open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jeztaze

**Jeztaze** (okzitaneraz **Gestars**) Zuberoako iparraldeko udalerri bat da, Pettarra eskualdekoa. Bearnoko lurrez inguratutako barrendegia denez, Petillarekin batera, Euskal Herriko enklabe bakarra da.

## Izena 
Euskarazko ahoskera [jes̻tas̻e] da.

Jeztazek gaskoiz *Gestars* eta frantsesez *Gestas* ditu izenak. Toponimoak itxura hauek izan ditu, historian:
* *Giestars* (XII. mendea);, Duchesne bilduma CXIV. liburukia
* *Gestazium* eta *Gestaas* (1384 eta 1385, hurrenez hurren);
* *Gestaas* (1385);
* *Giestaas* (1385)) eta
* *Sanctus Joannes de Gestas* (1655).

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Uhaitzandi ibaiak udalerria zeharkatzen du. Haren ibaiadar Usquain eta Sabalot errekak ere handik igarotzen dira.

### Sarbideak 
Udalerria RD244, RD265 eta RD723 eskualdeko errepideek zeharkatzen dute.

### Udalerri mugakideak 
Bearnoko lurrez inguraturik dago Jeztaze. Udalerri hauek ditu mugakide:

## Auzoak 
Jeztaze udalerriak bi auzoek osatzen dute:
* Gañeko kartierra (*Quartier du Haut*)
* Peko kartierra (*Quartier du bas*)

## Demografia 

## Alkateak 
## Kultura 
Jeztazen, Gaskoiniako beste herrietan bezala,  *xaribari* izeneko errituala ospatzen da, inauteriaren modukoa. Gaueko serenata horrek *galarrotza* edo *tzintzarrotza* du izena, eta herriaren haserrea adierazten du pertsona publiko baten kontra. 1793an, hogeita bost jeztaztarrek alkatea (Etxebarne jauna) hartu eta jakaren gainean banda ofiziala zuela, asto baten gainean paseatu zuten.

## Jeztaztar ospetsuak 
* Jan Gaztelu-Etxegorri "Jan deu Sabalòt" (1896-1981), okzitanierazko idazlea.

## Irudiak 

Irudi:GESTAS.jpg|Uhaitzandi ibaia eta Jeztazeko zubia
Irudi:Pont de GESTAS.jpg|Uhaitzandi ibaia eta Jeztazeko zubia
Irudi:Abbaye Laïque de GESTAS, XI eme siécle.jpg|Jeztazeko XI. mendeko eliza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.berria.eus/paperekoa/1891/030/001/2019-08-29/txapel-beraren-pean-bi-buru.htm
* gestasvillage.net
Iruri

**Iruri** ([iɾuɾi] edo [iui]) Zuberoako udalerria da, Basabürüan kokaturik dagoena.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Uhaitzandi ibaia udalerritik igarotzen da, baita bertara isurtzen diren Ibarre eta Okhinabarre errekak ere.

### Udalerri mugakideak 
* Zalgize-Doneztebe iparraldean
* Barkoxe ipar-ekialdean
* Atharratze-Sorholüze ekialdean
* Ozaze-Zühara mendebaldean
* Aloze-Ziboze-Onizegaine hegoaldean

## Historia 
Iruri udalerria konderria izan zen .

## Demografia 
2007ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Ondasun nabarmenak 
* Elizabea jauregia, XVII. mendekoa dena, monumentu izendaturik dago 1986. urtetik aurrera. Jean-Armand du Peyrerrek eraikiarazi zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Troisvilles_(Pyr-Atl,_Fr)_Église.JPG|Iruriko eliza.
Irudi:Troisvilles_(Pyr-Atl,_Fr)_fronton_avec_statue_de_pelotari.JPG|Pilotalekua.
Irudi:Troisvilles (Pyr-Atl, Fr) mairie.JPG|Herriko etxea.

## Iruritar ezagunak 
* Jean-Armand du Peyrer (1598-1672), Iruriko kondea, *Monsieur de Tréville* izenarekin ezaguna. Frantziako Louis XIII.aren mosketarien burua izan zen, baita Alexandre Dumasek idatzitako "Hiru mosketariak" nobelako pertsonaia.
* Pierre Bordazarre (1908-1979), idazlea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hauze

**Hauze** ([haus̻e]) Zuberoako hego-ekialdeko udalerri bat da, Basabürüko Ibarrezkerrean, Atharratze-Sorholüzeko kantonamenduan. 17,01&nbsp;km2 ditu, eta 2007an, 105 biztanle zituen *(hauztarrak)*. Hauzeko euskara zuberera da, eta euskaldunak dira hauztarren %&nbsp;88.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Oso eskualde menditsuan dago Hauzeko udalerria, eta mendi garaienak hegoaldean daude: Arbut (1.542 m), Iguntze (1.387 m), Losko (1.108 m).

Uhaitzandira isurtzen diren hainbat erreka eta errekasto igarotzen dira udalerritik, Antolako erreka horietako bat delarik. Bestalde, udalerriko lurretan bada Antolako edo Hauzeko basoa izena duen oihana, Biarnorekiko mugan dagoena.

### Mugak 
Mugakide ditu iparraldean Liginaga-Astüe, ekialdean Montori / Berorize eta Biarno (Landa-Sarraltzune), mendebaldean Ligi-Atherei, eta hegoaldean Santa Grazi.

### Auzo nagusiak 
Ezpeleta, Saldaki, Undurain, Bassagails, Bonnefont, Harispe, Arbuslan eta Hauze.

## Ekonomia 
Laborantzan (barazkiak, bazkarako landareak) eta abere hazkuntzan (ardi eta behi aziendak) oinarritzen da bertako ekonomia jarduera.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Hauzeko elizak (San Joan parrokia erromanikoa) XIII. mendean du jatorria.
* XVII. mendearen hasierako harrizko gurutzea.
* XVII. mendeko errota.

## Argazki galeria 

Irudi:Haux_(Pyr-Atl,_Fr)_église.JPG|Hauzeko eliza.
Irudi:Haux_(Pyr-Atl,_Fr)_la_mairie.JPG|Herriko etxea.
Irudi:Haux et Montory (Pyr-Atl, Fr) Mont Begousse (767 m).JPG|Beguze mendia (767 m).
Irudi:|.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gotaine-Irabarne

**Gotaine-Irabarne** ([gotaiɲe iɾaβarne] edo ([gotaiɲe iɾaβaʀne]) Zuberoako erdialdean dagoen udalerria da, Arbaila eskualdean kokaturik dagoena.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Auzet eta Uhaitzandi ibaiak igarotzen dira udalerriko lurretatik. Bai eta azken horren ibaiadar diren Uhalteberri eta Ordobi errekak ere.

### Udalerri mugakideak 
* Maule-Lextarre iparraldean
* Garindaine, ipar mendebaldean
* Urdiñarbe mendebaldean
* Arrokiaga ekialdean
* Idauze-Mendi eta Mendikota hegoaldean

## Historia 
Zuberoako herriaren biltzar nagusia, *silviet* izenekoa urtean behin gutxienez batzen zen Irabarneko basoan. Bilkura honek, Uztaritzeko biltzarren antzeko rola zuena, 1730. urtean galdu zuen bere rol ordezkagarria.

Irabarne herrixka 1841eko maiatzaren 12an batu zen Gotaineko komunarekin.

## Ekonomia 
Laborantza da udalerriko ekononomiaren oinarria. Harrobi bat ere badago udalerriko mugen barnean.

## Demografia 
Bi herriek bat egin zutenean, udalerri berriak 500 biztanle inguru zituen. Kopuru horretan mantendu zen populazioa bi mendez, baita XXI. mendearen hasieran ere.

## Ondasun nabarmenak 
* Gotaineko elizak estilo zuberotarreko kanpandorre trinitarioa du.

## Gotaintar eta irabarnetar ospetsuak 
* Mixel Etxekopar (1963), txirula-jotzaile eta musikaria.
* Maika Etxekopar (1987), aktore, abeslari eta musikaria.
* Jon Etxekopar (1989), Xiberoots taldearen abeslari eta tronboi-jotzailea.

## Argazki galeria 

Irudi:Gotein-Libarrenx_(Pyr-Atl,_Fr)_Mairie_à_Gotein.JPG|Gotaine-Irabarneko Herriko Etxea.
Irudi:Gotein_(Gotein-Libarrenx,_Pyr-Atl,_Fr)_Fronton.JPG|Gotaineko pilotalekua.
Irudi:Libarrenx_(Gotein-Libarrenx,_Pyr-At,_Fr)_ëglise_trinitaire.JPG|Irabarneko eliza.
Irudi:Libarrenx,_quartier_Arosemborde_(Gotein-Libarrenx,_Pyr-At,_Fr)_la_Saison_dans_la_lumière_du_soir.JPG|Uhaitzandi ibaia Irabarnetik igarotzen.
Irudi:Gotaine-Irabarneko herriko gela.jpg|Gotaine-Irabarneko herriko gela.
Irudi:Gotaine-Irabarneko eskola zaharra.jpg|Gotaine-Irabarneko eskolaren eraikina.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zuberoako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Lexantzü-Zunharre

**Lexantzü-Zunharre** ([leʃants̻y s̻unhaʁe]) Zuberoako erdialdean dagoen udalerri txikia da, Basabürüako ibarrezkerrean kokaturik dagoena.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Aloze-Ziboze-Onizegaine iparraldean
* Liginaga-Astüe ekialdean
* Altzai-Altzabeheti-Zunharreta mendebaldean
* Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine hego-mendebaldean
* Etxebarre eta Ligi-Atherei hegoaldean.

### Inguru naturala 
Lexantzümendi (572 m) udalerri honen baitan kokaturik dugu.

## Historia 
Lexantzü eta Zunharre herriak 1842ko abuztuaren 5ean batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

## Demografia 
2005eko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Ondasun nabarmenak 
* Zunharreko elizak XI. mendean du jatorria eta estilo zuberotarreko kanpandorre hirukoiztarra du.

## Iruditegia 

Irudi:Sunhar (Lichans-Sunhar, Pyr-Atl, Fr) église avec stèle basque au sommet du clocher-mur.JPG|Zunharreko eliza.
Irudi:Lichans (Lichans-Sunhar, Pyr-Atl, Fr) église.JPG|Lexantzüko eliza.
Irudi:Lichans (Lichans-Sunhar, Pyr-Atl, Fr) fronton.JPG|Lexantzüko pilotalekua.

## Lexanztarrak eta zunharrarrak 
* Fabien Hastoy (1869 - 1950) idazle eta irakaslea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine

**Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine (**[lakari aɾhane s̺arikotaɣaiɲe] edo [lakaʀi aɾhane s̺aʀikotaɣaiɲe] Zubereraz; **Lakarra-Arano-Sarrikotagaina** [lakara aɾano s̺arikotaɣaiɲa] Nafarreraz) Zuberoako udalerria da, Basabürüako ibaresküinean kokaturik dagoena.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala 
Oso udalerri menditsua da eta hainbat erreka igaro eta jaiotzen dira bertako lurretan. Erreka horietatik gehienak Uhaitzandira isurtzen dira, Apura eta Harbeltzetako errekak kasu. Idigorria errekak, gero Etxelu errekara isurtzen dena (azken hau Uhaitzandiren ibaiadarra da) ere udalerria gurutzatzen du.

### Udalerri mugakideak 
## Historia 
1613. urtean Arhane eta Sarrikotagaine herriak batu egin ziren udalerri bakarra osatzeko. Lakarri geroago batu zitzaien.

## Politika 
### Alkateak 
## Demografia 
2007ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Ondasun nabarmenak 
* Lakarriko Done Bikendi eliza XVIII. mende bukaerakoa da. Jarri zitzaion kanpandorrea berriztatua izan zen XIX. mendeko bigarren erdian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lohitzüne-Oihergi

**Lohitzüne-Oihergi** ([lohits̻yne oiherɣi] edo [lohits̻yne oiheʀɣi] Zubereraz; **Lohizune-Oieregi** [lohis̻une oieɾeɣi] Nafarreraz) Zuberoako udalerria da Pettarra eskualdean kokaturik dagoena.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Uhaitzandiren bi ibaiadar igarotzen dira udalerritik: Lauirase eta Barlako erreka. Era berean, Biduzera isurtzen den Pagolako uhaitzak udalerria gurutzatzen du.

### Udalerri mugakideak 
* Domintxaine-Berroeta iparraldean
* Arüe-Ithorrotze-Olhaibi ipar-ekialdean
* Larribarre-Sorhapürü (Nafarroa Beherea) ipar-mendebaldean
* Uhartehiri (Nafarroa Beherea) mendebaldean
* Ainharbe hego-ekialdean
* Pagola hego-mendebaldean
* Urdiñarbe hegoaldean
### Etxeak eta Auzoak 
* Lohitzüne
* Oihergi
* Herri
* Zuhia

## Historia 
Lohitzüne eta Oihergi herriak 1842ko ekainaren 13an batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

## Demografia 
2006ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Politika 
### Alkateak 
## Ondasun nabarmenak 
* Ahigan, gaztelu zahar bat dago, 300 metrotako altueran kokaturik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendikota

**Mendikota** ([mendikota]) Zuberoako erdialdeko udalerri bat da, Arbaila eskualdean dagoena, Ühaitza ibaiaren ezkerraldean, Maule-Lextarreko kantonamenduan. 6,33&nbsp;km2 ditu, eta 2006an 211 biztanle zituen *(mendikotarrak)*. Auzo nagusiak Mendikota (herriburua) eta Etxandi dira. 

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Ühaitza ibaia udalerritik igarotzen da, baita bertara isurtzen diren Ibarra, Ordobi eta Espileko errekak ere.

### Udalerri mugakideak 
* Gotaine-Irabarne iparraldean
* Idauze-Mendi ipar-mendebaldean
* Arrokiaga ekialdean
* Ozaze-Zühara eta Zalgize-Doneztebe hegoaldean

## Historia 
1327. urteko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz Mendikotako herria.

## Ekonomia 
Ekonomia jarduera nagusiak nekazaritza (barazkiak, bazkarako landareak, artoa, ardi azienda) eta haren inguruan sorturiko industria (janari industria) dira.

## Demografia 
## Politika 
### Alkateak 
## Azpiegiturak 
### Hezkuntza 
Zuberoako nekazaritza lizeoko ("Lycée Agricole et Rural Privé de Soule", LARPS) egoitza bat Mendikotan dago.

## Garraioa 
Txik Txak autobus sareko 11. lineak zerbitzua ematen dio udalerriari, astelehenetik larunbatera.
Horrez gain, udalerriko biztanleek Txik Txakeko eskaera bidezko garraioa erabili ahal dute astearte, ostegun, ostiral eta larunbatetan, Barkoxera, Maule-Lextarrera, Ospitalepera edo Sarrikotapera joateko.

## Kultura 
### Euskara 
Herriko euskara zuberera da (Basabürüako azpieuskalkia), eta euskaldunak dira mendikotarren %&nbsp;73.

### Kirola 
U.S. Menditte da herriko errugbi taldea. Etxekopaia udal zelaian jokatzen ditu etxeko partidak.

## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundearen eliza XVII eta XVIII. mendeetan izan zen eraikia, eta XIX. mendearen amaieran berriztatu zuten. Barruan dauden bi objektu monumento historiko gisa izendatuta daude: XVIII. mendeko aldarea eta Ama Birjinaren eta umearen zurezko estatua bat.
* Bereterretxeren jauregia, XIV. mendekoa.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Menditte (Pyr-Atl, Fr) Tour de l'eglise.JPG|Mendikotako eliza
Fitxategi:Mendikotako herriko etxea 2019.jpg|Mendikotako herriko etxea
Fitxategi:Mendikotako kalea.jpg|Mendikotako kale bat

## Mendikotar ospetsuak 
* Justin de Menditte (1867-1922), idazle eta apaiza.
* Jacques de Menditte (1906-1995), politikaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Idauze-Mendi

**Idauze-Mendi** ([iðaus̻e menði]) Zuberoako udalerria da, Arbaila eskualdean kokaturik dagoena.

## Geografia 
### Biztanle-guneak 
* Arrotzan
* Idauze
* Mendi

### Ingurune naturala 
Uhaitzandi ibaia udalerritik igarotzen da, bertara isurtzen diren Arangorena (12,5&nbsp;km) eta Uhalteberri errekekin batera.

### Udalerri mugakideak 
* Gotaine-Irabarne ipar-ekialdean
* Urdiñarbe ipar-mendebaldean
* Mendikota ekialdean
* Altzürükü hego-mendebaldean
* Ozaze-Zühara hegoaldean

## Historia 
Idauze eta Mendi herriak 1842. urteko ekainaren 27an batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

## Ekonomia 
Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza den arren, berriki itsas produktuekin lan egiten duen enpresa bat kokatu da bertan.

## Demografia 
XIX. mendearen erdialdean, bi herriek bat egin ondoren, ia 500 biztanle izatera iritsi zen udalerria. Hala ere, populazioak beheranzko joera etengabea izan zuen bi mendez, eta 1982an 227 biztanle soilik zituen. Ondoren pixka bat igo zen populazioa, baina 250 pertsonen bueltan geratu zen.

## Kultura 
### Euskara 
Idauze-Mendin Basabürüako hizkera erabiltzen dute, zuberotar euskalkiaren aldaera.
[thumb|273x273px|Idauze-Mendiko Philippe Etchegoyhen ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]

### Euskal Herria Zuzenean 
Euskal Herria Zuzenean (EHZ) jaialdia 2004tik 2008ra bitartean Mendi herrian egin zen urtero.
[thumb|300px|[Joaldunak Euskal Herria Zuzenean festibalean]]

## Politika 
### Alkateak 
## Ondasun nabarmenak 
* Burdin Aroko kokaleku protohistoriko baten aztarnak daude udalerriko lurretan, Ameztegian. Monumentu izendaturik daude 1982. urtetik aurrera.
* Zenbait errota zahar ere badaude herrian: Xamalbide, Xoro eta Etxatz esaterako.
* Idauzeko eliza XVIII. mendekoa da eta, Mendikoak moduan, estilo zuberotarreko kanpandorre trinitarioa du.

## Argazki galeria 

Irudi:Idaux (Idaux-MendyPyr-Atl, Fr) église trinitaire.jpg|Idauzeko eliza trinitarioa.
Irudi:Mendy_(Idaux-Mendy,_Pyr-Atl,_Fr)_Église_trinitaire.JPG|Mendiko eliza trinitarioa.
Irudi:Mendy_(Idaux-Mendy,_Pyr-Atl,_Fr)_fronton.JPG|Mendiko pilotalekua.
Irudi:Mendy_(Idaux-Mendy,_Pyr-Atl,_Fr)_Jaureguiberria.JPG|Jauregiberria etxea Mendin.
Irudi:Arbailako eskola 2.jpg|Idauze-Mendiko eskola
Irudi:Arbailako eskola 1.jpg|Idauze-Mendiko eskola
Irudi:Idauze mendi maskarada 2015 001.jpg|Xorrotxak abesten Idauze-Mendiko maskaradan. 2015.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Liginaga-Astüe

**Liginaga-Astüe** ([liɣinaɣa as̺tye]) Zuberoako udalerria da, Basabürüako ibarrezkerrean kokaturik dagoena.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Uhaitzandi ibaia udalerritik igarotzen da, bertara isurtzen den Etxeberriko errekarekin batera.
### Udalerri mugakideak 
* Atharratze-Sorholüze iparraldean
* Aloze-Ziboze-Onizegaine ipar-mendebaldean
* Montori ekialdean
* Lexantzü-Zunharre mendebaldean
* Hauze eta Ligi-Atherei hegoaldean

## Historia 
Liginaga eta Astüe herriak 1842ko martxoaren 22an batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

## Demografia 
2007 biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Politika 
### Alkateak 
## Garraioa 
Udalerriko biztanleek Txik Txak autobus sareko eskaera bidezko garraioa erabili ahal dute astelehen, asteazken eta larunbatetan, Atharratze-Sorholüzera, Maule-Lextarrera edo Mendikotara joateko.

## Kultura 
### Euskara 
Liginaga-Astüen Basabürüako hizkeran egiten da, zuberotar euskalkiaren aldaera.

### Kirola 
2007ko Frantziako Tourreko 16. etapa, uztailaren 25ean egindakoa eta Orthezetik Aubisquera zihoana, udalerritik igaro zuen.

## Ondasun nabarmenak 
* Liginagako San Sebastian eliza. Barruan dagoen XVIII. mendeko Ama Birjina eta umearen zurezko estatua bat monumentu historiko izendatu zuten 1976an.
* Astüeko Doneztebe eliza. Zuberotar estiloko hiru puntako kanpadorrea dauka.

## Argazki galeria 

Irudi:Laguinge (Laguinge-Restoue, Pyr-Atl, Fr) Église Saint-Sébastien.JPG|Liginagako eliza
Irudi:Restoue (Laguinge-Restoue, Pyr-Atl, Fr) église trinitaire coté portail.JPG|Astüeko eliza
Irudi:Restoue (Laguinge-Restoue, Pyr-Atl, Fr) Église trinitaire coté chevet.JPG|Astüeko eliza eta hilerria
Irudi:Laguinge (Laguinge-Restoue, Pyr-Atl, Fr) mairie et fronton.JPG|Herriko etxea
Irudi:Liginagako pilotalekua (Zub, EH).jpg|Liginagako pilotalekua
Irudi:Liginaga lexantzumendi 2019.jpg|Liginagako ikuspegi bat. Atzean, Lexantzümendi

## Liginagar-astüar ospetsuak 
* Anne-Marie Lagarde (1944-), idazlea, ikertzailea eta feminista.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ospitalepea

thumb|250px|right|Ospitalepeko elizako kapitelak
**Ospitalepea** ([os̺pitalepe.a]) (Zubereraz: *Ospitaleta*) Zuberoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Pettarra eskualdean kokatua, Bearnorekiko mugan.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Oloroeko uhaitzera isurtzen den erreka igarotzen da udalerritik. Haranbeltzeko basoaren zati bat ere udalerriko lurretan dago.

### Udalerri mugakideak 
* Mitikile-Larrori-Mendibile eta Sohüta, mendebaldean
* Barkoxe, hegoaldean

Udalerria Bearnorekin mugakide da ekialde eta iparraldean.

