open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trumoi-ekaitz

**Trumoi-ekaitza** edo **trumonada** bat-bateko atmosferako deskarga elektriko bat edo gehiago argi-pirrinta (oinaztu) eran eta soinu supituko edo burrunbatsu (trumoi) gisa nabaritzen den fenomeno meteorologikoa da.

## Eboluzioa 
[thumb|ezkerrera|399px|Trumoi ekaitza [Herbehereak|Herbehereetako Enscheden.]]

Trumoi ekaitz guztiek, axolik ez zein motakoak diren, hiru fase dituzte:
* Kumulu fasea
* Fase heldua, eta
* Lasaiakeria fasea

Atmosferaren egoeraren arabera, fase bakoitzak 20 minututik zenbait ordutara iraun dezake.

## Motak 
Haizearen arabera, lau trumoi ekaitz motak daude:

* Barrunbe bakanekoak
* Barrunbe anizkunekoak
* Barrunbe anizkuneko lerroak
* Gainbarrunbeak

## Kokapena 
Trumoi ekaitzak munduko edozein lekutan ager daitezke, eskualde polarretan ere, baina arruntagoak dira baso tropikaletan. Munduan trumoi ekaitz gehiago izan dituzten herriak Ugandako Kampala eta Tororo edo Indonesiako Bogor eta Java dira. Euskal Herrian oso arruntak dira baita ere.

## Mitologia 
Historian zehar, gizakiok trumoi ekaitzen indarra miretsi izan dugu. Erromatarrek Jupiterrek sortuak zirela uste zuten. Amerindiarrek, era berean, Izpiritu Handiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atarfe

**Atarfe** Espainiako udalerria da, Granadako probintziakoa. 2008an 14.803 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Atarfeko Udala
Traganarru

[thumb|240px|Tragarroi bat [Floridan.]]

**Traganarrua** edo **tragarroia** haize-zurrunbilo indartsua da, hodei-zutabe edo kumuluninbo baten azpitik irteten den hodei-kono alderantzikatu eta inbutu-formako gisa azaltzen dena, azpian itsasotik jasotako ur-tantaz edo lurretik jasotako hauts, harea edo zaborrez osaturiko anabasa bat eduki ohi duena.

Normalean, ez dira oso indartsuak, tornadoak ez bezala, eta denbora gutxi irauten dute. Hala ere, nabigaziorako arriskutsuak izan dira oso.

## Motak 
* Tornado motakoak.
* Tornado motakoak ez direnak (Trumoi-ekaitz gainbarrunbe batek sortuak)

## Kokapena 
Gehienak tropikoetan jazo badira ere, batzuetan munduko beste lekutan jazo dira, adibidez, Euskal Herrian. Urtero Europan 160 traganarru ikusi dituzte.

## Euskal Mitologian 
Traganarru itsas irelua da, bortitza eta generalki traganarruaren itxurarekin agertzen dena itsontziak eta pertsonak irensteko. Bere izenak adierazten duenez, traganarru edo itsas-arranpa edo ubilaren itxura hartzen du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tornado

## Kanpo estekak
Zikloi estratropikal

**Zikloi estratropikala** klima epeleko eskualdetan jazotzen den eta behe-presio gune batekin elkartutako fenomeno meteorologikoa da. Bere kokapena dela eta, batzuetan latitude ertaineko zikloiak ere deituak izan dira. Ipar Hemisferioan, zikloia erloju-orratzen aurkako norabidean biratzen du, Hego Hemisferioan, berriz, erloju-orratzen norabidean. Coriolis efektuak sortzen du errotatzea.

## Ezaugarriak 
Zikloi tropikalak ez bezala, beste ezaugarriak dituzte:
* Normalean 10 km baino altuagoak izaten dira.
* Lurzoruan, tenperatura airean baino hotzagoa da.
* Hasieran, ekaitzak latitude garaietatik beheretara doaz, eta gero ekialderantz jotzen dute.
* Itsasotik urrunago, airearen presioak 980 hPa (hektopascal) baino beheagoa da.

Batzuetan ekaitz azpiartiko edo zikloi tropikalekin nahasten dira.

## Zikloi ez tropikalarik ezagunenak 
Krimeako Gerran, 1854ko azaroaren 14an, ekaitz batek 30 itsasontzi ito zituen. 1962ko urriaren 12an Oregonen ekaitzarra ere izan zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zikloi tropikalak.

## Kanpo estekak
Streptococcus pneumoniae

***Streptococcus pneumoniae*** bakterio gram-positiboa da, **pneumokoko** izenarekin ere ezagutzen dena. Estreptokoko patogenoen Viridans taldean sailkatzen da. Ez du kate luzerik osatzen, bakterio-bikoteak baizik (diplokokoak), eta eritrozitoen hemolisi partziala eragiten du.

Ez da mugikorra. Anaerobio aerotoleratzailea da, nasofaringeko biofilm eraketaren sustatzailea da eta baita katalasa (-) eta oxidasa (-) ere.

Bakterio honek infekzio asko sor ditzake gizakiarengan: pneumonia eta meningitisa, gehienbat, baina baita sinusitisa, peritonitisa eta otitisa ere. Mikrobio ahula da, aske bizi ezin duena, bizkarroi-bizitzera derrigorrez moldatua.

Populazioaren % 40 inguru mikrobio honen eramailea da, gaixorik izan gabe. Nasofaringean kokatzen da pneumokokoa. Immunitate-sistemak behera egiten duenean garatzen du mikrobio honek bere ahalmen patogenoa, beraz, oportunista da (gripeak jota daudenengan pneumonia bakteriarra agertzea horren adibidea da). Haurrak, zaharrak eta immunogutxituak dira pneumokokoak gehien jotzen dituenak.

## Infekzio prozesua 
Ostalariak *S. pneumoniae* ezagutzen duenean, zenbait errezeptore erabiliz erantzun immunologikoak bultzatzen ditu, adibidez Toll-like receptor (TLR). Bakterioak zelula ostalarien gainazalean kokatutako TLR2 eta TLR4 bidez ezagutzen dira. TLR2-ak pneumokokoen horma zelularraren osagaiak eta lipoproteinak ezagutzen ditu, eta TLR4-ak pneumolysin-a hautematen du, poroak sortzen dituen toxina. Orokorrean, biek neutrofiloen aktibazioa bultzatzen dute eta apoptosia inhibitzen dute.

Hala ere, infekzio prozesuetan, *S. pneumoniae*k ostalariaren immunitatea saihestu behar du erreplikatzeko. Horretarako, zelula pneumokokoen gainazaleko proteinak dituzte, adesina eta/edo faktore antifagozitiko gisa funtzionatzen dutenak. Adibidez, plasmina eta fibronektina lotzen dituen A proteina (PfbA) dauka bere zelulen gainazalean, fibronektinaren menpeko atxikimenduan eta zelula epitelialen inbasioan parte hartzen duena.

Gainera, bakterio honen serotipo gehienek gluzidoz osatutako kapsula dute. Kapsula honek mikrobioaren birulentzia areagotzen du, makrofagoen fagozitosia eragozten duelako.

## Tratamendua 
Pneumokokoaren aurka penizilina da antibiotiko erabiliena. Zoritxarrez, azken urteetan andui erresistenteak agertu dira, kloranfenikol ala bankomizinarekin tratatu behar direnak. Ondorioz, Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) "lehentasunezko patogeno" izendatu du. Pneumokokoaren aurkako txerto konjokatuak aurkeztu diren arren, *S. pneumoniae* meningitis kasu guztien bi herenen erantzulea da oraindik.

## Garrantzia 
Mikrobio honek garrantzia handia izan du biologia molekularraren garapenean. Izan ere, 1928an Frederick Griffith mikrobiologoak transformazio genetikoa aurkitu zuen mikrobio honekin lanean ari zela (Griffithen esperimentua), eta Avery-k, Mc Leod-ek eta Mc Carty-k 1944an frogatu zuten, bakterio horren material genetikoa erabiliz, ADNa zela Griffithen "printzipio eraldatzailea"
Thusnelda

**Thusnelda** (Germania Magna,  - Erroma?, 17 ) Segestes keruskotar printzearen alaba izan zen.

Segestes eta bere klana, erromatarren bezero zirenez, hauen alde zeuden, eta Arminio ez zen gizon bati agindu zion Thusnelda honen aitak. Baina Arminiorekin joan zen. Keruskotarrek Teutoburgon erromatarren aurka irabazi zuten guduaren ondoren, Thusneldak Arminiorekin ihes egin zuen, eta berarekin ezkondu. 15. urtean, Germanikok, Germania Magna erromatarrentzat konkistatzeko aurrera eraman zuen bigarren saiakeran, Segestesen alaba harrapatu zuen. Hurrengo urtean, 16. urtean, Idistavisoko gudua gertatu zen. Bertan, Arminiok bere emaztea berreskuratzea zuen helburu, baina ez zuen lortu. Azkenik, 18. urtean, Germanikok Thusnelda Erromara eraman zuen, bere garaipen desfilean erakutsiz. Eta, ordutik aurrera, Thusnelda historiatik desagertu zen.

## Kanpo estekak
Maxixatzen

**Maxixatzen** Azkoitiko (Gipuzkoa) astekaria da. 4800 aleko tirada du eta Azkoitiko etxe guztietara doan banatzen da ostiralero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Der blaue Engel

***Der blaue Engel*** () Alemanian egin zen lehen film dramatiko soinuduna da.

Josef von Sternberg zuzendariak egin zuen 1930an. Bi bertsio daude, alemanez eta ingelesez, aktore ezberdinekin ekoiztuta (urte haietan ez zen bikoizketa ezagutzen ere).

## Kanpo estekak
Zirikolazko erreka

**Zirikolazko erreka** Lapurdiko ibaia da, Uhabiaren ibaiadarra dena.

## Geografia 
Senpereko iturri desberdinetatik ura jaso ondoren, Uhabia ibaira isurtzen da Bidarten. Guztira, 11,5 kilometroko luzera du.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Senpere
* Ahetze
* Arbona
* Bidarte

## Ibaiadar nagusiak 
* Besaingo erreka
* Uroneko erreka
* Amisolako erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
CC

**CC** siglak esanahi ezberdinak izan ditzake:

* **Kanariar Koalizioa** edo **Coalición Canaria**, Kanarietako alderdi politikoa.
* **Creative Commons**, sormenezko lanak partekatzeko oztopo legalak murriztea helburu duen irabazi asmorik gabeko erakundea.
* **Carbon Copy**, posta elektroniko bidezko mezu baten kopia.
* **.cc** Cocos (Keeling) uharteei dagokien herrialdeentzako goi mailako domeinua da.
Egidio

**Egidio** (latinez *Aegidius*, ??? - 464) jeneral erromatarra izan zen, eta *magister militum per Gallias* kargua izan zuen. Egidiok 457. urtetik 464. urte arte gobernatu zuen Soissonseko erreinua.

## Bizitza 
Ez dago batere garbi Egidio zer urtetan jaio zen. Galiako ipar zatiaren defentsa antolatu zuen erromatar jenerala izan zen. Hasiera batean Avito enperadorean zerbitzuan egon zen, eta ondoren Galiako agintari militar izendatu zuten. Maioriano enperadoreak Galia bere onera itzultzeko agindua eman zion. Probintzia horretan, Maiorianok ez zuen izan Avitok izan zuen besteko ospe ona.

## Karrera militarra 
Frankoekin bere elkarkideekin, Lyon herria berreskuratu zuen, Maiorianoren agintaldian, burgundiarrei eman ondoren, Arlesen gertatu zen bisigodoen aurkako gudu baten ondoren. Horrela, Teodoriko II.a, bisigodoen erregea, hauen eta Mendebaldeko Inperioren arteko elkarkidetza berriztatzera behartuz.

461. urtean, Rizimerok Maioriano akabatzea agindu zuen, Libio Severo enperadore berri izendatuz. Egidiok ez zuen enperadore berria onartu eta bere burua independente izendatu zuen Galiako iparraldean. Ondorioz, burgundiarrek, Lyon eta Saona ibaiaren ibarra berreskuratu zituzten, horrela, Egidio, Galiaren hegoaldetik baztertuz.

## Orleansko gudua 
Egidiok bere kontura jarraitu zuen bisigodoen aurkako borroka, hauei, Orleansko guduan, 463. urtean irabaziz. Beharbada, Angersen ere borrokatu zuen, saxoien aurka.

## Soissonseko erreinua 
Edozein kasutan, Egidiok, galo-erromatar aristokraziak gobernaturiko lurralde bat sortu zuen Loira eta Somme ibaien artean. Beharbada, bere agintea galdu zuen frankoen artean, horiek izan baitziren agintaritzat aukeratu zutenak urte batzuk lehenago.

464. urtean hil zen, edo, beharbada, 465. urtearen hasieran, eta lurralde haren agintea bere seme Siagriori utziz, beharbada, Paulo kondearen laguntzaz Loira inguruan. Siagriok agintari gisa jarraitu zuen 486. urte arte, Klovis I.a frankoen erregearen aurka Soissonsen gertatu zen gudua galdu zuen arte.

## Ikus, gainera 
* Soissonseko erreinua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Musika programatiko

**Musika programatikoa** musika klasikoaren barnean dagoen generoetako bat da. Musikalanaren zati bakoitzak, bere izenburu propioa izaten du, eta natura edo beste edozein gairi buruzkoa izan daiteke azken hau.

Musika programatikoaren aitzindaritza, Beethoveni dagokio Pastorala ere deitua den bere Seigarren Sinfonia, programatikoa baita. Bost mugimenduetako bakoitzak, naturarekin zerikusia duen azpi-izenburu bat darama. Ondoren, Hector Berlioz konposatzaile frantsesa izango zen arlo honetan Beethovenen lekukoa hartuko zuena.

## Adibideak 
* *Sinfonia pastorala*, Ludwig van Beethoven
* *Les Préludes* (*Preludioak*), Franz Liszt (olerki sinfonikoa)
* ''L'Apprenti sorcier* (*Azti ikastuna*), Paul Dukas, olerki sinfonikoa
* *La Danse macabre* (*Herio-dantza *), Camille Saint-Saëns, olerki sinfonikoa
* *Ночь на лысой горе* (*Gaua Mendi Gorrian*), Modest Musorgski, olerki sinfonikoa
* *Olerki sinfonikoak*, Antonín Dvořák.
* *Symphonie fantastique* (*Sinfonia fantastikoa), Hector Berlioz.

## Ikus, gainera 
* Olerki sinfonikoa

## Kanpo estekak
Xanten

**Xanten**, Alemaniako herria da, Ipar Renania-Westfalia eskualdean kokatua, Belgika eta Herbehereetako mugetatik gertu. 72.39 kilometro koadroko hedadura du, eta, 2006ko abenduaren 31n egindako azken erroldaren arabera, bere biztanleria 21.586 pertsonakoa da.

## Hidrografia 
Herritik gertu igarotzen da Rhin ibaia.

## Jatorria 
Herri honen jatorria, Rhin ibaiaren arro guztian zehar aurkitzen diren beste guztiek bezala, Erromatar Inperioan du. K.a. 15. urtean, Castra Vetera izeneko kanpamendu militarra zegoen Rhin ibaiaren inguruan. Eta kanpamendu hori, Germania Magna konkistatzeko abiapuntu gisa erabili zen. Ondoren, kanpamendu hori suntsitua izan zen, eta urrutiraxeago, Castra Vetera II izeneko kanpamendua sortu zuten erromatarrek, Castra Vetera I kanpamendutik gertu.

## Bitxikeriak 
Herri honetako bitxikerien artean, herriaren izena bera da, Alemanian aurkitzen diren herri guztietatik, izena X hizkiaz hasita duen bakarra baita.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
*  Udalerriko webgunea
Ibaizabal Telebista

**Ibaizabal Telebista** 2008an Ibaizabal-Mendebalde Kultur Elkarteak Bilboaldean abian jarri zuen internet bidezko telebista kate herrikoia da. Euskara hutsean igortzen du eta borondatezko lanean oinarriturik eraikitzen du bere programazioa. Parte-hartze irekiko egitasmoa da eta behetik gora eraikitako bestelako telebista eredua du helburu. Tokiko telebista izaki, herritarrengandik hurbil egotea eta herritarren tresna gisa funtzionatzea du xede. Horretarako, ikus-entzuleen etengabeko feedback edo iradokizunak jasotzeko bideak abian dituelarik.

## Kanpo estekak 
*  Ibaizabaltb.com
Beas de Granada

**Beas de Granada** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 1.087 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Beas de Granadako Udala
Laktosa

**Laktosa** (latinez *lactis* "esnea" eta azukreen *-osa* atzizkia) edo **esne-azukrea** glukosa eta galaktosaz osatutako disakaridoa da, ugaztunen esnetan egoten dena. Ugaztunen esneetako gluzidorik garrantzitsuena da, % 4-5 artean agertzen da-eta.

## Historia 
Fabrizio Bartoletti (1576-1630) mediku italiarrak isolatu zuen eta baina bere lanak 1633 urtean argitaratu zen, jadanik hila zela. 1700 urtean Lodovico Testi botikari veneziarrak esnearen azukrearen (*saccharum lactis*) onurak azaltzen zituen liburua plazaratu zuen, bereziki artritisaren eraginak lasaitzeko duen gaitasuna goraipatuz. 1715 urtean Testik laktosa isolatzeko erabili zuen teknika argitaratu zuen Antonio Vallisnerik. Laktosa Carl Wilhelm Scheelek identifikatu zuen 1780 urtean.

Heinrich Vogelek 1812an laktosa hidrolisatuz glukosa lortzen dela ikusi zuen, eta Louis Pasteurrek 1856an beste osagaia kristalizatzea lortu zuen, galaktosa. 1894an Hermann Emil Fischerrek laktosaren egitura molekularra finkatu zuen.

## Egitura 
Laktosaren formula enpirikoa C12H22O11 da, eta bere pisu molekularra 342,30 g/mol. β-galaktosa eta glukosa (α edo β) monosakarido bana lotzen dira β-1→4 lotura O-glukosidikoaren bidez eta ur molekula bat askatzen da. Horrela beraz laktosaren izen sistematikoa honako hau da:

*β-D-galaktopiranosil-(1→4)-D-glukopiranosa*

Glukosaren karbono anomerikoan dagoen hidroxilo taldea aske dagoenez ahalmen erreduzitzailea duen azukrea da.

## Metabolismoa 
Laktosa ongi digeritzeko gizakiak laktasa (β-D-galaktosidasa) entzima behar du. Entzima horrek laktosa hidrolizatzen du, glukosa eta galaktosa sortuz; bi monosakarido horien xurgapena heste meharraren muki-mintzean gertatzen da. Laktosak kaltzioaren xurgapena ere errazten du, eta hezurralen mineralizazio egokian laguntzen du. Heste-florarentzat onuragarriak diren eragin probiotikoak ere baditu.

Laktosarekin beste hainbat aldaketa ere egiten dituzte entzimek. Disoluzio alkalinoan isomerizatu egiten dute laktulosa bihurtuz (idorreriaren aurkako botika). Bestalde murriztu ere egin daiteke, laktitol izeneko polialkohola lortuz.

## Erabilerak 
Elikagaien industrian erabiltzen da batez ere.

* Esnekien industria antzinatik ezagutzen diren hamaika produkturen ekoizpenean oinarritzen da, hala gazta, jogurta, gatzatua eta beste hainbat elikagai. Munduan garrantzia handia duen jarduera ekonomikoa da.
* Legamia gehienek ez dute laktosaren hartzidurarik egiten eta garagardo beltzetan erabili izan da uki krematsua emateko.
* *Kluyveromyces* generoko legamiak laktosaren hartzidura egiteko gaitasuna du, eta etanola ekoizten du. Bioerregai gisa erabiltzeko frogak egiten ari dira.
* Laktosaren lurrin leuna eta erabilterraztasuna dela eta, botiken usainak egonkortzeko erabiltzen da.

## Jasanezintasuna 
Laktasaren gabeziak laktosarekiko jasanezintasun izeneko gaitza sortzen du, zenbait tokitan (Asian, adibidez) oso zabaldua dena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Laktosaren operoia
* Laktosarekiko jasanezintasuna

## Kanpo-estekak
Pablo Granados

**Pablo Granados**, (Rosario, Argentina, 1965eko irailaren 11 - ) aktore, musikagile eta umorista argentinarra da, Raul Granados kazetari eta telebista aurkezlearen semea.

1992an bere lehenengo diskoa kaleratu zuen, hurrengoak 1993an eta 1999an kaleratu zituen. 2000an *Luna Salvaje* telesaioaren doinua egin zuen-

1993an telebistan antzezten hasi zen *Videomatch* telesaioan Freddy Villareal eta Pachu Peña aktoreekin. 2003an *La peluqueria de los Mateos* telesaioan antzeztu zuen.

2007an *Fuera de foco*, *¿Sabes más que un chico de 5 grado?* eta *La chica FX 2* programak aurkeztu zituen.

## Lanak 
### Telebistan 
* *Videomatch* - Telefe
* *La peluqueria de los Mateos* (2003) - Canal 9
* *No hay dos sin 3* (2004-2005) - Canal 9
* *Cantando por un sueño* (2006) - Canal 13
* *Fuera de foco* (2007) - América
* *¿Sabes más que un chico de 5 grado?* (2007) - América
* *La chica FX 2* (2007) - FX
* *Lo mejor y lo peor* (2008) - América

### Zinean 
* *Bañeros III, todopoderosos *

## Kanpo loturak 
*  Pablo Granadosen profila IMDBn
Elur-ekaitz

**Elur-ekaitza** behe-presio gune batek sorturiko indar handiko haizea da, harekin batera prezipitazio hotza duena, elurra edo txingorra. Klima epeleko eskualdetan, halako ekaitzak neguan gertatzen dira normalean, baina baita udazkenaren bukaeran edo udaberriaren hasieran. Bitxiki, udan ere gertatzen dira, eragabeki uda hotzean, 1816an ipar-ekialdeko AEBak zuen bezala. Ipar Hemisferioan, elur-ekaitzik gogorrenak martxoan eta apirilean gertatzen dira.

thumb|ezkerrera|Elur-ekaitza.
## Motak 
* Elur-ekaitzak, elurra duenak.
* Bisutsak, elurrekin batera haizea dituenak.
* Izotz-ekaitzak, izotza duenak.
* *Wintry showers* (Erresuma Batuan) edo *wintry mix* (AEBetan), elurra, txingorra, izotza eta haizea dituenak.
* Euri izoztua

## Elur-ekaitzik ezagunenak 
* 1998an, Kanadako Montreal eta Ottawan eta AEBetako New York eta New Englanden gertatu zena.
* 2002ko abenduan, Ipar Carolinan gertatu zena.
* 2005ean, Kansasen gertatu zena.

## Ikus, gainera 
* Bisutsak.
* Izotz-ekaitzak.
* Euri izoztua.

## Kanpo estekak
Bisuts

**Bisutsa** elurra eta izotza dituen ekaitz larria da, eta haize erauntsiek elurra harrotzen eta mugitzen dutena. Normalean, eskualde hotzetan gertatzen da: mendietan edo latitude garaietan, baina edonon gerta daiteke.

thumb|ezkerrera|Armada bisutsapean.
Bisutsak arriskutsuak dira oso, ikustea zaila da eta bero sentsazioa -20 °C graduetara ere hel daiteke.

Bisuts mota bi daude:

* Garaia: elurra goi-mailan dagoenean.
* Behea: elurra behe-mailan dagoenean.

## Konparaketa beste fenomeno meteorologikoekin 
## Ikus, gainera 
* Elur-ekaitzak.

## Kanpo estekak
Izotz-ekaitz

**Izotz-ekaitza** euri izoztua duen ekaitza da.

Halakoetan dena izotz bihurtzen da eta arriskutsua da oso, ez bakarrik oinezkoen eta kotxeen laprastadagatik baizik eta izotzaren pisuagatik (arboletan, hari elektrikoetan...)

ezkerrera|thumb|250px|Izotz-ekaitzen ondorioak.
Izotz-ekaitzik ezagunenak Ipar Amerikan gertatu dira, adibidez, 1998an Kanadan gertatu zena.

## Ikus, gainera 
* Elur-ekaitzak
* Bisutsak

## Kanpo estekak
Aphura

**Aphura** (frantsesez *Lafaure*) Zuberoako ibaia da. Bearnoko herri batzuetatik ere igarotzen da, eta Azpildan (Bearno) isurtzen da Ühaitz ibaira.

## Gurutzaturiko udalerriak 
* Ainharbe
* Arüe-Ithorrotze-Olhaibi
* Azpilda (Bearno)
* Etxarri
* Lohitzüne-Oihergi
* Saint-Gladie-Arriba-Munein (Bearno)

## Ibaiadarrak 
Aphurak ibaiadar bi ditu:
* Hourquet erreka
* Eierabideko erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izpaxuri

**Izpaxuri** Zuberoa eta Nafarroa Behereko ibaia da.

## Geografia 
Muskildin jaio eta Uhartehirin isurtzen ditu bere urak Biduzera. Guztira 16,2 kilometroko ibilbidea du.

Ibaiadar bakarra du, Kihiliri erreka izenekoa.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Larribarre-Sorhapürü
* Lohitzüne-Oihergi
* Muskildi
* Pagola
* Uhartehiri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pastorala (Beethovenen Sinfonia)

**Pastorala** edo **Beethovenen Seigarren Sinfonia**, 1808. urtean idatzi zuen sinfoniaren izena da. Beethoven konpositore alemaniarraren sinfonien artean kasu berezia da. Ez dauka beste zortzi sinfoniekin inongo zerikusirik. Musika programatikoaren musikalean aitzindaria da.

Ohiko lau mugimenduen ordez, bost ditu. Azpizenburu bezala "*Landa bizitzaren oroipenak*" du. Bost mugimendu hauek honela banatzen dira:

# *Allegro ma non troppo* (Sentimendu pozgarrien iratzartzea landara heltzean)
# *Andante molto mosso* (Eszena errekastoan)
# *Allegro* (Landagizonen bilketa pozgarria)
# *Allegro* (Tximista, ekaitza)
# *Allegretto* (Artzainak abesten. Ekaitzaren ondorengo poztasuna eta esker oneko sentimenduak)

## Kanpo estekak
Brunei-Muara

**Brunei-Muara** Bruneiko lau barrutietako bat da, hedaduraz, herrialde osoko txikiena, 570 kilometro karraturekin. Malaysiaren zatitxo bat eta Temburong barrutiarekin batera, Bruneiko badia osatzen du. Hiriburua, Bandar Seri Begawan du, herrialde osoko hiriburua ere badena. Lau barrutietatik txikiena izan arren, mukim edo azpibarruti gehien dituena da. Orotara, 17. Biztanleria, 213.800 pertsonakoa da. Hauek dira barruti honetako mukim edo azpibarrutiak:

* Berakas A
* Berakas B
* Gadong A
* Gadong B
* Kianggeh
* Kilanas
* Kota Batu
* Lumapas
* Mentiri
* Pengkalan Batu
* Sengkurong
* Serasa
* Burong Pinggai Ayer
* Peramu
* Saba
* Sungai Kebun
* Sungai Kedayan
* Tamoi

Barruti honek, Bruneiko badian, baditu hainbat uharte. Honako hauek dira:

* Pulau Muara Besar
* Pulau Salar
* Pulau Simangga Besar
* Pulau Bedukang
* Pulau Kaingaran
* Pulau Chermin
* Pulau Pepatan
* Pulau Baru-Baru
* Pulau Berbunut
* Pulau Sibungor
* Pulau Ranggu
* Pulau Berambang

Hauetaz gain, gizakiek eraikiriko uharte bat ere dago barruti hontan, Tanjong Pelumpong izenekoa, Serasa mukim edo azpibarrutiaren kostaldean.

## Kanpo estekak
Albertville

thumb|250px|Herriaren ikuspegi orokorra.
**Albertville** Frantziako herria da, Rodano-Alpeak eskualdean eta Savoia departamenduan kokatua.

## Geografia 
340 metroko garaieran dago, baina, Rodano-Alpeak eskualde osoa Alpeetako mendilerroak gurutzatzen duenez, bere garaiera, 2.037 metroraino heltzen da. Arly ibaiak gurutzatzen du, eta Isère ibaiaren bazterrean dago.

### Hedadura eta biztanleria 
17,54 kilometro karratuko hedadura eta 17.340 biztanleko biztanleria du.

## Historia 
1836an sortu zen, Karlos Alberto erregearen eskutik. Aurretik, inguru horretan, L´Hôpital eta Conflans izeneko bi herritxo aurkitzen ziren, eta erregeak, biak batu zituen, herri berriari, bere izena emanez.

## Neguko Olinpiar Jokoak 
1992an, Savoiako departamenduan ospatu ziren Neguko Olinpiar Jokoak, Albertville kokaleku zentrala zelarik. Udako Olinpiar Jokoen urte berean ospatu ziren Neguko azken Olinpiar Jokoak izan ziren Albertvillekoak

## Herritar ospetsuak 
* Jean Moulin

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Idistavisoko gudua

**Idistavisoko gudua** (baita ere **Weser ibaiko gudua** eta **Mindeneko gudua** gisa ezaguna) Germanikok gidaturiko erromatarrek Germania Magna konkistatzeko aurrera eraman zuten azkeneko guda izan zen, 16an gertatua.

Germaniko zen erromatar gudarostearen buruzagia, eta Arminio germaniarrena. Aurreko urtean, erromatarrek Thusnelda, Arminioren emaztea, harrapatu zuten. Guda honetan, Arminiok bere emaztea berreskuratu nahi izan zuen, baina ez zuen halakorik lortu, eta ez zuen sekula gehiago bere emaztea ikusi. Germanikok, erromatarren garaipentzat jo zuen gudu honen amaiera, baina bere legioek eta tropa laguntzaileek, atzera egin behar izan zuten. Guda hau, Weser ibaiaren inguruan gertatu zen, beharbada, oraingo Minden herriaren inguruan.

## Kanpo estekak
Weser

**Weser** Alemaniako iparmendebaldean itsasoratzen den ibaia da.

## Iturburua 
Hannoversch Münden herrian du bere hasiera, hegoalderago hasten diren Fulda eta Werra ibaiek bat egiten dutenean.

## Arroa 
41.094 kilometro koadroko azalera hartzen du bere arroak. Arroko herri ospetsuen artean, Eisenach, Johann Sebastian Bachen jaioterria, Hamelin, ipuineko txistulariarena, eta kirolarekin zerikusia dute Göttingen eta Wolfsburg herriak daude. Gurutzatzen dituen herrien artean Hannoversch Münden, Beverungen, Höxter, Holzminden, Bodenwerder, Hamelin, Hessisch-Oldendorf, Rinteln, Vlotho, Bad Oeynhausen, Porta Westfalica, Minden, Petershagen, Nienburg, Achim, Bremen, Brake, Nordenham eta Bremerhaven daude.

## Itsasoratzea 
Hannoversch Münden herrian Fulda eta Werra ibaiek bat egin ondoren, Weser ibaia, 452 kilometro egin ondoren, Bremerhaven herrian itsasoratzen da, Bremengo eskualdean

## Historia 
Idistavisoko gerra, Germaniko eta Arminioren arteko azkeneko gerra, 16. urtean ibai honen inguruan gertatu zen, oraingo Minden herrian, Ipar Renania-Westfalia eskualdearen iparrekialdeko muturrean.

## Ibaiadarrak 
### Ezkerretik 
* Ulster ibaia
* Fulda ibaia
* Diemel
* Große Aue
* Hunte

### Eskuinetik 
* Nesse
* Aller ibaia
* Lesum (Wumme)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alemania

## Kanpo estekak
Treponema

**Treponema** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, *Spirochaetaceae* familia barnean sailkatuta izanik. Familia honetako genero guztiak espiroketak dira, hots, bakterio helikoidalak, finak eta luzeak, diametro txikikoak. Espiroketa guztiak mugikorrak dira, baina haien mugimendua berezia da, flageloak ez baitaude bakterioaren kanpoaldean, zelula horma eta kanpo mintzaren artean baizik. Horrek sugearen antzeko mugimendu bihurrikatzailea eragiten du, gainontzeko bakterioek ez dutena.

*Treponema* generoko bakterioak, espiroketa guztiak bezala, ondo ikusten dira "in vivo" eremu iluneko mikroskopioaren bitartez. Ostalari baten barruan bizi dira (gizakia ala animaliak), komentsal ala bizkarroi moduan. Espezie patogenoen artean *Treponema pallidum* -sifiliaren eragilea- eta *Treponema carateum* dira aipagarrienak. Ez-kaltegarrien artean, berriz, ahoan bizi diren komentsalak: *Treponema denticola* eta *Treponema oralis*.

Treponema guztiak anaerobioak dira edo, asko jota, mikroaerofiloak.

*Treponema* gehienek eskakizun nutritibo zorrotzak dituzte, laborategian hazteko hazkuntza-inguru aberatsak eskatuz. Espezie patogeno batzuk (*Treponema pallidum*, kasu) ezin dira laborategian kultibatu.

## Espezieak 
* *Treponema pallidum*
** *Treponema pallidum pallidum*
** *Treponema pallidum pertenue*
** *Treponema pallidum endemicum*
* *Treponema carateum*
* *Treponema paraluiscuniculi*
* *Treponema denticola*
* *Treponema vincentii*
* *Treponema scoliodontum*
* *Treponema refringens*
* *Treponema minutum*
* *Treponema phagedenis*
* *Treponema succinifaciens*
* *Treponema bryantii*
Nils-Aslak Valkeapää

**Nils-Aslak Valkeapää**, samieraz, *Áillohaš*, (Enontekiö, Lappi, 1943ko martxoaren 23a - Espoo, 2001eko azaroaren 26a) idazle, musikari eta nazioarteko sami artista ospetsuenetarikoa zen.

Käsivarsi inguruan jaio zen, elur-orein abeltzaintzaz bizi zen familia samitar batean. Hala ere, Nils-Aslak, bere gurasoek ez bezala, eskolara joateko aukera izan zuen eta bertan idazten eta bere sentimenduak idatzietan bihurtzeko dohaina ikasi zuen.

Samitar joik musikak, bere lanak baldintzatu zituen, izugarrizko berezitasuna lortuz. Abestiak idatziz joan ahala, 1968. urtean, Oscar sarietarako izendatua izan zen *Pathfinder/Ofelaš* norvegiar filmeko doinua idazteagatik. Filmak izan zuen arrakasta dela eta, izena hartzen hasi zen Nils-Aslak musika munduan eta 1994. urtean, Lillehammeren ospatu ziren Neguko Olinpiar Jokoetan hasierako ospakizuneko doinua abestu zuen.

Idazle bezala, ez zuen idatzi askorik egin hasieran. Arlo honetan, finlandieratik samierara itzultzen eginiko lanengatik izan zen ezaguna. Hala ere, poemak eta idatzi politikoak egiteari ekin zion bizi amaieran, eta hauei esker, oso ospetsu bihurtu zen samitarren artean.

Japoniatik Espoorako hegazkin bidaia batean hil zen 58 urte zituela, segur asko, 1996. urtean edukitako istripuaren arrastoengatik .

## Erreferentziak
Zirimiri

**Zirimiri** edo **langarra** ur-tanta txikiko (normalean 0,5 mm baino gutxiagoko diametrokoak) prezipitazioa da. Garaiera apalean dauden hodeiek sortzen dute, estratokumulu izenekoek.

Nahiz eta bere ur kopurua euriarena baino txikiagoa izan, zirimiriaren prezipitazioa orduko 1 mm-ra hel daiteke. Normalean arriskutsua ez den arren, zirimiria izotz bihurtzen bada arazoak sortzen ditu.

## Konparaketa beste fenomeno meteorologikoekin 
## Kanpo estekak
Minden

**Minden** Alemaniako hiri bat da, Weser ibaiaren inguruan kokatua, Ipar Renania-Westfalia estatuaren ipar-ekialdeko muturrean.

## Geografia 
Weser ibaitik 6 kilometro iparraldera dago, Porta Westfalican. 101,08 kilometro karratuko hedadurarekin, iparraldetik hegoalderako gehienezko distantzia, 13,1 kilometrokoa da, eta mendebaldetik ekialderako gehienezkoa, berriz, 14,1ekoa. Hiriko tokirik garaiena, 180,59 metrotara, Stadtteil Haddenhausenen dago. Beherenen dagoena, berriz, Leteln auzoan dago, 40 metrotara bakarrik. Mindeneko Eskualdearen zati da eta Ostwestfalen-Lippe lurraldean dago.

## Historia 
Hiri honek protagonismoa hartu zuen lehenengo aldia, K.o. I. mendearen hasieran izan zen, Germaniko eta Arminioren artean gertatu zen Idistavisoko gerraren kokalekua izan baitzen. Halere, lehen datu historikoak, III. mendekoak dira, han baitzeuden hainbat finkapen. Beranduago, Karlomagnoren garaian aipatu zen lehen aldiz hiri honen izena, garai hartan "Minda" izena zuena.

1648ko Westfaliako Bakearen ondoren, Brandeburgo-Prusiari anexionatua izan zen, eta lurralde honen barnean jarraitu zuen hiru mende geroago arte.

## Ikus, gainera 
* Ipar Renania-Westfalia
* Arminio

## Demografia 
## Kanpo estekak 
*  Mindengo webgunea
Euri izoztu

thumb|140px|ezkerrera|Euri izoztuaz estalitako landarea.
**Euri izoztua** izotzezko prezipitazioa da. Hasieran, hodeietatik elurra erortzen bada ere, 0 °C graduko tenperaturaz dagoen aire-geruza batek izozten du, ura gainurtzen. Ur izoztuta honek lurzoruan geruza bat sortuko du.

Bere ondorioak latzak izan daitezke, izotz ekaitzek istripuak sortzen dute eta pilatutako izotzak arbolak eta hari elektrikoak hausten ditu.

## Ikus, gainera 
* Izotz-ekaitza

## Kanpo estekak
Komikia Galizian

**Komikia Galizian** (*Banda Deseñada Galega*) XXI. mendearen hasieran garapen handia izaten ari da. Izan ere, 2000. urtetik 50 lan baino gehiago argitaratu dituzte bertako egileek.

Halaber, 1988an antolatu zituzten Ourensen lehenengo komiki jardunaldiak, "Xornadas de Banda Deseñada" izenekoak. 1998an *"Viñetas desde o Atlántico"* jaialdia abiatu zuten A Coruñan eta 2001ean "BD Banda" aldizkari elebiduna eta "Polaqia" ekimena martxan hasi ziren.

2002an, oso garrantzitsua izan zen proiektua abian ipini zuten, haurrei zuzenduriko "Golfiño" izeneko argitalpena hain zuzen ere, "La Voz de Galicia" egunkariarekin batera ateratakoa.

2003an, bestela, "Barsowia" aldizkariaren lehenengo zenbakia atera zuten.

Azkenik, aipatzekoa da "Prestige" petroliontziaren hondamendiaren aurrean sortutako "Colectivo Chapapote" ekimena, "Nunca Mais" plataformaren barruan.

## Egileak 
Komikiaren munduan ezagunak ditugu Miguelanxo Prado eta David Rubin, besteak beste, bai eta Alberto Guitian, Kiko Dasilva, Migeul Porto eta Enma Rios ere.

## Argitaletxeak 
Gaur egun gero eta argitaletxe gehiago dago herrialdean, tartean *"El Patito Editorial"*, *"Factoría K"*, *"Xerais"*, *"BD Banda"* eta *"Fuck Cómics"*.

## Kanpo estekak 
*  Culturagalega.org
* BD Banda
*  "Xornadas de Banda Deseñada" (Ourense)
Wimme Saari

**Wimme Saari**, soilik **Wimme** izenaz ezagunagoa, (Kelottijärvi, Enontekiö, 1959 - ) samitar joik musika estiloko abeslari onenetarikoa da. Bere inprobisazioek eta tekno-giroak, Eskandinaviako gazte asko gerturatu ditu sami kulturara.

## Diskoak 
* *Wimme* (1995)
* *Gierran* (1997)
* *Cugu* (2000)
* *Bárru* (2003)
* *Gapmu* (2003) - (*a cappella*)

## Kanpo estekak 
* Biografia ofiziala
Arly ibaia

**Arly** Frantziako ibai bat da, Isère ibaiaren adarra.

## Luzera eta arroa 
Ibaia 38 kilometro luze du eta arroak, 671 kilometro karratuko azalera hartzen du. Arro guztia, Rodano-Alpeak eskualdean dago, Savoia eta Savoia Garaia departamentuetan, zehazki. Isère ibaiarekin bat egiten du Albertvillen. Ibai honen igaroaldian, daude Arlyko arroilak. Bisitatu daitezke, handik gertu, RN 212 errepidea igarotzen baita.

## Igarotzen dituen herriak 
* Mégève
* Praz-sur-Arly
* Flumet
* Saint-Nicolas-la-Chapelle
* Crest-Voland
* Héry-sur-Ugine
* Cohennoz
* Ugine
* Marthod
* Albertville

## Ikus, gainera 
Rodano-Alpeak

## Kanpo estekak
Imanol Zubero

**Imanol Zubero Beaskoetxea** (Bilbo, 1961eko ekainaren 16a - ) soziologian doktorea eta EHUko tituludun irakaslea da. Sindikalismoa eta teknologia aldaketa, informazioaren teknologia berriak, gizarte mugimenduak, boluntariotza, indarkeria eta politika Euskadin... bezalako gaiak landutako artikulu eta liburu ugarien idazle eta idazle kide dugu. Astero El Pais egunkariaren edizio euskaldunean zutabe bat argitaratzen du. Antimilitarismoan, bakea Euskadin eta hiritarren mugimenduarekin zerikusia duten gizarte erakunde eta ekimen ezberdinetan parte hartu eta sustatu izan ditu. Gesto por la Paz elkartearen sustatzaileetariko bat izan zen.

## Bibliografia 
* *Los sindicatos españoles ante el cambio tecnológico* (Desclée de Brouwer, 1993)
* *Las nuevas condiciones de la solidaridad* (Desclée de Brouwer, 1994)
* *Movimientos sociales y alternativas de sociedad* (HOAC, 1996)
* *El trabajo en la sociedad. Manual para una sociología del trabajo* (Euskal Herriko Unibertsitatea, 1998)
Egoi Martínez

**Egoi Martínez de Esteban** (Etxarri-Aranatz, 1978ko maiatzaren 15a) txirrindulari nafar ohia da, profesionala 2002 eta 2013 artean.

2002an debutatu zuen profesionaletan Euskaltel-Euskadi taldearekin eta hurrengo urtean Etorkizuneko Tourra irabazi zuen. 2006an Espainiako Vueltako etapa bat eta mendiko saria irabazi zuen. Sailkapen nagusian 12. geratu zen.

2013ko denboraldiaren amaieran, Euskaltel-Euskadi taldearen desagerpenarekin batera eta 12 urteko ibilbide profesionala osatuta, erretiroa hartu zuen, 35 urte zituelarik.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
**2000**
* Arabako Itzuliko etapa 1
**2001**
* Ega Pan Saria
* Santikutz Klasika
* Leongo Itzulia
* 2. Nafarroako Itzulian
* 3. Arabako Itzulian

### Profesionaletan 
**2003**
* 20px Etorkizuneko Tourra 
**2005**
* 4. Miguel Indurain Sari Nagusian
**2006**
* Espainiako Vueltako Mendiko sailkapena 20px eta etapa 1
* 2. Eindhoven Team Time Trialean
* 4. Gaztela eta Leongo Itzulian
**2008**
* Euskal Herriko Itzuliko Mendiko sailkapena 20px
* 9. Espainiako Vueltan
**2009**
* Frantziako Tourreko Mendiko sailkapena 20px
* Tirreno-Adriatikoko Mendiko sailkapena 20px
* Euskal Herriko Itzuliko Tarteko helmugen sailkapena 20px
* 2. Udaberriko Klasikan
**2010**
* Dauphiné Libéréko Mendiko sailkapena 20px
* 9. Udaberriko Klasikan

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Egoi Martinezen webgune ofiziala
Finlandiar

**Finlandiarrak** edo **suomitarrak** () Finlandiako talde etniko nagusia dira, eta hara K.a. I. mendean iritsi zirela uste da. Finlandiarren hizkuntza nagusi eta bereizgarria finlandiera da.

Finlandiar ezagunenak Jean Sibelius musikaria, eta Kimi Räikkönen, Heikki Kovalainen eta nola ez, Mika Häkkinen 1 Formulako gidariak dira.

## Ikus, gainera 
* Finlandiako historia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elurbusti

thumb|240px|Elurbustia.

**Elurbustia** euria eta elurra nahasten duen prezipitazioa da. Ura erdi izoztua dagoenez ez du elur-kristalik sortzen; aldiz, mikroskopio erabilita, txingor-kristalak bezalakoak dira.

Euria ur tanta likidoz osatua dago; elurbustia, berriz, ur tanta solidoz eta 'malutak' sortzen ditu, elurraren antzera.

## Ikus, gainera 
* Euria.
* Elurra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
555 (Zirkuitu integratua)

[thumb|150px|eskuinera|[Signeticsen NE555 zirkuitua dual in line package motako enkapsulatuan.]]
**555 zirkuitu integratua** kostu txikiko eta prestazio handiko zirkuitu integratua da. Hasiera batean Signetics enpresak garatzen zuen. Gaur egun, aldiz, zirkuitugile askok egiten dituzte. Zirkuitu honen erabilera nagusiak multibibratzaile astableak eta monoegonkorrak eta pultsu detektagailuak dira.

555 tenporizadorea inoiz ekoiztu diren zirkuiturik ezagunenetakoa eta erabilera gehien dituenetakoa da. Siliziozko txip batean integratutako 23 transistore, 2 diodo eta 16 erresistentziaz osatua dago, 8 pineko "mini dual-in-line package" (DIP-8) enkapsulatuan barne. 556 zirkuituak bi 555 tenporizadore integratzen ditu txip bakar batean eta 14 pineko DIP enkapsulatu baten barnean. 558ak lau 555 tenporizadore integratzen ditu txip bakar batean eta 16 pineko DIP enkapsulatu baten barnean; hori lortzeko DIS (Deskarga) eta THR (Atalasea) pinak konektatzen dituzte txiparen barruan. Gainera, 555 zirkuituaren potentzia ultra-txikiko bertsioak existitzen dira: 7555 eta TLC555, besteak beste. 7555aren kableatze era desberdina da, osagarri eta potentzia gutxiago erabiliz egiten delako.

## Historia 
[thumb|150px|555 zirkuituaren barrualdea ([1978).]]
1972ko uztailean, Gene Hanateck-ek zuzentzen zuen taldeak **NE555V** izeneko denborazko mikrozirkuitua asmatu zuen. Gene Hanateck Signetics Corp. enpresa zirkuitugileko ekoizpen-burua zen.

1972an, Signeticsek 555 tenporizadorea SE555/**NE555** izenarekin merkaturatu zuen eta "The IC Time Machine" (*Denboraren Makina Zirkuitu Integratua*) deitu zioten. Zirkuitu honek erabilera ugari ditu eta bere garaietan, bere motako integratu bakarra zen.

## Ezaugarriak 
eskuinera|thumb|220px|555aren bloke-eskema (gaztelaniaz)
555a bi konparadore linealez, flip-flopez (multibibratzaile biegonkor digital), deskargako transistore batez eta irteerako kitzikagailu batez osatua dago.

Lehenengo konparadorearen erreferentziazko tentsioa elikatze-tentsioaren bi herenak (2/3 Vcc) dira, eta bigarrenarena elikatze-tentsioaren herena (1/3 Vcc). Erreferentziazko tentsio horiek finkoak dira, 555ak bere barrualdean daraman 3 erresistentzia berdineko tentsio-zatitzailetik ateratzen direlako.

Gaur egun lehendabiziko 555aren CMOS teknologian oinarritutako bertsioa egiten da, esaterako Motorola enpresaren MC1455 zirkuitua.

## 555 tenporizadorearen pinen edo orratzen deskribapenak 
200px|thumb|555aren eskema

## Kanpo estekak 
*  555 zirkuituari buruzko informazio luzea
*  Zirkuituaren simulazioa Javan
3. Sinfonia (Mendelssohn)

**Hirugarren Sinfonia A menorren, Op. 56**, *eskoziarra* bezala ezagutzen dena, Felix Mendelssohn-Bartholdy konposatzaile alemaniarrak idatziriko hirugarren sinfonia da. Sinfonia honen lehen ideia, 1829. urtekoa da, baina Mendelssohnek ez zuen 1842. urtera arte amaitu, eta partitura oso bezala, ez zen 1843. urtera arte argitaratu. Sinfonia hau. Victoria I.a britainiar erreginari eskainitakoa da, eta 1842. urteko martxoaren 3an estreinatu zen, Leipzigen.

## Deskribapena 
Musika lan hau, honako instrumentu hauek osatutako orkestra batentzat idatzitakoa da: bi zehar txirula, bi oboe, bi klarinete, la eta sian, bi fagot, bi tronpa do eta lan, beste bi mi, fa eta don, bi tronpeta ren, tinbalak eta kordazko instrumentuak.

Andante con moto-Allegro un poco agitato
Scherzo-Vivace non troppo
Adagio
Allegro vivacissimo-Allegro maestoso assai

Bere izenburua *eskoziarra* den arren, eztabaidagarria da bertan agertzen diren doinuetakoren batek, folklore eskoziarrean jatorria izatea. Konposatzailea musika nazionalen arerio sutsua zen, eta bakarrik bigarren mugimenduan aurki daiteke abesti eskoziarren erritmo tipikoaren arrastoren bat.

## Ikus, gainera 
* Musika klasikoa

## Kanpo estekak 
* Partiturak
Txingor

thumb|240 px|Kazkabar ale bat, arrunta baino dezente handiagoa

**Txingorra** (baita **kazkabarra**, **harria**, **harriabarra**, **babazuza**, **inetasi**) atmosferan gertatzen den izotz prezipitazioa da, izotzezko bola txikietan (txingor-aleak) gehienetan. Ur gainhoztuaz betetako ekaitzetan, udan nahiz neguan, gertatu ohi da. Fenomeno meteorologiko kaltegarria da, baratzak eta uztak hondatu eta objektu eta eraikinak kaltetu ditzakeelako, bereziki txingor-aleen tamaina handia denean.

## Muturreko txingor-aleak 
* Txingorrik handiena Nebraskan erori zen 2003ko ekainaren 22an, 47,6 cm ingurua edo 17,9 cm diametroa zuen, hau da, meloi bat bezalakoa.
* Txingorrik astunena Kazakhstanen erori zen 1959an, 1,9 kg zituen. 

## Ikur meteorologikoak 
## Ikus, gainera 
* Elurbustia

## Kanpo estekak
Virga

[thumb|Virga [ninbostratu batetik.]]
[thumb|Virga [altokumulu batetik.]]
**Virga** hodei batetik erori baina lurzorura ailegatzen ez den prezipitazioa da. Altuera txikietan ur-tanta bada ere, altuera handietan izotz kristalak dira, hala ere presio atmosferikoak sortzen duen beroak lurruntzen du ura; normalean basamortuetan agertzen da.

Virgak ekaitzak sortu ditzake, partikula hauek ekaitzen kumuluninboen nukleoa dira eta. Bitxikeria moduan, ilunabar gorriak sortzen du.

## Izena 
Izena latinezko *virga* hitzetik dator, euskaraz adarra esan nahi duena. Forma osoa virga bada, vir forma laburra ere erabil daiteke.

## Galeria 

Image:Altocumulus stratiformis praecipitatio.jpg|*Altostratus virga*
Image:Nimbostratus virga.JPG|*Nimbostratus virga*
Image:Virga - NOAA.jpg|*Virga*
Image:Virga - NOAA.jpg|''Virga

## Virga estralurtarra 
Artizarraren atmosferan azido sulfuriko-euriak lurzoruaren beroa dela eta lurruntzen dira.

## Kanpo estekak
Goxoki gaztetxea

**Goxoki gaztetxea** Itsasun (Lapurdi) kokaturik dagoen gaztetxea da. 1988ko udazkenan sortu zen eta harrezkero leku berean jarraitzen du.

## Historia 
Gaztetxearen historia 1988an hasi zen, eskola publikoko aterpea gazteei emana zitzaielarik. Azken horiek eraikinaren beste gelak okupatzen hasi ziren Gau Eskolarentzat eta musika taldeen errepikaldientzat.

## Anekdota 
Goxokik "Lasai" izena hartu izan behar zuen, baina garaiko auzapezak deitura "hegoaldeegia" entzuten zuen eta "Goxoki" izena proposatu zuen.

## Kanpo estekak 
*  Gaztetxearen webgunea
*  Goxokiren 20. urteurrena
Fagot

**Fagota** zurezko haize instrumentua da, zehar-txirula, klarinetea, oboea eta korno ingelesa bezala. Bere altuera, 156 zentimetrokoa da, eta barneko zuloa, 250ekoa. Mihi bikoitza du.

## Orkestra sinfonikoetan 
Orkestra sinfonikoetan, ohi, 4 fagot erabiltzen dira, horietako batek, kontrafagot lana egin dezan halakorik behar denean. Ateratzen duen soinua, oso egokia izaten da eszena liriko edo komikoetarako.

## Fagotaren sistemak 
### Heckel sistema 
Heckel sistema, alemaniarra da eta, XIX. mendetik hona, gailendu den sistema da. Carl Almenräder izan zen sistema hau garatu zuena, 1823. urtetik aurrera. Gottfried Weber ikertzaile akustikoak lagunduta, 4 oktaba lortzen zituen 17 giltzetako fagota eraiki zuen. Almenräderren hobekuntzak, 1823ko hitzarmen batekin hasi ziren. Bertan, intonazioa, erantzuna eta giltzen sistema gehituz eta aldatuz jotzeko erraztasun teknikoa deskribatu zituen. Schotten lantegian lan egiteak, diseinu berri hauen arabera instrumentuak eraiki eta frogatzeko ahalbidea eman zion. Hauen emaitzak "Caecilia"n, Schotten etxeko egunkarian argitaratu ziren. Instrumentuak eraikitzen jarraitu zuen 1843. urtean hil zen arte. Schotten lantegia utzi eta gero, 1831. urtean, bere lantegi propioa sortu zuen, sistemari izena emango zion Johann Adam Heckelekin batera.

Hurrengo 50 urteetan, fagotari hobekuntza gehiago egin zizkioten Heckelen ondorengoek eta hauena, fagot estandarra bihurtu zen, beste batzuk eraikitzen jarrai zezaten. Hogeigarren mendean, Heckelen fagotak izan ziren agintari merkatuan.

### Buffet sistema 
Honi, sistema frantsesa ere deritzo. Sistema hau, Heckelena baino lehenago garatzen hasi zen. Baina ez zen alemaniarrarena bezain iraultzailea izan. Ez ziren erabiltzeko erosoak, Heckelen fagotekin alderatuz gero. Baina, askoren ustez, askoz espresiboagoak dira. Oraindik, sistema honetako fagotak eraikitzen dira, Parisen zehazki, Buffet-Crampon eta Selmerrek.

## Fagotarentzat piezak idatzi zituztenak 
* Antonio Vivaldi
* Paul Dukas
* Paul Hindemith
* Maurice Ravel

eta beste hainbat konposatzaile ospetsu.

## Ikus, gainera 
* Musika klasikoa
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Ludwig van Beethoven

## Kanpo estekak
4. Sinfonia (Mendelssohn)

**Laugarren Sinfonia A maiorren, Op. 90**, ***Italiarra*** izenaz ere ezaguna, Felix Mendelssohn-Bartholdy konposatzaile alemaniarrak idatzi zuen laugarren sinfonia da. Bere sinfoniarik ezagunena da.

## Jatorria 
Musika lan honen jatorria, konposatzaileak berberak idatzi zuen bere aurreko sinfonian, *eskoziarra* ere deritzona, eta "Hebridak" orkestra oberturan dago, 1829 eta 1831. urteen artean, konposatzaileak Europan zehar egin zuen ibilaldi musikalean. Italiako atmosfera eta kolorean inspiraturik dago. 1833. urtean amaitu zuen, bere hirugarren sinfonia baino lehenago, eta urte berean estreinatu zen, Londresen. Baina Mendelssohn ez zegoen batere konforme lanarekin. Horregatik, bigarren, hirugarren eta laugarren mugimenduen bertsio alternatibo bat idatzi zuen. Bizirik zegoela, ez zuen sekula sinfonia hau argitaratu. Konposatzailea hil ondoren argitaratu zen lehenengo aldiz.

## Mugimenduak 
Ohi bezala, sinfonia hau lau mugimendutan banatzen da:
Allegro vivace
Andante con moto
Con moto moderato
Saltarello: Presto

## Ikus, gainera 
* Musika klasikoa

## Kanpo estekak
Pedro Ibarra

**Pedro Ibarra Güell** (Getxo, 1942), **Periko Ibarra** izenez ere ezaguna, Administrazio eta Politika Zientzietan Katedraduna da. Euskal Herriko Unibertsitatetik Informazioaren Zientzietan doktorea. Florentziako Unibertsitate Institutoan Visiting Scholarra (1991eko urria-1992ko apirila).

## Karguak 
Informazioaren eta Gizarte Zientzien Fakultateko Idazkaria izan da (1984-1987) eta Administrazio eta Politika Zientzien Departamentuaren Zuzendaria (1996-1997).

## Lanak 
* El movimiento obrero en Vizcaya, 1967-1977 : ideología, organización y conflictividad (1987)
* La evolución estratégica de ETA : (de la "guerra revolucionaria" (1963) hasta después de la tregua (1989)
* Nacionalismo : razón y pasión (2004)
* Relational democracy (2008)

### Lankidetzan 
* Ideología y nacionalismo (1992)
* Objeción e insumisión : claves ideológicas y sociales (1992)
* Nacionalismo y ecología : conflicto e institucionalización en el movimiento ecologista vasco (1995)
* Los movimientos sociales : transformaciones políticas y cambio cultural (1998)
* Gizarte jakintza (1999)
* Desarrollo sostenible : un concepto polémico (2000)
* Una mirada sobre la red : anuario movimientos sociales (2000)
* Ensayos sobre el desarrollo humano (2001)
* Participando en la red : anuario de movimientos sociales (2001)
* Creadores de democracia radical : movimientos sociales y redes de políticas públicas (2002)
* Nuevos escenarios, nuevos retos en la red : anuario de movimientos sociales (2003)
* La red en la calle : ¿cambios en la cultura de movilización? : anuario de movimientos sociales (2004)
* La red en la encrucijada : anuario de movimientos sociales (2006)
* La red en el conflicto : anuario de movimientos sociales (2007)
* La red en la ciudad : anuario de movimientos sociales (2008)
* Crisis y respuestas en la red : anuario de movimientos sociales (2009)
* Basque political systems (2011)
* Basque nationhood : towards a democratic scenario (2016)
* Nuevos movimientos sociales : de la calle a los ayuntamientos (2018)
* Nacionalista lo eres tú (2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kondentsadore

**Kondentsadore** hitzak hainbat adiera ditu:

* **Kondentsadore elektrikoa**: dielektriko izeneko material ez-eroale batez bereizitako bi plaka eroale. Karga elektrikoak metatzeko erabiltzen dira.
* **Kondentsadore termikoa**: bero-trukagailua.
Guéra

**Guéra** Txaden 22 esualdetako bat da. Bere hiriburua Mongo da. Bi departamentuetan banatuta dago:

## Demografia 
Eskualdeak 306.653 biztanle zituen 1993an, horietatik 263.843 sedentarioak eta 42.810 nomadak.

## Kanpo estekak