Terraformazio

[thumb|187x187px|Ikusmolde artistiko batek [Marte terraformatu bat erakusten du lau garapen etapatan.]]
**Terraformazioa** planeta, ilargi edo beste gorputz baten atmosfera, tenperatura, topografia edo ekologia nahita aldatzeko prozesu hipotetikoa da, Lurraren ingurunearen antzekoa izan dadin eta Lurreko bizitzarako bizigarri bihur dadin.

Terraformazioaren kontzeptua zientzia fikzioan eta zientzia errealean garatu zen. Carl Sagan astronomoak Artizarraren ingeniaritza planetarioa proposatu zuen 1961ean, kontzeptuaren lehen kontakizunetako bat bezala hartzen dena. Terminoa Jack Williamsonek sortu zuen zientzia fikziozko kontakizun batean ("Collision Orbit"), 1942an Astounding Science Fiction-en argitaratua, nahiz eta herri kulturako terraformazioa lan honen aurrekoa izan daitekeen.

Planeta baten ingurunea nahita alda badaiteke ere, oraindik ez da egiaztatu Lurra beste planeta batean imitatzen duen murrizketarik gabeko ingurune planetarioa sortzeko bideragarritasuna. Merkurio, Artizarra, Lurra, Marte eta baita Ilargia ere gaiaren inguruan ikertu diren arren, Marte lurreratzeko hautagairik probableena dela uste da. Asko aztertu da planeta berotzeko eta bertako atmosfera aldatzeko aukera, eta NASAk gaiari buruzko eztabaidak ere antolatu ditu. Marteren lurreratzeko zenbait metodo potentzial gizateriaren gaitasun teknologikoen barruan egon daitezke, baina, gaur egun, horretarako behar diren baliabide ekonomikoak edozein gobernu edo gizarte horretara bideratzeko prest dagoenaren oso gainetik daude.

Epe luzeak eta lurraren bideragarritasuna ere eztabaidagai dira. Gaiak indarra hartu duen heinean, ikerketa beste aukera batzuetara zabaldu da, hala nola, lur biologikora, lurreratzera eta gizakien aldaketara, planeten eta ilargien inguruneetara hobeto egokitu daitezen. Hala eta guztiz ere, oraindik ere badira galderak etikarekin, logistikarekin, ekonomiarekin, politikarekin eta mundu estralurtar baten ingurunea aldatzeko metodologiarekin lotutako arloetan, eta horrek arazoak sortzen ditu kontzeptua aplikatzeko.

## Ikasketa akademikoaren historia 
Carl Sagan astronomoak Artizarraren ingeniaritza planetarioa proposatu zuen *Science* aldizkarian 1961ean argitaratutako artikulu batean. Hiru urte beranduago, NASAk ofizialki jorratu zuen ingeniaritza planetarioaren gaia ikerketa batean, baina bere ordez "ekosintesi planetarioa" terminoa erabili zuen. Ikerketak ondorioztatu zuen litekeena zela Martek bizia izatea eta planeta bizigarri bihurtzea. Urte horretan bertan, lurrari buruzko lehen hitzaldi saioa antolatu zen, garai hartan "modelizazio planetarioa" deitua.

1979ko martxoan, NASAko ingeniari eta egile James Obergek Terraformazioari buruzko Lehen Elkarrizketa antolatu zuen, Houstongo Ilargi eta Planeta Zientzien Konferentzian saio berezi bat. Obergek publiko orokorrarentzako solasaldian eztabaidatutako terraformazio kontzeptuak zabaldu zituen *New Earths* (1981) liburuan. 1982 arte ez zen *terraformazio* hitza erabili aldizkari batean argitaratutako artikulu baten izenburuan. Christopher McKay planetologoak "Terraforming Mars" idatzi zuen, Journal of the British Interplanetary Societyrako artikulua. Artikuluak martziar biosfera autorregulatu baten perspektibei buruz hitz egiten zuen, eta McKay hitzaren erabilera, ordutik, termino gogokoena bihurtu da. 1984an, James Lovelockek eta Michael Allabyk The Greening of Mars argitaratu zuten. Lovelocken liburua izan zen Marte berotzeko metodo berri bat deskribatu zuen lehenetarikoa, non klorofluorokarburoak (CFC) gehitu zitzaizkion atmosferari.

Lovelocken liburuak bultzaturik, Robert Haynes biofisikariak bastidoreen artean lan egin zuen terraformazioa sustatzeko, eta **Ekopoiesis** neologismoa ekarri zuen, hitza grezierazko οἶκος, *oikos*, "Etxea" eta ποίησις, *poiesis*, "Ekoizpena" hitzetatik abiatuz. Ekopoiesia *ekosistema baten jatorriari* dagokio. Esplorazio espazialaren testuinguruan, Haynesek ekopoiesia honela deskribatzen du: "Ekosistema jasangarri baten fabrikazioa gaur egun bizirik eta antzua den planeta batean". Foggek, ekopoiesia, ingeniaritza planetario mota bat bezala definitzen du, eta lurraren formazioaren lehen etapetako bat da. Ekosistemak sortzeko lehen etapa hau mikrobio-bizitzaren hasierako ereintzara mugatzen da. López, Peixoto y Rosadoren 2019ko iritzi-artikulu batek mikrobiologia berrtxertatu du, sinbiosi mikrobianoaren printzipioetan eta haren zerbitzu ekosistemiko onuragarrietan oinarritutako kolonizazio-estrategia posible ororen ezinbesteko osagai gisa. Baldintzak Lurreko baldintzetara hurbiltzen diren heinean, landare-bizitza sar liteke, oxigenoaren ekoizpena bizkortuko lukeena eta, teorian, planeta animalia-bizitza izateko gai izango litzatekeena.

### Alderdiak eta definizioak 
1985ean, Martyn J. Foggek hainbat artikulu argitaratu zituen. 1992an *Journal of the British Interplanetary Society*-rako terraformazioari buruzko zenbaki oso baten editorea ere izan zen. *Terraforming: Engineering Planetary Environments* (1995) liburuan, Foggek honako definizio hauek proposatu zituen lurrarekin lotutako hainbat alderdiri buruz:

## Aurretiko etapak 
Behin baldintzak sartutako espezieen bizitzarako egokiagoak direnean, bizitza mikrobianoa inportatzen has liteke. Uste denez, Martek Lurraren antzeko ingurunea izan zuen bere historiaren hasieran, ehunka milioi urtetan zehar galdu zen atmosfera trinko eta ur ugariagoarekin.

Bigarrenik, Marteren inguruan magnetosfera bat ez egoteak eguzki haizeak atmosfera pixkanaka higatzea ahalbidetu zuen. jatorrian eremu magnetiko bat sortzen zuen. Hala ere, dinamoak aspaldi utzi zion funtzionatzeari, eta Marteren eremu magnetikoa desagertu egin da neurri handi batean, ziur asko "... nukleoaren bero-galeraren, nukleoaren zatirik handienaren solidotzearen eta/edo mantuaren konbekzio-erregimenaren aldaketen ondorioz". NASAren MAVEN misioaren emaitzek atmosfera nagusiki koroa-masaren ejekzioaren gertakarien ondorioz ezabatzen dela erakusten dute, non eguzkiaren abiadura handiko protoien eztandak atmosferan eragina duten. Martek, oraindik, bere azaleraren %40 hartzen duen magnetosfera mugatu bat mantentzen du. Hala ere, atmosfera eguzki haizetik uniformeki babestu eta estali beharrean, eremu magnetikoak eremu txikiagoen bilduma baten forma hartzen du, aterki formarekin, nagusiki planetaren hego hemisferioaren inguruan bildutakoak.

Azkenik, duela 4.100 eta 3.800 milioi urte bitartean, asteroideen inpaktuek Bonbardaketa Berantiar Handian aldaketa esanguratsuak eragin zituzten Eguzki Sistemako objektuen gainazalean. Marteren grabitate baxuak, inpaktu hauek, martziar atmosferaren zati handi bat, espazio sakonera kanporatu izana iradokitzen du. Berotegi efektuko gasen atmosfera trinkoago batek, karbono dioxidoa kasu, sartzen den eguzki erradiazioa harrapatuko luke. Tenperaturaren igoerak atmosferari berotegi-efektuko gasak gehituko lizkiokeenez, bi prozesuek elkar indartuko lukete. Karbono dioxidoa, berez, ez litzateke nahikoa izango uraren izozte-puntua baino tenperatura handiagoa mantentzeko, eta, beraz, berotegi-efektuko molekula espezializatuen nahasketa bat egin liteke.

### Artizarra 
[thumb|186x186px|[Artizarra|Artizar terraformatu baten ikusera artistikoa]]
Artizarraren terraformazioak bi aldaketa garrantzitsu eskatzen ditu: planetako 9 MPa-ko (1.300 psi) karbono dioxidozko atmosfera trinkoaren zatirik handiena ezabatzea eta azaleko tenperatura 450&nbsp;°C-tik (842&nbsp;°F) jaistea. Helburu hauek estuki lotuta daude, Artizarraren muturreko tenperatura bere atmosfera trinkoak eragindako berotegi efektuaren ondorio dela uste baita. Atmosferako karbonoaren bahiketak tenperaturaren arazoa ere konponduko luke.

### Merkurio 
[thumb|187x187px|[Merkurio (planeta)|Merkurio terraformatu baten ikusera artistikoa]]
Beroegia dela uste den arren, Merkurio eguzki sistemako gorputzik errazenetako bat izan liteke. Merkurioren eremu magnetikoa Lurraren %1,1 baino ez da, baina askoz indartsuagoa izan beharko lukeela uste da, Lurraren %30 arte, eguzki haizearen zenbait efekturen ondorioz ezabatua egongo ez balitz. Uste denez, Merkurioren eremu magnetikoa iraganeko uneren batean "geldialdi" baten ondoren ezabatu zen (ziurrenik Caloris arroaren inpaktuak eragindakoa), eta, aldi baterako "laguntza" bat emango balitzaio Merkurio eguzki haizetik babestuz, Mercurio-Sol l1-en ezkutu magnetiko artifizial bat jarriz (Marterako proposamenaren antzekoa), orduan, Merkurioren eremu magnetikoa "puztu" egingo litzateke eta 30 aldiz indartsuago haziko litzateke, une horretan, Merkurioren eremu magnetikoa autosostenagarria izango litzateke, eremua beste gertaera zerutar batek "geldiaraziko" ez balu.

Marte baino askoz txikiagoa izan arren, Merkuriok Marteren grabitate ia berdina du indarrean, bere dentsitate handiagoagatik, eta, orain handitutako magnetosfera batekin, nitrogeno/oxigeno atmosfera bat mantendu ahal izango luke milioika urtez.

Atmosfera hau emateko, 3,5x1017 kilogramo ur hornitu ahal izango lirateke Venusentzat proposatutakoaren antzeko prozesu baten bidez, Hiperionen (Saturnoren ilargia) aurkako talka zinetikoen zurrusta bat jaurtiz, kanporatuko lukeena eta barneko eguzki sistemara jaurtiko lukeena. Behin ura emanda, Merkurio estali ahal izango litzateke dopatutako titanio dioxidoaren hauts foto-katalizatzaile geruza fin batekin, bere oxigenoa eta hidrogenoa osatzen duten molekuletan ura zatituko lukeena, espazioan hidrogenoa berehala galduz eta 70 urte baino gutxiagoan 0,2-0,3 bar oxigeno puruko atmosfera geratuz (% 30-40ko eraginkortasuna suposatuz). Puntu horretan, atmosfera arnastu ahal izango da, eta nitrogenoa gehitu ahal izango da, beharrezkoa den heinean, landareak nitratoen presentzian hazteko.

Baliteke tenperaturaren kudeaketa beharrezkoa ez izatea, ~159 Celsius-eko batez besteko oreka-tenperatura izan arren, milioika kilometro koadro daude poloetan 0-50 Celsius-eko edo 32-122 Fahrenheit-eko batez besteko tenperaturarekin (Mexikoren tamainako eremu bat tenperatura bizigarriak dituen polo bakoitzean). Litekeena da guztizko eremu bizigarria are handiagoa izatea, lehen aipatutako hauts fotokatalizatzaileak albedoa 0,12tik ~0,6ra igoko bailuke, batez besteko tenperatura globala hamarnaka gradutara murriztuz eta eremu bizigarria potentzialki handituz. Tenperatura are gehiago kontrola daiteke eguzki-pantailen erabilerarekin.

Merkurioa izan daiteke lur gehien har dezakeen zeruko gorputza, partzialki behintzat, atmosfera fin baina presio jasangarriekin arnasteko modukoa emanez, eremu magnetiko indartsu bat, bere lurraren ehuneko txiki bat gutxienez tenperatura jasangarrietan ipar eta hego poloetatik gertu, betiere ur edukia baxu mantentzen bada, ahoko berotegi efektua saihesteko.

### Ilargia 
[thumb|195x195px|[Ilargia|Ilargi terraformatu baten ikusera artistikoa]]
Lurreko Ilargian grabitatea denbora geologikoko aldietan zehar atmosfera bat mantentzeko baxuegia den arren, bat emango balitzaio, denbora luzez atxikiko luke gizakien bizitzarekin alderatuta. Hori dela eta, Landisek Ilargia lurreratzea posible izan daitekeela proposatu dute, baina guztiak ez daude ados proposamen horrekin. Landisek uste du Ilargian oxigeno puruko 1 PSI atmosferak berrehun bilioi tona oxigeno beharko lituzkeela, eta iradoki du gerta litekeela ilargiko arroka kantitate baten oxigenoa murriztea, berrogeita hamar kilometro inguruko alde bateko kubo baten baliokidea. Alternatiboki, Halley kometaren tamainako "berrogeita hamar-ehun kometako" ur edukiak lana egingo lukeela iradokitzen du, "Kometek Ilargiarekin talka egiten dutenean urak ez duela zipriztintzen suposatuz".

### Eguzki-sistemako beste gorputz batzuk 
Terraformatzeko beste hautagai posible batzuk Jupiter edo Saturnoren ilargi handiak (Titan, Calisto, Ganimedes, Europa, Entzelado) eta Zeres planeta nanoa dira.

## Beste aukera batzuk 
### Terraformazio biologikoa 
Ingeniaritza planetarioko proposamen askok genetikoki eraldatutako bakterioen erabilera inplikatzen dute.

Datozen hamarkadetan biologia sintetikoa heltzen den heinean, posible izango litzateke diseinuko organismoak zerotik eraikitzea, nahi diren produktuak zuzenean modu eraginkorrean fabrikatzeko. Lisa Nip, Ph.D., MIT Media Labeko Makina Molekularren taldeko doktoregaiak, biologia sintetikoaren bidez zientzialariek gizakiak, landareak eta bakterioak genetikoki diseinatu ahal izango zituztela esan zuen, beste planeta batean Lurraren antzeko baldintzak sortzeko.

Gary King Louisianako Estatu Unibertsitateko mikrobiologoak, Lurreko organismorik muturrekoenak aztertzen dituenak, honako hau dio: "Biologia sintetikoak tresna multzo handi bat eman digu, planifikatu nahi ditugun sistemetarako bereziki egokiak diren organismo mota berriak fabrikatzeko erabil daitezkeenak", eta terraformazioaren perspektibak zirriborratzen ditu, honako hau baieztatuz: "Aukeratutako gure mikrobioak ikertu nahi ditugu, nahi ditugun biziraupen- eta lur-propietateak kodetzen dituzten geneak aurkitu nahi ditugu (erradiazioarekiko eta lehortearekiko erresistentzia, adibidez), eta, ondoren, ezagutza hori erabili, bereziki martetarrak diren mikrobioak genetikoki diseinatzeko". Proiektuaren botila-lepo handiena mikrobio egokiak genetikoki egokitzeko gaitasuna dela uste du, eta oztopo hori konpontzeko "hamarkada bat edo gehiago" beharko dela uste du. "Mikrobio mota bakar bat ez, baizik eta elkarrekin funtzionatuko duten hainbat mikrobio garatzea litzateke onena", gaineratu du.

DARPA Marteko gainazalean zuzenean hazitako landare fotosintetizatzaileen, bakterioen eta algen erabilera ikertzen ari da. 2015ean, agentziak eta bere ikerketako kide batzuek DTA GView izeneko software bat sortu zuten, "genomen Google Maps" bat, non hainbat organismoren genomak atera daitezkeen programan, gene ezagunen zerrenda bat eta genoman non dauden erakusteko. Alicia Jackson DARPAko Teknologia Biologikoen Bulegoko zuzendariordearen arabera, horrekin "tresna teknologikoen multzo bat garatu dute, Lurreko leku etsaiak eraldatzeko ez ezik, espaziora bisitan ez ezik, geratzeko ere joateko".

### Paraterraformazioa 
"Munduaren etxea" bezala ere ezaguna, paraformazioak, bere azalera erabilgarriaren zatirik handiena hartzen duen planeta batean barruti bizigarri bat eraikitzea eskatzen du. Esparrua, gainazaletik kilometro batera edo gehiagora dagoen sabai garden bat izango litzateke, atmosfera arnasgarri batekin presurizatua eta tentsio dorreekin eta tarte erregularretako kableekin ainguratua. Mundu-etxearen kontzeptua kupuladun habitat baten antzekoa da, baina planetaren zati handi bat hartzen du.

### Gizakien egokitzapena 
Halaber, iradoki da, ingurune etsaia eratu beharrean, gizakiak leku horietara egokitu ahal izango liratekeela ingeniaritza genetikoa, bioteknologia eta hobekuntza zibernetikoak erabiliz.

## Arazoak 
### Arazo etikoak 
Biologiaren eta ekologiaren artean eztabaida filosofiko bat dago, beste mundu batzuen terraformazioa enpresa etiko bat ote den. Etika kosmozentrikoaren ikuspuntutik, horrek esan nahi du orekatu egin behar dela giza bizitza zaintzeko beharra eta egungo ekologia planetarioen berezko balioa.

Lurraren aldekoen artean badira Robert Zubrin, Martyn J. Fogg, Richard L. S. Taylor eta Carl Sagan zena, besteak beste, uste dutenak gizadiaren betebehar morala dela beste mundu batzuk bizitzarako egokiak izatea, Lurra inguratzen duten inguruneak eraldatzen dituen bizitzaren historiaren jarraipen gisa. Lurra, naturak bere bidea jarraitzen badu, suntsitua izango dela ere adierazten dute, eta, beraz, gizateriak, epe oso luzera, beste mundu batzuk eratzearen edo lurreko bizitza osoa iraungitzen uztearen arteko hautu bati aurre egin behar diola. Erabat antzuak diren planeten terraformazioa, moralki ez da okerra, beste bizitza bati eragiten ez diolako.

Kontrako argudioak, terraformazioa, naturan interferentzia ez oso etiko bat izango litzatekeela dio, eta, gizateriak Lurrari iraganean eman zion tratuaren ondorioz, beste planeta batzuk, hobeto egon litezkeela giza interferentziarik gabe. Beste batzuk tarteko puntu batean kokatzen dira, Christopher McKayk bezala, non argudiatzen duen terraformazioa etikoki zuzena dela soilik erabat ziur gaudenean planeta estralurtar batek ez duela bizitza propiorik; baina bertan badago, ez genuke hura birmoldatzen saiatu behar gure erabilerarako, baizik eta bere ingurunea diseinatu beharko genuke bizitza estralurtarra artifizialki elikatzeko eta aurrera egiten eta gizakiak koeboluzionatzen laguntzeko. Hau ere, ekozentrista zorrotzenentzako terraformazio mota bat bezala hartuko litzateke, bizitza osoan, euren jaiotze biosferan, kanpoko interferentziarik gabe eboluzionatzeko eskubidea duela esango luketenak.

### Arazo ekonomikoak 
Planeten terraformazioa bezalako proiektuen hasierako kostua izugarria izango litzateke, eta enpresa horren azpiegitura hutsetik eraiki beharko litzateke. Teknologia hori oraindik ez da garatu, eta are gutxiago da oraingoz bideragarria finantzarioki. Gainera, gobernuak finantzatzen badu, litekeena da atzera botatzea. John Hickmanek azaldu duenez, gaur egungo ia planek ez dute estrategia ekonomikorik, eta bere eredu eta itxaropen gehienek oso baikorrak dirudite.

### Arazo politikoak 
Harrotasun nazionala, nazioen arteko lehiak eta harreman publikoen politika izan dira iraganean proiektu espazialei forma emateko motibazio nagusiak. Zentzuzkoa da pentsatzea faktore horiek planeta-lurreko ahaleginetan ere egongo liratekeela.

## Herri-kulturan 
Terraformazioa kontzeptu arrunta da zientzia-fikzioan, telebistatik, film eta eleberrietatik hasi eta bideojokoetaraino.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Artizarraren kolonizazioa
* Bizigarritasun planetarioa
* Artizarraren terraformazioa

## Kanpo estekak