Andromeda (konstelazioa)

**Andromeda** Ptolomeo II. mendeko astronomo greko-erromatarrak zerrendatutako 48 konstelazioetako bat da, eta 88 konstelazio modernoetako bat. Zeruaren ipar hemisferioan kokatua, Andromeda deitzen zaio, Kasiopearen alaba, greziar mitoan, harri bati kateatua izan zena Zetus itsas munstroak irensteko. Andromeda nabarmenagoa da udazkeneko arratsaldeetan ipar hemisferioan, Pertseoren mitoko pertsonaien izena daramaten beste konstelazio batzuekin batera. Iparraldeko deklinazioaren ondorioz, Andromeda hegoaldeko 40° latitudetik iparraldera bakarrik ikus daiteke; hegoalderago dauden behatzaileentzat, berriz, horizontearen azpitik dago. Konstelazio handienetako bat da, 722 gradu karratuko azalerarekin. Horrek esan nahi du ilargi betearen tamaina baino 1.400 aldiz handiagoa dela, Hydra konstelazio handienaren tamainaren %55 du, eta Hegoaldeko Gurutzea konstelazio txikienaren tamaina baino 10 aldiz handiagoa da.

Bere izarrik distiratsuena, Alfa Andromedae, izar bitar bat da, Pegasoren zati bezala ere kontatu dena, eta Gamma Andromedae, berriz, bitar koloretsua eta astronomo zaleentzat helburu ohikoa da. Beta Andromedae erraldoi gorri bat da, ozta-ozta Alfa baino ahulagoa, eta bere kolorea begi hutsez ikus daiteke. Konstelazioko zeru sakoneko objekturik nabariena Andromedaren Galaxia begi hutsez (M31, Andromedaren Galaxia Handia ere deitua), Esne Bidetik hurbilen dagoen galaxia kiribila eta Messier objektu distiratsuenetako bat da. Andromedaren barruan galaxia ahulago batzuk daude, hala nola M31ren lagunak diren M110 eta M32, baita urrunen dagoen NGC 891 ere. NGC 7662 nebulosa, nebulosa planetario bat, teleskopio batean objektu biribil urdin bat bezala ikus daiteke.

Txinako astronomian, Andromeda osatzen duten izarrak lau konstelazio desberdinetakoak ziren, esanahi astrologiko eta mitologikoa zutenak; Indiako mitologian ere badago Andromedarekin lotutako konstelazio bat. Konstelazio honetan izar usoen fenomeno bat izaten da azaroan, andromedidak.

## Historia eta mitologia 
Andromedaren uranografiak greziar tradizioan ditu sustrairik sendoenak, nahiz eta Andromedaren kokapenean emakumezko figura bat lehenago agertu zen babiloniar astronomian. Pisces osatzen duten izarrek eta Andromeda modernoaren erdialdeak emankortasunaren jainkosa irudikatzen zuen konstelazio bat osatzen zuten, batzuetan Anunitum edo Zeruetako Dama deitua.

Andromeda "Kateatutako Dama" edo "Kateatutako Emakumea" bezala ezagutzen da maiz. *Mulier Catenata* ("emakume kateatua") latinez eta ''Al-Mar'at al Musalsalah* arabieraz. Pertsea ("Pertseoren emaztea") edo Zefis ("Zefeoren alaba") ere deitu izan zaio. Izen horiek guztiak Andromedak Pertseoren mito greko-erromatarrean izan zuen rolari buruzkoak dira. Mito horretan, Kasiopeak, Etiopia erreginak, esan zuen bere alaba Nereidak baino ederragoa zela, edertasun berezia zuten itsasoko ninfak. Ninfek, bere komentarioagatik minduta, Poseidoni eskatu zioten Kasiopea zigortzeko bere lotsagabekeriagatik, eta hori egin zuen Zetus itsas munstroari Etiopia erasotzeko aginduz. Andromedaren aita, Zefeo, izuak jota, Amonen Orakuluak jakinarazi zion bere erresuma salbatzeko modu bakarra alaba Zetusi sakrifikatzea zela. Itsaso ondoko harkaitz batean kateatua izan zen, baina Pertseo heroiak salbatu zuen, zeinak istorioaren bertsio batean Medusaren burua erabili zuen munstroa harri bihurtzeko; beste bertsio batean, Ovidio poeta erromatarraren *Metamorfosietan*, Pertseok munstroa hil zuen bere diamantezko ezpatarekin. Astronomo arabiarrek Ptolomeoren konstelazioak ezagutzen zituzten, baina Andromedaren oinetan arrain bat irudikatzen zuen bigarren konstelazio bat sartu zuten. Andromedako izar batzuk eta Lacertako izar gehienak 1787an konbinatu zituen Johann Bode astronomo alemaniarrak Honores Friderici konstelazioa sortzeko. Prusiako Federiko II.a ohoratzeko diseinatu zen, baina berehala desagertu zen liburuetatik. Ptolomeoren garaitik, Andromedak konstelazio bat izaten jarraitzen du eta Nazioarteko Astronomia Elkarteak ofizialki onartua da. Ptolomeoren garaitik izendatutako guztiak bezala, eremu zabalagoa ematen zaio, eta, beraz, inguruko izar asko. 1922an, IAUak hiru letrako bere laburdura gomendatua definitu zuen, "And". Andromedaren muga ofizialak 1930ean Eugène Delporte astronomo belgikarrak 36 segmentuko poligono gisa definitu zituen. Igoera zuzena 22h 57,5m-tik 2h 39,3m-ra bitartekoa da, eta deklinazioa 53,19º-tik 21,68º-ra bitartekoa koordenatu ekuatorialen sisteman.

Andromeda - Prodromus astronomiae 1690 (5590389).jpg|Johannes Heveliusen Andromedaren irudikapena, bere *Uranographia''ren 1690eko ediziokoa. Garai hartako zeru-atlasetan ohikoa zen bezala, konstelazioa mapa modernoen irudi espekularra da, zeru-esferatik kanpoko ikuspegi batetik marraztua izan baitzen.
Sidney_Hall_-_Urania's_Mirror_-_Gloria_Frederici,_Andromeda,_and_Triangula.jpg|Andromeda ''Urania's Mirror*-en irudikatua, Londresen 1825 inguruan argitaratutako konstelazio-txartelen joko bat, zeru-esferaren barrutik konstelazioa erakusten duena.
F19.v._Andromeda_NLW_MS_735C.png|Andromeda 1000. urte inguruan argitaratutako eskuizkribu zientifiko batean.

### Mendebaldetik kanpoko astronomian 
thumb|ezkerrera|Andromedaren kokapena zeruan.Txinako astronomia tradizionalean, Andromedaren bederatzi izarrek (Beta Andromedae, Mu Andromedae eta Nu Andromedae barne), Piscesen zazpi izarrekin batera, "Hankak" izeneko konstelazio eliptikoa osatzen zuten. Konstelazio horrek oinez zihoan pertsona baten edo basurde baten oina irudikatzen zuen. Gamma Andromedae eta bere bizilagunek "Teen Ta Tseang Keun" zuten izena, astrologian ohorea irudikatzen zuena eta mitologian jeneral handia. Alfa Andromedak eta Gamma Pegasik elkarrekin "Harresia" osatzen zuten, jauregi inperialaren ekialdeko horma edota enperadorearen liburutegi pertsonala irudikatzen duena. Txinatarrentzat, Andromedaren iparraldeko zerrenda zaldi-aldaketarako ukuilu bat zen (*tianjiu*, 天厩), eta mendebaldekoena, Lacertaren zatirik handienarekin batera, Tengshe bihurtu zen, suge hegalari bat. Andromedaren inguruko indiarren kondairak greziar mitoen antzekoak dira. Antzinako testu sanskritoek Antarmada arroka bati lotuta irudikatzen dute, greziar mitoan bezala. Indiarren eta greziarren mito astrologikoak estuki lotuta zeudela uste dute adituek; aipatutako froga bat "Antarmada" eta "Andromeda" izenen arteko antzekotasuna da.

Andromeda Tiamaten mesopotamiar sorkuntzaren historiari ere lotua dago, Kaosaren jainkosa. Deabru asko sortu zituen bere senarrarentzat, Apsu, baina azkenean suntsitzea erabaki zuen, Marduk hil zuenean amaitu zen gerra batean. Bere gorputza konstelazioak gizakientzako denboraren markatzaile gisa sortzeko erabili zuen.

## Ezaugarriak 
### Izarrak 
thumb|Andromedako izarrak, diagrama batean.
[thumb|[Hertzsprung-Russell diagrama|Hertzsprung-Russel diagrama, Andromeda konstelazioko 4. magnitudea baino gehiagoko izarrentzat (ardatzak ez daude markatuta).]]
* α And (Alpheratz, Sirrah) konstelazio honetako izarrik distiratsuena da. A0p klaseko izar bitar bat da, ageriko magnitude bisuala 2,1 eta argitasuna . Lurretik 97 argi-urtera dago. Andromedaren burua mendebaldeko mitologian irudikatzen du, baina izarraren izen arabiar tradizionalak -Alpheratz eta Sirrah, *surrat al-faras* esalditik. batzuetan "zaldiaren zilbor" bezala itzultzen dena- "Pegasusen Koadratu Handia" bezala ezagutzen den asterismo baten erreferentzia dira, Pegasusen 3 izarrekin: α, β, and γ Peg. Horrela, antzina, izarra Andromedarena zein Pegasusena zela uste zen. Pegasusen baitan egonda, "Delta Pegasi" bezala izendatzen zen, izen hau formalki erabiltzen ez den arren, "gerrikoa" izeneko asterismo batean kokatua. 198 argi-urtera dago, 2,06ko magnitudea du eta . Bere izena *al-Maraqq* esaldi arabiarretik dator, "solomoak" esan nahi duena, Ptolomeoren idazkeratik itzulitako esaldia. Hala ere, arabiarrek, nagusiki, *Al-Hut* konstelazioaren zatitzat hartzen zuten, Andromedaren oinetan Pisces baino arrain handiagoa irudikatzen zuen konstelaziotzat. Bigarren mailakoa, Herschelek "zeru urdin fin kolorekoa, berdera jotzen duena" bezala deskribatzen duena, izar bikoitza da, 6,3ko bigarren mailakoa eta 61 urteko periodoa duena. Sistema 358 argi-urteko distantziara dago. Almach izena *Anaq al-Ard'' esaldi arabiarretik dator, "Lurreko haurra" esan nahi duena, lehoi bati bere harrapakina aurkitzen laguntzen dion animalia bati erreferentzia egiten dio; κ And kolore argiko B9 IVn sekuentzia nagusiko izarra da, Lurretik 168 argi urtera; λ And G8 motako izar erraldoi horixka da, Lurretik 86 argi urtera; ο And zuri-urdina da, B6 motako erraldoia, Lurretik 679 argi-urtera.
* μ And sekuentzia nagusiko izar zuri bat da, A5 motakoa eta 3,9 magnitudekoa. 130 argi-urteko distantziara dago.
* υ And (Titawin) 4,1 magnitudeko sistema bitarra da, F motako nano bat eta M motako beste bat dituena. Izar primarioak 4 planeta baieztatu ditu, 0,96 aldiz, 14,57 aldiz, 10,19 aldiz eta 1,06 aldiz Jupiterren masa dutenak. Sistema Lurretik 44 argi-urtera dago.
* ξ And (Adhil) izar bitarra da, 217 argi-urtera dagoena. Nagusia izar erraldoi laranja bat da, K0 motakoa.
* π And izar bitar zuri urdinxka da, 4,3 magnitudekoa, eta 598 argi-urtera dago. Lehen mailakoa sekuentzia nagusiko izar bat da, B5 motakoa. Bere izar kidea 8,9 magnitudekoa da. Lurretik 177 argi-urtera dago eta K3 motako izar erraldoi laranja bat da.
* 54 And φ Peren antzinako izendapena izan zen.
* R And Mira motako izar aldakor bat da, 409 eguneko epearekin. Bere gehienezko magnitudea 5,8koa da eta bere gutxieneko magnitudea 14,8koa da, eta 1.250 argi-urteko distantziara dago. Beste 6 Mira aldagarri daude Andromedan.
* Z And M motako prototipoa da bere izar aldakorren motarako. 12,4 eta 8 arteko magnitudea du. 2.720 argi-urtera dago.
* Ross 248 (HH Andromedae) Lurretik gertuen dagoen bederatzigarren izarra da, 10,3 argi-urteko distantziara. BY Draconis izar aldagarri bat da, sekuentzia nagusikoa, gorria eta M6 motakoa.
* 14 And (Veritate) G8 motako izar hori erraldoi bat da, 251 argi-urtera dagoena. 2,2 Eguzki masa eta 11 Eguzki erradio ditu. Planeta bat du, 14 Andromedae b, 2008an aurkitua. Izar amarengandik 0,83 unitate astronomiko urrunera orbitatzen du 186 egunean behin, eta 4,3 Jupiterren masa du.

### Zeru sakoneko objektuak 
#### Andromeda galaxia 
[thumb|[Andromeda galaxia.]]
Andromeda konstelazioa plano galaktikotik oso urrun dago, eta, beraz, ez du Esne Bideko kumulu ireki edo nebulosa distiratsurik. Gure galaxiako hauts, gas eta izar ugarien bandatik zeruan duten distantzia dela eta, Andromedaren mugek galaxia urrun asko dituzte ikusgai. M31 Esne Bidearen ondoko galaxia handiena da, eta Galaxia Talde Lokaleko kide handiena. Termino absolutuetan, M31k 200.000 argi-urteko diametroa du gutxi gorabehera, Esne Bidearen tamainaren bikoitza. Errota motako galaxia espiral erraldoi bat da, itxurazko 62,2 minutuko arkua duena, Esne Bidearen antzekoa, eta 3,5 inguruko magnitudearekin, zeru borealeko zeru sakoneko objekturik distiratsuenetako bat da. Aurkitu zuen distantzia Esne Bidearen tamaina baino askoz handiagoa zen, eta, ondorioz, antzeko objektu asko berez "uharte unibertsalak" zirela ondorioztatu zuen. Hubblek hasiera batean Andromedaren galaxia 900.000 argi-urtera zegoela kalkulatu zuen, baina Ernst Öpiken 1925eko estimazioak 1,5 milioi argi-urtetik hurbilago kokatzen zuen distantzia.

Andromedaren Galaxiako bi kide nagusiak, M32 eta M110 (NGC 221 eta NGC 205 ere esaten zaie, hurrenez hurren) galaxia eliptiko ahulak dira, eta gertu daude. M32, 8,7 bider 6,4 arku minutuko tamaina askoz txikiagoarekin ikus daitekeena, M110ekin alderatuta, galaxia handienari gainjarrita agertzen da ikuspegi teleskopiko batean, orban nebuloso bat bezala, M110 ere handiagoa da eta galaxia nagusia ez bezalakoa; M32 nukleotik 0,5° hegoaldera dago, M32 nukleotik 1° ipar-mendebaldera. M32 1749an aurkitu zuen Guillaume Le Gentil astronomo frantziarrak, eta ordutik Andromedako galaxia bera baino Lurretik gertuago dagoela egiaztatu da. Prismatikoekin ikus daiteke leku ilun batetik, 10,1eko distira handia duelako eta 9,0ko magnitude globala duelako. M110 galaxia esferoidal nano gisa edo galaxia eliptiko generiko gisa sailkatzen da. M31 eta M32 baino askoz ahulagoa da, baina hau baino handiagoa, 13,2ko gainazal-distirarekin, 8,9ko magnitudearekin eta 21,9 bider 10,9 minutuko arku-tamainarekin.

Andromedaren galaxiak 15 galaxia satelite ditu guztira, M32 eta M110 barne. Horietako bederatzi plano batean daude, eta, ondorioz, astronomoek jatorri komuna dutela ondorioztatu dute. Galaxia satelite horiek, Esne Bideko sateliteek bezala, galaxia eliptiko eta esferoidal nano zaharragoak eta gas pobreagoak izateko joera dute.

#### Beste objektu batzuk 
[thumb|[NGC 7662.]]
Andromeda eta bere kideen galaxiaz gain, konstelazioak NGC 891 (Caldwell 23) ere badu, Almachetik ekialdera dagoen galaxia txikiagoa. Galaxia espiral barratu bat da, ertzetik ikusten dena, erdian hautsezko errei ilun bat duela. NGC 891 izugarri ahula eta txikia da 9,9ko magnitudea izan arren, 14,6ko gainazaleko distirak adierazten duen bezala; 13,5 bider 2,8 minutuko arku-tamaina du. NGC 891 William eta Caroline Herschel anai-arreben taldeak aurkitu zuen 1783ko abuztuan. Galaxia hau Lurretik 30 milioi argi-urteko distantziara dago gutxi gorabehera, 0,002ko gorriranzko desplazamendutik abiatuta kalkulatua. Euria urte bakoitzeko azaroaren erdialdean edo amaieran iristen da gailurrera, baina gailur baxua du, orduko 2 meteoro baino gutxiagokoa. Astronomoek sarritan lotu izan dituzte Andromedidak XIX. mendean suntsitua izan zen Biela kometarekin, baina lotura hori eztabaidatua da. Andromedidako meteoroak oso motelak direlako ezagutzen dira, eta euria bera lausotzat jotzen da, inguruko konstelazioetatik datozen meteoroak ikus baitaitezke, baita Andromedatik bertatik ere. Meteoroak suzko bola gorriak bezala agertzen dira batzuetan. Andromedidak XIX. mendeko meteoro-euri ikusgarrienekin lotu ziren; kalkuluen arabera, 1872ko eta 1885eko ekaitzek segundoko 2 meteoroko gailurra izan zuten (10.000ko ordu-tasa zenitala), eta, horren ondorioz, Txinako astronomo batek meteoroak, erortzen den euriarekin alderatu zituen. Andromedidek beste eztanda bat izan zuten 2011ko abenduaren 3tik 5era, 1885etik izandako euririk aktiboena, orduko 50 meteoro orduko gehieneko ordu-tasarekin. 2011ko leherketa Biela kometaren suntsiketarekin erlazionatu zen, 1649an Eguzkitik gertu igaro zena. Behatutako meteoroideetako bat ere ez zegoen lotuta 1846an kometaren desintegraziotik eratorritako materialarekin. 2011ko eztandaren behatzaileek 2018, 2023 eta 2036an lehertuak aurreikusi zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Andromeda