open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Małgorzata Rosołowska-Pomorska

**Małgorzata Urszula Rosołowska-Pomorska** (Polonia, 1959ko apirilaren 4a) poloniar enpresaburua, ekonomialaria eta filantropoa da. Galtzerdiak eta pantiak ekoizten dituen *Adrian Fabryka Rajstop*  enpresaren sortzailea eta jabea da.

## Bizitza 
Małgorzata Rosołowska 1959ko apirilaren 4an jaio zen. 1979an Poznań utzi eta Łódźera aldatu zen Łódźeko Unibertsitatean ekonomia ikasteko. Etxetik kanpo ikasteko diru-sarrera iturria behar zuenez, etxeko josteko makina batekin pantiak egiten hasi zen enpresa txiki baterako lan eginez. Ikasketak amaitu ondoren, enpresa bat sortzeko ideia eduki zuen, baina horretarako lanbide heziketa ikastaro bat egin behar zuen Poloniako Herri Errepublikako legediaren arabera. Horrela, Hanka Sawickaren omenezko Gerrako Baliaezinen Kooperatiban () joskintza ikastaro batean izena eman zuen. Urteko ikastaroa bukatu ondoren, 1984an *Dziewiarstwo Maszynowe* panti-fabrika sortu zuen, gerora *Adrian* izena jarriko ziona bere semearen omenez.

Hasieran zailtasunak izan zituen josteko gaiak eta makinak erosteko. Garai hartan *Feniks* galtzerdi-enpresak arazo ekonomikoek behartuta makinak saltzeari ekin zionez, Małgorzata aukeraz baliatu zen bere enpresarako makineria erosiz. Lehenengo urtean bi langile zituen eta bosgarren urteurrenean, berriz, 20.

2015ean bere konpainiak 200 behargin zituen eta 15 milioi pare panti ekoizten zituen urtero. Gaur egun, Poloniako bigarren panti fabrikarik handiena da eta hilean milioi bat pare panti ekoizten ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liu Shaomei

**Liu Shaomei** (1963ko urriaren 16a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liu Tingting

**Liu Tingting** (Liaoning, 1990eko urriaren 29a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liu Xiangrong

**Liu Xiangrong** (Hohhot, 1988ko ekainaren 6a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liu Xiaomei

**Liu Xiaomei** (Neijiang, 1972ko urtarrilaren 11) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liu Xiaosheng

**Liu Xiaosheng** (Raoping County, 1988ko urtarrilaren 5a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yoshimasa Hayashi

2023ko abenduaz geroztik Kabineteko idazkari nagusi gisa ari den politikari japoniarra da. Hayashik bost kargu izan zituen lehenago: Defentsa ministroa (2008ko abuztua–2008ko iraila), Estatuko Politika Ekonomiko eta Fiskaleko ministroa (2009ko uztaila–2009ko iraila), Nekazaritza, Basogintza eta Arrantza ministroa (2008ko abuztua–2008ko iraila). 2014, 2015eko otsaila–2015eko urria), Hezkuntza, Kultura, Kirol, Zientzia eta Teknologia ministroa (2017ko abuztua–2018ko urria) eta Kanpo Arazoetako ministroa (2021eko azaroa–2023ko iraila).

## Kanpo estekak
Toshimitsu Motegi

2021etik 2024ra Alderdi Liberal Demokratikoako idazkari nagusi izan zen japoniar politikaria da. Aurretik Kanpo Arazoetarako ministroa izan da 2019tik 2021era, eta Ekonomia, Merkataritza eta Industria ministroa 2012tik 2014ra. Alderdi Liberal Demokratikoko kide gisa ari da. Heisei Kenkyūkai fakzioa zuzentzen du LDPren barruan.
## Kanpo estekak
Yōko Kamikawa

2023ko irailetik 2024ko urria bitartean Atzerri Arazoetarako ministro izan zen japoniar politikari eta think tank-eko ikerlari ohia. 2020ko irailetik 2021eko urrira arte Justizia ministro izan zen, eta Genero Berdintasunerako eta Gizarte Gaietarako Estatu ministro gisa ere aritu zen Shinzō Abe eta Yasuo Fukuda kabineteetan. 2012ko abenduaz geroztik Ordezkarien Ganberako kidea da.

## Kanpo estekak
Liu Yuhuang

**Liu Yuhuang** (Fujian, 1959ko uztailaren 25a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liu Yunfeng

**Liu Yunfeng** (Suihua, 1979ko abuztuaren 3a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Takeshi Iwaya

Alderdi Liberal Demokratikoako politikari japoniarra da. Dietako Ordezkarien Ganberako kidea da, edo legegintzaldi nazionalekoa, eta Kanpo Arazoetako ministroa. 2018ko urriaren 2tik 2019ko irailaren 11ra arte Defentsa ministro izan zen.

## Kanpo estekak
Luo Na

**Luo Na** (Qiqihar, 1993ko urriaren 8a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shinjirō Koizumi

2019ko irailetik 2021eko urrira bitartean Ingurumen Ministro gisa aritu zen japoniar politikaria da. Alderdi Liberal Demokratikoako Ordezkarien Ganberako kide ere bada. Junichiro Koizumi lehen ministro ohiaren bigarren semea eta Kotaro Koizumi aktorearen anaia txikia da.

## Kanpo estekak
Sadakazu Tanigaki

Japoniako politikaria da, 1983tik 2017ra Ordezkarien Ganberako kide izan zena, 2003tik 2006ra Ogasun ministro gisa, 2009tik 2012ra Alderdi Liberal Demokratikoa presidente eta Oposizioko buruzagi gisa, 2012tik 2014ra Justizia ministro gisa eta 2012-2014 bitartean LDPko idazkari nagusi gisa. LDPko bigarren buruzagia izan zen, aldi berean Japoniako lehen ministroa ez zena. Politikatik erretiratu zen 2016an gurpil-aulkia erabiltzen ikusi zuen bizkarrezur-muineko lesio baten ondorioz.
## Kanpo estekak
Sanae Takaichi

**Sanae Takaichi** (Nara, Japonia, 1961eko martxoaren 7a) idazlea, analista, telebistako aurkezlea eta politikaria da. 2025eko urriaren 21ean, Japoniako lehen ministro izendatu zuten, kargu hori bete duen lehen emakumea. 

2025etik, Alderdi Liberal Demokratikoko presidentea da. 1993tik 2003ra eta 2005etik aurrera, Ordezkarien Ganberako kide da. Shinzo Abe eta Fumio Kishidaren gobernuetan hainbat ministerioren buru izan zen. Ideia ultrakontserbadoreak ditu.

## Bizitza 
Naran jaio eta hezi zen. Ama polizia zuen eta aita kotxe fabrika bateko langilea. Kobe Unibertsitatean graduatu zen.

## Ibilbide profesional eta politikoa 
1987 eta 1989 urteen artean AEBn egon zen lanean, Patricia Schroeder demokratari lagunduz Kongresuan.

2025eko urriaren 21ean Japoniako Lehen Ministro izendatu zuten, kargu hori bete zuen lehen emakumea. Gainera, Txina bezalako herrialdeetako ikasleei Japoniara sartzea debekatu nahi die, Japoniako jakintza militarrak euren herrira eraman ez ditzaten. 

Ekonomiari dagokionez, uste du gobernuak sektore estrategikoak bultzatu behar dituela. Adibidez, inteligentzia artifiziala, semikonduktoreak, fusio nuklearra, bioteknologia eta armagintza. Korporazio handiei zergak igotzearen alde ere badago.

Gizarteko gaien inguruan iritzi ultrakontserbadoreak ditu. 2020an gobernuak lege bat onartu zuen ezkonkide bakoitzak bere abizena mantendu ahal izateko. Takaichi kontra agertu zen, familian oinarritutako gizarte egitura suntsituko zuelakoan. Emakumeak enperadore izatearen aurka ere azaldu da. Baita sexu berdinekoen ezkontzen kontra ere. Artikulu honen arabera, Japoniak ezin du gerrarik egin bere kanpo arazoak konpontzeko. Txinarekiko dependentzia ekonomikoa txikitu nahi du. Eta Taiwanera bisitak egin ditu eta esan du herrialde honen arazoak Japoniarenak ere badirela. 

Japoniak Bigarren Mundu Gerran egindako krimenak esajeratu egin direla uste du, eta Mukdengo istiluaren ondoren Japoniak egindako gerra autodefentsarako izan zela ere ziurtatu du. 

## Bizitza pertsonala 
Taku Yamamoto politikariarekin ezkonduta dago eta, harekin umerik eduki ez badu ere, aurretik hark beste emakume batekin edukitako hiru umeak adoptatu ditu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Siloti hizkuntza

**Sylheti** (  - [silɔʈi]), **Siloti** edo **Syloti**, indo-ariar adarreko hizkuntza indoeuroparra da, batez ere Bangladesheko Sylhet dibisioan eta Indiako Assameko Barak Haranen hitz egiten dena. Indiako Tripura, Meghalaya, Manipur eta Nagaland estatuetan ere badaude Sylheti hizkuntza hiztun kopuru esanguratsuak, baita Erresuma Batuan, Estatu Batuetan eta Ekialde Hurbilean, Europan eta Frantzian ere.
Munduan arriskuan dauden hizkuntzen atlasa

***Arriskuan dauden Munduko Hizkuntzen Atlasa***  (lehen ***Galtzeko Arriskuan dauden Hizkuntzen Liburu Gorria*** ) UNESCOk argitaratzen du eta (epe laburrean) desagertzeko arriskuan dauden hizkuntza guztiak zerrendatzen ditu.

## Aurkezpena 
Hirugarren edizioa 2009ren otsailean interneten argitaratu zen eta 2010eko hasieran inprimatuta agertu zen, ingelesez, gaztelaniaz eta frantsesez  .

2010eko azken edizio hark, Norvegiako Gobernuaren laguntzarekin argitaratua,  arriskuan dauden 2.500 hizkuntza inguru zerrendatzen ditu,  horietako 230 1950etik desagertutakoak. Hizkuntza horietako bakoitzarekin, atlasak bere izena, mehatxu maila eta hizkuntza hori hitz egiten den herrialdea edo herrialdeak ematen ditu  .

Mehatxu-maila ondoko eskalarekin neurtzen da  :

* Zaurgarria : haur gehienek hizkuntza hitz egiten dute, baina erabilera eremu batzuetara mugatu daiteke (adibidez, etxean) ;
* Arriskuan : haurrek jada ez dute hizkuntza ama hizkuntza gisa ikasten ;
* Arrisku larrian : hizkuntza aiton-amonek eta belaunaldi zaharragoek hitz egiten dute, gurasoen belaunaldiek ulertu dezakete baina ez diete seme-alabei edo euren artean hitz egiten ;
* Egoera kritikoan : hiztun gazteenak adinekoak eta aiton-amonak dira eta hizkuntza partzialki bakarrik hitz egiten dute eta ez aldizka. ;
* Desagertua : 1950ez geroztik ez da hizkuntza honetako hiztun ezagunik.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Christopher Moseley (dir.) et Alexandre Nicolas (cartographie) (préf. Irina Bokova), Atlas des langues en danger dans le monde, UNESCO, coll. « Mémoire des peuples », 2010, 3e éd., 230 p. (ISBN 978-92-3-204096-1). 

## Kanpo estekak
Roberta Sá

**Roberta Varela de Sá** (Natal, Río Grande del Norte, Brasil, 1980ko abenduaren 19a) abeslaria da.  Grammy Latindar sarietarako izendatua egon da bi aldiz gutxienez.

## Musika ibilbidea 
2007. urtean, Grammy Latindar sarietarako izendatu zuten "Artista Errebelazio" kategorian, Diogo Nogueira sambistarekin batera, eta 2017an, *Delírio no Circo* albuma berriro izendatu zuten, baina "Samba/Pagoderen Album Onena" kategorian.

2011ko otsailaren 28an, TAP Portugal airelineak "*TAP con los manos abierto*" merkaturatu zuen, eslogan berria aurkeztuta. Hiru abeslari —Sá, portugaldar Mariza, eta Paulo Flores abeslari angolarra —kantaren bideo baten protagonista izan ziren lehen aipatutako komertzialerako.

## Diskografia 
Besteak beste, lan hauexek kaleratu ditu:

### Bildumak 
; Estudiokoak

* 2004: *Sambas e Bossas*
* 2005: *Braseiro*
* 2007: *Que Belo Estranho Dia Para se Ter Alegria*
* 2009: *Pra se Ter Alegria*
* 2010: *Quando o Canto é Reza*
* 2012: *Segunda Pele*
* 2015: *Delírio*   

; Zuzenean

* 2009: *Pra Se Ter Alegria*
* 2016: *Delírio no Circo*   

### DVDa 
* 2009: *Pra se Ter Alegria*   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nobuo Kishi

japoniar politikaria da. Ordezkarien Ganberan eseri zen 2012tik 2023ra Yamaguchiren 2. barrutiaren ordezkari gisa, Alderdi Liberal Demokratikoako kide gisa. 2020ko irailetik 2022ko abuztura arte Defentsa ministro izan zen. Shinzō Abe Japoniako lehen ministro ohiaren anaia txikia da.
## Kanpo estekak
Heidelberg-Königstuhl astronomia obserbatorioa

**Heidelberg-Königstuhl Estatuko Obserbatorioa** ( Alemanieraz: *Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl*) Alemaniako Heidelberg hiriko Königstuhl muinoaren gailurretik gertu dagoen behatoki astronomiko historiko bat da. Heidelbergeko Unibertsitateko Astronomia Zentroak (ZAH) kudeatzen du.

Egungo behatokiaren aurrekoa 1774an ireki zuten inguruko Mannheim hirian, baina hango behaketa-baldintzen degradazioak Königstuhl-era lekualdatzea eragin zuen 1898an.

Behatokiko instalazioek balio gutxi dute ZAHren egungo ikerketa astronomikorako; Namibiako Gama Ray HESS eta Txileko DBHko instalazioekin egiten da ikerketa. 

Andreas Quirrenbach behatokiko zuzendaria da 2005etik.
ezkerrera|thumb| Catherine Wolfe Bruce izena duen *Bruce astrografo bikoitza*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Behatokiaren webgune ofiziala (alemana/ingelesa)
Maria Gadú

**Mayra Corrêa Aygadoux**, ezagunagoa **Maria Gadú** izenez (Sao Paulo, Brasil, 1986ko abenduaren 4a) abeslari, konpositore eta gitarrista brasildarra da.

Gadú gutxienez bi aldiz izendatu dute Grammy Latino sarietarako. 2009an kaleratu zuen izen bereko lehen albuma, *Maria Gadú*. Bere "*Shimbalaiece*" xumea Italian lehen postuan egon zen 2011ko udan, bost astez jarraian FIMI zerrendaren gailurrean egotera helduta.

## Bizitza 
Maria Gadú txikitan hasi zen musika jotzen, musika-notazioaren irakurketaren oinarrizko kontzeptuak ikasi ostean. Zazpi urte geroago hasi zen kasete zintetan kantuak grabatzen. Hamahiru urterekin hasi zen bere benetako musika prestakuntza, São Pauloko tabernetan kontzertuak ematen hasi baitzen, Adoniran Barbosa, Marisa Monte zein Chico Buarqueren musika jotzen zuela.
thumb| Gadú eszenatokian, 2016ko ekainaren 19an.
2008an Rio de Janeirora joan zen bizitzera eta tabernetan jotzen hasi zen, eta musikari ospetsuen arreta erakarri zuen: Caetano Veloso, Milton Nascimento eta João Donato, besteak beste. Maria Gadúk ospea irabazi zuen Jacques Brelen belgikar  kantariaren "*Ne me quitte pas*" interpretatuta Jayme Monjardimentzat, zein M*aysa: Quando Fala edo Coração* (euskaraz, Maysa, bihotzak kantatzen duenean) telesailaren aurreprodukzioan baitzegoen. Maysa Matarazzok, abeslaria eta zuzendariaren ama izan zenak, arrakasta handia izan zuen 1950eko eta 1960ko hamarkadetan, besteak beste, telesailaren gai nagusia abestuz. Gadúren bertsioa 2009ko urtarrilean estreinatu zen telesailaren soinu bandan sartu zuten berehala. Gadúk aktore lan txiki bat ere egin zuen telesail horretan. 2009. urtearen hasieran, Maria Gadú bere lehen albuma osatzen hasi zen Som Livre-ren *Slap* diskoetxerako.

2015ean, *Guelã* albuma 16. Grammy Sari Latinoetarako izendatu zuten, MPB Album Onenaren kategorian.

## Diskografia 
### Bildumak 
### Bideo-albumak 
### Bakunak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tomomi Inada

Ordezkarien Ganberako kide gisa ari den abokatu eta politikari japoniarra da, 2005eko irailetik Fukui 1. Prefektura ordezkatzen duena. Aurretik 2016ko abuztutik 2017ko uztailera arte Defentsa ministroa izan zen, Japoniako Defentsa Ministerioaren estaldura eskandalu bati erantzunez dimisioa eman zuen. Alderdi Demokratiko Liberalaren Politika Ikerketa Kontseiluko presidente gisa egon zen bere laugarren agintaldian, Dietako Ordezkarien Ganberako kide gisa (legebiltzar nazionala). Sortzez Fukui prefektura da.
## Kanpo estekak
Hans Knecht

**Hans Knecht**, (Albisrieden, Zürich kantonamendua, 1913ko ekainaren 29a - Zürich, 1986ko martxoaren 8a) txirrindulari suitzarra izan zen.

Munduko errepideko txapelketa bitan irabazi zuen, 1938an amateurretan eta 1946an profesionaletan.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Eddie Jordan

**Edmund Patrick Jordan** (Dublin, 1948ko martxoaren 30a – Lurmutur Hiria, 2025eko martxoaren 20a) irlandar auto-gidari, telebistako aurkezle, 1 Formulako taldeko jabe eta negozio-gizona izan zen.

Hasiera batean Irlandako Bankuan egin zuen lan, kartingen hogeita bi urterekin lehiatzen hasi aurretik. 1974tik 1979ra Irish Ford Formula, 3. Formula, Formula Atlantic eta 2. Formulan lehiatu zen. 1979an Eddie Jordan Racing taldea sortu zuen.

1991n Jordan Grand Prix eskuderia sortu zuen. Hamabost urteko lehiaketan lau sari nagusi irabazi zituen eta hirugarren postuan amaitu zuen eraikitzaileen txapelketa 1995ean. 2005. urtearen amaieran taldea Midand F 1 Racing-i saldu zion.

2009tik 2015era 1. Formulako analista izan zen BBC katean eta 2016tik aurrera Channel 4an. London Irish errugbi taldearen eta Celtic Glasgow futbol taldearen jabekidea ere izan zen.

## Kanpo estekak
Lü Xiuzhi

**Lü Xiuzhi** (1993ko urriaren 26a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsunori Onodera

Alderdi Liberal Demokratikoako politikari japoniarra eta Dietako Ordezkarien Ganberako kidea da (legebiltzar nazionala). 2012tik 2014ra eta berriro 2017tik 2018ra Defentsa ministro izan zen.

## Kanpo estekak
2025eko Milan-San Remo

**2025eko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 116. edizioa izan zen. 2025eko martxoaren 22an egin zuten Pavia eta San Remo artean, 289 kilometroko ibilbidearekin. Lasterketa hau, UCI World Tour 2025eko 8. proba izan zen.

Garailea Mathieu van der Poel nederlandarra izan zen, San Remoko helmugako esprintean gainerako bi iheskideei, Filippo Ganna italiarrari eta Tadej Pogačar esloveniarrari, gailendu zitzaielarik.

Lehenbiziko euskalduna Alex Aranburu gipuzkoarra izan zen, hamabosgarren amaitu zelarik.

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Autosoma

thumb|Autosomak (1-22)
**Kromosoma autosomikoak** edo **autosomak** X eta Y ez den edozein kromosoma; bikoteka ageri dira gorputzeko zeluletan, eta banaka gametoetan. Daramaten informazio genetikoak ez du sexua erabakitzen. Gizakiek 22 pare autosoma dute.

## Etimologia 
"Autosoma" hitzak erro grekoak ditu eta "kromosoma ez-sexuala" esan nahi du. Osagai lexikoak hauek dira: *auto* (berez) gehi *soma* (gorputza).

## Ezaugarriak 
Zelula diploide arrunt baten barruko kromosoma autosomikoak morfologia bera duten pare gisa aurkezten dira.

Gizakian, 1. paretik 22. parera bitarteko kromosomak autosomak dira, eta 23. parea X edo Y kromosoma sexualei dagokie.

Autosomei lotutako ezaugarriak edo ezaugarriak herentzia autosomikoa dutela esaten da, eta kromosoma sexualei edo heterokromosomei lotutako ezaugarriak edo ezaugarriak X-tik edo Y-tik independenteak dira. Desordena genetiko batzuk kromosoma autosoma kopuru anormal batek eragiten ditu.

### Mendel 
thumb|Gregor Johann Mendel
Gregor Johann Mendel (Heinzendorf, gaur egun Hynčice, 1822ko uztailaren 20a - Brno, 1884ko urtarrilaren 6a) austriar abade eta zientzialaria izan zen. Genetika modernoaren aita dela esan dezakegu; bere ikerketekin biologiaren atal honi oinarri sendoak jarri baitzizkion. Meldelek 3 lege zituen.

#### 1. legea 
Ezaugarri bakarrean desberdinak diren espezie bereko bi barietate gurutzatzen direnean, lehendabiziko belaunaldiko ondorengo guztiak ezaugarri edo karaktere horrekiko berdinak dira eta hibridoak gainera.

#### 2. legea 
Lehenengo belaunaldian sortutako hibridoak gurutzatutakoan, kontrako karaktereak bereizi egiten dira, eta ondorengoek fenotipo ezberdinak izaten dituzte.

#### 3. legea 
Karaktere ez antagonikoei erreparatzen badiegu, bakoitza bere aldetik heredatzen da eta ondorengoei zoriz konbinatuta transmititzen zaizkie. Bestela esanda, karaktere bakoitza bere aldetik transmititzen da, aurreko bi legeak betez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madeirako Kasinoa

**Madeirako kasinoa** Funchalen dagoen kasinoa da, Madeirako artxipelagoan, Portugalen.
Pestana Casino Park hotelekoa da, Grupo Pestanakoa, nahiz eta hasieran jabea Barreto familia izan. 1966an diseinatu zen, baina obrak ez ziren hasi sei urte geroago arte, eta 1976an inauguratu zen.

Nahiz eta jendeak Oscar Niemeyer arkitekto brasildarrari egotzi proiektua, Alfredo Viana de Limak, Esposendeko arkitekto portugaldarrak, diseinua osatu zuen. Portugalgo *Expresso* egunkariari 2007an egindako elkarrizketa batean, Niemeyerrek adierazi zuen ez zuela uste bere proiektua zenik, De Limarena baizik; izan ere, berak hasierako diseinuak eman bazituen ere, De Limak aldatu egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Kasinoaren webgune ofiziala.
Etxekoak (abesbatza)

**Etxekoak** gizon abesbatza 1995ean jaio zen Bordelen, euskal musika eta kulturaren zale zen kantuzale talde batek sorturik. Tartean Jordi Freixa euskal kantuzale handia zegoen.

## Ibilbidea 
Jordi Freixarekin batera Euskal Herrian jaio edo jatorria bertan zuten edota besterik gabe euskal kantu tradizionala maite zuten pertsonak, eta Bordeleko Euskaldunen Biltzarreko (Bordeleko Euskal Etxea) lehendakari zen Ramuntxo Dufauren eragina gogoratzen dute gaurko kantariek.

1997tik elkarte independentea da Etxekoak eta euskal musika eta tradizioa landu eta sustatzeak batzen ditu bere kideak. Bi CD grabatutakoak dira eta emanak dituzte kontzertuak Frantzia osoan, bereziki Akitania Berrian, eta Euskal Herrian, Ipar eta Hego, baita beste herrialde batzuetan ere. Taldeak 33 bat abeslari ditu gaur egun eta Akitaniako Bordele Orkestra Nazionaleko musikari ohi den Jean Marie Lamothe du zuzendari.

Anne Etchegoyen eta Mixel Etxeberrirekin batera abestu dute.

## Diskografia 
* *Etxekoak (albuma)|Etxekoak* (2000), Levignacq-eko elizan grabatuta
* *Etxekoak. Chants basques* (2012), Liganongo elizan grabatuta 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Abesbatzaren webgune ofiziala.
Sami al-Hinnawi

**Muḥammad Sami Hilmi al-Hinnawi** (; Alepo, Otomandar Siria, 1898 – Beirut, Libano, 1950eko urriaren 31) siriar militar eta politikaria izan zen, Siriako presidentea 1949an.

Otomandar armadako kide izan zen eta Palestinan eta Kaukason borrokatu zuen Lehen Mundu Gerran. Ondoren, frantziar armadako kide izan zen kolonial agintaldian.

Husni al-Za'im jenerala boterera eraman zuen 1949ko martxoko estatu-kolpean parte hartu zuen. 1949ko abuztuaren 24an, al-Hinnawik beste estatu-kolpe bat antolatu zuen, eta al-Za'im presidentea eta Muhsin al-Barazi lehen ministroa fusilatu zituzten. Kolpearen arrazoia Antoun Saadeh oposiziogilea Libanora entregatzeko al-Za'imek hartutako erabakiaren nahigabea izan zen.

Sami al-Hinnawi 1949ko abenduaren 19an kendu zuten kargutik, herrialdeko urteko hirugarren estatu-kolpean. Orduan erbestera joan zen Beirutera eta han Al-Baraziren lehengusu batek hil zuen.

## Kanpo estekak
Cephalanthera rubra

***Cephalanthera rubra*** *Orchidaceae* familiako lurreko orkidea espezie bat da. Eurasian zehar banatzen dena.

## Deskribapena 
Belar iraunkorra da, lurrazpiko errizomarekin, zurtoin bakarrekoa, eta loredun ziri-infloreszentzia du. Hermafroditak dira, arrosa edo morea, eta 20-50 cm inguru garai da. Zurtoinak tenteak ditu, hostotsuak, ildaskatuak eta ile glandularrak goiko aldean, 20-40 cm garai. Beheko hostoak lantzeolatuak ditu, eta goikoak linealak eta lantzeolatuak dira, 5-12 cm-ko luzerakoak. 

Bere loreak galburu laxketan antolatuta daude, 6 pieza periantiko, purpura kolorekoak, kanpoko 3 piezarekin eta barruko beste hainbeste piezarekin, antzekoak eta bateratuak, nahiz eta beheko barrukoak (labeldunak) 7-9 saihets fin horixka dituen; obulutegia beheko posizioan dago, gainerako lore-piezekin alderatuta. Bere fruitua oso hazi txikiak dituen kapsulan  dago. Udaberrian eta udan loratzen da.

*C. rubra* babesteko espezie horrentzako berariazko baso-biotopoak babestu behar dira. Monitoretzan agerraldien kopurua (begetatiboak eta sortzaileak), hosto-eremua eta fruituen kopurua erregistratzen dira leku jakin batean. Datu metrologikoak biltzea gomendatzen da (prezipitazioa eta airearen tenperaturaren batura), baita itzalari buruzko datuak ere, bertako landaredia, kanpaitxoak (*Campanula sp.)* inguruan eta hildako egur kantitatea ere.

## Banaketa 
thumb|ilustrazioa
Europako toki gehienetan dago, Uralen ekialdean eta iparraldean, 60 graduraino. Hala ere, arraroa da Britania Handian, Herbehereetan eta Frantzia mendebaldean. Marokon, Aljerian eta Tunisian ere agertzen da, eta Asiako hegoaldetik Irango ekialderaino.

## Taxonomia 
*Cephalanthera rubra* (Linneo) Rich-ek deskribatu zuen eta Mémoires du Museum d‘Historie Naturelle 4: 60-n argitaratu zen. 1818.

## Etimologia 
Ikus: *Cephalanthera* 

rubra: latinezko ruber “gorria” esan nahi duen epitetoa.

**Sinonimoak** 
* *Serapias rubra* L. (1767) (basionimoa)  
* *Epipactis purpurea* Crantz (1769)  
* *Epipactis rubra* (L.) F.W. Schmidt (1795)  
* *Cymbidium rubrum* (L.) Sw. (1799)  
* *Helleborine rubra* (L.) Schrank (1814)  
* *Cephalanthera comosa* Tineo (1844)  
* *Dorycheile rubra* (L.) Fuss (1866)  
* *Limodorum rubrum* (L.) Kuntze (1891)  
* *Cephalanthera rubra* f. *alba* Raynaud (1985)  
* *Cephalanthera rubra* f. *comosa* (Tineo) Robatsch (2000)​​

## Galeria 

Fitxategi:Cephalanthera rubra bat.jpg  
Fitxategi:Cephalanthera rubra bi.jpg  
Fitxategi:Cephalanthera rubra hiru.jpg  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cabeza de Artista

**Cabeza de Artista** 2004. urtean sortutako arte talde bat da. Bi kidek osatzen dute Patxi Aldunatek (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1965) eta Alfredo Murillok (Iruñea, Nafarroa Garaia 1973), biak UPV/EHUn Arte Ederretan lizentziatuak.

## Historia 
Bakoitzak bere aldetik haien proiektu propioetan lan egiten zuen Una Salida es Posible eta Aranak eta Mediak instalazioetan elkarrekin lan egin zuten arte. Hortik aurrera hainbatetan elkartu ziren lan egiteko Euskal Autonomia Erkidegoan, Valentziako Erkidegoan eta Nafarroako hainbat lekuetan. Ez zen 2013ra arte izan, Arte Garaikideko Uharte Zentroan lan egin zuten arte, izen propioa jarri ziotela haien bururari: Cabeza de Artista edo Artista Burua euskaraz.

## Obrak 
Taldeak gai politiko, ekonomiko, sozial eta kulturalak jorratzen ditu

Bikotearen obrak ikuspegi artibista

* ***9mm.*** Iruñeko zitadelan, 2007.urtean. Armatrafikoaren inguruko obrak.

* ***Zurra Lurra.*** Buldain Fundazioa, 2009. urtean. Ekologismoaren inguruko obrak.

* ***Partidero.*** Landarten, 2020. urtean. Ur komunalen inguruko obrak.

* ***Acéphale.*** Erakusketa hau Iruñeko Apaindu arte galerian egin zen 2021 urtean. Gaur egungo sistema kapitalistan ze nolako papera duen arte garaikidearen inguruan egiten dute gogoeta Cabeza de Artista taldea. Egindako obren artean kamiseta beltzak saldu zituzten, hauek esaldi desberdinak zituzten, hala nola *“No Art Just A T-Shirt”*, arte berriko ikonoen ondoan jarri zituzten: Oteizako kutxa hutsa, Duchampen Air de Paris-en baba, Warholek The Velvet Underground egindako bananaren diseinua eta Banksyk egindako puzgarria duen neskatillaren grafitia.

* ***Fanzine*** ***20x20.*** 2021.urtean Iruñeko Apaindu arte galerian aurkeztu zen fanzine/urtekaria. Kolektiboa beste 40 artista desberdinekin elkartu ziren erakustaldi hau egiteko. Covid-19 pandemiaren hilabeteetan egindako obra izan zen, 40 begirada desberdin jasotzen duen fanzine/urtekaria da. 2020an bizitako erantzun emozionalaren aurkezpena, 40 artista desberdinak parte hartu zuen: artista plastikoak, idazleak, bertsolariak, argazkilariak… Artistak zuten jarraibide bakarra zen hitz kopurua eta 20x21 cm-ko neurria izan behar zuela, bestela askatasun osoa zuten edozer egiteko. Urtekaria ikuspegi oso desberdinak jasotzen ditu, batzuk ikuspegi kritikoagoa eta politikoa, besteak itxaropentsuagoak.

* ***Denotación de una ciudad.*** 2024.urtean Sarasate Pasalekuan, Iruñea. 1972ko egindako Iruñeko Topaketetan parte hartu zuen Carlos Ginzburg artistan oinarritu ziren. Cabeza de Artistak, obraren berrinterpretazioa egin zuten hirian ekintza kolektibo bat eginez, non obraren protagonistak bilkatu ziren herritarrak eta kultura-sareko kideak. 

## Erreferentziak
Siny van Iterson

**Siny Rose van Iterson** (Curaçao, 1919ko urriaren 5a – Haga, 2018ko abuztuaren 7a) herbeheretar haur literaturako idazlea izan zen. Hainbat sari irabazi zituen, besteak beste Urteko Haurrentzako Liburua (1968), Gouden Griffel eta Hans Christian Andersen sarirako izendapena.

## Bizitza 
Siny van Iterson Curaçaon jaio zen 1919ko urriaren 5ean, guraso herbeheretarrengandik. Bi urte zituela, Herbehereetara eraman zuten, baina 1947an Curaçaora itzuli zen. 1958an Kolonbiara joan zen senarrarekin bizitzera. 2018ko abuztuaren 7an hil zen Hagan.

## Sariak 
* *De adjudant van de vrachtwagen* liburua Urteko Haurrentzako Liburu izendatu zuten 1968an.
* 1971: Gouden Griffel saria (*Het gouden suikerriet* liburuarengatik)
* 1972: Hans Christian Andersen sarirako izendapena
* 1973: Mildred L. Batchelder saria (*Pulga* liburuarengatik)

## Lan hautatuak 
* *Schaduw over Chocamata* (1953)
* *In de ban van de duivelsklip* (1954)
* *De adjudant van de vrachtwagen* (1967)
* *Het gouden suikerriet* (1970)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Attilio Moresi

**Attilio «Tilo» Moresi**, (Viganello, Ticino, 1933ko uztailaren 26a - Piandera, Valcolla, 1995eko apirilaren 25a) txirrindulari suitzarra izan zen, profesionala 1956 eta 1965 artean.

Attilio Moresik 10 aldiz hartu zuen parte Suitzako Itzulian, bost aldiz Romandiako Tourrean, bostetan Italiako Giroan eta hirutan Frantziako Tourrean.

Garaipenik garrantzitsuenak 1961eko Suitzako Itzulia, eta 1963ko Suitzako errepideko txapelketa izan ziren.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Olaf III.a Norvegiakoa

**Olaf III.a** edo **Olaf Haraldsson** (, ; c. 1050 – 1093ko irailaren 22a), **Olaf Baketsua** (antzinako eskandinavierz: *Óláfr kyrri*, norvegieraz: *Olav Kyrre*) ere deitua, Norvegiako erregea izan zen 1066tik hil zen arte.

Harald Hardrada eta Tora Torbergsdatterren semea izan zen. Olaf bere aitarekin elkartu zen 1066ko Ingalaterrako inbasioan eta Stamford Bridgeko guduan egon zen, non Harald hil zen. Olaf itsasontziak zaintzen geratu zen eta aitaren heriotzaren berri izan zuenean Orkney uharteetara joan zen. Hurrengo urtean Norvegiara itzuli zen.

Norvegiako tronua bere anaia Magnus II.arekin partekatu zuen. Magnus 1069an hil zen eta ordutik aurrera Olafek bakarrik gobernatu zuen.

Bere erregealdia bake garaia izan zen, atzerriko borrokarik gabea, eta Bergen hiriaren sorrera egozten zaio. Bakea mantendu zuen Danimarkako errege Svend II.a Danimarkakoarekin eta haren alaba Ingeridekin ezkondu zen. Gilen I.a Konkistatzailea errege ingelesarekin ere bakea mantendu zuen eta elizaren autoritatea onartu zuen. Gotzaindegiak ezarri ziren Oslon, Nidarosen eta Bergenen, eta Trondheimgo katedralak eraiki ziren.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
2003ko Milan-San Remo

**2003ko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 94. edizioa izan zen. 2003ko martxoaren 22an egin zuten Milan eta San Remo artean, 297 kilometroko ibilbidearekin. 

Garailea Paolo Bettini italiarra izan zen, San Remoko helmugako esprintean Mirko Celestinori eta Luca Paoliniri gailendu zitzaielarik. 

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2003ko Milan-San Remo - *ProCyclingStats*
* Webgune ofiziala
2002ko Milan-San Remo

**2002ko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 93. edizioa izan zen. 2002ko martxoaren 23an egin zuten Milan eta San Remo artean, 287 kilometroko ibilbidearekin. 

Garailea Mario Cipollini italiarra izan zen, San Remoko helmugako esprintean Fred Rodriguez estatubatuarrari eta Markus Zberg suitzarrari gailendu zitzaielarik. 

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2002ko Milan-San Remo - *ProCyclingStats*
* Webgune ofiziala
2001eko Milan-San Remo

**2001eko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 92. edizioa izan zen. 2001eko martxoaren 24an egin zuten Milan eta San Remo artean, 287 kilometroko ibilbidearekin. 

Garailea Erik Zabel alemaniarra izan zen, San Remoko helmugako esprintean Mario Cipollini italiarrari eta Romāns Vainšteins letoniarrari gailendu zitzaielarik. 

Honako hau izan zen Erik Zabelen laugarren eta azken garaipena proba honetan.

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2001eko Milan-San Remo - *ProCyclingStats*
* Webgune ofiziala
2011ko Milan-San Remo

**2011ko Milan-San Remo** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 102. edizioa izan zen. 2011ko martxoaren 19an egin zuten Milan eta San Remo artean, 298 kilometroko ibilbidearekin. 

Garailea Matthew Goss australiarra izan zen, San Remoko helmugako esprintean Fabian Cancellara suitzarrari eta Philippe Gilbert belgikarrari gailendu zitzaielarik. 

## Taldeak 
## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2011ko Milan-San Remo - *ProCyclingStats.com*
* Webgune ofiziala
Balbula iliozekal

**Balbula ileozekala**, **ileokolikoa** edo **Bauhinen balbula**, ileoaren amaieran kokatutako muki-mintz tolesdura bat da, itsuarekin (heste lodiaren hasierako zatia) lozen den atalean.

Normalean, balbula hau itxita dago eta janaria igarotzean bakarrik irekitzen da. Bere eginkizun nagusia, beraz, heste lodiaren edukia ileonera itzultzea saihestea da.

Balbula ileozekala Gaspard Bauhinek 1602an deskribatu zuen lehen aldiz  edo, beste iturri batzuen arabera, Nicolaes Tulpek (Famatua Rembrandtek *Tulp doktorearen anatomia ikasgaia* koadroan irudikatu izanagatik)    .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izaskun Ugarte Begoña

**Izaskun Ugarte Begoña** (Bilbo, Bizkaia, 1959 - Ibid. 2025eko urriaren 21a) euskal iheslari politikoa eta GALen biktimen aurpegi ezaguna izan zen. Bere ideietan finko zen emakume indartsua. 

## Ibilbidea 
Bilbon sortu zen, eta bertan bizi izan zen gaztaroaren hasieran. Gero, oso gazte zela, Ipar Euskal Herrira alde egin behar izan zuen iheslari, bere bikotekide zen Mikel Goikoetxea *Txapela*rekin. Donibane Lohizunen bizi izan ziren. Valençòlan ere egon ziren, konfinaturik (1979).

Donibane Lohizuneko ikastolan aritu zen lanean. Hegoaldera itzuli zenean, Bilbora, Bilboko Kafe Antzokian jardun zen.

2025eko urriaren 21ean zendu zen, gaixotasun luze baten ondorioz.

## Prestakuntza 
Sorbonne Parisko Unibertsitatean, psikologia ikasi zuen. 

## Bizitza pertsonala 
Izaskun Ugarte eta Mikel Goikoetxea *Txapela* bikote ziren. Donibane Lohizunen bizi ziren 1981ean. 1983ko abenduaren 28an, zortziak aldera autoz iritsi ziren etxera Izaskun, *Txapela* eta alaba bat. Autotik jaisterakoan isilgailu eta mira teleskopikoko errifle batez egindako tiroak jo zuen *Txapela* lepo inguruan. Handik lau egunera hil zen, zaurien ondorioz, 1984ko urtarrilaren 1ean. Bordeleko ospitalean hil zen. GALek hartu zuen erailketa hura bere gain.

Izaskunek eta *Txapela*k bi alaba izan zituzten: Hodei eta Haize. Gerora, Izaskunek beste alaba bat izan zuen.

2009an, Josu Martinezek Donostiako Zinemaldiko Zinemira sailean aurkeztutako Itsasoaren alaba film dokumentala egin zuen *Txapela*ren bizitzaren inguruan; hots, Haize Goikoetxea Ugartek aitaren arrastoen bila egindako bidaiaren kontakizun bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Salvados, Jordi Evole, La Sexta, 2018ko apirilaren 29a.
* "Izaskun Ugarte: ezin da atzera egin. Txapelaren oroimena: herria eta bi haur",  Argia, 1984ko otsailaren 5a, Iñaki Zubiondo eta Joxe Mari Ostolaza *Xalbardin*
* "Ezkutuko sufrimendua" Argia, 2009ko martxoaren 3a, Urko Apaolaza Avila.
San Jeronimo eta lehoia

***San Jeronimo eta lehoia***, baita ere *San Jeronimo basamortuan* edo 
*San Jeronimo arantza ateratzen*, Rogier van der Weyden (edo bere tailerraren) 1450-1465eko olio-pintura bat da, haritzezko taula baten gainean egina non Jeronimo eta lehoia erakusten diren. Gaur egun erakundean dago. Pintura honek San Jeronimoren figurazio oso ezaguna inspiratu zuen.

## Kondaira 
Pinturak San Jeronimoren kondairaren eszena bat irudikatzen du (egia esan, San Gerasimoren bizitzako pasarte bat egotzi zion Erdi Aroko nahasmen batek). Bertan esaten denez, San Jeronimo Betleemen hitzaldi bat ematen ari zen bere ikasleei lehoi herren bat hurbildu zitzaionean. Ikasleek ihes egiten zuten bitartean, santuak lehoia hartu zuen. Oin zauritua aztertu eta arantza bat atera zion. Honek oina sendatu zuen eta lehoia San Jeronimorekin egon zen hil zen arte. Gaur egun Detroit Institute of Arts erakundean dago.

## Deskribapena 
San Jeronimo kardinalez jantzitako agure burusoil gisa agertzen da. Jantzi gorri tradizionalak erakusten ditu, gorriak eta zuriz forratuta daude; kapela lurrean dago, bere ondoan. Bere magalean liburu txiki bat irekita dago. Haitz baten gainean eserita dago, kobazulo batetik kanpo; lehoiarengana itzultzen da bere hanka zaintzeko, pintza bat eskuan. Animalia heraldikan agertzen diren estilokoa da, ez errealista.

Santua ere atzealdean irudikatzen da, koadroaren goiko ezkerreko izkinan. Hemen penitentzigile gisa agertzen da, belauniko otoitzean begiak zerura igota, eskuineko eskua bularra jotzeko erabiltzen den harriari eusten, eta ezkerrekoa liburu baten orrialde irekietan bermatuta, *Biblia* seguru asko. 
Bere kardinal-jantziak lurrean botata daude bere ondoan; santua zilizioa janzten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maialen Berasategui

**Maialen Berasategui** (1987) historialaria, irrati kronikaria eta literatur kritikari frantsesa da. Bere lanak haurtzaroa (*Childhood Studies*), hezkuntza, adina eta helduaroaren historiari buruzko ikerketen eremuan kokatzen dira.

## Biografia 
Parisko Panthéon-Sorbonne unibertsitatean Mendebaldeko gizarte garaikideen historia masterrean graduatu zen, 2009an, eta, urte berean, Mnémosyne elkartearen Mnémosyne saria lortu zuen, *Idéale grand-mère et terrible tartare: la comtesse de Ségur. Construction d’une image et déconstruction d’un parcours* izeneko ikerketa-memoriagatik, Philippe Boutry historialariaren zuzendaritzapean egindako lana. Lana *Presses universitaires de Rennes*-en argitaratu zen, 2011n.

2012tik, Maialen Berasategui kazetaria da *Le Nouveau Magazine littéraire* aldizkarian. Irrati kronikaria ere bada 2017tik, France Culture-ko *La Compagnie des Auteurs-*en, Matthieu Garrigou-Lagrangen irratsaioan, non hileroko kronika bat egiten duen, baita Aligre FMn ere, Véronique Souléren *Écoute! Il y a un éléphant dans le jardin*! irratsaioan.

2016ko irailean, Arkeologia eta Historiari buruzko XXIV. Topaketetan parte hartu zuen Perigorden, *Chanceux, malades ou punis? Les jeunes tuberculeux au château* izeneko komunikazioarekin. 2019ko azaroan, *Enfants et adolescents «sans famille» dans les guerres du* solasaldian ere parte hartu zuen Artxibo Nazionalean, Bigarren Mundu Gerran Frantziako aerium, prebentorium eta erietxeetan sendatutako eta ezkutatutako haurrei buruz hitz egiteko.

## Goraipamenak 
* 2009ko Mnémosyne Saria

## Irratia 
* 2017tik: kronikagilea *La Compagnie des Auteurs*, France Culturen.
* 2017tik: kronikagilea *Écoute! Il y a un éléphant dans le jardin,* Aligre FMn.

## Argitalpenak eta lanak 
### Obrak 
* ''La Comtesse de Ségur, ou L'art discret de la subversion*, Rennes, Presses universitaires de Rennes, coll. «Mnémosyne», 2011
* *La généalogie pas à pas: comment retrouver ses racines aujourd'hui?*, Paris, Librio, 2020

### Artikuluak 
* «Nicole Cadène, *Mon énigme éternel*: Marie-Edmée, une jeune fille française sous le Second Empire», *Clio. Femmes, Genre, Histoire*, 41, 2015 http://journals.openedition.org/clio/12604
* «Les transgressions paradoxales: masculinités et âges dans les théâtres d’enfants sous la monarchie de Juillet», in *European Drama and Performance Studies*, 10. zk., 2018 (1, *Masculinité et théâtre*, 87-107 or)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Isabelle Nières-Chevrel, «Maialen Berasategui, La Comtesse de Ségur, ou l’art discret de la subversion», *Clio. Femmes, Genre, Histoire*, 38, 2013 http://journals.openedition.org/clio/11783
* Rémi Saudray, «Maialen Berasategui, La comtesse de Ségur ou l’art discret de la subversion», *Strenæ'' 4, 2012, http://journals.openedition.org/strenae/738

## Kanpo estekak
G haplotalde

**G haplotaldea** honakoa izan daiteke:
* G haplotalde (mtDNA), DNA mitokondrialeko haplotaldea.
* G-M201 haplotalde, Y kromosomako haplotadea.
G-M201 haplotalde

thumb|G haplotaldearen hedapen mapa.
**G haplotaldea** (**M201**) Y kromosomaren giza-haplotalde bat da. GHIJK haplotaldearen bi adarretako bat da, HIJK haplotaldearen anaia.

G-M201 oso ohikoa da Kaukasoko talde etniko askotan, baina frekuentzia txikietan agertzen da Europan zehar, Mendebaldeko Asian Hegoaldeko Asian, Erdialde Asian  eta Ipar Afrikan. 

Kladorik ohikoenak G1* (M285) eta G2 (G-P287)ren hainbat subklado dira, nagusiki G2a haplotaldea (P15), G2a1 (G-FGC7535, lehen G-L293), G2a2b2a (G-P303) lehen G2a3b1); G2a2b1 (G-M406) lehen G2a3a; G2a2b2a1 (G-L140) lehen G2a3b1a; G2a2b2a1a1b (G-L497) lehen G2a3b1a2; G2a2b2a1a1a1 (G-L13) lehen G2a3b1a1a; G2a2b2a1a1c1a (G-CTS5990 or G-Z1903) lehen G2a3b1a3; G2b (G-M3115); eta G2b1 (G-M377), lehen G2b.

## Jatorria 
National Geographicek Ekialde Hurbilean jarri zuen jatorria, orain dela 30.000 urte inguru, eta proposatu zuen haplotalde hau zutenek Neolitoaren hedapenean hartu zutela parte. Beste bi ikerketek ere proposatu dute Ekialde Hurbileko jatorria, baina datan ez dira ados jarri. Seminok eta bere taldeak orain dela 17.000 urte proposatu dute eta Cinniogulk eta bere taldeak orain dela 9.500 urte. Ikerketa gehienek Mendebaldeko Asian jartzen dute jatorria.

Ekialderako ere proposatu dute batzuek, Himalaiako magaletaraino. Hala ere, aukera gehien dituzten eremuak Anatoliako ekialdea, Armenia eta Irango mendebaldea dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nekane Urra

**Nekane Urra Vicario** (Sestao, 1988) bizkaitar erizaina eta Itsas Salbamentu Humanitario izeneko Gobernuz kanpoko erakundeko kooperantea; besteak beste, Aita Mari erreskate itsasontzian aritutakoa.

## Biografia 
Nekane Urra Vicario 1988an jaio zen, eta Portugaleteko Asti Leku Ikastolan ikasi zuen. Ondoren, Erizaintza ikasketak burutu zituen. 

Erreskate misioetan egiten duen boluntario lanagatik ezaguna bada ere, kirol munduan ere aritu da; Errugbian eta futbolean, hain zuzen ere. Futboelan 2010-11an 'Peña Athetic Sestaotarra'ko emakumezkoen 1. taldean defentsa jardun zuen eta errugbian, ordea, Getxoko taldean aritu zen. 

Horrez gain, literaturan ere aritu izan da; izan ere, 2020an Bilboko Udalak antolatutako 'kontakizun laburren lehiaketa'n finalista izan zen *Sei bider bit: arrazakeria pandemikoa suntsitzeaz* ipuinari esker. 2021ean, ostera, 2.saria eskuratu zuen lehiaketa berean *Bizkotxo eta parabola artean* ipuinarekin.

Bere lanbideari dagokionez, Bilboko ospitale bateko larrialdietan egiten du behar, eta lan hori boluntariotzarekin uztartzen du. Itsas Salbamentu Humanitarioko kooperantea da, eta zenbait misiotan aritu da; esaterako, Greziako Kios irlako errefuxiatu kanpamendu batean eta Aita Mari itsasontziarekin Mediterraneoan barna.

Era berean, egindako erreskate eta misioei buruzko hitzaldiak eman ohi ditu eta migrazioari buruzko mahai inguruetan parte hartzen du.

## Misioak 
* Itsas Salbamentu Humanitarioko erizan boluntario aritu zen Greziako Kiosko irlan errefuxiatu kanpamendu batean.
* 2024an *Aita Mari* erreskate itsasontziko 12.misioan erizain jardun zuen.
* 2024ko uztailean *Aita Mari* erreskate itsasontziko 13. misioan aritu zen erizain eta ordezkari. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cornelia Catharina de Lange

**Cornelia Catharina de Lange** (Alkmaar, 1871ko ekainaren 24a - Amsterdam, 1950eko urtarrilaren 28a) Holandako pediatra izan zen. Cornelia de Lange sindromeak bere izena darama.

## Biografia 
Alkmaarren jaio zen, Amsterdamgo Unibertsitatean graduatu zen 1897an eta medikuntza orokorrean hasi zen lanean. Herbehereetan pediatria espezialitate gisa existitzen ez zenez, De Lange Suitzara joan zen bizitzera eta Zuricheko Haur Ospitalean lan egin zuen Oskar Wyssen begiradapean. 1900. hamarkadan De Lange espezialista ospetsu bihurtu zen, eta Amsterdamgo Haur Ospitalean postu bat lortu zuen.

De Langek pediatriako arlo guztietan egin zuen lan. Lanean eman zituen 50 urteetan, pediatriako nahasmendu ugari behatu eta bildu zituen. De Lange sortzetiko eritasunez ere interesatu zen, eta 1920ko eta 1930eko hamarkadetan garatutako giza genetikaren teorian duen garrantzi pediatrikoaz. 

Amsterdamen hil zen 78 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
G-M406 haplotalde

Giza genetikan, **G-M406 haplotaldea** (lehen, **G2a2b1**) Y kromosomaren giza-haplotalde bat da. G-M406 G-M201 haplotaldearen adarretako bat da. Zehatzago izateko, G-406 G2 (P287), G2a (P15) eta G2a2b (L30/S126) haplotaldeen ondorengoa da. G-M406 haplotaldea ohikoa da Turkian eta Grezian. Bigarren mailako kontzentrazioa dago Mediterraneoko iparraldean eta ekialdean, eta txikiagoa da Europako barnealdean, Ekialde Hurbilean eta Kaukasoko mendietan. Dagestango Chamalal herrian du bere gehienezko frekuentzia (%18).

YFULL proiektuaren arabera, G-M406 orain dela 15.700 eta 13.300 urte artean agertu zen. Azken arbaso komuna orain dela 13.800 eta 10.700 urte artean bizi izan zen.

Ez da aurkitu Neolitoko Europako hezurren artean, eta horregatik uste da Hego Kaukasotik hedatu zela Brontze Aroaren amaieran. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bentzil zinamato

**Bentzil zinamatoa** konposatu organiko aromatikoa da C16H14O2 formulakoa esterren klasekoa. Azido zinamikoaren bentzilo esterra da. Solido kristalino horikara da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria etanoletan eta dietil eterretan. Narritagarria da.

Produktu naturala da. Landareetan aurki daiteke, hala nola, *Friesodielsia velutina* eta *Isotachis japonica* izenoetan.

## Sintesia 
Bentzil zinamatoa sintetizatzen da azido zinamikoa bentzil alkoholarekin erreakzionarazten katalizatzaile baten presentzian. Aziido zinamikoaren ordez sodio zinamatoa ere usa daiteke.

## Erabilera 
Bentzil zinamatoa aromatizatzaile gisa erabiltzen da perfumegintzan eta beste hainbat alorretan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dima Abdallah

**Dima Abdallah** (Khiam, Libano, 1977ko urriaren 21a) franko-libanoar idazlea da.

## Biografia 
### Gaztaroa eta prestakuntza 
Dima Abdallah 1977ko urriaren 21ean jaio zen, Libano hegoaldeko Khiamen. Hoda Barakat eleberrigilearen eta Mohammed Abdallah poetaren alaba da.

1989an iritsi zen Parisera, 12 urte zituela. Frantziar nazionalitatea hamar urte geroago lortu zuen, 1999an.

Artearen Historian ikasketak egin ondoren, arkeologia ikasketak hasi zituen, eta Antzinaro Berantiarrean espezializatu zen.

### Idazlea 
2020an argitaratu zuen lehen eleberria, *Mauvaises Herbes* (Belar txarrak) erbestearen eta familiaren gaiak jorratzen dituen lana. Bertan, neska baten eta bere aitaren arteko maitasun istorio bat kontatzen du, Libanoko gerrak eta Frantziako erbesteak aztoratutako haurtzaroa. 2020ko France-Liban saria jaso zuen lan horrengatik.

2020ko abuztuaren 8an, tribuna bat argitaratu zuen *Le Monde* egunkarian, Beiruteko portuan izandako leherketen ondoren.

2022an argitaratu zuen bigarren eleberria, *Bleu nuit* (Gauaren urdina): bere mamuek itota zegoen gizon baten istorioa kontatzen du, dena uztea erabaki eta Parisen bizitza alderaia daramana. Eleberriak Leonora Miano Frontières saria lortu zuen 2023an, eta Prix de la porte dorée Sarirako hautatu zuten.

## Obrak 
 

* *Mauvaises herbes*, Sabine Wespieser editorea, 2020, 236 or. (ISBN 978-2-84805-360-8).
* *Bleu nuit*, Sabine Wespieser editorea, 2022, 228 or. (ISBN 978-2-84805-433-9).
* ''D'une rive l'autre*, Sabine Wespieser editorea, 2025, 232 or. (ISBN 978-2-84805-555-8)

## Sariak eta goraipamenak 
* 2020 : Prix France-Liban 2020*, Mauvaises herbes* lanagatik*.*
* 2023 : Prix Frontières Leonora Miano*, Bleu nuit* lanagatik*.''

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hoda Barakat

## Kanpo estekak 
* “Lire Dima Abdallah” (2022ko Les Petits Fugues literatur jaialdi ibiltariaren harira egindako karpeta pedagogikoa)
T haplotalde (mtDNA)

thumb|T haplotaldearen (mtDNA) banaketa mapa.
**T haplotaldea** DNA mitokondrialeko giza haplotalde bat da. Orain dela 25.100 urte inguru sortu zen, Ekialde Hurbilean. JT haplotaldearen ondorengoa da, eta J haplotaldea da bere ahaidea.

## Banaketa 
T* haplotalde basala Aljerian aurki daiteke, Oranen (%1,67) eta Erguibat sahararen artean (%093). Soqotrin ere agertzen da (%1,2). 

T haplotaldea frekuentzia baxuetan agertzen da Mendebaldeko eta Ekialdeko Asian eta Europan. Hala ere, Europako natiboen artean %10ek edo dute. Iranen ere ohikoa da, %8,3 inguru. T1 taldea Erdialdeko Asian aurki daiteke, baita herri Turkikoen artean. Antzinako hainbat lurperaketatan aurkitu da, kurgan kulturari eta Kazakhstango estepari lotuta.

T2 taldea bitan banatzen da, T2e taldea sefardien artean aurkitu da Turkian eta Bulgarian, eta uste da Amerikako konbertsoen artean dagoela. T2c eta T2d Azken Maximo Glaziarrean agertu ziren Ekialde Hurbilean, eta Europan zehar hedatu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak