open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pirineos Sur

thumb|300px|Ur-gaineko eszenatokia.
**Pirineos Sur** Huescako probintzian udaro 1992tik antolatzen duten musika jaialdia da, "munduko musikak" delako arloan espezializatua.

Aragoitik joandako ikus-entzuleez gain, ugari da Katalunia eta Euskal Herritik hurbildutako jendea.

1994tik, gaika aukeratzen dute kontzertu sorta.

## Ur gaineko eszenatokia 
Zehazki, Lanuzako herri erdi abandonatuan burutzen dituzte kontzertuak, Sallent de Gallegoko udalerrian (Tenako ibarra). Eszenatokia herri ondoan dagoen urtegiaren gainean paratzen dute.

## Aurreko edizioak 
* 1994: *La música africana*
* 1995: *El Mediterráneo*
* 1996: *El Caribe*
* 1997: *La Lusofonía*
* 1998: *Cuba. La isla de la música*
* 1999: *La música del Islam. Las mil y una músicas*
* 2000: *El meridiano cero. En la línea*
* 2001: *Tras las huellas de la música negra*
* 2002: *Especial Rom2003: América Latina*
* 2003: *Los ritmos cruzados de América Latina*
* 2004: *Las músicas del Sahel: El blues de la frontera*
* 2005: *En las fronteras de América del Norte*
* 2006: *15 años de Pirineos Sur*
* 2007: *Cuando el río suena*
* 2008: *La Mirada del Otro*
* 2009: *Atlántico negro*
* 2010: *Bicentenario independencias Latinoamérica (1810-2010)*
* 2011: *Tribus ibéricas*
* 2012: *En busca del sur*
* 2013: *Las culturas metrópolis*
* 2014: *Femenino plural*
* 2015: *Fronteras, ¿mezcla o barrera?*

## Bestelako ekitaldiak 
Halaber, munduko azoka eta bestelako ekitaldiak antolatzen dituzte Sallent de Gallegon bertan, kontzertuez gain.

## Kanpo estekak 
*  Jaialdiaren webgunea
Alberto Lopez de Munain

**Alberto Lopez de Munain Ruiz de Gauna** (Gasteiz, Araba, 1972ko martxoaren 12a) euskal txirrindulari ohia da, profesionala 1996 eta 2005 artean.

2005eko Italiako Giroan izandako eroriko baten ondorioz, txirrindularitza utzi behar izan zuen.

## Palmaresa 
**1994**
* Oñati Saria
**1995**
* 6. Bizkaiko Biran
**1997**
* 8. Euskal Bizikletan
**1999**
* 6. Narancoko Igoeran
**2000**
* Dauphine Libereko etapa prologoa. (erlojupeko igoera)
* 2. Asturiasko Itzulian eta etapa 1 (erlojupeko igoera)
* Euskal Herriko Itzuliko Mendiko sailkapena
**2001**
* Alcobendasko Klasikako bigarren etapa.
* Asturiasko Itzuliko bosgarren etapa.
* 4. Urkiolako Igoeran
**2003**
* 3. Narancoko Igoeran
* 10. Dauphiné Libérén
**2004**
* 7. Kataluniako Voltan

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak 
* 1996 &ndash; Euskadi
* 1997 &ndash; Euskadi
* 1998 &ndash; Euskaltel-Euskadi
* 1999 &ndash; Euskaltel-Euskadi
* 2000 &ndash; Euskaltel-Euskadi
* 2001 &ndash; Euskaltel-Euskadi
* 2002 &ndash; Euskaltel-Euskadi
* 2003 &ndash; Euskaltel-Euskadi
* 2004 &ndash; Euskaltel-Euskadi
* 2005 &ndash; Euskaltel-Euskadi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Alberto Lopez de Munainen palmaresa
Juan de Herrera

[thumb|320px|*[El Escorial* jauregi-monasterioa (Madrilgo Erkidegoa)Juan Bautista de Toledo marraztua eta Herrerak eraikia]]
[thumb|320px|[Aranjuezko errege jauregia]]
**Juan de Herrera** (Movellán, Valdáliga, Kantabria, 1530 &ndash; Madril, 1597ko urtarrilaren 15a) arkitekto, geometra eta matematikaria izan zen, Espainian arkitektura pizkundetarra berritu zuena. Berezko estiloa garatu zuen, gerora *Herrerar* deitua, Filipe II.aren eta Espainiar Inperioko arkitekturaren ezaugarri izan zena urte askotan. Serlio eta Vignolaren jarraitzaile eta Espainiako Errenazimentuko arkitektorik behinena da Juan de Herrera. Haren izena daraman estiloaren ezaugarriak, apaindurarik eza, horma sendoak, lerro geometrikoen eta gainazal lauen nagusitasuna dira.

## Bizitza 
Valladoliden ikasi eta oso gazterik joan zen Italia, Alemania eta Flandriara (1548). Gero Karlos V.a Espainiakoaren armadarekin berriro izan zen Flandesen (1553). Karlos V.a hil zenean, Filipe II.a Espainiakoaren zerbitzura jarri zen. 1563an Juan Bautista de Toledoren zuzendaritzapean egiten ari ziren El Escorial monasterioan hasi zen lanean. Toledo hil zenean, erregeak obren buru ezarri zuen Herrera (1567-1584), eta berak egin zituen monasterioko aurrealde nagusia eta eliza. Erregearen arkitekto izendatu zutenean, erregetzaren eraikuntza guztien ikuskari bihurtu zen. Herreraren planoen arabera eginak dira, besteak beste, Toledoko alkazarreko hegoaldeko aurrealdea, Sevillako lonja eta Aranjuezko jauregiaren berrikuntza. Herreraren obra nagusia, ordea, Valladolideko katedrala izatekoa zen. Rodrigo Gil, hasierako arkitektoa, hil zelarik, proiektua erabat berritu zuen. 1589an eman zitzaion hasiera obra eskergari (XIX. mendean bukatu zen, hasierako proiektua aldatu eta murrizturik). Madrilgo hirigintzaren berrikuntzan ere esku hartu zuen Herrerak.

## Lan nagusiak 
* Aranjuezko errege jauregia (1561).
* El Escorial jauregi-monasterioa (1563).
* Toledoko alkazarraren hego fatxada (1571 – 1585).
* Sevillako lonja, egungo Indietako Artxiboa (1583).
* Toledoko udaletxea.
* Valladolideko katedrala (1589).
* Segoviako zubia, Madril.
* Segoviako Monetaren Etxea.

## Ikus, gainera 
* Herrerar arkitektura

## Erreferentziak
Manitoba

**Manitoba** Kanadako erdialdeko probintzia bat da. Herrialde osoko bosgarren probintziarik populatuena da, 1.300.000 inguruko biztanle ingururekin. Azalerari dagokionez, zortzigarrena da, 649.950 km2-rekin.

Winnipeg da hiriburua eta hiririk jendetsuena, gutxi gora-behera 800.000 biztanlerekin. Beste udalerri nagusiak Brandon, Steinbach, Thompson, Portage la Prairie eta Winkler dira.

## Mugakideak 
Mugakideak hauexek ditu: Saskatchewan, mendebaldean; Ontario, ekialdean; Nunavut eta Hudson badia, iparraldean; eta Ipar Dakota eta Minnesota (AEB), hegoaldean.

## Pertsonaia ezagunak 
* Loreena McKennitt (1957-), folk abeslaria.
* Terry Fox (1957-1981), atleta humanitarioa.
* Paula Abdul (1962-), pop abeslaria.
* Remy Shand (1977-), neo soul abeslaria.

## Kanpo estekak 
*  Manitobako probintziaren webgune ofiziala
Nunavut

**Nunavut** (inuktiteraz, *Gure Lurra*) Kanadako iparraldeen dagoen lurraldea da, inuiten lurraldea dena. Ipar-mendebaldeko Lurraldeak eta Yukonekin, ez daukate probintziaren estatuturik.

## Mugakideak 
Mugakide hauek ditu: Ozeano Artikoa iparraldean, Hudsoneko badia ekialdean, Ipar-mendebaldeko lurraldeak mendebaldean eta Manitoba hegoaldean.

## Historia 
Nunavut-eko historiak duela milaka urte paleo-eskimoen etorreratik gaur egunera arteko epea hartzen du. Europarrek kontinentea kolonizatu baino lehen, gaur egungo Nunavut biltzen zuten lurraldeetan hainbat kultur talde historiko bizi ziren, besteak beste, Pre-Dorset aurak deitu izan den kultura, Dorset kultura, Thule kultura eta haien ondorengoak, inuitak.

Nunavut-en inguruko aipu idatzi mendebaldetar-europarrak 1576an hasten dira, Martin Frobisher esploratzaile ingelesaren kontakizun batekin. Frobisherrek, Ipar-mendebaldeko pasabidea aurkitzeko espedizio bat gidatu zuen bitartean, gaur egun Frobisher badia bezala ezagutzen den ur-masaren inguruan ibili zela dirudi, eta urre minerala aurkitu zuela uste da, Baffin uharteko kostaldean.   Frobisherrek inuitekin erregistratutako Europako lehen harremana egin zuen. Ipar-mendebaldeko pasabide iheskorraren bila beste esploratzaile batzuek jarraitu zuten ondoren, XVII. mendean, besteak beste, Henry Hudson, William Baffin eta Robert Bylotek.

XVIII. mendetik aurrera, lurraldea britainiarrek hartu zuten berentzat, Nunavut zatiak Rupert's Land, Ipar-Mendebaldeko Lurraldea edo Britainia Handiko Lurralde Artikoen zati gisa administratuta. 1870ean akordio sinatu ondoren, Rupert's Land eta Ipar-mendebaldeko Lurraldearen jabetza Hudson Bay Konpainitik Kanadako gobernura pasatu zen. 1880an, Britainiar Artikoko Lurraldeak ere Kanadako gobernuaren esku utzi zituzten. Gaur egungo Nunavut hasieran Ipar-Mendebaldeko Lurraldeen zati gisa administratu zen, nahiz eta 1912aren amaieran, lurraldeak Yukonen iparraldeko 60. paraleloaren iparraldeko eta ekialdeko lurrak soilik administratu zituen.

Cornwallis eta Ellesmere uharteak 1950eko hamarkadako Gerra Hotzaren historian agertzen dira. Gerra Hotzean artikoak garrantzia geoestrategikoa izan zuen, eta Kanadako gobernuak, Estatu Batuen ahalegin anti-sobietarrarekin bat eginda, inuitak Quebec iparraldetik eta Pond Inlet-etik mugitu zituen Nunavuteko Resolute eta Grise Fiord-era, indarrez lekualdatu ere.

20. mendearen amaieran, Kanadako gobernuak Inuitekin negoziatu zuen, eskualdearen kudeaketa autonomo indigena neurri batean posible egiteko. *Nunavuteko Lurren Erreklamazio Akordioa* 1993ko maiatzaren 25ean sinatu zen, lurralde berri bat ezartzeko sei urteko trantsizio-epearekin. Nunavut Kanadako lurralde gisa ezarri zen formalki 1999ko apirilaren 1ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nunavuteko eskualdearen webgune ofiziala
Ipar-mendebaldeko Lurraldeak

**Ipar-mendebaldeko Lurraldeak** Kanadako ipar-sartaldean dagoen lurraldea da, inuiten lurraldea dena. Nunavut eta Yukonekin, ez daukate probintziaren estatuturik.

## Mugakideak 
Mugakideak hauexek ditu: Ozeano Artikoa iparraldean, Nunavut ekialdean, Yukon mendebaldean eta Kolunbia Britaniarra, Alberta eta Saskatchewan hegoaldean.

## Uharteak 
Uharte nagusiak Victoria, Banks, Melville eta Patrick printzearena dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ipar-mendebaldeko Lurraldeetako webgune ofiziala
Saskatchewan

**Saskatchewan** (; Cree hizkuntzatik: ᑭᓯᐢᑳᒋᐘᓂ ᓰᐱᐩ, *kisiskāciwani-sīpiy*) Kanadako Mendebaldeko probintzia bat da. Albertarekin egiten du muga mendebaldean, Manitobarekin ekialdean, Ipar-mendebaldeko lurraldeekin iparraldean eta Montanarekin eta Ipar Dakotaerkin (AEB) hegoaldean. Saskatchewan eta Alberta dira Kanadan itsasorik ez duten probintzia bakarrak. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen. Estatuak 651.900 kilometro koadro ditu, eta lurren %10 inguru ur geza dira, batez ere ibaiak, urtegiak eta lakuak. 

Biztanle gehienak hegoaldeko belardietan bizi dira, iparraldeko erdia batez ere basoak baitira eta populazioa eskasa eta oso sakabanatua baitago. Probintziaren erdia Saskatoon hirian edo Regina hiriburuan bizi dira. Beste hiri garrantzitsu batzuk Prince Albert, Moose Jaw, Yorkton, Swift Current, North Battleford, Estevan, Weyburn, Melfort eta Lloydminster mugako hiria dira. Ingelesa da hizkunza nagusia probintzian, %82,4rentzat euren lehen hizkuntza baita. 

Saskatchewan duela milaka urte bizi dira amerindiar leinuak. Europarrek lehen aldiz aztertu zuten eremua 1690ean eta 1774an finkatu ziren bertan. 1905ean probintzia bihurtu zen, Ipar-mendebaldeko Lurralde zabaletatik bereizia, ordura arte Kanadako Belardi gehienak hartzen zituena. XX. mendearen hasieran, probintzia ospetsu egin zen Kanadako sozialdemokraziaren bastioi gisa; 1944an, Ipar Amerikako lehen gobernu sozialdemokrata hautatu zen. Probintziako ekonomia nekazaritzan, meatzaritzan eta energian oinarritzen da.

1992an gobernu federalak akordio historikoa sinatu zuen Saskatchewango Lehen Nazioekin lurraren kontrolaren inguruan. Lehen Nazioek diru-ordaina jaso zuten, aukera ematen ziena euren leinuentzat lurra erosteko merkatuan. 3.079 kilometro koadro erosi zituzten, erreserba lur gisa baliatu zirenak. Lehen Nazio batzuek gune urbanoetan inbertitu dute, Reginan eta Saskatoonen barne. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Saskatchewaneko probintziaren webgune ofiziala
Katxin (estatua)

**Katxin** (katxineraz: *Jingphaw Mungdaw*; ) Myanmarko 7 estatuetako bat da. Bertan bizi den etnia nagusia Katxin herria da. 89.042 kilometro koadroko eremua dauka, eta 1.881.362 biztanle zituen 2019an. Hiriburua Myitkyina da.

Katxin herria Zomia deritzon area geografikoan bizi diren talde etniko txikietako bat da, eta neurri handi batean gobernu zentralaren kontroletik kanpo bizi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Campillar

**Campillar** (izen ofiziala: *El Campillar*) Arabako Guardia udalerriko lau herrietako bat da. Ebro ibaiak zeharkatzen du.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako Errioxako kuadrilla
* Guardia
* Páganos
* Serna

## Kanpo estekak
Yukon

**Yukon** Kanadako ipar-sartaldeen dagoen lurraldea da. Hiriburua Whitehorse du. Ipar-mendebaldeko Lurraldeak eta Nunavutekin, ez daukate probintziaren estatuturik.

## Geografia 
Mugakideak hauexek ditu: Alaska (AEB) mendebaldean, Ozeano Artikoa iparraldean, Ipar-mendebaldeko lurraldeak ekialdean eta Kolunbia Britaniarra hegoaldean.

Hiri nagusiak honakoak ditu:

1 Whitehorseko metropoliaren barnean

Lurraldearen ardatz edo gune nagusia Yukon ibaiaren goi ibilgua da, baina iparraldeko eta hego-ekialdeko lurraldeak Mackenzie ibaiaren sistemari dagozkio; goi-ordoki garaiek eta haranek osatua da, oro har, lurraldea. Artikoko klima da nagusi mendialdeetan eta artikopekoa haranetan. Baso ugari daude eta animaliak oso aintzat hartuak dira beren larruagatik.

## Biztanleria 
Antzina Ameriketako indiarrak eta eskimalak bizi ziren Yukonen. Gaur egun indiarrek eta eskimalek biztanleen % 14 osatzen dute, eta gainerakoak europarrak edo europar-indiar mestizoak dira, 1870 inguruan bertan urre hobiak aurkiturik, etorkin asko iritsi baitziren urre bila. Hala, biztanle kopurua asko hazi zen 1911 ingurua arte (1890 inguruan 30.000 pertsonatik gora iritsi ziren urre bila).

## Ekonomia 
Larruaren salerosketa, turismoa eta mea ustiaketa dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Yukongo eskualdearen webgune ofiziala
Joan Llaneras

**Joan Llaneras** hurrengo pertsonaiak izan daitezke:

# Joan Llaneras Rosello, pistako txirrindulari espainiarra.
# Joan Llaneras aktore espainiarra.
Joan Llaneras Roselló

**Joan Llaneras Roselló** (Porreres, Mallorca,1969ko maiatzaren 17-) pistako txirrindulari espainiar ohia da, puntukako lasterketetan trebea.

Pistako Txirrindularitzako Munduko Txapeldun izan da zazpitan, lautan puntukako lasterketan (1996, 1998, 2000 eta 2007) eta hirutan lasterketa amerikarrean edo *madison* lasterketan (1997, 1999 eta 2006).

Joko Olinpikoetan bi domina lortu ditu puntukako lasterketan, urrezkoa 2000ko Sidneyko Joko Olinpikoetan eta zilarrezkoa 2004ko Atenasko Joko Olinpikoetan.

## Palmaresa
Antonio Karmany

**Antonio Karmany Mestres** (Sant Joan, Mallorca, 1934ko urtarrilaren 21-) txirrindulari ohi espainiarra da, 1956 eta 1966 artean profesionala eta 51 garaipen lortu zituena. Igotzaile trebea.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak 
* Minaco-Peugeot (1956)
* Cil-Indaucho-Langarica (1957)
* Lube (1958)
* KAS (1959-1962)
* Ferrys (1963-1964)
* Tedi Montjuich (1965)
* Andrés Oliver (1966)

## Kanpo estekak
Setmana Catalana

**Setmana Catalana de Ciclisme** (euskaraz *Kataluniako Txirrindularitza Astea*) 1963an hasi eta 2005 arte iraun zuen Kataluniako txirrindularitza lasterketa zen.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahasti

thumb|200px|Landare-sarean landatutako mahastia.
**Mahastia** mahatsondoak landatuta dauden lursaila da.

Ardoa egiteko mahats-sailak lehorrekoak izan ohi dira, eta jatorrizko deitura batzuetan debekatuta dago ureztatzea. Mahats-mahatsak andui baxuan landatu ohi ziren, bata bestetik nahiko bereizita (bi metro edo gehiago landare artean). Gaur egun, sarriago landatzen dira errenkadak, landare-sarearekin, baina Mantxan mahatsondoaren andui-landaketa oso ohikoa da oraindik ere. Mahaiko mahatsak normalean mahats-parrean edo beste gidatze-sistemaren batekin landatzen dira eta ureztatu egiten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahatsondo

**Mahatsondoa** (latinez *Vitis*) *Vitaceae* familiako landare egurkara da, mahats izeneko fruitua ematen duena. Haren adarrei aihen deritze. Gizakiak munduko toki askotan landatu eta hazten du, maiz mahasti izeneko sail zabaletan, mahatsak janaritarako jaso edota haiekin ardoa eta beste edariak ekoizteko; jarduera horri mahastizaintza deritzo.

## Motak 
*Vitis vinifera* Europa eta Asiako mota nagusia da. Beste klase batzuk, batik bat Amerikan topatutakoak hauexek dira:
* *Vitis labrusca*
* *Vitis riparia*
* *Vitis rotundifolia*
* *Vitis vulpina*
* *Vitis amurensis*

## Mahatsondorik zaharrena 
Munduko mahatsondorik (*Vitis vinifera*) zaharrena zein den kontu eztabaidagarria da.  Ingeles batzuek handiena beraiek dutela defendatu dute, Hampton Court jauregian, Lancelot Capability Brown paisajista sonatuaren aginduz 1768an landatua. Lau metro perimetroko adar mordoa du oinean, eta 36 metro baino luzeago adartutako aihenak. Lagun bakarrak zaintzen du, eta bere mahatsa saldu egiten da; gehien eman duen urtean 383 kiloko uzta izan zen. 

Baina Eslovenian errekorra haiek dutela defendatzen dute. Hango Maribor hiriaren erdialdeko etxe baten aitzindegian, 450 bat urte dituen mahatsondoa dute. Propio beretzako museo bilakatua da eusten duen etxea. Oraindik mahatsa eman eta eman ari da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ardoa
* Euskal Herriko ardoak

[thumb|250px|ezkerrera|[Txakolin mahastia, Zarauztik Getariara bidean.]]
Rakhine (estatua)

**Rakhine** (), lehenago **Arakan**, Myanmarko 7 estatuetako bat da. Rakhineak eta rohingyak dira bertan bizi diren etnia nagusiak. 36.778 kilometro koadroko eremua dauka, eta 3.325.116 biztanle zituen 2019an. Hiriburua Sittwe da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Serna

**Serna** (izen ofiziala: *Laserna*) Arabako Guardia udalerriko lau herrietako bat da. Ebro ibaiak zeharkatzen du.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Las Casetasko Andre Mariaren eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako Errioxako kuadrilla
* Campillar
* Guardia
* Páganos

## Kanpo estekak
Miguel Maria Lasa

**Miguel Maria Lasa Urkia** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1947ko azaroaren 4a -), "*Lapa*" goitizenez, gipuzkoar txirrindulari ohia da, 1969 eta 1981 artean profesionala izandakoa.

José Manuel Lasa txirrindulari ohiaren anaia txikia eta Gaizka Lasa txirrindulariaren aita da.

## Ibilbidea 
Profesionala izan baino lehen, 1968ko Mexikoko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen bakarkako errepideko txirrindularitza modalitatean.

Guztira 76 garaipen lortu zituen, horietatik 6 Espainiako Vueltan, 3 Italiako Giroan eta 2 Frantziako Tourran. Gainera, Vueltan lau aldiz zapaldu zuen podiuma, bigarrena bitan eta hirugarrena beste bitan izan zelako.

Txirrindularitza profesionala utzi ondoren, kirol honi lotuta jarraitu zuen, Wigarma taldeko kirol zuzendaria izan baitzen 1991 eta 1992 denboraldietan.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak
### Beste Itzuliak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
## Taldeak 
* Pepsi-Cola (1969)
* La Casera (1970)
* Orbea (1971)
* KAS (1972 &ndash; 1975)
* SCIC (1976)
* Teka (1977 &ndash; 1978)
* Moliner (1979)
* Zor (1980 &ndash; 1981)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
*
Iñaki Gastón

**Iñaki Gastón Crespo** (Bilbo, Bizkaia, 1963ko maiatzaren 25a -) euskal txirrindulari ohia da, 1984 eta 1994 artean profesionala. Guztira 40 garaipen ditu bere palmaresean.

## Ibilbidea 
Mendiko etapetan aditua. Egun bakarreko lasterketetan zein aste beteko Itzuli laburretan bereziki nabarmendu zen. Itzuli handietan ohorezko postuak eta etapa garaipenak lortu zituen.

Clas-Cajastur taldean Tony Romingerren laguntzailea izan zen Fede Etxabe edo Jon Unzagarekin batera. 1992an, Espainiako Vueltan Tony Rominger lagundu zuen Cobertoria mendatean Alex Zülle erori zenean.

Lasterketa horretan 7.a izan zen 1989an, 11.a 1993an, 12.a 1986 eta 1987an eta 14.a 1990 eta 1991an. Frantziako Tourrean 38.a izan zen 1985ean.

1991ko Italiako Giroan 23. postuan sailkatzeaz gain, Mendiko Saria ere lortu zuen. Urte horretan hiru Itzuli handiak bukatu zituen.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
## Taldeak 
* Reynolds (1984-1985)
* Kas (1986-1987)
* Kelme (1988-1989)
* CLAS-Cajastur (1990-1993)
* Mapei (1994)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilbotar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
* 
* Iñaki Gastón - *FirstCycling.com*
Txomin Perurena

**Domingo "Txomin" Perurena Telletxea** (Oiartzun, Gipuzkoa, 1943ko abenduaren 15a - Donostia, 2023ko ekainaren 8a) euskal txirrindularia izan zen, 1963 eta 1979 artean profesionala eta 158 garaipen lortu zituena, pistako eta ziklo-krosseko garaipenak kontutan hartu gabe.

## Kirol ibilbidea 
Etapa mota guztietan ondo moldatzen zen txirrindularia izan zen, sprintetan ondo eta mendian ere primeran zebilena.

### Espainiako Vuelta
Espainiako Vueltan 12 etapa garaipen lortu zituen, Puntukako Sailkapena bitan eskuratu zuen (1972an eta 1974an) eta lidergoa 31 egunez izan zuen, lasterketa irabazi ez dutenen artean emaitzarik onena. 

Sailkapen orokorrean 1975ean lortu zuen emaitzarik onena: bigarrena izan zen, lidergoa azken etapan galdu zuelarik, Donostiako kaleetan jokaturiko erlojupekoan, hain zuzen. Urte honetako ekitaldian, Agustin Tamames gailendu zen, sailkapen orokorrean Txomini 14 segundo eskaseko aldea atera ziolarik.

Horretaz gain, 1972an seigarren, 1974an bosgarren eta 1977an laugarren sailkatu zen.

### Giroa eta Tourra
Italiako Giroan 2 etapa lortu zituen.

Frantziako Tourrean 18.a izan zen 1966an eta 1974an Mendiko Sailkapena lortu zuen.

### Itzulia eta Volta
Euskal Herriko Itzulian, bederatzi parte-hartzetan 11 etapa garaipen eskuratu zituen denera, horretaz gain lautan amaitu zen sailkapen orokorreko lehenengo hamarren artean.

Kataluniako Voltan bereziki nabarmendu zen, 1973ko ekitaldia irabaziz eta 14 etapa garaipen poltsikoratuz.

### Munduko txapelketa
1974an zortzigarren eta 1977an bostgarren sailkatu zen Munduko Txapelketan.

### Kirol zuzendaria
Txirrindularitza profesionala utzi ondoren, Teka, Orbea eta Euskaltel-Euskadiko kirol zuzendari lanetan aritu zen. Bitan irabazi zuen Espainiako Vuelta: Marino Lejarretarekin Tekan 1982an eta Pedro Delgadorekin Orbean 1985ean.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak
### Beste Itzuliak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
## Taldeak 
* Fagor (1966-1970)
* KAS (1971-1978)
* Teka (1979)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Txomin Perurena (euskaraz.net)
* 
* Txomin Perurena - *FirstCycling.com*
*
Edita Pučinskaitė

**Edita Pučinskaitė** (Naujoji Akmenė, Lituania, 1975eko azaroaren 27-) txirrindulari lituaniarra da, 1999ko Emakumeen Errepideko Txirrindularitzako Munduko Txapeldun izandakoa.

## Kanpo estekak
Naypyidaw

**Naypyidaw** () Myanmarko hiriburua da. Erabat planifikatutako hiria da, 2002 hasi zirena eraikitzen eta 2012an amaitu. 2006an, bertara aldatu zuten herrialdeko hiriburua, lehenago Yangonen zegoena. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen.

Naypyidawen dago Batasunaren Parlamentua (Pyidaungsu Hluttaw), Auzitegi Gorena, Presidentearen Jauregia eta Myanmarreko gobernuaren egoitza, baita militarren eta ministerioen egoitzak ere. Hiri oso zabala da, Londres baino lau aldiz handiagoa, baina biztanleria dentsitate txikiarekin. 

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shan (estatua)

**Shan** (shaneraz: မိူင်းတႆး; ) Myanmarko zazpi estatuetako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena. Bertan bizi den etnia nagusia shan herria da. 155.801 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2019an 6.332.188 biztanle zituen. Hiriburua Taunggyi da. Gehienbat herri txikiz osaturik dago.

## Historia 
Shanak XIII-XVI. mende bitartean nagusi izan ziren egungo Myanmarko alde gehienetan, baina behera egin zuen haien aginpideak, printzerri txiki askotan banatu baitzen erresuma hura. 1922an eratu zen *Shan Estatuen Elkartea.* 1948an Myanmarko estatuaren barnean geratu zen, autonomia maila handi batekin. 1974an konstituzio berri bat aldarrikatu zuten Myanmarren, eta guztiz murriztu zuten autonomia maila hura.

1958an shan gerrillak hasi ziren My gobernuaren aurka, estatu burujabe baten alde. Opioaren trafikoa izugarri hazi da shanen lurraldean, azken urteotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Udare

**Udarea,**  edo **madaria** edo **txermena** (Gip.), udareondoak ematen duen fruitu pipitaduna da, mami zuria eta azal berde edo horia dauzkana.

## Terminologia 
Mertxikondoaren fruituak izen ugari hartzen ditu: *udare*, *madari*, *pea*, *txermen*, *makatz,* *magari, marai, urdare*... Blanca Urgell hizkuntzalariaren arabera, Ibarguen-Cachopin kronikak (XVI. mendea) esaera hau jasotzen du: «*Madaria eta Muxika, frutu on bi dira»*.

## Motak 
Hona hemen udare mota batzuk:
* Eztitzagako madaria
* Doniane madaria
* Ezti-madaria
* Gozo-madaria
* Goizagoko madaria
* Margarita madaria
* Makatza
* Marki madaria
* Negu-madaria
* Pedro Jose madaria
* Santamaina madaria
* Konferentzia udarea
* Txermena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Degeri

**Degeria** Zuberoan XIX. mendea arte udalek osatutako legegintzarako erakundea zen, deganaren agindupekoa. Guztira zazpi ziren, hiru mezutegitan elkartuak: Larüntze, Domintxaine eta Arüe Pettarrean, Arbaila Handia eta Arbaila Txikia Arbailako eskualdean, eta Ibarresküin eta Ibarrezker Basabürüakoan.

## Aro Modernoko Zuberoa 
Aro Modernoko Zuberoako antolaketan, parrokiak edo udalak izan ordez, degeria edo *degaeria* izeneko zatiketa zen, beste inon erabili izan ez den hitza. Euskaraz ez du ondokorik utzi hitz horrek, herri esan izan baitzaie beti. Beste euskal herrialdeetan bailara edo eskualde izena hartu zuten egitura administratiboaren pareko jo daiteke.

Degeria bakoitzean hamar bat herrixka biltzen ziren. Urtero, maiatzaren lehenean, degeriako ordezkaria - degana - izendatzen zuten herritarrek. Jakes Belako lege gizonak honela zekusan XVII. mendean degan edo diputatu sistema hori:

«*Herrixka multzoa da zeinen herritarrek, antzinadanik ezagutzen duten leku batean biltzeko ohitura daukaten. Metonimiaz lekuaren izena biltzarraren izena izan daiteke. Zazpi dira Zuberoan degeriak baina hamar izango ziren, alde batetik latinetikako decasedo decaniatik datorrelako hitz hori, ezen biltzarra biltzen denean deganari, «hamargarrena»esaten baitzaio*».
(*Commentaires à la Coustume de Soule*, 30. or.)

Deganak degeria administratzeko eta Lextarreko justizia gortearen epaien ezagutarazteko, aplikarazteko, boterea zuen. Hona zer dioen berriro Belak:

«*Deganak herriko gizonik argiena izan behar du, bere abisu, aholku eta aginduekin degaeria bakoitzean herriko justiziaren zaintzaile buru izateko eta Zinbideta Biltzar Nagusietan diputatu izateko. Herriak bozkatuz aukeratuak dira; degan bat hamar bat parrokia edo herriren ordezkari da. Kargua ezin du ukatu eta baldin egiten badu idi baten saria isun badu; herrialde batek ez badu izendatzen berdin*»
(eskuidazkian 108. or. Baionako kopian, 157)

## Bibliografia 
* *Euskara eta zuzenbide hiztegia Zuberoan*, Txomin Peillen
* *Histoire générale du Pays Basque. Tome 3: évolution économique et sociale du XVIème au XVIIIème siécle*, Manex Goienetxe
* *Histoire générale du Pays Basque. Tome 4: La révolution de 1789*, Manex Goienetxe

## Kanpo estekak
Arbaila

[eskuinera|250px|thumb|Eskualdearen kokapena [Zuberoan]]
eskuinera|250px|thumb|Urdin argiz Arbaila Txipia dago adierazirik eta ilunez Arbaila Handia.
**Arbaila** ([arβaiʎa] edo [aʀβaiʎa]) Zuberoa osatzen duten hiru eskualdeetako bat da, Basabürüa eta Pettarrarekin batera. Azken erroldaren arabera (INSEE, 1999) 3.191 biztanle ditu.

Hamaika udalerrik osatzen dute eskualdea:

Eskualdeari Arbailetako mendilerroak ematen dio izena.

## Historia 
Erdiaroaz geroztik Zuberoako foruen arabera eginiko banaketa administratiboan, herrialdea osatzen zuten hiru mezutegietako bat izan zen, harik eta iraultza frantsesaren ondotik Zuberoako berezko instituzioak abolitu (1790. urtea) eta egitura administratibo frantsesa (kantonamendua, departamendua, eskualdea) ezarri zuten arte.

Bi degeritan - bailaratan - banatuta zegoen: Arbaila edo Arbaila Handiako degeria - Garrabie, Zalgize, Ozaze, Mendikota, Doneztebe, Gotaine, Irabarne, Idauze, Mendi eta Arrokiaga herriek osatua - eta Peiriede edo Arbaila Txipia degeria - Altzürükü, Urdiñarbe, Muskildi, Phagola, Zühara eta Garindaine herriek osatua -.

## Kanpo estekak
Orburu

**Orburua** edo alkatxofa (*Cynara cardunculus var. scolymus*) barazki mota bat da, hosto berdez osatutakoa bihotz mamitsuaren inguruan.

Euskal Herrian Nafarroako Erriberakoa da preziatua. "Tuterako Orburua" Kalitateko Jatorrizko Deiturak babesten du, eta Nafarroako Erriberako 33 udalerritan laboratzen da, batez ere Erriberako hiriburuaren eraginpeko eremuan. "Blanca de Navarra" izeneko mota bakar-bakarrik laboratzen da. Barietate hori besteetatik bereizten duten ezaugarriak bere forma biribildua eta goiko aldean duen zulo zirkularra dira, bere hostoak ez baitira elkartzen lore-burua ixteko.

Orburu-uzta ona lortzea ez da lan erraza, baina merezi du. Ez du hotza maite, baina itsas ertzeko klima atsegin du. Lur aberatsak behar ditu; ongarri organikotan aberatsak batik bat.

Landatu: orburu-landareak ugaltzeko altzumak erabiltzen dira; sustrai-lepoan hazten diren pujak alegia.
Apirilean, 0,8 x 1 metroko tartea utziz zuloko bi altzuma landatu.

Lanak: jorraldi ugari. Neguan lasto, belar edo abarrez babestu. Uzta ondoren landare osoa ebaki, 30 cm-ra. Barraskilo eta satorren erasoetatik babestu. Urtero ongarritu.

Uzta: udazkenean, landare bakoitzeko 10-25 lore.
3 urtetik behin landareak berritu ohi dira, baina 6 urtera arte ere etekin egokia lor daiteke.

## Sukaldean 
Orburua frijitua, egosia, menestra ospetsuaren osagai moduan, txirlekin edota urdaiazpikoarekin kontsumitu daiteke. Prestatzeko milaka modu, bata bestea bezain ona.

## Kanpo estekak 
*  Tuterako orburuaz Nafarroako Gobernuaren webgunean
* Tuterako orburua
Uraza

**Uraza**, **uhaza** edo **letxuga** (*Lactuca sativa*) lore elkartuen familiako landare belarkara da, garatzean 40-60 cm luze dena, janaritarako lantzen dena. Beraz, barazki mota bat da.

Hosto berdez osatua, zuntzeko bihotzaren inguruan. Hosto handi zabalak, samurrak, osoak edo horztunak izaten ditu, errosetan bilduak, garatu gabe dagoenean. Gara egiten zaionean isurkin zuri bat duen zurtoin lodi biribila eratzen zaio.

Entsaladaren osagai nagusietakoa izan ohi da, tomatearekin batera.

## Etimologia 
Aitzineuskaraz: **(h)ur-aza* Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

## Erreferentziak
Udareondo (generoa)

**Udareondoa** *Pyrus* generoko zuhaitz edo fruta-arbola da, udareak ematen dituena.

## 30 espezie inguru daude munduan 
## Kanpo estekak
Alberjinia

**Alberjinia** edo **berenjena** (*Solanum melongena*) barazki loditsu eta luze bat da, azal gogor eta beltzekoa, mami haritsu eta zuria duena.

Urteko zikloa du landare honek. Tomatearen antzeko premiak ditu: lur arina eta ondo ongarritua behar du, ondugabeko ongarri organikoak onartzen ditu, eta eguraldi beroa behar du.

## Laborantza 
* Erein: lur beroan otsail-martxoan (1 gramo = 250 hazi).
* Landatu: maiatzean, toki babes edo eguteran. Landare artean, 40-50 cm-ko tartea; eta ilara artean, 70 cm-ko tartea.
* Lanak: tomatea bezala, hasieran arba nagusia ez den puja guztia kimatu behar da (30 cm-raino), gero 4 edo 5 adar utzita.
* Uzta: abuztu-irail-urrian.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
**Caponata*

## Kanpo estekak
Zainzuri

[thumb|Zainzuri berdeak [beurre blanc saltsan.]]
[thumb|Zainzuriak [urdaiazpikoarekin.]]
**Zainzuria** edo ***frantses-porrua*** Asparagaceae familiako barazki luzea eta haritsua da, zuri edo berde kolorekoa eta lodiera desberdinetakoa. 

Gurean, Nafarroako Erriberakoa preziatua da.

## Historia 
Zainzuria Afrikatik eta Ekialde Hurbiletik etorritako landarea da. Duela 6.000 urte baino gehiago lantzen zuten egiptoarrek, eta horien bidez iritsi zen Greziara eta Erromara.

## Deskribapena 
Urteko landare belarkara bat da. 100-150 cm-ko altuera hartzen duena. Hostoek orratz itxura hartzen dute, kimu moldatuak dira. Loreek kanpai itura dute eta berde argiak edo horixkak izaten dira. Handik sortzen den fruitua baia gorri bat da, gizakientzako toxikoa. Sustraiak koroa baten antzera zabaltzen dira.

## Nutrizio balioa 
Elikaduraren ikuspuntutik, oso kaloria gutxi dituen janaria dugu (10-20 kcal 100 g-ko): ez du koiperik eta karbohidratoak ere gutxi, proteinetan barazki aberatsenetako bat bada ere (% 2,28). Zuntz dezente du (% 2,1), A, C eta E bitaminak ere bai, eta B taldekoetan azido foliko ugari du. Gatz mineraletan, potasioa, fosforoa, burdina eta magnesioa ditu batik bat.

Kimuek asparagina eta tironina (aminoazido usaintsu bat) dauka. Asparagina gernura pasatzen da eta usain nabarmena ateratzen du pixa egiterakoan. Nitrogenoa, sufrea, koniferina deritzan glukosido bat, bainilina, azido sukzinikoa, azukrea, etab ere baditu. 

## Laborantza 
Bi motatako esparrago fresko daude: zuriak eta berdeak. Udaberrian eta uda-hasieran hazten dira, eta 30 cm inguru dutenean biltzen dira.

## Ekoizpena 
Txina da zainzuri ekoizle nagusia diferentzia handiz gainera. Ameriketan ere zainzuria ekoizten da.

## Sukaldean 
* Zainzuri-krema
* Zainzuri-tortilla
* Zainzuriak arrozarekin
* Zainzuriak urdaiazpikoarekin

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nafarroako zainzuriaz probintziako gobernuaren webgunean
Porru

**Porrua** (*Allium ampeloprasum var. porrum* edo *Allium porrum*) barazki luzea eta haritsua da, zuri eta berde kolorekoa. Tipularekin eta baratxuriarekin batera Amaryllidaceae familiako Allioideae subfamiliakoa da. Porruaren atal jangarria ez da zurtoina, hala pentsa badaiteke ere, biribildutako hostoz osatutako multzo estu bat baizik.

Hainbat motako porruak daude, baina motarik arruntenak, landatzen diren sasoiaren arabera, bi dira: udakoak, landatu diren urtean biltzekoak direnak, eta negukoak, landatu ondorengo urteko udaberrian biltzen direnak. Neguko porruek normalean handiagoak dira eta zapore sakonagoa dute.

## Historia 
Hebrear Biblian jada aipatzen da חציר, adituek porru gisa identifikatzen duten landarea, eta Egipton oso landare ohikoa dela esaten du. Antzinako Egipton aurkitutako landare lehortuek, margolanek eta erliebeek esaten digute porrua K.a. 2. milurtekoan oso landare ohikoa zela euren dietan. Testuek ere Mesopotamian kultibatzen zela esaten digute, gutxienez milurteko horren hasieratik.

Antzinako Erroman baratxuria edo tipula baino kalitate hobea zuela pentsatzen zuten. *Apicius* I. mendeko sukaldaritza-liburuak lau errezeta ditu porruak erabilita. Neron enperadoreak porru gordinak maite zituen, eta olioan zein porrusalda moduan jaten zituen, uste zuelako bere ahotsarentzat oso ona zela. Hori dela eta, kroniketan "Porrofago" ezizena ematen zitzaion, "porru-jalea".

## Galeria 

Fitxategi:Single Leek Flower Head 2000px.jpg|Lore burua, lore irekiak eta garatzen ari diren hazidun lekak dituena.
Fitxategi:Leek.jpg|Porruaren sustraia eta erditik moztutako alea, hostoen egitura erakusten duena.
Fitxategi:Leek-Sauté.JPG|Porruak zerrendatan moztuak eta zartaginean erregosiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Porrusalda

## Kanpo estekak
Durango-Durango Emakumeen Saria

**Durango-Durango Emakumeen Saria / Nazioarteko Klasika** Durangoko Txirrindulari Elkarteak urtero antolatzen duen emakumeentzako txirrindularitza lasterketa da, Emakumeen Bira baino lehenago izaten da.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Emakumeen Saria
* Durangoko Txirrindulari Elkartea
*  Emakumeen Saria lasterketaren palmaresa
Mandaperrexil

***Daucus carota*** edo **mandaperrexila** Apiaceae familiako landare biurterokoa da. Bere barietate etxekotua azenarioa da. Barazki luze, haritsu eta laranja kolorekoa da.[thumb|Lore gainean [Zimitz marradun|zimitz laranja bat|ezkerrera|137x137px]]Landarea Afganistandik datoz, baina Mediterraneo arroan Kristo aurretik bi mila urte inguruan ere lantzen zuten. Arabiarrek kuminoa eta oliba olioa botatzen zioten, eta gaur egun ere hala egiten jarraitzen dute Magrebeko herrialdeetan.

Zimitz marraduna intsektu arrunta gure mendietan ***mandaperrexiletan*** ikusi ahal da batik bat. Orokoerrean Asterazeoen eta apiazoen infloreszentzietan taldeka aurkitu ohi dira, horien izerdiaz elikatuz. Emeak hostoen behealdean paketeetan jartzen ditu arrautzak. Larbak ateratzen direnean amak denbora labur batez zaintzen ditu. Dituen kolore aposematiko berezi horiek zapore nazkagarria duela jakinarazten diote balizko harrapariar, marigorringoek, liztor eta espezie ugarik bezala.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pastinaka

## Kanpo estekak 
* Azenarioa. Bizi baratza, Landarepedia
Leka

[thumb|*[Phaseolus vulgaris* espezieko lekak]]
**Leka** lekale mota bat da, luze eta berde kolorekoa.

Barruko aleetatik indabak lortzen dira.

## Kanpo estekak
Lenar

[eskuinera|thumb|250px|Lenarrak [Espainiako Kantabria probintzian.]]

**Lenar**rak (lapiaz, karren) forma karstikoen multzoa dira, gailur zorrotzez bereizitako ildaxka sakon eta zulo irregularrez osatua. CO2tan aberastutako urak kareharriko zirrikituetan sartzean, arroka disolbatzen du formazio hau sortuz. Krioklastismo bidez ere sortzen dira. Bi lapiaz mota daude:

* Biluziak: Kareharria agerian dago.
* Estaliak: Batzuetan, deskaltzifikazioa ematen denean, kareharriak barnean zituen buztin partikulak askatu eta lenarra estaltzen duen geruza bat sortzen da. Buztingorri hauei deskaltzifikaziozko buztin deritze.

Batzuetan, karrenak leizeen barnean ikus ditzazkegu; galerien zapaian hain zuzen ere. Galeria aktiboa zenean (maila freatikoaren azpitik zegoenean; hau da, ura igarotzen zenean) sortutako formazioak dira. Lurrazpiko ibai honek, denboraren poderioz eramandako buztin, harri, etb-ak metatzen ditu. Gogora dezagun ur azidoak kareharria baino ez duela higatzen; horregatik, ibaiak ekarritako materiale hauek galeriaren ia osotasuna bete arte metetuko dira. Ibaia zapaitik geroz eta hurbilago pasatuko da kareharrian lapiaza eratuz.

## Ikus, gainera 
* Karstiko
* Kareharri
* Higadura
* Karbonatazio
* Kaltzita
* Euskal Herriko Geologia
* Deskaltzifikazio
* Terra rossa

## Kanpo estekak
Oliba

**Oliba** fruitu hezurdun biribil txikia da, Mediterraneo aldekoa, olibondoek emandakoa. Gordinak edo espeziatuak jan daitezke. Halaber, hortik giza kontsumorako olioa sortzen da.

Berde, beltz, gorrixka edo marroixka kolorekoak dira.

## Kanpo estekak
Basaran

**Basarana** elorri beltzaren fruitua da. Mahats txiki baten tamainako drupa bat da, 5-10 mm-ko diametrokoa, fruitua heldua dagoenean, eta forma obalatukoa. Kolorea urdinxka, morea edo beltzarana izan daiteke. Testura tertziopelatua du eta zapore gazi-gozoa. Fruitu oso preziatua da patxarana egiteko.

Kaloria gutxiko fruituak dira, karbohidratoen proportzio txikia dutelako. Oro har, baiak zuntz-iturri onak dira, eta hesteetako zirkulazioa hobetzen dute. Potasio, burdin eta kaltzio (azken biak animalia-jatorriko elikagaietatik datozenak baino probetxu txarragokoak), tanino idorgarri eta zenbait azido organikoen iturri on bat ere badira. Hala ere, fruta hauen ezaugarri nagusia, antioxidatzaileak diren pigmentu naturalen (antozianoa eta karotenoidea) ugaritasuna da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elorri beltz

**Elorri beltza** edo arantzabeltza (*Prunus spinosa*) mendi aldean hazten den zuhaixka da, estimatua bere fruituak direla eta, basaranak alegia. Elorri ugari dagoen tokiari "elordi" edo "elortegi" deritzo.

20-200 cm garai izan daiteke. 16 mm lore zuria izaten du. Otsail eta maiatzaren artean loratzen da eta Mediterraneo inguruan bizi da (0 - 1600 m).

## Landaketa 
thumb|ezkerrera|Elorri beltza martxoan
Elorri beltzaren landaketa 1997an hasi zen, patxaran ekoizteko behar diren basaranak lortzeko asmoz. Egun 150 ha landalur daude Nafarroan, gehiengoak Erriberan eta Erdialdean. Landareak, beste fruitu arbola ugari bezala, landatu eta 3 urtera iristen dira heldutasunera, eta 15 urtez irauten du ekoizpen garaiak. 2002an, 250 tona basaran jaso ziren.

## Patxarana 
Basaranak anis-pattarrean beratzean patxarana lortzen da. Ohiturari jarraiki, basa elorri beltzetatik lortzen dira basaranak; hala ere, 1990eko hamarkadatik elorri beltz landaketak egin dira.

Nafarroan ekoizten da patxaranaren %&nbsp;95. 2000an, Nafarroako 7,7 milioi litro patxaran saldu ziren.

## Erreferentziak
Kontrasta

thumb|287x287px|Kontrastako frontoia.
**Kontrasta** Arabako ekialdeko herri eta kontzeju bat da, Haraneko udalerrikoa, Mendialdeko kuadrillakoa.

## Geografia 
erdian|thumb|530x530px|Kontrasta herria
825 metroko garaieran dago, tontor batean, Haraneko udalerriko ekialdean. Opakuako mendatea Arabako Lautadarekin lotzen duen herria da.

## Historia 
thumb|288x288px|Plaza berria, errepide alboan, eliza eta hiribildurako sarrera.
Erromatarren konkistaren aurretik, Kontrastako lurrak barduliarren eremuaren barruan zeuden.
thumb|288x288px|Kontrastako teilatuen eta elizaren bista, hegoaldetik.
Elizmendiko ermitaren hormak eraikitzeko erromatar motako 17 hilarri erabili ziren, II. mendetik aurrerakoak gehienak, Euskal Herriko erromatar garaiko multzo epigrafiakorik garrantzitsuenetako bat, beraz. Hori dela eta, bertan edo oso hurbil, erromatar garaian gune bat egon zela uste da.

Erdi Aroan berebiziko garrantzia izan zuen, Nafarroarekin mugakidea izanda. Hiribildua izan zen 1256. urtetik aurrera, urte hartan *hiri-gutuna* jaso baitzuen. Aurretik, gune honen izena *Arana* izan zen.

Karlos II.a Nafarroakoak 1368an hiribildua konkistatu arren, 1377an Ruy Diaz de Rojasek Henrike II.a Gaztelakoarentzat berreskuratu zuen.

Denbora luzez udalerri independentea izan ostean, 1942an Aldarekin eta Done Bikendi Haranarekin fusionatu zen, Harana udalerri berria sortzeko.

thumb|400px|erdian|Kontrastako eliza.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Elizmendiko Andra Mari baseliza erromanikoa(X-XI. mendea). Nabarmentzekoa, absideko hormak erromatar jatorriko hilarriez eraikita dituela.
Fitxategi:Kontrasta Araba8.jpg|Elizmendi ermita
Fitxategi:Kontrasta Araba1.jpg|Teilatupeko irudi geometrikoak
Fitxategi:Kontrasta Araba4 AndraMari.jpg|Andra Mari irudia, XII mendekoa
Fitxategi:Kontrasta-elizmendi-errom2 (cropped).jpg|Erromatar garaiko estela edo hilarria.

* Laboreak eta basoa.

erdian|thumb|299x299px|Galsoroak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
* Kontrastari buruzko informazioa Haranako webgune ofizialan
*  Kontrasta Auñamendi entziklopedian
*  Elizmendiko Done Mari baselizari buruzko informazioa
Done Bikendi Harana

**Done Bikendi Harana** (ofizialki *San Vicente de Arana / Done Bikendi Harana*) Arabako herria da. Harana udalerriko mendebaldean dago.

## Historia 
Fernando IV.a Gaztelako errege zenean, 1295 eta 1312 urteen arteko dataren batean sortu zen Done Bikendi, Berberiegoko Artzendiagoaren menpe zeuden bizilagunak bertara bizitzera joan zirenean. Ingurune hura Kontrasta herriaren mendekoa zen, eta horrek istiluak eragin zituen hartik eta 1319an foru propioa lortu zuten arte. 1326. urtean hiribildu independentearen titulua jaso zuen Gaztelako errege Alfontso XI.arengandik.

Udalerri independentea izan zen baina 1940ko hamarkadan Alda eta Kontrastarekin fusionatu zen, Harana udalerri berria sortuz.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Done Bikendi Haranako webgunean
Alda

**Alda** Arabako herria da. Haranako erdialdean eta 815 metrotan kokatuta dago, Biarra errekak herrigunea zeharkatzen duelarik. Udalerriko herriburua da, bertan baitago udaletxea. Ipar-mendebaldean Erroitegi (Arraia-Maeztu), ipar-ekialdean Uribarri Harana, hego-ekialdean Gastiain (Lana) eta hego-mendebaldean Done Bikendi Harana mugakide ditu.

## Geografia 
Aldako kaskoko kaleek ipar-hego orientazioa dute eta hiru etxe multzo bereizten dira. Etxeak banatzen dituzte Biarra errekak hegoaldetik, eta errepideak iparraldetik. San Pedro eliza eta parrokia da eraikin nabarmenena, baina zenbait etxek badituzte 16, mendeko elementuak, hala nola armarriak eta erdi-puntuko arkua duten sarrerak. Herriko erdiguneko plazak La Rimona du izena.

Hirigunearen mendebaldean errota ere badago, 1647. urtekoa. Bi errotarri gordetzen dira bertan: zuria, irina lortzeko erabiltzen zena, eta beltza, pentsutarakoa.

Iparraldean, errepidea igarota, Harana udalerriko udaletxea dago, 20. mendeko eraikin administratibo bat.

## Historia 
Herriaren lehenengo aipamen idatzia XIII. mendekoa da. Bestela, Gaztelako Enrique Trastámara erregeak bereganatu zuen hurrengo mendean, eta ondoren Gaonatarren leinukoen menpe egon zen XVI. mendea arte. Hauen ostean, euren ondorengoak ziren Lazkanotarrak herriko jaun bihurtu ziren, eta azkenik Capovillargo markesa Aldaren jabea izan zen.

Administratiboki, Kontrastaren barruan egon zen 1659 arte, herria banatu zenean. Beraz, udalerri independentea bihurtu zen, Uribarri Harana herria ere bere barnean zuena baina 1940ko hamarkadan Kontrasta eta Done Bikendi Haranarekin fusionatu zen, Harana udalerri berria sortuz.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

### Jaiak 
* Urtarrilaren 20a: San Sebastian.
* Otsailaren 5a:: Santa Agata.
* Maiatzaren 3a: Maiatzeko gurutzea.
* Maiatzaren 15a (San Isidro): San Gregorio.
* Ekainaren 19a: San Gervás.
* Ekainaren 29an: San Petri

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak 
*  Alda Haranako webgunean
Uribarri Harana

**Uribarri Harana** (ofizialki *Ullíbarri-Arana / Uribarri Harana*) Arabako herria da. Harana udalerriko erdialdean dago. 1940ko hamarkada arte Alda udalerriaren zati izan zen.

## Geografia 
Harana udalerriko lau kontzejuetako bat da. Kale Nagusia du, eta paraleloan dauden beste lau, Kristobalen Ermitarako bidean elkarrekin topo egiten dutenak. Plaza bat du, albo banatan eliza (San Joan Bataiatzailearen parrokia) eta frontoia dituena, eta bertan dago 2017tik herriko seme Sebastian Fernandez de Lezeta *Dos Pelos-i* eginiko oroigarria.

Herriko etxeen artean nabarmentzen da Lazkanotarren jauregia, 16. mendeko fatxada errenazentista duena.

Herritik iparraldera, errepidea igarota baina kaskotik gertu, Andra Mari tenplu edo baseliza dago, 12. mendeko eliza erromaniko berriztatua.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Uribarri-harandar ospetsuak 
* Estefania Beltran de Heredia (1960 - ), EAJko politikaria eta Eusko Jaurlaritzako Segurtasuneko sailburua.
* Sebastian Fernandez de Lezeta, *Dos Pelos* gerrilaria (1770-1822), Napoleondar Gerretako protagonista.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdea

## Kanpo estekak 
* Uribarri Haranako webgunean
Trukagune

Informazio teknologiaren, eta batez ere internet munduan, **trukagune**ak Internet Zerbitzu Hornitzaileen (IZH) informazio trukagune fisikoak dira. Bertan hornitzaile ezberdinak elkartzen dira “peering” ados batzuen bitartez euren sareen artean trafikoa trukatzeko.

Maila ezberdinetako trukaguneak aurki daitezke: hiri-mailakoak, eskualde-mailakoak, estatu-mailakoak edo baita internazionalak ere. Gune hauen bitartez trukagunea osatzen duten ISPtako “host”-ak informazioa trukatzerako orduan ez dute urruneko azpiegituren beharrik eta abantaila asko lortzen dira bai erabiltzaileen bai ornitzaileen aldetik.

Gune hauen abiadura dela eta, erabiltzaileek atzipen bizkorragoa edo/eta erantzun denbora laburragoa lor dezakete euren artean. Hornitzaileen aldetik aldiz, euren sareetako trafikoa arintzeko modu eraginkorra da. Gainera, gune hauetan trafikoa ia-ia mugagabea denez, hornitzaileek ez dute azpiegitura garestien beharrik beste hornitzaile batekin datuak trukatzeko.

## Adibideak: 
* Euskonix (Euskal Trukagunea)
* Catnix (Kataluniako Trukagunea)
* Espanix (Espainiako Trukagunea)
* Parix (Parisko Trukagunea)
* PAIX (Amerikako Estatu Batuetako Trukagunea) (Ingelesezko Wikipediara esteka)
* Jatorrizko Bertsioa Ingelesez (en)

## Kanpo estekak
Zibernetika

**Zibernetika** sistema konplexuen azterketan, eta informazioaren eta komunikazioaren teorien eztabaidan, hartzailea eta igorlearen artean joan-etorriko bidea dagoela aitortu zuen teoria da.

Etimologikoki grezieratik dator, Κυβερνήτης (kybernetes) ontzi bat gidatzea adierazteko. Platonek gobernatzeko artea bezala erabili zuen bere Errepublika liburuan, gizonak gidatzeko artearekin parekatuz.

Bere jatorri praktikoa, Bigarren Munduko Gerran dago: abiaduran doazen hegazkinak lurreratzeko, sistema antiaereoak behar zuten ezinbesteko informazioa abiadura zen. Horrela tiroa aurreikusi zezaketen, proiektila iristerako hegazkina non egongo zen kalkulatuz.

Gregory Bateson (1904-1980) izan zen XX. mendearen erdi aldean, zibernetikari definizio hau eman ziona:
matematikaren adar bat da kontrolaren, errekurtsibitatearen eta informazioaren arazoez arduratzen dena.

## Kanpo estekak 
* Zibernetika, Gizapedian.