open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Film biografiko

thumb|*Txapaev*.
**Film biografiko** edo ***biopic*** pertsona edo talde baten biografia dramatizatzen dituen zinema generoa da.. Zinema historiko edo "garaiko"ren azpigeneroa da, ak ez bezala.

Lehen pertsona maitatuak edo nagusiak bideratu arren, azken aldian ilun hautatzen dituzte (adibidez, ''Boys Don't Cry*, *The People vs. Larry Flynt*, *Blow*, *Monster* edo *Control*).

Ohikoa ez bada ere, batzutan ***autobiopic*** filmatzen dituzte, non pertsona historikoak bere burua antzezten du: Jackie Robinson *The Jackie Robinson Story* filmean, Muhammad Ali *The Greatest* filmean, Audie Murphy *To Hell and Back* filmean, Patty Duke *Call Me Anna* filmean edo Howard Stern *Private Parts'' filmean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Robert Rodriguez

**Robert Anthony Rodríguez** (San Antonio,  -) zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigile estatubatuarra da.

1992an *El Mariachi* lehendabiziko film luzea zuzendu zuen. Izugarrizko arrakasta izan zuen, 7.000 dolar estatubatuarreko aurrekontua izan arren, bi milioi dolar lortu baitzituen. Quentin Tarantinoren laguna eta kidea da eta askotan elkarrekin lan egiten dute.

## Filmografia 
* *El Mariachi* (1992)
* *Roadracers* (1994)
* *Desperado* (1995)
* *Four Rooms* (1995)
* *From Dusk till Dawn* (1996)
* *The Faculty* (1998)
* *Spy Kids* (2001)
* *Spy Kids 2: The Island of Lost Dreams* (2002)
* *Once Upon a Time in Mexico* (2003)
* *Spy Kids 3-D: Game Over* (2003)
* *The Adventures of Sharkboy and Lavagirl in 3-D* (2004)
* *Sin City* (2005)
* *Planet Terror* (2007)
* *Shorts* (2008)
* *Machete* (2010)
* *Spy Kids: All the Time in the World* (2011)
* *Machete Kills* (2013)
* *Sin City: A Dame to Kill For* (2014)
* *Alita: Battle Angel* (2019)
Jatorrizko bekatua

[thumb|250px|Jatorrizko bekatua, [Michelangeloren freskoa Kapera Sixtinoan.]]
**Jatorrizko bekatua** kristautasunaren doktrinetako bat da. Adam eta Ebak Edenean izandako jarreragatik emandako gizakiaren erorketa sinbolizatzen du, gizakiaren gainean betirako errua ezarriz. Kristautasunak gai hau modu ezberdinetan landu du, defizientzia txiki batetik, edo bekatuak egiteko joera erru kolektiborik gabe, gizateria osoaren erru automatikoraino, erru kolektiboa eta deprabazio osoan.

## Kanpo estekak
El Mariachi

***El Mariachi*** (euskaraz, Mariatxia) 1992ko Robert Rodríguez estatubatuar zinema zuzendariaren akziozko filma da. Haren lehendabiziko film luzea izan zen eta izugarrizko arrakasta izan zuen, 7.000 dolar estatubatuarreko aurrekontua izanik ere, bi milioi dolar lortu baitzituen.

## Argumentua 
Mexikoko herri txiki bateko presondegitik irten bezain pronto, *Azul* (Reinol Martínez) ezizeneko gaizkile batek gitarra-kutxa bat armaz betea du, *Moco* (Peter Marquardt) drogaren mafiaburuaz mendekatzeko asmotan. Aldi berean, mariatxi gazte bat (Carlos Gallardo) hirira iritsi da, horrek ere bere gitarra-kutxa duela.

## Aktoreak 
* Carlos Gallardo: mariachia
* Consuelo Gómez: *Dominó*
* Peter Marquardt: Mauricio (ezizenez, *Moco*)
* Reinol Martínez: *Azul*
* Jaime de Hoyos: *Bigotón*
* Ramiro Gómez: zerbitzaria
* Jesús López Viejo: langilea
* Luis Baro: *Dominó*ren laguntzailea
* Óscar Fabila: mutikoa

## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Kelso (Eskozia)

**Kelso**, , Eskoziako Scottish Borders eskualdeko hirugarren herria da. 2011ko erroldaren arabera 5.639 biztanle ditu.

## Historia 
1128a Kelsoko abadia sortu zen eta aurrez herrixka txiki bat bazegoen ere monjeek bultzada eman zioten herriari. Tweed ibaiaren beste aldean Roxburgh eratu zen. XVI mendeko Eskoziako Erlijio Erreformaren ondoren abadia bertan behera utzia izan zen eta Kerr familiak hartu zituen monjeenak ziren lurrak. XVII menderako Kertarrak herriaren jabe bihurtu ziren.

XVIII mendean hainbat jauregi eraiki ziren Kelso inguruan, aipagarrienak Floors gaztelua eta Mellerstain House. Sir Walter Scott idazle handia Kelsoko Grmatika eskolara etorri zen 1783an eta Kelso "Eskoziako herri polit eta erromantikoena" zela esan zuen. 1803an ibaia gurutzatzeko ''Rennie's Bridge'' eraiki zen, izena John Rennie of Haddingtonek eraikia izanagatik jaso zuen baina gaur egun Kelsoko zubia izenaz ezagutzen da. Zubiaren kostoa asumitzeko bertatik pasatzeko ordaindu beharra zegoen eta herritarrek matxinada ezaguna egin zuten 1854an. Hiru urte beranduago bada ere peajea kendu egin zuten.

## Ondasun nabarmenak 
* Floors gaztelua
* Mellerstain House
* Kelsoko abadia

## Iruditegia 

Irudi:Kelso - geograph.org.uk - 27528.jpg|Erdigunea eta udaletxea.
Irudi:Kelso - geograph.org.uk - 159287.jpg|Alde zaharra.
Irudi:St Andrew's Episcopal Church, Kelso - geograph.org.uk - 1203346.jpg|St Andrew's eliza.
Irudi:Floors Castle.jpg|Floors gaztelua.
Irudi:Mellerstain House.jpg|Mellerstain House.
Irudi:Kelso Abbey1.jpg|Kelsoko abadiaren hondarrak.
Irudi:Tweed bridge at Kelso - geograph.org.uk - 1351384.jpg|Kelsoko zubia.
Irudi:Kelso Farmers Market - geograph.org.uk - 1465782.jpg|Merkatua.
Irudi:Salmon fishing on the Tweed - geograph.org.uk - 605583.jpg|Tweed ibaia.

## Hiri senidetuak 
* 
* 

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Desperado (filma)

***Desperado*** Robert Rodriguez estatubatuar zinema zuzendariaren 1995eko akziozko filma da. *El Mariachi* filmaren sekuela da: *Once Upon a Time in Mexico* filmarekin batera, Rodriguezen Mexikoko trilogia osatzen du.

## Argumentua 
Mexikoko Tarasco tabernan, estatubatuar batek kutxatila bete armaz zeraman mariachi baten sarraskiaz ikusi zuela aipatzen du. Inori ez zaio axola, baina "Bucho" ezizena aipatutakoan, dena aldatu da.

## Aktoreak 
* Antonio Banderas - El Mariachi
* Salma Hayek - Carolina
* Joaquim de Almeida - Bucho (César)
* Cheech Marin - tabernaria
* Steve Buscemi - mariachiaren lagun estatubatuarra
* Carlos Gómez - laguntzailea
* Quentin Tarantino - lagun bat
* Tito Larriva - Tavo
* Angel Aviles - Zamira
* Danny Trejo - Navajas
* Abraham Verduzco - Niño
* Carlos Gallardo - Campa
* Albert Michel Jr. - Quino
* David Alvarado - Buddy
* Angela Lanza - turista
* Peter Marquardt - Moco (*flashback*a)
* Consuelo Gómez - Dominó (*flashback*a)

## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Irantzu García

**Irantzu Garcia Vez** (Zornotza, Bizkaia, 1992ko uztailaren 14a) euskal curling-jokalaria da.

Umetan izotz gaineko patinajea egiten zuen. 2003an curlinga ikastaro bat egin ondoren, curlingean bete-betean sartu zen.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irantzu Garcíaren Twitter profila
Once Upon a Time in Mexico

***Once Upon a Time in Mexico*** (eusk. 'Behin Batez Mexikon') 2003ko Robert Rodriguez estatubatuar zinema zuzendariaren akziozko filma da. *El Mariachi* eta *Desperado* filmekin batera Rodriguezen Mexikoko trilogia osatzen du.

## Argumentua 
Sheldon Sands (Johnny Depp) CIAren ajenteak El Mariachiri Armando Barillo (Willem Dafoe) drogaren mafiaburua erailtzea eskainiko du, azkena estatu-kolpe bat prestatzen ari da eta. Aldi berean, El Mariachik Carolina (Salma Hayek) bere emaztea hil duen jeneral ustelaz mendekatzea nahi du.

## Aktoreak 
* Antonio Banderas: El Mariachi
* Salma Hayek: Carolina
* Johnny Depp: Sheldon Jeffrey Sands
* Rubén Blades: Jorge Ramírez
* Mickey Rourke: Billy Chambers
* Enrique Iglesias: Lorenzo
* Marco Leonardi: Fideo
* Pedro Armendáriz, Jr.: Presidentea
* Willem Dafoe: Armando Barillo
* Eva Mendes: Ajedrez Barillo
* Danny Trejo: Cucuy
* Tony Valdes: Chicle Boy
* Gerardo Vigil: Marquez jenerala
* Miguel Couturier: Dr. Guevara
* Cheech Marin: Belini
* Julio Óscar Mechoso: Nicholas

## Kanpo estekak 
* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Laura Valle

**Laura Valle Velasco** (Gasteiz, Araba, 1978) minbiziaren alorrean ikertzen diharduen euskal ikerlaria da.

Laura Valle Biologian (2000) eta Biokimikan (2001) lizentziaduna da Nafarroako Unibertsitatean. Ondoren, Madrila joan zen Espainiako Onkologia Ikerketen Zentroan doktore-tesia egitera Miguel Urioste doktorearen gidaritzapean eta giza genetikaren inguruan ikertu zuen. 2006an Ohiora joan zen Ohioko Estatuko Unibertsitatearen Comprehensive Cancer Center-rean doktoreondoko egonaldia egitera. Bertan minbiziaren genetikan espezializatu zen, bereziki kolon-ondesteko minbizian.

2009tik IDIBELLeko Kataluniako Onkologia Institutuan egiten du lan, Bartzelonan.

## Kanpo estekak 
*  Laura Valle Ikerketa Taldea
Jon Gondán

**Jon Gondán Cabrera** (Iruñea, ) nafar politikoa, Geroa Baiko militantea.
2015eko hauteskundeetatik, Zizur Nagusiko alkatea da.

2011ko hauteskundeetan NaBairen zerrendetan bigarrena izan zen eta, alderdi honen zatiketa eta gero, herriko bozeramaile bilakatu zen.
Ballybeg (Waterford konderria)

**Ballybeg** (irlanderaz *Baile Beag*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderrian dagoen Waterford hiriaren hegoaldeko auzune bat da.

## Kanpo estekak
Ballylaneen

**Ballylaneen** (irlanderaz *Baile Uí Fhlaithnín*, iraganean *Baile Uí Laithín*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderrian dagoen herri txiki bat da, Kilmacthomas eta Bunmahon udalerrien erdibidean, eta Mahon ibaiaz gain dagoen muino batean.

## Kanpo estekak
Milagros Rubio

**Milagros Rubio Salvatierra** (Tutera, Nafarroa Garaia, 1952ko ekainaren 11) Nafarroako politikaria eta poeta da. Batzarre alderdiko politikaria da, Bardeako tiro eremuaren aurkako elkartearen bozeramailea dena. Euskadiko Mugimendu Komunistaren kidea 1979an jaioterriko zinegotzi hautatu zuten. Tuterako Udaleko zinegotzia izan zen 36 urtez 2015 urtera arte eta 1999ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan parlamentari bilakatu zen.

## Ibilbidea 
### Poeta 
Haurra zenetik, poesia izan da beti lehena Milagros Rubiorentzat. Aspalditik da Traslapuente taldeko kidea, eta haiekin aldizkarietan edo liburu koraletan poemak argitaratu ditu. Bere lehen bakarkako lana 2021ean argitaratu zuen * Sones de gozos*.

### Politikari 
Bere militantzia politikoa Francoren diktaduraren azken urteetan hasi zen bere jaioterrian, Espainiako Mugimendu Komunistaren (MCE) baitan, geroago Mugimendu Komunista (MC) bihurtuta, eta gero Euskadiko Mugimendu Komunista (EMK), Nafarroako buruzagi nagusietakoa izan zena eta izan dena. Erantzukizun hori bere erakundeetan betetzen jarraitu du.

#### Zinegotzi 
Franco hil ondoren, 1979an, lehenengo udal-hauteskunde demokratikoak egin zirenean, Tuterako zinegotzi hautatu zuten, Nafarroako Ezkerraldeko Udalen Elkarteko (ANAI) hautagai gisa, Euskadiko Mugimendu Komunistak eta Ezker Komunistaren Erakundeak (1979an KEn sartu zen) sustatutako hautagaitza, hiru zinegotzi lortu zituena. Ordutik hona, Milagros Rubiok zinegotzi akta berritu du EMKren edo haren ondorengo erakundeen zerrendetan egindako udal hauteskundeetan (1983an Erriberako Ezkertiar Batzar gisa; 1987an eta 1991n Tuterako Ezker Asanblada gisa; eta eta 1995az geroztik, Batzarre gisa edo hura osatzen zuen koalizio gisa: Batzarre-Ezkerreko Batzarra 1995ean, 1999an Batzarre-Euskal Herritarrok gisa, 2003an Batzarre gisa eta 2007an Nafarroa Bai gisa. 2011n Izquierda-Ezkerra koalizioko alkatetzarako hautagaia izan zen, Nafarroako Batzarrek eta Izquierda Unida de Navarrak (IUN-NEB) osatua. Koalizioa hirugarren postuan geratu zen, eta lau zinegotzi lortu zituen.

#### Legebiltzarkide 
1999ko hauteskundeetan eskualdeko legebiltzarkide ere hautatu zuten, Batzarre partaide zen Euskal Herritarrok zerrendaren barruan. Batzarre 2000ko martxoan ETAren tregua amaitu ostean EHrekin zuen koalizioa hautsi zuenean, Nafarroako Parlamentuko talde mistoan sartu zen Rubio. 2003ko foru hauteskundeetan zerrendaburua izan zen, bere hautagaitzak Parlamentuan sartzeko beharrezkoa den %3ko muga gainditu gabe. 2011ko hauteskunde orokorretan Izquierda-Ezkerra Senaturako zerrendaburua izan zen.  2014ko Europako Parlamenturako hauteskundeetarako, 26. postuan sailkatu zen La Izquierda Plural taldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lehenengo legealdian, mundua aldatuko genuela uste genuen 2025.11.02
Ballysaggart (Waterford konderria)

**Ballysaggart** (irlanderaz *Baile na Sagart*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderrian dagoen udalerri bat da. Eliza katolikoa, taberna, denda, garajea eta gasolindegia dauzka, bai eta joko gaelikoetako zelaia (Ballysaggart GAA) eta kulturetxea ere.

Lismore udalerritik 8 kilometrora dago eta Fermoy udalerritik 25 kilometrora. Zenbait mapetan eremu hau **Logleagh** (*An Log Liath*) izenez agertzen da.

## Kanpo estekak
Araba Bai

**Araba Bai**, Arabako alderdi politiko bat izan zen 2010eko azaroak sortua. Aralar alderdiaren banaketa baten ostean sortu zen. Zatiketa honen arduradunen arabera, Arabako Aralarreko militanteen %40a eta Aralarrek zituen udal zinegotzi guztiak Araba Bai alderdiarekin bat egin zuten.

## Historia 
Krisia 2010ean piztu zen, Aiaraldeko eta Asparrenako militante talde batek Arabako zuzendaritzarekin antolakuntzaren arloan zituen desadostasunengatik Aralar alderdia utzi ostean. Tartean zeuden Javier Aspuru foru-diputatu ohia eta Asparrenako alkate Diego Gastañares. Antza denez, 2010eko azaroan, militante ohien talde hori euren marka propioekin jarduteko asmoa agertu ostean (Artziniegako zinegotziek “Artziniega Bai” taldea sortu zuten orduantxe), Aralarrek “Araba Bai”, “Laudio Bai” eta “Asparrena Bai” markak erregistratu zituen marka eta patenteen bulegoan. Handik egun gutxira, Aiaraldeko eta Asparrenako militante ohiek -hori jakin barik, antza- “Araba Bai” alderdi politikoa Ministerioaren erregistroan erroldatzeko tramiteak hasi zituzten. Bi erregistro ezberdin dira, eta beraz, marka erregistratua egoteak ez zukeen eragin zuzenik izan behar alderdi politiko berria sortzeko; Araba Bai-koek, berriz, “azpijokoa” ikusi zuten Aralarrek hartutako erabakiaren atzean. Aralarrek, bere aldetik, “gisa horretako markak aspalditik erabili izan dituela” esan zuen, eta “ez dagoela asmo txarrik”.

Egoeraz galdetuta, Mateo Lafragua Araba Bai-ko sustatzaileetako batek adierazi zuen “hainbat bilera” izan zituztela Aralarreko arduradunekin, “baina batean ere” ez zietela aipatu marken erregistroaren kontua. Adierazi zuenez, Aralarrek “koalizioan joateko proposamena” luzatu zien, baina “10 minutu iraun zuen bilera batean”, ezezkoa eman zuten. Lafraguaren esanetan, “markaren auzi hau ez da izan hausturaren edo proposamenari ezetz esatearen arrazoia”, baizik eta “lehendik datozen desadostasunak”. “Argi utzi" gura izan du "Araba Bai-ren asmoa ez dela panorama politikoa gehiago sakabanatzea”, baizik eta “aurrean dugun eszenatoki politiko berrian ezker abertzaleak bat egitea”. Gaineratu zuen badakiela “herri batzuetan zauriak ixtea gaitza izango dena, denon aldetik”, baina dagoeneko “beste alderdi batzuekin hizketan” dabiltza (2011ko) maiatzeko hauteskundeei begira.

Azkenean, 2011ko udal eta foru hauteskundeetan Bilduren barruan aurkeztu zen. «Gure ezaugarririk nabarmenena indar bilketa izanda, Araba Bairen erabakiak Bilduren proiektu politikoa sendotu egiten du», adierazi zuen Itziar Amestoi koalizioko ordezkariak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anton Szandor LaVey

**Anton Szandor LaVey** (jaiotzez **Howard Stanton Levey**) (Chicago, Illinois, Ameriketako Estatu Batuak, 1930eko apirilaren 11 – San Frantzisko, Kalifornia, 1997ko urriaren 29). Idazlea, musikaria, okultista eta Satanen Elizaren sortzailea.

## Biografia 
Anton Lavey Chicagon, Illinois, jaio zen. Gurasoak, ama, Gertrude Augusta Levey, ukrainarra, eta, Michael Joseph Levey, errusiarra, Ohiora emigratu zuten 1893an. Gazte-gaztetatik ideia satanistak landu zituen, denboraz haren filosofiaren oinarria izango zena. Oso ezaguna egin zen Satanen Eliza sortu zuenean. "Aita Santu Beltza" izendatu izan zen. Hauexek dira bere liburu ezagunenak: *Biblia Satanikoa*, *The Satanic Witch*, ''The Devil's Notebook*.

## Satanen Eliza 
Nahiz eta izena Anton LaVeyren filosofia erlazio gutxi du herri mailan satanismoaren inguruan dagoen ideiekin. LaVeyren arabera Kristautasuna ideologia errepresiboa izan da. Deabruaren irudia erabiliz elizek pertsonen artean beldurra zabaldu dute. Pentsalari honen arabera Satan gezurrezko izakia izan da. zerbait izatekotan sinbolo bat izan da, inteligentziaren eta gizadiaren sinboloa.

## Bibliografia 
* *Biblia Satanikoa*. (Avon, 1969, )
* *The Complete Witch*, edo, *What to do When Virtue Fails* (Dodd, Mead, 1971, ); berrargitaratuta 20023an,).
* *The Satanic Rituals* (Avon, 1972, )
* *The Devil's Notebook*. Kenneth Anger y Anton Szandor LaVey (Feral House, 1992, )
* *Satan Speaks!*, Blanche Bartonen sarrera eta Marilyn Mansonen hitzaurreaz. (Feral House, 1998, ).

## Zinema 
*The Devil's Rain* (1975) sekta sataniko bati buruzko filmean kameoa egin eta gaiari buruzko aholkularia izan zen.

## Grabazioak 
* «The Satanic Mass», LP (Murgenstrumm Records, 1968; CD berrituta pista berri batez: «Hymn of the Satanic Empire, or The Battle Hymn of the Apocalypse», (Amarillo Records, 1994); Mephisto Media, 2001)
* «Answer Me/Honolulu Baby», 7" singlea (Amarillo Records, 1993)
* «Strange Music», 10" EP (Amarillo Records eta, ondoren, Reptilian Records, 1994.
* *Satan Takes A Holiday'', CD (Amarillo Records eta, ondoren, Reptilian Records, 1995.)

## Erreferentziak 
## Enlaces externos 
* : Webgune ofiziala.
* : iglesiadesatan.com Webgune ofiziala.
* : Anton LaVeyrekin elkarrizketa.
Bunmahon

**Bunmahon**, Bonmahon ere deitua (irlanderaz *Bun Machan*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderrian dagoen kostaldeko udalerri bat da. Mahon ibaiaren bokalean dago.

## Kanpo estekak
Cappoquin

**Cappoquin**, baita **Cappaquin** edo **Capaquin** idatzia ere (irlanderaz *Ceapach Choinn*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderrian dagoen udalerri bat da. Blackwater ibaiaren igarobidean eta N72 eta R669 errpideen arteko bidegurutzean dago.

## Kanpo estekak
Carrickbeg

**Carrickbeg** (irlanderaz *An Charraig Bheag*) Irlandako hegoaldeko Tipperary konderrian dagoen udalerri bat da. Suir ibaiaren hegoaldko ertzean dago, Carrick-on-Suir udalerriaren alboan. Eskualdea Tipperary konderrian egon arren, Carrickbeg udalerriko biztanleek Waterfordeko konderriak izatearen sentimendu sendoa dute.

## Kanpo estekak
Clashmore

**Clashmore** (irlanderaz *Clais Mhór*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderriaren mendebaldean dagoen udalerri bat da.

## Kanpo estekak
Fenor

**Fenor**, ofizialki **Fennor** (irlanderaz *Fionnúir*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderrian dagoen kostaldeko udalerri bat da. Kupre Kostaldean dago, Dungarvan eta Tramore udalerrien artean.

## Kanpo estekak
Martín Olmos

**Martín Olmos Medina** (Bilbo, 1966 - ) kazetari eta idazle bizkaitarra da, *El Correo* egunkarian lan egiten duena.

## Bibliografia 
* *Escrito en negro* (2014), Euskadi Literatura Sariaren irabazlea

## Erreferentziak
Ferrybank (Waterford konderria)

**Ferrybank** (irlanderaz *Port an Chalaidh*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderrian dagoen Waterford hiriko auzune bat da. Suir ibaiaren iparraldeko ertzean dago.

## Kanpo estekak
Grange (Waterford konderria)

**Grange** (irlanderaz *An Ghráinseach*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderriaren mendebaldean dagoen herri txiki bat da. Ardmore eta An Seanphobal udalerriekin muga egiten du.

## Kanpo estekak
Kill (Waterford konderria)

**Kill** (irlanderaz *Chill*) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderrian dagoen udalerri bat da. Dungarvan eta Tramore udalerrien artean dago.

Herrian bi taberna daude: Kirwan's eta Dunphy's.

## Kanpo estekak
Kilmacthomas

**Kilmacthomas** edota **Kilmactomas**, bertakoek "Kilmac" deitua (irlanderaz *Coill Mhic Thomáisín*) Irlandako hegoaldeko Waterford konderrian dagoen udalerri bat da. Mahon ibaiaren ertzean dago, R677 errepidean, eta Dungarvan-Waterford udalerrien arteko N25 autobidearen alboan.

## Kanpo estekak
Kilmeadan

**Kilmeadan** edota **Kilmeaden** (irlanderaz *Cill Mhíodáin*) Irlandako hegoaldeko Waterford konderrian dagoen udalerri bat da. Dungarvan-Waterford udalerrien arteko N25 autobidean dago, Dungarvandik 23 miliara eta Waterfordetik 5 miliara.

## Kanpo estekak
Mahon ibaia

**Mahon ibaia** (ingelesez *River Mahon* eta irlanderaz *An Mhachan*) Irlandako Errepublikako ibai bat da. Ibilbide osoa Waterford konderrian burutzen du, Comeragh mendietan jaio eta Bunmahon udalerrian itsasoratuz.

## Ibilbidea 
* Comeragh mendiak
* Kilmacthomas
* Ballylaneen
* Bunmahon

## Kanpo estekak
Jedburgheko abadia

**Jedburgheko abadia** () Eskoziako Jedburgh herriko abadia da, Scottish Borders eskualdean dagoena, Ingalaterrarekiko mugatik 16 kilometrotara.

## Historia 
XI mendean bi herri zeuden sei kilometrotako distantziara eta biei *Gedworth* izena eman zitzaien eta hegoaldekoan eliza bat eraiki zen. Dabid printzeak (gerora errege izango zenak) agustindarren eliza bat ezarri zuen 1118an, ondoren monasterio bihurtu zen eta 1147 inguruan prioratoa.

XIII mendean habeartea eta koroa eraiki ziren eta bertan ezkondu zen 1285 urtean Alexandro III.a. *Abbey Church of St. Mary of Jedeworth* izenarekin garrantzia hartuz joan zen hurrengo urteetan eta XIV eta XV mendeetan hainbat eraso jasan zituen, 1346, 1410, 1416 eta 1464an.

Abadiaren bukaera 1560an iritsi zen Eskoziako Erlijio Erreformaren ondoren. Monjeei bertan egoten utzi zitzaien eta meza ere eman zuten XIX mende bukaerararte, izan ere eraikinaren egoera txartzen joan baitzen eta 1871ean segurtasun arrazoiengatik abadia utzi eta eliza berria eraiki zuten. 1917an Historiz Scotland erakundeak bere gain hartu zuen.

## Iruditegia 

Irudi:Jedburgh Abbey01.jpg
Irudi:Jedburgh Abbey02.jpg
Irudi:Jedburgh Abbey03.jpg
Irudi:Jedburgh Abbey.jpg

## Kanpo estekak 
*  Historic Scotlanden webgunea
Meles

***Meles*** espezie Mustelidae familiako horren kide dira normalean azkonarrak bezala ezagutzen generoa da.

## Espeziea 
* *Meles anakuma*
* *Meles canescens*
* *Meles leucurus*
* *Meles meles*

## Kanpo estekak
Ardea

***Ardea*** lertxunak generoa da. Linnaeus izeneko generoa honetan lertxunak handia bezala, hegazti horien tamaina handiak, normalean 80-100 cm edo luzera ere gehiago aipatuz.

Lertxunak handi hauek hezegune non harrapariak arrain, igel, eta uretako beste espezie dute lotutako.

## Espeziea 
* *Ardea cinerea*
* *Ardea herodias*
* *Ardea cocoi*
* *Ardea pacifica*
* *Ardea melanocephala*
* *Ardea humbloti*
* *Ardea insignis*
* *Ardea sumatrana*
* *Ardea goliath*
* *Ardea purpurea*
* *Ardea alba*

## Kanpo estekak
Tweed zubia

**Tweed zubia** () Eskozia hegoaldeko Scottish Borders eskualdeko Peebles herrian dagoen zubi luzea da. Tweed ibaia gurutzatzen du. **A mailako eraikina** izendatua izan zen 1971an.

## Historia 
Erdi Arotik bazen jadanik zubi bat puntu honetan eta 1465 inguruan harrizkoa egin zuten aurretik izan zen beste egurrezko baten tokian. 1663an berreraiki egin zuten mende bat lehenago ingelesek suntsituriko St. Andrews elizaren harriak erabiliz. 1799an John Hisplop-ek hiru arku gehitu zizkion zubiari.

1834an eta 1900an zubiaren zabalkuntza lanak egin ziren 2'4 metrotako zabaleratik 6'4 metrotara eta ondoren 12 metrotara handituz.

## Deskribapena 
12-13 metrotako luzera duten bost arku ditu, eta ondoren beste hiru arku dituen aldapa bat dago ibaiertzean.

## Iruditegia 

Irudi:An arch of the Tweed Bridge, Peebles - geograph.org.uk - 1632524.jpg|Arkua.
Irudi:Evolution of the Tweed bridge - geograph.org.uk - 950851.jpg|Arkua.
Irudi:Crowds lining the Royal Tweed Bridge - Olympic torch relay (3) (geograph 2997638).jpg|Errepidea.
Irudi:A dolphin lamp standard on Tweed Bridge, Peebles - geograph.org.uk - 1000747.jpg|Detailea.
Irudi:Weir and Tweed Bridge Peebles - geograph.org.uk - 1332481.jpg|Tweed ibaia.

## Kanpo estekak
Leaderfoot biaduktoa

**Leaderfoot biaduktoa** () Eskozia hegoaldeko Scottish Borders eskualdeko Melrose herrian dagoen zubi luzea da. Tweed ibaia gurutzatzen du. **A mailako eraikina** izendatu zuten 1986an.

## Historia 
Berwickshireko trenbideak Tweed ibaia zeharkatzeko 1863an eraiki zen biaduktoa. 1948an izandako uholdeek kaletu egin zuten baina 1965 arte trenak erabili zuen. 1981erako egoera kaskarrean zegoen eta botatzekotan egon ziren baina 1986an A mailako eraikin izendatu zuten eta 1992 eta 1995 artean berriztu egin zuten. 1996an Historic Scotland erakundeak bere gain hartu zuen.

## Deskribapena 
38 metrotako altuera dauka eta 13 metrotako zabalera duten 19 arku ditu. Hiru zubi daude bata besteren atzean eta multzoari *Tripontium* izena eman izan zaio, izan ere *Tripontium* izeneko asentamendu erromatar bat izan baitzen bertan.

## Iruditegia 

Irudi:Leaderfoot Viaduct 2.jpg
Irudi:Leaderfoot viaduct - geograph.org.uk - 776496.jpg
Irudi:On Drygrange Viaduct - geograph.org.uk - 588546.jpg
Irudi:Three bridges over the River Tweed at Leaderfoot - geograph.org.uk - 586944.jpg|*Tripontium*.

## Kanpo estekak
Dunblane

**Dunblane** (, ) Eskoziako Stirling eskualdeko bigarren herri populatuena da, 2011ko erroldaren arabera 8.811 biztanle ditu.

## Etimologia 
Gaelerazko *Dùn Bhlàthain* izenaren esanahi posible bat "Blaneren gotorlekua" liteke, izan ere VI mednean Blane irlandar santuaren jarraitzaileek eliza eraiki baitzuten bertan. Beste teoria batek piktoera hartzen du oinarritzat eta "meandroko gotorleku" izango litzateke.

## Historia 
XI mendean Dunblaneko katedrala eraiki zen eta bere inguruan eratu zen herria. XVII mendean Leighton liburutegia egin zuten katedralaren ondoan, eta publikoari ateak ireki zizkion Eskoziako liburutegi pribatu zaharrena izan zen. 1848an trenbidea iritsi zen eta Stirling eta Perthen arteko ibilbidean kokatu zen.

1970tik aurrera populazioa asko handitzen hasi zen, Glasgow, Edinburgh, Stirling eta Pertheko lo-hiri bihurtu baita.

## Dunblaneko masakrea 
1996ko martxoaren 13an Dunblaneko eskolako masakrea gertatu zen, Scout taldeko lidertzatik bota berria zuten Thomas Watt Hamiltonek tiroz 16 ikasle eta beraien irakaslea erahil zituen.

## Ondasun nabarmenak 
* Dunblaneko katedrala

## Iruditegia 

Irudi:Dunblane High Street - geograph.org.uk - 744518.jpg|High Street.
Irudi:Dunblane Cathedral - geograph.org.uk - 744605.jpg|Dunblaneko katedrala.
Irudi:Dunblane Hydro Hotel - geograph.org.uk - 1194218.jpg|Dunblane Hydro Hotel.
Irudi:Des Res Hives - geograph.org.uk - 509741.jpg|Paisaia.
Irudi:The River Teith - geograph.org.uk - 185329.jpg|Teith ibaia.

## Hiritar ezagunak 
* James Gillespie Graham (1776-1855), arkitektoa
* Andy Murray (1987- ), tenis jokalaria

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Ionako abadia

**Ionako abadia** Eskoziako mendebaldean dagoen Hebridak uhartediko Iona uhartean dagoen abadia bat da. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

Erdi Aroan Mendebaldeko Europako erlijio gune garrantzitsuenetako bat izan zen. Honen adibide garbiena, abadia honetako fraideek burututako Kellseko liburua da. Eskozia, Irlanda, Norvegia eta Frantziako hainbat errege-erregina abadia honetako hilerrian lurperatuak daude, ustez, denera 48 monarken hilobiak daudelarik.

## Historia 
563. urtean San Kolunba leku honetara ailegatu zen hamabi jarraitzailerekin, eta monasterioa sortu zuen. Piktoen eta eskoziarren artean kristautasuna hedatzeko erdigunea izan zen. Kellseko liburuaz gain Irlandako Kronika ere bertan idatzi zen 740 arte.

795ean bikingoek eraso egin zioten abadiari eta IX mendean eraso gehiago etorri ziren. 806an esate baterako 68 monje hil zituzten gaur egun *Martirien badia* deitzen den tokian. Eraso hauek zirela eta, monjeek Kellseko abadiara (Irlandara) egin zuten ihes babes bila, eta liburuak beraiekin eraman zituzten, hortik Kellseko liburuaren izena. Beste monje batzuek Europara egin zuten alde, Belgika, Frantzia edo Suitzara. Ionan jarraitzea erabaki zutenek bikingoen eraso gehiago jasan zituzten eta, abadia erre egin zuten arren, komunitate batek bertan jarraituko zuela uste da.

1164an Somerled gerlariak berreskuratu zuen. Irlandarrak ekarri zituen eta hauek katedrala eraiki zuten. Somerleden seme Ranald Uharteetako Jaun bihurtu zen, eta 1203an monasterioa eraikitzeko baimena eman zien beneditarrei,  bai eta komentu bat ere agustindarrei. Kolunbaren jarraitzaileek eragina galdu zutela ikusita, hurrengo urtean, monasterioak eraso latza jasan zuen, bi apezpiku irlandarrek gidatuta.

XV mendean komentua berreraiki zuten, bai eta abadiako eliza ere, baina 1560ko Eskoziako Erlijio Erreforman bertan behera utzi ziren eraikinak.

1899an Argylleko dukeak abadia eta komentuaren hondarrak *Iona Cathedral Trust* erakundeari eman zizkion eta honek abadiako berrizte lanak hasi zituen 1938an. Ian Gordon Lindsay arkitektoak gidatu zuen berreraikuntza. XX mendean inguruko beste hainbat eraikin berreraiki ziren. 2000 urtean Historic Scotland erakundeak hartu du berau kudeatzeko ardura.

thumb|erdian|650px|Irudi panoramikoa.

## Iruditegia 

Irudi:Abbey on the Isle of Iona - geograph.org.uk - 1459438.jpg|Ionako abadia.
Irudi:Cloisters of Abbey on the Isle of Iona.jpg|Klaustroa.
Irudi:Iona Abbey - geograph.org.uk - 1178273.jpg|Klaustroa.
Irudi:IonaAbbeyInsideFromWest.jpg|Barnealdea.
Irudi:Iona Abbey - St John's cross (new) - July 2011.jpeg|San Joanen gurutzea.

## Kanpo estekak 
* Ionako komunitatearen webgunea 
* Iona abadia Scotland Historic webgunean ikusgai
Dunblaneko katedrala

**Dunblaneko katedrala** () Eskoziako Dunblane herriko katedrala da, Eskoziako Elizari dagokiona. **A mailako eraikina** izendaturik dago.

## Historia 
Eraikinaren atal gehienak XIII mendean eraikitakoak dira, dena den kanpaidorrea XI mendekoa da. Dorre hau XV mendean handitu egin zuten, kolorean bereizten dira zati zaharra eta berria. XV mendean koroa ere egin zuten.

Elizaren barnean bi harlauza daude X edo XI mendekoak, bertan aurrez izan zen eliza bati dagozkionak.

## Iruditegia 

Irudi:Dunblane Cathedral - Tower - geograph.org.uk - 953175.jpg|Kanpaidorrea.
Irudi:Dunblane Cathedral - geograph.org.uk - 953171.jpg|Hilerria.
Irudi:Dunblane Cathedral interior.JPG|Barnealdea.
Irudi:Dunblane Standing Stone.jpg|Oroitarria.
Irudi:Dunblane Cathedral - Window by Louis Davis - geograph.org.uk - 953222.jpg|Beirateak.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Kilrossanty

**Kilrossanty** (irlanderaz *Cill Rosanta*) Irlandako hegoaldeko Waterford konderrian dagoen udalerri bat da. Comeragh mendiak eta Dungarvan eta Carrick-on-Suir udalerrien arteko errepide nagusiaren artean kokatua dago, Mahon ur-jauzietatik hurbil.

## Kanpo estekak
Comeragh mendiak

**Comeragh mendiak** (irlanderaz *Na Comaraigh* eta ingelesez *Comeragh Mountains*) Irlandako Waterford konderrian dagoen glazial mendilerro bat da. Mahon ibaiaren iturburua da.

Tipperary konderriko Carrick-on-Suir eta Clonmel udalerrien eta Waterford konderriko Kilrossanty eta Kilmacthomas udalerrien artean kokatzen dira.

Hogei mendiz osatutako multzoa da, inguruko mendizale eta ibiltarien ohiko helmuga dira. Gailurrik garaienak, Fauscoum mendiak, 792 metro dauzka.

## Iruditegia 

Irudi:Coumshingaun in the Comeraghs.JPG|Coumshingaun mendiaren ikuspegia Waterford konderritik.
Irudi:Comeragh Mountains Lake.jpg|Comeragh mendietako aintzira bat.

## Kanpo estekak
Langemark-Poelkapelle

**Langemark-Poelkapelle**, Belgikako mendebaldean dagoen hiria da, Mendebaldeko Flandria probintzian. Udalerriak Bikschote, Langemark, eta Poelkapelle herriak ditu barnean. 2013ko urtarrilaren 1ean 7.981 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Stepantxikovo auzoa eta hango auzotarrak

**Stepantxikovo auzoa eta hango auzotarrak** (errusieraz: Село Степанчиково и его обитатели, *Selo Stepantxikovo i ego obitateli*) Fiodor Dostoievski idazlearen eleberri bat da, 1859an argitaratua.

## Argumentua 
Izenburuak dioen bezala, istorioa Stepantxikovoko herrian jazotzen da. Jegor Ilitx Rostaniev koronelak San Petersburgon bizi den bere iloba Sergei Alexandrovitxi deitzen dio, bere etxea hankaz gora jarri duen maizter berriari aurre egiteko aitzakian. Maiter berri hau Foma Fomitx da, kontakatilu manipulatzaile bat. Hasieran Jegoren aitaren lagun egin zen, bere burua sasi eruditotzat aurkeztuz, eta hura hiltzean bere emaztearen gainean ia erabateko kontrola lortu zuen. Geroztik, hazienda berea balitz bezala kontrolatzen du, botere despotikoez: zerbitzariak frantsesa ikastera behartzen ditu, eta haserre bizian jartzen da *kamarinskaya* dantza tradizionala dantzatzen harrapatzen baditu.
Gauzak horrela, Osaba Jegorek bere zerbitzari Nastenkarekin ezkontzeko eskatzen dio Sergeiri.

## Kanpo estekak
Erregeen II. Liburua

**Erregeen II. liburua** (edo **II Erregeak** edo **2 Erregeak**; , *Melajim Bet*) Bibliako Itun Zaharreko liburu bat da, Liburu historikoen sailekoa. Biblian, Erregeen I. liburua du aurrean, eta I Kronikak ondotik.

## Jatorrizko liburua 
Gaur egun I Erregeak, II Erregeak, eta Samuelen I. eta II. liburuak direnak liburu bakar bat izan ziren jatorriz, eta geroago, modu artifizialean, lau liburutan banatuak izan ziren. Ziur asko, banaketa horren arrazoia izango zen jatorrizko liburu handia tamaina txikiagokotan banatzea, eskuetan erabiltzeko errazagoa izan zedin. Horregatik, liburu horietako bakoitza liburu bakar baten partetzat jo behar da.

## Liburuaren gaia 
Liburuak Judea eta Israelgo erresumen historia azaltzeari ekiten zion, Salomonen heriotzatik Samaria eta Jerusalemgo erorialdiraino. Eliseo profetaren mirariak ere azaltzen ditu. Liburuaren amaieran Babiloniako gatibualdia aipatzen du.

## Kanpo estekak
Igoin

**Igoin** edo **Igorin** (459 m) Donostiako Landarbasoko barrendegian dagoen mendia da, Errenteriako Aizpitarteko leizeetatik eta Listorretako parketik hurbil eta Urdaburu mendiaren hegoaldean. Bere inguruetan Igoin-Akolako estazio megalitikoa dago. **Arrixieta** eta **Akola** gailurrekin ipar-ekialdetik hego-mendebaldera luzatzen den gailurreriako gailur nagusia da.

## Kanpo estekak
Baskoniako Historia bat

***Baskoniako Historia bat*** Signo Digital ekoizpen etxeak ETB 1 telebista katerako sortutako saioa da, Alberto Santana historialariak eta Josu Venero errealizadoreak zuzendua.

Donostiako Zinemaldian aurkeztu zuten *Baskoniako historia bat: Euskalduntze berantiarra* dokumentala da saioaren jatorria. Ildo harri jarraituz, ikuspuntu zientifikoarekin aztertu zituzten Euskal Herriko historiako gertakari garrantzitsuenak.

Bere lana hasieratik kritikak jaso zituen: lehenengo atalean euskararen jatorria azaltzeko hipotesi bakarra bailitzan aurkezten zuen euskalduntze berantiarrarena.

## Atalak 
### 1. denboraldia (2015-2016) 
# Euskalduntze berantiarra
# Erromako arranoak
# Donejakue bidea, euskaldun basatien herrian barrena
# Haitzuloaren mitoa
# Baskoniako herri gerrariak
# Azken bandera
# Erregeen eta erresumen jokoa
# Sorginen ordua
# Udazken odoltsua
# Udako erreginak
# Euskaldunak eta iraultza
# Euskaldunen ohorea
# Osaba Tomasen gerrak

### 2. denboraldia (2017-2018) 
# (14): Lehen euskal artzaina
# (15): Kanpoko itsasoa
# (16): Euskaldunen mitoak eta erlijioa
# (17): Xalom! Baskoniako juduak
# (18): Eliza handiak, bekatu handiak
# (19): Santa Mariak ontzi-mutila
# (20): Jaungoikoaren loriarako euskaldunak
# (21): Euskal kortsarioen istorioak
# (22): Euskal karlismoaren garaipena eta erorialdia
# (23): Denboran atzera begira

### 3. denboraldia (2020) 
# (24): Euskal matriarkatuaren mitoa
# (25): Euskaldun, fededun: Baskoniaren kristautzea
# (26): Hego Pazifikoa: Euskal herri globala
# (27): Jan eta edan, eta euskalduna izan
# (28): Beltzen salerosketa eta txinatar trafikoa
# (29): Atzera ere foruen lur
# (30): Gau lana eta euskal bidela
# (31): Morts pour la patrie

### 4. denboraldia (2022) 
# (32): Fraideen ahotsa
# (33): Baskoniako batasun galdua
# (34): Ibarretako jauna
# (35). Euskaldunak eta sexua
# (36). Dantzaria eta pilotaria, bi euskal eredu
# (37). Euskal herritarrak Mendebalde urrunean
# (38). Burdinaren jaunak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oostrozebeke

**Oostrozebeke**, Belgikako mendebaldean dagoen hiria da, Mendebaldeko Flandria probintzian. 2013ko urtarrilaren 1ean 7.556 biztanle zituen.

thumb|none|Saint-Amandus eliza

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Makabearren I. Liburua

**Makabearren I. Liburua** (edo **I Makabeoak** edo **1 Makabeoak**; ) Bibliako Itun Zaharreko liburu bat da, Liburu historikoen sailekoa. Biblian, Esterren Liburua du aurrean, eta Makabearren II. Liburua ondotik.

## Liburuaren gaia 
Liburuak Antioko IV.a Epifanes seleukotar erregearen juduak indarrez helenizatzeko saiakera azaltzen du. Juduak, Matatiasek zuzenduak, matxinatuko dira. Matatiasen bost semeak (Juda, Jonatan, Simon, Joan eta Eleatzar) laster inbaditzaileen aurkako buruzagi bilakatuko dira.

## Kanpo estekak
Knockanore

**Knockanore** (irlanderaz *Cnoc an Óir*) Irlandako hegoaldeko Waterford konderriaren mendebaldean dagoen udalerri bat da. Cork konderriaren mugan dago, Youghal (Cork konderria) eta Tallow (Waterford konderria) udalerrietatik hamabosna kilometrora.

## Kanpo estekak
Lemybrien

**Lemybrien** edo **Leamybrien** (irlanderaz *Léim Uí Bhriain*) Irlandako hegoaldeko Waterford konderrian dagoen herri txiki bat da, Cork eta Waterford hiriak elkarlotzen dituen N25 errepidean. Comeragh mendilerroaren hedapenak diren Monavullagh mendien oinetan dago, The Déise deritzon eskualdean.

## Kanpo estekak
Mahon Bridge

**Mahon Bridge** edo **Mahonbridge** (irlanderaz *Droichead na Machan*) Irlandako hegoaldeko Waterford konderrian dagoen udalerri bat da. Kilrossanty parrokian dago, Carrick-on-Suir eta Dungarvan udalerrien arteko errepide nagusian eta Kilmacthomas udalerritik hurbil.

Izena bertan Mahon ibaia gurutzatzen duen zubiari zor dio.

## Kanpo estekak
Mothel

**Mothel** (irlanderaz *Maothail*) Irlandako hegoaldeko Waterford konderriaren iparraldean dagoen udalerri bat da. Comeragh mendietatik hurbil dago, bai eta Portlaw eta Carrick-on-Suir udalerrietatik ere.

## Kirola 
Sean Kelly txirrindularia Curraghduff eremuan hazi zen, Motheletik kilometro batera.

## Kanpo estekak
Passage East

**Passage East** (irlanderaz *An Pasáiste Thoir*) Irlandako hegoaldeko Waterford konderrian dagoen kostaldeko arrantzale udalerri bat da, Waterford badiaren mendebaldeeko ertzean. Waterford hiritik 12 kilometrora dago, Dunmore East udalerritik 10 kilometrora eta Tramore udalerritik 21 kilometrora.

## Kanpo estekak
Aldura

**Aldura** Errenteriako udalerriaren hegoaldean dagoen mendia da, Igoin-Bianditz gailurrerian, Aiako Harriaren natura parkearen barruan. Gailurretik mendebaldera, Malbazarko lepoa dago, non hango herpetofauna babesteko aintzira artifizial txiki bat dagoen. Ekialdera, mendiaren beste gailurra dago, Pertxele izenekoa (529 m).

## Kanpo estekak
Nama

**Nama** (lehen **namaqua** deitua) khoikhoi taldeko herria da, gaur egun 200.000 kide inguru dituena. Nama gehienak erdialdeko Namibian bizi dira, eta gainerakoak, Namaqualand eskualdean. Namera dute hizkuntza, nahiz eta askok afrikaansez ere hitz egin.

## Historia 
XVII. eta XVIII. mendeetan, hereroak ekialdetik egungo Namibiara migratu ziren, eta abeltzain finkatu ziren. XIX. mendearen hasieran, Hegoafrikako nama herria, jadanik su-armak zituztenak, hereroen lurraldeetan sartu ziren, merkatari zuriek eta misiolari alemaniarrek jarraituta. Hasiera batean, namak hereroak mugiarazten hasi ziren, baina geroago, bi herriak elkartu ziren.

XIX. mendearen amaieran, lehenengo kolono europarrak lurralde horretan sartzen eta finkatzen hasi ziren. Damaraland batik bat, kolono alemaniarrek hereroen lurrak lortu zituzten baserriak kokatu nahian. Hori guztia, alemaniar aginte koloniala izan zen. Hego-mendebaldeko Alemaniar Afrika izenpean kolonia bilakatu zen lurralde hori.

Handik gutxira, kolono alemaniarren eta abeltzain hereroen arteko liskarrak hasi ziren, batik bat ura eta lurra hartzeko eskubideen gainean, baita jatorrizko populazioaren diskriminazioarengatik ere. Azkenean, 1904an, hereroak eta namak matxinatu ziren (Hereroen Gerrak). Nahiz eta hasieran arrakasta izan, Alemaniar Inperioak 15.000 gizonekin Lothar von Trotha buru zuen armada bidali zuen. Matxinada itzali zen, baina horren ondorioz 25.000 eta 100.000 herero artean (65.000 ziurrenik), 10.000 bat nama eta 1.749 alemaniar hil ziren. Triskantzaren mendeurrenean, Heidemarie Wieczorek-Zeul Alemaniako Garapen eta Kooperazio ministroak barka zitzaten eskatu zuen, alemaniarren izenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ovambo

**Ovambo** bantuen taldeko herria da, gaur egun miloi bat kide inguru dituena. Ovambo gehienak iparraldeko Namibian (Owamboland eskualdean) eta hegoaldeko Angolan (Cunene probintzian) bizi dira. Oshivambo dute hizkuntza.

Herri batua baino talde etnolinguistiko osatzen dute, honako tribuek osatua:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makabearren II. Liburua

**Makabearren II. Liburua** (edo **II Makabeoak** edo **2 Makabeoak**) Bibliako Itun Zaharreko liburu bat da, Liburu historikoen sailekoa. Biblian, Makabearren I. Liburua du aurrean, eta Joben Liburua ondotik.

Liburu honek Liburu historikoen atala amaitzen du. Izena kontrakoak dioen arren, ez da Makabearren I. Liburuaren jarraipena, lehenengoan aipaturiko gertaerak azaltzen baitu.

## Liburuaren gaia 
Liburuak Jerusalemgo tenpluaren berreraikitzearen osteko sagarapena eta Nikanorren mehatxuak eraikinaren kontra azaltzen du. Gainera, Heliodororen heresia ere aipatzen du.

## Kanpo estekak
Baphomet

[thumb|Baphomet antzeko ikurra [Tomarreko Kristoren Komentuan]]
**Baphomet** (Erdi Aroko latinez: *Baphometh*, *Baffometi*; okzitanieraz: *Bafometz*), **Bafomet**, **Bafumet**, **Bafometo** edo **Baffometo** ere deitua, Tenpluko Ordenarekin lotutako idoloa da, denboraz, Kristautasunaren aurkako ikur bihurtu dena. Satanismoak zein Satanen Elizak sinbolotzat hartzen dute.

## Deskribapena 
[thumb|Baphomet gaur egungo interpretazioan, [Eliphas Lévi idazlanetan oinarrituta.]]
Numena izan zitekeen Baphomet bi adar txikiez buru bizardun bat zen. Kristauek deabruarekin lotu zuten eta Tenpluko Ordenaren aurka erabili zuten, haren bidez, deabruarekin harremanak zituztela erakusteko. Onarpen hori torturen bidez lortu zituzten. 1854an Eliphas Lévi okultista frantsesak *Dogme et rituel de la haute magie* liburua argitaratu zuen eta haren ondoren Baphometen irudia oso manipulatua izan da, akerrarekin zein Satanekin lotuz, baina berez ez zuen loturarik.

## Jatorria 
Baphometen jatorria azaltzeko hipotesi desberdinak landu dira:
* Mahoma izenaren okzitanieraren bariantea da. Heretiko gehienak Okzitanian bizi ziren eta han horrela esaten da. Aldi berean, frantsesez "Mahomet" eta katalanez "Mafumet". Ideia honen alde garaiko testuetan hitza agertzen zenean ez zen inongo azalpenik ematen, inguruan hitz oso ezaguna izango balitz bezala.
* Beste iritzien arabera Jesusen irudia izango litzateke.
* Batzuen ustez Joan Bataiatzailearen benetako burua izango litzateke.
* Etimologikoki grezieraz saiatu dira haien sustraiak bilatzen eta horren arabera "jakinduriaren batailoa" izango litzateke. Hipotesi honek okzitanierazko jatorriaren aurka joango litzateke.

## Ikus, gainera 
* Eliphas Lévi

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : "Il Baphomet: l'idolo dei Templari".
Oshivambo

**Oshivambo** bantu hizkuntzetako bat da, Namibian eta Angolako hegoaldean hitz egiten da. Namibiako biztanleriaren erdiak oshivamboz egiten du, batez ere ovamboek.

Hauek, herri batua baino, talde etnolinguistiko osatzen dute, honako tribuek osatua:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hereroera

**Hereroera** (*Otjiherero*) hego-mendebaldeko bantu hizkuntzetako bat da, Namibian, Botswanan eta Angolako hegoaldean hitz egiten dena. Hereroen hizkuntza da eta 250.000 hiztun inguru ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñigo Barrenetxea

**Iñigo Barrenetxea Gartzia** (Bilbo, Bizkaia, 1994ko urtarrilaren 10a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Erdilari lanetan aritzen da. Athletic eta Danok Baten harrobietan hezia, Baskonian jokatzera heldu zen. Bere aro zurigorria bukatuta Eibarrekin sinatu zuen bere bigarren taldea zen Vitorian jokatzeko. lehen mailan egin zuen debuta lehen talde armaginarekin 2016 urtean. Uda horretan Sestao Riverrera bidali zuten lagatu gisa.

## Ibilbidea 
*2025eko maiatzaren 18an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  profila Athleticen webgunean
Zumalburu

**Zumalburu**, antzinako grafiaz **Çamalburu**, desagertutako Arabako Erdi Aroko herrixka baten izena zen. Lurrak, gaur egun, Agurainen daude.

## Historia 
1332an, Alfontso XI.aren epaiari men eginez, Zumalburuk Agurainekin bat egin zuen. Andre Mariaren izenpeko elizak baseliza gisa iraun zuen 1694an eraitsi zutenera arte. Harriak San Joan elizaren dorrea eraikitzeko erabili zituzten. Gaur egun, Aguraingo kale batek Zumalburu izena du.

## Erreferentziak
Zuienkerke

**Zuienkerke**, Belgikako mendebaldean dagoen hiria da, Mendebaldeko Flandria probintzian. Udalerriak Houtave, Meetkerke, Nieuwmunster eta Zuienkerke herriak ditu barnean. 2013ko urtarrilaren 1ean 2.760 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Elkin Lucena

**Elkin Lucena Quevedo** (Medellín, 1939) kolonbiar genetista da. Bera izan zen Latinoamerikan haur probeta bat jaiotzea lortu zuen lehenengoa. Medikuntzako ikasketak egin zituen Bogotako Santafe Unibertsitatean, eta esterilizazioan espezializatu zen. Gai horri buruzko ezagutzen transferentziarako zentroaren antolatzaile izan da. Genetikaren alorrean egin dituen ekarpenei esker, hainbat sari irabazi ditu, bai bere herrialdean, bai atzerrian: Andrologo Gorena saria Sao Paulon (1987), Andrologiako Elkarte Panamerikarrak emana; Giza Ugalketako Espezialista, Peruko Elkarte Zientifikoak emana, eta Kolonbiako Andrologia Elkarteak egiten duen ohorezko aipamena (1991).

## Erreferentziak
Bizikleta-euskarri

[thumb|[Euskaltel-Euskadi taldeko automobil batek bizikletak garraiatzen]]
**Bizikleta-euskarria** edo **bizikleta-eramatekoa** bizikletak garraiatzeko automobil edo autobus batean atxikitako gailu bat da.

## Kanpo estekak
Khoikhoiera

**Khoikhoiera** edo **namera** (*Khoekhoegowab*; lehen hotentote deitua) khoe hizkuntzetako bat da, Namibian, Botswanan eta Hegoafrikan hitz egiten dena. Khoikhoien (eta haren talde nagusi nama herriaren) hizkuntza da eta 200.000 hiztun inguru ditu.

## Esaldi ezagunak 
* *ǃGãi tses* – Egun on
* *ǃGãi ǁhoas* – Egun on
* *ǃGãi ǃhoes* – Arratsalde on
* *Matisa* – Zelan?
* *ǃGãise ǃgu re* – Agur
* *ǃHaese mugus* – Laster arte

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clupeonella

***Clupeonella*** Clupeidae familiako arrain genero bat da. Kaspiar Itsasoan eta Itsaso Beltzeko ur geldoetan bizi dira.

## Espezieak 
* *Clupeonella abrau* (Maliatsky, 1930)
* *Clupeonella caspia* Svetovidov, 1941
* *Clupeonella cultriventris* (Nordmann, 1840)
* *Clupeonella engrauliformis* (Borodin, 1904)
* *Clupeonella grimmi* Kessler, 1877
* *Clupeonella muhlisi* Neu, 1934
* *Clupeonella tscharchalensis* (Borodin, 1896)

## Kanpo estekak
Subbotnik

[thumb|[Vladimir Lenin|V. I. Lenin Kremlinaren eremuan egindako Subbotnikan. Mosku. 1920ko maiatzaren 1a.]]
**Subbotnik** (,  ahoskatua, larunbata, hitzetik eratorria) Sobietar Batasunean ordainik jaso gabe eta bolondreski egiten den lanaren eguna da, usuki larunbata.

Gaur egungo Errusian eta Sobietar Errepublika ohietan mantentzen da oraindik. Subbotnikak batez ere kaleak garbitzeko, elementu publikoak konpontzeko, birziklatzekoak biltzeko eta komunitateari beste zerbitzu batzuk emateko antolatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metaltasun

**Metaltasuna**, elektronegatibitate ere deitua, astrofisikako kontzeptu bat da, izarrek barnean duten elementu metalikoen ugaritasuna adierazten duena. Astrofisikan elementu metalikoa helioa baino astunagoa den edozein elementu da, nahiz eta taula periodikoan elementu metaliko gisa agertu ez. Adibidez, karbono, oxigeno eta nitrogeno asko duten izarrak "metaltasun handikoak" direla esaten da, hiru elementu horiek taula periodikoan ez-metalak izan arren.

Espektroskopia erabiliz erraz neur daiteke izarretako elementu metalikoen ugaritasuna (ohiko zentzuan). Izarretako elementu metalikoen ugaritasuna beste elementu ez-metaliko arinago batzuen ugaritasunari lotuta dagoenez, hedaduraz, azken horiei ere "metal" esaten zaie.

Helioa baino elementu astunagoen proportzioa denborarekin handituz doanez, izar baten metaltasunak izarraren adinari buruzko informazioa ematen digu, eta bere galaxiaren barruan zein lekutan dagoen ere bai. Esne Bidearen kasuan, metaltasuna jaitsiz doa galaxiaren erdialdetik aldendu ahala.

## Kanpo estekak
Epinephelus

***Epinephelus*** Serranidae familiako arrain genero bat da. Ozeano tropikal eta azpitropikaletan bizi dira.

## Espezieak 
## Kanpo estekak
Colubroidea

**Colubroidea** Serpentesen barruan sailkatzen den narrasti goifamilia bat da. Gaur egun mundu osoan zehar dauden suge guztien %85a talde honetan sailkatzen dira. Familiarik handiena Colubridae da, baina beste sei familia txikiago ere bertan sailkatzen dira. Monofiletikoa da.

## Familiak 
* Colubridae
* Calamariidae
* Dipsadidae
* Natricidae
* Pseudoxenodontidae

## Kanpo estekak