Galde-perpaus

Hiztunak entzuleari, edo idazleak irakurleari, informazio bat eskatzen diola eta solaskidearen erantzun baten zain gelditzen dela adierazten duen perpaus-mota.

Perpausak adierazpen soilak izan beharrean, galderazkoak ere izan daitezke; alegia, galderak egiteko perpausak ere badira. Galde-perpausak informazioa eskatzeko osatzen dira.

## Galdera-motak 
Funtsean, bi galdera-mota bereizten dira: zati-galderak eta aukera-galderak.

### Zati-galderak 
:**Zati-galderak = galde-hitz baten bidez eratzen direnak**
Adibidez:
* a. *NOIZ iritsi zinen atzo etxera?*
* b. *NORI bota diote atzoko sutearen errua?*
* c. *ZENBAT diru gastatu duzu herriko jaietan?*
Perpaus horietako osagai bat galde-hitzaz osatua dago. (a)-n eta (b)-n galde-hitzak berak, besterik gabe, osatzen du sintagma: NOIZ eta NORI. (c)-n, berriz, galde-hitza izen-sintagmaren barruan dagoen determinatzailea da: [*ZENBAT diru*]. Kasu batean zein bestean, galderazko sintagma hori, osorik, galdegaia da, eta, horrenbestez, adizkiaren aurrean kokatzen da. Beraz, gaizki eratuak egongo lirateke, adibidez, honako hauek:
* a. **NOIZ atzo etxera iritsi zinen?*
* b. **NORI atzoko sutearen errua bota diote?*
* c. **ZENBAT diru herriko jaietan gastatu duzu?*

#### Zati-galderen interpretazioa 
Esaterako, hartu *NOIZ iritsi zinen atzo etxera?* perpausa. Atzo etxera NOIZBAIT iritsi zinela aldez aurretik jakintzat emanik, NOIZBAIT adberbio horren erreferentzia zein den eskatzen du galdegileak. Galde-hitzak erreferentzia erabat zehaztugabea du, eta, galderazko perpaus batean kokatua dagoenean, solaskideari erreferentzia hori zehazteko eskatzen zaio. Normalean, perpaus bakoitzean galde-hitz bakarrerako lekua izan ohi da. Galde-hitz bat baino gehiago erabili nahi bada, alegia, galdera bat baino gehiago egin nahi bada, galde-hitzak juntatu behar dira. Adibidez:
* *NOIZ eta NOLA izan da istripua?*
Edo bi galde-perpausak ere junta daitezke. Hori izan ohi da, hain zuzen, normalena: galdera bakoitzerako perpaus bat erabiltzea:
* *NOIZ izan da istripua eta NOLA (izan da istripua)?*
Hala ere, zenbait testuingurutan, badirudi zilegi dela **galde-hitz bat baino gehiago ezartzea perpaus bakar batean**:
* *NORK NORI deitu dio «txerrikume»?*
Horrelakoak normalago gertatzen dira mendeko perpausetan, zehar-galderetan alegia:
* *Ez dakigu NORK NORI deitu zion «txerrikume».*

### Aukera-galderak 
:**Aukera-galderak = bi osagairen artean aukera egitea eskatzen dutenak**
Aukera-galdera izenekoak bi motatakoak izan litezke: juntadurazkoak eta bai-ez erako galderak:
* a. *Aitak ala amak esan zizun?* (Juntadura da: [*aita ALA ama?*]).
* b. *Aitak esan al zizun?* (Hor ez dago, agerian behintzat, juntadurarik, baina bai eta ez-en artean aukera egin behar da. Horregatik deritze bai-ez erako galdera).

#### Aukera-galderen interpretazioa 
Bai-ez erako galderetan, deiturak ongi adierazten duen bezala, «bai» edo «ez» erantzutea eskatzen zaio solaskideari. Hauetan ez dago galde-hitzik. Hortaz, solaskideari ez zaio eskatzen perpausean zehaztu gabe gelditu den osagai baten erreferentzia zehazteko. Oraingoan, zehaztu gabe dagoena perpausaren baiezkotasunaren eta ezezkotasunaren arteko hautua da:
* *333 kilometroan izan al da istripua?*
Hor ere jakintzat eman liteke istripua nonbait izan dela, baina ez zaio eskatzen inori nonbait horren erreferentzia zehaztea, baizik eta 333 km-an bai ala ez zehaztea.

Horregatik, bestalde, horrelako galde-perpausen ordez, **ala** juntagailuaren bidez juntaturiko perpausen bidez adieraz daiteke gauza bera:
* *333 km-an izan da istripua ala ez (da 333 km-an izan istripua)?*

#### AL partikula eta -A atzizkia 
Galde-perpaus horietan AL partikula ezar daiteke adizkiaren aurrean. Horrelakoetan, perpausak azkenaldera ez du goranzko doinuera hartzen, beheranzkoa baizik. Erdialdeko euskalkian arrunt-arrunta da.

Ipar-ekialdeko euskalkietan, adizkiari -A atzizkia gehitzen zaio:
* *Ikusi duka Joseba?* (= *Ikusi (al) duk Joseba?*)
Azkenik, inongo partikularik gabe ere osa daitezke horrelako galde-perpausak:
* a. *Ikusi duk Joseba?*
* b. *333 km-an izan da istripua?*
Jakina, oraingoan inolako marka gramatikalik gabe, galde-perpaus bat dela adierazteko, intonazioa beste biderik ez dago.
Halako galde-perpausen intonazioaren bereizgarririk nabarmenena perpausak azken aldean hartzen duen goranzko doinuera da, ez zati-galderek ez AL edo -A partikulaz osatzen diren galde-perpausek ez dutena.

### Galde-perpausak eta bai-ez-kotasuna 
Galde-perpausak baiezkoak nahiz ezezkoak izan daitezke. Zati-galdera ezezkoetan EZ elementua agertuko da galde-hitzaren eta adizkiaren artean:
* a. *NORK EZ du jaso oraindik a*zterketa-papera?*
* b.* NORK behar du paper gehiago?
Bai-ez galderetan, berriz, AL partikula aditzaren aurre-aurrean joango da, EZ edo BA- elementuaren ondoren, hortaz:
* a. *EZ AL zenekien igandeetan itxi egiten dugula?*
* b. *BA AL zenekiten etortzeko zela?*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak