Ophrys tenthredifera

***Ophrys tenthredinifera*** *Ophrys* generoko orkidea monopodial eta lurtar bat da, liztor orkidea izenekoa.

## Etimologia 
Bere *“Ophrys”* izena grezierazko hitz honetatik dator: ὀφρύς, *ophrys* = "bekain".

"*Tenthredinifera"* grezierazko "*tenthredón"* = “tendredine liztorraren antzeko intsektu bat” labelari erreferentzia eginez.

*Ophrys* Plinio Zaharraren (23-79 AD) “historia Natural” liburuan aipatzen da lehen aldiz.

### Izen arruntak gaztelaniaz 
Abejita, abejorros, flor de abeja, flor de avispa, flor de la abeja, lila de monte, orquídea avispa

## Habitata eta banaketa 
Lurreko espezie hau Mediterraneo osoan (Espainia, Frantziako hegoaldea eta Korsika) eta , oro har, Europa osoan banatuta dago. Belardi, garriga, zuhaizka leku eta lur hareatsuak eta kare-lurrak dituzten basoetan. Itsas mailatik 850 eta1100 metro arteko altueran hazten da.

## Deskribapena 
*Ophrys tenthredinifera* 10-16 cm-ko altuera duen landare bat da, bi tuberkulurekin.

Zurtoin tentea du eta pixka bat malgua. Obatu-lantzeolatuak edo luzangak, oinarriko 3-8 hostorekin. Hiru eta zortzi lore arteko buruak tamaina handiko labeloak dira. Labeloa trilobulatu marroi iluna da, erdiko lobulua belusatua, trapezoidala, luzanga eta sabelduna. 13-18 mm-ko luzera duen labelo arre-gorrixkak hiru lobulu ditu, eta alboetako bi lobuluak triangeluar txiki-txikiak dira eta zertxobait aurrera biratuta, ile zurixka finez estalita. Tarteko lobulua glabroa da eta albokoak baino handiagoa, bukaeraren erdian koska bat du, gorantz begira irtengune hori txiki batekin. Espekulua marroia da erdian, beheko muturra zurixka-horixka, eta goiko muturra orban zuri handi bat.

Sepalo ahurrak, ertza jirabiraka izaten dute, arrosak, arrosa-purpura kolorekoak edo zuriak, nerbio berdeekin; hiru sepaloak, 7mm gutxi gorabehera. Petalo barnekoenak sepaloak baino askoz txikiagoak dira, zabalak eta triangeluarrak, baina sepaloen kolore berekoak, eta kontraste handia egiten dute labeloetako tonu ilunekin. Espezie hau aldakorra da bere marrazkietan eta kolore-mailatan. Aldaketak labeloaren dimentsio, kolore eta forman eta neurri txikiagoan landarearen tamainan eragiten dute. Martxotik apirilera bitartean loratzen dira.

Genero honetako beste orkidea batzuk bezala, pseudokopulazioaren bidez polinizatzen da, non arrak liztor edo erle espezie baten emea imitatzen duen lorearen itxurarekin liluratzen dira. Polinizatzaileetako bat *Eucera Longicornis* da.

### Sinonimoak 
* *Arachnites limbata* Link 1829;
* *Arachnites tenthredinifera* Tod. 1842
* *Ophrys aprilia* Devillers & Devillers-Tersch. 2003
* *Ophrys arachnites* Link 1799
* *Ophrys di-stefani* Lojac. 1909
* *Ophrys ficalhoana* Güímar 1887
* *Ophrys ficalhoana var. choffati* J.A.Guim. 1887
* *Ophrys ficalhoana var. davei* J.A.Guim. 1887
* *Ophrys fusca* Rchb. 1851
* *Ophrys grandiflora* Ten. 1919
* *Ophrys insectifera var. rosea* Desf. 1799
* *Ophrys limbata* Link 1829
* *Ophrys neglecta* Parl. 1858
* *Ophrys rosea* Desf. ex Boiss. 1860
* *Ophrys tabanifera* Sieber ex Nyman 1882
* *Ophrys tenoreana* Lindl. 1811;
* *Ophrys tenthredinifera f. lutescens* (Batt.) Raynaud 1985;
* *Ophrys tenthredinifera subsp. ficalhoana* (J.A.Guim.) M.R.Lowe & D.Tyteca 2000;
* *Ophrys tenthredinifera subsp. guimaraesii* D.Tyteca 2000;
* *Ophrys tenthredinifera subsp. praecox* D.Tyteca 1985;
* *Ophrys tenthredinifera subsp. villosa* (Desfontaines) H. Baumann & Künkele;
* *Ophrys tenthredinifera subvar. choffati* (J.A.Guim.) E.G.Camus 1928;
* *Ophrys tenthredinifera subvar. davei* (J.A.Guim.) E.G.Camus 1928;
* *Ophrys tenthredinifera subvar. serotina* (J.A.Guim.) E.G.Camus 1928;
* *Ophrys tenthredinifera var. lutescens* Batt. 1904;
* *Ophrys tenthredinifera var. praecox* Rchb.f. ex E.G.Camus in ?;
* *Ophrys tenthredinifera var. serotina* J.A.Guim. 1887;
* *Ophrys villosa* Desf. 1807
* *Ophrys tetuanensis* Pau 1929 

## *Ophrys tenthredinifera-ren hibrido naturalak* 
* *Ophrys × alibertiana* (*O. spruneri* × *O. tenthredinifera*) (Kreta)
* *Ophrys × bodegomii* (*O. passionis* × *O. tenthredinifera*) (Espainia)
* *Ophrys × bourlieri* (*O. iricolor* × *O. lutea* × *O. tenthredinifera*). (Afrikako Iparraldea)
* *Ophrys × campolati* (*O. promontorii* × *O. tenthredinifera*) (Italia)
* *Ophrys × daneschianum* (*O. bertoloniiformis* × *O. tenthredinifera*) (Frantzia)
* *Ophrys × feldwegiana* (*O. ferrum-equinum* × *O. tenthredinifera*) (Grezia)
* *Ophrys × grampinii* (*O. sphegodes* × *O. tenthredinifera*) (Italiatik Siziliara)
* *Ophrys × heraultii* (*O. tenthredinifera* × *O. vernixia* subsp. *ciliata*) (Balearrak).
* *Ophrys × inzengae* (*O. betolonii* × *O. tenthredinifera*) (Frantzia)
* *Ophrys × laconensis* (*O. arachniiformis* × *O. tenthredinifera*) (Frantziaa)
* *Ophrys × lievreae* (*O. iricolor* × *O. tenthredinifera*) (Afrikako iparraldea)
* *Ophrys × lupiae* (*O. bertolonii* × *O. incubacea* × *O. tenthredinifera*) (Italia)
* *Ophrys × manfredoniae* (*O. incubacea* × *O. tenthredinifera*) (Italia)
* *Ophrys × maremmae* (*O. holosericea* subsp. *fuciflora* × *O. tenthredinifera*) (Italia)
* *Ophrys × methonensis* (*O. argolica* × *O. tenthredinifera*) (Grezia)
* *Ophrys × montis-angeli* (*O. biscutella* × *O. tenthredinifera*) (Italia)
* *Ophrys × peltieri* (*O. scolopax* × *O. tenthredinifera*) (Afrikako iparraldea)
* *Ophrys × personii* (*O. lutea* × *O. tentherdiniffera*) (Italia)
* *Ophrys × rovittellii* (*O. exaltata* × *O. tenthredinifera*) (Frantzia)
* *Ophrys × sanconoensis* (*O. exaltata* × *O. tenthredinifera*) (Sizilia)
* *Ophrys × sancti-leonardi* (*O. fusca* × *O. tenthredinifera*). (Italia)
* *Ophrys × simica* (*O. lucis* × *O. tenthredinifera*) (Egeoko uharteen ekialdea)
* *Ophrys × sommieri* (*O. bombyliflora* × *O. tenthredinifera*) (Medit.)
* *Ophrys × sorrentini* (*O. bertolonii* × *O. tenthredinifera*) (Europako hegoaldea)
* *Ophrys × spanui* (*O. anniae* × *O. tenthredinifera*) (Frantzia)
* *Ophrys × triadensis* (*O. sicula* × *O. tenthredinifera*) (Grezia)
* *Ophrys × tuscanica* (*O. crabronifera* × *O. tenthredinifera*) (Italia)

## Galeria 

Fitxategi:Ophrys tenthredinifera bat.jpg
Fitxategi:Ophrys tenthredinifera bi.jpg
Fitxategi:Ophrys tenthredinifera hiru.jpg
Fitxategi:Ophrys tenthredinifera lau.jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Leroy-Terquem, Gerald and Jean Parisot. *Orchids: Care and Cultivation.* London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
* Schoser, Gustav. *Orchid Growing Basics.* New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
* White, Judy. *Taylor’s Guide to Orchids.* Frances Tenenbaum, Series Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
* Alec Pridgeon. *The Illustrated Encyclopedia of Orchids.* Published by the Timber Press.
* Bechtel, Cribb and Launert. *The Manual Of Cultivated Orchid Species.* Published by The MIT Press.

## Kanpo estekak 
* Wikimedia Commons alberga una galería multimedia sobre ***Ophrys tenthredinifera***.
* Granada, España: *Ophrys tentredinifera*
* Formentera (Islas Baleares): *Ophrys tenthredinifera* (enlace roto disponible en Internet Archive; véase el historial, la primera versión y la última).