open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teófilo Stevenson

**Teófilo Stevenson Lawrence** (Puerto Padre, Las Tunas, 1952ko martxoaren 29a - Habana, 2012ko ekainaren 11) kubatar boxeolari amateurra izan zen. Olinpiar Jokoetan urrezko hiru domina lortu zituen boxeolari bakarra eta, adituen iritzian, historiako boxeolari amateur onena izan zen.

## Biografia 
Alcides Segarraren esanetara sortu zen Kubatar Eskolako boxeolari onena izan zen, Roberto Balado eta Félix Savónekin batera. Munich 72, Montréal 76 eta Mosku 80 Olinpiar Jokoetako urrezko hiru dominez gainera (Kubak boikota egin zuen 1984ko Olinpiar Jokoetan, eta ez zuen parte hartu), hiru aldiz irabazi zuen afizionatuen munduko txapelketa, hamar aldiz Kubako txapelketa, urrezko domina bat irabazi zuen Panamerikar Jokoetan, zortzi aldiz atera zen txapeldun Erdialdeko Amerikako Txapelketetan, eta 72 borroka irabazi zituen nazioarteko lehiaketetan.

Guztira, 321 aldiz borrokatu zen, eta borroka horietatik 309 irabazi zituen. 1988an erretiratu zen, eta Kubako boxeolari-hautatzaile gisa lan egin zuen handik aurrera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roberto Eduardo Viola

**Roberto Eduardo Viola**' (Buenos Aires,  – Buenos Aires, ) argentinar militar eta politikaria izan zen. Diktadura garaiko aldi labur batean, 1981eko martxotik abendura, Argentinako *de facto*-ko presidentea izan zen.

## Bizitza 
Militar-ikasketak egin zituen, eta garrantzi handiko postuak izan zituen, Estatu Nagusiko buru eta armadako buruzagi nagusi, besteak beste. 1976an, María Estela Martínez de Perón lehendakaria (1974-1976) kargutik kenarazi zuen estatu-kolpean parte hartu zuen, eta 1978tik aurrera herrialdean diktadura gogorra ezarri zuen Batzorde Militarreko kide izan zen. Bi urte geroago, Errepublikako lehendakari izendatu zuten 1981-1984 urte-bitarterako. Ezin izan zuen agintaldia amaitu, kargutik kendu baitzuten, 1981eko abenduan.

Erregimen militarra bukatu zenean, eta ostera demokrazia ezarri zenean, 17 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, diktadurako urteetan giza eskubideak urratzeagatik. 1990ean, Carlos Menem lehendakariaren gobernuak zigorra barkatu zion, eta askatasunean bizi izan zituen bere bizitzako azkeneko lau urteak.

## Erreferentziak
Chadli Bendjedid

**Chadli Bendjedid** (; Bouteldja, 1929ko apirilaren 14a - Aljer 2012ko urriaren 6a) aljeriar politikaria izan zen. 1979tik 1992ra bitartean, Aljeriako Errepublikako lehendakaria izan zen.

## Bizitza 
1950eko hamarkadan, Aljeriaren burujabetasuna lortzeko gerra hasi zenean, Nazio Askatasunerako Frontean sartu zen. Horren aurretik, Frantziako armadan hartu zuen parte eta desertatu egin zuen gerra horren hasieran. 1965ean, Ahmed Ben Bella agintetik kentzen lagundu zion Houari Boumedieneri. Iraultzaren Kontseiluko kide eta Defentsa ministro izan zen. 1978an, Boumedien hil zenean, FLNren idazkari nagusi izendatu zuten eta, 1979an, errepublikako lehendakari hautatu zuten. 1984an eta 1988an berriro hautatu zuten lehendakari.

Presidente izan zen bitartean, estatuaren partaidetza ekonomian gutxitu egin zuen eta hiritarren gaineko bijilantzia ere bai. 1980ko hamarkada bukaeran, petrolioaren prezioa erori zenean, Aljeriako ekonomia krisi larrian sartu zen eta FLNren aurkako protestak, berriz, ugaritu, alderdi bakarra baitzen. Pixkanaka, demokraziaranzko urratsak emanez joan zen Bendjedid; besteak beste, Aljeriako konstituzioa aldatu, eta alderdi-aniztasuna ezarri zuen.

1991n, Salbaziorako Islamiar Fronteak (FIS) irabazi zituen hauteskundeak. FISeko kideen eta poliziaren arteko borroka gogorren ondorioz, zibilez eta militarrez osaturiko segurtasun-batzorde bat eratu zen, eta kargua uztera behartu zuen Bendjedid, 1992an.

2012a hasieran, Aljerreko ospitale militar batean sartu behar izan zuten, prostatako minbiziak hartu baitzuen, eta giltzurrunak ere kalteturik zitueko. Urte horretako urriaren 6an hil zen. Gobernuak 8 eguneko dolu nazionala agindu zuen haren omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Youtuben
Katia Krafft

**Katia Krafft**, jaiotza-izenaz **Katia Conrad** (Soultz-Haut-Rhin, Frantzia, 1942ko apirilaren 17a - Japonia, 1991ko ekainaren 3a), bulkanologo frantsesa izan zen.

## Biografia 
Estrasburgon Kimikako ikasketak egin ondoren, Geokimikako tesia egin zuen Mulhouseko Kimika Eskolan. 1970ean, Maurice Krafftekin ezkondu zen. Senarrarekin batera, sumendien jarduera argazkien, filmen, liburuen eta hitzaldien bidez ezagutzera eman izateagatik da gehienbat ezaguna.

1975ean, Geografia Elkartearen Saria eta Esplorazio Saria jaso zuten senar-emazteek. Hogeita bost urtez ibili ziren munduan zehar, sumendien erupzioak aztertzen, ikertzen eta filmatzen. Erupzio horietako batean, Japoniako Unzen sumendiarenean, aurkitu zituen heriotzak.

Hainbat dibulgazio-lan argitaratu zituzten egindako ikerketei buruz: *Les Volcans* (1975, *Sumendiak*); *Volcans et dérive des continents *(1978, *Sumendiak eta kontinenteen jitoa*); *Volcans du monde *(1987, *Munduko sumendiak*); *Les Feux de la Terre* (1991, *Lurraren suak*).

## Erreferentziak
Richard Neville, Warwickeko 16. kondea

**Richard Neville, Warwickeko 16. kondea** (?, 1428ko azaroaren 22a - Barnet, Hertfordshire, 1471ko apirilaren 12a), izengoitiz **Warwick Erregegilea** (ingelesez: *Warwick the Kingmaker*) deitua, aitoren seme, administrari eta militar ingelesa izan zen.

## Bizitza 
Bi Arrosen Gerran York etxearen alde, eta Henrike VI.aren eta Lancaster etxearen kontra jardun zuen. Saint Albanseko Guduan garaipena lortu zuen, eta Northamptongo Guduan Henrike VI.a erregea garaitu eta atxilotu zuen; azkenik York etxea hautatu zuten erregetzarako.

Henrike VI.a errege ohiaren osteek, ordea, Yorkeko dukea menderatu zuten eta Warwickek ihes egin behar izan zuen. Londresera itzuli zenean, Yorkeko seme Eduardo IV.ak errege izendatu zuen bere burua (1461), eta Margarita Anjoukoaren armadari nagusitu zitzaion. Eduardo IV.a errege berriak ohorez hartu zuen Warwick, baina honen esanaren kontra, Elizabeth Woodvillerekin ezkondu izanagatik, Margarita Anjoukoaren zerbitzuan jarri zen Warwick, eta Henrike VI.a izendarazi zuen berriro errege. Azkenik, Eduardoren osteek garaitu eta hil zuten Warwick.

## Erreferentziak
Frantziako Espazio Ikerketarako Zentroa

**Frantziako Espazio Ikerketarako Zentroa** (jatorrizko izena, ), **CNES** siglez ezaguna, Frantziako erakunde publikoa da, espazioko gaiei buruzko politikan hartzen diren erabakiak aplikatzeko 1961. urtean sortua, Charles de Gaulle presidentearen ekimenez.

Frantziak espazioaren alorrean egin zituen lehenengo lanak CNESen sorreraren aurrekoak dira, zenbait aitzindarik egindako lanaren ondorio, Bigarren Mundu Gerraren ondoren Alemaniak utzitako ondarearen herentziarena eta zenbait elkarte eta laborategiren lorpenarena. Horiei esker, bestalde, 1945etik 1961era bitarteko urteetan, Frantzia ez zen gehiegi aldendu Estatu Batuetatik eta Sobietar Batasunetik. Orduz geroztik, CNESek hazkunde izugarria izan du, izan ere, aginpidean izan diren gobernuek ikerketa espazialen alorrean Frantzia munduko lehenengo herrialdeetako bat izatea nahi izan baitute. CNESek lau gune ditu: Hormis egoitza, Parisen; Tolosa Okzitaniako espazio-zentroa; Guyana Frantseseko espazio-zentroa; eta jaurtitzaileen zentroa, Évryn.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otelo Saraiva de Carvalho

**Otelo Nuno Romão Saraiva de Carvalho** (Lourenço Marques, Ekialdeko Afrika Portugaldarra, 1936ko abuztuaren 31 &ndash; Lisboa, 2021eko uztailaren 25a) portugaldar militar eta politikaria izan zen. 1974ko Krabelinen Iraultzaren arduradun nagusia izan zen.

## Biografia 
Kontinenteko Komando Operatiboko (COPCON) buruzagia izan zen, eta garrantzi handiko eginkizun politiko-militarrak hartu zituen bere gain. Iraultzaren Batzordeko kidea izan zen. Vasco Gonçalvesen eragin komunistatik aldendurik, baina Eduardo Augusto de Melo Antunesen bide militar moderatuarekin bat egin gabe, bizitza politikoaren erradikalizazio une handienetan parte hartu zuen, herri-demokraziaren tesien alde.

1976an, Portugaleko Errepublikako lehendakaritzarako hautagai aurkeztu zuen bere burua, alderdi handien laguntzarik gabe, eta botoen % 16 eskuratu zituen. Gudarosteko teniente-koronel zelarik, atxilo hartu zuten 1984an legez kanpoko talde armatu batekin lotura zuelakoan; bost urte geroago, behin-behineko askatasuna eman zioten, eta, 1995eko amnistiari esker, libre geratu zen. *Alvorada em Abril* argitaratu zuen, Iraultzaren sorreraren kontakizun xehea.

## Erreferentziak
Epomophorus grandis

***Epomophorus grandis*** Epomophorus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Epomophorus grandis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Panislamismo

thumb|220px|thumb|Gehiengo musulmana duten herrialdeak.
**Panislamismoa** musulmanen mugimendua da, XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran sortua, Europako nazioen mendekotasunetik askatu eta herri musulman guztien batasuna lortzeko helburuarekin eratua izan zena. 1871 eta 1897 artean, Yamal al-Din al-Afganik mundu islamiarraren batasun espirituala predikatu zuen eta islamiar herrien independentzia finkatzeko europarren teknika eta zientzia-ezaguerak hartu beharra aldarrikatu zuen. Bere aldetik, Abdulhamid II.ak, Turkiako sultanak (1876-1909), europarrei aurre egiteko, bere herria islamiar estatu buru-bakarra egin nahi izan zuen. Lehen Mundu Gerraren ondoren, Turkiarren Inperioa deseginik, panislamismoa krisian amildu zen eta pitinka panarabismoak hartu zuen haren lekua, kongresu batzuk egin ziren arren (Meka, 1926; Kairo, 1926; Jerusalem, 1931). Azkenik, 1950etik aurrera, Anaia Musulmanen erakundearekin zertxobait indartu zen berriro.

## Ikus, gainera 
* Islama
* Islamismoa
* Panarabismoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pío Cabanillas Alonso

**Pío Cabanillas Alonso** (Madril, 1958ko abenduaren 9a) espainiar abokatu, enpresaburu eta politikoa da. Unión de Centro Democrático (UCD) alderdiko ministro Pío Cabanillas izan zenaren semea, 1998an Espainiako Irrati Telebistako zuzendari izendatua. Madrilgo Unibertsitate Complutensean egin zituen Zuzenbide-ikasketak eta 1980an lizentziatu zen. Estatu Batuetan sakondu zituen ikasketak, eta, harrezkero, komunikabideen inguruko legegintzaren alorreko aditu gisa lan egin zuen Europan eta Estatu Batuetan. 1985etik aurrera, Europar Batasunaren inguruko zenbait erakundetako kide izan zen, eta, 1989an, New Yorkera aldatu zen News Corporation komunikabideen taldeko abokatu orokor laguntzailearen kargua hartzera. 1991n, PRISA taldean sartu zen; 1993an, Sogecableko zuzendari orokor eta, handik hiru urtera, PRISAko nazioarteko harremanetarako zuzendari hautatu zuten; 1998an, Espainiako Irrati Telebistako zuzendari izendatu zuten, eta 2002an utzi zuen kargu hori. Harrezkero, enpresa pribatuan dihardu.

## Erreferentziak
Jacky Ickx

**Jacques Bernard "Jacky" Ickx** (Brusela, 1945eko urtarrilaren 1a) belgikar auto-gidari ohia da. Motoziklismoko gidari gisa hasi zuen karrera. Hiru aldiz izan zen moto-kroseko Belgikako txapeldun. 1964an, 2 Formulara pasatu zen (1967an, Europako txapeldun izan zen), eta, aldi berean, turismoen kategorian ere lehiatu zen (Belgikako txapeldun izan zen 1965ean). 1967an, 1 Formulako Ferrari taldean sartu zen, eta 1968an irabazi zuen lehenengo lasterketa: Frantziako Sari Nagusia. Hurrengo urtean, munduko txapeldunorde izan zen Brabham-Ford taldearekin. 1970ean, Ferrari taldera itzuli zen, eta berriz ere txapeldunorde gelditu zen. 1976an, Watkins Glennen izan zuen istripu larriaren ondorioz, 1 Formula utzi eta beste era bateko lehiaketetan parte hartzen hasi zen: sei aldiz izan zen txapeldun Le Manseko 24 Orduetan (1969, 1975, 1976, 1977, 1981 eta 1982), eta, Porsche 856 batekin, beste bi aldiz Munduko Iraupen Txapelketan (1982 eta 1983).
[ezkerrera|thumb|Jacky [Ferrari 312Ba gidatzen (1970).]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Julia Levy

**Julia Levy** (Singapur, 1934ko maiatzaren 15a) kanadar immunologoa da.

## Biografia 
Vancouver eta Londresko unibertsitateetan ikasketak egin ostean, mikrobiologiako irakasle izan zen Vancouverko Unibertsitatean. Unibertsitateko beste irakasle batzuekin batera, bere botika-konpainia sortu zuen, eta hainbat gaixotasunen eta minbizi-motaren aurkako botika eta tratamenduak ikertzen eta garatzen lan egin zuen.

1986an, Johnson&Johnson konpainiak eskatuta, fotofrin izeneko gaiaren ikerketa-programaz arduratu ziren, eta 1993an fotofrina maskuriko minbiziaren tratamenduan erabiltzea onartu zuen Kanadako gobernuak. Azaleko, biriketako, urdaileko eta umetoki-lepoko minbizietarako ere erabil daiteke. Gero, artritisa, psoriasia, esklerosi anizkuna eta beste gaitz autoimmune batzuk BPD (BenzoPorphyrin Derivative) izeneko bigarren belaunaldiko botika fotodinamikoekin tratatzeko ikerketa-programa bati ekin zion Julia Levyk.

## Erreferentziak
Palmiro Togliatti

thumb|Palmiro Togliatti
**Palmiro Togliatti** ( ahoskatua; Genova, 1893ko martxoaren 26a - Jalta, Sobietar Batasuna, 1964ko abuztuaren 21a) italiar politikaria izan zen. Alderdi Sozialistako kide, eta *Avanti* aldizkari komunistako erredaktoreetako bat zen. Italiako Alderdi Komunistaren sortzaileetako bat izan zen (1921). Faxismoa baino lehen, Sobietar Batasunera erbesteratu zen eta Komiterngo idazkari egin zuten (1937). 1937-1939 urteetan, komisario politikoa izan zen Espainiako Gerra Zibilean. 1944an, Italiara itzuli zen, eta sailik gabeko ministroa izan zen Badoglioren aginpidean (1944). 1944-1946 urteetan, halaber, ministro izan zen, hots, Bonomiren, Parriren eta De Gasperiren aginpidean. 1947. urtean, aginpideko gainerako komunistak bezala, kargutik kendu zuten, eta oposizio-buru bihurtu zen Togliatti. Alderdiaren barne-arazoei dagokienez, estalinizazioaren aurka agertu zen, eta Moskuren eta Pekinen arteko auzia piztu zenean, herrialde bakoitzeko Alderdi Komunisten erabakiak errespetatzearen alde agertu zen.

## Erreferentziak
Buddy Rich

**Buddy Rich** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1917ko irailaren 30a - Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak, 1987ko apirilaren 2a) bateria-jotzailea eta jazzeko orkestra-zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
*Music-hall*eko artista-familia batean jaio zen. Bateria jotzen bere kabuz ikasi zuen, eta debuta hemezortzi urte zituela egin zuen Broadwayn. Profesional gisa, 1938an hasi zen Joe Marsalaren orkestran. Ondoren, Bunny Beriganekin (1938), Artie Shawrekin (1939), Tommy Dorseyrekin (1939-1942) eta Benny Carterrekin (1942) batera jo zuen. Ameriketako Estatu Batuetako Armadan bi urte egin ondoren, Tommy Dorseyren zuzendaritzapean itzuli zen musikara (1944-1946). Charlie Venturarekin (saxofoi tenorra) eta Chubby Jacksonekin (kontrabaxua), *Big Four* taldea sortu zuen. 1953-1954 bitartean Harry Jamesen orkestran aritu zen, eta ondoren Tommy Dorseyrekin (1954-1955) hasi zen atzera. Europan zehar bira bat egin zuen Harry Jamesekin, 1957an, eta orkestra handi bat sortu zuen 1966an. Azken urteetan telebistako showetan parte hartu zuen, bateria jotzen eta kantatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ninfa

thumb|250px|alt=|*Ninfak eta Satiro*, William-Adolphe Bouguereauren margolana (1873)
**Ninfa**k () edo **andderusak** maila apaleko jainkosak ziren, iturri, ibai, baso edo mendietan bizi zirenak. Ninfek zelaien, basoen eta, oro har, izadiaren emankortasuna irudikatzen zuten. 

## Genealogia 
Homeroren poemen arabera, Zeusen alabak ziren. Haitzuloetan bizi ziren eta hilkorrak izanik ere, guztiz bizialdi luzea zuten. 

## Ezaugarriak 
Jainkosa nagusien laguntzaileak ziren (Artemisarenak bereziki), eta goragoko maila bateko beste ninfen zerbitzuan ere izaten ziren (Kalipsorenak edo Zirtzerenak esaterako). Oro har, ez ziren gizonen etsai. Bestalde, amodioarekin zerikusia duten mito askotan azaldu ohi dira Pan edo Priapo jainkoen edo satiroen maitale gisa, nahiz eta Zeus, Apolo, Hermes eta beste askorekin ere harremanak izan zituzten. Bizi-ingurunearen arabera, mota anitzetakoak ziren: *ozeanidak* itsas zabaleko ninfak ziren; *nereidak*, itsaso barekoak; *oreadak*, mendikoak eta haitzuloetakoak; *alseidak*, zuhaiztietakoak, etab.
erdian|thumb|*Opus sectilen* IV. mendeko irudia: Ninfak Hylas bahitzen. Erromako Giunio Basso basilikako zoruko mosaikoetako bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ninfomania
## Kanpo estekak
James H. Clark

**James H. Clark** (Plainview, Texas, 1944ko martxoaren 23a) estatubatuar informatikaria eta enpresaburua da.

Fisikako ikasketak egin zituen New Orleansko Unibertsitatean (1971), baina informatikako doktoregoa egin zuen, Utahko Unibertsitatean. Ordenagailuen teknologian izan diren enpresa indartsuenetako bi sortu zituen: Silicon Graphics, Inc. (SGI) eta Netscape. SGI enpresak 3 dimentsioko aplikazio aurreratuetarako softwarea eta prozesatzaileak sortzen ditu: hegaldien simulaziorako, diseinu aeroespazial eta automoziokorako, Interneteko irudietarako, zinemako efektu berezietarako, eta abar. 1994an, Clarkek Netscape enpresa sortu zuen Marc Andreesenekin batera, eta Interneteko lehen bilatzailearen bertsio aurreratua (NCSA Mosaic) merkaturatu zuen. Clarkek Healtheon Corp. enpresa ere sortu zuen. Enpresa horrek Internet eta web teknologia erabiltzen ditu informazio- eta komunikazio-sistemak sustatzeko osasungintzan.

## Erreferentziak
Jean Jaurès

**Auguste Marie Joseph Jean Léon Jaurès** (Castres,  - Paris, ) frantses politikari, historialari eta filosofoa izan zen.

## Biografia 
Filosofia-irakaslea izan zen Okzitaniako Tolosako Unibertsitatean. Diputatu hautatu zuten 1885ean. Carmauxko meatzarien alde egin zuen 1892an, eta hurrengo urtean haien ordezkari izan zen Diputatuen Ganberan, talde sozialistako buruzagi. Alderdi Sozialistaren sortzaileetako bat izan zen; armada profesionalaren aurka armada herritarra izango zenaren sorrera proposatu zuen. Arbitrajea proposatzen zuen nazioarteko gatazkak konpontzeko.

*Histoire socialiste de la République* lanaren zuzendaria izan zen, eta beste aldizkari batzuetan ere parte hartu zuen. *L´Humanité* egunkaria sortu zuen Aristide Briandekin, 1904an. Ez zuen onartu burges-gobernuekin elkarlanean aritzea, eta grebaren bidez eta beste herrialde sozialistei laguntza eskatuz, gerra galarazten saiatu zen.

## Lehen Mundu Gerra eta Jean Jaurès 
Lehen Mundu Gerraren hasi baino egun batzuk lehenago hil zuen eskuindar batek. Besteak beste, hilketa honen eraginez, Frantziako gobernuak eta herriak gerrarekin bat egin zuten. Izan ere, Jaurès zen Frantziak gerraren aurka zuen gizonik garrantzitsuena.

Jean erail eta berehala eta bere politika arloan bere desagerpenarekin batera, idei eta pertsonai gudazaleek berebiziko indarra hartu zuten beraien aurkari nagusiena hilda baitzegoen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jaurès (Parisko metroa)
Rudolf Otto

**Rudolf Otto** (Peine, 1869ko irailaren 25a - Marburg, 1937ko martxoaren 6a) alemaniar filosofo eta teologo luteranoa izan zen.

## Bizitza 
1897-1914 urte-bitartean Teologiako eta Filosofiako irakaslea izan zen Göttingengo Unibertsitatean; 1914-1917 urteetan, Teologia irakatsi zuen Breslauko Unibertsitatean, eta 1917-1929 urteetan, irakasle izan zen Marburgeko Unibertsitatean. Ottok erlijiotasunaren jatorria aztertu zuen, eta erlijioaren filosofiari egin zion ekarpenik handiena *Das Heilige* (1917, *Santutasuna*) lana izan zen. Jainkoaren handitasun mugagabea, eta gizakiak haren aurrean duen xumetasuna eta miresmena dira liburuko gai nagusiak. Friedrich Schleiermacher filosofoaren eragina izan zuen.

Beste lan aipagarri batzuk: *Aufsätze das Numinose betreffend* (1923, *Numinotasunari buruzko saiakera*); *Die Gnadenreligion Indiens und das Christentum* (1930, *Graziaren erlijioa Indian eta kristautasuna*); *Das Gefühl des Überweltlichen* (1932, *Lurraz gaindiko sentipena*).

## Erreferentziak
Antunes da Silva

**Armando Antunes da Silva** (Evora, 1921 - *ib.*, 1997) portugaldar kontakizun-idazle eta olerkigilea izan zen. Bere herriko nekazari pobreen aldeko lanean nabarmendu zen, eta jarduera horri eskaini zion literatura-lan askoren edukia; izan ere, lan gehienetan, bai olerkietan zein hitz lauzkoetan, bere herriko nekazari-inguruetako gizarte- eta ekonomia-desberdintasunen gaia erabili zuen.

Antonio de Oliveira Salazarren diktadurari aurre egin zion, eta horren eraginez erbestean bizi izan zen berrogei urtez. Lehen ipuin-bilduma 1946an eman zuen argitara, *Gaimirra* izenburupean; haren ondoren idatzi zituen zenbait olerki-liburu, besteak beste, *Esta terra nossa* (1952,* Gure lur hau*) eta *Canzoes do vento* (1957,* Haizearen abestiak*). Geroago eleberrigintzan murgildu zen, arrakasta handiz, eta hiru maisulan eman zituen argitara: *Suáo* (1960), *Alentejo é sangue* (1966) eta *Terras velhas semeadas de novo* (1976).

## Erreferentziak
Roman de Renart

thumb|Renart azeria, 1869ko haurren liburu batean.

thumb|*Le Roman de Renart*eko eskuizkribu baten edertzapena, XIII. mendekoa.

***Roman de Renart*** XII. eta XIII. mende-hasierako poema satiriko frantsesa da.

## Ezaugarriak 
Egile askoren lana da eta 27 atal ditu, binaka errimaturiko zortzi silabako ahapaldiz osaturikoak.

Animaliek (Renart azeria, Ysengrin otsoa, Chanteclair oilarra, Noble lehoia, Brun hartza, Tibert katua) eta beren munduak gizarte feudala irudikatzen dute, eta aristokrazia, apaizgoa eta garai hartako literatura-generoen karikatura egiteko erabiltzen ditu egileak.

Renart azeria, giza adimenaren sinboloa, Isengrin indartsuari, nobleziari, garaitzen zaio bere zuhurtziari eta amarruei esker. Obra horren iturriak antzinateko alegiak (Fedro, Esopo) eta Europako folklorea dira.

## Eragina 
Hain arrakasta handia izan zuen, non frantses hizkuntzaz azeria adierazteko erabiltzen zen izen zaharra (*goupil*) alde batera utzi eta harrezkero protagonistaren izena hartu baitzen (*Renart &gt; renard*).

Juan Mari Arzallusek euskarara itzuli du (*Azeri axiantea*).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epomophorus labiatus

***Epomophorus labiatus*** Epomophorus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Epomophorus labiatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jessica Tandy

**Jessie Alice Tandy**, ezagunagoa **Jessica Tandy** gisa (Londres, Ingalaterra, 1909ko ekainaren 7a - 1994eko irailaren 11), estatubatuar zinema- eta antzerki-antzezlea izan zen.

## Biografia 
Hamasei urte zituela hasi zen antzezten, eta 1929. urteaz geroztik profesional egin zen. Ospe handia lortu zuen Broadwayko antzokietan Blanche Du Bois pertsonaiarekin, Tennessee Williamsen *A Streetcar Named Desire* (1951, *Desira izeneko tranbia*) lanean. Lan horregatik Tony saria jaso zuen.

Hollywooden *The Seventh Cross* (1944) lanarekin egin zuen debuta. Hume Cronynekin batera arrakasta ugari lortu ditu Broadwayn. Elkarrekin lan egin zuten *The Marriage* (1954) telebistako saioan.

Egin dituen filmen artean aipagarriak dira: *The Desert Fox: The Story of Rommel* (1951, *Rommel, basamortuko azeria*); *The Birds* (1963, *Txoriak*); *Cocoon* (1985); *Cocoon: The Return* (1988, *Cocoon: itzulera*). *Driving Miss Daisy* (1989, *Miss Daisy paseatzen*) lanean parte hartu zuen, eta antzezle onenaren Oscar saria eman zioten paper horregatik. Handik bi urtera, bigarren antzezle onenaren Oscar sarirako izendatu zuten *Fried Green Tomatoes* (1991, *Tomate berde frijituak*) lanagatik.

## Erreferentziak
Laurens Van der Post

**Laurens Van der Post** (Philippolis, 1906ko abenduaren 13a - Londres, 1996ko abenduaren 16a) hegoafrikar idazlea izan zen.

Bere obra guztia Afrikako herrietako kultura zabaltzeko asmoaz idatzia dago. Lehen eleberria *Probintzietan* (1934) Hegoafrikako arrazakeriaren aurkako lehen salaketetako bat izan zen. Bigarren Mundu Gerran hiru urte igaro zituen kontzentrazio-esparru batean, eta esperientzia hartan oinarri hartuta *Hazia eta ereilea* (1963) eta *Ilberriko gaua* (1970) idatzi zituen. Bi liburu horietako lehenengoan oinarri hartuta *Eguberri on, mister Lawrence!* filma egin zen, 1983an. Beste zenbait lan aipagarri: *Flamenko luma* (1955); *Jung eta gure garaiko historia* (1976); *Beste pertsona bat izan* (1982); *Blady* (1991). Boskimanoen kulturarekin eta zibilizazioarekin liluratuta, *Kalahariko mundu galdua *(1958), *Ehiztariaren bihotza* (1961), *Marisorgin baten kantua* (1975), *Boskimano baten testamentua* (1984), eta *Boskimano zuri batekin paseeran* (1986) idatzi zituen.

## Erreferentziak
Sokoto

thumb|alt=|Sokotoko estatuaren kokapena Nigerian

Nigeriako ipar-mendebaleko estatua. 102.535&nbsp;km2 (Nigeriako bigarren estatua da eremuari dagokionez) eta 4.392.391 biztanle (1991). Lurralde idorra da (basamortu-lurraldea Nigerreko mugan), eta sabanako landareak eta zuhaixka arantzadunak dira landare ugarienak. Nekazaritza da ekonomia-jarduera nagusia.

## Historia 
Fulanien eta hausen *jihad* edo erlijio-gerren ondoren, fulanien esku geratu zen Sokotoko lurraldea (1808), eta fulanien inperio handia eratu zen. 1903an britainiar gudarosteek fulaniak menderatu zituzten, eta inperioa Nigeria iparraldeko babespeko herrialdearen parte bihurtu zen. Nigeriak independentzia eskuratu zuenean, Nigeriako Iparraldeko eskualdea osatu zuen, eta Ipar-mendebalekoa 1967tik aurrera. Gaur egun, Sokotoko estatuak fulanien inperioko emirerri handienak izan ziren Sokoto eta Gwandu emirerriak eta Kontagore emirerria izan zen lurraldearen iparraldea hartzen ditu.
## Erreferentziak
Jose Frantzisko Aizkibel

**Jose Frantzisko Aizkibel Epelde** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1798ko martxoaren 9a - Toledo, Espainia, 1864ko ekainaren 17a) bibliografoa eta hiztegigilea izan zen.

## Bizitza eta lanak 
thumb|ezkerrera|Tolosan 1885ean argitara eman zen Jose Francisco Aizkibelen "Diccionario Basco-Español titulado Euskeratik Erderara biurtzeko Iztegia"ren lehen argitalpenaren azala

Azkoitian jaioa, latina espainiera baino lehenago ikasi zuen. Erroman kalonje baten zerbitzuan jardun zuen, eta kultura zabalaren jabe egin. Gero, Granada Ega dukearen idazkari berezi gisa Europan zehar ibili zen, bere heziera sakonduz. Euskaraz idatzitako liburuak bilatzeari ekin zion etengabe, eta eskuratzen zuen bakoitzari buruzko azalpen zehatza utzi zuen bere *De la Bibliografía y Literatura Bascongada *izenburuko eskuizkribuan. Garibairen errefrauen iruzkin- eta interpretazio-lanaren ardura hartu zuen, Espainiako Historiako Akademiaren gomendioz.

Utzi zuen obrarik garrantzitsuena hiztegia da: *Diccionario Basco-Español titulado Euskeratik Erderara biurtzeko Itztegia* (1885). Tolosan argitaratu zen hiztegi horrek Larramendi du iturburu nagusi —nahiz eta euskaratik erdarara idatzia egon, Larramendirena ez bezala— eta bertan *k*, *z* eta *g *hizkiak beren gaurko balioarekin erabiltzen dira, lehen aldiz Hegoaldean.

## Erreferentziak 
## Ksnpo estekak
José Lerga Donamaria

**José Lerga Donamaria** (San Martin Unx, Nafarroa, 1817 - *ib.*, 1892ko maiatzaren 26a) nafar buruzagi karlista izan zen.

## Biografia 
16 urte besterik ez zituela, Lehen Karlistaldian Eraso koronelaren agindupean jarri zen. Katalunian eta Portugalen borrokatu ondoren, Huescako lurretan atxilo hartu zuten. Preso liberalen ordez trukatu zuten, eta Kataluniara borrokara zihoala, zauritu egin zuten, Huescan, lehenengo aldiz. Osatu eta gero, bigarrenez zauritu zuten Herrerako guduan (Aragoi), eta teniente koronel kargua eskuratu zuen. Eloko guduan, hirugarrenez zauritu zuten. Bergarako besarkadaren ondoren, Frantziara erbesteratu eta hamahiru urtez egon zen bertan. Hirugarren Karlistaldian, Areatzako erasoan, laugarrenez zauritu, eta atxilo hartu zuten. 1875ean, mariskal izendatu zuten. Nafarroako komandante nagusi eta Lizarrako gobernadore militar izan zen, bestalde. Harena da *Breve reseña de la vida militar de don José Lerga escrita por él mismo* obra biografikoa (1892).

## Erreferentziak
Joni Mitchell

**Joni Mitchell** (Fort Macleod, Alberta, ), **Roberta Joan Anderson** jaioa, kanadar abeslaria eta musikagilea da. Chuck Mitchell musikariarekin ezkondu zen eta harengandik hartu zuen izena. 1967an, New Yorkera joan zen, eta han argitaratu zuen bere lehen diskoa: *Song to a Seagull* (1968). 1968an, Judy Collinsek Mitchellen zenbait kantu grabatu zituen, "Both Sides Now", besteak beste, eta arrakasta handia izan zuen. Arrakasta handi horri esker, Mitchellen diskoak ere zabaltzen hasi ziren. Aurrerago, Kaliforniara joan zen bizitzera, eta han grabatu zituen bere diskorik ezagunenak: *Clouds* (1969), *Ladies of the Canyon* (1970), *Blue* (1971), *Court and Spark* (1974) eta *Turbulent Indigo* (1994). Bere musika barnekoia eta lirismo handikoa da, eta jarraitzaile ugari ekarri zizkion. Beste disko batzuetan, *Hejira* (1977) eta *Mingus* (1979) diskoetan esaterako, bere ohiko rock eta folk musikaz harago, jazz musika ere sartu zuen. Beste disko batzuk: *Shadows and Light* (1980), *Wild Things Run Fast* (1982), *Dog Eat Dog* (1985), *Chalk Mark in a Rainstorm* (1988), *Night Ride Home* (1991), *Turbulent Indigo* (1994), *Taming the Tiger* (1998), *Both Sides Now* (2000), *Travelogue* (2002), *Shine* (2007).

## Irudi galeria 

Fitxategi:Joni Mitchell in 1974.jpg|alt=
Fitxategi:Joni Mitchell (1975).png|alt=
Fitxategi:Joni Mitchell 1983.jpg|alt=
Fitxategi:2013 Joni Mitchell.jpg|alt=
Fitxategi:Joni Mitchell 2021 Kennedy Center Honors.jpg|alt=
Fitxategi:Joni Mitchell's 1978 Ibanez GB10NT George Benson Signature (serial no. 0745／ I786634) - Play It Loud. MET (2019-05-13 18-51-45 by Eden, Janine and Jim).jpg|alt=
Fitxategi:Joni Mitchell and Peter Bogner.jpg|alt=
Fitxategi:Joni Mitchell pets Buddy in the oval office.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Joyce Carol Oates

**Joyce Carol Oates** (Lockport, New York, AEB, 1938ko ekainaren 16a -) estatubatuar idazlea da.

## Biografia 
Hizkuntza eta ingeles-literaturako ikasketak egin zituen. Estatu Batuetako kontakizun onenen antologia bat prestatu ondoren, literaturan buru-belarri murgiltzea erabaki zuen. Kontakizun-liburuak argitaratu zituen lehenbizi: *By the North Gate* (1963), *Upon the Sweeping Flood And Other Stories* (1966). Bien bitartean, bere lehenengo eleberria argitaratu zuen, *With Shuddering Fall* (1964). Gero, 1969an, *Them* argitaratu zuen, *A Garden of Earthly Delights* (1967) eta *Expensive People* (1968) eleberriekin batera trilogia bat osatu zuena.

Joyce Carol Oatesen eleberri guztiak errealismo sozialaren eta eleberri gotikoaren nahasketa moduko bat dira; azaltzen diren pertsonaiak bizitza-esperientzia handikoak dira beti, eta amaiera tragikoa izaten dute sarritan.

Beste lan batzuk: *Bellefleur* (1980), *American Appetites* (1989), *What I Lived For* (1994), *Zombie* (1995), *Will You Always Love Me? And Other Stories* (1996), *Man Crazy* (1997), *Broke Heart Blues* (1999), *Blonde* (2000), *Middle Age: A Romance* (2001), ''I'll Take You There* (2002), *The Tattooed Girl* (2003), *Missing Mom* (2005), *Black Girl / White Girl* (2006), *The Gravedigger's Daughter* (2007), *My Sister, My Love* (2008), *Wild Nights!* (2008), *Little Bird of Heaven* (2009), *Dear Husband* (2009), *A Fair Maiden* (2010), *Sourland: Stories* (2010), *Give Me Your Heart: Tales of Mystery and Suspense'' (2011).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Cillero

**Javier Cillero Goiriastuena** (Bilbo, Bizkaia, 1961eko azaroaren 30a) idazlea eta itzultzailea da. Kazetaritza eta Itzulpengintza ikasketak egin ondoren, Renoko Basque Studies Program-en ibilia da euskal literatura lantzen. 1994an argitaratu zuen lehen narrazioa, Lizardi Saria jasotakoa: *Eddy Merckxen gurpila*. Harrezkero, *Norena da Virginia City?* (1995) kronika-liburua, *Uztailaren 4a, Renon* (1999) antzerki-lana, eta *Hollywood eta biok* (1999) ipuin liburua plazaratu ditu. *Baiona Blues* lanarekin Ignacio Aldecoa Ipuin Lehiaketa irabazi zuen 1996an. Igartza Saria eta Donostia Hiria Saria ere eskuratu ditu. 2001ean gazteentzako abentura-liburu bat argitaratu zuen: *Thailandiako noodle izugarriak*, eta 2006an, Renon kokatua dagoen kontakizun liburu bat: *Ero hiria*. Bestalde, hainbat idazleren literatura-lanak euskarara itzuli ditu, hala nola Mark Twain, Roald Dahl, Charles Dickens, Robert Bloch, Ross Macdonald eta Ernest Hemingwayrenak.

## Lanak 
### Narrazioa 
* *Hollywood eta biok* (1999, *Alberdania*)
* *Ero hiria* (2005, *Alberdania*)
* *Ero hiria* (2006, *Alberdania*)
### Haur eta gazte literatura 
* *Kofi itsasora bidean* (2001, *Aizkorri*)
* *Thailandiako noodle izugarriak* (2001, *Alberdania*)
* *Eddy Merckxen gurpila* (1994, *Zarauzko Udala - Erein*)
* *Norena da Virginia City?* (1995, *Desclee de Brouwer*)

### Itzulpena 
* *Hadleyburg usteldu zuen gizona; Mark Twain* (1993, *Erein*)
* *Francis Macomber eta beste zenbait ipuin; Ernest Hemingway* (1998, *Igela*): Xabier Olarrarekin batera
* *Hil aurreko begirada; Ross MacDonald* (1997, *Igela*)
* *Babiloniara itzultzea; Francis Scott Fitzgerald* (1996, *Erein*)
* *Psikosia; Robert Bloch* (1996, *Elkar*)
* *Hiltzailea euripean; Raymond Chandler* (1995, *Erein*)
* *Atzekoz aurrera hitz egiten zuen apaiza; Roald Dahl* (1995, *Desclee de Brouwer*)
* *Garai latzak garai hauetarako; Charles Dickens* (1994, *Ibaizabal*)
### Antzerkia 
* *Uztailaren laua Renon* (1999, *Kutxa*)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Javi Cillero literaturaren zubitegian
*  Javi Cillero Auñamendi enziklopedian
William Randolph Hearst

**William Randolph Hearst** (San Frantzisko (Kalifornia), AEB, 1863ko apirilaren 29a - Beverly Hills, AEB, 1951ko abuztuaren 14a) politikaria eta enpresaburua izan zen.

## Bizitza 
thumb|ezkerrera|Irudi satirikoa: Hearst eta Kubako auziaren gaineko eragina
Berrogeitik gora egunkariren eta aldizkari-sail baten jabea, besteak beste, New Yorkeko *Morning Journal* eta *New York American*en jabea. Kazetaritza sentsazionalista sustatu zuen, eta hartaz baliatu zen eragin handiko kanpainak bultzatzeko. Ezagunenetariko bat Estatu Batuek, Kubaren auzia zela medio, Espainiaren aurka aldarrikaturiko gerrarena da. Izan ere, Hearstek era guztietako hilketak egotzi zizkien espainiarrei egunkarietan; hala, hein handi batean, Estatu Batuen esku-hartzearen (1898) eragile izan zen.

Bide beretik, *arrisku horia* izenaz ezagutu zenaren zabaltzailea izan zen, Asia aldeko herrialdeetatik Mendebalderantz etor zitekeen arriskuarena, alegia. Politikan saiatu arren, ez zuen ondorio onik lortu.

Hearsten bizitza izan zen Orson Wellesen *Citizen Kane* filmaren inspirazio-iturria.

## Erreferentziak
Vidal de Nicolás

**Vidal de Nicolás Moreno** (Portugalete,  - 2016ko urriaren 26a) bizkaitar poeta izan zen. Frantziara erbesteratu zen Espainiako Gerra Zibilean eta Frantziako Argelès-sur-Mer hiriko kontzentrazio-esparruan egon zen atxiloturik 1940-1941 urteetan. 1943. urtean itzuli zen Bilbora, baina 1958. urtean atxilotu zuten bigarrenez, artista- eta intelektual-talde batekin batera. 

1962. urtean kartzelatu zuten hirugarrenez PCEko kide zela salaturik. Azken urteetan Ermuko Foroaren bozeramaile-lanetan nabarmendu zen. Euskal nazionalismoa garrazki kritikatu zuen, bereziki azken urteetan.

*4 poetas de hoy* bilduman eman zituen argitara bere lehen poemak (1960). *Estampa Popular de Vizcaya*, *Opus International*, *Il contemporáneo*, *Les lettres françaises*, *40 poemas*, *The Penguin Book of Socialist Verse*, *Poesía castellana de cárcel*, *La memoria y la sangre* eta *Antología poética vasca* agerkarietan irakur daitezke Vidal de Nicolásen olerkiak. Frantsesera, italierara eta ingelesera itzuli dira haren lan aipagarrienak.

## Erreferentziak
Kotxintxina

**Kotxintxina** (, ) frantsesek Vietnamgo hegoaldeko lurraldeari eman zioten izena da. Historikoki izen hauek eduki zituen vietnameraz: *Gia Định* (1779–1832), *Nam Kỳ* (1834–1945), *Nam Bộ* (1945–48), *Nam phần* (1948–56), *Nam Việt* (1956–75), eta azkenean *Miền Nam*.

Kanbodiako ekialdean zegoen, Siamgo golkoaren ertzean, Hegoaldeko Txinako itsasoaren hegoaldean. 64.100 km2. Hiriburua, Saigon (egun, Ho Chi Minh).

## Ekonomia 
Nekazaritza (arroza batez ere, artoa, patata, kokoak, kotoia) eta arrantza dira ekonomia-jarduera nagusiak.
ezkerrera|thumb|1886ko mapa bat, non garai hartako Europarren ikuspegia islatzen den.
## Historia 
Champa eta Khmer erresumetan banatua izan da mendeetan zehar Kotxintxinako lurraldea. XV. mendean hartu zuen Kotxintxina Le Thanh Tong enperadore vietnamdarrak. Nguyen familiaren mende egon zen XVII-XVIII. mendeetan, eta Txinaren esku geroago. Frantsesek bere mendeko lurralde egin zuten Saigon 1859. urtean. Bigarren Mundu Gerra amaitutakoan Viet Minh-en mende geratu zen Saigon, baina britainiarrek Kotxintxina hartu zuten Saigon frantsesen esku uzteko (1945). 1949 arte egon zen Kotxintxina frantsesen esku.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Rebolledo Palafox

**José Rebolledo Palafox** (Zaragoza, 1775eko urriaren  28a - Madril, 1847ko otsailaren 15a) espainiar jenerala izan zen, Iberiar Penintsulako Gerran nabarmendu zena.

## Bizitza 
Familia aberatseko semea zen. Gerrako merituak zirela medio, brigadier karguraino iritsi zen. 1808an, Espainiako armadako kapitain nagusi izendatu zuten, Fernando VII.ak erregetzari uko egin ondoren. Iberiar Penintsulako Gerran gogor babestu zuen Zaragoza frantsesen aurka, oste frantsesen lehenengo setioan, 1808ko ekainaren 14tik abuztuaren 13ra. 1808ko abendutik 1809ko otsailera izan zen bigarren setioa, eta hiriak errenditu behar izan zuen aldi hartan, izurrite ikaragarria zabaldu baitzen. Frantsesek preso hartu zuten Palafox jenerala eta Vincennesera eraman zuten. 1813an Valençayko Hitzarmena sinatu ondoren itzuli zen Espainiara, Fernando VII.a erregearekin batera. Honek Espainiako noblezia titulua eman zion: Zaragozako duke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epomophorus minimus

***Epomophorus minimus*** Epomophorus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Epomophorus minimus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Salustio

**Salustio**  —izen osoa: **Gaio Salustio Krispo**— (Amiterno, Antzinako Erroma, K.a. 86 &ndash; K.a. 35) historialaria eta politikaria izan zen.

Tribuno eta pretore izan zen. K.a. 50. urtean Erromako Senatutik bota zuten, baina Zesarren laguntzarekin berriro onartu zuten. Zesarri Afrikara lagundu zion eta Numidiako gobernari izan zen. Ondasun asko eskuratu zituen eta estatuaren kontura aberastu zelako salatu zuten, baina berriro ere Zesar haren alde atera zen eta ez zuten zigortu.

Zesar hil ondoren Erromara itzuli eta politika alde batera utzi zuen; Kirinalen eraiki zuen egoitza aberatsera erretiratu zen historia-lanak idaztera. Tuzididesen dizipulua izan zen; hizkuntza arkaikoa eta zehaztasun handiko estiloa, dramatismo bizikoa, erabili zituen bere lanetan. Erromatar historiografiaren oinarriak finkatu zituen, greziarren moldeak alde batera utzirik.

## Idazlanak 
Lan nagusiak: *De Catiliniae coniuratione*; *Bellum Iugurthinum* (*Jugurtaren aurkako gerra*, Gidor Bilbaok euskaratua); eta *Historiae*, osorik gorde ez dena.

*De Catiliniae coniuratione* lanarekin gertaerak urtez urte azaltzeko tradizioa alde batera utzi eta bere garaiko historiako gertaera bat azaltzen du, 63-62 urte-bitarteko altxamendua, hain zuzen ere. *Bellum Iugurthinum* lanean historia laburtzeko gaitasun handia erakusten du Salustiok. *Historiae* lana 40-35 urte-bitartean idatzi zuen; Silaren heriotzarekin hasi eta Ponpeioren Gerra arteko historia biltzen du horretan. Salustioren iritziz, historiografia ez zen gertaera batzuen kronika soilik, baita gertaera horren iturburuaren bilaketa ere.

## Erreferentziak
Amílcar Cabral

**Amílcar Lopes da Costa Cabral** (Bafatá, Ginea Portugesa,  - Konakry, ) gineabissautar politikaria izan zen, Afrikak XX. mendean eman zuen iraultzaile nagusietakoa.

## Bizitza 
Amílcar Cabral Bafatán jaio zen, Portugalen mendeko Ginean, 1924ko irailaren 12an. Laborantza ingeniaritza ikasi zuen Lisboan, eta sorterrian eta Angolan egin zuen lan. 1956an, Ginea eta Cabo Verderen Independentziarako Afrikako Alderdia (PAIGC) sortu zuen. Borroka armatuaren aldeko izan zen, portugaldarren eta kolonialismoaren aurkako auziari irtenbidea emateko.

1963tik aurrera, lurralde askatuak antolatzen hasi zen Ginea Portugesean. Teorialari eta politikari argia, Afrikako zapalduen ahotsa eraman zuen nazioarteko batzar nagusi guztietara (NBE, Habanako Trikontinentala). 1973ko urtarrilaren 20an hil zuten, Konakry hirian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yves Allégret

**Yves Allégret** (Asnières-sur-Seine, 1907ko urriaren 13a - Paris, 1987ko urtarrilaren 31) frantses zinemagilea izan zen.

1930eko hamarkadan harremana izan zuen ezkerreko giro intelektualarekin, eta garai hartan hasi zen zinema-munduan lantxoak egiten, garai hartako zinemagile garrantzitsuenetako batzuen laguntzaile izatera iritsi zen arte (Cavalcanti, Renoir eta Féjosena, besteak beste). Hasierako film gehienak, era bateko eta besteko arazoak zirela-eta, ez ziren amaitu edota galdu egin dira. Simone Signoret antzezlearekin ezkondu zen, eta elkarrekin egin zituzten zenbait film; haien artean nabarmentzekoa da *Dedé de Amberes* (1948). Bere karrera osoan zehar, bi joera kontrajarri izan zituen: batetik, historia ongi zehaztuak aktore-zuzendaritza on batekin, eta bestetik, lan komertzialagoak. Lehen joerakoa da *Harroak* (1953), eta bigarrenekoa, berriz, *Oasia* (1955), Frantzian egin zen zinemaskopeko lehen filma. Cathérine Allégret antzezlearen aita zen.

## Erreferentziak
Antonio Salieri

**Antonio Salieri** (Legnano, 1750eko abuztuaren 18a - Viena, 1825eko maiatzaren 7a) italiar musikagile, orkestra-zuzendaria eta irakaslea izan zen. 1774an, Vienako gorteko musikagile izendatu zuen Jose II.a enperadoreak. 1788-1824 urte-bitartean, gorteko kapera-maisua izan zen. Operak idatzi zituen batik bat, Austrian, Frantzian eta Italian aurkeztu zituenak. 1804tik aurrera operak idazteari utzi zion, eta eliza-musika lantzen hasi zen. Salierik ikasle ugari izan zuen, Beethoven, Liszt eta Schubert, besteak beste, eta Joseph Haydnen adiskide izan zen. Mozarten arerioa izan zen Vienako gortean, eta hura pozoitu izanaz ere salatu zuten, arrazoirik gabe ordea. Berrogei bat opera idatzi zituen alemanez eta italieraz. Opera aipagarrienak: *Les Danaïdes* (1784); *La grotta di Trofanio* (1785); *Tratare* (1787). Operez gainera, oratorioak, kantatak, mezak, sinfoniak, kontzertuak, ganbera-musika eta klaberako sonatak idatzi zituen, besteak beste.

## Obrak 
### Operak 
* *La vestale* (1768, Viena)
* *Le donne letterate (commedia per musica*, (1770, Viena)
* ''L'amore innocente*, (1770, Viena)
* *Don Chisciotte alle nozze di Gamace*, (1771, Viena)
* *La moda, ossia I scompigli domestici* (1771, Viena)
* *Armida*, (1771, Viena)
* *La fiera di Venezia*, (1772, Viena)
* *Il barone di Rocca Antica*, (1772, Viena)
* *La secchia rapita*, (1772, Viena)
* *La locandiera*, (1774, Viena)
* *La calamita de' cuori*, (1774, Viena)
* *La finta scema (commedia per musica*, (1775, Viena)
* *Daliso e Delmita*, (1776, Viena)
* *L'Europa riconosciuta*, (1778, Milan)
* *La escuela de los celosos*, (1779, Venezia)
* *La partenza inaspettata, (1779, Erroma)
* *Il talismano*, (1779, Milan)
* *La dama pastorella, (1780, Erroma)
* *Der Rauchfangkehrer, oder Die unentbehrlichen Verräther ihrer Herrschaften aus Eigennutz*, (1781, Viena)
* *Semiramide*, (1782, Munich)
* *Les Danaïdes*, (1784, Paris)
* *Il ricco d'un giorno*, (1784, Viena)
* *La grotta di Trofonio*, (1785, Viena)
* *Prima la musica e poi le parole*, (1786, Viena)
* *Les Horaces* (1786, Versailles)
* *Tarare*, (1787, Paris)
* *Axur re d'Ormus*, (1788, Viena)
* *Cublai gran kan de' Tartari*, (1788, ez zen antzeztu)
* *Il pastor fido*, (1789, Viena)
* *La cifra*, (1789, Viena)
* *Catalina*,(1792, ez zen antzeztu)
* *Il mondo alla rovescia*, (1795, Viena)
* *Eraclito e Democrito* (1795, Viena)
* *Palmira regina di Persia*, (1795, Viena)
* *Il moro*, (1795, Viena)
* *Falstaff ossia Le tre burle*, (1799, Viena)
* *Cesare in Farmacusa*, (1800, Viena)
* *L'Angiolina, ossia Il matrimonio per sussurro* (1800, Viena)
* *Annibale in Capua*, (1801, Trieste)
* *La bella selvaggia* (1802, ez zen antzeztu)
* *Die Neger'', (1804, Viena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Salieri Antzerkiaren webgunea
*  Antonio Salieri jaialdiaren webgunea (
Hanna Schygulla

**Hanna Schygulla** (Chorzów Stary, Polonia, 1943) Alemaniako zinema-antzezlea da. 1966an, Rainer Werner Fassbinder ezagutu zuen, eta hark sortutako *Antitheater* antzerki-taldean hasi zen antzezle berehala. 1969tik 1974ra, Fassbinderren film guztietan agertu zen bigarren mailako antzezpenetan zein protagonista gisa; aipagarria da *Die bitteren Tranen der Petra von Kant* (1972) eta *Effie Briest* (1974) filmetan egindako lana. Urte batzuk telebistan eman ondoren, beste bi film egin zituen Fassbinderrekin: *Die Ehe der Maria Braun* (1979) eta *Lili Marleen* (1980), zeinek arrakasta handia izan baitzuten. Harrezkero, beste zuzendari ospetsu batzuekin lan egin izan du: Scola (*La nuit de Varennes*, 1982), Wenders (*Flashe Bewegung *, 1975), Godard (*Passion*, 1982), Wajda (*Ein Liebe im Deutschland*, 1983), Ferreri (*Storia di Piera*, 1983 eta *Il futuro é donna*, 1984). Beste film batzuk: *Delta Force* (1986), *Forever, Lulu* (1987), *Schatten der Vergangenheit* (1991), *Das blaue Exil* (1993), *Das Mädchen deiner Träume* (1998), *La niña de tus ojos* (1998, "Zure neskato begikoa"), *Die Werckmeisterschen Harmonien* (2000), *Die blaue Grenze* (2005), *Winterreise* (2006), *Auf der anderen Seite* (2007).

## Erreferentziak
Cao Cao

**Cao Cao** (P´ei, Kiangsuko probintzia, Txina, 155 &ndash; Luoyang, Txina, 220ko martxoaren 15a) Han dinastiako azken garaietako jenerala izan zen.

## Biografia 
Dong Zhuo agintariaren aurka matxinatu zen beste batzuekin batera. Hura hil ondoren, beste matxinatuen aurka borrokatu zen, eta pixkanaka-pixkanaka guztiak hil zituen. Etengabe ari izan zen borrokan, harik eta 208an Chi biko hondamenak Txina hiru erresumatan zatitu, eta Cao-Caok iparralde osoa bereganatu zuen arte. Aginpideari eusteko borrokan eman zituen bere azken egunak.

Gerra-gizon aparta izan zen, bizkorra, maltzurra eta estratega bikaina. Aditu batzuen ustez, hura izan zen Han dinastia hondamendira eraman zuena; beste batzuen ustez, berriz, Txinako Inperioa bateratu zuen. Ele zaharretako pertsonaia bihurtu zen.

Bestalde, olerkari eta idazlea izan zen, gorteko hizkera bihurria eta hizkera xehe eta zuzena bikain menderatzen zituena; hogeita hamar bat olerki idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erne (sindikatua)

**Erne** (**Ertzainen Nazional Elkartasuna** izenaren akronimoa) Ertzaintzako sindikatuetako bat da, 1984an sortua.

1998an, Ertzaintzaren sindikatu nagusia bilakatu zen, ELAri lehen zeukan nagusigoa kenduz. 1999an 3.000 afiliatu zituen, eta urte horretan egin zuen bere V. Biltzarra. Biltzar hartan oso kritiko agertu zen Ertzaintzaren arduradunek kale-borrokaren eta ETAren jardunaren aurrean zuten jarrerarekin. Aurretik ere maiz kritikatu zituen Ernek Eusko Jaurlaritzako Herrizaingo Saileko eta Ertzaintzako buruzagiak. Kritika horiek zirela eta, Teo Santos Erneko bozeramaile izandako ertzaina espedientatu egin zuen Herrizaingo Sailak. 2000. urteko otsailean, Erne sindikatuak Basta Ya ekimenaren ETAren aurkako agiriarekin bat egin zuen. Sindikatuaren atxikimendu eta jarrera-hartze politikoek ere jaso zuten kritikarik Erneren lehen urteetako buruzagien aldetik. 2001. urteko urtarrilean, bere egoitzaren aurkako atentatua jasan zuen Ernek.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando eta Vicente Roscubas

**Fernando eta Vicente Roscubas** (Palma Mallorcakoa, 1953ko abuztuaren 7a) Bizkaian errotutako pintoreak, anaia bikiak. Fernando eta Vicente Roscubas bost urte zituztela heldu ziren Bilbora bizitzera. Fernando Arte Ederretan lizentziatu zen eta irakasle aritu zen Bilboko Fakultatean. Elkarrekin egin zuten aurreneko erakusketa, 1975ean, Bizkaiko Aurrezki Kutxaren aretoan, Bilbon, eta orduz geroztik maiz aritu dira elkarlanean. Fernandok, pinturaz gain, argazkigintza eta espresiobide alternatiboak ere landu izan ditu (bideoak, ak...); eszenografia ere landu dute Roscubas anaiek. 1999ko otsailean Bilboko Rekalde aretoak *Idas y Avenidas* izeneko erakusketan bildu zituen Roscubas anaiek 1974tik 1998ra egindako lanik garrantzitsuenak. Bi alditan banatutako hogeita bost urteko ibilbidean (1974-1981 eta 1993-1998), umorea, teknika anitzen elkarketa eta inguruarekiko ikuspegi ironikoa izan dute bi anaiok ardatz nagusia.

## Erreferentziak