13/13 Sumarioa

**13/13 Sumarioa** Espainiako Auzitegi Nazionalak zuzendutako prozesu judizial bat da, euskal presoen abokatuak edo preso horien elkartasun sareetan ibilitako zazpi pertsona epaitu dituena. Prozesuaren abiapuntua Guardia Zibilak Bilbon eta Donostian egindako atxiloketa eta miaketa batzuk izan ziren. Epaiketa 2021eko uztailaren 12an hasi zen eta 2022ko martxoaren 31n sententzia eman zen, lau euskal auzipeturi zazpi eta hiru urte arteko espetxe zigorrak ezarriz eta beste hirurak absolbituz. Alfonso Zenon defentsako abokatuak irekita utzi zuen helegitea aurkezteko aukera. Sumarioak Ángela Murillo magistratua izan zuen epaimahaiburu, Carmen Paloma González eta Juan Francisco Martel epaileek lagundurik. 2026ko urtarrilaren 7an, apelazioan, Espainiako Auzitegi Gorenak berretsi egin zituen Arantxa Zulueta eta Jon Enparantzaren kondenak, eta Naia Zuriarrainenak zein Iker Sarriegirenak laburtu. Defentsak Espainiako Konstituzio Auzitegian helegitea aurkeztuko zuela iragarri zuen.  
thumb|Espainiako Auzitegi Nazionala Madrilen
Auzipetu batek baino gehiagok torturak salatu zituzten, testigantza gogorrak emanez, eta tortura horiek egiaztatuak izan ziren Istanbul Protokoloaren arabera. Bestalde, Demokrazia eta Giza Eskubideen Aldeko Europako Abokatuen Elkarteak (ELDHk) prozesua bertan behera uzteko erreklamatu zuen, prozeduran askotariko irregulartasunak atzeman ondoren eta berme judizialak urratu zirela argudiatuta. Zuzenbideko ehun profesionalek baino gehiagok prozesuko irregulartasunak salatzeko adierazpen bat plazaratu zuten. Prozesuan, Juan Mari Jauregi auzipetua eta Egia auzoko militante donostiarra hil zen gaitz baten ondorioz.

## 11/13 Makrosumarioko gertaerak 
thumb|11/13 Makrosumarioaren kontrako manifestazioa Bilbon (2014)
[thumb|[Amaia Izko abokatua Auzitegi Nazional aurrean, zigorrei buruzko akordioaren berri ematen (11/13 Sumarioa)]]
2014ko urtarrilaren 8an, Guardia Zibilak Arantza Zulueta, Jon Enparantza eta beste zazpi pertsona atxilotu zituen, euskal presoekin ETAko ordezkari lanak egiten zituztelako akusaziopean. Atxiloaldiaren ondoren, espetxeratuak izan ziren. Alfonso Zenon haien abokatuak legez kanpokotzat jo zuen haien egoera 2014ko apirilean. Guardia Zibilaren urte bereko interbentzioak, haren miaketek eta atxiloketek instrukzio bati eta 11/13 Makrosumarioari eman zioten hasiera. Bost ekinbide judizial bildu ziren 11/13 Makrosumario bakarrean: Herrira, Bitartekariak, Abokatuak, Jaiki Hadi eta Etxerat.

## Epaiketa 
### Auziaren oinarriak 
Hego Euskal Herriko hainbat pertsonaren kontra ETArekin lotura izatea egotzita hasitako prozesu judiziala da. Epailearen aurreko ikustaldiak Espainiako Auzitegi Nazionalean 2021eko uztailean hasi arren, prozesuak 2010eko apirilean egindako atxiloketa batzuetan du abiapuntua. Une horretan, hainbat pertsona atxilotu zituzten Grande-Marlaska epailearen agindupean, ETA eta presoen arteko lotura lana egitea leporaturik. Batzuk aske geratu ziren epaitegian aurkeztearen trukean; beste batzuek espetxea saihestu zezaketen 12.000 eta 30.000 euroko kaudimenak ordaintzeko baldintzapean. Epaileak beste bost akusatu espetxeratzea agindu zuen. 

Sumarioak Ángela Murillo du epaile. Akusatuen erruztapena Guardia Zibilaren beraren txostenetan oinarritzen da. Epaiketaren bigarren saioan 2021eko uztailaren 14an, akusatuek tortura lekukotzak eman eta salatu zituzten. 13/13 Sumarioan, zazpi abokatu epaitu ziren: Arantza Zulueta, Jon Enparantza, Naia Zuriarrain, Julen Zelarain, Iker Sarriegi, Saioa Agirre eta Nerea Redondo. Juan Mari Jauregi, abokatu izan gabe ere, auzipetuta zegoen; hala ere, ez zen epaitua izan, osasun arazoak zirela tarteko; 2021eko irailean, Jauregi, atxiloketan torturak salatu zituena, gaitz batek jota hil zen. Guztiek ukatu zuten delako *Halboka* egiturarekin edo ETArekin harremanik izatea. Fiskaltzak 12 urte bana eskatzen ditu Zulueta eta Enparantzarentzat; gainerakoentzat, berriz, 7 urtetik 10era eskatu zituen, guztira, 77 urte.

Grande Marlaska egungo Espainiako barne ministroak agindutako polizia operazio batean atxilotu zituzten akusatuak. Guardia Zibilak ikerketa 2008ko maiatzaren 20an egin sarekada batean Lopez Peñari atzemandako paperen ondorioz hasi zela azaldu du; harekin batera beste pertsona batzuk atxilotu zituzten. Guardia Zibilak 120.000 dokumentu atzeman zituen. Guardia Zibileko poliziek adierazi dutenez, auzipetuek *Halboka* izeneko egitura batean parte hartzen zuten, aktibo zegoena, eta ETAren "fronte juridiko" batez hitz egin zuten, ustez erakundearen aldeko abokatuek osatua. Hala, Ángela Murillo epaimahaiburuak nola defentsak kexua agertu zuten Guardia Zibileko agenteak lekuko gisa deklaratu beharrean, peritua balitz bezala deklaratu duela.  

Agente horrek segurtatu zuen bera zela txostenaren egilea, baina bera ez zela miaketan egon, eta bidaltzen zioten informazioen arabera ondu zuela; defentsak, Jone Goirizelaia abokatuaren ardurapean, gaineratu zuen agentea egon ez zen miaketa bateko lekuko lana egiten ari zela. Ramon Lasagabasterrek ere hitz egin zuen. 2010ean Bizkaiko Abokatuen Elkargoko kidea zen, eta Arantza Zulueta eta Naia Zuriarrain letraduen bulegoetako miaketetan egon zen, Bilbon eginikoan. Iristean atea zigilatuta zegoela gogoratu zuen, baina aurrez «behartuta». Eta gaineratu zuen: «Sekretu profesionala urratu zen». Epaiketa batzuetako dokumentuak eraman zituztela azaldu zuen, miaketarekin «zerikusirik ez» zutenak.

Guardia zibiletako batek adierazi zuen, adibidez, Zulueta ezizen batekin lotzen zutela: hura deituta zegoen Parisen 2010eko urtarrilaren 15ean eginen zen bilera batera joateko. Zuluetak Miarritzetik (Lapurdi) Parisera joateko hegazkin txartel bat hartu zuen egun batzuk lehenagorako, baina guardia zibilak onartu zuen ez zutela Zulueta bilera horretara joan zelako frogarik: «Uste dugu zita horretara joateko zela hegazkin txartela, baina zita horretan egon zenik ezin dugu esan, ezta egin zenik ere».

Enparantzaren etxean atzemandako *Zutabe* aldizkariez ere galdetu zien Zenonek: ea nola dakiten harenak zirela. Erantzuna: «Atzemandako beste gauzekin testuinguruan jarrita, bazitekeen pertsona horrek argitalpen horiek erabiltzea». Informatikan adituak diren defentsaren perituek deklaratu zuten ondotik, eta informazioa falta zutela nabarmendu zuten. Zehazki, frogetako bat: «Ez dugu eskuratu, eta ez dugu atzeman frogen artxiboan». Jone Goirizelaia abokatuaren galderei erantzunez adierazi zuten, beraz, ezin zutela baieztatu informazio hori dagoenik. Defentsak ikerketan parte hartu zuten agenteek lekuko gisa agertzea eskatu zuen, baina Murillo epaileak errefusatu egin zuen hori; ez zen agente horien nondik norakorik aurkitu. Hain zuzen, defentsak erabakigarritzat jotzen zuen haien lekukotza, haiek prestatu baitzuten *Halboka* delako txostena. Gabezia hori dela eta, defentsak berriz eskatu zuen epaiketa bertan behera uztea. Ikustaldiak irail amaieran bukatzea aurreikusi bazen ere, Ángela Murillo epaileak atzeratu egin zituen.

#### Urriko eta azaroko bilakaera
thumb|Espainiako CNIren ikurra
2021eko urriaren 28an, Paz Esteban López CNIko zuzendariak uko egin zion deklaratzeari, Valentín Díaz Blanco Guardia Zibileko jeneral buruak egindako eskaerari erantzunez: ezin ziola eman 13/13 auziko atxiloketan eta miaketetan «ustez» parte hartu zuten CNIko kideei buruzko informaziorik, legeak ez omen ziolako baimentzen. Defentsak uste izan zuen «erabat beharrezkoa» zela CNIko kideek 13/13 auziko epaiketan testigu gisa deklaratzea, eta hori gertatu ahal izateko «ahal zuen guztia» egiteko eskatu zioten Angela Murillo epaileari. Izan ere, epaiketan lekuko eta peritu gisa deklaratu zuten hainbat guardia zibilek  onartu zuten CNIko kideek parte hartu egin zutela 13/13 auziko Polizia operazioan eta ikerketan.

Hargatik, hurrengo egunean, fiskalak berretsi egin zuen bere zigor eskaera: zazpi eta hemeretzi urte arteko espetxe zigorra Arantza Zuluetaren eta ETAko presoen beste bost abokaturen kontra, egotziz erakunde armatuaren beso juridikoa osatzen zutela. Zulueta eta Enparantza ETAko «buru» jo zituen, Sarriegi eta Zuriarrain, «kide», eta Redondori eta Agirreri «laguntzaile» izatea leporatu zien. Aldiz, José Perals fiskalak eta AVT eta Dignidad y Justicia taldeetako akusazio partikularrek erabaki zuten Julen Zelarainen aurkako akusazioei uko egitea. Fiskal horren ustez, «ETA ez da desagertu». Defentsek berretsi zuten ez zela argitu CNIk izan zuen rola, eta epaiketa baliogabetzea eskatu zuten, irregularitateak gertatu zirelakoan.

### Auziaren epaia 
2022ko martxoaren 31n, Espainiako Auzitegi Nazionalak sumarioaren epaia eman zuen, 549 orrialdekoa. Bertan, espetxe zigorrak zehaztu zizkieten lau auzipeturi, eta beste hiru absolbitu.

#### Zigorrak 
Arantza Zuluetak jaso zuen zigorrik gogorrena: lau urteko zigor bat «erakunde terroristako kide» izateagatik, eta hiru urte eta sei hilabeteko bertze bat «armak eta lehergaiak edukitzeagatik». Guztira, beraz, zazpi urte eta sei hilabeteko zigorra. Jon Enparantzari lau urteko kartzela zigorra ezarri zioten, Naia Zuriarraini hiru urte eta sei hilabetekoa, eta Iker Sarriegiri hiru urte eta egun batekoa: «erakunde terroristako kide» izatea leporatu zieten hirurei. Espainiako Auzitegi Nazionalak jakinarazi zuenez, atzerapenengatiko aringarria onartu zieten. Julen Zelarain, Saioa Agirre eta Nerea Redondo auzipetuak, berriz, absolbitu egin zituen auzitegiak. Zelarainen akusazioak joan den urrian erretiratu zituen fiskalak, eta Agirreri eta Redondori ETAren «laguntzaile» izatea leporatua zieten —ez «kide» izatea—. Guziz libre geratu ziren hirurak. Bestalde, tortura kontakizunak eta kolpeak zein irainak jaso zituztela kontuan hartu arren eta salatzaileek trauma osteko estresa eta hainbat nahasmendu zituztela onartu arren, sententziak ez zituen egiaztatutzat hartu torturak.

LAB sindikatua izan zen lehena sententziari buruzko balorazio bat egiten, adieraziz «sententzia batzuk idatzita» daudela «epaiketa hasi baino lehen, eta 13/13 Sumarioa da horietako bat». Gerora defentsako abokatuek egin bezala *non bis in idem* printzipioaren urraketa salatu zuen, baita bidean gertatu «torturak eta atxilotuei egin sexu erasoak» ere. Euskal gatazkaren ondorioak konpontzeko ausardia ere erreklamatu zuten, baita demokraziaren premia aldeztu ere. 

Bestalde, Etxerat euskal presoen elkarteak ere sententzia kritikatu zuen, eta *astakeria* deitu. Arnaldo Otegi EH Bilduko koordinatzaileak gatazkaren konponbiderako zubiak hausteko ahalegina ikusi zuen. Sare mugimenduak plazaratu bideo batean, beste erakunde batzuek kritikatu puntu batzuez gain, salatu egin zuen epaimahaiak «berriz ere "Dena da ETA"ren argumentu guztiz bidegabera» jotzea. 

Gainera, Auzitegiak ezetsi egin zuen CNIren parte-hartzeari buruzko alegazioa. CNIk uko egin zion bere agenteek ikustaldian agertzeari, prozesua abian jartzeko ikerketan izan zuten rola azal zezaten. Izan ere, ez omen zen irregulartasunik atzeman haien jardueran, «egiaztatu [da] estaldura judiziala [izan duela], eta hura beharrizan eta proportzionaltasun printzipioei lotu zaiela». Bada, onartutzat jo zen hasieran CNIk egin ikerketa eta Guardia Zibilak ondutako txostena, lau kondenatuak ETAko kidetzat hartu zituena. 

Espainiako Auzitegi Gorenak zerbait ere esan zuen Zuriarrainek salatu torturen inguruan (derrigortzeak, irainak eta kolpeak, Guardia Zibilaren 2010eko atxiloaldian). Auzitegi horren 2026ko ebazpenak onartu egin zuen «perituen txostenen errealitatea», Istanbulgo Hitzarmenaren gomendioen arabera onduak. Txostenean, peritu psikologoek ontzat jo zuten bat zetozela salatutako gertaeren kontakizuna eta Zuriarrainek jasaten zuen sindrome postraumatikoa.  

## Elkartasuna 
[thumb|13/13 Sumarioaren kontrako manifestazioa [Donostia|Donostian ]]
thumb|Juan Mari Jauregiren omenezko ekitaldia Egian, Donostian, prozesuan hil ondoren
Epaiketaren hasiera data ezagututa, herrietan eta hirietan jendea epaiketaren aurkako erantzuna antolatzen hasi zen, baita auzipetuei elkartasuna eta babesa adierazteko ekitaldiak ere. 2021eko ekainaren 26an eserialdia egin zuten Donostiako Egia kalean eta, epaiketa hasi baino bi egun lehenago, uztailaren 10ean, Donostian eta Bilbon manifestazioak egin zituzten. 

Epaiketa irailean zen amaitzekoa, eta uztail erdialdean epaiketaren kritikariek iragarri zuten irailaren 12an manifestazio bat egingo zela Donostian, Kontxako Banderaren bigarren jardunaldian. Bertan, Julen Zelarain auzipetuak salatu zuen "erakunde publiko eta alderdi gehienak izaten ari diren jarrera", bereziki nabarmenduz tortura lekukotzei buruz agertu zuten isiltasuna, eta Juan Mari Jauregi ekarri zuen gogora ere. 2021eko irailaren hasieran, ekitaldi bat egin zen Zornotzan Saioa Agirreri elkartasuna adierazi eta tortura salatzeko. 

Sententzia eman eta egun batzuetara, haren kontrako eta kondenatuen aldeko manifestazioa deia egin zen apirilaren 11rako Donostian eta Bilbon, baita milaka pertsonaren parte-hartzea inguratu ere. "Dena da ETA" doktrina salatu zuten bertan, auzipetuei elkartasuna adierazi, eta Juan Mari Jauregi gogoratu. Epaiaren *krudelkeria* nabarmendu zuten. 

Espainiako Auzitegi Gorenak Auzitegi Nazionala babestu ondoren (2026ko urtarrilean), Arantxa Zulueta kide duen LAB sindikatuak elkartasun osoa adierazi zien kondenatuei, eta Auzitegiaren ebazpena «guztiz larritzat jo zuen, eta euskal herritarren bizikidetza demokratikoa eraikitzeko gogoaren kontrakoa». 

## Prozesuaren kritikak 
2021eko ekainean, 13/13 sumarioan akordioa sinatzeko eskatu zien Foro Sozialak alde guztiei, eta ohartarazi zuen 13/13 sumarioko epaiketak «eragin negatiboa» izan zezakeela bizikidetza demokratikoan. EH Bilduko Julen Arzuagak "Dena da ETA" doktrina juridiko-politikoaren 25 urteko ibilbidearen azken ataltzat jo zuen 13/13 sumarioa, baita politikotzat jo ere, eta larria iritzi zion ETAk sueten iraunkor mugagabea deklaratu eta hamar urtera akusazio gogor hauek aurkeztea. Uztailaren 10ean, EAJ, EH Bildu eta Elkarrekin Podemos-IU alderdiak epaiketaren kontra agertu ziren adierazpen baten bidez: Sumarioa «denboraz eta lekuz kanpo» dagoela adierazi zuten, eta «salbuespenezko legediaren aurka» zeudela berretsi.  

Prozesuaren azken etapan, zuzenbideko ehun profesionalek baino gehiagok, tartean zirela bost katedradun, adierazpen bat sinatu zuten, nabarmenduz "gehiago dirudiela beste garaietako sumario bat" eta gogora ekarriz bertan torturak salatu zirela eta defentsa eskubiderako bermeak urratu zirela, eta CNIk ugari parte hartu zuela, baina haien interbentzioko agirietan tatxoi ugariko pasarteak aurkeztu zituztela.

2021eko uztailaren 19an, Demokraziaren eta Giza Eskubideen Aldeko Abokatuen Europako Elkarteak (ELDHk) irregularitateak egiaztatu ahal izan zituen epaiketan, hala nola Bilbo eta Donostiako abokatuen bulegoko polizia miaketetako berme falta. Ondorioz, bere kezka azaldu zuen; prozesua bertan behera geratzeko ere erreklamatu zuen. Azaldu zuenez, "Turkian bezala, haien bezeroak ordezkatzeagatik auzipetu eta prozesatu dituzte defentsako abokatuak", Bilbo eta Donostiako bulegoetako Arantza Zulueta, Jon Enparantza eta Iker Sarriegiri erreferentzia eginez. adierazi ere "Espainiak sistematikoki urratzen ditu[ela] abokatuen rolaren oinarrizko printzipioak", haien lana egiten uzten ez zielakoan. Euskal Herriko bi psikologok Saioa Agirre eta Naia Zuriarrainen tortura salaketak egiaztatu eta balioztatu zituzten 2021eko irailaren 27an argitaratu txostenean, Istanbulgo Protokoloaren arabera egiaztapen azterketa egin ondoren.
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal gatazka
* Etsaiaren zigor zuzenbidea

## Kanpo estekak