Whang-od

**Maria Oggay**, ezagunagoa **Whang-od Oggay**  (Tinglayan, Kalinga, Filipinak, 1917ko otsailaren 17a) Filipinetako mambabatok tatuatzaile tradizionala da. Mambabatok (Kalingako tatuatzaile tradizionala) azken mambabatok tatuatzailea da eta zaharrena. Kalinga etniako butbut herri indigenakoa da.

## Bizitza 
Whang-od Oggayk Butbut herri indigenako buru-ehiztariak eta emakumeak tatuatu izan ditu 15 urte zituenetik, nahiz eta herrixkak babestuz edo etsaiak hilez tatuajeak irabazi ohi zituzten ehiztari horiek, Butbut gudariak, jada existitzen ez diren.

### Emakume tatuatzaile aitzindari 
Bere aitak, eskualdeko maisu tatuatzailetzat hartua zenak, tatuatzeko arte tradizionala erakutsi zion. Tradizioz, jatorri tatuatzailea zuten gizonek baino ezin zezaketen ikas arte hori. Aurrerago, Whang-od Oggayk aukeratutako ikastunak emakumeak baino ez ziren izan, Kalingaren historian lehen aldiz ondare tradizioa hautsiz. Tradizioa hautsita egon arren, bere komunitateak bere erabakia onartu zuen.

Batok-a egin du, eskuz egindako tatuaje tradizionala, herrixkak babestuz edo etsaiak hilez tatuajeak irabazten zituzten gizonezko buru-ehiztariei egindakoa. Kalingako Buscalango butbut herriko emakumeak ere tatuatzen ditu, batez ere helburu estetikoekin. Bere arte tradizionala praktikatzen jarraitzen du Buscalan bisitatzen duten turistekin, Manilako iparraldean, baso eta arroz soroen artean oinez heldu behar duten mendiko leku urrun bat.

Bere ama hizkuntzan baino ez da komunikatzen, kalinga hizkuntzan, eta iparraldeko eskualdeko hizkuntza frankoan, ilokanoan, eta ez du ez tagaloz ez ingelesez hitz egiten.

#### Azken mamabantok-a 
Filipinetako antropologo eta Filipinetako Unibertsitateko irakasle den Analyn Salvador-Amores-en esanetan, tatuajeen esanahi sinbolikoen kantua, igarpena eta errebelazioa barne hartzen dituzten beste batok-tradizioak harekin batera desager daitezke, bere ondorengoei transferitzen ez zaizkielako. Kantua eta igarkuntza kalinga herriarentzat baino ez dira egiten, inoiz ez etniakoak ez diren pertsonentzat.Hori dela eta, Whang-od bere herrixkako azken mambabatok-a izan daiteke, kalinga indigenek euren kultura modernoaren parte gisa tatuaje tradizionalak egitea formalki erabakitzen ez badute, eta euren ikastunek tatuajearen kantuaren arte landu eta oso zailak menperatzen ez badituzte hura hil aurretik.Bere ikastunek —guztiak emakumeak— tradizioa jarraitu dute beretzat eta bere herriarentzat, adibidez, bere iloba Grace Palicas eta bere odol lerroaren oinordeko den Ilyang Wigan-i erakutsiz, bere herriaren tatuaje artearekin jarrai dezaten. Bere odol lerroko beste oinordeko batzuk poliki-poliki bere herriko arte moldeez interesatu dira, tartean Den Wigan izeneko 12 urteko mutiko bat. Hala ere, bere ondorengoek ez dituzte mambabatok baten gainerako lanak egin, eta horien tatuajeak ez dira Whang-od-enak bezain korapilatsuak.

Bere bezero nabarmenetako batzuk Rhian Ramos, Drew Arellano, Liza Diño eta Ice Seguerra izan dira.

Whang-od Oggay nerabea zela tatuatu zen lehen aldiz, eskailera eta pitoi baten diseinuekin. Pitoiaren tatuajea bereziki garrantzitsua zen bere herriko historia sakratuetan. Bertako erlijioaren arabera, pitoi ezkaten tatuajea Lagkunawari egin zioten lehen aldiz, Whang-oden sorterrikoa zen Tinglayan herriko emakume noble eder bati. Banna jainko-heroiaren oparia izan zen, emakume hilkor batez maitemindu baitzen. Geroztik, tatuajea belaunaldiz belaunaldi transmititu zen.

Fatok hitza emakumeak edertasun eta aberastasunaren erakusgarri gisa tatuatzeko erabiltzen den terminoa da. Emakume baten besoa Whang-oden tatuajeak bezalako irudiekin tatuatzen denean, emakumearen familia beharturik dago tatuatzaileari txerrikume bat edo uztan hartutako arroz sorta bat ordaintzera, bertan dalan izenez deitzen dutena. Gizonezkoen Butbut gudarien tatuajerako bularrean eta besoetan erabiltzen den terminoari fi-ing deritzo. Whang-od-ek fi-ing praktikatu ohi zuen, gobernuak buru-ehiza etsiarazi zuen arte. 1972an egin zen azken aldiz.

### Bere tatuajeak 
Erabiltzen duen teknika batok izenez ezagutzen da. Teknika hori duela mila urte hasi zen erabiltzen, eta nahiko mingarria da ohiko teknikekin alderatuta. Naturan dauden diseinuak eta oinarrizko forma geometrikoak erabiltzen ditu. Sortzen duen diseinu bakoitzak mambabatok kulturaren esanahi sinboliko espezifikoak ditu. Adibidez, gudariak, etsai bat hil eta borrokatik itzultzean, arrano-tatuaje bat jasotzen zuen. Diseinuetako batzuk suge-larruzko patroiak, eskailerak edo zenbakiak dira, bere tatuajeetarako erabiltzen duen tinta bertako materialez osatuta dago, gehienetan egur-ikatza eta ura mailu batekin larruan kolpatuz eta pomelozko edo kalamansizko fruta-arbolen arantzak, Txinako eta Filipinetako fruta bat. Tradizioaren arabera, tatuatzaile gisa dituen trebeziak leinuz baino ezin daitezke jaso. Whang-odek uste du leinukoa ez den norbait tatuatzen hasten bada, tatuajeak kutsatu egingo direla. Modernitatearen eragina zela eta, bere herrixkako gazteek ez zuten urteetan zehar nagusien tatuaje-lanekiko interesik izan, harik eta XXI. mendean indigenen ohiturak gehiago preziatzeak Buscalan herrian arte-mota hori kontserbatzeko bidea erraztu zuen arte.

Bere lehen tatuaje lanek ez zioten diru-sarrerarik ekarri, baina bere hirira turista asko joaten zirenez, 2015ean gutxienez 5.000 peso irabazten zituen egunean bere tatuajeekin. Egunean hogei edo hogeita hamar bezero onartzen ditu. Azkenaldian, tatuaje sinpleak baino ez ditu egiten, oso zaharra baita.

2017 urtetik bere tatuaje bereizgarria hiru puntuk osatzen dute, bera eta bere bi ikastunak irudikatzen dituztenak, hurrengo belaunaldiaren aurreko arte moldearen jarraipen gisa. Tatuatzailea izateaz gain, Whang-od herrixkako atso errespetatua da eta sudur-flauta jotzen du. Nekazaritza-lanak ere egiten ditu, hala nola txerriei eta oiloei jaten eman eta arroza landatu.

Lars Krutak antropologo estatubatuarrak 2007 urtean bisitatu zuen Kalinga eta Whang-od-en tatuaje lanak dokumentatu zituen. Discovery Channelen emandako Krutak-en *Tattoo Hunter* 10 kapituluko telesailaren atala Kalinga eta Whang-od kultura audientzia global baten aurkezpenaren hasiera bihurtu zen.

2010 urtean, i-Witnessen ere agertu zen, GMA Network-en telebista dokumentaleko programa batean, eta Kara Davidek dokumentatu zuen.

2017 urtean, Whang-od NCCAko *Dayaw* telesailean eta ABS-CBN albiste-kanalean agertu zen, eta Felipe De Leon Jr. NCCAko presidente ohiak eta Loren Legarda senatariak herrialdearen identitateari eta ondare nazionalari egindako ekarpenak aurkeztu zituzten.

Bere bizitzaren historia *Wagas*-en agertu zen, GMA News TV-ko telesail dramatiko batean, 2017 urtean, eta Janine Gutierrez aktoreak interpretatu zuen Whang-od tatuatzailea.

## Sariak eta aitortzak 
* 2023 urteko apirilean, Whang-od, 106 urtekoa, *Vogue* Filipinasen edertasun zenbakiaren azalean agertu zen, eta horrek Vogueren azalean agertzen zen pertsonarik zaharrena bihurtu zuen.
* 2018 urtean, Kultura eta Arteetarako Batzorde Nazionalak (NCCA) Whang-od-i Dangal ng Haraya Sari ospetsua eman zion Tabuk-en, Kalinga de Whang-od probintzia etnikoaren hiriburuan.

* 2012 urtean, Whang-od Filipinetan egin zen 2012 urteko Dutdutan Tattoo Expo azokan izan zen, eta bere standa izan zuen. Whang-oden irudia Kanadako Ontarioko Errege Museoaren erakusketa batean dago. Erakusketaren izenburua Tatuajeak: Errituala da. Nortasuna. Obsesioa. Artea eta 2016ko apirilaren 2an erakutsi zen lehen aldiz. Erakusketariek Pariko Musee Du Quai Branly-n s.No egindako beste erakusketa bateko argazkien artean aukeratu zuten argazkia, eta bisitari batek esan arte jakin zuten Whang-od bazela.
* 2017an, Altxor Bizien Sari Nazionalerako (Gawad Manlilikha ng Bayan) izendatu zuten, 2017ko urriaren 21ean, Manila Fame 66. ekitaldian. Ekitaldi horren bidez, Whang-odek urrezko domina bat, Filipinetako 14.000 pesoko hileko esleipena eta Filipinetako 100.000 pesoko hasierako diru-laguntza lortu zituen. 2018ko otsailaren 28an, Filipinetako Senatuak aho batez onartu zuen GAMABArako Whang-od babestu eta izendatzeko ebazpena. 2018ko ekainaren 12an, Kultura eta Arteetarako Batzorde Nazionalak iragarri zuen Dangal ng Haraya sari ospetsua Whang-od-i emango zaiola ekainaren 25ean, Tabuk-en, Kalingan, Whang-od probintziako hiriburuan. GAMABAko Batzordea (Altxor Bizien Sari Nazionala).

* Nancy Binay senatariak adierazi zuen Whang-od-ek Filipinetako kulturan izan duen eraginak belaunaldi gazteenentzat eta Filipinetako kulturatik kanpoko pertsonentzat Kalinga tatuajeen ezagutza, tradizioa eta kultura kontzientziatzen eta bizirik eta ezagun mantentzen lagundu duela. Kalinga tatuajeen praktika ia desagertuta zegoen, Whang-od bere belaunaldiko azken mambabatok-a izateagatik, tatuaje tradizionalaren inguruan kontzientziatzeko eta hainbat profesional prestatzeko egindako lanarengatik.
* 2015 urteko irailean, hashtag-kanpaina bati ekin zitzaion (#WangOdNational Artist), eta ia hilabetean 11.000 aldiz partekatu zen sare sozialetan. Internauta batzuek kanpaina egin zuten Altxor Bizien Sari Nazionala eman ziezaioten. Gainera, orduan senatari zen Miriam Defensor Santiagok Filipinetako Senatuko bere kideei ebazpen baten bidez eskatu zien Whang-od Altxor Bizi Nazionaletako (GAMABA edo Gawad Manlilikha ng Bayan tagaloz) bat bezala izendatzeko, Artista Nazionalen maila bera baitute. Halaber, Artista Nazional edo Altxor Nazional Bizidun izendapena Loren Legarda senatari eta Nazio Batuen enbaxadoreak babestu zuen Senatuaren beste ebazpen baten bidez. Filipinetako Kultura eta Arteetarako Batzorde Nazionaleko (NCCA) presidente ohi Felipe de Leon Jr. ere Whang-oden hautagaitzaren alde agertu zen, eta mambabatok baten papera komunitatearen batasun eta babes itsasargi bilakatzea dela argudiatu zuen. Bere komunitateari turistak tatuatuz laguntzen diola eta Kalingako arte tradizionala bizibide gisa praktikatzen duela gaineratu zuen, hortaz, Altxor Bizi Nazionalaren Saria zein Artista Nazionalaren Saria jasotzeko aukera izan beharko zukeela. Hala ere, gobernuak eta zenbait taldek zalantzan jarri zuten bere baieztapena, ez baitu baliozko dokumenturik aurkeztu bere jaiotze data frogatzeko. Filipinetako barnealdeko eremu askotan, Buscalan esaterako, ez zegoen jaiotza daten erregistrorik Whang-od jaio zela esaten den sasoian, une hartan eremua zeharkatzeko ezintasuna, jaiotza daten erregistroak paperean ez zirelako sasoi hartan komunitatearen kulturaren parte eta tribuen arteko gerrak elikatu zituzten iraganeko tentsio etnikoak zirela eta. 2017 urteko ekainean, Filipinetako posta-nortasun agiri bat jaso zuen, eta haren jaioteguna 1917ko otsailaren 17a zela aitortu zuen formalki.

## Erreferentzia|30emk 
## Ikus, gainera 
* Kat Von D

## Kanpo estekak 
*