open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gríðr

**Gríðr**, eskandinaviar mitologiako Jotun bat da. Lokik, Thor jainkoa Geirröd erraldoiaren esku hiltzeko planaren berri zuen, eta tximistaren jainkoari lagundu zion, opari magiko batzuk emanez, botere gerriko bat, burdinazko eskularru pare bat eta Grídarvöl izeneko makila bat. Objektu hauek, Thorren bizitza salbatu zuten, honek, une horretan, ez baitzuen Mjolnir, bere mailua.

Edda prosaikoan, Odinekin, Vidarren ama bezala aipatzen da.

Gridri, Snorri Sturlusonen Þórsdrápa eta Skaldskaparmalen erreferentzia egiten zaio. Bera, edo izen berbera duen norbait, sorgin bezala aipatzen da Illuga saga Gríðarfóstran.

## Kanpo estekak
Villa Cuba

**Villa Cuba** Gordexolako Molinar auzoko Sansamendi kalearen bigarren zenbakian dagoen etxalekua da. 1885. urtean eraikitako egoitza izan arren, etxearen itxura XX. mendearen hasieran jabe berriaren aginduz Jose Maria Basterra arkitektoak egindako eraberritzearen ondorio da. Eraikinak arkitektura pizkundetarraren eragina dauka. Horrez gain, estilo barrokoaren ezaugarri batzuk biltzen ditu.

Kuba etxeak bost solairu dauzka, karratu itxurako oinarria, eta aurrealdean ataripea dauka. Zutabe toskanarrak eta aurrealdean apaingarri desberdinak daude. Etxalekuaren inguruan lorategia dago.

## Ikus, gainera 
* Gordexola

## Kanpo estekak 
*  Kuba etxea Eusko Jaurlaritzaren turismoa sustatzeko webgunean.
Khand

**Khand**, Tolkienen legendariumean, Mordorren hegoekialdean eta Haradetik ekialdera dagoen lurraldea da. Bertako biztanleak, Variagak dira.

Khand edo bere herriari buruz ez da askorik ezagutzen, baina dirudienez, Rohanen nahiko antzekoa zen: Variagak, zaldizkoen herri bat zen.

Khand Mordorren eraginpean erori zen, eta zaldiz hornitu zuten. Bi alditan sartu zen Gondorren historian: lehena, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1944. urtean, Aurigekin batera, Gondor eraso zutenean, eta, ondoren, Eraztunaren Gerran, Pelennorreko Zelaietan borrokatu eta hil zirenean. Zehazki adierazia ez dagoen arren, litekeena da Gondorren eraginpean erori izana Eguzkiaren Laugarren Aroa eta etsaitsuak izateari utzi izana.

## Kanpo estekak
Pelennorreko Zelaiak

**Pelennorreko Zelaiak**, Minas Tirithen ekialdean hedatzen zen landazabal emankor bat zen. Hiria hornitzen zuten landetxez josia eta bideek zeharkatuak zeuden. Zelai hau, Rammas Echor izeneko harresi handi batez inguratua dago.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 3019an (aro honen amaieratik gertu), Pelennorreko Zelaiak, Aro horretako gudurik handiena gertatu zen tokia izan zen, Eraztunaren Gerrako kanpainen zati bezala.
Aretxaga txaleta

**Aretxaga txaleta** Ubideko Madalena kalearen 18. zenbakian dagoen txaleta da. Eraikina 1910 eta 1912 urteen artean eraiki zuen Alfredo Acebal arkitektoak, Santiago Aretxaga jaunaren aginduz.

Txaleta Old English eta Ana Erreginaren estiloen nahastearen ondorio da. Alfredo Acebalek Arkitektura Sari Nazionala irabazi zuen txalet honen eraikuntzan egindako hainbat berrikuntzengatik. Etxeak hiru elementu batzen ditu, estalkien diseinu konplexua eta triangelu itxurako hormapiko batzuk tartean jartzea, gorriz margoztutako egurrezko egituren erabilpena, eta simetria falta.

Txaletetik hurbil Madalenaren baseliza berreraiki zuen Santiago Aretxagak, 1906an Fausto Iñiguez Betolatza arkitektoak idatzitako proiektuaren arabera.

## Ikus, gainera 
* Ubide

## Kanpo estekak 
*  Aretxaga txaletaren sarrerako argazkia Bizkaiko Foru Aldundiaren webgunean.
Tarnose

**Tarnose** (frantsesez eta ofizialki Tarnos; okzitanieraz Tarnòs) Landetan dagoen udalerri bat da.

## Geografia 
Aturri ibaiaren eskuinaldean kokatuta dago, Landetan, Ipar Euskal Herriarekiko mugan.
Hona hemen mugakideak:
* Iparraldean: Ondres (40)
* Hegoaldean: Baiona, Bokale eta Aturri ibaia (64)
* Mendebaldean: Ozeano Atlantikoa
* Ekialdean: Saint-Martin-de-Seignanx (40)

## Demografia 

ImageSize = width:250 height:200
PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)                           
                                                  
DateFormat = yyyy
Period = from:1960 till:2010
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960
                                    
PlotData =
  bar:15000 color:gray1 width:1       
  from:start till:end             
  bar:10000 color:gray1              
  from:start till:end            
  bar:5000 color:gray1           
  from:start till:end         
  bar:0 color:gray1       
                       
                    
LineData =
  layer:front    
  points:(48,75)(84,77) color:blue  width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 4813 1968: 5054
  points:(84,77)(100,99)    color:blue    width:2 #1975: 6959
  points:(100,99)(128,113)   color:blue    width:2 #1982: 8219
  points:(128,113)(160,123)   color:blue    width:2 #1990: 9099
  points:(160,123)(196,134)   color:blue    width:2 #1999: 10076
  

## Alkateak 
## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Mindolluin

Tolkienen legendariumean, **Mindolluin mendia** (*Dorre erako buru urdina* esan nahi duen elfoerazko hitza), Ered Nimrais mendilerroko mendirik garrantzitsuenetako bat zen. Ered Nimraisen ekialdeko muturrean kokatua, Minas Tirith hiriaren gainetik altxatzen zen, eta honekin, Goardiako Muinoaren bidez elkartzen zen.

Bere hegoaldeko magalean, ordoki bat zegoen, tontorrak estaltzen zituzten elurpean, eta hiriaren bizkarrean zegoen amildegia domeinatzen zuena. Han, Aragornek eta Gandalfek, mende asko lehenago ereindako Minas Tiritheko Zuhaitz Zuriaren kimu bat aurkitu zuten, Elendilen etxearen ikurra zena, eta Iturburuaren Plazan landatua izan zena. Iparraldean, mendiaren itzalpean, Druadaneko Oihana zegoen, Gizaki Basatien bizilekua, antzinako herri bat, oso landatiarra, Rohirrimei, Gondorren setioa apurtzen lagundu ziena.

## Goardiaren Muinoa 
Hau zen Minas Tirith Hiria zegoen muinoaren izena, Mindolluin mendiaren adarretako batekin elkartzen zena. Muinoak, 210 metro inguruko altuera zuen, eta Ate Handiaren atzean zegoen.

Muinoaren tontorrean, Dorre Zuria altxatzen zen gotorlekua zegoen.

## Kanpo estekak
Delta Goodrem

**Delta Lea Goodrem** (Sydney, Australia, 1984ko azaroaren 9) musikagile, abeslari, pianista eta aktore australiarra da.

## Diskografia 
* *Innocent Eyes* (2003)
* *Mistaken Identity* (2004)
* *Delta* (2007)

## Filmografia 
### Filmak 
* *Hating Alison Ashley* (2005)

### Telebista 
* *Hey Dad..!* (1993)
* *A Country Practice* (1993)
* *Police Rescue* (1995)
* *Neighbours* (2002-2003)
* *North Shore* (2005)

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Delta Goodrem (IMDb)
Gantz ehun

[thumb|400px|Gantz ehuna, hiru [ehun konektibo mota nagusietako bat da.]]
**Gantz ehuna** ehun konektibo mota bat da, ehun konektibo laxoaren antzekoa, baina nagusiki gantz zelulak edo adipozitoak dituena.

Zelula horiek esferikoak dira eta ez dute luzapenik. Bi motatakoak izan daitezke: adipozito txuriak edo adipozito arreak. Koipe neutroak gordetzen dituzte bolumen handiko tanta batean gantz ehun hori edo txuriaren kasuan; eta gantz ehun arrearen kasuan, berriz, tanta txikiago eta ugariagoetan gordetzen dituzte.

Gantz ehunak alde batetik, funtzio mekanikoak betetzen ditu; kolpe-leungailu gisa, barne organoak bere lekuan mantendu eta babestuz. Eta beste alde batetik, funtzio metabolikoak ere baditu.

## Gantz ehun motak 
Bi gantz ehun mota daude:
* Gantz ehun zuria. Banaketa zabaleko ehuna da. Ondo elikatutako pertsonetan **gantz panikulu** izeneko geruza jarraia eratzen du dermiaren azpiko ehun konektiboan. Geruza honi hipodermia edo gantz ehun azpikutaneoa esaten zaio. Panikulu hau lodiagoa da abdomenaren behealdean, gluteoetan, izter eta galtzarbeetan. Gizon eta emakumeen arteko gorputz itxuraren desberdintasunak, neurri batean geruza honek alde desberdinetan duen lodierarekin erlazionatuta daude.

* Gantz ehun arrea. Oso ugaria da hibernazioa egiten duten ugaztunetan, kiroptero eta karraskarietan. Ornodun homeotermoetan energia erreserba moduan eta isolatzaile termiko moduan jokatzen dute. Gizakiaren kasuan, ugaria da jaioberrietan, baina gradualki desagertzen doa bizitzaren lehen hamarkadan zehar, azkenean leku gutxitan dagoelarik: giltzurrun inguruan, aorta eta lepo aldean batik-bat.

## Ikus, gainera 
* Loditasuna
* Ehunak

## Kanpo estekak
Maokeetako plaka

thumb|500px|Maoke Plakaren mapa
**Maokeetako plaka**, mikroplaka tektoniko bat da, 0,00284 estereorradianeko hedadura duena. Oro har, Indoaustraliar plakari lotua dago.

Ginea Berria uhartearen mendebaldean dago. Maoke mendiak hartzen ditu, eta mendi horiexek eman diote plakari izena.

Maokeetako plakak mugakide ditu Woodlark plaka, Indoaustraliar plaka eta Txori Buruko plaka.

Maokeetako plaka, milioi bat urteko, 0,8927ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 59º 59' ipar latitudean eta 78º 88' eki longitudean kokatutako polo baten arabera.

## Kanpo estekak
Txori Buru penintsula

thumb|280px|Txori Buru penintsula, espaziotik ikusia. Kolore faltsuak.
**Txori Buru penintsula** (indonesieraz Semenanjung Kepala Burung, nederlanderaz Vogelkop schiereiland) edo **Doberai penintsula** (indonesieraz Semenanjung Doberai), Indonesiako Mendebaldeko Papua probintziaren iparmendebaldeko zatia hartzen duen penintsula luze bat da. Dampier itsasartea zeharkatuz, Waigeo uhartea dago, Raja Ampat uhartedikoa, eta Batanta uhartea, justu, penintsularen iparmendebaldeko muturraren parean dago, hau ere Raja Ampat uhartedikoa. Cenderawasih badia luzea, ekialdean dago. Hegoaldean duen penintsula, Bomberai penintsula da.

Hiri nagusia Manokwari da, probintziako hiriburua.

## Kanpo estekak
Dampier itsasartea (Indonesia)

**Dampier itsasartea**, Indonesiako Mendebaldeko Papua probintzian dagoen itsasarte bat da, eta Birds Head penintsula eta Raja Ampat uhartedia, zehazki Waigeo eta Batanta uharteak, banatzen ditu.

## Kanpo estekak
Nekrosi

thumb|Nekrosia duen 11 urteko ume baten hanka

**Nekrosia** (; ) gorputzeko ehunaren heriotza, behar adina odol iristen ez zaionean gertatzen dena. Nekrosia istripu motako heriotza zelular atzeraezina da. Agente kaltegarri batek sortutako lesio larria da, konpondu edo sendatu ezin dena.

Zelula energiarik gabe gelditzen da, mitokondrioen lesioa ageri da eta zelula mintza urarekiko iragazkor bihurtzen da. Edema sortu eta lehertu egiten da zelula, bere edukia kanpora isuriz. Ondoren, hantura eta orbaintze prozesuak martxan jartzen dira.

## Nekrosiaren eragileak 
* Iskemia eta hipoxia
* Traumatismoak
* Substantzia kimikoak
* Infekzioak
* Erradiazio ionizatzaileak
* Asaldura genetikoak
* Aldaketa termikoak
* Agente immunologikoak

## Nekrosi motak 
Ehun nekrosatuaren eboluzioa kontuan izanik hiru nekrosi mota bereizten dira:
* **Liku-fakziozko nekrosia**: entzima katalitikoek autolisia eragiten dute. Abzesuetan agertzen da eta nerbio-sistema zentralaren tipikoa da.
* **Nekrosi koagulatiboa**: azidosiak proteinak eta entzimak deuseztatzen ditu eta nekrosi gunean ehuna zuntzez ordezkatua izaten da. Esaterako, iskemia.
* **Nekrosi kaseosoa**: substantzi lipidikoak pilatzen dira fokuan. Tuberkulosia kasu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rammas Echor

**Rammas Echor**, Tolkienen legendariumean, Pelennorreko Zelaiak inguratzen dituen harresi defentsibo bat da. Ekthelion II.a seneskalaren aginduz eraiki ziren Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2954an, Minas Tirith eta Pelennor, Ithilien domeinatu zuten eta Anduin ibaia Osgiliatheko ibietatik zeharkatzen zuten orkoen etengabeko erasoetatik babesteko zuen beharraren ondorioz.

Zirkulu formakoa, Ered Nimrais mendilerroaren oinean hasten zen, mendilerro honen iparrekialdeko magaletan, ekialderantz hedatu eta, hamar legoa egin ondoren, hegoalderantz kurba bat egiten zuen, Pelennorreko Zelaiak inguratzen hasteko atzera eginez. Ate Handiaren iparrekialdean, harresia, beste lau legoa urruntzen zen, Anduinen ertzak inguratuz. Erresumaren antzinako hiriburu inguruan, alboetan, almenadun bi dorre zituen ate bat eraiki zen, "Lubetako Goardiaren Dorreak" bezala ezagutzen zirenak, gotortutako lubeta baten gainean, Osgiliatheko ibi eta zubietatik zetorren bidea babestu eta zaintzeko. Toki osoa, "Lautadako Gotorlekuak" bezala ezagutzen zen. Jada Minas Tirithetik gertuago (hau da, hegoekialdean), Rammas harresia, hiritik legoa bat baino pixkat gehixeagoraino hurbiltzen zen, eta ibaiak, Emyn Arnen inguratzeko mendebalderanzko bapateko bihurgune bat egiten zuenez, harresia, ibaiaren ertzetan bertan altxatzen zen. Hiritik gertu zegoen Mindolluin mendiaren alboekin "tupust" eginez amaitzen zen.

Eraztunaren Gerran, Rammas harresia, Denethor II.a seneskalaren aginduz konpondua izan zen. Mendebaldean zuen atetik, horietako lehena, Gandalf eta Pippin igaro ziren, Shadowfax zaldiaren gainean, Edorasetik Minas Tiritherako euren bidaian, eta han geldiarazi zituen Hirgonek, Harresiko zaindarietako batek. Han, lehen aldiz ikusi zuten Gondorreko gizonek hobbit bat. Bost egun beranduago, "Lubetako Goardiaren Dorre"etan, Gondorreko hiriburuaren setioaren lehen gudua, "Lautadako Gotorlekuetako gudua", non Faramirrek, bere azken indarrekin eutsi zion Minas Morguleko armadaren erasoari, Pelennorreko Zelaiak inbaditzeko prestatzen ari zena. Azkenik, Denethorren semea garaitua izan zen, baina kalte handiak eragin zizkion Morguleko armadari. Edozein kasutan, Rammas Echor harresia, orkoek erabat suntsitu zuten Nazgûlen Jaunaren azken erasoan.
Gurutze zelta

thumb|200px|Zelta gurutzea
**Zelta gurutzea**, gurutze katolikoa biribil batekin elkartuz eratutako irudi edo erlijio ikono bat da. Sinbologia eztabaidagarria du, nahiz eta jatorri jentil edo paganoa izan dudarik gabe.

Beste euskarazko izendapen batzuk: *gurutze zelta*, *keltiar gurutzea*...

*Zeltiar gurutze* izena gaizki sortuta dago, ez baitago *Zeltia* izena duen ezer.

### Sinbolismoa eta historia 
thumb|200px|ezkerrera|Zelta gurutzea
thumb|200px|eskuinera|Zelta gurutzea

Zelta gurutzea V. mendearen inguruan agertu zen Europan. San Patrizio eta antzerako apostoluen bidez zeltak kristautasunera bihurtu ziren. Zelta herria, Britainiar Uharteetan, Galiako ipar-mendebaldean eta Germanian edo Europa erdialdean kokatutako indoeuropar herri bat zen. Garai hartan batu ziren gurutzea eta zirkulua zen, bereziki aurreneko zelta apaizen izendapenekin.

Gurutzearen zirkulua eguzkiaren ikur bat dela uste da, nahiz eta beste interpretazio batzuk ere egon. Honek, Bran, eguzkiaren jauna, zelta erregeekin zerikusia omen du, halere antzinagoko ohiturak ere badaude, hauen interpretazioaren arabera olatu eta itsasoaren jainkoa izango litzateke. Jainko erraldoi hau buru batez dago irudikatuta, burua mozturik hiltzea eskatu baitzuen eta buru hau bera Londresko Muino Zurian lurperatu zedila, handik uharteak babestuko baitzituen argirik ikusi gabe jarraitzen baldin bazuten.

### Gaur egungo erabilerak 
Nahiz eta inoiz ez zen alemaniar Hirugarren Reich delakoaren ikur ofiziala izan, gaurko egunez zelta gurutzeak zenbait talde faxista eta nazionalsozialistek erabiltzen dute mundu osoan zehar. Nazionalsozialismoa egiaztatzeko ikur paganoen erabilpenean kokatu behar da hau, enbor semitikotik datorren erlijio katolikoa ezeztatu nahian eta europar herrialde zahar aurrekristauen kulturara itzultzeko saiakera batean: ariarrak, grekoak edo zeltak. Honenbestez, trantsizio edo aldaketa ikur bat izango litzateke.

Gaur egun erabilera politiko interesatuak ere ematen zaizkio. Halere nazio zeltak deritzen lurralde edo eskualdeetan bere erabilera erabat kulturala eta estetikoa da, askotan apaingarri gisa erabiliz.

## Ikus, gainera 
* Gurutze
* Lauburu
* Triskel
* Zelta mitologia
* Nazio zeltak
* Hizkuntza zeltak
* Zelta

## Kanpo estekak 
*  Keltiar gaiei buruz jakingura duen jendearen komunitate birtuala.
*  Celtic Crosses: zelta gurutzeen sinbolismoa eta historia.
*  Zelta gurutzea ikur paganoa ote da?
*  Zelta gurutzearen jatorri eta diseinuak.
Neferkauhor

**Neferkauhor**, Egiptoko VIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2165 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroan.

*Ordena Zaharra* hondoratu ondoren, Egiptoko VI. dinastiaren amaieran, Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeen gaineko nagusitasuna ezarri zuten.

Gobernari hau, zailtasun politiko edo ekonomikoko garai batean sortutako denbora baterako agintari kontseilu batetakoa izan liteke.

Bere izena, Abidoseko Errege Zerrendan eta Koptoseko dekretuan dago, eta Turineko Errege Kanonaren txataletan, bi urte eta hilabete bateko erregealdia agertzen da.

erdian|thumb|500px|Abidoseko Errege Zerrenda. 55. kartutxoa.
Alessandro Baricco

**Alessandro Baricco** (Turin, Italia, 1958ko urtarrilaren 25a - ) Italiako literatura garaikideko idazlerik ezagunenetariko bat da, bai eta kritikari musikala eta zine-zuzendaria ere.

## Biografia 
Gianni Vattimo filosofoarekin filosofia ikasketak bukatu ondoren, kritika musikaleko hainbat saiakera argitaratu zituen (musika klasikoaganako zaletasuna gurasoengandik jaso du eta alor honetan duen jakintza bere azterlan pertsonalaren emaitza da): *Il genio in fuga* (1988), Rossiniri buruz, eta ''L'anima di Hegel e le mucche del Wisconsin* (1992), musikaren eta modernotasunaren arteko harremanari buruz.
Kritika musikaleko kolaborazioak egiten ditu *Repubblica* egunkariarentzat, eta, kulturari buruzko orrietan, *Stampa* egunkariarentzat.

Bariccok telebistan ere lan egin du: 1993an, Raitre telebista katean, poesiari buruzko *L'amore è un dardo* programa aurkezten; eta 1994an, *Pickwick, del leggere e dello scrivere* izena zuen literatura-saioaren sortzaile eta aurkezlea izan zen, Giovanna Zucconi kazetaria laguntzaile zuela. 1998an, Gabriele Vacis antzerki-zuzendariarekin batera, irakurzaletasuna bultzatzeko helburua zeukan Totem ikuskizuna aurrera eraman zuen; ikuskizun horrekin, geroago, Italiako hainbat tokitatik bira egin zuten (Raidue kateak grabatu eta telebistatik emandako ikuskizunarekin Rizzoli argitaletxeak bi bideokasete kaleratu zituen, eta Fandango argitaletxeak liburu bat).

Bariccok 90eko hamarkadan idatzi zituen ospea eman zioten lehen eleberriak: *Castelli di rabbia* (1991), *Oceano mare* (1993) eta *Seta* (1996) — euskaraz *Zeta*, Koldo Bigurik itzulia, Igela argitaletxea (2001) —, kritikaren erabateko oniritzia lortu ez zuena; *City* (1999) eta *Senza Sangue* (2002) — euskaraz *Odolik gabe*, Fernando Rey Escalerak itzulia, Igela argitaletxea (2020) —. 1994an *Novecento. Un monologo* argitaratu zuen, gero antzezlan bihurtu zena (1994tik aurrera Eugenio Allegri aktorea eta Gabriele Vacis zuzendariarekin, eta 2003an Arnoldo Foàrekin beste muntaia batean); pelikula bat ere egin zen, Giuseppe Tornatoreren *La leggenda del pianista sull'oceano*. La Stampa eta La Repubblica egunkarietan idatzitako artikuluen bi bilduma (*Barnum*, 1995ean, eta *Barnum 2*, 1998an) atera zituen Feltrinelli argitaletxean. Antzezlan bat ere idatzi zuen 1996an Luca Ronconi zuzendariarentzat: *Davila Roa*; lan hori Erromako Teatro Argentina antzokian aurkeztu zen, baina ez zen inoiz argitaratu.

2002an Next (Feltrinelli) argitaratu zuen, globalizazioari buruzko saiakera laburra. 2003ko otsailean Dino Audino argitaletxeak *Partita spagnola* gidoia kaleratu zion, Bariccok 1987an Lucia Moisio idazlearekin batera idatzi zuena. Istorio hau XVIII. mendeko ahots txuriko abeslaria zen Farinelliri buruzkoa da, nahiz eta pertsonaiaren datu historikoetara ez den gehiegi hurbiltzen.

2004. urtean, *Omero, Iliade* (Feltrinelli) argitaratu zuen, Maria Grazia Cianik itzulitako Iliada lanean oinarrituta, geroago antzokietan irakurria izan zena.

2005ean, *Questa storia'' eleberria argitaratu zuen, Domenico Procaccik sortutako Fandango argitaletxean.
Bor

**Bor** edo **Bur**, eskandinaviar mitologian, Odin, Vili eta Veren aita eta Buriren semea zen. Snorri Sturlusonek idatzitako Edda prosaikoan, Gylfagginingen zehazki, agertzen da

Bor, Edda prosaikoan ez da berriz aipatzen. Odini, batzuetan, Borren semea bezala erreferentzia egiten zaio, baina ez da berari buruzko informazio gehiagorik ematen.

Borrek eskandinaviar mitologian duen papera ez dago batere argi, eta eskandinaviar erlijioan gurtua izan denaren frogarik ez dago.

## Kanpo estekak
Mitxel Sarasketa

**Mitxel Sarasketa** (Eibar, 1954ko urriaren 26a) euskal itzultzailea da. Hogei urteko kartzelaldia bete zuen lehen euskal preso politikoa izan zen. Preso zegoela lizentziatu zen kazetaritzan eta euskal filologian, eta espetxetik hainbat liburu itzuli zituen, tartean Bobby Sands, egun bat nire bizitzan edo Joseba Sarrionandiarekin batera itzulitako *Hamahiru ate*. Gaur egun, Algortan bizi da, eta itzultzailea izateaz gain, presoen aldeko mugimenduan bere esperientzia ekartzen du.

## Kanpo estekak 
*  Elkarrizketa Mitxel Sarasketari Argia aldizkarian.
Hattatal

**Hattatal**, Snorri Sturluson idazle eta historialari islandiarrak idatzitako Edda prosaikoa lanaren azken zatia da. Bertan, olerkariak erabil ditzakeen hitz neurtu moten adibideak agertzen dira.

## Kanpo estekak 
* Snorri Sturlusonen Hattatala, jatorrizko hizkuntzan
Waigeo

[thumb|Raja Ampat uharteen [mapa]]
**Waigeo**, Indonesiako Papua probintziako Raja Ampat uhartediko lau uharte handienetako bat da. Bere hedadura, 3155 kilometro karratukoa da, eta Halmahera eta Ginea Berria uharteen artean dago. Uharteak, ekialdetik mendebaldera, 110 kilometro neurtzen du, eta, iparraldetik hegoaldera, 50. Bertako mendirik garaienak, 1.000 metroko garaiera du. Bertan dago uhartediko hiriburu den Wasai.

Uhartediko beste uharte batzuk, Salawati, Batanta eta Misool dira.

## Kanpo estekak
Likert eskala

**Likert eskala** psikometrian eta soziologian erabili ohi den galde sorta mota bat da. Rensis Likert psikologo amerikarrak proposatu zuen lehen aldiz. Likert eskala batean, galderak erantzuten dituenak hainbat baieztapenekiko adostasun maila adierazten du, eskuarki 5 mailako eskala batean. Adibidez, Likert eskala bat honelako galderek osatzen dute:

 **Zinema atsegin dut**.
 1. Ez nago batere ados.
 2. Ez nago ados.
 3. Zertxobait ados nago.
 4. Ados nago.
 5. Erabat ados nago.

Likert eskalako galdera bakoitzari Likert motako item, elementu edo galdera deritzo. Galderetako puntuazioen baturak aztertu beharreko ezaugarria behar bezala neur dezan, galderek norabide berean erakutsi behar dute ezaugarriarekiko egokitasuna. Galdera bakoitzeko emaitzak banaka edo beraien arteko korrelazioa neurtuz azter daitezke. Galde sortaren fidagarritasuna ere azter daiteke, Cronbachen alpharen bitartez esaterako.

Likert eskaletan arruntena 5 aukerako galdera da, baina 7 eta 9 puntuko galderako Likert eskalak ere erabili ohi dira. Eskuarki iritziaren neutraltasunaren adierazpena erdiko erantzunaren bitartez onartzen den arren, batzuetan adostasuna edo ez adostasuna adieraztera behartzeko 4 puntuko galderak ere erabili izan dira.

Beti erabateko adostasuna edo ez adostasuna adierazteko joera duten pertsonak direla eta, Liker eskalek izan dezaketen adierazgarritasun eza dela eta, aztertu beharreko ezaugarria norabide ezberdinetan azaltzen duten galderak ezar daitezke, pertsona hauek antzemateko, baina puntuazio hauen batuketa egiterakoan, norabide ezberdina duten galderen erantzunen alderaketa egin beharko da aurretik.

Likert eskalak aldagai ordinala osatzen duela pentsatu ohi da. Hau dela eta, azterketa estatistikoa egiterakoan, metodo ez parametrikoak erabili beharko dira (adibidez, Kruskal-Wallis froga erabili ahal izango da emaitzak aztertzeko, baina ez ordea ANOVA bariantza analisia. Halaber, mediana eta moda kalkulatu ahal izango dira galdera bakoitzeko erantzunak aztertzeko, ez ordea batez bestekoa.

## Kanpo estekak
Raja Ampat uhartedia

**Raja Ampat**, Ginea Berria uharteko Birds Head penintsulatik ipar-mendebaldera dagoen uhartedi bat da.

Administratiboki, Indonesiako Papua probintziakoa da, lehen, Iria Jaya deitzen zena.

Lau dira bere uharte nagusiak: Misool, Salawati, Batanta eta Waigeo. Gainera, beste 1000 uhartetxo, uharte zingiratsu eta harea bankuz ere osatua dago.

Bere hedadura osoa, lurrekoa eta uretakoa batuta, 40.000 kilometro karratutakoa da, eta bertan dago Indonesiako itsas parke nazionalik handiena, Cenderawasih badiakoa.

## Kanpo estekak
Edda prosaikoa

[thumb|250px|[XVIII. mendea|XVIII. mendeko islandiar eskuizkribu batean agertzen den Edda prosaikoaren azal koloretsu honek, Odin, Heimdal, Sleipnir eta eskandinaviar mitologiako beste pertsonaia batzuk erakusten ditu.]]
***Edda prosaikoa***, ***Edda txikia*** edo ***Snorriren Edda*** izenez ere ezaguna, istorio mitologiko asko ere badituen islandiar olerkaritza gidaliburu bat da. Bere asmoa, islandiar irakurle eta olerkariei, hitz neurtu aliteratiboaren sotiltasuna ulertzea ahalbidetzea zen, eta olerkaritza eskaldikoan erabiltzen ziren kenningar ugarien esanahia ulertzea.

## Edukia 
Snorri Sturluson aditu eta historialari islandiarrak idatzi zuen 1220. urte inguruan. Zazpi eskuizkribu nagusitan mantendu zen, 1300 eta 1600 bitartean idatziak izan zirenak.

*Edda prosaikoak*, hiru zati ezberdin ditu: Gylfagginning, 20.000 hitzekin, Skaldskaparmal, 50.000rekin eta Hattatal, beste 20.000rekin. Gainera, Bragarœdur izeneko sarrera bat ere badu.

 Francisco Diez de Velasco *Europa erdialde, ekialde eta iparraldeko herrien erlijioak*

Egile berak, Diez de Velascok, hitz lauan idatzitako Eddaren bidez, Sturlusonek, gortetar olerkaritza eskaldikoa, olerkari garaikideen ezagutza falta edo balio ezagatik ez galtzea nahi zuela adierazten du. Olerkaritza eskaldikoaren zurruntasunaren ondorioz, mitologia sakonki ezagutu beharra zegoen, baina baliabide metrikoak eta espresiozkoak erabiltzen ere jakin behar zen.

*Gylfaginning*ek zein *Völuspa*k *Edda poetikoa*n, eskandinaviar mitologiaren prozesu kosmogonikoari buruzko ikuspegi orokor bat ematen dute.

## Kanpo estekak
Venera 12

1978ko irailak 14an jaurtia, **Venera 12** sobietar espazio zunda, Artizar planetaren konposaketa kimiko xehetua aztertzeko diseinatutako tresnak zeramatzala jaitsi zen. Lurreratu ondoren, 110 minutuz igorri zuen informazioa. Zenbait tresnek huts egin zuten eta ezin izan zuten datu gehiagorik igorri.

Misioa 1980ko apirilean eman zen amaitutzat.

## Kanpo estekak
Giotto misioa

**Giotto**, ESAren pasaiaririk gabeko misio bat izan zen, Halley kometa aztertu zuena. 1986ko martxoak 13an, zunda, kometagandik 596 kilometrora hurbildu zen.

Giottok, Grigg-Skjellerup kometa ere aztertu zuen, honengandik 200 kilometro ingurura hurbildu zena. Orotara, 2 kometa aztertu zituen.

Zundak, bere izena, Giotto Erdi Aroko margolariagatik jaso zuen, nork Belengo izarra Halley kometa bezala margotu zuen.

## Ikus, gainera 
Ariane

## Kanpo estekak
Laritz europar

**Alertze europarra** (*Larix decidua*), **alertze** edo **laritz** izenaz ere ezaguna, *Larix* generoko espeziea da, pinaceae familiakoa. Zuhaitz hosto erorkorra da, neguan hostoak galtzen dituen konifero europar bakarra izanik. 40 m garai izan daiteke, porte konikoarekin. Eremu menditsuetako zuhaitza eta Alpe mendikate inguruan du jatorria.

## Deskripzioa 
Zurtoin zuzen eta zilindrikoa du, adaburu konikoa eta zertxobait zintzilikariak diren adar malguak. Azala marroi-gorrixka da, pitxatua. Hostoak erorkorrak dira, orratz-formakoak, 3–5&nbsp;cm luze, berde argiak eta azpialdean estomadun zerrenda zuririk gabeak. Errosetan daude adar laburretan eta bakarka adar luzeetan. Estrobiloak txikiak dira, 2–4&nbsp;cm luze, obalatuak, eta ez dute kanporantz okerturik ezkata hazi-emaileen puntak. Luze irauten dute zuhaitzean.

Euskal Herriko Kantauri isurialdean, 400 - 500 metrotik gotti landaketetan erabilia bere ahaide den laritz japoniarrarekin Larix kaempferi batera.

Hostoak galtzen dituenez landaketa hauen azpian belarra jaiotzen da, eta mendian aldatu ondoren 5-10 urtetara aziendarekin bateragarria. Suteen aurrean ere, bere garapena moteltzen du.

Iraunkortasuna eta erresistentzia mekaniko haundiko zura, zurgintzan eta eraikuntzan (zutabeak, bigak, teilatuak, sabaiak, pasarelak, etab.) erabilia.

## Azpiespezieak 
Alertze europarrak bi azpiespezie ditu:
* *Larix decidua* subsp. *decidua*
* *Larix decidua* subsp. *polonica*, iparraldeko Polonian bizi dena.

## Ugaltze sistema 
thumb|ezkerrera|Gerbak

Laritza hazien bidez ugaltzen da. Udaberriaren amaieran gerbak ateratzen hasten zaizkio. Gerba arrak horiak, txikiak eta ugariak dira, eta adarren behealdetik eskegita daude. Gerba emeak, berriz, gorrixkak eta 2&nbsp;cm handiagoak dira, gorantz jarrita daude eta ez dira arrak bezain ugariak. Gerba arren polena haizeak barreiatzen du eta intsektuek gerba-emeak polinizatzen dituzte.
Azkenik, beste laritz batzuk sortzeko, estrobiloek beraien haziak askatzen dituzte udaren amaieran. Katagorriek, okilek eta beste hegazti batzuek laguntzen diote haziak barreiatzen.

## Berezitasunak 
Egitura-mota guztietako lurzoruetara egokitzen da laritza, lurzoru zertxobait alkalinoak direnetatik azidoak direnetara moldatuz. Gustokoa izaten du hotza. Lehortea, berriz, erdipurdi jasaten du. Laritza espezie aurrekaria da. Horrela, pixkanaka hazten da abeltzaintzak landaretza galdu duen mendietako alderdietan, gainerako koniferoei bidea eginez.

Zur ona ematen du, iraunkorra eta zaila, kanpoaldeko eraikuntzetan aproposa izanik. Zenbait lekutan teilatuko armazoiak egiteko erabili ohi da. Loragintzan oso zuhaitz apaingarria.

## Kanpo estekak 
* Fotografia
Britainia Berria

**Britainia Berria** (; tok pisinez: Niu Briten), antzina **Pomerania Berria** (alemanez: *Neupommern*) deitua, Papua Ginea Berriko uhartea da, Bismarck uhartediko handiena. Dampier eta Vitiaz itsasarteek bereizten dute Ginea Berritik, eta Saint George kanalak Irlanda Berritik. 36.520 kilometro koadroko eremua du, eta 2011n 513.926 biztanle zituen. Hiririk handienak Rabaul, Kokopo eta Kimbe dira. 1994an, Tavurur sumendiaren erupzioak Rabaul suntsitu zuen.

Britainia Berria bi probintziatan banaturik dago:
* Ekialdeko Britainia Berria, hiriburu Kokopo duena
* Mendebaldeko Britainia Berria, hiriburu Kimbe duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rabaul

**Rabaul**, Papua Ginea Berria herrialdeko Bretainia Berria uharteko itsas portudun hiri bat da.

1937an erupzio bolkaniko baten ondorioz suntsitua, 1944an bonbardaketa handi bat jasan zuen Japoniako Inperioaren etsai ziren aliatuen aldetik. Beste erupzio suntsitzaile bat jasan zuen 1994an, ondorioz, bertan, 3.000 pertsona baino askoz gehiago bizi ez direlarik. Gehienak, Kokopora joan dira, Rabauletik 20 kilometro ingurura.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taira no Kiyomori

Taira klan boteretsuko buruzagi bat eta Japoniako samuraien klaseko lehen partaidea izan zen.

Taira klanak, bere burua erabilgarri bihurtu zuen gorte inperialarentzat, Setoko Barne Itsasoko piratak erreprimitu zituenean. 1156an, Sutoku inseiak, Minamoto klana, Go Shirakawa une horretan gobernatzen zuen erregearen aurkako matxinada batean laguntzeko erabili zuenean, Kiyomorik Shirakawa babestu eta Minamoto klana garaitu zuen.

Minamototarrek, itzulera bat antolatu zuten 1159an, baina Kiyomorik berriz garaitu zituen, Minamoto klaneko gizon guztiak exekutatuz, Minamoto no Yoritomo eta Minamoto no Yoshitsune umeak izan ezik, ondoren, tronutik botako zutenak. Denbora batez garaile, Kiyomorik, gorteko kargurik altuenak jaso zituen, eta tronua manipulatu zuen, bere alabak, familia inperialeko kide izateko ezkonduz.

Taira tropak, aristokraten bide antzuetatik abiatu ziren eta Yoritomo indartsuarenak baino gutxiago izan ziren, nork 1185ean menderatu zituen.

## Ikus, gainera 
* Kamakura Aroa
Insei

Heian garaiko Japonian, **insei**ak edo "klaustroko legeak", enperadore agureen "erretiratutako gobernua"ren sistema izendatzen zuen, enperadore hauek, ofizialki erretiratu eta monje budistak bihurtu zirelarik, praktikan, oraindik boterean jarraitzen zuten.

## Kanpo estekak
Kamakura aroa

**Kamakura aroa** (1192-1333), herrialdean gobernu militarra izan zen lehen garaia izateagatik bereizi zen Japoniako historiako garai bat da.

Kamakura shogunerria Minamoto no Yoritomok ezarri zuen 1185ean, familia gerlari etsaia zen Tairatarren aurka porrota jasan ondoren, bere gune operatiboa Kamakuran zegoelarik. Bere autoritateari eusteko, Yoritomok jitōak (ordezkariak) eman zizkien estatu guztiei (shoen) lurraldean, zergak biltzeko eta shugo edo babesleak, probintzia bat edo gehiagorako izendatuak, gerra garaian laguntzeko.

Sistema, Hojo klanak hobetu zuen, zeinek shogunerriaren kontrola hartu zuen Yoritomo hil ondoren. Kamakura shogunerriaren sorrerak, Japoniaren Erdi Aroko edo garai feudalaren hasiera adierazten du, obligazio, leialtasun eta estoizismoko etika gerlari bategatik bereizten zena.

Mendebaldekoek, Japoniako kulturarekin lotzen dituzten elementu asko, seppukua, samuraiak, Zen budismoa edo tearen zeremonia adibidez, garai honetakoak dira.

Jodo Shinshu eta Nichiren sekta budistek, salbazioa, fede autonomoaren bidez lor daitekeela adierazten dutenek, jende masari kontsolamendua eman zioten, gesta ipuinek, entretenimendua eman zuten bitartean.

## Ikus, gainera 
* Taira no Kiyomori
* Bushido

## Kanpo estekak
Hiru behien zerga

**Hiru behien zerga** (Erronkariko euskaraz, ***Iror Beien Emontarzuna****, Tributo de las tres vacas* gaztelaniaz eta *Tribut des trois vaches* frantsesez) Erronkaribarren (Nafarroa Garaia) eta Baretos ibarraren (Bearno) artean egindako hitzarmen zaharra da, XIV. mendetik datorrena.

Jatorria oso argi ez badago ere, gauza jakina da 1375ean alde biek akordioa sinatu zutela, unai erronkariar eta biarnotarren jarduera muga inguruan arautu zuena eta bakea ekarri zuena. Bi urte lehenago, liskar larrien ondorioz Pedro Karrika erronkariarrak Pierre Sansoler biarnotarra hil zuen, eta honek eragin zuen hitzarmena lortzearena. Ordutik aurrera, Baretosko abeltzainek hiru behi eman behar dizkiete Izaba, Uztarroze, Urzainki eta Gardeko biztanleei hilabete batez euren aziendek zelai nafarretan belar eta ura hartzearen truke. 600 urte baino gehiago luzatu da dagoeneko ohitura hau, XVII. mendean ia 20 urtez hitzarmena eten bazuten ere. Tradizio luze hau, izan ere, gaur egun oraindik berresten den Europako itunik zaharrena da.

Historian zehar hainbat aldiz dokumentatu izan da, besteak beste Esteban Garibai gipuzkoarrak 1571n edo Enrike Zubiri "Manezaundi" nafarrak 1935ean.

Gaur egun ere urtero uztailaren 13an mugako alde bietako agintariak biltzen dira eta ekitaldi sinbolikoa burutzen dute oraindik ere San Martingo Harriaren inguruan.

## Pax avant 
thumb|px 380|Hiru behiak aukeratzen
Ituna burutzeko, bi aldeek eskua emanda *"pax avant"* ("bakea aurrera") hitzak hiru aldiz esaten dute tradizionalki urteroko ekitaldian. Bestetik, historian zehar Ansoko ibarretik eta Zuberoatik San Martin ingurura joandako epaileak egon izan dira prozesuaren lekuko, auzokide neutral gisa.

Aipatutako lelo hori hartuta, berriki "Pax Avant" izeneko egitasmoa sortu dute ibar bietako agintariek, eta horren emaitza Izabako oroipenaren etxea izeneko museoa izan da, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Manezaundi: "Hiru behien zerga"
*  "Pax Avant" egitasmoa
La Pérouseko itsasartea

**La Pérouseko itsasartea** () edo  Errusiako Sakhalin uhartea eta Japoniako Hokkaido uhartea banatzen dituen itsasarte bat da. Aldi berean, Japoniako Itsasoarekin elkartua dago mendebaldean eta Okhotskeko itsasoarekin ekialdean. 40 kilometroko luzera eta 20 eta 40 metro bitarteko sakonera du.

Itsasarteak, bere izena, Jean-François de La Pérousegatik hartzen du, nork 1787an esploratu zuen.

Itsasartean, uharte harritsu txiki bat dago, Opasnosti Haitza.

## Kanpo estekak
Setoko Barne Itsasoa

Japoniako itsasoa da, irekia ez dagoena eta Honshu, Kyushu eta Shikoku uharteek inguratzen dutena. 450 kilometro ditu ekialdetik mendebaldera, eta iparraldetik hegoaldera aldiz 15-55 kilometroko zabalera dauka. Batez besteko sakonera 37.3 metrokoa da, handiena 105 metrokoa izanda.

Yamaguchi, Hiroshima, Okayama, Hyōgo, Osaka, Kagawa, Ehime, Fukuoka eta Ōita-ko prefekturek kostalde zatiren bat daukate bertan, eta Hiroshima, Iwakuni, Takamatsu eta Matsuyama hiriak ere bertan kokatuta daude.

1934ean Setonaikai Parke Nazionala eratu zen oso industrializaturik dagoen itsasertzeko eremu naturalak babesteko.

## Garraiobideak 
Nazioarteko ubide moduan erabiltzen dute, ipar-mendebaldean Japoniako itsasoa hego-ekialdean Ozeano Barearekin lotzen dituena. Halaber, Osakako Badiarekin lotuta daho ekialdeko muturrean, eta garraiobideak ahalbidetzen ditu itsasoaren bidez Kansai eskualdeko industriaguneekin, Osaka eta Kobe barne. Sanyōko trenbide nagusia eraiki baino lehen (1972), garraiobide nagusia zen Kansai eta Kyushu artean.

1980ko hamarkadatik, azkenik, ipar eta hegoaldeko kostaldeak *"Honshū-Shikoku Bridge Project"* izeneko egitasmoak dituen hiru ibilbideekin konektatuta daude. Tartean *"Great Seto Bridge"* zubia dugu, hala trenbide nola errepide barne hartzen dituena.

## Uharteak 
Ia 3.000 uharte itsaso honetan kokatuta daude, besteak beste Awajishima, Shōdoshima, Ieshima, Naoshima eta Shiwaku uharteak ekialdean, Omishima, Innoshima, Itsukushima edo Miyajima, Hinase eta Kasaoka erdialdean eta Suooshima, Uwakai eta Hashirajima mendebaldean. Irla txiki askok biztanlerik ez dauka.

## Klima 
Klima moderatua du eskualde honek, urtean zehar tenperaturak gora-behera handirik izan gabe, eta euri kopuruak erlatiboki baxuak dira. Halaber, aldizkako marea gorriengatik ezaguna da, fitoplanktonaren multzo trinkoek sortuak eta hildako arrain kopuru handiak eragiten dituztenak.

Baleak ez daude jada gaur egun ehiza eta poluzioa direla-eta.

## Itsasoak 
thumb|350 px|Japoniako barne itsasoak.

Barne itsasoa, aldi berean, mendebaldetik ekialdera itsaso txikiagoetan banatua dago:

* Suo Nada
* Iyo Nada
* Akai Nada
* Bingo Nada
* Harima Nada
* Osakako Badia (Osaka Wan), Awaji uhartearen ekialdean.

## Kanpo estekak 
* Seto itsasoko Natura Parkea
Harnen

Tolkienen legendariumean, **Harnen ibaia**, Erdialdeko Lurraldearen hegoaldeko ibai bat da. Ephel Duath mendilerroaren hegoaldeko adarrean jaiotzen da, eta, bere urak, hegomendebalderantz isurtzen ditu, delta batean itsasoratuz, itsasoan, Unbar hiritik iparraldera. Gondorren garairik gailenean, erresumako hegoaldeko muga adierazten zuen. Bere gurutze nagusian, Ephel Duathen bihurgune handitik laurehun kilometro inguru hegoalderantz, Haradtarren aurka borroka asko gertatu ziren, han zeharkatzen baitzen Harad Cirith Gorgorrekin lotzen zuen bidea.

Bere izenak, sindarinez, **Hegoaldeko ibaia** esan nahi du, _harn_ hitzaz, KHYAR erroa, "hegoaldea" edo "hegoaldekoa" esan nahi duena eta _nen_ hitzaz osatua, "ura" esan nahi duena.
Cirith Gorgor

**Cirith Gorgor**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberrian, Mordorren iparmendebaldean dagoen mendi pasabideak duen izena da, eskualdea babesten duten bi mendilerro handiak, Ephel Duath ekialdeko eta hegoaldeko mugan eta Ered Lithui iparraldekoan, elkartzen ziren tokian. Bere izena, sindarinezkoa da eta *muturreko izuaren haizpitartea* esan nahi du.

Cirith Gorgor zen Mordorrerako sarbiderik garrantzitsuena (eta hobekien defendatua zegoena), Inoren Lurrak eta Dagorlad, Ûdun barne haranarekin elkartuz. Bi dorrek babesten zuten, bana alde bakoitzean, Hortzen Dorreak bezala ezagutzen zirenak, eta Morannon bezala ezagutzen ziren burdinazko ateek ixten zuten. Guzti hau, Gondorreko gizonek eraiki zuten Eguzkiaren Bigarren Aroan, Mordorren, berriz gaizkia ezarri ez zedin, baina, Gondorren gainbeherarekin, utziak izan ziren, eta Sauron berriz Mordorren ezarri zenean, honek erabili zituen.

Eraztunaren Gerran, Frodo, Sam eta Gollumek, Mordorren, pasabide honetatik sartzea pentsatzen dute, baina, iristerakoan, zeharkaezina dela konturatzen dira, Morannon ateak, Sauroni laguntzera doazen ekialdeko eskualde zabaletako gizonen armada bati pasatzen uzteko nola irekitzen diren ikusiz.

## Kanpo estekak
Koreako itsasartea

**Koreako itsasartea** (japonieraz: 対馬海峡; koreeraz: 대한해협) Ozeano Barearen ipar-mendebaldeko itsasartea da, Japoniako itsasoa, Ekialdeko Txinako itsasoa eta Itsaso Horia lotzen dituena, Hego Korea eta Japoniako Kyushu uhartearen artean. 200 kilometro zabal da batez beste.

Japoniarra den Tsushima uharteak bitan zatitzen du itsasartea. Kuroshio itsaslaster beroaren adarra den Tsushima itsaslasterra izen bereko uhartearen eta Hego Koreako itsasertzaren artetik igarotzen da. 1905. urtean ospe handiko garaipena lortu zuten leku horretan japoniarrek Errusiaren aurkako gerran. Koreako ertzean, portu ugari daude, hala nola Busan, Jinhae edo Masan. Zenbait itsas lineak Busan-Fukuoka eta Busan-Shimonoseki itsasbideak egiten dituzte egunero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ûdun

**Ûdun**, Tolkienen legendariumean agertzen den toki bat da, eta, zehazki, Eraztunen Jauna eleberrian. Mordorreko Ate Beltzen eta Burdinazko zintzurraren artean hedatzen den haran bat da, Ilunpeetako Lurraldearen iparraldean. Ziuraski, izen hori, Utumnoren sindarinezko izenagatik hartu zuen. Eraztunaren Gerran, Sauronek hemen bildu zituen bere tropak azken erasorako. Udun haranaren mendebaldean, Durtharg gotorlekua zegoen.

## Kanpo estekak
Utumno

Tolkienen hil ondorengo lana den Silmarillionen arabera, **Utumno** (sindarinez Udun ere deitua), Melkorren gotorleku handiak jasotzen duen izena da, Lanparen Aroetan zulatua Erdialdeko Lurraldearen iparraldean. Ered Engrin mendien ekialdeko muturrean kokatua zegoen, mendi hauen barne haran batean, Ekkaia itsasotik oso gertu.

Bertan konspiratu zuen gainontzeko Valarren aurka eta bildu zituen Maiar matxinoak (Balrogak horien artean) eta beste izpiritu gaizto batzuk.

Melkorrek Valarren Lanparak suntsitu ondoren, Utumnoren Inperioa Erdialdeko Lurraldean, Lanparen Aroetan hedatu zen. Baina gainontzeko Valarrekin gatazka jarraitzea, eragotzezina zen Izarren piztuera eta Elfoen jaiotzaren ondoren.

Etengabeko suntsipeneko historia baten ondoren, Valarrek, azkenean, gerra egin zuten Utumnoren aurka Lanparen Lehen Aroaren amaiera. Haraino iritsi ziren Ainurrak haren boterea suntsitzeko. Melkor, Tulkasek garaitu zuena, kateatua eta Valinorrera gatibu eramana izan zen. Hau, Botereen Gerra izan zen, eta, honen amaieran, Utumno erabat suntsitua eta bertako jauna zen Melkor, harrapatua eta kateatua izan zen.
Minamoto no Yorimasa

edo , Minamoto klaneko samurai bat izan zen, eta klaneko armaden buru Genpei Gerrak hasi zirenean. Seppuku bidez bere buruaz beste egitea ospetsua da, eta praktika hau abiarazi zuena bezala hartu zen.

## Biografia 
Gerlaria baino gehiago olerkaria zelarik, Yorimasa, bere bizitzan zehar, Minamoto eta Taira klanen arteko borroketatik at geratzen saiatu zen, eta aldea aukeratzea eragotzi zuen, Taira no Kiyomoriren laguna izatera ere iritsi zelarik. 1160ko Heijiren matxinadan, Go Shirakawa inseiaren alde eginez, lau urte lehenago, 1156an, Hogenen matxinadan egin zuen bezala, kontua Tairatarren alde jartzeko eta Minamototarrak tokitik kentzeko haina egin zuen.

Baina, ofizialki bere zerbitzutik erretiratzen denean, Kiyomoriren armadan, 1179an, bere klanaren beraren aurka jartzeari buruz iritziz aldatzen hasten da, Go Shirakawa eta Kiyomoriren arteko harremanak oso tirabiratsuak bihurtu, eta, azken honek, enperadore agurea atxiloarazi duen bitartean, Tairatarren aurkako oposizio indartsu bat eraginez.

1180ko martxoak 21ean, Taira no Kiyomorik, tronu inperialean, bi urteko bere biloba den Antoku jartzen du, Takakura enperadoreak tronua utzi ondoren. Mochihito printzea, Go Shirakawaren semea, bere tronurako eskubidea lapurtu diotelarik, Yorimasak, maiatzak 5ean, samurai familia ezberdinei armetara deitzea eragiten du, Kiyomorik iraindu zituen monasterio budistak bezala.

Genpei Gerrak, ofizialki, Ujiko lehen guduarekin hasten dira, ekainak 23an. Yorimasak zuzentzen ditu Minamototarren tropak, Mii-dera tenpluko sohei edo monje-gerlariekin batera, printzea babestua dagoen Byodo-ina defendatzeko.

Yorimasa, printzeari ihes egiten laguntzen saiatzen da, baina gezi batek zauritzen du. Harrapatua izatea eragozteko, seppuku bidez bere buruaz beste egiten du, aurretik, olerki bat idatzi zuelarik. Ezagutzen den lehen seppukuetako bat da, eta hurrengoentzako prozedura kodetu duena. Mochihito printzeak, Nararantz ihes egitea lortu zuen, baina egun batzuk beranduago hil zen, Taira gerlarien esku.

## Olerkiak 
Minamoto no Yorimasaren olerkiak, *Yorimasa Kashu* antologian bilduak izan dira, baita *Shin Kokin Shu* eta *Senzai wakashu* antologia inperialetan ere.

## Elezaharra 
Heike monogataritik ateratako elezahar batek, 1153an, Yorimasak, gezikadez, jauregi inperialaren teilatuan pausatu zen nue bat hil zuela dio.
Anderatz

**Anderatz** (azentua bigarren silaban) Abartzuzako auzoa da. 2011ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak zortzi biztanle baino ez ditu. 1857ko errolda arte udalerriaren izen osoa *Abarzuza y Anderaz* izan zen, auzo honen presentziagatik. Auzo horretan 1922an sortutako Anderatzeko antzinako eskolaren eraikina dago.

Izena euskaratik dator, "andere" hitzatik ziur aski.

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anderatz auzoko antzinako eskola
* Abartzuza

## Kanpo estekak
Irantzu

**Irantzu** Abartzuzako iparraldean dagoen auzoa da, mendialdean kokatutakoa. 2011ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak bederatzi biztanle baino ez ditu.

## Demografia eta biztanleria 
## Monasterioa 
Irantzuko monasterioa Erdi Aroko zistertar eraikina da. Klaustro gotiko ederra dago barnealdean.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko onomastika

## Kanpo estekak 
* Irantzuko monasterioa
Etxabarri (Aberin)

**Etxabarri** Aberingo auzoa da. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak biztanle bakarra dauka.

## Kokapena 
Etxabarri Aberingo gune nagusitik iparraldera dago, Lizarrarako bidean, eta NA-122 errepidearen ondoan.

## Historia 
XIX. mendean herria hutsik zegoen eta Sanjuandarren jaurerria izan zen. Gorabehera handiak izan ditu historian zehar eta hainbat aldiz egon da husturik.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Aberin

## Kanpo estekak 
* Etxagunea NA-122 errepidetik ikusia Google Street View-n.
Etxabarri (argipena)

**Etxabarri** oikonimo bat da (etxe izen bat), «etxe berri» esan nahi duena. Gerora, euskal kulturan ohikoa denez, oikonimoa pertsonen deitura ere bihurtu da; bai eta bestelakoen izena ere. Hona hemen Euskal Wikipedian artikulua dutenen zerrenda:

## Herriak 
* Etxebarri Bilbo Handia eskualdearen barruan Hego Uribe azpieskualdeko herrialdea.
* Etxabarri, Nafarroako Allin udalerriko kontzejua.
* Etxabarri, Nafarroako Aberin udalerriko kontzejua.
* Etxabarri (Kuartango), Arabako Kuartango udalerriko herria
* Etxabarri Dibina, Arabako Zigoitia udalerriko herria.
* Etxabarri Urtupiña, Arabako Barrundia udalerriko herria.
* Etxabarri, Bizkaiko Arakaldo udalerriko auzoa.

## Pertsonak 
* Luis Etxabarri (1949-), Bilboko ingeniaria.
* José Miguel Etxabarri, (1947-) Abartzuzako txirrindularia.
* Nikolas Etxabarri (1417-1469), apezpikua.

## Historia 
* Etxabarriko bentaren gudua

## Ikus, gainera 
* Etxebarria (argipena)
* Etxeberri (argipena)
* Etxeberria (argipena)
* Exaberri
* Txabarri (argipena)
* Xabier (argipena)
Arintzano

**Arintzano** Aberingo auzoa da. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak zortzi biztanle baino ez dauzka.

## Kokapena 
Oteitzarako errepidetik (NA-132) gertu dago. Iparraldean Villatuertarekin egiten du muga, ekialdean Oteitzarekin, mendebaldean Jurramendirekin eta hegoaldean, Aberingo gainontzeko etxaguneekin.

## Historia 
Herriari buruzko lehen aipamena 1055ekoa da, Sancho Fortuñones jabetzak aipatzen diren dokumentuan. Arintzano jaurerria izan zen XIX. mendearen erdialdera arte.

## Demografia eta biztanleria 
## Ondarea 
* San Martin eliza, XIX. mendean eraikitako eliza neoklasikoa
* Arintzanoko jauregia, XIV. mendean eraikitako jauregia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aberin

## Kanpo estekak
Aberin (kontzejua)

**Aberin** kontzejua Aberingo auzoa da. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 57 biztanle dauzka.

## Kokapena 
Aberin Muniain kontzejuaren ekialdean dago. Bertara heltzeko NA-122 errepidean hasten den NA-6115 bidea hartu behar da.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Aberin

## Kanpo estekak 
* Aberingo Foruen Plazaren ikuspegia Google Street View-n.