Tartu

**Tartu** (estonieraz  ahoskatua) Estoniako bigarren hiririk handiena da. Tallinn, Estoniako hiriburu eta finantza-gune nagusiaren aurrean, Tartu, hiri kultural eta intelektual gisakoa da. Batez ere, bertan dagoelako Estoniako unibertsitaterik zaharrena, Tartuko Unibertsitatea. Estoniako hego-ekialdean dago Tartu, Tallinndik 186 kilometrora. Emajõgi ibaiak, Estoniako lakurik handienak lotzeaz gain, Tartu zeharkatzen du. Hiriak aireportua ere badu.

Hiriaren izen historikoak **Tarbatu** (V. mendean eraikitako estoniar gotorlekua), **Juriev** () edota **Dorpat** izan dira (XIII. mendea).

## Historia 
thumb|ezkerrera|University of Tartu|Tartuko Unibertsitatearen eraikin nagusia.
Arkeologia-aztarnei erreparatuta, gotorleku bat zegoen Tartun, V. mendearen inguruan. VII. mende inguruan, bertako herritarrek egurrezko gotorleku bat eraiki zuten Toome Hill-en ekialdean (Toomemägi).

Inguruetako lehendabiziko grabatua kronistek egin zute 1030an. Jaroslav Jakitunak, Kieveko printzeak, hiria eraso eta Jurjev izeneko gotorlekua eraiki zuen bertan. Kieveko agintariek zergak bildu zituzten Estoniako antzinako Ungannia konderritik, 1061ra arte. Une hartan, kronisten arabera, antzinako estoniar tribu batek (Chud) su eman zion Jurjev gotorlekuari, desegin zen arte. 

Iparraldeko gurutzaden garaian, XIII. mendearen hasieran, Turbatu gotorlekua Livoniar Ordenak hartu zuen, eta estoniarrek behin eta berriz saiakerak egin zituzten berau berriro hartzeko. 1224an berriz, alemaniarrek behin betiko hartu zuten gotorlekua. Hala, Dorpat (Tartu) Erdi Aroko merkatal gune garrantzitsua bilakatu zen. Era berean, Dorpateko apezpiku-hiriaren hiriburua izan zen.

1262an, Alexandro Nevskiren semea Dmitri Pereslavlekoak hiria eraso eta suntsitu zuen. Alabaina, haren tropek ezin izan zuten Toome muinoaren kokatua zegoen gotorlekua hartu. Jazoera hau, Alemania eta Ekialdeko Eslaviar Zaharreko kronistek bildu zuten. Honetaz gain, merkatari eta artisau alemaniarren herrixka erakusten zuen grabatu bat egin zuten.

Dorpat Hansako Ligan sartu zen 1280an, eta Erdi Aroan, salerosketa hiri garrantzitsua zen. Estonia eta Letoniako lurraldearen gehiengoan bezala, Alemaniako noblezia zen nagusi garai hartan, eta Baltikoetako burgesia alemaniarrak, kultura, erlijioa, arkitektura, hezkuntza eta politika ezarri zuten XIX. mendearen amaierara arte. Esaterako, Dorpateko udaletxea Rostockeko arkitektu batek diseinatu zue, eta unibertsitateko eraikinak berriz, Johann Wilhelm Krausek, beste alemaniar batek. Ikasleen gehiengoa, %90 baino gehiago, alemaniarren ondorengoak ziren, eta oraindik ere izen alemaniarra duten zientzialari asko aurki daitezke hirian. XX. mendearen erdialdean alde egin zuen alemaniar askok.

Livoniar Gerraren garaian, XVI. mendearen inguruan, Polonia-Lituaniako Dukerriaren menpe zegoen Tartu. Ondoren, Poloniako eskualdearen barruan sartu zen. Jesuiten gramatika eskola ezarri zen 1583an eta honetaz gain, itzultzaileen bilgunea antolatu zen Tartun. Hiriak bandera zuri-gorria jaso zuen Poloniako erregeagandik.

Polonia eta Suediaren arteko gerrak gramatika eskola eta itzultzaileen bilguneak geldiarazi zituen 1601ean. Hala, Tartu suediarren eskuetan gelditu zen 1629an, eta Suediako erregeak Tartuko Unibertsitatea sortu zuen 1632an.

Nystadeko bakearen eskutik (1721), hiria Errusiako Inperioaren eskuetan gelditu zen, Derpt izenpean. XVIII. mendeko suteengatik, Erdi Aroko arkitektura asko suntsitu zen hirian, alta, Barroko berantiarraren estiloan zein estilo neoklasikoan berreraiki zuten. XIX. mendeko bigarren erdialdean, aldiz, Estoniako kulturaren bilgunea zen Tartu. Hirian Estoniako Kantu Jaialdia ospatu zen lehendabizikoz, 1869an, eta hirian bertan eraiki zen lehendabiziko antzokia (Vanemuine)1870an. Estoniako Idazleen Bilgunea bertan sortu zen 1872an.

1893an, antzinako izen errusiarra izatera pasatu zen hiria (Jurjev). Unibertsitatea errusiar estilora egokitu zen eta errusiar hizkuntza irakasten hasi ziren.

Hiriak Tartu izena berreskuratu zuen, Lehen Mundu Gerra bukatu eta Estoniak independentzia eskuratu ondoren.

Estoniako Independentzia Gerraren ondoren, boltxebike eta Estoniaren arteko itun bat sinatu zen Tartun, 1920ko otsailaren 2an. Alabaina, Sobietar Batasunak Estonia eta Tartu okupatu zituen 1940an.

Bigarren Mundu Gerran, Estonia (eta Tartu) Sobietar Armada Gorriak inbaditu eta okupatu zuen 1940ko ekainean. Alemaniarrek hartu zuten 1941eko abuztuan, baina berriro sobietarrek eskuratu zuten 1944an. Gerraren denboran, Kivisild (Harrizko zubia) zaharra eta Emajõgi inguruak deuseztatu ziren Armada Gorriaren esku sartzeagatik.

Gerraren ostean, atzerritarrentzat itxita zegoen Tartu, Aire erasoentzako base bat eraiki baitzen hiriaren ipar-ekialdean. Sobietarren menpeko garaian, Tartuko biztanleria bikoiztu egin zen, eta 57.000 izatetik 100.000 izatera pasatu zen. Sobietar Batasuneko hainbat lekutatik iritsi zen jendea Tartura.

Estoniak 1991n independentzia berriz eskuratu zuenetik, Tartuko alde zaharra berreraikitzen ari dira.

## Klima 
Tartuko klima kontinental hezea da. Klima nahiko leuna da Itsaso Baltikotik gertu dagoela kontuan hartuta, haize epela Atlantikotik baitatorkio. Halere, klima kontinentala ere nabari daiteke udako egun beroetan eta neguko egun hotzetan. Tenperatura gutxitan jartzen da −30&nbsp;°C-tan. Orokorrean, udak epelak dira eta neguak, berriz, hotzak. Hala eta guztiz ere nahiko euritsua da, azken urteetan batez ere.

## Gobernua 
Udal gobernuan herritarrek aukeratutako 49 ordezkari daude. Aukeraketa egiteko proportzio bidezko sistema erabiltzen da. Batzorde betearazlean alkatea eta bost alkateorde daude. egungo alkatea Urmas Kruuse da. Zenbait urtez, Andrus Ansip, egungo Estoniako lehen ministroa izan zen Tartuko alkate. Bai Ansip eta bai Kruuse, egungo Estoniako Alderdi Erreformistako kide dira.

## Biztanleria 
Estoniako estatistika institutuaren arabera, Tartuko biztanleria honako etniatan banatzen zen 2008an:

Tartuko biztanleriaren bilakaera historikoa ondoko taulan laburbiltzen da:
thumb|320px|Tartuko biztanleriaren eboluzioa (milaka) 1990tik–2009ra.

## Auzoak 
Ofizialki, Tartu 17 auzotan banatuta dago, helburu administratiborik ez dutenak. 

## Ekonomia 
Unibertsitateagatik ezaguna bada ere, industria hiria ere bada Tartu. XXI. mende hasieran, informazio eta komunikazio arloko enpresa ugarik Tartu izan zuten jomuga, Playtech Estonia, Webmedia eta Raintree Estoniak besteak beste. Skype enpresak ere bulego bat du Tartun. Bestalde, lanpostu asko unibertsitateari esker sortu izan dira.

## Hezkuntza eta kultura 
Hiria ezaguna da Tartuko Unibertsitateagatik, 1632an Suediako erregeak sortutako unibertsitateagatik. Arrazoi hau dela bide, herri hizkeran “Emajõgiko Atenas” bezala edota “Iparraldeko Heidelberg” bezala ezagutzen da.

Honetaz gain, Estoniako Bizitzako Zientzien Unibertsitatea, Baltikoko Defentsa Eskola, Estoniako Abiazio Akademia eta Estoniako Hezkuntza eta Ikerketa Ministerioa daude hirian. Beste instituzio batzuk Estoniako Auzitegi Gorena, Estoniako Artxibategi Historikoa eta Estoniako Antzoki Nazionala dira (Venemuine).

## Toki interesgarriak 
thumb|170px|San Joan eliza.

Hiriko arkitekturaren zati handi bat independentziaren aurreko garaikoa da, klase baxu eta garaietako alemaniar kutsuko etxeekin osatutakoa.
thumb|170px|San Joan elizaren barnealdea.|ezkerrera
Eraikin nabarmenak San Joan eliza luteranoa (, ), XVIII. mendeko udaletxea, unibertsitateko eraikinak, XIII. mendeko katedralaren hondakinak, lorategi botanikoak, erosketa kale nagusia, eta udaletxe plazako zein Barclay plaza inguruko eraikinak dira.

Bigarren Mundu Gerran hainbat leku suntsitu ziren, eta sobietar garaian hainbat eraiki. Gerraren eraginak oraindik ere nabari daitezke zenbait parke eta erdigune historikoan batez ere. Gerra eta 1991eko independentzia bitartean sobietar jatorriko auzoak eraiki ziren aldirietan.
Egun, modernizazioagatik ere ezaguna da Tartu. Altzairu, hormigoi eta kristalezko eraikin ugari dago, eta eraikin berri eta zaharren arteko oreka bilatu du hiriaren erdialdean.

Ikasle asko dagoen hiria izanik, gau-giro handia dago bertan, eta, tabernak, jatetxeak eta diskotekak ez dira falta.

## Hiritar ezagunak 
* Heinrich Lenz (1804-1865), fisikaria.
* Adolf von Harnack (1851-1930), teologoa.
* Eno Raud (1928-1996), idazlea.
* Ilon Wikland (1930-), artista.
* Andrus Ansip (1956-), politikaria.
* Alar Karis (1958-), biologo eta politikaria.
* Kersti Kaljulaid (1969-), politikaria.
* Jaan Kirsipuu (1969-), txirrindularia.
* Lauri Aus (1970-2003), txirrindularia.
* Anna Hints (1982-), zuzendari eta gidoilaria.
* Rein Taaramäe (1987-), txirrindularia.
* Julia Beljajeva (1992-), eskrimalaria.
* Laura Nurmsalu (1994-), arkularia.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Tartu Ülikool.jpg|Tartuko Unibertsitatearen eraikin nagusia
Fitxategi:Tartu, botanická zahrada.jpeg|Lorategi botanikoa

Fitxategi:Tartu_Cathedral_Ruins_3.JPG|Katedralaren hondakina

Fitxategi:Town_Hall23_2008.JPG|Udaletxea udazkenean
Fitxategi:Engelsbrücke Dämmerung.JPG|Aingeruaren zubia neguan
Fitxategi:Wifi accesspoint in tartu estonia.jpg|Unibertsitatearen kafetegiaren aurrealdea
Fitxategi:Arch bridge in Tartu.jpg|Kaarsild zubia.
Fitxategi:Hanseatic Days of Tartu 2007 Estonia2.JPG|Hansa Ligako egunen ospakizuna
Fitxategi:Barclay square 2007.jpg|Barclay plaza
Fitxategi:Tartu 1866.jpg|Tartu 1866. urtean

## Herri eta hiri senidetuak 
Tartu ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak