Michelle O'Neill

'''Michelle O'Neill**, jaiotzez **Michelle Doris''' (1977ko urtarrilaren 10a, Fermoy, Cork konderria) ipar irlandar politikaria da, 2024tik Ipar Irlandako Lehen Ministro.    Ipar Irlandako Gobernuko Osasun Ministroa ere izan zen, aurrez Nekazaritza eta Baserri Garapen saileko ministroa izandakoa. 2017ko urtarrilaren 23tik Sinn Féin alderdiaren Ipar Irlandako burua da, ordurarteko Martin McGuinness alderdikidea ordezkatuz. 2024ko otsailaren 3an Ipar Irlandako Lehen Ministro bilakatu zen, 2022ko Ipar Irlandako Biltzarrerako hauteskundeak irabazi ostean eta DUP alderdiak gobernu berria eratzeko oztopoak gainditu ostean.

## Bizitza 
O'Neill Fermoy-n jaio zen, Cork konderriko herri batean, Irlandako Errepublikan.  Ipar Irlandako Tyrone konderriko Clonoeko familia errepublikano irlandar batekoa da. Bere aita, Brendan Doris, IRAko behin-behineko presoa eta Sinn Féin-eko zinegotzia izan zen.  Bere osaba, Paul Doris, Irlandako Iparraldeko Laguntza Batzordeko (NORAID) presidente ohia da. Tony Doris izeneko lehengusu bat 1991n Aire Zerbitzu Bereziak egindako segada batean hildako hiru IRA kideetako bat izan zen. Beste lehengusu bat, ustezko IRAko boluntario Gareth Malachy Doris, 1997ko Coalisland-eko erasoan tirokatu eta zauritu zuten.

O'Neill-ek St. Patrick's Girls' Academy-n ikasi zuen, Dungannon-go (Tyrone) eskola katoliko batean. Sinn Féin alderdian 1998ko Ostiral Santuko Hitzarmenaren ondoren sartu zen, 21 urte zituela, eta Francie Molloyren aholkulari gisa hasi zen lanean Ipar Irlandako Batzarrean.

Batzarrean atzeko eserlekuko diputatua zen, eta Stormont-eko hezkuntza zein osasun batzordeetan parte hartu zuen. 2010ean, Dungannon eta Hego Tyroneko alkate bihurtu zen. O'Neill alkate kargua hartzen zuen lehen emakumea izan zen, eta baita pertsona gazteenetako bat ere. Udalbatzako karguan 2011ra arte egon zen."Sinn Fein lady Mayor in Dungannon". *Tyrone Times*. Archived from the original on 5 May 2013. Retrieved 23 January 2017.

O'Neill-ek Michelle Gildernew ordezkatu zuen Ipar Irlandako Gobernuko Nekazaritza eta Landa Garapeneko ministro gisa 2011ko Batzar hauteskundeen ondoren. O'Neillek DUPeko Simon Hamilton ordezkatu zuen Osasun ministro bezala 2016ko hauteskundeen ondoren. Zortzi egun karguan egon ondoren, Ipar Irlandan gizon homosexual eta bisexualek odola emateko bizitza osorako debekua kenduko zuela iragarri zuen. 2016ko urrian, O'Neillek Osasuna eta Ongizatea 2026: Elkarrekin Ematea izeneko dokumentua aurkeztu zuen, Bengoa Txostenaren emaitzetan oinarritutako hamar urteko plan bat, osasun eta gizarte laguntza sistema modernizatzea helburu zuena.

### Sinn Féineko presidenteordea 
ezkerrera|thumb|O'Neill Europako Parlamentuan, 2017an.
2017ko urtarrilean, Martin McGuinnessek lehen ministrorde kargua utzi zuenean Berokuntza Berriztagarriaren Pizgarrien eskandaluaren aurka protestan, eta ondoriozko hauteskunde aurreratuetara ez zela aurkeztuko esan zuenean, O'Neill aukeratu zuten Sinn Féinen "Iparraldeko alderdiko buruzagi" berri izateko. Lidergorako faboritoa izateak, Conor Murphy IRAko kide ohiaren aurretik, haustura nabarmena markatu zuen lidergoaren eta erakundearen arteko lotura zuzenean.

2017ko Batzarrerako hauteskundeetan, Erdialdeko Ulsterren inkestetan lehen postua lortu zuen, lehentasunezko botoen % 20,6ko partaidetzarekin. 2017ko martxoan, Irlandaren berrelkartzeari buruzko erreferenduma eskatu zuen "ahalik eta azkarren" Brexitari erantzunez. O'Neillek Sinn Féin alderdia gidatu zuen hauteskundeen ondorengo alderdien arteko negoziazioetan, Ipar Irlandan boterea partekatzeko koalizio bat berrezartzeko helburuarekin, baina martxoaren amaieran esan zuen elkarrizketak huts egin zutela eta Sinn Féinek ez zuela lehen ministrorde kargurako izendatuko.

2018ko otsailean, O'Neill Sinn Féin-eko presidenteorde bihurtu zen, Gerry Adams erretiratu ondoren presidente bihurtu zen Mary Lou McDonald ordezkatuz. 2019ko azaroan John O'Dowden lidergo erronka bati aurre egin zion, botoen % 67rekin irabaziz.

## Ipar Irlandako Lehen Ministroa 
[thumb|O'Neill, izendatutako lehen ministro gisa, [Humza Yousaf|Humza Yousaf Eskoziako lehen ministroarekin, 2023ko azaroan.]]

### Izendatua 
2022ko Batzar hauteskundeen ondoren, Sinn Féinek irabazi zuen eserleku kopuru handiena, 27 eserlekurekin, Ipar Irlandako Batzarreko alderdi politiko handiena bihurtuz. Haien unionista parekoa, Alderdi Demokratiko Unionista (DUP), bigarren geratu zen 25 eserlekurekin. Alderdi handiena izatearen ondorioz, O'Neill Ipar Irlandako Lehen Ministro izateko lerroan jarri zen, eta DUPeko buruzagia Ipar Irlandako Lehen Ministroorde izateko. Hala ere, O'Neillek ez zuen kargua hartu 2024ko otsailera arte, Ipar Irlandako Protokoloaren aurkako jarreraren barruan, DUPek Lehen Ministroorde bat izendatzeari uko egin ziolako eta, beraz, ez zegoelako Ipar Irlandako exekutibo funtzionalik.

2022ko abuztuan, BBC-en egindako elkarrizketa batean galdetu zioten O'Neilli ea zuzena zen Arazoen garaian IRA Behin-behinekoak "britainiar agintearen aurkako erresistentzia bortitza egitea". O'Neill kritikatu egin zuten bere erantzunagatik, orduko DUPeko buruzagi Jeffrey Donaldson barne, esan zuenean: "Uste dut garai hartan ez zegoela beste aukerarik, baina orain, zorionez, gatazkaren alternatiba bat dugu, eta hori Ostiral Santuko Hitzarmena da; horregatik da hain preziatua guztiontzat". 2024ko otsailean gaineratu zuen: "Uste dut alternatiba Ostiral Santuko Akordioa zela, bakea zen, eta oso pozik nago egoera horretara iritsi garelako".

2022ko irailean, O'Neillek errepublikanoen tradizioa hautsi zuen, Erresuma Batuko Elisabet II.a erreginaren hiletan parte hartuz. 2023ko maiatzean, O'Neillek Karlos III.a erregearen koroazioan ere parte hartu zuen, esanez: "Bueno, noski, hemen egon nahi nuen. Aldatzen ari diren garaietan bizi gara eta errespetuzkoa zen egitea, errespetua erakustea, eta hemen nago Ipar Irlandako pertsona guztientzat izango nintzela Lehen Ministro esan nuelako. Hemen egotea hori betetzea, nire promesa betetzea da".

### Lehen Ministro (2024–gaur egun) 
[thumb|250x250px|O'Neill [Joe Biden AEBetako presidentearekin, 2024ko martxoan]]
2024ko urtarrilaren 30ean, DUPek boterea partekatzeko berriro hasteko borondatea iragarri zuen. Horrek bidea ireki zion O'Neilli, buruzagi nazionalista gisa, Ipar Irlandako Lehen Ministro kargua hartzeko 2024ko otsailaren 3an. Kargu hori izan zuen lehen irlandar nazionalista, errepublikano edo katolikoa bihurtuz. Stormont-eko bere onarpen hitzaldian, berriro hautsi zuen errepublikanoen tradizioa, Ipar Irlanda terminoa erabiliz. Bere hitzaldian denak ordezkatzeko eta errege familiari errespetua erakusteko konpromisoa hartu zuen. Otsailaren 5ean, O'Neillek Rishi Sunak, Chris Heaton-Harris, Leo Varadkar eta Ipar Irlandako Gobernuko ministroekin bildu zen. Agendan, Ipar Irlandako gobernuarentzako finantza-laguntza gehigarria eskatzea zegoen, HM Ogasunak dagoeneko agindutako 3.300 milioi liberako paketea gainditzen zuena.

2024ko azaroan, O'Neill Sinn Féin-eko lehen pertsonaia nagusia izan zen Oroimen Igandeko ekitaldi ofizial batean parte hartu zuena, erramu koroa bat jarriz Belfasteko Udaletxeko Zenotafioan. Ondoren, pankarta bat jarri zuten bere bulegoaren kanpoaldean, O'Neill "traidore" gisa agerian utziz.:Poliziak gertakaria "gorrotoak bultzatuta" izan zela ondorioztatu zuen.

## John Carsonen aurkako difamazio-akzioa 
2023ko maiatzean, O'Neillek John Carson DUPeko zinegotzi ohiaren aurkako salaketa jarri zuen difamazioagatik; hau 2021eko apirilean sare sozialetan egindako iruzkin baten ondoren etorri zen, eta geroago barkamena eskatu zuen horregatik. 2023ko azaroan, Auzitegi Nagusiak erabaki zuen "ez zela kalte-ordainik ordaindu behar", bere ohorea osorik mantendu baitzen. Auzitegiak onartu zuen iruzkina "abusua, oso iraingarria eta misoginoa" zela, baina ondorioztatu zuen ez zela difamaziozkoa izatetik urrun. Bi aldeek beren kostu legalak ordaindu behar izan zituzten, 12.000 £ baino gehiago auzilari bakoitzarentzat. Bell epaileak ondorioztatu zuen kasu txikia zela, Auzitegi Nagusira iritsi behar ez zena. Carson bere alderdiak hiru hilabetez eten zuen, tokiko gobernuaren arauen komisarioak "Carson jaunak zinegotzien jokabide-kodea urratu zuela" ondorioztatu zuela, eta antzeko zigorra ezarri zioten.

## Bizitza pretsonala 
O'Neill 16 urterekin haurdun geratu zen eta adin berean erditu zuen bere alaba. Esana du eskolan otoitz egin zutela haurdun geratu zenean. Batxilergoko ikasketak amaitu zituen bere eskola katolikoan, eta ongizate eskubideen aholkulari gisa ikasi zuen. 18 urte zituela Paddy O'Neillekin ezkondu zen eta bi seme-alaba dituzte elkarrekin. 2014an banandu zen senarrarengandik. O'Neill amona egin zen 2023an. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Sinn Féin Alderdiaren webgunea