Xabier Lizardi

**Jose Maria Agirre Egaña**, ezagunagoa ***Xabier Lizardi*** goitizenez, (Zarautz, Gipuzkoa, 1896ko apirilaren 18a - Tolosa, 1933ko martxoaren 12a) euskal idazlea eta politikaria izan zen. Idazletzat, batez ere olerkigintzan jardun zuen. Zuzenbidea ikasi zuen, eta Tolosako enpresa batean sartu zen lanean. Euskaltzaleak elkartea sortzen lagundu zuen, eta bere garaiko ekintza kultural eta politikoetan parte hartu. Eusko Alderdi Jeltzaleko Gipuzkoa Buru Batzarreko kide eta buruzagi izatera iritsi zen. Esteban Urkiaga *Lauaxeta* (1905-1937) eta Nikolas Ormaetxea *Orixe*rekin batera, bere aroko olerkari hoberena dugu. *Biotz-begietan*, 1932an argitaratua, kritikariek oso aintzakotzat hartu zuten. Xabier Lizardi hil eta gero, Aitzolek haren *Umezurtz olerkiak* argitaratu zituen.

Gerra Zibilaren aurretiko olerkari lirikorik behinena, izadiaren —izadi edertuaren— olerkaria izan zen. Lizardiren prosa haren poesia bezain originala da. *Itz lauz *izeneko bilduman lehen mailako idazle, estilo pertsonal eta moderno baten jabe ageri da.

## Bizitza 
1896ko apirilaren 18an jaio zen Zarautzen. Datu batzuen arabera, Egañaenea etxean (gaur egun, Nafarroa kaleko 7. zenbakiko etxea); eta, beste batzuen arabera, Azara kalean. Frantzisko Maria Eleuterio Agirre Goikoetxea zarauztarraren eta Emilia Nizeta Juliana Kasilda Egaña Belaunzaran donostiarraren seme zaharrena zen. Perot fabrikako kudeatzaile izateko kontratatu zuten Tolosan bertan (1923). Lana zela eta, asko bidaiatu zuen Espainian zehar, eta Parisen ere egon zen.

1923ko otsailaren 2an Frantziska (Pakita) Eizagirrarekin ezkondu zen.

Arrasaten 1927an ospatutako Euskeraren Egunean gailendu zen eta han lehen aldiz *Xabier de Lizardi *izengoitia erabili zuen. Geroago, Aitzoli bidalitako azken gutunean, idatzi zuen euskaraz sortu zituen idazlan guztiak izengoiti horrekin sinatu behar zirela.

Euskararen aldeko ekintzaile nekagaitz agertu zen: euskarazko egunkari bat argitaratzeko asmoa landu zuen; Larramendiren ohoretan egin ziren literatura jaiak antolatu zituen, eta ekinaldi askotako lankidea izan zen (Errenteriko Euskeraren Eguna, Segurako Ume Euskaldunaren Eguna, Bergarako Euskeraren Eguna, Kirikiño Sariaren antolakuntza, eta abar).

Hil ondoren, Lizardiren beste liburu bat plazaratu zen: *Umezurtz-Olerkiak* (1934). Urte berekoa da *Itz lauz* izeneko artikulu bilduma. Geroago, 1953, *Ezkondu ezin zitekeen mutilla* antzerki lana agertu zen.
[erdian|thumb|[Oskarbi taldea, Xabier Lizardiren *Ene begiok* olerkia abesten (Irun, Gipuzkoa, 2025).]]

## Lanak 
[thumb|250px|eskuinera|Xabier Lizardiren omenezko monumentua [Zarautzen]]

### Poesia 
* *XX. mendeko poesia kaierak - Xabier Lizardi* (2000, *Susa*): Koldo Izagirreren edizioa
* *Bihotz-begietan* (1932, *Verdes-Atxirika*)
* *Olerkiak - Xabier Lizardi* (1983, *Erein*): Juan Mari Lekuona, Anjel Lertxundi eta Xabier Leteren edizioa
* *Umezurtz olerkiak* (1934, *Euskaltzaleak*)
* *Lizardi* (1975, *Valverde*)

### Antzerkia 
* *Bi aizpak* (1932, *Antzerti*)
* *Laño ta izar* (1932, *Antzerti*)
* *Ezkondu ezin ziteken mutilla* (1953, *Egan*)

### Artikuluak 
* *Itz lauz* (1934, *Euskaltzaleak*)
* *Kazetari lanak* (1987, *Erein - Euskal Editoreen Elkartea*)

## Kritika 
Xabier Lizardiren idazlanen gai nagusietako batzuk heriotza, natura, aberria, euskara eta kristautasuna dira.

## Aipamenak 
* *XX. mendeko poesia kaierak*, Koldo Izagirre
* *Euskal literatura alfabetatzeko*, Enrike Zabala
* *Euskal literaturaren historia*, Ibon Sarasola
* *Euskal literaturaren antologia*, Xabier Mendiguren eta Koldo Izagirre
* *Historia de la literatura vasca*, Koldo Mitxelena
* *Euskal literatura*, Santiago Onaindia
* *Euskal Idazleen Lorategia*, Karmelo Etxenagusia
* *Lur hiztegi entziklopedikoa*
* *Harluxet hiztegi entziklopedikoa*

## *Lizardi* olerkia eta abestia 
Mikel Laboak abesti bat sortu zuen Bernardo Atxagaren Lizardiren omenez idatziriko olerki baten hitzetan oinarrituta. 1985ean argitaratu zuen *Sei* albumean, baita  geroago 1997ko Zuzenean albumean ere.

Ni ez naiz Mikel Laboa komiki-liburuko gutxienez 8 orritan irudikatzen da Laboak abestia nola sortu eta grabatu zuen. Grabatzeko estudioan sartu eta egin zuen lehenengo saioa nahikoa izan zen grabazioa borobiltzeko, estudioan grabazioa ikusten ari ziren Jean Phocas soinu-teknikaria, Iñaki Salvador musikaria, eta Marisol Bastida guztiz hunkitu zirela. Abestiaren inguruko fantasiazko irudiak.

Doinua erritmoaren aldetik tangoa denez, Laboak dantzatu ere egiten zuen abestia interpretatzen zuenean, pianoan Iñaki Salvador aritzen zela.
Fitxategi:1991-Mikel Laboa-1.jpg|Mikel Laboa
Fitxategi:Carjat Arthur Rimbaud 1872 n2.jpg|Rimbaud
Fitxategi:Bernardo Atxaga (45332142724).jpg|Bernardo Atxaga
Hau da Bernardo Atxagakren olerki ezaguna:

: *Lizardi, Rimbaud etorri duk hitaz galdezka*
: *eta gu ere hire zain geundela*
: *esan zioagu*
: *ez hintzela aspaldi azaldu*
: *etxetik*
: *eta belatzean eseri gaituk denok*
: *erlojuak janez*
: *baina mezularia bidali diagu Alosko torrera*
: *eskilara luzetan*
: *beleak uxatzen*
: *ote hintzen ikus zezan*
: *gero kanpaiak entzun dizkiagu*
: *zakurrak zaunkaka*
: *orduan sortu haiz bidetik*
: *balantzaka*
: *eta hirekin aurrez aurre jarri garenean*
: *zerraldo erori haiz gure oinetan*
: *eta gorpu gogor hintzen*
: *udazkenaren tronuan*
: *hertsi dizkiagu begiak*
: *adiosik ez*
: *eta goizaldean*
: *muxika hezur batetan sarturik*
: *o petit poete*
: *pirotekniarik gabe lurperatu haugu*
: *baratzean.*

## Ondarea 
Xabier Lizardiren izena daramaten kaleak daude Gipuzkoako hiru udalerritan: Zarautzen (han jaio zen eta hangoa zuen aita), Tolosan (han lan egin zuen eta han hil zen) eta Donostian (hangoa zuen ama).

1961ean, Euskaltzaindiak Gipuzkoako Aurrezki Kutxarekin batera Lizardi olerki saria antolatu zuen.

Bertsolaritzan, Lizardi saria ematen zaie bertsolari gazteei 1976az geroztik.

1982an, Zarauzko Udaleko Kultura Departamenduak Xabier Lizardi saria ezarri zuen euskal haur eta gazte literatura sustatzeko.

2011az geroztik, Jose Luis Padronek poesiari buruzko podcast bat zuzentzen eta aurkezten du, *Lizardiren baratza* izenburua duena.

Lizardi institutua dago idazlearen jaioterri Zarautzen (Gipuzkoa).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Mujika, Luis Mari: *Lizardiren estetikara beste hurbilketa bat*. - Egan, 2011-3/4, 197-212.
* Mujika, Luis Mari: *Lizardiren estetikara beste hurbilketa bat*. - Egan, 2013-1/2, 81-96.
* Otaegi, Lourdes: *Lizardiren poetika pizkundearen ingurumariaren argitan*. -Donostia: Erein, L. G. 1994.
* Otaegi, Lourdes (eta Paulo Iztueta, ed.): *Lizardi, gutunak (1928-1932)*. -Donostia: Utriusque Vasconiae, L. G. 2007.

## Ikus, gainera 
* Lizardi (Mikel Laboa eta Bernardo Atxagaren abestia)
* Ni ez naiz Mikel Laboa komiki-liburua
* Euskal Pizkundea
* Gipuzkoako idazleen zerrenda
* Lizardi Mintza Taldea
* *Lizardi eta erotismoa*
* *Illeta* oratorio elegiakoa, Xabier Lizardiren *Biotzean min dut* olerkian oinarritua

## Kanpo estekak 
* Jose Maria Agirre, Literaturaren Zubitegia.
* Gipuzkoa kultura
* Lizardiri buruzko monografikoa, Bidegileak bildumako alea.
* Gabi de la Maza. *Lizardi (Mikel Laboa).*  Euskal Karaokeak - Youtube.  Laboa tangoa dantzatzen abestia interpretatzen zuela, pianoan Iñaki Salvador