Squash

thumb|250px|Squash-kantxa baten ikuspegi orokorra, beirazko atzeko paretarekin.
thumb|250px|Squash-erraketa eta -pilota.
**Squasha** (ingelesetik *squash*) erraketaz jokatzen den barrualdeko kirol intentsitate handiko bat da. Lau paretaz mugaturiko kantxa itxi batean jokatzen da, gomazko pilota huts txiki batekin. Eskuarki, bi jokalariren artean jokatzen da (banakakoa), nahiz eta binakako modalitatea ere existitzen den kantxa zabalago batean. 

Jokoaren helburu nagusia pilota aurreko paretaren (frontisaren) kontra jotzea da, aurkariak pilota itzultzeko gai izan ez dadin. Horretarako, pilotak ezin du lurrean bi aldiz botea egin kolpatu aurretik, eta beti kantxaren marra baimenduen barruan jo behar du. Mundu osoan oso zabalduta dagoen kirola da, eta erreflexu, abiadura eta erresistentzia fisiko oso handia eskatzen du.

## Historia 
Askotan Estatu Batuetan sortu zela uste den arren, squasharen benetako jatorria Ingalaterran dago. XIX. mendearen hasieran, Londresko espetxeetan "Rackets" izeneko joko bat jokatzen zen, pilota gogor batekin paretaren kontra. Joko hori Londresko *Harrow School* ikastetxe pribatura iritsi zenean, ikasleak pilota bigunagoekin (zulatutako gomazko pilotekin) jokatzen hasi ziren 1830eko hamarkadan. Pilota bigun horiek paretaren kontra jotzean zapaldu egiten ziren (ingelesez *squash*), eta hortik datorkio izena kirolari.

Ondoren, kirola Erresuma Batuko kolonietara zabaldu zen: Indiara, Hegoafrikara, Pakistanera, Egiptora eta Australiara. Herrialde horiek dira, gaur egun ere, squash munduko potentzia nagusietako batzuk. Estatu Batuetan aldaera ezberdin bat garatu zen XX. mendean ("hardball squash" deritzona, pilota gogorrago batekin eta kantxa ezberdin batekin), baina nazioartean nazioarteko bertsio britainiarra (*softball*) gailendu zen.

## Kantxa 
Squash-kantxa laukizuzen itxi bat da, lau paretez osatua: aurrekoa (frontisa), atzekoa (askotan beirazkoa izaten da ikusleek partida ikusi ahal izateko) eta bi albokoak. 
thumb|Squash zelai baten dimentsioen nazioarteko arauak erakusten dituen grafikoa.
Aurreko paretak hiru marra nagusi ditu:
* **Goiko marra (Out line):** Marra honetatik gora jotzen duen pilota oro kanpoan dago (falta).
* **Zerbitzu-marra (Service line):** Erdiko altueran dago. Sakea egitean, pilotak marra honen eta goiko marraren artean jo behar du nahitaez.
* **Txapa (Tin):** Paretaren beheko aldean dagoen metalezko edo egurrezko banda bat da (eskuarki 43 cm-ko altueran). Pilotak hemen jotzen badu, zarata egiten du eta jokaldi hori galdutzat ematen da (teniseko sarearen funtzio bera betetzen du).

Lurrean, kantxa bi ataletan banatzen da zeharkako marra baten bidez (Short line), eta atzeko atala bi laukitan banatzen da (eskuinekoa eta ezkerrekoa). Lauki horietan kokatzen dira jokalariak sakea egiteko.

