open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kryždirbystė

thumb|Kryždirbystė
**Kryždirbystė** Gurutzeak egiteko arte tradizional lituaniarra da. Aldareak eta gurutzeak egitea Lituaniako kulturaren zati garrantzitsua da. Lituaniako bidegurutze tradizionalak erlijio katolikoaren zati dira jendearentzat, eta hainbat iturrien arabera, kristautasunaren aurreko kultura zahar bati lotuta daude; kultura hori askoz ere luzeagoa da, eta lotura dute mundu paganoko zuhaitza adierazten duten oroitzapenezko zutoinekin. Lituania XIX. mendean Errusiar Inperioaren parte bihurtu zenetik, gutxi gorabehera, gurutzatze horiek lituaniar herriaren sinbolo bihurtu dira. Gurutzeak haritzezko zurez tailatzen dira, eta batzuetan burdinazko elementuak ere izaten dituzte. Kryédirbiai izeneko artisauak herrialde osoan zehar bidaiatzen dute.Lituaniako gurutze-artisau ezagunena Vincas Svirskis (1835-1916) autodidakta da. Haren gurutzeak, Lituaniako erdialdean ikusi ondoren, museo nazionaletan gordetzen dira. 

Kryždirbystė lituaniarra Gizateriaren Ahozko Ondare eta Ukiezinaren Maisulan gisa Unescok 2008an aukeratu zuen *Gurutzeen sorrera eta sinbolismoa izenarekin*.

Adomas Varnasek bere *Lituaniako gurutzeak* liburuan (*Lietuvos kryéiai*, 2 liburuki, 1926, Kaunas) dokumentatu zuen kultura-adierazpen hori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zerrendatutako Kultura Ondasun (EAE)

[thumb|[Mutiozabal ontziola|Mutiozabal ontziolak Euskal Autonomi Elkarteko Euskal Kultura-ondasun gisa inskribatuta dago, Monumentu kategorian du eta babes-maila inbentariatuaz.]]
**Euskal kultura ondareko Zerrendatutako Kultura Ondasun (EAE)** bat, EAEko kultura ondasun batek izen dezakeen izendapen juridiko-administratibo bat da. Izendapen horrek, ondasun horrek duen ezaugarriri lotua dago, eta babes maila bat dagokio, legeetan zehaztua dagoena. 

Euskal Kultura Ondareari buruzko uztailaren 3ko 7/1990 Legearen 16. artikuluan, II. atalburuan definitutakoaren arabera, aipatutako legaren 10. atalean ...esandako garrantzia edo balioa izan ez arren, euskal kultur ondarearen osagai direnak joko dira zerrendatutako ondasuntzat eta, Lege honen zein hau osabideratuko duten manuen ondoriotarako, Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Turismo-Sailaren menpe dagoen Euskal Kultur Ondarearen Zerrenda Nagusian errolderatuko dira.Beste atal batzuetan, kontzeptu honen inguruko beste agindu batzuk ematen dira:17. atala

1.- Kultur ondasunak Euskal Kultur Ondarearen Zerrenda Nagusian errolderatu, Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Turismo-Sailburuaren aginduz errolderatuko dira. Dagokion zehaztapidetzari hasiera Eusko Jaurlaritzako Kultur-Sailburuordearen erabakiz emango zaio. Horren biderapena lege honetako 11.3 atalean agintzen denez egingo da.

2.- Kultur ondasun bat errolderatzeko hartutako erabakiaren berri, atal honetako 1. zatian agindutakoari jarraiki, horren jabeei eta dagokion Foru Aldundiari eta ondasuna kokaturik dagoeneko udalerriko Udalari eman beharko zaie; gaztigu hau, beti ere, hastetik sei hilabete igaro baino lehenago egin beharko da. Monumentu-multzoak badira, gaztitugua egin-ordez, Euskal Herriko Agintaritza-Aldizkarian eta dagokion Kondaira-Lurraldeko Aldizkari Ofizialean argitaratuko da.

18. Atala.-

1.- Euskal Kultur Ondarearen Zerrenda Nagusian agertuko dira legezko egintza eta Zerrendan jasotako kultur ondasunei doazkien itxura-aldaketa guztiak. Lege-aldetikako aldaketen berri ondasun-jabeek eman beharko dute, lege honetako 14.2 atalean araututako neurrietan.

2.- Zerrendarako irispidea nornahirentzakoa izango da, lege honetako 14.2 atalean araututako neurrietan.

3.- Atalburuu honetan arautzen den Zerrendaren antolakuntza eta ihardunbidea araudiz ohartemango dira.

19. Atala.-

1.- Euskal Kultur Ondarearen Zerrenda Nagusiko ondasun bat bertatik kentzeko, errolderatzeko esandako ihardunbide berbera erabili beharko da.

2.- Kultur ondasun bat Zerrenda Nagusitik kentzeko, 15. ataleko 2 eta 3. zatietan agindutakoa izango da kontutan.Nafarroako Foru Erkidegoaren  Ondasun inbentariatuaren parekoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kultura ondarea Euskal Herrian

## Kanpo estekak
Tournaiko kanpandorrea

**Tournaiko kanpandorrea** (frantsesez: *Beffroi de Tournai*) Tournain dago, Valonian, Belgikan. Herrialdeko kanpandorrerik zaharrena da.   56 dorre eta kanpandorrez osatutako talde baten parte da eta 1999tik Unescoren Gizateriaren Ondarearen zerrendan dago.

Mendeetan zehar, Tournaiko kanpaiak jaiotzengatik, bisitengatik, erasoengatik eta festengatik jotzen zituzten. Gaur egun, 256 maila eta 72 metroko altuera du, eta Belgikako hiri bisitatuenetariko bat da.

## Historia 
Dorrea 1188. urtean hasi zen eraikitzen, Frantziako Felipe Augusto erregeak Tournairi bere foruak eman zizkionean; besteak beste, herritarrei abisu emateko erkidegoko kanpandorrea eraikitzeko eskubidea eman zien.

Dorrearen jatorrizko formak Erdi Aroko dorre bat gogorarazten zuen, zeharkako sekzio karratua eta almenadun parapeto batekin. Dorre zelatari gisa funtzionatzen zuen, suteak eta etsaiak ikusteko. Hiriaren hedapenaren ondorioz, kanpandorrea handitu egin zen 1294an, gorputz gehigarri bat gehituz eta izkinak lau pinakulurekin eskoratuz. Pinakulu bakoitzean soldadu baten estatua jarri zen eta herensuge batek egitura osoa koroatzen zuen. Herensugeak, boterearen eta zaintzaren sinboloa, Belgikako beste dorre zahar batzuk ere koroatzen ditu, hala nola Paños de Ypres lonja eta Ganteko kanpandorrea.

Sute batek eraikina hondatu zuen 1391n. Hurrengo urteetan, hiriak kanpai berriak erosi zituen ondatuta zeuden kanpaiak ordezkatzeko, eta urrezko elementuak gehitu zizkiotenn dorrearen gailur berrituari: tritoiak, estandarteak eta herensuge berri bat. Garai honetako kanpairik handiena, *Bancloke* izenekoa, eta suteen berri emateko kanpaia, *Tinbre* izenekoa, gaur egun arte mantendu dira. 1535ean kariloi bat gehitu zitzaion.

Lehen aipatu ditugun erabilerez gain, kanpandorrea ere kartzela zen, eta ganbera batzuk presoentzat erabili ziren 1827 arte.

XIX. mendearen erdialdean zaharberritze handia egin zen. Zaharberritzeko beste kanpaina bat ere hasi zen 1992an, hamarkada bat iraun zuena.

## Galeria 

Fitxategi:Tournai_JPG02.jpg|link=Archivo:Tournai_JPG02.jpg|alt=El beffroi de Tournai.|Tournaiko beffroia.
Fitxategi:Tournai_JPG02a.jpg|link=Archivo:Tournai_JPG02a.jpg|alt=El beffroi de Tournai y la Catedral de Notre-Dame.|Tournaiko beffroia etaNotre-Dameko katedrala.
Fitxategi:Tournai_JPG0001.jpg|link=Archivo:Tournai_JPG0001.jpg|alt=La Grand-Place, el beffroi y la catedral.|Grand-Place, beffroi eta katedrala.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Mireille Dujacquier eta Alain Mauchard (2002). *Le plus ancien beffroi de Belgique*.' Tournai, Belgium: L'asbl Tourisme et Culture.

## Kanpo estekak
Ruota d'Oro

'''Ruota d'Oro** (ofiziaki italieraz: **''Ruota d'Oro-GP Festa del Perdono''''') egun bakarreko txirrindularitza lasterketa da, irailean  Toscanako Castelfranco di Sopraren inguruan jokatzen dena.

1978an sortua, 2005ean UCI Europe Tourreko egutegian sartu zen, 1.2 mailan (txirrindularitza profesionaleko azken maila). 2006an gaurko izena hartu zuen.

1978 eta 1990 artean, etapakako itzuliko formatuan jokatu zen.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Ruota d'Oro - *SitiodeCiclismo.net*
* Ruota d'Oro -*Cqranking.com*
Ur lasterreko zentral

thumb|Ur lasterreko zentral baten eskema
**Ur lasterreko zentralak** oinarrizko ezaugarri bat du: turbinetatik "gorako" ur-metaketa nabarmenik ez izatea, ibilguko korronte naturalak mugitzen baititu. Turbinek eskuragarri dagoen emariarekin lan egin behar dute, haren ordutegi-, egun- eta urtaro-aldaketekin. Emaria txikia bada, potentzia jaitsi egiten da, eta, ur-soberakinik badago, emaria garaiz desbideratu behar da zentrala eraiki aurretik aurreikusitako tokian.

## Zentral baten zatiak 
Ur lasterreko zentral batek elementu hauek ditu:

* Ura hartzeko sistema: behar den emaria ibilgu naturaletik, ubidetik edo urtegitik (kasu honetan zentrala urtegiaren maila berean dago) desbideratzen duen uhate bat da (uhatea), eta objektuak, harea eta legarra erauzten ditu sareten, zohikaztegi baten eta harea kentzeko makina baten bidez. Horrek turbinak edo horien zati gakoak kaltetu ditzake.
* Adukzio-kanala, emaria hartze-sistematik presio-hodiko ura erortzen den punturaino eramateko
* Ura adukzio-kanaletik makina-gelan instalatutako turbinetaraino erortzen uzten den presioarekiko erresistenteak diren hodiak.
* Makinen etxea. Hor daude energia elektrikoa sortzen duten mekanismoak, neurketa- eta kontrol-elementuak eta energia bideratzeko instalazioak.
* Energia elektrikoa sorgailutik transformadoreetara eta erabiltzailearenganaino eramateko transmisio elektrikoko lineak.
* Itzultzeko kanala, erabilitako ura jatorrizko ibilgura edo dagokion ur-ibilgura itzultzeko, ur-eskubideek eta ureztatze-beharrek adierazten dutenaren arabera.

## Eraikuntzaren alderdiak 
Ur lasterreko zentral baten funtzionamendu egokia lortzeko, emaria eta haren egonkortasuna bermatu behar dira urtean zehar. Kontuan izan behar da urteko urtaro batzuetan ibaien emari naturala gutxitzen dela. Emaria gehiegi murrizten bada, sorkuntza eten egin behar da ekoizpena errentagarria ez denean edo instalazioak kaltetzen dituenean. Gutxieneko emaria bermatzeko, kanal ezberdinetako emaria gehi daiteke, naturala nahiz ureztatzeko.

Turbinetatik igaro baino lehen fluxu horrek irits dezakeen itzulera-puntuarekiko altuera edo maila-aldea lortu daitekeen energiarekin proportzionala da.

Kanal baten urtaroen aldakuntza-kurbek urteetako nahiz urte osoko fluxuen ikuspegi probabilistiko bat eman dezakete. Garrantzitsua da, ahal bada, neurketa-serie historiko luzeak izatea prezipitazio-estazio fidagarri batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egiptora ihesa (Baionako katedrala)

***Egiptora ihesa*** () Baionako katedralaren San Leon kaperan dagoen mihise gaineko olioa da. 1907tik monumentu historiko gisa sailkatutako objektua da. Egilea Brunet V. Guy margolaria izan zen. Lanaren datazioa 1760a da. Tamainua 300zm.x150zm. da.

## Gaia 
Margolanaren gaia sarritan errepikatutakoa da: Familia Santuak erromatarren eta Herodesen mehatxutik Betleemdik ihes egiten du. Irudi honetan familia asto batekin zubi bat igaro berria agertzen da. Haiekin, babestuz eta gidatuz, Aingeru guardakoa ikus dezakegu; atzean beste hiru aingeruen buruak agertzen dira. Paisaian, atzealdean, harresi batzuk eta piramide bat ikus daitezke. Jesus amaren besoetan dago. Brunet sinadura margolanaren beheko aldean ikus daiteke, eskuinean. Koloreek egunsentia adierazten dute eta, ilunpetetan, eguzkia giza-taldea argitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Margolana POP plataforman.
Annie Arniel

**Annie Arniel** (Harrington, AEB, 1873ko maiatza - 1924ko otsailaren 9a) sufragista eta emakumeen eskubideen defendatzailea zen. 1910ean alargundua, funtsezko eginkizuna izan zuen Estatu Batuetako emakumeek bozkatu ahal izatea lortzeko, eta behin baino gehiagotan atxilotu zuten emakumeen botoaren alde agertzeagatik.

## Biografia 
Harringtonen (Delaware, Estatu Batuak) jaio zen Anna L. Melvin izenarekin. Kanadako George Arnielekin ezkondu, eta 1910ean alargun geratu zen. Annie Arniel fabrikako langilea zen, eta Wilmington hiriaren (Delaware) zentroan bizi zen, Mabel Vernonek eta Alice Paulek kontratatu zutenean, Emakumearen Alderdi Nazionaleko (National Woman's Party NWP) kide izateko. Silent Sentinels-eko kide gisa, 1917ko ekainaren 27an atxilotutako eta Etxe Zurian kartzelaratutako lehen sei sufragistetako bat izan zen. Zortzi espetxe-zigor bete ditu sufragioaren alde agertzeagatik: hiru egun 1917ko ekainean; 60 egun Occoquango espetxean, Virginian, 1917ko abuztutik irailera, piketeengatik; 15 egun, mitin batengatik Lafayette Squaren, eta bost eguneko bost zigor 1919ko urtarrilean eta otsailean, NWPren zaintza-tiroen erakustaldiengatik.

Estatu Batuetako Kapitolioan manifestazio batean parte hartu ondoren 1919ko urrian, Annie Arniel “poliziak hain bortizki tratatu zuen, ezen bizkarrean zauritu eta kordea galtzen baitzuen. Ospitalera eraman zuten, eta poliziak esan zuen "pixka bat jazarria" izan zela, banderatxoa konfiskatu ziotenean. Ospitalean, poliziak ofizialei esan zien "auto-istripu batean zauritu zela”.

Delawaren egoera zibilaren arabera, 1924ko otsailaren 9an hil zen, 55 urte zituela. Heriotzaren arrazoia “gas argitzaileak eragindako itomena; bere buruaz beste egiteko asmoa” ei zen.

## Erreferentziak 
## Lotutako artikuluak 
* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma
* Emakumeen sufragismoa

## Kanpo estekak 
* Tourning Point, Suffragist Memorial
* Suffragette City 100
Maria Louisa Angwin

**Maria Louisa Angwin** (Small Point-Adam's Cove-Blackhead-Broad Cove, Ternuako kolonia, 1849ko irailaren 21a - Ashland, 1898ko apirilaren 25a) kanadar medikua izan zen. Eskozia Berrian medikuntza praktikatzeko baimena izan zuen lehen emakumea izan zen.

## Biografia 
Maria Louisa Angwin 1849ko irailaren 21ean jaio zen, Blackheaden (Concepcion badia, Ternua). Maria Louisa Emma Gillen eta Thomas Angwin apaizaren (artzain metodista) alaba zen. Familia Eskozia Berrira joan zen 1865ean. Mount Allison Wesleyan Academyko emakumeentzako akademian egin zituen ikasketak: Arte Liberaletan graduatu zen, 1869an. Truroko irakasle-eskolara joan zen, eta bost urtez Dartmouth-en irakatsi zuen, gero egingo zituen ikasketak finantzatzeko.

New Yorkeko Woman's Medical College-ko medikuntza-eskolan, medikuntzako doktoretza lortu zuen, 1882an. Bostongo Ingalaterra Berriko Emakume eta Haurren Ospitalean ikastaro bat egin zuen. Londresko Royal Free Hospitalen jarraitu zituen ikasketak. 1884ko irailaren 20an, Eskozia Berrian medikuntza praktikatzeko baimendutako lehen emakumea bihurtu zen, eta bulego bat ireki zuen Halifaxen. 1895ean, higieari buruzko hitzaldiak eman zituen ekin (en), Dalhousie Unibertsitateko medikuntzako doktoretza jaso zuen lehen emakumearekin.

Woman's Christian Temperence Union-eko kidea zen, eta emakumeen sufragioaren alde ere egin zuen.

1897an, New Yorkera itzuli zen goi-mailako ikasketekin jarraitzeko. 1898ko apirilaren 25ean bat-batean hil zen, Ashland-en (Massachusetts), kirurgia txiki batetik sendatzen ari zen bitartean.

## Erreferentziak 
## Lotutako artikulua 
* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma
* Emakumeen sufragismoa

## Kanpo estekak
Ottawa Trans Library

**Ottawa Trans Library** Kanadako liburutegi eta zentro komunitarioa da. 2022ko maiatzaren 29an inauguratu zen Ottawako Hintonburg auzoan.

## Historia 
1970eko hamarkadaren amaieran, Tara Sypniewskik pertsona transen esperientziak ulertu nahi izan zituen Ottawako Liburutegi Publikoko baliabide mugatuak erabiliz, hala nola, Deborah Heller Feinbloomen *Travestis & Transexuals* liburua. Carleton Unibertsitatean hainbat narrazio ezagutu zituen, esaterako, Henry Havelock Ellis britainiar sexologoaren lanak. Esperientzia hauek motibatuta, Sypniewskik Ottawa Trans Library sortu zuen. Urtebete baino gutxiagoan, Ottawa Trans Library 190 liburutik 500 inguru izatera pasa zen.

## Liburutegiaren ezaugarriak eta filosofia 
Liburutegiak inklusibitatea lehenesten du. Bi atal ditu: bata identitate transgeneroen inguruko gaietako liburuei eta bestea liburu orokorrei eskainia. Mahai-jokoak eta liburu-eztabaidak bezalako ekitaldiak antolatzen dira bertan. Liburutegiko funtsa dohaintzei esker betetzen da.

Irisgarritasuna hobetzeko, Ottawa Trans Libraryk lineako katalogo bat dauka. Erabiltzaileek liburuak bilatu ditzakete gako-hitzak erabiliz edo bilaketa-funtzio aurreratuak atzitu ditzakete eremu zehatz batzuetarako, hala nola izenburua, egilea, etiketak, etab.

Liburutegiko arau bakarrak, besteekiko errespetua izateak, giro positiboa mantentzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pholiota scamba

***Pholiota scamba*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.  

Sinonimoa: *Pholiota scambus*, *Paxillus helomorphus var. scambus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 cm inguruko diametrokoa, laster zabaldua, lehorra, zurixka, hareazko edo feltrozko errezelarekin, hau marruskadurengatik desagertzean nahikoa beix-okre antzeko kolorekoa, ertz apendikulatua.

**Orriak:** Zurbilak, glaukoz tindatuak, gero burdin kolorekoak.

**Hanka:** 3 cm inguruko garaierakoa eta 0,2 cm inguruko diametrokoa, antzeko kolorekoa, beix koloreko ezkata txikiekin eraztunera arte (errezel hondarrak).

**Haragia:** Mehea, zurbila.

**Etimologia:** *Pholiota* terminoak, belarri ezkatatsua, kapela ezkatatsua esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Ekainetik urrira. Adartxoetan eta belar hondarretan, batez ere koniferoen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Groenlandia, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pholiota spumosa

***Pholiota spumosa*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da.   

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 4 cm bitarteko diametrokoa, haragi gutxirekin, ganbila, gero laua, leuna, likatsua, hori-laranja kolorea diskoan, horia ertzean; gaztetan zuri-horixka koloreko gortina bat izaten dute.

**Orriak:** Estu, zabal samarrak, itsatsiak, horiak, gero arre-herdoil kolorekoak.

**Hanka:** 5 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 0,6 cm bitarteko diametrokoa, fistulosoa, zilindrikoa, sustrai antzekoekin, oinarrian mehetua, leuna, fibrilosua, horia arre kolorerako joerarekin.

**Haragia:** Horixka, arre kolorekoa oinaren oinarrian, usaingabea eta zaporegabea.

**Etimologia:** *Pholiota* terminoak, belarri ezkatatsua, kapela ezkatatsua, esan nahi du. *Spumosa* epitetoa latinetik dator, aparduna, esan nahi duen, "spumosus" hitzetik. Bere haragiagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Hainbatek *Pholiota spumosa* delakoaren antza dute, beraz, ondo begiratu beharra dago.

## Sasoia eta lekua 
Pinudietan lurzoru belartsuetan; taldeetan edo soropildua.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Costa Rica, Brasil, Islandia, Europa, Errusia, Txina, Taiwan, Himalaiako eremua, Japonia, Zeelanda Berria, Ruanda.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isla zentral hidroelektrikoa

**Isla zentral hidroelektrikoa** energia hidrauliko elektriko bihurtzen duen ingeniaritza-lana da, 37 MW-eko potentzia instalatua duen ur lasterreko zentral baten bidez.
erdian|thumb|490x490px| Maule ibaiaren arroan urtegiak eta zentral hidroelektrikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Schwarz

**Maria Lang**, ezagunagoa **Maria Schwarz** izenez (Akisgran, Alemania, 1921eko urriaren 3a - Kolonia, Alemania, 2018ko otsailaren 15a) alemaniar arkitektoa izan zen eta eliza-arkitekturako irakasle ezagunena.

## Biografia 
1921ean jaio zen Akisgranen, Alemanian. Aita kontratista zen eta arkitekturarekiko interesa piztu zion gaztetatik. 1941ean Akisgraneko Unibertsitate Teknikoan matrikulatu zen, eta eskolan arkitektura ikasten lehen emakumea izan zen. 1946an Unibertsitatean maisutza batekin graduatu zen.

### Arkitekto ibilbidea 
1949an Koloniara joan zen, Bigarren Mundu Gerraren ondoren hiria berreraikitzen parte hartzeko. Kolonian Rudolf Schwarz lagun eta arkitektoarekin lan egin zuen, eta harekin ezkondu zen 1952an.

Senarraren arkitektura-estudioko bazkidea izan zen, eta, aldi berean, hainbat proiektutan parte hartu zuen, Rudolf 1961ean hil zen arte.

### Irakasle 
1998an Municheko Unibertsitate Teknikoko fakultatean hasi zen lanean.

### Heriotza 
2018ko otsailaren 15ean hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chacayes zentral hidroelektrikoa

**Chacayes zentral hidroelektrikoa** ur lasterreko zentral bat da, Cachapoal ibaiaren arroan dago, O'Higgins eskualdean.

Zentralak Cachapoal eta Cipreses ibaietako urak hartzen ditu. Ahalik eta malda txikiena duten kanaletatik eta tuneletatik eramaten ditu karga-ganberaraino, eta han presio-tutueriara bideratzen dituzte, eta, ondorioz, 2 Francis turbinetaraino jaisten dira, 111 MW sortzen dituztenak.

Chacayes 2012tik dago erregistratuta karbono-bonuak jaulki eta merkaturatzeko, Kyotoko Protokoloaren garapen garbiko mekanismoaren pean.

## Kokapena 
Zentralak bi ur-hargune ditu emariak hartzeko. 52,5 m³/s-ko edukiera duen Chacayes ur-hargunea Cachapoal ibaiaren ibilguan dago, Cachapoal ibaiaren 5 km-ko estazio fluviometrikotik behera. Cortaderal ibaiaren behealdea".

Bigarrena Cipreses 20 m³/s-ko edukiera duen ur-hargunea da, eta Cipreses esteroaren eta Cachapoal ibaiaren arteko elkargunetik 3 kilometro inguru gorago dago.

Zentral honek erabiltzen duen emariaren zati bat zuzenean ematen zaio Coya zentralari, funtziona dezan (22,5 m³/s-ko gehienezko edukiera du). Zentral honek erabilitako emariaren lehengoratzea, hein batean, makinen etxetik behera gertatzen da.
erdian|thumb|600x600px|Iraganeko zentral hidroelektrikoak Cachapoal ibaiaren goiko arroan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alisa ne mozhet zhdat

***Alisa ne mozhet zhdat*** (, ) errusiar telesail dramatikoa da, Natalia Mestxaninova zuzendariak sortutakoa. 2022ko urriaren 20an estreinatu zen.

## Argumentua 
15 urteko Alisak jakiten du bere amak hainbat urte daramatzala egia ezkutatzen: urte pare batean neska itsu geratuko da. Denbora ez galtzea erabakitzen du, eskola utzi eta, diru errazaren bila, bere birjintasuna saltzeko kontratua egiten du irabazitako dirua hiri handi batera joateko erabili ahal izateko. Julia, Alisaren ahizpa, ere ez dabil ondo: bere senarra jeloskorra eta alkoholikoa da eta harremana amaitzeko zorian daude. Ama dena kontrolpean izaten saiatzen da, baina ezin du aurre egin.

## Aktoreak 
* Jelizaveta Istxenko: Alisa
* Anna Mikhalkova: Irina, Alisa eta Juliaren ama
* Taisia Vilkova: Julia, Alisaren ahizpa nagusia
* Stepan Devonin: Artiom, Juliaren senarra
* Mikhail Trukhin: Igor, Alisa eta Juliaren aita
* Nadezhda Lumpova: Maia, Alisaren laguna, irakaslea
* Dmitri Lysenkov: Ivan, ukulele irakaslea
* Pavel Vorozhtsov: agentea
* Polina Tsyganova: Vika
* Nil Bugaiev: Motia, Julia eta Artiomen semea
* Aleksei Lukin: Fil
* Svetlana Kamynina: oftalmologoa
* Maksim Stoianov: Seriozha
* Anna Xepeleva: Aliona

## Ekoizpena 
Telesailaren gidoia bista galtzen duen neska baten benetako istorioan oinarritzen da. Filmaketa Moskun eta Tverren egin zen.

## Kritika 
*Novy Sezon 2022* lineako zinemaldian, gehien espero zen telesailen kategorian irabazi zuen, eta Jelizaveta Istxenko aktore nagusia «denboraldi berriko heroia» izendatu zuten.

2024ko otsailaren 23an, telesaila Errusiako sareko zerbitzuetatik kendu zuten Telekomunikazioen, Informazio Teknologien eta Komunikazio Medioen Gainbegiratze Zerbitzu Federalak eskatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valeriano II.a

**Publius Licinius Cornelius Valerianus** edo **Valeriano II.a** (? – Iliria, 258) Erromatar Inperioko zesarra izan zen 256tik hil zen arte.

Galienoren eta Kornelia Saloninaren semea eta Valerianoren biloba izan zen. Enperadore izendatu eta gutxira, Valerianok Galieno izendatu zuen enperadorekide eta Valeriano II.a zesar. Gazte zesarra Sirmiumen kokatu zen Iliria probintzian Licinius familia ordezkatzeko. Bere adina zela eta, Ingenuo gobernadorearen babespean egon zen. Valeriano egoera susmagarrietan hil zen 258. urtean eta Ingenuo botere inperiala usurpatzen saiatu zen.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Etxalarko Usategiak

Etxalarrek duen berezitasun handietako bat **Etxalarko usategiena** da. Usategien ohitura hau Erdi Arotik datorren tradizio bat da eta honen berezitasunetako bat sarez ehizatzea da.

Penintsula osoan Etxalarren soilik mantentzen da **Kultur ondare** den ehiza modalitate hau eta esan daiteke historian zehar ikusle andana izaten zituela, Napoleon III.a, Alfontso XII.a eta XIII.a, tarteko.

## Usategien Eguna 
Oraindik ere mantentzen da **Usategien Eguna** eta ehiza modalitate hau bertatik bertara ikusteko aukera eskaintzen dute etxalartarrek. Ehiza denboraldian ere, bisita gidatuak eskaintzen dituzte. 

## Kanpo estekak
Cipreses ibaia

**Cipreses ibaia** O'Higgins eskualdean doan ur-ibilgu naturala da, Los Cipreses erreserba nazionalaren barruan, iparraldera ematen duena eta Cachapoal ibaian amaitzen dena.

## Ibilbidea 
Garai bateko ibaiak **Cipreses** glaziarretik ateratzen zen ibarraren hasieran. Hala ere, glaziarrak atzera egin du urteen poderioz, eta haranaren goialdean gailurra dago arrokazko tapoi moduko batean, harkaitzetik geratzen dena ahokatzen duena. Ibaia zuzenean sortzen da glaziarraren azpian, ikuskizun zirraragarri batean.

Ibaiaren kaxa ibar luze eta estua da, eta hegoaldetik iparraldera ematen du. Ibarraren sakonera 1.200 m. eta 1.700 m bitartekoa da, eta ibaia inguratzen duten gailurrak 3.000 eta 4.900 bitartekoak dira. Cipreses ibaia Cachapoal ibaiaren ibaiadarretako bat da, eta eskualdeko sare hidrologiko nagusiaren parte da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baionako katedraleko organoa

thumb|250px|left|Organoa alde batetik ikusita.

**Baionako katedralaren organoa** Lapurdiko hiriburuan dagoen 1907tik monumentu historiko gisa sailkatutako objektua da. Monturus Guillaume egin zuen XVIII. mendean, 1787an, erromatiko estiloan, Merklin-Schütze etxearen eskutik. 1935 eta 1936 artean Victor Gonzalez berritu zuen neoklasiko estiloan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Baionako organoa POP plataforman.
Los Cipreses ibaiaren erreserba nazionala

**Los Cipreses ibaiaren erreserba nazionala** Txileko eremu babestu bat da, Bernardo O'Higgins Jeneralaren eskualdeko Andeetan dagoena, Rancagua hiritik 50 km-ra. Carretera del Cobrearen eta Azidoaren Ibilbidearen bidez irits daiteke bertara. 

Erreserba hau 1985ean sortu zen. Gaur egun, Basogintzako Korporazio Nazionalak (CONAF) babesten du, eta Txileko eremu basati babestuetan ekoturismoa garatzea du helburu.

Ibar honen hondoan, mendi estu batetik barrena, mando edo zaldietarako egokia, Cipreses ibaiaren sorrera dago. Antzina, **Cipreses glaziarretik** ateratzen zen ibarraren hasieran. Hala ere, glaziarrak atzera egin du urteen poderioz, eta haranaren goialdean gailurra dago arrokazko tapoi moduko batean, harkaitzetik geratzen dena ahokatzen duena. Ibaia zuzenean sortzen da glaziarraren azpian, ikuskizun zirraragarri batean.

## Bisitariak 
Erreserba honek Txileko eta atzerriko bisitari ugari jasotzen ditu urtero.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Reserva Nacional Río de Los Cipreses en CONAF.
Jaimini

**Jaimini** (Devanagari kaligrafiaz: जैमिनि) antzinako *rishi* edo jakintsu bat izan zen. Hinduismo barruan dagoen Mimamsa eskola sortu zuen. Vyasa mitikoaren jarraitzailea izan zen. Parashara *rishi*ren semea zen. Jaimini ospetsua da *Mimansa-sutra* trataduaren eta  *Jaimini Sutras* lanaren egile gisa. 

## Biografia 
Haren biografiaz ez dago informazio handirik. K.a. IV. eta II. mendeen artean bizi izan zela uste da. Zenbait adituk K.a. 250. eta 50.aren artean kokatzen dute. Bere eskola ez da teistatzat jotzen, baina Vedaken erritu-zatiak nabarmentzen ditu, *dharma*rentzat funtsezkoak diren aldetik. Jaimini ezaguna da erritual vediko zaharrenen ikasketengatik.

## Obra 
* *Mimamsa sutra*
* *Jaimini-bharata*
* *Jaimini-sutra*

## Jaminiren heriotza 
Elezaharrak dioenez, elefanteek Jaimini jakintsua zapaldu zuten. Indiako literaturan ohikoa da jakintsuek heriotza bortitzak izatea: adibidez, Gotama jakintsua kanibalek jan zuten (*raksasak*), Parashara jakintsua otsoek jan zuten baso batean, eta Vyasa jakintsua jauregi batean hil zuten Krishna errege-jainkoaren semeek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angostura ibaia

**Angostura ibaia** Txileko ur-ibilgua da, eta Metropolitar eta O'Higgins eskualdeen arteko mugatik gertu sortzen da. Maipo ibaian amaitzen da, eta haren arro hidrografikoaren parte da. Angostura de Painegatik du izena, eta handik jariatzen da.

## Ibilgua 
Peuco eta San Francisco ibaien elkargunean sortzen da, San Francisco de Mostazalen iparraldean. Ezkerraldean duen mendilerroak 2.000 m-tik gorako tontorrak ditu. m., 50°-rainoko maldadun formazio malkartsuekin, zuhaixka- eta sastraka-foku puntualekin. Foku horiek handitu egiten dira haranera jaisten den heinean, eta, ibaia Aculeoko urmaelera hurbiltzen den heinean, bertako landaredi trinkoa duten mendi-magalak daude. Ibaiaren morfologia Cachapoal ibaiaren sedimentazio handiaren ondorio da; izan ere, ibai horrek eragotzi egin zuen iparraldean zeuden azaleko ibilgu txikiak haraino iristea.

Ibilbidean zehar, hainbat kanal isurtzen ditu: Calán, Águila Sur, Águila Norte, Mansel, Hospital, Isla, Aguilino eta Ligano. Azken horren ondoren, Paine eta Pintue-Santa Marta zingiretatik datozen urak ere jasotzen ditu. Hospital eta Valdivia de Paine herriak zeharkatzen ditu, eta Maipo ibaian amaitzen da, Aculeoko aintziraren iparraldean, iturburutik 30 km inguru egin ondoren.

## Biztanleria, ekonomia eta ekologia 
Guztira, ibaiak 2.672 hektareako azalera ureztatzen du Codegua, Mostazal eta Paineko herrilurretan. Biodibertsitate aberatsa du, uretako edo urpeko espezie ugari biltzen dituena, hala nola, ibai-pankerrak, pejerreyak, bagre ertainak, burruntziak, etab. Landarediaren sektorean intsektu asko aurki daitezke (kilkerrak, matxinsaltoak, liztor natiboak, erleak eta erlastarrak, Eritropis sp...). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marja-Liisa Olthuis

**Marja-Liisa Olthuis**, jaiotzez **Marja-Liisa Mujo**, (Partakko, 1967ko abuztuaren 9a) sami jatorriko finlandiar hizkuntzalari, itzultzaile eta idazlea da, gaur egun Herbehereetan bizi dena. Samieraz **Kaabi Eljis Márjá-Liisá** izena erabiltzen du.

## Bizitza 
### Ibilbidea 
Partakkon jaio zen 1967an. Bere gurasoak Sammlii-Kaabi Eljis (Eljas Mujo) eta Piätárii-Heendâ Heeihâ Elsa ziren. 4 urte zituela, bere aita eta aitona Heendâ-Heikkâ, Heikki Aikio, elurrezko motoarekin gidatzen ari zirela hil ziren. Horren ostean, Marja-Liisa amarekin bizi izan zen denbora batez Utsjokin eta Nuorgamen. Gero Kuhmora joan ziren bizitzera eta han bere ama berriro ezkondu zen. 2009an, Inariko samiera ikasteko urtebeteko programa sortu zuen. 2020an, Linguapax saria irabazi zuen.

### Bizitza pertsonala 
Herbehereetan bizi da Henkjan senarrarekin. Bi alaba ditu: Sofia eta Ester Anne. Alabekin samieraz hitz egiten du.

## Lanak 

;Lan zientifikoak
* *Kaksitavuiset pohjoissaamen -mi- ja inarinsaamen -mi/-me -nominit ja niiden alkuperä* (2001)
* *Inarinsaamen lajinnimet lintujen ja sienten kansannimitysten historiaa ja oppitekoisten uudisnimien muodostuksen metodiikkaa* (2007)
* *Revitalising Indigenous languages. How to recreate a lost generation* (Suvi Kivelä eta Tove Skutnabb-Kangasekin batera, 2013)

;Haur literatura

* *Njobžâvääri pessijâšmarkkâneh* (2006)

;Testuliburuak eta hiztegiak

* *Kielâoppâ* (2000)
* *Sämikielâ sänikirje säämi-suoma ja suomâ-säämi* (2005)

;Itzulpenak

* *Sun ana mist huolâ* (1991)
* *Evaƞgelium Matteus mield* (1995)
* *Luándukirje* (2003)
* *3, 2, 1, GO!* (2022)
* *Koodi ruopsâd!* (2023)
;Poesia
* *Worte verschwinden / fliegen / zum blauen Licht : Samische Lyrik von Joik bis Rap* (antologiaren parte gisa, 2019)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Odile Schweisguth

**Odile Schweisguth** (Remiremont, Frantzia, 1913ko urriaren 18a - Cotâpre in Molphey, Frantzia, 2002ko martxoaren 26a) frantziar sendagilea izan zen, Europan onkologia pediatrikoaren aitzindaritzat hartu zena eta Villejuifeko Gustave Roussy (ASTRONOMO) Institutuan haurren minbiziari buruzko lehen saila sortu zuena.

## Biografia 
Gurutze Gorriaren Erizaintza Eskolan ikasi zuen, 1932an Nancyn hasi zen medikuntza ikasten. 1934an, familia Parisera joan zen bizitzera, eta berarekin elkartu zen. Parisko Unibertsitatean jarraitu zuen ikasten, eta hantxe hartu zuen lehen mediku-titulua 1936an. 1946an, Bigarren Mundu Gerraren ondoren, doktoretza lortu zuen Pierre Ameuilleren zuzendaritzapean, onkologiako tesi batekin. Mediku nagusietako bat izan zen.

#### Villejuif zentro onkologikoa 
1948an, René Huguenin patologia-irakasleak eta Villejuifeko Gustave Roussy (IGRAFT) Institutuko zuzendariak (Paris hegoaldean) pediatria-atal bat ireki nahi izan zuen. Pertsonalarekin bat egitera gonbidatu zuen Odile Schweisguth. Aholkulari gisa hasi zen, eta geroago onkologia pediatrikoko aretoko buru bihurtu zen, Europan mota horretako lehena, 1952ko apirilean.1960ko hamarkadatik aurrera, Villejuifeko arreta-zentroa nazioarteko espezialistentzako prestakuntza-zentroa izan zen, Europako beste ospitale batzuetan irekitzen ari ziren haur-minbizia tratatzeko sailetan lan egin nahi zutenentzat. Aldi berean, gutxi gorabehera, 1969an, Odile Schweisguthek eta hainbat kidek Onkologia Pediatrikoko Nazioarteko Elkartea sortu zuten. Elkarte horretako lehen presidentea izan zen, eta 2020ko hamarkada hasieran mila bat kide zituen.

1978an Gustave Roussy institututik erretiratu zen, baina ez lanbidetik. 2002ko martxoaren 26an hil zen Molpheyko Cotâpreren etxean, Côte-d'Or-en.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1997: Antoine-Lacassagne sariaren irabazlea izan zen Thierry Philip-ekin batera, Minbiziaren aurkako Liga Nazionalak emana.
* 1999: Ohorezko Legioko zalduna 

## Bibliografia 
* Arty R. Coppes-Zantinga, Θ-Michel Zucker eta Max J. Coppes, "Odile Schweisguth, MD, alma mater de onología pediátrica", *Onkologia mediko eta pediatrikoa* 34:59–60 (2000)
* Luisa Massimo, "Odile Schweisguth: europako onkologia pediatrikoaren aitzindaria", *Hematologia eta onkologia pediatrikoak*, 20:75–77, 2003

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yusof Ishak

**Yusof bin Ishak** (Terong, Taipung, Perak, 1910eko abuztuaren 12a – Singapur, 1970eko azaroaren 23a) Singapurreko kazetari eta politikari bat izan zen. Singapurreko lehendabiziko presidentea izan zen 1965etik hil zen arte.

Kazetari lanetan aritu zen graduaziotik, eta *Utusan Melayu* egunkariaren sortzaileetako bat izan zen.

Singapurreko Yang di-Pertuan Negara edo  estatuburua, hiria Malaisiako Estatuen Federazioko kide zela, izan zen.

1965ean Singapur federaziotik kanporatu zutenean, Ishaq herrialdeko lehen presidente bihurtu zen.
Adrian Angelico

**Adrian Angelico** (Tromsø, 1979ko martxoaren 9a) sami jatorriko norvegiar opera abeslaria da.

## Bizitza 
Tromsøn jaio eta Oslon hazi zen. Jaiotzez emakumezko generoa esleitu eta Angelica Voje izena jarri zioten. 

Norvegian eta Danimarkan, Zuricheko International Opera Studion, Erresuma Batuko Royal College of Musicen eta Benjamin Britten Nazioarteko Opera Eskolan ikasi zuen. 

2014ko ekainean Merteuil markesaren papera bete zuen Luca Francesconiren *Quartett* operan Londresko Royal Opera Housen. 

2016an armairutik irten zen gizon trans gisa eta emakumezkoen paperak ezin zituela gehiago bete iragarri zuen. 2017ko martxoan, genero-trantsizio osteko lehen emanaldia egin zuen *Ariadne auf Naxos* operan, Nordnorsk opera eta orkestra sinfonikoarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anfisa Ageieva

**Anfisa Maksimovna Ageieva** (, samieraz: Anfisa Agejeva), jaiotzez **Zakharova** (, samieraz: Zakharova; Kaniovka, Murmansk oblasta, 1952ko otsailaren 12a), sami jatorriko errusiar abeslari, idazle eta kultura aktibista da, Domna Khomiuk idazle eta musikariaren ahizpa.

## Bizitza 
1952an jaio zen Kaniovka (Koarrdõgk) herrian eta Maria Zakharova (1922-2008) elur-oreintzainak ziren. Guztira 9 seme-alaba izan zituzten.

1962an, Sobietar Batasunak bizi ziren lekutik gertu Serebrianskaia zentral hidroelektrikoa eraikitzea erabaki zuen. Horretarako, Koarrdõgk (Voronia) ibaia presa egin behar izan zuten. Kaniovka herri osoa desagertu zenez, familia Lovozero herrira joan zen bizitzera.

*Luvvt* herri-musika Ageievaren bizitzaren parte izan da jaio zenetik. Bere amak eta amonak *luvvt* abestu zuten. Ama Lujavvr eta Ojar taldeetako kidea zen.

Urteetan zehar, Ageievak hainbat aldiz *luvvt* abestu zuen Sami Sari Nagusiko yoik kategorian, bai bakarrik eta baita Domna Khomiuk ahizparekin ere. 2001ean, lehen aldiz parte hartu zuen lehiaketan *Meleš* abestiarekin. Urte batzuk geroago, *Duottar* abestia kategoria berean abestu zuen, oraingoan ahizparekin batera.

*Luvvt* abesteaz gain, Ageievak eta bere ahizpak abestiak bildu eta grabatzen dituzte.

## Liburuak 

;Hiztegiak

* Aleksandra Antonova. *Са̄мь-рӯшш са̄ннҍнэххьк / Саамско-Русский словарь* (editore gisa, Semion Galkin, Domna Khomiuk eta Elisabeth Schellerrekin batera, 2014) 
;Itzulpenak

* Ivan Matriokhin. *Вӣллькесь пуаз* (2007)
* *Same: 100 mennesker i Sápmi/100 people in Sápmi/100 olbmo Sámis* (2019)
* *Вуэјјтэм Пе̄ййв* (2021)

## Diskografia 
* *2001: Sami Grand Prix 2001*
* *2003: Sami Grand Prix 2003* (Domna Khomiukekin batera)
* *2005: Davvi Jienat - Northern Voices*
* ''2007: Sami Grand Prix '07*
* *2013: Sámi Grand Prix 2013*
* *2014: Сборник саамских песен*
* *2015: Сборник саамских сказок*
* *2017: Богатырь Ляйне*
* *2019: Sámi Grand Prix 2019'' (Domna Khomiukekin batera)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carbonero de Ahusín

**Carbonero de Ahusín** Armuña udalerriko Espainiako herri bat da, Segovian (Gaztela eta Leongo autonomia erkidegoa). Segoviatik (probintziako hiriburua) 25 km-ra dago.

Carbonero de Ahusín herria 1972an Armuñako udalerriari gehitu zitzaion. Geroxeago, 1980an, Toki Entitate Txipi gisa eratu zen. 2000ko maiatzaren 4ko 96/2000 Dekretuan ukatu egin zitzaion Carbonero de Ahusín herriari udalerri berri eta burujabe gisa eratzeko eskaera. Izapide hori Armuñako Udaleko Udalbatzak hasi zuen 1996ko irailaren 27an.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 

## Kanpo estekak
Ekialdeko Banda

[thumb|Ekialdeko Banda, [Alonso de Santa Cruzen mapa, XVI. mendea.]]
**Ekialdeko Banda** () Hego Amerikako antzinako eskualde geografiko-historikoa izan zen, Río de la Platako Erregeorderriaren ekialdeko muturrean zegoena. Mendebaldean Uruguai ibaia zuen muga, Rio de la Plata hegoaldean, eta Ozeano Atlantikoa ekialdean. Egungo Uruguai osoa hartzen zuen, eta baita Brasilgo Hegoaldeko Rio Grande estatua ere. Montevideo zuen hiri nagusia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Draga Ljočić

**Draga Ljočić Milošević** (Šabac, Serbiako Printzerria, 1855eko otsailaren 22a - Belgrad, Jugoslaviako Erresuma, 1926ko azaroaren 5a), **Draginja Draga** **Ljočić** izenez ere ezaguna, serbiar medikua, sozialista eta emakumearen eskubideen aldeko aktibista izan zen. Züricheko (Suitza) unibertsitatean onartu zuten lehen emakume serbiarra izan zen 1872an, eta lehen mediku serbiarra. Emakumearen eskubideen mugimendu serbiarraren barruan ere figura nabarmena izan zen. 

## Biografia 
Šabac-en jaio zen, Dima eta Marija Ljočićen alaba gazteena izan zen, merkatari-familia batekoa. Gurasoek jabetza galdu zuten familia aberats batek sustatutako epaiketa batean, eta horregatik erabaki zuten seme-alaba guztiak eskolara bidaltzea independizatu ahal izateko. Dragak bere jaioterrian amaitu zuen lehen hezkuntzako eskola. Bere maistrak, Persida Pinterović, talentuduntzat hartu zuen eta Dragari berarekin Belgraden bizitzen utzi zion, Emakumeen Bigarren Hezkuntzako Eskolan, Serbiako emakumeentzako lehen bigarren mailako erakundean, ikasteko aukera izan zezan. ikasle bikainentzako fondoaren laguntza txiki bat lortu zuen, Šabaceko merkatari  Jevrem Panić-ek finantzatua. Dragak dirua itzuli zuen bere karrera amaitu ondoren.

1870ean Belgradeko Unibertsitateko Filosofia Fakultatean izena eman zuen. Handik gutxira Suitzara joan zen Zuricheko Medikuntza Fakultatera sartzeko. 1876an ikasketak eten zituen, serbio-turkiar gerran mediku laguntzaile gisa parte hartzeko. Maria Fyodorovna Zibold doktorearekin batera, lehen ofizial mediku serbiarrak izan ziren, Serbiako Printzerriko Armadako zerbitzu medikoko lotinant mailara iritsiz.

Alderdi Erradikalaren sortzaileetako bat zen Arandjelo Miloševic - Rasa kazetariarekin ezkondu ondoren, ezkongabe deitura mantendu zuen, eta ezkondu ondoren mantendu zuen lehen emakumea izateagatik nabarmendu zen.

*Belgradeko Emakume Medikuen Elkartearen* sorreran parte hartu zuen Lehen Mundu Gerraren ondoren, eta lehen presidentea izan zen. Paper aktiboa izan zuen Dedinjen emakumeentzako eta haurrentzako lehen Emakumeen Ospitalea eraikitzeko diru-bilketan. Serbiako medikuntzaren historian, ongile handi gisa gogoratzen da, eta sarritan haurrak, bereziki neskak, doan tratatzen zituen pertsona gisa, emakume-eskoletako ikasleen osasun-egoeraren ideia bat baitzuen.
* *Draga* Ljočić-en kalea Zvezdaran dago, Karaburma eta Mirijevoko mugan.
* Suitzako Emakume Serbiarren Elkarteak bere izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dara McAnulty

**Dara Seamus McAnulty** (2004) iparirlandar naturalista, idazle eta ekologista da.

## Bizitza 
2004an jaio zen eta Mourne mendietatik gertu bizi da familiarekin.

2020ko maiatzean *Diary of a Young Naturalist* liburua argitaratu zuen. Nerabe autista gisa naturarekin zuen lotura bizia deskribatzen du. Wainwright sarirako sailkatutako egilerik gazteena da eta 2020an irabazi zuen. Gainera, An Post Irish Book Award irabazi zuen urte berean. 2021ean, Dalkey sarirako sailkatu zuten eta British Book Awards irabazi zuen fikzioz kanpoko narrazioen kategorian.

*The Big Issue* eta *The Guardian* egunkarietarako idatzi du. BBC Radio Ulster irratian aurkezle gisa lan egin du eta BBC Springwatchen eta BBC Countryfilen agertu da. 2021eko ekainean *The Irish Times* egunkarian hileroko natura-zutabea idazten hasi zen.

Hegazti harraparien jazarpenaren eta biodibertsitate galeraren aurkako kanpainak egiten ditu. 2019an, 15 urte zituela, Kontserbaziorako RSPB domina irabazi zuen.

2021ean, Twitter utzi zuen tratu txarrak jaso ondoren, Kate Clanchyren *Some Kids I Taught and What They Taught Me* liburuko ikasle autisten eta zuriak ez diren ikasleen deskribapenei buruzko kezkak partekatu zituelako.

2022ko abuztuaren 31n, Britainiar Inperioaren Domina eman zioten ingurumenari eta pertsona autistei egindako zerbitzuengatik.

## Lanak 
* *Diary of a Young Naturalist* (2020)
* *Wild child : a journey through nature* (2021)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gure xaharrak

***Gure xaharrak*** Bonbon beltz taldeak idatzitako antzezlana da, Itxaro Bordaren laguntzarekin. Bonbon beltz konpainia horrek 2023an produzitu zuen Maika Etxekoparren zuzendaritzapean.

Maika taula-zuzendaria izateaz gain aktoreetako bat ere bada. Helduentzako txotxongilo ikusgarriekin egiten dute. Tamaina naturalekoak dira txotxongiloak eta atzetik dute aktore maneiatzaile bana (Ahlam Slama, Battitt Halsouet, Amaia Irazabal, Bruno Hollemaert, eta Maika Etxekopar bera).

## Sinopsia 
Antzezlana *Urtxintx urdinak* izeneko zahar etxean kokatuta dago, bertan giroa elektrikoa da. Langileak egoitzaren 50 urteen ospatzeko besta handi bat prestatzen ari dira, Osasun Inspekzioak abisatu gabeko bisita bat abiatuko duelarik, artatzaile taldearen baitan ezinegona eta sentikortasuna areagotzen dira…

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zaintza

## Kanpo estekak 
*  De nos vieux webgune ofiziala.
Tecla Sala i Miralpeix

**Tecla Sala i Miralpeix** (Roda de Ter, 1886ko apirilaren 26a - Bartzelona, 1973ko irailaren 2a) emakume enpresari katalana izan zen.

## Biografia 
*Josep Sala i Romano* zen bere aita eta *Dolors Miralpeix i Ballester* bere ama. Oraindik bi urte ez zituela, ama bigarren ume baten erditzean hil zen. Hainbat fabrikaren jabe zen aitak umezurtz utzi zuen bost urte zituela. Bere osaba-izebekin bizitzera joan zen Tekla, eta osaba-izebak hil zirenean, La Blava izeneko fabrika hartu zuen oinordetzan, Roda de Ter-en. Hogeita bi urte besterik ez zituela, berak kudeatzen zuen fabrika. Ordurako *Joan Riera Sala* Kataluniako beste industrialari garrantzitsu batekin ezkonduta zegoen..1909an, senar-emazteak Bartzelonara joan ziren bizitzera eta bost seme-alaba izan zituzten. Horietako bat, *Pau Riera i Sala*, Òmnium Culturalerakundearen sortzaileetako bat izan zen.

1913an, Basté errota izenez ezagutzen zen industria-eraikin bat erosi zuten Hospitalet-en. Lantegian paper-orea ekoizten zen eta kotoia iruteko fabrika bihurtu zuten. Eraikin hau *Torrent Gornal* eta *Canal de la Infanta* izeneko uharretatik hurbil zegoenez uraren energiaz baliatzen zen makineria mugitzeko. Tecla Salaren kotoia iruteko fabrika berriak parte hartze erabakigarria izan zuen nekazaritzak udalerrian zuen nagusitasuna aldatu zuen Hospitaleteko industria-garapenean.

1917an, 4.800 iruteko ziri zituen, eta bihurritzeko 1.200. 1923an 322 gizon eta 271 emakume aritzen ziren lanean. Fabrika laster handitu zen eta langile kopurua 700 izatera iritsi zen. Bi txandatan lan egiten zuten eta egunero 25.000 kilo hari ekoizten zen. 1930ean 1.200 lagun zeuden lanean, eta gehienak emakumeak ziren.Hospitaleteko Udalak 1982an erositako eraikina *Tecla Sala Kultur Etxearen* egoitza da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pholiota tuberculosa

***Pholiota tuberculosa*** *Strophariaceae* familiako onddo espezie bat da. Normalean ez da kontsumitzen, sukaldaritzako interes gutxi du.

Sinonimoak: *Dryophila tuberculosa*, *Pleuroflammula tuberculosa*, *Pholiota curvipes*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 cm arteko diametrokoa, erdiesferikotik ganbilera eta titi apur batekin, ertzean errezelaren hondarrekin. Kapelaren azala ezkata gutxirekin eta arre-horixka edo laranja kolore eder batekin, erdi ilunagoarekin.

**Orriak:** Itsatsiak eta hori-laranja kolorekoak.

**Hanka:** 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,6 cm bitarteko diametrokoa, askotan okertua, horixka, ezkata txiki ilunagoekin estalia, goian, iraunkorra ez den eraztunaren eremu zuri batekin,

**Haragia:** Horia, ukitzean edo ebakitzean laranja-marroi kolorea hartzen du. Usain arin batekin eta zapore garratzarekin.

**Etimologia:** *Pholiota* terminoak, belarri ezkatatsua, kapela ezkatatsua esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Pholiota flammans* delakoarekin nahas daiteke, honek ezkata gehiago ditu kapelan eta oinean.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Lignikola, motzondoetan eta koniferoen eta beste zuhaitz batzuen egur hondarretan. Funtzio ekologikoa betetzen du hildako egurra deskonposatuz.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ane Campos

**Ane Campos Andueza** (Getaria, Gipuzkoa, 1999ko maiatzaren 21a) euskal futbolaria da, eta Eibarko futbol taldean jokatzen du. Entrenatzaile ere badabil Lagun Onak taldean. 

## Ibilbidea 
Camposek Zumaian hasi zuen bere ibilbidea, non bertako Gipuzkoako Liga Probintzialean jokatu zuen. Gero Oiartzunera joan zen, eskualdeko hirugarren mailan eta bigarren mailako goi mailako taldean erreserbak egitera. 2018an Real Sociedad Lehen Mailako klubarekin sinatu zuen. baina Gipuzkoako ligan sortu berri zuten B taldeari esleitu zioten, eta igoera lortzen lagundu zien, ia errekor perfektuarekin. Camposek, orduan, 2019an Eibarrera jo zuen berriro (Bigarren Maila Pro berrira igo berria), eta berriz ere kanpaina arrakastatsu batean parte hartu zuen armaginak lehen mailara igo baitziren hamarkada batean lehen aldiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aurreko aldian baino gehiago ari naiz gozatzen Lehen Mailaz Berria, 2024.02.23

* Profila Ligan
Pluteus cinereofuscus

***Pluteus cinereofuscus*** *Pluteaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 40 eta 51 mm bitarteko diametrokoa, koniko-kanpai itxurakotik laura, erdian beheratua, ertz zorrotzarekin eta batzuetan ildaskatua. Azala matea, leuna, marroi-oliba koloretik marroi-grisaxkara, erdian ilunagoa.

**Orriak:** Libreak, estu, hasieran zuriak eta heltzean grisetik arrosara doazen kolorekoak, ertz flokulosoarekin.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 51 eta 68 mm bitarteko garaierakoa eta 4 eta 8 mm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, oinarrian loditua, leuna, barnehutsa, hauskorra, zurixka hasieran eta grisaxka argia gero, luzetarako fibrilla zurixkekin.

**Haragia:** Zuritik marroi grisaxkara, usain nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Pluteus* terminoa latinetik dator, hots, "pluteus" hitzetik, hau da, antzinako setio-makinatik. Zabaldutako kapela konikoaren formagatik.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

## Sasoia eta lekua 
Deskonposatzen ari diren egurretan, pagoetan, haritzetan, lizarretan eta algarrobo beltzetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Islandia, Europa, Errusia, Iran, Pakistan, Himalaiako eremua, Japonia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak