Legutio

**Legutio** edo **Legutiano** (tradiziozko erabileran, Billerle) Arabako iparraldeko udalerria da, Zuiako Kuadrillakoa, Bizkaia eta Gipuzkoarekin mugan dagoena. Bilbo eta Gasteiz artean dago.

Haren erdigunean dago izen bereko herria, udalerriko herriburua, eta beste lau kontzejuak hauek dira: Elosua-Ollerieta ipar-mendebaldean, Urrunaga-Nafarrate hego-mendebaldean, eta Urbina eta Goiain hegoaldean.

2016an 1.732 biztanle zituen. Bigarren udalerririk populatuena da Gorbeialdeako eskualdean, Zuiaren atzetik eta Zigoitiaren aurretik.

thumb|290px|Legutio, elurpean.

## Etimologia 
*Villarreal de Álava* deitu izan zaio gaztelaniaz, azken urteotan deitura hori baztertuta badago ere. Inguruko eskualde osoan, euskaraz, *Bilerle* deitu izan zaio tradizioz. Halaber, *Legutiano* izena ere erabili izan da euskaraz nahiz gaztelaniaz, baina gaur egun *Legutio* hartu du udalak izen ofizialtzat (Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria, 2010-03-10), Euskaltzaindiaren irizpenarekin bat eginez.

## Geografia 
### Inguru naturala 
[thumb|290px|Legutio udalerriko [Elosu (Legutio)|Elosu herriaren ikuspegia.]]
[thumb|290px|[Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian|Gerra Zibilaz, Gregorio Biteriren testigantza (Ahotsak proiekturako)]]
Santa Engrazia, Legutio eta Urrunagako urtegien ondoan dago, Bizkaiko mugaren ondoan. Legutioko herriburuaren ekialdean Arlaban mendilerroa dago, Albertia mendia (868 m) gainean duela.

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Bizkaiko Ubide eta Otxandio.
* Hegoaldean: Arratzu-Ubarrundia.
* Ekialdean: Aramaio eta Gipuzkoako Leintz-Gatzaga.
* Mendebaldean: Zigoitia.

### Bidegurutzea 
Legutio hiru probintzien arteko bidegurutzean dago kokatuta. Gasteizekin (17 km-tara) lotuta dago N-240 errepidearen bidez. Arrasaterekin (22 km-tara), bestela, A-2620 errepidez Aramaiotik edo AP-1 autopistaz Lukutik komunikatuta dago.

Bilborekin (60 km-tara), azkenik, bi bide nagusi daude: Barazar mendatekoa, Ubide eta Arratiatik N-240 errepidez, edo bestela Urkiola mendatekoa, Otxandio eta Durangotik, N-623 errepidez. Hirugarren bidea, AP-68 autopistaz izango litzateke, Murgiatik.

## Auzoak 
Udalerriaren iparraldean, Etxebarri auzoa mendebaldean, urtegiaren gaineko zubia zeharkatuta, eta ekialdean Goikoetxe auzoa daude. Hegoaldean, aldiz, Kurutzalde eta Mendikotxe auzoak daude. Kurutzalde dago Zabalain parkearen penintsula eta Gasteizerako errepidearen arteko bidegurutzean.

Herrigunean, Carmen kalea da ardatz nagusia, A-2620 errepidearekin jarraitzen duena, Aramaiorantz. Kale honetan udaletxea dago, La Unión enparantza gurutzatzen du eta, iparraldeko muturrean, Elixoste plaza dauka, San Blas parrokiaren ondoan dagoena. Carmen kalearen ekialdean eta paraleloki Erdiko kale dago eta hurrengoa, ekialderago, Goikuri kalea. Kale nagusiaren mendebaldean, aldiz, Beheko kalea dago.

## Historia 
1333. urteko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz Legutioko herria. Urte horretan bertan jaso zuen hiri gutuna Alfontso XI.a Gaztelako eta Leongo erregearen eskutik. Hurnaga, Goiain, Urbina, Anguello, Nafarrate eta Elosuko herrixkak bertara batu ziren orduan. 1371an Abendañoko Jaunen eskuetara pasatu zen. 1471an Haroko Kondeak Gasteiz hartu zuen, eta handik Villarreal de Alava-rantz abiatu zen, herri hau ere okupatzeko asmoz. Hala ere, Pedro de Abendaño ganboatarraren alde egin zuten soldadu bizkaitarrek eta Trebiñuko Kondeak, eta alde egin behar izan zuten Harotarrek Balmaseda alderantz.

XVI. mendean auzi ugari zeukan hiribilduak inguruko kontzejuekin: Santa Engrazia ibaia zela-eta Zigoitiarekin, Quetura mendiagatik Otxandiorekin, Mendiguren, Abetxuko, Durana, Nafarraterekin, ... María Ladrón de Guevara y Abendaño, Escalanteko kondesa, Villarrealgo Jaurerriaren azken jabea izan zen. Valladolideko Kantzilertzak *Real Carta Executoria* eman zuen 1682an, hiribildua eta kondesaren arteko ika-mika bideratzeko. Ordutik aurrea, *villa realenga* da.

1795eko uztailaren 13an, Dessein jeneral frantziarrak Villarreal bereganatu zuen Konbentzioaren Gerran. Ia ehun urte geroago, Bigarren Karlistaldian, Araba zortzi *"Comandancias de Armas"*-etan banatuta zegoen, haietako bat Villarreal zen, garrantzi handiko herria baitzen (1877an 1.500 biztanle zituen). 1875eko uda aldean, herriak nozitu zituen ekintza gogorrak eta sute handiak liberalen aldetik.

Espainiako Gerra Zibilaren garaian gudu latzak gertatu ziren herriaren inguruan, Legutioko gudua izenekoa, 1936ko udazkenean.

## Banaketa administratiboa 
Legutioko udalerria bost herriz osatua dago:
* Elosu
* Goiain
* Legutio (udalburua)
* Urbina
* Urrunaga-Nafarrate

## Demografia 
## Politika 
thumb|eskuinera|Legutioko udaletxea

### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Legutioko azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b 2019ko Urrian Cesar Fernandez de Gamarra Egurrola Alkateak dimisioa aurkeztu zuen.

c 2022ko Otsailean Jon Zuazo Cubero Alkateak dimisioa aurkeztu zuen.

## Ekonomia 
Legutioko udalerrian Goiaingo industrialdea dago, batez ere Arabako eta Debagoieneko enpresak biltzen dituena.

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|290px|Legutioko hiztunen testigantzekin osatutako bideoa, [Euskal Herriko Ahotsakproiekturako egina, ahozko ondarea haso eta zabaltzeko.]]
Luis Luziano Bonapartek bizkaieraren baitan sailkatu zuen Legutioko euskara. Gaur egungo sailkapenaren arabera, ordea, Otxandio inguruko euskara genuke, mendebaldeko euskararen sartalde eta sortaldeko azpieuskalkien artekoa.

1981eko erroldan, 794 erdaldun, 267 euskaldun (osorik alfabetatuak 121, partzialki alfabetatuak 80 eta ez alfababetatuak 66) eta 244 elebidun hartzaile zeuden.

Gaur egun, goraka doa bertako euskaldunen kopurua, eta bertso-eskola bat ere badute.

UEMAren arabera 2016an biztanleen % 53,4 euskaldunak ziren eta euskararen erabilera % 9,2 zen.

### Kirolak 
* Larrabeako Golf-Kluba
* Estropadetarako Nazioarteko Eremua

### Jaiak eta ospakizunak 
* *San Blas*, otsailaren 3an.
* *Kofradien jaia*, iraileko Ama Birjinaren egunaren hurrengo igandean.

## Ondasun nabarmenak 
* San Blas parrokia, XVI-XVIII. mende bitartekoa.
* Euskal Buztingintza Museoa, Ollerietan kokatua. Han dago Ollerieta baserriko labea ere, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatua.

## Argazki galeria 

Irudi:Legutio - Iglesia de San Blas 06.JPG|San Blas eliza.
Irudi:Legutio 11.JPG|Doctor Ortiz de Zarate plaza.
Irudi:Legutio - Portal de la Muralla 1.JPG|Harresiko atea
Irudi:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako udalerrien zerrenda
* Gorbeialdea
* Anglo-Vasco-Navarro trenbidea

## Kanpo estekak 
* Legutioko Udalaren webgune ofiziala, legutio.eus
* Urrunagaren webgune ofiziala, urrunaga.com
*  Legutio, Auñamendi Eusko Entziklopedia, euskomedia.org