open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bas Bitiniakoa

**Bas** (;  – K.a. 326) Bitiniako lehen gobernari independentea izan zen, Bitiniako printze tituluarekin. K.a. 376tik K.a. 326 arte gobernatu zuen. Alexandro Handia enperadore mazedoniarraren jeneral bat garaitu zuen, honela, bere herrialdea zen Bitiniaren independentzia lortuz. Bere oinordekoa, bere seme Zipetes I.a izan zen, Bitinia, herrialdeko lehen errege bezala gobernatu zuena.
Frey

Eskandinaviar mitologian, **Frey** edo **Freyr** Njörðrren semea eta Freyjaren anaia zen. Euria, goizeko eguzkiaren eta emankortasunaren jainkoa ere bazen. Vanirretako bat zen. Landaretzaren jauna. Asgardeko bere etxea Alfheim zen. Freyk, Garaipenaren Ezpata zuen (airean mugitu eta bere kabuz borrokatzen zekiena), baina erraldoi birjina bat zen Gerda konkistatzeko utzi zuen. Nanoek oparitu zioten Gullinbursti urrezko basurdea du, gurdi batetik, lasterka doan zaldi batek bezain azkar tiratzen duena, gurdiaren distirak, gaua argitzen duelarik. Skíðblaðnir itsasontzia ere bai, eta oztopo guztiak kontutan hartzen ez dituen zaldi bat. Elfoen jainkorik gogokoena da.

## Kanpo estekak
Heimskringla

***Heimskringla***, Snorri Sturluson olerkari eta historialari islandiarrak 1225 inguruan idatzitako saga multzo bati deritzo.

*Iparraldeko Erregeen Kronika* bezala ere ezagutzen da.

Norvegiako erregeen bizitzei buruzko lau mende hartzen dituen 16 istorioko bilduma, Ynglingdar etxe suediarren izan zuen hasera mitikotik Øystein Møyla 1177an hil zen arte.

## Izenburua 
Lanaren lehen kodexean, lehen orrialdea falta da. Bigarrena "Kringla heimsins" hitzekin hasten da, "munduaren zirkulua" esan nahi dutena. Hortik dator *Heimskringla* izena.

## Edukia 
# Ynglingen saga
# Halfdan Svarteren saga (Beltza)
# Harald I.a Norvegiakoaren saga (931 inguruan hila)
# Haakon Onaren saga (961 inguruan hila)
# Harald Grafelden saga (969 inguruan hila)
# Olaf Tryggvasonen saga (1000 inguruan hila)
# Olaf Haraldssonen saga (1030 inguruan hila)
# Magnus Onaren saga (1047an hila)
# Harald Hardraderen saga (1066an hila)
# Olaf Kyrreren saga (1093an hila)
# Magnus Oinutsiaren saga (1103an hila)
# Sigurd gurutzatua (1130ean hila) eta bere anaien saga
# Haralden seme Sigurd II.a (1155ean hila), Eystein (1157an hila) eta 1161ean hil zen Ingeren saga
# Haakon Herdebreiden saga (1162an hila)
# Magnus Erlingsonen saga (1184an hila)

## Kanpo estekak
Margarita Nafarroakoa (argipena)

**Margarita Nafarroakoa** emakume hauen izena da:
* Margarita Iruñekoa (1128–1183) Iruñeko infanta.
* Margarita Champagnekoa (1240-1307) Nafarroako infanta.
* Margarita Foixkoa (1453-1486) Nafarroako infanta.
* Margarita Angulemakoa (1492-1549) Nafarroako erregina ezkontidea.
* Margarita Frantziakoa (1553-1615) Nafarroako erregina ezkontidea.
Gullinbursti

[thumb|150px|eskuinera|Gullinbursti eta [Frey, Johannes Gertsen margolana. 1901]]
Eskandinaviar mitologian **Gullinbursti** Brokkr nanoak bere anaia Sindriren laguntzarekin eginiko urrezko zerri bat zen, Lokirekin zuen lehiaketa batean, hiru altxor egiteko, bat Odinentzat, beste bat Thorrentzat, eta, azkena, Freyrentzat.

Freyri, Gullinbursti zerria eman zion, airean eta itsaso gainean gau eta egun korri zezakeela esanez, beste edozein zaldik baino bizkorrago, eta gaua luzea bazen ere eta beste munduak ilunak baziren ere, zerria zegoen tokian beti argitasuna egongo zela, hain bait ¡ziren distiratsuak bere ileak.

## Ikus, gainera 
* Hildisvini

## Kanpo estekak
Hildisvini

[thumb|200px|Freyja Hildisviniren gainean, Hyndla bisitatzen. [Lorenz Frølichen marrazkia. (1895)]]
**Hildisvini**, eskandinaviar mitologian ("gudurako basurdea"), Edda poetikoko Hyndluljóðn kontatzen den arabera, Freyjaren basurdea zen, katuek tiraturiko bere gurdia erabiltzen ez zuenean muntatzen zuena.

Áliren kaskoa ere bazen, Adils errege suediarrak hartu zuena Vänern lakuko izotzeko guduaren ondoren, Aliren heriotzarekin amaitu zena.

Beowulfen kaskoan basurde bat izateak, erabiltzen zuen gerlariaren bizitza babesten zuela esaten da.

Antzinako eskandinaviarren artean, basurdea, babeserako kuttuntzat eta ugalkortasun ikurtzat hartzen zen.

## Ikus, gainera 
* Gullinbursti

## Kanpo estekak
Ehüjarreko arroila

**Ehüjarreko arroila** Santa Grazin (Zuberoa) kokaturiko haitzebakia da. Santa Graziko elizaren ondotik abiatzen den bidezidorretik hel daiteke bertara. Holtzarte edo Kakuetakoa bezain ospetsua izan ez arren, puntu batzuetan bere hormak 400 metrotako altuerara iristen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mikel Irastorzaren erreportaia Naiz.eus agerkari digitalean.
* Inguruko mapa.
1932ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1932ko Neguko Olinpiar Jokoak** AEBetako Lake Placiden ospatu ziren, otsailak 4 eta 15 bitartean. Edizio honetarako, AEBetatik kanpoko hiri hautagai bakarra, 1976an Udako Olinpiar Jokoak antolatuko zituen Montreal izan zen. Orotara, zortzi hiri amerikar izan ziren euren hautagaitza aurkeztu zutenak: Lake Placid, Bear Mountain, Yosemite Valley, Tahoe City, Duluth eta Denver AEBetatik, eta aipaturiko Montreal Kanadatik.

Joko hauen antolakuntza, 1929ko krisi ekonomikoagatik lausotua izan zen.

## Dominak 
## Gertaerak 
* Edward Eagan AEBetako kirolariak, urrezko domina irabazi zuen bobsleighean, Anberesko Olinpiar Jokoetan, boxeolari bezala brontzezko domina bat irabazi ondoren. Balentria hau lortu zuen kirolari bakarra da.
* Sonja Heniek, Suediakoa, 19 urterekin bakarrik, hirugarren aldiz parte hartu zuen Olinpiar Joko batzuetan, beste behin emakumezkoen patinaje artistikoko urrezko domina irabaziz.
* Neguko Olinpiar Jokoen historian, lehen aldiz erabili ziren podiumak.

 

## Kanpo estekak
Tahoe aintzira

**Tahoe aintzira** (,  ahoskatua) Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko ur gezako lakua da, Sierra Nevadan dagoena, Nevada eta Kalifornia estatuen arteko mugan dagoena. 495 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.897 metroko garaieran dago.

## Geografia 
Tahoe aintzira Nevada eta Kaliforniaren arteko mugan dago. 35 kilometro da luze, iparraldetik hegoaldera, 19 kilometro zabal, eta 495 kilometro koadroko eremua dauka. 501 metroko sakonerarekin, Ipar Amerikako aintzira sakonenetan bigarrena da. 63 erreken ura jasotzen du, eta Truckee ibaia da hustubide bakarra. Oso ur gardena dauka.
 
Kaliforniako Tahoe City eta South Lake Tahoe eta Nevadako Incline Village eta Stateline dira laku ertzeko hiririk handienak. Carson City, Nevadako hiriburua, ekialdeko bazterretik 15 kilometrora dago.

### Klima 
Tahoe aintzirak uda epeleko klima kontinentala dauka, *Dsb* Köppen klima sailkapenaren arabera.

### Inguruko herriak 
950px|frameless|eskuinera
; Kalifornia

**Placer konderria**

* Carnelian Bay **#3**
* Dollar Point **#4**
* Kings Beach **#1**
* Sunnyside-Tahoe City **#5**
* Tahoe Vista **#2**
* Tahoma (*baita El Dorado konderrian ere*) **#6**

**El Dorado konderria**

* South Lake Tahoe **#7**
* Tahoma (*baita Placer konderrian ere*) **#6**

;Nevada

* Carson City **#14**

**Douglas konderria**

* Glenbrook **#13**
* Lakeridge **#11**
* Logan Creek **#12**
* Round Hill Village **#8**
* Skyland **#10**
* Stateline **#17**
* Zephyr Cove **#9**

**Washoe konderria**

* Crystal Bay **#16**
* Incline Village **#15**

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dos chicas locas, locas

***Dos chica locas, locas*** 1964an Pedro Lazagak zuzendu eta Pili eta Milik protagonizatutako filma da.

## Istorioa 
Pili eta Mili, haurtzarotik banandutako bi ahizpa dira, patuak, berriz elkartzen dituen arte, euren aitona Diogenes, bere aberastasuna, bi ahizpetako nagusienari utziz hiltzen denean. Bi ahizpetako nagusiena zein den dakien bakarra, euren amona Rosa da, hildakoaren emaztea, eta, horren ondorioz, guztiek Costa del Solera bidaia egiten dute, sekretua jakiteko.

## Aktoreak 
* Pili eta Mili
* Tito Mora
* Miguel Ríos
* Mari Carmen Prendes
* Trini Alonso

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Mendikate

[thumb|250px|Himalaiaren aireko ikuspegia. [Everest mendia, irudiaren erditik gertu ikus daiteke.]]
[thumb|250px|Pirinioen satelite bidezko ikuspegia, [Espainia eta Frantzia artean dagoena.]]
**Mendikatea** euren artean antzekoak diren bata bestearen atzean doazen mendi taldea da. Gune tolestuak edo tolesten ari direnak dira. Geosinklinal edo kontinenteen ertzetan dauden gune luzeetan, sedimentu lodiera handia biltzen da; material hauek, alboko bultzaden ondorioz, trinkotze indartsua jasaten dutenean, tolestu eta altxatu egiten dira, mendilerro edo mendikateak eratuz. Mota honetakoak dira mendilerro edo mendikate kontinental gehienak, Alpeak, Himalaia eta Andeak kasu. Planetaren barne indarrez gain, erliebearen modelatzean, kanpo faktoreek ere parte hartzen dute, ura edo haizea kasu, baita klima, landaretza eta lurzoruarekin lotuta dauden prozesuek ere.

## Plaka tektonikoak 
Mendikate bat plaka tektonikoen mugimenduen ondorioz sor daiteke. Adibidez, Asiako Himalaia, Indiako plaka eta Asia hegoaldeko plakaren arteko talkaren ondorioz sortu zen, talka gunean altxatze bat eragin ondoren. Batzuetan, honek, sumendi bat ere sor dezake. Hau da Vesuvioren kasua.

## Sumendi aktibitatea 
Mendi bakartiak, sarri, prozesu bolkanikoen emaitza dira, baina, tokiren batzuetan, Hawaiin kasu, prozesu hauek, emaitza bezala, mendilerrotzat har daitekeen mendi talde bat eman dezakete.

## Higadura 
Gune altu eta bolkanikoek, higadura jasan dezakete, emaitza bezala, mendi guneak emanez. Urak eta izotzak eragindako higadura da esanguratsuena, haranen sakonera eta forma hazarazten baitu, gune beheretan sedimentuak pilatzen dituen aldi berean.

## Klima 
Mendiak, toki bateko kliman eragina duten faktoreetako bat dira. Modu nabarmenean eragiten dute euri kopuruan. Haizeak itsasoaren gainean jotzen duenean, aire heze beroa altxatu eta hoztu egiten da, euri orografikoa eratzeko. Orduan, aire lehor hotza alboaren gainean mugitzen da, haizebe aldera.

Tenperaturak ere badu eragina. Modu orokorrean, lurra zenbat eta altuago egon, hainbat eta hotzagoak dira tenperaturak. Magalen orientazioak ere badu bere eragina, ipar hemisferioan, iparraldeko aurpegiak hegoaldekoak baino hotzagoak baitira (eta alderantziz hego hemisferioan).

## Mendikateak 
[thumb|250px|[Erdialdeko Mendilerroa (Bolivia)|Erdialdeko Mendikatearen ikuspegia, Boliviako Isla del Soletik.]]
### Euskal Herrian 
Euskal Herriko mendikate nagusia Pirinioak dira, bertan jaio eta Mediterraneoraino iristen dena. Kantauriar mendikatea ere aipagarria da, berez Pirinioen jarraipena dena.

### Espainian 
* Kataluniako Sistema Mediterranearra
* Erdialdeko Sistema
* Sistema Iberiarra
* Toledoko Mendiak
* Sierra Morena
* Betiar Mendikateak

### Frantzian 
* Alpeak
* Erdialdeko Mendigunea
* Jura mendigunea

### Nazioartean 
* Himalaia
* Andeak
* Apalatxeak
* Mendi Harritsuak
* Kaukasoa
* Balkanak

## Kanpo estekak
Isla del Sol

**Isla del Sol** () Titikaka lakuan dagoen uharte bat da, Boliviako Manco Kapac probintzian, 9,6 kilometro luze eta 4,6 zabal da, eta, bere hedadura, 14,3 kilometro karratukoa da. Lakuko uharterik handiena da, bere jatorrizko izena Titikaka da, eta, horregatik, uhartea dagoen lakuak, bere izena darama, "pumaren harkaitza" esan nahi duena.

Erliebe malkartsu bat du, terraza askorekin, antzinako inken nekazaritzaren ondorioz. Inken garaian, uhartea santutegi bat zen, Eguzki jainkoa edo Intiri eskainitako birjinak zituen tenplu batekin, eta hortik datorkio izena.

Uhartearen zatirik gehienean, kitxua eta aymara indigenak bizi dira, artisautza eta artzaintzan aritzen direnak. Hitz egiten dituzten hizkuntzak, arbasoenak dira, kitxua eta aimara, baina baita gaztelania ere.

Uhartearen luze-zabal osoan zenbait gune arkeologiko ikus daitezke, non *Harkaitz Sakratua* edo Jatorrien Harkaitza nabarmentzen den, kroniken arabera, Manco Capac eta Mama Ocllo Cuzco sortzera irten ziren tokia dena. *Chinkana* edo labirintoa ere ikus daiteke, inken garaiko Pilkokaina Jauregiaz gain, bakarra, bere eraikuntza ezaugarriengatik. Beste toki bat, Yumaniko eskailerak dira, uhartearen tontorrera daramatenak, non Kristobal Kolonen aurreko garaiko ur iturri bat dagoen.

Uhartean, Challapampa arkeologia museoa ere dago, non inguruetan aurkitutako atal arkeologikoak erakusten diren.

## Ikus, gainera 
* Isla de la Luna
* Copacabana
* Kona Badia
* Yampupata itsasartea

## Kanpo estekak
Inti

**Inti** Eguzkiaren izen kitxua da, inken mitologian jainkotzat hartua.

Inka Inperioko kitxuek, Eguzkiaren jainkoa, zeruko mailaren lehen tokian zuten, **Inti** izen sakratuarekin, beranduago, izaera konplexuago eta unibertsalago batetara eboluzionatzen joan zen arren, sorrerako izengabeko jainkoa xurgatu eta Viracocha bihurtzeko, jainkoaren izen osoa zen Apu-Qun-Tiqsi-Wira-Qutra (Apu Kon Titi Wiracocha)ren laburdura, antonomasiagatik, bere erabateko boterearen definizio osoa zena, izen hau, Unibertsoaren sorrera oinarritu zen hiru elementuen gaineko bere botereen zerrenda baino ez baita (ura, lurra eta suaren izaki gailena).

Eguzkiaren jainko berri eta boteretsuago hau, ez zegoen bakarrik bere erresuman. Bere arreba eta emaztea zenak laguntzen zion, inka bati dagokion bezala, Ilargia, maila berean zeruko gortean, Mama Quilla izenarekin.

Eguzkia, urrezko elipsoide baten formarekin irudikatzen zen, non, bere boterearen beste ezaugarri bat bezala, izpiak ager zitezkeen. Ilargiak, zilarrezko diska baten forma errituala zuen.

Inti sortzailea, gurtua zen, baina, beragana, mesede eta laguntzaren bila ere joaten zen, arazoak konpondu eta beharrak asetzeko, berak bakarrik jaioarazi baitzitzakeen uztak, gaixotasunak sendatu eta gizakiak bilatzen duen segurtasuna eman.

Mama Quillari emakumeen grina erlijiosoa lotua zegoen, eta emakumeak ziren bere jarraitzaile leialen erdigunea eratzen zutenak, Quillak baino hobe inork ezin baitzituen ulertu bere nahi eta beldurrak eta bilatutako babesa eman.

## Intiren gurtza 
[thumb|300px|ezkerrera|Intihuatana (*Eguzkia lotzeko lekua*) [Machu Picchun.]]
Inti, inkek, eguzkiak euren lurrak elikatzen zituela zekitelako gurtua zen. Inkek, bizitzen laguntzen zieten edozer (natura) eta eguzkiak ematen ziena gurtzen zuten: patatak, artoa, arto morea, ollukoa, etab...

## Ikus, gainera 
* Sol Invictus
* Sól

## Kanpo estekak
Sierra Nevada (AEB)

**Sierra Nevada** mendebaldeko AEBetako mendikatea da, Kaliforniako ekialdean, Mojave basamortua eta Ur-jauzien mendikatearen artean, hedatzen dena. 644 kilometro luze da. Gailurra Whitney mendia da (4.418 metro).

## Izena 
Modu ez formalean, *The Sierra*, *The High Sierra* edo *The Sierras* izenekin ere ezagutzen da. Sierra Nevada izena, Juan Bautista Anzak 1776an eginiko bigarren espedizioan zihoan Pedro Font apaizaren deskribapenari zor zaio.

## Geografia 
Ia mendikatea osoa Kalifornian dagoen arren, Carson mendilerroa Nevadan kokaturik dago. 650 kilometroko luzera du, iparraldeko Fredonyer igarobidea eta hegoaldeko Tehachapi igarobidearen artean, eta 110 kmko zabalera, mendebaldean duen Erdialdeko Harana eta ekialdean duen Great Basin sumendi ordokiaren artean.

Sierra Nevadan daude Estatu Batuetako parke ikusgarrienetako batzuk: Yosemite, Kings Canyon eta Sekuoia. Mendebaldeko isuraldea hezea eta ekialdekoa, berriz, lehorra da. Sierra Nevadako uraz ureztatzen dira Kaliforniako lursailak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mama Quilla

Inken mitologian **Mama Quilla** (), Inti jainkoaren arreba eta emaztea zen. Jainkosa hau, Ilargiak irudikatua, Intiren ondoan zegon zeruko gortean, maila berdinean.

Ilargia, zilarrezko disko forma erritualarekin irudikatzen zen, eta, honela, izpiak agertzen ziren bere boterearen beste ezaugarri bat bezala.

Zeruaren ama zen, berari eskainitako estatua bat zegoen Eguzkiaren Tenpluan, non apaiz andere ordena batek gurtzen zuen.

Jakina, Mama Quilla jainkosarekin lotua zegoen emakumeen grina erlijiosoa, eta hauek ziren jainkosaren jarraitzaileen erdigunea eratzen zutenak, Mama Quillak baino hobe inork ezin baitzituen euren nahi eta beldurrak ulertu eta behar zuten babesa eman.

## Kanpo estekak
Adartza

**Adartza** Nafarroa Beherean dagoen mendi bat da, Pirinioetako Adartza mendilerroan,  Anhauze, Banka eta Lasa arteko mugan, mendilerro honi izena ematen diolarik. Izena ematen dion mendilerro honetako mendirik garaiena da, 1250 metroko garaierarekin.

## Abiapuntuak 
Bankatik, Ehunzaroi lepora heltzen den bide estu-estu bat abiatzen da. Behin Ehunzaroira iritsi ondoren, tontorrera ezkerretik iristen da Usubieta muinoa eta Usubietako lepoa igaroz. Hemendik, Mendimotza igo edo inguratu daiteke ezkerretik, Urkularte lepora iristeko, nondik tontorrera zailtasun handirik gabe iristen den. Mendimotzara iritsiz gero, ez da mugako hesia jarraitu behar, baizik eta iparmendebalderantz hartu eta aipaturiko Urkulartera jeitsi. Ehunzaroi lepora, zailtasun handirik gabe igo daiteke Luzaidetik, Azoleta auzotik.

Bankatik Ehunzaroirako bidean, Antxarte lepo txikira iristen da, Adartzaren mendebaldeko gailurraren ondoan. Ertz hau Mitxondo deitzen da, eta goitiera handiko maldekin igotzen da tontorrera.

Baigorritik, bide batek G.R. 10a jarraitzen du Ahartza leporaino, Oilarandoi mendiaren hegoaldean. Hemendik, Munhogain inguratzen da ezkerretik, Leizartze lepora iritsiz, non Adartzaren iparraldeko ertza hasten den, Urdiako Harriaren tontorretik, Urdiako lepotik eta Arriolako Harria menditik igarotzen dena, azkenik Adartzaren tontorrera iristeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anne Baxter

**Anne Baxter**, (Michigan City, 1923ko maiatzaren 7a - New York, 1985eko abenduaren 12a) aktore estatubatuarra zen. 1946an emakumezko onenaren oscar saria jaso zuen.

## Filmografia 

* *20 Mule Team* (1940)
* *The Great Profile* (1940)
* ''Charley's Aunt* (1941)
* *Swamp Water* (1941)
* *The Pied Piper* (1942)
* *The Magnificent Ambersons* (1942)
* *Crash Dive* (1943)
* *Five Graves to Cairo* (1943)
* *The North Star* (1943)
* *The Fighting Sullivans* (1944)
* *The Eve of St. Mark* (1944)
* *Sunday Dinner for a Soldier* (1944)
* *Guest in the House* (1944)
* *A Royal Scandal* (1945)
* *Smoky* (1946)
* *Angel on My Shoulder* (1946)
* *The Razor's Edge* (1946)
* *Blaze of Noon* (1947)
* *Mother Wore Tights* (1947)
* *Homecoming* (1948)
* *The Walls of Jericho* (1948)
* *The Luck of the Irish* (1948)
* *Yellow Sky* (1949)
* *You're My Everything* (1949)
* *A Ticket to Tomahawk* (1950)
* *All About Eve* (1950)
* *Follow the Sun* (1951)
* *The Outcasts of Poker Flat* (1952)
* *O. Henry's Full House* (1952)
* *My Wife's Best Friend* (1952)
* *I Confess* (1953)
* *The Blue Gardenia* (1953)
* *Carnival Story* (1954)
* *Bedevilled* (1955)
* *One Desire* (1955)
* *The Spoilers* (1955)
* *The Come On* (1956)
* *The Ten Commandments* (1956)
* *Chase a Crooked Shadow* (1957)
* *Three Violent People* (1957)
* *Summer of the Seventeenth Doll* (1959)
* *Cimarron* (1960)
* *Mix Me a Person* (1962)
* *Walk on the Wild Side* (1962)
* *The Family Jewels* (1965)
* *Seven Vengeful Women* (1966)
* *The Busy Body* (1967)
* *Fools' Parade* (1971)
* *The Late Liz* (1971)
* *Columbo* (1973)
* *Jane Austen in Manhattan'' (1980)

## Bizitza pertsonala 
Aitona Frank Lloyd Wright arkitektoa zuen.

## Kanpo estekak
Harzburgita

**Harzburgita** arroka ultramafiko plutoniko bat da. Olibino eta enstatitaz batez ere osatzen den peridotita bat da. Harz mendietan, Alemania, agertzen delako du izen hori. Mineral akzesorio gisa kromodun espinela ager daiteke.

Harzburgita lherzolitaren fusio partzialaren bitartez sortzen da. Harzburgita magma moduan iristen denean gainazalera basalto gisa agertzen da. Harzburgitaren urtze partzialak jarraitzen badu piroxeno gutzi duen dunita izeneko peridotita utziko du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arsinoe I.a

**Arsinoe I.a** (K.a. 308-K.a. 247), Egiptoko erregina izan zen K.a. 285etik K.a. 274 arte.

Lisimako Traziakoa eta honen lehen emazte zen Nicaearen alaba zen. K.a. 285ean, Ptolomeo II.a Filadelfoa Egiptoko faraoiarekin ezkondu zen, Trazia eta Egiptoren Siriako diadoko zen Seleuko I.a Nikatorren aurkako aliantzaren zati gisa. Ptolomeorekin, hiru seme-alaba izan zituen: Ptolomeo III.a Evergetes, Lisimako eta Berenize Syra.

K.a. 279an bere amaordea eta bere senarraren arreba zen Arsinoe II.a heldu zenean, bere erregealdiaren amaia izan zen, Traziako erregina oihak, Ptolomeo II.aren aurka azpijokoan ibiltzea leporatu baitzion, nork arbuiatu egin zuen, eta bere arrebarekin ezkondu zen, Egiptoko errege tradizioa jarraituz, eta Filadelfo (bere anaien laguna) ezizena jaso zuen. Une horretatik aurrera, Ptolomeo III.a, ofizialki, Arsinoe II.aren semetzat hartu zen.

Arbuiatua, Arsinoe Koptosera joan zen, Wadi Hammamatetik gertu zegoen Goi Egiptoko hiri bat, K.a. 247an hil zen arte bertan bizi izan zelarik. Bere izena daraman estela bat aurkitu da, non *erregearen emazte* deitzen zaion, baina bere izena ez dago kartutxo batean jarria, erreginekin egin izan ohi zen bezala.
Piroxeno

thumb|250px|Piroxenoa
thumb|250px|Piroxenoen egitura orokorra
**Piroxeno**ak burdin, magnesio eta kaltziozko silikato monoklinikoak dira. Inosilikatoen taldekoak dira. Distira bitreoa dute eta azido klorhidrikoan aldaezinak dira. Burdina duten piroxenoak ilunak izaten dira eta ez dutenak txuriskak, grisak edo berde argiak. Arroka igneo askoren osagaiak dira. Kimikoki anfibolen antza dute, baina euren esfoliazio planoa 90ºkoa da eta tetraedro errenkada bakarra dute lotuta. Formula orokorra XY(Si,Al)2O6 da, non X eta Yk burdina, magnesioa eta kaltzioa izan ohi diren.

Pirixeno erronbikoek sistema ortorronbikoan kristalizatzen dute eta ez dute aluminiorik. Euren artean brontzita, enstatita eta hiperstena daude. Beste piroxenoak, edo klinopiroxenoak, sistema monoklinikoak kristaltzen dute eta aluminioa izan dezakete. Hauen adibideak augita, diopsidoa eta espodumenoa dira.

## Kanpo estekak
Grace Kelly

**Grace Patricia Kelly** (Filadelfia, 1929ko azaroaren 12a - Monte-Carlo, 1982ko irailaren 14a) aktore, dantzari eta abeslari estatubatuarra zen. Oscar saria irabazi zuen 1955ean emakumezko aktore onenaren kategorian, Alfred Hitchcockekin egin zuen 'To catch a Thief' lanagatik. Bere ibilbide zinematografikoak iraun zuen sei urtean hamaika filmetan bakarrik lan egin zuen arren, Hollywoodeko mito handienetako bat bihurtu zen. 1956an Rainiero III.a Monakokoarekin ezkondu zenez, Monakoko printzesa ezkontide bihurtu zen.  

## Biografia 
Kelly Filadelfiako familia ezagun eta aberats batean jaio zen. Ikastetxe katoliko batean ikasi zuen, eta sei urte zituela egin zuen debuta umeentzako emanaldi batean. Ikasketak amaitutakoan, American of Dramatic Arts-en interpretazio-eskolak segitzea erabaki zuen, eta, ondoren, modelo lanak egin.

## Filmagintza 
## Diskografia 
* *True Love* (*High Society*, Bing Crosbyrekin batera, 1956)
* *Birds, Beasts & Flowers: A Programme of Poetr**y, Prose and Music* (1980)

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2000an OFTA Film Hall of Fame saria. 
* 1960an Hollywoodeko ospearen pasealekuan izarra.
* 1956 BAFTA sarirako nominazioa *The Country Girl* lanagatik. Henrietta saria 
* 1955an Oscar saria  emakumezko aktore onenaren kategorian, '*To catch a Thief* lanagatik.   BAFTA sarirako nominazioa *Dial M for Murder* lanagatik. Urrezko Globo saria eta Laurel saria *The Country Girl* lanarekin.
* 1954ean National Board of Review saria emakumezko aktore onenari   Urrezko Globo saria eta emakumezko aktore onenari Mogambo lanarekin. 

## Irudi galeria 

Fitxategi:Grace Kelly MGM photo.jpg|alt=
Fitxategi:Grace Kelly 1956.jpg|alt=
Fitxategi:Grace Kelly 1954.jpg|alt=
Fitxategi:Grace Kelly Promotional Photograph Rear Window.jpg|alt=
Fitxategi:Grace-Kelly-Rainier-1960-Rome.jpg|alt=
Fitxategi:Grace Kelly 1955.jpg|alt=
Fitxategi:Grace Kelly MGM Parade 1956.JPG|alt=
Fitxategi:Grave of Princess Grace of Monaco, Grace Kelly - Cathédrale Notre-Dame-Immaculée.jpg|alt=
Fitxategi:Walk of Fame Grace Kelly.jpg|alt=
Fitxategi:Grimaldi Forum The Grace Kelly Years 2007.jpg|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Bideoa, ES] Grace Kelly. Biografia
* [Bideoa, EN] Grace Kelly Wins Best Actress: 1955 Oscars
Anna Magnani

**Anna Magnani** (Erroma, 1908ko martxoaren 7a - *ib.*, 1973ko irailaren 26a) aktore italiarra izan zen.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):
Ikterizia

**Ikterizia**, **min horia** edo **larumin**a bilirrubina maila igotzerakoan gorputzeko larruazalak, mukosek eta esklerotikak hartzen duten kolore laru edo horixka da. Nabaria da bilirrubinaren kontzentrazioa 2,5 mg/dl-ko baino handiago denean.

Ikterizian larruazal eta mukosen kore horixkaz gain, beste sintoma batzuk ere badaude. Sintoma hauek desberdinak izango dira odolean bilirrubina konjokatu edo ez-konjokatuaren maila igo den kontuan hartuz.

Bilirrubina ez-konjokatuaren maila igotzean, hau liposugarria denez eta beraz, giltzurrunak iraizi ezin duenez, ez da koluria agertuko, hau da, gernuaren kolorazio iluna. Odolean bilirrubina konjokatuaren maila igo bada, giltzurrunetik iraiziko da hau hidrosolugarria delako eta koluria agertuko da. Bilirrubinaren bi frakzioen maila igotzean, hiperbilirrubinemia mixtoa bezala ezagutzen da.

Bilirrubina ez-konjokatua ikterizia hemolitiko edo prehepatikoarekin erlazionatuta dago eta bertan ez dago ez koluria eta ezta akoliarik ere. Bilirrubina konjokatua aldiz, ikterizia hepatiko eta posthepatiko edo buxatzailearekin erlazionatzen da.

## Ikterizia motak 
Ikteriziaren jatorrian hiru faktore egon daitezke:

* **Ikterizia hemolitiko edo prehepatikoa**. Bilirrubinaren gehiegizko ekoizpena (eritrozitoen suntsipen handia dagoenean, anemia hemolitikoan, esaterako). Bilirrubina ez-konjokatua kantitate handitan heltzen da gibelera eta hau ez da konjokatu eta iraizteko gai izango. Ondorioz, bilirrubina ez-konjokatuaren mailak gora egingo du odolean.

* **Ikterizia hepatikoa**. Bilirrubina konjokatuaren pilaketa, gibeleko gaitzak direla eta (hepatitisa edo zirrosia, adibidez; gibelak bilirrubinaren eraldaketan parte hartzen du, eta kaltetuta dagoenean ez du bere funtzioa betetzen).

* **Ikterizia posthepatiko edo buxatzailea**. Kasu ohikoena da. Bilirrubina konjokatuaren iraizketaren akatsak: behazun-bideetan eragozpen mekanikoak daudenean (inguru horretan tumoreak edo harriak agertzen direnean). Bilirrubina ez da gibeleko behazunekin iraizten, eta odolera pasatzen da.

Ikterizia, berez, ez da patologia bat, gaitz baten sintoma edo adierazle bat baizik.

## Kanpo estekak
Susan Hayward

**Susan Hayward** (Brooklyn, 1917ko ekainaren 30a - Hollywood, 1975eko martxoaren 14a), **Edythe Marrenner** sortua, estatubatuar aktorea izan zen.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

### Pertsonaiak 
## Bibliografia 
* Doug McClelland. *Susan Hayward, The Divine Bitch*, New York: Pinnacle Books, 1973.

## Kanpo estekak
Jane Wyman

**Sarah Jane Mayfield**, (Saint Joseph, 1917ko urtarrilaren 5a - Rancho Mirage, 2007ko irailaren 10a), ezagunagoa **Jane Wyman** izenaz, aktore estatubatuarra zen.

1940ko hamarkadan Ronald Reaganrekin ezkondua izan zenez, historiako Estatu Batuetako presidente baten emazte ohi bakarra izan da.

## Filmografia 
### Film luzeak 
Taula honetan ikus daitezke filma bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

### Telebista 
* *Jane Wyman Presents the Fireside Theatre* (1955 - 1958)
* *Summer Playhouse* (host in 1957)
* *The Failing of Raymond* (1971)
* *Amanda Fallon* (1973)
* *The Incredible Journey of Doctor Meg Laurel* (1979)
* *Falcon Crest* (1981 - 1990)

## Kanpo loturak 
*  Webgune ofiziala
*  Jane Wymanen heriotzaren berria, www.nytimes.com
Lana Turner

**Lana Turner** (Wallace, Idaho, 1921eko otsailaren 8a - Los Angeles, 1995eko ekainaren 29a), izen osoa **Julia Jean Mildred Frances Turner**, estatubatuar antzezlea izan zen. Aktore handia ez izan arren, irudi erotiko, gaizto eta anbiguoa sortu zuen, eta 1940ko eta 1950eko hamarkadetako Hollywoodeko zinemaren ikono bilakatu zen. Donostia Saria jaso zuen 1994an. 

## Bizitza 
Lana Turner Wallacen jaio zen, Idaho estatuan, 1921eko otsailaren 8an. Haren aita Virgil Turner koreografo ospetsua zen, eta 17 urte besterik ez zuenean egin zuen debuta Zazpigarren Artean, William A. Wellmanen *A Star is Born* pelikulan lan eginez. Warnerren aritu zen platoan denbora labur batez, baina jarraian Metro-Goldwyn-Mayer etxeak hartu zuen, emakume ilehori, gaizto, lizun eta erotiko baten rol egokituz.  

Emakume planta horrek arrasto nabarmena utzi ziom bizitza osoan, bere seduzitzaile fama pantaila barrutik kanpora zabaldu baitzen bat-batean. 1946ko *The Postman Always Rings Twice* obra beltzean egindako lanak puztu zuen haren fama, batez ere galtza motz, alkandora zuri eta zapia buruan zuela agertzen zen aurreneko eszena antologikoari esker. 

Dena dela, Vincente Minnelliren aginduetara egin zuen *The Bad and the Beautifull* da bere lanik onena, Douglas Sirkekin 1959an egin zuen *Imitation of Life* melodrama zoragarriarekin hatera. Kirk Douglas zuzendaria aztoratzen zuen aktore baten rola bete zuen aurrenekoan, eta alabari bizkar ematen zion ama zinikoarena bigarrenean. George Sidneyren *The Three Musketeers* (1948), George Cukorren *A Life of Her Own* (1950), Jean Negulescoren *The Rains of Ranchipur* (1955), eta Mark Robsonen *Peyton Place* (1957) lanek osatzen dute haren filmografia.

Haren bizitza erreala fikziozkoa baino askoz ere gordinagoa izan zen. Johnny Stompanato izeneko gangster baten maitale izan zen, eta 1958an, istilu batzuen ondoren, bere alabak gaizkilea hil zuen, bien artean halako gora-behera istilutsuak sortuz. Gertaera horren ostean, haren karrera zinematografikoaren gainbehera hasi zen. 1980ko hamarkadaren amaieran erretiratu bazen ere, *Falcon Crest*-eko atal batzuetan lan egin zuen.
 
## Filmografia 
### Zinema 
[thumb|upright=.9|right|''[They Won't Forget*-en (1937)]]
[thumb|right|upright=.9|*[Ziegfeld Girl (filma)|Ziegfeld Girl*-en (1940)]]
[thumb|upright=.9|right|[Clark Gablerekin *Betrayed*-en (1954)]]
[thumb|upright=.9|right|*[Madame X (1966ko filma)|Madame X*-en (1966)]]

### Telebista 
[thumb|upright=.9|right|*[The Smothers Brothers Comedy Hour''.en, 1967]]

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Þjóðólfur úr Hvini

**Þjóðólfur úr Hvini** (–930), 900 urte inguruko eskaldo edo olerkari norvegiarra izan zen. Ynglingatalen egiletzat hartzen da, Ragnvald Mendi Altuko erregearentzako oda bat, honen eskandinaviar jainkoetan eta errege suediarren artean zuen ustezko jatorria deskribatuz.

Haustlöng olerkia ere ematen zaio.
Oda

**Oda** (antzinako grezierako ωδή, odé, kantua) hitz neurtuan eginiko konposaketa lirikoa da, hedadura ertainekoa (modu klasikoan, 15 soneto) eta gai noble eta goraipamenezkoa.

Antzina, musika tresna baten laguntzarekin kantatzen zen. Antzinako Grezian, bertan baitu odak bere jatorria, bi oda mota zeuden: koralak eta ahots bakarrak kantatutakoak (monodia).

Lirikako olerki konposaketa, non zerbait edo norbaitenganako gorespenezko miresmena adierazten den. Kantatzen den gaiaren arabera, sakratua, heroikoa, filosofikoa edo maitasunezkoa izan daiteke. Orokorrean, oda izena, kantatzeko egina den olerki orori ematen zaio. Adibide bat, Friedrich Schillerren Oda Poztasunari da.

Pindaro, Bernardo Tasso, Garcilaso de la Vega, José Martí, Pablo Neruda eta beste egile mordo batek, genero hau erabili izan dute euren olerkietan.

## Kanpo estekak
Kohala

**Kohala** sumendia, ez aktibotzat hartzen da, eta Hawaii urteak osatzen dituzten bost sumendietako bat da, Kilauea, Mauna Kea, Mauna Loa eta Hualalairekin batera. Kohala sumendiaren altuera, 1.670 metrokoa da.

Uste denez, Kohala, Hawaii uharteak eratu zituzten sumendietatik antzinakoena da. Uste denez, itsasoaren mailara, duela 500.000 urte iritsi zen. Bere aktibitate bolkanikoa, gainbehera hasi zen duela 300.000 urte. Orain arte, sumendia, egun dena baino bi aldiz handiagoa zela uste da. Hawaii uharteak, Ozeano Barearen ohantzean pixkana-pixkana hondoratzen ari direnez, sumendia, eztanda berriek, hondoratzean galdutakoa ordezkatuko luketena baino azkarrago hondoratzen hasi zen.

Etimologikoki, garai bateko Hawai uhartetan zeuden sei barrutikoen baten izena zen. Dirudienez, ezin da literalki itzuli baina balea hitzarekin lo daiteke. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hawaiian Volcano Observatory.
Europol

**Europol** Europar Batasunak sorturiko nazioarteko polizia agentzia da. Kriminalitatearen aurka jarduten du. 1999an hasi zen lanean eta egun, egoitza Hagan (Herbehereak) dago. Nahiz eta Europar Batasuneko estatu kideetan lan egiten duen, munduko beste estatu eta erakundeekin ere jarduten du lanean.

1992an Maastrichteko Itunean ezarri zen Europol sortzeko agindua eta 1994an *Europol Drugs Unit* bezala lanean, baina 1999ra arte ez zen izan estatu kide guztiek lankidetza-hitzarmena sinatu zutenean eta ofizialki Europol agentzia sortu zenean.

## Helburua 
Europar Batasuneko estatu kideek Europol sortu zuten eremu amankomuneko segurtasuna indartzeko. Europol gobernuen arteko polizia kriminalaren bulegoa da, herrialdeetako polizia nazionalen arteko droga, terrorismo, nazioarteko krimen eta pederastiaren inguruko informazioa trukatzen duena.

Europolek EBeko 27 estatuetan eskumena du.

## Kanpo estekak 
* Europol webgune ofiziala
Gendun Gyatso

**Gendun Gyatso Palzangpo** (, wyliez ''Dge-'dun Rgya-mtsho* eta pinyin tibetarrez *Gêdün Gyaco'') **Gendun Gyatso** soilik ere bai ("Izpiritual gaien Ozeano Sublimeki Loriatsua": Yonten Phuntsok) (1475-1541), bigarren Dalai Lama izan zen, eta bere burua hala aldarrikatu zuen bakarra. Gendun Drupen berraragitze bezala, 17 urterekin aldarrikatua izan zen, dirudienez, monjeak aurreko dalai lamaren berraragitzearen bila zebiltzanean, berak, euren zain zegoela esan zien.

Elezaharrak dioenez, hitz egiten ikasi eta gutxira, Gendunek, bere gurasoei, bere izena Pema Dorje zela esan zien, lehen Dalai Lamaren izena. Lau urte zituela, bere gurasoei, Tashilhumpo monasterioan bizi nahi zuela esan zien, monjeekin egon ahal izateko. Eskolastiko eta olerkari mistiko izendatua izan zen, asko bidaiatu zuen Gelug eragina zabaltzeko, eta Gelugpa monasterio nagusia zen Drepungeko abade egin zen, ordutik, Dalai Lamekin lotua egon dena.

Lhamo Latso, Ikuskarien lakua aurkitu eta bereganatzeko profezia bete zuen, sinesmenaren arabera, hurrengo Dalai Lamen berraragitzeak aurkitzeko balio izan duena.
Porta Nigra

***Porta Nigra*** (latinetik *Ate Beltza*), erromatar garaiko sendotutako ate bat da UNESCOren Gizateriaren Ondarearen zati da.

Treverisko monumentu enblematikoetako bat eta Alemaniako zaharrenetako bat da. Bertako biztanleek, soilik *Porta* laburdurarekin deitzen dute.

Ate monumental hau, 180an eraikia izan zen, Augusta Treverorum hirirako, Treverisko iparraldeko sarrera ate bezala. Bere izena, harriaren kolore ilunagatik datorkio urteen igaroaren ondorioz: Erdi Aroraino atzerantz jo behar dela ziurtatua dago.

Simeon fraide greziarra, monumentuan zenobita gisa jartzera etorri zen 1028an. 1035ean hil ondoren, lurraren mailaraino jaitsi eta kanonizatu egin zuten. Orduan, bere omenezko santutegi bat eraiki zen, eta, beraz, Porta Nigra, eliza bikoitz bezala erabili zen; horretarako bata bestearen gainean jarritako bi santutegi egokitu ziren, hauen absidea, gaur egun oraindik ikus daitekeelarik.

1802an, Napoleon Bonapartek, eliza eta santutegia suntsiarazi zituen. 1804an, Treverisetik igaro zenean beste gehikuntzak ere ezabatzea erabaki zuen, erromatar eraikuntzaren itxura berritzea ahalbidetzen duena.

Porta Nigra, Alemaniako posta zigiluetan agertzen da zenbait alditan: Lehen aldiz 1940an, ondoren, 1947an, eta, jarraian, 1984an, hiriaren bigarren milurtekoa ospatzeko.

1986an Porta Nigra eta Treverisen eta eskualdean mantentzen diren beste erromatar monumentu batzuk, UNESCOren Gizateriaren Ondare zerrendan sartu ziren, "Treverisko monumentu erromatarrak (Porta Nigra, Anfiteatroa, Konstantinoren Basilika, Barbarathermen, Treverisko erromatar zubia, Terma inperialak eta Igelen zutabea) San Pedro Katedrala eta Treverisko Andre Mariaren Eliza" izenarekin.

2017an, 2 euroko ospakizuneko txanponean agertuko da, Renania-Palatinatua ordezkatuz, honela, aurreko urtekoa ordezkatuz, Dresdeko Zwinger Jauregia agertzen zena.

## Kanpo estekak
Kortse

**Kortsea** soinari itxura emateko erabiltzen den kanpoko zein azpiko arropa da. Historian zehar emakumeek zein gizonek jantzi izan dute, nahiz eta emakumeak diren gehien erabili izan dutenak.

Bularretatik saihetsetaraino edota gerriraino janzten du. Janzki honek soina goratzen du, saihets-hezurren goiko partean presioa eginez eta bularrak igoz. Gainera, gerria nabarmentzen du.

XIX. mendean kortseak, armadurak eta merinakeak modan jarri ziren emakumeen artean. Garai hartako gerruntzeek gorpuzkera 10 cm.tan murriztera hel zitezkeen. Horren ondorioz, emakume askok giltzurruneko arazoak izan zituzten eta barne-organo ugariren desplazamendua pairatu behar izan zuten estutasunagatik.

Bularretakoak modan jarri zirenean, 1920ko hamarkadan, gerruntzeen erabilerak behera egin zuen.

## Erabilera 
### Moda 
Gaur egun, soina goratzeko erabiltzen da, saihets-hezurren goiko partean presioa eginez, bularrak igoz eta gerria nabarmenduz. Hala ere, antzinean emakumeek bularrak ezkutatzeko eta gizonek argal-itxura emateko erabiltzen zuten.

### Medikuntza 
Bizkarrezurreko arazoak edo barne-lesioak dituzten pertsonak gorputz-enborra immobilizatzen duten kortseak erabili ditzakete, betiere medikuaren aholkuarekin kalte berrien sorrera ekiditeko.

## Ikus, gainera 
* Bularretakoa
* Bustierra
* Merinakea
* Gerruntzea

## Kanpo estekak
Lawsonita

**Lawsonita** kaltzio eta aluminiodun sorosilikato hidratatu bat da. Bere formula CaAl2Si2O7(OH)2·H2O da. Kristaltzea sistema ortorronbikoan ematen da, modu prismatikoan edo batzuetan tabularrean. Kolorgea edo txuria da, batzuetan larrosa edo urdinxka ere izan daiteke.

Lawsonita mineral metaformiko bat da, eskisto urdinen faziesekoa. Batzuetan gabro eta dioriten alterazioz mineral sekundarioa ere bada. Mineral asoziatuak epidota, titanita, glaukofana, granatea eta kuartzoa dira. Eklogitaren ez-ohiko mineral bat ere bada.

Lehenengo aldiz Tiburon penintsulan, Marin Konterrian, Kalifornia (Ameriketako Estatu Batuak). Andrew Lawson geologoaren omenez jarri zioten izena.

## Kanpo estekak
Kurdistan (egunkaria)

**Kurdistan** kurduerazko lehenengo egunkaria izan zen. Kairon (Egipto) argitaratua izan zen lehenengoz 1898ko apirilaren 22an Mîqdad Mîdhed Bedirxanen -Bedirxanê Evdalxanen semea- eskutik. Otomandar Inperiotik erbesteratutako kurduek idatzitakoa zen. Bosgarren argitaraldian, egunkaria Egiptotik kanpo alde egin behar izan zuen eta Genevatik argitaratu behar izan zuten egoera politikoa zela medio. Ondoren Kairora itzuli eta ondoren Londresetik, Folkestonetik eta Genevatik argitaratu zuten.

Lehendabiziko argitaraldia kurdueraz eta turkieraz idatzita zegoen eta 2.000 ale kaleratu zituzten.

## Kanpo estekak
Azadiya Welat

**Azadiya Welat** (*Herri askea* euskaraz) Turkian kurdueraz idatzitako egunkari bakarra izan zen. 1990ean sortu zuten astekari gisa eta, 2006ko abuztuaren 15etik, egunkari bihurtu zen. 2016ko abuztuaren 28an, debekatu egin zuten, eta itxiarazi, baita haren langileak atxilotu ere.

## Zentsura eta jazarpena 
Egunkari honek Turkiako gobernuaren zentsura jasaten ari zen etengabe: aldi baterako itxierak eta kazetarien eta banatzaileen atxiloketak. 2006ko azaroaren 26an Diyarbakirreko laugarren auzitegiak (*Diyarbakir 4.Ağır Ceza Mahkemesi*) Hamdullah Yılmaz artikuluen buruari 4 urteko eta 3 hilabeteko espetxe-zigorraldia ezarri zion, esaterako.

Horrez gain, hainbat alditan itxi dute eta beste hainbestetan aldatu behar izan du izenez: *Dengê Welat*, *Azadiya Welat* eta abar.

Sorreratik 30 kazetari hil dira polizia turkiarren esku. 2016ko abuztuaren 28an, talde terroristako kide izatea egotzita, egunkaria gobernu dekretuz debekatu zen eta 27 kazetari atxilotu zituzten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Azadiya Welat
* Arrisku kazetaritza: Azadiya Welat (ARGIA)
* Karlos Zurutuza: "Prentsa askearen martiriak", *Argia*, 2008ko abenduaren 28a.
Nekazaritza ingeniaritza

**Nekazaritza ingeniaritza** nekazaritzaren ezagutza zientifikoak baliatuz hura garatzeko tresnak eta teknikak sortu eta hobetzeko xedea daukan ingeniaritza da. Ingeniaritza mekanikoko, zibileko, elektrikoko eta kimikoko printzipioak uztartzen ditu, nekazaritzako ezagutzarekin batera, nekazaritzako praktiken eraginkortasuna eta jasangarritasuna hobetzeko.

## Espezialitateak 
Honako lan esparruetan aritu daitezke nekazaritza ingeniariak:
* Nekazaritzako makineria, ekipamendua eta egiturak.
* Nekazaritzari aplikatutako barne errekuntzako motorrak.
* Nekazaritzako baliabideen kudeaketa (lur erabilerak eta ur erabilerak barne).
* Uraren kudeaketa, kontserbazioa eta biltegiratzea uzten ureztatzerako eta abereen mantenimendurako.
* Lur-neurketak.
* Klimatologia eta atmosferaren zientziak.
* Lurzoruen kudeaketa eta kontserbazioa, higaduraren kontrola barne.
* Labore eta uztetarako hazien kudeaketa, laborantza, bilketa eta prozesatzea.
* Abereen ekoizpena, etxeko hegaztiak, arrainak eta esnekiak sortzeko animaliak barne.
* hondakinen kudeaketa, animalien gorotzak, nekazaritzako hondarrak eta ongarrien soberakinak barne.
* Janarien ingeniaritza eta nekazaritzako produktuen prozesatzea.
* Nekazaritzako ekoizpenean erabilitako edo ekoiztutako materialen propietate fisiko eta kimikoak.
* Biobaliabideen ingeniaritza, maila molekularreko makinak erabiltzen dituena ingurumenari laguntzeko.
* Uzten eta animalia ekoizpenen inguruko esperimentuen diseinua.

## Kanpo estekak
Katalunia Kostaldeko Mendilerroak

thumb|250px|Kataluniako unitate morfologikoak:

**Katalunia Kostaldeko Mendilerroak** (katalanez *Serralades Costaneres*) edo **Kataluniako Sistema Mediterranearra** (*Sistema Mediterrani Català*) mendilerro paraleloen sistema bikoiti bat da, Itsasertz Aurreko Mendilerroa eta Itsasertzeko Mendilerroa. Bi mendilerro hauek, Itsasertz Aurreko Beheragunea bezala ezagutzen den fosa tektoniko batez bananduak daude. Itsasertz Aurreko Beheragunea, barnealdeko mendilerroa da, kostaldetik urrunen dagoena eta Ter ibaiaren itsasoratzetik Montsiaraino hedatzen da. Bertan daude Sistema osoko mendirik garaienak. Garaiena, Montseny da, 1712 metrorekin. Itsasertzeko Mendilerroa, berriz, kanpoaldekoa da, kostaldearekiko paraleloan doana, Empordàtik Tarragonako Landara hedatzen dena, eta, mendilerro honetako mendiak, Itsasertz Aurreko Beheragunekoak baino txikiagoak dira. Montnegre da Itsasertz Aurreko Beheraguneko mendirik garaiena, 763 metroko garaierarekin.

Kataluniako Sistema Mediterranearra, hau da, bi mendilerro paraleloak, hego-mendebaldetik ipar-ekialdera hedatzen dira, Mediterraneotik mendebaldera hedatzen diren Pirinioekin bat egin arte. Hain zuzen ere, Perineoek eta Katalunia Kostaldeko Mendilerroek, barne gune lauago bat inguratzen dute: Kataluniako Erdiko Beheragunea.

Geologikoki, sistema oso konplexua da. 300 kilometro baino gehiagoko antzinako mendigune baten altxamendu tektonikoaren emaitza da. Bi sektore handi ezberdin daitezke, bi hauen arteko muga, Llobregat ibaia da. Iparraldeko sektorea, paleozoikoko material garbiz osatua dago. Hegoaldekoa, berriz mesozoiko eta zenozoiko garaiko sedimentuez.

Zabaletara, Sistema Mediterranearra, hiru zatitan bana daiteke:

* iparraldeko erliebeak, Empordàtik Llobregatera hedatzen direnak.
* erdialdeko erliebeak, Llobregatetik Ebrora doazenak
* hegoaldeko erliebeak, Behe Ebrotik Mijares ibaira, Valentziako Erkidegoan.

## Ikus, gainera 
* Kataluniako geografia

## Erreferentziak 
* * El Relevo|Relieve *. "Grupo Enciclopedia Catalana" Fecha de Consulta: 26 de diciembre, 2007
* * Sistema Mediterráneo Catalán *. Fundación Torre del Palau. Fecha de Consulta: 26 de diciembre, 2007
* * El Sistema Mediterráneo *. "Regiones Naturales de Cataluña". Focverd.net. Fecha de Consulta: 26 de diciembre, 2007

## Kanpo estekak
Montnegre eta Korridoreko Parke Naturala

**Montnegre eta Korridoreko Parke Naturala** (; ) Kataluniako Mendilerro Litoralean dago, Espainian, Maresme eta Vallès Oriental eskualdeen artean. Parkeak, gutxi gorabehera, 15.000 hektareako hedadura hartzen du Korridoreko Mendilerroak eta Montnegreko Mendiguneak eratzen dute, Korridoreko eta Montnegreko mendiguneak, Vallgorguina eta Arenyseko errierek banatuak daude.

Korridoreko Mendiguneko mendirik garaiena, Corredor da, 642,2 metrorekin. Montnegreko handiena, berriz, Turó Gros da, 766,1 metrorekin.

Parke natural honen inguruan aurkitzen diren herriak, honako hauek dira:

* Sant Celoni
* Llinars del Vallès
* Vallgorguina
* Vilalba Sasserra
* Arenys de Munt
* Dosrius
* Fogars de la Selva
* Mataró
* Palafolls
* Pineda de Mar
* Sant Cebrià de Vallalta
* Sant Iscle de Vallalta
* Tordera

## Kanpo estekak 
* Parkearen webgunea Bartzelonako Diputazioan
Kummunjärvi

**Kummunjärvi aintzira** Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen aintzira bat da, Kyröjärvi eta Nälkämäjärvi aintziretatik eta Salla udalerritik hurbil. Kemijärvi aintziren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan.

Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.

Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi .

Aintziran uharte txiki bat dago, hau izoztua gelditzen denean mendixkatxoa dirudienak.

## Ikus, gainera 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Montnegreko Mendigunea

**Montnegreko Mendigunea** Kataluniako Itsasertzeko Mendilerroko zati da, Marinako Mendilerroaren zatirik handiena da, 759 metroko garaierarekin Turó d'en Vives mendian. Maresmetik iparraldera eta Vallès Orientaleko zati batean dago, baita La Tordera eta Vallaltako uharrean ere. Eskualdearen iparraldeari izaera eta forma ematen dion erliebea da, azken mendi eta muinoek itsasoa ukitzen baitute, Goi Maresmeko beste elementu bereizgarria.

15.000 hektareako hedadurarekin, mendigune hau, bere izena, bere arte baso ilunengatik duena, Bartzelonako Diputazioko Parke Sarearen zati izatera pasa da, Korridoreko mendilerroarekin batera, Montnegre eta Korridoreko Parke Naturala izenarekin.

Neolito arotik populatua, Vallgorguinako Pedra Gentil trikuharriak frogatzen duen bezala, lur honen nekazaritza erabilera ia erabat desagertu da, eta orain, hartzen duen lurraldea, aisialdirako erabiltzeko egokitu behar da. Honela, Montnegre Fuirososko uharra, Eolako ermita, Sant Martí de Montnegre edo Hortsavinyà bezalako toki ahaztezinekin batera, gaur egun, %95ean, baso masak hartutako lurralde bat da, hau, guneren batzuetan, landaretza zentroeuroparrez osatuta dagoelarik, txangoak, mendi-ibiliak eta aisialdirako oso toki atsegina bihurtzen duena.

## Kanpo estekak
Vallalta

**Vallalta** Marina Mendilerrotik Montnegreko Mendigunera doan haran estu bat da, Maresme eskualdean. Arenys de Munt, Canet de Mar eta Sant Pol de Mar udalerrietatik igarotzen da, *riera*-tik bertatik, eta Sant Iscle de Vallalta eta Sant Cebrià de Vallalta aurkitzen ditugu, Vallaltarako sarrerako herriak, Haran txikia, edertasun eta lasaitasun handiko tokia da. Itsasoa ukitzen duten tokien artean, kostaldea eta mendialde artean, Vallalta, bizitzeko toki egoki bihurtzen duen mikroklima bat eratzen da.

Vallalta ezaguna da bertan landatzen diren marrubiak direla-eta. Maiatzean, aipaturiko bost udalerriek, Marrubiaren Feria ospatzen dute.

## Kanpo estekak