Australiako aborigenen hizkuntzak

(beilegia, eskualde gehienetan) eta ez-pama-nyungan hizkuntzak (ipar erdialdeko eskualde grisa eta ziape kolorekoetan)]]
eskuinera|thumb|Australiar hizkuntza aborigenez mintzo direnak, biztanleriaren ehuneko gisa, 2011ko erroldaren arabera geografikoki banatuta
Australiako hizkuntza indigenek ehunetan zenbatzen dira: kopuru zehatza nahiko zalantzazkoa da, nahiz eta gutxienez 250 inguru direla estimatzen den (*hizkuntza* hitzaren definizio teknikoa erabiliz, hots, elkarren artean ulertzen ez diren barietateak), ziurrenik 363 arte.  Australiako hizkuntza indigenak hizkuntza-familia ugarik eta bakartuek osatzen dituzte, agian hamahiru ere, Australia kontinentaleko herri indigenek eta inguruko uharte banaka batzuetako jendeak mintzatuak. Hizkuntza-familien arteko harremanak ez dira argiak gaur egun, batzuk multzo handiagoetan lotzeko proposamenak dauden arren. Ziurgabetasun hori gorabehera, australiar hizkuntza indigenak "australiar hizkuntzak" termino teknikoak estaltzen ditu taldean, edo "australiar familia". [a]

Terminoak Tasmaniako hizkuntzak zein Mendebaldeko Torres itsasarteko hizkuntza barne har ditzake, baina tasmaniarren eta kontinentekoen arteko harreman genetikoa ezezaguna da; aldiz, Mendebaldeko Torres itsasartekoak pama-nyungan da, inguruko Papuako eta Ekialdeko Trans-fly hizkuntzekin ezaugarriak partekatzen ditu, bereziki Torres itsasarteko uharteetako meriam mir hizkuntzarekin, baita Papuako puntako austronesiar hizkuntzekin ere. Australiar hizkuntza gehienak pama-nyungan familia hedatukoak dira, eta gainerakoak "ez-pama-nyungan" gisa sailkatzen dira, hau da, harreman genealogikorik ez dakarren termino eroso bat erabiliz.

XVIII. mendearen amaieran, Lehen nazioetako giza taldeak 250etik gora ziren eta beste horrenbeste hizkuntza edo barietate. Gaur egungo aborigenen hizkuntzen estatusa eta ezagutza asko aldatzen da. Hizkuntza asko britainiarren finkatzearen ondorioz galdu ziren, gizarte kolonialaren inbasioak kultura indigenak hautsi zituenean. Hizkuntza horietako batzuei buruzko dokumentazio urria dago, hiztegiari eta gramatikari dagokienez. XXI. mendearen hasieran, 150 hizkuntza aborigen baino gutxiago erabiltzen ziren eguneroko bizitzan, eta gehienak arrisku larrian zeuden. 2020an, oraindik ozta-ozta hitz egiten diren ehun hizkuntza pasatxotik, % 90 galtzeko arriskuan daudela uste da. Oraindik ere hamahiru hizkuntza ikasten dituzte haurrek. Bizirik dirautenak gunerik isolatuenetan daude. Arrisku txikiena duten Mendebaldeko Australiako aborigenen bost hizkuntzetatik, lau Erdialdeko Basamortuko eta Viktoria Handiko Basamortuko Mendebaldeko taldekoak dira. 

Arnhem lurraldeko ipar-ekialdeko yolŋu hizkuntzak ere haurrek ikasten dituzte gaur egun. Hezkuntza elebiduna arrakastaz erabiltzen ari dira zenbait komunitatetan. Gehien hitz egiten diren Australiako zazpi hizkuntzek, hala nola warlpiria, murrinh-patha eta tiwika, 1.000 eta 3.000 hiztun artean dituzte. Komunitate eta hizkuntzalari indigena batzuek ikaskuntza-programen alde egiten dute, bai hizkuntzaren berpizkundearen alde, bai hizkuntzaren hondarea mantentzearen alde (komunitate indigenek hizkuntza galduari lotutako hitz eta kontzeptu batzuk ikasteko  aukera dute).

## Hizkuntza aborigen biziak 
[eskuinera|thumb|419x419px|Iparraldeko Lurraldeko eremu estatistiko bakoitzean ([Darwin (Australia)|Darwin Handikoak eta Alice Springsekoak salbu) etxean hizkuntza aborigen bat hitz egiten dutenen ehunekoa, 2021eko erroldaren arabera:

]]
*Hizkuntza indigenen inkesta nazionala* aborigenen eta Torres itsasarteko uharteetako hizkuntzen egoerari buruz Australia osoan 2005ean, 2014an eta 2019an egindako ohiko inkesta da.

Guztira, 47 hizkuntza, 42.300 hiztun; haietako hamaikak ehun hiztun inguru besterik ez dute. Hamaika hizkuntzak milatik gora hiztun dituzte.

* Kreoleak:
** kriol (~ 20.000)

## Sailkapena 

]]

### Barnekoak 
Australiako hizkuntza gehienak pama-nyungan familiakoak dira, hizkuntzalari gehienek onartutako familia, Robert Malcolm Ward Dixon salbuespen nabari gisa hartuta. Erosotasunaren mesedetan, gainerako hizkuntzak, iparralde urrunean hitz egiten diren guztiak, "ez-pama-nyungan" izendapenaz batzen dira, nahiz eta horrek ez duen zertan esan nahi baliozko klado bat osatzen dutenik. Dixonek argudiatzen du, agian 40.000 urteko elkar eraginaren ondoren, jada ezin direla bereizi harreman genealogiko sakonak eta lurraldeko ezaugarriak Australian, eta pama-nyungana bera ere ez dela baliozko hizkuntza familia bat.

Hala ere, hizkuntzalari gutxik onartzen dute Dixonen tesia. Adibidez, Kenneth L. Halek Dixonen eszeptizismoa ebaluazio filogenetiko okertzat deskribatzen du, "Australiako Hizkuntzalaritza konparatiboan arrakastaz dihardutenentzat hain iraingarria da, non erantzun erabakigarria eskatzen baitu". Halek izenordain eta gramatika frogak eskaintzen ditu (osagarriekin), baita oinarrizko hiztegiko berrogeita hamar sustraikidetik gora ere, soinu korrespondentzia erregularrak erakutsiz, Australiako ipar-ekialdeko kostaldeko York lurmuturraren penintsulako pNMP (protoipar-erdialdeko pama) familiaren eta australiako mendebaldeko kostaldeko protongayartaren artean —bata bestetik 3.000 bat kilometrora daude—, pama-nyungan taldearen alde egiteko: haren adina protoitzinindoeuroperarenarekin parekatzen du.

Johanna Nicholsek iparraldeko familiak Asiako Itsas Hego-Ekialdetik iritsi berriak izan litezkeela iradokitzen du, agian geroago Austronesiako hedapenak bertan ordezkatua. Horrek azal lezake pama-nyungan eta ez-pama-nyungan hizkuntzen arteko desberdintasun tipologikoa, baina ez nola iritsi zen familia bakar bat hain hedatuta egotera. Nicholas Evansek iradokitzen du pama-nyungan familia gaur egun nagusi den aborigenen kulturarekin batera hedatu zela, Australiako aborigenen ahaidetasun sistema barne hartzen duena.

2017. urtearen amaieran, Mark Harvey-k eta Robert Mailhammer-rek *Diachronica-*n ikerketa bat argitaratu zuten: izen klaseko aurrizki paradigmak aztertuz, bai pama-nyungan hizkuntzetan, bai ez-pama-nyungan ez diren gutxiengo hizkuntzetan, proto-australiera berreraiki zitekeela hipotetizatzen zuena: bertatik, ezagutzen diren australiar hizkuntza guztiak datoz. Proto-australiera hori, ondorioztatu zutenez, duela 12.000 urte inguru hitz egin omen zen Australiako iparraldean. 

### Kanpokoak 
Denbora luzez arrakastarik gabeko saiakerak egin ziren australiar eta papuar hizkuntzen arteko lotura antzemateko (azken horeki Ginea Berriko kostaldeko eremuetan Torres itsasartearen eta Arafura itsasoaren aurrean mintzatuak dira). 1986an, William A. Foley-k antzekotasun lexikoak ikusi zituen Robert Malcolm Ward Dixonen 1980ko protoaustralieraren eta Ekialdeko Ginea Berriko Lur Garaietako hizkuntzen berreraiketaren artean. Papuar edo australiar hizkuntzen familia bakar bat aurkitzea espero izatea xinpleegia zela uste zuen, Ginea Berria eta Australia lur-masa bakar bat izan zirenean (Sahul kontinentea deitua) beren giza historiaren zatirik handienean, Torres itsasarteak duela 8.000 urte soilik bananduta eraman ondoren eta, ziurrenik, berreraikuntza sakon batek bietako hizkuntzak barne hartu behar zituela. Dixonek, bitartean, bere proposamen protoaustraliarra bertan behera utzi zuen gero.

### Familiak 
#### *Glottolog* 4.1 (2019) 
*Glottolog* 4.1 (2019) lanak Australian 23 familia independente eta bederatzi bakartu aitortzen ditu, guztira 32 hizkuntza talde independente osatzen dituztenak.

Familiak (23):

* pama-nyungan (248)
* gunwinyguan (hamabi)
* mandebaldeko daly (hamaika)
* nyulnyulan (hamar)
* worrorran (hamar)
* mirndi (bost)
* berezko iwaidjan (lau)
* mangarrayi-maran (lau)
* maningrida (lau)
* tangkic (lau)
* giimbiyu (galdua)
* jarrakan (hiru)
* yangmanic (hiru)
* bunaban (bi)
* ekialdeko daly (2) (galdua)
* iparraldeko daly (bi)
* hegoaldako daly (bi)
* garrwan (bi)
* limilngan-wulna (bi) (galdua; galtzear egonen litzateke, laragiya beste sailkapen batzuetan dagoen bezala sartuko balitz)
* marrku-wurrugu (2) (galdua)
* ipar-ekialdeko tasmaniera (2) (galdua)
* hego-ekialdeko tasmaniera (2) (galdua)
* mendebaldeko tasmaniera (2) (galdua)Bakartuak (bederatzi):

* gaaguju (galdua)
* kungarakany (galdua)
* laragia (galtzear)
* minkin (galdua)
* Oyster Bay - Big River - Little Swansport (galduak)
* tiwi
* umbugarla (galdua)
* wadjiginy (galtzear)
* wageman (galtzear)

#### Bowern (2011) 
Claire Bowern-en *Australian Languages* (2011) lanaren arabera, Australiako hizkuntzak gutxi gorabehera 30 azpitalde primariotan eta bost bakartutan banatzen dira. 

* Ustezko bakartuak:
** tiwi
** giimbiyu (galdua)
** marrgu (galdua)
** wagiman (galtzear)
** wardaman
* Aurretik ezarritako familiak:
** bunuban (bi)
** daly (lauzpabost familia, 11-19 hizkuntza dituztenak)
** iwaidjan (3–7)
** jarrakan (3–5)
** nyulnyulan (zortzi)
** worrorran (7-12)
* Familia proposatu berriak:
** mirndi (5–7)
** Darwin eskualdea (lau)
** makrogunwinyguan hizkuntzak (22)
** pama-nyungan handia:
*** tangkic (bost)
*** garawan (hiru)
*** pama-nyungan bera (270 hizkuntza inguru)
** mendebaldeko eta iparraldeko tasmaniera (galdua)
** ipar-ekialdeko tasmaniera (galdua)
** ekialdeko tasmaniera (galdua)

### Historia 
1962an, Arthur Capellek aborigenen hizkuntzen jatorriari eta barne-taldekatzeari buruzko balorazioa egin zuen. Australiako hizkuntzak munduko beste leku batzuekin lotzeko egin diren saiakera asko aipatu zituen, besteak beste, Indiako hegoaldeko dravidiar hizkuntzak, Andaman uharteetakoak, eta afrikar hizkuntzak. “Denak alferrikakotzat jo behar dira. Izan ere, Australiako hizkuntzen forma askotarikoak jatorrizko bakar batean oinarrituta azaltzeak nahiko posible dirudi".

Capellek bost taldekatze garbitzat nagusi proposatu zituen bere garaian, Schmidt (1914–1919) eta Kroeber-ren (1923) aurreko sailkapenei erreferentzia eginez:

# Hizkuntza aurrizkidunak (Kimberleys eta Australiako iparraldea)
# Mendebaldeko basamortuko hizkuntzak
# Aranda (Arrernte, Australia erdialdea)
# Victoria eta Hegoaldeko Gales Berria hegoaldeko kostaldeko eskualdea
# Talde klasifikatu gabeak, Queensland eta Hegoaldeko Gales Berriko zatirik handiena hartzen dutenak.

1967an, Carl Georg von Brandensteinek esan zuen Australiako iparraldeko hainbat hizkuntza indigenatan portugesezko hirurogei bat maileguzko hitz aurkitu eta identifikatu zituela. Australiako hizkuntzalariek, oro har, gaitzetsi egin dituzte ondorio horiek, agian *tartaruga* ("dortoka") hitza izan ezik. Nick Thieberger Melbourneko Unibertsitateko hizkuntzalariak argudiatu du Brandensteinen planteamenduan eragin handia izan zuela oraindik XIX. mendeko pentsamendu linguistiko zaharkituak.

## Biziraupena 
Hizkuntza-kopuru probabletik eta britainiarrekiko kontaktu aurreko populazio-mailen estimaziotik ondorioztatu da 250 hizkuntzetako bakoitzak batez beste 3.000-4.000 hiztun bide zituela. Hizkuntza horietako batzuk ia berehala galdu ziren kolonizazioaren ondorengo hamarkadetan, Tasmaniako aborigenen kasua berehalako etnozidio linguistikoaren adibide nabarmena da. Tasmania Kuaternarioko glaziazioaren amaieran bereizi zen kontinentetik, eta bertako indigenak 12.000 urte inguru egon ziren kanpoko mundutik isolatuta. Claire Bowernek berriki egindako ikerketa batean ondorioztatu du hamabi hizkuntza tasmaniar zeudela, eta hizkuntza horiek ez dutela loturarik (hau da, ez dutela lotura frogagarririk) Australiako kontinentean daudenekin. 

1990ean, bere garaian mintzatzen ziren 250 hizkuntzetatik 90ek zirautela jotzen da, baina adineko jendea hiltzen joaten zenez, galera maila altua zuten. 2001ean, % 70 “arrisku larrian” zeuden, hamazazpi bakarrik adin-talde guztiek hitz egiten baitzituzten, hizkuntza “indartsu” baten definizioa dena. Arrazoi horiengatik, hizkuntzaren kontserbazioan ahaleginak egin arren, bizirik dirauten hizkuntzetako asko hurrengo belaunaldian galduko direla aurreikusten da. Joera orokorrak iradokitzen du etorkizun ez oso urrun batean hizkuntza indigena guztiak galduko direla, agian 2050erako eta, haiekin batera, transmititzen duten kultur ezagutza.

Belaunaldi lapurtuen garaian, haur aborigenak familietatik kendu eta hainbat erakundetan jarri zituzten; bertan, beren hizkuntza indigenaz hitz egiteagatik zigortzen zituzten. Hizkuntza talde ezberdinak, elkar ulertezinak, elkarrekin nahasten ziren askotan: australiako aborigenen ingelesa edo australiar kriol hizkuntza *lingua franca* bakarra zen. Ondorioa hizkuntza horien belaunaldien arteko transmisioan eten bat izan zen eta eragin handia izan zuen etorkizuneko erabileran. Gaur egun, gurasoen eta aitona-amonengandik haurrengananzko hizkuntza-transmisioa bera funtsezko mekanismoa da hizkuntza-aldaketari aurre egiteko, beren kultura-ondarearen hizkuntza menderatzeak eragin positiboa du beren identitate etnikoaren eraketan, eta uste da haur indigenen ongizate emozionalerako onura berezia dakarrela. Badira froga batzuk iradokitzen dutenak indigenen hizkuntza-aldaketaren alderantzikatzeak autolesioen eta suizidio-tasen murrizketa ekar lezakeela indigenen gazteen artean.

Australiako Parlamentuan aborigenen hizkuntzak erabili zituen lehena Aden Ridgeway izan zen 1999ko abuztuaren 25ean, Senatuan, esan zuenean "Abagune berezi honetan, neure presentzia aborigen gisa ezagutarazten dut, eta ganbera honi esaten diot, agian lehen aldiz: *Nyandi baaliga Jaingatti. Nyandi mimiga Gumbayynggir. Nya jawgar yaam Gumbayynggir* ("Nire aita Dhunghutti da. Nire ama Gumbayynggir da. Eta, beraz, Gumbayynggir naiz"). Ordezkarien Ganberan, 2016ko abuztuaren 31n, Linda Burneyk herrialde-aitorpena egin zuen wiradjuriz, bere lehen hitzaldian, eta Lynette Rileyk kantatu zuen hizkuntza hartan, galeria publikoan.

### Babesteko neurriak 
2019 Hizkuntza Indigenen Nazioarteko Urtea izan zen, Nazio Batuen Batzar Nagusiak adierazi zuenez. Oroipena Australiaren barruan hizkuntza aborigenen kontserbazioa ezagutarazteko eta babesteko erabili zen, besteak beste, hizkuntza bakoitzak talde indigenen nortasunean eta ezagutzan duen garrantziari buruzko ezagutza zabaltzeko. Troy Wyles-Whelan warrgamay/girramay etniako *North Queensland Regional Aboriginal Corporation Language Centre* ("Ipar Queenslandeko eskualdeko aborigenen korporazioko hizkuntza zentroa") erakundean sartu zen 2008an, eta ahozko historiak eta bere ikerketen emaitzak eman ditu haien datu-basean. Wiradjuri hizkuntza ezagutarazteko ahaleginen barruan, *Wiradjuri hizkuntzaren gramatika* bat argitaratu zen 2014an eta Wiradjuri hiztegi berri bat 2010ean.

2017ko Hegoaldeko Gales Berriko *Aboriginal Languages Act* ("Hizkuntza aborigenen xedapena") lege bihurtu zen 2017ko urriaren 24an, eta *Aboriginal Languages Trust* ("Hizkuntza aborigenen batzordea") deritzon aborigenen hizkuntzak zaintzeko aholkuak emateko batzorde bat ezarri zuen. Lehen hizkuntzen garrantzia onartu zuen Australiako lehen legedia izan zen.

2019an, Australiako Errege txanpon-etxeak 50 zentimoko txanpon bat jaulki zuen Hizkuntza Indigenen Nazioarteko Urtea ospatzeko, *diru* hitza hamalau australiar hizkuntza indigenez dakarrena. Txanpona Aleksandra Stokic-ek diseinatu zuen, Hizkuntza Indigenako talde jagoleekin kontsultan.

### Hizkuntzen berpiztea 
Azken hamarkadetan, hizkuntza indigenak berpizteko saiakerak egin dira: erronka esanguratsuak daude, ingelesezko kultur nagusigoko Australian hizkuntzak bertako kultura berpizteko. 

Kaurna hizkuntza, Adelaidako ordokietako kaurna herriak hitz egiten duena, 1980ko hamarkadatik aurrera berpizte mugimendu hitzartu baten xede da, Kaurna Warra Pintyanthik koordinatua, Adelaidako Unibertsitatetik kanpo lan egiten duen unitate bat. Hizkuntza azkar galdu zen Hego Australiako finkaketa eta bertako indigenak suntsitu ondoren. Ivaritji, hizkuntzaren azken hiztun ezaguna, 1931n hil zen: hala ere, hizkuntzari buruzko lehen mailako iturri-erregistro kopuru handi bat zegoen eta, hortxetik abiatuta, berreraiki zen hizkuntza. 

Tasmaniako aborigenen zentroa, Tasmaniako Unibertsitatearekin eta aborigenen komunitate zabalarekin elkarlanean, Tasmaniako hizkuntza tradizionalak berpizteko prozesuan murgilduta dago, *palawa kani* (euskaraz, "Tasmaniako aborigenak mintzo dira") eraikiz. *Palawa kani* hizkuntz programa 1990eko hamarkadaren hasieratik ari da lanean. Aborigen tasmaniarren etnozidio linguistikoa dela eta, *palawa kani* da gaur egungo lutruwita / Tasmaniako aborigen hizkuntza bakarra.

## Ezaugarri komunak 
"Aborigen batzuek bereizten dituzte *erabiltzailetza* eta *jabetza*. Halaber, batzuek diote hizkuntza baten jabe direla, hitz bakarra jakin arren: haren izena." 

Batasun genetikoaren edo noizbehinkako kontaktua bezalako beste faktoreren baten ondorio izan, tipologikoki australiar hizkuntzek hizkuntz eremu bat edo *Sprachbund* bat osatzen dute, beren hiztegiaren zati handi bat eta ezaugarri fonologiko bereizgarri asko kontinente osoan partekatzen dituzte.

Australiako hizkuntza askoren ezaugarri komun bat da saiheste-hizketa deritzona agertzea, hau da, hurbileko ahaide jakin batzuen aurrean soilik erabiltzen diren hizketa-erregistro bereziak. Erregistro horiek hizkuntza estandarraren fonologia eta gramatika partekatzen dituzte, baina lexikoa desberdina da, eta, normalean, oso murriztua. Dolu- edo hastapen-aldi luzeetan ere hizketa-tabuak daude, keinu hizkuntza aborigen ugari ekarri dituztenak.

Lerrokatze morfosintaktikorako, australiar hizkuntza askok ergatibo-absolutibo kasu sistemak dituzte. Normalean, sistema zatituak izaten dira; eredu hedatua da izenordainek (edo lehen eta bigarren pertsonek) kasu-marka nominatibo-akusatiboa izatea eta hirugarren pertsona ergatibo-absolutiboa izatea, nahiz eta bizidunen eta bizigabeen arteko zatiketak ere egon. Hizkuntza batzuetan, inflexio akusatibo eta ergatiboen artean dauden pertsonak (adibidez, bigarren pertsona edo hirugarren pertsona) hirukunak izan daitezke; hau da, ergatibo edo akusatibo gisa nabarmenegiak dira perpaus iragankorretan, baina ez perpaus iragangaitzetan bezala. Halaber, hizkuntza banaka batzuek kasu nominatibo-akusatiboen markaketa soilik erabiltzen dute.

### Fonetika eta fonologia 
Jarraian, sei kokalekuko kontsonante australiar aborigenen sistema kanoniko bat irudikatu da. Ez du hizkuntza jakin bat adierazten: aitzitik, australiar hizkuntza askotako kontsonanteen inbentarioaren forma sinplifikatua da, arandiera eta yolŋu matha hizkuntza gehienak barne. 

#### Inbentario segmentarioa 
Australiar ohiko fonologia-inbentarioak hiru bokal baino ez ditu, normalean  , aldaera luzeetan zein laburretan ager daitezkeenak. Kasu gutxitan, [u] biribildugabe bilakatu da, eta .eman du. 

Ia inoiz ez dago boz-kontrasterik; hau da, kontsonante batek hitz baten hasieran  soinua egin dezake, baina bokalen artean,  bezalakoa, eta bi letretako edozein izan liteke (eta askotan aukeratzen da) hura irudikatzeko. Australia ere nabari da kontsonante igurzkaririk ia ez izateagatik baita, ezta [s] unibertsalik ere. Frikariak gertatzen diren kasu bakanetan, berriki garatu dira geldialdien lenizioaren (ahultzearen) bidez eta, beraz,  bezalako ez-txistukariak dira, munduko beste leku batzuetako ohiko  bezalako txistukarien ordez. Hizkuntza batzuek hiru dardarkariak ere dituzte, normalean [ɾ] dardarkari bakuna, [r] dardaraniztuna eta hurbilkari bat (hau da, ingelesaren eta gaztelaniaren dardarkari konbinatuak bezala) eta askok lau albokari dituzte.

Frikaririk ezaz gain, australiar hizkuntzen soinuen ezaugarririk deigarriena artikulazio leku kopuru handia da. Hizkuntza horien % 10-15ek lau artikulazio leku dituzte, bi artikulazio leku koronalekin; % 40-50ek, bost leku; eta % 40-45ek, sei leku, lau koronal barne. Eskualde koronaleko lau norabideko bereizketa bi aldagairen bidez egiten da normalean: mihiaren posizioa (aurrealdekoa, albeolarra edo horzkaria, edo erretroflexua), eta haren forma (apikala edo laminala). Kontsonante biezpainkariak, belarrak eta askotan sabaikariak ere badaude, baina ez dago kontsonante ubularrik eta hizkuntza banaka batzuetan geldialdi glotala dago. Bai leherkariak zein sudurkariak sei lekuetan gertatzen dira, eta hizkuntza askotan albokariak lau leku koronaletan gertatzen dira. 

Geldialdien, sudurkarien eta albokarien multzo osoa erakusten duen hizkuntza kalkatungua da, *p* eta *m* ezpainbikariak baititu; *th*, *nh* eta *lh* horzkariak; *t*, *n* eta *l* albeolareak; *rt*, *rn* eta *rl* erretroflexuak; *ty*, *ny* eta *ly* sabaikariak; eta *k* eta *ng* belarrak. Wangganguruz hori guztia dago, baita hiru dardarkari ere. Yanyuwak are kontraste gehiago ditu, benetako sorta dortso-sabaikari gehigarri batekin, gehi kontsonante aurresudurkarituak artikulazioaren *zazpi* lekuetan, lau albokariez gain. 

Goiko orokortzeen salbuespen nabaria Torres itsasarteko uharteetako kalaw lagaw ya da, Australiako kontinenteko hizkuntzen aldean, Papua ingurukoen inbentario antzekoagoa duena, ahots osoen kontrasteak barne: /p b/, /t̪ d̪/ horzkariak, /t d/ albeolarrak, /s z/ txistukariak (aldaera alofonikoa dute, [tʃ] eta [dʒ]-rekin, hurrenez hurren) eta /k ɡ/ belarrak, baita dardarkari bakarra, albokari bat eta hiru sudurkari ere (ezpainbiikaria, horzkaria eta belarra), geldialdien / txistukarien bost artikulazio lekuen aldean. Bokalei dagokienez, zortzi ditu, luzera-kontraste morfosintaktiko eta fonemiko batzuekin (i-iː, e-eː, a-aː, ə-əː, ɔ-ɔː, o-oː, ʊ-ʊː, u-uː), eta jatorriz bokalak direnak eta jatorriz kontsonanteak direnak bereizten dituzten irristariak. Kunjen (halaber, uj) hizkuntzak eta inguruko besteek ere hegoalderago ez dauden kontsonante hasperen kontrajarriak garatu dituzte ([pʰ], [t̪ʰ], [tʰ], [cʰ], [kʰ]).

#### Kontsonante koronalak 
Artikulazio koronalen deskribapenak koherentziarik gabekoak dira inoiz. 

*t*, *n*, *l* (edo *d*, *n*, *l*) serie albeolarra zuzena da: kontinentean zehar, soinu horiek albeolarrak dira (hau da, mihiak punta ukitzen duela ahoskatzen da, goiko hortzen hortzoi lerroaren atzealdean bertan) eta apikalak (hau da, punta hori mihi puntarekin ukituz). Ingelesezko *t*, *d*, *n* eta *l* kontsonanteen oso antzekoa da, nahiz eta australiar *t* hasperenkaria ez izan, ezta kalaw lagaw ya-z ere, haren beste geldialdiak hasperenkariak izan arren. 

Beste sesorta rie apikala erretroflexua da, *rt*, *rn* eta *rl* (edo *rd*, *rn* eta *rl*). Hor, lekua atzerago dago ahoan, eskualde atzealbeolarrean edo aurresabaikarian. Artikulazioa, berez, azpiapikala da gehienbat; hau da,  mihia atzera kiribiltzen da, puntaren *azpialdeak* uki dezan. Hau da, benetako kontsonante erretroflexuak dira. Iradoki izan da ahoskera azpiapikala hizketa zainduagoaren ezaugarria dela, eta soinu horiek, berriz, apikalak izateko joera dutela hizketa azkarrean. Kalaw lagaw ya eta Queenslandeko iparraldeko beste hizkuntza asko Australiako beste hizkuntza gehienetatik bereizten dira sorta erretroflexiborik ez izateagatik. 

*th*, *nh* eta *lh* horzkari-serieak laminalak dira beti (hau da, mihiaren azalarekin puntaren gainean doi-doi ukituz ahoskatuak), baina hiru modutako batean era daitezke, hizkuntzaren, hiztunaren eta hark soinua zein arretaz ahoskatzen duen kontuan hartzeko moduaren arabera. Horzkari-artekoak dira, mihiaren punta hortzen artean ikusten da, ingeleseko *th* digrafoan bezala; horzkaria, mihiaren punta beherantz duela, beheko hortzen atzetik, punta hortzen artean ikusteko moduan; eta horzkati-albeolarra, hau da, puntak goiko hortzen atzealdearekin eta albeolo-gandorrarekin kontaktua egiten du, frantsesezko *t*, *d*, *n* eta *l* kontsonanteetan bezala. Lehenengoa ahoskera zainduan erabiltzeko joera dago, eta azkena hizkera azkarragoan; mihia beherantz eginiko artikulazioa ez da hain ohikoa.

Azkenik, *ty*, *ny* eta *ly* sabaikarien sorta (geldialdia askotan *dj*, *tj*, edo *j* letren bidez idazten da). Hor, kontaktua ere laminala da, baina atzerago, albeolotik atzealbeolarrera edo atzealbeolotik aurresabaikaira joz. Mihiaren punta beheko hortzen atzean egoten da. Hori zirkasiar hizkuntzen frikatzarien artikulazio "itxiaren" antzekoa da (ikus kontsonante atzealbeolarra). Mihiaren gorputza ahosabairantz altxatzen da. Hori euskarazko *x* frikari atzealbeolarraren antzekoa da. Geldialdi horiek askatzean mihia aho-sabaiaren goialdetik "zuritu" egiten denez, igurzkaritasun aski gertatzen da: horrek *ty*-ari, euskarazko *tx* sabaikari-albeolar afrikariaren edo polonierazko *ć* albeolo-sabaikari afrikariaren itxuraren zerbait ematen dio. Hau da, kontsonante horiek ez dira sabaikariak Nazioarteko Alfabeto Fonetikoko terminoaren adieran eta, egiaz, egiazko sabaikariekin kontrastea egiten dute yanyuwanez. Kalaw lagaw ya hizkuntzan, kontsonante sabaikariak /s/ eta /z/ txistukari albeolarren azpifonemak dira.

Deskribapen horiek ez zaizkie zehatz-mehatz Australiako hizkuntza guztiei aplikatzen, kalaw lagaw ya-ri buruzko oharrek frogatzen duten bezala. Hala ere, gehienak deskribatzen dituzte, eta hizkuntzak parekatzean, espero den araua dira .

#### Fonotaktikoak 
Australiako hizkuntzen fonotaktika deskribatzeko unitaterik egokiena hitz fonologikoa dela iradoki dute batzuek. Hitz luzera ohikoena bi silabakoa da, eta ohiko hitz fonologiko batek forma hau izan lezake:(CHASI)V1C1(C2)V2(CBUKA)lehen silaba tonikoa da. CBUKA haren aukeragarritasuna zehar-linguistikoki normala da, bukaerako kontsonanteak ahulak baitira edo ez falta baitira hizkuntza askotan, baita hizkuntzaz jabetzeko lehen faseetan ere. CHASI-aren ahultzea, bestalde, ez da batere ohikoa. Australiar hizkuntza bakar batek ere ez du kontsonante multzorik posizio horretan, eta *fortis* eta *lenis* ("tinko vs lasai") bereizketak egiten dituzten hizkuntza horiek ez dute horrelakorik egiten kokaleku horretan. Artikulazio bereizketen lekua ere ez da hain ohikoa kokaleku horretan, eta lenitioak eta ezabaketak historikoki ohikoak dira hor. Hizkuntza gehienetan, hitzaren hasierako kokalekua nabaria bada ere, hizkuntza baten kontraste guztiak mantenduz, hori ez da Australian gertatzen. Hor posizio nabaria C1(C2) da, hitzaren erdian. Hizkuntza baten artikulazio-leku guztiak kontrasteak onartzen dituen posizio bakarra C1 da. *Fortis* / *lenis* kontrasteak C1-ean bakarrik gerta daitezke, edo C2-an, C1 ozena denean. Kontsonante multzoak askotan C1(C2) kokalekura murriztuta egoten dira, eta gehienbat sekuentzia ozen + trabariak dira. Aurretik gelditutako sudurkariak edo albokariak dituzten hizkuntzetan, soinu horiek C1-ean bakarrik gertatzen dira.

Australiako hizkuntzek, oro har, eutsi egiten diete C1(C2)-n kontsonanteen artikulazioaren lekua lauso lezaketen zenbait hizketa-prozesu konektaturi, hala nola mundu osoko artikulazio-lekuaren asimilazio prebentibo ohikoari. Australian, badirudi asimilazio mota horrek kontsonanteei bakarrik eragin diela kategoria apikal eta laminalen barruan. Biezpainkari, apikal, laminal eta dortsal kategorien arteko asimilazioaren froga gutxi dago. Proto-pama-nyungan /-*np*-/ eta /-*nk*-/ talde asko kontserbatu dira Australian zehar. Sudurkari + gelditze-sekuentzia heterorganikoak egonkor mantentzen dira egungo hizketan ere, eta hori oso ezohikoa da.

Sudurkaritasunaren asimilazio aurretikoa nahiko ohikoa da hainbat hizkuntzatan. Normalean, bokal bat sudurkaritu egiten da kontsonante sudurkari baten aurretik. Hala ere, Australiako hizkuntzetan prozesu horri aurre egiten zaio. Hizkuntza askotan, prozesu historiko bat egon zen: bertan, sudurkaritasuna + geldialdia C1C2 taldeek sudurkaritasuna galtzen zuten CHASI sudurkaria bazen. Halaber, hizkuntza askok aldaketa morfofonemikoak dituzte eta, horren ondorioz, atzizkietako hasierako sudurkariak desnaturalizatu egiten dira aurreko erroak kontsonante sudurkaria badauka. Fonemikoki aurretik gelditutako sudurkariak eta albokariak egotea, sudurkari soilekin eta albokariekin kontrastatuz, Australiako hizkuntza batzuetan dokumentatu den arren, sudurkariak eta albokariak maila fonetikoan aurrez geldituta daude kontinenteko hizkuntza gehienetan. Fenomeno horiek sudurkaritasunaren eta albokaritasunaren asimilazio aurreratuaren aurkako erresistentzia orokorraren ondorio dira. Asimilaziorik ezak bukaerako sudurkariak eta albokariak akustikoki bereizgarriago bihurtzen ditu. 

Australiako hizkuntzen hiztun gehienek ahots-kalitate "zanpatuaz" hitz egiten dute, irekiera glotala ahots modalean baino estuagoa, ahots erlatsaren maiztasun nahiko handiaz eta aire-fluxu baxuaz. Arrazoia izan liteke arnasestukako ahotsa saihesten delako. Zanpatutako kalitate horrek, beraz, hizketaren argitasuna hobetzeko eta artikulazioen bereizketen leku-pertzepzioa bermatzeko balio lezake.

## Ortografia 
Ziurrenik, oraindik hiztunak dituen australiar hizkuntza orok izan du horretarako garatutako ortografia bat, kasu bakoitzean latinezko idazkeran. Ingelesez ez dauden soinuak digrafoen bidez irudikatu ohi dira edo, bakanago, diakritikoen bidez, hala nola azpimarrak, edo aparteko sinboloak, batzuetan Nazioarteko Alfabeto Fonetikotik mailegatuak. Adibide batzuk hurrengo taulan ageri dira.

## Demografia (2016) 
Iparraldeko Lurraldean, australiar aborigenen % 62,5ek hizkuntza indigena bat hitz egiten zuten etxean 2016an. Queenslanden, Torres itsasarteko uhartearren ia % 95ek hizkuntza indigena bat hitz egiten zuten etxean 2016an.  

## Hizkuntzalari nabariak 
Hainbat hizkuntzalari eta etnografok asko lagundu dute Australiako hizkuntzei buruzko jakintza biltzen. Honakoak bereziki aipatzekoak dira:

* Barry Blake
* Claire Bowern
* Gavan Breen
* Arthur Capell
* Robert Malcolm Ward Dixon
* Kenneth Hale
* Margaret Heffernan
* Luise Hercus
* David Nash
* Lynette Oates (1921–2013)
* Nicholas Evans
* Rachel Nordlinger 

## Ikus, halaber 
* Australiar aborigenak
* Australiako aborigenen hizkuntzen transkripzioa
* Australiako aborigenen zeinu hizkuntzak
* Australiako aborigenen talde-izenen zerrenda
* Australiako aborigen hizkuntzen zerrenda
* Hegoaldeko Gales Berriko aborigenen hizkuntzen zerrenda
* Aborigen jatorriko australiar leku-izenen zerrenda
* Mugikorretarako aplikazioak dituzten galtzeko arriskuan dauden hizkuntzen zerrenda
* Australiako leku-izen birbikoiztuen zerrenda
* Aborigenen hizkuntzen artxibo bizia
* Makro-gunwinyguan hizkuntzak
* Makro-pama–nyungan hizkuntzak

## Oharrak 
### Aipamenak 
## Iturriak 
* "''Australia's Indigenous Languages Have One Source, Study Says*". *BBC News*. 28 March 2018. Jatorrizkotik artxibatua, 2018ko ekainaren 28an. 2018ko uztailaren 21ean berreskuratua.

* Bowern, Claire (2011). Oxford Bibliographies Online: Australian Languages. 2017 at the Wayback Machine-n 2017ko uztailaren 1ean artxibatua.

* Bowern, Claire (2011ko abenduak 23). "How Many Languages Were Spoken in Australia?". Anggarrgoon. Jatorrizkotik artxibatua, 2019ko otsailaren 3an. 2018ko martxoaren 30ean berreskuratua.
* Bowern, Claire (2012). "The Riddle of Tasmanian Languages". *Proceedings of the Royal Society B*. **279** (1747): 4590–4595. doi:10.1098/rspb.2012.1842. PMC 3479735. PMID 23015621
* Bowern, Claire; Atkinson, Quentin (2012). "Computational Phylogenetics and the Internal Structure of Pama-Nyungan". *Language*. **84** (4): 817–845. CiteSeerX 10.1.1.691.3903. doi:10.1353/lan.2012.0081. S2CID 4375648.
* Butcher, Andrew R. (2018). "The Special Nature of Australian Phonologies: Why Auditory Constraints on Human Language Sound Systems Are not Universal". *Proceedings of Meetings on Acoustics*. 176th Meeting of Acoustical Society of America. 177th Meeting of the Acoustical Society of America. Vol. 35. Acoustical Society of America. p. 060004. doi:10.1121/2.0001004.
* Dalby Andrew (2015). *Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages*. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-408-10214-5. Jatorrizkotik artxibatua, 2019ko abenduaren 23an. 2017ko abuztuaren 30ean berreskuratua.
* Dixon, Robert Malcolm Ward (1980). *The Languages of Australia*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29450-8. Jatorrizkotik artxibatua, 2019ko abenduaren 22an. 2017ko abuztuaren 30ean berreskuratua.
* Dixon, Robert Malcolm Ward (2002). *Australian Languages: Their Nature and Development*. Vol. 1. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-47378-1. Jatorrizkotik artxibatua, 2019ko abenduaren 21ean. 2017ko abuztuaren 30ean berreskuratua.
* Dixon, Robert Malcolm Ward (2011). *Searching for Aboriginal Languages: Memoirs of a Field Worker*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-02504-1. Jatorrizkotik artxibatua, 2019ko abenduaren 1ean. 2017ko abuztuaren 30ean berreskuratua. 
* Evans, Nicholas ed. (2003). *The Non-Pama-Nyungan Languages of Northern Australia: Comparative Studies of the Continent's Most Linguistically Complex Region*. Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University. ISBN 978-0-858-83538-2. Jatorrizkotik artxibatua, 2021eko apirilaren 17an. 2020ko urriaren 15ean berreskuratua. 
* Forrest, Walter (2017ko ekaina). "The Intergenerational Transmission of Australian Indigenous Languages: Why Language Maintenance Programmes Should Be Family-focused". *Ethnic and Racial Studies*. **41** (2): 303–323. doi:10.1080/01419870.2017.1334938. S2CID 149318200. 
* Goldsworthy, Anna (2014ko iraila). "In Port Augusta, an Israeli Linguist is Helping the Barngarla People Reclaim Their Language". *The Monthly*. Jatorrizkotik artxibatua, 2016ko martxoaren 11n. 2016ko irailaren 12an berreskuratua. 
* Hallett, Darcy; Chandler, Michael J.; Lalonde, Christopher E. (2007ko uztaila-iraila). "Aboriginal Language Knowledge and Youth Suicide". *Cognitive Development*. **22** (3): 392–399. CiteSeerX 10.1.1.134.3386. doi:10.1016/j.cogdev.2007.02.001. 
* Harvey, Mark; Mailhammer, Robert (2017). "Reconstructing Remote Relationships: Proto-Australian Noun Class Prefixation". *Diachronica*. **34** (4): 470–515. doi:10.1163/187740911x558798. Jatorrizkotik artxibatua, 2020ko urtarrilaren 17an. 2018ko martxoaren 29an berreskuratua. 
* Hunter, Jessica; Bowern, Claire; Round, Erich (2011). "Reappraising the Effects of Language Contact in the Torres Strait". *Journal of Language Contact*. **4** (1): 106–140. doi:10.1163/187740911x558798. Jatorrizkotik artxibatua, 2021eko azaroaren 7an. 2017ko abuztuaren 30ean berreskuratua. 
* Marchese, David (22018ko martxoak 28). "Indigenous Languages Come from Just One Common Ancestor, Researchers Say". Australian Broadcasting Corporation. Jatorrizkotik artxibatua, 2018ko martxoaren 30ean eta egun berean berreskuratua.
* McConvell, Patrick; Thieberger, Nicholas (2001eko azaroa). *State of Indigenous* *Languages in Australia 2001* (PDF). Department of the Environment and Heritage. Jatorrizkotik artxibatua (PDF), 2019ko abenduaren 26an. 2017ko abuztuaren 30ean berreskuratua. 
* McConvell, Patrick; Evans, Nicholas, eds. (1997). *Archaeology and* *Linguistics: Aboriginal Australia in Global Perspective*. Oxford University Press Australia. ISBN 978-0-195-53728-4. Jatorrizkotik artxibatua, 2019ko abenduaren 22an. 2018ko martxoaren 29an berreskuratua. 
* McConvell, Patrick & Claire Bowern. 2011. *The* *Prehistory and Internal Relationships of Australian Languages*. Language and Linguistics Compass 5(1). 19–32. 
* Mitchell, Rod (2015eko apirila), "Ngalmun Lagaw Yangukudu: The Language of our Homeland *in* Goemulgaw Lagal: Cultural and Natural Histories of the Island of Mabuyag, Torres Strait", *Memoirs of the Queensland Museum – Culture'', **8** (1): 323–446, ISSN 1440-4788. 
* O'Grady, Geoffrey; Hale, Ken (2004). "The Coherence and Distinctiveness of the Pama–Nyungan Language Family within the Australian Linguistic Phylum". In Bowern, Claire; Koch, Harold (eds.). *Australian Languages: Classification and the comparative method*. John Benjamins Publishing. 69–92. orr. ISBN 978-9-027-29511-8. Jatorrizkotik artxibatua, 2019ko abenduaren 25ean. 2017ko abuztuaren 30ean berreskuratua. 
* Pereltsvaig, Asya (2017). *Languages of the World: An Introduction*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-17114-5. Jatorrizkotik artxibatua, 2019ko abenduaren 22an. 2017ko abuztuaren 30ean berreskuratua. 
* Walsh, Michael (1991). "Overview of Indigenous Languages of Australia". In Romaine, Suzanne (ed.). *Language in Australia*. Cambridge University Press. 27-48. orr. ISBN 978-0-521-33983-4. Jatorrizkotik artxibatua, 2016ko abenduaren 24an. 2016ko azaroaren 2an berreskuratua. 
* Wyles, Dwayne (2019ko ekainak 2). "Preserving Indigenous Languages in IYIL2019 Helps Custodians Heal, Taps into Knowledge of Country". *ABC News*. Jatorrizkotik artxibatua, 2019ko ekainaren 3an. 2019ko ekainaren 3an berreskuratua. 
* Zuckerman, Ghil'ad (2009ko abuztuak 26). "Aboriginal Languages Deserve Revival". *The Australian*. Jatorrizkotik artxibatua, 2009ko irailaren 23an. 2009ko irailaren 1ean berreskuratua. 
* Zuckerman, Ghil'ad; Walsh, Michael (2011). "Stop, Revive, Survive: Lessons from the Hebrew Revival Applicable to the Reclamation, Maintenance and Empowerment of Aboriginal Languages and Cultures" (PDF). *Australian Journal of Linguistics*. **31** (1): 111–127. doi:10.1080/07268602.2011.532859. S2CID 145627187. Jatorrizkotik artxibatua (PDF), 2018ko irailaren 28an. 2016ko irailaren 12an berreskuratua. 

## Bibliografia osagarria 
* 
* AUSTLANG Australiako hizkuntza indigenen datu-basea AIATSISen
* Aboriginal Australia mapa, AIATSISek argitaratutako aborigen hizkuntza, tribal eta nazio taldeen gida
* Australiako aborigen hizkuntzak
* Aboriginal Australiako AIATSIS mapa (erregistratutako tarteak; ikuspegi osoa hemen
* Australiako hizkuntzak, Ethnologuek zerrendatu bezala
* 2014ko Hizkuntza indigenen bigarren inkesta nazionalaren txostena
* Hitz aborigen baten esanahia aurkitzea
* Aborigenen eta Torres itsasarteko uharteetako gizarte-justizia batzordea, Gizarte-justiziaren txostena 2009 aborigenen eta Torre itsasarteko  hizkuntzei eta politikari buruzko informazio gehiagorako.
* Aborigenen hizkuntzen artxibo bizia artxibatua  (Ipar Lurraldeko hizkuntzak soilik)

## Kanpo estekak 
* *Cultures and Languages Are Strong, Supported and Flourishing* ("Kulturak eta hizkuntzak indartsuak, babestuak eta loretan dira") Australian eta bertako estatu eta lurraldeetan hitz egiten diren aborigenen eta Torres itsasarteko uharteetako hizkuntzen kopuruari buruzko datuak.
* 50 Words Project (50 hitzeko audio-grabazioak Australiako hizkuntza indigenetan)
* CHIRILA: Australiako hizkuntzen datu-basea  artxibatua. (Berreraikuntza garaikidea eta historikoa Australiako hizkuntza indigenetan)
* CHIRILA, Yale Pama-Nyungan Lab
* Gambay - First Languages Map, aborigenen eta Torres itsasarteko uharteetako hizkuntzen mapa interaktiboa
* Aborigenen eta Torres itsasarteko uharteetako hitzen zerrendak, Queenslandeko Estatu Liburutegia.
* Spoken: Celebrating Queensland Languages Digital Stories, Queenslandeko Estatu Liburutegia