open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Otaku

[170px|eskuinera|thumb|*[Wikipe-tan* pertsonaia, manga estiloko aurpegi baten estereotipoak dituen Wikipediaren irudikatzea.]]
 bat, nagusiki, manga eta anime japoniarraren zale amorratua da.

Japonian, hitz honen sinonimotzat har daitezke friki, baztertu edo marjinatu. Japoniarrentzat mingarria da norbait *otaku* bat dela esatea. Mendebaldean, ordea, *otaku* hitzak pertsona bat animazio japoniarraren jarraitzaile dela esan nahi du, eta ez du zertan konnotazio negatiborik eduki.

## Otaku motak 
* *Anime otakua:* animeen fanatikoak.

* *Full Bring Otaku:* animea gustuko dute eta animeetan adituak dira.

* *Manga otaku:* mangen zale amorratuak dira, aldizkari eta komiki ezberdinen jarraitzaileak.

* *Gamer otaku edo Gēmu (japonieraz: ゲーム) otakua:* bideo-jokoak eta kontsola desberdinak gustatzen zaizkie.

* *Pasokon (japonieraz: パソコン) otaku:* ordenagailuekiko zaletasun itzela eta grina duten otakuak dira

* *Gunji (japonieraz: 軍事) otaku:* taktika, estrategia, eta teknika eta armamentu militarrarekin zerikusia duten gaien zaleak.

* *Gore otaku:* gustuko dituzte indarkeria eta odola ageri diren filme, manga eta animeak.

* *Cosplayers:* beraien gustuko anime, manga, edo pelikuletako pertsonaien mozorroaz jantziz bereizten dira.

* *Mahō (japonieraz: 魔法) otaku:* Fantasiazko liburu, anime eta filmeen fanatikoak dira.

* *Vocalovers:* vocaloid-en jarraitzaileak.

* *Yuri otaku-a:* yuri generoko animeen fanatikoak.

* *Fujoshi edo yaoi otaku-a:* yaoi generoko animeen fanatikoak.

* *Hikimori otaku-a:* anime, manga eta bideo-jokoak gustuko izan eta etxetik inoiz ateratzen ez dena.

## Ikus, gainera 
* Manga
* Anime

## Kanpo estekak
Antigono Monoftalmos

**Antigono Monoftalmos** edo **Antigono I.a Begibakarra** (; K.a. 382-K.a. 301), Filipo II.a Mazedoniakoa eta Alexandro Handiaren zerbitzura zegoen noble, jeneral eta satrapa mazedoniarra izan zen. Ondoren, diadokoen artean nabarmenetako bat, jeneralek euren artean banatu zuten Alexandro Handiaren inperioa eta elkarren artean, hogei urte inguru iraun zuten gerra eta gatazken protagonista izan ziren, botere osoa lortzeko asmoa zela eta.

## Gertaera militarrak 
Alexandro Handia hil ondoren, bere jeneralek bere inperioa banatu zuten. Eta hogei urtez, elkarren artean borrokan eta gerran ibili ziren boterea lortzeko asmoz. Diadoko (διαδοχοσ) zeritzenak izan ziren, ondorengo edo oinordekoak. Antzinako jeneral hauen ondoren, epigono (επιγονος) zeritzenek gobernatu zuten, ondoren jaiotakoak edo ondorengoak. Boterea eta nagusitasuna lortzeko euren arteko borrokak ia berrogeita hamar urte iraun zuen, K.a. 281 arte, urte honetan, diadokoetako azkena zen Seleuko hil zelarik.

Ptolomeo (ondoren Egiptoko Ptolomeo I.a Soter izango zena, Egiptoko Ptolomeotar dinastiaren abiarazlea) eta Seleukorekin (ondoren Seleuko I.a Nikator izango zena, Seleukotar dinastiaren abiarazlea) batera, Antigono Alexandrorekin joan zen honek Persiaren aurkako gerra hasi zuenean, K.a. 334ko udaberrian. Elkarrekin, Helespontoa zeharkatu zuten, 35.000 soldadu inguruko armada batekin, Mazedonia eta Grezia osotik zetozenak. Alexandrok, Antigono, bere konkistetan laguntzeko zaharregitzat jotzen zuenez, Frigiaren kargu utzi zuen (K.a. 333) non hamar urtez gobernatu zuen.

Alexandro Handia hil ondoren, Antigonok ia Alexandroren inperio osoa bereganatu zuen (errege altxorra bereganatzeaz gain), bere agindupean, Alexandrok konkistatutako lurralde guztiak batzeko asmoz. Bitiniako ordezkari militar eta gobernari izan zen (Askanius lakuaren ertzean), eta, beranduago, K.a. 316an, Antigonia hiria sortu zuen, ondoren Nizea bezala ezaguna izango zena (gaur egungo Iznik, Turkian).

Baina gainontzeko jeneralak bere aurka egon ziren, eta Ipsoseko guduan borrokatu zuten elkarren aurka, K.a. 301ean, Frigian, Asia Txikiaren erdian. Gudu honetan hil zen. Bere semea Demetrio Poliorzetes izan zen, Mazedoniako errege izatera iritsi zena. Historialariek adierazten dutenez, Antigono eta Demetrio, Alexandro hil ondoren diadokoen artean egon ziren ika-mika eta borroken pizleak eta, neurri batean, arduradunak izan ziren.

## Bibliografia 
* *Historia Universal Oriente y Grecia* de Ch. Seignobos. Editorial Daniel Jorro, Madrid 1930
* *Grecia cuna de Occidente* de Peter Levi. Ediciones Folio S.A. 
* *La Historia y sus protagonistas*. Ediciones Dolmen. 2000
Canal Vasco

**Canal Vasco** EITBren kate bat zen. Gehienbat, Ameriketako euskaldunentzat egina. 2008rarte, LTDan (telebista digitalean) ikusteko aukera zegoen. Kate hau ETB 3 kateak ordeztu zuen LTDan. 

Hizkuntza nagusia gaztelania da eta euskaraz diren elkarrizketak azpititulatzen zituzten.

2021eko urtarrilaren 1ean ETB Basquek ordezkatu zuen.

## Emisio-eremua 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* ETB 3
* ETB Sat

## Kanpo estekak 
*  Canal Vascoren atala eitb.eus webgunean.
Txardeka

**Txardeka** Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendia da, Zuberoan dagoena. 1.555 metroko garaiera du eta Iratiko oihanaren ingurualdean dago, Larrainen.

Orhiko mendilerroaren ipar-mendebaldean dago, Bizkartze mendiaren gailur-lerroan eta Nafarroa Behereko mugatik hurbil.

## Abiapuntuak 
Honako hauek dira abiapuntu ohikoenak
* **Iratiko txaletetatik** (Or 1 30 m ).
* **Burdinkurutxetatik** (Or 1 eta 45 m).
* **Bagardietako lepotik** (2 or eta 15m ).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroa Behereko mendiak

## Kanpo estekak
Iparla

**Iparla** Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendi bat da, Nafarroa Garaia eta Nafarroa Beherea arteko mugan dagoena, zehazki Baztan, Bidarrai eta Baigorriko udalerrien artean.

## Abiapuntuak 
* Bidarrai ( 3 or ).
* Izpegi ( 3 or ).
* Baigorri ( 4 or ).

## Ikus, gainera 
* Nafarroa Behereko mendiak
* Nafarroa Garaiko mendiak
* Nafarroako Pirinioa

## Kanpo estekak 
* Iparla *luberri.net* webgunean
Munhoa

**Munhoa** Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendia da, Donibane Garaziko Kantonamenduan (Nafarroa Beherea) kokatutakoa.

## Abiapuntuak 
* **Germieta** (Or 1 eta 45 m).
* Donibane Garazi (Or 2 eta 45 m).
* Anhauze

## Ikus, gainera 
* Nafarroa Behereko mendiak

## Kanpo estekak 
* Munhoa *luberri.net* webgunean
Insula

[thumb|300px|[Ostia hiriko insula baten berrosatzea.]]
**Insula** (latinez ‘uhartea’; pluralez, *insulae*) Antzinako Erroma garaiko etxebizitza kolektiboak ziren. Solairu batzuk izaten zituzten eta alokatzen ziren. Insulaetan bizi zirenak ez ziren hiritar aberatsak eta ezin zuten domus bat erosi. Insulaen beheko aldean dendak eta tailerrak kokatzen ziren.

## Historia 
Nekazal mundutik hirirako migrazio masiboek, lurraren garestitzean eragin izan zuten. Honen ondorioz, etxeak eraikitzeko garaian goranzkotasuna hasi zen orokortzen, etxebizitza altuak sortuz. Bestalde, aristokraten palazio batzuk, saldu egin ziren eta gero zatitu, familia ezberdinek bizi zitezen. Horrela, eraiketa nahiko kaotikoa eman zen, eta auzoetako bizitza, arriskutsua eta osasungaitza zen. Jada aipatutako, 64. urteko sutearen ondorioz, Neronek Plano Erregulatzaile bat proposatu zuen, aurretik esan bezala “etxeak modu alineatu batean eta kale zabaletan eraiki behar ziren, etxeak altueran neurri konkretu batzuk hartu behar zituzten eta ezin ziren zurez eraiki, suaren aurkako harriekin baizik”. Konkretuki, insulaeak ezin ziren 21 metro baino altuagoak izan; bata bestetik bereizita egon behar zuen suak ez hedatzeko, eta zura neurri oso txikian erabil zitekeen.

Eraikin hauetan, bere behe solairuan dendak edo tabernak zeuden. Hemen zeuden eskailera batzuetatik goiko pisuetara iristen zen. Lehenengo pisuan, denda edo tabernetako jabeak bizi ziren. Goiko pisuetan, aldiz, gainontzeko familiak. Insulaeak Neronen araudiaren ondorioz, ezin zuten 5 pisu baino gehiago izan. II. mendearen erdialdean, 46.000 insulae baino gehiago zeuden Erroman, 106 insulae hektareako dentsitatearekin, batzuk, araudiak esandakoa baino altuagoak. Baina noski, adreiluz eraikitzen zirenez, ez ziren hain erraz erortzen.

Iturri klasikoek, bereziki "erregionarioek" – K. o. IV. mendearen hasieran monumentuen, etxeen, termen, eta abarren zenbaketak egiteaz arduratzen ziren funtzionarioen  zerrendak - Erroman 1.797 *domus* eta 46.602 *insulae* erregistratzen dituzte.

## Irudiak 
II. mendeko insulae erromatarra, Kapitolino ondoan.

Fitxategi:Campitelli - Insula romana 1907.JPG|Erromako Kapitolinotik gertuko insulae batzuen erorkinak.
Fitxategi:Insula Araceoli ground floor.JPG|Beheko solairua, arku atikoa eta denda
Fitxategi:Insula Araceoli-upper floors.JPG|Bigarren eta hirugarren solairuak.
Fitxategi:Campitelli - insula aracoeli interno 1060155.JPG|Lehen solairuko barruko aldea.
Fitxategi:Campitelli - insula aracoeli interno 1060159.JPG|Bigarren solairuko barruko aldea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Domus

## Kanpo estekak 
* :Antzinako Erromako etxeak.
Mendibel

**Mendibel** edota **Mendibeltz**, Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendia da, Nafarroa Beherean eta Iratiko oihanaren ingurualdean kokatutakoa.

## Abiapuntuak 
* **Burdinkurutzeta** (Or 1).
* San Salbatore (3 or).
* Mendibe-Lauribar (4 or eta 30 m).

## Ikus, gainera 
* Nafarroa Behereko mendiak

## Kanpo estekak
Harrabots!, ikasleon kazeta

**Harrabots!, ikasleon kazeta** Euskal Herriko Unibertsitatetik ikasleek beraiek sortutako euskarazko aldizkari bat izan zen. 2007 urteko maiatzean kaleratu zen lehenengo zenbakia eta urte t'erdiko jarduera burutu ondoren 2008 urteko bukaeran argitaratu zen azkenekoa, guztira 8 zenbaki plazaratuz. Hasiera batean 1500 ale inprimatzen ziren zenbaki bakoitzeko.

Bestak beste, *Apezak pulpitutik*, *Fakultatetik*, *Ezagut*, pertsonaia jakin bati buruzkoa, eta *Euskaldun jaio nintzen*, euskararen inguruan, atalak zituen.

## Kanpo estekak 
*  Kazetaren sorrera, *www.eitb24.com* webgunean.
Carme Chacón

**Carme Chacón** (Esplugues de Llobregat,  - Madril, ), politikari kataluniarra izan zen. Espainiako Gobernuko Defentsa Ministroa izan zen. PSC alderdi politikora zegoen afiliatua eta diputatua izan zen hiru legealdietan Bartzelonako probintziatik.

## Kanpo estekak
Nekao II.a

**Uahemibra Nekau** edo **Nekao II.a**, XXVI. dinastiako faraoi bat izan zen, Egipto, K.a. 610etik K.a. 595 arte gobernatu zuena.

Psametiko I.a eta Mehetnusejeten semea zen. Bere emaztea Jedebarbenet izan zen (Psametiko II.aren ama).

Asiriarrei lagundu zien Babiloniaren aurka. Espedizio baten ondorioz, Nekaok berak zuzenean gidatua K.a. 609an, Josiash, Judako erregea, Megidon garaitua izan zen. Honen ordez, Nekaok, bere seme zen *Joakhaz* jarri zuen, honela, Palestinaren gaineko nagusitasun egiptoarra berrituz.

Babiloniar armadak Karkemisheko gudu ospetsuan garaitua izan ondoren, K.a. 605ean, Nekaoren armada Egiptora itzuli zen eta bakarrik Nabukodonosor II.aren aita zen Nabopolasarren heriotzak salbatu zuen Egipto bere erasotik. K.a. 601ean, Nekaok atzera bota zuen babiloniar erasoa, eta Herodotoren arabera, Gaza hartu zuen etsaiaren atzetik zihoala. Honek, Egiptori, inperio asiriar berriaren probintziak bereganatzea ziurtatu zion, Palestinaren zati bat barne.

Kanal bat eraikitzea agindu zuen, Herodotoren testuaren arabera, Niloren ekialdeko adarra, Bubastis iparraldetik, Itsaso Gorriarekin lotzeko, beranduago, Dario I.ak amaitu zuena.

Egiptoar ontziteria sortu zuen, korintoar artisauek egina: Afrika zirkumnabigatzeko itsas espedizio bat bidali zuen, itsasontziak eta tripulazioa feniziarrak zirelarik, egiptoarrek kontrolatuak, tokiaren nabigazioa ondo domeinatzen baitzuten. Dena dela, zazpi mende beranduago bizi izan zen Klaudio Ptolomeoren mapetan, ez dago Atlantikoa eta Indiako ozeanoa lotuko zituen balizko itsasarte bati buruzko erreferentziarik.

Nekao II.a K.a. 595ean hil zen, Egiptoko tronuan bere oinordekoa, bere seme Psametiko II.a izan zelarik.

## Bere garaiko lekukotzak 
* Saisko Neiten tenpluari erantsitakoak (Arnold)
* Blokeak Terenutisen (Tarraneh) (Arnold)
* Elefantinan aurkitutako hilarria (Junge)
* UC16130 pitxer zatia eta UC38081 Menfiseko ushebtia (Petrie Museoa)
* Bere emazte Jedebarbeneten ushebtia, Saisekoa? (Petrie Museoa)

## Kanpo estekak
Egun da Santimamiña

**Egun da Santimamiña** edo **Egun da Santimamina** Gabriel Arestiren poema bat da. 1966an Mikel Laboak plazaratu zuen Jose Mari Arrizabalagaren musikarekin.

Gabriel Arestiren poema izaki, egun herri-kanta bihurtu da eskubide osoz eta ohikoa da jaialdietan entzutea. Bertsolariek ere doinu hori erabili ohi dute koplatan aritzeko, leloa (*Egun da Santimamiña...*) koplarik koplarako tartean kantatuz.

## Letra 
:Egun da Santi Mamiña
:benetan egun samiña.
:Goiko zeruan gorde dezala
:luzaro neure arima.

:Esaten dizut egia
:hau ez da usategia
:erroi artean izan nitzaden
:benetan ausartegia.

:Itsas aldean izarra,
:hari begira lizarra;
:euskara salbo ikusi arte
:ez dut kenduko bizarra.

:Kantatu zuen oilarrak,
:argitzen dira belarrak;
:Ageda gure martiriari
:moztu zizkaten bularrak.

:Bularrak moztu zizkaten eta
:Euskalerriak diotsa,
:solomu luze dultzerik gabe
:eman zaidazu bihotza.

:Eman zaidazu bihotza eta
:ken berriz nahigabeak.
:Esan noiz garen izanen gure
:etorkizunen jabeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aza landare

**Aza landarea** (*Brassica oleracea*) landare espezie bat da, barazki kultibar ugari dituena, horien artean aza bera (edo buru-aza), brokolia, azalorea, bruselaza eta abar. Antzinatetik landatu izan da. Bere jatorrizko forma landugabea, *basaza* edo *aza basa*, jatorriz Europa hego-mendebaldeko kostaldekoa da.

## Ezaugarriak 
Jatorriz Europako hegoaldeko eta mendebaldeko kostaldeetakoa den landarea da. Bere jatorrizko ingurune geografikoan gainerako espezieekin duen lehiak itsaslabar kareharritsuetara baztertu dute, gatza eta karea ondo jasaten baititu.

*B. olearacea* berez biurtekoa da eta lehen urtean hosto handiko erroseta sendoa eratzen du. Hostoak mamitsuagoak eta lodiagoak dira beste *Brassica* generoko espezieak baino, inguru zailetan ura eta elikagaiak metatzeko oso erabilgarri direnak. Bigarren urtean, gordetako elikagaiak erabiltzen ditu 1-2 m garai lore gara handia osatzeko, lore hori ugarirekin.

Aza aberatsa da C bitamina, A bitamina, kaltzioa eta β-karotenoan, eta zuntz ugari du.

Landareak atal hauek ditu lurretik kanpo:
* aza-kirtena (edo aza-ipurdia, aza-orria)
** aza-garak
* aza-burua (edo azaburua), buru-aza edo azakoba
* *Brassica oleracea* var. *Costata* taldea
* *Brassica oleracea* var. *Gemmifera* taldea - bruselaza
* *Brassica oleracea* var. *Gongylodes* taldea - errefau-aza
* *Brassica oleracea* var. *Italica* taldea - brokolia
* *Brassica oleracea* var. *Medullosa* taldea
* *Brassica oleracea* var. *Palmifolia* taldea - Jerseyko aza
* *Brassica oleracea* var. *Ramosa* taldea
* *Brassica oleracea* var. *Sabauda* taldea - aza kizkurra
* *Brassica oleracea* var. *Sabellica* taldea - aza berdea

## Historia 
Nekazaritzaren etorrerarekin eta basalandareen etxekotzearekin batera, Mediterraneo iparraldeko jendea basa landarea kultibatzen hasi zen. *B. oleracea* milaka urtez landu dela uste bada ere, greziarren eta erromatarren garaiak baino lehen etxeko landare gisa izan zuen historia ez da ezagutzen. Bi zibilizazio hauek lorategietako landare gisa erabiltzen zuten. Fenotipoaren ezaugarri batuzk artifizialki hautatuz, itxura-ezberdintasun handiko aldaeren agerpenak mila urte gutxi batzuk hartu zituen. Hosto, buru, zurtoin eta infloreszentzia mota bat hobetsiz, gaur egun ezagutzen diren kultibar ugariak sortu ziren:
* Hostoak jatea nahiago izateak, hosto handiagoak zituzten landareak hautatzea ekarri zuen eta K.a. V. mende inguruan jada aza kizkurra (*Brassica oleracea* var. *viridis*) garatu zen.
* Hautaketa jarraitzean, hostoak trinkotze aldera joan zen, I. mende inguruan buru-aza (*Brassica oleracea* var. *capitata*) garatu zen.
* Zurtoin lodiak hautatzean, I. mende inguruan ere errefau-aza (*Brassica oleracea* var. *gongylodes*) garatu zen egungo Alemanian.
* Heldu gabeko infloreszentziaren hautaketak, XV. mende inguruan azalorea (*Brassica oleracea* var. *botrytis*) garatu zen Europan, eta 100 urte ondoren brokolia (*Brassica oleracea* var. *italica*) agertu zen Italian.
* Alboko kimuak zituzten landareak hautatzean, XVIII. mendean zehar Bruselazak (*Brassica oleracea* var. *gemmifera*) garatu ziren Belgikan.

### Egun 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kratera

[thumb|300px|[Mizenasko akropolian aurkitutako kratera.]]
**Kratera** (grezieraz: κρατηρ) edukiera handiko ontzi bat da, ur eta ardo nahasketa bat edukitzeko erabiltzen zena Antzin Aroan. Nahasketa honekin betetzen ziren ardo kopak. Janariaren tokira eraman eta lurrean edo plataformatxo baten gainean uzten zen. Koparia (latinez *pincerna* edo *pocillator*), likidoa koilara batekin banatzen zuen (latinez *cyathus*) eta gonbidatuen kopak (*pocula* edo *calice*, azken hitz honetatik kaliz hitza datorrelarik) betetzen zituen.

## Motak 
Kraterak buztinez edo metal preziatuz egiten ziren, eta forma ezberdinetan modelatzen ziren artistaren nahiaren arabera. Beti, aho oso zabal bat izaten zuen. Formarik hedatuenak eta indusketetan aurkitu direnak honako hauek dira:

* **Zutabe kratera**, helduleku bertikalekin fuste bezala, irtenune horizontal batekin amaituak. Hau da formarik antzinakoena.
* **Boluta kratera** Izen hau, bere heldulekuek, ahotik gora irteten direnak, bolutak eratzen dituztelako hartzen du, hau da, espiral edo barraskilo forma
* **Kaliz kratera**. Honen profilak, ia alderantzikatutako trapezio baten forma du. Hau, aurreko biak baino modernoagoa da.
* **Kanpai kratera** helduleku irten eta gorantz jarritakoekin, alderantzikatutako kanpai formaduna. Erabilera berantiarreko mota da.

[thumb|Kratera Zaragozako Museoan. [K. a. IV. mendea]]
Irudian agertzen den kratera kanpai erakoa da. Buztinez egina dago eta K. a. IV. mendekoa da. Almeriako probintziako Villaricoseko nekropolian aurkitu zen, 48-I hilobian, eta gorpu errauste baten hautsak uzteko balio izan zuen. Satiroen irudiekin apaindua dago (landetako jainko lizunak) eta menadeenekin (Bakoren apaiz andereak) A aurpegian eta *himation*a (mantua) duten hiru gazterekin B aurpegian. Espainiako Arkeologia Museo Nazionalean dago ikusgai.

## Kanpo estekak
Kuh-e Rahmat

**Kuh-e Rahmat** (persieraz: کوه چمگان, "Errukiaren Mendia") Irango Fars probintziako Marvdasht ordokiarekin muga egiten duen mendi bat da. Antzinako Persiako zaera sakratu bat adierazten du, honek, bere alboetako eta iparraldeko eta hegoaldeko muturren oinean, akemenestar eta sasanidar garaiko monumentu eta herri ugari egotea azaltzen duelarik, Istakhr, Persepolis, Qadamgahko haitzuloetako monumentua, Naqsh-e Rajabeko haitzulo erliebeak eta izen bereko suaren aldarea bezala.

## Kanpo estekak
Bartoniar

**Bartoniar**ra Eozenoko hirugarren estaia da. Orain dela 40,4 ± 0,2 Ma hasi eta orain dela 37,2 ± 0,2 milioi urte bukatu zen. Askotan Lutetiarrarekin lotuta agertzen da Eozeno Ertaina moduan, eta beste batzuetan Priaboniarrarekin Goi Eozeno gisa. Izena Ingalaterrako Barton herritik datorkio.

Estratigrafikoki bere hasiera *Reticulofenestra reticulata* nanofosil kalkareoaren ia desagerpen osoak markatzen du. Buakera, barrez, *Chiasmolithus oamaruensis* nanofosil kalkareoaren agerpenak.
 

## Kanpo estekak
Priaboniar

**Priaboniarra** (batzuetan **Biarriztar**) Eozenoko azken estaia da. Orain dela 37,2 ± 0,1 Ma hasi eta orain dela 33.9 ± 0,1 milioi urte bukatu zen. Askotan Bartoniarrarekin lotuta agertzen da Goi Eozeno gisa. Izena Italiako Priabona hiritik datorkio.

Estratigrafikoki bere hasiera *Chiasmolithus oamaruensis* nanofosil kalkareoaren lehen agerpenak markatzen du. Buakera, barrez, *Hantkenina* mikroforaminiferoaren desagerpenak ematen du.

Garai honetako aztarnategi paleontologiko inportante bat dago Euskal Herrian, Zanbranan.

## Kanpo estekak
Naqada (kultura)

[thumb|120px|Naqada kulturako iruditxoa. [Louvre museoa|Louvreko Museoa]]
**Naqada** edo **Nagada**, Antzinako Egiptoko aro aurredinastikoko kultura batek jasotzen duen izena da, eta K.a. 4000tik K.a. 3000 inguru arte datatua dagoena.

Izena, Werner Kaiserrek jarri zion, eta Naqada hiritik dator, Nilo ibaiaren ibarrean kokatua, Luxorretik 25 kilometro iparraldera.

Naqadan, lehen indusketak Flinders Petriek, Londresko University Collegeeko James Quibellek eta Liverpoolgo unibertsitateko John Garstangek egin zituzten. Indusketa hauetan, K.a. 3800ean piztu zen kultura baten ebidentziak aurkitu zituzten, eta jarraipen kulturala izan zuena ia mila urtez, Nubiaraino helduz (Hemamein).

Hiru garaitan banatzen da:

* Naqada I (Amratiarra)
* Naqada II (Gerzearra)
* Naqada III (Semaniarra)

Hasiera batean, Naqada I kultura Amratiar deitu zuen Flinders Petriek, baina, Werner Kaiserrek 1957an Naqada izena eman zion, Amratiar izena, garaiari ematen zitzaion bitartean, Naqadaren hiru garaien arteko jarraipen kulturala gehiago nabarmentzeko.

## Kanpo estekak 
* Chronology of the Naqada Period.
Frantziako Nazio Biltzarra

**Frantziako Nazio Biltzarra** —*Frantziako Asanblea Nazionala* ere deitua— () Frantziako Legebiltzarreko bi ganberetako bat da; bestea, Senatua (*Sénat*).

Nazio Biltzarra 577 diputatuk osatzen dute. Horietako bakoitza aukeratzeko, gehienez ere bi bozketa egiten dira, eta diputatu bakoitzak hauteskunde barruti zehatz bat ordezkatzen du.

Biltzarra eta haren diputatuen agintaldiaren gehienezko iraupena bost urtekoa da. Frantziako Presidenteak Biltzarra desegin dezake (eta hauteskundeetara dei), aurreeko urtean jada egin ez badu behintzat.

Egoitza ofiziala Palais Bourbon da, Sena ibaiaren ertzean, Parisko 7. barrutian.

[thumb|erdian|400px|[Palais Bourbon, Frantziako Biltzar Nagusiaren egoitza.]]

## Informazio praktikoa 
* Helbidea: 126 Rue de l'Université, 75355 Paris, Frantzia
* Geltokiak:
** 15px15px Assemblée Nationale
** 15px15px15px Invalides
** 15px15px Invalides

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Moulinsart

eskuinera|thumb|250px|Chevernyko Gaztelua, Moulinsarten diseinurako oinarria izan zena
**Moulinsart**, Mendebaldeko Europako tokiren batean dagoen herria, eta bertatik gertu Moulinsart gaztelua, guztiak, Hergé marrazkilari eta komikigile belgikarrak idatzi eta marraztutako Tintinen komikietako fikziozko tokiak dira.

Beharbada, Valoniako tokiren batean kokatuta, Tintinen abenturetan, une zehatz batetik aurrera, Tintin protagonista, bere zakur Milu, Haddock kapitaina, Tournesol irakaslea eta Nestor etxezainaren ohiko bizileku da. Bere bizileku bereizgarriena Chevernyko Gazteluan inspiratua dago, Loira eskualde frantziarrean dagoena, baina Hergék alboko bi hegalak kendu zizkion, eraikin xaloagoa bihurtze aldera.

Moulinsart, lehen aldiz, Adarbakarraren sekretua izeneko abenturan agertzen da. Garai horretan, anaia gaizkile batzuen bizilekua da, Tintin eta Haddock kapitainarekin borrokatuko duten gangster antikuario bikote bat. Abenturaren amaieran, gaztelua, François de Hadoque zaldunarena izan zela deskubritzen da, honek, Luis XIV.a Frantziakoagandik opari bezala jaso zuelarik kortsario bezala eginiko bere lanengatik sari bezala. Zaldun hau, kasualitatez, Haddock kapitainaren arbasoa da, baita Tintin eta Haddock kapitainak, abentura osoan zehar bila ibiliko diren altxorraren jabea ere. Haddock kapitainak, orduan, gaztelua erosten du, eta bere lanpostuan mantentzen du Nestor etxezaina.

Ordutik, Moulinsart Tintinen ia abentura guztietan agertzen da, *Kastafioreren bitxiak* izeneko komikiaren istorio osoa, gazteluan bertan eta bere inguruetan gertatzen da.

Kronologikoki eta argumentuari dagokionez, *Adarbakarraren sekretua* eta *Rackham Gorriaren Altxorra*ri jarraitzen dion komikian, *Kristalezko 7 bolak*, Haddock, aristokrata bihurtuta ikusten da, bere etxe berriagatik txundituta, pixkana-pixkana, aberats berriaren harrokeria galtzen joango den arren. Tintin, oraindik bere pisu txikian bizi dela dirudi (datu bitxi bezala, Moulinsart erosi aurretik, Haddock Kapitaina, Tintinen eraikin berean bizi zen, solairu bat gorago).

Gaztelutik gertu dagoen hiria, dirudienez, ondo hornitua dago: tren geltoki bat, Lactas izeneko esnetegia, haitzurdingile bat, Isidore Boullu, orkestra bat, Moulinsarteko Armonia, Sanzot harategia, inaustari bat, Émile Vanneau, udal zabortegi bat eta jendarmeria postu bat ditu.

## Kanpo estekak
M (1931ko filma)

***M*** Fritz Langek 1931n Alemanian sortutako filma da, zuzendariak berak eta emazte Thea von Harbouk idatzia. Langen lehen film soinuduna izan zen. Egileak hala esanda *M* bere lan kuttunena zen. Peter Lorre izan zen antzezle nagusia.

Istorioaren abiapuntua benetan jazotakoa da, Peter Kurtenen gaiztakerietan oinarrituta dago, *Dusseldorfeko banpiroa* zeritzon pertsonaia izan zen harengan, 1920ko hamarkadaren amaieran aipatu hirian hainbat umetxo hil zituena. 1929ko martxoaren eta 1930eko maiatzaren artean, Dusseldorfeko poliziak 13.000 gutun baino gehiago jaso zituen ustezko hiltzaileak salatzen zituztenak; 9.000 susmagarri galdekatu zituzten; 10.600 kasu aztertu zituzten. Azkenik 1930eko maiatzaren 24an poliziak Peter Kurten atxilotu zuen. Ekainaren 6an Langek *M* prestatzen hasia zela aitortu zuen.

 
## Argumentua 
Dusseldorfeko polizia ezinean dabil neskatoak hiltzen dituen gaizkilea harrapatzeko. Hiriko hanpa nazkatzen hasia da kontuarekin, arazoak eguneroko jardunari oztopo besterik egiten ez baitio, eta, bestetik, halako delitua okaztagarri iruditzen zaiolako. Hans Beckert susmagarri agertuko zaie eta, behin harrapatuta, epaitzea erabakitzen dute. Orduan azalduko da polizia.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak 
*  Filma IMDB atarian
*  *M*. Argazkiak eta iruzkinak
Lindalino

**Lindalino** fikziozko hiri bat da, Jonathan Swiften *Gulliver-en bidaiak* liburuan agertzen dena. Balnibarbiko bigarren hiria da. Lindalino Laputa uharte hegalariaren aurka matxinatu zen, arrakastaz. Lindalino izena Dublin izenaren hitz-joko bat da (Lin-da-lin-o = Double-lin = Dublin).

Lindalinori buruzko pasadizoa Ingalaterrak Irlandaren aurka egindako
zapalkuntzaren alegoria da. Swiftek idatzita zuen ''Drapier's Letters* izeneko panfleto-sail bat iritzi publikoa astintzeko arazo horri buruz. Lindalinok Dublin irudikatzen du, eta Laputak, aldiz, Ingalaterraren inposatzea.
*Gulliver-en bidaiak'' liburuaren lehen argitalpenek ez zuten Lindalinori buruzko pasadizoa sartu. 1899an sartu zuten behin betiko.

## Kanpo estekak
Moonfleet (1955eko filma)

***Moonfleet*** Fritz Langen 1955eko filma da, J. Meade Falkner idazlearen izen bereko eleberrian oinarritua, lauso bada ere.

## Argumentua 
XVIII. mendean gara. John Mohune (Jon Whiteley) gazte umezurtza da, amaren lagun baten etxera bidaliko dutena, bertan hazi dadin. Johnen hartzailea, Jeremy Fox, (Stewart Grangerrek antzeztua), harreman bitxiak dituen pertsona da, gaizkile eta piraten laguna da eta.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
*  *Moonfleet* **IMDB** atarian
Diedkhonsuefankh

**Diedkhonsuefankh** Amonen Apaiz Gorena izan zen Tebasen, K.a. 1046tik K.a. 1045 arte gobernatu zuena.

Pinediem I.a eta Isetemjeb II.aren bigarren semea da. Bere anaia Masaharta ordezten du Amonen Apaiz Goren bezala, Tebas desorden handietan sartuta dagoen garai batean.

Posible da bera matxinada hauetakoren baten ondorioz hil izana, eta hori izango litzateke bere gobernu laburraren arrazoia.

Amonen apaiz goren bezala, bere oinordekoa, Menjeperra izeneko bere anaiordea da.
Belo (argipena)

**Belo** hitzak adiera zenbait ditu:
* beloa, burua eta aurpegia estaltzen duen zapia, fularra edo errezela;
* greziar mitologiako zenbait pertsonaiaren izena da,
** Egiptoko errege bat, Poseidon eta Libia edo Eurinomeren semea eta Agenorren anaia bikia. Ankinoerekin ezkondu zen, Nilo ozeanidaren alaba bat zena, eta, honekin, Danao, Egipto, Zefeo, Fineo, Fenix, Agenor eta Troniaren aita izan zen, azken hau Araboren ama. Egiptoar kolonia bat Babiloniara eraman zuen eta han Zeus egiptoarra edo Zeus Belosekin identifikatzen zen, Bel Marduk jainko babiloniarraren transliterazioa (Ikus 8. zenbakia). Hil zenean, bere seme Egipto eta Danao heredentziagatik borrokatu ziren, eta, bake egite saiakera batean, Egiptoren berrogeitamar semeak, Danaoren berrogeitamar alabekin ezkonduko zirela adostu zuten, azken hauek, bere aitagandik, euren senarrak ezkon gauean bertan hiltzeko agindua jaso zutelarik.
** Tiroko asiriar errege bat, Ana, Tias, Pigmalion eta Elisaren aita, azken hau, Dido bezala ezagunagoa zena. Zipre konkistatu zuen eta Teukrori eman zion, han Salamina berri bat sortu zuena. Tiroko Matan I.a errege historikoaren mitifikazio bat izan daiteke.
** Lidiako errege bat, Alzeogandik Heraklesen biloba. Niniveren sortzailea izan zen Nino heraklidaren aita izan zen.
** Poseidon eta Augiasen alaba zen Agameda aztiaren semeetako bat.
** Zizeronen arabera, **Belo**, *Herkules Indiko* edo *Bosgarren Herkules*en gaitzizena zen.
** Libiako errege bat, Lamia krudelaren aita. Zerrenda honetako lehen pertsonaiarekin identifika daiteke.
** Zefearen aita.
** Bel, babiloniar jainkoa.
* Belo, Mendebaldeko Virginiako herria.
Amonen Apaiz Goren

[thumb|240px|Hilarria, apaiz purifikatzaileak erakusten. [Louvre museoa|Louvre]]
**Amonen Apaiz Gorena**, Amon jainkoaren kleroko autoritate nagusiena zen Antzinako Egipton. "Amonen lehen profeta" ere deitzen zitzaion.

Laguntzaile bezala, goi eta behe klero bat zituen.

* Goi kleroa "apaiz jainkotiarrek" osatzen zuten, sakrifizioetan parte har zezaketen bakarrak zirenak.
* Behe kleroa apaiz purifikatzaile eta apaiz irakurleek osatzen zuten.

Apaiz purifikatzaileek jainkoaren ontzia eramaten zuten prozesioetan, tenplua purifikatzen zuten eta estatuak dotoretzen zituzten; apaiz irakurleak erritualaz arduratzen ziren.

Egiptoko pertsonarik aberatsenen artean egotera iritsi ziren, lurrak eta abereak baitzituzten, baita bere karguko langile asko ere, eta nomoetatik zergak jasotzen zituzten. Honek, Amonen apaizen boterearen gehitzea eragingo du, pixkana-pixkana, eragin politiko handiagoa hartuko dutena, errege familiako partaide bezala izendatuak izateraino.

Amonen kleroari buruzko lehen aipamenak XII. dinastian daude.

Botere gehien izango duten garaia, XX. dinastia, XXI. dinastia eta XXII. dinastia izango da.

## Apaiz-erregeak 
[thumb|180px|[Pinediem I.a (Amon) (Karnak)]]
Dinastiatzat hartzen ez ziren arren, Amonen Apaiz Goren tebastarrek hain eragin eta botere handia zuten ze, K.a. 1080tik K.a. 945 arte benetan, Goi Egiptoko erregeak izan zirela, garai horretatik aurrera euren boterea gutxitzen joan zen arren.

Herihor Amonen Apaiz Goren bezala izendatua izan zen garaian, K.a. 1080an, Ramses XI.aren erregealdiaren hemeretzigarren urtean, Amonen kleroak nagusitasun eraginkor bat izan zuen Egiptoko ekonomiari dagokionez. Amonen apaizek, tenpluen lurren bi herenak izan zituzten Egipton, eta bere ontzien %90a, beste baliabide batzuez gain. Beraz, Amonen apaizak, izatez, faraoia bezain boteretsuak ziren, edo faraoia baino gehiago.

Psusenes I.ak, Pinediem I.a apaiz gorenaren semeetako batek, Egipto gobernatu zuen ia 50 urtez, Psusenes III.a apaiz goren tebastarrak tronua XXII. dinastian hartu zuen bitartean (azken hau, beharbada, Psusenes II.a faraoia izan daiteke).

## Amonen apaiz gorenak Tebasen, XXI. dinastian 
Amonen apaiz gorenak Tebasen (batzuk, ondoren, faraoiak izango dira) dinastia honetan zehar, honako hauek dira:

## Amonen apaiz gorenak Tebasen, XXII. dinastian 
Amonen apaiz gorenak Tebasen, dinastia honetan zehar, honako hauek dira:

## Titulatura 
## Kanpo estekak
Gora ta gora beti

[thumb|thumbtime=35|start=0|[Gabriel Aresti eta XX. mendeko euskal olerkigintza ulertzeko bideoa.]]
***Gora ta gora beti*** Gabriel Arestiren hitzak dituen euskal abesti famatu bat da. *Gabriel Arestiren Omenez* diskoan argitaratu zuen Oskorrik 1976an. Abestiaren melodia Jaromir Vejvoda txekiar musikagilearen *Škoda lásky* polkan oinarritua dago.

*Lapurdi* izena, kanta honetan, Euskadi (Euskal Herria, euskal herritarren nazioa) esangurarekin dago erabilia; izan ere, hitzak idatzi ziren garaian Francoren diktadurak debekatua zuen *Euskadi* izena erabiltzea. Arestik berak, Gipuzkoatik Lapurdira zihoala Behobiako zubiaren erdira heltzean (Estatu arteko muga zeharkatzean, alegia), beti «Gora Euskadi askatuta» oihu egiten zuen.

Oskorriren abesti ezagunenetako bat da. 1996an, Getxoko Fadura frontoian, Oskorrik zuzeneko 25 kantu-urte diskoan luxuzko laguntzarekin grabatu zuten kantu hau: Niko Etxartek interpretatu zuen, Lapurdikoa ez, baina Zuberotarra dena.

Gau ahaztezin hartan Kukubiltxo antzerki-taldeak ere parte hartu zuen, eta luxuzko musikari eta bestelako gonbidatu batzuek ere bai: Martin Carthy, Niko Etxart, Joserra Fernandez, Pedro Guerra, Gwendaleko kide batzuk, Kepa Junkera, Mikel Laboa, Fermin Muguruza, Liam O'Flynn, Ruper Ordorika, Juan Carlos Perez, Albert Pla, Anton Reixa, Jon Sarasua, Joseba Tapia, Patrick Vaillant eta Gabriel Yacoub.
Fitxategi:Gabriel aresti 01.png|Gabriel Aresti, hitzen egilea
Fitxategi:Oskorri Xabier Zeberio Natxo de Felipe.jpg|Oskorri taldea
Fitxategi:Niko Etxart + Maialen Errotabehere - 47935060936.jpg|Niko Etxart, 1996ko bertsioko kantaria

## Hitzak 
Hona hemen abestiaren hitzak:

:Gora ta gora beti,
:haik gora Lapurdi!
:Euskerak bizi gaitu
:eta bizi bedi.

:Gorantza doa agudo kapitala
:eta Lapurdi beti dago apala,
:aldrebesturik dago mundu zitala,
:konformatzen ez bagara
:ze pekatu mortala!

:Gurea ez da bizi-modu normala
:lurra lantzeko haitzurra eta pala,
:lanaren truke kobratzen erreala.
:Benetan da miserable
:euskaldunon jornala.

:Munduan ezin bizi daiteke hala,
:merkatuetan dena gora doala,
:etxera eta zopa guztiz argala,
:kriseiluen olioa
:ez da postre formala.

:Obrero eta nekazari leiala,
:zuena ez da errenta liberala.
:Diru zikinak putre motzak bezala
:botatzen dizu gainera
:hortxe bere itzala.

:Jabeek dute kontzientzi zabala,
:kaskatu dute gure lurren azala,
:baina Lapurdi ez da hain zerbitzala;
:burruka garbian dago
:hori da printzipala.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aita semeak
* Bizkaiko aberatsak
* Euskaldun berriaren balada
* Furra furra
* Gaztelugatxe (abestia)
* Guretzat
* Insumisioarena
* Ostatuko neskatxaren koplak
* Violetaren martxa

## Kanpo estekak 
* OSKORRI - HAUXE DA DESPEDIDIA + GORA TA GORA BETI bideoa. Elkar argitaletxea musika, Youtube, 2016-11-23. Eszenatokian Oskorri taldeak jo zuen azken-aurreko kanta.
* Ahobetekanta Kantaren partitura, hitzak eta iruzkina
* Oskorri taldearen webgune ofiziala
* Badok.info Oskorriren 16 kanta entzungai.
Eozeno

[thumb|ezkerrera|200px|Eozenoko inurriak [anbarrean harrapatuak.]]
**Eozeno**a (grezieratik: *eos*, "egunsenti" eta *kainos*, "berria"), Paleogenoaren bigarren zatia izan zen. Orain dela 55,8 ± 0,2 Ma hasi eta orain dela 33,9 ± 0,1 Ma bukatu zen. Aurreko epea Paleozenoa izan zen eta hurrengoa Oligozenoa.

Epoka hartan hartu zuten kontinenteek gaur egun duten itxura. Halaber, dinosauroak eta narrasti handiak desagertu zirenez, animalia ugaztunak asko ugaritu ziren garai hartan, eta beste guztiak baino gehiago hedatu eta garatu ziren.

Duela 45 milioi urte inguru, iparrerantz higitu zen Afrika, litosferako plakak Europa aldera eramanez. Garai hartan Iberiako uhartea zenak Frantzia jo zuen eta hala sortu ziren Pirinio mendiak bien arteko mugan. Ekialderago, plaka Adriatikoa Alpeak altxatzen hasi zen. Era berean, duela 40 milioi urte inguru Indiako plaka iparrerantz higitu zen eta Siberiaren kontra, Asiako plakaren kontra, jo zuen. Indiako plaka bestearen azpira sartzen hasi zen eta Himalaia mendikate handia eratzen hasi zen hala.

## Banaketa 
* Priaboniarra: (37,2 ± 0,1 – 33,9 ± 0,1 Ma)
* Bartoniarra: (40,4 ± 0,2 – 37,2 ± 0,1 Ma)
* Lutetiarra: (48,6 ± 0,2 – 40,4 ± 0,2 Ma)
* Ypresiarra: (55,8 ± 0,2 – 48,6 ± 0,2 Ma)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izterrezur

**Femur** edo **izterrezur**ra hezur luze bat da. Gizakietan luzeena, handiena eta gogorrena da. Gizaki batean batez beste bere altueraren %26,74 neurtzen du. Gizaki heldu baten pisua baino 30 aldiz gehiago jasan dezake gainean. Aldakaren eta belaunaren artean hedatzen da.

## Artikulazioak 
* Aldakarekin azetabuluaren bitartez.
* Belaunaren bitartez tibia eta fibularekin (peronea).

## Giharrak 
### Jatorria 
* Gastrocnemius
* Vastus lateralis
* Vastus medialis
* Vastus intermedius

### Lotuneak 
* Tensor fasciae latae
* Gluteus medius
* Gluteus minimus
* Gluteus maximus
* Iliopsoas

## Galeria 

Fitxategi:Femur head.png|Femurraren buruaren marrazkia
Fitxategi:Thigh cut.png
Fitxategi:Gray436.png

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Medici

**Maria Medici** (Florentzia, 1575eko apirilaren 26a - Kolonia, 1642ko uztailaren 3a) noblea izan zen: 1600-1610 bitartean, Nafarroako eta Frantziako erregina; eta 1610-1614 bitartean, Frantziako erregeordea.

## Bizitza 
Maria Frantzisko I.a Medici (1541-1587) Toscanako duke handiaren eta Joana Habsburgo-Jagellon (1547 – 1578) Austriako artxidukesaren seigarren alaba zen.

Gaztarotik arteez interesaturik egon zen. Jacobo Ligozzi izan zuen irakasle. Henrike III.a Nafarroako eta IV.a Frantziakoarekin ezkondu zen 1600ean. Frantzian arteak bultzatu zituen. 1610ean senarraren hilketan parte hartu izana leporatu zioten batzuek.
thumb|137x137px|Medici familiaren armarria
Erregeorde gisa agindu zuen 1610-1617 urteetan. Leonora Galigai eta Concino Concini senar-emazte italiarrek eragin handia izan zuten urte horietan guztietan, eta Concini hilarazi zuen 1617an Maria Medicikoaren seme Luis XIII.a erregeak. 1620an amaitu zen amaren eta semearen arteko gerra, eta Luynes, erregearen ministroa, hil ondoren (1621), Maria Medicikoa semearekin adiskidetu eta Richelieu kardinala sarrarazi zuen erresumako kontseilu nagusian. Richelieuk zuen gero eta aginpide handiagoak biziki kezkatu zuen eta hura hiltzea erabaki zuen. Huts egin zuen saioan (*Journée des Dupes*, *Engainatuen eguna*, 1630) eta Frantziatik Kolonia aldera jo zuen ihesi. Hiri horretan hil zen 1642an.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1600eko abenduaren 16an, Lyonen, Henrike III.a Nafarroakoarekin ezkondu zen, 600.000 urrezko dukateko ezkonsaria ordainduta. Sei seme-alaba izan zituzten:

* **Luis** (1601-1643), Frantzia eta Nafarroako errege.
* **Elisabet** (1602-1644), Espainiako Filipe IV.a erregearekin ezkondua 1615ean.
* **Kristina Maria** (1606-1663), Viktor Amadeo I.a Savoiakoa dukearekin ezkondua 1619an.
* **Nikolas Henrike** (1607-1611), haurtzaroan hila.
* **Gaston** (1608-1660), Orléanseko dukea.
* **Henriketa** (1609-1669), Karlos I.a Ingalaterrakoa erregearekin ezkondua 1625ean.

## Iruditegia 

Image:Alessandro_Allori_003.jpg
Image:Mariemedicis.gif
Image:MariadeMedici04.jpg
Image:Matrimonio tra Maria de' Medici e re enrico IV di Francia.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lorenzo Medici
* Joana Habsburgo-Jagellon
* Medici

## Kanpo estekak
Ximena Fernanditz

**Ximena Fernanditz** ( - 1035 ), Aragoiko kondesa eta Iruñeko erregina ezkontidea (994-1004) zen.

Aita Fernan Bermudez Ceako kondea zuen, aitaren aldetik Ordoño I.a Asturiaskoaren senidea. Ama Elbira kondesa zuen.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
981an Gartzia III.a Santxitzekin ezkondu zen. Lau seme-alaba izan zituzten:
* Antso, Iruñeko erregea.
* Urraka, 1023an Alfontso V.a Leongoarekin ezkondu zena.
* Gartzia.
* Elbira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Austriakoa (1601–1666)

**Ana Austriakoa** (Valladolid, 1601eko irailaren 22a - Paris, 1666ko urtarrilaren 20a), Espainia eta Portugalgo infanta, Austriako artxidukesa, Borgoina eta Herbehereetako printzesa, Frantzia eta Nafarroako erregina ezkontidea (1615-1643) eta bi erresuma hauetako erreginordea (1643–1647) izan zen.

Alexandre Dumasen Hiru mosketariak (*Les Trois Mousquetaires*, 1884) eleberriko protagonistetako bat da.
 
## Biografia 
Aita Filipe III.a (1578–1621), Espainiako erregea, eta ama Margarita Austriakoa (1584–1611) izan zituen.

1611ko Fontainebleauko itunaren arabera, Frantziako errege Luis XIII.aren emaztegai ofizial bihurtu zen. Ezkontza 1615eko urriaren 18an ospatu zen, Burgosen. Ezkontza politiko hau ahalordez egin zen eta Frantziako erregea Ucedako dukeak ordezkatu zuen. Egun berean, Bordelen, Elisabet Frantziakoa, Luis XIII.aren arreba, Anaren anaia Filiperekin ezkondu zen. Ondoren emazte biak Konpantzian trukatuak izan ziren. Ana eta Luis XIII.aren arteko Frantziako ezteiak Bordelen, azaroaren 21ean ospatu ziren.

Ezkonberriak oso gazteak ziren (14 urte besterik ez) eta elkarbizitza arras zaila izan zen. Erregeak eta Richelieu ministroburuak agintetik baztertu zuten. Ana azken honen aurkako gorteko azpijokoetan nahasirik ibili zen. Horrez gain, George Villiers, Buckinghamgo dukea, maitale zuela egotzi zitzaionez, 1620an senar-emazteak behin-behinekoz bereizi ziren. Orduan Val-de-Grâceko gazteluan zenbait urte eman zituen.

1643an senarra hil zenean, Louis XIV.a oinordekoak bost urte besterik ez zuenez gero, Ana erregeorde bihurtu zen. 1661 arte erresuma gobernatu zuen Mazarino kardinalaren laguntza estuarekin. Mazarinorekin ezkutuan ezkondu zelako susmoa dago.

1666ko urtarrilaren 20an bularreko minbiziak jota hil zen.

## Seme-alabak 
Ana Austriakoak bi seme izan zituen:
* Louis XIV.a (1638–1715), Frantziako erregea (1643–1715)
* Filipe I.a Orleansekoa (1640–1701), Orleanseko dukea (1660–1701).

## Iruditegia 

Image:Juan_Pantoja_de_la_Cruz_004.jpg|Ana Austriakoa 1604an. Juan Pantoja de la Cruz.
Image:PrincessAnne1.jpg|Erretratua. Egile ezezaguna.
Image:AnnaofAustria06.jpg|Ana Austriakoa 1622-1625 aldean. Pieter Paul Rubens.
Image:Anne d'Autriche, infante d'Espagne, reine de France, enceinte de 8 mois du futur Louis XIV, en 1638, par Charles Beaubrun.jpg|Ana 1638an, Luis semeaz haurdun. Charles Beaubrun.

## Erreferentziak
Tankredo Rohangoa

**Tankredo Rohangoa** (1630-1649), Rohango dukerriaren dukegai bat zen. Enrike II.a Rohangoaren (1579-1638) usteko semea zen, eta honen emazte Margarita Béthune-Sullykoaren semea, eta, beharbada, honen maitale Candaleko dukearena. Parisen jaio zen Enrike dukea Venezian zegeoen garaian. Herbehereetan hazi eta hezia izan zen.

## Biografia 
Enrike dukea hil zenean, Argovian gertatua Suitzarentzako zerbitzuan ari zela, bere amak, ahalegin guztiak egin zituen Tankredori Rohango Duke titulua eman ziezaioten, senar-emazteen alaba bakarrak, Enrikeren oinordekoa zena eta hau ere Margarita deitua Enrike Chabotekoa dukearekin ezkondu baitzen, Margarita Béthunekoak onartzen ez zuen ezkontza. Hala eta guztiz ere, 1646an, Parisko Parlamentuak Margarita Rohan-Chabotekoaren alde egin zuen.

Parlamentuaren Frondan Tankredo adin nagusitasunera heltzear zegoen, eta elegitea egiteko asmoa zuen, bere arreba Rohango dukesa bezala berretsi zuen epaiketaren aurka, baina Julio Mazarino kardinalaren ministerioaren aurka agertu zen, eta, handik denbora batera, Bois de Vincennesen segada batean erori zen, bertan tiro batez hil zutelarik.

Henri Griffetek, Liegeen, 1767an *Tankredo Rohangoaren historia* izenburu bezala zuen liburu bat argitaratu zuen. Henri Martin historialariaren *Gauerdi eta eguerdi* izeneko lana, 1832an idatzia, 1855ean berrargitaratua izan zen, oraingoan, *Tankredo Rohangoa* izenburuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hades-en erresumarantz

***Hades-en erresumarantz*** Gotzon Garate idazle gipuzkoarrak idatzitako eleberria da, 1983an argitaratua Elkar argitaletxearekin.

## Kanpo estekak 
*  Eleberriari buruzko kritika
Plazentzia Normandiakoa

**Plazentzia Normandiakoa** edo **Plazentzia Nafarroakoa** (?- 1088ko apirilaren 14aren ondoren) Iruñeko erregina ezkontidea (1068-1076) izan zen.

Ez dakigu aita eta ama nor zituen, Frantziako noble zela baino ez.

1068 baino lehen Antso IV.a Nafarroakoarekin ezkondu zen, eta seme bi izan zituzten:
* Gartzia Antso Nafarroakoa, umea zela hila.
* Gartzia Nafarroakoa, Toledon 1091ren ondoren hila. 1076an aita erail zutenean, errege *de iure* bazen ere, Antso V.a errege *de facto* bihurtu zen, erreinuko handikien laguntzaz.

## Erreferentziak
Aines Akitaniakoa

**Aines Akitaniakoa** edo **Aines Poitoukoa** (- 1097ko ekainaren 6a) Aragoi eta Iruñeko erregina ezkontidea (1094-1097) izan zen.

Aita Gilen VIII.a Akitaniakoa, Poitiersko konde eta Baskonia eta Akitaniako dukea, eta ama Hildegarda Borgoinakoa zituen.

1086an Jakan Piarres I.a Nafarroakoa ezkondu zuen. Bi seme-alabak izan zituzten, biak aita baino lehenago hilak:
* Petri, 1098an Ciden alaba zen Maria Rodriguez ezkondu zuena, 1104an hila.
* Ines, 1103an hila.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berta Italiakoa

**Berta Italiakoa** (- ) Aragoi eta Iruñeko erregina ezkontidea (1094-1097) zen.

Ezer gutxi dakigu Bertari buruz. Italiakoa zen baina aita eta ama ezezagunak ziren. Badaude batzuk Italiako Piarres markesaren eta Potiouko Inesaren alaba zela esan dutenak eta Berta Suzekoaren senidea zela ere esan dutenak baina ezin da ezer frogatu.

1097ko abuztuaren 16an Huescan Piarres I.a Nafarroakoa ezkondu zuen. Ez zuten seme-alabarik izan.

Senarra hil ondoren, urtebete eman zuen Gortean seme bat izan zezakeelakoan. Gero "Mallosen erreinua" izenaz ezaguneko eskualdea (Agüero, Murillo, Riglos, Marcuello, Ayerbe, Sangarrén eta Calen) gobernatu zuen "senarra hildakoaren graziaz" eta "Alfontso koinataren onespenaz". Azkenean, desagertu zen Italia edo Frantziara ihes egiten. Aragoien abesti herrikoia omen dago non erregina bat bere maitalearekin ihes egin zuenaren istorioa azaltzen duen.
Hizkuntza erreforma

**Hizkuntza erreforma** hizkuntza batean aldaketa sakona eragin nahi duen hizkuntza plangintza mota bat da. Normalean, aldaketa handi hori bi motatakoa izan daiteke: sinplifikazioa edo garbiketa. Lehenak hizkuntza errazago erabil dadin aldaketak bultzatzen ditu lexikoan eta gramatikan; garbiketak, berriz, hizkuntza kanpoko eraginetatik *garbitzea* du xede.

## Erreforma nagusiak 
* Txinera: mandarinera dialekto estandar gisa hartu zen (1920), eta karaktere sinplifikatuak sartu ziren (1950).
* Txekiera: Josef Jungmannen erreforma XIX. mendean.
* Alemaniera: ortografia sinplifikatzeko erreforma (1996).
* Hebreera: 1920ko hamarkadan hebreera modernoa sortu zuten hizkuntza biblikoan oin hartuz.
* Hungariera: XIX. mende hasieran modernizazioa eman zen, 10.000 termino berri jasoz.
* Turkiera: alfabeto arabiarraren ordez latindarra hartu zuten, arautze ortografiko berria ematearekin batera (1920ko hamarkda).

## Ikus, gainera 
* Euskara batua
* Hizkuntza plangintza
* Hizkuntza politika

## Kanpo estekak
Margarita Valoiskoa

**Margarita Frantziakoa** edo **Margarita Valoiskoa** (Saint-Germain-en-Laye, 1553ko maiatzaren 14 &ndash; Paris, 1615eko maiatzaren 27), ***Margot erregina*** ezizenaz ere ezaguna, Nafarroako erregina ezkontidea izan zen 1572-1599 bitartean, eta Frantziako erregina 1589-1599 bitartean. Kultura handiko emakumea zen eta oroitzapen liburu bat (*Mémoires*) eta poemak idatzi zituen.

## Bizitza 
Henrike II.a Frantziakoaren eta Katalina Mediciren zazpigarren alaba zen. Haren hiru neba Frantziako errege izan ziren: Frantzisko II.a, Karlos IX.a eta Henrike III.a. Ahizpa bat, Elisabet, Filipe II.a Espainiakoaren hirugarren emaztea izan zen, eta beste bat, Klaudia, Karlos III.a Lorenakoarekin ezkondu zen.

Nafarroako errege Henrike III.arekin ezkondu zen 1572ko abuztuan. Sei egun geroago San Bartolome eguneko sarraskia gertatu zen, eta badirudi berari esker irten zela senarra bizirik ataka hartatik. Senar-emazteak bereizirik bizi izan ziren luzaroan, eta guztiz ospetsuak bihurtu ziren Parisen Margot erreginaren amodiozko ibilerak. Eskandalu haiek ezin eramanik, Auverniako Ussongo gazteluan itxiarazi zuen senarrak 1587an, zeuzkan maitale guztien izenak banan-banan esanarazi ondoren. 1605 arte eduki zuten itxirik. 

1599an egin zuten senarra Frantziako errege, Henrike IV.a izenez, eta 1600ean lortu zuen dibortzioa errege berriak, emazteak ondorengorik eman ez ziola eta. 1605ean utzi zuten aske Margarita eta Parisen bizi izan zen azken urteetan.

## Ezkontza eta seme-alabak 
1572ko abuztuaren 18an, Parisen, Henrike III.a Nafarroakoarekin, Frantziako Henrike IV.a izango zenarekin ezkondu zen. Bien arteko harremana txarra zen eta ez zuten seme-alabarik izan. 1600an Henrikek ezkontza banatzeko baimena lortu zuen. Horren ondoren ez zen berriro ezkondu.

## Artea 
Liburu eta film asko haren bizitzan oinarriturik daude:
* Alexandre Dumasen *La Reine Margot* (1845)
* Camilla de Morlhonen *La Reine Margot* filma (1909), Berthe Bovyka antzeztua.
* Jean Drevilleen *La Reine Margot* filma (1954), Jeanne Moreauka antzeztua.
* Rene Lucoten *La Reine Margot* telefilma (1961).
* Patrice Chéreauren *La Reine Margot* filma (1994), Isabelle Adjanik antzeztua.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.):  *Euskal pentsamenduaren garabideak*, Bilbo, UEU. 

## Kanpo estekak