ikerketa-irakaslea  (j. 1930).
* 2015 &ndash; Tarek Aziz, irakiar politikaria, Saddam Hussein Irakeko diktadorearen laguntzailea (j. 1936).
** Colette Marchand, frantziar dantzari  eta aktorea (j. 1925)
* 2016 &ndash; Jerome Bruner, estatubatuar psikologoa (j. 1915).
* 2018 &ndash;
** Jadwiga Grabowska-Hawrylak, poloniar arkitekto arrazionalista (j. 1920).
** Kate Spade, estatubatuar moda-diseinatzailea eta enpresaburua (j. 1962).
* 2022 &ndash; Alec John Such, hungariar-estatubatuar baxu-jolea, *Bon Jovi* taldeko kidea (j. 1951).
* 2023 &ndash;
** Astrud Gilberto, brasildar abeslaria (j. 1940).
** Robert Hanssen, estatubatuar espioia (j. 1944).
* 2024 &ndash; Ben Vautier, suitzar jatorriko frantziar artista (j. 1935).
* 2025 &ndash; Edgar Lungu, Zambiako presidentea (j. 1956).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Igor eta Larraitz.

## Kanpo estekak 
Ekainaren 4 | Urteko egutegi | Ekainaren 6