Mengala

**Mengala**, **tontorra**, edo beste izen batzuk, Erdi Aroko eta Aro Modernoko euskal emakume ezkonduek edo alargunek erabiltzen zuten buruko oihal harrotua da, barrutik zumez indartua.

## Hitzaren jatorria eta beste izendapen batzuk 
*Zorongo* ere deitu izan zaio, bai eta *tontor*, *kurbitzeta*, *juitzia/juzitzia*, *moko* eta *sapa* ere. Javier Elorza Maiztegik, bere *Eibar: orígenes y evolución (siglos XIV al XVI)* liburuan, *mengala* izena jaso zuen Eibarrerako:

Hainbat artikulu akademikotan, gaztelaniaz, *tocado cuerniforme* edo *tocado corniforme* esaten diote, hau da, buruko adarduna. Eta euskaraz, *buruko/ibiki*. Errenteriako Jantziaren Zentroan pieza honi eskaini zioten erakusketan, *adar formako burukoa* esan zioten. Eta, San Telmo Museoaren erakusketa iraunkorrean, *adar bakarreko burukoa* eta *adar-burukoa*.

## Sinbolismoa 
thumb|120px|Sorgina. Errazking 2020.
Erdi Aroan, buruko mota horrek emakumeak gizon batekin hartutako konpromisoaren sinboloa zen.

Jantzien historian, adituen arabera, kurbitzetek jatorria ere adieraz zezaketen, eskualde bakoitzean erabiltzen ziren ezaugarriengatik. Hala nola, Gordexolakoak zapalak ziren; Artziniegakoak, uhindunak; Trespondekoak, puntadunak; eta Donostiakoak, mendi itxura zuten.

Iturri berdinen arabera, adar kopuruak egoera zibilari buruzko zehaztasunak ere eman zezakeen: alarguna, berriz ezkondua... Oihalaren kolorea normalean zuria bazen ere, beltza ere izan zitekeen alarguna izan ezkero.

Javier Hermoso de Mendozaren «Indumentaria de Navarra. De la antigüedad al traje de "pamplonica"» artikuluan, hau irakur daiteke:

Kontuan hartu behar da kana bakoitzak (*vara*) 83,7 zm. neurtzen zituela; beraz, erraz uler daiteke nola burko batzuek 70 cm. baino gehiagoko altuera har zezaketen. Dena den, badirudi Euskal Herrian luzeago erabili izan dela eta oso zabalduta zegoela.

## Herri kulturan 
XX-XXI. mendean, "Mari Domingi" pertsonaia irudikatzeko burko mota horrekin janzten da, eta dagoeneko, bere bereizgarri bihurtu da. Irudi askotan ere, Euskal Herriko XVI-XVII. mendeko sorginak irudikatzeko erabili izan da. 20. mendearen amaieratik, Olentzeroren pertsonaiarekin lotu denetik Mari Domingi, Gabonetan are gehiago ikusten da buruko hau.

Cristobal Balentziaga euskal jostunak halako burukoen sorta bat egin zuen 1952an, eta ale haietarik batzuk San Telmo Museoan daude, Donostian.

## Irudi galeria 
Euskal lurraldeetako eta inguruko Erdi Aroko eta Aro Modernoko buruko pikudunak, Christoph Weiditzen *Trachtenbuch* Jantzien liburuan agertzen direnak (Nurenbergeko Germaniar museo nazionalean -*Germanisches Nationalmuseum*, GNM- gordetzen da):

Fitxategi:Weiditz Trachtenbuch 111-112.jpg|alt=Christoph Weiditz-en "Jantzien liburua" agertzen diren bi marrazki. Eskubiko emakumeak puntadun mengala janzten du.|Trachtenbuch, 111–112 or.: Euskal emakumeen jantziak mugan eta mendietan.
Fitxategi:Weiditz Trachtenbuch 115-116.jpg|Trachtenbuch, 115-116. orriak.
Fitxategi:Weiditz Trachtenbuch 121-122.jpg|Trachtenbuch, 121-122 or.
Fitxategi:Weiditz Trachtenbuch 129-130.jpg|Trachtenbuch, 129-130 or.

## Balentziagaren tailerreko burukoak 
San Telmo Museoak hainbat mengala edo buruko gordetzen ditu. Museoan Cristobal Balentziagak jositako gisa agertzen dira, baina berez bere tailerrean egindakoak dira.

Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 1.jpg|Kono eiteko burukoa. Kotoi zuriz egina da, errafiaz barrubetea. Bustoaren jantzia oihal berdezkoa da; bularrekoa mihise zurizkoa du, moko baten erara paratua, non zerrendazko hiru galoi dituen.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 2.jpg|Mihise drapeatuz inguratutako kaskoa; eskuinaldean adar bat zutitzen zaio, bai eta mihise zerrenda zabal bat jausten ere. Halako burukoak emazte ezkonduek jaiegunetan janzten zituzten. Honako modelo hau Gorlizko (Bizkaia) emakumeek zerabilten, XVI. mendean.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 3.jpg|Hegal laburreko eta kopa biribilduko kapelu zuri moduko bat ere badu. Koparen erdialdetik jausten zaion mihiseak erabat estaltzen ditu atzealdea eta lepoa; aurretik, aldiz, bularraldea zabal inguratzen du, lepoaldea agerian utzirik. Eusten dion gorputza oihal granatezkoa da, bularraldean urrezko galoi erako zerrenda bertikalak dituena. Honako modelo hau Bolibarko (Bizkaia) emakumeek zerabilten, XVI. mendean.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 4.jpg|Perretxiko eiteko burukoa. Mihise batek inguratzen ditu aurpegia eta lepoa. Goleta eiteko mihise zurizko lepoko uhinduna du. Honako modelo hau Elgoibarko (Gipuzkoa) emakumeek zerabilten, XVI. mendean.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 5.jpg|Kono erako burukoa. Goataz eta lihoz barrubetea dago, eta ezkerrean zireztaz ixten da. Burukotik ateratzen den mihiseak aurpegia eta lepoa inguratzen ditu.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 6.jpg
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 7.jpg|Adar txikia duen buloidun burukoa. Burutik jausten den ehunak belarriak eta lepoaren atzealdea estaltzen dituenez, durbante itxura hartzen du. Honako modelo hau Ondarroako (Bizkaia) emakumeek zerabilten, XVI. mendean.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 8.jpg|Zirkularra da, lautua, kolore zurikoa; buruaren alde banatan hegal moduko batzuk ditu, eta horiexetarik sortzen den mihiseak aurpegia eta lepoa inguratzen ditu.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 9.jpg|Buloidun mihisezko hiru burute dira, bata bestearen gainean, gero eta txikiago: barnean errafiaz eta paperez beteriko adar txiki batek burutzen du. Mokoen artean bitxi samarra da hau, Frantziako mugaldean erabiltzen omen zena.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 10.jpg|Kono eiteko burukoa. Zirezta du atzealdean. Honako modelo hau Hondarribiko (Gipuzkoa) emakumeek zerabilten, XVI. mendean.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 11.jpg|Kasko erako kapelua, horizontalean paratutako adarra duena. Eskuinaldetik mihisezko zerrenda zabal bat jausten zaio. Honako modelo hau Arratzuko (Bizkaia) emakumeek zerabilten.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 12.jpg|Andre ezkonduen adar itxurako burukoa. Kotoi zuriz egina da. Oihalak aurpegia inguratu eta atzetik jausten da. Halako burukoa Pasaiako andreek (Gipuzkoa) janzten zuten, XVI. mendean.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 13.jpg|Adar biko burukoa. Mihisearen zerrenda zabal bat ezkerraldetik jausten zaio.Emazte ezkonduek jaiegunetan zerabilten. Honako modelo hau Bergarako (Gipuzkoa) emakumeek zerabilten, XVI. mendean.
Cristobal Balentziagaren burukoak - San Telmo Museoa - 14.jpg|Basea buruari lotzen zaio. Bisera modura du aurrealdea, eta hortik kasko moduko bat altxatzen da, gaur egun hondatu samar dauden bost botoirekin; adarra atzetik zutitzen da. Atzealdetik jausten den mihisezko zerrenda zabalak aurpegia eta lepoa inguratzen ditu..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Agirre Sorondo, Antxon (2010 / 07 / 09-16): "Tocados corniformes". *Euskonews*, 540
*  Manso de Zúñiga, Gonzalo (1955-05-22): «Tocados femeninos medievales vascos». Conferencias, *Munibe*, 125-126 or.
*  Urquijo e Ibarra, Julio de (1922-08): «Sobre el tocado corniforme de las mujeres vascas». *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria, RIEV*, 0212-7016, 13. lib, 4 zk.,1922, 570-581 or.
*  Mujika, Amaia (2018): Las tocas vizcainas. Labayru Fundazioa: *Apuntes de etnografía. Aprender del pasado para construir el futuro*.
*  «El Tocado Medieval Corniforme. Charla Demostración en Liendo». CANAL 8 TV. Cantabria.

## Sakontzeko bibliografia 
*  María Elena de Arizmendi Amiel (1976): *Vascos y trajes*, volumen 1, Caja de Ahorros Municipal de San Sebastián.
*  María Ángeles González Mena: *Colección pedagógico textil de la Universidad Complutense de Madrid*, 1. liburuxka.
*  María Luisa de la Bandera (1977): *El atuendo femenino ibérico (II)*.
*  Bernardo Estornés Lasa (1974) *Cómo han sido y cómo son los vascos: carácter e indumentaria*.
*  Jose Antonio Azpiazu Elorza: *La historia desconocida del lino vasco*.
*  Bernis Madrazo, Carmen (1962): *Indumentaria española en tiempos de Carlos V*. Madrid: Instituto Diego Velázquez . Consejo Superior de Investigaciones Científicas, CSIC.
*  Bernis Madrazo, Carmen (2001): *El traje y los tipos sociales en el Quijote*. Madrid: Visor.
*  Carmen Rebollo Gutiérrez (2007) «Maese Nicolás Francés: su obra y estilo. Estado de la cuestión». De Arte, 6, 107‐130 or.