open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ipar Mazedoniako futbol kopa

**Ipar Mazedoniako futbol kopa** (mazedonieraz Куп на Македонија) Ipar Mazedoniako Errepublikan jokatzen den kanporaketa bidezko futbol txapelketa da. Vardar Skopje da garaipen gehien lortu dituen taldea. Aipatzekoa da Vardar dela Jugoslaviako Kopa irabazi zuen talde mazedoniar bakarra, 1961ean hain zuzen ere.

## Palmaresa 
* ¹ 2020ko martxoan COVID-19 pandemiaren erruz Kopa bertan behera gelditu zen.
* (pen), penalti jaurtiketak.

## Garaipenak 
## Ikus, gainera 
* Ipar Mazedoniako futbol liga
* Jugoslaviako Kopa

## Kanpo estekak
Solidaridad Obrera

**Solidaridad Obrera** 1907an sortu zen langile erakunde bat izan zen. Garai hartan oso ahulak ziren Kataluniako sindikatuak berrantolatzea izan zuen helburu.

Solidaridad Obrera erakundea Bartzelonako Unió Local de Societats Obreres erakundearen berrantolaketatik jaio zen. 1902an, gainbehera gogorra jasan zuen hark 8 orduko laneguna eta greba eskubideagatik borrokatu zuenean eta greba orokorrak ez zuenean arrakastarik izan.

1907ko ekainean, bi bilera egin ziren hasiera batean Bartzelonako Langileen Elkarteko Federazio Lokalean eta manifestu baterako adostasunera iritsi ziren. Horrela osatuko zuten antolaketa batzordea:
* Salvador Seguí, Pintoreen Elkartekoa.
* Antoni Badia, Merkataritzako Dependentzia Elkartekoa.
* Bruguera, Gozogileen eta Pastelgileen Elkarteakoa.
* Saví, Metalurgiako Elkartekoa.
* Sedó, Tipografiako Elkartekoa.
thumb|300px|eskuinera|
Uztailean eman zuten argitara *Tierra y Libertad* astekarian eta horrelako esaldiak zeuden manifestuan:

*Tierra y Libertad*, 1907ko uztaila

Urte bereko abuztuan, Solidaridad Obrera jaio zen eta kide esanguratsu ugari bertaratu ziren, Antoni Fabra, Josep Prat edo Tomás Herreros tarteko. Zuzendaritza Batzordea aukeratu zuten eta bakarrik langilez osatutako elkarteak hartuko zituzten barnean.

Berehala hasi zen indarra hartzen langileen artean eta kataluniar elkarte ugari bildu ziren hartara 1908an, *Erresistentzia Elkarteen Lurralde Konfederazioa-Solidaridad Obrera* osatuz. Urte horretan bertan Antonio Maurak Terrorismoaren aurkako lege proiektuaren aurkako manifestua atera zuten *Solidaridad Obrera* egunkarian. Bartzelonako Aste Tragikoak eta ondoren etorriko zen langile mugimenduaren aurkako errepresioek geldialdia ekarri zuten 1909ko ekintzetan.

Konfederazioa berrezarrita, Bartzelonako bigarren batzarra ospatu zen 1910eko urriaren 30, 31 eta azaroaren 1ean, sindikatua estatu osoan hedatzeko ideia eztabaidatuko zutelarik. Zaila zen akordioa, UGT indarrean baitzegoen eta oinarri sendoak baitzituen Espainian. Ez Katalunian, ordea, han gutxiengoa baitzuen. Bozketan nagusitasuna izan zuen eta estatu osoko langile elkartea egin zuten: Lanaren Konfederazio Nazionala edo CNT.

## Kanpo estekak
Johan Cruyff Arena

**Johan Cruyff Arena** (  ahoskatua; ofizialki *Johan Cruijff ArenA* idatzia), lehen **Amsterdam ArenA** deitua, Herbehereetako Amsterdam hiriburuan dagoen estadio bat da. Eredivisie Futbol Ligako Amsterdamgo Ajax taldearen jokaleku eta egoitza delarik. Bertan, Herbehereetako futbol selekzio nazionalak etxeko nazioarteko partiduak jokatu ohi ditu, bai eta Europako Amerikar Futbol Ligako Amsterdam Admirals taldeak ere.

1996ko abuztuaren 14an inauguratu zen, estadioa diseinatu zuten arkitektoak Rob Schuurman eta Sjoerd Soeters izan zirelarik. Europan teilatu edo estalki bilkorra izan zuen lehenbiziko eraikina izan zen. Herbehereetan edukiera handiena duen estadioa da, 52.960 ikusleentzako edukiera duelarik. UEFAk elite (kategoria 4) gisa sailkatua du.

## Iruditegia 

Irudi:Amsterdam Arena (5723507384).jpg|Barnealdea.
Irudi:Ajax Arena.jpg|Kanpoaldetik.
Irudi:Overzicht voetbalstadion met afsluitbaar glazen schuifdak en als onderbouw een parkeergarage (transferium) - Amsterdam - 20409442 - RCE.jpg|Kanpoaldea.
Irudi:SjaakWolfs.jpg|Barnealdea.

## Kanpo estekak 
* Amsterdam Arena estadioaren webgunea  
* Amsterdamgo Ajax futbol taldearen webgunea
Amaneo Albretekoa

**Amaneo Albretekoa** (Frantziako Erresuma, c. 1478 &ndash; Casteljaloux, 1520ko abenduaren 20a) okzitaniar kardinala izan zen.

## Biografia 
Aita Alain I.a Albretekoa eta ama Frantziska Châtillongoa zituen, beraz, Joanes III.a Nafarroakoaren anaia eta Cesare Borgiaren koinatua.

1499an Commingesko administratzaile-apostoliko izendatua, Alexandro VI.ak 1500eko martxoaren 20an kardinal-diakono hautatu zuen. Urte hartan Oloroeko apezpiku bilakatu zen.

1503ko iraileko konklabean Pio II.a eta 1503ko urriko konklabean Julio II.a hautatu zuen.

1504an Bazas eta Vannesko elizbarrutiak, 1507an Leskarrekoa eta 1510ean Iruñea eta Tuterako artxidiozesia lortu zituen.

Julio II.aren aurkako azpijokoetan aritu zen eta 1511n Pisako zisma-konklabean parten hartu ondoren, eskumikua izatekotan izan zen. Arazo politiko hauek zirela eta, Nafarroako konkistaren garaian, Giovanni Ruffo de Theodoli artzapezpikua aritu zen Nafarroakoa administratzaile apostolikoak 1512 eta 1517 artean.

1513ko konklabean Leon X.a hautatu zuen.

## Erreferentziak
Abstinentzia-sindrome

**Abstinentzia-sindromea** pertsona batengan adikzioa eragin duen substantzia hartu edo jarduera egiteari uzten denean sortzen den sintoma eta erreakzioen multzoa da.

Alkoholaren gehiegizko erabilerak, adibidez, tolerantziara, mendekotasun fisikora eta ondoko abstinentzia-sindrometara eramaten du. Abstinentzia-sindromea, batez ere, nerbio sistema zentrala hiperkitzikakortasun-egoeran mantentzen delako ematen da .

Sindrome hau gaixotasun psikologikoetan ere ager daiteke; hauen artean mendekotasun emozionala. Azken honetan ez dago droga edo sustantziekiko mendekotasunik baina bai beste pertsonekikoa, hori dela eta, subjektuak jasaten dituen min emozionalak min fisiko bihurtzen dira.

Sintomek, sustantziaren eta mendekotasunean iraundako denboraren arabera formaz eta intentsitatez aldatuagatik ere, kasu guztietan, nerbio-sistemaren desorekatik datoz.

## Ezaugarri klinikoak 
Abstinentzia-sindromearen eraginak maila arinetik zorrotzera bitartekoa izan daiteke. Loaldian gorabehera txikiak izatetik haluzinazioak eta, kasu askotan, konbultsioetara iritsi daiteke.

## Sintomak 
* Urduritasuna
* Buruko mina
* Haluzinazioak
* Hipertentsioa
* Anorexia
* Sukarra
* Antsietatea
* Loezina
* Botagalea
* Depresioa
* Ahultasuna
* Beldurra
* Suminkortasuna

## Diagnostikoa 
Orokorrean honetan datza:

* Sintomen behaketa.
* Historia klinikoa, gehienetan familia eta lagunen laguntzarekin batera.
* Azterketa medikua; mediku orokorrak, adiktologoak edota larrialdietako mediku batek egina.
* Kasu batzuetan, toxikologia azterketa egiteko beharra dago. Azterketa hauek, gernu azterketak edo odol azterketak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lac La Croix Indiar Poni

**Lac La Croix indiar ponia**, (ingelesez *"Lac La Croix Indian Pony"*, frantsesez *"Poney indien du lac La Croix"*), Kanadako Ontarioko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

## Arrazaren historia 
Poni hauen arbasoak Cayuse tribuko amerindiarek erabiltzen zituzten, eta horregatik ere "Cayuse" deitzen da arraza hau. Poni hauek Ameriketako Estatu Batuetatik Kanara heldu omen ziren, eta bertan arraza garatu. Horretarako kanadiar zaldi zein mustang zaldiekin nahastu zituzten XIX.en mendean
thumb|280 px| Arrazako zaldia

## Ereferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian
*  Arrazari buruzko artikulua
Leskarreko elizbarrutia

**Leskarreko elizbarrutia** () Eliza Katoliko Erromatarraren elizbarrutia izan zen. Apezpikuaren egoitza Leskarreko Andre Maria katedralean zegoen.

## Historia 
VI. mendean sortua. Frantziako Iraultzak indargabetu zuen. Egun Baiona eta Agengo elizbarrutien artean banaturik dago.

## Apezpikuen zerrenda 
* c. 506: San Julian I.a
* c. 506?: San Galaktorio
* c. 585: Sabino
* c. 680: Julian II.a
* c. 731: Julian III.a
* c. 841: Espaleo
* 841–1059: *jabegabe*
* c. 1059: Raimundo I. Zaharra
* 1061–1072: Gregorio
* 1075–1080: Bernardo I.a
* 1095–1115: Antso I.a
* 1115–1141: Guido Loth (Guy de Lons)
* 1147–1154: Raimundo II.a Assade
* c. 1168: Eudon I.a
* c. 1170: Gilen
* c. 1180: Antso II.a Aner
* c. 1200: Bertrando I.a
* 1205–1213: Arsias
* c. 1220: Raimundo III.a Bénac
* c. 1231: Antso
* 1247–1268: Bertrando II.a La Mothe
* 1269–1292: Arnaud I.a Morlaaskoa
* 1293–1301: Raimundo IV.a Auger
* 1303–1320: Arnaud II.a Arbuskoa
* 1320–1321: Gilen II.a
* 1321–1325: Arnaud III.a Sautekoa
* 1326–1348: Raimundo V.a Andoinskoa
* 1348–1352: Arnaud IV.a
* 1352–1361: Gilen III.a Andoinskoa
* 1362–1368: Bernardo II.a
* 1368–1401: Eudon II.a
* 1402–1404: Joan I.a
* 1405–1422: Petri Foixkoa
* 1425–1428: Arnaud V.a Saliesekoa
* 1428–1433: Arnaud VI.a Abadie
* 1453–1460: Petri II.a Foixkoa
* 1460–1475: Joan II.a Léviskoa
* 1481–1492: Robertp Épinaykoa
* 1513–1515: Amaneo Albretekoa
* 1518–1525: Joan III.a La Sallekoa
* 1525–1530: Paulo Foixkoa
* 1532–1553: Jakue Foixkoa
* 1554–1555: Joan IV.a Capdeville
* 1555–1556: Georges d'Armagnac
* 1556–1569: Luis Albretekoa
* 1575–1590: Joan V.a
* 1600–1609: Jean-Pierre d'Abadie
* 1609–1632: Jean VI.a de Salettes
* 1632–1658: Jean-Henri de Salettes
* 1658–1681: Jean VII.a du Haut de Salies
* 1681–1716: Dominique Deslaux de Mesplès
* 1716–1729: Martin de Lacassaigne
* 1730–1762: Hardouin de Châlons
* 1763–1790 (1801): Marc-Antoine de Noé

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cayuse

**Cayuse** Ameriketako Estatu Batuetako Oregon aldeko amerindiarren tribu bat da. Beraien hizkuntza penutiar hizkuntz amerindiarrekin senideturik zegoen, baina egun galdurik dago.
Cayuse hizkuntzaz beraien buruari *"Tetawken"* deitzen diote, hau da, "Gu, Herria".

Amerindiar hauen kulturan zaldia oso garrantzitsua zen, baita haien ekonomian ere. Cayuseak salerosketan aritzen ziren beraien zaldiekin inguruko tribuekin.
Horregatik egungo zenbait poni arraza berein abereen ondorengotzat dituzte. Esate baterako Lac La Croix Indiar Poni delako arraza. Hau dela eta, poni arraza hau "Cayuse" deitzen da baita ere.

## Etniaren historia 
Azken cayuseak Oregongo mendi aldeko Umatilla erreserban bizi dira, beste hainbat amerindiar tribuekin batera.

## Kanpo estekak
Jeunesse Esch

**Jeunesse Esch** (izen osoa ''Association Sportive La Jeunesse d'Esch*) Luxenburgoko futbol talde onena da palmaresari dagokionez, Esch-sur-Alzette hirikoa. 28 aldiz irabazi du Luxenburgoko futbol liga eta beste 13 aldiz kopa.

## Historia 
Jeunesse 1907an sortu zen *Jeunesse la Frontière d'Esch* izenarekin. Izenak "Mugaldeko gazteak" esan nahi du eta jantziak Juventus FC gogora arazten du.

Bigarren Mundu Gerraren aurretik bina liga eta kopa irabazi zituen, bereziki ona 1937 urtea izan zuelarik, biak irabazi baitzituen. Naziek Luxenburgo inbaditzean izena aldatu arazi zioten, izen frantsesa utzi eta *SV Schwarz-Weiß 07 Esch'' (Zuri-Beltza 07) hartuz. Gerra bukatzean ordea bere hasierako izena berreskuratu zuen.

50. hamarkadatik aurrera Luxenburgoko talderik onena izan da baina XXI mendean F91 Dudelange taldearen itzalean egotea egokitu zaio. Hala ere azkenengo liga garaipena 2010koa du eta kopa berriz 2013koa.

## Palmaresa 
### Luxenburgon: 41 
* Liga (28): 1921, 1937, 1951, 1954, 1958, 1959, 1960, 1963, 1967, 1968, 1970, 1973, 1974, 1975, 1976, 1977, 1980, 1983, 1985, 1987, 1988, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2004, 2010.
* Kopa (13): 1935, 1937, 1946, 1954, 1973, 1974, 1976, 1981, 1988, 1997, 1999, 2000, 2013.

## Kanpo estekak 
*  webgunea
F91 Dudelange

**F91 Dudelange** Luxenburgoko futbol talde onena da azken bi hamarkadetan, Dudelange hirikoa. 11 aldiz irabazi du Luxenburgoko futbol liga eta beste 6 aldiz kopa. Hiru talderen baturatik sortu zen 1991ean eta talde guztien garaipenak kontutan hartuta 22 Liga eta 13 Kopa ditu.

## Historia 
*F91 Dudelange* taldea 1991ean sortu zen Dudelange hiriko *AS Alliance Dudelange*, *AS Stade Dudelange* eta *US Dudelange* taldeek bat egin zutenean.

### AS Stade Dudelange 
1913an sortu zen eta Luxenburgoko talderik indartsuenetakoa izan zen batez ere 40 eta 50 hamarkadetan. Bigarren Mundu Gerran naziek Luxenburgo inbaditu zutenean izena aldatu arazi zioten *FV Stadt Düdelingen* hartuaraziz. 1942an Gauliga Moselland-go (Alemaniako hego-mendebaldeko liga) txapeldun izan zen eta Bundesligarako play-offetan sartu zen. Gerora txapeldun izango zen FC Schalke 04-k kanporatu zuen. Gerra bukatzean bere hasierako izena berreskuratu zuen eta 1945 eta 1950 artean bost liga eta bi kpa eskuratu zituen. Azkenengo tituluak 1965eko Liga eta Kopa ditu.

1991ean beste taldeekin bat egin zuenean palmaresik onena berak zuen baina une horretan Luxenburgoko hirugarren mailan ari zen jokatzen.

* Liga (10): 1939, 1940, 1945, 1946, 1947, 1948, 1950, 1955, 1957, 1965.
* Kopa (4): 1938, 1948, 1949, 1956.

### AS Alliance Dudelange 
60. hamarkadaren hasieran izan zuen arrakasta, 1961 eta 1962ko kopak irabazi baitzituen. 1991ean hobekien kokaturik zegoen taldea zen bigarren mailan ari baitzen.
* Kopa (2): 1961, 1962.

### US Dudelange 
1939ko kopa du titulu bakarra, Stade Dudelange-ren aurka irabazitakoa. 1958an ere iritsi zen finalera baina Red Boys Differdange taldeak 2-1 irabazi zion. 1991ean Luxenburgoko hirugarren mailan ari zen.
* Kopa (1): 1939.

### F91 Dudelange 
Hiru taldeen emaitzak oso apalak zirenez eta diru arazoak ere bazituztenez, hiriko talde indartsua osatzea erabaki zuten eta F91 Dudelange sortu zen. Alliance bigarren mailan mantentzea lortu zuenez haren tokian hasi zen eta lehenengo denboraldian lehen mailara igotzea lortu zuen. Berehala puntako taldea bihurtu zen eta 1999tik aurrera Liga guztietan lehen bi postuetan amaitu du, 10 liga irabaziz gainera. 2012-13 denboraldian Txapeldunen Ligako hirugarren kanporaketaraino iritsi zen baina NK Mariborrek etxean 0-1 irabazi eta Eslovenian 4-1 irabaziz kanporatu zuen. 2015-16, 2016-17 eta 2018-19 denboraldietan Liga eta Kopa irabazi zituen berriz.
* Liga (15): 2000, 2001, 2002, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018, 2019.
* Kopa (8): 2004, 2006, 2007, 2009, 2012, 2016, 2017, 2019.

## Palmaresa guztira 
### Luxenburgon: 41 
* Liga (26):
** AS Stade Dudelange (10): 1939, 1940, 1945, 1946, 1947, 1948, 1950, 1955, 1957, 1965.
** F91 Dudelange (16): 2000, 2001, 2002, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018, 2019, 2021.
* Kopa (15):
** AS Stade Dudelange (4): 1938, 1948, 1949, 1956.
** US Dudelange (1): 1939.
** As Alliance Dudelange (2): 1961, 1962.
** F91 Dudelange (8): 2004, 2006, 2007, 2009, 2012, 2016, 2017, 2019.

## Kanpo estekak 
*  webgunea
FK Žalgiris

**Futbolo klubas Žalgiris** (lituanieraz *Futbolo klubas Žalgiris*) Lituaniako futbol talde onenetakoa da, Vilnius hiriburukoa. 5 aldiz irabazi du Lituaniako futbol liga eta 8 aldiz Kopa.

## Historia 
FK Žalgiris 1962an eratu zen Sobietar Batasunaren garaian talde lituaniarrik onena izan zen, 1982an lehen mailara igo eta 1987an hirugarren egin zuen ligan.

Lituaniako txapelketak hasi zirenean puntako taldea izan zen eta hasierako urteetan bi liga eta lau kopa eskuratu zituen. Urte batzutan titulurik izan gabe berriz indartu da eta azken bost urteetako liga eta kopa txapelduna izan da.

* 1947: FK Dinamo
* 1948–1962: FK Spartakas
* 1962–1993: FK Žalgiris
* 1993–1995: FK Žalgiris-EBSW
* 1995–2009: FK Žalgiris
* 2009–2015: VMFD Žalgiris
* 2015–: FK Žalgiris

## Palmaresa 
### Sobietar Batasunean: 0 
* SESBeko Liga (0): hirugarren 1987an.
* Bigarren maila (1): 1982.

### Lituanian: 33 
* Liga (11): 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024.
* Kopa (14): 1991, 1993, 1994, 1997, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 (udaberri), 2016 (udazkena), 2018, 2021, 2022.
* Lituaniako Superkopa (8): 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023.

## Uniformea 
**Etxekoa**

## Denboraldi 
## Jokalari ezagunak 
; Lituaniako
*  Linas Pilibaitis
*  Robertas Poškus
*  Aurelijus Skarbalius
*  Andrius Skerla'
*  Deividas Šemberas
*  Darvydas Šernas
*  Egidijus Vaitkūnas
*  Andrius Velička
*  Donatas Vencevičius
*  Marius Žaliūkas
*  Artūras Žulpa
*  Darius Žutautas
*  Tomas Žvirgždauskas

;Africa
*  Mahamane Traoré
*  Mamadou Mbodj

;European Union
*  Mario Grgurović
*  Andro Švrljuga
*  Ēriks Pelcis
*  Kamil Biliński
*  Jakub Wilk
*  Liviu Antal
*  Calum Elliot
*  Tomáš Malec

;Non-EU
*  Artak Yedigaryan
*  Yury Kendysh
*  Iulian Bursuc
*  Pavel Komolov
*  Andrey Nagumanov
*  Andrija Kaluđerović

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Luxenburgoko futbol liga

**Luxenburgoko futbol liga** (luxenburgeraz *Nationaldivisioun*, frantsesez *Division Nationale*, alemanez *Nationaldivision*) Luxenburgoko futbol txapelketa nagusia da. 1910an sortu zen eta Jeunesse Esch taldea da garaipen gehien lortu dituena, 28 liga hain zuzen ere.

## Podiuma 
## Palmaresa 
### XX mendea 
|valign="top"|

|valign="top"|

|}

### XXI mendea 
* ¹ 2020ko martxoan COVID-19 pandemiaren erruz Liga bertan behera gelditu zen eta txapeldunik ez izendatzea erabaki zen.

## Garaipenak 
### Taldeka 
### Gaur egungo taldeak 
Azken urteetan hirietako taldeen elkarketak izan dira, emaitzak hobetzeko helburuarekin batzutan eta diru arazoen erruz bestetan. Talde berri hauen palmaresa elkarketatik aurrera kontatzen bada ere, hona hemen bakoitzak guztira lortu duen liga kopurua:

## Ikus, gainera 
* Luxenburgoko futbol kopa

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Betiereko egutegi

thumb|50 urteko "patrikako egutegi" mekanikoa.
Juliotar egutegiko edo Gregoriotar egutegiko urte jakin bateko egun jakin bat asteko zein eguna zen kalkulatzeko edozein gailuri, algoritmori edo taulari ere **betiereko egutegi** deitu ahal zaio. Etorkizuneko mendeak kalkulatzeko ere baliagarria izan daiteke. Egutegi arruntetan urte bete edo urte bakar batzuk ikusteko aukera egoten da. Betiereko egutegietan hainbat mende batera, taula gutxitan, erakusteko ahalegina egiten da.

Mendebaldeko kulturetan **betiereko egutegi** deitu izan zaio hainbat mende bere baitan islatzeko egindako taula edo gailu mekanikoei.

## Zenbaki-taulekin egindako egutegiak 
### Taula bat; 1829-2100 
Betiereko egutegia 1829-2100 hiru tauletan
### Beste taula batzuk 
thumb|360px|Betiereko egutegia. Lau taulen laguntzarekin kalkula daiteke Kristo aurreko eta Kristo osteko hainbat datetan zein aste eguna izan zen edo izango den; egilea: **Marius Cazeneuve**.
thumb|360px|Astearen eguna kalkulatzeko taulak. 1753. urtetik 2180 urtera arte kalkulatzeko balio omen du ingelesez dagoen taula hau. (Wikipediako erabiltzaile batek taulak akatsak dituela salatu du).

  

## Algoritmoekin egindako betiereko egutegiak 
Badaude hainbat formula eta algoritmo matematiko urte jakin bateko egun bat zein aste eguna zen kalkulatzeko. Pertsona trebatu batzuek buruz kalkula dezakete.
## Trepeta mekanikoak 
Urteak, hilabeteak, hileko egunak eta aste egunak gurpiltxo bereizietan kokatuz, data jakin batean zein aste eguna izan zen edo izango den kalkulatzeko gailuak.
## Ordenagailu programak 
thumb|Linux terminal batean 'cal 2100' komandoa idatzita, 2100. urteko egutegia ikusten da
Ehunka programa sortu dira iraganeko eta etorkizuneko urteetako egutegiak erakusteko. Esate baterako, Linux sistema eragilea duten ordenagailuetan, nahikoa da terminalean 'cal X' komandoa idatzi X urteko egutegia ikusteko, (non X 1-9999 balioa har dezakeen).

## Kanpo estekak
Aire eta Akizeko elizbarrutia

**Aire eta Akizeko elizbarrutia** () Eliza Katoliko Erromatarraren elizbarrutia da. Apezpikuaren egoitza Akize eta Aireko katedraletan dago.

## Apezpikuen zerrenda 
* 506, 533 : Marcellus
* 585 : Rusticus
* 614 : Palladius
* ca. 620–630 : Philibaud
* ca. 633–675 : Ursus
* ca. 788 : Asinarius
* ca. 977 : Gombaud
* ca. 1017 : Arsius-Racca
* 1060 : Raymond le Vieux
* 1060–1092 : Peter I.
* 1092–1099 : Peter II.
* 1100–1115 : Wilhelm
* 1116–1147 : Bonhomme
* 1148–ca. 1176 : Vital de Saint-Hermes
* ca. 1176–1179 : Odon d’Arbéchan
* ? : Bertrand de Marsan
* ? : Guillaume Bernard
* 1211 : Vital de Beufmort
* 1211 : Jourdain
* ? : Gauthier
* 1224–1237 : Auger
* 1237–1266 : Pierre III. et Raymond de Saint-Martin
* 1266–1295 : Pierre IV. de Betous
* 1295–1307 : Martin
* 1308–1326 : Bernard de Bats
* 1326–1327 : Anesanche de Toujouse
* 1327–1349 : Garsias de Fau
* 1349–1354 : Dauphin de Marquefave
* 1354 : Bernard
* 1361–1386 : Jean de Montaut
* 1386–1390 : Robert Waldeby
* 1390–1393 : Maurice Usk
* 1393–1418 : Arnaud-Guillaume de Lescun
* 1386–1397 : Garsias-Arnaud de Navailles
* 1397–1418 : Bernard de Brun
* 1423–1440 : Roger de Castelbon
* 1440–1445 : Pierre de Gachefret
* 1445-1460 : Louis d'Albret
* 1460–1475 : Tristan d'Aure
* 1475–1484 : Petri Foixkoa
* 1484–1485 : Mathieu de Nargassie
* 1486–1512 : Bernard d'Abbadie
* 1512–1516 : Antoine du Monastey
* 1516–1521 : Arnaud-Guillaume d’Aydie
* 1523–1530 : Charles de Gramont
* 1530–1538 : Gabriel de Saluces
* 1538–1560 : Jacques de Saint-Julien
* 1560–1570 : Christophe de Foix-Candale
* 1576–1594 : François de Foix-Candale
* *jabegabe*
* 1606 – 1621 : Cospéan
* 1621–1625 : Sébastien Bouthilier
* 1625–1649 : Gilles Boutault
* 1650–1657 : Charles-François de Bourlemont
* 1657–1672 - Bernard de Sariac
* 1673–1684 : Jean-Louis de Fromentières
* 1693–1698 : Armand Bazin de Bezons
* 1698–1706 : Louis-Gaston Fleuriau d’Armenonville
* 1706–1710 : François-Gaspard de la Mer de Matha
* 1710–1723 : Joseph-Gaspard de Montmorin de Saint-Hérem
* 1723–1734 : Gilbert de Montmorin de Saint-Hérem
* 1735–1757 : François de Sarret de Gaujac
* 1758–1783 : Playcard de Raigecourt
* 1783–1801 : Sébastien-Charles-Philibert de Cahuzac de Caux
* 1823–1827 : Jean-François-Marie Le Pappe de Trévern
* 1827–1839 : Dominique-Marie Savy
* 1839–1856 : François-Adélaïde-Adolphe Lanneluc
* 1856–1859 : Prosper-Michel-Arnaud Hiraburu
* 1859–1876 : Louis-Marie-Olivier Épivent
* 1876–1905 : Victor-Jean-Baptiste-Paulin Delannoy
* 1906–1911 : François Touzet
* 1911–1930 : Maurice Charles Alfred de Cormont
* 1930–1963 : Clément Mathieu
* 1963–1978 : Fernand Pierre Robert Bézac des Martinies
* 1978–2002 : Robert Pierre Sarrabère
* 2002-2012 : Philippe Jean Louis Breton
* 2012- : Hervé Gaschignard

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parrokia (erlijioa)

**Parrokia** () edo **eliztia** elizbarrutiaren azpiko Elizako barrutia da, parroko edo erretore izeneko apaiz baten kargupean dagoena. Sakramentuak ematen diren eliza izendatzeko ere erabiltzen dute. Parrokiaren egoitza **parrokia eliza** da; eliza horri ere, askotan, besterik gabe **parrokia** esaten zaio.

Eliza katolikoan, parrokia bat ezartzeko normalean lurralde-arrazoiak behar dituzte baina 813. kanonak beste arrazoiak onartzen ditu eta, horrela, unibertsitate-ikasleentzat edo gorrentzat eraiki dituzte parrokiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lehmkuhlener poni

**Lehmkuhlener ponia** Alemaniako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Zaldi arraza modernoa da. Lehmkuhlen Thunder Baroiaren etxean sorturtako arraza da. Arraza sortzeko Westphalia bertako zaldi zein Ingalaterrako Westmoorland zaldiak elkarrekin gurutzatu zituztden. Abere kopurua, edozein moduan, txikia da.

Arraza ez dago ofizialki onartuta.

Hasiera batean abere hauek nekazaritza lanetarako erabiliak izan baziren ere, gaur egun zela zaldiak dira bereziki.

## Ezaugarriak 
* Altuera soin gurutzera. 125-140 cm.

## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian

## Erreferentziak
Bordeleko artxidiozesia

**Bordele-Bazasko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren artxidiozesia da. Apezpikuaren egoitza Bordeleko katedralean dago. Baionako elizbarrutia haren sufragioduna da.

## Apezpikuen zerrenda 
* Frotario (860–76)
* Gombaldo (989 – 998)
* Gilen II.a (1027–1043)
* Amato Oloroekoa (1089–1101)
* Gilen Tenplarioa (1173–1187)
* Raymond Bertrand de Got (1297–1305)
* Guillaume Arrufat (1305–1311)
* Francesco Uguccione (1384–1412)
* Jean de Montferrand (1409-1410)
* David de Montferrand (1413-1430)
* Pey Berland (1430–1456)
* François d'Escoubleau de Sourdis (1599–1628)
* Henri d'Escoubleau de Sourdis (1629–1645)
* Henri de Béthune (1646–1680)
* Louis d'Anglure de Bourlemont (1680–1697)
* Ferdinand de Rohan-Guémené (1769 –1781)
* Jérôme-Marie Champion de Cice (1781–1801 )
* Charles-François d'Aviau Du Bois de Sanzay (1802–1826 )
* Jean-Louis Lefebvre de Cheverus (1826–1836 )
* François Donnet (1836–1882 )
* Aimé Guilbert (1883–1889 )
* Victor-Lucien-Sulpice Lécot (1890–1908 )
* Pierre Andrieu (1909–1935)
* Maurice Feltin (1935–1949)
* Paul Marie André Richaud (1950–1968)
* Marius Maziers (1968–1989)
* Pierre Eyt (1989–2001 )
* Jean-Pierre Ricard (2001–2019)
* Jean-Paul James (2019–)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Gabriel (Kalifornia)

**San Gabriel**, 1958an fundatua, Kaliforniako estatuko hiria da. 2000 urtean 39.804 biztanle zituen eta 3.721,8 pertsona Km²-ko dentsitatea. George Patton jeneralaren jaioterria da.

## Geografia 
San Gabriel  koordenatuetan dago kokatua. Zentsu Bulegoaren arabera, hiriak 10,69&nbsp;km²-ko azalera du.

### Hurbileko herriak 
Hurrengo diagramak San Gabrieletik 8&nbsp;km-ko erradioan dauden herriak erakusten ditu.

400px|ezkerrera|Hurbileko herrialdeak

## Demografia 
Zentsu Bulegoaren arabera, 2000. urtean etxebizitza bakoitzeko diru-sarreren bataz-bestekoa $85,807-ekoa zen, eta familiako diru-sarreren bataz-bestekoa $96,262-ekoa. Gizonezkoek $61,642-eko diru sarrerak zituzten bataz-bestez, emakumezkoen $59,302-en aurrean. Herriko per capita errenta $46,807-ekoa zen. Gutxi gorabehera, biztanleriaren %12,9 pobrezia-mugaren azpitik zegoen.

## Hezkuntza 
Eskola publikoak Alhambrako Eskola Barruti Bateratuak kudeatzen ditu.

## Kanpo estekak
Lagrangeren puntu

[thumb|330px|Bi gorputz astronomikoz (adib. [Eguzkia eta Lurra) osatutako sistema baten potentzial grabitatorioaren kurbak, non Lagrangeren 5 puntuak erakusten diren.]]
**Lagrangeren puntuak** sistema orbital baten 5 posizioei deritze non objektu txiki bat, soilik grabitatearen eraginpean dagoena, teorikoki bi objektu handien artean geldikor egon daitekeen (adibidez Lurraren eta Ilargiaren artean dagoen satelite bat).

## Historia 
Leonhard Euler matematikari eta fisikariak Lagrangeren 3 puntu kolinealak (L1, L2, L3) aurkitu zituen, Joseph Louis Lagrangek beste biak aurkitu baino urte batzuk lehenago.

1772an Lagrangek hiru gorputzen problemaren inguruko idazlana argitaratu zuen. Idazlanaren lehen atalean hiru goputzen problema orokorra aintzakotzat hartu zuen. Hortik abiatuta, bigarren atalean, orbita zirkularra duten hiru masentzat bi emaitza patroi konstante berezi frogatu zituen: kolineala eta aldekidea.

XX. mendearen hasieran asteroide troiarrak aurkitu zituzten Jupiter-Eguzkia sistemaren L4 eta L5 Lagrangeren puntuetan.

## Kanpo estekak
Manuel García Sesma

**Manuel García Sesma**, Fitero (Nafarroa) 1902-1991. Irakaslea, idazlea, historiagilea eta poeta, Espainiako Gerra Zibilaren ondoren lehendabizi Frantzian (1939-1947) eta ondoren Mexikon (1947-1973) erbesteratu zen; garai horretan Mexikoko Euskal Etxearen partaidea izan zen.

## Obra 
### Saiakerak 
* *Poemario fiterano. Con notas históricas, anecdóticas y descriptivas de la villa, el monasterio y los balnearios de Fitero*. Iruñea: 1969. 299.or.
* *Investigaciones históricas sobre Fitero*. Bi liburuki. Tutera. Hurrenez hurren 203 eta 212 or.
* *La Iglesia Cisterciense de Fítero*. Logroño: Gráficas Ochoa, 1981. 234 or.
* *Leyendas fiteranas, mugas del siglo XIX, San Raimundo de Fitero*. Tutera: 1981. 171 or.
* *Navarros en México*. Logroño: Gráficas Ochoa 1990. 257 or.
* *Estudios fiteranos*. Tutera: Larrad, 1981.

### Narrazioak 
* "Perseo". Frantsesez, 1942ko urriaren 25an idatzita. Jose Ramon Zabala: *Non zeuden emakumeak? La mujer vasca en el exilio de 1936*. Donostia: Saturraran argitaletxea, 2007. 161-172 or.

### Poesia 
* "Amor de madre". Argelès-sur-Mereko kontzentrazio esparruan, 1940-X-30. https://web.archive.org/web/20130718133700/http://www.hamaikabide.org/testimonios.php.

### Memoriak 
* "Autobiografía". https://web.archive.org/web/20130718133700/http://www.hamaikabide.org/testimonios.php.

### Diskografia 
* *Música y poesía*. Deklamatzailea: Ignacio Arzate. Poemen eta musika aukeraketa: Manuel García Sesma. Mexikoko Columbia, 1958.

## Bibliografia 
* Jesus Bozal Alfaro: "Mujeres del exilio en la obra de Manuel García Sesma". Jose Ramon Zabala: *Non zeuden emakumeak? La mujer vasca en el exilio de 1936*. Donostia: Saturraran argitaletxea, 2007. 149-160 or.

* Jesus Bozal Alfaro: "Manuel García Sesma. teatro, enseñanza y radio en el exilio de Francia y México (1939-1973)". Iñaki Beti eta Mari Karmen Gil Fombellida: *Arte eszenikoak erbestean*. Donostia: Saturraran, 2009. 489-510 or.

* Jesus Bozal Alfaro: "Manuel García Sesma: exilio compartido". Mercedes Acillona: *Sujeto exílico: epistolarios y diarios*. Donostia: Hamaika Bide Elkartea, 2010. 153-169 or.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Idazleari buruzko web orria.
*  [www.hamaikabide.org/pdf/Testimonio1208.pdf‎ Manuel García Sesmaren autobiografia.]
*  [Auñamendi Entziklopedian(https://eu.wikipedia.org/wiki/Au%C3%B1amendi_Eusko_Entziklopedia).]
*  M. García Sesmaren liburutegia.
Misaki poni

**Misaki ponia**, (japonieraz: *御崎馬*), Japoniako bertako zaldi arraza bat da. Bere banapen eremua Miyazaki prefekturan dago. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Japoniako bertako zortzi zaldi arrazetatik gehienak poniak dira, Misaki poniaz gain: Hokkaidoko ponia, Kiso ponia, Tokara ponia, Miyako ponia, Noma ponia, Taishuh eta Yonaguni ponia.

## Arrazaren historia 
thumb| 280 px|ezkerrera
Japongo gainontzeko beste bertako zaldien arrazetan bezala, misaki ponien jatorria duela 2.000 urte inguru Txinatik Japoniara eramango zaldietan dago. Zaldi hauek garapen ezberdina izan zuten ezarritako uharteeen zein inguru klimatiko eta naturalen arabera.
Gaur egun misaki poni gehienak basazaldiak dira eta egun Monumentu nazionala izendaturik dagoen Toi lurmuturrean bizi omen dira.

## Kopurua 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian
Waldemar Esteves da Cunha

[thumb|260px|Waldemar Esteves da Cunha, [Santos hiriko Momo erregea, 2008an, 88 urte zituela.]]

**Waldemar Esteves da Cunha** (Santos, Brasil,  - ) Santos hiriko Momo erregea izan zen 1950etik 1956raino, eta 1958tik 1990eraino, artean 92 urte zituela; beraz, gaurdaino, Brasil osoan inoiz izan den Momo erregerik zaharrena da.

## Biografia 
Waldemar Esteves da Cunha Brasilgo Santos hirian jaio zen, 1920an, eta urte askoan hortzetako salgaien salerosle izan zen. Bere senideekin batera, aitak sortutako enpresan lan egin zuen.

Bizitza nabarmen aldatu zitzaion 1950eko inauterietatik: Momo erregearen rola jokatzeko hautatu zuten, Santosko hondartzan egiten den Dona Dorothea maratoiaren ostean. Orduz geroztik, 1990 arte, Santosko Momo erregea izan zen Waldemar, 1957an izan ezik: urte hartan, Rio de Janeiroko Eduardo koroatu zuten Momo erregetzat.

1997tik 2000ra bitartean Santosko inauteriek segurtasun arazo batzuk izan zituzten, udalaren nahia zelako Santosko samba eskolak bat etor zitezela São Pauloko estatuko gainerako eskolekin. 2001ean, Waldemar Momo erregea, 81 urteko Momo errege emeritua, jaitsi eta kaleetan zehar eraman zuten, herritarren artean bakea ezar zezan. Zoritxarrez, egoerak blokeatuta iraun zuen 2005 arte: urte hartan, Santos hiriak sambadromo berria izan zuen Orla da Praia auzoan.

Erretiratu arren, Waldemarrek Momo erregea izaten jarraitu zuen bizirik izan zen bitartean, Brasil osoko Momo erregerik zaharrena.

2013ko apirilaren 8an hil zen arte, Santosen bizi izan zen bere emaztearekin, lau semerekin, sei ilobarekin eta birbiloba batekin.; 

## Galeria 

Image: Rei.momo.waldemar.1988.JPG|Waldemar Momo erregea, Mira erreginarekin, 1988ko inauterietan.
Image: Rei.momo.waldemar-e-andrea.2008.jpg|Waldemar Momo erregea, 2008an, 1989ko inauteriko Andrea erreginaren bisita jasotzen.

## Referencias 
## Kanpo estekak 
*  «Rei Momo - O dono do carnaval» (Momo erregea, inauterien jabea).
*  Ciudad de Santos
*  Fonaciòn *Arte e Memoria de Santos*
Francisco Garate Aranguren

**Francisco Garate Aranguren** (Azpeitia, 1857ko otsailaren 3a - Bilbo, 1929ko irailaren 9a) elizgizon jesuita izan zen, 41 urtez Deustuko Unibertsitateko atezaina izandakoa.

Azpeitiko Rekarte baserrian jaioa, 1874an Jesusen Lagundian sartu zen. A Guardan hamar urte eman ondoren, 1888an Bilbora joan zen eta bertako Unibertsitatean lan egin zuen.

1985eko urriaren 6an, Joan Paulo II.ak dohatsu aitortu zuen.

## Ikus gainera 
* Garate anaiaren etxea

## Erreferentziak
Joseph Serchuk

**Joseph Serchuk** (; Polonia, 1919 &ndash; Tel Aviv, Israel, ) judu partisanoen unitate bateko komandante izan zen Lublin inguruan (Polonia), Holokaustoaren garaian. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, lekukoa izan zen naziei egindako auzietan, eta ezagutza berezia jaso zuen Israelgo Estatuarengandik.

## Kanpo estekak 
*  Joseph Serchuk, partisanoen ezkutuko borrokalarien eta ghettoko matxinoen antolakuntzan
Guoxia txinar poni

**Guoxia txinar ponia** Txina ko bertako zaldi arraza bat da. Arrazaren jatorria Txinaren hego-mendebaldeko Debao, Jingxi eta Tianyan probintzietan dago. Bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Txinako beste hainbat zaldi arraza bezala, guoxia poniak mongoliar zaldien ondorengoak dira. Azken urtetan halako hainbat zaldi mota aparteko arrazak bezala hartzen hasi dira, hau da guoxia txinar poniaren kasu.

## Arrazaren historia 
1981. en urtera arte arraza galdua zegoela uste zuten, baian urte hartantxe 1000 poni inguruko populazioa topatu omen zuten isolatutako mendi gune batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian
Leon Intxausti

**Leon Intxausti Mintegia** (Ajangiz, 1859ko ekainaren 27a - Motril, 1937ko uztailaren 25a) elizgizon agustindar errekoletoa izan zen.

Ajangizko Mendieta Beaskoa baserrian jaioa, 1885an apaiz bilakatu zen. Filipinetan eta Brasilen misiolari ibili zen.

Espainiako Gerra Zibilean hil zuten eta Eliza Katolikoak martiritzat hartu zuen. 1999ko martxoaren 7an dohatsu bilakatu zen.

## Erreferentziak
Francisca Ametzua

**Francisca Ametzua Ibaibarriaga** (Abadiño, 1881eko martxoaren 9a - El Saler, Valentzia, 1936ko abuztuaren 19a) moja karmeldarra izan zen.

Abadiñoko Traña-Goti baserrian jaio zen. Gasteizen nobizia izan ondoren, Olivara joan zen bertoko ikastetxean sukaldaria izateko.

Espainiako Gerra Zibilean hil zuten eta Eliza Katolikoak martiritzat hartu zuen. 2001eko martxoaren 1ean dohatsu bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Consuelo Cuñado

**María Consuelo Cuñado González** (Bilbo, 1884ko urtarrilaren 2a - Paterna, Valentzia, 1936ko azaroaren 24a) moja karmeldarra izan zen.

Gasteizen nobizia izan ondoren, Valentziara joan zen bertoko ikastetxean irakaslea izateko.

Espainiako Gerra Zibilean hil zuten eta Eliza Katolikoak martiritzat hartu zuen. 2001eko martxoaren 11n dohatsu bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oca (argipena)

**Oca** izan daiteke:
* Ocako mendiak, mendialdea.
* Montes de Oca eskualdea.
* Oca ibaia
Ikus halaber:

* Oka (argipena)
Oca (ibaia)

**Oca**, Gaztelako ipar-ekialdeko ibaia da, Ebro ibaiaren eskuinaldeko adarra. Errioxako Demandako mendietan sortzen da eta Okako lurraldea hegoalde-iparralde igarotzen du.

Eskuinaldetik Matapán ibaia eta Valsorda eta Penches errekak eta ezkerraldetik Cerratón, Anguilas eta Homino iabaiak eta Valdazo eta Hoyo errekak hartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montes de Oca

thumb|Eskualdeko mapa eta probintziaren barruko kokapena.

**Montes de Oca** Gaztelako ipar-ekialdeko lurraldea da, Burebako eskualdean.

## Historia 
Erromatarrek *Auca* izeneko hiria eraiki zuten han. Apezpiku baten egoitza izan zen Oca V-X. mendeetan, eta musulmanen esku egon zen aldi batez X. mendean. Bizirik egon zen bertan euskara IX-X. mendeak arte eta Nafarroako erreinuaren barneko muga lurraldea izan zen XII. mendea arte. Belorado izan da Oka aldeko hiri garrantzitsuena.

## Udalerriak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anggun

eskuinera|thumb|260px|Anggun (2004)
eskuinera|thumb|260px|Anggun (2011)
**Anggun Cipta Sasmi** (Jakarta, Indonesia, 1974ko apirilaren 29a - ) abeslaria da. 1986ko udan *Dunia Aku Punya* izeneko abestia kaleratu zuen.

## Diskografia 
- *Dunia Aku Punya* (1986)

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ocako mendiak

**Ocako mendiak** () Gaztelako ipar-ekialdeko mendialdea da, Iberiar sistemaren iparraldean, Burgosko herrialdearen ipar-ekialdean. Burebako hegoaldean daude, Errioxako mugatik hurbil, eta Oca (Ebro) eta Arlanzón (Duero) ibaien arteko banalerroa eratzen dute. Ocako mendien erdialdean dago La Brújula mendatea, 995 m gora.

Behe Erdi Aroan euskaldunak mendebaldetik mendi hauetaraino bizi zirela onartzen da; *Codex Calixtinus*ek hala baieztatu zuen XII. mende erdialdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aloe

***Aloe*** Xanthorrhoeaceae familiako Asphodeloideae subfamiliako generoa bat da. Gaur egun 500 espezieako landare zukutsu loredunen barietate daude *Aloe vera* espeziearen barruan.

## Espezieak 
## Kanpo estekak
Burgosko artxidiozesia

**Burgosko artxidiozesia** () Eliza Katoliko Erromatarraren elizbarrutia da. Artzapezpikuaren egoitza Burgosko katedralean dago. Bilboko eta Gasteizko elizbarrutiak haren sufragiodunak dira.

Alfontso VI.a Gaztelakoak 1075ean eratua, Gregorio XIII.ak metropolitar egoitza bilakatu zuen n.

## Eremua 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala, archiburgos.es
Pite (ibaia)

**Pite** (suedieraz: *Piteälven*, *Pite älv* edo *Piteå älv*) Suediako iparraldeko ibaia da. 370&nbsp;km ditu. Sulitjelman mendialdean du iturburua eta Botniako badian isurtzen du ura, Piteåko hiria igaro ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pitako Mitilenekoa

**Pitako Mitilenekoa** (; Mitilene, c. K.a. 640 - *ibidem*, c. K.a. 568) greziar politikari eta filosofoa izan zen. Lesbosko Melandro tiranoari aginpidea kentzeko matxinadan Alzeo olerkariaren anaien laguntzaile izan zen, baina geroago Alzeoren alderdiaren kontra matxinatu zen. Mitileneko herritarrek tirano hautatu zuten (598) baina handik hamar urtera bere kargua utzi zuen. Greziako zazpi jakitunetako bat da Pitako; harenak omen diren sententzia politiko eta moral batzuk eta neurtitz liriko baten parte bat jaso zituen Diogenes Laerziok.

## Erreferentziak
Pitești

**Pitești** (errumanieraz  ahoskatua) Errumaniako hegoaldeko hiria eta Argeșko administrazio eta ekonomia hiriburua, Argeș ibaiaren ertzean, Hegoaldeko Karpato mendien oinetan. 146.915 biztanle. Industria (automobilgintza, petrolio findegiak, kimika industria, ehungintza, larrugintza, janari industria, zurgintza) da ekonomia jarduera nagusia. Oso ospetsuak dira Piteștiko ardoak.

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Pithou

**Pierre Pithou**, (Troyes, 1539ko azaroaren 1a – Nogent-sur-Seine, 1596ko azaroaren 1a), frantses legegilea eta idazlea izan zen. Kalbinista zen eta Basileara egin behar izan zuen ihes 1568an. Frantziara itzulitakoan katoliko bihurtu zen, ordea, eta eliza galikanoko buruzagi izan zen. Obra nagusiak: *Satire Ménippée* (1594) eta *Recueil des libertés de l’Eglise gallicane* (1594).

File:Pithou, Pierre – Fragmenta quaedam Papiniani, Pauli, Ulpiani, Gaii, Modestini, aliorumque veterum iuris auctorum, 1573 – BEIC 13663092.jpg|*Fragmenta quaedam Papiniani, Pauli, Ulpiani, Gaii, Modestini, aliorumque veterum iuris auctorum*, 1573
File:SatyriconPithou1587.jpg|*Satyricon* (1587).

## Erreferentziak
Pitiar Jokoak

thumb|Delfosko santutegiaren estadioa, Jokoen egoitza.
**Pitiar Jokoak** Antzinako Grezian lau urtez behin Apolo jainkoaren omenez Delfosen ospatu ohi ziren jokoak izan ziren, Panheleniar Jokoetako bat zirenak. Jokoen atal nagusia Apoloren eta Pitonen arteko borrokaren inguruko antzerkia izaten zen, baina antzerkiaz gainera, musika, olerkiak eta atletismoko probak ere izaten ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nordlandshest

**Norlandshest** edo **Norvegiako zaldia** euskaraz, (), Norvegiako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arrazaren jatorria ezezaguna da, baina argi dago Lyngen eskualdean kokatzen dela, handik bere izenetariko bat. Norvegiako zaldi arrazarik txikiena da. Baliteke Fjord zaldiaren kasuan bezala, bere arbasoak antzinako tartariar poniak izatea.

## Arrazaren historia 
thumb|250 px|eskuinera|zaldiaren irudia Lyngenen armarrian
Esan bezala arrazaren jatorria misterio bat da, baina ikerlari gehienak bat datoz esaterakoan zaldi hauek ekialdetik sartu omen zirela Norvegian, eta han eskualde ezberdinetan garatu zirela. Hau dela eta, eremu bakoitzaren ingurumenaren arabera, arrazaren mota ezberdinak sortu dira.

Egun arrazraen 3.000 abelburu daudela uste da. Hau dela eta, Equus Survival Trust elkarteak zaldi arrazak sailkatzeko erabiltzen duen estimazioen arabera, Nordlandshest ponia arrisku gutxiko egoera dago.

thumb|270 px

## Kanpo estekak 
*  Arrazari buruzko artikulua "The equinest" entziklopedian

### Bideoak 
* Arrazari buruzko bideoa
* Zaldun gaztea nordlandshest arrazako zaldi batekin

## Erreferentziak
Lipopolisakarido

thumb|200px|Lipopolisakarido baten egitura, zati lipidikoa -A lipidoa- eta polisakaridokoa -core edo muina eta O antigenoa-.

**Lipopolisakaridoak** lipidoa eta polisakaridoa dituzten biomolekula handiak dira, bakterio Gram negatiboen kanpoko mintzean daudenak. Endotoxinak ere deitzen zaie.

Bakterio Gram negatiboek, zelula hormaren gainetik, kanpoko mintza bat dute, lipopolisakaridoz osatua. Bakterio Gram positiboetan kanpoko mintzarik ez dago.

## Egitura 
Lipopolisakaridoek hiru zati dituzte:
* A lipidoa (hidrofoboa)
* muineko polisakaridoa (hidrofiloa)
* O polisakaridoa (hidrofiloa)

Molekula anfipatikoa da. Lipopolisakaridoaren alde hidrofiloa kanporuntz orientaturik dago, eta A lipidoa barneruntz. Lipopolisakaridoen lipidoa eta polisakaridoa lotura kobalentearen bidez elkarturik daude.

O polisakaridoak (O antigenoa ere deitua), oro har, glukosa, galaktosa, ramnosa eta manosa izaten ditu, eta baita beste azukre arrarogoak ere (abekuosa, kolitosa...).

## Garrantzia biologikoa 
Endotoxinak, esan bezala, lipopolisakaridoak dira. Molekula horiek erantzun immune trinkoa eragiten dute animaliengan eta gizakiarengan, eta ahalmen pirogenoa ere badute (sukarra eragiten dute).

A lipidoa da lipopolisakaridoari ahalmen toxikoa ematen diona (endotoxinaren toxikotasuna eragiten duena). Gantz-azidoak ditu, N-Azetilglukosaminari ester loturen bidez lotuta.

Endotoxinek hainbat ondorio fisiologiko sortzen dituzte organismoan: sukarra eta hantura, batez ere, baina baita beherakoa eta linfozito eta leukozitoen jaitsiera ere sarritan.

## Kanpo estekak
Walter Piston

**Walter Hamor Piston Jr.**, (Rockland, Maine, 1894ko urtarrilaren 20a – Belmont, Massachusetts, 1976ko azaroaren 12a), Estatu Batuetako musikagilea izan zen. Parisen osatu zituen musika ikasketak Nadia Boulangerekin eta Paul Dukasekin (1924-1926). Estatu Batuetara itzuli zenean, Harvard unibertsitateko musika irakasle izendatu zuten. Eragin handia izan zuen Estatu Batuetako musikagile berrien artean, Leonard Bernsteinengan besteak beste. Garrantzi handiko testuliburuak idatzi zituen: "Azterketa harmonikoaren printzipioak" (1933); "Harmonia" (1941); "Kontrapuntua" (1947), eta "Orkestratzea" (1959). Estilo aldetik neoklasikoa zen guztiz, noizean behin harmoniko erromantikoak erabiltzen bazituen ere. *Flautista harrigarria* (1938) balleta; zortzi sinfonia, musika tresnetarako kontzertuak; *Lincoln Center Jaialdiko Obertura* (1962), eta kamerako musika lanak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Dirk ekaitza

**Dirk ekaitza** 2013 abenduaren 22tik Europako mendebaldea erasotu zuen zikloia izan zen. Ipar Amerikan sortu eta Atlantikoko iparraldea zeharkatu zuen ziklogenesi lehergarri moduan. Frantzia eta Erresuma Batuan 6 hildako izan ziren ekaitzaren ondorioz. Euskal Herrian alerta laranja ezarri zen ekaitzaren ondorioz. Haize-ufadarik gogorrena Iratiko eski-estazioan jaso zen (228 km/o).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polimixina

**Polimixina** *Paenibacillus polymixa* (lehen, *Bacillus polymixa* deitua) bakterioak era naturalean ekoizten duen antibiotikoa da. Egitura kimikoari dagokionez kate hidrofobo luzea duen peptido ziklikoa da.

Polimixina eraginkorra da bakterio Gram negatiboen aurka. Eraso egiten dio bakterioen mintz zelularrari, bakterioak hiltzen. Hortaz, jarduera bakteriolitikoa du.

Pseudomonas aeruginosa bakterioaren aurka erabiltzen da. Bakterio honek antibiotiko askorekiko erresistentzia garatu du, baina sentikorra da polimixinarekiko. Enterobakterioen aurka ere (*Enterobacter*, *Escherichia*, *Salmonella*, *Shigella*...) eraginkorra da.

Polimixina ugari daude, baina horietako bi besterik ez dira klinikan erabiltzen (B eta E polimixinak). Polimixinak neurotoxikoak eta nefrotoxikoak dira, eta bere erabilera klinikoa tentuz burutu behar da. Bestalde, ez dira ondo xurgatzen traktu gastro-intestinalean, eta hori kontuan hartu behar da emateko orduan.

## Kanpo estekak
Abenakiita-(Ce)

**Abenakiita-(Ce)** ziklosilikatoen klaseko mineral bat da. Quebeceko Mont-Saint-Hilairen aurkitu zuten 1991an eta izena abenaki leinuaren omenez jarri zitzaion. Batzuetan torio eta samarioa ditu, erradiaktibitate ahula duelarik.

## Ezaugarriak 
Abenakiita-(Ce) silikato mineralaren formula kimikoa hau da: Na26Ce6(Si6O18)(PO4)6(CO3)6(SO2)O. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 - 5 da.

## Kanpo estekak
Abernathyita

{{mineral infotaula
|izena = Abernathyita
|zelda = a = 7.176Å, c = 18.126ÅZ = 4
|simetria = H-M taldea: 4/m 2/m 2/mTalde espaziala: P4/ncc
|kolorea = horia
|haustura = Perfektua {001}
|habitoa = kristal tabular finak
|fraktura = hauskara
|gogortasuna = 2.5-3
|distira = azpi-bitreoa, erretxinotsua, koipetsua
|talde-optikoa = Uniaxiala (-)
|errefrakzio_indizea= nω = 1.597 – 1.608nε = 1.570
|birrefringentzia = δ = 0.027 – 0.038
|2v = 5º (neurtua)
|pleokroismoa = hori apala
|marra =
|dentsitate = 3,31 - 3,57
}}
**Abernathyita** fosfato motako minerala da eta meta-autunite taldearen kide da.

## Ezaugarriak 
K(UO2)(AsO4)·3H2O formula duen mineral bat da. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 - 3 da.

Jesse Evrett Abernathyren (1913–1963) omenez izendatu zuten, bera izan zelako lehenengoa aurkitzen 1953an Utahn. 1956an deskribatu zuten lehen aldiz. Horia da eta kristal txikitan agertzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abhurita

**Abhurita** haluroen taldeko mineral bat da. 1983an aurkitu zen, Saudi Arabiako Yeddako "Sharm Abhur" hondartzan. Eztainua dauka.

## Ezaugarriak 
Abhurita haluro mineralaren formula kimikoa hau da: Sn21Cl16(OH)14O6. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.

## Kanpo estekak
Abelsonita

{{mineral infotaula
|izena = Abelsonita
|simetria = Talde espaziala: P edo P1Talde puntuala:  edo 1
|zelda = a = 8.508 Å, b = 11.185 Åc=7.299 Å, α = 90.85°β = 114.1°, γ = 79.99°Z = 1
|kolorea = larrosa-morea, more grisazka, gorri apala edo gorrixka-arrea
|habitoa = 
|haustura = Ziurenik {11}
|fraktura = Hauskorra
|gogortasuna = 2-3
|distira = Adamantinoa, azpi-metalikoa
|errefrakzio_indizea=
|pleokroismoa =
|dentsitate =
|urtzea =
|disolbagarritasuna =
}}
**Abelsonita** nikel porfirina mineral bat da, C₃₁H₃₂N₄Ni formularekin. Utahn aurkitu zen 1969an eta 1975an deskribatu lehen aldiz. Mineralak Philip H. Abelsonen omenezko izena darama. Geoporfirina kristalino ezagun bakarra da.

## Ezaugarriak 
Abelsonita substantzia organiko mineralaren formula kimikoa hau da: Ni(C31H32N4). Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 - 3 da.

## Kanpo estekak
Acuminita

{{mineral infotaula
|izena = Acuminita
|formula = SrAlF4OH*(H2O)
|kolorea = zuria
|habitoa = gezi-punta itxurako kristal bipiramidal zorrotzen taldeak
|sistema = Monoklinikoa
|zelda = a = 13.223 Å, b = 5.175 Å, c = 14.251 Å; β = 11.61°; Z = 8
|simetria = 2/m edo m
|haustura = Perfektoa {001}en
|fraktura =
|gogortasuna = 3.5
|talde-optikoa = Biaxiala (+)
|distira = bitreoa
|errefrakzio_indizea= nα = 1.451 nβ = 1.453 nγ = 1.462 - 1.463
|pleokroismoa =
|birrefringentzia = 
|2v =
|marra =
|dentsitate = 3,295
|urtzea =
|disolbagarritasuna =
|erradiaktibitatea = 
}}
**Acuminita** mineral haluro arraro bat da, honako formularekin SrAlF4(OH)·(H2O). Izena latinetik dator, , *gezi punta*. 3.5eko gogortasuna du Mohs eskalan.

## Kanpo estekak
Algodonita

**Algodonita** kobrea eta artsenikoa dituen minerala da, Cu6As formularekin. Kolore gris-zuria du, metalikoa da eta kristal-sistema hexagonalean kristaltzen da. 4ko gogortasuna du Mohs eskalan.

Txileko Algodones zilar meatzean aurkitu zen lehenengoz.

## Kanpo estekak