Bar Kokhbaren matxinada

**Bar Kokhbaren matxinada** () Judeako erromatar probintziako juduen matxinada izan zen, Simon bar Kokhbak Erromatar Inperioaren aurka 132-136 urteen inguruan zuzendua eta judu-erromatar hiru gerra handietako azkena izan zen. Horren ondorioz, **judu-erromatar hirugarren gerra** edo **juduen hirugarren matxinada** izenez ere ezagutzen da. Historialari batzuek Judeako bigarren matxinada izena ere eman diote, Kitosen Gerra (115-117) kontuan hartu gabe, garai haietan probintzia gobernatzen zuen Luzio Kieto jeneralak zapalduak, eta Judean bakarrik marjinalki borrokatu zena. Beste historialari batzuek *gerra* terminoa nahiago dute garatutako borrokaren ezaugarriengatik, iraupenagatik eta historiografian gerra gisa definitutako beste gatazka batzuekiko antzekotasunengatik, baita legezko entitate baten aurkako altxamenduaren berezko matxinada terminotzat hartzeagatik ere, juduak erromatarren aurretik zeuden bitartean, erromatarren garaipenaren ondoren Palestina deitu zen eskualdean. Alde horretatik, hiru gerratan azkena izan liteke, eta juduen eta erromatarren arteko bost gatazketan, hirugarrena.

## Gertaerak 
Matxinada Judeako tentsio erlijioso eta politikoen ondorioz piztu zen, 66. eta 73. urteen artean porrot egin zuen lehen gerraren ondoren (Matxinada Handia ere deitua). Tentsio horiek Judean erromatarren presentzia militar handia ezartzearekin, bizitza administratiboan eta ekonomian aldaketak egitearekin, eta Mesopotamiatik Libia eta Zirenaikaraino juduen matxinadak piztearekin eta ezabatzearekin lotuta zeuden. Arrazoi hurbilenak, dirudienez, Jerusalemgo hondakinen gainean hiri berri bat eraikitzea izan zen, Aelia Capitolina izenekoa, eta Tenpluaren Mendiaren gainean Jupiterri tenplu bat eraikitzea. Elizako Gurasoek eta literatura errabinikoak Rufo Judeako gobernadorearen papera nabarmentzen dute matxinada eragiteko.

132an, matxinada, Bar Kokhba-k zuzendua , azkar barreiatu zen erdialdeko Judeatik herrialdean zehar, eta Aelia Capitolinan (Jerusalem) zegoen erromatar goarnizioa setiatu zuten. Kinto Tineio Rufori, altxamenduaren unean probintziako gobernadore izan zenari, porrota egotzi zitzaion garai goiztiar horretan hura garaitzeko. Ruforen azken erregistroa 132an agertu zen, matxinadaren lehen urtean, eta ez dakigu ziur hil edo ordezkatu zuten. Siria, Egipto eta Arabiatik erromatar errefortzu esanguratsuak iritsi ziren arren, erromatarren aurkako hasierako garaipenek estatu independente bat ezarri zuten Judeako probintziako zati gehienen gainean bi urte baino gehiagorako, eta Simon bar Kokhbak *Nasi* ("printzea") titulua bere buruarentzat aldarrikatzen zuen. Matxinadaren buru izateaz gain, judu askok mesiatzat jotzen zuten, independentzia nazionala berrezarri behar zuena. Hala ere, ezbehar horiek Hadriano enperadoreak inperioaren eskualde guztietako eskala handiko erromatar indar bat biltzea ekarri zuten, Judea 134an inbaditu zuena Sexto Julio Severo jeneralaren agindupean. Erromatar armada sei legioz osatuta zegoen, laguntzailez eta sei legio gehigarriz, azkenean matxinada zanpatzea lortu zutenak.

Bar Kokhbaren matxinada komunitate juduen despopulazio zabalean gertatu zen, 70eko lehen judu-erromatar gerran baino askoz gehiago. Dion Kasioren arabera, 580.000 judu hil ziren gerran eta beste asko hil ziren gosez edo gaixotasunez. Gainera, gerrako preso asko esklabo gisa saldu zituzten. Judeako komunitate juduak suntsituak izan ziren, eta akademiko batzuek genozidio gisa deskribatzen dute. Hala ere, juduen populazioak gogor iraun zuen Palestinako beste leku batzuetan, bereziki Galilean, Golanen, Bet Xeango haranean, eta Judeako ekialdeko, hegoaldeko eta mendebaldeko ertzetan. Erromatarren artean ere erorikoen kopurua altua izan zela uste dute. Legio XXII Deiotariana desegina izan zen zenbait galera larriren ondoren. Gainera, historialari batzuek diote Legio IX Hispanarraren desintegrazioa II. mendearen erdialdean gerra honen ondorio ere izan zitekeela. Judeako edozein memoria antzinako Israeletik ezabatzeko ahaleginean, Hadriano enperadoreak mapatik izena ezabatu eta Siria-Palestinakoagatik ordezkatu zuen. Hala ere, Hadriano izena aldatzearekin lotzen duen froga zirkunstantziala baino ez da, eta data zehatza ez da ezagutzen. Aldaketa "juduek beren jaioterriarekin zuten lotura mozteko" asmoarekin egin zela pentsatzea eztabaidarako arrazoia da.

Bar Kokhbaren matxinadak eragin ikaragarria izan zuen juduen historian eta juduen erlijioaren filosofian. 138an Hadriano hil ondoren juduen aurkako jazarpena murriztu zen arren, erromatarrek Jerusalemera sartzea debekatu zieten juduei, Tisha b'Av ospatzeko izan ezik. Mesianismo judua abstraktua egin zen eta espiritualizatu egin zen, eta pentsamendu politiko errabinikoa guztiz zuhurra eta kontserbadorea bihurtu zen. Talmudak, adibidez, Bar Kokhba "Ben-Kuxiba" bezala aipatzen du, mesias faltsu bat zela adierazteko erabiltzen den termino indargabetzailea. Matxinada kristautasuna judaismoaz bestelako erlijio gisa bereizteko funtsezko gertakarien artean egon zen. Kristau juduek Jesus mesiatzat hartu eta Bar Kokhbaren alde egin ez bazuten ere, Jerusalemera sartzea debekatu zieten beste juduekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak