Daniel

**Daniel** (, «Jaungoikoa nire epailea da»; ; ; K.a. VI. mendea) Danielen Liburuaren protagonista nagusia da. Hebrear Bibliaren arabera, Daniel Jerusalemen bizi zen judu gazte noble bat zen, Nabukodonosor II.ak bahitu eta Babiloniara eraman zuena. Bertan erregearen eta bere ondorengoaren zerbitzari leiala izan zen Ziro II.a Handia persiarra iritsi zen arte. Denbora guztian "Israelgo Jainkoa" gurtu zuen. Ikertzaile kontserbadore batzuek mantentzen dute Daniel benetan existitu zela eta bere liburua K.a. VI. mendean idatzi zela, baina ikerlari gehienek pentsatzen dute Danielen Liburuan aipatzen den pertsonaia ez dela historikoa, nahiz eta Daniel izeneko lehenagoko alegiazko pertsona batean oinarrituta egon daitekeen. Liburu osoan zehar aipatzen diren elementuetako batzuk Antioko IV.a Epifanes agintari helenistikoaren agindupean gertatu ziren, K.a. II. mendean. 

Sei hirik esaten dute Danielen hilobia bertan dela, famatuena Irango hegoaldean dagoen Susakoa, *Shush-e Daniyal* deitzen den lekuan. Judaismoak ez du profetatzat hartzen. Kristauek profeta gisa hartzen dute, eta Koranak ez du aipatzen, baina musulmanek ere profeta gisa deskribatzen dute.

## Testuingurua 
Danielen izenak "Jainkoa (El) nire epailea da" esan nahi du. Ezagutzen dugun Daniel Danielen Liburuaren heroia da, ametsak interpretatzen ditu eta apokalipsiaren inguruko bisioak ditu. Hala ere, Daniel izeneko pertsonen beste hiru aipamen labur daude Biblian: 

* Ezekielen Liburuan (14:14, 14:20 and 28:3) Daniel legendario bat aipatzen da, jakintza eta zuzentasunagatik ezaguna dena.  bertsetak Israelgo lurralde bekatariaren inguruan dio: "Herrialde horretan Noe, Daniel eta Job baleude, hiru gizon horiek bakarrik jarraituko lukete bizirik beren zintzotasunagatik. Nik, Jainko Jaunak, esana.". 28. atalean Ezekielek Tiroko erregeari esaten dio: "Daniel bera baino ere jakintsuagoa omen zara! Ez dago enigma ulertezinik zuretzat." Danielen Liburua idatzi zuenak alegiazko figura hori hartu, eta heroi bilakatu zuela ematen du. 
* Esdrasen Liburuan (8:2) Daniel izeneko apaiz bat aipatzen da, Babiloniatik Jerusalemera joan zena Esdrasekin.
* Kroniken Lehen Liburuak (3:1) Daniel izeneko Daviden seme bat aipatzen du.

Daniel (Dn'il edo Danel) Ugariteko Aqhateko Legendan agertzen da. Antzinako Daniel hori bere zuzentasun eta jakituriarengatik ezaguna zen, eta El jainkoaren jarraitzailea zen, eta jainkoaren nahia ametsen eta bisioen bidez ezagutzen zuen. Ez da pentsatzekoa Ezekielek Kanaango elezahar askoz zaharrago hura ezagutzea, baina pentsa daiteke bi pertsonaien arteko nolabaiteko lotura badagoela. Danielen Liburuaren lehen erdia idatzi zutenek ere ez zuten ezagutuko Ugariteko Daniel hura, eta ziurrenik Ezekielen Liburutik hartuko zuten heroia.

## Danielen kontakizunak 
Danielen Liburua sarrera batekin hasten da, non Daniel eta bere kideak Babiloniara nola iritsi ziren kontatzen den, ondoren Babiloniako eta Persiako gorteetan girotutako kontakizun batzuk daude, K. a. VII. mendearen amaieran eta VI. mendearen hasieran, eta jarraian Danielek munduaren eta Israelen etorkizun urruna ikusten duen ikuspegi batzuk jasotzen ditu.  - ra bitarteko kapituluetako kontakizunak K.a. III. mendekoak edo II. mendearen hasierakoak izan daitezke. Oro har, onartzen da  kapitulutik ra bitartekoak gehituta zabaldu zirela K.a. 167. eta 164. urteen artean:
* Susanaren istorioak kontatzen du nola Danielek salbatu zuen emakume judu gazte ezkondu baten ospea, bi agure judu lizunek heriotzara kondenatu zutenean, ustez lizunkeriagatik, hark bere intsinuazioei aurre egin zielako. Danielen itaunketa azkarrak gaiztakeria agerian utzi eta heriotza ekarriko die. Istorioa bakarra da non bilauak juduak diren, paganoak izan beharrean; baliteke fariseuek saduzarren aurka egindako polemika gisa idatzi izana, epaitegien gaineko kontrolaz abusatzen baitzuten.
* Bel eta herensugearen kontakizunak bi atal ditu. Lehenengoan, Danielek apaiz paganoen engainuak agerian uzten ditu, beren idoloek jan eta edaten dutenaren plantak egin baitituzte (egia esan, apaizak izan dira jainko faltsuentzako janaria jaten aritu direnak). Bigarrenean, Danielek Zirok jainkoa dela uste duen suge erraldoi bat suntsitzen du; babiloniarrak matxinatu egiten dira, Zirok janaririk gabe kartzelaratzen du Daniel, Habakuk profetak mirariz elikatzen du eta Ziro damutu egiten da.

## Heriotza eta hilobia 
thumb|Danielen hilobi posibleetako bat, Susan, Iran.
Danielen azken aipamena Danielen Liburuan Ziroren hirugarren urtean dago (). Iturri rabinikoen arabera, bizirik zegoen Asuero errege pertsiarraren erregealdian, baina Hamanek, Asueroren lehen ministro gaiztoak, hil zuen.

Flavio Josefo I. mendeko idazle juduak jakinarazi zuen Danielen gorpua dorre batean zetzala Ekbatanan, Partian, mediarren eta pertsiarren erregeen gorpuen ondoan; geroago, agintari juduek esan zuten Susan lurperatu zutela eta bere etxetik gertu Salomonen Tenpluko edalontziak ezkutatzen zirela. Iturri musulmanek jakinarazi zutenez, musulmanek gorpua aurkitu zuten, edo, agian, nerbioak eta zainak zituen kutxa bat besterik ez, liburu batekin, koipe flasko batekin eta bi lehoik deituriko gizon baten irudiarekin grabatutako zigilu batekin. Gorpua berriro lurperatu zuten, eta lurperatu zutenei burua moztu zieten, lekua ezagutzera eman ez zezaten.

Gaur egun, sei hiritan aldarrikatzen dute Danielen hilobia: Iraken Babilonia, Kirkuk eta Mokdadia, Iranen Susa eta Malamir, eta Uzbekistanen Samarkanda. Ezagunena Susakoa da (Shush, Iran hegoaldean), Shush-e Daniyal bezala ezagutzen den leku batean. Juduen tradizioaren arabera, hiriko aberatsek eta pobreek borroka egin zuten gorpua eskuratzeko, eta, ondorioz, hilkutxa zintzilikatu egin zuten, ibaiaren erdian kate bat jarrita. Handik hurbil otoitzerako etxe bat eraiki zuten, Jainkoarengan sinesten zuten guztientzat irekia, eta ibaian gora eta ibaian behera distantzia jakin batean arrantza egitea debekatu zuten; ibaiaren sekzio horretan igeri egiten zuten arrainek urrea bezala distiratzen zuten buruak zituzten, eta esparru sakratuan sartzen ziren pertsona fedegabeak mirariz itotzen ziren ibaian. Gaur egun arte, hilobia erromesentzako leku ezaguna da.

## Santutegia 
Eliza ortodoxoak San Danielen, Profetaren eta Hiru Gazteen jaia ospatzen du Santu Patriarken Igandean, abenduaren 11tik 17ra, hau da, Gabonak baino lehenagoko azken igandean. Bere liburuko 2. kapituluaren profezia (), buztinezko oinen idoloa suntsitu zuen harriari buruzkoa, Gizakundearen metafora gisa erabili ohi da himnologian. Horrela, "harria" Kristo da eta "giza eskuak ebaki ez duena" birjinaren jaiotzari dagokio, Ama Birjina edo *Theotokos* "moztu gabeko mendia" izanik. Missouriko Eliza Luteranoko Santuen Egutegian ere ospatzen da, Hiru Gazteekin batera, abenduaren 17an, ospakizun ortodoxoarekin batera.

Eliza katolikoan, bere onomastika uztailaren 21ean ospatzen da. Eliza Koptoak, berriz, Baramhaten 23an ospatzen du, apirilaren 3aren baliokidea.

## Artean 

Rembrandt - Daniel and Cyrus before the Idol Bel, 1633.jpg|*Daniel eta Ziro Bel idoloaren aurrean*, Rembrandt
Daniel in the Lions' Den, by Briton Rivière, warmed image.jpg|*Daniel eta lehoi-zuloa*, Briton Riviére
Daniel in the Lions' Den 1613-1615 Peter Paul Rubens.jpg|*Daniel eta lehoi-zuloa*, Peter Paul Rubens
Susana acusada de adulterio (Antoine Coypel).jpg|Daniel eta Susanaren pasartea, Antoine Coypel

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak