open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juan Carlos Gómez Folle

**Juan Carlos Gómez Folle** XX. mendearen erdialdeko uruguaitar funtzionario eta politikaria izan zen. 1940ko hamarkadaren hasieran, Uruguaiko Barne Ministerioko idazkari nagusi kargua bete zuen. Bere jardun publikoa Alfredo Baldomir jeneralaren presidentetzaren amaierako eta Juan José de Amézaga doktorearen agintaldiaren hasierako trantsizio garaian garatu zen.

Euskal herritar ugari erbestera eraman zituen Gerra Zibilaren testuinguruan, Gómez Follek rol garrantzitsua izan zuen Uruguaiko administrazioaren eta Jose Antonio Agirre lehendakariaren ordezkaritzaren arteko harremanetan. 1943ko otsailean, euskal agintariei harrera egin zien uruguaitar ordezkarietako bat izan zen, Cyro Giambruno eta Tomas Berreta ministroekin batera, euskal kausari babes logistiko eta instituzionala eskainiz. Haren izena euskal herritar erbesteratuei emandako babesari buruzko kronika diplomatikoetan agertzen da, hala nola *Gernika: Boletín de Información de los Vascos en Inglaterra* aldizkarian.
Mia Sara

**Mia Sarapocciello,** **Mia Sara** izenez ezagunagoa, (New York, 1967ko ekainaren 19a) estatubatuar aktore erretiratua da, eta ezaguna da laurogeiko hamarkadako gazteentzako filmetan agertzen delako, hala nola *Legend* (1985) edok ''Ferris Bueller's Day Off'' (Dena egun berean 1986)

## Biografia 
Mia Sara Brooklyn Heights-en jaio zen, New Yorkeko auzo batean, eta Jerome Sarapocciello eta Dianaren alaba da, biak italiarren ondorengoak, argazkigintzan aritzen den bikotea. Mia Brooklyngo Ann's Schoolen izan zen.

### Ibilbidea 
Mia Sarak 1985eko *Legend* filmean Tom Cruisekin batera aritu zenean izan zuen lehen aukera, Lilly printzesa gaztearen papera eginez. ''Ferris Bueller's Day* Off-en Matthew Broderick-ekin batera eskainitako emanaldiak harrera ona izan zuen. 1994an *Timecop* filmean Melissa Walker bezala interpretazio nabarmena izan zuen Jean Claude Van Damme-rekin batera, zeinek kritika onak izan zituen eta Saturno saria irabazi zuen aktore-zerrendako emakumezko aktore onenaren atalean. Ondoren, Langwidere printzesaren papera egin zuen Leigh Scott zuzendariaren *The Witches of Oz* (2011) filmean.

### Bizitza pertsonala 
Mia Sara Jason Conneryrekin (Sean Conneryren semea) ezkonduta egon zen 1996tik 2002ra, eta seme bat izan zuten 1997an jaioa, Dashiell Quinn Connery izenekoa. 2010ean Brian Henson bikotekidearekin ezkondu zen, The Muppets filmaren sortzaile Jim Hensonen oinordeko eta semearekin, eta 2005ean alaba bat izan zuten, Amelia Jane Henson.

## Filmografia partziala 
* *Legend* (1985), Ridley Scott
* *Ferris Bueller's Day Off* (1986), John Hughes
* *Queenie* (1987), Larry Peerce Bi atal.
* *Shadows in the Storm* (1988), Terrell Tannen
* *Apprentice to Murder* (1988), Ralph L. Thomas
* *Elkar ikusiko dugu berriro* (*Till we meet again*, 1989), Charles Jarrott-ena. Bi atal.
* *By the Sword* (1991), Jeremy Kagan
* J. S. Cardoneren *A Climate for Killing* (1991)
* *A Stranger Among Us* (1992), Sidney Lumet
* *Caroline at Midnight* (1994), Scott McGinnis
* *Timecop* (1994), Peter Hyams
* *The Set Up* (1995), Strathford Hamilton
* *Bullet to Beijing* (1995), George Mihalka
* *The Maddening* (1996), Danny Huston
* *Undertow* (1996), Eric Red
* 20.000 legoa de viaje submarino (20,000 leagues under the sea) (1997), Rod Hardy
* *Dazzle* (1999), David Lister
* *The Incredible Elephant* (2001), Martin Wood
* Jack and the Beanstalk: The Real Story (2001), Brian Henson
* *Birds of Prey* (2002/2003). Hamahiru atal.
* Nightmares & Dreamscapes (2006), Brian Henson. Atal bat, "Battleground".
* *Tinseltown* (2007). Telebistarako film laburra.
* *The Witches of Oz* (2011). Telebistarako seriea. Bi atal.
* *Dorothy and the Witches of Oz* (2012).
* *Pretty Pretty* (2013)
* La vida de *Chuck'' (2024), Mike Flanagan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Vela Mendikute

Antonio Vela Mendikute (1904ko azaroaren 6a - 1967ko abuztuaren 29a), Escobedo de Camargon jaio zen eta Santanderren hil. 16 urte zituela, Argentinara emigratu zuen, eta han hasi zituen musika ikasketak. Buenos Aireseko Mayo antzokian egin zuen lehenengo funtzioa, Marina operarekin. Bederatzi urtez Teatro Colón taldeko tenorea izan zen Buenos Airesen. 

Europan jada nabarmenak izan ziren Napoliko San Carlos antzokian eskaini zituen emanaldiak. Bikote artistikoa osatu zuen garaiko dibarik nabarmenekin, horien artean Renata Tebaldi, non Giordano maisuari eskainitako omenaldi batean abestu zuten, Andrea Chenier Operarekin eta Maria Callasekin, zeinekin Buenos Aireseko Colon antzoki ospetsuan Norma eta Aida operak abestu zituen. Abestu zuen beste opera batzuk: La Bohéme, Tosca, Madama Butterfly, etab.
Mariano de Albasoro

**Mariano de Albasoro** (Bilbo, Bizkaia, 1900 – Buenos Aires, Argentina, 1964) Eusko Jaurlaritzaren ordezkari diplomatikoa izan zen.

Eusko Jaurlaritzaren ordezkaritzako buru izan zen Argentinan 1940ko hamarkadan. Bigarren Mundu Gerraren eta euskal erbestearen testuinguruan, Jose Antonio Agirre lehendakariaren gobernuak Ameriketan eraikitako sare diplomatikoaren barruan, Albasoro izan zen Argentinako euskal komunitatearen eta gobernu argentinarraren arteko lotura nagusia.

Bere jardun diplomatikoan, Argentinako agintari gorenekin harreman instituzionalak mantendu zituen, besteak beste, Ramón S. Castillo Argentinako Errepublikako presidentearekin. Horrez gain, euskal ordezkaritzaren izenean bilerak izan zituen Guillermo Rothe Justizia eta Instrukzio Publikoko ministroarekin eta Enrique Ruiz Guiñazú Kanpo Arazoetako ministroarekin.

Argentinako euskal diasporaren egituratze lanetan ere aritu zen, Irazusta eta Olano bezalako euskal elkarteetako kideekin batera koordinazio lanak eginez. Bere figura maiz aipatzen da *Gernika: Boletín de Información de los Vascos en Inglaterra* aldizkarian, euskal exilioaren ordezkari garrantzitsu gisa.
Rafael Villa Salido

**Rafael Villa Salido** (Mantxa, Cuenca, 1952ko martxoaren 21a) espainiar margolari, muralgile eta eszenografoa izan zen, batez ere Getxon (Bizkaia) garatu zuena bere ibilbide artistikoa.

1983rako, 31 urte zituela, jada hainbat sari eskuratuak zituen. Horien artean, 1972an Madrilgo poster lehiaketako lehen saria irabazi zuen eta nazio mailako zein nazioarteko erakusketetan parte hartu zuen. Urte berean, Eusko Jaurlaritzaren beka bat jaso zuen euskal artisten programaren barruan, eta Arteder azokan ere parte hartu zuen. 

Bere lanak Espainiako hainbat hiritan erakutsi zituen, hala nola Bilbon, Donostian, Madrilen eta Bartzelonan, baita nazioartean ere, New York, Paris edo Milan bezalako hirietan.

## Erreferentziak
Charles C. Pyle

**Charles C. "Charlie" Pyle** (1882ko martxoaren 26a - 1939ko otsailaren 3a), batzuetan "Cash and Carry Pyle" izenaz ere ezaguna, antzerki-jabea eta kirol-ikuskizunen sustatzailea izan zen.

Pyle New Yorkeko Yankees futbol taldearen sortzailea izan zen 1926an, 1928ko denboraldiaren amaieran taldea desagertu zen arte. Gizon handia eta kirolaria zen, 6´1 inguru zutik zegoen eta 190 kilo pisatzen zituen gutxi gora-behera. 

Pylek Ohioko Estatu Unibertsitatea utzi eta mendebalderantz jo zuen, eta han gazte berritsu eta handi nahia hainbat negozio eta diru eskematan murgildu zen Western Unioneko erlojuak salduz, bidaia agentzia apal bati hasiera emanez, eta behatza ikuskizunen negozioan murgilduz, Margarita Fischer Vodevil road show biran parte hartzeko aurrerapen gisa. Turismo enpresa txiki bat sortu zuen, eta 1908an zinemaren negozioan murgildu zen, proiektore bat eta film batzuk erosiz eta ikuskizuna bide egokitik eramanez.
José Iturrate

**José Iturrate Madinabeitia** (Sarratxo, Amurrio, Araba, 1923ko ekainaren 8a - Gasteiz, Araba, 2024ko urtarrilaren 22a) apaiz katolikoa, artxibozaina eta historialari arabarra izan zen. Gasteizko Elizbarrutiko Artxibo Historikoaren bultzatzaile eta zuzendari nagusia izan zen hamarkadetan zehar, eta Arabako historia eklesiastikoaren ikertzaile handienetakotzat hartzen da.

## Bizitza eta lanak 
Sarratxon jaioa, Gasteizko Apaizgaitegian egin zituen eliz ikasketak eta 1948an apaiztu zen. Bere ibilbidean zehar, hainbat parrokia-lanetan aritu zen Arabako herrietan, baina bere ekarpenik handiena ondare dokumentalaren babesean eman zuen.

1970eko hamarkadan, Gasteizko Elizbarrutiko Artxibo Historikoa egituratzeko ardura hartu zuen. Berari esker, Arabako ehunka parrokiatako dokumentu sakabanatuak leku seguru batera ekarri, sailkatu eta ikertzaileen eskura jarri ziren.

Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kide numerarioa izan zen eta hainbat ikerketa argitaratu zituen, batez ere Amurrio aldeko historiari eta Arabako eliz-ondareari buruzkoak. Bere mendeurrena ospatu eta gutxira hil zen Gasteizen, 100 urte zituela.

## Argitalpenak 
Bere bizitzan zehar hainbat artikulu eta albiste idatzi zituen. Hauek dira haien adibide  batzuk:

* *Cofradía de reverendos señores sacerdotes del Valle de Aramayona.*
* *Archivo Diocesano de Vitoria.* 
* *Un taller de organeros en Orduña en los siglos XVI y XVII.* 
* *Los órganos de las iglesias del Pais Vasco en 1880.*
* *El Santuario de la Virgen de Etxaurren (Ayala). *

## Erreferentziak eta kanpo estekak
Fenilpirazetam

**Fenilpirazetama** konposatu organikoa da C12H14N2O2 formula duena, laktamen klasekoa errazetamen taldekoa, fenilo ordezkatzaile bat duena. Zentro estereogeneniko bat du eta, ondorioz, bi enantiomero: (*S*)-fenilpirazematama eta (*R*)-fenilpirazetama. Solidoa da. Narritagarria da.

Fenilpirazetamak errendimendu fisikoa hobetzen du eta hotzarekiko eta estresarekiko tolerantzia-atalasea igotzen du. Animaliekin eginiko ikerketek efektu antiamnesikoak, antidepresiboak, antikonbultsiboak, antipsikotikoak, antsiolitikoak eta memoria hobetzeko efektuak iradoki dituzte. Fenilpirazetama diseinu-estimulatzailetzat hartzen da eta dopin-zerrendan dago. 

## Dopina 
2006ko otsailean, hamasei atleta kondenatu zituzten fenilpirazetamarekin dopatzeagatik, tartean Danilo Hondo txirrindulari profesionala, Gerolsteiner taldekoa.. Ezagutzen den azken kasua Olga Piliova (Olga Medvedtseva izenez ere ezaguna) biatleta errusiarrarena izan zen, 2006ko Neguko Olinpiar Jokoetan, Turinen. 

## Erreferentziak
Imanol Valdés

Imanol Valdés Euskal Kirol Elkarteko edo euskal selekzioko kide izan zen, Espainiako Gerra Zibilaren ostean ihes egin zuten euskal erbesteratuek Caracasen sortutako taldea. 

Ez dakigu noiz jaio zen, ezta noiz hil zen ere; jokalarietako asko Gerra Zibilaren ostean ihes egindako gazte errefuxiatuak ziren, eta ez zuten dokumentazio ofizialik utzi digitalizatuta. Euskal Kirol Elkartea oso garrantzitsua izan zen hiru arrazoirengatik: dozenaka euskal gazte errefuxiatu bildu zituen, Venezuelako lehen mailan lehiatu zen eta erbesteko euskal nortasunaren ikur izan zen. 

Imanol Valdés Loyola Sport Clubetik iritsi ziren jokalarietako bat bezala aipatzen da antzinako egunkarietan. Imanol errefuxiatu politiko gisa iritsi zen Venezuelara, beste erbesteratu ezagun batzuekin batera, besteak beste: "Triki" Azpiritxaga, Kepa Areso, Joseba Badiola...
Manuel Mendizabal (Euskal Etxeko presidentea)

**Manuel Mendizabal** (Euskal Herria, XIX. mendearen amaiera – Mexiko Hiria, XX. mendearen erdialdea) euskal ekintzaile eta denda-burua izan zen, Mexikoko Euskal Etxeko presidente kargua bete zuena 1940ko hamarkadan. Bigarren Mundu Gerraren eta euskal exilioaren garaian, Mexikoko euskal komunitatearen buru gisa jardun zuen, Espainiako Gerra Zibilaren ostean herrialde hartara iritsitako euskal iheslarien harrera eta diaspora antolatzeko lanetan.

Bere agintaldian, Mendizabalek harreman estua mantendu zuen Mexikoko agintari gorenekin euskal kausaren aldeko babesa lortzeko, tartean Manuel Ávila Camacho jeneralarekin eta Mexikoko presidentearekin. Era berean, José Ángel Ceniceros lizentziatuarekin eta exiliatutako beste euskal ordezkariekin elkarlanean aritu zen euskal erakundeen presentzia eta zilegitasuna indartzeko. Bere figura funtsezkoa izan zen Mexikoko Euskal Etxea erakunde erreferente gisa finkatzeko, eta bere jardunaren berri ematen da garaiko kronika politikoetan, hala nola *Gernika: Boletín de Información de los Vascos en Inglaterra* aldizkarian.
Iruñeko Karpa

**Iruñeko Karpa** (askotan, besterik gabe, **Karpa**) Nafarroako Unibertsitate Publikoako ikasleek antolatzen duten jai jendetsu eta ezaguna da. Iruñean ospatzen da, normalean urtean bitan: edizio bat udazkenean (urria edo azaroa aldera) eta bestea udaberrian (martxoa edo apirila aldera).

Nafarroako unibertsitate-festa garrantzitsuena dela esan ohi da, milaka gazte biltzen baititu egun osoko egitarauan.

## Historia 
Iruñeko lehen karpa unibertsitarioa, hasiera batean *Apertura Paralela* izenaz ezagutzen dena, 1992ko azaroan hasi zen antolatzen eta ospatzen. Nafarroako Unibertsitate Publikoko ikasleek ikasgelaren aurrean bultzatuta, ikasturte hasiera ospatzeko asmoz jaio zen. Hasiera batean, gazte talde baten ideia izaten hasi zen, ikasketa-bidaiarako dirua biltzeko.

Karpa unibertsitateko gradu amaierako bidaia ordaintzeko dirua biltzeko modu gisa sortu zen. Hasiera batean unibertsitateko campusean bertan egiten zen arren, bere tamaina eta oihartzuna dela eta, kokapena aldatuz joan da segurtasun eta logistika arrazoiengatik. Gaur egun, askotan Sadarko igarobidean edo hurbileko eremuetan instalatzen den karpa erraldoi baten azpian ospatzen da.

Jaiak egun oso bat hartzen du, goizeko lehen orduetatik hurrengo eguneko goizaldera arte.

2025eko udazkeneko edizioan, neska bat sexu-abusuak egin zioten. Alderdi politiko batzuek esan zutenez, abusatzaileak legez kanpoko etorkinak ziren.

## Egitaraua 
Jaiak egitura finko bat jarraitu ohi du:

* Goizean: Musika, txapelketak (mus txapelketa, adibidez) eta ikasle taldeen arteko bazkari jendetsuak.
* Arratsaldean: Kontzertuak eta DJak hasten dira. Karpa barruan barra desberdinak egoten dira, gradu bakoitzeko ikasleek kudeatuta.
* Gauean: Kontzertu nagusiak eta festa giroa goizaldera arte luzatzen da.

## Garrantzia 
Iruñeko Karpa ez da soilik NUPeko ikasleentzat; Nafarroa osoko eta inguruko probintzietako (Gipuzkoa, Araba, Errioxa) gazte asko bertaratzen dira. Ekitaldiak eragin ekonomiko handia du hirian eta unibertsitateko giroaren ikur nagusietako bat bihurtu da.

## Segurtasuna eta jasangarritasuna 
Azken urteotan, antolatzaileek (NUPeko Ikasle Kontseiluak) indar handia jarri dute bi alderdi hauetan:
* Eraso sexisten aurkako protokoloak: "Gune segurua" izateko neurriak eta informazio puntuak jartzen dira.
* Jasangarritasuna: Edalontzi birziklagarriak erabiltzea eta hondakinen kudeaketa hobetzea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako Unibertsitate Publikoa

## Kanpo estekak
Isobel Bennett

**Isobel Ida Bennett** (Brisbane, Australia, 1909ko uztailaren 9a - Sydney, 2008ko urtarrilaren 12a) Australiako itsas biologo ezagunenetako bat izan zen. Bera (Elizabeth Poperekin) William John Dakinen laguntzailea izan zen bere azken liburua, *Australian Seashores*, ikertzen. Askoren ustez, «marearteko zonari buruzko behin betiko gida eta urpekarientzat gomendatutako informazio-iturria» da. Dakin 1950ean hil ondoren, liburua 1952an argitaratu zen arte lagundu zuen, eta berrikusten eta berrargitaratzen jarraitu zuen, 1980tik 1992ra arte, guztiz berrikusi arte. Geroagoko edizioetan, egilekide gisa agertu zen, eta ondoren lehen egile gisa. Beste bederatzi liburu ere idatzi zituen, eta Australiako Antartikako Ikerketa Espedizio Nazionalekin (ANARE) hegoaldera joan zen lehen emakumeetako bat izan zen (Susan Ingham, Mary Gillham eta Hope Macphersonekin batera).

## Bizitza 
Isobel Ida Bennett 1909an jaio zen Brisbanen eta Somerville Housen hezi zen, 16 urterekin utzi baitzuen familia Sydneyra joan zenean. Negozio eskolara joan zen eta patente bulego batean lortu zuen lana, eta lau urtez Sydneyko Royal Schools of Music-eko Associated Board-en, eta 1933an Sydneyko Unibertsitateko Zoologia Sailean sartu zen. Garai hartatik 1948ra arte, W.J. Dakin irakaslearen idazkari, liburuzain, erakusle eta ikerketa-laguntzaile gisa lan egin zuen, eta ondoren P.D.F. Murray irakaslearen ikerketa-laguntzaile gisa.

1971n erretiratu zen, baina idazle eta ikertzaile aktibo izaten jarraitu zuen. 1974tik 1979ra Gales Berriko Arrantza Sailarekin lan egin zuen, eta garai hartan, landa-lanak eta azterketak egin zituen Jervis badiako eta Ulladullako kostaldeko arroka-plataformetan, eta Lord Howe uharteko, Norfolk uharteko eta Flinders uharteko kostaldeetan.

Bennett Sydneyn hil zen, 98 urte zituela.
* Itsas organismoen genero bat eta bost espezie zituen (hiru Koral Hesi Handikoenak) eta bere izena daraman koral arrezife bat.
* Bennetten omenez izendatutako ezaugarri geografikoen artean, *Isobel Bennett Reef 21-505* daude, Heron uhartearen ondoan dagoen Koral Hesi Handian, eta Macquarie uhartean dagoen *Bennett aintzira*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Australian Museum Isobel Bennett
Anjanette Comer

**Anjanette Comer** (Dawsonen, Texas, 1939ko abuztuaren 7a) estatubatuar aktore da. 1964ko Quick, Before It Melts komediako emakumezko protagonista gisa egin zuen debuta zineman, eta, ondoren, 1965eko *The Loved One* satiran paper oroigarria egin zuen. *The Appaloosa* (1966) abentura filmean paper nagusia lortu zuen, Marlon Brando eta John Saxonen maitasun interesa bezala. 1962tik 1999ra bitartean, Comer Estatu Batuetako eta Mexikoko 50 zinema eta telebista ekoizpenetan baino gehiagotan agertu zen.

## Filmografia hautatua 
### Zinema eta telebista 
* *My Three Sons* como Janie Stempel (1 episodio, 1962)
* *Gunsmoke* como Cara Miles (1 episodio, 1963)
* *Bonanza* como Joan Wingate (1 episodio, 1964)
* Combate!! como Annette (1 episodio,  1964)
* *Quick, Before It Melts* (1964) como Tiara Marshall
* *The Loved Ones* (1965) como Aimee Thanatogenous
* *The Appaloosa* (1966) como Trini
* *Los cañones de San Sebastián* (película de 1968) como Kinita
* *La noche de los mil gatos* (1972)
* *Police Story* como Constantina (2 episodios, 1974)
* *S.W.A.T.* como Alicia Woodward (2 episodios, 1975)
* *Dead of Night* (1977) como Alexis
* *The Underneath* (1995) como la señora Chambers
* *Profiler* como Barbara Henkley (1 episodio, 1999)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guillermo Rothe

**Guillermo Rothe** (Kordoba, Argentina, 1879 – Buenos Aires, Argentina, 1959) politikaria eta abokatua izan zen. Justizia eta Instrukzio Publikoko ministro kargua bete zuen Ramón S. Castilloren presidentetzan. Gerra Zibilak erbestera eramandako euskal herritarren ikuspuntutik, haren figura garrantzitsua da 1940ko hamarkadan Argentinako gobernuak Jose Antonio Agirre lehendakariaren ordezkaritzari emandako babes instituzionalagatik.

Bere jardun politikoan, Rothek laguntza eman zien Eusko Jaurlaritzaren ordezkariei, tartean Mariano Albasoro Eusko Jaurlaritzaren Argentinako ordezkariari. Euskadiren kausarekiko jarrera irekia eta lagunkoia erakutsi zuen. Bere kargutik, Argentinako administrazioaren eta euskal herritar erbesteratuen arteko harremanak bideratu zituen, eta haren izena maiz agertzen da garaiko kronika diplomatikoetan, hala nola *Gernika: Boletín de Información de los Vascos en Inglaterra* aldizkarian, Eusko Jaurlaritzari izan zion begirunegatik nabarmenduta.
2026ko Kolonbiako Aire Armadaren Lockheed C-130 hegazkinaren istripua

**2026ko Kolonbiako Aire Armadaren Lockheed C-130 hegazkineko istripua** 2026ko martxoaren 23an gertatu zen. Aireratu eta gutxira amildu zen hegazkina, Kolonbia hegoaldean. Zergatik erori den ikertzen ari dira. 128 pertsona zihoazen barruan, 11 tripulatzaile eta 114 bidaiari, gehienak militarrak. Defentsa kontuetan espezializatutako webgune baten arabera, hegazkinak 43 urte zituen. AEBetako armada hasi zen hura erabiltzen, 1983an, eta Kolonbiakoak 2020an erosi zuen.

## Gertakariak 
Kolonbiako armadaren hegazkin batek lurra jo zuen herrialdearen hegoaldean, Putumayo eskualdean. Horren ondorioz gutxienez 66 pertsona hil ziren, 58 zauritu, eta lau desagertuta zeuden. Iturri ofizialen arabera, 128 pertsona zihoazen barruan. Aireratu eta gutxira amildu zen abioia. Hegazkina amildu ondoren, leherketa batzuk entzun ziren. Pedro Sanchez Suarez Defentsa ministroak argitu duenez, sute bat piztu zen, eta, haren ondorioz, eztanda egin zuen garraiatzen ari ziren munizioaren parte batek. 

Puerto Leguizamo hiriko lurretan amildu zen hegazkina, Amazonian, Peruko mugatik gertu. FARC Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileetako disidenteek erasoak egin izan dituzte eremu horretan baina gertatutakoa erasotzat hartzeko moduko zantzurik.

## Polemika 
Gustavo Petro herrialdeko presidenteak kritikatu egin du hegazkina erosi zenean herrialdeko presidentea zena, Ivan Duque (2018-2022) eskuinekoa alegia, txatar hutsa esanez. Maiatzaren 31n presidentetzarako hauteskundeak egingo dituzte Kolonbian, eta Paloma Valenciak, uribismoaren presidentegaiak, Petro jarri du jomugan, bestetik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Istripuaren bideoak.
Quesada (Sr. Quesada)

**Quesada** (izen osoa ezezaguna) 1970eko hamarkadan Buenos Airesen (Argentina) bizi zen espainiar kolektibitateko buruzagia izan zen. 

1973ko uztailaren 14an, hizlari nagusietako bat izan zen Espainiako Gaien Informazio Koordinakundeak (CITE) antolatutako ekitaldi batean, Buenos Airesko Lima 733 kaleko Rincón Familiar Andaluz zentroan. Bere hitzaldian, Eustakio Mendizabalen heriotza aipatu zuen. Poliziak eskuburdinak jarrita zituela hildako euskal langile bat zela esan zuen. 

Ondorengo zenbait argitalpenek ezaugarri horrekin bat ez zetozela adierazi zuten, eta Mendizabalen izaera politikoa eta atxiloketaren eta heriotzaren inguruabarrak azpimarratu zituzten. Era berean, eztabaidaren ikuspegia zalantzan jartzen zuten sektoreen kritikak jaso zituen topaketak, bereziki Euskadi Espainiako eskualde gisa hartzeari dagokionez, erakunde nazional bereizi baten ordez.
Dorotea Wilson Tathum

**Dorotea Wilson Tathum** (Puerto Cabezas, Nikaragua, 1948ko abuztuaren 15a) nikaraguar emakumeen eskubideen aldeko politikari eta aktibista da. Nazio Askapenerako Fronte Sandinistako (FSLN) diputatua eta kidea izan zen. Nikaraguako emakumeen eta biztanle beltzen eskubideei buruz sentsibilizazioa suspertzeko hainbat erakunde sortu ditu, berak bakarrik edo beste ekintzaile batzuekin batera, besteak beste, Nikaraguako Emakumeen Foroa eta Ameriketako Lider Afro-ondorengoen Goi Bilera (2015). 2011n, Berdintasunaren eta Diskriminaziorik Ezaren Nazioarteko Saria eman zion Diskriminazioa Prebenitzeko Kontseilu Nazionalak.

## Biografia 
### Lehen urteak eta ikasketak 
Dorotea Wilson 1948an  jaio zen, Puerto Cabezasen, Nikaraguako Ipar Karibe Kostako Eskualde Autonomoko udalerrian. Wilson jatorri afrikarrekoa da; bederatzi neba-arrebetako bat da. Bere aitak eskualdeko urre meategietan lan egiten zuen eta amak pastelak saltzen zizkien bertako basomutilei. Santa Ines eta Maryknoll ikastetxe katolikoetan egin zituen bere lehen ikasketak.

### Ibilbidea 
1975ean, Wilsonek bat egin zuen Fronte Sandinistako (FSLN) kide zen gerrilla talde batekin. Politikan jarduteak bere moja botoen urraketa zekarren, eta, horregatik, uko egin zien eta komentua uztea erabaki zuen. Erabakia hartzeko eragina izan zuten haren erlijio-sinesmenek, batez ere pobreei laguntzearekin eta justizia sozialarekin lotutakoek. 1987an aldarrikatu zen Autonomia Estatutuaren (28 Legea) idazketan ere Wilsonen parte hartzea funtsezkoa izan zen. Bestalde, bakea negoziatu zuen FSLNren izenean kostaldean autonomia mantentzeko borrokan ari ziren beste gerrilla talde batzuekin. Wilsonek garbi azaldu du FSLNn izandako inplikazioak bere nortasun afro-nikaraguarra esnatzera eraman zuela.

2015ean, Ameriketako Emakume Afro-ondorengo Liderren lehen Gailurra antolatu zuen, ekainaren 26tik 28ra bitartean, Managuan (Nikaragua). *Voces Caribeñas* (Karibeko ahotsak) erakundearen sortzailea da, eta 2018ra arte Emakume Afro-latinoamerikarren, Afro-karibearren eta Diasporaren Sareko koordinatzaile nagusia izan zen. Erakunde horiek emakumeen eskubideak defendatzen dituzte, arraza-bereizkeria bereziki azpimarratuz.

## Esker onak 
* 2011: Berdintasunaren eta Diskriminaziorik Ezaren Nazioarteko Saria, Diskriminazioa Prebenitzeko Kontseilu Nazionalak (Conapred) emana
* 2015: *Josefa Toledo* Ordena, Mugimendu Eraikitzailea eta Giza Eskubideen Defendatzailea Graduan
* 2020: Generation Equality Saria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Monica Baltodano Marcenaro
* Mirna Cunningham Kain
* Benigna Mendiola Sequeira
* Dora María Tellez Argüello

## Kanpo estekak 
* De Cicco, Gabby (2015) *Las mujeres afrodescendientes se organizan de cara al Decenio de las personas afrodescendientes* (Elkarrizketa)

* *Monja, guerrillera y defensora de mujeres* (2011)
* *Dorotea Wilson - Transformando las masculinidades* (2016)
Luis Alberdi

**Luis Alberdi**  (Vitoria-Gasteiz, Araba, 1922 - , 2013ko otsailaren 4a ) apaiz katoliko, misiolari eta teologo arabarra izan zen. Arabako misio-mugimenduaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen eta pisu handia izan zuen Gasteizko Teologia Fakultatearen eta *Scriptorium Victoriense* aldizkariaren kudeaketan.

## Bizitza eta lanak 
1946an apaiztu zen Gasteizen. 1948an, Ekuadorrera joan zen lehen zortzi misiolari arabarren taldean, Los Rios probintziara, "Misio Diozesarrak" mugimenduaren hasiera markatuz. Han egindako lanagatik ezaguna da misiolari aitzindari gisa.«Los Ríos-eko misioaren historia»

Gasteizera itzultzean, ardura handiko karguak izan zituen Elizbarrutian:

* **Misiotarako Prokuradore nagusia:** Hamarkadetan zehar kanpoko misioetarako laguntza antolatu zuen.
* **Scriptorium Victoriense:** Gasteizko Teologia Fakultateko aldizkari zientifikoaren kudeatzaile eta idazkari izan zen. *Scriptorium Victoriense* 2000ko uztaila-abenduko zenbakian , Jose Zunzunegui  bezalako figuren inguruko azterketa historikoak eta fakultateko memoriak jaso zituen.Bere bizitzaren amaierara arte, Gasteizko Seminarioari eta hiriari lotuta egon zen, eliz ondarea eta misio-izpiritua defendatuz.

## Erreferentziak eta kanpo estekak
Gregorio Ruiz de Ercilla

**Gregorio Ruiz de Ercilla** (Durango, Bizkaia, 1886ko maiatzaren 25a – Izpura, Nafarroa Beherea, 1983) euskal sindikalista eta kultur eragilea izan zen, euskal nazionalismoarekin eta euskararen defentsarekin lotura estua izan zuena.

1924 eta 1930 artean, euskarazko ipuinak eta hizkuntzaren aldeko artikuluak argitaratu zituen *Euskal Esnalea* aldizkarian. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren erbesteratu egin zen 1939an, eta atzerrian euskal sindikalismoaren antolaketan lan garrantzitsua egin zuen.

ELA sindikatuko kide nabarmena izan zen, eta 1945ean idazkari nagusi izendatu zuten, Manu Robles-Aranguiz buru zela. Kargu hori 1972ra arte bete zuen, osasun arazoengatik utzi behar izan zuen arte.
San Sebastian (Guido Reni, Erroma)

**San Sebastian** margolana, Guido Renik oihal gainean olioz egia 1615 inguruan, Erromako Museo Kapitolinoetan dago. Artistak San Sebastian geziz josia margotu zueneko zenbait lanetako bat da, beste bi antzekoak daudelarik Genovako Rosso jauregian bat eta beste bat Providenceko (AEB) Rhode Island School of Design Museum museoen. 

## Historia 
Francesco Maria del Monte kardinalaren bilduman jasota dago lehen aldiz, eta ziurrenik berak enkargatu zuen. Kardinala 1628an hil zenean, enkantean saldu ziren lau margolanetako bat izan zen; besteak izan zirelarik Caravaggioren bi, *Igarlea* eta *Joanes Bataiatzailea* (hauek ere Museo Kapitolinoetan), eta Jacopo Bassonoren  *Orfeo* gerora galdutakp bat. Eroslea izan Carlo Emanuele Pio di Savoia kardinala, Pio deituriko bilduman 1750 arte geratu zelarik.

Margolan honen antzeko bertsio batek zirrara handia eragin zion Yukio Mishima idazle japoniarrari, eta argazki batean bere burua hala agertzea erabaki zuen 1968an.

## Konparaketa 

Fitxategi:Pinakoteka Kapitolinoa Reni 021 LFOZS.jpg|Margolana Erromako Kapitolinoko pinakotekan.
Fitxategi:Guido_Reni_-_Saint_Sebastian_-_Google_Art_Project_(27740148).jpg|Genovakoa.
Fitxategi:Guido_Reni_-_St._Sebastian_-_55.112_-_Rhode_Island_School_of_Design_Museum.jpg|Providencekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emilio Maspero

**Emilio Máspero** (Rosario, Argentina, 1927ko azaroaren 27a – Caracas, Venezuela, 2000ko maiatzaren 31) Latinoamerikako sindikalista eta pentsalari garrantzitsua izan zen, langileen mugimenduan eta kristau humanismoan oinarritutako ekintzagatik ezaguna. 

Gaztetatik Juventud Obrera Cristiana-n parte hartu zuen, eta ondoren sindikalismoan jardun zuen, langileen eskubideen aldeko borrokan nabarmenduz. 

Bere ibilbidean, Latinoamerikako langileen antolaketan funtsezko papera izan zuen, batez ere CLAT erakundeko idazkari nagusi gisa, kargu hori urte askotan bete zuelarik.
Monique van de Ven

**Monica María Theresia "Monique" van de Ven** (ahoskera nerderladera : moˈnik fɑn də ˈvɛn) (Zeelandan, Ipar Brabante, 1952ko uztailaren 28a). Aktore eta zuzendaria da. Bere herrialdeko zinema zuzendari nagusiekin lan egin du, Paul Verhoeven, Fons Rademakers eta Dick Maas, besteak beste.

## Ibilbidea 
Aktore gisa egin zuen debuta *Turks Fruit* filmean (*Turkiako Gutiziak* eta *Turkish Delight* izenez ere ezaguna) egin zuen 1973an. Bertan Olga Stapelsen papera jokatu zuen eta Rutger Hauerrekin batera aritu zen. Paul Verhoevenen pelikulak arrakasta handia izan zuen, ingelesezkoa ez den hizkeraz film onenaren Oscar sarirako izendatua egon zen eta ordura arteko Holandako film onena bezala aukeratua izan zen. Arrakasta hori izan zen aktorearen ibilbidearen oinarria, eta bi urte geroago Verhoevenentzako lan egin zuen berriro *Katy Tippel izeneko emaztegai bat* filmean, berriz ere Rutger Hauerrekin batera; Amsterdamera bere familia pobretuarekin joan eta prostituzioan lan egitera behartuta dagoen neska gazte baten papera egin zuen.

Izar gonbidatuaren paperak izan ditu *Starsky eta Hutch* eta *Remington Steele* telesailetan.

1986an, Fons Rademakersen *Erasoa* filmean paper nagusietako bat izan zuen, eta ingelesez ez den film onenaren Oscar saria eta Urrezko Globoa irabazi zituen. 1988an, Laura interpretatu zuen Amsterdamned:  *Misterioa kanaletan* lanean, Dick Maasen thriller bat, non hiltzaile bat Amsterdamgo kanal-sistemaz baliatzen den.

90eko hamarkadatik aurrera emanaldi zinematografikotik aldenduta egon zen, baina Holandako telebistako telesailetan eta iragarki publizitarioetan parte hartzen jarraitu zuen. 1996an, *Mama Proefkonijn* (ingelesezko itzulpena: ''Mama's Guinea Pigek*) film laburra zuzendu zuen; zuzendari gisa egin zuen lehen film luzea *Zomerhitte* (Udako Beroa) izan zen, 2008an estreinatua.

## Bizitza pertsonala 
1973tik Jan de Bont argazki-zuzendariarekin harremana izan zuen, *Turks* fruit-en errodajean ezagutu zuena; 1977an ezkondu ziren eta 1988ra arte egon ziren elkarrekin. Gaur egun, Edwin de Vries aktore, zuzendari eta idazlearekin ezkonduta dago.

## Filmografia partziala 
### Zuzendaria 
* *Mama Proefkonijn* (1996)
* *Summer Heat'' (2008)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lebitirazetam

**Lebirazetama** konposatu organikoa da C8H14N2O2 formula duena, laktamen klasekoa errazetamen taldekoa. Zentro estereogeneniko bat du eta, onodorioz, bi enantiomero: (*S*)- eta (*R*)-. Lebirazetam esaten zaio (*S*)- enantiomeroari eta *etirazepam* bi enantiomeroen nahaste errazemikoari. Lebirazetama solido kristalinoa da. Uretan, etanoletan eta ohiko disolbatzaile organikoetan disolbagarria da. Narritagarria da.

## Erabilera 
Lebirazetama antiepileptiko gisa usatzen da. Espainian  *Kepra* eta *Laurak* markekin eta botika generiko gisa merkaturatzen da. Frantzian *Kepra* eta *Levidcem* markekin eta botika generiko gisa merkaturatzen da. Pilula moduan hartzen da.

### Albo-ondorioak 
Lebirazetamaren albo-ondorio ohikoenak anorexia, depresioa, erasokortasuna, antsietatatea, zefalea, logura eta zorabioa dira, berteak beste.

## Erreferentziak
Rafael Mendizabal Aizpurua

**Rafael Mendizabal Aizpurua** (Donostia, 1940ko urtarrilaren 6a - Barbate, Cádiz, 2009ko abuztuaren 1a) antzerkigile, egile eta ekoizle espainiarra izan zen, bere komedia ugariengatik eta arrakasta komertzial handiko antzerki-lanengatik ezaguna. Bere ibilbidean zehar, 50 antzezlan luze inguru eta 100 pieza labur baino gehiago idatzi zituen, Espainiako entretenimendu-antzerkiaren erreferente bihurtuz.

Bere estiloa umorean eta nahas-mahas komedian oinarritu zen, publikoarentzat erraz eta atsegin eginez. Horien artean, *Mi tía y sus cosas* (1983) lanak arrakasta handia lortu zuen. Antzerkigintzaz gain, ostalaritzan aritu zen enpresari gisa eta hasierako urteetan transformista ere izan zen.
Roberto Calvo Pérez

**Roberto Calvo Pérez** (Quintana del Pidio, Burgos, 1963ko martxoaren 19a) teologo, apaiz katoliko eta irakaslea da. Gaur egun, Espainiako Iparraldeko Teologia Fakultateko (Burgosko egoitza) dekanoa eta Misionologia Institutuko zuzendaria da.  Bere ikerketa-ildoak ebanjelizazioan, pastoraltzan eta misionologian zentratzen dira.

## Bizitza eta ibilbide akademikoa 
Burgosko Quintana del Pidion jaioa, 1988an apaiztu zen. Teologia Espiritualean lizentziatu zen Burgosko egoitzan (1995) eta Teologia Pastoralean diplomatu zen Erromako Laterandartar Unibertsitate Pontifikalean (1999). 2000. urtean Teologian doktoratu zen. 

Bere ibilbidean zehar lotura estua izan du Gasteizko Teologia Fakultatearekin, batez ere *Lumen* eta *Scriptorium Victoriense* aldizkari  zientifikoetan argitaratutako artikuluen bidez. 2000. urteko *Scriptorium Victoriense* aldizkarian , elizaren egitura eta misioari buruzko gogoeta teologikoak jaso zituen, garaiko teologia sistematikoaren eztabaidetan parte hartuz.

Gaur egun, Teologia Pastoraleko katedraduna da eta ebanjelizazioari buruzko hainbat espezialitateren zuzendaria.

## Argitalpen nagusiak 
* *Tu Palabra el lámpara para mis pasos.* (2011)
* *África entre dos Sínodos: apertura a la misión.* (2007)
* *La* *liturgia, cumbre y fuente de la evangelización...* (2004)
* *Una Iglesia sinodal: memoria y profecía* (Eloy Buenorekin batera, 2000).

## Erreferentziak eta Kanpoko estekak
Antonio Fava

**Antonio Fava** (Scandale, 1949ko maiatzaren 28a) italiar aktore, dramaturgo, zuzendari, irakasle eta maskaragilea da, "commedia dell'arte" generoaren praktikan eta ikerketan aditua. 

## Bizitza eta ibilbiea 
Antonio Fava Italian jaio zen, Scandale herrian, eta ondoren Reggio Emilia hiriran bizi eta lan egin du. Bere ibilbide profesionalean, aktore, zuzendari eta egile gisa lan egin du, baita nazioartean irakasle gisa ere, unibertsitate eta antzerki erakunde ugarietan. Halaber, maskaragile gisa nabarmendu da, "comedia dell"arte"-ko maskaren diseinuan eta ekoizpenean egindako lanagatik.  

Bere aitak egindako maskarek piztu zioten "comedia dell'arte"-rekiko interesa, eta horrek bere ibilbide profesionala baldintzatu zuen.

Antzerki ibilbidea Strasbourg-eko antzoki nazionalean hasi zuen, eta ondoren Jean-Pierre Chabroll idazle frantsesarekin lan egin zuen Parisen, "Teatro della Jacquerie" proiektuarekin lotuta. 

Ondoren, Reggio Emiliara itzulita Teatro del Vicolo sortu zuen, eta 1980tik aurrera bere ekoizpenetako asko bertan taularatu ditu. Aldi berean, nazioarteko bira ugari egin ditu, besteak beste Europan, Amerikan, Asian eta Afrikan. 

Irakasle gisa, hainat unibertsitate eta antzerki eskolatan irakatsi du "commedia dell'arte", besteak beste Exeterko Unibertsitatean, New Yorkeko Unibertsitatean eta Montrealeko antzerki erakundeetan. Halaber, Real Escuela Superio de Arte Dramático (RESAD) bezalako erakundeetan jardun du. 

Maskaragile gisa ere jardun du, bere eskoletarako larruzko maskarak sortuz. Bere maskarak museoetan erakutsi dira. Zuzendari gisa, besteak beste, Gioachino Rossiniren "Il turco in Italia" eta "La gazza ladra" lanak zuzendu ditu Teatro Marrucinon. Libretista gisa ere aritu da, International Opera Theaterekin elkarlanean, eta 2006an "La Tempesta" lana aurkeztu zuen.

## Erreferentziak
Rosario Ibaibarriaga

**Rosario Ibaibarriaga Ormaetxea** (Ermua, Bizkaia, 1909ko urriaren 2a - Ermua, Bizkaia, 1999ko apirilaren 20a) erraketista profesionala izan zen, *Rosario* ezizenarekin kantxaratu zena.

## Biografia 
Pilotari familian jaio zen Rosario. Dolores eta Juanek izandako zortzi seme-alabetatik sei aritu ziren pilotan, euretako bost profesional mailan jokatuz: Poli, Irene, Bitxori eta Rosario bera erraketa modalitatean jardun zuten, Vicente zestan eta Amancio palan saiatu zen.

Ermuan, plazako frontoiaren ondoan bizi ziren, piloten klaskada soinu artean haziz. Aita gazterik hil zitzaion eta Eibarrera bizi izatera lekualdatu zen. Han ere frontoia zuten etxetik gertu eta sasoi hartan nesken hiru pilota-eskolak bere onenean: Txaltxa-zelaiko frontoikoa, Astelenakoa eta Kiputxanekua, hirurehun metrotan hiru erreketista gune.  

### Erraketista ibilbidea 
Rosario goitizenarekin Madrilen, Zaragozan eta Bartzelonan jokatu zuen, azken honetan Condal frontoian arituz. Gerora familian eta lagun artean oso gutxitan hitz egingo zuen erraketista zen sasoiaren bizipenez. 

Pilotakada bortitz baten ondorioz belaunean eraso handia egin zuen, meniskoa kaltetuz eta lesio hark bere erretiroa azkartu zuen. Kartila bat zuten erraketista batzuk: frontoiak hilero soldatatik diru kopuru txiki bat kentzen zien gaixotu edo lesionatuz gero, jokatu ezean, zeozer kobratzen jarraitu ahal izateko. Pilota utzi ondoren, Rosariori soldata txiki bat geratu zitzaion. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
* Emakume erraketistak. Antzinako lanbideak
Enrique Castro Delgado

Enrique Castro Delgado (Madrid, 1908ko martxoaren 27a – Mexiko, 1965eko maiatzaren 21a) espainiar politikari eta idazlea izan zen. Gaztetan, Espainiako Alderdi Komunista-n (PCE) sartu zen, eta Espainiako Gerra Zibila garaian Bosgarren Erregimentua]ren sortzaileetako bat eta komisario politikoa izan zen. Gerra amaitu ondoren erbesteratu egin zen, lehenik Sobietar Batasunean eta gero Mexikon. Alderditik bota ondoren, komunismoarekiko jarrera kritikoa hartu zuen, eta bere esperientziak hainbat lanetan islatu zituen, bereziki *Mi fe se perdió en Moscú* liburuan.
Juan Mari Feliu

**Juan Mari Feliu Dord** (Iruñea, 1942) mendizale, idazle eta politikari nafarra da, Nafarroako mendizaletasun modernoaren aitzindarietako bat. Nafarroako Mendizale Federazioko buru izan zen bi alditan (1985-1989 eta 1998-2001).

Gaztetatik piztu zitzaion mendiarekiko zaletasuna, eta 1950eko hamarkadan hasi zen Pirinioetan ibiltzen. 1960ko hamarkadan mendizaletasunean sakondu zuen, alpinismoan eta espeleologian jardunez. 

1966an, San Martin leizeko munduko sakontasun errekorrean parte hartu zuen, eta 1967an, Euskal-Nafarroa Espedizioa osatu zuen Andeetara, non gailur birjinak igo zituen. Alpinismoarekin konprometituta, bi alditan (1985-1989 eta 1998-2001) izan zen Nafarroako Mendizale Federazioko buru, eta 1992-2005 urteen artean Espainiako Mendi Kirol eta Eskalada Federazioaren zuzendaria. 1963tik, bat egin du alpinismoaren inguruko liburuak idazten, Euskal Pirinioei buruz edo Nafarroako mendi gidak idatziz. Guztira, 48 liburu idatzi ditu Feliuk. 

Juan Marik, frankismoaren aurkako jarduera politikoan parte hartu zuen. Eta 1970eko hamarkadan, bere jarduera politikoaren ondorioz atxilotu eta espetxeratu egin zuten. Ondoren, erbestean bizi izan zen denbora batez. Garai horrek eragin sakona izan zuen bere bizitzan eta ondorengo jardunean.

1980ko hamarkadan Nafarroara itzuli zen, eta mendizaletasunari eta dibulgazioari ekin zion berriro. Nafarroako mendien ezagutza sustatzeko lan egin zuen, bai ibilaldi eta esplorazioetan, bai idazlanen bidez.

2010eko hamarkadan eta ondoren, memoria historikoari, Pirinioetako bizimoduari eta bere bizipen pertsonalei buruzko testuak eta hitzaldiak egiten jarraitu du, Nafarroako kulturaren eta mendizaletasunaren erreferente gisa mantenduz.
Constantino Turiel

Constantino Turiel (1888, Zamora - 1950, Montpellier), Abanto y Ciérvanako zinegotzia (Bizkaia) eta Montpellier-eko Kongresurako delegatua (Frantzia) izan zen.

## BIOGRAFIA 
Meatzaria zen. 12 urtekin ikasteari utzi zuen, hortaz, 12-15 urte bitartean bere aitari eta bere anaiei uzta lantzen lagundu zien Valladolideko hainbat herritan, Sitrama de Tera (Zamora) herritik abiatuta. 

Bestalde, Gallartako Alderdi Sozialistako (PSOE) sukurtsalean sartu zen eta 1917ko abuztuko greba orokorrean, meatze-eskualdeko Batzordeko ordezkaria izan zen eta mugimenduaren amaieran atxilotu zuten. Gallartako Talde Sozialista ordezkatu zuen Espainiako Langile Sozialistaren Alderdiaren (PSOE) Ezohiko Kongresuan 1931n eta 1932ko XIII. Kongresuan parte hartu zuen, non "Parlamenturako Hautagaiak Izendatzeko Metodoa" Batzordeko kide izan zen. Gainera, UGT-eko kidea izan zen eta Espainiako Gerra Zibila amaitzean, Frantziara erbesteratu zuten, eta Clermont-Ferrandeko eta Montpellierreko UGT eta PSOE sukurtsaleetan lidergo karguak izan zituen, baita hiri horietako departamentu taldeen batzordeetan ere. Azkenik, 1946an, erbestean PSOEren Bigarren Kongresuan parte hartu zuen Montpellierreko sukurtsaleko ordezkari bezala, eta bertan hil zen 1950eko otsailaren 19an.

## ITURRIA 
Pablo Iglesias Fundazioa webgunea (Turiel Huerga, Constantino)
Otto Kersten

**Otto Kersten** (Altenburg, Alemania, 1839ko abenduaren 23a – bertan, 1900eko azaroaren 22a) alemaniar esploratzaile, geografo, botanikari eta kimikaria izan zen, batez ere Afrikako ekialdean egindako ikerketa eta espedizioengatik ezaguna.

Leipzigeko Unibertsitatean natura zientziak ikasi zituen eta 1861ean doktore titulua lortu zuen. Handik gutxira, Afrikako espedizio zientifikoetan parte hartu zuen, Karl Klaus von der Decken esploratzailearekin batera, Kilimanjaro mendira igotzeko saiakeretan eta Afrikako ekialdeko hainbat lurralde aztertzen. 

1860ko hamarkadan zehar, Seychelles, Komoreak eta Madagaskar ingurua esploratu zituen, eta bere bidaiek ekarpen garrantzitsua egin zioten garai hartako geografiari eta zientziari. Osasun arazoengatik Alemaniara itzuli ondoren, besteak beste, Afrikako espedizioen emaitzak argitaratzen eta aztertzen aritu zen.

Gerora, Jerusalemen Alemaniako kontsulatuan lan egin zuen, eta Palestinako lurraldean ikerketa geografiko eta botanikoak egin zituen. Bizitzaren azken urteetan, berriz, jarduera zientifikoa eta kolonialismoaren aldeko ideiak uztartu zituen, Afrikarekin lotutako proiektuak sustatuz.
Fred Uhlman

**Fred Uhlman** (Stuttgart, Alemania, 1901 – Londres, 1985) jatorri judu-alemaniarreko idazle eta margolaria izan zen. Familia burges eta intelektual batean jaioa, Zuzenbidean ikasi zuen Freiburg, Munich eta Tübingeneko unibertsitateetan, eta ondoren abokatu gisa jardun zuen. Hala ere, nazismoaren gorakadak Alemaniatik ihes egitera behartu zuen, eta 1933an Parisen erbesteratu zen. Han, egoera ekonomiko zaila izan arren, hainbat lanetan jardun zuen bizirauteko, eta aldi berean margolaritzarekiko zuen zaletasuna garatu zuen, bere jarduera nagusi bihurtu arte.

1930eko hamarkadaren erdialdean Ingalaterrara joan zen, eta bertan finkatu zen bere emaztearekin. Londresen bizi zela, Bigarren Mundu Gerran alemaniar errefuxiatuei laguntzeko ekimenetan parte hartu zuen, eta horrek agintari britainiarren susmopean jarri eta aldi batez atxilotua izatea eragin zuen. Gerraostean, bere margolanek gero eta aintzatespen handiagoa lortu zuten nazioartean, eta aldi berean literaturan ere jardun zuen, bere bizipen pertsonalek eta erbeste-esperientziak markatutako lanak idatziz. Bere lanik ezagunena *Reencuentro* (1971) eleberria da, arrakasta handia izan zuena eta hainbat hizkuntzatara itzulia; horrez gain, *La carta de Conrad*, *El retorno* eta *Un alma valerosa* ere idatzi zituen, baita bere autobiografia ere (*The Making of an Englishman*, 1960).

Uhlmanen obra, literario eta piktorikoa, erbesteaz, identitateaz eta oroimenez markatua daude. Bere estiloak, askotan arte naïf-arekin lotuak; emozio sakonak adierazteko gaitasuna erakusten du. Bere lana hainbat erakundetan gorde eta erakutsi da, besteak beste Londresko museoetan.
Guido Morselli

**Guido Morselli** (Bolonia, Italia, 1912ko abuztuaren 15a – Varese, Italia, 1973ko uztailaren 31) italiar idazlea izan zen, bere lanak heriotzaren ondoren aitortza zabalagoa lortu zuten egilea. Zuzenbidean eta filosofian ikasia, bere bizitzan zehar hainbat eleberri idatzi zituen, baina argitaletxeek etengabe baztertu izan zituzten, eta horrek bere ibilbide literarioa itzalean mantendu zuen.

Morselliren lanak gogoeta filosofiko sakonez, historia alternatiboen erabileraz eta gizartearen inguruko kritika zorrotzez bereizten dira. Bere eleberri nagusien artean *Il comunista*, *Contro-passato prossimo* eta *Dissipatio H.G.* nabarmentzen dira; azken hau da, gaur egun, bere lanik ezagunenetako bat. Idazleak estilo intelektual eta introspektiboa garatu zuen, eta bere narrazioetan maiz jorratu zituen existentziaren zentzua, bakardadea eta absurdoa bezalako gaiak.

Bizitza pribatuan isolamendurako joera izan zuen, eta literatur munduan aitortzarik ezak eragin nabarmena izan zuen bere egoera pertsonalean. 1973an bere buruaz beste egin zuen. Haren heriotzaren ondoren hasi ziren bere lanak argitaratzen eta kritikarien arreta jasotzen, eta gaur egun XX. mendeko italiar literaturako egile berezi eta kultuzko autore gisa hartzen da.

## Kanpo estekak
Andrea Díaz (aktibista)

**Andrea Díaz** (Quetzaltenango, 1987) Guatemalako LGBT ekintzaile indigena da. *Vidas paralelas* erakundearen sortzaileetako bat da, tokiko komunitate lesbikoaren eskubideen alde lan egiten duena. Gainera, identitate indigenaren aldarrikapenaren sustatzailea da. lehen edizioan, 2011n. Homosexualitatea publiko egin ondoren, indarkeria homofobikoa pairatu zuen behin baino gehiagotan bere jaioterrian, tartean neska-lagunaren eskutik kaletik helduta ibiltzeagatik harriekin eraso zioteneko instantziak barne.

*Vidas Paralelas* erakundea sortu zuen 2011. urtearen inguruan, eta, haren bidez, Quetzaltenangon emakume lesbianen aurkako indarkeria homofobikoko 50 salaketa baino gehiagori lagundu zitzaien funtzionamenduaren lehen hamarkadan, laguntza psikologikoarekin eta aldi baterako bizilekuarekin.

2022ra arte, Díazek erakundearen buru izaten jarraitzen zuen, zuzendari gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dominique Séraphin

**Dominique Séraphin** (1747ko otsailaren 15a – Longwy, Frantzia, 1800eko abenduaren 5a) frantziar titiritero ospetsua izan zen, itzal-antzerkia Frantzian zabaltzeagatik egin zen ezaguna. Askoren ustez, Europan itzal-antzerkia hedatzen lagundu zuen aitzindarietako bat izan zen, nahiz eta halako ikuskizunak Mendebaldean lehenagotik ezagunak izan.

Bere jaioterri zehatza ez da ezagutzen, eta iturri batzuen arabera Dominique-Séraphin François edo François Dominique Séraphin izan zen bere izen osoa. Gaztaroa Metz inguruan edo Longwyn igaro zuela uste da. Bere ibilbidea konpainia ibiltari batekin hasi zuen, eta Europako hainbat tokitan aritu zen, besteak beste gaur egungo Alemania, Herbehereak eta Italian.

1770eko hamarkadan ospea lortu zuen, bereziki 1772 eta 1776 artean Versaillesen eskaini zituen itzal-ikuskizunei esker, zeinak arrakasta handia izan zuten gorteko kideen eta familia errealaren artean. 1781ean “Frantziako Haurrei eskainitako Ikuskizuna” titulua jaso zuen, eta 1784an bere antzokia ireki zuen Parisko Palais-Royaleko galerietan. Bere lanek berrikuntza nabarmena ekarri zuten, izan ere, titiriteroen ohiko teknikak mekanismoekin uztartu zituen, erlojugintzako sistemak erabiliz automaten mugimenduak sortzeko.

Bere ikuskizun ezagunenen artean daude Le Chasse aux canards, Le Magicien Rothomago, L’Embarras du ménage. Eta bere lan ospetsuena, Le Pont Cassé, Louis-Gabriel Guillemainen musika-pieza batean oinarritua. Halaber, bere lanen libretoak argitaratu zituen, eta horrek aukera eman zien ikusleei, bereziki haurrei, etxean antzeko ikuskizunak antolatzeko.

1795ean ezkondu zen, baina ondorengorik izan ez zuenez, hil zenean bere ilobek heredatu zuten antzokia. Konpainia XIX. mendean zehar jardunean egon zen, eta Parisko itzal-antzerkiaren garapenean eragin handia izan zuen, besteak beste geroagoko Le Chat Noir antzokiaren aitzindari gisa.

## Kanpo estekak 
{{bizialdia|1747ko|1800eko|Seraphin, Dominique]]
Taínoen genozidioa

**Taínoen genozidioa**, XV. mendearen amaieratik eta XVI. mendean zehar, espainiar konkistatzaileek taíno herriaren aurka burututako genozidio bat izan zen. 

Espainiar Inperioa Quisqueya uhartera ailegatu aurretik (Kristobal Kolonek La Española gisa berrizendatua) taíno herria 100.000 eta 1.000.000 arteko kide kopuruz osatua zegoen. 1504an azken kazike taínoa kargugabetu zutenetik esklabo bilakatu edo tratu fisiko latz eta bortitza jaso zuten, 1514. urterako 32.000 taíno besterik ez zeudelarik. 1565ean 200 kide zeuden eta 1802an jada taíno herria desagertua zen.