Francesca Gargallo

**Francesca Gargallo di Castel Lentini Celentani** (Erroma, 1956ko azaroaren 25a &ndash; Mexiko Hiria, Mexiko, 2022ko martxoaren 3a) ideologia feministako italiar filosofoa, idazlea, itzultzailea, editorea eta aktibista izan zen. 1979az geroztik Mexikon eta Latinoamerikan egin zuen lan. Batez ere gaztelaniaz argitaratu zuen bere lana.

Literatura-idazle gisa, eleberria, zientzia-fikziozko eleberria, poesia, ipuina eta haurrentzako ipuina argitaratu zituen. Saiakeraren eta historiografiaren eremuan, besteak beste, feminismo latinoamerikarraren eta mexikarraren ideiei, estetikari eta literaturaren kritikari edo ikusizko arteei buruz idatzi zuen. Editore, kazetari eta itzultzaile lanetan ere aritu zen. *Proceso* bezalako aldizkarietan parte hartu zuen eta *Cuadernos América, Blanco móvil* eta *Pensares y quehaceres* argitalpenetako argitalpen-kontseiluetan parte hartu zuen, besteak beste.

## Biografia 
Siziliar jatorrikoa, filosofiako ikasketak egin zituen Erromako La Sapienzan. Mexikora emigratu zuen 1979an, eta graduondokoak Latinoamerikako Ikasketetan egin zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan.
## Lan ibilbidea 
### Idazle 
[ezkerrera|thumb|260px|[Francesca Gargallo graffiti baten aurrean, Mexikoko Oaxaca herrian,2017.05.14]]
1980an bere lehen ipuin-liburua argitaratu zuen italieraz, *Le tre Elene*. Hamarkada horren hasieran, literaturari, arteei eta historiari buruzko lehen artikuluak, elkarrizketak eta erreportajeak egin zituzten, Mexiko Hiriko egunkari eta aldizkarietan gai kultural eta feministak jorratuz. Halaber, ipuinak gaztelaniaz argitaratzen hasi zen. Eta *El Alfil Negro* literatur taldearekin bat egin zuen, Luis de la Torrek sustatua, eta Eduardo Lizalderen izen handiko idazleak edo Luis Francisco Acosta, Melba Guariglia, Anabel Yebra, Ángel Mario Trías, Leonardo Da Jandra, Ricardo Chávez Castañeda, besteak beste. Harreman literarioak Dolores Castro Varela, Augusto Monterroso, Daniel Sada, Eduardo Mosches, Eve Gil eta Natalia Toledo Pazekin ere izan zituen, besteak beste.

### Feminista 
XX. mendeko laurogeiko hamarkadatik, mugimendu feminista mexikar eta latinoamerikarren parte izan zen, eta talde feminista autonomoekin, emakume indigena eta herrikoiekin, sexu-disidentziekin eta giza eskubideekin lan egin zuen. 2002an, Mexiko Hiriko Unibertsitate Autonomoan (UACM) Ideien eta Literaturaren Filosofia eta Historiako eta Sorkuntza Literarioko lizentziaturen sortzailea izan zen. 2009an, berak eta Norma Morgrovejo doktoreak eta ekintzaileak Gure Feminismo Mintegia inauguratu zuten, Giza Eskubideen Defentsarako eta Sustapenerako Maisutzaren ikasgai gisa, Mexiko Hiriko Unibertsitate Autonomoan (UACM).

## Pentsamendu narratiboa 
Narrazioa ezagutza gisa hartzen da bere literatura eta ideien historiak azaltzeko irizpide. Haren narrazioak epistemologia garaikide ez-unibertsalistaren tesian parte hartzen du, baina kokatua, politikoa, despatrializatzailea eta deskolonizatzailea, zenbait herriren esperientzien arabera (Saharakoak, Belizekoak eta Abya Yalako indigenak), feminista bezalako mugimenduena, emakumeena, bakeagatik, herri-, ekologia- eta arte-adierazpenena, zeinak zalantzan jartzen eta modernizatzen duten.

[thumb|200px|[Francesca Gargallo, *Encontros* SNHH 2018]]
## Saiakera feministak 
Bere saiakera-lanaren artean, hauexek dira bere liburu nagusiak: *Ideas Feministas de América Latina*, *Feminismos desde Abya Yala*. *Ideas y proposiciones de las mujeres de 607 pueblos en nuestra. América,* *Tan derechas y tan humanas* (emakumeen giza eskubideen eskuliburu etikoa) eta 2010ean koordinatu zuen liburua: *Antología del pensamiento feminista nuestro americano*, artxiboko materiala eta XV. mendetik XX. mendera bitarteko inprimakiak dituena.

*Ideas feministas de América Latina* liburuan gogor kritikatu zuen generoaren ideia, desberdintasuna homogeneizatu nahi zuen diskurtso baten muina. Gargalloren hitzetan:*Diskurtso hori mendebaldeko menderatzearen pentsamenduaren zama da, eta kristautasunean, platonismoan ditu sustraiak*. Era berean, erakunde publikoetan indar politiko bat aurkitu zuen, ahaleginak zatitu eta desmobilizatzeko gai zena, erakunde eta jarrera feministak, ideia horiek diskurtso bitar batean txertatzearen ondorioz, zeinak emakumeen aniztasuna mugatzen zuen.

Aitzitik, emakumearen adierazkortasunaren alde egin zuen, emakume bakoitza eta, beraz, haren jarduera bizitza mugatzen duten baldintzen arabera zehazten ziren. Hala, “menderatzearen logikak sostengatzen dituen” taxonomiari eraso egiten zaio, eta baztertu egiten dira printzipio bakar baten pean harreman ugari elkartu nahi dituzten unitate epistemologikoak. Bere pentsamenduarekin kontsekuentea izanik, pluraltasunaren alde eta emakumeari bere ezberdintasunetatik antolatzeko aukera emango zioten espazio politikoak eratzearen alde egin zuen.

*Feminismoak Abya Yalatik*. *Ideas y proposiciones de las mujeres de 607 pueblos en nuestra América*, filosofia tradizionalarekin duen distantziaren berri eman zuen. Testu horrek erakusten du filosofia ez dela nahitaez unibertsitateetan eta hausnarketan sortu behar, baizik eta hainbat errealitatetako jardueran, elkarrizketan, historiak ikusezin bihurtutako komunitateekiko elkarreraginean. Antropologia filosofiko horrek aukera eman zion autoreari testu bat osatzeko, zeinak mahai gainean jartzen zituen hainbat komunitate indigenetako emakumeen ikuspegia, jarduera eta izateko modua. Testuaren helburua da azaltzea, halaber, emakume bakoitza, bere testuinguruaren arabera zehaztuta, munduarekin lotzen, hausnartzen eta lan egiten duela, eta, beraz, ez dagoela emakume indigena “primitibo” edo “hasiberri” gisa izendatzeko gradaziorik. “Primitiboa” eta “geldotua” diskurtso modernoaren ordenaren barruan sartzen diren kontzeptuak dira. Kontzeptu horiek errealitateko gertaera guztiak unitate baten azpian bildu eta helburu batera bideratu nahi dituzte, klase hegemonikoen interesek erabakitzen baitute beti helburu hori.

## Literatura (hautaketa) 
### Eleberriak 
* *Plan campesino de mujeres* (Campamocha, Oaxaca, México, 2017, 196 or.)
* *Los extraños de la planta baja* (Ediciones Desde Abajo, Bogotá, Colombia, 2015, 172 or. )
* *Al paso de los días* (Editorial Terracota, Ciudad de México, 2013, 174 or. )
* *Marcha seca* (Ediciones Era, México, 1999, 76 or. )
* *La decisión del capitán* (Ediciones Era, México, 1997, 181 or. )
* *Los pescadores del Kukulkán* (Aldus, México, 1995, 67 or. )
* *Estar en el mundo* (1994, Ediciones Era, México, 135 or. . Alemanera itzulita: *Schwester*n, 1996an, Eichborn-ek argitaratua, Frankfurt, eta 1998an poltsikorako edizioan Piper argitaletxeak, Frankfurt)
* *Manantial de dos fuentes* (Instituto Michoacano de Cultura, Morelia, México, 1994, 122 or.)
* *Calla mi amor que vivo* (Ediciones Era, México, 1990, 147 or. )
* *Días sin Casura* (Leega Literaria, México, 1986, 90 or. . Edición digital de Ars Longa, México, 2011, ISBN digital: 6326)

### Poesia 
* *Se prepara a la lluvia la tarde* (Ediciones sin Nombre, México 2014. 124 or. )
* *A manera de retrato una mujer cruza la calle* (Universidad Autónoma Metropolitana. México, 1990, 84 or. )
* *Hay un poema en el mundo* (Editorial Oasis, Col. Los Libros del Fakir, México, 1986, 29 or. eta Edizio digitala: Ediciones Corcon (Corte y confección), México, 2011)
* Itinerare, Lo Faro, Roma, 1980.

### Ipuina 
* *Verano con lluvia* (Ediciones Era, México, 2003, 89 or. )
* *Le tre Elene* (italieraz, Edicoop, Roma, 1980)

### Haurrentzako ipuina 
* *El ruido de la música* (Editorial Progreso, ilustraciones: Efrén Santos, México, 2005, 48 or. )
* *Los amigos de la coyota risueña y loca – Tu’kue bene nha bayix nna bekw’ya nholh xhill’lhall* (Editorial Del Rey Momo, FONCA Traducción al zapoteco: Marío Molina Cruz; Ilustraciones: Guillermo Scully; México, 1996, 24 or.
* *Paseando con Cayetano – A Walk with Cayetano* (ilustraciones de Georgeanne; traducción al inglés de Clare Joysmith; Editorial Del Rey Momo, FONCA, México, 1993)

## Saiakera (hautaketa) 
* *Idee femministe latinoamericane* (en italiano, Edizioni Arcoiris, Salerno, Italia, traduzione e cura di Giovanna Minardi. 2016, 204 or. )
* *Feminismos desde Abya Yala. Ideas y proposiciones de las mujeres de 607 pueblos en nuestra América* (primera edición por la Editorial Desde Abajo, Colección Pensadoras latinoamericanas, Bogotá, Colombia, 2012, 295 pp. 9. Argentinan, Txilen, Bolivia eta Mexikon ereargitaratu du, emakumeen eta feministen mugumenduak jarraitzen dituzten hitzaurre ezberdinekin. 2015ean, Mexikoko Unibertsitate Autonomoak argitaratu zuen, )
* *Antología del pensamiento feminista nuestroamericano* (2010) lanaren aurkezpena eta koordinazioa, XV. mendetik  XX. mendera arteko testuak batu zituen, beren herrialdeetako artxiboetako testuak erreskatatu zituzten edo antologai hori osatzeko testuak eman zituzten hainbat emakume-egileren laguntzarekin.
* “*Intentando acercarme a una razón narrativa*”, *Intersticios* aldizkarian*. Filosofía, arte, religión*, Universidad Intercontinental, Ciudad de México, Año 8, n. 19, 2003. ISSN: 1.200-16 425.
* *Ideas feministas latinoamericanas* (1. edizioa: Universidad Autónoma de la Ciudad de México, 2004, 250 or. Edizio honetan, beste batzuk gehitu eta berrikusi dira Mexikon eta Kolonbian. 2014. urtean Mexikoko Unibertsitate Autonomoak 3. edizioa argitaratu zuen, 288 or. )
* *Saharauis. La sonrisa del sol* (Fundación Editorial el Perro y la Rana, Caracas, Venezuela, 2006, 101 or.)
* *Garífuna, Garínagu, Caribe* (Siglo XXI / UNESCO / Gobierno de Quintana Roo, México, 2002, 79 or., )
* *Tan derechas y tan humanas. Manual ético de los derechos humanos de las mujeres* (Derechos humanos Academia Mexicana de Derechos Humanos, México, 2000, 119 or.)
[thumb|260px|[Francesca Gargallo *"Mujeres del Salon de la Plastica Mexicana*" liburuaren aurkezpenean mintzatu zen, 1. liburukian, Mexikoko Estankiloko Museoan. 2014.11.23 ]]
## Artearen historia eta kritika (hautaketa) 
* "La creatividad de las mujeres. Pintura y reconocimiento público", en VV.AA. (2015) *Mujeres del Salón de la Plástica Mexicana*, tomo 2, CONAULTA, INBA, 21-23 or. 
* *Siete pintores de una generación sin nombre* (Rosario Galo Moyaren lankidetzarekin idatzia, Carlos Gutiérrez Angulo, José Luis García, Gabriela Arévalo, Rafael Charco, María Romero, Guillermo Scully eta Sara María Terraza artistei buruzkoa. Argitaratu gabea. Arte Plastikoetako Kritikarako Luis Cardoza eta Aragoi Arte Ederren Sari Nazionala jaso zuen lanak 2010eko emanaldian)
* *Entraña de volcán. Pigmento y experimentación en la obra de Carlos Gutiérrez Angulo* (lanaren argazkia: Irma Villalobos; Mexikoko Kultura Institutua, Toluca, Mexiko, 2004, 106 or)

## Itzulpenak (hautaketa) 
* Gioacchino Gargallo Di Castell Lentini, Historia de la *Historiografia* Moderna, 4 liburuki, italieratik Francesca Gargallok itzulia, Editorial UACM, Mexiko, 2009. I. liburukia: XVIII. mendea (), II. liburukia: *Hegel historialaria* ([[Special:BookSources/9789689259206|]]); III. liburukia: *Kontsulatuaren eta Inperioaren historiografia* (3); IV. liburukia: 2589liberalak
* Zuffa, Grazia, “Si el sexo se vuelve cabildeo: opciones y significados diversos de la representación”, italieratik Francesca Gargallok itzulia, in Debate feminista, 4. liburukia. 7, 1993ko martxoa, 96-99. ISSN 0188-9478

## Sariak 
* 2012an, Pentsamendu Kritikorako Libertador Sariaren Ohorezko Aipamena, Venezuelako Errepublika Bolivariarreko Kultura Ministerioa, *Feminismos desde el Abya Yala* liburuagatik.
* 2011n, Omeccihuatl Domina, Mexiko Hiriko Emakumeen Institutua, Barrutiko Federaleko Gobernua. 
* 2010ean, Arte Plastikoen Kritikarako Luis Cardoza y Aragón Arte Eder Saria, *Seven pintores de una generación sin nombres*  liburu argitaragabeagatik (Rosario Galo Moyarekin elkarlanean idatzia)
* 2006an, Pentsamendu Kritikorako Libertador Sariaren Lehen Ohorezko Aipamena (2005ean sortua), Venezuelako Errepublika Bolivariarreko Kultura Ministerioak, *Latinoamerikako Ideia Feministak* liburuagatik. 
* 2001ean, Karibeko Pentsamenduaren Ezagutza Historikoaren Arloko Lehen postua, Siglo XXI Editorialak, UNESCOk eta Quintana *Rooko Gobernuak emana, Garífuna Garínagu, Caribe liburuagatik* .

## Elkarrizketak eta antzekoak (hautaketa) 
* Gil, Eve, "Ellas tienen la palabra: narradoras y ensayistas mexicanas", *La Jornada Semanal*, domingo 11 de septiembre de 2016, pp. 9-10, consultada el 23-09-2016 en https://issuu.com/lajornadaonline/docs/semanal11092016
* "Feminismos latinoamericano y filosofías de la liberación. Entrevista de Alex Ibarra a Francesca Gargallo", *Le Monde diplomatique*, edición chilena [noviembre de 2015], consultada el 23-09-2016, en https://www.lemondediplomatique.cl/Feminismos-latinoamericano-y.html
* Oliver, Mariana, "El feminismo es para la buena vida. Entrevista con Francesca Gargallo", Revista Cuadrivio, 29 de diciembre de 2013, consultada el 23-09-2016 en https://web.archive.org/web/20160323173102/http://cuadrivio.net/dossier/el-feminismo-es-para-la-buena-vida-entrevista-con-francesca-gargallo/
* Gil, Eve, "Ulises feminista", en *La trenza de Sor Juana IV*, noviembre de 2008, consultada el 23-09-2016 en http://trenzamocha.blogspot.mx/2008/11/ulises-feminista_27.html [Semblanza literaria de Francesca Gargallo]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Feminismoaren historia Mexikon

## Kanpo estekak