open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fernando Aramburu

**Fernando Aramburu Irigoyen** (Donostia, 1959ko urtarrilaren 4a -) gaztelaniaz idazten duen olerkari, eleberrigile eta saiakeragile gipuzkoarra da.

## Biografia 
Zaragozako Unibertsitatean filologia hispanikoa ikasi zuen. 1985z geroztik, Alemaniako Ipar Renania-Westfalian bizi da.

1997ko *Ramón Gómez de la Serna*, 2001eko Euskadi eta 2007ko *Dulce Chacón* sariak lortu ditu. 2011ko *Tusquets* saria irabazi zuen *Años Lentos* eleberriarekin.

Haren *Patria* eleberriaren 940.000 kopia baino gehiago saldu da.

Beste euskal idazleek ETArekiko izandako jarrerak kritikatu izan ditu. Euskal abertzaletasuna eta kataluniar nazionalismoaren aurka ere azaldu da.

## Bibliografia 
### Eleberriak 
* *Fuegos con limón* (1996)
* *Los ojos vacíos* (2000)
* *El trompetista del Utopía* (2003)
* *Vida de un piojo llamado Matías* (2004)
* *Bami sin sombra* (2005)
* *Viaje con Clara por Alemania* (2010)
* *Años lentos* (2012).
* *Patria* (Aberria) (2016)
* *Los vencejos* (2021)
* *Hijos de la fábula* (2023)

### Kontakizun liburuak 
* *No ser no duele* (1997)
* *El artista y su cadáver* (2002)
* *Los peces de la amargura* (2007)
* *El vigilante del fiordo* (2011)

### Olerki liburuak 
* *El librillo* (1981, haurrentzako poesia)
* *Ave Sombra / Itzal Hegazti* (1981, argitalpen elebiduna, euskaraz eta gaztelaniaz).
* *Bruma y conciencia / Lanbroa eta kontzientzia (1977-1990)*. Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen zerbitzua, 1993 (Olerki bilduma. Argitalpen elebiduna, euskaraz eta gaztelaniaz)
* *El librillo*, Hiperión, Madrid, 1995. (Haurrentzako poesia).
* *Yo quisiera llover*, Ed. Demipage, Madrid, 2010 (Juan Manuel Díaz de Guereñuk egindako olerki hautaketa).
 
## Sariak 
* 2017 Euskadi Literatura saria, *Patria* lanagatik (Tusquets, 2016)
* Dulce Chacón espainiar narratiba saria 2007an eta 2017an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko idazle erdaldunak

## Kanpo estekak 
*  Jennifer Croft, *New York Times*: Fernando Aramburu's *Homeland*
* Zaldua, Iban: «La literatura, ¿sirve para algo? Una crítica de *Patria*, de Fernando Aramburu». 2023ko otsailaren 15ean kontsultatua.
Erromatar zenbakera

thumb|**Zenbaki erromatarrak** ulertzeko bideoa.

**Erromatar zenbakera** edo **erromatar zenbakikuntza** erromatarrek garatu zuten zenbaki-sistema da. Zenbakiak idazteko hainbat letra larri erabiltzen dira. Gaur egun mendeak idazteko erabiltzen ditugu erromatar zenbakiak, eta baita, erloju analogiko askotan ere.

## Sinbologia 
Erromatarrek, zenbakiak adierazteko, ondorengo letra hauek zerabiltzaten:

Erromatarrek ez zuten 0 zenbakia ezagutzen, eta horretxegatik ez dago zenbaki hori adieraziko duen hizkirik.

Sinbolo ezarria ez duten zenbakiek, konposatuak sortzen dituzte. Hala nola, bi (2) esateko II edo ii zerabilten. Letra aglomerazio handiegiak ez sortzeko, honako jokoa egiten zuten, lau (4) IIII edo iiii izan beharrean, IV edo iv zerabilten. Balio gutxiagoko ikur bat, balio handiagoko baten aurrean jartzean, honen kenketa balitz moduan jokatzen da. Hala nola, IX bederatzi (9) da eta XL berrogei (40).
thumb|Erloju askotan, IV eta VI zenbaki erromatarrak ez nahasteko-edo, tradizionalki, lau zenbakia IIII batekin adierazi da.

4.000 edo balio handiagoko zenbakiak adierazteko, zenbakiaren gainean marra horizontal bat jartzen da. Horrela, zenbakiak milakoak adierazten dituela esan nahi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leppäjärvi

**Leppäjärvi** (iparraldeko samieraz: *Leaibejávri*) Enontekiön dagoen hogeita hamar bat etxez osaturiko herrixka bat da. Udalerriko Hetta herritik abiatzen den Norvegiarako errepide erdibidean dago, mugatik 15 bat km-tara. Natura basatiaren artean dago, oihan zarbatsuen erdian eta Enontekiöko iparraldeeneko pinudiak ikusi daitezke bertan. Lijankijärvi aintziraren ertzean dago. 100 bat biztanle dauzka.

Laponiako Gerran, oso harrigarria bada ere, **Leppäjärvi** izan zen alemaniarrek suntsitu ez zuten herrixka bakanetarikoa. Herrixkako usteak dioenez, **Alamattila**ri esker izan zen, herrixka erasoengandik babesten duen aztia.

## Kanpo estekak 
* Leppäjärviri buruzko informazioa
Moguer

**Moguer** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 51 m-ko altueran eta Huelvatik 19 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 18.381 biztanle zituen 204 km²-tan banaturik. Palos de la Fronterarekin batera Mazagón mankomunitatea kudeatzen du.

## Leku interesgarriak 
* Santa Klara monasterioa (Moguer)

## Moguertar ezagunak 
* Juan Ramon Jimenez (1881-1958) olerkaria. 1956ko Literaturako Nobel Saria.

## Kanpo estekak 
*  Moguerko udalaren webgunea
Santa Olalla del Cala

**Santa Olalla del Cala** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 535 m-ko altueran eta Huelvatik 149 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 2.142 biztanle zituen 204 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak
Via Panispernako taldea

[thumb|Ezkerraldetik: [Oscar D'Agostino, Emilio Segrè, Edoardo Amaldi, Franco Rasetti eta Enrico Fermi, Bruno Pontecorvok ateratako argazkia]]
**Via Panispernako taldea** () Enrico Fermik zuzendutako fisikari italiar gazteen taldea izan zen. 1934an, Erroman, euren aurkikuntzarik ezagunena burutu zuten: erreaktore nuklearrak sortzea ahalbidetu zituen neutroi geldoak. Hortik, bonba nuklearra sor zitekeen. Taldearen izena Erromako La Sapienza Unibertsitateko Fisika Sailaren kalearen izenetik dator. Kaleak Panispernako San Lorentzo izeneko gertuko monasterio batetik hartzen du izena.

Enrico Fermiz gain, Edoardo Amaldi, Oscar D'Agostino, Ettore Majorana, Bruno Pontecorvo, Franco Rasetti eta Emilio Segrèk osatzen zuten. Denak fisikariak ziren, D'Agostino kimikaria izan ezik.

## Kanpo estekak 
*  Enrico Fermi eta Via Panispernako taldea Erromako "La Sapienza" Unibertsitateko Fisika Museoa
Charles Babbage

**Charles Babbage** (Teignmouth, Devonshire, Britania Handia, 1791ko abenduaren 26a - 1871ko urriaren 18a) matematikari, filosofo eta ingeniari ingeles bat izan zen, konputagailu programagarrien kontzeptua sortu zuena. Lurrunezko makina diferentzial mekaniko bat diseinatu eta inplementatu zuen. Konputazio programak exekutatzeko makina analitiko bat diseinatu zuen ere, inoiz eraiki ez zuen arren. Horregatik, Babbage jotzen da lehen ordenagailuaren sortzailetzat.
thumb|left|Makina diferentzialaren zati bat

Ada Lovelacek Charles Babbageren makina analitikoa dokumentatu zuen eta Bernouilliren zenbaki-sekuentzia bat sortzeko algoritmo bat martxan jarri zuen makina analitikoan. Horregatik esaten da Ada Lovelace izan zela historiako lehen programatzailea.

Kalkulatzeko makinak diseinatzeaz gain bere bizitzan beste ekarpen zientifiko batzuk egin zituen: kalkulu infinitesimala bultzatu zuen, kriptografian hainbat aurrerapen lortu zituen eta ikerkuntza operatiboa ekonomian aplikatu zuen.

eskuinera|thumb|Babbage-ren makina analitikoa, Londreseko Zientzia Museoan

## Makina analitikoa eta inprimagailua 
Konputagailua buruan zuen Babbagek eta "makina analitiko" deitu zion. Ezaguna egiten zaizkigun bost elementu zeuzkan: 1) sarrera-mekanismo bat, zenbakiak eta jarraibideak sartzeko; 2) kalkuluak egiteko prozesadore bat; 3) kontrol-unitate bat, kalkuluak ordena egokian egiteko; 4) biltegi bat, zifrak erregistratzeko; 5) irteera-mekanismo bat, emaitza inprimatuta emateko.
Planoak egin zituenez Londresko Zientzia Museoaren lan zorrotza egin eta 150 urte geroago, Makina Analitikoa eraiki zuten. Matematikari eta zientzialariaren planoek inprimatzeko unitate bat zutenez hori ere eraikitzen saiatu ziren eta 8.000 pieza mekaniko dituen eta 2,5 tona inguru pisatzen duen makina eraiki zuten, bere funtzioa ondo betetzen duena. Hori dela-eta konputagailu modernoen aitatzat hartu izan da, baita inprimagailuena ere. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yasujiro Ozu

(1903ko abenduaren 12a - 1963ko abenduaren 12a) japoniar zinema zuzendaria izan zen.
Haren filmetan familia eta ezkontzak gai nagusiak baziren ere, betiere gizon bakar eta umerik gabe bizi izan zen.

1963ko abenduaren 12a)an hil zen, 60 urte bete zituen egunean, minbiziaren ondorioz.

## Filmagintza 
* *Sanma no aji* (1962)
* *Kohayagawa-ke no aki* (1961)
* *Akibiyori* (1960)
* *Ohayo* (1959)
* *Ukigusa* (1959)
* *Higanbana* (1958)
* *Tokyo boshoku* (1957)
* *Soshun* (1956)
* *Tōkyō Monogatari* (1953)
* *Ochazuke no aji* (1952)
* *Bakushu* (1951)
* *Munekata kyodai* (1950)
* *Banshun* (1949)
* *Kaze no naka no mendori* (1948)
* *Nagaya shinshiroku* (1947)
* *Chichi ariki* (1942)
* *Todake no Kyodai* (1941)
* '*Shukujo wa nani o wasuretaka* (1937)
* *Daigaku Yoitoko* (1936)
* *Hitori musuko* (1936)
* *Hakoiri musume* (1935)
* *Tokyo no yado* (1935)
* *Kikugoro no kamijishi* (1935)
* *Haha o kowazuya* (1934)
* *Ukigusa monogatari* (1934)
* *Dekigokoro* (1933)
* *Hijōsen no Onna* (1933)
* *Tokyo no onna* (1933)
* *Haru wa gofujin kara* (1932)
* *Mata au hi made* (1932)
* *Seishun no yume imaizuko* (1932)
* *Umarete wa mita keredo* (1932)
* *Tokyo no gassho* (1931)
* *Bijin Aishu* (1931)
* *Shukujo to hije* (1931)
* *Hogoraka ni ayume* (1930)
* *Kekkongaku nyumon* (1930)
* *Rakudai wa shita keredo* (1930)
* *Sono yo no tsuma* (1930)
* *Ojosan* (1930)
* *Ashi ni sawatta koun* (1930)
* *Erogami no onryo* (1930)
* *Daigaku wa deta keredo* (1929)
* *Kaishain seikatsu* (1929)
* *Takara no yana* (1929)
* *Tokkan kozo* (1929)
* *Wakaki hi* (1929)
* *Wasei kenka tomodachi* (1929)
* *Hikkoshi fufu* (1928)
* *Kabocha* (1928)
* *Nikutaibi* (1928)
* *Nyobo funshitsu* (1928)
* *Wakodo no yume* (1928)
* *Zange no yaiba* (1927)

## Kanpo estekak
Trigueros

**Trigueros** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 76 m-ko altueran eta Huelvatik 19,5 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 7.396 biztanle zituen 118,3 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*  Triguerosko udalaren webgunea
Eduardo Gorosarri

**Eduardo Gorosarri** (Eskoriatza, Gipuzkoa, 1889-1947) musika erlijiosoko musikagilea zen. Apaiz sartua, 1906an Salamancako apaizgaitegiko organo-jolea izan zen. 1917an Ondarroara joan zen eta urte bat geroago Begoñako Basilikako organo-jole nagusia izan zen. 1927an Arraten egin zen Euskal Herriko Txistularien I. Batzarrean, Txistularien Elkarteko lehendakari aukeratu zuten. 1936an, Ingalaterrara emigratu zuen Gerra Zibila zela-eta.

Bere omenezkoa da Eskoriatzako Fernando Eskoriatza enparantzatik pixkat aurrerago dagoen auzogunea.
Jose Maria San Sebastian

**Jose Maria San Sebastian Zubillaga "Latxaga"** (Donostia, 1933ko maiatzaren 21a - Lizarra, 2008ko abenduaren 5a) gipuzkoar elizgizon eta idazlea izan zen. Euskararen babesle handia izan zen eta, horregatik, hizkuntza ikasten pasatu zuen bizitza osoa. Bere liburuak zein lanak euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez zein ingelesez idatzi zituen.

## Izengoitia 
Jose Maria San Sebastian "Latxaga" 1933an jaio zen Aldakonea kalean dagoen Latxaga etxean, Egia auzoan(Donostia). Etxearen izena hartu zuen ezizen moduan, horregatik, denek, Latxaga gisa ezagutzen zuten.

## Aitortza 
Aitortza gisa, gaur egun, Aitor ikastolako guraso elkarteak Latxaga izena du.

## Lanak 
Izengoiti desberdinak erabiliz ("Ugain borda", "Aida") Latxagak 600 artikulu eta hemezortzi liburu idatzi zituen:
* *Sistemas de Educación en los Seminarios*, 1964
* *Aralarko San Miguel*, 1973
* *Naparroa Euskal Arrobia*, Edili, 1973
* *Errioxako San Millan*, Edili, 1974
* *Orexa Etnofrafia Aldetik*, Eusko Folklore urtekaria, 1975
* *Jakara Oñez Naparroan Zear*, La Gran Enciclopedia Vasca, 1976 ISBN: 84-248-0258-6
* *Arkaitzetako Bisigotiko Baselizak Araban*, La Gran Enciclopedia Vasca, 1976
* *Eglise Particulière et Minorités Ethniques*, 1978
* *Minorités Nationales et Liturgie Romaine*, 1979
* *La Comunidad Hispana en la Iglesia Católica de USA*, 1979
* *Iglesias Particulares y Grupos Etnicos*, 1981
* *El Pueblo Hispano en USA*, 1982
* *Euskalerriko Sinodua* 1984
* *Acto para la Noche Buena de Pedro Ignacio de Barrutia*, 1984
* *El Sínodo del País Vasco* 1990
* *La Misión de Nuestra Señora de Guadalupe del Paso del Norte en Ciudad Juárez Chih.*, 1991
* *La representación del tiempo en el verbo vasco 1994
* *Euskal Sena*, Sendoa argitaletxea, 1999.

## Bibliografia 
* Felix Ibargutxi: Jose Maria San Sebastian Zubillada (1933-2008). Eusko Jaurlaritza, 2010. 24 or. http://www.euskara.euskadi.net/appcont/sustapena/datos/59%20LATXAGA.pdf.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Inge Arzensek Sanchez: "Latxaga euskara eta baserria", *Irutxuloko Hitza'', 2459.zk, 2025/09/12.
* Jose Mari San Sebastián Auñamendi Entziklopedian.
Pablo de Jerica

**Pablo de Jérica Korta** (Gasteiz, 1781eko urtarrilaren 15a - Canhòta, Landak, 1841), poeta eta kazetari frantsestu arabarra zen.

## Biografia 
Oñatiko Unibertsitatean Zuzenbidea ikasi zuen. Gero, *El Redactor General* egunkari liberalean hartu zuen parte, Valentin Forondarekin eta beste hainbat lagunekin batera. Politika arazoak zituen eta, Frantziara ihes egin behar zuen, 1820an itzuli arte. 1823an, Gasteizko alkate bihurtu zen, baina ez zen luzaroko izango.

## Bibliografia 
* *Cuentos jocosos en diferentes metros castellanos*, (Valentzia, 1804).
* *Ensayos poéticos* (Valentzia, 1814 eta Paris, 1817).
* *Poesías* (Gasteiz, 1822)
* *Poesías* (Bordele, 1831)
* *Colección de cuentos, fábulas, descripciones, anécdotas, diálogos selectos* (Bordele, 1831)
* *Miscelánea instructiva y entretenida* (Bordele, 1836)
* *Letrillas y fábulas* (Bordele, 1837)
* *Los títeres, o Lo que puede el interés* (Cadiz, 1807).
Kulturaren Vianako Printzea Saria

**Kulturaren Vianako Printzea Saria** Nafarroako Gobernuak urtero ematen duen saria da, izena Nafarroako Erresumaren erregegaia duen titulutik hartu da. Bere helburua kultura arloan bereizi diren pertsona edo taldeak omentzea da. Nafarroako Kultur Biltzarrak martxoaren 15eko 56/1990 Foru Dekretuaren bidez sortu zuen.

Hona hemen saridunen zerrenda:

Saria Leireko monasterioan, Vianako Printzeak ematen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nafarroako Gobernuaren webgune ofiziala
Oppland

**Oppland** Norvegia hegoaldeko konderrietako bat da. Mendebaldean, Sogn Og Fjordane izeneko konderriarekin muga egiten du. Bertan Eskandinaviar Mendien zati garrantzitsu bat dago: Jotunheimen mendilerroa, hain zuzen ere. Bertako mendirik garrantzitsu eta garaienak Galdhöpigen eta Glittertinden izenekoak dira. Lehena, Jotunheimen mendilerroko mendirik garaiena da, 2.469 metrorekin. Bestea bigarren garaiena da, 2.464 metrorekin. Jotunheimen mendilerroaren azpian Lom izeneko herria dago. Handik gertu, Sogn og Fjordaneko konderri mugakidean, Sognefjord fiordoa dago.

## Udalerriak 
26 udalerrik osatzen dute Oppland konderria. Hauexek dira:

## Kanpo estekak
Lillehammer

**Lillehammer** ( ahoskatua) Norvegiako hegoaldeko herri garrantzitsua da. 1994an egin zen ospetsu, bertan jokatu ziren Neguko Olinpiar Jokoen ondoren.

## Klima 

## Neguko Olinpiar Jokoak 
Lillehammerren ospatu ziren Neguko Olinpiar Jokoak Udako Olinpiar Jokoen bi edizioren artean jokatu ziren lehenak izan ziren. Ordu arte, Neguko Olinpiar Jokoak Udakoen urte berean ospatu ziren.

## Herri eta hiri senidetuak 
Lillehammerrek honako hiri senidetuak ditu:
*  - Autrans, Isère, Frantzia
*  - Hayward, Wisconsin, Ameriketako Estatu Batuak
*  - Hørsholm, Danimarka
*  - Leksand, Suedia
*  - Minakami, Japonia
*  - Oberhof, Turingia, Alemania
*  - Oulainen, Finlandia
*  - Sarajevo, Bosnia-Herzegovina
*  - Shiozawa, Japonia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lom (Norvegia)

**Lom** Oppland konderriko (Norvegia) herria da. Lomen Norvegiako eta Eskandinaviar penintsulako mendirik garaienak daude: Galdhøpiggen eta Glittertind. Bere hedadura 1.969 kilometro koadrokoa da, eta bere hirigunea Fossbergom da.

## Ekonomia 
Lomeko ekonomiaren zatirik garrantzitsuena nekazaritza da.

## Paisaia 
Lomeko mendiak dira herriko paisaiaren osagai nagusia. Oso toki turistikoak dira, gainera.

## Kanpo estekak
Óscar Hernández

**Óscar Hernández Campano** (Donostia, 1976) idazle eta kazetari gipuzkoarra da.

## Bibliografia 
* *La aventura más excitante de los últimos 10.000 años* (1992)
* *El viaje de Marcos* (Odisea argitaletxea, 2002)
* *Esclavos del destino* (Odisea argitaletxea, 2004)

## Kanpo estekak 
*  *Invisiblemente Bellos* Óscar Hernándezek idatzitako artikulua.
Charlton Heston

**Charlton Heston** (jaiotzez John Charles Carter; Evanston, Illinois, 1923ko urriaren 4a – Beverly Hills, Kalifornia, 2008ko apirilaren 5a) zinema, antzerkia eta telebistan ibilitako aktore estatubatuar ospetsua izan zen.

Heston ezaguna izan da nagusiki heroiaren paperak egin izatearren, Moisesena eginez *"The Ten Commandments"* pelikulan, George Taylor koronelarena *"Planet of the Apes"*-en eta Judah Ben-Hur *"Ben-Hur"*en, besteak beste, azken honek Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria emanez 1959an.

Bestela, gaztaroan politikoki demokrata liberal izatetik ideologia kontserbadorea edukitzera igaro zen azken urteetan.

Alzheimerren gaixotasunak jota zendu zen.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Hautu politikoak 
Arrazakeriaren aurkako bere jarrera publikoki adierazi zuen 1960ko hamarkadan, Washington Hirian eskubide zibilen alde egindako manifestazio erraldoian parte hartuz 1963an, Martin Luther Kingen ondoan. Halaber, garai hartan Vietnamgo gerraren aurka azaldu zen.

Hala ere, 1980ko hamarkadan aldaketa nabarmena egin zuen eta ildo kontserbadoreagoari jarraitu zion, besteak beste Ronald Reagan, George H. W. Bush eta George W. Bush presidenteen alde eginez eta *National Rifle Association* erakundearen presidentea izan zen 1998tik 2003 arte.
Jotunheimen

**Jotunheimen** (euskaraz: "Erraldoien Etxea") Alpe Eskandinaviarretako mendilerro garrantzitsua da. Norvegiako hegoaldean dago, eta Galdhøpiggen eta Glittertinden dira mendiguneko mendirik garaienak, hala nola Alpe Eskandinaviar eta Eskandinavia osokoak ere.

Bertan dago Jotunheimen Parke Nazionala, 1980an eratua eta 1.151&nbsp;km²-ko azalera duena.

## Kanpo estekak
Glittertind

**Glittertind** Jotunheimen mendilerroko, Eskandinaviako mendietako eta Eskandinavia osoko bigarren mendirik garaiena da. 2.464 metroko garaiera du. Galdhopiggen mendia bezalaxe, Lom herrian dago.

## Kanpo estekak
Office Open XML

:*OpenOffice.orgekin (Bulegotika-suite, Sun Microsystemsek eta komunitateak garatutako kode irekiko software librea) ez nahastu.

**Office Open XML** (**OOXML** edo **Open XML** izenez ere ezaguna) Microsoftek sortu eta garatutako dokumentu elektroniko formatu multzo bat da.

ECMA-376 arabera formatu multzo hori formatu irekia izateko baldintzak betetzen ditu.

2008. urtean bozketa baten ostean *Office Open XML* ISO/IEC DIS 29500 horren arabera ere formatu irekitzat hartu zen.

## Bateragarritasuna 
Kritikatu egin zaio Microsoft enpresari bulegoko paketeetan **ez** dituela ISO/IEC DIS 29500 horren arabera formatu irekitzat jo diren formatuak lehenetsita eskaintzen. Gainera, kritikarien esanetan, erabiltzaileek horrelako formatuak ez erabiltzeko arrazoiak eskaintzen dira behin eta berriro gordetzerakoan: "formatu horretan gordetzen baduzu informazioaren zati bat gal liteke". Txarrena da benetan galera batzuk (metadatuetan, grafikoetan, kapsulatutako objektuetan-eta), sor daitezkeela.thumb|290px|Microsoft Office bulegoko paketeak eskaintzen duen **.docx** *XML formatu ireki-hertsia''ren logoa.

Microsoft Office bulegoko paketeetan badago, esate baterako .docx luzapenarekin gordetzeko aukera bat baino gehiago. Euskaratzaileek "XML formatu ireki-hertsia" adierazpena erabili izan dute dauden aukeren artean ustez formatu irekia den hori euskaraz izendatzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Formatu ireki.
* Microsoft Office.
* ECMA-376.
* ISO/IEC 26300-1.
* LibreOffice.
* OpenOffice.org.
* OpenDocument.

## Kanpo estekak
Fiordo

[eskuinera|thumb|220px|[Geirangerfjord, Norvegia.]]
[250px|thumb|*Fjord à Christiania*, [Claude Monet (1895).]]

**Fiordoa** (norvegieraz: *Fjord*) glaziarrek eraturiko harana da, kostaldeetan kokatua eta itsasoko urez betea. Estuak izan ohi dira, eta garaiera handiko mendiez inguraturik egoten dira.

Glaziazioa oraingo itsas mailara heldu den tokietan daude, hala nola: Errusian, Norvegian, Islandian, Groenlandian, Finlandian, Eskoziako mendebaldeko kostaldean, Kanadako Britainiar Kolunbia estatuan, Txile hegoaldean, Alaskako (AEB) hego eta mendebaldeko kostaldean, Ternuako mendebaldeko kostaldean eta Zeelanda Berriko hego-mendebaldean.

## Fiordo handienak 
Munduko fiordorik handiena Groenlandiako Scoresby Sund da, 350 kilometroko luzerarekin. Munduko bigarrena eta Norvegiako lehena, Sognefjord izenekoa da, 204 kilometroko luzerarekin.

## Kanpo estekak 
* Norvegiako fiordoak Elhuyar aldizkariaren webgunean

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Preikestolen
Sogn og Fjordane

**Sogn og Fjordane** Norvegiako hego-mendebaldeko konderria da. Kostaldea du.

Sogne herria da konderriko hiriburua. Eta bertan aurki daiteke Sogne izeneko fiordoa ere bai. 204 kilometroko luzerarekin, Norvegiako fiordorik luzeena da. Skjolden izeneko herriraino barneratzen da fiordo hau. Eta, munduko fiordoen artean, bigarren luzeena da. Lehen postua, Scoresby Sund fiordoarentzat da, Groenlandiako uhartean, 350 kilometroko luzerarekin.

## Udalerriak 
Hogeita sei udalerrik osatzen dute Norvegiako konderri hau. Hauexek dira:

220px|eskuinera|thumb|Sogn Og Fjordaneko udalerriak.

## Kanpo estekak 
*  Sogn Og Fjordane konderriaren webgunea
Arganda del Rey

**Arganda del Rey** Madrilgo Erkidegoko udalerria da, hiriburutik 22 kilometrora kokatuta dagoena, Alcalako eskualdean barne dagoelarik.

2007an 47.373 biztanle zituen.

## Kanpo estekak 
*  Arganda del Reyko Udalaren webgunea

ezkerrera|thumb|250px|Arganda del Reyren ikuspegia
Fronte Popularra (Espainia)

Espainiako II. Errepublika garaian, 1936ko hauteskundeetan ezkerreko alderdiek **Fronte Popularra** izeneko koalizioa osatu zuten. Horrela hauteskundeak irabazi ahal izan zizkieten bananduta aurkeztu ziren eskuindar alderdiei. Espainiako garai hartako biztanleriaren polarizazioaren erakusgai izan ziren hauteskundeok, ezkerrak botu kopuru txikiaz garaitu baitzituen eskuindar alderdiak.
Fronte Popularraren garaipenaren ondoren,  Errepublikako presidente eta Santiago Casares Quiroga gobernuburu izendatu zituzten.
Gobernu berriak hainbat helburu zuen:
* Eskuineko gobernuarren errepresioaren biktimentzako amnistia.
* Konstituzioarenganako begirunea.
* Erreforma fiskala.
* Nekazari pobre eta behe mailako sektoreen egoera hobetzea.

## Fronte Popularraren programa (1936-01-16) 
Payne historialariak horrela laburtu eta azaldu zuen Fronte Popularraren Programa:
 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jitts

**Jitts** munduko txinpantzerik zaharrena da. 1930eko hamarkadan egin zen ezaguna: Tarzanen pelikuletan agertzen zen "Txita" txinpantzea zen. Johnny Weissmuller-ek egindako 4 pelikulez gain, hainbat iragarkitan ere parte hartu zuen.

## Kanpo estekak
Kanariar Koalizioa

**Kanariar Koalizioa** edo **Coalición Canaria** 1993an nazionalista, komunista ohi eta kontserbadore kanariarrek sortutako koalizio politikoa da.

1993a geroztik, Kanarietako Autonomia Erkidegoa gobernatzen dute, zentsura-mozio baten ondoren gobernua bere esku geratu zenean.Espainiako VIII. Legegintzaldian, 2004tik 2007ko ekaina arte, talde parlamentario propioa izan zuen Espainiako Kongresuan.

## Historia 
Koalizioa sortu zuten alderdiak hauek izan ziren:
* Agrupaciones Independientes de Canarias (AIC)
* Iniciativa Canaria Nacionalista (ICAN)
* Asamblea Majorera (AM)
* Partido Nacionalista Canario (PNC)
* Centro Canario Independiente (CCI), Centro Canario (CCN) alderdiaren aurrekaria.

Alderdi politiko hauek, PNC izan ezik, Kanarietako Parlamentuan ordezkariak zituzten 1993an. 1993an Jerónimo Saavedraren (PSOE) gobernuaren aurkako zentsura-mozioa aurkeztu zuten eta presidentzia Manuel Hermosoren (AIC) esku geratu zen. Ondoren, alderdi politiko txiki gehiagok koalizioan sartzea erabaki zuten.

## Kanpo estekak 
*  www.coalicioncanaria.org/
Cumbres Mayores

**Cumbres Mayores** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 711 m-ko altueran eta Huelvatik 144 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 1.986 biztanle zituen 122 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak
El Granado

**El Granado** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 146 m-ko altueran eta Huelvatik 60 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 616 biztanle zituen 98 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*   El Granadoko udalaren webgunea
Linares de la Sierra

**Linares de la Sierra** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 505 m-ko altueran eta Huelvatik 118 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 321 biztanle zituen 29 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak
Västra Götalandeko konderria

**Västra Götaland** Suedia hego-mendebaldeko konderria bat da. Göteborg da konderri honetako hiriburua. 2013ko erroldaren arabera 1.615.084 biztanle ditu konderriak.

## Geografia 
23.945 kilometro karraturekin, Suedia hegoaldeko konderririk handiena da.

Iparraldean, Värmland konderria du. Iparrekialdean, Örebro konderria. Ekialdean, Jönköping konderria eta hegoaldean, Halland konderria. Mendebaldean, Skagerrak izeneko itsasartea, eta, azkenik, Iparmendebaldean, Norvegiarekin egiten du muga, Ostfold konderriarekin hain zuzen ere.

### Hidrografia 
Konderriko lurraldean, bi laku daude. Iparraldean, Vänern, eta, ekialdean, Vättern.

## Udalerriak 
Suedia hegoaldeko konderririk handiena izateaz gain, udalerri gehien dituena ere bada. 49 udalerrik osatzen dute konderri hau.

### Hiri handienak 
# Göteborg (hiriburua, 548.190 biztanle)
# Borås (66.273 bizt.)
# Trollhättan (46.457 bizt.)
# Möndall (38.608 bizt.)
# Partille (37.084 bizt.)
# Skovde (34.466 bizt.)
# Uddevalla (31.212 bizt.)

### Udalerri guztiak 
## Ondasun nabarmenak 
### Gizateriaren Ondarea 
* Tanumgo labar-grabatuak

### Parke Nazionalak 
* Djurö Parke Nazionala
* Kosterhavet Parke Nazionala
* Tiveden Parke Nazionala
* Tresticklan Parke Nazionala

## Iruditegia 

Irudi:Älvsborgs fästning.jpg|Älvsborg gotorlekua (Göteborg).
Irudi:Göteborgs domkyrka - Västgöten - 12 Sept 2005.jpg|Göteborgeko katedrala.
Irudi:KonstmuseetGbg.jpg|Arte Ederren Museoa.
Irudi:Götaplatsen 01.JPG|Götaplatsen enparantza (Göteborg).
Irudi:Dockpromenaden på Lindholmen.JPG|Hisingen uhartea (Göteborg).
Irudi:Barken viking gothenburg 20051011.jpg|Barken Viking (Göteborg).
Irudi:Nääs, den 20 juli 2006, bild 7.JPG|Nääs gaztelua (Göteborg).
Irudi:Boras Krokshallstorget.jpg|Borås.
Irudi:Savannen.JPG|Borås Djurpark.
Irudi:Mariestadskyline.JPG|Mariestad.
Irudi:Karlsborg, den 9 juni 2006, Oscar II valv.JPG|Karlsborg gotorlekua.
Irudi:Bohus fästning.jpg|Bohus gotorlekua.
Irudi:Läckö Slott.JPG|Läckö gaztelua.
Irudi:Mariedal slott.jpg|Mariedal gaztelua.
Irudi:Almnäs herrgård.jpg|Almnäs gaztelua.
Irudi:Skara Domkyrka 2005.jpg|Skarako katedrala.
Irudi:Varnhems klosterkyrka 2768.jpg|Varnhem abadia.
Irudi:Carlstens Fastning Flygfoto.JPG|Carlsten gotorlekua.
Irudi:Vitlycke. 5. dalle principale, quart haut gauche (les jeunes mariés).jpg|Tanumgo labar-grabatuak (Gizateriaren Ondarea).
Irudi:Nordkoster Klapperstensvallar.jpg|Kosterhavet Parke Nazionala.
Irudi:Tresticklan-Langetjarn.jpg|Tresticklan Parke Nazionala.
Irudi:Hjortens Udde, lake Vänern Sweden, 2003-04.jpg|Vänern aintzira.
Irudi:Baskarp 18 juli 2014.jpg|Vättern aintzira.
Irudi:Trollhattefallen.jpg|Trollhättan urjauziak.
Irudi:Uddevallabron.jpg|Uddevalla zubia.

## Kanpo estekak
El Cerro de Andévalo

**El Cerro de Andévalo** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 296 m-ko altueran eta Huelvatik 80 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 2.522 biztanle zituen 287 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*  El Cerro de Andevaloko udalaren webgunea
Germania Magna

[thumb|320px|Erromatar Inpeioa eta Germania Magna [II. mendea|II. mende hasieran]]
**Germania Magna** Augusto erromatar enperadorearen garaian Erromatar Inperioak Rhin ibaian zuen mugatik ekialdera zegoen lurraldea zen. Druso, Tiberio eta Varo saiatu ziren lurralde hori menderatzen.

## Historia 
K. a 9. urtean Drusok konkistatua zuen Rhin eta Elba ibaien arteko zatia, baina bere zalditik erori ondoren jasotako zaurien ondorioz, urte horretan bertan hil zen, eta lurralde hura bakean mantentzeko ardura Tiberiori suertatu zitzaion. Tiberiok beste ardura batzuk izan zituen garai horretan, esaterako Dalmazian eta Panonian sortutako altxamenduak, eta ezin izan zen Germania Magna probintziaz arduratu. Geroago, Augustok Varori esan zion lan horretaz arduratzeko. Baina alferrik. Ez zuen germaniar herriekin tratatzeko behar zen sentiberatasunik, eta bere harrokeriaren ondorioz, K. o. 9. urtean, germaniarrek prestaturiko segada baten erori zen, berarekin zihoazen hiru legioak bezalaxe. Bertan deusezta zituzten hiru legio horiek. Ordutik aurrera, Erromatar Inperioa ez zen, sekula gehiago, Rhinetik ekialdera zeuden lurrak konkistatzen saiatu.

## Kanpo estekak
Cumbres de San Bartolomé

**Cumbres de San Bartolomé** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 586 m-ko altueran eta Huelvatik 145 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 485 biztanle zituen 145 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak
Teutoburgeko oihaneko gudua

**Teutoburgeko oihaneko gudua** K.o. 9. urtean (Augusto enperadorea zela) gertaturiko gudaldi bat izan zen. Varo erromatar jenerala, legatu gisa joan zen Germania Magna izeneko probintziara, bere aginduetara, XVII., XVIII. eta XIX. legioak zituelarik. Arminio agintari germaniarrarekin egin zuen topo bertan. Erromatarraren harrokeriaz nazkaturik, germaniarrek Arminiorengan topatu zuten agintari ahaldun bat. Eta berau izan zen germaniar gudarostea Varoren erromatar legioen aurka bidali zuena. Gudaldia Teutoburg basoan gertatu zen. Erromatarrak, segada batean erori ziren, eta hiru legioak, txiki-txiki eginda geratu ziren. Ordutik aurrera, Erromatar Inperioa, sekula ez zen, iparraldean, Rhin ibaia baino ekialderago zabaldu, Germaniko, Kaligula enperadorearen aita, hondamendi hau igaro eta zazpi urtera, horretan saiatu zen arren.

## Ikus gainera 
* Hermannsdenkmal
* Teutoburg basoa

## Kanpo estekak 
* VARUSSCHLACHT im Osnabrücker Land gGmbH - Museum und Park Kalkriese
Castaño del Robledo

**Castaño del Robledo** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 738 m-ko altueran eta Huelvatik 113 km-tara kokaturik, 2017ko datuen arabera 206 biztanle zituen 13 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*  Castaño del Robledoko udalaren webgunea
La Nava

**La Nava** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 418 m-ko altueran eta Huelvatik 120 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 339 biztanle zituen 62 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak
Sarako Eskola

**Sarako Eskola** euskal literaturako mugimendu bat izan zen, XVII. mendekoa. Eskolako kideak Sara, Donibane Lohizune eta Ziburu lapurtar herriek eratutako triangeluan sortuak ziren gehienbat.

## Jatorria 
[thumb|thumbtime=217|[Axular eta bere obra aztertzen dituen bideoa.]]XVII. mendea izpiritualtasunaz beteriko mendea zen, eta kultura gai horri oso lotuta zegoen. Izpiritualtasuna hedatzeko, inguruko apaizek herri hizkuntza erabili zuten: euskara. Hori zela eta, XVII. mendea euskal kulturaren pizkundearen mendea izan zen.

Sarako Eskola berez ez zen eskola bat, baizik eta ezaugarri komunak zituzten idazle batzuen taldea edo literatur mugimendua. Hain izan zen garrantzizkoa, non ekialdeko idazleetan ere izan baitzuen oihartzun eta eragina, hala nola Arnaud Oihenart eta Juan Tartasengan.

## Kideak 
Hiru multzo egin daitezke:
* 1643 arteko idazleak: Esteve Materra, Joanes Etxeberri, Joanes Haranburu, Pierre Argaiñaratz eta Axular. Garai berekoa izan arren, Voltoire oso bestelakoa da, asmoz eta hizkuntzaz.
* 1643 arteko liburuetan eliz oniritziak edo laudoriozko poesiak egiten agertzen direnak: Stephanus Hirigoiti, Klaberia, Gillentena eta Hegi.
* 1643 ondokoak edo epigonoak: Silvain Pouvreau, Bernard Gazteluzar, Mixel Xurio, Joanes Etxeberri Sarakoa, Joanes Haraneder.

## Ezaugarriak 
Sarako eskolako idazleak batzen dituzten ezaugarriak hauek dira:

* Gehienak liburu erlijiosoak idazten zituzten elizgizonak ziren.
* Guztiek heziketa humanistiko sakona zuten.
* Herri euskaratik hurbilago zegoen hizkuntza erabili zuten, Joanes Leizarragak erabilitako maila jasotik aldenduta, baina haren lorpen batzuk bereganatuta, gutxienez grafian eta lexikoan.
* Talde bat osatzen zuten eta elkarri eliz oniritziak eta poemak idatzi zizkioten.
* Bereziki olerkigintza jorratu zuten.

## Kritika 
Hainbat adituk —besteak beste, Patxi Salaberri Muñoak— zalantzan jartzen dute benetan «eskola» batez hitz egin daitekeen, ez baitago argi idazle horien artean benetako adiskidetasun edo lankidego harremanik ote zegoen. *Sarako Eskola* deritzon taldearen barnean sartu izan dira geografikoki, kronologikoki nahiz hierarkia sozialaren aldetik oso urrun ziren idazleak. Kontzeptu hori garai jakin bateko idazleak biltzeko etiketa baino ez da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskararen historia
* Nafar-lapurtera

## Kanpo estekak 
* Xabier GARCÍA ARGUELLO: «Idazle klasikoen arrastoan», *El País*, 2005-08-29.
Shigella

***Shigella*** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo txikiak direnak. *Enterobacteriaceae* familia barnean sailkatuta daude. Anaerobio fakultatiboak dira eta ez dira mugikorrak, flagelorik ez baitute. Ez dute esporarik sortzen.

Enterobakterio guztien antzera glukosa hartzitzen dute, baina laktosa ez. *Shigella* oso lotuta dago *Escherichia* generoarekin, DNA-ren hibridazio azterketek frogatu dutenez.

Genero honen barruan lau espezie daude, *Shigella dysenteriae* eta *Shigella sonnei* ezagunenak izanik. *Shigella* guztiak patogeno hertsiak dira, hesteetako gaitzak eragiten dituztenak.

*Shigella*-ren ezaugarri biokimiko nagusiak hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak: O/H (+/+)
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* glukosa hartzitzen dute gasik sortu gabe
* ureasa (-)
* H2S (-)
* gelatinaren hidrolisia (-)

## Epidemiologia 
Shigellaren infekzioak aho bidetik harrapatzen dira, kutsatutako ur ala janariak hartuz. Bakterioa giza hesteetan bizi denez, kutsadura fekalak eragiten ditu gaitzak. Shigelosiak (Shigellak sortutako infekzioak) oso ohikoak dira garapen bidean dauden lurraldeetan, bertan dauden higiene baldintzak makalak direlako (sarritan ur arazketarik ez dago). Euskal Herrian eta Europa osoan kasuistika urria da.

## Patogenia 
*Shigella*k sortzen dituen gaixotasunak hesteetako patologiak dira, gizakien artean gorozkien bidez transmititzen direnak (*Salmonella*ren aldean animaliek ez dute inoiz gaitza transmititzen). Espezie eta serotipo eragilearen arabera sortutako gastroenteritisa arinago ala larriago izango da.

Bi dira patologia nagusiak:

* bakteriar disenteria, *Shigella dysenteriae*-k eragindakoa. Patologia larria da, garai batean izurri ikaragarriekin agertzen zena. Bakterio eragileak gizakia du gordailua.

* gastroenteritis arinak, beste espezie batzuek sortutakoak. Garrantzi handirik gabeko gaitzak dira, egun gutxitan berez desagertzen direnak.
Eduardo Benavente

**Eduardo Benavente** (Madril, 1962ko urriaren 30 &ndash; Alfaro, 1983ko maiatzaren 14) *movida madrileña* delakoan ospea hartu musikari espainiarra zen. *Paralisis Permanente* taldearen liderra izan zen eta heriotza azkar batek 1980ko hamarkadako mito bihurtu zuen.

*Prisma* taldean hasi zen, Toti Arboles eta Nacho Canorekin (geroago *Mecano*) batera. Geroxeago *Plastico* sortu zuten, Eduardok ahotsa jarriz eta Toti baterian zirela. Eduardok alde egin zuen talde honetatik eta *Los Escaparates* sortu zuen Angel Alvarez Caballerorekin batera. 1980an *Alaska y los Pegamoides* taldean sartu zen, bateria jotzen. *Volar* eta *En el jardin* abestiak konposatu zituen.

1981ean Eduardo eta bere anaia Javier, Nacho Canut eta honen anaia Johnnyrekin batera Paralisis Permanente sortu zuten. Talde honetan Jaime Urrutiak (*Gabinete Caligari*) ere parte hartu zuen beranduago eta Rafa Balmaseda (*Glutamayo Ye-Ye*, *Derribos Arias*) eta Ana Currak ere bai.

1983ko maiatzaren 14an Leonetik Zaragozara zihoan banda, kontzertutik kontzertura. Euria goitik behera, Eduardo, Ana eta Toti zihoazen autoak istripua izan zuen Errioxako Alfaro inguruan. Eduardo Benavente segituan hil zen bere 20 urteko bizitza betiko itzaliz. Ana Curra ospitalera eraman zuten eta Totik ez zuen ezer asko izan. Zaragozan berehala jakin zuten albiste malapartatu hura, *Alaska y Dinarama*k bere aktuazioa bukatu eta gutxira.

## Kanpo estekak 
* Heriotza baino egun batzuk lehenago Manuel Diumenjok egin zion elkarrizketa
* Ana Curra eta Eduardo Benavente La Edad de Oro programan-Youtube
Tubalismo

**Tubalismoa** Iberiaren eta Euskal Herriaren historiari buruzko sinesmenezko teoria bat da, gaur egungo historiografiak erabat baztertua. Tubalismoak euskaldunei eta iberiarrei jatorri mitikoa esleitzen die: esaten du Tubal (Noeren biloba) euskaldunen eta iberiarren lehendabiziko erregea izan zela, eta hainbat herri (hala nola Tafalla eratu zituela. Sinesmenezko teoria horri jarraipen laikoa euskoiberismoak eman zion. Jorge María Ribero-Meneses idazlea da tubalismoaren gaur egungo aldeztaile ezagunenetako bat.

Siberian ere tubalismoak ikusi nahi izan du Tubalen eragina hainbat toponimotan, hala nola Tobolsk hiriburu historikoarenean, eta Tobol ibaiarenean (Irtyxen ibaiadarra).

### Bibliografia 
*  Antonio Ruiz Vega (2002) *Los hijos de Túbal. Mitología hispánica: dioses y héroes de la España Antigua*. 

## Ikus, gainera 
* Isidoro Sibiliakoa
* Peru Abarka, seigarren hautua.
* Euskoiberismo
* Euskokantabrismo

## Kanpo estekak
Tsar

[thumb|250px|[Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II.a, Errusiako azken tsarra.]]
**Tsar**ra (gizona denean) eta **tsarina** (emakumea denean) (errusieraz царь, bulgarieraz eta serbieraz цар) eslaviar herrietako errege-erregina batzuei ematen zaien ohore izena da. Hitza Erromatar Inperioko *Zesar* hitzetik dator.

Horrela *tsar* hurrengo herrialde hauen agintari gorenaren titulua zen:
* Bulgaria 913-1018, 1185-1422 eta 1908-1946 garaietan.
* Serbia 1346-1371 garaian.
* Errusian 1547 ingurutik 1917 arte.

## Errusia 
*Tsar* izena hartzen zuten Errusiako erregeek, Erdi Aroan estatu gisa sortu zenetik, bikingoen garaiaren azken aldian, 1917ra arte: 1918an, Iraultza Boltxebikearen ondorioz, Nikolas II.a, Errusiako azken tsarra eta haren familia, hil zituzten.

Beste tsar ospetsu batzuk Ivan Beldurgarria, Boris Godunov eta Petri Krudela izan ziren.

## Ikus, gainera 
* Monarkia

## Kanpo estekak
Lucena del Puerto

**Lucena del Puerto** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 101 m-ko altueran eta Huelvatik 24 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 2.624 biztanle zituen 69 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*   Lucena del Puertoko udalaren webgunea
Puerto Moral

**Puerto Moral** Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 518 m-ko altueran eta Huelvatik 119 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 287 biztanle zituen 20 km²-tan banaturik.

## Kanpo estekak 
*  Puerto Moralgo udalaren webgunea
Mukim

***Mukim*** Bruneiko, Malaysiako eta Singapurreko banaketa administratiboen bigarren maila da.

## Brunei 
Brunein, orotara, hogeita hamazortzi mukim daude, lau barrutitan banatzen direnak. Hauexek dira barrutiak eta bakoitzean aurkitzen diren mukim edo probintziak:

### Belait barrutia 
* Bukit Sawat
* Kuala Balai
* Kuala Belait
* Labi
* Liang
* Melilas
* Seria
* Sukang

### Brunei eta Muara barrutia 
* Berakas A
* Berakas B
* Gadong A
* Gadong B
* Kianggeh
* Kilanas
* Kota Batu
* Lumapas
* Mentiri
* Pengkalan Batu
* Sengkurong
* Serasa
* Burong Pinggai Ayer
* Peramu
* Saba (Brunei)
* Sungai Kebun
* Sungai Kedayan
* Tamoi

### Temburong barrutia 
* Amo
* Bangar
* Batu Apoi
* Bokok
* Labu

### Tutong barrutia 
* Keriam
* Kiudang
* Lamunin
* Pekan Tutong
* Rambai
* Tanjong Maya
* Telisai
* Ukong

Aldi berean, mukim izeneko probintzia hauek, herrietan banatzen dira. Malaieraz, kampong deritze herri hauei.

## Kanpo estekak
Ametista

**Ametista** kuartzoaren aldaera purpura bat da. Bere formula kimikoa SiO2 da. Izena grezieratik dator: *a-* ("ez") eta *methustos* ("toxikatua"). Izen hau dauka harri honek mozkorraldietatik babesten zuela uste zelako. Antzinako greziar eta erromatarrek ametistez egindako objektuak janzten zituzten eta edalontziak egiten zituzten edari alkoholikoen toxikotasuna saihesteko.

## Kanpo estekak
Ibai Zabala

**Ibai Zabala Gandarias**, pilota arloan **Ibai Zabala** izen-deiturez ezaguna (Berriz, Bizkaia, 1987ko maiatzaren 14a) esku huskako pilotaria da. Atzelari aritzen da, Asegarce enpresarekin. Estatistika ofizialen arabera, 1,86 metro luze da, eta 83 kilo pisatzen du. 2008an bihurtu zen profesional, eta maiatzaren 23an Elorrioko udal pilotalekuan jokatu zuen estreinako partida.

Buruz buru jokatzeko dohainik ez du, baina binaka nabarmendu da: bigarren mailako txapeldunorde izan zen 2009an, eta txapeldun 2010ean. Binakako txapelketa nagusian 2013an aritu zen lehenengoz, Aimar Olaizola aurrelaria lagun, eta finalerdietaraino iritsi ziren. 2014koan, eskuetako lesio batetik atera berritan, ez zen hasieratik aritu, baizik eta geroago sartu zen, Ladis Galartzaren ordez; Oinatz Bengoetxea aurrelaria izan zuen lagun, eta ez zuten finalerdietan sartzerik lortu.

## Kirol lorpenak 
### Profesionaletan 
* 2010eko bigarren mailako binakako txapelduna.
* 2009ko bigarren mailako binakako txapeldunordea.

### Amateurretan 
* 2008ko Euskadiko binakako txapeldunordea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Enpresako fitxa
* Ibai Zabalaren fitxaketaren albistea (EiTB24)
Jose Arana Elortza

**Jose "Pepe" Arana Elortza** (Eskoriatza, Gipuzkoa, 1839 &ndash; 1908ko abenduaren 5a) Madrilgo Erret-Antzokiko enpresaburu eta Donostiako Aste Nagusiaren sortzailea izan zen.

1876tik 1902ra arte Atotxako zezen-plazako jabea izan zen. 1893ko uztailaren 22an Beti-Jai pilotalekua inauguratu zuen Donostian.

Donostiako Gros auzoan dago bere omenezko kaleetako bat. Izan ere, bera izan zen Gipuzkoako hiriburuko Aste Nagusiaren sortzailea. Hasiera batean, eta bere zezenketa-enpresaren lanaren ondorioz, Aste Nagusia, zezenketa jaiez osaturik zegoen.

Beste kalea, Eskoriatzan dago, San Pedro Elizatik hurrena. Bertan dago bere jaiotetxea, J eta A batekin adierazia.

Bere lagun Mariano Benlliurek diseinatutako hilobi batean lurperatuta dago, Eskoriatzako Gernika Plazan.

Bere testamentuan, Eskoriatzako herriari, enpresaburu bezala lortutako diru guztia utzi zion. Eta diru horrekin, nagusiki, Jose Arana Eskolak eraiki ziren, jada desagertuak daudenak.

## Ikus, gainera 
* Debagoiendar ospetsuen zerrenda
La Haine

***La Haine*** () Mathieu Kassovitzek zuzendutako film frantziarra da. 1995ean estreinatu zen, eta gizartetik baztertutako hiru gazteren (judu bat, arabiar bat eta beltz bat) bizitza kontatzen du. Istorioa Parisko auzo baztertu batean kokatzen da, 1990eko hamarkadako erdialdera.

## Sinopsia 
Hirian gertatutako liskar batzuetan, auzoko gazte arabiar bat zauritzen du poliziak. Zaurien eraginez, gaztea ospitalera bidali behar dute. Gau horretan bertan, Vinzek (protagonistetako bat) pistola bat kentzen dio jendarmeei. Gorrotoz beterik, ospitalean dagoen gaztea hiltzen bada berak polizia bat akatuko duela adierazten du.

Filmaren istorioa egun horretan bertan garatzen da. Hiru gazte protagonistak Paristik gora eta behera ibiliko dira, eta gauean gazte arabiarra (ospitalean dagoena) hil egin dela jakingo dute. Vinzek, horrela, gorrotoz beteta badago ere, inor ez hiltzea erabakiko du. Azkenean, egunsentian etxera itzuliko da hirukotea, baina haietako bat poliziak hilko du.

## Sariak 
Besteren artean, *La Haine*k César Sarietan hainbat izendapen lortu zuen 1996an, zeinetatik Muntaketarik Onena, Ekoizlerik Onena (Christophe Rossignon) eta Filmerik Onenaren (Mathieu Kassovitz) sariak eskuratu baitzituen. Halaber, Kassovitzek Zuzendari Onenaren saria jaso zuen 1995ko Canneseko Zinemaldian.

## Kanpo estekak 
*  *La Haine*ren fitxa, kartela eta kritika
Makina sinple

thumb|150px|Txirrika
**Makina sinpleak** gizakiak antzinatik erabiltzen dituen eta lan fisikoa arindu eta errazten dioten oinarrizko tresna batzuk dira.

## Historia 
Aizkoran, karraskagailuan, zulagailuan eta beste hainbat tresnatan oinarrituta sortu ziren lehenengo lanabesak, eta tresna horien hainbat adibide aurkitu izan dira antzinako gizakia bizitako lekuetan: aiztoaren edo labanaren modura zorroztutako harriak; lurra zulatzeko edo harrotzeko aitzurrak; hainbat erabileratako aizkorak; hezurrezko, adarkizko edo harrizko muturra duten ehizarako lantzak... Tresna horiek, eraldatuta, jakina, oraindik ere erabiltzen dira.

Ezagutzen den lehenengo tornua K.a. 850 urtekoa da. Honen irudia antzinako Egiptoko Petosiris apaizaren hilobian agertzen da.

Urte askotan zehar tornuek "biolin-arkua" sistemarekin funtzionatu zuten. XIII. mendean pedal eta pertika malgudun tornua sortu zen. Tornu berri hau oinekin eragiten zen, eskuekin eragin beharrean. Hau abantaila bat zen, izan ere, honela eskuak libre geratzen ziren beste gauza batzuk egin ahal izateko. XV. mendean zehar beste bi hobekuntza gertatu ziren: polea bidezko transmisioa eta biela-biradera mekanismoa.

Ingalaterran iraultza komertziala hazi zenean, XVII. mendean zehar, alegia, pieza metalikoei forma emateko kapaz ziren tornuak sortu ziren.

Zenbakizko kontrolaren inguruko lehenengo garapenak John T. Parsons asmatzaile iparramerikarrak egin zituen, 1940ko hamarkadan.

## Erabilera 
Makina sinpleek gizakiaren parte-hartze zuzena behar dute funtzionatzeko eta gauzak mugitzeko, igotzeko, jaisteko, banatzeko, elkartzeko eta beste hainbat gauzetarako balio dute.

## Adibideak 
|}
Hauexek dira makina sinple ezagunenak: palanka, txirrika, gurpila, plano inklinatua, tornua eta ziria.

* **Palanka:** Palanka barra zurrun bat da. Funtzionatzeko mugitu nahi den gorputzaren azpian eta euste-puntua deitzen zaionaren azpian sostengatuz erabiltzen da, libre geratzen den aldean indarra (potentzia) egiten da eta altxa nahi dugun gorputzaren erresistentzia gainditzen dugu.
* **Txirrika:** Buelta osoan erretena duen gurpila da txirrika. Pisuak modu erosoan altxatzen laguntzen du txirrikak.
* **Gurpila:** Ardatz baten inguruan biratzen duen atal biribila da. Gorputz astunak errazago garraiatzen laguntzen du edo motor baten bidez gorputz astunak garraiatzen ditu.
* **Plano inklinatua:** Maila ezberdinetan aurkitzen diren bi punturen artean kokatutako planoari deitzen zaio plano inklinatua. Gorputz astunak altxatzeko edo mantso jaisteko erabiltzen da makina hori.
* **Tornua:** Ardatz baten inguruan biratzen duen zilindroz osatutako makina da tornua. Pisuak behetik tornua dagoen mailaraino altxatzeko erabiltzen da makina hori.
* **Ziria:** Gai solidoan sartuz irekidura bat egiteko gai den material gogorrezko pieza mutur zorrotza da ziria. Harriak edo zurak pilatzeko erabiltzen da ziria.

## Kanpo estekak
Garmisch-Partenkirchen

**Garmisch-Partenkirchen** Bavaria alemaniar estatuko merkatua da.

## Hedadura eta biztanleria 
Bere hedadura, 205,66 kilometro karratukoa da, eta, 2.005eko azken erroldaren arabera, bere biztanleria 26.249 pertsonakoa da.

## Kokapena 
Bavaria barruan, Bavaria Garaia izeneko lurraldean dago, Alemaniak Austriarekin duen mugatik gertu. Gainera, izen bereko barrutiaren hiriburua da.

## Kirolak 
Eski estazio bat du, eta urtero, Urteberri egunean, eski jauziak ospatzen dira bertan. Gainera, 1936ko Neguko Joko Olinpikoak hartu zituen.

## Pertsonaia ezagunak 
Richard Strauss konposatzaile alemaniarra. Herri honetan bertan hil zen, 1949. urtean.

## Toki ikusgarriak 
Eski estazioa bera, esan bezala, bertan ospatzen baitira, urtero, urte berri egunean, eski jauziak.

Zugspitze mendia ere herri honetan dago.

## Demografia 
## Kanpo estekak
Itzubaltzeta gaztetxea

**Itzubaltzeta II gaztetxea** gazteek Getxoko Itzubaltzeta edo Romo auzoan okupatutako eremua da. 2004ko irailaren 30ean izan zen okupatua, Ertzaintzak, Getxoko Udalaren aginduz, Santa Eugenia kalean zegoena hustu eta eraitsi eta hiru egunetara.

Errekagane kaleko 1-5 zenbakietan kokaturik dago gaztetxea. Bertako eraikina, antzina aroztegi zaharra izan zen baina gazteak sartu zirenerako guztiz utzita zegoen. Etxea Gobela ibaiaren ertzean dago, baita kiroldegi berria zein izen bereko metro geltokiaren artean ere. Eraikinean, gune autogestionatuaz gain *Izenik ez* musika taldearen entsegutarako lokala, auzokide etxe bat eta auzoko koadrilen lonjak aurki daitezke.

Gaur egun Getxoko Udalak Gobela ibaiaren bidea hobetzeko lanak egiten ari ditu Errekagane kalean. Lanek irauten duten bitartean, Udalak akordioa egin du gaztetxeko erabiltzaileekin *Etxe Merkea* lokala erabiltzeko baimena emanez, bitartean kontzertuak udal frontoian egiten direla. Lanak bukatuta, gaztetxeko ekimenak Udala jabedun den Errekagane kaleko eraikinera bueltatuko dira, Udalak gaztetxeko kolektiboei gestioa emango diolarik.. *Romo* izenez ezaguna bada ere, gaztelerazko abizen hori zeukan enpresaburua lantegia eta langileentzako lehenengo etxeak (etxe merkeak) eratu baino lehen itzu beltza gunea zen lurraldea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Itzubaltzetako Gazte Asanblada