Iguanodon

**Iguanodon** (antzinako grezieraz: iguanaren hortza) Ornitiskioen ordenako eta *Iguanodon* generoko dinosauro belarjale eta bipedoen izen arrunta da. Europan duela 130 eta 120 milioi urte inguru (Barremiar eta Aptiar aroen artean) bizi ziren.

*Iguanodon* espezie ugari deskribatu izan dira Europaz gain Asia eta Ipar Amerikan ere, XXI. mende hasieran espezie bakarra onartzen da, *Iguanodon bernissartensis* Europan bizi izan zena. 2015ean bigarren espezie bat deskribatu zen, *Iguanodon galvensis*. *Iguanodon*-aren fosil ugari aurkitu izan dira, egoera onean gainera, eta animaliaren irudikatzeek eboluzionatu egin dute nabarmen elikadura, mugimendua eta jokaera soziala ezagutuz joan den heinean.

## Aurkikuntzen historia 
### Gideon Mantell, Sir Richard Owen eta dinosauroen aurkikuntza 
thumb|200px|Gideon Mantellek aurkituriko *Iguanodon anglicus*-en hortzak
*Iguanodon*-aren aurkikuntzaren historia kondaira batek azaltzen du. Gideon Mantell doktorea gaixo bat artatzen ari zela haren Mary Ann emazteak hortz bat aurkitu zuen Whitemans Green herriko Tilgate basoan, Ingalaterra hegoaldeko Sussex konderrian, 1822an. Ez dago Gideon Mantellek gaixoak artatzerakoan emaztea berarekin eramaten zueneko froga idatzirik ordea. 1827an baieztatu zuen kondaira 1851n errefusatu zuen Gideon Mantell berak, hortza Gideonek aurkitu zuela esanez.

Mantellek bere idatzietan aipatzen du Whitemans Greengo harrobitik hezur handien fosilak eskuratu zituela 1820an. Teropodo baten hortza ere bazegoen hezurren artean eta krokodilo erraldoi baten aztarnak zirela pentsatu zuen. 1821ean belarjaleen hortzak aurkitu zituen eta 1822an argitaratu zuen *Fossils of the South Downs* liburuan bi narrasti erraldoi aipatu zituen, bata haragijalea eta bestea belarjalea.

1822ko maiatzean Londresko Royal Society elkartean aurkeztu zuen belarjalearen hortza baina bertako kideek, tartean William Bucklandek, mesprezatu egin zuten arrain baten hortza edo Tertziarioko errinozero baten ebakortza izango zela esanez. 1823ko ekainaren 23an Parisen Charles Lyell-ek Georges Cuvier paleontologo ezagunari erakutsi zion baina honek ere ez zion garrantzia berezirik eman hasieran baina hurrengo egunean akatsaz ohartu eta atzera egin zuen. Lyellek ordea Mantelli ez zion atzera egin izanaren berri eman. 1824an Mantellek Cuvierri hortz gehiago bidali zizkion eta haren erantzuna ekainaren 22an iritsi zen, zalantzarik gabe narrastien hortzak zirela eta belarjale erraldoi batenak izan zitezkeela. Cuvierrek *Recherches sur les Ossemens Fossiles* liburuaren urte hartako edizioan bere akatsa onartu zuen eta Mantellek saurio berria aurkitu zuela aipatu zuen. Mantellek teorian aurrera egin nahi izan zuen egungo narrastiren batekin antzekotasuna bilatu nahian eta 1824an Royal College of Surgeons of England bisitatu zuen Londresen. Ez zuen arrakastarik izan baina han lan egiten zuen Samuel Stutchbury-k iguanaren hortzaren antzekoa zela ikusi zuen, 20 aldiz handagoa. Mantellek orduan *Iguanodon* izena ezarri zion.

Bucklandek 1824an deskribatua zuen *Megalosaurus*-a baino handiagoa zela ondorioztatu zuen, 18 metrotako luzera kalkulatu baitzuen. Mantellek izen binomiala jartzea errefusatau zuen eta Friedrich Holl-ek izendatu zuen orduan; *Iguanodon anglicum* ("ingelesa") gerora *I. anglicus* bihurtu zena. 1825eko otsailaren 10ean formalki argitaratu zituen Mantellek bere aurkikuntza guztiak Londresko Royal Societyn. 1834an Kent konderriko Maidstone harrobian Iguanodonaren ale osoagoa aurkitu zen eta Mantellek eskuratu zuen. Deskribapena egiteko atal batzuk falta zitzaizkion eta akats batzuk egin zituen, ezagunena muturrean ezarri zion adarra. Gerora jakin da hatzamar bat zela.

[thumb|280px|[The Crystal Palaceko *Iguanodon*-ak.]]
Garai hartan tentsio handia hasi zen sortzen Mantell eta Richard Owen zientzilari kreazionista erradikalaren artean. Dinosauria definitzerakoan 61 metrotako animaliak ezin zirela izan, txikiagoak behar zutela, eta animalia aurreratuak izan behar zutela, Jainkoak emandako ezaugarriak izango zituztelako, eta ezin baitzen posible izan narrastiak bezalako animalia sinpleetatik ugaztunak sortu izana. Horren ondorioz Iguanodona elefantearen antzeko pakidermoa izango zela proposatu zuen.

1852. urtean hil zen Gideon Mantell eta hil aurretik Oweni aurka egin zion. Ez zen ordea Crystal Palacera gonbidatua izan antzinako animalien eskulturak ezarri zituztenean, Owenen proposamenaren araberakoak baitziren, eta itxura horrek iraun zuen gizartearen irudimenean hamarkada luzetan zehar. Owenek eta Benjamin Waterhouse Hawkinsek gidaturik tamaina naturaleko bi eskultura dozena eraiki ziren hormigoiz eginak altzairu eta adreiluzko barne-egitura zutenak. Bi *Iguanodon* ezarri zituzten, bata tente eta bestea lau hankatan.

### Bernissart aztarnategia eta Dollo-ren berreraikuntza 
280px|thumb|Bernissart meategiko *Iguanodon* baten marrazkia (1882)
1878ko otsailaren 28an Belgikako Bernissart ikatz meategian bi meatzarik *Iguanodon* aztarnen aukikuntza handiena egin zuten 322 metrotako sakoneran. Jules Créteur eta Alphonse Blanchard ziren meatzariak eta fosilduriko egurra zela uste zutenarekin egin zuten topo. Meategiko ikuskaria zen Alphonse Briartek eskatuta Louis de Paw hezurdurak ateratzen hasi zen 1878ko maiatzaren 15ean eta 1882an Louis Dollo paleontologoak hezurdurak eraki zituen. 38 *Iguanodon* atera zituzten gutxienez eta gehienak ale helduak ziren. Aurkituriko espeziea *Iguanodon* *bernissartensis* izendatu zen meategiaren omenez eta generoaren holotipo bihurtu zen. Charles Lorrainakoaren jauregiko barneko patioan eraiki zen hezurdura (Bruselan) eta 1883ko uztailean ireki zituen ateak publikoarentzako. 1891n Bruselako Natur Zientzien Museora aldatu zen. Oraindik ere han jarraitzen du, guztira 9 Iguanodonen hezurdurak daude ikusgai eta museoaren biltegietan beste 19 ere badira.

### XX. mendean 
200px|thumb|*Iguanodon bernissartensis* baten hezurdura eraikia.
1925. urtean Reginald W. Hooleyk Iguanodon fosil berria aurkitu zuen Wight uharteko Atherfield Point eskisto eremuan eta espezie berria deskribatu zuen, *I. atherfieldensis*. Hasieratik bertatik eztabaidagarria kontsideratu izan zen. Hurrengo hamarkadetan dinosauroekiko interesa asko jeitsi zen eta *Iguanodon-*aren inguruko azterketa berririk ere ez zen egin apenas.

1969an *Deinonychus*-aren deskribapena argitaratu zen eta dinosauroen aro berria abiatu zen. David B. Norman izan zen 1980. hamarkadan *Iguanodon*-aren inguruko ikerketa berriak plazaratu zituena. Animaliaren izaera taldekoiaren frogak azaldu ziren Alemania mendebadeko Nehden herrian, uholde batek hilko zituen 15 ale batera aurkitu baitziren. Garai hartan *I. atherfieldensis* izenaz identifikatu ziren (gaur egun ale gehienak *Mantellisaurus* generokoak kontsideratzen dira) baina *I.bernissartensis* batzuk ere badaude tartean.

Bestetik Dollok isatsari emandako bihurdura ere baztertu zen eta isats zuzena hobetsi zen.

### XXI. mendeko ikerketak 
XXI. mendean *Iguanodon* aleen hezurrak dinosauroen biomolekulak ikertzeko erabili dira. Graham Embery *et al.* taldeak hezurretako fosfoproteinak eta proteoglikanoak identifikatu zituen sahiets batean.

2007an Gregory S. Paul ikerlariak *I. atherfieldensis* gisa identifikaturiko aleak genero bereizi batean sailkatu zituen, *Mantellisaurus* generoan hain zuzen ere. 2010. urtean David B. Normanek *I. dawsoni* eta *I. fittoni* espezieak ere genero berriak osatuz kokatu zituen *Barilium* eta *Hypselospinus* hurrenez hurren. Hurrengo urteetan ere bide beretik *Iguanodon* espezie ugari genero berrietan kokatu zen, Carpenterrek eta Ishidak 2010an *Proplanicoxa, Torilion* eta *Sellacoxa* sortu zituzten, Gregory S. Paulek 2012an *Darwinsaurus*, *Huxleysaurus* eta *Mantellodon* eta Macdonald *et al.* taldeak 2012an *Kukufeldia*. *I. bernissartensis* soilik gelditu zen *Iguanodon* generoan.

2015ean Espainiako Galve herrixkan (Teruelgo probintzian) *Iguanodon* espezie berria identifikatu eta deskribatu zen, *I. galvensis*.

## Deskribapena 
280px|thumb|*I. bernissartensis* (berdea) eta beste iguanodontido batzuk gizakiaren tamainarekin alderatuta.
*Iguanodon*-ak tamaina handiko dinosauro belarjaleak ziren, bi hankatan edo lau hankatan ibiltzen zirenak. *I. bernissartensis* espezieko ale heldu batek batazbeste 10 metrotako luzera zuen eta 3'4 tonatako pisua. Hortz lerroak barailen barnealdean aurkitzen direnez badirudi masail antzeko egiturak izango zituztela eta hauei esker janaria ahoan mantenduko zutela.

*Iguanodon*-aren aurreko besoak luzeak (hanken luzeraren %75a) eta sendoak ziren.

{{klado| style=font-size:100%;line-height:80%
|label1=Iguanodontia
|1={{klado
  |1=Rhabdodontidae
  |2= }} }}

### Espezieak 
Gaur egun bi espezie baino ez dira onartzen *Iguanodon* generoaren barnean:

* *Iguanodon* *bernissartensis*: 1881. urtean George Albert Boulenger belgikarrak deskribatu zuen. Bernissart meategian aurkitu ziren gehienak baina Europako beste hainbat tokitan ere azaldu dira.
** 2011n Teruelgo Galve herrixkan, hasieran *Delapparentia turolensis* izena eman bazitzaion ere *I.* *bernissartensis* espeziearen ragoan sartzen dela erakutsi dute hainbat ikerketek.
* *Iguanodon galvensis*: Teruelgo Galve herrian 2015ean deskribaturiko heldu eta gazte banaren hezurdurak dira.

Zalantzazkoa da Friedrich Hollek 1829an deskribaturiko *Iguanodon anglicus*, hortzak baino ez baitziren aurkitu. Gaur egun *I.* *bernissartensis* espeziearen barnean kokatzen da. Landare egitura erresistenteak jateko gai izango zela uste da. Muturraren aurrean hortzik gabeko mokoa zuen eta adarrak eta puja berriak mozteko erabiliko zuen.

### Postura eta ibilera 
280px|thumb|*Iguanodon* baten ikuspegi artistikoa.
*Iguanodon*-a hasiera batean lau hankako dinosauro gisa irudiokatu zen, muturrean adarra zuena. Mantellek ikusi zuen aurreko besoak atzeko hankak baino laburragoak zirela eta Owen eta bien artean eztabaida sortu zen. Bernissarteko hezurdurak aurkitu zirenean bi hankatan irudikatu zen, tente, isatsarekin tripode egitura osatuz. 

David B. Normanek postura hau errefusatu zuen isats zurruna planteatu zuenean. Sir Arthur Conan Doyleren *The Lost World* eleberriko protagonistetako bat izan zen.

Zineman ere agertu izan da *Iguanodon*-a. *The Land Before Time* eta Dysney faktoriako *Dinosaur* animaziozko filmeetan adibidez. Godzilla irudikatzeko *Iguanodon*-a, *Tyrannosaurus*-a eta *Stegosaurus*-a erabili ziren. Dokumental ugaritan ere agertu izan da, BBC-ren *Walking with Dinosaurs* (1999) edo Discovery Channel-en *Dinosaur Planet* (2003) adibidez.

## Erreferentziak