Biderketa eskalar

[thumb|300x300px|Biderketa eskalarra [Espazio euklidear|espazio euklidearrean.]]
Matematikan, **biderketa eskalarra**  eragiketa aljebraiko bat da, dimentsio bereko bi bektore hartzen dituena eta zenbaki bat ematen duena. Geometria euklidearrean, biderketa eskalarra oso erabilgarria da koordenatuekin lantzeko.

Aljebraikoki, bi bektoreen biderketa eskalarra batuketa bat da, eta honela kalkulatzen da: \mathbf{a}\cdot \mathbf{b} = \sum_{i=1}^n a_ib_i = a_1b_1 + a_2b_2 + \cdots + a_nb_n

Geometrikoki bektoreen arteko angeluarekin (\theta) erlazionatzen da:

\mathbf{a} \cdot \mathbf{b}=|\mathbf{a}| |\mathbf{b}| \cos(\theta)

non |\mathbf{a}|  eta |\mathbf{b}|  bektoreen luzerak diren.

## Historia 
[thumb|206x206px|Lagrangen estatua [Turin|Turinen]]
Biderketa eskalarra biderketa bektorialarekin batera garatu zen. XVIII.mendean, Joseph-Louis Lagrange matematikari italiarrak definitu zituen bi biderketa hauek tetraedroa ikertzeko.

Ondoren, 1843an, William Rowan-ek koartenioiak sortu zituenean, biderketa eskalarra ere azaldu zuen. 40 urte geroago, Josiah Williard Gibbs konturatu zen koaternioien teoria gogaikarria zela; izan ere, biderketa eskalarrak beste era batera egin behar ziren.

Momentu honetan, Gibbsen lanari esker biderketa eskalarra baliabide estandar gisa onartu zen ikerketa geometrikoetan.

## Interpretazio geometrikoa 
Bektoreak geometrikoki deskribatzen badira, **moduluaren**, **norabidearen** eta **noranzkoaren** arabera, posible da biderketa eskalarra geometrikoki definitzea. \R^2 edo \R^3 espazioetan, bektoreak gezi gisa adieraz daitezke. Gezien luzera bektorearen modulua da, eta bektorearen norabidean eta noranzkoan apuntatzen dute. Bektoreak puntu beretik abiatuta irudikatzen badira, haien geziek angelu bat osatuko dute. Biderketa eskalarra bektoreen artean puntu bat jarriz adierazten dugu.

\mathbf{a} \cdot \mathbf{b} = |\mathbf{a}| |\mathbf{b}| \cos(\theta)
thumb| \mathbf{a} bektorearen proiekzioa \theta \approx 90^{\circ} bada
thumb|\mathbf{a} bektorearen proiekzioa \theta \approx 0^{\circ} bada
Formula honen elementuak aztertzen baditugu, lehenengo biak |\mathbf{a}| eta | \mathbf{b}| dira. Hauek \mathbf{a}  eta \mathbf{b}-ren **moduluak** dira; beraz, biderketa eskalarrak bektoreak zein luzeak diren hartzen du kontuan. Azkeneko faktorea  \cos(\theta) da, non \theta \mathbf{a} eta \mathbf{b} bektoreek osatzen duten **angelua** den. Horrek adierazten digu biderketa eskalarrak **norabidearekin** zerikusia duela.

Zehazki, \theta = 0 denean bi bektoreek **norabide bera** dute. Orduan hartzen du biderketa eskalarrak baliorik handiena, \cos(0)=1 baita. Oro har, bi bektoreen norabidea zenbat eta antzekoagoa izan, orduan eta handiagoa izango da haien arteko biderketa eskalarra.

\theta = \dfrac{\pi}{2}  denean, bi bektoreak **elkarzutak** dira. Kasu honetan biderketa eskalarra 0 izango da, \cos\left( \dfrac{\pi}{2} \right) = 0 delako.

Biderketa eskalarra negatiboa izan daiteke bi bektoreek kontrako noranzkoan seinalatzen badute, hau da, \dfrac{\pi}{2}  denean.

Biderketa eskalarra ikusteko beste modu bat da bektore batek bestearen gainean proiektatzen duen itzalean pentsatzea. Angelua txikia denean, itzala jatorritik urrun dago eta biderketa eskalarra handia da. Angelua 90^{\circ}tik gertu dagoenean, berriz, proiektatzen den itzala jatorriaren ondoan dago eta biderketa txikia da.

### Bektoreen luzera 
Aurreko formula erabiliz bektore baten luzera kalkula daiteke.

: \mathbf{a} \cdot \mathbf{a} = |\mathbf{a}| |\mathbf{a}| \cos(0) = |\mathbf{a}|^2 

### Bi bektoreren arteko angelua 
Bektoreen arteko angelua ere kalkula daiteke.

: \theta = \arccos \left(\frac {\mathbf{a} \cdot \mathbf{b}} \right)

## Propietateak 
Bira **a**,**b** eta **c** bektoreak espazio jakin batean eta izan bedi *k* eskalar bat, hau da, zenbaki bat. Orduan, hurrengo **propietateak** betetzen dira :

1. Trukakortasuna:{{Ekuazio|
\mathbf{a} \cdot \mathbf{b}=\mathbf{b} \cdot \mathbf{a}
||}}2. Banakortasuna gehieketarekiko:{{Ekuazio|
\mathbf{a}\cdot(\mathbf{b}+\mathbf{c})=\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}+\mathbf{a}\cdot\mathbf{c}
||}}3. Elkarkortasuna *k* eskalar baten biderketarekiko:{{Ekuazio|
k (\mathbf{a} \cdot \mathbf{b})= (k\mathbf{a}) \cdot \mathbf{b}=\mathbf{a}\cdot(k\mathbf{b})
||}}

## Definizio orokorra 
Biderketa eskalarra espazio bektorialetan defini daiteke. Izan bedi E  \mathbb{R} gaineko bektore-espazioa. Orduan,  E  gaineko biderketa eskalarra  f: E \times E \rightarrow \mathbb{R}  aplikazio bat da non  f  forma **bilineala**, **simetrikoa**, **ez-endakatua** eta **positiboki definitua** den . Hau da,  f-k hurrengo propietateak ditu:

*  f  **bilineala** da:

:  f(\alpha v_1 + \beta v_2,w)  = \alpha f(v_1,w) + \beta f(v_2,w), \quad \alpha, \beta \in K, \quad v_1,v_2,w \in E.
:  f(v,\alpha w_1 + \beta w_2) = \alpha f(v,w_1) + \beta f(v,w_2), \quad \alpha, \beta \in K, \quad v_1,v_2,w \in E.

*  f  **simetrikoa** da:

:  f(v,w) = f(w,v) \quad v,w \in E .

*  f  **ez-endakatua** da:

:  f(v,w) = 0, \quad w \in E \Longrightarrow v = 0 .

*  f  **positiboki definitua** da:

:  f(v,v) \geq 0, \quad v \in E .

### Definizioa koordenatuekin 
Izan bitez \mathbf{a} = (a_1,a_2,\ldots,a_n) eta \mathbf{b} = (b_1,b_2,\ldots,b_n)  \R^n-ko bi bektore. Orduan, haien arteko biderkadura eskalarra honela definitzen da: \mathbf{a}\cdot \mathbf{b} = \sum_{i=1}^n a_ib_i = a_1b_1 + a_2b_2 + \cdots a_nb_n.

Adibidez, espazio tridimentsionalean,  eta  bektoreen biderketa eskalarra horrela kalkulatzen da:

\begin{align}
\ [1, 3, -5] \cdot [4, -2, -1] &= (1 \times 4) + (3\times-2) + (-5\times-1) \\
&= 4 - 6 + 5 \\
&= 3
\end{align}

Halaber,  bektorearen **luzeraren karratua** honela lortzen da:

\begin{align}
\ [1, 3, -5] \cdot [1, 3, -5] &= (1 \times 1) + (3\times 3) + (-5\times -5) \\
&= 1 + 9 + 25 \\
&= 35
\end{align}
 Beraz, -ren luzera  \sqrt{35}  da.

#### Matrizeekin 
\mathbf{a} eta \mathbf{b} bektoreak beren koordenatuen zutabe-matrizeekin identifikatzen badira, biderketa eskalarra matrizial gisa ikus daiteke: \mathbf{a} \cdot \mathbf{b} = \mathbf{a}^{\mathrm{T}} \mathbf{b} = \begin{pmatrix}a_1 & a_2 & \cdots & a_n\end{pmatrix} \begin{pmatrix}b_1 \\ b_2 \\ \vdots \\ b_n\end{pmatrix} 

non \mathbf{a}^{\mathrm{T}} \mathbf{a}-ren iraulia den.

## Biderketa eskalarra espazio euklidearrean 
### Adierazpen analitikoa 
Izan bitez \mathbf{U}=(U_1,U_2,U_3)^t  y \mathbf{V}=(V_1,V_2,V_3)^t bektoreak  \mathbb{R}^3 espazio euklidear tridimentsionalean.

\mathbf{U} eta **\mathbf{V}**-ren arteko biderketa eskalarra forma matrizialean definitzen da:{{ekuazio|
 \mathbf{U} \cdot \mathbf{V}= U^t V =
 \begin{bmatrix} U_1 & U_2& U_3 \\\end{bmatrix}
 \begin{bmatrix} V_1\\ V_2\\ V_3 \\\end{bmatrix}
 = U_1 V_1 + U_2 V_2 + U_3 V_3 \,
||left}}Bi bektoreak \mathcal{B} = \{ e_1, e_2, e_3 \} oinarri batean adierazten badira, orduan, bidekerta eskalarraren propietateak kontuan hartuta:

Adierazpen luze hau era matrizialean laburbil daiteke:{{ekuazio|
 \mathbf{U} \cdot \mathbf{V}= 
 \begin{bmatrix} u_1 & u_2& u_3 \\\end{bmatrix}
 \begin{bmatrix} a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ 
 a_{21} & a_{22} & a_{23} \\ a_{31} & a_{32} & a_{33}
\\\end{bmatrix}
 \begin{bmatrix} v_1\\ v_2\\ v_3 \\\end{bmatrix}
 = U_\mathcal{B}^t A V_\mathcal{B},
||left}}non **A**-ri biderketaren **Gram-en matrizea** deritzon. Matrize honen sarrerak oinarriaren biderketa eskalarrak dira, hau da, a_{ij} = e_i \cdot e_j. Oinarria ortonormala izanez gero, Gramen matrizea unitate matrize da.

Adierazpen hauek *n* dimentsioko espazioetara orokortu ahal dira. **U** eta **V** \mathbb{R}^n-en bi bektore baldin badira, orduan:{{ekuazio|
 \mathbf{U} \cdot \mathbf{V}
 = U_1 V_1 + U_2 V_2 +  ... + U_n V_n \ .
||left}}Era berean, \mathcal{B} = \{ e_1, e_2,..., e_n \} oinarri batean bi bektoreen koordenatuekin lan daiteke, ondorioz, biderketa eskalarra honela idazten da:{{ekuazio|
 \mathbf{U} \cdot \mathbf{V} 
 = U_\mathcal{B}^t \ A \ V_\mathcal{B},
||left}}non Gramem **A** matrizea *n x n* ordena duen.

## Biderketa eskalarra beste espaziotan 
Hurrengo zerrendan espazio normatuetan erabiltzen diren biderketa eskalar ohikoenak zerrendatzen dira. Espazioaren arabera, **biderketa eskalar desberdinak** definitzen dira, espazioetako elementuak desberdinak baitira. Biderketa eskalar hauek kanonikotzat hartzen dira. Hala ere, espazio bakoitzean biderketa eskalar bat baino gehiago defini daiteke.

* \mathbb{R}^n-en arrunta da biderketa eskalar honekin lantzea:

: \mathbf{a}\cdot\mathbf{b}=(a_1, a_2, a_3, ..., a_n)\cdot(b_1,b_2,b_3, ..., b_n)=a_1 b_1 + a_2 b_2 + ... a_n b_n = \sum a_i \cdot b_i 

* \mathbb{C}^n-en  biderketa eskalar ohikoena hau da:

: \mathbf{a}\cdot\mathbf{b}=(a_1, a_2, a_3, ..., a_n)\cdot(b_1,b_2,b_3, ..., b_n)=a_1 \overline{b_1} + a_2 \overline{b_2} + ... a_n \cdot \overline{b_n} = \sum a_i \cdot \overline{b_i}

non  \overline{b_i}elementua   b_i -ren konjugatua den.

* Matrize-espazioetan ere defini daitezke, adibidez, *m* x *n* dimentsiodun matrize errealetan biderketa eskalar hau definitzen da:

: \mathbf{A}\cdot\mathbf{B}=\operatorname{tr} (A^T \cdot B)

non tr(A)   A matrizearen aztarna den eta A^T A matrizearen iraulia.

* [a, b] tarteko funtzio jarraituen espazio bektorialean:

: \mathbf{f}\cdot\mathbf{g} = \int_{a}^{b} f(x)\overline{g(x)}\mathrm{d} x

non  \overline{g(x)} funtzioa   g(x) -ren konjugatua den.

* *n* edo gradu gutxiagoko polinomioen espazio bektorialean:

Izan bedi \textstyle [x_1,x_2,x_3,...,x_n,x_{n+1}] \subseteq \mathbb{R}, non elementuak ordenatuta dauden, hau da, \textstyle x_1:

\mathbf{p}\cdot\mathbf{q} = p(x_1)q(x_1)+p(x_2)q(x_2)+...+p(x_n)q(x_n)+p(x_{n+1})q(x_{n+1}) = \sum p(x_i) \cdot q(x_i) 

## Biderketa hirukoitza 
thumb|Biderketa hirukoitza espazioan
Biderketa eskalarrak bektoreen arteko biderketa hirukoitza definitzeko balio du, biderketa bektorialarekin batera.

Eragiketa honi biderketa hirukoitza esaten zaio:

 \mathbf{a} \cdot ( \mathbf{b} \times \mathbf{c} ) = \mathbf{b} \cdot ( \mathbf{c} \times \mathbf{a} )=\mathbf{c} \cdot ( \mathbf{a} \times \mathbf{b} ). Honen balioa determinante bat da  , hiru bektoreen koordenatuek osatzen duten matrizearen determinantea, alegia. Horrez gain, hiru bektoreek definitzen duten paralelepipedoaren bolumena da. Oso lagungarria da, batez ere Fisikan, kalkuluak errazteko.

## Kosinuaren Teorema 
thumb|204x204px|**a** eta **b** bektoreez eta ** \theta ** angeluaz definitutako triangelua.

Izan bitez bi bektore {\color{red}\mathbf{a}} eta {\color{blue}\mathbf{b}}, haien artean  \theta  angelua osatzen dutenak. Horrela {\color{orange}\mathbf{c}} = {\color{red}\mathbf{a}} - {\color{blue}\mathbf{b}} bektorearekin triangelu bat osatzen dute. Halaber, {\color{red}A}, {\color{blue}B} eta {\color{orange}C} balioak {\color{red}\mathbf{a}}, {\color{blue}\mathbf{b}}, eta {\color{orange}\mathbf{c}} bektoreen luzerak baldin badira, hurrenez hurren. Orduan, azken bektore honen luzera kalkulatu 

\begin{align}
\mathbf{\color{orange}c} \cdot \mathbf{\color{orange}c} & = ( \mathbf{\color{red}a} - \mathbf{\color{blue}b}) \cdot ( \mathbf{\color{red}a} - \mathbf{\color{blue}b} ) \\
 & = \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{red}a} - \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{blue}b} - \mathbf{\color{blue}b} \cdot \mathbf{\color{red}a} + \mathbf{\color{blue}b} \cdot \mathbf{\color{blue}b} \\
 & = {\color{red} A}^2 - \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{blue}b} - \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{blue}b} + {\color{blue} B }^2 \\
 & = {\color{red} A }^2 - 2 \mathbf{\color{red}a} \cdot \mathbf{\color{blue}b} + {\color{blue} B }^2 \\
{\color{orange} C }^2 & = {\color{red} A }^2 + {\color{blue} B }^2 - 2 {\color{red} A } {\color{blue} B} \cos \mathbf{\color{purple}\theta} \\
\end{align}

eta kosinuaren teorema lortzen da.

## Ikus, gainera 
* Biderketa bektorial
* Espazio euklidear
*Cauchy-Bunyakovsky-Schwarz-en desberdintza

## Bibliografia 
* 

* 

* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak