Elikadura-osagarri

[thumb|[Bakailao-gibel olioa, XVIII. mendean sortutako lehendabiziko elikadura-osagarrietako bat.]]

**Elikadura-osagarriak** edo **osagarri dietetikoak** pertsona baten dieta osatzeko produktuak dira. Hainbat formatutan saltzen dira, hala nola pilula, kapsula, tableta, hauts edo likido moduan. Osagarri batek mantenugaiak (bitaminak, mineralak, zuntza, gantz-azidoak eta aminoazidoak) eman ditzake eta horiek elikagai-iturrietatik ateratakoak edota sintetikoak izan daitezke. Osagarri dietetikoek bizitzarako funtsezkoak ez diren substantziak ere izan ditzakete, ez dira mantenugaiak bere horretan, baina eragin biologiko onuragarri bat izango balute bezala merkaturatzen dira (hala nola, landare-pigmentuak edo polifenolak). Esan beharra dago osagarri batek ez duela inoiz elikagai bat edo otordu bat ordezkatu behar, osagarri bat izango da, mantenugai baten (edo gehiagoren) eguneko ahorakina handitzeko helburuagatik hartuko dena.

## Ezaugarri nagusiak 
1994an Estatu Batuetako Kongresuak onartutako lege baten arabera, hurrengo ezaugarriak betetzen dituzten produktuak dira elikadura-osagarriak: 

* Ahoz kontsumitzen dira. 
* Elikadura osatzeko xedez elikagai-osagai bat dute. Elikagai-osagarrien adibide batzuk hauek dira: bitaminak, mineralak, belarrak (bakarra edo nahasketa), beste landare-produktu batzuk, aminoazidoak, entzimak eta guruin-estraktuak. 
* Formatu ezberdinetan aurkezten dira: pilulak, kapsulak, gelatina-kapsulak, likidoak eta hautsak. 
* Ez dira elikagai arrunt baten ordez erabiltzekoak, edo otordu edo dieta baten osagai bakar gisa.
* Etiketan elikadura-osagarri gisa identifikatzen dira.
* Janari-dendetan, produktu dietetikoen dendetan eta botiketan saltzen dira.

## Motak 
### Bitaminak 
Bitamina organismo batek behar duen konposatu organikoa da, funtsezko mantenugaia, kantitate mugatuetan. Konposatu kimiko organiko bati (edo erlazionatutako konposatu multzo bati) bitamina deritzo organismo batek behar adina sintetizatu ezin duenean eta dietatik lortu behar denean. Adibidez, azido askorbikoa (C bitamina) bitamina da gizakientzat, primateentzat eta saguzarrentzat, baina ez beste ugaztun batzuentzat.

Gizakiak hamahiru bitamina behar ditu dietan, eta horietako asko molekula multzoak dira: A, C, D, E, K, tiamina (B1), erriboflabina (B2), niazina (B3), azido pantotenikoa (B5), B6, biotina (B7), folatoa (B9) eta B12.

European Food Safety Authority-k (EFSA) bitamina batzuentzat gehienezko eguneko muga onargarriak ezartzen ditu, baina horrek ez die enpresei eragozten produktuetan muga horiek gainditzea. Adibidez, D bitaminarentzat 100 μg (4.000 IU) da , baina badira 10.000 dituzten produktuak ere. Honekin lotuta, esan behar da osasuntsu dauden eta dieta orekatua duten pertsonek bitamina-osagarririk hartzeak ez duela onura frogaturik.

### Mineralak 
Mineralak bizitzarako ezinbestekoak diren elementu kimiko exogenoak dira. Karbonoa, hidrogenoa, oxigenoa eta nitrogenoa funtsezkoak dira, baina elikagaietan hain ugariak direnez, ez dira mantenugaitzat hartzen. Nitrogenoaren beharra proteina-beharraren bidez neurtzen da, aminoazidoetan dagoelako. Sufrea ere beharrezkoa da, baina gizakientzat ez dago gomendatutako kopururik zehaztuta; metionina eta zisteina aminoazidoetarako gomendioak erabiltzen dira haren ordez. 

Gizakientzat funtsezko mineralak hauek dira: potasioa, kloroa, sodioa, kaltzioa, fosforoa, magnesioa, burdina, zinka, manganesoa, kobrea, iodoa, kromoa, molibdenoa, selenioa eta kobaltoa (B12 bitaminaren parte gisa). Beste batzuk, hala nola boroa edo silizioa, landare edo animalientzat funtsezkoak izan daitezke, baina ez gizakientzat derrigorrez.

### Proteinak eta aminoazidoak 
Proteinak dituzten osagarriak (hautsetan edo edarietan) merkaturatzen dira gaixotasun edo lesio batetik sendatzen ari diren pertsonentzat, adinekoetan sarkopenia saihesteko, kirolarientzat edo pisua galdu baina muskulu-masa mantendu nahi dutenentzat. Osagairik erabiliena, gazura-proteina da baina badira beste batzuk ere: kaseina, soja, ilar, kanabera edo arroz-proteina.

EFSAren (European Food Safety Authority) gomendio ofizialen arabera, helduen proteina-beharraren gomendioa 0,83 g/kg-koa da, pertsona sedentarioentzat. Kirolarientzat gomendioa handiagoa da: 1,2–1,8 g/kg egunero baina beharren arabera agian altuagoa. 

Proteinak aminoazidoz osatutako kateak dira. Horietako bederatzi funtsezkoak dira gizakientzat (ez dira sintetizatzen), eta gainerakoak adinaren edo egoera klinikoaren arabera alda daitezke. 

Aminoazidoak banaka edo konbinatuta saltzen dira; adibidez, BCAA (leuzina, balina, isoleuzina) muskulu-sintesia sustatzeko merkaturatzen da, nahiz eta ebidentzia ahula izan. Leuzinarekin soilik egindako osagarriek masa gihartsua 1 kg inguru handitu dute adinekoengan. Argininak, berriz, oxido nitrikoaren ekoizpena areagotzen du eta odol-presioa jaisteko lagungarria dela frogatu da. Taurina, kirol osagarri ezagun bat, ez da benetako aminoazidoa, baina zisteinatik sortzen da gorputzean.

### Muskulu-eraikuntzako osagarriak 
Muskulu-masa garbia haztea bultzatzeko erabiltzen dira. Normalean proteina-edariak, aurre-entrenamenduko nahasteak, BCAAak, glutamina, arginina, gantz-azido esentzialak, kreatina, HMB eta antzekoak izaten dira. Batzuetan bakarka eta beste batzuetan produktu berdinean nahastuta merkaturatzen dira. 

### Edertasunerako osagarriak 
Azala, ilea eta azazkalak hobetzeko helburuarekin saltzen dira, kolageno, biotina, keratina edo omega-3 bezalako osagaiekin. Eskaria nabarmen igo da XXI. mendean, baina ebidentzia zientifiko sendoa falta da, bereziki biotinaren ile-hazkunderako ustezko onurari dagokionez.

### Gantz-azido esentzialak 
Arrain-olioa ohiko osagarria da omega-3 gantz-azidoak edukitzeagatik. Bi gantz-azido dira funtsezkotzat jotzen direnak: azido alfa-linolenikoa (ALA, omega-3) eta azido linoleikoa (LA, omega-6).ALA-tik gorputzak beste omega-3 batzuk sor ditzake (EPA eta DHA). ALA hazi- eta fruitu-olioetan dago; EPA eta DHA, arrainetan edo arrain-olioan.

EFSAk 250 mg/egun gomendatzen ditu EPA+DHA bateratu gisa, eta haurdunentzat 100–200 mg/egun gehigarri. Hala ere, ikerketek ez dute erakutsi EPA/DHA osagarriek heriotza, minbizia edo bihotzeko gaixotasunak gutxitzen dituztenik. Beraz, ezin da gomendatu arrain-olioaren erabilera prebentzio gisa.

### Produktu naturalak 
Landare, animalia, alga edo onddoetatik eratorritako produktuak dira, hala nola *ginkgo biloba*, *kurkumina*, *ginseng*, *kolageno* edo *glukosamina*. Historikoki erabili dira medikuntza tradizionalean, euren eraginkortasuna eta kalitatea guztiz frogatu ez den arren. 

### Probiotikoak 
Probiotikoen ustezko onurak ez daude behar bezala frogatuta, baina haurretan antibiotikoek eragindako beherakoa arintzeko erabil daitezke. IBS duten helduetan ere onura mugatuak izan dira. Oro har, seguruak direla jotzen da.

### Haurdunaldiko osagarriak 
Haurdun dauden emakumeei ematen zaizkien gehigarriak dira, haien eta fetuaren osasuna babesteko. Orokorrean B6, folatoa, B12, C, D, E, burdina eta kaltzioa izaten dituzte.

B6 bitaminak goizeko goragaleak arindu ditzake eta haurdunaldi goiztiarreko arriskuak murriztu. Folatoak hodi neuralaren akatsak saihesten ditu (400 µg/egun gomendatzen dira haurdunaldiaren aurretik).

## Kontsumitzeko arrazoiak eta arriskuak 
Elikadura-osagarria erabiltzea soilik gomendatuko da dietarekin konpondu ezin den gabeziaren bat edo ase ezin den beharren bat sortzen bada. Kasu horretan, dagokion herrialdean finkatutako mugak errespetatuta, eta pertsona edo pazientearen arabera, dosia zehaztuko da. Jarraibide horiek errespetatuz gero, ez litzateke inolako arriskurik izango. Beharrezkoa ez den osagarri bat edota egokia ez den dosia kontsumituz gero, ordea, osasun-arazoak ager daitezke. Kontuan izan behar dira ere medikamentuekin sortu daitezkeen elkarrekintzak. Izan ere, hainbat belarrek, ginsengak eta ginkgoak, besteak beste, farmako batzuen efektua areagotu dezakete.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak