Ofelia Medina

**María Ofelia Medina Torres** (Merida, Yucatan, Mexiko, 1950eko martxoaren 4a) aktore, gidoilari, produktore eta aktibista soziala da, eta giza eskubideen defentsan konprometituta dago, oro har; bereziki, baztertutako talde etnikoen defentsan.

## Bizitza 
Medina Mexikoko Yucatán estatuko Merida hirian jaio zen 1950ean, eta lau haurride ditu: Arturo, Leo, Ernesto eta Beatriz. Zortzi urte zituela, Mexiko Hirira joan zen familiarekin. Han, lehen hezkuntza, bigarren hezkuntza, prestakuntza eta dantza ikasi zituen Mexikoko Dantza Akademian, eta dantza klasiko garaikideko eta erregionaleko interprete eta maistra graduatu zen. Aitak kontra egin zion arte arloan aritzeari, eta amaren babesari esker aurrera egin zuen. 1961 urtean, hamaika urte zituela, Alejandro Jodorowskik sortutako haurren pantomima taldeko kidea izan zen, bere lehen maisutzat jotzen duena.

### Ibilbide profesionala 
*H3O* lanarekin egin zuen debuta arlo artistikoan, Alejandro Jodorowskyrekin batera. Gero, Julio Castillorekin parte hartu zuen, non Ofelia Guilmáinek ikusi zuen.

Guilmáinek Emilio Azcárraga Vidaurretarengana eraman zuen, eta honek Luis de Llano Palmerrengana gidatu zuen. Azken honek *Lucia Sombra* lanean jarduteko aukera eman zion, protagonista lana, gainera.

1968 urtean egin zuen debuta zineman, Wolf Rillaren *Pax?* filmean, 1968ko Mexikoko Udako Olinpiar Jokoetan. Handik urtebetera, 1969 urtean, bere zinemako lehen protagonista lana egin zuen, Manuel Michelen *Patsy, mi amor* filmean.

Urte hartan, Ernesto Alonso ekoizleak deitu zion *Landrú* telesailean telebistako lehen agerraldia egiteko, eta gero *Lucía Sombra* (1971) melodrama etorri zen, non rol nagusia izan zuen eta «heroina erromantikoa» bihurtu zen. Gero *La hiena* (1973) filmean parte hartu zuen, Amparo Rivellesekin batera eta *Paloma* telenobela 1975) Andres Garciaren ondoan. Biak ala biak Ernesto Alonsorenak.

1977 urtean, *Rina* telenobelan (1977) egindako lanari esker, publikoaren eta kritikaren onespena lortu zuen.Sasoi horretan egin zioten ebakuntza, bizkarrean zituen zenbait arazo zuzentzeko. 

1983 urtean estreinatu zuen Paul Leduc-ek Frida Kahloren bizitzari buruz idatzitako *Frida, naturaleza viva* izenburuko filma.

Telebistan, *Lucia* *Sombra* lanaz gain, *La señora joven*, *Paloma*, *Rina* Enrique Álvarez Félixekin, *La gloria y el infierno* eta *Toda una vida*, Héctor Mendozak zuzendua, María Conesaren eta XIX. mende amaierako eta XX. mende hasierako beste aktore batzuen bizitzan oinarritua. Perun eta Mexikon grabatutako *Para toda la vida* telenobelan parte hartu zuen eta *Vivir un poco* ezagunaren bertsio berria izan zen. *A corazón abierto* lanean parte hartze berezia egin zuen.

Antzerki munduan Mexikoko zuzendari garrantzitsuenek zuzendu dute. Bere lanik aipagarrienen artean Harold Pinterren *Traición*, *La conspiración de la Cucaña*, Víctor Hugo Rascón Bandaren *El Deseo*, *Cada quien su Frida* eta *Intimamente* *Rosario de Chiapas* daude, azken biak berak idatzi, zuzendu eta antzeztu ere egin zituen. Humberto Roblesen *La noche que jamás existió* lana zuzendu eta antzeztu zuen, 2014 urteko Emilio Carballido Dramaturgiako Sari Nazionala irabazi zuena.

*Mujeres sin miedo: todas somos Atenco* San Salvador Atencoko 2006ko maiatzeko errepresioari buruzko ikuskizunetan parte hartu zuen, eta izen bereko kolektibokoa da Begoña Lecumberri, Julieta Egurrola, Carmen Huete, Francesca Guillén eta Humberto Roblesekin batera, beste aktore eta musikari gonbidatu batzuen artean. 

2006 urtean, Alejandro González Padillaren *I love Miami* (2006) filmean parte hartu zuen, eta *La leyenda de la Nahuala* (2007) film animatuaren bikoizketan parte hartu zuen. 

2008 urtean berriro agertu zen telebistan, *Mujeres asesinas* serieko *Monica, acorralada* izenburuko atalean, eta bertan Beatriz interpretatu zuen, Irán Castillo aktoreak bizia eman zion pertsonaiaren ama.

Hurrengo urtean, *Voces mexicanas* izeneko ikuskizuna estreinatu zuen Erroman, Italian. Bertan, Mexikoko historiako emakumezko pertsonaiak sortu zituen, hala nola, Sor Juana Inés de la Cruz, Rosario Castellanos eta Frida Kahlo.

2013 urtean, *Los Rey* eta *Secretos de familia* telenobelen parte izan zen TV Aztecan.

2015 urtean *Tanto amor* telenobelan jardun zuen Silvia Iturbide, Lombardo-ren alarguna zen pertsonaia interpretatzen. Café Tacvba talde mexikarraren *María* izeneko bideo musikalean ere parte hartu zuen.

2016 urteko uztailean jakinarazi zuen urte bukaeran hasiko zela zuzendari lanetan. Bere lehen filma  berak gidatutako errealitatean inspiratutako maien komunitateko haur baten istorioa izan zen.

2021 urtean, Ariel sarien 63. ekitaldian, Ariel de Oro saria jaso zuen bere ibilbide zinematografikoarengatik. Sari horrek aktoreak eta ekoizleak Mexikoko zinemaren hazkundean egindako ekarpena aitortzen du.

## Aktibismo soziala 
Ofelia Medinak ibilbide paraleloa egin du aktibista sozial eta giza eskubideen defendatzaile gisa, batez ere Mexikoko herri indigenetan. Elkarrizketetan adierazi duenez, Frida Kahloren interpretazioak - 1983an Paul Leducekin estreinatu zuen *Frida, naturaleza viva* - bere bizitza pertsonal eta politikoa eraldatu zuen. 

Handik aurrera, antzerki sozial eta testimoniala ardatz duen ikuspegi artistikoa garatu du. Genero horretako bere interpretazio aipagarrienen artean *Los monólogos de la vagina*, *Cada quien su Frida* eta Í*ntimamente, Rosario de Chiapas* daude, azken bi hauek berak zuzendu eta interpretatuak. Frida Kahloren papera egin du Mexiko, Ameriketako Estatu Batuak eta Latinoamerikako eszenatokietan, hiru hamarkada baino gehiagotan. 

Laurogeita hamarreko hamarkadan, indigenen izaera salatzen parte hartu eta Chiapasko komunitate indigenetan lan egin izanak tirabirak sortu zituen tokiko agintariekin. Pertsona non grata izendatu zuen estatuko gobernuak, bere jarrera kritikoengatik eta eskualdean zuen aktibismo kulturalarengatik. 1996 urtean, publikoki salatu zuen Indigenen Institutu Nazionaleko funtzionarioek landa komunitateetan emakume tzotzilekin zituzten hezkuntza jarduerak oztopatu zituztela.

Medina 1996 urtean gobernu federalak eta EZLNko ordezkariek sinatutako San Andresko Akordioen defendatzaile sutsua izan da. Akordio horiek ez direla betetzen eta instituzioek jatorrizko herrietara alde egin dutela salatu du sistematikoki.

Ekintza humanitarioetan parte hartu du Chiapaseko komunitate indigenetan eta inguru zapatistetan. 2001 urtean, EZLNren komunitateei laguntzeko karabana batean parte hartu zuen, eta gobernu federalak atxilotu egin zuen, prentsa nazionalak zabal dokumentatutako atal batean.

2006 urtean Ciudad Juárezeko feminizidioei buruzko *Juárez: la ciudad donde las mujeres son desechables* dokumentalean parte hartu zuen.

## Bizitza pertsonala 
Bi aldiz ezkondu da eta bi seme-alaba ditu. Bost urte iraun zuen lehen ezkontza Alex Phillips Jr. zinema argazkilaritza zuzendariarekin izan zen. Ezkondu eta bi urtera, 1972 urtean, David jaio zen. Bigarren aldiz, Pedro Armendáriz Jr. aktore mexikarrarekin ezkondu zen, 1982 urtean Nicolas izan zuen eta bost urtez elkarrekin bizi ondoren dibortziatu egin zen.

## Ibilbidea 
### Telenobelak 
### Serieak 
### Zinea 
### Antzerkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo  estekak 
* 
* Mexikoko haur indigenen osasunerako fideikomisoa
* Beldur gabeko emakumeak: denok gara Atenco Colectivo eta ikuskizuna
* Gora bizitza: Gora Ofelia Medina!