open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Posta-Batasun Unibertsala

**Posta-Batasun Unibertsala** (**UPU**) Nazio Batuen agentzia da, munduko posta zerbitzua antolatzeko eta alor hori nazioartean bultzatzeko eta bideratzeko helburuz 1874an sortua. Bi dira erakunde honen jardueraren oinarri nagusiak, posta bidezko komunikazioei dagokionez: Nazio Batuetako estatuen artean lurralde bakarra osatzea, eta posta-zerga eta -pisuen batasuna lortzea.

Nazioarteko posta-zerbitzuak arautzeko lehen ahalegina 1863an egin zen Parisen, eta, 1874an, Posta-Batasun Orokorra *(General Postal Union)* erakundea sortu zen. 1878an, gaur egun duen izena hartu zuen erakunde horrek, eta 1948an bihurtu zen Nazio Batuen agentzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Colmenero de León

**Juan Colmenero de León** (Madril, 1951) Madrilen jaiotako euskal herritar zientzialaria da. Txikitan Donostiara aldatu eta bertan egin zituen ikasketak. Donostiako International Physics Center-a kudeatzen duen Patronatuko zuzendaria da, eta Materiaren Fisikan katedraduna EHUn. Bere ikerlan nagusiak polimeroen inguruan egin ditu. Hainbat sari eskuratu ditu, horien artean: 1999. urtean, Eusko Jaurlaritzak eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak banatzen duten Zientzia eta Teknologia arloko Xabier Maria de Munibe Saria, eta 2000. urtean, Zientzia eta Teknologia Ikerketa arloko Euskadi Saria.

## Erreferentziak
Azetabulu

**Azetabulua** —**barrunbe kotiloide** edo **kotilo** ere esaten zaio—, adiera orokorrean, hezur batean beste hezur bat sartuz giltzatzeko izaten den hutsartea da. Adiera hertsian, pelbisaren gainazalaren atal konkaboa da, ilionak (goialdean), iskionak (atzealdean) eta pubis-hezurrak (aurrealdean) osatua. Hartan giltzatzen da femurraren burua, aldakaren giltzadura eratzeko.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Cadena

**José Cadena Eleta** (Pitillas, 1855eko martxoaren 20a - Burgos, 1918ko ekainaren 8a) nafar elizgizona izan zen. Ikasketak Iruñeko apaiztegian egin zituen, Zuzenbidekoak, berriz, Zaragozako unibertsitatean. Biurrungo eta Agoitzeko apaiza izan ondoren, Avilako apezpikutegiko bikario nagusi izendatu zuten. 1901. urtean Segoviako apezpiku izendatu zuten eta Gasteizkoa handik hiru urtera (1904-1913). 1913an Burgosko artzapezpiku egin zuten. Haren lan garrantzitsuenak: *Tratado teórico-práctico de procedimientos eclesiásticos en materia civil y criminal, Código procesal canónico* eta *El sacerdote perfecto*.

Gasteizko gotzain ziharduela, elizbarrutiak artean Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa hartzen zituelarik, 1910eko otsailaren 3an jaulkitako pastoral baten bidez, haurrak euskal izenez bataiatzea debekatu zien elizbarrutiko apaizei. Guraso askoren erantzuna izan zen jaioberriak ez bataiatzea.

## Erreferentziak
Arturo Azuela

**Arturo Azuela Arriaga** (Mexiko Hiria, 1938ko ekainaren 30a - *Ib.*, 2012ko ekainaren 7a) mexikar idazlea izan zen.

## Biografia 
1980an Eleberri Sari Nazionala irabazi zuen *Manifestación de silencio* liburuagatik. Handik bi urtera, Idazle Latinoamerikarren Konfederazioko presidente izendatu zuten, eta, 1985az geroztik, Mexikoko Akademiako kide izan zen.

Bere lehenengo eleberria *El tamaño del infierno *(1973) Mexikoko literatura garaikideko maisulantzat jo izan da. Haren ondoren idatzi zituen *Un tal José Salomé* (1973), *El matemático* (1988), *El mar de utopías* (1991), *Estuche para dos violines* (1994), *Extavíos y maravillas* (2003), *Irak con Q. Bitácora de una guerra* (2005) eta *Desde Xaulín. Historia de la ruta de Goya* (2009).

## Obra 
Obra ugaria du Arturo Azuelak: elkarrizketak, dibulgazio-artikuluak, artikuluak... Saiakerak eta eleberriak argitaratu zituen. Hona hemen bere liburu ezagunenak:

* *El tamaño del infierno*,1973.
* *Un tal José Salomé*, 1975.
* *Manifestación de silencios*, 1979.
* *La casa de las mil vírgenes*, 1983.
* *El don de la palabra*, 1985.
* *El matemático*, 1988.
* *El mar de utopías*, 1991.
* *Estuche para dos violines*, 1994.
* *Extavíos y maravillas*, 2003.
* *Irak con Q. Bitácora de una guerra*, 2005.
* *Desde Xaulín. Historia de la ruta de Goya*, 2009

## Erreferentziak
Jules Favre

**Jules Favre** (Lyon, 1809ko martxoaren 21a - Versailles, 1880ko urtarrilaren 20a) frantses politikaria izan zen. Lege Biltzarreko kidea eta Inperio frantsesaren etsai izan zen. Sedango porrotaren ondoren (1870), enperadorea kentzeko proposamena egin zuen. Errepublikako Atzerri ministro zela, alemaniarren kontrako erresistentzia antolatzeko agindu zuen. Prusiarrek Paris setiatu eta bonbardatu zutenean, errenditu egin behar izan zuen (1871ko urtarrilaren 28ko ituna). Handik aurrera ere atzerri ministro izan zen, eta Frankfurteko Bakea negoziatu ondoren (1871ko maiatza), erretiratu egin zen.

## Erreferentziak
Jacques Chaban-Delmas

**Jacques Michel Pierre Delmas**, **Jacques Chaban-Delmas** izenaz ezaguna, (Paris, Frantzia, 1915eko martxoaren 7a - *ibidem*, 2000ko azaroaren 10a) politikaria izan zen. Finantza-ikuskatzailea zen Bigarren Mundu Gerraren aurretik. Frantziako Erresistentzian jardun zuen, brigadako jeneral izateraino (1944). Bordeleko alkate izan zen urte askoan, 1947tik 1995era. 1951. urtean Frantziako Alderdi Erradikala utzi eta De Gaulle jeneralarekin batera aritu zen. Haren Biltzar Nazionaleko lehendakaria izan zen 1958-1969 urteetan. Pompidouk lehen ministro izendatu zuen 1969ko ekainean. 1972. urtean utzi zuen kargua. Geroztik Frantziako Biltzar Nazionaleko lehendakari izan zen, 1978-1981 eta 1986-1988 urteetan.
[thumb|erdian|Bere hilobia [Azkainen dago]]

## Erreferentziak
Harriet Beecher Stowe

**Harriet Beecher Stowe** (Litchfield, Connecticut,  - Hartford, ) Estatu Batuetako eleberrigilea izan zen. Hainbat obra idatzi zituen New Englandi buruz, bere jaiotzako lurraldea. Arrakasta handia izan zuen bere garaian, eta baita geroago ere. Bere obrarik garrantzizkoena eta ezagunena, ''Uncle Tom's Cabin* (euskaraz bi itzulpen ditu: *Osaba Tomen txabola* eta *Osaba Tomen etxola*). Estatu Batuetako hegoaldeko esklabotasunaren berri ematen du bertan; bere garaian eragin handia izan zuen eleberri horrek, kontzientzia askotan piztu baitzuen kezka esklabotasunari buruz.

## Lan hautatuak 
* *Uncle Tom's Cabin*, 1851
* *A Key to Uncle Tom's Cabin* (1853) 
* *Dred, A Tale of the Great Dismal Swamp* (1856) 
* *The Minister's Wooing* (1859) 
* *The Pearl of Orr's Island* (1862) 
* *House and Home Papers* (1865) – "Christopher Crowfield" izenarekin
* *Little Foxes* (1866) – "Christopher Crowfield" izenarekin
* *The Chimney Corner* (1868) – "Christopher Crowfield" izenarekin
* *Old Town Folks* (1869) 
* *The Ghost in the Cap'n Brown* (1870)
* *Lady Byron Vindicated* (1870) 
* *My Wife and I* (1871) 
* *Pink and White Tyranny* (1871) 
* *We and Our Neighbors* (1875) 
* *Poganuc People'' (1878) 

## Sariak eta Aitortzak 
* 1850an, Albert Sands Southwort eta Josiah Johnson Hawes artistek Harriet Beecher Stoweren argazkia atera zuten, Metropolitan Museum of Art-en dagoena.
* 2011. urtetik, Harriet Beecher Stowe Center-ek bere izena daraman literatur saria banatzen da, Stowe Saria. Ameriketako Estatu Batuetan idatzirik izan behar du liburua, eta idazleak herritartasun bera izan behar du ere. Gaiari dagokionez fikziozkoa edo ez-fikziozkoa izan daiteke, hori bai gizarte justiziari egon behar du lotuta.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Harriet Beecher Stowe MET DT1668.jpg|alt=
Fitxategi:Harriet Beecher Stowe by Francis Holl.JPG|alt=
Fitxategi:Beecher-Stowe 3.jpg|alt=
Fitxategi:HarrietBeecherStoweHoF.jpg|alt=

## Ikus, gainera 
* Esklabotza
* Osaba Tomen Etxola

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Harriet Beecher Stowe Center
Germain Henri Ivanovitx Hess

**Germain Henri Ivanovitx Hess** (Geneva, 1802ko abuztuaren 7a - San Petersburgo, 1850eko abenduaren 12a) errusiar kimikaria izan zen, suitzar jatorrikoa.

San Petersburgoko unibertsitatean irakasle izan zen. Ferrokimikaren sortzailea da. Bestalde, gasen kimikaz egin zituen ikerkuntzen ondorioz, bere izena duen termokimikaren funtsezko legea azaldu zuen. Lege horren arabera, erreakzio kimiko batean xurgatu nahiz jaulkiriko bero guztia berdina da, bai erreakzioa aldi batean, eta bai hainbat alditan banatua denean. Zuzenean aztertu ezin daitezkeen erreakzioetako aldaketa termikoak zehazteko erabili ohi da lege hau.

## Erreferentziak
Bernardino Bienabe

**Bernardino Bienabe Artia** (Irun, Gipuzkoa, 1899ko abenduaren 24a - Etxalar, 1987ko martxoaren 17a) margolaria izan zen. 21 urte zituela Gipuzkoako Gazteen Erakusketan ezagutarazi zuen *Carnestolendas* bere lehen lan ospetsua. Madrilen hainbat erakusketa egin ondoren, Hego Amerikara (Argentina, Txile, Bolivia) jo zuen, Espainiako Gerra Zibila zela eta. Euskal Herrira itzulitakoan Etxalar aukeratu zuen bizilekutzat.

Haren lanik ezagunenak *Pescador*, *Viejo de mar y niño*, *De vuelta de la pesca* eta Unamunori eta Ricardo Barojari eginiko erretratuak dira. Koadroak pintatzeaz gainera, hainbat ilustrazio eta mural egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Helen Sawyer Hogg

**Helen Battles Sawyer Hogg** (Lowell, Massachusetts, AEB, 1905eko abuztuaren 1a - Richmond Hill, Ontario, Kanada, 1993ko urtarrilaren 28a) estatubatuar jatorriko kanadar astronomoa izan zen.

## Biografia 
Ikasketak amaituta, eskolak eman zituen zenbait unibertsitatetan. 1935-1951 bitartean, Torontoko Unibertsitateko behatokian lan egin zuen, eta eskolak eman zituen berriro 1951-1976 bitartean. Halaber, 1951-1981 bitartean, *Toronto Daily Star* egunkarirako astronomia-artikuluak idatzi zituen. Sari asko jaso zuen bere karrera luzean, Estatu Batuetako Astronomia elkartearena, besteak beste. 1957-1959 bitartean, Kanadako Errege Astronomia Elkarteko lehendakari izan zen.

## Erreferentziak
Paul Natorp

**Paul Natorp** Alemaniar filosofoa (Düsseldorf, 1854ko urtarrilaren 24a - Marburgo, 1924ko abuztuaren 17a). Marburgoko eskola neokantistako filosofo ezagunetako bat izan zen. Kanten idealismo kritikoa onartu zuen naturalismoari aurka egiteko. Pentsamenduaren eta izatearen batasuna proposatu zuen, Platonen ideien teorian oinarri hartuta. Matematika logikan oinarritu zuen. Lan aipagarriak dira: *Sozialpädagogik *(1899, *Gizarte pedagogia*), *Platos Ideenlehre *(1903, *Platonen ideien teoria*), *Die logischen Grundlagen der exakten Wissenschaften* (1910, *Zientzia zehatzen oinarri logikoak*).

## Erreferentziak
Enrique Olea

**Enrique Olea** (1860 - ?) bizkaitar kazetaria eta idazlea izan zen.

*El Vasco* Bilboko egunkari karlistaren zuzendaria izan zen 1885-1888 urteetan. *Chapel-Zuri* astekari karlistan, Madrilgo *El Correo Español* eta Kataluniako *Correo Catalán* egunkarietan, eta *Euskal-Erria* aldizkarian idatzi zituen lan aipagarrienak. Bilboko zinegotzia izan zen, bestalde. 1889an Gernikan "La Aparición de San Miguel de Excelsis" poemarekin Nafarroaren "Urrezko Luma" sari karlista jaso zuen.. Bere heriotzaren data eta tokia ez da ezagutzen.

## Obra nagusiak 
* *La Buenaventura* (eleberria, 1891)
* *El Incienso* (1894, eleberria)
* *Guerra al Clero* (1895, antzerkia)
* *Ráfagas* (1895, poesia)
* *Nuestra Señora de Begoña. Crónica de los hechos más notables*. Bilbo: 1904.
* *La villa de Elorrio*. Boletín de la Comisión de Monumentos de Vizcaya. Bilbo: 1911.

## Kanpo loturak 
* Auñamendi Entziklopedian ren komentarioa: http://www.euskomedia.org/aunamendi/116857

## Erreferentziak
Omagua

**Omagua** edo **cambeba** Tupi-guarani familiako herri amerindiarra da. Omaguak Kolonbiako hego-ekialdean, Ekuadorreko ekialdean, Peruko ipar-ekialdean eta Brasilgo mendebaldean bizi ziren antzina, Vaupes eta Jurua ibaien arteko lurraldeetan. Inguruko indiarrek baino bizimodu aurreratuagoa zuten. XVI. mendean *Eldorado* alegietako urrearen lurraldea han zegoela uste izan zen, eta hiru bidaldi egin ziren 1536, 1541 eta 1560. urteetan. Gaur egun antzinako omaguen ondorengoak oihanean bizi dira, eta kautxua biltzea dute lanbide nagusia.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gianni Rivera

**Gianni Rivera** (Alessandria, Piemonte, 1943) italiar futbol jokalaria ohia eta politikaria da. Hamabost urte zituela, Milan futbol taldeak fitxatu zuen. Han ''Il bambino d'oro ezizena ''jarri zioten. Milan taldearekin Europako bi kopa irabazi zituen (1963 eta 1969), Nazioarteko Kopa bat (1969), Europako bi Errekopa (1968 eta 1973), Italiako bi liga (1962, 1968), eta Italiako hiru kopa (1967, 1972, 1973).

Italiako futbol selekzio nazionalarekin 60 partida jokatu zituen eta 14 gol sartu. Partida onenak 1970eko Munduko Futbol Txapelketan jokatu zituen, Mexikon; Italia txapeldunorde geratu zen.

Politikari gisa, Europako Parlamentuan aritu da, demokristauen ordezkari.
## Erreferentziak
Phillip Tobias

**Phillip Vallentine Tobias** (Durban, 1925eko urriaren 14a - Johannesburgo, 2012ko ekainaren 7a) Hegoafrikako antropologoa izan zen.

1958tik aurrera, Witwatersrandeko unibertsitateko anatomia saileko irakasle eta zuzendari izan zen. Australopitekoetan aditua zen, eta, 1964an, Leakey eta Napier antropologoekin batera, hominido-espezie berri bat izendatu zuten, *Homo habilis* deitu zutena. Obra nagusiak: *Kromosomak, sexu zelulak eta bilakaera* (1956), *Olduvaiko zintzurra, VII* (1967), *Giza anatomia* (1968, M. Arnoldekin batera), *Garuna hominidoen bilakaeran *(1971), *Arrazaren esanahia* (1972) eta *Boskimanak* (1978).

## Erreferentziak
Angela Arregi

**Angela Arregi Moral** (Gasteiz, Araba, 1939 &ndash; Barakaldo, Bizkaia, 2006ko uztailaren 20a) moda-diseinatzailea izan zen.

## Bizitza 
Gasteizen jaioa, Bilbon eman zuen bizitzaren zati handiena. Bost seme-alabaren ama izen zen. Modaren munduan 1969an hasi zen. Urte horretan bertan ireki zuen bere lehen arropa-denda, nahiz eta geroago Estatu guztian zehar hedatu. Makina bat herrialdetara esportatu zituen bere lanak, esaterako Japoniara, Estatu Batuetara, Italiara, Ingalaterrara eta Frantziara. Europako moda-desfilerik garrantzitsuenetan aurkeztu zituen bere lanak; Madrilgo Cibeles pasarela edo ibiltokian Dedal de Platino saria eman zioten 2002an, Arregui Grupo Empresarial proiektuarengatik.

Eusko Jaurlaritzak Arregiren firma erabili zuen 1996an, Italian promozionatzeko. Lau urte geroago, Espainiako diseinatzaile onena izendatu zuen *Cosmopolitan* aldizkariak; eta, urte berean, larruzko bilduma bat egin zuen El Corte Inglés enpresarentzat.

Beste hainbat diseinatzailek bezala, arropaz gainera, osagarriak eta perfumeak ere diseinatu zituen; emakumeentzako produktuak ziren. Bere lanari esker, hainbat sari lortu zituen. 1997an, aurrerapauso handia egin zuen modaren munduan, frankiziak ireki baitzituen bere izen-markarekin.

## Aitortzak 
* 2000an, Espainiako diseinatzaile onena izendatu zuen *Cosmopolitan* aldizkariak.

* 2002an, Dedal de Platino saria eman zioten, Arregui Grupo Empresarial proiektuarengatik.

* 2009an Bilboko udalak Euskal Herriko moda-sortzaileen artean aitzindari izan eta bere bildumak erakusten munduan plazarik plaza ibili zen Angela Arregui Moral diseinatzailea omentzeko Bilboko . Otxarkoaga Auzoko merkatu-plazaren ondoan dagoen plazari diseinatzailarenizena ematea erabaki zuen.

## Heriotza 
Gaixotasun luze baten ostean hil zen, 2006ko uztailaren 20an, Barakaldoko Gurutzetako Ospitalean.

## Erreferentziak
William Henry Davies

**William Henry Davies** (Newport, Monmouthshire, 1871ko uztailaren 3a - Nailsworth, Gloucestershire, 1940ko irailaren 26a) ingelesez idatzi zuen poeta galesa izan zen.

Estatu Batuetara bizitzera joanik, oso bizimodu zaila izan zuen *The soul´s destroyer* (1905, *Arimen suntsitzailea*) poema-liburua argitaratu arte. *The autobiografy of a super-tramp* (1907, *Arlote handi baten autobiografia*) poema-bildumak Estatu Batuetako bizimodu gogor haren inguruko gogoetak eskaintzen ditu. Poeta leun eta bizia izan zen; 1916an poesia-lan guztien bilduma argitaratu zuen, eta *Forty New Poems* (*Berrogei poema berri*) izenekoa 1918an.

## Erreferentziak
Henry Augustus Rowland

**Henry Augustus Rowland** (Honesdale, Pennsylvania, 1848ko azaroaren 27a - Baltimore, 1901eko apirilaren 16a) Estatu Batuetako fisikaria izan zen.

Burdinbide ingeniaria zen, eta Berlinen egin zituen fisikako ikasketak. New Yorkeko unibertsitateko irakasle izendatu zuten 1874an, eta Baltimorekoa 1876an. Irazkortasun magnetikoa aztertu zuen 1873an, eta karga elektriko higikor batek eremu magnetikoa sortzen duela frogatu zuen, eta, bide batez, elektrizitate estatikoa eta dinamikoa zehaztu zituen (1876, *Rowlanden saioa*). Eguzkiaren espektroa ere aztertu zuen, eta 39 elementu kimiko bereizi zituen hartan.

## Erreferentziak
Rubus fruticosus

**Laharra** edo **sasia** (*Rubus fruticosus*) arrosaren familiako eta *Rubus* generoko zuhaixka arantzatsua da, masustak ematen dituena. Hau da Euskal Herrian dagoen masusta-lahar ohikoena, *Rubus ulmifolius* laharrarekin batera.

## Taxonomia 
*Rubus* generoaren taxonomia sailkapena oso zaila da eta arazoak eman ditu historian zehar, hibridazio eta apomixi arrazoiengatik. Horrela, laharrek batzuetan ehunka edo milaka espezie dituzte, asko sinonimoak izan daitezkeenak. Beste batzuetan espezie-konplexutzat jo izan dira, horien artean *Rubus fruticosus* bera.

## Ezaugarriak 
Zurezko zurtoin arantzaduna du, eta luzea. Zurtoinetik edo hazitik ugal daiteke. Hiru gingil edo gehiagoko, eta arrautza-formako hosto konposatu erorkorra du; lorea, berriz, neurriz txikia eta kolorez zuria, arrosa edo gorria da.

Ale txiki askoren elkartzeaz (polidrupatan) eratutako fruitu mamitsua eta kolorez morea du (masusta).

Erreka-ondoetan, pinudietan, eta oro har hezetasun handia den lekuetan hazten da. Europa, Asia eta Ipar Afrikan hazten da.

Image:Rubus_fructicosus_li%C5%9Bcie_201.jpg|Hostoak
Image:Spines on blackberry.jpg|Arantzak
Image:Rubus_fruticosus_Luc_Viatour.JPG|Loreak
Image:Rubus_fruticosus_Fruit_Luc_Viatour.JPG|Fruitua
File:Handful of blackberries.jpg|Masusta eskukada

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Masustondo

## Kanpo estekak 
* Laharraz artikulua *Argia* astekarian
Itziar Mujika Irastorza

**Itziar Mujika Irastorza** (Donostia, 1904ko urriaren 10a - 1992) gipuzkoar abertzalea eta irakaslea izan zen. Emakume Abertzale Batza (EAB) taldeko kidea eta idazkaria izan zen. 1937. urtean Francoren kontrako euskal erresistentziaren *Alava* Informazio-Zerbitzu sarean sartu zen, eta 1940. urtean taldea desegin zen arte espetxeetatik informazioa bildu eta zabaldu zuen. Mujikaren lanari esker, bizitza asko salbatu ziren. 1941. urtean hiltzera kondenatu zuten, eta 1942. urtean 30 urteko kartzela zigorra eman zioten haren ordez. 1944. urtean libre utzi zuten, erbesteratzeko baldintzapean.

## Biografia 
### Alava sareko emakumeak 
Sare horren barruan 4 emakumek bete zuten oinarrizko rola: Itziar Mugika eta Delia Lauroba gipuzkoarrak,  Bittori Etxeberria nafarrak, eta Tere Verdes bizkaitarrak.

### Alava sarea 
Luis Alava Sautuaren omenez “Alava Sarea” deitu izan zaiona (hura izan zen kide nagusietako bat eta 1943an fusilatu egin zuten arrazoi hura zela eta) izan zen Euskadiko presoei babesa emateko eta orduan erbestean zegoen Eusko Jaurlaritzaren eta Euskadiren artean informazioa transmititzeko ekimen garrantzitsuenetako bat. Sareak preso nazionalistei laguntza eman zien. Besteak beste, espetxeen eta kanpoaldearen arteko komunikazio-lerroak irekita mantendu zituen eta informazioa eman zion erbestean zegoen Eusko Jaurlaritzari zein enbaxada ugariri kartzelaratuek jasan behar zituzten egoeraren eta zigorren inguruan. Informazio hura funtsezkoa izan zen Europako herrialdeek kondenatuen zigorrak arintzeko (batez ere, heriotza-zigorra zutenen kasuan) eta espetxean bizi zituzten baldintzen berri emateko. Horrez gain, oinarrizkoa izan zen espetxe barruan zeudenei herrialdearen eta beren bizitzen bilakaeraren berri (horren inguruko informaziorik ez zutelako) edo kanpoko senideei buruzko albisteak emateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando de Valenzuela

**Fernando de Valenzuela y Enciso** (Napoli,  - Espainia Berria, ) espainiar politikaria izan zen. Etxe xume bateko semea zen. Mariana Austriakoa erreginaren zerbitzari batekin ezkondu zen, eta Filipe IV.a hil zenean, erreginaren aholkularia izatera iritsi zen. Kargu asko lortu zituen, eta erreginarentzat ezinbestekoa izan zen haren laguntza gobernuan. 1676an Lehen Ministro izendatu zuenean, eskumen handiagoak lortu zituen. Valenzuelaren aginpideak gortearen eta nobleen haserrea piztu zuen, Joan Jose Austriakoarena batez ere, eta 1689an Karlos II.ak Filipinetara erbesteratu zuen.

## Erreferentziak
Gregorio Beorlegi

**Gregorio Beorlegi Makazaga** (Urnieta, Gipuzkoa, 1894ko irailaren 28a - Donostia, Gipuzkoa, 1959ko apirilaren 15a) antzerki- eta zinema-antzezle euskalduna izan zen. Pepe Artola ospetsuaren hutsunea bete zuen, hark antzerkia utzi zuenean. 1915etik 1936 arte, emanaldi ugari eskaini zuen Donostiako antzokietan. Donostiako Orfeoiaren antzerki-zuzendaria izan zen (zarzuelak eta komediak). Donostiako Centro Católico elkartean, Eusko Alderdi Jeltzalearen Eusko Etxean eta *Poxpoliña* izeneko taldean ere aritu zen. Azken urteetan, 1936ko gerra zela medio, euskal antzerkia deuseztatu ondoren, hainbat filmetan hartu zuen parte Beorlegik.

## Erreferentziak
Herman Boerhaave

**Herman Boerhaave** (Leiden, Herbehereak, 1668ko abenduaren 31 &ndash; 1738ko irailaren 23a) Herbehereetako sendagilea izan zen.

## Biografia 
Hasieran teologia ikasten hasi bazen ere, gero medikuntza-ikasketak egin zituen. Ospe handia lortu zuen sendagile bezala; Europa osoko ikasleak joaten zitzaizkion haren saioetara. Ikasleak gaixoengana eramaten zituen, eta irakaskuntza klinikoa asmatu zuen.

Bere garaian arrakasta handia izan zuten bi testu-liburu idatzi zituen fisiologiari (1708) eta kimikari buruz (1724). Izerdi-guruinen berri eman zuen bere lanetan, gainera, baztanga ukimenaren bidez kutsatzen dela baieztatu zuen.

## Erreferentziak
Hipposideros camerunensis

***Hipposideros camerunensis*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros camerunensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jejudo

**Jejudo** edo **Jeju uhartea** Hiriburua, Jeju Hiria, uhartearen iparraldeko kostaldean dago.

## Geografia 
Jejudo Koreako itsasartean dago. Sumendi-jatorriko uharte menditsua da, eta bertan dago herrialdeko mendirik garaiena: Hallasan (1.950 metro). 26 uharte txikik osatzen dute; 1.848 kilometro koadroko eremua hartzen du guztira.

### Klima 
## Ekonomia 
Arrantza eta nekazaritza (arroza, kotoia, soia) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Industria gutxi garatua dago (janari-industria, ehungintza, industria kimikoa), eta hiri garrantzitsuenetan baizik ez dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Théophile Delcassé

thumb|Théophile Delcassé.

**Théophile Delcassé** (Pamiers, Frantzia, 1852ko martxoaren 1a - Niza, Frantzia, 1923ko otsailaren 22a) politikaria izan zen. Afrikan frantses koloniak hedatzearen aldeko agertu zen, eta Lehen Mundu Gerraren aurreko Europako aliantza sistemaren bultzatzaile izan zen. Frantziako Gobernuko Kolonietako ministroa izan zen 1894-1895 bitarteko urteetan, Kanpo Arazoetakoa 1898-1905 eta 1914-1915 bitartean, Itsasoko ministroa 1911tik 1913ra arte eta enbaxadore Errusian (1913-1914). Paul Camborekin batera Erresuma Batuarekiko *entente cordiale* politika bultzatu zuen. Italia aliatuekin batera borroka zedin lortu zuen Lehen Mundu Gerran.

## Erreferentziak
Esferometro

thumb|200px|Esferometroa.
thumb|200px|Esferometroaren eskema.
**Esferometro** gainazal esferikoen kurbadura eta erradioa neurtzeko tresna da.

Esferometroa tripode batez hornitutako tresna bat da. Tripodearen gainean, torloju mikrometriko bat izaten du, eta, torlojuari lotuta, 1.000 partetan banatutako disko bat. Diskoaren alboan, diskoa ukitzaile duela, luzera-unitatetan banatutako eskala bat du. Tripodea esferaren gainean jartzen da, eta torlojua esfera ukitu arte jaisten da; torlojuaren, diskoaren eta eskalaren datuen bidez kalkulatzen dira esferaren erradioa eta kurbadura. Esferometroak, berez, erdiko torlojuaren eta tripodearen planoaren arteko distantzia besterik ez du neurtzen; hau da, ez du zuzenean neurtzen gainazal esferikoaren erradioa. Erlazio matematiko bat erabili behar da horretarako:

Eskeman ikus daitekeen moduan, esferometroak neurtzen duen luzera "h" da; "d", berriz, tripodearen besoaren luzera ezaguna da. Eta "R" erradioa lortu nahi da. Eskematik, erlazio trigonometriko hauek ateratzen dira:

:\tan\theta=\frac{h}{d}
:\tan\theta=\frac{d}{R-h}

Bi ekuazioak berdinduta:
:R=h+\frac{d^2}{h}
Hala, ekuazio hori erabiliz, gainazal esferikoaren erradioa kalkula daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otto von Guericke

**Otto von Guericke** (Magdeburg, 1602ko azaroaren 20a - Hanburgo, 1686ko maiatzaren 21a) Alemaniar fisikaria eta asmatzailea izan zen. Magdeburgeko alkate izan zen (1646-1681). Lehen bonba pneumatikoa asmatu zuen (1650 inguruan), eta *Magdeburgeko esfera-erdien* bidez hutsari buruzko saioak egin zituen Ratisbonako dietaren aurrean (80 cm inguruko letoizko esfera-erdiak, hutsa egina zutenak, zortzi zaldik uztarrian loturik ezin izan zuten banatu). Airearen elastikotasuna eta pisua ikertu zituen; urezko barometro bat eta baroskopio bat egin zituen, eta barrunbe itxi batean errekuntza eteten dela egiaztatu zuen.

## Erreferentziak
Orkidea tigre

**Orkidea tigre**a Orkidazeoen familiako landare epifitoa da (*Rossioglossum grande*; lehen, *Odontoglossum grande*). Zurtoin motza eta hosto luze zabalak ditu. Zurtoinak oinean erraboila-itxurako konkorra izaten du. Hostoak aurrez aurre antolatuak izaten ditu. Atalik ikusgarriena lorea du, eta horregatik da orkidazeoetan aintzat hartuenetakoa. Sei orriko lorea du; horietako hiru luze estuak dira, kolorez hori marroiak; bi luze zabalak, erdi bat horia eta beste erdia marroia dutenak, eta seigarrena, txirla baten itxurakoa, kolorez zuri-gorria. Mexikotik Hondurasera bitartean hazten da. Lorategietako apaingarri gisa lantzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mamoru Shigemitsu

thumb|260px|Mamoru Shigemitsu, 1945. urteko irailaren 2an, Estatu Batuetako armadaren *Missouri* korazatuan

**Mamoru Shigemitsu** (Oita, Japon, 1887ko uztailaren 29a - Yugawara, Kanagawa, Japon, 1957ko urtarrilaren 26a) japoniar diplomatikoa eta estatugizona izan zen.

## Biografia 
Herri askotan enbaxadore izan ondoren, Kanpo Arazoetako ministro izan zen 1943. urtetik Bigarren Mundu Gerra amaitu zen arte. 1945. urteko irailaren 2an Japoniaren errendizioa sinatu zuen Estatu Batuetako armadaren *Missouri* korazatuan. Zazpi urteko espetxe-zigorra ezarri zioten 1948. urtean, baina aske geratu zen handik bi urtera. Kanpo Arazoetarako ministro izan zen 1954-1956 urteetan, eta geroztik hil arte Japoniako ordezkaria izan zen Nazio Batuetan.

## Ikus gainera 
* Japoniaren errendizioa

## Erreferentziak
Xista

**Xista** (*Spinachia spinachia*) Gasterosteidae familiako itsas arraina da, *Spinachia* generoko espezie bakarra.

Orratz edo akula arrainen antzekoa da, haiek baino sendoxeagoa. Buru luzea, aho txikia eta begi handiak ditu. Gorputzaren erdialdean, bizkarraldean eta sabelaldean, tximeleta hegoen antzeko hegalak ditu. Hegal horien aurrean zerra-hortzen antzeko arantza batzuk ditu, 14 bizkarrean eta bi sabelean. Isats aldea oso mehea du, eta isatsa bera haizemaile baten antzekoa.

Oskoldun txikiak jaten ditu. Ez da espezie interesgarria arrantzarako.

## Hedapena 
Kantauri itsasotik Norvegiako iparraldera bitarteko itsasertzetan bizi da.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Elorza

**Antonio Elorza Domínguez** (Madril, Espainia, 1943ko azaroaren 20a) euskaldun jatorriko espainiar historialaria da. Doktorea da Politika eta Ekonomia Zientzietan. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko eta Eusko Ikaskuntzako kide da. Euskadiko Partidu Komunistako kide izan zen. Espainiako eta Euskal Herriko gaurko historia aztertu du bere obretan: *Socialismo utópico español* (1970, *Espainiako sozialismo utopikoa*), *La utopía anarquista en la II República* (1973, *Utopia anarkista II. Errepublikan*), *Ideologías del nacionalismo vasco* (1978, *Euskal abertzaletasunaren ideologiak*).

## Erreferentziak
Carlos Drummond de Andrade

**Carlos Drummond de Andrade** (Itabira, 1902ko urriaren 31 &ndash; Rio de Janeiro, 1987ko abuztuaren 17a) Brasilgo olerkaria izan zen. Poesia folklorista alde batera utzirik, itxuraz nahiz mamiz iraultzailea zen poesia idazteari ekin zion: *Alguma Poesia* (1930, «Poesiaren bat»), *Fazendeiro do ar* (1954, «Artearen jabea»), *Lição de Coisas* (1964), etab. Prosa-lan bikainak ere egin zituen: *Sentimento do mundo *(1940, «Munduaren sentiberatasuna»), *Boitempo* (1968, «Eguraldi ona»), *Menino Antigo *(1973, «Antzinateko gaztea»), *As impurezas do Branco* (1973, «Zuriaren zikinkeriak») eta *Esquecer para Lembrar* (1979, «Ahaztu gogoratzeko»).

## Obra 
### Poesia 
### Antologiak 
### Haur literatura 
### Narratiba 
## Euskaraz 
* Munduko Poesia Kaierak: Carlos Drummond de Andrade (Susa, 2015; itzultzailea: Koldo Izagirre). Poemen antologia bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Munduko Poesia Kaierak: Carlos Drummond de Andrade (bildumaren zuzendari Beñat Sarasolaren hitzaurrearekin)
Jhansi

**Jhansi** (hindiz: झांसी; maratheraz: झाशी) Uttar Pradeshko hiria, Indiaren iparraldean dagoena. 504.292 biztanle zituen 2001ean. Burdingintza-industria, kautxua eta kobrea dira ekonomia jarduera nagusiak; gainera, burdinbide- eta errepide-lotunea da. Letoia, zeta eta alfonbrak egiten dituzte. Mahrata printze batek eraiki zuen, eta britainiarren mende gelditu zen 1806an. Bundelkhandari eman zizkioten hango eskubideak, baina oinordekorik utzi gabe hil zen; hiria eta eskualdea britainiarrek hartu zituzten orduan. Handik lau urtera, zipaioen iraultza sortu zen (XVIII. eta XIX. mendeko indiar soldaduak ziren zipaioak, Frantzia, Portugal eta Erresuma Batuaren mende zeudenak); han zeuden britainiarrak hil zituzten, eta aske geratu ziren.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claude Lelouch

**Claude Lelouch** (Paris, ) frantziar zinema-zuzendaria da. Hamahiru urte zituela egin zuen bere lehen film laburra. Bere kasa eginiko sei film ia ezezagunen ondoren, *Un homme et une femme* (1966) izenekoak nazioarteko ospea eman zion. Lelouchen filmek zoriontasunean eta arrakastan hartzen dute oinarri. Azken urteotan egin dituen filmetan, hauek dira aipagarrienak: *Itinéraire d´un enfant gâté* (1988, Jean Paul Belmondorekin), *Hommes, femmes, mode d´emploi* (1996, Veneziako Zinemaldian Urrezko Lehoiarentzat izendatua), *Une pour toutes* (2000), *And Now... Ladies and Gentlemen* (2002), *Les parisiens* (2004), ''Le courage d'aimer* (2005), *Roman de gare* (2007), *Ces amours-là'' (2010).

## Filmografia 
## Erreferentziak
Beatrix Potter

**Helen Beatrix Potter** (Kensington, Londres, 1866ko uztailaren 28a - Sawrey, Lancashire, 1943ko abenduaren 22a) britainiar idazlea, ilustratzailea eta naturalista izan zen.

Klase ertaineko etxe batean jaioa, etxe-irakasleek hezi zuten eta beste haurrengandik bakartuta hazi zen, anai gazteagoa beste kiderik ez zuen izan. Maskotak zituen eta oporrak igarotzen zituen Eskozian eta Lake Districten, paisaiarekiko, florarekiko eta faunarekiko maitasuna garatuz. Hori guztia gertutik ikusi eta margotu zuen. Potterren onddoen azterketak eta akuarelak errespetatu sakona jaso zuten mikologiaren alorrean. Hogeita hamar urte zituenean, The Tale of Peter Rabbit haurrentzako liburu arrakastatsua argitaratu zuen. Horren ondoren, denbora osoko lan moduan haurrentzako liburuak idazten eta ilustratzen hasi zen.

Haurrentzako liburu ugari idatzi zituen; Peter Rabbit, Benjamin Bunny, Jemina Puddle-Duck, Mrs. Tiggy-Winkle eta beste zenbait pertsonaiaren sortzailea izan zen. Frantsesera, alemanera, gaztelaniara eta Europako beste hizkuntzetara itzuli dira Potterren ipuinak. Lan nagusiak: *The Tale of Peter Rabbit* (1900, *Peio untxiaren ipuina*, euskaraz Desclée de Brouwer argitaletxeak 1993an argitaratua, Garbiñe Legorburuk itzulita)), *The Tailor of Gloucester* (1902, *Gloucesterreko jostuna*) eta *The Tale of Benjamin Bunny* (1904, *Benjamin Bunnyren istorioa*).
erdian|thumb|Beatrix Potterren "Apoen te festa". c. 1902, tinta eta akuarela.
erdian|thumb|Appley Dapply's Nursery Rhymes liburuko ilustrazioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claire Bloom

**Claire Bloom**, jaiotzez **Patricia Claire Blume** (Londres, Ingalaterra, 1931ko otsailaren 15a) zinema- eta antzerki-antzezle ingelesa da.

## Biografia 
Chaplinen *Limeligt* (1952) filmari esker egin zen ezaguna. Besterik ere egin du orduz geroztik: *Rikardo III.a* (1955), *The Chapman Report* (1962) George Cukorren aginduetara; *The Spy Who Came in from the Cold* (1965), *Sammy and Rosie get laid* (1988) Stephen Frearsekin; eta *Crimes and Misdemeanors* (1990) eta *Mighty Aphrodite* (1995), Woody Allenekin.

Telebistarako ere lan asko egin du: *Cyrano de Bergerac* (1995), *Hamlet, Prince of Denmark* (1980), *Ellis Island* (saila, 1984), *Lady and the Highwayman* (1989,) *The Lady in Question* (1999), eta abar.

## Erreferentziak
Drosophila

[thumb|ezkerrera|*[Ozpin-euli|Drosophila melanogaster*: arra ezkerrean, eta emea eskuinean.]]

**Drosofila** da genetikako esperimentuetan maiz erabilia den drosofilidoen familiako ***Drosophila*** generoko intsektu dipteroen izen arrunta. Tamaina txikiko euliak dira (2-4 mm), kolore ilunekoak edo beltzak. 700 drosofila-espezie ezagutzen dira, baina *Drosophila melanogaster* edo ozpin-eulia da haien artean ezagunena, ikerketa genetikoetan oso erabilia baita. Edozein egoeratan ugari hazten delako da hain baliagarria zientzian. Morganek erabili zuen lehen aldiz 1909an drosofila saiakuntza genetikoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kurt Jooss

**Kurt Jooss** (Wasseralfingen, Württemberg, 1901eko urtarrilaren 12a - Heilbronn, 1979ko maiatzaren 22a) alemaniar dantzari eta koreografoa izan zen. Rudolf von Labanen laguntzaile izan zen, eta Essen Operako dantza-zuzendaria (1929). Ida Rubinsteinen taldeak 1934an aurkeztu zuen *Pertsefona,* Stravinskiren lan batean oinarritua; hori du lan aipagarriena. 1934an Britainia Handira joan zen. Geroago, bere sorterrira itzuli eta dantza talde bat eratu zuen; ballet-irakasle eta koreografo nagusi izan zen Düsseldorfeko Operan. Koreografia lan nagusiak: *Gaztetasuna, Gau trena* eta *Erregin aztia.*

## Erreferentziak
Fitzroy Somerset

**FitzRoy James Henry Somerset, Raglango 1. baroia** (Badminton, Gloucestershire, Ingalaterra, 1788ko irailaren 30a - Sebastopoletik hurbil, Krimea, 1855eko ekainaren 28a) ingeles militarra eta diplomatikoa izan zen. Gerora, Wellingtongo dukea izan zen.

## Biografia 
Wellesley militarraren laguntzailea izan zen Portugalen 1804-1811 bitartean, Espainian 1811-1814 bitartean eta Waterloon 1815. urtean.

Diplomazia-lanetan aritu zen, bestalde, Parisen (1815-1818), Veronan (1822), Madrilen (1823) eta San Petersburgon (1826). Ingalaterrako lur-armadako artilleriako jeneral nagusi izendatu zuten 1852. urtean, eta ingeles armadaren buruzagi izan zen Krimeako gerran (1854).

## Erreferentziak
Henry John Temple (Palmerstongo III. bizkondea)

**Henry John Temple**, Palmerstongo III. bizkondea, (Broadlands, Hampshire, Ingalaterra, 1784ko urriaren 20a - Brocket Hall, Hertfordshire, Ingalaterra, 1865eko urriaren 18a) politikaria izan zen. Bi bider izan zen Erresuma Batuko Kanpo Arazoetako ministroa (1830-34; 1835-41), eta kargu horretatik konstituzio liberalaren alde egin zuen, bai Britainia Handian, bai atzerrian. Lehen ministroa ere izan zen (1855-58; 1859-65); Krimeako gerra indarrez jarraitu zuen, Italiaren batasuna bultzatu zuen, eta Indiako matxinada deuseztatu zuen. Palmerstonen diplomaziak, gogorra izanik ere, Britainia Handiaren izen ona areagotu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ambroise Paré

**Ambroise Paré** (Bourg-Hersent, Lavaletik gertu, Frantzia, 1509 &ndash; Paris, Frantzia, 1590eko abenduaren 20a) frantses kirurgialaria izan zen.

## Biografia 
Henrike II.aren, Frantzisko II.aren, Karlos IX.aren eta Henrike II.aren sendagile izan zen.

Odol-jarioak geldiarazteko, arteriak lotzeko metodo bat asmatu zuen; ortopedia-azterketak ere egin zituen.

Kirurgiari buruzko lanak argitaratu zituen: *La Method de traicter les playes faites par les arquebuses et aultres bastons a feu* (1545, *Arkabuzek eta beste su-armek eragindako zauriak sendatzeko metodoa)*.

Kirurgia modernoaren aitzindaritzat hartzen da Pare.

## Erreferentziak
Hipposideros cineraceus

***Hipposideros cineraceus*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros cineraceus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Purana

**Purana** literatura sanskritoko bilduma entziklopedikoetako bakoitza, Antzinateko eta Erdi Aroko jakituria hinduari buruzko laburpena agertzen duena. Jatorriz oso antzinakoak dira, baina IV-XV. mendeen artean idatziak dira. Besteak beste, kosmogoniak, jainkoen eta santuen genealogia, epopeia handiak eta errege-dinastien historia agertzen dira Puranetan. 18 Purana nagusi eta beste testu osagarri batzuk hartzen dira aintzat; ezagunena *Bhagavata-purana* da, Krishnaren gaztaroa kontatzen duena eta Indiako erlijioan eragin handia izan duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Bloch

**Ernst Bloch** (Ludwigshafen, Alemania, 1885eko uztailaren 8a - Tübingen, Alemania, 1977ko abuztuaren 4a) filosofoa izan zen. Gaztetandik lotu zitzaion sozialismoari, eta *Thomas Münzer, iraultzako teologoa *eman zuen argitara (1922). Nazismoaren aurka egiteagatik Ameriketara erbesteratu zen (1935). Bigarren Mundu Gerra amaitutakoan Leipzigeko Karl Marx unibertsitatean irakatsi zuen filosofia. 1961. urtetik aurrera Tübingengo unibertsitatean jardun zuen. Bertan, utopiaren funtzioari buruzko lanetan jarraitu zuen; utopia gizarteen etorkizun historikoaren ikusmolde nagusi gisa ulertzen zuen.

Bere lanik ezagunenetako bat *Das Prinzip Hoffnung* da ("Itxaropen Printzipioa").

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
**Ateismoa kristautasunean* EHUren webguneko *Klasikoak* bilduman
Karlota Belgikakoa

**Karlota Belgikakoa** edo **Karlota Mexikokoa**, jaiotzez **Marie Charlotte Amélie Augustine Victoire Clémentine Léopoldine de Saxe-Coburg et Orléans Bourbon-Deux-Siciles et de Habsbourg-Lorraine** (Laeken, Brusela, Belgika, 1840ko ekainaren 7a - Meise, Belgika, 1927ko urtarrilaren 19a) Mexikoko enperadorea izan zen.

## Biografia 
Leopoldo I.a Belgikakoaren eta Luisa Maria Orleanskoa errege-erreginen alaba zen. 1857an Austriako Maximiliano artxidukearekin ezkondu zen eta Mexikoko erregetza eskuratuta, han hartu zuen egoitza. Benito Juárezen osteekin izandako istiluak zirela eta, Europara itzuli zen Karlota; Napoleon III.ari eta Pio IX.ari laguntza eskatu zien baina ukatu egin zioten biek. Erotu egin zen, eta Miramarko gazteluan (Austrian) itxi zuten hasieran; gero, eta hil arte, Bouchotekoan bizi izan zen, Brusela ondoan.

## Erreferentziak
José Cadalso

**José Cadalso** (Cádiz, 1741eko urriaren 8a - Gibraltar, 1782ko otsailaren 26a) espainiar idazle eta militarra izan zen. Komandante izatera iritsi zen. 1771. urtean *Sancho García* tragedia eman zuen argitara. Bereak dira, halaber, *Numancia* tragedia, *Los eruditos a la violeta* (satira, 1772). Cadalsoren ospea, hil ondoren argitaratu ziren *Cartas marruecas* (1789) eta *Noches lúgubres* lanei zor zaie. Lehenengoan, kritika zorrotzak egin zizkien Espainiari eta espainiarrei. Bigarrena, aldiz, itxaropenik gabeko maitasun-olerkiek osatzen dute; arrakasta handia izan zuten erromantiko gazteen artean.

## Erreferentziak
Johannes Ewald

**Johannes Ewald** (Kopenhage, 1743ko azaroaren 18a - 1781eko martxoaren 17a) Danimarkako poeta eta antzerkigilea izan zen.

Poema lirikoak idatzi ondoren, 1769an Klopstock idazle alemaniarrarekin topo egin zuen, eta hark iparraldeko mitologiara zaletu zuen. Orduan bi antzerki idatzi zituen, mitologia-gaiak hartuz: *Rolf Krage* (1790) eta *Balderren heriotza* (1775). Erlijio-krisialdi baten ondoren, lirismoa gehiago errotu zitzaion, eta *Damutua* eta *Oda arimari* idatzi zituen. Danimarkako ereserki nazionala haren *Fiskerne* operatik hartu da. Danimarkako poeta liriko handienetakoa da.

## Erreferentziak
Edward Gierek

**Edward Gierek** (Porabka, 1913ko urtarrilaren 6a - Cieszyn, 2001eko uztailaren 29a) poloniar politikari komunista izan zen.

Meatzari izan zen Frantzian. Frantziako alderdi komunistan sartu zen (1931), baina greba baten ondorioz Poloniara bidali zuten 1934an, eta 1937an Belgikara joan zen. 1948an Poloniara itzuli eta Katowiceko alderdi komunistako idazkari hautatu zuten. Batzorde zentraleko kide izendatu zuten 1954an eta, ondoren, bulego politikokoa 1956an. 1970ean, Władysław Gomułkaren ondoren, Poloniako alderdi komunistako buru eta gobernuburu bihurtu zen. 1980ko irailaren 5era arte jarraitu zuen agintean.

## Erreferentziak
Orhan Veli Kanik

**Orhan Veli Kanik** (Bekoz, Turkia, 1914ko apirilaren 13a - Istanbul, Turkia, 1950eko azaroaren 14a) turkiar olerkaria izan zen, XX. mendeko Turkiako olerkaritzaren berritzaile garrantzizkoenetako bat.

## Biografia 
Istanbulen egin zituen literatura-ikasketak. Turkiako Hezkuntza ministerioko itzultzaile izan zen; Frantziako olerkari nagusien obrak itzuli zituen. Turkiako poesia klasikoaren moldeak alde batera utziz, eguneroko hizkuntza eta poema folklorikoak txertatu zituen bere poesian.

Obra nagusiak: *Vazgecemedigim* (1945, *Ezin dut utzi*); *Destan Gibi* (1945, *Epikoen modura*); *Yenisi* (1945, *Berria*); *Karsi* (1945, *Zehar*).

## Ikus, gainera 
* Turkierazko literatura

## Erreferentziak
Nezahualcóyotl

thumb|alt=1=Nezahualcoyotl (1402-1472), ruler of Texcoco, as depicted in the 16th century Codex Ixtlilxochitl.|Nezahualcóyotl (1402-1472), Texcocoko erregea, XVI. mendeko Ixtlilxochitl kodizean irudikatua
**Nezahualcóyotl** Texcocoko erregea (1402ko apirilaren 28a - 1472ko ekainaren 4a). 1431-1472 bitartean izan zen errege. Bere aita hil zenean, Itzcoat-ko mexikar herriarekin eta Texcocoren zergapekoekin bat egin zuen Tezozomocen aurka borrokatzeko. Garaipena lortu eta haren erreinuan sartu zen 1431n. Ekonomia berriro antolatu zuen eta denbora laburrean Texcoco garai hartako hiri nagusietako bat bihurtu zen. Poesian, filosofian eta legegintzan ere aritu zen; Mexikoko XV. mendeko indiar kulturaren eragile indartsua izan zen. *Handia* eta *Jakintsua* ezizenez ere ezagutzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benjamin Peirce

**Benjamin Peirce** (Salem, Massachusetts, 1809ko apirilaren 4a - Cambridge, Massachusetts, 1880ko urriaren 6a) Estatu Batuetako matematikaria eta astronomoa izan zen. Harvardeko astronomia- eta matematika-katedraduna izan zen, eta 1843. urtean unibertsitate hartako astronomia behatokia antolatu zuen. Urano eta Neptuno planeten gorabehera nagusiak sailkatu zituen. 1863. urtean National Academy of Sciences elkartearen sortzaileetako bat izan zen. Peirceren lan aipagarriena *Linear Associative Algebra* (1870, *Aljebra lineal asoziatiboa*) da, aljebra anitzen sistemen azterketa egiten duena.

## Erreferentziak
Hanns Eisler

**Hanns Eisler** (Leipzig, Saxonia, Alemaniar Inperioa, 1898ko uztailaren 6a - Ekialdeko Berlin, Alemaniako Errepublika Demokratikoa, 1962ko irailaren 6a) alemaniar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Schönbergen eta Webernen ikaslea izan zen.

Bi Mundu Gerren arteko musikagilerik garrantzitsuenetakoa izan zen. Zuzendari ospetsuen filmetarako musika ondu zuen (Charles Chaplin, Chaques Feyder, Fritz Lang, Alain Resnais). Musika jarri zien, halaber, Bertolt Brechten obra batzuei.

1937. urtean Estatu Batuetara jo zuen nazismoak hartaraturik, baina handik kanpora bidali zuten, bere ideia sozialistak zirela-eta (1947). Ekialdeko Alemania zenaren ereserkiaren egilea da (1948).

## Erreferentziak
Gustav Holst

**Gustav Holst**, jaiotza-izenaz **Gustavus Theodore von Holst** (Cheltenham, Ingalaterra, 1874ko irailaren 21a - Londres, Ingalaterra, 1934ko maiatzaren 25a), ingeles musikagilea izan zen.

## Biografia 
thumb|ezkerrera|Gustave Theodore Holsten eskultura bere jaioterrian (Cheltenham)

Errege Kontserbatorioko irakaslea izan zen. Hasieran Wagnerren eragina jaso zuen, eta geroago Stravinskirena. Gehienbat lan sinfonikoz osaturiko obra du, eta ekialdeko moldeak zein Ingalaterrako antzinako musikako erritmo irregularrak erabili zituen. Kontrapuntuzko estiloa eta izaera politonala dira Holsten musikaren ezaugarri nabarienak.

Obra ezagunenetako batzuk: *Rig Veda*, koro eta orkestrarako (1903); *Planets*, orkestrarako suitea (1916); *The Hymn of Jesus* (1917).

## Erreferentziak
Mikhail Tal

**Mikhail Tal** (; ; Riga, 1936ko azaroaren 9a - 1992ko ekainaren 28a) letoniar xake jokalaria, Nazioarteko Maisu Handia eta Munduko Xake Txapelduna izan zen.

Xakearen historian izan den jokalari argi eta intuitiboenetako bat da. Talen kalkuluen sakontasunari eta erasoen edertasunari esker, jokalari handienetakotzat hartu izan da. Hala ere, ez zuen lortu Bobby Fischer garaitzea. 1960an munduko txapeldun izan zen, Botvinnik garaitzean, baina Botvinnik beraren aurka galdu zuen titulua hurrengo urtean. Osasun arazoak zirela-eta, gero eta txapelketa gutxiagotan parte hartu zuen, baina nabarmen erakutsiz bere xakerako gaitasunak berdin-berdin jarraitzen zutela. Ondoren, munduko jokalari onenen analista izan zen.

Sei aldiz irabazi zuen SESBeko Xake Txapelketa, 1957, 1958, 1967, 1972, 1974 eta 1978an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Chessgames
Samuel Scheidt

**Samuel Scheidt** (Halle, Alemania, 1587ko azaroaren 3an bataiatua - 1654ko martxoaren 24a) alemaniar musikagilea eta organista izan zen.

## Biografia 
J. Sweelincken ikasle izan zen. 1603-1608. urteetan Halleko Moritzkircheko organista izan zen, eta 1619. urtetik aurrera Halleko gorteko organista izan zen. Bachen aurreko organo-musikagile aipagarriena izan zen.

Scheidten lan aipagarriena *Tablatura nova* (1624) organorako lana izan zen, tablatura idazkera erabili ordez pentagramak erabiltzen zituena. Lan horretan salmoak, ereserkiak, mezak, toccatak, fugak eta elizako musika biltzen ziren, besteak beste.

## Erreferentziak
Amerikako Estatuen Erakundea

**Amerikako Estatuen Erakundea** edo **AEE** (; , , ) erakunde kontinental bat da, 1948ko apirilean Bogotan sorturikoa, kideen arteko elkartasuna eta lankidetza sustatzea helburu duena. Ameriketako hogeita hamabost estatuk sortu zuten, eta 35 kide ditu egun.

NBEren printzipio orokorrak ditu oinarri; bakeari eustea eta Ameriketako herrialdeen arteko ekonomia-, gizarte- eta kultura-alorretako elkarlana bultzatzea eta demokrazia babestea dira AEEren helburu nagusiak. Estatu Batuek eragin handia dute AEEn eta, haien eraginez, komunisten kontra agertu zen erakundea; hori dela eta, Kuba AEEtik kanpora gelditu zen 1962an. 2009an, ordea, indarge geratu zen erabaki hori eta, harrezkero, Kuba AEEeko kide da.

## Estatu kideak 
Ameriketako 35 estatu burujabe dira Amerikako Estatuen Erakundeko kide. Honako 21 hauek izan ziren fundatzaileak:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Geroago erakundea zabalduz joan zen, Kanada eta independentzia lortu zuten Karibeko estatuak sartu zirenean (onartze urtea parentesi artean):

*  (1967)
*  (1967)
*  (1969)
*  (1975)
*  (1977)
*  (1979)
*  (1979)
*  (1981)
*  (1981)
*  (1982)
*  (1984)
*  (1990)
*  (1991)
*  (1991)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegia
*Garapenerako Banku Interamerikarra
*Hego Amerikako Nazioen Batasuna
*Karibeko Komunitatea

## Kanpo estekak
Gaston Defferre

**Gaston Defferre** (Marsillargues, Hérault, Frantzia, 1910eko irailaren 14a - Marseilla, Frantzia, 1986ko maiatzaren 7a) legegizon eta politikari frantsesa izan zen.

## Biografia 
Sozialista 1933. urteaz geroztik. Erresistentzian jardun zuen Bigarren Mundu Gerran.

Marseillako alkate hautatu zuten 1953. urtean, diputatu 1946-1958 bitartean eta 1962. urtetik aurrera, eta senatari 1959tik 1962ra bitartean. Ministro hautatu zuten hainbat aldiz 1956. urteaz geroztik: Frantziako kolonietakoa Guy Molleten agintean (1956-1957), Deszentralizazio eta Barne ministroa Pierre Mauroyren gobernuarekin (1981-1984) eta lurraldekoa Laurent Fabiusekin.

## Erreferentziak
Ernesto del Río

**Ernesto del Río** (Bilbo, 1954) bizkaitar zinema-zuzendaria da.

## Biografia 
Zuzenbide ikasketak egin zituen Deustuko Unibertsitatean, baina oso gazterik sartu zen zinemaren munduan: 1974an Deustuko Zine Kluba fundatu zuen, eta Bilboko Dokumentalen Jaialdiko zuzendaritzako kide izan zen hainbat urtez. Hainbat film labur egin ondoren, 1987an egin zuen lehen film luzea, *El amor de ahora*. Ondoren *No me compliques la vida* zuzendu zuen (1991), Lan Zinema ekoiztetxearekin lankidetzan. Etxe berarekin egin zuen *Hotel y domicilio* (1994), Bilboko giro baztertuetan gertatzen den istorio iluna.

## Filmografia 
* 2013: *Umezurtzak*
* 2011 *Valeria descalza*
* 1995 *Hotel y domicilio*
* 1991 *No me compliques la vida*
* 1987 *El amor de ahora*
* 1983 *El ojo de la tormenta* (film labur)
* 1982 *Octubre, 12*

## Erreferentziak