open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ile-folikulu

**Ile-folikulua** epidermisaren inbaginazio bidez eratutako hodi-formako zorroa da, ilearen oinaldea inguratzen duena. Ile-folikulua larruazalaren zati bat da, ileari hazkuntza ematen diona zelula amak kontzentratzean. Ile bakoitza ile-folikulu baten gainean dago, eta larruazaleko egiturarik dinamikoena eta organismo osoko aktiboenetako bat da. Folikuluen barruan bilgor guruinak daude, ilearen gainazala lubrifikatzen duen bilgorra sortzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rutulera

**Rutulera** (МыхаӀбишды чӀал, MıxaӀbişdı ç'al) rutulek hitz egiten duten hizkuntza da, Kaukasoko ipar-ekialdeko hizkuntzen familiakoa, dagestango hizkuntzen taldekoa eta lezgiar hizkuntzen adarrekoa. 30 300 inguru hiztun ditu Errusiako Dagestan errepublikako hego-mendebaldean eta 900 inguru hiztun Azerbaijaneko ipar-mendebaldean.

Dagestango hizkuntza ofizialetako bat da, eta eskoletan irakasten da ikasgai bat gisa. Azerbaijanen ez du estatus ofizialik. *МыхаӀбишды цӀинды хабарбыр* (Mykhabixdy tsindy khabarbyr, ) astekarian artikulu batzuk rutuleraz idazten dira. Irrati eta telebista saio batzuk ere egiten dira rutuleraz Dagestanen.

## Dialektoak 
Bost dialekto bereizten dira

Dagestanen erabiltzen den alfabetoa (1992ko aldaketekin):

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biharamuneko pilula

**Biharamuneko pilula** edo **koito osteko pilula** aho-larrialdiko antisorgailu femeninoen talde txiki bat da, ulipristal azetato, mifepristona eta lebonorgestrel sendagaiek osatua (horiei meloxicam gehitu dakieke). Botika horiek nahi ez diren haurdunaldiak prebenitzeko erabiltzen dira, besteak beste, nerabeen haurdunaldiak, lehenengo orduetatik hasi eta babesik gabeko sexu-harremanak izan eta 2 egunera arte (48 ordu). OMEren arabera, larrialdiko pilula antisorgailuen haurdunaldi-arriskua % 52tik % 94ra murrizten da, eta eraginkorragoa da sexu-harremanaren ondoren zenbat eta lehenago hartu.

Ahotiko beste antisorgailuek bezala, biharamuneko pilulak ez ditu sexu-transmisiozko gaixotasunak babesten. Emergentziazko pilula hauek sor ditzaketen albo-ondorioak asko izan daitezke eta kasu batzuetan larriak, sarri hartzen badira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nargis Dutt

**Nargis Dutt**, benetako izena **Fatima Rashid** zuena (Allahabad, India, 1929ko ekainaren 1a - Mumbai, India, 1981eko maiatzaren 3a), Indiako zinema aktore eta abeslaria izan zen. Bere ama, Jaddanbai, abeslaria, aktorea eta zinema zuzendaria izan zen. Raj Kapoorren (batez ere *Aag*, *Barsaat* eta *Awaara*) filmetan parte hartu zuen eta harexekin harreman sutsua mantendu zuen eta bikote ideala osatu zuten pantaila handian. Bere ibilbidearen gailurrean, 1956an Mehboob Khanen "Mother India" filmean, leihatilako arrakasta izan zuen. Film hori filmatzean, Sunil Dutt aktorea ezagutu zuen, harekin seme bat eta bi alaba izan zituen. Bere semeetako bat, Sanjay Dutt, Indiako zinemako aktore ospetsua ere bada. Ezkondu zenean, hinduismora bihurtu zen. Nargis 1981eko maiatzaren 3an hil zen eta senarra 2005ean.

## Filmografia 
[200px|ezkerrera|[Nargis Dutt|Nargis Dutten zigilua, India. 1993 ]]
## Sariak 
* 1958: Filmfare saria *Mother India* filmean egindako lanagatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* NDTV India Story on "Sunil Dutt, Nargis: a romance that rose from ashes"
* Nargis Dutt Memorial fundazioa
Umetoki barneko gailu

thumb|270px|Umetoki barneko gailu bat.
**Umetoki barneko gailua** (**UBG** edo **DIU**) kontrazepzioko helburuekin umetokiaren barruan ezartzen den gorputz arrotza da. Bi eratakoak dira nagusiki: inerteak batzuk, kobrearen eragin espermizidan oinarrituak, eta hormonalak beste batzuk, progestagenoak askatuz funtzionatzen dutenak. Munduan gehien erabiltzen den antisorgailu itzulgarria da. UBG motaren arabera, 3 eta 15 urte arteko iraupena eta iraupena izan dezake (T 380A kobre-modeloa 14 urtez eraginkorra da).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Auguste Cot

**Pierre Auguste Cot** (1837ko otsailaren 17–1883ko uztaila) akademizismo barruan kokatzen zen margolari frantziarra.

## Biografia 
Pierre Auguste Cotek Tolosa Okzitaniako École des beaux-arts ikasgunean ikasi zuen eta ondoren Parisen. Parisen Léon Cogniet, Alexandre Cabanel eta William Bouguereau bere irakasleak izan ziren. 1863an Parisko Saloian lehen aldiz bere lanak erakutsi zituen. 1870 hamarkadaren amaieran ezaguna zen. Parisko Saloian eta Erroma Sariaren epaimahaietako kide izan zen. Francisque Duret eskultorearen babesaz gozatu zuen eta bere alabarekin ezkondu zen. William Bouguereaurekin lan egin zuen. Sari eta domina ugari irabazi zituen eta, 1874an, Ohorezko Legioaren Zalduna izendatu zuten. Pierre Auguste Cotek, besteak beste, Ellen Day Hale (1855-1940) eta Anna Klumpke izan zituen ikasle. Père-Lachaise hilerrian lurperatuta dago, Francisque Dureten hilobi berean. Antonin Merciék Pierre Auguste Coti egindako monumentua Bédarieuxen eraiki zen, 1891an.

## Iruditegia 

Fitxategi:Pierre Auguste Cot-Dionisa-1870.jpg|*Dionisia* (1870), Chi-Mei Museoa, Taiwan
Fitxategi:1880 Pierre Auguste Cot - The Storm.jpg|*Ekaitza*, 1880, Metropolitan Museum of Art, New York.
Fitxategi:PIERRE-AUGUSTE COT - Primavera (Museo Metropolitano de Nueva York, 1873. Óleo sobre lienzo, 213.4 x 127 cm).jpg|*Udaberria* (1873), Metropolitan Museum of Art, New York.
Fitxategi:Cot_Portrait_Of_Young_Woman.jpg|*Neska gazte baten erretratua* (1869).
Fitxategi:Ophelia (Pierre Auguste Cot).jpg|*Ofelia*.
Fitxategi:Pierre Auguste Cot - Girl with Basket of Oranges and Lemons.jpg|*Neska larankekin*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garatxo benereo

**Garatxo benereoa**, **uzkiko eta genitaletako garatxoa**, **garatxo anogenitala**, **garatxo puntazorrotza** edo **kondiloma puntazorrotza** jatorri biraleko neoformazioa (normalean harreman benereoz hartua), genitaletako mukosen mailan kokatua; lesioak asko izan ohi dira, oso joriak, eta sorta edo multzotan bilduak (azalore-itxurakoak). Birus etiologikoak garatxo arruntak sortzen dituen birusaren antzekoa dirudi, berdina ez baldin bada. Lesio hauek onberak dira ia beti, nahiz eta (oso kasu bakanetan) malignizaziorako aldaketak gertatu izan diren. Giza papilomaren birusaren zenbait kideek sortua, Hipokratesen garaian jada ezagunak ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diafragma antikontzeptibo

thumb|270px|Diafragma antikontzeptibo bat.
**Diafragma antikontzeptiboa** kontrazepzioko metodo mekanikoa da, baginan barrera edo hesi bat ezartzen datzana; horretarako, harreman sexual bat izan aurretik, eraztun zurrun bati lotua dagoen eta malguki gisa jokatzen duen gomazko estalki bat jartzen da baginaren atzeko aldean, umetoki-lepoaren gainean. 24 ordu baino gehiagoz jarrita badago, shock toxikoaren sindrome bat gerta daiteke. 1882an asmatu zuten eta Munduko Osasun Erakundearen funtsezko sendagaietako bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hubert Humphrey

**Hubert Horatio Humphrey Jr.** (1911ko maiatzaren 27a - 1978ko urtarrilaren 13a) estatubatuar politikaria izan zen. 1965etik 1969ra Amerikako Estatu Batuetako 38. presidenteordea izan zen. 1949tik 1964ra eta 1971tik 1978ra senataria izan zen, Minnesota ordezkatuz. Alderdi Demokrataren hautagaia izan zen 1968ko presidentetzarako hauteskundeetan, Richard Nixon errepublikanoen hautagaiaren aurka galduz.

## Kanpo estekak
Mike Phiromphon

**Mike Phiromphon** (), (Udon Thani, Thailandia, 1966ko uztailaren 8a - ) thailandiar abeslari eta aktorea da.

## Diskografia 
* 1995 – „Kan Lang Kor Lao“ ()
* 1996 – „Nam Ta Lon Bon Toe Jeen“ ()
* 1998 – „Ya Jai Khon Jon“ ()
* 2000 – „Nuei Mai Khon Dee“ ()
* 2007 – „Yang Rak Kan Yoo Rue Plao“ ()
* 2017 – Klab Kham Sa Lar
* 2018 – „Bon Thanon Sai Khon Dee“ ()
* 2019 – „Status Bor Koei Pliean“ ()

## Erreferentziak
Anita Włodarczyk

**Anita Włodarczyk** (Rawicz, Polonia, 1985eko abuztuaren 8a) poloniar mailu-jaurtitzailea da, munduko onenatzat hartua. Mailu jaurtiketako munduko txapelduna izan da lautan (2009, 2013, 2015 eta 2017). Włodarczykek hainbat aldiz ondu du emakumezkoen mailu jaurtiketako munduko marka. Gaur egun, 2016ko abuztuaren 28az geroztik, emakumezkoen mailu jaurtiketako munduko errekorra du, 82,98 metroko jaurtiketarekin. Hiru aldiz irabazi du urrezko domina olinpikoa (2012, 2016, 2020).

## Erreferentziak
Esvaniera

**Esvaniera** edo **svanera** (ლუშნუ ნინ, luxnu nin) svanek hitz egiten duten hizkuntza da, Kaukasoko kartveliar hizkuntzen familiakoa. 23 000 inguru hiztun ditu Georgiako ipar-mendebaldean, Svaneti eskualde historikoan (egun Samegrelo-Zemo Svaneti eta Ratxa-Letxkhumi eta Kvemo Svaneti eskualdeen artean banatua).

Ez du ez forma estandarrik ez ofizialtasun estatusik, eta familian edo lagun artean besterik ez da erabiltzen. Eskolan ere ez da irakasten. Hiztun gehienak elebidunak dira, eta bigarren hizkuntza gisageorgiera erabiltzen dute. UNESCOk arriskuan dagoen hizkuntza gisa sailkatzen du, umeek etxean gero eta gutxiago jasotzen dutelako.

## Dialektoak 
Svanerak bost dialekto ditu: goi-svanera dialekto multzokoak (goi-balera eta behe-balera) eta behe-svanerakoak (laxkhera, lentekhera eta txolurrera). Dialekto multzoek elkarrekiko ulergarritasun txikia dute.

## Ezaugarriak 
Beste kartveliar hizkuntzak ez bezala, svanerako bokalek umlaut izeneko aldaketa egiten dute; gainera, goi-balerak eta laxkherak bokal luzeak eta laburrak bereizten dituzte. Hizkuntza ergatiboa den arren, ergatibitate hautsia dauka, kasu ergatiboa lehenaldian baino ez da erabiltzen. Ergatiboz gain, beste 5 kasu daude, atzizkien bidez markatuak; kasuekin batera, postposizioak erabiltzen dira. Ez dago genero gramatikalik. Aditzek komunztadura polipertsonala dute.

## Idazteko sistema 
Egun georgiar alfabetoan oinarritutako sistema bat erabiltzen da; hala ere, ez dago idazkera arauturik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jai Hindley

**Jai Hindley** (Perth, Australia, 1996ko maiatzaren 5a) txirrindulari australiarra da. Errepideko txirrindularitzan profesionala da 2016a geroztik, eta 2020ko Italiako Giroan bigarren egin zuen.

Ibilbideko garaipenik nabarmenena 2022ko Italiako Giroa izan da.

## Palmaresa 
**2017**
* 3. Girobion
**2019**
* 2. Poloniako Itzulian
**2020**
* Herald Sun Tour eta 2 etapa
* 2. Italiako Giroan eta etapa 1 
**2021**
* 7. Poloniako Itzulian
**2022**
* 20px Italiako Giroa eta etapa 1
* 5. Tirreno-Adriatikoan
* 7. Burgosko Itzulian
* 10. Espainiako Vueltan
**2023**
* 4. Dauphiné Libérén
* 7. Frantziako Tourrean eta etapa 1
* 8. Kataluniako Voltan
**2024**
* 3. Tirreno-Adriatikoan
* 5. Valentziako Erkidegoko Itzulian
**2025**
* 4. Espainiako Vueltan
* 5. Tirreno-Adriatikoan
* 8. Alpeetako Tourrean
* 9. Valentziako Erkidegoko Itzulian

## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak
### Beste Itzuliak 
## Kanpo estekak 
*
Wilco Kelderman

**Wilco Kelderman** (1991ko martxoaren 25a, Amersfoort) herbeherear txirrindulari profesional bat da. Gaur egun Team Sunweb taldean lasterka egiten du.

2020ko Italiako Giroan hirugarren egin zuen eta 2017ko Espainiako Itzulian laugarren.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tramadol

**Tramadol** analgesiko opioide bat da, bizkarrezur-muineko eta burmuineko nerbio-zelula espezifikoetan eraginez mina arintzen duena. Bere portaera ezohikoa da morfina motako beste opioide batzuekin alderatuta. Tramadola ahoz eman ondoren, dosiaren %40 baino gehiago xurgatzen da, aldi berean beste medikamentu batzuk hartzen diren alde batera utzita. Bioerabilgarritasuna %20 ingurukoa da.

Tramadolak muskulu-afinitate handia du, eta proteina plasmatikoekin duen lotura %20koa da. Kontzentrazio plasmatiko maximoa eman eta 3 ordura lortzen dugu. Bizitza erabilgarria ez da 6-8 ordutik gorakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alguien tiene que morir

***Alguien tiene que morir*** hispano-mexikar telesaila da, Manolo Carok Netflixerako sortua.

## Sinopsia 
Espainia, 1950eko hamarkada. Tradizioa oinarri duen gizarte kontserbadorea pantailaratu dute hiru ataleko familia drama honetan. Gizon gazte bat da protagonista, Mexiko utzi eta etxera itzuli beharko du, gurasoen deia dela medio. Espainiara heltzean, senideek emaztegaia aurkeztuko diote protagonistari, baina berak bestelako planak ditu.

## Aktoreak 
* Carmen Maura: Amparo Falcón
* Cecilia Suárez: Mina Falcón
* Ernesto Alterio: Gregorio Falcón
* Alejandro Speitzer: Gabino Falcón
* Isaac Hernández: Lázaro
* Ester Expósito: Cayetana Aldama
* Carlos Cuevas: Alonso Aldama
* Mariola Fuentes: Rosario
* Pilar Castro: Belén Aldama
* Juan Carlos Vellido: Santos Aldama
* Eduardo Casanova: Carlos
* Manuel Morón: Don Federico

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bioerabilgarritasun

Farmakologian, **bioerabilgarritasuna** xurgapen azpikategoria bat da, zirkulazio-aparatura iristen den sendagai baten frakzioa (%). Honela kalkulatuko dugu:

B = \frac{[ABC]_P . D_{IV}}{[ABC]_{IV} . D_{P}} 

B bioerabilgarritasuna da, ABC zehaztu beharreko bidearen eta zain barneko bidearen kurbaren azpiko eremua, eta D zain barneko bidean eta zehaztu beharreko arazo bidean emandako dosia.

Nutrizioan, giza organismoak elikagaietan dagoen mantenugai batetik xurga dezakeen proportzioa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adam (2019ko filma)

***Adam*** 2019ko Maryam Touzani marokoar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Abla eta bere alaba Warda Casablancan bizi dira, eta gozotegi bat dute etxean. Lan eta lan dabiltza, baina, ezustean, errutina hori guztiz aldatuko duen norbait agertuko da. Samia du izena ezusteko bisita horrek: haurdun dago, eta lana eta etxea bilatzen ari da. Zalantzaz beteta bada ere, etxean hartuko dute.

## Aktoreak 
* Lubna Azabal: Abla
* Nissrine Erradi: Samia
* Douae Belkhaouda: Warda
* Aziz Hattab: Slimani
* Hasnaa Tamtaoui: Rkia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Undoing

***The Undoing*** estatubatuar telesail dramatikoa da, Jean Hanff Korelitzen *You Should Have Known* eleberrian oinarrituta.

## Sinopsia 
Eliteko bikote baten harremana da kontakizunaren ardatza. Bizitzako helburu nagusiak bete ditu emakume psikologo batek, eta azken ukituak ematen ari zaizkio estreinako liburuari. Alboan du senarra, gizon leiala, onkologo ospetsua eta diziplina handikoa. Semea New Yorkeko eskola garrantzitsuenetako batera eraman dute.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Creepshow (telesaila)

***Creepshow*** estatubatuar beldurrezko telesail antologikoa da. George A. Romerok beldurrezko generoa irauli zuen 1980ko hamarkadan *Creepshow*ren eskutik, eta Stephen Kingek idatzitako istorioak pantaila handira egokitu zituen. Ia 40 urte geroago hamabi ataleko telesail bat osatu dute, jatorrizko obra oinarri hartuta. Atal bakoitza bi istoriotan banatu, eta generoko zuzendari seinalatu ezberdinen eskuetan utzi dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sole (2019ko filma)

***Sole*** 2019ko Carlo Sironi italiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Ermanno eta Lena dira filmeko pertsonaia nagusiak. Bata txanpon makinetan jokoan ibili ohi da; eta Lena, berriz, haurdun dago, eta Poloniatik iritsi berri da Italiara. Elkar ezagutu, eta elkar zainduko dute, umea adopzioan emateko momentua iritsi arte.

## Aktoreak 
* Sandra Drzymalska
* Claudio Segaluscio
* Barbara Ronchi
* Bruno Buzzi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erlauntza (filma)

***Erlauntza*** 2020ko Mireia Gabilondo gipuzkoar zinema zuzendariaren film komikoa da, Kepa Errastiren izen bereko antzezlanean oinarrituta. 2020ko azaroaren 6an estreinatu zen.

Grabazioa ezohikoa izan zen: 14 egunetan bi bertsio grabatu zituzten (euskaraz eta gaztelaniaz).

## Sinopsia 
Landetxe bat da filmaren agertoki zentrala, lagunetako baten ezkondu aurretiko festa ospatzera joan baitira bertara. Txikitako lagun talde hartatik, baina, urte asko pasatu dira, eta urteekin batera, harreman sareak ere bai: elkarren artean lotura handia baldin badute ere, ezer ez da garai horietan bezala. Horrela, hasiera batean asteburu zoro eta zoragarri bat izan behar zuena, asteburu ez hain zoragarri bat bihurtuko da ezustean. Inoiz elkarri esan ez dizkioten kontuak eta aitorpen ezkutuak, berriz ere elkartuta irekitako zauriak, eta tirabira mamitsuak, droga, erlauntz bat...

## Aktoreak 
* Itziar Atienza: Maialen
* Aitziber Garmendia: Leire
* Getari Etxegarai: Nerea
* Naiara Arnedo: Amaia
* Sara Cozar: Garazi
* Leire Ruiz: Irati

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konpresio (fisika)

thumb|426x426px|Konpresioa ardatz bakarrean.
**Konpresioa** kanpo indar batek gorputz batean egiten duen hertsatze indarra da, osatzen duten partikulak elkarrengana hurbilduz. Horrela, gai horren tamaina norabide batean edo gehiagotan murrizten da. Trakzioaren aurkakoa da, indarrak kanporantz tiratzen baitu, eta ebakitzailearen desberdina, indarrak paraleloak baitira. Konpresio proba oso gareantzitsua da ingeniaritzan, material baten konpresio indarra edo birrintze erresistentzia zehazteko eta materialen konpresio indarra aplikatu ondoren berreskuratzeko duen gaitasuna zehazteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Konprimagarritasun
* Gilbordura

## Kanpo estekak
Irati Alcantarilla

**Irati Alcantarilla Urdanpilleta** (Urruña, Lapurdi, 2001) bertsolaria da.

## Biografia 
Urruñako ikastolan hasi zen bat-bateko bertsoak kantatzen, 12-13 urte zituela. Ipar Euskal Herriko eskolartekoa irabazi ez zuen arren, Euskal Herrikoa irabazi zuen 2019an.

Futbolaria ere bada. Irungo Mariño taldean hasi zen jokatzen eta gaur egun Oiartzungo futbol jokalaria da.

## Txapelketak 
#### Xilaba Bertsulari Xapelketa
*2021eko Xilaba Bertsulari Xapelketa: finalerdiak
#### Eskolartekoak
* Euskal Herriko Eskolarteko Txapelketa:
** Txapelduna (1): 2019.
* Iparraldeko Eskolarteko Txapelketa:
** Txapeldun ordea (1): 2019.
### Sariak 
* Berritxu saria (1): 2019. 
* Plazatik Gaztetxera (1): 2019.
* Xenpelar saria (1): 2022. 
* Mikel Laboa Sariketa (1): 2023. 
* Osinalde saria (1): 2023. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Irati Alcantarilla», *Bertsozale.com*.
Marokoar arabiera

**Marokoar arabiera** (), **magrebiera** edo **marokoar darija** () arabiera dialektaleko aldaeren multzotik datorren hizkuntza bat da, Marokon eta inguruko herrialdeetan mintzatzen dena. Ezaugarri komun ugari ditu Aljerian, Tunisian eta Libiako zenbait tokitan hitz egindako hizkerekin. Elkarrekiko ulergarritasuna duten arabierazko dialekto multzo ugari dira, Libiako mendebaldetik Mendebaldeko Sahararaino hedatuak.

Diglosia egoera larria dago ahozko komunikazioan, batetik publizitatean eta komunikabide informaletan (Internet, sare sozialak eta mugikorreko mezularitza) ahozko aldaeraren eta, bestetik, idatzizko komunikabide formaletan (prentsa, administrazioa edo literatura) arabiera estandar moderno nagusiaren artean. Bi hizkuntzak ulergaitzak dira, eta aldeak hizkuntza erromanikoen eta latinaren artean daudenen antzekoak dira.

## Fonetika 
### Bokalak 
Hona hemen marokoar arabierazko bokalen taula:

## Idazkera 
Bere historiaren zati handienean, marokoar arabierak ez zuen idatzizko formarik izan; beraz, ez du ortografia-sistema arauturik edo normalizaturik. Marokoko musulman alfabetatu gehienek arabiera estandarrean idazten dute, marokoar arabiera lehen hizkuntza izan arren. Hala ere, Interneten esparruan, sare sozialek eta mugikorren mezularitzak latinezko alfabetoa darabilte, zenbait zenbaki edo letra-konbinazio erabiliz, soinu bereizgarri batzuk transkribatzeko, hala nola:

* â - 3 = ﻉ "ʿayn", 
* gh = ﻍ "ġayn", 
* kh - 5 = ﺥ "ḫā", 
* h - 7 = ﺡ "ḥā", 
* q - 9 = ﻕ "qāf", 
* sh - ch = ش "šīn", 

Dena dela, literatur hizkuntza da: ospe handiko hainbat idazlan ditu, hala nola Kenza El Ghalirenak eta Youssef Amine Alamirenak, eta itzulpen ugari ere daude, besteak beste *Printze* *txikia* edo *Amir* *saghir*.

## Lexikoa 
Marokoar arabierak amazigeraren eta latinaren substratuaren eragin handia du ezaugarri. Lexikoa semitikoa da gehienbat, arabiera klasikotik eratorria. Amazigerazko, frantsesezko eta gaztelaniazko hainbat mailegu ere baditu.

**Arabiera klasikotik eratorritako hitzen adibide batzuk**

**Amazigerazko maileguen adibide batzuk**

**Frantsesezko maileguen adibide batzuk**

**Gaztelaniazko maileguen adibide batzuk**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metrorragia

**Metrorragia** ziklo menstrualeko egunekin zerikusirik ez duen umetokiko odoljarioa da, iraupen luzekoa izan ohi dena. Menopausiaren zeinu klinikoetako bat izateaz gain, beste kasu batzuetan umetoki edo obulutegiko minbiziaren adierazgarri ere izan daiteke. Lehen hilekoaren (menarkia) ondorengo bi urteetan eta menopausiaren aurreko hiru urteetan hilekoaren zikloetan alterazioak arruntak dira. Metrorragiak emakumeen % 15-20ri eragiten die bizitzako uneren batean. Hala ere, irregulartasun horiek aipatutako sintomen ondorio badira, ginekologoari galdetu behar zaio beti.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konpresio (argipena)

**Konpresioa** honakoa izan daiteke:
* Konpresio (fisika): hertzatze indarra, trakzioaren aurkakoa
** Konprimagarritasun: materiaren propietate bat
* Gas konpresio: gasen bolumena txikitzea eta presioa handitzea
* Datu-konpresio: informatikan, bit gutxiagoekin datuak kodetzea
Endometrioko polipo

**Endometrioko polipoak** guruin endometrialen hazkunde hiperplasiko lokalizatuak dira, eta endometrioaren gainazaletik abiatuta proiekzio sesilak edo pedunkulatuak eratzen dituen erdigune baskular bat inguratzen duen estroma. Sintoma nagusia odoljario genitala da, kasuen %68an. Patologia horren prebalentzia %7,8tik gorakoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koagulopatia

**Koagulopatia** odolaren koagulazioa erasaten duen alterazio edo arazo oro da. Kasurik ezagunena kontsumoko koagulopatia da, HKB edo desfibrinazio-sindromea deitua. Kontrolik gabeko koagulopatiak kalteak eragin ditzake artikulazioetan, giharretan edo barne-organoetan, eta mehatxagarria izan daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsasontzi-maisu

**Itsasontzi-maisua** edo **maisua**, barkuetako ofizial nagusia da. Kapitainaren agindupean dagoen arren, bere ardura da ontzia prest izatea (eskifaia, karga, eta gainerakoak), bai itsasoratu aurretik eta bai ondoren. Nabigazioaren egunerokotasunaz arduratzen da, eta itsastarren edo eskifaiaren antolaketaz ere bera arduratzen da.

Itsasontziko kontramaisua maisuaren bigarrena izan ohi da, maisuaren laguntzailea.

## Kanpo estekak
Koldo Azpitarte

**Koldo Azpitarte** (Bilbo, 1970eko otsailaren 25a) Mutualia enpresaren bizkaitar mediku eta komiki-kritikaria da. Astiberrik argitaratutako "Trama" aldizkariaren zuzendariordea izan zen.

"Dolmen" superheroietan espezializatutako aldizkariko kolaboratzailea, argitaletxe honen bidez eta 2006an *Cómics Made In Spain* liburua argitaratu zuen, Estatu Batuetako merkaturako lan egiten duten espainiar jatorriko marrazkiei buruz. *Senderos* (2009) liburua ere idatzi du, Paco Rocari buruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trama (aldizkaria)

***Trama*** Astiberri argitaletxeak 2001 eta 2005 artean argitaratutako komikiaren kritika eta informazio aldizkaria izan zen. 43 ale argitaratu zituzten (0tik 43ra zenbakituta) hilean behin (11 ale urtean, abuztuan ez zuten argitaratzen). Komikietan espezializatutako liburu-dendetan banatzen zuten, ale gehiago edo gutxiago jasotzen zituztenak aldizkarian txertatzen zuten publizitatearen arabera, eta 10.000 ale izatera iritsi zen. Fernando Taranconek 38. zenbakiraino zuzendutako estudioa (Koldo Azpitarteren laguntzarekin, 2. zenbakitik zuzendariorde gisa egiaztatua), eta Elena Cabrerak azken bost zenbakietan (orientazioan aldaketa nabarmena eragin zuena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sofia Gubaidulina

**Sofia Asgatovna Gubaidulina** (, ; Txistopol, Tatarstan, Errusia, 1931ko urriaren 24a – Appen, 2025eko martxoaren 13a) tartaro jatorriko errusiar musikagilea izan zen.

Konposizio eta piano ikasketak egin zituen Kazango Kontserbatorioan, 1954an graduatuz. Moskuko Kontserbatorioan jarraitu zituen ikasketak, Nikolai Peikorekin 1959ra arte eta Vissarion Xebalinekin 1963ra arte. Stalin beka lortu zuen. Melodia alternatiboen bila zebilenez, bere musika "arduragabetzat" jo zen Sobietar Errusiako ikasketeta garaian. Hala ere, Dmitri Xostakovitxen babesa izan zuen eta bere ebaluazioan bide horretatik jarraitzera jarraitzera bultzatu zuen, nahiz eta beste batzuk okertzat jo.

1970eko hamarkadaren erdialdean Gubaidulinak *Astreja* folk inprobisazio musika taldea sortu zuen, Viktor Suslin eta Viatxeslav Artiomov musikagileekin batera.

1992tik Alemanian bizi izan zen, Hanburgon. Frankfurteko, Hanburgoko eta Suediako Musika Errege Akademiako musika akademietako kidea izan zen.

## Kanpo estekak
Mateusz Morawiecki

**Mateusz Jakub Morawiecki** (Wrocław, 1968ko ekainaren 20a) poloniar ekonomialari, historialari eta politikaria da, Poloniako lehen ministroa 2017ko abendutik 2023ko abendura.

## Kanpo estekak
Abdul Rahman Negeri Sembilangoa

**Tuanku Abdul Rahman ibni Almarhum Tuanku Muhammad** (Seri Menanti, 1895eko abuztuaren 24a - Kuala Lumpur, 1960ko apirilaren 1a) Malaysiako lehenbiziko erregea (Yang di-Pertuan Agong) eta Negeri Sembilango 2. monarka (Yang di-Pertuan Besar) izan zen. Muhammad Negeri Sembilangoaren semea izan zen. Londresen zuzenbidea ikasi zuen eta han aukeratu zuten lehen Malaysiako talde nazionalistako presidente. 1933an bere aitaren oínordekoa izan zen Negeri Sembilango tronuan. 1948an Malaysiako Batasunaren Ituna sinatu zuen, baina gero atzera bota zuen. 1957ko abuztuaren 31n lehen Malaysiako erregea aukeratu zuten eta bost urteko agintaldia amaitu baino lehen hil zen. Bere semea nagusia, Munawir Negeri Sembilangoa, oinordekoa izan zen Negeri Sembilango tronuan.
Mingreliera

**Mingreliera** edo **megreliera**
(მარგალური ნინა, *margaluri nina*) mingreliarrek hitz egiten duten hizkuntza da, Kaukasoko kartveliar hizkuntzen familiakoa. 400 000 inguru hiztun ditu Georgiako ipar-mendebaldean, Samegrelo eskualde historikoan (egun Samegrelo-Zemo Svaneti eskualdea) eta 44 000 inguru hiztun Abkhazian.

## Idazteko sistema 
Egun georgiar alfabetoan oinarritutako sistema bat erabiltzen da; hala ere, ez dago idazkera arauturik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lemuria (argipena)

**Lemuria** honakoa izan daiteke:

* Lemuria (kontinentea), ustez desagertutako kontinente baten izena.
* Lemuria (jaia), Antzinako Erromako jaialdia.
* Lemuria (musika taldea), AEBko musika taldea.
* Lemuria (Era Thuria), Robert E. Howardek *Era Thuria* unibertsorako sortutako erresuma.
Polina Gagarina

**Polina Sergeievna Gagarina** (; Mosku, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1987ko martxoaren 27a) abeslari, aktore eta modelo errusiarra da. Errusia ordezkatu zuen 2015eko Eurovision Abesti Lehiaketan.

## Diskografia 
* *Poprosi u oblakov* (2007)
* *O sebe* (2010)
* *9* (2016)

## Filmografia 
## Erreferentziak
Menorragia

**Menorragia** edo **hipermenorrea** kantitate handiko hilekoa da, iraupenez ohi bezala luzatu ohi dena (4-5 egun). Kasurik gehienetan, asaldu funtzional hormonalek eragina izaten da (obulaziorik gabeko ziklo batek dakarren hiperestrogenismoagatik), baina beste hainbat arrazoi direla medio ere ager daiteke (miomak, endometrioko polipoak edo baita trastorno orokorrak ere, hipertentsioa eta koagulopatiak, esaterako). Hileko menstruazio normalean batez beste 40-50 ml odol galtzen baditu emakumeak, menorragiarekin 80 ml edo gehiago galtzera ere irits daiteke. Ahotiko antisorgailuak erabilgarriak dira menorragia gutxitzeko. 1000 emakumetatik 53 jasaten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tronpen lotura

**Tronpen lotura** Fallopioren tronpak kirurgikoki josi eta buxatzea da, emakumeari antzutasun normalean behin betikoa eragiteko asmoarekin. Bide abdominaletik nahiz baginaletik egin ohi den ebakuntza kirurgikoan bi tronpetako bakoitzean jostura bat edo bi egiten dira, eta kasurik gehienetan tronpen erresekzioarekin osatzen da. 1880an Samuel Lungren estatubatuar doktoreak lehenengoz egin zuenetik 180 miloi emakume egin dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lemuria (jaia)

**Lemuria** edo **Lemuralia** Antzinako Erromako erlijioan ospatzen zen jai bat zen. Egun horietan norberaren etxean zeuden mamu eta izpiritu txarren aurkako exorzismoak egiten ziren. Bakerik ez zuten hildakoen espektroak lasaitzeko, *lemures* edo *larvae* izenekoak, babak eskaintzen zitzaizkien. Egun horietan Vestaren birjinek *mola salsa* sakratua egiten zuten, urteko lehen gariaren irinarekin egindako pastel gazi bat.

## Ospakizuna 
Juliar egutegian hiru egunez ospatzen zen, maiatzaren 9, 11 eta 13an. Ovidioren arabera, antzinako festibal horren sorrera mitoa Romulok sortu zuen Remoren izpiritua lasaitzen saiatzeko eta *Remuria* izena eman zion. Ovidiok dio ohitura zela egun horietan izpiritu txarrak kanporatzeko, gauez oinutsik ibiltzea, baba beltzak sorbaldaren gainetik botatzen ziren bitartean. Etxeko jaunaren ardura zen gauerdian esnatzea eta etxearen inguruan oinutsik buelta ematea babak botatzen zituen bitartean eta *Haec ego mitto; his redimo meque meosque* ("Hauek bidaltzen ditut; baba beltz hauekin, neure burua eta neureak berrerosten ditut") bederatzi aldiz esaten zuela. Etxeko jabeak, orduan, brontzezko potoak kolpatzen zituen eta *Manes exite paterni!* ("Gurasoen eta arbasoen mamuak, joan zaitezte!") esaten zuen bederatzi aldiz.

Maiatza izpirituen kanporatzearekin lotzen zenez, zorte txarrekoa zen ezkontzak hilabete horretan egitea. Horregatik Antzinako Erromako esaera zaharrak zioen *Mense maio malae nubunt* ("Neska gaiztoak maiatzean ezkontzen dira").

## Ondarea 
Historialari batzuen arabera, jaialdi hori Bonifazio IV.ak kristautu zuen 609ean edo 610ean, Agriparen Panteoia *Ama Birginari eta martiri guztiei* kontsakratu zuenean. Erroman, egun horretatik aurrera, Santu Guztien Eguna ospatzen hasi zen maiatzaren 13an, gerora azaroaren 1era [urriaren 27an, garai hartako egutegian] Gregorio III.ak mugitu zuen jaia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dina Garipova

**Dina Fagimovna Garipova** (; Zelenodolsk, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1991ko martxoaren 25a) tartaro jatorriko errusiar abeslaria da. Errusia ordezkatu zuen 2013ko Eurovision Abesti Lehiaketan.

## Diskografia 
### Estudioko diskoak 
* *Dva xaga do liubi* (2014)

## Erreferentziak
E-kirol

[thumb|[League of Legends World Championship urtero antolatzen duten *League of Legends* bideo-jokoaren txapelketa.]]

**E-kirolak** (**kirol elektronikoak**, **e-sports** edo **eSports** bezala ere ezagunak) bideo-jokoak erabiltzen dituen kirol lehiaketa bat da. Esportsek jokalari anitzeko bideo-jokoen lehiaketa antolatu baten forma hartzen dute, batez ere jokalari profesionalen artean, banaka edo talde moduan. Lehiaketa antolatuak bideo-jokoen kulturaren parte izan diren arren, hauek, neurri handi batean, amateurren artean egon ziren 2000ko hamarkadaren azken aldera arte, gertaera horietan jokalari profesionalek eta ikusleek streaming bidez zuzenean parte hartu zuten arte. 2010eko hamarkadan, esportak bideo-jokoen industriaren osagai esanguratsu bat bilakatu ziren, joko garatzaile askok lehiaketa eta beste ekitaldi batzuetarako finantziazioa aktiboki diseinatzen eta ematen zutelarik.

Bideojokoen generik ohikoenak jokalari anitzeko online battle arena (MOBA), lehen pertsonako tiratzailea (FPS), borrokak, karta-jokoak, battle royaleak eta denbora errealeko estrategia (RTS) dira. Esport frankizia ospetsuenak *League of Legends*, *Dota*, *Counter-Strike*, *Overwatch*, *Super Smash Bros.* eta *StarCraft* dira, beste askoren artean. Nahiz eta benetako kirol-lehiaketa izateko legitimitatea zalantzan egon, kirol tradizionalen ondoan egon dira Asiako nazioarteko lehiaketa batzuetan eta Nazioarteko Batzorde Olinpikoak etorkizuneko olinpiar lehiaketarako duten joeraz ere hitz egin du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claudia Llosa

**Claudia Llosa Bueno** (Lima, Peru, 1976ko azaroaren 15a) zinema zuzendari perutarra da.

## Bizitza 
Liman jaio zen 1976ko azaroaren 15ean. Patricia Bueno Risso artistaren eta Alejandro Llosa ingeniariaren alaba da. Horrez gain, Mario Vargas Llosa idazlearen eta Luis Llosa zinema zuzendariaren iloba da.

*Madeinusa* (2006) eta *La teta asustada* (2009) filmekin hasi zen zinemagintzan, bietan Antonio Chavarrías kataluniar ekoizlearekin. Bigarren filmak Urrezko Hartza saria jaso zuen Berlinale zinemaldian. Gainera, Oscar Sarietarako izendapena lortu zuen ingelesez besteko film onenaren kategorian. 2012an Urrezko Hartza saria irabazi zuen berriro film laburren kategorian, *Loxoro* (2011) film laburrarekin. 2014an *Aloft* filma argitaratu zuen.

## Filmografia 
* *Madeinusa* (2006) *Film luzea*
* *La teta asustada* (2009) *Film luzea*
* *El niño pepita* (2010) *Film laburra*
* *Loxoro* (2011) *Film laburra*
* *Aloft* (2014) *Film luzea*
Eiurdea

thumb|280px|Txerriak bazkan, Poitiersko ordu-liburua, 1500-1525 aldean.
**Eiurdea** Erdi Aroko petxa bat zen, Nafarroako mendialdeko nekazari bilauek ordaintzen zutena beren txerriak erregeren mendietan bazkatzeagatik. Hasieran bost buruetatik bat eman behar izaten bazen ere, hiru edo bi txerri besterik ez zutenak ere ordain zezaten agindu zuen Karlos III.ak 1418an. XV. mendean, eskudirutan pagatzen zen zentsu baten truke luditu zen herri askotan (Zubieta, Larraun, Ituren, Urrotz...).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Eyurdea*, Vocabulario de Comercio Medieval, um.es
Bilau

thumb|250px|Erdi Aroko laboraria, 1300 aldean.

**Bilaua**, Erdi Aroan, herri xeheko laborari askea zen, jaun feudal baten mendeko ez zena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enric Morera i Català

**Enric Xavier Morera i Catalá** (Oliva, Valentzia, 1964ko apirilaren 3) valentziar politikari bat da. Zuzenbidean lizentziatua, merkataritza, ostalaritza, komunikazio eta landa-turismo arloko enpresaria da. Valentziako Bloke Nazionalistako idazkari nagusia da 2003tik eta Compromis koalizioko bozeramailea 2012tik, Mónica Oltrarekin batera. 2007an Valentziako Gorteetan legebiltzarkide gisa hautatua izan zen.

## Ibilbide politikoa 
1981ean sartu zen politikan, Valentziar Herrialdeko Alderdi Nazionalistan militante egin zenean. 1983an Unitat del Poble Valenciá (UPV) alderdiaren sortzaileetako bat izan zen. 1985etik 1987ra Joves d'UPV gazte-sekzioko idazkari nagusia izan zen. 1990etik 1994ra Europar Parlamentuko Batzorde Juridikoko funtzionario izan zen. 1996an UPVko Zuzendaritzan sartu zen eta UPV-Bloc Nacionalista hauteskunde-koalizioaren bultzatzaileetako bat izan zen, zeinetatik beranduago Bloc Nacionalista Valenciá eratuko zen. Alderdi berri horretan Kongresu Eratzailea egin arte kudeaketa-idazkari izan zen.

1999an Valentziako alkatetzarako hautagai izan zen BLOC alderdiaren eskutik. Gainera, CiUk gidatutako Europar Parlamenturako hauteskunde-koalizioaren zerrendako kide ere izan zen. BLOC alderdiaren bigarren kongresuan, 2003an ospatu zena, alderdi horretako idazkari nagusi izendatu zuten. 2004ko apirilean Europar Parlamentura sartu zen CiUko Carles Gasóliba eurodiputatua ordezkatzeko. Urte horretako Espainiako hauteskunde orokorretan BLOCeko zerrendaburua izan zen, baina ez zuen jarlekurik lortu.

2006ko urtarrilean BLOCeko idazkari nagusi gisa berrautatu zuten, botoen %85ari esker, aldeko boto kopuru hori izan zen idazkari nagusi batek UPV edo BLOC alderdietan inoiz lortu zuen altuena.

2007ko Valentziako Gorteetarako hauteskundeetan Compromis pel Pais Valenciá hautagaitzaren zerrendako bigarrena izan zen, hala, Gorteetan diputatu gisa sartzea lortu zuen. 2011ko hauteskundeetan Valentziako Generalitateko presidentetzarako hautagaia izan zen Coalició Compromisen eskutik (zeina Bloc Nacionalista Valenciá, Iniciativa del Poble Valenciá eta Els Verds &ndash; Esquerra Ecologista del Pais Valenciá alderdiek osatu zuten), eta hauteskunde haietan koalizioak inoizko emaitzarik onenetakoa lortu zuen, botoen %7,37arekin eta 6 jarlekurekin.

Coalició Compromiseko zuzendaritza nazionaleko bozeramaile izendatu zuten, Mónica Oltrarekin batera, 2012ko uztailean. Haindik hilabete batzuetara, 2012ko urrian, BLOC alderdiko idazkari nagusi gisa berrautatua izan zen botoen %87arekin, alderdi horren seigarren kongresu nazionalean.

2013ko urtarrilerako, Valentziako Gorteetan hitza gehien hartu zuten diputatuen artetik bigarrena zen, guztira 248 hitzaldirekin. Bere aurretik soilik bere alderdikide Mireia Mollá zuen, 254 hitzaldirekin. 2015eko hauteskunde autonomikoetan, Compromiseko zerrendan Valentziako hautesbarrutiko bigarren gisa aurkeztu zen, zerrendaburua Mónica Oltra zelarik. Urte hartako uztailean Valentziako Gorteetako presidente izendatu zuten. 2018ko martxoan, PSPV eta BLOCen finantzaketaren kasua azaldu zenean, bere alderdiaren gardentasuna babestu zuen.

## Kanpo estekak
Luditze

**Luditzea**, zuzenbidean, legearen arabera ezarritako zama, betebehar edo zigorretatik aske geratzea da. Esate baterako, lan eginez penak luditzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yingluck Shinawatra

**Yingluck Shinawatra** (thailandieraz: ยิ่ง ลักษณ์ ชิน วัตร, Yinlác chinaguát ahozkatua) (San Kamphaeng, 1967ko ekainaren 21a) politikari thailandiarra da, Puea thail alderdiaren buruzagia, Alkandora Gorriak izenekoen beso politikoa eta legez kanporatutako Thai Rak Thai-ren eta Herri Boterearen Alderdiaren oinordekoa, Thaksin Shinawatra kargugabetutako Thailandiako lehen ministroaren arreba. 2011ko abuztuaren 5ean aukeratu zuten Thailandiako lehen ministro. 2014ko maiatzaren 7an kargutik kendu zuten Thailandiako Auzitegi Konstituzionalaren aginduz botere gehiegikeria delitu batengatik. Hamabost egun geroago estatu kolpe bat izango zen, 1932tik arrakasta izan zen hamabigarrena, behin-behineko lehen ministroa, Niwatthamrong Boonsongpaisan, kargutik kendu zuena.

## Biografia 
Yingluck Shinawatra Lert Shinawatra eta Yindee Ramingwong-en bederatzi seme-alabetatik gazteena da. Pou ezizena jarri zioten (thailandieraz ปู, "karramarro" esan nahi du). Yingluck Chiang Mai-n hazi zen eta Regina Coeli College-n, nesken eskolan, eta geroago Yupparaj College-n, eskola misto batean, ikasi zuen.

Yingluck Thailandiako SC Asset Co., Ltd enpresako zuzendaria eta Zientzia Politikoetan eta Administrazio Publikoan lizentziatu zen Chiang Mai Unibertsitatean eta MBA Kentuckyko Unibertsitatean .

2011ko hauteskunde orokorrak baino bi hilabete lehenago Puea Thai-ko buruzagi izendatu zuten, eta ordura arteko Somchai Wongsawat lehen ministroa garaitu zuen, 265 eserleku lortuz Alderdi Demokratako 159ren aurka, bere anaia Thaksini dei egin zion hitzaldi politiko batekin, 2006ko estatu kolpearen ondoren erbesteratua.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Yingluck Shinawatraren biografia CIDOB-n
Pafosko gaztelua

270px|thumb|Gazteluaren oinplanoa.
**Pafosko gaztelua** (, *Kástro tis Pafos*, ) Zipre mendebaldeko Pafos hirian dagoen gaztelua da. Hiriko itsas-portu garrantzitsua babesteko eraiki zen mendebaldeko olatu-hormaren gainean.

1935. urtean Pafoseko antzinako monumentua izendatua izan zen eta gaur egun turismoari irekita dago.

## Historia 
965 urtean bizantziarrek eraiki zuten Pafosko gaztelua. 1222. urtean lurrikara batek suntsitu egin zuen eta Lusignan erregeek berreraiki egin zuten. 1373. urtean genovarren eskuratu zuten eta hainbat aldaketa eragin zizkioten, hormak altxatu, putzua eraldatu eta olatu-hormaren zati bat kendu zuten.

1970 eta 1971 artean indusketa arkeologikoak egin ziren gazteluan.

## Erabilera 
Pafoseko itsas-portua babesteko helburuaz eraiki bazen ere, historian zehar hainbat erabilera izan ditu; gotorlekua izan da, gartzela ere bai eta XIX. mendean britainiarren agindupean gatz biltegi gisa erabili zen.

Gaur egun *Pafoseko Afroditaren jaialdi kulturala* ospatzen da urtero eta hainbat opera ikuskizun egiten dira gazteluan.

## Arkitektura 
Gaztelua dorre karratu bat da eta barnean patio bat du. Harri handiez eraikita dago eta leiho gutxi ditu.

Beheko solairuan erdiko aretoa dago eta bi alboetan gela txiki asko daude. Gela hauek espetxeko zelda izan ziren otomandarren garaian. Goiko solairuan zeuden gelak otomandar soldaduen bizitokiak izan ziren eta zati handi bat meskita gisa ere erabili izan zen.

Teilatuan 12 almena ditu, beste hainbeste kainoiri zegozkionak. Otomandarrek 1878an kainoiak kendu zituzten uhartea britainiarren kontrolpean gelditu zenean.

50 metro ekialdera frankoen garaiko dorre baten hondarrak aurkitzen dira.

## Iruditegia 

Irudi:Paphos, Cyprus - panoramio (161).jpg|Pafosko gaztelua itsas-portuan.
Irudi:Fort Paphos4.JPG|Sarrerako zubia.
Irudi:Cyprus-Paphos-Castle-1859.jpg|Barnealdeko galeriak.
Irudi:Cyprus-Paphos-Castle-1112.jpg|Gazteluaren atzekaleko horma.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euzkadi en llamas

***Euzkadi en llamas*** () 1938an Ramon Belaustegigoitia Landaluze idazle arabarrak idatzitako 36ko Gerrari buruzko eleberria da. Lehenengo edizioa Ediciones Botas-en eskutik Mexikon plazaratu zuen. Bigarren edizioa 2020an agertu da. Zentzu askotan memoria liburua da zeren eta gerra aurreko garaiaren eta gerraren triskantzaren benetako testigu izan baitzen. Gerrako garaian argitaratu ziren literatur lan bakanetako bat da hau, gaur egun 36ko gerrari buruzko ikerketetarako erreferentzia saihestezina bihurtu dena.

## Argumentua 
Pertsonaia nagusia Pedro da, Belaustegigoitiaren alter egoa. Pedro Madrildik Artea herrira, bere jaioterrira, itzuli zenean hasi zen liburua. Bueltan bere lehen urteak eta familia-bizitza gogoratu zituen, garaiko euskal ohiturak eta paisaia gogora ekarriz. Ingurune bukoliko tradizional horren aurrean, Bilbon sinbolizatutako du herrialdearen industrializazioa eta langileen eta sindikatuen arteko borrokak agertuko dira. Estatu kolpe frankistak enpresa-proiektuak uztera behartuko du Pedro, eta euskal kausaren aldeko konpromisoa piztuko du, Euskadi frontean eta Espainia errepublikarreko euskal ordezkari gisa defendatzen bete-betean parte hartuz. Bere maitasun gorabeherak eten egingo dira fronte armatu ezberdinen kontakizun gordinaren ondorioz: Durango, Gernika, Bilboren erorketa... Amaieran protagonistak penintsulara, Kataluniara alegia, berriro bueltatzeko asmoa erakusten du, askatasunaren aldeko borrokan jarraitzeko.

## Liburuaren edizio berria 
2020an Txalaparta argitaletxea eleberriaren bigarren edizioa plazaratu zuen. Edizioa Iker González-Allende irakasleak prestatu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Mikel Imaz Irastorza: "Euzkadi en llamas una aproximación a la novela de Ramón de Belausteguigoitia". *La cultura del exilio vasco: Euskal erbesteratuen kultura*, 1. liburuki, 2000, ISBN 84-931339, 517-530 or.

## Kanpo estekak 
* Eleberriaren gaineko komentarioa.
Garbiñe Etxeberria

**Garbiñe Etxeberria** (Hernani, Gipuzkoa, 1967ko urtarrilaren 22a) futbolari eta entrenatzailea da, bere ibilbide profesional Errealan egin duena. Emakumezkoen Futbol Ligako lehen entrenatzaile profesionaletako bat izan da.

## Biografia 
Garbiñe Etxeberria 14 urterekin hasi zen futbolean bere eskolako taldean: Santo Tomas Lizeoan. Areto futbolean eta hondartzako futbolean jokatu zuen; ondoren 11 futbolera pasa zen. 1984an Oiartzun Kirol Elkartean jokatzen hasi zen, talde hori Espainiako klub garrantzitsuenetako bat da emakumezkoen futbolari dagokionez, eta batez ere urte horietan,Emakumezkoen Futbol Liga Nazionala osatu zuten taldeetako bat ere(egungo Emakumezkoen Lehen Mailaren aurrekaria). Oiartzun K.E taldearekin, maila gorenera iritsi zen eta Erreginaren 2 Kopa lortu zituen (1987 eta 1988). 1990/91 denboraldian ligako txapelketa nazionala irabazi zuen.

Bere futbol-bizitzaren zati handi bat Oiartzunen eman du, lehenik jokalari gisa, 1984tik 1996ra, non bere jokalari-papera oinarrizko taldeetako entrenatzailearekin tartekatu zuen. 2004an Errealak fitxatu zuen emakumezkoen lehen taldea entrenatzeko eta Errealaren emakumezkoen futbol atalaren proiektua osatzeko helburuarekin. 2004 eta 2005 denboraldietan Iñigo Dominguezekin batera entrenatu zuen taldea. 2005ean, taldea Superligara igotzea lortu zuten (gaur egun Iberdrola Liga), 2006. urtean debuta eginez. 2007an Errealeko lehen entrenatzailea izan zen Superligan.

2008an aulkia utzi eta Realarekin harremanetan jarri zen hainbat funtziotan, besteak beste, ordezkari, idazkari tekniko eta plangintzaren arduradun gisa.

2017tik, Haur Hezkuntzako irakasle izateko eszedentzia eskatu zuenetik, Errealeko emakumezkoen futbol saileko kirol zuzendaria da, eta bere agintaldian lortu dute Erreginaren Kopa irabaztea 2019an.

Gipuzkoako emakumezkoen futbolaren bide-erakusle bat da, erreferentea euskal eta espainiar emakumezkoen futboleko jokalari, entrenatzaile eta agintari bezala.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Garbiñe Etxeberria-Kronika-Urumea
No Nut November

thumb|*No Nut November* kontzeptua klimaren inguruko pankarta batean.
**No Nut November** edo **NNN** () abstinentzia sexualaren inguruko erronka da Interneten. Parte hartzaileak ez dira masturbatzen edo orgasmo bat izaten azaroan. No Nut November jatorrian satirikoa izateko pentsatua izan zen arren, parte-hartzaile batzuek isurtzerik ez izateak eta pornografiarik ez ikusteak osasunerako onurak dituela diote. 2011n sarrera bat argitaratu zen *Urban Dictionary*n No Nut November kontzeptuarentzat, eta 2017an mugimendua ospea hartzen hasi zen sare sozialetan. Redditeko *NoFap* komunitatearekin elkartuta dago, bere kideak ez masturbatzera animatzen dituena. Reddit/r/NoNutNovember tadeak 16.500 harpidedun zituen 2018ko azaroan, 52.000 harpidedun 2019ko azaroan eta 63.200 harpidedun 2020ko azaroan.

Zenbait figura publikok, Paul Joseph Watsonek kasu, kanpaina sustatu ostean, *Rolling Stone* aldizkariko EJ Dicksonek iradoki du mugimendua eskuin muturrak sustatu duela. Vice Mediak 2018ko erronka kritikatu zuen jarraitzaileek xHamsterren Twitter kontuari mehatxuak bidali ostean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murray Mexted

**Murray Graham Mexted** (Wellington, 1953ko irailaren 5a) zeelandaberritar errugbilari ohia da, hirugarren lerroko erdiko postuan aritzen zena. 1979 eta 1985 bitartean 34 aldiz jolastu zuen Zeelanda Berriko errugbi selekzioan. 1986an argitaratu zen bere biografia, *Pieces of Eight*. Bere aita Graham Mextedek (1927-2009) Zeelanda Berriko selekzioarekin ere jolastu zuen.
Movember

[thumb|266x266px|[Poloniako parte hartzaile batzuk.]]
**Movember**, ingelesezko *Moustache* (bibotea) eta *November* (azaroa) terminoen elkartzetik sortua, urtero egiten den jarduera bat da. Azaroan zehar bibotea hazten uztea da Movemberren oinarria, eta gizonezkoen osasun-gaiei buruz kontzientziatzeko topaketak antolatzen dira, hala nola prostatako minbiziari buruz, barrabiletako minbiziari buruz edo gizonezkoen depresioari buruz, besteak beste. Gizonezkoen osasun arazoen aurka lan egiten duten instituzio edo elkarteentzako dirua biltzeko ere erabiltzen dira egun hauek.

Ekimen hau Australian ospatu zen lehen aldiz 2003an. Melbourneko 30 gaztek beren biboteak hazten uzteko ideia izan zuten prostatako minbiziak jotako lagun bati laguntzeko. 2004tik aurrera, Movember Fundazioa Australian prostatako minbiziaren aurkako borrokarako dirua biltzen hasi zen. 2007tik aurrera, Kanadan, Espainian, Ameriketako Estatu Batuetan eta Erresuma Batuan ere egin zen. Eta urtez urte herrialde gehiagotara zabaltzen joan da eta babes handia lortu du.

Mugimendu honek Euskal Herrian ere badu oihartzuna, 2011an hasi ziren, adibidez, Ordizian ekimenak antolatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
İsmet İnönü

**Mustafa İsmet İnönü** (1884ko irailaren 24a - 1973ko abenduaren 25a) turkiar jeneral eta estatuburua izan zen eta 1938ko azaroaren 11tik 1950eko maiatzaren 22ra, Turkiako bigarren presidentea.

## Kanpo estekak
Eddie Hassell

**Eddie Hassell** (Corsicana, Texas, 1990eko uztailaren 16a - Grand Prairie, Texas, 2020ko azaroaren 1a) estatubatuar aktorea izan zen.

2020ko azaroaren 1ean tiroz erail zuten.

## Filmografia 
### Telesailak 
### Filmak 
## Erreferentziak
Aritz Aranbarri

**Aritz Aranbarri Murua** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1998ko urtarrilaren 31) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdiko atzelari gisa jokatzen du. Errealaren bigarren taldean hasi zen eta 2020ko azaroan egin zuen debuta errealaren lehen taldearekin, Balaídos estadioan. Leganésekin 1.mailarako igoera lortu ondoren, 2024ko udan Eibarrekin sinatu zuen 2027rarte.

## Ibilbidea 
*2025eko apirilaren 25ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Profila
Tonny Bruins Slot

**Tonny Bruins Slot** (Amsterdam, Herbehereak, 1947ko apirilaren 1a - Waverveen,  2020ko azaroaren 1a) herbehereetar futbol entrenatzailea izan zen. Partiden eta aurkarien inguruan egiten zituen analisiengatik ezaguna zen.

1985ean Amsterdamgo Ajaxen lehen entrenatzailea izan zen une batez, denboraldi horretako azken 5 partidak zuzenduz eta Eredivisie liga txapelketa irabaziz. 1990eko hamarkadan Johan Cruyffen entrenatzaile-laguntzailea izan zen Bartzelona Futbol Klubean.
Pablo Echarri

**Pablo Daniel Echarri** (Avellaneda, Argentina, 1969ko irailaren 21a) argentinar aktore eta ekoizle bat da. Euskaldun jatorriko argentinarra da.

Argentinatik kanpo, nagusiki, *El Método* (2015) filman burututako antzezpen bikainarengatik ezaguna egin zen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai