Zitriko

:***Zitriko** hitzak artikulu honetara dakar. Konposatu kimikoa gaitzat duena beste hau da: Azido zitriko.*

**Zitriko** edo **garrazkia** Rutaceae familiako eta *Citrus* generoko espezieen izen arrunta da. C bitaminan eta azido zitrikoan aberatsak direnez, dasta azido nabarmena dute. Asia tropikalean eta subtropikalean jatorria duen genero honek hiru espezie eta hainbat hibrido ditu. *Citrus* generoa Hegoaldeko Asia, Ekialdeko Asia, Hego-ekialdeko Asia, Melanesia eta Australiako jatorrikoa da. Bertako kulturek hainbat zitriko espezie erabili eta etxekotu izan dituzte antzinatik, hala nola laranjak, limoiak, pomeloak eta limak. Handik, Mikronesia eta Polinesiara hedatu zen hedapen austronesiarraren bidez (K.a. 3000 - K.a. 1500), eta Ekialde Hurbilera eta Mediterraneora (K.a. 1200) intsentsuaren merkataritzaren bidetik; geroago Europa eta Ameriketara zabaldu zen.

## Historia
Zitrikoak Asiako eskualde subtropikal eta tropikaletan, Asiako hego-ekialdeko uhartetan (Ozeaniatik hurbil) eta Australiako ipar-ekialde eta erdialdean dute jatorria. Espezie zitrikoen etxekotzeak hibridazio eta introgresio handia eskatzen zuen; horrek zalantza handia irekitzen du jakiteko lehen etxekotzea noiz eta non gertatu zen.

Zitroina (*Citrus medica*) Indiatik eta Asiako hego-ekialdetik sartu zuten Mediterraneo arroan. Antzinako bi merkataritza bidetatik sartu zen: Persia, Sortaldea eta Mediterraneoko uharteak zeharkatzen zituen lehorretiko ibilbidea, eta Arabiar Penintsula eta Afrika iparraldeko Ptolomeotar Egipto zeharkatzen zituen itsas ibilbidea. Nahiz eta benetako sarreraren data zehatza ezezaguna den (aztarna arkeo-botanikoen eskasia dela eta), ebidentziarik goiztiarrenak Zipreko Hala Sultan Tekke aztarnategitik berreskuratutako haziak dira, K.a. 1200. urtean datatuak. Beste aztarna arkeo-botaniko batzuk Kartagoko polena (K.a. IV. mendekoa) eta Ponpeiako hazi ikaztuak (K.a. III. mendetik II. mendera bitartekoak) dira. Zitroinaren lehen deskribapen osoa Teofrastok egin zuen, K.a. 310. urtean. Antzinako Erromako agronomoek zitrikoen laborantzari buruzko aipamen asko egin zituzten beren inperioaren mugetan.

Zitroinak, pomeloak eta laranja garratzak, Mediterraneoan, merkatari arabiarrek geroago sartu ote zituzten susmoa dago, X. mende inguruan, eta laranja gozoak genovarrek eta portugaldarrek, Asiatik XV. mendetik XVI. mendera bitartean. Mandarinak ez ziren XIX. mendera arte sartu.

Europako leku freskoagoetan, zitrikoak orangerietan landatu ziren XVII. mendetik aurrera; askok nekazaritza-egitura funtzionalak adina estatusa zuten.

### Etimologia
Izen generikoa latinetik dator, eta gaur egun Zidrondo (*C. medica*) edo (Tuia) izenez ezagutzen den konifera landareari egiten dio erreferentzia. Zedro *(Cedrus sp.*), κέδρος (kédros) antzinako greziar hitzarekin lotuta dago. Hori zitrikoen hosto eta fruituen usainak zedroarenarekin dituen antzekotasunen ondorio izan daiteke. 

### Bilakaera
Gaur egungo zitriko fruitu handiak, milioika urtetan zehar, baia txiki eta jangarrietatik sortu ziren. Zitriko espezieak duela 15 milioi urte inguru hasi ziren arbaso komun batengandik aldentzen, *Severinia* ( izenez ezaguna) arbaso berarengandik aldendu zen garai berean, gutxi gorabehera. Duela 7 milioi urte inguru, zitrikoen arbasoak banatu ziren *Citrus* genero nagusian eta *Poncirus *generoan (laranja trifoliatua), eta hain dago erlazionatuta beste zitriko guztiekin, ezen hibridatu eta txerto gisa erabil daitekeen oraindik. Kalkulu horiek landare-kloroplastoen kartografia genetikoa erabiliz egiten dira. 2018an *Natura *aldizkarian argitaratutako DNA ikerketa batek ondorioztatzen du *Citrus* generoak lehen bilakaera Himalaiako mendietan izan zuela, Assam inguruan (India), Yunnan mendebaldean (Txina) eta Myanmar iparraldean.

Egungo zitrikoen laborantzari lotutako *Citrus* generoko antzinako hiru espezieak (batzuetan, *jatorrizkoak* edo *oinarrizkoak* deituak) dira: mandarina-laranja, pomeloa eta zitroina dira. Merkataritzan garrantzi handia duten zitriko-fruitu arrunta ia guztiak (laranja gozoak, limoiak, pomeloak, limak, eta abar) hiru espezie horiek elkarrekin inplikatzen dituzten hibridoak dira, beren arbaso nagusiak eta azken mila urteetan beste zitriko-espezie basati batzuk.

### Erregistro fosila
Valdarnoko (Italia) Pliozenoko hosto fosil bat honela deskribatzen da: 
Txinan, *Citrus Linczangensis* bakterioaren hosto fosilak bildu dira Bangmai Formazioko ikatzezko estratuetan, Lincang hiritik (Yunnan) 10 km ipar-mendebaldera. Bangmai Formazioak landare fosil ugari ditu, eta Miozeno Aro berantiarrekotzat hartzen da. *Citrus linczangensis*ek eta *C. meletensis*ek ezaugarri garrantzitsu batzuk partekatzen dituzte, hala nola barneko zain marjinal bat, marjina oso bat eta peziolo artikulatu eta bereziki hegalduna.

## Taxonomia 
thumb|Zitrikoen fruituak antzekotasun genetikoz multzokatuta, (hirugarren diagrama) Curken eta beste batzuen datuetan oinarrituta, (2016).

Generoaren taxonomia eta sistematika konplexuak dira, eta espezie naturalen kopuru zehatza ez dago argi, izen horretako espezie asko hazien bidez (apomixiaren bidez) klonikoki ugaldutako hibridoak baitira, eta ebidentzia genetikoek erakusten dutenez, zenbait espezie basati eta benetan ugaldutakoek ere jatorri hibridoa dute.

Gehien landuriko zitrikoen subespezie antzinako nukleo-espezie gutxi batzuen hibrido naturalak edo artifizialak dirudite: laranja, zitroia, pomeloa, mandarina eta lima. Hibrido zitriko natural eta landuek garrantzi komertzialeko fruituak dituzte, hala nola laranjak, pomeloak, limoiak, limak eta mandarina batzuk.

Zitriko nagusi espezie horiez gain, lima australiarrak eta aurkitu berri den mangshanyegan  landatzen dira. Gaur egun, *Kumquat* eta *Climenia* subespezieak *Citrus* generokotzat jotzen dira. Laranja trifoliatua, askotan txerto komertzial gisa erabiltzen dena, talde bat da, eta zitrikoen artean sailka daiteke, edo ez.

Analisi filogenetikoak Kaledonia Berriko *Oxanthera* espeziea, laranjondo faltsu izenez ezagutzen dena, *Citrus* generora eramatea proposatu zuen. Aldaketa onartua izan da.

* **1** - *Citrus medica* edo zidrak bi hibrido ditu:
** *Citrus × limon* (limoiondoa).
** *Citrus × jambhiri* (limoi zimurra).

* **2** - *Citrus maxima* edo pomeloak bi hibrido ditu:
** *Citrus × limetta* (limondo).
** *Citrus × aurantium* (laranja mingots).
*** *Citrus × sinensis* (laranja).
*** *Citrus × paradisi* (pomelo arbola).
*** *Citrus × nobilis* (tangor)
*** *Citrus × tangelo* (tangelo).

* **3** - *Citrus reticulata* edo mandarinak.

## Deskribapena
### Zuhaitza
Landare hauek zuhaixka handiak edo tamaina moderatuko zuhaitz txikiak dira, 5 – 15 m alturaraino iristen direnak, kimu arantzatsuekin eta hosto iraunkor berdeekin, marjina oso batekin eta txandaka antolatuak. Loreak bakartiak edo korinbo txikietan daude, lore bakoitzak 2 – 4 cm-ko diametroa du, bost (bakanka lau) petalo zuri eta estamina ugarirekin; askotan, oso lurrinduta egoten dira usaindun olio glandularrak daudelako.

### Fruituak
thumb|left|Zitrikoen barietatea
Fruitua hesperidio bat da, baia espezializatu bat, luzeratik globo-itxurara doana, 4 – 30 cm luze eta diametroa 4 – 20 cm-koa eta perikarpo izenekoa. Perikarpoaren kanpoko geruza flabedo deituriko exokarpo bat da, eskuarki azala deritzona. Perikarpoaren erdiko geruza mesokarpoa da, zitrikoetan *albedo* edo *bihotz* zuri eta harroa osatzen dutena. Perikarpoaren barruko geruza endokarpoa da. Segmentu bakoitzaren barruko espazioa lokulu bat da, zuku edo mamidun besikulaz betea. Endokarpotik, hari forma duten *ile*ak hedatzen dira lobuluetara, fruitua garatu ahala elikatuko dutenak. Zitriko landaketa asko garatu dira hazi-gabeak izateko eta erraz zuritzeko, eta horrek ematen die zapore zorrotza. 
Generoak garrantzi komertzial handia du, espezie asko fruituetarako landatzen baitira, eta horiek freskoan jaten dira; zuku ateratzeko prentsatzen dira, edo marmelada eta ozpinetan kontserbatzen dira.

C bitaminaren iturri onak ere badira. Fruituaren C bitaminaren edukia espeziearen, barietatearen eta lantzeko moduaren araberakoa izaten da. Flabonoideek hainbat flabanona eta flabona dituzte.

## Laborantza
thumb|left|Limoiak zitrikoak dira, Asiakoak, baina mundu osoan ohikoak.
Zitrikoak oso erraz hibridatzen dira; polen-iturria zein den, lima pertsiar baten hazietatik hazitako landareek pomelo antzeko fruituak eman ditzakete. Zitriko komertzial gehienek zuhaitzak erabiltzen dituzte nahi diren fruitu-laboreak eritasunaren eta gogortasunaren aurka borrokatzeko hautatutako landareetan txertatuz.

Zitrikoen kolorea negu freskoa (goizean) duten klimetan bakarrik garatzen da. Negurik gabeko eskualde tropikaletan, zitrikoak berde mantentzen dira heldutasunera arte, eta hortik datoz *laranja berde* tropikalak. Pertsiar lima, bereziki, oso sentibera da baldintza hotzen aurrean, eta, beraz, ez da izaten heldu kolorea lortzeko bezain freskoa. Neguan leku fresko batean uzten badira, fruituak hori kolorea hartuko dute.

*Heldua* eta *umotua *hitzak, askotan, sinonimoki erabiltzen dira, baina gauza ezberdinak esan nahi dituzte. Fruitu heldua da bere hazkunde fasea amaitu duena, hau da, betetasunera iritsi dena. Ordea, fruitu umotua da heldu ondoren gainbehera hasi arte fruituaren barruan gertatzen diren aldaketak, eta, batez ere, umotegian ematen da. Aldaketa horiek almidoiak azukre bihurtzea, azidoak gutxitzea, leuntzea eta fruituaren kolorea aldatzea ekarri ohi dute.

Zitrikoak ez dira klimatikoak; arnasketa pixkanaka jaisten da, eta etilenoa pixkanaka sortzen, eta askatzen da. Fruituak ez dute umo prozesu bat igarotzen *zuhaitzean umotuak* bihurtu zentzuan. Fruitu batzuk, gereziak adibidez, fisikoki heldu eta gero, zuhaitzean jarraitzen dute hazten. Beste fruitu batzuk, udareak, adibidez, heltzen direnean hartzen dira, baina umotu aurretik, zuhaitzean umotzen jarraitzen dute. Zitrikoen fruituak heldutasunik ezetik heldutasunera igarotzen dira zuhaitzaren gainean. Zitrikoen fruituak heldugabetik heldutasunera eta gehiegizko heldutasunera igarotzen dira zuhaitzaren gainean. Behin zuhaitzetik hartu ondoren, ez dute gozotasuna irabazten ez eta heltzen jarraitzen. Zuhaitzetik hartu ondoren gerta daitekeen aldaketa bakarra da gainbeheran hasten badira.

Laranjekin, kolorea ezin erabil daiteke heldutasunaren adierazle gisa, batzuetan azala laranja kolore bihurtzen direlako jateko prest egon baino askoz lehenago. Dastatzea da jateko prest ote dauden jakiteko modu bakarra.
[thumb|right|Mediterraneoko mandarinondoa(*[Citrus ×deliciosa* saila, Son Carrió (Mallorca)]]

Zitrikoek, normalean, ez diete aurre egiten antzigarrei. Zitrikoen espezie arruntetan, mandarinak (*C. reticulata*) dira gogorrenak direnak, eta hotz aldi laburrak jasan ditzakete, -10 ºC, baina, egiatan, tenperatura ez da -2 °C azpitik jaitsi behar behar bezala lantzeko. Tangerinak, tangoriak eta iuzuak kanpoan landa daitezke, baita neguan tenperatura hotzagoak dituzten eskualdeetan ere, nahiz eta horrek eragina izan dezakeen fruituaren kalitatean. Hibrido gogor batzuek izozte puntutik oso beherako tenperaturak jasan ditzakete, baina ez dute kalitatezko fruiturik ematen. Limoiak modu komertzialean landatu daitezke uda freskoago eta negu ez hain hotzak duten lurraldeetan, Kalifornia hegoaldeko kostaldean, ez delako gozotasunik espero limoi xehearen salmentan. Aipatutako laranja trifoliatua (*C. trifoliata*) -20 °C azpitik bizi daiteke; bere fruituak astringenteak eta jangaitzak dira kozinatu ezean, baina dastaketa hobeagoko laboreak eta hibridoak garatu dira.
thumb|*Zitriko* zuhaitzaren hostoa

Zuhaitzek giro eguzkitsu eta hezean egiten dute aurrera, lur emankorrarekin eta euri edo ureztatze egokiekin. 
Haranetan abandonatutako zuhaitzek sufrimendua jasan dezakete (baina bizirik iraun), Erdialdeko Kaliforniako Barne Kostaldeko Mendikateen uda lehorra, adibidez. Edozein adinetan, zitrikoak nahiko ongi hazten dira itzal partzialeko ureztatze urriarekin, baina fruituen uzta txikiagoa da. Jatorri tropikal eta subtropikala dutenez, laranjak, zitriko guztiak bezala, hosto zabalekoak eta iraunkorrak dira. Ez dute hostorik galtzen, estresatuta daudenean izan ezik. 
Aldaki askoren zurtoinek arantza zorrotz handiak dituzte. Zuhaitzak udaberrian loratzen dira, eta fruituak geroxeago sortzen dira. Fruituak udazkenean edo negu hasieran hasten dira heltzen, laborantzaren arabera, eta gero eta gozotasun handiagoa hartzen du. Mandarinen labore batzuek neguan heltzen dira. Batzuek, pomeloak adibidez, 18 hilabete behar dituzte heltzeko.

## Erabilera
### Sukaldaritzan
Zitriko asko, hala nola laranjak, mandarinak, pomeloak eta klementinak, freskoan jaten dira gehienetan. 
Horretarako, koilara bereziak (pomelo-koilarak) diseinatu dira, punta zerratuekin. Laranja eta pomelo zukuak ere edari ezagunak dira gosaltzeko. Zitriko garratzagoak, limoiak eta limak, adibidez, ez dira freskoan jaten. 
Meyer limoiak freskoan jan daitezke, azal usaintsuarekin, aldi berean gozoak eta garratzak baitira. Limonada edo limada edari zabalduak dira, zukuak diluituz eta azukrea gehituz prestatzen direnak. Limoiak eta limak plater egosietan ere erabiltzen dira, edo xerratan eta garnizio gisa. Haien zukua plater askotan erabiltzen da osagaitarako; 
komunzki, entsalada-ongarrietan aurki daiteke, eta arrain egosiaren, haragiaren edo barazkien gainean zukutua.

Fitxategi:NIH citrus.jpg|pomeloa, lima, eta zitroina, eta laranja erdi bat.
Fitxategi:Calamansi (sliced) - Philippines.jpg|Kalamansia, Filipinetako sukaldaritza tradizionaleko nonahiko zati bat.
Fitxategi:Citrus aurantiifolia in Kadavoor.jpg|*Citrus aurantifolia*, Keralan
Fitxategi:Pomeranzen.jpg|Asprovaltako (Grezia) Laranja mingots omuak (*Citrus × aurantium*) 
Fitxategi:Citrus fruits for sale in a New Zealand supermarket.jpg|Zitrikoak salgai Zeelanda Berriko supermerkatu batean

### Fitokimika eta ikerketan
Zitriko-espezie batzuek furanokoumarinak izeneko fitokimiko klasearen kopuru handiak dituzte, berez sortzen diren familia askotarikoa konposatu kimiko organikoak. Gizakiengan, konposatu kimiko horietako batzuek (ez guztiek) fotosentikortzaile indartsu gisa jokatzen dute azalari topikoki aplikatzen zaizkionean, eta beste furanokoumarina batzuek, berriz, medikazioekin interakzioan aritzen dira ahoz hartzen direnean. Azken horri *pomelo-zuku efektua* esaten zaio, pomeloaren eta drogaren arteko elkarrekintza talde baten izen arrunta.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak