Kongoko Errepublika Demokratikoko historia

**Kongoko Errepublika Demokratikoko historia** luzea eta aberatsa da, giza aztarnarik zaharrenak duela 90.000 urtekoak baitira. Azken 200 urteetan, ordea, kolonialismoak, gerrek eta bortizkeriak zafratu dute herrialdea.

## Kolonia aurreko garaia 
[thumb|200px|[Kongoko Erresumaren mapa.]]
Erdi Aroan, bantu herriak barreiaturik zeuden ekuatore inguruan, eta ehiza, arrantza eta burdin eta kobre meatzeak zituzten bizibide. Laboregintzak garrantzi handia zuen, eta aurrerago artoa eta mandioka ere sartu zituzten. Nekazaritzari esker biztanle kopuru handia elika zitekeen, eta han izan zuten sorrera Lualaba haraneko erresumak.

Luba Erresuma (1585–1889) Kamalondoko sakongunean sortu zen, egungo Katangan, luba erregearen agintepean. Buruzagi guztiak leinu berekoak ziren. Erreinu hartako aginpideak odolaren tasun sakratua zuen oinarri; tasun hori gizonen bidezkoa zen eta naturaz gaindiko agintea ematen zien buruzagiei. Erresuma Indiako ozeanorantz hedatu zen, baina zenbat eta zabalago, orduan eta batasun gutxiago zuen, eta pixkanaka-pixkanaka sakabanatuz joan zen. Lunda Erresumak XVII. eta XVIII. mendeetan izan zuen goraldia, Katanga, Zambia eta Angolaren arteko lurraldean; hango gatz eta kobre baliabideak kontrolatzen zituen, eta aberastu egin ziren Zambezi beherean kokatuta zeuden portugaldarrekin zituzten merkataritza harremanei esker. Kuba Erresuma XVI. mendean sortu zen, Lulua eta Sankuru ibaien artean; hango erregeak erabateko aginpidea zuen, jainkozkoa; erreinu hark, Lunda Erresumak bezala, gatzaren eta kobrearen merkataritzaren kontrola zuen irabazpide nagusia.

Berlingo Konferentzian (1884-1885), Kongo ibaiaren arroko 2 milioi kilometro koadroko eremua bereganatu zuen Belgikak, Leopoldo II.aren jabetza pertsonal gisa (*Domaine Privé*). Kongoko Estatu Burujabea deitu zion Leopoldok II.ak Afrika erdialdean ezarritako odolezko erregimen kolonialari. Stanleyk hasitako bidetik, herritarrak esklabo bihurtuz eta zigor krudel eta sistematikoak eraginez –eskuen mutilazioak, *chicotte* deituriko zartailuarekin kolpeak…– erauzi zituzten hango kautxua eta natura baliabideak. Sarritan, familiei haurrak bahitzen zizkieten kautxu kopuru baten truke. Orduko lekukoek eta ondorengo ikerlariek ondorioztatu dutenez, lurralde haietako biztanleen erdia hil zen genozidioan.

Kongoko Estatu Burujabean egindako sarraskiak hain ziren lazgarriak Londres eta Bruselas inarrosi zituztela. 1904an Roger Casement britainiar kontsulak egindako txostenak baieztatu zuen gehiegikeria horiek egiazkoak zirela. Horiek horrela, 1908an Leopoldok Belgikako gobernuaren esku utzi behar izan zuen bere jabetza; aurrerantzean, Kongo Belgikarra izena eman zitzaion koloniari. Gobernadore nagusia zen administrazio kolonialaren burua; haren egoitza Boman egon zen hasieran, 1926an Léopoldvillera lekualdatu zuten arte. Baliabide naturalen esplotazioak jarraitu zuen izaten belgikarren helburu nagusia, eta trenbideak eraiki ziren Katangako mineralak, kobrea batez ere, garraiatu ahal izateko. Baina, estatus berriarekin, biztanleen bizi baldintzak hobetu ziren.

## Independentzia eta Mobuturen agintaldia (1960-1997) 
[thumb|200px|[Patrice Lumumba 1958an.]]
1950eko hamarkadaren amaieran, Europako indarrak Afrikatik ateratzen hasi ondoren, liskar bortitzak piztu ziren Kongon, eta Belgika behartu zuten independentzia ematera. 1960ko ekainaren 30ean sortu zen Kongoko Errepublika Demokratikoa, Patrice Lumumba lehen ministro eta Joseph Kasa-Vubu presidente zirela. Bi aste geroago, Moïse Tshombek Katangako estatuaren banakuntza adierazi zuen, Belgikaren sostenguarekin. 1961ean, Patrice Lumumba lehen ministroa harrapatu, torturatu eta hil zuten Joseph Mobuturen aldeko tropek. Iturri batzuen arabera, Belgika eta Estatu Batuek babestu zuten hilketa, Lumumbak ez zituelako Mendebaldearen interesak defendatu nahi.

1965eko azaroan, Mobutuk beste estatu kolpe bat eman zuen; Joseph Kasa-Vubu presidentea kargutik kendu, eta agintea bereganatu zuen. Zaire izena jarri zion estatuari. Batez ere, ekialdean jarraitu zuten borrokek; izan ere, lurralde hori diru iturri handia da, handik ateratzen direlako legez kanpo balio handiko mineral batzuk: koltana, kasiterita eta diamanteak.

Laurent-Désiré Kabila 2001ean hil zuten, eta haren seme Joseph Kabila izendatu zuten estatuburu. Gatazkan etsaitutako aldeek nazioarteko elkarrizketei heldu zieten berriro, eta Pretoriako Hitzarmena sinatu zen 2002an. Kongoko Bigarren Gerraren paraleloan gertatu zen Ituriko gatazka ere; hema eta lendu etnien arteko borroka horretan 60.000 lagun inguru hil zituzten. 2003ko amaiera ezkero, egoera zertxobait baketu zen, eta trantsizioko gobernua osatu zen. Hala ere, leku askotan liskarrek bizi-bizi iraun zuten, hala Ituriko gatazkarengatik nola Herriaren Defentsarako Batzar Nazionalak (CNDP) Ipar Kivu eta Hego Kivu probintzietan egin zituen erasoengatik (Kivuko Gerra).

[thumb|200px|[Joseph Kabila 2003an.]]
2006an egin ziren hauteskundeetan, alderdi askok parte hartu ahal izan zuten. Lehenengo itzulian, bi hautagai gelditu ziren: Joseph Kabila (%45) eta Jean-Pierre Benba lehendakariorde ohia (%20). Bi hautagaien jarraitzaileak borrokan aritu ziren Kinshasako kaleetan; hamasei lagun hil ziren, harik eta nazioarteko soldaduek egoera kontrolatu zuten arte. Bigarren itzulian, Kabila hautatu zuten lehendakari. Ipar Kivun, Herriaren Defentsarako Batzar Nazionalak eta gobernuak 2009an sinatu zuten bake akordioa, eta matxinoak armadara itzuli ziren. 2012ko apirilean, ordea, CNDPko kide ohiak berriz matxinatu ziren, M23 mugimendua sortuta. Borroken ondorioz, milaka ehunka hil ziren, eta 140.000 inguruk etxea utzi behar izan zuten. M23 taldeak 2013ko azaroan utzi zuen matxinada.

Kongoko konstituzioak presidente berak hiru agintaldi egitea debekatzen duenez, Joseph Kabilak ezinezkoa zukeen 2016an egitekoak ziren hauteskundeetara aurkeztea. Alabaina, Kabila luzamendutan ibili zen, eta 2018ko abendura arte ez ziren bozketak egin. Dena dela, herrialdeko hiru probintziatan bozak atzeratu ziren, osasun eta segurtasun arrazoiak argudiatuta. Izan ere, Ipar Kivun ebola izurrite larria pairatzen ari zen, eta etnien arteko istiluak zeuden, Ipar Kivun, Hego Kivun eta Mai-Ndomben. 2019ko urtarrilaren 10ean jakinarazi zenez, Félix Tshisekedi nagusitu zen presidentetzarako hauteskundeetan, botoen %38 eskuraturik. Kongoko eta nazioarteko hainbat erakundek zalantzan jarri zituzten emaitzak, tartean Frantziak. Apezpikuen Konferentzia Nazionalak "benetako emaitzak" argitaratzeko eskatu zion Hauteskunde Batzordeari, eta aurrerantzean, indarkeria saiheste aldera, umiltasunez eta zintzotasunez aritzeko erregutu zien politikariei. 2019ko uztailean, Kivuko ebola izurritea nazioarteko larrialdi izendatu zuen OMEk.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak