open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maldonado

**Maldonado** Uruguaiko hiri bat da, Maldonado departamenduko hiriburua eta izen bereko udalerriaren egoitza.  Izen ofiziala, bere sorreratik, **San Fernando de Maldonado** da, eta bertako biztanleei *fernandinos* izena ematen die. Gaur egun Punta del Este hiriarekin konurbatuta dago eta partzialki San Carlos hiriarekin lotuta dago. Hiru hiri horien eta La Capuera eta Buenos Aires bainuetxea bezalako urbanizazio berrien artean, 135.399 biztanleko eremua osatzen dute, Maldonado-Punta del Este konurbazioa izenez ezagutzen dena. 

## Kokapena 
Maldonado hiria izen bereko departamenduaren hegoaldean dago, Maldonado errekaren ertzean, Ozeano Atlantikoko erreka honen bokaletik hurbil.

## Biztanleria 
2011ko erroldaren arabera, aldirietako udalerriak barne, hiriak 86.782 biztanleko biztanleria iraunkorra du.

## Klima 
**Maldonado** hiriak, Atlantikoko kostalde osoa bezala, Klima Ozeanikoa (Cfb) du Köppen Klima Sailkapenean, uda apur bat epel eta negu freskoekin. Prezipitazioak urtean zehar uniformeki banatzen dira, beraz, ezin da urtaro lehor batez hitz egin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Instituto Nacional de Estadística: *Plano de Maldonado y localidades adyacentes*
* Capurro, F. (1947). San Fernando de Maldonado. Montevideoː A. Monteverde.
Maldonado udalerria

**Maldonado udalerria** Uruguaiko Maldonado departamenduko zortzi udalerrietako bat da.

## Lurraldea 
Udalerria departamendu homonimoaren hegoaldean dago. 192 km²- ko azalera du (departamenduaren % 4,01) eta gutxi gorabehera 90.500 biztanle (departamenduko biztanleriaren % 55,12). 

### Udalerriko herriak 
* Abra de Perdomo
* Barrio Hipódromo
* Canteras de Marelli
* Cerro Pelado
* Chihuahua
* Laguna del Sauce
* Las Cumbres
* Los Ceibos
* Los Corchos
* Maldonado
* Pinares-Las Delicias
* Portezuelo
* Punta Ballena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Gorriti uhartea

**Gorriti uhartea** () Uruguaiko Punta del Este itsasertzetik gertu dagoen uharte txiki bat da. 

## Historia 
thumb|190x190px| Abandonatutako kanoiak
1516an Juan Díaz de Solísek aurkitu zuen  XVIII. mendetik aurrera kolonizatu zen, Portugalen eraginaren aurrean nolabaiteko garrantzia militarra zuenean, eta abandonatutako kanoiak geratzen dira oraindik.

Gorriti uhartea Maldonado departamenduaren parte da.

## Ondare Nazionaleko deklarazioa 
Lobos uhartearekin batera, uhartea Ondare Nazional izendatu dute, urtero hondartzetara turistak erakarriz.  Inguruko urak fauna ugari ditu betirako zein urtarorako, balea australak barne,   hegoaldeko itsas-elefanteak  eta orkak hegaluzeen atzetik  edo Hego Amerikako itsas lehoiak eta Hego Amerikako itsas hartzak ugaltzen dira Lobos uhartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gorriti uhartea
Punta Ballena

**Punta Ballena** edo **Punta de la Ballena** Uruguaiko Maldonado departamenduan dagoen bainuetxea da.

## Kokapena 
Punta del Estetik 18 kilometrora eta Montevideotik 115 kilometrora dago. Bertatik 3 km-ra Sauce aintzira dago eta, bere ertzean, izen bereko Nazioarteko Aireportua .

## Historia 
Roberto Álvarez Mora jaunak Antonio D. Lussich- i saldu zion eremua 1896ko urriaren 5ean , baita lurmuturraren iparraldean dauden mendiak ere, gaur egun bere izena daraman Museoa eta Arboretuma dagoen tokian.

2017ko otsailean, **Punta Ballena** Ibilbide Panoramika izendatu zuten Carlos Páez Vilaró izenarekin. 

## Turismoa 
Gaur egun (2009) Punta del Esteko hiri eta turismo garapenean txertatu da. Mendebaldean portu natural txiki bat dago, non ur- kirolak egiten diren, eta Portezuelo eta Solanas hondartzak, oso bisitatuak, mendebalderantz orientatuta, ur lasaiak eta hondar fineko hedadura handiak direlako. Ekialdeko aldean haitzuloak, arroka eta hondar lodiak daude, Punta del Este eta Gorriti uhartearen bistarekin. Modu berean, ekialdeko aldean, Carlos Páez Vilaró artista plastikoak diseinatutako Casapuebloko lantegi-etxe ospetsua bisitatu daiteke.

## Baleen behaketa 
Azken hamarkadetan, balea austral eta beste zetazeo espezie batzuen agerpenak maiz bihurtu dira berriro.

Baleen eta izurdeentzako babesgune bat sortzea pentsatzen ari dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Punta del Este webgunea www.puntadeleste.com
* Punta Ballena, Solanas eta Laguna del Sauce Zerbitzuen Ataria
Édouard Mortier

**Adolphe Édouard Casimir Joseph Mortier, Treviso dukea** (Le Cateau-Cambrésis, 1768ko otsailaren 13a - Paris, 1835eko uztailaren 28a) frantziar militar, diplomazialari eta politikaria izan zen. Frantziako lehen ministroa izan zen 1834tik 1835era.

1789an Guardia Nazionalean sartu zen eta Frantziako Iraultzako Gerretan borrokatu zuen, bereziki Herbehereetan, Rhinen eta Suitzan. 1799an, dibisioko jeneralaren mailara igo zen.

1803an, Hannoverreko hautesleen inbasioa zuzendu zuen, eta, arrakastari esker, mariskalera igo zuten 1804an. 1804an. Napoleondar Gerretan dibisioak zuzendu zituen Alemanian eta Austerlitz eta Jenako guduetan parte hartu zuen. 1808an Trevisoko duke titulua jaso zuen. Ondoren, Iberiar Penintsulako Gerran eta Errusiako frantziar inbasioan parte hartu zuen. 1814an Borboien berrezarkuntza onartu zuen.

1816an Pareen Ganberan sartu zen eta 1830ean Uztaileko Iraultzaren alde egin zuen. 1830etik 1831ra Frantziako enbaxadorea izan zen Errusian eta 1834tik 1835era Ministroen Kontseiluko presidentea.

1835eko uztailaren 28an hil zen, Giuseppe Marco Fieschik Luis Filipe erregearen aurka egindako atentatuan.
Martin van Steen

**Martin van Steen** (Oosterhout, 1969ko irailaren 8) herbehereetar txirrindulari ohia da.

## Palmares 
**1992**
* Volta Limburg Classic
* Teleflex Tour
* 2. Valoniako Tourrean eta etapa bat 
**1993**
* Ronde van Overijssel
* Milk Raceko etapa bat
* 3. Hasselt-Spa-Hasselten
**2001**
* Omloop van het Waasland
**2002**
* Liejako Itzuliko etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pieter Jacobs

**Peter Jacobs** (Brasschaat, 1986ko ekainaren 6a) belgikar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**2005**
* Namur Tourreko etapa bat 
* 8. Nafarroako Itzulian
**2006**
* 3. Ardenetako Gezian
* 4. Nafarroako Itzulian
**2008**
* 3. Volta Limburg Classicean
* 3. Turkiako Itzulian
**2011**
* 2. Halle-Ingooigeme 
**2013**
* Omloop van het Waasland
* Schaal Sels
* 2. Koloniako Itzulian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Federico Canuti

**Federico Canuti** (Pesaro, 1985eko abuztuaren 30a) italiar txirrindulari ohia da. Ez zuen garaipenik lortu profesionaletan baina Volta Limburg Classic lasterketan bi aldiz bigarren postua lortu zuen.

## Palmaresa 
### 2009 
2. Volta Limburg Classicean

### 2011 
2. Volta Limburg Classicean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henryk Siemiradzki

**Henryk Hektor Siemiradzki** (Novo Belgorod, 1843ko urriaren 24a - Strzałków, 1902ko abuztuaren 23a) poloniar margolaria izan zen.

Kharkiv inguruan jaio zen. Han akuartelatua zegoen bere aita militarra. Kharkiveko Unibertsitatean natur zientziak ikasi ondoren, San Petersburgora joan zen Arteen Akademia Inperialean pintura ikastera 1864tik 1870era. 1870etik 1871ra Karl von Pilotyren ikaslea izan zen Munichen. 1873an euskaltzain izendatu zuten San Petersburgon. 1876tik 1i79ra, Moskuko Kristo Salbatzailea katedraleko freskoetan lan egin zuen, eta, ondoren, Italian eman zuen ia bizitza sortzailea.

Arte akademiko monumentala egin zuen, bereziki antzinako mundu greko-erromatarreko eta Itun Berriko eszenak.

## Iruditegia 

Siemiradski Fackeln.jpg|*Neronen zuziak*, 1876, Kraków
Henryk Siemiradzki - Wazon czy kobieta?.jpg|*Neska edo pitxerra*, 1878
Ivankupala.jpg|*Ivan Kupalaren bezperako gaua*, 1880s, Lviv
1881 Siemiradzki Tanz der Schwerter anagoria.JPG|*Ezpata-dantza*, 1881, Tretiakov Galeria
Siemiradzki Christian Dirce.jpg|*Dirce kristaua*, 1897, Varsovia
Semiradsky Christ Martha Maria.jpg|*Kristok Marta eta Mariarekin*, 1886, Errusiar museoa
Талисман.jpg|*Kutuna*, 1880ko hamarkada, Nizhny Novgorod
Siemiradzki-Chrystus i Samarytanka.jpg|*Kristo eta samariatarra*, 1890, Lviv
Genrich Ippolitovich Semiradsky - Roma, 1889.jpg|*Frine Poseidonian Eleusisen*, 1889, Errusiar museoa

Siemiradzki Curtain design for the Słowacki Theatre.jpg|Juliusz Słowacki antzokirako oihala Krakovian
TeatrWielkiLwow-kurtyna.jpg|Lviveko Opera antzoki eta balleterako oihala

## Kanpo estekak
Marie-Odile Amaury

**Marie-Odile Amaury**, ezkondu aurreko deituraz **Kuhn** (Estrasburgo, 1940) frantziar enpresaburua da.

## Biografia 
Marie-Odile Kuhn Estrasburgon jaio zen  burgesiaren familia batean    . Literaturan lizentziatu zen eta Estrasburgoko kazetaritza eskolan diplomatu zen halaber , eta 1969an ezkondu zen  .

2006an bere senarra hil ondoren Groupe Amaury zuzentzen hasi zen, 65 urte zituela , eta enpresa bereziki kirolera bideratzea erabaki zuen, 2015ean *Le Parisien* egunkaria LVMHri salduz  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lobos uhartea (Río Negro)

**Lobos uhartea** (gaztelaniaz: Isla de Lobos) Uruguaiko uharte handi bat da, Negro ibaiaren (gaztelaniaz: Río Negro) eta Uruguai ibaiaren elkargunean dagoena. Politikoki Rio Negro departamenduari dagokio. XIX. mendera arte, uhartea hareazko bankuek elkartutako hiru uharte zen, handiena Vizcaíno izenekoa, Negro ibaiko Yaguarí ibaiadarraren beste aldeko uhartea bezala..

Lobos eta Vizcaíno uhartea izan ziren Uruguai ibaiaren ekialdeko bazterreko lehen behi-taldearen lehorreratzeko gunea. 1611n, Hernando Arias de Saavedrak (Hernandarias) txaloak eta zezenak utzi zituen hazkuntzarako, eta ekintza errepikatu zuen 1617an. Artalde horiek azkar hedatu ziren jatorriko Uruguaiko esportazio kalitateko rodeoa. Era berean, rol garrantzitsua izan zuen Villa Sorianoren fundazioan, Uruguaiko Europako lehen asentamendua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.youtube.com/watch?v=onUj-0ALhcU Rio Negro Bankuei buruzko dokumentala, 2010 Marcelo Casacuberta www.ceibal.edu.uy
Maciej Paterski

**Maciej Paterski** (Krotoszyn, 1986ko irailaren 12a) poloniar txirrindularia da.

## Palmaresa 
**2011**
* 3. Poloniako errepideko txirrindularitza txapelketan 

**2013**
* 3. Pratoko Industria eta Merkataritza Sari Nagusian

**2014**
* 25px|alt=Orange jersey Norvegiako Tourra

**2015**
* Kroaziako Itzulia eta 2 etapa
* Kataluniako Voltako etapa bat 
* 2. Volta Limburg Classicean 

**2017**
* Malopolska Tourra eta bi etapa

**2018**
* Minsk Cup

**2021**
* 20px Poloniako errepideko txirrindularitza txapelketa

**2022**
* Adria Mobil Sari Nagusia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Jos van Emden

**Jos van Emden** (Schiedam, 1985eko otsailaren 18a) herbehereetar txirrindulari ohia da, profesionala 2008tik 2023ra.

## Palmaresa 
**2006**
* Normandiako Tourreko etapa bat 
**2007**
* Munsterland Giroa
**2008**
* Normandiako Tourreko etapa bat
* 5. Olympia's Tourrean
* 5. Drentheko Itzulian
* 7. Halle-Ingooigemen
* 9. Boucles de la Mayennen
**2009**
* 8. Flandriako txapelketan
* 10. Saxoniako Itzulian
**2010**
* 20px 15px Herbehereetako erlojupeko txirrindularitzako txapelketa
* 2. Volta Limburg Classicean
**2011**
* Stadsprijs Geraardsbergen
* Delta Tour Zelandko etapa bat 
**2013**
* Munsterland Giroa
**2014**
* 3. 15px Herbehereetako erlojupeko txirrindularitzako txapelketan
**2015**
* 3. 15px Herbehereetako erlojupeko txirrindularitzako txapelketan
* Eneco Tourreko etapa bat
**2016**
* 2. 15px Herbehereetako erlojupeko txirrindularitzako txapelketan
**2017**
* Italiako Giroko etapa bat 
* Mendebaldeko Flandrian Zehar
**2019**
* 20px 15px Herbehereetako erlojupeko txirrindularitzako txapelketa
* UAE Tourreko etapa bat (taldekako erlojupekoa)
* Ster ZLM Toerreko etapa bat
* Chrono des Nations
* 3. Binche-Chimay-Binchen
**2023**
* 20px 15px Herbehereetako erlojupeko txirrindularitzako txapelketa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dominic Klemme

**Dominic Klemme** (Lemgo, 1986ko urriaren 31) alemania txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
### 2008 
Regio-tourreko etapa bat

### 2009 
2. Alemaniako txirrindulari Txapelketan 

### 2010 
3. Volta Limburg Classicean 

### 2011 
Le Samyn

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tamara Samsonova

**Tamara Mitrofanovna Samsonova** (), ***Tamara Tripa-ateratzailea***, ***Amona Tripa-ateratzailea*** eta ***Baba Jaga*** ezizenez ere ezaguna, (Uzhur, Krasnoiarsk kraia, Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboa, 1947ko apirilaren 25a) ustezko serieko hiltzaile errusiarra da. 2015eko uztailean atxilotu zuten bi hilketa muturreko krudelkeriaz egiteagatik. Gaur egun, haren kasua ikertzen ari da 14 hilketarekin lotuta.

2000. urtean, Samsonovaren senarra desagertu zen (bertsio baten arabera, Tamarak hil egin zuen). Poliziarekin harremanetan jarri zen, baina ez zuen aurkitu. 15 urte geroago, 2015eko apirilean, berriro ere poliziarengana joan zen senarraren desagerpenari buruzko deklarazio batekin.

Senarra desagertu ondoren, Samsonova gela bat alokairuan ematen hasi zen bere apartamentuan. Ikerketaren bertsioaren arabera, 2003ko irailaren 6an, bat-bateko liskar batean, ostalaria hil zuen, Norilsk hiriko 44 urteko gizona, eta ondoren gorpua zatitu eta kalera atera zuen.

Beste gatazka baten ondoren, Samsonovak Ulanova hiltzea erabaki zuen. Puxkin hirira joan zen, non farmazia bulego batean, iruzurra eta opari garesti batekin, farmazialari bat konbentzitu zuen fenazepam sendagai psikotropikoa saltzeko. San Petersburgora bueltan, errusiar entsalada bat erosi zuen supermerkatuan. Pilula guztiak entsaladan sartuta, Ulanovari eman zion. Dosi izugarri baten ondorioz hil zen. Zazpi aldiz kalera atera behar izan zuen gorputz atal guztiak etxetik ateratzeko. Hildakoaren nortasuna uztailaren 27an finkatu zuten, bizilagunei egindako galdeketa baten ostean. Ulanovaren apartamentuaren atea Samsonovak ireki zien poliziari. Odol arrastoak bainugelan aurkitu ondoren, Samsonova atxilotu zuten. 

2015eko uztailaren 29an, San Petersburgoko Frunzenski barrutiko auzitegira eraman zuten Samsonova. Azterketa psikiatrikoa egin zioten. 2015eko azaroaren 26an, gizarteari eta bere buruari kalte egin ziezaiokela aitortu zuten eta erakunde espezializatu batean sartu zuten ikerketa amaitu arte. 2015eko abenduan, Kazaneko ospitale espezializatu batean sartu zuten. 

Tamara Samsonovaren kasua ikertzen ari da guztira 14 hilketarekin lotuta.

## Ikus, gainera 
* Sofia Zhukova

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baygorria presa

**Baygorria presa** UTE Uruguaiko estatuko elektrizitate konpainiarena den zentral hidroelektriko bat da. 1960ko uztailaren 8an inauguratu zen.

Negro ibaiaren ibilguan dago, bokaletik 307 km-ra, Durazno eta Río Negro departamenduen artean. Montevideo hiritik 266 km-ra dago.

Bere gehienezko potentzia 108 MW-koa da.

Víctor Sudriers ingeniariak 1904an hasitako Negro ibaiaren erabilera hidroelektrikorako hamarkadetako ikerketen emaitza da. Adolfo Ludín ingeniari alemaniarra, Rincón del Bonete presaren egilea, aholkulari lanetan aritu zen.

## Kanpo estekak 
* Información sobre la represa en la página web de UTE
Kris Gerits

**Kris Gerits** (Hasselt, 1971ko irailaren 27a) belgikar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1997**
* 3. Le Samynen
**1998**
* Omloop van de Westhoek
* Zellik-Galmaarden
**1999**
* 2. Vilvoordeko Sari Nagusian
**2001**
* Le Samyn

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Negro ibaia (Uruguai)

**Negro ibaia** Hego Amerikako ibai bat da, Brasilen jatorria eta Uruguai ekialdetik mendebaldera zeharkatzen duena, Uruguai ibaian bat egiten duena. Bere arroak, Cuchillas de Haedo mendikateak ipar-ekialdetik eta Cuchilla Grande mendiak hego-mendebaldetik mugatuta, guztira 70.714 km²-ko azalera hartzen du. Uruguain, ibaiaren arroak 68.200 km² hartzen ditu, herrialdeko lurraldearen %39. 

Ibaia hainbat helburutarako erabiltzen da: ureztatzeko, arrain-hazkuntza, artisau-arrantza, aisialdirako eta abereentzako aska gisa. Kanal nagusian eraikitako hiru presa handi nabarmentzen dira: Rincón del Bonete, Baygorria eta Palmar, herrialdeko potentzia hidroelektrikoaren %38 (~593 MW) sortzen dutenak.  2023ko apirilaren erdialdean, UPM Paso de los Toros, zelulosa-oreko fabrika, ibaiaren ertzean hasi zen lanean. 

Negro izena *hum* hitz autoktonotik dator, hau da, "niri" esan nahi du guenoa hizkeran eta "negro" guaranieran. Bere uren ospea sendatzeko propietateengatik (erregeordeek upeletan eramaten zituzten) turismoaren garapena eragin zuen Villa Sorianon. 1802an Karlos IV.a Espainiako erregeak SD Sorianori eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simon Geschke

**Simon Geschke** (Berlin, 1986ko martxoaren 13a) alemaniar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**2007**
* Ronde DIsarge Darieko etapa bat 
**2011**
* Nazioarteko Kriteriumeko etapa bat
**2012**
* 2. Volta Limburg Classicean 
**2014**
* Argovia Kantonamenduko Sari Nagusia 
**2015**
* Frantziako Tourreko etapa bat
**2020**
* 3. Down Under Tourrean 
**2022**
* 3. Alemaniako errepide txirrindularitzako txapelketan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geert Omloop

**Geert Omloop** (Herentals, 1974ko otsailaren 12a) belgikar txirrindulari ohia da. Wim Omloop bere osaba da.

## Palmaresa 
**1999**
* Omloop van het Waasland
* 3. Vilvoordeko Sari Nagusian
**2000**
* 3. Gullegem Koersen
* 3. Maiatzaren Lehena Sari Nagusian
**2001**
* Houtlandeko Zirkuitua
* Maiatzaren Lehena Sari Nagusia
* 3. Jef Scherens Sari Nagusian
**2002**
* Stad Sint-Niklas Sari Nagusia
* Nationale Sluitingsprijs
* 3. Vendéeko Tourrean
* 3. Gullegem Koersen
* 3. Maiatzaren Lehena Sari Nagusian
**2003**
* 20px 15px Belgikako errepide txirrindularitzako txapelketa
* Houtlandeko Zirkuitua
* Zottegem Hiriko Sari Nagusia
* 2. Flèche Hesbignonnen
**2004**
* 2. 15px Belgikako errepide txirrindularitzako txapelketan
* 2. Villers-Cotterêtseko Sari Nagusian
* 3. Gullegem Koersen
**2005**
* Omloop Mandel-Leie-Schelde
**2006**
* 2. Marcel Kint Sari Nagusian
**2007**
* Marcel Kint Sari Nagusia
* Gullegem Koerse
**2008**
* Heist Gezia
* 3. Marcel Kint Sari Nagusian
**2009**
* Groene Hart Itzulia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
BSH Hausgeräte

**BSH Hausgeräte** (**B/S/H/** idatzia) etxetresna elektrikoak ekoizten dituen alemaniar konpainia da, Europako merkatuan liderra dena.

Bere produktuak merkaturatzeko erabiltzen dituen marka nagusiak Bosch eta Siemens dira. Taldeko beste marka batzuk Gaggenau, Neff, Thermador, Constructa, Viva eta Junkers (marka bereziak) eta Balay, Pitsos, Profilo eta Coldex (eskualdeko markak) dira.

Enpresak 61.000 langile baino gehiago ditu eta 13.400 milioi euro inguruko fakturazioa (2018).

1967an sortu zuten Robert Bosch GmbHren (Stuttgart) eta Siemens AGren (Munich) (Bosch/Siemens Hausgeräte GmbH) arteko *joint venture* gisa, eta 2015eko hasieratik Robert Bosch GmbH-rena da soilik.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Saeco

**Saeco** etxetresna elektrikok ekoizten dituen italiar konpainia da, Gaggio Montanon bere egoitza zuena.

## Historia 
Sergio Zappellak eta Arthur Schmedek 1981ean sortua, 1985ean, etxean erabiltzeko lehen espresso makina guztiz automatikoa merkaturatu zuen, eta 1999an Gaggia marka historikoa eskuratu zuen.

2009ko maiatzean konpainiak Philips fabrikatzaile holandarraren erosteko eskaintza onartu zuen.

Enpresak Bolonian du egoitza eta izen bereko txirrindulari talde profesional bat babestu zuen.

## Kanpo estekak 
* web ofiziala
De'Longhi

'''De'Longhi S.p.A.** ( ahoskatua; **DēLonghi''' idatzia) etxetresnak ekoizten dituen italiar konpainia da, Trevison bere egoitza duena.

## Historia 
De'Longhi familiak 1902an sortu zuen enpresa, pieza industrialak fabrikatzeko tailer txiki gisa. Konpainia 1950ean hasi zen lanean. Historikoki, berogailu eramangarrien eta aire-egokitzaileen ekoizle garrantzitsu bat hedatu egin da etxetresna elektriko txikien kategoria ia guztiak elikagaien prestaketan eta sukaldean sartzeko, baita etxeko garbiketa- eta lisatze-segmentuetan ere. De'Longhi bereziki ezaguna da Artista serieko kafe espres makinengatik, De'Longhi izozki-fabrikatzailearengatik eta Pinguino aire egokitu eramangarriarengatik.

De'Longhi bere produktuen diseinuagatik ezaguna da. Esclusivo izeneko etxetresna elektrikoen lineak 2007an Red Dot diseinu saria irabazi zuen. De'Longhi diseinuaren zuzendari Giocomo Borin 2006an munduko 50 diseinatzaile garrantzitsuenetako bat izan zen.

## Kanpo estekak 
* web ofiziala
Mariangiola Criscuolo

**Mariangiola Criscuolo** (c. 1548-1630) italiar margolari errenazentista izan zen, batez ere Napolin, bere jaioterrian. Ezaguna da bere erretratu, pintura historiko eta aldareengatik. XVI. mendeko emakumeek antolatutako lehen arte-eskoletako bateko kide izan zen.

Pintorez inguratuta jaio eta bizi izan zen, Giovanni Filippo Criscuoloren (1624) alaba eta Giovanni Angeloren (Gian Angelo) iloba zen. Giovanni Antonio d’Amato el Joven margolariarekin ezkondu zen.

## Gaztaroa 
Mariangela Criscuolo 1548 inguruan jaio zen Napolin, Italian. Oso gaztetatik inguratu zen artez, bere familiako hainbat kide hirian finkatutako artistak baitziren.Haren osaba, Giovanni Angelo Criscuolo (1500 k.a., 1577aren ondoren), notarioa izan zen, gero lanbidez aldatu eta pintore egin zena. Haren aita, Giovanni Filippo Criscuolo (1529-1561 k.p.), margolaria zen, eta haren estiloak Rafaelen jarraitzaileena gogorarazten du.Mariangelaren eta haren aitaren lanen estiloaren arteko antzekotasunak inspirazio-iturri izan zitezkeen Mariangelak margolari gisa egin zuen ibilbidea garatzeko. Antzekotasun horiek askoz gehiago islatzen dira Napoliko (Giovanni Filippo) San Paolo Maggioreren Anuntziazioan, eta Beneventoko Bucciano parrokiarako Mariangelaren laneko gai berean.

## Ibilbidea 
Mariangelak gogor lan egin zuen erretratugile ezagun bihurtzeko Giovanni Antonio d’Amato (1535-1598) margolariarekin ezkondu aurretik. Ondoren, pintura historikora igaro zen, hainbat eszena erlijioso eginez, hala nola Ama Birjinaren heriotza eta Ama Birjina Jesus Umea eta Santosekin.

## Heriotza 
Mariangelaren heriotzaren data ezezaguna da, baina uste da 1598an hil zela, senarra hil zen urte berean.

## *Vite de’* Pittoriren biografia, Scultori ed Architetti Napoletani 
Mariangela Criscuolori buruz ezagutzen den datu asko Bernardo de Dominicik (1683-1759) Vite de’ Pittori, Scultori ed Architetti Napoletani liburuan idatzitako biografian oinarritzen da, hiru liburukitan argitaratua 1742 eta 1745 artean.Mariangelaren biografian, Dominicik artista napolitanoen biografien konpilazio bat (inoiz argitaratu gabea) aipatzen du, Massi Stanzione-k egindako lana.  Dominicik Mariangelaren lorpenak aitortu zituen artista eta  gizonak zein emakumeak onartzen zituen arte-eskola baten sortzaile gisa,.Gaineratu zuen Mariangelaren eskolara joaten ziren emakumeak artista onak baino gehiago emazte eta kristau onak izaten ikasteko bidatzen zituztela.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* De Dominici, Bernardo (1742). Vite dei Pittori, Scultori, ed Architetti Napolitani 2. Naples: Stamperia del Ricciardi. pp. 347-350. 
* Minieri-Riccio, Camillo (1844). Memorie storiche degli scrittori nati nel regno di Napoli. Naples: Tipografia dell'Aquila di V. Puzziello, Chiostro di San Tomasso d'Aquino. p. 111. 

## Kanpo estekak
Samsung Electronics

**Samsung Electronics** (**SEC**, ) tresna elektrikoak ekoizten dituen hegokorear konpainia da, Seulgo Samsung Townen bere egoitza duena. Samsung taldeko enpresa nagusia, 65 herrialdetan 200.000 langile baino gehiago dituelarik.

2009an, konpainiak nagusitasunezko posizioa lortu zuen mundu mailan, IT produktuen fabrikatzaile handiena bezala, aurreko liderra zen Hewlett Packard gaindituz. Bere diru-sarrerak LCD eta LED, pantailen eta ordenagailu-txipen arloetan, Samsung Electronics jartzen dute munduko lehen konpainia gisa segmentu honetan.

Samsung Electronicsen produkturik ezagunenetako batzuk LED oinarriaren gainean atzeraargiztapena duten telebistak, LCD telebista konbentzionalak eta Galaxy produktuen linea dira, smartphoneak zein tabletak. Izan ere, Galaxy S telefono ereduarekin, Samsung Electronics telefono adimendunen lineak munduko merkatuan bigarren posizio onena mantendu du denboraldi batez. Tableten linea, bitartean, merkatura atera zen Apple Inc.en iPadekin zuzeneko lehian.

Telebisten segmentuan, Samsung Electronicsek merkatuan duen posizioa da nagusi. Lau urtez, 2006. urtetik aurrera, konpainiak munduko lehen postua izan zuen salmentetan, eta 2010etik aurrera ez zen aldaketarik espero. LCD panelen merkatu globalean, konpainiak nagusitasunezko posizioari eutsi dio zortzi urtez jarraian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Administración Nacional de Usinas y Transmisiones Eléctricas

**Administración Nacional de Usinas y Transmisiones Eléctricas (UTE) ** Uruguaiko elektrizitatea ekoizteko, hornitzeko eta banatzeko estatuko enpresa da, monopolio moduan jarduten duena. Gutxi gorabehera 1.500.000 bezero ditu kontsumitzaile txiki, ertain eta handien artean.

## Sorkuntza 
1912ko urriaren 21ean sortua, enpresa publiko hau sortu zuen lege bat aldarrikatu zenean 

Gainera, hiru parke eoliko ditu: Maldonadoko Sierra de los Caracoles Parke eolikoa, Tacuarembó departamenduko Pampa Parke eolikoa eta Artigas departamenduko Arias parke eolikoa. Halaber, hitzarmenak ditu elektrizitatea sortzeko ekoizle pribatuekin, hala nola UPM-Kymmene, Alcoholes del Uruguay, Zenda Leather, eta kapital pribatuko Parke Eoliko guztiekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Página oficial de la Administración Nacional de Usinas y Trasmisiones Eléctricas
*Llamados de UTE
Emakume Indigenaren Nazioarteko Eguna

**Emakume Indigenaren Nazioarteko Eguna** 1983an sortu zen Amerikako Erakunde eta Mugimenduen Bigarren Topaketan, emakume indigenenganako arreta, haien historia, egoera eta etorkizuna ardatz hartuta.

## Jatorria 
Bartolina Sisa emakume buruzagi indigena aymarari omenaldia egiteko izendatu zuten eguna. 1782ko irailaren 5ean hil zuten, Espainiako koroaren aurkako matxinada indigena lideratu ondoren. Matxinada hark La Paz hiriaren setioa sortu zuen, 1781ean.

## Oroitzapena 
Egun horretan, gizarte-erakundeak, nazioarteko erakundeak eta agintariak nabarmentzen dira emakume indigenen egungo bizi-baldintzetan, bai eta horiek gizartean gaur egun eta historia osoan duten ekarpenari buruzko informazioa ematen ere.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumearen Nazioarteko Eguna
* Landa eremuko emakumeen eguna
* Emakume afrikarraren eguna
* Herri Indigenen Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
* Txostena: reposit.cepal.org por Comisión Económica para América Latina y el Caribe (CEPAL), (2013). Emakume indigenak Latinoamerikan: giza eskubideen esparruko dinamika demografiko eta sozialak. Santiago, Txile: Nazio Batuak
Luisa Gómez de la Torre

**María Luisa Gómez de la Torre Páez** (Quito, 1887ko maiatzaren 28a &ndash; 1976) Ekuadorko hezitzaile, feminista eta ekintzailea izan zen, bere herrialdean indigenen eta nekazarien eskubideen aldeko borrokan aitzindaria. Gizonezkoentzako eskola batean irakasle lanetan aritu zen lehen emakumea izan zen Quiton.

Joaquín Gómez de la Torre Álvarez eta Francisca Páez Rodríguezen alaba, 1944an, Ekuadorreko lehen erakunde indigenaren sorreran parte hartu zuen. Erakunde horri Ekuadorren Indiarren Federazio Ekuadortarra (FEI) izena eman zioten. Bestalde, Dolores Cacuango Quilo indigenistari laguntza aktiboa eman zion hainbat eskola elebidunen sorreran (kitxua-gaztelania) nekazariak eta indigenak alfabetatzeko.

Esparru politikoan, bere herrialdeko ezkerreko mugimenduaren aitzindaritzat hartzen da, Aurora López, Isabel Herrera, Ana Moreno eta Nela Martínez eta Laura Almeida batera; testuinguru horretan, 1926an Ekuadorreko Alderdi Sozialistaren sorreran parte hartu zuen. 1930ean Mejiako Irakasleen Kluba osatu zuen; 1937an, beste lankide batzuekin batera, Mejiako Irakasleen Sindikatua sortu zuen, eta geroago —1946an— Hezitzaileen Batasun Nazional bihurtu zena.

Aktibista feminista gisa, Ekuadorko Emakumeen Aliantzaren sortzaileetako bat izan zen 1938an, Virginia Larenas, Raquel Verdesoto, Matilde Hidalgo de Prócel eta Nela Martinezekin batera. Gainera, Ekuadorreko Emakumeen Aliantzaren sortzaileetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christian Wegmann

**Christian Wegmann** (Munster, 1976ko otsailaren 22a) alemaniar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1998**
* Omloop der Kempen
* Japoniako Itzuliko etapa bat
**2001**
* Austriako Itzuliko etapa bat 
**2002**
* Bavariako Itzuliko etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palacio de la Luz

**Palacio de la Luz** La Aguada auzoan dagoen eraikin bat da, Montevideo hirian, eraikin honetan Zentral Elektrikoen eta Transmisio Elektrikoen Administrazio Nazionaleko bulego nagusiak daude.

Tamaina handiagatik eta lerro sinpleengatik nabarmentzen da. Bere lau aurpegi beiratuek kanpoko argia jasotzen dute. Eraikuntza baxuagoko eremu batean kokatuta dagoenez, hiriko erreferentzia-gune bihurtu da.  1995etik Udal Intereseko Ondasuna da. 

## Historia 
Eraikina Román Fresnedo Siri arkitektoak diseinatu zuen 1946an, garai hartan aipatutako Administrazioko funtzionarioa zena. 1952ko abuztuaren 22an inauguratu zen. 

Bere areto nagusian Eduardo Yepes artistak egindako horma-irudi bat du, deskarga elektriko baten forma duena. 

### Sutea 
1993ko abuztuaren 13an, zortzigarren, bederatzigarren eta hamargarren solairuaren zati bat eragin zuen sute izugarria gertatu zen. Sua dela eta, orain arte aurrekaririk gabeko helikopteroen erreskate bat egin zuten Uruguain. Horrela salbatu ahal izan ziren eraikinean harrapatuta zeuden bost pertsonen bizitza. Bost funtzionario keak itota hil ziren. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Braun GmbH

**Braun GmbH** (alemanez  ahoskatua) kontsumo-produktuak ekoizten dituen alemaniar konpainia da, diseinu funtzional eta estetikoko produktuengatik ezaguna.

## Historia 
1921ean, Max Braun ingeniariak bere enpresa Frankfurten ezarri zuen, hasiera batean irratietarako osagaiak eta 1929tik aurrera anplifikadoreak eta irrati-hargailuak fabrikatuz. Max Braun tresna berean irratia eta disko-jogailuak konbinatu zituen Europako lehen fabrikatzaileetako bat izan zen. 1934an Braunen logotipoa jaio zen, bere "A" ezaugarria luzanga eta biribildua erdian zuela. Bigarren Mundu Gerran, Braunek sektore zibileko ekoizpena utzi behar izan zuen. 1944an Frankfurteko fabrikak ia erabat suntsituta geratu ziren. 1945ean, Max Braun bere enpresa berreraikitzen hasi zen 150 langilerekin. 1950 lehen bizarra berdintzeko makina elektrikoaren jaurtiketa ikusi zuen, "S 50", ebaketa kulunkaria zuen elementu bat altzairu ultrafinozko xafla batekin konbinatzen zuena, baina, hala ere, egonkorra, gainetik. Printzipio hori erabiltzen jarraitu da, modu finago eta hobetuagoan, Braun bizarra berdintzeko makinetan gaur egun arte. Max Braun bat-batean hil zen 1951ko azaroan. Bere seme-alabek, Artur eta Erwin, enpresaren zuzendaritza bere gain hartu behar izan zuten, konpainiaren diseinu-departamentua etxeko produktuak ekoizten hasi zen diseinu berritzaileekin, hala nola irratiak, diapositiba-proiektagailuak, soinu-kateak, eta beste batzuk, XX. mendeko industria-ekoizpenaren ikonoak direnak, gaur egun bildumagileentzako artikulu gisa estimatzen direnak.

Egun, Procter & Gamble Braun markaren jabea da; De'Longhik, berriz, lisatzeko eta sukaldeko produktuak saltzeko lizentzia du, bi konpainiek 2012an lortutako akordioari esker.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Whirlpool Corporation

**Whirlpool Corporation** etxetresna elektrikoak ekoizten dituen estatubatuar konpainia da, Benton Harborren bere egoitza duena.

## Historia 
Whirlpool Corporationen historia 1911n hasi zen, Upton Machine Company Michiganen agertu zenean. Enpresak arropa garbitzeko makinak ekoizten zituen. Lehen makinek akatsak bazituzten ere, akatsak konpontzen joan ziren konpainiaren sortzailearen ahaleginari esker: Louis Upton.

1950eko hamarkadak hazkunde handiko etapa markatu zuen enpresarentzat. 1950ean, hain zuzen, izena aldatu zion Whirlpool Corporation-i, eta Horton Manufacturing Company-k erabili zuen lehen aldiz (1922an, Nineteen Hundred Corporationek erosi zuen enpresa bat), arropa garbitzeko makinen izen gisa. Horrela, 1950etik aurrera, Korporazioaren behin betiko izen bihurtu zen ("Whirlpool" euskaraz zurrunbiloa esan nahi du).

1955ean, produktu-lerroa zabaldu egin zen, arropa lehorgailuak, sukaldeak eta aire girotua gehituz. 1967an, enpresak kontsumitzailearentzako arreta-zerbitzua jarri zuen abian. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, enpresak mundu mailan hedatzeko aukera izan zuen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Salvatore Commesso

**Salvatore Commesso**, (Torre del Greco, 1975eko martxoaren 28a) italiar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1996**
* Girobioko bi etapa
* 3. Ticinoko Giroan
**1998**
* Capo Giroko etapa bat
**2000**
* 20px 15px Italiako errepide txirrindularitzako txapelketa
* Frantziako Tourreko etapa bat
**2001**
* Portugalgo Itzuliko bi etapa 
**2002**
* 20px 15px Italiako errepide txirrindularitzako txapelketa
* Matteotti Saria
**2003**
* 3. 15px Italiako errepide txirrindularitzako txapelketan
**2005**
* 2. Venetoko Giroan
**2008**
* Luxemburgoko Tourreko etapa bat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raufa Hassan al-Sharki

**Amatalrauf al-Sharki**, ***Raufa Hassan*** () izengoitiaz ezagunagoa, (Sana. Hedabideetako irakaslea eta Sanako Unibertsitateko Emakumeen Ikerketa Zentroko zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Sanan jaio zen (beste datuen arabera, Ibb herrian). Gaztetatik aritu zen aktibismoan. Hamabi urte zituela, zazpi lagunekin batera Abdullah al-Kurshumi Yemengo lehen ministroaren etxera joan zen oinez, Yemengo mutilen eskoletan ematen diren kalitate bereko liburuak eskatzeko euren eskoletarako. Al-Kurshmi harrituta geratu zen haien ekimenarekin eta mutilekin eskolara joateko aukera eman zien, Yemenen hezkuntza mistoa lehen aldiz baimenduz.

Hamabi urte zituela ere hasi zen irratian lanean, eta orduan Raufa Hassan izengoitia hartu zuen. Hau egin zuen amak irrati lanean laguntzen zion arren, aitak ez ziolako onartuko. Eskolan zegoela, Yemengo Emakumeen Elkartean ere parte izan zen, 1973an kontserbadore erlijiosoek itxi zuten arte. 1979an, Yemengo Emakumeen Elkartea berriro ireki zuen Sanan. 1991n, doktoregoa lortu zuen Parisko Unibertsitatean. 2000n, islamista kontserbadoreek zentroa ixtera eta Herbehereetara joatera behartu zuten, eta haren buruzko fatua argitaratu zuten. 2004an itzuli zen Yemenera.

Raufa Hassan al-Sharkiren helburuetako bat «emakumeei modu independentean bozkatzen ikastea» laguntzea zen eta garai batean Islah alderdiaren laguntza izan zuen. 

Kairoko ospitale batean hil zen 2011n, minbiziak jota. Al-Sharkiren ondareak Yemengo emakumeak eta gizonak inspiratzen jarraitzen du. Sanan, Taysir al-Sharkik Raufa Hassan galeria ireki zuen ahizparen omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raffaello Sernesi

**Raffaello Sernesi** (Florentzia, 1838ko abenduaren 29a - Bolzano, 1866ko abuztuaren 9a) italiar margolaria izan zen, Macchiaioli taldeko kidea.

1856an Florentziako Akademian sartu zen eta Antonio Ciseriren ikasle izan zen. 1858an bere aita hil zenean, Akademia utzi zuen grabatzaile eta medaila egilea gisa lan egiteko. 1859an Caffè Michelangelo bisitatzen hasi zen eta Macchiaioli taldeko margolariak ezagutu zituen.

1859ko Italiako Bigarren Independentzia Gerran boluntario izan zen eta Florentziara itzultzean aire zabaleko paisaiak margotzen hasi zen, non Toskanako paisaian ohikoak ziren kolore urdin eta terrakotak nagusi ziren.

1866an Giuseppe Garibaldirekin bat egin zuen Italiako Hirugarren Independentzia Gerran. Hanka batean larri zauritu zuten eta austriarrek harrapatu egin zuten. Gangrenak jota hil zen hankako anputazioari uko egitean.

## Iruditegia 
>
Sernesi Abetelle.jpg|*Abetelle pistoiesi*, c. 1860
Sernesi Romito.jpg|*La punta del Romito veduta da Castiglioncello*, 1864
Sernesi Ladruncoli di fichi.jpg|*Ladruncoli di fichi*
Sernesi Pratone alle Cascine.jpg|''Pratone alle Cascine'

## Kanpo estekak
Viva Jesús

***Viva Jesús*** hitzekin hasten da XVII. mendeko erdialdean idatzitako mendebaleko euskalkian idatzitako eskuizkribu bat, dotrina katoliko bat. Dotrina zahar honen egilea, oraingoz, ezezaguna da.

Mitxelenak 1954. urtean eman zuen argitara, Julio Urkixoren liburutegiaren funtsean aurkitu eta gero.
[thumb|[Mendebaleko euskararen gaur egungo mapa (Koldo Zuazo, 2015).]]
Mendebaleko dotrina zahar honen eskuizkribuak 16 orrialde ditu.

2010. urtean, berriro ere, Koldo Ulibarri Orueta filologoak aztertu eta argitaratu zuen. Geroago, 2012. urtean, Eneko Zuloagak ere ikertu zuen dokumentu hau euskalkiaren eremu geografikoa zehazteko asmoz. Testuan dauden arkaismoak, hautuak eta berrikuntzak aztertuz, eta ingurukoak eta, ezinbestean, inguruetako baina beranduagoko testuekin erkatuz, Eneko Zuloagak Sartaldeko euskara, Nerbioi ibarrekoa izan daitekeela defendatzen du. Aurretik Arabako Aiaraldea eta Bizkaiko Gordexola aldea ere aipatu ziren...

Mitxelenaren ustez dotrina zahar honek ez du berezko balio literariorik baina badu, ordea, hizkuntzalarientzat balio handia, mendebaleko euskararen lekukorik zaharrenetakoa baita.

## Testuaren hasierako pasarteak 
[thumb|160px|Testuaren hasieran dagoen **[IHS** kristograma, 
 *Iesus Hominum Salvator, Iesus Hierusalem Salvator, In Hoc Signo vinces*... bezala interpretatzen zen.]]

Kopiatuko ditugu hona Koldo Ulibarri Orueta filologoaren ediziotik testu zaharraren lehen pasarteak. Koldo Ulibarrik azaltzen ditu, bere edizio kritikoan, transkripzioa egiteko erabili dituen irizpideak.

Euskal testu zahar honek lehen hitzak gaztelaniaz ditu. Gaztelaniazko sarrera eta lehen galdera-erantzunak ekarri ditugu hona:

## Oharra 
## Erreferentziak
Raquel Esteban Terradillos

**Raquel Esteban Terradillos** (Barakaldo, Bizkaia, 1982) landare-ekofisiologoa da, Euskal Herriko Unibertsitateko Biologia eta Ekologia saileko irakaslea. 

## Biografia 
Raquelen interesa landareen bigarren metabolismoak (isoprenoideak batez ere) ingurunean duen interakzioa ulertzea da. Doktoretza (Cum laude eta Doktoretza Sari Berezia) (2005-2009). Doktoratu ondoko etapa: UPV/EHU (2010-2013), CSIC (2013-2016, JAE-Doktorea), UPV/(EHU (2016, 2019, Juan de la Cierva) eta BC3 (2019). .

## Lan ibilbidea 
Esperientzia La Laguna, Forschungszentrum Jülich, Nikaraguako Unibertsitate Nazional Autonomoan, Minnesotako Unibertsitatean eta Italiako Ikerketa Kontseilu Nazionalean. EuroCaroten COST ekintza-sareko kidea da. Frontiers in Plant Science-ko editore gonbidatua. Doktoratu ondoko 2 ikasle, doktoregoko 4 ikasle, doktoregoko 2 ikasle bisitari, masterreko 19 ikasle, gradu amaierako 12 lan eta enpresako 5 praktiketako tutorea. Nafarroako Unibertsitate Publikoko eta EHUko udako bi ikastarotako zuzendaria. Gaur egun irakasle laguntzailea da Euskal Herriko Unibertsitatean eta 7 gradutan eman ditu eskolak. Aktiboki parte hartzen du dibulgazioan.

## Lanak 
42 artikulo argitaratu ditu, 9 liburu-kapitulu, H indizea 21. 86 aurkezpen kongresuetan. 33 ikerketa-proiektu, 5 ikertzaile nagusi izanik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Curriculuma
Hodophilus foetens

***Hodophilus foetens*** *Clavariaceae* familiako onddoa da. 

Sinonimoa: *Camarophyllopsis foetens*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero laua eta azkenik apur bat unbilikatua.  Azala higrofanoa, gris-arre kolorekoa eguraldi hezearekin eta krema-arre kolorekoa eguraldi lehorrarekin, belusduna, zimur fin-finekin. Kapelak elkartuta agertzen dira batzuetan.

**Orriak:** Zabal, lodiak, okertuta dekurrenteak, erraz bereiz daitezkeenak, okre antzeko kolorekoak.

**Hanka:** 5 cm inguruko garaierakoa eta 0,5 cm inguruko lodierakoa, azpitik ardatz-itxurakoa.

**Haragia:** Zurbila, usain kirasduna, zaporegabea eta kapelaren kolorekoa.

Etimologia: *Foetens* epitetoa, "fétido"-tik dator. Bere usain gogor eta desatseginetik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Sastrakadi belartsuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Australia.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Jeremy Strong

**Jeremy Strong** ( 1978ko abenduaaren 25a, Bostonen, Massachusetts ) estatubatuar aktorea da. The New Yorker aldizkariko profil batek Strong aktore obsesionatu gisa erretratatu zuen, bere metodoa mugaraino bultzatzen duen antzezle bat deskribatuz.  2022an, Time aldizkariak munduko 100 pertsonarik eragingarrienetako bat izendatu zuen, "inoizko telebistako hamar minutu onenen lehiakide" gisa.

## Ibilbidea 
Strong-ek Yale Unibertsitatean eta Londresko Royal Academy of Dramatic Art-en ikasi zuen.  Chicagoko Steppenwolf Theatre konpainian jasi zen zen antzezle profesional gisa. Broadwayko eszenara iritsi zen konpainia *A Man for All Seasons* produkzioarekin*.*

2008tik aurrera, film luzeetan lehen rolak azaldu zitzaizkion. Besteak beste, Strong-ek John George Nicolay antzeztu zuen Steven Spielbergen *Lincoln* drama historikoan 2012an, Kennedyren hiltzailea izan zen (Lee Harvey Oswald) *Parkland*-en 2013an eta Jerry Rubin aktibista *The Trial of the Chicago 7* 2020ko filman.

2018 eta 2023 artean geroztik, Strong bereziki ezagun bilakatu zen *Succession* serieko aktoreen parte gisa. Logan Roy fikziozko komunikabideen magnatearen familiari buruzko da telesaila, eta Kendall Roy semearen rola izan zen berea telesailean. Rol horrek Emmy eta Urrezko Globoak eskaini dizkio sarietan, bi Emmy zehazki, eta beste zenbait sari, goraipamen kritiko ugariz gain.

## Bizitza pertsonala 
Strong Bostongo langile klaseko familia eta auzo batean jaio zen. Aita jatorri judukoa du.

2016an Emma Wall psikiatra daniarrarekin ezkondu zen. Hiru alaba dituzte, eta Kopenhage eta New York artean bizi da familia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jurgi Kentekoa

**Jurgi, Kenteko dukea** (George Edward Alexander Edmund; Sandringham, Norfolk, 1902ko abenduaren 20a - Morven, Caithness, 1942ko abuztuaren 25a) britainiar printzea izan zen.

Jurgi V.a eta Maria Teckekoaren semea eta Eduardo VIII.a eta Jurgi VI.a erregeen anaia izan zen.

Royal Navyko kide izan zen 1920ko hamarkadan. 1934an, aitak Kenteko duke izendatu zuen. 1930eko hamarkadaren amaieratik RAFeko ofiziala izan zen. Hegazkin militar batek Eskozian 1942ko abuztuan izandako istripuan hil zen.

Hargin beltza eta Ingalaterrako logiako maisu handia izan zen.

1934an Marina Greziakoarekin ezkondu zen eta bi seme eta alaba bat izan zituzten.
Purpurina

**Purpurina** edo **brillantina** oso barietate txikiko (1 mm² inguru) piezak dira. Plastiko kopolimerizatu, aluminio zatitxo, titanio dioxido, burdin oxido, bismuto oxikloreto edo kolore metalikoz, neoiz eta kolore iridiszentez margotutako beste material batzuez eginda dago, argia aparrezko espektro batean islatzeko.

## Erabilerak 
Oro har, gatzontzien antzeko hodi txikietan saltzen eta biltegiratzen dute. Hodi horiek jarioa kontrolatzen duten irekidurak dituzte, eta kolore bat edo gehiago dituzte. Modu iraunkorrean aplikatzen da, kola sendoarekin, edo aldi baterako, beste material itsaskor batzuekin, makillajeekin, esaterako. Ez da nahastu behar zati handiagoak dituen «konfetiarekin», ezta «ezkata distiratsuekin» ere.

Purpurina artisautza-proiektuetan erabiltzen dute, batez ere haurrentzat, erraz lor daitezkeen efektu distiratsuengatik. Brillantina apaingarri gisa ere erabiltzen dute, eta gomei eta plastikoei gehitu dakieke. Askotan, produktu kosmetikoetan ere erabiltzen dute, hala nola *gloss* eta begi-itzaletan. Kosmetiko distiratsu horiek ezagunak dira gazteen artean, baina helduek ere erabiltzen dituzte. Henry Ruschmannek asmatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saeco (txirrindularitza taldea)

**Saeco** italiar txirrindularitza taldea izan zen, 1996-2004 denboraldien artean pelotoi profesionalean izan zena.

## Historia 
1989an sortu zen Verynet-FNT-Juvenes San Marino izenarekin. AS Juvenesek kudeatu zuen, San Marino lizentziarekin. 1990 eta 1991 artean, GIS Gelati izan zen babesle nagusia, eta hurrengo lau urteetan Mercatone Uno supermerkatu taldeak babestu zituen.

1996an babesle berri bat iritsi zen, Saeco kafetegi enpresa italiarra, eta 1997an hartu zuen jada lizentzia italiarra. 1996an taldeak une hartako esprinterrik nabarmenetako bat fitxatu zuen: Mario Cipollini hain zuzen ere. Cipollini talde honen adierazlerik onena izan zen 2001era arte, urte horretan taldea utzi baitzuen Acqua & Sapone taldera joateko. 2002 denboraldirako Gilberto Simoni iritsi zen taldera, Lampre taldetik zetorren eta azken Italiako Giroa irabazlea zen. Amateur mailatik Damiano Cunegok taldearekin ere bat egin zuen tropel profesionalean debuta egiteko. Taldea desagertu egin zen denboraldi horren ostean eta bere txirrindulari gehienak, Cunego eta Simoni izarrak barne, Lampre taldean sartu ziren 2005eko denboraldiari begira.

## Txirrindulari nagusiak 
## Kanpo estekak
Anna Szatkowska

**Anna Szatkowska**, ezkontzagatik, **Anna Rosset Bugnon** (Górki Wielkie, 1928ko martxoaren 15a &ndash; 2015eko otsailaren 27a) idazlea izan zen, Armia Krajowako kide ohia, alemaniar okupazioan Varsovia askatzea helburu zuena. Hirurogei urte geroago La *Maison brûlée* liburuan bere esperientzia kontatu zuen, berak geroago polonierara itzuli zuena.

## Biografia 
Anna Zofia Kossak-Szczuckaren alaba zen, Polonian idazle eta erresistentziako kide gisa ezaguna. Anna haurtzaro lasai samarrean bizi izan zen, 1939ko irailaren 1ean gerra hasi eta ihes egin behar izan zuten arte. 

Zenbait urtez, nesken barnetegi batean egon zen, eta 1944ko udan Poloniako armada klandestinoan sartu zen *Ewa Maria* patruilako kide gisa. Varsoviako altxamendua 1944ko abuztuaren lehenean hasi zen, eta 63 egun iraun zuen alemanek zapaldu zuten arte. 

1944ko urrian hasi zen idazten Anna, Ewa Orlikowska patruilako buru ohiaren laguntzarekin. Hirurogei urte geroago, ohar horiek izan ziren bere liburuaren oinarria. 

Gerra amaitu zenean, sobietar tutoretzaren erregimen komunistak, Poloniako barne ministroak, Zofia Kossak-i  herrialdea uzteko aholkua eman zion.

Annak unibertsitate-ikasketak egin zituen Corken, Irlandan, eta Suitzan, Friburgon, amaitu zituen, eta irakaskuntzan aritu zen erretiroa hartu arte. 1951n,—Jean Marie Rosset suitzarrarekin ezkondu zen, eta lau seme-alaba izan zituzten. Jean Marie zirkulazio-istripu batean hil zen, eta --Anna berriro ezkondu zen 1971n Jean Bugnonekin eta harekin bizi izan zen Cugyn

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alizarina

**Alizarina** edo **1,2-dihidroxiantrakinona**  formula duen konposatu organikoa da. Tindagai ezaguna, jatorriz otxar basati izeneko landareen sustraietatik lortzen dute.

Alizarina Parlamentuko armada ingelesaren "modelo berria"n uniformerako tindaketa gorri gisa erabili zuten. Kolore gorri hau bereizgarri bihurtu zen eta hainbat mendetan erabiltzen jarraitu zuten, beraz, soldadu ingeles eta britainiarrei "Kasaka gorri" () ezizena ematen zitzaien. 1869an, modu sintetikoan lortu zuten lehen pigmentu naturala bihurtu zen. 

Alizarina pintoreek *rose madder* edo alizarina karmina izenez ezagutzen dituzten pigmentuak fabrikatzeko osagai nagusia da. Hitza *al-usara* arabierazko hitzetik dator, euskaraz "zuku" esan nahi duena.

"Rubia" generoko zenbait espezien- tindu-otxar (*rubia tinctorum*) edota *rubia cordifolia*- sustraietan ere agertzen da.

## Biosintesia 
Bere biosintesia 1,4-dihidronaftoatoaren ibilbidearekin lotuta dago, K bitaminaren biosintesiarekin batera. 
center|750px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kumarina

**Kumarina** edo **1-bentzopiran-2-ona**  formula duen konposatu organikoa da. Egoera normalean (estandarrean) egitura kristalinoa eta koloregabea du. Egitura horri hainbat hondakin gehi dakizkioke, kumarinen familia osatuz. Kumarinak landareen bigarren mailako metabolitoen multzotzat hartzen dira. Etimologikoki, «kumarina» frantsesezko  hitzetik dator, Hego Amerikako *dipteryx odorata* espezieari izendatzeko erabiltzen dutena. Naturan, landare ugaritan, eta kontzentrazio handian *dipteryx odorata*, *anthoxanthum odoratum*, ziabelar usaindun (*galium odoratum*), apo-belar (*verbascum* spp.), *hierochloe odorata*, *cinnamomum cassia*, itsabalki (*melilotus* sp.) eta *panicum clandestinum* espezietan topa dezakegu.

Kumarinak berez propietate antikoagulatzailerik ez duen arren, onddo mota askoren eraginez dikumarol antikoagulatzaile natural bihurtzen da. Hori gertatzen da 4-hidroxikumarina ekoiztearen ondorioz, gainera (jatorri naturaleko formaldehidoa dagoenean) dikumarola, hartzidura eta mikotoxinen produktua sortzen dute. Substantzia hori bazka horretatik elikatzen den ganaduaren "apo-belarraren gaixotasuna" izenez ezagutzen den gaixotasun hemorragikoaren erantzulea izan zen. Gaixotasun hori aztertu ondoren, hainbat agente antikoagulatzaile sintetizatu ahal izan dira, dikumarolaren antzekoak, hala nola warfarina.

Kumarinak balio klinikoa du berez, edema-aldatzaile gisa. Jakina da bentzopirona kumarinikoek- hala nola bentzopirona 5,6, bentzopirona 1,2 edo diosmina- zelulaz kanpoko albuma degradatzeko makrofagoak estimulatzen dituztela, eta horri esker likido edematosoak azkarrago berrxurgatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak