Gasteizko martxoaren 3ko sarraskia

**Gasteizko martxoaren 3ko sarraskia** 1976ko martxoaren 3an gertatu zen Gasteizen. Diktadura frankistaren errepresio ekintza horretan, Espainiako Polizia Armatuak su errealaz egin zien tiro protestariei greba orokor baten testuinguruan, eta, ondorioz, bost pertsona hil zituzten, baita hamarnaka zauritu eragin ere. Orduz gero, ez da judizialki edo politikoki identifikatu edo epaitu erantzulerik eragindako biktimei buruz. 

Zaramagako Asisko San Frantzisko elizaren barruan, milaka langile biltzarra egiten ari ziren, eta poliziek gas negar-eragileak jaurti zizkieten indarrez aterarazteko. Elizaren ate bakarretik irteten ziren eran, bi mila tiro baino gehiago egin zizkieten poliziek. Bost lagun hil zituzten, eta 150 zauritu eragin. Polizia haien eta Espainiako gainerako polizia indar guztien burua Manuel Fraga Iribarne ministroa zen, eta sarraskiaren erantzukizuna egun haietako protestak egiteko deialdia egin zutenei egotzi zien. 

Urte hauetan guztietan Espainiako Justiziak gaia ikertu ez duenez, 2014ko urriaren 31n, Argentinako María Servini epaileak Rodolfo Martín Villaren eta frankismoaren beste hemeretzi karguren aurkako atxiloketa agindua eman zuen, gertakari horien inguruan galdekatu ahal izateko.

## Historia 
[thumb|250px|[San Frantzisko Asiskoa eliza (Gasteiz)|San Frantzisko elizaren barnealdea. Eraikina Luis Peña Gantxegi arkitektoak diseinatu zuen.]]
1976ko urtarrilean 6.000 langile inguruk soldatak mugatzen zituen dekretua salatzeko eta haien lan-egoera hobetzeko greba hasi zuten. Gasteizen langile mugimendu indartsua antolatzen ari zen, herritarren eskubideak zapaltzen zituzten diktaduraren eta enpresaburu diruzaleen aurka. Bi hilabete geroago, martxoaren 3an, hirugarren greba orokorrera deitu zuten, langileen aldetik erabateko jarraipenarekin, hainbestekoa ezen hedabide ofizialek ere lantegietako grebaren jarraipena % 80koa izan zela onartu zuten. 

Goizeko lehen orduetatik poliziak manifestazio guztiak gogotik erreprimitu zituen. Arratsaldeko bostetan, Zaramaga auzuneko San Frantzisko Asiskoa elizan langileen batzar bat egin behar zenean, gertakari ilunak jazo ziren. Polizia Armatuak —*grisak*— elizan sartu ziren apaizaren oharrak mespretxatuz, eta langileak irtenarazi zituzten gas negar-eragilea erabiliz, esparrua itxia izan arren. Elizaren hustean langile ugari jipoitu zuten. 

Hala ere, gertakizun lazgarriena izan zen poliziak pistolaz eta metrailetaz tiro eginda 150 pertsona zauritu zituela, eta, larriena dena, 5 langile hil zituela. Haietako bi, tokian bertan hil zituzten; beste hirurak, berriz, zauri larrien ondorioz ondorengo egunetan hil ziren ospitalean.

Hainbaten ustez, Gasteizen eta beste hainbat tokitan hain indartsu antolatzen ari zen langile mugimendua geraraztearren, Espainiako Gobernutik etorri zitzaien agindua poliziei, protestalariei hiltzeko asmoz tiro egin ziezaieten. Gertakariok Espainiako gobernuaren gaineko presioa nabarmen areagotu zuten, eta horri esker lortu zen amnistia, sindikatuen askatasuna eta demokrazia-aldarrikapen batzuk onartzea.

2005ean Martxoak 3 Elkarteari Arabako Domina eman zioten Arabako Batzar Nagusiek, *«gertaeren biktimei ordain morala eta erakundeen aintzatespena emateko asmoz»*. Hala ere, elkarteak ohorezko saria jasotzeari uko egin zion, Espainiako Alderdi Popularreko Ramon Rabanerak eman behar baitzuen —orduko Arabako ahaldun nagusiak—, alderdi politiko horretako ohorezko presidentea Manuel Fraga Iribarne izanik. Sarraskiaren biktimei ez zaie aplikatu, oraingoz, Terrorismoaren Biktimei Aitorpena eta Erreparazioa egiteko Legea. 2014ko abenduaren 29an adierazi zuenez, martxoaren 3ko eliza memoria gune izatea nahi zuen EH Bilduk.

## 2006ko istiluak 
thumb|240px|2009ko martxoaren 3ko manifestazioa, Frantzia kalean, Bilboko plazatik gertu.

2006an, urtero legez, manifestazio jendetsu bat egin zen Gasteizen, martxoaren 3an. Ertzaintzak, manifestarien aurka egindako kargan, hainbat zauritu zituen, eta hiru atxilotu: Josu Ormaetxea, Andoni Txasko —1976ko gertakarietan eskuineko begia galdu zuena— eta Aitor Fernández de Ortega. Ormaetxeari eta Txaskori *terrorismoaren goratzea* egotzi zieten, egun batzuk lehenago kartzeletan hildako ETAko bi kideren argazkiak erakusteagatik dolu-xingola beltzarekiko Euskal Herriko ikurrin batean. 

Espainiako Auzitegi Gorenak, aldiz, auzia artxibatu zuen, haren ustez epaituek ez zutelako terrorismoaren goraipamenik egin. Gasteizko epaitegian, berriz, hiru atxiloturen aurkako epaiketa izan zen 2009an, «atentatua» eta «desordena publikoak» egotzita. Azken auzi horretan ere, Ormaetxea eta Txasko errugabe geratu ziren, baina Fernández de Ortegari 14 hilabeteko kartzela-zigorra ezarri zioten.

## Omenaldiak 
[thumb|171x171px|ezkerrera|Lluis Llach, [Parisko kontzertu batean]]Lluis Llach kantautore kataluniarrak biktimen omenez kanta hunkigarri bat konposatu zuen istiluen gau bertsuan. Abestia *Campanades a Morts* deritzo, eta 1977an Mendizorrotzeko kiroldegian eman zuen lehen aldiz, Mikel Laboak lagunduta. Halaber, Gasteizko Araba Pabiloian berriz jo zuen hilketen 30. urteurrenean, Donostiako Orfeoiarekin batera. 2006an, halaber, Lluis Danes kataluniarrak zuzendutako *Llach, la revolta permanent* izeneko filma aurkeztu zuten, 1976ko gertakariak eta Llachen abestiaren historia kontatzen dituena.

1984an, Zarama taldeak *Gasteizko Gaua* abestia plazaratu zuen *Indarrez* albumean, grebalarien omenez. Betagarri gasteiztar musika taldeak ere gertakariei buruzko abesti bat txertatu zuten 2006. urteko *Hamaika Gara* lanean. *Vitoria, 3 de marzo* Victor Cabaco zuzendariaren filmean ere gertakariok kontatzen dira.

## 1976ko martxoaren 3ko biktimen memorialen galeria 

Fitxategi:Vitoria - San Francisco de Asis01.JPG|Vicente Manterola kaleko monumentua, 1986koa, Asisko San Franciscoren parrokiaren parean.
Fitxategi:Vitoria - Plaza Tres de Marzo, memorial de las víctimas del 3 de marzo de 1976 1.jpg|Martxoaren 3a Plazako memoriala, 2013koa, Asisko San Francisco parrokiaren parean.
Fitxategi:Vitoria - Plaza Tres de Marzo, memorial de las víctimas del 3 de marzo de 1976 2.jpg|Martxoaren 3a Plazako memorialeko plaka.
Fitxategi:Vitoria - Plaza Tres de Marzo, memorial de las víctimas del 3 de marzo de 1976 3.jpg|Martxoaren 3a Plazako memorialeko plaka.
Fitxategi:Vitoria - Zaramaga 2.jpg|Martxoaren 3a Plazatik gertu dagoen eraikin bateko horma-irudiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* San Frantzisko Asiskoa eliza (Gasteiz)
* Gasteizko historia

## Kanpo estekak 
* Memoria historikoa lantzeko unitate didaktikoak.
* Martxoak 3 Elkartearen webgunea
*  Polizia Armatuaren elkarrizketak, gertakarien unean (martxoak 3): 1 eta 2.
*  Polizia Armatuaren elkarrizketak, hileta-elizkizunen unean (martxoak 5): 1, 2 eta 3.
*  *La revolta permanent - Vitoria-Gasteiz (3/3/76) terrorismo de Estado* bideoa youtuben