Erromatar itsas armada

[thumb|[Trirreme erromatarra mosaiko batean irudikatuta.]]
**Erromatar itsas armadak** (latinez *classis*, hitzez hitz, "flotatzen du") Antzinako Erromatar Estatuaren itsas indarrek osatzen zuten. Mediterraneoan barrena erromatarren hedapenean paper erabakigarria izan arren, armadak ez zuen inoiz erromatar legioen ospea izan. Bere historian zehar, erromatarrak, funtsean, lehorreko herri bat izan ziren, eta gai nautikoak, greziarrak eta egiptoarrak bezala, hobeto ezagutzen zituzten herrien eskuetan utzi zituzten, itsasontziak eraiki eta agintzeko. Horregatik,  Estatu Erromatarrak ez zuen inoiz itsas gudarostea erabat babestu eta bultzatua, are gehiago, ez-erromatartzat hartzen zen. Antzina, itsas armadek eta merkataritza-ontzidiek ez zuten gaur egun duten autonomia logistikoa. Itsas indar modernoak ez bezala, erromatar armada, bere gorenean ere, ez zen modu autonomoan existitu, baizik eta Erromako Armadari atxikitako unitate gisa. 

Lehen Gerra Punikoan, armada modu masiboan hedatu zen, eta berebiziko garrantzia izan zuen erromatarren garaipenean eta Erromako Errepublika Mediterraneoko hegemonia lortzen. K.a. II. mendearen lehen erdian, Erromak Kartago suntsitu eta Mediterraneo ekialdeko Erresuma Helenistikoak menperatu zituen, mediterraneoko ertz guztien erabateko domeinua lortuz, haiek *Mare Nostrum* (Gure Itsasoa) deitu zutena. Erromatar ontziek, K.a. I. mendean, piraten aurkako gerretan eta Errepublikaren erorketa eragin zuten gerra zibiletan parte hartu zuten. K.a. 31n, Accioko bataila handiak amaiera eman zien gerra zibilei, Zesar Augustok bere azken garaipena erabakigarria izan zuen eta Erromatar Inperioa ezarri zuen.

Inperioaren garaian, Mediterraneoa erromatar "laku baketsua" izan zen, itsas aurkaririk ez zuelako, eta armada patruilatzera eta garraio-lanetara mugatu zen nagusiki.

Hala ere, Inperioaren mugetan eta konkista berrietan eta, gero eta gehiago, inbasio barbaroen aurkako defentsan, erromatar ontzidiak erabat inplikatuta egon ziren. K.o. III. mendeko krisialdia  armadan eragina sakona izan zuen, bere bai tamaina asko murriztu baitzen eta baita borrokarako gaitasunean ere. Herri barbaroek Inperioko mugen aurka egin zituzten oldeetan, armadak bigarren mailako zeregina baino ezin izan zuen bete. K.o. V. mendearen hasieran, kanpoko herri gerlariek inperioaren mugak apurtuak zituzten eta laster agertu ziren erresuma barbaroak Mediterraneo mendebaldeko ertzetan. Haietako batek, bandaloen erresumak, bere flota sortu eta Mediterraneoko kostaldeei eraso egin zien eta Erroma hiria bera arpilatzera ere iritsi zen. Mendebaldeko Erromatar Inperioa kolapsatu egin zen K.o. V. mendean, eta une horretatik aurrera, iraun zuen Ekialdeko Erromatar Inperioaren erromatar armadari Bizantziar Armada deitzen diote historialariek.

## Historia goiztiarra 
thumb|Abordaia errazten zuen *Corvus*-aren erabilerak Kartagoko itsas borrokaren esperientzia indargabetu zuen, erromatarrei mendebaldeko Mediterraneoan beren itsas hegemonia ezartzen lagunduz.
Erromatarrak, jatorrian, lurreko potentzia izan ziren, italiar penintsulan kokatua, baina itsasoan zuhurra. Lehen gerra punikoan (K.a. 264-K.a. 241) kartagotarrak, itsas merkataritzan oinarritutako potentzia, Mediterraneo mendebaldean nagusi ziren eta indar hori ustiatzen zuten Erromatar Errepublikaren aurkako borroketan. Gerran borrokarik gehienak itsasoz haraindikoak izan zirenez (bereziki Sizilian), Erroma behartuta ikusi zuen bere burua erantzun militar eraginkorra emango zuen flota bat sortzera. Emaitza, K.a. 260. urtean ikusi zen, urte artan, Erromak bere lehen flota garrantzitsua azkar eraiki baitzuen: ehun eta berrogeita hamar *quinquerrem-a* (bost arraunlari lerroko ontziak) eta trirremez (hiru arraunlari lerro) osatua, Mesinako itsasartetik gertu, Sizilia eta Calabria artean, jarduten zuena.

Erroma kartagotarren itsas abantaila deuseztatzen saiatu zen, eta ontziak *corvus* izena duen pasarela batez hornitu zituen. *Corvus*-a asmakizun berri bat zen, zurezko ohol handi bat zuen eta ontzi etsaiak katigatzeko erabiltzen zen kako bat. Ohiko abordatze taktiketan, etsaiaren barkuaren kaskoak *rostrum*-arekin jotzen zen. *Rostruma*-a brankan propio jartzen zen mutur gogor bat zen, beste barkua jotzean, kaskoa zulatzeko *helburua* zuena. Baina errotametroek garai hartan ez zuten eskarmentu luzea taktika horietan, eta gainera, aurkariaren barkua modu horretan jo ahal izateko barkua maneiatzen arraza izan behar zuen. Erromatarrek ordea, beren ontziak korrika eta presaka egin zituztenez, ez zituzten arinak eta maneiagarriak egite lortu. Corvus-aren bidez, borroka lurreko armadaren bidezko gudua bilakatzen zen, eta hor erromatarrak abilagoak ziren. Corvusak igarobide bat zen soldaduak etsaiaren barkura eramateko.

Itsasoan egindako lehen ekintza, K.a. 260. urtean Lipari Uharteetako batailan, Erromarek porrot egin zuten, baina parta hartu zuten indarrak gutxi samarrak ziren. Erromatarrek bere lehen itsas garaipen garrantzitsua (*triumphus navalis*) urte berean lortu zuten Milaseko guduan, Siziliako Milas (egungo Milazzo) herritik gertu. Gerrak aurrera egin ahala, Erromak itsasoan borrokak irabazten eta itsas esperientzia hartzen jarraitu zuen. Bere arrakasta kateari esker, Erromak bere operazio antzokia itsasoan zabaldu zuen, Kartagora iritsi arte.

Bigarren gerra punikoaren hasieran (K.a. 218- K.a. 202), mendebaldeko Mediterraneoko itsas hegemonia Kartagotik Erromara igaro zen. Horren ondorioz, Hanibalek, kartagotar jeneral handiak, estrategia aldatu zuen, gerra Italiar penintsulara eramateko.

## Errepublikaren amaiera 
[thumb|*[navis lusoria* bat erreplika.]]
Erromatarrek Kartago garaitu ondoren, ez zegoen beste itsas potentziarik Mediterraneo itsasoaren mendebaldean, eta, beraz, erromatar itsas armada desegin egin zen neurri handi batean. Itsas presentzia indartsurik ezean, pirateriak aurrera egin zuen Mediterraneoan. Erromak aldiro espedizioak antolatuko zituen piraten aurka, baina erabakigarriena Ponpeioerna izan zen. K. a. 67. urtean Ponpeio Magnok itsas indar bat antolatu zuen, denbora batez Mediterraneoa haiengandik eraginkortasunez libratu zuena.

Erromatar Errepublikan gerra zibila hasi zen bitartean, armadek beren itsas indarrak sortu zituzten berriro. Sexto Ponpeiok, Ponpeio Magnoren seme gazteenak, Oktavioren aurkako gerran, flota handi bat bildu zuen, ekintza-eskualde handi batean aritzen zena eta Sizilia, Erromaren ezinbesteko gari-iturria, mehatxatzen zuena. horrek izua eragin zuen hirian, haren gariaren prezioaren igo baitzen.

Oktaviok, Marko Agriparen laguntzarekin, flota bat eraiki zuen Forum Iuli-n (gaur egun Fréjus) eta Sexto garaitu zuen Naulocoko guduan K.a. 36an, Ponpeiako erresistentzia osoarekin amaituz. Oktavioko itsas armada berriro ere proban jarri zen K. a. 31ko Actiumeko guduan Marko Antonio eta Kleopatraren flota konbinatuen aurka borrokatzean. Erromatar Errepublikako azken itsas gudu honek Erroma ezarri zuen behin betiko, Oktavio izanik komandante bakarra, Mediterraneoko itsas indar hegemonikoa bezala.

## Konposizio orokorra 
eskuinera|thumb|*Birreme* erromatar baten eskalazko modeloa.
Erromatar Inperioko flotak bi base garrantzitsu zituen, baita kategoria txikiagoko beste batzuk ere. Italiako itsasertza  kontrolatzen zuten bi flota nagusiak hauek izan ziren:

* *Classis Misenensis*. K. a. 27an sortua, bere basea Misenon zegoen, Cumasetik gertu, Campanian. Classis Misenensis, gerora *Classis Praetoria Misenensis* deitua, Mediterraneo itsasoaren mendebaldea kontrolatzeko sortu zuten. Ontziteria horretako kideei, Neronek, *Legio I Classis* izena eman zien. K.o. 330. urtean, ontziak Konstantinoplara joan ziren, Konstantino enperadoreak Erromatar Inperioko hiriburua hara aldatu baitzuen. Misenon aurkitutako inskripzio baten arabera, kristau aroaren hasieran, bere gerraontzi nagusiak honako hauek ziren, beren izenekin: 

:* Hexarreme (sei arraunlari lerro) bat: Ops
:* Quinquerreme bat: Victoria
:* 9 cuatrirreme (lau arraunlari lerro): Fides, Vesta, Venus, Minerva, Dacicus, Fortuna, Annona, Libertas eta Olivus.
:* 50 trirreme: Concordia, Spes, Mercurius, Iuno, Neptunus, Asclepius, Hercules, Lucifer, Diana, Apollo, Venus, Perseus, Salus, Athenonix, Satyra, Rhenus, Libertas, Tigris, Castubigustus eta Cupidates.
:* 11 *liburuna*: Aquila, Agathopus, Fides, Aesculapius, Iustitia, Virtus, Taurus Ruber, Nereis, Clementia, Armata eta Minerva.

* Classis Ravennatis. K.a. 27. urtetik Ravennan basea zuena, Mediterraneo itsasoaren ekialdeko zatia kontrolatzeko erabili zen. K.o. 330. urtean ontziak Konstantinoplara eraman ziren.

Probintzietako ontzidiei dagokienez, hauen berri dugu:
[eskuinera|thumb|Allectus-en esfingea duen [Quinario|kinarioa eta txanponaren atzealdean grabatutako galera.]]

* Classis Britannica. *Portus Itiusen* zegoen, Galian (gaur egungo Boulogne-sur-Mer herriarekin identifikatuta, Pas-de-Calais departamentuan) eta *Gesoriacum* edo *Bononia* ere deitzen zuten. K.o. 296. urtetik *Rutupiaen* (Richborough) Britanian, izan zuen basea. Mantxako kanala eta uharteen inguruko urak kontrolatzen zituen, eta beraz, Germaniako limesera joateko itsas bidea. Ontziteria horrek paper garrantzitsua izan zuen Julio Zesarrek Galia inbaditu zuenean. G. Julius Agricolaren agindupean, Eskozia inguratu zuen, eta 83an bertako ekialdeko kostaldea erasotu zuen. Urte bat geroago, flota Orkada uharteetara iritsi zen.

: Britainiako itsas armadaren eta Bononiako portuaren kontrolari esker, bi jeneral erromatarrek, Karausio eta Alektok, 290eko hamarkadan Britainiako probintziaren sezesioa deklaratu zuten. Konstantzio Klorok, Dioklezianoren aginduz, Bononia berreskuratu zuenean, amaiera eman zitzaion *Britainiar Inperio*a izen izan zuen estatuari.

* Classis Germanica. K.a. 12. urtean sortu zen *Castra Veteran* (Behe Germania, egungo Xanten hiritik gertu). Ibai armada horrek Rin ibaia eta Ipar itsasoa kontrolatzen zituen. K.o. 50. urtearen ondoren. K.a.-k bere base nagusia Colonia Agrippinensis-era (Germania, egungo Kolonia) mugitu zuen.

* Classis Pannonica. K.a. 35. urtetik aurrera *Aquincumen* (Pannonia, Budapest modernoa) aritu zen. Ibai-flota horrek Danubio kontrolatzen zuen *Castra* Reginatik (Rezia probintzia, Ratisbona modernoa) Singidunumeraino (Moesia, egungo Belgrad). Flaviotar dinastiaren garaian berrantolatu zen, eta *Classis Flavia Pannonica* izena hartu.

* Classis Moesica. *Classis Flavia Moesica* izena ere ematen zaio. Danubio ibaiaren eta bere ibaiadarren beheko ibilguan nabigatzen zuen, Azov itsasoa eta, 41. urtetik, iparraldeko Pontus Euxinos (Itsaso Beltza) Krimeako penintsularaino patruilatzen zuen. Hasieran, Mesian zuen basea eta ondoren *Sexaginta Pristara* (*60 itsasontziko hiria*) joan zen, gaur egungo Ruse eta Noviodunum hirietara.

* Classis Pontica. K.a. 14. urtetik jarduten zuen, eta basea 54/60. urteaz geroztik, *Trapezusen* (Ponton) zuen. Hegoaldeko Itsaso Beltza zaintzen zuen.

* Classis Syriaca. K. a. 63. urtean ezarria eta 70. urtetik *Seleucia Pieriae-n* (Siria) gordetzen zena, flota horrek Mediterraneo ekialdeko itsasoa eta Egeo itsasoa kontrolatzen zituen.

* Classis Alexandrina. Alexandrian zuen basea, Egiptoko probintzia erromatarrean, eta Mediterraneo itsasoaren mendebaldea kontrolatzen zuen.

* Classsi Mauretania. Mediterraneo itsasoaren Afrikako kostaldea eta  Hispania hegoaldeko kostaldea, bereziki Herkulesen Zutabeak patruilatuz. Mauretania Caesariensis probintziako Cesarean (egungo Cherchell) zuen basea.

* Classis Aquitanica. Bizkaiko Golkoan esku hartu zuen. K. a. 25ean, Kantabriako erromatar inbasioan parte hartu zuen, Kantabriako gerren garaian, eta, autore batzuen ustez, K. a. 28. urtean akitaniarren matxinadaren errepresioan.

* Classis Libyca. *Classis Nova Libyca* izenez ere ezagutzen zen, eta Libiako kostaldea patruilatzeaz arduratzen zen. 180. urtera arte ez da aipatzen agirietan.

## Portu erromatar nagusiak 
[thumb|[Ostia (Antzinako Erromako hiria)|Ostiako portuan itsasontzi bat irudikatzen duen mosaikoa.]]

* Miseno (Campanian)
* Classis portua, Ravennatik gertu
* Alexandria
* Leptis Magna
* Ostia

## Oharra: 
## Ikus, halaber 
* Antzinako Greziako historia
* Kartagotar flota
* Mare nostrum (erromatarra)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Potter, David (2004), "The Roman Army and Navy", in Flower, Harriet I., *The Cambridge Companion to the Roman Republic*, Cambridge University Press, 66–88 or., ISBN 978-0-521-00390-2
*  Sánchez Sanz, Arturo (2020), *Imperium Maris. Historia de la Armada romana Imperial y Republicana*. Esfera de los Libros. ISBN 978-8-491-64836-9

## Kanpo estekak 
* Peris Boscá, Vicente  *La navegación romana* Universitat de Valencia.
* «Inicios de Roma como potencia naval». Historia/Canarias/Navegación 
* Nocella, Franco eta Abbate, Eusebio  (2003) *La flotta imperiale di Misseno* 
* «Roman Navy». *The roman empire.*
* «Portus - The harbour of Claudius» *Ostia, the harbour city of ancient Rome*
* *Parco archeologico di Ostia antica*. Ministerio della Cultura.
* Carro, Domenico. *Navigari necesse est*.  Roma Aeterna.
* Museum für Antike Schifffahrt. LEIZA museen. Mainz
* «Classis Britannica - The British Fleet». *Roman Britain*.