open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emilio Fernández

**Emilio Fernández Romo** (ezizena: *El indio* ; Sabinas, 1904ko martxoaren 26a - Mexiko Hiria, 1986ko abuztuaren 6a) mexikar zinema-zuzendari eta aktorea izan zen. Mexikoko bizitzako kezka nagusiak islatu zituen filmetan. Film nagusiak hauek dira: *María Candelaria* (1944), *La Isla de la Pasión* (1941), *Enamorada* (1946), *Río escondido* (1945), *The Wild Bunch* (1969) eta *Pat Garrett and Billy the Kid* (1973). Kuban ere lan egin zuen, *El Rapto* (1954) eta *La Rosa blanca* (1955) filmetan, besteak beste, eta Argentinan ere bai, *La Tierra de Fuego se apaga* (1955) eta *La Pasionaria* (1956) lanetan.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke zuzendutako filma bakoitzaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Erreferentziak
Anoura cultrata

***Anoura cultrata*** Anoura generoko animalia da. Chiropteraren barruko Glossophaginae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Anoura cultrata'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Santos Gandia

**Santos Gandia Lahidalga** (Donostia, Gipuzkoa, 1899ko azaroaren 1a - Madril, Espainia, 1975eko urriaren 28a) gipuzkoar biolontxelo-jotzailea izan zen.

## Biografia 
Donostian eta Madrilen egin zituen Musikako ikasketak. Madrilgo ganbera-orkestraren sortzaileetako bat izan zen, eta Ganbera Hirukotea eratu zuen Nicanor Zabaleta harpa-jotzailearekin eta Manuel Garijo flauta-jotzailearekin batera. 1934. urtean, Trío Clásico Español delakoa eratu zuen Federico Senen biolinistarekin eta Quevedo pianistarekin batera.

## Erreferentziak
Irun Iruten Elkartea

**Irun Iruten Elkartea** Irungo euskara-elkartea da. 1998an sortu zen Irunen, euskara normalizatzeko helburuaz. Ekitaldi kulturalak bultzatzen ditu batik bat: mintzalaguna, haurrentzako zinema, hitzaldiak, ikastaroak, irteerak, etab. Gaur egun elkarte honek argitaratzen ez badu ere, *Irunero* aldizkariaren sortzaile izan zen. 2000ko ekainean *Kuxkain*, gazteek eta gazteentzako eginiko aldizkariaren 0 alea argitaratu zuen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeannie Longo

**Jeannie Longo** (Annecy, Frantzia, 1958) frantses txirrindularia da. Pistako eta errepideko txirrindularitza-lasterketetan aditua da. Nazioarteko hamabi txapelketa irabazi ditu. Frantziako Itzulia hirutan irabazi du eta Munduko Txapelketetan hamar urrezko domina lortu ditu. Munduko hamaika marka ditu, hala nola 1996an Mexikon lortu zuen altuerako orduko marka (48,159&nbsp;km) eta urrezko domina bat Atlantako Olinpiar Jokoetan (1996).

## Erreferentziak
Milarepa

**Milarepa** (*Mi-la Ras-pa* ere deitua, , *rje btsun mi la ras pa*;  - ) Tibeteko mistiko eta poeta izan zen, familia aberatsekoa. Marparengandik Budaren doktrina ikasi ondoren Himalaiako harpeetara erretiratu zen, eremutar bizitza egiteko. Kantu mistikoak idatzi zituen. Haren jarraitzaileen ildotik lamaismoa sortu zen. Milareparen ikonografia oso zabaldua da Tibeten eta aszetaren bizitzaren zenbait alderdi, mirariak eta, elezahar bihurtu dira.
## Erreferentziak
Pahlavi

thumb|Pahlavi alfabetoa
**Pahlavi** edo **pehlevi** persiarrek K.a. II. mendetik Islama nagusitu zen arte (VII. mendea) erabili zuten alfabeto-mota da.

Pahlavi aramear alfabetoan oinarrituta zegoen, eta hiru molde nagusi izan zituen. Eskuinetik ezkerrera idazten zen, eta, 19-20 letra erabili bazituzten ere, berrogeita hamar letra molde berezi agertzen dira *Avesta* edo zoroastrismoaren erlijio-liburuetan. Zenbaitetan, jatorrizko forma aramearra gorde zuten pahlavi-idazleek adiera bereko baina hots desberdineko hitzak idazterakoan. Adibidez, arameerazko *m-l-k* (*malka* «errege») idazten zuten persierazko *sha* («errege») adierazteko. Ideograma moduko idazketa-forma horiek zirela eta, guztiz zaila bihurtu zitzaien arrotzei pahlavi-testuak ulertzea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pehleviera

## Kanpo estekak
Nicodemus Tessin Zaharra

**Nicodemus Tessin Zaharra**, suedieraz *Nicodemus Tessin den äldre* (Stralsund, Pomerania, 1615eko abenduaren 7a - Stockholm, Suedia, 1681eko maiatzaren 24a) suediar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Bere garaiko suediar arkitekto garrantzitsuena izan zen. Simon de la Valleren ikaslea izan zen, eta haren eragin nabaria du. Frantses estiloa sartu zuen Suediako arkitekturan.

1636an, Stockholmen hartu zuen bizilekua. 1676an, gorteko arkitekto izendatu zuten, eta, Europan barrena ikasten ibili ondoren, Palladio italiar arkitektoaren estiloa sartu zuen Eskandinavian.

Drottningholmgo errege-jauregia, haren semeak amaitu zuena, du lan garrantzitsuena (1662-1700). Beste lan batzuk: Kalmarko katedrala, Wrangel jauregia, Strömsholm errege-etxea.

## Galeria 

Image:Skoklosterslott666.JPG|Skokloster jauregia.
Image:Kalmar cathedral Kalmar Sweden 001.JPG|Kalmarreko katedrala.

## Ikus, baita ere 
* Nicodemus Tessin Gaztea

## Erreferentziak
Ulfilas

**Ulfilas** —**Wulfila** ere deitua; euskaraz: *Otsando*— (Kapadozia, 311 &ndash; Konstantinopla, 383) godoen apezpikua izan zen, jatorriz kapadoziarra. Biblia gotikora itzuli zuen. Godoak arrianismora bihurtu zituen, eta alfabeto bat asmatu zuen haientzat. 348. urtean Erroman hartu behar izan zuen babesa, godo-talde handi batekin, eta 360. urtean Konstantinoplako kontzilioan parte hartu zuen. Barbaro herrietako misiolari garrantzitsuena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Agustin Zumalabe

**Juan Agustin Zumalabe Mendiburu** (Donostia, Gipuzkoa, 1914ko apirilaren 28a - 1981eko martxoaren 8a) euskal olerkaria eta itzultzailea izan zen. Donostiako akademia bateko irakaslea zen. Bernardo Estornesen gaztelerazko obra bat euskaratu zuen, *Sabin Euskalduna* izenburupean (1935). Urte berean euskaratu zuen Jules Verneren *Munduari bira 80 egunetan* obra, baina 1936. urtean itzulpena desagertu egin zen Eusko Ikaskuntza elkarteko bulegotik. Harena da, halaber, *Joku ta kirolak* obra (1935). Aingeru Irigarairekin eta Imanol Olaizolarekin batera Eusko Ikaskuntza berpiztea lortu zuten 1978. urtean, eta bertako idazkari nagusi izan zen hil arte.

## Erreferentziak
Árpád

**Árpád** ( ahoskatua;  845&nbsp;–  907) Hungariako printze handia izan zen 895 ingurutik 907 inguru arte. Tradizioaren arabera, petxenegoengandik ihesi zihoazen zazpi hungariar tribuek Árpád, magiar izeneko tribu indartsuko buruzagia, printze izendatu zuten. Bera gidari, hungariarrak 896an sartu ziren Karpatoetan, eta bulgariar, valakiar nahiz moraviarren aurka borrokatu ziren. Hungarian 1301 arte gobernatu zuen arpadiar dinastiako lehena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anoura latidens

***Anoura latidens*** Anoura generoko animalia da. Chiropteraren barruko Glossophaginae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Anoura latidens'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
John Dillon

**John Dillon** (Dublin, 1851ko irailaren 4a - Londres, 1927ko abuztuaren 4a) Irlandako mediku eta politikaria izan zen. Abertzalea zen, eta behin baino gehiagotan espetxeratu zuten Irlandako independentziaren alde borrokatzeagatik. Diputatu izan zen 1880an, eta Irlandako Federazio Nazionaleko buruzagi izendatu zuten 1896an. 1918ko hauteskundeetan, ordea, Sinn Fein alderdiak boto gehiago eskuratu zituen Dillonek zuzentzen zuen alderdiak baino, eta gainbehera nabarmena izan zuen haren alderdiak orduz geroztik.

## Erreferentziak
Johann Gottfried Eichhorn

**Johann Gottfried Eichhorn** (Dörrenzimmern, 1752 &ndash; Götingen, 1827) alemaniar historialaria eta teologo protestatea izan zen. Ekialdeko hizkuntzen irakaslea eta Zientzia Errege Elkarteko zuzendaria izan zen. Orientalismoaren aitzindaria izan zen.

## Obrak 
Itun Berriari eta Itun Zaharrari buruzko azterketa kritikoak eta historikoak egin zituen: *Sarrera historikoa eta kritika Itun Zaharrari* (1780-1783), *Sarrera Itun Berriari* (1804-1827) eta *Biblia literaturaren bibliografia orokorra* (1787-1803).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baldassare Galuppi

**Baldassare Galuppi**, *Il Buranello* deitua, (Burano uhartea, Venezia, 1706ko urriaren 18a - Venezia, 1785eko urtarrilaren 3a) italiar musikagile barrokoa izan zen. San Markosko koru-zuzendaria izan zen (1762). Katalina II.arentzat lan egin zuen San Petersburgon (1765-1768). Lan asko idatzi zituen (kontzertuak, sonatak, oratorioak). Operak, berrehundik gora egin zituen (*Il filosofo di campagna*, 1754; *Camariera spiritosa*, 1766). Goldonirekin batera idatzi zituen opera batzuk.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harpiak

thumb|250px|eskuinera|Erdi Aroko Harpiaren errepresentazioa.
**Harpiak** (sing. **harpia**, , *harpyia*,  ahoskatua; ) greziar mitologiako pertsonaiak dira, Taumasen eta Elektraren alabetako bakoitza. Demonio hegalariak ziren Harpiak; hegoak, atzapar zorrotzak eta emakume gorputzak zituzten. Haizearen izpirituak omen ziren, eta haurrak eta arimak harrapatzen zituzten; haizearen jainko Zefiroren maitaleak ziren. Bi zaldi parez erditu zirela dio elezaharrak; Akilesena izan zen zaldi pare bat, eta Dioskuroena bestea.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clément Juglar

**Clément Juglar** (Paris (Frantzia), 1819ko urriaren 15a - Paris (Frantzia), 1905eko otsailaren 28a) frantses mediku eta ekonomialaria izan zen. Ekonomia-krisialdien azterketari buruzko liburu bat argitaratu zuen, *Crises commmerciales et leur retour périodique en France, en Angleterre et aux Etats-Unis* (1892). Lan horrek eragina izan zuen Joseph Schumpeter ekonomialariaren lanetan.

## Biografia eta lana 
Joseph Clement Juglar Parisen jaio zen, Frantzian, 1819ko urriaren 15ean.

Mediku eta ekonomialari honek *Crises commmerciales et leur retour périodique en France, en Angleterre et aux Etats-Unis* liburua argitaratu zuen 1862an. Krisi ekonomikoak ez direla ezusteko gertaerak dio, komertzioaren, industriaren eta finantzaren gorabeherazko zikliko baten parte baizik. Ekonomiaren oparotasun eta krisi garaiak bata bestearen atzetik datozela ere esaten du eta hau guztiagatik ziklo ekonomikoaren aurkitzaile kontsideratzen da.

Eginiko lan estatistikoa aitortzearren, bataz beste zortzi urte t'erdiko iraupena duen zikloari bere izena eman zaio, *Juglarren zikloa*, kapitalismoaren jarduera ekonomikoaren oinarrizko zikloa, alegia.

## Beste lan batzuk 
Juglar Nazioarteko Estatistika Institutuko eta Zientzia Moral eta Politikoen Akademiako partaide izan zen.

Zikloei buruzko lanak ez ezik, beste bi liburu ere idatzi zituen: *Aldaketa eta jaulkipen askatasuna* (1868) eta *Jaulkipen, gordailutze eta deskontu bankuak* (1884).

Ekonomia politikoari buruzko urtekari bat ere argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Stanisław Lem

**Stanisław Herman Lem** (Lwów, Polonia, gaur egun Lviv, Ukraina, 1921eko irailaren 12a - Krakovia, Polonia, 2006ko martxoaren 27a) Poloniar idazlea izan zen.

Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, medikuntza-ikasketak egin zituen. Matematika eta zibernetikari buruzko lanak egin zituen batez ere, eta Poloniako Astronautika Elkarteko sortzaileetako bat izan zen. 1973tik aurrera, Krakoviako Unibertsitateko literatura-irakaslea izan zen. Zientzia fikziozko eleberri ugari argitaratu zituen, hala nola *Solaris*, *Ikerketa* eta *Roboten historiak*. Zientzia fikzioaren idazle garrantzitsuenetakotzat jotzen da, eta bera izan da ingelesez idatzi gabe generoaren barruan nazioarteko ospea lortu duen bakarrenetakoa.

Bere hainbat obra zinemara edo telebistara moldatu izan dira. Moldaketa ezagunena Andrei Tarkovskyren *Solaris* (1972) da.

## Idazlanak 
* *Człowiek z Marsa, *1946.
* *Szpital przemienienia,* 1948.
* *Astronauci, *1951.
* *Obłok Magellana, *1955.
* *Sezam,* 1955.
* *Czas nieutracony, *1955.
* *Dialogi, *1957.
* *Inwazja z Aldebarana, *1959.
* *Śledztwo, *1959.
* *Eden, *1959.
* *Powrót z gwiazd,* 1961.
* *Pamiętnik znaleziony w wannie, *1961.
* *Solaris,* 1961.
* *Bajki robotów, *1964.
* *Summa Technologiae,* 1964.
* *Niezwyciężony, *1964.
* *Wysoki zamek *1966.
* *Cyberiada,* 1967.
* *Opowiesci o pilocie Pirxie, 1, *1968.
* *Opowiesci o pilocie Pirxie, 2, *1968.
* *Głos Pana,* 1968.
* *Dzienniki gwiazdowe,* 1971.
* *Doskonała Próżnia, *1971.
* *Ze wspomnień Ijona Tichego; Kongres futurologiczny, *1971.
* *Wielkość urojona, *1973.
* *Rozprawy i szkice,* 1974.
* *Katar, *1976.
* *Golem XIV,* 1981.
* *Wizja Lokalna, *1982.
* *Provokationen, *1982.
* *Fiasko, *1986.
* *Pokój na Ziemi, *1987.
* *Maska, *2003*.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Stanislav Lem Armiarma: Euskarari Ekarriak
François Maynard

**François Maynard** (**Mainard**, **Menard** edo **Meinard**) (Tolosa, Okzitania, Frantzia, 1582ko azaroaren 21a - Aurillac, Auvernia, Frantzia, 1646ko abenduaren 23a) frantziar olerkaria izan zen.

## Biografia 
Malherberen ikasle izan zen, eta ondoren Margarita Valoisekoa erreginaren idazkari. Aurillac-eko kartzelako zaintzaile izendatu zuten. Frantziako Hizkuntza Akademiaren sortzaileetako bat izan zen. 1646an, haren olerkiak bildu, eta *Oeuvres* izenburupean argitaratu ziren. Obra horretan bildurik daude Maynarden odak, epigramak eta hamalaudunak.
## Erreferentziak
Glenn Miller

**Glenn Miller** (Clarinda, Iowa, 1904ko martxoaren 1a - Londres-Paris bidean, 1944ko abenduaren 15a) Estatu Batuetako musikagile, tronboi-jotzaile eta orkestra-zuzendaria izan zen.

1926an, tronboi-jotzaile profesional egin zen Ben Pollacken bandarekin. 1939an, big banden zuzendari famatu egin zen mundu osoan. *In the Mood* (1939, *Sasoian*) da Millerren lanik ezagunenetako bat. Miller hil ondoren, arrakasta handia izaten jarraitu zuen haren orkestrak.

### Grammyren Ospearen Aretoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marina Mendieta

**Marina Mendieta Cabrejas** (Barakaldo, 1974) bizkaitar eskultorea da. Arte Ederretako lizentzia eskuratu zuen 1997an Euskal Herriko Unibertsitatean, Erasmus beka bati esker Marseillako Luminy Arte Ederretako Goi Eskolan ikastaldi bat egin ondoren. 1998tik aurrera hainbat taldekako erakusketatan parte hartu du, eta 2000. urtean Gure Artea erakusketarako eta Madrilgo Generación 2000 erakusketarako hautatu zituzten bere eskulturak.

## Erreferentziak
Erophylla sezekorni

***Erophylla sezekorni*** Erophylla generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllonycterinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Erophylla sezekorni'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Palestrina

**Palestrina**, Italiako udalerri bat da, administratiboki Erromako probintzian dago, Lazio eskualdean dagoena.  2024an 22.000 biztanle inguru zituen Italiako Estatistika institutu nazionalaren arabera (ISTAT).

## Historia 
### Erromatar garaian 
Antzinateko Erromatar garaian **Preneste** () izenaz ere ezaguna da. Lazioko antzinako hiria zen, Tiburko (egungo Tivoli) hiriaren hegoaldean. Hiri oparoa zen jadanik K.a. VIII. mendean. K.a. 338. urtean Erromaren aliatu bilakatu zen. Kolonia militar bihurtu zen K.a. I. mendean; galtzada batek lotzen zituen garai hartan Preneste eta Erroma, eta hara joaten ziren erromatar aberatsak atseden hartzera.

Preneste "haritzaren hiria" omen zen. Erromatik 40 bat km ekialdera, Etruriarekin muga egiten duen eskualde subapeninoan, Lazioren eta sabinarren herrialdearen arteko mugan zeuden muinoetan eraikia zegoen. Ekuoen hiria izan zen. Leku horretako aurkikuntza arkeologikoak nabarmenak dira. Beste batzuen artean, lehen mailako aurkikuntza eman zuen K.a. VII. mendeko hilobi bat, non ezagutzen den latinezko inskripzio zaharrena grabatuta dagoen: Praenesteko fibula . Eragin etruskoa nabarmena da brontzezko edalontzi batzuetan (K.a. IV. mendekoak). Mosaiko eder bat ere aurkitu da bertan egindako indusketetan, Nilo ibaiko  paisaiak irudikatzen dituena.
erdian|thumb|Palestrinan aurkitutako mosaiko "nilotarra".
Erromaren aliatua bilakatu zen 350 a.C inguruan. Han, K.a. 82an, Mario eta Silaren aldekoak borrokatu ziren. Silak Fortuna jainkosaren santutegi handi bat eraiki zuen (Fortuna Primigeniaren tenplua) , arkitektura monumental helenistikoaren eraginak agerian uzten dituena.
erdian|thumb|Fortuna Primigeniaren santutegi erraldoiaren hondakinak oraindik ere egungo herriaren ikuspegian orokorrean nabarmentzen dira.

Mitoaren arabera, Telegrono, Odiseo eta Zirtzeren semea, bere aitaren bila bidali zutenean, girlandaz koroatutako dantzan ari ziren nekazariak ikusten zituen lekuan, hiri bat sortzeko agindu zioten. Haritz adarrez koroatutako eta dantza batekin dibertitzen ziren nekazari batzuk ikustean, hiri bat sortu zuen, gertakariagatik Priniste "olibondoen hiria" deitu ziona eta erromatarrek, aldaketa txiki batekin, Praeneste deitu zutena. Beste kondaira baten arabera, Praenesteko fundatzailea Caeculus izan zen, Vulkano jainkoaren semea.

### Historia garaikidea 
Garaipen sonatua lortu zuen han Garibaldik 1849. urtean.

## Mugakideak 
Palestrinak honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Hiri senidetuak 
*  Füssen
*  Bièvres (Essonne)

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Giovanni Pierluigi da Palestrina.

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea
Martsias

**Martsias** (antzinako grezieraz: Μαρσύας) Frigiako musikari satiroa izan zen, flauta bikoitzaren asmatzailea. Elezaharraren arabera, Apolo lira-jotzailearekin lehiatzera ausartu zen. Apolok baldintza batekin onartu zuen erronka: irabazleak nahiko zuen zigorra emango zion galtzaileari. Jainkoa musikariari nagusitu ondoren bizirik larrutu zuen eta, azkenik, izen bereko ibai bihurtu zuen. Martsiasen larrutzea oso gai erabilia izan zen arte helenistikoan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Fermigier

**André Fermigier** (Paris, 1923ko abuztuaren 22a - 1988ko maiatzaren 16a) frantses kazetari eta argitaratzailea izan zen.

Kazetari eta argitaratzaile gisa egin zuen lan, *L´Observateur* eta *Le Monde* argitalpenetan. Azken hori 1984an utzi zuen Louvreko piramidearen aurkako kanpainan laguntza eman nahi izan ez ziolako. Bere artikuluak lan hauetan daude bilduta:* La Bataille de Paris *(1991, *Parisko gudua*) eta *Chroniques d´humeur *(1991, *Umorezko kronikak*).

## Erreferentziak
Bolesław Prus

**Aleksander Głowacki** (Hrubieszow, 1847ko abuztuaren 20a - Varsovia, 1912ko maiatzaren 19a) **Bolesław Prus** ( ahoskatua) izenaz ezaguna, poloniar idazlea izan zen. Bere garaiko gizartea deskribatu zuen, umore handiz, *Varsoviako zertzeladak* eta *Kronikak* kroniketan. 1881. urteaz geroztik eleberriak idazten hasi zen. Lan nagusiak: *Anielka*, *Kamizelka,* *Katarynka* *(Organiloa),* *Lalka* *(Panpina)* eta *Faraoi* (*Faraoia*). XIX. mendearen bigarren erdiko poloniar idazle handienetakoa izan zen.

## Lan hautatuak 
### Eleberriak 
* *Dusze w niewoli* (1877)
* *Sława* (1885)
* *Placówka* (1885–86)
* *Lalka* (1887–89)
* *Emancypantki* (1890–93)
* *Faraon* (1894–95)
* *Dzieci* (1908)
* *Przemiany* (1911–12)

### Ipuinak 
* *"Kłopoty babuni,"* 1874
* *"Pałac i rudera,"* 1875
* *"Sukienka balowa,"* 1876
* *"Sieroca dola,"* 1876
* *"Przygody Edzia,"* 1876
* *"Przeklęte szczęście,"* 1876
* *"Szkatułka babki,"* 1878
* *"Przygoda Stasia,"* 1879
* *"Nowy rok,"* 1880
* *"Powracająca fala,"* 1880
* *"Michałko"* 1880
* *"Antek"* 1880
* *"Nawrócony,"* 1880
* *"Katarynka,"* 1880
* *"Jeden z wielu,"* 1882
* *"Kamizelka,"* 1882
* *"On,"* 1882
* *"Milknące głosy,"* 1883
* *"Grzechy dzieciństwa,"* 1883
* *"Pleśń świata,"* 1884
* *"Żywy telegraf,"* 1884
* *"Orestes i Pylades,"* 1884
* *"Kocha—nie kocha?..."* 1884
* *"Zwierciadło,"* 1884
* *"Na wakacjach,"* 1884
* *"Stara bajka,"* 1884
* *"Przy księżycu,"* 1884
* *"Omyłka,"* 1884
* *"Pan Dutkowski i jego folwark,"* 1884
* *"Echa muzyczne,"* 1884
* *"W górach,"* 1885
* *"Ciene,"* 1885
* "Anielka" 1885
* *"Dziwna historia,"* 1887
* *"Z legend dawnego Egiptu,"* 1888
* *"Sen,"* 1890
* *"Z żywotów świętych,"* 1891–92
* *"Pojednani,"* 1892
* *"Z wypracowań małego Frania. O miłosierdziu,"* 1898
* *"Opowiadanie lekarza,"* 1902
* *"Ze wspomnień cyklisty,"* 1903
* *"Zemsta,"* 1908
* *"Widziadła,"* 1911

### Saiakerak 
* *"Kartki z podróży (Wieliczka),"* 1878
* *"Słówko do publiczności,"* 1882
* *"Szkic programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa,"* 1883
* *"Ogniem i mieczem*—powieść z dawnych lat Henryka Sienkiewicza,"* 1884
* *"Wieża paryska,"* 1887
* *"Wędrówka po ziemi i niebie,"* 1887
* *"Słówko o krytyce pozytywnej,"* 1890
* *"Eusapia Palladino"* 1893
* *"Z Nałęczowa,"* 1894
* *"Najogólniejsze ideały życiowe"*, 1905
* *"Oda do młodości,"* 1905
* *"Wizje przyszłości,"* 1909
* *"Poeta wychowawca narodu,"* 1910
* *"Czego nas... nie nauczyły dzieje Napoleona"'' 1911

## Erreferentziak
Schmalkalden

thumb|

**Schmalkalden** (alemanez  ahoskatua) Alemaniako hego-ekialdeko hiria da, Turingian dagoena. 17.396 biztanle zituen 1986an; 19.978 2010ean. Famatua da Schmalkaldengo Ligarengatik, 1531. urtean Germaniako printze protestanteek Karlos V.a Alemaniako enperadorearen aurka eratu zuten aliantza.

## Erreferentziak 
## Demografia 
## Kanpo estekak
Francesc Sabaté

**Francesc Sabaté Llopart**, izengoitiz ***El Quico*** edo ***Quico Sabaté*** (Hospitalet de Llobregat, Katalunia, 1915eko martxoaren 30a – Sant Celoni, Katalunia, 1960ko urtarrilaren 5a) anarkista izan zen.

## Biografia 
CNT-FAI erakunde anarkistako kidea zen, eta Llobregateko meatzarien matxinadan hartu zuen parte 1932an. Aragoiko frontean borrokatu zen faxisten aurka Espainiako Gerra Zibilean, eta erbestera jo behar izan zuen ondoren. Maki taldea antolatuta frankismoaren aurka jarraitu zuen gerrilla-borrokari eutsi zion 1945etik aurrera, Bartzelonan batez ere. Frantzia nazien esku erori zenean, bide klandestinoak antolatzen aritu zen jendeari Pirinioetan barrena ihes egiten laguntzeko. Parisen Lucio Urtubiaren etxean ezkutatuta egon zen luzaroan, eta Urtubian eragin handia izan zuen, berak gero esan zuenez. Guardia zibilekin izandako tiroketa batean bere kideak hil ziren, baina berak, zauriturik, ihes egitea lortu zuen. Mediku baten bila ari zela tirokatu eta hil zuten Kataluniako San Celoni herrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ben Turpin

**Ben Turpin**, jaiotza-izenaz **Bernard Turpin** (New Orleans, Louisiana, AEB, 1869ko irailaren 19a - Santa Monica, Kalifornia, AEB, 1940ko uztailaren 1a), Estatu Batuetako antzezlea izan zen.

## Biografia 
1915ean hasi zen zineman umorezko antzezle gisa. Essanay produkzio-etxean lan egin zuen Charles Chaplinekin batera, eta gero film labur asko egin zituen Mack Sennettentzat. Betokerra zen, eta gag bidezko umorea landu zuen, arrakasta handiko filmen parodiak eginez. Zinema ahostuna hasi zenean utzi zion antzezteari.

## Erreferentziak
Vincent du Vigneaud

**Vincent du Vigneaud** (Chicago, 1901eko maiatzaren 18a - Ithaca, New York, 1978ko abenduaren 11) Estatu Batuetako biokimikaria izan zen. Illinois eta Rochesterko unibertsitateetan egin zituen ikasketak, Illinois, eta Cornelleko unibertsitateetako irakasle izan zen. Intsulina eta hipofisiak eta pituitarioak jariatzen dituzten zenbait hormona ikertu zituen batez ere (oxitozina eta basopresina). Biokimikan egin zituen ikerketengatik Kimikako Nobel saria irabazi zuen 1955ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sergiev Posad

**Sergiev Posad** (errusieraz: Сергиев Посад), 1930–1991 bitartean **Zagorsk** deitua, mendebaldeko Errusian dagoen Mosku oblasteko hiria da. Moskutik ipar-ekialdera dago. 2010ean 111.179 biztanle zituen.

## Historia 
1337an sortutako Hirutasun Santuaren eta San Sergioren monasterioaren inguruan eraiki zen hiria. Aipagarriak dira, monasterioaren barruan, Hirutasun Santuaren katedrala, Andrei Rublioven ikasleek margotua, Espiritu Santuaren eliza, eta Loaldiaren eliza.

## Ekonomia 
Ekonomia-jarduera nagusiak turismoa eta industria dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anhalt

**Anhalteko Dukerria** () edo **Anhalt** erdialdeko Alemaniako lurraldea da, Jutlandiako penintsularen hegoaldean, Elba ibaiaren eta Harz mendien artean dagoena. Hasieran konderria, 1806an dukerri bilakatu zen. Bere historian zehar hainbat gorabehera izan zituen 1918an desagertu arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xileno

**Xilenoa** edo **xilola** konposatu organiko aromatikoa da (CH3)2C6H4 formula duena eta hiru isomero dituena: *orto-xilenoa,* *meta-xilenoa* eta *para-xilenoa*. Bentzenoaren bi hidrogeno-atomo metilo-taldez ordezkatzen direnean eratzen dira. Alkilbentzenoen familikoa da.

Likido kolorgea, sukoia eta koipetsu samarra da. Erabilera handia du industrian.
thumb|332x332px|Orto-xilenoa (1,2-dimetilbentzenoa), meta-xilenoa (1,3-dimetilbentzenoa) eta para-xilenoa (1,4-dimetilbentzenoa)

## Ekoizpena 
Xilenoaren isomeroak reforming katalitikoaren emaitzak dira industria petrokimikoan eta kokearen prestakuntzan. Ager daiteke ere % 1eko proportzioan petrolio gordinean.

Xilenoa toluenoa eta bentzenoa metilatuz sintetiza daiteke.

Xileno komertziala isomeroen nahastea da proportzio honetan: % 40-65 *m*-xilenoa, % 20 bitartean *o*-xilenoa eta % 20 bitartean *p*-xylenoa. Gainera, etilbentzenoa izaten du % 20 bitartean.

## Ezaugarri fisiko-kimikoak 
Xilenoa likido kolorge, kirasduna eta sukoi da. Isomeroen arteko ezaugarri kimikoak ez dira oso diferenteak. Beheko taulan azaltzen dira isomeroen antzekotasunak eta desberdintasunak:

## Erabilera 
### Azido tereftalikoa eta deribatuak 
*p-*Xilenoa azido tereftalikoa eta dimetil tereftalatoa sintetizatzeko lehengai gisa usatzen da. Bi hauek monomero gisa baliatzen dira poli(etilen tereftalato)aren eta poli(butilen tereftalato)aren sintesian. Poli(etilen tereftalato)a botilak eta ehunak egiteko baliatzen da besteak beste. Poi(butilen tereftalato)a elektronikan isolatzaile gisa baliatzen da. Munduan produzitzen den *p-*xilenoaren % 98 helburu hori du.

*o*-Xilenoa anhidrido ftalikoaren prekurtsorea da zeina polimeroen industrian plastifikatzaile moduan erabiltzen diren ftalatoak produzitzeko baliatzen den.

*m*-Xilenoak ez du erabilera inportanterik.

### Disolbatzailea 
Xileno disolbatzaile gisa usatzen da. Tintaren osagaietako bat da, pintura eta bernizetako disolbatzailea eta altzairuaren, olata elektronikoen eta zirkuitu integratuen garbigarria.

## Toxikotasuna 
Xilenoak ez dira oso toxikoak. Arratoietan LD50 4.300 mg/kg-koa. Hala ere gomendatzen xilen0-lurrunen esposizio maximoa 100 miloiko partera mugatzea. Gehiegizko esposizioak buruko mina, nekea, zorabioa, apatia, nahasmendua, suminkortasuna, arazo gastrointestinalak eta bero-sentsazioa eragin ditzake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dasavatara

thumb|Haragitzeak: Matsia, Kurma, Varaja, Vamaná, Krishná, Kalki, Buddha, Paraśu Rāma, Rāma, Narasimha eta Rādhā.

**Dasavatara** (euskaraz «hamar haragitzeak» esan nahi duen sanskritozko hitza) arriskuan dauden gizakiak salbatzeko, Vishnu hindu jainkoak egin beharreko hamar haragitzeak dira. Hindu mitologiaren arabera, Vishnuk forma hauek hartu ditu: arraina, dortoka, basurdea, lehoi-gizona, ipotxa, aizkoraz armaturiko gizona, Rāma, Krishná eta Balarama, Krishnáren anaia. Hamargarren haragitzea gauzatzeke dago oraindik; zaldiaren itxura hartuko du horretan Vishnuk.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dermis

**Dermisa** ornodunen epidermisaren azpiko ehun konjuntiboa da.

Larruazalaren barnealdeko geruza da, epidermisaren eta hipodermisaren artean kokatua. Epidermisarekin batera, azala osatzen du. Ehun konjuntibo guztiek dituzten ohiko osagaiez gainera, odol-hodiz, zentzumen-organoz eta abarrez dago osatuta dermisa; bertan dira izerdi-guruinak, ilearen sustraiak, ukimen-organoak, beroari eta minari antzematekoak, etab.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fred Elizalde

**Federico "Fred" Elizalde** (Manila,  – ) Filipinetako musikagile eta orkestra-zuzendaria (Manila, 1907 - 1979), jatorri euskalduneko etxe batean sortua. Ravel, Manuel de Falla eta Darius Milhaud musikagileen laguna izan zen eta operak, kontzertuak eta balletak ondu zituen. Obra nagusiak: *Sinfonia concertante* (1936), *Biolin eta orkestrarako kontzertua* (1943) eta *Paul Gauguin* opera (1948). García Lorcaren poemei musika jarri zien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ergosterol

**Ergosterola** esterolen saileko alkohola da(C28H44O).

Zekale-ainotik (*Claviceps purpurea*) lortzen da batez ere, baina garagar-legamiatik ere ateratzen da gaur egun. Animalia- eta landare-ehun batzuetan ere aurkitzen da. Mutur batean daukan hidroxilo taldeari esker molekula anfipatikoa da.

Erradiazio ultramorea jasotzen duenean, kaltziferol edo D2 bitamina bilakatzen da. Giza gorputzean, kaltzioa hezurretan eta hortzetan katalizatzea da haren eginkizun nagusia.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hélène Elizaga

**Hélène Elizaga** izen artistikoz, jaiotzez **Heléne Marie Lucie Elissague**, (Banhèras de Bigòrra, Okzitania, 1896ko martxoaren 3a - Donibane Lohizune, 1981eko irailaren 25a) emakume margolaria izan zen. Saran, Urruñan eta Donibane Lohizunen bizi izan zen. Ospetsua izan zen egin zituen erretratuei eta paisaiei esker, bereziki Euskal Herrikoak. Bere lan batzuk Baionako Euskal Museoan ikus daitezke.

## Ibilbide artistikoa 
Hamahiru urterekin hasi zen margotzen Ingalaterran, Parisen ikasi zuen, zehazki Jullien hirian. 1918an Henry La Tourasse erretratugile frantsesarekin ezkondu zen. Bere lanek arrakasta izan zuten hainbat alditan, garaiko erakusketarik ospetsuenetan egonda. Lehen arrakasta handia 1930eko Baionako Erakusketa izan zen, non bere lanengatik eta estiloagatik ezagutzera eman zen. Zazpi urte geroago, bere lanetako batzuk Parisko 1937ko nazioarteko erakusketan egon ziren. Euskal Herriko ikuspegiak eta gaiak landu zituen bere koadro eta erretratu bizietan. 

1950. urtetik aurrera, margolanak gutxi saltzen zirenez, bere senarrarekin batera, zaharberritzeko lanetan murgildu zen. Erakusketa gutxi egin zituen.

Nabarmentzekoa da bere bizitzan bere ibilbidea bultzatzen lagundu zioten beste artista batzuen presentzia, Maurice Denis eta Ramiro Arrueren izenak azpimarratuz. Azken horri esker, Euskal Artisten Elkartean sartzea errazagoa izan zen, gainera, berarekin eta bere senarrarekin batera Philippe Veyrin eta Mlle. Orbegozorekin txangoak antolatzen zituen aire zabalean margotzeko, mugaren bi aldetan. *Libro de Oro de la Patria* (1934) liburuak (Aberriaren Urrezko Liburua) Hegoaldean ezagutarazi zuen eta, ondoren, Auñamendi Argitaletxeak.

## Estiloa 
Idoia Estornesek eta Edorta Kortadik elkarrizketa bat egin zioten 1980an Donibane Lohizunen, bertan bizi izan baitzen bere bizitzako azken 46 urteetan. Elkarrizketa *Muga* aldizkarian argitaratu zen eta bertan bere bilakaera artistikoa azaltzen zuen:

"Paristik itzultzean, lan inpresionistak egin nituen, inpresionismoa ordurako amaituta bazegoen ere. Ez figurazioak ez ninduen inoiz ere erakarri. Zuei nire koadroetako batzuk ahalegin kubistak iruditzen zaizkizue; agian, nire izaera zela eta, indarkeria handiz jarduteko aukera bilatzen nuelako, eta, batez ere, askatasun handia, askatasuna ukituan eta pintzelkadan". 

## Lan batzuk 
Bere margolanetean Euskal Herriko paisaiak, ohiturak eta erretratuak jaso zituen. Hona hemen batzuk:
* *Arrayet anaien, pilota txapeldunen erretratua* (Baionako Euskal Museoan).
* *Pilota partida* (Baionako Euskal Museoan).
* *Ardi artaldearen itzulera Sarara* 
* *Ainhoa herria* 
* *Hiru txistera jokalari* (Baionako Euskal Museoa)
* *Thérèse de la Tourasseren erretratua* (1940-1941) (Pastel)
* *Thérèse de la Tourasseren erretratua* (1956) (Olioa)
* *Emakumeak pitxerrak eramaten* (Baionako Euskal Museoa)
* *Ahetzeren ikuspegia* (Baionako Euskal Museoa).
* *Etxea Saran*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hélène Elizaga Auñamendi Entziklopedian.
* Elizagaren margolanak Baionako Euskal Museoan.
Alexander Meissner

**Alexander Meissner** (Viena, 1883ko irailaren 14a - Berlin, 1958ko urtarrilaren 3a) austriar fisikari eta ingeniaria izan zen. Irratitekniaren alorrean aritu zen lanean. Hari gabeko komunikazio-teknika hobetu zuen, eta piezoelektrizitatea aztertu zuen. 1931n, maiztasun handiko osziladore-mota bat aurkitu zuen.

## Erreferentziak
Choeronycteris mexicana

***Choeronycteris mexicana*** Choeronycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Glossophaginae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Choeronycteris mexicana'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Orti Enekoitz (Bizkaiko jaunaren semea)

**Orti Enekoitz** Eneko Lopez Ezkerra Bizkaiko jaunaren eta Tota Ortitz Aulestikoaren semea izan zen. 1074. urtean zaldun eta alferez tituluak jaso zituen eta handik bi urtera Antso IV.a Gartzeitz hil zutenean Antso Ramiritz Aragoiko eta Nafarroako erregearen zerbitzuan jarri zen, Gartzia Enekoitz anaia bezala. Aitak, Eneko Lopezek, eta anaiek, Garindo, Antso eta Lope Enekoitzek, ordea, Bizkaiko Jaurerria Gaztelaren mende utzi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Ruska

**Ernst August Friedrich Ruska** (Heidelberg, Alemania, 1906ko abenduaren 25a - Berlin, Alemania, 1988ko maiatzaren 27a) fisikari alemaniarra izan zen.

## Biografia 
Siemensko departamentuko zuzendari izan zen Berlinen (1937-1955), Max Planck Institutuko ikerlari, (1955) eta Optika eta Mikroskopia Elektronikoko irakasle Berlingo Unibertsitate Politeknikoan.

Leiar elektronikoak sortu zituen, eta hori ezinbesteko aurrerapausoa izan zen mikroskopio elektronikoa osatzeko. Fisikako Nobel saria eman zioten 1986an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Franz Grillparzer

**Franz Grillparzer** (Viena, 1791 - Viena, 1872) austriar idazlea izan zen. Finantza Ministerioan funtzionario izan zen, baina antzerki-lanak idatzi zituen aldi berean, nahiko berandu arte arrakastarik erdietsi ez bazuen ere. Goetheren eragina nabarmena da haren lanetan. Obra nagusiak hauek dira: *Sappho* (1818), *Das Goldene Vliess* (1818-1820), *König Ottokars Glück und Ende* (1823) eta, batez ere, *Des Meeres und der Liebe Wellen* (1826).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vladimir Nazor

**Vladimir Nazor** (Postira (Brač), Dalmazia, Austria-Hungaria,  - Zagreb, Kroaziako ES, Jugoslavia, ) kroaziar gerrillaria, olerkaria eta politikaria izan zen. Bigarren Mundu Gerran partisaua izan zen eta Kroaziako Herri Errepublikako kontseiluaren lehendakari aukeratu zuten ondoren (1945-1949). Nazorren literatura-lana eslaviar tradizioan eta gerrillari-garaian izandako esperientzietan oinarritzen da. Idatzi zituen lan ezagunenak *Lirika* (1900) eta *Olerki-liburua* (1942) dira.

## Erreferentziak
Tokushima

Japoniako Shikoku uharteko hiria da, izen bereko prefekturako hiriburua. 2014ko erroldaren arabera 261.940 biztanle ditu.

## Historia 
Aintzinatik Hachisuka familiak agindu zuen Tokushiman eta Edo Aroan agintean jarraitu zuen familia bakanetakoa izan zen. Meiji berrezarkuntzarekin batera Myodo prefeturaren barnean gelditu zen baina 1880an banatu eta Tokushima prefetura osatu zen.Udalerria bera 1889ko urriaren 1ean eratu zen. Une horretan Japoniako hamargarren hiri handiena zen.

Inguruko nekazal eremu guztia kontrolatzen zuenez Bigarren Mundu Gerran hegazkin estatubatuarrek bonbaketa gogorra jasan arazi zioten. 1.050 tona bonba jaurti zituzten eta hiriaren %74a suntsitu zuten.

## Geografia eta klima 
Shikoku uhartearen ekialdeko muturrean dago, Yoshino ibaiaren bokaletik hurbil, Kii itsasartearen ertzean. Ingurune menditsua da, Nakatsu Mineyama (773m), Nishi Ryuo-san (495m) eta Higashi Ryuo-san (408m) dira mendi altuenak.

## Jaialdiak 
Abuzturo, Obon jaialdian zehar Awa Odori dantza jaialdia izaten da Tokushimako kaleetan. Dantza taldeek jantzi tradizionalez jantzita dantza tradizionalak egiten dituzte.

## Ekonomia 
Industria (ehungintza, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, zurgintza) da ekonomia-jarduera nagusia.

## Ondasun nabarmenak 
* Shikokuko erromesbideko bost tenplu daude bertan, 13. tenplutik 17.era doazenak.

## Iruditegia 

Irudi:Ogurizan Dainichiji 02.JPG|Dainichi-ji tenplua (Shikokuko erromesbidea).
Irudi:Awa Kokubunji 10.JPG|Awa Kokubun-ji tenplua (Shikokuko erromesbidea).
Irudi:Tokushima castle museum.jpg|Tokushima gazteluko museoa.
Irudi:Peace memorial pagoda01n3872.jpg|Bakearen omenezko pagoda.
Irudi:Ichinomiya Shrine, Tokushima 09.jpg|Ichinomiya santutegia.
Irudi:Awa-odori in Tokushima City.jpg|Awa-odori jaialdia.

## Hiri senidetuak 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Visakhapatnam

**Visakhapatnam** () Indiako hegoaldeko hiria eta portua da, izen bereko barrutiko (11.200 km2 eta 2.580.000 biztanle) hiriburua. Andhra Pradesh estatuaren ipar-ekialdean dago, Bengalako golkoaren ertzean.

## Ekonomia 
Nekazaritzako produktuen merkataritza eta industria (ontziolak, petrolio-findegiak, ehungintza, janari-industria, larrugintza) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Manganesoa esportatzen du. Unibertsitatea.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leo Baekeland

**Leo Henricus Arthur Baekeland** (Gante,  - New York, ) Belgikako kimikaria izan zen. 1889tik aurrera Estatu Batuetan bizi izan zen. Han argazki-emultsioei buruzko ikerketa batzuk egin zituen, eta argazkiak azkar errebelatzeko paper bat asmatu zuen; gero, zelula bat ere asmatu zuen kloruro alkalinoen elektrolisia egiteko. Dena dela, 1906an bakelita asmatu zuelako da ezaguna; izan ere, lehen erretxina sintetikoa da bakelita.

## Erreferentziak
Bekaa

**Bekaa** —*Bekaa harana* bezala ere ezaguna— (,  ahoskatua, ''''; ) Libanoko goi-ordokia da, Libano eta Libano aurreko mendilerroen artean dagoena.

120 km luze eta 12 km zabal, Orontes eta Litani ibaiek bitan banatzen dute. Hermon mendialdeko azken gailurrek bereizten dute Itsaso Hilaren aldera jaisten den Ghor sakonunetik.

Laboreak, fruituak eta kotoia lantzen dira hegoaldean batez ere, horiek baitira, ura dela eta, lur emankorrenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Boone

**Daniel Boone** (Reading, Pennsylvania, 1734ko azaroaren 2agreg./urriaren 22ajul. - Saint Charles, Missouri, 1820ko irailaren 26a) Estatu Batuetako kolonizatzailea izan zen. 1769an, lehen egoitza iraunkorra eraiki zuen orduan hutsik zegoen Kentucky hirian, eta Boonesborough izena eman zion. Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuak egoitza kendu zionean, etxola bat altxatu zuen Missouri ibaiaren ertzean. Daniel Boone elezaharretako pertsonaia bihurtu zen, Fenimore Cooper idazleari esker.
## Erreferentziak
Bugey

**Bugey** ( edo  ahoskatua; ) Frantziako ekialdeko lurraldea, Ain departamenduaren hego-ekialdean. Hango hiri nagusia Belley da.

## Historia 
Bugey Frantziako antzinako lurraldea, Juraz haraindi dagoen Burgundiako erresuman (934), inperio germaniarrean eta Savoiako etxearen eskuetan egon zen Bugey, Henrike IV.a erregeak Frantziako koroarentzat hartu zuen arte (Lyongo Ituna, 1601). Belley izan zen Bugeyko hiriburu historian zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Gaskell

[thumb|260px|*Elizabeth Cleghorn Stevenson Gaskellen erretratua* (1832), [William John Thomson.]]
**Elizabeth Cleghorn Gaskell**, jaiotzez **Elizabeth Cleghorn Stevenson** (Chelsea, Londres, Ingalaterra, 1810eko irailaren 29a - Holybourne, Hampshire, Ingalaterra, 1865eko azaroaren 12a) ingeles eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Gaztaroan bizi izandako giroa agertzen du eleberrietan; *Mary Barton* (1848) obran, esaterako, industriaren arazoak kontatu zituen. Beste liburu batzuetan, herriko bizimodua erakutsi zuen (*Cranford*, 1853; *North and South*, 1854-55; *Wives and Daughters*, 1866). Harena da, halaber, *Life of Charlotte Brontë* (1857), Charlotte Brontë eleberrigilearen lehen biografia.
thumb|Gaskell Etxea

## Erreferentziak
Glossophaga leachii

***Glossophaga leachii*** Glossophaga generoko animalia da. Chiropteraren barruko Glossophaginae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Glossophaga leachii'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Kelp

**Kelp** itsas belar mota bat da, batez *Nereocystis*, *Laminaria*, *Macrocystis*, *Pelagophycus* eta gisako alga generoei ematen zaren izena orokorra. Alga arreen **Laminariales** ordena osatzen dute.

Multzo handitan hazten dira, itsasoaren azaletik hurbil batez ere. Itsas hondoko haitzei lotuta egon ohi dira, eta askok aire-puxikak dituzte ur gainean egoteko. Kelp asko industrian erabiltzen dira, iodoa ateratzeko edo ongarriak egiteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Migel Sagastibeltza

**Jose Migel Sagastibeltza Barberia** (Leitza, 1789 &ndash; Donostia, Gipuzkoa, 1836ko maiatzaren 5a) Nafarroa Garaiko militar karlista izan zen.

## Bizitza 
Jose Migel Sagastibeltza Leitzako Pastain zaharrean (gaur egun Martintxikine deitua) jaio zen 1789an; aita Blas eta aitona Agustin ere hango etxenagusi izan ziren. I. Gerra Karlista hasi aurretik Iturengo botikario izan zen zenbait urtez. Antza denez, ijito jatorrikoa zen.

Nafarroako hirugarren batailoia antolatu eta gidatu zuen, eta 1833an Karlos V.a erregegaia errege ezagutu zuen lehenengoetako bat izan zen. Urtebete geroago, koronel egin zuten eta Larraintzarko garaipenenaren ondoren, brigadier. Azkenik, Gipuzkoako komandante bilakatu zen. Lacy Evans buru zuten ingelesen aurka garaipena lortuko zuela ematen zuenean hil zuten Donostian, Lugarizko guduan, 1836ko maiatzaren 6an. Biharamunean enterratu zuten Leitzako elizan.

## Sagastibeltza literaturan 
Honelaxe deskribatu zuen Agosti Xahok buruzagi leitzarra ''Voyage en Navarre pendant l'insurrection des basques* liburuan (1836):

1837an, Victor Hugo idazle frantziarrak Sagastibeltzaren abizena hartu zuen poema baterako, hori bai, apur bat itxuraldaturik:

Poema honek ez zuen zerikusi zuzenik Sagastibeltzarekin, Euskal Herriarekin edo Lehen Gerra Karlistarekin, maitasun ixtorio bat kontatzen zuelarik. Edozein kasutan, dexenteko arrakasta izan zuen: Franz Liszt konpositore hungariarrak 1844ean musika jarri zion eta 1847an, soilik pianorako beste bertsio bat egin zuen. 1955ean berriz Georges Brassens kantautore frantziarrak beste bertsio bat egin zuen.

Pio Barojak berak honelaxe aipatu zuen Leitzako buruzagia *La nave de los locos'' eleberrian (1925):

Ikusten denez, buruzagi karlista nongoa zen esateko garaian behintzat hanka sartu zuen Barojak.

Euskal herri literaturari dagokionez, bertso honek ere aipatzen du Leitzako buruzagi karlista:

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Franz Liszt-ek egin zuen "Gastibelza" poemaren bertsioa tenore edo soprano eta pianoarentzat
* Franz Liszt-ek egin zuen "Gastibelza" poemaren bertsioa pianoarentzat soilik
* Georges Brassens-ek egin zuen "Gastibelza" poemaren bertsioa
Metameria

thumb||alt=|
**Metameria** edo **metamerismoa** animalia batzuen gorputz-antolaketa mota da, simetrikoa den eta egitura bertsuko segmentuz osatua duen gorputzaren izaera.

Artropodoek, anelidoek eta ornodunek dute antolaketa hau.

Mesodermotik segmentuak edo metameroak sortzen dira, eta segmentu bakoitzean organo jakin batzuk agertzen dira: hezurdura, giharrak, nerbioak, odolaren zirkulazio-sistema, ugal- eta iraitz-aparatuak, etab.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polarografia

thumb||alt=Heyrovského polarograf|Heyrovského polarograf|Heyrovskýren polarografoa
**Polarografia** elektrolito batean dauden ioi edo molekula oxidagarriak edo erreduzigarriak ezagutzeko eta ioi-kontzentrazioa neurtzeko analisi-metodoa da. Elektrolisiko polarizazio-potentziala aldatzean gertatzen den korronte elektrikoaren intentsitate-aldaketaren neurketan oinarritzen da. 1920. urtean hasi zen Jaroslav Heyrovský txekiar kimikaria metodo hori erabiltzen, eta 1922ean egin zuen lehen polarografoa. 1959an Kimikako Nobel Saria irabazi zuen aurkikuntza honi esker. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tadeus Reichstein

**Tadeus Reichstein** (Wloclawek, Polonia, 1897ko uztailaren 20a - Basilea, Suitza, 1996ko abuztuaren 1a) suitzar biokimikaria izan zen, jatorriz poloniarra.

## Biografia 
Zurich eta Basileako unibertsitateetan irakasle izan zen eta oso ikerketa garrantzitsuak egin zituen C bitaminaren, glukosidoen eta hormona kortikosteronaren gainean.

Fisiologiako eta Medikuntzako Nobel saria eskuratu zuen 1950ean, P.S. Hench eta E.C. Kendallekin batera, kortisonaren eratorriez egin zituen azterlanengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Friedrich Gottlieb Klopstock

**Friedrich Gottlieb Klopstock** (Quedlinburg, Alemania, 1724ko uztailaren 2a - Hanburgo, Alemania, 1803ko martxoaren 14a) alemaniar olerkaria izan zen.

## Biografia 
Jenan teologia-ikasle izan ondoren, Leipzigera joan zen. Ahalegin handiena *Messiah* epopeia (1748-1773) idazten egin bazuen ere, oda lirikoek eman zioten ospe handiena. *Sturm und Drang* mugimenduaren eta Goetheren aitzindari izan zen, bai odetarako aberri-gaiak erabili zituelako, bai eta gai asko germaniarren mitologiatik hartu zituelako ere.

## Erreferentziak
Gustaf Magnus Retzius

**Gustaf Magnus Retzius** (Stockholm, 1842ko urriaren 17a - Stockholm, 1919ko uztailaren 21a) Suediako anatomia-ikerlaria izan zen.

Stockholmeko Medikuntza Fakultateko histologia- (1877) eta anatomia-irakasle (1889) izan zen. Anatomia-ikerketak egin zituen, Ander Adolf Retzius aitaren bideari jarraituz. Neurologia modernoaren sortzaileetako bat da. Lan nagusia *Nerbio-sistemaren eta ehun konjuntiboaren azterlanak* (1875-76) izan zen, C. M. Fürstekin batera idatzia.
## Erreferentziak
William Michael Rossetti

**William Michael Rossetti** (Londres, Ingalaterra, 1829ko irailaren 25a - 1919ko otsailaren 5a) literatura-kritikaria eta argitaratzailea izan zen, Christina Rossettiren eta Dante Gabriel Rossettiren anaia. *The Germ* aldizkaria sortu zuen Dante Gabrielekin batera, eta literaturari eta arteari buruzko kritikak idatzi zituen *The Spectator* aldizkarian. *Poeta ospetsuen bizitza* (1878), *Keatsen bizitza* (1887) eta *Dante Gabriel Rossini, familiako gutunak* (1895) obrak argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Tessa Sanderson

**Theresa "Tessa" Ione Sanderson** (Santa Elizabeth, Jamaika, 1956ko martxoaren 14a) xabalina-jaurtiketan espezializatutako britainiar atleta ohia da. 1984ko Los Angelesko Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen.

## Biografia 
Haurra zela, Ingalaterrara joan zen familiarekin, eta han hasi zen entrenatzen eta lehiaketetan parte hartzen. Commonwealtheko Jokoetan eta munduko txapelketetan garaipen handiak lortu zituen. Bost Olinpiar Jokotan parte hartu zuen, 1976tik 1992ra bitartean. Los Angeleskoetan (1984) urrezko domina irabazi zuen.

## Erreferentziak
Shan (herria)

**Shan** (shaneraz: တႆး; ; ; ) Asiako hego-ekialdeko talde etniko bat da. Myanmarreko ekialdean bizi dira gehien bat, baita Kanbodia, Thailandia, Vietnam, Laos eta Txinan ere. Sei bat milioi dira gaur egun. Laborariak dira gehienak, eta erlijioz budistak.

## Hizkuntza 
Thai familiako hizkuntza batean mintzo dira, shan hizkuntza edo shanera. Gainerako thai hizkuntzak bezala, silababakarra da. 1955ean zehaztu zen shan hizkuntzaren ortografia batua.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giovanni Battista Vitali

**Giovanni Battista Vitali** (Bologna, 1632ko otsailaren 18a - Modena, 1692ko urriaren 12a) italiar musikagilea eta biolin-jotzailea izan zen.

Maurizio Cazzatiren ikasle izan zen. Bolonian eta Modenan kapera-maisua izan zen. Biolinerako sonataren egitura finkatzen lagundu zuen eta eragin handia izan zuen musika instrumentalean, Purcellen eta Corelliren lanetan, bereziki. Orkestra eta ahotserako *Salmi concertati* lana eta dantza laburrak idatzi zituen, besteak beste.

## Erreferentziak
Glossophaga morenoi

***Glossophaga morenoi*** Glossophaga generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Glossophaginae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Glossophaga morenoi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Xantofila

[thumb|300px|[Kriptoxantinaren formula kimikoa.]]
thumb|300px|Udazkeneko hostoen kolore horia xantofilak ematen die.

**Xantofila** landareetan (landareek sintetizatzen dituztelako) eta animalietan (animaliek landareak jaten dituztelako) oso ugari diren kolore hori, gorri edo arreko pigmentu fotosintetikoen saileko konposatuetako bakoitza da.

## Egitura kimikoa 
Karotenoideen taldekoak dira, tetraterpenoak beraz, eta lipido izera dute.
Formula kimiko hau dute xantofilek: C40H56O2. Landareen kloroplastoetan, kromoplastoetan eta olio-tantetan urturik izaten dira, eta, karotenoen eratorriak direnez, haiek bezala aldaketarik gabe igaro ohi dira landareetatik animalietara.

## Xantofila motak 
Xantofila ugari aurkitu dira naturan, hona hemen ezagunenak:
:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Khristo Botev

**Khristo Botev** (; Kalofer, Otomandar Inperioa, gaur egun Bulgaria, 1848ko urtarrilaren 6a - Vraca, Bulgaria, 1876ko ekainaren 1a) bulgariar idazle abertzalea izan zen.

## Bizitza 
1867an, Errumaniara heldu, eta garrantzi handiko eginkizuna izan zuen Bukaresteko Batzorde Iraultzailean. Boteven poema kartsuetan, ideologia iraultzailea, abertzaletasuna eta antiklerikalismoa (*Hadzi Dimiter* izeneko poeman, adibidez) gailendu ziren. Turkoen aurkako 1876ko apirileko matxinadan hila, nazioko heroi egin zuen berehala Bulgariako herriak.

## Ikus, gainera
* Bulgarierazko literatura

## Erreferentziak