Mineral

250px|thumb|Mineral batzuk
**Mineralak** konposizio kimiko egonkorra duten substantzia naturalak dira, gehienetan solido eta inorganikoak eta kristal-egitura dutenak. Arrokak eta mineralak ezberdinak dira, arrokek mineralak eduki ditzaketelako edo ez eta ez dutelako konposizio definitua. Hala ere, ez dago argi zein den zehazki mineralaren definizioa. Mineralen ikerketaz arduratzen den geologiaren adarra mineralogia da.

5300 espezie mineral baino gehiago badira, hauetatik 5070 zienNazioarteko Mineralogia Elkarteak (IMA) onartu dituenak. Etengabe mineral berriak aurkitu eta deskribatzen dira, 50 eta 80 artean urtero.

Oxigenoak eta Silizioak lurrazalaren % 75a osatzen dute; beraz, silikatoz osatuta daude mineral asko, zeintzuk lurrazalaren % 90 baino gehiago osatzen duten. Mineralak propietate fisiko eta kimiko desberdinen bidez sailkatzen dira. Konposizio kimikoan eta kristal egituran diferentziek hainbat espezie bereizten dituzte, eta, aldi berean, mineralen formakuntzan ingurune geologikoak eragina du hauen propietateetan.

Mineralak beraien egitura eta konposizio kimikoekin erlazionatzen diren hainbat propietate fisikoekin deskribatu daitezke. Ezaugarri erabilienak identifikazioan hauek dira: kristal egitura, abitua, gogortasuna, dirdira, gardentasuna, kolorea, marra kolorea, esfoliazioa, haustura eta dentsitate erlatiboa. Gainera, beste propietate espezifikoagoak magnetismoa, zaporea, usaina, erradioaktibitatea eta azido sendoekiko erantzuna dira.

Mineralak osagai kimikoengatik sailkatzeko, gehien bat Danaren sailkapena eta Struntzen sailkapena erabiltzen dira.

Balio ekonomikoa duten mineralei mea deitzen zaie, eta balio ekonomikorik ez dutenei, aldiz, ganga.

## Definizioa 
### Definizio orokorra 
Mineral batek ondoko ezaugarriak izan behar ditu:
# jatorri naturalekoa izatea;
# egonkorra izan behar du giro tenperaturan;
# konposizio kimiko zehatza izan behar du (muga batzuen bitartean);
# inorganikoa izatea;
# kristal egitura (egitura ordenatua) izatea.
Lehenengo baldintzak mineralak prozesu naturalen bidez sortua izan behar duela adierazten du, hau da, mineralak ez dira gizakien eraginaren ondorioz sortzen, ez dira artifizialak; eta bigarrenak, solidoak direla giro tenperaturan, 25&nbsp;°C, egonkorra izateak; salbuespenak salbuespen, merkurioa likidoa da giro temperatura. Izan ere, mineral hauek nahiz eta 1959an aztertuak izan, gerora Mineralogia Elkarte Internazionalak (IMA) onartu zituen.Egungo aurrerapenek kristal likidoen ikerketan garrantzi handia izan dute, izan ere, hauei buruz gehiago jakitea ahalbidetu dute, honek mineralogian aberastasuna ekarri du.

Mineralak konposatu kimikoak dira, eta beraz, formula kimiko finko edo aldakor baten bidez adieraziak izaten ahal dira. Mineral talde eta espezie anitz, disoluzio solido batez osatuta daude. Substantzia puruak isolatuta aurkitzea zaila da, gehienetan beste substantzia batez kutsatuta edo ordezkapen kimikoen ondorioz eraldatuta daudelako. Adibidez, olibinoaren taldea formula kimiko aldakor baten bidez adierazten da (Mg, Fe)2SiO4. Bi espeziez osatuta dago, fostenita magnesioan aberatsa, eta fayalita burdinean aberatsa. Mackinawita sulfuroak ere, bestalde, konposizio aldakorra duen beste konposatu bat da, bere formula (Fe, Ni)9S8 da. Burdin sulfuroa da nagusiki, baina nikel ezpurutasun adierazgarria dauka eta hau bere formula kimikoan islatzen da.

Aipatu bezala, mineralak inorganikoak izan behar dira, hala ere, baldintza hau ez da beti betetzen eta konposizio organikoa duten mineralak biltzen dituen talde bat sortu da, mineralen sailkapenaren barruan. Azkenik, egitura atomiko ordenatua izateak egitura kristalinoa dutela esan nahi du, hala eta guztiz ere, kristalak periodikoak dira, beraz, irizpide zabalagoak erabiltzen dira.

Egitura ordenatua izateak, zenbait ezaugarri fisiko mikroskopiko izatea eragiten ditu, gogortasuna, kristal forma eta esfoliazioa. Duela gutxi, proposamen berriak plazaratu dira definizioa aldatzeko eta substantzia biogenikoak edo amorfoak ere kontuan hartzeko. Mineralogia

Elkarte Internazionalak (IMA) 1995ean onartu zuen mineralen definizio orokorra:

                                         
Substantzia biogenikoak esplizituki baztertuak izan ziren:

### Azken berrikuntzak 
Mineralak sailkatzeko erabiltzen diren sistemak eta hauen definizioak aldaketak izaten ari dira zientzia mineralean egondako azken aurrerapenak biltzeko. Azken aldaketak talde organikoaren gehikuntza izan da, Dana eta Strunzen sailkapenetan. Talde organiko berri honek, beren konposizioan hidrokarburoak dituzten mineralak barruan hartzen ditu. 2009an IMAko «mineral berrien eta mineralen izendaketaren komisioak» onartu zuen. Mineral hauen izendapen eta taldeen klasifikazio eta izendapenerako eskema hierarkikoa onartu zuten eta zazpi komisio eta lau lan talde sortu ziren lana ikuskatzeko eta mineralen izendapen publikoak zerrenda ofizial batean sailkatzeko.

Ernest henry Nickel (1995) mineralogoak substantzia biogenikoak baztertzeko hartutako erabakia ez zen unibertsalki onartua izan. Adibidez, Lowenstam paleontologoak 1081ean «organismoak mineral barietate ugari sortzeko gai dira eta hauetako batzuk ez dira inorganikoki biosferan sortzen» esan zuen. Skinnerrek (2005) solido guztiak mineraltzat kontsideratzen ditu, biomineralak mineralen erreinuan sartzen ditu, hauek organismoen aktibitate metabolikoen bidez sortzen direnak dira. Skinnerek lehenagotik zegoen mineralaren definizioa zabaldu zuen eta mineralak «prozesu biogeokimikoz sortutako elementu edo konposatu, amorfo edo kristalino» zirela esan zuen.

Bereizmen handiko genetika eta X izpien adsortzio espektroskopian egondako aurrerapenek mikroorganismoen eta mineralen arteko erlazioei buruz informazio anitz ematen ari dira, hauek Nickelen (1995) baztertze biogenikoa baliogabetzen ari dira eta Skinnerren (2005) onarpen biogenikoaren beharra indartzen.

Mineralogia Elkarte Internazionalak (IMA) sortutako zerrenda baino lehenago, dagoeneko 60 biomineral aurkitu ziren, izendatu eta argitaratu zirenak. Mineral hauek Skinnerren definizioaren arabera, mineral kontsideratzen dira. Baina ez daude IMAren mineral zerrenda ofizialaren barruan, hala ere, biomineral hauetako anitz Danaren sailkapenaren 78 taldeen barruan sailkatzen dira. Beste mineral klase arraro batek (gehienak jatorri biologikokoak) kristal likido mineralak kontuan hartzen ditu, hauek kristalen eta likidoen propietateak dituzte. Egun, 80.000 kristal likido konposatu baino gehiago identifikatu dira.

Skinnerren definizioak kontuan hartzen ditu konposatu hauek, beraz bere definizioan kristalak amorfoak edo kristalinoak izaten ahal direla baieztatzen du, honela kristal likidoak barneratzen. Nahiz eta biomineralak eta kristal likidoak mineral ohikoenak ez izan, mineralen definizioa muga batzuen barruan finkatzen laguntzen dute. Nickelen definizioaren arabera edozein substantzia mineral gisa onartua izateko, egitura kristalinoa izan behar du. 2011ko artikulu batek ikosahedrita (burdin-kobre-aluminio aleazio bat) mineraltzat kontsideratzen du. Substantzia honek bere simetria ikosaedriko bereziaren ondorioz du izen hau, ia kristala da. Ia kristalak diren substantzia hauek, benetako kristalekin alderatuta, egitura ordenatua dute, baina, ez modu periodikoa.

### Arrokak, menak eta gemak 
Mineralak eta arrokak ez dira baliokideak. Arroka bat mineral bat edo gehiagoz osatutako agregatu bat izan daiteke, edo mineralik ez izan. Kareharria edo kuartzita bezalako arrokak mineral batez osatuta daude nagusiki –kaltzita edo argonitoa, kareharriaren kasuan eta kuartzoa kuartzitarenean–. Arroka batzuk mineral nagusien (esentzialen) kantitate erlatiboaren arabera sailkatuak izaten ahal dira; granitoa feldespato, plagioklasa eta kuartzo proportzioen arabera definitzen da, adibidez. Arrokaren beste mineralak, mineral osagarri deitzen dira eta ez dute arrokaren konposizio orokorra anitz baldintzatzen. Arrokak osotasunean materia ez mineralez osatuta egon daitezke, ikatza, adibidez, materia organikotik sortutako karbonoz osatutako arroka sedimentarioa da.

Arroka espezie eta talde mineral batzuk besteak baino ugariagoak dira, hauei mineral sortzaileak deritze. Nagusiak kuartzoa, feldespatoa, mika, anfiboleak, piroxenoak, olibinoak eta kaltzita dira, azkenekoa izan ezik, denak mineral silikatoak dira.

Eratzen diren mineralak magmaren konposizioaren araberakoak dira. Adibidez, burdin eta magnesioan aberatsa den magma batek mineral mafikoak eratuko ditu, olibinoa eta piroxenoak bezalakoak; bestalde, silizioan aberatsagoa den magma bat kristalizatu egingo da SiO2 gehiago duten mineralak sortzeko, feldespato eta kuartzoak bezalakoak. Kaliza, kaltzita edo aragonita (CaCO3) arroka kaltzio eta karbonatoan aberatsa delako eratzen dira. Ez da harrapatuko mineralik arroka batean zeinaren kimika nagusia ez den emandako mineralaren kimikari antzematen., mineral traza batzuen exzepzioarekin. Adibidez, Al2SiO5, aluminioan aberatsak diren lutiten metamorfismoaren bidez eratzen dena, ez litzateke ohikoa izango aluminioan aberatsak ez diren arroketan gertatzea, kuartzita bezala.

### Propietate fisikoak 
Mineralen karakterizazioa oso sinpletik oso zailera alda daiteke. Mineral bat hainbat propietate fisikoengatik identifikatua izan daiteke, horietako asko arazorik gabeko identifikaziorako baliagarriak izanik. Beste kasu batzutan, mineralak soilik prozesu konplexuago batzuen bidez sailkatuak izan daitezke, optiko, kimiko edo X izpien bidezkoak, baina metodo hauek oso garestiak eta luzeak izan daitezke. Sailkapenerako ikasten diren propietate fisikoak egitura kristalinoa eta habitua, gogortasuna eta distira, gardentasuna, kolorea, marra, esfoliazioa eta apurketa eta dentsitate erlatiboa dira.

Erradioaktibitatea ezohikoa xen propietate bat da, nahiz eta mineral batzuek elementu erradioaktiboak integra ditzaketen. Eratzaileak izan daitezke, uranioa bezala uraninitan, autunitan edo karnotitan edo ezpurutasun gisa. Azken kasu honetan elementu erradiaktiboen desintegrazioak mineral kristala hausten du, emaitza, halo erradiaktiboa deitua, hainbat tekniken bidez ikus daiteke, bereziki petrografia laminetan.

Kretazeoko mineralak bi mota ezberdinetan agertzen dira. Alde batetik Bilboko Antiklinalaren ardatzean burdinezko hobi oso garrantzitsuak daude. Burdina leku askotan atera badaiteke ere (burdinolak oso ugariak izan ziren garai batean) inon ez dago Euskal Herrian Meatzaldea eskualdean bezain beste. Triano mendia gaur egun guztiz zulatua dago, bertan zegoen minerala ateratzeko. Gallarta, Bilbo eta Otxandion ere ola garrantzitsuak egon dira. 1878tik 1898ra 80,5 milioi tona burdin atera ziren Triano ingurutik, 1899an 6,5 milioi tona atera ziren, hogei urte lehenago 1,3 ateratzen zirelarik.

Antiklinorioaren bi alpetan kareharria da nagusi, eta uharri ugari daude. Bertako askotan beruna eta zinka atera daiteke. Meatze hauek txikiak dira, baina ugariak. Bizkaiko sinklinorioaren iparraldeko alpean ere agertzen dira, hiru banda osatuz.

Hirugarrenik diapiroei lotutako gatz mineralak daude. Hauek gatzaga askotan esplotatu izan dira eta gaur egun Iruñea inguruan badute garrantzia. Nafarroan gatz arruntaren esplotazioak interes ekonomikoa du, 2004an 112.741 tona ekoiztu ziren.

Azkenik hobi minerala izan ez arren bere balio ekonomikoa dela eta aipatzeko modukoa da Bermeotik iparraldera aurkitu zen gas natural boltsa. Bertan kokatu zen La Gaviota izeneko gas ustiatzailea. Gaur egun ez dago esplotatzeko adina gas.

## Mineral galeria 

Image:Bauxite.jpg|Bauxita
Selpologne.jpg|Halita
Agate.JPG|Agata
Quartz oisan.jpg|Kuartzoa
Fluorite with Iron Pyrite.jpg|Fluorita
Talc block.jpg|Talkoa
MicaSheetUSGOV.jpg|Mika
Pyrite foolsgold.jpg|Pirita
Mineral Sílex GDFL104.jpg|Silexa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lurra
* Geologia
* Mineralogia
* Euskal Herriko Geologia
* Gatz mineral

## Kanpo estekak 
*  Zer da mineral bat? (gaztelaniaz)
*  Zer da mineral bat? (ingelesez)