Magistratu (Antzinako Erroma)

thumb|Gaius Gracchus, Tribunoa. Silvestre David Mirys-en 1979ko marrazkia
Antzinako Erromako **magistratura** bat kargu bat eta atribuzio multzo bat izan zen, zeinekin hiritar bat inbestitzen baitzen hiriko administrazio eta zuzendaritza politikoarekin zerikusia zuten funtzio jakin batzuk bete zitzan.

Erromatar Errepublikan, monarkia amaitu zenean (K.a. 509. urtea), erregearen lekua bi magistratuk hartu zuten, lehenengo pretoreak eta gero kontsulak deitu zirenak. Erromatar tradizioaren arabera, aristokraziak, antzinako erregeen gehiegikeriak ekiditeko, ofizial berrien boterea mugatzen zuten neurri batzuk ezarri zituen. Horrela, erabaki zen bakoitzak bestearen erabakien gaineko botoa izatea (*intercessio*); urtebeterako bakarrik gobernatzea; ezartzen zituzten zigorrak edo zigorrak herriko batzarren aurrean apelatu ahal izatea (*probocatio ad populum*) eta, agintaldia amaitu ondoren, karguan egin zitzaketen legearen aurkako ekintzen erantzule izatea.

Denborarekin, kontsulen funtzioak magistratura berri batzuetan banatu ziren: kuestura (K. a. 447); zentsura (K. a. 443); pretura urbanoa (K. a. 367); edilitatea (K. a. 365), eta pretura erromesa (K. a. 242). Denek partekatzen zituzten elkargokide, aldi baterako eta arduradun izatearen ezaugarriak.

Magistratura horiek hiriko gobernu erregularra osatzen zuten, eta horregatik deitzen zieten ohiko. Hauen aurrean, krisi garaietarako gidatze bateratu eta irmoaren beharrari erantzunez, diktadura sortu zen (K.a. 500. urte inguruan), *konstituzio* errepublikarrean aparteko magistratura izaerarekin sartu zena. Beste magistratura batzuk, izaera berekoak baina Errepublikako garai jakin batzuetara mugatuak, dezenbiratoa eta triunbiratua izan ziren.

Hauteskunde kanpaina foruan egiten zen, eta hautagaiak toga zuria jantzita agertzen ziren (*toga candida*) botoemaileek ondo identifika zitezen. Normalean hauteskundea ospe ona zutenek irabazten zuten eta ospe hori armadan egindako lanagatik irabazten zuten gehienbat (gerran guduak irabaztegatik). Aristokraziako kideak ziren, armak erosteko aberastasuna zutenak, hain zuzen, plebea leginario soil moduan borrokatzen baitzen. Gobernatzeko gaitasunak (diziplina, adorea…) armadan ikasten bide ziren eta ondoren bizitza politikora pasatzen zitezkeen. Magistraturak bazuen boterea, *potestas*, eta horren bidez ingurune zibilean agintzen zuen. Baina magistratua militarren artean zegoenean *imperium* delakoa erabiltzen zuen, aginte mota ezberdina zena. Senatuko kideak patrizioak (*pater*=aita) dira eta hiritarrak plebeioak. Senatariei pater deitzen zitzaien  eta Erromatar ohituretan eta legeetan "*Pater familias*" familiaren burua zenez, senatariak Erromako buruak ziren.

## Magistratura arruntak 
thumb|*Comitia curiata* baten irudikapena. 1915eko Margaret Dovastonen marrazkia.
*Magistratura arruntek* agintzen zuten normaltasun garaian. Horietan sartzeko hautagaien *cursus honorum*-a izaten zen kontuan, eta K. a. 180. urtean *Villia annalis* legeak ezarri zuen behin betiko prozedura. Beheranzko ordena hierarkikoan, hauek ziren: kontsulatua; zentsoretza; pretoretza; ediletza eta kuestoretza.  

Magistratura arrunten arten artean, bereizten ziren handiagoak (*magistratus maiores*) eta txikiagoak *(magistratus minores*). Magistratuaren aukeraketaren arabera, hurrenez hurren, hauteskunde zenturiatuen edo tribu komizioen tribunatuen menpe. Magistratura nagusiak: kontsulatua, pretoretzaeta zentsura ziren eta txikiak: ediletza eta kuestoretza.  

Magistratura arrunten ezaugarri komunak hauek ziren:

* Kolegialtasuna: Pertsona batek baino gehiagok (bik, oro har) aldi berean gauzatzen zuten magistratura bera. Haietako bakoitzak bestearen erabakiei betoa jartzeko (*intercessio*) ahalmena zuen; ahalmen negatiboa, lankidearen jarduera geldiaraztea besterik ez baitzekarren berekin, inola ere ez haren erabakiak ordeztea edo aldatzea.
* Hautazkotasuna: zenturien komizioek (*Comitia centuriata*) aukeratzen zuten magistratura nork beteko zuen, magistratu nagusien kasuan, edo tribuen komizioek]]
Magistratu-kargua betetzeko baldintzak desberdinak izan ziren garai ezberdinetan. Hasieran, patrizioen ordenakoa izatea eskatzen zen. Plebeioek gradualki bakarrik lortu zuten magistraturetan aritzeko onartuak izatea. Prozesu hori amaitu zen, Liciniae-Sextiae legeen arabera (K.a. 367. urtea), kontsuletako bat, nahitaez, plebeioa izan behar zuela ezarri zenean. 

K. a. 180. urtean, *Villia annalis* legeak magistratura batetik bestera pasatzeko gutxienez bi urte eta kontsulatuan berriro aritzeko gutxienez hamar urte igaro behar zirela ezarri zuen. Magistraturak betetzeko gutxieneko adina ere zehaztu zen: kontsul izateko 42 urte, pretore izateko, 39 urte  eta edil izateko 36 urte.

Magistraturak hasi aurretik, politikan jardun nahi zuten guztiek hogeita sei kargu txikietako batean aritu beharra zuen, ikasteko. Bestalde, senatuko kide izateko, magistraturaren bat bete behar zen. *Imperiuma* zuten magistratu ohiak (pretoreak eta kontsulak) senatuak probintzia baten gobernurako izendatuak izateko gaituta zeuden, eta propretore edo prokontsul izendapena jasotzen zuten.

### Magistratura arrunta nagusiak 
#### Kontsulatua 
Kontsulatu izena eman zitzaion Estatuaren buruzagitzan monarkia ordezkatu zuen erromatar magistraturari. Legeak betearazteaz eta erabaki garrantzitsuenak hartzeaz arduratzen ziren (ikus Erromatar Errepublika). Urtero bi kontsul aukeratzen ziren.

Apurka apurka, eskuduntzak galdu zituen: lehenik, botere judizial zibil eta kriminal batzuk (kasu bakoitzean izendatutako kuestore edo dezenbiroetan delegatu zirenak); ondoren, bere erabakiak Senatuak berretsi behar izan zituen; gero, Altxorraren administrazioa (kuestorei eman zitzaiena) eta artxibo publikoena galdu zituen; ondoren, armadaren diru-kutxen kontrola galdu zuen (kuestore militarren alde); gero, zentsore-eginkizunak galdu zituen (zentsoreek eskuratu zituztenak) eta, ondoren, senatari berriak izendatzekoa (zentsoreek ere bereganatu zutena); gero, kuestoreak izendatzekoa (aurrerantzean  tribu komizioek egingo zutena);  epaitegietako eskuduntza (pretoreek izango zutena); jaien inguruko konpetentziak edil kuruleek (*edil curul*) hartuko zuten eta diktadorea izendatzeko ahalmena Senatuaren izango zen. Azkenean, funtzio txikiago batzuk baino ez zituen gorde, legeen botere exekutiboa eta armadaren agintea.

#### Pretoretza 
Pretoreak auzitegietako buruak ziren, urtebetez, nahiz eta denbora hori igaro ondoren propretore bihurtu eta beste urtebetez gobernatu lurralde jakin batzuetan (probintzietan). Zortzi ziren, eta kontsulen laguntzailetzat hartzen ziren. Epaiketak egiten zituen eta errudunei zigorrak ezartzen zizkien.

Kontsulak funtzio judizial zibilak galdu zituen Pretor izendatutako magistratu kurul baten mesedetan, urtebeterako, *inperiumaren* jabe zena eta hierarkiarik handieneko magistratuen artean zegoena. Bere izendapena Zenturia komizioei egokitu zitzaien, eta kontsularen aukeraketarako erabiltzen zen zeremonia erlijioso berarekin. Bere karguaren intsignia toga praetexta zen. Pretoreari, gainera, kontsul-funtzioak zegozkion kontsulak falta zirenean.

Pretorea patrizioa zen K. a. 337ra arte, non plebeioek pretoretzara sartzeko aukera izan zuten. Plebeioek gero eta gehiagotan lortu zuten magistratura hau.

Erromako pretoreak K.a. 242tik aurrera banatu zituen bere funtzioak: *Praetor Urbanus* hiritarren arazoez arduratu zen; eta *Praetor Peregrinus*, erromatar hiritarren eta hiritar ez zirenen (*peregrinus*) artean sortutako arazoez. Funtzioen banaketa beharrezkoa izan zen kausak biderkatu zirelako.

#### Zentsoretza 
### Magsitratura arrunta txikiak 
#### Ediletza 
Edilak magistratu txikiak ziren, inperiorik gabeak. Jatorrian, konstituzio erromatarretik at, plebeio edilak sortu ziren, plebearen tribunoaren laguntzaile gisa. K. a. 367. urtean kurul zinegotzia ezarri zen, patrizio magistratu konstituzional bezala. Aldi berean, plebeio edilei konstituzionaltasuna aitortuko zitzaien. Berdintasun-maila zela eta, zinegotzi kurulek eta plebeioek magistratura bakar bat osatu zuten. Funtzio horiek honako hauek ziren: ordena publikoa zaintzea (*apaiz urbis*); jolas eta jai publikoak antolatzea (*cura ludorum*); ordena zaintzea eta merkatuetan sor zitezkeen eztabaidak konpontzea (*cura annonae*). Hiri Erromatarrak administratzeaz arduratzen ziren.

#### Kuestoretza 
Lehen kuestoreak traizio handiko hilketen ardura zuten epaileak izan ziren. Denborarekin bere izendapen ohikoena *Decemviri Perduellionis et parricidii* izan zen. Kasu bakoitzerako izendatzen zituzten, eta ez ziren magistratura iraunkorra.

K. a. III. mendearen amaieran, *Decemviri* edo Kuestoreek beren eskuduntza judizialak galdu zituzten, eta *Triunviri* *nocturni*-etara pasatu ziren.

Kuestore judizial horiekin batera, administrazio-kuestoreak ere izan ziren, eta erregeak haien esku uzten zuen funts publikoen administrazioa. Errepublikaren garaian, kontsulei eman zizkieten eginkizun hori, eta kontsulek bi kuestore zibilen esku utzi zuten eta bi kuestore militarren esku. Kuestore zibilek altxor publikoa administratzen zuten eta kuestore militarrek armadaren diru-kutxa. Gero bere izendapena tribu komizioetan egiten hasi zen.

## Ezohiko magistraturak 
Ezohiko magistraturak kanpoko mehatxuek (adibidez, Erromaren existentzia arriskuan jarriko zuen gerra batek) edo barne arazoek (adibidez, erakunde errepublikarrak arriskuan jarriko zituen konjurazio batek) eragindako ohiz kanpoko aldietan izendatzen zirenak ziren. Hauek izan ziren, historikoki agertu ziren ordenan:

* Diktadura, diktadore baten izendapena zekarrena, eta horrek, aldi berean, *magister equitum* bat izendatzen zuelarik.
* Dezenbiratua. K. a. V. mendean sortutako aparteko magistratura, kontsul-boterea izan zuena, kontsulen elkargoa ordezkatuz. Bere funtzioa legeak idaztea izan zen (XII Taulen Legea), deuseztu zutenean (bi urteko funtzionamenduaren ondoren) kontsulak gobernura itzultzea ahalbidetu zuen.
* Triunbiratua. Hiru laguneko gobernua izan zen, gehienetan elkarren aliatuak. Hala ere, eztabaidagarria da magistratu-izaera izan zutenik.

### Diktadura 
[thumb|Juan Antonio Ribera-ren 1806ko *"Cincinnatusek goldea uzten du Erromari legeak emateko" margolana.* [Zintzinato bi aldiz izan zen diktadore.]]
Errepublika garaian, pertsona bati, diktadoreari, une zailetan, batez ere gerra kasuetan, autoritate gorena ematen zion ezohiko gobernua zen diktadura; antza, Tito Larciok proposatuta sortu zen diktadura, eta hura izan zen, gainera, karguan lehena. Diktadorea kontsuletako batek izendatzen zuen, Senatuaren agindu baten arabera, zeinak izendapena noiz behar zen eta kargua nork bete behar zuen erabakitzeko ahalmena zuen. Kargu horrek 6 hilabeteko iraupena zuen. Lehen mendeetan, patrizioak bakarrik izenda zitezkeen diktadore, baina K. a. 356. urtean plebeioei eskubide hori bera aitortu zitzaien.

## Magistratuen botereak 
* *Potestas*: karguari datxekion aginte ahalmena, aginduak emateko gaitasuna ematen zuena. Bere elementuak: *Intercessio*: kide baten erabakiaren aurka, betoa. Erromako boterea bi modutakoa zen: *auctoritas* eta *potestas*. 
* Funtzionarioen izendatzea.
* Partikular baten aurrean, Errepublika ordezkatzeko eskubidea, adibidez, sinadura batean bezala.
* *Auspicium*: jainkoen onespena bilatzeko eskubidea. Izendapenetan, gerran eta hauteskundeetan auspiziak kontsultatzeko derrigortasuna.
* *Imperium*: bi klase, militarra, magistratuek hiritik kanpo burutzen zutena; konkistatutako lurraldeen administrazioa, armadari deitzea eta armadarako txanponak egitea barne hartzen zuen. *Imperium* *domi* delakoa hiri barruan aplikatzen zen, eta bere atributu nagusia bortxa erabiltzeko eskubidea zen: modu exekutibo eta judizialean jokatzeko eskubidea, mendeko batek aginduak betetzen ez bazituen.
* *Iurisdictio*: auzi judizialetan esku hartzeko boterea.

## Erreferentziak 

## Bibliografia 
*  Asimov, Isaac (1994). *La República Romana. Historia universal Asimov.* Alianza Editorial. ISBN 84-206-18225. 

## Kanpo estekak 
* “Roman Cursus Honorum” *VRoma: A Virtual Community for Teaching and Learning Classics*
* Pérez,Rodrigo (2011ko apirialren 2a ) Principales magistraturas romanas. Helenos y Latinos: una historia épica.
* Wasson, Donald L.  (2015eko azaroaren 29a) “Roman Government”. *World history Encyclopedia*
* Gilmat, Daniel (2025ko urtarrialren 31) “El gobierno de la República”*. Histórico Digital*