Martzana kalea (Bilbo)

**Martzana kalea** San Frantzisko auzoan dago, Bilboko udalerrian, Bizkaiko lurralde historikoan.

## Kokapena 
thumb|Martzana inguruko dorretxea 1575
Martzana kalea San Frantzisko kalean hasi eta Erriberako Zubian amaitzen da, udalbatzak 2003ko abenduaren 26an hartutako erabakiaren ondorioz. Bere aurreko izen ofiziala Marzana kalea izan zen. Martzana kalea Ibaiondo barrutian dago (Bilboko 5. barrutia). Izen bereko kai bat ere badago kalearen ondoan.

## Testuinguru historikoa 
Kalea, Bilbok anexionatu zuen arte, Abandoko Elizateko lurraldearen zati izan zen tokian dago. Kalearen izena leku horretan Martzanatarren leinuko dorretxe bat egotetik dator, Atxondoko haranetik zetorren leinua, eta lurrak eta ontzitegi bat zituena bertan. Dorretxea 1915ean desagertu zen, Javier Ybarra Bergé1544. urte inguruan Johannes Muflinek Miribilla mendiaren gainetik hartutako Bilboren ikuspegian, George Braun eta Frans Hogenbergen Civitates Orbis Terrarum-en (II. liburukia, 1575ean argitaratua), dorretxe bat ikus daiteke San Frantzisko komentuaren eskuinaldean eta Martzana inguruan, baina ez dago identifikatuta. 

## Historia 
Martzanako kaiaren eta kalearen hiri-egituraren azterketak erakusten du, historialari batzuen arabera, lehenik kaia eta gero kalea izan zela. 1762ko uholdeen ondoren, Bilboko Kontzejuak, Bilboko Kontsuletxearekin batera, Martzanako haitza mozteko beharra planteatu zuen, kaien trinkotasuna hobetzeko. Hala, sortzen zen lursailean eraikitzeko aukera ireki zen, eta horrek azaltzen du kairantz ematen duten etxeak goiko aldetik, Martzana kaletik, sarrera izatearen arrazoia. 1843ko Balmasedarako Errege Bidearen eraikuntzari buruzko plano batzuetan ikus daitekeenez, geroago Martzana kalea izango zena Bilbo eta Abandoko San Bizente lotzen dituen bidea da, San Frantzisko komentutik pasatuz, eta bertan daude Talaia etxea, Abandoko Pisu Errealaren etxea eta *Txerrietxe* izen bitxia duen bat. Oraindik ere 1863an, eta inguruko planoen arabera, kalea kairako bide bat besterik ez zen. Berari buruz idatzitako erreferentziak oso urriak dira, eta Blas Lumbreras Izarzaren marrazki baten ageri den bere gainaldeko ikuspegi txiki bat baino ez da ezagutzen, Bilboko ikuspegi panoramiko baten barruan dagoena 1874an, setioan zehar, eta jaurtigai karlista baten gainean grabatua izan zen.

### Martzanako eskolak 
1889ko udal-espediente baten arabera, Udalbatzak erabaki zuen Marzana kaleko Oyarzun pilotalekuko lursaila erostea, bai eta San Frantzisko kaleko bosgarren zenbakiko etxea eta alboko teilapea ere, gaur egun San Frantzisko kaleko 6 eta 6 bis zenbakiek hartzen duten orubean okupatzen zutena, eskola publiko batzuk eraikitzeko.Eskolak 1905era arte egon ziren zabalik, eskolak Urazurrutiako eskola berrietara aldatu ziren arte.Horrek ez zuen eragotzi helduentzako irakaskuntzak gauez funtzionatzen jarraitzea.

#### Eskoletan jarritako zerbitzuak 
Eskoletako etxabeak hainbat eginkizunetarako erabili zituen udalak:

**Etxeko Ongintza**

1880.  urtean Etxez Etxeko Ongintzak, Bilboko behartsuei laguntza emateaz arduratzen zen udal-zerbitzuak, Martzanako eskolen etxabeetara eraman zituen bere bulegoak, Bilbo Zaharra kaleko artileen biltegian zuen kokapena utzi ondoren.

#### Komisaldegia 
1902az geroztik, Bilboko Udaltzingoaren hiru komisaldegietatik bat Martzanako eskolen etxabeetan egon zen, eta 1917an eraberritu eta handitu egin zen, Sorospen Etxeak lekuz aldatu ondoren libre utzi zituen lokalak okupatu zituenean.

#### Sorospen Etxea 
1908. urtearen amaieran Santos Juanes Ospitale Zibiletik Basurtuko kokapen berrira lekualdatzea erabaki zenean, tokian Sorospen Etxe bat mantendu zen, eta ospitale zaharra saldu zenean, 1917an Urazurrutiako Sorospen Etxea eraiki zen arte, Martzanako eskolen etxabeetara lekualdatu zen behin-behinean.

#### Perez Galdosen liburutegia 
Herri-liburutegi baten aldarrikapenaren ondorioz, Bilboko Udalak proiektu bat egin zuen, Ricardo Bastida arkitekto nagusiak 1906an egina, Liburutegi Publiko bat sortzeko, Martzanako eskola zaharrak egokitzeko, azken hauek Urazurrutiako eskoletara eraman ondoren. 1911ko apirilaren 5ean inauguratu zen, Martzanako Herri Liburutegia izenarekin.1914an, Benito Pérez Galdósi liburutegia eskaintzea erabaki zuen udalak, eta urte horretatik aurrera Galdósen izena eraman zuen.  Gerra zibilaren ondoren, liburutegia gaur egun Mariaren Bihotza plazan dagoen tokira eraman zuten, eta 1947ko apirilaren 23an inauguratu zuten. 

## Kalea berritzea 
XX. mendean zehar, mende hasieran izan zuen jarduera gainbeheran joan zen eta mendearen amaierara iritsi zen ia jarduerarik gabeko kale lasai bat izanik, batez ere eskolak eraitsi eta orubean etxebizitzak eraiki ondoren, atariek San Frantziskotik sarrera zutenez, kalea atzeko fatxadekin utzi baitzuten. Kaian dauden gainerako eraikinak XIX. mendearen bigarren erditik aurrera eraiki ziren. Kalearen amaieran, Erriberako zubiaren ondoan, zuhaitz gutxi batzuk zituen lorategi txiki bat egon zen, eta berriz urbanizatu zutenean kendu egin zuten. eta urte horren amaieran amaitu ziren.

## Jarduera 
Kalean jarduera handia izan ondoren, gaur egun tailer bakarra dago kalearen 8. zenbakian, Ciclos La Ferro, bizikletak saltzen eta konpontzen dituena. Bitxia bada ere, kale horretako 1. zenbakian eta ia saltoki horren parean, baina 1885. urtean, Bilboko Club Velocipedista izan zuen egoitza, estatu osoko txirrindularien lehen klubetako bat.

## Ikus, halaber 
* Martzana kaia
* San Frantziskoko Udal Liburutegia

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak 
**Linajes Vizcaínos.* Gaytán de Ayala y Artazcoz, Antonio (Marqués de Tola de Gaytán)