Los Arcos

**Los Arcos**. Jimeno Juriok Lizarrako Foruan jasotzen den *Arkueta* (Arqueta) izena jo zuen herri honetako izen euskalduntzat

Inguruko herriekin osatzen duen multzoari, Los Arcosko Bostiriak esaten zaie.  Armañantzas, El Busto, Santsol eta Torres del Rio dira Los Arcosekin batera *bost hiri* horiek.

## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
#### Kokapena 
Los Arcos Lizarrako merindadearen hego-mendebaldean dago, Logroño eta Iruñeatik erdibidean, eta A-21 autobideak zeharkatuta. Los Arcosen ez dago altuera handiko mendirik, eta erliebea 500-600 metro arteko muinoek zehazten dute. Horrela, udalerriko gunerik garaienak, Valdelaguardia (585m), Lomba (562m), El Carcal (500m) eta Peñas Blancas (540m) dira.

#### Klima 
Los Arcosko klima mediterraneo-kontinentala da. Prezipitazioak nahiko urriak dira (448-600mm inguru) eta 60-80 egunetan jausten dira. Udak epelak eta lehorrak dira eta neguak hotzak eta ez oso euritsuak. Urteko batez besteko tenperatura 10&nbsp;°C eta 13&nbsp;°C artekoa da. Izozteak nahiko ohikoak izaten dira neguan, udazkenaren amaieran eta udaberriaren hasieran, estatistiken arabera izozteak normalean, azaroaren 22tik apirilaren 2ra izaten dira ohikoen. San Gregorioko mendizerraren eragina nabarmena da herriko klimarengan, eta horrela neguak gogorregiak izaten dira, batez ere, izozteei dagokienean. Uda garian tenperaturak 34&nbsp;°C eta 40&nbsp;°C artekoak dira eta neguan termometroak -3&nbsp;°C eta -7&nbsp;°C ingurura jaitsi daitezke.

#### Landaredia 
Jatorrizko landaredia erabat aldatu da gizakiaren eragina dela eta, eta lehen arteak eta mota desberdineko zuhaixkak zeuden tokian, nekazaritzarako lurrak daude gaur egun.

#### Estazio meteorologikoa 
Herrigunearen kanpoaldean, itsasoaren mailatik 172 metrora, Espainiako Nekazaritza ministerioaren estazio meteorologikoa dago.

### Udalerri mugakideak 
Herriak, Sorlada, Mues eta Etaiurekin egiten du muga iparraldean, Villamayor de Monjardin, Barbarin eta Sesmarekin ekialdean, Elizagorria eta Mendabiarekin hegoaldean, eta Desoio, Santsol eta El Bustorekin mendebaldean.

## Historia 
300px|thumb|Urantzia jartzen duen zonaldea, Los Arcosko Bostiriak, Gaztela bihurtu zen 1463an.
### Historiaurrea eta Erdi Aroa 
Los Arcosko udalerriaren mugetan, historiaurreko hainbat kokaleku aurkitu dira, La Atalaya, El Castillar eta San Lorentzokoak (Javier Armendarizek, La Atalaya, El Castillo (Los Arcoseko herrigune aldameneko muinoan zegoena) eta El Castillar izendatzen dituenak), Burdin Aroan garaturikoak. Antzinako gaztelua (El Castillo) dagoen gunea erromatarren garaian populatu zen eta herria *Curnonium* izeneko mugabarru militarreko herria izan zen. Errege bideen gurutze-bidea, herriak Gaztela eta Nafarroako erresumaren arteko merkataritzari esker aberastu zen. Erdi Aroan zehar Los Arcos honako herriek osatzen zuten Armañantzas, El Busto, Santsol, Torres del Rio eta gaur egun herri hustua den Melgar.

X. mendean Al-Andalusko musulmanek bereganatua, XI. mendean Antso I.a Gartzeitzek herria Nafarroako Erresumarentzat konkistatu zuen, Valdejunquerako guduan. XII. mendean, Antso VI.a Nafarroakoak berezko forua eman zion Los Arcosi, asteroko merkatua antolatzeko eskubidea emanez. Erdi Aroan zehar, merkataritzari esker, herriak garapen handia izan zuen. Garai hartakoa da Andre Mariaren parrokia zaharraren egitura erromaniko berantiarra eta Donejakue bideko erromesen bidea errazteko eraikitako ospitalea. Herrian, juduak eta frankoak bizi izan ziren XV. mendea arte. Oparotasun horren adierazle, herriko hainbat eraikin eta batez ere 1423an Los Arcosek Nafarroako Gorteetan lorturiko jarlekua dira.

Gaztelatik gertu zegoenez, herriak erresuma horretako gudarosteen erasoaldiak jasan zituen maiz. 1274an, Alfonso X.a Jakitunaren armadak herria inbaditu zuen, eta ondorengo mendean Joanes II.a erregeak.

XV. mendeko Nafarroako Gerra Zibilaren testuinguruan, 1463an Los Arcos Gaztelako Erresumari gehitu zitzaion Frantziako Luis XI.a erregearen sententziaren bitartez. Herriak erabakia onartu zuen, aurretik zituen pribilegio eta foruak mantentzearen truke. Los Arcosekin batera, Armañantzas, El Busto, Santsol eta Torres del Rioko udalerriak sartu ziren Gaztelako erresuman. Los Arcosko Bostiriak esaten zaie horiei.

### XVI. mendetik XX. mendera 
Felipe II.a erregeak, foruak berretsi (1572) eta herria bisitatu zuen 1592an. Ondorengo Espainiako erregeek berdina egin zuten 1697 eta 1702an. XVII. mendetik XVIII. mendera bitartean Andre Mariaren plaza eta Frutaren plaza eraiki ziren.

1521. urtean Albreteko Henrike II.a erregea Nafarroa birkonkistatzen saiatzean Los Arcos arpilatua izan zen. Erregeak, herriaren Gaztelarekiko erakutsitako zintzotasuna eskertzeko, asteazkenero merkatua ospatzeko eskubidea eman zion. Mende hauetan, herriak berriro ere oparotasun garaia bizi izan zuen, eta estilo barrokoko hainbat eraikin, jauregi, eta nobleen etxe eraiki ziren.

XVIII. mendearen amaieran, zehazki 1753. urtean, Los Arcos Nafarroako herri bihurtu zen berriro ere, Bostiriak multzoan, izatez.
* Manuela Ezkerro Saenz de Txabarri  (?-1763), inprimatzailea.
* Javier Martinez de Morentin Lopez (1887-1949), ugazaba, politikari karlista eta enpresaburua.
* Simeon Diaz de Ilarraza (1893-1980) 50 urtez misiolari Venezuelan, leproseri batean.
* Ricardo Gartzia Villoslada (1900-1991), historialaria.
*Fernando Videgain Agos (1940-), historialaria.
* Mari Abrego Santesteban (1944-2018), mendizalea, alpinista eta himalaista.
* Roman Felones Morras (1957-), PSNko politikaria.
* Jerónimo Gomez Ortigosa (1957-), UPNko politikaria.

## Herri eta hiri senidetuak 
Los Arcos ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Nafarroako udalerrien zerrenda
*Lizarraldea
*Lizarrako merindadea

## Kanpo estekak 
*  Los Arcosko Udalaren webgunea.
*  Los Arcos argazkitan.
*  Los Arcosi buruzko informazioa Nafarroako gobernuaren webgunean.
*  Los Arcosi buruzko webgunea.
* Los Arcosko La Serna kalea Google Street View-n.