Hodei

thumb|320px|Hodeiak mugimenduan

**Hodeia** ur eta izotz partikulen metaketa ikusgaia da, eguratsean dilindan dagoena. Hodeiak atmosferako behe geruzako, troposferako, edozein lekutan ager daitezke, eta duten konposaketaren eta agertzen diren altueraren arabera sailkatzen dira. Munduko Meteorologia Erakundeak (WMO) hainbat azpitaldetan banatzen diren 10 hodei mota sailkatu ditu.

Hodeiak airearen baitan geratzen dira, eta kolore aldakorrekoak izaten dira, eguzkiaren argia jasotzen duten moduaren arabera. Hodeiak aire masa hoztuak dira. Ur lurrunez osaturiko airea beherantz joaten denean edo lurrarekin edo beste aire geruza hotzago batekin topo egiten duenean, airea hozterakoan sortzen dira. Presio aldaketek eta irradek ere sor ditzakete; lurrunduriko euri tantak atmosferan izaten diren hauts, itsas gatz, ke edo bestelako hondarrei eransten zaizkie. Ur tanta horiek, duten pisuagatik, erori egiten dira (tanta txikiak erortzean berriro lurruntzen badira ere, behar adina handitzen badira, lurrera iristen dira, eta, era horretan, euria sortzen da).

Hodeiak aztertzen dituen zientzia **Nefologia** da (grezieratik νέφος, *nephos*, 'hodeia'); bertan, hodeiak eta euren eraketa, osaketa, dentsitatea, tenperatura, forma, eboluzioa, mugimendua, taldekatzea eta sailkapena ikertzen dira. Meteorologiaren adar bat da.

## Hitza 
*Hodei* da euskara batuan erabili beharrekoa.

*Hodei* (eta horren aldaera *Hedoi*) pertsona-izena ere bada, gizonezkoa, jatorria Euskal Mitologian duena, Hodei ekaitza eta harria ekartzen dituen jainkoa da. *Hodeia* ere pertsona-izena da, baina emakumezkoa.

Euskalki batzuetan, gipuzkeraz batez ere, *laino* erabili izan da hodeiak izendatzeko. Euskara batuan, ordea, *laino* lurretik gertu dauden hodeiak izendatzeko erabili ohi da.

## Osaera 
Tanta eta partikula edo kristal horiek txiki-txikiak dira, eta atmosferan dagoen ur-lurruna kondentsatzean sortzen dira, tenperatura hotzagoak aurkitzen dituztenean; oso txikiak dira, 0,01 milimetro ozta-ozta, eta oso arinak direlako egoten dira airean zintzilik.

Aire beroko masa bat zeruan gorantz igotzen denean, bere barruan duen ur-lurruna hoztu eta kondentsatu egiten da, tantatxoak edo izotz kristalak eratuz: horrela sortzen dira hodeiak. Goi-goiko hodeiak hotzago daude, atmosferako tenperatura hotzagoa den altitudean daudelako, eta, horregatik, goi-goiko hodeiek izotz kristalak baino ez dituzte; aldiz, behe-beheko hodeiak beroago egoten dira, eta, horregatik, ur tantak dituzte; dena dela, badaude hodei mistoak ere, hau da, ur-tantak eta izotz-kristalak nahastuta dituztenak.

Beraz, hodeiak ez daude ur-lurrunez osatuta, baizik eta, esan bezala, ur-tanta eta izotz-kristal txiki-txikiez. Lurrunez osatuta egonez gero, ikusezinak izango lirateke. Aldiz, ur eta izotz partikulak bai ikusten dira.

Hodeiak altitude desberdinetan egoten dira zeruan, atmosferako baldintzen arabera. Goi hodeitzat jotzen dira 7.000 metrotik gorakoak.

Hodeien eraketari eta portaerari buruzko mendeetako teoria espekulatiboen ondoren, lehenengo benetako ikerketa zientifikoak Luke Howardek, Ingalaterran, eta Jean-Baptiste Lamarckek, Frantzian, egin zituzten. Howard behatzaile metodikoa zen, latinezko oinarri sendoa zuena, eta, 1802an, bere esperientzia erabili zuen troposferako hodei mota desberdinak formalki sailkatzeko. Uste zuen zeruko hodei forma aldakorren behaketa zientifikoek eguraldiaren iragarpenaren gakoa argituko zutela.

Lamarckek, urte berean eta modu independentean, lan egin zuen hodeien sailkapenean eta izendapen-eskema desberdin bat asmatu zuen, inpresio handirik egin ez zuena ez eta bere jaioterrian ere, Frantzian, bada, hodei motetarako frantsesezko izen eta esaldi deskriptibo eta informalak erabiltzen baitzituen. Bere nomenklatura-sistemak hodeien 12 kategoria zituen, hala nola hodei lainotsuak, hodei orbandunak eta erratz-itxurako hodeiak. Aitzitik, Howardek unibertsalki onartutako latina erabili zuen, eta, 1803an argitaratu ondoren, azkar zabaldu zen. Izendapen-eskemaren ospearen seinale gisa, Johann Wolfgang von Goethe antzerkigile eta poeta alemaniarrak Howardi eskainitako lau poema konposatu zituen hodeiei buruz.

Howarden sistemaren garapen landuago bat, azkenean, Nazioarteko Meteorologia Konferentziak formalki onartu zuen 1891n.

## Eraketa
Lurreko hodeiak homosferaren zatirik handienean aurki daitezke, troposfera, estratosfera eta mesosfera barne. Atmosferako geruza horien barruan, airea ase daiteke ihintz-punturaino hozten denean edo ondoko iturri bateko hezetasuna gehitzen zaionean. Azken kasu honetan, asetasuna gertatzen da ihintz-puntua giro-airearen tenperaturara igotzen denean.

### Hozte adiabatikoa
Hozte adiabatikoa gertatzen da hiru altxatze-agente posibleetako batek edo gehiagok –konbekziozkoak, ziklonikoak/frontalak edo orografikoak– ikusezin den ur-lurruna duen aire-masa bat igotzen eta ihintz-punturaino hozten dutenean, hau da, airea asetzen den tenperaturara. Prozesu horren atzean dagoen mekanismo nagusia hozte adiabatikoa da. Airea ihintz-punturaino hozten denean eta asetzen den heinean, ur-lurruna, normalean, kondentsatu egiten da hodei-tantak sortuz. Kondentsazio hori, normalean, hodeien kondentsazio-nukleoetan gertatzen da (hala nola gatz edo hauts partikuletan), airearen zirkulazio normala dela eta, airean mantentzeko bezain txikiak direnetan.

thumb|upright=1.35|Hodeiaren bilakaeraren animazioa *cumulus humilis*etik *cumulonimbus capillatus incus*era
Eragile bat da eguneko eguzki-beroak gainazal mailan eragindako airearen goranzko konbekzio-mugimendua. Une nahiko bakanetan, konbekzio-igoera tropopausan sartzeko moduko indartsua izan daiteke, eta hodeiaren goialdea estratosferara bultza lezake.

Fronte eta zikloi igoera troposferan gertatzen dira aire egonkorra fronte meteorologikoetan eta presio baxuko zentroen inguruan gora igotzera behartzen denean konbergentzia izeneko prozesu baten bidez. Zikloi estra-tropikalekin lotutako fronte beroek hodei zirruformeak eta estratifikatuak sortzen dituzte gehienbat eremu zabal batean, hurbiltzen ari den aire-masa beroa ezegonkorra ez bada behintzat, eta, kasu horretan, *cumulus congestus* edo *cumulonimbus* hodeiak normalean prezipitazio-hodeien geruza nagusian txertatuta egoten dira. Fronte hotzak, normalean, azkarrago mugitzen dira, eta hodei-lerro estuagoa sortzen dute, gehienbat, estratokumuluformeak, kumuluformeak edo kumuluninbuformeak direnak, frontearen aurretik dagoen aire-masa beroaren egonkortasuna nolakoa den.

[thumb|[Ilunabar haizetsua Eguzkiaren angeluak areagotua. Hodeiek, bisualki, orografia-igoeraren ondorioz sortutako tornado bat imita dezakete.]]
Hirugarren igoera-iturri bat haizearen zirkulazioa da, airea Mendi (igoera orografikoa) gisako hesi fisiko baten gainetik pasatzera behartzen duena.

Igotze-agente horietakoren batek sortutako hodeiak, hasieran, troposferan ikusten dira, non agente horiek aktiboenak diren. Hala ere, troposferaren goialdera igo den ur-lurruna are gorago eramana izan daiteke grabitate-uhinen bidez, eta kondentsazio handiago batek hodeiak sor ditzake estratosferan eta mesosferan.

### Hozte ez-adiabatikoa
Hozte adiabatikoaz gain, igotze-agente bat behar duena, hiru mekanismo ez-adiabatiko nagusi daude airearen tenperatura ihintz-puntura jaisteko. Eroapenezko, erradiaziozko eta lurruntzezko hozteek ez dute igotzeko mekanismorik behar, eta kondentsazioa sor dezakete gainazalean, eta, beraz, lainoa sortu.

### Aireari hezetasuna gehitzea
Saturazioa lortzeko, hainbat ur-lurrun iturri nagusi gehi dakizkioke aireari hozte-prozesurik gabe: gainazaleko urak edo lur hezeak lurruntzea, prezipitazioa edo virga eta landareen transpirazioa.
## Motak 
thumb|420px|Hodei mota nagusiak
Hodei mota asko dagoenez, era askotako irizpideen arabera sailkatzen dira. Garaierari dagokionez, lau kategoria bereizten dira, lurburuetatik ekuatore aldera garaiera muga gero eta handiagoa dutenak, tenperatura eta ur edukia aldatu ahala. Atmosfera, eta zehazkiago troposfera, hodei jakin batzuk agertu ohi diren hiru zatitan banatzen da.

* **Goi-maila**: 7 eta 13 kilometro arteko garaieran. Goiko hodeiak agertzen dira.
* **Erdi-maila**: 2 eta 7 kilometro arteko garaieran. Erdi-mailako hodeiak agertzen dira.
* **Behe-maila**: Lurrazaletik 2 kilometro arteko garaieran. Beheko hodeiak agertzen dira.

Altitudearen araberako sailkapen hau, era berean, hodeien konposaketarekin bat etorri ohi da.

* '*Goi hodeiak, aktibitate bolkanikoak eraginda. Hiru geruza nagusitan antolatuta daude, 45-65 kilometroko garaieretan, zeintzuk planetaren azalera iluntzen duten, eta *virga'' sor dezaketen. Martek ur eta karbono dioxidozki hodeiak ditu, gehien bat poloetatik hurbil dauden zirru, zirrokumulu eta estratokumuluak. Ur-izotzezko lainoak ere begiztatu dira Marten.

Titan metanozko hodeiak ezkutatzen dituen hidrokarburo laino trinko batez estalita dago. Jupiter eta Saturno planeta erraldoiek amoniakozko hodeiak dituzte, zirru itxurakoak. Amonio hidrosulfurozko bitarteko hodeiak eta ur hodei sakonak ere badituzte. Uranok eta Neptunok, beharbada, Jupiterren antzeko hodeiak dituzte, baina metanozkoak.

Eguzki-sistematik kanpoko planeta batzuek hodei atmosferikoak dituzte. 2013ko urrian, Kepler-7b exoplanetaren atmosferan altitude handiko hodei lodiak detektatu zirela argitaratu zen, eta, 2013ko abenduan, GJ 436 b eta GJ 1214 b planeten atmosferetan.

Espazioan badira beste egitura edo multzo batzuk hodei izenekoak, baina ez direnak benetako hodeiak, hala nola Magallaesen hodeiak, Izarrarteko hodei lokala eta Oorten hodeia. Horien ezaugarri nagusia da elementu multzokatuz osatuak egotea.

## Hodeiak eta gizakia 
Hodeiek rol garrantzitsua dute hainbat kultura eta erlijio-tradiziotan. Antzinako akadtarrek uste zuten hodeiak Antu jainkosaren bularrak zirela eta euria haren bularretako esnea. Mariren aginduetara dago, eta, ekaitza denean, tximistak edo trumoiak botatzen ditu.

Txinan, hodeiak zortearen eta zorionaren ikur dira. Gainjartzen diren hodeiek betiereko zoriona ekartzen dutela uste da, eta kolore desberdinetako hodeiek, berriz, «bedeinkapen ugaritua» adierazten dutela.

Hodeiak begiratzea haurren denbora-pasa ezaguna da askotariko itxurak aurkitzeko asmoarekin, pareidoliari esker.

## Ikus, gainera 
* Hodeitza
* Hodei (mitologia)
* Hodei piroklastiko
* Hodei (informatika) (cloud)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak