open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Airbag

[thumb|[SEAT Ibiza baten airbag hustua, 0,3 segundo baino gutxiago behar ditu puzteko]]
**Airbag-a** autoetako segurtasun-gailua da, istripua gertatuz gero bidaiariak babesteko diseinatua. Airbagak bidaiarien segurtasunerako hobekuntza handitzat hartu ziren Estatu Batuetan lehenengoz erabiltzen hasi zirenean, 1977an, eta laurogeita hamarreko hamarraldian haien segurtasuna zalantzan jarri bazen ere, egun auto berri bakoitzean nahitaez jarri beharreko gailua da.

Airbag-a autoak talka eginez gero bidaiariak aginte mahaiaren, leihoen edo haizetakoaren kontrako kolpeetatik babesteko diseinatu zen. Nylonezko poltsa moduko bat da, eta bolantean, aginte-mahaian eta (auto batzuetan bederen) atzeko ateetan edo alboetan jartzen da. Autoak aurrez aurre eta indar handiz talka eginez gero 40 milisegundotan (0,04 segundo) puzten da poltsa. Sodio-oxidoak hasten du putzaldia eta nitrogenoak berehala betetzen du. Poltsa kolpearen ondoren husten da berehala. Poltsaren zabaltze-lastertasuna 320 kilometro ordukoa da.

Airbag-ak erabiltzen hasi zirenean, auto-industriak iragarri zuen heriotza arriskua %40 gutxituko zela auto istripuetan. Bi hamarraldi geroago ikusi da aurreikuspenak baikorregiak zirela. 1990 ondoko urteetan eztabaida handiak izan ziren eta zalantzan jarri zen airbaga, zauriak eta are heriotza ere eragin zuelako zenbait auto-istriputan. Airbagak hildako gehienak haurrak edo gazteak ziren. Haurrak aurreko eserlekuan arrisku handian ziren, airbagaren bat-bateko putzaldiaren kolpeak berak hil zitzakeelako.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Rivera

**Manuel Rivera Hernández** (Granada, Espainia, 1927ko apirilaren 23a - 1995eko urtarrilaren 2a) margolaria izan zen.

## Bizitza 
Arte-ikasketak egin zituen, jaioterrian lehenbizi, eta Sevillako Arte Ederretako Eskolan gero. 1951n marrazki-irakaslearen titulua lortu zuen. Urte horretan bertan Madrilen jarri zen bizitzen, eta lehen obra abstraktuak egin zituen. 1955ean Parisa joan zen, eta hango joera informalistak ezagutu zituen.

Espainiara itzuli zenean, espazioaren bilaketan zentratutako lanak hasi zituen, eta krisi sakon baten ondoren, margo material tradizionalak utzita, oihal metalikoa erabili zuen euskarri gisa. 1957an El Paso taldeko sortzaileetako bat izan zen, eta Sao Pauloko Biurtekoan eta Alexandriako Biurtekoan parte hartu zuen. 1958tik aurrera bastidore lodiago bat erabiltzen hasi zen, eta horrela argi- eta espazio-efektu berriak lortu zituen bi planoetan. Urte horretan bertan *Metamorfosiak* saila hasi zuen, Kafkaren omenez.

1961etik aurrera, zuri-beltza utzita, margo-gama zabalagoa erabiltzen hasi zen. Gero planteamendu konstruktibistagoetara jo zuen, eta *Ispiluak* saila hasi zuen. Handik aurrera, alde batera utzi zuen oihal metalikoa material gisa, bitarteko gisa erabiltzeko. Bere oihal metalikoek sortzen duten dardaraldi optikoa dela-eta, *op art*ekin eta arte zinetikoarekin lotu nahi izan da. 1981ean Espainiako Arte Ederretako Urrezko Domina eman zioten, eta 1984an Espainiako Arte Ederretako Errege Akademiako kide izendatu zuten. Bere obra Bilboko Arte Eder Museoan ikus daiteke, mundu osoko beste museo askoren artean.

## Erreferentziak
Jean Tardieu

**Jean Tardieu** (Saint-Germain-de-Joux, Frantzia, 1903ko azaroaren 1a - Créteil, Frantzia, 1995eko urtarrilaren 27a) frantses poeta eta antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Aita marrazkigilea zuen eta ama, berriz, harpa-jotzailea. Zazpi urte zituenetik idatzi zuen poesia eta antzerkia. Hamazazpi urte zituela, ikasketak uztea erabaki zuen, eta Parisa joan zen bizitzera.

*Le fleuve caché* (1933, *Ibai ezkutatua*) lanarekin egin zen ospetsu. Erresistentziaren garaian eta gerra ondoren idatzi zuen bere poesia onena, *Le témoin invisible* (1943, *Lekuko ikusezina*), *Poèmes* (1944, *Poemak*) eta* Jours pétrifiés* (1948, *Egun harri bihurtuak*). Queneau eta Préverten eraginez, bere poesia ironiaren eta jolas formalaren artean mugitu zen. Aipatzekoak ditu: *Monsieur, Monsieur* (1951, *Jauna, jauna*) eta *Une voix sans personne* (1954, *Pertsonarik gabeko ahotsa*).

Antzerkigile gisa lan laburrak idatzi zituen, ekitaldi bakarrekoak. 1950eko hamarraldian modan zeuden absurduaren gaiak ere landu zituen. Besteak beste, aipagarriak dira: *Un geste pour autre* (1951, *Keinu bat beste baten ordez* ), *Le guichet* (1955, *Leihatila*) eta *La serrure* (1955, *Sarraila*). 1955ean, *Théâtre de chambre* (*Ganbera-antzerkia*) lana argitaratu zuen. Ondorengo lanak :*Poèmes à jouer* (1960, *Antzezteko poemak*) eta *Une soirée en Provence ou le mot et le cri* (1975, *Gau bat Proventzan edo hitza eta oihua*). 1976an, *Formeries* bertso-liburua argitaratu zuen. Horiez gainera, aipagarriak dira *Le professeur Fraepel* (1978, *Fraepel irakaslea*) eta *Comme ceci comme cela* (1979, *Hau bezala, hori bezala*).

## Erreferentziak
Emilia

**Emilia** Italiako ipar-ekialdeko eskualdea, Po ibaiaren, Apenino mendien eta Itsaso Adriatikoaren artean. 22.123 km2 eta 4.000.000 biztanle (1990). Emilia-Romagna lurraldea osatzen du, Romagnarekin batera. Hiri nagusiak hauek dira: Bolonia, Ferrara, Forli, Imola, Modena, Parma, Piacenza, Ravena, Reggio nell´Emilia, Rimini.

## Ekonomia 
Emilia-Romagnako zabaldia oso emankorra da, Italiako nekazaritza-produkzioaren % 14 ematen du (garia, barazkiak, fruituak, erremolatxa, arroza eta kalamua. Behi-azienda). Metanoa eta petrolioa (Cortemaggiore). Janari-industria eta tresneria (Bolonia, Ferrara, Modena).

## Historia 
Aemiliako herrialdea (*Via Aemilia* izeneko galtzadak zeharkatzen zuen) erromatarrek sortu zuten K. a. IV. mendean, Alpeez haraindiko Galiako partean eta Liguriako probintziaren ekialdean.

## Artea 
Emiliako lurraldeak Erdi Aroko monumentu ugari ditu. Arkitektura eta eskulturako molde erromanikoak XII. mende hasieratik zabaldu ziren Emiliako hirietara, Modenako katedrala (1099) abiapuntu harturik. Boloniak, bestalde, XIII. mendearen erdialdeko eraikuntza gotikoak ditu (Santo Domingoko eta San Frantziskoko elizak) eta XV. mendetik aurrera, Emiliako arkitekturak eraikuntza zibil ikusgarriak plazaratu zituen (Ferrarako hiria, Parma eta Boloniako jauregiak). Emiliako margolariek ospe handia jaso zuten XIV. mendetik aurrera. Horietan garrantzitsuena Parmako *Il Corregio*, Errenazimentu garaiko pintorea izan zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Guzmán

**Eduardo Guzmán Espinosa** (Villada, Palentzia, 1908ko ekainaren 19a - Madril, 1991ko uztailaren 25a) espainiar kazetari eta idazlea izan zen.

Bere kabuz ikasi ondoren, kazetaritzarako bidea hartu zuen. Giro anarkistetan ibili zen, eta CNTko (Lanaren Konfederazio Nazionala) kide egin zelarik, bertako intelektual nagusietako bat bihurtu zen, Diego Abad de Santillán, Federico Urales eta Federica Montsenyrekin batera, besteak beste. *Revista Blanca* aldizkariko lankide izan zen, eta II. Errepublikaren garaian (1931-1936) berak zuzentzen zuen *Tierra y Libertad* aldizkarian ere idatzi zituen askatasunari eta jabegoari buruzko zenbait artikulu, ospe handia lortu zutenak. Askotan Edward Goodman goitizenarekin sinatzen zituen lan horiek. Gerra Zibilean Errepublikaren alde borrokatu zen, eta gerra ostean, frankistek kartzelatu egin zuten. *Tierra y Libertad* eta *Castilla Libre* aldizkariak itxi egin zituztenez, atzerriko argitalpenetan lankidetzak eginez hasi zen berriro idazten. Erbestean zeuden talde anarkistekin harremanak izan zituen arren, ez zuen mugimendu hartan zuzenean parte hartu. Urte haietan José Martínez anarkistak Parisen zuzentzen zuen *Ruedo Ibérico* aldizkarian idatzi izan zuen, eta frankismoaren azken urteetan, erregimenaren aurkako *Triunfo* aldizkarian. Horrez gainera, zenbait liburu argitaratu zituen: *Historia de la República* (1970, *Errepublikaren historia*), hainbat lan teoriko eta kontakizunak; horien artean nagusia *Hildegart* (1934) eleberria da, errepublika-garaiko gertaera batean oinarritua.

## Erreferentziak
Fleur Adcock

**Kareen Fleur Adcock** (Auckland, Zeelanda Berria, 1934ko otsailaren 10a – Londres, 2024ko urriaren 10a) zeelandaberritar olerkaria izan zen.

## Biografia 
Bost urte zituela bere herrialdea utzi eta Ingalaterrara joan zen, eta han egin zituen ikasketak, aitak irakasten zuen ikastetxeetan. Zeelanda Berrira itzuli zenean, bertako Victoria Unibertsitatean lizentziatu eta 1958-1963 bitartean irakasle eta liburuzain-lanak egin zituen. Zeelanda Berriko bizimoduarekin atsekabeturik, Ingalaterrara itzuli eta, Kanpo Arazoetako ministerio eta Commonwealth erakundeen liburutegian, laguntzaile-postuan lan egin zuen 1979 arte. Urte horretan, idazte-lanari buru-belarri heltzea erabaki zuen.

Zeelanda Berriko Wellingtonen argitaratu zuen bere lehen poema-liburua, "Urakanaren begia" (1964), zeinaren zati bat Londresen berrargitaratu zen "Tigreak" titulupean (1967). Liburu hauetan jadanik finkaturik agertzen da Adcocken estilo argi, ironiko eta lasaia. Estilo horixe erabili du, orobat, gai sozial, politiko eta pertsonalak azaltzeko, hain harrera ona izan duen "Bideratua" (1977) liburuaren kasuan bezala. "Ustekabeko liburua" izenekoan (1986), haurtzaroari eta gizonei buruzko olerki bikainak idatzi zituen; "Aldi baterako eremua" liburuan berriz (1991), etxeko gaietatik hasi eta egungo gatazka politikoetarainoko era guztietako arazoak azaltzen ditu, besteak beste, energia nuklearraren aurka eta ekologiaren alde agertuz.

Adcocken zehaztasunak, ironiak eta garraztasunak guztiz atsegina eta irakurgarria bilakatzen dute bere poesia. 1983an bere "Olerki Hautatuak" argitaratu ziren. 2008. urtean, Zeelanda Berriko Meritu Ordena jaso zuen.

## Obra 
* *Collected Poems* (2024)
* ''The Mermaid's Tale* (2021)
* *Collected Poems* (2021)
* *Hoard* (2017)
* *The Land Ballot* (2014)
* *Glass Wings* (2013)
* *Dragon Talk* (2010)
* *Poems 1960-2000* (2000)
* *Looking Back* (1997)
* *Selected Poems* (1991)
* *Time-zones* (1991)
* *Meeting the Comet* (1988)
* *The Incident Book* (1986)
* *Hotspur: a ballad* (1986)
* *Selected Poems* (1983)
* *Below Loughrig* (1979)
* *The Inner Harbour* (1979)
* *The Scenic Route* (1974)
* *High Tide in the Garden* (1971)
* *Tigers* (1967)
* *Eye of the Hurricane'' (1964)

## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura

## Erreferentziak
Kōbō Abe

(Tokio,  - *ibidem*, ),  idazlearen izengoitia, japonierazko eleberrigile eta antzerkigilea izan zen.

## Bizitza 
Tokion jaio bazen ere, laster joan zen Mantxuriara bizitzera, han mediku baitzen aita. Haurtzaroan, besteak beste, entomologiak eta Kafkaren literaturak erakarri zuten. 1941ean Japoniara itzuli eta 1943an Tokioko Unibertsitateko Medikuntza fakultatean matrikulatu zen, baina Mantxuriara joan zen berriro, Bigarren Mundu Gerra bukatu eta aberriratu zuten arte. 1948an amaitu zituen ikasketak.

Urtebete lehenago, berak finantzatu behar izan zuen olerki-liburu baten argitalpena. Aldi labur batean antzerkigintza marxista landu ondoren, bere estilo berezia finkatu zuen, absurdoa eta kafkiarra, sarritan egoera xelebreetan aurkitu ohi diren pertsonaiez betea. Olerkari eta antzerkigile ere izan zen arren, Abe Kōbōk eleberria landu zuen, gehienbat. *S. Karmaren krimena* obrarekin Akutagawa Saria lortu zuen, 1951n. Kostaldeko herri bitxi batean atzemandako entomologo amateur bati buruz diharduen *Suna-no-onna* (1962, *Hondarretako emakumea*) eleberria nazioartean ezaguna izan zen film baten oinarria izan zen. *Tanin-no-kao* (1964, *Bestearen aurpegia*) eleberriak aurpegia desitxuratua duen gizon batek nortasun soziala berreskuratzeko egiten dituen ahaleginak kontatzen ditu. Aberen eleberri garrantzitsuak dira, halaber, *Mapa aurritua* (1967) eta *Ezkutuko topaketa* (1977). Telebistarako eta beste komunikabideetarako idazteaz gainera, bere antzerki-konpainia ere izan zuen Abe Kōbōk Tokion.

## Erreferentziak
Rafael Lafuente

**Rafael Lafuente Pascual** (Gasteiz, Araba, 1936 - *ib.*, 2005eko martxoaren 8a) margolaria izan zen.

Hamalau urte zituela hasi zen ikasten Gasteizko Arte Eskolan, eta figurazioa landu zuen lehenik, ondoren bere bilakaerak espresionismora eraman bazuen ere. 1950eko hamarkadako azken urteetan, figurazio errealista utzi eta aurreneko lan abstraktuak egiten hasi zen. Aurreneko bakarkako erakusketan erakutsi zituen lan horiek, 1958an. Esperimentazioari emandako aldi baten ondoren, bitartean arte grafikoen enpresa batean marrazkilari-lanetan ziharduela, figuraziora itzuli zen 1960ko hamarkadan, ondoren bere lanak forma geometrikoetan oinarritzeko. 1969an Arabako Artearen XXVI. Sariketan Ohorezko saria irabazi zuen. Etengabeko bilakaeran, 1975etik aurrera figurazioaren arrastoak desagertu egin ziren bere pinturatik. Irakaskuntzan ere aritu zen, Gasteizko Institutu Politeknikoan adierazpen grafikoaren teknikak irakasten (1976-1984) edota marrazketa eta pintura Gasteizko Arte Eder Eskolan. Talde-erakusketa garrantzitsuetan parte hartu zuen, hala nola 1980an Bilboko Arte Ederretako Museoak antolatu zuen *La trama del arte vasco*n; 1982an Araba, Bizkaiko eta Gipuzkoako aurrezki kutxetan eratu zen Euskal Herriko pinturari buruzkoan; 1983ko *Geométricos Vascos* erakusketa ibiltarian; 1984an Madrilgo Arte Ederretako Zirkuluan eratu zen *20 artistas vascos*en. 1986an, atzera begirako erakusketa antolatu zuen Arabako Arte Ederretako Museoan, eta 1989an Espainiako Arte Geometrikoa 1957-1989 erakusketan parte hartu zuen Madrilen.

## Erreferentziak
Li Dazhao

**Li Dazhao** (Hopeh, Txina, 1889ko urriaren 29a - Pekin, Txina, 1927ko apirilaren 28a) Txinako iraultzailea izan zen.

Txinako Alderdi Komunistaren sortzaileetako bat izan zen, eta eragin handia izan zuen Maoren pentsamenduan.

## Biografia 
Tientsin eta Tokion ikasi ondoren, *Hsin chíeng-nien* (*Gazteria berria*) literatura- eta kultura-gunkaria argitaratu zuen. 1920an historiako irakasle hasi zen Pekingo Unibertsitatean.

Errusiako Iraultzaz arduratuta, marxismoaren bidea hartu eta Txinako Alderdi Komunista eratu zuen, Mao Zedong eta beste buruzagi batzuekin. Alderdiko buruzagi gisa, Txinako iparraldean jardun zuen, batez ere. 1927an Errusiaren enbaxadan babestu behar izan zuen Pekinen, baina Mantxuriako buruzagi militar batek atxilo hartu eta urkabera eraman zuen.

Buruzagi baino teorialari zen gehiago Li Dazhao. Berak zehaztu zituen Txinako Iraultzarako bide nagusiak, gerora maoismoaren oinarri izan zirenak. Nazionalista sutsua zen marxismoaren bidetik abiatu aurretik, eta errezelo handiz hartu zituen iraultza mundu guztiko langileek batera egin behar zutela zioten teoriak. Garbi ikusi zuen, bestalde, Txinako hiri-langileriak nekez har zezakeela garai hartan iraultzaren lema, eta herrialde industrial bateko klase-borroka klasikoari ekin baino laborariengan oinarrituriko iraultza populistaren beharra adierazi zuen. Pentsamendu-molde horrek eragin handia izan zuen Maorengan. Hil ondoren, Txinako Iraultzako martiri ohoratuena izan zen Li Dazhao.

## Erreferentziak
Juan José Gerardi

**Juan José Gerardi** (Guatemalako Hiria, 1922ko abenduaren 27a - Guatemalako Hiria, 1998ko apirilaren 26a) guatemalar gotzain katolikoa eta giza eskubideen defendatzailea izan zen.

## Bizitza 
New Orleansen hasi zituen apaiz-ikasketak, eta 1946. urtean ordenatu zen apaiz, Guatemalan. Handik hamaika urtera, Alta Verapazko (hiriburutik 200 bat kmra) gotzain izendatu zuten. 1960. hamarkadan, Jokin Zaitegi Gerardirekin batera ibili zen Cobanen, latin eta antzinako greziera irakasten.

1974. urtean, Quiché departamenduko goitzain izendatu zuten Gerardi. Quiché Guatemalako departamendu pobreenetako bat da, Gerra Zibilean eraso gogorrenak jasan zituenetakoa; Gerardi gotzain izendatu zuten garaian, indarkeria-giroa zen han nagusi eta, ezkerreko gerrillen bilgune zelarik, gudarosteak gogor eraso zion eremu hari. Hain zuzen ere, gerrako gertakarien egia ezagutzeko asmoz Gerardik Oroimen Historikoa Berreskuratzeko antolatutako proiektuan (REMHI) aipatzen diren 442 hilketetatik gehienak gudarosteak egin zituen.

1980an, Gerardik gogor salatu zuen nekazariek espainiar enbaxada okupatu ondoren segurtasun-indarrek bertan egindako sarraskia, eta, handik gutxira, zenbait atentatu egin zizkioten; atentatuetatik onik atera zen, baina Costa Ricara erbesteratu behar izan zuen. 1984an, Guatemalako artzapezpiku-barrutiko gotzain-laguntzaile eta bikario orokor izendatu zuten. Kargu hartan zela sortu zuen REMHI proiektuari jarraipena ematen zion ODHA proiektua, Guatemalako indarkeriaren urteetako biktimen lekukotasunak jasoaz, egia ezagutzeko helburuarekin. 1998an amaitu zuen *Guatemala: sekula gehiago ez* idatzia, eta apirilaren 24an argitaletxera eramatea lortu zuen. 54 ordu geroago, ezezagun batek bere etxe aurrean hil zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Hubeau

**Jean Hubeau** (Paris, Frantzia, 1917ko ekainaren 22a - 1992ko abuztuaren 19a) frantses musikagile, irakasle eta piano-jotzailea izan zen.

## Biografia 
1934an, Erromako Saria irabazi zuen *La Légende de Roukmani* kantatagatik, 1935ean Llouis-Diémer piano-saria, eta urte horretan bertan idatzi zuen orkestrarako bere lehen lana, *Tableaux hindous*. 1937an, Arte Ederretako Akademiaren beka bati esker, Vienara joan zen, eta orkestra-zuzendaritza ikasi zuen, Felix Weigartner eta Josef Kripsekin batera. Garai hartan, musikagile-karrera eta pianoko bakarlari-karrera hasi zuen. 1938an grabatu zuen lehen diskoa, Franz Schuberten musikaz osatua. 1942an, Versailleseko kontserbatorioko zuzendari izendatu zuten, eta 1957an, Parisko Kontserbatorioko ganbera-musikako irakasle izateko deitu zioten. Hogeita bost urtez aritu zen lan horretan, eta Frantziako zenbait instrumentista-belaunaldi prestatu zituen.

Irakasle-lanez gainera, ospe handia izan zuen ganbera-taldeetan piano-jotzaile gisa. Haren grabazioek —Fauréren (1970) eta Schumanen (1981) ganbera-musika guztia eta Dukasen eta Fauréren piano-musika (1991) grabatu zituen— sari garrantzitsuak jaso zituzten. Irakasle- eta pianista-jarduna zela-eta, gero eta gutxiago aritu zen musikagintzan, baina, hala ere, hiru ballet (*Trois Fables de la Fontaine*, 1945; *La Fiancée du diable*, 1945; *Un coeur de diamant*, 1949) eta zenbait kontzertu, sonata eta abar idatzi zituen (pianorako, *Variations* 1933, *Conte fantastique d´Espagne* 1936, *Concerto héroïque*, eta abar) eta baita zenbait filmetako musika ere.

## Erreferentziak
Rothschild

thumb|Rothschild familiaren armarria

**Rothschild familia** (ingelesez , alemanez , frantsesez  eta italieraz  ahoskatua) edo **Rothschildarrak** alemaniar bankari-dinastia judua da, mende eta erdian zehar Europako ekonomiaren eta, zeharka bada ere, politikaren bilakaeran eragin handia izan zuena.

Meyer Amschel Rothschild izan zen dinastiaren sortzailea (1744-1812), eta gurasoengandik jaso zuen txanpon- eta bitxi-denda baten zuzendari-lanetan hasi zen Frankfurt am Mainen. Banketxe bat zabaldu zuen, eta Saxoniako Gilen IX.a printzeak gorteko kide egin zuen. Frantziako Iraultzak eta Napoleonen gerrek eman zioten, ordea, aberastasunak ugaltzeko parada.

Bere seme nagusi Amschel Mayerrekin (1773-1885) batean, Frankfurt am Maineko egoitzako zuzendari zen artean, egoitza berri bat zabaldu zuen Nathan semeak (1777-1836) Londresen 1804an, beste bat James semeak (1792-1855) Vienan eta hirugarren bat Carlek (1788-1855) Napolin. Europako monarkiei Napoleonen aurkako gerretan laguntzeagatik jaso zuen Rothschild familiak erregeen laguntza, eta bere egoitzen nazioarteko sareak eskaintzen zion ekonomia-egituraz baliatuta, parte zuzena izan zuen Industria Iraultzaren bilakaeran. Diru-inbertsio handiak egin zituen altzairugintzan, mea-ustiakuntzan eta ehungintzan.

XIX. mendearen bukaeran sortu ziren merkataritza-banketxeek eta nazioarteko partzuergoek, ordea, ahuldu zuten, neurri batean, familiaren ekonomia. Lehen Mundu Gerraren ondorioz, egoitza guztiak itxi behar izan zituzten, Pariskoa eta Londreskoa izan ezik. Hala eta guztiz ere, garrantzi handia izaten jarraitu du familiak nazioarteko finantzetan.

## Ikus, gainera 
* Estatu Batuetako Bigarren Bankua
* Ingalaterrako Bankua
* Sociedad Española Mercantil e Industrial
* Madriletik Zaragoza eta Alacanterako Burdinbide Konpainia
* Ignacio Bauer

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ricardo Arias Calderón

**Ricardo Arias Calderón** (Panama Hiria, 1933ko maiatzaren 4a - Panama Hiria, 2017ko otsailaren 13a) panamar politikaria izan zen. Herrialdeko lehendakariordea izan zen 1989-1992 bitartean.

## Bizitza 
Estatu Batuetan eta Frantzian ikasia, hainbat unibertsitate eta ikastetxetako irakaslea izan zen 1962az geroztik. 1964an, Panamako Alderdi Kristau-demokratan sartu zenetik, buru-belarri aritu da politikagintzan. Bi aldiz izan da Panamako lehendakarigai: 1968 eta 1984an. Urte horretan hiru alderdik osatutako *Alianza Democrática de Oposición* koalizioko buru izan zen, eta hauteskundeak irabazi arren, iruzurren bat izan zela-eta ukatu egin zieten garaipena. 1988an, Noriega jenerala gobernuburu bilakatu zenean, Ricardo Ariasek aurka egin zion, lehenik atzerritik eta gero Panamatik bertatik.

1989an estatubatuarrek Panaman indarrean sartu eta Noriega kargutik kendu zutenean, hilabete batzuk lehenago hauteskundeak irabazi zutenek agintea hartu, eta Ricardo Arias Gobernu eta Justizia Ministerioko buru eta lehen lehendakariorde izendatu zuen Endara lehendakariak. Urte berean atentatu bat jasan zuen, eta berak kalterik izan ez bazuen ere, bere bi laguntzaile zauritu ziren.

1979. urteaz geroztik, Panamako Alderdi Kristau-demokrataren lehendakaria izan zen, geroago Amerikako Erakunde Kristau-demokrataren lehendakari ere izan zen, eta baita Nazioarteko Erakunde Kristau-demokrataren lehendakariordeetako bat ere. Latinoamerikako hainbat aldizkaritako argitalpen batzordeko kide eta *La Prensa* egunkariko zuzendaritza-batzordeko sortzaileetako bat izan zen. *Panama, hondamena eta demokrazia* liburua argitaratu zuen 1985ean.

## Erreferentziak
Gérard Genette

**Gérard Genette** (Paris, 1930eko ekainaren 7a - 2018ko maiatzaren 11) literatura-kritikari frantsesa izan zen. Egitura-azterketaren eta forma literarioen teoriaren ordezkari nagusietako bat.

Frantses literaturako irakasle izan zen Sorbonako Unibertsitatean, Parisen. Bere artikulu hoberenak *Figures* (1966, *Irudiak*), *Figures II *(1969) eta *Figures III *(1972) liburuetan bildu zituen. Lehenengo bietan kontakizunen egitura, barrokoaren erretorika, *Nouveau roman*a eta poetika narratiboa aztertu zituen, poetika literarioa eta generoen teoria txandakatuz etengabe. Hirugarrenean ere aurrekoetako hausnarketa bera egin zuen: erretorika hitz egiteko irudien errepertorio gisa ez ezik, generoen teoria gisa ere ulertuz (Kritika eta poetika, Erretorika mugatua, Metonimia Prousen obran). Azken obra horretan, Genettek, *Denbora galduaren bila* obraren egitura narratiboak aztertuz, narrazioaren teoria bat egin zuen. Aurrerago, *Nouveau discours du récit* (1983, *Kontakizunaren diskurtso berria*) obran, literaturaren osagai semiologikoak sakondu zituen. Beste lan batzuk: *Mimologiques: voyage en Cratylie* (1976, *Mimologikak: bidaia Cratyliera*) eta *Introduction à l´architexte* (1970, *Artxitestuari buruzko sarrera*) idazlanetan, poetika generikoaren fenomenoen deskripzio estrukturalista egin zuen; *Palimpsestes* (1982, *Palimpsestoak*) obran, berriz, testuartekotasunak literaturan jokatu duen papera aztertu zuen, imitazioa, parodia eta beste genero-mota batzuen bitartez, berak "paratestu" deitzen duenaren bitartez alegia.

## Obra 
## Erreferentziak
Rupert Murdoch

**Keith Rupert Murdoch** (Melbourne, Australia, 1931ko martxoaren 11 -) australiar enpresa-gizona da.

## Biografia 
Aita Australiako egunkari-kate nagusietako baten jabe zen, eta bere familiak irrati txiki bat eta egunkari txiki batzuk hartu zituen: *Adelaide News* eta *Sunday Mail*. 1954an hartu zuen *Adelaida News*eko zuzendaritza. Izenburu deigarriak bultzatu zituen, eta salmentak nabarmen handitzea lortu zuen Murdochek.

1960an Sidneyko merkatuan sartu zen, eta *Sydney News *eta *Sunday Mirror *erosi zituen. Murdochen marketing-politika oldarkorra eta zenbait artikulu-motak nabarmen hazi zituen egunkari horien salmentak. 1964an Australia osorako lehenengo egunkaria sortu zuen, *Australian*.

1968an Australiako inperioak eta Murdochen irratiek 50 milioi dolarreko balioa zuten. Murdochek Londresko *News of the World *astekaria bereganatzea lortu zuen, eta baita *Sun* egunkaria ere. Arrakasta izan zuen harekin eta Ingalaterrako beste egunkari batzuk erostea erabaki zuen.

1973an Estatu Batuetako merkatuan sartu zen, eta *San Antonio Express *eta *News *erosi zituen, eta *National Star *sortu zuen. Ondoren, 1976an, *New York Post* erosi zuen eta *New York Magazine, Village Voice *eta *New West *aldizkariak argitaratzen zituen enpresa erosi zuen. 1991n Estatu Batuetan zituen aldizkari eta ondasun guztiak saldu behar izan zituen zorrak zirela-eta.

*Sky Company *enpresarekin Britainia Handiko satelite bidezko telebista merkatuan sartu zen. 1993an *Star TV *telebista erosi zuen, zentroa Hong Kongen duena eta 38 herrialdetan ikusten dena.

2011. urtean, Murdochen konpainiak (*News of the World* barne) legez kanpoko entzuketak egiteagatik ikertuak izan ziren, bai Erresuma Batuan eta bai Estatu Batuetan ere.

## Erreferentziak
Robert Huber

**Robert Huber** (Munich, 1937ko otsailaren 20a) alemaniar biokimikaria da. Molekula erraldoi garrantzitsu baten egitura aztertu zuen lantaldea zuzendu zuen. Molekula horrek fotosintesian parte hartzen du, hots, landareek beren landare-ehuna egiteko eguzki-argia erabiltzen duten prozesuan. Lan hori dela eta, 1988an Kimikako Nobel Saria jaso zuen Huberrek bere lankide Johann Deisenhofer eta Hartmut Michelekin batera. Huber 1963an egin zen doktore, intsektuen metamorfosia kontrolatzen duen *ecdysone* hormonari buruzko ikerlan batekin. Gero X izpien bidezko kristalografian lan egin zuen, hau da, kristalezko gaien atomoen antolaketa X izpien bidez zehazten saiatu zen. 1972an Martinsriedeko Max Planck Biokimika Institutuaren zuzendari egin zuten. Hala ere, ikasketak egin zituen Municheko Unibertsitate Teknikoarekin lanean jarraitu zuen, eta 1976an bertako irakasle egin zen. Max Planck Institutuan molekula erraldoi multzo handi baten X izpien bidezko kristalografian parerik ez zuen laborategia antolatu zuen. 1982an, beste talde batean lan egiten zuen Hartmut Michelekin jarri zen harremanetan. Michelek fotosintesirako garrantzitsua zen bakterio baten molekula konplexua kristalizatzea lortu zuen. Huberrek bere taldeko Johann Deisenhoferri molekularen X izpien bidezko kristalografia egiten lagun ziezaion agindu zion. 1985ean amaitua zuten lana. Molekula bakterio batena baldin bazen ere, egitura zehazteak asko lagundu zuen harekin lotura hertsia duen landareen fotosintesia argitzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lino Brocka

**Lino Brocka** (San Jose, Manila, Filipinak, 1939ko apirilaren 3a - 1991ko maiatzaren 21a) zinemagilea izan zen.

## Bizitza 
Unibertsitatean zela, misiolari mormoia egin zen, eta legenardun ospitale batean aritu zen erizain. Hala ere, antzerkiak eta zinemak txiki-txikitatik erakartzen zuen, eta, oso gazte zela, Filipinetako Antzerki Pedagogikoko zuzendari egin zen. Brockaren lehenengo filmak eskakizun erabat komertzialen arabera eginak dira.

1974an, zenbait adiskiderekin produkzio-etxe independente bat sortu zuen, Cine Manila. Etxe haren helburua inspirazio errealistako filmak egitea zen. Alor horretan egin zuen lehen saioa, *Maynila sa mga kuko ng liwanag* (*Manila neoiaren atzaparretan*, 1975), melodrama garratza. Brockaren gainerako filmak ildo berekoak dira: *Insiang* (1976), bi astetan filmatu zuen; hamazazpi urteko neska gazte baten joan-etorriak erakusten ditu, Manilako txabola-auzoetan; *Jaguar* filmak (1979), gaizkile txikien arteko kale-borrokak erakusten ditu; *Bona* filmean (1980), mendekotasun soziala eta psikologikoa duen emakume baten bidea egiten da; *Bayan Ko* filmak (1984) greba baten barruan sarturik dagoen langile batek duen krisi morala azaltzen du.

Beraz, bortxakeria, sexua, zapalkuntza dira gai nagusiak, eta gainditzeko irtenbide bakarra altxamendua edo etsipena dira, egilearen iritziz. Brockaren azken filma, 1989an Canneseko Jaialdian aurkeztua, autobiografikoa da ia: *Les Insoumis* (*Intsumisoak*). Brockak beste inork ez bezala goraipatzen eta azaltzen du intsumisioaren eskubidea eta betebeharra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edgar Quinet

**Edgar Quinet** (Bourg-en-Bresse, Frantzia, 1803ko otsailaren 17a - Paris, Frantzia, 1875eko martxoaren 27a) frantses historialaria, politikaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Greziari eta Alemaniari buruzko historia-liburuak idatzi zituen: *De la Grèce moderne et de ses rapports avec l´Antiquité* (1830, *Grezia modernoaz eta Antzinatearekin dituen harremanez*), *Système politique de l´Allemagne* (1831, *Alemaniako sistema politikoa*).

Klerikalismoaren etsai amorratua izan zen, eta horren erakusgarri dira Collège de France ikastetxean irakatsi zituen gaiak: *Contre les jésuites* (1843, *Jesuiten aurka*); *L´ultramontanisme* (1844, *Ultramontanismoa*); *Le christianisme eta la Révolution française* (1845, *Kristautasuna eta Frantziako Iraultza*).

1846an, kargu horretatik kendu zuten. 1848an, diputatu hautatu zuten, eta estatuaren eta eliza katolikoaren arteko erabateko bereizkuntzaren alde agertu zen. 1851ko estatu-kolpearen ondoren, erbesteratu egin behar izan zuen, Belgikara lehenengo eta Suitzara gero. 1870ean itzuli zen Frantziara. 1871n, diputatu hautatu zuten, berriro.

Olerkia, antzerkia, literatura eta arte-kritika ere landu zituen. Quineten ustez, gizonaren eta munduaren arteko borroka luzearen sekretuak bilatzea da historiaren helburua.

Beste idazlan batzuk: *Les Révolutions d´Italie* (1852, *Italiako iraultzak*); *Histoire de mes idées* (1858, *Nire ideien historia*), autobiografia; *La Révolution* (1865, *Iraultza*); *La Création* (1870, *Sorrera*); *La République* (1872, *Errepublika*), *L´Esprit nouveau* (1875, *Espiritu berria*).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Edgar Quinet (Parisko metroa)
Henry Roth

**Henry Roth** (Tysmenytsia, Ekialdeko Galitzia, Austria-Hungaria,  - Albuquerque, Mexiko Berria, 1995eko urriaren 13a) estatubatuar eleberrigilea izan zen.

Emigranteen familia batean sortu zen, eta 1909an familia New Yorkera joan zelarik, auzo behartsuetan eman zuen haurtzaroa, East Sideko ghettoan, Brooklynen eta Harlemen. Unibertsitateko ikasketak amaitu ondoren, lanbide desberdinetan jardun zuen. Bestalde, lotura estua izan zuen Estatu Batuetako talde marxistekin, baina etsipen handia eragin zion jarduera politikoak, bere erlijio judua zela-eta, batez ere. 28 urte eskas zituela eman zuen argitara bere lehen eleberria, *Call it sleep* (1934, *Deitu iezaiozu amets*), ospea eman ziona. XX. mendearen hasieran, New Yorkeko ghettoan bizi zen haur judu baten historia du kontagai lan horrek; fikzioa eta autobiografia bateratu zituen Rothek bertan, eta ezaugarri aipagarriena erregistro desberdinak erabiltzeko trebetasuna da.

Harrezkero, hainbat aldiz saiatu zen kontakizun laburrak argitaratzen, baina ez zuen lan harekin adinako arrakastarik izan. 1994. urtean, bere bigarren eleberria argitaratu zuen, *Mercy of a Rude Stream* (*Indar bortitz baten mende*) izenburupean (zenbait liburukiz osatua da lana), bere bizitzako bizipenak oinarri harturik, oraingoan ere. Bai lehen aipaturiko obran, bai bigarrenean, haur juduak dira protagonista (bigarren eleberriaren azken liburukietan haurra gizon eginda agertzen da), eta haurrek mundu beldurgarri eta nahasian aurkitzen dituzten zailtasunak erakusten dituzte.

## Erreferentziak
Irmgard Seefried

**Irmgard Seefried** (Köngetried, Bavaria, 1919ko urriaren 9a - Viena, 1988ko azaroaren 24a) alemaniar opera abeslaria izan zen.

Aita musikazalea zuen; pianoa eta biolina jotzen zituen, eta abesbatzetako zuzendaria zen. Aitaren laguntzaz ezagutu zituen, oso gazte zela, Humperdinck eta Mendelssohnen lanak. Idazkaritza ikasteaz gainera, Augsburgoko eta Municheko kontserbatorioetan ikasi zuen. 1938an, Herbert von Karajanek *Aida*ko emakumezko apaiza kantatzeko hartu zuen. 1943an, Vienako Operan egin zuen debuta, *Maisu kantariak* laneko Eva paperean; 1944tik 1945ra bitartean, opera horretako kide izan zen. 1945ean, Vienako Volksoper berriz zabaltzeko kontzertuan, Martzelinarena jokatu zuen, Beethovenen *Fidelio* lanean. Hala ere, bai Vienan bai Salzburgon Mozarten errepertorioan espezializatu zen. Covent Gardenen ere izugarrizko arrakasta lortu zuen. Bruno Walterrekin Estatu Batuetara joan zen Gustav Mahlerren *Lehenengo sinfonia*rekin debuta egiteko, eta ondoren, New Yorkeko Metropolitan Operan aritu zen *Figaroren ezteiak* operan (1953). Bere karreraren unerik gorenean, Paula Novikova irakaslearekin landu zuen bere ahots-teknika, eta, hala, bere errepertorioa asko zabaldu zen: Haendel (*Julio Zesar*), Purcell (*Dido eta Eneas*), Poulenc (*Karmeldarren elkarrizketak*), Alban Berg (*Wozzeck*). Seefriedentzat eta bere senarrarentzat Hezek *Ariost* (1964) idatzi zuen, eta, Franck Martinek, berriz, *Maria Triptychon* (1968). Hala ere, 1970eko hamarraldian ahotsa galtzen joan zen, eta irakaskuntzara bideratu zuen bere indarra.

## Erreferentziak
Rubén Bonifaz Nuño

**Rubén Bonifaz Nuño** (Córdoba, 1923ko azaroaren 12a - Mexiko Hiria, 2013ko urtarrilaren 31) mexikar humanista, poeta, itzultzailea, arte-kritikaria eta marrazkilaria izan zen.

## Bizitza 
Mexikoko Unibertsitatean doktoregoa atera zuen letra klasikoen sailean. 1966. urtetik aurrera ikertzaile aritu da Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko Historia Institutuan, eta bertako argitalpenen zuzendari izan da. Filosofia eta Letretako irakasle izan da, eta Itzulpen Latinoaren Mintegiko katedra sortu zuen. Hainbat zentro sortu zituen, besteak beste, Linguistika Hispanikokoa, Hizkuntza Klasikoetako itzultzaileena.

Hainbat artikulu eta poema idatzi ditu Mexikoko aldizkarietan eta atzerrian. 1974an Mexikoko Literatura Sari Nazionala irabazi zuen. Colimako Unibertsitatean (1984), Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan (1985) eta Veracruzeko Unibertsitatean *honoris causa *doktore titulua eman zioten. Bere lanak hainbat antologiatan sartu dira, eta hainbat hizkuntzatara itzuli dira.

Poesia-lanen artean aipagarriak ditu: *La muerte del Ángel *(1945, *Aingeruaren heriotza*), *Poética *(1951, *Poetika*), *Imágenes* (1953, *Irudiak*), *Los demonios y los días* (1956, *Deabruak eta egunak*), *El dolorido sentir* (1960, *Sentitze minbera*), *Fuego de pobres* (1961, *Pobreen sua*), *El ala del tigre* (1969, *Tigrearen hegoa*), *La flama en el espejo *(1971, *Sugarra ispiluan*), *Del templo de su cuerpo* (1992, *Bere gorputzaren tenplutik*). Itzulpen eta bertsio ugari egin ditu, besteak beste, Dante Alighieriren *Eglogak, Eneida, *eta Greziar Lirikaren Antologia.

## Obra 
### Itzulpenak 
* *Eneida* (1973)
* *Metamorfosis* (1979)
* *Hipólito* (1998)
* *Ilíada* (2008)

### Saiakerak 
* *El amor y la cólera: Cayo Valerio Catulo* (1977)
* *Los reinos de Cintia. Sobre Propercio* (1978)

### Poesia 
* *La muerte del ángel* (1945)
* *Imágenes* (1953)
* *Los demonios y los días* (1956)
* *El manto y la corona* (1958)
* *Canto llano a Simón Bolívar* (1958)
* *Fuego de pobres* (1961)
* *Siete de espadas* (1966)
* *El ala del tigre* (1969)
* *La flama en el espejo* (1971)
* *Tres poemas de antes* (1978)
* *As de oros* (1981)
* *El corazón de la espiral* (1983)
* *Albur de amor* (1987)
* *Pulsera para Lucía Méndez* (1989)
* *Del templo de su cuerpo* (1992)
* *Trovas del mar unido* (1994)

## Erreferentziak
Klaus Huber

**Klaus Huber** (Berna, 1924ko azaroaren 30a - Perugia, 2017ko urriaren 2a) suitzar musikagilea izan zen.

Zuricheko Kontserbatorioan hasi zituen musika-ikasketak (1947-1949), eta Berlineko goi-mailako musika-eskolan osatu zituen (1955-1956) Boris Blacher musikagilearekin. 1964an Paul Sacher orkestra-zuzendariak Basileako Kontserbatorioko musikagintza eta instrumentazio-eskolen ardura eman zion; haren aurretik, Pierre Boulez eta Henri Pousseur arituak ziren lan berean. 1979an musikagintza irakasle izendatu zuten Friburgoko Goi Mailako Musika Eskolan. Huberren lana Webernen ondoko musikagileenen artean zabalenetakoa eta garrantzitsuenetakoa da, eta hala Errenazimentuko eta Erdi Aroko idazkera tradizioen, nola musika serialaren eta elektroakustikoaren tekniken eragina du. Bere soinu arkitekturetan masaren eta xehearen arteko oreka nabarmentzen da, eta maisutasun handia du orkestraren eta ahotsen idazkeran. Aipagarriak ditu lan hauek: *Soliloqua *(1959-1964), San Agustinen testu batean oinarritua, bakarlari, koru eta orkestra handiarentzat; *Tenebrae* (1966-1967), orkestra handiarentzat;* Inwendig voller Figur& *(1970-1971), koru, banda magnetiko eta orkestra handiarentzat, San Joanen Apokalipsiaren testuetan oinarritua; *Im Paradis oder Der Alte vom Berge *(1973-1975), bost ekitaldiko opera, alemanera itzulitako Alfred Jarryren testu batean oinarritua, mimo, antzezle, kantari bakarlari, koru misto, banda magnetiko eta orkestrarentzat, eta *Erniedrigt-Geknechtet-Verlassen *(1981) oratorioa, besteak beste.

## Erreferentziak
Vaughan Jones

Sir **Vaughan Frederick Randal Jones** (Gisborne, Zeelanda Berria, 1952ko abenduaren 31 &ndash; Nashville, 2020ko irailaren 6a) zeelandaberritar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Cambridgen (Zeelanda Berria) eta Aucklanden egin zituen lehenengo ikasketak. Aucklandeko Unibertsitaterako bi beka eskuratu zituen, eta 1972an graduatu zen. 1973an Suitzako gobernuaren beka bat jaso zuen, Suitzan jarrai zezan ikerlanean. Aucklandeko Unibertsitatean irakasle-laguntzaile izan ondoren, Genevako Fisikako Eskolan sartu zen 1974an, eta bi urte geroago Eskola Matematikoetara joan zen. 1979an zientzietako doktore izendatu zuten, eta hurrengo urtean Vacheron Constantin saria jaso zuen doktorego-tesiari esker.

1980an Estatu Batuetara joan zen, eta Los Angelesko Kaliforniako Unibertsitatean aritu zen irakasle. Pennsylvaniako Unibertsitatean ere aritu zen, eta 1985ean matematikako irakasle egin zuten Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatean. Connesek egindako lanari jarraituz, Von Neumannen aljebrentzako indize-teorema aztertu zuen Jonesek. Bere ekarpenik garrantzitsuena, hala ere, inbariante polinomiko berri baten aurkikuntza izan zen; haren bidez matematikako arlo oso ezberdinak jarri zituen harremanetan.

1984an Von Neumann aljebrak eta topologia-geometriaren arteko erlazio harrigarri bat aurkitu zuen. 1990eko Kiotoko Nazioarteko Kongresuan Fields domina jaso zuen. Bestalde, Guggenheim Fellowship saria (1986) eta Zeelanda Berriko gobernuaren Zientzien Domina (1991) ere jaso ditu, eta 1993an Amerikar Arte eta Zientzietako Akademiako kide hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexis Minotis

**Alexis Minotis**, jaiotza-izenez **Alexandros Minotakis** (Canea, Kreta, Grezia, 1900eko abuztuaren 8a - Atenas, Grezia, 1990eko azaroaren 11) greziar antzerki-zuzendari eta antzezlea izan zen.

## Biografia 
1930 aldera, bere herriko antzezpen klasikoetan nabarmentzen hasi zenean, bere konpainia sortu zuen, Teatro Nazionalean garrantzitsuena bihurtu zena. Bertan, Katina Paxinou bere emaztearekin, Shakespeare, August Strindberg eta Ibsenen obrak antzezten has zitezen lortu zuen. 1941ean, alemaniarrek Grezia hartu zutenean, Estatu Batuetara atzerriratu zen.

1951n bere herrira itzuli zenean, Teatro Nazionaleko zuzendari-kargua hartu zuen. Bere lehen obrarekin (*Edipo Errege*) arrakasta handia eskuratu zuen munduko hiri nagusietako antzokietan. 1955ean, Epidauroko Antzerki Jaialdietako zuzendari egin zuten. 1958an Londresko Covent Gardenen Luigi Cherubiniren *Medea* zuzentzeko deitu zuten, eta arrakasta handia lortu zuen, Maria Callas sopranoaren lanagatik. Harrezkero, opera-antzoki nagusi guztietan lan egitera deitu zuten. Entzuterik handiena izan zuen obra Vincenzo Belliniren *Norma* izan zen, antzoki askotan Maria Callasek, Del Monaco tenorrak eta Giulietta Simionattok kantatu zutena.

1967an Teatro Nazionaleko zuzendari-kargutik bota zutenean, atzerriko antzokietan ibili zen, arrakastatsu. 1974an, Teatro Nazionaleko zuzendari-kargua eman zioten berriro, eta erretiratu arte bete zuen (1981). Hala ere, 1986an Shakespeareren *Veneziako merkataria* lanaren eszenografian parte hartu zuen. Greziar antzerkiaren patriarkatzat har daiteke Minotis.

## Erreferentziak
Galitzin

thumb|120px|alt=|Petri I.ak galitzindarrei Lituaniako Dukerri Handiaren ikurra sartzen utzi zien

**Galitzin** Errusiako printze-familia nabarmena izan zen, Lituaniako Gedymin printzearen leinukoa. Familiako kiderik aipagarrienak: Vasily Vasilyevitx Galitzin, Dimitri Mikhaylovitx Galitzin, Mikhail Mikhailovitx Galitzin.
## Erreferentziak
Deng Yingchao

thumb|alt=|Deng Yingchao, Zhou Enlairekin batera, 1954
**Deng Yingchao** (Guangxi, Nanning, Qing dinastia, 1904ko otsailaren 4a - Beijing, Txina, 1992ko uztailaren 11) txinatar politikaria izan zen.

Txinako Iraultza Kulturalaren garaian, fakzioen arteko borroka kaotikoa nolabait eramaten ahalegindu zen, bere senar Zhou Enlairekin batera. Gaztetan, emakumeen eskubideen alde lanean, emakumeen oinak oihalez lotzeko ohitura deuseztatzeko mugimenduarekin bat egin zuen.

Maiatzaren Lauko Mugimenduan parte hartu zuen (1917tik 1921era bitarteko iraultza), gazte intelektualen gidaritzapean, Txinako gizartea eta kultura japoniarrenetik babesteko. Hamabost urterekin, Iratzar Elkarteko kide egin zen, Zhouk gidaturiko ikasle mugimendukoa, eta atxilotu egin zuten bere ekintza erradikalengatik. 1924an Alderdi Komunistako kide egin zen, eta hurrengo urtean Zhourekin ezkondu zen.

1927an, Kuomitangek alderdi komunistako kideak sarraskitu ondoren, ezkutuan bizi behar izan zuten. Moskura alde egin zuten, eta 1930ean, itzuli zirenean, Mao Zedongekin bat egin eta Ibilaldi Handiari ekin zioten (1934-1935). 10.000 kilometro inguruko bide luze hura egin zuten 50 emakumeetako bat izan zen. Bidean, baina, tuberkulosia harrapatu zuen, eta bide-puska luzea andetan egin zuen. Komunisten garaipenaren ondoren (1949), emakumeen eskubideen alde ekin zion ostera, eta 1956an Alderdi Komunistako Batzordeko Nagusiko kide izendatu zuten. Alderdi Komunistaren erregimenari fidel beti, goi-mailako karguak izan zituen, eta gudarostearen esku-hartzearen alde agertu zen, 1989ko ikasle-mugimendua zapaltzeko.

## Erreferentziak
Bertil Ohlin

**Bertil Gotthard Ohlin** ( ahoskatua; Klippan, Eskaniako konderria,  – Vålådalen, Åre, Jämtlandeko konderria, ) suediar politikaria eta ekonomista izan zen. Nazioarteko merkataritza-harremanen azterketarengatik ezaguna. 1977ko Ekonomiako Nobel Saria irabazi zuen, James Meade britainiar ekonomistarekin batera. Ohlinen lanik ospetsuena *Interregional and International Trade* (1933, *Eskualde arteko eta nazioarteko merkataritza-trukea*) da. Bertan azaltzen duen teoria bere irakasle izandako Eli Heckscher suediar ekonomistaren teoria baten egokitzapena da, Heckscher-Ohlin teoria izenaz ezaguna, egun. Teoria horren arabera, nazio batek ondasunak sortuko baditu, baliabide ugari beharko ditu nazioan bertan; halaber, nazio batek beste nazio batzuetatik inportatu beharko ditu ondasunak, baldin eta ondasun horiek egiteko nazio horrek ez dituen baliabideak behar baldin badira. Bestalde, zabaltasun handia izan duten teoriak sortu zituen politika makroekonomikoaz eta nazioarteko gerrako kalte-ordainez. Ohlinek matematika, estatistika eta ekonomiako ikasketak egin zituen, Lundeko Unibertsitatean, Stockholmeko Ekonomia Eskolan, Heckscherrek bertan ematen zituelako eskolak, eta Cambridge eta Harvardeko Unibertsitateetan. 1925ean, Kopenhageko Unibertsitatean hasi zen eskolak ematen. Gero Heckscherren lekua hartu zuen Stockholmeko Ekonomia Eskolan, eta bertan eman zituen eskolak, 1930etik 1965era. Suediako Legebiltzarreko kide izan zen 1938tik 1970era, eta Suediako Alderdi Liberaleko buru 1944tik 1967ra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cervantes Institutua

**Cervantes Institutua** espainiar kultura-erakunde publiko bat da, Kanpo Arazoetako Ministerioari lotua. Patronatu batek, administrazio-kontseilu batek eta zuzendari batek zuzentzen dute.

Egoitza nagusia Madril hiriburuko Kariatideen eraikinan du.

## Erakundea 
1990. urtean sortu zen, Administrazioak espainiar hizkuntzaren irakaskuntzarako atzerrian zituen zentroak erakunde bakar batean biltzeko helburuaz. Hasieran 35 kultura-erakunde eta -zentrok osatu zuten. Behin bateratze lan hori amaitu zenean, elkarguneak eta hitzarmenak antolatu ziren Unibertsitateekin eta Hizkuntza Eskola Ofizialekin, alor horretan lanean ari diren zentro guztien parte hartzea lortzeko eta zentro berriak sortzeko helburuarekin. Sortu zenetik bertatik Cervantes Institutuak gaztelaniaren irakaskuntza bultzatu du, diplomak lortzeko frogak antolatu ditu (Hezkuntza eta Zientzia Ministerioaren eskutik) eta atzerriko irakaskuntza- eta ikerketa-erakundeekin hitzarmenak eta protokoloak egin ditu.

Gaztelania oso hizkuntza zabaldua da, eta hizkuntza ofiziala da 21 herrialdetan. Datu demografikoen arabera, XXI. mendearen hasieran 420 milioi lagunek darabilte, beraz, munduko biztanleen % 7 edo % 8k, gutxi gorabehera. Espainiar hizkuntzaren eta kulturaren zabalkundea bultzatzea helburu duen erakundea izaki, Alemaniako Goethe Institut, Erresuma Batuko British Council, Frantziako Alliance Française edota Italiako Dante Alighieriren pareko erakundea da. Egoitza nagusia Alcalá de Henaresen du, Miguel de Cervantesen jaioterrian, alegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claude Cohen-Tannoudji

**Claude Cohen-Tannoudji** (Konstantina, Aljeria, 1933ko apirilaren 1a) frantziar fisikaria da. Parisko ENS *(École Normale Supérieure)* delakoan egin zituen ikasketak, Alfred Kastler (1966an Fisikako Nobel Saria irabazi zuena) eta Jean Brossel irakasle zituela. Cohen-Tannoudjik 1962an eskuratu zuen fisikako doktoregoa, Parisko ENSn. 1964tik 1973ra Parisko Unibertsitateko irakasle izan zen. Cohen-Tannoudjiren ikerkuntza-lana beste bi fisikarik aurrez egindako ikerketen argitan ulertu behar da. 1985ean, Steven Chu doktoreak atomoen lastertasuna 4.000 km/ordukoa izatetik 1 km/ordukoa izateraino mantsotzea lortu zuen, eta era horretan askoz hobeto aztertu ahal izan ziren. Atomoen tenperatura, bestalde, gradu baten 240 milioirenekoa izateraino jaitsi zuen, zero absolutuaren gainetik. William Phillipsek, bere aldetik, atomoak oraindik gehiago hoztea lortu zuen: gradu baten 40 milioirenera, zero absolutuaren gainetik. Cohen-Tannoudjik eta bere taldeak, berriz, 1995ean, laser-teknikak erabiliz, gradu baten 0,2 milioireneraino jaitsi zuten atomoen tenperatura, zero absolutuaren gainetik, eta lastertasuna bi zentimetro segundokoa izateraino moteldu zuten. Cohen-Tannoudjiren laser-teknikei esker egindako erloju atomikoak ordu arte egindako erlojurik doienak izan ziren. Oso ospetsua da, halaber, frantses fisikariak quantumen mekanikaz argitaratutako lana, mundu guztiko ikasleek erabili baitute. 1997an, Fisikako Nobel Saria jaso zuen, Steven Chu eta William Phillipsekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patrick Rambaud

**Patrick Rambaud** (Paris, 1946ko apirilaren 21a) frantses eleberrigile eta antzerkigilea da. Urteetan Frantziako letretako *beltz* ezagunenetako bat izan da, besteentzat lan egin baitu, bere inspirazioa eta denbora eskainiz halakorik ez zutenei. 1997an, baina, arrakasta handiko eleberri original bat argitaratu zuen, *Gudua*, Frantziako Akademiaren Sari Nagusia eta Goncourt saria (Frantziako saririk nagusia) irabazi dituenak. *Gudua* Balzacen proiektu zaharra, sekula argitaratu gabea Napoleon gudarosteen eta austriar eta errusiarrenen arteko guduaren kontakizuna da (Essling, Viena, 1908), gordina bezain erreala. Hogeita hamar orduko gudua izan zen hura eta berrogei milatik gorako hildako eragin zituen. Gudu hartan agerian geratu zen artilleriako arma berrien suntsitzeko ahalmena. Rambauden arabera, gertaera historiko hark garai berri baten hasiera iragarri zuen. Eleberriari egin zioten harrera onak sustaturik, beste bi eleberri iragarri zituen, garai hartan girotuak, berak "hondamenaren trilogia" deitu duena osatzeko. *Gudua*-z gainera, aipagarria du, baita ere, *Virginie Q* eleberria, Marguerite Durasen prosaren eta gaien parodia halako bat. Halaber, *Roland Barthes sans peine* liburuan François Mitterranden txakurraren egunkari intimo gisa aurkeztua tituluko izen bereko literatura-kritikariaz eta Frantziako pentsalari postmodernoez trufatzen da. Patrick Rambaudek 100.000 orritik gora idatzi dituela uste da, berak argitaratu dituen 26 liburuen eta *beltz* gisa egindako lanaren artean.

## Erreferentziak