open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deredia

**Deredia** (; eta euskaraz ere oraintsu arte ere hala zen, euskal izena galduta) Arabako ipar-ekialdeko herri bat da, Barrundia udalerrikoa.

## Izena 
Herriaren jatorrizko izena, euskaraz ere biltzen zena, *Deredia* da. Horren lekukotza ugari dago, bai dokumentazio historikoan, (besteak beste *Donemiliagako goldea*n), bai toponimian. Herriaren lehenengo testigantza 1025koa da, Donemiliagako goldean, eta ***Deredia*** izenaz ageri da. Gaur egun ofiziala den *Heredia* XVI. mendean agertu zen.

Inguruko udal dokumentazioan oso ugariak dira *Deredia*ren lekukotasunak; Barrundian bertan, 100 alditan baino gehiagotan ageri da. Toponimiak ere ematen du horren lekukotza: *Derediazabala* izena dago herrian bertan, *Derediabidea* Narbaxan, eta *Derediola* Elgeamendin.

Ikerketa egin zen arte, *Deredia* izena ez zen kontuan hartu. Aldaketa handia zenez, Euskaltzaindiko Onomastika batzordeak bertaratzea erabaki zuen, derediatarrek horren berri zehatza izan eta galderak egiteko aukera izan zezaten.

## Historia 
Heredia familiaren sorrera XIII. mendekoa da eta herrian dorrea izan zuten baina XV. mendean Haroko Juan de Belaskok behera bota zuten. San Kristobal elizan dorrearen aztarnak ikus daitezke oraindik.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

thumb|Deredia herria errepidetik neguko iluntze batean|alt=|erdian|600x600px

## Ondasun nabarmenak 
* San Kristobal eliza
* San Bartolome baseliza

Fitxategi:San Kristobal eliza, Deredia, Araba 8.jpg|San Kristobal eliza
Fitxategi:San Kristobal eliza, Deredia, Araba 6.jpg|San Kristobal elizako ataria
Fitxategi:San Kristobal eliza, Deredia, Araba 5.jpg|San Kristobal elizako kapitelak
Fitxategi:San Kristobal eliza, Deredia, Araba 4.jpg|San Kristobal elizako kapitelak
Fitxategi:San Kristobal eliza, Deredia, Araba 7.jpg|San Kristobal elizako leihoak
Fitxategi:San Kristobal eliza, Deredia, Araba 2.jpg|San Kristobal elizako arkupeak
Fitxategi:San Kristobal eliza, Deredia, Araba.jpg|San Kristobal eliza atzetik

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Argazki galeria 

Fitxategi:Deredia, Araba 4.jpg
Fitxategi:Deredia, Araba 3.jpg|Kultur etxea
Fitxategi:Deredia, Araba 2.jpg
Fitxategi:Deredia, Araba.jpg

## Ikus, gainera 
* Derediako fusilamentuak

## Kanpo estekak
Ozeta

**Ozeta** (*Ozaeta* ofizialki) Arabako iparraldeko herri bat da, Barrundia udalerriko herriburua. 160-170 biztanle inguru zituen XX. mendean, baina XXI. mendearen hasieran populazioa hazi egin zen.

## Mugakideak 
[thumb|right|300px|Ozetaren inguruneak; atzean, [Aldaia mendia.]]
Mugakide ditu iparraldean Elgeako herria, mendebaldean Marieta-Larrintzar, ekialdean Hermua, eta hegoaldean Maturana eta Gebara.

## Ingurune naturala 
Elgeako mendilerroaren oinean dago Ozeta, mendilerro hori iparraldean duela; Aldaia mendia (790 m), aldiz, herriaren hego-ekialdean dago.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Joan Bataiatzailearen eliza.
* Urrutia jauregia.
* Isasmendi jauregia.
* Iduia jauregia.
* Madalena baseliza.
* Sortzez Garbiaren baseliza.

## Zerbitzuak 
* Kontsultategi medikoa.
* Plisti-plasta heziketa gunea

## Jaiak 
Ekainaren 24an dira, San Joan Bataiatzailearen ohorez.

## Ozetar ezagunak 
* Eloy Placer Martinez de Lezea (1914-1974), Nevadako Unibertsitateko irakaslea Renon, Center for Basque Studies ikerketa zentroan.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Ainhoa AROZAMENA AYALA: «Barrundia», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* "Naturan hazi eta hezi" (Berria)
Altube

**Altube** Arabako iparraldeko herri bat da, Zuia udalerrikoa eta Zuiako kuadrillakoa. Altubeko mendatea (620 m) ohiko abiapuntua da Gorbeia mendira (1481 m) igotzeko. Lehen *Monreal de Zuya* izenaz ere ezaguna zen.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Santa Marina baseliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Gorbeiako natura parkea

## Kanpo estekak 
* Altube auzoaren informazioa, udal webgunean.
Atondo

**Atondo** Nafarroa Garaiko kontzejua da, Itza udalerrikoa. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako kontzejua zen. 31 biztanle zituen 2020an..

## Demografia 
## Historia 
Erromatar garaiko Antoninoren ibilbidean aipatzen den “Alantone” mansio-arekin identifikatu izan da. Alantone Bordeletik Astorgara doan erromatar bidean kokatzen zen, bordeletik etorrita, Iruñeatik aurrerago.

Dagoeneko dokumentatuta dago, *vicus* eta *villa* gisa aipatua, eta “Ataondo” grafiaz, 1024ko testuetan. garai hartan (1087), lokatibo moduan agertzen da ere.

Errege-jaurerri gisa aipatzen da 1280. urtean. Orreagako Santa Maria ospitalearen jabetzapean egongo zen, ospitale horrek besterendu egin baitzuen, 1366an, Karlos II.ari Anizlarreako mendien trukean. badirudi Carlos III.a erregeak bere sasiko semea zen Godofreri utzi zizkiola Atondoko mozkinak jasotzeko eskubidea. Blanca erreginak (1441) Inés Claverri esleitu zizkion mozkin horiek Carlos de Mauleonekin ezkontzeko. Gero (1453) Joan Beaumontek erosi zuen Atondoko jaurerria, eta hark trukean eman zion bere anaia zen Luis Beaumont kondestableari.

1802an esaten da Oskiako mendia Albako dukearena zela.

## Argazki galeria 

Irudi:Atondo 20-10-22.jpg|Atondo 20-10-22
Irudi:Atando 2020.jpg|Frontoia-Eliza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marieta-Larrintzar

**Marieta-Larrintzar** Barrundia udalerriko herrietako bat da. Marieta eta Larrintzar herrien batasunarekin sortu zen XX. mendean. Bi herriak Ganboako udalerri galduko herriak izan ziren.
## Historia 
**Marieta** dokumentatuta dago 1025. urteko datazioa duen dokumentu ezagun batean, Donemiliagako goldean: ***Mariaeta***. 
## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Gurutzearen Asmakuntzaren eliza
* Santa Marina baseliza
* XIV mendean Larrintzar-Lazarraga dorrea izan zen

Fitxategi:Elgea - Santa Marina 01.jpg|Santa Marina
Fitxategi:Marietako parrokia-eliza Barrundia udalerri osoko tenplu nabarmenetako bat da. Marieta, Barrundia, Araba, Euskal Herria. 2015-08-20.jpg|Santa Kruz eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Bitoriano

**Bitoriano** Arabako herria da, Zuiako udalerrikoa eta, hortaz, Zuia-Gorbeialdeko Kuadrillakoa. Gasteiztik 15 bat kilometrora dago.

## Geografia 
### Inguru naturala 
Gorbeia mendigunearen hegoaldean dago. Baias ibaiak eta horren adar Ugalde errekak inguratua dago.

## Historia 
Aditu batzuen ustez Leovigildo errege bisigodoak 581. urtean sortutako *Victoriacum* herriarekin erlazionatua egon daiteke Bitoriano.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Kultura 
### Jaiak 
* Maiatzaren 15ean ospatzen dituzte, San Isidro egunean. Lehen, urtarrilaren 7an egiten zuten (San Julian).

## Ondasun nabarmenak 
* San Julian eta Santa Basilisaren parrokia-eliza. Dorrea, 1753koa da.
* 17 zenbakia duen baserria, Beheko Auzoan dagoena. Monumentu izendatu zuen Eusko Jaurlaritzak 1996an.
* Oroko Santutegia, 900 metroko garaieran.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zuia
* Zuia-Gorbeialdea

## Kanpo estekak 
*  Bitoriano *zuia.com* webgunean
Gillerna

**Gillerna** Arabako ipar-mendebaldeko herri eta kontzeju bat da, Gorbeialdeko kuadrillakoa, Zuiako udalerrikoa.

## Izena 
*Gillerna* da herriaren izen ofiziala eta Euskaltzaindiak hobetsitakoa.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

thumb|222x222px|Donejakue apostoluaren eliza

## Ondasun nabarmenak 
* Donejakue apostoluaren eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
* Gillerna, udal webgune zaharrean.
* Gillerna, Zuiako udalaren web orrian: https://web.archive.org/web/20210819080323/https://www.zuia.eus/Herriak/Gillerna
Jugo

**Jugo** Araban kokatuta dagoen herri bat da, Zuiako Kuadrillan. Gainera, Zuiako udalerria eratzen duten herrietariko bat da.

## Demografia 
## Ondarea 
Jugatxiko baseliza eta San Martin eliza, herriko parrokia, dira eraikin nabarmenak Jugon.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

[thumb|[Jugatxiko baseliza]]

## Ikus, gainera 
* Zuia
* Zuia-Gorbeialdea

## Argazki galeria 

Fitxategi:San Martin elizaren ataria, Jugo (Zuia, Araba).jpg|San Martin elizaren ataria
Fitxategi:San Martin eliza, Jugo (Zuia, Araba).jpg|San Martin elizaren kanpandorrea eta kontrahormak

## Kanpo estekak 
* Herriaren informazioa udal webgune zaharrean
* Jugoren informazioa, Zuiako udalaren web orrian: https://web.archive.org/web/20230427193912/https://www.zuia.eus/Herriak/Jugo
Saratsa (Itza)

**Saratsa** Nafarroa Garaiko kontzejua da, Itza udalerrikoa. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako kontzejua zen. 124 biztanle zituen 2020an..

## Demografia 
## Azpiegitura eta garraioak 
La Muguiroarra autobus konpainiak Iruñarekin lotzen du Saratsa. Honako ibilbide hau egiten du autobus linea horrek:

* Aldatz - Lekunberri - Irurtzun - Berriobeiti - Iruñea

## Argazki galeria 

Irudi:Saratsa 20-10-19.jpg|Saratsa, 20-10-19

## Herritar ezagunak 
* Bixente Serrano (1948-2020), idazlea eta historialaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Markia

**Markina** (euskarazko izen ofiziala: *Markina*; ) Arabako iparraldean kokatuta dagoen herria da, Zuiako Kuadrillan. Gainera, Zuiako udalerria eratzen duten herrietariko bat da.

Iparraldean, Gorbeiako natura parkea, hegoaldean Sarria, mendebaldean Altube eta hego-ekialdean Aretxaga eta Zarate herriak ditu mugakide.

## Ingurune naturala 
Berretin mendiaren (1.226 m) magalean dago herria, eta hortik goitik datozkio Ugalde ibaiaren urak. Aspaldian, errota bat eraiki zuten baliabide natural hori aprobetxatzeko, gaur egun zaharberrituta dagoena. Uraska eta iturria ere errekarekin lotuta daude, baita goiko eta beheko auzoak lotzen zituen harrizko ­zubia ere.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## San Joan 
San Joan Bataiatzaile herriko zaindaria da, eta haren omenez eliza eraiki zuten, herriko goiko aldean. S. Joan egunaren bezperan, ekainaren 24an, jaia ospatzen dute.

## Markinar ospetsuak 
* **Jose Abezia** («Markinako ikaslea»), gerrillaria, Espainiako Independentzia Gerran nabarmendu zen. Markinan jaio zen 1785eko apirilaren 17an, Zuzenbidea ikasi zuen Zaragozan, eta han harrapatu zuen Napoleonen aurkako gerrak. Hiri hartako setioetan borrokatu zen. Amore eman ondoren, ihes egin ahal izan zuen, eta jaioterrira itzuli, indarberritzeko. Gero, gerrillari talde baten buru, Aragoin eta Euskal Herrian hainbat garaipen lortu zituen. Azkenean armadan sartu zen, komandante mailarekin, eta jeneral izatera iritsi zen. Heriotza data ez da ezaguna.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zuia
* Zuia-Gorbeialdea

## Kanpo estekak 
* Markina udal webgunean
Murgia

**Murgia** Arabako iparraldeko herri bat da, Zuiako kuadrillakoa. Zuiako udalerriko herririk handiena da, eta Murgian daude kokaturik udaletxea eta zerbitzu gehienak.

Murgia hiribildua izan zen. Historikoki, biztanleak bidearen alde bietan kokatuak izan dira Murgian. Gaur egun, ordea, bidea Domingo Sautu kalea da, eta herria asko hedatu da aldeetara. Goba ibaiak Gurutzeko auzoa (*El Barrio*) eta herrigunea bera bereizten ditu.

## Izena 
Euskarak inguru horretan izandako eragin sakonaren erakusgarri, gaztelaniaz ere herriaren izenak hiru silaba ditu eta *i* letra da azentu nagusia daramana.

*Murgia* izenaren bukaerako *-a* hori artikulua da. Beraz, *Bizkaia* izenaren antzera deklinatzekoa dugu: *Murgia, Murgian, Murgiaren...* baina *Murgiko, Murgitik, Murgira...*

## Mugakideak 
Iparraldean Sarria, ipar-ekialdean Zarate, hego-ekialdean Jugo, hego-mendebaldean Bitoriano eta mendebaldean Ametzaga mugakide ditu, denak Zuiako auzoak ere badirenak.

## Demografia 
Gasteiztik hurbil eta ondo komunikatuta egonik, XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran populazio hazkunde nabarmena izan zuen Murgiak.

## Ondasun nabarmenak 
Murgiak XIX. mendeko bukaeratik aurrera eraikitako etxe dotoreak biltzen ditu, herriaren prestigio historikoaren lekukoak direnak,

Erlijio-ondareari dagokionez, nabarmenak dira Karitateko Ahizpen komentua, Aita Pauldarrena eta Karmeldar Oinutsena.

Azkenik, aipatzekoa da Murgiko eztiaren museoa.

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Argazki galeria 

Fitxategi:Zuiako udaletxea, Murgian.jpg|Zuiako udaletxea, Murgian
Fitxategi:San Migel goiaingeruaren eliza, Murgia (Zuia, Araba).jpg|San Migel Goiaingeruaren eliza
Fitxategi:Murgiako osasun etxea (Zuia, Araba).jpg|Osasun etxea

## Murgiar ospetsuak 
* Luis Alaba Sautu (1890–1943), politikaria.
* Mikel Landa (1989–), txirrindularia.
* Unai Simón (1997–), futbolaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Gasteiz eta Araba Erdialdeko eremu funtzionala
* Gorbeialdea

## Kanpo estekak 
* Murgia, Zuiako Udalaren webgune zaharrean.
* Murgia udalaren web orri berrian: https://web.archive.org/web/20230427193202/https://www.zuia.eus/Herriak/Murgia
Zarate

**Zarate** (azentua lehen silaban) Araban kokatuta dagoen herri bat da, Zuiako Kuadrillan. Gainera, Zuiako udalerria eratzen duten herrietariko bat da.

Zarate Murgiatik 3 kilometrora dago eta Zuia udalerriko herririk altuena da. Hain zuzen ere, itsas-mailatik 730 metrora dago.

## Demografia 
## Jaiak 
* San Pedro: Ekainaren 29an

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ikus, gainera 
* Gorbeiako Parke Naturala.
* Zuia-Gorbeialdea

## Kanpo estekak 
* Herriaren informazioa udal webgunean
Ziorraga

**Ziorraga** Araban kokatuta dagoen auzo bat da, Zuiako Kuadrillan (Zuiako udalerrian) nahiz Aiaraldean (Amurrio, 1976 arte Lezamako lurrak; azken honetako Baranbiorekin dauka harremanik gehien eta Urkabustaizko lurrak ere hurbil-hurbil ditu.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ikus, gainera 
* Zuia
* Zuia-Gorbeialdea
* Lezama

## Kanpo estekak 
* Auzoaren informazioa udal webgunean
Zuhatzu (Arakil)

**Zuhatzu** Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko kontzeju bat da, Arakil udalerrikoa. 2007an, 36 biztanle zituen. 1857ko errolda baino lehen, berezko udalerria izan zuen.

## Demografia 
## Iruditegia 
Hona hemen Zuhatzuren argazki batzuk, 2021eko urtarrilaren 11n eginak (lehen hirurak, besteak 2025eko maiatzekoak dira).

Fitxategi:Zuhatzu Abenduaren 11n.jpg|Etxe bat.
Fitxategi:Zuhatzu.jpg|Etxe bat.
Fitxategi:Zuhatzu 2021-1-11-.jpg|Pilotalekua.
Fitxategi:Zuhatzu (Nafarroa).jpg
Fitxategi:Zuhatzu (Nafarroa) eliza.jpg|Eliza
Fitxategi:Zuhatzu (Nafarroa) elizako ataria.jpg|Elizako ataria

## Kanpo estekak
Aginaga

**Aginaga** hainbat lekuren izena da.

##  
* Aginagaː Itzako (Nafarroa Garaia) kontzejua.
* Aginagaː Arriasgoitiko (Nafarroa Garaia) herri hustua.

##  
* Aginagaː Eibarko (Gipuzkoa) auzoa.
* Aginaga: Usurbileko (Gipuzkoa) auzoa, anguletatik ezaguna (Aginagako Angulak).
* Aginaga: Zumarragako (Gipuzkoa) auzoa.

## Ikus, gainera 
* Agiñaga

## Deitura 
Abizena ere badaː
* Luis Vicente de Aguinaga (1971 -), Mexikoko idazlea.

## Erreferentziak
Elgea

**Elgea** Barrundia udalerriko iparraldean kokatuta dagoen herria da. Ermandade zaharreko kide, 1885 arte Gebara udalerriaren barruan egon zen.

Arabako iparraldean dago kokatuta, Barrundiako herriburua den Ozaetatik 2.5&nbsp;km-tara.
 
## Inguru naturala 
Izen bereko mendilerroak Gipuzkoarekin muga egiten du. Hau osatzen duten mendiak Arkamo, Aumategigaña, Burgamendi, Elgeamendi, Gaboño, Keixtui-Gaña, Makatzgain, Miritxa, Mirubixkar, Mugarriluze, Sekillaga, Urdingain eta Urkitza dira. Hauetatik garaiena Aumategigaina da, 1.189m-rekin.

Betizuak (behiak) ohikoak ingurune hauetan, bai eta ardi latxak ere. Behi hauek, euskal mendietan arruntak dira, basa behiaren arrazaren izena dute. Ardi latxa ere oso arrunta da mendi hauetan aurkitzea, bere izena, bere artile latxetik datorkio, artile latxa eta gogorra delako.

## Historia 
Elgearen aurreneko aipamena 1085 urtekoa da. Santxo Santxez Arriatuk bere ondasunak, tartean Elgeako *villa*, San Juan de la Peña monasterioari eman zizkion.

Mitxelenak, bere *Apellidos vascos* (§203)  liburuan 1025eko Donemiliagako goldeko *Helkeguren* toponimoa Elgearekin lotzen du. (Ikus §203 *elge, *elke*).

## Demografia 
thumb|300px|right|Elgeako Elizalde auzoko baserria.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Andre Mariaren Jaiokundearen eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Larrea (Barrundia)

**Larrea** Barrundia udalerriko herrietako bat da. Iparraldean Elgeako mendilerroa dauka, eta bestaldean Araotz auzoa (Oñati). Mendebaldean Hermua, hegoaldean Heredia eta ekialdean Narbaxa herri arabarrak mugakide ditu. Gaur egun ezaguna da gaztagintzagatik, Arabako Lautadako beste herri batzuk bezala.

## Historia 
Larrea herriaren lehen agerpena, dokumentuetan, 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean topatu da. ***Larrea***, bere horretan ematen zuten 1025. urtean ere.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

[thumb|[Lazarraga dorrearen aurrealdearen zati bat.]]

## Larretar ospetsuak 
* Joan Perez Lazarraga (1548?-1605), bertako dorrearen jaunetako bat, bai eta ezaguna den Hego Euskal Herriko euskal testurik zaharrenaren egilea ere (*Lazarragaren eskuizkribua*, 1567-1602 bitartean idatzia).
* Bruno Villareal (1801-1862), karlisten Arabako komandante nagusia Lehen Karlistaldian.

## Ondasun nabarmenak 
* Lazarraga dorrea (Lazarragatarren dorretxe izana, gerora baserri bihurtua), Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatua 2002an.
* Donemiliagaren parrokia-eliza, XVI. mendeko fabrika duena, eta XVIII. mendeko ataria.

## Jaiak 
* Uztailaren 4an *"El Barte"*.
* Abuztuaren 16an San Roke.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Larrea - Iglesia de San Millan 2.jpg|Donemiliaga eliza
Fitxategi:Garbitokia eta zubia - Larrea 1.jpg|Garbitokia
Fitxategi:Juego de bolos.jpg|Bolatokia
Fitxategi:Escuela de Larrea.jpg|Eskola

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  «Bolo baserria», *Hiru.com* webgunea.
Ametzaga (Zuia)

**Ametzaga** Arabako iparraldeko herri bat da, Zuiako Kuadrillakoa. Gainera, Zuiako udalerria eratzen duten herrietariko bat da. Baias ibaiaren eta San Fausto mendiaren artean dago. 

## Izena 
Inguru hartan euskarak utzitako arrastoaren erakusgarri, gaztelaniaz ere bigarren silaban du azentu nagusia herriaren izenak.

## Geografia 
### Mugakideak 
Mugakide ditu ekialdean Murgia ondo-ondoan, hegoaldean Gillerna eta Bitoriano, mendebaldean Urkabustaizko udalerria eta iparraldean Gorbeiako natura parkea.

### Ingurune naturala 
Inguruetan erkametzak eta haritzak dira nagusi. Herriko biztanleen bizimodu nagusia ziren nekazaritza eta abeltzaintza jarduerak ia osorik desagertu dira.

## Demografia 
Gasteiztik Ametzagara iristea erraza denez, azken urteetan etxebizitza ugari eraiki da, eta biztanle kopurua handitu.

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote herri honi:

thumb|San Andres eliza, XVI. mendekoa.

## Ondasun nabarmenak 
* **San Andres eliza:** XVI. mendean eraikitako eliza horri, geroagoko zenbait eraikuntza erantsi zaizkio. Tenpluak burualde oktogonala eta estalkian izar gangak ditu. Hegoaldean dagoen portadak zorrozten hasten den erdi puntuko arkua dauka. Kanpai horma ere, elizaren hego-ekialdeko ertzari erantsita dagoena, XVI. mendekoa da, nahiz eta eliza baino beranduago eraiki zen. Kanpai dorrean erdi puntuko arkua duten bi bao irekitzen dira eta ekialdean bolekin daude dekoratuta. Altzari ondareari dagokionez, zutabe eta oinarri karratuaren gaineko bataiarria dauka, kopa lisokoa. Zaharberrituta dago.
thumb|210x210px|San Andres elizaren ataria

## Kultura 
### Jaiak 
Herriko jaiak San Andres egunez izaten dira, azaroaren 30ean.

### Kirolak 
Urtero Ametzagako ziklo-kross lasterketa korritzen da.

## Ametzagar ospetsuak 
* Javier Ruiz de Larrinaga (1979-), ziklo-kroslaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ametzaga, Zuiako udalaren web orrian: https://web.archive.org/web/20230427195729/https://www.zuia.eus/Herriak/Ametzaga_Zuia
Mendinueta

**Mendinueta** Itzagaondoa udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1960. urtean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Itzagaondokoa Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *mendinuetarrak* ziren.

## Izena 
*Mendinueta* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Mentinueta* (1094)
* *Mendinoeta* (1268)
* *Mendinueta* (1591)
* *Mendinueta* (1800)
* *Mendinueta* (1996)

## Geografia 
Mendinueta Itzagaondoa ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Itzagaondoa Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 28 kilometrora dago. Udaletxea Ardatzen dago. Erliebe handiko ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

### Klima 
Itzagaondoko klimaren ezaugarriak klima azpimediterraneoari dagozkio. Urteko batez besteko tenperatura oso aldakorra da altuera zein den, sei gradu gunerik menditsuenetan, eta 13 gradu herrigune eta hegoaldeko guneetan. Prezipitazioek ere antzeko aldakortasuna daukate, 800 hegoaldean eta 1.400mm edo gehiago mendietan. Urteroko egun euritsuak 100 eta 140 inguru izaten dira.

Jatorrizko basoetan pagoak, haritzak, ameztiak eta basa pinuak zeuden. Zoritxarrez, nekazaritzaren eragina dela eta, gaur egun 33 hektarea pago baino ez dago Itzagaondoan. Birlandaturiko pinu lariziar austriarrak (*Pinus nigra*) Izanozko gunean daude gehienbat, guztira 600 hektarea baino gehiago.

#### Estazio meteorologikoak 
Itzagaondoan dagoen Zuhatzu lekuan, itsasoaren mailatik 631 metrora, Nafarroako Gobernuak 1987an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Nobleen jaurerriaren antzinako lekua. XI. mendearen amaieran dokumentatu zen. Monje gisa sartzean, Gartzea Enekoitz Mendinuetakoak emana zion Leireko monasterioari, eta haren seme Aznar Gartzeitzek erreklamatu eta konpromisoa hartu zuen bere egoitza eta jauregia zaharberritzeko 1094n. 1268ko Rediezmoko Liburuan ageri da. Handik denbora batera Errodrigo Urizkoa konfiskatu ondoren, Karlos II.ak 1377n Juan Remiritz Arellaokoari eman zion. Karlos Aianzkoa 1453n eta Karlos Beaumontekoena 1496n izan zen. Bizkonderrian 1644n sortu zen Karlos Beaumont eta Nafarroaren alde.

1553 eta 1646an su bakarra zuen. 41 biztanle zituen 1786an eta 39 1824an. Hala ere, jaurerri izaera zuen arren, Itzagaondoa ibarreko diputatuak eta bertako erregidoreak gobernatu zuten, 1835-1845era arte. Elizak, 1802an, gerrako trofeo batzuk mantentzen zituen, eta, mende beraren erdian, Legingo gazteluaren hondarrak zeuden.

## Ondasun nabarmenak 
* Mendinuetako jauregia, Erdi Aroko jauregia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itzagaondoa
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* :Pello Guerra: "El pueblo deshabitado de Mendinueta vuelve a la vida un día al año para celebrar sus fiestas", Naiz.eus, 2024/10/15ean.
Beroitz

**Beroitz** Itzagaondoa udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1981. urtean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Itzagaondokoa Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *beroiztarrak* ziren.

## Izena 
*Beroitz* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Vereiz* (1268)
* *Veroyz* (1280)
* *Veroiz* (1366)
* *Veroiz* (1591)
* *Beroiz* (1770)
* *Beroiz* (1839)
* *Beroiz* (1945)
* *Beroitz* (1989)

## Geografia 
Beroitz Itzagaondoa ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Itzagaondoa Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 28 kilometrora dago. Udaletxea Ardatzen dago. Erliebe handiko ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

### Klima 
Itzagaondoko klimaren ezaugarriak klima azpimediterraneoari dagozkio. Urteko batez besteko tenperatura oso aldakorra da altuera zein den, sei gradu gunerik menditsuenetan, eta 13 gradu herrigune eta hegoaldeko guneetan. Prezipitazioek ere antzeko aldakortasuna daukate, 800 hegoaldean eta 1.400mm edo gehiago mendietan. Urteroko egun euritsuak 100 eta 140 inguru izaten dira.

Jatorrizko basoetan pagoak, haritzak, ameztiak eta basa pinuak zeuden. Zoritxarrez, nekazaritzaren eragina dela eta, gaur egun 33 hektarea pago baino ez dago Itzagaondoan. Birlandaturiko pinu lariziar austriarrak (*Pinus nigra*) Izanozko gunean daude gehienbat, guztira 600 hektarea baino gehiago.

#### Estazio meteorologikoak 
Itzagaondoan dagoen Zuhatzu lekuan, itsasoaren mailatik 631 metrora, Nafarroako Gobernuak 1987an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Dagoeneko 1142an Aznar Galinditz jaunaren ezizen lokatibo gisa agertzen da. XIII. mendean bizi zen, baina hurrengo mendean despopulatu behar izan zuten. Bere bi bizilagunek, 1427koak, ez zuten petxarik behar, ezta beste zamarik ere. 1553an hiru su zituen eta 1678an bakarra. 1786an 19 biztanle zituen; 1824an, 20; 1858an, 21; 1887an, 23; 1930ean, 19; 1940an, 18; 1950ean, 16; eta 1960an, 9. 1970eko Izendegian ez zen ageri, eta 1981ekoan, berriz, hutsik.

## Ondasunak 
Abandonatutako eraikinen artean dago San Martin eliza, zeinetarik 1962. urtean bi pieza eraman zituzten Iruñeko Elizbarrutiko Museora: zurezko Santa Katalina nabarmen bat, 14. mendekoa , bere martirioaren gurpilari eusten, eta 16. mendeko zurezko kopoi bat.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itzagaondoa
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Aperregi

**Aperregi** (azentua bigarren silaban) Arabako iparraldean dagoen herri txikia da, Zuiako Kuadrillan. Gainera, Zuia eratzen duten herrietariko bat da, udalerriaren hegoaldean dagoelarik.

## Mugakideak 
Udalerri berekoak diren Lukiano mendebaldean, Domaikia ekialdean eta Bitoriano iparraldean mugakide ditu. Hegoaldean, aldiz, Badaiako Sierra Bravako Komunitatea dugu.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondarea 
San Esteban eliza, harraska-iturria eta burdinola zaharra ikustekoak dira eta herriko ondare arkitektonikoa osatzen dute zenbait baserri eta etxerekin batera.
Fitxategi:San Esteban eliza, Aperregi (Zuia, Araba).jpg|San Esteban eliza
Fitxategi:San Esteban eliza eta bolatokia, Aperregi (Zuia, Araba).jpg|San Esteban eliza eta bolatokia

## Inguru naturala 
Herria hegoaldean Badaiako mendilerroa eta iparraldean Atxabal-Oroko mendigunearen artean dago, Ganalto mendira igotzeko ohiko abiapuntua izanda.
600px|thumb|erdian|Aperregiren ikuspegi orokorra.

## Kanpo estekak 
* Herriaren informazioa udal webgune zaharrean
* Aperregi, Zuiako udalaren web orri berrian: https://web.archive.org/web/20230427204134/https://www.zuia.eus/Herriak/Aperregi
Erreta

**Erreta** Itzagaondoa ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *erretarrak* dira.

## Izena 
*Erreta* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Erreta* (1196)
* *Reta* (1268)
* *Reta* (1366)
* *Reta* (1534)
* *Reta* (1612)
* *Reta* (1802)
* *Erreta* (1974)

## Geografia 
Erreta Itzagaondoa ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Itzagaondoa Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 28 kilometrora dago. Udaletxea Ardatzen dago. Erliebe handiko ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

### Klima 
Itzagaondoko klimaren ezaugarriak klima azpimediterraneoari dagozkio. Urteko batez besteko tenperatura oso aldakorra da altuera zein den, sei gradu gunerik menditsuenetan, eta 13 gradu herrigune eta hegoaldeko guneetan. Prezipitazioek ere antzeko aldakortasuna daukate, 800 hegoaldean eta 1.400mm edo gehiago mendietan. Urteroko egun euritsuak 100 eta 140 inguru izaten dira.

Jatorrizko basoetan pagoak, haritzak, ameztiak eta basa pinuak zeuden. Zoritxarrez, nekazaritzaren eragina dela eta, gaur egun 33 hektarea pago baino ez dago Itzagaondoan. Birlandaturiko pinu lariziar austriarrak (*Pinus nigra*) Izanozko gunean daude gehienbat, guztira 600 hektarea baino gehiago.

#### Estazio meteorologikoak 
Itzagaondoan dagoen Zuhatzu lekuan, itsasoaren mailatik 631 metrora, Nafarroako Gobernuak 1987an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Nobleen jaurerriko antzinako lekua, non Errodrigo Argiz 1196an Orreagako Santa Mariari kolegiatak 1500ean gorde eta erroldan eman zituen lursail berberak eman zizkion.

Antzinako Erregimenean ibarreko diputatuari eta herriko erregidoreari zegokien bere gobernua, zeina bere auzotarren artean aukeratzen baitzen. Udal-erreformak egin zirenetik (1835-1845), administrazioa erregimen komunaren mende geratu zen. Elizari dagokionez, 1847an herritarrek zuten parrokoa aurkezteko eskubidea.

Egun horretan bertan, Erretak zazpiehun errealeko eskola zuen.

## Demografia 
 biztanle zituen Erretak.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Itzagaondoa sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Untzitibar eta Ibargoiti ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Itzagaondoa atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da Pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Longidako mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

### Jaiak 
* San Isidroko jaiak: maiatzaren bigarren asteburuan

## Ondasun nabarmenak 
* San Pedro eliza, XII. mendeko kristiau eliza, erromaniko estiloan.
* Erretako jauregia, Erdi Aroko jauregia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itzagaondoa
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Agiñaga (Aiara)

**Agiñaga** (*Agiñiga* aldaera ere ezagutzen da) Aiarako udalerriko auzoetako bat da, Gorobel mendilerroaren azpian kokatua. Izan ere, ohiko abiapuntua da Ungino mendira (1.105 m) igotzeko.

## Mugakideak 
Iparraldean Maroño, ipar-mendebaldean Madaria eta Salmanton, ipar-ekialdean Izoria, ekialdean Belandia (Urduña), hego-ekialdean Lendoñogoiti (Urduña) eta hego-mendebaldean Merindadeak (Burgos) mugakide ditu.

## Historia 
Herri honen lehenengo aipamen idatzia 1114koa da, bertan Diego López de Lejarzo jaunak San Millango monasterioari egindako dohaintza zehaztuta agertzen da, eta horren arabera San Clemente eta Santa Cecilia de Obaldia izeneko monasterioa (gaurko Madaria) ematen zien, *"con árboles, montes, prados y pastos comunes"*, Agiñaga eta Salmanton barne. Lekuko moduan Munio Álvarez de Aginaga, Diego Álvarez de Aginaga eta Fortún Álvarez anaia eta Bela Álvarez de Menerdo jauna agertzen dira. Ondorioz, herriko eliza San Millani hamarrenak (*diezmos*) ematen ibili zen 1827 arte, gutxienez 1556tik. Horren truke, monasterioa eliza berriztatzen arduratu zen 1825ean.

Agiñagak bestela Sopeñako Kuadrilla osatzen zuen, Aiarako Jaurerrian barruan zeuden kuadrilletako bat eta Zaraobeko zelaian eta bertako mahaian biltzen zena. 1841ean jaurerria desagertu zenean, Baldomero Esparteroren garaian eta udalak sortu zituztenean Aiarakoan sartu zen.

## Auzoak 
Landa-inguruko herri hau baserri-auzo hauek osatzen dute gaur egun: Larrabe mendebaldean, Mendieta eliza inguruan, Sologuren ekialdean eta *El Lugar*, azken bien artean.

## Demografia 
Demografiari dagokionez, XX. mendea arte aldaketa handirik ez da egon biztanleen kopuruaren aldetik: Izan ere, XVI. mendean 20 herritar erroldatuta bazeuden, 1725ean 12, 1802an 16 eta 1848an 11 auzokide (44 biztanle). XX. mendeko hasieran 62 biztanle zituen.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Sortzez Garbiaren eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Aiarako udalaren webgunea
Añes

**Añes** Aiarako udalerriko herrietako bat da. 

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Bizente eliza, XII. mendekoa, atari erromaniko ederrarekin.

Fitxategi:Portada de templo románico en Añes.jpg|Elizako atariko tinpanoa

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Aiarako udalaren webgunea
Arespalditza

**Arespalditza** (ofizialki *Arespalditza / Respaldiza*) Aiarako udalerriko herrietako bat da. Udalerriko hiriburua ere bada.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* **Parrokia** (*Nuestra Señora de la Asunción*), XI. mendekoa, atari erromanikoarekin.
* **Atxa jauregia**, XVII. mendekoa.

Fitxategi:Arespalditza (Ayala-Aiara) - Iglesia de la Asunción de Nuestra Señora 01.jpg|Elizako kanpandorrea
Fitxategi:Arespalditza (Ayala-Aiara) - Iglesia de la Asunción de Nuestra Señora 09.jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Arespalditza (Ayala-Aiara) - Iglesia de la Asunción de Nuestra Señora 13.jpg|Elizako atariko kapitelak

## Arespalditzar ezagunak 
* Martin de Ayala (? - 1556), Antiokiako patriarka
* Domingo Atxa Larrea (?), Errege Ogasuneko aholkularia
* Iñaki Isasi (1977- ) txirrindulari profesionala.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Aiaraldea

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Aiarako udalaren webgunea
Kexaa

**Kexaa** (ofizialki *Quejana / Kexaa*) Aiarako udalerriko herrietako bat da.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
thumb|ezkerrera|155px|Kexaako dorrearen ikuspegia.
Bertara joateko bide estu bat hartu behar da eta bidean, bihurgune batean dago bertara joateko zubia. Bihurgunean kanpai bat duen kanpai-horma dago eraikin erlijiosoa han inguruan dela abisatzen. Zubiaren beste aldean hiru eraikin ziren, bata hondatua eta beste biak atxikiak, eraikin-unitate bakarra osatuz, eta gaur egun etxebizitzak direlarik. Daturik ez den arren, badirudi eraikinak sarreraren defentsarako eginak zirela.

Horien ostean hiri-gune bat dago, plazatxo forma duena eta eraikin nagusietarako sarbidea dena. Eraikin horien itxurari erreparatuz gero, bata bestearen jarraipen dira nahiz eta bakoitzak bere erabilera propioa eta ondokoaren independentea izan.

Aipatutako plaza horretara heltzearekin bat honako hauek ditugu bertan:

* Jauregia, Aiaratarren leinu-etxea (Komentu berria)
* San Joan Bataiatzailearen komentua (Komentu zaharra)
* Adatseko Andre Mariaren elizaren kapera eta dorrea.
* San Joan Bataiatzailearen eliza.

Jauregiak sarrera independentea du baina besteetan sartzeko abade-etxearen beheko solairutik igaro behar da, eta ondoren hiru erabilpen ezberdinak banatzen dituen patio baten bitartez.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aiara

## Kanpo estekak 
*  Aiarako udalaren webgunea
Luxo

**Luxo** (ofizialki *Luxo / Lujo*) Aiarako udalerriko kontzejuetako bat da, Perigaña mendiaren oinean (625 m).

Euskara XIX. mendearen hasieran galdu zen eskualdean.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Ama Birjinaren Jasokundearen parrokia-eliza. Bertan gordetzen da Ama Birjina Haurrarekikoaren irudia.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Aiarako udalaren webgunea

## Erreferentziak
Luiaondo

**Luiaondo** Aiarako udalerriko herririk populatuena da, herriburua Arespalditza den arren.

Laudio eta Amurrio artean kokatuta dago, Nerbioi ibaiaren ezkerraldean. Hiriburuei dagokienez, Bilbotik 25 kilometrotara dago eta Gasteiztik 45 km-tara. Bilboko Renfe Aldiriak zerbitzuaren C-3 trenbideak (Bilbo-Urduña) Luiaondon geltokia dauka.

## Demografia 
XX. mendearen hasieran etxebizitzen urbanizazio berria sortu zen herriaren hegoaldean, eta horrek populazioa bikoiztu zuen.

## Ondasun nabarmenak 
* Luiaondoko 52 zenbakia duen baserria, XVI. mendekoa, ikustekoa da eta monumentutzat izendatu dute.
* Maria Madalenaren eliza
* *"Arbol Malato"* delako zuhaitza hemen kokatuta zegoen, Bizkaiko Jaurerriko mugak zehazten zituena eta batzuen ustez herrialdeko armarrian agertzen dena zelarik. XVIII. mendean zuhaitza zegoen tokian harrizko gurutzea paratu zuten.

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Argazki galeria 

Fitxategi:004 Luiaondo.jpg|Luiaondoko 52 zenbakia duen baserria.
Fitxategi:Luiaondo-Iglesia parroquial - panoramio.jpg|Maria Madalenaren eliza.
Fitxategi:Luyando 04.JPG|Luiaondoko geltokia.

## Luiaondotar ezagunak 
* Juan Garai (1528-1583), Buenos Aires hiriaren fundatzailea bertan jaioa izan liteke.
* Anuntxi Arana Murillo (1947-) antropologoa eta irakaslea. Frantses filologian lizentziatua, AEKko irakasle izan zen Baionan, EHEko kidea eta Bortizkeria sexisten aurkako kolektibo feministan ibilitakoa da. Orozko Haraneko kondaira mitikoak sakonki aztertu zituen bere doktorego-tesian (Iparraldean euskaraz aurkeztu zen lehenengoa), eta ondoren lpar Euskal Herriko Legenda eta Ipuinei buruz ere liburuak argitaratu ditu. 
* José María Basualdo (1948-) txirrindularia.
* Koldo Uriarte Aldaiturriaga (1950-) arkitektoa.

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aiarako udalaren webgunea
* Luiaondoko argazki zaharrak
* Fotoalbum Flickr
Lukiano

**Lukiano** Arabako iparraldean dagoen herri txikia edo kontzejua da, Zuiako Kuadrillan. Gainera, Zuiako udalerria eratzen duten herrietariko bat da, honen hegoaldean dagoelarik.

Bi zatitan banatuta dago, alde batetik San Joan Bataiatzailearen elizaren inguruan dagoen herrigune nagusia, eta bestetik Baiaseko ibarraren etxe multzoa. Jaiak ekainaren 24an ospatzen dituzte.

## Mugakideak 
Udalerri bera osatzen duten Aperregi hego-ekialdean, Gillerna iparraldean eta Bitoriano ipar-ekialdean mugakide ditu. Hego-mendebaldean bestela Kuartangoko udalerria dugu.

## Inguru naturala 
Badaiako mendilerroaren iparraldean dago, eta Ganalto mendira igotzeko ohiko abiapuntua da beraz.

Abeltzaintza da jarduera tradizional nagusia oraindik ere.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Joan bataiatzailearen eliza

Fitxategi:San Joan Bataiatzailearen elizaren dorrea, Lukiano (Zuia, Araba).jpg|San Joan Bataiatzailearen elizaren dorrea
Fitxategi:San Joan Bataiatzailearen eliza, Lukiano (Zuia, Araba).jpg|San Joan Bataiatzailearen eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
* Herriaren informazioa udal webgunean
Menoio

**Menoio** Arabako ipar-mendebaldeko herri bat da, Aiara udalerrikoa.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Etxaurrengo Andre Mariaren santutegia: XVIII. mendekoa. Gorobel mendilerroaren ikuspegi ederrak eskaintzen ditu.
* San Pero eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
* Aiarako udalaren webgunea
Murga (Araba)

**Murga** Arabako herria da, Aiarako udalerrikoa. Auzo barreiatuek osatzen dute herria.

## Demografia 
## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* **Murga dorretxe-jauregia**, XIII. mendekoa, Amurrio eta Zuhatza lotzen dituen bidean. Hala ere, jabego pribatukoa denez, zaila da berau bisitatzea. Eusko Jaurlaritzak Kultura Ondasun gisa izendatu zuen 2001ean.
* San Joan eliza.

## Murgatar ezagunak 
* Estanislao Urkixo Landaluze (1816-1889), Madrilgo alkatea izan zen 1883an
* Juan Manuel Urkixo Urrutia (1843-1914), bankaria

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Aiarako udalaren webgunea
Menagarai

**Menagarai** Aiarako udalerriko herrietako bat da. Beotegirekin batera Menagarai-Beotegiko kontzejua osatzen du.

## Demografia 
## Historia 
Aretxabala dorrea eta Etxabarri dorrea existitu izan ziren. Hizkuntza, gaztelania da. Euskara XIX. mendearen hasieran galdu zen. Aipatzekoak dira San Pedro parrokia-eliza eta San Nikolas ermita.

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Aiarako udalaren webgunea
*     Aiaratur, Aiarako turismo elkartea.
Olabezar

**Olabezar** Aiarako udalerriko herrietako bat da. XX. mendearen hasieran galdu zen euskara eskualdean.

## Demografia 
## Historia 
Zaraobe zelai harresituan Aiarako haraneko agintariak biltzen ziren.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Pedro parrokia-eliza (XIX. mendekoa)
* San Babil edo Babilas baseliza barrokoa (1855ean eraikia).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Aiarako udalaren webgunea

## Erreferentziak
Soxo

**Soxo** (ofizialki *Soxo / Sojo*) Arabako herria da, Aiarako udalerrikoa.

## Demografia 
## Historia 
XV mendean bi dorretxe izan ziren, Sojo familiarena bata eta Oribe familiarena bestea.

## Ondasun nabarmenak 
* San Julian eliza
* Santa Barbara baseliza
* San Lorentzo baseliza
* Sobrevilla dorrearen hondarrak (XV. mendekoa)

## Landetxea 
Antzinako Ibaizar izeneko oinetxea zaharberriturik landetxe bihurtu dute.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
*  Aiarako udalaren webgunea
Zuhatza (Aiara)

**Zuhatza** (ofizialki *Zuaza / Zuhatza*) Aiarako udalerriko herrietako bat da.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* Negorta dorretxea ikustekoa da, XV. mende bukaera aldera eraikia.
* Cadahalso etxea.
* Urkijo jauregia, XIX. mende hasierakoa.
* Andre Mariaren eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak 
* Aiarako udalaren webgunea
* Negorta etxeaz "Euskadi.net" webgunean
Baroja (Urizaharra)

**Baroja** Arabako hegoaldeko herri bat da, Urizaharra udalerrikoa. Ondoan duen Zumentu herriarekin batera, Baroja-Zumentu kontzejua eratzen du.

## Historia 
Toponimoa dokumentatuta dago Donemiliagako goldean, (1025): ***Barolha***.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Martin eliza

## Bitxikeriak 
Pío Baroja idazlearen familia bertakoa zen, jatorriz. Haien abizena "Martínez de Baroja" izan zen 400 urtez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak
Idoate

**Idoate** Itzagaondoa ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *idoatarrak* dira.

## Izena 
*Idoate* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Idoat* (1196)
* *Ydoat* (1210)
* *Ydoat* (1366)
* *Iduat* (1534)
* *Doate* (1587)
* *Yduat* (1591)
* *Idoate* (1802)
* *Idoate* (1987)

## Geografia 
Idoate Itzagaondoa ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Itzagaondoa Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 28 kilometrora dago. Udaletxea Ardatzen dago. Erliebe handiko ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.

### Klima 
Itzagaondoko klimaren ezaugarriak klima azpimediterraneoari dagozkio. Urteko batez besteko tenperatura oso aldakorra da altuera zein den, sei gradu gunerik menditsuenetan, eta 13 gradu herrigune eta hegoaldeko guneetan. Prezipitazioek ere antzeko aldakortasuna daukate, 800 hegoaldean eta 1.400mm edo gehiago mendietan. Urteroko egun euritsuak 100 eta 140 inguru izaten dira.

Jatorrizko basoetan pagoak, haritzak, ameztiak eta basa pinuak zeuden. Zoritxarrez, nekazaritzaren eragina dela eta, gaur egun 33 hektarea pago baino ez dago Itzagaondoan. Birlandaturiko pinu lariziar austriarrak (*Pinus nigra*) Izanozko gunean daude gehienbat, guztira 600 hektarea baino gehiago.

#### Estazio meteorologikoak 
Itzagaondoan dagoen Zuhatzu lekuan, itsasoaren mailatik 631 metrora, Nafarroako Gobernuak 1987an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
Antso VII.a Azkarrak, 1210ean, jaurerriaren petxak eguneratu zituen, baita Lizarragarenak ere, 300 sos gehi 100 kahitze gari eta 50 zebada eta oloa; bizilagunek koroaren lursailetan soilik egin behar zituzten lanak. XV. mendearen amaieran Pedro Navarro mariskalak jasotzen zituen errenta horiek, eta 1490ean Orreagako Santa Mariari utzi zion bertako elizaren gaineko patronatua.

1835-1845eko udal-erreformetara arte, Itzagaondoa ibarreko diputatuak eta herriko erregidoreak gobernatu zuten, herritarrek aukeratzen zutelarik. 1847an bere bideak bertakoak ziren eta egoera erregularrean zeuden; zerbitzari batek posta eramaten zuen Urroztik. XX. mendearen hasieran landa kutxa bat sortu zen.

## Demografia 
 biztanle zituen Idoatek.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Itzagaondoa sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Untzitibar eta Ibargoiti ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Itzagaondoa atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da Pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Longidako mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

## Ondasun nabarmenak 
* Santa Ageda  eliza, Erdi Aroko kristiau eliza.
* Idoateko jauregia, Erdi Aroko jauregia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itzagaondoa
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Lotza (Urizaharra)

**Lotza** Arabako hegoaldeko herri bat da, Urizaharra udalerrikoa.

## Historia 
* Lotza 1025. urteko Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Loza***.
## Geografia 
800 metroko garaieran kokaturik dago

## Demografia 
2023ko urtarrilaren 1eko Eustateko datuen arabera, Lotzak zituen 20 biztanleetatik, 15 gizonezko eta 5 emakumezko ziren. Adin taldeei dagokionez, biztanleriaren %0,0a 0 eta 19 urte bitartean zuen, %50,0a 20 eta 64 urte bitartean zuen eta azkenik %50,0a 65 urte baino gehiago zuen.

## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Esteban eliza
* Sarmientotarren dorretxea (XV mendekoa): Gaur egun baserria da.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak
Montoria

**Montoria** Arabako hegoaldeko herri eta kontzeju bat da, Urizaharreko udalerrikoa, Mendialdeko kuadrillakoa.

## Demografia 
## Garraioa 
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:

## Ondasun nabarmenak 
* San Migel eliza, Arabako zaharrenetarikoa, IX. mendekoa omen dena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arabako Mendialdeko kuadrilla

## Kanpo estekak