Izen

[thumb | Aurkitu diren [akitanierazko izenak erakusten dituen mapa. Antzinaroan hitz egiten zen akitaniera, eta euskararen aurrekaria da.]]

Gramatika tradizionalean, **izen** (edo **substantibo**, edo **izen substantibo**) terminoa erabiltzen da mota guztietako izaki konkretu edo abstraktuak adierazteko. Izena hitz bat da, aditz batez adieraz daitekeen edozein ekintza, egoera edo ezaugarri baten subjektu edo objektu izan daitezkeen izakiak izendatzen dituena. Kategoria gramatikal bat da, mota guztietako izakiak izendatzen dituena, konkretuak zein abstraktuak (substantzia oro: hortik dator izenari *substantibo* esatea). Gramatika tradizionalak oro har **izena** erabiltzen du, aldi berean substantiboa eta adjektiboa aipatzeko. Kategoria hau jatorri grekolatindarrekoa da, aditzari kontrajartzen zaio perpausaren funtsezko zati gisa.

Gramatika eskola eta joera bakoitzak bere ikuspuntutik definitu izan du izena; semantika kontuan hartuz, izakiei edo gertaerei dagokien hitza da, beraz, errealitatearekin berez lotzen den kategoria. Definizio hori, baina, ez da oso egokia, kontzeptu bera kategoria desberdinetan adieraz baitaiteke aztertutako hizkuntzaren arabera, eta, gainera, beste kategoria batzuek erakuspen edo izendapen funtzio hori har dezakete.

Horrenbestez, estrukturalismoa saiatu zen izena definitzen esaldian daukan egitura posizioagatik; adibidez, «____ gorria da» esaldian hutsunea bete dezaketen hitz guztiak izenak izan behar dira. Arazoa da egitura posizioek murriztapen semantikoak dituztela, ez bakarrik morfologikoak, Adibidez, «elefante» izena ezin izango litzake, errealitatean ez baitago halakorik. Gainera, izen bakoitzaren eduki semantikoa erabakigarria izan daiteke: «katuak esnea edan du» esan genezake, baina ez *«esneak katua edan du».

Ezaugarri morfosintaktikoak ere ez dira erabakigarriak, historikoki alda daitezkeelako edo hitz batek baino gehiagok partekatu ditzaketelako. Gaur egungo definizioek, beraz, aipatutako irizpide guztiak batera hartzen dituzte, izena definitzeko kategorien zerrenda itxi baten arabera.

Gaikako paperak erabiltzen dituzten eskoletan, substantiboa aditza bezalako nukleo bat da, bere zentzua definitzeko osagarri jakin batzuk eskatzen baititu.

## Historia 
Izena edo substantiboa izan zen lehenik bereizitako hitz mota, kategoria gramatikalaren kontzeptua sortu zenean sanskritoz. Gramatika grekolatindarretan, perpausaren bi zati bereizten ziren: izenak (*onoma*) eta aditzak (*rhema*). Izenak ziren aditzek haiei buruz predikazio ematen zuten entitateak; hau da, aditzak denboraren eta ekintzaren itxura sartzen zuen, eta izenak, izendatzaile nagusia zenez, objektuei buruz mintzatzen ziren.

Lehen banaketa hori zehaztu egin zen, zortzi termino definitzeraino (izena, aditza, partizipioa, artikulua, izenordaina, preposizioa, adberbioa eta juntagailua), guztiek hasierako bikotearekin nolabaiteko lotura bazuten ere. Elio Antonio de Nebrijak, hizkuntza erromaniko baten lehen gramatikaren egileak, banaketa hari eutsi zion.

Ondoren, izena bi kategoriatan banatu zen: substantiboa edo izena bera eta adjektiboa. Biak substantziez ari ziren, baina lehenengoak *zer* ziren esaten zuen, bigarrenak *nolakoak* ziren azaltzen zuen bitartean, beste kategoria batzuetara hurbilduz. Hori dela eta, gramatika moderno askotan izena eta substantiboa antzeko hitzak dira, hau da, sinonimoak.

## Izenaren azterketa 
### Izendatzea 
Izendatzea da haur txikiak egiten duena oraindik hizkuntza menperatzen ez duenean eta hatzarekin nahi duena seinalatzen duenean, «hori», begien aurrean nabarmen agertzen dena, lehenik artikulazio modu soilekin (fonema herskari eta sudurkariak), silaba bakarreko hitzak erabiliz edo silaba bat errepikatuta, gero bi silabako hitzekin eta, horrela, artikulazio modu gero eta korapilatuagoekin. Esanahiari dagokionez, gauza konplexuagoak izendatzen ikasten dugu, hedapenaren eta intentzioaren bidez, hala nola sentimenduak, nahiak eta ekintzak, baina funtsean hitzen ikaskuntzaren bidez, kontzeptu bihurtu aurretik.

Haur batek lehenago ikasten du bere izena, besteek izendatzen duten bezala, «ni» kontzeptua baino. Horregatik, hizketan ikasten hasi berri den haur txiki batek izen propioaz izendatu ohi du bere burua, horrela sentitzen baita izendatua edo deitua. Izen arruntik eta hizkuntzaren beste aukera lexikalik ez bagenu, izen (propio) bat eman beharko genioke objektu eta egoera bakoitzari, baina horrek oso zail egingo luke komunikazio objektibo eta konplexua, gizakiok ulertzen dugun bezala.

Horregatik gordetzen ditugu izen propioak gure munduan garrantzi berezia duten objektuak izendatzeko, pertsonen izenak bereziki, izen propioen elementurik esanguratsuena baitira antroponimoak.

Izen propioa esanahi berezi sinboliko nahiz benetakoa duten animalia edo objektuei ere aplikatzen zaie, hala nola lagun egiteko animaliei, nolabaiteko garrantzia duten objektuei; edo bereziak diren objektuei (artelan bat...).

Aro garaikidean, esanahi berezia dute enpresen izenek, horrexek egiten baititu bakar eta desberdin, jarduera berean lehiatu daitezkeen besteetatik. Hain da horrela, ezen logotipoarekin batera erregistratutako izena enpresa baten aktiboetan balio garrantzitsu bat izatera irits baitaiteke. Batzuetan, izen propioa nahastu egiten da ekoitzitako produktuarekin edo marka funtzioak hartzen ditu, eta, orduan, izenak berak merkatu balio bat hartzen du.

Izen propioek ez dute berezko esanahirik; erreferentzia besterik ez, definizioz erreferentzia posible bakar bat baitute; adibidez, *Jone* asko daude munduan, baina testuinguru jakin eta zehatz batean inork «Jone» esaten duenean, zeharko argi dago nor ari garen aipatzen. Alabaina, izenek gizartean duten eragina kontuan izanik, eta izendapena indibidualizatu behar izateko zailtasunak kontuan izanik, batzuetan izena ez da aski inor izendatzeko, eta abizena nahitaezkoa da. Pertsonak izendatzeko modu berezi bat ezizena edo goitizena da.

### Izen zientifikoak 
Diziplina zientifikoek aurkitzen dituzten errealitateak katalogatu behar dituzte, eta, horretarako, taxonomia argi bat behar dute, nomenklatura edo eskala onomastiko zehatz batez hornituko dituena, izendapen arruntak sailkatu ahal izateko hurrenkera erregular orokorrenetik zehatzenera. Halako izendapenak loturik egon ohi dira entitate katalogatuen artean dauden antzekotasunekin edo desberdintasunekin, eta, horretarako, izendatzeko irizpide finko eta objektibo batzuk hartu behar ditu zientziak. Zentzu horretan lehen saiakera arrakastatsua biologiak egin zuen Aristoteles greziarraren, Plinio Zaharra erromatarraren eta, azkenik, Carl von Linné suediarraren izendegiekin.

Animaliei eta landareei izen arrunt bana ematen zaie, baina izen hori desberdina izan ohi da hizkuntzaren, kulturaren, geografiaren eta abarren arabera. Horrenbestez, oker ulertzeak eta akatsak saihesteko, zientzialariek espezie bakoitza latinezko bere izendapenarekin identifikatzen dute, hau da, izen zientifiko batekin.

Zientziaren arlo askotan, nomenklatura konbentzioak sortu izan dira. Nomenklatura konbentzio bat da objektuak izendatzearren adostutako, hitzartutako edo onartutako estandarren, arauen, usadioen edo irizpideen multzoa. Horren adibide dira, besteak beste:

* Astronomia, nomenklatura astronomikoa, nomenklatura planetarioari buruzko konbentzioak
* Biologian, nomenklatura binomiala.
* Kimikan, nomenklatura kimikoa.
* Historia eta literatura klasikoetan, erromatar izenari buruzko konbentzioak.
* Programazio informatikoan, identifikatzaileen nomenklatura konbentzioak.
* Sare informatikoetan, sareko ordenagailuen izenen eskemak.
* Zientzietan, oro har, izen sistematikoak zenbait objekturentzat.

### Izena filosofian 
Antzinako filosofoek, eta bereziki Platon grekoak *Κρατύλος* elkarrizketan, eztabaidatu zuten ea kontzeptuek, eta, beraz, haien hizkuntza adierazpenek, alegia izen arruntek, errealitatea egoki irudikatzen ote zuten, eta kontzeptuak  unibertsaltasunaren ikuspuntupean hartzen zituzten, errealitatearen ulerpentzat. Gaur egun ez da onartzen kontzeptuek halako irudikapen gaitasuna daukatenik, gauzen errealitatearen interpretazio subjektibo eta kulturaltzat hartzen baitira, eta objektu errealekin duten harremana erabat denotatiboa edo sailkatzailea dela aitortzen da, hau da, errealitatearen azalpen edo izendapen soil gisa. Izendapenen edo kontzeptu unibertsalen arazo horrek bi korronte sortu zituen Erdi Aroko filosofia eskolastikoan: errealismoa eta nominalismoa.

### Onomastika 
[thumb | [Euskal Herriko eta ingurumarietako hidronimo nagusiak.]]Onomastikak izen propioak aztertzen ditu, funtsean testuinguru historikoan eta jatorri etimologikoan. Onomastika, izatez, historiaren diziplina osagarri bat da, eta atal hauetan banatzen da:

* Antroponimia: gizakiak izendatzeko erabiltzen diren hitzen azterketa da, izenak zein deiturak. Horren adar bat da heraldika.
* Toponimia: leku izenen azterketa da. Horien artean daude ibai, iturri, aintzira eta itsasoen izenak edo hidronimoak; mendien eta mendikateen izenak edo oronimoak; eta kale, plaza, hiribide, errepide eta beste leku publikoen izenak edo odonimoak.
* Teonimia: jainkoen edo numenen izenak aztertzen ditu.

Onomastika ―bereziki antroponimia eta toponimia― lexikologiaren adar bat da, izen berezien jatorria, adiera eta erabilera aztertzen dituena. Horretarako, hizkuntzalaritzaren metodo arruntak erabiltzen ditu, bai eta ikerketa historiko eta antropologikoak ere.

## Izen antroponimikoak 
Izen antroponimiko edo pertsonal bat da gizaki jakin bat identifikatzen duen izena, hitz batez (*Ibon*) edo gehiagoz (*Miren Gotzone*) osatua. Herrialde askotan, ohikoa da izen pertsonal edo ponte izenarekin batera familiaren abizen edo deitura bat erabiltzea, familia bereko kideek partekatzen dutena. Gehienetan, familiaren deitura hori aitarena izaten da, baina herrialde batzuetan ―adibidez, Portugalen― amaren abizena hartzen da lehen lekuan. Herrialde batzuetan, Euskal Herrian bezala, ohikoa da esparru formal edo ofizialetan bi abizen erabiltzea, guraso bakoitzarenak. Munduko hizkuntza gehienetan, besteak beste euskaraz, ponte izena jarri ohi da abizenaren aurretik. Aldiz Asiako hizkuntza askotan abizena aurretik erabiltzen da.

Kultura eta herrialde batzuetan, ohikoa da emakumeak senarraren abizena hartzea ezkontzean, nahiz ez dagoen horretarako beharkizun legalik. Baita ere, ezkontidearen abizena elkartu daiteke norberaren abizenarekin.

Herrialde batzuetan, bereziki Ameriketako Estatu Batuetan, izenaren eta abizenaren artean beste izen bat tartekatzen da, esate baterako ezkondu aurreko deitura gorde ahal izateko eta, horrela, familiaren abizenak betikotzeko. Bigarren edo tarteko izen hori erabiltzeko ohitura Antzinako Erroman sortu zen. Orduan, ohikoa zen eliteko kideek *praenomen* bat izatea, izen propio bat; *nomen* bat, familiaren abizena; eta *cognomen* bat, pertsonaren atributu indibidual bat edo familiaren adar espezifikoa adierazten zuen izena. Erromatarren usadioa berriro berreskuratu zen XIX. mendean Europan.

## Izena, izen sintagmaren ardatz 
Izen sintagma da izena ardatz duen egitura sintaktikoa. Hortaz, izen sintagmaren osagai nagusia da izena. Izenik gabe ―agerian ez bada, ezkutuan― ez dago izen sintagmarik. Hauek guztiak izen sintagmak dira, eta guztietan ardatz elementua den izena bereiz daiteke: 

# ***Gizon**a*
# ***Automobil** eder hura*
# *Parisko **neska** irribarretsua*
# ***Miren***
# ***Gu***

Lehen hiru izen sintagmetan, *Gizon*, *Automobil* eta *neska* izen arruntak dira; laugarreneko *Miren*, izen berezia; eta bosgarreneko *Gu*, izenordaina, hizketan ari den hori eta beste bat (edo gehiago) ordezten dituelako.

Halako izen sintagmak funtsean testuinguru berean ager baitaitezke, esate baterako, perpausaren subjektuaren lekuan, aditz sintagma osagaiarekin batera:

## Izenen sailkapena 
### Erreferentziaren hedaduraren edo bakartasunaren arabera 
Izenek izendatzeko balio dute, eta, halakotzat hartuta, badute beti nolabaiteko erreferenteren bat. Hedaduraren arabera, erreferentziaren bakartasunaren arabera, honela sailkatzen dira substantiboak:

* **Izen arruntak**. Mota edo espezie bereko pertsona, animalia edo gauza guztiak izendatzeko aukera ematen dute, haien esanahia bakandu gabe, hala nola *gizaki*, *behor*, *etxe*. Beren ezaugarrien arabera izendatzen diren objektuak taldekatzen dituzte, ezaugarri bereizgarririk adierazi gabe. Horregatik, substantibo generikotzat hartzen dira. Aipatzen dituzte izaki bizidun edo bizigabeak, edo kontzeptuak oro har, adibidez, *emakume*, *lehoi*, *tomate*, *harri*, *balio* edo *maitasun*. Izen sintagma bat eratzeko, nahitaez behar dute mugatzailea edo, mugatzailerik izan gabe ere, bestelako determinatzaileren bat: *etxe**ak***, *auto **hura***, *maitasun**a***, *diru **asko***, *mahats **ugari***, *liburu ederr**a***, ***bost** amona*. 
** Izen arrunt **zehatzak**. Oro har, zuzenean ukigarriak diren objektuen, animalien edo pertsonen multzo edo mota bat da haien erreferentzia. Adibidez, *etxe*, *txakur*, *auto*, *lore*, *txori*, *izar*.
** Substantibo komun **abstraktuak**. Hitz horiek, oro har, ez dute pluralik, eta pluralean jartzen direnean, esanahi ñabardura bat eransten zaie. Propietateak, abstrakzioak edo ideiak izendatzen dituzte, adibidez, *itxaropen*, *fede*, *zintzotasun*, *elkartasun*.
* **Izen propioak**. Banako bakoitza bereizten dute mota, espezie edo genero bereko besteetatik. Izaki, pertsona, animalia edo gauza bakar bati aplikatzen zaio. Horregatik, banakako substantibotzat hartzen dira. Pertsonen eta herrialdeen izenak izen propioak dira. Izen propioen hasiera letra larriz idazten da beti. Izaki baten banakotasuna da nabarmentzen dena. Erreferentzia bakarra du eta ez dute esanahi linguistikorik, eta ez dute mugatzailerik onartzen. Adibidez, *Miren*, *Jon*, *Bilbo*, *Anboto*, *Aturri*, *India*. Berez, beste elementuren laguntzarik gabe, eratu dezakete izen sintagma bat.
Funtsean [± arruntasun] ezaugarria da bi izen mota hauek bereizten dituena: izen propioak [-arruntasun] dira, izen arruntak [+arruntasun]. Izenordainek [-arruntasun] ezaugarria dute, izen propioek bezala, ez baitute mugatzailerik onartzen. Horrenbestez, izenordainak izaera berezia duten izenak dira. Beraz, [± izenordaina] ezaugarria ere kontuan izanez gero, euskal izenak multzo hauetan bana daitezke:
ezkerrera|thumb|Izenen sailkapena bakantasunaren arabera euskaraz.
Bereizketa horrek testuingurua du irizpide. Alegia, testuinguruan zer-nolako elementuak ager daitezkeen edo ager ez daitezkeen (mugatzailea, bereziki) hartzen da kontuan. Ohiko gramatiketan, ordea, esanahia ere kontuan hartu izan da izen arrunta eta propioa bereizteko. Esanahian oinarritzen den bereizketak, batez ere, ortografiari begira du garrantzia: *Bizkaia* edo *Aita Santua* mugatzailea duten izen-sintagmak dira, baina, erreferente bakarra dutenez, izen propiotzat hartzen dira, eta, horrenbestez, hasieran letra larriz idatzi behar dire. Ortografia gorabehera, gramatikaren aldetik izen propioek [- arruntasun] ezaugarria dutelarik, esan dugu ez dutela mugatzailerik onartzen, oro har, baina badira izen propio batzuk mugatzailea hartu behar dutenak: *Azpeitia*, *Euskaltzaindia*.

### Kopuruaren arabera 
Kopuruaren arabera, honela sailkatzen dira substantiboak:

* **Izen berez singularrak** edo *singularia tantum*. Berez adeira singularra duten izenak dira, adibidez, *ekialde*, *egarri*, *kaos*, *zodiako*, *osasun*.
* **Izen berez pluralak** edo *pluralia tantum*. Berez esanahi plurala duten izenak dira, adibidez, *galtzak*, *betaurrekoak*, *guraizeak*, *hiletak*, *zorionak.*

### Erreferentziaren arabera 
Erreferentzia motaren arabera, izenak honela sailkatzen ahala dira:

* **Izen banakariak**. Forma singularrean izaki bakar bat izendatzen dutenak diras, esate baterako, *luma*, *zuhaitz*, *tigre*. Izaki bakarra izendatzen dute, baina pluralaren morfema onartzen dute, bat baino gehiago izendatzeko.
* **Izen multzokariak**. Singularreko formak izanik, izaki edo gauzen multzo zehaztugabe bat izendatzen dute. Morfosintaxiaren aldetik begiratuta, beste edozein forma singular bezalakoak dira, baina entitate talde bat dute erreferentzia gisa. Adibidez, *artalde*, *gudaroste*, *lumaje*, *baso*, *batzorde*, *lorategi*, *orkestra*, *zumardi*. Berezkoa dute aniztasunaren ideia, hori adieraziko duen morfemarik behar izan gabe, baina ez «bat gehi bat» zentzuan, baizik eta gauza edo izaki beraren unitatez osatutako multzo kolektibo gisa.

### Semantikaren edo esanahiaren arabera 
Semantikaren edo izenaren esanahiaren arabera, honela sailkatzen dira substantiboak:

* **Izen konkretuak**. Kontzeptu independenteak adierazten dituzte, elementu materialei aplikatzen zaie. Gorputzaren zentzumenekin hauteman daitezkeen edo errealitate gisa irudikatzen ditugun gauzakien izenak dira. Adibidez, *neska*, *katu*, *olio*.
* **Izen abstraktuak**. Kontzeptu, prozesu edo ezaugarri immaterialak adierazten dituztenez, gorputzaren zentzumenekin barik, adimenarekin hautematen diren entitateak izendatzen dituzte; adimenean soilik dagoen kontzeptu bat, kalitate bat edo pentsamendu bat. Adibidez, *nazio*, *edertasun*, *gogoeta*, *sustapen*, *bizitza*, *desira*. Substantibo abstraktuen barnean, azpisailkapen hau egin daiteke:
** **argumentudunak**: parte hartzaileak eskatzen dituzte, osagarri argumentalak, esanahiagatik. Adibidez, *irakurketa* izenak eskatzen du norbaitek zerbait irakurtzea; edo *sakontasun* izenak *zerbaiten* sakontasuna adierazten du. Halakoak dira, baita ere, *laburpen*, *hasiera*, *lagun, goxotasun* edo *aitzindari*.
** **gertaerazkoak** edo ebentiboak: gertaera bat izendatzen duten izenak dira, hala nola, *istripu* edo *mendeurren*.
** **kuantifikatzaileak**: izen mota honen adierak kuantifikazio inplizitu bat dauka, esate baterako, *ardo tanta* edo *argazki multzo*. Era honetakoak izan daitezke:
*** hesitzaileak: zerbaiten neurriaren berri ematen dutenak dira, adibidez, *argi izpi*, *gari ale*, *opil zati*.
*** neurri izenak: araututako neurrien izenak dira, hala nola, *tona*, *kilometro*, *gramo*, edo arautu gabekoak, adibidez, *eskukada* edo *koilarakada*.
*** multzo izenak: *talde*, *multzo*, *olde*, *lore sorta*.
** **sailkapenezkoak**: izakiak ataletan banatu edo ordenatzen dituzten izenak dira, hala nola, *sail*, *mota*, *klase*.

### Zenbakarriak eta zenbakaitzak 
Izen arrunten artean, batzuetan erreferentziazko izakiak banan bana hartuta zenbakitu daitezke, *leiho*, *ardi* edo *ordenagailu* izenetan gertatzen den bezala. Halakoak, izen **zenbakarriak** dira.

Aldiz, beste izen arrunt batzuk ez dute halako gaitasunik, ulertzen baita gai jarraitu zatiezinekoz eginak direla, esate baterako, *ur*, *elkartasun* edo *mahats*: halakoetan, ezin dira zenbakien bitartez mugatu, **lau ur* edo **zazpi elkartasun*. Horiek izen **zenbakaitzak** dira.

Batzuetan, izen berez zenbakaitz batzuk zenbakarri bihurtzen dira, esate baterako, *bi ardo* edo *lau kafe* esaten denean. Halakoetan, baina, adiera desberdina hartzen dute: *ardoa* edo *kafea* ez dira masa izen gisa ikusten, zerbait konkretu eta zenbakarri gisa baizik, *bi (basokada) ardo* edo *lau (kikara) kafe* esango balitz bezala.

Alderantziz ere gerta daiteke: berez zenbakarri den izen bat (*harri*, esaterako) masa gisa ikus daiteke. Adibidez, bi esaldi hauek adiera desberdina dute*:* 

* *harri asko bota ditugu errekara*, ehun harri edo gehiago;
* *harri asko bota dugu bidean,* kamioikada bat, adibidez.

### Izen zenbakaitz neurgarri eta neurgaitzak 
Izen zenbakaitzek izaki jarraituak aipatzen dituzte, banaka zenbatu ezin direnak. Horien artean, baina, beste bereizketa bat egin daiteke. Izan ere, izen batzuek, zenbakaitzak izan arren, neur daitezkeen gaiak izen eratorriak aipatzeko balio dute. Adibidez, *olio* izenak zenbatu ezin daitekeen zerbait aipatzen du, baina «zer» hori neur daiteke, litroka, adibidez: '**Bost litro olio**'. Baina zenbakaitzak diren beste batzuk (*maitasun*, *su*, *lotsa*, etab.) ez dira neurtzen. Haietan intentsitatea ematen da aditzera kantitatea baino gehiago: *Lotsa ikaragarria ematen zidan.* *Su handia zegoen basoan.*

### Bizidunak eta bizigabeak 
Izenetan, esanahiak adierazten du batzuk **bizigabeak** direla, hala nola, *harri*, *gose*, *aulki*, *lege*, *Aralar* edo *gogoeta*, eta beste batzuk, aldiz, nahitaez **bizidun** direla, adibidez, *neska*, *Imanol*, *amona* edo *zakur*.

Desberdintasun horrek eragin morfologiko zuzen bat dauka: izenen flexioaren paradigma aldatu egiten da. Izen bizigabeen kasuan, esate baterako, *etxe**an** lo aurkitu zuten* esan genezake, baina izen bizidunetan *ama**rengan** zegoen ardura guztia* esan behar da.

Nolanahi ere den, kasu batzuetan izen bizidunak flexio paradigma bizigabea har dezake: *zalditik astora goaz!* ―txarretik okerragora, alegia― esaldia izan daiteke horren adibide. 

### Erabidearen arabera 
Erabidearen edo barne egituraren arabera, izenak bakunak eta konplexuak ―elkartuak nahiz eratorriak― izan daitezke:

* **Bakunak**: edukiaren aldetik osagai bakarra dutenak izenak dira, hala nola, *aulki*. Halakoetan, semantikaren ikuspegitik begiratuta, ezin daiteke esanahia duen zati txikiagorik berezi.
* **Elkartuak**: osaeran bi izen bereiz daitezke, bakoitza bere esanahi burujabea duela, esate baterako, *besaulki* izen elkartuan gertatzen den bezala, *beso*&nbsp;+&nbsp;*aulki*. Elkarketa bidez sortutako izenetan, konbinazioak izan daitezke izen + izen (*seme-alaba*, *kafesne*, *behi esne*, *zahar etxe*), aditz + izen (*idazlan*, *idazmakina*, *jantoki*, *egongela*), izen + adjektibo (*udaberri*, *zorion*, *mutilzahar*), adjektibo + adjektibo (*luze-labur*, *hotz-bero*, *zuri-gorri*, *gazi-gozo*) eta aditz + adjektibo (*jaioberri*, *ezkonberri*).
* **Eratorriak**: izen eratorrietan bi zati bereiz daitezke, baina horietako bat bakarra da beregaina, adibidez *aulkigintza* izen eratorrian bezala, *-gintza* atzizkia ez baita autonomoa.
Gainera, elkarketa bidez sortzen diren izenetan, izen + izen moldekoetan, bigarren osagaia eratorpen bidez sortutako izena izan daiteke: *kale garbi**tzaile***, *soldata murriz**pen***.

## Ondare izenak eta neologismoak 
Izen batzuk hizkuntzaren ondarekotzat hartu behar dira, gehienetan izaki primario edo funtsezkoak aipatzen dituztenak. Horien artean daude, esate baterako, *zuhaitz*, *ogi*, *odol*, *itsaso* edo *eguzki*. Beste izen batzuk, berriz, errealitate berri bat azaltzeko berariaz sortutakoak dira, neologismoak, alegia. Bigarren kasu horretan, gehienetan laburtasunaren eta bakantasunaren irizpideekin sortu eta aukeratu ohi dira, aipatu nahi duten pertsona, gauzaki edo adigaia erraz, azkar eta argi identifikatua izan dadin. Batzuetan, siglak edo akronimoak erabiltzen dira izen neologikoak sortzeko, edo, hizkuntzaren baliabide propioekin sorkuntza zaila edo korapilatsua denean, beste hizkuntza batetik mailegu lexikoak hartzen dira, hala nola *clipping* edo albiste laburpena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
*  Behind the name