Epidemiak Euskal Herrian

Historian zehar hainbat **epidemia** izan dira **Euskal Herrian**. Nabarmenak dira izurri beltza, baztanga, tifusa, kolera eta Espainiako gripea; horiei tuberkulosia eta antzeko gaixotasun endemiko batzuk, eta XXI. mendeko 2009ko A gripearen pandemia eta COVID-19 pandemia Euskal Herrian gehitu behar zaizkie.

## Garai klasikoa 
Kristo ondorengo urteetan Mediterraneo inguruko herriak epidemietatik urrun mantendu ziren, eta horrek biztanleriaren gorakada bat eragin zuen. II. eta III. mendeetan, ordea, moteltze demografiko bat hasi zen, biruela, errubeola eta legenarra sartzearekin batera, malariaren ondorioen okertzea zela eta. Hala ere, lehen izurrite demografikoa VI. mendean hasi zen Bizantziar Inperioa eta Erromako Inperioan.

## Izurri beltza 
Izurri Beltza da, ezbairik gabe, europar gehien hil dituen gaixotasuna. Zaila izaten da zehaztea, hala ere, noiz zen gaixotasun hau edo beste bat, soilik testu historikoei begira, zientzia medikoak ez zuelako aurrerapen handiegirik izan zehaztasun horiek emateko. Badakigu, ordea, XIV. mendearen bigarren erdialdetik XVIII. menderaino, lau mendez, ohikoa izan zela izurri beltza gurean. Nafarroako Artxiboan dagoen dokumentazio oparoa aztertuta, jakin daiteke Nafarroan 25 urte bete zituen edozeinek, lau mende horietan, ikusi zuela epidemiaren agerraldiren bat.

### Brontze Aroa 
*Yersinia pestis* bakterioa arkakusoetara Brontze Aroan moldatu zirela uste da. Garai horretan Europa osoan lehen agerraldi ezaguna eman zen. Errusian gaixotasun honen ondorioz hil ziren hainbat arrasto aurkitu dira. Arabako Errioxako El Sotillo trikuharrian zeuden 13 gorpuetako bat izurri bubonikoaren ondorioz hil zela ondorioztatu da, Europako agerraldirik zaharrenetako bat.

### *Pestis Justinianea* 
Antzinaroaren amaieran, zorigaitz asko pilatu ziren Iberiar penintsulan, herri barbaroen inbasioak, gudak, oti izurriteek (k.o 578-579) eta lehorteek eragindako goseteak (k.o 625 eta 707-709), arabiarren inbasioa eta epidemia handien agerpena, adibidez, *pestis inguinalis*, Justiniano I.a enperadorearen agintaldian (527-565) sarraskia eragin zuena Mediterraneoko herrialdeetan. Hau izan da izurri bubonikoaz dugun lehen erreferentzia.

Cesareako Procopio historialariaren arabera 540. urtean lehertu zen Etiopian izurritea, Egipton agertzeko udazken aldera eta 541ean Niloko Deltan, itsasorantz azkar hedatuz Mediterraneoko arroan eta Ekialde Hurbilean zehar. 542ko maiatzean Konstantinoplara iritsi zen eta lau hilabetetan 300.000 hildako eragin zituen, populazioaren %40-50, beste iturri batzuek ehuneko hau %33ra jaisten duten bitartean.

Epidemia 544an aktibo mantendu zen eta VI. mendearen bigarren erdiko berragerpenetan birulentzia galtzen joan zen (558, 573-574, 591 eta 599). VI eta VII mendeetan zehar Europa osan hogei bat agerpen egon ziren azkenik desagertzeko. Bisigodoen garaiko Hispanian izurritea 542an agertu zen *calamitatis miseriae* izenpean, Toledo (573), Mediterraneoko kostaldean (588), Galiako Narbonan (693-694) eta beste eskualde askotan agerraldiak sorraraziz. Testu gutxi badaude ere, modu ez-zuzenean dakigu 540ko hamarkadan gogor eraso zuela Valentzian, eta litekeena da Hispania osoan zehar ere hala izatea, Europako gune askotan hedatu baitzen.

### Herio beltzarekin lehen kontaktua 
[thumb|250px|[Izurri Beltza|Izurri beltzaren hedapena XIV. mendeko Europan]]
Milurteko berrian Europako populazioak jasaten duen gorakada Asiako plaga berri batek suntsitu zuen: herio beltzak. Europan lehen aldiz Oiptchaq-eko Khan Handiaren gidaritzapean zeuden tropa mongoliarren artean agertu zen, setiaturik mantentzen zuten genovatarren Caffa (Krimea) hirira igaro zena, Itsaso Beltzaren kostaldean, 1346ean. Genovako itsasontziek Konstantinoplara eraman zuten gaixotasuna 1347an eta bertatik mendebaldeko Europara 1348aren hasieran.

XIV-XVII mendeetan Europan klima aldaketa bat jazo zen, tenperatura hoztuz eta euriteak nagusituz, *Izotz Aro Txikia* deritzona sorraraziz. Nafarroako Erresumak XIV. mendean 250.000 biztanleko gainpopulazioa pairatzen zuen, honi lursailen suntsipena, gosetearen agerpena, krisi ekonomikoa, biolentzia eta hilkortasunaren handipen nabari bat gehitu zitzaiolarik. 1348ko udaberrian, Donejakue bidea jarraituz, Frantziatik sartu zen lehen fokua, kostatik Gipuzkoa eta Bizkaira hedatu eta Galiziaraino iritsi. Berthe ikerlaria hekatonbe batez mintzo da gosetea eta izurriteak eragindako kalteei dagokionean, goseak, izurriak eta sukarrak familien (*fuegos* naf. err.) %40 akabatu baitzituen. Benedictowen arabera hilkortasun tasa hau Nafarroako Erresuman %60-65era iritsi ahal izan zen. Tasa hauek Euskal Herriko edozein lekutara aplikagarri dira, Arabako abandonaturiko herriek eta Bizkaiko herri garrantzitsuenak (Bermeo) jasan zuen biztanleriaren beherakada aztertuz gero.  Castán eta Dueñasen arabera datu horiek gehiegizkoak dira eta kalkulu matematiko baten bidez pentsatzen dute hildako kopurua Nafarroan %25 baino gutxiago izan zela.

XIV. mendeko bigarren erdia berragerpen ugari egon ziren Nafarroako Erresuma 1361-1362, 1373-1374, 1382-1383, 1387 eta 1395 urteetan. Tolosaldean ere eragina izan zuen, krisi sakonarekin. Hasiera batean, gaixotasuna ezezaguna izateagatik, beldur handiarekin mugitu baina ez zen neurri berezirik hartu. XV. mendean hau aldatzen hasi zen: hiriak ixten ziren zaindariak ateetan jarrita, gertuko beste hirietara mezulariak bidaltzen ziren egoeraz interesatzeko eta kanpotarrei sarrera debekatzen zitzaien. Hala ere, hamar urtean behin erasan zuen izurriak 1530era arte, lasaitasun tarte bat eman zuela. Mediku hau Lekeitiora Donostiatik etorri zen, eta badakigu epaiketak izan zituela, Lekeition zegoela etxe askotako jantzi guztiak erre zituelako, eta herritik alde egin zuten aberatsenek esan zuten euren baimenik gabe kutxak ireki eta aurkitzen zuen guztia erre zuela. Ez dakigu gehiegizkoa den edo ez, baina garaiko kontakizunek diote 500 bat hildako izan zirela Lekeition. 1530eko erasoaldiak bereziki jo zuen Hernanin, inpaktu handiarekin bertako emakumeen gainean.

### XVI. mendea: ikuspegi berri bat 
1530eko izurriaren ostean, urte lasai batzuk egon ziren, bereziki Nafarroa Garaian. Hamar urtean behin izurriaren mezuak jasotzen ziren, askotan Bartzelona, Zaragoza edo Gaskonian bazela, baina, oro har, erasoak gutxi izan ziren 1564ra arte. Hala ere, 1540an krisi txikia izan zen Baionan, urtebete iraun zuena gehienez. Kantabriatik Bilbora iristea ekiditeko Bilbok bere ateak itxi eta merkantziak behatzeari ekion zion 1597-1598 urteetan. 1596ko abuztutik urrira Hondarribian izurria sartu zen, eta data berdintsuetan Pasaian. Garai horretan Alemaniatik etorritako bi bidaiarik egoeraren berri jaso zuten: Hernanin lo egin zutenean, hiria itxita zegoen izurriaren beldur. 1597ko urriaren 21ean Pasaiaz gain, Lezon eta Errenterian ere hedatuta zegoen, eta gatazka zegoen Lezoko ontziolan egiten ari ziren barkuetako langileak Errenteriara bidali nahi zituztelako baina han ez zituztelako hartzen. 1599an Legazpira iritsi zen, Mirandaola burdinolako familia osoa hil zen ama izan ezik. Herrien arteko mugak ixteak arazo larriak ekarri zituen elikaduran. Gipuzkoak, adibidez, Arabatik pasatzen zen gariaren beharra zuen; egoera ikusita, Arabak egoera probestu zuen gariarekin espekulatzeko, guardiak jarrita San Adriango baselizan. Bertatik pasatzen zen garia Segurara iristen zen, eta segurarrek, desesperazioaren ondorioz, gari lapurtu eta itzainak bahitzera iritsi ziren, gerora eurak erabakitako prezioan inguruko herriei salduz). Pasaian izurriak jarraitu zuen eta herrian bizi ziren 807 biztanleetatik 364 hil ziren, %45,1. Gainera, Izurri Atlantikoak Espainia zein euskal hiriak krisi ekonomiko larrian utzi zituen.

### Azken agerraldiak eta ondarea 
Europako azken agerpena Marsella eta Proventzan izan zen 1720ean.  300 urte hauetan zehar izandako heriotza-tasa altuari aurre egiteko herriak erlijio eta santuetan bilatu zuen laguntza, XVII. mendeko San Rokeren omenez eraikitako ermitek erakusten duten bezalaxe. Zenbait herritan gaur egundaino, gaixotasun honekin loturiko XVI. mendeko ohiturak mantendu dira, Laudion bezalaxe non abuztuaren 15ean San Rokeren eguna ospatzen den.  Tuteran ere Santa Anari erreguak egin ostean, XV. mendean, izurria amaitu zela eta, jaia egun horretara mugitu zuten]]
Euskal Herriak oparotasun aldi bat bizi izan zuen XVIII. mendean biztanleriaren gorakada jasanez, azken hamarkadan hazkuntza hau zerbait gelditu bazen ere. Beste herrialde batzuetan bezalaxe lehen erakunde zientifikoak agertzen hasten dira, horien artean nabarmenena Euskalerriaren Adiskideen Elkartea izan zelarik, garaiko gaixotasunen ikerketan berebiziko garrrantzia izan zutenak. Elkarte honetako aktek baztangaren lehen agerpenenak bildu zituzten, hala nola Peñafloridako kondearen semeari eta beste zortzi umeei egindako lehen txertaketak 1771an. Baionan ere lehen inokulazioak 1771an egin ziren.

Hainbesteko arrakasta izan zuten txertaketa hauek non 1771. urtearen bukaerarako ez zegoen Euskal Herrian hiririk non ez zen txertaketa saiakuntzarik egin. Arrakasta azkar honen arrazoia umeen artean elgorri-nafarreriaren hilkortasun-tasa altuan aurki daiteke, Hegoaldean %15era iritsi zena zenbait agerralditan. Ez da harritzekoa beraz umeen labana deitu izana garai hartan.

## Tifus exantematikoa (1793-1795) 
K. a. V. mendeko Xenofonte idazleak egin zuen tifus exantematikoaren lehen aipamena *Anabasia* lanean. Gerrarekin zuzenean erlazionatutako eritasun infekziosoa zen, soldaduek arropetan zeuzkaten arkakusoek hedatzen zutelako. Oso hilkortasun tasa handiak eragiten zituen gudarosteetan, adibidez 1812an Napoleon Bonapartek Errusia inbaditu zuenean. Irlandak 1846ean jasan zuen gosetean ere agertu zen. Ziurrenik historian heriotza gehien eragin duen gaixotasuna da.

Muga herria izanik, Euskal Herriak zenbait tifus agerraldi pairatu zituen, armaden igarotzea zela-eta, hala nola Konbentzioaren Gerran (1793-1795) Frantziako armadarekin, eta Gasteizko setioan (1836) Britainia Handiko armada laguntzailearekin gertatu zen bezala. Konbentzioaren Gerran, tropa kontzentrazio handiak izan ziren Ipar Euskal Herrian, Nafarroa Garaian eta Gipuzkoan. 1794an, Nafarroa Garaiaren iparraldea eta Gipuzkoa gehiena inbaditu zituen Frantziako armadak. 1794-95eko neguan, tifus exantematiko epidemia larria jasan zuten lurralde horietan hedatutako guda-taldeek, ez-ohiko abiaduran hedatu zena.

Espainiar armadaren ospitaleetan hilkortasun tasa %5 ingurukoa izan zen, eta askoz handiagoa inguruko biztanle zibilengana hedatu zelarik. Gipuzkoak, esate baterako, 114.304 biztanle zituen 1787an, eta 104.479 1799an. Ia %10eko jaitsiera hori tifusaren erruz gertatu zen hein handi batean. Lehenak Asiari eragin zion soilik (1827-1834); bigarrena, ordea, Europa osora hedatu zen, Alemaniara eta Britainia Handira 1831ean iritsita, Frantziara 1832an, eta Iberiar penintsulara 1833an. Hirugarrena (1839-1859) eta laugarrena (1863-1874) arinagoak izan baziren ere, bosgarrenak (1881-1896) gogor jo zuen.

Anton Erkoreka irakaslearen ustetan, epidemiaren uhin bakoitzeko hilkortasun tasari dagokionez ezberdintasun nabariak izan ziren. 1833ko epidemia Portugaletik sartu zen Iberiar penintsulan; ondoren, Galiziara, Andaluziara eta Extremadurara hedatu zen; eta, azkenik, euskal probintzietara iritsi zen, karlistaldietan borrokatzera etorritako soldaduen bitartez. 1832an, hala ere, udalerri batzuk neurriak hartzen hasi ziren, Burundan osasuna zaintzeko hartutako neurriek erakusten dutenez: ijitoen mugimendua galaraztea, eta lazareto bat eraikitzea Altsasutik gertu. 1834ean bigarren uhina Bartzelonatik hedatu zen Mediterraneo osoko herrialdeetara; eta hirugarrena, 1847an, Galiziatik, hango gosetea zela eta hilkortasun tasa handia eraginda.

Nadalek bildutako datu ofizialak, bereziki 1833ko epidemiari dagokionez, Anton Erkorekaren arabera errealitatetik nahiko urrun egon ziren. 1860ean Espainian zeuden 15.649.000 biztanletik hauek izan ziren hildakoak Euskal Herriari dagokionez orain arte bildutako datuak nahiko zatikaturik daude:

* Araba 1834eko agerpenean 400 pertsona hil ziren 79.000 biztanletik (‰5), 1855ean 95.000tik 2.427 pertsona (‰25,5) eta 1885an 94.945 biztanletik 303 pertsona (‰3,2)

* Bilbon 523 biztanle hil ziren (‰32,7) hiriburuak zituen 17.923 pertsonetatik 

* Nafarroa Garaian, Azkoien herria adibide bezala hartuz, 1834ean ‰81,6, 1855ean ‰62,7 eta 1885 ‰63,2 hilkortasun tasak izan ziren.

## Tuberkulosia (XIX-XX) 
Aurreko mendearen bukaeran hasitako Industria Iraultzak aldaketa sakonak ekarri zizkion euskal gizarteari ere bai, bai eta osasun arloan ere. Izan ere, hirietan biztanleak pilatzeak, higiene ezak eta goseak "izurri zuria" erakarri zuten, tuberkulosia alegia. Bizkaian, euskal lurralderik industrializatuenean, gaitz hau endemikoa izan zen XIX. mendearen bukaeratik hurrengo mendearen erdialdera arte (estreptomizina eta beste sendagai batzuk sortzen hasi ziren arte). Esate baterako, Bilbon 1899tik 1904 arte tuberkulosiaren heriotza-tasa 4.1-5.1/100.000 biztanleko izan zen Edonola ere Espainian XX mendean heriotza gehien eragin zituen gertakaria izan zen, Espainiako Gerra Zibilarekin batera

Mendearen amaieran, beste epidemia batek ederto astindu zuen gure lurraldea, hilkortasun handikoa izan zuena eta batez ere hiriguneetan eta nagusiki heroinarekin lotutakoa, HIESak alegia. 1980ko hamarkadan kalterik handienak sortu zituen, batik bat Bilbo Handian eta Donostialdean. Gaur egun geurean kontrolatuta badago ere, mundu mailan pandemiaz hitz egin dezakegu.

## Poliomielitisa 
## HIESa 
HIESaren eraginez Euskal Herrian lehenengo pertsona 1985ko apirilaren 25ean hil zen, José Ramón González droga-kontsumitzaile ohia.

## A gripea 
thumb|250px|H1N1 birusaren kasuak.
**2009ko A gripearen pandemia** edo **txerri gripea** A/H1N1 birusaren aldaera batek sorturiko txerri gripea izan zen. Mexikon, martxoaren 18an hasi zen, eta apirilaren 22an plazaratutako *Reforma* egunkariak Mexiko Hirian gertaturiko kasu batzuen inguruan informatu zuen. Lehen kasuak Mexikoko hiru zonaldetan (Mexiko Hiria, Mexikoko estatua eta San Luis Potosi) eta Amerikako Estatu Batuetako bi estatutan (Kalifornian eta Texasen) gertatu ziren, eta kasu gehienetan heldu gazteei eta osasungarriei erasan zien.

Espainia eta Frantziako gobernuek ere adierazi zuten kasu batzuk aztertzen ari zirela, horietako bat Bilbon. Trinidad Jimenez Espainiako Osasun Ministroak 6 hilabetez gorako haurrei eta osasun egoera ahuleko pertsonei A/H1N1 gripearen kontrako txertoak ematea aurreikusi zuen abuztuaren 31n; beraz, Nafarroan eta Euskal Autonomia Erkidegoan ere aplikatzekoak. Eusko Jaurlaritzak 47 milioi ahoko maskara erosi zituen badaezpada. 2009ko azarorako, 5 pertsona hil ziren EAEn, Nafarroan eta Ipar Euskal Herrian, eta txertoak banatu ziren.

## COVID-19 
2019ko abenduan COVID-19 gaitza zuten lehen gaixoak atzeman ziren Wuhanen (Txinako Herri Errepublika), eta hilabete berean birusaren genoma bere osotasunean sekuentziatzea lortu zen. 2020ko urtarrilaren hasieratik aurrera hasi zen gaixotasuna eragiten zuen SARS-CoV-2 birusa hedapen nabaria gauzatzen, hasiera batean Txina barnean eta gerora, mundu mailan. Urtarrilaren bigarren erdian gertatu zen Txinatik kanpoko lehen tokiko kutsapena, Vietnamen eta urtarrilaren 22an, Bavarian (Alemania) Europako lehen tokiko kutsapena erregistratu zen. Garai horretarako zortzi mila kasutik gora baieztatu ziren Txinan. Txinako Herri Errepublikak gogor erantzun zion izurrite bihur zitekeen gaitzari, berrogeita hamar milioiko eskualdea, Wuhan hiriburu zuena, berrogeialdian ezarriz. Gainera, handik gutxira neurri zorrotzak hartu zituen Hubei probintziatik (epizentrotik) kanpoko beste lurralde ugaritan, hala nola, ikastetxeen itxiera, garraiobideen itxiera eta ekitaldi jendetsuen debekua.

Alabaina, Txinak ez zuen gaitzaren hedapena gelditzea lortu eta otsailaren bukaeratik aurrera bereziki, munduko bost kontinente populatuetan gaitzak kalte handiak sortu zituen. Europa izan zen eragin handienetakoa jaso zuena; urtarrilaren 29an erregistratu zen Italiako lehen kasua eta handik hilabete eskasera 200 ziren kutsatuak herrialde hartan, gehienak Lombardian. Izan ere, Italia izan zen, hasiera batean behintzat, Europako foku nagusia, 2020ko martxoaren 10 baino lehen zortzi mila kasutik gora baitzituen eta 450 hildakotik gora. Neurri zorrotzak ezarri zituen gobernuak, hala nola, herrialdeko ikastetxe guztien itxiera (martxoaren 5ean) eta herrialdearen barne zein kanpo bakanketa (martxoaren 9an). Espainia (martxoaren 10ean 1600 kasutik gora), Frantzia (1412 kasutik gora, data berean) eta Alemania (1281 kasutik gora egun berean) izan ziren gaitzaren beste foku nabarmen batzuk, nahiz eta Europa guztira zabaldu zen. Iran, Hego Korea, Japonia eta Estatu Batuek ere kasu kopuru nabarmena eduki zuten, besteak beste. Hala ere, hedakuntza nabarmena martxoaren bigarren astetik aurrera hasi zela esan daiteke, Araba foku nagusi bihurtu zenean, martxoaren 9an 100 kasuak gainditurik. Egun horretan bertan hartu zuen Eusko Jaurlaritzak gaitzari aurre egiteko lehen neurri esanguratsua: Guardia, Bastida eta Gasteizko ikastetxe guztien itxiera, unibertsitatea eta haur-eskolak barne, hamabost egunez. Hego Euskal Herriko gainerako herrialdeetan eta Ipar Euskal Herrian polikiago hedatu zen gaitza, behintzat hasiera batean. 2020ko abenduaren amaieran 3.800 hildako baino gehiago eragin zituen gaixotasunak, txertaketa kanpaina hastear zela.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *"La ira de Dios. Los navarros en la Era de la Peste (1348-1723)"* Monteano, P.J. Pamiela argitaletxea. Iruñea, 2002.
* ''"La pandemia de gripe española en el País Vasco (1918-1919)". Erkoreka, A. Medikuntzaren Historiaren Euskal Museoa. Bilbo, 2006.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko historia
* Tifus
* Pneumonia
* Tuberkulosia
* Izurri beltza
* Baztanga
* Espainiako gripea

## Kanpo estekak