Kantxaren dimentsioak hauek dira: 

* Luzera 9,75 m
* Zabalera 6,40 m
* Atzealdetik zelai erdiko lerrora 4,26 m
* Aurreko hormaren altuera: 4,57 m
* Atzeguardiako hormaren altuera: 2,13 m
* Zerbitzu-linearen altuera: 1,83 m
* Tin altuera (txapa) 0,48 m
* Zerbitzuko kutxa 1,60 x 1,60 m
* Lerroen zabalera: 5 cm

AEBetako binakako pistak nazioarteko banakakoenak baino handiagoak dira, pilota gogorrak askoz erritmo azkarragoa baitu. Jokalari kopuru bikoitzarekin, binakako pista banakakoa baino askoz handiagoa izan behar da. Binakako kantxak 7,62 m zabal eta 13,7 m luze izan behar ditu, eta gutxienez 7,3 m izan behar ditu altueran, baina, ahal dela, 7,9 m.

## Ekipamendua 
### Erraketa 
Squash-erraketak tenisekoak baino txikiagoak eta arinagoak dira. Araudiaren arabera, erraketak gehienez 68,6 cm-ko luzera eta 21,5 cm-ko zabalera izan dezake. Pisuari dagokionez, profesionalek oso erraketa arinak erabiltzen dituzte (90 eta 150 gramo artekoak), gehienbat karbono-zuntzez, titanioz edo grafitoz eginak, mugimendu azkarrak ahalbidetzeko.

### Pilota 
Squash-pilotak gomazkoak dira, 4 cm inguruko diametroa dute eta 23 eta 25 gramo arteko pisua. Esferaerdiko gomazko bi piezaz osatuta daude, elkarri itsatsita esfera huts bat osatuz, akabera matearekin leunduta.. Ezaugarri bereziena da pilota **berotu** egin behar dela ondo botatzeko. Horregatik, partidaren hasieran jokalariek pilota gogor jotzen dute paretaren kontra minutu batzuetan, barruko airea berotu eta presioa handitzeko. 
thumb|170x170px|
Hainbat pilota mota erabiltzen dira, tenperatura, baldintza atmosferiko eta joko estandar desberdinen arabera: esperientzia handiena duten jokalariek pilota motelak erabiltzen dituzte, jokalari hasiberriek baino gutxiago jaurtitzen dituztenak. Horren arrazoia da pilota geldoek "hilda geratzeko" joera dutela pistaren izkinetan, berriro altxatu beharrean, kolpe errazagoak ahalbidetzeko.

Pilotak abiaduraren eta botearen arabera sailkatzen dira, eta hori adierazteko puntu koloredun bat izaten dute:
* **Puntu bikoitz horia:** Oso motela eta bote baxukoa. Jokalari profesionalek eta txapelketa ofizialetan erabiltzen den estandarra da. Oso zaila da jokatzea ondo berotuta ez badago.
* **Puntu hori bakarra:** Motela (bikoitzaren antzekoa, baina bote apur bat gehiagorekin).
* **Puntu gorria:** Bitartekoa. Bote handiagoa du, aisialdirako eta entrenamenduetarako egokia.
* **Puntu urdina:** Oso azkarra eta bote handikoa. Hasiberrientzat erabiltzen da.
Pilota fabrikatzaile batzuek (Dunlop-ek, adibidez) pilotak sailkatzeko metodo ezberdinak erabiltzen dituzte beren esperientziaren arabera. Puntuetan oinarritutako sailkapenari eusten diote, baina izendatu egiten dituzte, jokalari bakoitzaren joko-mailaren arabera aukera egokia egin ahal izateko. Lau pilota motak, beraz, hauek dira:

* Pro (puntu hori bikoitza, Pro botearen % 100)
* *Competition* (puntu sinple horia, Pro botearen %110)
* *Progress* (puntu gorria, Pro botearen % 120)
* Intro (puntu urdina, Pro botearen %140)

Puntu bikoitz horiko pilota, 2000. urtean sartutakoa, lehiaketetako estandarra da, aurreko puntu sinple horikoa ordezkatuz.

Puntu berdeko edo laranjako pilota bat ere badago, altitude altuetan erabiltzeko.

## Jokoaren arauak eta Puntuazioa 
Partidak, eskuarki, 3 edo 5 jokotara (set) jokatzen dira. Gaur egun erabiltzen den nazioarteko puntuazio-sistema ofizialari **PAR** (Point-A-Rally) deritzo. Joko bakoitza 11 puntura jokatzen da. Jokaldi bakoitzak puntu bat balio du, sakea nork egin duen kontuan hartu gabe. 10-10eko berdinketa badago, jokalari batek bi puntuko aldea atera behar dio besteari jokoa irabazteko (adibidez, 12-10 edo 15-13).

### Let eta Stroke 
Kantxa itxi batean jokatzen denez, bi jokalariak espazio bera partekatzen ari dira. Segurtasuna bermatzeko eta elkarri trabarik ez egiteko, arau oso zehatzak daude tartekatzeei buruz (Interference):
* **Let:** Jokalari batek nahi gabe besteari pilota jotzea oztopatzen badio, epaileak "Let" adierazten du (kexatutako jokalariak arrazoia duelako, baina aurkariak ezin izan duelako ekidin). Kasu horretan, jokaldia errepikatu egiten da, inork ez du punturik irabazten.
* **Stroke:** Aurkariak bidea nahita edo modu nabarmenean ixten badio (edo bere gorputzarekin paretarako norabide zuzena mozten badu), epaileak "Stroke" adierazten du, eta oztopatutako jokalariak puntua irabazten du zuzenean.

### Sakea 
Jokalariek erraketa bat birarazten dute, lehenengo nork aterako duen erabakitzeko. Jokalari honek lehenengo jokaldia hasteko, ezkerreko edo eskuineko zerbitzu-koadrotik sakatzea aukeratu behar du. Legezko sake baterako, sakea egiten duenaren oinetako batek sake-kaxan egon behar du, zerbitzu-kaxako lerroa ukitu gabe, jokalariak pilota jotzen duen bitartean. Erraketak jo ondoren, pilotak aurrealdeko pareta jo behar du zerbitzu-lerroaren gainetik eta kanpoko lerroaren azpitik, eta kontrako atzeko gelan lurreratu behar du. Jokalari hartzaileak sake bat aurreko pareta jo ondoren boleatzea aukera dezake. Zerbitzariak puntua irabazten badu, bi jokalariak alboz aldatzen dira hurrengo punturako. Sakatzileak puntua galtzen badu, aurkariak edozein laukitatik atera dezake.

### Epailea 
Txapelketa profesionaletan, arbitroek klubak edo squash ligak emandako lizentzia egokia izaten dute. Edozein gatazka edo interferentzia arbitroak tratatzen du. Arbitroak puntuak edo jokoak ere ken ditzake, jokabidea edo arauak gaizki etiketatzeagatik. Arbitroa jokoen puntuazioaren arduraduna ere izan ohi da. Normalean hiru arbitro erabiltzen dira txapelketa profesionaletan. Erdiko arbitroak markagailua adierazteko eta alboko bi arbitroekin erabakiak hartzeko ardura du.

## PSA (Professional Squash Association) 
PSA WSFko (World Squash Federation) afiliazioa da, eta squash jokoaren arauak zehazten ditu.Mundu mailan 470 bazkide baino gehiago ditu, eta urtero 5 kontinentetan 240 ekitaldi baino gehiago egiten ditu. PSAren ardura jokoa antolatzea eta mailarik gorenetara transmititzea da. PSAk inbertsioa egin du jokoa kantxa barruan eta kanpoan eremu moderno batera ekartzeko. Helburua kategoria guztiei orientazioa eta laguntza ematea da; jokalariei, ekitaldien sustatzaileei, babesleei, ikusleei, batzordeen antolatzaileei eta hiri anfitrioiei. PSAk aldaketa estrategikoak egin ditu erakundeak PSA World Tourrari laguntzen dion moduan eta baliabideetan, munduko kirol-agertokian Squash-en profila lortzeko.

## Txapelketak eta Olinpiar Jokoak 
Mundu mailako zirkuitu profesionala **PSA**k (Professional Squash Association) kudeatzen du, tenisean ATPk egiten duen moduan. Txapelketa nagusienak *British Open* ospetsua (zaharrena) eta Munduko Squash Txapelketa dira.

Historian zehar, hainbat herrialdek dominatu dute kirol hau. Gizonezkoetan, Pakistango Khan familia (Jahangir Khan eta Jansher Khan) ia garaiezina izan zen 1980ko eta 1990eko hamarkadetan. Gaur egun, Egipto da erabateko potentzia menderatzailea munduko rankingean, Ali Farag edo Ramy Ashour bezalako jokalariekin. Emakumezkoetan, Nicol David malaysiarra da historiako jokalari onenetakoa, munduko sailkapeneko lehen postuan 108 hilabetez jarraian egon baitzen.

Olinpiar mailari dagokionez, squashak hamarkadak eman ditu Olinpiar Jokoetan sartzeko ahaleginean, behin eta berriro baztertua izan ondoren. Azkenik, Nazioarteko Olinpiar Batzordeak (NOB) onartu zuen Squasha programa ofizialean sartuko dela **2028ko Los Angelesko Olinpiar Jokoetan**, kirol honentzat mugarri historikoa ezarriz.

### World Open 
Txapelketa alternatiboa da munduko tourrean, munduko txapeldun bihurtzeko. British Openekin batera, PSAko jokalarien arteko lehiarako arrakastaren mailarik altuena da.

64 parte-hartzaile ditu, eta denboraldi osoko txapelketarik lehiakorrena da maila fisikoan eta mentalean.

### British Open 
Historia pixka bat: 1933an Egiptoko jokalari handia, F.D. Amur Beyk, bere 5 Britainiar Txapelketa Irekietako lehenengoa irabazi zuen (garai hartan British Open Munduko Txapelketa bezala hartzen zen). Bere lorpenetan M.A. Karim egiptoarrak 4 aldiz irabazi zuen titulu hori (1947 eta 1950 artean) eta Pakistango Khan dinastia menderatzailea, Hshim (1951-56; 58), Roshan (1957), Azam (1959-60; 62), Mohibullah (1963), Jahangir (1982-91) eta Jansher (1992-97).

### World Series 
*PSA World Series* squash txapelketetako profil handiko talde ospetsua da. Diru kopuru handiak eskaintzen dituzte sari gisa, eta munduko jokalari onenak erakartzen dituzte.

* PSA World Series Platinum: $150.000
* PSA World Series gold: $115.000

### World international 
Klubeko ekitaldietatik hasi eta beirazko kantxetan ekitaldi handiak sartzeraino, bide osoa auzitegietan barrena beirazko kantxen ekitaldi handienetara.

* PSA International: 70: $70000+ 
* PSA International: 50: $50000 - $69999  
* PSA International: 35: $35000 - $49999  
* PSA International: 25: $25000 - $34999

### World Challenger 
Lehiaketa lehiakorrak gazteentzako sarbide dira, profesional handiak izan baitaitezke, eta nazioarteko lehiakortasun-maila handiagora igaro baitaitezke. Txapelketak $5,000 batekin hasten dira.

* PSA Challenger: 15: $15000 - $24999  
* PSA Challenger: 10: $10000 - $14999  
* PSA Challenger: 5: $5000 - $9999
* PSA Challenger 3

## Ranking 
Squash Profesionalen Elkarteak (PSA) hilero argitaratzen ditu jokalari profesionalen sailkapenak:

PSA Gizonezkoen Munduko ranking-a 2025eko irailaren 1ean

## Ikus, gainera 
* Erraketa (kirol tresna)
* Tenis
* Padel
* Pilota (kirola)

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak 
*  World Squash Federation (Nazioarteko Federazioa)
*  Professional Squash Association (Zirkuitu profesionala)