Ellen Craft

**Ellen Craft** (Clinton, Georgia, AEB, 1826 – 1891) estatubatuar esklabo iheslaria izan zen, gero senar William Craft (Macon (Georgia), 1824ko irailaren 25a –  Charleston, Hego Carolina, AEB, 1900eko urtarrilaren 29a) esklaboarekin batera ihes egin zuena. 1848. urteko abenduan herrialdearen iparralderantz ihes egin zuten trenez eta itsasontziz Filadelfiaraino. Arraza, klase, genero eta gaitasun fisikoaren mugak gainditu zituen Ellenek, gizonezko zuri aberatsaren plantak eginez. Bikotearen ihesaldi ausarta asko zabaldu zen, eta horregatik bihurtu ziren garaiko esklabo iheslari ospetsuenak. Abolizionistek hitzaldi publikoetan aurkezten zituzten, babesa irabazi eta esklabutzarekin amaitzeko.

Iheslari ospetsuak zirenez, Bostongo esklabo-ehiztarien mehatxupean egon ziren 1850eko Esklabo Iheslarien Legea onartu ondoren, eta, beraz, Ingalaterrara emigratu behar izan zuen senarrarekin. Ia bi hamarkadaz bizi izan ziren han, non  bost seme-alaba izan zituzten. Craft bikoteak bere ihesari buruzko hitzaldi bat eman zuen, Konfederazioari desafio eginez Amerikako Gerra Zibilean. 1860. urtean argitaratu zuten kontakizuna, *Running a Thousand Miles for Freedom* (euskaraz: Milaka kilometro egin zituen askatasunaren alde); Ellen Craft eta Williamen ihesaldiari buruzkoa. Liburua, Ameriketako Estatu Batuetako gerra zibilaren aurretik argitaratutako esklaboen kontakizun ugarien arteko errealenetako bat, Britainia Handian eta Ameriketako Estatu Batuetan hedapen handia izan zuen, non 1999an argitaratu zen, eta Gutenberg proiektuan eta Virginiako Unibertsitatean online eskuragarri dago. 1868an Estatu Batuetara itzuli zen familia. Georgian eskola bat ireki zuten 1890. urtera arte lan egin zuten haur libertoentzat.

## Bizitza 
Ellen Craft 1826an jaio zen Clintonen, Georgian. Gurasoak Maria arraza mistoko emakume esklaboa eta James Smith esklabozale aberatsa izan ziren. Ellenek gutxienez hiru laurden europar jatorria zuen. Azal oso argikoa zen eta bere nebaorde zurien antza zuen, azken hauek aita esklabizatzailearen seme legitimoak zirelarik. Ellenek 11 urte zituela, Smithen emazteak Eliza Cromwell Smith alabari eman zion opari gisa ezkontzean, neskatoa etxetik atera eta senarraren desleialtasunaren ebidentzia ezabatzeko.

Eliza Smith —ahizpaordea eta aitaren alaba legitimoa— Robert Collinsekin ezkondu ondoren, Ellen berarekin bizitzera eraman zuen Macon (Georgia) hirira, hantxe ezarri baitzuen bere bizilekua. Ellen Elizaren zerbitzari lanetan hazi zen, eta, horri esker, nagusien inguru horri buruzko informaziorako sarbide pribilegiatua izan zuen, gero ihesaldian baliagarria izan zitzaiona.

Ihesaldian, lehen klaseko trenetan bidaiatu zuten, hotel onenetan ostatu hartu zuten eta gau batean Ellenek lurrunezko itsasontzi bateko kapitainarekin afaldu zuen. Gainera, ilea moztu eta arropa egokia erosi zuen, jaka eta prakak jantzita zituen gizon gaztearen itxurak egiteko. Williamek ebanista lanean lortutako irabaziak erabili zituen arropa erosteko. Williamek konpontzen zion ilea gizonaren itxura emateko, eta keinu eta portaera egokiak landu zituen. Ellenek eskuineko besoa beso-euskarri batean zeraman, idazten ez zekiela ezkutatzeko. Hurbileko Macon herrira joan ziren gero Savannahra eraman zituen tren bat hartzera. Bidean hainbat arrisku izan bazituzten ere, oharkabean pasatu ziren. Hala, abenduaren 21ean, bapore batean ontziratu ahal izan ziren Filadelfiarako bidean, Pennsylvaniako estatu askean, eta  Eguberri egunean iritsi ziren hara.

Craftarrak iparraldera iritsi eta gutxira, William Lloyd Garrison eta William Wells Brown bezalako abolizionistek Ingalaterra Berriko zirkulu abolizionistetako hitzaldi publikoetan euren ihesa kontatzera bultzatu zituzten. Bikotea Bostongo Beacon Hillen iparraldeko komunitate beltz askera joan zen, eta kristau zeremonia batean ezkondu ziren. Ellen Craftek bere iheslari-jantziarekin argazki baterako posatu zuen, eta abolizionistek asko zabaldu zuten esklabutzaren aurkako kanpainaren barruan.

Lege berria indarrean sartu eta hilabetera, Collinsek bi sari-ehiztari gaizkile-atzemaile bidali zituen Bostonera, Craftarrak harrapatzeko. Willis H. Hughes eta John Knight Macon herritik iparraldera joan ziren bikotea harrapatzeko asmoz. Bostonera iritsi zirenean bostondar zuri eta beltzen erresistentziarekin egin zuten topo. Hiriko abolizionistek izaera birarrazialeko Bostongo Zaintza Batzordea osatu zuten esklabotza lege berriari aurre egiteko. Bertako kideek Craftarrak babestu zituzten eta hainbat "etxe segurutan" ezarri zituzten (Brookline hiriko Tappan-Philbrick, esaterako) herrialdetik irten ahal izan ziren arte. Azkenean, sari-ehiztari biek amore eman eta hegoaldera itzuli ziren. Collinsek Millard Fillmore Estatu Batuetako presidenteari ere zuzendu zitzaion, "bere jabetza" zena berreskuratzeko esku har zezan eskatuz. Presidenteak erabaki zuen Craftarrak euren esklabizatzaileei itzultzea hegoaldean, eta indar militarra erabiltzeko baimena eman zuen, horiek harrapatzeko beharrezkoa izanez gero.

### Erresuma Batura ihes 
Craftarrek, euren jarraitzaileen laguntzaz, Ingalaterrara ihes egitea erabaki zuten. Portlandetik (Maine) Halifaxera (Eskozia Berria) joan ziren lehorrez, eta han *Cambria* hartu zuten, Liverpoolera joateko. Lydia Neal Dennett abolizionistak Ingalaterrara zihoan lehen lurrunontzian antolatu zituen pasarteak. Williamek geroago bere oroitzapenetan kontatu zuen bezala: "Ez zen izan Liverpoolen lehorreratu ginen arte, morrontza-beldur orotatik askatu ginela". Ingalaterran, abolizionista ezagunen talde baten laguntza izan zuten; besteak beste, Wilson Armistead, 1851n Leedsen errolda egin zenean berarekin bizi izan zena eta gonbidatuak "esklabo iheslari" gisa erregistratu zituena, eta Harriet Martineau idazle eta ekintzailea, Ockhameko (Surrey) eskolan eskolatze intentsiboa antolatu zuena.
Craft bikoteak 19 urte eman zituen Ingalaterran eta bost seme-alaba izan zituen. Ellenek erakunde erreformistetan hartu zuen parte, hala nola Londresko Emantzipazio Batzordean, Emakumearen Sufragioaren Erakundean eta Britainiar eta Atzerriko Liberatuen Elkartean. Ordainsariak jaso zituzten Ameriketako Estatu Batuetan beren ihesari eta esklabutzari buruzko hitzaldiak emateagatik. William Craftek negozio bat jarri zuen berriz, baina arazo ekonomikoekin jarraitzen zuten. Craft familia Hammersmith-en bizi izan zen Ingalaterran eman zuen denborarik gehienean. Ellenek bere etxea aktibismo beltzaren gune bihurtu zuen: beste abolizionista beltz batzuk gonbidatu zituen bertan gelditzera (Sarah Parker Remond barne) eta beste abolizionista batzuk babestu zituen, John Sella Martin kasu.

### Heriotza 
1890ean, Craftarrak Charlestonera joan ziren, Hego Carolinara. Hantxe bizi zen alaba Ellen, eta senar William D. Crum doktorea, Theodore Roosevelt presidenteak Charlestongo Portuko Zerga-biltzaile izendatu zuena. Ellen Craft zaharra 1891n hil zen eta William alarguna 1900eko urtarrilaren 29an.

## *Mila milia askatasunerantz* 
XIX. mendean arraza, genero eta gizarte klasearen ikuspegi paregabea eskaintzen du liburuak. Arraza adibideak, trabestismoa eta klase ertainaren "jarduerak" ematen ditu, muga horietako bakoitza desberdina eta egonkorra zela uste zen gizarte batean. Jatorrian Williamen izenarekin bakarrik argitaratu bazen ere, XX. mendeko ikerlanek eta beste berriago batzuek Ellenen ekarpen posiblea baloratzen dute, Sally Miller eta beste emakume iheslari batzuei buruzko materiala sartzea nabarmenduz. 1990eko hamarkadatik hona egindako berrinprimaketetan biak sartzen dira autore gisa.

Bere ihesak, batez ere Ellenek jolasteko erabili zituen mozorro, itxura eta identitate ezberdinek, arraza, genero eta klase izaera gurutzatua erakusten zuten. Ellenek hiru esparruetan arrakastaz "jardun" behar izan zuen aldi berean, bikotea oharkabean pasa zedin. Williamen ahots narratiboak bakarrik kontatzen duenez, bere historia bateratua, kritikak dio horrek iradokitzen duela zein zaila izan behar zuen emakume beltz batentzat ahots publiko bat aurkitzea, ekintzan ausarta izan arren. Bruskyk dio, ihesaldian elkarrizketa saihesteko trikimailuak erabili zituen bezala, Ellen liburuan Williamen iragazki eta perspektibaren bidez aurkezten dela.

Historialariek eta irakurleek ezin dute ebaluatu zenbat lagundu zuen Ellenek bere istorioa kontatzen, baina publikoak eskertu egiten zuen hain neska ausarta ezagutzea. Behin, egunkari batek zioenez, "dezepzio handia" egon zen Ellen Craft kanpoan egon zenean. Hamar urte igaro zirenez, Williamek bere ihesaldia kontatzen zuelarik, Ellenen aurrean publikoak izandako erreakzioei erantzun ahal izan zieten, eta haren ekintzak entzun. Litekeena da argitaratutako kontakizunak bere eragina islatzea.
## Legatua eta aintzatespenak 
* 1996an, Georgia Women of Achievement zerrendan sartu zuten Ellen Craft.
* Craft bikotearen bizitza, lorpenak eta historia ikusgai daude Tubman Museo Afroamerikarrean, Maconen (Georgia).
* Boston Women's Heritage Trail-eko Lewis and Harriet Hayden House-rekin aipatuak dira.
* 2018ko irailean, Surreyko Ockham herrian, non babesa aurkitu zuten, bere ihesa oroitzeko plaka bat jarri zuten, bere tatarabiloba Christopher Clark eta beste ondorengo batzuk egon ziren ekitaldi batean.
* Londresko Hammersmithen izan zuten egoitza oroitzeko plaka urdin historiko bat jarri zuten Craft Court horman, Shepherds Bushen Etxebizitza Elkartearen bulegoan.
* 2021eko apirilean, English Heritagek jakinarazi zuen Ellen urteko plaka urdinarekin omenduak izan ziren sei emakumeetako bat zela.

## Iruditegia 

Fitxategi:William and Ellen Craft, Black American former slaves and campaigners against slavery lived in Cambridge Grove 1857-1867.jpg|William eta Ellen Craft, esklabotzaren aurkako esklabo eta kanpainari izandako estatubatuar beltzak Cambridge Groven bizi izan ziren 1857-1867
Fitxategi:Ellen and William Craft - 57 Glenthorne Road, London W6 0LJ.jpg| Esklabotzatik ihes egindako errefuxiatuak eta hura abolitzearen aldeko ekintzaileak bizi izan ziren hor.
Fitxategi:Ellen and William Craft - 26 Cambridge Grove, London, W6 0LA.jpg|Ellen eta William Craften etxea, Londres.
Fitxategi:ELLEN CRAFT c.1826–c.1891 WILLIAM CRAFT c.1824–1900 Refugees from slavery and campaigners for its abolition lived here.jpg
Fitxategi:202 Calhoun - William Craft House.jpg|William eta Ellen Craften etxea, Calhoun kaleko 202. zenbakian,  1890 ingurukoa 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak