Abuztuaren 23

**Abuztuaren 23**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hogeita hamabostgarren eguna da, 236.a bisurteetan. 130 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1936 – Frankistek Nafarroan 52 preso errepublikar fusilatu zituzten Cadreitan, Nafarroa Garaian.
* 2006 – Lau polizoi ailegatu ziren Bilboko portura, Rotterdamera zihoan itsasontzi batean.

### Mundua 
* 1839 – Qing dinastiaren aurkako gerra prestatzen (gerora Opioaren lehen gerra izango zena), Britainia Handiaren armadak Hong Kong itsas portua bereganatu zuen.
* 1914 – Lehen Mundu Gerra: Japonia aliatuen bandora elkartu zen eta Alemaniari gerra deklaratu zion.
* 1927 – Epaiketa eztabaidagarri baten ondoren eta mundu osoan protestak egin arren, Nicola Sacco eta Bartolomeo Vanzetti italiar jatorriko anarkista estatubatuarrak exekutatu zituzten aulki elektriko bidez Massachusetts estatuan, hilketa eta lapurreta leporatuz.
* 1939 – Bigarren Mundu Gerra: SESBak eta Hirugarren Reich alemaniarrak Molotov-Ribbentrop Ituna sinatu zuten.
* 1973 – Augusto Pinochet armadako komandante-buru izendatu zuen Txileko presidente Salvador Allendek.
* 1973 – Suediako banku batean lapurreta egin zuten, bertako egoerak *Stockholmgo Sindromea* izena sortu zuelarik.
* 1989 – Bi milioi lituaniar, letoniar eta estoniarrek 675 kilometroko giza katea egin zuten beren herrien independentziaren alde.
* 2005 – Israelek Gaza behin betiko utzi zuen.
* 2006 – Natascha Kampuschek, 8 urteetan zehar bahiturik egondako neska austriarrak, bere bahitzailearengandik ihes egitea lortu zuen. Ordu batzuk lehenago, bahitzaileak bere buruaz beste egin zuen.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
1985 – *Teen Wolf* (*Otso Nerabea*) filma estreinatu zen, Rod Danielek zuzendu eta Michael J. Fox, Lorie Griffin, James Hampton, Susan Ursitti, Jerry Levine, Mark Arnold, Jay Tarses eta Scott Paulin aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1749 – Salvat Monho, euskal idazlea (h. 1821).
* 1838 – Camilo Villavaso, bizkaitar kazetari, historialari eta politikaria (h. 1889).
* 1839 – Felipe Gorriti, nafar musikagilea (h. 1896).
* 1849 – Felipa Zurikaldai, bizkaitar filantropoa (h. 1902).
* 1896 – Remedios Ultra Lacruz, 110 urte eta 182 egun bizi izan zen euskal herritarra (h. 2007).
* 1902 –
** Ildefonso Gurrutxaga, gipuzkoar historialaria eta abokatua (h. 1974).
** Virgilio Leret, nafar hegazkinlari eta ingeniaria, 1936ko estatu-kolpean fusilaturiko lehendabiziko ofiziala (h. 1936).
* 1909 –
** Luisa Irigoien Larrañaga, gipuzkoar maistra eta Oiartzungo Euzko Emakume Abertzale Batzako partaidea (h. 2009).
** Nicolás Mentxaka Beitia, bizkaitar futbolaria.
* 1912 –
** Aurelia Elkoro-Iturbe, *Aureli*, gipuzkoar erraketista (h. 1977).
** Juan Antonio Ipiña, bizkaitar futbolaria (h. 1974).
* 1924 - Ramón Jiménez Martínez, *Zape*, arabar pailazo eta umorista (h. 2018).
* 1926 – Javier Osés, nafar apezpikua (h. 2001).
* 1930 – Felipe Alberdi, bizkaitar txirrindulari ohia.
* 1932 – Ricardo Toja, bizkaitar margolaria.
* 1935 –
** Armando Merodio, bizkaitar futbolaria, Bartzelonan (h. 2018).
** Mixel Oronoz, baxenafar idazle, irakasle eta apaiz euskaltzalea (h. 2023).
** Jose Zufiaurre, gipuzkoar etnografo ikertzailea.
* 1940 – Carmen de la Maza, gipuzkoar antzezlea (h. 2022).
* 1945 – José Luis Lema, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1946 – Jose Agustin Aranzabal, gipuzkoar futbolaria (h. 2020).
* 1950 – Tara, galiziar abeslaria.
* 1954 – Jose Luis Zuloaga, bizkaitar alpinista (h. 1996).
* 1955 – Mari Cruz Soriano, bizkaitar kazetaria.
* 1956 – Andoni Goikoetxea, Athleticeko bizkaitar futbolari ohia.
* 1960 – Jon Irazabal Agirre, bizkaitar historilari eta kultur eragilea (h. 2024).
* 1963 - Izaskun Etxebeste Zubizarreta, Euskaltzaindiko hizkuntza teknikaria eta Euskaltzain urgazlea.
* 1975 – José Félix Guerrero, bizkaitar futbolari ohia.
* 1982 – Mari Paz Azagra, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1984 – Alexis Apraiz, bizkaitar esku huskako pilotari ohia.
* 1985 – Martin Iraizotz, nafar txirrindulari ohia.
* 1988 –
** Maddi Barber, nafar zinemagilea.
** Mitxel Elortza Exea, haur literaturako idazle eta euskaltzale arabarra.
* 1991 – Beatriz Fanjul, PPko bizkaitar politikaria.
* 2005 – Sara Uribe-Etxeberria Atxurra, gipuzkoar poeta

### Mundua 
* 686 – Karlos Martel, buruzagi frankoa, Karlomagnoren aitona izango zena (h. 741).
* 1740 – Ivan VI.a Errusiakoa, Errusiako tsarra (h. 1764).
* 1741 – Jean-François de La Pérouse, frantziar itsasgizona.
* 1754 – Luis XVI.a, Frantziako eta Nafarroako erregea (h. 1793).
* 1769 – Georges Cuvier, frantziar naturalista eta zoologoa (h. 1832).
* 1836 – Maria Henriketa Austriakoa, Belgikako erregina ezkontidea (h. 1902).
* 1842 – Osborne Reynolds, britainiar ingeniaria (h. 1912).
* 1849 – William Ernest Henley, ingeles olerkaria (h. 1903).
* 1851 – Alois Jirásek, txekiera idazlea (h. 1930).
* 1864 – Eleuterios Venizelos, Greziako lehen ministroa (h. 1936).
* 1867 – Marcel Schwob, frantziar idazle eta itzultzailea (h. 1905).
* 1868 – Edgar Lee Masters, estatubatuar idazlea (h. 1950).
* 1871 – Sofia Panina, errusiar politikari eta filantropo liberala (h. 1956).
* 1879 – Jevhenia Box, ukrainar militante komunista (h. 1925).
* 1884 – Aleksandra Bruxtein, sobietar-errusiar idazlea (h. 1968).
* 1894 – Àurea Cuadrado Castillón, espainiar militante anarkista feminista (h. 1969).
* 1899 – George Erskine, Britainiar Armadako jenerala (h. 1965).
* 1900 – Ernst Krenek, austriar-estatubatuar musikagilea (h. 1991).
* 1904 – Gloria Morgan Vanderbilt, suitzan jaiotzako estatubatuar *socialité*a (h. 1965).
* 1908 – Arthur Adamov, armeniar-frantziar antzerkigile surrealista, absurduaren antzerkiaren bultzatzailea (h. 1970).
* 1910 – Giuseppe Meazza, italiar futbolari eta entrenatzailea (h. 1979).
* 1912 – Gene Kelly, estatubatuar dantzari, aktore, abeslari, zuzendari, ekoizle eta koreografoa (h. 1996).
* 1918 – Anna Mani, indiar fisikari eta meteorologoa (h. 2001).
* 1919 – Phocas Nikwigize, ruandar apezpiku katolikoa (h. 1996).
* 1921 – Kenneth Arrow, estatubatuar ekonomialaria, 1972ko Ekonomiako Nobel Saria (h. 2017).
* 1922 –
** José Alcina Franch, espainiar antropologo, historialari eta arkeologoa (h. 2001).
** Tônia Carrero, brasildar aktorea (h. 2018).
** Roland Dumas, frantziar politikari eta abokatua (h. 2024).
* 1923 –
** Nazik al-Malaika, irakiar poeta (h. 2007).
** Eduardo Ramírez Villamizar, kolonbiar eskultore eta pintorea (h. 2004).
* 1924 –
** Ephraim Kishon, israeldar idazle eta zinema zuzendaria (h. 2005).
** Madeleine Riffaud, nazien aurkako erresistentziako borrokalari, poeta eta kazetari frantziarra (h. 2024).
** Robert Solow, estatubatuar ekonomialaria, 1987ko Ekonomiako Nobel Saria (h. 2023).
* 1925 – Robert Mulligan, estatubatuar zinema zuzendari eta ekoizlea (h. 2008).
* 1927 –
** Dick Bruna, herbeheretar diseinatzaile eta ilustratzailea (h. 2017).
** Ľubor Kresák, eslovakiar astronomoa (h. 1994).
** Martial Solal, frantziar piano-jotzailea, musikagilea eta orkestra-zuzendaria (h. 2024).
** Evelyn Botella, estatubatuar galerista poliglota (h. 2024)
* 1928 – Marie Noe, estatubatuar serieko hiltzailea (h. 2016).
* 1929 –
** Zoltán Czibor, hungariar futbolaria (h. 1997).
** Vera Miles, estatubatuar aktorea.
** Peter Thomson, australiar golfaria (h. 2018).
* 1930 – Michel Rocard, Frantziako lehen ministroa (h. 2016).
* 1931 – Hamilton Smith, estatubatuar mikrobiologoa, 1978ko Medikuntzako Nobel Saria (h. 2025).
* 1932 – Houari Boumediene, Aljeriako presidentea (h. 1978).
* 1933 –
** Robert Curl, estatubatuar kimikaria, 1996ko Kimikako Nobel Saria (h. 2022).
** Amparo Soler Leal, espainiar aktorea (h. 2013).
* 1938 – 
** Anne Cheynet, frantziar idazlea (h. 2025).
** Alan Walker, britainiar antropologoa (h. 2017).
* 1940 – Thomas A. Steitz, estatubatuar kimikaria, 2009ko Kimikako Nobel Saria (h. 2018).
* 1943 –
** Raúl Cubas Grau, Paraguaiko presidentea.
** Aimé Painé, Maputxe eta Tehueltxe jatorriko argentinar abeslaria (h. 1987).
** Roberto D'Aubuisson, salvadortar militarra eta politikaria (h. 1992).
** Donald Kalpokas, Vanuatuko lehen ministroa (h. 2019).
* 1944 – Saira Banu, indiar aktorea.
* 1945 –
** Itcho Ito, Nagasakiko alkatea eta Bakearen Aldeko Hiriak elkartearen presidenteordea (h. 2007).
** Rita Pavone, italiar abeslaria eta aktorea.
* 1946 – Keith Moon, ingeles rock musikari eta bateria-jotzailea, *The Who* taldeko kidea (h. 1978).
* 1949 – Shelley Long, estatubatuar aktorea.
* 1950 – Roza Otunbaieva, Kirgizistango presidentea.
* 1951 – Akhmad Kadirov, Txetxeniar Errepublikako presidentea (h. 2004).
* 1952 – Santillana, espainiar futbolari ohia.
* 1953 – Artūras Paulauskas, Lituaniako behin-behineko presidentea.
* 1954 – Halimah Yacob, Singapurreko presidentea.
* 1959 –
** Edwyn Collins, eskoziar musikari, produktore eta disketxe-jabea.
** Jorginho Putinatti, brasildar futbolari ohia.
* 1961 – Alexandre Desplat, frantziar zinema-musikagilea.
* 1964 – Johan Bruyneel, belgiar txirrindulari ohia.
* 1965 – Yusuke Minoguchi, japoniar futbolari ohia.
* 1966 – Alberto Acosta, argentinar futbolari ohia.
* 1968 – Hajime Moriyasu, japoniar futbolari ohia.
* 1970 –
** Jay Mohr, estatubatuar aktore eta umorista.
** River Phoenix, estatubatuar aktorea (h. 1993).
* 1972 – Souad Massi, aljeriar abeslaria.
* 1973 – Chelsi Smith, estatubatuar aktorea eta modeloa (h. 2018).
* 1974 – Konstantin Novoselov, errusiar-britainiar fisikaria, 2010eko Fisikako Nobel Saria.
* 1977 – Luis Rubiales, espainiar futbolari ohi eta kirol-buruzagia.
* 1978 – Kobe Bryant, estatubatuar saskibaloi jokalaria, NBAko inoizko hoberenatakoa (h. 2020).
* 1980 – Vanisha Mittal, indiar enpresaburua.
* 1981 – Carlos Cuéllar, espainiar futbolaria.
* 1982 –
** Natalie Coughlin, estatubatuar igerilaria.
** Chanda Prescod-Weinstein, estatubatuar kosmologoa, dibulgatzailea eta genero-ekintzailea.
* 1984 – Micheline Ombae, kongoar politikaria.
* 1987 –
** Murielle Ahouré, bolikostar atleta, abiadura-lasterketetan aditua.
** Martti Helde, estoniar zinema-zuzendaria eta gidoilaria.
* 1990 – Mariama Jamanka, alemaniar bobsleigh kirolari olinpikoa.
* 1994 –
** August Ames, kanadar aktore pornografiko eta modeloa (h. 2017).
** Shoya Nakajima, japoniar futbolaria.
* 1996 – Yosuke Ideguchi, japoniar futbolaria.
* 1999 – Saya Sakakibara, australiar txirrindularia 
* 2001 – Romy Abergel, israeldar modeloa eta telebistako pertsonaia.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1553 – Juan Urbieta, gipuzkoar soldadua, Frantzisko I.a Frantziako erregea atzeman zuelako ezaguna.
* 1735 - Joakin Elizondo Albizu,  Nafarroako Erresumaren sindikoa, Nafarroako Errege Auzitegietan abokatua eta Nafarroako Kontuen Ganberan entzulea (j. c. 1660).
* 1936 –
** Florencio Alfaro, nafar politikaria, eraila (j. 1882).
** Julio Ruiz de Alda, nafar hegazkinlaria, militarra eta politikaria, Falange Española alderdiaren aitzindaria, Madrilen fusilatua (j. 1897).
** Manuel Suárez de Begoña, bizkaitar futbolaria, Alacanten (j. 1895).
* 1956 – Felisa Mary, euskal aktorea, Buenos Airesen (j. 1892).
* 1958 – Julian Ibañez Aldekoa Arano, bizkaitar margolaria (j. 1866).
* 1960 – Baltasar Ametzola, bilbotar enpresaburu eta politikari abertzale eta jeltzalea (j. 1878).
* 1966 – Guillermo Gorostiza, *Bala Gorria*, bizkaitar futbolaria (j. 1909).
* 2004 – Jesús Gallego Rodríguez, Gaztelan jaiotako donostiar margolaria eta irakaslea (j. 1919).
* 2011 – Luis Fernando Medrano, nafar abokatu eta politikaria, Madrilen (j. 1938).
* 2016 – Maider Uriarte, bizkaitar arkitektoa eta EHUko irakaslea (j. 1981).
* 2021 – Jakes Casaubon, Nafarroa Behereko ikertzailea, irrati esataria eta pilotazalea (j. 1925).
* 2025 – Martxel Ensunza, bizkaitar ingeniari eta irakaslea (j. 1952).

### Mundua 
* 93 – Gnaeus Julius Agricola, erromatar jeneral eta politikaria (j. 40).
* 634 – Abu Bakr, Islamaren lehen kalifa.
* 1294 – Eustache de Beaumarchais, frantziar aitoren semea (j. c. 1235).
* 1305 – William Wallace, eskoziar zalduna, Ingalaterraren aurka Eskoziako erresistentziaren burua (j. 1270).
* 1591 – Luis Leongoa, espainiar poeta, humanista eta agustindar fraidea.
* 1628 – George Villiers (Buckinghamgo 1. dukea), ingeles gortesaua, estatuko gizona eta arteetako patroia, Jakue I.a Ingalaterrakoa erregearen begikoa eta beharbada maitalea (j. 1592).
* 1668 – Artus Quellinus Zaharra, flandriar eskultorea, barroko garaiko Hego Herbehereetako eskultore adierazgarrienetakoa (j. 1609).
* 1777 – Charles-Joseph Natoire, frantziar margolaria (j. 1700).
* 1784 – Giovanni Battista Martini, italiar musikagilea (j. 1706).
* 1806 – Charles-Augustin de Coulomb, frantziar matematikari, fisikari eta ingeniaria, Coulomb-en legearen garatzailea (j. 1736).
* 1849 – Edward Hicks, estatubatuar folklore margolaria (j. 1780).
* 1865 – Ferdinand Georg Waldmüller, austriar margolaria (j. 1793).
* 1872 – Jean Dorey, normandieraz idazten zuen jerseytar idazlea (j. 1831).
* 1874 – Maria Luisa Borboi-Bi Sizilietakoa, Bi Sizilietako printzesa, Bardiko kondesa (j. 1855)
* 1887 – Sarah Yorke Jackson, Ameriketako Estatu Batuetako Lehen Dama (j. 1805).
* 1892 – Deodoro da Fonseca, Brasilgo lehenbiziko presidentea (j. 1827).
* 1898 – Félicien Rops, belgikar margolari, ilustratzaile eta karikaturagilea (j. 1833).
* 1900 – Kuroda Kiyotaka, Japoniako lehen ministroa (j. 1840).
* 1902 – Henryk Siemiradzki, poloniar margolaria (j. 1843).
* 1926 – Rodolfo Valentino, italiar aktorea, zinemako lehenbiziko latindar sex symboltzat joa (j. 1895).
* 1927an, errugabeak izanik Sacco eta Vanzetti auzian aulki elektrikoan hiltzera zigortuak:
** Nicola Sacco, italiar-estatubatuar anarkista (j. 1891).
** Bartolomeo Vanzetti (j. 1888).
* 1933 – Adolf Loos, Mugimendu Modernoko hastapenetako txekiar arkitekto berritzailea (j. 1870).
* 1937 – Albert Roussel, frantziar musikagilea (j. 1869).
* 1944 – Abdulmezid II.a, azken osmanliar kalifa eta *de iure*zko azken otomandar sultana (j. 1868)
* 1948 – Marcelle Tinayre, frantziar idazlea (j. 1870).
* 1955 &ndash; Rudolf Minger, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1881).
* 1965 – Mustafa el-Nahhas, Egiptoko lehen ministroa (j. 1879).
* 1976 – Lúcia Lambertini, brasildar aktore, zuzendari, ekoizle eta gidoilaria (j. 1926).
** Ku Minerva, bartzelonar abeslaria.
* 1977 – Naum Gabo, errusiar eskultorea (j. 1890).
* 1982 –
** Alberto Cavalcanti, brasildar zinemagilea (j. 1897).
** Stanford Moore, estatubatuar biokimikaria, 1972ko Kimikako Nobel Saria (j. 1913).
* 1987 – Didier Pironi, frantziar 1 Formulako gidaria (j. 1952).
* 1997 –
** Eric Gairy, Grenadako lehen ministroa (j. 1922).
** John Kendrew, ingeles biokimikaria, 1962ko Kimikako Nobel Saria (j. 1917).
* 2004 – Juan Manuel Ugarte Eléspuru, perutar margolari, eskultore, historialari eta idazlea (j. 1911).
* 2006 –
** Maynard Ferguson, kanadar jazz tronpeta-jotzailea (j. 1928).
** Francisco Peralta, espainiar apezpikua, Gasteizko gotzaina izandakoa (j. 1911).
** Marie Tharp, estatubatuar geologoa eta itsas kartografoa, itsas ondoaren lehen mapa zientifikoaren sortzailea (j. 1920).
* 2008 – Thomas Huckle Weller, estatubatuar medikua, 1954ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1915).
* 2010 – Carmen Giralt, espainiar aktorea (h. 2010).
* 2014 – Elsa Wiezell, paraguaitar poeta, margolaria eta irakaslea (j. 1926).
* 2016 – Reinhard Selten, alemaniar ekonomista eta matematikaria, 1994ko Ekonomiako Nobel Saria (j. 1930).
* 2019 – Egon Zimmermann, austriar eskiatzailea (j. 1939).
* 2022 –
** Gerald Potterton, britainiar kanadar zinema zuzendari, gidoilari, ekoizle eta irudigilea (j. 1931).
** Fruto Vivas, venezuelar arkitektoa (j. 1928).
* 2023 –
** Hersha Parady, estatubatuar aktorea (j. 1945).
** Jevgeni Prigozhin, *Putinen chef*, errusiar oligarka, mertzenario-burua, Vladimir Putinen konfidantzazko laguna eta Wagner Taldeko sortzailea (j. 1961).
** Theuns Stofberg, hegoafrikar errugbilaria (j. 1955).
* 2024 &ndash; 
** Hildegard Brem, austriar moja zistertarra (j. 1951).
** Russell Malone, AEBko jazz gitarra-jotzailea (j. 1963).
* 2025 &ndash; 
** Jerry Adler, estatubatuar aktorea (j. 1929).
** Teodoro de Faria, portugaldar apezpiku katolikoa (j. 1930).
** Merete Moen, norvegiar aktorea (j. 1945).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Irati, Goikuria eta Goiuria.
* Esklabuen Salerosketa eta bere Abolizioa Gogoratzeko Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak 
Abuztuaren 22 | Urteko egutegi | Abuztuaren 24