Hebreera

**Hebreera** (hebreeraz עִבְרִית,  edo  ahoskatua) afro-asiar hizkuntza da, hizkuntza semitikoen taldekoa. Zortzi milioi lagunek baino gehiagok hitz egin, idatzi eta irakurtzen dute Israelen eta 80&nbsp;herrialdetan baino gehiagotan hedatutako diaspora juduaren komunitateetan.

Hebrear Bibliakoa denez gero, hebreera klasikoa hizkuntza sakratutzat hartu izan dute egile askok, Egungo aldaerak, aldiz, eguneroko mintzaira bizia izatea lortu du. Israelgo hizkuntza ofiziala da, arabierarekin batera, eta zazpi bat miloi hiztun ditu, bai Israelen, bai munduan zehar dauden diasporako komunitateetan. AEBn, adibidez, ia 200.000&nbsp;hebreeradun bizi dira.

Antzinarotik, hebreera juduek darabilten hizkuntza idatzia, liturgikoa eta otoitz egitekoa da; beraz, bertan לשון הקודש deritze (*lashón ha-Kódesh*, «hizkuntza sakratua»)]]

Hebreera hizkuntza semitikoen ipar-mendebaldeko taldean eta kanaandar azpitaldean dago. Azpitalde horretan sartzen dira, halaber, feniziera-punikoa, moabera eta ammonera. Ipar-mendebaldeko hizkuntza semitikoen beste azpitaldean, aramera dago, eta horren eta hebreeraren eta fenizieraren arteko antzekotasunak oso agerikoak dira. baliteke feniziera- eta hebreera-barietate batzuk elkar ulertzeko modukoak izatea.

*Hebreera* (*ivrde*) hitza ez zen hizkuntzan erabili asiriar arora arte. Biblian, «kanaango hizkuntza» aipatzen da Isaiasen (). Baina, , asiar aldian, hebreera aipatzen da berariaz. Nehemiasen Liburuak, bestalde, gogorarazten du jerusalemdarrek *yehûdît*-ez hitz egiten zutela (Judeako hizkuntza, hitzez hitz, «judeera»). Isaiasen Liburuak eta Kroniken Bigarren Liburuak «Judeako hizkuntza» esaten diote hebreerari.

Bibliako hebreeraren eta fenizieraren arteko antzekotasunak, eta, halaber, K.a.&nbsp;XIV.&nbsp;mendetik aurrera *Amarnako eskutitzetan* agertzen diren hitz kanaandar batzuenak israeldarren hizkuntza eta kanaandarrena ez zirela oso desberdinak adierazten dute. Ezaugarri batzuk ohikoak dira bi hizkuntzotan.  hitzek, «nire aita izan zen galtzeko zorian zegoen aramear bat», agian, iradokitzen dute israeldarren arbasoetako batzuek arameraz hitz egiten zutela eta gero kanaandar hizkuntza hartu zutela, aurrerago *hebreera* izena jaso zuena. Hala ere, ez dago argi pasarte horrek hizkuntzaren historiari buruzko informazioa ematen ote duen.

Nolanahi ere, hebreerak kanaandarren hizkuntzarekin dituen kidetasunak azaltzeko hipotesia izan liteke israeldarrek eta haien arbasoek kanaandar hizkuntzarekin lotura estua zuen hizkuntza bat erabiltzen zutela.

## Historia 
thumb|ezkerrera|Mintzatzea gaur egungo hebreeraz
Hebreera hogeita hamahiru mendeko historia idatziko hizkuntza da.

### Etapa historikoen araberako sailkapenak 
Hebreera erabiltzen eta garatzen den aldiak kontuan hartuta, alde bat ezartzen da antzinako hebreera mintzatuaren, Antzinaroko hebreeraren eta hebreera modernoaren artean, hau da, garai modernoetan berpiztu ondoren erabilitako hizkuntzarekin. Alderdi askotan, bi formak oso desberdinak dira, batez ere hebreera modernoa, beste hizkuntza batzuetako mailegu ugari baititu, eta horrek eragiten du israeldarrak oso toleranteak izatea atzerriko azentuekiko. Hebreera moderno hori gramatika-arau nahiko sinpleetan oinarritzen da, eta ikasteko erraza da.

Bada sailkapen gehigarri bat, hizkuntza aurremodernoarentzat garrantzi handiena duten hiru aldi historikoak bereizten dituena:

* Antzinako hebreera
** Hebreera biblikoa edo klasikoa.
** Hebreera mishnaikoa.
* Erdi Aroko hebreera.
* Hebreera modernoa

### Antzinako hebreera 
[thumb|[Codex Aleppo]] 
*Tel Dan*go estelak, K.a.&nbsp;VIII.&nbsp;mendearen erdialdean idatzia, Hazael errege siriarraren Israelgo errege Acab-en seme Joram-en aurkako garaipenak gogoratzen ditu, eta Judeako errege eta Daviden dinastiako Joramen seme Ocozias-en aurkakoak. Dinastia horri buruzko aipamen idatzi zaharrena da. Hebreera zaharra ia hamalau mendean erabili zenez aldi horretan, hizkuntza aldatu egin zenez, hebreerarik zaharrenaren zenbait alderdi hebreera berantiarragotik bereizten dira. Hebreera zaharraren gutxi gorabeherako bilakaera honako hau da:

* Bibliako hebreera arkaikoa, K.a.&nbsp;X.&nbsp;mendetik eta K.a.&nbsp;VI.&nbsp;mendea arte. Babilonian erbesteratu arteko aro monarkikoari dagokio.
* Bibliako hebreera berantiarra, K.a.&nbsp;V.&nbsp;mendetik K.a.&nbsp;III.&nbsp;mendea arte. Pertsiarren menderatze dagokio.
* *Itsaso Hileko Eskuizkribuetako*a, K.a.&nbsp;III.&nbsp;mendearen eta I.aren artekoa, Jerusalemgo tenplua suntsitu aurreko garai helenistiko eta erromatarrari dagokio. *Itsaso Hileko eskuizkribu*etan (Qumran) erabiltzen zen hizkuntzaren fasea da.
* Mishnako hebreera, I.&nbsp;eta III.-IV.&nbsp;mendeen artekoa.

Hebreera hitz egiteari IV.&nbsp;mendearen inguruan utzi zitzaion, baina, literaturan, eta, batez ere liturgian, eta helburu akademikoekin erabiltzen segitu zen. Palestinan, batez ere arameerak ordezkatu zuen ahozko hizkuntza gisa. Diaspora juduari dagokionez, historian, hizkuntza komunak bi izan dira bereziki: yiddish askenazi izenekoa juduen artean (Europako erdialdea eta ekialdea) eta ladinoa edo judeo-gaztelania sefardien artean, Iberiar penintsulatik lekututako juduena.

### Hebreera modernoa 
Hebreera hizkuntza modernoren berpiztea Eliezer Ben-Yehudaren ahaleginekin hasi zen. Hasiera batean, Errusia tsaristako sionista zen; ondoren, Mugimendu Nazional Juduarekin bat egin zuen —Mugimendu Sionistaren aitzindaria zen—, eta, 1881ean, Palestina otomandarrera joan. Diasporaren bizi-estilo judua berritzeko eta baztertzeko ideiek bultzatuta, Ben-Yehudak israeldarrek eguneroko komunikaziorako erabil dezaketen hizkuntza berria garatu zuen.

Hasieran haien lana gutxietsi bazen ere, asko, hizkuntza komun baten beharra ulertzen hasi ziren. Laster eratu zen Hebreera Batzordea. Geroago, Hizkuntza Akademia bihurtu zen, oraindik ere dirauen erakundea. Bere lanaren eta batzordearen emaitzak hiztegi batean argitaratu ziren (*La Kompleta Vortaro de la Hebrea Antikva kaj Moderna*). Ben-Yehudaren lanak, azkenean, lur emankorra aurkitu zuen, eta XX.&nbsp;mende hasierarako, hebreera populazio juduen hizkuntza nagusi bihurtzen ari zen, bai Palestina turkiarraren lurraldeetan, bai diasporaren mugimendu sionistan.

Hasieran, hebreera modernoaren hiztun gehienek europar arbasoak zituzten, eta mendeetan zehar hebreera liturgia- eta ikasketa-hizkuntza izan zen, eta liturgia-motako hizkuntza hila zen. Hebreera komunitate baten ama-hizkuntza gisa berpizteko, Europako hizkuntzen substratuak eragin handia izan zuen, kontsonante faringeo eta frikari batzuk galduta.

Hala eta guztiz ere, 1948tik aurrera, herrialde arabiarretatik kanporatutako errefuxiatu juduen olatuek europar jatorrikoak berdindu eta, denborak aurrera egin ahala, gainditu dituenez, ahoskera tradizionala berrezarri da neurri batean. Gramatikan ere, Israelen hizkuntza komunikazio-hizkuntza gisa erabiltzeak eragin du Bibliako hebrearrean agertzen ez diren erabilera berriak sortzea.

### Iturriak 
[thumb|170px|Gezerko nekazaritza-egutegia, hebrear karaktere arkaikoekin, K.a.&nbsp;X.&nbsp;mendea. [Israelgo Museoa.]]
Hebreera klasikoaren iturri nagusia Biblia da, eta hizkuntza hori Antzinaroko zenbait inskripziotan ere erabili zen. Inskripzio ospetsuen artean, hauek daude:
* Gezerreko egutegikoak (K.a.&nbsp;X.&nbsp;mendea), bertan egindako nekazaritza-lan bereizgarriak definitutako hilabeteen zerrenda bat.
* ''Kuntillet 'Ajrud eta Khirbe el-Qom* inskripzioak (K.a.&nbsp;IX.&nbsp;mendearen amaierakoak edo VIII.&nbsp;mendearen hasierakoak), Yahveh eta bere Asherah aipatzen dituztenak.
* Samariako ostraka (K.a.&nbsp;VIII.&nbsp;mendea) ardoaren, olioaren eta abarren ordainketak jasotzen ditu.
* Siloeko tuneleko inskripzioa (K.a.&nbsp;VIII.&nbsp;mendearen amaiera), David hiriaren azpiko Ezekiasek Gihon iturburutik Siloam erreserbara ura eramateko eraikitako tunelean.
* Lachish-eko ostrakako inskripzioak (K.a.&nbsp;VI.&nbsp;mende hasiera) babiloniar inbasioaren aurreko mezu militarrak.
* Aradeko ostrakena (aldi berekoa), soldaduei emandako hornidurak dituena, eta
* Mesha-ko estela (K.a.&nbsp;830 gutxi gorabehera): hor, Mesha errege moabitak israeldarren gaineko garaipenak egin zituen, Bibliako hebreeraren ia antzeko hizkuntzan idatzitako edukiekin.

### Dialektoen alderdi historikoak 
Antzinako hebreera ez zen hizkuntza erabat homogeneoa, dialektoen arteko aldeak baitzeuden. Epaileak&nbsp;12:&nbsp;5-6k adierazten du iheslari efraimiarrak ez zirela gai *shibboleth* esateko eta, aldiz, *sibboleth* esaten zutela, eta, horrela, beren jatorria agertzen zieten etsai galaadunei.

Jendeak Judean transmititu zuen hebreerazko Biblia, baina beste dialekto baten aztarnak –ustez iparraldekoak– Biblian gorde dira. Deboraren kantikoak (Epaileak 5), jatorriz, iparraldekoa dela dirudien arren –*în* *bukaerako* maskulino plurala darabil 10. bertsetean eta erlatibozko *sa-* partikula 7.ean– aldiz, Judeako dialektoan *-îm* eta *aser* erabiltzen ziren, hurrenez hurren.

Beste alde batzuk ere egon ziren iparraldeko eta hegoaldeko hebreeraren artean, izenordainaren femenino singularreko bigarren pertsonan eta atzizki pronominalean, esaterako Erregeak II.&nbsp;kontakizunean (hor Elisha iparraldeko profeta agertzen da), iparraldeko behe dialektotik ere pixka bat gorde du. Horrez gain, iparraldeko izkribu batzuek dialektoen arteko aldeak erakusten dituzte. Adibidez, *etxe* esateko hebrear Bibliako hitza *bayit* da, baina iparreko izkribuek *bt* dute, ziurrenik  *bat* [bet] ahoskera islatzen duena, eta *urtea* *st*, hegoaldeko *snh* hitzari kontrajarririk. *Oseasen liburua*k hizkuntza- eta testu-zailtasun asko ditu, eta horietako batzuk, beharbada, profetaren ipar-dialektoaren ondorioz azal litezke.

### Bilakaera historikoa 
[[Fitxategi:Beit alfa01.jpg|thumb|Juduen artea. Marianos eta Janina, Beit Alfa sinagogako bizantziar mosaikoa, VI.&nbsp;mendea. Konposizioak zodiakoaren hamabi motiboak barneratzen ditu, hebrear egutegiko hamabi hilabeteekin bat datozelako Hemen Eguzkia motibo zentrala izateak justifikazio astronomikoa du (eta ez erlijiosoa) Izkinetako lau irudiek urteko lau mugarriak irudikatzen dituzte solstizioak eta ekinozioak, hebreeraz bakoitza gertatzen den hilabetearen arabera izendatuak: Tishrei, [Tevet], Ni[san] eta Tamuz. Kibutz Beit Alfa, Israel.]]
Hebreera mendeen joan-etorrian aldatu zen: Kroniken liburuko hizkuntza, adibidez, eta Erregeena desberdinak dira. Aramera nagusi bihurtu zen Siria-Palestina eskualdean, eta eragina izan zuen hebreeran, azkenik zenbait eremutan ordezkatzeraino. Nehemias,&nbsp;13.24an, kexu da ezkontza mistoetako haur batzuek jada ezin zutelako Judeako hizkuntzaz hitz egin, *Ashdod-en hizkuntzaz* baizik. Baliteke hori filistiar hizkuntzaren aztarna bat ez izatea (baina hori ez da baztertu behar), aramera baizik.

Eclesiasteseko hizkuntza eta erbesteratu aurreko testuetako hizkuntza oso desberdinak dira, eta Abestirik Ederrena|*Abestirik Ederrena*ren berezitasunak, askotan, berandu gertatzen dira. Zenbait jendek, ordea, jatorrizko estiloan idazten zuen oraindik, K.a.&nbsp;180&nbsp;inguruan idatzitako Jesus ben Siraren epaiketan ikus daitekeen moduan eta Qumran-go testuko zatian. Hala eta guztiz ere, hebreera klasikoko konposizio-saiakuntza horiek arkaizazio-saiakerak izan ziren. Sirachen greziar itzulpenaren hitzaurrean, hebreerazko terminoaren jatorrizko erabilera ere jasotzen da Israel zaharreko hizkuntzarako.

Aro Modernoko lehen mendeetako idazkera errabinikoak hebreerazko forma bat darabil, *hebreera misnaiko* izenaz ezaguna (Misna izenaz ezagutzen den lege-tratatuen bildumakoa, 200.&nbsp;urtearen ingurukoak), jende arruntak ez zuela inoiz erabili pentsatu zen, arameraren eraginpean sortutako kultur hizkuntza izan baitzen, baina, orain, oro har, onartzen da errabinoek ez zutela halakorik egin, baizik eta Kristoren aurreko azken mendeetan garatu zen hebrearen forma bat izan zela. Ondorio hori hizkuntzaren izaera eta testu errabinikoetako erreferentziak eta jende arruntaren erabilera aztertzetik dator; horixe ikusten da, zalantzarik gabe, Qumrango Copper bilkari mezuan eta bigarren judu matxinadako (132-135) gutun batzuetan.

Lehen mendean Judean herri-hizkuntzatzat erabili zen arren, aramera eta greziera ere mintzatzen ziren, eta aramera Galileako iparraldean nagusi izan zela frogatuta dago. Jesus galilearra zen, eta, segur aski, arameraz mintzatzen zen. Ebanjelioetan aipatzen diren hitz batzuk arameraz daude, nahiz eta batzuk (adibidez, *abba* eta *ephphatta*) hebreera edo aramera ziren, agian. Baliteke, halaber, hebreeraz ere mintzatzea, batez ere Judeara egindako bisitetan. Zenbait azterlanek adierazten dute Jesusek, ziurrenik, hebreeraz hitz egiten zuela *galilear doinuaz*.

Lehen begiratuan, badirudi Itun Berriko zenbait txatal hebreeraz ari direla, eta *hebreera* hitzaz grezieraz itzulitakoak (*hebraisti*) hizkuntza horri egiten diola erreferentzia Apokalipsian&nbsp;9,11;&nbsp;10,16. Baina arameera ere erabiltzen da, hala nola *Gabbatha* Golgothan (Joan&nbsp;19,&nbsp;13-17), eta horrek, ziurrenik, juduek erabilitako hizkuntza semitikoa adierazten du, greziera ez dena, hebreera zein aramera barne. Era berean, aramerazko *Akeldema* esamoldea, «Eginak&nbsp;1.19» atalean, «bere hizkuntza» esaten da, hau da, Jerusalemgo jendearen hizkuntza.

Bigarren iraultza juduaren ondoren, hebreera, herri-hizkuntza gisa, hil egin zen Palestinan, segur aski, II.&nbsp;edo III.&nbsp;mendeen amaieran. Hala ere, juduek hizkuntza erlijioso, eruditu eta literario gisa erabiltzen segitu zuten, baita egoera jakin batzuetan ere. Hizkuntza gisa XIX.&nbsp;mendearen amaieran soilik berritu zuten, eta, egun, Israelgo Estatuko hizkuntza bizia da.

## Hebreera klasikoa 
Lehendabiziko aztarnak K.a.&nbsp;VI.&nbsp;mende ingurukoak dira. Hizkuntza sakratutzat hartzen da.

## Hebreera modernoa 
Gaur egungo mintzairak *hebreera berri*, *hebreera israeldar* edo *hebreera israeldar estandar* izenak ere hartzen ditu. Hizkuntza batua da, baina hiru dialekto nagusi daude:
* Askenaziera (): yiddishak eta eslaviar hizkuntzek eragindako aldaera da. Egun, erlijio-funtzioa du, batez ere.
* Sefardiera () edo judu-gaztelania: XV. mendean ספרד Sefaradetik (Espainia) Errege-erregina Katolikoek egotzitako juduen hizkuntza, erbestean mendeetan gorde izan dena. Gaztelaniak, ladinoak, portugesak, nederlanderak, turkierak eta arabierak eragindako aldaera da.
* Ekialdeko hebreera edo mizrahi-hebreera: Yemengo aldaera da, batez ere, bai eta turkieraz eta arabieraz hitz egiten duten herrialdeetako juduena ere.

## Literatura 
* Shmuel Yosef Agnon. Israel. (1888-1970).
* Isaac Bashevis Singer. Polonia / AEB. (1902-1991).

### Saiakera 
* Yuval Noah Harari. (1976 -).

### Itzulpenak 
Hebreeratik euskarara Xabier Kintanak itzulpen batzuk egin ditu.

## Idazkera 
thumb|Hebrear alfabetoa Daviden izarraren argitan interpretatua.
Normalean, hebrear alfabetoa erabiltzen da: אלף-בית. Hala ere, latindar idazkeraz ere idazten dute. Eskuinetik ezkerrera idazten da, hogeita bi letradun alfabeto batekin. Hasieran, kontsonanteak baino ez zituzten adierazten, baina **V**, **Y** eta **H**, berriz, bokal luze eta bokal jakin batzuk hitzaren amaieran adierazteko ere erabiltzen dira (**V** = /u/; **Y** = /i/; **H** = /a/, /o/ eta /e/; **V** eta **Y** geroago erabili ziren), gutxienez K.a.&nbsp;X.&nbsp;mendera arte eta **V**. eta **Y** hitzaren barruan, IX. mendera arte. Kontsonante laguntzaile horiek bokalak adierazteko idazten dira, eta beste hizkuntza semitiko batzuetan ere erabiltzen dira; *nikud* (puntu) deitzen zaie.

Qumranen testuetan eta beranduago idatzitako idazkietan, letra gehiago erabili ziren bokalak irudikatzeko. Bokalak irudikatzeko sistema osoa, kontsonanteei puntuak gehituz, askoz beranduago garatu zen, V.&nbsp;eta X.&nbsp;mendeen artean.

Bokalizazio-sistemak, beraz, Bibliaren amaieraren ondorengo milaka urte batzuetako ahoskera arrunta errepikatzen du, nahiz eta, zalantzarik gabe, Bibliaren lehen irakurketa-tradizioetan oinarritzen den.

## Fonologia 
Atal honetan, hebreera modernoaren deskribapena egin da; hebreera zaharrarekin edo biblikoarekin erkatuz gero, desberdina da. Adibidez, egungo hebreerak kontsonante gutxiago ditu.

### Bokalak 
Inbentario hori oso desberdina da hebreera zaharrarekin parekatuz gero, elementu gehiago baitzituen.

### Kontsonanteak 
Hebreera modernoaren inbentario kontsonantikoa hau da:

### Antzinako kontsonanteak
Hebreera biblikoak hebreera modernoan galdu diren soinuak barne hartzen zituen. Hauek ziren jatorrizko kontsonante semitikoetako batzuk:
* **ʻÁyin** (ע): jatorriz, faringeko kontsonante soinudun bat (ʕ), `ʿayn (ع) arabiar soinuaren antzekoa. Hebreera modernoan, bokal mutu gisa edo glot-etenaldi soil gisa ahoskatu ohi da.
* **Ḥet** (ח): antzina frikari faringal gor bat (ħ), nahiz gaur egun frikari ubular gor gisa egiten den (χ).
* **Qof** (ק): lehenago herskari ubular gor bat (q), orain, berriz, kaf-ekin (כ) bat eginik k bezala dialekto moderno gehienetan.
* **Ghimel daguešarekin** (גּ): zenbait testuinguru historikotan uste da soinu-belar frikario bat zela (ɣ).
* **Tet** (ט): jatorriz, tinbre enfatiko edo faringetu bat zuen, ziurrenik, tˤ-tik hurbil, arabieraren ṭāʼ (ط) antzekoa.
* **Tsade** (צ): enfasiaz ahoskatua, afrikatu albeolar enfatiko baten antzera t͡sˤ.

Bereizketa horiek oraindik ohiko liturgia-irakurketa batzuetan gordetzen dira, baita sefardi, yemendar eta Mizrahi komunitateen doinuetan ere.

## Gramatika 
[thumb|Hebreerazko idazkera duen monumentua Higienópolis auzoan, [São Paulo|São Paulon.]]
Gramatikan, Europako hizkuntzen sintaxira hurbiltzen da, baita hizkuntza horietatik datozen mailegu lexiko ugarira ere.

Tipologiaren ikuspegitik fusio-maila handiko hizkuntza sintetikoa da. Oinarrizko ordenari dagokionez, SVO da, eta preposizioak darabiltza hasierako nukleoa izateko joerarekin. Gainera, lerrokatze morfosintaktiko izenduna eta akusatiboa du.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Hoffman, Joel M, *In the Beginning: A Short History of the Hebrew Language.'' New York: NYU Press. ISBN 0-8147-3654-8.
* Izre'el, Shlomo, "The emergence of Spoken Israeli Hebrew", in: Benjamin Hary (ed.), *The Corpus of Spoken Israeli Hebrew (CoSIH): Working Papers I* (2001)
* Kuzar, Ron, *Hebrew and Zionism: A Discourse Analytic Cultural Study*. Berlin & New York: Mouton de Gruyter 2001. ISBN 3-11-016993-2, ISBN 3-11-016992-4.
* Laufer, Asher. "Hebrew", in: Handbook of the International Phonetic Association. Cambridge University Press 1999. ISBN 0-521-65236-7, ISBN 0-521-63751-1.
* Sáenz-Badillos, Angel, 1993 *A History of the Hebrew Language* (trans. John Elwolde). Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 0-521-55634-1
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. *Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew*. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)

## Kanpo estekak 
*  Hebreeraren Akademiaren webgunea
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. *Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew*. Palgrave Macmillan. ( / )