Trobairitz

thumb| Diá-ko kondesaren Erdi Aroko irudia
thumb|Musika gordetzen duen trobairitz baten kantu bakarra, Diá-ko kondesaren "A chantar m'er".
***Trobairitz***ak XII eta XIII mendeetako okzitaniar emakume olerkari edo trobadoreak izan ziren, 1170tik 1260ra aritu zirenak.
*Trobairitz* (tɾuβajˈɾits) hitza singularra nahiz plurala da.

*Trobairitz* hitza lehen aldiz XIII. mendean dokumentatu zen: *Flamenca* izeneko erromantzean. *Trobar* hitz probentzaletik eratorria da, eta esanahi literala 'topatu, aurkitu, bilatu' da, eta "konposatu, sortu" esateko erabiltzen da. *Trobairitz* hitza oso gutxitan erabili zen da Erdi Aroko okzitanieran, baina, aldiz, bai poesia lirikoan, bai gramatika tratatuetan bai eta biografietan (*bizitzak* deituak) agertzen dira *trobadore* eta *trobairitz* hitzak. Esate baterako, Terramagnino Pisakoren ''Doctrina d'acort* tratatuan (1282 eta 1296 artean idatzia): plurala eta singularra berdinak dituen hitz baten adibide gisa erabiltzen du *trobairitz* hitza. *Trobairitzek* gorteko gizartearen parte ziren, *joglaressak* ez bezala, azken hauek gizartearen klase baxuagoakoak baitziren. Trobadore batzuek jatorriz gizarte maila apalekoak izanagatik —adibidez, Bernart Ventadorngo gaztelu bateko okinaren semea izan liteke—, *trobairitz*ak noble jaioak izan ohi ziren. *Trobairitz* garrantzitsuenak honakoak izan ziren: Alamanda Castelnaukoa, Azalaís Porcairagueskoa, Maria Ventadorngoa, Tibors, Castelloza, Garsenda Proençakoa, Gormonda Monpeslierrekoa eta Diáko kondesa.

## Informazio iturriak 
*Trobairitz*ei buruzko informazio iturri oso gutxi iritsi zaizkigu. Datu guztiak *vidas* edo haiei buruzko biografietatik datoz; *razós* izeneko lanetatik (kantuen testuinguru-azalpen lanetatik); eta *chansonniers* izeneko abesti bildumetan zeuden deskribapen laburretatik. *Vidas* edo biografiak ez dira batere fidagarriak, maiz *trobairitz*ek idatzitako poemen estrapolazio erromantizatuak baino ez baitira. XII eta XIII. mendeetako hogei bat emakumezko poeten izenak iritsi zaizkigu gaur egun arte, eta hogeita hamabi lan egotzi zaizkie *trobairitz*ei*.*  Trobadoreen aldean, ehuneko 5 inguru t*robairitz* daude, eta iraun duten konposizioen kopuruari dagokionez, trobadoreetatik ditugunekiko % 1 ingurukoa da *trobairitz*en lanen kopurua. Bakarrak iraun du notazio musikalarekin, Diáko kondesaren "A chantar" lana (ikus beherago). Iturrietan anonimoak diren zenbait lan, editore moderno batzuek emakumeei esleitzen dizkiete, baita eskuizkribuan gizonei egotzitako zenbait lan ere. Konparatzeko, 460 gizon trobadore ezagutzen ditugu eta haien 2.600 poema inguruk iraun dute. Horietatik 10etik bat ingururen notazio musikalak iraun du oso-osorik.

## Erdi Aroko gizartean zuten lekua 
thumb
thumb|"A chantar" Diáko kondesaren kantua
XIII. mendean zehar, gorteko emakumeek honakoetarako gai izan behar zuten: kantatzeko; instrumentuak jotzeko; eta idazteko bai *jocs* *partis*ak bai partimenak (poema forma zuten eztabaidak edo elkarrizketak). Emakume trebetasun horiek lantzeak *trobairitz*en idazlanak ekarri zituen. Aristokraziaren kide ziren: Tibors Rimbaud Orangekoaren senidea zen; Diáko kondesa Gillen Poitiersekoaren emaztea zela uste da, etab. Haietako batzuk trobadoreen babesle ere izan ziren eta maitasun kortesaren ideialaren helburu izan ziren.

*Trobairitza*k*,* halaber, Frantziako hegoaldean XII eta XIII. mendeetan zehar emakumeek izandako boterea zela eta sortu ziren. Emakumeek lurraren jabetzaren gainean askoz ere kontrol handiagoa zuten eta okzitaniar gizarteak emakumea askoz ere gehiago onartzen zuen garaiko beste gizarte gehienek baino. Gurutzadetan gizon asko kanpoan egon ziren eta, horren ondorioz, erantzukizun administratibo handiagoa zuten emakumeek eta, beraz, botere handiagoa. Hala ere, gizarte hau ez zen "feminista", ezta *fin' amor* deitua ere, nahiz eta emakumeak goratzen zituen, aldi berean, beren bizitzaren eta jokaeraren alderdi asko mugatzen baitzituen.

Biek ala biek, bai trobadoreek eta *trobairitz*ek, *fin 'amors* deitua edo maitasun kortesari buruz idatzi zuten. Emakumea izan ohi zen trobadoreen idazlanen gaia, hala ere: ez zen beste poeta talderik izan emakumeen definizio goratuagorik eman zuenik, emakumearen zapalketaren testuinguru hain estuaren barruan. Trobadoreen poesian agertzen ziren emakumeen zapalkuntzak eta *Trobairitz*en poesian antzeko gaiak aurkitzearen tentsioak eztabaidagai iturri garrantzitsua dira aditu modernoentzat. Maitasunari loturiko *trobairitz*en poesiak, gizon trobadoreenek baino idealizazio gutxiago izaten zuen; halaber, idazkeraren estiloak elkarrizketara jotzen zuen eta ez zen hain loratua, harremanen ikuspegi egiazkoagoa azaltzeko asmoz.

*Trobairitz*ek *canso* (ahapaldietan idatzitako kantua) eta *tenso* (eztabaida olerkia) generoak idatzi zituzten. *Cansos* eta *tensos* motako sormen lanez gain, *trobairitz*ek ere idatzi zituzten beste motako lanak: *sirventes* (poema politikoak), *planh* (ahuen poemak), *salut d 'amor* (maitasun gutunak, ahapaldirik gabeak), *alba* (egunsentiko abestiak) eta *balada* (dantza abestiak). Ikusita zerk iraun duen gaur arte, badirudi *trobairitz*ek ez zutela idatzi *pastorelas* edo *malmariee* motako abestirik, trobadoreek egin bezala.

## Egindako lan motak 
### Cansó (kantua) 
Bi eta zortzi ahapaldi artean izaten zituzten. Koblarik erabilienak zortzi betrso zituen. Erdi Aroko testu askotan bezala, *trobairitz*en *cansó''ek agurreko formulak izan ohi zituzten. Azalais Altier-reko beste trobairitz bati Clara Anduza-kori, bere salut d'amor lanean, zuzentzen zitzaion maitasun eta begirunez, bere aldeko iritzia emateko Uc Saint Circ-ekoarekin zeukan harremanari buruz (Uc Saint Circeko hainbat trobadore eta trobairitzen bizitzen egilea izan zen).

Según Marirí Martinengo egilearen arabera, horrela sailka daitezke: 

Maria andrea, meritua eta bertute prerfektua,

alaitasuna, zentzua eta edertasun fina

harrera, meritua eta ohorea,

hitz egiteko era adeitsua eta modua dohatsua,

aurpegi gozoa eta graziaz beteriko pozkarioa,

begirada gozoa eta espresio maitakorra

zugan dituzu eta ez dute berdinik,

zugana naramate, bihotz zintzoarekin.

Horregatik, erregu egiten dizut, maitasun kortesa gogoko baduzu

eta poza eta apaltasun gozoa

zure aurrean lagun biezadate,

eman diezadazun, andre ederra, nahi izanez gero,

poza eta esperantza emango didala espero dudana;

zugan jartzen baitut nire bihotza eta nire ahalegina,

eta alaitzen nauen guztia zugandik datorkit

eta zuregatik asperenka nabil sarri.
#### Maitalearen hoztasunagatik kexua 
Anonimo III.aren kantua, lehen ahapaldietan gizon bat konturatzen da zein txarra den bere maiteak harekiko maitasunik ez sentitzea:Nire kantua gogoko banu, saiatuko nintzateke

eta poza, gozamena eta plazera emango lidake,

baina hain nago gogogabetuta,

nire damak, egunero gaitzesten duelako

esaten diodana, ez du kontuan hartzen inola;

kostata lortzen dut adoretsuen artean egotea

eta ez naiz lehen nintzen gizona:

horrela kentzen dit neure gizalegea eta suntsitzen nau berak.
#### Akats bat egin duen maitale baten aldeko hitzaldia 
Azalais Altierrekok egindako ''salut d'amor* edo maitasun agurrean, Clara Anduzakori zuzendua, hitzaldi luze bat dago Uc Saint Circekoarekin adiskidetzearen alde (Uc Saint Circekok Azalaisekorengan konfiantza jartzen du bere maitea berreskuratzeko):Orain, andrea, honakoa gertatzen da.

Aurreko egunean niregana hurbildu zen

zure lagun tristea eta jota dagoena,

salatua eta traditua izan dena bezala,

eta esaten dit hitzetan eta ekintzetan,

zuk esandakoarengatik...
#### Aholku eskaera 
Horrelako adibide eder bat dago Bona Domnak sortutako kantuan: maitemindutako gizon batek aholkua eskatzen dio andre bati maite duen andrearekin nola portatu behar duen jakiteko:Dama ona, aholkua eskatzen dizut:

emadazu, behar handia baitut,

nire bihotz osoa jarri baitut andre batengan,

eta ez dut bilatzen ez desiatzen beste ezer;

esaidazu egoki baderitzozu nik eskatzea

bere adiskidetasuna, edo honek sufriaraziko didan.

Esaerak hain zuzen horrela dio:

presa duenak galdu egiten du eta itxaroten duenak lortu egiten du.
#### Maitale arteko liskarrak 
Alamanda Castelnaukoaren kantu batean maitaleen arteko liskarra kontatzen du Giraut Bornelth-ekoarekin duen tensó batean:Jainkoaren izenean, Giraut, maitalearen borondatea

ez da betetzen, bestea kontuan izan gabe,

batek huts egiten badu, besteak ezikusiarena egin behar du,

bien arteko liskarra hazi eta zabaldu ez dadin

zure maiteak esaten badizu mendi altua lautada dela,

sinetsi behar diozu,

eta onar ezazu bidaltzen dizun ona eta txarra,

horrela izango baitzara maitatua.

Aurka nago harrokeria horren kontra,

zuk mirabe eder eta ilehori bat izan arren;

tristura arin batek hiltzen zaitu, poz txiki batek bete egiten zaitu,

baina ez zara lehena ez bigarrena.

Nik beldurra dudana da, batez ere, minak itsutu nazala;

zuk aholkatzen didazu,

hiltzeko gogoa baldin badut, gehiago hurbil nadila olatuetarantz!

Uste dut aholku txarra ematen ari zarela niri. Matilda Brucknerrek iradokitzen du *trobairitzak* "beren ahots propioaz mintzatu zirela, nahiz beste askoren ahotsen bidez". Trobadoreen lirikaren egitura zorrotzak manipulatuz, *trobiritzek* beren "emakumezko ahotsaren fikzio" propioak sortzeko gai izan ziren. 

## *Trobairitz*en lanen zerrenda 
### Anonimoak 
* *Bona domna, un conseill vos deman*

### Egilea aitortuta 
* Alais Iselda eta Carenza: *Na Carenza al bel cors avinen*
* Alamanda Castelnauko
* Almucs Castelnau-ko Iseut Capio-ko: *Domna n’Almucs, si-us plages*
* Azalais Altier-ko
* Azalais Porcairagues-ko
* Beatriz Diá-ko
* Beatritz Romans-eko: *Na Maria, pretz e fina valors*
* Castelloza
* Clara Anduza-ko
* Felipa
* Garsenda Proença-ko: *Vos qe’m semblatz dels corals amadors*
* Gaudairença: *Coblas e dansas* (not extant)
* Gormonda Monpeslier-ko
* Guillelma Rosers-eko
* Domna H.
* Lambarda
* Maria Ventadorn-go: *Gui d'Uisel, be.m pesa de vos*
* Tibors Sarenom-go
* Ysabella

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
### Lehen mailako iturriak 
* Manuscript du Roi (F-Pn fr. 844, c. 1246–1254)
* Chansonnier cangé (F-Pn fr. 845); F-Pn n.a.fr. 21677; F-AS 657 (c1278); I-Rvat Reg. Lat. 1490
* Chansonnier de Noailles (F-Pn fr. 12615)

### Ikerlarien lanak 
* Bec, Pierre (1995). *Chants d'amour des femmes-troubadours: trobairitz et chansons de femme*, Paris, Stock. ISBN978- 2-234-04476-6
* Biard, Martine (2013) *Les Trobairitz. Femmes poètes du Sud au XXIe siècle*, recueil de témoignages et de poèmes. Narbonne: Éditions Mille Poètes en Méditerranée. ISBN 978-2-918-38167-9
* Bodin, Meg. (1976) *The Women Troubadours*. Norton. 
* Bogin, Magda (March 1, 1980). *The Women Troubadours*. New York: W. W. Norton & Company.
* Boutière, Jean; Schutz, A.H. (1964) *Biographies des troubadours*, Paris: Nizet.

* Bruckner, Matilda Tomaryn (1992ko urria). "Fictions of the Female Voice:The Women Troubadours". *Speculum*. Medieval Academy of America. **67** (4): 865–891.
* Bruckner, Matilda Tomaryn; *et al.* (1995). *Songs of the Women Troubadours*. New York: Garland Publishing, Inc.
* Brun, Sandrine (2014) *Les femmes musiciennes aux XIIe-XIIIe siècles: le cas des trobairitz* Mémoire de master.
* Dronke, Peter (1984). *Women Writers of the Middle Ages*. New York: Cambridge University Press.
* Dronke, Peter (1984) «The Provençal Trobairitz: Castelloza» In Wilson, Katharina M. (ed.). *Medieval Women Writers.* Athens: University of Georgia Press.
* Earnshaw, Doris (1988). *The Female Voice in Medieval Romance Lyric*.  American University Studies 68. New York: Peter Lang Inc., International Academic Publishers.
* Egan, Margarita (1984) *The Vidas of the Troubadours*, New York – London: Garland.
* Giraudon, Liliane; Roubaud, Jacques (1978). Les Trobairitz: Les Femmes dans la lyrique occitane. *Action poétique*, 75.
* Jeanroy, Alfred (1923) *Jongleurs et troubadours gascons des XIIe et XIIIe siècles*, Paris: Champion.
* Kibler, William W. (1995). *Medieval France: An Encyclopedia*. New York: Garland Publishing Inc. 927. or.
* Martin Sartori, Eva; Zimmerman, Dorothy Wynne (1994) *French Women Writers.* University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-9224-4
* Muraro, Luisa (1981) *El orden simbólico de la madre.* Madril: horas y HORAS. ISBN 9788487715341.
* Nelli, René (1974) *L’Érotique des troubadours.* Paris: UGE.
* Paden, William D. (1989). *The Voice of the Trobairitz:Perspectives on the Women Troubadours*. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
* Rivera Garretas, María-Milagros (2015) *La diferencia sexual en la historia*, Valencia: PUV Publicaciones Universitat de València.
* Robbins, Kittye Delle (1977). Woman/Poet: Problem and Promise in Studying the «Trobairitz» and Their Friends , *Economia* 1- 3: 12-14.
* Sarde, Michèle (1983). *Regards sur les Françaises.* Paris: Stock.
* Schulman, Jana K. (2002). *The Rise of the Medieval World 500–1300*. Westport, Conn: Greenwood Publishing Group. 111. or.
* Schultz, Oscar (1888) *Die provenzalischen Dichterinnen: Biographieen und Texte.* G. Fock.
* Shapiro, Marianne (1978): «The Provençal Trobairitz and the Limits of Courtly Love», *Signs 3:* 560-71.
* Stevens, John; Butterfield, Ardis; Karp, Theodore. "Troubadours, trouvères", https://web.archive.org/web/20080516041031/http://www.grovemusic.com/*Grove Music Online* ed. L. Macy (accessed February 11, 2006), grovemusic.com (izena emanda)
** Judith Tick. "Women in music, 500–1500", *Grove Music Online*.
** Maria V. Coldwell. "Azalais de Porcairagues", *Grove Music Online*.
** Elizabeth Aubrey. "Comtessa de Dia", *Grove Music Online*.
** Maria V. Coldwell. "Castelloza", *Grove Music Online*
* Véran, Jules (1946). *Les Poétesses provençales du Moyen Âge et de nos jours.* Paris: A. Quillet.

## Ikus, gainera 
* Maria Frantziakoa - Frantzia iparraldeko emakume konpositore bakarra: iparraldeko *trouvère* hitzak ez zuen emakumezkoen baliokidea (*troubadour*en emakumezko baliokidea *trobairitz'' den bezala)

## Kanpo estekak