open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hartfordeko artxidiozesia

**Hartfordeko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar artxidiozesia da. 1843ko azaroaren 28an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1953ko abuztuaren 6an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Hartforden dago. Egun artzapezpikua Christopher J. Coyne da.

## Ordinarioak 
### Hartfordeko apezpikuak 
* William Tyler (1843-1849)
* Bernard O'Reilly (1850-1856)
* Francis Patrick McFarland (1858-1874)
* Thomas Galberry (1877-1879)
* Lawrence Stephen McMahon (1879-1893)
* Michael Tierney (1894-1908)
* John Joseph Nilan (1910-1934)
* Maurice F. McAuliffe (1934-1944)
* Henry Joseph O'Brien (1945-1953)

### Hartfordeko artzapezpikuak 
* Henry Joseph O'Brien (1953-1969)
* John Francis Whealon (1969-1991)
* Daniel Cronin (1992-2003)
* Henry J. Mansell (2003-2013)
* Leonard Paul Blair (2013-2024)
* Christopher J. Coyne (2024-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Bernard O'Reilly (1850)
* Christopher J. Coyne (2023-2024)

## Apezpiku laguntzaileak 
* John Gregory Murray (1920-1925)
* Maurice F. McAuliffe (1925-1934)
* Henry Joseph O'Brien (1940-1945)
* John Francis Hackett (1953-1986)
* Joseph Francis Donnelly (1965-1977)
* Peter A. Rosazza (1978-2010)
* Paul Loverde (1988-1993)
* Christie Macaluso (1997-2017)
* Juan Miguel Betancourt (2018-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bridgeporteko elizbarrutia

**Bridgeporteko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1953ko abuztuaren 6an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Bridgeporten dago. Egun apezpikua Frank Caggiano da.

## Ordinarioak 
* Lawrence Shehan (1953-1961)
* Walter William Curtis (1961-1988)
* Edward Egan (1988-2000)
* William E. Lori (2001-2012)
* Frank Caggiano (2013-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Basco

***El Basco***, hasieran ***El Vasco*** idatzia, Bilbon 1884 eta 1898 artean argitaratutako egunkaria izan zen.

## Historia 
Estanislao Jaime Labairu eta Angel Iturraldek sortua, *El Vasco* 1884an jaio zen, otsailaren 27ko prospektu batekin eta martxoaren 1eko zenbaki batekin. 1890era arte izango zuen izen hori, *El Basco* izena hartu zuen arte. Miguel Ortigosa, Enrique Olea eta José de Liñán, Doña Marinako kondea, izan zituen zuzendari, eta 1897ra arte egon zen karguan. Bere kolaboratzaileen artean Labairu bera, José Joaquín Ampuero y del Río, Andrés Pérez Cardenal eta Ramón Quintero Martínez zeuden. Egunkariak «Egunkari katoliko politikoa» (*«periódico católico político»*) eta «Jainkoa, Foruak, Aberria eta Erregea» (*«Dios, Fueros, Patria y Rey»*) azpitituluak zituen, eta 56 bider 39 zentimetroko lau orrialdetara eta bost zutabetara argitaratzen zen. 

Bere orrialdeetan Eustaquio Etxabe-Sustaetak eztabaida bizia izan zuen Sabin Aranarekin, karlismoari «foruzaletasun faltsua» leporatzen baitzion; izan ere, euskal abertzaletasunaren sortzailearen arabera, karlistek espainiar errege batek emandako pribilegio batzuk baino ez zituzten defendatzen. Horri erantzunez, Etxabe-Sustaetak Aranari doktrina karlista ez ezagutzea leporatu zion, eta On Karlosek Gernikan eta Ordizian zinpeko foruak euskaldunek ezagutzen zituzten foru bakarrak eta benetakoak zirela adierazi zuen.

Celestino Alcocer, azken garaiko jabea eta zuzendaria, espetxeratu egin zuten kanpaina batengatik, eta 1898an gobernadore militarrak argitalpena bertan behera utzi zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
* 
* 
* 
*

## Kanpo estekak
Norwicheko elizbarrutia (Ameriketako Estatu Batuak)

**Norwicheko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1953ko abuztuaren 6an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Norwichen dago. Egun apezpikua Richard Francis Reidy da.

## Ordinarioak 
* Bernard Joseph Flanagan (1953-1959)
* Vincent Joseph Hines (1959-1975)
* Daniel Patrick Reilly (1975-1994)
* Daniel Anthony Hart (1995-2003)
* Michael Richard Cote (2003-2024)
* Richard Francis Reidy (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Urquijo

**Mikel Urquijo Goitia** (Durango, 1964) bizkaitar historialaria da.

## Biografia 
Geografia eta Historiako doktoregoa lortu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta han irakasle ere bada. Besteak beste, honako lan hauek idatzi ditu: *Liberales y carlistas: revolución y fueros vascos en el preludio de la última guerra carlista* (1994); *La enseñanza de la historia de España y el País Vasco en el nuevo bachillerato* (2000); *Dos aproximaciones a la sociedad vasca del ochocientos* (2000); *Diccionario biográfico de los diputados generales, consultores y secretarios de gobierno de Álava (1800-1876)* (2004); *Materiales para la Historia del Mundo Actual* (2006, bi liburukiak, Fernando Martínez Ruedarekin batera idatzia), eta *Diccionario biográfico de los parlamentarios de Vasconia (1876-1939)* (2007, hiru liburukiak).. *Bilbao desde sus alcaldes. Diccionario biográfico de los alcaldes de Bilbao y gestión municipal en tiempos de revolución democrática (1902-1937)* lanean ere parte hartu zuen, Joseba Agirreazkuenagak koordinatua eta 2003an argitaratua. Era berean, Geureak-1936 elkarteko bozeramailea izan zen, diktadura frankistaren biktimak laidoztatzea helburu duen elkartekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zhangjiajieko beirazko zubia

**Zhangjiajieko beirazko zubia**, txineraz 张家界大峡谷玻璃桥, Txinako Zhangjiajie hiritik hurbil dagoen gaineko igarobide eta zubi bat da, Hunan probintzian. Wulingyuan eskualdearen gain igarotzen da.

2016ko abuztuaren 20ean insuguratu zen, 430 luze eta 6 metro zabal ditu, eta lur zorutik 300 metrora esekia dago.

Zubiak Zhangjiajieko Psrke Nazionalan dagoen bi muinoen arteko arroil bat zeharkatzen du. Haim Dota israeldar arkitektoak diseinatu zuen.
Saturnino Lafarga

**Saturnino Lafarga Freixa** (Barbastro, 1873 - *ib.*, 1927) espainiar legelari eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Huescako Barbastro hirian jaioa, Madrilen eman zituen lehen urrats profesionalak abokatu gisa, eta *El Correo Español*erako idatzi zuen. Bilbora joan zen bizitzera, eta bertan *La Gaceta del Norte* eta *El Porvenir Vasco* egunkarientzat lan egin zuen. Azken honen zuzendaria ere izan zen. *La Tarde* egunkaria ere sortu zuen.  Teresa arrebarekin eta Adrián Hernández Cerezorekin *Anuario-guía de Vizcaya* argitaratu zuen 1913an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jenakiieve

thumb|Jenakiieveko altzairu fabrika

**Jenakiieve** (; ) Ukrainako ekialdeko hiri bat da, Jenakiieveko hiri hromadako hiriburua. Horlivkako raionean dago, Donetskeko oblastean, Krynka ibaiaren gainean dago, oblasteko hiriburu Donetsketik 60 bat kilometro ipar-ekialdera. Jenakiievek 76.673 biztanle zituen 2022an (zenbatespena).

Eskualdean, Jenakiievek garrantzi handiko zentroa da, ikatzaren meatzaritzari, metalurgiari, industria kimikoari eta beste industria batzuei dagokienez. Ukrainako metalurgia fabrika zaharrenetako bat da Jenakiieveko Burdin eta Altzairu Fabrika. Hiriko industria zaharkitua dago; horren ondorioz, hainbat istripu gertatu dira, hala nola 2008ko ekainean Jenakiieveko ikatz meategi batean izandako gas leherketa.

Jenakiieve 1898an sortu zen, Petriren Burdin eta Altzairu Fabrikaren inguruko langile kokaleku ugari  izeneko kokaleku bakarrean batu zirenean. Jenakiieveko lehen ikatz meategiak 1883koak dira. Kokalekua 1925ean hiri izendatu zuten. 1958rako, hiria eta lantegiak nabarmen zabaldu ziren, eta kanpoaldeko Simjukuo, Jevrah eta Tsiminjennj herriak bereganatu zituen. Horietako guztietako biztanle guztiak lekuz aldatu zituzten; izan ere, hedatzen ari ziren altzairutegien isurketa eta kutsaduraren eraginez, tokiko ganaduak jada ezin zuen han bizi. 2014ko apirilaren 13an, Donbasseko gerra zibila hastean, errusiazaleak Jenakiievez jabetu ziren eta hiria Donetskeko Herri Errepublikaren parte bihurtu zen.

Jenakiieve ezaguna da Ukrainako lehendakari ohi Viktor Janukovitxen (agintaldia: 2010-2014) eta haren semearen (2006tik 2014ra Ukrainako herri diputatua izana) jaioterria delako.

## Erreferentziak
La Voz de Vizcaya

***La Voz de Vizcaya*** Bilbon 1880an argitaratutako egunkaria izan zen.

## Historia 
1879ko abenduaren amaieran edo 1880ko urtarrilaren hasieran jaio omen zen. Estanislao Jaime Labairuk sortua, eta hura ere zuzendu zuen hasiera batean. Kausa legitimistaren defendatzaile sutsua, José de Selgas izan zuen bere laguntzaileen artean. Noizbait, Balbuena batek hartu zuen zuzendaritza, Navarro Cabanesek Antonio de Valbuena izan zitekeena. Erredaktore buru Juan de la Cruz Elizondo izan zuen. Justiziak jazarria, bere sorreraren urte berean desagertuko zen eta hurrengo urtearen hasieran *Lau-Carú*k ordezkatuko zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
*

## Kanpo estekak
El Porvenir Vasco

***El Porvenir Vasco*** Bilbon 1896 eta 1917 artean argitaratutako egunkaria izan zen.

## Historia 
José María Martínez Rivasek 1896an sortu zuen eta Bernardo Acha eta Saturnino Lafarga izan zituen zuzendari. «Arratsaldero» argitaratzen zen, lehen planean adierazi bezala. Bere orrialdeetan Indalecio Prieto, Julián Arbulo, Enrique Enrich y Urraza, José María Mateos Larrucea eta Pelayo Sánchez del Arco kazetariek sinatu zituzten testuak. 1913ko abenduaren 30ean inprentatik atera zen 6784 zenbakian, erredakzioak agur esan zien irakurle eta iragarleei, baina 1917ra arte jarraituko zuen argitaratzen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
*

## Kanpo estekak
Sapajus cay

***Sapajus cay*** edo **Azararen kaputxinoa** *Sapajus* generoko Cebidae tximino bat da. Paraguaiko ekialdean, Boliviako hego-ekialdean, Argentinako iparraldean eta Brasilen bizi da, Mato Grosso eta Mato Grosso do Sul estatuetan. Pantanal inguruko baso, hosto-erorkorreko baso, zein oihan subtropikal hezeetan bizi da. Lehenago *Sapajus libidinosus*en subespezie gisa sailkatzen zen, baina Silvaren lanaren ostean, espezietzat dugu. Frugiboroak eta intsektiboroak dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lauri Ingman

**Lars "Lauri" Johannes Ingman** (Teuva, 1868ko ekainaren 30a – Turku, 1934ko urriaren 25a) finlandiar teologo, gotzain eta politikaria. Finlandiako lehen ministroa izan zen 1918tik 1919ra eta 1924tik 1925era.

1906an *Vartija* aldizkari kristauaren editore izendatu zuten. 1916tik 1930era teologia praktikoko irakaslea izan zen Helsinkiko Unibertsitatean.

Koalizio Nazionaleko Alderdi kontserbadoreko kide izan zen. Parlamentuko presidente eta ministro izan zen hainbat gobernutan. Bi aldiz izan zen Finlandiako lehen ministro, 1918tik 1919ra eta 1924tik 1925era.

1930ean Turkuko artzapezpiku hautatu zuten, Finlandiako eliza luterotarreko buru.
Julian Arbulo

**Julián Arbulo Alberdi** (Gasteiz, 1848ko otsailaren 18a - *ib.*, 1901eko uztailaren 9a) arabar poeta, abokatu eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Letretan lizentziatu y abokatu gisa jardun zuen. Bere garaiko egunkari gehienekin kolaboratu zuen. Bilboko *El Porvenir Vasco* eta zuzenduko zuen *El Anunciador Vitoriano* egunkarietako erredaktorea izan zen. Egunkari horren buru izan zen garaian, literatura-gaietara eta bestelako albisteetara irekitzeaz arduratu zen.

Poesiaz ere interesatu zen eta *Coplas y calendarios* (1897) eta *Desahogos poéticos* (1900) lanen egilea izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2007ko Ordiziako Klasika

**LXXXIV. Ordiziako Klasika- Ordiziako Udala Sari Nagusia** 2007ko uztailaren 25ean egin zuten. Hasiera eta bukaera Ordizian, Abaltzisketa eta Altzo zeharkatu zituen, 165 km ibilbidean. 1.1 maila zuen.

Garailea Caisse d'Épargne taldeko Joaquim Rodríguez kataluniarra izan zen.

## Parte-hartzaileak 
## Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rubén Darío Lizarralde

**Rubén Darío Lizarralde Montoya** (Buga, Valle del Cauca, 1954) Kolonbiako abokatu eta ekonomialaria da, eta Juan Manuel Santosen gobernuak Nekazaritza ministro izendatu zuen; kargu hori 2013tik 2014ra bete zuen.

## Biografia 
Lizarralde Montoya Javeriana Unibertsitate Pontifizioko Zuzenbide eta Zientzia Sozioekonomikoen Fakultateko graduatua da, unibertsitate bereko Lan Zuzenbidean espezialista eta Miamiko Unibertsitateko Gerentzian masterra du. La Sabanako Unibertsitateko Negozio Eskolako (INALDE) Goi Zuzendaritza Enpresarialeko programa ere egin zuen.

1977an, "Colmena" Aurrezki eta Etxebizitza Korporazioko gerente eta administrazio-zuzendari nazional gisa sartu zen. 1981ean, Kolonbiako Aseguratzaileen Federazioko (FASECOLDA) presidenteorde administratibo bihurtu zen. Garapen Ekonomikoko ministrordea izan zen; Automotriz Kolonbiar Konpainiako administrazio presidenteordea; Kolonbia eta Peruko laguntzailea Garapenerako Banku Interamerikarrean eta Washingtongo Interamericana Finantza Korporazioan.

1981ean Julio Cesar Turbayren gobernuko Garapen Ekonomikorako ministrorde izendatu zuten. 1988an, Andrés Pastrana Bogotako Alkate Nagusi hautatu ondoren, diruzain nagusi izendatu zuten eta ondoren Ogasun idazkari izan zen. Kolonbia eta Peruko laguntzaile izan zen BID Garapenerako Banku Interamerikarrean.

Nekazaritza ministro izendatu aurretik, INDUPALMA S.A. enpresako gerente nagusia zen 1994tik, eta 2013an Andres Monsalve Cadavidek hartu zuen kargu hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dayana Hernández

**Dayana Hernández González** (San Jose, 1983ko uztailaren 15a - 2024ko uztailaren 1a) trans eskubideen eta giza eskubideen aldeko costarricar ekintzailea eta aholkularia izan zen osasun-sarbidearekin, sexu-transmisiozko gaixotasunekin eta giza immunoeskasiaren birusarekin lotutako gaietan. Transvida erakundearen sortzailea eta zuzendaria izan zen. 2018an Costa Ricako Legebiltzarreko diputatu izateko bere burua hautagai aurkeztu zuen lehen emakume transgeneroa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan II.a Gaztelakoaren eta Elisabet Portugalgoaren hilobia

**Joan II.a Gaztelakoaren eta Elisabet Portugalgoa hilobian** daude Joan II.a Gaztelakoa Gaztelakoaren erregearen eta haren bigarren emazte Elisabet Portugalgoa erreginaren gorpuzkinak. Elisabet Katolikoa erreginaren gurasoak izan ziren eta berak enkargatu zuen lana.

Hilobia alabastroz egina dago eta gotiko estilokoa da. Mirafloreseko Kartusiako elizako nabearen erdian dago, Burgos hiritik hiru kilometrora. Gil de Siloek zizelkatu zuen.

## Historia 
Joan II.a Gaztelakoa 1454ko uztailaren 22an hil zen Valladoliden, 49 urte zituela. Bere gorpua Valladolideko San Pablo monasterioan ehortzi zuten, baona 1455eko ekainaren 24an, bere alaba Isabel Katolikoa erreginaren aginduz, Mirafloreseko Kartusiara eraman zuten. 

Elisabet erregina, Joan II.aren bigarren emaztea, 1496ko abuztuaren 15ean hil zen Avilako Arevalo herrian, eta bertako San Francisco de Arévalo monasterioan lurperatu zuten. Fernando Katolikoa suhiak, bere emazte Gaztelako erreginaren testamentu-aginduetako bat betez, bere gorpuzkinak 1505ean Kartusiara lekualdatu zituen.

Elisabet erreginak Gil de Siloe eskultoreari zenbait enkargu egin zion Burgosko Kartusiarako, gurasoen hilobiaz gain, beste bat bere anaiarentzat ere, Alfontso Gaztelakoa infantearentzat; eta erretaula nagusi landu bat ere, errege-erreginen ehorztokiaren aurrean ezartzeko. 1492an Alfontso infantearen hilobiaren eraikuntza amaitu zen, eta urtebete geroago, 1493ko abuztuaren 2an, Joan II.aren eta bere bigarren emaztearen hilobiarena.

1808ko abuztuaren 10ean, frantziar tropek Mirafloresko kartusia arpilatu zuten Independentzia Gerran eta hilobirik Joan II.ak eskuan zeraman zetroa erauzi zuten. 

## Deskribapena 
Hilobia alabastroz egina dago eta gotiko estilokoa da. Zortzi puntako izar formako oinplano oktogonala du, karratu bat eta erronbo bat gainjarriz osatua. Hilobiak metro bat eta hirurogei zentimetroko altuera du, gutxi gorabehera, eta, beraz, ezin dira erregeen estatua etzanak ikusi, elizako aldare nagusitik izan ezik.  

Elisabet erreginaren irudiak burua bi kuxinen gainean bermatuta du, eta pixka bat kanpora begira dago. Estatua bere senarrarena baino etzanagoa ageri da, bere gorputzaren pisua ezkerreko besoan pixka bat bermatuz. Erreginak oinetarainoko arropa luzea jantzita dauka, eta burusi eta harribitxiz apainduta dago. Eskuan eskularruak eta eraztun ugari ditu, eta bi eskuek debozionario ireki bati eusten diote. Erreginaren oinetan haur bat, lehoi bat eta txakur bat daude.

Bi ezkontideen estatuen buruen gainean drosel gotikoak daude. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Del Arco y Garay, Ricardo  (1954). *Sepulcros de la Casa Real de Castilla*. Madrid: Instituto Jerónimo Zurita. CSIC. OCLC 11366237.
* Caro Dobón, Luis; Fernández Suárez, María Edén; (2008). «Los enterramientos reales de la Cartuja de Miraflores». *Ambio Ciencias: revista de divulgación* (Leongo unibertsitatea) , or. 23-37. ISSN 1988-3021.
*

## Kanpo estekak
Giroa Veolia Bandera

**Giroa Veolia Bandera** 2017. urtean TKE Ligaren barnean jokatu zen estropada izan zen, Donostian. Aurreko urteetan Euskolabel Bandera jokatu zen garai eta toki berean, hain zuzen ere.

## Gizonezkoen palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa
Lydia Zimmermann

**Lydia Martina Zimmermann Kuoni** (Bartzelona, 1966ko abenduaren 30a) film-zuzendaria, gidoigilaria eta aktorea da.

## Bizitza 
Guraso suitzarren alaba da. Aita Yves Zimmermann diseinatzaile grafikoa, ama, berriz, Bignia Silvia Zimmermann-Kuoni antropologoa eta ehungintza diseinatzailea. 

## Ibilbidea 
Zinema ikasketak egin zituen Melbournen, Australian. Aro Tolbukhin-en (2002) zuzendarikidea  izan zen A. Villarongarekin batera eta Ariel sarietako irabazlea Gidoi Onenaren eta Film Onenaren ataletan, Mexiko 2002. 

Horrez gain, bi TV movie zuzendu ditu Kataluniako TV3 telebistarako eta dokumentalak egin ditu, horien artean Maria Conversea (2017) Blanca Portillo aktorearekin. 

Film-instalazioak ere erakutsi ditu hainbat museo eta galeriatan. Lan horretan, gizakiak lurrarekin duen harremana, jatorriaren eta historiaren nozioa esploratu ditu, prespektiba berriak eta narratiba inklusibo eta konpontzaileak bilatuz. Horretarako, esperimentazioa eta pedagogia uztartzen ditu, Haiti, Kolonbia, Myanmar eta Burkina Fasoko ehunezko eskoletan eta antzerkian jardun izan du.

Ikerketa artistikorako bi zentro sortu ditu: Curtidas (BCN) eta Kunstruktur (ZH).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie Taylor (mikologoa)

**Grace Marie Taylor** (Zeelanda Berria, 1930eko apirilaren 28a - 1999ko apirilaren 24a), Zeelanda Berriko mikologoa eta botanikaria izan zen. Hainbat onddo espezie berri deskribatu zituen eta Zeelanda Berriko onddo eta landareei buruzko liburuak argitaratu eta ilustratu zituen.

## Bizitza 
Taylor **Grace Marie Bulmer** bezala jaio zen 1930ean. New Plymouth Girls' High-en izan zen Wellingtongo Victoria Unibertsitatean ikasi aurretik. Taylorrek Zientzietako Lizentziatura  eta Ohorezko Zientzietako Maisutza lortu zituen botanikan.

Taylorrek Zeelanda Berriko onddoen bilduma pribatu historikoki garrantzitsua sortu zuen. Greta Stevenson eta Barbara Segedinen bildumekin batu zen Zeelanda Berriko Fungarium-aren oinarria osatzeko.
## Taxon eponimoak 
* *Entoloma mariae* G. Stev. (1962).
* *Cortinarius taylorianus* E. Horak (1990).

## Hautatutako lanak 
* Taylor, M. (1970) *Mushrooms and Toadstools in* New Zealand. A. H. & A. W. Reid, Wellington 32 orr.
* ___________. (1981) *Mushrooms and Toadstools*. Mobil New Zealand Nature Series. A. H. & A. W. Reed, Wellington. 79 orrialde
* ___________. (1983) *Some Common Fungi of Auckland City*. Tane **29** 133–142.
* ___________. and Watling, Roy. (1987) *Observations on the Bolbitiaceae, 27 : preliminary account of the Bolbitiaceae of New Zealand.* J. Cramer, Berlin. 61 orrialde
* ___________. (2002) *Meanings and Origins of Botanical Names of New Zealand Plants*. Auckland: Auckland Botanical Society. 201 orr.

Autore estandarraren laburdura **G.M.Taylor** erabiltzen da pertsona hori autore gisa adierazteko izen botaniko bat aipatzen denean.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2017an, Taylor Royal Society Te Apārangi-ren "150 emakume 150 hitzetan" zerrendako kide gisa hautatu zuten, Zeelanda Berriko emakumeek ezagutzari egindako ekarpena ospatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Men.com

**Men.com** 2003an sortutako webgune pornografiko gay bat da. Kanadako Aylo ponografiagintzako konpainiaren jabetzakoa da, lehen MindGeek izenez ezaguna zena.

## Historia 
2003ko abenduan Men.com LLC konpainiak 1,3 milioi dolarren truke erosi zion domeinu-izena Rick Schwartzi ; Schwartzek 1997an 15.000 dolarrengatik eskuratu zuena. 2011n eszena pornografikoak ekoizteari ekin zion. Hasieran, webguneak kondoiak zerabiltzaten aktoreen arteko sexu-harremanak erakusten zituen, baina pixkanaka kondoirik gabeko sexu eszenak ere argitaratzen hasi zen.

## Sariak
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Lorenz Oken

**Lorenz Oken** (Bohlsbach, 1779ko abuztuaren 1a – Zürich, 1851ko abuztuaren 11a) alemaniar naturalista, botanikari, biologo eta ornitologoa izan zen.

Okenfuss abizenarekin jaioa, Historia naturala eta Medikuntza ikasi zituen Freiburg eta Würzburg unibertsitateetan. Göttingengo Unibertsitatean soldatarik gabeko irakasle kontratatu zuten eta Okenera laburtu zuen bere abizena. 1802an "Grundriss der Naturphilosophie, der Theorie der Sinne, mit der darauf gegründeten Classification der Thiere" liburua argitaratu zuen eta "Naturphilosophie" mugimenduaren buruzagi bihurtu zen Alemanian.

Okenek Immanuel Kanten printzipio filosofikoak fisikara hedatu zituen. 1849 eta 1851 artean "Allgemeine Naturgeschichte für alle Stände" argitaratu zuen.

1802an "Grundriss der Naturphilosophie" argitaratu zuen. Lan honetan animaliak sailkatzeko sistema berri bat proposatu zuen, zentzumen-organoetan oinarritua.
* Dermatozoa edo ornogabeak
* Glossozoa edo arrainak
* Rhinoxoa edo narrastiak
* Otozoa edo hegaztiak
* Ophthalmozoa edo ugaztunak

1807an Zientzia Medikoetako irakasle aparta izateko gonbidatu zuten Jenako Unibertsitatean. Garezurraren orno-jatorriari buruzko teoria azaldu zuen, orno bakoitza zentzuko bati lotuta. Bere ikasgaien gaiak filosofia naturala, historia naturala, zoologia, anatomia konparatua eta giza, animalia eta landareen fisiologia izan ziren.

1809an bere teoria mineraletara hedatu zuen. Haren arabera, oxigeno-, azido- eta sufre-konbinazioz osatuta zeuden.

1816an "Idis" aldizkaria argitaratzen hasi zen. Bertan, zientzia naturalei, poesiari eta politikari buruzko saiakerak eta albisteak argitaratzen ziren. Horregatik Okenek agintarien presioak jaso zituen eta irakasle postua utzi behar izan zuen. Weimerren aldizkaria argitaratzea debekatua izan zen eta Rudolstadten argitaratzen hasi zen.

1821ean Okenek Mediku eta Alemanisko Zientzialari Naturalen lehen batzarra sortu zuen. 1828an Oken Municheko Unibertsitateko irakasle izendatu zuten eta 1833an Züricheko Unibertsitateko irakasle.

## Lanak 
* *Allgemeine Naturgeschichte für alle Stände*. Vol.1–8 . Hoffmann, Stuttgart 1833-1843 Digital edition by the University and State Library Düsseldorf
* *Abbildungen zu Okens allgemeiner Naturgeschichte für alle Stände*. Hoffmann, Stuttgart 1843 Digital edition by the University and State Library Düsseldorf

## Kanpo estekak
Grooby Productions

**Grooby Productions** pornografia transgeneroa ekoizten duen konpainia da. 1996an Londresen sortua, egoitza Los Angelesen du. Helduentzako entretenimendu transgeneroa Interneten sareratu zuen konpainia aitzindarietako bat izan zen *Shemale Yum* (gaur egungo *Grooby Girls*) webgunearekin, jatorrizko edukia argitaratu zuen lehenengo ordainpeko webgune transexuala. Grooby Productions ekoiztetxea Interneteko zenbait webgune pornografikoren jabea izateaz gain, beste interes-arlo batzuk ere baditu; hala nola, bere DVDak ekoiztea, transexualei buruzko Interneteko blogak, foroak eta sare sozialak, baita Transgender Erotica Awards sari-banaketa ekitaldia antolatzea ere.

## Historia 
Grooby Productions 1996an sortu zen Steven Groobyk argitaratzen hasi zen webguneekin batera. Horien arteko nabarmenena emakumezko modelo erotiko transgeneroei buruzko *Shemale Yum* izan zen, hasieran izen-emate bidezko helduentzako gunea zena eta ondoren ordainpekoa bihurtu zena. Jarraian, Groobyk beste webgune batzuk sortu zituen. 1998an *Ladyboy-Ladyboy* sortu zuen Thailandiako kathoeyen argazki erotikoak argitaratzeko. Horrez gain, beste hainbat webgune sortu zituen gaien araberakoak: Brasilgo transexualak, Kanadakoak, Japoniakoak eta beltzak, besteak beste.

Denbora batez, Groobyk Joey Silveiraren eta Gia Darlingen webgune ofizialak kudeatu zituen. 2008an Groobyk SheMaleJapan.com webgunea sortu zuen *newhalf* () modelo transgeneroentzako.

2017ko abuztuan, konpainiak bere marketako batzuk berrizendatzeari ekin zion, *shemale* terminoa beste hitz batzuengatik aldatuz. Besteak beste, *Shemale Yum* webgune ezagunari *Grooby Girls* izena eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Michel Théato

**Michel Johann Théato** (1878ko martxoaren 22a - 1923ko apirilaren 2a) Luxenburgon jaiotako frantziar distantzia luzeko korrikalaria izan zen, eta 1900eko Parisko Olinpiar Jokoetan maratoia irabazi zuen Frantziaren izenean korrika eginez. Luxenburgo hirian jaio zen eta Parisen hil zen.

## 1900eko Olinpiar Jokoak 
Maratoia 14:30ean hasi zen, bero itogarriaren pean. Lasterketako 13 hasilari baino ez ziren izan, eta horietatik 6k amaitu zuten. Théatok irabazi zuen lasterketa 2:59:45eko denborarekin, Émile Championengandik 4 minutu eta 32 segundoko aldearekin eta Ernst Fast suediarrarengandik 37 minutu eta 39 segundoko aldearekin, 5.000 ikusle baino gehiagoren begien aurrean.

Théatoren garaipena hasieran eztabaidagai izan zen, bere aurkari batzuek, besteak beste bosgarren postuan amaitu zuen Arthur Newton korrikalari estatubatuarrak, Théatok iruzur egin zuela salatu baitzuten hainbat laburbide hartuz, Parisko kaleen inguruko ezagutzak lagunduta banatzaile gisa zuen lanagatik. Salaketa hauek gezurtatu egin dira geroztik. Lehenengo hiru helmugara iristen zirenek lasterketaren ondoren baliorik gabeko portzelanazko zeramika bakarrik jasotzen zuten sari gisa, industrialista eskuzabal batek emana; garai hartan, hauek "izugarrikeriazko objektuak" edo baita "hardware" gisa ere aipatu ziren.

Urrezko, zilarrezko eta brontzezko domina olinpikoak ez ziren sartu 1904ko Saint-Louiseko Olinpiar Jokoetaraino, eta 1900eko maratoiko irabazleek ez zituzten dominak atzeraeraginez jaso 1912ra arte, zeremoniarik gabe.

## Geroagoko bizitza 
Théato korrikalari profesional bihurtu zen geroago, arrakasta nahiko txikiarekin izan arren. 1901ean 2:42ko marka pertsonala ezarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Errusiar Inperioko Finantza Ministerioa

**Finantza Ministerioa** Errusiar Inperioko erakunde publiko zentraletako bat da, finantza eta ekonomia politikaz arduratzen dena.

Ministerioa 1802ko irailaren 20an sortu zen, eta 1810-11n berrantolatu zen. XIX. mendearen amaierarako, honako hauek zituen:

* Ministroen Kontseilua
* Kredituetarako Bulego Orokorrak eta Berezia
* Estatuko Ogasunaren Saila - funtsen mugimendua kontrolatzen eta ogasun guztien kontua mantentzen
* Zergapetutako Ekarpenen Saila - zergak eta Zemstvo tasak egiteko
* Aduana Zergen Saila
* Trenbide Gaietarako Saila
* Zergapetu Gabekoen Saila eta Edarien Estatu Salmentarako
* Pisu eta Neurrien Batzorde Zentrala
* Batzorde eta Kontseilu iraunkor ugari.

Ministerioak *Finantza, Industria eta Merkataritza Aldizkaria* ere argitaratzen zuen.

## Ministroak 
## Kanpo estekak
Providenceko elizbarrutia

**Providenceko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren estatubatuar elizbarrutia da. 1872ko otsailaren 16an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Providencen dago. Egun apezpikua Bruce Lewandowski da.

## Ordinarioak 
* Thomas Francis Hendricken (1872-1886)
* Matthew Harkins (1887-1921)
* William A. Hickey (1921-1933)
* Francis Patrick Keough (1934-1947)
* Russell McVinney (1948-1971)
* Louis Edward Gelineau (1972-1997)
* Robert Edward Mulvee (1997-2005)
* Thomas Joseph Tobin (2005-2023)
* Richard Henning (2023-2024)
* Bruce Lewandowski (2025-)

## Apezpiku lagunkideak 
* William A. Hickey (1919-1921)
* Robert Edward Mulvee (1995-1997)
* Richard Henning (2022-2023)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Thomas Francis Doran (1915-1916)
* Denis Matthew Lowney (1917-1918)
* Thomas Francis Maloney (1960-1962)
* Bernard Matthew Kelly (1964-1971)
* Kenneth Angell (1974-1992)
* Robert Joseph McManus (1999-2004)
* Robert C. Evans (2009-2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Finny (Mayo konderria)

**Finny** edo **Finney**, , Irlandako herri txiki bat da, Mayo konderrian.

Clonbur herritik 10 kilometro mendebaldera, Leenaun herritik 11 kilometro ekialdera eta Toormakeady udalerritik 17 kilometro hego-mendebaldera dago.

## Kanpo estekak
Ira Lember

**Ira Lember** (1935 baino lehen **Ira Grünthal** eta 1935-1949 urteetan **Ira Kivik**; Tallinn, 1926ko maiatzaren 21a – 2025eko abuztuaren 1a) estoniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Kontulari baten alaba, Ira Lember Tallinnen jaio zen 1926ko maiatzaren 21ean. Lizeo Frantsesean (1933-1940), Tallinngo 4. eskolan (1940-1944) eta Tallinngo Kooperatiba Merkataritza Eskola Teknikoan (1957-1958) ikasi zuen. Ondoren, 25 urtez lan egin zuen Estoniako Kontsumo Kooperatiben Batasun Errepublikarrean (ETKVL).

1962an debuta literarioa egin zuen, *Säde* gazteentzako aldizkarian argitaratutako poemekin. 1974az geroztik, idazle autonomoa izan zen. 1984an, Estoniako Idazleen Batasuneko kide bihurtu zen.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Loch na Fuaiche

**Loch na Fuaiche**, , Irlandako mendebaldean dagoen glaziar aintzira bat da, Galway konderria. Iparraldeko ertzearen zati bat Mayo konderrian ete badago.

Hurbilena duen herria Mayo konderriko Finny da, eta Leenaun udalerritik 11 kilometrora dago.
Sliabh Partraí

**Sliabh Partraí**, , Irlandako mendebaldeko mendikate bat da, Mayo konderria eta Galway konderriaren artean.

Mask aintzira (ipar-ekialdean), Corrib aintzira (hego-ekialdean) eta Maam haranaren (hego-mendebaldean) artean dago.
Burundiko Museo Nazionala

thumb|Ikuspegi orokorra.

**Burundiko Museo Nazionala**, baita ere **Gitegako Museoa Nazionala** () Burundiko hiriburutik oso gertu dagoen erakundea da. Museo hau Burundiko museo publikorik handiena da, nahiz eta bere bilduma areto bakar batean gordetzen den. 2014an, astean 20-50 bisitari izan zituen batez beste.

Burundiko agintari belgikarrek sortu zuten 1955ean, eta Burundiko herri-kulturako objektuak babestea zuen helburu. Bere bildumak herrialdeko objektu etnografiko eta historikoak biltzen ditu, burundiar erregeen gorteetako objektuak barne. Herrialdearen historiari buruzko artxiboko informazio onenetako batzuk biltzen ditu. Burundiko monarkien argazkiak eta gatazka etniko eta genozidioekiko borroka garaikideei buruzko informazioa eskaintzen ditu. Garrantzitsua da, bestetik, jaso duen danborren bilduma.

Eraikina kanpoko aldetik ez dago gehiegi landuta, eta estetika, oro har, ez da oso zaindua, baina erakundearen edukia benetan baliotsua da.

2015ean, Alemaniak Burundin duen enbaxadaren laguntzarekin, museoaren bildumaren katalogo bat argitaratu zen, *Le Patrimoine Burundais : le Musée de Gitega* izenburuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leda Bisol

**Leda Bisol** (Porto Alegre, 1924ko abenduaren 1a – 2025eko uztailaren 28a) brasildar hizkuntzalaria izan zen, fonologian aditua. Hegoaldeko Rio Grandeko Unibertsitate Federaleko irakasle emeritua izan zen eta Hegoaldeko Rio Grandeko Pontifize-Unibertsitate Katolikoan ere irakatsi zuen. 2021ean, Brasilgo Hizkuntzalaritza Elkarteko ohorezko kide hautatu zuten.

## Lanak 
### Liburuak 
* *Harmonia vocálica: uma regra variável* (doktore-tesia, 1981)
* *Introdução a estudos de fonologia do português brasileiro* (1996)

### Artikuluak eta liburu-kapituluak 
* *Harmonização vocálica, uma regra variável* (1987)
* *O ditongo na perspectiva da fonologia atual* (1989)
* *O acento e o pé métrico binário* (1992)
* *Ditongos derivados* (1994)
* *A sílaba e seus constituintes* (1999)
* *O clítico e seu status prosódico* (2000)
* *Neutralização das átonas* (2003)
* *Mattoso Câmara Jr. e a palavra prosódica* (2004)
* *O acento: Duas alternativas de análise* (2013)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Feniletilamina ordezkatu

Kimika organikoan **feniletilamina ordezkatuak** konposatu klase bat dira, zeintzuk feniletilaminaren egitura duten oinarrian. Klasea fenilaminaren konposatu eratorri guztiek osatzen dute, zeintzuk fenilaminaren egituran hidrogeno-atomo bat edo gehiago ordezkatuz eratzen diren. Jakina, ordezkapena kate aromatiko zein alifatikoaren karbono-atomoetan eta amina taldearen nitrogenoan pasa daitezke.

Feniletilaminaren egituraren ordezkapen-nomenklatura beheko irudian erakusten da.

310x310px|Phenylethyl Amine General Formula V1

## Ezaugarriak 
Feniletilamina ordezkatu asko **droga psikoaktiboak** dira, eta klase desberdin askotakoak: nerbio-sistema zentralaren estimulatzaileak (adibidez, anfetamina), haluzinogenoak (kasurako, 2,5-dimetoxi-4 metilanfetamina), entaktogenoak (etsenplurako, 3,4 metilenedioxianfetamina), apetituaren ezabatzaileak (esaterako. fentermina), sudur-deskongestionatzaileak eta bronkodilatatzaileak (adibidez, pseudoefedrina), antidepresiboak (kasurako. bupropiona), parkinsonaren kontrakoak (selegilina, etsenplurako) eta basopresoreak (efedrina, adibidez), besteak beste.

## Hainbat adibide 
## Kanpo estekak
Sol (abeslaria)

**Sandra Fátima do Valle Reis** (Florianópolis, 1955eko azaroaren 12a – São Paulo, 2025eko uztailaren 12a), ***Sol*** izen artistikoz ezagunagoa, brasildar abeslaria izan zen.

## Bizitza 
1955ean Florianópolisen jaioa, Solek 1980ko hamarkadan ospea lortu zuen *Meu Gatinho* (1981), *Sonho Colorido* eta *Professor de Amor* bezalako abestiei esker. 1989an, *Sol - Lambada Sabor Tropical* diskoa kaleratu zuen, Brasilgo telebistako arreta bereganatuz. Geroago, ia 20 urtez Japonian bizi izan zen.

Hainbat telebista saiotan agertu zen, besteak beste Silvio Santosen saioetan eta *Clube do Bolinha*n.

2025eko uztailaren 12an, arratsaldeko 3etan ekitaldi batean parte hartu behar izan zuen Suzanon, baina eguerdi aldera bizi zen etxeko jabeak hilda aurkitu zuen São Pauloko Campo Limpo auzoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
97. Oscar Sariak

**97. Oscar Sarien ekitaldia** 2025eko martxoaren 2an Hollywoodeko Dolby Antzokian ospatu zen 2024 urtean estreinatutako lanik onenak saritzeko. Aurkezlea Conan O'Brien izan zen, eta Estatu Batuetan ABC telebistak eman zuen.

## Sari eta izendapen laburpena 
*Emilia Pérez* filmak lortu zituen izendapen gehien, hamairu. Sari gehien *Anora* filmak eskuratu zituen, bost.

## Sari eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Edwin Austin Abbey

**Edwin Austin Abbey** (Filadelfia, 1852ko apirilaren 1a – Londres, 1911ko abuztuaren 1a) estatubatuar muralgile, ilustratzaile eta margolaria uzan zen. Ilustrazioaren urrezko aroaren hasieran nabarmendu zen.

Pennsylvanian Academy of the Fine Arts in Philadelphian ikasi zuen artea eta Christian Schusseleren ikasle izan zen. ''Harper's Weekly* eta *Scribner's Magazine* aldizkarietan ilustratzaile lanetan hasi zen. Ilustrazioek zuri-beltzeko aleman eta frantsesezko artearen eta artista ingelesen eragina zuten. Charles Dickens eta William Shakespeareren liburu arrakastatsuak ilustratu zituen.

1871n New Yorkera joan zen eta 1878an Ingalaterrara. 1883tik etengabe bizi izan zen bertan. 1890ean bere lehen olio-margolana erakutsi zuen. 1901ean Eduardo VII.a erregearen koroatzea margotzeko enkargua jaso zuen.

1890eko hamarkadan, muralak margotu zituen Bostongo Liburutegi Nagusian, eta 1908-1909an muralak egin zituen Pennsylvaniako Estatuko Kapitolioan.

## Iruditegia 

Edwin Austin Abbey - Bob Acres and His Servant.jpg|*Bob Acres and His Servant* (c. 1895), Yale University Art Gallery
Edwin Austin Abbey richard duke of gloucester and the lady anne 1896.jpg|*Richard, Duke of Gloucester, and the Lady Anne* (1896), Yale University Art Gallery
Edwin Austin Abbey (1852-1911)-y.jpg|*Sir Galahad and the Holy Grail* (1896–1901), Boston Central Library
The Play Scene in Hamlet.jpg|*The Play Scene in Hamlet* (1897), Yale University Art Gallery
Abbey - The Queen in Hamlet.jpg|*The Queen in Hamlet* (c. 1897), bilduma pribatua
Edwin Austin Abbey King Lear, Act I, Scene I The Metropolitan Museum of Art.jpg|*King Lear, Act I, Scene I* (1897–98), Metropolitan Museum of Art
Abbey, Edwin Austin - Potpourri - 1899.jpg|*Potpourri* (1899), bilduma pribatua
Pennsylvania State Capitol House Chamber.jpg|*Apotheosis of Pennsylvania* (1908–11), House Chamber, Pennsylvania State Capitol in Harrisburg
Abbey, Edwin Austin - Fairies.jpg|Fairies
Edwin Austin Abbey - Within the Tent of Brutus, Enter the Ghost of Caesar, Julius Caesar, Act IV, Scene III - 1937.1148 - Yale University Art Gallery.jpg|*Within the Tent of Brutus: Enter the Ghost of Caesar, Julius Caesar, Act IV, Scene III*
Pennsylvania State Capitol lunettes.jpg|Lunette and medallion murals (1908–11) at the Pennsylvania State Capitol Rotunda: *The Spirit of Vulcan*, *Science*, *The Spirit of Religious Liberty*, *Art*, *The Spirit of Light''

## Kanpo estekak
Gioconda Rizzo

**Gioconda Rizzo** (São Paulo, 1897ko apirilaren 18a – *ibidem*, 2004ko martxoaren 22a) brasildar argazkilaria izan zen, Brasilen argazki estudio bat ireki zuen lehen emakumea.

## Bizitza 
Gioconda Rizzo 1897an jaio zen São Paulon, italiar jatorriko familia batean; bere aita, Michele Rizzo, argazkilaria zen eta Ateliê Rizzo izeneko estudio bat zuen Direita kalean. Gioconda hamalau urterekin hasi zen argazkiak egiten, aitaren jakinaren gabe. Michelek, hasieran atsekabetuta, handik gutxira utzi zion estudioan lan egiten, emakumeen eta haurren argazkiak bakarrik ateraz.

Gioconda Rizzo aitaren estudioan lanera itzuli zen, oliozko erretratuak eginez. 1925ean, argazkiak esmaltean eta portzelanan aplikatzeko teknikan espezializatu zen, bitxietan, plateretan eta hilobietan erabiltzeko. Erretratatu zituen pertsonaien artean, lehenengo Miss Brasil, Zezé Leone (1922), eta Miss Unibertso, Yolanda Pereira (1931) zeuden. Círculo do Livroren *Anarquistas, Graças a Deus* obraren 1979ko edizioa ilustratzen duen Zélia Gattai idazlearen familiaren argazkia atera zuen.

1926an Onofre Pasqualucci merkatariarekin ezkondu zen, eta harekin alaba bat izan zuen. Geroago, Gioconda Rizzo estudioa ireki zuen eta 1960ko hamarkadara arte lanean jarraitu zuen.

1982an Rizzoren obra «berraurkitu» zuten eta bere argazkiak São Pauloko Fotogaleria Fotótican erakutsi ziren.

2004an hil zen, 107 urte bete baino aste batzuk lehenago, eta Consolação hilerrian lurperatuta dago.

## Lanak 

Fitxategi:Yolanda Pereira por Gioconda Rizzo 1930.png|Yolanda Pereira.
Fitxategi:Mlacerda.png|Maria Lacerda de Moura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phaneroptera falcata

***Phaneroptera falcata*** Tettigoniidae familiako ortopteroa da. Europa guztian ohiko matxinsalto espeziea da, bai eta Errusian, Iranen, Txinan eta Korea ekialdean. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Nikolaus Poda von Neuhaus austriar entomologoak deskribatu zuen 1761. urtean. Espeziearen *falcata* izenak "igitai itxurakoa" esan nahi du, emearen obopositoreak duen itxura hori baita.

*Phaneroptera nana* espeziearen oso antzekoa da, hura ordea Iberiar penintsularen hegoaldean aurkitzea da ohikoena.

## Deskribapena 
12-18 milimetro arteko luzera du. Antenak oso luzeak dira, gorputza bera baino lau aldiz luzeagoak. Aurreko hegalak atzekoak baino luzeagoak dira eta atzeko femurren belaunetaraino iristen dira. Kolore berde bizia du eta gorputz guztian zehar puntu ugari ditu barreiaturik.

Arraren zerkoak luzeak dira eta barnerantz kurbaturik daude. Emearen obopositorea zabala da eta igitai itxura du.

## Bizi zikloa 
Helduak ekaina eta azaroa artean ikusten dira. Emeak hostoetan jartzen ditu arrautzak, ala gainaldean ola azpialdean. Arrautza gisa igarotzen dute negua.

## Iruditegia 

Irudi:Phaneroptera falcata (3830129313).jpg
Irudi:Phaneroptera falcata (Phaneropteridae) - (female imago), Garderen, the Netherlands - 2.jpg
Irudi:Phaneroptera falcata Sickle-bearing bush-cricket Пластинокрыл Самка на циннии 01.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruspolia nitidula

***Ruspolia nitidula*** Tettigoniidae familiako ortopteroa da. Europan, Afrika iparraldean eta Asiaren eremu paleartikoan zabaldurik dagoen matxinsalto espeziea da. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Taxonomia 
Giovanni Antonio Scopoli italiar naturalistak deskribatu zuen 1786. urtean *Delicidae florae et faunae insubricae* liburuan*.*

## Deskribapena 
Matxinsalto handia da, 20-33 mm hartzen ditu luzeran. Kolore berde biziko gorputz fusiformea du eta hegalak gorputza bera baino luzeagoak dira. Inoiz kolore marroikoak ere ikusten dira. Burua oso konikoa da eta antena fin luzeak ditu.

Arraren zerkoak laburrak dira, kurbatuak eta muturretan zabalduak. Emearen obopositorea ia grputza bezain luzea da eta zuzena.

## Habitata 
Erreka ertzetako baso, ihidi eta zelaietan aurkitzen da, itsas mailatik hasi eta 1.200 metrotako altuerararte.

## Biologia 
Landareen zurtoinetan bertikalean kokatzen dira eta duten koloreari esker bikain kamuflatzen dira. Arrak kantu luze eta sarkorra egiten du.

## Bizi zikloa 
Helduak uztailetik urrira ikusten dira.

## Iruditegia 

Irudi:Large Conehead - Ruspolia nitidula - panoramio.jpg|Buru konikoa.
Irudi:Ruspolia nitidula (Brieul-sur-Chizé) 06082019 01.jpg|Gorputza.
Irudi:Ruspolia nitidula (Périgné) 03072014 07.jpg|Imagoa ateratzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unstoppable (2010eko filma)

***Unstoppable***, , 2010eko Tony Scott britainiarrak zuzendutako hondamendi thriller film bat da. Denzel Washington, Chris Pine eta Rosario Dawson aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Pennsylvania, Frank Barnes (Denzel Washington) burdinbide ingeniari beteranoa bere enpresak kaleratzear doa, baina aurrez bere lanpostuan ordezkatuko duen Will Coldon (Chris Pine) gaztea ezagutuko du. Baina erregai arriskutsu edukiontziak garraiatzen ari den trena bat geltokiak abiadura bizian pasatzen hasi eta milaka pertsonen bizitzak arriskuan egotean, burdinbideko bi langileen egoera guztiz aldatuko da, kontrolik gabe doan trena gelditu beharko baidute.

## Aktoreak 
* Denzel Washington: Frank Barnes
* Chris Pine: Will Colson
* Rosario Dawson: Connie Hooper
* Ethan Suplee: Dewey
* Kevin Dunn: Oscar Galvin
* Kevin Corrigan: Scott Werner inspektorea
* Kevin Chapman: Bunny
* Lew Temple: Ned Oldham
* T. J. Miller: Gilleece
* Jessy Schram: Darcy Colson
* David Warshofsky: Judd Stewart
* Andy Umberger: Janeway
* Elizabeth Mathis: Nicole Barnes
* Meagan Tandy: Maya Barnes
* Aisha Hinds: Burdinbide Segurtasun Konpainaren koordinatzailea
* Scott A Martin: Brewster Dispatcher
* Ryan Ahern: Ryan Scott
* Jeff Wincott: Jesse Colson

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Juan de la Cruz Elizondo

**Juan de la Cruz Elizondo** (Irun, 1879ko urtarrilaren 12a - Bilbo, 1940ko irailaren 16a) gipuzkoar kazetaria izan zen.

## Biografia 
Hamasei urte zituela, *La Unión Vascongada* egunkari monarkiko donostiarraren erredakzioan sartu zen. Ondoren, *La Voz de Vizcaya* egunkarian lan egin zuen, non erredaktore-burua izan zen. 1910ean *El Pueblo Vasco* egunkari bilbotarreko zuzendari izendatu zuten, eta hogeita zortzi urte eman zituen kargu horretan — 1910 eta 1938 artean —. Urte haietan, Bizkaiko hiriburuko kazetaririk ezagunenetako bat izan zen, eta Bilboko «Lion d'Or» tertulian ere maiz aritzen zen. Irungo kronista ofizial eta Bizkaiko Prentsa Elkarteko presidente ere izan zen.

1938an utzi zuen kargua, El Pueblo Vascok beste egunkari batekin bat egin ondoren, goiburu bateratu bat sortzeko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Verka Siderova

**Verka Siderova Ivanova** (; Dobritx, 1926ko apirilaren 26a – *ibidem*, 2025eko uztailaren 2a) bulgariar folk abeslaria izan zen, Dobruja eskualdeko abesti herrikoiak interpretatzeagatik ezaguna.

## Bizitza 
Verka Siderova 1926ko apirilaren 26an jaio zen Dobritxen. 1952an, Sofian, Armadako Jarduera Artistiko Amateurren Berrikuspen Nazionalean parte hartzeagatik lehen saria irabazi zuen. Ondoren, Filip Kutevekin entzunaldia egin zuen eta, ondoren, Estatuko Herri Abesti eta Dantza Taldeko kide bihurtu zen.

Bere emanaldi asko Irrati eta Telebista Nazionaleko bilduman gordeta daude. Aipagarriena da 1960 eta 2000 bitarteko Dobrujako abesti herrikoien grabazioak biltzen dituen diskoa.

2004an, Dobritxeko ohorezko hiritar izendatu zuten.

85 urte zituela, bere autobiografia argitaratu zuen, *Lale li si, ziumbiul li si - moiata biografia*, eta Stara Planina ordena eman zioten.

Siderova 2025eko uztailaren 2an hil zen, 99 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitor Larrañaga

**Aitor Larrañaga Barrena** (Getaria, Gipuzkoa, 2003ko ekainaren 10a-) euskal herritar futbolaria da. 

## Biografia 
Erdiko atzelari moduan jokatzen du. Errealaren harrobian hezia, Berion jokatu ondoren bere aro txuriurdina bukatu eta Eibarrek fitxatu zuen bere bigarren taldean jokatzeko Bigarren Federazioan. Denboraldia hasiberria zegoenean belauneko lesio larria sufritu zuen, ebakuntza behar izan zuena, denboraldi osoan partidarik jokatu gabe egon zen. 

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko apirilaren 25ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa
Masagetak

**Masagetak**,  eta antzinako grezieraz *Μασσαγέται*, Antzinaroan Erdialdeko Asiako estepetan bizileku zuen iraniar herri nomada bst izan zen, Aral itsasoa eta Kaspio itsasoaren artean.

Antzinaroko historialariaten esanetan Persiar Inperiotik Amu Daria ibaiak bananduta bizi ziren. Estrabonen arabera ekialderago bizi ziren eszitiar herrien barne zeuden, aldiz, Herodotok sinpleki batzuen arabera eszitarrak omen zirelako ustra zutela aipatu zuen.

Madageten buruzagi nagusia Tomyris erregina izan zen, honek Persisr Inperioaren aurka borrokatzeaz gain Ziro II.a Handia pertsiar erregea guduan garaitu eta hiltzea lortu zuen.
Asier Santolaya

**Asier Santolaya Antolín** (Barakaldo, Bizkaia, 2004ko otsailaren 9a) Euskal Herritar futbolaria da.

## Biografia 
Erdilari moduan aritzen da. Athletic eta bere jaioterriko Barakaldon hezitakoa da. Baskonian jokatu ondoren, 2024ko abuztuan Gernikara joan zen lagatu gisa. Bere aro zurigorria bukatuta 2025eko udan Eibarrek fitxatu zuen Bigarren Federazioan zebilen bere bigarren taldean jokatzeko.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Laia Viñas Abadie

**Laia Viñas Abadie** (Xerta, 1997) katalanez idazten dueniidazle kataluniarra da.

## Bizitza 
Laia Viñas Chertan jaio zen, Tarragonako probintzian. Kazetaritzan graduatu zen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan, eta Radiofónicsen egin zituen ikasketak. Besteak beste, SER Cataluña, COPE Barcelona eta Radio Nacional de España hedabideetan egin ditu kolaborazioak.

2020ko azaroan *ex aequo* irabazi zuen narratiba katalaneko urte hartako Documenta Saria, *Les closques* eleberriarekin. Pau Vidal, Marina Espasa, Albert Forns, Eric del Arco eta Eugènia Broggik osatutako epaimahaiak «literaturaren heldutasuna eta konplexutasun narratiboa, harrigarriak hain idazle gaztean, pertsonaien lanketa estilistikoa eta eraikuntza ezin hobea, eta hizkuntzaren anbizioa eta aberastasuna» nabarmendu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Chalbaud

**Pedro Chalbaud Errazkin** (1865eko ekainaren 10a, Bilbo - 1943ko otsailaren 3a), bizkaitar ingeniaria, enpresaburua eta politikari jeltzale bat izan zen.

1903an Bizkaiko Foru Aldundiaren EAJ alderdiko lehen aldun izan zen, Bilboko barrutian hautatua. Handik hamabost urtera, 1918-1919ko legealdian Espainiako Parlamentuan lehen senatari jeltzalea izan zen, Bizkaia ordezkatuz.

## Kanpo estekak
Urumearen jaitsiera

**Urumearen jaitsiera** edo **Donostiako jaitsiera** Donostian Urumea ibaian neguan jokaturiko estropada izan zen, jarraitasun gabekoa.

## Historia 
1980ko otsailean hiru traineruk jokatu zuten estropada, jaitsierak egiten hasi baino 15 urte lehenago. 1996an Urumearen jaitsiera izenarekin jokatu zen hurrengoa eta 1998an Donostiako jaitsiera izenarekin azkena.

## Sailkapena 1980 
1980ko otsailaren 23an jokatu zen.

## Sailkapena 1996 
1996ko martxoaren 30ean jokatu zen.

## Sailkapena 1998 
1998ko urtarrilaren 31n jokatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traineras.es webguneko informazioa (1980, 1998)
* Traineras.es webguneko informazioa (1996)