## Etimologia 
Erdi Aroan, bazen han bidaiarientzako ostatu bat, ugari baitziren Donejakue bidea egiten zuten erromesak. Garai hartan ostatuei *ospitale* zeritzen, eta hortik datorkio herriari izena.

## Auzoak 
* Puyade
* Arlaze
* Bidarte
* Ospitalepea (herri-burua)
## Demografia 
2004ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Politika 
### Alkateak 
## Ondasun nabarmenak 
Ospitalepea ezaguna da bertan dagoen eliza erromanikoa dela-eta, XII. mendekoa, Donejakue Bidean kokatua.

Berau, Donejakue Bidean zihoazen erromesentzat eraikitako ospitale baten zatia zen, baita gaur egun zutik dirauen bakarra. Somporteko abadetxeak eraikiarazi zuen XII. mendean *errukietxe* hau. 1888. urtetik aurrera monumentu historiko izendaturik dago, eta gainera, UNESCOk hala erabakita, *Gizateriaren ondare* ere bada. Asko dira egunero bertara hurbiltzen diren bisitariak: turistak, erromesak, arte edota arkitektura zaleak...

Oso ondo kontserbaturik dagoen eliza da, arkitektura oso berezia duelarik; erromaniko nafarraren eta arkitektura bizantziarraren arteko nahasketa da. Gurutze grekoaren forma du, zeinaren erdian kanpandorre oktogonal batek kupula estaltzen duen, eragin mozarabiarra erakutsiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Elizari buruzkoa
*  Ospitalepea, Auñamendi entziklopedian
*  Udalaren webgunea
Mitikile-Larrori-Mendibile

**Mitikile-Larrori-Mendibile** ([mitikile laroɾi menðiβile]) Zuberoako iparraldeko udalerri bat da, Pettarra eskualdekoa.

## Geografia 
### Hidrografia 
Uhaitzandira zein Oloroeko ibaira isurtzen diren zenbait erreka igarotzen dira udalerritik, tartean Laxubi.

### Udalerri mugakideak 
* Ürrüstoi-Larrabile iparraldean
* Berrogaine-Larüntze mendebaldean
* Ospitalepea hego-ekialdean
* Sohüta hegoaldean

Iparralde eta ipar-ekialdean, udalerriak muga egiten du Bearnorekin: Gurs herriarekin, besteak beste.

### Herriak eta auzoak 
* Mitikile
** Mitikile
** Mitikilezerra
* Larrori
** Larrori
** Larrorixiloa
* Mendibile

## Historia 
Mitikile, Larrori eta Mendibile herriak 1842ko abuztuaren 5ean batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

## Demografia 
Hiru herriek 1842an bat egin zutenean, udalerri berriak ia 1.000 biztanle zituen. Hala ere, ordutik beheranzko joera nabarmena izan zuen ia bi mendez, eta XXI. mendearen hasieran 350 biztanle baino gutxiago zituen.

## Ondasun nabariak 
* Goienetxea XV. mendeko oinetxea dago herrian; 1973tik aurrera monumentu izendaturik dago.
* Santa Grazi eliza XVII. mendean eraiki zen eta hurrengo bi mendeetan zehar berriztatu. Estilo zuberotarreko kanpandorre hirukoiztarra du.

## Mitikiltar, larroritar eta mendibiltar ezagunak 
* Bernard Goienetxe *Matalas* ( -1661), apaiz matxinoa.
* Jean-Pierre Arraing (1756-1833), abokatu eta politikaria.
* Jean-Michel Aphatie (1958-), kazetaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mitikile-Larrori mendi-ibilbidea ("Berria").
Ozaze-Zühara

**Ozaze-Zühara** ([os̻as̻e zyhaɾa]) Zuberoako erdialdeko udalerri bat da, Arbaila eskualdekoa.

## Geografia 
Ozaze eta Zühara herriguneek osatua da udalerria. Lehena itsas mailatik 192 metro gorago dago, Uhaitzandi ibaiaren ertzean; bigarrena, itsas mailatik 266 metro gorago, muino baten gainean.

### Ingurune naturala 
Uhaitzandi ibaia udalerritik igarotzen da, bertara isurtzen den Ibargonea errekarekin batera.

### Udalerri mugakideak 
* Mendikota eta Idauze-Mendi iparraldean
* Zalgize-Doneztebe ipar-ekialdean
* Iruri ekialdean
* Altzürükü mendebaldean
* Aloze-Ziboze-Onizegaine hego-ekialdean
* Gamere-Zihiga hegoaldean

## Historia 
XII. mendeko dokumentu batean aipatzen da lehen aldiz Ozazeko herria, eta Züharakoa, aldiz, 1327. urtean. Ozaze eta Zühara herriak 1845eko ekainaren 14ean batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

## Ondarea 
Aipagarriak dira Cazanave, Arainci eta Lapitz etxeak.

## Demografia 
2007ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Euskara 
Biztanle gehienak euskaldunak dira, eta zuberera da tokiko euskalkia.

## Ekonomia 
Laborantza (artoa, bazka landareak) eta abere hazkuntza (ardi eta behi azienda) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Herritar ezagunak 
* Jean Jaurgain (1842-1920), historialaria eta literatur-kritikaria.

## Irudiak 

Irudi:Ossas (Ossas-Suhare, Pyr-Atl, Fr) L'église avec son chevet.JPG|Ozazeko eliza.
Irudi:Ossas (Ossas-Suhare, Pyr-Atl, Fr) fronton.JPG|Frontoia. Ozaze.
Irudi:Suhare (Ossas-Suhare, Pyr-Atl, Fr) fronton.JPG|Frontoia. Zühara.
Irudi:Ossas (Ossas-Suhare, Pyr-Atl, Fr) vieux steles discoïdales.JPG|Hilarriak.
Irudi:Suhare (Ossas-Suhare, Pyr-Atl, Fr) vieux steles dans un coin du cimetière.JPG|Hilarriak. Zühara.
Irudi:Ossas (Ossas-Suhare, Pyr-Atl, Fr) war memorial.JPG|Gerra Handian eta Bigarren Mundu Gerran eroritakoei eskainitako oroitarria. Ozaze.
Irudi:Suhare (Ossas-Suhare, Pyr-Atl, Fr) L'église.JPG|Züharako eliza.

## Ikus, gainera 
* Atharratzeko gazteluaren kantua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pagola

**Pagola** ([paɣola]) Zuberoako mendebaldeko (Arbaila eskualdea) eta Nafarroa Behereko ekialdeko (Oztibarre eskualdea) udalerri bat da.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Pagolako uhaitzak udalerria gurutzatzen du hegoaldetik iparraldera. Huraxe da Zuberoaren eta Nafarroa Beherearen arteko muga; ekialdean dituen herriko lurrak Arbaila eskualdekoak dira; eta mendebaldekoak, Oztibarrekoak, nahiz eta udalerri bakarra den.

Biduzera isurtzen den Larramendiko erreka ere igarotzen da udalerritik.

### Udalerri mugakideak 
* Arhantsusi, Uhartehiri eta Lohitzüne-Oihergi iparraldean
* Urdiñarbe ekialdean
* Jutsi mendebaldean
* Donaixti-Ibarre hego-mendebaldean
* Muskildi hegoaldean

### Etxeak eta auzoak 
* Pagola-Oihana

## Demografia 
Pagola herri txikia izan da beti, baina XIX. mendearen erdialdean 450 biztanle bazituen, ondoren populazioa galduz joan zen eta XX. mendearen bukaeran 350 pertsona inguru besterik ez ziren bizi bertan.

## Politika 
### Alkateak 
## Garraioa 
Udalerriko biztanleek Txik Txak autobus sareko eskaera bidezko garraioa erabili ahal dute  astelehenetik larunbatera, Aiziritzera, Amendüzera, Arüera, Arruetara, Donapaleura, Laphizketara, Ozarainera edo Uhartehirira joateko.

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Pagolatar Mixel Etxeber ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Pagolan.

### Pastorala 
Pagolak antolatu zuen 1982. urteko pastoral zuberotarra, Pette Basabürü izenekoa eta Junes Casenavek idatzia, eta 2019an Frantxoa Casetek idatzitako Domingo Garat pastorala.

## Ondasun nabarmenak 
* Ama Birjinaren Jasokundearen eliza 1893koa da.
* Forte protohistorikoa aurki daiteke Mehaltzu mendi tontorrean, 648 metrotako altueran, udalerriko punturik garaienean.

## Argazki galeria 

Irudi:64 PAGOLLE.jpg|Pagolako eliza
Irudi:Pagolako pilotalekua 2019.jpg|Pagolako pilotalekua
Irudi:Domingo Garat pastorala Pagolan 2019 10.jpg|Domingo Garat pastorala Pagolan
Irudi:Mehalzu.JPG|Pagola herriko Mehaltzu auzoa
Irudi:EA3A0476 Txerrero.jpg|Maskarada Pagolan. 2023. Txerreroak bidea irekitzen.
Irudi:EA3A0507 Beltzak.jpg|Maskarada Pagolan. 2023. Beltzen taldeko pertsonaia batzuk.

## Pagolatar ospetsuak 
* Frantxoa Caset (1949-), idazlea eta pastoralgilea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pagolako uhaitza

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgune ofiziala
*  «Pagola», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
*  Joseba Aurkenerena: Domingo Garat pastorala, aro beltzak gogoan http://www.elinberri.eus/2019/08/27/domingo-garat-pastorala-aro-beltzak-gogoan/
Sarrikotapea

**Sarrikotapea** ([s̺arikotape.a] edo [s̺aʀikotape.a]) Zuberoako iparraldeko udalerri bat da, Pettarra eskualdekoa, Bearnoko mugan kokatua.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Uhaitzandi ibaia udalerritik igarotzen da.

### Udalerri mugakideak 
* Nabarzi (Bearno) iparraldean
* Arüe-Ithorrotze-Olhaibi ipar-mendebaldean
* Lixoze ipar-ekialdean
* Ainharbe hego-mendebaldean
* Ezpeize-Ündüreine hegoaldean

## Demografia 
Sarrikotapea biztanleak galdu zituen XIX. eta XX. mendeetan zehar. 1820ko hamarkadan 400 biztanle inguru bazituen, XXI. menderako 250 besterik ez ziren geratzen udalerrian.

## Euskara 
[thumb|Sarrikotapeako Georges Recalt ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako).]]
Sarrikotapean Pettarrako euskara mintzatzen da, zuberotarra.

## Ondasun nabarmenak 
* Herriko elizak zuberotar estiloko hirukoiztar kanpandorrea du.

## Galeria 

Fitxategi:Charritte clocher.jpg|Elizako ezkila-dorrea
Fitxategi:Charitte_de-Bas_(Pyr-Atl%2C_Fr)_mairie.JPG|Herriko etxea
Fitxategi:Charitte-de-Bas (Pyr-Atl, Fr) Lavoir.JPG|Garbitokia
Fitxategi:Charritte-de-Bas_(Pyr-Atl,_Fr)_école.JPG|Eskola

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ozaraine-Erribareita

**Ozaraine-Erribareita** ([os̻aɾaiɲe eriβaɾeita] edo [os̻aɾaiɲe eʀiβaɾeita]) Zuberoako iparraldeko puntako udalerria da, Pettarra eskualdean kokatua, Nafarroa Beherearekiko eta Bearnorekiko mugan.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Uhaitzandi ibaiak udalerria gurutzatzen du. Ozaraine da bere ezker-ibarrean dagoen azken herri zuberotarra, Erribareita ibaiaren beste aldean dagoelarik.

Lauirase ibaia ere udalerriko lurretatik igarotzen da.

### Udalerri mugakideak 
### Etxeak eta Auzoak 
Ozaraine-Erribareitak zazpi auzo dauzka:

**Ozaraine**
* Ozaraine;
* Oihana;
* Pehau;
* Ospitale.

**Erribareita**
* Erribareita;
* Sent Elix;
* Bürgüa.

## Historia 
1462an Luis XI.a Frantziakoa eta Joanes II.a Aragoikoa Ozaraineko zubian batu ziren, geroago maiatzaren 9an Baionan sinatuko zen tratatu bat adosteko.

Ozaraine eta Erribareita herriak 1842. urteko abuztuaren 5ean batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

## Demografia 
2007ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Ondasun nabarmenak 
* Ozaraineko eliza 1857. urtekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ürrüstoi-Larrabile

**Ürrüstoi-Larrabile **([yrys̺toj laraβile] edo [yʀys̺toj laʀaβile]) Zuberoako iparraldeko udalerri bat da, Pettarra eskualdekoa, Bearnorekiko mugan kokatua.

## Geografia 
### Auzoak 
* Ürrüstoi
* Larrabile

### Ingurune naturala 
Ühaitzara isurtzen den Laxubi errekak gurutzatzen du udalerria.

### Udalerri mugakideak 
* Xarra (Bearno) iparraldean
* Angastue (Bearno) eta Mitikile-Larrori-Mendibile ekialdean
* Ezpeize-Ündüreine mendebaldean
* Berrogaine-Larüntze eta Bildoze-Onizepea hegoaldean

## Historia 
Udalerriak Zuberoako bizkonderriaren meneko abadia laiko bat izan zuen.

Ürrüstoi eta Larrabile herriak 1842ko urriaren 16an batu ziren, udalerri bakarra osatzeko.

## Demografia 
2004ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Ondasun nabarmenak 
* Santa Luzia eliza, XIX. mendearen amaierakoa da. Zuberotar estiloko hiru puntako kanpandorrea du.

## Euskararen erabilera 
2010ean egindako inkesta baten arabera biztanleen %60,19 euskaldunak dira, baina %28,03ak bakarrik erabiltzen du euskara egunerokotasunean.

## Ürrüstoitar-Larrabiltar ospetsuak 
* Arnaut Mitxel Abadia Ürrüstoi (1772-1832), notario eta militarra.
* Jean-Louis Davant (1935-), idazlea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muskildi

**Muskildi** ([mus̺kiʎði]) Zuberoako mendebaldeko udalerri bat da, Arbaila eskualdekoa, Nafarroa Beherearekiko mugan kokatua.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Biduze ibaia eta Pagolako uhaitza igarotzen dira udalerritik, bai eta haietara isurtzen diren hainbat erreka ere.

### Udalerri mugakideak 
* Pagola iparraldean
* Urdiñarbe ekialdean
* Donaixti-Ibarre (Nafarroa Beherea) mendebaldean
* Altzürükü hegoaldean

### Etxeak eta auzoak 
* Erbitz
* Eiherregi

## Historia 
Muskildin egin zuten bakea Agramont eta Lükützeko jaunek 1385. urtean, Nafarroako Karlos II.a erregeak lortu zuena. Bake horren omenez, kapera bat eraiki zen bertan.

## Demografia 
Herri txikia izan da beti Muskildi, baina azken hamarkadetan biztanleak etengabe galdu ditu. 1820ko hamarkadan goia jo zuen, 650 inguru biztanlera iritsi zenean, baina ordutik galera handia izan du eta 2010ko hamarkadan 230 biztanle besterik ez zituen.

## Politika 
### Auzapezak 
* 1995-2014 Michel Bercaïts  
* 2014tik Léonie Aguergaray  

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|268x268px|Muskildiko Maiana Garcia ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Muskildin Basabürüako hizkera mintzatzen da, zubereraren aldaera.

## Ondasun nabarmenak 
* San Antonioren omenezko kapera, Karlos II.a Nafarroakoak eraikiarazia, XIX. mendean berriztatu zuten.

## Argazki galeria 

Irudi:Musculdy_(Pyr-Atl,_Fr)_l'église.JPG|Muskildiko eliza.
Irudi:Mauléon Chapelle.JPG|San Antonio kapera.

## Muskildiar ospetsuak 
* Jean Borthayre (1901-1984) baritonoa.
* Allande Agergarai (1943), idazlea.
* Léonie Agergarai (1952), erizain, nekazari eta politikaria.
* Pier Paul Berzaitz (1952), musikaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sohüta

**Sohüta** ([s̺ohyta]) Zuberoako iparraldeko udalerri bat da, Pettarra eskualdekoa. 2008an 1.161 biztanle izanik, Zuberoako bigarren udalerri populatuena da, Maule-Lextarreren ondoren.

## Izena 
Euskarazko izen zaharra *Soroeta* zen, hau da, «soroz beteriko lekua».

Frantsesezko *Chéraute* haren izenak itxura hauek izan ditu:
* *Cheraltus* (1224, Bartzelonako paperak),
* *Xeraute* (1383, Luntzen kontratuak),
* *Xerauta* (1496, Ohixen kontratuak),
* *Sent-Barthelemi de Chéraute* (1612, Oloroeko elizbarrutiaren paperak).

Okzitanieraz *Sherauta* du izena.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Haranbeltzeko basoko (*Sohütako basoa* ere deitua) zati bat udalerriko lurretan dago.

### Hidrografia 
Udalerria honako errekek zeharkatua da:
* Auzet (Oloroeko uhaitzaren ibaiadarra) eta haren ibaiadarrak.
* Aiguette.
* Askania, eta haren ibaiadar Gaillan.
* Anbelseko erreka (Ibarleren ibaiadarra).

### Etxeak eta auzoak 
### Udalerri mugakideak 
Sohütak mugakide ditu Mitikile-Larrori-Mendibile iparraldean; Mitikile-Larrori-Mendibile eta Ospitalepea, ipar-ekialdean; Barkoxe, ekialdean eta hego-ekialdean; Arrokiaga, hegoaldean; Maule-Lextarre, hego-mendebaldean; Bildoze-Onizepea, mendebaldean; eta Berrogaine-Larüntze, ipar-mendebaldean.

## Historia 
Sohüta Zuberoako bizkonderriaren meneko baroierria izan zen. izenekoa, ditu.

## Kultura 
[thumb|254x254px|Sohütako Jean Pierra Behocaray [Euskal Herriko Ahotsak|(Ahotsak proiekturako)]]

### Euskara 
Zuberera bertako berezko euskalkia da, Pettarrako aldaera zehazki, eta gaur egun herrian ikastola eta bertso-eskola bana ditugu.

## Ondasun nabarmenak 
* Historiaurreko zenbait gotorleku daude udalerriko lurretan, Kastelgaina auzoan hain zuzen ere. 1983az geroztik, monumentu historiko izendaturik daude.
* Bela familiarena izan zen gaztelua, XVII. mendekoa.
* San Bartolome eliza Erdi Aroaren amaierakoa da, eta XIX. mendearen bukaeran handitu zuten. Kanpandorrea eta ataria berreraikiak izan ziren XX. mendearen hasieran.
* Lurdako Ama birjinaren kapera 1936an eraiki zen.

## Argazki galeria 

Irudi:Chéraute (Pyr-Atl, Fr) Lavoir.JPG|Sohütako garbitoki bat.
Irudi:Chéraute_(Pyr-Atl,_Fr)_Chapelle_trinitaire_de_Hoquy.JPG|Hokiko kapera trinitarioa.
Irudi:Chéraute depuis le fort de Mauléon.jpg|Sohütako ikuspegia, Mauleko gaztelutik.
Irudi:|.

## Sohütar ospetsuak 
* Joan Tartas (1610-?), euskal idazlea.
* Julie Adrienne Karrikaburu (1827-1898), musikologoa, kantaria, kantu-biltzailea eta piano-jotzailea.
* Marzelin Hegiapal (1910-1996), pastoral-errejenta eta idazlea.
* Jon Mirande (1925-1972), idazlea. Parisen jaioa, ama Sohütakoa zuen.
* Maite Lephaille (1957-), kazetaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: Sohütako maskaradak eta bühamina paregabeakhttp://www.naiz.eus/eu/iritzia/articulos/sohutako-maskaradak-eta-buhamina-paregabeak
Gerrilla

[thumb|300px|eskuinera|[Palestinako PFLPko gerrillariak 1969an.]]

**Gerrilla** etsaia ahultzea helburu duten ekintza barreiatuetan oinarrituriko gerra mota da. Ohiko armadaik at, gerrilla historikoki herritar xumeez osatuta dago eta haren ekintzak komunikazio lineak saboteatzea eta bakarkakoei edo talde txikiei eraso egitea da. Gerrilla erresistentzia talde eta iraultzaileekin lotu ohi da.

Bestalde, gerrillaren jo-puntua duen Estatuak gerrilla talde terroristatzat izendatu du sarritan.

## Gerrillaren teoria 
Historian zehar, hainbat autorek teorizatu du gerrillaren funtzio, izaera eta egitekoen inguruan. Horietatik ezagunenak Mao Zedong txinatarra eta Che Guevara argentinar-kubatarra dira. Era berean, Alemaniako RAFeko kide zen Ulrike Meinhofek hiriko gerrilla ereduaz teorizatu zuen.

## Gerrilla garaikide esanguratsu batzuk 
300px|eskuinera|thumb|Sri Lankako tamilen LTTEren gerrillako emakumeak.
Jarraian, historian zehar edota gaur egun garrantzitsuak izan diren gerrilla batzuk aipatzen dira. Horietariko batzuk (IRA edo Brigada Gorriak, esaterako) hiri gerrillatzat hartu ohi dira, talde armatu arruntarekin pareka daitekeen gerrilla mota berezia osatuz.

* Palestinan
** Palestinaren Askapenerako Herri Frontea (PFLP)
* Kolonbian:
** Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileak (FARC-EP)
** Nazio Askapenerako Armada (ELN-UC)
* Vietnamen (1960 eta 1970reko hamarkadak):
** Viet Minh
* Uruguain (1970eko hamarkada)
** Nazio Askapenerako Mugimendua - Tupamaroak
* Italian (1970 eta 1980ko hamarkadak, batez ere):
** Brigada Gorriak (BR)
* Alemanian (1970reko hamarkadatik 1990reko hamarkadara arte):
** Armada Gorriaren Frakzioa (RAF)
* Erresuma Batua eta Irlandan (Ipar Irlandan batez ere):
** Irlandako Armada Errepublikarra (IRA) (2005ean kanpaina armatua amaitutzat emana)
* Mozambike (1960 eta 1970reko hamarkadak):
** Mozambikeko Askapen Frontea (FRELIMO)
* Kurdistan:
** Kurdistango Langileen Alderdia (PKK)
* Peru (1980ko hamarkada, batez ere):
** Peruko Alderdi Komunista (PCP)
** Tupac Amaru Mugimendu Iraultzailea (MRTA)
* Mexiko:
** Askapen Nazionalerako Armada Zapatista (EZLN)

### Gerrillak dituzten herrialdeak 
Horietaz gain, egun hainbat gerrillak ondoko herrialdetan dihardute, besteak beste: Irak (gerrilla nazionalistak nahiz islamistak), Sri Lanka (LTTEko tamilak), India (Indiako Alderdi Komunista Maoista), Nepal (Alderdi Komunista Maoista, 2007tik su etenean), Txetxenia (Errusia), Iran (Kurdistango PJAK alderdia), Filipinak (hainbat gerrilla islamista, nazionalista eta komunista), Darfur (Sudan) eta Afrikako hainbat herrialdetan.

## Gerrillari ospetsuak 
* Santa Kruz apaiza
* Che Guevara
* Fidel Castro
* Manuel Marulanda
* Ulrike Meinhof
* Andreas Baader

## Ikus, gainera 
* Ipar Irlandako talde armatuak

## Kanpo estekak
Urdiñarbe

**Urdiñarbe** ([urðiɲarβe] edo [urðiɲaʀβe]) Zuberoako mendebaldeko udalerri bat da, Arbaila eskualdekoa.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Uhaitzandi ibaia udalerritik igarotzen da, bertara isurtzen den Arangorena errekarekin (12,5&nbsp;km) batera (baita azken honen ibaiadarra den Abarakia erreka ere).

### Udalerri mugakideak 
* Lohitzüne-Oihergi eta Ainharbe iparraldean
* Altzürükü hegoaldean
* Garindaine, Gotaine-Irabarne eta Idauze-Mendi ekialdean
* Pagola eta Muskildi mendebaldean

### Etxeak eta auzoak 
* Ahetzea (Ahetxiri)
* Baiona Ttipia
* Bouillon
* Garraibi
* Ibar Eskuina
* Jentein etxeko auzoa
* Jauregi
* Khalbegi
* Larrüntzün (Jenteingo auzoa)
* Lanbarre
* Larregi
* Larzabal
* Miranda
* Miranda Napal (edo Naphal Salharranka)
* Salda

## Historia 
Urdiñarbe, antzina, Orreagako abadetxearen menekoa zen enkomienda izan zen.

## Demografia 
XIX. mendearen hasieran 1.000 biztanle inguru zituen Urdiñarbek. Ordutik aurrera, populazio galera etengabea izan zuen 200 urtez, eta XXI. mendearen hasieran 500 lagun inguru bizi ziren udalerrian.

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|262x262px|Urdiñarbeko Michel Barreix ([Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiekturako)]]
Zuberera dute urdiñarbetarrek berezko euskalki, Basabürüako hizkera mintzatzen da zehazki. Herrian badute bertso-eskola.

### Jaiak eta ospakizunak 
Urtero, maiatzaldean, herriak musika festibal bat ospatzen du: Müsikaren egüna.

Bestalde, Zuberoan sona handia duen Le Coucou des Bois diskoteka herri honetan dago.

## Ondasun nabarmenak 
* Historiaurreko gotorleku bat dago Gazteluzar edo Ullumendin, 1980. urtetik aurrera monumentu izendaturik dagoena.
* Hainbat Erdi Aroko etxe aurki daitezke herrigunean.
* Ahetzia izeneko gaztelua dago udalerriko lurretan.
* XII. mendeko San Mikel eliza erromanikoa monumentu historiko dago izendaturik 1922. urtetik aurrera.

## Urdiñarbetar ospetsuak 
* Maite Berrogain (1952), idazle eta itzultzailea.
* Jean Mixel Bedaxagar (1953), txirula-jotzaile eta musikaria.
* Beñat Arrayet (1980), errugbilaria.
* Elodie Baffalio (1986), euskal piano-jole inprobisatzaile eta musikagilea.
* Maritxu Negelua (1991), erizain eta idazlea.

## Argazki galeria 

Irudi:Ordiarp_(Pyr-Atl,_Fr)_mairie.JPG|Urdiñarbeko Herriko Etxea.
Irudi:Ordiarp_(Pyr-Atl,_Fr)_Fronton.JPG|Pilotalekua.
Irudi:Ordiarp_(Pyr-Atl,_Fr)_le_pont_routier_sur_l'Arangorena.JPG|Arangoreneko erreka gaineko zubia Urdiñarben.
Irudi:Ordiarp_(Pyr-Atl,_Fr)_Le_pont_pieton_sur_l'Arangorena_vers_l'eglise.JPG|Urdiñarbeko San Mikel eliza eta zubia.
Irudi:Urdiñarbe-eliza.jpg|Urdiñarbeko San Mikel eliza eta zubia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abertzaletasun

**Abertzaletasun**a aberriari agertzen zaion zaletasun edo maitasuna da, eta *abertzale* (aberriaren zale) hitzetik dator. *Abertzale* hitzak «aberria maite duena, aberriaren alde saiatzen edo borrokatzen dena» esan nahi du. Nahiz eta *abertzale* hitzak edozein aberriren zaleak izendatzeko balio duen, besterik zehazten ez bada, aberritzat Euskal Herria dutenak izaten ditu aipagai, gehienetan.

Hitza estraineko 1896an idatzi zen (*Euskal HIztegia*, Ibon Saratsola), euskal abertzaletasuna definitzeko, hain zuzen *aberri* hitza eguneratzearen ondorioz, abertzaletasunaren aita Sabin Arana Goirik sortua. Munduko herri gehienetan daude alderdi abertzaleak: Katalunia, Aragon, País Cántabru, Asturias, Galizia, Andaluzia, País Llionés, Bretainia, Okzitania, Alsazia, Kanariak... baina euskararen nazioarteko zabalpen urriak eta erdaldunek ulertzeko ezintasunak areagotu dute euskaraz ere *nazionalismo* hitza erabiltzea. Hala ere, euskaraz *nazionalismo* hitza ez zen 1977 arte idatzi eta idazle batzuek ezberdintzat hartzen dituzten arren, guztiz izenkide edo sinonimoak dira.

Beraz, espainolkeria (espainolismoa) zein frantseskeria (jakobinismoa) aldarrikatzen dutenak abertzaleak dira neurri batean, aberri edo nazio espainolik edo frantsesik ez den arren, benetako aberri, herri edo nazioen gainean inposatutako estatu genozidak baino.

Euskaraz sarritan bereizten ez badira ere, askoren ustez, *abertzale* eta *nazionalista* ez dira kontzeptu berberak, eta erdaretan argi bereizten dituzte:
* abertzale = *patriota , patriote , patriot , Patriot .
* nazionalista = *nacionalista , nationaliste , nationalist , Nationalist .

Berdin gertatzen da *abertzaletasun* eta *nazionalismo* kontzeptuekin:
* abertzaletasun = *patriotismo , patriotisme , patriotism , Patriotismus .
* nazionalismo = *nacionalismo , nationalisme , nationalism , Nationalismus .

## Ikus gainera 
* Eusko abertzaletasuna
* Nazionalismoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pi (argipena)

**Pi** edo **PI** hitzak esanahi zenbait ditu:
* Pi letra: alfabeto grekoko letra.
* Pi zenbakia: zirkunferentziaren eta diametroaren arteko zatidura, π izendatzen dena.
* Pi L.T.: Euskal Herriko musika taldea.
* Partit per la Independencia: Kataluniako alderdi politikoa.

## Kanpo estekak
Marcos komandanteordea

**Marcos komandanteordea** Askapen Nazionaleko Armada Zapatistako (EZLN) bozeramaile nagusia da —eta ez buruzagia, askotan uste den bezala—. Erakunde armatu horrek 1994ko urtarrilaren 1ean egin zuen lehen agerraldia, Mexikoko hegoaldeko Chiapas estatuan sei hiribilgune hartu zituztenean, indigenentzako «demokrazia, askatasuna eta justizia» eskatuz.

Gobernu mexikarrak Marcos, benetan, **Rafael Sebastián Guillén Vicente** maisu ohia dela dio, nahiz eta berak hori beti ukatu.

Marcos komandanteordea literaturarako eta komunikabideak erabiltzeko duen trebetasunagatik bereizten da. Bere aurpegi estaliak mundua zeharkatu du erresistentzia sinbolo gisa, Che Guevara berri bat bailitzan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* EZLN
Metamorfosia (Franz Kafka)

***Metamorfosia*** (*Die Verwandlung*) Franz Kafkaren eleberri bat da, 1915ean argitaratua.

## Argudioaren xehetasunak 
Kafkaren *Metamorfosia* lanak eragin handia izan du XX. mendean zehar eta honako istorio hau kontatzen digu: Gregor Samsa izeneko gazteak, goizean esnatzean, intsektu bihurtu dela ikusten du. Animalia hauekin gertatzen ohi denez, berarekin akabatzea da inguruko pertsona gehienek egin nahi dutena; ez dute inolako errukirik. Hau da nobelaren abiapuntua. Protagonistak bere inguruko gizartearen ulertezintasuna jasan behar du, bere gorputzean gertatu den aldaketa dela-eta. Baina, intsektu bihurtu den arren, Gregorrek gizakien buru-argitasuna mantentzen du. Hala ere, logelatik irten barik bizi beharko da eta ez du inolako laguntzarik jasoko, ez bere familiaren aldetik (arrebaren aldetik izan ezik), ezta gizarteko beste pertsona batzuen aldetik ere (laneko nagusia, esaterako). Lan honek bizitzako alderdi guztiz pesimista erakusten digu, Gregorrek ez baitu inolako laguntzarik jasotzen bizitzan aurrera egin ahal izateko, eta ez da bere kabuz aurrera jarraitzeko gai izango. Gizarteak bizkarra eman dio eta ez dago egoera hori hobetu dezakeenik.

## Pertsonaiak 
* **Gregor Samsa**: pertsonaia nagusia. Gogor lan egiten du saltzaile bidaiari gisa gurasoak eta arreba mantentzeko. *"Goiz batean, loaldi aztoragarriaren ostean, Gregorio Samsa zomorro zatar bihurturik esnatu zen"* (Rufino Iraolaren itzulpena). *"Goiz batean, Gregor Samsa amets nahasiak izanda esnatu zenean, zomorro beldurgarri bat bihurturik aurkitu zuen ohean bere burua"* (Anton Garikanoren itzulpena).
* **Grete**: Gregorren arreba, 17 urtekoa. Etxeko lanen ardura bere gain hartzen du, neskame bati ordaintzeko lain ez dutelako. Biolina jotzen du eta bere ametsa musika eskola batera joatea da. Gregor ametsa egia bihurtzear dago. Nebaren itxuraldaketa dela-eta, denda batean lan egin behar du. Hasieran, bere burua eskaintzen du Gregor elikatu eta haren logela garbitzeko, baina, denboraren poderioz, nebaz nazkatu eta bera akabatzea proposatzen du.
* **Aita**: Gregorren aita, zor handia duena semearen nagusiarekin. Hori dela-eta, Gregorrek ezin du gorrotatzen duen lana utzi. Duela bost urte erretiratu zen. Semearen itxura aldaketa gorrotatzen du eta berorrek umore txarrez ipintzen du.
* **Ama**: Gregorren ama, bera ere erretiratuta dago eta asmaduna da. Nahiz eta semearen itxura aldaketak beldurra sortu, bera maitatzen jarraitzen du.
* **Gregorren nagusia**: Gregor lanera joan ez dela konturatuta, etxera doa bere bila eta zomorro bihurturik ikusten du.
* **Apopiloak**: Hiru apopilo hartu behar izan zituzten etxean Gregorren soldata ezari aurre egiteko. Ez dute zikinkeria jasaten eta etengabe ari dira kexatzen. Behin, Gregor aurkitzen dute eta salaketa batekin mehatxatzen dituzte Gregorren senideak, mamorro izugarri handi bat baino ez zela pentsatuta.

## Ikus, gainera 
* Eleberri ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak
Chiapas

**Chiapas** Mexiko hego-ekialdeko estatu federala da. Ekialdean Guatemalarekin du muga, mendebaldean Oaxacarekin, iparraldean Tabascorekin, hegoaldean Ozeano Barearekin eta ipar-mendebaldean Veracruzekin. 73.289 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2010ean 4.796.580 biztanle zituen. Sierra Madre mendilerroa hego-ekialdetik sartzen da estatuaren erdialderaino. Hiriburua Tuxtla Gutiérrez da, eta San Cristóbal de las Casas hiririk ezagunena.

Ezaguna da EZLN gerrillagatik, eta baita erakargarritasun turistikoengatik ere. Edertasun naturalez gain, Kolonaurreko zibilizazioen hondarrak ikus daitezke (aipagarriena Palenque hiri prehispanikoa da), eta hainbat talde kulturalekin daude (bai etnia indigenak bai atzerritarrak). Biztanle gehienak nekazaritza eta abeltzaintzatik bizi dira, asko baldintza txarretan.

## Hiri nagusiak 
* Tuxtla Gutiérrez: 537 102 biztanle
* Tapachula: 202 672 biztanle
* San Cristóbal de las Casas: 158 027 biztanle
* Comitán de Domínguez: 97 537 biztanle
* Cintalapa de Figueroa: 48 467 biztanle
* Chiapa de Corzo: 45 077 biztanle
* Palenque (Chiapas): 42 947 biztanle
* Ocosingo: 41 878 biztanle
* Ocozocoautla de Espinosa: 39 180 biztanle
* Villaflores: 37 237 biztanle

## Udalerriak 
[thumb|eskuinera|250px|Santo Domingo eliza eta merkatua, [San Cristóbal de las Casas]]

## Kultura 
Chiapasen gaztelera da hizkuntza nagusia, baina badude maya jatorrizko hainbait hizkuntza. Haien artean nagusienak hauek dira:

* Tseltal
* Tsotsil
* Zoque
* Lacandon
* Tojolabal
* Tejo
* K'anjob'al
* Qato’k
* Nam
* Chuj 
* Ch'ol

Hiztunen kopurua oso desberdina da beraien artean. Nagusiena Tseltala da 461.236 hiztunekin. Bidarrenez tsotsilak dator, 400.000 hiztunekin, eta hiztun gutxien duen hizkutza, ordea, Qato’k a da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Illuminati

**Illuminati**, edo **Bavierako Argiztatuak**, Adam Weishaupt-ek 1776ean Bavieran, Alemanian, eratutako elkarte sekretua da. Kondairaren arabera, erakunde hau urte guzti hauetan zehar iraun du gaur arte, beste elkarte batzuekin nahastuz, batez ere masoneriarekin. Historian zehar hainbat pertsona garrantzitsu Illuminatiak izan omen dira, hauen artean Estatu Batuetako Independentzi Deklarazioa sinatu zuten asko, Goethe, Herder...

Illuminatiak 13 maila hierarkikoetan zatitzen dira, masoneriaren tankerakoak.

Gaur egun Illuminatien sinboloak hainbat eguneroko gauzetan aurki ditzakegu. Adibiderik garbiena, dolar estatubatuarrean agertzen den piramidea eta begia Illuminatien sinboloak dira.

## Kanpo estekak