Iruñeko historia

**Iruñeko historia** abiatzen da baskoien herrixka batetik, eta hortik *Pompelo* edo *Pompaelo* erromatarrera igaro zen. Musulmanen okupazioaren ondoren, lehenik Iruñeko Erresuma eta gero Nafarroako Erresuma etorri ziren. Azken hori erortzean, XVI. mendean Espainiako erregeen menpe gelditu zen Iruñea. XX. mendean hiria biziki hasi zen zabaltzen. Azken hamarkadetan mundu mailan ospe handia hartu du hiriak San Fermin jaiak direla-eta, bereziki Ernest Hemingway idazleak hauei egindako oihartzunagatik.

## Historiaurrea 
## Antzinaroa 
### Baskoien hiria 
### Antzinako Erroma 
Hiriaren jatorria baskoien herrixka da. Haren kokaleku babestua dela eta, haren gainean egin zuten erromatarren beren hiria. Mende askoan iraun duen hipotesiak dioenez, Ponpeiok hor neguko kanpalekua jarri zuen, K. a. 75. urtean, Sertorioren kontra borrokatzen ari zela, eta *Pompaelo*, latinezko izena, Ponpeioren hiria izango litzateke, fundatzailearen omenez.

Zaragozako Unibertsitateko Antzinako Historiako katedradun Francisco Pina Polok dioenez,

Musulmanak Penintsula hegoaldera iritsi zirenean, 711n, Roderiko erregea baskoien aurka borrokatzen ari zen Iruñean, eta, bost urte baino gutxiagoan, arabiar eta berbereek hiria hartu zuten, Omeiatar Kalifa-herriko komandanteen eta hiriko ordezkarien artean hartutako konpromisoaren bidez hiria menderatuz. Kordobako nagusitasuna 806 arte luzatu zen aldizka, une horretan, frankoen eraginpean erori zelarik, handik gutxira, Eneko Enekoitz buru zuten euskal indar autoktonoek (814 inguru) eta Tuterako Banukasitarren ezinbesteko babesak ordezkatu zutelarik.

### Iruñeko Erresuma 
VIII. mendean, Iruñea eta inguruko baskoiek harreman gazi-gozoak izan dituzten Kordobako andalustarrekin, eta franko karolingiarren kontra borrokatu ziren Baskoniako Dukerriaren baitan. IX. mendearen hasieratik, kronika karolingioak nafarrak (*navarri*) hasi ziren aipatzen Iruñea inguruko baskoiei deitzeko. Karolingio arrotzek Iruñea kiskali ondotik, baskoiek karolingioei eraso egin zieten Errozabalen (Orreagan) 778an, baita espedizio inbaditzailea txikitu ere. 824ko Bigarren Errozabalgo Guduaren ondotik, nafarrek Eneko Enekoitz *Arista* altxa zuten jaun (edo errege).

IX. mendean, Iruñea azaleratzen ari zen gune kristau baten barnean finkatu zen, banukasitarrekin lotura dinastiko eta erregional estuak zituena, Iruñeko Erresuma sortzea eragin zuena. Arista etxea izan zuen lehen dinastia (816-851 inguruan), 905 urtean Semeno etxeak jarraitu zion. 924an, Abd ar-Rahman III.a kordobatarrak eraso egin zion Iruñeari, baita hiria txikitu ere.

X. mendearen amaieran biztanle berriak ezarri ziren hirian, batez ere Pirinioez iparraldetik heldutako erromes okzitaniarrak, *franko* deituak. XI-XII. mendeetan ohikoa zen hiria izendatzeko *Iruña* toponimoa erabiltzea, bai euskaraz bai Nafarroako erromantzez, idatzizkoan ere, erresumatik bereizteko. Bereziki kleroa izan zen erresuma eta hiria izendatzeko modu hau bultzatu zuena, hiriaren jabe zen eliza izan baitzen, eta ez erregea 1318ra arte.

### Burguen hiria 
#### Nabarreria 
thumb|Nabarreria eta Done Saturdi Andre Maria katedraletik ikusita

IX. mende hasieran, Iruñea populazio txikiko hiri gotortua zen. Aldiz, XI. mendearen hondarrean, hiriko bizitza berritzeko eta indartzeko, Iruñeko Erregeak iparraldeko jendeari etortzera dei egin zien, eta haiei pribilegioak aitortu. *Franko* direlakoak (gehienean Tolosa Okzitaniako inguruko herritarrak) merkatari eta artisauak ziren batez ere eta Done Saturdi burguan (Burguan) bildu ziren. Gero, berriz, San Nikolas burgua sortu zen. Bada, jatorrizko herritarrek (bertako euskaldunak*, nafarrak*) Iruñeko hirigune zaharrean bizitzen jarraitu zuten, eta harrezkero Nabarreria izena izan zuen. Zuzenbidez, Nabarreria hiri bat zen, Baskonian Antzinako Erromaren garaitik eta Erdi Aro gehienean titulu hori atxiki zuen bakarra.thumb|249x249px|Milutze zubia, batzarretako buruzagien exekuzioen lekuko
Kultura-desberdintasunak ez ezik, nafarren ofizioak xumeak ziren gehienean: etxeko laguntzaileak, abeltzainak, nekazariak... 

Ia berrogeita hamar urte igaro behar izan ziren Nabarreria burgua berreraiki eta berriz bizitzeko: 1323an, banaturik eta tasaturik zeuden Nabarreria berriaren orube guztiak, eta 1350erako, jada, Nabarreriak 263 su (etxebizitza) zituen. Debekatu egin zen barruti horren barruan infantzoiak, elizgizonak eta *nafarrak* instalatzea. Hermetismo hori gero berretsi zen, behar ziren ñabardurekin eta, gainera, lanbide eta ekonomia jarduera jakin batzuentzako udal barrutia zen.

Ildo beretik, pixkanaka areagotu zen haien arteko lehia, baita hiri zaharreko bizilagun *nafarrekin* ere, batez ere haiek juridikoki haiekin parekatu zituztenetik, eta San Nikolasekin. Etsaitasunaren ondorioz, liskar bortitzak izan ziren, baita gerra bat ere, zeinetatik, Antso VII.a Azkarraren laguntzarekin, burtsa irabazi zuen 1222n.
[thumb|upright|[Zapateria kalea (Iruñea)|Zapateria kalea, San Nikolas burguan]]

#### San Nikolas burgua 
Poblazioa ere deitzen zitzaion (erdaraz gorde izan denez, *La Poblacion*). San Nikolasek jatorri iluna du eta, horregatik, ez dago argi zein ordena juridikotan kokatzen den: burgua ala poblazioa. Poblazio udal antolamendua irekiagoa zen burgua baino, eta bertako herritar gehiago bizi ziren haietan. San Nikolas 1177an aipatzen zen lehen aldiz, *novi Burgi* izendapenaz, eta ez poblazio. Gainera, orube bakoitzak urteko bi sos pagatu behar zizkion bertako jaunari. 1213ko konkordian, burgua zela aipatzen zen, eta ez poblazio, sailkapen horren arteko bereizketa desegiten ari zen seinale. 

Done Saturdi burguaren hegoaldean sortu zen XII. mendearen bigarren erdian Antso VI.a Jakituna, oinplano angeluzuzenera egokituz, San Nikolaseko kale nagusian (egungo Zapateria kalea) eta Burdinola kalean (egungo San Anton kalea), ekialdetik mendebaldera egindako bastidak bezala. 1222an, Done Saturdi burguak (Burgua) Nabarreriaren (Hiria) eta San Nikolas burguaren kontra izan zuen gerraren ondorioz, kiskalia izan zen, bere San Nikolas eliza bezala, eta zibil ugari ere barnean.

#### Batasun Pribilegioa (1423) 
 patioa; eraikina 1524an Karlos V.a erregeak erosi zuen eginkizun horretarako]] 

Kalkulatu da 1366an 4.595 pertsona inguru bizi zirela Iruñeko burgu guztien multzoan: 918 su edo etxe. Ia erdia Done Saturdi burgukoak ziren, eta bosten bat Nabarreriakoak. Nabarreriak gorputza hartu zuen berriz ere eta, XV. mendean, aldameneko burguak beren esklusibotasuna eta hizkuntza erromantzeak berak galduz joan ziren. Hala ere, euskaldunak presente zeuden oso goizetik haietan. 1423an, Batasun Pribilegioa eman zen eta, haren bidez, hiru burguek bat egin zuten, Iruñeko udal bakarra eratuz. Orduan, Jakako foruak utzi egin zion indarrean egoteari, Nafarroako Foru Nagusiaren alde. 

## Aro Modernoa 
Nafarroako Gerra Zibilak Iruñea astindu zuen, hainbat txikizio eta hilketa eraginez. 1480 aldera, Luis Beaumontekoak, Erresumako kondestableak, kontrolatzen zuen Iruñea, eta ez zien utzi errege-erreginei Nafarroako hiri aitzindarira hurbiltzen. Akordio batera helduta, 1494an, Katalina Foixkoa eta Joanes Labritekoa errege-erreginen koroatzea egin ahal izan zen hirian eta, horregatik, bertan poza nagusitu, ospakizunen artean. Arnaut Gilen Brocarkoaren eskutik, inprenta Iruñean finkatu zen, lehen aldiz Euskal Herri osoan. 

Erresuma barnera bakea heldu zela zirudienean (1509), 1512an, Fernando II.a Aragoikoaren espainiar tropek Erresuma inbaditu zuten. Frantses Beaumontekoa kondeak ostatu eman zien Burundatik sartu gaztelar tropei: Arazuriko gazteluan gelditu ziren, Iruñearen atarian. Bertatik, inbaditzaileen buruzagiak, Albako dukeak, nafar hiriburua errenditzeko mehatxuak igorri zizkien hiriko agintariei. Iruñeak, orduan, 7.000 biztanle inguru zituen, tropa inbaditzaileak baino gutxiago, eta errenditu egin zen, kalte handiagoak saihesteko.

Egoera baretzen saiatzeko, okupatzaileek Nafarroako Gorteak deitu zituzten (1513), Fernando II.ari errege zin ziezaioten. Deialdi horretan, bertaratuek Fernando errege aitortu zuten, baina soilik beaumontarrek parte hartu zuten, Erresumaren zati handi bat jazarria edo deserrian baitzegoen, nabarmenki agaramontar bandokoak. Espainiarrek agindu zuten nafarren lan behartua baliatuz Iruñean beste gaztelu bat eraikitzea, bertakoak kontrolpean atxikitzeko eta Bortuz iparraldetik zetozen espedizio militarrei aurre egiteko. 1521ean, frantses-nafar espedizioa Nafarroara sartu zenean, iruindarrak, nafarrak bezala, okupatzaileen kontra altxa ziren. Gaztelutik, Iñigo Loiolakoa gerlari gazteak haien kontra jo zuen. 

1525ean, sorgin ehizak Iruñea ere astindu zuen, exekuzioak, bahimenduak eta kartzelatzeak manatu ziren. Era horretan, Erresuman bizi zen errebolta eta disidentzia giroa eta desordena zapaldu nahi ziren, eta espainiar errege agintea finkatu. Errepresio horren lorratzean, familia kolaboratzaile batzuk gailendu ziren, hala nola Kruzat leinua. Garaitsu honetan, lehen aldiz, San Ferminen aldeko prozesioen albisteak ditugu. Karlos V.ak Iruñeko apezpikuak hautatu ahal izateko pribilegioa eskuratu zuen Adrian Utretchekoarengnadik, eta orduz geroztik Iruñeak ez zuen apezpiku nafarrik izan bi mendez eta gehiago, Iruñeko katedral kapituluak hala eskatu bazuen ere.  

XVI. mendearen hondarretik, inprenta iraunkorki finkatu zen Iruñean, Adrian Anbereskoak Lizarratik ekarria (1568) eta, iraunkorki, Tomas Porralis Savoiakoak finkatua.

Iruindarren banaketa ekonomikoa, XVII. mendearen hasieran, garai hartako hiri baten ohiko banaketa zen: biztanleen laurden bat nekazaritza eta abeltzaintzan aritzen zen, heren bat artisauak ziren eta beste zati handi bat aristokrazia eta kleroarenak ziren. Oihal fabrika bat, paperezko beste bat eta beste industria batzuen artean bolbora errota bat zeuden. 1750etik aurrera, hiria modernizatu egin zen, udaletxe berri bat eta edateko uraren eta saneamenduaren zerbitzuak eraiki ziren, baita katedralerako fatxada berri bat ere, oraingo honetan neoklasiko estilokoa.

Konbentzioaren Gerran, 1794an, hiriak frantziar armadaren setioa jasan zuen, baina ezin izan zen bertan sartu. Martin Alvarez de Sotomayor jeneralak zuzendu zuen defentsa. 1808an, Napoleonen tropek, otsailetik, hiria kontrolatu zuten, eta hiria, bere plaza nagusietako bat bihurtu zuten, 1813ko urriaren 31ra arte bere esku mantenduz. 1814an Francisco Espoz Mina buru zuen lehen "adierazpen" liberala gertatu zen, baina porrot egin zuen. 1823an, San Luisen Ehun Mil Semeen armadaren bonbardaketak ere jasan zituen.

## Aro Garaikidea 
[thumb|Iruñeko ikuspegia, [1906n.]]
thumb|Iruñea 1928 inguruan, airetik ikusia.
Iberiar Penintsulako Gerrak Estatua aldatzen duen garai liberal bati bide ematen dio, antzinako tradizio eta pribilegioak alde batera utziz. Ideia berri horien aurkako oposizioa liberalen eta tradizionalisten arteko borrokan gauzatzen da. Nafarroan, non foru errotzea oso indartsua eta zentzuzkoa den, karlisten alde egiten da gehienbat, absolutismoaren eta foru erregimenaren alde. Hala ere, Iruñean liberala da nagusi. Karlisten porrota, Karlistaldi ezberdinetan, 1841ean, foruen erreformarekin foru erregimenaren murrizketa eraginkorrean islatzen da, non, Iruñeko burgesiak eta funtzionario-burokraziak, euren ideientzako tarteren bat lortzen duten.

Espainiar Estatutik Hego Euskal Herriko autonomia fiskalaren murrizketa bilatzen da, 1893an foruen defentsan matxinada herrikoi bat gertatu zelarik, Gamazada deitua, beste ekintza batzuen artean Iruñean manifestazio handi bat eginez. Foru defentsarako mugimendu honen omenez, 1903an, herriaren harpidetzaz, Nafarroako Jauregiaren aurrean, hiriaren erdigunean, Foruen Monumentua eraiki zen, gaur egun oraindik inauguratu gabe dagoena.
[thumb|[Iruñeko armarria|Iruñeko errepublikanoko armarria, zezen-plazan]]
XIX. mendearen amaieran, 1888an, hiriaren hedapen urbanoa hasi zen Lehen Zabalgunearen diseinuarekin, hiriaren eta Zitadelaren artean egiten dena, bere bi gotorlekuren eraispenarekin, non tokiko arkitekto garrantzitsuenek parte hartzen duten. Zabalgune honek ez zuen harresien setioa apurtzea lortu, 1915 arte tente mantendu zirenak, hiria, Espainiar Estatuak "plaza indartsutzat" hartzen baitzuen. Hormak hain luzaro zutik egoteak, hiria bertikalean haztea ekarri zuen, eta, beraz, antzinako eraikin askok altuera erlatiboki altua dute, garai bereko eta beste hiri batzuetako eraikinekin alderatuta. Ondorioz, hiriko eraikin batzuk garaiko balentriatzat har daitezke, gaur egungo etxe-orratzak bezala.

Militarrekin luzaroan negoziatu ondoren eta gerra modernoan harresien erabilgarritasunik eza zela eta, 1901ean, Errege Agindu baten bidez, hiriaren hegoaldeko harresien eraistea eta ondorengo urbanizazioa ezarri ziren. 1915ean harresiak eraisten hasi ziren, hegoalderantz ireki zen Bigarren Zabalgunea eraikitzea ahalbidetuko zutenak, eskema zorrotz batekin planteatutako kale berriekin, Ildefons Cerdàk aurreko mendean Bartzelonako Eixamplen aplikatu zuen bezala.

### Espainiako Gerra Zibila 
[thumb|[Iruñeko zitadelako Sause Ateko plaka, toki horretan fusilatutakoen omenez, 2007an jarria]]
1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeetan, hirian Koalizio katoliko-foruzalea gailendu zen, 17 zinegotzirekin, hautagai errepublikano-sozialisten aurrean, 12rekin. Hala ere, maiatzaren 31n errepikatu ziren, errepublikano-sozialista inpugnazioaren ondoren, eta horiek 15 zinegotzi lortu zituzten, eskuineko 14 zinegotziren aurrean.

Alkatetza, lehenik, Nafarroako Alderdi Errepublikano Autonomoko Mariano Ansók izan zuen, eta ondoren, Acción Republicanako Nicasio Garbaiok. 1934ko abuztutik aurrera Tomás Mata karlista izan zen bertan, Espainiako Gerra Zibilan eta 1940ra arte iraun baitzuen.
[thumb|[Eroritakoen monumentua (Iruñea)|Eroritakoen monumentua, Espainiako militar kolpisten hilobi-lekua]]
Francisco Francok Espainian garaipen militarra lortu ondoren, matxinatuek euren ordena ezarri zuten hirian, aldez aurretik Diario de Navarrako errotatibetan inprimatu zen bando bat publiko eginez, eta altxamenduaren aurkako alderdi eta talde politikoen jabetzak konfiskatzera eta, fusilamendu bidez, altxamenduen aurrean fidagarriak ez ziren pertsonak exekutatzera pasatuz, zitadelaren atzeko aldean egin zirenak. Hirian 303 pertsona fusilatu zituzten, errepublikanoak eta eusko abertzaleak, tartean zinegotzi izandako sei: Florencio Alfaro Zabalegi, Gregorio Angulo Martinena, Corpus Dorronsoro Arteta, Victorino García Enciso, Mariano Sáez Morilla eta Ignacio Sampedro.

San Kristobal gotorlekua, Ezkaba mendiaren tontorrean eta hiritik gertu dagoena, kartzela bihurtu zuten. 1938ko maiatzaren 22an, munduko historiako ihesaldirik handienetako bat gertatu zen gotorlekuan: San Kristobal gotorlekuko ihesa. 795 presok ihes egin zuten, guztira 2 487 espetxeratuetatik. Horietatik hiruk bakarrik lortu zuten ihes egitea eta Iparralderekiko muga zeharkatzea, 211 frankisten balen azpian erori ziren bitartean, eta gainontzekoak birrinduak izan ziren. Atxilotuetatik 14 hiltzera kondenatu zituzten eta 1938ko irailaren 8an fusilatu zituzten Iruñeko Zitadelaren ondoan.

### Francoren diktadura 
[thumb|225x225px|[Nafarroako Unibertsitatea|Nafarroako Unibertsitateko kanpusa, Udal frankistak doan eman dio Opus Deiri]]
Frankisten okupazioaren ondoren, hiriko kale nagusiak garaileen "heroien" omenez izendatzen dira, Franco Jeneralaren etorbidea (egungo Bexe Nafarroako etorbidea), Aberriaren Martirien kalea (egungo Amaiurko Gazteluko kalea), Mola Jeneralaren enparantza (egungo Merindadeen enparantza)... deitzera pasatuz. Gainera, Eroritakoen Monumentua altxatzen da, Jose Iharnotz eta Victor Eusa arkitektoek diseinatua eta ofizialki "Nafarroa bere hildakoei gurutzadan" deitua, non Emilio Mola eta Jose Sanjurjo jeneral kolpistak lurperatuak egon ziren 2016ko azarora arte, eta matxinatutako tropen hildakoei omenaldia egiten zaie.

Eliza Katolikoarekiko harreman onek, oraindik erregimenaren fase horretan, erraztu egiten dute Udalak erabat doan eta trukean baldintzarik gabe lagatzea Nafarroako Unibertsitatea eta Nafarroako Unibertsitatea Klinika eraikitzeko behar diren lurrak, eta horrek eragin handia izan zuen hiriko ekonomian eta eragin soziala izan zuen bertako biztanleengan. Gainera, Francisco Francok Nafarroako foru-erregimena onartu zuenean, hiria "alkate sozial" batzuek kudeatu zuten (Miguel Javier Urmeneta nabarmendu zen), eta herritarren parte-hartzea sustatu zuten, batzuetan erregimenari aurre eginez. Aldi berean, hirian greba garrantzitsuak egin ziren, 1951n hasi zirenak, eta 1960ko eta 1970eko hamarkadetan Iberiar Penintsulako gatazkarik handiena izatera iritsi zirenak.

Denbora gutxian, hiria bikoiztu egin zen, 1950ean 72 000 biztanle izatetik 1970ean 147 000 izatera pasa zen. Garapen-aldian, Landabengo industrialdea bultzatu eta eraiki zen Iruñean, 1964an Nafarroako Foru Aldundiaren Industria Sustatzeko Planean jaso zena. Industrialdeak hiriaren harreman ekonomikoak aldatzea ekarri zuen, ordura arte merkataritza-, landa- eta zerbitzu-jardueretan oinarrituta egon baitziren, artisau-jarduera hutsez.
[thumb|[German Rodriguez eta 1978ko sanferminetako gertaerak gogoratzeko hilarria]]

### Trantsizioa eta Foru Hobekuntza erregimena 
Trantsizio demokratikoa hasi ondoren, Iruñeko Udalak herritarren partaidetzaren bultzada areagotu zuen. Horren ondorioz, Javier Erice alkatea kargutik kendu zuten, 1977an ikurrina altxatu zuelako balkoian, eta hainbat zinegotzik dimisioa eman zuten.

Garai hartan, hirian maiz gertatzen ziren istiluak kaleetan, eta atentatuak eta eskuin muturraren indarkeriazko ekintzak, Espainiako Estatuak babestuta, Gipuzkoan, Araban eta Bizkaian bezala, eta, neurri txikiagoan, Iparraldean ere bai. Iruñean 1977ko maiatzeko amnistiaren aldeko astearen birulentzia nabarmentzen da, Hegoaldean izandako zazpi hildakoetatik bi, eta, bereziki, 1978ko Sanferminak.

Hirian egindako atentatuen artean, 1998an Tomás Caballero hil zuten, trantsizioaren hasieran hiriko alkate izan zena eta une horretan Nafar Herriaren Batasuna alderdiko zinegotzia zena. XXI. mendean, Udalak Bakegintza eta Bizikidetzarako Zuzendaritza Nagusia sortu zuen, eta hiriko 27 biktimen oroimena ohoratzeko ekintzak garatu zituen.

Gaur egun, gizarte industrialerako trantsizioa gaindituta, bere jarduera industriaren eta zerbitzuen artean banatzen duen tamaina ertaineko hiri bat bezala aurkezten du bere burua, Volkswagen enpresako fabrikaren inguruan automobil-sektorearekiko mendekotasun handiegia nabarmenduz.

Mendearen hasieran 200 000 biztanle inguru zituen eta 360 000 biztanleko eragin-eremuaren erdian kokatzen da. Hiriaren erdigunean zeuden gune militar zaharrak parke publiko eta berdegune bihurtu dira, eta aisialdirako espazioak kanpoaldera egokitu dira. Ondorioz, Iruñea da biztanle bakoitzeko berdegune gehien dituen Iberiar Penintsulako hiria, eta Europako seigarrena.

Hirian gertatzen den hiri-, teknologia-, ekonomia-, gizarte- eta kultura-hazkundearen ondorioz, hiriak tasa handia du gizarte-zerbitzuetan, hezkuntza- eta osasun-eskaintzan, aisialdirako espazioetan, industria- edo komunikazio-jardueretarako poloetan.

Modernizazio-prozesuak mugarri ugari izan ditu, hala nola 2003an Nafarroako Biltzar Jauregia eta Auditorioa, Baluarte bezala ere ezagutzen da, inauguratu izana, hiriko hainbat auzotan Civivox kultur zentro batzuk martxan jarri izana, 2007ko azaroaren 9an autobus geltoki berriarekin hasi zen komunikazioen bultzada garrantzitsua, Noaingo aireportua handitzeko planak eta etorkizunean abiadura handiko trenbideen sarera konektatzea, Euskal Y-arekin eta Ebroko ardatzarekin lotura eginez: Zaragoza — Iruñea — Euskal Y abiadura handiko burdinbidea, gaur egun 2024rako dago aurreikusita, hainbat urtez atzeratu ondoren. 2012 gertaeraz betetako urtea izan zen. 

XXI. mendea hasi zenean Mendillorri auzoa amaitzen ari ziren bitartean etorkizunerako hirigintzaren plangintza hasi zen. Horrela, etorkizunerako etxebizitza beharra ezarri zen, guztira 70 000 etxebizitza inguru eraikiko zirela erabaki zen. Plangintza hartako helburuak pixkanaka bete egin dira azken urteetan, eta 2020. urtean plangintzan zeuden auzoetariko batzuk eraiki dira eta eraikitzen ari dira dagoeneko:
[thumb|[Lezkairuko ikuspegia 2019n]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko historia
* Nafarroako historia
* Iruñeko burguak
* Iruñeko harresiak

## Kanpo estekak