Nepal

[thumb|270px| [Everest mendia, munduko mendirik garaiena.]]
**Nepal**, ofizialki **Nepalgo Errepublika Demokratiko Federala** (संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल) Erdialdeko Asiako estatu itsasgabea da, lurren gehiengoa Himalaian kokatua. Bertan dago Everest mendia, munduko garaiena (8.848 m). Mugakideok ditu: Txina (Tibet) iparraldean eta India hego, eki eta menbebaldean. 2008ko maiatzaren 28an Errepublika aldarrikatu zuen Legebiltzarrak. Data hori arte, Munduko erresuma hindu bakarra izan zen: biztanleen % 80 erlijio horretakoa baita.

Hiriburua eta hiri handiena Katmandu da.

## Etimologia 
Historian zehar, Katmanduko ibarra gobernatu duen etnia newaria izan da eta haiek eman diote izena herrialdeari, izan ere *Newar* eta *Nepal* hitz beraren aldaera fonetikoak dira, nahiz eta argi ez dagoen zein izan zen lehenengoa. Batzuen ustez, *Nepal* izena *Newar* hitzaren sanskritizazioz sortu zen; beste batzuen ustez, aurrenekoa Nepal da eta erabilerak *Newar* bihurtu zuen.

## Geografia 
thumb|ezkerrera|250px|Mapa topografikoa
### Mugak 
Nepalek lauki zuzen baten itxura dauka, eta iparraldetik hegoaldera altueraz nabarmen jaisten da, izan ere Himalaiako zortzi mila metrotako mendietatik hasi eta hegoaldeko Terai lautadan 250 metrotako altueraraino iristen baita.

Iparraldean Tibeteko goi-lautada zabala du eta hegoaldean India.

### Eskulde naturalak 
Hiru eremu geografiko bereizten dira: Alde batetik mendi garaien eremua, **Parbat** izenekoa, glaziar erraldoiez estalia dagoena. Oso jende gutxi bizi da. Bestetik mendixken eremua, **Pahad** izenekoa, mila eta lau mila metro arteko altuera artean dagoena. Ibar zabalak ditu, Katmanduko ibarra adibidez. Jendearen gehiengoa eremu honetan bizi da. Azkenik **Terai lautada**, geografikoki Indiaren jarraipena dena, beroa eta hezea. Arroz soro zabalak eta oihan tropikala duten parke nazionalak daude bertan.

### Erliebea 
Himalaia mendikatea bete betean hartzen du Nepalek, eta bertan daude 14 zortzimilakoetatik erdia baino gehiago.
* Everest (8.848m): Munduko mendirik altuena. Tibetekin (Txina) mugan dago.
* Kangchenjunga (8.586 m): Munduko hirugarren mendi altuena. Indiarekin mugan dago.
* Lhotse (8.516m): Munduko laugarrena. Tibetekin mugan dago.
* Makalu (8.485m): Munduko bosgarrena. Tibetekin mugan dago.
* Cho Oyu (8.201m): Munduko seigarrena. Tibetekin mugan dago.
* Dhaulagiri (8.167m): Munduko zazpigarrena.
* Manaslu (8.163m): Munduko zortzigarrena.
* Annapurna (8.091 m): Munduko hamargarrena.

### Hidrografia 
Ibaiek ipar-hego norabidea dute eta Ganges ibaira isurtzen dituzte beren urak. Hiru ibai arro garrantzitsu daude Nepalen:
* Karnali ibaia: Mendebaldean dago. 1.080 kilometroko luzera du eta bere arroa 127.950&nbsp;km²-koa da.
* Gandaki/Narayani ibaia: Erdialdean dago. 630 kilometroko luzera du eta bere arroa 46.300&nbsp;km²-koa da.
* Koshi ibaia: Ekialdean dago. 729 kilometroko luzera du eta bere arroa 95.156&nbsp;km²-koa da.

### Parke Nazionalak 
Hamar Parke Nazional eta basabizitzaren hiru erreserba ditu Nepalek. Chitwan Parke Nazionala (Terai lautadan) eta Sagarmatha Parke Nazionala (Himalaia mendikatean) dira ezagunenak eta bisitatuenak.

### Klima 
Nepalek bost urtaro ditu: uda, montzoi garaia, udazkena, negua eta udaberria. Terai lautadan montzoia bereziki gogorra izaten da, ibaiek uholde handiak izaten baitituzte.

## Historia 
### Hasierako erresumak 
Kiratiak K.a 563 urtean iritsi ziren inguru haietara. Ashoka enperadoreak K.a. III. mendean bere menpe izan zuen lurraldea eta ondoren hainbat dinastiaren aginteak iritsi ziren, Kirat, Licchavi, Thakuri, Malla... gehienak hinduistak, Terai lautada baitzen beren bizilekua. Hala ere, Buda hemen jaio zen eta budistentzako lau leku sakratuetatik bat Nepalen dago, Lumbini, hain zuzen ere. Katmanduko ibarraren jabe ziren newariak izan ziren XVIII. mendera arte Nepalgo erresumaren muina. Hiriburua Bhaktapur zuten, baina Katmandu hiri handiena zen eta jauregi ederrak zituzten Patanen ere.
[thumb|ezkerrera|Tenplu hinduak [Patan hirian, Erdi Aroko hiru Newar erresuma bateko hiriburua]]
thumb|ezkerrera|1952ko gobernua. Tribhuvan erregea erdian uniformez
thumb|ezkerrera|Manifestazioa Katmandun, 2004ean

### Nepalen batasuna 
1768 urtean gurkha leinuko Prithvi Narayan Shah erregeak Katmandu konkistatzerakoan Nepalgo lurralde guztia batu zuen, eta Xah dinastiari hasiera eman zion. Beraz, data hori hartzen da Nepal herrialdearen fundazio data. Honek bere lurrak zabaltzeari ekin zion baina hegoaldean Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiarekin egin zuen topo 1814ean gerra anglo-gurkhoari hasiera emanez. Nepaldarrek Sikkim eta Terai eskualdearen hegoaldea galdu zuten baina ingelesek ezin izan zituzten mendialdeko igarobideak eskuratu. 1857an Zipaioen errebolta gertatu zen Indian eta nepaldarrek ingelesei lagundu zieten Terai eskualdea itzultzearen trukean. Gaur egun oraindik britaniar armadako elite taldea da Gurkha Dibisioa, ia lau mila soldaduk osatzen dutena.

### XX. mendea 
Agintari absolutupean egon zen herrialdea XX. mendean. Erregeak Shah dinastiakoak ziren baina Rana familia indartsua zen *de facto* Nepal kontrolatzen zuena, lehen ministroaren kargua herentziaz jasotzen baitzuen. Rana familiak Lehen Mundu Gerran parte hartu nahi izateak herritarren haserrea ekarri zuen eta hurrengo urteetan matxinada eta istiluak izan ziren Nepalen. Egoera aprobetxatu nahian, Tribhuvan erregeak mugimendu horiek gidatzen zituen Praja Parishadekin lan egin zuen Rana familiaren erregimena eror zedin. 1950ean, ordea, errege familia osoak alde egin behar izan zuen Ranatarren beldurrez baina bi hil baino ez zituen egin Indian, herriak Rana familia erregearen itzulera negoziatzera behartu baitzuen. 1955ean Tribhuvan hildakoan, haren seme Mahendra bihurtu zen errege. Horrek ez zuen demokrazia onartu eta 1960an konstituzioa bertan behera utzi, parlamentua desegin, alderdi politikoak legez kanpo jarri eta Bishweshwar Prasad Koirala lehen ministroa kartzelan sartu zuen.

1972an Birendra bihurtu zen errege. Hasieran aitaren monarkia absolutuarekin jarraitu bazuen ere herriaren presioak sistema aldatzera behartu zuen. 1980an egin zuen gaiaren inguruko lehenengo erreferenduma eta alderdi gabeko sistemaren aldekoek irabazi zuten bozken %55a lortuz.

Egoera politikoaz gain, mendearen lehenengo erdialdean oso nabarmena da 1934an Nepalek jasandako lurrikara, bere historiako suntsigarrienetakoa izan zena eta Bihar (India) eskualdea ere harrapatu izan zuena. Hildakoak 10.000 baino gehiago izan zirela kalkulatzen da.

### Nepalgo gerra zibila 
Hala ere, egoerak okerrera egin zuen eta 1990ean Nepal monarkia konstituzionala bihurtu zen, erregeak botere garrantzitsuak eta lausoak gordetzen bazituen ere. Ezegonkortasun politikoa areagotu baino ez da egin, batik bat 1996tik, alderdi komunista eta maoista matxinatu zenetik hain zuzen ere. Monarkia eta sistemako alderdi nagusiak ditu jomugan, instituzio feudalak eraitsi eta errepublika eraikitzeko nahian. Horrek guztiak gerra zibila eragin du: 13.000 lagun hil dira bertan.

Giro honetan errege familia osoaren erailketa etorri zen. 2001ean Dipendra printzea Katmanduko Tribhuvan Sadan jauregian armaturik sartu eta bere aita eta anai arrebak hil zituen. Ondoren bere buruaz beste egin zuen, errege familia ondorengorik gabe gelditu zen orduan. Birendraren anaia gaztea zen Gyanendra bihurtu zen errege.

Matxinoak kontrolatzeko aitzakian (herrialdearen % 60 zuten menpe), errege berriak parlamentua itxi eta 2002an hautatu zen lehen ministroa kaleratu eta bere gustuko lehen ministroa jarri zuen. 2005ean, "larrialdi egoera" deituta, botere betearazle osoak eskuratu zituen. Nolanahi ere, 2006ko apirilaren 24an, herriari subiranotasuna itzuli zion eta Ordezkarien Etxea berriro indarrean jarri. Botere berri horri esker, parlamentuak erregearen eskumenak aho batez murriztu zituen eta Nepali «estatu laiko» deitu zion. Konstituzioa ere eraberritu zen.

2008ko apirilaren 11ako hauteskundeak Nepalgo Alderdi Komunista-Maoistak (CPN-M) irabazi zituen bozen % 30,5 lortuz. Kongresuaren Alderdiak (NC) bozen % 22,8 lortu zuen eta Nepalgo Alderdi Komunista Batua Marxista-Leninistak (CPN-UML), berriz, % 21,6. Horiek horrela, maoistek monarkia absolutua bertan behera uzteko asmoa adierazi zuten.

2008ko maiatzaren 28an Asanblada Konstituziogile berriak errepublika federal aldarrikatu zuen 564 bozetik aldeko 560 lortu ondoren. 240 urteko monarkiari amaiera eman zion..

2014ko urriaren 17an, elurtearen ondorioz, 300 mendizale ingururen arrastoa topatu ezinik zebilen Nepalgo administrazioa. Tartean 60 atzerritar zeudela jakinarazi zuten. Ekaitzak, ordura arte, 27 lagun hil zituen.

### 2015eko lurrikara 
2015eko apirilaren 25ean herrialdea astindu zuen bere historia osoko lurrikararik bortitzenak, edo behintzat 1934an gertatutakoaren ostean latzena. 6.000 hildako baino gehiago eragin zuen eta epizentroa Lamjung hirian kokatu zen, Mendebaldeko eskualdean. Katmandu hiria eta inguruneak ere kaltetu zituen.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
Nepalek azken bi hamarkadetan aldaketa politiko nabarmenak izan ditu, errege absolutua izatetik bi ganberatako sistema presidentziala izatera pasa baita, Ordezkarien ganbera (*Pratinidhi Sabha*), herritarrek aukeraturiko 205 ordezkari dituena, eta Kontseilu Nazionala (*Rastriya Sabha*), 60 ordezkariduna, 10 erregeak aukeraturikoak, 35 ordezkarien ganberak aukeraturikoak eta gainerako 15ak udalek aukeraturikoak. Bost urtetako legealdiak izaten dira. Gobernua erregeak eta aukeraturiko ministroek osatzen dute eta honek Lehen Ministroa aukeratzen du Nepalen ordezkari nagusi izateko.

Nepal da Asia guztiak heriotza zigorra ezabatua duen herrialde bakanetakoa eta sexu-bereko gizakien ezkontza proposatu izan da, oraindik onartu ez den arren.

Gaur egungo Konstituzioa 2015eko irailaren 20an jarri zen indarrean. Nepal honela definitzen du: " Etnia anitzeko, hizkuntza anitzeko, erlijio anitzeko eta kultura anitzeko jendea eremu geografiko anitzetan bizi dena, estatu aske batean, Nepalgo lurralde osotasunaren alde eta nazioaren interes eta garapenaren lde lan egiten duena."

2016tik aurrera Pushpa Kamal Dahal da Lehen Ministroa eta 2015etik aurrera Bidhya Devi Bhandari da Nepalgo presidentea.

### Banaketa administratiboa 
350px|thumb|Garapen eskualdeak

Nepal 5 garapen eskualdetan eta 14 gunetan banatzen da. Halaber, 14 gune horiek 75 barrutitan banatzen dira.

;**Garapen eskualdeak/विकास क्षेत्र**

## Demografia 
thumb|250px| nepalgo etnien banaketa geografikoa
### Banaketa etnikoa 
Nepalen etnia ugarik egiten dute bat, nepaliak (khas edo pahariak), madhesiak, newariak, xerpak, gurungak, linbuak eta tamangak, besteak beste (ikus ondoko mapa).

* **Gurkha/Nepaldarrak:** Gurkhek mendialdean zuten erreinuan dute jatorria, horregatik *Khas* edo *pahari* (menditar) ere esaten zaie eta gaur egun Nepalgo etniarik ugariena da. Hizkuntza indo-irandarra dute, aintzina *gurkhali* edo *khaskura* izenekoa, eta modernizatu ondoren *nepalera*. Gaur egun herrialdeko populazioaren %48ak erabiltzen duen hizkuntza da. Erlijioz hinduak dira eta kasta sistema batean antolaturik dago beren gizartea.

* **Madhesiak:** Terai lautadako hinduistak eta beraz hauek ere kasta sistemaren arabera banatuak. Bost milioi biztanle inguru dira. Beraien hiri nagusia Janakpur da.

* **Newariak:**Katmanduko ibarreko biztanleak dira eta XVII menderarte beraien dinastia izan zen Nepalgo erresuma handienaren agintari. Erregeen egoitza eta beraz hiriburua Bhaktapur izan arren hiri handiena Katmandu zen. Beren hizkuntza, **nepal bhasa**, tibet-birmaniarra da eta beraz erlijioz budistak dira. 1.245.232 pertsonako taldea da (2001).

* **Xerpak:** 155.000 xerpa inguru daude Nepalen, eta mendi garaietan kokatzen dira. Txinako Sichuan probintziatik etorritakoak dira. Erlijio budista daukate.

* **Gurung:** Gandaki eta Dhawalagiri Guneetan bizi diren artzaiak dira. Milioi erdi pertsona inguru, erlijioz budistak eta hizkuntza tibetarra hitzegiten dute.

* **Linbuak:** Nepal ekialdean bizi den etnia budista da. 400.000 pertsona inguruk osatzen dute taldea.

* **Tamangak:** Bagmati eta Janakpur inguruan bizi diren milioi eta erdi pertsonak osatzen duten etnia da. Beren tradizioen arabera Trisong tibetar erregeak bidali zituen 755.urtean bertara Tibeteko erresumaren muga zaintzera.

### Hizkuntzak 
Aniztasun etniko honek hizkuntza kopuru handia edukitzea dakar, hiru multzo nagusitan banatzen direnak: Indoariar hizkuntzak, Tibeto-Burmaniar hizkuntzak eta isolaturiko hizkuntza indigeno ugari.

Hizkuntza nagusiak nepalera (%44,6), maithilia (%11,7), bhojpurera (%6), tharua (%5,8), tamanga (%5,1), nepal bhasa (%3,2), bajjika (%3), magarra (%3), dotelia (%3) eta urdua (%2,6) dira.

Nepalerak sanskritoan du bere jatorria eta lexikoaren gehiengoa hizkuntza honetatik datorkio, nahiz eta hitz dezente ere badituen arabiera eta persieratik, hindi eta urdu hitz egiten zuten merkatariek ekarrita. Azken urteotan ingelesetik mailegu asko hartu ditu. Alfabetoa devanagaria du. Nepalgo toki askotan ez da beste idazkerarik ikusten.

### Erlijioak 
Nepalen erlijio ezberdinetako eraikinak elkarren ondoan ikusten dira. Dena den hinduismoa da nagusi, biztanleriaren %81'3ak jarraitzen baitu. Budistak %9a baino ez diren arren, Siddhartha Gautama "Buda" bertan jaio zen eta budismoaren hiri sakratuetako bat Lumbini hiria da. Azkenik musulmanek %4'4a osatzen dute.

### Hiri nagusiak 
Nepalgo hiri handienak hauek dira:

# Katmandu (1.442.271 biztanle)
# Pokhara (293.696 biztanle)
# Biratnagar (189.000 biztanle)
# Patan (183.310 biztanle)

## Azpiegiturak 
### Garraioa 
Nepalen nazioarteko aireportu bakarra dago, Tribhuvan Nazioarteko Aireportua (nepaleraz त्रिभुवन विमानस्थल) (NAGE kodea: KTM).

Herrialdeko hiri garrantzitsuenak elkar konektatzen dituzten hiru errepide nagusi daude:
* **Mahendra errepidea:** Terai lautada osoa zeharkatzen du, 1000&nbsp;km-ko luzera du. Ibilbidea: Kakarvitta (mendebaldeko muga)-Janakpur-Butwal-Mahendranagar (ekialdeko muga).
* **Tribhuvan errepidea:** Katmandu, hegoaldeko mugarekin konektatzen du. 158&nbsp;km. Ibilbidea: Katmandu (Naubise)-Hetauda-Birganj (hegoaldeko muga).
* **Prithvi errepidea:** Katmandu, mendialdearekin konektatzen du. 275&nbsp;km. Ibilbidea: Katmandu-Pokhara-Baglung

### Energia 
Nepalgo energia iturri nagusia egurra da (%68). Honetaz gain nekazal hondarrak (%15a), animalien gorotzak (%8), eta inportaturiko erregai fosilak (%8a). Energiaren %1an baino ez du argi-indarrak betetzen. Argi-indar hau Himalaiatik jeisten diren ibaietan kokaturiko urtegietan lortzen da.

### Hezkuntza 
Herrialdearen alfabetizazioa gorantz doa, 2001ean %54,1a zen eta 2011an %65,9a. Gizonezkoak %75,1 eta emakumezkoak %57,4. Kathmandu hiriburuan dago alfabetizazio tasa altuena, %86,3.

## Kultura 
### Gastronomia 
[thumb|250px|*[Dal bhat*.]]
Nepalgo plater ezagunena *dal bhat* da. Dilista-zopa zopa bat da eta alboan arroz egosia (*bhat*), *tarkari* currydun barazkiak eta luzokerrak (*achar*) edo *chutni* kondimentu pikantea. Ziapea asko erabiltzen da sukaldean.

Nepalgo eskualde askotan momoak dira jaki azkar tipikoena, haragiz edo barazkiz beteriko masazko bolak egosi egiten direnak.

### Dantza eta musika 
Eguneroko bizitzan oinarrituriko maitasun historiak edo deabru eta mamuen aurkako borrokak kontatzen dira musika eta dantza tradizionaletan.

Musika tradizionala zabalduena izan arren, estilo anitzetako musika tldeak badira Nepalen, pop, rock, nephop (Nepalgo hip hop-a) eta rap taldeak besteak beste.

### Zinema 
[thumb|180px|[Manisha Koirala aktorea.]]
Nepalek zinemaren industria txikia badu baina bertako aktore gehienek Indiara jotzen dute, Bollywoodera. Manisha Koirala da aktore ezagunena.

## Kirolak 
Nepalgo kirol arrakastatsuena futbola da. 1921an iritsi zen Nepalera. Azken hamarkadetan kriketa indar handia hartzen hasi da. Nazioarte mailan ez du ordea emaitza handirik izan, ez futbolean eta ezta kriketean ere.

Mendizaleei laguntzen dieten xerpak dira mundu mailan ezagunenak eta denen artean aipagarriena Tenzing Norgay da, Edmund Hillaryrekin batera, 1953ko espedizio britainiarrarekin Everestera iritsi zen lehen gizakia izan zen.

## Jaiak 
Munduan jaialdi publiko gehien dituen herrialdea da, 36 egun urte osoan. Egutegi hindua jarraitzen dute, apirila erdialdean hasi eta bukatzen dena eta 12 hilabete dituzte. Jai egun handienak honako hauek dira:
* Nazioaren Eguna: Erregearen urtebetetzea, abenduaren 28an.
* Prithvi Jayanti: Urtarrilaren 11n.
* Martirien eguna: Otsailaren 18an.
* Jaialdi hindu eta budistak: Dashain, Tihar, Chhath, Swanti...

## Iruditegia 

Irudi:View of Kathmandu from Swayambhunath, Nepal.jpg|Katmandu.
Irudi:Kathmandu Darbar0930.JPG|Katmanduko Durbar plaza.
Irudi:Patan1.jpg|Patan.
Irudi:Durbar Square Bhaktapur.jpg|Bhaktapur.
Irudi:Boudhanath Kathmandu Nepal.jpg|Boudhanath.
Irudi:Swayambhunath.jpg|Swayambhunath.
Irudi:Nepal DSCN2126a.jpg|Lumbini.
Irudi:JanakpurTempleJanakiMandir.jpg|Janakpur hiriko *Janaki Mandir* tenploa.
Irudi:Pokhara from peace stupa.jpg|Pokhara.
Irudi:Kings Palace Gorkha Nepal.jpg|Gorkha.
Irudi:Ilam Tea Garden (23).jpg|Ilamgo te zelaiak.
Irudi:Namche Bazaar from above, Nepal.jpg|Namche Bazaar.
Irudi:Gokyo Ri summit, Gokyo Lake, Nepal, Himalayas.jpg|Sagarmatha Parke Nazionala.
Irudi:Chitwan 2.jpg|Chitwan Parke Nazionala.
Irudi:Mt Everest Aerial.jpg|Everest mendia.
Irudi:AnnapurnaSouthMountain.jos.500pix.jpg|Annapurna mendia.
Irudi:Kaligandaki ghasa.jpg|Gandaki ibaia.

## Nepaldar famatuak 
* Siddhartha Gautama, Buda.
* Tenzing Norgay, xerpa mendizalea.
* Jhamak Ghimire, idazlea.
* Manisha Koirala, Bollywoodeko aktorea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nepal.es Madrilgo kontsulatua
*  Nepal.com Nepal Channel