Konposatu per eta polifluoroalkilatuak

thumb|250px|Urarekiko erresistentea den oihal bat.
[thumb|250px|[Azido perfluorooktanoikoa]]
thumb|250px|Azido perfluorooktanoikoaren 3Dko egitura.
thumb|250px|Perfluorooktanoaren sulfonatoa
thumb|250px|Perfluorooktanoaren sulfonatoren 3Dko egitura.

**Konposatu per eta polifluoroalkilatuak** (**PFAS**) kimikoki sintetizatutako karbono perfluoratuen kateak dira, anfifilikoak, kate alkilikoa hidrofoboa baita, amaierako multzo hidrofiliko batekin batera. Propietate horrek ematen die egonkortasun kimiko eta termiko handia, eta gainazaleko jarduera handia. Suntsiezinak dira. Horien artean, gehien ekoiztu eta aztertutakoak azido perfluorooktanoikoa (PFOA, ingelesezko sigletan) eta perfluorooktanoaren sulfonatoa (PFOS, ingelesezko sigletan) dira.

PFASek eta antzeko konposatu organofluoratuek, poliuitzaile iraunkorrak izateaz gain, 5.000 konposatu inguruko familia osatzen dute. Partzialki edo erabat fluoratuta daude karbono-atomoen kate bat izaten dute. Halaber ezaugarri bereziak dituzte: iruapen luzekoak eta ingurumenean degradatu ezinezkoak dira, olioarekiko eta urarekiko erresistenteak eta estaldura oso sendoak. Konposatu horiek aurrerapen handiak ekarri izan dituzten industrian. Zoritxarrez oso toxikoak dira.

## Historia 
PFASak 50eko hamarkadatik erabili dira. PFOSen ekoizpena 1948an hasi zen, eta 2000. urtera arte konposatu hori kantitate handitan erabiltzen aritu da, bai azaleko behe-tentsioko likido geldoak sortzeko, bai propietate espezifikoak dituzten gainazal solidoetarako.

Substantzia horiek oso erresistenteak dira degradazioarekiko, eta, horregatik, erabilgarriak dira tenperatura altuak erabiltzen diren edo base edo azido gogorrekin kontaktuan dauden prozesuetan. Baina erresistentzia horren ondorioz metatu dira denboran zehar, eta arriskugarritasun handiaren kausa dira, bai ingurumenari dagokionez, bai gizakientzat. Animaliekin egindako ikerketek kutsatzaile globala, iraunkorra eta metagarria dela frogatu dute, eta kutsatzaile horien mailak kezkagarriak izan daitezke etorkizun hurbilean.

Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Antolakundearen arabera, 4730 PFAS desberdin daude, gutxienez hiru karbono perfluoraturekin.

## Aplikazioak 
Hauek dira ezagunenak:

## Kutsadura iturriak 
PFASak 50 urte baino gehiagoz erabili direnez, iturri asko aurki ditzakegu. Erabilera zabala dute industria- eta kontsumo-aplikazioetan, pinturetan eta bernizetan, altzarietan, petrolio-erauzketako putzuetarako tentsioaktiboetan, intsektizidetan eta zoruen distiratzaileetan, besteak beste. Baina funtsezko iturri gisa tefloi zartaginak eta isolatzaile gisa erabiltzen diren produktuak aipa daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Consumer aldizkaria, 2024ko apirila, 38-41 or.
* :Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) National Toxicology Programaren webgunean.
* :Per- and Polyfluoroalkyl Substances and Your Health Agency for Toxic Substances and Disease Registry.
* :Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) United States Environmental Protection Agency
* :Per- and polyfluoroalkyl substances (PFASs) European Chemicals Agency
* :PFAS kutsaduraren mapa Europan.
* :Per- and Polyfluoroalkyl substances, National Institute for Occupational Safety and Health
* :The Forever Pollution Project – Journalists tracking PFAS across Europe