Estolda

**Estolda** herri edo hiri bateko ur zikin eta euri-urak jasotzeko lurpeko kanala edo hodia da. Estoldek ez dute bakarrik lan egiten baizik eta estolda-sare bat osatuz, **estolderia** izenekoa, presio atmosferikoaren bitartez ibiltzen dena.
[thumb|[Bilbao Bizkaia Ur Patzuergoaren estolda.]]
Edateko ur-sarearekin batera, estolda-sarea ezinbestekoa da herrialde garatuetan. 

Euri-urak errepide eta kaleetatik estoldetara joaten dira, normalean arekaren bidez.

## Historia 
Estolderia zaharrena Nippurren (Irak) eraikitakoa da, 3750 K.a. inguruan. Ondoren, Anatoliako eta Ekialde Hurbileko herriguneetan zeramikazko hodiak erabili zituzten (Kreta, 1700 K.o.). Atenasen eta Korinton, Antzinako Grezian, benetako saneamendu sistemak eraiki ziren. Kanal angeluzuzenak erabili ziren, harlauza lauz estaliak, kaleetako zoladuraren zati izan zitezkeenak; horietara beste bigarren mailako hodi batzuk isurtzen ziren, benetako estolderiak osatuz.

Erromatarrak mota honetako eraikinetan gailendu ziren, eta gandola izena eman zieten. Espainiako herri batzuetan izen horrekin ezagutzen jarraitu zuten mende asko geroago arte. Ponpeiako hondarretan ere estoldak aurkitu zituzten, hainbat kaletatik ura jaso eta hiritik kanpoko ubide batetik eramateko. Espainian ez dira falta estolda erromatarren adibideak, eta horien artean Estorgakoak aipa daitezke, ia bere osotasunean kontserbatzen direnak.
thumb|Estolda baten eskema, lurpetik ikusita. Sare osoa estolderiak sortzen du.
thumb|Euri-urak isurtzeko estolda.
Ezaguna eta erabilia izan zen estolden erabilera kristauen aroaren lehen mendeetan, baina V. mendean abandonatuak geratu zuten, hortik aurrera soilik aterpeak edo aurkitutako ibilguak eraikitzen baitziren herrietako ur zikinak isurtzeko. XII. mende inguruan hasi ziren berriro lurpeko estoldak eraikitzen, baina eskala txikian, eta XVIII. eta XIX. mendean zabaldu zen hirietako saneamendu-sistema hori.

Estolderia sare modernoen lehen eraikuntza Hanburgon eraiki zen, 1842. inguruan.

## Estolda motak 
### Lehen estoldak 
Estolda mota zaharrenak zubi-forma zuten: adreiluzko bi hormen gainean, kanoi-ganga bat zegoen. Behealdean ubide bat eratzen zen, estolda txikia zenean hormaz horma ibiltzen zena, eta handiagoa zenean, berriz, kanalaren alde batean edo bietan pauso batzuk ematen zituena. Nolanahi ere, estoldaren tamaina txikienak pertsona bati pasatzen uzten zion, nahiz eta lanerako jarrera deserosoak hartu behar izan.
[thumb|Estolda zaharra [Gasteizen]]
Ganga baten ordez harrizko edo hormigoizko lauza batez estaltzen zenean (normalean tamaina txikikoak), atarjea izena hartzen zuen, eta izen hori beste tutueria mota batzuei ere deitzen zaie.

### Gaur egungo estoldak 
Orain, oro har, hormigoizko hodi aurrefabrikatuekin egiten dira, zeharkako sekzio mota desberdinekin.

* Sekzio zirkularra, emari txikietarako.

* Sekzio oboidea, emari ertainetarako.

* Emari handietarako, estolda zaharraren forma duten sekzioak erabil daitezke, nahiz eta batzuetan ganga-formakoa izan beharrean goikaldea dinteldua izan. Behealdean, arestian deskribatutakoaren antzeko kanala du.

Estoldek sare bat osatzen dute, estolderia, eta erabilitako urak adarren bidez biltzen ditu kolektore izeneko tutueriara.

#### Aire zabaleko estoldak 
[thumb|Ollantaytambo ([Peru). Aire zabaleko estolda ikus dezakegu.]]
Jadanik Europan erabiltzen ez den arren, ur zikinak aire zabalean, estalkirik gabe zihoazenean, hodiari kanala (Gaztelaniaz: *esgueva*) deitzen zitzaion. Adibide hauek aurki ditzakegu Hego Amerikako Ollantaytambon edo Afrikako zenbait tokietan.

Estoldek sare bat osatzen dute, estolderia, eta erabilitako urak adarren bidez biltzen ditu kolektore izeneko eroanbide handietara.

## Estoldak munduan 
#### Euskal Herria 
Euskal Herrian estolden tapak enpresa edo administrazio-publikoaren ikurra dauzkate identifika egiteko: 
Fitxategi:Tapa de alcantarilla en la isla de La Toja (El Grove, Pontevedra).jpg|Estolda-tapa baten eredu tipikoa
Fitxategi:5txurdinaga 24.jpg|Txurdinaga (Bilbo) auzoko estolda-tapa zaharra
Fitxategi:"Euri-urak Aguas pluviales Lasarte Oria" estolda-zulo tapa.jpg|Euri-urarako estolda-tapa, Lasarte-Orian

#### Japonia 
Japonian, 1985ean, Japoniako Eraikuntza Ministerioak Japoniako hiri, herri eta herrixkak animatu zituen tokiko erakargarritasuneko diseinuak garatzera, estolderia-proiektuei arreta erakartzeko. Une horretan, Japoniako etxeen % 60 inguru baino ez zeuden estolderiako udal-sistemetara konektatuta. Horrela, obra publiko garesti horien onarpena handitzeko, gehienak lurpekoak eta neurri handi batean gutxietsiak, Japoniako Eraikuntza Ministerioak pentsatu zuen ikus zitekeen zati bakarrak -azaleko estolda-estalkiak- erakargarriagoa izan behar zuela. Orain, Japoniako 1.780 udalerrietatik ia % 95 beren estolda-diseinua dute.
Fitxategi:Tapas de alcantarilla (Japon) 35.jpg|Japoniako estolda zuri-beltza
Fitxategi:Tapas de alcantarilla (Japon) 11.jpg|Japoniako estolda ikurrekin.
Fitxategi:Tapas de alcantarilla (Japon) 20.jpg|Hakodateko estolda.
Fitxategi:Tapas de alcantarilla (Japon) 41.jpg|alt=Japoniako estolda adibidea.

## Estolderia-sareen osagaiak 
Sistema horren zati nagusia hodi handiek osatzen dute (hau da, kolektoreek, euri-drainatzeek edo "estoldek"), eta hondakin-urak ekoizpen-puntutik tratamendu- edo deskarga-puntura eramaten dituzte.

Hauek dira grabitatearen bidez funtzionatzen duten saneamendu-sistema motak:

* Saneamendu-sare konbinatua
* Saneamendu-sare sinplifikatua
* Euri-uren kolektorea

Larritasunaren mende bakarrik ez dauden saneamendu-sareek honako hauek biltzen dituzte:

* Hondakin-urak hutsean saneatzeko sistema
* Efluentea urruntzeko eta tratatzeko sistema

Saneamendu-sistemarik instalatu ez den lekuetan, hondakin-urak hodien bidez bildu daitezke etxeetatik hobi septikoetara edo hobi beltzetara. Bertan, ibilgailuetan tratatu edo bildu daitezke, eta tratatu edo ezabatzeko eraman (lohi-fekalak maneiatzea esaten zaion prozesua).

### Sarearen osagai nagusiak 
Saneamendu-sare baten osagai nagusiak, uraren zirkulazioaren noranzkoan deskribatuak, honako hauek dira:

* Hartuneak; eraikin edo lursail batetik isuritako urak sarera sartzea ahalbidetzen duten elementuen multzoa dira. Era berean, osagai hauek izan ohi dituzte
** Hasierako kutxeta bat, jabetza partikularraren barruan kokatua, saneamendu-sare pribatua eta publikoak bereizten dituena;
** Hartune-hodi bat, abiarazteko kutxeta horren eta kaleko sarearen arteko hoditeria; eta
** Hartuneko hodiaren eta bideko sarearen arteko lotura, kutxeta, putzu edo bestelako irtenbide tekniko batez osatua.
* Hirugarren mailako kolektoreak edo gandola-hodiak, bide publikoetan lurperatutako hodiak, sekzio txikikoak, hartuneen eta inborneen emaria kolektore bateraino eramaten dutenak;
* Kolektoreak (edo «bigarren mailako kolektoreak»); sekzio handieneko hodiak dira, maiz bisitagarriak, eta hirugarren mailako kolektoreetako urak bildu eta kolektore nagusietara eramaten dituzte. Lurperatuta daude, bide publikoetan.
* Kolektore nagusiak, biztanleriaren kolektore handienak direnak eta emari handiak biltzen dituztenak, azken helmugara ekarri arte edo isurbide batean sartu aurretik arindu arte.

thumb|Ekaitz-depositua

* Ekaitz-deposituak, kolektoreetatik datorren ura atxikitzen den deposituak, euriaren ondorioz oso emaritsua denean, uholdeak saihesteko.

* Hodi biltzaileak. Hodi biltzaileek bildutako urak araztegiraino edo natura-ingurunera isurtzen dituzte, ekaitz-deposituak emaria izan ondoren.

Ibaian behera, eta ohiko saneamendu-saretik kanpo, araztegia eta tratatutako uren azken isurketa kokatuko lirateke:

* Hustubide baten bidez, ibai edo erreka batera eramanda.

* Itsasora isuriak kostaldetik hurbil;

* Itsasora itsaspeko hustubide baten bidez isuriak, kostaldetik ehunka metrotara eramanez;
* Ureztaketarako eta bestelako zeregin egokietarako berrerabiliak.

### Beste elementu osagarri batzuk 
thumb|Areka
Saneamendu-sare guztietan, beste elementu txiki batzuk ere badaude:

* Bide eta lursail mugakideetako euri-urak biltzen eta biltzen dituzten areka, errigola eta ubideak;
* Kainu-zulo, erantsiak edo hustubideak, euri-ura eta bide-ura biltzeko egiturak;
* Ikuskapen-putzuak, kolektoreetara sartzea ahalbidetzen duten ganbera bertikalak, mantentze-lanak errazteko.

Eta batzuetan beste egitura garrantzitsuago batzuk behar izaten dira:
thumb|Ponpaketa-estazioa

* Ponpaketa-estazioak: saneamendu-sareak grabitatez lan egiten duenez, hodiek behar bezala funtzionatzeko nolabaiteko malda izan behar dute, uraren gutxieneko abiadura bermatzeko, garraiatutako material solidoen sedimentazioa eragozteko. Topografia laua duten hirietan, kolektoreak 4-6 m-tik gorako sakonerak izatera irits daitezke, eta horrek zaila eta garestia egiten du horiek eraikitzea eta mantentzea. Kasu horietan, komenigarria izan daiteke sarean ponpaketa-estazioak jartzea, zerbitzatutako ura bidearen kotatik hurbil dagoen kota batera igotzeko.

* Bulkada-lerroak: Ponpaketa-estazio batean hasi eta beste kolektore batean edo tratamendu-estazioan amaitzen den presioko hodia.
* Atxikipen-andelak edo atxikipen-putzuak: ekaitz handiek eragindako uholdeak laminatu behar diren zenbait kasutan erabiltzen diren biltegiratze-egiturak, bakanak ez diren lekuetan (biltegiak, ijezketa-andelak edo -putzuak, edo hedapen-kutxak); eta eurien hasierako bolumen jakin bat atxiki behar den lekuetan, ingurune hartzailearen kutsadura murrizteko (andelak, tankeak edo ekaitz-putzuak).

## Mantenimendua eta birgaitzea 
Tutueriak eta tunelek higadura-indar larriak izaten dituzte, eta, ondorioz, sarea hondatzen da. Besteak beste, sustraien intrusioa, junturen desplazamendua, pitzadurak eta ihes-bolumen esanguratsu batera eramaten duten zuloen eraketa, ingurumenerako eta osasun publikorako arrisku orokorrak sor ditzake. Adibidez, kalkulatzen da urtean 500 milioi m3 ur kutsatu iragazi daitezkeela lurzoruan eta lurpeko uretan Alemanian. Oso garestia da kaltetutako estolderia-hodiak birgaitzea eta ordezkatzea. Los Angeleseko konderrirako urteko birgaitze-kostuak 400 milioi euro ingurukoak dira, eta Alemanian, kostu horiek 100 milioi eurokoak direla uste da.
[thumb|Mantenimendu on bat egiteko, libragailu enpresentzat jo behar da. Kuba-kamioi bat estolderia mantentzen [Bartzelonan.]]
Azido sulfhidrikoa (H₂S) da sulfuro biogenikoaren korrosioaren erantzule zeharkakoa, eta, ondorioz, estolderia-hodiek errehabilitazio-lanak behar dituzte. Hainbat konponketa-aukera daude jabeentzat, kostuen eta iraunkortasun potentzialaren gama zabal batean. Aukera bat da kaltzio aluminioztatuko zementuz egindako zementuzko material bat aplikatzea, korroitutako egitura garbitu ondoren, material soltea eta kutsatzaileak kentzeko, substratu osasuntsu, zimurtsu eta garbi bat erakusteko. Hormigoiaren egoeraren eta kutsaduraren arabera, garbiketa aldatu egin daiteke: presio handiko ur-zorrotadarekin garbitzetik (200 bar) benetako hidroeraispenera (2.000 bar).

## Ikus, gainera 
* Areka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak