Emakumezkoen futbol

thumb|250x250px|2005eko Emakumezkoen UEFA Kopako finala, Potsdam-en (Alemania).
**Emakumezkoen futbola** emakumeen artean egiten den futbola da, eta emakumeek mundu osoan gehien egiten duten talde-kirola da. Eragin hau ezaguna bihurtu da zenbait herrialdetan, eta  liga profesionalak asko ditu herrialdeetan zehar.

## Historia 
thumb|Carmen Pomiès eta Florrie Redford, Argentinako El Gráfico aldizkariaren azalean, 1925eko ekainaren 13an.
Gaur egun arte futbolaren garapenean eta bilakaeran parte hartu du emakumeak. 

Badirudi lehen ebidentziak Txinatik datozela, Han dinastia-tik. Bertan, antzeko gauza bat jolasten zen non emakumeek parte har zezaketen, *Tsu Chu* izeneko joku horretan, eta k.a. 2500. urtetik aurrera gertatu zela dokumentatzen da. *Tsu* Chu-aren helburua baloia sare ireki txiki batean zehar irristatzea zen, eta gorputzeko edozein atalekin sartu zitekeen, eskuekin izan ezik. Badira beste kirol batzuk XII. mendeko Europan emakumeak pilota jokoetan aritzea ohikoa zela adierazten dutenak, bereziki Frantzian eta Eskozian. 

Erdi Aroan, Britainia Handian, debekatuta egon zen.

Hainbat mendetako jazarpena eta futbolaren aurkako debekuak jasan ondoren, 1863an, Britainia Handian, jokoko indarkeria saihesteko arauak zehaztu ziren, emakumeentzat sozialki onargarria izan zedin.

Batzuek diote Glasgowen (Eskozia) izan zela emakumezkoen lehen futbolezko partida ofiziala, 1892an, baina ez dago hori berresten duen ebidentzia argirik. Hainbat topaketa izan ziren 1880ko hamarkadan, baina bakar bat ere ez da ofizialki antolatutzat jo.

1894an, Netty Honeyballek, emakumearen eskubideen aldeko aktibista batek, ' *British Ladies Football Club*' izeneko emakumezkoen lehen kluba sortu zuen. Honeyball-ek adierazi zuenez, horrekin frogatu nahi zen emakumeak emantzipatu egin zitekeela eta gizartean leku garrantzitsua izan zezakeela, Parlamentuan ordezkaritza izateaz gain.

Gehienek ofizialtzat jotzen duten lehen partida Londresen egin zen, 1895eko martxoaren 23an, *British Ladies Football* Club-ek antolatuta. North eta South taldeen arteko partida izan zen, Crouch End Athletic-en zelaian, 10.000 bat lagunen aurrean, eta North-en 7tik 1era irabazi zuen, Nettie Honeyball buru zuela.

1902an, Ingalaterrako Futbol Federazioak debekatu egin zuen emakumeen futbola eta emakumezkoen taldeen aurka jokatzea.

1921ean, klubei estadioak uztea ukatu zien emakumezkoen futbolarientzako partida publikoak jokatzeko baldin baziren.

Lehen Mundu Gerra funtsezkoa izan zen Erresuma Batuko emakumezkoen futbolaren masifikazioan. Gizon asko indar armatu britainiarrek errekrutatu eta borroka-eremura abiatu zirenez, emakumea lan-indarrean sartu zen, eta, beraz, garai hartako gizonezko langileen artean ezagunak ziren futbol-txapelketetan. Lantegi askok zituzten beren futbol-taldeak, ordura arte gizonezkoen pribilegioa zirenak. Ekipo horietatik arrakastatsuena Prestongo (Ingalaterra) Dick, Kerr's Ladies izan zen. Talde horrek arrakasta izan zuen, eta talde eskoziar baten aurkako partida batek 22-0 irabazi zuen.

Hala ere, gerraren amaieran, FA ez zen emakumezkoen futbolaz jabetu, nahiz eta arrakasta handia izan. Horren ondorioz, *English Ladies Football* Association sortu zen, eta hasiera zaila izan zuen, FA-ren boikota zela eta. Horren ondorioz, errugbiko jokalekuetan eta FA ez den beste instalazio batzuetan ere jokatu zen. Era berean, FIFAk emakumezkoen futbola debekatu zuen bere eremu ofizialetan. Debeku horrek 1971ra arte iraun zuen.

## Lehiaketak 
### UEFAko Emakumezkoen Europako Txapelketa 
1937an, Dick, Kerr's Ladies taldeak *Edimburgh* Ladiesekin jokatu zuen Britainia Handiko eta Munduko Txapelketan, eta emakumezkoen futboleko nazioarteko lehen partida izan zen. Hala ere, 1982ra arte ez zen emakumezkoen nazioarteko futbol-txapelketarik izan, UEFAko "Emakumezkoen Talde Adierazgarrientzako Europako Txapelketa" egin zen arte.1984ko lehen finala Suediako taldeak irabazi zuen. Ondoren, UEFAko emakumezkoen txapelketa izan zen, *Emakumezkoen Euroa* izenekoa. 1987an, Norvegiak irabazi zuen txapelketa hori, eta hurrengo edizioetan Alemania erabat menperatu zuen hurrengo zortzi edizioetatik zazpitan, eta azken titulua 2013ko Eurokoparena izan zen. 

### Emakumezkoen munduko lehen txapelketak 
1970ean, emakumezkoen futboleko nazioarteko lehen partida antolatu zen Italian, eta hainbat herrialdetako selekzio ordezkariek parte hartu zuten, gonbidatuta.  Nazioarteko lehen lehiaketetan ez zen FIFAren aintzatespenik, eta, beraz, ez ziren ofizialki egin. 1970eko *emakumezkoen* lehen munduko txapelketa irabazi zuen Danimarkak, 2-0 irabazi zion Italiari. Mexikon 1971n egin zen bigarren *munduko* txapelketan. Mexikoko taldeak Argentina, Ingalaterra eta Italiako selekzioak irabazi zituen, eta Danimarkaren aurka jokatu zuen finala. Partida Mexiko Hirian egin zen, emakumezkoen futbol-partida batera joandako errekor baten aurrean. Azken emaitza 3-0 izan zen Danimarkaren alde. 

Emakumezkoen lehen mundial horiek arrakasta eta ikusmin handia sortu bazuten ere, tokiko federazioen desantolaketari esker, galdu egin zen txapelketen jarraipena, eta bi hamarkada geroago, FIFAren babes irekiarekin (1980an emakumezkoen futbola ofizialki onartu zuen), Emakumezkoen Munduko Futbol Kopa antolatu zen, onarpen ofizialarekin.

### Emakumezkoen Munduko Futbol Kopa 
Aurreko nazioarteko txapelketa batzuen ondoren, hala nola 1988ko FIFAko Emakumezkoen Gonbidapen Txapelketa, 1991n Txinan jokatu zen, Emakumezkoen Munduko Futbol Koparen lehen edizioa, Estatu Batuen garaipenarekin. 1999tik aurrera, lehiaketa horrek nazioarteko interesa izatea lortu zuen, eta hurrengo urteetan, lau urtean behin, sendotu egin zen. Gaur egun, munduko emakumezkoen futbol-selekziorik ahaltsuenak Estatu Batuetakoak, Alemaniakoak, Frantziakoak, Japoniakoak eta Ingalaterrakoak dira. Munduko txapelketetan emaitza onak izan dituzten beste selekzio batzuk Suedia, Brasil, Norvegia, Kanada eta Txina dira. Kanada 2015 eta Frantzia 2019ko azken edizioak Estatu Batuen garaipenarekin amaitu dira.

Lehiaketaren historian izan den golegilea Marta Vieira da Silva brasildarra da, 17 golekin.

### Joko Olinpikoak 
Emakumezkoen futbolak gero eta ospe handiagoa zuenez, COIk 1996ko Atlantako Joko Olinpikoen programan sartzea erabaki zuen. Txapelketa hori, Atenasen 2004, Pekin 2008 eta Londres 2012 bezala, Estatu Batuetako taldeak irabazi zuen. Sidney 2000ko Joko Olinpikoetako urrea Norvegiarentzat izan zen, Rio de Janeiroko 2016ko Joko Olinpikoetan Alemaniarentzat, eta, azkenik, Tokio 2020ko Joko Olinpikoetan, urrea Kanadarentzat izan zen.

### Emakumezkoen Libertadores Kopa 
2009tik aurrera, Hego Amerikako emakumezkoen futbol-txapelketa nagusia izango da: Emakumezkoen Libertadores Kopa.

### Emakumezkoen futbola Espainian 
1970eko abenduaren 8an, Villaverdeko Boetticher zelaian, emakumeen futboleko Espainiako lehen partida jokatu zen, Rafael Ruiz Mugak antolatuta. Mertzakreditatuak eta Sizamek elkarren aurka jokatu zuten, eta azken honek 5-1 irabazi zuen, bost golak Conchi Sánchezenak izan ziren eta. 1971ko otsailaren 21ean, Espainiako emakumezkoen selekzioaren nazioarteko lehen partida jokatu zen, oraindik ofizialki onartu gabea, La Condominan (Murtzia), Portugalen aurka. Urte bereko uztailean, Espainiak aurre egin zion Italiari, Turinen. Besteak beste, Juan Antonio Samaranchek, Espainiako Batzorde Olinpikoko presidente zenak, eta 1970eko hamarkadan Gorputz Hezkuntzako eta Kiroletako Ordezkari Nazionalak emandako laguntzari esker, azkenean onartu egin zen Espainiako Futboleko Emakumezkoen Selekzioa. 1983an jokatu zuten lehen partida ofiziala.

2008ko irailean, Neerlandiako FC De *Rakt* taldea nazioarteko titularretan sartu zen, bere talde zaharraren truke hegal eta elastiko doituak zituen beste bat emanez. Futbolariek eskatu zuten berrikuntza hori Herbehereetako Futboleko Errege Federazioak debekatu egin zuen hasieran; izan ere, jokoaren arauei jarraiki, galtza laburrak jokalari guztiek erabili behar dituzte, bai gizonek bai emakumeek. Erabaki hori itzuli egin zen, FC De *Rakt* taldeko jokalariek galtza motzak zituztela erakutsi zutenean, eta, beraz, teknikoki ari dira betetzen. Neerlandesko zale batzuek jakin zuten jantzien aldaketa publizitate-trikimailu bat besterik ez zela.

Jan van den Elzen, klubeko presidenteak hau., esan zion Reutersi:*Neskek arropa berria egin ote zezaketen galdetu ziguten eta gonen antzeko zerbait eskatu zuten. Gaia eztabaidatu zezaketen, baina ez genuen espero horretarako baimena eskatzea. Belgika eta Alemaniaren erreakzioak ikusi ditugu, eta han esaten ari dira hori baliagarria izan daitekeela jokalarientzat. Neska askori gonan aritzea gustatzen zaie, baina ez nuen uste posible zenik.*21 urteko Rinske Temming taldeko kapitainak hau esan zuen:*Uste dugu gona txikiak askoz dotoreagoak direla ohiko galtzak baino, eta, gainera, erosoago sentitzen dira, luzeak gizonentzat egiten baitira. Elegantea izatea da kontua, ez sexia izatea. Emakumezkoen futbola ez da ezaguna une honetan. Herbehereetan, berriz, badirudi futbola gizonezkoentzat dela, baina aldatzea espero dugu.*2011ko ekainean, Iranek sailkapen olinpikoko partida bat galdu zuen Jordanian, hiyab islamiarra gorputz osoko jantziekin batera zelaira eramaten saiatu ondoren. FIFAk 3-0 irabazi zion Jordaniari, eta Irango uniformeak joko-arauak haustea zirela azaldu zuen, segurtasunagatik. Erabakiak Mahmud Ahmadineyad Irango presidentearen kritika gogorrak eragin zituen, Irango agintariek Bareingo alderdiko ordezkarien ekintzak arrazoi politikoengatik izan zirela alegatzen zuten bitartean.

2011ko ekainean, halaber, UEFA Feminine Leagueko talde errusiarrak, WFC Rossiyankak, plan bat iragarri zuen beren futbolariek biquinin joka dezaten, "uniforme femeninoagorako" joera hori bultzatzeko eta gizonezkoak erakartzeko.

## Lexikoari buruzko gogoetak 
Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketatik aurrera, zenbait gogoeta egin dira terminologia balompedikoaren generoari buruz: emakumeen generoa zein kasutan erabili behar den, eta zein kasutan ez. Adibidez, El País egunkariak bere artikuluetan jarraitu beharreko jarraibide batzuk argitaratu zituen.

## Transexualitatea futbolean 
Argentinako futbolean, bi kirolari transgenero daude.

Sapir Berman "Israelgo futbol-txapelketako partida bat zuzentzen duen lehen arbitro transexuala" da.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera 
* Emakumezkoen Munduko Futbol Kopa
* Algarve Kopa

## Kanpo estekak 
* Fútbol femenino en el sitio de la FIFA