Mesa (geomorfologia)

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Over_Monument_Valley%2C_Navajo_Nation.jpg/220px-Over_Monument_Valley%2C_Navajo_Nation.jpg|thumb| [Monument Valley|Monument Valleyko mendien aireko ikuspegia, Coloradoko goi-ordokian]]
**Mesa** gailur lauko kota, gailur edo muino isolatu bat da, alde guztietatik aldapa malkartsuek mugatuta dagoena eta inguruko **lautada** baten gainean nabarmen dagoena. Mesak, berez, arroka sedimentario lau bigunez osatuta daude, geruza erresistenteago batez edo arroka gogorragoko geruzez —adibidez, hareharriz— gaineratutako eskistoz. Geruza erresistenteak mesa baten gailur laua osatzen duen haitz-gain gisa jokatzen du. Haitz-gaina arroka sedimentarioz osatuta egon daiteke, hala nola hareharriz eta kareharriz, laba-jario disekzionatuz edo sakon higatutako *duricrustez*. Goi-ordokia ez bezala, zeinaren erabilerak ez duen oinarrizko geruza horizontalik suposatzen —adibidez Tibeteko goi-ordokia—, *Mesa* terminoa lau-geruzaz eraikitako lur-formari soilik dagokio. Horren ordez, goi-ordoki lauak *lautada* gisa ezagutzen dira.
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Cockburn_Range.jpg/220px-Cockburn_Range.jpg|thumb| Cockburn Range, Kimberley, [Mendebaldeko Australia, Australia]]

## Izenak, definizioa eta etimologia 
Bryan-ek 1922an adierazi zuenez, mesak «...inguruko herrialdearen gainean nabarmen agertzen dira, mahai bat dagoen solairuaren gainean dagoen bezala». Itxura horretatik dator mesa terminoa, gaztelaniazko *mesa* hitzetik.

Mesa *butte* baten antzekoa da, baina gailur eremua zabalagoa du. Dena den, ez dago adostutako tamaina-mugarik mesak buttetik edo lautadatik bereizten dituenik. Esaterako, mendi lauak, mesa izenez ezagutzen direnak, Australiako Ipar Mendebaldeko Cockburn mendilerroan, 350 km arteko eremuak dituzte. Aitzitik, gailur lauak diren muinoak, 0.1 km eremukoak, Elba hareharrizko mendietan, Alemanian, mesa gisa deskribatzen dira. 

Ez hain zorrozki, normalean, gailur laua duen altuera ertaineko muino edo mendi oso zabal, lau eta isolatua, gutxienez alde batean itsaslabar edo malda aldapatsu batek mugatua eta higadura-hondar bat adierazten duenari ere mesa deitu izan zaio.

Ingelesezko literatura geomorfiko eta geologikoan, mesatarako beste termino batzuk ere erabili izan dira. Esaterako, Venezuelako Roraima eskualdean, tokiko Pomón hizkuntzatik datorren *tepui* izen tradizionala eta *mahai-mendi* terminoa erabili izan dira tokiko gailur lauko mendiak deskribatzeko. Australiako antzeko elementu geografikoei **tablehills**, **table-top hills,** **tent hills** edo **jump ups**  izenez ezagutzen dira. Ingelesezko literatura zientifikoan ere, ***Tafelberg*** terminoa erabili izan da iraganean.

## Sorrera 
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/HarQatum.jpg/220px-HarQatum.jpg|eskuinera|thumb| Har Qatum, [Israel|Israelgo Makhtesh Ramonen hegoaldeko ertzean kokatutako Mesa]]
Mesak jarduera tektonikoaren eraginez altxatutako geruza horizontaleko arroken meteorizazioaren eta higaduraren ondorioz sortzen dira. Arroka mota ezberdinek meteorizazioari eta higadurari aurre egiteko duten gaitasunaren aldaketek arroka mota ahulenak higatzea eragiten dute, harkaitz mota erresistenteagoak, topografikoki, ingurua baino altuago utziz. Prozesu horri, higadura diferentziala deritzo. Erresistentzia handiena duten arroka motak hareharria, konglomeratua, kuartzita, basaltoa, txerta, kareharria, laba eta mantuak dira. Laba eta mantuak, batez ere, oso erresistenteak dira meteorizazioari eta higadurari, eta, sarritan, mesa baten goiko laua edo haitz-gaina osatzen dute. Erresistentzia ez duten arroka geruzak arbelez osatuta daude batez ere, arroka leunagoa dena eta eguraldiak errazago higatzen duena

Zulaketa basala mesaren harkaitz-geruzen inguruan isurtzen den urak azpiko eskisto-geruza bigunak higatzen dituenean gertatzen da, bai gainazaleko isurketa gisa, bai gainazaleko geruza iragazkorretatik mugitzen diren lurpeko urak, eta horrek eskistoaren kokapena eta isurketa eragiten du. Azpiko eskistoa higatzen den heinean, ezin ditu gehiago sostengatu gaineko itsaslabarren geruzak, eta erori eta atzera egiten dute. Haitz-gaina apur bat geratzen den punturaino amildu denean, menditxo bezala ezagutzen da.

## Adibideak eta kokapenak 
### Australia 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Mount_Conner_-_panoramio.jpg/220px-Mount_Conner_-_panoramio.jpg|eskuinera|thumb| Mount Conner, Australiako Iparraldeko Lurraldean dagoen Mesa
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Amadiya_-_panorama.jpg/290px-Amadiya_-_panorama.jpg|thumb|290x290px| [Amadia|Amadiya, Irak, bere osotasunean mahai baten gainean eraikitako hiria.]]
* Cockburn Range, Mendebaldeko Australia
* Mount Conner, Iparraldeko Lurraldea
### Frantzia 
* Mont Aiguille, Auvernia-Rhône-Alpeak
### Alemania 
* Königstein, Saxonia
* Lilienstein, Saxonia
* Papststein, Saxonia
* Quirl, Saxonia
* Knocknarea, Sligo konderria
* Har Qatum
### Italia 
* Monte Santo, Sardinia
### Erresuma Batua 
#### Ingalaterra 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Ingleborough_from_Little_Ingleborough_-_geograph.org.uk_-_548604.jpg/220px-Ingleborough_from_Little_Ingleborough_-_geograph.org.uk_-_548604.jpg|thumb| Ingleborough Ipar Yorkshiren, Ingalaterra
* Castle Folds, Cumbria
* Cross Fell, Cumbria
* Goldsborough Carr, Durham konderria
* Ingleborough, North Yorkshire
* Pen-y-ghent, Ipar Yorkshire
* Shacklesborough, Durham konderria
### Ameriketako Estatu Batuak 
#### Arizona 
* Anderson Mesa
* Black Mesa
* Black Mesa
* Black Mesa
* Black Mountain
* Cummings Mesa
* First Mesa
* Horseshoe Mesa
* Indian Mesa
* Second Mesa
#### Kalifornia 
* Redonda Mesa
#### Colorado 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Mesa_in_Colorado.jpg/220px-Mesa_in_Colorado.jpg|thumb| Mesa Coloradon
* Battlement Mesa
* Grand Mesa, munduko mendi laurik handiena.
* Green Mountain
* Log Hill Mesa
* North Table Mountain
* Raton Mesa
#### Nevada 
* Mormon Mesa
* Pahute Mesa
#### Oklahoma 
* Black Mesa
* Mesa de Maya
#### Texas 
* Floating Mesa
#### Utah 
* Checkerboard Mesa
* Crazy Quilt Mesa
* Hurricane Mesa
* Sams Mesa
* Smith Mesa
* South Caineville Mesa
* Thompson Mesa
* Wildcat Mesa
* Wingate Mesa
#### Wisconsin 
* Grandad Bluff
## Marten 
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/PIA21585_-_A_Mesa_in_Noctis_Labyrinthus.jpg/220px-PIA21585_-_A_Mesa_in_Noctis_Labyrinthus.jpg|thumb| [Marte|Marteko Noctis Labyrinthus-eko Mesa, HiRISE-k ikusia]]
Marteko trantsizio-eremu bat, lur zoratu izenez ezagutzen dena, krater asko duen goi-lurraldeen eta krater gutxiagoko behealdeen artean dago. Lur txikiagoek harresi-mahai eta horma aldapatsuko protuberantziak erakusten dituzte. Mesak eta protuberantziak lur lau etzanez bereizten dira. Izotzak erraztutako lurreko edo atmosferako iturrietatik sortutako masa xahutzeko prozesuetatik eratzen direla uste da. Mesak eta muturrek tamaina txikiagotzen dute mendialdeko isurialdetik urrundu ahala. Mearen erliebea 2 km eta 100 m artekoa da, itsaslabarretik dauden distantziaren arabera.
## Ikus, gainera 
* Uhartedi – Uharteen bilduma
* Mesa Verde Parke Nazionala - AEBko parke nazionala Coloradon
* Pingdingshan - Tokiko mesa baten izena duen Txinako hiria
* Table Mountain - Hegoafrikako Lurmutur Hirira begira dagoen mendi laua
* Tepui - Hego Amerikako Guiana Highlands-eko goi-lurretako mendia edo mesa
* Tundra - Bioma non landareen hazkuntza tenperaturaren hozteek oztopatzen duten
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak