Lüküze

**Lüküze** Lüküze-Altzümarta udalerriko herriburua da, Nafarroa Behereko Amikuze eskualdean. Herri honek, Altzümarta gabe, 1842 arte aparteko udalerria osatu zuen.

Herritarrei "lüküztar" deitzen zaie. Donibane Garazi herrialdeburura 36&nbsp;km daude.

## Izenaz 
Dokumentazio historikoan lekuizen hau forma desberdinetan agertzen da: *Luxa* (XII. mendean), *Sancta Maria de Lucse* (1160an), *Luc* (1249an), *Lucxa* (1264 an), *Luxa* (1264an), *Luixe* (XIII. mendean Baionako kartularioan), *Lucxa* (1384an), *Nostre-Done de Lucxe* (1472an Okzitaniako Bastidaxarreko notarioen idazkietan) eta *Lixe* (1650ean). Jean-Baptiste Orpustan adituak latinezko  ("baso (sakratu)") hitzetik eratorria dela uste du. Okzitaniako *Luc* edota Herrialde Katalanetako *Lluc* lekuizenekiko jatorri berbera izango luke.

Eskualde honetan hainbat kasutan gertatzen den bezala, etxe noble edo jauregi batek zeukanetik eman zitzaion izena herriari.

## Geografia 
### Kokapena 
Amiküze eskualdea historikoki zatituta zegoen hiru eremuetatik Barhoa izenekoan kokatuta dago. Herriaren mugak hauexek dira: iparraldean Altzümarta udalkidea; ekialdean hurbilen duen herria dago, Garrüze Amiküzeko burua izan zena eta Donejakue Bidean puntu gakoetakoa; hegoaldeko muga Algeruko errekak marrazten du, Bithiriñako lurretatik bereiziz; aldiz, mendebaldekoa, Behauzerekikoa, Laharminako errekak egiten du.

Aipatu herri guztiak amikuztarrak dira.
 
### Orografia 
Herria bera 100 mtik pasatzen bada, bere lurren barruan garaiera handiagoak lortzen dira, batez ere D 14 errepidetik hegoaldera:
* Lukus Oihenan (HM) 234 m.
* Turunan (HE) 220 m. Frantsesez *Tourouna*, okzitanierazko *Turon* (ahoskatu /tu'ru:/; esanahiz "tontor" edo antzekoa) hitzean oinarria izan lezake.

## Demografia 
Berezko udalerri gisa ageri den erroldei dagokienez, 1793koan 285 biztanle zituen eta desagertu baino lehenagoko 1836koan 332. INSEEren datuak dira; fusioaren osteko udalerriaren datuak jakiteko, ikus Lüküze-Altzümarta.

## Errepideak 
Departamendu mailako errepide bat, D 14 (Donapaleu-Hazparne lotura burutzen duena) herriaren hegoaldetik pasatzen da. Auzo-bide batzuek iparralderantz jotzen dute, Altzümartara (IE) nahiz Behauzera (IM).

## Historia 
* Lüküzeko jaunak, bere jaunerria eta gaztelua oso inportanteak izan dira Erdi Aroan eta XVI. mendearen amaiera arte Nafarroaren historian. Nafarroako erresumaren menpeko konterria zen; Joan IV Lüküzekoak Karlos I.a Espainiakoari laguntza eman eta Henrike II Labritekoa errege zilegizkoari traizio egiteagatik azken honek jaun horren gaztelua eraisteko agindu eta 1524an hala egin zuten.

*Charles de Luxe* berezko azken kontea 1607an hil ondoren, aliantzen bidez frantziar noble-etxe batzuen menpean egotera pasatu zen. XVIII. mendean konterri hau Montmorencytarren pean ageri da.
 
### Udalerri-aldaketak 
1842 arte herri honek udalerri propioa izan zuen. Urte horretan Altzümartarekin fusionatu zen; harrezkero Lüküze-Altzümartako udalburua da.

## Eraikin eta monumentu historikoak 
* Herritik 775 m HMra Lukus Oihena izeneko aztarnategi protohistorikoa dago.
* Lüküzeko gaztelua Erdi Arokoa da.
* Asuntzio eliza (frantsesez ''l'Assomption-de-la-Bienheureuse-Vierge-Marie'') XIX. mendekoa da. 1869an berreraikita ageri da eta urte horretan nahiz 1903an Gustave-Pierre Dagrant Baiona eta Bordelen aritu zen beiragilearen lanak jaso zituen.
* Hilerrian sei hilarri diskoidal aipagarri daude.

## Kultura eta hezkuntza 
* Herriko festak abuztuaren 15ean izaten dira, Ama Birjinaren egunean.
* 1833an inkesta baten arabera eskola bat zuen.
* "Lüküzeko jauregi" delakoan 1975etik "Beila Bidia" institutu mediku hezitzailea dago.

## Ekonomia 
Nekazaritza eta abeltzaintza izan dira herritar gehienen lanbideak. Azken urteotan, Amiküze osoan bezala, industria sektorea ere garatu dira.

## Lüküztarrak 
* Barthélémy Agerre: lehen UDF eta orain MoDem alderdiko kide, udalerriko auzapeza 1983tik eta kantonamenduko kontseilari orokorra 1995etik. Lur Berri kooperatiban ere goi-karguak okupatu ditu.

## Ikus, gainera 
* Altzümarta
* Lüküze-Altzümarta
* Lüküzeko etxea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak