open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean-Joseph Saroïhandy

**Jean-Joseph Saroïhandy** (Saint-Maurice-sur-Moselle, Vosgeak, Frantzia, 1867ko irailaren 13a - Paris, Frantzia, 1932ko ekainaren 24a), filologo eta hispanista frantziarra zen.

Euskal jatorria zuen, ama Aldudekoa zen eta aita, Ipar Euskal Herriko zura-merkataria. 18 urterekin batxilergoa amaitu zuenean, aitaren heriotza zela eta, lan egin behar izan zuen. Ingalaterran eta Irlandan ibili zen frantses irakasle. 1886an Argentinara joan zen bi urtez eta gaztelania ikasi zuen. Frantziara itzuli zenean, École pratique des hautes étudesen Portugalen eta Espainian ikasteko bekak lortu zituen. Gaztelaniazko irakasle ziurtagiria lortu zuen eta Baionan eta Frantziako zenbait ikastetxetan irakatsi zuen. Azkenik, Collège de Franceko irakaslea izan zen.

1919an, Alfred Morel-Fatio oso gaixorik zegoenez, Jean-Joseph bere ordezkoa izendatu zuen Collège de Franceko Hego Europako Hizkuntzen Katedran, eta 1920tik 1925era arte jardun zen. 1920ko hamarkadan aragoierazko klaseak Parisen eman zituen lehena izan zen. 1922an Eusko Ikaskuntzaren III. Kongresura joan zen Gernikara. Julio Urquijo Ybarra, Rufino José Cuervo, Ramón Menéndez Pidal, Domingo Miral, Pedro Arnal Cavero eta Joaquín Costarekin gutun bidezko harremanak izan zituen: azken horrek, Aragoirekiko estimua irakatsi zion.

Alfred Morel-Fatiok gaztelania Espainian ikasteko gonbitea eskaini zion eta hark, 1896an, Grausera joan zen bizitzera. Hogeita hamar urtez Aragoin eta Pirinioen aldeko hainbat lekutan igaro zituen udako oporrak. Material dialektologikoak jaso zituen Pirinioetako hainbat hizkuntzatatik: euskara, okzitaniera, katalana, aragoiera eta Erdi Aroko aragoieratik ere bai.

Euskara ikertzeko jakingura azaldu zuen, aditzen konjugazioa batik bat. Erretiroa hartzeko gura zuen, goi-aragoieraren inguruko asmo handiko ikerlana egiteko, baina gibeleko gaitz batek supituki jo eta 1932ko ekainaren 24an hil zen. Haren ikerlan guztiak Bordeleko Unibertsitatean gorde ziren. Orain duela gutxi, Óscar Latas Alegrek Saroïhandyk goi-aragoieraren inguruan egindako ikerlanen zatietako bat argitaratu zuen *Misión lingüística en el Alto Aragón* (Zaragoza, Xordica, 2005) lanean.

## Kanpo estekak 
*  Estepan Urkiagak "Lauaxeta" Saroïhandyren heriotzaren ondoren idatzitakoa.
Artashumara

**Artashumara**, ustez, K.a. XIV. mendearen lehen erdialdean, Mitanniko erregea izan zen.

Shuttarna II.aren semea zen, baina ez dago bere erregealdiari buruz ezer jakinik. Egia esan, ez dago zehatz jakiterik, ezta benetan errege izan ote zen ere, edo tronurako erregegai bat izan ote zen. Edozein kasutan, errege izatera iritsi bazen ere, denbora laburrez izango zen, hila izango zelarik, eta, bere ondorengoa, bere anaia Tushratta izango zen.
Ashur-nadin-ahhe II.a

**Ashur-nadin-ahhe II.a** (*Aššur-nādin-ahhē II.a*), Asiriako erregea izan zen K.a. 1403 eta K.a. 1393 bitartean. Bere aurrekoa, Ashur-rim-nisheshu izan zen, eta Asiriako Aro Zaharreko azkeneko erregetzat hatzen da. Ashur-nadin-ahhe II.aren ondorengoa Asiriako tronuan, Eriba-Adad I.a izan zen, Asiriako aro ertaineko lehen erregea.

Ashur-nadin-ahhe, asiriar izen propio bat da, akadikoz "Ashur jainkoak anaia bat eman du" esan nahi duena. K.a. XV. mendea eta K.a. XIV. mende artean errege izan ziren bi asiriar errege deituak dira Ashur-nadin-ahhe. Ezer gutxi ezagutzen da errege hauei buruz, baina, hauetako bat, Amarnako gutunetako batean agertzen da. Asiriako Ashur-uballit erregeak Egiptoko faraoiari bidalitako gutunean, EA16 bezala sailkatua, Ashur-nadin-ahhe, Egiptora idatzi zuen bere aurreko bezala agertzen da, eta urrea jaso zuen bueltan. Honen ondorioz, laster gertatu zen ezkontza diplomatikoa eta aliantza Asiria eta Egiptoren artean, bere erregealdian. EA16an aipatutako Ashur-nadin-ahhe, berriki, asiriar beste errege bat den Ashur-nadin-apliren idazkera akastun bezala ebatzi da.
Tueris

**Tueris** "Handia", ugalkortasunaren jainkosa, haurdun dauden emakumeen babeslea. Zeru jainkosa ere izan zen, "Ostertzeko Misteriotsua" egiptoar mitologiaren arabera.

* Izen egiptoarra: **Taueret**. Izen greziarra: **Tueris** edo **Toeris**

## Ikonografia 
Larruazal beltzeko haurdun dagoen irudia, hipopotamo edo emakume buruduna, adarrak eta eguzki diskoarekin, eta bular handiak, lehoi hankak eta krokodilo isatsarekin. Baita zerri eme bat bezala ere.

## Mitologia 
Ra eguzki jainkoaren alaba eta Osiris eta Isisen ama zen. Tuerisek, Horusi lagundu zion honen Sethen aurkako borrokan. Sethen ohaidea zen, Plutarkoren arabera.

## Epitetoak 
*Ta-urt* bere izenak, "Handia" esan nahi du, baina, zeru jainkosa bezala, "Ostertzeko Misteriotsua" titulua zeraman, eta zeruko ipar hemisferioko izar batekin irudikatua zen.

## Gurtza 
Oso gurtua izan zen Karnak, Heliopolis, Abu Sinbel eta Gebel el-Silsilan. Haurdun zeuden emakumeek, jainkosa honen irudia zuten kuttunak zeramatzaten, ama esne ugari eman ahal izateko.

## Kanpo estekak
Bruce Willis

**Bruce Willis** (Idar-Oberstein, Mendebaldeko Alemania, 1955eko martxoaren 19a) aktore erretiratua da. Zinema ekoizlea eta musikaria ere izan da. Estatubatuar nazionalitatea du.

*Moonlighting* (1984-1989) komedia eta dramazko telesailean Cybill Shepherd aktorearekin batera protagonista izanik, mundu osoan ospetsu bilakatu zen. *Die Hard* film seriean (1988–2013) John McClane pertsonaiaren rola jokaturik, ospe handia hartu zuen akzioko aktoretzat.

2022ko martxoan bere familiak jakinarazi zuen Bruce Willisek afasia zuela, hizkuntza nahaste neurologiko bat, eta beraz bere ibilbide zinematografikoa behin betiko uzten zuela. 2023ko otsailaren 16an familiak bere argazki bat zabaldu zuen eta diagnostiko zehatzagoa zutela jakinarazi zuen: dementzia frontotenporala.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
### Ekoizpena 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Bruce Willis (IMDb)
Film-editatze

**Editatzea** edo **muntatzea**, zineman, film baten agerraldi guztiak biltzea jarraipena emanez da. Pelikula filmatu ondoren planoak hautatu, hurrenkeratu eta elkartu behar dira. Film-zuzendariaren ideiei, gertakizunari eta beste batzuen aholkuei jarraituz.

[150px|thumb|Editatzeko lehendabiziko makinetako bat, *[Mobiola|Moviola* izenekoa.]]
Editore edo muntatzailearen lan-tresnak, gaur egun, asko hobetu dira; horren ondorioz, aukera gehiago edukitzen dituzte, eta maila hobeko filmak egiten dituzte. Plataformekin eta programa profesionalekin lan egiten du, adibidez: *Avidekin* edo edizio digitaleko beste metodo batzuekin. Laguntzaile bat izan dezake eta, aldi berean, negatibo ebakitzailearekin, eta filmaren lehenengo aldakiaren arduraduna. Lehenengo aldakia *offline* izeneko edizio-sistemarekin egiten da.

## Editatze-motak 
* **Lehenengo planoa:** David Wark Griffith lehenengo planoaren asmatzailea izan zen, plano jeneralari garrantzia kentzen dio eta pertsona eta gauzei ematen dio.
* '*Editatze paraleloa (ingelesez: *cross-cutting*):*' editatze honetan bi istorio edo gehiago aldi berean kontatzen dira; David Wark Griffithek eman zion ospea bere filmetan, adibidez *“Intolerance”* filmean.
* **Kontakizun-editatzea:** Griffithek lehenengoa izan zen editatze hau erabiltzen, editatze-mota hau liburua bezalako filma egitean datza. Griffithen hitzetan "ez al dute idazleek hori egiten?".
* '''*Flashback*a:'* Editatze berezi bat da, bi irudi dira, batak pertsonaiari bere lehenaldira eramaten dio. Orainalditik iraganera gertatzen den aldaketa batzuetan irudien bitartez edo soinuaren bidez gauzatzen da. Orokorrean, *reverb'' soinua da, hau da, irudian ezarrita dagoen soinua da, soinu horrek iraganeko irudira eramaten du pertsonaia.

## Jarraitutasuna 
Ezinbestekoa da nolabaiteko jarraitutasun bat sortzea, baita muntaketa paraleloan ere. Ikuslea kokatzeko balio du, espazio batean, hau da, ikuslea ez desorientatzeko. Horretarako:

* Istorio bat kontatzeko behar ez diren elementu guztiak kentzen ditu eta errepikapena saihesten ditu
* Koherentzia espaziala sortzen du
* Denbora-jarraitutasuna mantentzen du
* Harreman bisualak eta erritmikoak sortzen ditu
* Fikzioa eraikitzeko bitartekoak ezkutatzen dizkio ikusleari.

## Eszenen konexio motak 
Jarraitutasunaren inpresioa gordetzeko editoreak konexio mota desberdinak kontutan hartu behar ditu:

* Posizionala: aktoreak posizio bera hartu behar du sekuentzia batetik bestera
* Ikuspegiak: bistak orientazio logikoa jarraitu behar du ondoz ondoko planoetan
* Arropa: jantzietan egon daitezkeen aldaketak edo ez eta gerta daitezkeen kalteak edo aldaketak errespetatu behar dira
* Kameraren posizioa: oso garrantzitsua filma muntatzerakoan
* Makillaje eta ile-apainketa
* Muntaketa: narrazioari jarraipena eta zentzua emateko

## Kanpo-estekak
Makillaje

**Makillajea** gizakiaren itxura edo usaina liraindu edo babesteko erabilitako gaiak dira. Zineman, telebistan eta antzerkian, makillajea ezinbestekoa da, zeren eta iluminazioa azalean kolorea galtzea egiten duelako. Makillajea tipo bi daude:
* Makillaje neutroa, arrunta.
* Karakterizaziorako makillajea

## Karakterizaziorako makillajea 
[150px|eskuinera|thumb|Makillatutako [pailazoa.]]
Nahiz eta kolorea gutxitu, makillaje mota honek laguntzen du pertsonaiaren kanpoko itxura hartzen. Adibidez, pertsona gazte batetik pertsona zahar batera bihurtu ahal du, baita ere animalia bihurtu,…

Makillaje tipo hau pailazoek erabiltzen dute haien saioak egiteko.

## Fx makillaje 
Makillaje hau efektu berezietarako erabiltzen da.

## Erabiltzen dituzten produktu batzuk 
Hona hemen erabilitako material eta produktuak karakterizaziorako makillajetarako:
* Alginatoak
* Igeltsua
* Latexa
* Silikona
Belandia

**Belandia** Urduñako kontzejuetako bat da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, kontzejuak 40 biztanle zituen. 

Larruazabalgo Batzaren parte da herria eta bertako eliza Santa Eulalia eliza da.

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lendoñobeiti

**Lendoñobeiti** (batzuetan **Lendoño Beitia** eta ofizialki **Lendeño de Abajo**) Urduñako kontzejuetako bat da, Larruazabalgo Batzaren barruan.

Herriko eliza San Esteban eliza da.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, kontzejuak 40 biztanle zituen.

## Demografia eta biztanleria 
## Kanpo estekak
Lendoñogoiti

**Lendoñogoiti** (batzuetan **Lendoño Goitia** eta ofizialki **Lendoño de Arriba**) Urduñako kontzejuetako bat da, Larruazabalgo Batzaren barruan. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, kontzejuak hamasei biztanle ditu. 

Herriko eliza San Pedro eliza da.

## Demografia eta biztanleria 
## Kanpo estekak
Bessemer prozedura

**Bessemer prozedura** altzairua seriean ekoizteko lehen prozesu merkea izan zen. Prozesu honek bere asmatzailearen izena hartzen du, Henry Bessemer, prozesuaren patente bat atera zuena 1855an. Prozesu hau independenteki aurkitu zuen Willian Kellyk 1851an. Prozesu bera Europatik kanpo erabilia izan zen mendeetan zehar, baina ez eskala industrialean. Oinarrizko printzipioa burdinaren ezpurutasunak erretiratzea da, sartutako aireari esker. Oxidazioak burdinaren masaren tenperatura handitzen du eta urtua mantentzen du.

## Prozesuaren xehetasunak 
thumb|300px|Bessemer bihurgailua.
Henry Bessemer ingelesak sortutako aparatuari «bihurgailua» deritzo prozesatutako arrabioa altzairu edo burdina bihurtzen duelako. Madari formako galdara erraldoi batean datza, altzairuzko xafla lodi batez estalia dagoena eta barrutik material errefraktarioz; goialdea irekita dago, eta behekoa borobila da eta mugikorra da ardatz horizontal baten inguruan. Ardatza taladratua dago, zulo txiki batzuetan zehar haizea emateko. Gailua bi oinarriren gainean jarrita dago. Horietako batek mekanismo hidraulikoa du ontziak bira egiteko, fundizioa kargatu ahal izateko hondoko zuloak estali gabe, eta altzairuaren galdaketa errazteko bihurketa egitean.

Bihurketa prozesua hiru fasetan egiten da:

### Zeparen sorrera 
Lehenengo bihurketa egitean eta errautsak kentzean datza; gero horizontalean kokatzen da eta bere 1/5 betetzen da fundizioz. Aire presio handia sartzen zaio eta azkar bueltatzen da bere egoera normalera. Airearen oxigenoak, masa likidoan zehar, masa urtuan dagoen silizioa eta manganesoa erretzen du eta dagokien oxidoetan bihurtzen ditu. Lehenengo fase hau garrik gabe egiten da 10 minututan, eta prozesua egin eta berehala bihurgailuko ahotik txinparta gorriak agertzen dira.

### Deskarburazioa 
Sopletearen akzioa jarraituz, oxigenoak karbonoaren oxidazioa hasten du, biolentzia eta gar luzeen irteerarekin gauzatzen dena, airelaster bizia eta karbono oxidoaren konbustioa dela eta.

### Perkarburazioa 
Karbonoa erretzean, oxigenoa burdina guztiz oxidatuta uztera helduko zen erabilgarritasun barik utziz. Puntu honetan airea mozten da, bihurgailua okertu egiten da eta burdinazko aleazioa gehitzen zaio masa likidoari, aldi berean, karbono eta manganeso kantitatea gehituz, lortu nahi den altzairuaren arabera. Gero, gailua zuzentzen da, eta aldi berean berriz sartzen zaio airea minutu gutxitan zehar. Azkenik, bere ahotik zepa botatzen da eta ondoren altzairua edo burdina ateratzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peña Cebollera

**Peña Cebollera**, **Cebollera Vieja** edo **Pico de las Tres Provincias** (euskaraz: "Hiru Probintzien Tontorra"), 2.129 metroko garaiera duen mendi bat da, Espainiako Erdialdeko Mendigunean, Ayllongo mendilerroaren gailur nagusi eta mendebaldekoaren muturrean dagoena, eta Madril, Guadalajara eta Segoviako probintzien arteko muga da, mug hau, tontorrean duen monolito batekin adierazita dagoelarik. Tontor nagusi bat eta ondoko batzuk ditu. Azken hauen artean, peña de los Abantos, 2.124 metrokoa eta cerro del Recuenco, 2.084 metrokoa nabarmentzen dira. Sierra Cebollera ere nabarmentzen da, tontorretik, hegoaldera, 1.834 metroko garaiera duen Cebollera Nuevaraino hedatzen dena, 2.071 metroko Cabeza del Tempraniego, 2.047ko Coto de Montejo eta 1.885 metroko alto de la Fuente de Cabezuelasen bidez.

Bere muturretan, Jarama ibaia hegoaldean eta Duraton ibaia mendebaldean jaiotzen dira. Bere magalaren behereneko zatian haritzak, arteak eta pinuak daude, salbuespen moduan, gailurraren hegoaldeko magalean, Jaraman behera, Montejoko pagadia eta, mendebaldekoan, Somosierrako urkidia aurkitzen direlarik.

Ekialdetik, Pico del Lobo deritzon mendian base militar baten balizko instalakuntzak suposatzen zuen mehatxuaren ondoren, 2004an, interes estrategiko-militarreko toki izateari utzi zion arte, 2005eko azaroak 5ean, Gaztela-Mantxako Erkidego Biltzarraren Gobernu Kontseiluak, dekretu bidez, bere babes naturala adierazi zuen, Macizo del Lobo-Cebollerako Erreserba Naturala sortuz, Peña Cebollera eta Lobo elkartzen dituen gailur batetik hedatzen dena, ia ukitu gabea den toki natural batean.

## Kanpo estekak
Sierra del Rincón

[thumb|[Horcajuelo de la Sierra, arkitektura tradizionala.]]
**Sierra del Rincón** edo **Sierra del Rincóneko Biosferaren Erreserba**, Madrilgo Erkidegoko udalerri mankomunitate baten izena da. Madrilgo probintziaren iparrekialdeko muturrean dago, Guadalajarako probintziarekin mugan, eta honako udalerri hauek osatzen dute: La Hiruela, Horcajuelo de la Sierra, Montejo de la Sierra, Prádena del Rincón eta Puebla de la Sierra.

Mankomunitate hau, udaletxeen eskumenak diren oinarrizko zerbitzu publikoetaz arduratzen da, eta udalerrien tamaina txikiagatik, hauei, euren kabuz ematea zail egiten zaielako. Honako zerbitzu hauek dira:

Argiteria publikoa, Osasuna, Udal hilerriak, Heziketa, kultura, kirolak, gazteria, emakumea eta gizarte zerbitzuak. Tokiko garapena eta kudeaketa turistikoa, Suteen aurkako zerbitzua, babes zibila eta kontzientzia objekzioa. Inguru naturalaren zabalkuntza, defentsa, esplotazioa eta kontserbazioa. Bide garbiketa, garraioa.

Mankomunitate hau osatzen duten udalerriak, abeltzaintza tradizio handikoak dira, gaur egun biztanleria urrikoak, baina bere baliabide natural eta kulturalen garrantzian oinarritutako aberastasun handiarekin.

Mankomunitatearen barnean, aipamen berezi bat merezi dute Cocinillas ibaiaren iturburua eta Montejoko pagadiak, 1974an, Interes Nazionaleko Toki Natural izendatua izan zena, eta Madrilgo Erkidegoko paisaiarek berezienetakotzat hartua.

Mankomunitatea osatzen duten udalerri guztiek dituzte arkitektura tradizionaleko adibideak, horietatik asko, berrabilduak eta turismorako probesteko ostatu bihurtuak izan direlarik. Landa turismoa, tokiko baliabide ekonomiko nagusienetako bat bihurtu da, azpiegitura eta hornitze turistiko ugari duelarik.

UNESCOk, MaB (Gizakia eta Biosfera Programa)ren Koordinakuntzaren Nazioarteko Kontseiluaren bidez, 2005eko ekainak 30ean, Sierra del Rincón, Biosferaren Erreserba bezala izendatu zuen. Izendapen honekin, Madrilgo erkidegoak, bere bigarren Biosferaren Erreserba lortu du.

## Kanpo estekak 
* Madrilgo probintziako mankomunitateak
* Sierra del Rincóneko Biosferaren Erreserba
Sismografo

[thumb|250px|[Ameriketako Estatu Batuak|Ameriketako Estatu Batuetako Barne Sailak darabilen sismografoa]]
**Sismografo**a edo **sismometro**a lurrikarak edo sismo txikiak neurtzeko erabiltzen den gailua da. Hasiera batean, tresna pendulu bat zen, haren masa zela eta geldi geratzen zena, ingurukoa mugitzen zen bitartean. Pendulo horrek punta bat zuen eta bere mugimendua denborarekin biratzen zuen paper baten gainean erregistratuta geratzen zen.

Gaur egun, azelerometro baten antza dute eta elektronikoak dira. Frekuentzia ezberdinak hartzen dituzte.

## Kanpo estekak
Leitzarango zentral hidroelektrikoa

**Leitzarango Zentral Hidroelektrikoa** Leitzarango bailaran kokatutako zentral hidroelektrikoa da.

Hurrengo ezaugarri hauetan azpimarragarria da zentral hau: Gipuzkoa osoko zentralik nabarmenena da, eta bere kanala dela eta bihurtu da famatua, bertara senderismoa oso gustoko duten asko eta asko hurbiltzen direlako. Zentral honetara heltzeko 1000 eskailera igo behar dira, horra hor, kirolzaleen interesa.

Zentral hau aurrera eraman duen enpresak beti deitu izan dio honako honi Leizarango Zentral gisa. Hala ere, bere izenik famatuena 1000 eskaileratako zentrala da. Beste zentraletaz bereizteko Iberdrola zentrala deritzo.

Zentral honen aurreneko jabea "Sociedad Hidroelectrica Iberica" izan zen. 1901ean ekin zioten alor hori Bilbon Juan Urrutia ingeniari arabarrari esker. 1944an "Saltos del Duero" deritzonarekin elkartu ziren "Iberduero" osatuz, 1992an Iberdrola izena eskuratu zuen.

Zentral hau, erabilera industralierako egina izan zen. Aurrekoa burutzeko elektrizitate sare bat lotu zuten Bilborekin. Sare honek inguruko zenbait enpresa ere asetu zituen.

1900ean lortu zituzten Larreta anaiek ibaiaren hedapena erabiltzako eskubideak. Arazoak zirela eta, presa gorago egin behar izan zuten. Ordudanik, hainbat eta hainbat eraldaketa suertatu dira honako zentral honetan.

Olaberriako zentrala Leitzarangoa energiaz hornitzeko eraiki zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Energia hidraulikoa

## Kanpo estekak
El Florido Pensil

***El Florido Pensil*** euskaraz eta gaztelaniaz egokitutako antzezlana da, "Tanttaka Teatroa" taldeak 1996an estreinatutakoa eta oihartzun handia izan zuena hala Euskal Herrian nola Madrilen, Bartzelonan eta beste toki batzuetan ere.

Antzezlana izen bereko liburu arrakastatsuan oinarrituta dago, *"El Florido Pensil: memorias de la escuela nacional-católica"* izenburukoa eta Andrés Sopeña idazleak 1994an argitaratua. Liburuaren moduan, umore handiz jorratuta, antzezlanak frankismo garaiko eskola bat islatzen du, euskararen jazarpena eta Elizak egindakoa eta bestelako errepresioa ezaugarritzat zituena.

2016ko martxoan Ttanttaka berak nesketan oinarritutako bertsioa atera zuen, *El florido pensil-neskak*.

## Pertsonaiak 
Hauek dira lanaren pertsonaiak, alfabetikoki ordenatuta: Agirre, Alberdi, Artola, Briones, Inspektorea, Jauregi, Doña Jacinta, Don Justo, Narratzailea, Don Salvador, Don Secundino, Don Simón eta Soldevilla maisua.

Aktoreen artean, gizonezkoen bertsioan, Jose Ramon Soroiz, Paco Sagarzazu, Mikel Garmendia eta Kike Diaz de Rada izan genituen. Geroago Zorion Egileor ere aritu zen. Emakumezkoen bertsioan, Loli Astoreka, Gurutze Beitia, Elena Irureta, Teresa Calo eta Itziar Lazkano ari ziren.

## Eszenak 
Eszenaratze xumearekin, pianoaz jotako musikak lan osoa laguntzen du. Hauek dira eszenak:
# Lehenengo eszena: Hitzaurrea.
# Bigarren eszena: Matematikak.
# Hirugarren eszena: Katixima.
# Laugarren eszena: Apaiza.
# Bosgarren eszena: *Senselanocaleal*.
# Seigarren eszena: Txiroak.
# Zazpigarren eszena: Azkenean, osteguna.
# Zortzigarren eszena: Domina.
# Bederatzigarren eszena: Inspektorea.
# Hamargarren eszena: Hitzatzea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerkia
* Euskal antzerki berria

## Kanpo estekak 
* Antzezlan osoa on-line (pdf)
Joaquín Sorolla

[thumb|260px|"[Haurrak hondartzan" margolan ezaguna, 1910.]]
**Joaquín Sorolla y Bastida** (Valentzia, 1863ko otsailaren 27a - Cercedilla, Madrilgo probintzia, 1923ko abuztuaren 10a), pintorea eta artista grafiko emankorra izan zen, Inpresionismoaren garaikoa. 2.200 margolan baino gehiago dauzka katalogatuta bere izenean.

Hasieran historia eta erlijio gaiak erabili zituen, baina 1894tik aurrera gizarte gaiak landu zituen; bigarren aldikoak izan dira, hain zuzen, osperik handiena eman dioten koadroak. Bere lanen ezaugarri nagusia argia erabiltzeko trebetasuna da, Mediterraneoko atmosferan bereziki. Erakusketa ugari egin zituen eta sari asko irabazi zituen.

## Lan nagusiak 
* *Oraindik arraina garestia dela diote!* (1895)
* *La vuelta de la pesca, La bendición de la barca, Pescadores valencianos* (1899)
* *La playa de Valencia* (1899)
* *Itsasertzeko pasealdia* (1909)

## Bibliografia 
* Garín, Felipe eta Tomás, Facundo (2006): *Joaquín Sorolla (1863-1923)*, Madril, Tf. Editores.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arte modernoa

## Kanpo estekak 
*  Sorolla Museoa, lan hautatuak eta artista gisa izandako aldiak.]
*  Art Renewal Kalitate handiko irudien galeria.
Sardana

thumb|250px

**Sardana** Kataluniako dantza nazionala da, herrikoia eta tradizio handikoa dena. Zirkuluan dantza egiten da, eta cobla izeneko musika taldeak lagundu eta erritmoa markatzen du. Taldea 12 musika-tresnak eta 11 musikarik osatzen dute: Tresna batzuk tipikoki kataluniarrak dira (*tenora*, *tible*, *flabiol*, *fiscorn* eta *tamborí*) eta besteak orokorrak (kontrabaxu, tronpeta eta tronboia).

Bi mota nagusi daude gaur egun, sardana empordanesa eta selvatana, eta jatorriari dagokionez ez dago datu zehatzik.

Izena bai dantzari baita musikari ere dagokie.

## Historia 
thumb|Zeramika bateko marrazki zaharra.

Lehenengo aipamen idatzia XVI. mendekoa izango zen. XX. mendearen hasieran, dantzaren inguruan mugimendu handia sortu zen, Renaixençako garaian. Hala ere, Miguel Primo de Riverak lehenik eta Francisco Francok bereziki kultura agerpen honen aurka egin zuten.

1990ean, azkenik, *Federació Sardanista de Catalunya* delako elkartea sortu zuten.
  
## Ikus, gainera 
* Kataluniako musika

## Kanpo estekak 
*  Federació Sardanista de Catalunya
*  Estol-Espígol sardana-taldearen web gunea
Orokieta-Erbiti

**Orokieta-Erbiti** Basaburuko kontzejuetako bat da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, kontzejuak 97 biztanle ditu.

Orokieta-Erbiti kontzejua Orokietako, Olako eta Erbitiko lekuetatik osatzen da.

## Historia 
Oso ospetsua izan zen 1872. urteko liberal eta karlisten arteko gudua. Morionesek zuzenduriko oste liberalak 700 gudari baino gehiago atxilotu zituen Orokietan.

## Ondarea 
Aipagarria da San Tiburtzio eliza (XVIII. mendeko erretaula barrokoa).

## Demografia eta biztanleria 
## Euskara 
Bertako euskalkia iparraldeko goi nafarrera da. Euskaldunak % 90 dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Castell (folklorea)

delakoa Katalunian egin ohi den giza-dorrea da, elkarri lotutako hamarka edo ehunka pertsonak osatua. Gehienetan herriko jaietan egiten dira, udaletxe aurreko plazan. Kultura agerpen horretan parte hartzen dutenek  izena dute, eta  izenekoetan elkartzen dira.

Tradizio hau XVIII. mendean sortu zen, egungo Alt eta Baix Camp eta Alt eta Baix Penedèseko eskualdeetan. XX. mendean herrialde osora hedatu zen, batez ere 1980ko hamarkadatik aurrera. 2010ko azaroaren 16an UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immateriala izendatu zituen *Els castells* .

## Atalak 
* **Pinya**: *Castell* edo dorrearen oinarria da, pertsona mordo batek osatutakoa.
* **Tronc**: Dorrearen zati ikusgarria da, mailaka sortutakoa, *baixos*, *segons*, *terços* eta abar.
* **Pom de dalt**: Castellen azken hiru mailak dira.

## Egun seinalatuak 
* Ekainaren 24a (*Sant Joan*) - Plaça del Blat, Valls.
* Abuztuaren 30a (*Sant Fèlix*) - Plaça de la Vila, Vilafranca del Penedès.
* *La Mercè* egunetik gertuen dagoen igandea - Plaça Sant Jaume, Barcelona.
* Irailaren 23a - Santa Tecla, Tarragona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Coordinadora de Colles Castelleres de Catalunya, cccc.cat
Penedèseko ardoa

thumb|Penedèseko jatorrizko izendapenaren hedapena.

**Penedèseko ardoa** Kataluniako jatorrizko izendapena duen ardo mota da, tradiziorik luzeena eta ekoizpenik handiena dauzkana. Alt eta Baix Penedèseko eskualdeak ekoizlerik handienak dira, beste zonalde batzuetan ere egiten duten arren.

Eskualde osoak 27.542 hektareako azalera dauka eta hiriburua Vilafranca del Penedès da. Gaur egun 5.800 ardogile eta 152 upategi daude, eta urteko ekoizpena 1.500.000 hektolitrorena da.

## Zurien motak 
Macabeu, xarel·lo, parellada, chardonnay eta subirat parent.

## Beltzen motak 
Garnatxa, monastrell, ull de llebre, cabernet sauvignon, merlot eta samsó.

## Kanpo estekak 
* Penedèseko Jatorrizko Izendapenaren webgunea
Marcelino Ugalde ikastetxeko hondamendia

**Marcelino Ugalde ikastetxeko hondamendia** Ortuellako Marcelino Ugalde ikastetxean 1980ko urriaren 23an gertatutako gas-leherketa da. Leherketa hark 52 hildako eragin zituen: 49 haur, bi irakasle eta ikastetxeko sukaldari bat.

## Gertakaria 
Marcelino Ugalde ikastetxea 1972. urtean eraiki zen eta 1.300 haurrentzako lekua zeukan. Ortuellako Ganguren auzoan dago, herritik aldendutako gune garai batean alegia. 1980eko urriaren 23an gas-leherketa gertatzean, eskola barruan 800 eta 900 haur inguru zeuden, 28 gelatan banaturik. Goizeko hamabiak hamar gutxiagotan izan zen leherketa, sotoan zegoen gas azpiegituran. Momentuan, eskolako beheko solairua behera erori zen, eta hondakinen artean, 80 edo 90 ume inguru harrapaturik geratu ziren.

Leherketa gertatu eta berehala, inguruan bizi ziren bizilagunek eta ortuellar guztiek eskolara jo zuten, zer gertatu zen jakin eta hondakinen artean umeak salbatu ahal izateko. Izan ere, herritar gehienek eskolan ikasten zuten umeak zituzten.

## Urteurrena 
2005ean, leherketa gertatu eta hogeitabost urtera, Ortuellako udalak ekitaldi berezia egin zuen, hildakoak gogoratzeko.

## Telebista 
2008an, ETB 2ko "La Caja Negra" saioak gas-leherketari buruzko programa bat egin zuen, gertatukoaren zioak ikertu eta azalpen bat bilatzeko.

## Kanpo estekak 
*  Albistea El Pais egunkarian 1980ko urriaren 24ean.
Mixel Etxekopar

**Mixel Etxekopar** edo **Michel Etchecopar** (Gotaine-Irabarne, Zuberoa, 1963) txirularia, kantaria eta bertsolaria da. Lanbidez irakaslea da, eskolarik eskola euskara irakasten du. Hebentik Zuberoako kultura elkarteko arduraduna da. Hiru zuloko txirula jo ohi du (Zuberoako eta Pirinioen mendebaldeko musika tresna tradizionala).

Bi disko grabatu ditu Mixel Arotze eta Maddi Oihenartekin batera. Gainera, Gotaine-Irabarneko Xiru jaialdiaren antolatzaileetako bat da. Maika alaba Amaren Alabak taldeko kidea da.

## Bizialdia 
Gotaine-Irabarneko (Xiberoa) Agerregarai etxaldean sortuta. Familiako bost haurretarik gazteena da. Eskola publikoan, Mauleko espartin lantegietan lan egitera jin etorkin portugesen haurrak ezagutu zituen. Nortasun desberdintasunen esperientzia horrek barneko izaera aldatu zion.

Aldi berean, gazte-gazterik, ingurumeneko naturarekin, Xiberoko eüskararekin bai eta dantzarekin eta musikarekin (txülüla: hiru zuloko txirula) izan zuen harreman sakonak ere eragin handia du. 

Flmeko musikarekin 2012an *Transhumantzia* diskoa atera zuen

Bestalde, Gartxot pertsonaiari ahotsa ipini zion *Gartxot, konkista aitzineko konkista* animaziozko filmean (2011).

## Diskografia 
*Transhumantzia* izenburuko diskoa 2012an grabatu zuen Elkarrekin François Rossé pianoan (eta "palefonoan") lagun zuela. Mixelek jotzen zituen xirula, ttun-ttuna, botza, alboka, klarinetea, flautak, tzintzarriak, eta txori hotsak. 10 abesti hauek osatu zuten diskoa:

* *Han eta hemen (Nestor Basterretxeari)* (Hitzak: Joxean Artze)
* *Ürrütiko kantorea* (Herrikoia)
* *Ni* (Hitzak: Mixel Etxekopar)
* *Barg waaij*
* *Etxebarre* (Doinua: Mixel Etxekopar)
* *Uzeste-ri bai!* (Bernard Lubat-i)
* *Bach... xix!*
* ''Leon eta Maurizia's fugue*
* *Larrainerik Isturitzera* (Herrikoia)
* *Itzuli* (Herrikoia, Iparragirre)

## Sariak 
* 2023: Eusko Ikaskuntza-Donibane Lohizuneko Musika Saria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Argitxu Camus
* Ipar Euskal Herriko abeslariak

## Kanpo loturak 
* Elkarrizketa *Argia'' astekarian
Hierakonpolis

**Hierakonpolis** (, *Hierakōn polis*) edo **Nekhen** ("gotorlekua"), egun **Kom el-Ahmar** (, "muino gorria"), Egipto Garaiko III. nomoko hiriburua izan zen.

Aro aurredinastikotik, Goi Egiptoko hiriburua izan zen, eta bertatik abiaut zen Egiptoko lehen faraoitzat hartzen den Narmer, bi lurrak, Egipto, alegia, batzeko. Egiptoko Inperio Berriaren garaian, hiriburua, Eleithyaspolis izatera pasa zen.

Hierakonpolis, Horus jainkoaren gurtzaren gunea izan zen, lehen dinastietako erregeen jainko zaindaria, erregea bera, Horusen lurreko manifestazioa zelarik. Horusek, Niloren ibarraren alde emankorra ordezkatu zuen, eta Sethek, idorra, basamortua, alegia.

### Hierakonpolis eta egiptoar zibilizazioaren aurrekariak 
Lehen gune *proto-estatalak*, Niloren ibarrean, honako toki hauetan agertzen dira: Hierakonpolis, Naqada eta Abidosen (Naqada IIc-d K.a. 3400-K.a. 3200).

Hierakonpolis inguruan aurkitu dira *tenplu primitibo*en aurrekariak, Nilo ibaiaren ibarreko biztanleen txabola apalak imitatzen zituztenak.

Narmerren Paletak jada erakusten ditu hieroglifoak, egiptoar hieroglifoekin idatzitako lehen testu ezagunak, Abidosen grabatu ziren arren.

## Hondar arkeologikoak 
[thumb|180px|[Narmerren Paleta. Ontarioko Errege Museoaren erreprodukzioa]]
Hierakonpoliseko hondar arkeologiko garrantzitsuenak honako hauek dira:

* *100 Hilobia* delakoa, Naqada II edo Gerzear garaikoa, bere margo muralagatik ospetsua, XIX. mendearen amaieran aurkitua eta gaur egun suntsitua dagoena, non nabigazio, ehiza eta borroka eskenak irudikatzen diren.
* Khasekhemuyren barruti erraldoia
* Horus jainkoaren tenplua Hierakonpolisen, non exbotu ugari utzi ziren, irudi historikoekin apaindutako *errege mazo* ospetsuak barne, horietatik, hemen aurkitutako bostak baino ezagutzen ez direlarik.

*Gordailu Nagusia*n, Quibellek eta Greenek (1898) honako hauek aurkitu zituzten.

* Horus Eskorpioi II.aren mazoa, erregeak, dirudienez, Behe Egiptoren aurka lortutako garaipena irudikatzen duena.
* Narmerren Paleta, Gardinerren arabera, nazio bikoitzaren batasuna irudikatzen duena eta Deltako bere etsaien aurkako garaipena ospatzen duena.
* Jasejemuyren bi eseritako estatua, Behe Egiptoren aurka lortu zuen garaipena erregistratzen duten inskripzioekin.

Hierakonpoliseko eraikinen hondakinen artean, garai eta aro guztietako objektuak aurkitu dira, Kairoko Egiptoar Museoan dagoen Horus irudikatzen duen VI. dinastiako urre eta obsidianazko belatz buru bat bezala.

## Kanpo estekak 
* Hierakonpolis
Saratsa (mendia)

**Saratsa** edo **Usabide**, Nafarroako mendi bat da, Andiako mendilerroan dagoena, 1171 metroko garaierakoa. Mendi honentzako nahiago den izena, Saratsa da, Usabide izena, hobekiago baitatorkio Lizarragako mendatearen tunelaren gainetik igarotzen den mendate, lepo edo bideari.

## Abiapuntuak 
Tontorrerako ibilbide labur eta sinpleena, Lizarragako mendatea da, non, izen berdineko Lizarragako tunela igaro eta berehala, pare bat ostatu ikusiko diren. Ibilaldia bide batetik abiatuz, aurkituko den lehen tontorra, Tunelgaña izenekoa da, 1160 metrokoa, eta, gailurra jarraituz, Saratsara iristen da.

Ibilbide luzeago bat abiatzen da Dorraotik, San Pedroko ermitaranzko bidea hartuz. Hemendik, bideak, Lezitza labarraren ezkerraldeko zatia igotzen du Elordia edo Pagomotxeta mendateraino. Eskumatik, laztutako gailurra jarraitzen da, inongo zailtasunik gabe, Ergoienako haranean nagusi. Bata bestearen atzean datozen tontorrak, dira, ordena honetan: Pagomotxeta, Eskalaborro, Aitzorrotz, erpuru formakoa, azken honetara heltzeko, kontu handia izan behar den oso aireko gailur bat igo behar dena, eta, azkenik, Saratsa edo Usabide.

## Ikus, gainera 
* Mikelete

## Kanpo estekak 
*  euskal-herria.org webgunean
Heket

**Heket** edo **Heqet**, jainkosa onuragarria, bizitza eta ugalkortasunaren ikurra, jaiotzak presiditzen dituena eta emagin bezala, erditzean laguntzen zuena, egiptoar mitologiaren arabera. Bere izenaren beste aldaera batzuk Heqat, Hekit, eta, ez hain ohi, Hegit edo Heget dira.

## Ikonografia 
Igel bat bezala, edo igel burudun emakume bezala irudikatua zen.

## Mitologia 
Heket, Antzinako Egiptoko jainkosa onuragarrietako bat zen, bere gurtza, gutxienez, lehen dinastietatik datatua dagoena. Piramideetako Testuetan aipatua da.

Goizero, Eguzkiaren jaiotzan parte hartzen zuen, eta, beraz, haurdun zeuden emakumeen jainkosetako bat bezala hartua izan zen, "Arnastea eragiten duena" deitua, jaio berriari bizitza ufada ematen baitzion, ankha sudur aurrean jarriz.

Osirisen berpizkundean lagundu zuelako, euren pizkundean, hildakoen laguntzailetzat ere jotzen zen.

Ra eguzki jainkoaren alaba eta Shuren emaztetzat hartua izan zen, Nut eta Geben ama zelarik. Khnumen emaztea ere bazen Antinoopolisen, Kom Ombon, Sobek-Raren emaztea den arren.

## Sinkretismoa 
Nut eta Hathorrekin identifikatua izan zen, Hibiun, Isisekin ere identifikatua izan zen, azken honen aldeetako bat bihurtuz.

## Epitetoak 
"Arnastea eragiten duena" deitua izateaz gain "Nazio bikoitzeko Anderea" epitetoa ere jaso zuen, Abidosen.

## Gurtza 
Hermopolis, Abidos, Antinoopolis, Apolinopolis Parva eta Kushen gurtua izan zen. Tenpluetako mammisietan ere gurtua izan zen. Bere kuttunetan "berpizkundea naiz" esaldia agertzen zen, eta, ondorioz, kuttun hauek lehen kristauek erabili zituzten.

## Kanpo estekak
Silikosi

**Silikosia** edo **Grinderren eritasuna** lanak sortutako arnas gaixotasuna da, silize libreak edo kuartzo kristaldunak eraginda eta batez ere meatzari, harri-zulatzaile, hargin eta harrobietan diharduten langileak kaltetzen dituena.

Bernardino Ramazzinik deskribatu zuen lehenengo aldiz 1705ean Italian, *"De Morbis Artificum Diatriba"* ("Langileen gaixotasunetaz") liburuan deskribatuz.

## Bilakaera 
Gaixotasunak bilakaera akutua eta hilkortasun tasa altua eduki dezake, edota mota kronikoa garatu. Azken kasu honetan, fibrosi noduluduna agertu daitezke biriketako goiko lobuluetan tipikoki, bai eta adenopatiak ere.

Funtzionalki, patroi murriztaile edota buxatzaile garatuko dituzte silikotikoek.

Azkenik, silikosi kronikoa duten pazienteek joera handiagoa daukate tuberkulosia ere jasateko.

## Kanpo estekak 
* Silikosia American Review of Respiratory Diseaseen webgunean.
Artatama II.a

**Artatama II.a**, Mitanniko tronuaren usurpatzaile bat izan zen, denbora laburrez errege izan zena, K.a. 1350 inguruan.

Ez da Tushrattaren anaia ote zen ezagutzen, edo oinordekotza lerro aurkari batetakoa ote zen. Lehenik Hurriko errege koroarazi zen, eta, ondoren, Shubiluliuma I.a hititarekin aliatua, Mitanniko tronua lortu nahi izan zuen, biak ala biak, lehen saiakera batean garaituak izan zirelarik. Baina, bigarren saiakeran, Tushratta garaitu eta hil zuten, denbora laburrez errege izan zelarik, bere seme Shuttarna III.a tronura igo aurretik.
Asbestosi

**Asbestosia** lanak sortutako arnas gaixotasun kronikoa da, amiantoa duten produktuek eraginda eta meatzaritza, zurgintza, eraikuntza eta automobilgintzan (balazta eta enbrageak) diharduten langileak kaltetzen dituena. Asbesto edo amianto hautsa hausnartuz gero sortzen den gaixotasuna. Neumokoniosi mota bat da.

Biriketako fibrosia eragiten du eta zuzenean lotuta dago kontaktuaren intentsitate eta iraupenarekin.

Minbiziaren arrisku handiagoa da 15-20 edo urte gehiagoko esposizio luzearen ondoren, birikako minbizia edota mesotelioma garatuz.

## Diagnostikoa 
* Erradiografian biriketako beheko lobuluetan irudi fibrotikoak agertzen dira.
* Espirometrian patroi murriztailea garatuko dute asbestosikoek.
* OTA edo eskanerrean pleurako plakak ikus daitezke esposizio zaharra eduki duten pertsonengan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Asbestosia "Harrison"en webgunean
Fimbulvetr

Eskandinaviar mitologian, **Fimbulvetr** delakoa, Ragnarökaren aurrekaria da.

Gylfagginingen, Edda prosaikoan kontatzen den arabera, negu hauek bata bestearen atzean datoz, tartean inongo udarik gabe. Garai honetarako, elurra norabide guztietatik etorriko da, eta, gizakien arteko amaigabeko guduak aurresaten ziren, non asko hilko ziren.

Mundua, guduz beteko da, baita familien barneko guduekin ere, eskandinaviar pentsamenduaren bihotza trenkatzen duena. Lotura etikoak desagertu egingo dira. Honako hauek gertatuko dira:

::Anaiek borroka egingo dute|eta euren artean hilko dira
::eta arreben semeek|senidetasunak zikinduko dituzte
::Gogorra izango da lurra|adulterio askorekin
::Aizkora aro bat, ezpata aro bat|suntsitutako ezkutuena
::haize aro bat, otso aro bat|mundua behera erori aurretik
::gizakiak ere ez dira|euren artean errespetatuko

::Völuspa, 45. ahapaldia, Edda poetikoa

"Fimbul" aurrizkiak "handiena", "erraldoia" esan nahi du. *"Vetr"*ek, berriz, "negua" (eskandinaviar hizkuntza kontinentaletako *vinter* hitzaren baliokidea eta *winter* hitzarena ingeles eta alemanieraz). Antzinako eskandinavierako *veðr* hitzarekin ere lotua dago, "ekaitza" edo "klima ekaitztsua" (eta, germaniar hizkuntzetan, "klima"rentzako gaur egungo baliokideak: väder suedieraz, wetter alemanez eta *weather* ingelesez). Honela, *Fimbulvetr* hitzak "negurik handiena" esan nahi du.

Europa iparraldeko nazioetan, Suedia, Danimarka eta Norvegia kasu, *fimbulwinter* hitzako, ohiko hizkeran, bereziki gorria den negu bati erreferentzia egiteko erabiltzen da.

Egon dira zenbait espekulazio, bereziki mito honek, eskandinaviar herrialdeetan, eskandinaviar Brontze Aroaren amaieran, K. a. 650ean gertatuko klima aldaketarekin izan dezakeen loturari buruz. Hori baino lehenago, eskandinaviar herrialdeek, pixka bat epelagoa zen klima bat zuten.

## Kanpo estekak
Diptera

**Dipteroak** (**Diptera**, grezieratik: *di* = bi, eta *pteron* = hego) soilik bi hego dituzten intsektuen ordena bat dira. Talde honetako espezeei atzeko hegoak halterio bilakatu zaizkie. Multzo honetakoak dira etxe-euliak, eltxoak eta ezparak. 120.000 espezie deskribatu dira, baina 240.000 baino gehiago direla kalkulatu da.

Animalia hauen elikadura mota askotakoa izan daiteke: fitofagoak, haragijaleak, parasitoak edo saprofagoak dira. Gehienek 10-20 egun behar dituzte arrautzetik irten ondoren heldu bihurtzeko. Hiruzpalau larba aldi igarotzen dituzte. Larbak zizare formakoak dira eta ez dute hankarik.

## Familiak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25312 }
|sort=label
|columns=P225:Familia,P18:Irudia
|row_template=Zutabe_formatoa/Familiak
|thumb=80
}}

## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Animalien hotsak

## Kanpo estekak
Barre des Écrins

**Barre des Écrins**, Frantziako Alpeetako mendi bat da, 4102 metroko garaiera duena. Massif des Écrins izeneko mendiguneko mendirik garaiena da. 4.000 metrotik gorako garaiera duen alpetar mendirik hegoalderenekoena da.

## Geografia 
Barre des Écrins, Durance eta Isère ibaiaren arroen artean banatzen da. Mendi honen hegoaldeko aurpegia harkaitztsua da, iparraldekoan glaziarra dagoen bitartean, Glacier Blanc glaziarraren iturburua sortuz.

## Igoera 
Barre de Écrins, lehen aldiz, 1864ko ekainak 25ean igo zen. Lehen igoera hau egin zutenak, Adolphus Warburton Moore, Horace Walker eta Edward Whymper izan ziren, Michel Croz, Christian Almer zaharra eta Christian Almer gaztea gidari bezala zituztelarik. Tradizionalki, Pré de Madame Carletik igotzen da, Ailefroideko haranean. Ohiko ibilbideak, oso-osorik igotzen du Glaciere Blanc glaziarra. Hau, oso ibilbide erabilia da, Dôme des Écrinserako ohiko ibilbidea baita, Alpeetako 4.000 metrotik gorako mendietatik errazen igotzen denetako bat. Refuge des Écrinsen abiatzen da, eta iparraldeko aurpegia igotzen du, ia Lory Saddle mendiaren tontorreraino, 3.974 metrokoa, non Dôme eta Barre mendietaranzko bideak banatzen diren. Barreranzko igoerak, malda harritsu batetatik jarraitzen du bide osoan zehar tontorreraino.

## Kanpo estekak 
* The Barre des Écrins on SummitPost
* Climbing the Barre des Écrins in pictures
Mursili I.a

**Mursili I.a** (Mushilish), hititen erregea izan zen Hattusili I.a hil ondoren, K.a. 1620 eta K.a. 1590 bitartean.

"Hatusiliren Aieneak" izeneko aurkitutako dokumentu baten arabera dakigunez, Hattusilik bere biloba Mursili aukeratzen du bere seme esker txarrekoaren ordez, hititar inperioko tronuaren oinordeko bezala.

Hiri-estatuen konfederakuntza batzen zituzten zertxobait ahulak ziren loturak estutu zituen, eta hauek, hititar inperioan barneratu zituen, Ekialde Ertaineko hirugarren indarra izateraino, Babilonia eta Egiptoren ondoren. Hedatze politika jarraitu zuen hurritak garaitu eta Alepoko erresuma suntsituz, azken honetan, bere aitona Hattusilik huts egin zuelarik. Babiloniaren aurkako eraso bat egin zuen K.a. 1595ean. Baina argi zegoen Mursilik ezingo zuela inperioko hiriburu zen Hattusasetik 2.000 kilometrotara zegoen hiri bat ezingo zuela mantendu, eta, are gutxiago, inperioan barneratu. Eraso honek, amoriarren dinastiaren amaierarekin bat egin zuen, dinastia honetako azken erregea, Samsu-Ditana izan zelarik. Gertaera hau, Mursiliren espedizioaren ondorio edo halabehar hutsa izan ote zen ez da ezagutzen.

Kanpaina amaitu ondoren, Mursili Hattusasera itzuli zen. Handik gutxira, K.a. 1590ean, bere koinatu Hantil I.a buru zen konplot baten biktima bezala hil zen, Hantil bera, hititar errege berri bihurtu zelarik.

## Familia 
## Kanpo estekak
Praates I.a

**Praates I.a** Partiako arsazidar dinastiako errege bat izan zen. Bere erregealdia, K.a. 176 eta K.a. 171 bitartean hedatu zen. Priapatioren semea, gazte hil zen, erresuma, bere semeen ordez, bere anaia Mitridates I.a Partiakoari utziz.

K.a. 171n, tropak bildu zituen, eta urte batzuk lehenago pentsatu eta prestatutako kanpaina bat hasi zuen, Praatesek eta bere kontseilariek, inguruko estatuak inbaditzea garrantzitsua zela uste izan zutenean. Kanpainako goiburua *Jegde dorte revyn squetaius* izan zen, bereziki Mediatik gertu erabilitako gerra oihu latindarra. Honekin, Marditarrak menderatu ahal izan zituen, Elburz mendietako tribu bat, baita Simindotarrak ere, Partiako hego-ekialdeko beste tribu bat. Ondoren, kanpaina berrabiatu zuen bere gainontzeko tropekin, 1000 gizon ingururekin osatuta zeudenak, gehi emakumeak eta zaldiak.

Kanpainak, logistika arazoak izan zituen, eta, beraz, urte bereko udazkenean geldiarazia izan zen, pentsatua zuena baino lehenago. Praatesek, eraiki zituen gerra makinak gainetik kendu behar izan zituen, eta Media zati bat konkistatzea pentsatu zuen, baina eszitek, bizirik mantendu zen gainontzeko mardi tribuarekin aliatuak, segada batean harrapatu zuten, Haron gotorlekuko harresietatik gertu. Praatesek, gezi bat jaso zuen urdailean eta hil egin zen. Baina, hil aurretik, erresuma, bere anaiaren eskuetan utzi zuen, Mitridates jeneral eraginkorra, segadatik ihes egin eta Partiara itzultzea lortu zuena.

## Bibliografia 
* Julianus Justinus.*Historiarum Phlippicum.XLI,5*
* Isidore of Seville.*Chronica.7*
Rekaredo I.a

**Rekaredo I.a** (, ; ?-601eko abenduaren 21a) bisigodoen erregea izan zen, Leovigildoren semea. Rekaredok frankoen aurkako gerra egin zuen 590 urtean. Liuva II.a bere semea, erregea ere izan zen. Rekaredok Toledoko III. kontzilioan katolizismora aldatu zen bere erlijioa.

Rekaredok erlijio-batasuna lortu nahi zuen, bisigodoak ariotarrak baitziren eta hispaniar-erromatarrak, katolikoak. 589an, Rekaredo, noble gehienekin batera katoliko bihurtu eta ondorioz, gero eta botere handiagoa zuen Eliza katolikoaren babesa lortu zuen. Hortik aurrera, Elizak legitimatuko zuen monarkia.

## Rekaredoren fede-aldaketa 
## Erreferentziak
Elburz

**Elburz** edo **Alborz** () Iran iparraldeko mendikatea da, Armeniako mugatik Kaspiar Itsasoraino hedatzen dena, eta Turkmenistan eta Afganistango mugetan amaiera duena. Ekialde Ertaineko tontorrik altuena dago bertan, Damavand mendia, 5.610 metroko garaiera duena. Mendikate hau ez da nahasi behar Kaukason dagoen Elbrus mendiarekin; horren izena ere, Avestako *Hara Bərəzaitī* mendi mitikotik eratorria da.

Elburz mendikateak hesi bat eratzen du Kaspiar Itsasoaren eta Qazvin-Teherango goi-ordokiaren artean. 60 kilometroko zabalera eta 130 kilometroko luzera du, eta Goi Devoniarretik Oligozenoraino datatuak dauden sail sedimentarioez osatua dago, nagusiki, granito gune baten gainean dauden jurasikoko kareharriak.

Interes guneen artean, Erdi Aroko Alamut gotorlekua eta zenbait eski estazio daude, horietako batzuk, munduko hoberenetakotzat hartzen direnak, Dizin, Tochal, Shemshak eta Darbandsar kasu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mapak, Argazkiak eta tontor zerrenda
Ernest Alkhat

**Ernest Alkhat Bidegain** (Iholdi, Nafarroa Beherea, 1951eko uztailaren 24a - Armendaritze, Nafarroa Beherea, 2008ko azaroaren 7a) bertsolaria zen. Lehen bertsoak 14 urterekin bota zituen. Iparraldeko bertsogintzaren ardatzetako bat izan zen 1980-1990 hamarkadan.

Iparraldeko Bertsolarien Lagunak Elkarteak bideraturik, Iparraldeko eskoletan bertsolaritza zabaldu eta bertsotan irakasteaz ere arduratu zen.

Xan semea ere, bertsolaria da.

## Txapelketak 
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Txapelduna (2): 1987 eta 1989
** Txapeldunordea (1): 1986
** Hirugarren (1): 1991
** Finalista (9): 1981, 1982, 1983, 1984, 1985, 1988, 1992, 1994 eta 1995
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** Parte hartze (3): 1982, 1986 eta 1989

## Sariak 
* 1980ko Lauaxeta saria: txapelduna.

## Kanpo Loturak 
* Bertsozale.com: Ernest Alkhat
* Ernest Alkhat Euskal Kultur Erakundearen webgunean
Lewyren gorputzen dementzia

**Lewyren gorputzen dementzia** Alzheimerraren familiako gaixotasuna da, síntoma berberak eta beste batzuk gehituta dituena. (Parkinsonismo sintomak, aluzinazioak, sukar-ametsak edo erantzun desegokiak hainbat botikari.

## Kanpo estekak
Picken gaixotasun

**Picken gaixotasuna** gaixotasun psikopatologikoa da.

## Sintomak 
Gaixoen zati bat txisteak egiteko eta barre egiteko joera dute, arduragabetasuna eta egiten dituzten gauzek edukiko dituzten ondorioak berdin izatea. Beste zati bat, ordea, bero emozionala gabe geratzen doaz, erraz galtzen dute arreta eta gizarte-aislamendua agertzen dute. Sarria da gaixoak aurrean dituen objektuak edozertarako erabiltzea edo mugitzea, arrazoi finkorik gabe.

## Kanpo estekak
Depresio

**Depresioa** medikuntzan gaixotasun psikiatrikoa da, ezaugarri nagusitzat tristura, adoregabezia edo erorialdi-egoera sakon iraunkorra duena. Euskadin, lehen mailako asistentziako medikuaren kontsultatik pasatzen diren 5 pazienteetatik batek depresio-koadroa dauka.

## Sintomak 
Dena ilun ikusten dugu, ez daukagu ezertarako animorik, eta tristura ulertezin batek jota bezala geratzen gara, gure baitan ixtera eta kanpoarekin harremanak moztera irits gaitezkeelarik. Baita negar egiteko gogo etengabeak, etorkizuna modu pesimista edo ezkorrean ikusten da eta bere burua gutxiesten du.

Emakumeak kalteberagoak izaten dira depresioaren aurrean, oro har, gizonezkoek baino; izan ere, gizarte harreman gutxiago izaten baitituzte. Gaur egun beste adin-talde bat ere hartzen da kontuan depresioaren diagnostikoa ezartzeko orduan, eta harritzekoa badirudi ere, umeek osatzen dute talde hori.

## Tratamendua 
Depresioari aurre egiteko diagnostiko egokia ezinbestekoa da, depresioarekin batera ager daitezkeen bestelako sintoma edo egoerak (antsietatea, esaterako) oso kontuan hartu behar direlako.

Antidepresibo izeneko botikak hartzean oinarritzen da tratamendua.

## Ikus, gainera 
* Antsietate-depresio asaldura mistoa
* Neguko depresioa

## Kanpo estekak 
* "Udazkenarekin batera depresioa" ("Elhuyar" aldizkarian)
* Antidepresibo azkarragoak