open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Glenn

**John Herschel Glenn, Jr.** (Cambridge, Ohio, AEB, 1921eko uztailaren 18a - Columbus, Ohio, 2016ko abenduaren 8a) estatubatuar politikari eta astronauta izan zen.

## Biografia 
Marylandeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta Bigarren Mundu Gerran eta Koreako Gerran parte hartu zuen, Estatu Batuetako marine-armadako kide gisa. 1957an, Los Angeles eta New York arteko eskalarik gabeko lehenengo hegaldi supersoniko kontinenteartekoa egin zuen. 1959an egin zen astronauta, eta, 1962an, *Friendship 7* izeneko kapsulan bidaiatu zuen.

John Glenn izan zen, hain zuzen ere, lehenengo aldiz Lurraren inguruko orbita osatu zuen estatubatuarra. Hiru aldiz eman zuen Lurraren inguruan bira, bost orduan, eta, arazo asko izan zuen arren, itsasontzi batek jaso zuen azkenik espazio-ontzia ozeanora jausi ondoren.

1964an utzi zituen bertan behera espazioko programak, eta hurrengo urtean atera zen marineen taldetik. Harrezkero, politikan jardun du, baina sekula ez du galdu hegazkintzarekiko eta espazioko hegaldiekiko arreta. 1974an, Ohioko senatari hautatu zuten Alderdi Demokrataren aldetik, eta, 1980an, 1986an eta 1992an, berriro eskuratu zuen kargu hura. 1998an, 77 urte zituela, *Discovery* espazio-ontzian bidaiatu zuen. Orain arte espaziora joan den pertsonarik zaharrena da.

## Erreferentziak
Rubem Fonseca

**Rubem Fonseca** (Juiz de Fora, Minas Gerais, 1925eko maiatzaren 11 &ndash; Río de Janeiro, 2020ko apirilaren 15a) brasildar kronikaria eta eleberrigilea izan zen. Brasilgo hiri-neorrealismoaren idazle nagusietako bat izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen Rio de Janeiroko Unibertsitatean (1948), eta administrazio-ikasketak, New York eta Bostongoetan. 1963an plazaratu zuen lehenengo literatura-lana, kontakizun-bilduma bat: *Os Prisioneiros*. Handik bi urtera, Pen Club saria irabazi zuen *A Coleira do Cão* ipuin-bildumagatik. Garai hartako beste lan aipagarriak *El cobrador* (1970), *O Homem de Fevereiro ou Março* (1973) eta *Feliz año nuevo* (1975) dira. Garai hartan, eleberriez gainera, zinema-gidoiak ere idatzi zituen: *Relatório de um Homem Casado* (1973) eta *A Extorsão* (1975), adibidez.

Fonsecaren eleberriek Estatu Batuetako polizia-eleberrien eragin nabarmena dute. Horien bidez, hirietako gizarte materialista, teknokrata, garatu gabe eta bortitzeko pertsonaiak erretratatzen eta parodiatzen ditu: *O Caso Morel* (1973), *A Grande Arte* (1983), *Bufo & Spallanzani* (1985). *Agosto* (1990), berriz, eleberriaren eta kronika politikoaren artean sailka daiteke: Brasilgo lehendakari Getúlio Vargasek bere buruaz beste egin aurreko gertaerak kontatzen ditu.

Beste eleberri batzuk: *Do Meio do Mundo Prostituto Só Amores Guardei ao Meu Charuto* (1997), *O doente Molière * (2000), *Mandrake: A Bíblia e a Bengala* (2005) eta *O Seminarista* (2010). Ipuin laburrak ere idatzi ditu, hala nola *Feliz Ano Novo* (1975), *Contos Reunidos* (1994), *Histórias de Amor* (1997), *Secreções, Excreções e Desatinos* (2001) eta *Ela e Outras Mulheres* (2006).

## Erreferentziak
Jaime Lusinchi

**Jaime Ramón Lusinchi** (Clarines, Anzoátegui,  - Caracas, ) venezuelar politikaria eta medikua izan zen, bai eta Venezuelako presidentea 1984tik 1989ra ere.

## Biografia 
Alderdi Demokratiko Nazionala (1939) ezkutuko alderdiko kide izan zen, eta baita Akzio Demokratikokoa ere, sortu zenetik bertatik. 1948an, epaitegi militar batek Rómulo Gallegos kargutik kendu zuenean, ezkutuko ekintzetan parte hartu zuen, eta *Resistencia *aldizkarian idazten hasi zen. Hainbat kargu bete zituen bere alderdian, eta, greba batzuetan parte-hartzearen ondorioz, Venezuelatik bota zuten. Diputatu hautatu zuten 1948an, eta, laugarren aldia egin ondoren, senatari (1978).

1981az geroztik, Akzio Demokratiko alderdiko idazkari nagusi izendatu zuten, eta Venezuelako lehendakaritzarako hauteskundeetara aurkeztu zen 1982an. Garaile irten zen, eta 1984an hasi zuen agintaldia. Garai hartan, krisi ekonomiko latza zegoen Venezuelan, petrolioaren prezioen jaitsierak eraginda. Lusinchik gizarte-hitzarmen bat jarri zuen abian, eta zorroztasun-neurri latzak ekarri zituen. 1986tik aurrera, langileak kalera irten ziren, eta gorabehera handiak izan ziren. Hala eta guztiz ere, bere alderdiak hauteskundeak irabazi zituen berriz ere 1988an. 1989an, Carlos Andrés Pérezek hartu zuen Lusinchiren lekua.

## Erreferentziak
José María Sánchez-Silva

**José María Sánchez-Silva García-Morales** (Madrid,  - *ibidem*, ) espainiar idazle eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Ama hil zitzaionean ekonomia-egoera larrian gelditu zen, eta kalean eskean ibili behar izan zuen, harik eta El Pardoko umezurtz etxean sartu zuten arte. Ondoren adinez nagusi ez zirenentzako hainbat erakundetan egon zen, eta takigrafia eta mekanografia ikasi zituen. Hamazazpi urte zituela takigrafo gisa hasi zen Madrilgo udaletxean lanean.

1934an idatzi zuen bere lehenengo ipuin liburua, *El hombre de la bufanda* (*Bufanda zuen gizona*). 1939an Espainiako Gerra Zibilaren ondoren kazetari gisa hasi zen *Arriba* Falangeko aldizkarian, eta haren zuzendariorde izatera iritsi zen. 1957an Literaturako Sari Nazionala lortu zuen eta 1968an Hans Christian Andersen domina. Lan ugari idatzi zituen eta bere *Marcelino Pan y Vino* (1952) istorioaren ehun edizio baino gehiago argitaratu ziren. Berak idatzi zuen izen bereko filmerako gidoia 1954an; filmak ere berebiziko arrakasta izan zuen. Pertsonaia horri buruz hainbat lan idatzi zituen ondoren, hala nola, *Historias menores de Marcelino Pan y Vino* (1953, *Marcelino Pan y Vinoren kontakizun txikiak*) eta *Aventura en el cielo de Marcelino Pan y Vino* (1954, *Marcelino Pan y Vinoren abentura zeruan*).

## Lan hautatuak 
* *Marcelino Pan y Vino* (1953)
* *Primavera de papel* (1953)
* *Historias de mi calle* (1954)
* *Fábula de la burrita Non* (1956)
* *Tres novelas y pico* (1958)
* *Adiós, Josefina* (1962)

## Erreferentziak
Arman

**Arman** (Jaiotza-izena: ***Armand Pierre Fernandez*** ; Niza, 1928ko azaroaren 17a - New York, 2005eko urriaren 22a) frantziar artista izan zen, errealismo berriaren sortzaileetako bat.

Nizako Dekorazio Arteen Eskola Nazionalean ikasi zuen. 1947an Yves Klein eta Claude Pascal ezagutu zituen Nizako judo-eskola batean. Antzeko afizioak zituzten: budismo zena, rosacruzak, Gurdieff eta astrologia. 1949an arkeologia eta ekialdeko artea ikasi zituen Louvreko Eskolan. 1953an pintura abstraktuaz interesatzen hasi zen, eta zenbait ekintza eta *happening*etan parte hartu zuen Yves Kleinekin batera. 1954an Schwittersen eta Pollocken lanak ezagutu zituen, eta eragin sakona izan zuten beragan. 1960an, Kleinekin eta Restanyrekin batera, Errealista Berriak izeneko taldea osatu zuen. Forma eta konbinaketa guztietan pilatutako eguneroko objektuak eta moztutako kontrabaxuekin egindako eskulturak dira bere lanaren osagai nagusiak. 1970ean estudio bat alokatu zuen New Yorkeko Sohon, eta Europa eta Amerika artean bizi izan zen. 80ko hamarraldian bidaia eta erakusketa ugari egin zituen. 1984an Frantziako Iraultzaren bigarren mendeurrena gogoratzeko eskultura bat egin zezan agindu zioten, eta brontzezko eta marmolezko metaketa bat egin zuen Eliseoko Jauregirako.
## Erreferentziak
Don DeLillo

**Don DeLillo** (New York, 1936ko azaroaren 20a) estatubatuar eleberrigilea da.

## Bizitza 
Fordhameko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Idazle gisa, *Americana* (1971) liburuarekin egin zuen debuta. Bidaia bitxi baten kontakizuna da, eta agerian uzten du John Dos Passos eta Jack Kerouac idazleen eragin sakona. Gainera, bere obra osoan aztertu zuen gai nagusia ere agertzen da lan horretan: gizabanakoen psikologia sarri gaixoaren mundu bitxiaren azterketa, alegia. Hurrengo eleberrian, *End Zone* (1972), amerikar futbol-joko basatiaren eta jokalariek erabiltzen duten hizkera barrokoaren arteko aldeak erakutsi zituen. Hirugarren eleberrian, *Great Jone Street* (1973), aurrekoaren teknika bera baliatu zuen rock-kantari baten enpresa-alorreko asmoak eta haren zorigaiztoko karreraren errealitate gordina aurrez aurre jartzeko. *White Noise* (1985) eleberrian, berriz, ingurumenaren hondamendiak familia batean eragindako ondorioak aztertu zituen. DeLillo ospe handiko idazlea da Estatu Batuetan, oso ezaguna, era askotako gaiak erabiltzeagatik, batetik, eta oso idazkera atsegina izateagatik, bestetik. Beste zenbait eleberri aipagarri: *Mao II* (1991), *Underworld* (1997), *Libra* (1988) —Lee Harvey Oswalden erretratua—, *The Body Artist* (2001), *Cosmopolis* (2003), *Falling Man* (2007) *Point Omega* (2010), *Zero K* (2016) eta *The Silence* (2020). Bestalde, ipuin laburrak, saiakerak eta antzezlanak ere idatzi ditu.

## Erreferentziak
Heydar Aliev

**Heydar Alirza oghlu Aliev** (;  *Geydar Aliyevich Aliyev*; Nakhitxevaneko SESA, Azerbaijango SES, Sobietar Batasuna, 1923ko maiatzaren 10a - Cleveland, Ohio, Ameriketako Estatu Batuak, 2003ko abenduaren 12a) politikaria izan zen. Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko (SESB) lehen ministro-orde ohia izan zen.

Kremlina iritsi baino lehen (1982), Azerbaijango Estatuko Segurtasun Batzordera (KGB) eta polizia erakundeetara lotuta egon zen haren karrera politikoa. 1964an, Tsvigun jeneralaren agindupean, Azerbaijango KGBko lehendakariorde izendatu zuten, eta Segurtasun Batzordeko Lehendakari 1967an. Karguan izan zen bi urteetan krimen antolatuaren aurka arrakastaz borrokatu izanaren ospea izan zuen.

1969an Azerbaijango Alderdi Komunistaren Idazkari nagusi izendatu zuten. 1982an Kirilenkoren lekua hartu zuen Politburon, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako zuzendaritzan. 1982ko azaroan SESBeko lehendakariorde izendatu zuten, eta sobietar gobernuaren kontseilari gero. 1987ko urrian, osasun arazoak zituela eta, Politburoko kargutik kendu zuten, eta bi urte geroago, 1989ko apirilean, Politburoko beste bi kide ohirekin batera, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako Batzorde Zentraleko karguen dimisioa eman zuen. 1993an, Azerbaijanek independentzia eskuratua zuela, herrialde hartako lehendakari hautatu zuten, eta kargu horretan jardun zuen 2003ra arte.
## Erreferentziak
Jean Gimpel

**Jean Gimpel** (Frantzia, 1918ko urriaren 10a - Londres, Ingalaterra, 1996ko ekainaren 15a) frantses historialaria izan zen.

## Biografia 
Aita artelanen salerosle handia zuen, eta haren eskutik zaletu zen artearekin eta bildumak egiteko zaletasunarekin. Hain zuzen ere, Jean Gimpel izan da munduko pintura abstraktuaren lehenengo bildumazaleetako bat eta nagusietakoa.

Baina artearen historiaz gainera, Erdi Aroa izan zuen aztergai. Frantziako ikertzaile nagusietakoa izan zen Erdi Aroaren alorrean, asmakizun teknikoei dagokien alorrean batez ere. Horrela, Erdi Aroari buruzko garrantzi handiko bi liburu eman zituen argitara Gimpelek: "Erdi Aroko industria iraultza" (1975), zeinetan adierazi baitzuen industria iraultzaren jatorria Erdi Aroan dagoela, eta '"Katedral eraikitzaileak", behin baino gehiagotan argitaratuak biak. Baina Gimpelen obrarik ospetsuena 1968. urtean argitara emandako "Artista, artearen erlijioa eta ekonomia kapitalista" liburu polemiko eta berrizalea izan zen; liburu horretan arte eta artista hitzen ulerkeran XVIII. mendeaz gero gertatu diren aldaketak aztertu zituen Gimpelek, artea lanbide izatetik espirituaren bokazio izatera nola igaro den azaldu zuen, eta orobat azaldu zuen nola sortu zen berak "Artearen erlijioa" deitu zuen fenomenoa.
## Erreferentziak
Elmore Leonard

**Elmore Leonard** (New Orleans, Louisiana, Ameriketako Estatu Batuak, 1925eko urriaren 11 &ndash; Detroit, Michigan, 2013ko abuztuaren 20a) ingelesezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Bigarren Mundu Gerran soldadutza itsas armadan egin ondoren, Detroiteko Unibertsitatean doktoregoa egin, eta publizitate-agentzia batean hasi zen lanean. Lehen fikzio-lanak aldizkari arruntetan argitaratu zituen. 1953an plazaratu zuen lehen eleberria, *The Bounty Hunters*. 1961ean, *Hombre* bosgarren eleberria argitaratu ostean, publizitatea utzi, eta fikzio-lanak idazten jardun ahal izan zuen, eleberri horretan oinarrituriko *Hombre* filmak (1967) izandako arrakastari esker. Lehenik, hiriko krimenei buruzko eleberrietara 1970eko hamarkadan aldatu aurretik, filmetarako istorioak idatzi zituen: *Joe Kidd* (1972) eta *Mr. Majestyk* (1974), besteak beste.

1983an idatzitako *Stick* eta *LaBrava* idazlanekin arreta gehiago erakarri bazuen ere, *Glitz* (1985) eleberriak eman zion onarpen zabalena. *Bandits* (1987), *Get Shorty* (1990), *Maximum Bob* (1991) eta ondorengo beste eleberriek arrakasta handia izan zuten, eta best-sellerrak izan ziren Estatu Batuetan. Eleberri horietako batzuekin, *LaBrava* eta *Maximum Bob*ekin, esaterako, hainbat sari bereganatu ditu AEBn. Beste zenbait lan: *Riding the Rap* (1995), *Cuba Libre* (1998), *Tishomingo Blues* (2002), *Mr. Paradise* (2004), ''Up in Honey's Room* (2007) eta *Road Dogs'' (2009).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Elmore Leonarden webgune ofiziala
Gil Carlos Rodríguez Iglesias

**Gil Carlos Rodríguez Iglesias** (Gijon, 1946ko maiatzaren 26a - Madril, 2019ko urtarrilaren 17a) espainiar abokatua izan zen.

1975ean eskuratu zuen Zuzenbideko doktore-titulua Madrilgo Unibertsitate Autonomoan, eta irakasle eta katedradun izan zen hainbat unibertsitatetan (Friburgo, Extremadura, Granada). Kanpo Arazoetako Ministerioarentzat lan egin zuen nazioarteko hitzarmenetarako aholkulari gisa. 1986az gero, Europako Justizia Epaitegiko epaile izan zen, eta epaitegi haren lehendakaria izan zen 1994tik 2003ra. Bera izan zen Europako Batasunean erakunderen baten lehendakaritza bere esku izan duen bigarren espainiarra. Epaitegi horretan, estatuen boterearen aurrean hiritarrak dituen eskubideen alde lan egin zuen, nagusiki. Espainiako zuzenbide komunitarioko aitzindarietako bat izan zen, eta nazioarteko zuzenbidean aditua, eta hainbat lan egin zituen alor horietan; besteak beste, *Curso sobre Derecho Comunitario Europeo* ikastaroa zuzendu zuen 1993an eta 1995ean; *Cuadernos de Estudios Europeos* argitalpenaren zuzendari izan zen, Eduardo García de Enterría katedradunarekin batera (1993); *Revista de Instituciones Europeas* aldizkariaren zuzendariordea izan zen; eta Asociación Española para el Estudio del Derecho Europeo erakundearen idazkari orokorra, 1982an erakunde hura sortu zenez gero. Honoris causa doktore izan zen zenbait unibertsitatetan.
2004tik 2005era del Instituto Universitario de Investigación Ortega y Gasset institutuko Europako Ikasketak Saileko zuzendaria izan zen, eta Real Instituto Elcano de Estudios Internacionales y Estratégicos institutuko zuzendaria 2005etik aurrera.

## Erreferentziak
Akademgorodok

eskuinera|thumb|Akademgorodok

**Akademgorodok** (errusieraz: Академгородо́к «Jakitunen hiritxoa») Sobietar Batasuna izan zeneko hiria (Errusiako Errepublika), 1959. urtean eraikia, Novosibirsketik hurbil, Mendebaldeko Siberian. 35.000 biztanle inguru ditu. Zientzia-ikerketa bultzatzeko eraiki zen hiri honetan unibertsitatea, non 35 ikerketa-institutu dauden. Siberiako heziketa-gune nagusia da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maximino Castiñeiras

**Maximino Castiñeiras García** (Ortoño (Ames), Coruña, 1906ko martxoaren 18a - Coruña, 1992ko maiatzaren 5a) galiziar poeta eta politikaria izan zen.

Gaztaroan errepublikanoa izan zen, eta Galiziako Azañazaleen inguruko taldeekin harremanak izan zituen; Manuel Azañaren gidaritzapean, *Izquierda Republicana*k 1930eko hamarraldian bereganatu zituen ideial ilustratu, berritzaile eta demokratikoen bultzatzailea izan zen. Espainiako Gerra Zibilaren garaian Errepublikaren aldeko jarrera mantendu zuen, eta gerraostean, 1939an, mendeku eta jazarpenak pairatu zituen. Bere obrari dagokionez, Castiñeirasek poesia landu zuen, sentimendu liriko handiz jantzia, eta gizakiarekiko eta Galiziarekiko bere bokazioaren agergarria dena. Izan ere, Galizia da haren lan gehienen gai nagusia; galiziar kultura galtzeko bidean ikusten zuen, eta bere olerkiekin berpizten lagundu nahi izan zuen frankismoaren garai latzean. Horien artean nabarmentzen dira *Mi tierra* (*Nire lurra*), *Del corazón al lector* (*Bihotzetik irakurlearengana*), *Tres poemas y una tierra* (*Hiru poema eta lur bat*) eta *Los de mi tiempo* (*Nire garaikoak*). Monarkia konstituzionala ezartzean, 1977an, Alderdi Sozialistan sartu zen Castiñeiras, eta bi urte geroagoko hauteskundeetan Ameseko zinegotzi aukeratu zuten.

## Erreferentziak
Jasper Johns

**Jasper Johns** (Augusta, Georgia, Ameriketako Estatu Batuak, 1930eko maiatzaren 15a) pintorea, eskultorea eta artista grafikoa da. Oso garrantzitsua izan da XX. mendearen erdialdeko Estatu Batuetako artearen garapenean.

## Bizitza 
1954an, garai hartan nagusi zen espresionismo abstraktua alde batera utzi, eta guztiz bestelako eran hasi zen pintatzen. Dianak, Estatu Batuetako ikurrina (*Flag*), zenbakiak, alfabetoko letrak eta abar ziren margolanen gaiak. Pintura-geruza lodiak jarriz pintatzen zuen, margolana bera objektu bilakatuz, gauza ezagunen erreprodukzio huts izan beharrean. Objektu-den-artea kontzeptuak eragin handia izan zuen handik aurrera eskulturan eta pinturan.

1950eko hamarkadaren azken aldera, Johnsen lanak askeagoak egin ziren. Batzuetan, benetako objektuak jartzen zituen oihalaren gainean, erregelak eta konpasak, esate baterako. *False Start* (1959, Scull bilduma, New York), umorez eta esanahi-jokoz betetako lana da, pop arten aurrekaria. Etiketa okerrak eta margotutako objektuen gainean koloretako orbanak pintatu zituen.

1987an, bide berriak zabaldu zituen berriz ere, New York hirian *Seasons* (*Urte-sasoiak*) izeneko lau laneko ziklo bati ekinez. Ziklo hori oso garrantzitsutzat jo izan da Estatu Batuetako artearen historian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* MOMA Arte Modernoaren Museoko Jasper Johnsen obrak
Isaac Bashevis Singer

**Isaac Bashevis Singer** (; Radzymin, Varsovia ondoan, 1902ko azaroaren 21a - Surfside, Florida, 1991ko uztailaren 24a) Estatu Batuetako idazlea izan zen, judu-poloniar jatorrikoa. Rabi leinukoa zen; haurtzaroa Varsovian eman zuen eta bertako rabbi eskolan ikasi zuen. 1935ean Estatu Batuetara joan zen eta kazetari gisa lan egin zuen New Yorkeko prentsa juduan. Eleberriak lehenbizi *yiddish* hizkuntzaz idatzi zituen eta gero ingelesera bihurtu ziren, egilearen laguntzarekin. Varsovian gaztetan bizi izandako giroa, judu auzo pobreena, eta New Yorken emigranteek aurkitu zituzten arazoak dira Singerren eleberrietako eta ipuinetako gaiak.

Haren idazkietan, bestalde, judaismoaren balio tradizionalekiko etena agertzen da, ohiko literatur moldeetatik at dagoen estilo guztiz berezian adierazia. Hauek dira Singerren eleberrietako batzuk: *Satan Gorayn* (1950), *Moskat familia* (1950), *Esklaboa* (1960), *Lublineko magoa* (1960), *Shosha* (1978). Zenbait kritikariren arabera, ipuin liburuetan gailen azaltzen da autorearen idazkera: *Gimpel leloa *(1957), *Merkatu kaleko Spinoza* (1961), *Kafkaren lagun bat *(1970), *Lumazko koroa bat* (1973). Orobat, haurrentzako ipuin liburuen eta oroitzapen liburu baten egilea da. 1978an Literaturako Nobel saria irabazi zuen.

## Euskaraz 
* *Giltza * (itzul.: Juan Mari Mendizabal), Ipuin gogoangarriak, 1997, Erein.
* *Zortzi kontakizun* [Antologia], Koro Navarrok Isaac Bashevis Singerren zortzi kontakizun euskarara itzuli zituen: (2002, Alberdania, Elkar). (2003ko Itzulpengintzako Euskadi Saria eraman zuen itzulpen honekin).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles H. Townes

**Charles Hard Townes** (Greenville, Hego Carolina, AEB, 1915eko uztailaren 28a - Oakland, Kalifornia, AEB, 2015eko urtarrilaren 27a) Estatu Batuetako fisikaria izan zen.

## Biografia 
1964an, Fisikako Nobel saria eskuratu zuen, Sobietar Batasuneko Nikolai Basov eta Aleksandr Prokhorov fisikariekin batera, bai kuantuen elektronikari buruz egindako ikerketengatik eta baita ikerketa horien bidez maserra asmatzeagatik ere.

1939an, Bell Telephone Laboratories konpainian hasi zen lanean teknikari gisa, eta han aritu zen, harik eta 1948an Columbiako Unibertsitateko Fisika Saileko irakasle izendatu zuten arte. 1953an, unibertsitate hartan zela eta ikerkuntza handien ondorioz, maserra asmatu zuen. 1959tik 1961era, Washington hiriko Institute for Defense Analyses erakundeko zuzendariordea eta ikerketa-zuzendaria izan zen. 1961ean, Massachusetts Institute of Technology (MIT) institutuko fisika-irakasle hautatu zuten. 1967an, Kaliforniako Berkeley Unibertsitatera joan zen, eta espazioan, izarrartean, molekula konplexuak aztertzeko ikerkuntza baten zuzendaritza hartu zuen bere gain. Nobel sariaz gainera, beste sari ugari jaso ditu, hala nola NASAren Zerbitzu Publiko Gailenaren Domina (1969) eta Neils Bohr Nazioarteko Urrezko Domina (1979).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andy García

**Andrés Arturo García Menendéz** (Habana, Kuba, 1956ko apirilaren 12a) kubatar-estatubatuar aktore bat da. Bost urte zituela, Miamira joan zen bizitzera familiarekin, Fidel Castroren iraultzatik ihes. Kameren aurrean egin zuen lehenengo lana *Hill Street Blues* telebista-sailean izan zen. Batez ere, *latino* paperak jokatu ditu: droga-trafikatzaile izan da *8 Million Ways to Die* filmean; polizia zintzoa, *The Mean Season* lanean; italiar harroa, *The Untouchables* filmean; lagun leiala, *Black Rain* filman; eta Avila sarjentu ustelgaitza, *Internal Affairs* filmean. 1990ean, Francis Ford Coppolak *The Godfather, Part III* (*Aitajauna III*) filmeko paper nagusietako bat jokatzeko deitu zuen. Film horretan egindako lanarengatik, Estatu Batuetako Ikuslearen Saria jaso zuen 1991n, eta Oscar sarirako izendatu zuten. Gero, beste bi filmetan parte hartu zuen: *Black Rain*, Ridley Scotten zuzendaritzapean; *Jennifer 8*, Bruce J. Robinsonen zuzendaritzapean, eta *Hero* , Stephen Frearsen zuzendaritzapean.1993ko azaroaren 13an, zuzendari gisa egindako lehen lana aurkeztu zuen: *Cachao ... Como Su Ritmo No Hay Dos*, Israel López Cachao musikari kubatarrari buruzko dokumentala.1994an, *When a Man Loves a Woman* filmean parte hartu zuen Meg Ryanekin batera, alkoholismoak jota dagoen emakume baten senar eramankorraren papera eginez. Beste hainbat filmetan antzeztu du, besteak beste, *Night Falls on Manhattan* (1996), ''Ocean's Eleven* (2001), *Ocean's Twelve* (2004), *Ocean's Thirteen* (2007) eta *City Island* (2009) lanetan. 2005ean, gidoi-idazle eta zuzendari-lanei ekin zien, Dustin Hoffman eta Bill Murrayrekin batera, *The Lost City'' filmean.

## Filmografia
### Zinema
### Telebista
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jerome Robbins

**Jerome Robbins** (New York, 1918ko urriaren 11 - *Ib.*, 1998ko uztailaren 29a) estatubatuar koreografoa eta antzerki-zuzendaria izan zen.

New Yorken egin zituen dantza-ikasketak, hango unibertsitatean. Debuta Broadwayko antzokietan egin zuen. 1940an, American Ballet Theatreko kide izan zen, eta, 1942an, bakarlari gisa hasi zen. Robbinsen lehenengo balleta *Fancy Free* (1944) izan zen. Leonard Bernsteinen musika zuen, eta, handik gutxira, musikal bat egin zuten lan hartan oinarrituta. Arrakasta handia izan zuen *Erregea eta ni* (1951), *West Side Story* (1957), *Vodevilaren erregina* (1959) eta *Biolin-jotzailea teilatuan* (1964) lanekin, eta Broadwayko koreografo nagusietako bat bihurtu zen. Ikuskizun horietako batzuk zinemara eraman zituzten ondoren. Robbinsek zuzendari artistiko eta dantza-irakasle gisa lan egin zuen New York City Balleten. Peter Martins danimarkar dantzariaren konpainian ere aritu zen dantza irakasten. Talde hura utzi ondoren, balletak sortzen lan egin zuen. Horrela, hainbat koreografia sortu zituen American Ballet Theatrerako, New York City Balleterako eta bere konpainiarako. Robbinsen koreografia-lan nagusiak hauek dira: *Interplay* (1945), *Fauno baten siestaren preludioa* (1953) eta *Glass Pieces* (1983). 1958an, Jerome Robbins fundazioa sortu zuen haren amaren omenez eta dantza nahiz antzerkia sustatzeko.

## Kanpo estekak 
*  Jerome Robbins fundazioa

## Erreferentziak
Esther Williams

**Esther Jane Williams** (Inglewood, Kalifornia, AEB, 1921eko abuztuaren 8a - Beverly Hills, AEB, 2013ko ekainaren 6a) estatubatuar igerilari eta aktorea izan zen.

## Biografia 
Haurretan, igerilari gisa nabarmendu zen. 1937an, 100 metroko Estatu Batuetako txapeldun atera zen, eta, urtebete geroago, 300 metrotako txapeldun. Halaber, Pazifikoko igerilarien txapelduna izan zen, eta 1940ko Olinpiar Jokoetan parte hartzera deitu zuten, gero gerrak eragotzi bazuen ere.

Zineman, 1940an egin zuen debuta, ikuskizun akuatiko batean, Johnny Weissmullerren zuzendaritzapean. 1942an, Metro-Goldwyn-Mayerrek kontratatu zuen, eta ospe handia lortu zuen ''Andy Hardy's Double Life* filmarekin. Bera eta Mickey Rooney ziren protagonistak. Are arrakasta handiagoa izan zuen, baina, *Bathing Beauty* (1944) filmean, G. Sidneyren zuzendaritzapean. 

*Bathing Beautyk* hasitako ildotik, 1945etik 1955era, igerilari-dohainak erakusteko propio egindako filmetan parte hartu zuen, eta garai hartako zinema-izar ospetsuenetako bat izatera iritsi zen. *Aquamusical* esan zitzaien film hauei Hollywooden. Estilo eta garai honetako bere film entzutetsuenak izan ziren *Million Dollar Mermaid* (bere faboritoa), *Neptune’s Daughter* eta *Jupiter’s Darling*, guztiak uretako koreografia ikusgarriak dituztenak.

1962an egin zuen azken filma, *Magic Fountain*.

Gero, enpresaburu gisa hasi zen lanean. International Pool Corporation izeneko industria bat sortu zuen, igerilekuak diseinatu, egin eta saltzeko, eta zenbait igeriketa-eskola finantzatu zituen. 1984ko Olinpiar Jokoetan, igeriketa-proben esatari gisa lan egin zuen ABC telebista-katearentzat.

## Filmografia 
### Film laburrak 
* *Personalities* (1942)
* *Inflation* (1942)
* *Some of the Best* (1949)
* *1955 Motion Picture Theatre Celebration* (1955)
* *Screen Snapshots: Hollywood, City of Stars'' (1956)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Paul Tortelier

**Paul Tortelier** (Paris, 1914ko martxoaren 21a - Chaussy, 1990eko abenduaren 18a) frantses biolontxelo-jotzaile eta musikagilea izan zen, XX. mendeko biolontxelo-jotzaile nagusietako bat.

Parisko Kontserbatorioan egin zituen ikasketak. 1930ean interpretazioko lehen saria irabazi zuen Elgarren biolontxelo kontzertua joaz. 1931n bakarlari gisa debuta egin zuen Parisko Lamoureaux Kontzertuetan. 1937an Estatu Batuetara joan zen, Bostongo Sinfonikoak kontratatuta, eta bi urte geroago itzuli zen, Parisko kontserbatorioak kontratatuta. 1947an Richard Straussen *On Kixote* obran bakarlari gisa jo zuen, Londresen, Thomas Beechmanen zuzendaritzapean. Gero, Bostongo Sinfonikoaren, Amsterdamgo Concertgebouwen eta Berlingo Filarmonikoaren eskaintzak jaso zituen bakarlari gisa aritzeko. 1957an Parisko Kontserbatorioko irakasle izendatu zuten eta maisu eskolak eman zituen BBC telebista katearentzat ere. 1946an bere ikasleetako batekin ezkondu zen, eta hiru seme izan zituen; hirurak dira, egun, musikari profesionalak. Orkestra zuzendari gisa ere lan egin du, eta musikagile gisa, aipagarriak ditu, besteak beste, *Symphonie israélienne* (*Israeldar sinfonia*) eta biolontxelorako zenbait obra, sonata bat, suite bat eta kontzertu bat bi musika tresnentzat.

## Erreferentziak
Marie-Claire Alain

[220px|thumb|eskuinera|Marie-Claire Alain [organo (musika)|organoa jotzen, 1975ean.]]

**Marie-Claire Alain** (Saint-Germain-en-Laye, Frantzia, 1926ko abuztuaren 10a - Le Pecq, Frantzia, 2013ko otsailaren 26a) frantses organista izan zen.

## Biografia 
Musikari-familia batean jaio zen. Aita (Albert) eta anaia (Jehan) musikagileak zituen, eta sarritan jo izan zuen haien musika. Parisko Kontserbatorioan egin zituen ikasketak, eta, ikasten ari zela, hainbat sari bereganatu zituen, gerora izandako ibilbide bikaina iragartzen zutenak.

Gehienbat Bachen musikan trebatu bazen ere, ez zuen albo batera utzi organoari dagokion gainerako musika, ez barrokoa edo erromantikoa (besteak beste, César Francken interpretatzaile aparta zen), ezta XX. mendekoa ere.

Musika-interpretazioari dagokionez, adierazkortasun handiaz gainera, joaldien argitasuna eta organo-erregistroetan zuen trebetasuna nabaritu izan ziren emakume organista honengan. Musika-irakaskuntzan ere gailendu zen, gaitasun handia erakutsi baitzuen ikasleak, teknikan baino haratago, interpretatzen ari ziren autorearen eta obraren munduan murgilarazteko.

Honoris causa doktorea izan zen Colorado eta Texasko unibertsitateetan, eta hainbat musika-lan ere eskaini zioten, Charles Chayneren "Organo Kontzertua", esate baterako. Musika-grabazioak ere ugari egin zituen; besteak beste, Bachen eta bere anaia Jehanen organorako lan guztiak grabatu zituen.

## Azken urteak eta heriotza 
2009an kontzertuak utziko zituela iragarri zuen, alzheimerra diagnostikatu ondoren. 2013ko otsailaren 26an hil zen, 86 urte zituela. 

## Erreferentziak
Abel Matutes

**Abel Matutes Juan** (Madril, Espainia, ) politikaria, abokatua eta enpresaburua da.

## Biografia 
Bartzelonako Unibertsitatean lizentziatu zen. 1977ko hauteskunde orokorretan, Alianza Popular alderdiaren senatari hautatu zuten, Eivissako ordezkari gisa, eta, 1979koetan, kargu hura bera eskuratu zuen, baina Coalición Democrática alderdiaren zerrendetan. 1979an, Alianza Popular alderdiaren lehendakariorde hautatu zuten, eta, harrezkero, alderdiko ekonomia-aditu nagusietakoa izan zen.

Fragak 1986an Alianza Popular alderdiaren buruzagitza bertan behera utzi zuenean, bitartekari-lanak egin zituen haren ondorengo izateko hautagaien artean. 1988an, Europako Batasuneko komisario izendatu zuten, Mediterraneoa, Latinoamerika eta Asiarekiko harremanetarako, eta, 1992an, kargu hura utzi, eta Garraio eta Energiako komisario-kargua eskuratu zuen. 1993an, PP alderdiaren zuzendaritzako kide gisa berretsi zuten. 1994an, Europako Batzordean zuen kargua utzita, Europako Legebiltzarrerako hautagai aurkeztu zen, eta kargua lortu zuen. PPko formazio politikoko Zuzendaritza Batzorde Nazionaleko kide izendatu zuten. 1996an, Atzerri Arazoetako ministro izendatu zuen Aznar presidenteak, baina 1999ko hauteskundeen ondoren utzi zuen kargu hura.

Gaur egun, Grupo Matutesen zuzendari da, eta Fiesta Hotel Group multinazionalaren eta Eivissa eta Formentera lotzen dituen ferryen jabea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Ibert

**Jacques Ibert** (Paris, Frantzia, 1890eko abuztuaren 15a - *ibidem*, 1962ko otsailaren 5a) musikagilea izan zen. Parisko kontserbatorioan egin zituen ikasketak, Émile Pessard, André Gédalge eta Paul Vidalekin. 1919an Erromako Sari Nagusia irabazi zuen, *Le Poète et la fée *kantatarekin. Hainbat kargu izan zuen bizitzan zehar: 1936an Erromako Frantses Akademiako zuzendari izendatu zuten; 1955ean Parisko Operako eta Opera Komikoko zuzendari laguntzaile. 1956an Arte Ederretako Akademiako kide hautatu zuten, G. Ropartzen ordez. Nekez sailka daitekeen musikaria da; Iberten iritziz «sistema guztiak dira onak, baldin eta beren baitan musika badute». Estiloaren sen zorrotza zuen, eta neurriz erabiltzen zituen bitartekoak.

Lan nagusiak: *Angélique *(1927); ''Le Roi d'Yvetot *(1930); *Gonzague *(1935); *L'Aiglon *(Arthur Honeggerrekin, 1937) operak; *L'Eventail *(beste bederatzi musikarirekin batera, 1929); *Le Chevalier Errant *(1935) balletak; *Escales* (1922); *Divertissement* (1930), Lebicheren *Chapeau de paille d'Italie* (*Lastozko Italiar Txapela*) berak egokitutako orkestra-lanak; *Lousville Concerto *(1953); *2. sinfonia, «Bostonekoa» *(1955); *Capriccio* hamar musika-tresnarentzat (1938); *Harizko musika tresnetarako Kuartetoa* (1937-42) ganberako musika.

## Bibliografia 
* "Jacques Ibert" in *Sax, Mule & Co'', Jean-Pierre Thiollet, H & D, 2004, 135. 

## Erreferentziak
Amado Alonso

**Amado Alonso García** (Lerin, Nafarroa,  - Arlington, Massachusetts, ) nafar literatura-kritikari eta hizkuntzalaria izan zen. Ramón Menéndez Pidalekin ikasi zuen Madrilgo Unibertsitatean. Alemanian espezializazio-ikasketak egin zituen. Gero, Buenos Airesko Unibertsitatean, Filologia Institutuko zuzendaria izan zen, hamabi urtez (1927-1939). Handik, Estatu Batuetara aldatu zen, Kalifornia, Illinois, Columbia eta Harvard Unibertsitateetan irakatsiz. Filologia eta dialektologiako ikerketak literatura-kritikaren inguruan egindakoekin aldizkatu zituen. Aurreneko sailekoak dira: *Problemas de dialectología hispanoamericana* (1930), *El problema de la lengua en América* (1935), *El castellano, idioma nacional* (1943) eta abar. Bigarren sailean, estilistikari dagozkionak aurkitzen dira, A. Alonso gai horren aitzindaria izan baitzen Espainian: *Poesía y estilo de Pablo Neruda* (1940), *Materia y forma en poesía* (1955) eta abar. Bestalde, fonetika historikoaren alorreko tratatu bat utzi zuen: *De la pronunciación medieval a la moderna en español* (1955). Zenbait aldizkariren zuzendari ere izan zen: *Revista de filología hispánica* (1939-1946), *Nueva revista de filología hispánica* (1947tik aurrera).

## Erreferentziak
Roger de Flor

**Roger de Flor**, **Roger Blum** jaioa, (Brindisi, Siziliako Erresuma, 1267 - Hadrianopolis, Bizantzioko Inperioa, 1305eko apirilaren 30a) Kataluniako abenturazalea, jatorriz germaniarra. Rikardo Blum belatz ehiztari germaniarraren semea zen. Tenpluko zaldun baten zerbitzuan hasi zen mutikotan eta gazterik hartu zuen parte kristauen ebakuazio batean, San Joan Akrekoa hirian (1291, Palestina). Tenpluko ordenako maisu nagusiak ordenaren altxor batzuez jabetu zela egotzi eta Genoara jo zuen Roger de Florrek. Hiri hartan bildutako *almogavare* edo mertzenario kataluniar eta aragoitarren buru jarririk, itsas ohointzan hasi zen Mediterraneoan eta, indarturik, Aragoi, Katalunia eta Sizilia Bietako erregearen onespena jaso zuen. 1303. urtean, Andronikos II.a Bizantzioko enperadorearen zerbitzuan jarri zen turkiarren aurka bere almogavareekin eta, Asia Txikiko eremu handi askoren jabe egin ondoren, bertako zesar titulua jaso zuen enperadorearengandik. Migel IX.ak, Andronikos II.aren semeak, errezeloa hartu zion eta hilarazi zuen, almogavare askorekin batera, oturuntza baten ondoren. Almogavareek mendeku hartu eta izugarrizko triskantza egin zuten Trazian eta Bizantzion ("kataluniar mendekua").

## Erreferentziak
Juan Velarde Fuertes

**Juan Velarde Fuertes** (Salas, Asturias, 1927ko ekainaren 26a - Madril, 2023ko otsailaren 3a) espainiar ekonomista izan zen.

Madrilen eta Bartzelonan egin zituen ikasketak. *Revista del Trabajo* eta *Anales de Economía* aldizkarietako zuzendari izan zen, eta Zientzia Moral eta Politikoetako Errege Akademiako kidea. Lanik aipagarrienak hauek ditu: *La política económica de la dictadura* (1968), *Sobre la decadencia económica de España* (1969), *Introducción a la historia del pensamiento económico español contemporáneo* (1974), *Economía y sociedad de la transición* (1978), *Decadencia y crisis en Andalucía* (1982), *La Hacienda Pública en la dictadura* (1986), *Los años perdidos: crítica sobre la política económica española de 1982 a 1995* (1996), *España en la Unión Europea: balance de un decenio* (1996), *Algunas cuestiones clave para el siglo XXI* (2000), *La economía española ante el siglo XXI* (2005), *España ante la socialización económica: una aproximación con complementos y sin descargo de conciencia* (2005) eta *Cien años de economía española* (2009). Artikulu eta saiakera asko idatzi ditu, *Investigaciones Económicas*, *Revista de Historia Económica*, *Papeles de Economía Española*, *Anales de la Real Academia de Ciencias Morales y Políticas*, *Revista Económica de Catalunya*, *Boletín de la Real Sociedad Geográfica*, *Pensamiento Iberoamericano*, *Economistas* eta beste zenbait aldizkari espezializatutan argitaratuak. 1992an, Gizarte Zientzietako Asturiasko Printzea saria eman zioten ibilbide profesionala aintzatesteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rafael Leónidas Trujillo

**Rafael Leónidas Trujillo y Molina** (San Cristobal, 1891ko urriaren 24a - Ciudad Trujillo, 1961eko maiatzaren 30a) dominikar militar eta politikaria izan zen. Dominikar Errepublikako diktadorea izan zen 1930-1961 bitartean.

## Bizitza 
1916-1924 urteetan, Dominikar Errepublika Estatu Batuen mende egon zen garaian, guardia nazionalean sartu zen; 1925ean buruzagi militarra zen, eta 1930. urtean Horacio Vásquez aginpidetik egotzi zuen estatu-kolpean parte hartu zuen. Urte hartan Errepublikako presidente egin zuten, eta 1932. urtean nazioko "Ongile" izendatu zuen bere burua. Nekazarien eta gudarostearen laguntzaz garapen bidean jarri zuen herrialdea eta, aldi berean, aberastasun izugarri baten jabe egin zen. Bertan behera utzi zuen adierazpen askatasuna, eta aginpidearen gaineko kontrol gogorra ezarri zuen, familiako kideen ardurapean utzi baitzituen kargu garrantzitsu ugari. Kanpoko politikagintzan Estatu Batuetako politikaren aldeko agertu zen.

Barne-oposizioa sendotzen ari zela ikusita 1952. urtean Héctor Bienvenido anaiaren esku utzi zuen aginpidea baina, artean, guardia nazionaleko buru izaten jarraitu zuen. Hainbeste hilketa, tortura eta bahiketa agindu zituen, besteak beste Jesus Galindez euskaldunarena. Ustelkeria salaketak zirela medio, Latinoamerikako estatuak biltzen dituen AEE erakundeak kondenatu egin zituen Trujilloren politika-bideak. Etxera zihoala ofizial-talde batek hil zuen.

## Erreferentziak
Walter M. Elsasser

**Walter Maurice Elsasser** (Mannheim, Alemania, 1904ko martxoaren 20a - Baltimore, AEB, 1991ko urriaren 14a) Alemanian jaiotako Estatu Batuetako fisikaria izan zen.

## Biografia 
Göttingenen egin zituen fisikako ikasketak eta Parisera joan zen ondoren, fisika nuklearrari buruzko ikerketak egitera. Irakasle jardun zuen Frankfurten, Parisen eta Kalifornian. 1940. urtean Estatu Batuetako herritasuna eskuratu ondoren, Pennsylvania, Utah, Kalifornia eta Marylandgo unibertsitate ospetsuenetan egon da irakasle.

Ikasle zela, kristalezko gaiek elektroi sorten difrakzioa eragiten dutela iragarri zuen. Beste hainbeste frogatu ahal izan zuen, aurkitu berria zen neutroia ikertu ondoren. Hans Bethek, Nobel saridunak, bere aldetik egin zuen bezala, Elsasserrek guztiz ikerketa baliotsuak egin zituen neutroien eta atomo-nukleoen elkarren arteko eraginei buruz.

Bestalde, lan garrantzitsuak eskaini ditu magnetismoaren sorburuari eta ezaugarriei buruz. Teoriaren alorrean, liburu interesgarriak idatzi zituen fisikaz, kuantuez, mekanikaz eta biologia-zientziez, eta elkarren arteko loturari buruz: *The Physical Foundation of Biology* (1958, "Biologiaren oinarri fisikoak"), *Atom and Organism* (1966, "Atomoa eta organismoa"), *The Chief Abstractions of Biology* (1975, "Biologiako abstrakzio nagusiak").

## Erreferentziak
Robert Beauchamp

**Robert Beauchamp** (Denver, Colorado, AEB, 1923 - New York, AEB, 1995) estatubatuar margolaria izan zen.

## Biografia 
Hans Hofmannen ikasle izan zen, eta trebetasun handiz bereganatu zuen haren irakaskuntzaren metodo edo oinarri nagusia, hain zuzen ere pigmentuaren eta pintzelaren arteko jokoa. Baina era berean ikasi zuen margolaritza joko soil hori baino askoz ere gehiago zela, esperientzia espiritual baten moduko jarduera bat zela. Hofmannen ikasle gehienek bezala, beraz, margotzearen jarduera bera azpimarratzen zuen Beauchampek, eta askatasunez erabiltzen zituen pigmentuak, koloreak eta pintzela; baina Beauchampen kasuan, gainera, askatasun horrek askatasun emozionala eta psikologikoa ere ematen zion. Bere obretan koloreen eta pintzelaren erabilera bereziaz gainera, ametsezko edo amesgaiztozko mundu bat osatzen zuten gizaki eta animalia bereziak agertzen dira. Izan ere, espresionismo surrealistaren kutsua nabarmentzen da bere koadro askotan; asaldura eragiten du baina bikaina da era berean. Bere obraren esanahiaz esaten zuen berak ezin azaldu zuela zein esanahi zuen, beretzat bazuela esanahirik eta beretzat esanahi jakin bat izateko moduan margotzen zituela irudiak, eta norberarentzat esanahi jakin bat izan zezakeela obra bakoitzak.
## Erreferentziak
Patricia MacLachlan

**Patricia MacLachlan** (Cheyenne, Wyoming, Ameriketako Estatu Batuak, 1938ko martxoaren 3a) ingelesezko idazlea da.

## Bizitza 
Connecticuteko Unibertsitatean atera zuen lizentzia 1962an, eta, gero, ingeleseko irakasle hasi zen lanean. Lehen literatura-lana, *The Sick Day* (*Egun eria*), 1979an eman zuen argitara, eta hurrengo urtean argitaratu zituen ''Through Grandpa's Eyes* (*Aitonaren begietan*) eta *Moon, Stars, Frogs, and Friends* (*Ilargia, izarrak, igelak eta adiskideak*) obrak. Oro har, joera errealistako lanak idatzi ditu, baina badu joera horretatik aldenduta idatzitako lan aipagarri bat: *Tomorrow's Wizard* (1982, *Etorkizuneko aztia*), fantasiazko liburu bikaina.

Haurren eta haien ingurukoen arteko harremanak aztertu izan ditu nagusiki, adibidez, *Arthur, for the Very First Time* (*Arthur, lehenengo aldiz*), *Cassie Binegar* (1982) eta *Mama One, Mama Two* (1982) lanetan. Beste obra aipagarri batzuk hauek dira: *Seven Kisses in a Row* (1983, *Zazpi musu ilaran*), *The Facts and Fictions of Minna Pratt* (1988, *Minna Pratten errealitateak eta fikzioak*) eta *Journey* (1991, *Bidaia*).

Egilearen obra nagusia, *Sarah, Plain and Tall* (*Sara, itsusi luzea*) eleberria, 1985ean eman zen argitara, eta telefilm baten oinarri izan zen 1991n. Gaur egun, Emily MacLachlan alabarekin ari da bi liburu idazten: *Bittle* eta *Painting the Wind''.

## Erreferentziak
Jaroslav Seifert

**Jaroslav Seifert** (Praga, 1901eko irailaren 23a - Praga, 1986ko urtarrilaren 10a) txekiar poeta eta kazetaria izan zen. Literaturako Nobel Saria irabazi zuen lehen txekiarra izan zen (1984).

1920. urtean aurkeztu zuen lehen poema bilduma, *Mesto v slzách (Hiria negarrez),* eta komunismoaren aldeko lanak idatzi zituen ondorengo urteetan. Eskema haietatik urrundu zen geroago eta poesia hutsaren aldera jo zuen hurrengo lanetan: *Na vlnách T.S.F. *(1925, *Haririk Gabeko Telegrafoaren uhinen gainetik*), *Slavík zpivá spatne* (1926, *Urrentxindorrak gaizki kantatzen du*). 1929an alderdi komunista utzi zuen. 1938tik aurrera Txekoslovakiako gertakizunak izan zituen langai. Germaniarren okupazioaz idatzi zuen *Zhasnete svetla* obran (1938, *Argiak itzali*) eta Pragako egoeraz idatzi zuen *Svetlena odena* (1940, *Argiz jantzia*) poema bilduman. 1945ean *Prilba hliny (Buztinazko kaskoa),* nazien mendeko Praga deskribatzen duen obra, aurkeztu zuen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren kazetaritza lanean jarraitu zuen eta poema liburu ugari eta haurrentzako liburuak idatzi zituen. 1966an Nazioko Poeta izendatu zuten eta 1968an sobietarren inbasioa salatu zuen. 1981. urtean oroitzapen liburu bat argitaratu zuen. 1984an eman zioten Literaturako Nobel Saria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sandie Shaw

**Sandie Shaw** (Dagenham, Essex, Erresuma Batua, 1947ko otsailaren 26a) pop-abeslaria da; ingelesez kantatzen du. Cilla Black abeslariarekin soularen eraginpean sorturiko pop estilo leun eta zuri berezian nabarmendu zen 1960ko hamarraldian.

1964an lortu zuen lehenengo arrakasta, *There´s Always Something There To Remind Me* abestiarekin. 1965ean, berriro iritsi zen gorenera, *Sandie* lehen diskoarekin. Antzeko arrakastaz argitaratu zituen beste zenbait lan, harik eta 1967an Eurovision jaialdia irabazi eta nazioarteko ospea lortu zuen arte, *Puppet On A String* abestiarekin.

1970eko hamarraldian, ez zuen lan aipagarririk egin. 1982an, ordea, beste gonbidatu berezi batzuekin parte hartu zuen BEF fundazioan, eta, harrezkero, hainbat grabaziotako gonbidatu gisa parte hartzeko deitu zioten, adibidez, 1984an The Smiths taldearen *Hand In Glove* abestian esku hartzeko eskatu zioten. 1988an, The Smiths taldearen Rough Traded disko-etxean sartu zen, eta *Hello Angel* diskoa eman zuen argitara. 1990eko hamarraldiaren hasieran, hondoa jo zuen disko-etxe hark, eta Virgin etxearentzat hasi zen lanean orduan. 1994an, abesti ospetsuenen bilduma argitaratu zuen, *Nothing Less Than Brilliant*, eta oso harrera ona izan zuen Erresuma Batuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sandie Shawren web-orria
José Solís

**José Solís Ruiz** (Cabra, 1913ko irailaren 27a - Kordoba, 1990eko maiatzaren 30a) espainiar politikaria izan zen.

Zuzenbide-ikasketak egin zituen. 1936an militarren altxamendua izan zenean haien taldean boluntario sartu, eta koronel izatera iritsi zen. Gerra amaitutakoan, Pontevedrako gobernadore zibil izan zen 1946an, eta Gipuzkoakoa 1948an, nahiz eta hiru hilabetez bakarrik iraun bertan, Nazioko Ordezkari Sindikal eta Erreinuko Kontseiluko kide izendatu baitzuten. 1957an Franco jeneralak Mugimenduko Idazkaritza Nagusiko buru izateko deitu zuen. Gobernuan sartu arren Sindikatuetako Ordezkaritza Nazionaleko kargua ere bete zuen, eta erregimenaren falangismoa samurtzea lortu zuela esan daiteke. Gobernu aldi askotan irautea lortu zuen, baina MATESA finantza-eskandaluaren ondoren bere kargutik egotzi zuten. 1975ean, Arias Navarro gobernuburuak Mugimenduko Idazkaritza Nagusia eman zion berriro. Urte hartan bertan, esku hartu zuen Saharako koloniaren autodeterminazioari buruz Nazio Batuekiko zituzten hitzarmenak bertan behera utz zitezen, eta Sahara Marokoren esku uzteko. Monarkia garaian, 1975-1976 bitartean Laneko ministro izan zen. 1977an Alderdi Popularreko kide egin zen, baina hurrengo urtean politika utzi zuen.

## Erreferentziak
Élie Lambert

**Élie Lambert** (Baiona, 1888ko apirilaren 10a - Paris, 1961eko apirilaren 24a) lapurtar arte-historialaria izan zen.

Artearen Historia ikasi zuen Parisko Sorbonan, eta Madrilen osatu zituen ikasketak, Espainiako historiografia goreneko mailan zegoen garaian. Arteko irakasle izan zen gero Madrilen, Caenen eta Sorbonan. Espainiako Erdi Aroko arte kristaua nahiz musulmana ikertu zituen, eta ikerketa horien ondorioz *El arte gótico en España en los siglos XII y XIII* (1931, *Arte gotikoa Espainian XII eta XIII. mendeetan*) liburua argitaratu zuen, Espainiako garai horretako artearen historiari buruzko lanik garrantzitsuenetako bat. Lamberten lan ugariren artean aipagarrienak dira: *Le style gotique* (1943, *Estilo gotikoa*); *L´art en Espagne en au Portugal* (1945, *Artea Espainian eta Portugalen*); *La catedral de Pamplona* (1951, *Iruñeko katedrala*); *Art musulman et art chrétien dans la Peninsule Ibérique* (1958, *Arte musulmana eta arte kristaua Iberiar Penintsulan*); *Le pèlegrinage de Compostelle: études d´histoire médiévale* (1959, *Compostelako erromesaldia: Erdi Aroko historiari buruzko ikerketak*); *L´art musulman d´Occident des origines a la fin du XVe siécle* (1966, *Mendebaldeko arte musulmana hastapenetatik XV. mendearen amaiera arte*).

## Erreferentziak
João Cabral de Melo Neto

**João Cabral de Melo Neto** (Recife, 1920ko urtarrilaren 9a - Rio de Janeiro, 1999ko urriaren 9a) brasildar idazlea izan zen. Diplomatiko gisa aritu zen zenbait herrialdetan, eta Brasilgo Letretako Akademiako kide izan zen.

Bere poesia-lana, surrealismotik abiatuta, "objektibotasun berria" deitzen zitzaion alorrean sartzen zen. Bere zorroztasun semantikoa zela eta, nolabaiteko manierismoa zerion bere idazkerari, baina beharrezkoak ez ziren elementuez gabetzerainoko bilakaera izan zuen. Errealitatearen abstrakzio horretan, Mallarmé, Valéry eta Jorge Guillén poeten eragina antzematen zitzaion. *O Cão Sem Plumas* (*Lumarik gabeko zakurra*) obran bere herriko indigenen izaera aztertzen du. Brasilgo ipar-ekialdeko herritarren bizimodua du ardatza bere liburu ezagunenak, *Morte e Vida Severina. Auto de natal pernambucano* (*Severinoren bizitza eta heriotza. Pernambucoko Eguberrietako ospakizuna*). Severino -ipar-ekialdeko basamortuko biztanlea- da protagonista: itsasoaren bila abiatu eta heriotzarekin egiten du topo geldialdi bakoitzean, azken ostatuan haur baten jaiotzaren berri ematen dioten arte, eta horrek adierazten dio izatearen ukazioari aurre egiterik badagoela. João Cabralen obretatik aipatzekoak dira beste hauek ere: *Poesias completas* (1968, *Poesia osoa*), *A escola das facas* (1980, *Aiztoen eskola*), *Agrestes* (1985, *Malkartsuak*), *Pedra do sono* (1942, *Loaren harria*), *Auto do frade* (1986, *Fraidearen autoa*) eta *Crime na calle Relator* (1987, *Relator kaleko krimena*).

## Erreferentziak