Logroño

**Logroño** Errioxa probintziako eta autonomia erkidegoko hiriburua da. Errioxa osoko biztanleriaren erdia bizi da hirian, erkidegoko osasun, kultur eta ekonomia zerbitzuak batuz. 2019ko erroldaren arabera 151.136 biztanle ditu.

Ebro ibaiak inguratzen du Logroño hiria iparraldetik. Errepide luzeen bidegurutzea izan da Erdi Arotik, Iruñea-Soria, Ebro ibaiertza eta Donejakue bidea ere bertatik igarotzen dira, eta Gaztelako, Nafarroako eta Aragoiko erresumen arteko muga izan da. XX. mendearen bigarren erdialdean inguruko herrietatik jende ugari etorri zen eta populazio hazkuntza nabarmena izan zuen. UNESCOk 1993. urtean Gizateriaren ondare izendatu zuen Donejakue bidea eta multzo horren barruan Logroñoko hainbat eraikin daude, tartean Redondako Andre Mariaren konkatedrala.

## Etimologia 
Ez da Logroño izenaren jatorrizko esanahia ezagutzen. 965. urteko agiri batean *Lucronio* izena agertzen da. Agiri horretan Gartzia II.a Santxitz errege nafarrak Donemiliaga Kukulari ematen dio herria. 1095eko foruan *Logronio* aipatzen da baina une batean *illo Gronio* ere bai. Hortik pentsa daiteke "lo/illo" artikulua izan daitekeela eta toponimo zaharra *Gronio* edo *Gronno* izan zitekeela. Zeltiar jatorriko hitza da eta ibia edo pasabidea esan nahi du, izan ere antzinatik Ebro gurutzatzeko erabiltzen baitzen Logroño dagoen eremua.

## Sinboloak 
Hiriaren armarrian Ebro ibaia gurutzatzen duen zubi arkudun gotortu bat ageri da. Zubiak lau begi eta hiru dorre garai ditu. Logroñoko zubi historikoa irudikatzen du, hark 12 arku zituen eta hiru dorre. Erdi Aroan eraiki eta XIX. menderarte iraun zuen. Armarriaren ertzean "Muy noble y muy leal ciudad de Logroño" esaldia eta urrezko hiru Lis lore agertzen dira. Armarriaren gainean koroa ireki bat dauka.

Logroñoko bandera zuria da eta "X" gorri bat dauka, San Andresen gurutzea, 1237an Fernando III.a Gaztelakoak eman zion Baezako batailan logroñotarrek emandako laguntzaren ordainetan. 1728n gorria izan zedila erabaki zen arren bandera askotan granate kolorekoa da.

## Geografia 
270px|thumb|Cantabria muinoa.
[270px|thumb|[La Grajera urtegia.]]
### Kokapena 
Logroño hiria Errioxa Erdialdeko iparraldean kokaturik dago, Arabako Errioxa eskualdearekin mugan. Udalerri mugakideak honakoak dira: Guardia eta Lantziego ipar-mendebaldean, Fuenmayor mendebaldean, Navarrete hego-mendebaldean, Lardero eta Villamediana de Iregua hegoaldean, Murillo de Río Leza hego-ekialdean, Agoncillo ekialdean, Viana ipar-ekialdean, eta Oion iparraldean.

### Erliebea 
Logroñoren azaleraren eremu handiena Ebro ibaiaren eskuinaldeko ertzean kokaturik dago, hegoaldean. Espolón pasealekua erreferentzia hartuta itsasoaren mailatik 386 metrotako altueran kokaturik dago. Hiria lautada batean ezartzen bada ere muino txiki batzuk baditu inguruan, hala nola Cantabria (492 m), Corvo (489 m), Pila (564 m) eta Candorras (584 m). Azken hau da hiriko punturik garaiena.

### Hidrografia 
Ebro ibaiak hiria iparraldetik inguratzen du eta Iregua ibaiak ekialdetik. Iregua ibaiak Ebron isurtzen ditu urak. Erreka txikiagoak ere badira, gehienak hiriaren azpialdetik igarotzen direnak; Somero, Bajero, Correlo... Hego-mendebaldean La Grajera urtegia dago, 32 hektarea dituen ur masa da eta inguruan babes eremu bat ezarri da. Logroñotarren aisialdirako gune nagusia da gaur egun.

## Klima 
Klima mediterraneo kontinentala du Logroñok. Köppen klima sailkapena aintzat hartuta Cfb taldekoa. Urteko batazbesteko tenperatura 14&nbsp;°C-takoa da. Neguan -5&nbsp;°C hartzea ohikoa da, bai eta udan 35&nbsp;°C-tik gorakoa izatea ere.

Urteko batazbesteko prezipitazioa 400 mm-koa da.

## Historia 
### Aurrehistoria eta Antzinaroa 
[300px|thumb|*[Vareia* erromatar hiriaren aztarnak.]]
Tubalen kondairaren arabera Tubalek mediterraneo itsasoa zeharkatu eta Ebron gora eginez Varea aldera iritsi zen. Varea gaur egun Logroñon barneratutako herria da, baina erromatarren garaian *Vareia* izeneko hiria izan zen bertan. Cantabria muinoan aurkituriko hiri zeltiberiarrean ere koka daiteke Logroñoren sorrera.

Plinio Zaharrak Ebro nabigagarria zela esan zuen eta *Vareia* aipatu zuen erromatar tropen logistikarako puntu gisa Zesar Augustoren garaian. Legio IV Macedonica ezarri zen bertan eta inguruan hirigune zibila sortu zen. Vespasianoren garaian *municipium* kategoria jaso zuen, K.o. 50. urtearen inguruan. Iregua eta Ebro ibaiek bat egiten zuten lekuan kai garrantzitsu bat izan zen, Ebro bertaraino baitzen nabigagarria. Hispania erromatar guztiarekin harreman komertzialak eratu zituen Cesaraugusta-Virovesca (Zaragoza-Briviesca) galtzadan baitzegoen eta Vareiatik Numantziarako abiapuntua ere bai baitzen. Kilometro batzuk ibaian gora eginda erromatarrek Ebro gurutzatzeko zubi luze bat eraiki zuten, Mantibleko erromatar zubia hain zuzen ere. 164 metroko luzera zuen zubi haren aztarnak baino ez dira gelditzen gaur egun Arabako Asa herriaren inguruan. 2021. urteko urtarrilean, Errioxatik gertuen zegoen zubiaren arkua erori egin zen euriaren eraginez Ebro ibaia asko handitu eta bota egin baitzuen.

575. urtean Leovigildo errege bisigodoaren tropek Cantabriako muinoan oraindik irauten zuen hiri zaharra suntsitu zuten. Ordutik aurrera Vareia zaharra eta La Custodia asentamenduak lautadan hedatuz joan ziren Erdi Aroko Logroño sortu arte.

### Erdi Aroa 
[250px|thumb|Logroñoko [Logroñoko Forua|1095ko foruaren monumentua.]]
Bidegurutze garrantzitsua zen Logroño, Iruñeatik Soriarako bideak eta Ebro ibaiak bat egiten baitzuten bertan. Beranduago Donejakue bidea ere Logroñotik igaroko zen. Gaztela, Aragoe eta Nafarroako erresumen arteko muga eremua ere bazen eta hainbat borroka izan ziren bertan. X. mendean Antso Abarkak musulmanen aurka borrokatu zuen hiria bereganatzeko eta hurrengo mendean nafarrek gaztelarrekin izango zuten hiria eskuratzeko borroka.

1134an Alfontso Borrokalariak Nafarroan sartu zuen baina handik gutxira Alfontso VII.a Gaztelakoak berreskuratu zuen. XII. mende guztian izan ziren gaztelarren eta nafarren arteko borrokak eta Logroño erresuma batetik bestera hainbatetan pasa zen. Setioa maiatzaren 24an hasi zen eta 29 kainoien bidez jo zuten erasoa. Hiritarrek San Bernabe egunerarte (1521eko ekainaren 11) eutsi zioten, Naiarako dukearen tropak iritsi ziren arte. Asparrotseko jaunak setioa altxatu eta alde egin behar izan zuen eta ordutik egun horretan ospatzen da "Logroñoko hiriaren eguna". 1523an Karlos V.a Enperadorea bera Naiaran eta Logroñon izan zen, haren lekuko dira Logroñoko harresian eta Naiarako harresiko atean dauden armarriak. 1592an Filipe II.a ere izan zen Logroñon bisitari.

1500. urtean Arnaut Gilen Brocario inpresore alemaniarra Iruñeatik Logroñora joan zen eta Inprimategi industria garrantzitsua sortu zuen Logroñon. Gaur egungo Martínez Zaporta enparantzan (antzina *Inprimategiaren kalea*) zuen inprimategia. 1503 eta 1517 artean 39 liburu inprimatu zituen, aurreneko biak *Sacerdotalis instructio* (Rodrigo Fernández de Santaella-rena) eta *Líber de oculi morali* ( P. Lacepiera-rena) izan ziren. Inprimatze industria finkatzeko paper industria sendoa ezarri zen. Ebro ertzean Soria familiak papergintza errota eraiki zuen eta Larderon ere izan zen beste bat. Paper eskaririk ez zegoenean irin-errota gisa erabili izan ziren gainera.

[thumb|300px|*Auto de fe de la Inquisición*, [Francisco de Goya.]]
1570. urtean Espainiar Inkisizioaren epaitegia ezarri zen Logroñon. Eremu zabala hartzen zuen tribunal honek, Errioxa, Nafarroa, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Soria, Burgos eta Kantabria. 1610an Logroñoko prozesua izan zen bertan, Hego Euskal Herriko sorgin-ehiza handiena. Zugarramurdiko akelarrearen inguruko autofedean batean 31 zugarramurditar epaitu eta haietatik hamaika errundun ebatzi eta erre zituzten Logroñoko plazan, haietako sei sinbolikoki, galdeketetako torturapean hil baitzituzten. Garai hartako espektakulurik entzutetsuena izan omen zen eta horren erakusle logroñotarrez gain Espainiako toki askotatik etorri zirenak gehituta 20.000 ikusle izan zirela estimatzen da.

1633an Fernando Albia de Castrok *Memorial y discurso político por la muy noble y muy leal ciudad de Logroño* liburuan Logroñoren historia idatzi zuen. 1672an Espainian *Parte del Atlas Mayor o Geographia Blaviana Que contiene las Cartas y Descripciones de Españas* liburua argitaratu zen eta hartan Calahorra, Santo Domingo de la Calzada eta Logroño deskribatzen dira. Logroñori buruz esaten da 1.500 biztanle zituela, zubi luze bat zuela 12 arkoduna eta hiru dorre zituena, harresia zuela. Harresiaren barnean gaztelua, bost parrokia, sei konbentu fraideenak eta bi monjenak eta Giza letra eta filosofiaren ikastetxea zituen. Astean bitan merkatua egiten zen eta irailaren 21ean feria ospatzen zen. Horretaz gain Espainiako Gorteetan bozka zuela ere esaten da.

1790. urtean Ilustrazioaren ideiak jarraiki *Real Sociedad Económica de La Rioja* fundatu zuen hirietako bat izan zen Logroño.

### Aro garaikidea 
[300px|thumb|[Esparteroren monumentua (Logroño)|Esparteroren monumentua.]]
1833an Logroñoko probintzia eratu zen eta Logroño hiriburu izendatu zuten.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:600 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:155000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:30000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2005 text:2005
  bar:2011 text:2011
  bar:2019 text:2019

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1900 from:0 till: 19237
  bar:1910 from:0 till: 23926
  bar:1920 from:0 till: 26806
  bar:1930 from:0 till: 34329
  bar:1940 from:0 till: 46182
  bar:1950 from:0 till: 51975
  bar:1960 from:0 till: 61292
  bar:1970 from:0 till: 84456
  bar:1980 from:0 till: 110980
  bar:1990 from:0 till: 121911
  bar:2000 from:0 till: 128493
  bar:2005 from:0 till: 144935
  bar:2011 from:0 till: 152698
  bar:2019 from:0 till: 151136

PlotData=
  bar:1900 at: 19237 fontsize:S text: 19.237 shift:(-8,5)
  bar:1910 at: 23926 fontsize:S text: 23.926 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 26806 fontsize:S text: 26.806 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 34329 fontsize:S text: 34.329 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 46182 fontsize:S text: 46.182 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 51975 fontsize:S text: 51.975 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 61292 fontsize:S text: 61.292 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 84456 fontsize:S text: 84.456 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 110980 fontsize:S text: 110.980 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 121911 fontsize:S text: 121.911 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 128493 fontsize:S text: 128.493 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 144935 fontsize:S text: 144.935 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 152698 fontsize:S text: 152.698 shift:(-10,5)
  bar:2019 at: 151136 fontsize:S text: 151.136 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria - Espainiako Estatistika Institutu Nazionala

Hona hemen Espainiako Estatistika Institutuaren erroldaren araberako biztanleria:

### Etnografia 
2009ko erroldaren arabera 152.834 biztanle zituen Logroñok. Populazioaren jatorriaren araberako banaketa honako hau zen:
* 94.231 Errioxako Autonomia erkidegoan jaioak ziren.
* 32.989 Espainiako gainerako erkidegoetan jaiotakoak ziren (tartean euskaldunak)
* 22.335 atzerritarrak ziren. Errumaniarrak 5.703, pakistandarrak 2.170, boliviarrak 2.081 eta marokoarrak 1.950.

### Metropoli eremua 
Azken hamarkadetan metropoli eremuak hazkunde handia izan zu, 1980tik 2005era %67ko hazkundea. Gaur egun 200.000 biztanle inguruko populazioa du. Zerrenda finkorik argitaratu ez bada ere 32 udalerri hartzen ditu eremuak eta Nafarroa eta Arabako hainbat udalerri ere oso gertu ditu (Viana, Oion, Guardia...)

## Politika 
300px|thumb|Logroñoko udaletxea.
300px|thumb|Errioxako Parlamentua, La Merced komentuan.
### Udalbatzaren osaketa 
### Alkateen zerrenda (1979- ) 
## Azpiegiturak 
270px|thumb|Logroñoko autobus geltokia.
### Garraioa 
Errepidez inguruko hiriburuekin loturik dago, Iruñea, Zaragoza, Bilbo, Burgos... AP-68 (Eusko-Aragoiar Autobidea) Logroñotik pasatzen da, Ebroko autobia eta Donejakue bidearen autobia ere bai. 1958an Autobus geltokia inauguratu zen eta Estatuko hiri nagusietarako autobus lineak ditu: Madril, Bartzelona, Coruña, Burgos, Santander eta Zaragozara, bai eta euskal hiriburuetara ere, Bilbo, Gasteiz, Iruñea eta Donostiara.

Castejón eta Bilbo arteko trenbidean kokaturik dago. 2011n tren geltoki berria estreinatu zuen. Madrilera eta Bartzelonara doazen trenak ditu.

Logroño-Agoncillo aireportua 2003an inauguratu zuten. Madrilerako sei hegaldi ditu astero. Espainiar estatuan hegaldi gutxien dituen aireportuetako bat da.

### Osasuna 
Logroñoko ospitale nagusia San Millán izan zen baina 2009an eraitsi egin zuten Osasun konplexu handi bat eratzeko. Oraindik eraikuntza lanetan ari dira. Gaur egun San Pedro Ospitaleak Errioxa osoari ematen dio zerbitzua, baita Arabako Errioxari eta Nafarroako Viana herriari ere. Honen harira hainbat gaizki ulertu izan dira EAE eta Errioxako gobernuaren artean tarteka.

### Hezkuntza 
1992an Errioxako Unibertsitatea (*Universidad de La Rioja*, **UR**) inauguratu zen. Bost fakultate ditu eta guztira 7.600 ikasle inguru, hauetatik 1.500 ez presentzialak. 2008an Errioxako Nazioarteko Unibertsitatea (*Universidad Internacional de La Rioja*, **UNIR**) inauguratu zen.

Errioxako Herri Unibertsitatea ere badago (*Universidad Popular de La Rioja*). Bestelako ikasketak eta tailerrak eskeintzen dira, tartean euskara ikastaroak ere bai.

## Hiriaren banaketa 
250px|thumb|Logroñoko barrutien mapa.
### Barrutiak 
Logroñok bost barruti ditu:
* Iparraldea: Alde zaharra bertan dago.
* Erdialdea: Populazio dentsitate handiena du. Lehenengo zabalkundeari dagokio.
* Ekialdea: Barnean du Varea auzoa.
* Hegoaldea
* Mendebaldea: El Cortijo eta Yagüe auzoak bertan daude besteak beste

### Alde zaharra 
250px|thumb|Logroñoko alde zaharra: Barriocepo Ruavieja San Nicolas eta Portales San Bartolome Judutegia Revellín Laurel kalea San Juan
Logroñoren iparraldean, Ebro ertzeko parkearen mugan Ruavieja eta Barriocepo kaleetan jaso ziren eraikin zaharrenak, izan ere handik pasatzen baitzen Donejakue bidea. Hegoaldera zabaldu zen ondoren San Nikolas markesaren kalean (aurrez Kale nagusia izan zena) eta San Bartolome elizaren inguruan eta aurrera jarraitu zuen zabalkundeak San Juan kalearen eta Laurel kalearen aldera.

Portales kaleak aldezaharra ekialde-mendebalde zeharkatzen du. Alde zaharreko kale garrantzitsuena da, bertan dago Konkatedrala eta denda eta kafetegi ugari daude izena ematen dioten atarietan. Ebro ibaian burdinezko zubia eraiki zenean Sagasta kaleak bitan banatu zuen alde zaharra.

XX. mendean zehar alde zaharreko biztanleek eremu berriagoetara egin zuten alde eta Ruavieja eta Barriocepo kaleetako etxe asko hustu egin ziren. Mendearen amaiera aldea berriztatze lanak hasi ziren eta hainbat aztarna arkeologiko aurkitu izan dira, harresi zatiak eta Revellín kuboa adibidez.

### Zabalkundea 
Erdialdeko barrutiari dagokio. Harresien ertzean kanpoaldera 1757an *Espolón pasealekua* hasi zen sortzen, ofizialki *Paseo del Príncipe de Vergara* izena duena. Espartero generalaren estatua dafo bertan eta Esparteroren tituluetako bat Bergarako printzea zen, hortik pasealekuaren izen ofiziala. Handik gertu Bretón de los Herreros antzokia aurkitzen da. Barrutiko etorbide nagusia aldiz *Gran Vía Juan Carlos I* da. 2019an erregearen izena kentzea erabaki zuen udaletxeak eta gaur egun *Gran Vía* *de Logroño* izena du.

## Hiriko toki aipagarriak 
[270px|thumb|[Portales kalea (Logroño)|Portales kalea.]]
[270px|thumb|[Laurel kalea.]]
### Kaleak 
* Portales kalea: Logroñoko alde zaharreko kale garrantzitsuena da. Muro del Carmen kaletik Murrietako iturriraino doa eta ekialde-mendebalde alde zaharra zeharkatzen du. Kalearen hegoaldeko eraikinetan XIX. mendeko arkupeak daude eta horrek ematen dio izena. Eraikin garrantzitsu ugari daude Portales kalean; Redondako Andre Mariaren konkatedrala, Txapitelen etxea eta La Merced komentua. San Bernabe jaietako ospakizun eremu nagusia da.
* Laurel kalea: Alde zaharreko taberna eta pintxo giroko kale ezaguna da, "La senda de los elefantes" ezizena du, "jende guztiak lau hankatan eta tronpa amaitzen duelako", horrela esaten da. Taberna txikiak dira eta bakoiztak bere pintxo espezialitatea du. Espainia guztian ezagutzen da Laurel kalearen izena eta webgune propioa ere badu.
* San Juan kalea: Laurel kalearen antzeko kalea da, baina halako sonarik ez duenez lasaiagoa eta herrikoagoa da.
* Sagasta kalea: Espolón pasealekua eta burdinezko zubia lotzen ditu. Logroñoko kasinoa dago bertan.
* Ruavieja kalea eta Barriocepo kalea: Hiriko kale zaharrenak dira. Donejakue bidea pasatzen da bertatik.

### Parkeak eta enparantzak 
270px|thumb|Ebroko parkea.
* Espolón pasealekua (ofizialki Bergarako printzearen pasealekua, *Paseo del Príncipe de Vergara*): Logroñoko erreferentziazko parkea da. 1757an hasi zen eraikitzen harresietatik kanpo eta 1856an handitu egin zuten. Esparteroren zaldizko estatua da elementu aipagarriena, 1895ean ezarri zena. Horretaz gain musika kioskoa, "La Concha" auditorioa eta Terrorismoaren aurkako omenaldiko monumentua aurkitzen dira.
* Merkatuaren plaza: Logroñoko konkatedralaren aurrean dagoen enparantza da. 1195ean urtean bi merkatu franko egiteko eskubidea jaso zuen Logroñok. XVI. mendean plaza nagusia zen hirian. 1986an berriztu zen azken aldiz.
* Udaletxeko plaza: Logroñoko udaletxea eta haren plaza eraikin modernoak dira. Eguberritan jaiotza erraldoia jartzen da bertan.
* Francisco Martínez Zaporta plaza: Portales kaletik gertu dagoen enparantza txiki bat da. Moderno Zinemak eta Moderno kafetegi historikoa ditu han. Logroñoko aurreneko inprenta bertan ezarri zen, hiriko industria abiatu zuena.
* Ebroko parkea. Ebro ibaiaren eskuinaldeko ertzean dagoen parkea da, aisialdirako gune zabala. 1993an inauguratu zen eta 153.000 metro koadroko azalera du.
* Erriberako parkea: Ebroko parkearen jarraipena da, ekialdean aurkitzen dena. Logroñoko baratzak zeuden eremua urbanizatu zen eta 2004an lorategiak inauguratu ziren. Gaur egun hainbat eraikin daude bertan: La Ribera zezen-plaza, Riojaforum eraikina, Biltzar Aretoa eta Errioxako Auditorioa.
* Ireguako parkea: Iregua ibaiaren ertzeko parkea da.

## Ondasun nabarmenak 
### Donajekue bidea 
Vianatik (Nafarroa) datorren Donejakue bidea iparraldetik sartzen da Logroñora. Cubillas putzuan erromesek freskatu ondoren harrizko zubiaren hasieran erromesaren bulegoa dago. Harrizko zubia gurutzatu eta Logroñoko alde zaharrera sartzen dira. Ibaiaren bete aldean dago aterpetxea. Ruavieja eta Barriocepo kaleak igaro ondoren Parlamentuko plazatik eta Revellíneko harresietatik atera eta Murrietako etorbide luzetik ateratzen da Naiara aldera.

Donejakue bidea Gizateriaren Ondare izendatu zuen UNESCOk 1993an, eta Logroñoko hainbat eraikin multzo berean izendatu zituzten:

* Redondako Andre Mariaren konkatedrala
* Santa María de Palacio eliza
* Santiago el Real eliza
* Diputazioaren jauregia eta Hotel Handiaren multzo historikoa
* Bretón de los Herreros antzokia
* Errioxako Museoa
* Mantibleko erromatar zubia

### Elizak 
* Redondaren Gure Amaren konkatedrala: XII. mendean eraikitako tenploa kolegiata bihurtu zen 1453an. XVII. mendean dorre bikiak gehitu zitzaizkion. Alde zaharraren erdigunean kokaturik dago.
* Santa María de Palacio eliza
* La Merced komentua: Gaur egun Errioxako parlamentua dago bertan.
* Burdinezko zubia: 1882an eraiki zen eta 330 metrotako luzera du.
* Mantibleko erromatar zubia: Erromatarren garaiko zubia da. Bi begi gelditzen ziren zutik baina 2021eko urtarrilean urak bat eraman zuen.
* Espolón parkeko jauregiak: Diputazioaren jauregia eta Hotel Handiaren multzo historikoa. Diputazioaren jauregia XIX. mendean eraiki zen ingeles estiloan eta Hotel Handia XX. mendekoa da eta Logroñoko luxuzko hotela izan zen.
* Bretón de los Herreros antzokia: 1880ko irailaren 19an eraiki zen.
* San Blas merkatua: 1930an eraiki zuen Fermín Álamo arkitektoak. Alde zaharrean dago.
* Riojaforum: Errioxako Biltzar Jauregia da, 2004an inauguratu zena.

### Museoak 
[270px|thumb|[Zientzien etxea (Logroño)|Zientzien etxea.]]
* Errioxako Museoa: Esparteroren jauregian kokaturik dago. XVIII. mendeko jauregi barrokoa da, Espartero jenerala bizi izan zena.
* Zientzien etxea: Ebro ibaiaren ertzean dago, hiriaren beste aldean. Hiltegi munizipala izan zen eraikinean inauguratu zen 1999an.
* Museo Würth La Rioja: Arte garaikideko museoa da.
* Amós Salvador aretoa: Antzina tabako fabrika zen, gaur egun arte garaikideko erakusketak egiten dira.
* Dantzaren etxea
* La gota de leche: Logroñoko gazteen zentro kulturala.

### Eskulturak 
[270px|thumb|[Errioxako ilustreen iturria.]]
* Errioxako ilustreen iturria: Gran Víaren amaieran dago. 1999an eraiki zen eta Errioxaren historian garrantzitsuak izan diren zortzi pertsonaren eskulturak ditu; Kintiliano, Gonzalo de Berceo, Pedro del Castillo, Juan Fernández de Navarrete, Fausto Elhuyar, Zenón de Somodevilla y Bengoechea (Ensenadako markesa), Julio Rey Pastor eta Gartzia IV.a Iruñea-Naiarakoa. Estatua guztiak kanporantz begira daudenez *Espaldas mojadas* ("bizkar bustiak") ezizenarekin ezagutzen da iturria.
* Esparteroren zaldizko eskultura. Espolón pasealekuan dago.
* Valvaneradaren omenezko eskultura.
* Nekazariaren omenezko eskultura.

### Arkeologia eremuak 
* *Vareia* hiri erromatarraren aztarnak
* *Cantabria* muinoko hiria

## Kultura 
[270px|thumb|[Valvanerako monasterioa|Valvanerako Amabirjina San Mateo jaietan.]]
### Ospakizunak 
Hiriburu errioxarraren ospakizun garrantzitsuenak hurrengoak dira:
* San Bernabe, ekainaren 11n, Asparrotseko jaunaren tropa nafar-frantsesen setioaren aurkako erresistentzia ospatzen da. Jendearen artean, amuarrain frijituak, ardoa eta ogia banatzen da.
* San Mateo, irailaren 21aren astean zehar. *Vendimia* edo mahats-biltzearen festa, mahatsaren-zapalketa ospatzen da. Lehen mostoa Valvanerako Amabirjinari eskeintzen zaio. Aste guztian zehar, zezenketak eta kontzertuak ospatzen dira, Iruñeako Sanfeminen antzera. Jendeak ardo eta bereziki, *zurrakapotea*, dastatzearen ohitura jarraitzen du.
* Aste Santuko prozesioek ere sona handia dute.
* Apirileko azken asteburuan *Valvanerada ibilaldia* egiten da. Logroñon abiatu eta Valvanerako monasterioan amaitzen da, Errioxako patroiaren egoitzan. 63'2 kilometrotako luzera duen ibilbidea da eta gauez egiten da.

### Zinema 
Urtero Actual musika eta zinema garaikidearen jaialdia izaten da hiriko hainbat aretoetan. Alde Zaharrean Moderno zinemak daude eta kanpoaldean Golem zinemak. Inguruan eraiki ziren merkatalgunetan ere zinema aretoak ireki ziren.

1956. urtean Juan Antonio Bardem zuzendariak *Calle Mayor* filmea grabatu zen Logroñon, Portales kalean eta Moderno kafetegian. Veneziako Mostran nazioarteko kritikaren saria jaso zuen. *Pasos* (2005), *The way* (2010) eta *Los muertos no se tocan, nene* (2011) filmeak ere Logroñon errodatu ziren.

### Antzerkia 
[270px|thumb|[Bretón de los Herreros antzokia.]]
1604an Corral de las Comedias antzokia inauguratu zen Misericordiako Ospitalaren barnean. Antzerkietan batzen zen dirua ospitaleko gaixoei laguntzeko erabiltzen zen.

Bretón de los Herreros antzokia 1880an inauguratu zen. 1979ko abenduan suak erre zuen eta berreraiki ondoren 1990an ireki zituen berriz ateak. Bi areto ditu, Bretón aretoa, italiar estilokoa, eta Zutabeen aretoa, Rafael Azcona idazlea izan zen baina zinemako gidoigile bezala egin zuen lan batez ere eta Nuria Ruiz de Viñaspre poeta ere aipagarria da. Logroñoko erreferentziazko liburudenda Santos Ochoa da.

### Gastronomia 
[270px|thumb|[Patatak Errioxako erara.]]
Errioxako gastronomiaren erakuslehioa da Logroño. Patatak Errioxako erara eta Arkume sahieskiak sarmiento erara dira plater ezagunenak. Errioxako produktu tipikoak txerrikiak (txorizo, mutur, belarri...) eta arkumea (txuletilak, enbutxadoak...) eta barazkiak (orburuak, ziaberbak...) dira.

Laurel kalea Espainia mailan da ezaguna. Logroñoko taska kalea da eta taberna bakoitzak bere espezialitatea eskaintzen du. Txanpinoiak, txibiak, enbutxadoak, zapatilak, arrautza hautsiak, pintxo morunoak...

### Ardogintza 
Hiria Errioxako ardoaren ekoizle nagusietakoa da "Errioxa Beherea" azpieskualdean. Upategi ugari daude Logroñon. Azkenaldian upategi batzuek puntako eraikinak altxatu dituzte eta askok bisita gidatuak eskeintzen dituzte:

* Ontañón
* La Reja Dorada
* Olarra
* Marqués de Vargas
* Darien
* Franco Españolas
* Vélez
* Juan Alcorta
* Viña Ijalba
* Marqués de Murrieta

### Euskara 
Laminiturri Kultur Elkartea (*Asociación Cultural Laminiturri*) Logroñon dagoen kultur elkarte euskaltzalea da. Ojacastro herrian dagoen iturburu baten izena dauka. 1996an sortu zen Errioxan bizirik dauden euskararen sustraiak aztertu eta ezagutzera emateko helburuarekin. Logroñon eta Naiaran euskara klaseak ematen dituzte. 2004. urtean *El camino del Vascuence-Euskararen Bidea* liburua argitaratu zuen. Bermeo eta Donemiliaga Kukula batzen dituen ibilbidea azaltzen du, zortzi etapatan banaturik.

### Kirola 
[270px|thumb|[Adarraga pilotalekua.]]
Logroñon eskubaloiak indar handia du eta hiriko taldea Club Balonmano Ciudad de Logroño da. ASOBAL Ligan jokatzen du *Darien Logroño* izenarekin.

Futbolari dagokionez, CD Logroñes talde historikoak 9 denboraldi egin zituen Lehen Mailan eta 2009an desagertu zenean Unión Deportiva Logroñés sortu zen C.D. Varearen lizentzia hartuta eta 2020an Bigarren Mailara igotzea lortu zuen. Emakumezkoen taldea ere badago, EdF Logroño, eta 2021ean Erreginaren Kopako finala jokatu du. Futbol zelaia Las Gaunas estadioa da.

Titulu gehien eskuratu duen taldea ordea emakumezkoen boleibol taldea da, Club Voleibol Logroño hain zuzen ere. 5 Superliga, 4 Erreginaren Kopa eta 4 Superkopa eskuratu ditu.

Logroñoko Adarraga pilotalekua frontoi ezagunenetakoa da. San Mateo jaietako torneoa jokatzen da irailean.

Azkenik Las Norias kirol eremuan igerilekuak daude eta igeriketa kluba ere badu.

## Logroñoar ezagunak 
[eskuinera|thumb|200px|[Fausto Elhuyar kimikaria. Juan José anaiarekin batera Wolframioa aurkitu zuen.]]
* Francisco de Enciso (?-1570), idazlea
* Juan Jose Elhuyar (1754-1796), kimikaria
* Fausto Elhuyar (1755-1833), kimikaria
* Mateo Albeniz (1765-1831), musika konpositorea
* Martín Zurbano (1788-1845), militarra. Jeneral liberala Karlistaldietan
* Pedro Albéniz (1795-1855), musika konpositorea
* Amós Salvador (1855-1922), politikaria. Nekazaritza, Industria, Ogasun eta Hezkuntza ministroa.
* María Teresa León (1903-1988), idazlea
* Manuel Jalón Corominas (1925-2011), asmatzailea eta injeniari aeronautikoa
* Rafael Azcona (1926-2008), idazlea eta gidoigilea
* Javier Moscoso (1934-), politikaria eta Presidentziako Ministroa.
* María Teresa Rodríguez Barahona (1949-), politikaria
* Pedro J. Ramírez (1952-), kazetaria
* Gaspar Llamazares (1957-), IUko politikaria.
* Pepe Viyuela (1963-), aktorea, pailazoa, olerkaria eta umorista.
* Nuria Ruiz de Viñaspre (1969-), idazlea eta poeta
* Alberto Garzón (1985-), politikaria. Kontsumo Ministroa Espainiako Gobernuan

## Hiri senidetuak 
Logroño ondorengo hiriekin senidetuta dago:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Errioxako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Logroñoko Udalaren webgunea
*  Argazkien bilduma.