open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gerris

***Gerris*** Gerridae familiako intsektu generoa da. Euskaraz **zapatari** edo **aingirazorri** izena ematen zaie. Zapatariek ur gainean ibiltzeko trebezia dute, erraz ibiltzen dira putzu eta ibaien ur-azalean.

## Espezieak 
* *Gerris alacris* Hussey, 1921
* *Gerris argentatus* Schummel, 1832
* *Gerris argenticollis* Parshley, 1916
* *Gerris asper* (Fieber, 1860)
* *Gerris brasili* Poisson, 1941
* *Gerris buenoi* Kirkaldy, 1911
* *Gerris comatus* Drake and Hottes, 1925 +
* *Gerris costae* (Herrich-Schäffer, 1850)
* *Gerris gibbifer* Schummel, 1832
* *Gerris gillettei* Lethierry and Severin, 1896
* *Gerris incognitus* Drake and Hottes, 1925
* *Gerris incurvatus* Drake and Hottes, 1925
* *Gerris insperatus* Drake and Hottes, 1925
* *Gerris lacustris* (Linnaeus, 1758)
* *Gerris maculatus* Tamanini, 1946
* *Gerris marginatus* Say, 1832
* *Gerris odontogaster* (Zetterstedt, 1828)
* *Gerris pingreensis* Drake and Hottes, 1925
* *Gerris sphagnetorum* Gaunitz, 1947
* *Gerris thoracicus* Schummel, 1832

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grupos Armados Españoles

**Grupos Armados Españoles** () espainiar talde terrorista bat izan zen, Espainiako trantsizioaren hasieran, 1979-1980 artean euskal herritarren aurkako atentatu eta eraso terroristak burutu zituen, denera 6 lagun erail eta 10 zauritu zituen.

Espainiar nazionalismoaren eskuin muturrak antolatutako talde terrorista izan zen, 2010eko Eusko Jaurlaritzaren Terrorismoaren Bulegoaren arabera "GAE, Batallón Vasco Español eta Triple A eskuin muturrak antolatutako taldeak ziren eta garaiko espainiar poliziaren tolerantzia, ezikusia eta zenbait sektoreen laguntzarekin ekin zuten". Beren helburua euskal abertzaletasunaren artean eta euskal gizartean izua hedatzea izan zen.

## Atentatuak 
* 1979ko irailaren 28an, Astigarragan, Donostiako Udalako Tomas Alba Irazusta Herri Batasunaren zinegotzi independientea erail zuten.

* 1980ko urtarrilaren 15ean, Lezon, Amnistiaren Aldeko Batzordeetako Karlos Saldise Korta erail zuten.

* 1980ko urtarrilaren 20ean, Alonsotegiko Aldana tabernako atentatuan, lehergailu baten bidez Liborio Arana Gómez, Pacífico Fika Zuloaga, María Paz Armiño eta Manuel Santacoloma Velasco erail eta beste 10 lagun zauritu zituzten.

## Kanpo estekak
Santa Ageda baseliza (Barakaldo)

**Santa Ageda** edo **Agate Deuna baseliza** Barakaldoko Gurutzeta auzoan dagoen baseliza da. Eraikina aurrekoa izan badaiteke ere, 1584ko agiri batean aipatzen dute.

Arroletza mendiaren magalean dago eta XVI. mendetik aurrera urtero Santa Agata jaian inguruko herrietatik bertara joaten dira erromes.

Ziur asko jatorria Erdi Arokoa izango da, nahiz eta gaur egungo fabrika 1584tik aurrera eraiki zen (agian lehenago materiale pobreagoz egina?) . Ohi ez bezalako dimentsioekin eraiki zen, eta horrek ematen du garai hartan sortzen zuen debozioaren berri. Burualdeak gurutze-ganga du, eta nabeak, berriz, lunetak (XVIII. mendea). Berpizkundeko sarrerako atea, erdi-puntuko arkuduna, egurrezko arkupe batek babesten du. Kanpai-horma ere XVIII. mendekoa da. Done Jakue bideko Kostaldeko ibilbidean dago, eta horri lotuta, monumentu multzoa izendapenaren barruan dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Santa Agata jaia
## Kanpo estekak 
* “Santa Agata. Santa Agueda (Barakaldo)”. *Eleiz museoa Bizkaia*
* (2024-02-04) “La Ermita de Santa Águeda”. *Ezagutu Barakaldo*
Chen Jingrun

**Chen Jingrun** (txinera sinplifikatuz: 陈景润; txinera tradizionalez: 陳景潤; pinyinez: Chén Jǐngrùn; Wade-Giles: Ch'en Ching-jun; Foochow erromanizatua: Dìng Gīng-ê̤ṳng, 1933ko maiatzaren 22a - 1996ko martxoaren 19a) zenbakiaren teoriari ekarpen esanguratsuak egin zizkion matematikari txinatarra izan zen.
San Antolin baseliza (Alonsotegi)

**San Antolin baseliza** Alonsotegiko herrigunean dagoen baseliza da. XV. mendearen amaieran edo XVI. mendearen hasieran eraiki zuten Frai Martin Coscojales historialari ospetsuaren aitaren aldetiko aitona-amonen, eta, agiri batzuen arabera, baseliza horretan bataiatu zuten.

Eraikina hareharrizkoa da, bi gunetan banaturiko harlangaitzean emana: nabea eta goi-burua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Bartolome eliza (Alonsotegi)

**San Bartolome eliza** Alonsotegiko herrigunean dagoen eliza da, bertoko parrokia dena. XX. mendearen hasieran eraikia, estilo neogotikoa du, baina Italiako garaiko erroak ere baditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martin baseliza (Alonsotegi)

**San Martin baseliza** Alonsotegiko Somo auzoan dagoen baseliza da. 1909. urtean eraiki zen. Oinplano angeluzuzena du, eta murruek harlangaitz-horma luzitua dute. Bertatik Zamaia mendira igo daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kleene izar

Logika matematikoan eta konputazio-zientzietan, **Kleene izar (Kleeneren klausura**, **Kleene-itxiera, Kleene star** edo** izar-itxiera** ere deitua) karaktere-kate multzo baten gainean edo sinbolo-kate multzo (alfabeto) baten gainean aplikatzen den eragiketa unari bat da, eta kate multzo bat adierazten du, jatorrizko multzoetako kateetako hasierako taldeko edozein zenbaki hartzean osatu ahal duten taldea ordezkatzen du, errepikapenekin posibleki, eta kateatzean berekiko.

Klausuraren aplikazioak Kleeneren talde bat *V*-ri denotatzen dio V *. Oso erabilia da adierazpen erregularretan eta Stephen Kleenek (1909-1994) testuinguru honetan sartu zuen benetako automata baten ezaugarri izateko.

## Definizioa eta notazioa 
Multzo hau emanda
:  V_0=\{\lambda\}\,
errekurtsiboki definitzen da:
:  {\displaystyle V_{i+1}=\{wv:w\in V_{i}{\mbox{ and }}v\in V\}\,} \, non i \ge 0\,.
  
V lengoaia formal bat bada, orduan V-ren i-garren berredura laburdura bat da V bere buruarekin i aldiz kateatuta adierazten duena. Hau da,  V_i ulertu ahal daiteke i luzeradun karaktere-kate posible guztien multzoa dela, V-ko ikurrekin eratutakoak.

V-ko Kleene-izarra honela definitzen da:  V^*=\bigcup_{i \in \N} V_i = \left \{\lambda \right\} \cup V_1 \cup V_2 \cup V_3 \cup \ldots.

Hau da, Vko ikurrekin eta luzera finiturekin osa daitezkeen kate posible guztien multzoa.

## Adibideak 
Kleeneren klausuraren adibidea karaktere bati aplikatua:
: {"a"}* = {λ, "a", "aa", "aaa", "aaaa", "aaaaa", "aaaaaa",...}

Kleeneren klausuraren adibidea kate multzo bati aplikatua:
: {"ab", "c"}* = {λ, "ab", "c", "abab", "abc", "cab", "cc", "ababab", "ababc", "abcab", "abcc", "cabab", "cabc", "ccab", "ccc",...}
Kleeneren klausuraren adibidea karaktere multzo bati aplikatua:
: {'a', 'b', 'c'}* = {λ, "a", "b", "c", "aa", "ab", "ac", "ba", "bb", "bc",...}

## Erreferentziak 
* John E. Hopcroft eta Jeffrey D. Ullman. Introduction to Automata Theory, Languages, and Computation. 3rd edition. Addison-Wesley Publishing Company, 2007. ISBN: 978-0321455369

## Kanpo estekak
Santa Kiteria baseliza (Alonsotegi)

**Santa Kiteria baseliza** Alonsotegiko Zamundi auzoan dagoen baseliza da. 1914. urtean eraiki zuten. Oinplano angeluzuzena du. Murruek harlangaitz-horma zuritua dute, eta izkinak harlanduzkoak dira. Barakaldo ondoan dago eta ohiko lekua da Sasiburu mendilerroko mendietara igotzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zapatari arrunt

**Zapatari arrunta** (*Gerris lacustris*) Gerridae familiako intsektu hemiptero heteropteroa da. 1-2 zentimetro inguru luze da, zango eta antena mehe luzeak ditu eta margoz arre iluna da. Erreketan eta ur geldietan ibiltzen da batez ere. Ia Europa guztian zabaldua dago. Intsektu txikiak jaten ditu.

Zapatariek ur gainean ibiltzeko trebezia dute, erraz ibiltzen dira putzuen ur-azalean. Eta adituak beti txunditu izan ditu gaitasun horrek. Orain arte uste zuten oinen azpiko argizari-metaketei esker geratzen zirela uraren gainean, baina, dirudienez, jasotzea aize-poltsa batzuek eragiten dute, oinetako ileen eta ildasken artean geratzen diren aire-poltsek, hain zuzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gidako Ama Birjina baseliza

**Gidako Ama Birjina baseliza** Alonsotegiko Arbuio auzoan dagoen baseliza da. 1933an eraiki zuen Justino Basterrak Rica enpresarako langileentzat Oinplano angeluzuzena du, eta burua zuzena du. Teilatu-gailurreko estalkia du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herta Oberheuser

**Herta Oberheuser** (Kolonia, 1911ko maiatzaren 15 – Linz am Rhein, 1978ko urtarrilaren 24) naziekin bat egin zuen mediku alemaniarra izan zen. Haren espezialitatea dermatologia zen eta emakumeentzako antolatutako Ravensbrück kontzentrazio-esparruan aritu zen. Nurenbergeko epaiketetan kondenatua izan zen.

## Esperimentuak 
Oberheuser presoekin esperimentatu zuen. Haren espezialitatea dermatologia izanik, presoei zauriak eragiten zien, ondoren infektatzeko, frontean soldaduek pairatzen zituzten zauriak imitatzeko. Horretarako, ezpalak, iltze herdoilduak, kristalak, zikinkeria, zerrautsa erabiltzen zuen. Bereziki krudelak haurrekin egin zituen esperimentuak izan ziren. Esaterako evipan izeneko barbiturikoa eta olioa xiringatzen zien ondoren soin atalak eta organoak kentzeko. Indizioa jasotzetik hil arte hiru minutu inguru igarotzen ziren eta denbora horretan haurrak ezagueradunak ziren.

## Nurembergeko epaiketa 
1946an mediku nazien aurkako Nurembergeko epaiketa hasi zen. Errudunak deklaratuak izan ziren hamabost medikuetatik emakume bakarra Herta zen. Gerra-kriminala bezala, hogei urteko sententzia jaso zuen baina, portaera ona zela medio, 1952ko apirilean kalean zegoen. Medikuntza mundura itzuli zen, orduan familiako medikua bezala Stockseen (Alemania). 1956an, Ravensbrück esparrutik bizirik ateratako emakume batek ezagutu eta salatu zuen. Ondorioz, 1958an, lan egiteko lizentzia galdu zuen. 1978ko urtarrilean hil zen.
thumb|ezkerrera|Herta Oberheuser Nurenbergen.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Oberheuserri buruzko informazioa *Hitlers women* weborrian.
* :Oberheurren biografia.
Trota Salernokoa

**Trota Salernokoa** (Italia, XI. mendea) (batzuetan **Trota, Trottula, Trocta** edo **Troctula**) edo **Trotula di Ruggiero** XII. mendearen erdialdean Salernon bizi izan zen mediku eta medikuntzari buruzko idazlea izan zen. Bere ospe handia izan zen XII eta XIII. mendeko Frantzia eta Ingalaterran. Hainbat terapien inguruan idatzi zuen latinez, tartean berak egindako sendaketa bat. Bere testuak emakumeen medikuntzari buruzko *Trotula* izeneko liburu tratatu handiago batean bildu ziren.

Denborarekin jendeak liburuaren egileak hiru zirela ahaztu zuen, baita emakumearen izena Trota zela eta ez Trotula. Horregatik, denbora luzez uste izan zen Trota izan zela bilduma osoaren egilea. XX. mendean aurkitu zen bere jatorrizko liburua.

Ezer gutxi dakigu Trotularen bizitzari buruz. Uste denez Salernoko Eskola Medikoko irakasle izan zen, historian elizari lotu gabeko lehen medikuntza-zentroa eta, ikerlari batzuen ustez, Europako lehen unibertsitatea. Emakumeak irakasle zein ikasle gisa onartzen zituen lehen medikuntza eskola izan zen. Bere liburuetan emakumeen arazoei buruz hitz egin zuen, menstruazioa eta erditzea tarteko. Erditzeko minen aurka opiazeoak ematearen alde idatzi zuen, garaian debekatutako praktika. Antzutasuna emakume zien gizonen arazoei zor zitekeela zioen, garaian emakumeen arazoa baino ez zela uste zen bitartean.

Garaiko pentsamenduarekin bat, Evaren jatorrizko bekatua dela eta emakumeak gehiagotan gaixotzen zirela defendatzen zuen eta, horregatik, medikuen laguntza gehiago behar zutela.

## Ekarpenak 
Mendeak pasa ahala bere ekarpenak mespretxatu baziren ere, bere garaian ospe handia izan zuen Salerniar Eskolan, Europan abangoardia zena. Bere arrakasta ekialdeko ideia medikoak beste medikuntza eskola batzuekin kontrajarrita hartzeagatik izan zen. Osasun sexuala eta osasun erreproduktiboa modu zabalean ulertu zituen, eta gai desberdinak jorratzeko gaitasuna izan zuen, hala nola, erditzean zailtasunak izan dituen amaren zaintza, haurraren estimulazio goiztiarra, bizitza sexual aktiboaren alde onak, virginitatea simulatzeko gomendioak, antisorgailuen erabilpena eta abar.

## Obrak 
* De curis mulerium, XII. mendea
* Practica secundum Trota, XII. mendea
* Yo quiero ser como Trótula de Salerno
* Trotula, women´s problems, and the profesionalization of medicine in the middle ages
* Mujeres y la ciencia: Trotula de Ruggiero y la escuela médica salerniana

## Erreferentziak
Martzela

**Santa Martzela** (Erroma, 325 &ndash; 410), **Markele** edo **Martzela Erromakoa** Antzinako Erromako aristokraziako emakumea izan zen. Monastizismoaren sorreran izandako papera dela eta ezaguna da. Kristautasunera bihurtu ostean Jeronimo Estridongoaren zirkuluaren parte izan zen. Azken honek 384an hainbat gutun idatzi zizkion, 23tik 29ra, 34.a, 34.a eta 37.a; 385ean 38.a 40.a eta 44.a idatzi zizkion eta 59.a ondoren. Honek esan nahi du Jeronimoren irudiko pertsonaia garrantzitsua zela Erromako kristauen artean. 127. gutuna *ad Principiam* izenekoa da, 412an idatzia Martzelaren heriotzaren ostean, bere bizitzari buruzko argibide gehien ematen duena.

## Bizitza 
Zazpi hilabetez ezkonduta egon ostean alargundu zen, oso aberats. Hiriko pertsonarik aberats eta garrantzitsuenen artean zegoen. Aventinon jauregi batean bizi zen, eta bertan beste emakume aristokrata batzuk biltzen zituen. Jeronimo Estridongoak inspiratuta, bizitza ebanjelikoa zuten, pobreak lagunduz, gaixoak sendatzen eta esklabuak babesten. Fabiola Erromakoa ere batu zen talde honetara, Mendebaldeko lehen ospitalea sortuko zuen emakumea.

410ean Alariko I.aak barbaroak Erromara eraman zituenean bere zirkuluko emakume guztiak San Jeronimorekin batera joan ziren Palestinara. Tartean Paula Erromakoa zegoen. Martzelak, zaharra zela argudiatuta, bertan geratzea erabaki zuen.

Godoek torturatu zuten bere aberastasuna aurkitzen saiatzeko, baina dagoeneko pobreei eman zien guztia. Zaurien ondorioz hil zen.

## Erreferentziak
Police Academy 4: Citizens on Patrol

**Police Academy 4: Citizens on Patrol** (euskaraz *Polizia Akademia 4: Hiritarrak Patruilatzen*) 1987ko Jim Drake estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako komedia film bat da.

Steve Guttenberg, Bubba Smith, Michael Winslow, David Graf, Tim Kazurinsky, Sharon Stone, Marion Ramsey, Lance Kinsey, Leslie Easterbrook, Colleen Camp, G. W. Bailey, Bobcat Goldthwait eta George Gaynes aktoreek antzeztu zuten.

Police Academy frankiziaren laugarren filma da.

## Argumentua 
Lassard komandanteak erreklutatuta, boluntario talde bat hiritar patruilak osatzeko Akademiara iritsi da.

## Aktoreak 
### Akademiako kideak 
* Steve Guttenberg: Carey Mahoney sarjentua
* Bubba Smith: Moses Hightower sarjentua
* Michael Winslow: Larvell Jones sarjentua
* David Graf: Eugene Tackleberry sarjentua
* Tim Kazurinsky: Sweetchuck ofiziala
* Leslie Easterbrook: Debbie Callahan tenientea
* Marion Ramsey: Laverne Hooks sarjentua
* Brian Tochi: Tomoko "Elvis" Nogata ofiziala
* Lance Kinsey: Proctor tenientea
* G.W. Bailey: Thaddeus Harris kapitaina
* George Gaynes: Eric Lassard komandantea
* George R. Robertson: Henry Hurst komosionatua
* Bobcat Goldthwait: Zed ofiziala
* Colleen Camp: Kathleen Kirkland-Tackleberry sarjentu-tenientea

### C.O.P. Programa 
* Derek McGrath: Butterworth
* Scott Thomson: Chad Copeland sarjentua
* Billie Bird: Lois Feldman Andrea
* David Spade: Kyle Ault
* Brian Backer: Arnie
* Tab Thacker: Tommy "House" Conklin
* Corinne Bohrer: Lara

### Bestelakoak 
* Sharon Stone: Claire Mattson
* Skateboarderren kameoa: Steve Caballero, Chris Miller, Tommy Guerrero, Lance Mountain, Mike McGill eta Tony Hawk

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Abella

**Abella**, **Abella Salernokoa** edo **Abella Castellomatakoa** XIV. mendeko medikua izan zen. Salernoko Medikuntza Eskolan ikasi eta irakatsi zuen. Uste denez, 1380aren inguruan jaio zen, baina jaiotza data ere ezezaguna da, bere heriotza data bezala.

Abellak medikuntza orokor eta emakumeen osasunari buruzko klaseak eman zituen Salernon. Rebecca Guarnakoarekin batera enbriologiaren eremuan espezializatu zen. *De atrabile* eta *De natura seminis humani* tratatuak idatzi zituen, baina ez dira gaurdaino iritsi. Salvatore de Renzik XIX. mendean egin zuen ikerketan garai berdinean lau emakume kokatu zituen, Rebeka de Guarnarekin batera Merkuriade eta Constanza Calenda. Lau emakumeen talde honi *Mulieres Salernitanae* edo *Salernoko emakumeak* izena eman zaie. Medikuntzari buruzko tratatuak idatzi zituzten eta mediku izateaz gain medikuntza irakasle ere izan ziren.

## Erreferentziak
Rebecca Guarnakoa

**Rebecca Guarnakoa** edo **Rebeca Guarnakoa** XIII. eta XIV. mendeko mediku, zirujau eta unibertsitate irakaslea izan zen. Erdi Aroan ezagutzen den emakume mediku bakarrenetarikoa da. Bere bizitzari buruzko datu gehienak ez dira ezagutzen, ez jaiotza ezta heriotza data ere. Salernoko familia ezagun bateko kidea zela dakigu, baita Salernoko Medikuntza Eskolako irakasle izan zela. *De Urinis*, *De febrius* edo *De embrione* tratatuak idatzi zituen. *De Urinis* liburuak, besteak beste, gaixotasunak diagnostikatzeko gernuaren analisiak egitea gomendatzen zuen.

Salvatore de Renzik XIX. menden Salernoko medikuntzari buruz egindako ikerketan Constanza Calenda, Abella eta Merkuriaderekin batera aipatzen den lau emakume medikuetako bat izan zen. Talde honi *Mulieres Salernitanae* izena ematen zaio.

## Erreferentziak
Qin Jiushao

**Qin Jiushao** (txineraz: 秦九韶; pinyinez: Qin Jiǐsháo; Wade-Giles: '''Ch'in Chiu-shao''', 1202-1261), Daogu (道 古) adeitasun izena, matematikari, asmatzaile, politikari eta egile txinatar bat izan zen. Hornerren metodoaren egilea dela uste da, baita Tianchi konketak asmatu ere, meteorologiako datuak biltzeko euri-neurgailu antzeko tresna bat.
Columbiako goi-ordokia

**Columbiako goi-ordokia** () Estatu Batuetako ipar-mendebaldeko eskualde geografikoa da, Columbia ibaiak zeharkatzen duena. 260.000 kilometro koadroko eremua hartzen du, Washington, Oregon eta Idaho estatuetan. Ekialdean Mendi Harritsuak ditu, eta mendebaldean Ur-jauzien mendikatea. Basaltozko labaz osaturik dago, eta 60-1.500 metro arteko garaiera dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Schadenfreude

[thumb|370px|*[Monjea eta asto menderakaitza*, Eduardo Zamakois bizkaitarraren 1868ko lana. Monje bat ezinean dabil astoarekin, eta haren kideek, lagundu beharrean, barre egiten diote, *schadenfreude* adibide garbi batean.]]

***Schadenfreude*** (alemanez  ahoskatua) giza esperientzia ohikoa da: gertukoen zoritxarra ikustean edo gertukoak pairatutako irain, kalte, arazo edo porroten berri jakitean, horrekin plazera, alaitasuna, poza edo gogobetetasuna sentitzean datza.

## Etimologia 
*Schadenfreude* alemanetiko maileguzko hitza da, hainbat hizkuntzatan kulturazko termino gisa erabilia, ez baitute sinonimo garbirik. Hitz konposatua da, osagai hauekin: *Schaden*, 'kalteak, kalte' eta *Freude*, 'poza'.

## Euskarazko ordainak 
EHUko Euskara Institutuak egindako lan batek, euskarazko testuetan hamar agerpen zenbatu zituen, eta ordain zerrenda hau emanː
* *(voll Schadenfreude sein)* zoritxarraz poztu
* *(Schadenfreude empfinden)* maltzur sentitu
* bozkario
* gozatze modu bat
* poz txiki bat
* alaitasun maltzur
* besteak umiliatzeko poza
* poz gaizto
* *(aus Schadenfreude)* besteren gaitzaz poztu
* kalte poz

## Euskaldunen *schadenfreude* linguistikoa 
alt=Euskaldundei schadenfreude linguistikoa sortzen dien adibideetako bat, Gipuzkoako udalerri bateko twitter kontuan.|thumb|320x320px|Euskaldundei *schadenfreude* linguistikoa sortzen dien adibideetako bat, Gipuzkoako udalerri bateko twitter kontuan.
Euskal Herriko diglosia egoeran, ohikoa da testu eleanitzetan (iragarkietan, eskuarki) erdarazko bertsio zuzenen ondoan euskarazko ordain txarra aurkitzea, ezjakintasunak edo txukuntasun faltak eraginda. Horregatik, kontrakoa gertatzen den aldi bakanetan, euskaldunek sentitzen dutena *schadenfreude* adibide garbitzat har daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osaba Bin Floren

***Osaba Bin Floren*** Jesus Mari Olaizola 'Txiliku'k euskaraz idatzitako haurrentzako abenturazko eleberria da, Elena Odriozolaren ilustrazioak dituena. Elkarrek argitaratu zuen 2003an, Xaguxar izeneko sailean.

Liburuaren jatorria idazleak Euskaldunon Egunkariaren astekarian zatika argitaratzen zuen istorioan dago. Egunkaria itxiarazi zutenean istorioaren erdia zegoen argitaratuta eta idazleak edonola amaitzea erabaki zuen. Istorioaren bigarren zatiko atalak Berrian argitaratu ziren hilabete batzuk beranduago eta ondoren eman zion liburu forma.

## Argumentua 
Osaba Florentino erori egin da eta buruan golpe handi bat hartu du. Sendagileak buruan benda handi bat jarri eta atseden hartzeko esan dio. Bere burua ispiluan ikusten duenean benda turbante bat dela sentitzen du eta Bin Floren izena hartzen du, Bagdadeko ipuin kontalari bat. Lo egiteko arazoak dituen kalifa bat gauez, mozorrotuta, ipuin-kontalari baten etxera iristen da eta bertan gazte baten istorioa entzungo du. Gazteak zoritxarra ekarri dion kutxa bat darama bizkarrean eta bere benetako jabea topatu nahi du. Kalifak, entzule inguratu diren bi gizonei kutxaren jabea aurkitzeko ardura emango die. Aurkitzen dutenean Kasimek kutxaren jabe izatera nola iritsi zen eta zer ondorio ekarri zizkion kontatuko die.

## Estiloa 
Euskadi Literatura Sariko epaimahiko kideek azpimarratu zuten tradiziozko bi mundu uztartzen dituela idazleak, euskal baserria eta Bagdadeko “1000 gau eta bat gehiago”. Bi munduak elkartu eta aintzinako kontalarien moduan ipuinak bere artean lotzen ditu.

## Itzulpenak 
Gaztelaniaz: *El tío Bin Floren.* Ilustrazioak, Elena Odriozola. Itzulpena, Jorge Giménez. Planeta - Oxford, 2006. ISBN: 84-9811-044-0

Katalanez: '' L'oncle Bin Floren''. Ilustrazioak, Elena Odriozola. Itzulpena, Ferran Gilbert i Álvarez. La Galera, 2006. ISBN: 978-84-246-2343-2

## Sariak 
* Haur eta Gazte Literaturako Euskadi Saria (2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Obraren laginaren itzulpenak ingeles eta frantsesera Basqueliterature.com atarian
Foochow erromanizatua

thumb|Foochow dialektoaren hiztegia, 3. edizioa, 1929an argitaratua
thumb|Foochow erromanizatutako eskuz idatzitako oharra, 1910.
**Foochow erromanizatua**, baita **Bàng-uâ-cê** (**BUC** laburtua; ) ere deitua edo Hók-ciŭ-uâ Lò̤-mā-cê (), Mindongeko Fuzhou dialektoaren latindar alfabetoa da. mendebaldeko misiolariek XIX. mendearen erdialdean hartu zutena. Aldizka aldatu zen eta 1890. urtean normalizatu zen. Foochow erromanizatua Eliza zirkuluen barruan batez ere erabili zen, eta Fuzhou-ko hainbat misio eskoletan irakasten zen. Baina Hokkien hizkuntzaren Péh-ōe-jī homologoa ez bezala, ezta lehen egunetan ere, Foochow erromanizatua ez zen kristau guztiek ulertua izan.

## Kanpo estekak
Xu Guangqi

**Xu Guangqi** (txinera tradizionalez: 徐光啟; txinera sinplifikatuz: 徐光启); pinyinez: Xú Guāngqǐ; Wade-Giles: '''Hsu Kiang-ch'i**, 1562-1633), helduko goitizena: **Zixian'* (子 先), txinatar burokrata, nekazaritzaren ikaslea, astronomoa eta matematikaria izan zen, Ming dinastiaren garaian. Matteo Ricci italiar jesuitaren lankidea eta kolaboratzailea izan zen. Harekin hainbat mendebaldeko testu klasiko Txinerara itzuli zituen, Euclidesen elementuen zati batzuk barne. *Nong Zheng Quan Shu'' idatzi zuen, nekazaritzari buruzko tratatuarik osoenetako bat.
Galina Tiurina

**Galina Nikolaievna Tiurina** (, 1938ko uztailaren 19a, Mosku - 1970eko uztailaren 21a, Ipar Uralak) matematikari errusiarra izan zen, geometria aljebraikoan espezialista, Fisika eta Matematika Zientzietan doktorea eta Igor Xafarevitx-en dizipulua izan zena.

## Biografia 
Moskuko Estatu Unibertsitateko Matematika Fakultatean graduatu zen.

Andrei Tiurin anaia zaharrena ere matematikaria izan zen eta Aleksandr Solzhenitsin idazlearen laguntzaile eta artxibategiaren zaintzaileetako bat izan zen.

Tragikoki hil egin zen Longotegan ibaiko kanoa-bidaia turistiko batean, Ipar Uraletan.
Police Academy (frankizia)

**Police Academy**, euskaraz *Polizia Akademia*, umorezko hainbat filmez osatutako saila edo frankizia bat da. Denera 7 filmek osatzen dute (6 film 1980ko hamarkadan zinemaratuak eta zazpigarrena berriz 1990eko hamarkadaren erdialdera). *Izen berdineko marrazki bizidun telesail bat ere izan zuen.

1980ko hamarkadaren komedia film sail ikonikoa bilakatu zen, gainera ikusle kopuru nahiz diru irabazi izugarriak izan zituen, bai eta *Police Academy: The Series* (1997-1998) telesaila ere.

Saileko bigarren eta hirugarren filmak euskarara bikoiztu zituzten.

## Filmak 
* *Police Academy* (1984)
* *Police Academy 2: Their First Assignment* (1985)
* *Police Academy 3: Back in Training* (1986)
* *Police Academy 4: Citizens on Patrol* (1987)
* *Police Academy 5: Assignment Miami Beach* (1988)
* *Police Academy 6: City Under Siege* (1986)
* *Police Academy: Mission to Moscow* (1994)

## Marrazki bizidunak 
* *Police Academy* (1988-1989)

## Telesaila 
* *Police Academy: The Series'' (1997-1998)

## Kanpo estekak
Igor Xafarevitx

**Igor Rostislavovitx Xafarevitx** (, 1923ko ekainaren 3a - 2017ko otsailaren 19a) matematikari errusiar bat izan zen, zenbakien teoria aljebraikoa eta geometria aljebraikoa lagundu zuena. Sozialismoa kritikatzen duten liburuak eta artikuluak idatzi zituen, eta Sobietar erregimenaren garaian disidente garrantzitsu bat izan zen.

Xafarevitx 2017ko otsailaren 19an hil zen Moskun, 93 urte zituela.
Union Technique de l’Electricité

'''''Union technique de l'électricité'''* (UTE) Frantzian normalizazio elektroteknikoaz arduratzen den erakundea da. Erakundearen izenak *Elektrizitatearen Batasun Teknikoa* esan nahi du euskaraz.

## UTEaren helburuak 
1907an sortu zen *Union des syndicats de l'électricité'' (USE) izenarekin, euskaraz Elektrizitatearen Sindikatuen Batasuna.

2014ko urtarrilaren 1ean UTEren ekintza-jarduerak AFNORrera transferitu ziren.

## Normalizazio eremua 
UTE elektrizitatearen normalizazio erakundea da ondorengo arloetan:

# Elektronikan
# Elektroteknian
# Automatikan
# Komunikazioetan (telefonia, informatika-sareak, domotika, etab.)

## Arauak 
# NF C 18-510: « Lanak elektrizitate-obretan, instalazioetan eta inguru elektriko batean - Arrisku elektrikoaren prebentzioa » (
# NF C 15-100: « Behe tentsioko instalazio elektrikoak » ()
# FD C 16-600: « Bizileku-eraikinen instalazio elektrikoen egoera » ()

## Kanpo estekak
Iraultza liberal

[380px|eskuinera|thumb|*[Alphonse de Lamartine|Lamartine, Parisko Udaletxearen aurrean 1848ko otsailaren 25ean, bandera gorria arbuiatzen. Henri Félix Emmanuel Philippoteaux margolariaren lana.]]
**Iraultza liberala** erabilera historiografikoko termino bat da, Mendebaldeko zibilizazioan Aro Modernoa bukatzea eta Aro Garaikidea hastea ekarri zuen esparru guztietako eraldaketa iraultzaileen prozesuan sartutako iraultza politikoa izendatzeko erabiltzen dena. Aldaketa horren osagai ekonomikoa Iraultza industriala da, eta osagai soziala Iraultza burgesa.

XVIII. mendearen bukaera eta XIX. mendearen hasiera bitartean kokatzen da, batez ere Mendebaldeko Europan (nahiz eta hasierako esparru horretatik haratago hedatzen den, bai denboran bai espazioan). Instituzionalki, aldaketa politiko hori Erregimen Zaharraren eta Estatu liberalaren monarkia absolutuaren artean gertatzen da, eta oso forma desberdinak hartu zituen: errepublika bat, 1649ko Ingalaterrako *Commonwealth*, Ipar Amerikako Hamahiru Kolonien Federazioa 1776an, edo 1793ko Frantziako Errepublika; monarkia bat, Ingalaterrako monarkia inperiala gisa diseinatua, 1788an. 1848ko iraultzak erabakigarriak izan ziren Europako indar liberalen igoeran.

*Liberalismo'' izena hartu zuen ideologia liberalen iraultza justifikatzeko doktrina da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Torrente 3: El protector

**Torrente 3: El protector** (euskaraz *Torrente 3: Babeslea*) 2005eko Santiago Segura espainiar zinema zuzendari, gidoilari, ekoizle eta aktoreak zuzendu, idatzi, ekoitzi eta antzeztutako komedia film bat da. Santiago Segura, José Mota, Carlos Latre, Javier Gutiérrez, Yvonne Sciò, Enrique Villén, Luis Larrodera, Silvia Gambino, Ruth Zanón, Xavier Deltell, Tony Leblanc, Jimmy Barnatán, Eduardo García eta Beatriz Castillo aktoreek antzeztu zuten.

Berez, Kevin Costner eta Whitney Houston aktoreek antzeztutako *1992ko The Bodyguard* (*Bizkartzaina*) estatubatuar filmaren parodia bat da.

## Argumentua 
Giannina Ricci (Yvonne Sciò) europarlamentaria enpresa kutsatzaileen aurka egiteagatik ezaguna, Espainiara joan eta Petronosa multinazionalaren jarduera jendaurrean salatzeko asmoa du. Enpresa horretako zuzendaritza egoera honekin deseroso sentitu eta europarlamentariaren zaintza zeharo txarra izan dadin espainiar poliziaren kideak erosiko ditu, horregatik Giannina babesteko betekizuna José Luis Torrente (Santiago Segura) eta berak hautatutako pertsonaia xelebreez osatutako talde bati emango diote.

Gainera, film honetan Torrenteren zenbait ohituren hastapenak ere agertzen dira. Txixa egin ondoren baino aurretik eskuak zergatik garbitzen dituen azaltzen da, bai eta bere masturbatzeko zaletasun gehiegizkoa ere. Bestelakoan, film honetan ere aurrekoetan bezalaxe, Torrentek tabernariari "whiskytan sei mila pezeta zortzen" jarraitzen du.

## Aktoreak 
* Santiago Segura: José Luis Torrente
* José Mota: Josito
* Javier Gutiérrez: Juan Francisco Solís
* Yvonne Sciò: Giannina Ricci
* Carlos Latre: Pepito Torrente, Torrenteren semea
* Enrique Villén: Salas
* Luis Larrodera: Menéndez
* Silvia Gambino: Vanessa
* Ruth Zanón: Fiorella
* Tony Leblanc: Mauricio Torrente / Amona
* Fabio Testi: Montellini Roures
* Xavier Deltell: Linares
* Jimmy Barnatán: José María
* Beatriz Castillo: Azafata zakarra
* Lucía Lapiedra: Putetxeko dantzaria
* Edda Díaz: Hegazkineko Torrenteren alboko bidaiaria

### Agerpen bereziak 
* Zinema zuzendariak: Oliver Stone, Chris Columbus eta Guillermo del Toro.
* Umoristak: Andreu Buenafuente, Florentino Fernández, Marcos Mundstock, Santiago Urrialde, Fofito eta Señor Barragán.
* Kirolariak: Fernando Torres, Iker Casillas, Iván Helguera, Guti, Fran Murcia eta Luís Figo.
* Aktoreak: Benicio del Toro, Helga Liné, Carlos Iglesias, Carlos Pumares, Miriam Sánchez, Tony Leblanc, Pablo Pinedo, Eduardo Gómez eta Eduardo García (Torrente haurtzaroan).
* Abeslariak: Dani Martín eta El Fary
* Bestelakoak: El Risitas eta Cañita Brava

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Huelvako portua

**Huelvako portua**, Espainiako Huelva eta Palos de la Frontera udalerrietan dagoen portu bat da, Huelvako itsasadarran, Andaluzian.

Trafiko, jarduera, lehiakortasun eta hazkundeari dagokionez, Espainiako portu nagusienetako bat da.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Cartagenako portua

**Cartagenako portua**, Espainiako Cartagena hirian dagoen portu bat da, Murtziako Erkidegoan. Trafikoari dagokionez, Espainiako hirugarren porturik handiena da, Algecirasko portua eta Valentziako portuaren ondoren. Bartzelonako portuaren atzetik dago, eta Tarragonako portua, Bilboko portua edo Huelvako portuak baina trafiko handiagoa du.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Police Academy 5: Assignment Miami Beach

**Police Academy 5: Assignment Miami Beach** (euskaraz *Polizia Akademia 5: Miami Beach Misioa*) 1988ko Alan Myerson estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako komedia film bat da. Bubba Smith, David Graf, Michael Winslow, Leslie Easterbrook, Marion Ramsey, Janet Jones, Lance Kinsey, Matt McCoy, G. W. Bailey eta George Gaynes aktoreek antzeztu zuten.

*Police Academy frankiziaren* bosgarren filma da.

## Argumentua 
Lassard kapitain zaharra (George Gaynes), Polizia Akademiako burua, sari bat jasotzeko Miamira joan da. Berarekin batera Harris kapitain zinikoa ere badoa (G. W. Bailey), honek Lassarden kargua beretzat nahi du. Harrisek ekitaldia leku on batetik jarraitu nahi du, polizia jerarkia guztiaren begietara ikusgai egon dadin. Aireportura iristean, Lassard bidai-poltsas nahastuko da...

## Aktoreak 
* Michael Winslow: Larvell Jones sarjentua
* David Graf: Eugene Tackleberry sarjentua
* Bubba Smith: Moses Hightower sarjentu-tenientea
* Marion Ramsey: Laverne Hooks sarjentua
* Leslie Easterbrook: Debbie Callahan tenientea
* Tab Thacker: Thomas 'House' Conklin ofiziala
* George Gaynes: Eric Lassard komandantea
* G. W. Bailey: Thaddeus Harris kapitaina
* Lance Kinsey: Proctor tenientea
* George R. Robertson: Henry Hurst komisionatua
* Matt McCoy: Nick Lassard sarjentua
* Janet Jones: Kate ofiziala
* René Auberjonois: Tony
* Archie Hahn: Mouse
* James Hampton: Miamiko alkatea
* Scott Weinger: Marrazoak erasotutako mutikoa

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Damu

thumb|eskuinera|John William Waterhouseren 'Ama hil ondorengo Neroen damua'.

**Damua** edo **garbaia**, hobenak errudunarengan, ezbeharrak pairatzailearengan eragiten duen atsekabea da. Erabaki bat hartzez geroko emozioa da eta bere indarra denboraren poderioz aldatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gogoberotasun

thumb|eskuinera|Berotasun handia azaltzen duen dantzaria
**Gogoberotasuna** edo **berotasuna** egitekoetan jartzen den garra da. Gogotsuak zorion, jakinmin edo onarpen handia azaltzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La verdad (telesaila)

***La verdad*** Plano a Planok ekoiztutako telesaila da, 2018an estreinatua.

## Sinopsia 
Duela bederatzi urte neska bat desagertu zen, eta berriro agertzen denean hasiko da istorioa.

## Pertsonaiak 
* Lydia Bosch - Lidia McMahón
* Jon Kortajarena - Marcos Eguía
* Elena Rivera - Paula García McMahón
* Ginés García Millán - Fernando García
* José Luis García-Pérez - Lalo Ruiz
* Irene Montalà - Alicia Costa
* Ana Álvarez - Ana Llanos
* Juan Meseguer - Enrique McMahón
* Oriol Puig - Toni García McMahón
* Esmeralda Moya - Laura Santos
* Pedro Mari Sánchez - Luis Fonseca
* Xavier Estévez - Ramiro Lousa
* Susi Sánchez - Laguna komisarioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dmitri Jegorov

**Dmitri Fiodorovitx Jegorov** (; 1869ko abenduaren 22agreg./abenduaren 10ajul. - 1931ko irailaren 10a) errusiar eta sobietar matematikari ezaguna izan zen geometria diferentzial eta analisi matematikoaren arloetan ekarpen esanguratsuak egiteagatik. Moskuko Matematika Elkarteko lehendakaria izan zen 1923 eta 1930 bitartean.

## Bizitza 
Jegorovek garrantzi handia ematen zien sinesmen espiritualei eta, argi eta garbi, Errusiako Iraultzaren ondorengo Marxismoaren jarraitzaileen aurka eliza defendatu zuen. Moskuko Matematika Elkartearen presidentea hautatu zuten 1921ean eta Moskuko Estatuko Unibertsitatean Mekanika eta Matematika Institutuko zuzendari bihurtu zen 1923an. Moskuko Matematika Elkarteko Matematitxeskii Sbornik aldizkaria editatu zuen. Hala ere, Errusiako Eliza Ortodoxoaren errepresioaren aurka Jegorovek izandako jarreragatik, 1929an Institututik kanporatu eta publikoki agiraka egin zioten. 1930. urtean, "sinestun sektarioa" bezala atxilotu eta espetxeratu zuten, eta laster Moskuko Matematika Elkartetik kanporatu zuten. Kartzelaratu eta gero, gose greba bat hasi zen kartzelan, kartzelako ospitalera eraman zuten arte, eta, azkenean, Nikolai Txebotariov matematikariaren etxera, bertan hil zen.

## Ikerketa lana 
Jegorovek gainazal potentzialak eta sistema ortogonalak aztertu zituen, eta ekarpen esanguratsuak egin zituen geometria diferentzialen eta ekuazio integralen arlo zabalagoetara. Bere lanak Jean Gaston Darbouxen eragin handia izan zuen geometria eta analisi matematiko diferentzialean. Jegoroven teorema, analisi errealeko eta integrazio teoriako teorema bat, bere ondoren izendatu zuten.

## Lanak 
* , Gallica .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Asperraldi

thumb|eskuinera|250px|Dendari aspertu bat zain.
**Asperraldi**a, **asperdura** edo **gogaitasun**a zerbaitek edo norbaitek gogo nekadurazko sentimena da. Asperraldiak ekintza oldarkor edo zentzugabeak eragin ditzake. Hori saihesteko modurik ohikoena ahalegin handirik ez duten ekintzak egitea da, adibidez, denbora-pasak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Flavia

**Julia Flavia** (64ko irailaren 13 &ndash; 91)Tito enperadorearen alaba bakarra izan zen, Marcia Furnillarekin izan zuen bigarren ezkontzaren fruitua.

## Biografia 
Haurra zenean gurasoak banandu ziren; ezkontza hauste horren arrazoia amak Neron enperadorearen etsaiekin kontaktuan jarri zela. 65. urtean Gaio Kalpurnio Pisoren konspirazioak porrot egin zuen eta, ondoren, Martzia Furnillaren familia behera etorri zen. Juliaren aita, Titok, konspirazio horrekin ez zuen ezer jakin nahi izan eta Marciarekin puskatu zuen. Julia bere aitarekin bizi izan zen Erroman. Titok Jerusalem konkistatu zuenean, haurrak sei urte zituen.

Urteak aurrera, Titok ezkontzeko neska gaztea bere anaia Domizianori eskaini zion baina honek ez zuen onartu; ordurako Domitia Longinarekin maiteminduta baitzegoen eta, azkenik, harekin ezkondu zen. 82. urtean Julia Tito Flavio Sabino kontsularekin ezkondu zen. Dirudienez, ordurako, gaztea Domizianok erakarrita zegoen.

Aita eta senarra hil zirenean, Dion Kasioren arabera, Domiziano berarekin bizi izan zen, harreman hori gehiegi ezkutatu gabe. Azkenik, Domiziano Domizianarekin adiskidetu zen, herriak horrela eskatzen baitzuen, baina hala ere Juliarekin harremanetan jarraitu zuen. Harreman horren ondorioz, haurdun gelditu zen baina abortu bat izan zuen eta hil egin zen. Zurrumurru askoen arabera, abortu hori norbaitek eragindakoa izan zen. Emakumea jainkotua izan zen eta Domiziano hil egin zenean, inude batek haien errautsak Juliaren errautsekin nahastu egin zituen Flavioko tenpluan.

## Erreferentziak
Mogod poni

**Mogod ponia**, (), edo **Tunisiako ponia**, Tunisiako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arraza bereziki Tunisiako ipar aldeko gune menditsuetan hedaturik dago.

## Jatorria 
Mogod poniaren jatorria ez dago ondo zehazturik eta iritzi ezberdinak daude haren inguruan. Guzti hau argitzeko ikerketa bat martxan dago. Hipotesis baten arabera, Mogod ponia berberiar zaldiaren mota edo aldaera bat litzateke. Beste batzuek arabiar zaldia zein arabiar-berberiar zaldia jartzen dute poni honen jatorrian. Beste hipotesis batek zera dio: poni hauek bertako eta antzinako arraza baten ondorengoak direla. Zaldi hauen jabeak, inbasio ezberdinetatik ihesi, mendietan babesttu ziren haien aberekin eta Mogod arraza bertan garatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barra poni

**Barra ponia** egun desagertutako Eskoziako bertako zaldi arraza bat  izan zen. Bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sarzten zen. Bere jatorria Barra uhartea zen, eta Eriskay poniaren hurbileko zaldi mota zen. Barra ponia egun desagerturik dauden Eskoziako uhartetako hainbat poni arraza eta mota ezberdinetako multzoan sartzen zen .

## Arrazaren historia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Laborde, Montpezateko Kondea

**Henri Laborde, Montpezateko Kondea** (Talence, 1934ko ekainaren 11 &ndash; Fredensborg jauregia, 2018ko otsailaren 13a) Danimarkako printze konsorte izan zen, Margarita II.a erreginaren ezkontidea.
Munduko Skeleton Kopa

**Munduko Skeleton Kopa** 1986–87ko denboralditik Nazioarteko Bobsleigh eta Skeleton Federazioak urtero antolatzen duen lehiaketa da. Emakumezkoen lehiaketa 1996–97 denboralditik egiten da.

## Gizonak 
Hasiera: 1986–87ko denboraldia

* Medals:

## Emakumeak 
Hasiera: 1996–97ko denboraldia

* Dominak:

## Dominak guztira
Ursi Walliser

**Ursi Walliser** (Meilen, Suitza, 1975eko otsailaren 17a) skeleton lasterkari ohia eta irakaslea da, euskalduna. 1990eko eta 2000ko hamarkadetan lehiatu zen. 1998/1999 denboraldiko Munduko Skeleton Kopan txapeldunorde izan zen. Gaur egun Errenterian (Gipuzkoa) bizi da, eta herri horretan Soin Hezkuntzako eta Alemaneko irakasle egiten du lan. Bi seme-alaba ditu. 

## Kirol ibilbidea 
Aitzindarietako bat izan zen, bera hasi zenean ez baitzen emakumezkorik lehiatzen. Ordu arte, txapelketetan soilik gizonezkoak lehiatzen ziren. Walliser izan zen Suitzako Txapelketa irabazi zuen lehen emakumea, 1996an. Urte hartan hasi zen jokatzen Munduko Kopa ere, eta lau urte geroago Munduko Txapelketa. Emakumezkoen skeletonaren garapenaren lekuko izan zen: ezerezetik, Olinpiar Jokoetan tokia izatera iritsi zen kirol hori.

Hamar urtez lehiatu zen, eta lehen hamarren artean sailkatu zen Munduko Kopako lehen bost ekitaldietan. Lau bider irabazi zuen, halaber, Suitzako Txapelketa, eta Munduko Txapelketan ere aritu zen. Hala ere, Walliserrek arantza bat du sartuta: Olinpiar Jokoetarako sailkatu ez izana.

2003an hartu zuen erretiroa, eta Errenteriara etorri zen bizi izatera, bertakoa baitu bikotekidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Ursi Walliser, Skeletoneko elitean ibilitakoa eta Alaitz Muro bidaiaria», *Hiri Gorrian*, Euskadi Irratia, 2018-03-01.
Isoentzima

**Isoentzimak** edo **isozimak** egitura kimiko ezberdina duten entzimak dira, baina erreakzio kimiko bera katalizatzen dutenak. Aminoazidoen sekuentzia ezberdinak dituzte, eta baita ezaugarri zinetikoak eta biokimiko ezberdinak ere.

Isoentzimen sintesia kodetzen duten geneak ere desberdinak dira.

Erreakzio kimiko bera katalizatzen duten entzima ezberdinak izatea onura metabolikoa da, beraz hautespen naturalak isoentzimen aldeko joera erakutsiko du.

Isoentzima ugari ezagutzen dira egun. Laktato deshidrogenasak (azido laktikoa sortzen duena pirubato erreduzitzen duenean), adibidez, 5 isoentzima ditu, antzeko pisu molekularra dutenak (PM: 134.000) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hannah Mouncey

**Hannah Mouncey** (Australia, 1989ko urriaren 21a) australiar emakumezko eskubaloi jokalari eta futbolari transgeneroa da. Callum Mouncey jaiotza-izenaz, emakumerako trantsizioa egin aurretik 22 partida jokatu zituen Australiako eskubaloi selekzio nazionalarekin, baita Australia ordezkatu zuen ere 2013ko Gizonezkoen Munduko Eskubaloi Txapelketan.

Mounceyk Australiako emakumezkoen eskubaloi
selekzioarekin jokatzeko itxaropena zuen, baina Australiako Eskubaloi Federazioak ezezkoa eman zion.

2017ko Australian Football Leagueren emakumezkoentzako hautaketarako izendapena atzera bota zuten, baina 2018koan onartu zuten. 2018ko otsailaren 13an australiar futboleko Australian Football Leaguek Mouncey emakumezkoen ligan joka zezakeela ebatzi z
baitzuen. 

## Erreferentziak
Amber Dútta

**Amber Dutta** (Milan, 2003ko ekainaren 24a) Italiako aktore eta dantzaria da.

Bere aita indiarra eta ama italiarra dira. 2015ean Duttak Italiako Got Talenten talentuaren ikuskizunaren seigarren denboraldian parte hartu zuen Bollywood dantzari gisa eta finalerdietara egin zuen. 2016an Gucci # 24HourAce kanpainako bideo bat protagonista zuen. Babylon Sisters filma, 2017ko irailaren 28an, Italiako zinema aretoetan, Kamlaren papera egin zuen.

## Kanpo estekak 
* Amber Duttaren webgunea
* https://www.comingsoon.it/personaggi/amber-dutta/250932/biografia/
Kim Yo-jong

**Kim Yo-jong** (; Piongiang, Ipar Korea, 1988ko irailaren 26a) iparkorear politikaria da. Ipar Koreako Kim Jong-un buruzagiaren arrebarik gazteena eta Kim Jong-il buruzagi zenaren alabarik gazteena da. Gaur egun Koreako Langileen Alderdiko Propaganda eta Agitazio Sailaren zuzendaria da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pomeraniar (txakurra)

**Pomeraniarra**, baita **Alemaniar spitz nanoa**, **Zwergspitz** ala **Pomeraniako lulua**, Spitz familiako txakur arraza bat da. Jatorriz, gaur egun Alemania eta Polonia artean dagoen Pomerania eskualdekoa da, iraganean Prusia alemaniar estatuaren zati zena. Tamaina oso txikia duen txakurra izanik, maiz jende zaharrarentzat konpainia txakur gisa erabilia da. "Jolas txakur" edota "txakur nano" bezala sailkatua dago.

## Kanpo estekak
Une mousse de Biscaye

***Une mousse de Biscaye*** () errenazimendu garaian Frantzian ezaguna izan zen kantu bat da. 1503. urteko bilduma batean ageri da lehen aldiz, eta hortaz, jatorria 15. mendean izango zuela uste da. Kantua frantsesez da, baina dituen lau bertsoetan azken esaldia euskaraz daː "Soaz, soaz ordonarequi[n]".

## Gaia 
Jaun frantses errota baten ondoan neskatxa bizkaitar eder bat topatzen du, eta hura kortejatzen saiatzen da. Neskak, aldiz, esaldi bakar batekin erantzuten die frantsesaren erregu guztieiː *"Soaz, soaz ordonarequi[n]"*, alegia, *"Zoaz, zoaz ordu onarekin"*, edo *"zoaz sasoi onean"*; beharbada zuzenago, *"zoaz eta utz nazazu bakean".* Beste garai batzuetako kontestuan, "maitasun kanta" gisa

Kantu eta istorioa ezagunak izan ziren hurrengo mendeetan Frantzian. Rabelaisek berak *Pantagruel* lanean aipatzen du.

## Doinua 
Kantuaren doinua ere gorde da. Agirietako notazio musikaletan oinarritua, eta baita ere abestian oinarritutako meza batzuetan, François-Auguste Gevaert musikologo belgiarrak 1875eko lan batean argitaratu zuen abestiaren musika-konposizio bat, gaur egunean antzinako musikako emanaldietan jo ohi dena. Doinuaren jatorriaz, Aita Donostiak uste zuen Gaztelako musikako tradizioarekin bat datorrela (nahiz eta frantsesezko kantua izan).

Lehen errenazimenduko Josquin des Prez konposagileak meza bat osatu zuen kantuaren doinua oinarri hartuta, eta izen berari eutsiz, gaia hain profanoa izan arren.

## Hitzak 
Une mousse de Biscaye
L'autre jour pres ung moulin
Vint a moi sans dire gaire
Moy hurtant sur mon chemin
Blanche comme un parchemin
Je la baise a mon aise
Et me dist sans faire noise:
«Soaz, soaz ordonarequin»

Je luy dis que de Biscaye
J'estoys son prochain voisin:
«Mecton nous pres ceste haie
En l'ombre soubz l'aubepin:
La parlerons a butin;
Faictes tout a ma requeste»
Lors feist signe de la teste:
«Soaz, soaz ordonarequin»

...Par mon serment, vecy raige:
Ce n'est Françoys ne latin:
Parlez moy aultre langaige
Et laissez votre bisquayn.
Mectons no besongne a fin,
Parlons d'amours, je vous prie.
Lors me dist, n'en doubtez mye:
«Soaz, soaz ordonarequin».

Avoir n'en puez aultre chose,
Par ma foy, a ce matin,
Fors baiser a bouche close
Et la main sur le tetin.
...Adieu, petit musequin,
A Dieu soyez, ma popine.
Lors me dit la biscuayne:
«Soaz, soaz ordonarequin»

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Collie

**Collie**, Eskozia eta Iparraldeko Ingalaterrako txakur arraza asko barne hartzen dituen familia da.

## Aldaerak 
* Border collie
* Collie ile luze
* Collie ile mozt
* Collie bizardun
* Baserriko collie
* Shetland uharteetako artzain txakurra
* Galestar artzain txakurra

## Iruditegia 

Fitxategi:1Dog-rough-collie-portrait.jpg|Collie ile luze
Fitxategi:SmoothCollieTri2_wb.jpg|Collie ile motz
Fitxategi:Bearded Collie 600.jpg|Collie bizardun
Fitxategi:Border Collie 600.jpg|Border collie
Fitxategi:Shetland_Sheepdog_and_Rough_Collie.jpg|Shetland uharteetako artzain txakurra eta Collie ile luzeduna.
Irudi:Welsh_Sheepdog.jpg|Galestar artzain txakurra.

## Kanpo estekak
Spaniel bretainiarra

**Bretainiar spaniel** ala **Spaniel bretainiarra** (frantsesez *Épagneul Breton*), spaniel familiako txakur arraza bat da. XVII. eta XIX. mendeen artean Bretainian ehiza txakur gisa sortua izan zen, bereziki tiroz botatako hegaztiak atzemateko helburuz.

## Kanpo estekak
Rumdar poni

**Rúmdar ponia** Eskoziako bertako zaldi arraza edo batzuentzat azpiarraza bat da. Honen inguruan iritzi ezberdinak izanik.. Bere jatorria eta hedapena Eskoziako Barruko Hebridetako Rùm uhartean dago. Zaldi hau bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Argitalpen batzuek poni hau desagertutzat jo arren, Rúmen bertan antzinako odoleko ponien talde txiki batek iraun omen du gaur egun arte. Dirudienez Rum uharteko zaldia Highland poniaren azpiarraza antzinakoena da.

Rum ponia Highlandetan zein Eskoziako mendebaldeko uhartetan jatorria duen Highland poniaren ondorengoa da. Zaldi mota hau Azken Izotz Aro eta geroko tarpanetan jatorria zuten bertako ponien ondorengo zuzena da.

## Arrazaren historia 
Rúm zaldia 1774.en urtean agertu zen lehendabiziko aldiz idatzitako agiri batean.

Arraza ospetsua egin zen 1775. urtean Samuel Johnson idazle ingelesak "Journey to the Hebrides" bere liburan poni hauek aipatu zituenean; "oso txikia baina bere edertasunagatik nabarmen den arraza" bezala deskribatu zuen. Orduan 300 poni inguru zeuden irlan.

Highlan poniaren hainbat ezaugarri galdu egin dira. Altuera eta nekazl lanetarako beste hainbat ezaugarri hobetzeko bertan sartutako Dales ponirekin zein beste hainbat zaldi arrazekin nahasterakoan. Rúmeko poniek ordea uharteko baldintza latzetan bizitzeko ezaugarriak mantendu dituzte. Oso abere gogorrak dira, eta urrats segurua dute. Izaeraz ere bikainak dira.

## Arrazaren egoera 
thumb|380 px|ezkerrera|Poniak garraio lanetan.
Gaur egun zaldi mota zahar honen 19 abere besterik ez daude uhartean. Bertako baserritarrek lanerako erabiltzen dituzte, bereziki oreinaren ehiz garaian. Akabatutako oreinen gorpuak garraiatzeko erabiltzen dituzte poniak. Larreak mantentzeko erabiltzen dituzten ere, Harris aldean bakarrik larretezen direnean.

Uhartean isolatutako populazioa izanda, Rúmdar poniak garrantsitusa da Highland poniaren gordekin genetiko gisa.

## Erreferentziak 
## Bideoak 
* Rúmdar poniak lanean ehizatutako oreinak garraiatzen. https://www.youtube.com/watch?v=BvgvsdoPN3Y

## Kanpo estekak