Italiera

**Italiera** () latinetik datorren hizkuntza erromantze bat da. 70 milioi hiztun ditu, batez ere Italian. Hortik kanpo, hiztunen kopuruaren arabera ordenaturik, herrialde hauetan ere modu esanguratsuan mintzatzen da: Alemania, Argentina, Suitza, Frantzia, Brasil, Belgika, AEB, Britainia Handia, Kanada, Australia, Mexiko eta Uruguain.

Oro har, hiztegiaren aldetik, latinetik hurbilen dagoen hizkuntzatzat jotzen da. Gramatikari dagokionez, errumaniera omen du hurbilena eta, ahoskeraz denaz bezainbatean, sardiniera.

## Hiztunen geografia 
Italiatik kanpo, honakoa da munduko italiera hiztunen banaketa geografikoa:
* Alemania 708.019 hiztun
* Argentina 618.443
* Suitza 520.550
* Frantzia 358.603
* Brasil 292.519
* Belgika 281.674
* AEB 188.926
* Erresuma Batua 173.493
* Kanada 140.812
* Australia 131.679
* Mexiko 125.655
* Uruguai 74.163
* Espainia 61.383
* Txile 44.734
* Hegoafrika 32.330
* Herbehereak 30.529
* Peru 25.787
* Luxenburgo 22.913
* Austria 13.824
* Grezia 10.654
* Kolonbia 10.474
* Israel 10.221
* Ekuador 10.105
* Monako 6.631.

## Hizkuntza batua 
Italiera batua Toscanako dialektoan oinarritua da, hegoaldeko eta iparraldeko dialektoen arteko bitartekoan. 1861ean, herrialdeko batasuna lortu ondoren, hedatzen hasi zen, dialektoen kalterako.

Hala ere, italiera estandarraren benetako hedakuntza zinemak, telebistak eta kontsumoaren gizarteak ekarri zuten II. Mundu Gerraren ondoren, Italiako beste hizkuntza eta dialektoak ordezkatuz, Pier Paolo Pasolinik begi kritikoz nabarmendu zuenez.

## Dialektoak 
Italiako hizkera propioen mapa, jatorriz, duela zenbait hamarkada eginez gero, konplexua zen oso, eta haren aztarnak badaude oraindik. Sailkapen batzuek Italiako hizkuntza erromantze mordoxka izendatzen dituzte; beste batzuek molde horietako batzuk italieraren dialektotzat jotzen dituzte.

Gutxiengo ezagutzen diren hizkerak kenduta, dialekto hauek geratzen dira:

### Iparraldekoak 
* Piamontera.
* Lombardiera.
* Liguriera: genovera edo ligurera.
* Emiliano-romagnoloa.
* Venetoko veneziera.
### Erdialde eta hegoaldekoak 
* Toscano.
* Romanesco.
* Dialekto umbriarrak.
* Arbëreshera.
* Campano edo napoliera.
* Pugliese.
* Tarantino.
* Salentino.
* Kalabriera.
* Siziliera.

### Dialektoen iraupena 
Italiako hizkuntza zein dialektoen iraupena eta erabilera, Italiera estandarraren ondoan, atzeraka doa. Hauek dira 2015eko datuak, ISTAT Italiako estatistika erakundearen arabera:

erdian|thumb|385x385px|Dialektoen erabilpen frekuentzia Italian (2015)

Iparraldeko inguru berdeetakoa ez da kontuan hartzekoa, alemanez eta ladineraz mintzo diren eskualdeak baitira.

## Historia 
Egungo italiera toskaneran oinarritzen da, Errenazimendutik literatura eta kulturako hizkuntza bihurtua. 1583an, Firenzen Accademia della Crusca erakundea sortu zen, filologia eta hizkuntzalaritzaren ingurukoa. 1612an, lehenengo hiztegia egin zuten.

XIX. mendeko *Risorgimiento*ak, Piemonteko mugimendu liberalaren epelean, Italia batzea bilatu zuen eta, horretarako, italiar naziotasuna hizkuntzan funtsatu zuten, eliteen aspaldiko literatur eta administrazio hizkuntza zen aldetik. 1860an, baina, italiera estatu berriko biztanleen % 2,5en ohiko hizkuntza zen. Kontsumoko gizartearen etorrerak XX. mendeko 60ko hamarkadan izugarri azkartu zuen Italiako herritar gehienen hizkuntza ordezkapena, italieraren alde.

## Italierazko hitz eta esamolde batzuk 
Elkarrizketa informala, euskara-italieraz:

## Ikus, gainera 
* Italiako hizkuntzak
* Italierazko literatura

## Erreferentziak 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
* Accademia della Cruscaren webgunea