Arkitekturaren historia

[thumb|320px|*Arkitektoaren ametsa*, [Thomas Cole, 1840, olio pintura.]]
**Arkitekturaren historiak** arkitekturaren aldaketa aztertzen du, hainbat garai, tradizio, eskualde eta estiloetan zehar. Uste denez, tradizio guzti hauen jatorria, gizakiek babesteko duten beharra da. "Arkitektura" terminoa, oro har, eraikuntzei buruzkoa da, baina, funtsean, askoz zabalagoa da, eta orain beste praktika bereizitzat jotzen ditugun alorrak barne hartzen ditu, hala nola hirigintza, ingeniaritza zibila, itsas ingeniaritza eta paisaiagintza. Kasu gehienetan, aztertutako garaiak eta artearen historiakoak paralelo doaz, eta une batzuetan ideia estetikoak gainjarri edo nahastu egiten dira.

Diziplina hau, ezagutza historikoen beste edozein bezala, historiografiaren berezko mugak ditu : ikuspuntu ezberdinak egon daitezke, horietako gehienak mendebaldekoak, beste kultura batzuen alderdi etnografikoarenganaino.

## Neolitoa
Aurrerapen arkitektonikoak garrantzitsuak izan ziren Neolitoko (K.a. 10.000-K.a. 1400), non historiako berrikuntza nagusietako batzuk gertatu ziren. Landareen eta animalien etxekotzeak, adibidez, ekonomia berri bat ekarri zuen, baina halaber pertsonen eta munduaren arteko harreman berria, gizatalde handiagoak eta iraunkorragoak, kultura materialaren hedapen zabalagoa eta elkarbizitzarako beharrezkoak diren irtenbide sozial eta erritual berrien garapena. Horrela, bizimodu eta ekonomia berrirako beharrezkoak ziren eraikuntzak garatu ziren, eta aldaketaren funtsezko elementu ere izan ziren.

Anatolia, Sortaldea, Siria, Mesopotamia eta Erdialdeko Asiako gizataldeak eraikitzaile handiak izan ziren, buztin-adreiluak erabiliz etxeak eta herriak eraikitzeko. Çatalhöyük-en, etxeak igeltsuztatuak zeuden, eta giza- eta animalia-eszena landuekin margotuak. Maltako kultura neolitikoek tenplu megalitikoetan gurtzen zuten.

Indiako azpikontinenteko lehen hiri-zibilizazioa, jatorrian, Indus haraneko kulturan agertu zen, batez ere Mohenjodaro eta Harappan, gaur egungo Pakistanen eta Indiako mendebaldeko estatuetan. Hala ere, Neolitoko lehen bizilekua eraikik Merhgarhen
Izan ziren, Balutxistanen. Zibilizazio hauetako hirien ezaugarri nagusiak honakoak dira: hiri planifikatuak, adreilu errezko eraikuntzak, estolderia eta ur hornidura sistema landua eta artisautza (kornalinazko produktuak, zigiluen zizelkatzea).

File:Gobekli Tepe 2.jpg|Harrizko zutabe landua Göbekli Tepe herrian (Turkia), K.a. 8500 inguru
File:Archaeological Site of Harappa by smn121 -20.JPG|Harappa hiriaren hondakinak (Punjab, gaurko Pakistan), K.a. 2550 inguru
File:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|Mohenjo-daro (Sindh), K.a. 1700 inguru

Garai honetan, Euskal Herrian eraikuntza megalitikoak garatu ziren, batez ere trikuharriak, harrespilak eta zutarriak.

Neolitoko "herri" eta bizitoki esanguratsuak hauek dira:
* Göbekli Tepe, Turkia, K.a. 9000 inguru
* Jeriko, Sortaldean, K.a. 8350 
* Nevali Cori, Turkia, K.a. 8000 inguru
* Çatalhöyük, Turkia, K.a.  7500
* Mehrgarh, Pakistan, K.a.  7000
* Knap of Howar eta Skara Brae, Eskozia, K.a. 3500

## Antzinaroa
### Mesopotamia
Mesopotamiako ezaugarri ezagunenak adobezko arkitektura eta zigurat izeneko eraikuntzak dira, hainbat mailaz osatutako muino artifizial bat osatuz eta gailurrean tenplu bat dutena. Zalantzarik gabe, leku nabarmena hartzen zuten hiri bakoitzean, tenplua goratuz ibai-haran lauan. Adibidez, Uruk hiri handiak hainbat erlijio-esparru zituen, lehenagotik ezagutzen ziren beste eraikinak baino handiagoekin.

*Zigurat* hitza akaderazko * ziqqurratum* hitzetik dator, adobezko dorre mailakatu sendoei emandako izena, eta *zaqaru* aditzetik eratorria, "gora izan". Eraikuntza hauek lurra eta zerua lotzen dituzten mendiak bezala deskribatzen dira. Urko zigurata, Leonard Woolley arkeologoak induskatua, 64x46 m da oinarrian eta jatorrian 12 m garai hiru solairurekin. Ur-Nammuk eraikiarazi zuen (K.a. 2100 inguruan) eta Nabonidesek (K.a. 555–539) berreraikia, seguruenik zazpi solairuraino handitu zenean.

Asiriar jauregiek patio publiko handi bat izaten zuten, ekialdean gela sail bat eta hegoaldean oturuntza areto handi batzuk zituena, erregearen loriarako eraiki eta apaindutakoak. Zenbait jauregitan, bolizko altzari ugari aurkitu ziren.

File:Ancient ziggurat at Ali Air Base Iraq 2005.jpg|Urko zigurata, K.a. XXI. mendekoa, Tell el-Muqayyar (Dhi Qar probintzia, Irak)

Vorderasiatisches Museum Berlin 056.jpg|Mosaikodun koloma berreraikiak, Urukeko sumeriar tenplu batetik, Pergamonmuseum (Berlin)

File:Ishtar gate in Pergamon museum in Berlin..jpg|Ixtarren atea. Antzinako Egiptoko tenpluek, oro har, lau zati zituzten: sarrera pilono trinkoa, patio peristiloa, areto hipostiloa eta santutegia. Pilonoek 40 bat metro zituzten. Haien aurrean obeliskoak eta faraoiaren eskulturak zeuden.

Philae temple at night.jpg|Isisen tenplua (Filae), onenen mantendu denetako tenplua

Kheops-Pyramid.jpg|Gizako Piramide Handia (Giza, Egipto), oraindik zutik dirauen Munduko Zazpi Mirari bakarra K.a. 2600 inguru

Luxor-Tempel Pylon 08.jpg|Luxorreko tenpluko pilonoak eta obeliskoa, K.a. 1400 inguru

### Grezia
Zalantzarik gabe, Antzinako Greziako arkitekturak, erromatarrarekin batera, eragin handien izan duen garai guztietako estiloa da. Atenasen Antzinate klasikoaren etorreratik, K.a. V. mendean, arkitektura klasikoa Mendabaldeko kulturan eta, hortaz, zibilizazioan bertan errotu zen. K.a. 850tik K.o. 300 ingurura arte, Antzinako Graziako kultura kontinente greziarrean, Peloponeson eta Egeoko uharteetan loratu zen. Munduko Zazpi Mirarietako bost greziarrak ziren: Efesoko Artemisaren tenplua, Zeusen Olinpiako estatua, Halikarnasoko mausoleoa, Rodasko kolosoa eta Alexandriako itsasargia. Hala ere, arkitektura hau ezagunagoa da bere tenpluengatik, eskualde osoan hedatuta. Tenplu ezagunenak Partenoia eta Erekteiona dira, biak Atenasko Akropolian. Beste eraikuntza garrantzitsu batzuk antzokiak izan ziren. Tenpluek eta antzokiek ilusio optikoen eta proportzio orekatuen nahasketa konplexua erabili zuten.

Antzinako greziar tenpluak, oro har, elementu hauez osatuak daude: oinarri bat alde banatan maila gutxiko eskailera jarraiekin (krepidoma izenekoa), naos bat (areto nagusia) gurtza-estatua batekin, kolomak, taulamendua eta bi frontoi (bata aurrean eta bestea atzean). K.a. IV. menderako, greziar arkitekto eta harginek arau sistema konplexua garatu zuten eraikin guztietarako, ordena izenekoa: doriarra, joniarra eta korintoarra. Kolomei esker errazago atzematen dira (batez ere kapiteletan): doriar koloma sendoa eta oinarrizkoa da, joniarra meheagoa da eta lau kiribil ditu kapitelaren ertzetan (boluta izenekoak) eta korintoarra joniarraren berdintsua da, baina kapitel erabat desberdinarekin, akanto hostoz apainduta. Kolomez gain, frisoa ere desberdina zen ordenaren arabera: doriarrak metopak eta triglifoak dituen bitartean, joniarrak eta korintoarrak erliebedun banda jarraituak ditu.

Kolomez gain, tenpluak eskulturekin apainduta zeuden frontoietan, frisoetan, metopetan eta triglifoetan. Antzinako Greziako arkitektoek eta artistek erabilitako apaingarriak honako hauek dira: palmetak, landare edo uhin-itxurako kiribilak, lehoi-maskaroiak (batez ere alboetako erlaitzetan), dentikuluak, akanto-hostoak, bukraneoak, festoiak, obak, grekak eta akroterak frontoien ertzetan. Gerora, etruriar, erromatar eta Erdi Aroaren osteko estiloetan erabili ziren, arte eta arkitektura greko-erromatarra berpizten saiatu zenean, hala nola Pizkundean, Barrokoa eta Neoklasikoan.

Antzinako eraikinen aztarna arkeologikoei begiratuta, erraza da monokromatikoak zirela pentsatzea, baina berez arkitektura polikromatua zen. Adibidez, Partenoia gorriz, urdinez eta berde biziz margotutako xehetasunak zituen. Eskulturak ere polikromatuak ziren. Eraikinak eta artelanak koloreztatzeko praktika hori bertan behera utzi zen Berpizkundean, izan ere, Leonardo da Vincik eta Pizkundeko beste artista batzuek antzinako eraikuntzak aztertzean koloreak desagertuta edo oso ahulduta zeudenez, zuriak zituela uste eta horrela proposatu zituzten arkitektura eta artelan berrietarako.

File:Parthenon (30276156187).jpg|The Partenoia Atenasko Akropolian, Mendebaldeko kulturaren ikur bat, K.a. 447-432

File:Erechtheum Acropolis Athens.jpg|Erekteiona (Atenas), bere koloma joniar eta kariatideekin, K.a. 421-406

The great theater of Epidaurus, designed by Polykleitos the Younger in the 4th century BC, Sanctuary of Asklepeios at Epidaurus, Greece (14015010416).jpg|Epidauroko antzokia (Epidauro), K.a. III. mendekoa

### Erroma
Antzinako Erromako arkitekturak eragin handienetakoa izan du munduan. Bere ondarea nabaria da Erdi Aroan, eta Aro Modernoan berrerabiltzen jarraitzen dira, bai arkitektura neoklasikoan, bai arkitektura postmodernoan.

Erromatar armadak lurraldeak konkistatu ahala, herriak eta hiriak sortzen zituzten, euren inperioa zabalduz eta euren arkitektura- eta ingeniaritza-lorpenetan aurrera eginez. Lan garrantzitsuenak Italian dauden arren, erromatar eraikitzaileek mendebaldeko eta ekialdeko probintzietan ere aurkitu zituzten irtenbide sortzaileak, hauen adibide hoberenak gaur egungo Ipar Afrika, Turkia, Siria eta Jordanian daudelarik. Bere garaiko zibilizazio gehienak gaindituz, erromatarrek ingeniaritza-gaitasunak, arkitektura-teknikak eta material berriak garatu zituzten. Erromatarren lorpen arkitektoniko ugarien artean kupulak daude, tenplu, bainu, etxalde, jauregi eta hilobietarako sortu zirenak. Adibiderik ezagunena Erromako Panteoiarena da, zutik irauten duen kupula erromatar handiena dena eta erdian okulu handi bat duena. Beste berrikuntza garrantzitsu bat harrizko erdi-puntuko arkua da, batez ere arkupetan, akueduktuetan eta beste egitura batzuetan erabiltzen dena. Greziar ordenez gain (doriarra, joniarra eta korintoarra), erromatarrek beste bi asmatu zituzten: toskanar ordena, berez doriar ordenako kolomak dituena, baina ildaska gabeak, triglifo eta tantarik gabeko taulamendu sinpleago batekin; eta ordena konposatua, joniar ordenako kapitelaren bolutak korintoar ordenako akanto-hostoekin konbinatzen dituena.

K.a. 30-15 artean, Vitruvio arkitekto eta ingeniariak tratatu garrantzitsu bat argitaratu zuen, *De architectura*, mendeetan zehar mundu osoko arkitektoengan eragina izan zuena. Antzinatetik bizirik iraun duen arkitektura-tratatu bakarra denez, Pizkunde gâtai tik teoria arkitektonikoari buruzko lehen liburutzat hartu izan da, baita arkitektura klasikoaren kanonari buruzko iturri garrantzitsutzat ere .

Greziarrek bezala, erromatarrek ere anfiteatroak eraiki zituzten. Inoiz eraikitako anfiteatrorik handienak, Erromako Koliseoak, 50.000 ikusle inguru har zitzakeen. Erromatarren aurrerapen teknologikoa darakusen beste egitura erromatar ikoniko bat, Frantzia hegoaldeko Pont du Gard da, zutik dirauen akueduktu erromatar garaiena .

Beirateak erabiltzea ez da arkitektura gotikoa definitzen duen elementu bakarra, eta arku zorrotza, gurutze-ganga, arrosa-leihoa edo ostiko-arkua ere ez, elementu horietako asko modu batean edo bestean erabili baitziren aurreko tradizio arkitektonikoetan. Elementu horien etengabeko konbinazioa eta fintzea izan zen, garaiko eraikuntza-teknika aldakorrei azkar erantzutearekin batera, arkitekturaren mugimendu gotikoa elikatu zuena.

Euskal Herrian garatu zen arkitektura gotikoa soila eta apaindurarik gabekoa izan zen.

Piramide de la Luna 072006.jpg|Ilargiaren Piramidea eta aurreko plaza (K.o. 150-200 inguru, Teotihuacan, gaurko Mexiko)

The Palace from the top of Temple of the Cross - Palenque Maya Site, Feb 2020.jpg|Jauregia, Palenque (Chiapas, Mexiko), VII-VIII. mendea

Machu Picchu, Perú, 2015-07-30, DD 41.JPG|Machu Picchu (Peru), 1450-1470

## Islamiar arkitektura
Islamiar arkitektura Islamaren kultura duten edo izan dutenen arkitektura da, erlijio honen sorreratik gaur arte, batez ere Al-Andalus eta India arteko eskualdeetan garatu dena. Horrela, arkitektura mota honen eraikinak Espainian, Afrikaren iparraldean, Ekialde Hurbilean, Iranen, Indian eta Txinan aurkitzen dira. 

Islamiar konkisten hedapenaren ondorioz, islamiar arkitekturak arkitektura estilo ugari biltzen ditu bere baitan Islamaren sorreratik (VII. mendean) gaur egunera arte. Islamiar arkitektura goiztiarrak eragin handia jaso zuen arkitektura erromatarretik, bizantziarretik pertsiarretik, mesopotamiarretik eta VII. eta VIII. mendeetan lehen musulmanek konkistatu zituzten gainerako lurretakoetatik . Ekialderago, Txinako eta Indiako arkitekturak ere eragina izan zuen, Islama Asiako hego-ekialdera hedatu ahala. Historia zabal eta luze horrek tokiko arkitektura estilo asko ekarri ditu, besteak beste omeiatarra, abbastarra, persiarra, moriskoa, fatimatarra, mamelukoa, otomandarra, indo-islamiarra (bereziki mogola), bengalarra, txinar-islamiarra eta saheliarra.

Islamiar arkitekturaren egitura bereizgarri batzuk meskitak, madrasak, hilobiak, jauregiak, bainuak eta gotorlekuak dira. Islamiar arkitektura erlijiosoaren tipologia nabarmenak dira adibidez meskita hipostiloak, kupuladun meskitak eta mausoleoak, gangadun *iwan* egiturak eta erdiko patiodun madrasak. Mendeetan gordetako jauregi historikoen adibide nagusiak Alhambra (Granada) eta Topkapi (Istanbul) dira. Islamak ez du idoloen gurtza sustatzen; beraz, arkitekturak arabiar kaligrafiarekin apainduta egoteko joera du (bertso koranikoak edo bestelako olerkiak barne), halaber motibo abstraktuagoekin, hala nola eredu geometrikoekin, mukarnekin eta arabeskoekin, irudi figuratiboak erabili ordez .

Temple Mount.JPG|Arrokaren Kupula (692an amaitua), Jerusalem

Si-o-se-Pol.jpg|Si-o-se Pol zubia, Ispahan, Iran]]

El patio de los leones -Alhambra -Granada (42062057581).jpg|Lehoien patioa, Alhambra jauregian (XIII-XIV. mendeak, gaurko Espainia)

## Txinatar arkitektura
Txinako lehen eraikin gehienak zurezko egiturak ziren. Hagaburu-multzodun zutabeak, gehienetan bakoitiak, erdiko habearteko espazioa handitzea ahalbidetu zuen. Teiladun teilatuak zurezko eraikinaren gainean zuzenean bermatzen ziren, adreiluzko edo buztinezko hormekin.

I. mende inguruan, budismoa Txinara iritsi zenean, erlijio erabilera berri bat hasi zen, eta, beraz, eraikin mota berriak garatu. Harkaitzetan zulatu gurtza-tokiak agertu ziren, Indiakoetan oinarrituak. Budismoak sartutako beste eraikuntza mota bat txinatar itxurako estupa (*ta*) edo pagoda zen. Indian, estupak pertsonaia edo maisu ezagunak oroitzeko eraikitzen ziren, ondorioz, tradizio budistak egitura egokitu zuen Buda maisu handia oroitzeko. Pagodak Indiako estuparekin antzeko sinbolismoa partekatu zuen eta jaun inperialen babesarekin eraiki ziren, hilondoko bizitzarako merituak lortzea espero zutenak. Budismoa VI. eta VIII. mendeen artean jo zuen gailurra, Txinan inoiz ez bezalako monasterio kopuru handia zegoenean. 4.600 monasterio ofizial eta 40.000 ez-ofizial baino gehiago eraiki ziren. Monasterio asko patioz edo kalostraz osatuak zeuden, 6 eta 120 artean. Kalostra bakoitzak eraikin nagusi independente bat zuen (areto bat, pagoda bat edo pabiloi bat) eta estalitako korridore batez inguratuta zegoen.

Txinatar eta konfuziotar kulturak eragin nabarmena izan zuen sinosferako arkitekturan eta artean (batez ere Vietnam, Korea, Japonian). Adibidez, Koreako arkitekturak, batez ere Joseon ondoko garaian, Ming-Qing dinastietako eragina du.

 

Giant Wild Goose Pagoda.jpg|Antzar Basatiaren Pagoda Handia, Xi'anhegoaldean (Shaanxi, Txina), 652 (Tang dinastian)

File:11 Temple of Heaven.jpg|Uzta Onen otoitz aretoa, Zeruko Tenpluan dagoen eraikin nagusia (Pekin), 1703-1790

File:Injeongjeon (exterior), Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|Injeongjeon aretoa, Changdeokgung (Seul, Hego Korea), 1395

## Aro Modernoa
### Pizkundea
Pizkundea XIV. mende hasieran Italian jaio zen, antzinako Grezia eta Erromako pentsamenduaren eta kultura materialaren elementu batzuen pizkunde eta garapen kontzientea erakusteko asmoz. Arkitektura, lehenik Florentzian garatu zen, Filippo Brunelleschi berritzaileetako bat zela, eta halaber Leon Battista Alberti (1404-1472) arkitekto eta humanistari esker, *De re aedificatoria * tratatua osatu zuenean, Antzinako Erromako hondakinak eta Vitruvioren *De architectura* aztertu ondoren. Laster Italiako beste hiri batzuetara hedatu zen eta handik Europa osora, urte ezberdinetan eta hainbat eragin-mailarekin, tokian tokiko ezaugarriekin.

Pizkundeko estiloak garrantzia ematen die atalen arteko simetriari, proportzioari, geometriari eta erregulartasunari, Antzinate klasikoaren arkitekturan eta, bereziki, erromatarrean agertzen zen bezala, zeinetik adibide asko geratzen ziren. Ordena markatzeko, eta gotikoko sistema proportzionala eta profil irregularrak ordezteko, hainbat elementu erabili ziren, hala nola kolomak, pilastrak eta ateburuen antolamendu ordenatuak eta halaber erdi-puntuko arkuak, esferaerdiko kupulak eta nitxoak.

Euskal Herrira berandu iritsi zen, XVI. mende erdira arte gotikoa izan baitzen nagusi. Gainera, azaleko presentzia baino ez zuen izan, funtzio apaingarri eta sinbolikoa nagusituz. Arkitektura-tradizio ezberdinak zituzten eskualdeetan hedatu zirenez, barroko mota ugari agertu ziren lekuaren arabera, desberdinak alderdi batzuetan, baina antzekoak orokorrean.

Lehenengo eraikin barrokoak elizak eta monasterioak izan ziren, eta laster eraikin zibilak, etxandiak eta jauregiak gehitu zitzaizkien. Dinamismoa ezaugarri hartuta, lehen aldiz hormak, fatxadak eta barrualdeak kurbatu egin ziren, eta horren adibide da San Carlo alle Quattro Fontane eliza Erroman. Arkitekto barrokoek arkitektura pizkundetarraren oinarrizko elementuak hartu zituzten, kupulak eta kolomadiak barne, eta garaiagoak, handiagoak, apainduagoak eta dramatikoagoak egin zituzten. Barruko efektuak, askotan, eskulturarekin konbinatutako ''trompe-l'œil'' margoa erabiliz lortzen dira: begia gorantz bideratzen da, zerura begira egotearen lilura emanez. Zizelkatutako aingeru taldeek eta margotutako irudiek sabaia betetzen dute. Argia ere erabili zen efektu dramatikoa lortzeko ; kupuletatik iritsiz eta urretan islatuz. Maiz, zutabe salomonikoak erabiltzen ziren goranzko mugimendu baten lilura sortzeko, eta beste dekorazio-elementu batzuek espazio erabilgarri guztiak hartzen zituzten. Jauregi barrokoetan, eskailera handiak elementu nagusi bihurtu ziren.

Euskal Herrian eragin handia izan zuen Barrokoak, batez ere arkitektura zibilean, eliza asko aurretik eraikiak baitzeuden. Hala ere, aipatzekoak dira eliza barneko erretaulak eta kanpoaldeko dorreak, batez ere Gipuzkoakoak, garai hartan ugari eraiki baitziren. Halaber aipatzekoa da Loiolako Santutegia (Azpeitian) Carlo Fontana erromatar arkitektoak 1681ean proiektatua.

Cour_de_Marbre_du_Château_de_Versailles_October_5,_2011.jpg|Versaillesko jauregia (Versailles), marmolezko patioa 

St_Peter's_Square,_Vatican_City_-_April_2007.jpg|San Petri plaza (Erroma), 1656–1667, Gian Lorenzo Bernini arkitektoarena

San Sebastian Basilica of Saint Mary of Coro 002 edited.jpg|Koruko Andre Mariaren basilika, Donostian (1766) rokoko kutsua duena

### Neoklasikoa
Arkitektura neoklasikoa Antzinako Grezia eta Erromaren xehetasunetan, horma zuri eta xumeetan, eta eskalaren handitasunean oinarritu zen. Aurreko estiloekin alderatuta (barrokoa eta rokokoa), kanpoalde neoklasikoak minimalistagoak ziren, lerro zuzen eta angeluarrekin, baina oraindik apainduak. Estiloaren lerro garbiek, eta oreka eta proportzioaren zentzuak, ondo funtzionatu zuten bai eraikin handietan (Parisko Panteoia kasu), bai egitura txikiagoetan (Petit Trianon jauregia kasu).

Arkitektura eraikuntza elementu klasiko sinpleen batuketaz konposatzen zen, izaera trinkotik aldenduz. Izaera tektonikoa zuen, egiturak berak eraikuntza definitzen zuen. Konposizioa eta eraikuntza batera zihoazen, eta zutabea berragertu zen bere izaera tektonikoaz indartuz. Apaingarriak murriztu zen, soiltasuna indartuz. Simetria, soiltasuna, kolore murriztasuna, garaipen arkuen erabilera, aurrealdea hiru partetan konposatzea, ordena bakarraren erabilpena... oso ezaugarri nabariak dira.

Euskal Herrian neoklasizismoa XVIII. mendearen amaiera aldean sartu zen, eta XIX. mende guztian zehar luzatu bazen ere, bere gailurra XIX. mendeko lehen erdian gertatu zuen. Arkitektoek artean, aipatzekoak dira Justo Antonio Olagibel (Plaza Berria eta Arkupetxoak Gasteizen), Pedro Manuel Ugartemendia (Donostiaren hiri-plana), Gabriel Benito Orbegozo (Atxuriko Ospitalea) eta Antonio Etxeberria (Gernikako Batzar Etxea), eta halaber Ventura Rodríguez madrildarra (Iruñeko katedralaren fatxada) eta Silvestre Pérez zaragozarra (Mutrikuko eliza).

Façade_fronton_madeleine_Paris.jpg|La Madeleine eliza (Paris), 1845

Thenationalgallery.jpg|National Gallery (Londres), 1824

Vitoria_plaza_españa.jpg|Gasteizko Plaza Berria, 1791

### Historizismoa
Arkitektura historizista, nagusiki XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran garatu zen, eta, bere ahalegin guztiak, iragan garaietako arkitektura berreskuratzeko ziren. Beste garai batzuetako arkitektura estiloak imitatzean zetzan, mende horretako ezaugarri kultural batzuk gehituz, arkitektura eklektikoak, zerbait berria sortzeko estiloak nahasten zituen bitartean. Joera ezberdinak nabarmen daitezke, neobizantziarra, neogotikoa, neobarrokoa... kasu.

Euskal Herrian beste hainbat estiloz gain (neogotikoa, neoklasikoa, neobarrokoa eta Espainia-Frantzietako eskualde estilo ugari), berezko arkitektura historizista garatu zen: euskal estiloko arkitektura eta honen aldaerak (neolapurtarra, neogipuzkoarra, euskal neobarrokoa...).

Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|Westminster jauregia (Londres) 1840-1860, neogotikoa

Paris_Opera_full_frontal_architecture,_May_2009.jpg|Opéra Garnier (Paris) 1862-1875

Villa Arnaga (Pyrénées Atlantiques).jpg|Arnaga etxea, Kanbo (1993-1905), euskal estiloko arkitektura

## XX. eta XXI. mendeak
XX. mendearen hasieran, arkitektura historizistaren eta dekorazio landuaren gehiegizko garrantziak pentsamendu-lerro berri ugari sortu zituen, arkitektura modernoaren aitzindari izan zirenak. Horien artean Deutscher Werkbund nabarmentzen da, 1907an sortua makinaz egindako objektuak kalitate hobean ekoizteko. Industria-diseinuaren goraldia une honetan ezarri ohi da. Bide honi jarraituz, Bauhaus eskolak, Weimarren 1919an sortua, arkitekturaren funtsa berdefinitzen saiatu zen, oinarri berriak artean, eskulanean eta teknologian ezarriz. Arrazionalismoaren garaian teknologiazko aurrerapenak hartu ziren kontutan batez ere, eta funtzioaren aldetik baliagarriak izango ziren eraikuntzak altxatu ziren.

XX. mendearen bigarren erdialdetik aurrera, egindako arkitektura, oro har, mugimendu modernoaren proposamenekiko erreakzio gisa bereizten da: batzuetan, egungo arkitektoek balio modernoak berrikusi zituzten eta ikusmolde estetiko berriak proposatu ("neomodernoa" izeneko jarrera gisa bereiziko dena); beste batzuetan, berriz, proiektu erabat berriak proposatu zituzten, modernismoaren dogmen aurka. Bigarren hauek, oro har, lotuta zeuden "erreferente historikoa" biziberritzeko ideiarekin. XX. mende amaieran iraultza digitalaren urteak izan dira arkitekturaren esparruan. Ordenagailu bidezko diseinua erabat hedatu da, eta konputagailua adierazpen-tresna izateaz gain forma berrien sortzaile ere bihurtzen ari da. Honen adibide aipagarrienetako bat Frank Gehryren Bilboko Guggenheim Museoa da.

Ekoizpen garaikidearen korronte desberdinak sailkatzeko ahaleginak egin diren arren, ez dago, izatez, mundu osoan arkitektoek egindako hainbat aukera sistematikoki biltzen dituen "mugimendu" edo "eskola" talde txikirik.

Garai honetako estilo eta mugimendu nagusiak:
*Art Nouveau
*Art deco
*Bauhaus eta Arrazionalismoa
*Konstruktibismoa
*Brutalismoa
*Postmodernismoa
*Dekonstruktibismoa
*High-tech arkitektura
*Arkitektura iraunkorra

 

Corbusierhaus B-Westend 06-2017.jpg|Unité d'habitation,  Berlin (Le Corbusier)

Catedral metropol.jpg|Brasiliako katedrala (Oscar Niemeyer)

Bilbao - Guggenheim aurore.jpg| Guggenheim Bilbao Museoa (Frank Gehry, 1997) dekonstruktibista

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Artearen historia
*Herri-arkitektura

## Kanpo estekak
*Artearen teoria era hirstoria - oinarrizko kontzeptuak - apunteak Unibertsitatea.net webgunean (noiz kontsultatua: 2022-1-16)