Burdin Aroa Gipuzkoan

thumb|Ebakidurak dituen Basagaingo harlauza. Euskal Herriko lehen hiri-planoa izan daitekeena.
**Burdin Aroa Gipuzkoan** aldaketa garaia izan zen, Neolitoa Gipuzkoan garatu osteko lehen abeltzain eta nekazarien, eta metalgintzaren hazkuntzarekin bat, lehen herri harresituak finkatu ziren. Europan eta Iberiar Penintsulan gertatzen ari ziren aldaketen erdian, K.a. 1. milurtekoa hartzen du, Brontze Aroaren garapenetik Gipuzkoa erromatarren garaian sartu arte.

Gipuzkoan herri harresituak garatu ziren, batez ere Oria ibaiaren arroan. Herri horien barnean jarduera ekonomikoa zegoen, nekazaritza, abeltzaintza eta metalgintzari lotuta. Han-hemenka beste etxalde batzuk ere egongo ziren, eta basogabetzea abiatu zuten, abereen elikadura eta nekazaritza lanak baimentzeko.

## Testuingurua 
Burdin Aroa K.a. 1. milurtekoari ematen zaion izena da, Azken Brontze Aroaren batera metalgintzaren garapen sistematikoa garatu zen garaia. Brontzea sortzeko kobrea eta estainua behar zen, eta metalen lanketak burdina ere lantzea ekarri zuen. Lurraldearen gaineko kontrola areagotu zen, eta lehenengo gune populatu finkoak sortu ziren Europan. Hallstatt kulturak gatzaren merkataritza bultzatu zuen, eta jabetza pribatuaren, estratifikazio sozialaren eta lurraldeen gaineko gatazkaren indartze nabarmena eman zen. Kutxatila-zelaien kulturak ehorzketaren ordez gorpuak erretzea ekarri zuen, Europa osoan zehar hedatu zen ohitura. Atlantikoko Brontze Aroaren amaieran, Iberiar penintsulan Mediterraneotik eta hegoaldetik Fenizia eta Mizenastar zibilizazioak eragina izan zuen. La Tène kulturak eztanda demografiko handia izan zuen, eta herri zeltak Europa osotik zabaldu zituen. Atlantikoan Bigarren Burdin Aroan gune harresituak ugaritu ziren, eta Erromatar Monarkia sortu zen, garapen militar handia izan zuena.

### Geografia 
thumb|Euskal leinuen gutxi gorabeherako mugak. Ziurrenik akitaniarren eta baskoien arteko muga ez zen gaur egungo mugaren parekoa izango.
Greziar eta erromatar geografiei begiratuta, gaur egungo Gipuzkoan hiru leinu egongo lirateke, baina horiek lurraldea benetan nola kontrolatzen zuten ez dakigu, eta baliteke mugimenduak egotea denboran zehar. Deba ibaitik Bizkaia alderantz karistiarrak bizi ziren, baina eremu horietan aurkitutako herri harresituak Moruko herri harresitua eta Murugaingo herri harresitua dira. Debatik Pasaiaraino, eta hortik hegoalderantz Trebiñu eta Burundaraino barduliarrak bizi ziren. Herri harresitu gehienak barduliarren lurraldean aurkitu dira, eta Arabako Lautadako batzuk (adibidez, Henaio), lurralde horren barruan zeuden. Klaudio Ptolomeoren arabera, karistiarrena zen *Divae* (Deba), baina barduliarren hiriak ziren Gebala, Gabaleca, Tullonium, Alba, Segontia Paramica, Tritium Tuboricum eta Tabuca. Gipuzkoako ekialdeko mugan, Bidasoa inguruan, eta Leitzaran ibaiaren ekialdean baskoiak bizi ziren. 

Lurraldeen barnean herrien arteko hierarkizazioren bat egongo zen, baina ez dugu oso argi nolakoa. Intxur, adibidez, oso handia da, eta Akutu eta Belaku, gertu daudenak, berriz, oso txikiak. Hala ere Murumendi, adibidez, Intxur baino txikiagoa izanda, garatuagoa ematen du. Herriak harresiz inguratuta egotearen arrazoia maiz herrien arteko gatazka gisa interpretatu da, baina arma gutxi aurkitu dira barduliarren herrietan (ez horrela La Hoyan, adibidez), eta horrek ez du iradokitzen herrien arteko gatazka handi ohikoa zenik.

## Bizilekuak 
Gipuzkoako Burdin Aroko bizilekuak ezagutzeko arazo nagusia gutxi aurkitu direla da. Euskal Herriko kastroak nabarmenak dira Nafarroa Garaia eta Araban, bereziki hegoaldean, eta badaude han-hemenka Kantauriko isurialdean. Ipar Euskal Herrian ere kopuru nabarmena dago. Gipuzkoan, ordea, gutxi aurkitu dira orain arte, bereziki Oria ibaiaren arroan eta Urola ibaian. Hala eta guztiz ere, litekeena da herri harresituez gain beste gune batzuetan ere bizitzea, han-hemenka egongo ziren etxaldeetan. Gipuzkoan gutxi batzuk aurkitu dira, baina duten egitura bezalakoak aurkitzen zaila da. Bestetik, kobazulo batzuetan Burdin Aroko jardueraren aztarnak aurkitu da.

### Herri harresituak 

{
  "type": "ExternalData",
  "service": "geopoint",
  "marker-size": "small",
  "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel ?img ?herriaLabel (?idLabel as ?title) (concat(?herriaLabel, '\\n', '') as ?description) ('small' as ?marker_size) ('#228b22' as ?marker_color) ('landmark-JP' as ?marker_symbol) WHERE {\n  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,es,fr,en\". }\n  ?id wdt:P31 wd:Q744099.\n  ?id wdt:P131* wd:Q95010;\n  wdt:P625 ?geo.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?img .}\n  ?id wdt:P131 ?herria.\n}"
}

thumb|Indusketa lanak Buruntzan, 1994an.
thumb|Basagaingo herri harresituaren indusketa, airetik ikusia.
Gipuzkoako lurraldean herrixka ugari izango ziren Burdin Aroan, eta horietako bakoitzak eremu geografiko zabala hartuko zuen. Seguruenik jende-bilgune edo herri horiekin batera etxalde edo baserri gisako bizileku sakabanatuak ere izango ziren. Gaur egun ezagutzen ditugu geografian zehar modu erregularrean banatuta dauden eta, oro har, ibai haran handiak kontrolatzen dituzten herri hauetako batzuk; bizileku edo habitat sakabanatuei buruzko informaziorik ez dugu, ordea.

Orain artean zortzi dira aurkitutako bizilekuak: Buruntza (Andoain), Basagain (Anoeta), Intxur (Albiztur-Tolosa) eta Murumendi (Beasain) Oriaren haranean; Munoaundi (Azpeitia-Azkoitia) Urolarenean; Moru (Elgoibar) eta Murugain (Arrasate-Aretxabaleta-Aramaio) Debarenean; eta Akutu (Bidania-Goiatz-Errezil) Hernioko mendigunearen inguruan. Hala ere, baliteke beste batzuk ere egotea. Hartzen dituzten azaleren artean alde nabarmenak daude, Intxurrekoak duen 17 hektareako azaleratik Buruntzakoaren 0,7 hektareakora bitartean daude guztiak (Munoaundik 7 ha, Murugainek 4,7 ha, Akutuk 3 ha, Basagainek 2,8 ha, Murumendik 1,9 ha eta Moruk 1,1 ha). Kasu guzti-guztiotan bertako erliebearen ezaugarriez baliatu ziren defentsarako bertako biztanleak, horien osagarri harresiak egin zituzten, eta zenbaitetan lubanarroez osaturik gainera. Oinplanoetan ere forma asko hartzen dituzte, neurri handi batean kokapenaren eraginagatik, nahiz taldearen ezaugarriekin eta beronen jarduerekin ere halako lotura bat baduten: forma kurbatu askotarikoak dira nagusi, obalak ere ageri dira kasu batzuetan, eta lerro zuzenak ere ikusten ditugu, esparruetako trazatu handienak mugatuz.

Obra hauen trazatuak eta egiteak berak lan hauetarako espezialistak beharko zituen, ongi garatutako antolamendu kolektibo batez eta denbora handi samarraz gain. Hala eta guztiz ere, gaur egun ziurtasunik ez dugu esateko horien guztien eginkizun bakarra balizko etsaien aurrean babestea ote zen; eraikin horien monumentu izaerak, agian, botere edo ospea islatuko zuen, inguruko zein urruneko lurraldeetako jendeen aurrean. Lubanarroak nabarmen ageri dira Intxurreko herrian, eta toki batzuetan lau metro sakon izatera heltzen dira; guztira 650 m-ko luzera dute, eta mendiaren gailur biak inguratzen dituzte, horien oinarrian zehar.

#### Etxebizitzak 
[thumb|[Henaioko herrixkaren ondoan berreraikitako etxebizitza borobilak.]]
[thumb|[La Hoyako (Guardia, Araba) etxe baten berreraikuntza. La Hoya askoz urbanizatuagoa zegoen Gipuzkoako herri harresituak baino, eta etxeen egitura ez du zertan berbera izan behar.]]
Gipuzkoako herrietan garatutako ikerkuntzetatik ateratzen denaren arabera, badirudi hasierako etxeak borobilak zirela, Henaion  (Araba) adibidez ikusten direnak bezala. Denborarekin, etxebizitzak laukizuzenak izatera igaro ziren, batzuk hirurogei metro koadrotik gorako azalerarekin; erosotasun-maila aipagarria dute, eta beren baitan neurri handi samarreko famili multzoak hartuko zituzten.

Intxurren argitara ateratako etxe bien kasuan, oinarria egiteko bertako haitza jan zuten, mendiaren tontor bien arteko inguru lau batetik oso hurbil, eta hegoalderantz lerratuta daude, iparreko eta ipar-mendebaldeko haizeetatik babestearren zalantzarik gabe. Etxeetako batek 11 x 6 metro ditu, eta besteak 12 x 5, biak 60 metro koadro inguru, beraz. Etxe hauen estalkiak, kokapenari eta ezaugarriei erreparatuz gero behintzat, isurialde bakarrekoak izango ziren, eta landare-elementuz osatuak; hau da, landare-material mota hori zur eta adarrezko bilbe baten gainean kokatuko zuten, urari sartzen utzi ez eta etxe barruko suaren keari irteten uzteko moduan. Ezagutzen ditugun etxebizitza gehienak inguruan eskuratutako materialez egin ziren eta, egitura hauek eraikitzeko baliatutako teknikei dagokienez, berriz, tokian tokiko ezaguera teknikoak eta lanerako moduak erabiliko zituzten; dena den, oro har sinpleak dira. Burdin Aroko adibide gisa har daiteke Azkoitin 2003an aurkitutako Altamirako aztarnategia, burdina lantzeko gune metalurgikoa izango zena. Eta, bien artean, Txalintxo mendian, Burdin Aroko beste egitura bat aurkitu da, erabilera zehaztea zaila bada ere. Burdina lantzeko beste egitura bat Oiartzungo Aizegain da, Bigarren Burdin Aroan datatu dena. Oiartzunen bertan, estazio megalitiko batetik hurbi, Buluntxuko habitata dago, irekian zegoen bizilekua, etxolagune moduko bat. Etxola horiek lotzeko burdinazko iltzeak aurkitu dira.

Zarautzen, Andre Mariaren Zeruratzearen parrokian, Burdin Aroko etxe baten arrastoak aurkitu dira erromatar geruzaren azpian, sutondo plaka on batekin. Buruntzatik gertu, Andoainen bertan, Goiburuko San Esteban aztarnategia dago, orain dea 2500 urte inguruko materialekin, eta eskuz egindako zeramika batzuekin. Tolosan antzekoa da Laskoraingo San Esteban izena duen beste gune bat, K.a. VIII. mendean sortua, Lehen Burdin Aroan. Ez dago, hala ere, inongo egiturari lotzeko modurik oraingoz.

### Kobazuloak 
Batez ere abeltzaintzari lotuta kobazulo batzuk erabiltzen jarraitu zituzten Burdin Aroko gipuzkoarrek. Azken Brontzean eta Burdin Aroan datutakoen artean daude Mutrikuko Kiputz II, Altzaniako Antzuzkar, Debako Arbi eta Ekain V, Mendaroko Oarandai, Ataungo Lokatza eta Usategi, Aretxabaletako Gaztelu Arro IV eta Oñatiko Arrikrutzeko 53. galeria. Brontze Aroko jarduera egon zen Lizarraten ere. Ezin dugu baztertu de Luis Mariñoren hipotesia, kobazuloetako jarduera erlijioarekin lotutako erritualekin lotzen duena, nahiz eta Kantabriako testuinguruan kokatzen dituen froga gehienak. Bizkaira garagarra orain dela 5.550 urte jada iritsi zen, eta garia Kantabriara ere paretsu eta gari zuria edo artatxiki iletsua Brontze Aroan. Burdin Aroa iristerako nekazaritza zabalduta zegoen jada, nahiz eta Gipuzkoako lurrak ez diren onenak horretarako, eta beti egon den abeltzaintzak garrantzi handiagoa zuenaren susmoa.

Basagaingo eta Munoaundiko indusketek bestelako panorama erakutsi digute, jada sartutako espezie askorekin. Bertan jasotako polenak eta ikaztutako aleek erakutsi dute landatzen zirela oloa, olo gaiztoa, garagarra, artatxiki iletsua, gari zuria, ilarra, larre-oloa, garagar biluzia, baba, lihoa, plantaina eta mingarratza (aziendek jateko egokiak). Era berean, baliatzen ziren hurritzak, urkiak, argi-belarrak eta hirustak, eta intsusa beltza. Aniztasuna ikusita, ziurrenik landaketa-errotazioa egingo zuten, lehenik lekaleak jarrita, ondoren garia eta, azkenean, garagarra. Estrabonen testua jarraituz (ikus Ohiturak atala), garagarrarekin eta gariarekin edariak egiten zituztela pentsa dezakegu, garagardoa lehenengoarekin, eta *caelia* izenekoa bigarrenarekin.

Zerealen landaketarekin batera errotak ere sortu zituzten, gehienak errekarriekin eginda. Bi harri hartuta, bata bestearekin igurtziz behekoa ganbila izatea lortzen zen, eta hor ehotzen zen alea. Bigarren Burdin Aroan errota biribilak agertu ziren, birakariak zirenak, beranduago erabiliko ziren errota gehienen antzera. Harrizko eta burdinazko igitaiak egiten zituzten, eta Basagainen burdinazko golde-mutur bat agertu da. Zeramikazko ontziak egiten zituzten, nekazaritzari lotutako materialak gordetzeko, eta ohikoa zen etxebizitzen barnean horiek gordetzea.

### Abeltzaintza 
Herri harresituak altura ertaineko zonetan kokatuta daude, eta guztiek dituzte inguruan abeltzaintzarako erliebe egokiak. Larre garaienak, gaur egun gertatzen den moduan, uda parteko hilabeteetarako izango ziren, hau da, urte-sasoien araberako erabilera ematen zen. Abere azienda, une honetan, ardi, ahuntz, behi eta txerriz osatuta zegoen nagusiki, Neolitoan jada etxekotuak. Horixe ikusten da-eta Basagaingo herrian aurkitutako aztarnetan eta lurralde honetatik hurbileko beste askotan. Alabaina, eta oraingoz Gipuzkoan ez eduki arren aipatutako espezie horiez bestelakoen hezur-aztarnarik, seguruenik zaldia, txakurra eta oiloa ere izango ziren tartean, azkeneko horiek dagoeneko baziren-eta Araban Bigarren Burdin Aroan, La Hoyako herrian. Txakurra Paleolitotik dago Gipuzkoan (Erralla, Marizulo), eta zaldia Brontze Aroan iritsiko zen, eta ohikoa izango litzateke Burdin Aroan, Veleiako zaldizkoaren irudiak erakusten duenez. Maiz astoa ere egongo zela aipatu bada ere, Fenizian etxekotu eta Gipuzkoara iritsi zenerako, garai historikoan geundeke. Ezkurraz gain, hurrak, koipe-olio eta bitamina ugarikoak, intsusa-baiak eta masustak biltzen zituzten. Buruntza, Basagain, Munoaundi eta Intxurreko herriek aukera bikaina eskaini dute eskuz egindako milaka ontzi zati berreskuratzeko. Horien artean azpimarratzekoak dira, inondik ere, Buruntza eta Intxurreko ontzi handiak, lokarri digitatuz apainduak, eta kasu askotan horiek bezalaxe apainduta dauden neurri ertain eta txikiko batzuk.

Ontzi mota hori eratzen duten oreek oso prozesu nabaria jasan dute zeuden tokian utzi ostean, eta horrek izugarrizko eragina izan du ontzien gogortasun eta kontserbazioan, zeramika-oreari sendotasuna ematen dioten kaltzitazko gehigarriak zeharo disolbatu baitira. Erabilitako materiala arreta handiz aukeratuta dagoela antzematen da, eta buztina herrixketatik oso urrun joan gabe bildua dela, kilometro batetik zortzirako tartean alegia. Pieza horiek 600 eta 750º C bitartean egosiko zituzten, lurrean egindako zuloetan, zeren eta egoste nagusiak erredukzio-motakoak ziren, eta oso irregularrak; gainera, batzuetan antzematen dira garrekin izandako zuzeneko kontaktuaren aztarnak. Hala eta guztiz, badira azken egoste oxidatzailea izan zuten zeramika batzuk, oso labe sinpleetan fabrikatuak beharbada Hauen antzeko ezaugarriak dituzte, adibidez, Terheideko urrezko katiluak, Eberswaldeko urrezko altxorreko katiluak eta Leiroko kaskoa.  Forma aldetik desberdinak baina antzeko dekorazioa dute "urrezko kapelak edo xisterak".

### Merkataritza 
Nekazaritzan eta abelazkuntzan gertatu zen garapen aipagarriak, aurrerapen teknologiko garrantzitsuez gain, lehenagoko garaietan baino produkzio handiagoak ekarri zituen, eta horrenbestez kasu askotan soberakinak sortuko ziren. Soberako produktu horiek izango ziren merkataritza jardueraren gai, eta horrela, salerosketa edo trukean arituz beste materia batzuk eskuratzeko moduan izango zen jendea. Gaur egun hainbat elementu dugu eskura, komertzio horren nondik norakoak argitzeko bidean aurrera egiteko. Izan ere, herrietako batzuetan metalezko pisuak aurkitu dira, hainbat marka eta pisu desberdinak dituztenak. Eta oso adierazgarria da, era berean, Arabako La Hoyako pisu-multzoa, maila zeltiberiarrekoa, brontzezko zein burdinazko piezak dituena. Gehienez ere 225 gramo inguru pisa zitezkeen, kopuru oso txikia dena, eta ziurrenik metal preziatuekin lotuta egongo zena, aurkitutako beirazko piezek, halaber, europar kontinenteko beste toki batzuekiko harreman komertzialak garatu izanaren aukera jartzen digute aurrean:

Kontuan hartu behar da Estrabonen edo Ptolomeoren lanak hiritar aristokraziak irakurtzeko egiten zirela, eta horregatik estimu baxuan zituztela abeltzainak ziren herriak edo menditarrak, zibilizatu gabekotzat zituztelako. Baskoien lurraldean eta inguruko mendietan bizi zirenen inguruan interes askorik gabe, basati eta menderaezin zirenaren mitoa zabaldu zuten, mendeetan jarraitu zuena. Hala ere, Gipuzkoa erromatarren garaian ikusi besterik ez dago ohartzeko periferiako eremua izanagatik, ez zela bereziki gatazkatsua, eta barduliarrak zein baskoiak Erromako armadaren parte izan zirela beranduago Britanian.

### Sinismenak 
[thumb|[Axtrokiko ontziak.]]
Nekropolirik gabe, datu idatzirik gabe, eta idazkunik gabe, ezin dugu jakin zein sinismen zituzten garai hartako gipuzkoarrek. Idazle klasikoek esaten zuten herri zeltiberiarrek eta Iberiako iparraldekoek bazituztela "jainko izengabeak" eta "ilargi beteko gauetan familiek gurtza eskaintzen diote, egunak zabaldu arte dantza eginez, etxeko atearen aurrean".

Gipuzkoan aurkitutako erabilera sinbolikoko objektu nagusia Axtrokiko ontziak dira, urrezkoak, eta Hallstatt kulturari loturikoak. Euren dekorazioan estilizatutako ilargiak (edo eguzkiak) daude. Andrésen arabera "Axtrokiko figuren estilo sinple eta errepikatuak, ez baitira jada errealistak, sinbolikoak baizik, aurretiazko ezaguera batetik erlijio ikurreranzko lerradura erakusten du: kosmosaren irudikapen bat, ez erretratu bat". 

Merkataritza atalean aipatu denez, kristal urdinezko bitxiak nahiko zabalduta zeuden. Inguruetako ehorzketa askotan ikusi denez, ale bakarrarekin ibiltzea ohikoa izango zen, asko zituzten lepokoekin baino. Kristalek duten begi itxurako markek iradokitzen dute erabilera apotropaikoren bat, begiak zortearekin lotura izaten baitu, adibidez Andrearriagako estela, non *VALBELTESONIS* irakur daitekeen, *Val(erius) Belteso/nis (filius)* gisa interpretatu dena. Valerius izen erromatarra da, baina Belteso bertako izentzat hartzen da. 

Iturri klasikoengatik eta toponimiagatik dakigu euskal esparruan (egungoa baino lurralde zabalagoa hartuz) bazirela hizkuntza zeltak, zeltiberiarrak eta aurreindoeuropearrak. Horien artean zeuden *baskoniko* deitu dena, akitaniera eta iberiera. Zeltak Erdialdeko Europarekin lotuta daude, eta protozeltiberiera deitzen duguna K.a. V. mende inguruan sartuko litzateke Pirinioetatik. Hizkuntza horretan idatzitakoa idazkera iberikoz egina dago, fenizieraren eta grezieraren ereduak hartuta garatu zena. Iberiera Zaragozaraino iristen zela uste dute aditu batzuek, eta, hala, harremanak izango zituela akitanierarekin, mailegu lexikoak barne; beste batzuk, dena den, iberieraren hedadura desberdinez mintzatu dira, berezko eremua eta *lingua franca* gisa izango zuena bereiziz. Baskoien hizkuntzan dukegun lekukotasun bakarra Irulegiko Eskua da, gardena ez dena. Akitanierazko lekukotasunak askoz gehiago dira, testuak ez badira ere (pertsona- eta jainko-izenak soilik), eta euskararekin lotzea askoz errazagoa da. Euskararen historia ikertzen dutenek aitzineuskara deitu diote historia idatzia baino lehenagoko euskararen berreraiketa hipotetiko horri, eta mugak nabarmen zabaldu dituzte, gaur egungo Euskal Herritik iparralderago eta ekialderago. Baskonizazio berantiarraren ideia euskarritzen dutenentzat, aitzineuskara baskoien edo/eta akitaniarren hizkuntza zen, eta Erromako Inperioa erori ondoren zabaldu zatekeen gainontzeko euskal lurraldeetara. Ikerketa paleogenetikoek ez dute babesten biztanleria mugimendu esanguratsurik, baina zaila da Burdin Aroan zer nolako egoera zegoen zehaztea, errausketak antzinako DNA lortzea ezinezko egiten duelako.

Joakin Gorrotxategik autrigoien, karistiarren eta beroien hirien izenak aztertuta, euskaratik interpretatzea zaila dela ondorioztatu zuen. Autrigoien eta beroien kasuan zeltiberiarrak direla argudiatu zuen, baina karistiarrenak hortik ere interpretatzen zailak zirela. Barduliarren kasuan, substratu indoeuroparra zegoela aipatzen zuen, batez ere hegoaldean, baina iparraldean askoz zailagoa zen ondoriorik ateratzea. Kontuan hartu behar da aipatzen diren barduliarren hamar hiri izenetik zortzi Araban daudela, eta soilik bi Gipuzkoan. Halaber, Gorrotxategik planteatzen du Gipuzkoako eta Gernika arteko Bizkaiko kostaldean kontaktu askoz handiagoa egongo zela akitaniar eta baskoiekin, baztertu gabe hizkuntzen auzia askoz konplexuagoa izatea, Araban aurkitutako euskal jatorriko bizpahiru izenek edo Lizarran aurkitutako jatorri zeltakoek erakusten duten bezala. Bi urte lehenago, K.a. 28 eta K.a. 27 artean akitaniarren lurraldeak konkistatu zituzten Galietako gerretan, eta baliteke hor ere barduliarren zein baskoien lurraldeak kontrolpean hartzea. Galiako gerren baitan autrigoien Deobriga (Miranda Ebro) eta Uxama Barca kontrolpean hartu zituztela dirudi, Bilbo inguruko lurrak ere kontrolatu ahal izateko, ondoren itsasoko hornikuntza lasai egin ahal izateko, argitzen zaila dena, baina indigenen segada gisa ere interpretatu dena. Barduliarren aipamenik ez dago inon, baina tarte horretan erromatarren eskuetan geratu zela ondorioztatu daiteke. Kantabriar gerretan agertzen ez direnez, ez dago argi kolaboratu ote zuten, edo, sinpleki, euren lurraldea erabili ote zen probisiorako, erresistentzia aukerarik gabe. Burdin Aroko kastroak garai horretan utzi zituztela ematen du, egindako datazioen arabera.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako historia
* Paleolitoa Gipuzkoan
* Neolitoa Gipuzkoan

## Kanpo estekak