Bosnia-Herzegovina

**Bosnia-Herzegovina**, izen ofiziala **Bosnia eta Herzegovina** Hiriburua Sarajevo da.

Bosnia-Herzegovina bi entitatetan dago banatua: Bosnia-Herzegovinako Federazioa, kroaziarren eta bosniakoen lurraldeak hartzen dituena, eta Bosniako Serbiar Errepublika. Ipar-ekialdeko Brčkoko Barrutia bien artean administraturik dago. 1992ko udaberrian independentzia aldarrikatu zen arte, Bosnia eta Herzegovina Jugoslaviako errepublikak ziren. 1992-1995 urteetan gerra zibila zabaldu zelarik, Bosnia banatua gelditu zen, eta elkarren kontrako taldeek gobernatua. Egungo gobernu egiturak Daytongo Akordioaren bidez sortu ziren 1995ean.

## Geografia 
### Mugak 
Bosnia-Herzegovina hego-ekialdeko Europan dago, Balkanen mendebaldean, ipar latitudeko 42° eta 46° artean, eta ekialdeko longitudeko 15° eta 20° artean. Iparraldean, mendebaldean eta hego-mendebaldean 956 kilometroko muga du Kroaziarekin, ekialdean 345 kilometrokoa Serbiarekin, eta hego-ekialdean 242 kilometrokoa Montenegrorekin; Dinariar Alpeetan daude gailurrik garaienak: Maglić (2.388 metro), Čvrsnica (2 228 m), Prenj (2.155 metro), Treskavica (2.088 metro) eta Bjelašnica (2.067 metro).

### Hidrografia 
Sava, Drina, Neretva eta Bosna dira ibai nagusiak.

1200 aldean, Bosniako Banatoak autonomia zabala lortu zuen. Horretarako hungariarren eta serbiarren aurka borrokatu behar izan zuen. Biztanleria kristaua zen, baina hiru elizatan zegoen banatua; gehienak katoliko erromatarrak baziren ere, ortodoxoak eta bogomiloak ere bazeuden. Hiru elizak antolakuntzaren aldetik ahulak ziren, kleroa, hein handi batean, hezigabea, eta bakar batek ere ezin zuen izan estatuaren babes iraunkor eta esklusiboa. Gerran 9 milioi soldadu hil ziren, Austria-Hungariako armadan erroldatutako bosniar asko barne (beste batzuk Serbiako armadan borrokatu ziren), baina Sarajevo hiria eta Bosniako zati handiena ez ziren gudu-zelai izan.

### Bigarren Mundu Gerra (1941-1945) 
[thumb|250px|eskuinera|[Bihać-eko gudua (1945).]]
1941eko apirilean, Hitlerrek Jugoslavia inbaditu zuen; erregeak atzerrira ihes egin zuen, eta Bosnia nazien mendeko Kroaziako Estatu Independentearen barnean gelditu zen. Zapalkuntza izugarria izan zen: populazio judua deuseztatua izan zen, eta Kroaziako kontzentrazio-esparruetan hamarnaka mila serbiar, judu eta aurkari politiko hil ziren. Serbiar asko inbaditzaileen kontra altxatu eta txetnik izeneko talde monarkiko eta abertzaleetan sartu ziren. Talde horiek bosniar musulmanen aurkako basakeri ugari egin baitzuten, musulman batzuek bat egin zuten nazien aldeko ustaxekin; beste batzuk Waffen-SSn erroldatu ziren. Komunistek, Josip Broz Tito buru zutela, erresistentzia talde multietnikoak antolatu zituzten: partisanoak. Bosnia gudu zelai bilakatu zen: okupazio indarrek (Alemaniak eta Italiak), kroaziar ustaxak, serbiar txetnikek, herri miliziek eta partisanoek, elkarren aurka borrokatzeaz gain, izua zabaldu zuten zibilen artean. Aliatuen garaipenaren ondoren, Bosnia-Herzegovina, Kroazia, Mazedonia, Montenegro, Serbia eta Esloveniak Jugoslaviako Errepublika Federal Popularra eratu zuten. 35 urtez alderdi bakarreko diktadura izan zen, Josip Broz Titok hil arte (1980) gobernatu zuena.

Tito oreka politika mantentzen saiatu zen agintean egon zen bitartean. Gerra zibilean Jugoslaviako, hots Serbiako, armadaz gain, Kroaziakoak ere esku hartu zuen. Gerrak 100.000 hildako inguru eta 2.5 milioi erbesteratu eragin zituen. Gerrako krimen ugari egin ziren (garbiketa etnikoak, bortxaketa masiboak eta genozidioa). 1994an, NATO zuzenean esku hartzen hasi zen serbiarren milizien aurka. Gerra amaitu zenetik, talde etnikoen arteko gatazka bortitzak saihesteko, interposizio indarrak daude Bosnia-Herzegovinan. 2004 arte NATOkoak egon ziren eta, ondotik, Europako Batasuneko armadetakoek dihardute lan horretan.

### Banaketa administratiboa 
1995eko Daytongo Akordioari jarraituz, bi entitate konfederatutan banaturik dago estatua: Bosnia-Herzegovinako Federazioa, Federazio Kroaziar-Musulmana ere deitua, lurraldearen %&nbsp;51 inguru hartzen duena, eta Bosniako Serbiar Errepublika, lurraldearen %&nbsp;49 inguru hartzen duena. 2000. urtean, Brčkoko Barrutia entitatea gehitu zen, bi entitateen artean administratzen dena.

### Banaketa etnikoa 
2013ko zenbatespenaren arabera, %&nbsp;52,9 bosniakoak dira, %&nbsp;30,8 serbiarrak, eta %&nbsp;14,6 kroaziarrak.

### Hizkuntzak 
Bosniera, serbiera eta kroaziera dira mintzaira ofizialak. Hirurak eslaviar hizkuntza den serbokroazieraren aldaerak dira eta oso desberdintasun txikiak dituzte. Hala ere, azken urteetan bakoitzak bere estandarra garatu du.

### Erlijioa 
Biztanleen %&nbsp;50,7 musulmanak dira, %&nbsp;30,7 kristau ortodoxoak, %&nbsp;15,2 katolikoak, eta %&nbsp;1,1 ateo edo agnostikoak (2013ko datuak).

### Hiri nagusiak 
## Bosniar ezagunak 
* Alija Izetbegović (1925-2003), herrialdeko presidentea izandakoa.
* Radovan Karadžić (1945, politikaria.
* Goran Bregović (1950, musikaria.
* Emir Kusturica (1954, zinema zuzendaria.
* Dunja Mijatović (1964, giza eskubideen aldeko ekintzailea.
* Meho Kodro (1967), futbolaria.
* Mirza Teletović (1985), saskibaloi jokalaria.
* Dejan Todorović (1994), saskibaloi jokalaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bosnia-Herzegovina, argia.eus
*  Bosnia-Herzegovinako webgune ofiziala, predsjednistvobih.ba
*  Bosnia and Herzegovina. Tourism, bhtourism.ba