open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manuel María Escudero y Rueda

**Manuel María Escudero y Rueda** (Donostia, Gipuzkoa, 1919 - *ibidem*, 1998ko urtarrilaren 20a) jatorri tradizionalistako politikari gipuzkoarra izan zen. 

Mugimendu Karlistek gonbidatuta, Gipuzkoako familia-tertzioen aldeko prokuradorea izan zen Erregimen frankistan, 1967tik 1977ra. Bere parlamentu-jardueran, Euskal Autonomia Erkidegoari Kontzertu Ekonomikoa itzultzako eskaera egin zuen lehen aldiz, foru sistemaren jarraipena sustatuz. 1977ko ekainaren 15ean Espainian ospatu ziren lehen hauteskunde orokorretara "Democratas Independientes Vascos" alderdiaren hautesle gisa aurkeztu zen, baina ez zuen arrakastarik izan, soilik botoen %0,08a lortu baitzutzten. 

Espainiako gerraostean izandako bizipenek bultzatuta, Gipuzkoako familia eta langileen defentsarako hainbat ekimen sustatu zituen, hala nola langileen mugimendu katolikoa eta Gipuzkoako patroien gizarte ekintza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nuredduna

***Nuredduna*** Miguel Costa y Llobera Mallorcako poetak sortutako pertsonaia mitologikoa da. Sibila bat da, "*La deixa del geni grec"* (Greziar jenioaren ondarea) izeneko poema epiko balearraren protagonista.

2026an, Balear Uharteetako eraikin eta kale batzuek haren izena dute, baita asteroide batek ere, (16852) Nuredduna izenekoak.

## Etimologia 
Nuredduna hitza Costa y Lloberak sortu zuen **nur** hitzaren oinarrian, eta Ekialde Ertaineko hizkuntzetan esanahi hori suarekin eta argiarekin  (نور) lotzen da.

## Historia 
*"La deixa del geni grec"* poema epikoa 1900. urtean idatzi zuen, Pollensan, Miguel Costa y Llobera poetak, eta guztira 642 bertso alexandriar ditu.  

Poeman, duela milaka urte Mallorcan lehorreratutako nabigatzaile greziar batzuen abentura kontatzen da, Bocchorisen, Pollensako portutik gertu. Haiekin, poeta gazte bat jon zen, Melesigeni, Homeroren *alter egoa*. Poeman kontatzen da greziar horiek uharteko bertako hondagile tribuek preso hartu zituztela, Artako kobazuloetatik gertu, talayotetan sakrifikatuak izateko. Gau batean, ordea, Nuredduna Mallorcako sibilak, Melesigeni poeta gazteaz maiteminduta, hura askatzea erabaki zuen, besteak jainkoei sakrifikatzu zizkieten bitartean. Gero, ihesaren presaz, Melesigenik kobazulo barruan ahaztu zuen bere rapsoda-lira. Hori izan zen, beraz, greziar jeinuaren ondarea, herri-kultura ernaldu eta poesia jasoa sortu zuen klasizismoa.

## Legatua eta eragina 
1971ko azaroan, Palmako Udalak Costa y Llobera poeta omentzea erabaki zuen, haren heriotzaren berrogeita hamargarren urteurrena zela eta. Udal korporazioak Mallorcako Remigia Caubet artistari eskatu zion poeta pollenkarraren eskultura eta monumentua sortzeko.

Balearretako hainbat kale eta eraikinek bere izena dute, besteak beste, Palma de Mallorcan eta Pollensan.  

*"Nuredduna"* (1947) katalanezko opera da, Antoni Massana i Bertranen musikarekin eta Miguel Forteza Piñaren libretoarekin.

Asteroideen gerrikoan,  Marte eta Jupiterren orbiten artean dagoen eguzki-sistemaren eremuan, dagoen *Nuredduna (16852)* asteroideak Costa y Llobera poetak sortutako irudi mitologikoari zor dio izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trietilamina

**Trietilamina** konposatu organikoa da, (C2H5)3N formula duena aminen klasekoa. Amoniako usaineko likido garden sukoia da. Disolbagarria da dietil eterretan, azetonatan eta bentzenotan. Narritagarria eta toxikoa da.

Trietilamina produktu naturala da. Esaterako, elorri xuriaren loreek duten usain bereizgarria trietilaminari zor diote. Gainera, giza gorputz hil batek usteltzen hasten denean sortzen duen lehen produktu kimikoetako bat da.

## Sintesia 
Trietilamina prestatzen da etanola amoniakoz tratatuta.

: NH3 + 3 C2H5OH → N(C2H5)3 + 3 H2O

## Erabilera 
Trietilamina hainbat erabilera ditu industria: katalizatzailea poliuretanoa sintetizatzeko, azeleratzailea kautxuetan, saretze-agentea epoxi erretxinetan eta argazkigintzan errebelatzea azkartzeko, besteak beste.

Bigarren Mundu Gerran Alemaniako injineruek aurkitu zuten trietilamina hipergolikoa dela azido nitrikoarekin konbinatuta, eta osagai gisa erabili zuten *Wasserfall* suzirian. Ondoren, SESBak *Scud* misiletan usatu zuen motorra pizteko hasierako fluidoaren osagai gisa xilidinarekin batera % 50eko ratioan.

## Erreferentziak
Errotatxuetako Euzko ikastola

alt=Bilbon Euzko Ikastola Batzak beren-beregi eraikitako ikastola izan zen|thumb|1933ko Urtarrilaren 15ean inaguratuta
**Errotatxuetako Euzko Ikastola** Euzko Ikastola Batzak sortutako proiektu bat izan zen 1932 urtean, Euzkadi egunkarian urte hartan argitaratu zutenez: 
Euzko Ikastolak Bizkaiako lehen hezkuntzaren arazoa euskal herriaren behar etiko eta kulturalen arabera konpontzera bideratua, osotasuna mantentzeko eta nortasuna hobetzeko oinarri gisa. Euskal eskolak Eliza katoliko apostoliko erromatarrak dogma eta moral gaietan duen aginpidea aitortu eta ontzat hartuko du.
Eraikuntza modernoa izan zen beren-beregi sortuta irakaskuntza eman ahal izateko: honela azaltzen du Muñoz Fernande EHUko irakasleak, Luis Vallejo arkitektoaren lana XX. gizaldiko arkitektura lanen atarian Bi nabe asmatu zituen Vallejok, 12,5 metro zabal biak; bata bestea baino luzeagoa eta bi isurialdeko teilatuarekin. Handienak hiru ikasgela hartzen zituen; besteak bi ikasgela eta gainerako zerbitzuak. Alboetan, leiho urratu zabalak, argitasunaren alde.

On Diego Lopez Haroko kale nagusiarekiko trabeska jarri zituen biak, portiko batek lotzen zituelarik. Orrazi tankera hartzen zuen ikastolak, jolastokia erdigunean ezarrita.Inagurazioa 1933ko Urtarrilaren 15ean egin zen, 1933ko Urtarrilaren 17ko Euzkadi egunkarian irakurri daitekeenez: Urtarrilaren 15ean, igandean, hamaikak eta laurdenetan, Euzko Ikastola Batzak meza eman zuen Abandoko San Bizente Martiria parrokian, Errotatxuetako eskolaren inaugurazioa zela eta. Bertan izan ziren eskolako ikasleak eta haien senideak, EIBko ordezkariak, Udaleko Batzarra eta fededun ugari, tenplua erabat bete zuena. Kaperako haurren koruak oso solemneki jardun zuen.

Hamabietatik aurrera, eskolaren eta banderaren inaugurazioa egin zen. Eskolaren eranskinetan emakume eta abertzale ugari zeuden. Eskolak kokatuta dauden bi pabiloiek bisita ugari izan zituzten, eta milaka izan ziren, kalkuluen arabera, bertatik desfilatu zuten pertsonak, guztiek instalazioaren laudorio handiak egin zituztelarik.Ikastola honetan irakasle ibili ziren andereño ondoko hauek:

* Miren Arrien
* Felisa Belasko
* Maria Luisa Arrillaga
* Koldobike Natxitube
* Rosario Olazabal
Ikastola horretan ikasitako lekuko baten adierapenak aurkitzen ditugu UdaberriGaldua blogean Miren Edurne Egino Urbieta emakumeak eginda, ikasitako abestiak kantatzen dituen artean: **San Vicente** elizan bateatuta eta **Begoña**n lehenengo jaunartzea egindakoa. Ez dago zalantzarik: euskaraz ikasi zuen Arriendar Miren andereñoarekin, Errotatxuetako Ikastolan: ***"Escuelas Vascas de Errotatxueta"***alt=Luis Vallejo arkitektuak egin zituen|thumb|Proiektu berria 1932an aurkeztu zen

## Erreferentziak 
## Kanpo Estekak 
Errotatxuetako proiektuaren lehen informazioa Euzkadi egunkarian 1932ko Urriaren 9an: https://liburutegibiltegi.bizkaia.eus/bitstream/id/84490/b11272144_1932_10_09.pdf

Edurne Egino Errotatxuetako ikasle ohiaren testigantza, oroimena berreskuratzeko Udaberri Galdua kanalean: https://www.youtube.com/watch?v=a8hc8ohmoy0
Isaac Peral (S-81)

***Isaac Peral (S-81)*** Espainiako Itsas Armadaren itsaspeko (SSK-AIP) bat da, «S-80 Plus» klasekoa. Isaac Peral itsasontzi-tenientearen izena daraman Itsas Armadako laugarren itsaspekoa da.

Leonor Borboikoak Itsasontziaren amabitxi izendatze-ospakizuna 2021eko apirilaren 22an egin zuen, eta hurrengo maiatzean uretaratu zuten. Portuko eta itsasoko probak 2022. urtean egin zituzten. 2023ko azaroaren 30ean entregatu zitzaion Armadari, eta zerbitzu aktiboan 2024ko edo 2025eko amaierarako sartzea espero zen.

## Diseinua 
*Isaac Peral* da propultsio diesel-elektrikoko lau itsaspekoetako lehena, Espainiako Itsas Armadak Navantiari enkargatutako «S-80 Plus» klasekoa. Lehen geldialdi teknikoan (2029/30), Abengoaren parte den Hynergreen Technologies SA enpresak garaturiko AIP sistema izango du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valerie Perrine

**Valerie Ritchie Perrine** (Galveston, Texas, 1943ko irailaren 3a – Beverly Hills, Kalifornia, 2026ko martxoaren 23a) estatubatuar aktorea izan zen.

Militar baten eta dantzari baten alaba, hainbat herritan bizi izan zen aitaren lanaren ondorioz. Urte batzuetan showgirl aritu zen Las Vegasko kasino batean eta gero Los Angelesera joan zen. Oscar sarirako izendatu zuten *Lenny* filmean egindako lanagatik, eta Cannesko zinemaldiko emakumezko aktore onenaren saria irabazi zuen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Femi Benussi

**Eufemia Benussi**, ezagunagoa **Femi Benussi** izenez (Rovinj, Istria, Italia, 1945eko martxoaren 4a) italiar aktorea da. Aktore ezaguna egin zen, *Il boia scarlatt*o (1965), *Poppea al servicio del imperio* (1972) eta El masajista (1975)  lanekin. 

## Bizitza 
Benussi Italiako Rovignon jaio zen (gero Rovinj, Kroazia) 1945ean. 

### Aktore ibilbidea 
Fiumeko Herriko Antzokiko eszenatokian egin zuen debuta, eta gero Erromara joan zen. Zinemako debuta 19 urterekin egin zuen, *Il boia scarlatto* filmean, Femy Martin izen artistikoarekin.

Batez ere zineman izan zen aktibo, eta hirurogeita hamarrean komedia sexualaren izar bihurtu zen.

## Filmografia hautatua 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Tourville (S637)

***Tourville (S637)*** Frantziako Itsas Armadaren itsaspeko nuklear (SSN) bat da, «Suffren» klasekoa.

*Suffren* eta *Duguay-Trouin* ondoren, Barracuda programako «Suffren» klaseko seietatik hirugarrena izango da, Frantziako Itsas-Armadako SNAko bigarren belaunaldia. Anne Hilarion de Costentin de Tourville Frantziako Almiranteorde eta Mariskalaren izena darama.

2011ko ekainaren 28an hasi zuten eraikitzen, Cherbourgen. Itsaspekoa itsas-armadari eman zioten eta 2024ko azaroaren 16an zerbitzu aktiboan sartu zen. 2025eko uztailean erabat operatibo deklaratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Ignacio Arrarte

**José Ignacio Arrarte Gisasola** (Ermua, Bizkaia, 1944ko otsailaren 1a) euskal pilotari profesional ohia da, pala modalitatean nabarmendu zena. Atzelari postuan jokatu zuen, eta  ezizenez ere ezaguna izan zen. Bere ibilbidean zehar, Espainian, Frantzian eta Estatu Batuetan jokatu zuen, eta 1986an erretiratu zen pilotari profesional gisa.

## Kanpo estekak
Galerna (S-71)

***Galerna (S-71)*** Espainiako Itsas Armadaren itsaspeko bat da, «Agosta» klasekoa. Empresa Nacional Bazánek eraiki zuen Cartagenan.

## Historia 
*Galerna* 1981eko abenduaren 5ean uretaratu zuten, eta 1983ko urtarrilaren 21ean entregatu zioten Itsas-Armadari.

Itsaspeko honek, bere klasekoek bezala, 30 urteko bizitza proiektatua zuen, baina, «S-80 Plus» klasearen programan izandako atzerapenen ondorioz, konponketa ugari jasan zituen, eta 2017ko udan beste karena handi bat egitea aurreikusten zuten (5.a izango zen), itsaspekoak prest jartzeko eta horien bizitza belaunaldi berria entregatu arte luzatzeko, 2021etik 2028ra bitartean iritsiko baitziren. Karena handi hori 2021eko bigarren seihilekoan amaitzea aurreikusi zuten. 

2021eko urriaren 8an ur gainean jarri zuten berriro, 2022ko urritik martxan egon zen eta 2028ra arte iraungo du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mollie Harker

**Mollie Favorite Harker Shumway de Rodríguez** (AEB, 1944) estatubatuar-mexikar zientzialaria, taxonomoa, teknobiologoa, kontserbadorea, irakaslea eta botanikaria da.

## Bizitza 
Zientzietan (biologia) maistratasuna lortu zuen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko (UNAM) Zientzia Fakultatean, ohorezko aipamenarekin.

### Lan ibilbidea 
Irakasle ikertzailea da Botanika Institutuan, Botanika eta Zoologia Sailean, Biologia eta Nekazaritza eta Abeltzaintza Zientzien Unibertsitate Zentroan, CUCBAn, Guadalajarako Unibertsitatean.

Asteraceae familiako filogeniarekin lan egin zuen, Cosmos eta *Verbesina* generoak nabarmenduz, eta karaktere morfologiko eta molekularrak erabiliz.

## Argitaratutako lanak (hautaketa) 
* . 2015. *Novedades en el género Dahlia (Asteraceae: Coreopsideae) en Nueva Galicia, México*. Botanical Sciences 93 (1): 41 - 51. https://dx.doi.org/10.17129/botsci.239
* -----------------, Georgina Vargas-Amado, Mollie Harker, Aarón Rodríguez-Contreras. 2013. Two new species of Cosmos section Discopoda (Koreopsideae: Asteraceae) from Jalisco, Mexico. Phytotaxa 146 (2): 35 – 49 laburpena. ISSN 1179-3163.
* ----------------, A. Rodriguez, gG. Vargas-Amado, Mollie Harker. 2012. *Diversidad del género Dahlia (Asteraceae: Coreopsideae) en Jalisco, México y descripción de una especie nueva*. Revista Mexicana de Biodiversidad 83: 347 - 358.
* . 2013. *Distribución geográfica y riqueza del género Cosmos (Asteraceae, Coreopsideae)*. Revista Mexicana de Biodiversidad 84: 122 – 155.
* . 2008. *Composición florística de cuatro hábitats en el rancho Las Papas de Arriba, municipio de Ojuelos de Jalisco, Jalisco, México*. Acta Botánica Mexicana 85: 1 - 29 ISSN-e 0187-7151 resumen.
* . 2006. *Diversidad y potencial ornamental del género Cosmos Cav. (Asteraceae) en Jalisco*. In: Carvajal, S. (ed.) *Avances en la investigación Científica en el CUCBA*: XVII Semana de la Investigación Científica. Centro Universitario de Ciencias Biológicas y Agropecuarias, Universidad de Guadalajara. Jalisco, México. 610–619 or.
* . 2004. *Nota sobre la presencia de Nierembergia angustifolia (Solanaceae) en Jalisco, México*. Acta Botánica Mexicana 67: 43 - 48 ISSN-e 0187-7151 laburpena.
* . 2001. *Verbesina barrancae (Compositae, Heliantheae), a new species from Jalisco, Mexico*. [Brittonia 54 (3): 181 - 189 labupena](http://link.springer.com/article/10.1663%2F0007-196X(2002)054%5B0181%3AVBCHAN%5D2.0.CO%3B2).

## Membresiak 
* Mexikoko Elkarte Botanikoa.
* International Mycological Association-eko Batzorde Betearazlea
* International Association for Plant Taxonomy (IAPT).
* American Society of Plant Taxonomists (ASPT).

## Eponimia 
* (Asteraceae) *Perityle* *harkerae* P.Carrillo

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* . 1992. *Authors of plant names: a list of authors of scientific names of plants, with recommended standard forms of their names, including abbreviations*. Edición reimpresa de Royal Botanic Gardens, Kew, 732 or. ISBN 0947643443
* . 2001. *Catálogo de autores de plantas vasculares de México*. Editor UNAM, 40 or. ISBN 968-36-9091-2, ISBN 978-968-36-9091-3

## Kanpo estekak
Azido p-anisiko

'*Azido *p*-anisiko**a edo **azido 4-metoxibentzoikoa*' konposatu organiko aromatikoa da, C8H8O3 formula duena azido karboxilikoen klasekoa. Bi isomero ditu: azido *o*-anisikoa eta azido *m*-anisikoa. Solido kristalino zuria da. Disolbagarria da etanolean eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

Azido *p*-anisikoa produktu naturala da eta hainbat landaretan aurkitzen da, anis-belarrean eta hainbat orkideotan esaterako.

## Sintesia 
Azido *p*-anisikoa anetolaren oxidazioz sintetizatzen da bi urratsetan: lehenengoan anisaldehidora oxidatzen da eta bigarrenean azidora.

CH3CH=CHC6H4OCH3 + HNO3 -> CH3OC6H4CHO + beste

    CH3OC6H4CHO + HNO3 -> CH3OC6H4COOH + beste

## Erabilera 
Azido *p*-anisikoa antiseptikoen formulazioan, kosmetikan pH-erregulatzaile moduan eta sintesi kimikoan erreaktibo moduan usatzen da. Garai batean elikagaietan aromatizatzaile gisa erabiltzen zen, baina 2010az gero erabilera debekatuta dago Europar Batasunean.

## Erreferentziak
P-anisaldehido

'''*para*-Anisaldehidoa** edo **4-metoxibentzaldehido'* konposatu organiko aromatikoa da, C8H8O2 formula duena aldehidoen klasekoa. Bi isomero ditu: *o*-anisaldehidoa eta  *m*-anisaldehidoa. Solido oliotsua da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria da etanolean eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

*p*-Anisaldehidoa produktu naturala da eta hainbat landaretan aurkitzen da, anis-belarrean, txinatar anisean eta mihiluan esaterako.

## Sintesia 
*p*-Anisaldehidoa anetolaren oxidazioz sintetizatzen daiteke.

CH3CH=CHC6H4OCH3 ->[MnO2] CH3OC6H4CHO

Beste prozedura batek *p''-kresola du lehengaia eta hau metilatu egiten da lehenik eta oxidatu ondoren.

## Erreferentziak
Joanes Larrunbide

**Joanes Larrunbide** (Oiartzun, Gipuzkoa, XVI. mendea - XVII. mendea) poeta eta organo jotzailea izan zen. Antzerkia eta prosa ere idatzi zituen. Haren lanak, ordea, ia erabat galdu dira. Ezagutzen den gutxietako bat *Artzain Gorria* (1565) liburua da.

Haren ikasketak ere ez daude argi; baina, garaiko testuinguruari begiratuta, ingurune eklesiastiko batean ikasi zuela antzeman dakioke. Izan ere, Kontrarreforma garaian bizi izan zen: garai hartan, balio tradizionalei berebiziko garrantzia eman zitzaien, eta euskal nortasun tradizionala indartzeko joera zegoen idatzietan.

Larrunbide euskal idatzien bultzatzaile aitzindaria izan zen: XVI. mendeko alfabetizazio maila baxua zela eta, idazle gutxiago zeuden; eta euskaraz idazten zutenak, are gutxiago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
KGHM Polska Miedź

**KGHM Polska Miedź S.A.** (**K**ombinat **G**órniczo-**H**utniczy **M**iedzi), arruntki **KGHM** ( ahoskatua) deitua, Lubinen egoitza duen meatze-enpresa multinazionala da. 

Munduko kobre- eta zilar-ekoizle handienetako bat da. KGHM Polska Miedź S.A.k 33 erakundetako akzio-partaidetzak ditu, erlazionatutako hainbat arlotan jarduten dutenak.

KGHM Poloniako esportatzaile handienetako bat da, Silesia Behereko enplegu-sortzaile handiena, eta WIG 20 burtsa-indizearen zati handi bat.

Konpainia Poloniako ekonomiaren partaide estrategikoa da. 2007. urtean kobre elektrolitikoaren (532.974 tona) eta zilar metalikoaren (1.215 tona) ekoizpen errekorra izan zuen, eta PLN 3.800 milioiren mozkin errekorra eta enpresaren negozioan eta balioan hazkunde jarraituko aurreikuspenak.

2011ko abenduaren 6an, KGHMk Quadra FNX Mining kanadar konpainia erosi zuen, orain KGHM International Ltd izena duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miloš Vasić

**Miloš Vasić** () serbiar jenerala izan zen , I. Mundu Gerran Serbiar 3. armadaren gidaritzapean.

## Biografia 
Miloš Vasić 1859ko otsailaren 27an jaio zen, Kosmajski barrutiko Nemenikuće herrian, Miloj barrutiko buruzagiaren eta Milićaren semea. Amaren aldetik, Janko Katićen ondorengoa zen, Lehen Serbiar Matxinadako vojvoda batena. Nemenikućen ikasi zuen lehen hezkuntza. Belgraden egin zituen batxilergoko zazpi maila, baita Eskola Handian Filosofia Fakultatean urtebete ere. Miloš ikasle oso ona zen, eta horregatik, aitak filosofia ikasketetan matrikulatzen utzi zion, baina urtebetez bakarrik ikasi ahal izan zuen, aitaren bat-bateko heriotzaren ondorioz arazo ekonomikoetan aurkitu baitzen bere burua.

Miloš Vasićek boluntario gisa borrokatu zuen Serbiar-Otomandar Gerran (1876–1878), eta ondoren akademia militarrean ikasi zuen 1880 eta 1883 artean. Bigarren teniente gisa borrokatu zen Serbiar-Bulgariar Gerran (1885). Gerra ostean, hainbat funtzio izan zituen Armadako egoitzan. 1897an Bulgariako atxiki militar bihurtu zen, eta 1900eko uztailetik 1901eko apirilera Serbiako Armada ministroa izan zen. Garai hartan, Landa-mariskal maila militarra sortu zuen, berria zen Serbiako armadan. 1903ko maiatzeko estatu-kolpearen ondoren, bizitza publikotik erretiratu zen.

Balkanetako Gerrak (1912-1913) hasi zirenean, berriro deitu zuten zerbitzuan eta Greziako Armadarekin lotura-ofizial bihurtu zen. 1914ko uztailean Branicevski destakamenduko buru izendatu zuten eta 1914ko abuztuaren 30ean Bigarren Danubio Dibisiokoa.

1916ko lehen hilabeteetan, Živojin Mišić Frantzian ospitaleratu zutenean, Serbiako 1. Armadako aldi baterako komandante bihurtu zen, Greziara itzuli aurretik lotura-ofizial gisa. 1916ko abuztuaren 14an Pavle Jurišić Šturm ordezkatu zuen Serbiako 3. Armadaren buru, 1917ko martxoaren 28an desegin zen arte. Ondoren, Italiara bidali zuten lotura-ofizial gisa, eta han egon zen gerra amaitu arte. 

Gerra ostean, Dalmaziako auziari buruzko Italiarekin izandako eztabaidetan parte hartu zuen eta berriro ere Defentsa ministroa izan zen 1922ko urtarrila eta azaroa bitartean. Miloš Vasić jenerala Belgraden hil zen 1935eko urriaren 20an. Belgradeko Hilerri Berriko Handien Kalezuloan lurperatuta dago.

## Kanpo estekak
Trinitat Aldrich i de Pagès

**Trinitat Aldrich i de Pagès** (Vulpellac, Forallac, 1863ko azaroaren 4a – La Bisbal d'Empordà, 1939ko urtarrilaren 13a) kataluniar poeta izan zen.

## Bizitza 
Vulpellaceko landetxe batean jaioa, La Bisbalen bizi izan zen, gaur egun udaletxea dagoen tokian. Gironako mojek zuzendutako ikastetxe batean ikasi zuen hainbat urtez, garai hartako landa-noblezia txikiko neskengan ohikoa zen bezala. Umezurtz geratu ondoren, negu batzuk Bartzelonan eman zituen bere lau haurriderekin (haietako bat, Joaquim Aldrich i Pagès, diputatu bihurtu zen), Joaquim Pedrals eta Concepció Buscató osaba-izeben etxean. Oso fededuna zen eta eta izaera erromantikoa zuen. Gaztelaniaz idazten hasi zen, baina pixkanaka katalanera aldatu zen, Renaixença La Bisbaleko klase aberatsen artean zabaldu ahala.

1885ean, La Bisbaleko Lehen Literatura Lehiaketako jaialdiko erregina hautatu zuten. Jacint Verdaguerren eraginpean, zeinak bere etxean egun batzuk eman baitzituen 1901ean, 1910ean Gironako Lore Jokoen buru izan zen eta inaugurazio hitzaldia eman zuen. 1918an La Bisbalen ospatutako Empordàko Lore Jokoetako epaimahaikide izan zen. Félix Sardà i Salvanyren *Revista Popular* aldizkarian kolaboratu zuen Bartzelonako egonaldian eta, bereziki, *El Bisbalenc* aldizkarian, 1927 eta 1932 artean. Can Masbernateko solasaldiak ere garrantzitsuaj izan ziren bere ibilbidean. Josep Plaren esanetan, literatura lagunak izateko eta isolamendua hausteko pizgarri bat zela Aldrichentzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercè Font i Codina

**Mercè Font i Codina** (Vic, 1867ko ekainaren 6a – *ibidem*, 1900eko otsailaren 1a) kataluniar poeta izan zen, Renaixençaren testuinguruan idatzi zuena.

## Bizitza 
Josep Font i Manxarell abokatu eta Viceko alkate ohiaren eta Dolors Codina i Cuadrasen alaba zen. Viceko Plaça Majorren jaio zen –bizitza osoa biziko zen hirian–, amaren aldeko familiaren Can Fleca etxean. Hezkuntza ona jaso zuen etxean eta ikastetxe erlijioso batean.

## Lanak 
* ''El més bell rebrot de l'Esbart de Vic: obra poètica completa de Mercè Font i Codina (1867-1900)'' (2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rhoda Elizabeth Waterman White

**Rhoda Elizabeth Waterman White** (Binghamton, 1815eko martxoaren 10a – New York, 1898ko urtarrilaren 6a), ***Uncle Ben of Rouses Point*** () izengoitiaz ere ezaguna, estatubatuar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Rhoda Elizabeth Waterman 1815eko martxoaren 10ean jaio zen Binghamtonen, New Yorken, Thomas G. Waterman abokatu eta politikariaren eta Pamela Whitney Watermanen alaba. Bere familia episkopalianoa zen, baina 1834an James W. White irlandar abokatu katolikoarekin ezkondu zen, geroago New Yorkeko Auzitegi Nagusiko epaile izango zena. 1837an, bera ere katolizismora konbertitu zen.

Lehen idazlanak Uncle Ben izengoitipean idatzi zuen, «gizon ezkongabe zahar ironiko» gisa deskribatu zuen pertsonaia gisa. Horien artean daude *Jane Arlington* (1853) eleberria, umezurtz hezi eta moralki bertutetsu baten nekeen istorioa, eta *Portraits of My Married Friends*, ezkontza-bizitzari buruzko sei testu umoretsuko seriea. Uncle Benen beste eleberri bat, *The Buccaneer of Lake Champlain* (1854), ez zen argitaratua izan.

Rhoda Elizabeth Waterman White 1898ko urtarrilaren 6an hil zen New Yorken.
* ''Portraits of My Married Friends; or, A Peep into Hymen's Kingdom* (1858)
* *Mary Staunton; or, The Pupils of Marvel Hall* (1860)
* *Memoir and Letters of Jenny C. White Del Bal* (1868)
* *From Infancy to Womanhood: A Book of Instruction or Young Mothers* (1881)
* *What Will the World Say? An American Tale of Real Life'' (1885)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarah Dana Greenough

**Sarah Dana Loring Greenough** (Boston, 1827ko otsailaren 19a – Františkovy Lázně, 1885eko abuztuaren 9a) estatubatuar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Sarah Dana Loring 1827ko otsailaren 19an jaio zen Bostonen.

1863an kaleratu zuen *Lilian* eleberria Erroman bizi den estatubatuar bikote bati buruzkoa zen. Egilearen esperientzian eta Nathaniel Hawthorneren *The Marble Faun* liburuan inspiratuta zegoen. 1871ko *Arabesques: Monarè, Apollyona, Domitia, Ornbra* bildumak, Greenoughen semeak ilustratutakoak, lau fantasiazko istorio zituen, zaldunak, sorginak, gizotsoak bat eta erromatar jainkoak protagonista dituztenak.

Sarah Dana Greenough 1885eko abuztuaren 9an hil zen Františkovy Lázněn.
* *Treason at Home: A Novel* (hiru liburukitan, 1865)
* *Arabesques : Monarè, Apollyona, Domitia, Ombra: Four Stories of the Supernatural* (1872)
* *In Extremis: the Story of a Broken Law* (1872)
* *Mary Magdalene: a Poem* (1880)
* *Mary Magdalene, and other Poems* (hil ostekoa, 1886)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret Bradshaw

**Margaret Ann Bradshaw** (Nottingham, 1941) Zeelanda Berriko geologoa eta Canterburyko Unibertsitateko erretiratutako langilea da. Antartikako ikerketan aitzindari eta eragin handiko emakumezko eredutzat hartzen da.

## Bizitza 
Bradshawek haurtzaroa eta gaztaroko lehen urteak Nottinghamen (Ingalaterra) eman zituen eta Christchurchera (Zeelanda Berria) joan zen bizitzera 1966an. Bradshawkek han hasi zuen bere lana Devoniar ornogabeen paleontologian, eta pixkanaka Antartika sartu zuen bere ikerketan. 

## Ibilbidea 
Bradshaw-ek bere ikerketa Zeelanda Berriko eta Antartikako 400 milioi urte inguruko Devoniar arroken egituran eta estratigrafian zentratu zuen. Zehazki, Zeelanda Berriko Paleozoikoko lurraldeen garapenean eta harremanean lan egin zuen, baita Devoniar bibalbioen paleobiogeografian eta Zeelanda Berriko, Antartikako eta Australiako Paleozoikoko arrasto fosilen paleontologian eta ingurumen-garrantzian ere. Bradshaw Canterburyko Museoko komisarioa zen eta Antartikara egindako lehen bidaiak Antartikako erakusketarako fosilak eta arrokak biltzera izan ziren. Antartikara egindako lehen bidaia 1975etik 1976ra izan zen, museoaren Antartikako Aretorako aleak biltzeko. eta 1988-1989ko denboraldian Cook mendietako agerpenetan arrain fosil berriak aurkitu zituen lehena. Australiako Paleontologoen Elkarteko kidea da.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Bradshaw *Erreginaren Polar Domina* irabazi duen bigarren emakumea da, eta domina hori jaso duen Zeelanda Berriko lehen emakumea, 1993an.
* 1994an *Zeelanda Berriko Errege Elkartearen Zientzia eta Teknologia Domina* jaso zuen.
* Bradshaw Zeelanda Berriko Antartikako Elkarteko bizitza osorako kidea da, 2006an izendatua.
* 2017an, Bradshaw Royal Society Te Apārangi-ren *"150 emakume 150 hitzetan"* zerrendako kide gisa hautatu zuten, Zeelanda Berriko emakumeek ezagutzari egindako ekarpenak ospatzeko.
* *Bradshaw Peak,* Antartikako McLay glaziarraren hego-mendebaldean kokatua, haren omenez izendatu dute.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quemil Yambay

**Quemil Yambay Rodríguez** (Santa Elena, 1938ko martxoaren 10a - Asuncion, 2026ko urtarrilaren 14a) paraguaitar abeslaria, musikagilea eta imitatzailea izan zen. 50 urte baino gehiagoko ibilbide artistikoa egindakoa, agertokietan egiten zituen ikuskizunengatik ezaguna zen. Animalien hotsak imitatzeaz gain, pasadizoak, guaranierazko txisteak eta gertaera historikoak kontatzen zituen kantuarekin uztartuz. 

2026ko urtarrilaren 14an hil zen Asuncionen 87 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Camerano gazta

**Camerano gazta**, Espainiako iparraldeko Cameros eskualdean ekoitzitzen den gazta mota bat da, Errioxa erkidegoan. Ahuntz esnez egiten da.

2009tik Jatorrizko Izendapena du.
Zamorako gazta

**Zamorako gazta**, Espainiako Zamorako probintzian ekoitzitzen den ardi esnedun gazta mota bat da, Gaztela eta Leon erkidegoan. Txurra eta Gaztelako ardi arrazen esneaz egiten da.

1992tik Jatorri deitura du.
Margot Queitsch

**Margot Queitsch** (Lindau, 1946ko ekainaren 12a - Freiburg im Breisgau, 2026ko otsailaren 18a) alemaniar politikaria izan zen. Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata kide zela, Baden-Württembergeko Landtageko parlamentaria izan zen 2001eko ekainetik 2011ko apirilera arte.

2026ko otsailaren 18an hil zen Freiburg im Breisgau]n, 79 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lanark Blue

**Lanark Blue**, Eskoziako Lanarkshire konderriko historikoko hainbat eskualdetan ekoitzitzen den gazta urdin bat da. Ardi esneaz egiten da.

Ekoizpena nagusiki Carnwath udalerritik hurbil dagoen Ogcastle herrian eremua du, 1985tik Humphrey Errington gaztagileak egiten du.
The Hitman

***The Hitman***, , 1991ko Aaron Norris estatubatuarrak zuzendutako ekintza film bat da. Chuck Norris, Michael Parks, Alberta Watson eta Al Waxman aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Cliff Garret (Chuck Norris), Seattle hiriko poliziaren detektibeari Ronny "Del" Delany (Michael Parks) lankide ustelak traizioa egin eta Garreti hiru tiro emanez hiltzat joko du, baina azken unean Garret bizirik aterako da. Chambers (Ken Pogue) nagusiak ofizialki hiltzat ematea erabakiko du honela Garreti nortasun berria eskeini, Danny Grogan sikarioa, eta Marco Luganni (Al Waxman) eta Andre Lacombe (Marcel Sabourin) mafia-buruak atzeman ditzan.

## Aktoreak 
* Chuck Norris: Cliff Garret detektibea / Danny Grogan sikarioa
* Michael Parks: Ronny "Del" Delaney detektibea
* Al Waxman: Marco Luganni
* Alberta Watson: Christine De Vera
* Salim Grant: Tim Murphy
* Ken Pogue: Chambers kapitaina
* Marcel Sabourin: Andre Lacombe
* Bruno Gerussi: Nino Scarlini
* Frank Ferrucci: Shahad
* James Purcell: Sal
* Candus Churchill: Kate Murphy
* Alan C. Peterson: Lemke jauna
* Paris Mileos: Tony Scolari
* Alex Bruhanski: Stansey Scarlini
* Stephen Dimopoulos: Joe Galione
* Anthony Stamboulieh: Rigoletti
* Michael Benyaer: Hassan
* Gerry Bean: Fierro
* Nathan Vanering: Simon Nantel
* Alex Diakun: Armone
* Michele Goodger: Corrine Lacombe
* Michael Rogers: Sully
* Jon Cuthbert: Joe
* Rebecca Norris: Zerbitzaria
* William B. Davis: Atkins doktorea
* Henry Holmes: Mediku burua
* Fred Henderson: E.R. doktorea
* Sylvain Demers: Laguntzailea
* Suleka Mathew: Laguntzailea
* Beau Heaton: Bo Lemke
* Amanda Norris: Lacomberen 1. alaba bikia
* Meagan Norris: Lacomberen 2. alaba bikia

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Edurne Barrenechea

**Edurne Barrenechea Tartas** nafar matematikaria eta informatika-ingeniaria, irakaslea eta ikertzailea da. 2023tik, Nafarroako Unibertsitate Publikoko Unibertsitateko Katedraduna da Informatika Zientziaren eta Adimen Artifizialaren arloan. Halaber, unibertsitate horretako Garapen Digitalerako errektoreordea izan da 2019tik 2025era.

## Biografia eta ikasketak 
Informatikan lizentziatu zen (Aplikazioen adarra) Euskal Herriko Unibertsitatean (Gipuzkoako campusa) 1990ean. Ondoren, 2005ean, doktoretza lortu zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan.

Ibilbide profesionala arlo pribatuan hasi zuen, 1990etik 2001era Zarauzko KSB ITUR S.A. enpresan software-aplikazioak garatzen. 2001ean NUPen hasi zen irakasle lanetan, Estatistika, Informatika eta Matematika sailean.

## Irakaskuntza eta kudeaketa 
Hainbat ingeniaritza-titulutan eman ditu eskolak, batez ere datu-baseen, proiektuen plangintzaren eta adimen artifizialaren inguruan. 50 ikasle-lan (Gradu Bukaerako Lanak eta Master Bukaerako Lanak) baino gehiago zuzendu ditu.

NUPeko Smart Cities Instituteko kidea da, eta Emakumea, Zientzia eta Teknologia Katedran parte hartzen du, emakumeek esparru teknologikoan duten presentzia sustatuz.

European Society for Fuzzy Logic and Technology elkarteko zuzendaritza-batzordeko kidea 2009tik 2015era, Adimen Artifizialerako Espainiako Elkartea elkarteko bokala 2014tik, eta Espainiako Informatika Elkarte Zientifikoko Emakumea Informatikan Batzordeko kidea.

## Kanpo estekak 
* Edurne Barrenechearen fitxa NUPen webgunean.
Forced Vengeance

***Forced Vengeance***, , 1982ko James Fargo estatubatuarrak zuzendutako ekintza film bat da. Franklin Thompson eta James Fargo aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Hong Kong, Josh Randall (Chuck Norris) hiriko Lucky Dragon kasinoaren segurtasun arduraduna da, kasinoa Paschal familiaren jabetzakoak delarik. Bertako Stan Raimondi (Michael Cavanaugh) buru den Raimondi mafia familia arerioak kasino hori erosten saiatuko da baina Paschal jaunak (David Opatoshu) ezezko borobila emango die. Ondoren Paschal familiako senide ia guztiak erailak izango dira alaba gazteena ezik, honek Joshekin batera ihes egitea lortuko du. Orduan Hong Kongo kale ilunetan barna jarzartuak izan eta erasotzaileetatik mendekatzeko ahaleginduko dira 

## Aktoreak 
* Chuck Norris: Joshua Harrin "Josh" Randall buruzagia
* Mary Louise Weller: Claire Bonner
* Camila Griggs: Joy Paschal
* Michael Cavanaugh: Stan Raimondi
* Peter Gee: Simon Koo
* David Opatoshu: Sam Paschal
* Seiji Sakaguchi: Kam
* Frank Michael Liu: David Paschal
* Bob Minor: LeRoy Nicely
* Lloyd Kino: Chen inspektorea
* Leigh Hamilton: Sally Tennant
* Howard Caine: Milt Diamond
* Robert Emhardt: Carl Gerlich
* Roger Behrstock: Ron DiBiasi
* Jimmy Shaw: Keck inspektorea
* Richard Norton: Herb

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hilario Gaztelumendi

**Hilario Gaztelumendi Orkaizagirre** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1903ko urriak 14-Loiolako Santutegia, Azpeitia, Gipuzkoa, 1981eko irailak 11), Aita Gaztelumendi gisa ezagutzen zen (Jesusen Lagundia ordenekoa baitzen, Jesuita). Bere bizitza osoan zehar, San Inazioren Ariketa Espiritualak bultzatzeaz gain euskararen eta euskaldunen aldeko borroka garbia egin zuen. Maiz Aita Gaztelumendi baino urte batzuk lehenago bizitako Aita Mendiburu eta Aita Echevarriarekin alderatzen da, haien ilodo ideologikoa jarraitu baitzuen euskara babesten. 

## Olatzeko Amabirginaren gatazka 
1952ko irailak 21ean, Frankoren diktadurapean, Olatzeko Amabirginaren koroatzea gauzatu zen Loiolako Santutegian. Ekitaldi honen antolatzaile nagusia Aita Hilario izan zen. Ekitaldia bestelako arazorik gabe gauzatu zen baina bukatzean gipuzkoako gobernadoreak (Tomás Garicano) diktaduraren aurkako ekintzak gauzatzea leporatu zion. Alde batetik, santutegian ez zegoela bandera espainolik. Bestetik, *Decreto Pontificio* irakurri zuela Espainiako ereserkia moztuz, eta azkenik, azken hitzaldian ez zuela  ohiukatu. Bere karta autobiografikoan  ordea argi utzi zuen ez zuela zerikusirik izan ekintza hauekin.

Gainera haren hitzaldian eta ondoren autobiografian hauxe esan zuen:*"Guztiok dakigu zein sendo dagozten gure ortz eta agiñak matel-ezurrian sartuta; baiño, batez ere au igertzen degu, ortzagileak ateratzen dizkigunean"*Gertaera honek ordea gogor eragin zion. Izan ere, Gipuzkoako Gobernadoreak eta Jaume Font obispoak Iruñera bidali zuten. Pirenaica irratiak erbesteratze hau zabaldu zuen eta oraindik ere urrutiago bidali zuten Aita Gaztelumendi, Huescara. Baina herritarrek asko apreziatzen zuten eta Azpeititik Donostiraino joan ziren oinez protestan Aita Gaztelumendiren herbesteratzea zela eta. Irrati internazionalak ere (BBC Londres, Paris, Kuba, Venezuela...) albistea zabaldu zuten, eta lortu zuten Aita Gaztelumendi Loiolara itzultzea. Baina Gobernadoreak ez zion pakerik eman eta Madrilen hura salatzeko meatxua egin zion. Aita Errandorena aurreratu zitzaien eta Aita Gaztelumendi Loiolan geratzea lortu zuen bigarren aldiz. Urtebete beranduago, 1953ko irailaren 21ean ordea, behin betiko Huescara bidali zuten Aita Gaztelumendi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Khvolson

**Anna Borisovna Khvolson** (jaiotzez **Duxkina**; ; San Petersburgo, 1868ko urriaren 13agreg./urriaren 1ajul. – Paris, 1934ko uztailaren 15a) errusiar haur literaturako idazlea izan zen, Murzilka eta Neznaika pertsonaien sortzaile izateagatik ezaguna.

## Bizitza 
Anna Khvolsonek bere sormen-lana Mendebaldean arrakastatusuak ziren Palmer Cox artista eta idazle kanadarraren komikietarako testu artistikoak idatziz hasi zuen. Marrazki horiek San Petersburgoko M. O. Wolfen argitaletxeko langileek ikasi zituzten eta Anna Khvolsonen testuarekin argitaratzea erabaki zuten 1887an *Zaduxevnoie slovo* haurrentzako aldizkari ilustratuan. Pertsonaietako batak Murzilka zuen izena. Khvolsonek beste pertsonaiei ere izen berriak asmatu zizkien eta elfo txiki hauen abenturei buruzko istorioak idatzi zituen.

1889an, M. O. Wolen argitaletxeak, Palmer Coxen testuen egokitzapenak enkargatu zituenak, *Tsarstvo maliutok. Prikliutxenia Murzilki i lesnykh txelovetxkov v dvadtsati semi rasskazakh* ipuin bilduma liburu bereizi gisa argitaratu zuen. Liburu hori 1898an, 1902an eta 1915ean berrargitaratu zen. Gaur egungo izen bereko aldizkariko pertsonaia ez bezala, liburu horretako Murzilka harroputza eta alferra zen, fraka beltza, kapela luzea, monokulo bat eta makila dotore bat zituena.

## Lanak 
* *Rutxeiok. Rasskazy dlia detei iz jestestvennoi istorii i detskoi zhizni* (1888)
* *Druzia i liubimtsy. Liogkie rasskazy iz zhizni zhivotnykh dia detei mladxego vozrasta* (1890)
* *Tsarstvo maliutok. Prikliutxenia Murzilki i lesnykh txelovetxkov v dvadtsati semi rasskazakh* (1898)
* *Sredi tsvetov. Rasskazy starogo sadovnika* (Émile Desbeauxen *Le jardin de m-lle Jeanne* liburuaren moldaketa, 1889)
* *Sadik-maliutka Nasti i Koli. Rasskazy dlia detei* (N. Lialina, M. Liubina eta beste egile batzuekin batera, 1905)
* *Pogoreltsy* (1908)
* *Deti u moria. Rasskaz dlia malenkikh detei* (1909)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asia Booth Clarke

**Asia Frigga Booth Clarke** (Bel Air, 1835eko azaroaren 19a – Bournemouth, 1888ko maiatzaren 16a) estatubatuar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Asia Frigga Booth Junius Brutus Booth eta haren emazte Mary Ann Holmesen hamar seme-alabetatik zortzigarrena izan zen. Bere neba ospetsuak Junius Brutus Booth Jr., Edwin Thomas Booth eta John Wilkes Booth (geroago Abraham Lincoln AEBetako presidentearen hiltzailea izango zena) ziren. Hasieran, bere aitak, erlijio guztiak berdin miresten zituenak, Ayesha izena jarri nahi izan zion Mahomaren emaztearen omenez, edo Frigga jainkosa nordikoaren omenez, ostiralean jaio baitzen. Bi urte zituela, azkenean Asia izena jarri zioten, bere aitak uste baitzuen Eden kontinente horretan zegoela.

1859ko apirilaren 28an, John Sleeper Clarkerekin ezkondu zen Baltimoreko San Paulo eliza episkopalianoan.

1865ean bere neba John Wilkes Boothek Abraham Lincoln hiltzeagatik, berak eta bere senarrak Ingalaterrara emigratu zuten, eta han geratu ziren bizitzaren amaierara arte. Asia poeta eta idazle bihurtu zen, eta bere lanaren bidez Booth familiaren bizitzari buruzko informazioa gorde da, batez ere John Wilkesenari buruzkoa. ''The Unlocked Book: John Wilkes Booth, a Sister's Memoir'' 1874an idatzi zuen, baina sekretuan gorde zuen, bere senarra haserretuko ote zuen beldurrez. Oroitzapen-liburu hori 1938an argitaratu zuen G. P. Putnam's Sons argitaletxeak, egilearen oinordekoek publikoa ondo etorriko zitzaiola uste zutenean. 1996an berrargitaratu zen ''John Wilkes Booth: A Sister's Memoir* izenburupean. Bere bizitzan zehar argitaratu ahal izan zituen beste oroitzapen batzuk bere aitaren eta Edwin Booth nebaren aktore-ibilbideetan oinarritzen ziren. Lehenengoa, *Booth memorials: Passages, incidents, and anecdotes in the life of Junius Brutus Booth (the Elder) by His Daughter* izenekoa, 1865eko abenduan argitaratu zen, Lincoln hil eta urtebetera.

Asia Booth Clarke Baltimoreko Greenmount hilerrian dago lurperatuta, familiaren lursailean.

## Lan hautatuak 
* *Booth Memorials: Passages, Incidents, and Anecdotes in the Life of Junius Brutus Booth (the Elder)* (1866)
* *The Elder and the Younger Booth* (1881)
* *Personal Recollections of the Elder Booth* (hil ostekoa, 1902)
* *The Unlocked Book: John Wilkes Booth, a Sister's Memoir'' (hil ostekoa, 1938)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bi ahizpa (Tissot)

***Bi ahizpa*** () James Tissot margolari frantsesak 1863an amaitu zuen margolana da. 

## Historia 
Gustave Courbeten 1857ko *Emakume gazteak Senaren ertzean* lanean inspiratu zen. Pintura 1864ko Parisko Saloian erakutsi zen, non nolabaiteko eztabaida sortu zuen, neurri batean aire zabalean margotua izateagatik.

Modelo bera agertu zen Saloirako artistaren beste aurkezpenean, *L.L. andereñoaren erretratua*n, alegia. Gaur egun, 1904an erosi ondoren Parisko Orsay Museoan dago.

## Deskribapena 
Ustez bi ahizpa erakusten ditu margolanak. Emakumeak dotore jantzita daude, udako soineko zuri arinekin. Zaharrenak eguzkitako batekin doa. Ematen du ibai edo urmael bateko zuhaitz-ertzera lasai paseatzen ari direla harrapatu dituztela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Orsay Museoaren webguneko fitxa.
Anetol

**Anetola** konposatu organiko aromatikoa da, C10H12O formula duena fenilpropanoideen klasekoa. Anetolak batetik cis-trans isomeria agertzen du albo-katearen lotura bikoitzaren inguruan: *cis*-anetola eta *trans*-anetola agertzen dira. Bestetik egitura-isomero bat du: estragola. Baldintza estandarretan solidoa da, baina giro-tenperaturan likido gisa ager daiteke fusio-puntua 21,3 C-koa baitu. Uretan ia disolbaezina da, baina disolbagarria da etanolean, kloroformotan eta ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

Anetola produktu naturala da eta hainbat landaretan aurkitzen da, anis-belarrean, erregalizean eta mihiluan esaterako. Anis-usainaren erantzulea. Naturan *trans* isomeroa da ugariena.

## Sintesia 
Anetola sintesi bidez presta badaitekeen ere, industrian usatzen den gehiena anetola duten landare-olioetatik purutuz lortzen da.

Sintetikoki 4-metoxipropiofenona erreduzituz lortzen da.ezkerrera|thumb|Absenta uretan diluitzean sortzen den ouzo efektua|209x209px
## Erabilera 
Anetolak erabilera ugaria du aromatizatzaile gisa elikagaigintzan, kosmetikan, fragantzietan, sendagaietan eta perfumegintzan. Industrian *trans*-anetola lehenesten da.

## Ouzo efektua 
Ouzoa edo pastisa moduko edari alkoholiko anisatuak urarekin nahasten direnean mikroemultsio espontaneoa gertatzen da eta urak kolore zurixka ematen diona. Ouzo efektu izenez ezagutzen den horren erantzulea anetola da.

## Erreferentziak
Marisol Gómez

**Marisol Gómez Fernández** nafar matematikaria, ikertzailea eta unibertsitateko katedraduna da. 2024tik aurrera, Nafarroako Unibertsitate Publikoako Aljebra arloko katedraduna da eta Nafarroako Adimen Artifizialeko Ikerketa Zentroa zuzendari zientifikoa 2023tik.

## Ikasketak 
Matematikan lizentziatu zen Salamancako Unibertsitatean 1989an. Ondoren, doktoretza lortu zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan 1996an.

## Lan ibilbidea 
Bere karrera akademiko osoa NUPi lotuta egon da. 1991n hasi zen irakasle lanetan.

Irakaskuntzan, Telekomunikazio, Industria, Informatika eta Nekazaritza ingeniaritza graduetan eman ditu eskolak, baita Ekonomia lizentziaturan eta Ingeniaritza Biomedikoko Masterrean ere. 40 amaierako lan baino gehiago zuzendu ditu.

## Erreferentziak 
* Marisol Gómez Fernándezen fitxa akademikoa Nafarroako Unibertsitate Publikoaren webgunean.
## Kanpo estekak
Naxara Odriozola

**Naxara Odriozola Lekuona** (Beasain, Gipuzkoa,  2009ko abenduaren 14a) errepideko txirrindularia da.  2026an Mirat Team taldeak fitxatu zuen, ordu arte ZUK Limousin taldean zegoen.
## Ibilbidea 
2024an ZUK Lemousin taldearekin Naxara Odirozola beasaindarrak Espainiako kadete mailako txapelketa irabazi zuen Avilesen (Asturias)  Euskal Selekzioarekin taldeka erlojupeko proban. Elena Cuenca Anabitarterekin, Mirari Gotxi Olartekoetxearekin eta Maialen Narbona Bilbaorekin batera lehiatu zen Ordiozola 11,5 kilometroko zirkuituan, bertan 17:51 denboran osatu zuten. 

2025eko ekainaren 1ean ZUK Limousin taldearekin Naxara Odriozolak Gipuzkoako txapelketako lehenengo postua eskuratzeaz gain, Euskadiko txapelketako onena ere izan zen. 2025ean Sopelan jokatu zen Euskadiko txapelketan, kadete mailan, seigarren postuan sailkatu zen. Garaipen horrek Espainiako Txapelketan lehiatzea ahalbidetu zion goierritarrari bere  lehengusu Maixa Odriozolarekin(Ataun) batera. Euskadiko selekzioarekin aritu ziren, Tarazona de la Manchan (Albacete).

2025-2026 denboraldia Mirat Team Salamancako taldean hasi zuen. Talde honekin 2025eko irailean *Vuelta a Portugal sub-19* lasterketako lehen etapan kadeteetan garaile izan zen eta zortzigarren sailkapen orokorrean. 

2026ko otsailaren 22an III. Errenteriako Ane Santesteban txirrindulari sarian, Emakumezkoen Euskaldun Txapelketako lehenengo proban junior kategorian Mirat Team taldearekin Naxara Odriozola beasaindarra izan zen irabazlea. Sailkapen orokorrean, berriz, zazpigarren egin zuen. 

2026ko otsailaren 28an Extremadurako biran lehen postua lortu zuen Mirat Team taldearekin. 

Gemma Pascual Espainiako hautatzaile nazionalak sei kidez osatutako zerrendan sartu zuen Naxara Odriozola, Mirat Teameko txirrindularia, Italian 2026ko martxoaren 15an jokatu zen Piccolo Trofeo Alfredo Binda - Valli del Verbano 73 kilometroko nazioen arteko selekzioen lasterketan parte hartzeko. Hautatze honek denboraldi hasieran bere sasoi bikaina berresten zuen, bai etapetan lortutako garaipenekin baita  Extremadurako Itzuliko eta Errenterian jokatutako Euskal Txapelketako sailkapen orokorrarekin. Trofeo Alfredo Binda - Valli del Verbanon 69. sailkatu zen.  

## Sariak eta errekonozimenduak 
Beasaingo Udalak herriko kirolarien, elkarteen eta sustatzaileen lana publikoki aitortzeko Beasain Kirol Sariak herritar eta kirol elkarteei hautagaiak proposatzeko gonbita egiten die. 2024an  Naxara Odriozolak jaso zuen emakumezkoen kirolari saria. 

Tolosan 2025eko abenduan egin zen Kirol Galan Txirrindularitzako diploma jaso zuen Naxara Odriozolak Naiara Espinoas Angulorekin batera.  

## Palmaresa 
2024

2025

2026

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Javier Izco

Francisco Javier Izco (Bilbo, Bizkaia, 1941eko ekainaren 7a) ETAko (Euskadi ta Askatasuna) militante bat izan zen. 1960ko hamarkadan erakundearen jarduera armatuan parte hartu zuen, eta 1968ko uztailean fronte militarreko aginte gorena bere gain hartu zuen. 1969ko urtarrilaren 5ean atxilotu zuten Iruñeko kartzelaren aurkako erasoan, preso bat askatzeko saiakeran. Manzanasen hilketaren egile materiala izatea leporatzen zitzaion.1977ko maiatzaren 20ko amnistia-dekretuarekin askatu zuten.

1977ko maiatzaren 20an geratu zen aske, Espainiako trantsizio garaian onartutako amnistia-dekretuari esker. Neurri horrek preso politiko ugari askatzea ekarri zuen, eta Burgosko Prozesuan kondenatutako hainbat pertsona, espetxetik irten ziren. Askatasuna lortu ondoren, erbesteratu egin zen eta Espainiako Estatutik kanpo bizi izan zen denbora batez.

## Biografia 
Aita nafarra, eta ama zamorarraren semea, Francisco imprimatzaile lana egiten zuen eta Berangon (Bizkaia) bizi zen. ETAren fronte militarreko kide nabarmena izatea egozten zitzaion, baita Banco Guipuzcoano-ren aurkako lapurreta armatuan eta Eibarko enpresa batean egindako beste lapurreta armatu batean parte hartu izana ere.

## Erreferentziak 
IZCO DE LA IGLESIA, Francisco Javier - Auñamendi Eusko Entziklopedia

Cuando la presión internacional obligó a Franco a indultar a seis etarras condenados a muerte 

De cuando Franco indultó a seis etarras condenados a muerte - Las Repúblicas
Pio IX.a Santa Maria Nagusian

**Pio IX.aren estatua Santa Maria Nagusian** Erromako basilika horretan dagoen Pio IX.a aita santuaren eskultura monumental bat da, bera hil eta gutxira ezarria elizako kripta edo hipogeoan. 

1878an hil zen Pio IX, eta haren ondorengoak, Leon XIII.ak, enkargatu zuen eskultura. Ignazio Jacomettik egina 1880an. Giza-neurriz gaindiko eskulturan belauniko eta otoitzean ageri da Pio IX. Estatua kriptan dagoen Jesusen Abere-askaren erlikiara zuzendua dago, baina aita santuaren begirada gorantz zuzentzen da, Santa Maria Nagusiko absideko mosaiko bikainetara.
erdian|thumb|570x570px|Belauniko otoitzean dago giza-neurriz gaindiko estatua.
erdian|thumb|580x580px|Pioren estatua, kriptako sehaskaren erlikiara eta absidera zuzendua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maite Arebalo Larrea

**Maite Arebalo Larrea** (Sestao, Bizkaia) euskal militante politikoa izan zen, ETA (Euskadi Ta Askatasuna) erakundeko kide izateagatik ezaguna. 1970eko hamarkadan atxilotu eta espetxeratu zuten, eta ondoren amnistiaren ondorioz aske geratu zen. 

## Biografia 
Maite Arebalo Larrea Sestaon jaioa zen, eta gaztetan delineatzaile lanbidea zuen. 1970eko uztailaren 30ean atxilotu zuten, ETAko kideekin batera jarduera ilegaletan parte hartzen ari zela. Espetxean egon ondoren, 1977an askatu zuten, Espainiako trantsizio demokratikoaren garaian gertatu zen, non preso politiko askok amnistia jaso zuten. 

Askatu zutenean, harrera jendetsua izan zuen Sestaon; gutxi gorabehera 5.000 pertsona bildu ziren bere ongietorrian. Han, herriak amnistia lortzeko prozesuan paper garrantzitsua izan zuela esan zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak