open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
OZeko aztia

***OZeko aztia*** () L. Frank Baum estatubatuar idazlearen haurrentzako eleberria da. 1900. urtean Chicagon argitaratu zuten eta harrezkero hainbat moldaketa izan ditu, ezagunena 1939ko filma izanik. Hain arrakastatsua izan zen ezen egileak serie horretako beste 13 lan idatzi baitzituen. 2015ean Juan Kruz Igerabidek eta 2018an Uxoa Iñurrietak euskaratu zuten.

## Sinopsia 
Dorothy eta Ttotto txakurra haize-zirimola batek eraman ditu, eta Oz-eko lurretara heldu dira. Herrialde bitxi hartan, sorginek maitagarrien antza dute, zuhaitzek hitz egiten dakite, eta desiorik zoroenak ere egi bihurtzen dira. Beti ere, Ozko Azti Handiaren aurrean eskatuz gero...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Val Thorens

**Val Thorens** Alpeetako neguko kirol estazio bat da, Saint-Martin-de-Belleville udalerrian dagoena, Savoia departamenduan. Tarentaise haraneko estazio hau Europako garaiena da, 2.300 metrotara baitago. 600 kilometroko pistak ditu.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala.
Zhangye Danxia geoparkea

**Zhangye Danxia geoparkea** () Txina ipar-mendebaldeko Zhangye prefektura hirian dagien geoparke probintziala da, bere arroka koloretsuengatik oso ezaguna. "Ostadarraren mendiak" ezizena jaso izan du sarritan.

## Geografia 
Qilian mendien iparraldeko hegian kokaturik dago, Linze eta Sunan konderrien artean.

## Paisaia 
24 milioi urtetan sedimentatu eta gogorturiko hareharrien estratuek ehunka metrotako lodiera agertzen dute. Plaken tektonikak eragindako mugimenduek arrokak altxatu zituzten eta ondoren atmosferako kanpo eragile geologikoek forma bereziak landu zituzten, dorreak, zutabeak, karkabak eta beste hainbat egitura sortuz.

Bi eremu ikusgarri bereizten dira geoparkean. Alde batetik muino koloretsuak daude eta bertan aipagarriena "zazpi koloreen ikuspegia" da. Bestetik Izotzezko Haranean (Binggou aldean) aurkitzen diren forma bereziko egiturak daude. Pagoda eta tenpluen itxura hartzen dutenez budistentzako haran berezia da.

## Iruditegia 

Irudi:Buildings in Zhangye National Geopark.jpg
Irudi:Flickr image 29851221553.jpg
Irudi:Flickr image 30483606125.jpg
Irudi:Colourful mountains of the Zhangye National Geopark.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hautacam

**Hautacam** Pirinioetako neguko kirol estazio bat da, Beaucens udalerrian dagoena, Pirinio Garaiak departamenduan.

Askotan igo dute haraino Frantziako Tourrean:

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala.
La Planche des Belles Filles

**La Planche des Belles Filles** Vosgeetako mendate neguko kirol estazio bat da, Plancher-les-Mines udalerrian dagoena, Saona Garaia departamenduan.

Askotan igo dute haraino Frantziako Tourrean:

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala.
6. "Savoia" Infanteriako Erregimentua

**6. "Savoia" Infanteriako erregimentua** Espainiako Lurreko Armadako infanteriako "Extremadura" XI. Brigadako unitatea da, Bótoa (Badajoz) herrixkan kokatua.
José Enrique Varela

**Jose Enrique Varela Iglesias** (San Fernando, 1891ko apirilaren 17a - Tanger, 1951ko martxoaren 24a) militar espainiarra izan zen, ezaguna Espainiako Gerra Zibilean parte hartu eta Francoren diktaduran egindako zereginengatik. Antonio Lizartzak Nafarroa Garaira ekarri zuen militarki erreketea prestatu eta 1936ko estatu kolpea emateko, baita laudorio ugari jaso ere karlista euskal herritarrengandik.

## Kanpo estekak
Jeneral

**Jeneral** maila militarra da. Hierarkia militarrean gailurrean dago, goi-mailako ofizieren -maior edo komandante, koronelorde eta koronela- eta ofizieren -lotinantorde, lotinant edo kapitaina- eta itsas-gudarostean fragatako lotinantorde, ontzi-lotinantorde, eta ontzi-lotinant- gainean dago, eta, hurrenez hurren, ofizierordeko eta soldadu edo itsastarren gainetik.

Espainiako Armadan honako graduak daude:

## Kanpo estekak
Awkwafina

**Nora Lum** (New York, 1988ko ekainaren 2a), **Awkwafina** izen artistikoaz ezagunagoa, estatubatuar aktorea eta raperoa da.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista
Tentudíako monasterioa

**Tentudíako monasterioa** Badajozko probintzian Calera de León herrian dagoen XIII. mendeko eliza-gotorlekua da. Askoren iritziz Espainiako Mudejar arteaaren adibide garrantzitsuenetariko bat da. 1931tik kultura-ondasunaren izendapena du. Jatorrizko baseliza Done Jakueren Ordenaren Pelay Pérez Correak eraiki zuen. XVI. mendetik monasterioaren kategoria du.

## Eraikina 
Monumentuan bi alde azpimarratuko ditugu: klaustroa eta eliza.

### Eliza 
Elizak aldaketa asko ezagutu ditu. Gaur egun habearte bakarra du, kanoi gangaz estalia. Elizaren burua eta alboetako kaperak gehiago errespetatu ziren; kapera hauek zabalak dira eyta ertz gangak dituzte, tronpen gainean eraikiak. Kapera horietan Done Jakueren Ordenaren maistruak lurperatuta daude. Garrantzi handia du presbiterioan ikusten den azulejuzko erretaula, Francisco Niculoso Pisano artista ospetsuak egina. Erretaula hori 1518an enkargatu zen, Tentudíako gudua gogorarazteko.

### Klaustroa 
XVI. mendeko hasieran elizari atxiki zitzaion klaustro txiki hau. Bere estiloa mudejar da, ladreiluz egina, erdiko uraska batekin eta bi solairutan antolatuta.

## Iruditegia 

Image:
Claustro del Monasterio de Tentudía (33172548968).jpg|Klaustroa.
Tentudia monastery.jpeg|
Vistas desde el Monasterio de Tentudía (47047280631).jpg|Ikuspegia monasteriotik.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Monasterioaren gaineko informazioa.
Julen Egiguren

**Julen Egiguren Oiartzabal**, pilota arloan **Egiguren V.a** deituraz ezaguna (Azpeitia, Gipuzkoa, ) esku huskako pilotari profesionala da. Aurrelari aritzen da, Aspe enpresarekin. 2019ko ekainaren 24an debutatu zuen profesionaletan, 19 urte zituela. Etxetik datorkio pilotarako zaletasuna: aita pilotaria izan zen afizionatuetan, eta aitona ere bai, profesionaletan. Bi besoak indartsuak ditu, eta aireko joko ona.

## Kirol lorpenak 
; Amateurretan

* 2018: Gipuzkoako Herriarteko Txapelduna
* 2017: Gipuzkoako Herriarteko Txapelduna
* 2016: Gipuzkoako Herriarteko Txapelduna
* 2015: Gipuzkoako Herriarteko Txapelduna

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Pilotariaren fitxa, Asperen webgunean.
Pierre-Laurent Monestier

**Pierre-Laurent Monestier** (**Monestier de la Lozère** ere deitua; Sévérac, 1755eko irailaren 25a - Tarbes, 1796ko urriaren 22a, politikari frantsesa izan zen. Frantziako Iraultzaren garaian nabarmendu zen.

Baionako Salbamen Publikorako Komitea desegin zenean, eta Parisen zentralizatu (1794ko apirilaren 16a), herritar "egoista, fanatiko, azpikari eta aristokraten" artean zegoela adierazi zion Pariseko Salbamen Publikorako Komiteari, baita nobleen eta iheslarien (*émigrés*) familien atxiloketak agindu ere, lapurtarren deportazio bete-betean.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
## Ikus, gainera 
* Jacques Pinet
* Jean-Baptiste Cavaignac
Resurrection (1999ko filma)

***Resurrection*** (euskaraz *Berpizkunde*), 1999ko Russell Mulcahy australiar zinema zuzendariaren beldurrezko thriller bat da. Christopher Lambert, Robert Joy, Barbara Tyson, Rick Fox eta Leland Orser aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Chicago. John Proudhomme (Christopher Lambert) hirira lekualdatu berri duten cajun polizia detektibe bat da. Berak eta Andrew Hollinsworth (Leland Orser) detektibe lankideak hilketa izugarri bat ikertzeko ardura jasoko dute. Biktima odol putzu batean sarturik, beso bat moztua eta haren odolarekin lehioan "badator..." esaldia idatzita agertu da. Bi poliziek erailketa sail beldurgarri baten hasieran besterik ez daudelako susmoa dute, denak erritual berbera jarratuz: gorpuaren zatiren bat moztea. Hiltzailearen helburua Berpizkunde Iganderako Kristoren gorputza berregitea izango da.

## Aktoreak 
* Christopher Lambert: John Prudhomme detektibea
* Leland Orser: Andrew Hollinsworth detektibea
* Robert Joy: Gerald Demus
* Barbara Tyson: Sara Prudhomme
* Rick Fox: Scholfield
* David Cronenberg: Aita Rousell
* Jonathan Potts: Moltz detektibea
* Peter MacNeill: Whippley kapitaina
* Philip Williams: Rousch detektibea
* Jayne Eastwood: Dolores Koontz
* David Ferry: Breslauer jauna
* Chaz Thorne: David Elkins
* Darren Enkin: John Ordway
* Michael Olah: Michael Prudhomme

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Italo-Turkiar Gerra

**Italo-Turkiar Gerra** (, «Tripolitaniako Gerra»; , «Libiako Gerra») Italiako Erresumaren eta Otomandar Inperioaren artean 1911ko irailaren 29tik 1912ko urriaren 18a arte izandako gerra izan zen. Gatazkaren ondorioz, Italiak Otomandar Inperioaren Tripolitania probintzia eskuratu zuen, Fezzan, Zirenaika eta Tripoli azpiprobintziek (*sanjaks*) osatua. Lurralde horiek Libia Italiarra izenez ezagutu zen kolonia eratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñigo Bikuña

**Iñigo Bikuña Izagirre**, pilota arloan **Bikuña** deituraz ezaguna (Donostia, Gipuzkoa, ) esku huskako pilotari profesionala da. Atzelari aritzen da, Aspe enpresarekin. 2019ko ekainaren 30ean debutatu zuen profesionaletan, 21 urte zituela. 16 urte zituen arte aurrelari aritzen zen, baina Kalongek, Antiguako eskolako entrenatzaileak, atzelari jarri zuen, horretarako dohain handiagoak zituela ikusita. Pilotari segurua da, eskuin bortitzekoa.

16 urte bete arte, auto lasterketetan lehiatzen zen. Renault Formula 2.000 talde batekin kontratua sinatzea lortu zuen, eta bi urtez aritu zen. Europa osoan lehiatzen zen: Span, Monzan...

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pilotariaren fitxa, Asperen webgunean.
Ignalinako zentral nuklearra

**Ignalinako zentral nuklearra**, , IAE, errusieraz Игналинская атомная электростанция, *Ignalinskaya atomnaya elektrostantsiya*, Lituaniako Visaginas udalerrian dagoen itxitako zentral nuklear bat da. Izena zentral nuklearretik hurbil dagoen Ignalina udalerriari zor dio.

1978an Sobietar Batasunaren garaian eraiki zen, eta RBMK-1500 motako bi erreaktore nuklearrez osatua zegoen. Maiz, zorigaiztoko Txernobylgo zentral nuklearraren bikia dela esaten da, horregatik 1987ko Txernobylgo hondamendia jazo ostean, Ignalinako zentra nuklearraren gaitsuna murriztu egin zen. Dena den, Europar Batasunak Lituaniaren sarrera onartzeko baldintzetako bat bezala Ignalinako zentral nuklearraren itxira ezarri zuen, ondorioz 2004ean lehenbiziko erreaktorea eta 2009an bigarren erreaktorea martxan egotetik utzi eta zentral nuklearra itxi egin zen. Bestalde, beste bi erreaktore nuklear ere bazeuden, baina ez ziren inoiz amaituak izan.

## Telesaila 
Chernobyl (2019) telesail labur ezaguna ukrainar zentral nuklearrean girotua egon arren, Txernobylgo esklusio eremuaren debekua eta bertan filmatzeak osasunarentzat zekarren kaltearen ondorioz Ignalinako zentral nuklearrean filmatu zen.

## Kanpo estekak
Osman (izena)

thumb|Osman I.a
**Osman** turkierazko gizonezko izena da, jatorria duena arabierazko *ʿUthmān* (‎) izenean (beste aldaera bat da *Usman*).

Osman I.a buruzagi turkiarrak 14. mendean sortu zuen estatuari *osmanli* patronimikoa ematen zaio turkieraz, eta horren aldaera da, Europako hizkuntza gehienetan *otoman* eta antzekoak, horien artean euskaraz *otomandar*. Otomandar Inperioaren izenaren jatorria, beraz, Osman izen berezian dago.

## Ikus, gainera 
* Otoman (argipena)

## Kanpo estekak
Stalag 17

***Stalag 17***, 1953ko Billy Wilder austriar-estatubatuar zinema zuzendariaren gerra drama-komedia film bat da. Donald Bevan eta Edmund Trzcinskiren izenburu berdineko antzezlanean oinarritua dago. William Holden, Don Taylor, Robert Strauss, Neville Brand, Harvey Lembeck, Peter Graves, Sig Ruman eta Otto Preminger aktoreek antzeztu zuten.

Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (William Holden) irabazi zuen, bai eta Zuzendari onenaren Oscar Saria (Billy Wilder) eta Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Sariaren (Robert Strauss) izendapenak jaso ere.

## Argumentua 
1944, Bigarren Mundu Gerra, Hirugarren Reicha. Danubio ibaiaren alboan dagoen eta poloniarrak, txekiarrak eta emakume errusiar presoak dauden alemaniar kontzentrazio-esparru batean seirehun estatubatuar sarjentu 17 barrakoian preso ere badaude. Gabon-gauez, haietako bi, Manfredi (Michael Moore) eta Johnson (Peter Baldwin) tunel baten bidez ihes egiten saiatuko dira, baina atzemanak izan eta haien zain zeuden alemaniar soldaduek hil egingo dituzte. Ondorioz, gainontzeko estatubatuar presoek barrakoian alemaniarrei informazioa pasatzen dien traidore bat dagoela susmatzen hasiko dira, eta berehala Sefton (William Holden) sarjentua susmagarri nagusi bilakatuko da, izaera zinikoa bezain patxadatsua duen gizasemea izateaz gain, alemaniar soldaduekin elikagaiak trukatzetik nahiko ongi bizi baita.

## Aktoreak 
* William Holden: J.J. Sefton
* Don Taylor: James Dunbar tenientea
* Otto Preminger: Von Scherbach kolonela
* Robert Strauss: Stanislas "Animal" Kuzawa
* Harvey Lembeck: Harry Shapiro
* Peter Graves: Price
* Sig Ruman: Johann Sebastian Schulz sarjentua
* Neville Brand: Duke
* Richard Erdman: "Hoffy" Hoffman
* Michael Moore: Manfredi
* Peter Baldwin: Johnson
* Robinson Stone: Joey
* Robert Shawley: "Blondie" Peterson
* William Pierson: Marko the Mailman
* Gil Stratton: Clarence Harvey "Cookie" Cook (narratzailea)
* Jay Lawrence: Bagradian
* Erwin Kalser: Ginebrako gizona
* Paul Salata: Bizardun presoa
* Edmund Trzcinski: Bere burua antzeztuz/"Triz"

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Probirus

**Probirusa** bere material genetikoa zelula ostalariaren DNAn txertatu duen birusa da . Birusa bakteriofagoa baldin bada, profago deritzo bakterioaren DNAn integratutako genoma birikoari.

Probirusa, beraz, birusaren material genetikoa besterik ez da, zelula ostalariaren DNAn integratuta dagoena eta berarekin batera erreplikatzen dena. Horrenbestez, probirusa ondorengo zelulei transmititzen da zatiketa zelularra (mitosia ala erdibitzea) gertatzen denean.

Erretrobirusen kasuan RNAa DNA bihurtu behar da (alderantzizko transkriptasaren bidez) zelula ostalariaren material genetikoan integratu baino lehen. RNA birusek ezin dute zuzenean euren material genetikoa ostalariaren DNAn txertatu.

Probirusa sor egoeran luzaro egon daiteke. Egoera horretan, zelula ostalariek birusaren material genetikoa daramate baina ez dute inongo kalterik jasotzen. Birusak ziklo lisogeniko deritzona jarraitzen du, ez da modu aktiboan erreplikatzen eta ez ditu birus berriak sortzen.

Infekzio latentea aktibo bihur daiteke kanpoko eragile baten edo zelula ostalariaren aldaketa baten eraginez: probirusa aktibatzen da orduan eta birus berriak sortu, zelula ostalariaren lisia burutuko dutenak.

Birus batzuk (giza papilomaren birusa, herpesbirusa, GIBa…) probirus moduan egon daitezke zelula ostalariaren DNAn integratuta. Giza papilomaren birusa, gainera, zelularen material genetikoa alda dezake eta minbizia sortu: birus onkogenikoa da .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El kiosko de la Rosi

***El kiosko de la Rosi*** Donostiako Herri irratiak 30 urtez emititu zuen goizeko irratsaio informatibo bat izan zen. Mariano Ferrer-ek zuzendu zuen saioa goizero 7:00etatik 09:00ak arte, astelehenetik ostirala bitarte, uztailean eta abuztuan oporretan egoten zela. Guztira 30 urte izan ziren, Ferrerrek 2004an erretreta hartu arte, Gipuzkoan batik bat audientzia maila onak lortuta.

Mariano Ferrer Radio Popular de San Sebastián-en hasi zenean 1971an informatiboak emititzeko baimena Espainiako Radio Nazionalak baino ez zuen. Lege hori urratu gabe, Mariano Ferrerek formula bat asmatu zuen euskal gizartea "legalki" informatzeko: egunkarietako titularrak irakurri eta horrekin batera albisteen komentarioa edo analisia gehitzea.

Irratsaioren hasierako izena *Radio reloj* izan zen baina lau urte pasata aldatu zuen programaren izena.

Ferrerek goizaldero-goizaldero lanera sartu aurretik irrati-lanerako hainbat egunkari erosten zituen Donostiako Askatasun etorbideko kioskoan. Kioskoko emakume prentsa-saltzailea Rosi zen. Eta hortik etorri zen irratsaioren izen berria: *"El kiosko de la Rosi".* Batetik. programaren lehengaia kioskoko prentsa zelako; eta bestetik, zentsura garaiko garai haietako material informatibo hari Rosi pertsonaren herrikoitasuna gehitu nahi ziolako. Gainera Rosa izenaren azpian erregimena aldatzeko ikurra zen arrosa sozialista ere bazegoen Marianoren buruan. Irratsioa urte askotan indarrean izan zenez, hasieran Rosaren amari erosten zizkion egunkariak, gero Rosa berari eta bukaeran Rosaren alaba Aurorari.

Hasierako garai haietan *Radio Popular de San Sebastián* zena Herri Irratia bihurtu zen geroago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* irrati
* Herri Irratia
* Mariano Ferrer

## Kanpo estekak
Peter Farrelly

**Peter John Farrelly** (Phoenixville, ) estatubatuar zinema zuzendaria, ekoizlea, gidoigilea eta idazlea da. Bere anaia Bobby Farrelyrekin batera, Farrelly anaiek hainbat komedia film zuzendu zituzten, besteak beste *Dumb and Dumber* eta ''There's Something About Mary*. 2018an, Peterrek soilik *Green Book'' komedia dramatikoa zuzendu eta idatzu zuen.

## Filmografia
Iragate-ohikune

[thumb|[Bar Mitzvah iragate-ohikune ospetsua, Jerusalemgo Erosten harresian.]]
**Iragate-ohikune** gizabanakoa erlijio- edo gizarte-egoera batetik bestera igarotzen den unea azpimarratzeko gizarte guztietan egiten diren ospakizunak dira. Ohikune ezagunenak bizitzaren atalekin daukate zerikusia: jaiotza, heldutasuna, ugaltzea eta heriotza. Beste ohikuneak badira talde edo gizarte berezietan sartzeko. Arnold van Gennep frantses antropologoak erabili zuen lehenengo aldiz 1909an  hitza, mundu osoan ezagunak diren ospakizun horiek guztiak bildu nahian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kinto

## Kanpo estekak
Eraspen

[thumb|eskuinera|[Mariano Foixen «Eraspen» izeneko ilustrazioa (1899).]]
**Eraspena** edo **jaiera** jainko edo izaera sakratua duen zerbaitengan pertsona batek sentitzen duen gurtza eta begirunea da, gehienetan jaurespenaren eta beste gurtzapen-ekintzen bitartez adierazten dena.

## Kanpo estekak
Volkswagen T-Roc

**Volkswagen T-Roc** B segmentuko kirol ibilgailu utilitarioa da, Alemaniako Volkswagen fabrikatzaileak egina. Bere arerio nagusiak Nissan Juke, Renault Captur, Dacia/Renault Duster, Hyundai Kona, Opel Crossland X, Mazda CX-3, Ford Ecosport, Toyota C-HR eta Honda HR-V dira. Volkswagen modeloen artean Tiguan eta T-Cross modeloen artean dago.

Gaur egun, Iruñean (2016tik aurrera), Setubalen eta Foshanen ekoizten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arkuarte

thumb| Arkuarteak[thumb| Arkuarte apainduak. Marciana Liburutegia, [Venezia. ]]

[thumb| [Zaragozako Aljaferia Jauregian apaindutako **arkuarte** baten xehetasuna. ]]
**Arkuartea** (Latinez: *exuctus*) arku baten estrados eta alfizaren artean dagoen azalera da. Hedaduraz, arku baten eta arku hori inguratzen duen irudizko laukiaren arteko azalera da. Era berean, kupula bat eusten duten arkuen arteko hiruki itxurako gune lerromakurra da, nahiz eta kasu honetan petxina terminoa egokiagoa izan.

Italiako arkitekturako jauregietan, arkuarteak klipeoz apainduta daude.

Arabiar arkitekturan alfiza eta arkuaren arteko tarte honi **albanega** esaten zaio.

## Ikusi ere 
* Petxina

## Kanpo estekak
Alice Waddington

**Alice Waddington**, jaiotza izenez **Irene Lago Clavero** (Bilbo, ) bizkaitar zinema zuzendari eta gidoilaria da.

## Biografia 
Hamasei urte besterik ez zituela, laguntzaile moduan hasi zen *Ander* filmaren argazkigintzan. Gero EHUn publizitatea ikasi zuen eta zenbait spot sortu zituen.

2018an *Paradise Hills* filma estreinatu zuen Sundanceko Zinemaldian. Nacho Vigalondok eta Brian DeLeeuwek sinatutako gidoiarekin, filmak zientzia fikziozko maitagarrien ipuin birziklatu baten itxura hartzen du, ikuspegi feministatik.

Deadline aldizkariak adierazi zuenez, Alice Waddingtonek *Scarlet* filma zuzenduko du Netflix plataforma digitalerako eta Kristen SaBerrerekin batera idatziko du filmaren gidoia.

## Bizitza pertsonala 
Bere benetako izena Irene Lago Clavero da.

Ama kataluniar psikologo bat da eta aita, berriz, galiziar jatorriko irakaslea. Zenbait urtez, Nacho Vigalondoren bikotea izan zen. Bere burua feministatzat dauka.

## Filmografia 
* *Disco Inferno* (2015, film laburra)
* *Paradise Hills* (2019)
* *Scarlet* (preprodukzioan)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El silencio de la ciudad blanca (filma)

***El silencio de la ciudad blanca*** 2019ko Daniel Calparsoro gipuzkoar zinema zuzendariaren filma da. Roger Danès eta Alfred Pérez Fargasek idatzitako thriller hau Eva Garcia Saenz de Urturiren izen bereko eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
1980ko hamarkadan krimen erritual batzuek Araba osoa ikaratu zuten. Arkeologo bat espetxeratu eta presondegitik ateratzekotan dagoela *modus operandi* bereko hilketak izango dira. Unai Lopez de Ayalak hiltzailea bilatu beharko du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paradise Hills (filma)

***Paradise Hills*** 2019ko Alice Waddington bilbotar zinema zuzendariaren fantasiazko filma da. Nacho Vigalondok eta Brian DeLeeuwek sinatutako gidoiarekin, filmak zientzia fikziozko maitagarrien ipuin birziklatu baten itxura hartzen du, ikuspegi feministatik.

## Sinopsia 
Uma Paradise izeneko uharte batean esnatuko du. Dukesaren agindupean, bertan sendatze emozionala behar duten emakume gazteak bizi dira. Baina, kanpoan maitagarri-ipuin dirudiena, barnean maltzurragoa da.

## Aktoreak 
* Emma Roberts: Uma
* Danielle Macdonald: Chloe
* Awkwafina: Yu
* Eiza González: Amarna
* Milla Jovovich: Dukesa
* Jeremy Irvine: Markus
* Arnaud Valois: Semea
* Daniel Horvath: kuttuna

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rifkin's Festival

'''''Rifkin's Festival''''' (), 2020ko Woody Allen estatubatuar zinema zuzendariaren komedia erromantiko film bat da. Gina Gershon, Christoph Waltz, Elena Anaya, Louis Garrel, Sergi López eta Wallace Shawn aktoreek antzezten ari dira.

2019ko uztailaren 10etik abuztuaren 16ra Donostia eta Pasai Donibanen filmatu zen. 2020ko Donostiako Zinemaldiko inaugurazioko filma izan zen.

## Argumentua 
Filmak Donostia Zinemaldira doan bikote ezkondu estatubatuar baten istorioa kontatzen du. Senar-emazteak liluratuta geratuko dira zinema-jaialdiarekin eta Espainiaren edertasun eta xarmarekin, baita zinemaren munduaren fantasiarekin ere. Emazteak affaire bat izango du zinema-zuzendari frantziar nabarmen batekin eta senarra hirian bizi den emakume polit batekin maiteminduko da. Funtsean, komedia erromantiko bat da.

## Aktoreak 
* Gina Gershon: Sue
* Wallace Shawn: Mort Rifkin
* Christoph Waltz: Heriotza
* Elena Anaya: Jo Rojas
* Louis Garrel: Philippe
* Sergi López: Paco
* Damian Chapa
* Bobby Slayton: Ogden
* Douglas McGrath
* Ken Appledorn
* Richard Kind
* Enrique Arce
* Nicolás Montoya
* Rick Zingale
* Manu Fullola
* Elena Sanz
* Yan Tual
* Luz Cipriota
* Natalia Dicenta
* Karina Kolokolchykova
* Iñigo Etxebeste
* John Sehil
* Georgina Amorós

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Avanti!

***Avanti!*** (euskaraz *Aurrera!*), 1972ko Billy Wilder austriar-estatubatuar zinema zuzendariaren komedia film bat da. 1968ko Samuel A. Taylorren izenburu berdineko antzezlanean oinarritua dago. Jack Lemmon eta Juliet Mills aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Wendell Armbruster (Jack Lemmon) familia ezbehar baten ondorioz Italiara iritsi berri den Baltimore hiriko estatubatuar negoziogizon bat da, bertan, bere aita auto istripu batean hil berri baita. Bertaratu eta jendeak egia ezkutatzen saiatu arren, bere aitak britainiar maitale bat zuela eta istripuaren unean harekin batera zihoala jakingo du. Orduan, maitalearen alaba den Pamela Piggot (Juliet Mills) ezagutuko du, eta bien arteko ezinikusia berehalakoa izango da, baina aita eta maitalearen gorpuak desagertzean, egoera deserosoa oraindik eta gehiago okertuko da.

## Aktoreak 
* Jack Lemmon: Wendell Armbruster, Jr.
* Juliet Mills: Pamela Piggott
* Clive Revill: Carlo Carlucci
* Edward Andrews: J.J. Blodgett
* Gianfranco Barra: Bruno
* Franco Angrisano: Arnoldo Trotta
* Franco Acampora: Armando Trotta
* Giselda Castrini: Anna zerbitzaria
* Pippo Franco: Matarazzo
* Janet Agren: Erizaina
* Giacomo Rizzo: Tabernaria
* Antonino Faà di Bruno: Atezaina
* Raffaele Mottola: Pasaporte igorlea
* Harry Ray: Fleischmann doktorea
* Ty Hardin: AEBetako Itsas Armadako helikoptero pilotua

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gene Sarazen

**Gene Sarazen** (Harrison, New York, 1902ko otsailaren 27a - Naples, Florida, 1999ko maiatzaren 13a) estatubatuar golflaria izan zen.

Jatorri siziliarreko familiarengan jaiota Eugenio Saraceni deitzen zen. 29 golf txapelketa irabazi zituen, haien artean hiru P. G. A. Txapelketa (1922, 1923 eta 1933), bi AEBetako Irekia (1922 eta 1932) Masters Txapelketa bat (1935) eta Erresuma Batuko Irekia bat (1932). Career Grand Slam irabazi duen sei jokalarietako bat da.
José Ramón Arteta

**José Ramón Arteta Foruria** (Ispaster, 1934ko uztailaren 3a) musika klasiko konpositore bizkaitarra da.

## Biografia 
Gerardo Arteta Altoarana eta Crispina Foruria Uriarteren semea,

1958an Tolosara joan zen bizitzera eta Eskolapioetan irakasle bezala lanean hasi zen. Esther Ibarrolabururekin ezkondu zen eta haurrak izan zituen: eta gaur soprano den Ainhoa Arteta.

## Musika ibilbidea 
Tomás Aragüesen eta Víctor Zubizarretaren ikaslea izan zen Bilboko Kontserbatorioan. Kantu gregorianoa eta polifonia sakroa ikasi zuen Samuel Rubio-rekin. besteak beste, 1983ko Unicef lehen sari nazionala. Parisen, Kosta Urdinean, Grezian edo Jugoslavian hainbat aldiz izan ziren.

2006an, Eresoinkaren sorreraren 30 urteurrena zela eta, Tolosan omenaldi bat jaso zuen.
[erdian|thumb|300x300px|Jose Ramon Arteta organoa jotzen Ispaster bere jaioterriko [San Migel eliza (Ispaster)|San Migel elizan, 2022an.]]
Hainbat abeslari prestatu ditu, hala nola Ainhoa Arteta, Amaia Arberas, Amaia Urteaga, Beñat Egiarte, Naroa Enekotegi edo Marife Nogales. Gaur egun haurrentzako ahots hezkuntza eskola bat sortzeko lanean ari da.

## Konposizioak 
* Gaztearoak (Urtearoak). Abesbatza eta orkestra. Nazioarteko Konposizio Saria 1984.
* Soka Laukotea 1986
* Sinfonia. Orkestra. 1987
* Kontzertua. Pianoa. 1988
* Kontzertua. Pianoa. 1990
* Agur Maria
* Arrantzara
* Boga Boga
* Du di du
* Illerri otoitza
* Iñauterik
* Tuca
* Udaberria
* Udazkena

## Erreferentziak
Iseo (musikaria)

**Leire Villanueva**, artista-izenez, **Iseo** (Iruñea, 1991) musikari nafarra da. Abeslari eta konposagilea, bere estiloa, bere hitzetan, musika beltzaren inguruan kokatzen da, jazz eta bossa nova apur batekin.

Iseo & Dodosound bikotean parte hartzen du, eta bakarka ere egiten du musika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Iseo Bandcamp-en
* Elkarrizketa Berrian (2020) *"Irakurtzea mugitu gabe bidaiatzea da"*
Iñaki Altolagirre

**Iñaki Altolagirre**, goitizenez ***Matxet*** (Pasai Donibane, 1977) musikari euskalduna da. Zenbait taldetan parte hartu izan du, hala nola Jousilouli, Naizroxa edo Anai Arrebak. Etxetik datorkio musika zaletasuna, bai aita eta bai osaba musika ekoizleak baititu.

## Erreferentziak
Pirinioetako Armada

**Pirinioetako Armada** () Frantziako Iraultzako armada bat izan zen. Konbentzio Nazionalaren dekretuz sortu zen 1792ko urriaren 1ean, Midiko Armada bitan zatitzearen ondorioz. Konbentzioaren Gerra piztu eta gutxira, armada berria ere bitan banandu zen, 1793ko apirilaren 30eko dekretuaz: Mendebaldeko Pirinioetako Armada eta Ekialdeko Pirinioetako Armada.

## Osaera 
Arrondizamenduetan utzitako garnizio batailoiez eta errekrutamendu bidezko batailoiez osatzen zen: federatuen batailoiak eta "arriskupeko aberria babesteko" deietako *boluntario* nazionalak. 1792. urtearen amaieran, artean, elkartu gabe zegoen, eta antolatzeko lehen mugimenduak egin berri zituen. Pirinioetako Armada banandu zenean, Tolosa Okzitania bi armaden hornikuntza gune komun izaten jarraitu zuen.

## Jeneralak 
* Servan jenerala: 1792ko urriaren 3tik 1793ko otsailaren 16ra.
* Dubouquet jenerala (ordezkoa): 1793ko otsailaren 17tik apirilaren 4ra.
* Servan jenerala: 1793ko apirilaren 5etik 1793ko apirilaren 30era.
** Apirilaren 17tik aurrera, La Houlière jeneralak, ekialdeko dibisioko komandante, bakartu eta, benetan, independente bihurtu zen.
** Apirilaren 25ean, behin behinean: Chameron jenerala

## Arrondizamenduak 
Sortzeko unean, bere jurisdikzioko lurraldea Rodanoren Ahoaktik Girondako bokalera hedatzen zen, alegia, 9, 10, 11 et 20. dibisio militarrei dagozkienak. 1793ko martxoaren 1eko aginduz, haren arrondizamendua Mediterraneoko kostaldetik Rodanoko bokalera eta Pirinioetaraino hedatzen zen, baita Espainiako muga eta Atlantiko Ozeanoko kostaldea, Hendaiatik Girondaren bokaleraino.

## Kanpo estekak
Galder Izagirre

**Galder Izagirre** (Irun, 1975eko irailaren 29a) musikari eta argazkilari euskalduna da. Zenbait taldetan parte hartu izan du bateria jole moduan, hala nola Berri Txarrak, Dut edota Kuraia.

Argazkilari gisa, 2017ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko argazkilari ofiziala izan zen.

Telebistan, ETB 1en "Bidegurutzean" saio musikalaren zuzendari moduan hasi zen 2021eko apirilean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iseo (argipena)

**Iseo** izenak hainbat adiera du:

* **Iseo (musikaria)**, izenez **Leire Villanueva**, musikari nafarra.
* **Iseo (Italia)**, Italiako herri bat.
Marian Otxoa de Eribe

**Marian Otxoa de Eribe** (Bilbo, Bizkaia, 1964) Literatura doktorea, Errumanierazko idazleen itzultzailea da. Literatura horretan espezialista, gaztelaniazko itzultzaile nagusia da. Bere lanen artean garrantzi berezia dute Mircea Cărtărescuren obraren itzulpenek. Idazle errumaniar horren **El ala derecha** lanaren itzulpenarengatik 2023an Vanitiy Fair-ek sortu berri duen Openbank Literatuta sari berrien Itzulpen onenaren saria jaso zuen. 

2025ean, Itzulpen Onenaren Sari Nazionala jaso du Mircea Cărtărescuren *Theodoros* lanaren itzulpenagatik .

## Biografia 
Bilbon jaioa, Deustuko Unibertsitatean Filologia Hispanikoa ikasi zuen. Unibertsitate berean Literatura konparatuan doktoreago tesia aurkeztu zuen, *La poesía de Whitman y los poetas sociales de postguerra*. 1993ko azaroan, gaztelaniazko irakurle moduan Konstantzako Unibertsitatean (Errumanian) plaza bat eman zioten. Han errumaniera ikasi zuen. Berriro ere Bilbon, Bigarren Hezkuntzako Institutu batean lanean hasi zen. Errumanierazko itzultzaile bezala argitaletxe desberdinetan bere burua eskaini zuen. Lehenengo eskaintza Pre-Textos argitaletxearen Manuel Borrásek egin zion, Panait Istratiren bi eleberri gaztelaniera itzultzeko. Ondoren Impedimenta argitaletxearen Enrique Redelek Mircea Eliaderen eta Mihail Sebastianen lan batzuk eskaini zizkion itzultzeko. 

Dena dela, bere lan garrantzitsuena Mircea Cărtărescuren obraren itzulpena izan da. Honela, 2025ean Itzulpen Onenaren Sari Nazionala jaso du Mircea Cărtărescuren *Theodoros* lanaren itzulpenagatik

## Itzulpen batzuk 
* Panait Istrati: *Kyra kyralina* eta *El tío Anghel*.
* Mihail Sebastian: *Mujeres*.
* Mircea Eliade: *La novela del adolescente miope* eta *Gaudeamus*.
* Mircea Cărtărescu: *El ruletista*, *Solenoide*, *El cuerpo*
* Tatiana Țîbuleac: *El verano en que mi madre tuvo los ojos verdes*.
* Gabriela Adameșteanu
* Mircea Cărtărescu: *El ala derecha*
* Mircea Cărtărescu: *Theodoros* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Alex Oviedoren elkarrizketa *Impedimenta* webgunean.
* :Elkarrizketa EITBko Iflandia saioan, 2019/05/16.
San Juan de la Peñako kartularioa

**San Juan de la Peñako kartularioa** edo **Liburu gotikoa**, Zaragozako Unibertsitateko Liburutegian gorderik dagoen antzinako agiri bat da, XI. mendean idazten hasia, 507-1064 arteko San Juan de la Peña monasterioko 311 agiri dauzka. Edukian topatutako monasterioaren agiri idatzi antzinakoenak daude, nahiz eta 507koa gerora idatzitako faltsifikazioa den.

Agiriek hiru idazkera mota erakusten dituzte, bisigotiko borobila, XII-XIV. mende arteko karolingiarra, eta XV. mendeko aragoiarra.

Kartularioan garaiko Huescako probintzian zeuden Huescako euskarazko leku-izenak ikusgai daude.

Kartularioaren lau argitalpen argitaratu dira, Magallón (1903-1904),​ Canellas y Usón (1935), Canellas (1975) eta Antonio Ubieto Artetak (1965) idatziak.

## Ikus gainera 
* Huescako euskara

## Kanpo estekak
Santiago komentua (Calera de León)

**Santiago apostoluaren komentua** Badajozko probintzian Calera de León herrian dagoen XV. eta XVI. mendean eraikitako komentua da. 1931tik kultura-ondasunaren izendapena du. Done Jakueren Ordenaren eraikina zen.

## Historia 
Komentua Calera de León herriaren plaza nagusian dago. Done Jakueren Ordenak eraikia, beste eraikin zaharrago baten gainean altxatu zen, XV. eta XVI. mendeetan. Komentuak Tentudíako monasterioaren monjeei babesa emateko egin zen. XVI. mendearen erdialdean, Ordenaren komentu nagusia, Leóngo San Marcos komentua zaharberritu behar zela eta, Calerara prior nagusia zen Bernardino de Aller bidali zuten. Ondorioz, urte batzutan Calera Leongo probintziaren hiriburua bihurtu zen eta hori herrian aberastasun handia eraman zuen.

XX. mendearen hasieran komentua harriz-harri Amerikara eramateko proiektua sortu zen. Adelardo Covarsí margolaria eta herria aurka jarri zen eta horri esker proiektua ez zen burutu. 1931tik komentua kultura-ondasunaren izendapena du.

## Ezaugarriak 
Estikoaren ikuspuntutik gotiko-pizkundekoa da. Oinplanta karratua du. XVI. mendean komentu horrek garrantzi handia izan zuen eta hori eraikinaren elementuetan ikusten da. Garrantzi berezia klaustroak du. Elizaren erretaula nagusia Eduardo Acostak egin zuen.

## Iruditegia 

Image:
Puerta de la iglesia del Convento de Santiago (Calera de León).jpg|Komentuaren ataria.
Claustro del Convento de Santiago, Calera de León. Galería.jpg|Galeria.
Vicaría de Tudía. Sede conventual.jpg|Galeriak.
Convento de Santiago (Calera de León). Claustro.jpg|Komentuaren klaustroa.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Komentuaren gaineko informazioa.
Mertxe Mugika

**Mertxe Mugika Balantzategi** (Elorrio, Bizkaia, 1963ko irailaren 24a) AEK-ko irakaslea da, pertsona helduak Alfabetatzeko eta Euskalduntzeko Koordinakunde horretan 2006tik 2019ra koordinatzaile nagusia izan da. Soziolinguistika Klusterreko lehendakaria da 2021eko irailetik, Eusko Ikaskuntzako Mikel Irizarrek zuzendaritza utzi zuenetik.

## Ibilbidea 
[alt=|ezkerrera|thumb|260x260px|**Mertxe Mugika** 2019ko [Korrika aurkezten.]]
AEK-n zuzendari izan baino lehenago bertako irakasle izan zen. Bere 13 urteko agintaldian, ikasleen kopuruari dagokionez, AEK helduen euskalduntze alfabetatzean aritzen den elkarterik garrantzitsuena izatera iritsi da eta, administrazio-banaketak gaindituz, Euskal Herria osoan lan egiten duen bakarra. Ehun euskaltegi eta gau-eskola baino gehiago ditu, eta 600 bat irakasle.

AEK-k bi urterik behin antolatzen Korrika inoiz baino onarpen handiagoarekin, eta parte-hartze handienekin aritu izan da Mertxe Mugikaren gidaritzapean. Gainera AEK eta normalizazio prozesua oso egoera interesgarrian zeuden Mertxe Mugikaren kudeaketaren azken urteetan, ikasleen gorakada izan zen: herritar gehiagok jotzen zuen euskaltegietara, eta euskara praktikatzeko egitasmoetara ere. Baita normalizazio-egitasmoetan edota aktibazio-ekimenetan ere.

Hala ere, Irakasletza osatzeko zailtasunak aurkitzen zituzten AEKn, irakasleen lan-baldintzetan prekarietatearen seinaleak aurkitzen baitziren "08:00etan hasi eta 22:00etan amaitu, hurrengo urtean ez dakizu non ibiliko zaren..." Mugikak une gozo gisa gogoratu zuen 2017ko Korrika, kilometro bat euskalgintzako eragileek eta erakundeetako ordezkariek elkarrekin egin zutenean. Argazki berezia izan zen, geroko urratsen aurrekaria. «Irudi hura betiko geratuko zait iltzatuta buruan». 2019ko urriaz geroztik Alizia Iribarren da AEK-ko koordinatzaile nagusia. Aldaketa izan da AEKrentzat Iribarren Tuteran (Nafarroa) bizi da-eta. 2019ra arte Erriberako AEKren arduraduna izan zen.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2019: Bai Euskarari saria. *"Mertxe Mugika Euskal Herriko kooperatiba handienetariko bateko buru izan baita. Mugikak AEK-ko koordinatzaile nagusiaren postua utzi zuen irailaren 30ean, 13 urte egin ostean. Urte horietan guztietan egin duen lana aitortzeko eman diogu aurten Bai Euskarari Saria".*
* 2017: Euskararen Aholku Batzordeko kidea.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* AEK
* Euskara

## Kanpo estekak 
* @MertxeMugika Mertxe Mugika kontua Twitter-ren.
* Mertxe Mugikaren artikuluak berria.eus-en
* Aek.eus: Mertxe Mugika Arrakasta adibidea. Youtube
* «Mertxe Mugika: 'Kilometro salmenta inoiz baino hobeto joan da» *(Gure Kasa, 2019-04-11) www.eitb.eus* .
Laura Corbacho

**Laura Corbacho Garrido** (Cáceres, Espainia, 1998ko irailaren 5a) espainiar aktorea da. *Paquita Salas* telesailean antzezteagatik ezaguna da.

## Bizitza 
Laura, 1998an Cáceresen jaioa, emakume transgeneroa da. Gaztetan interpretaziorako zaletasuna piztu zitzaion eta hori ikasteari ekin zion. 2019an *Terror y feria* izeneko telesaileko atal batean egin zuen estreinako antzezpena. Geroago, urte berean, *Paquita Salas* telesail arrakastatsuan antzezteko aukera izan zuen.

## Filmografia 
### Telesailak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafael Arístegui Vélez

**Rafael Arístegui Vélez** (Jerez de la Frontera, 1794ko urtarrilaren 15a - Madril, 1863ko azaroaren 9a) euskal jatorriko espainiar militar eta politikaria izan zen. Mirasolgo II. kondea izan zen.

## Biografía 
Luis Segundo Aristegui, Mirasolgo I. kondea, eta Antonia Vélezen (Vélez de Guevara) semea zen.

Ogibidez militarra, Lehen Karlistaldian Bilboko 1835eko setioan isabeldar defentsaren agintea izan zuen. 1843an Puerto Ricoko gobernadore nagusi izendatua izan zen. 1845ean biziarteko senatari. Espainiako Gerra eta Marinako ministro ere izan zen. Bilbo Zaharra auzoko kale batek haren omenez *Mirasol kondea* izena du.

## Erreferentziak
Vecunia

**Vecunia** toponimoa Loiuko Axpolueta errotaren inguruan zegoen harritzar batean omen zegoen idatzita. Testigantza hori Gabriel Henaok bere *Averiguaciones de las Antigüedades de Cantabria* obra garrantzitsuan (hiru liburuki, 1689-1691) eman zuen. Antza, harritzar horrek latinezko idazkun hau zuen: "*Vecunienses hoc munierunt*", hau da "Vecuniatarrek egin zuten hau". *munierunt* latinezko aditza bideak egitea edo gotorlekuak egitearekin adierazteko erabiltzen zen aditza denez, eta han gotorlekurik egon ez zenez, Gabriel Henaok proposatu zuen bide baten egileak oritzeko inskripzio bat izango zela. Beraz, bide hura "*Vecunia* izeneko herriko jendeak egin zuela". Harria XIX. mendearen erdialdean desagertu omen zen.

Ez da beste testigantza zuzenik egon idazkun horrena eta Hübnerrek faltsutzat eman zuen.

## Hipotesiak 
Miguel Unzueta Portilla eta Fernando Fernández Palacios arkeologoek "*Vecunia*" egungo "Begoña" dela defendatu zuten. Ez zuten garbi ikus*i Vecunia* horren mugak non zeuden baina, antza, Loiuraino ailegatzen ziren. Arkeologoek Vecunia horren nortasuna azaltzeko hiru hipotesi proposatu zituzten:
* Erromatarrek sortutako *civitas* delako bat, maila ertaineko hiria.
* Erromatarrak heldu aurretik mendietako goialdeetan zegoen herri harresiduna.
* Goi Erdi Aroan mendialdetan sortutako herri berri bat.
Euskara oinarri hartuta, Begoña izenean "beheko muinoa" edo "behe muino" irakurri izan dute beste ikerlari batzuek, Juan Ramón Iturriza, Andres Eliseo Mañarikua, besteak beste.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Begoñako errepublika
* Begoña (barrutia)
* Mahatserri

## Kanpo loturak 
* Hektor Ortega Lahera: "Vecuniarren mezu misteriotsua". *Bilbao*, 349 zk., 2019ko uztaila, 42 or.
* H.O., 2013: Begoña eta euskerea: Vecuniatarren misterioa. *Uriola. Bilbo Sarea*n: 2013-05-03
Konstantinos Tsaldaris

**Konstantinos Tsaldaris** (, urtarrilak 1, 1884 – azaroak 15, 1970) politikari greziar eta bitan Greziako lehen ministro izan zen.

Tsaldaris Alexandrian jaio zen. Zuzenbidea ikasi zuen Atenasko Unibertsitatean, Berlin, Londres eta Florentzian. 1915tik 1917era prefektu edo *nomos*-etako politikaria bilakatu zen.
Chung Il-kwon

**Chung Il-kwon** (; Hanja: 丁一權,  – ) Hego Koreako politikari, diplomazialari eta soldadua zen. Korear Errepublikako Armadako jenerala zen, 1963tik 1964ra Atzerri Ministroa izan zen, eta 1964tik 1970era Lehen ministroa. Park Chung-hee presidentearen aliatua zen.

Bere ezizena **Chungsa** zen () zen.

## Kanpo estekak
Teherango Batzarra

**Teherango Batzarra** 1943ko azaroaren 28an eta abenduaren 1ean emandako bilera zen Iosif Stalin, Winston Churchill eta Franklin D. Roosevelt buruzagien artean. Bigarren Mundu Gerrako aliatuen arteko lankidetza adierazle handienetako bat izan zen.

Bigarren mundu gerran egindako batzarretako bat izan zen. Honen aurretik, 1942ko Abuztuan Moskun eta, geroago, Cairon bildu ziren. Teheran eta gero, berriz, Yalta eta Postdam hirietan bildu ziren aliatuek.

Batzar honen ardatza europa mendebaldean bigarren frente bat irekitzearen inguruan izan zen.

## Weistburg operazioa 
Weistprung operazioa deritzona hiru buruzagiak hiltzea zuen helburu. Alemaniarrek batzarrari buruz berriak izan zituztenean planeatu egin zutena. Otto Skorzeny izan zen hil egin behar zituena, baina sobietar inteligentzia zerbitzuak operazioa antzeman zuten eta gelditu egin zuten. Bitzikeria moduan, naiz eta sobietarrek britainiarren buruzagiaren bizitza bermatu zuten arren, geroago, britainiarrek ez zizkieten sobietarrei enigma makinaren kodeak eman (nahiz eta aliatutzat zituzten).

## Kanpo estekak
Armamentu lehia

thumb| Grafikoan ikus daiteke 2018an herrialde ezberdinen gastu militarra, US$ bilioi edo mila milioietan, SIPRIaren arabera
**Armamentu lehia** bi nazio edo gehiagoren artean ematen den "pertsona armatu" edota "gerra material"-en gehikuntza elkarreragile ala konpetitiboa da. Sinpleki, bi edo estatu edo gehiagok gerra baliabide onenak izateko egiten duten lehia da, arma produkzio, teknologia garapen eta soldadu kopuruaren gehikuntzan oinarritua.

Nabarmendu beharrekoa da helburu zehatz bat ez duen lehia dela, alegia, aurkariei aurrea hartu eta haiekiko abantaila mantentzea da helburua. Paradoxikoki, gerra baliabideak indartzeko helburua izanagatik, gerra egitea ez da askotan helburu praktikoa. Hori dela eta, kostu handiko armamentu lehia luze baten ondoren, litekeena da lehiakideen indar erlatiboak hasierako antzekoak izatea.

Lehen mundu gerra aurretiko itsas-armamentu lehia (Erresuma Batua eta Alemaniar Inperioaren artekoa) eta Gerra Hotzean zehar gertaturiko armamentu nuklearren lehia (AEB eta Sobietar Batasunaren artekoa) armamentu lehien adibidetzat har daitezke.

Politika eta gerra esparruez gain, kontzeptua joko-teorian erabilia da eta beste hainbat arlotan aplikatua, zuzeneko gatazkan oinarritzen ez diren lehiak deskribatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mesopotamiako kanpaina

**Mesopotamiako kanpaina**, Lehen Mundu Gerraren antzerki zen Ekialde Hurbilean emandako kanpaina militarra izan zen, Aliatuen alderdiaren Britainiar Inperioaren (batez ere Britainia, Australia eta India Britainiarraren tropekin) eta Erdialdeko Inperioen, batez ere Otomandar Inperioa, artean emandakoa.

## Kanpo estekak
Poloniako Bigarren Errepublika

**Poloniako Bigarren Errepublikak,** **Gerrarteko Polonia** bezala ezagutua, Poloniari egiten dio erreferentzia Lehen eta Bigarren Mundu Gerra (1918-1939) artean. Ofizialki **Poloniako Errepublika** izenez ezaguna (). Lehen Mundu Gerra ostean, estatua berrezarri zen 1918an eta 1939an deuseztatu Alemania nazi, Sobietar Batasun eta Eslovakiako Errepublikak inbaditu zutenean, Europan Bigarren Mundu Gerraren antzerkiari hasiera emanez.

## Kanpo estekak
Reinhard Scheer

**Carl Friedrich Heinrich Reinhard Scheer** ( – ) Alemaniar Inperioko Itsas armadako amirala izan zen. Jutlandiako guduan itsas-armadaren agintea zuen.

## Kanpo estekak
Robert Nivelle

**Robert Georges Nivelle** (frantsesez: ]; Tulle,  - Paris, ) frantziar artilleria ofiziala izan zen, Boxerren matxinadan eta Lehen Mundu Gerran parte hartu zuena. Nivelle komandante eta artilleria antolatzaile trebea izan zen; hala ere, mundu mailan ezaguna egin da bere izena jaso zuen zorigaitzeko ofentsibarengatik, 1917an gertatutakoa. Nivelle ofentsibaren ondorioz 1917ko matxinada nagusiak gertatuko ziren frantziarren lubakietan, eta hauek soilik Nivelleren kaleratzearekin eta Philippe Pétainen promesekin amaitu egin ziren.
Erich von Falkenhayn

**Erich Georg Sebastian Anton von Falkenhayn** jenerala ( Belchau -  Lindtstedt-eko gaztelua, Potsdam) Alemaniako Estatu Nagusiaren agintaria izan zen Lehen Mundu Gerran, 1914ko irailetik 1916ko abuztuaren 29a arte. Verdungo eta Sommeko guduen porrotaren, Brusilov ofentsibaren eta Errumania gudan sartzearen ondorioz kargugabetu zuten.

## Bizitza 
### Haurtzaroa 
Familia burges batean jaio zen. Fedor Tassilo von Falkenhayn-en, Belchau eta Schwirsen-en lurjabea eta Franziska, Rosenbergeko baronesaren semea izan zen.

### Karrera militarra 
1872ean, hamaika urte zituela, militar eskolan sartu zen, Culm hirian, Polonian. Geroago, Prusiako eskola militar nagusira aldatu zen, Lichterfelde-n. Han, hiru urtez egon zen. 1880ko apirilaren 17an, hamazortzi urterekin bigarren teniente bilakatu zen, Prusiako Armadaren 91. erregimenduan. 1887ko urriaren 1etik aurrera, Berlin-eko gerra akademian hiru urte pasa zituen, eta denbora horretan lehenengo teniente izendatu zuten. 1891ko martxoaren 22an, Berlin-eko buruzagien asanbladan parte hartu zuen. Gero, topografia atalean aritu zen, eta aurrerago, lurrunezko tren-makinekin lan egin zuen. 1893ko martxoaren 25ean, kapitaina maila lortu zuen.

1894ko urtarrilaren 2an, Altonan egon zen, 9. armada gorputzen buruzagi bezala.

### Lehen Mundu Gerra 
1914ko irailaren 14an, Helmuth von Moltke jenerala ordezkatzea agindu zioten Lehenengo Marneko guduaren ondorioz. Moltke ez bezala, von Falkenhaynek taktika berriak eta ondo garatuak erabiltzen zituen. Garai honetan Paul von Hindenburgen eta Erich Ludendorffen aurka ekin zuen, hauek tropak ekialdera bidali nahi zituztelako baina Falkenhaynek mendebaldeko frontea garrantzitsuena zela zioen. Falkenhaynek hainbat gudu hasi zituen, lubaki-gerrarekin amaitzeko; garrantzitsuena Verdungo gudua izanda. Porrot honen ondorioz, Ekialdera bidali zuten eta Errumaniaren kontra borrokatu zuen eraso oso eraginkorrak eginez, Errumaniarekin gerra amaitu zen Falkenhaynek Bucaresten sartu eta gero. Handik aurrera, Gazara bidali zuten baina Jerusalem galdu eta gero boteretik kanporatu zuten.

### Heriotza 
thumb|Erich von Falkenhayn 1917an
1919ko otsailaren 25ean, armada utzi zuen gaixotasun batengatik. 1922ko apirilaren 8an, hil egin zen, Lindstedt gazteluan, Potsdamen.

## Bereizketak 
Lehen Mundu Gerran zehar Arrano Beltzaren Ordenaren dominarekin eta Pour Le Mérite dominarekin saritua izan zen. 1915eko ekainaren 26an, Militär-Max-Joseph domina eman zioten. 1917ean, 152. erregienduko infanteriako nagusi bilakatu zuten. Gainera, Berlingo unibertsitateak filosofia doktore berezia izendatu zuen.

## Sariak 
* Arrano Beltzaren Ordenaren domina.
* Pour le Mérite.

## Erreferentziak 
* Vermes, Gabor (1985). *Istvan Tisza* (ingelesez). East European Monographs. p. 627. .
Douglas Haig

**Douglas Haig, Haigeko 1. Kondea,** alor marexala, KT, GCB, OM, GCVO, KCIE (;  - ) Britainiar armadako ofizi nagusia izan zen. Lehen Mundu Gerra garaian, Indar Britaniar Espedizionarioaren (BEF) agintea zuen Mendebaldeko Frontean 1915etik gerra amaitu arte; Sommeko guduan, Arrasko guduan, Ypresko hirugarren guduan, Udaberriko eraso alemaniarrean, eta Ehun eguneko erasoan .

## Erreferentziak