Thomas Cranmer

**Thomas Cranmer** (Aslockton, Nottinghamshire, 1489ko uztailaren 2a - Oxford, 1556ko martxoaren 21) ingeles elizgizona eta Canterburyko lehen artzapezpiku anglikanoa izan zen. Ingalaterrako Elizaren banaketa aldarrikatu zuen, eta Henrike VIII.aren eta Katalina Aragoikoaren eta Ana Bolenaren arteko ezkontzak hautsi zituen. Erreakzio katolikoaren garaian, Maria Tudorrek kargutik kendu, hereje zela salatu eta urkarazi egin zuen.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Cranmer 1489an jaio zen, Aslocktonen, Ingalaterran. Thomas Cranmer eta bere emazte Agnes Hatfielden seme gazteena zen. Familia ez zen oso aberatsa, baina noble jatorria zeukan. Seme zaharrenak familiako jabetzak jaso zituen bitartean, beste bi anaiak eliz ikasketetara bidali zituzten.

### Gaztaroa eta ikasketak 
Historialariek ez dakite askorik Cranmerren ikasketa urteei buruz. Ziurrenik gramatika eskolara joan zen bere herrian. 14 urterekin, aita hil eta bi urtera, sortu berria zen Jesus Collegera bidali zuten, Cambridgera. Zortzi urte behar izan zituen arteetako lizentziatura lortzeko. Logika, literatura klasikoa eta filosofia ikasi zituen. Garai hartan hasi zen erdi aroko liburu eskolastikoen bilduma egiten, eta bizitza osoan gorde zituen. Masterra egiteko Jacques Lefèvre d'Étaples eta Erasmo aztertu zituen. Hiru urtetan amaitu zuen. 1515ean, Jesus Collegeko kide hautatu zuten.

Urte haietan, Joan izeneko emakume batekin ezkondu zen. Nahiz eta oraindik ez zen apaiz, bekari uko egitera derrigortu zuten, eta Jesus Collegean zuen erresidentzia galdu zuen. Bera eta bere emaztea mantentzeko, irakurle lan bat onartu zuen Buckingham Hallean (gero Magdalene College bezala erreformatu zutena). Joan lehen erditzean hil zen, eta errespetu seinale gisa Jesus Collegek berriro eman zion beka. Teologia ikasten hasi zen eta 1520an apaiz bihurtu zen. Ordurako unibertsitateak predikadore izendatua zuen. 1526an Dibinitate Doktore titulua jaso zuen.

### Canterburyko artzapezpiku izendapena (1532-1534) 
thumb|Ana Boleyn
Cranmer Italian zehar zebilen bitartean Karlos V.aren atzetik, erregearen gutun bat jaso zuen 1532ko urriaren 1ean. Haren bidez jakinarazi zitzaion Canterburyko artzapezpiku izendatu zutela, aurrekoa hil egin zelako. Ingalaterrara itzultzeko agindu zioten. Izendapena Ana Boleynen familiak lortu zuen, Henrike VIII.a haren atzetik baitzebilen, ezkontzeko. Cranmerren izendapenak harridura sortu zuen Londresen, izan ere aurretiaz kargu txikiak bete zituen bakarrik. Cranmerrek azaroaren 19an utzi zuen Mantua eta urtarrilaren hasieran heldu zen Ingalaterrara. Artzapezpiku izendapena egiteko Aita Santuaren bulda guztiak Henrikek ordaindu zituen. Buldak erraz lortu zituzten, Aita Santuak agindu baitzuen ingelesak pozik edukitzeko, horrela hausturarik ez egoteko. Buldak 1533ko martxoaren 26an heldu ziren eta Cranmer martxoaren 30ean izendatu zuten artzapezpiku. Bitartean, Cranmerrek Henrikeren ezkontza bertan behera uzteko lanean jarraitzen zuen. Gainera, Ana Boleynek haurdun zegoela esan zuen, egoera larriagotuz. Henrike eta Ana ezkutuan ezkondu ziren 1533ko urtarrilaren 24 edo 25an, testigu gutxi batzuen aurrean. Cranmerrek 14 egun beranduago izan zuen ezkontzaren berri.

### Erregeordetzaren menpe (1535-1538) 
thumb|Thomas Cromwell
Cranmer ez zuten onartu bere probintziako artzapezpikuek. Bisita kanoniko bat egiten ahalegindu zenean, artzapezpiku kontserbadoreak zeuden lekuak ekidin behar izan zituen, bere autoritatea zalantzan jar ez zezaten. 1535ean Cranmerrek arazoak eduki zituen hainbat artzapezpikurekin, hauek Cranmerren boterea eta tituliua zalantzan ipini baitzuten. Horregatik, Thomas Cromwellek, erregearen ministro nagusiak, erregeorde kargua hartu behar izan zuen, elizako gaietarako arduradun bihurtzeko. Instituzio berriak sortu zituen erregearen boterea argi uzteko. Beraz, Cromwellen boterea (eta erregearena) artzapezpikuaren boterearen gainetik ipini zuen. Badirudi Cranmerri ez zitzaiola gaizki iruditu botere galtze hau. Izan ere, jakintsu aparta bazen ere, ez zeukan abilezia politiko nahikorik bere aurkariei aurre egiteko. Lan horiek Cromwellen eskuetan geratu ziren.

1536an Ana Boleynek ume bat galdu zuen, eta Henrike VIII.a berriro hasi zen debeku biblikoei buruz gogoeta egiten. Abortoaren ondoren, erregea Joana Seymourrekin interesatzen hasi zen. Apirilaren 24an Cromwelli eskatu zion dibortzioa prestatzen hasteko. Hasieran, Cranmerrek ez zuen eduki honen berri. Ana Boleyn Londreseko Dorrera bidali zuten maiatzaren 2an, eta Cromwellek Cranmer konbokatu zuen urgentziaz. Hurrengo egunean Cranmerrek gutuna idatzi zion erregeari, Anaren erruduntasuna zalantzan ipiniz, eta honi zion estimua azalduz. Dena dela, Cranmerrek onartu behar izan zuen erregeak bertan behera utziko zuela ezkontza. Maiatzaren 16an Ana bisitatu zuen, haren konfesioa entzun zuen eta hurrengo egunean ezkontza bertan behera utzi zuen. Bi egun beranduago, Ana ejekutatu egin zuten. Cranmer izan zen publikoki haren heriotza deitoratu zuen bakarrenetarikoa.
    
Erregeordetza erreformak egiten hasi zen, beti ere erregearen kontrolpean. Oreka bat bilatu zuten kontserbadore eta erreformisten artean, eta hori Hamar Artikuluetan islatu zen. Hau izan zen Henrikeren elizaren sinismenak zehazteko lehen ahalegina. Lehen bost artikuluetan erreformatzaileen eragina nabarmentzen zen. Izan ere, zazpi sakramentuetatik hiru onartzen ziren bakarrik: bataioa, eukaristia eta penitentzia. Azken bost artikuluetan irudiei, santuei, errituei, zeremoniei eta purgatorioari buruz hitz egiten zuten, eta tradizionalisten iritziak nagusitzen ziren. Uztailaren 11an Cranmerrek, Cromwellek eta kleroaren asanblada orokorrak Hamar Artikuluak sinatu zituzten.

### Erregearen babespean (1543-1547) 
1543an Kenteko apaiz kontserbadore batzuk salaketa egin zuten bi erreformistaren kontra, Richard Turner eta John Blanden kontra, hain zuzen ere. Azken momentuan Germain Gardinerrek beste salaketa batzuk gehitu zituen. Denuntzia berri hauek Cranmerri egiten zioten eraso, eta hark 1541etik egindako gaiztakeriak aipatzen zituzten. Artikuluak Londresko Kontseiluari eman zitzaizkion. Azkenean, absolbitu egin zuten Cranmer.

Eukaristiari buruzko Cranmerren iritziak eliza katolikotik urruti zeuden jada. Europako erreformatzaileek iritzi hauek indartu egin zituzten. Cranmerrek aspalditik zituen kontaktuak Martin Bucerrekin, Schmalkaldengo Ligarekin hartu-emanetan hasi zirenetik. Bien harteko lotura indartu egin zen Karlos V.ak Liga garaitu zuenean Mühlbergen. Horren ondoren, Ingalaterra zen erreformatzaileei harrera egiten zien herrialde handi bakarra. 1549ko martxoan Estrasburgok Martin Bucer eta Pail Fagius kanporatu zituen. Cranmerrek Ingalaterrara gonbidatu zituen, eta herrialdeko unibertsitateetan lana aurkituko ziela esan zien. Apirilaren 25ean heldu ziren, eta Bucer eta Cranmer aurrez aurre ikusi ziren 18 urtez elkarri idazten egon eta gero. Cranmerrek jakintsu hauek behar zituen predikatzaile berriak hezteko eta liturgia eta dotrina aldatzen jarraitzeko. Jan Łaski poloniar erreformatzaileak ere onartu zuen Cranmerren gonbidapena eta Ingalaterrara joan zen.

Otoitz liburu berriaren erabilera derrigorrezkoa bihurtu zen 1549ko ekainaren 9an. Honek protestak sortu zituen Devon eta Kornuallesen, han ingelesaren erabilera ez baitzen ohikoa. Uztailaren hasieran protesta hauek Ingalaterrako beste leku batzuetara zabaldu ziren. Errebeldeek hainbat eskari zituzten: Sei Artikuluak berrezartzea, mezak latinez izatea, ogi sakaratua laikoentzat bakarrik, purgatorioko arimen aldeko otoitzak berrezarri eta abadiak berreraikitzea. Cranmerrek gutun bat idatzi zion erregeari, errebolta honen gaiztakeria salatuz. Uztailaren 21ean Cranmerrek San Pablo eliza errekisatu zuen, eta elizaren ildo ofiziala defendatu zuen.

### Lorpenak finkatzen (1549-1551) 
Otoitzen liburuaren kontrako alatxamenduak eta beste gertakari batzuek Seymourren erregeordetza kaltetu zuten. Kontseilu Pribatua zatitu egin zen, kide batzuek John Dudleyrekin bat egin zutelako Seymour boteretik kentzeko. Cranmerrek eta beste bi kontseilarik, William Paget eta Thomas Smithek, Seymou babestu zuten hasiera batean. Bi aldeen gutun trukaketa baten ondoren, estatu kolpe batek Seymour boteretik kendu zuen 1549ko urriaren 13an. Kolpearen atzean politikari kontserbadoreak bazeuden ere, erreformatzaileek gobernu berriaren kontrola mantendu zuten, eta Erreforma ingelesak aurrera jarraitu zuen. Seymour Londresko Dorrean itxi zuten, baina 1550eko otsailaren 6an libre utzi zuten eta kontseilura bueltatu zen. Boterean zeuden kontserbadoreak euren postuetatik kendu, eta hauen ordez erreformistak ipini zituzten.

Cranmer eta Bucerren arteko lankidetzaren lehen emaitza Ordinal Eduardinoak izan ziren, hau da, apaizak ordenatzeko liturgia berritua, 1550ean argitaratua. Urte berean Cranmerrek beste liburu bat argitaratu zuen: *Defence of the True and Catholic Doctrine of the Sacrament of the Body and Blood of Christ.* Cranmerren izena azalean zuen lehen liburua izan zen.
thumb|John Hooper
Bucerrek uste zuen Erreforma ingelesa motel zihola. Bucerrek eta Fagiusek uste zuten 1549ko otoitzen liburua ez zela aurrerapauso handia. Dena dela, Cranmerrek Bucerri esan zion liburu hori lehen pausua zela soilik. 1550. urte amaieran, Bucer ilusioa galtzen ari zen. Cranmer haren ondoan egon zen, Bucer baztertuta senti ez zedin. Harreman honek bere fruituak eman zituen jantzien eztabaidan. Gatazka hau John Hooperrek hasi zuen. Hau Heinrich Bullingerren jarraitzailea zen eta Zurichetik itzuli berri zen. Hooper ez zegoen pozik otoitzen liburuarekin. Batez ere zeremonien eta jantzien kontra zegoen. Kontseilu Pribatuak Gloucesterreko artzapezpiku izateko aukeratu zuenean 1550eko maiatzaren 15ean, derrigorrezkoak ziren jantzien kontrako neurriak hartu zituen. Bucerrek begi onez ikusten zituen Hooperrek jarrerak, baina Cranmerren argumentuak babestu zituen, momentu egokiari eta autoritateari buruzkoak. Hooper atxilotu egin zuten eta azkenean amore eman zuen. Erreformari buruzko Cranmerren ikuspegia mantendu zen, gobernuaren babespean.
thumb|Pietro Martire
Zuzenbide kanoniko katolikoak erreforma bat behar zuen Henrikek Erromarekin apurtu eta gero. Errege hau bizirik zela ahalegin batzuk egin ziren legedia berrikusteko, baina ez ziren aurrera eraman. 1551ko abenduan Cranmerrek komite bat sortu zuen lan honekin jarraitzeko. Pietro Martire Vermigliren laguntza izan zuen, eta Łaski eta Hooper ere gonbidatu zituen komitera. Cranmer eta Martire konturatu ziren Ingalaterran zuzenbide kanoniko erreformatu bat sortzeak nazioarteko garrantzia edukiko zuela. Cranmerrek Europako eliza erreformatu guztiak batu nahi zituen Ingalaterraren zuzendaritzapean, horrela Trentoko Kontzilioari aurre egiteko. 1552ko martxoan Cranmerrek Europako erreformatzaile nagusiak gonbidatu zituen Ingalaterrara, kontzilio batean parte hartzeko. Erantzunak ez ziren izan Cranmerrek espero zituenak. Melanchthonek ez zuen erantzun. Bullingerrek esan zuen ezin zuela Alemania utzi, hau zatituta baitzegoen enperadorearen eta printze luteranoen gerra zela eta. Calvinok pozik hartu zuen berria, baina ezin zuela joan esan zion Cranmerri. Dena dela, zuzenbide kanoniko erreformatua parlamentuan aurkeztu zutenean, erregeordeak atzera bota zuen.

### Epaiketa eta exekuzioa (1553-1556) 
[thumb|[Joana Grey]]
Eduardo VI.a gaixotu egin zen eta 1553ko ekainaren 17an bere testamentua egin zuen. Joana Grey lehengusina protestantea izendatu zuen bere ondorengo, Ondorengotza Legeari kasurik egin gabe. Izan ere, berez, Mariarena zen eskubide hori, Henrike VIII.aren eta Katalina Aragoikoaren alabarena.
[thumb|[Maria I.a Ingalaterrakoa|Maria I.a]]
1553ko azaroaren 13an epaitu zuten eta heriotza zigorra ezarri zioten. Hainbat testiguk esan zuten Cranmerrek heresia bultzatu zuela. 1554an Joana Grey eta beste hainbat matxinatu exekutatu zituzten. Cranmer bakartuta egon zen Bocardoko kartzelan 17 hilabetez. 1555eko irailaren 12an beste epaiketa bat egin zioten. Prozesua Ingalaterran burutu bazen ere, Aita Santuaren jurisdizioaren barruan ospatu zen, eta beraz epaia Erromatik etorriko zen. Cranmerrek akusazio guztiak onartu zituen, baina heresia, traizioa eta desobedientzia ukatu zituen. Bitartean, Latimer eta Ridley erre egin zituzten urriaren 16an. Abenduaren 4an Erromak artzapezpikutza kendu zion Cranmerri, eta autoritate sekularren eskuetan utzi zuen, hauek sententzia exekutatzeko.
1555eko abenduaren 11an kartzelatik atera zuten eta Oxfordeko Kristoren Elizara eraman zuten. Han Juan Villagarcia dominikanoarekin eztabaidatu zuen, errege eta erreginaren autoritatea onartu zuen, eta Aita Santua elizaren buruzagi gisa aitortu zuen. Hala ere, 1556ko otsailaren 14an kartzelara bidali zuten berriro. Otsailaren 24an Cranmer exekutatzeko agindua heldu zen, eta bi egun beranduago Cranmerrek teologia protestantea ukatu zuen eta katolizismoa onartu zuen. Bere exekuzioa atzeratu egin zen egun batzuk, eta zuzenbide kanonikoaren arabera absolbitu egin behar zuten. Baina Maria erreginak erabaki zuen exekuzioa burutu egin behar zela. Martxoaren 18an Cranmerrek bekatua konfesatu zuen. Zuzenbide kanonikoaren arabera, damututako hereseak indultatu egin behar ziren, baina Maria erreginak erabakita zeukan Cranmerren heriotza eredugarria izango zela, eta aurrera jarraitu zuen. 
thumb|Cranmerren exekuzioa
1556ko martxoaren 21ean pulpitu batera eraman zuten, bere azken ukoak egiteko. Errege eta erregina obeditu behar zirela esan zuen, baina gero ukatu egin zituen aurreko hilabeteetan berak idatzi eta sinatutako errenuntziak. Aita Santua antikristoa zela esan zuen eta haren dotrina faltsua zela. Pulpitutik atera zuten eta Latimer eta Ridley erre zituzten lekura eraman zuten. Han hil zuten, su emanda.

## Erreferentziak