open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrew Parrott

**Andrew Parrott** (Walsall, Ingalaterra, 1947ko martxoaren 10a) britainiar orkestra-zuzendaria da.

1970eko hamarraldiaren hasieran, Oxfordera joan zen, XVI. eta XVII. mendeetako musika ikertzera, obren aurreneko emanaldiko interpretazio benetakoa bilatu nahian. 1973an, Taverner Choir taldea sortu zuen, eta, geroago, The Taverner Players. 1977an, BBCren *Promenade* kontzertuan parte hartu zuen lehenengo aldiz, Claudio Monteverdiren *Bezperak* gidatuz. Londresen, Johann Sebastian Bachen *Meza mi minorren*, *Nekaldia San Mateoren arabera* eta *Brandeburgoko kontzertuak* estreinatu zituen antzinako musika-tresnekin. Zuzendari gisa, zehaztasunagatik, hotsaren garbitasunagatik eta xehetasunetan jartzen duen arretarengatik goraipatu dute kritikariek. Musika klasikoa ez ezik, egungo musika ere landu du. Denboraldi batez, Michael Tippetten musika laguntzaile gisa aritu zen Electric Phoenix ahots-kuartetoaren emanaldietan. 1987an, Judith Weierren *A Night at the Chinese Opera* obraren estreinaldia gidatu zuen. 1971tik 1983ra, Emma Kirkbyrekin ezkonduta egon zen, eta disko asko grabatu zituzten elkarrekin. Ikertzaile gisa, Monteverdiren obra hobeto ezagutzen lagundu du.

## Erreferentziak
David H. Hubel

**David Hunter Hubel** (Windsor, Ontario, Kanada, 1926ko otsailaren 27a - Lincoln, Massachusetts, 2013ko irailaren 22a) Kanadan jaiotako estatubatuar neurobiologoa izan zen.

## Biografia 
Medikuntza-ikasketak egin zituen Montrealen. 1959an, Harvardera joan zen, unibertsitatean irakastera. Han hasi zen ikusmenaren kortexean (begiek bidalitako mezuak jasotzen dituen garunaren zatian) informazioa nola prozesatzen den ikertzen, Torsten Wiesel suediarrarekin batera. Mikroelementuak eta teknika elektroniko modernoak erabiliz, neurona banakoen aktibitatea detektatzen saiatu ziren, ikusmenaren kortexeko 17. esparrukoarena, zehazki. Hubel eta Wiesel ohartu ziren ikusmenaren estimuluak jasotzen dituen kortexeko zelulen jarduna oso berezia dela. Zenbait zelulak argi-orbanen eraginei baizik ez die erantzuten, eta, beste batzuek, berriz, makurtze kritikoa duten lerroei soilik, eta, beraz, angeluak 10 graduko aldaketa izatea nahikoa da erantzuna aldatzeko. Hubeli esker, ikusmenaren kortexa da gaur egun hobekien ezagutzen den burmuinaren zatia. Medikuntzako Nobel saria jaso zuen 1981ean, Wieselekin eta Roger Wolcott Sperryrekin batera, ikusmenaren zentroan informazioa lantzeko moduari buruz egin zituzten aurkikuntzengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alberto Ullastres

**Alberto Ullastres Calvo** (Madril, Espainia, 1914ko urtarrilaren 15a - *ibidem*, 2001eko azaroaren 15a) politikaria, ekonomista eta legelaria izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbide eta Ekonomiako ikasketak egin zituen Madrilen. Ikasle garaian, Acción Nacional erakundeko gazteriaren buruzagietako bat izan zen. Espainiako Gerra Zibilean, Asturias, Aragoi eta Levanteko fronteetan borrokatu zen, teniente gisa. Gerra bukatu zenean, Ikerkuntza Zientifikoetako Kontseilu Goreneko Ekonomia Institutuko kide izan zen. Gero, Madrilgo Unibertsitatean, Espainiako Ekonomiaren eta Ekonomia Unibertsalaren Historiako katedra lortu zuen. Espainiako historiari eta ekonomiari buruzko liburu asko idatzi zituen.

1957an, Merkataritzako ministro izendatu zuten, eta berak abiarazi zuen Espainiako Egonkortze Plangintza, autarkia ekonomikotik ekonomia liberalizatzera eta nazioartekotzera pasatzeko lehen urratsa izan zena. 1965etik 1976ra, Espainiako lehen enbaxadore izan zen Europar Merkataritzaren, Energia Atomikoaren Europar Batasunaren, eta Ikatz eta Altzairuaren Europar Batasunaren aurrean. 1986tik 1995era, Banco Bilbao (Banco Bilbao Vizcaya, 1988az gero) banketxeko bezeroaren defendatzaile gisa lan egin zuen.

## Erreferentziak
Francisco Nieva

**Francisco Nieva** (Valdepeñas,  - Madril, 2016ko azaroaren 10a) espainiar idazlea izan zen. Antzerkirako lanak idatzi ditu gehienbat.

## Biografia 
Espainiako gerraondoko antzerkiaren berritzaile handienetako bat izan da. Mugimendu *postista*rekin egon zen harremanetan. Bere obrak ukitu bat baino gehiago du: Goyaren pinturarenak, Valle Inclánen esperpentoarenak eta Alfred Jarry eta Antonin Artauden surrealismoarenak. Fartsa eta kalamitatearen antzerkia eta antzerki amorratua direlako multzoetan sailkatu izan du berak bere lana.

## Obra 
Lehen multzoan, lan hauek ditu, besteak beste: *Tórtolas, crepúsculo y telón* (1972), *El rayo colgado* (1975) eta *El baile de los ardientes* (1975); bigarrenean, aldiz, *La carroza de plomo candente* (1973), *Nosferatu* (1975), *Con sombra y quimera de Larra* (1976) eta *La señora tártara* (1981). 1980an, Espainiako Antzerkiko Sari Nazionala irabazi zuen *Los Baños de Argel* lanaren muntaiarekin. 1986az geroztik, Espainiako Hizkuntzaren Erret Akademiako kide da. Azken urteetan, eleberriak eta ipuinak idatzi ditu: *Viaje a Pantaélica* (1994), *Carne de murciélago* (1998), *Los rabudos y otros cuentos* (2000), *Argumentario clásico* (2001) eta *La mutación del primo mentiro* (2004). Azken antzerki-lanak hauek ditu: *¡Viva el estupor!* (2005), *Misterio y festival: pequeña tetralogía satírica* (2005) eta *El cíclope* (2009). Bestalde, 1992an Letretako Asturiasko Printzea saria eta Espainiako Literatura Sari Nazionala eman zizkioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Francisco Nievaren web-orria
Édouard Séguin

**Édouard Séguin** (Clamecy, Nièvre, Frantzia, 1812ko urtarrilaren 20a - New York, AEB, 1880ko urriaren 28a) frantses psikiatra izan zen.

Adimen urrikoen hezkuntzarako metodo berriak asmatu zituen.

## Biografia 
Fisikari-familia batean sortu zen eta psikologia-ikasketak egin zituen Parisen. 1839an eskola bat zabaldu zuen adimen urrikoentzat. Urte hartan bertan aditzera eman zuen adimen urrikoen gaitzek pertsona horiek jaio aurretik, jaiotzerakoan eta jaio ondoren pairatutako desegokikeria dituztela iturburu. Pertsona horiek gizarteratzeko programa bat jarri zuen abian eskola haren bidez, eta haren irakatsiak Europan barrena zabaldu ziren ondorengo urteetan.

1846an *Traitement Moral, hygiene et éducation des idiots (Idioten trataera morala, higienea eta heziketa*) liburua idatzi zuen, eta berehala jaso zuen psikologo ezagun guztien onespena.

1851. urtean Estatu Batuetara joan zen, Frantziako politika egoera hartan gustura ez zegoelako, eta 1854tik aurrera adimen urrikoentzako eskola batzuk antolatu zituen New Yorken.

1866an argitaratu zuen bere bigarren liburua, *Idiocy and its Treatment by the Psychological Method (Idiozia eta haren tratamendua psikologia metodoen bitartez).*

## Erreferentziak
Henryk Sienkiewicz

**Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz** ( ahoskatua; Wola Okrzejska, Kongresuko Polonia,  - Vevey, Suitza, ) poloniar idazlea izan zen. Prentsan hasi zen idazten. Estatu Batuetara bidaia bat egin ondoren, egonaldi haren inguruan *Bidaia-Gutunak* (1876-1878) idatzi zituen. *Slowo* egunkarian esku hartu zuen zuzendari gisa 1882tik aurrera, jarrera kontserbatzaileak aldezten zituela. Lehen Mundu Gerra hasi zenerako Poloniako literatura berriaren idazle gorentzat aitortua zen. Kontakizunaren alorrean, *Ikatzez egindako zirriborroak* (1880) obran laborari-bizitzaren berri mingotsa ematen zuen. Beste eleberri labur batzuk Ameriketako egonaldian oinarrituak dira: *Itsasargi zaintzailea* (1881), *Sachem* (1889). 1883tik aurrera eleberri historikoak moldatzeari ekin zion, XVII. mendeko Polonia gai hartzen duen trilogia batekin: *Ogniem i mieczem* (1884, *Odolez eta burdinez*); *Potop* (1886, *Uholdea*) eta *Messire Wolodyjowski* (1888, *Wolodyjowski jauna*). 1896an kristautasunaren lehen garaiak oroitarazten zituen *Quo Vadis* eleberriak, mundu osoan ezagutarazi zuen. *Kryzacy* (1900, *Zaldun teutoiak*) eleberrian berriro landu zuen Poloniako historia. 1905ean Literaturako Nobel saria eman zioten.

## Lanak 

;Ipuinak
* *Humoreski z teki Worszyłły* (1872)
* *Stary sługa* (1876)
* *Hania* (1876)
* *Selim Mirza* (1877)
* *Szkice węglem* (1877)
* *Komedia z pomyłek* (1878)
* *Janko Muzykant* (1879)
** Euskaraz: *Ianko ereslari*. Itzultzailea: Martin Oiartzabal Oiartzabal. Euzko-gogoa, 1957
* *Przez stepy* (1879)
* *Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela* (1880)
* *Niewola tatarska* (1880)
* *Za chlebem* (1880)
* *Orso* (1880)
* *W krainie złota* (1881)
* *Latarnik* (1881)
* *Bartek Zwycięzca* (1882)
* *Jamioł* (1882)
* *Ta trzecia* (1888)
* *Sachem* (1889)
* *Wspomnienie z Maripozy* (1889)
* *Pójdźmy za Nim!* (1892)
* *Na jasnym brzegu* (1897)
;Eleberriak

* *Na marne* (1872)
* *Ogniem i mieczem* (1884)
* *Potop* (1886)
* *Pan Wołodyjowski* (1888)
* *Bez dogmatu* (1891)
* *Rodzina Połanieckich* (1894)
* *Quo vadis* (1896)
* *Krzyżacy* (1900)
* *Na polu chwały* (1906)
* *Wiry* (1910)
* *W pustyni i w puszczy* (1911)
* *Legiony* (1914)

;Bestelakoak

* *Listy z podróży do Ameryki* (erreportajea, 1880)
* *Listy z Afryki* (erreportajea, 1890)
* *Zagłoba swatem* (antzezlana, 1900)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Siodmak

**Robert Siodmak** (Dresden, Alemania, 1900eko abuztuaren 8a - Locarno, Suitza, 1973ko martxoaren 10a) Estatu Batuetako zinemagilea izan zen, jatorriz alemaniarra.

## Biografia 
1929an egin zuen lehen film luzea Curt Siodmak anaiarekin batera, *Menschen am Sonntang*, fikzioa eta dokumentala nahasten zituena.

Polizia-filmak egin zituen gero, harik eta 1933an, naziengandik ihesi, Alemania utzi eta Parisa erbesteratu zen arte. Parisen zortzi film egin eta 1940an Estatu Batuetara erbesteratu behar izan zuen.

Hollywooden hasi zen lanean anaiari esker; han genero beltzeko maisuetako bat izan zen. B saileko film batzuk egin ondoren polizia-filmak egin zituen, giro itogarri eta pertsonaia gogorrekoak, espresionismoaren eragina zutenak.

Garai hartakoak ditu filmik onenak: *Phantom Lady* (1944), *The Suspect* (1945, *Susmagarria*), *The Spiral Staircase* (1945), *The Dark Mirror* (1946, *Ispilu iluna*), *The Killers* (1946, *Hiltzaileak*), *Cry of the City* (1948, *Hiriko oihua*), *Criss Cross* (1949).

Polizia filmez gainera, abenturazko film bikain bat ere egin zuen, *The Crimson Pirate* (1952). Europara itzuli eta han egin zituen, besteak beste:* Le grand jeu *(1953), *Die Ratten* (1955), eta *Katia* (1959).

## Erreferentziak
John Surtees

**John Surtees** (Tatsfield, Kent, Ingalaterra, 1934ko otsailaren 11 &ndash; Londres, 2017ko martxoaren 10a) pilotua izan zen. Automobilismoko eta motoziklismoko munduko txapeldun izatera iritsi den historiako pilotu bakarra da.

## Bizitza 
[ezkerrera|thumb|John Surtees gaur egungo argazki batean ([Dunsfold, 2012).]]
1950 ondorengo urteetan, sidekar-probetan parte hartzen hasi zen. 1956an, MV Agusta etxeak kontratatu zuen, eta urte hartan bertan Man uharteko Tourist Trophy ospetsua eta 500 cm3-koko Munduko Motoziklismo Txapelketa irabazi zituen. 1957an bigarren atera ondoren, 1958, 1959 eta 1960an berriro irabazi zuen Munduko Txapelketa, 500 cm3-koko probetan ez ezik baita 350 cm3-kokoetan ere. Guztira 38 sari handi irabazi zituen (hogeita hiru 500 cm3-koko probetan eta hamabost 350ekotan).

1960an, motoziklismoa utzita, 1 Formulako probetan parte hartzen hasi zen. Lotus taldearekin egin zuen debuta, eta Ferrari taldean aritu zen gero. Azkeneko talde horrekin munduko txapeldun atera zen 1964an. Bi urte geroago, bigarren geratu zen, Jack Brabhamen atzetik. 1969an, BRM taldeak kontratatu zuen, baina bere taldea sortu zuen berehala. 1972an utzi zituen lasterketak, automobilismoan guztira sei sari handi irabazi ondoren.

## Erreferentziak
Odón Alonso

**Odón Alonso Ordás** (La Bañeza, León, 1925eko otsailaren 28a - Madril, 2011ko otsailaren 21a) espainiar orkestra-zuzendaria izan zen. Madrilgo Kontserbatorioan musika-ikasketak egitearekin batera, Filosofia eta Letretako karrera egin zuen unibertsitatean. Gero, Sienan eta Vienan jarraitu zituen musika-ikasketak. 1952an hasi zen zuzendari-lanetan antzinako musikan espezializaturiko *Solistas de Madrid* taldearekin. 1956an, Zarzuelako Antzokia berriro zabaldu zenean, hango zuzendari izendatu zuten. 1968an, Espainiako Irrati-telebistako Orkestra Sinfonikoaren zuzendaritza eman zioten. Aldi berean, Madrileko eta Bartzelonako opera-sasoietan, Odón Alonso izan ohi zen zuzendari. Puerto Ricoko Orkestra Sinfonikoaren zuzendari titularra izan zen, bai eta Europako beste hainbat orkestratakoa ere. Bere errepertorioan, barrokoko oratorioak (Monteverdiren *Vespro della beata Vergine*, Händelen *Teodora*), erromantizismoko sinfoniak eta eszena-musika aurki daitezke. Musikariekin komunikatzeko zuen gaitasuna medio, koherentzia eta musikaltasun handikoak izaten ziren berak zuzentzen zituen interpretazioak. Hainbat sari jaso zituen, hala nola SGAEren ohorezko domina eta Frantziako Arte eta Letren Ordenako ofizial titulua. Soriako Musika Udazkena delako jaialdiaren zuzendari izan zen hil zen arte.

## Erreferentziak
Santiago Meabe

**Santiago Meabe Bilbao** (Bilbo, Bizkaia, 1878ko ekainaren 5a - *ib.*, 1961eko urriaren 25a) politikaria izan zen, eusko abertzalea. Oso ezaguna ez den arren, ezker abertzalearen aitzindaritzat jo dute adituek.

## Bizitza 
Tomas Meaberen anaia zen, eta harreman estuak izan zituen harekin, ideologiaz harengandik urrun egon arren. Merkataritza-ikasketak egin zituen. Bere lehen euskara irakaslea Resurreccion Maria Azkue izan zen, eta Sabin Aranaren lehen jarraitzaileetakoa izan zen. *La Patria* astekariaren zuzendari izan zen 1901-1903 urteetan, eta *Aberri* astekariaren zuzendari 1906tik aurrera.

Anaiaren antzera, biziki kezkatu zuen langileen arazoak. 1920. urtetik aurrera, ELA-SOV sindikatuaren errebindikazioak indartzearen aldeko agertu zen, eta abertzaletasuna eta sozialismoa politika-egitarau zehatz batean uztartzen saiatu zen, Ferdinand Lassalleren ideologiaren ildotik.

1930ean, ezker abertzalearen aldeko joera berria onartu, eta ANVko kide egin zen. Urte batzuen buruan alderdi hura utzi, eta independente gisa iraun zuen, hil zen arte.

Markina aldeko arduradun egin zuen Eusko Jaurlaritzak 1936an, Espainiako Gerra Zibilaren garaian, eta Normandiara jo zuen, erbesterako bidean, 1937an. Baionan bizi izan zen, Bilbora itzuli baino lehen.

## Erreferentziak
Teleferiko

thumb|alt=|Caracaseko teleferikoa (Venezuela)
**Teleferiko** kableetatik zintzilik airean ibiltzen diren bagoiez osaturiko garraiobidea da. Teleferikoa, bestelako garraiabideak erabili ezin diren toki malkar bihurrietan, jendea nahiz gaiak garraiatzeko erabiltzen da. Lehengaiak (ikatza, egurra, nekazaritzako gaiak eta bestelakoak) garraiatzeko oso erabilia da; hala ere, azken urteetan garrantzi handia hartu du jendearen garraiabide gisa, neguko kirolak direla eta, asko hedatu baita. Teleferiko batek parte edo atal nagusi hauek ditu: kableak, kableei eusteko dorreak, geltokiak, motorrak eta bagoiak. Kableak ondo tenkaturik egoten dira; haien eginkizuna bagoiei airean eustea eta abiapuntutik helmugara eramatea da. Eusteko dorreen eginkizuna kableei eustea da eta ibilbidea bideratzea, horregatik ibilbidean zehar hainbat dorre izaten dira tarteka jarrita. Geltokiak ibilbidearen bukaeran goian, tartean eta hasieran behean izaten dira; hasierako edo bukaerako geltokian kablea mugiarazten duen motor eragilea eta segurtasuneko motorra egoten dira; tarteko geltokiak, berriz, norabide aldaketa handiak egin behar diren tokietan jartzen dira.

Bagoiak lurretik ibiltzen direnean funikular du izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elizabeth Maconchy

**Dame Elizabeth Violet Maconchy Le Fanu**, ezaguna **Elizabeth Maconchy** gisa (Broxbourne, Hertfordshire, Ingalaterra, 1907ko martxoaren 19a - 1994ko azaroaren 11), britainiar musikagilea izan zen, jatorriz irlandarra.

Bere belaunaldiko ganbera-musika lanen egile nagusietako bat da.

## Biografia 
Sei urte zituela hasi zen musika egiten. Royal College of Musicen egin zituen ikasketak Charles Woodekin.

Béla Bartóken musikak eragin handia izan zuen Maconchyren lanetan. Beka bat lortu zuen Karel Boleslav Jirákekin Pragan ikasteko, eta han egin zituen bere lehenengo lan serioak (*Kontzertua piano eta orkestrarako*, eta *Lurra* orkestrarako suitea). Urte horretan bertan, William Le Fanurekin ezkondu zen eta Suffolken hartu zuen bizilekua.

13 kuartetoko sail bat egin zuen harizko tresnetarako 1933-1984 urteen bitartean. Ahotserako lanetan (*Heloise and Abelard*, besteak beste), hiru operetan eta orkestrarako lanetan argi eta garbi ikusten dira Maconchyren maisutasun teknikoa eta estilo berezia.

Zehatz-mehatz adierazi ez bazuen ere feministen aldekoa zenik, lan handia egin zuen emakumezko musikagileen alde. Composers' Guildeko lehenengo kide emakumezkoa izan zen, eta Britainia Handiko Musika Berria Sustatzeko Elkarteko lehendakari izan zen.

## Erreferentziak
George Sherman

**George Sherman** (New York, 1908ko uztailaren 14a - Los Angeles, 1991ko martxoaren 15a) estatubatuar zinema-zuzendaria izan zen.

David Howard zuzendariaren laguntzaile-lanak eginez ikasi zuen lanbidea 1935 eta 1937 bitartean, eta bere lehen filma, *Wild Horse Rodeo*, 1937an bertan zuzendu zuen. Guztira, 175 film zuzendu zituen. Hasieran, 1940ko hamarraldiaren erdira arte, *western*ak egin zituen batez ere, baina, ondoren, genero gehiago ere zuzendu zuen,* The Lady and the Monster* (1944) *thriller*ra, eta *The Bandit of Sherwood Forest* (1946), esaterako. 1950eko hamarraldian, Universal etxeak kontrataturik, ospe handia izan zuen B saileko filmen zuzendari bikaina zelako. Hala ere, ez zion inoiz *western*ak zuzentzeari utzi, arrazismoaren aurkako zertzeladak erantsiz aldi berri honetan. Horren adibide dira *War Arrow* (1953), *Comanche* (1956) eta *Reprisal* (1956). 1964an, bi film zuzendu zituen Espainian: *La nueva Cenicienta*, Marisol antzezlea protagonista duena, eta *Joaquín Murrieta* superprodukzio epikoa. Ondoren, 1971n, John Wayne aktorea zuzendu zuen berriro *Big Jake* filmean. Bere azken lanak, berriz, telebistarako ekoizpen- eta zuzendari-lanak izan ziren.

## Erreferentziak
Diego de Torres Villarroel

**Diego de Torres Villarroel** (Salamanca, 1693 - *ibidem*, 1770eko ekainaren 19a) espainiar idazlea izan zen. 1715. urtean subdiakono egin zuten eta zientzia-ikasketak hasi zituen orduan. 1721. urtetik aurrera *Gran Piscator de Salamanca* almanaka arrakastatsua argitaratu zuen. Bi urte geroago Madrila joan zen eta 1726an Salamancako unibertsitateko matematika saileko katedradun egin zuten. Inkisizioarekin arazoak zituela eta, Portugala ihes egin behar izan zuen, baina 1734an berreskuratu ahal izan zuen katedra eta 1745ean apaiz egin zuten. Oso idazle oparoa izan zen; haren obretan agerian geratzen ziren egilearen izaeraren kontraesanak: *Los desahuciados del mundo y la gloria* (1736-1737, *Mundukoeta loriako etsituak*), *Vida natural y vida católica* (1743, *Berezko bizitza eta bizitza katolikoa*), *El gallo español* (1738, *Espainiar oilarra*), *Anatomía de lo visible e invisible* (1738, *Ikusgai eta ikustezinaren anatomia*), *Sueños morales* (1727-1751, *Amets moralak*) eta *Vida, ascendencia, nacimiento, crianza y aventuras de don Diego Torres Villarroel* (1743-1758, *Diego Torres Villarroel jaunaren bizitza, jatorria, jaiotza, heziketa eta balentriak*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gregorio Fernández

**Gregorio Fernández** (Sarria, Lugoko probintzia, 1576ko apirila &ndash; Valladolid, 1636ko urtarrilaren 22a) espainiar eskultorea izan zen.

## Arte jarduera 
Gaztelako eskultura polikromoaren ordezkari behinen eta emankorrenetarikoa izan zen. Errealismoa irudien aurpegieran islatu zuen; estasia edo oinazea adierazten duten aurpegiak dira, oro har, eta bere garaiko Espainiako mistizismoaren ezaugarriak dituzte.

Gregorio Fernándezen obra erlijiozkoa izan zen erabat: irudi askeak, erretaulak eta, batez ere, Jesu Kristoren Pasioko atalak (Aste Santuko pasoak) egin zituen.

Obra gehienak Valladoliden dauden arren, bere lantegitik ateratako lanak Gaztela bietara eta Euskal Herrira ere iritsi ziren (Gasteizko San Migel elizako erretaula; Bergarako Errege Mintegian dagoen San Ignazioren taila, Eibarkoa, 1936ko Gerran suntsitua eta abar). Eragin handia izan zuen Penintsula osoan. Haren obretariko batzuk hauek dira: San Miguel elizako erretaula eta *San Ignazio*, *San Frantzisko Xabier*, *San Frantzisko Borjakoa* estatua askeak (Valladolid); *Jesu Kristoren Bataioa*, *Santa Teresa*, *San Bruno* (Valladolideko Museoa); *Jesu Kristo etzana* lanak (Madrilgo Encarnación komentua, Valladolideko Santa Ana komentua).

## Erreferentziak
Leonardo Cremonini

**Leonardo Cremonini** (Bolonia, 1925eko azaroaren 26a - Paris, 2010eko apirilaren 12a) italiar pintorea izan zen.

Gazte-gaztetandik izan zuen pinturarako zaletasuna. Boloniako Arte Ederretako Eskolan egin zituen ikasketak, Guglielmo Pizziranirekin. Ondoren, Milango Brera Akademian aritu zen, Venturoli sariari esker (1945-1950). 1951n, Parisa joan zen, eta berehala lortu zuen ospea nazioartean. New Yorken erakusketak eskaini zituen Catherine Viviano galerian 1952, 1954, 1957 eta 1962an. Cremoninik, dena dela, aurre egin zion arte abstraktuaren modari, eta gerra ondorengo pintura figuratiboaren aitzindaritzat hartzen da. 1983tik 1991ra, pintura-lantegi bat zuzendu zuen Parisko Arte Ederretako Eskolan. Lehenengo lanetan, giza gorputzak eta animaliak elkarri lotzen dira, arkitektura handi eta tragikoa osatuz: *Jolasean ari diren umeak* (1955-1956), *Karrusela, gaua* (1956-1957), *Gizona eta piztia* (1957-1958), *Gizona eta zaldia* (1958-1959). Geroagoko lanetan, ordea, paisaia poetikoak obsesio bihurtu ziren: *Ibilaldia Belvédèren* (1960-1961). Cremoninik surrealismoa, errealismoa eta arte abstraktua bateratzen zituen, teknikaren, gaien eta irudien bidez.

## Erreferentziak
Ralph Steadman

**Ralph Steadman** (Wallasey, Merseyside, ) britainiar marrazkilari eta komikilaria da. 1952an, hegazkinak eraikitzen zituen Havilland enpresan hasi zen ikasle. Gero, publizitate-etxe batean lan egin zuen, eta prentsa-talde batean ondoren. 1958an erakutsi zuen bere lehenengo marrazkia, *Punch* aldizkarian. Horren ondotik, *Private Eye* aldizkariko lankidea izan zen. 1970eko hamarraldian, Estatu Batuetara joan zen, eta han bi marrazki-sail argitaratu zituen, *Fear and Loathing in Las Vegas* eta *Steadman´s America*, hain zuzen ere. 1974an, Australiara joan zen *Radio Times Magazine*k eskatuta, cricket partidak jarraitzera. Hala ere, liburuetako irudietan erakutsi zuen Steadmanek hobekien maisutasuna: *Alizia mirarien munduan* eta *Ispiluan barrena* esperimentazio-lanak izan ziren. Gertaera politikoekin zerikusia zuten pertsonaien karikaturak ere egin zituen. 1978an, foken ehiza salatu zuen, eta, horretarako, emakume bat marraztu zuen odolez zipriztindutako larruzko beroki batekin. Urte horretan bertan, argazki-muntaiak erabili zituen *Plastic Surgery* saila osatzeko. 1978an, Sigmund Freuden bizitza kontatu zuen, eta, 1983an, *Ni, Leonardo da Vinci* argitaratu zuen. 2011n, prosa eta poesia idazten hasi zen *Kotori Magazine* aldizkarian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ralph Steadmanen web-orria
Ahti Karjalainen

**Ahti Kalle Samuli Karjalainen** (Hirvensalmi, Finlandia, 1923 &ndash; Helsinki, Finlandia, 1990) finlandiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Zientzia politikoko ikasketak egin zituen Helsinkiko Unibertsitatean. 1946an Nekazarien Alderdiko kide egin zen, eta ministro-kargu ugari bete zituen: Finantzetakoa (1957-1958), Merkataritza eta Industriakoa (1959-1961) eta Kanpo Arazoetakoa (1961-1962 eta 1963-1967).

Lehen aldian Kanpo Arazoetako ministro zela, Finlandiako neutraltasun politika erabat aldatu zuen, Stalinen ondorengo Sobiet Batasunari hurbildu baitzitzaion. 1962an Lehen Ministro izatera iritsi zen, baina 1963an kargua utzi zuen, berriz ere Kanpo Arazoetako ministro izateko. 1967 arte jardun zuen zeregin horretan. 1970-1971 bitartean berriro Lehen Ministro aukeratu zuten, Berde-gorri izeneko koalizio aurrerakoiaren gobernuko buru. Epe horretan bere herriko politika neutralzalea indartu zuen, eta Alemaniako Errepublika Demokratikoarekiko erlazioak izan zituen.

1979an Finlandiako Bankuaren zuzendaritza hartu zuen eta 1982an Sobiet Batasunarekiko Harremanetarako Batzordeko presidentetza.

1989an bere oroimenak argitaratu zituen *Gizon presidentea* izenburupean.

## Erreferentziak
Fernando Belaúnde Terry

**Fernando Belaúnde Terry** (Lima, Peru, 1912ko urriaren 7a - *Ib.*, 2002ko ekainaren 4a) politikaria eta arkitektoa izan zen. Peruko Errepublikako lehendakaria izan zen 1963-1968 eta 1980-1985 bitarteetan.

## Bizitza 
Arkitektura ikasi zuen Estatu Batuetan, eta arte hori Perun sustatzeko lan handia egin zuen. *El arquitecto peruano* aldizkaria, Peruko Arkitektoen Elkargoa eta Peruko Hirigintza Institutua sortu zituen horretarako. Politikagintzan, Peruko Fronte Demokratiko Nazionaleko diputatu izan zen, 1945etik 1948ra bitartean. 1956an Herri Ekinbideko Alderdia sortu zuen, eta Peruko lehendakari izan zen 1963tik aurrera, militarrek kargutik kendu zuten arte (1968).

Hainbat urtez Argentinan eta Estatu Batuetan erbesteraturik egon ondoren, 1977an Perura itzuli zen, eta 1980ko hauteskundeetan Errepublikako lehendakari aukeratu zuten berriro. Peruko ekonomia Nazioarteko Diru Funtsaren mende jartzeak eta Peruko Alderdi Komunistako gerrillari taldearen aurka gerra zikina erabiltzeak herritarren babesa kendu zioten, eta 1985ean haren alderdiak galdu egin zituen hauteskundeak. Orduz geroztik, ez zen gehiago aurkeztu lehendakari izateko, baina buru-belarri jardun zen politikagintzan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaime Balmes

**Jaime Balmes** (Vic, Katalunia, 1810eko abuztuaren 28a - 1848ko uztailaren 9a) apaiz katolikoa, kazetaria eta filosofoa izan zen. Filosofo gisa, eskolastizismo modernoaren barnean kokatzen da, eta XIX. mendeko Espainiako filosofo nagusietakotzat hartzen da.

Bere lanean eta zuzendu zituen aldizkarietan —*La sociedad* (Bartzelona, 1843) eta *El pensamiento de la nación* (Madril, 1844) aldizkarietan— politika, ekonomia eta gizarteari zegozkion gaiez jardun zuen. Langileen elkarteen alde egin zuen, haien eta ugazaben artean akordioak lortzeko bide bila. Industria eta nekazaritzarekiko protekzionismoaren alde egin zuen. Politikaren alorrean, nazioaren interesak alderdien gainean daudela aldarrikatuz, liberalak eta karlistak programa bakar baten inguruan bildu nahi izan zituen. Ildo horretatik, elkarren kontrako gerran ari ziren monarkiaren bi adarrak batzea, Elisabet eta Montemolíngo kondea elkarrekin ezkonaraziz, Balmesen asmorik ausartena eta porrot handiena izan zen.

## Lanak 
Lan garrantzitsuenak: *El protestantismo comparado con el catolicismo* (1842), *El Criterio* (1843) (euskarara Zinkunegik itzulia, *Irizpidea*, 1918), *Filosofía fundamental* (1846) eta *Filosofia elemental* (1847).

## Erreferentziak
Edmond Jabès

**Edmond Jabès** (frantsesez  ahoskatua; , ; Kairo,  – Paris, ) egiptoar jatorriko idazle frantsesa izan zen.

## Biografia 
Haren familia judu jatorrikoa zen, eta 1957an alde egin behar izan zuen Egiptotik faxismoaren aurka borroka egiteagatik. Judaismoaren bila egindako bide luzea da haren poemagintzaren oinarria. 1963-1991 bitartean hamabost liburu idatzi zituen, zenbait multzotan bilduta. Esate baterako, *Le Livre des questions* (1963, *Galderen liburua*); *Le Livre de Yukel* (1964, *Yukelen liburua*); *Le Retour au Livre* (1965, *Liburura itzulirik*); *Yael* (1967); *Elya* (1969); *Aely *(1969); *El ou le Dernier Livre* (1973, *Azken liburua*); *Le Livre des ressemblances* (1976, *Antzekotasunen liburua*); *Le Soupçon le Désert* (1978, *Susmo txarra Basamortua)*; *L´Ineffaçable l´Inaperçu* (1980, *Ezabaezina Oharkabekoa*), edota, azkenaldian idatzitako *Le Petit Livre de la subversion hors soupçon *(1982, *Susmo txarrik gabeko subertsioaren liburutxoa*) eta *Le Livre de l´hospitalité* (1991, *Abegi onaren liburua). *Aipagarria du, halaber, *Du Désert au livre* (1981, *Basamortutik liburura*), Marcel Cohen frantses literatura kritikariarekin izandako elkarrizketa liburua da.

## Bibliografia 
* *Je bâtis ma demeure : Poèmes 1943-1957*, Gallimard, Paris, 1959
* *Le Livre des questions*, t. I, Gallimard, 1963 
* *Le Livre de Yukel* (*Le livre des questions*, t. II), Gallimard, 1964 
* *Le Retour au livre* (*Le livre des questions*, t. III), Gallimard, 1965 
* *Yaël* (*Le livre des questions*, t. IV), Gallimard, 1967
* *Elya* (*Le livre des questions*, t. V), Gallimard, 1969
* *Aely* (*Le livre des questions*, t. VI), Gallimard, 1972
* *El, ou le dernier livre* (*Le livre des questions*, t. VII), Gallimard, 1973
* *Le Livre des ressemblances*, t. I, Gallimard, Paris, 1976
* *Le Soupçon le Désert* (*Le Livre des ressemblances*, t. II), Gallimard, 1978
* ''L'Ineffaçable l'Inaperçu* (*Le Livre des ressemblances*, t. III), Gallimard, 1980
* *Du désert au livre*, entretiens avec Marcel Cohen, Belfond, 1980
* *Récit*, Fata Morgana, Saint Clément de Rivière, 1981
* *Le Petit Livre de la subversion hors de soupçon*, Gallimard, 1982
* *Le Livre du dialogue*, Gallimard, 1984
* *Le Parcours*, Gallimard, 1985
* *Le Livre du Partage*, Gallimard, coll. « Blanche », Paris, 1987 
* *Un étranger avec, sous le bras, un livre de petit format*, Gallimard, 1989
* *Le Seuil le Sable : poésies complètes 1943-1988*, Gallimard, coll. « Poésie », Paris, 1990 
* *Le Livre de l'hospitalité*, Gallimard, 1991
* *Petites Poésies pour jours de pluie et de soleil*, Gallimard Jeunesse, 1991
* *Désir d'un commencement Angoisse d'une seule fin'', Fata Morgana, 1991

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wilson Pickett

**Wilson Pickett** (Prattville, Alabama, 1941eko martxoaren 18a - Reston, Virginia, 2006ko urtarrilaren 19a) estatubatuar abeslaria izan zen.

## Biografia 
1960ko hamarraldiko *soul* abeslaririk ezagunenetakoa izan zen, Otis Reddingekin batera. *The Violinaires* *gospel*-taldean hasi zen, Detroiten, eta *The Falcons* soul-taldera aldatu zen 1959an. 60ko hamarraldiko lehen urteetako bakarkako lanekin ez zuen arrakasta handirik lortu, baina Atlantic Recordsen sartu zen 1965ean, eta *In The Midnight Hour* grabatu zuen, gerora klasiko bihurtu zen disko bat, Estatu Batuetan eta Britainia Handian izugarrizko arrakasta izan zuena. Hurrengo urtean, *rythm & blues* estiloko *634-5789* lana kaleratu zuen, eta, harrezkero, lan bikainak eman zituen 1970 inguru arte. Ordukoak dira *Hey Jude* (1969) abestiaren bertsioa eta *Hey Joe*, Jimi Hendrixek ospetsu egin zuen kanta. 70eko hamarraldian, RCA etxeak kontratatu zuen, eta disko-musikaren arrakastaz baliatu nahi izan zuen 1978an *Funky Situation* lanarekin, baina ez zuen emaitza onik lortu, eta hurrengo urtean EMIrentzat hasi zen lanean. Harrezkeroko lanetan, ez zuen behinolako arrakastarik lortu, Estatu Batuetatik kanpora, batez ere.

## Albumak 
* ''It's Too Late* (1963, Double L)
* *In The Midnight Hour* (1965, Atlantic)
* *The Exciting Wilson Pickett* (1966, Atlantic) US: #21
* *The Best Of Wilson Pickett* (1967, Atlantic) US: #35
* *The Wicked Pickett* (1967, Atlantic) US: #42
* *The Sound of Wilson Pickett* (1967, Atlantic) US: #54
* *I'm In Love* (1967, Atlantic) US: #70
* *The Midnight Mover* (1968, Atlantic) US: #91
* *Hey Jude* (1969, Atlantic) US: #97
* *Right On* (1970, Atlantic)
* *Wilson Pickett In Philadelphia* (1970, Atlantic) US: #64
* *The Best Of Wilson Pickett, Vol. II* (1971, Atlantic) US: #73
* *Don't Knock My Love* (1972, Atlantic) US: #132
* *Mr. Magic Man* (1973, RCA) US: #187
* *Wilson Pickett's Greatest Hits* (1973) US: #178
* *Miz Lena's Boy* (1973, RCA) US: #212
* *Pickett In The Pocket* (1974, RCA)
* *Live In Japan* (1974, RCA)
* *Join Me And Let's Be Free* (1975, RCA)
* *Chocolate Mountain* (1976, Wicked)
* *Funky Situation* (1978, Big Tree)
* *I Want You* (1979, EMI) US: #205
* *Right Track* (1981, EMI)
* *American Soul Man* (1987, Motown)
* *Wilson Pickett's Greatest Hits* (1987, Atlantic)
* *A Man And A Half: The Best Of Wilson Pickett* (1992, Rhino/Atlantic)
* *It's Harder Now* (1999, Bullseye Blues)
* *Live And Burnin' – Stockholm '69* (2009, Soulsville)
* *Live In Germany 1968* (2009, Crypt Records 2009)
* *Funky Midnight Mover: The Atlantic Studio Recordings (1962–1978)'' (2010, Rhino)

## Erreferentziak
Samuel Doe

**Samuel Kanyon Doe** (Tuzon, Liberia, 1951ko maiatzaren 6a - Monrovia, Liberia, 1990eko irailaren 9a) liberiar militarra eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Krahn leinuko kidea zen. Hemezortzi urterekin soldadu egin zen. Krahn indigenen eta koloniaren fundatzaile amerikar-liberiarren ondorengoen arteko tirabirek krisi sakona eragin zuten 1980an, Doeren gidaritzapean ziharduen Krahn talde batek William Tolbert lehendakaria eta honen hamahiru laguntzaile hil zituenean.

Doek jeneral kargua eskuratu zuen, eta Herria Askatzeko Batzorde bat osatu zuen, berak izendatutako hamalau kiderekin, herrialdea gobernatzeko. 1985ean hauteskundeak irabazi zituen iruzur eginez, eta zenbait estatu-kolpe saio eragotzi zituen. Basakeriaz eta ustelkeriaz akusatu zuten, eta produkzio nazionalaren beherapenari, auzo herrialdeen etsaitasunari eta baldintza ekonomikoen hondamendiari aurre egin behar izan zion. Bere leinuko kideak oposiziokoak zapaltzera bultzatu zituen eta matxinada herrialde osora zabaldu zen. Gerra zibila hasi zen eta 1990eko erdialdean Liberia osoa, Monroviako alde batzuk izan ezik, matxinatutako talde etsaien mendean zegoen. Urte hartan bertan atxilo hartu eta hil egin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abderrahman Jusufi

**Abderrahman Jusufi** (; Tanger, 1924ko martxoaren 8a - Casablanca, 2020ko maiatzaren 29a) marokoar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbide-ikasketak egin ondoren eta legegizon gisa lan egin eta gero (Arabiar Legegizonen Batasuneko presidente izan zen 1969tik 1990era), Istiqlalen sartu zen 1943an. Alderdi horretan, Casablancako langileen arazoez eta Frantziara ihes egindako marokoarren arazoez arduratu zen. Muhammad V.a kargutik kendu zutenean, erresistentzia-mugimendua antolatzen parte hartu zuen (1953-1955). 1959an, Marokoko Herri Indarren Nazio Batasuna sortu zuen Mehdi Ben Barkarekin batera, eta Attahrir alderdiaren egunkariko erredakzioburu izendatu zuten. Bitan espetxeratu zuten, 1959an eta 1963an, eta erbesteratu egin zen 1965etik 1980ra. Herri Indarren Batasun Sozialistaren (USFO) alderdiko ordezkari egin zuten atzerrian.

1980an Marokora itzuli zenean, alderdiko idazkari izan zen, baina dimisioa aurkeztu zuen 1993an, hauteskunde legegileetako iruzurraren kontra. Hala ere, 1995ean, bere kargura itzuli zen. 1996an, Konstituzioa berritzeko botoa eskatu zuen. 1998an, Hassan II.a erregeak abiarazi zuen demokraziarako zabalkundearen barruan, lehen ministro izendatu zuten. Azkenik, 2003an utzi zuen politika.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Sotomayor

**Javier Sotomayor** (Limonar, Matanzas, Kuba, 1967) altuera jauzilaria da, XX. mendearen bukaerako atletismoko izar handienetako bat.

## Bizitza 
Hamabost urte besterik ez zuela, bi metrotik gorako jauzia egin zuen. 1984an, Kubako marka hautsi zuen lehen aldiz, 2,33 metroko jauziarekin. Erromako Munduko Txapelketetan (1987), gaizki aritu zen, eta bederatzigarren geratu zen; hala ere, urte hartan bertan, urrezko domina lortu zuen Panamerikar Jokoetan. Hurrengo urtean, Salamancan (Espainia), munduko errekorra hautsi zuen lehen aldiz (2,43 metro). 1989an, marka psikologiko bat hautsi zuen: 2,44 metro (alegia, zortzi oin, neurri-sistema anglo-saxoian). 1990ean, Godoy entrenatzailea hil zitzaion, eta, hurrengo urtean, min hartu baitzuen, ezin izan zuen munduko txapelketan parte hartu. 1992ko Olinpiar Jokoetan, Bartzelonan, urrezko domina lortu zuen, 2,34 metroko jauziarekin. 1993an, Stuttgarten, Munduko Txapelketa irabazi zuen lehenengo aldiz (1991n, zilarrezko domina lortu zuen, eta 1995ean ere bai), eta munduko errekorra hautsi zuen berriro: 2,45 metro. 1997ko abuztuan, Atenasen, Munduko Txapelketa irabazi zuen bigarrenez. 1999an, bi urtez lehiatzeko aukera debekatu zioten, dopin-kontrol batean kokaina kontsumitu izana leporatuta. Alabaina, Nazioarteko Atletismo Federazioak barkatu egin zioten zigorra, eta, hiru hilabeteko entrenamenduaren ondoren, zilarrezko domina eskuratu zuen Sydneyko Olinpiar Jokoetan. Hogeita hamalau urte zituela utzi zion garaiera-jauzilari izateari. Bestalde, Kiroletako Asturiasko Printzea saria eman zioten 1993an.

## Erreferentziak
Temistokle

**Temistokle** (antzinako grezieraz: Θεμιστοκλῆς, *Themistokles*, "legearen loria"; Atenas, K.a. 524 &ndash; Magnesia Menandro, K.a. 459) Atenasko estatu-gizona izan zen.

## Biografia 
Oso gaztetandik erakutsi zuen politikarako zaletasuna. K.a. 493. urtean arkontea izan zen, eta K.a. 490. urtean paper garrantzitsua izan zuen Maratongo guduan. Alderdi demokratikoko burua izan zen, eta aristokraten buruzagia (K.a. 483) Aristides baztertu ondoren. Itsas nagusigoan oinarritutako politika bultzatu zuen. Pertsiarren inbasioei aurre egiteko Egeo itsasoko uharteak hartu zituen, eta atenastarrak itsasoan borroka egitera bultzatu zituen. K.a. 480. urtean Xerxes garaitu zuen Salaminako guduan, eta hura izan zuen politikan arrakasta handiena. Atenasko harresiak berriz eraiki ondoren, Pireo gotortu eta Atenasko portu nagusi bihurtu zuen. K.a. 483. urtean, Laurioko hobietatik ateratako zilarra erabiliaz hiru arraun-lerroko berrehun itsasontzi eginarazi zituen. Bere gehiegikeriak eta handikeria zirela eta, gorroto handia piztu zuen jendearengan eta Zimonek baztertu zuen. Ordea, Artaxerxes I.a pertsiar erregeak hiru hiriko gobernuburu egin zuen: Magnesia Menandro, Miunte eta Lampsako.
## Erreferentziak
Russ Meyer

**Russell Albion "Russ" Meyer** (San Leandro, Kalifornia, 1922ko martxoak 21 &ndash; Hollywood, 2004ko irailak 18) estatubatuar zinema-zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Bigarren Mundu Gerran, kamarografo gisa lan egin zuen frontean, Art Lloyd zinemagilearekin ikasi ondoren. Gerra bukatuta, dokumentalak egin zituen San Frantzisko inguruko konpainia batzuentzat, eta biluzien argazkiak *Playboy* aldizkariarentzat. Gero, Estatu Batuetan modan jarri ziren film erotikoen aitzindarietako bat izan zen: *The immoral Mr. Teas* (1959), *Vixen* (1968).

Arazoak izan zituen filmak estreinatzeko, baina oso harrera ona izan zuten, eta dirua egin zuen. Hala, diru gutxirekin bortxakeria eta sexu ugariko filmak eginez, irabazi handiak lortu zituen. Film aipagarrienak hauek ditu: *The naked camera* (1960), *Erotica* (1961), *The immoral West and how it was lost* (1962), *Heavenly bodies!* (1963), *Memories of a woman of pleasure* (1964), *Faster, Pussycat, Kill! Kill!* (1966), *Finder keepers, lovers weepers!* (1968), *Cherry, Harry and Raquel* (1968), *The seven minutes* (1971), *Blacksnake* (1973), *Supervixens* (1975), *Megavixens* (1976) eta *Up the valley of the beyond* (1991). Erica Gavin antzezlea izan zen haren film askotako protagonista nagusia.

## Erreferentziak
François de Malherbe

**François de Malherbe** (Caen, 1555 &ndash; Paris, 1628ko urriaren 16a) frantses olerkaria izan zen. Angulemako Henrikeren idazkari izan zen Aachenen, hamar urtez. Angulemako Henrike hil ondoren Normandiara joan zen bizitzera. 1605ean, Vauquelin de La Fresnayek gortean aurkeztu zuen. Ondoren, Bellegardeko dukearen ezkutari eta Henrike IV.aren ganberako kide izan zen. Luis XIII.a erregeak ere bere babespean izan zuen. Bizitzako azken urteak atsekabean murgildurik iragan zituen, bere seme Marc-Antoine hil ondoren. Idatzi zituen lehen olerkiak italiar poeten eragina zuten. Malherberen lanen ezaugarri nagusia formalismoa da, oso-osorik betetzen baititu bere garaiko poesiagintzaren arau guztiak. Gortearen ospakizunak eta erregeren balentriak kantatzen ditu batez ere. Hauek ditu lan azpimarragarrienak: *Prière pour le Roi allant en Limousin* (1605, *Otoitza Limousinera doan erregeren alde*), Henrike IV.aren garaikoa; *Ode pour le roi allant châtier la rébellion des rochellois* (1628, *Oda rotxelatarren matxinada zigortzera doan erregeren alde*), Luis XIII.aren garaikoa. Ospe handikoak dira, bestalde, Malherbek idatzi zituen gutunak.

## Erreferentziak
Preston Sturges

** Preston Sturges** (Jaiotza-izena: *Edmond P. Biden* ; Chicago, 1898ko abuztuaren 29a - New York, 1959ko abuztuaren 6a) Estatu Batuetako zinema zuzendaria eta gidoigilea izan zen.

Familia aberats batean jaio zen, eta gerora bere filmetan etengabe salatu zuen giro horretako azalkeria. Antzerkian lan egin ondoren Hollywooden jardun zuen Mamoulian, Stahl, Wyler eta gisako zuzendarientzat zinemarako historiak idazten. 1940ean egin zuen lehen filma, *The Great McGinty*, politikari baten bilakaerari buruzko satira, arrakasta handia izan zuena eta zinemaren ateak ireki zizkiona. Komediaren maisu izan zen, eta elkarrizketa bikainen eta *gag *ikusgarrien bidez kontakizunaren logika hankaz gora jarriz, umore bortitzeko film zorrotzak egin zituen. 1950etik aurrera zuzendaritza utzi eta zinemarako eta antzerkirako gidoiak idatzi zituen. Filmak: *Christmas in July* (1940, *Uztailean Eguberri*), *The Lady Eve* (1941), *The Palm Beach Story* (1942, *Palm-Beacheko historia*), *Sullivan´s Travels* (1941, *Sullivanen bidaldiak*),* The Great Moment* (1944, *Une handia*), *Mad Wednesday* (1948, *Asteazken eroa*), *The Beautiful Blonde from Bashful Bend* (1949, *Bashful Bendeko horail ederra*).

## Erreferentziak
Lionel Richie

**Lionel Richie** (Tuskegee, Alabama, Ameriketako Estatu Batuak, 1949) musikaria eta ingelesezko abeslaria da.

## Bizitza 
1967an, The Commodores taldea sortu zuen, Estatu Batuetako 1970eko hamarraldiko soul-talde ezagunena. Ordurako, baina, bakarka hasteko asmotan zebilen, eta Kenny Rogers country-pop musika-izarrarentzat idatzi eta ekoitzi zuen *Lady*. Kantuak pop zuriaren merkatuko ateak zabaldu izanak bide hori hartzera bultzatu zuen.

1982an, *Lionel Richie* izeneko diskoarekin egin zuen debuta, eta arrakasta handia izan zuen. Urtebete geroago, bigarrena argitaratu zuen, ''Can't Slow Down*, arrakasta handiko bi kanturekin: *All Nihgt Long* eta *Hello*. Diskoa argitaratu zuen konpainiaren historiako diskorik salduena izan zen. Handik gutxira, urrezko aukera egokitu zitzaion: mundu osora zabalduko zen ereserki bat egin zuen, Michael Jacksonekin batera, *We Are The World*. Urte hartan bertan, *Say You, Say Me* grabatu zuen, *White nights* filmeko abestia. Izugarrizko arrakasta izan zuen, eta hurrengo diskorako bidea urratu zuen: *Dancing On The Ceiling* (1986). Isilaldi luze baten ondoren, *Louder Than Words* argitaratu zuen 1996an. Orduz geroztik, *Time* (1998), *Renaissance* (2000), *Encore* (2002), *Just for You* (2004), *Coming Home* (2006), *Just Go* (2009) eta *Tuskegee'' (2012) diskoak argitaratu ditu.

## Erreferentziak
Kliment Voroxilov

**Kliment Jefremovitx Voroxilov** (errusieraz: Климе́нт Ефре́мович Вороши́лов) (Verkhneie, Errusiar Inperioa, gaur egun Ukraina, 1881ko otsailaren 4a - Mosku, SESB, gaur egun Errusia, 1969ko abenduaren 2a) sobietar mariskala eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Metalurgiako langilea zen eta 1903an alderdi boltxebikean sartu zen. 1917an Petrogrado defenditzen zuen batzordeko buru izan zen eta urte bete geroago, Stalinekin batean, Tsaritsingo defentsako zuzendaritzaz arduratu zen. Guardia Gorriko buruzagia izan zen 1919-1920 urteetan eta Denikinen aurka borrokatu ondoren, Polonia eta Sobietar Batasunaren arteko gerran jardun zuen. 1925-1940 urteetan gudarosteko eta itsas-armadako komisarioa izan zen eta 1935. urtean mariskal izendatu zuten.

1941. urtean alemaniarren aurka borrokatzen ari zen iparraldeko fronteko komandante nagusia izan zen eta Leningradoko defentsa antolatu zuen. Sobietar Batasuneko ministroen kontseiluko lehendakariorde izan zen (1947-1943) eta Stalin hil ondoren, Sobiet Goreneko Presidiumeko Presidente (1953-1960). 1957an, Presidiumeko beste kide batzuekin, Nikita Khrustxev agintari berria, bere postutik kentzen saiatu zen. Hala ere, gertaera hori ez zen 1961 arte ezagutu, eta Voroshilovi postua mantentzen utzi zioten erretiratu zen arte.

## Erreferentziak
Brabanteko Dukerria

**Brabanteko Dukerria** (; ) Europako antzinako dukerria izan zen, Mosa eta Eskalda ibaien artean kokatua, egun Belgikaren (Anberes, Flandriako Brabante eta Valoniako Brabante) eta Herbehereen (Noordbrabant) artean banatua.

## Historia 
Nerbiarren lurraldea zen erromatarrek eta frankoek hartu baino lehen; Brabante Austrasia eta Lotaringiako erresumen eremua izan zen. IX. mendean lau konderritan banatua zegoen, eta Lovainako kondeen eskuetara igaro zen XII. mende hasieran (1106); garai hartan bihurtu zen dukerri.

1406. urtean Valois-Burgundiako etxeko adar gazteak hartu zuen oinordekotzan, eta 1430ean Borgoinako duke Filipe III.a Onak berreskuratu zuen. Geroago Austriako etxeak (Maximiliano I.a enperadorea) hartu zuen herentzian, eta 1553tik aurrera Espainiako Austrien esku geratu zen. Brabanteko iparraldea matxinatu ziren Herrialde Batuen esku geratu zen 1609an, eta Utrechteko Itunak (1713) Austria Etxeko Habsburgotarren eskubidea berretsi zuen, hegoaldeari dagokionez.

1795ean, frantsesek hegoaldeko Herbehereak okupatu zituztenean desegin zen dukerria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rudolf Peierls

Sir **Rudolf Ernst Peierls** (Berlin, 1907ko ekainaren 5a - Oxford, 1995eko irailaren 19a) alemaniar-britainiar fisikaria izan zen.

Bere garaiko fisikari nagusiekin jardun zuen: Sommerfelden jarraitzaile izan zen Munichen eta Heisenbergena Leipzigen, eta Pauliren laguntzailea izan zen Zurichen. Birminghameko Unibertsitateko fisikako irakasle egin zuten 1937. urtean. Quantumen mekanikak jakintzaren beste alor batzuetan izan ditzakeen aplikazioei buruzko ikerketak egiten hasi zen. Bere ekarpen nagusiak egoera solidoaren fisikari, lehenik, eta ondoren, fisika nuklearrari buruz egindako ikerketak dira. Solidoen teoria ikertu zuen eta eremu magnetikoak eroapen elektroietan duen eragina aztertu zuen bereziki (Hall efektua). 1929an gai ez-metalikoetan bero-eroapena nola gertatzen den azaldu zuen, eta tenperatura txikietako bero-eroapenari buruzko lanak ere egin zituen. 1930eko hamarraldiaren inguruan fisika nuklearrean murgildu zelarik, 1938. urtean nukleoen talkei buruzko teoria bat osatu zuen, eta handik bi urtera, Frischekin batera, frogatu zuen posible zela uranio aberastuko kopuru txiki batean kate-erreakzio bat sortzea elektroi-igorpenen bidez.

## Erreferentziak
Pietro Nenni

**Pietro Nenni** (Faenza, Italia, 1891ko otsailaren 9a - Erroma, Italia, 1980ko urtarrilaren 1a) italiar politikaria eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Laborari-familia batean sortu zen eta oso gazte zela sozialismoak erakarri zuen. *Avanti* alderdi sozialistaren egunkariaren zuzendaria izan zen 1926 arte. Urte hartan Mussolinik egunkaria debekatu zuen eta Nennik Frantziara erbesteratu behar izan zuen. Espainiako Gerra Zibilean esku hartu zuen Nazioarteko Brigadetan. 1942an Vichyn atxilotu zuten eta Italian preso eduki zuten 1943 arte.

Ondorengo urtean bere alderdiko idazkari nagusi izendatu zuten bigarrenez. Lehen Ministrorde (1945-1946) eta Kanpo Arazoetarako ministroa (1946-1947) izan zen. Alderdiaren ezkerreko hegaleko buru izanik, komunistekin lankidetzan jardutearen aldekoa izan zen, harik eta 1956an sobietarren gudarostea Hungarian sartu zen arte. Harrezkero, demokrata kristauekin batera gobernatzearen alde azaldu zen. 1968-1969an Kanpo Arazoetarako ministroa izan zen, eta Lehen Ministrorde Aldo Mororen gobernuetan (1963-1969). Alderdiaren gidaritza utzirik (1969), bizi guztirako senatari izendatu zuten 1970ean; 1979an Senatuko lehendakari hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruggero Raimondi

**Ruggero Raimondi** (Bolonia, 1941eko urriaren 3a) italiar opera-kantaria da. Baritonoa da, ahots sendoa eta ozentasun handikoa du, bere ahots-hariko onenetako bat.

Teresa Pediconirekin eta Pervenanzirekin egin zituen ikasketak. Spoleton egin zuen debuta, 1964an: Collineren papera jokatu zuen Pucciniren *La Bohème* obran. Hurrengo urteetan, Erromako Operan eta Veneziako La Fenicen eta Italiako beste antzoki batzuetan kantatu zuen. 1967an, Milango La Scalan kantatu zuen: Timurren papera jokatu zuen Pucciniren *Turandot* obran. 1960ko hamarraldiaren bukaeran, Britainia Handiko zenbait antzokitan kantatu zuen: Royal Festival Hallen (Donizettiren *Lucrezia Borgia*) eta Glyndebournen (Mozarten *Don Giovanni*). Azkeneko opera horretako protagonista-paperarekin lotura estua izan du Ruggero Raimondik, paper bera jokatu baitzuen izen bereko filmean, Joseph Losey estatubatuarraren zuzendaritzapean, 1979an. 1970ean, New Yorkeko Metropolitanen, Silvaren papera jokatu zuen lehen aldiz Verdiren *Ernani*n. Aurrerago, 1983an, beste film batean parte hartu zuen, Francesco Rosiren *Carmen*en, hain zuzen, Bizeten izen bereko opera oinarri hartuta. 2001ean, *La Tosca*n parte hartu zuen, operaren eta zinemaren erdibidean dagoen obra batean, eta, 2008an, *Le Sanglot des Anges* telebista-sailerako antzeztu zuen.

## Erreferentziak