open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pasargada

**Pasargada** () Persiar Inperioko lehen hiriburua izan zen, gaur egungo Iranen hegoaldean kokatua. Fars probintzian dago, Zagros mendien ekialdeko luzapen batean, gaur egungo Xiraz hiritik 100 kilometro inguru ipar-ekialdera, eta Persiar Inperioko hurrengo hiriburua izan zen Persepolistik 87 kilometro inguru ipar-ekialdera. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2004an. 160 hektareako babes eremua eta 7.127 hektareako errespetu eremua hartzen du.

## Historia 
Akemenestar dinastiaren lehen hiriburua izan zen, 160 hektarea inguruko hedadura hartuz. Hiriburu gisa, garrantzia galduz joan zen Persepolisen sorrerarekin, inperioaren lehen hiriburua izateak, errespetatzeko moduko toki bihurtu bazuen ere. Horrezaz gainera, bertan dago Akemenestar Inperioaren sortzailea izan zen Ziro II.aren hilobi xaloa, egundaino iraun duena.

Ziroren hilobia da akemenestar garaiko arte persiarrean existitu ziren bi hilobi ereduetako bat. Edikulu erako eraikina da, bi uretarako frontoi eta estalkiarekin, Asia Txikiko arte greziarrarekin lotua. Beste eredua, Naqsh-e Rostamen dagoen Dario I.aren hilobia da, harkaitzean zulatua, Egiptoko hipogeoak bezala.

Mausoleo honen ondoan dagoen multzo arkitektonikoa ere nabarmendu behar da, Tall-e Takhteko terraza gotortua eta sarrerako arkupeak, audientzia gelek, errege gelek eta lorategiek osatzen dutena; hau ez da, bakarrik, akemenestar arkitektura eta artearen lehen fasearen adierazgarri, baizik eta persiar zibilizazioaren ereduzko lekukotasuna ere. Pasargadako persiar lorategiak dira mota honetako adibide antzinakoenak, lau zatitan banatuak (*Txahar bagh* deritzona, چهارباغ).

## Iruditegia 

Image:Pasargadae 3.jpg|Jauregi pribatua
Image:Audience Palace, Pasargadae 03.jpg|Entzutegi jauregia
Image:Gateway Palace, Pasargades 01.jpg|Sarrera jauregia
Image:Pasargad citadel.jpg|Zitadela

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asuero

**Asuero** (; ; , *ʼĂḥašwērôš*; , *Asouēros*; ), Bibliako Esterren Liburuan, bere tutore den Mardokeoren aholkuz, Ester berarekin ezkontzen den erregeak jasotzen duen izena da. Xerxes I.arekin identifikatu da. Indiatik Etiopiaraino hedatzen ziren 127 probintzia zituen. Bere ahoskatzea Esterren liburuan Ajashberosh da. Ezkontza, eufemismo bat da, erregearen ehundaka ohaideetako bat zela esateko, hau, bere aurreko emazteagandik banatu zelarik, enbaxadoreen aurrean lotsagarri utzi zuelako. Purim jaian aipatzen da.

## Kanpo estekak
Galaikoportuges

**Galaikoportugesa** edo **galiziera-portugesa** (; ) Iberiar penintsulako ipar-mendebaldean sortutako hizkuntza erromantzea da, gaur egungo galiziera, portugesa eta falaren arbaso komuna dena eta Erdi Aroan hizkuntza bizia izan zena. Halaber, hiru hizkera horiek barne hartzen dituen hizkuntza azpi-taldearen izena ere bada. Ondoko izanak ere hartzen ditu: **proto-galego-portugesa**, **portuges zaharra**, **portuges arkaikoa**, **galiziera zaharra** nahiz **galiziera arkaikoa**.

Bestela, gaur egun mugimendu erreintegrazionistak galiziera eta portugesa hizkuntza bakartzat hartzen du, lehenengoa bigarrenaren aldaeratzat joz eta *galego-português* izena erabiliz. Euren arabera, beraz, galaikoportugesa bizirik dago.

## Literatura 
*Cantigas de Santa María* izenekoak adibide ezagunak dira literatura galaikoportugesarenak, XIII. mendean egindakoak eta Alfontso X.a erregeak koordinatutakoak.

Beste lan-bilduma aipagarri batzuk *Cancioneiro de Ajuda*, *Cancioneiro da Vaticana Cancioneiro Colocci-Brancutti*,*Cancioneiro dun Grande de Espanha*, *Pergaminho Vindel*, *Pergaminho Sharrer*, *Os 5 lais de Bretanha* eta *Tenzón entre Afonso Sánchez e Vasco Martíns de Resende* ditugu, eta olerkarien artean Martín Codax nabarmentzekoa da, besteak beste.

## Kanpo estekak 
* "Patrimonio Inmaterial Galego-português"
* "Portal Galego da Língua"
Errele

thumb|Elektronikan erabiltzen diren erreleetako bat.
[200px|thumb|eskuinera|Errelearen [Ikur elektroniko|ikur amerikarra]]
[200px|thumb|eskuinera|Errelearen [International Electrotechnical Commission|IEC ikurra]]

**Errelea** beste zirkuitu baten kontrolpean dagoen etengailu elektriko bat da. Erreleak era elektromagnetikoan ireki eta ixten ditu kontaktuak. Joseph Henryk asmatu zuen 1835. urtean.

## Funtzionamendua 
Korronte elektriko batek haril bat zeharkatzen duenean eremu magnetiko bat sortzen du eta kontaktu mugikor batekin lotuta dagoen metalezko armadura erakartzen du. Kontaktu higikorraren mugimenduak kontaktu estatikoarekin duen konexioa irekitzea eta ixtea ahalbidetzen du. Korronte elektrikoa etetzean, armadura bere lehendabiziko posizioara itzultzen da.

## Kanpo estekak
Ekbatana

**Ekbatana** ( *Hagmatāna* edo *Haŋmatāna*; ; ; ) Antzinako Media lurraldeko hiriburua, Orontes mendiaren oinetan. Mediarren inperioa desagertu ondoren, Persiako inperioko hiriburuetako bat izan zen, Alexandro Handia (K.a. 331), Seleuko (K.a. 313) eta Antioko III.aren osteek (K.a. 209) menderatu zuten arte. Errege partiarren eta sasandarren udako egoitza izan zen gerora. Ez da bertan inolako indusketarik egin eta izkribu eta agiri zaharrei esker ezagutu da antzinako hiria. Bertan daudela dirudi Mardokeoren eta Estherren hilobiak. Irango Hamadan hiria da egun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anse la Raye auzoa

**Anse la Raye** Santa Luziako auzoetariko bat da. 2001. urtean 6.495 biztanle zituen 31 kilometro koadrotan banatuta. Hiriburua Anse la Raye da.

## Kanpo estekak
Santa Luziaren banaketa administratiboa

**Santa Luziaren banaketa dministratiboa** 11 *quarter* edo auzotan egiten da. Bakoitzak hiriburu bat du.

## Kanpo estekak
Gaskoiniako Konderria

**Gaskoiniako Dukerria** Erdi Aroko lurralde erakundea izan zen, Karlomagnok 781an sortutakoa, Ipar Euskal Herria eta Akitania hartzen zituena.

## Historia 
Ludovico Pio Karlomagnoren semeak Baskoniako dukerriaren barruan zegoen Gaskoiniako konderria jaso eta arin hartu zituen bertako usadioak, baskoienak (latinez: *Uuasconum*) hain zuzen ere. Hori zela eta, 785ean, Paderborngo aitaren gortera joan zenean, bere adineko gazte talde batekin eta baskoi antzera jantzita agertu zen: kanpoko tunika biribila, alkandora mahuka-aske, galtzaluzeak, kaltza eztendunak eta eskuko lantza.

Konderria Aturriren haranean hedatu eta Baiona zuen hiriburua. Hego Euskal Herriarekin lotura estua omen zuen (latinez: *Spanoguasconia*).

830. urte inguru, Antso II.a Antsok Karlos Burusoilaren aurka borrokatu zuen, konderriarekiko bere eskubideak mantentzeko. Baina konde honek Baskonia duke bihurtua, dukerriarekin elkartu zuen lurraldea.

Aragoiko kondea zen Galindo Aznarez II.ak Azibela ezkondu zuen, Gartzia Antso kondearen arreba. Honen semea zen Gilen Antso Gaskoiniakoak Gartzia Antsoren alaba zen Urraka Gartzia ezkondu zuen eta Antso VI. Gilen Gaskoiniakoa zuten semea. Eudon Akitaniakoa, Gilen handia Akitaniako duke eta Poitierseko kondearen semea 1033an bihurtu zen konde berria. 1063an konderria Akitaniako dukerriari lotu zion, biek Gilen VIII.a Akitaniakoa kondea buruzagitzat baitzuten. Gero, Akitaniako dukerriarekin batera, Ingalaterrako erregearen lurraldeak bihurtu ziren.

Hala ere, jadanik 1020. urtean, konderriaren zati batek, Iruñeko Erresuma eta Baskoniako dukerriaren artean sinatutako Itunari ezker, banatu eta Lapurdiko konderria sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bazan, Iñaki *De los tiempos oscuros al esplendor foral (ss. V al XVI)*, 2006, Madril: La esfera de los libros .
* [Schulten, Adolf *Las referencias sobre los Vascones hasta el año 810 después de J.C.*, 1927(https://eu.wikipedia.org/wiki/1927), Eusko Ikaskuntza. RIEV, 18, 2.]

## Ikus, gainera 
* Baskoniako dukerria
* Gaskoinia

## Kanpo estekak
Canaries auzoa

**Canaries** Santa Luziako auzoetariko bat da. 2001. urtean 1.906 biztanle zituen 16 kilometro koadrotan banatuta. Hiriburua Canaries da.

## Kanpo estekak
Ajos

[200px|ezkerrera|thumb|[Sampo izotz-hauslea.]]
**Ajos**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da; zehazki, udalerritik hurbil dagoen uharte handi bat. Bertan, Kemiko portua dago, herrialde osoko nagusietako bat, eta hiria itsasozko garraioaren bidez batzen duena Helsinki hiriburua eta Oulu bezalako hiriekin .

Portua, uhartearen hego-mendebaldean dago; uhartean bizi den 400 bat kideko biztanleria aldiz, Veitsiluoto uhartearen alboan bizi da, ipar-ekialdean hain zuzen, portutik ahalik eta urrunen.

Sampo ontzi izotz-hauslea da uhartearen erakargarrietako bat. Hogeita hamar urte zerbitzuan egon ondoren, udalak, ibilaldi izoztuak egiteko moldatu zuen eta 90ko hamarkadatik aurrera biztanle guztien zerbitzura egon da Bothniako Golkoko urak zeharkatuz; gaur egun, lau orduko bidaiak antolatzen dira urtarriletik apirilera, non abenduaren 31n gaueko txangoak antolatzen diren, urte zahar gaua, itsasoaren erdi-erdian eta Aurora Borealaren azpian igarotzeko.
[440px|eskuinera|thumb|[Kemiko portua.]]
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Haukkari

**Haukkari**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Ritikka, Peurasaari eta Nälli auzoen ondoan dago, hiriaren zentro-gunearen hegoaldean.

Biztanle gutxi bizi da bertan; izan ere, kanpoaldean dagoenez, etxebizitza gutxi daude.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Hepola

**Hepola**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da; hiri kanpoaldean dago hain zuzen, hego partean.

Gutxi gorabehera, 1.500 bat biztanle izango ditu auzoak eta hiriko bigarren eliza garrantzitsuena, 1957. urtean eraikia. Stora Enso konpainiak papergintza fabrika bat du bertan ere, bizi-gunetik apur bat aparte.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Karihaara

250px|eskuinera|thumb|Jauregi itsurako etxebizitza ikusgarria.
**Karihaara**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Hiri iparraldean dago, industria-gunetik nahiko hurbil.

Gutxi gorabehera, 1.000 biztanle izango ditu auzoak eta hiriko eraikin eta etxebizitza dotoreenak bertan aurki daitezke .

## Ikus, gainera 
* Kemi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karjalahti

**Karjalahti**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Sauvosaari erdigunearen ondoan dago. Hala ere, biztanle oso gutxi ditu, berrogeita hamar bat edo; izan ere, eraikuntza publikoek betetzen dute gehienbat auzo hau.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Kivikko

[200px|eskuinera|thumb|[Kemi-Tornioko Zientzia Aplikatuen Unibertsitatea|Unibertsitatea.]]
**Kivikko**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Hiriaren ipar-ekialdean dago eta gutxi gorabehera, 2.000 biztanle izango ditu auzoak; beraz, hiriko bizi-auzo nagusienetarikoa dugu.

Bertan, Kemi-Tornioko Unibertsitatea dago eta inguruko parke eta zelaietan, Lappi lurralde osotik eta herrialdeko zenbait tokitik datozen ikasleak batzen dira.

## Ikus, gainera 
* Kemi
* Kemi-Tornioko Unibertsitatea

## Kanpo estekak
Kivikangas

**Kivikangas**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Nauska eta Ristikangas auzoen artean dago, hiri iparraldean.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Fury

***Fury *** 1936an Fritz Langek zuzenduriko lana dugu, Silvia Sidneyk eta Spencer Tracyk antzeztua. Norman Krasna idazlearenren istorio bat du abiapuntu (*Mob Rule*).
Langek Ameriketako Estatu Batuetan egin zuen lehen filma izan zen.

 
## Argumentua 
Joe Wheeler (Spencer Tracy) Strand hirira (Illinois)ailegatu berria da Katherine Grand (Sylvia Sidney) neskarekin ezkontzeko. Sheriffaren laguntzaileak atxilotuko du umetxo bat bahitu duelakoan, nahiz eta horrela ez izan. Ziegan zain dagoela herriko jendea jipoitzen saiatzen da eta kartzelari su ematen dio. Joe onik atera da, baina hilik dagoelako berria zabaltzea lortzen du. Hortik aurrera lintxatu nahi zutenak jazarriko ditu.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
*  Filma **IMDB** atarian
Koivuharju

**Koivuharju**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Hirigunearen ipar-ekialdean dago eta gutxi gorabehera, 3.500 bat biztanle izango ditu auzoak; beraz, hiriko bizi-auzo nagusia dugu.

## Ikus, gainera 
* Kemi
* Sauvosaari

## Kanpo estekak
Nauska

**Nauska**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Hiriaren ipar-ekialdean dago eta gutxi gorabehera, 500 bat biztanle baino ez ditu auzoak; izan ere, kanpoaldean dagoen auzo hau, larre berde askokoa da.

## Ikus, gainera 
* Kemi

## Kanpo estekak
Paattio

**Pattio**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Hiriaren ipar-ekialdean dago eta gutxi gorabehera, 2.500 biztanle izango ditu auzoak; beraz, hiriko bizi-auzo nagusienetarikoa dugu. Keminmaa udalerriarekin egiten du muga, Kemijoki ibaiaren deltan.

## Ikus, gainera 
* Kemi
* Keminmaa

## Kanpo estekak
Peurasaari

**Peurasaari**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. 0,96 kilometro koadro ditu eta Hiriaren hegoaldean dago eta gutxi gorabehera. 2004ko erroldaren arabera 1.067 biztanle ditu.

Gune hau, Ajos uhartea gainontzeko udalerriarekin lotzen duen zubiaren mutur batean dago, eta trafiko kontuengatik, bertan bizi diren biztanleak auzoaren barruan baino kanporago bizi dira.

## Ikus, gainera 
* Kemi
* Kemiko portua

## Kanpo estekak
Ritikka

**Ritikka**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Hiriaren hegoaldean dago, Peurasaari auzotik oso hurbil, eta gutxi gorabehera, 1.000 biztanle izango ditu auzoak.

## Ikus, gainera 
* Kemi
* Peurasaari

## Kanpo estekak
Rytikari

**Rytikari**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Hiriaren hegoaldean dago, Hepola auzoaren alboan, eta gutxi gorabehera, 800 bat biztanle izango ditu auzoak; izan ere, Ajos uharteko Kemiko portuaren trafikoak auzoko biztanleria gutxitu du azken urteotan.

## Ikus, gainera 
* Hepola
* Kemi
* Kemiko portua

## Kanpo estekak
Takajärvi

**Takajärvi**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Hiriaren ipar-ekialdean dago, Syväkangas auzoaren ondoan. hiriko bizi-auzo nagusienetarikoa dugu, 1.873 biztanlerekin, 12,41 km2-eko azaleran.

## Ikus, gainera 
* Kemi
* Syväkangas

## Kanpo estekak
Tervaharju

**Tervaharju**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Hirigunearen ondoan dago, Karjalahti eta Syväkangas auzoeen ondoan, eta gutxi gorabehera, 2.000 biztanle izango ditu auzoak; beraz, hiriko bizi-auzo nagusienetarikoa dugu.

## Ikus, gainera 
* Kemi
* Syväkangas

## Kanpo estekak
Sauvosaari

[200px|ezkerrera|thumb|[Lumilinna|Kemiko elur-gaztelua.]]
**Sauvosaari**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo garrantzitsuena da; izan ere, hiriko erdigunea da, eta bertan Kemiko elur-gaztelua, harribitxien galeria, udaletxea eta eliza luteranoa daude .

Kemiko elur-gaztelua, **Lumilinna**, munduko elurrezko eraikuntza handiena da. Biztanleak, izotza eta elurra lantzen iaioak direla antzeman daiteke udalerriko eraikuntza harrigarriena baita. Gaztelu honek, 300.000 bezero baino gehiago biltzen ditu urtero eta hiriko eraikuntza bisitatuena da . Urtez urte eraikitzen dute hotela, bakoitzean diseinu ezberdinarekin.

Dorre garaienak 20 metrokoak dira, eta hormak aldiz, 1.000 metroko luzerakoak. Gazteluak, hiru solairu dauzka, non 100 eserlekuko eliza, izotzezko mahaiak dituen jatetxea eta hotel bat aurkitu daitezkeen. Ezkontzak ospatzeko momentuan, apaizak, hala nola Japonia eta Hong Kongo hainbat bikote ezkondu izan ditu. Hotelak eskaintzen dituen paisaia artikoak izugarriak dira, eta nahiz eta kanpoko tenperaturak 0 azpitik egon, gaua beroa pasa daiteke bertan.

Gainera, umeentzako jolaslekuak, antzoki bat eta izotzezko arte erakusketak egin ohi dira, non opera abeslari eta dantzari famatu askok dantzatu duten.
[250px|eskuinera|thumb|[Kemiko eliza.]]
Bestetik, Kemiko eliza, Finlandiako eliza luterano berezienetakoa eta ikusgarrienetakoa da hau eta izokin kolorekoa da. 1902. urtekoa izanik, modernismo handia erakusten du eta hotzaren ondorioz, oso ongi kontserbatuta dago, 2003. urtean egin ziren konpontze lanak oso gutxi iraun baitzuten. Egun hiriaren erakargarri turistiko aipatuena da Kemiko elur-gaztelua ondoren.

PS Kemi Kings taldearen zelaia ere, Saukki, auzo honetan dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Purim

**Purim** jaia (, *Pûrîm* = zorteak), urtero, Adar hilabeteko 14. egunean (edo hilabete beraren 15ean harresituriko hirietan) ospatzen den jai judu bat da, Esterren liburuan aipatzen den mirariaren omenez, hau da, juduak, Asuero erregearen aginduz (historialariek Xerxes I.a persiar erregea bezala identifikatu dutena) suntsituak izatetik salbatu izana, K. a. 450. urtean.

Purim jaia, hebrear egutegiko egunik pozgarrienetakotzat hartzen den arren, juduak, bezperan, otoitz eta barau egitera behartuta daude, Haman eta Persiar Inperioko bere jarraitzaileek juduak suntsitzea eragingo zuen gatazkatik salbatzeko Jainkoari otoitz egin eta barau egin zuten persiar juduen omenez. Purim jaian, *Meguilá* irakurtzen da (, *Meguilat Ester* "Esterren liburua"). Irakurketa hau, abiada bizian egiten da, eta, entzuleek, matraka edo beste gairen batzuekin zalaparta atera behar dute Aman izena esaten den unean, izen hori ezabatua izan dadin. Honek, umeek ere parte hartzea eragiten du.

Baraualdiaren ondoren, ardoa edan eta kantuak kantatzeko ohitura dagoen oturuntza bat egiten da. Kantu horien artean, Shoshanat Ya'akov bezala ezagutzen den otoitza errezitatzen da, Israel eta Diasporako judu kantari askok grabatu dutena. Gainera, derrigorrezkoa da lagunei opariak bidaltzea (, *Mislóaj Manot*), eta behartsuei karitatea ematea (, ''Matanot La'evionîm''), eta ume txikiak mozorrotzeko ohitura ere badago.

Purim jairako, gozo berezi batzuk prestatzen dira, "Amanen Belarriak" deituak. Gizonek, mozkortu arte edan dezakete ardoa.

## Kanpo estekak 
* Purim jaiaren gida
* Purim, Moshé Korinena
Kemiko portua

**Kemiko portua**, Finlandiako Kemi hirian dagoen portua da. Herrialde osoko portu garrantzitsuenetarikoa da Oulu eta Helsinki hiriburuko portuekin batera. Kemi udalerrian, Ajos izeneko uharte batean kokatua dago, hirigunetik pare bat kilometrotara, eta honen inguruan, papergintza eta basogintza bezalako industria garatu dira.

## Historia 
Suediako Erresumaren menpe egondako urteetan, udalerria, hiri eta portu garrantzitsu bezala kokatu zen herrialdean, eta Bothniako Golkoko merkataritzaren erdigune izatera heldu zen. Hala ere, ekonomikoki urre-aro garrantzitsuena, Errusia inperialaren menpe zegoenean lortu zuen; izan ere, inperio oso honetako mendebaldeen zegoen portua bilakatu zen Kemikoa, beraz, sartaldeko herrialdetako merkataritzaren abiapuntua bihurtu zen. Honela, hiriaren hazkundearekin batera eta Lappi lurraldeko baso zabalak eskaintzen zuten zura aprobetxatuz, basogintza bezalako industriak antolatu ziren portuaren inguruan eta hauek, Europa kontinente osoan zehar zabaltzea lortu zuten. Trenbide bidezko garraioa ez zen asko luzatu ere eta 1903. urtean, hiria, Finlandiako hiriburu eta beste hirigune garrantzitsuenekin lotua izan zen, industriaren garapen handiagoa lortuz.

Finlandiak independentzia lortu eta Laponiako Gerraren ostean, desoreka iritsi zen herrialdera, eta honek, udalerriko ekonomiaren gainbehera eragin zuen. Hala ere, II. Mundu Gerran, herrialdea, soberano mantendu zenez, gerrak eragindako suntsiketak konpontzeari ekin zioten segituan, eta ekonomia bizkor suspertzea lortu zen.
[330px|eskuinera|thumb|**Kemi**ko industrigunea [Karihaara|Karihaara auzotik hurbil.]]
Udalerriak, 60ko hamarkadan, bigarren urre-aroa jasan zuen ekonomian; izan ere, Errusiar garaian izandako garrantzia-maila berdindu edo gainditu zuen portuak. Keminmaa udalerriko meatzeetako kromo lehengaien esportazioaren ondorioz, Finlandiako portu garrantzitsuenetarikoa bihurtu zen eta diru-sarrera horien inguruan basogintza eta papergintza industriak antolatzen hasi ziren, Keminmaakoak, Europa osoko kromo-meatze bakarrak baitira .

## Ikus, gainera 
* Kemi
* Keminmaa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
PS Kemi

**Palloseura Kemi Kings** edo **PS Kemi Kings**, Kemi hiri finlandiarreko futbol-taldea da. 2016 urtean egin zuen debuta maila gorenean.

Lehia berezi bat dauka, TP -47 Tornio hiriko futbol-taldearekin, eta maila berean jokatzen dutenez, urtero giro ezohiko bat egoten da.

## Kanpo estekak
Sauvosaari Kirol Zelaia

**Sauvosaari Kirol Zelaia** (*Saukki* bezala ezagunagoa), Kemi hiriko Sauvosaari auzoan dagoen kirol zelaia da. Gehien bat, futbolerako erabiltzen da; PS Kemi Kings taldea da zelaia erabiltzen duen futbol-taldea, eta Kakkonen ikusteko, hainbat zale gerturatzen da beratara uda garaian.

1.500 zale sar daitezke zelaian.

## Ikus, gainera 
* Kemi
* PS Kemi Kings

## Kanpo estekak
Merovingiar leinua

[thumb|300px|Merovingiar leinuak finkatutako [Frankoak|Frankoen Erresuma.]]
**Merovingiar leinu**a (latinez *Merovingi*, antzinako anglosaxoiaz, *Merewīowing*) V. eta VIII. mendeen artean egungo Frantzia, Belgika, eta Alemaniako zati batean gobernatu zuen leinu frankoa izan zen. Leinuaren sortzailea Meroveo buruzagi frankoa izan zen eta lehendabiziko erregea, Klovis I.a (481–511).

## Historia 
Meroveoren ondorengo Klovis (481-511) frankoen lehen erreinuaren sortzaile eta bateratzailea izan zen. Errege hori kristau egin zen, bere herriarekin batera, 496an, eta ia Galia guztia izan zuen bere eskuetan. Bere testamentuan, erresuma semeen artean banatu zen. Hala ere, merovingiar erregeek Burgundia eta Germania menderatu zituzten. 558–561 bitartean Klotario I.ak erresuma batzea lortu zuen.

Beste merovingiar errege aipagarri bat Dagoberto I.a (629-638) izan zen, hainbat urtez bereizirik egon ostean, erresuma frankoak batu zituena. Dagoberto hil ondoren, dinastiak behera egin zuen, eta denbora pasa ahala erregeen maiordomoak benetako errege bihurtu ziren. 751n, gorteko maiordomo Pepin Laburrak (Karlos Martelen semeak) merovingiar erregeen aginteari amaiera eman zion, Txilderiko III.a kargutik kenduz. Era horretan Karolingiar leinuaren agintaldia hasi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuivanuoro

**Kuivanuoro**, Kemi udalerri finlandiar iparraldean dagoen uharte bat da.

## Ikus, gainera 
* Kemi

## Kanpo estekak
2008ko Ameriketako Estatu Batuetako hauteskunde presidentzialak

**2008ko Ameriketako Estatu Batuetako Hauteskundeak**, herrialde honetan 2008an presidente berria aukeratzeko egindako hauteskunde orokorrak dira. Halaber, presidenteordeak ere aukeratzen dira. Bi hauen kargua, 2008tik hasi eta 2012ra bitartekoa izango da. 2008ko azaroaren 4ean izan dira hauteskundeak. Hauteskundeen irabazlea, Barack Obama demokrata izan da, eta Joe Biden bere presidenteordea.

## Hautagai nagusiak 
### Bestelako hautagaiak 
## Hauteskunde-mapa 
Eskuineko mapan, AEBetako estatu bakoitzak hautagaiei eman diezaizkioken boto kopurua agertzen dira. Botu gehien ematen duten estatuak, Kalifornia, Texas eta Florida dira; aldiz, boto gutxien ematen dituzten estatuak, Delaware, Alaska eta Vermont dira. Estatu Batuetako 50 estatuek hartzen dute parte hauteskunde hauetan.
 
270px|erdian|thumb|Estatuko lortu daitezken botoak, irabazleak 270 behar ditu 538tik irabazteko.

## Hauteskundeen emaitzak 
### Emaitza orokorrak 
### Emaitzak estatuz estatu 
### Datuak 
* Parte-hartzea: %62
* Abstentzioa: %38

### Bozka-mapak 
300px|thumb|ezkerrera|Hauteskundeen botoak (intentzioa)
300px|thumb|Gorria=McCain/Palin; urdina=Obama/Biden; grisa=Erabaki gabe (ofiziala)
300px|thumb|erdian|Bozken mapa ofiziala, baina konderrika

## Kanpo estekak
Junko (Kemi)

**Junko**, Kemi udalerri finlandiarrean dagoen auzo bat da. Kivikko eta Tervaharju auzoak ondoan dituela, hiri kanpoaldean hain zuzen.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak
Meskita Urdina

thumb |Meskita Urdina
**Sultan Ahmed meskita** () edo **Meskita Urdina** Istanbulgo meskita nazionala da. 1609 eta 1616 artean eraiki zuen Mehmet Ağa arkitektoak, Sinan ezagunaren ikasle batek, Ahmed I.aren garaian. Beste meskita askok bezala, fundatzailearen hilobia, madrasa bat eta ospitale bat dauzka.

## Ezaugarriak 
Hagia Sofia antzinako elizaren parean dago: biak lorategi bihurtutako espazio eder batez bananduta daude eta, Istanbuleko meskiten artean, 6 minarete dituen bakarra da.

Bere kanpoalde bikainak ez dio barnealde handiari itzalik egiten: hor, Izmirreko mosaiko eder talde batek tokiari giro berezia ematen dio.

Sinan Ibn Abdulmennan edo Mimar Sinan (turkierazko "*Sinan Arkitektoa*") edo, soilik, Koca Sinan ("Sinan Handia") otomandar gorteko arkitekto inperialen buruzagia izan zen (*mimarbashi*), eta hiru sultanen agindutara egon zen berrogeita hamar urtean, 1538 eta 1588 bitartean. Haren lanak otomandar inperioaren artearen bilketa bat dira (garai hartan gailenean zegoen) eta haren lorpen artistikoek Islamaren kontzeptu estetikoa irauli zuten.

21.043 azuleju jauregiko lantegietan egin ziren; bestetik, ehunka metro karratuko tapizak ehundegi inperialetan ehundu ziren eta oliozko lanparen kristalak atzerritik eraman ziren.

## Materialak 
* **Kanpoaldean**: Bere fatxadako materialak harria eta marmola dira. Baliabide faltagatik, arkitektoak egitura eta trazadura egokitu behar izan zituen emaitza irregular batekin.
* **Barnealdean**: Meskitaren barrualdea 20.000 zeramikazko teila baino gehiagoz estalita eta apainduta dago, guztiz eskuz egindakoak. Gainera, 50 tulipan diseinu ezberdin dituzte eta beste batzuek loreak, fruituak eta altzifreak irudikatzen dituzte. 

## Bitxikeriak 
Eraikina *Age of Empires* 2 joko ezagunaren mirarietako bat da.

Irekitzen dute bakarrik egun bat urte osoan.

## Kanpo estekak 
* Meskita barneko bisita birtuala (3D panoramak)
* Sultan Ahmet meskita
* Meskitako argazkiak azalpenekin
* Meskita Urdina
* Bereizmen Handiko argazkiak (Sultan Ahmed Camii)
Edil kurul

**Edil kurulak**, Erromatar Errepublikan agertu ziren, hasieran, ospakizunen batzuk antolatzeko. Hauteskunde Tribunatuek izendatzen zituzten.

Hasiera batean, patrizio eta plebeioek alternatiboki izan zuten magistratura hau, ondoren, izendapena, klasea kontutan hartu gabe egin zen eta, 541 ab urbe conditan, K.a. 212an alegia, bere izendapen alternatibora itzuli zen (patrizioak urte bakoitietan eta plebeioak bikoitietan).

Beranduago, osasun, moral, hornikuntza, polizia, azoka, prezio, kalitate eta joko antolakuntza funtzioak hartu zituzten.

Bi edil mota egon ziren: edil kurul eta plebearen edil-a.

## Kanpo estekak
Ab urbe condita

thumb|250px|Erroman eginiko lehen txanponetako baten irudia.

***Ab urbe condita*** (AUC edo a.u.c.) "hiriaren sorreratik", hau da, "Erromaren sorreratik" esan nahi duen latinezko esaera da. Tradizioaren arabera, Italiako hiriburuaren sorrera K.a. 753an kokatzen denez, aro kristauko 1. urtea 754 *Ab urbe condita*ren baliokidea da. Esaera hori erromatarrek erabiltzen zuten euren gertaera historikoak datatzeko.

Hala ere, datak era praktikoagoan bereizteko, erromatarrek urte horretan boterea zuen errege edo kontsularen arabera ezberdintzen zituzten. Horrela, adibidez K.a. 216. urtea izendatzeko, "Luzio Emilio Paulo eta Gaio Terentzio Varronen urtea" esaten zen, edo K.a. 44. urtea adierazteko, "Julio Zesarren bosgarren kontsulaldia".

*Ab urbe condita* datazioa erromatar historiaren hasieratik erabili zen. K.a. I. mendean, zertxobait aldatu zen, Marko Terentzio Varron historialariaren kalkuluen arabera, hiriaren sorrera data K.a. 753 urtera arte eraman baitzen VI. mendetik aurrera, Dionysius Exiguusen sistema, urteak Jesusen jaiotzatik aurrera zenbatzen dituena, Inperio osoan orokor bilakatu zen.

## Ikus, gainera 
* Anno Domini.
* Hispaniar aro.
* Islamiar egutegia.
* Juliotar egutegi.
* Gregoriotar egutegi
* Txinatar egutegia.

## Kanpo estekak
Ubide pasealekua (Bilbo)

**Ubide pasealekua** edo **Ubide ibiltokia** (gaztelaniaz: *Paseo de los Caños*) Bilboko (Bizkaia) Atxuri eta Abusu auzoak lotzen ditu Bilboko itsasadarraren ezkerreko aldean. Bilboko udalak, 2004. urtean berriztu zuen bidea, oinezkoentzako gune berriak eraikiz.

## Ikus, gainera 
* Abusuko zubia
* Larreagaburu zubia

## Kanpo estekak
Gaio Terentzio Mario Varron

**Gaio Terentzio Mario Varron**, Bigarren Gerra Punikoan erromatar kontsul bat izan zen, K.a. 216an izan zuen kargua.

K.a. 218an pretore aukeratua eta kontsul K.a. 216an, prokontsul izendatua izan zen hurrengo urtean, K.a. 213 arte mantendu zuen kargua. Propretore K.a. 208 eta K.a. 207an, Etruria, Hasdrubal Barkaren erasoetatik defendatu zuen. Afrikara bidaiatu zuen enbaxadore bezala K.a. 200ean.

Erromatar armadaren buru izan zen Anibalen aurka Cannaeko guduan K.a. 216an, Luzio Emilio Paulorekin batera, azken hau, borrokan hila izan zelarik.
Aulki kurul

Erromatar Errepublikan eta ondoren Erromatar Inperioan, ***aulki kurula*** (latinez *sella curulis*) magistratu beteranoek edo imperiuma zuten promagistratuek bertan esertzeko eskubidea zuten ohorezko aulkia zen. 

## Ezaugarriak 
Aulki mota hau erabiltzeko eskubidea zutenak ziren Antzinako Erroman: diktadorea, magister equituma, erromatar kontsula, pretorea eta edil kurula. Jupiter jainkoaren flamenari (*flamen Dialis*) ere uzten zitzaion bertan esertzen, *imperium*ik ez zuen arren. Errepublikaren amaierako garaian, Julio Zesar, urrezko aulki kurul batean esertzen zen, bere biziarteko diktadore karguaren ondorioz.[thumb|300px|[Makrino enperadorearen aureoa. Atzealdean, enperadorea eta bere semea, aulki kuruletan eseriak agertzen dira.]]Aulki kurula, ohi, boliz egina zegoen, X zabal bat eratzen zuten hanka bihurtuekin. Ez zuen bizkarralderik, eta bere besoak baxuak ziren. Aulkia, tolestu egin zitekeen, honela erraz eraman eta komandante eta magistratuak gudu zelaian erabili ahal izateko. Tito Livioren arabera, bere jatorria Etrurian izan lezake.

Bere formak, ondorengo garaietako apainduran inspirazio gisa balio izan du, bereziki, XIX. mende hasierako neoklasizismoan. Apezpikuen faldistorioek ere eserleku forma honetan dute jatorria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lepo prokontsularra

**Lepo prokontsularra**, lepoak barailarekin bat egiten duen mugaren handitze bat da. Adenitis (gongoilen hantura) azpimaxilarraren ondorio da, panikulitisarekin (baraileko larruazpiko ehunaren hantura), infekziosoa, orokorrean, difteria eta tuberkulosian deskribatua, edozein bakteriok eragin dezakeen arren. Eznormaltasun oso mingarria da, eta, eguneroko hitzetan, kokospe hantutu eta edematsu bat ematen du.

Honela, Vitelio prokontsul eta enperadore erromatarraren soingaineko lepo handiegiagatik deitzen da.

## Kanpo estekak
Shaushtatar

**Shaushtatar**, Mitanniko errege bat izan zen, K.a. XV. mendean errege izan zena.

Mitanniko tronuan bere aurrekoa izan zenaren semea zen, bere aurrekoa, Barattarna edo Parshatar ezezaguna izan. Bere errege zigilua, Nuziko artxibategiko gutun batean aurkitu zen. Bere erregealdia amaitu eta handik mende batera egin zen itun batean, Asiriako hiriburua zen Assur konkistatu eta arpilatu zuela esaten da, nondik, Washshukanniko bere jauregira urre eta zilarrezko ate batzuk eraman zituen.

Mitannik Sirian zuen eragina handitzea lortu zuen, Egiptok kanpo politikari uko egiten zion garaiarekin bat eginez, une horretan, Egipton Hatshepsut faraoi andreak gobernatzen zuelarik.
Prokontsul

thumb|Stephanos proconsularen eskultura, Efes Müzesi-n (Efesoko museoan), Turkian. Erretratua Justiniano enperadorearen garaikoa da, baina gorputzaren eskultura zaharragoa da. Ohikoa zen gorputz bat egin eta ondoren, norbaiten buruaren irudia erantsi.
**Prokontsula**, erromatar kontsularen delegazio bidez, probintzien administraziorako sortutako erromatar magistratura bat da. Prokontsul batek kontsul baten autoritatea (*imperium*) zuen, nahiz eta eginkizun hori ez bete, armada bat agintzeko edo probintzia bat gobernatzeko. Kontsul ohia edo pretor ohia izan zitekeen. Errepublika garaian, kontsul bat izaten zen, *inperium*-a luzatzen zitzaiona gerra bat amaitu ahal izateko.  

Terminoa  *pro consule* ("kontsularen ordez") esapidetik dator, zeinak adierazten baitu magistratu horrek *inperiuma* mantentzen zuela, legegintzaldi berrian bere gain hartu behar zuen kontsularen ordez. Lehen aldiz K.a. 326. urtean agertu zen, Publio Filonek bere kontsul-agintaritza luzatu zuenean (*prorogatio imperii*). *Prorogatioa* ohiko praktika bihurtu zen Inperioa gobernatzeko *inperiuma* zuten magistratuen eskasiari erantzuteko eta K.a. II. mendearen erditik aurrera, probintzia baten gobernua emateko. K.a. 146. urtearen ondoren, magistratu horiei probintzietako agintea luzatzeko ohiko prozedura bihurtu zen. L. Conelio Silaren ondoren, kontsulek eta pretoreek Erroma hirian egon behar zuten; probintziak, berriz, magistratu ohiek gobernatzen zituzten, prokontsul gisa. Augustok prokontsul bezala agintzen zituen bere probintziak, bere gobernadoreak propretore mailakoak zirelarik, probintzia "senatorialak" antzinako kontsul edo pretoreek prokontsul bezala gobernatzen zituzten bitartean.

Kontsul baten agintaldia amaitu ondoren, ohikoa zen Erromako Senatuak, denbora batez, probintzia bat gobernatzeko lana ematea. Kasu horretan, prokontsul kargua jasotzen zuen, horrekin, *imperiuma* eta zegokien probintziaren agintea zuelarik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lepo prokontsularra

## Kanpo estekak 
* *Broughton, T. Robert S. (Thomas Robert Shannon),* *(1900-1993) The Magistrates of the Roman Republic* Nun: *The Online Books Page. Biblio*
Kantabriako dukerria

**Kantabriako dukerria** (; kantabrieraz: *Ducau de Cantabria*) Hispaniako iparraldean bisigodoek sortutako marka izan zen. Bertan marka sortzearen helburua baskoiak eta kantabriak zelatatzea zen.

## Geografia eta historia 
eskuinera|thumb|300px
Dukerriaren hedapen zehatza ez da guztiz ezaguna baina, aditu gehienen arabera, egungo Kantabria, iparraldeko Gaztela eta Errioxa zituen barnean.

Bisigodoen konkista baino lehen hiri nagusi bi zituen:
* Iparraldeko Burgosko probintzian zegoen Amaia, eta
* Egungo Logroñotik gertu zegoen Kantabriako hiria.
Hiri biak 574an Leovigildok konkistatu eta suntsitu eta bere herritar gehienak erail zituen.

Hiri bien sarraskiaren oroitzapenak luzaro iraun zuen eskualdeko oroimenean: Braulio Zaragozakoa (631-651) apezpikuak *Donemiliaga Kukulako Bizitza* bere liburuan nola sainduak hiria bekatuengatik suntsituko zela profetizatu zuela azaldu zuen. Gainera, Nafarroako Kodesen esaten da Andre Mariaren monasterioa bilakatutako errefuxiatuek sortu zutela.

Petri Kantabriakoa Kantabriako bigarren *dux* eta Alfontso I.a Asturietakoaren aita izan zen. Petrik Perez leinuaren sortzailea ere izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Kantabria historikoen azalpena (Aitzol Altuna), Nabarralde
Algecirasko portua

**Algecirasko portua** Algeciras eta inguruko udalerrietan zehar hedatzen den portua da. Portua "Autoridad Portuaria Bahía de Algeciras" delako erakundeak kudeatzen du.

## Kanpo estekak 
*  Algecirasko portuaren webgunea.
Valentziako portua

**Valentziako portua** Valentzia, Sagunto eta Gandíako udalerrietan zehar hedatzen den portua da. Valentziako udalerriaren ekialdean kokaturik, iparraldean Las Arenas eta Malvarrosako hondartzekin egiten du muga, eta hegoaldean Turia ibaiaren ibilbide berriarekin, Pinedon.

## Kanpo estekak 
*  Valentziako portuaren webgunea.
Kordobako Emirerria

**Kordobako Emirerria** (, *Imārat Qurṭuba*) Iberiar penintsulako konkista musulmanaren ondorengo probintzia musulmana zen, Damaskoko Kaliferriaren babespean zegoen. Bertako gobernadoreek *wali* edo emir titulua zuten.

## Historia 
750an, abasidarrek omeiarrak hartu zituzten mendean eta leinuako kide guztiak erailtzea agindu zuten. 756an, Abd ar-Rahman I.a omeiarrak Damaskotik ihes egin eta Al-Andalusera joan zen. Hantxe Kordoba konkistatu eta 773an Bagdad abasidarren boteretik independentzia aldarrikatzen du. Independentzia politika eta administratiboa bada, erlijioan kalifaren menpean baitago.

Hala ere, emirerriaren antolatzailea Abd ar-Raman II.a zen, penintsula islamera bilakatu zuena mozarabeen kopurua gutxituz. Hala ere, kristauek ez zuten amore eman eta errekonkista hasi zuten.

Abd ar-Rahman III.aren agintaldia 912an hasi zenean, egoera politikoa guztiz txarra zen. Bere autoritatea finkatzeko 929an kalifa izendatu eta Kordobako Kaliferria hasi zen.

## Kordobako emirrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nafarroako Alderdi Popularra

**Nafarroako Alderdi Popularra** (gaztelaniaz *Partido Popular de Navarra*) 2008ko urriaren 28an Nafar Herriaren Batasunaren (UPN) eta Alderdi Popularraren (PP) arteko akordioa apurtutzat jo ostean, Espainiako Alderdi Popularrak Nafarroan birsortutako alderdia da, PPren ordezkaritza Foru Erkidegoan.

2008ko azaroaren 3an, ordura arte UPNn egondako senatari Jose Cruz Perez Lapazaran, diputatu Santiago Cervera, eurolegebiltzarkide Javier Pomes eta bederatzi zinegotzi PPra pasa ziren.

Alderdia 1989an sortu zen, Aliantza Popularra alderdiaren ordezko gisa. Alderdiko lehen presidentea Jaime Ignacio del Burgo zela, Alderdi Demokrata Popularra eta Alderdi Liberala batu zen Nafarroan. 1991n, alderdi horiekin akordioa hautsi eta UPNrekin akordioa sinatu zuen PPk. Ordura arte Espainiako Alderdi Popularrak Nafarroan egitura propioa izan zuen.

Ordutik aurrera eta 2008ko urrira arte, aldiz, PPk ez zuen berezko egiturarik Nafarroa Garaian, leku hori UPNk betetzen baitzuen. PPren afiliatu eta kargu guztiak UPNra pasa ziren. Halaber, UPNren ordezkariak Madrilgo Kongresu eta Senatuan zein Europar Batasuneko instituzioetan, PPren barnean zeuden. Espainiako Alderdi Popularreko Zuzendaritza Nazionalean, UPNren ordezkari bat zegoen 2008ra arte, baina behatzaile gisa, hots, botorik emateko ahalmenik gabe. 

2008ko urriaren 10ean, berriz, UPNk erabaki zuen abstenitzea PSOEren estatuko aurrekontuetan, PPren ohartarazpenei muzin egin ondoren. Ondorioz, Mariano Rajoyk UPNko kritikoetan bilatu zuen Nafarroako Alderdi Popularra birsortzeko. Bilaketa horretan, Santiago Cervera nabarmendu zen buruzagi lanetan hasteko; aldiz, 2012ko abenduan Guardia Zibilak atxilotu egin zuen Jose Antonio Asiain Nafarroako Kutxako presidenteak jasotako mehatxuen kasuaren inguruan; ondorioz, utzi egin zuen Alderdi Popularra, baita tranpa jarri ziotela ere adierazi.

2022ko Espainiako PPren krisian, Pablo Casado alderdiko presidente baztertuak Hego Euskal Herrian eta, zehazki, Nafarroan izan zituen bere azken aliatu zintzoenetako batzuk azkeneraino, Ana Beltran nabarmenduz horretan. 2022ko abenduaren 4an, Alderdiak kongresua egin zuen Iruñean, Alberto Nuñez Feijoo alderdiko Espainiako buruaren partaidetzaz. Javier Garcia parlamentaria hautatu zuten presidente, Ana Beltranen ordez. UPNko Jose Javier Esparzak eta alderdi horretatik kanporatutako Carlos Garcia Adanerok bat egin zuten kongresuan, EH Bildu eta Pedro Sanchez Espainiako presidentearen kontrako aldarrien artean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alderdi Popularra
* Euskadiko Alderdi Popularra

## Kanpo estekak 
*  Nafarroako PPren webgunea
Kordobako Kalifa-herria

*Artikulu hau kalifa-herri historikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kordoba (argipena)».*

**Kordobako Kalifa-herria**, baita **Kordobako omeiatar kalifa-herria** edo **Mendebaldeko kalifa-herria** (arabieraz: خلافة قرطبة; *Khilāfat Qurṭuba*) Al-Andalusko erakunde musulmana zen. 929an Abd ar-Rahman III.ak sortu zuen, Al-Andalusen urrezko aroan.

## Historia 
929an Abd ar-Rahman III.ak orduko etsai guztiak mendean hartu eta gero, *al Nasir li-din Allah* (euskaraz "Jaungoikoaren erlijioa irabazarazi duena") ezizena hartu eta kalifa izendatu zion bere burua. Abd ar-Rahman III.aren kalifaldia (929-961) eta haren seme Al-Hakam II.arena (961-976) Al-Andalusen urrezko aroa izan ziren.

Bere nagusitasuna adierazteko Abd ar-Rahman III.ak bere hiriburua eraiki zuen: Medina Azahara. 1009an Hisham II.a kendu zutenean, *fitna* edo guda zibila hasi zen, azken kalifaren eta Almanzor bere *hayib* edo lehen ministroaren aldekoen artean. Ofizialki kalifa-herriak 1031 arte jarraitu zuen, taifatan banatu zen urtea.

## Ekonomia 
Kordobako kalifa-herria orduko potentzia ekonomikoa zen, merkataritza eta finantzari ekin zion lehendabiziko ekonomia Erromatar Inperioa desagertu zenetik.

Kordoba hiriburuak 935ean 250.000 eta 1000 urtean 500.000 biztanle zituen, orduko munduko hiri nagusienetako bat izanik. Toledo (37.000), Almeria (27.000), Zaragoza (17.000) edo Valentzia (15.000) ere hiri handiak ziren.

## Kordobako kalifak 
* Abd ar-Rahman III.a (929-961)
* Al-Hakam II.a (961-976)
* Hisham II.a (976-1000) eta (1010-1013)
* Muhammad II.a (1009)
* Suleiman al-Mustain (1009) eta (1013-1016)
* Ali ibn Hammud al-Nasir (1016- 1018)
* Abd ar-Rahman IV.a (1018)
* Al-Qasim al-Mamun (1018-1021) eta (1023)
* Yahya al-Muhtal (1021-1023) y 1025-1026)
* Abd ar-Rahman V.a (1023-1024)
* Muhammad III.a (1024-1025)
* Hisham III.a (1027-1031)

## Bibliografia 
* Lévi-Provençal, Évariste, *España musulmana hasta la caída del califato de Córdoba (711-1031)*, Madril, 1957.
* Sánchez ­Albornoz, Claudio, *La España musulmana según los autores islamitas y cristianos medievales*, Bartzelona, 1946.
* Torres Balbás, L., *Ciudades hispano­musulmanas*, Madril.
* Vernet, J., *La cultura hispano árabe en Oriente y Occidente*, Bartzelona, 1978.

## Ikus, gainera 
* Arte hispano-arabiarra
* Kordobako meskita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Estrados

thumb|320px|Puntu erdiko arkuaren zatiak.
**Estradosa** (latinez *extradorsum*, *extra* kanpoaldean eta *dorsum*, atzealdea) ikusten ez den arkitekturako elementu baten atzeko aldea da.

Arkuaren kasuan, **arkugainera** edo **arku-kanpoaldea** ere esaten zaio, arku edo ganga baten gaineko eta kanpoko plano ganbila izendatzeko erabiltzen dela. Halaber, dobela baten gainaldea ere izendatzen du, begien bistatik kanpo dagoena, eraikinaren barnean egoteagatik. Arkubarneraren kontrakoa da.

Hormaren kasuan, **horma-kanpoaldea** ere esaten zaio, ikusten ez den aldea izendatzeko erabiltzen dela, eskuarki eustormetan.

## Ikus, gainera 
* Intrados

## Kanpo estekak
Intrados

thumb|320px|Puntu erdiko arkuaren zatiak.
**Intradosa** (latinez *intradorsum*, *intra* barnealdea eta *dorsum* atzealdea) ikusten den arkitektura-elementu baten aurreko aldea da.

Arkuaren kasuan, **arkubarnera** edo **arku-barnealdea** ere esaten zaio, arku, ganga edo dobela baten barnealdeko beheko azal ahurra izendatzen duela. Halaber, azal honi dagokion dobela baten aurpegia izendatu dezake ere bai. Arkugaineraren kontrakoa da.

Hormaren kasuan, **horma-barnealdea** ere esaten zaio, ikusten den aldea izendatzeko erabiltzen dela, eskuarki eustormetan.

Aeronautikaren arloan ere, izen hau -intrados-, hegazkin baten hegoaren behealdeko zatiari ematen zaio.

## Ikus, gainera 
* Estrados

## Kanpo estekak
Argi (ingeniaritza)

thumb|Argia proiekzio horizontalean neurtzen da.
**Argia**, ingeniaritzan, arkitekturan eta eraikuntzan, bi euskarriren arteko distantzia horizontal librea da. Garrantzi handikoa da erresitentziari dagokionez:
* karga puntualen flexio-momentua argiarekiko proportzionala da.
* karga banatuen flexio-momentua argiaren karratuarekiko proportzionala izaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bao

[thumb|200px|Bi bao Lichtenbergeko gazteluaren hondakinetan, [Alemania.]]

**Baoa** edo **kofadura**, arkitekturari dagokionez, horma edo harresi batean, tokiren bat argiztatu eta aireztatzeko asmoz irekitako zulo batean datzan elementu arkitektonikoa da. Eskuarki, ate edo leiho bat ezartzeko erabiltzen da.

Historikoki, baoen erabilera, Mesopotamiar garaitik ezagutzen da, hori bai, arkitrabe egiturakoa. Baoei arku bat jarri zioten lehenak pertsiarrak izan ziren.

## Ikus, gainera 
* Baoburuak: leihoburu eta ateburua

## Kanpo estekak
Artatama I.a

**Artatama I.a**, K.a. XV. mende bukaeran, Mitanniko errege bat izan zen.

Bere erregealdi buruz gutxi ezagutzen da, ez baitu inon inskripziorik utzi. Amarnako gutunek, Egiptorekin aliantza bat ezarri zuen arbaso bat bezala aipatzen dute. Faraoiekin ezkontza aliantza politika bat ezarri zuen Mitanniko lehen erregea izan zen, nazioaren garapenerako oso politika onuragarria, egiptoar urrea erabili ahal izatea ahalbidetzen baitzion. Horregatik, bere alabetako bat, Tutmosis IV.a faraoiarekin ezkondu zuen.
Oier Sanjurjo

**Oier Sanjurjo Maté** (Lizarra, Nafarroa Garaia, 1986ko maiatzaren 25a) futbolari ohia da. Atzelari edo erdilari lanetan aritzen zen. Osasunako kapitaina izandakoa. Estatistika ofizialek diotenez, 1,78 m luze da, eta 71&nbsp;kg pisatzen du. Euskalduna da.

Osasunako harrobian hazia, 2007-2008ko denboraldian jokatu zuen estreinakoz lehen taldean. Erdilaria da berez, baina behin baino gehiagotan defentsa lanetan aritu da, taldekideen lesioek hala eskatu dutenean.

2020. urtean, Osasunak 100 urte bete ditu, eta Oier gizonezkoen lehen mailako taldeko kapitaina da.

Euskal Selekzioarekin ere aritutakoa da.

Bestalde, kirol kontuak alde batera utzita, maiz azaldu da euskaran aldeko ekimenetan; KORRIKAri babesa eskainiz, Euskaraldiaren lehendabiziko edizioan Nafarroako "Hamaikakoan" parte hartuz.
thumb|Patxi Puñal, Oier Sanjurjo eta Joseba Llorente, Sadarren, 18. KORRIKAren alde.

## Kirol Ibilbidea 
*2023ko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jokalariaren informazioa Osasunaren webgunea
* https://www.hamaika.eus/saioak/esker-onez/esker-onez-oier-sanjurjo.html
* Esker Onez - Oier Sanjurjo  elkarrizketa Hamaika Telebistan
Esmendes II.a

**Nesibanebdyedet** edo **Esmendes II.a** (azken hau izen greziartua), Tebasen Amonen Apaiz Goren bat izan zen. Kargu hau, K.a. 992tik K.a. 990 arte bete zuen.

Menkheperra eta Isetemjeb III.aren semeetako bat da. Bere arreba *Henuttauy II.a*rekin ezkondua, alaba bat izan zuen, *Nesjons* izenekoa, bere anaia Pinediem II.aren emaztea izango zena.

Apaiz Goren bezala eman zuen denborak, arrasto gutxi utzi zuen, Manetonen egiptoar historian ere ez da agertzen; bere izena duen dokumentu bat dago, momia baten bendetan.

Amonen Apaiz Goren bezala, bere ondorengoa, bere anaia Pinediem II.a da.

## Titulatura
Hamadan

**Hamadan** (, *Hamadān*, ), antzina **Ekbatana**, Irango mendebaldeko hiria da, Hamadan probintziako hiriburua, Teherandik 360 kilometro hego-mendebaldera dagoena. 2011n 525.794 biztanle zituen. Eskualdeko merkataritzagune nagusia da: artilea, larruak, kotoia, fruitu lehorrak. Bertan dago Avizenaren hilobia.

## Geografia 
Hamadan Alvand mendiaren magalean dago, 1.850 metroko garaieran, Kermanxahetik 190 kilometro ekialdera eta Isfahandik 530 kilometro ipar-mendebaldera.

### Klima 
Hiriak klima kontinentala dauka, *Dsa* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Historia 
Hamadan, antzinatean Ekbatana deitua, Irango eta munduko hiririk antzinakoenetakoa da. Historialari batzuen ustez, K.a. III. milurtekoan sortu zuten eta, Asiriako kroniken arabera, gutxienez K.a. XII. mendetik existitzen da. Greziar historialarien arabera, Mediako Astiages erregearen hiriburua izan zen K.a. VI. mendearen lehen erdialdean, Ziro Handia persiarren erregeak K.a. 549an konkistatu zuen arte (Babiloniako Nabonidesen erregealdiaren seigarren urtean). Esan bezala, Ekbatana izan zen bere antzinako izena (*Hañgmatana* antzinako persieraz, *Agbatana* Eskiloren arabera, *Agmatanu* Behistungo inskripzioan eta Nabonidesek ''Aga'mtanu'' idatzia.

## Herritar ezagunak 
* Al-Hamadhani (967-1007), idazlea.
* Shirin Ebadi, 2003. urtean Bakearen Nobel Saria jaso zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Portu (argipena)

**Portu** hitzak adiera desberdinak ditu:

## Hitz arrunta 
* Portua: ontzientzako azpiegitura.
* **Portua** edo ataka: bi gailu edo gehiagoren arteko komunikaziorako konexioa, informatikan batez ere.

## Toponimoa 
* Portu: Hernaniko auzoa.
* Portua: Hondarribiko auzoa.
* Portu Zaharra: Algortako auzoa.
* Azken Portu: Zarauzko auzoa.
* **Portu**, Portugalete herriaren lagunarteko izena.

## Pertsona izenak 
* **Portu**, Eduardo Manceboren ezizena, RIP musika taldearen baxua.
* Igor Portu, ETAko kidea.

## Literatura lanak 
* *Portu Txoko*: Piarres Larzabalen antzezlana.
José Antonio Camacho

**José Antonio Camacho** (Cieza, Murtzia, 1955eko ekainaren 8a) espainiar futbol jokalari ohia da, orain entrenatzaile lanetan dabil. 2008. urtetik Osasuna taldeko entrenatzailea da.

## Klubak 
### Jokalari moduan 
### Entrenatzaile moduan