Gortasun

**Gortasuna** edo **gorreria** eritasun bat da, entzumenaren galera osoa edo partziala. Gortasuna akutua edo kronikoa izan daiteke. Belarriaren, entzumen nerbioaren edo garunaren atal propioaren funtzionamendu ezegokiaren ondorioz gerta daiteke.

Mundu mailan, eritasun hau da jaiotzetiko ohikoenetako bat, eta 70 urtetik aurrera, gizakien %&nbsp;50ek pairatzen du. Adinari lotutako entzumen galera, gehienetan, barne belarriko koklearen edo hari lotutako egituren endekatzeak sortzen du.

Otorrinolaringologoak arduratzen dira eritasun hau artatzeaz.

Gaixo kronikoen elkarteak mundu osoan daude hedatuta. Keinu hizkuntza anitz dago munduan, hizkuntza eremuen arabera sailkatuta. Halaber, badago Nazioarteko Keinu Hizkuntza (Gestuno) ere.

Gortasunaren Nazioarteko Eguna irailaren azken igandean ospatzen da. Hasiera batean egun isolatu gisa sortu bazen ere, 1958an, astebeteko ekintza sail bat bihurtu zen, hau da, Gorren Nazioarteko Astea.

## Definizioa eta sintomak 
### Entzumen galera 
Entzumen galera soinuarekiko sentikortasunaren galera bezala definitzen da, batez ere gizakien ahotsari dagozkion frekuentziak entzuteko ahalmenaren galera, eta zenbait larritasun mailatan sailkatu daiteke. Gorreria pairatzen duena ez da gai beste pertsona baten hitzak entzuteko, eta kasu larrienetan ezta soinu zaratatsuak entzuteko ere. Erabateko gortasuna duten pertsona bat ez da gai soinu bakar bat ere hautemateko. Giza tinpanoak 120 dezibeletik gorako soinuekin kalte atzeraezinak pairatu ditzake, erabateko gortasuna ekar dezaketenak.

### Hizkeraren hautematea 
Eritasun batzuek entzumenaren galeraz gain besteren hitzak ulertzeko ahalmena galarazten dute. Halakoetan, soinu baten anplitudearen ordez haren argitasuna hartzen da kontuan entzumen galera neurtzeko, hizkeraren hautemate proben bidez, soinuaz gain besteren hitzak ulertzen ote diren aztertuta.

## Diagnostikoa 
Gorreriaren diagnostikoa otorrinolaringologoak egiten du, eriaren historia klinikoa, belarrien azterketa fisikoa (otoskopioaren edo mikroskopioaren bidez) eta entzumenaren neurketa eginik. Proba subjektibo zein objektiboen bidez egiten da neurketa, eta emaitzen arabera egiten da diagnostikoa: gorreria mota, maila eta behar duen tratamendua.

### Proba subjektiboak 
Datu objektiboetan oinarritzen ez direnez, entzumenaren proba subjektiboak baldintza biren mende egon daitezke: alde batetik, gaixoaren laguntza; eta, bestetik, aztertzailearen esperientzia. Alabaina, gorreria diagnostikatzeko proba erabilienak dira, informazio asko eta baliozkoa eskaintzen baitute.

#### Akumetria 
Gailu elektronikoren beharrik gabe, diapasoiak eta antzeko gailuak erabiltzen dira. Bi azterketa mota hauek dira nagusiki:

* Rinne proba: airearen zein hezurraren bidezko entzumen gaitasuna konparatzen dira, diapasoi bat baliatuta.
* Weber proba: erdiko belarriko eta barne belarriko hipoakusia edo gorreria diagnostikatzeko erabiltzen da, baita ere diapasoi bat baliatuta.

#### Audiometria 
Gailu elektroniko bat behar da proba mota hau egiteko, audiometroa, soinuak bidaltzen dituena:
* Audiometria tonala: entzumenaren zolitasuna kuantifikatzeko eta lesioaren kokapena zehazteko balio du.
* Logoaudiometria: tono garbien ordez bi silabako hitzak erabiltzen ditu pazientearen entzumen kalitatea neurtzeko.

### Proba objektiboak 
Entzumenaren proba objektiboak gailuen bidez egiten dira, pazientearen sentimenetan edo iritzietan oinarritu gabe. Oro har, era honetako probak jaiotzetik egin daitezke:

* Emisio otoakustikoa: barne belarri barrutik sortzen den soinu bat da. Emisio otoakustikoak klinikoki oso baliagarriak dira, proba sinple eta ez-inbaditzaile baten oinarria baitira, haur jaioberrietan eta ohiko entzumen probetan lankidetzan aritzeko gai ez diren edo laguntzeko prest ez dauden haur edo helduetan entzumen galera aztertzeko. Gainera, oso fidagarriak direnez, egokiak dira eritasunaren diagnostiko eta jarraipen lanetan..
* Inpedantzia audiometria: inpedantzia edo immitantzia audiometria erdiko belarriaren funtzioa objektiboki ebaluatzeko metodo bat da. Kanpo belarriko kanalean presio akustikoa handituz, inpedantzia audiometriak soinu uhin batek erdiko belarritik kokleako hartzailera bidean aurkitzen duen erresistentziaren batura neurtzen du.
* Entzefalo enborraren entzumen erantzun ebokatua: proba hau (*Brainstem Auditory Evoked Response*, BAER, ingelesezko sigletan) diagnostiko objektiboko tresna bat da, entzumen bidearen osotasunaz eta, zabalkiago, inguruko enbor entzefalikoaren osasunaz informazio baliagarria ematen duena. Entzumen estimuluei erantzunez sortutako ekintza potentzialak neurtzen ditu, kokleatik entzumen kortexeraino.

## Balioespena 
Entzumena gertatzen da hots seinaleek barne belarriko nerbioak estimulatzen dituztenean, eta, segidan, estimulu horiek garunera iristen direnean. Horregatik, entzumen galeraren larritasuna audiometria bidez diagnostikatzen da, hautematen diren soinuen intentsitatea (dezibeletan) eta maiztasuna (hertzetan) neurtuz. Belarri bakoitzaren kasuan, emaitzak desberdinak izan daitezke. Nolanahi den ere, gizaki bat gortzat jo ahal izateko, entzumena 80&nbsp;dezibel edo gutxiagora iritsi behar da:

* Soinu intentsitatearen adibideak: xuxurlaka hitz egitea = 30 dB; ile lehorgailu bat = 60-95&nbsp;dB; telefono baten txirrina = 80&nbsp;dB; musika zaratatsua (diskoteka bat, kontzertuak...) = 80-120&nbsp;dB; hegazkin baten motorra = 140-180&nbsp;dB.
* Maiztasunaren edo tonuaren adibideak: larriak = 50-60 Hz; zorrotzak = 10,000&nbsp;Hz baino gehiago. Entzumen normala duten gizakiek 20&nbsp;Hz-20.000&nbsp;Hz arteko soinuak entzun ditzakete. 20.000 Hz-etik gorako maiztasunari ultrasoinu esaten zaio. Danbor batek txistu batek baino askoz maiztasun larriagoa du, eta kilkerrak igelak baino maiztasun zorrotzagoa.

### Diapasoia 
Diapasoiari esker entzumen galera mota zehaztu daiteke. Horretarako, diapasoia jot eta buruaren bi aldeetan ipintzen da, airean, buru hezurra ukitu gabe; horrela, airearen bidezko entzumena balioesten da. Ondoren, diapasoia jo eta hezur mastoideoaren gainean kokatzen da, hezurraren bidezko eroapena baloratzeko.

### Audiometria 
Audiometria probari esker entzumenaren balioespen espezifikoago bat egiten ahal da. Kasu honetan, audifonoak ipini ohi zaizkio eriari, audiometro bati konektatuta daudenak. Belarri bakoitzera intentsitate desberdinetako tonu garbiak transmititzen direlarik, pertsonak seinale bat egin behar du, ezer entzuten duenean. Entzuten duen tonuaren eta intentsitatearen arabera, grafiko bat egin daiteke, eriak behar duen entzumen laguntzaren intentsitate minimoa zehazteko.

## Gortasun motak 
### Larritasunaren arabera 
*Gorreria arina: hitz batzuk entzuten dira, baina marmarrak ezin dira entzun.
*Gorreria partziala: eriak gutxitua dauka entzumen ahalmena (hipoakusia) eta sarritan audifonoak eraman behar ditu. Kontuan eduki behar da pertsona guztiek galtzen dutela entzumen ahalmena zehartzearekin batera.
*Gorreria larria: gaixoak ezin du giza hizketa entzun, soilik zarata oso gogorrak direnean.
*Erabateko gortasuna: pertsona ez da ezer entzuteko gai. Kasu batzuetan, kokleako inplante batekin konpondu daiteke.
*Gorreria neurosentsoriala: barne belarriko ziliodun zelulak edo nerbioak kaltetu direnean gertatzen da. Maiztasun batzuk beste batzuk baino hobeto entzutea eragiten badu ere, galera txikia edo handia izan daiteke, baina aise konpondu daiteke audifonoak erabilita.
*Gorreria mistoa: aurreko biak aldi berean gerta daitezke, batez ere buruan jasotako kolpe gogorren ondorioz.
*Gorreria zentrala: era horretako gorreria gertatzen da lesioak daudenean garunean, soinuaren informazioa jaso eta prozesatzen duten ataletan.

### Entzumen galeraren arabera 
*Gorreria arina: 20-40&nbsp;dB bitarteko galera. Fonema jakin batzuk hautemateko ezintasuna egon daiteke, irakurketa edo idazketa arazoak, baina ez hizkuntza arazo orokorrik.
*Gortasun ertaina: 40-70&nbsp;dB bitarteko galera. Zenbait fonema identifikatzeko ezintasuna dago, hautemate eta ulermen arazoak, irakurketa edo idazketa arazoak, baina ez hizkuntza arazorik.
*Gorreria handia: 70-90&nbsp;dB bitarteko galera. Berba egiteko arazoak, entzumen maila apala, ahots aldaketa, prosodia falta.
*Gorreria larria: 90&nbsp;dB baino gehiagoko galera. Entzumenik ez, berbarik ez, ahotsa kontrolatzeko zailtasunak.
*Kofosia: galera absolutua, jaiotza aurreko lesioek edo faktore genetikoek eragina. Ezohikoa da.

### Jatorriaren arabera 
*Kanpo gorreria: umeak izan dezake ama haurdunaldian errubeola eritasun infekziosoaz kutsatzen bada, edo amaren eta haurraren odol zelulen Rh faktorea desberdina bada. Beste eritasun batzuekin batera agertzen da gehienetan.
*Herentzia bidezko gortasuna: azpirakorra izaten da normalean eta ez da beste eritasun batzuei lotuta agertzen.

### Hastapenaren arabera 
*Gortasun prelokutiboa: hitz egiten ikasi aurretik agertzen da, 2 urte bete aurretik.
*Gortasun perilokutiboa: hitz egiten ikasi bitartean agertzen da.
*Gortasun poslokutiboa: hitz egiten ikasi ostean agertzen da, 3 urte bete eta geroago.

### Konfigurazioaren arabera 
*Aldebakarrekoa / aldebikoa: gorreria belarri batean ala bietan.
*Simetrikoa / asimetrikoa: gorreria belarri bakoitzean maila berean ala desberdinean.
*Pixkanakakoa / bat-batekoa.
*Gorabeheratsua / egonkorra: gortasuna denborarekin aldakorra izatea ala egonkorra izatea.

## Gorreriaren jatorria 
Gortasuna faktore askorengatik gertatu daiteke, batzuk gizakiak berak sortzez daramatza (gurasoen herentzia edo eritasun batzuk), beste batzuk kanpoko eragileak dira (birusak, botikak edo lesioak).

### Genetikoa 
*Eritasun gainartzaileek eragindakoa: Stickler sindromea, Waardenburg sindromea.
*Eritasun azpirakorrek eragindakoa: Pendred sindromea, bestibulu dilatatuaren sindromea, Usher sindromea.

### Sortzetikoa 
*Otologikoa
**Presbiakusia: jatorrietan ohikoena. Adinarekin entzumen gaitasun galtzea da, funtsean.
**Otosklerosia: erdiko eta barne belarriko ehunen esklerosia da; horren ondorioz, labirintoaren kapsulan belaki itxurako ehuna sortzen da. Eritasun progresiboa da, eta gortasuna eragiten du.
**Otitisa: adenotiditisa nerabezaro ostean desagertzen ez bada entzumen tronpa oztopatzera iritsi daiteke.
**Belarrietako argizari tapoiak.

### Eritasunek sortua 
*Neurologikoa eta infekzio ondoregoa
**Meningitisa: haurren artean jaio ondorengo gortasuna izateko eragilerik ohikoena da (prebalentzia %&nbsp;10-20 izan ohi da, nahiz eta antibiotikoen bidezko terapiei esker ehuneko hori gutxitu den.
**Meningoencefalitisa.
**Parotiditis edo hazizurriak.
**Eritasun autoimmuneak.
**Haurdunaldian hartutakoa: Chlamydia, amaren alkoholismoa, amaren sifilisa.
**Erditze goiztiarra.

### Sendagaiek sortua 
*Aminoglukosido motako antibiotikoek gorreria atzeraezina sor dezakete.

* Salizilatoak: dosi handietan gortasuna sor dezakete.
* Sendagai antiinflamatorio ez esteroideak.
* Diuretiko batzuk, odol presio goratuak edo bihotz gutxiegitasuna tratatzeko erabiltzen direnak.

### Lesioak 
*Belarrian: 90&nbsp;dB edo goragoko soinuek tinpanoak apurtzen dituzte.
*Garunaren lobulu tenporalean.
*Entzumen nerbioan.
*Belarriko zelula ziliatuetan.

## Prebentzioa eta tratamendua 
### Prebentzioa 
Adituen iritziz, entzumen galeraren kasuen erdia baino gehiago prebentzioaren bidez saihestu daiteke. kotoi txotxik ez erabiltzea, belarrietan hezetasunik ez izatea eta infekzioak ondo tratatzea, besteak beste.

### Tratamendua 
#### Tratamendu ez farmakologikoa 
*Audifonoak:
** Belarri hegalaren atzekoak:
*** Aurikularra belarrian: soinua kable guztiz mehe baten bidez (ile baten diametroa) transmititzen da aurikularrera, tinpanoaren ondoan dagoena. Euskarri txiki baten bidez heltzen da belarrian. Kokleako inplanteak loki hezurrean finkatzen dira. Bi atal izan ohi ditu: belarriaren atzean oratzen den kanpoko zati bat eta azalaren azpian kirurgikoki jartzen den bigarren zati bat. Tresna hauek osatzen dute: mikrofono bat, inguruko soinua jasotzen duena; hizketa prozesadore bat, mikrofonoak hartutako soinuak hautatzen eta antolatzen dituena; transmisore bat eta hargailu estimulatzaile bat, hizketa prozesadorearen seinaleak jaso eta bulkada elektriko bihurtzen dituena; eta elektrodo matrize bat, estimulatzailearen bulkadak jaso eta entzumen nerbioaren eskualde desberdinetara bidaltzen dituena.

#### Tratamendu farmakologikoa 
Sendagai bidezko tratamendua gorreria sortzen duen lesioaren kokalekuaren araberakoa izan ohi da:

* Presbiakusia edo entzumen galera adinaren ondorioz: B, A eta E bitamina antioxidatzaileak erabiltzen dira. Bitamina horiek dietan sartzea lagungarri izan daiteke entzumen zelulak babesteko.
* Otosklerosiaren ondoriozko gortasuna: antibiotikoak erabiltzen dira belarriko patogenoak deuseztatzeko, baina garrantzitsua da beste tratamendu osagarri eta espezifiko batzuekin konbinatzea, sudurreko arnasketa lortu ahal izateko.
* Entzumen tronpako buxadurak sortutako otitisaren ondoriozko gortasuna: tronparen funtzioa berreskuratzeko antiinflamatorioak, antihistaminikoak eta kortikoideak erabili ohi dira.

#### Tratamendu kirurgikoa 
Gorreriaren tratamendu kirurgikoa lesioaren kokapenaren arabera egin ohi da:

* Miringotomia: prozedura kirurgiko honetan tinpanoan ebaki bat egiten da, gehiegizko likido pilaketak eragindako presioa arintzeko edo erdiko belarriko zornea drainatzeko.
* Drainatzea: gortasuna otitis errepikari batek sortua bada, tinpanoan hodi txiki bat ezartzen da, erdiko belarria denbora luzez aireztatuta edukitzeko, eta likidoa bertan pilatzea saihesteko.
* Estapedektomia: otosklerosi kasuan estribu hezurra kendu eta haren ordez protesi bat ezartzen da, hezurren kaltzifikazioa saihesteko.
* Tinpanoplastia: tinpanoaren mintzean gertatzen diren alterazioak —batez ere perforazioak— konpontzeko erabili ohi da.
* Mastoidektomia: otitis kronikoak hobetzeko erabiltzen diren ebakuntza multzoak dira, helburua delarik erdiko belarriaren eta mastoides hezurraren lesioak hobetzea.
* Entzumen nerbioaren ebakuntza: erabilgarria da nerbio bestibularraren goiko aldean tumore onbera bat badago, eta horrek sortzen badu hipoakusia.

#### Tratamendu osagarriak 
* Entzumen errehabilitazioa: oso erabilgarria da audifonoak erabiltzen dituzten pazienteekin, batez ere egokitzapena hobetzeko.
* Bakarkako entzumen entrenamendua: mintzamena bokaletan eta kontsonantetan banatzen da, pazienteek hobeto ezagutu eta erlazionatu ditzaten, komunikazio gaitasuna hobetuz.
* Taldekako entzumen entrenamendua: pazienteen gaitasun soziala hobetzeko estrategiak lantzen dira.
* *Active Communication Education* programa: helduentzat dago bideratuta. Arazoen ebazpenetan oinarritzen da, sei modulutan banatutako jardueratan, adibidez, telefono mugikorraren erabilera, telebista entzutea, eta abar.

#### Tratatu gabeko gortasunaren ondorioak 
* Komunikazio eta hitz egiteko arazoak.
* Kognizio arazoak.
* Hezkuntzan eta enpleguan: garapen bidean dauden herrialdeetan haur gorrak ez dira eskolara joaten eta helduaroan langabezi tasa askoz ere handiagoa da.
* Isolamendu soziala, bakartasuna eta estigma.

## Keinu hizkuntza 
Batzuetan gortasuna hizkera arazoekin batera datorrenez, keinu hizkuntza da gorrek duten tresna eraginkorretako bat besterekin komunikatu ahal izateko. Gorputzarekin —batez ere eskuekin eta aurpegiarekin— egindako keinuen bidez artikulatzen da keinu hizkuntza. Hizkuntza naturalekin gertatzen den dezala, munduan ez dago keinu hizkuntza unibertsalik, baizik, oro har, herrialde bakoitzak berea dauka.

## Mundu mailako datu esanguratsuak 
Munduko Osasun Erakundeak gortasunari buruzko datuak eskaintzen ditu urtero.

MOEk egindako proiekzioen arabera, 2050ean munduan 2.500 milioi pertsona inguruk izango dute entzumen galera edo urritasunen bat, handi nahiz txiki, eta gutxienez 700 milioi pertsonak beharko dituzte errehabilitazio zerbitzuak.

* Zaindu gabeko entzumen urritasunak 1.000 milioi euro kostu globala du urtero.
* 1.000 milioi gazte heldu inguru entzumen urritasuna bat izateko arriskuan daude, entzute praktika ez-seguruak baitituzte.
* Urtean 1,40 euro inguruko inbertsioa egin beharko litzateke pertsona bakoitzeko, entzumenaren zainketa indartzeko mundu osoan.

## Aurrerapenak 
Giza Genoma Proiektuari esker, XXI. mendearen hasieran gortasun hereditarioari buruzko aurkikuntza  egin ziren. Besteak beste, gortasunaren eta gene batzuen arteko lotura egiaztatu zen eta gortasunari lotutako 70 kromosoma mapatu ziren.

Tratamenduetan ere aurrerapenak egin ziren: barne belarrian zelula amen injekzioa, geneen manipulazioaren bidezko tratamenduak eta umetokiko garapenean zelula ziliatuen sortzea, besteak beste.

## Erreferentziak 

## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Entzumen
* Entzumen sistema
* Belarri
* Barne belarri
* Kanpo belarri

## Kanpo estekak 
* Euskal Gorrak elkartearen webgunea
*  Confederación Estatal de Personas Sordas elkartearen webgunea
*  Centre d'Information sur la Surdité elkartearen webgunea (Akitania)
*  World Hearing Forum, Entzumenaren Mundu Mailako Foroa