open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sondershausen

**Sondershausen** Alemaniako herri bat da, Turingia estatuan eta Kyffhäuserkreis barrutian dagoena, Harz mendietatik gertu. Gainera, aipaturiko barrutiko hiriburua ere bada. Erfurtetik 50 kilometro iparraldera dago, gutxi gora-behera.

1918 arte, Schwarzburg-Sondershausen printzerriko zati izan zen.

## Toki ikusgarriak 
* Sondershauseneko gazteluak, antigoaleko gauzen eta historia naturalaren bildumak gordetzen ditu. Pizkunde garaian jauregi bihurtua, beranduago forma barrokoekin zabaldua izan zen, 1764-1771 urte bitartean. Balio berezikoak dira "Egongela urdina" eta lorategiak.
* Printzeen Jauregi zaharra, 1721 eta 1725 bitartean eraikia, printzeentzako bizilekua izan zen 1835etik 1851 arte. Gaur egun, Kyffhäuserkreiseko Barruti administrazioaren bulegoa dago bertan.
* *Trinitatiskirche* barrokoa (*Hirutasunaren Eliza*) sinesmen ebanjelikokoa eta Printzeen mausoleoa, 1892an eraikiak.

thumb|250px|ezkerrera|Sondershauseneko Jauregia

## Demografia 
## Kanpo estekak
Calandreta

**(La) Calandreta** (euskaraz *Larratxori txikia*) okzitanierazko eskolek hartzen duten izena da. 1979tik abian daude: lehen eskola Pauen (Bearno) zabaldu zuten, eta sare horrek Seaska, Diwan eta Bressola elkarteekin federazioa osatzen dute Frantzian.

2006an 1.700 ikasle inguru hartzen zituzten lehen hezkuntzako 37 eskolatan eta bigarren hezkuntzako bi ikastetxetan.

## Eskolak 
Gaur egun (2008), calandretak horrela daude banatuta:
* Erau: 10 eskola.
* Akitania: 8 eskola.
* Aude: 4 eskola.
* Garona Nauta: 4 eskola.
* Gard: 3 eskola.
* Auvernia: Eskola 2.
* Avairon: Eskola 2.
* Pirenèus Nauts: Eskola 2.
* Proventza: Eskola 2.
* Arièja: Eskola 1.
* Limousin: Eskola 1.
* Tarn: Eskola 1.

## Ikus, gainera 
* Ikastola

## Kanpo estekak 
* Calandreta eskolen webgunea
Foras na Gaeilge

**Foras na Gaeilge** Irlandako gaeleraren erakunde araugilea da.

1999ko abenduaren 2an sortu zuten Baile Átha Cliath /Dublin hirian.

## Ekimenak 
Seachtain na Gaeilge edo "Irlanderaren astea" jatorriz 1903an ospatzeari ekin bazioten ere, gaur egun Foras na Gaeilge erakundeak antolatzen du urtero, martxoan, Lá Fhéile Pádraig/Saint Patrick eguna baino lehen.

## Ikus, gainera 
* Euskaltzaindia
* Bòrd na Gàidhlig
* Conradh na Gaeilge

## Kanpo estekak 
* Foras na Gaeilge
Galescola

**Galescola** galizierazko hezkuntza eskola publikoak dira, 0 eta 3 urte arteko haurrentzako. Galiziako Xuntak abian ipini zituzten 2007-08 ikasturtean, PSG eta BNG alderdiak agintean zeudela.

Gaur egun Vigo, Pontevedra, Marin, A Coruña, Santiago, Lugo, Ribadeo eta Ourenseko udalerrietan galescolak abian daude, besteak beste. 2008-09 ikasturterako 58 zentro 2.733 ikaslerekin eta 472 langilerekin egongo direla aurreikusten dute.

## Ikus, gainera 
* Ikastola
* Gaelscoil

## Kanpo estekak 
*  Galescolas.net
Javier Ortigosa

**Javier Ortigosa Contin** (Iruñea, 1982ko urtarrilaren 17a -) euskal herritar eskubaloi jokalaria da, egun ASOBAL Ligako Portland San Antonio taldean aritzen dena. 1,83 metroko altuera 93 kiloko pisua du.

## Taldeak 
* Portland San Antonio (2001 &ndash; ?)

## Palmaresa 
* Europako Eskubaloi Errekopa: 2003-04.
* ASOBAL Liga: 2001-02 eta 2004-05.
* ASOBAL Kopa: 2001-02 eta 2004-05.
* Espainiako Eskubaloi Superkopa: 2001-02, 2002-03 eta 2004-05.

## Kanpo loturak 
*  Fitxa www.portlandsanantonio.com
Cristina Torrens

**Cristina Torrens Valero** (Iruñea, 1974ko irailaren 12a -) euskal herritar tenislari ohia da.

Nafar tenislariak 11 sari irabazi zituen *challenger* zirkuituan (6 banaka eta 5 binaka) eta 4 WTA zirkuituan (2 banaka eta 2 binaka).

## Tituluak 
### Banaka 
### Banaka Finalista 
* 1999: Budapest (Sarah Pitkowskiren aurka).
* 2000: Antwerp (Amanda Coetzerren aurka).
* 2001: Palermo (Anabel Medinaren aurka).

### Emaitzak Grand Slam txapelketetan 
### Binaka 
### Finalista binaka 
* 2000: Estoril (Amanda Hopmansekin batera Tina Krizan eta Katarina Srebotnik aurka).
* 2000: Luxenburgo (hiria) (Lubomira Bachevarekin batera Alexandra Fusai eta Nathalie Tauziat aurka).

## Kanpo loturak 
*  WTA fitxa
Proventza

thumb|Lurraldeko bandera.

**Proventza** (*Provença* okzitanieraz) Okzitaniako eskualde edo probintzia historikoa da.

Gaur egungo Proventza-Alpeak-Cote d'Azur eskualde frantziarraren zatia hartzen du, Var, Vaucluse eta Rodanoren Ahoak departamenduak osorik eta Proventza Garaiko Alpeak eta Itsas Alpeak departamenduen zati bana.

## Historia 
Proventza Erromatar Inperioaren lehenengo probintzia izan zen gaur egungo Italiatik kanpo sortutakoa. Hortik bere izena (*Provincia Nostra* > *Provincia *> *Provença*).

## Hiri nagusiak 
Marseilla, Niza eta Toulon hiri nagusien artean ditugu.

## Kultura 
thumb|Frédéric Mistral.

XI. eta XII. mendeak bertako literaturaren urrezko garaia izan ziren, trobadoreak zebiltzanean (Folquet de Marseille euren artean). XIX. mendeko idazleen artean Frederic Mistral azpimarratzekoa da, okzitanieraz lan egin eta Literaturako Nobel Saria lortu zuena 1904an.

Bestela, hainbat margolari eta musikari inspiratu izan ditu eskualdeak historian zehar.

Azkenik, petanka izeneko jokoa eskualde honetan sortu zuten. Halaber, Bouillabaisse eta Ratatouille izeneko plater famatuek ere hemen dute jatorria, eta bertako ardoak bezala munduan zehar ezagunak dira.

[thumb|[Vincent van Gogh margolariak Arlesen egindako margo ezaguna.]]

## Kanpo estekak
Mateo Garralda

**Mateo Garralda Larunbe** (Burlata, 1969ko abenduaren 1a -) euskal herritar eskubaloi jokalaria da, egun Danimarkako Kolding taldean aritzen dena. 1,92 metroko altuera 102 kiloko pisua du.

Lau Olinpiar Jokoetan parte hartu du: Bartzelona 1992, Atlanta 1996, Sydney 2000 eta Atenas 2004.

## Taldeak 
### Jokalari 
* BM Burlada
* BM Granollers (1986 &ndash; 1991)
* BM Atlético de Madrid (1991 &ndash; 1992)
* GD Teka (1992 &ndash; 1994)
* FC Barcelona-Cifec (1994 &ndash; 1999)
* Portland San Antonio (1999 &ndash; 2006)
* CB Ademar León (2006 &ndash; 2008)
* KIF Kolding (2008 &ndash; 2011)
* Quabit Guadalajara (2011-2012)

### Entrenatzaile 
* Quabit Guadalajara (2012-2014)
* Stiinta Dedeman Bacau (2014)
* Puerto Ricoko eskubaloi selekzio nazioanala (2015)
* Txileko eskubaloi selekzio nazioanala (2016-)

## Palmaresa 
### Kluba 
* Europako Eskubaloi Kopa: 1994, 1996, 1997, 1998, 1999 eta 2001
* Europako Eskubaloi Errekopa: 1995 eta 2000
* EHF Kopa: 1993
* Europako Eskubaloi Superkopa: 1996, 1997, 1998 eta 2000
* ASOBAL Liga: 1993, 1994, 1996, 1997, 1998 eta 1999
* Espainiako Eskubaloi Errege Kopa: 1997 eta 1998
* ASOBAL Kopa: 1995 eta 1996
* Espainiako Eskubaloi Superkopa: 1993, 1997 eta 1998

### Espainiako selekzioa 
* Fitxategi:Med 1.png 2005eko Munduko Txapelketa
* Fitxategi:Med 2.png 1996ko Europako Txapelketa
* Fitxategi:Med 2.png 1998ko Europako Txapelketa
* Fitxategi:Med 2.png 2006ko Europako Txapelketa
* Fitxategi:Med 3.png 2000ko Europako Txapelketa
* Fitxategi:Med 3.png 1996ko Olinpiar Jokoak
* Fitxategi:Med 3.png 2000ko Olinpiar Jokoak

## Kanpo loturak 
*  www.rfebm.com
Gabriel Benoist

260px|thumb|eskuinera|*Les Histouères de Thanase Pèqueu* (1933), Cauchois dialektoan idatzitako Gabriel Benoisten historio sorta.

**Gabriel Benoist** (1891ko uztailaren 11 &ndash; 1964ko urriaren 27a) normandierako Cauchois dialektoan idazten zuen idazle normandiarra zen. 1930eko hamarkadan kaleratutako Thanase Pequeuri buruzko istorioengatik ezaguna da.

Gournay-en-Brayen, Pays de Caux eskualdean, Normandiako Itsas Sena departamenduan jaio zen. Hamaika seme-alabetako bigarrena zen. Yvetoten hilobiratuta dago.

## Lanak 
* *Thanase Péqueu* (1932ko otsailaren 2an)
* *Le mariage de Thanase Péqueu*
* *Les Histouères de Thanase Péqueu*, (1932-1937, *Le Journal de Rouen*-en).
Côtis-Capel

thumb|270px|Côtis-Capelen omenezko eskola.

**Côtis-Capel**, **Albert Lohier**ren luma-izena, (Urville-Nacqueville, Manche, 1915eko urtarrilaren 22a - 1986ko urriaren 30a) normandieraz idazten zuen poeta normandiarra zen. La Haguekoa zen eta normandierako cotentinais dialektoan idatzi zuen.

## Lanak 
### Olerkiak 
* *Rocâles* (1951),
* *À Gravage* (1965), Cotentingo sari literarioa
* *Raz-Bannes* (1970),
* *Graund Caté* (1985),
* *Les Côtis* (1985).
### Hilondoko eleberriak 
* *Ganache lé vuus péqueus* (1987).
Jean Dorey

260px|thumb|eskuinera|La Nouvelle Année

**Jean Dorey** (Ville-ès-Nouaux, Saint Helier, 1831ko urtarrilaren 27a - 1872ko abuztuaren 23a) normandieraz idazten zuen idazle jerseytarra zen.

Saint Lawrence barrutiko La Blanche Pierre jatorriko familia zuen. **JD**, **JDR** eta**Jean des Ruettes** goitizenekin jerseyeraz, frantsesez eta ingelesez idatzi zuen. Batzuetan jerseyeraren bertsio fonetiko batean ere. 1870. urtearen inguruan bere poema motzetako batzuk *Nouvelle Année*-n argitaratu zituzten. Horretaz gain liburu bat idatzi zuen. Fraînque Le Maistrek esaerak, erizaintzari buruzko errimak eta Jean Doreyren poemetako batzuk eskuizkribu batean idatzita jaso zituen. Gaur egun, eskuizkribu hori Société Jersiaiseko liburutegian dago.

Artikulu historiko, genealogiko eta artistikoak idatzi zituen frantsesez zein ingeleraz. *Chronique de Jersey*, *Jersey Independent*, Londresko ''l'Imprimerie de l'International* eta Frantziako *Le Phare de la Loire'' egunkarietan lan egin zuen.
Philippe Langlois

**Philippe Langlois** (normandieraz: ''Ph'lippe Langliais*) (1817ko irailaren 22a - 1884ko ekainaren 19a) normandierazko jerseyera dialektoan idatzi zuen idazle normandiarra zen. *Un Luorenchais* eta *P.L.* goitizenekin sinatzen zuen.

Langliaisen familia Saint Lawrencetar (Jersey) jatorria zuen. Caenen eta Parisen ikasi zuen, eta mediku titulua Dublinen lortu zuen, Irlandako Kirurgialarien Errege Eskolan. Eskolarra eta zientzialaria izanik, Saint Lawrenceko diputatu karguan egon zen. 1876ko ekainaren 27an Errege Gorteen juratu kargua hartzeko hautatu zuten. Horrez gain Jerseyko Errege Miliziako mediku ofiziala izan zen.

*Société Jersiaise* presidente bezala, Langliais *Glossaire du Patois Jersiais* hastapenean lan egin zuen Augustus Asplet Le Gros lagunarekin.

Jerseyeraz idatzitako bere lanik ezagun eta onenak *Lé Vièr Temps* eta *Lé Jèrriais'' dira.
Matthew Le Geyt

**Matthew Le Geyt** (**Matchi L’Gé** jerseyeraz; 1777 &ndash; 1849) normandierako jerseyera dialektoan idatzi zuen poeta zen. Jerseyeraz idatzitako lehenengo olerkiaren egilea da, 1795. urtekoa. Bere poemetan politikaren gaia jorratzen zuen.

Saint Helierkoa zen, baina antza denez Trinityn bizi izan zen.
Tam Lenfestey

**Thomas Lenfestey**, **Tam Lenfestey** bezala ezagutua, (1818-1885) nekazari eta poeta normandiarra zen. Normandieraren guernesiais dialektoan idatzi zuen. Bere lanen artean, aipagarrienak *Le chant des fontaines* (1875) eta *La ribotresse* (abestia) dira.
Pontxo

[thumb|[Maputxeak eta gautxoak, pontxoa jantzita, Txilen, XIX. mendean.]]
thumb|Argentinako pontxoa.

**Pontxoa** (kitxuatik: *punchu*, "pontxo"; edo mapudungunetik: *pontro*, "burusi") Hego Amerikako janzki tipikoa da. Diseinu sinpleko berokia da, lauki luzearen formako oihal astun eta sendo zati batean datzana, erdialdean buruarentzako zulo bat egina duena. Oihala gorputzean libre erortzen uzten da, muturrak besoak erraz mugitu ahal izateko moduan jarrita.

Jatorria Andeetan du, eta eskualdeko amerindiarren ohiko janzkeraren zati da. Kreoleek ere hartu dute. Bere sinpletasunagatik, jantzi militarretara ere gehitu da gaur egun, material iragazgaitzez eginda.

Argentinan, guarda lotuko diseinuko pontxoak ere erabiltzen dira, ezinbestekoak diseinu eta kultura tradizionalari dagokionez. Hauek, panpa edo maputxe eta inka guardekin egiten dira, azken hauek, Belen hirian irudikatuak, Catamarcako probintzian.

Probintzia bakoitzak pontxo eredu berezi bat du, adibidez: gorriz tindatutako pontxoa, Martín Miguel de Güemesen heriotzagatik dolu ikurtzat ertzetan lerro beltzak dituena, *Saltako pontxoa* izenaz da ezaguna; pontxo marroia, berriz, Jujuyko probintziako gautxoen pontxo bereizgarria da.

Kolonbian, Paisa eskualdeko eta Boyakako klima epeleko eskualdeetako janzkera tipikoaren zati da, bai eta Cundinamarcako ipar-ekialdeko eskualdeetakoa ere. Haren erabileraren jatorria, Tenzako Harana izeneko eskualde kundiboyakatarrari lotua dago.

Perun, pontxoa, txuiloa bezala, mendizerrako biztanleen artean ohiko erabilerako janzkia da. Cuzcokoa kolore alaiengatik nabarmentzen da; eta iparraldeko kostaldeko txalana, dotoretasunagatik. Gainera, janzki hau, herrialdeko eskualde bakoitzeko pertsonaia sinbolikoen janzki tipikoa da, hala nola Ayacuchoko morotxukoa eta Arequipako montoneroa.

## Kanpo estekak
Bitor Gaunakoa

thumb|San Vitorren erlikia.
**Bitor Gaunakoa** edo **Bitor Laboraria**, eliz-izena **San Bitor**, euskal santu anakoreta bat zen.

## Biografia 
Ezer gutxi dakigu San Bitorren bizitzari buruz eta, gainera, dakiguna kondairarekin lotuta dago. Tradizioak dio Elorriaga inguruko laboraria zela (besteek Mendoza ingurukoa zela diote). San Bitor Gaunako mendi batera (egungo San Bitor mendia) otoitzerako baztertu zen. Hantxe bizi zen hil arte.

## San Bitorren gurtza 
Araban San Bitorren gurtza XI. mendetik ezaguna da. Gaunan baseliza du, bere balizko bizilekuaren gertu. 1587an bere balizko gorputz ustelgabea aurkitua zen eta garezurra XVII. mendeko hasierako zilarrezko erlikiontzi barroko batean mantendu zen. Garezurretik ura irazten da zelaiak bedeinkatzeko eta buruko minak osatzeko. Gurtza Arabako lautadan, Mendialdean eta gertuko herri nafarretan hedatuta dago. Deportivo Alaves taldeko zaindaria da.
thumb| San Bitor baseliza XX.mendeko hirurogeigarren hamarkadan.
Bere omenezko erromeria bere baselizan irailaren lehendabiziko larunbatean ospatzen da.

## Kanpo estekak 
* : Festaren gaineko dokumentala.
* : Gurtzari buruzko dokumentala.
Maria Josefa Santxo

**Maria Josefa Santxo de Guerra** (Gasteiz, 1842ko irailaren 7a -Bilbo, 1912ko martxoaren 20a), eliz-izena ***Maria Josefa Jesusen Bihotzarena***, arabar lekaimea izan zen, *Jesusen Karitateko Zerbitzarien Erakundea* ordenaren sortzailea. 2000 urtean kanonizatu zuen Eliza Katolikoak.

## Bizitza 
7 urte zituela, aita hil zitzaion eta Madrilera bizitzera joan zen. 18 urterekin moja bihurtu eta *Maria Zerbitzarien Erakundea* ordenan sartu zen, *Maria Josefa Mariaren Bihotzarena* izena hartuz. 1871n, Bilbon, beste kideekin batera *Jesusen Karitateko Zerbitzarien Erakundea* sortu zuen eta hurrengo 41 urteetan ordenako burua izan zen. Gaixoei laguntza ematea, bai etxean, bai ospitaletan, eta agureei, umeei eta babesgabeei babes ematea ziren ordenaren helburuak. Ordena hazi zen eta Maria Josefa hil zenerako, 1912an, 43 etxe eta mila moja zituen. Gaur egun 16 herrialdeetara hedatuta dago eta 100 etxe ditu.

Kanonizazio prozesua 1951an hasi zen: 1992an dohatsu bihurtu zen eta 2000an Joan Paulo II.ak santu izendatu zuen. Bilboko San Inazio auzoko enparantza bat, Gasteizko kale bat ('Jesus Zerbitzarien Fundatzailea kalea') eta Errementari kaleko museo txikia haren omenezkoak dira.

## Kanpo estekak 
*  Jesus Zerbitzarien Erakundea
Frank Le Maistre

**Frank Le Maistre** (**Fraînque Le Maistre** normandieraz; Saint-Ouen, Jersey, 1910eko maiatzaren 19a - 2002ko abuztuaren 13a) idazle eta hizkuntzalari normandiarra zen.

Saint-Ouendar jatorriko familia zuen, Fraînquek bere ama hizkuntzan idatzi eta hitz egin zuen bere bizitza osoan zehar. ''Assembliée d'Jèrriais*-en *Bulletîn d'Quart d'An*-eko erredaktorea izan zen 1952tik 1973ra.

Eskola utzi ondoren, idazle-bulego batean lan egin zuen, eta geroago Jerseyko Nekazaritza Departamenduan. Lanpostu horrek Jerseytik zehar bidaiatzeko eta bertako herritarrak elkarrizketatzeko aukera eman zion lau hamarkada baino gehiagotan zehar. Jerseyera dialektoko hitzak eta esamoldeak jaso ahal izan zituen obra literarioak eta historikoak idazteko.

1930eko hamarkadan zehar eta ondoren nazien okupazioan zehar, *Marie la Pie* goitizenarekin artikuluak idatzi zituen *Chroniques de Jersey*-en.

Hizkuntzalaritzan zuen ezaguerei esker *Dictionnaire Jersiais-Français* jerseyera-frantsesa hiztegia sortu ahal izan zuen. Gainera, *Bulletîn d’Quart d’An*-en olerkiak eta prosak idatzi zituen. Beste agerkaritan ere idatzi zuen. 1967an Cotentingo sari literarioa jaso zuen.

## Lanak 
* *Dictionnaire jersiais-français ; le parler Normand à Jersey*, Albert Lucien Carré, Gorey, Don Balleine Trust-ekin, 1966
* *English-Jersey language vocabulary*, avec Albert Lucien Carré eta Philip M. De Veulle, Gorey, Don Balleine Trust-ekin, 1972
* *Jersey place names : a corpus of Jersey toponymy*, Charles Stevens, Jean Arthur, Joan Stevens, eta al., Saint-Hélier, Société jersiaise-ekin, 1986 
* *Who's who in the Channel Islands'', Jersey, Channel Islands Pub. Co. Ltd., 1967
Pello Joxepe (kanta)

***Pello Joxepe*** Nafarroako euskal kanta herrikoia da, bertsio bi dituena. Azkuek jaso zuen Uitzi-n (Larraun, Nafarroa). ===
\relative c' 
{\time 2/4 \key g \major 
r8 d e fis g4 g r8 g b g 
e4 e r8 c' c a fis4 d e8 
fis g4 r8 d e fis g4 g 
r8 g b g e4 e r8 c' c a 
fis4 d e8 fis g4 r8 g fis 
g a4 a r8 fis8 g a b4 b r8 
g8 a b c4 c b8 b a4 r8 d 
d a g4 g r8 g a b c4 
\relative c' e r8 g fis e d4 g fis a g2 
}
\addlyrics 
{Pe -- llo jo -- xe -- pe ta -- ber -- nan de -- la 
 hau -- rra jai -- o da La -- rrau -- nen, 
 Pe -- llo jo -- xe -- pe ta -- ber -- nan de -- la 
 hau -- rra jai -- o da La -- rrau -- nen 
 E -- txe -- ra joan ta 
 e -- san o -- men du: 
 Ez da ni -- re -- a i -- za -- nen, 
 haur ho -- rren a -- mak to -- pa de -- za -- la 
 haur ho -- rrek ai -- ta zein du -- en 
}

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Jerusalem urrezkoa
* Cancionero Popular Vasco

## Kanpo estekak 
* Paco Ibañézen "Pello Joxepe" abestiaren bertsioa ikusgai eta entzungai. 
* "Pello Joxepe" abestia Iruñeko karriketan zehar abestua. Iruñea kantuz.
Via Sacra

**Via Sacra** izenekoa, Antzinako Erromako kale nagusia zen, Kapitolio muinoaren tontorretik Koliseora zihoan, tartean, Foruko toki erlijioso garrantzitsuenetako batzuetatik igaroz, non kalerik zabalera zen.

Bide hau, uneoro, jaialdi erlijioso solemnez beterik zegoen, jeneral garailez bere garaipen bikainak ospatzen, baita, egunero, baselizatan, hitz egiteko, dadoetara jokatzeko, negozioak ixteko edo hiritarren arteko justizia bermatzeko biltzen zen jendetzarekin ere.

## Ikus, gainera 
* Titoren arkua

## Kanpo estekak
Tenzako Harana

**Tenzako Harana** Kolonbiako Cundinamarca eta Boyaca departamenduetan dagoen eskualde geografiko eta kultural bat da. Bertan jendea bizitzen hasi zen garaia noiz izan zen ez da ezagutzen, baina eskualdeko zeramikazko arrasto arkeologikoa, Muiska goiztiar kulturarekin lotuta daude eta X. mendean datatuak daude.

## Udalerriak 
Eskualdea, honako udalerri hauek osatzen dute: Tibirita, Machetá eta Manta Cundinamarcan, Guateke, Guayatá, Somondoco, Tenza, Sutatenza, Almeida, Chivor eta La Capilla, Boyacako Oriente izeneko probintzian eta Garagoa, Macanal, Pachavita, San Luis de Gaceno, eta Santa Maria, Neirako probintzian.

### Manta 
Manta, Cundinamarcako udalerri bat da, Almeidaseko probintzian dagoena. Bogotatik 90 kilometrotara dago. Cundinamarca departamenduko herri eder honek, kolonbiar tradizio kultural eta politiko arloan, historia labur baina interesgarri bat du.

### Garagoa 
Garagoako udalerria, Boyacako departamenduaren hegoekialdean dago. Espainiarrak bertara heldu aurretik sortua izan zen, eta, hizkuntza aborigenean, GAk Eguzkiaren Zerbitzaria, RAk eltzea, GUAri lotuta, mendia esan nahi duena, hau da, "Eguzkiaren zerbitzariak mendiaren atzean". Tenperatura, udalerriburuan, 18ªCkoa da eta maila turistiko handia du.

### Macanal 
**Sorrera**: 1807ko maiatzaren 4an, parrokia baten eskakizuna erantzuna izan zen, San Pedro de Alcántarako tituluarekin, Macanalen eta 1808ko abenduaren 12an alkatetza sortu zen.

**Klima**: Bataz beste 18&nbsp;°C

**Biztanleria**: 4.485 biztanle, gutxi gora-behera

**Azalera**: 231 kilometro karratu

**Garaiera**: Itsasoaren mailatik 1860 metro.

**Jarduera ekonomikoak**: Nekazaritza: Azukre kanabera, luloa, banana, babarruna, arrakatxa, patata, baba, zalkea, piperrautsa, yuka eta tomatea. Abeltzaintza: Behiak, esne eta haragi produkzioarekin. Meatzaritza: Eskala txikian esplotatzen diren zenbait esmeralda eta ikatz meatzeak ditu. Iturri termalak ere baditu.

## Informazio geologikoa 
Eskualdea, Une, Villeta, Behe Socha eta Bogotáko eraketa geologikoekin osatua dago, Mesozoiko eta Zenozoikokoak. Eskualdea, arroka sedimentarioetan aberatsa da, buztinak, eskisto buztintsuak, kareharriak eta gris ilun, nabar eta gorriska koloreko lutitak, adibidez.

## Kanpo estekak
Barakaldo Eskubaloi Kluba

**Barakaldoko Eskubaloi Kirol Kluba** Barakaldoko eskubaloi taldea da, 1979an sortua.

## Pabilioia 
2004tik aurrera, 3.200 ikusleentzako lekua duen Lasesarre kiroldegian jokatzen du; lehen 700 ikusleentzako Gorostiza kiroldegia jokatzen zuen.

## Palmaresa 
* Zilarrezko maila (3): 1994-95, 1997-98, 2000-01
* Euskal Kopa (4): 1998, 1999, 2012, 2014

## Azken denboraldiak 
## Kanpo estekak 
*  Historia www.lomasbalonmano.com
Þórarinn Eldjárn

**Þórarinn Eldjárn** (Reykjavik, Islandia, 1949ko abuztuaren 22a) idazle islandiarra da. 1969 eta 1972 bitartean, Suediako Lundeko Unibertsitatean Literatura eta Filosofia ikasi zuen. 1972 eta 1973 bitartean islandiera ikasi zuen Islandiako Unibertsitatean.

Hainbat olerki-liburu, kontakizun bilduma eta eleberriak idatzi ditu, eta ingelerazko eta beste eskandinaviar hizkuntzetako liburu batzuk islandierara itzuli ditu. Tartean, Göran Tunströmen eleberriak edota Lewis Carrollen *Aliceren abenturak Lurralde Miresgarrian* liburua. Halaber, haurrentzako liburu irudiztatuak idatzi ditu bere arrebaren laguntzaz, Sigrún Eldjárn artista.

Bere lanik ezagunena *Brotahöfuð* eleberria da. Hainbat hizkuntzetara itzuli dute, horien artean frantsesera eta ingelerara. 2001ean Dublingo IMPAC sari literarioa irabazteko hautagaietako bat izan zen.

## Kanpo estekak 
*  Þórarinn Eldjárn *Icelandic Literature* webgunean
Serekh

[thumb|150px|eskuinera|[Horus eta Serekha]]
**Serekh** "*jauregi fatxada*" delakoarekin apaindutako egiturari deitzen zaio, faraoiaren hieroglifoa barnean zuena. Gainean, Horus jainkoa kokatzen zen.

Serekha, jada agertzen zen Egiptoren historiaren hasieran, Narmerren Paletan, eta aro aurredinastikoko ontzi batzuetan grabatua.

Egungo testuetan, batzuetan horizontalean agertzen den arren, egiptoarrek beti posizio bertikalean irudikatu zuten.

## Ikus, gainera 
* Horusen izena

## Kanpo estekak
Txuilo

thumb|250px|Alpaka artilezko txuilo peruarra
**Txuiloa** (aimara ''ch'ullu'') belarridun txano bat da, alpaka artilez edo beste animalia batzuenez egina, eta zuntz sintetikoekin konbinatuz. Bere jatorria, Andeetako eskualdetan du, non punako hotz gordinetik babesteko erabiltzen den. Kolore anitzeko marrazkiz laguntzen ohi da. Eskualde bakoitzean, batez ere Peruko Andeetan eta Bolivia mendebaldean, ez dira bakarrik kolore ezberdinetan aurkitzen, baita erabilera ezberdinekin ere, kargu publiko bat duen edo ezkongabe dagoen norbaiten identifikazioaren ohiko erabilera, adibidez.

## Fikzioan 
Janzki hau, Tintinen komiki batean agertzen da, Eguzkiaren Tenplua izenekoa. Protagonista bera, txuilo eta pontxo batekin jantzita agertzen da, Haddock kapitaina eta Dupont eta Dupond detektibeak bere bila dabiltzan bitartean. Abentura honetan, protagonisten laguntzailea den Zorrino izeneko mutikoak ere, agertzen den guztietan, txuilo bat jantzita darama.

## Kanpo estekak
Arrate Kirol Gaztedia

**Arrate Kirol Gaztedia** (), Eibarko eskubaloi taldea izan zen.

## Historia 
Eibarren 1947an sortua, bere garaiko Kirol Gaztediak bezala Arrateren helburua gazteen artean kirola bultzatzea zen. Hori zela eta saila asko sortu zituen: atletismo, futbol, pilota, urpeko kirolak, eta abar, beti harrobia eta gazte taldeak sortuz. Hasieran futbolarena sail nagusia bazen ere, 1964/65 denboraldirako eskubaloi saila sortu zen.

Hasieran, Untzaga enparantzan jokatzen zuten 1980ko hamarkadan 3.500 ikusleentzako Ipurua kiroldegia eraiki arte.

Arratek betidanik harrobia landu du eta talde asko eta eskubaloi eskola bat izan ditu. Emakumezko kategorian, Ohorezko Mailan jokatutako Arrate-Amaña taldea zuen. Europan jokatzeko ere sailkatu arren, taldea desegin egin behar zuten babeslerik ez zuelako.

Arrate Kirol Gaztediaren diru sarrera Eibarren duen bingotik zetorkion.

2011–12 denboraldian, ASOBAL ligatik bota zuten baldintza ekonomikoak betetzen ez zituelako. Hori zela eta arduradunek kluba desegitea erabaki zuten.

## Jokalari ezagunenak 
* Fernando Fernandez Urosa
* Alexander Bulligan
* Jose Miguel Marcos
* Jorge Dueñas
* Patxi Pagoaga

## Entrenatzaile ezagunenak 
* Francisco Diaz
* Jordi Ribera Romans

## Azken denboraldiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Desamendi Txiki

**Desamendi Txiki** Aralar mendilerroko mendi bat da, 1261 metro garai, izen bereko bere "anaia" nagusia den Desamendiren ekialdean dagoena, azken horretatik Urrutiko Lurriña izeneko lepoak banandua. Ekialdera, Lekoain lepoa dago, mendi hau Txamenirekin lotzen duena.

## Irispideak 
Tontor lau eta zabaleko mendi txiki honen tontorrera, erraz hel daiteke Guardetxetik. Hain erabilia den Intzazelairako bidea hartu behar da, Pagomari bezala ezagunagoa dena. Iparralderantz, Desao izeneko babeslekua geratzen da, et jarraitu egin behar da Urrutiko lurriña izeneko lepoa igaro arte, Unagako larre handietara igarotzea ahalbidetzen duena. Eskumako muinotik tontorrera heltzen da, eta, ezkerretik, Desamendira igoko litzateke.

## Monumentu megalitikoak 
Aralarren, Desamendi eta Malloaren artean, monumentu megalitiko mordoxka bat dago sakabanaturik. Xehe-xehe, hauen zerrenda bat egin daiteke.

Trikuharri lepoan, Gipuzkoa eta Nafarroa arteko mugan bertan dagoena, interes gehien duen trikuharrietako bat dago, eta, hain zuzen ere, Trikuharri izena duena. Iparralderantz, Aralar mendilerro osoko mendirik garaiena dago, Intzako dorrea. Hortik, lurra, Unagako lautadetara eta Unagako potzura jeisten da, pasaran, Obioneta eta Maantsako trikuharriak aurkituz. Unagako potzura iritsi aurretik, bidearen eskuinaldean Zeontza izeneko garrantzi handirik gabeko goragunea dago, Desamendi Txikira ia erabat itsatsia dago. Bere tontor lauan beste trikuharri bat du.

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Itxako Kirol Elkartea

**Itxako Kirol Elkartea** Lizarrako emakumezkoen eskubaloi taldea da. 1972an sortua. Espainiako 4 liga eta 3 Kopa irabazi zituen baina arazo ekonomikoen erruz 2013an desagertu egin zen.

## Historia 
1972ko urrian sortu zen Itxako Kiol Elkartea, estatutuak bi hilabete beranduago onartu baziren ere. Gizonezkoen taldea zen eta elastiko gorria, praka zuriak eta galtzerdi berdeak zituen. Lizarra Pilotalekuan jokatzen zituen partidak.

1990 urtean emakumezkoen aldea eratu zen. 1999-2000 urtean Ohorezko mailara igo zen eta 2003-04 urtean Europan jokatzeko sailkatu zen, EHF Koparakorako hain zuzen ere. 2007-08 denboraldian Liga eta Kopan txapeldunordea izan onodren hurrengo urtean iritsi ziren garaipenak txapelketa bietan. Hurrengo urteetan Liga eta Kopa gehiago irabazi zituen. Espainiako garaipenez gain, Emakumezkoen EHF Txapeldunen Ligako finala jokatu zuen 2011 urtean eta gol bakarraren erruz galtzaile atera zen Norvegiako Larvik HK-ren aurrean. 2009an Emakumezkoen EHF Kopa irabazi zuen, lorturiko europar titulu bakarra.

2012-13 denboraldian arazo ekonomikoen erruz jokalari asko galdu zituen eta ligan 11. eginez mantentzea lortu zuen arren, denboraldia bukatu ondoren desagertu egin zen.

## Kirol ibilbidea 
## Palmaresa 
### Espainian: 10 
* Espainiako liga (4): 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2011-12
* Erreginaren Kopa (3): 2010, 2011, 2012
* Espainiako Superkopa (3): 2009-10, 2010-11, 2011-12

### Europan: 1 
* EHF Txapeldunen Liga:
** Finalista (1): 2011.
* EHF Kopa:
** Txapelduna (1): 2009
** Finalista (1): 2008.

## Pabilioia 
* **Izena:** Lizarrerria kiroldegia
* **Herria:** Lizarra
* **Lekuak:** 2.800 ikusle
* **Helbidea:** La Merindad, z/g

## Jokalariak 
### 2010-2011 denboraldiko jokalariak 
*Entrenatzailea: Ambros Martin *

### 2009-2010 denboraldiko jokalariak 
### 2008-2009 denboraldiko jokalariak 
*Entrenatzailea: Ambros Martin *

### 2007-2008 denboraldiko jokalariak 
*Entrenatzailea: Ambros Martin *

### Jokalari ohi ezagunak 
*  Alexandrina Barbosa
*  Carmen Martín
*  Silvia Navarro
*  Deonise Cavaleiro
*  Macarena Aguilar
*  Oana Şoit
*  Emiliya Turey
*  Elisabeth Pinedo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Eguzkiaren Tenplua (Tintin)

**Eguzkiaren Tenplua** () *Tintinen abenturak* komiki bildumako 14. alearen izena da, Herge artista belgikarrak idatzi eta marraztutakoak. Lehenik Tintin aldizkariaren orrialdeetan agertu zen, 1946ko irailaren 26a eta 1948ko apirilaren 22a bitartean. Liburu oso gisan, lehen aldiz 1949an argitaratu zen.

Abentura hori bilduma saileko 13. abentura *Kristalezko 7 bolak* komikiaren jarraipena da.

## Istorioa 
Tintin eta Haddock kapitainak Perura bidaiatu dute, Tornasol irakaslea aurkitu nahian, herrialde hartara doan *Pachacamac* izeneko itsasontziaren barnean, baina ezin dute laguna askatu. Ikerketa askoren ondoren, irakaslea oihanaren erdian dagoen tenplu inka batean egon litekeela konturatu dira —inken azken finkalekuan— eta, beraz, harantz joatea erabaki dute.

Andeak eta oihana gurutzatu ondoren ( gidari lana egin dien Zorrino izeneko tokiko gazte baten laguntzaz), tenplura iritsi dira. Inkek preso hartu dituzte, eta Tornasolekin batera sakrifikatu behar dituztela jakin dute. Azkenik, Tintin, amarru batez baliatuz (hantxe gertatutako eklipse baten berri baitu) guztiak aske geratu eta elkarrekin itzuli dira.

## Akats historikoa 
Taldearen salbazioaren arrazoia eklipse bat izateak akats historikoa da, inka kultura aztertuz gero: izan ere, haien gurtza erlijiosoa izar hartantxe oinarritzen zen. Inka apaizek eguzkiaren mugimenduak ondo baino hobeto zekizkiten eta, beraz, bazekiten eklipseak noiz ziren.

## Tenpluaren kokapena 
Ikerketa askoren ondoren, eta komikian ikusten den eklipsea kontuan hartuta, zientzialari batzuek tenplua Manausen kokatu dute.

## Kanpo estekak
12 Tribu

**12 Tribu** 1995. urtean Urrestillan (Gipuzkoa) sortutako euskal musika taldea da. Hasieran ingelesez bakarrik abesten zuten baina apurka-apurka badabiltza euskarazko abesti batzuk sortzen.

## Taldekideak 
* Txato (bateria)
* Rasla (baxua)
* Imanol (teklak)
* Edurne (teklak)
* Txarly (saxoa-koroak)
* Ekain (saxoa-koroak)
* Peio (tronboia-koroak)
* Dono (tronpeta-koroak)
* Yorch (gitarra)
* Konsul (ahotsa)

## Diskografia 
* *Who´s Your Leader* (1999, norberak ekoiztua)
* *In It Together* (2002, norberak ekoiztua)
* *Rebel Inn Nazarin Street* (2005, norberak ekoiztua)
* *Reggae Gaua (Live)* (2009, norberak ekoiztua)
* *Freedom Sounds* (2012, norberak ekoiztua)
* *Roots again* (2013, norberak ekoiztua)

## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgunea myspacen
Patxi Pagoaga

**Jose Maria Pagoaga Larrañaga**, ezagunagoa **Patxi Pagoaga** izenaz (Mutriku, 1951ko azaroaren 10 &ndash; Donostia, 1995eko ekainaren 29a) eskubaloi jokalaria zen, euskal atezain onenetariko bat.

1995ean minbiziak jota hil zen eta 1996tik aurrera, Mutrikun bere omenez Memoriala egin ohi da, beti FC Barcelona parte hartzen duelarik.

## Ibilbidea 
* Arrate Kirol Gaztedia (1969-1974)
* Balonmano Granollers (1974-1977)
* Atlético de Madrid (1977-1979)
* FC Barcelona (1979-1984)

## Palmaresa 
* Europako Errekopa: 1975-76
* Ohorezko Mailaren Liga 2:
Rita Oraá

**Rita Maria Oraá Larrazabal** (Gasteiz, Araba, 1963ko uztailaren 27a) boleibol jokalari ohia da.

Euskal herritar boleibol jokalarien artetik Olinpiar Jokoetan parte hartu duen bakarra da: 1992ko Olinpiar Jokoetan Espainiako selekzioko partaide izan zen. Zortzigarren postua eta diploma lortu zituen.

Langraiz Okako herriak, Rita Oraá omentzeko, haren izena eman zion enparantza bati, bertan hazi baitzen. Egun Alcorcónen (Madrilgo Erkidegoa) bizi da, eta hango udalerako egiten du lan kirolaren irakaskuntzarekin zerikusia duten jarduerak egiten.

## Erreferentziak
Arnaldur Indriðason

**Arnaldur Indriðason** (1961eko urtarrilaren 28a) fikziozko krimen liburu idazle islandiarra da. Indriði G. Þorsteinsson idazlearen semea da. Bere liburuak salduenen artean daude.

Arnaldurren lehen liburua *Synir duftsins* 1997an kaleratu zuen.

Aldanurren liburuak 26 herrialde desberdinetan argitaratu dituzte eta alemanierara, danierara, ingelerara, italierara, txekierara, suedierara, norvegierara, nederlanderara, finlandierara, gaztelaniara, frantsesera eta portugesara itzuli dituzte. 2002ko eta 2003ko Glasnyckeln saria jaso zuen krimenezko eleberri nordikorik onenari. 2005ean CWA Gold Dagger saria irabazi zuen *Silence of the Grave* liburuagatik.

Arnaldur Indriðason Reykjaviken bizi da bere emaztea eta bere hiru seme-alabekin.

## Bibliografia 
### Erlendur Detektibearen Serieak 
* 1997 – *Synir duftsins*
* 1998 – *Dauðarósir*
* 2000 – *Mýrin*
* 2001 – *Grafarþögn* (Julen Gabiriak euskaratua, *Hilobiko isiltasuna* izenburuarekin)
* 2003 – *Röddin*
* 2004 – *Kleifarvatn*
* 2005 – *Vetrarborgin*
* 2007 – *Harðskafi*
* 2008 – *Myrká*
* 2009 –  *Svörtuloft*
* 2010 –  *Furðustrandir*
#### Erlander gaztea 
* 2011 – *Einvígið*
* 2012 – *Reykjavíkurnætur*
* 2014 – *Kamp Knox*
* 2021 – *Sigurverkið*

### Reykjavík Gerra Garaian Misteriozko Serieak (Flovent eta Thorson) 
* 2013 – *Skuggasund*
* 2015 – *Þýska húsið*
* 2016 – *Petsamo*

### Konráð Serieak 
* 2017 – *Myrkrið veit*
* 2108 – *Stúlkan hjá brúnni*
* 2019 – *Tregasteinn*
* 2020 – *Þagnarmúr*
* 2022 – *Kyrrþey*
* 2023 – *Sæluríkið*

### Beste eleberriak 
* 1999 – *Napóleonsskjölin*
* 2003 – *Bettý*
* 2006 – *Konungsbók*

### Beste idazlanak 
* 2000 – *Leyndardómar Reykjavíkur 2000*
* 2008 – *Reykjavík-Rotterdam* (gidoilaria)
Egiptoar Eguzki Tenplua

[thumb|300px|Nyuserraren Eguzki Tenpluaren marrazkia, Abusirren. ''L'archéologie égyptienne* Gaston Maspero [1907.]]
**Egiptoar Eguzki Tenplua** Ra eguzki jainkoaren potentzia bizigarria erritualki irudikatzeko asmoarekin agertzen da, Heliopoliseko apaizen kontzepzio erlijiosoaren arabera.

Userkaf faraoiaren erregealdian, V. dinastiako lehen faraoia izan zena K. a. 2500 urtea ideologia erlijioso berri bat inposatzen da, Heliopoliseko kleroaren eguzki mistika, eta Menfiseko apaizen doktrina baztertzen da.

Erlijio honek, bere liturgia eskenaratzeko, beste arkeologia mota bat sortzen du: Eguzki Tenplua. Tenplu hauek, irekiak, laukiluze formako pilare baten inguruan antolatzen ziren, *benben'' izeneko zutabea, gainean, piramidioi bat zuena, obeliskoen aurrekaria zena, hasierako zutabea zen Nuna sinbolizatuz, honen gainean, Eguzkia jartzen zelarik, eta, hauen aurretik eraikitako tenpluek ez bezala, ez zuen naos eso Sanctasanctorumik, jainkoaren irudia izango zuenik.

## Abu Gurab 
Egiptoko dokumentuek sei eguzki tenplu aipatzen dituzte Abu Guraben, Abusirretik iparraldera, bosgarren dinastiatik datatuak daudenak. Bi baino ez daude identifikaturik. Userkafena eta Nyuserrarena, azken hau, hoberen kontserbatua dagoena delarik.

## Akhetaton 
Akhetaton "Atonen ostertza", Akhenaton faraoiak sortutako egiptoar hiriburu berria izan zen. Tenpluak, bat Aton eguzki jainkoari eskainia, irekiak eraikitzen dira, Eguzkiaren izpi bizitzaileak sar daitezen.

## Kanpo estekak
Jorge Nagore

**Jorge Nagore Arbizu**, pilota arloan **Nagore** deituraz ezaguna (Irurtzun, Nafarroa Garaia, 1971ko irailaren 27a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Aurrelari jokatzen zuen, Asegarce enpresarekin 1993-2004 bitartean, Aspe enpresarekin 2004-2006 bitartean, eta Frontis enpresarekin 2006-2011 bitartean. Profesionaletako estreinako partida 1993ko uztailaren 16an jokatu zuen, Zarauzko Aritzbatalde pilotalekuan. Txomin Nagore futbolariaren anaia da.

Hirutan jantzi zuen lau eta erdiko txapel nagusia: 1995ean, 1998an eta 2003an; horrenbestez, lehiaketa horretan inoizko pilotari onenen artekoa da. 1999an Errandonearekin Binakako Txapelketa Nagusia irabazi zuen, Berasaluze VIII.a eta Beloki mendean hartuta.

Nabarmenak ziren Nagoreren sake bortitza eta bi eskuekin egiten zituen txapa gainekoak; bi jokaldi horiekin tanto ugari lortzen zituen.

## Kirol lorpenak 
* Binakako Txapelketa Nagusiko finalak:

* Lau eta Erdiko Txapelketa Nagusiko finalak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estitxu EIZAGIRRE: «Jorge Nagore: "Partidetan ez dugu artekaririk ere entzuten"», *Argia*, 1928. zenbakia, 2004-01-25.
Niloren delta

**Niloren delta** Mediterraneoan itsasoratzean Nilo ibaiaren metaketa alubialek eratutako lurraldea da.

Egipto iparraldean dago eta munduko delta handienetako bat da. Gutxi gora-behera, Alexandriatik (mendebaldean) Port Saidera (ekialdean) hedatzen da, 230 kilometroko kostaldearekin. Hegoaldean Kairoraino iristen da (itsasaldetik 150 kmra). Delta (Δ) hizki grekoaren forma du eta hortik datorkio antzinako greziarrek eman zioten izena. Lurralde emankorra da, oso egokia nekazaritzarako, eta biztanle dentsitate handikoa.

Antzinako Egipton, lurralde hauei Behe Egipto deitzen zitzaien.

## Deltaren hazkuntza 
Aswango presa eraiki zen arte, lupetzen ekarpenak zirela eta, urtean, batez beste, lau metro luze eta kilometro karratu bat luze-zabal handitzen zela jotzen da (gutxi gora-behera, Vatikanoren azaleraren bikoitza).

Egiptoko I. dinastiaren garaietatik, delta 3000 kilometro karratu handitu da (gaur egungo munduko nazioen laurdenek duten azalera baino gehiago).

## Antzinako hiriak 
* Alexandria
* Leontopolis
* Sais
* Bubastis/Tell Basta
* Mendes
* Avaris/Pi-Ramses
* Buto
* Tanis
* Naukratis
* Hermopolis Parva

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Google Mapseko aireko argazkia
*  Pello ZUBIRIA: Egiptoko delta laster urpean izango da eta Alejandria uharte Argia.com
Heliopolis

**Heliopolis** (; egiptoeraz: *ỉwnw*;  '**) Antzinako Egiptoko hiri garrantzitsu bat izan zen, Behe Egiptoko XIII. nomoaren hiriburua izan zena.

Hiria, Kairotik ipar-ekialdera zegoen (gaur egungo aireportutik gertu), Niloren mendebaldeko ibarretik pixka bat aldendua, honekin, kanal baten bidez loturik zegoelarik.

* Izen egiptoarra: **Iunu**. Izen greziarra: **Heliopolis**. Izen koptoa: **On**

Bere izen egiptoarra **Iunu'* izan zen, "pilarea" esan nahi duena. Heliopolis izena, greziar jatorrikoa da: Ἡλίου πόλις o Ἡλίουπόλις eta "Eguzkiaren Hiria" esan nahi du, izan ere, hiri hau, Ra eguzki jainkoaren gurtza egoitza nagusia zen. Antzinako Egiptoko hiru hiririk garrantzitsuenetako bat zen. Besteak, Tebas eta Menfis dira. Koptoek, On bezala ezagutu zuten.

## Historia 
Hiria, jada aipatua agertzen da K.a. 3000. urtean. II. dinastian zehar, astronomia gune garrantzitsua izan zen. Apaiz nagusiak, *Behatzaileen Nagusia'' izeneko titulua zuen. Djoser faraoiaren garaian, titulu hau Imhotepi zegokion.

Baliteke Heliopoliseko Eguzki Tenplua, Abusirreko eguzki tenplu motaren oso antzerakoa izatea, V. dinastian zehar eraikiak, K.a. 2400. urte inguruan, Raren gurtza ezarri zuena gurtza nagusi bezala. Harresiaren eta tenpluren baten arrastoak aurkitu dira, horietatik nagusiena Amon eta Rarena izan behar zuena. XII. dinastiako faraoia izan zen Senusert I.aren obelisko bat kontserbatzen da, baita Djoserren kapera baten arrastoak ere. XVIII. dinastiako hilarri batek, ixtea, tenpluaren barrutiko harresien bidez oroitarazten zuen. Estatuak eta XIX. dinastiako eraikinen arrastoak ere aurkitu dira.

K.a. II. milurtekoaren erdialde inguruan, hiria bere punturik gailenera iritsi zen. K.a. 1300. urtean lortu zuen bere hedadurarik handiena; gainbehera, lehen milurtekoan hasten da.

Heliopolis, K.a. 525. urteko persiar inbasioan suntsitua izan zen, eta beranduago, K.a. 343an. Alexandria sortua izan ondoren, hiria baztertua geratu zen, eta poliki-poliki husten hasi zen. K.a. I. mendean, ia erabat hutsik zegoen hiria zen. Hurrengo mendean, bertako monumentu gehienak, Alexandria eta Erromara eramanak izan ziren. Gainontzekoek, material harrobi bezala erabili zen, Erdi Aroan Kairon eraikinak eraikitzeko erabili zirenak.

Heliopolis ingurua, konpainia pribatu batek erosi zuen XX. mendearen hasieran, eta, britainiar protektoratuaren garaian, eraikinak eraiki ziren eta kopto eta atzerritarrekin birpopulatu zen. Kairoren hazkuntzarekin, hiriburuak, bere auzo bat gehiago bezala barneratu zuen XX. mendeko bigarren erdialdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inaxio Errandonea

**Inaxio Errandonea Irazoki**, pilota arloan **Errandonea** deituraz ezaguna (Bera, Nafarroa Garaia, 1964ko uztailaren 30a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Atzelari jokatu zuen, Pelotaberri, Asegarce eta Besagain enpresekin. Profesionaletako estreinako partida 1983ko abenduaren 3an jokatu zuen, Bergarako udal pilotalekuan. Pilotari profesional gisa 24 urte baino gehiago egin eta gero, 2008ko urtarrilaz geroztik Aspe enpresako zuzendari komertziala da. Lehenago, Frontis enpresa sortzearen arduradun nagusietako bat izan zen.

## Kirol lorpenak 
### Binakako finalak 
### Buruz Buruko Txapelketa Nagusiko finalak 
### Lau eta Erdiko Txapelketa Nagusiko finalak 
## Erreferentziak
Pantxi Sirieix

**Pantxi Sirieix** (Bordele, Frantzia, 1980ko urriaren 7a) euskal jatorriko futbolari frantziarra da. Erdilari postuan jokatzen du.

2006ko abenduan Euskal Herriko futbol selekzioarekin Serbiaren aurka jokatzeko deitu zuten; eta 2010ean Venezuelaren aurkako partidarako.
Jon Kortina

**Jon Kortina** hauetako bat izan daiteke:
* **Jon Cortina** (1934-2005), euskal apaiz jesuita eta ingeniaria.
* **Jon Kortina Bertol** (1972), bilbotar futbolari ohia.
Mixel Garikoitz

thumb|Mixel Garikoitzen jaiotetxea.
**San Mixel Garikoitz** (Ibarre, 1797ko apirilaren 15a— L'Estela-Bètharram, 1863ko maiatzaren 14) Kanboko apaiza eta euskal santua izan zen. “Societas Sacratissimi Cordis Jesu Betharram” ordena sortu zuen (euskaraz: *Betharramgo Jesusen Bihotzeko Apaizen Elkartea* edo ezagunago *Baionako Apaizak*).

Laborarien familia batean jaio zen, eta 1823ko abenduaren 20an Baionan apaiz ordenatu zuten. Bere lehen misioa Kanboko elizan egin bazuen ere, hiru urte geroago Bètharramgo apaizgaitegira igorri zuten, eta bertako zuzendaria izan zen. Apaizgaitegia Baionara eraman zuten, eta Garikoitzek Bètharramen bere ordena sortu zuen bost apaizekin batera: aita Fondeville, aita Guimon, aita Perguilhen, aita Larrouy eta aita Chirou. 

Ordenak misioei eta hezkuntzari ekin zien: Gaskonia, Ipar Euskal Herria eta Bearnon zehar misiolariak bidali zituen; eta Maulen, Orthezen, Oloroe-Donamarian eta L'Estela-Bètharramen (azken hirurak Bearnon, Okzitania) zenbait eskola eraiki zituen.

Aita Garikoitz 1923ko martxoaren 15 dohatsu bihurtu zen eta 1947ko uztailaren 6an Pio XI.ak aldarera goratu zuen. Bere jaia maiatzaren 14an ospatzen da.

## Bibliografia 
* Jean-Baptiste Etxeberrik *Michel Garikoitz sainduaren bizia eta bertuteak* liburua idatzi zuen.
* Junes Casenavek 1994an, Donaixti-Ibarren, *San Mixel garikoitz pastorala* plazaratu zuen.

## Ikus, gainera 
* Augusto Etxekopar

## Kanpo-estekak 
*  Webgune ofiziala
*  Biografia
Piramidioi

[thumb|150px|Piramidoia, Iniuia, [Sakkara|Saqqara.]]
**Piramidioia**, obelisko eta piramideen tontorrean jartzen zen piramide formako zatia da. Ra eguzki jainkoa pausatzen zen tokia sinbolizatzen zuen, monumentuaren koroatzean, Zerua eta Lurra batzen diren toki.

Zati hau, beharbada, urre edo brontzez estaltzen zen, beste material batzuekin egiten zen arren XIII. dinastiako faraoia izan zen Khendyerren granito beltzezkoa edo Snefru faraoi ospetsuaren Turako kareharrizkoa.

## Kanpo estekak
Kastaliaren iturria

thumb|250px|Kastaliaren iturria.

**Kastaliaren iturria** Delfosen dagoen iturburu bat da, lurrin haluzinagarriak isurtzen omen zituena, Delfoseko orakuluari etorkizuna aurresatea ahalbidetzen zioten amets eta ikuskariak eragiten zizkiotenak. Hau da elezahar ugarietako batek kontatzen duena, beste batzuetan, halako lurrin haluzinagarririk sekula izan ez zuela diote, baizik eta ur garbi eta gardenak.

Parnaso mendian zegoen, honen harkaitzetatik iturri ezberdinak eratzen zituzten zenbait iturburu isurtzen zirelarik. Oso antzinatik ezaguna den iturrietako bat Kastaliarena zen, Apolori sagaraturiko erramu basotxo batez inguratua zegoena. Elezaharrak eta mitologiak, Parnaso mendian, eta iturri honetatik gertu, jainkosa batzuk, kantu eta olerkaritzaren jainkosa txikiak zirenak, Musak, ur gardeneko lamiak ziren naiadeekin biltzen zirela diote. Bilera hauetan, Apolok lira jotzen zuen eta gainontzeko jainkosek dantza egiten zuten. Esaten zenez, jariatzen zen ura "ur hiztuna" zen, orakulu bat emateko gai zena. Hasieran, hala funtzionatu zuen, Apoloren Tenplua eraiki zen garaia arte, gaur egun, Delfos bezala ezagutzen den tokian. Baina iturri honek, ospetsu eta sakratu izaten jarraitu zuen, eta bertara jende asko joaten zen, arazteko asmoz.

K. a. I. mendean, Kastalia arroilaren horman, haitzulo iturri baten taila egin zen, hain zuzen ere, iturburu sakratua zegoen tokian bertan. 1881ean, Delfos zegoen tokian, indusketak modu sistematikoan egiten hasi ziren. Monumentu batzuk zaharberrituak izan ziren, horien artean, Kastaliaren iturria bera, gaur egun, bidaiariek asko bisitatzen dutena.

Kastaliaren iturria, Delfosen, Fedriadeen labarrean dagoena, Delfosera iristen ziren bidaiari guztiak euren ilea garbitzen geratzen ziren tokia zen, baita, Pitiar Jokoetako parte-hartzaileek, eta, bereziki, orakuluari kontsulta egitera zetozenek. Iturburu sakratuak elikatutako bi iturri kontserbatzen dira. Arkaikoak (K. a. VI. mendea) haitzurdinez estalitako aska bat du, eserlekuz inguratua. Iturri helenistiko edo erromatar bat ere badago, harkaitzean eginiko horma-hobiekin, botozko opariak jasotzeko.

Kastaliaren iturria, Delfoseko mito guztiak baino lehenagokoa da: iturriaren lehen zaindaria, Piton suge edo herensugea izan zen, Apolok, bere gordelekuaren ondoan hil zuena.

Kastaliako iturria, inspirazio putzu bihurtu zen, neurri batean, Pierideen iturriarekin nahastua izan delako.

## Eragina 
AEBetako Tennessee estatuan, Castalian Springs ("Kastaliaren iturriak") izeneko hiri bat dago.

## Kanpo estekak
Argimutil

thumb|Argimutila
**Argimutilak** edo **zutargiak** kandelak eusteko erabiltzen diren euskarri mugikorrak dira. Gutxienez, erromatarren garaitik dira ezagunak dira.

Adar bakarreko zein adar anitzeko argimutilak daude. Euskaraz, adar bakarrekoa, kandela bakarrari eusteko zutargi ere esaten zaio. Zutargiak argimutilak ere badira, baina argimutil guztien artean, beso anitzekoak ez lirateke zutargiak.

## Erabilpena 
Kulturalki, garrantzi berezia du menora juduak: Daviden izarrarekin batera, erlijio horren ikur ezagunenetako bat dira. Erromako jentilen garaitik, Vatikanoko museoetan haitzurdinezko bi argimutil handi kontserbatzen dira, kristau gurtzan erabili zirenak eta, Erdi Aro kristautik, asko gordetzen dira elizetan XI. mendetik, brontze edo burdinez eginak eta forma eta tamaina askotakoak. Ezaugarri historikoei dagokienean, arte erromaniko garaikoak (XI. mendetik XIII. mendera) brontzezkoak ziren, eta beren oina giza irudiekin edo animalienekin apaintzen zen, eta arte gotikoaren garaikoak (XIV. mendetik XVI. mendera) brontze edo burdinazkoak ziren, tripode txiki eran, ziri altuarekin, platertxo batean amaitua, eta platertxo hartatik kandela sartzeko mutur bat, edo kandela edo aizkora eramateko zilindro huts bat irteten zen. XI. mendekoen artean, aipatzekoa da Hildesheimeko elizako altxorrean gordetako bilduma; gotikoari dagokionez, Espainian, Vic eta Solsonako museoetakoak, zenbait katedraletako beste batzuekin batera. Erdi Aro kristauan Jerusalemeko Tenpluaren imitaziozko besodun argimutilak ere egin ziren; halaber, Milangoa, XII. mendekoa.
[thumb|[Menora|Menorah bat, juduen tradiziozko argimutil bat.]]

## Kanpo estekak