Jakarta

**Jakarta** (), ofizialki **Jakarta hiriburuko eskualde berezia** (indonesieraz|Daerah Khusus Ibukota Jakarta edo *DKI Jakarta*), eta, historikoki, Batavia, Indonesiako hiriburua eta metropolirik handiena da. Java uhartearen ipar-mendebaldeko kostaldean dago, munduko uharterik populatuena; Hegoekialdeko Asiako metropolirik handiena da. ASEANeko hiriburu diplomatikoa ere bada. Bi probintzia ditu mugakide: Mendebaldeko Java hegoalde eta ekialdean eta, 2000tik aurrera, Banten mendebaldean. Iparraldean, Javako itsasoa dauka, eta, mendebaldean, Lampungekin egiten du muga itsasoz. 

Jakarta Indonesiako zentro ekonomiko, kultural eta politikoa da. Probintzia mailako egoera du, eta  biztanle, azken erroldaren arabera. Jakartaren azalera 661,23&nbsp;kilometro&nbsp;karratu baino ez da, eta, beraz, Indonesiako probintziarik txikiena da, baina Jakartako eskualde metropolitarrak 9.957,08&nbsp;kilometro&nbsp;karratu ditu, Bogor, Depok, Tangerang, Hego Tangerang, eta Bekasi hiriak batuz, eta, guztira, 35&nbsp;milioi biztanle inguru 2022an. Horrela, Indonesiako hiri-eremurik handiena da, eta munduko bigarren metropolorik handiena, Tokioren ostean. Jakartako Giza Garapenaren Indizea altua da Indonesiako beste probintziekin alderatuz. Bere bizitza ekonomiko handiagatik, lanpostu aukerengatik eta bizitza-maila altua lortzeko aukeren ondorioz, Indonesiako uhartediko migratzaile ugari jaso ditu kultura aniztasun handiarekin. 

Jakarta munduan beti populatua egon den hiririk zaharrenetako bat da. Sunda Kelapa izenarekin sortu zen IV. mendean, eta portu garrantzitsu bilakatu zen Sundako Erresumaren baitan. *De facto,* Ekialdeko Herbeheretar Indietako hiriburua izan zen Batavia izena zuenean. 1960ra arte, Mendebaldeko Javako hiria zen ofizialki, baina, urte horretan, probintzia mailara aldatu zuten, hiriburuko lurralde berezi estatuarekin. Probintzia gisa, bere gobernuak bost hiri administratibo eta erregentzia administratibo bat du, Seribu uharteak edo Mila uharteak izenekoa. Jakarta *alfa* hiri globala da. Indonesiako Bankua, Indonesiako burtsa eta munduko zein Indonesiako enpresa askoren egoitza dago bertan. 2021ean, barne produktu gordina 602.946&nbsp;milioi estatubatuar dolar zela kalkulatzen zen. 

Jakartak erronka handiak ditu hiri gisa bere hazkuntza urbano handiaren ondorioz, ingurune ekologikoaren suntsipenaren ondorioz, trafiko txarragatik eta subsidentziaren ondoriozko uholdeengatik. Jakarta, urtero, 17&nbsp;zentimetro hondoratzen da, eta, horregatik, uholdeak ohikoak dira; gainera, munduan azkarren hondoratzen den hirietako bat da. 2019an, Joko Widodo lehendakariak iragarri zuen hiriburua lekuz mugituko zutela, eta Ekialdeko Kalimantanen (Borneo), Nusantara hiria sortuko zutela hiriburu izateko. 

## Klima 
Jakartak klima montzonikoa du (*Am*) Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Historia 
V. mendean, Kalapa itsas-portu txiki bat zen mendi baten ondoan, Ciliwung ibaiaren ertzean. XII. mendean, Sondako Erresuma hinduaren portu handiena zen. Europako lehen flota 1513an iritsi zen, Portugalgo lau ontzi Malakatik iritsi zirenean. Portugaldarrak espeziak eta, bereziki, piperbeltza garraiatzeko ibilbide baten bila ari ziren. Sondako Erresumak bake akordioa egin zuen Portugalekin, 1522an portugaldarrek portu bat eraiki zezaten ahalbidetzeko eta Java erdialdeko Demaken Sultanerriaren botere handitzearen aurka defendatzeko. XVI. mendean, Fatahillah auzo erresuma bateko gerlari gazteak herria eraso zuen, eta Djakarta izendatu zuen Kalapa jatorrizko izena ordezkatuz.​ 1818an, Koningsplein osatu ziren, orain Merdeka Square, eta Kebayoran Baru, zeina eraikitako herbeheretarren azken bizitegi-gunea izan baitzen. Harrezkero,​ Ali Sadikin teniente jenerala gobernadore izan zen 1977ra arte; errepideak eta zubiak zaharberritu zituen; arteak sustatu; ospitaleak, eta eskola berri ugari eraiki. Era berean, auzo pobreak desegin zituen garapen proiektu berriei bide emateko, eta *rickshaw*ak eta kaleko saltzaileak desagerrarazten saiatu zen. Hirirantz zetprren migrazioa ere kontrolatzen hasi zen pilaketa eta pobrezia geldiarazteko asmoz .

Lurraren birbanaketak eta atzerriko inbertsioak, izan ere, hiriaren aurpegia aldatuko zuen higiezinen gorakadari lagundu zion.​ Goraldia, 1997 eta 1998ko Asiako finantza krisiarekin amaitu zen. Suharto presidentea bere kontrola galtzen hasi zen, eta tentsioak gailurrera iritsi ziren 1998ko maiatzean, Trisaktiko Unibertsitatean segurtasun indarrek lau ikasle tiroz hil zituztenean; lau eguneko istiluak izan ziren, eta 1200 hildako eta 6000 eraikin kaltetu edo suntsitu ziren. Suhartok dimisioa eman zuen presidente gisa, baina Jakartak aldaketa demokratikoaren foku-puntu izaten jarraitu du Indonesian.

## Geografia 
Hiria itsas mailan dago, eta horrek ohiko uholdeak eragiten ditu. Hiriaren hegoaldea menditsuagoa da. Jakartan isurtzen diren 13 ibai inguru daude, batez ere hiriaren hegoaldeko alde menditsuetatik iparralderantz eta Java itsasorantz doazenak. Ibairik garrantzitsuena Ciliwung da, hiria bi zatitan banatzen duena: ekialdea eta mendebaldea. Jakartak, geografikoki, Mendebaldeko Java probintziarekin egiten du muga ekialdean, eta, Bantenekin, mendebaldean.

Mila uharteak (*Kepulauan Seribu* indonesieraz eta *Thousand Islands* ingelesez) Jakartako eskualde administratiboaren zati bat dira, eta Jakartako badian daude. Uharteak osatzen dituzten 105&nbsp;uharteak hiriaren iparraldetik 45&nbsp;kilometrora daude, nahiz eta gertuen dagoen uhartea lehorretik kilometro batzuetara baino egon ez.

Auzo batzuetan, urtean, 10-15&nbsp;zentimetro hondoratzen dira eraikinak Bandungeko Teknologia Institutuaren arabera. Azken hamarkadan, fenomenoa azkartu egin da, batez ere hiriaren iparraldean, non biztanleak txiroak diren. 2019rako, hiriaren erdia baino gehiago itsas mailaren azpitik dago. Etorkin horien hizkuntza eta kultura ez dira sondaniar edo javandarren bezalakoak. Hizkuntza ekialdeko malaysiarren dialekto batean dago oinarrituta, eta javeraren, mandarin-txineraren eta arabieraren hitz-maileguez aberastuta dago. Gaur egun, herritarrek erabiltzen dituzten Jakartako dialektoak betawi hizkuntzan oinarritzen dira.

Jakartan bada mende asko daramatzan txinatar komunitate handi bat ere. Ofizialki, Jakartako biztanleen %&nbsp;6 dira, baina litekeena da kalkulu hori txiki samarra izatea.

Jakartak hainbat jarduera gune ditu, Senayan esaterako. Musika tradizionala luxuzko hoteletan aurkitu ohi da, gamelan eta wayang (antzerkia adierazteko hitz indonesiarra eta malaysiarra) barne. Hiri populatuena eta herrialdeko hiriburu gisa, Jakartak etengabe jasotzen ditu talentuak audientzia handiago eta arrakastarako aukera gehiago aurkitu nahian.

Ironikoki, arte betawiarrak, profil baxua dutelako, oso gutxitan aurkitzen dira hirian, eta gehienak Jakartako mugetara lekualdatu ziren. Errazagoa da Javako edo Minangeko ezkontza-zeremoniak aurkitzea betawikoak baino, gamelan javandar gehiago dago gamelan kromong (betawi eta musika txinatarraren arteko nahasketa), tranjidor (betawi eta musika portugesaren arteko nahasketa) edo marawis (betawi eta yamaní musikaren arteko nahasketa) baino. Hala ere, jaialdi batzuk, hala nola Jalan Jaksa Festival edo Kemang Festival, betawi artea zaintzen saiatzen dira, betawi kulturako artista adierazgarrienak gonbidatuz.

Aberastasunaren eta eragin politikoaren kontzentrazioa hirian askoz nabarmenagoa da bertako paisaian eta kulturan; efektu horren adibide bat izan daiteke nazioarteko janari azkarreko kate nagusietako asko hirian egotea.

### Erlijioa
Jakartako biztanleen %&nbsp;86&nbsp;musulmanak dira, eta ia guztiak sunien alderdikoak dira; hala ere, badira ehunka xiita batzuk. Musulman egoiliar batzuek islam mota berezi bat praktikatzen dute, abangan izenekoa.

Biztanleriaren %&nbsp;10 kristauak dira; horietatik, %&nbsp;6,5 protestanteak dira, eta gainerako %&nbsp;3,5a katolikoak. Kristautasuna XVII.&nbsp;mendean iritsi zen Indonesiara misiolari herbeheretar eta portugaldarren bidez.

Hinduek eta budistek biztanleriaren %&nbsp;4 osatzen dute, gehienak txinatar gutxiengoan.

### Kirolak
Jakarta hiria 1962ko Asiako Jokoen egoitza izan zen.

## Arazoak
### Gainpopulazioa
250px|thumb|Jakartaren bi aldeak: etxe orratzak eta txabolak. Jakartako biztanleriaren herena pobrezian bizi da.

Garapen-bidean dauden herrialdeetako hiri handi askotan bezala, Jakartak urbanizazio-arazo handiak ditu. Biztanleria bat-batean igo da; 1960an 1,2 milioikoa izatetik 2004an 8,8 milioikoa izatera pasa da, legezko egoiliarrak bakarrik kontuan hartuta. Jakarta handiaren populazioa 30 milioikoa dela kalkulatzen da, eta munduko laugarren hiri-eremu populatuena da. Biztanleriaren gorakada azkarrak gobernua bera harritu zuen, egoerak gainditu eta bertako biztanleei oinarrizko beharrak eman ezinik gelditu baitzen.

Hiriak bisitari ugari erakartzen ditu, baina, bitxia bada ere, asteko lanegunetan dago jenderik gehien Jakartan, asteburuetan baino gehiago, Jabotabek-eko beste eremu batzuetan bizi den jende kopurua dela eta. Gobernuak hiriaren tamainara egokitutako garraioa eskaintzeko duen ezintasunaren ondorioz, Jakartak, egunero, zirkulazio-saturazio arazo larriak ditu.

Kutsadura atmosferikoa eta hondakinen kudeaketa dira, beraz, Jakartak jasaten duen gehiegizko biztanleriak eragindako beste arazoetako batzuk: 2025ean, 24,9 milioiko biztanleria izango du hiriak, inguruko eremuetako milioika biztanleak kontuan hartu gabe. 2019an, Garapen Nazionalaren Planifikazio ministro indonesiarrak esan zuen Jakarta metropoli-eremuko auto-ilaren ondoriozko galera ekonomikoak 100 bilioi errrupia inguruan daudela (7.040 milioi dolar, 6.310 milioi euro).

Egun, Jakartako hamar milioi biztanleen herena erabateko pobrezian bizi da.

### Osasuna 
Ikerketa baten arabera, «herritarren laurden batek baino gutxiagok jasotzen ditu ur-iturri hobetuak. Gainerakoa hainbat iturriren mende dago, ibaiak, aintzirak eta ur-saltzaile pribatuak barne. 7,2 milioi lagun pasatxo bizi dira ur garbirik gabe».​ Gainera, eurite handien ostean hiria astindu ohi duten uholdeen ondorioz,  beherakoaren eta disenteriaren moduko gaitzak izateko aukerak handiak dira Jakartan. Gauza bera gertatzen da arratoiek eragindako beste gaixotasun askorekin.

### Uholdeak 
250px|thumb|2007ko otsaileko uholdeak Jakartan.
Eurite-garaian, Jakartak uholdeak jasaten ditu hondakin-uren hodi buxatuen ondorioz, Bogor eta Depok azkar hiritartutako basoen baso-soiltzearen ondorioz eta hiriaren %&nbsp;40 itsas mailaren azpitik egotearen ondorioz. 1996an, uholde izugarriak izan ziren hirian, 5000 hektarea urez bete zirenean.​​​ Hala ere, hirian gogoratzen diren uholderik txarrenak 2007ko otsailean gertatu ziren. Azpiegituretan izandako galerak eta Estatuaren diru-sarrerak, gutxienez, 5,2&nbsp;trilioi errrupia izan ziren (572 milioi dolar inguru); gutxienez, 80 pertsona hil ziren, eta 350.000 biztanle inguruk euren etxeak utzi behar izan zituzten.​ Jakartako eremu osoaren %&nbsp;60 baino gehiago erabat urpean geratu zen, eta uraren maila lau metroko altuerara iritsi zen hiriko zenbait eremutan.​​

Jakartako lurra hondoratzen ari da, batez ere lur azpiko ura ateratzen delako, eta horrek uholde are gehiago eragiten ditu. Hiriaren iparraldean, batez besteko subsidentzia urtean 15 eta 20 zentimetro artekoa da. Arazo horrek eta auto pilaketak eragin zuten 2019an Indonesiako agintariek herrialdeko hiriburu administratiboa lekuz aldatzeko aukera iragarri izana. Beste auzo batean Jakarta barruti administratibo bat sortzea planteatu zuten, edo hiriburu administratiboa Jakartako hiri sateliteetako batean birkokatzea edo Java uhartetik kanpo mugitzea.

## Garraioa 
Jakarta munduko hiri populatuenetakoa da, eta garraio arazoak ditu.​ Indonesian garraio gehiena «bemo»ek ematen dute, kudeaketa pribatuko minibusak.

2004tik, Sutiyosoren gobernupean, hiriak «TransJakarta» izeneko autobus sistema berria estreinatu zuen, eta 2007an, bere monorraila baztertua izan zen.

### Errepidea 
220px|thumb|Jakartako erdigunea.
220px|thumb|Jakartako trafikoaren irudia puntako orduan.
Errepide zabalak dauden arren, Jakartan, auto-pilaketak daude zirkulazio astunaren ondorioz, batez ere negozioen barruti nagusian. Auto-pilaketak murrizteko, Jakartako errepide nagusi batzuek puntako orduetan martxan jartzen den «hiru batean» araua dute; 1992an sartu zen indarrean lehen aldiz, eta debekatu egiten du errepide jakin batzuetan auto bakoitzeko hiru bidaiari baino gutxiago eramatea.

Autorickshawak, indonesieraz *bajaj* deituak, hiriko toki batzuetan tokiko garraioa eskaintzen dute. 1940ko hamarkadaren hasieratik 1991ra bitartean, tokiko garraiobide komuna izan zen hirian. 1966an, kalkulatu zen 160.000 rickshaw jarduten zutela hirian, eta Jakartako lan-esku osoaren % 15 rickshaw gidatzera zuzentzen zen.

1971n,  rickshaw-ak debekatu zituzten errepide nagusietan, eta, handik gutxira, gobernua erabateko debekua ezartzen saiatu zen, eta horrek nabarmen murriztu zuen kopurua, baina ez erabat desagerrarazi.​ Horiek ezabatzeko kanpaina bereziki oldarkor batek arrakasta izan zuen 1990 eta 1991 artean, baina, 1998ko krisi ekonomikoan, batzuk itzuli egin ziren garraiobide horiek kontrolatzeko gobernu horren eraginkortasun eskasa aprobetxatuz.

Hiriko trafikoan kaosa murrizteko azken apustuetako bat izan zen ordainpeko autobide altuak planteatzea, Bangkok eta Shanghai bezala trafiko-arazo berak dituzten Asiako bi megalopoli. 2009tik aurrera, 70 kilometro errepide goratu baino gehiago eraikiko dira, eta, horretarako, 40 bilioi errupia inbertituko dira, 4200 milioi dolar inguru.

TransJakarta zerbitzuak busway izeneko autobus linea berezi baten bidez funtzionatzen du. Busway sarea ezin hobea da hiriko ibilbide oso pilatuetarako, eta, erlatiboki, alternatiba eraginkorra da Jakartako bidaietarako. Buswayaren bigarren eta hirugarren ibilbidea, 2006an osatu zen Pulo Gadung eta Kalideres kekamatanak elkartuz. Blok M merkataritza-gunearen eta Jakarta Kota geltokiaren arteko ibilbidea 2004ko urtarriletik dago martxan.

Bestalde, saihesbide bat eraikitzen ari dira, eta, neurri batean, Cilincing-Cakung-Pasar Rebo-Pondok Pinang-Daan Mogot-Cengkareng azpibarrutietan erabilgarri  egongo da. Ordainpeko errepide batek Jakarta eta Soekarno-Hatta nazioarteko aireportua lotzen ditu hiriaren iparraldean. Bidesaridun errepide bidez ere konektatuko da: Merak eta Tangerang mendateak mendebaldera, eta Bekasi, Cibitung, Karawang, Purwakarta eta Bandung, ekialdera.

### Burdinbidea 
[220px|thumb|Jakartako Metroa 2019ko martxoaren 19an inauguratu zen, Indonesiak lehen [Metro (garraiobidea)|Metro sistema bihurtuz, Lebak Bulus-etik Bundaram Hi-ra doan linea operatiboa du; hiria arintzeko, etorkizunean, zabalkuntza asko egitea espero da.]]
Trena egon arren, eskaintzen duen zerbitzua ez da herritarrek behar dutena. Puntako orduetan, trenak gainkargatuta doaz. Lineek hiri nagusia bere metropoli eremuarekin lotzen dute: Depok eta Bogor hegoaldean, Tangerang eta Serpong mendebaldean eta Bekasi, Karawang eta Zikanpek ekialdean. Tren geltoki handienak Ganbir, Jatinegara, Manggarai eta Jakarta Kota herrietan daude.

### Aire garraioa 
Jakartako aireportu komertzial bakarra Soekarno-Hatta nazioarteko aireportua da; Baliko Ngurah Rai aireportuarekin batera, Indonesiako bi aireportu handienak dira.

## Hezkuntza 
thumb|eskuinera|250px|*Universitas Indonesia*-ko eraikin administratiboa.
Jakartak Indonesia osoko ikasle ugari erakartzen ditu hiriburu eta herrialdeko hiri nagusi gisa. Garapen bidean dauden Asiako herrialdeetako beste hiri handi batzuen antzera, eskola profesional asko daude. Oinarrizko hezkuntzarako, lehen eta bigarren mailako eskola ugari daude, publiko, pribatu eta nazioarteko eskoletan banatuta. Jakartan dauden nazioarteko hiru eskola nagusiak dira: Jakartako Nazioarteko Eskola, Bina Bangsa Eskola eta Gandhiko Nazioarteko Oroitzapen Eskola.

Hiria unibertsitate askoren egoitza da, zeinetatik zaharrena (gobernuak zuzendua) Indonesiako Unibertsitatea (UI) den; unibertsitate pribatu ugarietatik zaharrena, Universitas Nasional (UNAS) da. Unibertsitate hauek dute egoitza hirian:
* Universitas Indonesia
* Universitas Irisakti
* Universitas Bina Nusantara
* Universitas Kristen Indonesia
* Universitas Muhammadiyah Jakarta
* Universitas Katolik Indonesia Atma Jaya
* Universitas Jayabaya
* Universitas Gunadarma
* Universitas Pembangunan Nasional

## Iruditegia 

Image:Jakarta_Panorama.jpg|Monumentu nazionala Merdeka plazaren erdian.
Image:SCBD,_Jakarta.jpg|Jakartako SCBD negozio gunea.
|Taman Ismail Marzuki kultura gunea.
|Istiqlal mezkita eta, atzerago, katedral katolikoa.
Image:Museum_Indonesia_Main_Building.jpg|Indonesiako Museoa.
Image:Gelora_Bung_Karno_Stadium,_Asia_Cup_2007.jpg|Futbol partida Gelora Bung Karno estadioan.
Image:Ondel-Ondel_Betawi.jpg|Ondel-ondel ikuskizuna.
Image:Gado-gado_in_Jakarta.JPG|Gado-gado, Jakartako entsalada tipikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko gobernuaren webgunea.