open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hiriberri (Arakil)

thumb|Hiriberri (2021-01-12)
thumb|Hiriberri (2021-01-12)
**Hiriberri** —edo, izen bera duten beste herrietatik bereizi behar denean, **Hiriberri Arakil**— Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko kontzeju eta herri bat da, Arakil udalerrikoa. 2007ko erroldan 116 biztanle zituen.

## Izena 
Euskarazko izena, Euskaltzaindiak arautua, *Hiriberri* da; edo, izen bera duten beste herrietatik bereizi behar denean, *Hiriberri Arakil*. Izenaren osaera gardena da: *hiri* izen arrunta gehi *berri* adjektiboa. Horixe da, gainera, herriaren izen dokumentatu zaharrena: 1085. urteko dokumentu batean ageri da.

Gaztelaniazko izena, *Villanueva* eta 1280. urtean ageri da dokumentatuta lehen aldiz, eta euskal izenaren itzulpena da.

Gaur egun (2017ko abuztuaren 4az geroztik) izen ofiziala *Hiriberri Arakil* du. Lehenago, izen ofizial hauek izan zituen: *Hiriberri Villanueva* (1989tik 1993ra); *Hiriberri* euskaraz, *Villanueva* gaztelaniaz (1993tik 2017ra).

## Demografia 
## Garraioak 
La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka kontzejuan. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

## Argazki galeria 

Fitxategi:Hiriberri Arakil (Nafarroa) (88614).jpg
Fitxategi:Hiriberri Arakil (Nafarroa) (81197).jpg
Fitxategi:Hiriberri Arakil (Nafarroa) (57542).jpg
Fitxategi:Hiriberri Arakil (Nafarroa) (82281).jpg
Fitxategi:Hiriberri Arakil (Nafarroa) (50343).jpg
Fitxategi:Hiriberri Arakil (Nafarroa) (85535).jpg
Fitxategi:Hiriberri Arakil (Nafarroa) (80799).jpg
Fitxategi:Hiriberri Arakil (Nafarroa) (13744).jpg
Fitxategi:Hiriberri Arakil (Nafarroa) (71682).jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ihabar

thumb|Ihabar 21-1-14
**Ihabar** (azentua lehen silaban) Nafarroa garaiko ipar mendebaldeko herri bat da, Sakanako eskualdekoa, Iruñeko merindadekoa eta Iruñetik 28 kilometrora dago. 2020ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 136 biztanle ditu.

Arakilgo udalerriaren parte da beste hamahiru kontzejurekin batera (Aizkorbe, Ekai, Etxarren, Etxeberri, Egiarreta, Errotz, Hiriberri, Ihabar, Izurdiaga, Murgindueta, Satrustegi, Urritzola eta Zuhatzu).

1857ko errolda baino lehen berezko udalerria izan zuen.

## Demografia eta biztanleria 
Ihabargo biztanleriaren bilakaera azken urteetan.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Ihabar (Nafarroa) (18275).jpg
Fitxategi:Ihabar (Nafarroa) (63012).jpg
Fitxategi:Ihabar (Nafarroa) (13326).jpg
Fitxategi:Ihabar (Nafarroa).jpg
Fitxategi:Ihabar - Arakil (Sakana) - Nafarroa (3).jpg

## Azpiegitura eta garraioak 
thumb|Autobus geltokia
La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka kontzejuan. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

## Kanpo estekak
Itsasperri

**Itsasperri** Arakilgo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herria hutsik dago.

## Ondarea 
* Itxasperriko Santiago eliza‎

## Demografia eta biztanleria 
## Kanpo estekak 
*  Hustutako herriei buruz Navarreria webgunean.
Murgindueta

thumb|Murgindueta 21-1-14
**Murgindueta** Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko kontzeju bat da, Arakilgo udalerrikoa. 2007an, herriak bost biztanle zituen. 1857ko errolda baino lehen, berezko udalerria izan zuen.

## Demografia 
## Kanpo estekak
Montañes

**Montañes**a edo **kantabriera** (*montañés*, *cántabru*) Kantabriako mendialdeko inguruetan (bereziki, Kantabriako mendebaldean eta Pas nahiz Sobako haranetan) mintzatzen den trantsiziozko hizkuntza edo aldaera da.

Astur-leonesaren aldaera da. Asturieratik oso gertu dago eta gaztelaniaren eragin handia du. Horregatik, astur-leonesaren eta gaztelaniaren arteko trantsiziozko hizkuntzatzat jotzen da, extremadurera bezala.

Euskal Herriko mendebaleko muturrean ere, Enkarterriko mendebalean, Lanestosa eta Karrantza aldean, erabili izan zuten, eta bertako toponimian eta hizkeran hainbat aztarna geratu dira. Burgosko Sotoscuevan ere haren eragina nabaria da.

280px|thumb|Kantabriako dialektoen mapa. Berdez montañesaren gunea azaltzen da.

## Aldaerak 
Kantabrierak bi aldaera nagusi ditu: mendebalekoa eta ekialdekoa. Bi aldaeren arteko muga Saja ibaiaren eta Pas haranaren artean dago. Pasiegoa (*pasiegu*), horrela, ekialdeko aldaeraren parte da, baina hoberen zaindutako montañesaren aldaera denez, ezagunena da.

## Euskararen eragina 
Hurbiltasunak euskal maileguak eman zizkion kantabrierari. Antzinako hitz asko zalantzazkoak dira, euskaran ere latinezko maileguak direlako (adibidez: latinez , euskaraz kima, montañesez *quimba* edo *quima*). Modernoetan, berriz, nabaria da ekialdeko itsasbazterreko marinelen eta Trasmierako harginen eragina: *chacurro* (eusk. txakur), *arpicol* (eusk. arpiko edo zizel) eta abar.

## Alderaketa 
**Asturieraz**

**Kantabrierazko itzulpena**

**Gaztelaniazko itzulpena**

**Euskarazko itzulpena**

## Ikus, gainera 
* Asturiera
* Astur-leonesa
* Dialektoen continuuma.
* Euskal Herriko hizkuntzak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* (Montañesez) Montañesaren hedapen eta aldaeren mapa
Zuhatzu

**Zuhatzu** grafia eta aldaera ugari dituen leku eta pertsona izena da: euskarazko egungo grafia normalizatuan, *Zuhatzu*, *Zuatzu* eta *Zuatzo*; gaztelaniaz, *Zuazo*, *Zuazu*. Artikuluaz horniturik, *Zuatzua* (gaztelaniaz, *Zuazua*) aldaera ere badago.

## Leku gisa 
### Zuhatzu 
* Zuhatzu: Arakilgo kontzejua.
* Zuhatzu: Galdakaoko auzoa.
* Zuhatzu: Gasteizko herria.
* Zuhatzu: Gesalazko herri hustua.
* Zuhatzu: Itzagaondoko lekua.
* Zuhatzu: Leioako auzoa.
* Zuhatzu Donemiliaga: Donemiliagako kontzejua.
* Zuhatzu: Arabako herri hustua.
* Zuhatzu: Kuartangoko herria.

### Zuatzu 
* Zuatzu baserria: Donostiako baserria
* Zuatzu enpresa parkea: Donostiako Igara (Lugaritz) auzoan

### Zuazo 
* Zuazo: Barakaldoko auzoa.

## Abizen gisa 
### Euskal herritarrak 
* Secundino Zuazo (1883 - 1971), arkitektoa
* Koldo Zuazo (1956 -), hizkuntzalaria

### Beste leku batzuetakoak 
* Juan Zuazua (1820 - 1860), ospe handiko Mexikoko militarra.
** General Zuazua bere omenez bataiatutako Nuevo Leongo herria.
* Hernán Siles Zuazo (1914 - 1996), Boliviako presidentea.

## Kirolak 
* Zuazo eskubaloi taldea

## Ikus, gainera 
* Anartz Zuazua, aktorea.
* Enrique Zuazua (1961 -), zientzialaria.

## Erreferentziak
Ikus (musika taldea)

**Ikus** 1999an Donibane Garazin sortutako musika taldea da.

Esperimentazioa dute gogoko eta rock eta nu-metal doinu trinkoak lantzen dituzte, gitarra indartsu eta efektu digitalak uztartuz, pasarte gogorrak eta arinagoak orekatuz.

## Taldekideak 
* PEIO: Ahotsak
* PAXKAL: Kitarra eta ahotsa
* XABI: Kitarra
* PERIKO: Baxua
* JON: Bateria

## Diskografia 
* *Nere buruan* (2003, Oihuka)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Satrustegi

thumb|Satrustegi 21-1-12
thumb|Satrustegi 21-1-12
**Satrustegi** Arakilgo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 40 biztanle ditu.

1857ko errolda baino lehen berezko udalerria izan zuen.

## Demografia eta biztanleria 
## Argazki galeria 

Fitxategi:Satrustegi (Nafarroa) hilerria (73321).jpg|Hilerria
Fitxategi:Satrustegi (Nafarroa) (49913).jpg
Fitxategi:Satrustegi (Nafarroa) (20165).jpg
Fitxategi:Satrustegi (Nafarroa) (30899).jpg
Fitxategi:Satrustegi (Nafarroa).jpg
Fitxategi:Satrustegi (Nafarroa) (96283).jpg

## Kanpo estekak
Ekiza

**Ekiza** Artzibar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

XX. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Artozki eta Azparren kontzejuetara pasa ziren.

Bertako biztanleak *ekiztarrak* ziren.

## Izena 
*Ekiza* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Equiça* (1268)
* *Equiça* (1366)
* *Equiza* (1532)
* *Equiza* (1591)
* *Equita* (1800)
* *Equizu* (1829)
* *Ekiza* (1966)

## Geografia 
Ekiza Artzibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Artzibar kokatzeko ez dago aho bateko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.

Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Arokan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan. 

### Klima 
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibar gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiere udaberrian eta udazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, eta azarotik apirilera ohikoa da elurra jaustea.

Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.

#### Estazio meteorologikoak 
Artzibarren dagoen Orotz-Betelu udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 619 metrora, Nafarroako Gobernuak 1993n jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Sekula biztanle askorik izan ez zuen jaurerria zen. Suak edo etxeak zenbatzerakoan, hiru zituen 1366an eta bat 1819an, gehienez lau 1646an. Biztanleriari dagokionez, badirudi 1786an izan zela maximoa, 21ekin, eta 1887tik aurrera, hamarrekin, jaitsiera motela eta etengabea izan zen 1981era arte, azken hiru erroldatuak aipatzen diren arte. Oraindik jendea bizi den arren, ez dago inor erroldatuta baserri-herrian.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Artzibar
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Artzibarko Udalako webgune ofiziala
Muniain (argipena)

**Muniain** leku batzuen izena eta pertsona batzuen deitura da:

## Leku izena 
# **Muniain**: Aberingo (Nafarroa Garaia) kontzejua.
# **Muniain**: Artzibarko (Nafarroa Garaia) kontzejua.
# **Muniain**: Gesalazko (Nafarroa Garaia) kontzejua.
# **Muniain**: Itzagaondoko (Nafarroa Garaia) herri hustua.
# *Donemiliagako goldea*n aipatzen da ***Munniahin*** bat. Pentsa daiteke hustutako herri bati egiten diola erreferentzia. 1025. urteko agirian ikus daitekeen testuinguruagatik, pentsa daiteke Zalduondo, Agurain, Mizkia, Okariz, Opakua, Egileor, Okariz, Arrizala... herriak dauden eskualdean egongo zela. Badago Araban, Zalduondo eta Araiatik kilometro batzuk hegoaldera, Muniain izeneko mendate bat (1033 m) (42.82509, -2.32447) eta mendi bat (1045 m). Bestalde, *OpenStreetMap.org* horretan, boluntario batek 'Muniain' toponimoa markatu du (42.853894, -2.366422) Donemiliagan, Agurainetik gertu, baina gaur egun **Munain** bilakatu da.

## Deitura 
# Pedro Sánchez de Muniain (1953-): larragar politikaria.
# Asier Muniain (1982-): zarauztar surflaria.
# Iker Muniain (1992-): iruindar futbolaria.

## Ikus, gainera 
# Munain: Donemiliaga (Araba) udalerriko herria.
El Astillero (Kantabria)

**El Astillero** Kantabriako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 17.360 zituen eta 6,86&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* Boo de Guarnizo
* El Astillero (herria)
* Guarnizo

## Kirola 
* Astilleroko Bandera
* San Jose traineruen igoera
* Sociedad Deportiva de Remo Astillero

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  El Astilleroko Udalaren webgunea
Villacarriedo

**Villacarriedo** Kantabriako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 1.765 biztanle zituen eta 50,87&nbsp;km²-ko azalera du.

## Herriak 
* Abionzo
* Aloños
* Bárcena de Carriedo
* Pedroso
* Santibáñez
* Soto
* Tezanos
* Villacarriedo (Herriburua)

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Villacarriedoko udala.
Vega de Pas

**Vega de Pas** Kantabriako udalerria da. 2005ean 955 biztanle zituen eta 87,45 km²ko azalera du. Pas ibaiaren sorburuan dago. San Pedro del Romeral eta San Roque de Riomierarekin batera «hiru hiribildu pasiegoak» osatzen du.

## Herriak 
*Candolías
*La Gurueba
*Guzparras
*Pandillo
***Vega de Pas** (udalerriburua)
*Viaña
*Yera

## Demografia 

Iturria: INE

## Ondarea 
Vega de Pasek Vegako Andre Mariaren eliza du ondare historiko. XVII. mendearen bigarren erdialdean hasi zuten eraikitzen, eta, ondoren, XVIII. mendearen hasieran, erdiko gangak eta alboko kaperak eraiki zituzten. Azken horietan, Kantabrian hain errotuta zegoen gurutzeria gotiko izartua mantendu zen, barrualderantz nabarmendutako kontrahormen artean. 1711n, kanpai-horma monumentala eraiki zen, Paseko eskualdeko handiena, Diego de Bustillo hargin maisuaren zuzendaritzapean. Bertan, apaindura barroko zorrotz, eder eta sinbolikoa ikus daiteke lehen gorputzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Vega de Pasko Udalaren webgunea
Santillana del Mar

**Santillana del Mar** Kantabriako erkidegoko Costa Occidental eskualdean dagoen udalerria da. Suances, Torrelavega, Alfoz de Lloredo eta Reocín udalerriekin muga egiten du.

Udalerri txiki hau eskualde honetako turismogune garrantzitsuenetakoa da, bere inguruetan labar-pinturaren "sixtinar kapera" deitzen duten Altamirako leizea eta XII. mendeko Santillana del Marreko kolegiata baitaude.

Halaber, Santillana del Marrek iberiar basabereei buruzko neurri handidun Zoologiko eta Lorategi Botaniko bat ere badu, bertan kolore eta itxura ezberdinetako neurri handiko tximeleta ugari daudelarik. Gainera beste museo batzuk ere badaude, hauen artean Inkisizioaren Museoa, Regina Coeli Eliz-Museoa eta Jesús Oteroren Museoa daudelarik.

Turismogune garrantzitsua denez, bere galtzadarriztatutako kaleak ostatuz eta kantabriar produktuak saltzen diren dendez bete-beterik daude. Produktu hauen artean Santoñako antxoak, Tresvisoko Picón gazta ospetsua eta orein gatzartua daude. Janari dendez gain, artisau produktuak saltzen dituzten dendak ere ikustekoak dira, hauetan kantabriar mitologiaren inguruko pertsonaien eskulturak nagusitzen direlarik.

## Herriak 
250px|thumb|Santillana del Mar udalerriko karrika bat.

Bere 4.049 biztanleak (INE honela banatzen dira:
* Arroyo, 43 biz.
* Camplengo, 201 biz.
* Herrán, 204 biz.
* Mijares, 124 biz.
* Queveda, 586 biz.
* Santillana del Mar (herrigunea), 1.108 biz.
* Ubiarco, 246 biz.
* Vispieres, 337 biz.
* Viveda, 1.069 biz.
* Yuso, 65 biz.

## Herrigunea 
**Santillana del Mar** udalerriko herrigunea da. Itsas mailatik 82 metrotara eta muino txikiez inguratutako ibar batean kokatua dago. 2006ko erroldaren arabera herrigune honek 1.108 biztanle zituen.

## Jaiak 
**Santa Julianako Jaiak** (*Fiestas de Santa Juliana*). Jai hauek udalerriko santu jagolearen ohorez ekainaren 28an ospatzen dira. Adin ezberdinetako jendearentzako ekitaldi ezberdinak ospatzen dira: haurrentzako ekitaldiak, herri kirolak edo ekitaldi gastronomikoak. Egunik garrantzitsuena santu zaindariaren eguna den ekainaren 28a da. Egun honetan santu zaindariaren omenezko elizbira, meza eta dantza burutzen direlarik

## Demografia 

Iturria: INE

## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Santillana del Mar herriaren turismo webgunea
[thumb|ezkerrera|250px|Kolegiata [arkitektura erromaniko|erromanikoa]]
Corvera de Toranzo

**Corvera de Toranzo** Kantabriako udalerria da. 2005ean 2.221 biztanle zituen eta 49,27&nbsp;km²-ko azalera du.

## Demografía 
## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Cillorigo de Liébana

**Cillorigo de Liébana** Kantabriako udalerria da. 2005ean 1.179 biztanle zituen eta 104,31&nbsp;km²-ko azalera du.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Europako Mendietako Parke Nazionala
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Cillorigo de Liebanako Udalaren webgunea
Ramales de la Victoria

**Ramales de la Victoria** Kantabriako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 2.575 biztanle zituen eta 33,27 km²-ko azalera du.

Ramales de la Victoria Ason eta Gandara ibaiek zeharkatua dago. Ekialdean kokatua dago eta muga dauka Bizkaiarekin. Santanderretik 60 kilometrora, eta kostaldetik, 20 kilometrora dago.

## Historia 
Ramales 1000. urte aldean sortu zen, baina haren garapena 1499. urtetik etorri zen, kostaldea eta meseta lotzen zituen bidea aldatzea erabaki zutenean. Urte horretatik bide hori Ramalesetik pasatzen zen. “de la Victoria” izena 1839. urtean osatu zuen garaipen hau ospatzeko: Espartero jeneralak eta bere armadak karlistak garaitu zituzten.

### Azken urteotako bilakaera ekonomikoa 
Ramalesek 2500 biztanle dauzka eta nahiz eta lehen nagusiki abeltzaintzan jarduten ziren, orain, azken urteetako garapen turistikoaren ondorioz, gehienek hirugarren sektorean lan egiten dute. Garapen hori da, batez ere, bere izugarrizko erakargarritasunaren ondorioa: historiaurreko kobazuloak, ondare arkeologiko eta naturala, jaiak eta kokapen pribilegiatua: Ason harana.

## Aisialdiko jarduerak 
Kirola egiten da bertan, hala nola, arrantza, piraguismoa (Gandara ibaian), xenda-ibiltzea, espeleologia eta eskalada, eta historiaurreko artea duen Europako kobazulo garrantzitsuenetako bat dago udalerrian: Covalanas.

### Jaiak 
thumb|ezkerrera|*Mantón* dantzaldia.
Ospetsuak diren jaiak: San Pedroak ekainaren 29an ospatzen dira, “mantón” dantzaldia uztailaren lehen larunbatean, Karmen Birjiniaren jaiak uztailaren 16an eta inauteriak otsailean.

Herrian tradizio handia dauka bere musika banda, 1887an fundatua. Udako igandeetan eta jai bakoitzean entzuten da. Gaur egun, umeentzat musika eskola sortua dago herrian, banda hori ez desagertzeko.

## Ondarea 
Eraikin garrantzitsuenak honaoak dira: Revillagigedo jauregia, San Pedro eliza (XVII. mendea), San Emeterio eta San Celdoni eliza (Gibaja auzoan, XVI. mendea) eta Nuestra Señora de Guardamino eliza (Guardamino auzoan, XVII. mendea).

## Herriak 
* Gibaja (388 bizt.):
** Bárcena (23 bizt.)
** La Estación (40 bizt.)
** Pondra (33 bizt.)
** La Quintana (230 bizt.)
** Riancho (62 bizt.)
* Ramales de la Victoria (1.945 bizt.):
** Ramales de la Victoria (1.551 bizt.)
** Cubillas (46 bizt.)
** Entrepuentes (21 bizt.)
** Guardamino (42 bizt.)
** Helguero (56 bizt.)
** Iseña (7 bizt.)
** El Mazo (55 bizt.)
** La Pared (10 bizt.)
** Salto del Oso (100 bizt.)
** Sierra Alcomba (14 bizt.)
** Los Valles (9 bizt.)
** Veares (19 bizt.)
** Vegacorredor (15 bizt.)

## Demografia 
## Ondarea 
* Covalanasko leizea, Gizateriaren Ondare izendatua.
* La Hazako leizea
* Revillagigedo jauregia

## Ramalestar ezagunak 
* Juan Francisco de Güemes (1681-1766), Revillagigedoko kondea eta Mexikoko erregeordea.
* Eduardo García de Enterría (1923), legelaria.
* Gonzalo Colsa (1979), futbolaria.
* Carlos Galarreta (1967), txirrindulari ohia.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 

## Ikus, gainera 
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Ramales de la Victoriako Udalaren webgunea
Kauta

**Kauta** 2001ean Andoainen (Gipuzkoa) sortutako rock taldea da. Mikel (*ahotsa eta gitarra*), Xabi (*gitarra*), Adrian (*baxua*) eta Gorkak (*bateria*) sortu zuten. Arrazoi pertsonalak medio, 2005eko urrian taldea uztea erabaki zuen Xabik, hirukote bezala jarraitu zutelarik.

## Taldekideak 
* Mikel Moreno (*ahotsa eta gitarra*)
* Adrian Elustondo (*baxua*)
* Gorka Mendizabal (*bateria*)

## Biografia 
Kauta taldea lau gaztek osatu zuten 2001ean, Andoainen. Ikastolako lagunak eta interesgune bera konpartitzen zutenak: musika. Beste musika taldeetan ibili gabekoak ziren. Lehen agerraldia Andoaingo gaztetxean egin zuten 2002ko martxoan. Jon Irurzunek (BAP) grabatu zuen lehen maketa, “Zaharrak berri” kantua tartean zegoela, 2003ko ekainean eta uztailean. 2003an Gaztea maketa lehiaketan entzuleen saria jaso zuten. 2003ko Euskadi Gaztea sarietan “Musikan Berria” atalekoa eman zieten 2004ko martxoan. Lehen diskoa, “Izan zaitez zu” (Oihuka), 2004ko urrian argitaratu zen eta harrera ona izan zuen. Kontzertuz betetako urtea izan zuten eta biraren bukaeran (2005eko azaroa) Xabi gitarrajoleak taldea utzi zuen.

Kauta taldearen bigarren diskoak “Biluzik” izenburua du. 2006ko abuztuan grabatu zuten Andoaingo Garate estudioan. Aurreprodukzioa, grabaketa eta nahasketa Haritz Harreguyren eskuetan utzi zituen Kauta taldeak, aurreko diskoan bezalatsu. Diskoak, musikari dagokionez, laguntzaile bakarra izan zuen: Jon Oiartzunek sintetizadorea eta theremiñe jo zituen “Norbere akaberari buruzko mintzaldia” abestian. Letretan, aldiz, Asier Serranok idatzi zuen “Suzko gaua”, Aitor Perezek “Eros nazazu”, eta “Norbere akaberari buruzko mintzaldia” Joseba Sarrionandiak idatzitako “Hnuy illa nyha majah yahoo” poema liburutik hartua dago.

Kauta taldeak rock eta hardcore melodikora bideratu ditu ahalegin guztiak eta, noski, ahotsaren melodietara.

## Diskografia 
* *Izan zaitez zu* (2004, Oihuka)
* *Biluzik* (2006, Oihuka)
* *Isladak* (2008)
* Agerre (2013)

## Sariak 
* 2007ko kantu onenari Gaztea Saria irabazi zuten "Zein berri" kantuarekin.
* 2004an Talde berriari Gaztea Saria irabazi zuten.
* 2003an Euskadi Gazteko Maketa lehiaketan Entzuleen saria irabazi zuten beraien maketarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kautaren webgune ofiziala
*  Kauta, Oihuka diskoetxearen webgunean
Libre ©

**Libre ©** Berri Txarrak rock musika talde nafarraren 4. diskoa da, 2003an argitaratutakoa. Disko honek Rise Against taldeko Tim McIlrath-en kolaborazioa ere badu, *Denak ez du balio* kantuan.

## Kantuen zerrenda 

1.
Hil nintzen eguna
3:30

2.
Espero Zaitzaket
2:52

3.
Izena, izana, ezina
3:41

4.
Pintadek
2:25

5.
Emazten fabore II
4:04

6.
Kanta Goibelak
2:50

7.
Ez naiz aldatuko (esan zuen kamaleoiak)
3:53

8.
Denak ez du balio (feat. Tim McIllrath)
4:13

9.
Irailak 10
2:03

10.
Libre ©
4:21

11.
Gezur bat mila aldiz
4:36

## Kanpo estekak 
*  Berri Txarrak taldearen webgune ofiziala
Jaio.Musika.Hil

**Jaio.Musika.Hil** Berri Txarrak rock musika talde nafarraren 5. diskoa da, 2005ean argitaratutakoa. Aitor Oreja taldekideak taldea utzi eta gero, hirukote bezala kaleratutako lehenengo diskoa dugu hau. Disko honek Deabruak Teilatuetan taldeko Aritzen kolaborazioa ere badu, *Iraultza Txikien Asanblada* kantuan.

## Kantu zerrenda 
# Zertarako amestu
# Berba eta irudia
# Oreka
# Iparra galdu: Hegora joan
# Jaio.Musika.Hil
# Onak eta txarrak
# Iraultza Txikien Asanblada
# Bueltatzen
# Kezkak
# Isiltzen banaiz
# Breyten
# Gelaneuria

## Kanpo estekak 
*  Berri Txarrak taldearen webgune ofiziala
Ikasten

***Ikasten*** Berri Txarrak rock musika taldearen 2. diskoa da, 1999an argitaratua.

## Kantu zerrenda 

1.
Ikasten
3:16

2.
Iritsi
3:22

3.
Soberan
3:20

4.
Off
2:11

5.
Ez
3:15

6.
Aspaldian utzitako zelda
4:16

7.
Betiko leloaren betiko leloa
4:37

8.
Izebergaren punta
3:49

9.
Biluzik
3:33

10.
Minutu Bat
4:26

11.
Ikusi arte
3:56

## Kanpo estekak 
*  Berri Txarrak taldearen webgune ofiziala
Berri Txarrak (diskoa)

**Berri Txarrak** izen bereko rock musika talde nafarraren estreinako diskoa da, 1997an argitaratutakoa.

## Kantu zerrenda 
# Itxaropena agortzen
# Lotsarik gabe
# Ardifiziala
# "Haurtzaroa lapurtu zidaten"
# Tortura nonnahi
# Zauri irekietako herria
# Hezkuntza ustela
# Nortasuna eraikitzen
# Adierazi beharra
# 500 urte ta gero...
# 1.512
# Eskerrak

## Kanpo estekak 
*  Berri Txarrak taldearen webgune ofiziala
Eskuak/Ukabilak

**Eskuak/Ukabilak** Berri Txarrak rock musika talde nafarraren 3. diskoa da, 2001ean argitaratutakoa.

## Kantu zerrenda 

1.
Oihu
3:09

2.
Ebidenteegia
3:42

3.
Ez dut nahi
3:25

4.
Pangea
3:09

5.
Biziraun
4:08

6.
Zirkua
2:23

7.
SMT (Shitty Music Tavern)
2:47

8.
Lehia
2:48

9.
Mundua begiratzeko leihoak
3:56

10.
Stereo
3:41

11.
Hil Baino Lehenago
3:15

12.
Eskuak
0:54

13.
Ukabilak
1:14

## Kanpo estekak 
*  Berri Txarrak taldearen webgune ofiziala
Beduino

**Beduinoak** Saudi Arabian, Sirian, Jordanian eta Iraken bizi diren arabiar nomadak dira. Izena arabierako *bedaui* edo *badawi*tik (, desertuko biztanlea) eratorria da. Berez Arabia, Afrika iparraldera (Egipto, Aljeria, Libia, Mali...) zabaldu ziren VII. mendeko arabiarren konkistekin batera. Gaur egungo beduinoak badawia hitz egiten duten tribuetan daude antolatuta eta arabiar herriaren ondorengotzat daukate beraien burua.

## Historia 
Mahomaren garaiko beduinoak 3.000 bat kideko talde soziala osatzen zuten; talde hau familietan zegoen banatuta, baina odoleko herentziak batzen zituen, aitaren bidez pasatzen zena. Tribu ezberdinek arteko harremanak zailak eta ezegonkorrak izan ziren beti. Tribu beduinoen ezaugarriak, odol herentziatik aparte, ostatu emateari ematen zioten garrantzia, gudarien ohorea eta ausardia beti kontutan hartzean eta poesiaren maitasuna dira.

Tribu nomada hauek politeistak ziren, harriak, zuhaitzak, astroak, deabruak eta hantzeko idoloak gurtzen zituzten. Berehala onartu zituzten Mahomaren irakaskuntzak eta gainontzeko arabiarrak baino musulman sutsuagoak bihurtu ziren.

Beduinoek egin zuten ekarpena erabakigarria izan zen Islamaren konkista eta hedapenean. Beraien indarra eta borrokarako teknikek nagusitasuna eman zien musulmanei aldameneko inperio sedentario handien aurrean.

## Gaur egungo biztanleria Afrikan 
* Aljeria: Aljeria erdialdea bizi dira, Al Golea eta Al Oued eskualdeetan. Biztanleria: 63.000.
* Tunisia: Erdialdean Qafsa inguruan eta hegoaldean bizi dira. Biztanleria: 2.130.000.
* Libia: Kufra izeneko tribuak iparraldean bizi dira, Wahat al-Kufrako itsasertzeko eskualdean. Riyah tribua erdialdean bizi da. Sanusi tribua (handiena, 500.000 kiderekin) ekialdean bizi dira. Tripolitanian, kostalde mediterraneoan, Sirtikan tribua bizi da. Biztanleria osoa: 950.000.
* Egipto: Batzuk Saharako desertuaren iparraldean bizi dira. Twara, Tiaha eta Jebeliyah tribuak Sinaiko penintsulara emigratu zuten. Biztanleria: 1.300.000.
* Mali: Kunta tribuak mendebaldeko Saharan bizi dira, Mauritaniako mugatik hurbil. Biztanleria: 37.000.

## Ohiturak 
Bi beduino mota daude: *benetako beduinoak* artzain nomadak dira eta desertuak zeharkatzen dituzten beraien karabanengatik ezagunak dira. *Fellahin*-ak nekazariak dira eta sedentarioak bihurtu dira; desertuaren mugan bizi dira.

Denda baxuetan bizi dira, forma errektangularrekoak, gamelu edota ahuntz ilearekin eginak. Aldeetatik biltzen dira aireak zirkula dezan eta euria edota hondar ekaitza dagoenean hermetikoki ixten dira. Dendaren zati bat gizonentzako eta gonbidatuentzat da, eta bestea emakumeentzako eta umeentzako.

Beduinoak erropa arina eramaten dute beroa jasateko. Gorputz osoa, aurpegia, eskuak eta hankak ezik, estaltzen dieten tunikak eramaten dituzte.

Antzekotasun taldeetan antolatzen dira. Unitaterik txikiena familia da, gero klana eta azkenik tribua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zulu

**Zuluak** () bost milioi kideko talde etniko afrikar bat dira, Hegoafrikako KwaZulu-Natal probintzian bizi dira gehienbat. Zuluera euren hizkuntza bantutik eratorria da eta nguni azpitaldeko da.

Zulu erreinuak paper garrantzitsua jokatu zuen XIX. mendeko Hegoafrikako historian. Apartheideko erregimenpean herri hori bigarren mailako hiritar gisan sailkatua eta diskriminatua izan zen. Gaur egun, herrialdeko talde etnikorik handiena da eta eskubide berdintasuna dute. Gehienbat kristauak dira.

Nguni taldea XV. menderako finkaturik zegoen Afrikako hegoaldean. XVII. mendean zuluak klan gisa bereizirik agertzen dira, ngunien barneko beste hainbat talderen antzera. Klana gizarte antolaketaren oinarri zen; zenbait familia biltzen zuen, zein bere lur eta azienda propioekin, adineko gizonezko baten agindupean. Bizimodu tradizionalean, nekazari ibiltariak ziren —artatxikia biltzen zuten batik bat— eta behi talde handiak gobernatzen zituzten. XIX. mendearen hasieran, Dingiswayorekin (1801-1818) eta batez ere Xakaren buruzagitzapean (1816-1828), geroko Natal osoa hartu zuen inperioa osatu zuten zuluek. Hala, Xaka-k eguneroko bizitza militarizatu zuen, 50.000 gudariz osatutako gudaroste batekin inguruko lurraldeak mendean hartu zituen eta aginpide egitura tradizionalak hautsi zituen. 1824tik aurrera, kolono europarrekin harremanetan sartu ziren.

1877an britainiarrek Transvaal beretu zuten eta horren ondorioz gerra piztu zen 1879an. Britainiarrak nagusiturik, Zululandia berregituratu zuten eta zuluek kolonizatuen artean ohikoa den akulturazio prozesuan murgildu ziren. 1906-1910 bitartean Dinuzulu buruzagi zuluak britainiarren aurkako azken erresistentzia saioa egin zuen. Handik hara, zapalkuntza larria jasan zuten zuluek, batez ere Hegoafrikak arrazakeria politika areagotu zuenean, 1950-1970 urte bitartean. 1971n, Hegoafrikako gobernu zuriak bantustanak sortzeko politikari ekin zion eta Kwazuluko bantustana sortu zuen zuluentzat. Egun, zuluen lurraldea pobrea da eta jende gehiegi biltzen du; hala bada, nekazaritzan eta abeltzaintzan jarduteaz gain, gizonezko askok Hegoafrikako industria eta hiri lurraldeetara alde egin behar izan du. Sharpevilleko matxinadan (1960) eta Sowetokoan (1977), esaterako. Hegoafrikako politikan, zuluak bi alderditan bereizirik agertu ziren: alde batetik ANC delakoa, arraza anitzez osatua, apartheiden kontrako borroka zuzendu duena, Hegoafrika batuaren aldekoa eta, bestetik, *Inkatha* mugimendua —1978an Gotsha Buthelezik sortua—, zuluek soilki osatua, erregimen zuriarekin batera ANCren aurka borrokatu zena eta Zululandia aske baten aldekoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zuluera
* Zulu Erresuma
* Hegoafrika

## Kanpo estekak 
* Zuluen erresuman barrena diaporama Argia.com-en
* Zuluen Valley 1000 Hills-en egun bat
Martxueta

**Martxueta** ([maʁ̞tʃueta]) Nafarroa Behereko udalerria da eta Amikuze eskualdean dago kokaturik.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Burgue-Erreiti iparraldean
* Arrueta-Sarrikota ipar-mendebaldean
* Labetze-Bizkai ekialdean
* Amorotze-Zokotze hego-mendebaldean
* Behauze hegoaldean

## Demografia 
Oharra: 2004ko biztanleria INSEEk emaniko behin-behineko datua da

## Politika 
### Alkateak 

## Iruditegia 

Irudi:Masparraute Mairie.jpg|Martxuetako herriko etxea.
Irudi:Masparraute Fronton.jpg|Pilotalekua.
Irudi:Masparraute Eglise (2).jpg|Doneztebe eliza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Martxueta Auñamendi entziklopedian
Bantu

**Bantu**a Saharaz hegoaldeko Afrikako etnia-multzo bat da. 400 talde etniko baino gehiago dira, Erdialdeko Afrikatik Hegoaldeko Afrikaraino hedaturik, Afrikako Aintzira Handiak barne. Haien hizkuntzetan *bantu* hitzak (tokian tokiko aldaketak ditu) "gizakiak" esan nahi du. Ez dute arraza edo kultura talde uniformerik osatzen, eta haien arteko batasuna hizkuntzarena da nagusiki. Bantu hizkuntzak Niger-Kongo familiakoak dira, eta 535 inguru daude. Erlijioari dagokionez, animistak dira gehienak, kristau edo musulman bihurtu diren talde batzuk izan ezik.

## Historia 
K.a. 1500etik aurrera, bantuak egungo Nigeria eta Kamerundik hegoalderantz hedatu ziren, eta IV. mendean Afrikako hegoaldera iritsi, pigmeoak oihanean eta khoisanak basamortuan baztertuta. XVI. mendetik aurrera, zuriek bideraturiko esklabo-salerosketa eta kolonialismoaren gorabeherak pairatu zituzten. XIX. mendean, zuluak kolonoen aurka altxatu ziren eta estatu bat osatu zuten Hegoafrikan (1815). Matabele herria Zimbabwen egokitu zen, eta alemaniarrek herero herria sakailatu zuten Namibian 1904an (65.000 hildako). Hegoafrikako eta Namibiako bantu herriak apartheid politika arrazistaren mende bizi izan ziren duela gutxi arte.

## Taldeak 
Bantuak lau multzo nagusitan banatzen dira: iparraldetik hegoaldera, fangak, bakubak, balubak, lingalak, kikongoak, hutuak, bagandak, kinyaruandak, kirundiak, kikuyuak, tongak, tsongak, chewak, tswanak, hereroak, swaziak, pediak, basothoak, vendak, zuluak eta xhosak.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Bantu hizkuntzak
* Bantu erlijioa

## Kanpo estekak
Lasa

**Lasa** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 2,5 kilometrora. Altuera 176 eta 1 247 metro artekoa da, eta 14,79 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 335 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *lasarrak* dira.

## Izena 
Lasa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Lasse* ("lás" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Lasa* (1106)
* *Satus Martinus de Lasse* (1300)
## Demografia 

## Ekonomia 
Udalerrian Irulegiko Arnoa ekoizten da, laborantza delarik udalerriko ekonomiaren oinarria.

## Politika 
### Auzapezak 

### Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Lasa Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

## Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Baigorriko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Lasak nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

## Lasatar ezagunak
* Leire Iribarne (1991-2022), abeslaria.

## Ondasun nabarmenak 
* Etxartea baserria (XVII. mendea)
* Harginaenea baserria (XVII. mendea)
* Laskorria baserria (XVIII. mendea)
* Done Martin eliza (XIX. mendea)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baigorri-Ortzaize
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Donoztiri

**Donoztiri** (arbereraz: *Donestiri* edo *Dohoztiri*) Nafarroa Behereko udalerria da. 1999an, 359 biztanle zituen eta Arberoa eskualdean dago kokaturik.

## Geografia 
### Hidrografia 
Arberoa ibaiak eta Harana ibaiaren ibaiadarra den Garraldako errekak udalerria gurutzatzen dute.

### Etxeak eta Auzoak 
* Herbeherea
* Hergainea
* Oiharxeta
* Olheta

### Udalerri mugakideak 
* Izturitze iparraldean
* Donamartiri ipar-ekialdean
* Aiherra ipar-mendebaldean
* Heleta mendebaldean
* Armendaritze hego-ekialdean
* Iholdi hegoaldean

## Demografia 
Oharra: 2006ko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da

## Ondasun nabarmenak 
* Doneztebe eliza XVII. mendekoa da
* Donoztiriko bide-gurutzea, XVII. mendekoa da.

## Iruditegia 

Irudi:Donesteben.jpg|Doneztebe eliza.
Irudi:Saint-Esteben Fronton3.JPG|Pilotalekua.
Irudi:Predo_de_Peleretegui.jpg|Donoztiriko bide-gurutzea.

## Donoztiritar ospetsuak 
* Jean-Baptiste Etxeberri (1903-1993), apaiz eta idazlea.
* Daniel Landart (1946-), antzerkigilea.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arberoa
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Lüküze-Altzümarta

**Lüküze-Altzümarta** ([lykys̻e alts̻ymarta]) Nafarroa Behereko udalerria da eta Amikuze eskualdean dago kokaturik.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Labetze-Bizkai iparraldean
* Amendüze-Unaso eta Garrüze ekialdean
* Behauze mendebaldean
* Bithiriña hegoaldean

### Herriak 
* Altzümarta
* Lüküze

## Demografia 
Oharra: 2006ko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da; fusio aurreko 1836 arteko datuak Lüküzeri baino ez dagozkio.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Altzümarta
* Lüküze

## Kanpo estekak
Izturitze

**Izturitze** (arbereraz: *Isturitz*) Nafarroa Behereko iparraldeko udalerri bat da, Arberoa eskualdekoa.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Arberoako errekak udalerria zeharkatzen du, bere ibaiadar batzuekin batera : Haltzerreka, Othalatzeko erreka eta Hegiako erreka. Era berean, Lihuri ibaiaren ibaiadar den Karabindegiko erreka ere igarotzen da udalerritik. Hor daude Izturitze eta Otsozelaiko harpe famatuak.

### Udalerri mugakideak 
* Aiherra mendebaldean
* Oragarre ipar-ekialdean
* Donostiri eta Donamartiri hegoaldean

### Etxeak eta auzoak 
* Aldabea
* Ameztoia
* Arlendeia
* Bakardatzea
* Garakoitz
* Haltzerreka
* Hegia
* Hiriarte
* Jaimetegi
* Kuhala
* Laharraga
* Mendilahartsu
* Oihanburu
* Satharitz
* Sokobia
* Xelaito
* Zepuru

## Demografia 
Oharra: 2004ko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da.

## Politika 
### Alkateak 
## Ondasun nabarmenak 
* Rokafort gaztelua: Donamartiriko mugatik hurbil kokaturik dagoen Erdi Aroko gaztelua.
* Izturitzeko harpea non historiako musika-tresna zaharrenetakoa aurkitu izan den, beste hainbat objekturen artean, 33.000 izan ditzakeen Izturitzeko txirula.

## Irudiak 

Fitxategi:Isturits.JPG|Izturitzeko eliza.
Fitxategi:Isturits Fronton.JPG|Pilotalekua.
Fitxategi:Isturits Mairie.JPG|Herriko etxea.
Fitxategi:Isturits Maison.JPG|Izturitzeko etxe bat.
Fitxategi:The entry of the cave of Isturitz.jpg|Izturitze eta Otsozelaiko harpeen sarrera.
Fitxategi:Musical instruments of prehistory (Izturitzeko xirula).jpg|Izturitzeko txirula.

## Izturiztar ezagunak 
* François Dardan (1733-1792): apaiza eta irakaslea Larresoroko Apaizgaitegian, dohatsu eta martiri egindakoa.
* Salvat Monho Labarde (1749-1821): apaiza eta olerkigilea.
* Bazilio Joanategi (1837-1921): apaiz eta idazlea.
* Grégoire Joanategi (1887-1967), Alemaniara deportatutako apaiza; aurrekoaren iloba.
* Sauveur Arotzarena (1892-1966): idazlea eta erretorea.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arberoa
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Larzabale-Arroze-Zibitze

**Larzabale-Arroze-Zibitze** Nafarroa Behereko udalerria da, eta Oztibarre eskualdean dago kokaturik.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Biduze ibaia udalerritik igarotzen da, bere ibaiadarra den Artikaiteko erreka. Azken honetara isurtzen diren bi errekek ere udalerria gurutzatzen dute: Arlako erreka eta Handia erreka.

### Udalerri mugakideak 
* Landibarre ipar-mendebaldean
* Izura-Azme ipar-ekialdean
* Jutsi ekialdean
* Ainhize-Monjolose mendebaldean
* Bunuze hego-ekialdean
* Gamarte hego-mendebaldean
* Ibarrola hegoaldean

### Etxeak eta Auzoak 
* Larzabale
* Arroze
* Zibitze
* Basabürüa
* Elizatea
* Utziate
* Herri
* Bastida
* Xiloa

## Historia 
1790ean Larzabale, Ainhize, Arhantsusi, Arroze, Bunuze, Donaixti-Ibarre, Hozta, Ibarrola, Izura-Azme, Jutsi, Larzabale eta Zibitze herriek osatzen zuten Kantonamendu bateko burua izan zen, Donapaleuko barrutiaren menpekoa zena.

### Udalerri-historia 
1790 eta 1794 artean (Frantziako Iraultzaren urteak) Utziate udalerria Larzabalerekin batu zen.
1842ko ekainaren 20an Larzabale, Arroze eta Zibitze herriak batu egin ziren gaur egungo udalerria osatzeko.

## Ekonomia 
Udalerriaren ekonomia laborantzan dago oinarriturik.
## Biztanleriaren eboluzioa 
*Oharra: 2004ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da; fusioa baino lehenagoko datuak, 1836 artekoak, Larzabaleri baino ez dagozkio.*
## Kultura 
Udalerria, Donejakue Bidearen zati den *Via Podiensis*ean dago kokaturik. Bide hau, Lo Puèi de Velai (Auvernia, Okzitania) hiritik abiatu eta Orreagara doan bidea da.
## Ondasun nabarmenak 
thumb|275px|San Laurendi eliza

* Gaur egun baserria den Zaldua etxe gotortua XIII. mendekoa da
* Dona Maria etxea XIV. mendekoa da
* Jauregia etxea 1591. urtekoa da
* Zarzabalea etxea XVIII. mendearen bukaerakoa da
* Zibitzeko Ander deunaren eliza XIX. mendekoa da
* San Laurendi eliza 1854. urtekoa da

## Larzabaldar-arroztar-zibiztar ospetsuak 
* Manex Fuchs aktorea.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irulegi

**Irulegi** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 6,2 kilometrora. Altuera 166 eta 810 metro artekoa da, eta 9,38 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 359 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *irulegitarrak* dira.

## Izena 
Irulegi beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Irouléguy* ("irulegí" ahoskatua)
* gaztelaniaz: *Irulegui* ("irulégi" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Yrurleguy* (1264)
* *Yrulegui* (1413)

### Etimologia 
Mikel Belaskok dio *Irulegi* toponimoa *iru* ("hiru") eta *hegi* ("hegal"), hau da, "hiru hegalak", hitzek osatzen dutela.

Jean-Baptiste Orpustanek dio *Irulegi* toponimoa *ira* ("iratz"), *lur* ("lurra") eta *hegi* ("mutur"), hau da, "iratze lurraldearen muturra", hitzek osatzen dutela.

## Geografia 
Irulegi Beherobiko ibarran dago.

### Mugakideak 
### Klima 
### Etxeak eta auzoak 
* Hiribehere
* Hiriburu
* Sorhoeta
* Musuritze
* Epelea
* Luxiaenea
* Jauberriborda
* Andola

## Historia 
Irulegiko parrokia 1354an aipatzen da.

## Demografia 

## Ekonomia 
Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza da, eta Irulegiko Arnoa jatorri-izendapena duen ardoa ekoizteko sor-markaren barruan dago.

## Politika 
### Auzapezak 

### Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Azkarate Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

## Garraioa 
Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.

## Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Baigorriko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Irulegik nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

## Hedabideak 
* Irulegi irratia

## Ondasun nabariak 
* San Bizente kapera (Irulegi), Erdi Arokoa.
* Irulegiko hilerria, katalogatuta dauden estelak eta hilerriak ikus daitezke bertan.
* San Bizente eliza, XIX-XX. mendekoa.

## Irulegitar ospetsuak 
* Jean Ithurriaga (1896-1960), euskaltzalea.
* Paco Etxebers (1980-), abeslaria.
* Ekhi Lambert (1990-), abeslaria.

## Irudiak 

Fitxategi:Irouleguy Village.jpg|Herriko etxeak
Fitxategi:Irouleguy Eglise.jpg|Done Bikendi eliza
Fitxategi:Irouleguy Fronton.jpg|Pilotalekua
Fitxategi:Irouleguy Mairie.jpg|Herriko Etxea

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Baigorri-Ortzaize
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Ilharre

**Ilharre** ([ilhaʁe]) Nafarroa Behereko udalerria da, Amikuze eskualdean dago kokaturik, Donapaleuko kantonamenduan.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Biduze ibaia udalerritik igarotzen da, hegolade eta mendebaldetik.

### Udalerri mugakideak 
* Bastida eta Burgue-Erreiti ipar-mendebaldean
* Labetze-Bizkai mendebaldean
* Arboti-Zohota eta Biarno hego-ekialdean
* Labetze-Bizkai eta Gabadi hegoaldean

### Etxeak eta Auzoak 
* Galharraga,
* Goiti,
* Larralde,
* Salaberri,
* Labenenta,
* Plaza.

## Demografia 
Oharra: 2004ko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da

## Euskara 
Behe-nafarrera da bertako euskalkia. Euskaldunak % 31 dira, azken zenbatespenaren arabera.

## Ekonomia 
Laborantzan (garia, bazkarako landareak) eta abere hazkuntzan (ardi eta behi azienda) oinarritzen da bertako ekonomia jarduera nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heleta

**Heleta** Nafarroa Behereko udalerria da eta Arberoa eskualdean dago kokaturik.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Harana ibaia udalerriko lurretan (Heraitzen) jaiotzen da. Bere ibaiadar bat ere igarotzen da udalerritik, Garraldako erreka. Bestalde, Arberoa erreka (Lihurriren ibaiadarra dena), Errobiren ibaiadarra den Lakako erreka ere udalerritik pasatzen dira. Azkenik, Baigura mendira igotzeko abiapuntua ere bada.

### Udalerri mugakideak 
* Aiherra iparraldean
* Lekorne (Lapurdi) ipar-mendebaldean
* Armendaritze eta Donostiri ekialdean
* Iholdi hego-ekialdean
* Irisarri hegoaldean

### Etxeak eta auzoak 
* Gibelherri
* Hozkaitzela
* Garreta
* Habiaga
* Zuharitz
* Xistela
* Baigura
* Plaza

## Ekonomia 
Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza da. Gazta egiten duen kooperatiba bat badago herrian. Urtero, azaroan, ospe handia duen behorren azoka egiten da bertan.

## Demografia 
XIX. mendearen erdialdean 1.200 biztanle baino gehiago izatera iritsi zen Heleta. Ordutik beherakada demografikoa jasan zuen, eta 1980ko hamarkadan 600 bainao gutxiago ziren. XXI. mendearen hasieran biztanle gutxi batzuk berreskuratu zituen.

## Kultura 
Euskal Herria Zuzenean jaialdiaren 2009, 2010, 2011 eta 2012ko edizioak Heletan ospatu ziren.

### Jaiak 
Heletako jaiak abuztuaren 15ean dira.

## Ondasun nabarmenak 
Kultur ministerioaren Mérimée datu basearen arkitekturari buruzko ondarearen datu-basean, eraikin hauek jaso dira:

* Bitirenea etxea
* Iholdiko baserri eta etxeak
* Andra Maraiaren eliza
* Santa Maria etxea

Image:Hélette Fronton2.jpg|Heletako pilotalekua
Image:Hélette Fronton1.jpg|Heletako ezker-hormadun pilotalekua, Andra Mariaren eliza ondoan
Image:Hélette Eglise.JPG|Andra Mariaren eliza
Image:Hélette Mairie.JPG|Herriko etxea
Image:GARRABEHETI, GARRAGAZTELUA, GAZTELUA.jpg|Garreta auzoko Garrabeheti, Garragaztelu edo Gaztelu baserria

## Heletar ezagunak 
* Jacques Garra Salagoiti (1736-1808), apaiz eta hidrologoa.
* Mitxel Elizanburu (1826-1895), apaiz eta idazlea.
* Etienne Salaberri (1903-1981), apaiz, idazle eta kazetaria.
* Xipri Arbelbide (1934-), euskal idazle eta kazetaria.
* Marie-Andrée Arbelbide (1936-), politikaria, udalerriko auzapeza 30 urtez izandakoa.
* Piarres Aintziart (1937-), euskal idazlea.
* Jean Pierre Curutchet (1937-), idazlea eta euskaltzain urgazlea.
* Mixel Etxeberri (1948-), pilotari eta abeslaria.
* Jean Pier Mendiburu (1948-2022), bertsolaria.
* Maddi Hegi (c. 1961-1987), Iparretarrakeko kidea.
* Jean-Louis Larre (1962-1983), Iparretarrakeko kidea.
* Agustin Alkhat (1982-), musikaria.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arberoa
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Eiheralarre

**Eiheralarre** (goi-nafarreraz: *Ihalar*) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Garazi eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 3,7 kilometrora. Altuera 177 eta 1 417 metro artekoa da, eta 30,30 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 294 biztanle zituen.

Eiheralarreko erretorea izan zen Bernart Etxepare euskal idazlea hainbat urtetan.

Bertako biztanleak *eiheralartarrak* dira.

## Izena 
Eiheralarre edo Ihalar beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Saint-Michel* ("san mixel" ahoskatua)
* okzitanieraz, gaskoieraz: *Sent Miquèu* ("sent mikéu" ahoskatua)''*
* aragoieraz: *Sant Miguel lo Viello* ("sant migel lo biello" ahoskatua)
* gaztelaniaz: *San Miguel Pie de Puerto* ("san migél pie de puerto" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

*  *Villa sanctis michaelis* (1140)
* *Saint-Michel-Pied-de-Port* (1140)
*  *San-Miguel-el-Viejo en Ultra Puertos* (1500)
*  *Saint-Michel-en-Cize* (1975)
*  *Saint-Michel-d'Orisson'' (1975) metamorfosi puntuazioa eman zitzaion eta 2023ko kargualdi-erdiko txostenean, puntuazioa 4tik 0,4koa  izan zen.

## Ondasun nabarmenak 
Done Bikendi eliza eta garai napoleonikoetako gotorleku bat dira udalerriko monumentu nagusiak.

## Iruditegia 

Irudi:Saint-Michel Linteau1.jpg|1790ko harri landua
Irudi:Saint-Michel Linteau2.jpg|1805eko harri landua
Irudi:Saint-Michel Porte1.jpg|Ataria
Irudi:Saint-Michel Porte2.jpg|Ataria
Irudi:Eiheralarre.jpg|Ikuspegi partziala
Irudi:Eiheralarreko etxeak.jpg|Eiheralarreko etxeak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak