Indoeuroparren hiruko funtzioak

**Indoeuroparren hiruko funtzioak **edo **funtzio hirukoitza**,, Georges Dumézilek mitologia konparatutik abiatuta formulatutako tesia da. Haren arabera, indoeuropar jatorriko gizarteek hiru funtziotan antolatzen dute giza jarduera, erlijio-, gerra- eta ekonomia-arloei dagozkienak, botere bereizi eta hierarkizatu gisa gauzatzen direnak.

## Jatorria 
Dumézilen arabera, indoeuropar herriek antzeko eskema mental bat partekatzen dute, greziarrak, armeniarrak, zeltak, indo-irandarrak, baltikoak, germaniarrak, eslaviarrak edo latinoak izan: gizartea hiru funtzio nagusiren arabera antolatzea. Egitura hori mitoetan, egitura narratiboetan eta gizarte-antolamenduan aurkituko litzateke, Adalbéron Laongoa apezpikuaren gizartearen hiru estamentuen ("*oratores*, *bellatores*, *laboratores*" (otoitz egiten dutenak, guda egiten dutenak eta langileak) siteman bezala.

Eskema hori Erdi Aroko gizartearen hiru ordenetan aurki  dezakegu, ordenen gizartean: *laboratores* (langileak: artisauak, kkomertzio gizon-emakumeak, nekazariak..), *bellatores* (gudariak, agintari zibilak) eta, *oratores* (eliz jendea).

## Hiru funtzioak 
### Lehen funtzioa 
Lehen funtzioa, apaiz-funtzioa deritzona, eremu sakratuarekin lotuta dago. Ordenarekin eta legeekin zerikusia duten alderdiak ere lantzen ditu.

Europako Erdi Aroan, ezpata-nobleziak zuen futnzio hau. Hinduismoan, bigarren klasean aurkitzen dugu: kshatriyak. Funtzio horretan dago buruzagiaren, erregearen, râjaren printzipioa ere. Funtzio hau, alde batetik, indar fisikoarekin (Ares) lotutako jainko-jainkosei dagokie, bestetik, agintearekin, garaipenarekin eta jakinduriarekin (Atenea). Bizidunen artean duen ikurra zaldi buru bat da, objektuen artean: Egida, arma miraritsua. Bere kolorea gorria da. Gaizki erabilita, bortizkerian eta koldarkerian erortzen da funtzio hori. Jainkoen artean, India vedikoan, Indra eta Vāyu; *Mahabarathan,* Arjuna eta Bhima heroiak; Eskandinaviar mitologian: Thor eta Erromatar mitologian, Kapitolino hiruko zaharreko jainkoetako bat, Marte

### Bigarren funtzioa 
Bigarren funtzioa, funtzio gerlaria deritzona, herriaren defentsarekin lotuta dago. Bertan indar fisikoa, ausardia, ekintza eta borrokarako adimena eta "zaldun izpiritua" bezalako alderdiak biltzen dira.

Nekazariak, abeltzainak, artisauak eta merkatariak biltzen ditu. Hinduismoaren hirugarren klaseari dagokio: *vaisya*,  eta bakearekin, edertasun fisikoarekin, uztekin, artaldeekin, oparotasunarekin, aberastasunarekin, maitasunarekin eta sentsualtasunarekin lotutako jainkoekin.  Bere ikurra bizidunen artean zezen buru bat da, objektuen artean nekazal tresna bat. Bere koloreak beltza, urdin iluna eta be  rdeas dira. Gaizki eginez gero, funtzio hori antzutasunean erortzen da. India vedikoan: bi Ashvinak, Mahabarathan: Nak  ula eta Sahadeva heroiak; Eskandinaviar mitologian: Freyr, Freyja, Njord eta Vanir jainko-jainkosak; Erromatar mitologian, Kapitolioko jatorrizko hiruko jainkoetako bat, Quirinus

### Hirugarren funtzio 
Hirugarren funtzioa, funtzio ekoizlea deritzona, ugalkortasunarekin lotuta dago.

Funtzio subiranoa ere deitua, zelten baitan druidengan azaltzen da etaa brahmanengan hinduen artean, edo baita *flamen*-engan antzinateko erromatarreen artean. Bestalde, Erromatar Errepublikaren garaian, Monarkiaren garaiko azken erregea bota ondoren, Rex Sacrorum pertsonaia gorde zuten, eginkizun sakratuak zituena, botere politikorik gabea. Funtzio hori magiarekin zerikusia duten jainkoei dagokie, batetik, eta justiziari eta kontratuari, bestetik. Bizidunen artean duen ikurra giza buru bat da, objektuen artean, kopa bat. Bere kolorea zuria da. Gaizki eginez gero, eromenean erortzen da funtziodun hori. Jainkoen artean, jaiko nagusiek bete ohi dute eginkizun hori. India vedikoan: Mitra eta Varuna; *Mahabharatan*: Yudhishthira heroia; Eskandinaviar mitologian: Odin eta Týr eta Antzinako Erromatar mitologian: Kapitolioko jatorrizko hirukoko jainkoa zen Jupiter

## Harrera  eta kritika 
thumb|Erdi Aroko ezkuizkribu bateko marrazkia, British Library: elizgizona, zalduna eta langilea.
Dumézilen lanek, eta, bereziki, hiruko funtzioaren tesiak, unibertsitate espezialisten aurkakotasuna eragin zuten maiz, baita kritika gogorrak ere, eta mitologia konparatuaren ekarpen berri horiek, hastapenetako greziar, erromatar eta indiar erlijioen historiaren ikerketara mugatu. 

Arnaldo Momigliano, Antzinako Erromako historialari italiarra, hiruko funtzioaren tesia gogor kritikatu zuen horietako bat izan zen. Paul Thieme Antzinako Indiako erlijioan aditu alemana izan zen bere aurkari erabakigarrienetako bat. Adibide gisa, "arya" etnonimoaren esanahiari buruzko hainbat hamarkadatako eztabaida luze baten ondoren, 1960an Thieme nagusitu zen: Dumézilek  mittanien teonimoez egin irakurketa baztertu egin zuen, Dumezilek indo-irandar panteoi komun baten froga gisa aurkeztu zituenak, teonimo horiek fonologia eta morfologia indikokoak direla frogatzean, eta ez iraniarrak. Antzinako erlijioen historialarien artean, Dumézilek H. J. Rose britainiarraren eta Herbereetako Hendrik Wagenvoorten aurkakotasunari aurre egin behar zian zion. Frantzian, André Piganiol latinista izan zuen «aurkari nagusia». 

Hirutan banako mundu ikuskeraren teoriak eragin erabakigarria izan zuen ikerlarien belaunaldi oso batean, besteak bestre: Georges Duby (Les Trois Ordres ou L'Imaginaire du féodalisme -*Hiru ordenak edo Feudalismoaren iruditeria-*, 1978), Stig Wikander erlijioen ikerlari suediarra (1908-1983), zelten munduan aditua zen Christian J. Guyonvarc'h, Louis Renou Indiako kulturan espezailizattuko akademiko frantsesa, Jan de Vries hizkuntzalari eta mitologo holandarra (1890-1964), Émile Benveniste hizkuntzalari frantsesa, Émilia Masson hititen historia ikertzen zuen hizkuntzalari eta epigrafista serbiarra, indoeurpearren arteko konparaketetan  espezialista den Bernard Sergent historialari frantsea, eta, berrikiago, Patrick Mathieu informazio eta komunikazio zientzien arloan ikertzen deuna (berezitasun trifuntzionalaren teoriarekin).

Eskema funtzionalek Erdi Aroko kristau gizarte-ideologiaren irakurketa gisa duten garrantziak azterketa garrantzitsuak eragin zituen 1970eko hamarkadan, besteak beste, Georges Duby Erdei Aroko historialariaren zenbait lenetan.

Aiortza jaso duten ikerketa horietan egindako aurrerapen horiek ez dute eragotzi Jean Haudry bezalako indoeuropeistak «Hiru funtzioen» teoriari mugak ezartzea. Eskema horrek kronologia-arazo bat planteatzen duela eta mundu indoeuroparreko zenbait eremutan aplikatzeko zaila dela adierazi du, bereziki mundu greko eta baltikoan, non, Dumézilek berak aitortu zuen bezala, mitoen interpretazioak trifuntzionalitatearen prismaren bitartez emaitza gutxi ematen dituen. Jean Haudryk azaltzen du kontakizun eta elezahar asko nozio kosmologikoen bidez baino ezin direla interpretatu eta ulertu, eta hiru zeruen kosmologia, eguneko zerua, gaueko zerua eta zeru krepuskularra – «hiru kolore» sinbolikoak (zuri, beltz eta gorria)- eta horiek gizartean duten aplikazioaren oinarria dela: hiru funtzio ospetsuak. Gizarteari aplikatze hori ez zen herri indoeuropar guztietan gertatu, herri horietako batzuetan baizik.

## Hiru funtzioak Mendebaldeko historian 
Erdi Arotik Antzinako Erregimeneko gizartea eta milagarren urteko aldaketa, bere hiru jarduera-ordena hierarkizatu eta bananduekin, tripartizioaren adibide ona dira. 

Dumézilen ustez, «hiruko eskemako gizartea Mendebaldean hil zen 1789ko Frantziako Estatu Orokorrekin, nobleziak eta kleroak hirugarren estatuaren aurrean amore eman zutenean. Azkenik, galdera honi erantzun zaio: zer da Hirugarren Estatua? Bada, sistema trifuntzionalaren hondamena izan zen».

## Oharrak eta erreferentziak 

## Bibliografia 
* Georges Dumézil, (1958) *L’Idéologie tripartite des Indo-Européens*, Latomus.
** * (1955) Mythe et Épopée I.a. II & III.*, Gallimard, Paris,  ( ''L'Idéologie des trois fonctions dans les épopées des peuples indo-européens; Types épiques indo-européens : un héros, un sorcier, un roi; Histoires romaines).*
*  Bernard Sergent (1998) *Les Trois fonctions indo-européennes en Grèce ancienne*, vol. 1 : De Mycènes aux Tragiques, Paris . Économica. ISBN 2717835873
*  C. Scott Littleton (1966) *The New Comparative Mythology : An Anthropological Assessment of the Theories of Georges Dumézil*, Berkeley–Los Angeles : University of California Press.

#### Erdi Aroko eta Aro Modernoko Europan funtzio-banaketa 
* 
** 
* Duby, Georges (1978) *Les Trois Ordres ou L'Imaginaire du féodalisme*, Paris : Gallimard. ISBN 2070286045.
* Joël H. Grisward (aurrehi. Georges Dumézil) (1981) *Archéologie de l'épopée médiévale : structures trifonctionnelles et mythes indo-européens dans le cycle des Narbonnais*, Paris . Payot.
* Poly, Jean-Pierre (2015) "Dragona eta jaun koloretsuak. Banaketa trifuntzionala eta gizarte-klaseak Eszitiatik Europara", *Zuzenbidea eta Kulturak*. Nazioarteko *Diziplinarteko* Aldizkaria, 21-54.

## Ikus, gainera 
* Kastak Indian
* Mitologia zelta
* Indoeuropar hizkuntzak
* Gizarte estamentala

## Kanpo estekak 
* «Georges Dumézil et la trifonctionnalité indo-européenne»  *Décrouvez l'Antiquité*
* «Les Indo-européens - Dumézil et le Tripartisme», sur systerofnight.net via Wikiwix
* Aubertin, Philippe: «Tripartitions». *Institut pour une  triarticulation sociale*
* Dumézil, Georges (1946) Couverture fascicule «Tripertita » fonctionnels chez divers peuples indo­européens.» *Revue de l'histoire des religions,'' 131-1-3. 53-72 or.