Nafarroako Foru Laburtua

**Nafarroako Foru Laburtua** Nafarroa Garaiko lege eta foruen bilduma historikoa da, Erresumako zuzenbidearen oinarria. XVI. mendean egin zen, eta haren asmoa zen Erdi Aroan eginiko Nafarroako Foru Nagusia (edo Orokorra) sinplifikatzea. Nafarroako Erresuma konkistatua izan, Gaztelako Koroan sartu, eta gutxira ondu zen. XVII. mendearen hondarrera arte, ez zuen lortu argitaratzeko nahitaezko errege babesa eta inprimatzea, baina «juristek, praktikan, erabiltzen zuten, nahiz eta ez zegoen ofizialki indarrean».

Foru bilduma egiteko ekimena XVI. mendeko testuinguru orokorrean kokatzen da, Penintsulako espainiar monarkian finkatzen ari zen estatu-eredu berrian. Lege bildumen garaia izan zen, haren atzean «kontu politiko bat ezkutatzen zuena, zeren eta, zuzenbidea bilduz, hein batean edo bestean, erregearen subiranotasunaren aitortza ezkutatzen baitzen».

Ismael Sánchez Bella irakaslearen hitzetan, Foru Laburtua (gaztelaniaz, *Fuero Reducido,* gaztelaniaz idatzi zen bezala) «oso garrantzitsua» da indarrean dagoen zuzenbiderako; «izan ere, Nafarroako zuzenbide historiko hori 1973 arte indarrean egoteaz gain —ia atzo—, indarrean dago egun ere, Foru Berriaren bidez, alegia, Foru Zuzenbide Zibilaren Bilduma. Hain zuzen, Foru Berriak 1. legean adierazten du [Foru Laburtuak] lehentasuna duela bere prezeptuak interpretatu eta integratzeko orduan».

## Historia 
thumb|297x297px|Nafarroako Foru Nagusiaren (Orokorraren) collagea
[thumb|297x297px|[Nafarroako Gorteak|Nafarroako Gorteetako bozketa hautestontziak. Nafarroako Jauregia]]
XVI. mendean, Nafarroako Erresuman handia zen askotariko arautegien nahasketa eta, hori zela medio, Nafarroako Katalina I.a erreginak eta Joan III.a errege ezkontideak Nafarroako Gorteetara jo zuten 1511n, eskatuz arazo horren inguruan zerbait egin zezatela:

### Espainiar konkistaren lorratzean 
Nafarroa Garaia Gaztelari lotu ondotik (1515), lege haiek bateratzeko nahia behar politiko bihurtu zen: «Erresumaren independentziak Nafarroako zuzenbidearen eta Espainiako zuzenbidearen arteko independentzia eskatzen zuen», bigarren zuzenbide hori zabaltzea «arrisku segurua eta egitate gauzatua» bihur zitekeelako. 1514ko urtarrilaren 28an, Erresuma Gorteetan bildurik, Nafarroako erregeorde Diego Ferrnandez de Córdobaren proposamena jaso zen, foruak berritzeko batzordea osatzeko.

Karlos V.a enperadoreak, Karlos IV.a erregea Nafarroan, oniritzia eman zion Iruñeko Nafarroako Gorteetan (1528) egin zioten proposamenari: proiektua aditu-batzorde batek aurrera ateratzea. Nafarroako Errege Kontseiluko zenbait adituk osatzen zuten talde hori, baita Gorteek berek izendatutako beste ordezkari batzuek ere (2 noble, 2 elizgizon eta 6 hiribildu on). 

Obraren xedea zen foruak, legeak eta Nafarroako Erresuman indarrean ziren ordenantzak lege testu bakar batean biltzea. Idazketa 1528tik 1538ra egin zen, une horretan Nafarroan indarrean zen legeria osoa bolumen bakar batera *murriztea* lortzeko. Lan horretarako, nahitaezkoa zen «gauza alferrikakoak eta nahasiak ezabatzea, baina funtsa aldatu gabe, Erresumako legeria modernizatuz eta ulergarriago bihurtuz», hau da, «Nafarroan dagoen *foru*en aniztasuna "batasun batera ekartzen" saiatzea; testu horri *Foru Laburtu* deitu zitzaion». original bat igorri zitzaion, belus gorriminez koadernatua eta zilarrezko sarrailak zituena. Hala ere, «Erresumako ordezkariek uko egin zioten Gorteetatik sortu ez ziren ordenantzak eta probisioak proiektuan sartzeari», eta arrazoi politiko horrek eragotzi zuen garai hartan Foru Laburtua argitaratu ahal izatea. Pedro Pasquier tuterarra Foru Laburtua ontzen parte harturiko pertsonaia ezagunetako bat izan zen

Nahiz eta inprimatzeko eta errege babesa eskuratzeko arazoak izan, Maria Isabel Ostolazaren aburuz, «Nafarroako Errege Kontseiluko legelariek estimu handitan hartu zuten testua. Izan ere, inguruko erreinuetako ordenantza eta legeekin eta aditu garrantzitsuenen literatura juridikoarekin kontsultaturik egin baitzen, eta haiekin parekatu zuten». inprimatu zituzten, erdarazko izenburu hau paraturik: *Fueros del Reino de Navarra desde su creación hasta su feliz unión con el de Castilla y recopilación de las leyes promulgadas desde dicha unión hasta el año 1685*. Editatzeko mandatua Antonio Xabierri ("Chavier" letrakatua, erdal ortografiaz) eman zitzaion,
thumb|297x297px|Foru Laburtuaren askotariko eskuizkribuak, 1686an inprimatua izan baino lehen
thumb|469x469px|Antonio Xabierren liburuko bi ediziotan (1686 eta 1815) argitaraturiko "*El rey sobre el pavés ante las Cortes de Navarra*" grabatuak 

### C eskuizkribua (1570) 
Castillo lizentziatuaren eskuizkribua da (C), paperez egina eta pergaminozko azalekoa. Tamaina handiko letra erabiliz idatzi zen, estilo humanistiko etzanekoa, apaingarriren bat du, eta goiburuan hauxe dio (gaztelaniaz): «Foru Bildumaren Kodexa, Nafarroan ezartzen saiatu eta indarrean sartu ez zena, Laburtua deitua». Lehengoen aldean, aurkibidea erantsi zitzaion edukiaren laburpen gisa (24 orrialde bi zutabetan) eta, gero, foruaren edukia 187 orritan ematen da, orrialdeka. Azken zatian, 37 orriko gaien aurkibide alfabetikoa gehitzen da.

Eskuizkribuak kopiatzailearen ohar bat eta kopia egitearen eguna adierazten ditu: «Nik ekarria, Kondestablearen Forutik, 1570. urtean. Joan del Castillo lizentziatua». Era berean, marjinetako oharrek argitzen dute jatorrizko eskuizkribua buruturik dagoela: «Foruaren amaiera, goian aitzinsolasean aipatuek eraldatua, Jesukristo gure jaunaren jaiotzaren mila eta bostehun eta hogeita hamazortzi urtean».

### D eskuizkribua (1580z gerokoa) 
Eskuizkribu hau (D) paperez egina da, letra humanistiko etzana darabil, Gaztelako Gortetik hurbileko zirkuluetan erabiltzen zenaren antzekoa. Pergaminoz koadernaturiko 161 orri erabiltzen ditu bi aldeetatik. Izenburu hau du: «Nafarroako Erresuma honen Foru Laburtua, Hiru Estatuek agindua». Gainerako kodex guztiak bezala, Nafarroako Errege Artxibo Nagusiko foru kodexean atalean dago gorderik. Data, adierazten ez denez, gutxi gorabehera ondorioztatu da, marjinetan Iruñean 1580an eginiko Nafarroako Gorteak aipatzen baitira. Egilea ez da esplizituki agertzen.

Haren itxura eta gauzapen zainduari esker, B eskuizkribuaren pareko kalitatea du. Izan ere, antzekotasun handiak ditu harekin, baina eredu izan zuen eskuizkribuaren aldean, edukian, omisio garrantzitsuak ditu, baita interpretazio okerrak eta hutsegiteak ere.

## Edukia 
Foru Laburtua sei liburutan egituratzen da, eta 815 lege biltzen ditu (idazlan horretan, "kapituluak" deitzen zaie). 

### VI. liburua. Zuzenbide penala 
Zuzenbide penalari buruzkoa da, eta ez dago jada gorputz zigorrik, Foru Nagusian jasotzen den bezala. Kendu egiten dira Jainkoaren epaiketa edo *ordalia* direlakoak, XVI. mendean anakronikoak gertatzen baitziren ordurako. 

Aldiz, argi ikusten da nafar erromantzetik gaztelaniara pasatzean testuinguruak eta esaldiak berritxuratu zirela. Tomas Urzainkiren irudiko, Foru Laburtuaren idazleak bazekien euskal izendapenen esanahia eta agerikoa da haiek ezkutatzeko asmoa. Testuinguru historikoan kokaturik, Foru Laburtua 1512an hasi konkistaren produktua izan bide zen, nahiz eta gero inprimatua eta lege indarra izateko arazo handiak izan zituen, ehun urtez eta gehiago, espainiar koroaren oposizioaren ondorioz.  

## Ikus, gainera 
* Nafarroako Foru Hobekuntza
* Nafarroako sorgin ehiza (1525)
* Nafarroako Foru Nagusia

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*