open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oshana (eskualdea)

**Oshana** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Oshakati da bere hiriburua.

Oshana izen egokia da eskualde honetarako, eremuko paisaiaren ezaugarririk nabarmenena deskribatzen duelako, hau da, urtaroen arabera urpean geratzen diren sakonune txikiak, tokiko sistema agro-ekologikoa seinalatzen dutenak. Euri-garaian komunikazioak zailtzen badira ere, oshanetan ugaltzen diren arrainek elikadura-proteinen iturri garrantzitsua ematen dute.

Oshakati-Ongwediva-Ondangwa metropoliak hazkunde dramatikoa izan du azken urteetan, eta merkataritzarako eta industria-potentzialerako gune garrantzitsua da. Oro har, Windoek ondoren Namibiako bigarren kontzentrazio demografiko handiena osatzen du, baina oraindik ez du oinarrizko azpiegiturarik, ez eta tamaina horretako hiriguneetan aurkitu ohi diren zerbitzu eta instalazio gehienak ere. Iparraldeko Namibiako negozio gehienak hemen daude, eta enplegu kopuru esanguratsua ematen dute. Hala ere, urbanizazioak aurrera jarraitzen du eta desokupazioa areagotu egin da Hegoafrikako Indar Armatuak erretiratu zirenetik. Nekazaritzakoak ez diren lan-aukerak sortzeak, beraz, premiazko arreta jaso beharko du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ohangwena (eskualdea)

**Ohangwena** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Eenhana da bere hiriburua.

Eskualdeko iparraldea eta mendebaldea dira funtsean bizirik dirauten nekazaritzako eskualde honetako biztanle gehien dituztenak. Bertan, *mehangu* (*cenchrus americanus*) artatxikiaren eskala txikiko laboreak eta abereen zaintzak osatzen dituzte jarduera nagusiak. Eskualdea bere nekazaritzarako euriaren mende egon arren, beste labore batzuk laborantza intentsiboaren pean ezar daitezke. 10.582 km²-ko azalera du, eta, hedadurari dagokionez, Libanoaren antzekoa da.

Eskualdeko establezimendu nagusiak Angolako mugatik Ondanguarako bide egoki zolatuan zehar hedatzen dira, non hau Oshakati-Tsumeb ibilbide nagusiari lotzen zaion. Eskualdearen ekialdeak bazka-lur ona du, baina ur-eskasia eta komunikazio eskasak direla eta, gaur egun ezin da bizi. Hartxintxarrezko bide bat dago Oshikangotik Okongora, eta eskualdea Rundurekin lotzen duen bidearen lotura bat eraikiko balitz, eremuaren nekazaritza-ahalmena izugarri handituko litzateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kunene (eskualdea)

**Kunene** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Opuwo da bere hiriburua.

Himba talde etnikoaren etxea. Gainerako herrialdeekin alderatuta, nahiko eskualde azpigaratua da, lehorra delako, eta, beraz, nekazaritza-jarduera oro eragozten du. Ziur aski, haren geografia menditsua ez da oso irisgarria, eta haren idortasunak ez du inolako nekazaritzarik onartzen. Azpiegiturak ez dira ia existitzen.

Kunene Afrikako hegoaldeko azken eskualde "basatietako" bat da, basabizitzaren aniztasun aberatsa duena, basamortura bereziki egokitutako elefante talde txiki bat barne (350 ale inguru).

Bere izena Kunene ibaitik dator, iparraldean, Angolako muga eratzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oshikoto (eskualdea)

**Oshikoto** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Omuthiya da bere hiriburua.

Eskualdearen iparraldea nekazaritzakoa da; hegoaldeko jarduera ekonomiko nagusia, berriz, abereak haztea eta meatzaritza dira. Bi eremuek lotura kultural eta historiko garrantzitsuak dituzte, eta ndonga herriak Tsumeben kobrea atera zuen antzinatik eraztunak eta tresnak egiteko. *Mehangu* (*cenchrus americanus*) da iparraldeko labore nagusia, eta abere-hazkuntza, berriz, Mangetti eta Tsumeb barrutian. Tsumebeko meategiak ustiapen-aldi mugatua badu ere, industriekin eta laguntza-zerbitzuekin batera eskualdeko eremu komunalak suspertu ditzake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Caracol ur-jauzia

**Caracol ur-jauzia** () Brasilen dagoen ur-jauzi bat da. Hegoaldeko Rio Grande estatuan dago ur-jauzia, Canela herriaren ondoan.

Caracol Estatu Parkeko erakargarri turistiko nabarmenena da. Araukaria baso baten erdian dago ur-jauzia.

## Deskribapena 
Caracol ibaiak sortu zuen Serra Geral mendilerroko basaltozko haitz labarretan, hortik izena. 131 metrotako  erorketa librea du bi mailatan gertatzen dena. Maila bien artean 100 metrotako distantzia dago.

Urtaroaren arabera ur emaria aldatzen bada ere ez da inoiz agortzen. 

## Turismoa 
Iguazuko ur-jauzien ondoren turismo gehien erakartzen duen ur-jauzia da Brasilen. Caracol parkeak 2.500.000 bisitari izaten ditu urtero. 927 maila dituen eskailera batek eramaten du ur-jauziaren oinarrira.

## Iruditegia 

Irudi:130M falls at Caracol Brazil.jpg|Caracol ur-jauzia.
Irudi:30042017-DSC 0252.jpg|Ur-jauziaren gainaldea.
Irudi:Teleférico - Parque do Caracol.jpg|Teleferikoa.
Irudi:Cascata é atração principal.jpg|Turismo ugari erakartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialdeko Kavango (eskualdea)

**Ekialdeko Kavango** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Rundu da bere hiriburua.

Eskualdea 2013an sortu zuten, Kavango antzinako eskualdea Ekialdeko Kavangon eta Mendebaldeko Kavangon banatu zutenean. Namibiako beste zati gehienetan baino prezipitazio handiagoak daudenez, eskualde horrek nekazaritza-potentziala du labore-barietate baten laborantzarako, bai eta basogintza-sektore antolaturako eta agrosilbikulturarako ere, altzarien fabrikazioa eta lotutako beste industria batzuk sustatzen baititu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zambezi (eskualdea)

**Zambezi** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Katima Mulilo da bere hiriburua.

Eskualde honek Capriviko Zerrenda deritzonaren ekialdeko zatian dagoen irtengune estu bat osatzen du, aldi berean herrialdeko ekialdekoena dena. 450 km inguruko luzera du, Botswana (hegoaldean), Angola eta Zambia (iparraldean) eta Ekialdeko Kavango eskualdearen artean.

2013ra arte Caprivi zuen izena. Namibiak independentzia aldarrikatu baino lehen, 1989an, lurralde honek Hegoafrikako agintepean zegoen Hego-mendebaldeko Afrika osatu zuen. Garai hartan, East Caprivi bantustana edo aberri autogobernatua eratu zuen (geroago Lozi izenez berrizendatua), gero desegindako estatu nominalki independente bat osatzera iritsiko zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erongo (eskualdea)

**Erongo** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Swakopmund da bere hiriburua.

Omaruru, Karibib y Okombahe/Uis/Tsubes herrien eremuak uztako eskualde erdiidor batean daude eta antzeko uzta-patroia dute. Herri-uzta eta uzta komertziala ere konbinatzen dituzte.

Zenabit meatzaritza-lan eskualde horren barruan gertatzen dira, Navachab bezalako lekuetan, eta eskala txikian Uis eta basamortuaren inguruko lekuetan. Karibibek marmolaren industria ere badu. Walvis Bay Namibiako arrantza-industriaren toki nagusia da. Arandisen meatze-industriak eta Swakopmundeko manufakturak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Turkuko Orkestra Filarmonikoa

**Turkuko Orkestra Filarmonikoa** () Finlandiako Turku hirian dagoen orkestra da. Haren egoitza Turku Kontzertu Aretoa (Turun konserttitalo) da, 1952an Finlandian propio diseinatutako lehen kontzertu-aretoa.

## Historia 
Orkestra 1790ean sortu zen Turun Soitannollinen Seura (Turkuko Musika Elkartea) izenarekin. 1927an, Turku udalerria jabetu zen taldeaz, eta Tauno Hannikainen izan zen orkestrako lehen zuzendari nagusia, udal-gerentziaren pean. Orkestrak 74 musikari ditu gaur egun. 

Orkestrako zuzendari nagusi berriena Olli Mustonen izan zen, 2021etik 2023ra. 2024ko urtarrilean, orkestrak iragarri zuen John Storgårds izango zela bere hurrengo zuzendari nagusia, 2024-2025 denboraldirako eraginkorra, 2028ko udaberrira arteko hasierako kontratuarekin. Aurreko konpositore egoiliarrek Mikko Heiniö sartu dute. Orkestraren egungo konpositore egoiliarra, 2022ko udazkenetik Sebastian Fagerlund da. La orquesta lanzó su primera grabación comercial en 1979. 
Orkestrak 1979an kaleratu zuen lehen grabazio komertziala. Harrezkero, Ondine, Finlandia eta Naxos zigiluetarako grabatu du. 
Leif Segerstamrekin, orkestrak Jean Sibeliusen musikarekin hainbat album kaleratu ditu, Naxos zigiluan. Orkestra 2016ko irailean hasi zen hautatutako kontzertuen hileko bideoak egiten.

## Zuzendari nagusiak 
* Tauno Hannikainen (1927–1928)
* Toivo Haapanen (1928–1929)
* Tauno Hannikainen (1929–1939)
* Eero Selin (1940–1941)
* Ole Edgren (1941–1962)
* Jorma Panula (1963–1965)
* Paavo Rautio (1965–1974)
* Pertti Pekkanen (1974–1986)
* Igor Bezrodnyi (1986–1990)
* Jacques Mercier (1990–1995)
* Hannu Lintu (1998–2001)
* Tibor Bogányi (2003–2006)
* Petri Sakari (2007–2011)
* Leif Segerstam (2012–2019)
* Olli Mustonen (2021–2023)
* John Storgårds (2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Orkestraren wegune ofiziala.
Khomas (eskualdea)

**Khomas** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Windhoek da bere hiriburua.

Windhoek herrialdeko hiriburua izateaz gain, biztanleria osoaren % 90 baino gehiago biltzen du bere aglomerazioan. Namibiako beste edozein eskualdek baino biztanle gehiago ditu (herrialdeko biztanleriaren % 15); biztanleriaren % 50 zuriek, mestizoek ("basters" eta "coloureds") eta txinatarrek osatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hardap (eskualdea)

**Hardap** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Mariental da bere hiriburua.

Eskualde herrialdeko nekazal gunea da. Bide onak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otjozondjupa (eskualdea)

**Otjozondjupa** Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Otjiwarongo da bere hiriburua.

Waterberg Parke Nazionala bertan dago. Grootfontein, Otavi, Otjiwarongo eta Okahandja trenbidez eta hegoaldetik iparraldera doan bide nagusiaren bidez lotuta daude. Eremu horien arteko komunikazio-sistemak ere estandar handikoak dira.

Okahandja eta Otjiwarongo nekazaritza eta abeltzaintzako jarduerak homogeneoak dira, eta eremu horiek abereengatik dira ezagunak. Otavi eta Grootfontein barrutiak, eta neurri txikiagoan Otjiwarongo ere, Namibiako aletegia dira. Eskualdeak ere potentzial handia du nekazaritza- eta abeltzaintza-jarduera horiekin eta haien azpiproduktuekin lotutako industriak ezartzeko. Gainera, eskualde berean nekazaritza komunala eta komertziala konbinatzearen abantaila du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
ǁKaras (eskualdea)

**ǁKaras** ( ahoskatua, klaska albokari hobikari erabiliz; lehen *Karas*, klaskarik gabe, deitua) Namibiako hamalau eskualdeetako bat da. Keetmanshoop da bere hiriburua. "ǁKharas" Namibian eta Botswanan endemikoa den aloe baten namerazko izena da, herrialdeko landarerik ezagunena dena. 

Natur aberastasun handiko eskualdea da, bai barrualdean, bai kostaldean. Ibai-diamanteen munduko erreserbarik handienak ditu. Egonkortasun soziopolitikoa, kriminalitate-tasa txikia eta tokiko, eskualdeko eta atzerriko merkatuetarako sarbidea ematen duten azpiegitura onak ditu.

Eskualde honetan abeletxe txikiak daude nagusiki, batez ere ardiak edo ahuntzak. Garrantzi handia hartu dute Naute presan eta Orange ibaian zehar ureztatutako ehiza-aziendak eta etxaldeak.

Eskualdearen ezaugarri dira Lüderitzeko portua eta bertako arrantza eta ontzigintzako industria; diamanteen eremuak kostaldean zehar, Oranjemund gune nagusia izanik; erauzketa- eta meatzaritza-enpresak Namibiako hegoaldean (Klein Karas eta Rosh Pinah eremuak); Kudu gas-eremua, Ozeano Atlantikoan, eta eskala txikiko industriak Lüderitzen eta Keetmanshoopen.

Eremuaren hazkunde ekonomikoaren potentziala handia da, baina garapen orokorreko politika intentsiboa behar du. Gobernu zentralarentzat zergak sortzen dituen eremua da, batez ere diamantearen meatzaritzatik datozenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Namibiaren banaketa administratiboa

Namibiak 14 eskualdetan banaturik dago, behin 2013an Kavango bitan zatitu zuten. Era beren hauek 121 hauteskunde-barrutitan banaturik daude. **Namibiaren banaketa administratiboa** Muga-Batzordeek proposatzen dute eta Batzar Nazionalak onartzen edo ezeztatzen ditu.

Hona hemen hamalau eskualdeak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kavango (eskualdea)

**Kavango** Namibiako eskualde ohia da, izen bereko etniaren izena zeremana. Rundu zuen hiriburua.

Eskualdea 2013an desegin zuten, Ekialdeko Kavangon eta Mendebaldeko Kavangon banatu zutenean. Namibiako beste zati gehienetan baino prezipitazio handiagoak daudenez, eskualde horrek nekazaritza-potentziala du labore-barietate baten laborantzarako, bai eta basogintza-sektore antolaturako eta agrosilbikulturarako ere, altzarien fabrikazioa eta lotutako beste industria batzuk sustatzen baititu.

Eskualdearen ezaugarri nagusia biztanleriaren banaketa oso desberdina da. Barnealdea gutxi populatuta dago, eta iparraldeko eskualdean, batez ere Okavango ibaian, populazio-kontzentrazio handia dago. Bizirauteko arrantza garrantzitsua da, eta oinarri sostengagarriak dituen merkataritza batera hedatzea ahalbidetuko luke, tokiko diru-sarrerak osatze aldera. Turismoaren sustapenak ere, agian Zambezi eskualdearekin batera, arreta merezi du; horrek artisautza eta tokiko zuraren tailaketa suspertu ditzake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gautieria morchellaeformis var. morchellaeformis

***Gautieria morchellaeformis var. morchellaeformis*** *Gomphaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Globo itxurakoa, edo giltzurrun-formakoa, Morchella-k izaten dituzten bezalako kanpoko gelaxka nabarmenekin. Arrexka kolorekoa eta gorrixka glebak (barrualdea) bezala, leizetsua ere bada, eta harizpi fin zurixkekin zeharkatua. Oinarrian mizelioko harizpi sorta bat dauka. Baratxuri edo glutamato-aren usain tipikoa eta handia. Haragi kubotxoen usaina gogorarazten duena.

**Etimologia:** *Morchellaeformis* epitetoa latinetik dator, *Morchella* itxuran esan nahi duen, “morchellaeformis”  hitzetik. Bere formagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria bere usainagatik.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hostozabalen azpian (arteak) lurrean erdi-hipogeo agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ariane Toro

**Ariane Toro Soler** (Bilbo, Bizkaia, 2003ko uztailaren 10a) judoan lehiatzen den kirolaria da. Nazioartean lehiatzen da. Europako Kopan urrezko hiru domina, nazioarteko hainbat podium eta Munduko txapelketan bi aldiz bosgarren izan da. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartuko du.

## Bizitza 
Ariane Toro Soler Bizkaiko hiriburuan, Bilbon, jaio zen eta Nafarroa Garaiko hiriburuan, Iruñean hazi da. Gimnasia egiten hasi zen. Neba judo egiten ikusi eta kirolbiak egiten jardun zuen 12 urtera arte. Adin horretan gimnasi edo Judo aukeratu behar izan zuen eta judoan jarraitu zuen. Guraso judoka olinpiarren bideari jarraituta, Parisen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan Espainia ordezkatuko du judoan, -52kg kategorian. 

Eguneroko bi entrenamenduak eta agenda estua dela eta, Arianek gradu bikoitza ADE eta zuzendaritza  ikasten du, urrutitik.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Ariane Toro: tatamian etorkizun oparoa duen oraina", 2026ko otsailaren 18ko Berria, Jone Bastida Alzururen artikulua.
Yolanda Soler

**Yolanda Soler Grajera** (Madril, Espainia, 1971ko urtarrilaren 9a) judoan lehiatu zen kirolaria da. Brontzezko domina olinpiko bat eskuratu zuen.  Entrenatzaile lanetan ere jarduten du.

## Kirol ibilbidea 
Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen Bartzelona 1992 eta Atlanta 1996 urteetan, eta brontzezko domina bat lortu zuen 1996ko Atlantako edizioan, –48 kg kategorian. Europako Judo Txapelketan sei domina jaso zituen 1991 eta 1998 artean.

## Nazioarteko palmaresa 
## Sariak eta sariak 
* 1995eko Emakumezko Kirolari Onenari saria jaso zuen Alacanteko Diputazioko Kirol Sari Probintzialetan.
* link=Archivo:Badge_of_the_Royal_Order_of_Sports_Merit_(Spain).svg|19x19px Kirol Merituaren Errege Ordenaren Zilarrezko Domina, Kirol Kontseilu Gorenak emana (1996)

## Bizitza pribatua 
Yolanda Soler eta Jose Toro judoka olinpiarrek alaba bat dute, Ariane Toro Soler, zeinak gurasoen bideari jarraituta Parisen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan Espainia ordezkatuko duen judoan, -52kg kategorian. Gurasoak jarduten dute entrenatzaile lanetan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ficha en el COE.
* Yolanda Solerren fitxa, hemen: databaseOlympics.com ()
Tarawera ur-jauzia

**Tarawera ur-jauzia** () Zeelanda Berrian dagoen ur-jauzi bat da. Ipar uhartean aurkitzen da. Maorientzako toki sakratua da.

Kawerau hiritik joaten da Tarawera ur-jauzira. Baimen berezia behar da, leinu maorien eremua delako, eta ibilbidea ez da erraza, 45 minutu autoz egin behar da asfaltatu gabeko bideetan eta ondoren oinez 20 minutuko bidea dago.

## Historia eta deskribapena 
Duela 14.000 urte Tarawera sumendiak eztanda egin zuen eta Tarawera aintzira sortzeaz gain laba erriolitiko isuriak galeriak ireki zituen haitzean eta bertatik igarotzen da aintziratik datorren Tarawera ibaia.

Haitzetik 30 metrotako altueran dagoen irekiduratik ateratzen da ura ur-jauzia sortuz. Euri sasoian ibaiaren emaria handitu egiten da eta bigarren ur-jauzi bat sortzen da 65 metrotako garaiera duena.

Ibaia Plenty badian itsasoratzen da, uhartearen iparraldean.

## Maoriak 
Te Arawa leinuko Ngāti Rangitihi taldea bizi da eskualdean eta ur-jauzia toki sakratutzat du. 

## Iruditegia 

Irudi:Tarawera Falls n.jpg|Emaria txikia denean 30 metrotako ur-jauzia soilik dago.
Irudi:Tarawerafalls.jpg|Euri sasoian ur-jauzi biak ikusten dira.
Irudi:Edward Payton - Tarawera Mountain and Lake - 1924-4 - Auckland Art Gallery.jpg|Tarawera mendia eta aintzira, Edward Payton (1924).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montesinho Parke Naturala

**Montesinho Parke Naturala** () Vinhais eta Bragantza udalerrietan, Portugalgo ipar-ekialdean, dagoen eremu babestua da. Serra da Coroaren (Sierra de la Culebra) hegoaldeko hegalak parkearen barruan sartzen dira.

Parkeak lur zati zabala hartzen du, eta 92 herritan banatzen diren 9.000 lagun inguru bizi dira bertan. Parkeak gutxieneko 438 metroko altuera eta gehienezko 1.486 metroko altuera du. Parkeak era askotako paisaiak ditu.

Hegazti-fauna askotarikoa du (ugalketarako 120 hegazti espezie baino gehiago), Portugalgo lurreko animalia-espezieen % 70 barne, eta nabarmentzekoa da otso iberikoaren presentzia. 2019an hartz arre bat begiztatu zuten. 

*Shale* deritzon arroka da nagusi paisaian, baina kareharrizko orbanak ere badira goi-ordoki eta granitozko eremuetan, Montesinho mendikatean. Bertako zuhaitzak *Prunus avium*, *Ulmus minor*, *Corylus* *avellana*, *Malus sylvestris* eta *Quercus pyrenaica* dira, besteak beste. *Euonymus europaeus* modu naturalean aurki daitekeen Portugalgo leku bakarra da.

Fitxategi:Parque_Natural_de_Montesinho_Porto_Furado_trail_(5733162484).jpg
Fitxategi:Parque_Natural_de_Montesinho_Porto_Furado_trail_(5732610437).jpg
Fitxategi:Montesinho.jpg
Fitxategi:Vistas_do_Parque_Natural_de_Montesinho,_Bragança.jpg
Fitxategi:Aldeia_de_Montesinho_(5729039383).jpg
Fitxategi:Gimonde_-_Rio.jpg
Fitxategi:Serra_Serrada_Reservoir,_Montesinho_Natural_Park,_Portugal.jpg

## Erreferentziak
2014ko Iquiqueko lurrikara

**2014ko Aricako lurrikara** edo **2014ko** **Iparralde Handiko** **lurrikara** (**1A** zenbakiaz ezagutzen dena) Arica eta Parinacota eskualdeetan gertatutako mugimendu teluriko batzuk izan ziren. Gertaera nagusia 2014ko apirilaren 1ean, asteartean, 20:46an (bertako ordua) jazo zen. (2014/04/01, 23:46 UTC) Txileko Arica eta Parinacota, Tarapacá eta Antofagasta eta Peruko Tacna eskualdeetan eragina izan zuen. 8.2 MW-eko magnitudea izan zuen.
Zentro Sismologiko Nazionalaren (CSN) arabera, epizentroa Pisagua herritik 73 kilometro mendebaldera eta Iquiquetik 94 kilometro ipar-mendebaldera izan zen, Txileko Itsasoan. Hiru minutuko iraupena izan zuen eta 2014an mundu mailan izan zen lurrikararik bortitzena izan zen. Lurrikararen ostean, Aricatik Mansa badiara doan Txileko kostaldea kaltetu zuen tsunami baten berri eman zuten. Kalte materialei dagokienez, Alto Hospicioko eta Iquiqueko komunetan izan ziren kaltetuenak, bai sismoak (biak), bai tsunamiak (Iquique). Hurrengo egunean, beste lurrikara batek eragin zuen zonaldea, orduan epizentroa Iquiquetik 53 kilometro hego-mendebaldera zuela, eta 7.7 MW-ko magnitudera iritsi zen. Lurrikara hori aurreko eguneko lurrikararen antzeko intentsitatearekin nabaritu zen, eta aurreko egunean baino egitura gehiago ahuldu zituen, gertaera nagusiarekin jadanik min hartua zutenak.

2014ko martxoaren 16an lurrikara bat izan zen eremu berean
nahiko garrantzitsua, 6.7 MW-ekoa, ia egunero intentsitate desberdineko mugimendu sismikoak izan baitziren. Apirilaren 1eko lurrikara sekuentzia sismiko horren iparraldeko mugan kokatu zen.

Adituak bat etorri dira esatean ez dela Txileko Iparralde Handiko lurrikara handia izango, ez baita espero zen energia guztia askatu. Hori dela eta, litekeena da inguruan sismo handiak izatea.

Los expertos han coincidido en señalar que no se trataría del Gran terremoto del Norte Grande de Chile puesto que no se ha liberado toda la energía esperada. Ello hace probable la ocurrencia de nuevos sismos de gran magnitud en la zona..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txileko Gobernuaren lurrikararen informazioa
* Fotogaleria: Iquique tras los sismos
Finlandiako Irratiko Orkestra Sinfonikoa

**Finlandiako Irratiko Orkestra Sinfonikoa** () Finlandiako Helsinki hirian dagoen orkestra da. Haren egoitza Helsinkiko Musika Zentroa (Helsingin musiikkitalo) da, 1952an Finlandian propio diseinatutako lehen kontzertu-aretoa. 1927an sortu zuten. Yleisradio edo Finlandiako irrati-telebista publiko konpainiaren orkestra nagusia da. Orkestran 99 musikarik jotzen dute. Taldea 90 kidera handitu zen 1970eko hamarkadan, eta orkestra sinfoniko osoa bihurtu zen.

## Historia 
Taldea 1927an sortu zen irratiaren orkestra bezala hamar musikarirekin, Erkki Linko bere lehen zuzendaria zelarik. Zuzendari nagusiaren titulua inoiz izan ez bazuen ere, Linko 1952ra arte egon zen orkestrarekin. Toivo Haapanen lehen orkestra-zuzendaria izan zen 1929an, eta postua mantendu zuen 1950ean hil zen arte. Orkestrak batez ere estudioko kontzertuak eman zituen bere historiaren lehen zatian. Bigarren Mundu Gerrara arte, orkestrak 20 kontzertu publiko baino ez zituen eman, normalean beren lerroak indartzeko musikari independenteekin. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Hella Wuolijoki Finlandiako Irratiko zuzendari nagusi berriarekin, orkestraren plantilla 50 musikarietara zabaldu zen.

## Diskografia 
Orkestraren diskografiak Jean Sibeliusen musika barne hartzen du, Berglundek idatzitako partiturekin mundu mailako espezialistatzat jotzen dena. Orkestrak ere beste Finladiako musikarien lanak grabatu ditu: Paavo Heininen, Joonas Kokkonen, Magnus Lindberg eta Aarre Merikanto. Finlandiarrak ez diren musikarien lanak era grabatu dituzte, besteak beste, Gustav Mahler, Carl Nielsen, Béla Bartók egileen lanak.

## Zuzendari nagusiak 
thumbnail|Toivo Haapanen orkestra zuzentzen Helsinkin, 1945ean.
* Toivo Haapanen (1929–1950) 
* Nils-Eric Fougstedt (1950&ndash;1961)
* Paavo Berglund (1962&ndash;1971)
* Okko Kamu (1971&ndash;1977)
* Leif Segerstam (1977&ndash;1987)
* Jukka-Pekka Saraste (1987&ndash;2001)
* Sakari Oramo (2003&ndash;2012)
* Hannu Lintu (2013&ndash;2021)
* Nicholas Collon (2021–gaur egun)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Orkestraren wegune ofiziala.
Burgbach ur-jauzia

**Burgbach ur-jauzia** () Alemanian dagoen ur-jauzi bat da. Oihan Beltzean dagoena, Bad Rippoldsau-Schapbach udalerrian. Monumentu natural kontsideraturik dago.

## Deskribapena 
32 metrotako garaiera du eta 15 metrotako erorketa askea. Alemanian erorketa aske luzeena duen ur-jauzia da.

Haitza hareharria da silizifikatuz trinkotu dena eta oso gogorra da. Granitozko oinarriaren gainean kokaturik dago, hau higatzen errazagoa den arroka da.

Burgbach errekak malda handiko bidea jarraitzen du Wolf ibaian urak isurtzen dituen arte. 

## Iruditegia 

Irudi:Landappbw 122832 1824 Wasserfall Burgbach-Wasserfall Bad Rippoldsau.jpg
Irudi:Bad Rippoldsau-Schapbach Burgbachwasserfall Bild 1.jpg
Irudi:Burgbachwasserfall.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekaitz Redondo

**Ekaitz Redondo Borrajo** (Bilbo, Bizkaia, 2004ko abenduaren 4a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Aurrelari moduan aritzen da. Danok Bat taldean hezi zen batik bat, baian baita Athletic eta Real Madrilen. Talde zuritik heldu zen Eibarrera 2021eko udan Ohorezko gazte mailan jokatzeko. 2022an bigarren talde armagina zen Vitoriara igo zen eta bere kontratua berritu zuen. 2025eko udan bere kontratua berritu zuen beste bi denboralditarako.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Thin Thin Khaing

**Thin Thin Khaing** (1978ko maiatzaren 4a) arkularia da. Myanmar ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iparralde Handia (Txile)

thumb|200px|Txileko eskualde naturalen mapa.
**Iparralde Handia** (gaztelaniaz: **Norte Grande**) Txile tradizionalki banatzen den bost eskualde naturaletako bat da. Arica eta Parinacota, Tarapacá, Antofagasta eta Atacamako iparraldeko erdia eta Valparaiso eskualdearen menpe dauden Desventuradas uharteak ditu abiapuntu. Basamortuko klima du ezaugarri, Lur planetako basamorturik idorrena, Atacamako basamortua, eta Andeetako goi-ordokia, Kosta eta Andeak, zeharkako haranak eta tarteko sakonunea izateaz gain. Iparraldean Perurekin egiten du muga, ekialdean Bolivia eta Argentinarekin, mendebaldean Ozeano Barearekin, eta hegoaldean Copiapo ibaiarekin, Iparralde Txikian hasten den lekuan, Txileko iparraldeko beste zatia. 1.694.580 biztanle ditu eskualdeak, INEk 2023rako egindako kalkuluen arabera. Bertan hiru portu garrantzitsu daude: Arica, Iquique eta Antofagasta, Calamarekin batera eskualdeko hirigune garrantzitsuenak direnak. Hauek dira Txileko Iparralde Handiaren eremuko hiri nagusiak, biztanleriaren, probintziaren eta eskualdearen arabera ordenatuta:

## Galeria 

Fitxategi:Atacama1.jpg|link=Archivo:Atacama1.jpg|alt=Desierto de Atacama.| Atacama basamortua.
Fitxategi:Parinacota.jpg|link=Archivo:Parinacota.jpg|alt=Vista del lago Chungará con el volcán Parinacota al fondo, en el Parque Nacional Lauca.| Chungará aintziraren ikuspegia, atzean Parinacota sumendiarekin, Lauca Parke Nazionalean.
Fitxategi:Antofa.jpg|link=Archivo:Antofa.jpg|alt=Antofagasta, la principal urbe de la zona.| Antofagasta, inguruko hiri nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Bokesa

**Ana Cristina Bokesa**, ezagunagoa **Ana Bokesa** izenez (Madril, XX. mendea) madrildar aktorea, ahots aktorea eta modeloa da. Ezaguna egin zen Netflix kateko *Elite* telesailean Rocio pertsonaia interpretatu zuenean.

Ana Bokesaren esanetan: «*Elite* telesaioko Rocio pertsonaia arrazializatutako pertsona askoren errealitatea jendaurrean azaldu ahal izateko aukera izan da niretzat. Esku-eskura ditugun errealitateak jendeari hurbiltzeko modu bat da, baina, batzuetan, zaila izaten da argi eta garbi ikustea. Arrazakeria eta diskriminazioa, zoritxarrez, gaurkotasuneko gaiak dira, eta nahiz eta egunero horiek murrizteko lanean ari garen, kasuak entzuten dira oraindik. Horregatik, oso garrantzitsua iruditzen zait *Elite* bezalako fikzio batek horiek mahai gainean jartzea, horri buruzko eztabaida irekitzeko eta datozen belaunaldiei jarrera jakin batzuk ez errepikatzen laguntzeko.»

## Bizitza 
Madrilen jaio eta hazi zen. aktoreak beti izan zuen emanaldiarekiko grina handia. Ikastetxeko sasoian eta nerabezaroan publizitaterako casting asko egin zituen. Izan ere, institutuko garaia amaitu zuenean, konturatu zen benetan deigarria egiten zitzaiona figurazioa zela, eta ez hainbeste iragarkiak egitea. Horregatik hasi zen ikertzen, aktoreen ordezkaritzan espezializatutako agentziak bilatzen, ez hainbeste publizitatekoak, interpretaziokoak baino. saioetan zenbait agerraldi txiki egin ondoren, Netflixeko Elite telesaileko seigarren denboraldian Las Encinas ikastetxera joandako ikasle berri gaztea, Rocio, interpretatzen hasi zen. Besteak beste, Álvaro de Juana, Carmen Arrufat edo Álex Pastrana aktoreen ondoan ekin zion bere lehen rol nagusiari. 

Bideoklipak egin ditu Pablo Alboránekin *Tu refugio* abestian eta Sergio Salvadorrekin *Dance or Die*.

Antzerkian ere partejardun du Federico Garcia Lorca antzokian Miguel del Arcoko zuendutako *Las furias*, *Lalola* lanean*.*

*Viudas, jóvenes y ricas* audioliburuko pertsonaietako bati ahotsa jarri zion.

## Filmografia 
### Zinea 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gautieria graveolens

***Gautieria graveolens*** *Gomphaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Gautieria graveolens var. graveolens*.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Zalantzarik gabe forma irregularrak hartzen ditu, askotan azpiglobosoa da, baina beste batzuetan forma zehatzik gabeko konkorrak. Bere tamaina aldatu egiten da, eta bere eremu zabalenean 5 cm-ko diametroa lortzen duten helduak eta 2 edo 3 cm-ra nekez iristen diren beste batzuk aurki ditzakegu. Kolore okre ferruginosoa du orokorrean, eta oinarrian mizelio-korda zuriak bilduta ditu, eta kolore bera duen mizelioarekin berarekin lotzeko balio dutenak. 

**Peridioa:** Kolore argiko esferozitoz osatuta dago, bere osotasunean zurixkak, oso ale gazteei itxura argiagoa ematen dietenak. Esferozito hauek oso laster hasten dira desagertzen, gleba erdi agerian utziz, baina ez dute modu uniformean egiten garapen ertaineko  peridio eremuak eta gleba agerikoagoa den beste batzuetan.

**Hanka:** Ez du, mizelio-kordeen bidez zuzenean bat egiten dute.

**Gleba:** Itxura labirintikoa du, trinkoa eta ez hauts-itxurakoa, okre-burdin koloreko barrunbeek osatzen dute, kolore zuri edo grisaxkakoak  adar gelatinakara batzuek bereizita,  oinarrirantz bat egiten dute eta kolumela osatzen dute.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Gautieria otthii* antzekoa da, autore batzuk sinonimotzat ere jotzen dute. *Gautieria morchelliformis* delakoak gaztetatik ez du peridiorik.

## Sasoia eta lekua 
Nabarmen udaberriko espeziea da, lurperatuta edo erdi-hipogeoa da, azpi-menditar koniferoen baso hezeetan. Zaila da aurkitzea, urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Europa, Kaukasia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lakecia Benjamin

**Lakecia Benjamin** (Washington Heights, Manhattan, New York, 1982ko urriaren 26a) jazz, funk eta R&B saxofoi-jotzaile estatubatuarra da.

Benjamin New York hirian jaio eta hazi zen. Dominikar auzo batean bizi zen, Washington Heightsen, Manhattanen, eta merengea, saltsa eta musika latinoa jo zituen.

Hainbat musika-biratan aritu da Missy Elliot eta Alicia Keysekin, lau kontinentetan zehar, Barack Obama presidentealdiaren 2009ko inaugurazioan, eta hainbat musikarirekin batera: Clark Terry, Reggie Workman, Rashied Ali, David Murrayren Banda Handia, Vanessa Rubin eta James Blood Ulmerrekin. Berak antolatu zuen Soul Squad banda, bere konposizioak erakusteko.

Donostiako jazzaldian parte hartu zuen 2024an.

## Ibilbidea 
Gary Bartz saxofoi-jotzailea maisu aholkulari izan zuen hasierakoetan, eta Hyacinthe Klosé-ren 25 Daily Etudes moduko tekniketan trebatzen hasi zen.  Charlie Parker, John Coltrane eta Jackie McLean jazz saxofonisten musikara hurbiltzeko bidea erakutsi zion. The New School Eskola Berrian zegoela, Billy Harper, Reggie Workman, Buster Williams, Joe Chambers eta Gary Bartzen musikariekin ikasi zuen.

Benjaminen lehen lana Clark Terry tronpetarekin izan zen, *Young Titans of Jazz* deitzen hasi zen talde batean. Musikari hauekin aritu izan da gero:  Anita Baker, Count Basie Orchestra, Harry Belafonte, Blitz the Ambassador, Joanne Brackeen, Keyshia Cole, Duke Ellington Orquesta, Corte Ellis, Kool & the Gang, Macy Gray, Jimmy Heath, Vincent Herring, Bertha Hope, Ulysses Owens Jr., Charlie Persip, The Roots, Santigold, Charles Tolliver, Charenee Wade, Stevie Wonder, Gregory Porter and Craig Robinson-en Nasty Delicious Band.

Benjaminen taldearen lehen diskoan (*Retox*) musikari hauek parte hartu zuten: Krystle Warren, Amp Fiddler, Maya Azucena, Melanie Charles, ChinahBlac eta Mavis Swann Poole. Albuma Ben Kanek ekoitzi zuen.

## Bizitza pertsonala 
2021eko irailean Benjamin auto bakarreko istripu batean izan zuen, eta hainbat lesio izan zituen, masailezur hautsi bat barne.

## Diskografia 
### Lider gisa 
* *Retox* (Motéma, 2012)
* Rise Up (Ropeadope, 2018)
* Peranza: Los Coltranes (Ropeadope, 2020)
* *Phoenix* (Whirlwind, 2023)

### Gonbidatu gisa 
* Georgia Anne Muldrow, Mama, Apustu egin dezakezu! (SomeOtaShip, 2020)

## Erreferentziak
Punttu Kakotx

**Punttu Kakotx** 2023. urtean Baionan sorturiko elektrotxaranga da.

## Ibilbidea 
Bernat Etxepare Lizeoan ikasleek bazuten *Etxeparanga* izeneko taldea eta Xumai Gorostiaga hurbildu zitzaien elektrotxaranga bat osatzeko proposamenarekin. Horrela sortu zen Punttu Kakotx. Taldekideak lapurtarrak dira, Maika Gezainburu behenafartarra ezik, eta Kanbon hasi ziren entseatzen. Makean (Lapurdi) egin zuten lehen emanaldia eta Baionako bestetan jo dute.

Kanta ezagunen bertsioak egiten dituzte baina sortu dute kantarik ere, "Basoa Beti Bete" esate baterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Masustondo zuri

[thumb|Mastondo zuria [Jardin du Pré-Catelanen.]]
[thumb|Mastondo zuria [Villars (Vaucluse)|Villarsen (Provence)]]
thumb|Mastondo zuriko landare gaztea, Sirikit Erregina Lorategi Botanikoan, Thailandia.
**Masustondo zuria** edo **marugatze zuria** (*Morus alba*) *Moraceae* familiako fruta-arbola espezie bat da. Jatorriz Txinakoa, masustondoa oso lantzen zen bere hostoengatik, zeta-harraren elikagai esklusiboagatik. Forma aldakorreko hostoak ditu. Pedunkulu luzetatik zintzilik dauden gerba arrak eta zutikorrak diren gerba emeak ditu. Fruitua maruga zuria da.

## Historia 
Masustondo zuria Antzinatetik Txinatik Ekialde Hurbilera lantzen da, Mediterraneoko arroan izan zuen hedapena VIII. mendearen inguruan serikulturarekin lotuta dago.

Masustondo honen landare batzuk Frantziara garraiatu ziren Karlos VII.aren garaian, bere laborantza Karlos IX.aren garaian hasi zen baina bereziki Henri IV.aren gidaritzapean garatu zen Olivier de Serres-ekin, 1601ean lehen gaia sartu zuela Tuilerietako lorategian, eta 15.000 eta 20.000 oin artean landatu zituela dio lorategi horren muturrean.

Ondoren, munduko eskualde subtropikal eta epeletan zabaldu.

## Deskribapena 
Mastondo zuria 30 metro arteko altuera duen zuhaitz monoikoa da. Bere izena gehiago zor dio bere kimuen koloreari fruituen koloreari baino. *Moraceae* guztiek bezala, mortero zuriak latexa ekoizten du.

Hosto erorkorrak ditu, txandakatuak, eta gehienetan forma obalatu pilatua dute, 5 eta 12 cm artekoa, eta forma nahiko desberdinak izan ditzakete, zuhaitz beretik etorrita ere. Bere hosto-txortena ildaskatua dago eta txorten-hostoz hornitua. Bi aldeetan glabrak dira, berde argia eta ertzetan irregularki horzdunak.

Lore arrak gerba zilindrikoetan elkartzen dira, emeak gerba subserikoetan; ernaldu ondoren, fruitu zuri, arrosa edo moreen talde bihurtzen dira, masusta deritzenak.

Bere fruitu gozoak, jateko modukoak, kolore ezberdinetakoak izan daitezke.

Fitxategi:Morus alba Blanco1.206-cropped.jpg
Fitxategi:Morus alba-leaves.jpg
Fitxategi:Morus alba leaves and fruits.jpg
Fitxategi:Morus-alba.jpg|Fruta zurien barietatea
Fitxategi:Morus alba fruits.jpg|Fruta gorrien barietatea
Fitxategi:Morus alba bark.jpg|Azala
Fitxategi:Morus alba MHNT.BOT.2006.0.1270.JPG|Enborraren sekzioa
Fitxategi:Morus alba flowers in India.jpg|Loreak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bisheh ur-jauzia

**Bisheh ur-jauzia** (, lureraz آوشار بیشَه) Iranen dagoen ur-jauzi bat da. Istgah-e Bisheh herrian dago, Irango mendebaldean. 2008an Irango ondare kultural eta naturala izendatu zuten.

Turismogune garrantzitsua da, haritzi baten erdian baitago eta irismen errazeko tokia baita. Inguruan dagoen hiri handiena Khorramabad da.

## Deskribapena 
Zagros mendietan baso itxi baten barnean aurkitzen da. 48 metrotako altuera eta 10 metrotako zabalera duen ur-jauzia da eta Sezar ibaira erortzen da ura. Ur-jauziaren azpian sortzen den putzuak ur gardena du. 

## Iruditegia 

Irudi:IMG-20211027-WA0000عمق احساسات.jpg
Irudi:(((آبشار بیشه لرستان ))) - panoramio (3).jpg
Irudi:Bisheh waterfall side.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txileko erdialdea

thumb|337x337px|Txileko eskualde naturalen mapa. .
**Txileko erdialdea** Ekoizpena Sustatzeko Korporazioak (CORFO) 1950ean Txile zatitu zuen bost eskualde naturaletako bat da. Iparraldean Aconcagua ibaia eta hegoaldean Biobio ibaia ditu muga. Iparraldean Iparralde Txikiarekin egiten du muga, ekialdean Argentinarekin eta hegoaldean Txileko hegoaldearekin. Valparaiso eskualdearen hegoaldeko erdia (Juan Fernandez artxipelagoa ere bai), Santiagoko metropolitar eskualdea, O'Higgins, Maule, Biobio eskualdearen iparraldeko zatia eta Araucaniako Lonquimay komunaren Biobío ibaiaren iparraldeko muturra hartzen ditu. Hau da, Txileko erdigunea Aconcagua eta Biobío ibaien artean dago.

Historikoki, herrialdeko eremu nagusia izan da, eta, askogatik, biztanle gehien izan dituena (herrialdeko biztanleria osoaren %76 inguru biltzen du). Gainera, herrialdeko produktibitate ekonomikoaren ehunekorik handiena biltzen du, klima mediterraneo mesedegarria eta barrualdean kontinentalizatua duelako.

Adiera hertsian, ez da haran bat, haran txikiekiko lautada estu bat baizik, ekialdean Andeetako mendikatea eta mendebaldean Kostakoa dituela. Eremu horretan daude herrialdeko hiru hiri nagusiak: Santiago Handia, Valparaiso Handia eta Concepción Handia. Beste hiri garrantzitsu batzuk Quillota, Los Andes, San Antonio, Rancagua, San Fernando, Curicó, Talca, Linares, Cauquenes, Chillán, Los Ángeles eta Viña del Mar dira. Santiago eta Valparaiso dira politikoki inguruko eta herrialdeko hiririk garrantzitsuenak. Santiagon Botere betearazlea eta judiziala daude, eta Valparaison, botere legegilea.

Eremu hau bitan banatzen da: erdialdea, Valparaíso, Santiagoko metropolitar eskualdea eta O'Higgins eskualdeetan, eta *hego-erdialdea*, Maule, Ñuble eta Biobio eskualdeetan.

Giro epelekoa da, eta urtean 350 eta 1000 mm arteko prezipitazioak izaten dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txileko eskualdeak: Erdialdea
Teresa Gimpera

**Teresa Gimpera i Flaquer**, baita ere **Gim**, (Igualada, Bartzelona, 1936ko irailaren 21a-Bartzelona, 2024ko uztailaren 23a) aktore, enpresari eta modelo katalana izan zen. Kataluniako *Gauche divine* gisa ezagutzen zen mugimenduko partaidea izan zen 60. eta 70. hamarkadetan.

## Biografia 
Irakasleen alaba, Igualadan jaio zen, baina gurasoak Bartzelonako San Andres barrutira joan ziren. Oriol Maspons argazkilariak ezagutu zuen, eta Germán Puigi -orduan publizista- aurkeztu zion. Harekin Gimpera lehen aldiz agertu zen zineman Vim garbiketa-produktuaren iragarki batean; garai hartan Antoni Von Kirchnerrek *Vim neska* bezala bataiatu zuen. Germán Puigek bere potentziala ikusi zuen eta aholkatu zuen. Ondoren, Leopoldo Pomés argazkilariaren eskutik, oraindik oso gaztea zela, modelo profesional bihurtu zen. Lortutako ospeari esker, 1960ko hamarkadaren erdialdean zineman bere debut egin zuen. Laster, Bartzelonako Eskolaren musa bihurtu zen; eskola horretan, besteak beste, Gonzalo Suárez, Vicente Aranda eta Jorge Grau aritu ziren. Hurrengo urtetan film asko egin zuen, oso zuzendari desberdinekin: Víctor Erice, Vicente Aranda, Mariano Ozores, Jesús Franco, Gonzalo Suárez, Pedro Masó, Antonio Mercero eta Pedro Lazaga. 1969an *Lady Europa* izendatu zuten.

70eko hamarkadaren amaieratik interpretazioaren mundutik aldenduta, Bartzelonan, 1984an, modeloen eskola bat sortu zuen, *Gimpera Modelos*. Une horretatik aurrera, puntualki bakarrik jartzen da kameren aurrean, baina emaitza nabarmenekin: José Luis Garciren *Asignatura aprobada* (1987) edo Jaime Caminoren *El largo invierno* (1992). 20 urtekin Octavio Sansanedasekin ezkondu zen, eta hiru seme-alabaren gurasoak izan ziren: Marc, Job eta Joan (azken hau oso gazte hil zen). 1990ean ezkondu zen, bigarren aldiz, Craig Hill aktore estatubatuarrarekin. Hill 2014an hil zen. 

Hil baino aste batzuk lehenago minbizia diagnostikatu zioten. 2024ko uztailaren 23an Bartzelonako bere etxean hil zen gaixotasun horren ondorioz.

## Filmografia 
## Liburuak 
* 1996: *Claves para saber estar* (Ediciones B)
* 2003: *Y se nota por fuera. Cómo alcanzar una espléndida madurez* (Planeta)
* 2022: *Teresa Gimpera, així és la vida* (Toni Vall, Columna)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartutako euskal herritar kirolariak

## Dominak 
Euskal Herria, Nazioarteko Olinpiar Batzordeak talde onartua ez bazen, domina bat lortuko zuen eta 84. postuan egongo zatekeen, Cabo Verde, Peru, Qatar, errefuxiatuen taldea, Singapur, Eslovakia eta Zambiarekin batera. Pau Etxaniz piraguistak brontzezko domina lortu zuen.

Taldekako lana zenez, Bibiane Schulze futbolean Alemaniako selekzioarekin, Gracia Alonso de Armiñok hiruko saskibaloian, Aimar Oroz, Jon Pacheco eta Beñat Turrientes futbolean eta Kauldi Odriozola, Imanol Gartziandia eta Sergei Hernandez Espainiako selekzioarekin eskubaloian lortutakoak ez ditugu kontuan hartzen. Tokioko kopuru bera izan zen.

## Parte hartzaileak kirolaren arabera 
Hona hemen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuten 43 euskal kirolarien zerrenda. Nazioarteko Olinpiar Batzordeak onartutako 32 kirol olinpikoetatik 17an hartu zuten parte euskal kirolariek, ia denak (Sébastien Guerrero, Joan Duru eta Hortense Limouzin baionarrak, Bibiane Schulze germano-bizkaitarra, John Cabang gipuzkoar-filipinarra eta Nowend Lorenzo nafar-dominikarra izan ezik) Espainiako selekzioarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Parte hartzaileen zerrenda, *Berria* egunkariaren webgunean
Txileko iparraldea

[thumb|250x250px|[Atacamako basamortua|Atacamako basamortuaren ikuspegia Cerro Paranal muinotik.]]
**Txileko iparraldea** (gaztelaniaz: **Zona norte de Chile**) Txileko eskualde hauei ematen zaien izendapen orokorra da: Arica eta Parinacota, Tarapacá, Antofagasta, Atacama, Coquimbo eta Valparaisoko iparraldea. Eskualde hauek klima lehorrak dituzte, basamortua iparraldeen dauden eskualdeetan, Atacamako basamortuaren eraginez, eta erdilehorra herrialdearen erdialdera hurbildu ahala.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Txileko eskualdeak: Iparraldea
Myrtelle Canavan

**Myrtelle May Moore Canavan** (Michigan, 1879ko ekainaren 24a - Boston, 1953ko abuztuaren 4a) estatubatuar mediku eta ikertzailea  izan zen. Lehen emakume patologoetako bat izan zen, 1931. urtean Canavan gaixotasunaren deskribapen bat argitaratzeagatik aintzatetsia.

## Biografia 
Greenbush Township-en jaioa, St. Johns, Michigan, Estatuko Nekazaritza Unibertsitatean (gaur egun Michigango Estatu Unibertsitatea), Medikuntza Eskolan, eta Pennsylvaniako Women's Medical Collegen ikasi zuen, non 1905ean bere doktoretza jaso zuen.

1905ean, James F. Canavan doktorearekin ezkondu zen.

Southard hil ondoren, 1920an, Canavan Bostongo Ospitale Psikopatikoko laborategietako jarduneko zuzendari izan zen, geroago Massachusettseko Osasun Mentaleko Zentroa izango zena. Hala ere, bere titulu ofiziala "komisario laguntzailea" zen, emakume bat museoaren buruan egoteari jarritako eragozpenengatik, eta ez zen inoiz Harvardeko Fakultatean izendatua izan. Eta 1925ean *Elmer Ernest Southard and His Parents: A Brain Study* argitaratu zuen, bere aholkulariaren eta gurasoen burmuinen azterketari buruzko txostena. Louise Eisenhardt neuropatologoa ere trebatu zuen, garuneko tumoreak diagnostikatzen aditu ospetsu bihurtu zena. 1959an orduan ziurtagiria zuten neurozirujauen % 70 trebatzea aitortu zioten.

Gaixotasun mentalaren neuropatologian interes berezia zuen. Southard eta beste batzuekin batera, *Waverley Researches in the Pathology of the Feeble-Minded* izeneko monografia-sail batean lagundu zuen.

Ospetsua da 1931n hamasei hilabeterekin hildako eta garunak atal zuri belartsu bat zuen ume baten kasuari buruz  idatzi zuen lanagatik. Canavan izan zen nerbio-sistema zentralaren endekapenezko nahaste hori identifikatu zuen lehena, gerora "Canavan gaixotasuna" izendatu zutena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Patologia
* Patologoen zerrenda ingelesez

## Kanpo estekak 
* Myrtelle M. Canavan papers, 1898-1945.
* E.E. Southard papers, 1892-1940 (biak barne), 1905-1920 (multzoa).
Lori eta George Schappell

**Lori** eta **George Schappell** (West Reading, 1961eko irailaren 18a – Filadelfia, 2024ko apirilaren 7a) estatubatuar biki siamdarrak izan ziren. George country abeslaria izan zen. 2020tik hil ziren arte, munduko biki siamdar zaharrenak ziren, eta Errekorren Guinness Liburuaren arabera, genero-identitate desberdinak zituzten munduko lehen biki siamdarrak ere bai.

## Bizitza 
Biki siamdar kraniopagoak ziren, buruan elkartuak, baina oso nortasun desberdinak zituzten, eta bizitza bereiziak eraman zituzten ahal ziren neurrian. George ezin izan zen ibili arantza bifidoagatik.

Lehen 24 urte desgaitasun mentala dutenentzako erakunde batean eman zituzten. 1988tik aurrera, Readingen bizi ziren laguntza berezirik jaso gabe. Georgek haien jaiotze-izenak errima zutenez gustuko ez zuen eta hasiera batean Reba izena hautatu zuen Reba McEntire abeslariaren omenez. 2007an armairutik irten zen gizon trans gisa eta George izena erabiltzen hasi zen.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Copiapó ibaia

**Copiapó ibaia** Atacama eskualdean isurtzen den ur-laster naturala da. Jorquera eta Pulido ibaien elkargunean hasten da. Copiapó ibaia bere hirugarren ibaiadarreko (Manflas ibaia) urez elikatzen da, 2.5 kilometro ibaian behera. Bere urak ez dira beti Ozeano Barearen bokaleraino iristen.

Hiru ibaiadarrak elkartu ondoren, Copiapó Lautaro urtegian dago, eta, gero, ipar-mendebalderantz doa. Bere urak urte euritsuetan bakarrik iristen dira itsasora.

## Ibilbidea 
162 km-tan zehar, ibaiak ipar-mendebalderantz egiten du, Tierra Amarilla eta Copiapó hiriak zeharkatuz. Hiri horien artean, Paipote ibaia elkartzen da, eta norabide horretan jarraitzen du Ozeano Barean itsasoratzen den arte. Arroak erliebe oso irregularra eta gorabeheratsua du, eta zeharkako haranen txandakatzea da nagusi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Cabang

**John Cabang Tolentino** (Madril, 2001eko abuztuaren 27a - ) gipuzkoar atleta da, 110 metroko hesi-lasterketetan aditua.

## Biografia 
Emma eta Jose bere gurasoak zirela, Espainian jaio baina Filipinak ordezkatzen ditu nazioartean, bere familiaren jatorrizko herrialdea eta nazionalitatea ere baitu. Brontzezko domina lortu du 2024ko Pista Estaliko Asiako Atletismo Txapelketako 60 m hesidunetan.

Gipuzkoar bikote batek adoptatu zuen.  Robotika ikasi zuen Tolosaldea Lanbide Heziketa Institutuan.

## Nazioarteko txapelketak 
## Markak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Frantzisko–Oakland Badia zubia

**San Frantzisko–Oakland Badia zubia** edo **Badiako zubia**,  eta *Bay Bridge*, AEBetako San Frantzisko eta Oakland hiriak San Frantziskoko badia zeharkatuz elkarlotzen dituen zubi eseki bat da, Kalifornia estatuan. Tartean Yerba Buena uhartetik ere pasatzen da.

Egunero bi norantzetan 250.000 ibilgailuek zeharkatzen dute eta 7,28 kilometro luze ditu. Oinezkoek eta txirrindulariek igarotzea debekatua Dute.

1932an Charles H. Purcell ingeniariak diseinatu eta eraikitzen hasi eta 1936ko azaroaren 12an amaitu zen, Golden Gate zubia amaitu baina sei hilabete lehenago.
Yerba Buena uhartea

**Yerba Buena uhartea**, AEBetako San Frantziskoko badian dagoen uharte bat da, Kalifornia estatuan. 2,33 kilometro karratuko azalera du eta 2010eko erroldaren arabera 2.500 biztanle.

San Frantzisko–Oakland Badia zubiak alderik-alde zeharkatzen du.