open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hatz-egin

[thumb|[Fraide budista bat gora hatz-egiten]]
**Hatz-egin**, ukabila itxita eta erpurua luzatuz egiten den imintzio edo keinu bat da. Euskal kulturak, beste askok bezala, mundu anglofonotik bereganatutako keinua dela uste da. Hatz lodia gora luzatuz gero (hatz lodiarekin gora egin edo **gora hatz-egin**), igortzen den mezua positiboa izaten da, onarpena edo oniritzia adierazteko. Hatz lodia beherantz luzatuz gero (hatz lodiarekin behera egin edo **behera hatz-egin**), mezua kontrakoa izango da, gaitzespenekoa. Nahiz eta hori den munduan gehien zabaldutako esanahia, zenbait kulturatan imintzio honek beste esanahi batzuk izan ditzake.

## Kanpo estekak
Itsas Errepublikak

[thumb|250px|Itsas Errepublikak (XI. mendea). [Noli, Genova, Pisa, Gaeta, Amalfi, Ancona, Venezia eta Ragusa.]]

**Itsas Errepublikak** (italieraz *Repubbliche marinare*) Erdi Aroan Mediterraneo itsasoaren kostaldean, eta zehazkiago Italia eta Dalmaziaren kostaldean, eratu ziren hiri-estatu talasokratikoak izan ziren. Itsas Errepubliketan ezagunenak Veneziako Errepublika, Genovako Errepublika, Pisako Errepublika, Ragusako Errepublika eta Amalfiko Errepublika izan ziren. Hain ezagunak ez zirenen artean Gaetako Errepublika, Ancona eta Noli izan zeuden.

X. mendea eta XIII. mendearen artean euren hiriak babesteko asmoz ontzi ugariz osatutako itsas-gudarosteak eraiki eta haiekin Mediterraneoan barna merkataritza sare zabalak hedatu zituzten, Gurutzadetan berebiziko garrantzia izan zuten, gurutzatuen gudarosteak itsasoz garraiatu baizituzten.

## Kanpo estekak
1894ko Zurbarango errailetik irtetea

**1894ko Zurbarango errailetik irtetea** urte hartako uztailaren 7an Bilboko Zurbaran auzoan izandako tren istripua izan zen.

Goizeko 8:30ean Bilbo-Lezama trenbidean, tren mixto bat, Artxandatik jaisten zegoela, frenoak galdu eta errailetik irten zen. 42 bidaiarietatik lau baino ez ziren osorik irten: 13 hildako eta 18 zauritu suertatu ziren.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abasolo

**Abasolo** euskal abizen bat da. Gainera Mexikoko hainbat lekuetako toponimoa da.

## Jatorria 
Abizenaren esanahia *abadearen soroa* da. Zeanurin du bere jatorria.

## Abizena 
* Garbiñe Abasolo, Bilboko modeloa.
* Jenaro Abasolo, Txileko filosofoa.
* José Antoni Abásolo Álvarez, Espainiako arkeologoa.
* Mariano Abasolo, Mexikoko insurgentea.
* José Javier Abasolo, Bilboko idazlea.

## Toponimoa 
* Abasolo (Coahuilako udalerria)
* Abasolo (Guanajuatoko udalerria)
* Abasolo (Nuevo Leóngo udalerria)
* Abasolo (Tamaulipasko udalerria)
* Abasolo del Valle, Veracruz.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Actopan

**Actopan** honakoa izan daiteke:

## Lekuak 
* Actopan (Hidalgoko udalerria), Mexiko.
* Actopan (Veracruzeko udalerria), Mexiko.

## Bestelakoak 
* Actopan ibaia, Veracruzen, Mexiko.
Flandria (argipena)

**Flandria** edo **Flandes** izan daiteke:
* Flandria, Belgika osatzen duten eskualdeetako bat.
* Mendebaldeko Flandria, Belgikako probintzia.
* Ekialdeko Flandria, Belgikako probintzia.
* Flandriako Brabante, Belgikako probintzia.
* Westhoek, flandriera mintzatzen den Frantziako eskualdea.
* Espainiar Herbehereak, Espainian eskuarki Flandes deitua.
* Flandriako konderria, Erdi Aroko estatu feudala.

## Erreferentziak
Talde (zoologia)

[thumb|[Ñu-talde bat.]]

**Talde**, **samalda** edo **saldo** espezie bereko animalien multzoa da. Normalean animalia basatiak direnean esaten dugu etxekotuta daudenean berezko izenak dituztelako: txerrien **urdalde** behien **behitalde** edo ardien **artalde** hurrenez hurren.

Zoologoek animalien portaera ikertzen dute, bai taldearen barnean eta baita beste espezieekikoa ere. Batzuek, adibidez oreinek edo bufaloek, taldeko erabakiak ere hartzen dituzte.

## Ikus, gainera 
* Sarda
* Taldearen tamainaren neurriak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Arenal

**El Arenal** (gazteleraz, *Areatza*) hainbat lekuren izena da:

##  
* El Arenal (Santiago del Estero).

##  
* El Arenal (Ávila), Gaztela eta Leonko Ávilako udalerria da
* El Arenal (Sevilla), Sevillako barrutia

##  
* Bilboko Areatzako ingururaren gaztelerazko izena.

##  
* El Arenal (Hidalgoko udalerria)
* El Arenal (Jaliscoko udalerria)

##  
* El Arenal natura erreserba
Jose Iturriaga

**Jose Iturriaga Agirre** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1699ko abendua - Pampatar, Nueva Esparta, Venezuela, 1767ko irailaren 14a) gudaria, itsasgizona, administratzailea eta politikaria izan zen. Bere jaioterri Azpeitiko alkatea eta Gipuzkoako Aldundiko zinegotzia (1727) izan zen. Itsasontzi baten kapitaina izan eta gero, itsas gudarostearen buruzagia bihurtu zen. Espainiako Inperioaren defentsan, Kubara eta Venezuelara bidali zuten bost gerra-itsasontziren buruzagi, Britainiar Inperioaren kontra ingelesei aurre egiteko (1740).

Geroago, Venezuelara bidali zuten, Caracasko Gipuzkoar Konpainiako lehen zuzendari gisa.

Gerra ostean Espainiak eta Portugalek Ameriketan zituzten kolonietako mugak aztertu zituen batzordeko kidea izan zen (1750-1761). Orinoko ibaia arakatu eta lurraldearen mapak egiteko espedizioa antolatu zuen (1754); Orinoko eta Río Negro inguruan hainbat herri sortu eta ikerketa eta azterketa biologiko, geografiko eta topografikoak egin zituen. Quitoko lehendakaritzari uko egin eta Orinokoko komandante nagusi egin zuten (1762-1767).
Joseph de Maistre

**Joseph-Marie, de Maistre kondea**, **Joseph de Maistre** bezala ezagunagoa (Chambéry, 1753ko apirilaren 1a – Turin 1821eko otsailaren 26a), Savoiako filosofo, idazle, legegizon eta diplomazialari bat izan zen. Frantziako Iraultzako hurrengo urteetan, monarkietan hierarkia eta estamentuak defendatu zuen. Behean bere ideologia argi agertzen da:

## Kanpo-estekak
Florentziako erdigune historikoa

**Florentziako erdigune historikoa** (italieraz *Centro storico di Firenze*) Italiako Toskana eskualdeko Florentzia hiriaren 1. auzoa da, eta 1982 ez geroztik Unescok Gizateriaren Ondarea izendatu du. Erdi Aroko harresiak zeuden lekuan dauden kaleek mugatzen dute. Bertan, hiriak bi medeetan izan zuen ekonomia eta merkatal oparotasunari esker eraikitako eraikin nabarmen eta ederrak daude.

## Eraikinak 
* Santa Maria del Fiore katedrala
* Santa Croce
* Ponte Vecchio
* San Joan bataiotegia
* Medici Riccardi jauregia
* San Lorentzo basilika
* San Lorentzoko Sakristia Zaharra
* Palazzo Vecchio
* Palazzo Bargello
* Loggia del Bigallo
* Budini Gattai jauregia
* Ospedale degli Innocenti
* Pitti jauregia eta Boboli lorategia
* Pazzi kapera
* Santa Maria Novella basilika
* Santo Spirito basilika
* Santa Maria del Carmine basilika
* Florentziako Garaipen Arkua
* Forte Belvedere
* San Miniato al Monte

### Museoak 
* Uffizi Galeria
* San Marco Museo Nazionala
* Arkeologia Museo Nazionala
* Opera del Duomoko museoa

## Plazak 
* Piazza della Signoria
* Piazza del Duomo
* Piazza della Repubblica
* Piazza Santa Croce
* Piazza San Lorenzo
* Piazza Santa Maria Novella
* Santissima Annunziata plaza
* Piazza Santa Trinita
* Piazzale Michelangelo
* Piazza Cesare Beccaria
* Piazza della Libertà

## Kanpo estekak 
* Florentziako ergigune historikoa. Udal webgunea
Parisko herriko etxea

**Parisko herriko etxea** edota **Parisko udaletxea** (frantsesez *Hôtel de ville de Paris*) Frantziako Paris hiriburuko Udalaren egoitza da. 4. barrutian dago, Hôtel de Ville plazan. 1357 ez geroztik Udalaren egoitza da.

## Historia 
1357 urtean Parisko merkatarien lehenkaria zen Étienne Marcel-ek *Maison aux piliers* ("Zutabeen etxea") erosi zuen Sena ibaiertzeko kaiaren alboko hondartzan zegoena. Urteek aurrera egin ahala *Place de Grève* ("hareatako plaza") bihurtu zen eta hriko exekuzioak bertan egiten hasi ziren.

Frantzisko I.a Frantziakoak hiriari udaletxea ezartzea erabaki zuen 1533 urtean, Paris Kristau eremuko hiri handiena izatean hainbeste merezi zuelako. Zutabeen etxea eraitsi eta Udaletxe berria pizkundeko estiloan eraiki zuten, Domenico da Cortona arkitektu italiarrak diseinatua. Lanak ordea asko luzatu ziren eta 1628an amaitu zen eraikuntza, Luis XIII.aren erregealdian.

XIX mendean hainbat istiluren erdian egon zen, Frantziako Iraultzan eta Frantzia-Prusia Gerran besteak beste. Azken honetan Parisko Komunak bere egoitza bihurtu zuen eta anti-komuneroak zetozela ikusita udaletxeari su eman zioten, barneko egurrezko egitura guztiak errez eta harrizko oskol bat utziz.

1873 eta 1892 artean Udaletxea berreraiki zen Théodore Ballu eta Édouard Deperthes arkitektoen gidaritzapean.

## Iruditegia 

Fitxategi:050903 Paris 011 HotelVille fontana.JPG|Herriko etxearen iturria.
Fitxategi:Hotel de Ville Paris Wikimedia Commons.jpg|Gauez.
Fitxategi:Lar9 philippo 001z.jpg|1848ko Iraultza: Alphonse de Lamartinek Parisko herriko etxea bereganatzen du. Henri Félix Emmanuel Philippoteauxen margolana.
Fitxategi:Paris-municipalidade.jpg|Herriko etxea Charles de Gaullen irudiarekin.

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: Place de l'Hôtel de Ville, 75004
* Ordutegia:
** 8:00 - 19:30 astelehenetik ostiralera
** larunbat eta igandetan itxita
* Geltokiak:
** 15px15px15px Hôtel de Ville

## Kanpo estekak 
* Parisko Udal webgunea
Tricicle

thumb|Tricicleko kideak.

**Tricicle** Kataluniako keinu hizkuntzan oinarritutako umorezko antzerki konpainia bat da. Carles Sans, Joan Gràcia eta Paco Mir antzezle eta umoristek osatzen dute. 1979an sortu zen eta 30 urte baino gehiagoz mundu osoan barna euren umore bereziaz hornitutako ikuskizunak eskeini dituzte. Euren umore zentzu unibertsala eta antzezlanetan ahozko testurik ez egoteak bere antzezlanak mota askotako herrialdeetan antzeztea erraztu die, hauetan goraipamena jaso dutelarik. Gaur egun kritikariek munduko umorezko mimo konpainia onenen artean sailkatu ohi dute.

## Antzerki ikuskizunak 
* 1982: *Manicomic*
* 1984: *Exit*
* 1986: *Slastic*
* 1992: *Terrrific*
* 1996: *Entretres*
* 1999: *Tricicle 20*
* 2002: *Sit*
* 2007: *Garrick*
* 2012: *Bits*

## Zinema 
* luzemetraiak
** 1995: *Palace*
* laburmetraiak:
** 1993: *Quien mal anda, mal acaba*
** 1995: *David*
** 1996: *Mendigos sin fronteras*
** 1997: *Polvo eres*
** 2002: *Sit* (dokumentala)

## Telebista 
* 1987: *Tres estrellas*
* 1992: *Fiestas populares*
* 1994: *Chooof!*
* 1999: *Pecera de BTV*
* 2000-2003: *Dinamita*
* 2005: *Teletipos*
* 2005: *Trilita*
* 2010: *Més dinamita*

## Ikuskizun bereziak 
* 1992: 1992ko Udako Paraolinpiar Jokoak, Bartzelona.
* 1992: 1992ko Udako Olinpiar Jokoen itxiera ekitaldia, Bartzelona.
* 1992: Expo 92, Sevilla
* 1993: Special Olympics
* 2004: Es Baluard museoaren inaugurazio ekitaldia, Palma de Mallorca (2004)
* 2004: *25 + 25*

## Kanpo estekak 
* *Tricicle* konpainiaren webgunea
Banff Parke Nazionala

**Banff Parke Nazionala** (ingelesez *Banff National Park* eta frantsesez *Parc national de Banff*) Kanadako Alberta probintzian dagoen parke nazional bat da. Kanadako Mendi Harritsuetan dago, Calgary hiritik 110–180 kilometro inguru mendebaldera.

1885an sortu zen eta Kanadako Parke Nazional zaharrena da. 6.641&nbsp;km²-ko azalera du eta 1885ean ezarri zuten.

## Iruditegia 

Lake_Minnewanka_11092005.jpg|Minnewanka aintzira.
Banff2.JPG|[[Rundle mendia.
Glacier National Park valley.jpg|Ikuspegia.
Banffmapv2.jpg|Mapa.
Peyto_Lake-Banff_NP-Canada.jpg|Peyto aintzira.

## Kanpo estekak 
* Banff Parke Naturalaren webgune ofiziala 
* Banff Parke Naturala Unescoren webguneab
El corralito foral

**El corralito foral. Las tripas del navarrismo, al aire: un ecosistema al servicio del capital** 2015an Iván Giménez kazetari eta sindikalistak idatzitako saiakera eta ikerketa-kazetaritzako liburu bat da. Pamiela argitaletxeak argitaratu zuen.

2016ko martxoaan jada bere 5. argitalpenean zihoan.

Nafarroako Foru Erkidegoan azken 20-25 urteetan Nafarroako Gobernuan nagusi izan den UPNren erregimena eta oroar nabarrismoarekiko kritikoa den liburua da, tartean "nafartasuna" ukitzen duten hainbat gai ere jorratzen ditu: txupinazoa, Xabierraldia, Osasuna eta abar, hauen benetazko jatorriko historikoa zein den eta nondik-norakoak azalduz.

## Ikus gainera 
* Nabarrismoa

## Kanpo estekak 
* *El corralito foral* liburuari buruzko bloga 
* *El corralito foral* liburua Pamiela argitaletxearen webgunea  
* *El Corralito foral* liburuari buruz Euskalerria irratian egileari eginiriko elkarrizketa. Youtube.com
Artikulazio flotatzailea

**Artikulazio flotatzailea** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eskultura bat da.

## Kokalekua 
Gazteluko Ingurunearen parkean dago, Iruñeko zitadelaren alboan, Pio XI. etorbidea eta Armada etorbidearen arteko izkinan, eta Eraikin Singularraren parean.

## Monumentua 
1988an Faustino Aizkorbe (1948, Olloki) nafar eskulturgileak egin zuen eta 1989an Gaztelugibelen paratu zen.

Laminatu, tolestu eta soldatutako korten altzairuzko eskultura, zementuzko oinarri baten gainean. Neurriak, irudia: 230 x 200 x 310&nbsp;cm., eta idulkia: 156 x 194 x 155,5&nbsp;cm.

## Kanpo estekak 
* *Artikulazio flotatzailea*. Iruñeko eskulturak
Sáenz de Oizari omenaldia. Espazioaren banaketa, bi diedroren aurkaritzaz

**Sáenz de Oizari omenaldia. Espazioaren banaketa, bi diedroren aurkaritzaz** Nafarroa Garaiko hiriburu Iruñean dagoen eskultura bat da.

## Kokalekua 
Nafarroako Unibertsitate Publikoaren Kanpusean dago, Nafarroako Unibertsitate Pabiloiaren alboan.

## Monumentua 
1959an Jorge Oteiza gipuzkoar eskulturgileak egin zuen eta 1996an gaur egungo kokalekuan paratu zen. Izenak ongi adierazten duen bezala oriotar eskultoreak bere adiskidemina zen Francisco Javier Saenz de Oiza (1918-2000) nafar arkitektoaren omenez eginiriko eskultura da.

Altzairu beltzezko xaflez egina dago. Neurriak: 305 x 525 x 420 cm. cm.

## Kanpo estekak 
* ''Sáenz de Oizari omenaldia. Espazioaren banaketa, bi diedroren aurkaritzaz'. Iruñeko eskulturak
Une espirituala (Oteiza)

**Une espirituala** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eskultura bat da.

## Kokalekua 
Yamaguchi parkean dago, Iruñeko planetarioaren alboan, eta Mendebaldea auzoan.

## Monumentua 
1997an Jorge Oteiza gipuzkoar eskulturgileak egin zuen.

4 cm. lodierako korten altzairuaz egina dago. Neurriak: 450 x 65 cm.

## Kanpo estekak 
* *Une espirituala*. Iruñeko eskulturak
Bizia puskatzea (heriotza eta babesgabetasuna)

**Bizia puskatzea (heriotza eta babesgabetasuna)** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eskultura bat da.

## Kokalekua 
Baluarte plazan dago, Baluarte jauregiaren alboan, eta Lehen Zabalgunean.

## Monumentua 
1997an Juan Jose Akerreta iruindar eskulturgileak egin zuen eta gaur egungo kokalekuan urte hartako apirilaren 22an paratu zen. Tomás Caballero fundazioak Iruñean terrorismoaren biktimak gogorarazteko deitutako lehiaketa irabazi eta gero egin zuen.

Brontze eta hareharriz egina dago. Neurriak: Gizona, 220 cm; Haurra: 112 cm; Idulkia: 260 x 120 x 120 cm.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Bizia puskatzea (heriotza eta babesgabetasuna)*. Iruñeko eskulturak
Zerumugari begira

**Zerumugari begira** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eskultura bat da.

## Kokalekua 
Iruñeko zitadelan barnean dago, gotorlekuaren hegoaldeko sarbidetik hurbil.

## Monumentua 
1989an Alberto Eslava nafar eskultoreak egin zuen eta 1990an gaur egun dagoen lekuan paratu zen.

Hormigoi enkofratuaz egina dago. Neurriak, irudia: 214,5 x 84 x 48 cm., idulkia: 6 x 70,4 x 94 cm.

## Kanpo estekak 
* *Zerumugari begira*. Iruñeko eskulturak
Adoaingo Aita Estebanen monumentua

**Adoaingo Aita Estebanen monumentua** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eskultura bat da.

## Kokalekua 
Kaputxinoen Harresiez Haratagoko komentua eta San Pedro elizaren alboan dago, Arrotxapea auzoan.

thumb|erdian|250px|Aurrez-aurreko ikuspegia.

## Monumentua 
1980an Jose Ulibarrena nafar eskultoreak egin zuen, eta urte hartako urriaren 7an, Kaputxinoen elizaren plazan (Errotazar kalea, 42) paratu zen. Esteban Adoain (1828-1880) nafar misiolari kaputxinoaren omenezko monumentua da.

Harri, hormigoi eta berunez egina dago. Neurriak: Irudia: 195 cm.; Idulkia: 380 x 600 x 160 cm.

## Kanpo estekak 
* Iruñeako eskulturen gida.
Hegaldia (eskultura)

**Zerumugari begira** Nafarroako Iruñea hiriburua eta Burlata udalerriaren lursailetan dagoen eskultura erraldoi bat da.

## Kokalekua 
Ezkabako tunelen alboko biribilgunearen alboan dago, Iruñeko iparraldeko saihesbidean, hain zuzen ere, Iruñea eta Burlataren arteko mugan.

## Monumentua 
2008an Marijose Recalde nafar eskultoreak egin zuen eta azaroaren 27an gaur egun dagoen lekuan paratu zen.

Eskutik heldurik doazen haur bat eta heldu bat irudikatzen ditu, helduak paperezko hegazkin bat jaurtitzera doa eta haurrak helduari begiratzen dioen bitartean hatzarekin zerura seinalatzen du.

Barne egitura burdinezko T bikoitzeko hagez eta uztaiez egina dago, eta kanpoaldea burdin galvanizatuzko xaflez estalia. Denera 14 metro garaira du eta 7.300 kiloko pisua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezkabako tunelak

**Zerumugari begira** Nafarroako Iruñea hiriburua eta Ezkabarte udalerriaren artean dauden bi tunel dira.

## Kokalekua 
Ezkaba mendiaren ekialdeko zatia zeharkatzen dute, alde batetik (hegoaldetik) Iruñea eta Iruñerriko Atarrabia eta Burlata udalerriak eta bestetik (iparraldetik) Ezkabarte udalerriko Arre, Azotz eta Orikain kontzejuak elkarlotuz.

## Historia 
2005ko urtarrilaren 5an inauguratu ziren

## Tunelak 
Bi tunel dira, norantza bakoitzeko bana. Beren bitartez Iruñeak ipar-ekialdean sarbide-irtenbide azkar bat izateaz gain, Iruñerria eta Ultzamaldea eskualdeak zuzenean elkarlotzen dira, tunelak eraiki aurretik Atarrabiatik derrigorrez burutu behar zen itzulingurua saieztuz, honela Iruñetik Baztan, Esteribar, Erroibar, Malerreka eta Bortziriak eskualdeetara nahiz Gipuzkoa eta Ipar Euskal Herrirako bidearen ibilbidea burutzen pasatzen den denbora apur murrituz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ezkabako tunelei buruzko txostena eta informazioa. Nafarroako Gobernua
Atoyac

**Atoyac** Mexikoko toponimo bat da. Nahuatlez *dabilen ura* esan nahi du.

* Atoyac (Jaliscoko udalerria)
* Atoyac (Veracruzeko udalerria)
* Atoyac de Álvarez (udalerria), Guerrero.
* San Pedro Atoyac (udalerria), Oaxaca.
Ekoizpen primario

**Ekoizpen primarioa** atmosferan edo uretan dagoen karbono dioxidotik abiatuz konposatu organikoak sintetizatzea da. Batez ere fotosintesiaren bitartez gertatzen den prozesua da, alegia, energia iturri nagusi gisa argia erabiltzen duen sintesiaren bidez; hala ere, kimiosintesi bidez ere gerta daiteke, energia iturburutzat konposatu kimikoen oxidazioa edo erredukzioa hartuz.

Ekoizpen primarioaren erantzule diren organismoei ekoizle primario edo autotrofo deritze, eta elikadura katearen oinarria osatzen dute. Lehorreko eskualdeetan landareak dira batez ere, eta ingurune akuatikoetan diatomeak bezalako algak

## Kanpo estekak
Gabi Mouesca

**Gabi Mouesca** (Baiona, 1961eko irailaren 7a - ) Iparretarrak erakundeko ekintzaile historikoa izan zen, atxilo egin ondoren, Frantziako kartzeletan 17 urtez egona. Geroztik, kartzelaren aurkako mugimenduetako ekintzaile gisa nabarmendu da. Observatoire International des Prisons (OIP) erakundeko presidente izan da.

Gaur egun, baldintzapeko askatasunean diren emazteak errezibitzen dituen Emmaus Baudonne etxaldeko zuzendaria da, Tarnosen.

## Erreferentziak
San Cristóbal de las Casas

**San Cristóbal de las Casas**, tzotzileraz **Jovel** deitua, Mexikoko Chiapas estatuko hiri eta udalerria da. Los Altos de Chiapas eskualdeko hiririk handiena da, eta estatuko hirugarrena, Tuxtla Gutiérrez eta Tapachularen ondotik. 2010ean 185.917 pertsona bizi ziren udalerrian, horietako 158.027 herriburuan..

## Geografia 
Los Altos de Chiapas eskualdeko Jovel bailararen erdian kokaturik dago, 2.100 metroko garaieran.

### Klima 
Klima epela dauka, negu lehorrekin, *Cwb* Köppen klima sailkapenaren arabera.
 

## Historia 
Hiria Diego de Mazariegosek sortu zuen, 1528an, beste espainiar kolono batzuekin batera. Tzotzilen aurka irabazitako lurretan sortu zuten Ciudad Real de Chiapa izenarekin. Espainiar agintearen garaian Chiapako hiriburua zen, Guatemalako erresumaren barruan. San Cristóbal de las Casasek jarrera kontserbadorea izan zuen historian zehar, eta Chiapas Mexikorekin batzea babestu zuen, hala nola erregimen kontserbadoreak XIX. mendean. 1892ko abuztuaren 11n, hiriburutza galdu zuen estatua liberalen esku geratu zenean.

1994ko urtarrilaren 1ean mundu osoko titularretan agertu zen, EZLNk udaletxea hartu zuenean. Gaur egun ere EZLNren manifestazioen gune garrantzitsua da.

## Turismoa 
Gaur egun hiri kosmopolita da, askoren esanetan Chiapaseko hiriburu kulturala. Gune turistiko nagusia da. 2003an Mexikoko *Pueblos Mágicos* programan sartu zuten, eta 2010etik aurrera "Mexikoko herri magikoen artean magikoena" titulua eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1913ko Irungo tren istripua

**1913ko Irungo tren istripua** urte hartako uztailaren 13an Irunen izandako tren istripua izan zen.

Donostia-Hendaia trenbidean, «Topo» linea inauguratu zuten egun berean, 16:30an eta Irungo geltokitik gertu, bi trenek elkar talka egin zuten. 7 hildako eta 20 zauritu suertatu ziren.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Solfatara

[thumb|[Kawah Ijen javatar sumendiko solfatara.]]
**Solfatara** Sumendi bat itzali aurretiko jardueraren azken aldia da, sumendiak sulfuro gasak eta lurruna igortzen dituena. Solfataran lurruna eta gasak ateratzen dira sumendiko pitzaduretatik, baina ez da leherketarik izaten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1917ko Bilboko errailetik irtetea

**1917ko Bilboko errailetik irtetea** urte hartako abuztuaren 13an Bilbotik hiru kilometrotara izandako tren istripua izan zen.

1917ko greba orokor iraultzailean trenbidean jarritako harri batzuen ondorioz Bartzelona-Bilborako posta-trena errailetatik irten zen. 5 hildako eta 18 eta 23 zauritu artean suertatu ziren. Egun horietan, greba zela eta, ez zen egunkaririk egon kalean eta, beraz, zaila da gertatutakoaren zehaztasunak izatea. *El Nervión* egunkariaren arabera grebalariak izan ziren arduradunak; Indalecio Prietoren esanetan, ordea, ez zuten grebalariek egin baizik eta, gelditua ez izateko, trenak trenbide txar horretan zuen gehiegizko abiadurak eragin zuen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lizarragako tunela

**Lizarragako tunela** Lizarragako mendatean dagoen tunel bat da. Urbasa eta Andia mendilerroak zehazten ditu tunelak, edo errepideak, baina beste marka bat ere badauka: Euskal Herriko errepide tunelik zaharrena da: 1853 eta 1859 bitartean eraiki zuten, sei urte luzez. Lizarra (Nafarroa), Sakana (Nafarroa) eta Beasain (Gipuzkoa) lotzen dituen NA-120 errepidean dago, eta 26. kilometroa tunelaren barruan dago. Tunelik garaiena ere bada, itsas mailatik 1.031 metrotara baitago.
## Tunela 
Bertatik, Sakanako Etxarri-Aranatz, Arbizu eta Lizarragabengoa herrietatik datorren eta Lizarrerriako Lezaun herrira doan NA-120 errepidea igarotzen da. 240 metro luze da. Horren parean, errepidearen bestaldean, Lizarragako borda taberna dago.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valakiar

**Valakiarrak** edo **vlachak** Europako Ekialdean finkatu ziren hainbat herri erromanizaturi eman zitzaien izena da.

Valakiar izena hartzen duten herrien artean, ondorengoak aipa ditzakegu:

Danubioko hegoaldean:
* Aromaniarrak: Gaur egungo Grezia ipar-mendebaldean, Albania hegoaldean eta Mazedonian finkatuak eta arumanieraz mintzatzen direnak.
* Meglenoerrumaniarrak: Grezia ipar-mendebaldean, Bulgariako mugatik hurbil finkatuak. Megleneraz mintzo ziren, errumanieraren eta arumanierarengandik desberdina den hizkuntza.
* Istroerrumaniarrak: Istriako penintsulan, Balkanen ipar-ekialdean, hauek ere hizkuntza propioarekin, istro-romaniera
Danubioko iparraldean:
* Errumaniarrak: Herri valakiar zabalduena eta nazio-estatu bat duen bakarra.

## Hizkuntza 
Valakiarrak K. o. I. eta V. mendeetan euren lurraldeetara heldutako kolonizatzaile eta soldadu erromatarrek hitz egindako latin arruntetik eratorritako hizkuntza batez, protoerrumanieraz, mintzo ziren. Hizkuntza honetatik eratorri ziren gainerako valakiar hizkuntzak (errumaniera, arumaniera...).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1936ko Añorgako errailetik irtetea

**1936ko Añorgako errailetik irtetea** urte hartako uztailaren 12an Donostiako Añorga auzoan, Rezola zementu lantegiaren parean, izandako tren istripua izan zen.

9:20an Amarako geltokian izan behar zen Ferrocarriles Vascongados enpresako Bilbotik zetorren trena errailetatik irten zen. 4 hildako eta 50 zauritu baino gehiago suertatu ziren.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Battus

***Battus*** Amerikako tximeleta genero bat da. Normalki *Aristolochia* planten inguruan aurkitzen dira. Orain har direnean landare pozoitsu hau jaten dute eta beraz intsektua bere horretan pozoitsua da. Hegaztiek ez dituzte jaten eta, horregatik, beste espezie batzuek euren kolorazio bera dute. Ipar Amerikan ohikoenak *Battus polydamas* eta *Battus philenor* dira.

## Espezieak 
* *Battus zetides* (Munroe, 1971)
* *Battus devilliersii* (Godart, 1823) 
* *Battus philenor* (Linnaeus, 1771) 
* *Battus polydamas* (Linnaeus, 1758) 
* *Battus madyes* (Doubleday, 1846)
* *Battus eracon* (Godman & Salvin, 1897) 
* *Battus polystictus* (Butler, 1874) 
* *Battus laodamas* (C. & R. Felder, 1859)
* *Battus ingenuus* (Dyar, 1907) 
* *Battus lycidas* (Cramer, 1777)
* *Battus belus* (Cramer, 1777) 
* *Battus crassus* (Cramer, 1777)

## Kanpo estekak
Gripearen aurkako txerto

**Gripearen aurkako txertoa** gripea ekiditeko edo bere ondorioak arintzeko erabiltzen den txertoa da, urtero hartu behar dena (ez baitu betiko immunitatea ematen).

Gripea hiru birus motak sortzen dute. Gainera, aldakortasun genetiko handia dutenez, gripearen birusek andui kopuru ugari dute; horrek txerto baten behin betiko eraginkortasuna nabarmen zailtzen du. Horregatik, txertoa urtero prestatu behar da, neguan agertzen diren birus mota nagusiekin (Gripearen Jagoletzaren Nazioarteko Sareak munduan zehar urtero agertzen diren gripearen birusak identifikatzen ditu).

Txertoa hiru andui desberdinekin egin ohi da, eta formolez inaktibatutako birusekin ekoizten da.

Euskal Herrian txertoa udazkenean jarri ohi da. Gripearen intzidentziaren gailurra neguan denez, txertoa lehenago jarri behar da, gorputzak astia izan dezan birusaren aurkako antigorputzak sortzeko (antigorputzen odol-kontzentrazio handiena lortzen baita txertoa jarri eta 1-2 hilabete geroago).

Txertoaren ezarpena gomendatuta dago arrisku-taldeetan. Hauek dira gripearen ondorio larrienak pairatu daitezkeenak:

* adineko jendea (65 urte baino gehiago dutenak)
* immunogutxituak (HIESa dutenak, transplantatuak, minbizidunak...)
* haurdun dauden emakumeak
* gaixo kronikoak (kardiopatiak dituztenak, biriketako, gibeleko edo giltzurrunetako gaitzak dauzkatenak...)
* osasun langileak eta hirugarren adineko egoitzetan lan egiten dutenak. Langile horiek babesteko ez ezik (gripearen birusarekin harreman gehiago dituztelako), baita haiek ospitaleko edo egoitzetako barnealdeko populazioa ez kutsatzeko ere txertoa jarri behar zaie

Txertoaren eraginkortasuna %100a ez izan arren, bere aplikazioak beti arintzen du balizko gripearen intentsitatea eta agertu daitezkeen konplikazioak ere 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
J'accuse…!

'''''J'accuse…!'''* () Émile Zola idazleak *L'Aurore* egunkarian 1898ko urtarrilaren 13an idatzi zuen eskutitz bat izan zen.

## Eskutitza 
*L'Aurore* egunkariaren 300.000 kopiek eragin handia izan zuten Frantziako iritzi publikoan. Azalean, *J'accuse* izenburuko artikulua zekarren. Félix Faure Errepublikako presidenteari zuzendutako eskutitza zen eta Frantziako armadak lau urte lehenago kapitain errugabe bat zigortu izana salatzen zuen. Kapitaina Alfred Dreyfus zen, armadako goi karguen arteko judu bakarra.

## Alfred Dreyfus 
1894an Frantziako Inteligentzia Zerbitzuak Alemaniako enbaxadaren zakarrontzi batean dokumentu sekretuen bidalketa frogatzen zuen eskutitza aurkitu zuen. Giro antisemitiko gero eta zabalduago hartan, antzekotasun kaligrafiko txiki bat nahikoa izan zen ikerketak Dreyfus judua erruduntzat jo zezan. Dreyfus urriaren 15ean izan zen atxilotua; Cherche-Midiko espetxean gerra kontseilua egin zioten; abenduaren 22an traizioagatik kondenatu zuten eta, horren ondorioz, 1895eko urtarrilaren 5ean armadatik egotzi eta Deabruaren Uhartera (Frantziako Guiana) deportatu zuten bizi guztirako.

Prozesuaren irregulartasunak ikusita, kasua ikertzen segitu zuten Dreyfusen aldekoek. Gainera, 1895ean bertan, Alemaniak artean ere dokumentuak jasotzen zituela frogatu ahal izan zuten. Berehala ondorioztatu zuten filtrazioak Ferdinand Walsin Esterhazyk egiten zituela, baina eskuin muturrari esker —armada kontrolpean zuen— errugabetzat jo zuten. Dreyfusen aldeko eta kontrakoak baziren lehenago ere, baina Zolak artikulua idatzi zuenean hasi zen gizartearen benetako zatiketa. Dreyfusarden artean liberalak ziren nagusi: Zola bera, Georges Clémenceau, Jean Jaurès, Anatole France... Eskuinak (boterean zen), berriz, kapitainaren aurkako jarrera hartu zuen. Émile Zola difamazioagatik akusatu zuten eta urtebeteko espetxe zigorra eta 7.500 liberako isuna ezarri zizkioten. Londresera alde egin zuen idazle naturalistak.

Erbestetik itzulitakoan, 1902ko irailaren 29an tximiniako keak itota hil zen; dirudienez eta frogarik inoiz azaldu ez bazen ere, ez zen istripua izan eta Dreyfusen aurkakoen eskua ikusi zuten askok gertakizun hartan. Baina eskutitzak piztutako metxak bere bidea egin zuen, kapitain presoaren aldeko kanpaina indartuz, eta 1906ko uztailean, azkenean, Dreyfus errugabetzat jo zuten, armadan berriro onartu, baita Ohorezko Legioa eskaini ere.

## *J'accuse…!*en erabilera geroztik 
Ordutik izenburu bereko artikulu mordoa argitaratu da eta esaldia hainbat bidegabekeria salatzeko erabili dute. 18/98+ auzian ere erabili izan zen.

## *J'accuse…!*en zati aipagarrienak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *L'Aurore''

## Kanpo estekak
Newport Ship

[thumb|250px|Newporteko Ontziaren irudia [Riverfront Arts Centre eraikinaren eraikuntza garaian, 2002ko irailaren 8a.]]

**Newport Ship** (euskaraz *Newporteko Itsasontzia*) 2002ko ekainean Hegoaldeko Galesko Newport hirian kostaldean topatu zen XV. mendeko itsasontzi baten hondakinak dira. Riverfront Arts Centre eraikinaren eraikuntza lanetan ari zirela hiri horren erdigunean barna doan Usk ibaiaren mendebaldeko ertzean topatu zen. Berreskuratze lanen ondorioz kalte batzuk jasan zituen. Erdi Aroko Newporteko Itsasontzia (*Newport Medieval Ship*) izenez ere ezaguna da.

## Ikus gainera 
* Albaola Itsas Kultur Erakundea

## Kanpo estekak 
* Friends of the Newport Ship - Newporteko Itsasontziaren Adiskideak 
* Newport City Council information on the ship
The League of Extraordinary Gentlemen (filma)

**The League of Extraordinary Gentlemen** (euskaraz *Jaun Harrigarrien Liga*), 2003ko Stephen Norrington britainiar zinema zuzendariaren abenturazko filma bat da. Alan Moore eta Kevin O'Neill komikigileen izenburu berdineko 1999ko *The League of Extraordinary Gentlemen* komikian oinarritua dago. Sean Connery, Naseeruddin Shah, Peta Wilson, Tony Curran, Stuart Townsend, Shane West, Jason Flemyng eta Richard Roxburgh aktoreek antzeztu zuten.

Literatura Unibertsaleko fikziozko pertsonaia ezagunak superheroi talde baten moduan aurkeztu eta protagonista dituen filma da, tartean Allan Quatermain, Nemo kapitaina, Mina Harker, Rodney Skinner, Dorian Gray, Tom Sawyer, Henry Jekyll doktorea/ Edward Hyde, James Moriarty irakaslea (Fantômas/M) eta Ishmael agertzen dira, bai eta Nautilus itsaspeko ospetsua ere.

Sean Connery eskoziar aktoreak presentzialki antzeztutako azken filma izan zen, 2006an behin betiko erretiroa hartu ta 2020ean hil zen arte.

## Argumentua 
1899, Erresuma Batua, Viktoriar Aroa. Britainiar Gobernua munduaren nagusi bilakatu nahi duen norbaiten egitasmo maltzurra eta haren gaiztakeriak geldituezinik dabil. Proiektu makiaveliko hori deusezteko konponbide bakarra garaiko abenturazale handienak kontratatzea izango da: Allan Quatermain (Sean Connery), Nemo kapitaina (Naseeruddin Shah), Mina Harker (Peta Wilson), Rodney Skinner (Tony Curran), Dorian Gray (Stuart Townsend) eta Henry Jekyll doktorea / Edward Hyde (Jason Flemyng), geroago Tom Sawyer (Shane West) estatubatuar agentea ere batuko zaie.

## Aktoreak 
* Sean Connery: Allan Quatermain
* Naseeruddin Shah: Nemo kapitaina
* Peta Wilson: Mina Harker
* Tony Curran: Rodney Skinner
* Stuart Townsend: Dorian Gray
* Shane West: Tom Sawyer
* Jason Flemyng: Henry Jekyll doktorea / Edward Hyde
* Richard Roxburgh: James Moriarty irakaslea, ezizenez Fantômas/M
* Max Ryan: Dante
* Tom Goodman-Hill: Sanderson Reed
* David Hemmings: Nigel
* Terry O'Neill: Ishmael

## Kanpo estekak 
* *The League of Extraordinary Gentlemen* filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com 
* *The League of Extraordinary Gentlemen* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Kazike

**Kazike**, Antilla uharteetako taíno amerindiar herriko buruzagia aipatzeko hitza da. Era zabalean, Latinoamerikan eta Espainian, herri edo eskualde bateko politika edo administrazioko gaietan gehiegizko eragina duen pertsonari horrela deitzen zitzaion. Kazikea nagusia den sistema politikoan, kazikismoa dagoela esaten da.

Antzeko esan nahiarekin, Jauntxo hitza Euskal Herrirako erabili izan da. Aldi berean, Espainia mailan era gaitzezgarrian lehen esandakoa gogora ekarri ahal duen politikariak izendatzeko erabiltzen da.

## Kanpo estekak
Atrophaneura

***Atrophaneura*** Papilionidae familiako lepidopteroen genero bat da, normalean Asian bizi dena.

## Espezieak 
* *Atrophaneura adamsoni* Grose-Smith, 1886
* *Atrophaneura aidoneus* Doubleday, 1845
* *Atrophaneura alcinous* Klug, 1836
* *Atrophaneura antenor* Drury, 1773
* *Atrophaneura antiphus* Fabricius, 1793
* *Atrophaneura aristolochiae* Fabricius, 1775
* *Atrophaneura atropos* Staudinger, 1888
* *Atrophaneura coon* Fabricius, 1793
* *Atrophaneura crassipes* Oberthür, 1879
* *Atrophaneura daemonius* Alpheraky, 1895
* *Atrophaneura dasarada* Moore, 1858
* *Atrophaneura dixoni* Grose-Smith, 1900
* *Atrophaneura hector* Linnaeus, 1758
* *Atrophaneura hedistus* Jordan, 1928
* *Atrophaneura horishana* Matsumura, 1910
* *Atrophaneura impediens* Rotschild, 1895
* *Atrophaneura jophon* Gray, 1852
* *Atrophaneura kotzebuea* Eschscholtz, 1821
* *Atrophaneura kuehni* Honrath, 1886
* *Atrophaneura laos* Riley eta Godfrey, 1921
* *Atrophaneura latreillei* Donovan, 1826
* *Atrophaneura leytensis* Murayama, 1978
* *Atrophaneura liris* Godart, 1819
* *Atrophaneura luchti* Roepke, 1935
* *Atrophaneura mariae* Semper, 1874
* *Atrophaneura mencius* C. & R. Felder, 1862
* *Atrophaneura neptunus* Guérin-Méneville, 1840
* *Atrophaneura nevilli* Wood-Mason, 1882
* *Atrophaneura nox* Swainson, 1822
* *Atrophaneura pandiyana* Moore, 1881
* *Atrophaneura phlegon* C. & R. Felder, 1864
* *Atrophaneura plutonius* Oberthür, 1907
* *Atrophaneura polla* de Nicéville, 1897
* *Atrophaneura polydorus* Linnaeus, 1763
* *Atrophaneura polyeuctes* Doubleday, 1842
* *Atrophaneura polyphontes* Boisduval, 1836
* *Atrophaneura priapus* Boisduval, 1836
* *Atrophaneura rhodifer* Butler, 1876
* *Atrophaneura schadenbergi* Semper, 1891
* *Atrophaneura semperi* C. & R. Felder, 1861
* *Atrophaneura strandi* Bryk, 1930
* *Atrophaneura sycorax* Grose-Smith, 1885
* *Atrophaneura varuna* White, 1842

## Kanpo estekak
Klientelismo (politika)

**Klientelismoa, **mesede-truke ez ofiziala da, politikan gertatu ohi dena, kargu politikoek, hauteskundeetan laguntza jasotzearen ordainean, beren funtzio publikoa edo harreman sarea baliatuz, prestazioak ematen dituztenean.

## Ikus, gainera 
* Ustelkeria

## Kanpo estekak
Usk ibaia

**Usk ibaia** (galesez *Afon Wysg* eta ingelesez *River Usk*) Hegoaldeko Galesko ibai bat da.

Brecon Beacons parke nazionaleko Fan Brycheiniog mendiaren magalean jaio eta 102 kilometro hegoalderunzko ibilbidea egin ondoren Newport hirian urak Bristolgo kanalan isurtzen ditu.

## Kanpo estekak
1939ko Ormaiztegiko errailetik irtetea

**1939ko Ormaiztegiko errailetik irtetea** urte hartako martxoaren 28an Ormaiztegin izandako tren istripua izan zen.

Lisboa-Paris ibilbidea egiten zuen Sud Express izeneko gaueko trena errailetatik irten zen. 3 hildako eta 30 zauritu baino gehiago suertatu ziren. Hildakoen artean, Romilly Fedden ingeles margolaria eta bere emaztea zen Katharine Waldo Douglas estatubatuar eleberrigilea izan ziren.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1947ko Amurrioko tren istripua

**1947ko Amurrioko tren istripua** urte hartako apirilaren 6an Amurrion, Lezama eta Artomaña auzoetako geltokien artean, izandako tren istripua izan zen.

Egunsentian, Miranda Ebrotik eta Bilbotik zetozen bi merkantzia-trenek elkar talka egin zuten. 5 hildako eta 6 zauritu eragin zituen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1960ko Arrigorriagako tren istripua

**1960ko Arrigorriagako tren istripua** urte hartako azaroaren 26an Arrigorriagan izandako tren istripua izan zen.

Trenbide-pasagune batean tren batek bus bat azpian harrapatu zuen, 5 hildako eta 11 zauritu eraginez.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Riverfront Arts Centre

**Riverfront Arts Centre**, galesez **Glan yr Afon**, (euskaraz *Ibaialdeko Arteen Zentrua*) Hegoaldeko Galesko Newport hirian dagoen antzoki bat da.

2004ko urriaren 23an inauguratu zen eta Austin-Smith:Lord arkitektur-estudioak diseinatu zuen.

thumb|300px|erdian|Glan yr Afon edota Riverfront Arts Centre antzokia.

## Kanpo estekak 
* The Riverfront Theatre & Arts Centre - Webgune ofiziala
2000ko Karrantzako tren istripua

**2000ko Karrantzako tren istripua** urte hartako irailaren 7an Karrantzako Molinar auzoan izandako tren istripua izan zen.

8:40 inguruan Santander eta Bilbotik zetozen FEVEko bi merkantzia-trenek elkar talka egin zuten, lau hildako eraginez.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georgios Kodinos

**Georgios Kodinos** (), **Pseudo-Codinos **bezala ere ezaguna, *kuropalates *(jauregiko arduraduna) kargua izan zuen greziar-bizantziar kronikaria izan zen. 1453an hil zen, Konstantinoplaren erorialdia ondoren.

Bi lan garrantzitsu burutu zituen: Inperioko lanbide publikoei buruzkoa bata eta hiriburuko antzintekoei buruzkoa bestea, hurrenez hurren: Περὶ τῶν ὀφφικιαλίων τοῦ Παλατίου Κωνσταντινουτόλεως καὶ τῶν ὀφφικίων τῆς μεγάλης Ἐκκλησίας o «*De Officialibus Palatii Constantinopolitani et de Officiis Magnae Ecclesiae*» (*Konstantinoplako estatu ofizioei eta elizako kargu handiei buruz)*https://books.google.de/books?id=udPOxVbiV70C&hl=el&pg=PP7#v=onepage&q&f=false, eta Παρεκβολαὶ ἐκ τῆς βίβλου τοῦ χρονίκου περὶ τῶν πατρίων Κωνσταντινουπόλεως o «*Excerpta ex Libro Chronico de Originibus Constantinopolitanis*» *(Konstantinoplarren jatorriei buruzko kronika liburuaren iruzkina)*.
PNC Arena

**PNC Arena** Ipar Karolinako Raleigh hirian dagoen kirol pabilioi bat da. Carolina Hurricanes izotz-hockey taldea eta NC State Wolfpack kirol talde unibertsitarioaren jokalekua da.

1999an eraikitzez amaitu zuten.

## Iruditegia 

|Kanpoaldea.
Irudi:RBC Center Stanley Cup Championship.jpg|Carolina Hurricanes izotz-hockey taldeak 2006ko Stanley Cup txapelketa irabazi zuenekoa.
Irudi:PNC Arena--Home of the Wolfpack.JPG|NC State Wolfpack taldearen saskibaloi partidua.
Irudi:RBC Center satellite view.png|Aireko ikuspegia.

## Kanpo estekak 
* PNC Arena kirol pabiloiko webgunea
1965eko Oreitiako tren istripua

**1965eko Oreitiako tren istripua** urte hartako ekainaren 28an Gasteizko Oreitia auzoan izandako tren istripua izan zen.

Trenbide-pasagune batean tren batek biscúter motako mikrokotxe bat azpian harrapatu zuen, 6 hildako eraginez. Hau da, kotxean zegoen familia osoa. Istripu honen ondorioz, Arabako Foru Aldundiak trenbide-pasagune kendu eta goiko pasabide bat eraiki zuen.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko tren istripuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nationwide Arena

**Nationwide Arena** Ohioko Columbus hirian dagoen kirol pabilioi bat da. Columbus Blue Jackets izotz-hockey taldearen jokalekua da.

2000an eraikitzez amaitu zuten.

## Iruditegia 

Irudi:Image-NationwideArenaEnter.jpg|Kanpoaldea.
Irudi:NationwideArena.jpg|Columbus Blue Jackets eta Boston Bruins izotz-hockey taldeen partidua.
Irudi:Demi Lovato at Nationwide Arena (Neon Lights Tour) 4.jpg|Demi Lovato abeslariaren kontzertua 2014an.
Irudi:Nationwide arena.jpg|Markagailua.

## Kanpo estekak 
* Nationwide Arena kirol pabiloiko webgunea
Vladimir II.a Monomako

**Vladimir II.a Monomako** (; * 1053 &ndash; 1125eko maiatzaren 19a) ekialdeko eslaviar agintaria izan zen, Kieveko Printze Handi tituluaren jabea.

## Biografia 
Vladimir 1053an jaio zen. Kieveko Vsevolod I.aren semea, bere lehengusu Sviatopolk II.aren ondorengotzan hartu zuen Kieveko Printze Handi titulua, 1113an. Jada hirurogei urte zituen tronura igo zenean, baina hala ere bere erresumari ospea itzuli zion eta eta barne arazoak konpontzen jakin zuen fakzio desberdinak anaituz. Kiev eta Novgoroden Vladimirren boterea eztabaidaezina izan zen, eta bigarren mailako hainbat printzerritan piztutako altxamenduak garaitzea lortu zuen, Tmutarakaingo printzerria kumandarrek konkistatu bazuten ere. Guztiarekin, haiekin zuen muga finkatzea lortu zuen izandako arazoak saihesteko. 

"Irakaspen"(*Pouchénie Vladímira Monomaja*) bat idatzi zuen, bere seme-alabei eskainia, eslaviar literaturako lehen lanetariko bat. *Printzeei Ispilu edo Irakaspen* bat zuen barne, garaiko literaturan nahiko ohikoa den generoa. belaunaldi baten buruan Ruseko hiriburu bilakatuko zena.

Honetaz guztiaz gain, Vladimir gerlari eta negoziatzaile ona izan zen. Errege izendatua izan baino lehen ere, paper garrantzitsua bete zuen mugako estepa defenditzeko printzeen artean egin ziren bileretan, (1097-1100), haien arteko ika-mikei amaiera emanez (1103). 1111n Salnitsako gudua zuzendu zuen kumandarren kontra. Bere erregetzan zehar, kanpainak egiten jarraitu zuen, Livonia, Finlandia eta beste herrialde batzuen aurka. 1125eko maiatzaren 25ena hil zen, Kieven.

Kremlingo armategian Monomakoren txanoa kontserbatzen da. Kondairaren arabera, Konstantino Monomako enperadore bizantziarrak oparitu zion Vladimirri.

## Ezkontzak eta ondorengotza 
Ingalaterrako Harold II.aren alaba Gytharekin ondorengo semeak izan zituen:
* Kieveko Mstislav I.a, Kieveko Printze Handi.
* Jaropolk II.a, Kieveko Printze Handi.
* Kieveko Viatxeslav I.a, Kieveko Printze Handi.

Emazte bizantziar ezezagun batekin izandako ezkontzatik:
* Juri Dolgoruki, Suzdalgo duke eta Kieveko Printze Handi.
* Kieveko Eufemia, Koloman Hungariakoa erregearekin ezkondua.

## Familia 
## Erreferentziak
Estoma (medikuntza)

Medikuntzan, **estoma** gorputzeko barrunbe batera kanpotik heltzeko edonolako zuloa da, naturala (ureterra, adibidez), nahiz artifiziala. Estoma artifizialak ostomia izeneko ebakuntzaz egiten dira.

## Kanpo estekak
Prudential Center

**Prudential Center** New Jerseyko Newark hirian dagoen kirol pabilioi bat da. New Jersey Devils izotz-hockey taldea, Seton Hall Pirates saskibaloi taldea, NJIT Highlanders kirol taldea eta New Jersey Rockets izotz-hockey taldearen jokalekua da.

2007an eraikitzez amaitu zuten.

## Iruditegia 

Irudi:Prudential Center outside corner.jpg|Kanpoaldea.
Irudi:Prudential-center-seating.jpg|Izotz-hockey lerratokia.
Irudi:SetonHallGameatPruCenter.jpg|Seton Hall Pirates taldearen saskibaloi partidua.
Irudi:Prudentialunderconstruction.png|Aireko ikuspegia.

## Kanpo estekak 
* Prudential Center kirol pabiloiko webgunea
Barclays Center

**Barclays Center** New York hiriko Brooklyn auzoan dagoen kirol pabilioi bat da. Brooklyn Nets saskibaloi taldea eta New York Islanders izotz-hockey taldearen jokalekua da.

2012an eraikitzez amaitu zuten.

## Iruditegia 

Irudi:Barclays_Center_main_entrance_2012-09-29.jpg|Kanpoaldea.
Irudi:Barclays_Center_Boston_Celtics-Brooklyn_Nets_2012.jpg|Brooklyn Nets eta Boston Celtics taldeen NBAko partidua.
Irudi:New York Islanders First Ride on LIRR (9730877465).jpg|New York Islanders taldearen NHLko partidua.
Irudi:20160127 Muse at Brooklyn - Drones Tour7.jpg|Muse musika-taldearen kontzertua 2016an.

## Kanpo estekak 
* Barclays Center kirol pabiloiko webgunea
Kendo

thumb|250px|Kendo-borrokalariak.
thumb|
**Kendoa** (japonieraz 剣道 *kendō*) Japoniako borroka arte bat da. Antzinako kenjutsu japoniar eskrima modalitatean jatorria du. Borroka arte horretan, banbuzko ezpatak (shinai) eta babesak (bōgu) erabiltzen dira. Gaur egun, Japoniaz gain mundu osoko herrialde ugaritan praktikatzen den borroka artea da.

## Kanpo estekak
Denim

[thumb|250px|*Denim* oihalez egindako *[jeans*ak.]]
**Denim** oihal bakeroa esateko modu bat da eta arropen etiketetan eta moda kontuetan erabili ohi da.

## Etimologia 
Hitzak jatorria XVII. mendean du. Garai hartan Frantziako Nîmes hiria ehungintza gune garrantzitsua zen. Andre familiak ehun urdina fabrikatzen zuten, eta hortik jaso zuen izena,  “*de Nîmes*” ahoskatzeko modua baino ez da.

### *Jeans*ak eta *denim*a 
*Jeans* hitza orain arte *denim* baino gehiago erabili izan da, baina antzeko jatorria dute. *Jeans* hasieran, belaontzien oihalak eta olanak egiteko erabiltzen zuten, baina ehuna findu eta arropak egiten hasi ziren. Diotenez, indigoz tindatutako oihal hura erabiliz, galtza parea egiten lehenak italiarrak izan ziren, Genovan hain zuzen. Frantsesek *Gênes* esaten diote Italiako hiriari eta halaxe esan zieten praka berriei. Ondoren, *Gênes* *jeans* bihurtu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wells Fargo Center (Filadelfia)

**Wells Fargo Center** (antzina **CoreStates Center**, **First Union Center** eta **Wachovia Center**, zaleek *The Big House, The Wack*, *The F.O. Center* eta *The Loud House* deitua) Pennsylvaniako Filadelfia hirian dagoen kirol pabilioi bat da. Philadelphia Flyers izotz-hockey taldea, Philadelphia 76ers saskibaloi taldea, Villanova Wildcats kirol taldea eta Philadelphia Soul arena futbol taldearen jokalekua da.

1996an eraikitzez amaitu zuten.

## Iruditegia 

Irudi:Philly_(35).jpg|Kanpoaldea.
Irudi:WachoviaCenterInterior.JPG|Philadelphia 76ers taldearen NBAko partidu aurrekoa.
Irudi:Wachoviacenterpriortoflyersgame.JPG|Philadelphia Flyers taldearen NHLko partidua.
Irudi:Wachovia Center satellite view.png|Aireko ikuspegia.

## Kanpo estekak 
* Wells Fargo Center kirol pabiloiko webgunea
Etnobiologia

[thumb|280 px|Antzinako [uroen marrazkiak Okzitaniako Lascaux harpearen labar-artean. Basa abereen esanahi majiko-erligiosoa antzinako kulturetan.]]
**Etnobiologia** hainbat animaliak eta landarek giza kulturekin duten harreman dinamikoa ikertzen duen zientzia da. Baita gizakiak ekosistemekin eta, oro har, biotarekin duen harremana, iraganean zein gaur egun ere. Etnobiologia antropologiaren adartzat hartzen da.

Euskal Herriko hainbat herri kiroletan animalien erabilera etnobiologiaren ikerketagai izango litzateke.

thumb|280px|eskuinera|Ahari jokoa

## Etnobiologia eta beste zientziak eta adarrak 
Etnobiologia beste hainbat zientzekin harrena dauka edo bere azpiadarrak dira:
* Etnobotanika
* Etnomikologia
* Etnozoologia
* Etnofarmakologia
* Etnoekologia
* Paleoetnobotanika
* Arkeozoologia
* Paleozoologia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Disuria

**Disuria** gernuaren kanporatze zail, mingarri eta ez-osoa da. Giltzurruneko kalkuluak direnean edo inflamazio- edo prostatismo-egoeretan agertzen da.. Hainbat gaixotasun eta patologien sintoma da, hala nola uretritisa eta zistitisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aromaniar

**Aromaniarrak** () hegoaldeko Balkanetan, batez ere ipar-mendebaldeko Grezian, hegoaldeko Albanian eta Mazedonian, bizi den latindar herria da. Talde batzuk Bulgariara eta Errumaniako Dobrogea eskualdera migratu ziren.

Bere jatorria ezezaguna da: batzuen ustez, erromatarturiko traziarren ondorengoak dira eta, besteek erromatar kolonoen ondorengoak direla uste dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josu Txapartegi

**Josu Txapartegi Aramendi** (Zarautz, Gipuzkoa, 1946), ***Txapas*** ezizenaz ezaguna, euskal akordeoi-jotzaile, idazle eta musika irakaslea da. Abesbatzako zuzendari, musika irakasle, Errigora proiektuko ekintzaile eta Ereinekin kaleratu zuen *Ikastolak 2050* liburua.

## "*Kalera, kalera*" 
Herrikoi bihurtu zen Txapartegik sortutako abestirik ezagunena "Kalera! Kalera!" izan zen. Imanol Urbietarekin batera sortu eta Telesforo Monzónek argitaratu zuen. Abesti hori, batzuen ustez, Telesforo Monzonek sortutako horietako beste bat zen, edo herrikoia, sortzaile ezezagun batena, baina Txapartegik noiz edo noiz azaldu izan du nola sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kalera, kalera
* Imanol Urbieta
* Zarauztar ospetsuen zerrenda

## Kanpo estekak