open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sebastião José de Carvalho e Melo

thumb|230px|Pombalgo markesa.
**Sebastião José de Carvalho e Melo** edo **Pombalgo markesa** (Lisboa, Portugal, 1699ko maiatzaren 13a - Pombal, Portugal, 1782ko maiatzaren 8a) aitoren semea eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Portugalgo politikari nagusia izan zen 1750etik 1777ra bitartean; erreforma ugari eragin zituen administrazioko alor gehienetan. Enbaxadore izan zen Londresen (1739) eta Vienan (1745). Gero, 1750ean, Josef I.a erregeak estatuko idazkari izendatu zuen eta, ministro nagusia baino areago, Portugalgo benetako agintaria izan zen Pombalgo markesa. Gizon ikasia, aurrerakoia eta zorrotza zen. Ilustrazioaren teoria politikoan oinarrituz, agintari absolutista gisa gobernatu zuen. Erregearen ahalmena indartu zuen, eta administrazioa errotik aldatu: jaraunspenezko karguak eta alferrikako funtzionarioak kendu zituen (1761), itsas armadaren eta Portugalgo gudarosteen egitura zaharkitua berritu, eta polizia indartu zuen. Halaber, herri-lan handiak egin zituen: 1775eko lurrikararen ondoren, Lisboa goitik behera berritu zuen, eta nekazaritza indartu egin zuen; era berean, neurri zorrotzak hartu zituen Portugalgo industria eta merkataritza bultzatzeko, eta atzerritarrek Portugalen zituzten eraginak eta eskubideak murriztu zituen: lehengaiak eta metal bitxiak esportatzeko debekua ezarri zuen, inportazioak zergen bidez mugatu eta koloniekiko harremanak errazteko merkataritza-elkarteak (Pernambuco, Pará eta Maranhãokoak, besteak beste) sortu zituen.

Erromatar Eliza Katolikoaren ahalmena eta eragina murriztu zituen: 1751ean Inkisizioaren fede-auziak debekatu zituen; zentsura laikoen esku utzi zuen eta gogor jokatu zuen jesulagunen aurka; aurrena, indar ekonomikoa eta eragin politikoa murriztu zien eta, azkenean, 1759an, Portugaldik eta kolonietatik egotzi. Irakaskuntza laikoa ezarri zuen Portugalen. Horrela, bada, Portugalgo funtsezko egitura guztiak errotik aldarazi zituen, baina horrekin etsai asko sortu zitzaizkion; hala, Josef I.a erregea hil zenean, aitoren semeek eta handikiek, Elizak eta Portugalen interes ekonomiko handiak zituzten atzerritarrek, beren interesak zapuztuak ikusita, kargua uztera behartu zuten.

## Erreferentziak
Köprülü

**Köprülü** Otomandar Inperioko bost bisir eman zituen albaniar jatorriko familia turkiarra izan zen (1656-1710): Mehmet Koprülü (1575 - 1661), Koprülü dinastiaren sortzailea; Fazil Ahmet Paxa (1635 - 1676), Otomandar Inperioko bisirra; Fazil Mustafa Paxa (1637 - 1691), Otomandar Inperioko bisirra; Husein Paxa ((1644 - 1702), Otomandar Inperioko bisirra; Numan Paxa (1670 - 1719), Otomandar Inperioko bisirra.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alison eta Peter Smithson

thumb|300px|Garden building, St Hilda's College, Oxford (1968).

**Peter Smithson** (Stockton On Tees, Ingalaterra, 1923ko irailaren 18a - 2003ko martxoaren 3a) eta **Alison Smithson** edo **Allison Margaret Gill** (Sheffield, Hegoaldeko Yorkshire, Ingalaterra, 1928ko ekainaren 2a - 1993ko abuztuaren 16a) britainiar arkitektoak izan ziren.

## Biografia 
Peterrek Durhamgo Unibertsitatean eta Londresko Royal Academy delakoan egin zituen Arkitekturako ikasketak, eta 1950ean eskuratu zuen titulua, Country Council School Division eskolan. Harrezkero, Allison Margaret Gill bere emaztearekin batera lan egin zuen. Oro har, 1950eko hamarraldiaren amaierako eta 1960ko hamarraldiaren hasierako neobrutalismo joeraren baitako artista gisa hartuak dira, Henderson eskultorearekin eta Eduardo Paolozzi argazkilariarekin batera.

1950eko hasierako lanetan aipagarria dute *Smithdon High School*, Bigarren Hezkuntzako Hunstantongo Eskolaren lehiaketarako proiektua (1949-1954), Norfolken, Mies van der Roheren estilo garbizaleari jarraituz osatua, zeinetan agertzen baitira neobrutalismo mugimenduaren oinarriak: egituraren eta eraikuntzaren osagaien artikulazio ahalik eta adierazgarriena lortzeko kezka, adibidez. Joera horri jarraitu zioten 1952an egindako Sohoko etxebizitzetan. Harrezkero, arkitektura molde berrizaleak erabili zituzten, adibidez Coventryko katedralean (1957), Londresko Golden Laneko etxebizitzetan (1952), etab.etan. Golden Lanen, Le Corbusierren eta haren hiria egituratzeko etxebizitza, lana, aisia eta garraioa oinarri hartzearen kontra aritu ziren, eta, horien ordez, etxea, kalea, barrutia eta hiria proposatu zituzten.

Lan aipagarriak egin zituzten, besteak beste, 1953ko Congrès International d'Architecture Moderne delakoan (CIAM, Arkitektura Modernoaren Nazioarteko Biltzarra), 1956ko *This Is Tomorrow* ("Hau da bihar") erakusketan, urte hartan bertan *Daily mail ideal Home exhibition* erakusketan eta CIAMen, zeinetatik atera baitzen Team X edo Team 10 taldea (Aldo van Eyck, Jaap Bakema, Georges Candilis, Shadrach Woods, John Voelcker, Willian eta Jill Howell eta Alison eta Peter Smithson).

1965ean Londresko *Economist* bulego-eraikina egin zuten, Ingalaterran monumentuen babeserako legeak bere baitan hartu zuen arkitektura modernoko lehen obra. 1967an, Oxfordeko St Hilda’s College delakoa diseinatu zuen, zurezko japoniar egituretan inspiratuta. 1978an, Batheko Unibertsitatearen bost eraikin diseinatzeko konpromisoa hartu zuten senar-emazteek, urte horretan hasi eta ondorengo hamarkadan egiteko.

1993an Alison Smithson hil zen, eta 2003an, Peter Smithson bera. 2004an, Alison eta Peter Smithsonen artelanen erakusketa ireki zen Londresko Design Museum delakoan.

Smithson senar-emazteek garrantzizko lana egin zuten, halaber, hirigintzaren alorrean, eta beren teoriak zabaltzeko hainbat liburu eta artikulu eman zituzten argitara.

## Kanpo estekak 
*  Alison eta Peter Smithson, Design Museum
## Erreferentziak
Yitzhak Shamir

**Yitzhak Shamir** (, , jaiotzez **Icchak Jaziernicky**; Ruzhani, 1915eko urriaren 22a - Tel Aviv, 2012ko ekainaren 30a) israeldar politikaria izan zen, jatorriz poloniarra. Białystoken, Polonian, sortu zen arren, Palestinara aldatu zen 1935ean. Irgun Zevai Leumi talde paramilitar sionistako kidea izan zen, eta 1940an Stern taldea sortu zuen, Palestinako arabiarren kontrako ekintzak aurrera eramateko; britainiarren kontrako sabotaje-kanpaina bat egin zuen, besteak beste. Bi aldiz atxilotu zuten, baina ihes egin zuen eta atzerrian bizi behar izan zuen, harik eta 1948an Israelgo estatu sortu berrira itzuli zen arte. Israelgo inteligentzia-zerbitzuen (Mossad) buru egin zuten eta 1970ean Menahem Begin buru zuen Herut alderdian sartu zen. Parlamentuko (Knesset) bozeramaile izan zen 1977tik 1980ra, eta urte hartan Kanpo Arazoetako ministro izendatu zuten. Kargu hura alde batera utzi gabe, Beginek dimisioa eman ondoren, Shamirrek eskuratu zituen 1983an bai lehen ministroaren kargua eta bai Likud alderdi kontserbadorearen buruzagitza. 1984ko hauteskundeetan Israelgo Alderdi Laboristak aurrea hartu zion Likud alderdiari, eta Shamirrek nazio-batasuneko gobernua onartu behar izan zuen; laboristen buruzagi Shimon Peres izendatu zuten lehen ministro eta Shamir lehen ministrorde, 1986 arte, eta ondoren trukatu egin zituzten beren karguak. 1988ko hauteskundeen ondoren, koalizio-gobernuan, lehen ministro gisa jarraitu zuen Shamirrek, baina 1990ean nazio-batasuneko gobernua desegin zen, eta Likud eta eskuineko alderdi eta alderdi erlijioso batzuen arteko koalizioa bilatu zuen. Oro har, Palestinar Iraultzaren kontrako jarrera agertu zuen Shamirrek, baina 1991n Ekialde Hurbilerako bake-hitzarmenetan parte hartu zuen; Zisjordanian gune juduak sortzea onartu zuen, zailtasun handiak eragin zituen eta istiluak izan zituen Estatu Batuekiko harremanetan. 1992an Likudek hauteskundeak galdu eta Shamirrek lehen ministro kargua utzi behar izan zuen; Isaak Rabinek hartu zuen haren lekua. Hurrengo urtean Likud alderdiaren buruzagitza utzi behar izan zuen, eta 1996an bere karrera politikoa alde batera uztea erabaki zuen.

2001ean, Israel saria eman zioten, gizarteari eta estatuari egindako ekarpenengatik. 2004an, haren osasunak gainbehera egin zuen, eta ordutik zaharren egoitza batean bizi izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Knesset-en web-orria
Jerrald Goldsmith

**Jerrald Goldsmith** (izengoitia: *Jerry Goldsmith* ; Los Angeles, Kalifornia, 1929ko otsailaren 10a - Beverly Hills, Kalifornia, 2004ko uztailaren 21a) estatubatuar musikagilea izan zen.

Musikarako zaletasun handiko familia batean sortu zen, eta zaletasun horrek bultzaturik, beren semeari musikako eskolak emateko maisurik onenak bilatu zituzten gurasoek. Jakob Gimpel maisuarekin ikasi zuen pianoa, eta konposizioa Mario Castelnuovo Tedescorekin, Goldsmithen belaunaldiko John Williams soinu-banden egilearen maisu izan zenarekin. Goldsmith gaztetatik izan zen zinemazalea, eta zinemarako musika idaztea zen bere helburu nagusietakoa. Horretan ere laguntza handia eman zion familiak, eta hari esker matrikulatu ahal izan zen Kalifornia Hegoaldeko Unibertsitatean. Miklos Rozsaren eskolak hartu zituen, eta harekin ikasi zituen soinu-banden konposizioaren oinarriak. 1955. urtean CBS etxearentzat hasi zen lanean, eta *Climax* eta *Gunsmoke* telebistako sailetako musika idatzi zuen. Harrezkero, etengabe jardun zuen lanean, telebistarako, batez ere, eta *Perry Mason* (1957), *Errealitatearen mugetan* (1960), *Kildare doktorea* (1961) eta *Zigorra* (1961) sailekin lorturiko ospeari esker hasi zen Hollywooden lanean. Ezin konta ahala lan egin zituen, baina *Tximinoen planeta* zientzia-fikzioko filmak eman zion lehenengoz ospea; oso musika originala da, perkusio eta haize harrigarriekikoa. 1974. urtean azaldu zen bere lan nagusietako bat, *Chinatown*, eta Oscar saria lortu zuen handik bi urtera *Iragarpena* filmeko partitura beldurgarriarekin. Goldsmithek era guztietako joera eta argumentuei egokituriko musika idazteko dohain aparta erakutsi zuen bere karreran zehar. Horrela, 1978an, esaterako, elkarren oso bestelako bi maisulan idatzi zituen, *Brasilgo haurrak* (1978), musika dotore eta erakargarria, eta *Alien, zortzigarren bidaria* (1978) filmeko musika misteriotsu beldurgarria, eta berdin-berdin idatzi zitzakeen musika liluragarriak (*Legend*, 1985) nola indar biziko martxak (*Rambo: First Blood Part II*, 1984). 1990eko hamarkadan egindako lanen artean, *Oinarrizko sena* (1992) da ezagunenetakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthony Davis

**Anthony Davis** (Paterson, New Jersey, 1951ko otsailaren 20a) Estatubatuar pianista eta musikagilea da. Yale Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Musika-heziketa klasikoa izan bazuen ere, oso gaztetan egin zuen topo jazzarekin eta, unibertsitatean zebilela, bere bandarekin pianoa jo ez ezik, Leo Smith, jazzeko musikariarekin ere lan egin zuen.

1977an, New Yorkera tokialdatu zen eta jazza jotzetik atera zuen bizimodua. Jazzeko pieza ospetsuen birmoldaketekin argitaratu zituen lehen diskoak: *Past Lives of Blues and Dream* (1978), eta *Crystal Texts* (1978). Baina musika idazterakoan tradiziozko jazzetik aldentzen hasi zen: inprobisazioa alde batera utzi zuen eta, mendebaldeko musikako elementuekin batera, Afrikako eta Asiako erritmo-egiturak sartzen hasi zen. Garai hartakoak dira *Hidden Voices* (1979) eta *Lady of de Mirrors* (1981). 1980an bederatzi kideko talde bat osatu zuen: Episteme. 1981etik 1985era, Christopher anaiarekin eta Thulani lehengusuarekin batera, Malcolm X aktibista beltzaren bizitzan oinarritutako opera idatzi zuen, *X: The Life and Times of Malcolm X*, zeina New Yorken estreinatu baitzen 1986an, baina kontzertu-bertsioa ere herrialde osoan interpretatu zen. Lan haren ondoren, beste opera bat idatzi zuen, bere emazteak, Deborah Athertonek, idatziriko zientzia-fikziozko istorio batzuetan oinarriturik: *Under the Double Moon* (1989). Aipatutako bi opera horiek orkestrarako eta bere talderako (Episteme) idatzi zituen. 1990eko hamarraldiko lehen urteetan, Tony Kushnerren *Angels in America* antzerki-lanerako musika idatzi zuen. Anthony Davisen *Amistad* (1997) opera, Thulani Davis lehengusuarekin elkarlanean idatzia, horrela deitzen zen espainiar barkuan afrikar esklaboek 1839an piztutako matxinadan oinarritua dago. Davis Yaleko eta Columbiako unibertsitateetan irakasle izan da, eta hainbat filmetarako eta dantza-konpainiatarako musikak idatzi ditu. New Yorkeko eta Brookliyngo orkestra filarmonikoek eta San Franciscoko Orkestra Sinfonikoak interpretatu dituzte Davisen obra sinfonikoak.

Association for the Advancement of Creative Musicians elkarteko kide da Davis. 2007an estreinatu zen hark idatzitako ''Wakonda's Dream'' opera; gaur egungo familia amerindiar baten historia kontatzen du. Egun, Kaliforniako Unibertsitatean (San Diego) musika-irakasle da.

## Kanpo estekak 
*  Anthony Davis; Allmusic-en web-orria
## Erreferentziak
António de Spínola

**António Sebastião Ribeiro de Spínola** (Santo André, Estremoz, 1910eko apirilak 11 &ndash; Lisboa, 1996ko abuztuak 13) portugaldar militar eta politikaria izan zen. Portugalgo Errepublikako 14. presidentea izan zen, Krabelinen Iraultzaren osteko lehenbizikoa.

## Biogafia 
Zalduneriako alferez gisa bukatu zituen militar ikasketak, eta Guardia Nazional Errepublikanoan (GNR) eta Azore uharteetan zerbitzatu zuen. 1961etik 1963ra bitartean, Angolan izan zen. Handik itzultzean Zalduneriako zuzendari izendatu zuten, eta GNRko komandanteorde. 1968an Ginea Portugaldarreko (Ginea Bissau, gaur egun) gobernadore eta komandante nagusi izendatu zuten.

1973an itzuli zen Portugalera, eta gudarosteko Estatu Nagusiko buruorde izendatu zuten (1974). Hala ere, berehala kendu zuten kargutik, *Portugal e o Futuro* liburuan Portugalgo kolonientzat irtenbide politikoa aldarrikatzeagatik. Handik gutxira, 1974ko apirilaren 25ean, Krabelinen Iraultza deituan, Kapitainen Mugimendu deituak Marcelo Caetanoren gobernua erorarazi zuen. Gudarosteen Mugimenduak hartu zuen aginpidea, eta Nazioaren Salbaziorako Batzorde bat eratu zuen, Spínolaren lehendakaritzapean. Batzordeak Spínola bera izendatu zuen Portugalgo Errepublikaren lehen lehendakari.

Aginpidean izan zen lau hilabetean, Gudarosteen Mugimenduaren babesa izan zuen, baina gainerako guztiak aurka izan zituen, botere guztia biltzen saiatu zelako. Uztailaren 27an koloniak burujabe izateko eskubidea aitortu zuen. Portugalen COPCON (Kontinenteko Operazio Komandoa) sortu zen, Otelo Saraiva de Carvalho jeneralaren zuzendaritzapean, Gudarosteen Mugimendua defendatzeko, baina baita herri-mugimenduak defendatzeko ere, ezkerreko sektoreen gorakadaren seinale. Vasco Gonçalves, komunista, lehen ministro izendatu zutenean, bere karguaren dimisioa eman zuen.

Aginpidea indarrez hartzen ahalegindu zen, baina huts egin zuen, eta Espainiara erbesteratu zen lehenbizi, eta Brasila gero. Han, Portugalen Askapenerako Mugimendu Demokratikoa sortu zuen. Urte hartako azaroan Portugalera itzuli ahal izan zen, eta gudarosteko erreserban geratu zen. 1981ean mariskal izendatu zuten. Gai politiko-militarreko zenbait liburu idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manfred Hausmann

**Manfred Georg Andreas Hausmann** (Kassel, Alemania, 1898ko irailaren 10a - Bremen, Alemania, 1986ko abuztuaren 6a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Lehen Mundu Gerran zauritu egin zuten, eta Munichera joan zen, artearen historia, filosofia eta filologiako ikasketak egitera. 1926an Worpswede herrira joan zen, eta han, Samuel Fischer argitaratzaileak akuilatuta, idazteari ekin zion buru-belarri. Bidaia asko egin zituen, besteak beste, Alemaniako zati handi batean zeharreko bidaldia, oinez.

Bigarren Mundu Gerran ere parte hartu zuen, eta gerra bukatutakoan, zenbait egunkaritako literatura-gehigarrietako idazle gisa lan egin zuen. Gero, Bremenera joan zen. 1967an sermolari gisa laguntzen hasi zen eliza ebanjelikoan.

Hausmannen lehenengo testuetan halako ezkortasun nihilista bat nabari da, baina sentimendu hori 1933tik aurrera aldatu egin zen, Kierkegaarden filosofia existentzialistaren eta Karl Barthen teologia dialektikoaren eraginaren ondorioz, besteak beste.

Era askotako testuak idatzi zituen: poesia eta saiakerak, konposizio japoniarren imitazioak, elezahar kristauak, gogoeta teologikoak eta sermoiak. Baina eskale batzuekin izan zuen esperientzia batean oinarritutako eleberri batek eman zion ospea: *Lampioon küßt Mädchen und kleine Birken* (1928, *Lampioonek musu ematen die neskei eta pinu txikiei*). Berehehala, eleberri horren segida idatzi zuen: *Salut gen Himmel* (1929, *Goraintziak zeruari*). Baina Hausmannen eleberri famatuena *Abel mit der Mundharmonika* (1932, *Abel, harmonikadun hori*) izan zen, nerabeen arteko harreman sentimentalei buruzkoa. Hurrengo eleberrian, *Abschied von der Jugend* (1947, *Agur gaztaroari*), senar-emazte batzuen arazoak kontagai dituen istorioan agerian utzi zuen bere erlijiotasun sakona. Are gehiago hurrengoan, *Liebende leben von der Vergebung* (1953, *Maitaleek barkamena bizi dute*) tratatu teologiko moduko obran. Azken liburu horien kritika txarrak gorabehera, irakurleek oso harrera ona egin zieten.

Obrarik arrakastatsuenak, baina, Hausmannen istorio autobiografikoak izan ziren: *Martin* (1949), *Isabel* (1953) eta *Andreas* (1957).

## Erreferentziak
Raymond Queneau

**Raymond Queneau** (Le Havre, Frantzia, 1903ko otsailaren 21a - Paris, Frantzia, 1976ko urriaren 25a) frantsesezko idazlea izan zen. Filosofiako ikasketak egin zituen. 1924tik 1929ra mugimendu surrealistan parte hartu zuen. 1945ean ''L'Encyclopédie de la Pléiade* sortu zuen, eta hogeita hamar urtez izan zen entziklopedia horren zuzendari. 1951n Goncourt Akademiako kide izendatu zuten. 1960an, lagun batzuekin batera, Ouvroir de Littérature Potentielle (OuLiPo) sortu zuen, olerkirako eta eleberrirako egitura berriak sortzeko asmoz. Kontalari bikaina izan zen, irudimen handikoa. Queneauren estiloaren ezaugarri nagusiak umorea, ironia eta hizkuntzaren sena dira; matematikaren bidetik sarritan, literatura-hizkuntza etengabe jarri zuen kolokan parodiaren bidez, hitz-jokoak, ahozko hizkera eta argota erabiliz eta asmakizun fonetikoak eginez. Zinemazalea zen, eta 1952tik 1960ra arte film askoren gidoiak idatzi zituen, René Clémenten *Monsieur Ripois*, Luis Buñuelen *La Mort en ce jardin* eta Jean Hermanen *Le Dimanche de la vie* filmenak, besteak beste.

## Idazlanak 
* Eleberria: *Le Chiendent* (1933, *Arrosario belarra*); *Chêne et chien* (1937, *Haritza eta zakurra*), neurtitzetan idatzitako eleberria; *Odile* (1937); *Les enfants du limon* (1938, *Limoiaren haurrak*); *Pierrot mon ami* (1942, *Pierrot nire adiskidea*); *Loin de Rueil* (1944, *Rueiletik urrun*); *Zazie dans le métro* (1959, *Zazie metroan*), arrakasta handia izan zuen liburua, Louis Mallek 1960an zinemarako egokitu zuena; *Les fleurs bleues* (1965, *Lore urdinak*); *Le Vol d'Icare* (1968, *Ikaroren hegaldia*).

* Olerkia: *Petite cosmogonie portative* (1950, *Kosmogonia ttipi eraman-erraza*); *Le chien à la mandoline* (1958, *Txakurra mandolinarekin*); *Cent mille milliards de poèmes* (1960, *Ehun mila bilioi olerki*); *Morale élémentaire* (1975, *Oinarrizko morala*).

* Bestelakoak: *Exercices de style* (1947, *Estilo-ariketak*, Xabier Olarrak euskarara itzulia), gertaera bat 99 era desberdinez kontatzen duen liburua; *Le Voyage en Grèce* (1973, *Bidaldia Grezian zehar''), 1930etik aurrera aldizkarietan argitaratutako artikuluak biltzen dituena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bobigny–Pantin–Raymond Queneau (Parisko metroa)
Abimael Guzmán

**Abimael Guzmán Reynoso** (Tambo, 1934ko abenduaren 3a - Callao, 2021eko irailaren 11) Peruko iraultzailea izan zen, *Presidente Gonzalo* izenaz ezaguna.

## Biografia 
Zuzenbideko eta Filosofiako ikasketak egin zituen San Agustín de Arequipako Unibertsitatean. 50eko hamarraldiaren bukaeran, Peruko Alderdi Komunistako kide egin zen. 1962an, San Cristóbal de Huamangako Unibertsitateko errektoreak Filosofia Saileko zuzendaritza eskaini zion. Han bertatik bertara ezagutu zituen nekazariak, behartasun gorrian eta jauntxoen mendean bizi zirenak. 1964an, Peruko Alderdi Komunistaren barruan, sobietarren aldekoak eta txinatarren aldekoak bereizi zirenean, Guzmán bigarrenekin elkartu zen, Saturnino Paredesen gidaritzapean.

Unibertsitatetik ikasleen indarrak biltzen hasi zen, eta marxismoa nekazarien artera eta auzo pobreetara zabaltzen. 1969an kartzelan sartu zuten, irakaskuntzaren doakotasuna murrizteko gobernuak hartutako neurrien kontra ikasleak matxinatzera deitzeagatik. 1970ean Alderdiko Batzorde Zentraleko kontrola hartu zuen eta alderditik bota zuen Saturnino Paredes. Handik gutxira Guzmánek eta bere jarraitzaileek Peruko Alderdi Komunista taldea sortu zuten. 1974an, unibertsitateko ikasleen babesa galtzen hasi zen, eta Limara joatea erabaki zuen, hiriburuko unibertsitateetan bere ideiak hedatzera.

1979an, Peruko Alderdi Komunistak borroka armatuari ekitea erabaki zuen. 1980ko apirilean, hauteskunde orokorren bezperan, Alderdi Komunistak Chuschi herrian hauteskundeetako materiala suntsitu zuen. Ekintza sinboliko hori 12 urtetan 25.000 hildako inguru eragin zuen *gerra herritarra* deituaren hasiera izan zen. 1980ko hamarraldian, gerrilla herrialde osora zabaltzen zen bitartean, poliziaren helburu nagusia Abimael Guzmán atxilotzea izan zen, baina urteak igaro ziren hori lortu arte. 1992ko irailean harrapatu zuten. Urtebete geroago, gutun batzuk bidali zizkion Fujimori lehendakariari bakea hitzartzeko. Antolakundeko sektore batek, baina, Feliciano izeneko kidearen gidaritzapean, ez zuen proposamena onartu, eta gerrillak borrokan segitu zuen. Bi aldiz epaitu ondoren, 2004an eta 2005ean, betiko kartzela-zigorra ezarri zioten, 2006ko urrian emandako epaian, Estatuaren aurkako terrorismoa egitearen akusaziopean.

Guzmán kartzelan hil zen 2021eko irailaren 11n. Gaur egun, Alderdi Komunistako beste zenbait kide Peruko Itsas Armadaren Callao itsasontzi-baseko kartzelan daude.

Abimael Guzmánen ideia politikoak *Guerra popular en el Perú. El pensamiento Gonzalo* izeneko liburuan bilduta daude.

## Erreferentziak
P. V. Narasimha Rao

**Pamulaparti Venkata "Narasimha Rao"**, teluguz పాములపర్తి వెంకట నరసింహారావు (Hyderabad, Andhra Pradesh, Britainiar Raja, 1921eko ekainaren 28a - New Delhi, India, 2004ko abenduaren 23a) indiar politikaria izan zen. Indiako bederatzigarren gobernuburua (1991-1996).

## Biografia 
Hyderabad, Mumbai eta Nagpurreko unibertsitateetan egin zituen ikasketak. Andhra Pradesheko parlamentuko kidea izan zen 1957an, eta zenbait kargu izan zituen estatu horretako gobernuan; buruzagitza, besteak beste, 1971-1973 urte-bitartean. Indira Gandhiren alde egin zuen Kongresuko Alderdiaren barruko taldeen arteko tirabiretan, eta alderdiko idazkari nagusi bihurtu zen 1975ean.

1980an, Indiako Parlamentuko diputatu hautatu zuten. Gobernuaren ministerio nagusietako batzuen arduraduna izan zen: Kanpo Arazoetako ministroa, Barne Arazoetako ministroa eta Defentsa ministroa, besteak beste. Indiako Parlamenturako hauteskunde-kanpainan, Rajiv Gandhiren hilketaren ondoren (1991), Kongresuko Alderdiaren lehendakari izendatu zuten. Kongresuko Alderdiak irabazi zituen hauteskundeak, eta Rao lehen ministro izendatu zuten. Indiako ekonomia-krisiari aurre egitea izan zuen lehen zeregina. Aurreko gobernuetako politika sozialista baztertuta, liberalizazio-plangintzak prestatu zituen sektore pribatua bultzatzeko, esportazioak handitzeko, atzerritar inbertsioak sustatzeko, enpresa publikoetako administrazioa hobetzeko eta beste hainbat helburu lortzeko. Arazo ekonomikoei ez ezik, arazo politiko larriei ere aurre egin behar izan zien. Oposizio-talde nagusiaren gorakada, Bharatiya Janata Alderdiarena, politika-indarkeriaren gorakadarekin batera gertatu zen. 1992ko abenduan, Ayodhyan, militante hinduek XVI. mendeko meskita bat suntsitzeak indarkeria eta krisi nazionala eragin zituen. Punjaben, Jammun eta Kaxmirren, bestalde, arazo handiak izan zituen Indiatik bereiztearen aldeko mugimenduei aurre egiten.

1996ko maiatzeko hauteskundeetan, bere alderdia galtzaile atera ondoren, lehen ministro kargua utzi zuen. Kongresuko Alderdiaren presidentetza ere utzi egin behar izan zuen, ustelkeria-kasu batengatik auzitegira deitua izan ondoren.

Rao bihotzeko krisi baten ondorioz hil zen New Delhin, 2004an; Hyderabaden erraustu zuten.
## Erreferentziak
Bjørnstjerne Bjørnson

**Bjørnstjerne Martinus Bjørnson** (Kvikne, Norvegia, 1832ko abenduaren 8a - Paris, Frantzia, 1910eko apirilaren 26a) Norvegiako antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Ibsenen garaikide, lagun eta lehiakidea, Wergelanden ondoren Norvegiako nazionalismoaren buruzagi izan zen.

Haren lehen lana nekazari-giroko ipuina izan zen: *Synnöve Solbaken* (1857); Norvegiako izadiaren edertasuna eta laborari gazte baten gorabeherak deskribatzen ditu. Aldi bertsuan hasi zen dramak idazten: *Gudu artean* (1858), *Halte Hulda* (1858). Gisa horretan, Björnsonen lanean ipuinak, *Arne* (1859), *Mutil alaia* (1860), eta antzerkiak, *Sverre erregea* (1861), *Sigurd Slembe* (1862), txandaka azaldu ziren.

Italia, Frantzia eta Alemania bisitatu zituen, eta itzultzean *Maria Estuardo* (1864) drama lirikoa argitaratu zuen, eta *Ezkonberriak* (1865) komedia egin. 1870ean *Arnljot Gelline* ziklo epikoa agertu zen, eta 1872an *Sigurd Jorsalfar* drama, Griegek musika jarri ziona, eta baita bertso-bilduma bat ere; horien artekoa da Norvegiako himno nazionala.

Italian bi urteko egonaldia egin ondoren, 1875ean bere lanik errealistenak idatzi zituen: *Porrota*, mundu osoan arrakasta izan zuena, eta *Erredaktorea*, Oslon hogeita hamar urtez debekatua izan zena.

Erlijio-krisi batek Elizatik aldendu zuen. *Erregea* eta *Magnhild* (1877) lanetan ideia aurrerakoiak aldarrikatu zituen. 1879an beste bi drama agertu ziren: *Sistema Berria* eta *Leonarda*. Gero, bere tragedia sozial handia argitaratu zuen: *Giza indarrez gaindi* (1883, 1895ean berrikusia). Umore eta baikortasunez hornituak agertzen dira haren azken komediak: *Amodioa eta Geografia* (1885) eta *Mahatsa loratzen denean* (1909). *Eskularrua* (1884) lanean, dramaren bidez ezkontzaren moral berri bat plazaratu zuen, eztabaida piztu zuena. *Jainkoaren bideak* eleberria 1889koa da, eta lagun baten suizidioak inspiraturiko *Paule Lange eta Tora Parsborg* drama psikologikoa 1898an azaldu zen.

Björnsonen lan oparo eta ugariek ondo agerian jartzen dituzte idazlearen azkartasun baikorra, eskuzabaltasuna eta antzerkirako antzea.

1903an Literaturako Nobel saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Lucas, Jr.

**Robert Emerson Lucas, Jr.** (Yakima, Washington,  - Chicago, 2023ko maiatzaren 15a) estatubatuar ekonomista izan zen. Ekonomiako ikasketak egin zituen eta Chicagoko Unibertsitatean lortu zuen doktoregoa. Irakasle izan zen; besteak beste, Chicagoko Unibertsitatean. 1970eko hamarraldiaz geroztik ikerketa makroekonomikoan eragin gehien izan zuten ekonomistetako bat izan zen. Bere lanekin ekarpen garrantzitsua egin zuen etxean, enpresetan eta hainbat erakundetan erabaki ekonomikoak hartzerakoan kontuan hartu beharreko aldagaiei dagokienez. Lucasek eragile ekonomikoen inguruko itxaropenari buruzko ikerketak egin zituen; garrantzi handia izan dute ikerketa horiek, itxaropenen arabera jokatzen baitute gizabanakoek era batera ala bestera, eta haien arabera nagusitzen baita joera ekonomiko jakin bat ala bestea.

1970eko hamarraldia arte, ekonomistek zioten kontsumitzaileek besteren esperientzien araberako itxaropena zutela, baina Lucasek printzipio hori okerra zela azaldu zuen *aurreikuspen arrazionalen hipotesi* deritzon azalpenaren bidez. Hipotesi hori 1961ean eman zuen John Muthek, baina Lucasek zabaldu egin zuen, eta horrela lortu zuen benetako arrakasta 1970eko hamarraldian. Hainbat aldagai makroekonomikori buruzko ikerketez gainera, Lucasek ikerketa-eremu berriak aurkitu ditu; adibidez, negozioen zikloetako orekaren teoria. Berak egin zituen lehenengo urratsak nazio-aurreikuspenen ekonometria deritzonean ere, zeinetarako asmatu zuen hipotesi berri bat, aldagai nagusien aurreikuspenen analisirako metodo estatistiko eraginkorrenak aurkitzeko. Ekonomiako Nobel saria eskuratu zuen 1995ean, nazio-aurreikuspenen hipotesia landu eta aplikatu izanagatik eta politika ekonomikoaren ezagutza sakontzeko egindako lanagatik. Lucasen idazlan aipagarrienak *Understanding Business Cycle* (1977,* Negozioen zikloaren azalpena*) eta *Unemployment Policy* (1978, *Langabezia politika*) dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Robert Lucasen web-orria, Chicagoko Unibertsitatean
Mieczysław Weinberg

**Mieczysław Weinberg**, baita **Moisey** edo **Moishe Vainberg** ere, errusieraz Моисей Самуилович Вайнберг, polonieraz Mieczysław Wajnberg (Varsovia, Polonia, 1919ko abenduaren 8a - Mosku, Errusia, 1996ko otsailaren 26a) poloniar jatorriko errusiar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Aita musikagilea eta biolin-jotzailea zuen. Hamabi urte zituela, Józef Turczyńskiren piano-eskoletan onartu zuten Varsoviako Kontserbatorioan. Ikasketen diploma 1939an lortu zuen.

Alemaniarren inbasioaren ondorioz, Errusiara ihes egin behar izan zuen, eta Minsken ezkutatu zen. Han Vassili Andreievitx Zolotareven konposizio eskolak hartu zituen bi urtez. Weinbergen familia Varsovian gelditu zen, eta naziek akabatu egin zituzten. Alemaniarren SESBen kontrako erasoaren ondorioz, ekialderantz ihes egin behar izan zuen berriro, eta Uzbekistanera iritsi zen, Tashkentera, hain zuzen.

1942an hemeretzi sinfonietatik lehena idatzi zuen, eta Xostakovitxi bidali zion kopia bat; hark Moskura joateko eskatu zion, berarekin lan egiteko. Maisua eta ikaslea adiskide bihurtu ziren, eta noizean behin, elkarrekin jotzen zuten pianoa. Adiskidetasun hori lagungarri izan zitzaion Weinbergi sobietar buruzagien erasoen aurrean.

SESBeko judu antzezle handienaren (Solomon Mikhoels, Vovsi deitua) alabarekin ezkondu zen. Aitaginarreba hil egin zuten Stalinen aginduz 1948an, eta ondoren, emaztea hil zuten, Miron Vovsi, blusa zurien konplotean parte hartu zuen medikuaren iloba zelako. Weinberg espetxera eraman zuten, eta Xostakovitxen laguntzari esker, 1953an askatu zuten. Hainbat adiskidek eskakizun ofizialak egin zizkioten, eta Moskuko musikako inguruetan sartzen lagundu zioten.

Weinbergek hainbat partitura idatzi zituen tresnetarako, bakarlarientzako eta musikagileentzako. 1980an haren lanen zerrenda bat argitaratu zen, baina argitalpen horretan hainbat hutsune daude. Hemeretzi sinfonia idatzi zituen, koherentzia eta batasun handikoak. Ganberako musika ere aipagarria du, batez ere, harizko tresnetarako laukoteak. 1965etik 1970era bitartean, garai hartako vedetteentzako kontzertuak idatzi zituen, eta baita biolontxelo, biolin, txirula, tronpeta eta klarineterako obrak ere.
## Erreferentziak
José María Valverde

**José María Valverde** (Valencia de Alcantara, Caceres, 1926ko urtarrilaren 26a - Barcelona, 1996ko ekainaren 6a) espainiar poeta eta itzultzailea izan zen. Maitasunaren, baretasunaren eta erlijioaren poeta izan zen. La Juventud Creadora poeta-taldeko kide izan zen, eta *Garcilaso* eta *Mensaje* aldizkarietan idatzi zuen. Unibertsitateko irakasle izan zen Erroman eta Bartzelonan. Arrazoi politikoak zirela eta, Kanada eta Estatu Batuetara erbesteratu zen zenbait urtetan, eta Espainiara itzuli zenean, Bartzelonan eskolak ematen hasi zen berriro. Bere poesiaren parte handi bat Ameriketako aldian idatzia da. Aipagarriak ditu, besteak beste: *Hombre de Dios* (1945, *Jainkoaren gizona*); *La espera* (1949, *Itxaronaldia*); *Versos del domingo* (1954, *Igandeko bertsoak*); *Voces y acompañamientos para San Mateo* (1959, *Bozak eta laguntzak San Mateorentzat*); *La conquista de este mundo* (1960, *Mundu honen konkista*); *Años inciertos* (1970, *Zalantzazko urteak*); *Ser de palabra* (1976, *Hitzezko izakia*). Bi poema-bilduma argitaratu zituen: *Enseñanzas de la edad. Poesía 1945-1970* (1971, *Adinaren irakaskuntzak. 1945etik 1970era bitarteko poesia*) eta *Poesías reunidas 1945-1900* (*Poesia batuak 1945-1900*). Azkeneko liburu horrek Bartzelona Hiria saria jaso zuen. Bere obra humanismo eta intimismo handikoa izan zen, baina urteekin ironiaz blaituz joan zena. Saiakeren artean literatura-kritikako liburuak nabarmentzen dira: *Estudio sobre la palabra poética* (1952, *Hitz poetikoari buruzko azterketa*); *Vida y muerte de las ideas* (1981, *Ideien bizitza eta heriotza*); *Breve historia y antología de la estética* (1987, *Estetikaren antologia eta historia laburra*); *Historia de la literatura universal* (1957, *Literatura unibertsalaren historia*; 10 ale, Martín de Riquerrekin elkarlanean); *Nietzsche, de filólogo a Anticristo* (1993, *Nietzsche, filologotik Antikristora*); eta *Diccionario de Historia* (1995, *Historia-hiztegia*). Itzultzaile gisa ere lan handia egin zuen. Besteak beste, Joyceren *Ulises* eta Constandinos Cavafisen poemak itzuli zituen.

## Erreferentziak
Richard Serra

**Richard Serra** (San Frantzisko, Kalifornia, 1938ko azaroaren 2a – Orient, New York, 2024ko martxoaren 26a) estatubatuar eskultore minimalista izan zen. 2010ean arteetako Asturiasko Printzea saria irabazi zuen.

## Biografia 
Berkeleyn eta Santa Barbaran egin zituen ikasketak 1957-1961 bitartean, Kaliforniako Unibertsitatean, eta ingeles literaturan graduatu zen. 1961-1964 urteetan, berriz, Yale Unibertsitatean ikasi zuen, beka batzuekin. Ondoren, eta beken laguntzarekin, Parisa (1965) eta Florentziara (1966) bidaiatu zuen, eta Erromako galeria batean bere lehen bakarkako erakusketa egin zuen. Espainiara eta Iparraldeko Afrikara joan zen ondoren, eta azkenik New Yorken kokatu zen.

Hasieran, *antiformarekin* edo *postminimalismoarekin* lotu zen Serraren obra, eta gerora eskulturarentzako *site specifity* («leku jakin bat») kontzeptua landu duen artista garaikide nagusi gisa nabarmendu da. Ospe handia eman diote material industrialetatik (beruna, altzairua eta hormigoia) eskulturak egiteko erabiltzen dituen prozesu bitxiek. Aipagarriak ditu, besteren artean, neoiz eta kautxuz egindako muntaketa-sail bateko lanak. *Gerrikoak* (1966-1967, Solomon R. Guggenheim Museum, New York) lanean neonezko hodien distiraren eta larru bulkanizatuzko gerrikoen biguntasunaren arteko kontrastea nabarmentzen da eta, harrezkeroko lanetan bezala, garrantzi handia eman zion materialaren izaerari eta grabitatearen pisuari.

1968-1969 bitartean, eskulturarekin lot daitezkeen aditz-sail bat osatu zuen eta, sail horretatik abiaturik, berunezko ehun bat eskultura sortu zituen. Aipagarria du *Splashing* saila ere, New Yorken berun urtua paretaren eta lurraren kontra jaurtiz egina. 1970eko hamarkadan obra monumentalagoa osatu zuen, altzairu beroaz neurri handiko eskultura soilak eginez. Leku jakinetarako egindako eskultura ikusgarrietan azpimarratzekoa du *Arku makurra* (1981), New Yorkeko Federal Plazarako egina. Aipagarria da Guggenheim Bilbao Museoan dagoen *Denboraren materia* (*The Matter of Time*, 1994–2005) instalazioa ere, neurri handiko zortzi eskulturez osaturik dagoena.

Baina eskultura ez ezik, zinema ere landu zuen Serrak. 1960ko hamarkadan zenbait film egin zituen, Andy Warholen eraginpean, esaterako *Hand Catching Lead* («Beruna hartzen duen eskua») eta *Hands Tied* («Esku lotuak»).

## Erreferentziak
Pierre Werner

**Pierre Werner** (Saint-André-lez-Lille, Frantzia, 1913ko abenduaren 29a - Luxenburgo, 2002ko ekainaren 24a) luxenburgotar politikaria izan zen. 1970ean Europako Ekonomia eta Diru Batasunaren oinarriak ezarri zituzten adituen batzordeko lehendakaria izan zen. Orduko eta geroko lan eta ekarpenak ezagutuz, Gizarte Zientzietako Asturiasko Printzea saria jaso zuen 1998an.

Pierre Wernerrek zuzenbide eta zientzia politikoko ikasketak egin zituen. 1938an Luxenburgoko Banku Nagusian legelari gisa hasi zen lanean, eta 1944an zuzendari-idazkaritza lortu zuen. 1945ean Banketxeak Kontrolatzeko komisario izendatu zuten. 1953tik 1974ra bitartean, Luxenburgoko koalizio-gobernu desberdinetan, zenbait kargu izan zituen: Ogasuneko eta Barne Arazoetako ministro (1954); estatu ministro, lehen ministro, Kanpo Arazoetako ministro, Justizia eta Altxorraren ministro (1964); estatu ministro, lehen ministro, Ogasuneko ministro (1969). 1968ko hauteskundeez gero, gobernuburu izan zen, 1974. urtera arte. 1970eko urrian, Europako Ekonomia Erkidegoaren aurrean, Europako Ekonomia eta Diru Batasunerako bidean eman beharreko urratsak biltzen zituen txostena aurkeztu zuen. Dokumentua 1979an onartu zen, Werner Plana izenarekin. Planak batasuna hiru alditan lortzea proposatzen zuen, hamar urteko epean. Luxenburgoko barruko politikari dagokionez, Gaston Thornen gobernuaren ondoren (1974-1979), Pierre Wernerrek irabazi zituen hauteskundeak, eta 1979an gobernuko lehendakaritza, Estatu Ministerioak, Herri Administrazioko Ministerioa eta beste zenbait ministerio eskuratu zituen, harik eta 1984ko uztailean Jacques Santerrek haren lekua hartu zuen arte. 1985etik 1987ra bitartean, Luxenburgoko Telebista Konpainiako Administrazio Batzordeko lehendakari izan zen. 1989tik 1996ra bitartean, Europako Satelite Elkarteko lehendakari izendatu zuten. 1998ko ekainean Gizarte Zientzietako Asturiasko Printzea saria jaso zuen, Europako Batzordeko lehendakari Jacques Santer luxenburgotarrarekin batera, «euroaren aitatasuna» aitortu zitzaielarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eldridge Cleaver

**Leroy Eldridge Cleaver** (Wabbaseka, Arkansas, AEB, 1935eko abuztuaren 31 &ndash; Los Angeles, AEB, 1998ko maiatzaren 1a) estatubatuar politikaria eta beltzen aldeko aktibista izan zen.

## Biografia 
Hamabi urterekin atxilotu zuten lehenbizikoz, bizikleta bat osteagatik, eta askatasun aldiak izan bazituen ere, ondorengo 15 urteen parterik handiena erreformatorio eta kartzeletan eman zuen. Kartzelan zegoela, Malcolm X aktibistaren idatziak irakurri zituen, eta haren jarraitzaile sutsu egin zen.

Cleaverrek goi-ikasketak amaitu zituen, eta hainbat gizarte-kritika aztertzeari ekin zion: Ameriketako beltzen idatziak (Malcolm X, Du Bois, Richard Wright, James Baldwin) eta pentsalari komunista handienak (Marx, Lenin...). Hala hasi zen Cleaver Amerika zurian beltz izatearen kontzeptua biribiltzen.

1962an argitaratu zituen beltzen nazionalismoari buruzko lehen saiakerak *Negro History Bulletin* izenekoan. 1966an, baldintzapeko askatasunean atera eta berehalaxe (1965ean hil zuten Malcolm X), Huey Newton eta Bobby Sealerekin batera, Black Panther Party (BPP) edo Pantera Beltza Alderdia sortu zuen.

1968an argitaratu zuen *Soul on Ice* (*Arima izotzetan*) liburu autobiografikoa; bertan, Ameriketako beltzen egoera eta zurien arrazismoa salatzen zituen. Pantera Beltzen erradikalismoa zela eta, noiznahi izaten zituzten poliziarekin istiluak, eta hala, 1968ko apirilean, polizien aurkako tiroketa batean, zauritu egin zuten Cleaver. Berriro kartzelara ez itzultzearren, Kubara ihes egin zuen, eta ondorengo zazpi urteetan, herrialde komunistetan ibili zen: Sobietar Batasunean, Ipar Vietnamen eta Ipar Korean. Azkenean, herrialde komunistetako askatasun-faltagatik etsita («kartzela gogorarazten zidaten, ezin nuen eraman», esan zuen geroago), berriro kristau egin zen, 1975ean. Hurrengo urtean, Estatu Batuetara itzuli zen, eta 1.200 ordu herri-zerbitzuetan egitera zigortu zuten.

1986an, Alderdi Errepublikanotik Senaturako izenda zezaten saiatu zen, baina ez zuen lortu. 1998ko maiatzaren 1ean hil zen, Los Angelesko ospitale batean.

## Erreferentziak
Emilio García Gómez

**Emilio García Gómez** (Madril, Espainia, 1905eko ekainaren 4a - 1995eko maiatzaren 31) espainiar idazle, filologo, historialari eta arabista izan zen.

## Biografia 
Madrilgo Unibertsitatean egin zituen filosofia eta letretako ikasketak, arabierako espezializazioarekin. *Honoris causa* doktore egin zuten zenbait unibertsitate europar eta arabiarretan (Sevilla, Granada, Kairo, Aljer eta abar), eta 1932an Granadako Ikasketa Arabiarren Eskolako zuzendari izendatu zuten. Harrezkero, hainbat erakunderen zuzendari izan zen Europan eta arabiar herrialdeetan, eta hainbat sari jaso zituen (Asturiasko Printzea, Espainiako Historiako Sari Nazionala, Frantziako Ohorezko Legioa eta Libanoko, Siriako eta abarreko sari gorenak).

Diplomatiko gisa ere lan egin zuen; 1958tik 1960ra bitartean, Bagdadeko enbaxadore izan zen, eta ondoren, Beirutera (1960-2962) eta Ankarara (1962-1969) joan zen.

Emilio Garcíak literatura arabiarrari buruzko argitalpen, itzulpen eta ikerketa ugari egin zituen, eta azken urteetako arabista handienetakotzat hartu da. Olerkigintza hispaniar-arabiarreko lanen itzulpen bikainak egin zituen, adibidez, *Poemas arabigoandaluces* (1930, "Olerki arabiar-andaluzak"), *Cinco poemas musulmanes* (1944, "Bost olerki musulman") eta Ibn Hazmen *El collar de la paloma* (1953, "Usoaren lepokoa"). Karxei buruzko lan gogoangarriak ditu, Ángel Rodríguez Calvente ezizenez sinatuak horietako batzuk. Aipagarriak dira *Las jarchas mozárabes y los judíos de al-Andalus* (1957, "Karxa mozarabiarrak eta Al Andalusko juduak") eta *Las jarchas romances de la serie árabe* (1966, "Arabiar saileko karxa erromantzeak"), batez ere, eta azpimarratzekoak dira, orobat, *Ibn Zamrak, el poeta de la Alhambra* (1975, "Ibn Zamrak, Alhambrako olerkaria"), *Sevilla en el siglo XII* (1981, "Sevilla XII. mendean"), *Poemas árabes en los muros y fuentes de la Alhambra* (1986, "Alhambrako hormetako eta iturrietako olerki arabiarrak"), berrogeita hamar urteko ikerketa-lanen emaitza, eta *Foco de antigua luz sobre la Alhambra* (1988, "Antzinako argia Alhambran").

## Erreferentziak
Miklós Rózsa

**Miklós Rózsa** (; Budapest, 1907ko apirilaren 18a - Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak, 1995eko uztailaren 27a) hungariar musikagilea izan zen, AEBetako hiritartasuna zuena.

## Biografia 
Biolina ikasi zuen lehenbizi, eta kimikako ikasketak egiten ari zela, pianoa ikasten hasi zen. Ondoren, kimikako ikasketak utzi eta Leipzigeko kontserbatorioan hasi zen musikako ikasketak egiten. 1929an lortu zuen bere diploma, eta urte horretan bertan aurkeztu zuen garrantzizko bere lehenengo lana, *Bariazioak hungariar nekazari-kantu batentzat*. 1931n Parisen hartu zuen bizilekua, eta Europan zehar bidaiatu zuen, *Konposizioa, bariazioak eta bukaera* orkestrarako lanarekin. Nahiko harrera ona izan zuen, eta garai hartako orkestra-zuzendari nagusiak izan zituen zuzendari.

Arthur Honegger ezagutu zuen, eta hark zinema-musikarako zaletasuna sortu zion. Ondoren, Londresa joan zen 1935ean, eta Trinity College of Music-eko orkestra-zuzendari izan zen. 1938tik 1942ra bitartean, Alexander Kordaren zinema-konpainiako musika-zuzendari izan zen, Londresen lehenbizi eta Estatu Batuetan ondoren (*Lau luma zuri*, 1939; *Bagdadeko lapurra*, 1940). *Three Hungarian Sketches* orkestrarako lanak izugarrizko arrakasta izan zuen.

1937 eta 1938. urteetan *François-Joseph* saria irabazi zuen Budapesten. 1940an Ameriketako Estatu Batuetara joan zen bizitzera, eta Hollywooden hartu zuen bizilekua. Han, zazpigarren arteko musikagile nagusietako bat izatera iritsi zen. MGMen lan egin zuen (1948-1962) eta Los Angelesko Unibertsitatean irakasle izan zen (1945-1965). Garai horretan, Estatu Batuetako hiritartasuna hartu zuen. *Kontzertua harizko tresnetarako* lana (1943, 1957an zuzendua) Estatu Batuetako orkestra nagusiek jo zuten. 1956an *Biolinerako kontzertua* sortu zuen, 1966an *Pianorako kontzertua*, eta 1969an *Biolontxelorako kontzertua*.

Rózsarenak dira, halaber, *Serenata* (1932; 1946an berrikusi eta *Hungariar serenata* izenburuaz argitaratua), *Txirula eta pianorako sonata* (1938) eta *Klarinete bakarrerako sonata* (1987). Musikagileen hainbat erakundetako presidente izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Miklós Rózsa imdb.com
Manfredo Tafuri

**Manfredo Tafuri** (Erroma, 1935eko azaroaren 4a - Venezia, 1994ko otsailaren 23a) italiar arkitektoa eta arkitekturaren historialaria izan zen. 1968. urtetik aurrera Veneziako Arkitektura Institutuan jarri zituen abian Tafurik bere ikerketak, eta egitarau pedagogiko berritzailea osatu zuen. 60ko hamarraldiaren hasieran, *Casabella-Continuita* aldizkariko erredakzioan parte hartu zuen. Mugimendu modernoaren historiaren azterketa kritikoa egitea zen aldizkari haren asmoa. Veneziako Institutuan Massimo Cacciari, Francesco Dal Co, Marco de Michelis eta beste hainbat historialari gazte ezagutu zituen, eta ezagutza horren ondorioz, muturrera eraman zuen Tafurik Bruno Zeviren historia operatiboaren kritika. Tafurik egin zuen garrantzizko lehenengo lanean, *Théories et histoire de l´architecture* (*Arkitektura-teoriak eta historia*), 20ko hamarraldiko abangoardiako teoriaren eta proiektuen arteko kontraesanak aztertu zituen, eta nabarmen utzi zuen bere adostasuna arrazionalizazio kapitalistaren lanekin. Gogoeta horietan oinarrituta, Tafurik hamabost urtez lan egin zuen talde bat osatu zuen, 1968. urteaz geroztik Europan indar handiaz aritu zena. Bestalde, talde hura izan zen Roland Barthes, Michel Foucault eta Walter Benjaminen irakurketatik ondorioztatutako metodoak arkitekturara eraman zituen lehena. Bere kide eta laguntzaileekin hainbat eraikuntza kolektibo egin zituen errusiar abangoardiako arte eta arkitekturari buruz, Ameriketako hirigintzari buruz eta Alemaniako gizarte-erreformaren arkitekturari buruz. 80ko hamarraldiaren hasieran, Manfredo Tafurik lekuz aldatu zuen ikerketa-zentroa. *La Sfera e il labirinto* argitalpenaren ondoren, XX. mendeko abangoardiei buruzko lana amaitutzat eman zuen, eta Veneziako Errenazimentuaren azterketari ekin zion. Baina hiriarekiko interesaz gainera, Rafael, Jules Romain edo Andrea Palladiori buruzko azterketak ere egin zituen. Tafuriren liburuek harrera ona izan zuten 70eko hamarraldian, Frantzian, Espainian eta Estatu Batuetan.

## Erreferentziak
Georges Auric

**Georges Auric** (Lodève, Hérault, 1899ko otsailaren 15a - Paris, 1983ko uztailaren 23a) frantses musikagilea izan zen. Montpellierko Kontserbatorioan egin zituen musikako ikasketak, eta Parisko Kontserbatorioan egin zituen trebakuntzakoak. Azken horretan kontrapuntua eta fuga landu zituen, batez ere.

1914an egin zuen lehenengo lana: *Interludes*. Ondoren, Schola Cantorumen Vincent d´Indy eta Arbert Rousselen ikaslea izan zen. 1917an osatu zuen lehenengo balleta, *Les Noces de Gamache* (*Gamacheko ezkontzak*), eta handik bi urtera opera komiko bat, *La reine de coeur* (*Bihotzeko Erregina*). Puskatu egin zituen bi partitura horiek, ordea. Darius Milhaud eta Jean Cocteaurekin batera Les six taldea sortu zuen. Diaghilevek eskatu zizkion lehenengo balletak (*Les Fâcheux*, 1924; *Les Matelots*, 1925). 1930ean Cocteauren *Le Sang d´un poète* (*Poeta baten odola*) filmeko musika osatu zuen, eta ondoren, John Hustonen *Moulin Rouge* (*Errota gorria*) filmekoa, izugarrizko arrakasta izan zuena.

1962tik 1968ra bitartean, Antzoki Liriko Nazionalen Bilkurako administratzaile izan zen. Garai hartako ahots handienak eraman zituen Garnier jauregira: Maria Callas, Elisabeth Schwarzkopf, Birgitt Nilsson, Tito Gobbi, Galina Vitxnievskaia. Kontzertuetan, tresnetarako zenbait partitura eta ganbera-musikarako zenbait lan egin zituen: *Sonatine *(1923, *Sonatina*), *Petite Suite* (1927, *Suit txikia*), *Sonate pour violon et piano* (1936, *Biolin eta pianorako sonata*), *Sonate pour flûte et piano* (1964, *Sonata flauta eta pianorako*). Balletak ere osatu zituen: *Les Enchantements d´Alaine* (1929, *Aladinoren lilurak*), *Chemin de lumière* (*Argi-bidea*) eta *Coup de feu* (1952, *Tiroa*). Zineman lan ugari egin zituen; aipagarriak ditu, besteak beste, René Clair (*À nous la liberté*, 1932), Jean Delannoy (*Symphonie pastorale*, 1946), John Huston (*Moulin Rouge*, 1952), Henri-Georges Clouzot (*Le Salaire de la peur*, 1953), René Clément (*Gervaise*, 1956), Gérard Oury (*La Grande Vadrouille*, 1967) zuzendarien filmetako musika.

## Erreferentziak