open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saturnoren tenplua

thumb|400px|Saturnoren Tenpluaren hondakinak Erromatar foroan.
**Saturnoren tenplua** (latinez *Templum Saturni* edo *Aedes Saturnus*) Saturno nekazaritzaren jainkoari eskainitako monumentu bat da, Erromatar foroaren mendebaldeko muturrean dagoena, Erroman. Toki hartan aurkitzen dauden zimendurik antzinakoenak dira bereak, K.a. 501 eta K.a. 498 bitartean eraikia. Iturriren batzuen arabera, Tarkino Superbo agindu zuen eraikitzea, eta beste batzuek Luzio Furiok agindu zuela diote. Antza, galiarrek K.a. IV. mendean Erromari su eman zioten garaiko berreraikitze batekin identifika daiteke Lucio Furioren esku-hartzea.

*Aerarium* ere deitua zen, bertan gordetzen baitzen erromatar altxor publikoa (Aerarium Saturni). Tenpluak, Clivus Capitolinusaren hasiera adierazten du, Kapitolio muinoaren tontorrera zaroan antzinako bidea.

Gaur egungo hondakinak, tenpluaren hirugarren eraikuntzari dagozkio, bigarrena ordezkatzen dutenak, 283ko sutean suntsitua geratu zena.

Iturrien arabera, bere barnean zegoen jainkoaren estatua, estalia eta sega bat zeramana, zurezkoa zen, eta olioz betetzen zen. Bernak, liho zurtoinekin estaltzen ziren, soilik abenduaren 17an kentzen zirenak, *Saturnalia* egunean.

Saturno jainkoari eskainia zegoen arren, tenpluaren erabilera nagusia, Erromatar Inperioaren altxorrarentzako (*aerarium*) egoitza bezala balio izatea zen, urre eta zilar erreserbak bilduz. Bertan aurkitzen ziren, baita ere, estatuko artxibategiak, intsigniak, eta metalen pisaketarako eskala ofiziala. Beranduago, *aerarium*a, bere aurrean zegoen eraikin batetara eramana izan zen, artxibategiak, gertu zegoen Tabulariumera eraman ziren bitartean. Tenpluko podioa, trabertinoz estalia, kartelentzako euskarri bezala erabili zen.

Pixkana-pixkanakako erorketak, aurrealdeko arkupeko hondakinak baino ez ditu utzi zutik, baina mantentzen diren zortzi zutabeak eta partzialki ukitu gabe dagoen frontoia (*Senatus Populusque Romanus incendio consumptum restituit* idazkunarekin "Erromako Senatu eta Herriak, suak suntsitutakoa berriztu zuen"), Antzinako Erromako arkitekturaren herentziako irudi ikurretako bat dira.

## Kanpo estekak
Bixente Biurrun

**José Vicente Fernández Biurrun** edo futbolean ezagunagoa **Bixente Biurrun** moduan, (São Paulo, Brasil, 1959ko irailaren 1a - ) euskal herritar futbolari ohia da, atezain lanetan aritzen zena. Brasilen jaioa bada ere, gurasoen lanbidearen ondorioz, haurtzarotik bizi izan zen Euskal Herrian, Donostian alegia. Euskal Herriko futbol selekzioarekin ere partida bi jokatu zituen. 

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
* Liga 1 (1981-82)
* Espainiako Superkopa 1 (1982-83)

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Ronkona

**Ronkona** (, , *rawcon*, grezieraz *runka*) adar arma bat da, korzeskaren aldaera, bere alboetako marrazak puntetatik lurrerantz bihurritzen direnak, hiruhortz baten alderantzizko eran.

## Historia 
Korzesken aldaera hau, XV. mendetik XVII. mendera arte erabilia izan zen, gainera, "parada" edo "ofizialtza" arma bat izan zelarik, itsas armadan erabilitako gerra arma bat.

## Morfologia 
Infanteriako beste adar arma luze batzuk bezala, ronkona, gizon bat baino garaiagoa zen, orohar, 2 metro ingurukoa izaten zelarik. Bere moharra, soilik sastatzeko zen, horregatik, bere erdialdeko marraza, partesana eta korzeskarena baino luzeagoa da. Bere alboko marrazek, bere ezaugarri berezia ematen diotenak, kako forma hartzen dute, eta, hirurak batean, zitori hori baten antzekotasuna hartzen dute. Horregatik, borla ukitu eta amaiera aberasdun "parada" aleak aurki daitezke.

## Kanpo estekak
Andoni Cedrun

**Andoni Cedrun Ibarra**, (Durango, Bizkaia, 1960ko ekainaren 5a) futbolari profesional ohia da. Atezain lanetan aritzen zen. Bere aita Carmelo Cedrun zuen, Athletic Clubeko atezaina zena baita ere.

## Ibilbidea 
Andoni Cultural Durango eta Real Murtziako beheko mailetan hezi zen. Ondoren Athletic Clubeko beheko mailetara pasa zen, Bilbao Athleticen denboraldi batzuk jokatzera iritsiz. 1980ko abenduaren 7an egin zuen debuta Lehen Mailan, Athletic Clubekin, Betisi 2-0 irabazita. Bilboko klubean egin zuen lehen denboraldian 29 partida ofizial jokatu zituen. Hurrengo denboraldiari begira, Athletic Clubek Zubizarreta fitxatu zuen, beraz, ordezko atezain gisa geratu zen.

1984ko urtarrilean Cádiz CF taldean jokatu zuen, Lehen Mailan ere, eta 15 partida jokatu zituen.

Urte loriatsuak Real Zaragozari lotuta eman zituen, hurrengo denboraldian talde horretara iritsiko baitzen. Aragoiko taldearekin bi Errege Kopa irabazi zituen, 1985-1986 eta 1993-1994 denboraldietan, eta Europako Errekopa bat, 1994-1995 denboraldian. Talde honetan hamabi denboraldi eman zituen, 340 partida ofizial baino gehiago jokatuz, Real Zaragozaren historiako jokalari maitatuenetako bat eta klubarekin partida gehien jokatu dituen atezaina izanik.

Profesional mailan egin zuen azken urtea, hau ere maila gorenean, CD Logroñesekin lotuta egon zen, nahiz eta ezin izan zuen kanpainaren amaieran jaitsiera saihestu.

## Selekzioarekin 
### Euskal Selekzioa 
Euskal Selekzioarekin hiru partida jokatu zituen

### Espainiako azpi selekzioa 
20 urtez azpikoa eta 21 urtez azpikoa izan zen Espainiako selekzioarekin. Bi taldeekin partida bat jokatu zituen.

## Erretiratu ondoren 
Futbolaren mundutik erabat bereizi zen, era askotako enpresetan parte hartuz, nahiz eta noizean behin komentarista gisa jarduten duen komunikabideren batentzat, hala nola COPE kateko Tiempo de Juego irratsaioarentzat edo La Jornada de Aragón TV kateko igandeko telebista-programarentzat (bereziki) 1998tik.

## Estadistikak 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
* 2 Liga (1982-83 eta 1983-84)
* 3 Errege Kopa (1984, 1986 eta 1994)
* Europako Futbol Errekopa 1 (1995)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Kemen Lertxundi

**Kemen Lertxundi** (Ondarroa, Bizkaia, 1979) euskal abeslari eta olerkigilea da. Kemenek solfeo eta klarinete ikasketak egin zituen eta gaur egun musikako irakaslea da.

## Diskografia 
* *Galdutako zubixak* (2008, Gaztelupeko Hotsak, disko-liburua)
* *Begi berriak atzo gaueko irudientzat* (2009, Gaztelupeko Hotsak)

## Taldekideak 
Bere taldea ondorengo kideek osatzen dute:

* Aitor Agirre: Bateria.
* Joseba Zabaleta Arrizabalaga: Baxua.
* Oier Ponce: Pianoa eta Teklatua.
* Lizar Gojenola: Gitarra elektrikoa.
* Kemen Lertxundi: Gitarra akustikoa-elektrikoa, harmonika eta ahotsa.
* Maialen Urien: Biolina.
* Milia Maiora: Biolontxeloa.

## Kanpo estekak 
*  Kemenen MySpacea
Aitzol Zubizarreta

**Aitzol Zubizarreta Ormaetxea** (Bilbo, Bizkaia, 1974) euskal telebista aurkezlea da. Nahiz eta Bilbon jaio, gernikarra da. Kazetaritza ikasi zuen Leioan.

Telebistaren munduan Canal Bizkaian hasi zen eta handik Euskal Irrati Telebistara pasatu zen. 2005etik 2008ra, ETB 2ko *Teleberri* albistegia aurkezten aritu zen, Julio Ibarrak albisteak aurkezteari utzi zionean hasi zen alegia. ETB3ko *Mundua Gaur* eta ETB 2ko *El Punto* eta *Mundo.Hoy* saioetan ibili zen. 2013an Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hezkuntza Saileko komunikazio arduradun izendatu zuten.

## Lanak 
* *Teleberri* (ETB 2, 2005-2008)
* *El Punto* (ETB 2)
* *Mundo.Hoy* (ETB 2)
* *Mundua Gaur* (ETB 3)

## Erreferentziak
L'Oceanogràfic

'''''' (katalanezko izena; «ozeanografikoa» esan nahi du), itsas habitatak irudikatzen dituen multzo bat da (itsasoak eta ozeanoak). Europako ozeanografikorik handiena da, 110.000 metro karratu eta 42.000.000 ur litrorekin. 2002ko abenduak 12an inauguratu zuten, eta Valentziako ekialdean dago, Arte eta Zientzien Hiria bezala ezagutzen den multzoaren barnean. Eraikinak duen nenufar formako estalkia Felix Candela mexikar arkitektoak egina da.

## Datu orokorrak 
Lurpean, Europako akuariorik handienak ditu. Han dauzkate 500 espezietako 40.000 animalia baino gehiago: arrainak, ugaztunak, hegaztiak, narrastiak eta ornogabeak barne. Besteak beste, armiarma karramarroak, pinguinoak, izurdeak, belugak, mortsak, itsas lehoiak...

Izurdeen ikuskizun akrobatiko bat ere badu.

Ur gazia Malvarrosa hondartzatik ponpatzen da, beharrezko kalitate baldintza guztiak zainduta.

## Kanpo estekak 
*  Arte eta Zientzien Hiria (webgune ofiziala)
Isolamendu bikaina

**Isolamendu bikaina**, (*Splendid isolation*, ingelesez) Britainiar Inperioak XIX. mendearen amaieran izan zuen kanpo politikari erreferentzia egiten dion izen bat da.

Doktrina honen arabera, Britainia Handiak, munduko edozein herrialderekin aliantza iraunkorrak ezartzea eragotzi behar zuen, bere interesak babesteko. Politika hau, Benjamin Disraeli eta Salisburyko Markesa bezalako lehen ministroek jarraitu zuten.

Isolamendurako joera hori 1822an hasi zen arren (Britainia Handiak Europar Akordioa edo Metternich sistema utzi zuenean), terminoak bereziki Lord Salisburyren gobernuen garaiari egiten dio erreferentzia, 1885 eta 1902 urteen arteko garaiari.

Uste denez, Erresuma Batuak, politika *berekoi* hau, bere nagusitasuna mantentzeko zituen zailtasunengatik jarraitu zuen. Izan ere, biztanleria hazkunde handia zuen herrialdea zen, lehengaien inportazioen mende zegoena, potentzia handi guztien artean armadarik txikiena zuena eta defendatu beharreko muga handienak zituena. Ondorioz, ezin zuen bere inguruko herrialdeetako bakar batekin ere konpromezurik hartu, bere biziraupena arriskuan bailegoke.

Politika hau, Frantziarekin Entente Cordialea sinatu zuenean hautsi zen, 1904an.

## Kanpo estekak
Nebkara

**Nebkara** edo **Neferkara**, Antzinako Egiptoko III. dinastiako balizko faraoia, Hunyren aurrekoa izango zena. Bere erregealdia, K.a. 2638 eta K.a. 2614 bitartean hedatuko zen (Jürgen von Beckerathen arabera).

## Nebkara edo Neferkara Errege Zerrendetan 
* Abidoseko Errege Zerrendan, Nebkara, 19. izena da, III. dinastiako faraoia zen Sedyes eta IV. dinastiako Snefruren artean.
* Saqqarako Errege Zerrendan, 14. izena da, eta Dyeser teti eta Hunyren artean dago, III. dinastiakoak
* Saqqarako Errege Zerrendan, Neferkara izeneko beste faraoi bat, zortzigarren izena da, eta Sened eta Neferkasekerren artean dago, II. dinastiakoak

**Soyfis** izan liteke, 16 urteko erregealdia izan zuena, edo **Tosertasis**, 19koa izan zuena, Manetonen zerrendan, Julio Sexto Afrikanoren epitomearen arabera.

## Bere garaiko eraikinak 
Zawyet el-Aryaneko *iparraldeko piramidea* ematen zaio, honen oinarriak, 110 metroko zabalera eta 180ko luzera duelarik, zenbait bloketan, Neferkara, Nebkara edo Nebkaren idazkunak dituena.

N. Swelimek, eraikuntza hau, III. dinastiaren amaieran datatzen du, Lauerrek piramide honentzako proposatutako kronologiari uko egin eta IV. dinastian datatuz.

## Beste hipotesi batzuk 
* Zenbait egiptologok, Neferkara edo Nebkara, Jaba faraoia dela uste dute
* Zenbait adituk, Neferkara eta Nebkara, pertsona ezberdinak direla uste dute.

## Kanpo loturak 
*  Neferkara-Nebkara
Horsiese II.a

**Horsiese II.a** Amonen Apaiz Goren izan zen Tebasen, K.a. 835etik K.a. 800 arte, Antzinako Egiptoko XXII. dinastiaren garaian.

...du/aut... Amonen Apaiz Gorenaren ustezko semea eta Amonen Apaiz Goren eta faraoia izan zen Horsiese I.aren biloba zen.

Amonen Apaiz Goren bezala, bere aurrekoa, Osorkon II.a izan zen, eta, bere ondorengoa, Takelot.

Takelot II.a eta Sheshonq III.aren garaikidea zen.

## Titulatura
Eneko Abasolo

**Eneko Abasolo Txabarri "Abarkas"** (Iurreta, 1976) bertsolaria da, lanbidez okina izana bada ere, postari eta zorion banatzaile da egun. 1998an hartu zuen parte lehen aldiz Bizkaiko Bertsolari Txapelketan.

## Txapelketak 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
** Finalista (2): 2010 eta 2018
** Finalaurrekoak (7): 2004, 2008, 2012, 2014, 2016, 2021 eta 2023

## Kanpo estekak 
*  Eneko Abasolori buruzko informazioa Bertsozale Elkartearen webgunean.
*  Bizkaiko 2008ko bertsolari txapelketa.
Terpsikore

Greziar mitologian, **Terpsikore** (, "Dantzan gozarazten duena"), dantzaren musa da, dantzan, dantzari koroak laguntzeko propioa den olerkaritza-arinarena, eta kantu koralaren musatzat ere hartzen da. Neska gazte lirain bezala irudikatua, pozez beteriko kutsu batekin eta jarrera arinekoa. Lore sortek osatzen dute bere koroa, eta, bere eskuekin, lira bat jotzen du.

Musa guztiak bezala, Zeus eta Mnemosineren alaba da. Elezaharren batzuetan, Terpsikore (ama bezala), Akeloo edo Fortzisekin batera (aita bezala), uhandreen guraso bezala agertzen dira (ahots ederreko itsas jainkosak), musekin lehiatzeko ausarkeria izan zutenak, nortzuk, garaitu, eta lumak kendu zizkieten. Lotsagorrituta, uhandreak, Siziliako kostaldera erretiratu ziren, non, bere kantuarekin, hain erakartzen zituzten marinelak, ezen, hauen itsasontziak beti harkaitzen aurka talka egiten zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabier Paya

**Xabier Fidel "Xabi" Paya Ruiz** (Getxo, Bizkaia, 1982ko urriaren 24a) bertsolaria da. Interpretazio eta itzulpengintza eta piano ikasketak egin ditu. Itzultzaile, bikoizlari, ikerlari eta irakasle lanetan ibilia da. Fredi Paia anaiarekin batera eman zuen izena Algortako Bertso Eskolan. 2006an Bizkaiko Bertsolari Txapelketa irabaztea lortu zuen.

Bestela, Donostia 2016ko Europako Kultur Hiriburuaren arduradun nagusien artean egon zen.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** finalaurreak (1): 2005
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa:
** Txapeldun (1): 2006
** Finalista (3): 2004, 2006, 2008
* Eskolartekoak:
** Euskal Herriko Eskolarteko Txapelketa:
*** Txikitan: 1996an finalista
*** Handitan: 1997 (txapeldunorde), 2000 (finalista)
** Bizkaiko Eskolarteko txapelketa:
*** Txikitan: 1996 (txapeldunorde), 1997 (txapeldun)
*** Handitan: 1998 (finalista), 1999 (txapeldun), 2000 (txapeldunorde)
* Sariak:
** Ipar Uribe bertsolari txapelketa: 2002an txapeldunordea
** Abra saria (1): 2004

## Liburuak 
* Ahozko Euskal Literaturaren Antologia = Antología de la Literatura Oral Vasca = Anthology of Oral Basque Literature Payá Ruiz, Xabier (2013)
* *Nork*, Xabi Paya (gidoia) eta Patxi Gallego (irudiak). *Bertsolari* 100.zk., 2015eko negua. 142.or. ISBN 9 771137 248610.
* *Nori*, Xabi Paya (gidoia) eta Patxi Gallego (irudiak). *Bertsolari* 116. zk., 2019ko negua. 140. 0r.

## Itzulpenak 
* *Bizitza amets* .- Calderón de la Barca, Pedro (2012) [es - eu]; jatorrizkoaren titulua: *La vida es sueño*
* *Maite nuen*.- Gavalda, Anna (2009) [fr - eu]; jatorrizkoaren titulua: ''Je l'aimais*
* *Herria*.- Darrieussecq, Marie (2009) [fr - eu]; jatorrizkoaren titulua: *Le Pays*
* *Peter Pan eta jaka eskarlata*.- McCaughrean, Geraldine (2006) [en - eu]; jatorrizkoaren titulua: *Peter Pan in Scarlet*
* *Desio izeneko tranbia*.- Williams, Tennessee (2005) [en - eu]; jatorrizkoaren titulua: *A Streetcar Named Desire*

## Kanpo loturak 
* Bertsozale.com: Xabi Paya
* «Xabier Paya Ruiz» *Nor da Nor'' eukal itzulpengintzaren datu-basean
Bojador

**Bojador** —**Bojador lurmuturra** bezala ere ezaguna— (; ; gaztelaniaz eta ; ) Mendebaldeko Sahararen ipar-mendebaldeko kostaldean dago, Kanariar uharteetatik hego-hego-ekialdera.

## Historia 
Bertara iritsi zen lehen europar nabigatzailea, Gil Eanes marinela izan zen, 1434an, bere hamabortzgarren espedizioan, Henrike Nabigatzailea printzeak bultzatuta. Ingurutik nabigatu zuten europar itsasontzi asko desagertu izanak, itsas munstroen existentzia eta Bojador lurmuturretik hegoaldera igarotzeko ezinezkotasuna bezalako mitoak sorrarazi zituen.

Kabotaje bidaietako ardura nagusiena, Bojador lurmuturretik gertu gertatzen diren haize aldaketak ziren, non, urtaro guztietan, gogor jotzen hasten diren ipar-ekialdetik. Azkenean, kostaldetik aldenduz, haize mesedegarriagoak zeudela ikusi zen. 1434tik aurrera, ibilbidea, portugaldarren eta beste herrialde batzuen espedizio berriei irekia geratu zen, lehenik Afrika hegoalderantz, eta, ondoren, Indiaraino.

1884an, Espainiak, Bojador lurmuturraren kostaldea, bere subiranotasunpeko protektoratu bezala izendatu zuen. 1975ean, Espainia erretiratu zen, eta, Madrileko Akordioen ondoren, Maroko, inguru hura kontrolpean hartzen saiatu zen, Maroko eta Aljeriaren arteko lehiak abiaraziz, Fronte Polisarioak aldarrikatzeagatik, Arabiar Errepublika Demokratiko Sahararra 1976an aldarrikatu zuen erakundea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madrilgo Akordioak

**Madrileko Akordioak** deritzenak, 1975eko azaroak 14an sinatu ziren, Madrilen, Espainia, Mauritania eta Marokoko ordezkarien artean, eta Mendebaldeko Saharari buruzkoak dira. Adierazpen politiko bat eta zenbait eranskin sekretuz osatuta daude.

Adierazpen politikoak, Espainiak, Espainiar Sahararen administrazioa transferituko duela dio (baina ez subiranotasuna), Transferentzia hau, Espainiak, Marokok eta Mauritaniak osatutako hiru aldeko denbora baterako administrazio bati ematen zaio.

Akordio honen baliotasun juridikoa, zalantzan jarri du Nazio Batuen Erakundeko Kontu Juridikoen Idazkari Orokor Erantsia eta Aholkulari Juridikoa den Hans Corellek, 2002ko urtarrilaren 29ko irizpen batean, Marokok sinatutako petrolioari buruzko akordioen legezkotasunari buruzkoa.

Egia esan, akordio honen ondoren, Nazio Batuen Erakundeak ez ditu ez Maroko (ezta Mauritania ere bere garaian) Mendebaldeko Sahararen potentzia administratzailetzat hartu, Nazio Batuen erakundean, deskolonizatzeke dauden lurraldeen zerrendan agertzen dena.

Adierazpen politikoarekin batera, eranskin sekretu batzuk zeuden, hauetatik, zati bat baino ez dena ezagutua izan. Eranskin sekretu ekonomikoek, Marokori, Fos Bucraa enpresaren %65a uztea adierazten zuen, Saharako fosfato aztarnategi aberatsak esplotatzen zituena, Espainiak, 20 urtez 800 itsasontzirentzako arrantza eskubideak lortzearen truke. Arrantza arloari dagozkion adostasun sekretuak, Marokok bete gabe utzi zituen.

Politikoki, Madrileko Akordioak, alauitar leinuaren pauso garrantzitsu bat izan ziren bere Maroko Handia egitasmoa lortze aldera.

## Kanpo estekak
Afrikaren feniziar zirkumnabigazioa

Herodoto historialariaren arabera (K. a. 484an jaioa) **Afrikaren feniziar zirkumnabigazioa**, Nekao II.a faraoiak bultzatu zuen (K. a. 610ean errege izendatua, eta lehen aldiz nabigatu zuen Afrika oso inguruan. Faraoiak, mendebalderanzko igarobide bat bilatu nahi zuen Itsaso Gorritik. Itsaso Gorria eta Mediterraneo itsasoa Nilo ibaiaren bidez lotuko zituen kanal bat eraikitzerako orduan huts eginez, mendebalderanzko igarobide bat bilatzen saiatu zen hegoaldetik. Herodotok, Afrika ingurunabigatu zutela dio, garai horretan Libia deitzen zena, zailtasunez beteriko espedizio batean, geldialdi luzeak egin zituena jatekoa lortzeko, eta Herkulesen Zutabeetara (Gibraltarko itsasartea) iristeko 2 urte behar izan zituena.

Balentria hau, benetakoa ote den edo ez zalantzan jarri da denbora askoz, baina, bitxia bada ere, arraroena, Lurra laua zela uste zen garai batean, azkenik, istorioari sinesgarritasuna eman diona izan da: Herodotoren lanean, marinel feniziarrek, mendebaldera biratzean, (Itxaropen Onaren Lurmuturra), eguerdiko eguzkia eskuinean ikusten zutela esan izana da, hau da, Iparraldean, eta hau, bakarrik XVI. mendeko Kopernikoren mapa planetarioaren bidez uler zitekeen.

Litekeena da espedizio honek bere ibilbidea Bojador lurmuturra baino haratago ez bete izana, euren norabidearen aurka zihoazen alisioen ondorioz, baina litekeena da, baita ere, espedizioa lurrez burutu izana, *feniziar merkataritza ibilbideak* jarraituz Afrika iparmendebaldetik, Afrika iparraldeko euren kolonietakoren batetaraino, eta, handik, berriz itsasoz Egiptorantz jarraitu.

Hala ere, badago bidaia hau zalantzan jartzen duen gertaera bat: Klaudios Ptolemaiosek egindako egiptoar mapetan, zortzi mende beranduago, ziurrenik Alexandriako Liburutegian, Afrika, hegoaldean igarobiderik gabe agertzen da, *Terra Australis* zeritzoneraino jarraituz. Zalantzazkoa da tamaina honetako gertaera bat ez erregistratu izana, Alexandrian, informazio garrantzitsua eman lezakeen edozein datu, testu eta mapetan bildua egongo baitzen, are gehiago faraoi batek antolaturik, eta, Ptolemaiosen maparik kontserbatu ez den arren, Pizkunde garaian, Mapa Mundiak egin ziren, Ptolemaiosek deskribatu zuen lez.

## Kanpo estekak
Pizo Gómez

**José Antonio Gómez Romón** edo futbolean ezagunagoa **Pizo Gómez** izenarekin,  (Eibar, Gipuzkoa, 1964ko urtarrilaren 7a - ) euskal herritar futbolari ohia da. Erdilari lanetan aritzen zen. Egun COPE enpresaren *Radio Navarra* irratiaren kirol-zuzendaria da. Euskal Herriko futbol selekzioarekin ere behin jokatu zuen.

## Kirol ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
* Errege Kopa 2 (1983-1984 eta 1990-1991)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Joan Baptista Humet

**Joan Baptista Humet i Climent** (Navarrés, Valentzia, 1950eko urtarrilaren 4 &ndash; Bartzelona, Katalunia, 2008ko azaroaren 30a) Terrassan bizi zen valentziar jatorriko kantari eta musikagilea zen. Katalanez zein gaztelaniaz konposatu zuen.

## Bizitza 
Txikitatik Terrassan bizi zen, bere aitak ehungintzazko enpresa bat baitzuen. 1968an Bartzelonara joan zen arkitektura ikastera eta han, Joan Manuel Serrat kantaria ezagutu zuen. Honek abesten hasteko konbentzitu zuen. 1968an, 18 urterekin, Humetek bere lehendabiziko kontzertua eman zuen Terrassako antzokian. Bi urtez Lluís Llachen kontzertuetan hasierako abeslaria izan zen.

1970ean bere lehendabiziko diskoa kaleratu zuen Columbia diskoetxearekin. 1971an *Gemma* abestia bere lehenengo arrakasta lortu zuen. Gemma abestia, bere koinataren omenez konposatu zuen eta Enderrock aldizkariak, XX. mendeko katalanezko 100 abesti onenen artean kokatzen zuen.

1973an bere lehenengo disko luzea *Fulls* (hostoak) kaleratu zuen. 1975ean bere bigarren diskoa kaleratu zuen, *Diálogos* (elkarrizketak), oraingoan gaztelaniaz eta Movieplay diskoetxearen zigilupean.

1979an bere katalanezko bigarren eta azken diskoa kaleratu zuen *Fins que el silenci ve*, Movieplay diskoetxearen zigilupean. 1981ean diskoetxez aldatu zen eta RCAra pasatu zen, bertan *Hay que vivir* argitaratu zuen.

*Amor de aficionado* (RCA, 1982) eta *Sólo soy un ser humano* (RCA, 1984) diskoen ondoren, Ariola multinazionalak RCA diskoetxearen kontrola hartu eta arau berriak ezarri zituen, Ariolan zeuden artistei lehentasuna emanez besteak beste. Horrenbestez, Humetek musika egiteari uztea erabaki zuen. 2001. urtean musikaren mundura itzuli zen eta 2004an *Sólo baje a comprar tabaco* disko autoekoiztua argitaratu zuen Validance zigilupean.

2008ko abenduaren 1ean hil zen sabeleko minbiziak jota.

## Diskografia 
* *Gemma*/*El Llaurador* (SG, Columbia 1970)
* *Busco una flor*/*Tonades* (SG, Columbia, 1970)
* *Kristine*/*No m´importara pas gens* (SG, Columbia, 1972)
* *Fulls* (LP, Columbia, 1973)
* *Diálogos* (LP, Movieplay, 1975)
* *Aires de Cemento* (LP, Movieplay, 1977)
* *Fins que el silenci ve* (LP, Movieplay, 1979)
* *Hay que vivir* (LP, RCA, 1981)
* *Amor de aficionado* (LP, RCA, 1982)
* *Solo soy un ser humano* (LP, RCA, 1984)
* *Solo baje a comprar tabaco* (CD, Validance, 2004)

## Kanpo loturak 
*  Joan Baptista Humeten webgune ofiziala
Miguel Sola

**Miguel Angel Sola Elizalde** (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1957ko irailaren 29a - ) euskal herritar futbolari ohia eta entrenatzailea da. Erdilari lanetan aritzen zen.

## Jokalari Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
* 2 Liga (1982-83 eta 1983-84)
* Errege Kopa 1 (1983-84)
* Espainiako Superkopa 1 (1984-85)

## Entrenatzailea 
* Osasuna (1996-97)
* Peña Sport (2001)
* Real Union (2002-04)
* Huesca (2005-06)
* Mirandés (2006-08)
* Ardoi
* Izarra (2010-11)
* Real Union (2011)
* Corellano (2013-14)
* Calahorra (2017-20)
* Txantrea (2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Fitxa - www.athletic-club.eus
* Miguel Ángel Sola Elizalde Bdfutbol.com
Julio Salinas

**Julio Salinas Fernández**, (Bilbo, Bizkaia, 1962ko irailaren 11 - ) euskal herritar futbolari ohia da, aurrelari lanetan aritzen zena. Anaia Patxi futbolaria ere bazen. Egun La Sexta telebista-katearentzat lan egiten du.

Euskal Herriko futbol selekzioarekin ere hiru partida jokatu zituen, hiru gol lortuz.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
### Espainian 
### Europan 
### Japonian 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
* Julio Salinasen blogga
*
Iñigo Lizeranzu

**Jesus Iñigo Lizerantzu Otxoa**, (Bilbo, Bizkaia, 1959ko martxoaren 13a - ) euskal herritar futbolari ohia eta entrenatzailea da. Erdiko atzelari indartsua zenez, *Rocky* ezizena izan zuen, Sylvester Stalloneren filmetik hartuta.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
* Liga 2 (1982-83 eta 1983-84)
* Errege Kopa 1 (1983-84)
* Espainiako Superkopa 1 (1984-85)

## Entrenatzailea 
* Barakaldo CF
* Úbeda CF
* Amurrio Kluba
* Lemona KE

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Exarka

**Exarka** bat, Italian eta Afrikan Bizantziar Inperioko enperadoreen izenean gobernatzen zuen autoritate militarra zen. Mauriziok sortua VI. mendearen amaieran. Zentzu zorrotzagoan, zuzenean exarka batek administratutako Italia bizantziarreko probintzia izendatzen du, hau da, Ravena (zentzu honetan, erabiltzen jarraitu zen XII. mendearen amaiera arte).

Beste alde batetik Greziako Eliza Ortodoxoan, exarka bat, hierarkikoki, aitalehenaren azpian dagoen lehen autoritatea da.

## Kanpo estekak
Bealtaine

thumb|250px|Bealtaine 2006
**Bealtaine** [], **Bealltainn** [] edo **Beltane** [] (Suona euskaraz) maiatzaren 1ean Irlandan ospatzen den antzinako jaia da. Historikoki Irlandan, Eskozian eta Man Uhartean ospatzen zen. Gales, Kornualles eta Bretainia bezalako herrialde zeltikoetan antzeko jaialdiak ospatzen ziren egun berean. Bealtaine eta Samhain ziren Irlandako festa nagusiak. Gaur egun, jaiak bizirik dirau nazio zeltikoetan eta diasporan antolatzen diren ekitaldi folklorikoei esker.

Bealtaine jaiak artzain-udaren hasiera markatzen zuen, artzainek ganadu-taldeak udako larreetara eramaten zituztenean. Irlandera modernoan *Mi na Bealtaine* (Bealtaineren hilabetea) maiatzari esaten zaio.

Jaia ospatzeko mendi eta muinoetan suak pizten zituen jendeak *Oidhche Bhealtaine* egunean (Bealtaine bezpera).

## Ikus, gainera 
* Zeltiar mitologia
* Gaelera
* Nazio zeltak
* Hizkuntza zeltak
* Zelta
* Eskoziako historia
* Irlandako historia

## Kanpo estekak
Baso Apolinar

[400px|eskuinera|thumb|Baso da *[:s:La stipe tributata alle divinità delle Acque Apollinari|La stipe tributata alle divinità delle Acque Apollinari*]]

**Baso Apolinarrak**, **Vascula Apollinaria** edo **Vicarelloko basoak** bezala ere ezagutzen direnak, Vicarelloko termetan, Bracciano lakuan (Acquae Apollinares), Erromatik gertu, 1962an aurkitutako lau zilarrezko baso dira.

Miliario formakoak, uste denez, lakuko uretan osasunaren bila ari zen cadiztar baten exbotuak dira. Euren hormetan, 1841 milia erromatarrekin, Gadesetik Erromara zeraman bideko geltoki ezberdinen arteko distantziak eta izenak grabatuta daude.

Iturri geografiko eta historiko paregabea dira. Gaur egun, Erromako Villa Giuliako Museoan kontserbatzen dira.

## Erromatar galtzaden azterketarako beste antzinako iturri batzuk 
* Antoninoren Ibilbidea
* Ravenako izengabea
* Peutingeriar taula
* Astorgako buztinezko taulak
* Valentziako Tegula
* Guidonis Geographica
* Itinerarium maritimum

## Kanpo estekak
Irudi

thumb

**Irudia** izaki edo gauzaki bat adierazten edo gogoratzen duten lerro, kolore edo formen multzoa da. Normalean ikus- irudipenekin lotzen badugu ere, beste hautematerako ere erabil dezakegu. Barnealdean bizi garen irudiak, fisikoak ez direnak, irudi mentalak dira.

Irudi digitalari dagokionez bi mota nagusi bereizten dira, bit-mapak eta bektorialak. Lehenengoak pixelez osatzen dira eta sortzeko modua, marrazteaz gain, eskaneatzea eta argazkia ateratzea da. Bektorialak ordea oinarrizko elementu geometrikoen konbinazioz sortzen dira. Elementu horiek nodoak edo kokatze-puntuak, lerro lodierak, koloreak eta abar dituzte. Oro har irudi bektorialak grafikoetan eta diseinu lanetan erabiltzen dira eta bit-mapak baino arinagoak eta eskalagarriak dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Irudi-bereizmen

## Kanpo estekak
Compton Gamma Izpien Behategia

**Compton Gamma izpien behategia** (ingelesez Compton Gamma Ray Observatory, CGRO) NASAren bigarren behategi garrantzitsuena izan zen, Hubble espazio teleskopioaren ondorengoa. Behategia 1991ko apirilaren 5ean bidali zen Atlantis anezkan. Behategi honen izena Arthur Holly Compton fisikari estatubatuarraren omenez jarrita dago, zientzialari honek Nobel saria irabazi baitzuen Gamma izpien alorrean eginiko ikerketen ondorioz.
Hau izan zen espaziora bidalitako ordurainoko tresna astrofisikorik astunena, 17000 kg baitzeuzkan.

## Helburua 
GCROren helburua, unibertsoan gamma izpien energia bilatzea zen, eta bere aurkikuntzarik garrantzitsuenetarikoa Lurrean sortutako Gamma izpien jatorria izan zen, ekaitz-hodeiekin zerikusia dutenak. Honekin batera aurkikuntza asko bideratu ditu, esate baterako, 3C277 quasarea, zeina nahiz eta lurretik 5000 milioi argi urtetara egon, GeV energi mailako energi-iturri handienetarikoa eta garrantzitsuenetarikoa den.

Behategiaren helburuetariko beste bat espektro elektromagnetikoaren erradiazio energetikoenak aztertzea izan zen (20 eta 30 GeV artean) eta horretarako honako instrumentu hauek erabili zituen:

* **Burst And Transient Source Experiment (BATSE)**
Zeruan bilatu zuen iraupen motzezko gamma izpiak. Honek 8 detektagailu zituen, bat satelitearen izkina bakoitzean (goi eta behealdean). Hauek guztiak Eremu Zabaleko Detektagailuak eta Espektroskopia detektagailuak zituzten.

* **Oriented Scintillation Spectrometer Experiment (OSSE)**
4 detektagailu zituen, binaka jarrita zeudenak. Gamma izpien ekaitz batean detektagailu bat iturriaren behaketak egiten zuen, beste batek oinarriaren mailak neurtzen zuen bitartean.

* **Imaging Compton Telescope (COMPTEL)**
Honek fotoien irispen angelua neurtzen zuen. Estereorradian baten zabalera zuen.

* **Energetic Gamma Ray Experiment Telescope (EGRET)**:
Gamma izpien energi iturri altuen kokapena aztertzen zuen.

## Gainbehera 
Behategiaren bizitza lau urtetakoa izan zen (espero zena baino luzeagoa). Denbora horren buruan, behategiaren giroskopio bat apurtu zenean, NASAk Ozeano Barera modu kontrolatu batean jaurti behar izan zuen 2000ko ekainaren 4an.

## Kanpo estekak
Mugalari

**Mugalaria** hego eta ipar Euskal Herriaren muga zeharkatzen laguntzen duen pertsonari deritzo. Espainia eta Frantzia arteko muga administratiboa denez, praktika horiek oso ohikoak izan ziren Bigarren Mundu Gerran eta Espainiako Guda Zibilean. Ondoren, frankismoaren aurkako borrokan ere aritu ziren, mugak gaindituz.

Erromantizismo kutsu batek ukitutako jarduera izan arren, gertakari ilunen protagonista ere izan dira mugalariak. 1973ko apirilean, zazpi afrikar abandonatu zituzten Lapurdiko mendietan, muga hegoaldetik zeharkatuta, eta hiru maliar hil egin ziren. 

## Erreferentziak
Assa ikastola

**Assa ikastola** Lapuebla de Labarcan dagoen ikastola pribatua da. Ikastola, herriko María Cruz Saenz Díaz kalean dago eta 1979ko apirilean zabaldu zen.

## Irakaskuntza 
Assa Ikastolak 2 eta 18 urte bitarteko 300 ikasle ditu. 2004. urtean, ikastolak 25. urteurrena ospatu zuen "Ametsa asmo, asmoa gogo, gogoa bidean" lelopean.

## Araba Euskaraz 
Assa Ikastola 1994ko eta 2014ko Araba Euskarazen antolatzailea izan da.

## Kanpo estekak 
*  Assa Ikastolaren bloga.
*  Ikastolaren 25. urteurrenari buruzko albistea Berrian.
*  Assa ikastolako wikispaces
Arzawa

[thumb|400px| [Hitita|Hititen leku garrantzitsuenen geografia Anatolian.]]

**Arzawa** mendebaldeko Anatoliako ondo definitu gabeko eskualde bati erreferentzia egiten dion hitz hitita bat da, eta, batzuetan, hedapenez, baita eskualdeko erresumen konfederakuntzari ere (horietatik handiena *Arzawa txikia* deitzen delarik). Arzawako kulturari buruz, ezer gutxi ezagutzen da, gorteko hizkuntza luvitera zela izan ezik, hititerarekin lotutako hizkuntza.

Arzawako erresuma konfederakuntzak etengabeko arazoa izan ziren hititentzat, euren lurralde propioa inbaditzen ari zirenak kanporatzeko edo bere basailuak eskualdetik kanporatuak ez izateko sartu behar izan zutenak. Arzawaren une gailena, Tarhundaradu erregearen erregealdian etorri zen, K.a. XIV. mendearen lehen erdialdean, Arnuanda I.a eta Tudhalia II.a errege hititen garaikidea: Arnuanda I.aren erregealdiaren amaieran Hititar Inperioaren ahultasunak, Tarhundaradu, Anatoliako nagusitasuna aldarrikatzeko posizio batean jarri zuen, garai horretan Egiptoko faraoia zen Amenofis III.ak, berarekin itun bat sinatzeraino, baina Tudhalia II.ak hititen nagusitasuna berreskuratzea lortu zuen, eta bere ondorengo erregeak izan ziren Shubiluliuma I.a eta Mursili II.ak, euren kontrola ezarri zuten Arzawa osoan.

Etengabeko matxinadak gora-behera, Arzawa, Hititar Inperioaren barnean mantendu zen inperio hau desagertu zen arte, K.a. 1200 inguruan, une honetan, Arzawan, hititar kulturako monarkia ezberdinak agertzen direlarik, beranduago, Lidia erresuma sorraraziko zutena.

## Kronología 
* K.a. 1450an: Arzawak mendebaldeko Anatoliaren barrualdea kontrolatzen zuen, Kizil-Irmak ibaitik, Lucca hegoaldea izan ezik.
* K.a. 1430an: Zippasla erresumak, hititen aliatua, Arzawa konkistatu zuen.
* K.a. 1370 hamarkadan: Arzawak Anatoliaren medebaldea okupatu zuen eta haren menpe 20 urte izan zuen; azkenik hititek berreskuratu zuten.
* K.a. 1350an: Erresuma lau zatitan banandu zen: Mira, Marsa, Seha ibaiaren lurraldea eta Hapalla.
* K.a. 1335-1325an: Uhha-Ziti erregeak batasauna berreskuratu zuen. Izan ere, hititek konkistatu zuen eta erresumak haien mendekoak moduan gelditu ziren.

## Erregeak 
* Kupanta-Kurunta (K.a. 1400)
* Madduwatta of Zippasla
* Tarhoudaradou (K.a. 1350)
* Anzapattadou
* Uhha-Ziti (K.a. 1322aren inguruan hilda)
[thumb| [Niff mendian dagoen borrokalari baten grabatua. Egin den interpretazioa hauxe da: "Tarkasnawa, Mirako erregea", beraz Arzawa erresumaren alde bat.]]

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  C. Melchert (dir.): *The Luwians*, Leyde, 2003
*  T. Bryce: *The Kingdom of the Hittites*, Oxford, 2005
*  G. Beckman: *Hittite Diplomatic Texts*, Atlanta, 1996
*  J. D. Hawkins: «Tarkasnawa King of Mira 'Tarkondemos', Boğazköy Sealings and Karabel», *Anatolian Studies* 48, 1998, 1-31 or.

## Kanpo estekak 
*  Arzawaren historia.
Euskal Herriko Laborantza Ganbera

i, hil eta urtebetera Euskal Herriko Laborantza Ganberaren egoitzaren aurrean]]
**Euskal Herriko Laborantza Ganbera** edo **Ganbara** (**EHLG**) Ipar Euskal Herriko nekazariak eta abeltzainak biltzen dituen organoa edo ganbera da. 2005eko urtarrilaren 15ean Ainhize-Monjolosen sortu zuten, 20 bat urtez aldarrikatu ondoren, Euskal Herriko Laborarien Batasuna sindikatuak batez ere bultzatuta. Ganberak Beñat Molimos eta Francis Poineau ditu lehendakari; Mixel Berhokoirigoin kide ezagunaren segida hartu zuten 2015ean.

## Garapena 
Agintari frantsesak ganberaren aurka egon dira oro har, Pauen egoitza nagusia duen departamendu mailako ''Chambre d'Agriculture* delakoa nahikoa ikusten zutelako; aldiz, **EHLG** aspalditik bultzatzen dutenek argi dute Ipar Euskal Herriko laborantzaren arazo eta berezitasunei aurre egiteko ezinbestekoa dela egitura hori antolatzea, baita laborari txiki eta ertainen alde aritzea ere.

Baionako prokuradoreak Laborantza Ganbera auzipetzea erabaki zuen 2008ko irailean, erakunde ofizial baten izena erabiltzeagatik. Hala ere, aitorpen ofizial bat jaso zuen 2008ko azaroan, Akitaniako Kontseiluaren dirulaguntza eskuratu ahal izango zuela iragarri baitzen. Baionako auzitegiak errugabe jo zituen, bai zuzendaria bai Ganbera, 2009ko martxoaren 26an. Hala ere, prokuradoreak dei auzia egin zuen eta epaiketa berri bati aurre egin behar izan zioten, 2010eko otsailaren 18an kasu honetan Paueko epaitegian; azken ebazpena maiatzaren 6an atera zen, behin betiko errugabetuta. Harrezkero erabat legezko egitura da.

Hilabete lehenago bere bosgarren urtebetetzea ospatu zuen arrakasta handiz Ainhizen. Bost urtetan 2.000 bat esku-hartzetan 1.100 laborari ingururi laguntza eskaini die, Ipar Euskal Herriko herena. 2005eko aurrekontua 180.000 eurokoa izan zen eta 2010ekoa 500.000koa; instituzioek emandakoa baino gehiago dohaintzek suposatzen dute eta "EHLGko Lagunak" izeneko elkarteak bideratzen ditu batez ere. 2005ean 3 langile izatetik 2010ean aurreikusten diren 10 langile izatera pasa da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
2010eko otsailean *Le livre noir du harcèlement d'Euskal Herriko Laborantza Ganbara par les pouvoirs publics eta l'administration* edo *Jazarpenaren liburu beltza* 700 orrialdeko liburua atera zen frantsesez, geroago euskarazko laburpena sarean jartzeko asmoz. Interneten hemen.

## Ikus, gainera 
* EHNE
* ELB

## Kanpo estekak 
*  Erakundearen webgunea.
*  "*Laborantza Ganbara ez hunki''" webgunea
Fokasen Zutabea

[thumb|Fokasen zutabea. Atzean, [Septimio Severoren arkua.]]
**Fokasen Zutabea**, Rostraren aurrean eraikia, Erromatar foroan eta Fokas enperadore bizantziarrari eskeini edo berreskainia 608ko abuztuaren 1ean, Erromatar forora gehitu zen azken lana izan zen. Korintiar ordenako zutabeak 13,6 metroko garaiera du, eusten duen haitzurdinezko idulkia kontatu gabe, eta, dirudienez II. mendean eraikia izan zen.

Zimenduak adreiluekin eginak daude, argazkian ikus daitekeen bezala, baina ez zeuden ikusgai zutabea eraikia izan zen garaian. XIX. mendean industu zen Foroaren maila Augustoren garaiko zoladura arte; horrekin, zimenduak aurkitu ziren.

Zutabearen eraikuntza motibatu zuen arrazoi zehatza, ez da ezagutzen, Fokasek, formalki eman baitzion Agriparen Panteoia Bonifazio IV.a aita santuari, Santu martiri guztiei berreskeini ziena, hauei, Erdi Aroan, Maria gehitu zitzaielarik (Santa Maria eta Martiriak). Kapitelaren gainean, zutabea koroatuz, Smaragdusek, Ravenako exarkak, Fokasen estatua bat eraiki zuen, ziuraski, han, denbora gutxi egongo zena. 610eko urrian, bizantziar enperadorea, traizioz harrapatua, torturatua eta hila izan zen, gainera, besoak eta hankak moztu zizkiotelarik. Bere estatua guztiak behera bota ziren.

Aita Santuarenganako esker on adierazpena baino gehiago, hala hartua izan baita batzuetan, estatua, ziur aski Inperioak Erromaren gainean zuen subirautzaren ikur bat zen, desagertzen ari zena, lombardiarren presioaren ondorioz. Esker on adierazpen bat ere bazen Smaragdusen aldetik, Fokasek erbesteratze luze batetik salbatu zuena, eta zorretan zegoen berarekin bere Ravenako botere posizioa berreskuratu izanagatik.
Zutabearen kokapena Erromatar foroaren barnean|thumb|250px|ezkerrera
Monumentua, ondoren, birziklatua izan zen, Dioklezianori eskainitako estatua bat jartzeko. Jatorrizko idazkuna, bere aldetik, ezabatua izan zen, berria jarri ahal izateko.

Zutabeak bere tokian jarraitzen du. Bere kokapenak, isolatua eta bakarti hondakinen artean, Foroan beti erreferentzia puntu bat bihurtu du.

## Kanpo estekak
Piyassili

**Piyassili**, **Piyashshili** edo **Piyassilis** (K.a. XIV. mendeko bigarren erdia), tronu izena zuen **Sarri-Kusuh** izenagatik ezagunagoa, Karkemisheko lehen hititar erregeordea izan zen.

Shubiluliuma I.aren hirugarren semea, honek Karkemishen erregeordetzan jarri zuen Bigarren Siriar Gerraren ondoren. Postu honetatik, Siriako hititar ordezkaritza partekatu zuen bere anaia Telebinorekin, Sarri-Kusuh, tokiko hititar interesen defentsaren arduradun bezala geratuz.

Tokiko erresumen aurka eraman zituen kanpainen artean, bere anaia Mursili II.aren erregealdian, Antzinako Egiptoren laguntza zuten hititar basailu batzuen aurka eraman zuena nabarmentzen da.

Kanpaina azpimarragarri hau burutu eta gutxira hil zen, Kizzuwadnarako bidaia batean, Mursili II.arekin elkartzeko, bere ondorengoa, bere semea izan zelarik.

## Familia 
## Kanpo estekak
Idefix

**Idefix**, Asterixen abenturetan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Idefix, Obelixen txakurra da. Pertsonaia nagusien artean, animalia bakarra da. Lehen aldiz, *Asterix Galiako itzulian* abenturan agertzen da, 1965ean idatzi eta marraztutako abentura.

Frantsesez, zakur hau *Idéfix* deitzen da, n bezalako soinua duena, eta "ideia finkoa" esan nahi duena. Ingelesezko itzulpenean, Dogmatix deritzo, *ideia finko* kontzeptua (dogma) mantentzen duena, eta zakur kontzeptua () ere mantentzen duena.

Idefix, zakur txiki bat da, bere tamaina txikia gora-behera, berebiziko gosea duena, *Asterix Korsikan* izeneko abenturan agertzen den bezala, non, zakur korsikarrek, Idefix jaten ikusterakoan, honako hau esaten duten: "Begira, ez da gaztaina bat baino handiagoa, baina bere lo kuluxka horren mende balego bezala jaten du".

Idefix, Obelixi oso lotua dago, hala ere, negarrez hasten da moztu, behera bota edo bere tokitik ateratako edozein zuhaitzen aurrean, honela, historiako lehen zakur ekologista bihurtuz. Arrazoi honegatik utzi dio Obelixek erromatarrei zuhaitzak botatzeari.

## Kanpo estekak
Asterix Korsikan

***Asterix Korsikan*** (), Asterix galiarraren abenturak kontatzen dituen 20. komikia da, 1973an egina, Uderzoren marrazki eta Goscinnyren gidoiarekin.

## Istorioa 
Galiar menderakaitzen herrixka, Gergoviako guduaren jaia dela eta bor-borka dago, eta, ospatzeko, aurretik egon ziren toki ezberdinetako matxinatuak gonbidatzen dituzte. Hauek iritsi aurretik, Asterix eta Obelix, euren gonbidatuei eskaintzeko moduko erromatar kanpamentu baten bila irteten dira. Dirudienez, ez da bakar bat ere geratzen, baina, euren kanpamentutik irten baino pixka bat lehentxeago, Gazpatxoandalus zenturioiaren gizonek, korsikar erbesteratu bat jasotzen dute, Okatarinetabelatxiktxix izenekoa, hauek zaindu behar dutena. Galiarrek aurkitu egiten dituzte, eta, borrokaldiaren ondoren, presoa eurekin eramatea erabakitzen dute, nor, bere lurrera laguntzea erabakitzen duten bere familiarekin bil dadin, eta, bide batez, Figatelixen korsikar tribuarekin bakeak egiteko, norekin aspaldidanik dauden muturtuta, Aleriako finkapenetik uhartea zuzentzen duten erromatarren aurka borrokatuz.

## Pertsona ospetsuen karikaturak 
* Bere jarrera eta hitz egiteko eran Napoleon Bonaparteren antzekoa den arren, Okatarinetabelatxiktxix, Paul Giannoliren karikatura bat da, Pilote aldizkariko kazetari bat. Izena, Tino Rossiren kantu baten lehen hitzetatik dator (*Oh, Catarineta, bella, chit chi...*).

* Goscinny eta Uderzoren lagun pertsonala eta frantziar artista den Pierre Tchernia, Okatarintetabelatxiktxix preso mantentzen duen erromatar zenturioia bezala irudikatua dago.

## Kanpo estekak
Qa-hedyet

**Qa-hedyet**, Egiptoko III. dinastiako ustezko faraoia izan zen, K.a. 2614 eta K.a. 2579 bitartean.

Errege hau, bere izenak Koroa Zuria esan nahi duelarik, Goi Egiptoko errege ikurra, Louvren zainduta dagoen estela batean aipatua da (E25982).

Bere erregealdiak, Nebkara eta Hunyren erregealdien artean egon behar izan zuen.

## Beste hipotesi batzuk 
* Zenbait egiptologok, Hunyren Horus izena izan daitekeela uste dute (Kahl, Wildung)
* Adituren batzuk, Abidoseko eta Saqqarako errege zerrendetan agertzen den Nebkara edo Neferkara izan daitekeela uste dute.
Canarias klasea

**Canarias klase**ko gurutzaontzi astunak, Espainiako Itsas Armadako itsasontzi batzuk ziren. Mr Wattsek diseinatuak, Britainia Handiko County klasean oinarrituak zeuden.

## Historia 
Miguel Primo de Rivera jeneralaren gobernualdian eraikitzea agindua, ez ziren zerbitzuan sartu Gerra Zibilera arte, oraindik amaitu gabe zeudela.

Canarias klaseko gurutzaontziak, 1922ko Washingtoneko Itsas Itunak ezartzen zituen mugak osatzen zituzten itsasontziak ziren. Itun honek, gurutzaontzi astunek garraia zezaketen gehienezko zama, 10.000 tonakoa zela eta eraman zezakeen armamentuaren gehienezko neurria 203 mmkoa zela zioen. Klase honetako bi itsasontziak, bata 1931ko maiatzak 28an eta bestea 1932ko apirilak 20an itsasoratuak izan ziren, Itsas Eraikuntzen Espainiar Elkarteko ontzioletan (Vickers & Elswicken alboko moduko bat, langile espainiarrak erabiltzen zituena), Ferrolen.

Kanoiak, San Carloseko lantegitik zetozen, San Fernandotik, eta dorreak Reinosatik. Brankan bi dorre eta txopan beste hainbeste zituen.

*Baleares* gurutzaontziak ez zuen gerra zibila amaitu, *Lepanto* suntsitzaileak Palos lurmuturreko guduan jaurtitako torpedo baten ondorioz hondoratu baitzen.

*Canarias*ek, aldaketa anitz jasan zituen lanean jarraitzeko, lanean, 1975 arte jarraitu zuelarik, bere baliozko bizitza osoan, Espainiako Itsas Armadako itsasontzi ikurra izan zelarik.

Oso blindaturik ez zeuden itsasontziak ziren, baina su indar handia zuten, baita abiadura handia ere. Altxatutako armadaren itsasoko nagusitasunaren arduradunak izan ziren, kalitateari dagokionez, ez kopuruari dagokionez, gerra zibilean.

## Canarias klaseko itsasontziak 
## Kanpo estekak
Straße des 17. Juni

***Straße des 17. Juni*** () Berlingo erdialdeko Mitte barrutiko kale nagusi bat da. Unter den Linden kalearen mendebalderanzko jarraipen bat da, ekialdetik mendebaldera doa Tiergartenetik, hiriaren erdialdeko mendebaldetik parke batean zehar. Muturrean, ekialdean, Brandeburgoko Atea dago, eta, mendebaldean, Ernst-Reuter-Platz plaza, Charlottenburgen. Kale honetan, erdi bidean, Garaipenaren Zutabea dago. Sobietar gerraren omenezko monumentua 1945ean, eta kalean zehar, Garaipenaren Zutabea eta Brandeburgoko atearen artean dagoen egitura nagusi bakarra da.

Bigarren Mundu Gerra baino lehen, kalea, Charlottenburger Chaussee deitua izan zen, hiritik Charlottenburgera doalako. Bide batean egina izan zen 1799an, eta, XIX. mendean Berlinek izan zuen hazkuntza azkarraren ondorioz, handiago egin zen, bertara aldirietatik sartzen ziren kaleengatik. Alemania Naziaren garaian Ost-West Achse edo Ekialde-Mendebalde Ardatzaren zati egin zen, alderdi naziaren banderekin lerrokatutako garaipenaren etorbide bat. Bigarren Mundu Gerrako azken asteetan, Berlingo guduan, hiriko aireportuak erabili ezin zirenean, kalea, hegazkinek lur hartzeko erabili zen.

1953an, kalea Straße des 17. Juni deitua izan zen, 1953ko ekainak 17an ekialdeko berlindarren altxamendua ospatzeko. Gaur egun, kalea, aisialdi gune ezagun bat da, eta Berlingo Maratoiaren abiapuntua da.

## Kanpo estekak
Bittor Alkiza

**Bittor Alkiza Fernández**, (Donostia, Gipuzkoa, 1970eko urriaren 26a - ) euskal herritar futbolari ohia da, erdilari lanetan aritzen zena. Herrera auzokoa, aita Iñaki Alkiza Laskibar zuen, Real Sociedadeko presidentea izandakoa. Euskal Herriko futbol selekzioarekin bederatzi partida jokatu zituen. Erretiratu eta gero Jagoba Arrasateren laguntzaile lanetan ari da.

## Estatistikak 
*2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Sais

**Sais** (Σάϊς), Behe Egiptoko V. nomoaren hiriburua izan zen, Niloren deltatik mendebaldera zegoena, XXVI. dinastiaren errege egoitza izan zena, Saitarra ere deitua (K.a. 654-K.a. 527). Bertako jainkosa nagusia, Neit gerlaria izan zen.

* Izen egiptoarra: **Sau**. Izen greziarra: **Sais**. Izen arabiarra: **Sa el-Hagar**.

Hiriaren izena, Sa el-Hagar, aztarnategi arkeologikotik gertu dagoena, antzinako izenetik dator eta "Sa harkaitza" esan nahi du.

Finkapen antzinakoenak, Maadi-Buto kulturan datatuak daude (K.a. 3500ean). Bai Neit izena daramaten bi erreginen izenak (Merytneit eta Neithotep), baita Aha faraoiaren garaian hiriari buruz eginiko aipamenek, Egiptoko Aro Dinastiko Goiztiarrean lortutako ospe handia adierazi lezakete. Ordutik aurrera eta denbora tarte luze batean zehar, hiriaren historia jarrai daiteke, nagusiki, aurkitutako zeramika hondakinengatik, Antzinako Inperioan eta Inperio Berrian data daitezkeenak.

Saisek, bere ospea berreskuratu zuen K.a. VIII. mendean, XXIV. dinastiako Tefnakht eta honen ondorengo izan zen Bakenrenefek, mendebaldeko deltako hiri nagusi bihurtzen dutenean.

Sais, azkenik, Shabako errege kushitar erregearen mende erortzen da, baina garrantzia lortzen du berriz asiriarrek Egipto inbaditzen dutenean, bere gobernari den Nekao I.ak asiriarrekin batera borrokatzen duenean kushitarren aurka. Bere seme Psametiko I.a gailentzen da faraoi bezala (K.a. 664-K.a. 612), Sais, errege egoitza bezala ezarria geraturik, persiar akemenidarrek konkistatu zuten arte, K.a. 527an. Akemenidar garaian, Neiten tenplua, persiar erregeek babestu zuten.

Hiria, K.a. V. mendearen erdialde inguruan bisitatu eta deskribatu zuen Herodotok, nork, errege jauregia, Neiten tenplua, laku sakratu bat, obeliskoak eta estatuak bezalako eraikinak deskribatzen dituen.

1997tik eta denbora luzez bertan behera utzia egon ondoren, lan arkeologikoa, Durhameko Unibertsitatea eta *Egypt Exploration Society*ren ardurapean dago.

## Kanpo estekak
David Billabona

**David Billabona Etxaleku**, (Irun, Gipuzkoa, 1969ko abenduaren 5a - ) euskal herritar futbolari ohia da. Erdilari edo atzelari lanetan aritzen zen. Euskal Herriko futbol selekzioarekin partida bi jokatu zituen.

## Ibilbidea 
*2024ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Palmaresa 
* 1992ko Udako Olinpiar Jokoak: Urrezko domina.

## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus