Hiru Arroiletako presa

**Hiru Arroiletako presa** () Ibai Urdineko presa hidroelektriko bat da, Yichang herrian, (Txinako Herri Errepublikako Hubei probintzian). Txinako presa handiena da eta munduko bigarrena, Itaipuko presaren atzetik. Argindarra sortzeko ahalmen handiena duen zentral hidroelektrikoa da, 22.500 gigawatt sortzeko gai baita (Txinako energia beharren %&nbsp;9). Eustorma 2.335&nbsp;m luze, 185&nbsp;m garai eta —oinarrian— 110&nbsp;m lodi da. Presa Yangzi ibaiaren aldian behinkako goraldi eta uholdeak saihesteko eta, aldi berean, argindarra ekoizteko eraikitzea erabaki zuen Txinako gobernuak, 1980ko hamarkadaren amaieran, Ibai Urdinaren uholde handi batek 3.600tik gora lagun hil zituenean.

Eraikitze lanak 1994an hasi eta 2006an bukatu zituzten. Lanetan 40.000 langiletik gora hartu zuten parte, eta urtegia amaitzean 600 km2 azalera ur azpian geratu zen, arkeologia eta historia balio handiko guneak eta ia 1.400.000 lagunen bizilekuak tartean. Nahiz eta Txinako gobernuak inguruko hirietan etxebizitza berriak eraiki zizkien, behartutako lekualdatze masibo hori pairatu zuten bizilagunen bizi baldintza txarrak, arkeologia eta kultura ondarearen galerak, ingurumenari egindako kalteak eta presaren segurtasuna zalantzan jartzen duten arrisku geologikoak aski nabarmenak izan ziren ahots ugari altxatzeko presaren kontra, Txinan bertan nahiz nazioartean. Ibaien Nazioarteko Sarearen ustez, Europako enpresa handien interesei erantzunez Hegoaldean eraiki diren presa erraldoien adibide nagusietako bat da Hiru Arroiletako presa.

Txinako gobernuak oinarririk gabekotzat jo zituen kritika guztiak, baina 2011n onartu zuen bazirela urgentziaz konpondu beharreko zenbait arazo, hala nola bizilagun lekualdatuen bizi baldintzak hobetzea, ingurumena babestea eta hondamendi geologikoak saihestea.]]

Ibai Urdinean urtegi handi bat egiteko ideia, jatorrian, Sun Yat-sen presidenteak izan zuen, 1919ko *Txinako Nazioarteko Garapena* liburuan. Sun Yat-senen arabera, Hiru Arroiletan 30 milioi zaldi-indar (22 GW) sortzeko gai zen eustorma bat egin zitekeen. Azken txosten horren ondorioz, 54 txinatar ingeniarik prestakuntza jaso zuten AEBetan. Jatorrizko planen arabera, itsasontziak eustormaren beheko eta goiko muturrean ezarritako toki zehatzetan kokatu ondoren bakarrik mugitu zitezkeen, eta garabi multzo batek esklusa batetik hurrengora eraman behar zituen. Ontzi txikiak multzoan mugiarazi nahi zituzten, eraginkortasuna handitzeko. Ez dago argi irtenbide horren xedea uraren aurrezpena bermatzea ote zen, edo ingeniariek pentsatu ote zuten presaren goiko aldearen eta behekoaren arteko garaiera gehiegizkoa zela beste metodorik erabiltzeko. Zenbait azterketa ekonomiko, esplorazio lan eta diseinu lan egin zituzten, baina gobernuak, Txinako Gerra Zibilaren erdian, gelditu egin zuen proiektua 1947an.

1949an komunisten boterea eskuratu ondoren, Mao Zedong presidentek babesa eman zion proiektuari. Proiektuarekin aurrera egin baino lehen, baina, Zedongek Gezhouba urtegiaren proiektuari ekitea erabaki zuen. Gainera, Aurrerako Jauzi Handiak eta Iraultza Kulturalak Hiru Arroiletako proiektua aldi baterako geldiarazi zuten. 1954an Ibai Urdinak izandako uholdeen ondoren, 1956an, Mao Zedongek «Igerian» () olerkia idatzi zuen, non Yangzi ibaian urtegi bat egiteko lilura erakusten zuen. 1958an, Ehun Loreen Kanpainaren ondoren, proiektuaren aurka azaldu ziren ingeniarietako batzuk espetxeratu egin zituzten.

1980ko hamarkadan, urtegiaren ideia mahairatu zen berriro. Txinako Herri Batzar Nazionalak 1992an onartu zuen eraikuntza, bozketa batzuen bidez. 2.633 ordezkaritatik 1.767 izan ziren aldeko, 177 aurka, 664 boto baliogabe eta 25 bozka gabe.

Urtegiaren eraikuntza 1994ko abenduaren 14an hasi zen. Urtegia 2009an guztiz operatiboa izango zela aurreikusi bazen ere, hori ez zen posible izan, zenbait azpi proiektutan izandako atzerapenen ondorioz. Berandutu ziren obra horietako bat izan zen lurpeko zentral elektrikoa, sei sorgailu gehigarrirekin, 2012ko maiatzean amaitu baitzen.

Azkenik, 2002ko azaroaren 6an ibaiaren ibilgua ixtea lortu zuten eta 2003an lehen sorgailu taldea martxan jarri zen. 2004tik aurrera, urtero 4 sorgailu talde jartzen hasi ziren, obra guztiz osatu arte. 2006ko maiatzaren 21ean amaitu zen urtegiko eustorma eraikitzen.

## Ezaugarriak 
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {
        "marker-color": "#004080",
        "marker-size": "medium",
        "marker-symbol": "dam"
      },
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          111.003333,
          30.823056
        ]
      }
    }
  ]
}Hiru Arroiletako urtegia Sandouping herrian dago, Hubei probintziako Yichang herritik gertu, Yangzi Garaiko mendialdearen eta Yangzi Ertaineko lautadaren mugan, HiruArroiletatik behera eta Gezhoubako urtegitik 38 km  gora, ibaiak 14.300 m3/s emaria duen lekuan. Urtegia eraikitzeko erabakia 1992ko Herri Batzarrean hartu zen, proiektuaren aurkako inoizko abstentzio eta oposizio kopuru handienaz. Obra 1994. urtean hasi zen eta 2000. urtean Ibai Urdina desbideratu zen, urtegiak 80 m garaiera hartu zuen bitartean.

### Eustorma 
Eustorma hormigoiz eta altzairuz eginda dago, 2.335&nbsp;m luze da eta goialdea 185&nbsp;m itsas mailaren gainetik dago. Proiektuak 27,2&nbsp;×&nbsp;106&nbsp;m3 hormigoi erabili zuen (eustorman batez ere), 463.000&nbsp;t altzairu (63 Eiffel dorre eraikitzeko adina), eta 102,6&nbsp;×&nbsp;106&nbsp;m3 inguru lur mugitu zuen. Hormigoizko eustorma 181&nbsp;m garai da harri amaren gainean.

Urtegiak zenbait zati  edo atal ditu:

* lantegi hidroelektriko bat, 700 MW-eko potentzia unitarioa duten hamalau turbo-sorgailu dituena;
* isurbide zati bat;
* bigarren instalazio hidroelektriko bat, 700 MW-eko potentzia unitarioa duten hamabi turbo-sorgailurekin;
* nabigaziorako zatia, itsasontzien igogailua eta esklusa multzo bat duena;
* hirugarren instalazio hidroelektriko bat, 700 MW-eko potentzia unitarioko sei turbo-sorgailu eta 50 MW-eko bi talde dituena.

### Tanga 
Ura 175&nbsp;m itsasoaren mailaren gainetik dagoenean, hau da, jatorrizko ibaiaren mailaren 110&nbsp;m gainetik, urtegia batez beste da 660&nbsp;km luze eta 1,12&nbsp;km zabal. Uredukia 39,3&nbsp;km3 da eta azalera guztira 1.045&nbsp;km2 da. Bukatzean, urtegiak 632&nbsp;km2 lur azalera estali zuen, Itaipu urtegiko 1.350&nbsp;km2 azaleraren aldean. Urtegia elikatzen duen arroak milioi bat kilometro koadro ditu.

### Nabigazioa 
[thumb|Ontziak igarotzeko [Esklusa|esklusen mailadia, Hiru Arroiletako urtegian (2004ko maiatza).]]
Urtegia zeharkatu ditzakete zamaontziek, igogailu baten eta esklusa sistema baten bidez. Horiei esker, urtean sei eta bederatzi hilabete artean nabiga daiteke Ibai Urdinean. Urteko ibai zirkulazioa 10 milioi tonatik 50 milioi tonara igo zen, eta nabigazio kostuak %&nbsp;27 jaitsi. Nabigazioaren segurtasuna hobetu egiten da 650 km-tan dagoen emari erregularrari esker.

#### Esklusen mailadia 
Norabide bakoitzean, ia 1.500 m luzeko esklusen mailadi bikoitz erraldoi bat eraiki zen (lau esklusa 280 m eta bat 350 m luze eta 34 m zabal). Bost mailako esklusa mailadi honek 10.000 tonako ontziak igarotzeko aukera ematen du. Zeharkatutako desnibela 113 m da, hau da, 20 m baino gehiago esklusa bakoitzeko. Esklusa bakoitza hurrengoarekin kateatzen da 25 m garai diren ate zabalgarrien bidez.thumb|Esklusen mailadia, urtegiaren tontorretik ikusita. Atzean, zubi esekia.

Instalazio horren helburua zen itsasontzi garraioa urtean 10 eta 100 milioi tona bitartean handitzea, eta, horretarako, kostua %&nbsp;30-%&nbsp;37 murriztea. Nabigazioa seguruagoa da urtegian, antzina Hiru Arroiletan nabigazioa arriskugarria baitzen. Ontzi handiagoak eta sakonera handiagokoak Shangaitik Chongqingera 2.400 km egiteko gai dira urtegiari esker. Trafikoa bost bider handitu zen urtegia amaitu zenean.

San Laurendiko itsas bidea baino 30&nbsp;m luzeago da mailadia, baina bi bider sakonera gutxiagokoa. Urtegia eraiki aurretik, Hiru Arroiletako kokalekuaren mailan urtean gehienez 18&nbsp;miloi tona garraiatu zitezkeen. Aldiz, 2004tik 2007ra, guztira 198&nbsp;milioi tona igaro ziren esklusetatik. Garraio ahalmena sei aldiz handitu arren, kostuak %&nbsp;25 murriztu ziren. 2022an, bertatik iragandako zamaontzien fakturazioa 159,65 milioi tonara iritsi zen, aurreko urteetan baino% 6 gehiago.

Esklusak, izatez, gailu espezifiko bat dira, ur mailadi edo esklusa mailadi deitu ohi dena, non ate bakoitza esklusa baten beheko ate gisa nahiz hurrengoaren goiko ate gisa erabiltzen baita. Halako sistema bate badu, baina, eragozpen bat: elementu bakar bat hondatzen bada, ezin da multzo osoa erabili. Bestalde,  denbora luzea behar da mailadia osorik gainditzeko, 3&nbsp;h inguru. Hala eta guztiz, sistema eraginkorra da, esklusa mailadi bakoitza norabide bakar baterako erabiltzen baita.

#### Ontzi igogailua 
2016ko irailaren 18an, itsasontzien igogailu bertikal bat ezarri zuten, 3.000 tonako ontziak altxatzeko gaitasunez. Igogailuaren kubeta 120&nbsp;m luze, 18&nbsp;m zabal eta 3,5&nbsp;m sakon da, bestela esanda, 7.560 tona ur garraiatzen ahal ditu itzuli bakoitzean.

Munduko itsasontzi igogailurik handiena da, Belgikako Strépy-Thieuko ontzi igogailuaren gainetik.

## Auziak 
thumb|ezkerrera|Urtegia espaziotik.
Bai Munduko Bankuak, bai gobernuz kanpoko erakunde askok eta zenbait herrialdek hasieratik kritikatu zuten obra. Arrazoiak askotarikoak izan ziren, ez bakarrik urtegiak eragindako ingurumen eraginari lotutakoak, baizik ere funtsak kudeatzerakoan izandako ustelkeria, batez ere, biztanleak birkokatzera bideratutako funtsenak. Zientzialari askok eraikuntza kritikatu zuten, ingurumenean gehiegizko eragina duelakoan. Dai Qing txinatar idazle eta ekologistak Txinan bertan ahotsa altxatu zuen, eta protestak antolatu zituen «Yangzi-Yangzi!» izenburuko agiria argitaratuz. Zenbait urtez izan zuten atxilo, 1989ko Tiananmen plazako protesten bultzatzaileetako bat izatea egotzita, eta haren liburua debekatu egin zuten.

### Biztanleen lekualdatze behartuak 
Urtegiak 1,24 milioi pertsona lekualdatzea behartu zuen. Urpean geratu ziren hamabi hirietatik, azkenetakoa Gaoyang izan zen, non Hubei probintziako 60,3 milioi biztanleen %&nbsp;1,5 inguru bizi baitziren. 140.000 biztanle inguru beste probintzia batzuetan birkokatuak izan ziren. Urtegiak eragindako desplazatu askorentzat eragozpen nagusia izan zen ogibide iturriaren galera: laborantza lurrak. Birkokatutakoen %&nbsp;35 lurrik gabeko nekazariak izan ziren. Eskualdeko gunerik garaienetan —biztanle gehienak goi aldera mugitu zituzten—, zailagoa da laborantza, menditsua delako eta lurraren kalitatea eskasa delako.

### Kultura galerak 
Urtegia egiteko lur mugimendu izugarriak eta urpean utzitako eremuek ibaiaren inguruan zeuden erlikien galera handiak eragin zituen. Estatu Kontseiluak 505 milioi yen ipini zuen premiazko arkeologia lanak egiteko, urtegiaren eragina murrizteko asmoz. Zenbait urtetan zehar, arkeologoek 723 aztarnategi induskatu zituzten eta azaleko arkeologia berreskuratzeko misioak egin zituzten beste 346 aztarnategitan. 200.000 baino artefaktu berreskuratu zituzten, eta horietatik 13.000 bereziki historikoki edo kulturalki nabarmentzat jo ziren. 

Egindako ahaleginagatik ere, Paleolito et Neolito garaiko elementuak, antzinako lurperatzeak, hilobi aristokratikoak, Ming eta Qing dinastien lanak, ur lerroaren azpitik geratu ziren. Izan ere, urtegiak 1.300 bat gune arkeologiko urez bete zituen eta Hiru Arroilen itxura aldatu zuen, uraren maila 91 metrotik gora igo baitzen. Berreskuratu ahal izan ziren garrantzi kultural eta historikoko objektuak, aurkitu ahala, gune garaiagoetara eraman ziren, baina uholdeek, ezinbestean, berreskuratu ez zirenak estali zituen. Lokalizatu zituztenetako batzuk ezin izan ziren lekuz aldatu, kokalekua, neurria edo diseinua zirela eta. Adibide esanguratsu bat, Shen Nong arroilako hilkutxa esekiak dira, amildegien zati baitira.

### Ingurumen eraginak 
#### Higadura eta sedimentazioa 
Urtegiak berariazko bi arrisku ditu identifikatuak: alde batetik, adituak ez datoz bat sedimentazio proiekzioetan; eta, bestetik, urtegia faila sismiko batean kokatzen da. Gaur egungo mailetan, inguruko lurren %&nbsp;80 higatzen ari da, eta urtero 40 milioi tona inguru sedimentu uzten ditu Yangtze ibaian. Fluxua dikearen gainean mantsoagoa denez, sedimentu horren zati handi bat bertan finkatzen da, ibaian behera joan beharrean, eta sedimentu gutxiago dago ibaian behera.

Ibaian behera sedimentu gutxiago egonik, epe luzera aise gerta daitezke hiru ondorio:

* Hidrologo batzuen ustez, ibaian behera dauden ibaiertzak kalteberagoak izan daitezke uholdeen aurrean.
* Shanghai, 1.600 km urrunago, lautada sedimentario masibo batean gainean dago. «Iristen den lohiak —iristen den bitartean— Shanghai eraikitzen den ohea indartzen du... zenbat eta sedimentu gutxiago iritsi, orduan eta ahulagoa da Txinako hiririk handiena uholdeen aurrean».
* Sedimentu bentikoen pilaketak kalte biologikoak eragin ditzake eta uraren biodibertsitatea murriztu.

#### Luiziak 
Urtegiaren higadurak, uraren igoerak eraginda, luizi nabarmenak eragiten ditu maiz, eta horrek asaldura nabaria eragin du urtegiaren azalean; besteak beste, 2009ko maiatzean, 20.000-50.000 m3 bitarteko materiala hondoratu zen Wu ibaiko Wuxia haitzartean. 2010eko lehen lau hilabeteetan, 97 luizi nabarmen izan ziren.

#### Basogintza 
1997an, Hiru Arroiletako eremuaren %&nbsp;10 zen basoa, 1950eko hamarkadan baino %&nbsp;20 gutxiago.
erdian|thumb|800x800px|Hiru Arroiletako urtegiaren ikuspegia.

#### Basanimaliak 
Aditu gehienen iritziz, urtegiaren ingurumen ondorioak suntsitzaileak izan ziren. Adibidez, urtegia eraiki ostean, guztiz desagertu zen baiji () edo txinatar izurdea (*Lipotes vexillifer*), Yangzi ibaiko espezie endemikoa, azken hamarkadatan desagertzeko arrisku larrian egon ondoren. Urtegiaren eraikuntzak izurde espezieak jasan zitzakeen baldintzak muturrera eraman zituen, eta azkenik, 2008an, bilaketa sakonak egin ondoren, izurdea ofizialki iraungitzat jo zuten.

### Aldaketa klimatikoa 
Aditu batzuen ustez, urtegiak inguruko eskualdeetan klima aldatzeko arriskua areagotu zuen. Txinako Meteorologia Institutuko buruak 2002an emandako azalpenen arabera, tenperaturan, euri kopuruan eta haizean aldaketak eragiteko gaitasuna dauka urtegiak.

### Lurraren ardatza 
[thumb|[Lurraren ardatz|Lurraren ardatza 2&nbsp;cm mugitu denez urtegiak eraginda, egunak 0,06 mikrosegundo luzeagoak dira.]]
NASAko ikertzaileek 2005ean iragarri zutenez, urtegia «betez gero, 40 kilometro kubiko ur edukiko lituzke. Masa aldaketa horrek egunaren iraupena 0,06 mikrosegundotan handituko luke, Lurra pixka bat biribilagoa izango bailitzateke erdialdean eta lauago goialdean. Bi zentimetro inguru mugituko luke ardatzaren posizioa».

Hala, masa bat Lurraren biraketa ardatzetik zenbat eta urrunago, orduan eta gaitasun handiago biraketa moteltzeko. Eragilea inertzia momentu izeneko magnitude fisiko bat da, gorputz bat osatzen duten partikulen masen eta hauek erreferentzia batekiko (guztientzako bera dena) daukaten posizioaren karratuen biderkadura neurtzen duena. Objektu batek duen masaren arauz, eta masa hori biraketa ardatzarekiko nola banatzen den, handiagoa ala txikiagoa izango da objektu horren inertzia momentua. Presa eraiki zen lekuak zerikusi handia du ardatzaren mugimenduarekin. Hiru Arroilen presa ekuatorean egongo balitz, hobeki hedatuko zen masa, baina ur masa ikaragarria latitude nahiko garaian dagoenez, Lurraren inklinazioari bultza egiten dio, zamagatik eta masaren banaketagatik. Horrek eragina izan dezake egunen iraupenean, batetik —0,06 mikrosegundo luzatuko lituzke—, eta eguzki izpien angeluan, bestetik: udan zuzenago eta neguan zeharrago.

## Irudiak 

Fitxategi:Three gorges dam locks view from vantage point.jpg|Esklusa mailadia, eustorma gainditu ahal izateko (2004ko maiatza).
Fitxategi:Sanxia Runner04 300.jpg|Zentral hidroelektrikoko turbina bat.
Fitxategi:Three Gorges Dam (12280456164).jpg|Ontzi igogailua.
Fitxategi:Three Georges Dam - panoramio.jpg|Eustormaren ikuspegia.
Fitxategi:Three Georges Dam - panoramio (1).jpg|Esklusen mailadiaren xehetasuna.
Fitxategi:Three Georges Dam Shiplock Doors - panoramio.jpg|Esklusen ateak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Presa
* Itaipuko presa
* Si Du ibaiko zubia

## Kanpo estekak 
* «Presa handiak: Beharrezkoak XXI. mendean?», *Eroski Consumer*, 2003-11-01.
*  *Three Gorges Dam* proiektuari buruzko bideoa.
* *Txinako urtegi erraldoia zerutik ikusia* Argia astekariko artikulua.