Abenduaren 1

**Abenduaren 1**a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeita hamabostgarren eguna da, 336.a bisurteetan. 30 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1970 - Eugen Beihl ohorezko kontsul alemaniarra ETAk Donostian bahitu zuen. Haren automobila erabilizi Ipar Euskal Herrira eraman zuten. Burgosko Prozesu betean, presioa eragiteko ekintza izan zen. 
* 1978 – ETAk Manuel Leon Ortega goardia zibileko agentea hil zuen Oñatin.
* 1993 – Ertzaintza Egin egunkariaren Hernaniko egoitzetan sartu zen eta ikerketa saileko ordenagailuak eraman zituen.

### Mundua 
* 1955 – Poliziak Rosa Parks emakume beltza atxilotu zuen Montgomeryn (Alabama), Estatu Batuak gizon zuri bati autobuseko eserlekua ez uzteagatik.
* 1998 – Quebeceko Alderdi Quebecarrak eskualdeko hauteskundeak irabazi zituen.
* 2005 – Hegoafrikak sexu bereko pertsonen arteko ezkontzak legeztatu zituen.
* 2006 – Ia 400 hildako Filipinetan Durian tifoiaren euriek eragindako uholde eta lubiziengatik.
* 2007 – Frantzia: Guardia zibil bat hil eta beste bat larri zauritu zituzten Capbretonen ustezko etakideek haien aurkako operazio batean.
* 2009 – Eskoziaren independentziari buruzko galdeketa egiteko bide orria aurkeztu zuen Alex Salmondek.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1993 – *Little Buddha* ("Buda Txikia") filma estreinatu zen, Bernardo Bertoluccik zuzendu eta Keanu Reeves, Bridget Fonda, Chris Isaak, Ruocheng Ying eta Rudraprasad Sengupta aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
* 2008 – Bidarteko Estia ingeniaritza eskolak eta Mondragon Unibertsitateak hitzarmena sinatu zuten Baionako Merkatal eta Industri Ganbararen egoitzan.

### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1443 – Maddalen Frantziakoa, Vianako printzesa eta Nafarroako erregeordea (h. 1495).
* 1664 – André Dreuillet, frantziar apaiz katolikoa, Baionako apezpikua izandakoa, Tolosa Okzitanian (h. 1727).
* 1795 – Xavier de Ravignan, lapurtar aita jesuita, Parisko Notre-Dame katedraleko sermolaria (h. 1858).
* 1822 - Andrés Isasi Zulueta, arabar jatorriko bilbotar negozio-gizona (h. c. 1890).
* 1863 – José Salis, gipuzkoar pintorea, Santoñan (h. 1927).
* 1884 – Ignazio Maria Etxaide, euskarazko eta gaztelaniazko idazlea, ingeniaria eta euskaltzalea (h. 1962).
* 1886 – Jan Piarre Larralde, lapurtar bertsolaria (h. 1945).
* 1899 –
** Mayi Elizaga, frantsesezko lapurtar idazlea (h. 1941).
** Aurelio Iñigo, nafar ekintzaile anarkista (h. 1936).
* 1902 – Manuel Iribarren, nafar idazle eta kritikaria (h. 1973).
* 1904- Telesforo Monzon, bergarar idazle, euskaltzain eta politikaria, buruzagi jelkidea eta ondoren Herri Batasunaren sortzaileetako bat (h. 1981).
* 1917 – Felisa Libano, bizkaitar nekazaria, pandero jotzailea eta dantzaria (h. 2000).
* 1918 – José Joaquín Arazuri, nafar medikua eta historialaria (h. 2000).
* 1924 – Paula Lamarain, gipuzkoar erraketista (h. 2018).
* 1926 – Agustina Otaola, gipuzkoar erraketista (h. 2025).
* 1937 – Concepción García Gainza, nafar arte-historialaria.
* 1941 – José Antonio Latorre, bizkaitar futbolari ohia.
* 1943 – Gregorio Larrañaga, *Mañukorta*, bizkaitar bertsolaria (h. 2022).
* 1945 – Lola Barasoain, nafar jostuna, ikertzailea.
* 1955 – *Pancho* Egozkue, nafar auto pilotu ohia, Kalifornia Beherean.
* 1958 – Silvia Iranzo, gipuzkoar ekonomialaria eta Espainiako enbaxadore ohia.
* 1961 – Txema Portillo, euskal historialaria, Ermuko Foroaren sortzaileetako bat, Castro Urdialesen.
* 1964 – Maria Iraburu, nafar biologialari, ikerlari eta unibertsitate irakaslea.
* 1969 – Mateo Garralda, nafar eskubaloi jokalari ohi eta entrenatzailea.
* 1970 – Antonio Casado da Rocha, gipuzkoar filosofoa eta EHUko irakaslea, Henry David Thoreauren bizitza eta filosofian eta bioetikan aditua.
* 1975 – Rubén Zamora, nafar aktorea.
* 1980 – Anuska Esnal Oliden, gipuzkoar gizarte langilea eta politikaria
* 1988 – Alberto Agirrezabalaga, gipuzkoar eskubaloi jokalaria.
* 1993 – Gotzon Udondo, bizkaitar txirrindularia.
* 2003 – Hugo Aznar, nafar txirrindularia.

### Mundua 
* 1081 – Luis VI.a Frantziakoa, Frankoen erregea (h. 1137).
* 1083 – Ana Komnena, bizantziar printzesa eta historialaria, *Alexiada* lanaren egilea (h. 1153).
* 1241 – Margarita Siziliakoa, Sizilia eta Alemaniako printzesa (h. 1270).
* 1415 &ndash; Jan Długosz, poloniar apaiza, kronista, diplomazialari,  militar eta historialaria (h. 1480).
* 1561 – Sofia Edviga Brunswick-Wolfenbüttelekoa, Brunswick-Wolfenbütteleko printzesa eta Pomerania-Wolgasteko dukesa ezkontidea (h. 1631).
* 1716 – Étienne Maurice Falconet, frantziar eskultorea (h. 1791).
* 1726 – Eggert Ólafsson, islandiar esploratzaile, idazle eta islandieraren sustatzailea (h. 1768).
* 1761 – Marie Tussaud, frantziar artista (h. 1850).
* 1792 – Nikolai Lobatxevski, errusiar matematikari eta geometra (h. 1856).
* 1800 – Mihály Vörösmarty, hungariar idazlea (h. 1855).
* 1806 – Lungtok Gyatso, bederatzigarren Dalai Lama (h. 1815).
* 1817 – Violante Bivar e Velasco, brasildar idazle, kazetari eta argitaratzaile feminista (h. 1875).

* 1823 – Karl Schenk, Suitzako Konfederazioko presidentea (h. 1895).
* 1831 &#x2013; Maria Amelia Braganzakoa, Brasilgo printzesa (h. 1853)
* 1844 – Alexandra Danimarkakoa, Erresuma Batuko erregina ezkontidea (h. 1925).
* 1851 – Eugenie Schumann, alemaniar piano-jotzailea, piano-irakaslea eta idazlea (h. 1938).
* 1863 – Orein Beltz, oglala leinuko siux tribu indiarreko buruzagia (h. 1950).
* 1867 – Ignacy Mościcki, Poloniako presidentea (h. 1946).
* 1870 – Artur Ivens Ferraz, Portugalgo lehen ministroa (h. 1933).
* 1872 – Maria Walanda Maramis, Indonesiako Heroi Nazionala (h. 1924)
* 1873 – Charles Ruijs de Beerenbrouck, Herbehereetako lehen ministroa (h. 1936).
* 1874 – Michael Mallin, irlandar errepublikar eta sozialista, 1916ko Pazko Matxinadako buruzagietako bat (h. 1916).
* 1878 – Rudolf Walden, finlandiar militar, enpresaburu eta politikaria (h. 1946).
* 1880 – Thomas Griffith Taylor, ingeles geografoa, antropologoa eta esploratzailea (h. 1963).
* 1882 – Nina Vedeneieva, sobietar fisikaria (h. 1955).
* 1883 – Luigi Ganna, italiar txirrindularia, Italiako Giroaren lehen garailea (h. 1957).
* 1884 – Karl Schmidt-Rottluff, alemaniar margolari espresionista eta marrazkilaria, *Die Brücke* artista taldearen lau sortzaileetako bat (h. 1976).
* 1886 –
** Rex Stout, estatubatuar eleberri beltz egilea (h. 1975).
** Zhu De, txinatar militarra eta politikaria (h. 1976).
* 1889 – Vasily Blyukher, sobietar mariskala (h. 1938).
* 1893 – Ernst Toller, alemaniar idazlea eta politikaria (h. 1939).
* 1896 – Georgi Zhukov, sobietar militarra, Armada Gorriko burua (h. 1974).
* 1901 &#x2013; Ilona Feher, hungariar-israeldar biolin-jotzailea eta irakaslea (h. 1988)
* 1910 – Alicia Markova, britainiar dantzaria (h. 2004).
* 1911 – Franz Binder, austriar futbolari eta entrenatzailea (h. 1989).
* 1913 – Mary Martin, estatubatuar antzerki- eta zinema-aktorea (h. 1990).
* 1914 – Bogdan Dobranov, bulgariar apezpiku katolikoa (h. 1983).
* 1920 – Lê Duc Anh, Vietnamgo presidentea (h. 2019).
* 1923 – Maurice de Bevere, *Morris*, belgikar komikigilea, *Lucky Luke* pertsonaiaren sortzailea (h. 2001).
* 1924 – Leda Bisol, brasildar hizkuntzalaria (h. 2025).
* 1925 – Martin Rodbell, estatubatuar biokimikaria, 1994ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 1998).
* 1928 – Eloína Miyares, kubatar hizkuntzalaria (h. 2015).
* 1929 – Alfred Moisiu, Albaniako presidentea.
* 1930 – Aina Moll Marquès, Herrialde Katalanetako filologo eta politikaria (h. 2019).
* 1931 – 
** George Maxwell Richards, Trinidad eta Tobagoko laugarren presidentea (h. 2018).
** Amélia Veiga  Portugalen jaiotako angolar olerkari eta irakaslea.
* 1933 –
** Marta Rodríguez, kolonbiar zinemagilea.
** Curro Romero, espainiar toreatzaile ohia.
** Violette Verdy, frantziar dantzari, koreografo, irakasle, zuzendari eta idazlea (h. 2016).
* 1934 – Pedro Tamen, portugaldar idazle eta literatura itzultzailea (h. 2021).
* 1935 – Woody Allen, estastubatuar zinema zuzendari, gidoilari eta aktorea.
* 1937 –
** Bruce Brown, estatubatuar dokumental zinema zuzendaria (h. 2017).
** Vaira Vīķe-Freiberga, Letoniako presidentea.
* 1939 – Néstor García Canclini, argentinar saiakeragile eta antropologoa.
* 1940 –
** Mário da Graça Machungo, Mozambikeko lehen ministroa (h. 2020).
** Richard Pryor, estatubatuar aktore, idazle eta MCa (h. 2005).
* 1941 – Jesús Moncada, katalan hizkuntzako espainiar idazlea (h. 2005).
* 1942 –
** John Clauser, estatubatuar fisikaria, 2022ko Fisikako Nobel Saria.
** Albertine Zullo, frantziar diseinatzailea eta ilustratzailea.
* 1943 – Finn E. Kydland, norvegiar ekonomialari eta unibertsitate irakaslea, 2004ko Ekonomiako Nobel Saria.
* 1944 –
** Tahar Ben Jelloun, frantsesez idazten duen marokoar idazle eta poeta.
** Daniel Pennac, marokoar jatorriko frantziar idazlea.
* 1945 – Bette Midler, estatubatuar aktorea eta abeslaria.
* 1946 – Emilia Baylo, kataluniar dantza klasikoko dantzari, koreografo eta maistra (h. 2022)
* 1947 – Alain Bashung, frantziar abeslari, egile abeslari eta aktorea (h. 2009).
* 1948 – Isabel Borondo, espainiar telebista-aurkezlea.
* 1949 –
** Pablo Escobar, kolonbiar politikari eta narkotrafikatzailea (h. 1993).
** Sebastián Piñera, Txileko presidentea (h. 2024).
* 1950 –
** José Ángel de la Casa, espainiar kirol kazetaria (h. 2025).
** Ueli Maurer, Suitzako Konfederazioko presidentea.
** Otto Pérez Molina, Guatemalako presidentea.
** Seiichi Sakiya, japoniar futbolari ohia.
* 1951 –
** Aleksandar Panaiotov Aleksandrov, bulgariar kosmonauta ohia, espazioan egondako bigarren bulgariarra.
** Michel Palmié, frantziar hamabosteko errugbilari ohia.
** Jaco Pastorius, estatubatuar baxu-jotzailea eta konpositorea, historiako eragin handienetako baxu-jotzaile bat (h. 1987).
** Treat Williams, estatubatuar aktorea (h. 2023).
* 1953 –
** Victor Ambros, estatubatuar biologoa, 2024ko Medikuntzako Nobel Saria.
** Antoine de Caunes, frantziar aktore, zuzendari eta telebista-aurkezlea.
* 1954 – Medha Patkar, indiar gizarte-langilea, politikaria eta emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea.
* 1955 – Verónica Forqué, espainiar aktorea (h. 2021).
* 1956 – Julee Cruise, estatubatuar abeslaria (h. 2022).
* 1958 – Javier Aguirre Onaindía, *El Vasco Aguirre*, euskal jatorriko mexikar futbolari ohia eta entrenatzailea.
* 1961 – Lito Vitale, argentinar musikagile eta piano-jotzailea.
* 1963 – Soraya Rodríguez, espainiar abokatua, irakaslea eta politikaria.
* 1964 – Salvatore Schillaci, italiar futbolaria (h. 2024).
* 1966 – Édouard Baer, frantziar aktorea.
* 1968 – Iris Cochón, galiziar irakaslea, idazlea, itzultzailea eta literatura kritikaria.
* 1970 – Jonathan Coulton, estatubatuar abeslaria.
* 1971 – Emily Mortimer, zinema eta telebistako ingeles aktorea.
* 1976 – Pablo Chiapella, espainiar aktorea
* 1977 – Perle Bouge, frantziar arraunlari paralinpikoa.
* 1979 –
** Morodo, espainiar reggae abeslaria.
** Shinji Murai, japoniar futbolari ohia.
* 1981 –
** Kenji Haneda, japoniar futbolari ohia.
** Aleksa Lundberg, suediar emakumezko aktore eta kazetari transgeneroa.
* 1982 – Riz Ahmed, ingeles aktorea, musikaria eta aktibista.
* 1985 – Janelle Monáe, estatubatuar abeslari, aktore eta musika-ekoizlea.
* 1988 – Zoë Kravitz, estatubatuar aktore, abeslari eta modeloa.
* 1990 – Chanel Iman, estatubatuar modeloa eta aktorea.
* 1991 – Sun Yang, txinatar igerilaria.
* 1994 – Liudmila da Silva, brasildar futbolari olinpikoa, Atletico Madrilen jokatu duena.
* 1996 – Zoë Straub, austriar abeslaria eta aktorea.
* 1998 – Olivia Apps, kanadar errugbi jokalaria.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1876 – Jose Maria Murga, *el moro vizcaíno*, euskal militar, esploratzaile, politiko eta idazlea, Cadizen (j. 1827).
* 1919 – Pedro Soraluze, euskal historialari, kazetari eta iragarkigilea.
* 1947 – José Lázaro, nafar bankari eta mezenasa, Madrilen (j. 1862).
* 1958 – Roberto Maraury, arabar ekonomialari, filologo, afrikanista, abokatu, mediku eta esperantista, Málagan (j. 1888).
* 1989 – Patxi Etxeberria, euskal idazlea, itzultzailea eta jesuita (j. 1900).
* 1994 – Maite Luisa Goikoetxea, nafar kazetaria, Bartzelonan (j. 1946).
* 2002 – Kepa Areso, euskal herritar futbolaria, Buenos Airesen (j. 1911).
* 2008 – Mikel Laboa, euskal abeslaria eta musikagilea (j. 1934).
* 2014 - Elena Fernandez, gipuzkoar igerilari eta igeriketako entrenatzaile eta monitorea (j. 1959).
* 2015 – Josu Zubiaur, bizkaitar ingeniaria, arkitektoa eta unibertsitateko irakaslea, EiTBko lehenbiziko zuzendaria (j. 1935).
* 2016 – Segundo Azpiazu, gipuzkoar saskibaloi jokalari eta entrenatzailea (j. 1944).
* 2019 – Basilio Sarobe Aldabe, nafar apaiza, euskaltzalea eta itzultzailea (j. 1929).
* 2020 –
** Faustino Amiano, gipuzkoar arraunlari ohia (j. 1944).
** Jose Angel Torres, gipuzkoar paleontologiazalea eta geologiazalea (j. 1959).
* 2022 – Carmelo Angulo, bizkaitar diplomazialaria, Madrilen (j. 1947).

### Mundua 
* 1049 – Ermesenda Foixkoa, Aragoiko erregina ezkontidea.
* 1135 – Henrike I.a Ingalaterrakoa, Ingalaterrako erregea.
* 1374 – Magnus IV.a Suediakoa, Norvegiako eta Suediako erregea (j. 1316).
* 1455 – Lorenzo Ghiberti, italiar idazle, eskultore, arkitekto eta urregina (j. 1378).
* 1530 – Margarita Austriakoa, Austriako artxidukesa, Austria eta Geronako printzesa eta Saboyako dukesa ezkontidea (j. 1480).
* 1581 – Edmund Campion, ingeles jesulagun, martiri eta santu katolikoa (j. 1540).
* 1633 – Elisabet Klara Eugenia Austriakoa, Espainiako infanta (j. 1566).
* 1640 – Jurgi Gilen I.a Brandeburgokoa, Brandeburgoko margrave printze hautesle eta Prusiako dukea (j. 1595).
* 1709 – Abraham a Sancta Clara, austriar monje agustindarra (j. 1644).
* 1804 – Philippe Lebon, frantziar zientzialaria, zur-gasa lortzeko eta erabilera industrializatzeko ikerketa egin zuena (j. 1767).
* 1825 – Alexandro I.a Errusiakoa, Errusiako enperadorea (j. 1777).
* 1847 – Ana Perichon, frantziar-argentinar aristokrata (j. 1775).
* 1866 – George Everest, galestar lur-neurtzaile eta geografoa (j. 1790).
* 1880 – Daniel Bashiel Warner, Liberiako presidentea (j. 1815).
* 1916 – Charles de Foucauld, frantses esploratzaile eta misiolaria (j. 1858).
* 1928 –
** Gunnar Knudsen, Norvegiako lehen ministroa (j. 1848).
** José Eustasio Rivera, kolonbiar poeta eta eleberrigilea (j. 1888).
* 1930 – Diane de Guldencrone, frantziar historialari eta idazlea (j. 1848).
* 1934 – Sergei Kirov, sobietar poltikaria (j. 1886).
* 1935 – Bernhard Schmidt, estoniar jatorriko alemaniar astronomo eta optikaria (j. 1879).
* 1939 – Nataly von Eschstruth, alemaniar idazlea (j. 1860).
* 1943 –
** Julienne Mathieu, Frantziako film mutuetako lehen aktoreetako bat (j. 1874).
** Damrong Rajanubhab, Thailandiako printzea (j. 1862).
* 1947 –
** Aleister Crowley, britainiar poeta entsegulari eta nobela idazlea (j. 1875).
** Godfrey Harold Hardy, britainiar matematikaria (j. 1877).
* 1952 – Vittorio Emanuele Orlando, Italiako lehen ministroa (j. 1860).
* 1960 - Ada Martí Vall, kataluniar kazetaria (j. 1914).
* 1964 – 
** Zizinha Guimarães, brasildar irakasle eta esperantista (j. 1872).
** J. B. S. Haldane, britainiar-indiar zientzialaria (j. 1892).
** Jarilaos Vasilakos, greziar atleta (j. 1877).
* 1972 – Antonio Segni, Italiako presidentea (j. 1891).
* 1973 – 
** David Ben-Gurion, Israelgo aurreneko lehen ministroa (j. 1886).
** Anita Brenner, mexikar antropologoa, historialaria, kazetaria eta idazlea (j. 1889)
* 1974 – Lajos Zilahy, hungariar idazlea (j. 1891).
* 1979 – Eduardo Blanco Amor, galiziar idazlea (j. 1905).
* 1980 – John Herman Randall, Jr., estatubatuar historialaria eta filosofoa (j. 1899).
* 1987 – James Baldwin, estatubatuar eleberrigilea eta afro-amerikarren eskubideen aldeko ekintzailea (j. 1924).
* 1989 – Alvin Ailey, estatubatuar dantzaria (j. 1931).
* 1990 –
** Vijaya Lakshmi Pandit, Indiako politikaria (j. 1900).
** Simone Melchior, frantziar esploratzaile eta ozeanografoa, Jacques-Yves Cousteauren emaztea eta kolaboratzailea (j. 1919).
* 1991 – George Stigler, estatubatuar ekonomialaria, 1982ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1911).
* 1997 – Stéphane Grappelli, jazzeko biolin-jotzaile frantziarra (j. 1908).
* 1998 – Aisha Abdelrahman, *Bint al-Shati*, arabierazko egiptoar idazlea eta literatura irakaslea (j. 1913).
* 2004 –
** Bernardo Lippe-Biesterfeldekoa, Herbehereetako printze ezkontidea (j. 1911).
** Norman Newell, britainiar musika ekoizlea (j. 1919).
* 2006 – Claude Jade, frantziar aktorea (j. 1948).
* 2007 –
** June Almeida, eskoziar birologoa, BBCren arabera lehen koronabirusa aurkitu zuen emakumea (j. 1930).
** Angelo Conterno, italiar txirrindularia (j. 1925).
* 2011 – Christa Wolf, Ekialdeko Alemaniako eleberrigile, entsegulari eta zinema gidoilaria (j. 1929).
* 2013 –
** Alfonso Armada, espainiar militarra, 1981eko otsailaren 23ko estatu kolpeko parte hartzailea (j. 1920).
** Carlos González Echegaray, kantabriar bibliografoa (j. 1921).
* 2014 – Asenath Bole Odaga, kenyar argitaratzaile eta idazlea (j. 1938).
* 2018 – Ken Berry, estatubatuar aktorea (j. 1933).
* 2020 –
** Juan Hormaechea, Kantabriako presidentea (j. 1939).
** Eduardo Lourenço, portugaldar idazle, irakasle, kritikari, filosofo eta saiakeragilea (j. 1923).
** Arnie Robinson, estatubatuar atleta, luzera jauzian espezialitatua (j. 1948).
** Elodia Zaragoza-Turki, espainiar idazle, poeta eta editorea (j. 1939).
* 2022 –
** Ercole Baldini, italiar txirrindularia (j. 1933).
** Mylène Demongeot, frantziar aktore eta modeloa (j. 1935).
** Quentin Oliver Lee, estatubatuar aktore eta ekoizlea (j. 1988).
** Julia Reichert, estatubatuar dokumental-zuzendaria, AEBetako 'mugimendu zinematografiko independentearen amabitxia' (j. 1946).
* 2023 – 
** Kiki Fatmala, indonesiar aktorea (j. 1967).
** Sandra Day O'Connor, estatubatuar epaile eta legelaria (j. 1930).
* 2024 &ndash;
** Terry Griffiths, galestar snooker jokalaria (j. 1947).
** Sandra Reyes, kolonbiar aktorea (j. 1975).
** Ilke Wyludda, alemaniar disko-jaurtitzailea (j. 1969).
* 2025 &ndash;
** Osvaldo Giuntini, brasildar apezpiku katolikoa (j. 1936).
** Volodymyr Muntian, ukrainar futbolaria (j. 1946).
** Nicola Pietrangeli, italiar tenislaria (j. 1933).
** Hennie van Zyl, hegoafrikar errugbilaria (j. 1936).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Etor, Etorne, Guren, Gurena eta Urti.
* HIESaren Aurkako Nazioarteko Eguna ospatzen da.
* Islandiako jai egun nazionala.

## Kanpo estekak 
Azaroaren 30 | Urteko egutegi | Abenduaren 2