open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrew Fielding Huxley

Sir **Andrew Fielding Huxley** (Hampstead, Londres, 1917ko azaroaren 22a - Grantchester, Cambridgeshire, 2012ko maiatzaren 30a) britainiar biofisikaria izan zen. Aldous eta Julian Huxleyren anaiorde zen Thomas Huxleyren biloba da.

## Biografia 
Nerbio-bulkadaren transmisioaren azalpen zehatza eman zuen. Bere ikerketa gehienak Alan L. Hodgkinekin batera egin zituen eta bi zientzialariek Fisiologiako eta Medikuntzako Nobel Saria jaso zuten 1963an, John C. Eccles australiarrarekin batera, azken horrek ere nerbio-transmisioaren inguruan lan egin baitzuen.

Huxleyk eta Hodgkinek erakutsi zuten nerbio-bulkadaren transmisioa nerbio-zelularen kanpoko mintzak kontrolatzen duen prozesu elektriko eta kimikoa dela. Mintzak selektiboki uzten die karga positiboa daramaten potasiozko eta sodiozko ioiei (karga elektrikoa daramaten atomoei) zelulatik ateratzen eta sartzen. Zelula egonean dagoenean, potasiozko ioiak arazorik gabe mugi daitezke mintzean zehar, ez ordea sodiozko ioiak. Horren ondorioz, egonean dagoen nerbio-zelula batek karga negatiboa du, baina sodiozko ioiak zelularen mintzetik kanpo pilatzeak karga positiboa sortzen du. Zelulari aplikatutako estimulu batek mintzaren poroak irekitzen ditu eta karga positiboa daramaten sodiozko ioiak zelula barrura sar daitezke, eta kargaren ikurra aldatu. Karga elektrikoaren bat-bateko aldaketa horrek nerbio-bulkada sortzen du. Bulkada amaitzean, potasiozko ioiak kanpora ateratzen dira eta zelula bere ohiko karga negatiboarekin gelditzen da.

1974an Elisabet II.a erreginak Sir titulua eman zion. 1984an gaztetan ikasketak egin zituen Cambridgeko Trinity Collegeko zuzendari izendatua izan zen, eta han egon zen 1990ean erretiroa hartu zuen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claude Sautet

**Claude Sautet** (Montrouge, Frantzia,  - Paris, ) zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Arte Dekoratiboen eskolan eta Zinemagintzako Goi Eskolan egin zituen ikasketak. Zinema-ikasketak bukatu bezain laster, Frantziako telebistarentzat ekoizten eta idazten hasi zen. 1951n egin zuen debuta, ''Nous n'irons plus au bois* film laburrarekin. Luzaroan, baina, ezagunago izan zen gidoi-idazle gisa, eta Jacques Deray, Marcel Ophuls eta Jean-Paul Rappeneau zuzendariekin lan egin zuen. Bere lehen filmetako protagonista nagusiak Louis de Funès, Jean Paul Belmondo, Sylva Koscina, Yves Montand eta, batez ere, Romy Schneider izan ziren.

1969an egin zuen bere lehen film aipagarria, *Bizitzako gauzak*, Paul Guimarden eleberrian oinarri hartuta. 1979an lortu zuen, baina, nazioarteko kritikaren onespena, *Une histoire simple* filmarekin; urte hartako film onenaren Oscar Sarirako izendatu zuten.

1987an Georges Beauregard Saria eta Florentziako Zinemaldiko sari handia lortu zituen, *Quelques jours avec moi* filmarengatik. Film hori ere literatura-obra batean oinarritu zen, eta Frantziako garai hartako hiru antzezle onenetakoek parte hartu zuten: Daniel Auteuil, Dominic Blanc eta Sandrine Bonnairek.

Hurrengo filma handik denbora batera egin zuen: *Un coeur en hiver* (1992, *Bihotz bat neguan*); filmak Frantziako Zinemako Akademia Nazionalaren sari nagusia, Méliès Saria, eta Veneziako Zinemaldiko Zilarrezko Lehoia saria jaso zituen, besteak beste. Hurrengo filma ere, *Nelly eta Monsieur Arnaud *(1955), saritua izan zen: Michel Serraultek antzezle onenaren Cesar Saria jaso zuen, eta Sautetek zuzendari onenarena.

## Filmografia 
### Zuzendaria 
* *Bonjour sourire* (1955)
* *Classe tous risques* (1960)
* *L'arme à gauche* (1965)
* *Les choses de la vie* (1970)
* *Max et les ferrailleurs* (1971)
* *César et Rosalie* (1972)
* *Vincent, François, Paul... et les autres* (1974)
* *Mado* (1976)
* *Une histoire simple* (1978)
* *Un mauvais fils* (1980)
* *Garçon !* (1983)
* *Quelques jours avec moi* (1988)
* *Un cœur en hiver* (1991)
* *Nelly et Monsieur Arnaud* (1995)

### Gidoigilea 
* *Les Yeux sans visage* (1959), Georges Franjurena
* *Symphonie pour un massacre* (1963), Jacques Derayrena
* *Peau de banane* (1963), Marcel Ophülsena
* *L'Âge ingrat* (1964), Gilles Grangierrena
* *Échappement libre* (1964), Jean Beckerrena
* *La Vie de château* (1965), Jean-Paul Rappeneaurena
* *Mise à sac* (1967), Alain Cavalierrena
* *Borsalino* (1970), Jacques Derayrena
* *Les Mariés de l'an II* (1971), Jean-Paul Rappeneaurena
* *Mon ami le traître* (1988), José Giovannirena
* *Intersection'' (1994), Mark Rydellena

## Erreferentziak
Hernán Siles Zuazo

**Hernán Siles Zuazo** (La Paz, 1914ko martxoaren 21a - Montevideo, 1996ko abuztuaren 6a) boliviar politikaria izan zen, Mugimendu Nazionalista Iraultzailearen sortzailea. Bi agintalditan izan zen Boliviako lehendakari: 1956-1960 eta 1982-1985 bitartean.

## Bizitza 
Hernando Siles lehendakariaren semea zen. Lege-ikasketak egin zituen. Paraguairen kontrako Chacoko Gerran borrokatu zen (1932-1935), eta 1941. urtean, Mugimendu Nazionalista Iraultzailea sortu zuen, Víctor Paz Estenssororekin batera. Alderdi horrek bat egin zuen Gualberto Villarroel militarra agintari jarri zuen estatu-kolpearekin (1943-1946), eta Villarroel bere kargutik kendu zutenean, Silesek erbestera ihes egin behar izan zuen. Boliviara itzuli eta 1952ko iraultza abertzalearen alde agertu zen. Iraultza hari esker, Víctor Paz Estenssorok lehendakaritza eskuratu zuen, eta Siles lehendakariorde izan zen. Paz Estenssorok bere agintaldia amaitu ondoren, berriz, lehendakari izendatu zuten Siles, 1956an.

Gobernuaren buru zegoela, egonkortasun ekonomikoa lortzen saiatu zen, eta zenbait hitzarmen sinatu zituen Estatu Batuekin eta Nazioarteko Diru Funtsarekin. 1960an bere agintaldia amaitu ondoren, enbaxadore izan zen, eta 1964ko estatu-kolpearen ondoren, erbestera ihes egin behar izan zuen, berriro. Sorterrira itzuli zenean, Herritar Batasun Demokratikoa antolatu zuen, eta lehendakaritzarako hautagai izan zen, 1978, 1979 eta 1980. urteetan. 1980an berriro ihes egin zuen, militarren estatu-kolpearen ondorioz; baina 1982an militarrek agintea utzi eta Siles Zuazok berreskuratu zuen lehendakaritza. Agintaldi horretan, krisi ekonomikoari aurre egiteko murrizketak eta neurri gogorrak hartu zituen. 1985ean greba orokor batean gertatutako istiluen ondoren, dimisioa eman zuen, eta hauteskundeak aurreratu zituen.

## Erreferentziak
André Brink

**André Philippus Brink** (Vrede, Estatu Askea, Hegoafrika, 1935eko maiatzaren 29a - 2015eko otsailaren 6a) hegoafrikar idazlea izan zen, afrikaans hizkuntzaz eta ingelesez idazten zuena.

## Biografia 
Oso gaztetatik britainiarren nagusitasun politikoaren eta kulturalaren kontra borrokatzen zuen Ruiterwag mugimenduko kide izan zen. 1958an, Brinken lehenengo eleberriaren ondoren, Sestigers (1960ko hamarraldiko idazleak) mugimenduko idazleen ordezkaritzat hartu izan zen. Idazle horiek eleberri errealistaren gaiak eta azaltzeko moduak hausten zituzten.

Sorbonan ikasi zuen, eta hainbat egonaldi egin zituen Frantzian. Egonaldi horien ondorioz indartu egin ziren Brinken lanetan Sartreren existentzialismoaren eta *Nouveau roman*en eragina. "Enbaxadorea" (1963), "Orgia" (1965), "Eguerdia" (1969), "Bihurria" (1970), "Gaueko ezaguera" (1973) lanak debekatu egin zituen gobernuak, eta baita bere antzerki-lan militanteak ere. Azken horretan, esate baterako, neskato ingeles baten eta beltz intelektual baten arteko maitasunezko harremana azaltzen du. 1997an itzuli zen antzerkira *Jogger* lanarekin.

Ondorengo kontakizunek berehala izan zuten oihartzuna mundu osoan: "Gauaren gogorrenera" (1974), "Une bat haizean" (1976), "Euri zurrumurruak" (1978). Brinken lan guztietan apartheidaren eraginez gertatzen den kulturen eta zibilizazioen arteko borroka azaltzen da, eta gogoeta egiten du horren inguruan: "Isiltasun nahasia" (1982), "Izurriaren harresia" (1984), "Setio egoerak" (1988), "Izu ekintza" (1991), *Adamastor* (1993), "Hondarrezko irudiak" (1996), "Deabruaren harana" (1998). "Itzulera Luxenburgoko lorategira" (1996) saiakera-lanean Hegoafrikako demokraziaren lehenengo bost urteen laburpena egiten du.

## Obra 
* *File on a Diplomat* (1967)
* *The Ambassador*
* *Looking on Darkness*
* *An Instant in the Wind* (1976)
* *Rumours of Rain* (1978)
* *A Dry White Season* (1979)
* *A Chain of Voices* (1981)
* *Mapmakers: Writing in a State of Siege* (1983)
* *The Wall of the Plague* (1984)
* *A Land Apart: A South African* Reader (1986)
* *States of Emergency* (1988)
* *An Act of Terror* (1991)
* *The First Life of Adamastor* (1993)
* *On the Contrary* (1993)
* *Imaginings of Sand* (1996)
* *Reinventing a Continent: Writing and Politics in South Africa* (1996)
* ''Devil's Valley* (1998)
* *The Novel: Language and Narrative from Cervantes to Calvino* (1998)
* *The Rights of Desire* (2000)
* *Anderkant die Stilte* (2002)
* *Before I Forget* (2004)
* *Praying Mantis* (2005)
* *The Blue Door* (2006)
* *Other Lives* (2008)

## Sariak 
* Mondello saria (Italia)
* Prix Médicis Etranger (Frantzia)
* 1976 Booker saria (*An Instant in the Wind*).
* 1978 Booker saria (*Rumours of Rain*).
* 1980 Martin Luther King Memorial saria
* 2003 Alan Paton Award saria (*The Other Side of Silence*).
* 2003 Commonwealtheko idazleei saria (*The Other Side of Silence*).
* 2005 Commonwealtheko idazleei saria (*Before I Forget*).
* 2006 Commonwealtheko idazleei saria (*Praying Mantis*).
* 2006 Commonwealtheko idazleei saria (*Praying Mantis'').
## Erreferentziak
Augusto Roa Bastos

**Augusto Roa Bastos** (Asuncion, 1917ko ekainaren 13a - Asuncion, 2005eko apirilaren 26a) paraguaiar idazlea izan zen.

## Bizitza eta lanak 
Nekazari-herri batean sortu zen. Eskola militarrean ikasi zuen 1925etik aurrera eta Chacoko gerran (1932-1935) parte hartu zuen. Espainiako literatura klasikoa irakurri zuen urte haietan. 1942an *El ruiseñor de la aurora* (*Egunsentiko urretxindorra)* poesia-liburua idatzi zuen, espainiar idazleen eraginpean. Hurrengo urteetan uko egin zion obra hari. 1947an Buenos Airesa joan zen, Paraguaiko gerra zibiletik ihesi, eta han bizi izan zen Paraguaiko enbaxadako kultura-aholkulari eta kazetari gisa.

1953an *El trueno entre las hojas* (*Trumoia hostoen artean*) ipuin-bilduma idatzi zuen, Paraguaiko herri xeheak pairatzen duen injustiziari buruzkoa, gerora Hego Amerikan barrena zabalduko zen errealismo magikoaren ildotik idatzia. Paraguaiko XX. mende hasierako historia kontagai duen *Hijo de hombre* (1960, *Gizonaren semea*) eleberriak arrakasta handia ekarri zion. Prosazko bi obra horiek film-liburu bihurtu zituen, eta zinemarako beste liburu batzuk idatzi zituen 1960 ondoren. Paraguaiko gerra zibileko gehiegikeriez istorio laburrak bildu zituen *El baldío* (1966, *Lugorria*) obran eta giza existentziaz eta psikologiaz idatzi zuen *Los pies sobre el agua* (1967, *Oinak ur gainean*) eta *Madera quemada* (1967, *Zur kiskalia*) ipuin-bildumetan.

1970. urtean Paraguaira itzuli zen literatura-irakasle gisa eta 1974an *Yo el supremo* (*Ni, buruzagi gorena*) eleberria argitaratu zuen, José Gaspar Rodríguez de Francia Paraguaiko diktadorearen bizitza oinarritzat hartuta. 1976an Okzitaniako Tolosara joan zen, hango unibertsitateko literatura-irakasle. 1982. urtean Paraguaiko herritartasuna ukatu ondoren, Espainiakoa eta Frantziakoa eman zitzaizkion (1983an eta 1987an, hurrenez hurren).

Bere ibilaldian sari ugari jaso zituen: British Council saria (1948), Editorial Losada saria (1959), Paraguaiko Literaturako Sari Nazionala (1995), José Martí saria (2003), Konex Mercosur saria (2004) eta Cervantes saria (1989).

## Erreferentziak
Harold Davenport

**Harold Davenport** (Huncoat, Lancashire, Ingalaterra, 1907ko urriaren 30a - Cambridge, Ingalaterra, 1969ko ekainaren 9a) Erresuma Batuko matematikaria izan zen.

## Biografia 
Manchesterreko Unibertsitatean ikasi zuen matematika, beka baten laguntzaz; bere irakasleen artean Louis Mordell eta Milne zeuden. 1927an graduatu zen; hala ere, ikasketak jarraitu zituen Cambridgeko Trinity Collegen. Cambridgen Littlewood eta Abram Besikovitxen hitzaldietara joateko aukera izan zuen, eta tesia lehenengoaren zuzendaritzapean egin zuen.

1932an beka bat eman zioten; honela Hasseri bisita bat egin zion Marburgen, eta lan garrantzitsu bat egin zuten elkarrekin. Heilbronnekin ere lankidetzan aritu zen urte askoan. Cambridgera itzulita, ikerlanean jarraitu zuen eta artikulu ugari idatzi zituen urte horietan.

1937an Manchesterreko Unibertsitatera joan zen irakasle-laguntzaile. Mordellen eragina izan zuen bertan; honela, zenbakien geometria eta hurbiltze diofantostarrak aztertzen hasi zen. 1941ean matematika-katedra lortu zuen Ipar Galesko Bangor Unibertsitatean. Londresko Unibertsitateko eta Cambridgeko matematika-irakasle ere izan zen.

Davenportek zenbaki-teorian (bereziki zenbakien geometrian), hurbiltze diofantostarretan eta zenbakien teoria analitikoan egin ditu ekarpenik garrantzitsuenak.

Bere lanean artean, *Analytic methods for Diophantine equations and Diophantine inequalities *eta *Multiplicative number theory* (1967) monografiak daude. 1940an Errege Elkarteko kide hautatu zuten, eta Sylvester domina irabazi zuen 1967an. Londresko Matematika Elkarteko mahaiburu ere izan zen (1957-59), eta Berwick saria jaso zuen 1954an elkartearen eskutik.

## Erreferentziak
Per Kirkeby

**Per Kirkeby** (Kopenhage, 1938ko irailaren 1a - *ib.*, 2018ko maiatzaren 9a) Daniar pintorea izan zen.

## Biografia 
Natur zientzietako ikasketak egin zituen Kopenhageko Unibertsitatean. Ikasle-garaian espedizio geologiko askotan parte hartu zuen, Groenlandian, besteak beste. Paisaiak, koadro abstraktuak eta *enviromment* eta *happening*ak egin zituen. 1964an Artikoko Laugarren aroko geologiako lizentzia lortu zuen, eta lehen erakusketa egin zuen Kopenhageko Hovued Liburutegian. 1996-1967 urteetan New Yorken egon zen, eta erakusketak egin zituen Groenlandian, Tunisian, Erdiko Amerikan eta Asia Erdian. 1972tik aurrera erakusketak egin zituen bidaietatik ekarritako gauzekin. 1973an bidaia gehiago egin zituen Mediterraneoan, Islandian eta Turkian. 1978an irakasle aritu zen Karlsruheko Staatliche Akademien. 1967az geroztik poemak, ipuinak eta kontakizunak argitaratu, eta zientzia- eta arte-gaietako filmak egin zituen. 1960ko hamarraldiaren hasieran Arte Eskola Esperimentala lan taldean sartu zen. Taldeko artistak artearen salerosketaren aurka zeuden, eta taldearen izenean egiten zituzten erakusketak, taldekideen izenik agertu gabe. 1970eko hamarraldiaren hasieran, talde lanaz nekaturik, Alemaniara joan zen. Han gusturago aritu zen lanean, eta batez ere paisaiak egin zituen. Paisaia zientzia eta arte esperientziatzat zeukan, eta ohartzen zen paisaiak beragan eragiten zuen zirrara berak modu zientifikoan aztertu zituen indarrek eta formek eraginak zirela. Koadro batzuetan zirrara horiek ia abstraktuak dira, baina argiaren eta materialen erabilera izadiaren mundukoa da. Kirkebyk nabarmena du Turnerren eta Constableren eragina. Kopenhageko Opera berrian Kirkebyren eskulturak daude (2005).

## Erreferentziak
David Alfaro Siqueiros

[thumb|220px|David Alfaro Siqueirosen hilarria, [Mexiko Hirian.]]

**José de Jesús Alfaro Siqueiros**, ezagunagoa **David Alfaro Siqueiros** gisa, (Chihuahua, Mexiko, 1896ko abenduaren 29a - Cuernavaca, Mexiko, 1974ko urtarrilaren 6a) mexikar pintorea izan zen.

## Biografia 
Alfredo Ramos Martínez pintorearen eskolan ikasi zuen. Orozco eta Rivera mexikar muralistek bezala, Mexikoko Iraultzan esku hartu zuen. 1921ean, aurreko biekin batera, arte iraultzailearen agiria sinatu zuen.

Arte proletarioaren teorilari nagusietakoa izan zen. 1935ean lantegi bat sortu zuen Estatu Batuetan. Espainiako Gerra Zibilean, armada errepublikanoko ofiziala izan zen. Bere ideiak zirela eta, kartzelan eta erbestean izan zen zenbait aldiz. Bere garaiko estetika modernoaren aurka egon zen; Colonen aurreko artearen moldeak beretu nahi izan zituen, haietan oinarriturik gizartearen arazoen eta nahikundeen adierazpena izan behar zuen artea garatzeko. Pintura errealista defenditu bazuen ere, Siqueirosek ez zuen bere obra errealismo sozialista sobietarrak zehazturiko arauetara mugatu. Bere lanetan, kolore biziak, kontraste handiko argi-ilunak, lirismoa eta inpresionismoaren eragina dira aipagarri, eta errealismoak eta irudimenak bat egiten dute.

Mexikon ez ezik, beste herrialde batzuetan ere egin zituen muralak, hala nola Txilen (1939, *Muerte al invasor*) edo Kuban (1943, *Arraza berdintasunaren alegoria*); Estatu Batuetako museoetan ere zenbait obra ditu: Filadelfian, *Erraldoiak*, (1932); New Yorken, *Kexu baten oihua* (1937) eta *Etnografia* (1939). Obra gehienak, ordea, Mexikon dira, besteren artean munduan egin den pintura-muralik handiena (4.500 m2), *Gizadiaren Historia* (1966an egina). Beste zenbait lan: *Sutea* (1939); *Traizioaren aurpegia* (1947); *Cuhautemocen apoteosia* (1951).

## Erreferentziak
Saga

[thumb|*Njáls saga*ren zati bat [Möðruvallabók eskuizkribuan (AM 132 *folio* 13r) c. 1350.]]
**Saga** Islandiako Erdi Aroko literaturan, hitz lauzko kondaira epikoa. Norvegiatik Islandiara joan zirenen artean sortu ziren sagak, X. mendearen inguruan. Lehenbizi ahoz kontatzen ziren, eta XII. mendeaz geroztik idatziz gorde ziren. Sagetako gertaerak (mendekuak, hilketak, grinak) ia beti tragikoak ziren, eta zoritxarreko halabeharra zuten gaitzat.

Gaur egungo sailkapenen arabera, errege-sagak, kondaira-sagak, eta islandiarren sagak edo familia-sagak dira mota nagusiak. Azken multzoa da ezagunena. Familia-sagetan Islandian 930-1050 urteetan gertatutako kondairak biltzen dira, eta 1190etik 1320ra idatzi ziren gehienak. Denbora luzean uste izan da familia-sagak benetako pertsonaien gertaeretan oinarrituak zirela, baina gaur egun eleberri historikoen antz handiagoa ematen zaie, eta oinarrian egia izan ala ez, literatura lantzat hartzen dira eta ez historia lan gisa.

Dena den, kondaira horietan antzinako bizimoduaren berri ugari ematen da. Hogeita hamar bat familia-saga ezagutzen dira, horien artean, Snorri Sturlusonen *Egils saga* (1179-1241); *Gisla saga*, eta *Njals saga*. 1230-1290 bitarteko urteetan idatzi ziren familia-saga gehienak. Erregeen sagetan Norvegiako erregeen berri ematen da *(Morkinskinna*, *Fagrskinna* eta handiena, *Heimskringla).* Bilduma zaharrenak 1200-1235 ingurukoak dira. XIII. mendean kondaira-sagek arrakasta handia izan zuten; horietan gauza harrigarriak eta liluragarriak zituzten historiako gertaera zehatzak baino gustukoago. Horietako bat da *Völsunga saga* (1270), Nibelungoen kondairaren moldaera.
Fitxategi:Icelandic sagas book 11 38 13 352000.jpeg|alt=
Fitxategi:Icelandic sagas book.jpeg|alt=
Fitxategi:Icelandic sagas book 11 38 20 908000.jpeg|alt=

## Ikus gainera 
* Islandiar sagak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles Bruck

**Charles Bruck** (Timisoara, Austria-Hungariako Inperioa —egungo Errumania—, 1911ko maiatzaren 2a - Hancock, Maine, AEB, 1995eko uztailaren 16a) musikagile frantsesa izan zen, Errumanian jaioa.

## Biografia 
Musika-ikasketak Vienan hasi zituen, eta ondoren Parisa joan zen zuzenbidea ikastera. 1931n pianoa landu zuen Vlado Perlemuterrekin batera eta konposizioa Nadia Boulangerrekin musika-eskolan. 1934. urtetik aurrera orkestra-zuzendaritza ikasi zuen Pierre Monteuxekin batera. 1936an Parisko orkestra filarmonikoak antolatzen zuen orkestra-zuzendarien lehiaketa irabazi zuen; urte horretan bertan egin zuen lehenengo bira Estatu Batuetan.

1939an Frantziako herritartasuna hartu zuen. Gerra bitartean ezkutaturik ibili zen lehenbizi eta Erresistentzian lanean ondoren. 1945-1948 bitartean Industria-produkzioaren ministerioko musika-industrien zuzendari izan zen. Ondoren Cannes eta Deauvilleko kasinoetako orkestra-zuzendari izan zen (1949-1950), eta Amsterdamgo Herbehereetako Operako musika-zuzendari (1950-1954). Frantziara itzuli zenean Prokofieven *L´Ange de feur (Suzko aingerua) *opera zuzendu zuen (1954). Estrasburgoko Orkestra sinfonikoko zuzendari (1955-1965) eta ORTFko Orkestra filarmonikoko zuzendari izan zen (1965-1970).

Zuzendu ditu, besteak beste: Prokofieven *Jokalaria* (1956), Janáceken *Meza glagolitikoa* (1957), Kodály *Hary János* (1959), Lutoslawskin *Orkestrarako kontzertua* (1963) eta *Joko veneziarrak* (1965), Ligetiren *Atmosferak* (1964) eta *Requiem *(1966), Pendereckiren *Pasioa San Lukasen arabera* (1967) eta *Dies Irae* (1968).

Hainbat musikagile ezagutarazi ditu, hala nola Boris Blacher, Hans Werner Henze, Goffredo Petrassi, Bernd Alois Zimmermann.

## Erreferentziak
Horacio Quiroga

**Horacio Quiroga** (Salto, Uruguai, 1878ko abenduaren 31 &ndash; Buenos Aires, Argentina, 1937ko otsailaren 19a) Uruguaiko idazlea izan zen.

## Biografia 
Ezbehar asko izan zituen bizitzan; adiskide bat hil zuen nahi gabe, eta haren lehen emazteak bere burua hil zuen. Hasieran modernismoaren eta, bereziki, Leopoldo Lugones idazlearen eragina izan zuen. *La revista* aldizkari modernistan parte hartu zuen, eta 1901ean *Los arrecifes de coral* (*Koral arrezifeak*) olerki eta hitz lauko bilduma argitaratu zuen.

1902an, argazkilari gisa parte hartu zuen Lugonesek, Misiones oihanera antolatu zuen bidaian. Harrezkero, Chaco eskualdean eta Misiones oihanean bizi izan zen.

## Lanak 
Bi eleberri labur idatzi zituen: *Historia de un amor turbio* (1908, *Amodio nahasi baten historia*) eta *Pasado amor* (1929, *Maitasun iragana*). Gainerakoan, ipuinak idatzi zituen. Ipuin-idazlearen dekalogo bat idatzi zuen, ipuinari buruz zituen ideiak eta gehien maite zituen ipuingileak aipatzen zituena: Poe, Maupassant, Kipling eta Txekhov. Ipuin gehienak egunkari eta aldizkarietan argitaratu zituen, eta gero, liburuetan bildu. Oihana du ipuin askoren gertalekua, eta gizonaren eta izadiaren arteko gatazka dute gaitzat. Errealismo magikoa deritzanaren aitzindaria izan zen. Eritasun larri bat zuela jakinik, bere buruaz beste egin zuen.

Idazlanak: *Cuentos de amor, de locura y de muerte* (1917, *Maitasunezko, eromenezko eta heriotzazko ipuinak*), *Cuentos de la selva* (1918, *Oihaneko ipuinak*), *El salvaje* (1919, *Basatia*); *El desierto* (1924, *Basamortua*), *La gallina degollada y otros cuentos* (1925, *Lepo egindako oiloa eta beste ipuin batzuk*), *Anaconda* (1921), *Los desterrados* (1926, *Erbesteratuak*).

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Quiroga, Horacio; Maio, Sara (itzul.): *Ipuinlari hobezinaren dekalogoa*. - Egan, 2013-3/4, 190-191.
* Quiroga, Horacio; Maio, Sara (itzul.): *Ipuinlari hobezinaren manual edo eskuarra*. - Egan, 2013-3/4, 192-197.
Anatoli Lukianov

**Anatoli Ivanovitx Lukianov** (Smolensk, Sobietar Batasuna, 1930eko maiatzaren 7a - Mosku, 2019ko urtarrilaren 9a) politikaria eta legegizona izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbidea ikasi zuen Moskuko Lomonosov Unibertsitatean, 1953-1956 urteen bitartean. 1955. urtean Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako kide egin zen, eta hurrengo urtean SESBeko Ministro Batzordeko aholkulari izan zen, 1961 arte. 1977an Sobiet Goreneko Idazkari izendatu zuten, 1983 arte. 1985ean Gorbatxovek Alderdi Komunistako Batzorde Nagusiko Departamentu Orokorreko buru izendatu zuen. Handik bi urtera Batzorde Nagusiko Idazkari izendatu zuten, eta 1988an Buro politikoko kide. Gorbatxov estatuburu hautatu zutenean, Sobiet Goreneko Presidiumeko lehendakariorde izendatu zuten Lukianov, eta handik urtebetera Sobiet Goreneko lehendakariorde.

1991ko estatu-kolpetik bereizi nahi izan bazuen ere, alderdian eta gobernuan zituen karguetatik kendu zuten denboraldi batez, susmoa baitzegoen estatu-kolpean parte hartu zuela. Aldi berean, Fiskaltzari eskatu zitzaion ikerketak egin zitzan Lukianoven jarreraren inguruan. Azkenean, atxilotu egin zuten. 1992an aginpidea hartzeko konplota eta estatu-krimena leporatu zioten.

Espetxean izan zen bitartean idazteari ekin zion; bere poemak *Poemak espetxetik *lanean bildu zituen. Urte horren amaieran irten zen espetxetik, besteak beste, osasun-arazoak zituelako. Hala eta guztiz ere, Boris Jeltsinen eta gobernuaren kontrako manifestaldietan parte hartu zuen, eta Gorbatxoven kontra hitz egin zuen. Dumako diputatu izatea lortu zuen, eta horri esker immunitatea izan zuen. 1994an Dumak amnistia eman zien 1991ko estatu-kolpean parte hartu zutenei, Lukianovi besteak beste.

## Erreferentziak
Erich Fried

**Erich Fried** (Viena, 1921eko maiatzaren 6a - Baden-Baden, 1988ko azaroaren 22a) alemaniar idazlea izan zen, austriarra jatorriz.

Familia judu batean sortu zen, eta naziek Austria anexionatu eta aita hil ondoren, Londresa emigratu zuen amarekin, 1938 urtean. Londresen hainbat lanbidetan jardun zuen, eta 1952an BBC etxeko programazio alemaneko erredaktore gisa hasi zen lanean. 1968. urtean utzi zuen lanbide hura, eta literaturan murgildu zen, buru-belarri. Haurtzaroko gertaerek berebiziko eragina izan zuten Frieden literatura-lanetan; izan ere, etxearen galera da bere obran etengabe agertzen den gaietako bat, behartsuenekin eta ahulenekin bat egin zuen beti, eta giza eskubideen aldezle sutsua izan zen. Dena dela, obra politikoez eta protestakoez gainera, maitasunari eta izadiari buruzko lanak ere eman zituen argitara, eta sekula ez zuen onartu artea helburu politikoetarako erabiltzeko joera. *Deutschland* (1944, *Alemania*) izan zen bere lehen olerki-bilduma; joera espresionista eta geroagoko idatzietan nabarmendu ziren ezaugarri estilistiko eta linguistikoak agertzen dira lan horretan (hitz-jokoak, joko fonetikoak eta abar). Lan haren ondoren argitaratu zituen *Warngedichten* (1964, *Ohartarazteko olerkiak*), *und Vietnam und* (1966, *eta Vietnam eta*) eta *Höre, Israel!* (1974, *Entzun, Israel!*), bere konpromiso politikoa agerian uzten dutenak. Olerki-bildumez gainera, aipatzekoak ditu *Ein Soldat und ein Mächen* (1960, *Soldadua eta neska*) eleberria, opera baterako testua, kontakizun labur batzuk, irratirako gidoiak, eta hainbat idazleren obren itzulpenak (W. Shakespeare, T.S. Eliot, D. Thomas).

## Erreferentziak
Stephen Harold Spender

**Sir Stephen Harold Spender** (1909ko otsailaren 28a - 1995eko uztailaren 16a) ingeles poeta eta kritikaria izan zen. Londres eta Oxforden egin zituen ikasketak, eta Auden, McNeice eta Isherwodd ezagutu zituen. Gero, Alemanian bizi izan zen denboraldi batez, Hanburgo eta Berlinen, Isherwood estatubatuar antzerkigile eta eleberrigilearekin batera. 1930ean, *Twenty Poems* (*Hogei poema*) argitaratu zen, bere poema politiko eta pertsonalen bilduma bat. Gero, kritika-lan bat idatzi zuen, *The Destructive Element* (1935, *Elementu suntsitzailea*); obra horretan H. James, T. S. Eliot eta Yeatsen obra aztertu zuen, besteak beste, eta literaturan arazo politiko-moralak aztertzeko beharra adierazi zuen. Espainiako Gerra Zibilean Espainia errepublikanoaren aldeko deiadarra egin zuen, *The Still Centre* (1939, *Mugitzen ez den zentroa*) poema-bilduman ikus daitekeen bezala. Bizitzan zehar bere pentsamendu politikoa aldatuz joan zen, poesia- eta kritika-lanetan ikus daitekeen bezala: *The Creative Element* (1953, *Elementu sortzailea*) obran hasierako iradokizunetako batzuk zuzendu zituen, eta gizabanakoaren sormen-ahalmena eta erresistentzia nabarmendu zituen; *World Within World *autobiografian (1951, *Munduaren baitako mundua*) alderdi komunistarekin izan zituen harremanen berri eman zuen. Beste zenbait lan aipagarri: *Collected Poems 1928-1953* (1955, *Poema guztiak 1928-1953*); *Trial of a Judge* (1938, *Epaile baten epaiketa*); *Collected Poems 1982-85* (1985, *Poema guztiak 1982-85*); *Journals 1939-83* (1985, *Egunerokoak 1939-1983*). Bestalde, F. García Lorca, Rilke, Schiller, Toller eta beste idazle batzuen lanak ingelesera itzuli zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert F. Furchgott

**Robert Francis Furchgott** (Charleston, Hego Carolina, Ameriketako Estatu Batuak,  - Seattle, Ameriketako Estatu Batuak, ) estatubatuar biokimikaria izan zen.

## Bizitza 
1937-1940 bitartean kimika ikasi zuen Ipar Carolinako Unibertsitatean, eta ondoren Northwestern Unibertsitatean. Irakasle gisa lan egin du, besteak beste, New Yorkeko Unibertsitatean 1956tik 1988ra, eta unibertsitate hartako Osasunaren Zientzietako Zentroko irakasle emeritua da harrezkero.

Sendagaiek odol-hodietan duten eragina aztertu zuen, eta sendagai berak kasu batzuetan odol-hodiak zabaltzen dituela, eta besteetan, berriz, uzkurtu egiten dituela aurkitu zuen. Furchgottek pentsatu zuen desberdintasun horren eragilea odol-hodietako zelulen gainaldearen (endotelioaren) egoera zela. Endotelioa behar bezala ala kaltetuta zegoen, era bateko ala besteko eragina zuten botikek. 1980. urtean egindako ikerketa batean frogatu zuen, esperimentu baten bidez, azetilkolinak endotelioa egoera onean dagoenean bakarrik duela odol-hodiak zabaltzeko ahalmena, eta era berean ondorioztatu zuen endotelioko zelulek seinale molekular ezezagun baten bidez odol-hodietako gihar-zelula lauetan erlaxazioa eragiten dutela, eta horrela zabaltzen direla hodiak. Seinale molekular horri EDRF (endoteliotik eratorritako eragile erlaxatzailea) deitu zion Furchgottek, eta eragile hori identifikatzeko lanetan murgildu zen buru-belarri. Beste hainbat sariz gainera, Medikuntzako Nobel Saria irabazi zuen 1998an, Ferid Murad eta Louis J. Ignarro zientzialariekin batera, oxido nitrikoari buruz eta gai horrek sistema kardiobaskularreko seinale molekular gisa betetzen duen zereginari buruz egindako lanengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tommaso Landolfi

**Tommaso Landolfi** (Pico, Lazio, 1908ko abuztuaren 9a - Ronciglione, Italia, 1979ko uztailaren 8a) italiar idazlea izan zen.

## Biografia 
Ama oso gazte zela hil zitzaion, eta Cicognini de Prato barnetegira bidali zuten. Oso irakurzalea zen, eta mirespen handia zien Dante, Giacomo Leopardi eta D´Annunziori, baina baita alemaniar, frantses eta errusiar idazleei ere. Besteak beste, idazle haien itzultzaile aritu zen.

Lehenengo liburua idatzi zuenetik bertatik, nabarmena zen bere idazkeraren originaltasuna: *Dialogo dei massimi sistemi* (1937, "Sistema handiei buruzko elkarrizketa"). Lehenengo urteetan, abangoardiako aldizkariak irakurtzen zituztenen eskura besterik ez ziren iristen bere lanak. Lan horietako pertsonaiak bitxiak ziren, umore beltzaz baliatzen zen, eta animaliak sartzen zituen askotan protagonista gisa. *Pietra lunare* (1939) lanean, esate baterako, mutiko gazte baten eta ahuntz eme baten arteko ezkutuko harremana azaltzen du. 1942an *La Spada *("Ezpata") lan sadikoa argitaratu zuen, eta ondoren, *Cancroregina* (1950) zientzia-fikzioko kontakizuna. *Le Due Zittelle* (1950, "Bi Neska Zaharrak") lanean, berriz, bi neskazaharrek hazitako tximino baten abenturak eta heriotza azaltzen ditu. 1953an *La Bière du pécheur* ("Arrantzalearen hilkutxa") argitaratu zuen, gogoeta autobiografikoak eta datarik gabeko egunkarietako orrialdeak nahasten dituena. Landolfik idatzi zuen guztia larritasunak eragina da, eta bere lanetan beti agertzen da erruaren ideia, pertsonaien beldurren eta fobien bidez adierazia. Intzestua ere gai arrunta da Landolfiren lanetan, *Un Amore del nostro tempo* (1965, "Gure garaiko amodioa") obrak erakusten duenez.

## Erreferentziak
Andrew John Wiles

**Andrew John Wiles** (Cambridge, Ingalaterra, 1953ko apirilaren 11) britainiar matematikaria da, Oxfordeko Unibertsitateko irakaslea. Ezaguna da 1994an Fermaten azken teorema ebatzi zuelako. 2016an Abel saria jaso zuen.

## Bizitza 
Gaztetan hasi zen matematika lantzen, Fermaten azken teorema bereziki. Izan ere, 10 urte zituenean aurkitu zuen herriko liburutegian teorema horri buruzko liburu bat. Harrituta geratu omen zen, 300 urte pasata, artean ebatzi gabe zegoelako. Oxfordeko Merton Collegen lortu zuen gradua, eta doktoregoa Cambridgeko Clare Collegen egin zuen, John Henry Coatesen zuzendaritzapean. 1977-1980 urteetan Ikerketa Kide Gaztea izan zen Cambridgeko Clare Collegen, eta irakasle-laguntzaile Harvardeko Unibertsitatean.

1980an bukatu zuen doktoregoa, eta urtebete igaro zuen Bonnen. Hurrengo urteetan Princetonen eta Parisen aritu zen irakasle. Guggenheim bekari esker, Parisko Ikerketa Zientifiko Aurreratuetako Institutuan eta École Normale Supérieurean aritu zen. Beste ikerketa guztiak utzirik, Fermaten azken teorema aztertzen hasi zen. 1988an Oxfordeko Errege Elkarteko irakasle izan zen, eta urtebete geroago elkarteko kide egin zuten. Wilesek Galoisen teorian ere lan egin zuen urte haietan, eta ekarpen garrantzitsuak egin zituen alor horretan ere.

1993an, Fermaten azkeneko teoremaren froga aurkeztu zuen Cambridgeko Newton Institutuan. Hala ere, akats bat aurkitu zuten frogan, eta hurrengo urtea arte ez zen argitaratu. 1994an Eugene Higgins Irakasle izendatu zuten Princetongo Unibertsitatean. Teoremaren froga *Annals of Mathematics* aldizkarian argitaratu zen 1995ean. Urte horretatik aurrera, sari ugari jaso zituen: Suediako Zientzietako Errege Akademiaren Matematikako Schock saria, Paul Sabatier Unibertsitateko Fermat saria, Wolf saria eta Estatu Batuetako Zientzietako Akademia Nazionaleko matematika saria, besteak beste. 2016an Abel saria eman zioten.

## Erreferentziak
José Vela Zanetti

270px|thumb|eskuinera|Zanettiren mural bat Burgosen.

**José Vela Zanetti** (Milagros, Burgos, 1913ko maiatzaren 27a - Burgos, 1999ko urtarrilaren 4a) espainiar margolaria izan zen.

Arte Ederretako ikasketak egin zituen, Leonen, eta 1933an Florentzian ikasketak sakontzeko diru-laguntza lortu zuen. Espainiako Gerra Zibila bukatu zenean, Espainiatik alde egin eta ez zen 1962. urtera arte itzuli. Tarte horretan, Latinoamerikako zenbait hiritan eta New Yorken bizi izan zen. 1949an Santo Domingoko Arte Ederretako Eskolako zuzendari izendatu zuten. 1950ean NBEko Arte Batzordeak bere *Gizona bakearen alde borrokan* mural handia hautatu zuen, Nazio Batuen Biltzar Nagusiko eraikuntzarako, New Yorken. 1957tik 1959ra bitartean, Mexikon bizi zelarik, zenbait mural egin zituen. Handik aurrera, eta Espainiara itzuli arte, Florentzian bizi izan zen, eta zenbait erakusketa egin zituen, Italian barrena. Bere beste muraletako bat, NBEkoarekin batera bere lan nagusitzat hartzen dena, Genevako Bureau International du Travail erakundean dagoena da, eta aipagarriak ditu, halaber, Santo Domingoko *Medikuntzaren historia* izenekoa eta Cuernavacakoak, Mexikon. Aipagarria da, aldi berean, liburuen ilustrazio-egile gisa egin zuen lana: *Gorrotatzen dut eta maitatzen* (1954, Catulo), *Mantxako On Kixote* (1969, Cervantes), *Arrosaren poemak* (1975, Rainer Maria Rilke) eta abar. Sari asko irabazitakoa da, Guggenheim Fundation saria (1949) eta Dominikar Errepublikaren Mendeurrenaren Urrezko Domina, beste askoren artean. 1984an San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako kide hautatu zuten aho batez, eta hurrengo urtean, Burgosko Aldundiak seme kutun izendatu zuen.

## Erreferentziak
Romain Rolland

**Romain Rolland** (Clamecy, Frantzia, 1866ko urtarrilaren 29a - Vézelay, Frantzia, 1944ko abenduaren 30a) frantsesezko idazlea izan zen.

## Biografia 
Historiako ikasketak egin ondoren, Erromara joan zen, eta Frantziara itzuli zenean, Letretako ikasketak egin zituen. Antzerkirako drama historikoak eta filosofikoak idazten hasi zen: *Aërt* (1897), *Les loups* (1897, *Otsoak*), *Le triomphe de la raison* (1899, *Arrazoiaren garaipena*), *Danton* (1901), *Le quatorze-juillet* (1902, *Uztailaren hamalaua*) eta *La Montespan* (1904).

Artista handiak miresten zituen, bestalde, eta haien biografiak ere idatzi zituen: *Beethoven* (1903), *Michelangelo* (1907), *Haendel* (1910) eta *Tolstoi* (1911).

Lehen Mundu Gerra hasi zenean, Suitzan zen, eta Frantzian nahiz Alemanian protesta ugari eragin zuen bakearen aldeko *Au-dessus de la môlée* (1915, *Gatazkaren gainetik*) obra idatzi zuen han. Urte berean, Literaturako Nobel Saria irabazi zuen.

Geroztik, *Aux peuples assassinés* (1917, *Hil dituzten herriei*) eta *Les précurseurs* (1923, *Aitzindariak*) idatzi zituen. 1920an argitaratu zuen bere eleberririk onenetako bat (*Colas Breugnon*); 1922an *Europe* aldizkaria sortu zuen. Indiako pentsalariei buruzko lanak ere idatzi zituen: *Mahatma Gandhi* (1923) eta *Ramakrisnaren bizitza* (1929). Sobietarren alde agertu zen, eta gerraren aurka zeuden alderdi guztien nazioarteko kongresuaren buru izan zen, Amsterdamen. 1928 eta 1945 bitartean *Beethoven: sortzeko garai onak* saiakeraren zazpi liburukiak argitaratu ziren, eta 1939an *Robespierre* drama kaleratu zuen. *Le voyage intérieur* (1943, *Barne-bidaia*) eta *Charles Péguy* (Péguy frantses idazlearen biografia) izan ziren Rollanden azken lanak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantsesezko literatura

## Kanpo estekak
Samuel Fuller

**Samuel Fuller** (Worcester, Massachusetts, AEB, 1912ko abuztuaren 12a - Los Angeles, AEB, 1997ko urriaren 30a) Estatu Batuetako zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
17 urte zituenerako, *New York Journal* egunkariko kazetaria zen. Geroago, beste egunkari batzuentzat lan egin zuen, eta oso lanbide baliagarria gertatu zitzaion hura. Izan ere, 1930. hamarraldian hainbat kontakizun eta eleberri labur idatzi zituen, poliziakoak gehienak, egunkarietan agertzen ziren gertakarietan oinarriturik. Era berean, kazetaritzan egindako lanetik hartu zituen zenbait gidoi idazteko gaiak.

1942. urtetik 1945. urtera, gerran parte hartu zuen Europan eta Afrikan, eta gerra amaitu zenean, Hollywooden hasi zen lanean, gidoiak idazten. 1950eko hamarraldiaz gero hasi zen filmak egiten.

Fuller zinemagile inkonformista izan zen, eta kritika gogorrak egin zituen, besteak beste, arrazakeriaz eta hipokrisiaz. Indarkeriazko filmak egin zituen, batez ere, gerran oinarrituak horietako asko, eta trebetasun bikaina erakutsi zuen gudu-lekuko irudi lazgarriak adierazten.

Fullerrek eragin handia izan zuen geroagoko zinemagile gazteen artean, Godard, Wim Wenders, Jim Jarmusch eta Martin Scorseseren zinemagintzan, besteak beste. Oso filmegile emankorra izan zen, eta hauek ditu, beste askoren artean, film aipagarriak: *Fixed Baionets* (1951); *Pick up on South Street* (1953); *House of Bamboo* (1955); *China Gate* (1957); *Underworld USA* (1960); *Merril´s Marauders* (1961, gerrako filmen eredutzat har daitekeena), *Shock Corridor *(1963), *Shark* (1969), *The Big Red One* (1979),*White Dog* (1982), *Les Voleurs de la nuit* (1984), *Street of No Return* (1988).

## Filmografia 
* *I Shot Jesse James* (1949)
* *The Baron of Arizona* (1950)
* *The Steel Helmet* (1951)
* *Fixed Bayonets!* (1951)
* *Park Row* (1952)
* *Pickup on South Street* (1953)
* *Hell and High Water* (1954)
* *House of Bamboo* (1955)
* *China Gate* (1957)
* *Run of the Arrow* (1957)
* *Forty Guns* (1957)
* *Verboten!* (1959)
* *The Crimson Kimono* (1959)
* *Underworld U.S.A.* (1961)
* ''Merrill's Marauders* (1962)
* *Shock Corridor* (1963)
* *The Naked Kiss* (1964)
* *Shark!* (1969)
* *The Big Red One* (1980)
* *White Dog* (1982)
* *Thieves After Dark* (1984)
* *Street of No Return* (1989)
* *The Madonna and the Dragon* (1990)
* * The Big Red One: The Reconstruction'' (2004)

## Erreferentziak
Mohammad Reza Pahlavi

**Mohammad Reza Pahlavi** (; Teheran, 1919ko urriaren 26a - Kairo, Egipto, 1980ko uztailaren 27a), **Mohammad Reza Xah** () ere deitua, Irango xah edo enperadorea izan zen, 1941etik 1979ra.

## Bizitza 
Reza Xah Pahlaviren seme zaharrena zen. Suitzan hezi zuten, eta 1935ean itzuli zen Irana. 1941ean egin zuten enperadore, Sobietar Batasunak eta Britainia Handiak Iran okupatu eta haren aita, nazien laguntzailea zela-eta, aginpidetik kendu ondoren. 1946an erretiratu ziren sobietarrak eta britainiarrak Irandik, eta Amerikako Estatu Batuek enperadorea bere alde jartzea lortu zuten. Petrolioaren ustiakuntzak garrantzi handia hartu zuen berehala.

1950retik aurrera, gatazka latzak izan ziren xaharen eta Mohammad Mosaddeq ministro nazionalistaren artean; 1951n Mosaddeqek, Irango Parlamentuan, petrolioaren nazionalizazioa lortu zuen, baina gorabehera askoren ondoren, Mohammad Rezak Mosaddeq kargutik kendu eta baliorik gabe utzi zuen neurri hura, Estatu Batuen interesen alde betiere. Estatu Batuek emaniko laguntzez baliatu zen Irango modernizazioari ekiteko, eta ezkerreko politika-mugimendu oro ezabatzeko. 1970retik aurrera, harreman estuagoak izan zituen Sobietar Batasunarekin eta Ekialdeko Europako herriekin eta, ondoren, Txinarekin. Neutraltasuna aldarrikatu zuen kanpo arazoetan, eta lehen bezain irmo iraun zuen Irango ezkertiarren zapalkuntzan.

1978an, herri xehearen egoera zailaz baliatu ziren buruzagi xiiak, Mendebaldeko gizarte-moldeak barneregi zituen Irango aginpideaz jabetzeko, eta 1979ko urtarrilean Ruhollah Khomeinik, Parisko erbestean zen aiatola xiiak, Irango buruzagitza hartu zuen. Mohammad Rezak Egiptora jo zuen, eta Kairon hil zen, 1980an.

## Erreferentziak
Sergei Novikov

**Sergei Petrovitx Novikov** (; Gorki, gaur egun Nizhni Novgorod, SESB, 1938ko martxoaren 20a – Mosku, 2024ko ekainaren 6) errusiar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Bere gurasoak matematikari ezagunak ziren. Matematika-titulua Moskuko Unibertsitateko Matematika eta Mekanikako fakultatean atera zuen 1960ean. Gero ikerlanean hasi zen Moskuko Matematikako Steklov Institutuan, Postnikoven zuzendaritzapean, eta 1964an bukatu zuen doktoregoa.

Steklov Institutuan eta Moskuko Unibertsitatean aritu zen lanean hurrengo urteetan. 1971n Errusiako Zientzietako Akademiako Fisika Teorikorako L. D. Landau Institutuko zuzendari egin zuten. Moskuko Unibertsitateko hainbat sailetako zuzendari ere izan zen, eta 1985-1996 urteetan Moskuko Matematika Elkarteko lehendakaria.

1996tik aurrera Estatu Batuetako Marylandeko Unibertsitean dihardu lanean. 1971 arte topologia diferentzialaren alorra ikertu zuen Novikovek. 1965ean azaldu zuen gaur *Novikoven aierua* deitzen dena, topologiako problema garrantzitsuenetako bat; 1970eko Nizako Matematikarien Nazioarteko Kongresuan, Fields domina jaso zuen bere aieruari esker.

1971tik aurrera fisika matematikoa eta sistema dinamikoak lantzen hasi zen. Matematikaren aplikazio ugari ikertu zituen, besteak beste, eredu kosmologiko homogeneoak, solitonen teoria, eragile linealen teoria espektrala, kuantuen teoria eta korden teoria.

1981n Errusiako Zientzietako Akademiako kide egin zuten, eta urte berean Lobatxevski saria jaso zuen. Londresko Elkarte Matematikoko eta Accademia dei Linceiko kide da. 1994an Estatu Batuetako Zientzietako Akademia Nazionaleko kide aukeratu zuten. 2005. urtean Wolf saria irabazi zuen.

## Erreferentziak
Guillermo Cabrera Infante

**Guillermo Cabrera Infante** (Gibara, 1929ko apirilaren 22a - Londres, 2005eko otsailaren 21a) kubatar idazle eta zinemarako gidoi-egilea izan zen. Kubatik alde egin ondoren britainiar hiritartasuna eskuratu zuen. 1997an Cervantes saria eman zioten.

## Bizitza 
Kubako zinemakoteka sortu zuen eta Kubako iraultzako lehen urteetan *Lunes de la Revolución* literatura aldizkariko zuzendaria izan zen. 1954. urtetik aurrera zinema kritikaria izan zen. Fidel Castroren politikaren aurkako izanik, 1962. urtean Kubatik alde egin eta Britainia Handian hartu zuen bizitokia. 1960. urtean *Así en la paz como en la guerra* (*Gerran bezala bakean ere)* ipuin-bilduma argitaratu zuen. 1963an zinemari buruzko artikuluak bildu zituen *Un oficio del siglo XX* (*XX. mendeko lanbidea*) liburuan. Argitaratu ditu, halaber: *Tres tristes tigres* (*Hiru tigre triste*, 1966); *O* (1975) eta *La Habana para un infante difunto* (*Habana infante zendu batentzat*) autobiografia-eleberria (1979).

Cabrera Infante Latinoamerikako beranduko barrokoko literatura eman duen idazle nagusietakoa da. Hauek izan zituen azken urteetako lanak: 1992an *Mea Cuba* argitaratu zuen, 1995ean *Delito por bailar el chachachá,* eta 1996. urtean *Mi música extremada*. Orobat idatzi zuen *La ciudad perdida *(1991) zinemarako. 1997. urtean zinemari buruzko saiakera bat idatzi zuen, *Cine o sardina*, eta urte horretan bertan Cervantes saria eman zioten. 1999. urtearen bukaeran *El libro de las ciudades* kaleratu zuen, bidaia kroniken bilduma. Urte berean 1952 eta 1992 bitartean idatzitako kontakizun-bilduma kaleratu zuen, *Todo está hecho con espejos* titulupean. 2000. urtean *Puro humo* argitaratu zuen, erretzailearen autobiografia modukoa, zinema kedunaren katalogoa eta puru erretzailearen gida.

## Liburuak 
* *Así en la paz como en la guerra* (1960), ipuinak
* *Un oficio del siglo XX* (1963), zinema-kritikak
* *Tres tristes tigres* (1964 y 1967), eleberria
* *Vista del amanecer en el trópico* (1974)
* *O* (1975), saiakera
* *Exorcismos de esti(l)o* (1976)
* *Arcadia todas las noches* (1978), zinema-kritikak
* *La Habana para un infante difunto* (1979), eleberria
* *Puro humo* (2000), saiakera
* *Mea Cuba* (1992), artikuluak
* *Delito por bailar el chachachá* (1995), ipuinak
* *Mi música extremada* (1996), saiakera
* *Ella cantaba boleros* (1996)
* *Cine o sardina* (1997), zinema-kritikak
* *Vidas para leerlas* (1998), artikuluak
* *El libro de las ciudades* (1999), artikuluak
* *Todo está hecho con espejos* (1999), ipuinak
* *La ninfa inconstante* (2008), eleberria
* *Cuerpos divinos* (2010), memoriak

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Elkarrizketa Argia.com
Dámaso Alonso

**Dámaso Alonso** (Madril, 1898ko urriaren 22a - Madril, 1990eko urtarrilaren 25a) espainiar filologo eta poeta izan zen. 1978an Miguel de Cervantes saria eman zioten.

## Bizitza eta lanak 
Ramón Menéndez Pidalen ikasle eta lankidea izan zen. Hizkuntza eta literatura espainiarrak irakatsi zituen Espainia, Alemania, Ingalaterra eta Estatu Batuetako unibertsitateetan. 1968tik 1982ra Espainiako Errege Akademiako (Real Academia Española) zuzendaria izan zen.

Ikertzaile eta kritikari gisa, garrantzi handiko lana egin zuen, hala hizkuntzalaritzan nola literaturaren alorrean. Berari zor zaio poesia barroko espainiarrari buruzko ikusmolde berria: *Temas gongorinos* (1927), *La lengua poética de Góngora* (1950) eta abar. Herri-poesia ere Dámaso Alonsoren aztergaia izan zen. Halaber, Amado Alonsorekin batera, literatura-estilistika Espainiako literatura-ikerketan sartu zuen.

Poesiaren alorrean, 27ko belaunaldiko olerkari-taldean kokatzen da. Bi aldi bereizten dira haren olerkigintzan. Lehenean, poesia hutsa landu zuen, Juan Ramón Jiménez eta modernisten eragina agertzen zuena: *Poemas puros, poemillas de la ciudad* (1921), *El viento y el verso* (1924). Bigarrenean, *Oscura noticia* (1944) liburuarekin hasia, espainiar gerraondoko literaturaren funtsezko obra sortu zuen: *Hijos de la ira* (1944). Berak poesia deserrotua deitzen zuena existentziala da: *«mundua kaosa eta atsekabea da, eta poesia, ordena eta ainguraren bilaketa amorratua»*. *Hijos de la ira*, bestalde, ankerkeria, injustizia, gorroto eta zuzengabekeriaren aurkako protesta-oihua da. *Gozos de la vista* izenburukoa ere garai hartakoa da. Gerora, beste zenbait obra idatzi zituen: *Hombre y Dios* (1956), *Duda y amor sobre el Ser Supremo* (1985) eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
André Bareau

**André Bareau**, (Saint-Mandé, 1921ko abenduaren 31 &ndash; 1993ko martxoaren 2a), frantses filosofoa eta budismoaren ikertzailea izan zen.

## Biografia 
Irakasle izateko ikasketak egiten hasi zen, baina filosofiak erakartzen zuen eta filosofiaren bideari ekin zion. Indiar pentsamenduari buruz zuen interesa zela-eta, sanskrito eta pali hizkuntzak ikasten hasi zen, eta ondoren, txinatarra eta Tibetera. Jean Filliozat eta Paul Demiéville izan zituen irakasle, eta haiekiko lotura nabarmen ikus daiteke bere lanetan. Hala ere, *Les Conciles bouddhiques *(1955) lanean zalantzan jartzen ditu haien iritzi batzuk. Bareauek sakon aztertu zituen budismo-eskola desberdinen arteko jarrerak. Ikerketa horren erakusgarri da *Les Sectes bouddhiques du Petit Véhicle *(1955). Bareauren metodo zorrotzari esker, Budaren biografiaren inguruan sortu diren elezaharrak argitu ahal izan dira. Idatzietara ez mugatzearren epigrafista eta arkeologo egin zen, Maisuaren erromesaldien arrastoa jarraitu, zuen eta budismoaren geografia bat osatzen saiatu zen. Baina gaixotasunak lan horretan aurrera jarraitzea eragotzi zion. Budismoaren alderdi guztiak ezagutzen zituen, eta dotrinetan ez ezik erlijioaren jarraitzaileengan ere jartzen zuen arreta. Bereziki aztertu zituen Asiako hegoaldeko gaur egungo komunitateak, bai zingaliarrak, bai kanbodiarrak. 1966an *Les Religions de l´Inde *(3. alea, *Indiako erlijioak*) idatzi zuen Payot Historia Liburutegirako, eta 1970ean, Pléiaderako *Histoire des religions *(1. alea, *Erlijioen historia*). Baina Bareauren gai gustukoena Buda bera da, eta hari bi lan eskaini dizkio: *Bouddha* (1962) eta *En suivant Bouddha* (1985, *Budaren atzetik*).

## Obra 
* *Les Sectes bouddhiques du petit véhicule*, Paris, 1955
* *Bouddha*, Seghers, 1962
* ''Recherches sur la biographie du Buddha dans les Sutrapitaka et les Vinayapitaka anciens : de la quête de l'Éveil à la conversion de Sariputra et Maudgalyayana*, PEFEO, vol. LIII, Paris, 1963
* *En suivant Bouddha*, Éditions Philippe Lebaud, 1985
* *Le Bouddhisme indien'', coll. Les religions de l’Inde, Paris, Payot, 1985

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : [André Bareau Jean-François Belzile(https://eu.wikipedia.org/wiki/Jean-Fran%C3%A7ois_Belzile) ikusita.]