open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rigas Velestinlis

**Rigas Velestinlis** () edo **Rigas Feraios** () (Feres, 1757 &ndash; Belgrad, 1798ko ekainaren 24a) greziar idazle eta iraultzailea izan zen. Greziar Pizkunde Kulturalean parte hartu zuen. Otomandar Inperioaren aurkako Balkanen matxinadan parte hartu zuen eta Greziako Independentzia Gerraren aitzindaria izan zen.

Gaztetan irakasle izan zen eta otomandarrei aurre egin zien. Athos menditik igaro ondoren, Konstantinoplara joan zen, non Alexander Ypsilantis fanariotako idazkaria izan zen.

Bukaresten eskolara itzuli eta hainbat hizkuntza ikasi zituen. Nikolaos Mavrogenis printzearentzat lan egin zuen. Itzultzaile gisa ere lan egin zuen Frantziako kontsuletxean eta grezierara itzuli zuen Marseillesa.

1793an Vienara iritsi zen, non greziar bizilagunak handi bat zegoen. Bere asmoa Napoleon Bonaparte jeneralari otomandarren aurkako matxinada baterako laguntza eskatzea zen. Grezierazko egunkari bat argitaratu zuen, Efimeris izenekoa. Frantziako Iraultzaren printzipioetan oinarritutako panfletoak, grezierazko itzulpenetan eta olerkietan ere argitaratu zituen.

Traizionatu ondoren, Austriako agintariek atxilotu egin zuten Triesten. Austriarrek Belgradeko gobernadore otomanoari eman zioten. Han espetxeratu, torturatu eta hil egin zuten.

## Lanak 
**Itzuliak**
* Σχολεῖον τῶν ντελικάτων ἐραστῶν. (L'École des amants délicats. Livre moral contenant le récit d'événements curieux auxquels furent mêlées les plus jolies femmes de Paris qui vécurent pendant ce siècle.), (Rétif de la Bretonne, Les Contemporaines.), Baumeister, Vienne, 1790.
* Φυσικῆς Ἀπάνθισμα. (Florilège de physique, ou Éléments de physique, au profit des Grecs intelligents et studieux.), (Diderot et D'Alembert, Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers), Vienne, 1790.
* Νέoς Ἀνάχαρσις. (quatrième tome des Voyages du jeune Anacharsis en Grèce. de Jean-Jacques Barthélemy), Frères Poulios, Vienne, 1797.
* Le Trépied moral, Frères Poulios, Vienne, 1797 ; comprenant :
* L'Olympiade. de Pietro Metastasio.
* La Bergère des Alpes. de Jean-François Marmontel.
* Le Premier matelot de Salomon Gessner.
**Olerkiak**
* Thourios ou Hymne patriotique., Frères Poulios, Vienne, 1797.
**Lan politikoak**
* Nouvelle Administration Politique, Vienne, 1797.
* Vade mecum Militaire, Vienne, 1797.

## Iruditegia 

Ρήγας.jpg|*Rigas* (Peter von Hess)
Rigas Velestinlis memorial (12007921173).jpg|Rigasen oroimenezko plaka Vienan
Rigas Feraios Belgrade.jpg|Rigasen estatua Belgraden
Ρήγας Φεραίος, Πανεπιστήμιο Αθηνών 6627.jpg|Rigasen estatua Atenasen (Ioannis Kossos)
Χάρτα του Ρήγα, Κύρια παράσταση και τίτλος, 1797.jpg|Ikono Greziako mapan
Θούριος-Ρήγας Φεραίος-1797.JPG|"Thourios" eskuidatzia
Ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Αδαμάντιος Κοραής υποβαστάζουν την Ελλάδα - Θεόφιλος - 19ος αιώνας.jpg|Rigas eta Adamantios Korais  Greziari altxatzen laguntzen (Theophilos Hatzimihail)

## Kanpo estekak
Ferdinand Bol

**Ferdinand Bol** (Dordrecht, 1616ko ekainaren 24a - Amsterdam, 1680ko abuztuaren 24a) herbeheretar margolari, grabatzaile eta marrazkilaria  izan zen.

Jacob Cuyp eta Abraham Bloemaertekin ikasi zuen margotzen. 1630etik Rembrandten etxean ikasi eta bizi izan zen. 1655ean ardo merkatarien gremioko buru bihurtu zen. Almirantegoaren, gremioen eta beste erakunde ofizial batzuen enkarguak jaso zituen.

Bere margolaritzak Rembrandten eragina du. Gai historikoak, erretratuak eta autoerretratuak margotu zituen.

## Iruditegia 

ElisabethBas.jpeg|Elisabeth Basen erretratua 
Ferdinand Bol 004.jpg|Pirro Epirokoak bere elefantea erakutsi dio Fabriceri
Bol Man in golden helmet.jpg|Urre-koloreko kaskoa duen gizona (Marte)
Governors of the Wine Merchant's Guild.jpg|Ardo-merkatarien gremioko gobernadoreak
Ferdinand Bol - An Astronomer.jpg|Astronomo bat
Portret van een man Rijksmuseum SK-A-43.jpeg|Gizon baten erretratua

## Kanpo estekak
MAMIL

thumb|240x240px|Lycraz jantzitako adin ertaineko gizon bat
**MAMIL** zenbait txirrindulariri erreferentzia egiten dion akronimo bat da, *middle-aged man in lycra* ("lycraz jantzitako adin ertaineko gizona") ingelesezko hitzen inizialekin osatua.

## Jatorria 
Akronimoaren lehen erreferentzia 2010koa da, Mintel marketin-ikerketa enpresa britainiarrak erabili zuenekoa. 2012an ospe handiagoa lortu zuen Erresuma Batuan, Bradley Wigginsek 2012ko Frantziako Tourrean eta 2012ko Udako Joko Olinpikoetan izandako arrakastarekin. Britainia Handiak UCI Munduko Txapelketan izan zituen garaipenek ere herrialde horretan txirrindulari afizionatuen kopurua handitu zuten, akronimoa are gehiago hedatuz.

## Konnotazioa 
Jatorriz, hitza bizikleta garestia eta elastanozko jantziak erabiltzen dituzten txirrindulari afizionatuak izendatzeko erabili izan da. Halere, terminoak konnotazio peioratibo nabarmenak ditu, txirrindularion izaera afizionatua eta loditasuna nabarmentzeko, alde batetik, eta ezintasun ekonomikoa bestetik (auto garestia erosi nahi eta ezin dutenentzat, bizikleta garestia eskuragarriagoa delakoan).

## Hedapena 
Australian, txirrindulari mota honen ugaltzea Tour Down Under lasterketarekin eta Cadel Evans txirrindulariaren ospearekin lotu da. Tony Abbott lehen ministro ohia bera MAMIL izendatua izan da.

Txirrindularitza mota hau soziologikoki aztertzen hasia ere bada: Greg Cooper Zeelanda Berriko dramaturgoak MAMIL izeneko monologoa idatzia du, Mark Hadlow aktoreak antzeztu izan duena. Nickolas Bird-ek zuzendutako dokumental luze baten izenburua ere bada.

## Aldaerak 
Akronimoaren aldaera bat dago, MAMIN (*middle-aged man in neoprene*), neoprenoz jantzita igeri egiten duten adin ertaineko gizonei erreferentzia eginez. Kasu honetan ere, loditasunaren kontura barre eginez, helburu aitortua (hotzari aurre egitea) benetakoarekin bat ez datorrela seinalatuz (*mitxelinei* eustea) 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mila Ximénez

**Milagros Ximénez de Cisneros Rebollo** (Sevilla, 1952ko maiatzaren 21a - Madril, 2021eko ekainaren 23a), ezagunagoa **Mila Ximénez** izenez, espainiar kazetaria, telebistako kolaboratzailea, idazlea eta bihotzeko prentsako pertsonaia izan zen.

## Bizitza 
Manuel Ximénez de Cisneros Muñoz de Leónen (1924-2008) eta Nicolasa Rebollo Burgueñoren (1926-2009) alaba, hiru neba-ahizpa zituen: Concepción (Concha), Manuel (Manolo) eta Encarnación (Nani). 1980ko hamarkadaren hasieran, Manuel Santana tenislariaren bikotekidea izan zen. Harreman horretan zegoela, Alba izeneko alabaz erditu zen 1984ko apirilaren 15ean. Santana eta biak zibiletik ezkondu ziren 1983ko otsailaren 9an, eta garai horretan bere senarraren abizena hartu zuen. 1986an elizatik ezkontzea planeatu bazuten ere, dibortziatu egin ziren. Hamarkada horreren amaieran, José Sacristán aktorearekin harremana hasi zuen.

1986ko otsailean hasita, urtebetez *ABC* egunkarian kolaboratu zuen, zeinean *Café con Mila Santana* izeneko asteroko atal baten ardura izan zuen. Bertan, Andrés Segovia, Antonio Mingote, Cayetana de Alba, Leonard Cohen, Plácido Domingo, Terenci Moix, elkarrizketak egiten ditu. Hainbat pertsonaia ezagun elkarrizketatu zituen, hala nola, Antonio Asensio, José María García, Miguel Bosé, Pedro Almodóvar, José María Ruiz-Mateos, Carmen Sevilla eta Boris Becker. Aurretik, tenis aldizkarietan kolaboratu zuen.

Jaime Peñafiel kazetariarekin *La Revista* (1984) argitalpenean elkarlanean hasi ondoren, 1985 eta 1987 bitartean Encarna Sánchezek zuzentzen zuen *Directamente Encarna* irratsaioan kolaboratu zuen *Cadena COPE* katean.

Hainbat urtetako etenaldiaren ondoren, 2000ko hamarkadaren hasieran jarduera profesionalera itzuli zen, telebistara. Telecinco telebista-katean kolaboratzaile hasi zen. *Crónicas Marcianas* (2004), *TNT* (2004-2007), *A tu lado* (2004-2007), *La Noria* (2007-2012), *Sálvame* (2009-2021) *Deluxe* (2009-2021), *Abre los ojos... y mira* (2013-2014) eta *Supervivientes* (2015) telebista saioetan aritu zen.

2016an *Lecturas* aldizkarian *En el punto de Mila* izeneko bloga idazten hasi zen astero. Urte berean, 2016ko *Supervivientes* reality showeko lehiakidea izan zen. 2019an *Gran Hermano VIP* reality showaren 7. edizioan parte hartu zuen.

Bi bilobaren amona zen, bere alaba Albaren aldetik: Alexander (2007) eta Victoria (2012).

2020ko ekainaren 16an, Milak *Sálvame* telebista saioan iragarri zuen biriketako minbizia zuela.

Erialdi luze baten ondoren, 2021eko ekainaren 23an hil zen Madrilen, bere etxean.

## Liburuak 
* *Perdón si no hablo de mí* (2005) 
* *Gitana, ¿tú me quieres?* (2007) 

## Kanpo estekak
Manual debozionezkoa

**Manual debozionezkoa** (izenburu osoa, jatorrizko grafian: *Manual Devotionezcoa, edo ezperen oren oro escuetan erabilltçeco liburutchoa*) Joanes Etxeberri Ziburukoak idatzitako liburua da, lehen aldiz 1627an Bordelen argitaratua. 1669an bigarrenez argitaratu zen eta 1981ean edizio kritikoa plazaratu zuen Euskaltzaindiak, Patxi Altunak burutua.

Liburua bi zatitan banaturik dago:

* Lehen zatian kristau doktrinaren oinarriak azaltzen dira, 3814 bertsok osatzen dute.
* Bigarren zatian otoitzak biltzen dira, 4000 bertsok osatzen dute.

Hizkuntzari dagokionez, lapurtera da Etxeberrik erabili zuen forma. Bertso bidez idatzia da ia guztia, eta formari dagokionez, 15 silabatako bertsoak erabili zituen, binaka errimatzen dutenak. 

Adibide gisa, hemen 1085-1090 bertsoak, heriotzari buruzkoak:

## Erreferentziak
K-12

thumb|
**K-12** Amerikako Estatu Batuetan haur eskola (kindergarden) eta bigarren hezkuntzako urte kopurua adierazten duen esapidea da, beste herrialde batzuetako unibertsitate mailen antzekoa, hala nola, Afganistan, Australia, Kanada, Txina, Ekuador, Egipto, India, Iran, Filipinak, Hego Korea eta Turkia.

## Kanpo estekak
Japoniako Rallya

**Japoniako Rallya**, , Japonian burutzen den Munduko Rally Txapelketako rally lasterketa da. 2004an sortu zen, Hokkaido uhartean lasterka egiten da, Obihiro hiritik hurbil dauden harri txingorrezko errepide estuetan barna.

## Irabazleak 
## Ikus gainera 
* Munduko Rally Txapelketako rallyak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
San Pedro sumendia (Txile)

**San Pedro sumendia** Txileko sumendia da, 6.145 metroko altuerakoa. Atakamako basamortuan dago (Antofagastako eskualdea), Boliviako mugatik gertu. Kilometrotara ikusten da, bere ondoan den San Pablo sumendia baino ez du lagun.

## Geologia 
Ikuspuntu geologikotik, San Pedro bi konoz osatutako geruza-sumendia da; kono zaharragoa (gaur egungo gailurra), kolapso-gertaera batek eragin diona, eta gazteago den beste bat, lehenengo konoaren barruan eraikia. 

## Igoera 
Ezagutzen den lehen igoera dokumentatua George Courty Andeetara egindako espedizio frantses bateko kidea izan zen, Georges de Crequi-Montfort eta E. Senechal de la Grande buru zituela.
Courty San Pedroko gailurrera igo zen 1903ko uztailaren 16an, Filemón Morales txiletarrarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peder Severin Krøyer

**Peder Severin Krøyer** (Stavanger, 1851ko uztailaren 23a - Skagen, 1909ko azaroaren 21a) daniar margolaria izan zen.

Norvegian jaio zen, baina osaba-izebek Danimarkan hezi zuten. 1870ean amaitu zituen ikasketak Daniar Artearen Errege Akademian. 1871n Charlottenborgen egin zuen bere lehen margolana, eta han erakutsi zuen bere bizitza osoan zehar.

1877 eta 1881 artean Europan zehar bidaiatu zuen, artistak ezagutuz eta artea ikasiz. Parisen Léon Bonnatekin ikasi zuen eta inpresionisten eragina jaso zuen. 1882an Skagen-era bidaiatu zuen eta bertako artista eta idazleen komunitateko kide izan zen. 1888an Marie Martha Mathilde Triepcke margolaria ezagutu zuen Parisen, eta hurrengo urtean ezkondu zen.

## Iruditegia 

Peder Severin Krøyer - The Hirschsprung family portrait. From the left Ivar, Aage, Heinrich, Oscar, Robert, Pauline and Ell... - Google Art Project.jpg|*Hirschsprung familia*, 1881
Peder Severin Krøyer - A the victualler's when there is no fishing - Google Art Project.jpg|*Dendan arrainik geratzen ez denean*, 1882
P.S. Krøyer - Artists' luncheon at Brøndum's Hotel - Google Art Project.jpg|*Artisten bazkaria Skagenen*, 1883
Krøyer fiskere trækker vod.jpg|*Arrantzaleak sareak jasotzen, North Beach, Skagen*, 1883
Krøyer Sommerdag ved Skagens Sønderstrand 1884.jpg|*Udako eguna Skagenen* 1884
Krøyer Komiteen for den franske Kunstudstilling i København 1888.jpg|*Frantziako artea 1888an Kopenhagen erakusteko batzordea*, 1888
'Hip, Hip, Hurrah! Artist Festival at Skagen', by Peder Severin Krøyer (1888) Demisted with DXO PhotoLab Clearview; cropped away black border edge.jpg|*Hip, Hip, Hurrah!*, 1888
Peder Severin Krøyer - Osteria in Ravello. - Google Art Project.jpg|Osteria Ravello-n, 1890
Peder Severin Krøyer - Loggia in Ravello - Google Art Project.jpg|Loggia Ravello-n, 1890
P.S. Krøyer - Marie Krøyer - Google Art Project.jpg|*Marie Krøyer*, 1891 
Summer evening at Skagen - P.S. Krøyer - Google Cultural Institute.jpg|*Udako arratsaldea Skanenen*, 1892
Peder Severin Krøyer - A luncheon. The artist, his wife and the writer Otto Benzon - Google Art Project.jpg|Gosaria. Artista, emaztea eta Otto Benzon idazlea, 1893
P.S. Krøyer - Roses. Marie Krøyer seated in the deckchair in the garden by Mrs Bendsen's house - Google Art Project.jpg|*Arrosak*, 1893
P.S. Krøyer - Summer evening on Skagen's Beach. Anna Ancher and Marie Krøyer walking together. - Google Art Project.jpg|Udako gaua Skagen Hondartzan Anna Archer eta Maria Krøyer, 1893
Fra Københavns Børs.jpg|*From the Bourse of Copenhagen*, 1895
P S Krøyer 1897 - Døtrene Benzon.jpg|*Benzon alabak*, 1897
P S Krøyer 1899 - Sommeraften ved Skagens strand. Kunstneren og hans hustru.jpg|*Udako gaua Skagen Hondartzan – Artista eta emaztea*, 1899
Midsummer Eve bonfire on Skagen's beach - P.S. Krøyer - Google Cultural Institute.jpg|*San Joan pikondoak Skagen Hondartzan*, 1906

## Kanpo estekak
Jon Ander Ganboa

**Jon Ander Ganboa Agirre** (Getxo, 1953ko uztailaren 1a) bizkaitar legelari eta Euskadiko Futbol Federakundeko idazkari nagusi ohia da.

## Bizitza 
Zuzenbidean lizentziatu zen Deustuko Unibertsitatean. Euskadiko Futbol Federakundeko idazkari nagusia izan zen.

## Familia 
Anastasio Agirre politikaria du aitona. Olatz Ganboa antzezlea du alaba. Ane Ganboa politikaria du arreba eta Genaro de Gamboa Rojas unibertsitate irakaslea du anaia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euskeraren berri onak

**Euskeraren berri onak** (izenburu osoa, jatorrizko grafian: *Eusqueraren berri onac eta ondo escribitceco, ondo iracurteco ta ondo itzeguiteco erreglac*) Agustin Kardaberazek idatzitako eta 1761ean argitaratutako liburua da.

Gipuzkeraz idatzia dago, prosa arinean. Kardaberazen idazlan gehienak erlijio gaiei zuzenki lotzen zaizkien arren, lan honetan euskara du aztergai, izan ere, liburua euskal hizkuntzaren gorespena dela esan baitaiteke. Euskarak berak dituen baliabideak argitan eman eta beste hizkuntzen pare ezarri nahi du idazleak. Gaian eta gaiaren trataera ikusirik, zalantza gutxiz esan daiteke Larramendik eragina izan zuela liburu honen sorkuntzan. Sarreraz gain, bederatzi atal ditu, izenburu oso argikoak:

# *Beste hizkundeen aldean euskara*
# *Euskeraren hizkerak edo dialektoak*
# *Ondo hitz egiteko eta eskribitzeko molde edo artea*
# *Ondo eskribitzeko erregelak*
# *Ondo hitz egiteko beste erregelak*
# *Euskeraren arte edo gramatika*
# *Euskerazko gramatikaren erregaliak*
# *Euskerazko erretorika nola dan*
# *Kristau doktrinaren erretorika*
Adibide gisa, lehen ataleko zati bat, hizkuntza jasoak (latina eta grekera, Kardaberazen ikuspuntutik) eta euskara konparatzen ari delarik:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ane Ganboa

**Ane Miren Ganboa Agirre** (Getxo, 1954) bizkaitar politikaria da.

## Bizitza 
Ezker abertzaleko politikaria da. Etxerateko kide eta komunikatzailea da eta beste hainbeste herri-mugimenduren kide ere.

Politikari moduan hainbatetan joan da hauteskunde zerrendetan.

## Familia 
Anastasio Agirre politikaria du aitona. Jon Ander Ganboa legelaria eta Genaro de Gamboa Rojas unibertsitate irakaslea ditu nebak. Olatz Ganboa antzezlea du iloba.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John McAfee

**John David McAfee** (Cinderford, Gloucestershire, Ingalaterra, 1945eko irailaren 18a – Sant Esteve Sesrovires, Katalunia, 2021eko ekainaren 23a) anglo-estatubatuar programatzaile informatikaria eta enpresaburua izan zen. 1987an McAfee Associates software-enpresa sortu eta 1994. urtera zuzendu zuen, dimisioa eman zuen arte. McAfee Associatesek arrakasta lortu zuen lehen antibirus komertziala merkaturatu eta gero.

Horrez gain, aktibista politikoa izan zen. Bitan saiatu zen Alderdi Libertarioaren Ameriketako Estatu Batuetako presidentetzarako hauteskundeetarako presidentegaia izaten: 2016an eta 2020an.

2020ko urriaren 6an atxilotu zuten Bartzelonako aireportuan, Ameriketako Estatu Batuetan zerga-delituak egitea leporatuta. Ondorioz, Sant Esteve Sesroviresko Brians 2 espetxean sartu zuten Estatu Batuetaratze eskaera onartzen zenentz argitu bitartean. 2021eko ekainaren 21ean Espainiako Auzitegi Nazionalak estradizio agindua onartu eta Estatu Batuetaratu behar zuten. Alabaina, 2021eko ekainaren 23an hil zen 75 urte zituela. Hilda topatu zuten ziegan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Illa d'en Sales

'''Illa d'en Sales''' Mallorcako kostako uhartetxo bat da, Portals Nous parean, Calvià udalerrian. 8.750 m2-ko azalera du, 460 m-ko perimetroa, eta 6 m-ko gehienezko garaiera. Uhartetxo malkartsua da, iparreko aldetik baizik irits ezin daitekeena, non hareazko eta legarrezko hondartza bat baitago.

Prospekzio arkeologiko baten ondoren, zeramika puniko ugari aurkitu zuten, K.a.-ko II mendekoak, baita urpean ere arrastoak. Kontuan harturik ez dela egiturarik aurkitu, badirudi marinel eta merkatari puniko-ebusitaniarrak maiz joaten ziren kokalekua zatekeela, egitura egonkorrik gabe bazen ere, ekai galkorrez. Pentsatzen da itsasalde garrantzitsua behar zuela izan, bai bertakoekiko truke komertzialagatik, bai mertzenarioen errekrutatzerako. Aurkikuntzen leiho kronologikoa K.a. 250etik K.a. 190era zabaltzen da, Lehen eta Bigarren Gerra Punikoen artean, gutxi gorabehera la Galera, na Guardis eta na Moltona uhartetxoetako aurkikuntza feniziarren garaikoak. Agidanez, kokagune horiek feniziar eta kartagoarrek Mediterraneoaren itsasertzetan buruturiko kolonizazio prozesuaren aurrekari gisa uler daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Boyd Orr

**John Boyd Orr, Boyd Orr 1. baroia** (Kilmaurs, East Ayrshire, 1880ko irailaren 23a - Edzell, Angus, 1971ko ekainaren 25a) eskoziar irakasle, sendagile, biologo, fisiologo, politikari, negozio-gizon eta baserritarra izan zen. 1949ko Bakearen Nobel Saria irabazi zuen nutrizioari buruzko ikerketa zientifikoagatik eta FAOko lehen zuzendari-nagusi gisa egindako lanagatik.

Hasieran irakaskuntzan aritu zen, baina bokazioa aldatu zuen eta medikuntza eta biologia ikasi zituen Glasgowko Unibertsitatean. 1914an animalien elikadurari buruzko ikerketak hasi zituen Rowett Research Instituten. Lehen Mundu Gerran mediku izan zen frontean.

Gerra amaitu ondoren, Rowett Institutua zabaldu zuen. 1920ko hamarkadan animalien elikadurarekiko interesa giza elikadurara aldatu zuen. Haurrei esnea doan ematea lortu zuen eskoletan.

1945ean Glasgowko Unibertsitateko errektore eta parlamentuko kide hautatu zuten. FAOko lehen zuzendaria izan zen, 1945etik 1948ra. Arte eta Zientziaren Munduko Akademiaren sortzaileetako bat eta presidentea ere izan zen.

## Lanak 
* Boyd Orr, John (1905). Scotch Church Crisis: The Full Story of the Modern Phase of the Presbyterian Struggle. Glasgow: John M'Neilage.
* (1929). Minerals in Pastures and Their Relation to Animal Nutrition. London: Lewis.
* (1934). The National Food Supply and Its Influence on Public Health. London: King.
* (1936). Food, Health and Income. London: Macmillan.
* (1937). Nutritional Science and State Planning.in (Orr)
* (1940). Nutrition in war. Fabian Tract 251. London: Fabian Society.
* (1942). Fighting for What?. London: Macmillan.
* (1943). Food and the People. London: Pilot Press.
* (1945). Welfare and Peace. London: National Peace Council.
* (1946). A Charter for Health. London: Allen & Unwin.
* (1948). Food: The Foundation of World Unity. London: National Peace Council.
* (1950). International Liaison Committee of Organisations for Peace: A New Strategy of Peace. London: National Peace Council.
* (1957). Feast and famine: The wonderful world of food. London: Rathbone Books.
* (1958). The Wonderful World of Food: The Substance of Life. Garden City, NY: Garden City Books.
* (1966). As I recall: the 1880s to the 1960s. with an introduction by Ritchie Calder. London: MacGibbon & Kee.
### Elkarlanean 
* Boyd Orr, John; Lubbock, David (1940). Feeding the people in war time. London: Macmillan
* Boyd Orr, John; Lubbock, David (1964). The White Man's Dilemma: Food and the Future, London: Allen & Unwin.
* Boyd Orr, John; Beck, Robert Nelson (1970). Ethical Choice. London: Free Press. 

## Kanpo estekak
Signe Brunnström

**Anna Signe Sofia Brunnström** (Solna, Suedia, 1898ko urtarrilaren 1 - Darien, AEB, 1988ko otsailaren 21 ) fisioterapeuta suediarra izan zen, batez ere Ameriketako Estatu Batuetan lan egin zuena. Bere lan jarduna ariketa terapeutikoaren arloan hasi zuen; gero anputazioak zituzten pazienteen eta burmuineko kalteen ondorioak zituzten gaixoen errehabilitazioan ekarpen garrantzitsuak egin zituen. 

## Hastapenak Europan 
Brunnström Karlberg jauregian jaio zen, Stockholm ondoko Solna udalerrian, aita Edvin bertan kokatutako Suediako Armadaren Akademiako kapitaina baitzen; ama Hedwig Lidman berriz, irakaslea. Hiru ahizpetatik zaharrena zen, eta aitaren ogibideak familiari leku aldatze ugari ekartzen bazizkion ere, Signek hezkuntza ona izan zuen amari esker: etxean frantses, ingeles eta aleman hizkuntzak irakatsi zizkion. Ondoren 16 urterekin Uppsalan zientzia, geografia, historia eta gimnastika ikasi zituen 3 urtez; 1917an graduatu zen. Gero, izena eman zuen Stockholmeko Kungliga Gymnastiska Central Institutet (GCI) ikastetxean (Gimnastikako Errege Institutu Zentrala, 100 urte lehenago Pehr Henrik Ling fisioterapeutak sortutako eskolan, alegia

GCI-ko ikasle askoren modura, ikasketen ostean Brunnströmek atzerrira jo zuen. Denbora labur batez Medevi Brunn bainuetxean jardun eta gero, 1920ean Suitzara aldatu zen, eta Bernan norvegiar fisioterapeuta batekin lan egin zuen; 1921ean Luzernara mugitu zen, garai hartan turismo gune garrantzitsua zeba; han *Sjugymnastik Institut* izeneko erakundea ireki zuen. Bertan, eskoliosia eta poliomielitisa zuten tratamenduan arrakasta eta ospea lortu zituen; lesioaren larritasuna, kokapena eta pazientearen erantzunaren arabera. Hauek dira sei etapa horiek:

Sei etapa hauetan oinarrituz, iktus batetik errekuperatzen ari den pertsonaren egoera eta eboluzioa neurtzeko eskalak garatu dira, adibidez  *Fugl Meyer Assessment of Physical Performance* (FMA),ebidentzian oinarritutako medikuntzaren arabera balioztatua eta fisioterapian eta terapia okupazionalean asko erabiltzen dena.

## Jardun akademikoa eta argitalpenak 
Signe Brunnströmek lehen artikulu zientifikoa 1935ean argitaratu zuen, The Physiotherapy Review aldizkarian: *Faulty Weight Bearing:* *With Special Reference to Position of Thigh and Foot* ("Zama-karga akastuna: izter eta oinaren posizioari erreferentzia berezia eginez"); atzetik beste 22 etorriko ziren. Artikuluez gain, liburu iruzkinak, filmak eta testuliburuak argitaratu zituen protesi entrenamendu, kinesiologia eta ariketa terapeutikoari buruz. AEBetako eta Europako autoreen itzulpen asko ere egin zituen (Blix, Borelli, Bethe eta Franke, Braune eta Fisher, Elfman, Duchenne, Fick, Inman, Marey, Magus eta Weber anaiak).

Zenbait argitalpenen erreferentziak:
* 1957:  (Kerr, D. eta Sloan Dean, C.-ekin) *Training of the Lower Extremity Amputee.* AJN, American Journal of Nursing, 57(7), 834-852.
*1962: *Clinical Kinesiology*.
* *1970: Movement Therapy in Hemiplegia : A neurophysiological approach*, 1970
* *1972:* (R. Dickinsonekin) *Clinical Kinesiology*.
* ''1983: Brunnstrom's clinical kinesiology''.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Fisioterapia Suedian

## Kanpo-estekak
Juanita Ibaibarriaga Literatur Saria

**Juanita Ibaibarriaga Literatura Saria** 1992 urtean hasita Ermuan ospatzen den idatz-lehiaketa bat da.

## Xedea 
Ume eta nerabeen artean komunikazio idatzia euskaraz egiteko gaitasuna areagotzea da sari honen helburua. Euskal Birusa Elkarte Kulturalak abiatu zuen 1992an eta Juanita Ibaibarriagaren izena jarrita, urte horretan zendutako herritar euskaltzalearen lana goraipatu nahi izan zuten. 2011tik aurrera, Ermuko Udaleko Euskara sailaren esku egon da bere antolaketaren ardura.

## Modalitateak 
Lehiaketan herriko ikastetxe guztiek hartzen dute parte eta bi modalitatetan aurkezteko aukera dute:

# Lehen Hezkuntzako 3. mailatik 6. mailara bitarteko ikasleena
# DBHko 1. mailatik 4. mailara bitarteko 16 urtetik gorako ikasleena

Kurtso bakoitzeko lan bakarra saritzen da eta 2013an hasita, Euskararen Nazioarteko Egunaren galaren barruan banatzen dira sariok.

Lehen edizioko narrazio eta ipuin sarituak batzen zituen liburuxka argitaratu zen eta hurrengo urte batzutan *Drogetenitturri* herri aldizkariaren orriak erabili ziren irabazle suertatukoen lanak ezagutarazteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* XXIV. Juanita Ibaibarriaga literatur sarien banaketaren irudiak
Sam Francis

**Samuel Lewis "Sam" Francis** (San Mateo, Kalifornia, 1923ko ekainaren 25a - Santa Monica, Kalifornia, 1994ko azaroaren 4a) estatubatuar margolari eta grabatzailea izan zen, Action painting korrontekoa.

Ameriketako Estatu Batuetako Aireko Armadan egon zen Bigarren Mundu Gerran. Maniobra batzuetan zauritu zen, eta urte batzuk eman zituen ospitalean. Han hasi zen margotzen. Artea ikasi zuen Berkeleyn.

Bere lehen eragina Mark Rothko, Arshile Gorky eta Clyfford Still bezalako margolarien espresionismo abstraktua izan zen. 1950eko hamarkada Parisen eman zuen, non tachismoak eragin zion. Asiako kulturak eta zen budismoak ere eragin zioten.

1960ko hamarkadan Kaliforniara itzuli zen. Psikoanalisiaren ondoren, arreta jarri zien bere ametsei eta subkontzientearen irudiei.

1980ko hamarkadan, oso aktibo egon zen grabatzaile gisa, eta lan ugari sortu zituen.

## Kanpo estekak
Maria Luisa Rodríguez

**Maria Luisa Rodriguez Zatarain** (Andoain, Gipuzkoa, 1920ko apirilaren 15a &ndash; Bartzelona, 1957ko abenduaren 29a) erraketista profesionala izan zen.  

*Vasquita* izenarekin jokatu zuen hainbat frontoitan.   

## Biografia 
Lau neba-arrebatako familiakoa zen; Angel, Balbina, Francisca eta Maria Luisa bera. Francisca eta Angel ere erreketistak izan ziren, nahiz eta gizonak salbuespen izan modalitate horretan.  

## Aitzindariak 
Emakume kirolari antzindariak izan ziren erraketistak. Arrakastaz beteriko hiru edo lau hamarkada bizi izan zituzten. 1940ko eta 1950eko hamarkadak izan ziren erraketisten urrezko aroa. Bartzelonan eta Madrilen zazpina frontoi zeuden orduan. Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino. Garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin zutenak. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen erraketisten jaioterrietan.  

## Omenaldiak 
* 2018an Andoaingo Bastero kultur etxean erakusketa antolatu zen erraketista izandakoak bistaratzeko eta dokumentala ere erakutsi zen, besteak beste Andoingo Maria Luisa Rodriguez eta Bakartxo Etxeberria agertzen dira irudietan. 

thumb|280x280px|Erraketistak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistasBideoa
* Raquetistas lehen eta orain(Trailerra)
* Erraketistak emakume aitzindariak pilota munduan Bideoa
* Emakume erraketistak. ErakusketaBideoa
* Aintzina lanbide. Emakume erraketistakBideoa
* Azken erraketistak. Mende hasierako kirolari profesional, Argia, 2017
Eneida Marta

**Eneida Marta** (Ginea Bissau, c. 1973) Ginea Bissauko abeslaria da portugesez eta Ginea-Bissauko kreoleraz abesten duena.

## Biografia 
Artista familia batean jaio zen eta gaztetan hasi zen abesten. Juca Delgadorekin batera serioago hartu zuen musika ibilbidea eta 2001. urtean atera zuen aurreneko diskoa, *Nô Stória*, eta hurrengo urtean bigarrena, *Amari*. Bigarren disko honek Putumayo munduko musiken diskoetxearen arreta erakarri zuen eta nazioarteko birari ekin zion. 2006an hirugarren diskoa iritsi zen *Lôpe Kai*. "Mindjer Dôlce Mel" abestiarekin Munduko Musiken lehiaketa irabazi zuen eta Putumayok *Acoustic Africa* bilduman sartu zuen. 2008ko nazioarteko biran Womex elkarteak 3.000 delegaturen aurrean kantatzeko aukera eman zion.

2019an atera zuen laugarren diskoa, *Ibra* izenekoa.

## Diskografia 
* *Nô Stória* (2001)
* *Amari* (2002)
* *Ibra* (2019)

## Kolaborazioak 
* *Acoustic Africa* (2006) - "Mindjer Dôlce Mel" abestia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dragoi gizakia

**Dragoi gizakia** (prentsan *Homo longi* gisa, baina teknikoki *Homo [sapiens] daliensis*) 2021ean aurkitutako gizaki arkaiko bat da. Txinako Harbin hiriko putzu batean aurkitu zen burezur osotik abiatuta identifikatu zen. 138.000 eta 309.000 urte dituela kalkulatzen da. Azken ikerketen arabera, Denisovako gizaki baten burezurra da.

## Deskribapena 
Ezaugarri arkaikoak eta ezaugarri modernoak batzen dituen izakia zen. Neandertalek edo *Homo heidelbergensis*ek bezala bekoki txikia eta begien gaineko hezur zabalak zituen, baina masailak, adibidez, gizaki modernoen antzekoagoak ziren. Burmuina, hala ere, gizaki modernoen antzekoa zen tamainan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Consuelo Rubio

**Consuelo Rubio** (Madril, 1927ko maiatzaren 15a - 1981eko martxoaren 1a) espainiar soprano eta mezzosopranoa izan zen. Angeles Otteinen ikaslea. 1950-60 hamarkadetan jardun zuen abesten.

Madrilgo Kontserbatorioan trebatuta, nazioarteko arreta piztu zuen 1953an *Genevako Nazioarteko Kantu Lehiaketa* irabazi zuenean.

## Soprano ibilbidea 
Soprano gisa *Susana* bezala nabarmendu zen Figaroren ezkontzetan eta wagneriar roletan. Mezzo bezala, bere rol nagusiak Frantziako errepertorioan izan ziren, Bizet-en Carmen  eta Margarita Hector Berliozen Faustoren kondennazioa baita opera eta zarzuela espainiar errepertorioan, El sombrero de tres Picos eta Goyescas. Beste paper batzuk Dido eta Eneas, Cosí fan tutte, Giulio Cesare, Alceste, Idomeneo, Lohengrin, Don Carlo, Otello, Ariadne auf Naxos, Werther eta Manon izan ziren.

Espainian, Alemanian, Estatu Batuetan eta Frantzian abestu zuen, besteak beste. Aix-en-Provence jaialdian. Parisen, Chicagon, New Yorken, Vienan, Madrilen, Rio de Janeiron, Munichen, Genevan, Amsterdamen, Erroman, Milanen, Florentzian, Bruselan, Lucernan, San Frantziskon eta Los Angeleseko Hollywood Bowl- en 1959an.

Buenos Aireseko Colon Antzokian 1954an soprano gisa abestu zuen La boheme (Mimi) eta Eva en Los maestros cantores de Nuremberg abestietan.Wiener Staatsoper-en  Don Carlo eta Ariadne auf Naxos (1960)operak abestu zituen ; Turingo Teatro Region Genoveva opera(1961) eta Parisko Eliseo Zelaietan Carmen opera (1965).

Bere ahots ahalmenaren osotasunean erretiratu zen, eta, XX. mendearen bigarren erdialdeko Espainiako bost abeslari liriko handienetako bat bezala hartzen da, Montserrat Caballé, Victoria de los Ángeles, Teresa Berganza eta Pilar Lorengarrekin batera.

Bere grabazioen artean, *Faustoren* kondenazioaren bertsio integrala nabarmentzen da Igor Markevitxek zuzendua ,eta *Carmen Leopold Simoneau eta* Pierrette Alarie  Pierre-Michel le Conte zuzendua.

Enrique Pelaez kritikariaren arabera: *Izaera dramatikoa, ahots oretsu eta distiratsua eta ahoskeraren argitasuna nabarmentzen ziren, obra edozein hizkuntzatan abestu arren, interpretatzen zuen hizkuntzaren ezagutza perfektua adierazten baitzuen.*

## Heriotza 
Madrilen hil zen, 53 urte zituela Consuelo sopranoa. Azken urteetan Goi Mailako Kantu Eskolan lan pedagogikoak egin zituen eta ahots-teknikari buruzko tratatu bat ere idatzi zuen, *El Canto* izenekoa..

## Sariak eta merezimenduak 
* Nazioarteko Kantu lehiaketa irabazi zuen Genevan 1953an. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Faustoren kondenazioa
* Carmen habanera
Jarlsberg gazta

**Jarlsberg gazta** Norvegiako elikagai ezaguna da. Nahiz eta egun kontsumo handia izan, XX. mendearen hasieran desagertutzat eman zen. Behi esnez egina gurin antzeko ukia du, sabore gozo arin batez. Sukaldaritzan edo, baita ere, atariko gisa jaten ohi da. Norvegiako lizentziaz gaur egun Ohion eta Irlanda ere ekoizten da.

## Historia 
Gazta mota hau Norvegian sortu zuten XIX. mendean. Sortzailea Anders Larsen Bakke (1815-1899) izeneko enpresaria izan zen. Jarlsberg izena hartu zuen sortu zen eskualdetik. Dena dela, 1918tik eskualdeak izena aldatu zuen, Vestfold konderria izena hartuz. 1900 urte inguruan gazta honen ekoizpena bertan behera gelditu zen. 1956an, ikertzaile batek, Ola Martin Ystgaard agronomoak, Norvegiako Nekazaritza Unibertsitatean, errezeta berreskuratu zuen. 1960. urtetik aurrera produktu honen ekoizpenari ekin zioten gaur egun arte.  

## Kontsumoa 
Norvegiatik kanpo Ameriketako Estatu Batuetan oso ezaguna da gazta hau; herrialde horretan inportatutako lehen gazta da Jarlsberga, eta merkatuan 30.000 salmenta puntu inguru ditu. Erresuma Batuan eta Australian ere oso ezaguna da. 
 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*:Jarlsberg.com Markaren jabearen webgunea Estatu Batuetan.
Venezuelako Unibertsitate Zentrala

**Venezuelako Unibertsitate Zentrala** edo **Univeridad Central de Venezuela** (**UCV**) Venezuelako unibertsitate publiko bat da, San Pedro Parrokiako Valle Abajo urbanizazioan kokatua, Caracaseko erdigune geografikoaren hegoaldean. 1721ean sortua, herrialdeko goi hezkuntzako erakunderik zaharrena da. Bere egoitza nagusia, Caracaseko Unibertsitate Hiria, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2000. urtean.

QS World University Rankings erakundeak 2018rako mundu mailan egindako ikerketa baten arabera, UCV lehen postuan dago estatu mailan eta 28 Latinoamerikan.

2009. urtean, graduaurreko eta graduondoko hirurogei mila ikasle baino gehiago, sei mila irakasle eta administrazioko eta zerbitzuetako zortzi mila langile inguru zituen. Horiek 9 fakultate osatzen dituzte Caracasen; 2, Maracay Ingeniaritza Gunean, Caguan (Aragua estatua), eta 1 Barquisimeto Arkitektura Gunean, Lara estatuan; gainbegiratutako unibertsitate-ikasketetarako 5 gune eta 12 estazio esperimental ditu herrialdeko hainbat herritan.

## Kanpo estekak
Unai Marino

**Unai Marino Alkorta** (Ondarroa, Bizkaia, 1999ko abenduaren 10a) Euskal Herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Atezain lanetan aritzen da. Oinatz Aulestia atezain ohiaren lehengusua da. Amorebietarekin Bigarren mailarako igoera historikoa lortu zuen 2021ean, *El Viverazo* bezala ezagututako partidan. Talde zornotzarrean beste Bigarren mailarako igoera ere lortu zuen 2023an. Talde zornotzarrean bost denboraldi aritu ondoren, Unionistasera joan zen.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Dorleta Kortazar

**Dorleta Kortazar Alkoz** (Eskoriatza, Gipuzkoa, 1974ko abuztuaren 21a) ipuin kontalaria, feminista, sindikalista eta Arrasateko Gazte Bulegoko dinamizatzailea da. 

## Biografia 
### Ikasketak 
Gizarte integrazio ikasketak egin zituen, Iruñean, 1995ean. Ondoren, gizarte eta kultur suspertzaile formazioa jaso zuen,  Eskoriatzako Almen ikastolan, 1996an.

## Ibilbidea 
### Ipuin kontalari 
Ipuinak kontatzen dihardu 2014 urtetik. Helduei, haurrei eta nerabeei zuzendutako saioak ditu, eta bertan, berak sortutako ipuinak, tradizionalak eta egile berrienak kontatzen ditu. Euskal Herriko Ipuin Jaialdi garrantzitsuenetan parte hartu dut, etaErrioxan, Catalunyan, Tenerifen eta Gaztela eta Leonen ere eman ditu saioak. Eta Euskal Herriko txoko anitzetan izan da kontari, kultur etxe eta antzokietan, elkarteetan, ikastetxeetan zein liburutegietan. 

Ipuinak direla eta, Dorleta Kortazarrek *Berria* egunkariko Jone Arruabarrena kazetariarekin izandako elkarrizketan zera esan zuen:«Ipuinek erakutsi didate bestelako mundu bat posible dela.»

«Ipuinek bilakaera bat izaten dute, norberak bilakaera bat izaten duen heinean.»

## Ipuin saioak 
thumb|250px|Dorleta Kortazar Arrasateko gazte bulegoan
#### Helduentzako saioak: 
* 80 Amandre
* Hitzen lapurra
* Ezpain gorriak
* Berba kateatuak
* Muxutruk
* Ispiluak (2023). "Heldu da kontua". Helduentzako Kontalaritza Sarien II. edizioaren irabazleetako bat izan zen kontakizuna.

#### Haurrentzako saioak 
* Egin putz
* Ipuinari tiraka
* Zu eta ni
* Udazken koloretan
* Saharako ipuinak
* Afrikako ipuinak

## Ikastaroak 
Ikastaroak eskaintzen ditu ipuinak kontatzen ikasteko, *Bazen Behin* hasiberrientzat eta *Atsoen errana da* genero ikuskera lantzeko. Formazio saioak ere gidatzen ditu guraso eta hezitzaileei zuzenduta, irakurzaletasuna sustatzeko.

Aurkezle lanetan ere aritzen da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Dorleta KortazarTwitter
*Dorleta KortazarFacebook
*Dorleta KortazarKontaktua
*Dorleta KortazarInstagram
*Elkarrizkea EITBn: Oso istorio politak ateratzen dira izenaren jatorriaz galdetzean
*Elkarrizketa: *Nire amamei buruz egiten dut, baina bereak ikusten ditu norberak* Berria, 2021.11.10
*Elkarrizketa: *Ipuinek erakutsi didate bestelako mundu bat posible dela.* Berria 2024.09.20
Trần Thiện Khiêm

**Trần Thiện Khiêm** ( ahoskatua; Saigon, 1925eko abenduaren 15a - San Jose, Kalifornia, 2021eko ekainaren 24a) hegovietnamdar militar eta politikaria izan zen. 1969tik 1975era Hego Vietnamgo lehen ministroa izan zen.

Vietnamgo Akademia Nazional Militarrean ikasi zuen eta Vietnamgo armadan aritu zen Bảo Đại enperadorearen erregimenean. Ameriketako Estatu Batuetan ikasketa militarrak zabaldu ondoren, Vietnamgo armadaren dibisio baten agintea jaso zuen.

1960ko azaroan Ngo Dinh Diem presidentearen alde jarri zen estatu-kolpe saiakera batean. Hala ere, Diem boteretik kendu zuen 1963ko azaroko estatu-kolpean parte hartu zuen. 1964ko urtarrilean, agintean zegoen Junta Militarraren aurkako beste estatu-kolpe batean parte hartu zuen.

Militarren arteko hilabete batzuetako barne borrokaren ondoren, Nguyễn Khánh nagusitu zen eta Trần Thiện Khiêm Estatu Batuetara bidali zuen enbaxadore gisa. Ameriketako Estatu Batuen ondoren, enbaxadore izan zen Taiwanen 1965etik 1968ra.

1968an Hego Vietnamera itzuli zen eta Barne ministro izendatu zuten. Lehen ministro izan zen 1969ko abuztuaren 22tik 1975eko apirilaren 5era. Estatu Batuetara erbesteratu zen komunistek Vietnamen boterea hartzean.

## Kanpo estekak
Rodanoko glaziarra

**Rodanoko glaziarra** (; ) Suitzako Alpeetan dagoen glaziarrra da, Rodano ibaiaren eta Léman aintziraren iturria (Valais kantonamenduan. Furkako mendatetik gertu dago eta, horri esker, erreza da bertaratzea.

## Geografia 
Rodano glaziarra Uraniako Alpeetako handiena da. Mendilerroaren hegoaldean dago, Rodano iturburuan. Undri Triftlimi gailurra (3.081 m) Trift glaziarrarekin lotzen du. Glaziarra Valais kantonamenduaren iparraldeko zatian dago, Grimsel mendatearen eta Furkako portuaren artean, Oberwald udalerriaren zatia izanik. Dammastock (3.630 metro) glaziarraren gaineko gailurrik altuena da. 

## Aldaketak 
Rodanoko glaziarra iritsi-erraza da eta, horren ondorioz, bere prozesua XIX. mendetik ondo asko ezagutzen da. Horrela, ezaguna da azken urteetan desegiten ari dela, ura glatzen ari da eta glaziarraren tokian harria gelditzen ari dela. Azken ehunta hogei urtetan mila hirurehun metro galdu ditu. Prozesu hau munduko ia glaziar guztietan ematen ari da, dirudienez aldaketa klimatikoaren ondorioz.

## Iruditegia 

Fitxategi:Glacier du Rhone.jpg|2008
Fitxategi:Rhoneglacier.JPG|2005
Fitxategi:Gletch_und_Rhonegletscher_um_1900.jpeg|1900
Fitxategi:Rhonegletscher1870.jpg|1870

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Goitik ateratako argazkiak, glaziarraren prozesua ikusteko.
Lekuona (eraikina)

**Lekuona** Errenterian (Gipuzkoa) dagoen eraikin bat da. 1963an eraiki zenetik hainbat erabilpen izan ditu; 2007 arte okindegia eta 2021etik aurrera kultur etxea eta liburutegia izan da.

## Historia 
thumb|left|Lekuona okindegia zen garaiko argazkia.
Tren geltoki aurrean Olibet gaileten fabrikarena izandako 1.800 metro koadroko orube batean fabrika eraiki zuen Lekuona enpresak 1963an eta jarduera horretan erabili 2007 urte arte.

Lekuona enpresa lekuz aldatu zenean Errenteriako Udalak erosi zuen eraikina. Hasiera batean fabrika eraistea pentsatu bazen ere, gerora kontserbatzea erabaki zen, Kosten Legeak orubean eraikitzea ez zuelako baimentzen. Horregatik, okindegiaren egitura egokitzea erabaki zen. Udalak liburutegia bertara lekuz aldatzeko proiektu bati ekin zion. Magdalena kaleko lokal txikiago bat hartzen baitzuen, eta gertu dauden Topoko trenbideak bikoizteari ekitean eraitsi behar zelako. Ondoren, garatze proiektuak Dantzagunea-Artelekuren egoitza izatea aurreikusi zuen. Horretarako, fabrikaren orubea deskontaminatu egin behar izan zen.

Hasierako proiektua aldatu egin zen, bi faktorek bultzatuta: batetik, toki- eta foru-erakundeen osaera politikoa aldatu egin zen, eta, bestetik, Arteleku zentroa suntsitu egin zen, Txomin Eneako uholdeek 2011n izan zuten eraginengatik. Proiektu berriak *Dantzagunea, Dantza eta Arte Eszenikoen Fabrika* izena hartu zuen. Liburutegi zerbitzua Niessen izandako fabrikaren instalazioetan izatea etorkizunean proiektatuko litzateke. Obrak egiten hasi zen *Construcciones Amenabar* eraikitzailea. Azkenik, 2017an, Gipuzkoako Foru Aldundiarekin finantziazio eta proiektuaren gaineko desadostasunak bideratu ondoren (tartean, hirigintzako gaiak, eraikuntza-bolumena handitzea eta Kostaldeei buruzko Legearen eragina), Lekuona Fabrika kultur proiektua garatzeari ekin zitzaion. Proiektu berriak kultur sorkuntzarako espazioak, udal liburutegi berria eta auditorio bat barnebiltzen zituen. Arkitektura proiektuaren esleipena VAUMM arkitektura estudioak lortu zuen.

Lekuona berriak 2021eko maiatzean ireki zituen bere ateak kultura fabrika gisa. Kultura ardatz hartuta herritarrentzako bilgune eta topalekua da, non herritarrei, banaka zein kolektiboki, hainbat aukera ematen dien: kultura bizi eta esperimentatu, arte eszenikoen sorkuntza prozesuak lehen pertsonan partekatu, hiri laborategietan parte hartu, ezagutzak trukatu edo elkarrekin ikasi.

## Kokapena 
Errenteriako Olibet-Ugarritza auzoko Urantzu kalean zegoen kokatua, Oiartzun ibaiaren alboan. Egun, kale zati horrek Ugarritza etorbidea du izena.

## Erabilerak 
* Lekuona (enpresa), 1963tik 2007ra

* Lekuona Fabrika (kultur proiektua), 2021etik aurrera

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lekuona proiektua VAUMM arkitekura estudioaren webgunean: http://vaumm.com/project/lekuona/
Elena Pérez

**Elena Pérez Pérez** (Ermua, Bizkaia, 1968ko martxoaren 10a - *ibidem* 2021eko maiatzaren 7a) txistularia izan zen, Eibarko Usartza Txistulari Taldeko zuzendaria.

## Biografia 
Ermuko San Lorenzo auzoan jaio zen baina txikitatik izan zuen lotura estua Eibarrekin. Txistuaren munduan 7 urte inguru zituela hasi zen  Amalur dantza-taldean. Eibarko kontserbatorioan egin zituen lehengo musika-ikasketak, Donostiako kontserbatorioan jarraitu eta bertan amaitu zituen 1989an. Jose Ignacio Ansorena katedradunarekin bukatu zuen txistu-karrera, aitortza gorenarekin. Biolontxelo eta zeharkako txirula-ikastaroak ere egin zituen.

### Musikari ibilbidea 
Gaztetatik hartu zuen parte  Eibarko txistulari talde batean, eta 80ko hamarkadaren erdialdetik aurrera Eibarko Txistulari Bandako kide izan zen (geroago Usartza Txistulari Taldea izena hartu zuena). Bere bizitza musika irakaskuntzan eman zuen, hainbat ikastetxetan, zein musika eskoletan irakasle arituz (Eibar, Ermua, Bergara, Soraluze, Gasteiz, Mutriku…). Herri mailako eta Euskal Herriko hainbat txistulari -lehiaketatan parte hartu zuen, banaka zein taldeka, baita zenbait  sari eta errekonozimendu lortu ere. Bilboko Udal Bandan ere hainbat aldiz parte hartu du.

Beti  ibili zen kalejiretan, kontzertuetan eta alardeetan parte hartzen eta laguntzen (Eibarren,  Ermuan, Deban, Soraluzen, Bilbon, Durangon, Zornotzan eta Donostian). Txistuaren kultura eta musikarekin zerikusia duen guztiari eusteko eta irakasteko helburua zuen.

Eibarrren hainbat txistu kontzertu antolatu eta zuzendu zituen. Kontzertuotan berrikuntzak txertatzen ere saiatu zen, betikoari eutsiz baina aire berriak eta musika tresna anitz gehituz.

### Heriotza 
Gaixotasun luze bat jasan ondoren hil zen 2021eko maiatzaren 7an, 53 urte zituela.

## Iruditegia 

File:Elena Zornotzan.jpg|Elena Zornotzan Txistu egunean
File:Elena Ermua Durangaldeko txistulari eguna.jpg|Elena Ermuan Durangaldeko txistulari egunean
File:Elena Ermuan Durangaldeko txistulari eguna 1.jpg|Elena Ermuan Durangaldeko txistulari eguneko kontzertuan
File:Elena Arrate.jpg|Elena Arraten Euskal Herriko Txistulari egunean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariano Jose Ibarguengoitia Zuloaga

**Mariano Jose Ibarguengoitia Zuloaga** (Bilbo, Bizkaia, 1815eko irailaren 8a - *ibidem*, 1888ko urtarrilaren 31) Erromatar Eliza Katolikoko apaiza eta gaztelaniazko idazlea izan zen. Bilbo hirian lan handia egin zuen, eta Karitateko Jesusen Zerbitzarien sortzailetako bat izan zen. 1858tik, Bilboko San Anton elizako parrokoa izan zen. Beatifikazio prozesuan dago.

## Liburuak 
Batez ere erlijioari lotutako lanak idatzi zituen.
**Método para facilitar la adquisición de las virtudes por medio del examen particular*, Madril, N. de Castro Palomino, 1853.
**Ejercicios de San Ignacio de Loyola acomodados exclusivamente al espiritual aprovechamiento de los Señores Sacerdotes*, Madril, Imprenta de la Regeneración, 1857, 2 liburuki. Hau da bere lan ezagunena. 
**Explicación del Liberalismo*, Azpeitia, Pablo Martínez inprimategia, 1875.
**Tratado de la usura*.

## Bibliografia 
*  Eugenio Rodríguez Condado: *Mariano José de Ibargüengoitia y Zuloaga. Presbítero de bilbao y director espiritual de la congregación Siervas de Jesús de la Caridad*, Bilbo: Mensajero, 2004, 246 or.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Biografia Historiaren Errege Akademiaren webgunean.
* Biografia.
San Pablo sumendia

**San Pablo** 6.092 metroko altitudeko sumendia da, ondoko San Pedro sumendiarekin (Txile) batera, basamortuaren ikuspegia menderatzen dute Antofagastako eskualdean, ez baitago beste tontorrik harkaitz-puska horiekin konparatzen denik.

## Egonlekua 
Kalama hiriaren ipar-ekialdean dago. Basamortuko erraldoi horrek krater izugarria du gailurrean. Zorionez, lo dagoen sumendia da, baina historian noizbait jarduera bolkanikoa izan zuen, paretan kolore iluna baitu, kolore hori erakusten du sumendiak gailurrean eta inguruetan laba etengabe izan zuelako.

## Igoera 
Txileko Mendeurrenean izan zen sumendiaren lehen igoera, 1910ean. Zoritxarrez, ez dira ezagutzen 1910eko balentriaren egileak.

Sumendia igotzeko garaiirik onena apiriletik abendura bitartekoa da.

## Kanpo estekak
Hans Urs von Balthasar

**Hans Urs von Balthasar** (Luzerna, 1905eko abuztuaren 12a - Basilea, 1988ko ekainaren 26a) suitzar teologo eta apaiz katolikoa izan zen.

Alemaniar literatura ikasi zuen Zuricheko Unibertsitatean. 1929a Jesusen Lagundian sartu zen. Ondoren filosofia ikasi zuen Pullachen eta lau urtez jesulagunen eskolan aritu zen Lyonen teologia ikasten. 1936an apaiz ordenatu zuten. 1940tik aurrera, Basilean kapilau izan zen eta liburuak eta artikuluak argitaratzen hasi zen.

Basilean Adrienne von Speyr protestantea ezagutu zuen eta katolizismora bihurtzen lagundu zion. Hamasei urtez von Speyrrek gai espiritualei buruzko hirurogei bat liburu diktatu zizkion von Balthasarri. 1945ean elkarrekin San Joan Komunitatea sortu zuten eta Balthsarrekin jesuitak utzi zituen.

Joseph Ratzinger eta Henri de Lubacekin batera, *Communio* egunkari teologikoa sortu zuen 1971n. Laurogeita bost liburu, bostehun bat artikulu eta ehundik gora itzulpen idatzi zituen. Edertasunari (Jaunaten loria), ontasunari (Theo-Drama) eta egiari (Theo-logika) buruzko trilogiagatik da ezaguna.

Joan Paulo II.ak kardinal izendatu zuen, baina konsistorio baino lehen hil zen.

## Lan hautatuak 
* Herrlichkeit (Jaunaren loria)
#*Schau der Gestalt* (1961)
#*Fächer der Stile: Klerikale Stile* (1962)
#*Fächer der Stile: Laikale Stile* (1962)
#*Im Raum der Metaphysik: Altertum* (1965)
#*Im Raum der Metaphysik: Neuzeit* (1965)
#*Theologie: Alter Bund* (1967)
#*Theologie: Neuer Bund* (1967)
* Theodramatik (Theo-Drama)
#*Prolegomena*(1973)
#*Die Personen des Spiels: Der Mensch in Gott* (1976)
#*Die Personen des Spiels: Die Personen in Christus* (1978)
#*Die Handlung* (1981)
#*Das Endspiel* (1983)
* Theologik (Theo-Logika)
#*Wahrheit der Welt* (1985)
#*Wahrheit Gottes* (1985)
#*Der Geist der Wahrheit* (1987)
* Apokalypse der deutschen Seele (1937-39)

## Kanpo estekak