Urriaren 21

**Urriaren 21**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta laurogeita hamalaugarren eguna da, 295.a bisurteetan. 71 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1512 &ndash; Monjolose herri baxenafarra erre zuten Albako Dukearen aginduetara zeuden soldadu gaztelarrek. Herritarrak etxeetatik aterarazi eta Donibane Garazira bidali zituzten, herria errautsetan utziz.
* 1938 &ndash; Bere semeari kalean euskaraz “Jontxu” deitzeagatik 500 pezetako isuna jarri zioten Areetan Jose Mariscal Arana herritarrari.
* 1975 &ndash; Javier Larrauri zauritu zuen Guardia Zibilak Legorretan, lan egiten zuen gasolindegian metrailatuta.
* 2010 &ndash; Gasteiz 2012. urteko Europako Hiriburu Berde izendatu zuten.
* 2012ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak: EAJak irabazi eta 27 eserleku beraganatu zituen. Bigarren, EH Bildu, 21 eserlekuekin; PSEk 16 eserleku, Alderdi Popularrak 10 eserleku eta UPyDek eserleku bakarra.
* 2013 &ndash; Giza Eskubideen Europako Auzitegiak bertan behera utzi zuen *Parot doktrina* delakoa, Ines del Rio euskal herritar presoaren kasuaren harira.
* 2016 &ndash; Eusko Legebiltzarren XI. Legealdiari (2016-2020) ekin zitzaion.

### Mundua 
* 1914  &ndash; Pierre Etxeberri izpurarra fusilatu zuen Frantziako armadak, Lehen Mundu Gerran desertatzea egotzita. Desertzio karguengatik fusilatutako lehen euskalduna izan zen, baina ez azkena. 
* 1969 &ndash; Willy Brandt bilakatu zen Mendebaleko Alemaniaren Kantziler.
* 2025 &ndash; Nicolas Sarkozy Frantziako presidente ohia espetxean sartu zuten bost urteko kartzela-zigorra betetzeko.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 2001 &ndash; Lodosa eta Sartagudan Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.
* 2007 &ndash; Vianan Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.
* 2012 &ndash; Zizur Txikian Nafarroa Oinez jaia ospatu zen.

### Mundua 
* 1936 &ndash; *The Charge of the Light Brigade* filma estreinatu zen, Michael Curtizek zuzendu eta Errol Flynn, Olivia de Havilland, Patric Knowles, C. Henry Gordon eta David Niven aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1940 &ndash; *North West Mounted Police* filma estreinatu zen, Cecil B. DeMillek zuzendu eta Gary Cooper, Madeleine Carroll, Paulette Goddard, Preston Foster, Robert Preston, George Bancroft, Akim Tamiroff eta Lon Chaney Jr aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1983 &ndash; *The Dead Zone* ("Eremu Hila") filma estreinatu zen, David Cronenbergek zuzendu eta Christopher Walken, Brooke Adams, Tom Skerritt, Herbert Lom, Anthony Zerbe, Colleen Dewhurst eta Martin Sheen aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1983 &ndash; Metroa berdefinitu zen. Argiaren abiaduran 1/299.792.458 segundotan ibilitako distantzia bezala.
* 2016 &ndash; Schiaparelli EDM moduluak Marten lurrartzeko maniobra gaizki burutu, zoruaren aurka talka egin eta puskatu zen.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1807 &ndash; Hilarion Eslaba, nafar musikagilea (h. 1878).
* 1893 &ndash; Antonio Alberdi, bizkaitar musikagile eta organista (h. 1986).
* 1908 &ndash; Jorge Oteiza, oriotar eskultore eta arte-teorilaria, Txillidarekin batera XX. mendeko euskal herritar eskultorerik garrantzitsuena (h. 2003).
* 1910 &ndash; Esteban Arrizabalo, *Deva*, gipuzkoar futbolaria (h. 1976).
* 1911 &ndash; Jon Beistegi, *Axola*, euskal idazlea (h. 1993).
* 1915 &ndash; Henri Bourtayre, mila kantu baino gehiagoren musikaren lapurtar egilea (h. 2009).
* 1930 &ndash;
** Robert Baulon, lapurtar errugbilaria (h. 2011).
** Enrique Iartza, gipuzkoar futbolaria (h. 2001).
* 1936 &ndash; Amaia Aroma Lejarreta, bizkaitar txistularia, Euskal Herriko kontzertu batean txistua jo zuen lehen emakumea.
* 1937 &ndash; Pilar Alonso Ibañez, arabar etnografoa, historialaria, idazlea, poeta eta pedagogoa.
* 1946 &ndash; Víctor Marro, bizkaitar futbolari ohia.
* 1953 &ndash; Jose Ignazio Ansorena, *Mirri*, donostiar txistulari eta pailazoa.
* 1954 &ndash; Francisco Javier Irazoki, gaztelaniazko nafar poeta eta kazetaria.
* 1955 &ndash; Alberto Iglesias, gipuzkoar musikagilea.
* 1956 &ndash;
** Estanislao Argote, gipuzkoar futbolaria ohia, Athleticen jokatu zuena.
** Alain Serres, lapurtar idazlea.
* 1958 &ndash;
** Sabino Angoitia, bizkaitar txirrindulari ohia.
** Julio Medem, donostiar zinemagilea.
* 1964 &ndash; José Andrés Burguete, CDNko nafar politikaria.
* 1965 &ndash; Ion Andoni Goikoetxea, nafar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1978 &ndash; Xabi Solano, gipuzkoar musikaria.
* 1982 &ndash;
** Asier Ormazabal, bizkaitar futbolaria.
** Iñigo Ros, nafar futbolaria.
* 1983 &ndash; Naiara Egozkue, nafar eskubaloi jokalaria.
* 1992 &ndash; Egoitz Fernández, bizkaitar txirrindularia.

### Mundua 
* 1581 &ndash; Domenichino, italiar Barrokoko margolaria (h. 1641).
* 1728 &ndash; Floridablancako kondea, espainiar politikaria (h. 1808).
* 1742 &ndash; Veremundo Arias, galiziar beneditar elizgizona, Iruñeko apezpikua (h. 1824).
* 1755 &ndash; Giuseppe Baini, italiar musikagile eta abesbatza-zuzendaria (h. 1844).
* 1757 &ndash; Pierre Augereau, frantziar jenerala (h. 1816).
* 1790 &ndash; Alphonse de Lamartine, frantziar idazle eta politikaria (h. 1869).
* 1833 &ndash; Alfred Nobel, suediar kimikari eta ingeniaria, dinamitaren asmatzailea eta Nobel Sarien sortzailea (h. 1896).
* 1846 &ndash; Edmundo de Amicis, italiar idazlea, eleberrigilea eta bidaia liburuen egilea (h. 1908).
* 1847 &ndash; Giuseppe Giacosa, italiar olerkari, antzerkigile eta libreto egilea (h. 1906).
* 1855 &ndash; Julieta de Melo Monteiro, brasildar idazle eta kazetaria (h. 1928).
* 1874 &ndash; Henri Guisan, Suitzako Armadako komandante buruzagia (h. 1960).
* 1882 &ndash; Maximiliano Hernández Martínez, El Salvadorko diktadorea (h. 1966).
* 1885 &ndash; Egon Wellesz, austriar musikagilea eta musikologoa (h. 1974).
* 1901 &ndash; Margarete Buber-Neumann, alemaniar idazlea (h. 1989).
* 1904 &ndash; 
** Patrick Kavanagh, irlandar idazlea eta olerkaria (h. 1967).
** Francisca Celsa dos Santos, brasildar ehun urteduna (h. 2021)
* 1908 &ndash; Alexander Schneider, lituaniar-estatubatuar biolin-jotzailea (h. 1993).
* 1912 &ndash; Georg Solti, hungariar orkestra-zuzendaria (h. 1997).
* 1914 &ndash; Martin Gardner, matematikaren eta zientziaren dibulgazioan aritutako estatubatuar idazlea (h. 2010).
* 1917 &ndash; Dizzy Gillespie, estatubatuar jazz musikaria, "bebop" eta jazz modernoaren bultzatzaile nagusietako bat (h. 1993).
* 1921 &ndash;
** Malcolm Arnold, britainiar konpositorerik garrantzitsuenetakoa, bai zinemarako musikan baita musika formalean (h. 2006).
** Ingrid van Houten-Groeneveld, herbeheretar astronomoa (h. 2015).
* 1922 &ndash; Liliane Bettencourt, frantziar negozio emakume, socialité eta enpresa-sortzailea (h. 2017).
* 1925 &ndash; Celia Cruz, kubatar abeslaria (h. 2003).
* 1926 &ndash; Georges Figon, frantziar gaizkile ohi eta editorea (h. 1966).
* 1929 &ndash;
** Ursula Kroeber Le Guin, estatubatuar idazlea (h. 2018).
** George Stinney, 14 urterekin, XX. mendean Estatu Batuetan exekutatu zuten pertsonarik gazteena (h. 1944).
* 1930 &ndash;
** Fred de Bruyne, belgikar txirrindularia (h. 1994).
** Ivan Silaiev, SESBeko lehen ministroa (h. 2023).
* 1931 &ndash; 
** Nicole Courcel, frantziar aktorea (h. 2016).
** Hugh Thomas, britainiar hispanista (h. 2017).
* 1932 &ndash; Claude Bessy, frantziar dantzaria.
* 1933 &ndash; Francisco Gento, espainiar futbolaria, Espainiako Futbol Liga gehien jokatu eta irabazi zituen futbolaria (h. 2022).
* 1936 &ndash; Simon Gray, britainiar antzerkigilea (h. 2008).
* 1942 &ndash; Christopher A. Sims, estatubatuar ekonometrista eta makroekonomista, 2011ko Ekonomiako Nobel Saria (h. 2026).
* 1943 &ndash; Cecilia Pantoja, txiletar abeslaria (h. 2023).
* 1944 &ndash; Jean-Pierre Sauvage, frantziar kimikaria, 2016ko Kimikako Nobel Saria.
* 1945 &ndash; Nikita Mikhalkov, errusiar zinemagilea.
* 1946 &ndash;
** Goyo Benito, espainiar futbolaria (h. 2020).
** Lux Interior, The Cramps punk rock bandako sortzailea eta abeslaria (h. 2009).
* 1948 &ndash; Julia Tagüeña, txekoslovakiar-mexikar zientzialaria, fisikaria, ikertzailea eta irakaslea.
* 1949 &ndash;
** Manuel Marín, espainiar politikaria, Espainiako Diputatuen Kongresuaren presidentea (h. 2017).
** Benjamin Netanyahu, Israelgo lehen ministroa.
* 1951 &ndash; Jerome Dhas Varuvel, indiar apezpiku katolikoa (h. 2026).
* 1952 &ndash; Brent Mydland, estatubatuar musikari eta abeslaria, *The Grateful Dead* taldeko kidea (h. 1990).
* 1953 &ndash; Eleonora Giorgi, italiar aktore, abeslari eta zinemagilea (h. 2025).
* 1956 &ndash; Carrie Fisher, estatubatuar aktorea (h. 2016).
** Briony Fer, britainiar arte historialaria, erakusketa komisarioa.
* 1957 &ndash; Wolfgang Ketterle, alemaniar fisikaria, 2001eko Fisikako Nobel Saria.
* 1958 &ndash;
** Andre Geim, herbeheretar fisikaria, 2010eko Fisikako Nobel Saria.
** Pilar Rahola, kataluniar politikari eta kazetaria.
** Manuela Carrasco, espainiar flamenko-dantzari ijitoa.
* 1959 &ndash; Ken Watanabe, japoniar aktorea.
* 1962 &ndash;
** David Campese, *Campo*, australiar errugbilari ohia.
** Sandro Cuomo, italiar eskrimalari ohia, ezpata modalitatekoa.
* 1964 &ndash; Glòria Serra, kataluniar kazetaria, aurkezlea eta irrati esataria.
* 1966 &ndash; Lucía Caram, *monja cojonera*, argentinar-kataluniar moja, sukaldaria, idazlea eta esataria da.
* 1968 &ndash; Claudia Aravena, txiletar artista bisual, erakusketa komisario eta film laburren egilea.
* 1971 &ndash; Verónica Fernández, espainiar zinema idazlea, gidoilaria eta irakaslea.
* 1977 &ndash; Kenji Fukuda, japoniar futbolari ohia.
* 1978 &ndash; Joanna Dworakowska, poloniar xakelaria (h. 2024).
* 1979 &ndash; Eva Llorach, espainiar antzerki, zinema eta telebistako aktorea.
* 1980 &ndash; Kim Kardashian, estatubatuar telebista-pertsonaia, aktore, enpresaburu eta modeloa.
* 1981 &ndash; Nemanja Vidić, serbiar futbolaria.
* 1982 &ndash; Maria Gaidar, errusiar eta ukrainar politikaria.
* 1985 &ndash; Danae Boronat, kataluniar kazetaria eta telebista aurkezlea.
* 1988 &ndash;
** Hope Hicks, estatubatuar modelo ohia eta aholkulari politikoa.
** Blanca Suárez, espainiar aktorea.
** Natalie Wynn, *ContraPoints*, estatubatuar youtuberra.
* 1989 &ndash; Hannah Mouncey, australiar emakumezko eskubaloi jokalari eta futbolari transgeneroa.
* 1990 &ndash; 
** Isabella Löwengrip, *Blondinbella*, suediar enpresaburu, idazle eta blogaria.
** Ricky Rubio, kataluniar saskibaloi-jokalaria.
* 1991 &ndash; Álex Batllori, kataluniar aktorea.
* 1992 &ndash; Hari Nef, estatubatuar aktore, modelo eta idazle transgeneroa.
* 1995 &ndash;
** Doja Cat, estatubatuar abeslaria eta rapeatzailea.
** Yulimar Rojas, venezuelar atleta.
* 1996 &ndash; Mareya Salazar, kanadar aktorea.
* 2000 &ndash; Mima Ito, japoniar mahai-tenis jokalaria.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1731 &ndash; Juan Bautista Orendain, La Pazko markesa, Espainiako Felipe V.aren garaian Bulego Unibertsalaren Idazkaria, Madrilen (j. 1683).
* 1805 &ndash; Cosme Damian Txurruka, euskal herritar zientzialaria, militarra eta itsasgizona (j. 1761).
* 1887 &ndash; Jean Bernard Jauregiberri, lapurtar itsasgizon eta politikaria, Parisen (j. 1815).
* 1914 &ndash; Pierre Etxeberri, baxenafar soldadua, Lehen Mundu Gerran desertatzeagatik fusilatutako lehen euskal herritarra, Récicourten (j. 1889).
* 1917 &ndash; Vicente González de Echávarri, arabar idazle eta politikaria (j. 1859).
* 1960 &ndash;
** Martin Uriarte, bizkaitar predikaria eta euskal idazlea (j. 1879).
** Jose Maria Yermo, euskal kirolaria (j. 1903).
* 1972 &ndash; Marcelino Olaetxea, euskal artzapezpikua eta Iruñeko apezpikua, Valentzian (j. 1888).
* 1985 &ndash; Pedro Ipiña, *Morenito de Sestao*, bizkaitar toreatzailea (j. 1903).
* 2002 &ndash; Bernardino Pérez Elizaran, *Pasieguito*, euskal herritar futbolari eta entrenatzailea, Valentzian (j. 1925).
* 2007 &ndash; Biktor Olaeta, euskal koreografoa, Elai-Alai taldearen eta Olaeta Balleten sortzailea (j. 1922).
* 2010 &ndash; Txabi Basterretxea, euskal zinemagilea (j. 1954)
* 2013 &ndash; Elvira Azkarate Etxebarria, 110 urte eta 206 egun bizi izandako bizkaitarra (j. 1903).
* 2014 &ndash; Alfredo Tamayo, gipuzkoar jesuita, teologo eta irakaslea (j. 1924).
* 2025 &ndash; Izaskun Ugarte Begoña, euskal iheslari politikoa (j. 1959).

### Mundua 
* 1125 &ndash; Cosmas Pragakoa, txekiar erlijioso, idazle eta historialaria.
* 1266 &ndash; Birger Jarl, suediar politikari eta militarra (j. 1210).
* 1422 &ndash; Karlos VI.a Frantziakoa, Frantziako erregea (j. 1368).
* 1494 &ndash; Gian Galeazzo Sforza, Milango seigarren dukea (j. 1469).
* 1556 &ndash; Pietro Bacci Aretino, italiar idazlea (j. 1492).
* 1558 &ndash; Julio Zesar Eskaligero, italiar osagilea eta humanista (j. 1484).
* 1600 &ndash; Ōtani Yoshitsugu, japoniar samuraia (j. 1558).
* 1602 &ndash; Eduvigis Brandenburgokoa, Brunswick-Lüneburg eta Brunswick-Wolfenbütteleko dukesa ezkontidea (j. 1540).
* 1627 &ndash; Frederick de Houtman, herbeheretar itsasgizon, kartografo, esploratzaile eta astronomoa (j. c. 1571).
* 1632 &ndash; Cristóbal Lobera, extremadurar elizgizona, Iruñeko apezpikua.
* 1638 &ndash; Willem Blaeu, herbeheretar kartografo, Atlas egile eta argaratzaikea (j. 1571).
* 1650 &ndash; Pedro de Espinosa, gaztelaniazko poeta (j. 1578).
* 1765 &ndash; Giovanni Paolo Pannini, italiar margolaria (j. 1691).
* 1775 &ndash; François-Hubert Drouais, frantziar margolaria (j. 1727).
* 1803 &ndash; Alberto Fortis, veneziar idazle, naturalista eta kartografo erromantikoa (j. 1741).
* 1805 &ndash; Horatio Nelson, Erresuma Batuko Itsas Armadako ofiziala (j. 1758).
* 1886 &ndash; Jose Hernandez, argentinar olerkari, politikari eta kazetaria (j. 1834).
* 1892 &ndash; Anne Charlotte Leffler, suediar idazlea (j. 1849).
* 1893 &ndash; Julián del Casal, kubatar poeta eta idazlea (j. 1863).
* 1904 &ndash; 
** Isabelle Eberhardt, Afrikako iparraldean bizi eta bidaiatu zuen esploratzaile eta idazle suitzarra (j. 1877).
** Jevhenia Jaroxynska, ukrainar idazle, irakasle, aktibista, itzultzaile, etnografo eta folklorista (j. 1868).
* 1930 &ndash; Elisabeth Altmann-Gottheiner, *Hochschule* edo goi mailako eskola batean klasea eman zuen lehen emakume irakasle alemana (j. 1874).
* 1931 &ndash; Arthur Schnitzler, austriar dramagilea (j. 1862).
* 1941 &ndash; Nada Naumović, serbiar eta jugoslaviar partisano komunista (j. 1922).
* 1944 &ndash; Hilma af Klint, suediar artista eta arte abstraktuaren aitzindarietako bat (j. 1862).
* 1952 &ndash; Juan Yagüe, espainiar militarra, "afrikanisten" taldearen parte izateagatik ezaguna (j. 1891).
* 1961 &ndash; Karl Korsch, alemaniar politikari eta filosofo marxista (j. 1886).
* 1963 &ndash; Lulu Rowena Becker, estatubatuar misiolari baptista, sango hizkuntzako itzultzailea eta kantugilea (j. 1883).
* 1965 &ndash; Joaquín Vázquez, gipuzkoar futbolaria (j. 1897).
* 1967 &ndash; Ejnar Hertzsprung, daniar astronomoa (j. 1873).
* 1969 &ndash; Jack Kerouac, estatubatuar idazle eta poeta, Beat belaunaldiko partaidea (j. 1922).
* 1970 &ndash; John T. Scopes, estatubatuar irakaslea, 1925ean eboluzioaren teoria eskolan irakasteagatik epaitua (j. 1900).
* 1971 &#x2013; Mavi Doñate, espainiar kazetari, irakasle, telebista aurkezle, eta berriemailea.
* 1976 &ndash; Mercedes Pinto, espainiar-mexikar idazlea (j. 1889).
* 1978 &ndash; Anastas Mikoian, sobietar politikari boltxebikea (j. 1895).
* 1980 &ndash; Hans Asperger, Asperger sindromea izendatzen duen austriar pediatra, eugenesista, mediku teorikoa eta mediku irakaslea (j. 1906).
* 1984 &ndash; François Truffaut, frantziar zinema zuzendaria, *Nouvelle Vague* korrontearen fundatzaileetakoa (j. 1932).
* 1992 &ndash; Lillemor Aars, norvegiar zeramikaria (j. 1904).
* 1993 &ndash; Melchior Ndadaye, Burundiko presidentea (j. 1953).
* 1995 &ndash; Manuel Vázquez, espainiar komikigilea, Francisco Ibáñezekin batera Espainian eragin gehien izan duenetakoa (j. 1930).
* 1996 &ndash; Georgios Zoitakis, Greziako erregeordea (j. 1910).
* 1999 &ndash; Horst Krüger, alemaniar idazlea (j. 1919).
* 2006 &ndash; Urien Wiliam, galestar idazle eta antzerkigilea (j. 1929).
* 2007 &ndash; 
** Ronald B. Kitaj, ingeles-estatubatuar margolaria (j. 1932).
** Margit Kalocsai, hungariar gimnasta (j. 1909).
* 2012 &ndash; George McGovern, estatubatuar historialari eta politikaria (j. 1922).
* 2014 &ndash;
** Benjamin Bradlee, *The Washington Post* egunkariko kazetaria eta erredakzio burua (j. 1921).
** Gough Whitlam, Australiako lehen ministroa (j. 1916).
* 2020 &ndash; Marge Champion, estatubatuar dantzari eta aktorea (j. 1919).
* 2021 &ndash; Bernard Haitink, herbeheretar orkestra zuzendaria (j. 1929).
* 2022 &ndash; Masato Kudo, japoniar futbolaria (j. 1990).
* 2023 &ndash;
** Reino Börjesson, suediar futbolaria (j. 1929).
** Bobby Charlton, ingeles futbolaria (j. 1937).
** Bill Hayden, Australiako 21. gobernadore orokorra (j. 1933).
** Alejandra Villafañe, kolonbiar aktore eta modeloa (j. 1989).
* 2024 &ndash; Paul Di'Anno, britainiar rock abeslaria, **Iron Maiden** taldeko kidea (j. 1958).
* 2025 &ndash; 
** István Katona, hungariar apezpiku katolikoa (j. 1928).
** Francisco Pinto Balsemão, Portugalgo lehen ministroa (j. 1937).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Goren, Urtsula, Urtsuia eta Urtsua.

## Kanpo estekak 
Urriaren 20 | Urteko egutegi | Urriaren 22