Zoila Yadira Guerra de Castillo

**Zoila Yadira Guerra de Castillo** (La Concepción, Bugaba, Panama, 1957ko ekainaren 29a) zientzialaria, ingeniari-industriala, aitzindaria eta asmatzailea da, Panamako industria ingeniaritzako lehen emakume doktoretzat hartzen dena. 

Panamako Unibertsitate Teknologikoko (UTP) Ezagutzaren Kudeaketa eta Transferentziako Zuzendaritzan lanean ari zela, 2014-2018 tartean, UTPren Patentagarria zen Berrikuntza Teknologikoko Proiektua sortzea eta kudeatzea lortu zuen.

Panamako Errepublikan, zientziaren  250 emakume zientzialariren artean, 24 aitzindarietako bat da.

## Bizitza 
### Familia 
La Concepcionen jaio zen, Bugaba barrutian eta Panamako Chiriqui probintzian. Bere ama, Rufina Morales, 14 haurrideko familia ugarikoa zen, eta amaren aldeko aitonak uste zuen emakumeak ez zirela hezi behar. Ondorioz, Rufina ama, ezkondu ostean, bigarren mailako ikasketak gaueko eskolan ikasi eta bukatzea lortu zuen. Adinean aurrera egon arren, amak Ingeniaritza ikasi nahi izan zuen. Ez zuen lortu, baina alabarentzat eredu izan zen beti. Zoila alabak amaren nahia aldarrikatu zuen Panamako industria ingeniaritzako lehen emakume doktorea izan zenean.

Bere aita, Juan Manuel Guerra maisua lanbidez, hogeita hamarreko hamarkadan Santiagoko Eskola Normalean hezitako maisuen lehen promozioko kidea izan zen. Heziketa oso-osoa zuen, eta oso gustatzen zitzaion ikastea. Familiaren etxean beti izaten ziren liburuak eta irakurzaletasuna sustatzen zen.  

Zoilak lehen mailako ikasketak Justo Abel Castillo Eskolan egin zituen; bigarren mailakoak, ostera, Daniel Octavio Crespo ikastetxean, biak La Concepcionen. 

Industria Ingeniaritzako lizentziatura ikasi zuen Panamako Unibertsitate Teknologikoan (Panama, 1987), eta Industria Ingeniaritzako maistratasuna UTPn (Panama, 1999), Filosofian Doktoretza (PhD. ), Industria Ingeniaritzan, Iowa State Universityn, Ameriketako Estatu Batuetan (2006), “1995etik 2002ra Fulbright beka bat lortzeko lau aldiz aplikatu ostean, urte horretan lortu baitzuen Erdialdeko Amerikako puntajerik altuenarekin”.

Berritzailetzat jotzen da UTPn (1995) etengabeko hezkuntza sustatzen, satelite bidezko bideokonferentzia-programak sortu baitzituen unibertsitateko urrutiko langileak gaitu ahal izateko. Hezkuntza digitalaren aurrekaria izan zen, eta pandemiak bizkortu zuen 2020. urtetik COVID-19aren ondorioz. 

Estatuko gerente izanda, Panamak 2009an ekin zion Ikasleen Nazioarteko Ebaluaziorako Programan (PISA, ingelesezko sigletan) parte hartzeari. Programa horrek herrialdeko ikasleen gaitasunen diagnostikoa egiten du. 

Hornidura- eta logistika-kateko Ikerketa eta Berrikuntza Zentroko (CIILCA) irakaslea eta ikerketako liderra izan da.

## Ibilbidea 
### Irakasle 
Irakasle titularra izan da 35 urte baino gehiago UTPko Industria Ingeniaritzako Fakultatean. Epealdi horretan Industria Ingeniaritza Mekanikoko karrerako koordinatzaile karguak bete ditu, Logistika eta Hornikuntza Kateko Saileko burua. Era berean, ikerketa-erregelamenduak berrikusteko eta ELTko ikerketarako azpiegituraren ebaluaziorako batzordeetan parte hartu du. Hornikuntza Kateko Ingeniaritza Zientzietako Maistratza Sortzeko Batzordeko kide bat. Hornikuntza Kateko Ingeniaritza Lizentziatura sortzeko batzordeko kidea. Logistika eta Garraio Multimodaleko Lizentziatura eta Horniketa Kateko Ingeniaritza Lizentziatura ebaluatzeko Batzordeko kidea.

CYTEDen Berrikuntzako I+G sarearen koordinatzailea da Iberoamerikan. CECIAC 8 herrialdek eta 10 erakundek osatutako ikerketa-sarea da, eta unibertsitateetan berrikuntza kudeatzeko gaitasunak indartzea du xede. Panamak koordinatutako sare bakarra 2019-2023. Esperientzia horretatik sortu zen "*Construcción y Evaluación de Capacidades de Gestión de Innovación en las universidades* (euskaraz: Unibertsitateetako Berrikuntza Kudeatzeko Gaitasunen Eraikuntza eta Ebaluazioa)" liburua, CECIAC Sarearen koordinaziopean egindako produktuetako bat, CYTED sare nabarmen gisa aitortutakoa.

UTPko Ikerketako zuzendari nazional gisa, UTPren ikerketa-politika eta -estrategia garatzea egokitu zitzaion. Ikerketako helburu estrategikoekin eta ELUren lehentasunekin bat egin zezaketen ekimenak sustatzea, hala nola kanpoko erakundeekin lan egitea,  enpresekin, gobernu-agentziekin eta beste unibertsitate batzuekin, elkarteak sortzeko eta ikerketa-proiektuen finantzaketa ziurtatzeko; horrez gain, ikertzaileei, irakasleei eta ikasleei laguntza ematea ikerketa-helburuak lortu ahal izateko. Herrialde osoko biztanleria osoari, campus nagusiari eta ELUko zazpi eskualde-zentroei erantzutea ere egokitu zitzaion. 

### Patentagarria den berrikuntza teknologikoa sortzea eta kudeatzea 
2014-2018 tartean, Ezagutzaren Kudeaketa eta Transferentziako zuzendari gisa, UTPren Berrikuntza Teknologiko Patentagarriaren Proiektua bultzatu eta kudeatu zuen, patente teknologikoen (PCT) nazioarteko 52 eskaera lortu zuela. Herrialde eta eskualde errekorra da, eta UTP Unibertsitateen Rankingeko 50eko top-zerrendan kokatu zen, patente-eskaerak sortzeari zegokionean. Patentearen 167 PCT eskaera nazional kudeatu zituen; hala, 2014-2018 tartean Latinoamerikan Panama lehen postuan jarri zen milioi biztanleko PCT eskaeretan. 

PCT patentearen hiru eskaera ditu:

* Edarietarako ontzi isolatzailea. 
* Edukiontzi isolatzaile termikoa. 
* Orratzen lerrokatzaile automatikoa. 

### Nazioarteko bizitza akademikoa eta profesionala 
* Estatu Batuetako Massachusetts Institute of Technology-ko Logistika eta Garraio Zentroko irakasle bisitaria. 2009
* Supply Chain Ingeniaritzako Zientzia Masterreko irakaslea. UTP eta Georgia Institute of Technology, Estatu Batuetako Master Bikoitzaren Programa. 2010-...
* CEPAL - NBEko aholkularia: Erdialdeko Amerikan txertoen banaketari buruzko azterlanak garatzea. 2020-2021
* Garapenerako Amerika Arteko Bankurako (IDB) aholkularia Panamako Estrategia Logistika Nazionalaren Garapenean - ELN 2016-2017.
* San Diego Estatuko Unibertsitatean egoitza duen Global Training Networkeko Panamako ordezkaria. 1997-2001.

### Nazio ibilbidea 
* Panamako Kanpo Merkataritza Prozesuen Mapeoan -Diagnostikoan parte hartu zuen, eta kanpo merkataritzako lau nodoak identifikatu zituen, Atlantikoko Portuak eta Ozeano Baretik, Tocumen Aireportua eta Costa Ricako muga. Gobernuko erakundeen denbora eta kostuen ebaluazioa, hala nola aduanena zein enpresa pribatuena. Prozesuen aldagarritasunaren bidez '*esturak*' zehaztea, eta haien arrazoiak zehaztea Ishikawa diagramaren bidez. 2013-2014.
* Logistikako Plan Nazionalaren garapenean aholkularietako bat. 2014 urtea
* UTPren ordezkaria Logistikako Kontseilu Nazionalean. Panamako garapen logistikoko planaz arduratzen den erakundea. Adostasunerako bilerak egin ziren Panamako balio erantsiko nitxoak ezartzeko. 2012-2014
* PISA 2009 Proiektuaren Kudeatzaile Nazionala: tresnak diseinatzea eta baliozkotzea, ebaluatu beharreko populazioa definitzea, laginak hautatzea, tresnak aplikatzeko logistika, datuak prozesatzea eta zehaztea, Txosten Nazionala egitea. Ikasleen Nazioarteko Ebaluaziorako Programa (PISA) herrialde osoko 15 urteko ikasleen Bizitzarako Trebetasunen Ebaluazioan zetzan, eta Hazkunde eta Garapen Ekonomikorako Erakundeak (ELGA) gauzatu zuen. Bertan, mundu osoko 66 herrialdek hartu zuten parte, munduko ekonomiaren % 90 osatzen zutenak. Panaman, herrialde osoko 49 eskolatan 1.500 ikaslerentzat balioztatu zuten tresna, eta herrialdeko 500 eskolatan 5.000 ikasleri egin zitzaien aplikazioa, ikasle bakoitzaren guraso zein eskoletako zuzendariei inkesta egiteaz gain.

### Kide profesionala 
* Ingeniari Elektriko eta Elektronikoen Institutua (IEEE) Women in Engineering-eko kidea. Panama Chapter.   
* Transportaton Research Forum-eko kidea. Panama Chapter   
* Industria eta Sistema Ingeniarien Institutua (IISE)
* Ekoizpen eta Eragiketa Kudeaketaren Zientzia (POMS)   
* APECA hornikuntza-kateko exekutiboen Panamako elkartea   
* COEL Enpresa Kontseilu Logistikoa.  Azterketa Logistikoen Batzordea   

### Merezimendu akademikoak 
* Filosofian doktorea (PhD. ), Industria Ingeniaritzan, Iowa State University, Ameriketako Estatu Batuak. 2006 Fulbright bekaduna
* Massachusetts Institute of Technology institutuko irakasle bisitaria. Fulbright bekadun bisitaria 2009. urtea
* Industria Ingeniaritzako Maistratza, Panamako Unibertsitate Teknologikoa, Panama. 1999
* Industria Ingeniaritzako lizentzitura, Panamako Unibertsitate Teknologikoa, Panama. 1987
* Teknologia transferentziari buruzko azterlanen ziurtagiria. University of California at Davis. 2014
* Ekonomia ikasketen ziurtagiria. Iowa State University. 1995

## Argitalpen hautatuak 
# *Evaluación de la cadena de suministro de vacunas contra el COVID-19 en Centroamérica: realidades, retos y posibles soluciones* (euskaraz: COVID-19aren aurkako txertoen hornikuntza-katearen ebaluazioa Erdialdeko Amerikan: errealitateak, erronkak eta irtenbide posibleak).  JM Castillo eta Zoila Yadira Guerra de Castillo. LC/TS.2022/105. 01/09/2022. Proiektuen dokumentuak. CEPAL, 36
# *Estudio de distribución de vacunas contra el COVID-19 en América Latina y el Caribe: el caso de Panamá* (euskaraz: COVID-19aren aurkako txertoen banaketaren azterketa Latinoamerikan eta Kariben: Panamako kasua. Eskualderako txertoak banatzeko zentroa). Z Guerra de Castillo, JM Castillo. CEPAL. 08/08/2022
# *La internacionalización en la Educación Superior en Ingeniería durante la pandemia de Covid 19 Movilización regional en línea: El caso de universidades Centroamericanas* (euskaraz: Nazioartekotzea Ingeniaritzan Goi Mailako Hezkuntzan Covid 19 pandemian zehar Eskualdeko mobilizazioa online: Erdialdeko Amerikako unibertsitateen kasua). Z Castillo, A Castillo. Erdialdeko Amerikako CSUCA IX. Unibertsitate Biltzarra, 2021/06/17
# *Potencial de los Servicios Logísticos de Valor Agregado después de la Expansión del Canal de Panamá* (euskaraz: Balio Erantsiko Zerbitzu Logistikoen potentziala Panamako Kanalaren Hedapenaren ondoren), Supply Chain Management and Logistics: A Multi Country Perspective liburuko 5. kapitulua. Emerald Insight. 2018.
# "*Incertidumbre en la Cadena de Suministro Marítimo: El Canal de Panamá* (euskaraz:  Ziurgabetasuna Itsas Hornikuntzako Katean: Panamako Kanala)". Industria Ingeniaritzako Institutuaren (IIE) 20. Ikerketa Konferentziako Aktak, IERC-11, 2011
# *Cadena de Suministro Marítimo: Canal de Panamá* (euskaraz: Itsas Hornikuntzaren Katea: Panamako Kanala), IIEren Urteko 61. Konferentziaren Aktak Maiatza 21-24/-2011 Reno, Nevada
# *Modelo estocástico de programación de talleres de flujo para el Canal de Panamá* (euskaraz: Fluxu-tailerrak programatzeko eredu estokastikoa Panamako kanalerako).  Ikerketa Operatiboko Elkartearen Aldizkaria (2010), 12-1

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak