open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ekialdeko Eliza ortodoxoak

thumb
**Ekialdeko Eliza ortodoxoak** Ekialdeko Eliza Kristauen taldekapena dira, egun mundu guztian 60 milioi jarraitzaile dituzte. Talde honek kristologia miafisismikoa jarraitzen du, Nizeako kredoaren tradizio hirutarra zabalduz.

## Gurtza 
Ekialdeko kristau ortodoxoak (Koptoak, Siriarrak eta Indiarrak) Agpeya eta Shehimo bezalako brebiarioak erabiltzen dituzte, ordu kanonikoetan ekialderanzko noranzkoan (Jerusalemera begira) errezatzeko egunean zazpi aldiz. Praktika kristau hau, Jesusen Bigarren agerraldiagatik egiten da, 118:164 salmoan aipatzen den bezala Davidek Jainkoari egunean zazpi aldiz otoi egiten ziolako. Otoitzaren aurretik bere esku eta aurpegiak garbitzen dituzte, Jainkoari beren hoberena erakusteko; gainera, oinetakoak kentzen dituzte. Bestalde, emakumeek otoitzerakoan zapi batez estaltzen dute burua.

## Antolakuntza 
Ekialdeko Eliza Ortodoxoa sei eskualdeetako eliza autozefalok osatzen dute, administratiboki erabat independenteak direlarik, baina elkarrekiko garrantzia berarekin. Eliza hauetako bakoitzak apezpiku batek aginduriko eparkia edo diozesiak ditu.

* Alexandriako Erritua
** Eliza Ortodoxo Koptoa.
*** Britania Handiko Eliza Ortodoxo Koptoa
*** Frantziako Eliza Ortodoxo Koptoa
** Etiopiako Eliza Ortodoxo Tewahedoa
** Eritreako Eliza Ortodoxo Tewahedoa
* Siria-Antakyako Erritua
** Siriako Eliza Ortodoxoa
*** Siriako Eliza Kristau Jakobita
** Malankarako Siriar Eliza Ortodoxoa
* Erritu Armeniarra
** Armeniar Eliza Apostolikoa
*** Ejmiatsin Santuaren Ama Egoitza
**** Kerusalemeko Patriarkatu Armeniarra
*** Ziliziako Egoitza Santua

## Banaketa geografikoa 
thumb|Ekialdeko kristau ortodoxoen banaketa munduan, herrialdeko.
Erlijioaren Entziklopediaren arabera, Ekialdeko Eliza Ortodoxoa Ekialde Hurbileko ohitura kristau nagusia da; beste ekialdeko tradizioekin batera, Islamaren aurretiazko Kristautasunaren presentzia adierazten du.

Erlijio nagusia da Armenian (%94) eta etnikoki armeniarra den Nagorno-Karabakh aitortu gabeko errepublikan (%95).

Etiopian Ekialdeko Ortodoxia gailentzen da (%43,1), Islama (%34,1) eta Protestantismoa (%19,4) atzetik doazelarik. Etiopiako bi gunetan dago zabalduen: Amhara (%82) eta Tigray (%96), Addis Abeba (%75) hiriburuaz gain. Zenbaki gordinak aztertzean, Etiopiako Eliza Ekialdeko Eliza Ortodoxoen artean handiena da, eta bigarrena Eliza Ortodoxoen artean (Errusiar Eliza Ortodoxoaren atzetik).

Eritrean bi erlijio nagusietako bat da (%40); ordea Egipton (%20), Sudanen (%3-5), Sirian (%2-3), Libanoan (%10) eta Keralan (%7) gutxienengoko erlijioa da.

Horrez gain, Turkia eta Iranen (non, Islama erlijio gailena den) Konstantinopolako Patriarkatu Armeniarra (Turkian) eta Armeniar Eliza Apostolikoa (Iranen), minoria kristauaren barnean nagusi dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ez-trinitarianismo

**Ez-trinitarianismoa** hirutasuna baztertzen duen kristautasunaren adarra da. Erreforma protestantearen garaian sorturiko talde erlijioso batzuk ere jorratu zuten **antitrinitarianismo** izenpean.

## Talde kristau ez-trinitarioak 
### Kristautasun goiztiarra 
* Arianismoa.
* Esoterikoa.
* Gnostizismoa

### Unitarismo eta Unibertsalismoa 
* Unitarismo.
* Unibertsalismo Unitarista.
* Konferentzia Unitario Amerikarra.

### Herrialdeekiko talde espezifikoak 
* Filipinak
** Kristoren eliza (*Iglesia ni Cristo*).
** Jainkoaren Elizako Nazioarteko Partaideak (*Mga Kaanib sa Iglesia ng Dios Internasyónal*).
* Errusia
** Doukhoborrak.
** Molokanak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gurtza

thumb|Artzainak Jesus haurra gurtzen erakusten duen margolana.
**Gurtza** Jainkoari, edo jainkotzat edo santutzat hartzen denari egiten zaien erlijiozko gorazarrea da. Beste zentzu batzuetan, gurtzak pertsona, leku edo gauza batenganako errespetuari, mirespenari edo maitasunari ere egiten dio erreferentzia. Erlijioan sinesten duten pertsonak inspiratzen dituen egintza hau gorputzaren bidez egindako keinuez ere erakusten da, adibidez, makurtzea, umiltzea edo men egitea. Banakako ekintza izan ohi da, baina taldean ere praktikatu daiteke, kasu horietan gurtza gidatzen duen talde buru bat egon ohi delarik. 

## Gurtza zenbait erlijiotan 
### Kristautasuna 
Erlijio honetan meza taldekako gurtza bat da.

### Hinduismoa 
Artea eta zientzia da gurtza erlijio honetan.

### Islama 
Gurtza islamaren bost zutabeetako bat da. Egunean bost aldiz egin behar dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benerazio

ri eskainitako aldarea Noton.]]
**Benerazioa** santu bati edo santutasuna daukan pertsona bati errespetua erakustearen ekintza da.  latinezko hitzetik dator. Erlijio handi gehienetan egiten dute: judaismoan, kristautasunean, hinduismoan, islamean eta budismoan egiten dute, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etika aplikatua

**Etika aplikatua** moralaren aplikazioari deritzo. Eguneroko ekintzez eta hauen faktore moralez arduratzen den etika da, bizitza publiko zein pribatuan, lanbideetan, osasunean, teknologian, legean eta agintaritzan. Adibide gisa, bioetikan, zientziaren moralari buruz eztabaidatzen da, eutanasia eta zientzian giza enbrioiak erabiltzea barne. Ingurumenaren etikak gobernuen eta enpresen ardurari buruz eztabaidatzen du, kutsaduraren arazoari begira.

Gaur egun, lanbide askotan jokabide kode deontologikoak daude. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Meta-etika

**Meta-etika** kontzeptu etikoen jatorria eta esanahia aztertzen duen etikaren adarra da. Filosofoek ikasten duten etikaren hiru ardatzetako bat da, beste biak etika normatiboa eta etika aplikatua izanik.

Unibertsalismo morala, jarrera etiko bat da, eta arazo moral zehatz bakoitzari buruzko egia moral unibertsal bat dagoela dio. Sokratesek unibertsalismo morala esplizituki defendatu zuen, gizakiaren arrazoimenarekin lotura suntsiezina zeukala uste baitzuen. Pentsamendu sokratikoaren ikuspegi horrek aurrez aurre egiten zuen talka sofisten konbentzionalismo moralarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filosofia erlijioso

**Filosofia erlijiosoa** edo **erlijio-filosofia** erlijio batek gidatutako edo erlijio horren eraginpean dagoen pentsamendu filosofikoa da. Filosofia hau jainkoekin erlazionatzen da bereziki. Erlijio askok filosofia berdintsua partekatzen dute eta arima, hilondoko bizitza, mirariak eta antzeko kontzeptuen inguruko sinesmenak dituzte.

Gainera, erlijio bakoitzak beste erlijioengandik ezberdintzen duen filosofia propioa dauka. Hauek dira erlijio-filosofia batzuk:

* Filosofia budista.
* Kristau filosofia.
* Filosofia hindua.
* Filosofia islamikoa.
* Filosofia jainista.
* Filosofia judua.
* Sikh filosofia.
* Filosofia taoista.
* Filosofia zoroastroarra. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sealed with a Kiss

**Sealed with a Kiss** Peter Udell-ek eta Gary Geld-ek 1960an sortutako abestia da. The Four Voices taldeak lehenbizikoz interpretatu zuen gaia urte horretan, arrakasta handirik gabe. Bi urte geroago, baina, Brian Hyland estabatuarrak abestiaren beste bertsio bat jo zuen, ospe eta arrakasta handia lortu zuena. Gaia Estatu Batuetako eta Erresuma Batuko zerrerrendetako 3. tokira iritsi zen aste gutxitan .

Sortu zenetik bertsio asko ezagutu ditu abestiak. Ugariak izan dira **Sealed with a Kiss** kantatu duten abeslariak, eta hizkuntza askotan. Bobby Vinton-ek 1972an egin zuen bertsioa da ezagunenetako bat .

Gaiaren hitzak uda batean bi maiteminduk pairatzen duten banaketa mingarriaz ari dira. Bietako batek egunero "musu batez zigilatutako gutuna" besteari bidaliko diola agintzen du, uda "hotz eta bakarti" horri aurre egiteko.

Pop musikaren historian **Sealed with a Kiss** abesti erromantiko arrakastatsu eta ezagunenetako bat izan da .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sealed with a Kiss: Hitzak
Filosofia islamiko

Filosofia islamikoa islamiar tradizioan sortzen den eta gehienbat arabieraz egiten den lan filosofikoa da. Erlijio islamiarrean eta filosofia greko-erromatarrean oinarritzen da. Musulmanen konkisten ondoren, itzulpen-mugimenduak (VIII. mendearen erdialdetik X. mendearen amaierara) filosofia grekoaren lanak arabieraz eskuragarri egotea eragin zuen.

Filosofia islamiar goiztiarrak Greziako tradizio filosofikoak norabide berritzaile berrietan garatu zituen. Lan intelektual honek Islamiar Urrezko Aroa bezala ezagutzen dena inauguratu zuen. Hasierako pentsamendu islamiarraren bi korronte nagusiak hauek dira: Kalam, teologia islamiarrean zentratua, eta Falsafa, aristotelismoan eta neoplatonismoan oinarritua. Aristotelesen lanak eragin handia izan zuen Al-Kindi (IX. mendea), Avizena (980 - 1037ko ekaina) eta Averroes (XII. mendea) bezalako filosofoen artean. Beste batzuek, Al-Ghazalik kasu, gogor kritikatu zituzten aristoteliko islamiarren metodoak, eta heretikotzat jo zituzten haien ideia metafisikoak. Ibn al-Haytham eta Al-Biruni bezalako pentsalari islamiarrek metodo zientifiko bat, medikuntza esperimentala, optikaren teoria bat eta filosofia juridiko bat ere garatu zituzten. Ibn Jaldun pentsalari eraginkorra izan zen historiaren filosofian.

Pentsamendu islamiarrak ere eragin handia izan zuen Europako garapen intelektualean, batez ere Aristotelesi buruz Averroesek egindako iruzkinen bidez. Sarritan, mongoliarren inbasioek eta 1258an Bagdad suntsitu izanak Urrezko Aroaren amaiera markatu zutela uste da. Hala ere, islamiar filosofiako zenbait eskolek loratzen jarraitu zuten Urrezko Aroaren ondoren, eta filosofia iluminazionista, filosofia sufia eta teosofia transzendentea bezalako korronteak barne hartzen dituzte.

XIX. eta XX. mendeetako mundu arabiarra *Nahda* mugimenduaren lekuko izan zen (literalki "Esnatzea" esan nahi duena, "Berpizkunde arabiarra" bezala ere ezaguna), filosofia islamiar garaikidean eragin nabarmena izan zuena.

## Filosofia islamiko goiztiarra 
Islamiar Urrezko Aroa bezala ezagutzen den garaian (II. mendea AH, IX. mendea Oraingo Aroa- VI. mendea AH, XII. mendea Oraingo Aroa) garaturiko korronte filosofikoei egiten die erreferentzia. Garai honetan eskuraturiko ezagumenduek egungo filosofia eta zientzietan eragina izan zuten.

### Kalam 
***ʿIlm al-Kalām*** (arabieraz: عِلْم الكَلام, "elkarrizketaren zientzia"), edo ***Kalām***, islamaren teologia akademikoa da, edo doktrina islamikoa ('''aqa'id*) aztertzen duen filosofia, dialektika erabiliz. Sinesmen islamikoaren dogmak dudan jartzen zituzten filosofoen aurka defendatzeko beharragatik sortua.

### Falsafa 
***Falsafa**'' "filosofia" esan nahi duen, grezieratik eskuraturiko mailegu linguistikoa da. Korronte honek Neoplatonismoaren eta Aristotelismo korronte filosofikoak interpretatu zituen antzinako greziar filosofia Arabiara barneratu zenean (IX. mendean).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Hazlitt

**William Hazlitt** (Maidstone, Kent, 1778ko apirilaren 10a - Londres, 1830ko irailaren 18a) ingeles saiakeragile eta literatura kritikaria izan zen.

Margolari hasi zen, baina laster idazteari ekin zion oso-osorik. 1812tik aurrera hainbat egunkari eta aldizkaritan argitaratu zituen bere saiakerak. Garai hartako literaturazaleen laguna izan zen, hala nola Samuel Taylor Coleridge, William Wordsworth eta Charles Lamb eta Mary Lamb. Bere bizitza osoan iritzi iraultzaileak izan zituen, etsaitasun asko kostatu zitzaizkionak. Kritikari ingeles onenetako bat da Samuel Johnson eta George Orwellekin batera.

## Lan hautatuak 
* *An Essay on the Principles of Human Action* (1805) – Internet Archive
* *Free Thoughts on Public Affairs* (1806) – Google Books
* *A Reply to the Essay on Population, by the Rev. T. R. Malthus* (1807) – Internet Archive
* *The Round Table: A Collection of Essays on Literature, Men, and Manners* (with Leigh Hunt; 1817) – Google Books
* ''Characters of Shakespear's Plays* (1817) –  
* *Lectures on the English Poets* (1818) – Google Books 
* *A View of the English Stage* (1818) – Google Books
* *Lectures on the English Comic Writers* (1819) – Internet Archive
* *Political Essays, with Sketches of Public Characters* (1819) –  
* *Lectures Chiefly on the Dramatic Literature of the Age of Elizabeth* (1820) – Internet Archive
* *Table-Talk* (1821–22; "Paris" edition, with somewhat different contents, 1825) –  
* *Characteristics: In the Manner of Rochefoucault's Maxims* (1822) – Google Books
* *Liber Amoris: or, The New Pygmalion* (1823) – Google Books
* *The Spirit of the Age* (1825) – 
* *The Plain Speaker: Opinions on Books, Men, and Things* (1826) – Volume I and Volume II on Google Books
* *Notes of a Journey Through France and Italy* (1826) – Internet Archive
* *The Life of Napoleon Buonaparte'' (four volumes; 1828–1830)

## Kanpo estekak
Jeffrey Hoogland

**Jeffrey Hoogland** (Nijverdal, Herbehereak, 1993ko martxoaren 16a) pistako txirrindularitzan lehiatzen den atleta holandarra da, abiadura eta erlojupeko probetan espezialista.

2019ko Minskeko Europako Jokoetan, urrezko bi domina irabazi zituen banakako eta taldekako abiadura probetan

## Nazioarteko domina taula 
## Erreferentziak
Kristau filosofia

**Kristau filosofia** kristauek burututako edo kristautasunaren doktrinen barruan dagoen filosofiari deritzo. Filosofia hau zientzia eta fedea adiskidetzeko sortu zen.

Zientzia eta fedea adiskidetzeko lehen pausuak eman zuena Agustin Hiponakoa izan zen. Patristikoek kristau doktrina azaldu nahi zuten, zientzialariak eta filosofoak erakarri, haren doktrina hoberena izateko.

Etika kristauan zoriontasuna Jainkoaren aurrean duinak izatean datza eta, horrela, betiereko bizitza merezi izatean. Hori lege naturalaren aginduak betez lortzen da. Ordezkari esanguratsuenetakoa Tomas Akinokoa filosofo eskolastikoa da (XIII. mendea). Hari zor zaio «naturaren legea» kontzeptua. Lege hori da gizakiei, Jainkoaren irudira eta antzera sortutako izaki arrazional eta askeei, dagokien betiereko legearen atala (Jainkoak lege horren bidez arautzen du kreazio osoa). Gizakiak berez du naturaren legeari jarraitzeko joera. Legearen oinarrizko agindua ongia egitea eta gaizkia ekiditea da. Funtsezko agindu horren ondoren datoz ongia edukiz janzten duten bigarren mailako beste hiru hauek: 
* Bizitza kontserbatzeko agindua. Ona da bizitza kontserbatzen duena, eta txarra, bizitza eteten duena. Joera naturala da, eta izaki bizidun guztiekin partekatzen dugu.
* Ugaltzeko eta espeziea zaintzeko agindua. Joera hori ere animaliekin partekatzen dugu.
* Egia bilatzeko agindua' Batez ere, egia gorena, Jainkoak ordezkatzen duen hori, bilatzea. Joera hori gizakiena da soilik.

Gorputzak jainkozko garra du, Espiritu Santuaren tenplua baita, eta, hil ostean, arimarekin batera piztuko da. Jainkoa bera egin zen gizon, gizakien bizimoduan parte hartzeko, eta arima platonikoaren kontrako bidea egin du; izan ere, mundu honetara lotzen duen gorputzetik askatzeko nahiak baldintzatzen du arima platonikoaren existentzia.

## Historia 
Tiago Adão Lara-k kristau filosofia hiru ataletan banatzen du:

* Filosofia goiztiarra: patristika (II. eta VII. mende artean).
* Erdi Aroko filosofia: eskolastika (IX. eta XIII. mendea artean).
* Filosofia pre-modernoa (XIV. eta XV. mendeak).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martin eliza (Peña)

**San Martin eliza** Nafarroa Garaiko Peña udalerri-ohian XIII. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
Eliza Peñako defentsa-barrutiaren parte zen, eta horrek azaltzen du kanpoaldeko gotorleku-airea, matakanez ere hornitua. Lurraren konfigurazio zailera egokitzeko beharrak azaltzen du haren orientazioa iparralde-hegoalde ardatzari jarraitu izana, eta, horrela, hautsi egiten da eraikin erlijiosoen burua ekialdean kokatzen duen ohiko araua (ekialde-mendebalde). Atentzioa ematen du eraikinaren azpian zegoen pasabide batek, Aragoiko bidetik gazteluaren barrura sartzeko balio zuenak; oso gogoan du Sauseko San Esteban elizaren antzeko pasabidea.

Barruan, erretaula errenazentista bat dago, San Martini eskainia. Zutabe balaustradunen erabilera eta gruteskoen ugaritasuna kontuan hartuta, XVI. mendearen lehen zatian kokatu behar da. Interesgarriagoa da, nahiz eta berriz margotuta egon, gurutziltzatuaren tailu bat da, non ezaugarri erromanikoak -errege koroaren erabilera- gotikoekin -hiru iltzeen Kristoa eta hildakoa- elkartzen diren, eta, beraz, XIII. mendeko gotikoaren lehen uneetako obratzat hartzen da.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus gainera 
* Peña
* Xabier

## Kanpo estekak
Micaela Portilla Saria

**Micaela Portilla Vitoria Saria** Euskal Herriko Unibertsitateak genero ikuspegia txertatzen duten Doktore tesiak sustatzeko ematen duen saria da.

## Historia 
[ezkerrera|thumb|192x192px|[Micaela Portilla|Mikaela Portilla]]
Micaela Portilla antropologoaren izena hartzen du sariak. EHUko Berdintasun Zuzendaritzak 2012an antolatu zuen lehenengo edizioa.

Micaela Portilla XX. mendeko Euskal Herriko antropologo eta historialarien artean garrantzitsuenetako bat izan zen; esparru horiei buruzko azterlan ugari egiteaz gain, bestelako lan askotan ere protagonista izan zen lan metodologiko fin eta sakona eginez. Gainera, ia esan daiteke jarraitzaile-eskola bat sortu zuela Araban. Hainbat testuliburu kaleratu zituen, eta aldizkari eta egunkarietan ere argitaratu zituen artikuluak. Eusko Ikaskuntzaren Manuel Lekuona saria jaso zuen 1997an, eta EHUko *honoris causa* doktorea zen, besteak beste.

## Saridunak 
Hau da saridunen zerrenda:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* María Goyri Saria
* Empar Pineda Saria
* Francisca de Aculodi Sariak
* UniDibertsitatea film laburren lehiaketa

## Kanpo estekak 
* Micaela Portilla Sarien - webgune ofiziala
Jack Carlin

**Jack Carlin** (Paisley, Renfrewshire, Eskozia 1997ko apirilaren 23a) txirrindularitzan pistako modalitatean lehiatzen den atleta eskoziarra da, taldekako abiadura proban espezialista.

2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan, parte hartu zuen, eta bi domina lortu zituen: taldekako esprintean zilarra (Ryan Owens eta Jason Kennyrekin batera) eta esprint banakakoan brontzea.

Zilarrezko hiru domina irabazi zituen 2018 eta 2020ko Munduko Pistako Txirrindularitza Txapelketan, eta hiru domina, 2016 eta 2019ko Europako Pistako Txirrindularitza Txapelketan.

2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan Tokioko emaitza bera lortu zuen, zilarrezkoa eta brontzezkoa.

## Nazioarteko domina taula 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Panenteismo

**Panenteismoa** ( (pân). 'guztia';  (en), 'en'; eta  (theós), 'jainkoa') kontzeptu filosofiko eta teologikoa da; horren arabera jainkotasuna unibertsoko leku guztietan eta denbora guztietan dago. Filosofo alemana eta masoia zen Karl Krausek sortu zuen ideia hau, Georg Wilhelm Friedrich Hegel eta Friedrich Wilhelm Joseph Schelling-en ideien artean bereizteko.

## Panenteista batzuk 

* Samuel Alexander
* Israel ben Eliezer
* Elie Benamozegh
* Philip K. Dick
* Ralph Waldo Emerson
* Charles Hartshorne
* Louise Hay
* Ernest Holmes
* Mordecai Kaplan
* Karl Christian Friedrich Krause
* Schneur Zalman de Liadí
* Michael Beckwith
* Mary Morrissey
* Paul Tillich
* Arthur Peacocke
* Neale Donald Walsch

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sublime

Estetikan, **sublime**, hoberenaren kalitatea da. Fisika, moralean, jakiturian, metafisikan, estetikan, artean edota arlo espiritualean.

## Antzinako filosofia 
Gai honi buruz idatzi zen lehenengo idatzia orain dela 2000 urte ingurukoa da. Lan hau, Homero poeta greziarra eta Genesisa aipatzen ditu.

XVI. mendean berreraurkitu zen. 1674. urtean, frantsesera itzuli zen.

## Filosofia modernoa 
Ideia honen interpretazio modernoa, XVII. mendeko azkenengo urteetan piztu zen. Autore frantziarrak izan ziren honen pizkundea. Horietatik Pierre Corneille, Jean-Baptiste Racine, Jean-Baptiste lÁbbé Dubos eta Nicolas Boileau nabarmentzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Thompson

**David Thompson** (Londres, 1961eko abenduaren 25a - Mapps, Saint Philip, 2010eko urriaren 23a) barbadostar politikaria izan zen. Barbadosko 6. lehen ministroa izan zen 2008ko urtarriletik hil zen arte.

Abokatu lanetan aritu zen Barbadosen eta zuzenbide irakaslea izan zen Mendebaldeko Indietako Unibertsitatean. 1978an Lanaren Alderdi Demokratikoan sartu zen eta Senatuko kide izan zen 1987ra arte. 1987an, hildako Errol Barrow ordezkatzeko aukeratu zuten legebiltzarrean.

Kultura ministroa izan zen 1991tik 1993ra eta Finantza ministroa 1993tik 1994ra Lloyd Erskine Sandiforden gobernuan. Sandiford ordezkatu zuen Lanaren Alderdiko buruan 1994an.

2007ko hauteskundeak irabazi eta lehen ministro karguaren zina egin zuen urtarrilaren 16an. 2010eko urrian Pankreako minbiziak jota hil zen.

## Kanpo estekak
Kasedako zubia

**Kasedako zubia** Nafarroa Garaiko Kaseda udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Aragoi ibaiaren gainean.

## Zubia 
Herriaren sarreran dago eta Aragoi ibaia zeharkatzen du. Nafarroan Erdi Aroan daudenen artean, Tuterakoaren ondoren dagoen handiena da.

Bere luzera 200 metrokoa da, eta harrizko parametroen arteko zabalera 4,20 metrokoa da. Bederatzi arku zirkular ditu, 16 eta 17 metro bitarteko luzerakoak. Bi aldeetan tajamarrak daramatzate. Ibaiaren erdian angelu txiki bat duen jarraibide bikoitza du.

Hainbat berreraikuntza jasan ditu, ibaiaren ur-goraldien ondorioz zubia bota dutelako. Herritik gertu dagoen lehen arkuan, zubi zaharraren egitura ikus daiteke, 3,20 metroko zabalerakoa, eta bi aldeetatik handitu dena, gaur egungo 4,20 metroraino iritsi arte. Ibilgailuen trafikoaren beharrengatik eta errepide-sare probintzialaren parte izateagatik, galtzada hormigoizko habexkekin handitu zen, zubiaren alde banatan metro bat irtenda.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Kaseda
* Aragoi

## Kanpo estekak
Valdéstarren dorrea

**Valdéstarren dorrea** Salas herrian, Asturias erdialdean, dagoen Erdi Aroko defentsa dorrea da. XIV. mendean eraiki zen. Kultura ondasunaren izendapena du.

## Ezaugarriak 
Dorrea harrizkoa eta karratua da. Sotoa eta hiru solairu ditu, eskailera kiribil batez lotuta. Sotoan [ziega] zegoen. Dorrearen goiko aldea almenatuta dago. Dorre ondoan, multzo berean, Valdés Salas jauregia dago. Bi eraikinak arkudun zubi batekin lotuta daude.

## Museoa 
Dorrean gaur egun San Martín de Salas Prerromaniko Museoa dago.

## Ikus, gainera 
* Valdés Salas jauregia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valdés Salas jauregia

**Valdés Salas jauregia** Salas herrian, Asturias erdialdean, dagoen eraikina da. XVI. mendean eraiki zen. Kultura ondasunaren izendapena du.

## Historia 
XVI. mendeko eraikuntza da, soila, eta Valdéstarren dorreari lotuta dago, XV. mendekoa azken hau. Dorrearekin batera, erdi-puntuko zubi beheratu bat dago, Valdés-Salas familiaren armarriak dituena. Eraikina harlangaitzezkoa eta hargintzazkoa da, bere garaiko arkitektura zibilaren erakusgarri. Valdés Salastarren familia noblearen etxea izan zen, Fernando Valdés Salas da bere kiderik ezagunena, erlijiosoa, inkisidorea, politikaria eta Oviedoko Unibertsitatearen sortzailea, Santa María La Mayorreko kolegiatan lurperatua eta jauregi honetan jaioa.

## Ezaugarriak 
Bi solairuko etxe bat da, trapezio angeluzuzenaren forma duen barruko patio baten inguruan. Patioa arkupeduna da, eta egurrezko zutabeetan bermatuta dauden balaustre torneatuzko baranda duen korridore batek zeharkatzen du. Jauregiaren gorputz nagusian banatzaile gisa erabiltzen den ezkaratza dago. Iparraldeko hormartea diagonalean dago, eta bertan dago fatxada nagusia, alboetan irteten diren bi dorre eta alboko kapera dituela. Ate nagusiak erdi-puntuko arku bat eta leiho txikiak ditu.

Jauregian kapera bat zegoen, «Kaleko Andre Mariaren» izenekoa. Erakusketa-areto gisa erabiltzen da gaur egun. Oinplano angeluzuzenekoa da, burualde erdizirkularra kanoi-ganga batez estalia, eta habeartearen espazioa ere bi solairutan banatuta dago. Goiko solairuan bi bao daude, garai hartan Valdés Salastarrek ospakizunetara ikusi gabe joateko erabiltzen zituztenak. Fatxada independente bakarra ekialdera begira dago.

## Egungo erabilera 
Jauregiak Interes Kulturaleko Ondasun izendapena du, Monumentu kategoriarekin. Gaur egun, hiriko Informazio eta Turismo Bulegoa, Kultur Etxea eta hotel txiki bat daude bertan.

## Iruditegia 

Image:
Salas_-_Palacio_y_Torre_de_Valdés_Salas7.jpg|Valdéstarren dorrea.
Salas_-_Palacio_y_Torre_de_Valdés_Salas6.jpg|Barruko patioa.
TORRE_Y_PALACIO_DE_SALAS_1.jpg|Dorrea eta jauregia.
Salas_-_Palacio_y_Torre_de_Valdés_Salas2.jpg|Zubia.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Valdéstarren dorrea

## Kanpo estekak 
* :Hotelaren webgunea.
Javier Chércoles Blázquez

**Javier Chércoles Blázquez** (Caracas, Venezuela, 1964) modaren sektoreko zuzendaria, unibertsitateko irakaslea eta hondamendi humanitarioetan krisi aholkularia da.  

## Ibilbidea 
2000 eta 2010 bitartean Galizian egoitza duen Inditex multinazional batean lan egin zuen. Chércoles arduratu zen Zararen *Barne Kode Etikoa* prestatzeaz, Inditexentzat lan egiten duten lantegien funtzionamendua arautzen duen dokumentua. 

### Bangladeshen 
Asteazkenean Bangladeshera joan zen Dhakako lantegi baten egoera egiaztatzeko, azpikontratu batean baldintza kaskarrak aurkituz, kontrol neurri zorrotzagoak ezartzea erabaki zuen.. Urte batzuk lehenago Bopaleko hondamendiaren biktimei oraindik kalte-ordainik jaso ez zituztela deskubritu zuen, izan ere, Kofi Annan -i esan zion moduan, "ez dago kalkulatzeko modurik, ezta asmo politikorik (ordaintzeko)".  2010ean kargua utzi zuen 1,57 milioi euro jasoz. 

2013ko apirilean, Dhakan, Rana Plaza eraikina erori zen eta 1.134 langile hil ziren. Primark -ek biktimei 14 milioi euro ordaintzeko kontratatu zuen  kalte-ordainei aurre egin zion lehen multinazionala izanik. 

2013ko ekainetik, Bangladesheko Dhakako Unibertsitatean irakasle gisa dihardu lanean, Hondamendien eta Ahultasunen Kudeaketa Ikasketen Institutuan ( Institute of Disaster & Vulnerability Management Studies).

## Argitaratutako lana 
* *Navigating into the Spider’s Web. Developing Resilience in the Wake of an Industrial Disaster in the Bangladesh Ready Made Garment Sector* (2012). Alfred Vernis i Domènech-ek zuzendutako doktorego tesia. Ramon Llull Unibertsitatea .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jantzi
* Ehungintza
* Laneko istripu
* Lan-zuzenbide

## Kanpo estekak
Kasedako gaztelua

**Kasedako gaztelua** Nafarroa Garaiko Kaseda udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Gaztelua herriaren erdian zegoen, Aragoi ibaiaren gaineko muino batean. Nafarroako Erresumaren defendatzailea Erdi Aroaz geroztik, ez dago argi noiz agindu zuten eraisteko.

## Historia 
Erdi Aroan gaztelu bat egon zen Kaseda menderatzen zuena, Nafarroako defentsa-sistemaren zati zena, Aragoiko balizko erasoen aurrean. 1265ean Petri Martinitz Zubitzakoaren ardurapean zegoen, eta hamaika urte geroago, Fernando Xil Saratsakoa, Joana I.a Nafarroakoa erreginari leialtasun omenaldia egin ziona. 1280an, Lüküzeko jauna agertu zen alkaide gisa, 30 liberako eta 50 kahitzeko gari-atxikipena hautematen zuena. 1291n lanak egin ziren barrutiaren atean; hiru urte geroago amaitu ziren.

1328an Esteban Kornualleskoa alkaidea zen, 8 libera eta 40 kahitzeko esleipenarekin. Karlos II.a Nafarroakoak Joanes Martinitz Nekozakoa edo Erretakoa izendatu zuen 1351n, eta behin herriko hiru bizilagunek zauritu zuten. 1362an, Eneko Bidaurretakoa alkaide zela, goarnizio indartua jarri zen, balizko erasoak saihesteko, eta gazteluaren algibea konpontzeko agindu zen. Garai horretako beste alkaide batzuk Pedro Sarria, 1365ean izendatua, Fernando Izizekoa, 1373an, Gillen Arnaut Sautekoa, 1378an, izan ziren. Karlos III.a Nafarroakoak, berriz, 1387an Pedro Sarria izendatu zuen, urtebete eskas egon zena, Martin Larramendiren oinordekoa, eta haren ondoren Peirot de Moussidan etorri zen 1390ean. 1400. urtean Raül de Panisaut zaindariaren ardura hartu zuen, eta handik gutxira, Martin Peritz mazoneroaren txostena jaso ondoren, harresia eta gotorlekua konpondu ziren, eta erregeak 300 liberako bidalketa bat egin zuen helburu horrekin. 1418an, gazteluak konponketa behar izan zuen berriro, eta erregeak beste bidalketa bat eman zuen hiribilduak ordaintzen zituen kuarteletan. 1423ko neguan jarraitu zituzten lanak.

1426tik 1430era Martin Altzate alkaide gisa agertzen da. 1431n, gaztelua, konponketak egin arren, erorita zegoen, eta ez zuen ez ate faltsurik ez sorospen-tarterik. Joan II.ak Martin Martinitz Kasedakoari, herriko alkateari, agindu zion, konpondu eta defentsa-baldintzetan jartzeko betebeharrarekin. 1450ean, erregearen morroi zen Gartzea Gordillo guardian hasi zen lanean, eta hamar urtez eduki zuen, kopuru handiak gastatuz gotortze-lanetan. 1462an, errege-graziaz, Kaseda Lope de Vegaren gaztelua eta zentsuak jaso zituen, eta, ondoren, Fernando de Alvarado. 1487ko kontu batzuen arabera, jasota dago duela gutxi eraitsi zutela.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Kaseda
* Nafarroako Erresuma

## Kanpo estekak
WeWork

**WeWork** coworking bulegoak, espazioak eta zerbitzuak eskaintzen dituen enpresa bat da. 2010ean sortu zuten Adam Neumann eta Miguel McKelveyk  eta bere egoitza New Yorken dago. Funtsean enpresa inmobiliario bat izan arren, Interneteko start-up baten gisara aurkeztu eta hazi zen, eta balorazio milioitsuak lorturik Interneteko unikornio delakoekin parekatu zen. Hala ere, burtsara irtetetear zela zulo ekonomiko handiak zituela ikusi zen, kudeaketa disfuntzionala zuela, eta Neumann fundatzaile eta zuzendariak dirua xahutzeko mila modu zerabiltzala.

2022an WeCrashed telesaila estreinatu zen, enpresaren sorrera, hazkundea eta burtsara irteteko porrota kontatzen duena.

## Porrotaren historia 
2017ko abuztuan, WeWork berrogeita hamar hiritan eta 16 herrialdetan zegoen kokatua. Orduan enpresak 2.000 langile inguru zituen eguneroko 130.000 erabiltzailerentzat. Inbertsio honek WeWork osoarentzat 20.000 milioi dolarreko kapitalizazioa balioesten zuen . Hurrengo bi urteetan are inbertsio gehiago egin zituen Softbankek .

2019ko udazkenerako burtsarako irteera hasi ziren planifikatzen. Hala ere, ekonomialari asko enpresaren eredu ekonomikoaren bideragarritasunari buruzko galderak egiten hasi ziren, baita haren burtsarako balorazio aurreikusia erreala ote zen  . Garapenaren martxa behartuak, urtean 150 inauguraziorekin eginez, zalantzan jartzen zuen bideragarritasuna . Besteak beste, alokairu-prezioak izugarriak ziren, eta Adam Neumann-en bizimodua luxuetan neurrigabea enpresaren kapitalaren bizkar egiten zela  .

2019ko urrian WeWork-eko kontseiluak uko egin zion burtsara irteeteari, bere kapitalaren balorazioa nabarmen galdu ostean, eta Adam Neumann bota egin zuten.

Bat-atean 47.000 milioi dolarreko balioa izatetik izatetik 8.000 milioira igarota, SoftBank-ek galera izugarriak jasan ditu enpresari eusteko, baina honek funtzionatzen jarraitu du dena dela. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roy van den Berg

**Roy van den Berg** (Kampen, Overijssel, Herbehereak, 1988ko irailaren 8a) pistan eta BMX txirrindularitzan aritzen den atleta herbeheretarra da.

2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan, parte hartu zuen taldekako esprint proban urrezko domina lortuz (Harrie Lavreysen, Jeffrey Hoogland eta Matthijs Büchlirekin batera.

BMXn brontzezko domina lortu zuen 2009ko Europako Txapelketan.

2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan berriz izan zen txapeldun olinpikoa.

## Nazioarteko domina taula 
### Pistako txirrindularitza
### Ciclismo BMX
## Erreferentziak
Añube (musika taldea)

**Añube** Arrasate, Bergara eta Ataungo kideek osatzen duten rock musika taldea da. Euskaraz eta gazteleraz abesten dute eta 2022an diskoa plazaratu dute.

## Ibilbidea 
2020. urtean zehar bildu ziren kideak eta *Añube* taldea osatu zuten. Arrasate eta Bergarako kideak ziren guztiak eta azkena taldera biltzen Egoitz Goikoetxea bateriajole ataundarra izan zen. Ruper Ordorikaren "Zaindu maite duzun hori" abestian aipatzen den "añubian" hitza hartu zuten izenburu, "Eguzkia egun osoan sartzen ez den zuloa" esan nahi du. 

Sare sozialen bidez bi abesti zabaldu zituzten, "Tiempos de Armonía" eta "08 - Desesperantza". Tiempos de Armonía abestiaren bideoklipa hainbat tokitan grabatu zuten, Aretxabaletan, Oñatin eta Zarautzen besteak beste.

## Diskografia 
* *Añube* (2022, autoekoizpena)
* *Errautsetatik loratzen* (2024, autoekoizpena)
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filosofia analitiko

**Filosofia analitikoa** XX. mendearen hasieran garatutako filosofiaren adar bat da, Bertrand Russell, George Edward Moore, Gottlob Frege, Vienako Zirkuluko zenbait kide eta Ludwig Wittgensteinen lanetatik abiatuta, besteak beste. Hedaduraz, filosofia analitikoak ondorengo garapen filosofikoari ere egiten dio erreferentzia, egile horien eragina izan zuena, eta nagusitasun bereziarekin nagusitzen dena esfera akademiko anglosaxoiaren barruan (batez ere, Estatu Batuetan, Erresuma Batuan, Kanadan, Australian eta Zeelanda Berrian) eta Eskandinaviako herrialdeetan, zeinetan filosofiako unibertsitate-sail gehienak sail «analitiko» gisa identifikatzen baitira . Tradizio filosostiko zabal bati erreferentzia egiten dio oro har.

Filosofia analitikoa, batez ere, mundu anglosaxoian garatu zen, eta hasieran logika formalaren bidez hizkuntzaren azterketan jarri zuen enfasiari zor dio. Mendearen bigarren erdian, ordea, filosofia analitikoa hizkuntzan bakarrik zentratzeari utzi zitzaion, eta tradizioaren batasuna argitasunaren exijentzian, argumentazio logikoaren zorroztasunean eta zehaztasunekiko begirunearen justifikazioan oinarritu zen.

Filosofo eta historialari asko saiatu dira filosofia analitikoa definitzen edo deskribatzen. Definizio horiek, askotan, analisi kontzeptualaren garrantzia azpimarratzen dute: A. P. Martinich-ek analogia bat egiten du filosofia analitikoak analisi kontzeptualean duen interesaren eta kimika analitikoaren artean, zeinak konposizio kimikoak aztertzen baititu. Steven D. Halesek filosofia analitikoa deskribatu zuen mendebaldean praktikatutako hiru metodo filosofiko motetako bat bezala: "Alderantzizko ordena batean praktikante zenbakietan oinarrituta gutxi gorabehera, fenomenologia, filosofia ideologikoa eta filosofia analitikoa".

Scott Soames ados dago argitasuna garrantzitsua dela esatean: filosofia analitikoak, dioenez, "Konpromiso inplizitua du — zalantzazkoa eta inperfektua izan arren — argitasun, zorroztasun eta argumentazio idealekin", eta "egiari eta ezagutzari begira dago, eta ez hobekuntza moral edo espiritualari begira [...] filosofia analitikoaren helburua da egia zer den aurkitzea, ez nola bizi jakiteko errezeta baliagarri bat ematea". Soamesek ere aipatzen du filosofia analitikoaren ezaugarria "hurbilketa mailakatuagoa" dela.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 

## Kanpo estekak
San Martin (Kaseda)

**San Martin** edo **Donamartiri** —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, **San Martin Zibitatela** edo **Donamartiri Zibitatela**— Zangozaldeko Kaseda udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Zangozerria eskualdean.

XIII. mendean baino lehen jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Kasedako Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *sanmartindarrak* edo *donamartiritarrak* ziren.

## Izena 
Herri honi buruzko inskripzio bakarra *San Martin de Civitatela* bezala agertzen da. *Civitatela* jatorri erromantze argiko izena da, ziur aski latinetik zuzenean, Italian bertan *Civitavecchia* bezalako hiriak gogorarazten dituena. Izenaren lehen zatiak, *civita*, "hiri" esan nahi du latinez. Bigarren terminoa, *tela,* jatorri ezezagunekoa da.

## Historia 
Antso VI.a Jakituna Nafarroakoak herri honetan itxitura bat eman zion Orreagako kolegiatari 1161ean. Ezer gutxi dakigu herriari buruz. Hagiotoponimoak adierazten duen bezala, tenpluaren titularra Martin Toursko apezpikua izango litzateke.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kaseda
* Zangozerria

## Kanpo estekak
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Kaseda)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Kaseda udalerrian XVI. mendeko kristiau eliza bat da, gotiko estiloan.

## Eraikina 
XVI. mendeko eraikin gotiko berantiarra, harriz egina, zaharragoa den beste baten lekuan; gurutze latindarreko oinplanoa du, bi ataleko habeartea, gurutzadura, transeptua eta burualde poligonala, gurutze-ganga izartuz estalia giltzarriekin. Eraikitzeko baimena 1532an eman zen; obrak hurrengo urtean hasi ziren, Migel Iriarte maisuarekin. Lanak berrogei urtez luzatu ziren, hainbat maisuren esku-hartzearekin.

Barrura sartzeko bi sarrera daude: bata oinean portada gotiko-pizkundarrekin, eta bestea epistolaren aldean, garaipen-arku formako errenazimenduko portadarekin, erliebean dauden irudiekin, bai tinpanoan –bertan Ama Birjina Haurrarekin irudikatzen da, Done Ibane Ebanjelariak eta Done Jakue nagusiak lagunduta–, gehi aingeru musikarien buru bikote bat, eta beste bat aingeru musikariekin.

Barrualdean, erretaula nagusia nabarmentzen da. Joanes Antxeta eskultoreak egin zuen lan erromanista, 1576 eta 1581 urteen artean intxaurrondo-zurez, eta 4200 dukatetan tasatu zen. Gaur egungo polikromia ez da jatorrizkoa, Iruñeko margolari eta urreztatzaile Joanes Martini Anderese egin zuena baizik, Kasedako herritarrek eskatuta, 1770ean. Bankua, hiru solairuko bost kale eta atikoa ditu, eta arkitektura-trazak Tafallako Andre Mariaren erretaula gogorarazten du, maisu berak egina. Birjina Haurrarekin, Jasokundearekin eta Koroatzearekin aurkezten du, eszena ebanjeliko eta santu ezberdinez inguratuta.

Garai eta estilo berekoak dira (ca. 1579) habeartearen alde banatan dauden bi pulpituak, presbiterioaren ondoan, Petri eta Paulo apostoluen, ebanjelisten eta Eliza Latinoaren gurasoen erliebeekin apainduta. Geroago, 1600. urtean, Done Mikel Goiaingeruaren erretaulak egin ziren, aingeru errebeldeak garaituz, eta Alexandriako Santa Katalinaren erretaulak, arkitektura-traza berekoak, gero presbiterioaren alboetan duten tokira proiektatuak. Mihise titularrak beste adingabe batzuekin osatzen dira dagozkien atikoetan, *Ecce Homorekin* eta Santa Katalinaren Ehorzketarekin, hurrenez hurren. Ebanjelioaren eta epistolaren alboetan dauden XVIII. mendekoArrosarioko Ama Birjinari eta Kalbarioari eskainitako erretaulez gain, bere interesagatik nabarmentzen da gurutziltzatu gotikoa (XIV. mendea), zurez zizelkatua, zuhaitz-gurutze baten gainean, inguruan dagoen ermita desagertu batetik datorrena. Oinaldeko atala hartzen duen arku beheratuaren gaineko goi-korua, kanpandorrea bezala, XVI. mendekoa da.

Organoa Manuel San Juan loroñoarrak eraiki zuen 1786an, eta interes historikoa du, nahiz eta 1862an Hermenegildo Gómez burgostarrak erreforma jasan. Kutxa ederra da, errokoko estilokoa.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Kaseda

## Kanpo estekak
Pierre Broussel

**Pierre Broussel** (1575-1654), *Père du peuple* edo *Herriaren aite* gisa ezaguna Parisko Parlamentuan kontseiluari izan zen Luis XIII.a Frantziakoa eta Luis XIV.a Borboikoa erregeen garaietan.

## Biografia 
Jules Mazarinek proposatutako zerga berrien aurka egin zuenean, herriaren faborea bereganatu zuen frondan. Ana Austriko erregeordeak hura atxilotzeko agindua eman zuen 1648ko abuztuaren 26an; horrek Parisko herriaren matxinada eragin zuen, «Barrikaden egunean» Broussel askatzeko eskatu baitzuen. Biharamunean, Broussel eta bere lankide Nicolas Potier Blancmesniletik askatu zituzten, nahiz eta erreginak errezeloak izan.

Hurrengo urtean, bere semea Bastillako alkaidea izendatu zuten, herriak hartu berri zuena. 1651n fronda matxinadaren aldekoek Parisko merkatarien probestu izendatu zuten. Matxinada amaitu eta ordena hiriburura itzuli zenean, errebeldeei barkatu zien amnistiatik kanpo utzi zuten; erbestean hil zen. Egun desagertuta dagoen Saint-Landry elizan lurperatu zuten.

Bere atxiloketa Alexandre Dumasen *Vingt ans après* eleberrian agertzen da.

## Ikonografia 
Brousselen egile ezezagunaren erretratu bat gordetzen da, 1653an margotutako Parlamentuko kontseilariaren uniformea jantzita. Carnavalet museoan dago jasota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marguerite Broquedis

**Marguerite Marie Broquedis,** ezkontzaz, **Billout-Bordes**  (Paue, Frantzia, 1893ko apirilaren 17a &ndash; Orleans, Frantzia, 1983ko apirilaren 23a) tenislari frantsesa izan zen. Urrezko domina lortu zuen Stockholmeko Joko Olinpikoetan (1912), emakumezkoen banakako modalitatean, eta bikote mistoen kategorian, berriz, brontzezko domina, Frantziako lehen dominadun olinpikoa bihurtu zen.

## Biografia 
Broquedis Pirinio Atlantikoetako departamendu frantseseko Paue hirian jaio zen. Mende hasieran, Parisera joan zen familiarekin, eta tenisean jokatzen hasi zen Makinen Galerietan. Geroago, Racing Club de France kirol klubean sartu zen.

Tenislari gisa aritu zen 1912ko Stockholmeko Joko Olinpikoetan. Urrezko domina irabazi zuen finalean, Dora Köring alemaniarrari 4–6, 6–3 eta 6–4 irabazi ondoren. Bikote mistoen kategorian, brontzezko domina irabazi zuen Albert Caneten ondoan. 1913 eta 1914an Frantziako Irekia irabazi zuen, 1914ko amaieran Suzanne Lenglen jokalariari, garai hartan 15 urte zituenari, irabazi ondoren. Broquedis, "jainkosa" goitizenez, ezaguna zen, halaber, Suzanne Lenglen partida osoa jokatutako banakako finalean garaitu zuen jokalari bakarra izateagatik. Parisko 1924ko Joko Olinpikoetan ere parte hartu zuen, baina ez zuen dominarik lortu.

Sei aldiz irabazi zuen banakako titulua Frantziako Indoor Tenis Txapelketan (1910, 1912-13, 1922, 1925 eta 1927).

1920ko hamarkadaren bigarren erdian, arrakasta izan zuen berriro bere tenis-ibilbidean, eta banakako finalerdiak lortu zituen 1925ean Wimbledongo Txapelketan, eta final-laurdenak bitan Frantziako Irekian (gero erabat nazioartekoa) 1925ean eta 1927an. Gainera, Jean Borotrarekin batera, bikote mistoen titulua irabazi zuen 1927ko Roland Garros Txapelketan, Lilí Álvarez espainiarrak eta Bill Tilden estatubatuarrak osatutako bikoteari irabazita. A. Wallis Myers teniseko korrespontsalak munduko 9. postuan jarri zuen 1925ean.

Broquedis 1983an hil zen Orléansen, 90 urte zituela.

## Iruditegia 

Fitxategi:1912 Marguerite Broquedis.JPG|Broquedis, Udako Joko Olinpikoak, 1912
Fitxategi:Marguerite broquedis.jpg|Marguerite Broquedis
Fitxategi:Joueurs et Joueuses de tennis.jpeg|Teniseko jokalariak: Micard, Broguedis, Gallay.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Marguerite Broquedisen profila Nazioarteko Tenis Federazioaren webgunean
Ipuliño (mendia)

**Ipuliño** mendia Uzturre-Ipuliñoko mendilerroko mendi bat da (Gipuzkoa).  934 metroko garaiera du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Uzturre-Ipuliñoko mendilerroa
Estatubatuar filosofia

[thumb|297x297px|*[Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioaren Sinatzea (margolana)|Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioaren Sinatzearen margolana,* Howard Chandler Christy-ren (1940) olio-pintura.]]
**Estatubatuar filosofia**, Ameriketako Estatu Batuekin erlazionaturiko filosofoen aktibitate, korpus eta tradizioa da. *Interneteko Filosofia Entziklopediaren* arabera, estatubatuar filosofiak faltan botatzen dituen bitartean "ezaugarri definitzaileen muina; halaber, estatubatuar identitatea islatzeko eta moldatzeko gai izan da nazioaren historian zehar".

Nahiz eta jende, komunitate eta nazio ugari bizi ziren Estatu Batuak okupatzen duten lurralde geografikoan, eta kultura zein erlijioarekin batera pentsamendu filosofiko konplexuak garatu zituzten; estatubatuar filosofia eta honen historia europar kolonizazioarekin batera hasi zen, Ingeles protestanteak edo puritanoak Ingalaterra Berrira heldu zirenean 1620an. Nozio erlijioso hau oinarri bezala, akordioak eratu zituzten banakoaren eta komunitatearen arteko harremana nabarmenduz. Ideia hauek Fundamental Connecticut-eko Orden Fundamental (1639) eta Massachusetts-eko Eskubideen Korpus (1641) dokumentuetan islatu ziren.

Tradizio honen ordezkari bezala garaiko buruzagi kolono batzuk aurki ditzakegu: John Winthrop (1588-1649), bizitza publikoa pribatuaren gainetik defendatzen zuena; eta Roger Williams (1603-1683), tolerantzia erlijiosoaren bidez komunitatearen homogenizazio erlijiosoa eskura zitzatekeela defendatu zuena. Idei hau bera aztertu daiteke Maryland-eko Tolerantzia Aktan (1649).

## XVIII. mendea 
Orohar, hurrengo mendeko pentsamendua bitan bana daiteke; alde batetik, puritanoen pentsamendu protestantearen eraginpean zegoena, eta bestetik, europar Ilustrazioaren ideiak jarraitu zituena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Zdanovska

**Julia Janivna Zdanovska** (Kiev, Ukraina, 2000ko maiatzaren 4a - Kharkoveko geltokia, Kharkov, Ukraina, 2022ko martxoaren 8a) 2022ko Errusiako Ukraina inbasioan hildako matematikari ukrainarra izan zen.

## Biografia 
Juliak Kieveko Taras Xevtxenko Unibertsitate Nazionaleko Ukrainako Fisika eta Matematika Lizeoan ikasi zuen 14 urterekin gonbidatua izan ostean. 2017ko Europako Emakumeen Matematika Olinpiadetan zilarrezko domina irabazi zuen, gero matematikan eta informatikan lizentziatu zen Kieveko Taras Xevtxenko Unibertsitate Nazionalean.

*Teach for Ukraine* gobernuz kanpoko erakundean boluntario izan zen. Kharkiveko tren geltokian aritu zen boluntario gisa, inbasioa hasi zenetik hildako laugarren boluntarioa bihurtuz. Bere heriotza komunitate matematikoan ezaguna egin zen.

### Erantzunak 
Nazioarteko Matematika Batasuneko Emakume Matematikarien Batzordeak eta Emakume Matematikarien Europako Elkarteak deitoratu zuten Juliaren hilketa. Brasilgo Matematika Elkarteak ohar bat argitaratu zuen, Alemaniako Matematika Elkarteak egin zuen bezala. Fields Domina Terence Taok matematikariak bere heriotzari buruz idatzi zuen. Massachusettseko Teknologia Institutuko MATH PRIMES programako beka programa bati izena emango dio Juliaren omenez, ''Yulia's Dream'' izenekoa.

Haren amak gutun ireki bat idatzi zuen Facebooken heriotzagatik penatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Volkswagen currywurst

**Volkswagen currywurst** Volkswagen automobilgintza enpresak 1973tik ekoizten duen saltxitxa marka da. Wolfsburgen duen faktorian ekoizten da, eta bere sei enpresa guneetan saltzen da. Gainera, supermerkatu eta futbol-estadioetan ere saltzen da, eta Volkswageneko erosleei ere eskaintzen zaizkie. "Volkswagen Atal Originala" izena du saltxitxak eta **199 398 500 A** atal-zenbakia du enpresan. Volkswagenek ekoizten dituen atal guztien artean produkziorik handiena du, 2018an 6,81 milioi saltxitxa ekoitzi baitzituzten. Azken urteotan, Volkswagenek kotxe baino saltxitxa gehiago ekoiztu ditu. Era berean, Volkswagen ketchup ere existitzen da, currywurst hau laguntzeko. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erlijio amerindiarrak

**Erlijio amerindiarrak**, Amerikako herri indigenen edo amerindiarren praktika erlijioso zein espiritual edota sinesmen multzoa dira. Erlijio tradizional hauen sinesmen eta ezagutzak ahozko historia, istorio, alegoria edo printzipio moduan transmititzen dira. 

Kontinentean eta denboran zehar praktika ezberdina garatu ziren, teologia edo sinesmen monoteistak, politeistak, henoteistak, animistak, xamanistak edo sinkretikoak garatuz. Eta praktikak, sinesmenak haina dibertsoak dira; talde txiki edo tribuen taldekapenetik, hiri handien ospakizunetara zabalduz, landare ezberdinak erabiliz kontzientzia alteratzeko edo dantza zein erritual jakinak plazaratuz. Praktika hauetako batzuk egun arte iraun dute, nahiz eta kasu askotan europar kolonialismoaren ondorioz desagerrarazi edo gutxietsi diren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Augusta Viktoria Schleswig-Holsteingoa

**Auguste Viktoria Friederike Luise Feodora Jenny** (Dolzig jauregia, 1858ko urriaren 22a - Huis Doorn, Herbehereak, 1921eko apirilaren 11) Gilen II.a Alemaniakoaren emaztea eta azken Alemaniako enperatriz ezkontidea eta azken Prusiako erregina ezkontidea izan zen.

Frederiko VIII.a Schleswig-Holsteingoa eta Adelheid Hohenlohe-Langenburgekoaren alaba izan zen.

1881ean Gilen Prusiakoa lehengusuarekin ezkondu zen eta  zazpi seme-alaba izan zituzten:
* Gilen Prusiakoa (1882–1951)
* Eitel Frederiko printzea (1883–1942)
* Adalbert printzea (1884–1948)
* Augusto Gilen printzea(1887–1949)
* Oskar printzea (1888–1958)
* Joachim printzea (1890–1920)
* Viktoria Luisa printzesa (1892–1980).

1888an Alemaniako enperatriza ezkontide eta Prusiako erregina ezkontide bihurtu zen, senarra tronura igotzean. 1918an Herbehereetara erbesteratu zen senarrarekin, Alemanian errepublika aldarrikatu ondoren.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Mykolaiveko gobernu-eraikineko aire-erasoa

**Mykolaiveko gobernu-eraikineko aire-erasoa** 2022ko martxoaren 29an gertatutako aire-eraso baten ondoriozko eskualde-administrazioaren egoitzaren aurkako eraso bat da, Mykolaiveko guduaren testuinguruan.

## Aire-erasoa 
Misilekin egindako eraso honek eraikinaren erdia suntsituta utzi zuen, eraikinaren egituraren barruan zulo handi bat utziz eta sute ugari eraginez, bai eta 37 hildako eta 34 zauritu utziz; hala, besteak beste, alkatearen bulegoa suntsituta geratu zen. Hasiera batean, alkateak esan zuen zortzi lagunek hondakinen azpian harrapatuta jarraitzen zutela eta hiru soldadu desagertuta jarraitzen zutela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak