Jafar al-Sadiq

**Jaʿfar ibn Muḥammad ibn ʿAlī al-Ṣādiq** (;  702 – 765), normalean **Jaʿfar al-Ṣādiq** () deitua, VIII. mendeko teologo eta legelari xiita izan zen. Muhammad al-Baqir bere aita ordezkatu zuenean, xiita duodezimanoen seigarren eta ismailien bostgarren imam bilakatu zen. Al-Sadiq ("Egiazkoa") izenburuarekin ezaguna, Ja'far islamiar jurisprudentziaren Ja'fari eskolaren sortzaile eponimoa izan zen. Hamabigarren hadith bilduma kanonikoetan, Ja'farrengandik beste imamenak baino tradizio gehiago aipatzen dira, nahiz eta hari egoztea zalantzazkoa den, eta horrek zaildu egiten du bere benetako irakaspenak zehaztea. Berari egozten zaizkion ekarpen teologikoen artean, nass doktrina (aurreko Imamak Imam bakoitza jainkoz inspiratutako izendapena) eta isma (Imamen hutsezintasuna) daude, baita taqiya doktrina ere (jazarpenpean erlijio-disimulazioa).

Al-Sadiq musulman suniek ere gurtzen dute hadith-aren transmisore fidagarri gisa, eta Abu Hanifa eta Malik ibn Anas jakintsu sunien irakasle gisa, jurisprudentzia Hanafi eta Maliki eskolen izen berekoak. Al-Sadiq ere nabarmen agertzen da ordena sufi askoren hasierako kateetan. Lan erlijioso eta zientifiko ugari egotzi zitzaizkion, nahiz eta al-Sadiqek idatzitako lanik ez den kontserbatzen.

Ja'far al-Sadiq 700. urte inguruan jaio zen, agian 702. urtean. Hogeita hamazazpi urte inguru zituen bere aita, Muhammad al-Baqir, hurrengo Imam izendatu ondoren hil zenean. Seigarren xiita Imam gisa, al-Sadiq eskualdea nahasten zuten gatazka politikoetatik urrun mantendu zen, matxinoengandik jasotako laguntza eskaerak saihestuz. Abbastar kalifen jazarpenaren biktima izan zen eta azkenean, xiita iturrien arabera, al-Mansur kalifaren ekimenez pozoitu zuten. Al-Sadiq hil ondoren, ondorengotzaren auziak hasierako xiita komunitatea zatitu zuen. Batzuek hurrengo Imama bere seme zaharrena, Isma'il al-Mubarak, zela uste zuten, bere aita baino lehenago hil zena. Beste batzuek bere seme gazteenaren eta Isma'ilen anaiaren, Musa al-Kazim-en, imamatoa onartu zuten. Lehenengo taldea Ismaili bezala ezagutu zen, eta bigarren talde handiagoari, berriz, Jafari edo Hamabigarrenak.

## Bizitza 
### Jaiotza eta gaztaroa 
Ja'far ibn Muḥammad ibn Ali al-Sadiq Medinan jaio zen 700. urte inguruan, eta 702. urtea ematen da iturri gehienetan, Gleave-ren arabera. Ja'far Muhammad al-Baqirren seme zaharrena zen, bosgarren xiita imamarena, ʿAlī ibn Abī Ṭālib-en, Muhammaden lehengusu eta suhiaren, eta Fatima, Muhammaden alabaren, ondorengoa. Ja'farren ama, Umm Farwa, lehen Rashidun kalifaren, Abu Bakr-en, birbiloba zen. Bere bizitzako lehen hamalau urteetan, Ja'far bere aitona Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin-en, laugarren xiita imamaren, ondoan bizi izan zen, eta azken horren politikatik erretiratzearen lekuko izan zen. Bere ahalegin mugatuen lekuko izan zen Muhammad ibn al-Hanafiyyaren herri-erakarpenaren erdian. Ja'farrek Medinako jakintsu ospetsuek Zayn al-Abidinekiko zuten errespetua ere aipatu zuen.

Amaren etxean, Ja'farr bere aitona Qasim ibn Muhammad ibn Abi Bakr-ekin ere harremanetan egon zen, bere garaiko tradizionalista ospetsua zena. Omeiatarren agintea garai honetan iritsi zen gorenera, eta al-Sadiq-en haurtzaroa bat etorri zen medinarrek zientzia erlijiosoetan eta Koranaren interpretazioetan zuten interes gero eta handiagoarekin. Zayn al-Abidinen heriotzarekin, Ja'far gaztaroan sartu zen eta aitaren ahaleginetan parte hartu zuen Muhammaden Etxeko ordezkari gisa. Ja'farrek hajj errituala egin zuen bere aitarekin, al-Bāqir-ekin, eta lagundu egin zion azken hau Hisham ibn Abd al-Malik omeiatarren kalifak Damaskora deitu zuenean galdekatzeko.

### Omeiaten agintepean 
Musulman historialariek omeiat agintari gehienak ustelak, erlijiogabeak eta traidoretzat deskribatzen dituzte askotan. Omeiat kalifatoarekiko atsekabe politiko eta sozial zabala Mahomaren familia zabalak gidatu zuen, musulmanek Jainkoak inspiratutako lider gisa ikusten baitzituzten jainkogabekeriaren gainetik justizia ezartzeko erlijio-borrokan. Al-Sadiq-en imamoa Omeiat kalifatoaren bigarren erdian hedatu zen, eta matxinada asko (askotan xiitak) markatu ziren. Azkenean omeiatak Abbasiden eskutik indarkeriaz suntsitu zituzten, Mahomaren aitaren aldeko osaba Abbas ibn Abd al-Muttalib-en ondorengoak.

Al-Sadiqek bere aitaren isiltasun politika mantendu zuen garai hartan eta, bereziki, ez zen bere osaba Zayd ibn Aliren matxinadan parte hartu, mu'taziliten eta Medina zein Kufako tradizionalisten babesa baitzuen. Al-Sadiqek ez zuen inolako paperik izan omeiatarren Abbastarren boterea kentzean. Abu Muslimek, Khorasani matxinoen buruzagiak, laguntza eskaerari erantzunez, bere gutuna erretzea izan zen, esanez: "Gizon hau ez da nire gizonetako bat, oraingoa ez da nirea". Aldi berean, al-Sadiqek ez zituen kalifatoarekiko bere aldarrikapenak aurkeztu, nahiz eta bere burua komunitate islamikoaren (umma) jainkoz izendatutako buruzagi gisa ikusten zuen. Al-Sadiqen imamo espiritual honek, politikoa baino gehiago, taqiya doktrinaren (erlijio-disimulazioa) irakaskuntzarekin batera joan zen, xiitak suniten agintarien jazarpenetatik babesteko. Garai hartan, al-Sadiqek lasai irakatsi zuen Medinan, eta jakintsu gisa ospe handia lortu zuen, Momenen arabera.

### Abbasidar agintarien pean 
Omeiatetatik Abbasidarretarako trantsizio urteak agintaritza zentral ahularen garaia izan ziren, eta horrek al-Sadiqek askatasunez irakasteko aukera eman zion. Lau mila jakintsu inguruk al-Sadiq-en agindupean ikasi zutela jakinarazi da. Horien artean, Abu Ḥanifa eta Malik ibn Anas zeuden, Islam suniaren Hanafi eta Maliki zuzenbide eskolen sortzaileak. Wasil ibn Ata, Mu'tazila pentsamendu eskolaren sortzailea ere bere ikasleen artean zegoen. Omeiat kalifatoa bota ondoren, Abbasidek bortizki epaitu zituzten beren xiita aliatu ohiak omeiatarren aurka. Ahl al-Bayt-ekiko jendearen sinpatian oinarritu zirelako boterea lortzeko, Abbasidek al-Sadiq mehatxu potentzialtzat jotzen zuten beren agintearentzat.

Xiiten adar politikoki lasaiaren buruzagi gisa, al-Mansur-ek Bagdadera deitu zuen, baina, jakina denez, kalifa konbentzitu ahal izan zuen Medinan geratzeko hadith-a aipatuz: "Bizibidea ateratzera joaten den gizonak bere helburua lortuko du, baina familiari eusten dionak bere bizitza luzatuko du". Al-Sadiq pasibo mantendu zen 762an bere iloba Muhammad al-Nafs al-Zakiyyaren matxinada hutsaren aurrean. Hala ere, al-Mansur-ek atxilotu eta galdekatu egin zuen, eta Bagdad ondoko Samarran atxiki zuen, Medinara itzultzen utzi aurretik. Bere etxea erre egin zuten al-Mansur-en aginduz, nahiz eta kalterik gabe geratu, eta kalifak hainbat atxiloketa eta bere bizitzaren aurka egindako saiakeren berri eman da.

## Imamato dotrina 
thumb|350x350px|Kitab al-Haft wa-l-azilla ("Zazpien eta Itzalen Liburua") ghulāt lanaren amaierako bi lerro. Jatorri ezezaguneko eskuizkribua: "Horrela amaitzen da Zazpien izeneko liburu ezkutua, gure jaun Ja'far al-Sadiq-en graziazko oparia izan zena, bakea izan dezagun harengandik."
Ja'far al-Sadiq hogeita hamazazpi urte inguru zituen bere aita, al-Bāqir, hurrengo xiita imam izendatu ondoren hil zenean.Gutxienez hogeita zortzi urtez izan zuen imamatoa. Bere imamatoa Islamaren historiako garai erabakigarri batekin bat etorri zen, VIII. mendearen erdialdean (661–750) abbasidarren eskutik omeiatarren kalifatoa iraultzea eta, geroago, abbasidarren eskutik omeiatarren aurkako xiita aliatu ohien aurkako jazarpena ikusi baitzuen. Hasierako xiita komunitatearen lidergoa ere eztabaidan egon zen bere fakzio desberdinen artean. Garai honetan, omeiatarren eta geroago abbasidarren aurkako hainbat altxamenduk babes handia lortu zuten xiiten artean. Mugimendu hauen buruzagien artean Zayd ibn Ali (al-Sadiq-en osaba), Yahya bin Zayd (al-Sadiq-en lehengusua), Muhammad al-Nafs al-Zakiyya eta bere anaia (al-Sadiq-en ilobak) zeuden.

Jafriren arabera, erreklamatzaile hauek imamatua eta kalifatua bereizezinak zirela uste zuten justiziaren agintea ezartzeko. Bereziki, Zayd ibn Alik argudiatu zuen imamatua Hasan ibn Ali edo Husayn ibn Aliren edozein ondorengorena izan zitekeela, jakintsua, jainkozalea eta bere garaiko tiranoen aurka matxinatzen dena. Aitzitik, bere aita eta aitona bezala, al-Sadiqek jarrera lasaia hartu zuen eta politikatik urrun mantendu zen. Imamatoa eta kalifatua erakunde bereizi gisa ikusten zituen, Jainkoak Imama garaile egin arte. Imam honek, Ali eta Fatimaren bidez Mahomaren ondorengoa izan behar duena, bere autoritate esklusiboa ez du aldarrikapen politikoekin lortzen, baizik eta nass-etik (aurreko Imamak jainkoz inspiratutako izendapena) eta kargurako gaitzen duen ezagutza berezia (ilm) ere jasotzen du. Al-Sadiqek ez zuen imamoaren teoria hau sortu, bere aurrekoek, Zayn al-Abidinek eta al-Baqirrek, jada onartua baitzuten. Aitzitik, al-Sadiqek bat-bateko ezegonkortasun politikoaren giroa aprobetxatu zuen xiiten irakaspenak libreki zabaltzeko eta garatzeko, imamoaren teoria barne.

### Ondorengotza 
Ja'far al-Sadiq hil ondoren, bere jarraitzaileak zatitu egin ziren, eta talderik handiena, Hamabigarrenak bezala ezagutua, bere seme gazteenak, Musa al-Kadhim, jarraitu zuen. Badirudi askok espero zutela hurrengo Imama al-Sadiq-en seme zaharrena, Isma'il ibn Ja'far, izatea, bere aita baino lehenago hil zena. Talde honek, geroago Isma'ili adarra osatu zuenak, uste zuen Isma'il oraindik bizirik zegoela edo, horren ordez, Isma'ilen semearen, Muhammad ibn Isma'ilen, imamatua onartu zuen. Hamabigarrenak eta Isma'iliak gaur egun bizirik dirauten Jaf'ari xiita sekta bakarrak diren arren, garai hartan fakzio gehiago zeuden: al-Sadiq-en jarraitzaile batzuek bere seme zaharrenaren, Abdullah al-Aftahren, imamatua onartu zuten. Al-Sadiq-en jarraitzaile eragingarri batzuek lehenik Abdullahri jarraitu zioten eta gero Musari leialtasuna aldatu ziotela jasotzen da. Abdullah geroago seme-alabarik gabe hil zenez, bere jarraitzaile gehienak Musarengana itzuli ziren. Al-Sadiq-en jarraitzaileen gutxiengo bat bere beste semearekin, Muhammad al-Dibaj-ekin, batu zen, eta honek al-Ma'mun kalifaren aurkako matxinada arrakastatsu bat zuzendu zuen, eta ondoren abdikatu eta publikoki aitortu zuen bere akatsa. Azken talde batek uste zuen al-Sadiq ez zegoela hilda eta Mahdi gisa itzuliko zela, Islamaren salbatzaile bezala.

## Heriotza 
[thumb|280x280px|Al-Baqiren hilobi historikoa 1926an suntsitu zuten [Saudi Arabiako Wahhabi mugimenduaren garaian. Ja'far al-Sadiq bertan lurperatutako lau xiita imametako bat da.]]
Al-Sadiq 765ean hil zen (AH 148), hirurogeita lau edo hirurogeita bost urte zituela. Xiita iturrien arabera, al-Mansurren ekimenez pozoitu izanagatik hil zen. Muhammad Husayn Tabatabairen arabera, Samarran atxilotu ondoren, al-Sadiqi Medinara itzultzeko baimena eman zioten, eta han bizitza osoa ezkutatuta eman zuen al-Mansurren aginduz pozoitu zuten arte. Al-Baqi hilerrian lurperatu zuten, Medinan hilerrian lurperatutako 4 imametako bat izanik (beste imamak Hasan Ibn Ali, Ali al-Sajjad eta Muhammad al-Baqir izanik), eta bere hilobia erromesaldi leku izan zen 1926an al-Baqi eraitsi zuten arte. Ibn Saud-ek gidatutako wahabiek Medina bigarren aldiz konkistatu eta profeta islamikoarena izan ezik hilobi guztiak suntsitu zituztenean.

## Familia 
Al-Sadiq Fatima-rekin ezkondu zen, Hasanen ondorengo batekin, eta harekin bi seme izan zituen, Isma'il ibn Ja'far (seigarren isma'ili imama) eta Abdullah al-Aftah. Hamida Khatun ere ezkondu zen, Magrebeko edo Al-Andaluseko esklabo batekin, eta honek beste hiru seme eman zizkion al-Sadiq-i: Musa al-Kazim (zazpigarren hamabigarren imama), Muhammad al-Dibaj eta Ishaq al-Mu'tamin. Hamida Purua bezala ezagutzen zen eta bere erlijio-ikaskuntzagatik errespetatua. Al-Sadiq-ek askotan beste emakume batzuk gomendatzen zituen Islamaren printzipioak berarengandik ikasteko. Al-Sadiq-ek goraipatu zuela esaten da: "Hamida urre puruzko lingote bat bezala dago ezpurutasun guztietatik libre". Ishaq al-Mu'tamin Sayyida Nafisarekin ezkondu zela esaten da, Hasan ibn Aliren ondorengo batekin. Tabatabai-ren arabera, bere heriotzaren berri izan zuenean, al-Mansurrek Medinako gobernadoreari agindu zion al-Sadiq-en oinordekoari, etorkizuneko imama, burua moztuko ziola. Gobernadoreak, ordea, jakin zuen al-Sadiq-ek lau pertsona aukeratu zituela bere testamentua administratzeko, baten ordez: al-Mansur bera, gobernadorea, imamaren seme zaharrena (bizirik irauten zuena) Abdullah al-Aftah eta Musa al-Kazim, bere seme gazteena. Horrela, Al-Mansurren konplota zapuztu zen.

## Ekarpenak 
Aliren ondoren, al-Sadiq da ziurrenik Mahomaren etxeko erlijio-jakintsu ospetsuena, islamiar legean, teologian, hadith-ean eta zientzia esoteriko eta okultistatan autoritate gisa aitortua. Mohammad Ali Amir-Moezzik bere garaiko jakintsurik bikainena dela uste du, eta al-Sadiqi egozten zaizkion ikuspegi anitzak (batzuetan kontraesankorrak) iradokitzen dute eragin handiko pertsonaia izan zela hasierako pentsamendu islamikoaren historian, Islamaren ia lehen fakzio intelektual guztiek (agian Kharijitarrak izan ezik) al-Sadiq beren historian sartu nahi izan baitzuten beren eskolen posizioak indartzeko. Iturri historiko ugaritan aipatzen da, besteak beste, al-Tabari, Ya'qubi, al-Masudi eta Ibn Khallikanen lanetan. Ospe horrek, ordea, oztopatu egin ditu al-Sadiq-en benetako ikuspegiak zehazteko ahalegin akademikoak.

Hainbat lan erlijioso eta zientifikok ere al-Sadiq-en izena daramate, nahiz eta adituek, oro har, ez dituzten benetakotzat jotzen. Litekeena da idaztea beste batzuei utzi zien irakaslea izatea. Gleave-ren arabera, al-Sadiq-en ekarpenik zabalenak Hamabi Xiitei egin zitzaizkien, Umayyad garaiaren amaieran eta Abbasid garaiaren hasieran indar intelektual garrantzitsu gisa ezartzen lagunduz. Muhammad Husayn Tabataba'i-k idazten du al-Sadiq-ek eta bere aita al-Baqir-ek utzitako tradizio kopurua Muhammad-engandik eta beste xiita imamengandik erregistratutako hadith guztiak baino gehiago izan zela. Pentsamendu xiita garatzen jarraitu du xiita imamen irakaspenetan oinarrituta, al-Sadiq barne. Sa'id Akhtar Rizvi-ren arabera, al-Sadiq-ek esklabotzaren aurka predikatu zuen.

## Ikuspegiakz 
Ja'far al-Sadiq-en garrantzia hasierako musulman pentsamenduaren sorreran frogatzen da bere izena erreferentzia gisa erabiltzen dela sufi, zientzia, suni juridiko, ismaeliar eta ghulāt zirkuluetan. Talde horietako gehienek bere ondarea erabili nahi zuten beren agendetarako. Hala ere, imami xiita tradizioa da bere irakaspenen iturririk osatuena.

## Lanak 
Erlijio-liburu ugarik al-Sadiq-en izena daramate egile gisa, baina horietako bat ere ezin zaio al-Sadiqi egotzi ziurtasunez. Iradoki izan da al-Sadiq idazle bat izan zela, idazketa lana bere ikasleei utzi ziona. Zentzu honetan, Jabir ibn Hayyan-i (850 inguru - 950 inguru) egotzitako lan batzuek al-Sadiq-en irakaspenen azalpen hutsak direla diote.

Koranaren iruzkin bat (tafsir), igarpenari buruzko liburu bat (Ketb al-Jafr), bere testamentuaren zirriborro ugari eta lege-dikta bilduma batzuk daude al-Sadiqi egotzitako lanen artean.

## Hautatutako aipuak 
* "Adimeneko gizonik perfektuena da etikan onena".
* "Karitatea bedeinkapenen zakat (limosna) da, bitartekaritza duintasunaren zakat, gaixotasunak gorputzen zakat, barkamena garaipenaren zakat, eta zakat ordaindutako gauza (Jainkoak) hartzetik salbu dago".
* "Jainko Ahalguztidunak esan du: familia bezala maite dut jendea. Horregatik, onena da besteekin atseginagoa dena eta haien beharrak konpontzeko ahal duen guztia egiten duena".
* "Jainko Ahalguztidunak gehien estimatzen duen ekintzetako bat bere zerbitzari jainkotiarrak zoriontsu egitea da. Hori egin daiteke haien gosea asetuz, haien atsekabeak garbituz edo haien zorrak kitatuz"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Profeta xiitak imamekin lotzen dituen familia-arbola

## Ikus gainera