Tomas Linaza Etxebarria

**Tomas Linaza** Etxebarria (Lemoa, Bizkaia 1956eko abuztuaren 17a),  Etakidea izan zen. Bere aita Tomas Linaza Euba eta ama Inasi Etxebarria izan ziren, etxean giro euskaldun batean hezitu zen, bere ama hizkuntza Euskara delarik.

## Ikasketak 
Bere lehen ikasketak herrian burutu zituen, garai hartan Frankoren eragina eskolan oso nabarmena zen eta eskolan euskara erabiltzea debekatuta edo murriztuta zegoen eta honen erabilera ezkutuan ematen zen. Irakaskuntza gaztelaniaz egiten zen, eta hezkuntzak, Euskal kultura eta hizkuntza Espainiako kulturarekiko asimilazioa sustatzea zuen helburu. Euskaraz hitz egiteagatik zigorrak jasotzen ziren eta eskoletan erregimenaren irakasleen eskutik nahiko ohikoa zen euskaldunen kontrako biolentziaren erabilpena. Beraz, umetatik beren nortasunaren zapalkuntza pairatu zuen.

Lehen ikasketak bukatu ostean Eubako Pasionistetan (Geroago Lauxeta Ikastola bihurtuko da) ikastera joan zen. Tomas garai horretan euskararen egoerataz jabetzen da eta Euskararen inguruko kontzientzia handitzen zaio. Batxilergoa Amorebieta-Etxanoko akademia baten bukatu eta Bilbora joan zen lan munduko ikasketak egitera, deliniazioa hain zuzen. Ikasketa hauek iluntzean burutzen zituen eguneroko lana bukatu ostean. Aurrerago ikasketa gehiago burutuko zituen, erizaintza Cabo Verden eta anestesista teknikaria, Cuban.

## Historia 
Gerraosteko egoera bat bizi zuen Euskal Herria oraindik eta Frankoren diktadurapean bizitzeak opresio eta zapalkuntza iraunkor bat jazartzea suposatzen zuen. Beldurra oso hedatuta zegoen Euskal jendartean. Tomasek gaztaroa politikatik at eman zuen, baina euskal folkloreak sortutako nortasuna handitzen joan zen eta hau beraien futbol talde independientean ere erakusten zuten ikurrinaren koloreak erabiliz (gorri, zuri eta orlegiz jantzita) beraien ekipajean, baina oraindik kontzientzia politikoa ez zen oso garatua.

70 hamarkadan 17-18 urte zituela laneko lagun batek bultzatua, Euskal Herriaren askapenaren inguruan lan egiteko proposatu zion, Tomasek orduan lanerako konpromezua erakutsi zuen, eta honek, Euskal Herriak bizi zuen gatazka politikoaren kontzientzia garatzea ekarri zuen. Ekimen ezberdinak burutu zituzten, mendi irteerak aprobetxatuz Euskal Herriko historiaren inguruko irakurketak egiten zituzten, baita Marxismotik eratorritako teoriak jorratu,..., honek egoera politikoaren gaineko ardura izatera eraman zuen eta Frankismoak sortarazten zituen injustizien aurrean antolatzeko hautua hartzera bultzatu zuen.

70. hamarkada horretan Tomas Linaza Etxeberria, ETA (Euskadi Ta Askatasuna) erakunde armatuan bolondres bezala militatzeko hautua hartu zuen. Frankismoaren aurrean erresistentziarik handiena sortzen zuen erakundea zela sinisten zuelako. Diktaduraren garai gogorrak bizi ziren oraindik, baina beldurrez bazen ere, Euskal Herriak bizi zuen zapalkuntzaren aurrean antolatzeko beharra sentitu eta Frankismoaren aurrean erresistentzia armatua zela bide bakarra ondorioztatu zuen, orduko gazte belaunaldiko askok bezala.

Tomas Linazak, Arzallusen hitz batzuk ongi gordeta ditu oraindik; "beste batzuek zuhaitza mugitzen dute eta guk intxaurrak biltzen ditugu" (Arzallus, 1991). Tomasentzat esaldi honek agerian uzten du; “zuhaitza mugitzea beharrezkoa zela norbaitek fruitua eskura zedin eta honek Euskal Herriak bizi zuen egoera politiko eta sozialean belaunaldi askori arbola mugitzera eraman zigun gauzak eraldatzeko eta Frankismoarekin bukatzeko asmoarekin. Horrela intxaurrak Euskal Herrian behar handienak zutenekin konpartitu eta gutxi batzuen esku geratzea ekiditu ahal izango genuen”. “ETA erakunde armatuari edozein adjektibo jarri ahal zaio, jakina bakoitzak bere ikuspegitik eginda, baina objektiboak izanda, ezin da ukatu orduko gazte belaunaldi ezberdinek, min eta beldur guztien gainetik, aurre egin geniola Frankismoari eta Frankismo osteari, Euskal Herriaren askatasun bidea zabaltzeko intentzioarekin”. 

70. hamarkadaren erdialderako Tomas Linazaren inguruan poliziaren sarekada ugari eman ziren, eta egoera honek, 1975. urtean Lemoatik alde egitera behartu zuen; Juan Paredes Manot, 'Txiki' (ETA),  Ángel Otaegi (ETA) eta FRAPeko (Frente Revolucionario Antifascista y Patriota)  José Humberto Baena, José Luis Sánchez Bravo eta Ramón García Sanz kideak exekutatu baino aste batzuk lehenago. Lemoatik Ipar Euskal Herrira alde egin zuen eta 10 urtez Ipar Euskal Herrian eta Frantziar lurraldeetan izan zen.

GAL-en garaian Tomas Linazak ez zuen eraso zuzenik jaso baina kontatzen du; “egun batetan konturatu nintzen, gure Baionako etxebizitzaren inguruan bazela gizon ezezagun xamar bat. Badaezpada, beste leku batetara aldatu ginen beste lagun pare batekin. Hor amaitu zen zertzelada hura, baina gero Cabo Verden nengoela, gure artean bazen lagun bat Espainiar errebistak jasotzen zituela ( Cambio16 eta antzekoak) .Halako batean, errebista irakurtzen nengoela, OAS pistoleroen argazkiak ikusi nituen, bertan Perret anaien kuadrillakoak agertzen ziren. Eta hara non ikusten dudan Baionako etxe inguruan zebilen gizon ezezagun xamarra” (Linaza, 2025).

1981eko martxoan Mexikon atxilotua izan zen, Frantzian zabalik zuen extradizio prozesua ekiditeko asmoarekin ihesi zenean, baina Mexikon Miguel Nazar Haro polizia buruaren esku jausi zen. Miguel Nazar Mexikoko Segurtasun Zuzendaritza Federaleko komandantea zen eta Brigada Zuriaren sortzailea; ezker mugimenduetako militanteak identifikatu, harrapatu, desagertu, torturatu eta hil zituen talde paramilitarra. Mexikoko poliziak Miguel Nazar-en agindupean bortizki torturatua izan ostean Mexikotik kanporatzen dute. Operazio honetan Espainiar poliziak ere parte hartu zuen. Mexiko-k Frantziako Aduana eta Mugetako Poliziaren esku utzi zuten eta atxilotu ondoren Pariseko kartzelara eraman zuten.“Torturak oraindik begibistakoak ziren polizi frantsesak hartu nindutenean. Polizia buruak torturak gorpuan utzitako eraginak ikusirik, mediku bat eskatu zuen eta polizien artean eztabaida sortu zen, batek harrituta Mexikok izandako jarrera toturatzailea kritikatzen zuen bitartean, besteak sorte handia izan nuela defendatzen zuen ez nindutelako garbitu. Baina momenturik harrigarriena gendarme hauek bueltatu zirenean eman zen, polizi buruak adio moduan barkamena eskatzeko, esan zidan, agian inoiz Euskal Herriaren askatasuna lortzen bagendun buruz buruko elkarrizketa bat izan genezakela poliziz polizi”.

1981eko maiatzaren 14an, Tomas Linaza Etxebarria kartzelan zegoela Guardia Zibilak bere aita Tomás Linaza Euba atxilotu zuen, eta La Salbeko kuartelera eraman zuten. Han, zortzi egunez tortura basatiak jasan zituen. Gertakari horiengatik kondenatu zituzten Rafael Masa teniente koronel ohia, Angel Fuentes Romero brigada, Julián Pérez Montesinos eta Santiago López Rico lehen kaboak eta Miguel Caballero Sánchez eta Diego Cerón García zenbakiak.

José Martín Llevot teniente koronela eta Lucio Sosa Robledo eta Alfredo Serrano sarjentuak ere zigortu zituzten. Hainbat agentek torturatu zuten Linaza, besteak beste, Alfredo Serranok eta Lucio de Sosak. Martin Llevotek, orduan kuartelaren arduradunak, galarazi egin zuen Guardiako Epaitegiak bidalitako auzitegi-medikuak atxilotua ezagutzea, Madrilera eraman zutela argudiatuz, eta hori gezurra zen. Kondenatutako guztiak lekuko izan ziren edo Linazak jasandako torturen berri izan zuten.

Tomas Linaza Eubarekin batera, besteak beste, Juan José Camarero, Manuel Barrenetxea, Ignacio Artetxe eta Lorenzo Bizkargenaga atxilotu zituzten. Azken horiek ere torturatu egin zituztela salatu zuten, baina salaketak artxibatu egin zituzten.

Tomas Linaza Etxebarriak extraditatua ez izateko gose greba bati ekin zion.Gose greba 1981eko abuztuaren 30ean hasi eta urriaren 1an eman zion amaiera, Fresnes-eko (Paris) espetxeko ospitalean Frantziako Gobernuaren erabakiaren berri izan zuenean, estradizioaren ukatzea. Hori dela eta, aske uztea eta Linazak Frantziako lurraldean jarraituko zuela bizitzen erabaki zuten, zehazki Yeu uhartean konfinatua, ETA erakundeko beste kide batzuk zeuden bezala. Tomasek gogoan ditu garai honetako esperientzia politen bat “YEU irlara eraman aurretik Gendarme kuartel batetan egon nintzen eta gendarme buruaren emaztea bisitatzera hurbildu eta kristautasunaren mezuak botatzen hasi zen, egia esan, iruditu zitzaidan hitzetatik haratago nirekiko nolabaiteko enpatia zuela.Une berezi bat eskeini zidan, nahiz eta, polizi etxean egon, batez ere, aurretik izandako tortura basatiekin konparatzen badut”.

Tomas-ek Frantziako zigorra ez betetzea eta Yeu uhartetik Ipar Euskal Herrira ihes egitea erabaki zuen ETA erakunde armatuan zuen militantziarekin jarraitzeko. 1984ko irailaren 29an Biarritzen atxilotu eta berriro espetxeratu zuten. 1984ko azaroaren 22an Tomasi sei hilabeteko kartzela-zigorra ezarri zioten Frantzian eta 1985eko otsailaren 16an polizia frantsesa Baionako espetxetik irtetean itxaroten zegoen Parisera zihoan hegazkin batera laguntzeko. Barne Ministerioak erabaki zuen berriro ere nahitaezko bizilekua esleitzea, baina oraingoan Cabo Verden, kidea zen Endika Iztueta Santurtziarrarekin batera.

Endika Iztueta Barandika, Santurtziko deportatu politikoa, Cabo Verden hil zen, Ipar Euskal Herrian atxilotu eta Frantziako Administrazioak kanporatu zuenetik 22 urte egin zuen berpiztu zituen herrialdean. Iztueta Praiako ospitalean hil zen, erizain gisa lan egiten zuen ospitale berean. Cabo Verden Endikari egindako autopsian, armatuta zeuden bi gaizkile arruntek egindako eraso batean jasotako kolpeen ondorioz hil zela ondorioztatu zuten. Erasoan saihets hezurrak hautsi zizkioten birikak zaurituz. Honen ondorioz, infekzio deribo bat izan zuen eta odol-kolapso bat sufrituz hil egin zen. Santurtziko bizilaguna Afrikako herrialde horretan «oso gizon maitatua eta ezaguna zen bere inguruan». Santurtzin ere eman zioten agurra beren pertsona eta militante izanagatik; «Euskal Herrian libre bizitzeko eskubidearen alde. Gogoan zaitugu» lemapean eta bere argazki batekin. Santurtziarraren heriotza Cavo verde bertan hil ziren beste bi euskal deportaturi gehitu behar zaio: 1989an Juanra Aranburu hil zen eta 2002an Angel Lete (Patas).

“Cavo verde”ra deportatu zituztenean hasieran bizi baldintza gogorretan izan ziren; “Deportazioa hasieran gogorra egin zitzaigun baina denporarekin etxekotu gintuan Cabo Verdek.Hemen sortu genuen familia, ikasketak eta abar, baina emozionalki gogorra izan zen” (Linaza, 2025). Tomas Linazak egun “Cabo Verde”n du bere bizilekua, familia eta bizitza, baina Euskal Herria eta bere sorgunea den Lemoa beti berarekin eraman ditu munduko izkina guztietara. Egun pasaportea berreskuratuta dauka eta Euskal Herria 2024an bisitatu ahal izan du. Bertan, “ikusitako eraldaketa soziala oso handia izan da eta ez da izan nire imajinarioan nuen berdina, honekin nahiko desilusioa izan dudala onartu behar dut. Egungo Euskal Herriko gizartean oso urruti geratzen dira Arestiren bertsoak, ordukoan aldean; Aitaren etxea defendituko dut ....”. Baina oraindik esperantza badagoela Euskal herrian pentsatzen du, “erresistentziarako uneak ikusten direlako, eta adibide moduan 2024-2025ean zehar Palestinarekiko erakutsi den elkartasuna eta momento ezberdinetan beste gai batzuekiko izandako jarrerak ikusita”, (Linaza, 2025).

## Bibliografia 
* https://archivo.kaosenlared.net/ante-la-muerte-de-endika-iztueta-deportado-pol-tico-vasco-de-santurzi-fallecido-en-praia-cabo-verde/index.html
* https://digital.march.es/fedora/objects/linz:R-72185/datastreams/OBJ/content
* https://digital.march.es/fedora/objects/linz:R-72347/datastreams/OBJ/content
* https://gara.naiz.eus/paperezkoa/20080125/59483/es/Muere-Cabo-Verde-santurtziarra-Endika-Iztueta-deportado-1985
* https://elpais.com/diario/1981/04/02/espana/355010410_850215.html
* https://elpais.com/diario/1981/06/04/espana/360453604_850215.html
* https://elpais.com/diario/1981/10/02/espana/370825218_850215.html
* https://elpais.com/diario/1984/09/30/portada/465343203_850215.html
* https://elpais.com/diario/1984/11/23/espana/470012406_850215.html
* https://elpais.com/diario/1985/02/23/espana/477961204_850215.html
* https://elpais.com/diario/1990/10/19/espana/656290820_850215.html
* https://elpais.com/diario/1993/12/02/espana/754786821_850215.html
* https://pakitoarriaran.org/index.php/articulos/un-abrazo-en-el-tiempo
* https://www.elmundo.es/elmundo/2001/11/07/espana/1005157801.html
* https://www.naiz.eus/eu/blogs/amparo-lasheras/posts/asi-es-nuestra-historia

## Erreferentziak