Espainia

**Espainia** (,  ahoskatua), ofizialki **Espainiako Erresuma** (), Europako hego-mendebaldeko estatu burujabe bat da, Iberiar penintsularen bost seiren hartzen dituena; horretaz gainera, Balear uharteak ditu Mediterraneo itsasoan; Kanariak, Ozeano Atlantikoan; Ceuta eta Melilla autonomia hiriak Iparraldeko Afrikan; eta uharte txiki batzuk Alborango itsasoan, Marokoko kostaldearen aurrean. Mendebaldean Portugal eta Ozeano Atlantikoarekin du muga, iparraldean Frantzia, Andorra eta Bizkaiko golkoarekin (Ozeano Atlantikoa), ekialdean Mediterraneoarekin, eta hegoaldean Gibraltar (Erresuma Batua), Gibraltarko itsasartea eta Marokorekin (Ceuta eta Melillaren hegoaldean). 504.645 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 46.464.053 biztanle zituen. Munduko hamalaugarren ekonomia da, BPG nominalari dagokionez. Nazio Batuak, Europar Batasuna, Eurogunea, Europako Kontseilua eta NATO erakundeetako kidea da.

## Etimologia 
 izenaren jatorria latinezko  da, Iberia izendatzeko erromatar izena. *Hispania*ren jatorria, berriz, ez da argia: batzuek diote *Ispanihad* («untxien lurra» edo «izkina») hizkuntza punikotik datorrela, eta Espainiaren kokapen geografiaren ondorioz jarri zitzaiola izena; Hadrianoren garaiko Espainiako erromatar txanponetan ere, untxi bat ere agertzen zen.

## Geografia 
Espainiako hego-mendebaldeko Europan dago, eta Iberiar penintsula gehiena hartzen du; horretaz gainera bi uhartedi (Kanariak eta Balear uharteak) eta iparraldeko Afrikako bi hiri, Ceuta eta Melilla, eta zenbait uhartetxo, Chafarinak, Peñón de Alhucemas, Peñón de Vélez de la Gomera eta Isla Perejil, ere hartzen ditu.

505.992 kilometro koadroko eremuarekin, munduko 51. estaturik zabalena da, Europako laugarrena, eta Europar Batasuneko bigarrena.

### Mugak 
Mendebaldean Portugal eta Ozeano Atlantikoarekin du muga, iparraldean Frantzia, Andorra eta Bizkaiko golkoarekin (Ozeano Atlantikoa), ekialdean Mediterraneoarekin, eta hegoaldean Gibraltar (Erresuma Batua), Gibraltarko itsasartea eta Marokorekin (Ceuta eta Melillaren hegoaldean). Lehorreko mugak 1.920 kilometro luze dira: 1.214 kilometro Portugalekin, 623 kilometro Frantziarekin, 63,7 kilometro Andorrarekin, 15,9 kilometro Marokorekin) eta 1,2 kilometro Gibraltarrekin.

### Uharteak 
Espainiak bi uhartedi hartzen ditu barne, Kanariak Ozeano Atlantikoan, eta Balearrak Mediterraneoan, eta zenbait uharte txiki Mediterraneoan. Uharte handienak hauek dira:

### Erliebea 
thumb|320px|Espainiako mapa topografikoa
Espainia herrialde menditsua da, goi-ordoki eta mendilerro ugarirekin. Batez besteko garaiera handia du, 660 metro, Europako bosgarren handiena Suitza, Austria, Liechtenstein eta Andorraren ondotik. 

Iberiar goi-lautadak hartzen du Espainiaren erdialdea, Erdialdeko Sistemak bitan zatitua: Iparraldeko azpi goi-lautada (batez besteko garaiera 800 metro) eta Hegoaldeko azpi goi-lautada (600-700 metroko garaiera). Goi-lautadaren inguruan zenbait mendigune daude: Galizia-Leongo mendigunea (Pena Trevinca, 2.127 metro) ipar-mendebaldean; Kantauriar mendikatea (Torre Cerredo,  2.650 metro eta Peña Prieta, 2.538 metro) eta Euskal Mendiak (Aitxuri, 1.548 metro) iparraldean; Iberiar mendilerroa (Moncayo, 2.316 metro) ipar-ekialdean; eta Sierra Morena (Bañuelas, 1.324 metro) hegoaldean.

* Klima mediterraneoa da hedatuena Espainian. Bi aldaera ditu:  
** klima mediterraneoa, uda beroekin, *Csa*: Mediterraneoko eta hegoaldeko Atlantikoko itsasaldean, Andaluzia eta Extremadurako barnealdean, eta erdialdeko zati handienean;
** klima mediterraneoa, uda freskoekin, *Csb*: Gaztela eta Leongo mendebaldea, Gaztela-Mantxa ipar-ekialdea, Madrilgo iparraldea eta Galiziako leku batzuetan.
* Estepako klima (*BSk*, *BSh*) herrialdearen hego-ekialdeko laurdenean (Murtziako Eskualdea, Valentziako Erkidegoko hegoaldea eta Andaluziako ekialdea), eta baita Ebro Haranaren goi eta erdialdean ere (Nafarroako hegoaldea, Aragoiko erdialdea eta Kataluniako mendebaldea).
* Klima ozeaniko epela, *Cfb*, herrialdearen iparraldeko laurdenean: Nafarroako iparraldea, Euskadi, Kantabria, Asturias eta Galiziako eskualde batzuk; Iberiar mendilerroko lur garaietan eta Pirinioetako ibarretan ere antzeko klima izan ohi da (klima subtropikal hezea, *Cfa*).

Mota nagusi hauez gain, klima kontinentalak eta borealak (*Dfc*, *Dfb* / *Dsc*, *Dsb*) agertzen dira Pirinioetan, eta baita Kantauriar mendikate, Erdialdeko Sistema, Sierra Nevada eta Iberiar mendilerroko alde batzuetan ere. Eta basamortuko klima (*BWk*, *BWh*) daukate Almería, Murtzia eta Kanarietako ekialdean. Klima tropikala dute, berriz, Kanaria uharteetako behealdeetan.

## Historia 
### Historiaurrea 
[thumb|200px|eskuinera|[Elxeko Dama, iberiar artearen maisulana]]
Lehenengo hominidoak duela 1,2 milioi urte agertu ziren Iberiar penintsulan, Burgosko Atapuerca aztarnategian aurkitu diren arrastoen arabera. *Homo antecessor*-en aztarna zaharrenak, berriz, orain dela 800.000 urte ingurukoak dira. Lehen *Homo Sapiens* gizakiak duela 40.000 urte agertu ziren, herri aurre-indoeuroparren arbasoak direnak, beste gizaki espezieak iraungi baitziren. Goi Paleolitoan, duela 16.000 urte, Magdaleniar kultura garatu zen Bizkaiko golkoaren inguruan, alegia, Euskal Herrian, Asturiasen eta Kantabrian, Dordoinarekin batera. Gizaki horiek bisonteak, zaldiak, eta beste animalia batzuk margotu zituzten haitzuloetan, duela 12.000-15.000 urte inguru; halakoak geratu dira, besteren artean, Altamirako leizean (Kantabria).

Neolitoan, K.a. 5.500 inguruan, Kanpai formako ontziaren kultura agertu zen. Mende horietan metalgintza eta nekazaritza garatu zen, eta monumentu megalitikoak eraikitzen hasi ziren. El Algarko nekazari kultura K.a. 2.000. urtekoa da; metalen teknikak erabiltzen aitzindari izan ziren; brontzea, urrea eta zilarra landu zituzten. K.a. 1.000 urte inguruan, itsasoko kultura garatu zen Tartessosen; iberiarrak, berriz, penintsularen ekialdean kokaturik zeuden. Itsasoko merkataritzak garrantzi handia izan zuen; feniziarrek koloniak sortu zituzten hegoaldean, Gadir (Cádiz), Sexi (Almuñécar) eta Abdera (Adra), eta greziarrek ipar-ekialdean, Empúries eta Rhode. K.a. 900. eta 800. urteetan herri zeltikoak hasi ziren Europako erdialdetik, Pirino mendiak gurutzatuz, Iberiar penintsulan sartzen.

### Erromatar Inperioa eta germaniar inbasioak 
thumb|200px|Erromatarren lehen probintzia banaketa
Bigarren Gerra Punikoarekin hasita, K.a. 218. urtean, Erroma pixkanaka nagusi egin zen Iberiar penintsulan; erresistentziarik handiena Goi-lautadan aurkitu zuen. Hispania izena eman zioten. Bi probintzia sortu zituzten Errepublika garaian, Hispania Ziterior eta Hispania Ulterior. Zesar Augustoren garaian, Hispania Ulterior bitan banandu zen, Betika eta Lusitania, eta Hispania Citeriorri  Tarraconensis izena eman zioten. Geroago, probintzia honen mendebaldea bereizi zen, Gallaecia izenarekin. Dioklezianok Tarraconensis berriro zatitu zuen, Carthaginensis probintzia sortuz. Probintzia horiek guztiek, Mauretania Tingitanarekin batera, Hispania diozesia osatzen zuten, Galiako prefekturapean.

Erromatar aginteak iraun zuen sei mendeetan, bertako biztanleak erromatartuak izan ziren, eta tokiko buruak erromatar aristokraziaren parte bilakatu ziren. Hispaniak urre, artile, oliba olio, ardo eta laborez hornitu zuen Erromatar Inperioa. Hadriano, Trajano eta Teodosio enperadoreak eta Seneka filosofoa Hispanian jaio ziren. Kristautasuna I. mendean iritsi zen, eta II. mendean hartu zuen indarra hirietan. Isidoro Sibiliakoaren lana funtsezkoa izan zen bihurrera horretan.

### Erdi Aroa: Al-Andalus eta erresuma kristauak 
[thumb|220px|ezkerrera|[Taifa erresumak, Leongo Erresuma eta Nafarroako Erresuma 1030ean]]
VIII. mendearen hasieran, Iparraldeko Afrikako mairu musulmanek penintsulan sartu ziren eta, bisigodoen arteko liskarrak baliatuz, ia osorik beretu zuten denbora gutxian. Ipar-mendebaldeko eskualde menditsuak besterik ez zion eutsi konkistari. Lege islamikoaren azpian, kristau eta juduei uzten zitzaien beren erlijioa praktikatzen, baina zerga berezi bat (*jizya*) ordaindu behar izaten zuten, eta musulmanek baino eskubide gutxiago zeukaten. Asko musulman bihurtu ziren, eta X. mende amaieran muladiak (iberiar jatorriko musulmanak) gehiengoa ziren Al-Andalusko biztanlerian. Guadalquivirren haranean, Valentziako itsasaldeko ordokian, Ebroren haranean eta, geroago, Granadan, Iparraldeko Afrikan jatorria zuten berbere komunitate handiak kokatu ziren.

[thumb|250px|eskuinera|[Kordobako meskita]]
Omeiatar Kalifa-herriko emirrek gobernatu zuten Al-Andalus 756 arte. Urte horretan Abd ar-Rahman I.ak Kordobako Emirerri independentea sortu zuen. 929an, Abd ar-Rahman III.ak Kordobako kalifa izendatu zuen bere burua; Garai hartan sortu ziren Palentziako (1212/1263) eta Salamancako (1218/1254) unibertsitateak. Izurri Beltzak herrialdea sakailatu zuen 1348tik aurrera.

### Aro Modernoa 
[thumb|270px|eskuinera|[Kristobal Kolon, Fernando II.a Aragoikoa eta Elisabet I.a Gaztelakoa Alhambran batzartuak]]
1469an, Aragoiko Fernando II.aren eta Gaztelako Elisabet I.aren ezkontzaren bitartez, bi erreinu kristau nagusiak elkartu ziren. 1478an, Kanariak konkistatu zituzten, eta 1492an Granada, azken erresuma musulmana. Urte berean, Errege-erregina Katolikoek juduak kanporatu zituzten Gaztela eta Aragoitik. 1512an, Gaztelako eta Aragoiko armadak baliatuz, Fernando II.ak Gaztelako Nafarroako Erresuma inbaditu zuen: euskal erresumak bere independentzia galdu zuen Pirinioez hegoaldera, baina errege berriak haren erresuma izaera gorde nahi izan zuen, Gaztelako Koroaren barruan (1516).

1492an, Kristobal Kolon Ameriketara iritsi zen, eta aurkikuntza horren ondorioz, Espainia indar kolonial bihurtu zen. 1516an, Karlos I.a, Herbehereetako habsburgotar erregea, izendatu zuten Espainiako errege; 1520an, aitona Maximiliano zendu ostean, Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore hautatu zuten, Karlos V.a izenaz. Europako nagusigoari Ameriketako konkistak gehiturik, Espainiako monarkia Munduko ahaltsuena bilakatu zen. Baina aurkariak ere izan zituen. Gaztelan gogorki zapaldu zuen Komuneroen Matxinada eta, gertaeron lorratzean, armada nafar-frantsesak berreskuratutako Nafarroa berriz okupatu zuen (1521), oraingoan behin betiko. Alemanian Martin Lutherren erreforma protestantearekin bat egin zuten printzeen aurka borrokatu zen. Azkenik, Augsburgeko bakea sinatu behar izan zuen 1555ean. Horiek horrela, 1556an Karlosek inperioa zatitu zuen: Alemania anaia Fernandori utzi zion; Espainia, Italia, Herbehereak eta Ameriketako inperioa, berriz, Filipe semeari. Filipe IV.ak Olivares konde-dukearen esku utzi zuen gobernua. Portugal 1640an bereizi zen, eta 1659an Pirinioetako Hitzarmena sinatu zuten Espainia eta Frantziak, Hogeita Hamar Urteko Gerrari amaiera emateko.

[thumb|270px|eskuinera|[Filipe V.a Espainiakoa|Filipe V.aren familia, van Looren margoa]]
Habsburgotarren agintaritza 1700ean bukatu zen, Karlos II.a seme-alabarik gabe hil zenean. Luis XIV.a Frantziakoaren biloba Filipe Anjoukoa izendatu zuten ondorengo, baina Leopoldo I.a Austriakoak ez zuen onartu borboien dinastia ezartzea. Hirugarren Koalizioaren Gerran, berriz, Frantziarekin elkar hartu zuen, baina Erresuma Batuko itsas armada nagusitu zitzaion Trafalgarko guduan.

1808an, Napoleon Bonapartek Espainia inbaditu zuen, eta Karlos IV.ak Napoleonen anaia Josefen alde abdikatu behar izan zuen. Espainiar herriak ez zuen errege hori onartu, eta frantsesen aurkako Iberiar Penintsulako Gerra hasi zen. 1810ean, Cadizko Gorteak batzartu ziren, Bonaparteren kontrako indarrak batzeko eta konstituzio liberala idazteko. 1814an, gudaroste espainiar eta britainiarrek garaitu zituzten Napoleonen osteak, eta borboitarrak itzuli ziren erregetzara Fernando VII.arekin. Penintsulako gerra profitatuz, Espainiak Ameriketan zeuzkan kolonia gehienetan iraultzak piztu, eta independentzia adieraziz joan ziren. 1825erako, Espainiak bi kolonia besterik ez zuen Ameriketan: Kuba eta Puerto Rico.

[thumb|160px|eskuinera|[Elisabet II.a Borboikoa (Espainia)|Elisabet II.a]]
Fernando VII.ak Napoleonen kontrako gerran idatzi zen konstituzio liberala kendu eta errege absolutu gisa gobernatu zuen, 1820an burgesia liberalak beste konstituzio berri baten mendeko jartzera behartu zuen arte; Hirurteko Liberala izan zen. 1823an, ordea, Frantziako San Luisen Ehun Mila Semeen laguntzarekin, liberalismoa eraitsi eta absolutismoa ezarri zen berriro. Fernando VII.a hiltzean, Elisabet II.a bihurtu zen erregina, baina haren osaba Karlos Maria Isidrok ere galdegin zuen tronua; horrela lehertu zen Lehen Gerra Karlista. Ez zen dinastia afera hutsa: Elisabet erreforma liberalen eta zentralizazioaren alde zegoen; Karlosen aldekoak berriz, kontserbadoreak ziren, eta foruak errespetatzearen aldekoak.
 
[thumb|270px|ezkerrera|[Espainiako Lehen Errepublika|Lehen Errepublikaren aldarrikapena Bartzelonako Sant Jaume plazan, 1873ko otsaila]]
Elisabet II.aren erreginaldian jazarraldi militar ugari izan zen, bai aurrerazale, bai kontserbadore. 1868ko iraileko iraultzak eman zion hasiera Seiurteko demokratikoari. Erreginak erbestera alde egin behar izan zuen eta, ondoko urtean, gizonezkoen sufragio unibertsal zuzenez hautatutako gorte konstituziogileek konstituzio berria onartu zuten. 1870ean, gorteek Amadeo Savoiakoa hautatu zuten Espainiako errege. 1872an, Hirugarren Gerra Karlista hasi zen, karlisten altxamendu baten bidez. 1873an Espainiako Lehen Errepublika aldarrikatu arren, 1874an Borboien monarkia berrezarri zen, Elisabet II.aren seme Alfontso XII.a errege izendaturik. 1876ko konstituzioa onartu zenetik aurrera, Práxedes Mateo Sagasta buru zuten liberalak eta Antonio Cánovas del Castillo buru zuten kontserbadoreak txandakatu ziren gobernuan. Erregimen horren arabera, adin batetik gorako gizonek, ekonomiaz aberatsak edo goi ikasketadunak, bozkatu zezaketen hauteskundeetan: Espainiako biztanleriaren % 3a. 

Mendean zehar burgesia indartu egin zen, eta Espainiako ekonomia garatzen hasi; industria iraultza, hala ere, ez zen mende bukaera arte gertatu. 1885ean, Alfontso XII.a hil zen, eta haren alarguna Maria Kristina izan zen erregeordea, Alfontso  XIII.a adinduna izan arte. Estatubatuarrek azpiraturik, Espainiak itsasoaz bestaldean geratzen zitzaizkion koloniak galdu zituen: Kuba, Filipinak, Guam eta Puerto Rico. Testuinguru horretan sortu zen 98ko belaunaldia idazle taldea.

### XX. mendea 
[thumb|160px|eskuinera|[Alfontso XIII.a Espainiakoa|Alfontso  XIII.a eta Miguel Primo de Rivera 1930ean]]

XX. mende hasieran, sozialismoak eta anarkismoak garrantzi handia hartu zuten, eta baita Katalunia eta Hego Euskal Herriko alderdi abertzaleek ere. Lehenbiziko bi urteetan Niceto Alcalá Zamora izan zen presidentea, errepublikarren eta sozialisten laguntzarekin, eta Alejandro Lerroux 1933–1336 bitartean, eskuinaren babesarekin. Polarizazio politikoa oso handia zen, eta bortxakeriako ekintzak ere izan ziren: eliza eta komentuen erretzea, José Sanjurjoren matxinada, Casas Viejasko gertakariak, 1934ko Iraultza eta buruzagi politikoen aurkako atentatuak.
[eskuinera|thumb|250px|[Gernikako bonbardaketa, 1937ko apirilaren 26a.]]
1936ko otsaileko hauteskundeetan Fronte Popularra, ezkerreko alderdien koalizioa, nagusitu zen, eta Manuel Azaña izendatu zuten presidente. Errepublikaren erreformak geldiarazteko asmoz, uztailaren 17 eta 18an, armadaren zati handi batek estatu-kolpea jo zuen; hiri handi gehienek (Madril, Bartzelona, Bilbo, Valentzia, Málaga, Donostia), ordea, Errepublikari leial iraun zuten. Gerra 1939ko apirilaren 1ean amaitu zen, frankisten garaipenarekin. 

[thumb|190px|eskuinera|[Francisco Francok agindu zuen Espainian 1939-1975 bitartean]]
Gerra Zibila matxinoek irabazirik, Francisco Franco jarri zen estatuburu; demokrazia suntsiturik, diktadura ezarri zuen. Frankismoak gogor zapaldu zituen erregimenaren aurkariak, bereziki lehenbiziko urteetan. 400.000 lagun erbestera joan ziren, beste hainbeste kartzelatuak izan ziren, eta 50.000 hilaraziak. 1937an sortutako *Falange Española Tradicionalista y de las JONS* zen legezko alderdi politiko bakarra. Ardatzeko potentziekin kidetasun handiak bazituen ere, Francoren erregimenak neutral iraun zuen Bigarren Mundu Gerran. Gerra ondoan, herrialdea isolaturik gelditu zen, eta Nazio Batuetatik at. 1955etik aurrera, egoera aldatuz joan zen; izan ere, Gerra Hotza zela eta, Estatu Batuentzat garrantzi estrategiko handia zuen Espainian base militarrak ezartzeak, eta Franco horretaz baliatu zen. Autoritarismoa, nazionalismoa, oso katolizismo kontserbadorea sustatzea (nazionalkatolizismoa), eta gaztelania ez beste hizkuntzak zapaltzea izan ziren frankismoaren politikaren ezaugarriak. 1959an, Maroko, espainiar eta frantziar protektoratu izandakoa, independizatu zen, eta 1968an Ginea Espainiarra. 1969an, Francok Joan Karlos Borboikoa, Alfontso XIII.aren biloba, izendatu zuen bere ondorengo, eta hark estatuburuaren eginbeharrak hartu zituen bere gain diktadoreak osasuna galdu zuenean, 1974ean. Izan ere, diktadoreak Carrero Blanco almirantea zuen haren ondorengo izendatuta. Plan hori, baina, zapuztuta geratu zen, ETAren sona handiko bonba eraso batek hura hil zuenean, 1973ko abenduan.  

[thumb|190px|ezkerrera|[Joan Karlos I.a Espainiakoa|Joan Karlos Borboikoa Espainiako errege izan zen 1975-2014 bitartean.]]
1975eko azaroaren 20an, Franco hil zenean, berehala ikusi zen diktadurak ez zuela luze iraungo. Carlos Arias Navarro zen gobernuko lehendakari eta postu horretan egon zen denboran argi erakutsi zuen ez zela gauza Espainian ezinbestekoa zen demokratizazio prozesua abian jartzeko, aldiz, erregimeneko ultren edo «bunkerraren» aginduetara egon zen azken unea arte. Begirale askoren iritzian, Juan Carlos de Borbón, zeina Joan Karlos I.a izenarekin Espainiako errege baitzen 1975eko azaroaren 27az gero, erregimeneko agintarien esanetara zegoen txotxongilo bat baino ez zen. Baina, 1976. urtearen erdialdera, Joan Karlos erregeak pertsona gazteago bat izendatu zuen gobernuko lehendakaritzarako, trantsizio demokratikoa egiteko gai izango zen norbait: Adolfo Suárez. Karisma handiko gizona eta politikari trebea izaki, Suárezek bideratu zuen Espainia aniztasunaren eta demokraziaren mundura, odol isurketarik gabe. Alderdi politikoen legeztatzea, amnistiaren legea, lehen hauteskunde libreak (1977ko ekaina) eta 1978ko konstituzio berri *adostua* izan ziren trantsizio demokratikoaren aldi garrantzizkoenak. Dena den, 1977ko Amnistia Legeak zigorgabe utzi zituen frankismoaren krimenak (114.266 lagun desagerturik), eta Gasteizko martxoaren 3ko edota Atochako sarraskien erantzuleak epaitu gabe gelditu ziren.

Konstituzio berriak aukera eman zuen Espainiako herri gutxituetako nazionalismoek, konstituzio horretan *nazionalitate historiko* deitutakoek (Euskal Herria, Katalunia eta Galizia), erreibindikatzen zituzten autogobernu eskaerak autonomia estatutuen bitartez bideratzeko. Aldiz, estatuak, Rodolfo Martin Villa buru zuela, autonomien eredua Espainiako gainerako lurralde guztietara zabaldu zuen 1980tik aurrera, katalanen eta euskal herritarren indarrari kontrapisu egiteko. LOAPA legea izan zen berdintze ahalegin horren lehen pausoa; estatu eredu horri "kafea denontzat" deitu zaio ("*café para todos*"). 

2006an ETAk beste su-eten bat iragarri zuen, baina urtearen bukaeran hautsi zuen, Barajasko aireportuko terminal berrian bonba bat leherraraziz eta bi lagun hilez. 2008ko hauteskundeetan, José Luis Rodríguez Zapatero aukeratu zuten berriz ere Espainiako lehendakari. Hain zuzen, 2008. urtea jotzen da ekonomiaren krisialdiaren hasiera urtetzat Espainian. Hartutako haren kontrako neurriek handitu egin zuten aberatsen eta txiroenen arteko aldea. 2019an egindako kalkulu batek agerian utzi zuen argindarraren batez besteko prezioak soldatak zazpi halako igo zirela 13 urtean; Europako hirugarren argindar garestiena zuen 2019an, Alemania eta Portugaletik atzetik bakarrik.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
Espainia monarkia konstituzionala da. 1978an ezarritako konstituzioak estatuaren eta armadaren buru jartzen du erregea, eta erregetza herentziaz transmititzen da. Botereak honela daude banaturik:
* Botere betearazlea Espainiako Gobernuak eta honen buru den Presidenteak osatzen dute. Egoitza Moncloako jauregian dago.
* Botere legegilea Espainiako Gorteen esku dago. Bi ganbera ditu: Diputatuen Kongresua edo *Behe Ganbera*, eta Senatua edo Goi ganbera. Ahalmen betearazlea gobernuko lehendakariak du; erregeak izendatzen du lehendakaria, hauteskundeen emaitzaren arabera. Lehendakariak ministroak hautatzen ditu, eta horiek ministro kontseilua osatzen dute.
* Botere judiziala epaile eta magistratu ezberdinez osatutako epaitegi eta tribunalen eskumena da, Erregearen izenean. Herrialdeko epaitegi nagusia Auzitegi Gorena da.

eskuinera|300px

ezkerrera|300px

#### Alderdi politikoak 
;Estatu eremuko alderdi nagusiak
* PSOE: Espainiako Langile Alderdi Sozialista, *Partido Socialista Obrero Español*
* PP: Alderdi Popularra, *Partido Popular*
* VOX: *Vox* 
*UP (Podemos-IU): Elkarrekin Ahal Dugu, *Unidas Podemos* 
*
* Cs: Herritarrak – Herritarron Alderdia, *Ciudadanos – Partido de la Ciudadanía* 
* MP: Herrialde Gehiago, *Más País*

;Erkidegoetako alderdi nagusiak
* Euskal Autonomia Erkidegoan:
**EAJ: Eusko Alderdi Jeltzalea
** Euskadiko Alderdi Sozialista – Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)
** Euskal Herria Bildu
** EB-B: Ezker Batua – Berdeak
* Nafarroa Garaian:
**Geroa Bai
** Nafar Herriaren Batasuna, *Unión del Pueblo Navarro* (UPN)
** Euskal Herria Bildu
* Katalunian:
**ERC: Kataluniako Ezker Errepublikanoa, *Esquerra Republicana de Catalunya*
** Herritarrak – Herritarron Alderdia: *Ciutadans – Partit de la Ciutadania*
** Junts per Catalunya, Batera Kataluniagatik (JxC)
* Galizian:
**BNG: Galiziako Bloke Nazionalista, *Bloque Nacionalista Galego*
* Kanarietan:
**CC: Kanariar Koalizioa, *Coalición Canaria*

### Banaketa administratiboa 
Espainia 17 eskualde administratibotan banatua dago, *autonomia erkidego* izenekoak. Erkidego bakoitzaren lurraldea probintzia batean edo gehiagotan zatiturik dago. Guztira 50 probintzia dira. Bi hiri daude eurek bakarrik autonomia dutenak, *autonomia hiri* izenekoak. 8.111 udalerri daude.

thumb|440px|Espainiako probintzien gaztelaniazko izenak XXI. mendean.
* Autonomia erkidegoak:
** Andaluzia (*Andalucía*)
** Aragoi (*Aragón*, *Aragó*)
** Asturiasko Printzerria (*Principado de Asturias*, ''Principáu d'Asturies*)
** Balear Uharteak (*Islas Baleares*, *Illes Balears*)
** Valentziako Erkidegoa (*Comunidad Valenciana*, *Comunitat Valenciana*)
** Extremadura (*Extremadura*)
** Errioxa (*La Rioja*)
** Euskal Autonomia Erkidegoa (*Comunidad Autónoma del País Vasco*)
** Galizia (*Galicia*, *Galiza*)
** Gaztela eta Leon (*Castilla y León*)
** Gaztela-Mantxa (*Castilla-La Mancha*)
** Kanariak (*Canarias*)
** Kantabria (*Cantabria*)
** Katalunia (*Cataluña*, *Catalunya*, *Catalonha*)
** Madrilgo Erkidegoa (*Comunidad de Madrid*)
** Murtziako Erkidegoa (*Región de Murcia*)
** Nafarroako Foru Erkidegoa (*Comunidad Foral de Navarra*)
* Autonomia hiriak:
** Melilla (*Ciudad Autónoma de Melilla*).
** Ceuta (*Ciudad Autónoma de Ceuta*).

### Defentsa 
eskuinera|150px

Espainiako Indar Armatuak (siglak: *FFAA* edo *FAS*) edo Espainiako Armada da Espainia babesten duen erakunde militarra. Buruzagi Gorena Filipe VI.a erregea da, eta María Dolores de Cospedal Defentsa ministroa. Espainiako Konstituzioan ezarrita dagoenez, Indar Armatuak honela banatuta daude:
* Aireko Armada
* Itsasoko Armada
* Lurreko Armada

Horrezaz gainera, hiru armadetako militarrez osaturiko bi unitate daude: Errege Guardia eta Larrialdi Unitate Militarra. Gerra kasuetan, Guardia Zibilak ere parte hartzen du armadan.

## Demografia 
### Biztanleria 
[thumb|eskuinera|280px|Espainiako [biztanleriaren dentsitatea (2008).]]
2016an Espainiak 46,4 milioi biztanle zituen;; dentsitatea 92 biztanle kilometro koadroko da. Biztanleen % 76,9 hiritan bizi da. Jaiotza eta heriotza indizeak Europako gainerako herrien antzekoak dira. Emankortasun indizea oso txikia da, 1,49 haur emakumeko (2016); bizi itxaropena berriz munduko handienetakoa, 81,7 urtekoa, 78,7 urtekoa gizonezkoentzat, eta 84,9-koa emakumezkoentzat. Biztanleak adinka hartuta, 0-14 urte bitartekoak % 15,4 dira, 15-24 urte bitartekoak – % 9,6, 25-54 urte bitartekoak – % 45,2, 55-64 urte bitartekoak – %11,9, eta 65 urtetik gorakoak – % 17,8.

Bestalde, kontuan izan behar da, Espainia tradizioz emigranteen herria izan bada ere (Ameriketara, Europara…), azken urteotan immigrazio lurralde bilakatu dela, nahiz eta atzerritar kopurua zehaztea nahiko zaila izan, asko eta asko ezkutuka sartzen baitira. Atzerritarren erdiak, gutxi gorabehera, europarrak dira, baina latino-amerikarrak eta afrikarrak ere asko dira, Maroko eta Magreb aldekoak gehienak, baina Saharaz hegoaldekoak ere bai; ez da ahaztu behar Afrikatik Europarako ate naturaletako bat dela Espainia.

### Hizkuntzak 
[eskuinera|thumb|300px|[Espainiako hizkuntzak]]

Espainiera edo gaztelania moderno estandarra mintzatzen da; katalana, galiziera, euskara, aranera, aragoiera, asturiera, kaloa, Espainiako zeinu hizkuntza eta Kataluniako zeinu hizkuntza ere mintzatzen dira. Gainera, Portugaleko mugako zenbait lekutan (Extremaduran) fala eta extremadurera mintzatzen dira, eta Ceutan eta Melillan arabiera eta errifiera. Espainieraz mintzatzeko gai dira Espainiako biztanle gehien-gehienak; gainerakoan, hau da hizkuntzen banaketa: katalana – % 17; galiziera – % 7; euskara – % 2; besteak – % 1. Hizkuntza ofiziala gaztelania da, baina zenbait autonomia erkidegotan, beste hizkuntzekin koofiziala da. 

Hauek dira:

* Katalana / Valentziera / Balearrera: Katalunia, Valentziako Erkidegoan eta Balearretan hurrenez urren. Denak hizkuntza berdinaren aldaerak dira.
* Galiziera: Galizian.
* Euskara: Euskal Autonomia Erkidegoan eta Nafarroako Foru Erkidegoan.
* Aranera: Kataluniako Arango haranean, gaztelania eta katalanarekin batera. Okzitanieraren aldaera da.

### Erlijioa 
1978ko Espainiako Konstituzioaren 16.3 artikuluak Espainia estatu akonfesionaltzat definitzen du: «Erlijio batek ere ez du izango estatu-izaerarik». Gainera, erlijio askatasuna bermatzen du. Estatuko erlijio nagusia katolizismoa da. Eliza Katolikoa da Konstituzioan aipatzen den bakarra, 16.3 artikuluan zehazki: «Botere publikoek [...] Eliza Katolikoarekin eta beste erlijioekin lankidetza-harremanak izango dituzte». 2023ko otsailean CISek egindako inkestan azaldu zenez, biztanleen %&nbsp;56 katolikoa da, %&nbsp;27,2 ateo edo erlijiogabea, % 12,6 agnostikoa eta %&nbsp;2,7 beste erlijio baten jarraitzailea. 2005ean *New York Times*ek egindako ikerketa baten arabera, espainiarren %&nbsp;18 besterik ez da joaten erregularki mezetara. 30 urte baino gutxiago dituztenen artean, ehuneko hori %&nbsp;14ra jaisten da.

### Hiri nagusiak 
## Ekonomia 
[eskuinera|thumb|250px|Espainia [Schengen eremua|Schengen eremuko, Euroguneko eta Europar Merkatu Bakarreko kidea da]]
2017an, munduko 14. indar ekonomikoa zen Espainia, BPGaren arabera, Europar Batasuneko 5.a, eta Euroguneko 4.a. 2008ko Atzeraldi Handia baino lehen, munduko 8. postura iritsi zen. BPGren banaketa, sektoreka, ondorengo hau da: % 2,5 besterik ez dagokio nekazaritzari, industriari – % 22,4, eta zerbitzuei – % 75,1 (2016). Biztanleria aktiboaren sektorekako banaketari dagokionez, lehen sektorean enplegatzen da biztanleria aktiboaren % 4,2, bigarren sektorean langileen – % 24, eta hirugarren sektorean edo zerbitzuetan biztanleria aktiboaren – % 71,7 (2009). Krisiaren ondoren, langabezia tasa ia % 20ra igo zen; eta, Finantza Ministroaren arabera, «azken mende erdiko atzeraldi sakonenean sartu zen».

2017an, bigarren langabezia-tasarik handiena zuen Europar Batasuneko herrialdeen artean; 2019an, % 14ko langabezia tasa zuen; Santiago Niño-Becerra ekonomialariak ohartarazi du, baina, beste % 15 nahigabeko azpienpleguan zebilela. Urte horretan, halaber, langabezia-tasa % 33koa zen eta, 16tik 24 urte artekoen tartean, % 70ekoa. Desberdintasun sozialik handiena Euroguneko herrialdeen artean, herritarren artean errenta erabilgarriak duen banaketari begiratuta. 2006az geroztik, nabarmen handituz joan da desberdintasun sozial hori: gehien irabazten dutenen eta gutxien irabazten dutenen arteko aldea gero eta handiagoa da. Autonomia erkidegoen artean, Madril (32.723 euro 2016an), Euskadi (31.805 euro) eta Nafarroak (29.807 euro) dute per capita errenta handiena, eta Extremadura (16.369 euro) eta Andaluziak (17.651 euro) txikiena.

## Kultura 
### Literatura 
Espainiar idazle oso ezagun eta miretsiak daude literaturaren historian, guztien aurretik Miguel de Cervantes baina baita Benito Perez Galdos, Emilia Pardo Bazan, Miguel de Unamuno, Antonio Machado, Juan Ramón Jiménez egile klasikoak ere, besteak beste, edo Camilo José Cela garaikidea.

### Kirolak 
Azken urteetan, badira mundu mailan nabarmendu diren kirolari espainiarrak. Fernando Alonso 1 Formulako Munduko Txapelketa 2005. urtean, Rafael Nadal, egun 60 partida segidan irabazita eta hainbat Roland Garros eskuan dituelarik. Espainiako Lehen mailako futbola munduan aurkitu daitezkeen jokalari onenekin osatuta dago, munduko ligarik onenetakoa omen da adituen ustez. Espainiako Itzulia delako lasterketa da txirrindularitzan nabarmentzen dena, hala ere, ia autonomia elkarte bakoitzean egiten da lasterketaren bat edo bi urtean. Txirrindularirik nabarmenena Alejandro Valverde da.

### Gastronomia 
Espainiako gastronomiak platerak prestatzeko era asko ditu, herrialdea osatzen duten eskualde ezberdinen ekarpenekin aberasten dena. Jatorrizko sukaldaritza, landa- eta kosta-estiloen artekoa da, kultura askoren eta paisaien eta klimen aniztasuna adierazten duena. Historian zehar, Espainia konkistatu duten herriek eta baita espainiarrek berek konkistatu eta kolonizatu dituzten herriek eragin handia izan dute espainiar sukaldaritzan. Egoera horrek sukaldaritzako teknika eta osagai ugari eman dizkio.

### Hedabideak 
Herrialde komunikabide nagusiena telebista da. Espainiak irrati eta telebista kate publikoak ditu, RTVE erakundeak kudeatzen dituenak. Telebista kate nagusienak La 1, La 2, *Antena 3*, *Cuatro*, *Telecinco* eta *laSexta* dira. Kate guzti hauek pribatuak dira La 1 eta 2 izan ezik.

Egunkari irakurrienen artean *El País* eta *El Mundo* ditugu; ABC, *La Razón*, *Público*, *La Vanguardia* eta *La Gaceta* bi horien atzean daudelarik. Kirol egunkarien artean irakurrienak *Marca* eta *As'' dira.

### Jaiegun ofizialak 
Jaiegun ofizialen zerrenda urtero zehazten da. Espainia guztirako jaiak ondorengoen artean aukeratzen dira;
[thumb|180px|[Aurreskua ]]
[thumb|180px|[Castell (folklorea)|Castell]]

Estatu mailako 9 jaiegunez gain, autonomia erkidego bakoitzak bi jaiegun ezar ditzake, eta udalerri bakoitzak beste bi. Horrela, 13 edo 14 izanen da gehienezko kopurua guztira.

### Gizateriaren Ondarea 
Espainia munduko 2. estatua Gizateriaren Ondare izendatuta dituen monumentu kopuruari dagokionez, Italiaren atzetik.
[thumb|180px|[Güell parkea.]]
* 1984 – Güell parkea, Güell jauregia eta Milà Etxea (Bartzelona).
* 1984 – El Escorialeko Monasterioa eta Errege Lekua (Madrilgo Erkidegoa).
* 1984 – Burgosko katedrala (Burgos).
* 1984 – Alhambra, Generalife eta Albayzín (Granada).
* 1984 – Kordobako hirigune historikoa (Kordoba).
* 1985 – Oviedo eta Asturiasko Printzerriko monumentuak (Asturias).
* 1985 – Altamirako leizea (Kantabria).
[thumb|180px|[Segoviako Alkazarra.]]
* 1985 – Segoviako hiri zaharra eta Segoviako akueduktua (Segovia).
* 1985 – Santiago Compostelakoako hiri zaharra (Galizia).
* 1985 – Ávilako hiri zaharra eta bere harresiak.
* 1986, 2001 – Aragoiko arkitektura mudejarra.
* 1986 – Garajonayko Parke Nazionala (Gomera).
* 1986 – Cáceresko hiri zaharra (Cáceres).
* 1986 – Toledoko hirigune historikoa.
* 1987 – Sevillako katedrala, Errege Alkazarrak eta Indietako Artxibo Nagusia (Sevilla).
* 1988 – Salamancako hirigune zaharra (Gaztela eta Leon).
* 1991 – Pobleteko monasterioa (Tarragona).
* 1993 – Méridako arkeologia multzoa (Extremadura).
[thumb|180px|[Santa María de Guadalupeko errege monasterioa|Guadalupeko monasterioa.]]
* 1993 – Santa María de Guadalupeko Errege Monasterioa (Cáceres).
* 1993 – Donejakue bidea.
* 1994 – Doñanako Parke Nazionala (Cádiz, Huelva eta Sevilla).
* 1996 – Cuencako Alde Zaharra (Gaztela-Mantxa).
* 1996 – Llotja de la Seda (Valentzia).
* 1997 – Kataluniar Musikaren Jauregia eta Sant Pau Ospitalea, Bartzelona.
* 1997 – Las Médulas (León).
[thumb|180px|[San Millán de Susoko monasterioa|San Millán de Suso.]]
* 1997 – Donemiliaga Kukulako monasterioa (Errioxa).
* 1998 – Iberiar penintsulako Mediterraneo itsasoko labar-artea.
* 1998 – Alcalá de Henaresko unibertsitatea eta hirigune historikoa (Madrilgo Erkidegoa).
* 1999 – Eivissako uhartea (Balear Uharteak).
* 1999 – San Cristóbal de La Laguna (Tenerife).
* 2000 – Atapuercako arkeologia gunea (Burgos).
* 2000 – Elxeko palmadia (Alacant).
* 2000 – La Vall de Boíko eliza erromanikoak (Lleida).
* 2000 – Lugoko erromatar harresia (Lugo).
* 2000 – Tarracoko arkeologia multzoa (Tarragona).

[thumb|180px|[Elxeko palmadia.]]
* 2001 – Aranjuezko errege jauregia, (Madrilgo Erkidegoa).
* 2001 – Aragoiko arkitektura mudejarra.
* 2003 – Baeza eta Úbedako hiriak (Jaén).
* 2005 – Familia Santuaren tenplua (Bartzelona).
* 2006 – Bizkaiko Zubia, Portugalete – Getxo (Bizkaia).
* 2007 – Teideko Parke Nazionala (Tenerife).
* 2009 – Herkulesen Dorrea (A Coruña).
* 2011 – Serra de Tramuntana (Balear Uharteak).
* 2012 – Merkurioaren Ondarea. Almadén eta Idrija (Gaztela-Mantxa).
* 2016 – Antequerako trikuharriak (Andaluzia).
* 2018 – Medina Azaharako kalifa-hiria (Andaluzia).

## Euskal diaspora 
* Bartzelonako Euskal Etxea
* Euskal Etxea – Hogar Vasco de Madrid, Madril
* Centro Vasco Gure Txoko, Valladolid
* Asociación Cultural Laminiturri, Logroño
* Euskal Etxea – Centre Cultural, Bartzelona
* Malagako Euskal Etxea – Casa Vasca de Málaga, Málaga
* Centro Vasco de Salou Txoko Lagun Artea, Salou
* Federación de Centros Euskal Herria, Madril
* Centro Vasco Navarro Laurak Bat de Valencia, Valentzia
* Asociación Cultural Euskal Etxea de Murcia, Zarandona, Murtzia
* Euskal Etxea Artea, Palma, Baleareak

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Espainiako Errege Etxearen webgunea
* Espainiako Gobernuaren webgune ofiziala
* Espainiako Konstituzioaren webgune ofiziala