open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grafo (argipena)

**Grafo** hitza, aurrizkia (adibidez, grafologia) eta atzizkia (adibidez, telegrafo) ere badena, *grafos* (γραφή) grezieratik (marrazkia, irudia, idazkera) dator eta zenbait adiera ditu:
* matematikan,
** grafo, objektu matematiko bat, eta grafo teoria, horren inguruko teoria;
** funtzio baten **grafoa** edo funtzio baten irudikapen grafikoa;
* konputazioan,
** grafo (datu-egitura), erlazioak edo loturak adierazten duen datu mota abstraktu bat;
** grafo (softwarea), *plotting* matematikorako software-aplikazioaren izena;
* bestelako erabilerak dira:
** grafologia, idazketa aztertzen duen jakintzagaia.

## Ikus, gainera 
* Grafema
* Grafia
* Grafiko (argipena)
La Chapelle-Bouëxic

**La Chapelle-Bouëxic** (bretainieraz *Chapel-ar-Veuzid*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
Transkaukasiako Errepublika Demokratiko Federala

**Transkaukasiako Errepublika Demokratiko Federala** (TEDF, Закавказская демократическая федеративная республика (ЗКДФР), Zakavkazskaya demokraticheskaya federativnaya respublika (ZKDFR); edo Transkaukasiar Federazioa) 1918ko otsailetik maiatzera bitarte gaur egungo Armenia, Azerbaijan eta Georgian sortu zen errepublika federatiboa izan zen. Hiru herrialdeen independentziarekin apurtu zen.

## Kanpo estekak
The Hunchback of Notre Dame (1996ko filma)

***The Hunchback of Notre Dame*** () ingelesez eginiko marrazki bizidunetako film klasikoa da, 1996ean Walt Disney konpainiak estreinatua. Kontakizunaren oinarria Victor Hugok idatzitako *Notre-Dame de Paris* eleberri klasikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arnaga etxea

**Arnaga etxea** Edmond Rostandek XX. mendeko hasieran Kanbon eraikitako etxea da. Egun etxea eta inguruko lorategia Udalarenak dira. Bertan dago Edmond Rostand museoaren egoitza. 2018ko maiatzaren 4an bertan egin zen ETAren amaiera ziurtatu zuen Gatazkaren Konponbidea Aitzinatzeko Nazioarteko Topaketa.

## Kokapena 
Herriko erdigunetik urrun, Larresoroko bidean eta RD-932 errepidea jarraituz, etxea eta inguruko frantses lorategia daude.

## Historia 
Edmond Rostandek Kanbo lehendabizikoz bisitatu zuenean Etxegorria izeneko etxea alokatu zuen. 1901ean Académie françaiseko kide izendatu zutenean, Arnaga izeneko muinoan lursorua erosi eta 1903 eta 1906 artean etxea eraiki zuen. 1918an hil arte bertan bizi zen.

1960an, Udalak etxea erosi eta Edmond Rostand museoa eratu zuen. 1995ean monumentu historiko bilakatu zen.

2018ko maiatzean bertan Kanboko Topaketa edo Gatazkaren Konponbidea Aitzinatzeko Nazioarteko Topaketa burutu zen.

## Ezaugarriak 
thumb|300px|eskuinera|Frantses lorategia
Euskal estiloko baserri hori Albert Tournaire frantziar arkitektoak eraiki zuen. 600 m² azalera du eta 40 gela inguru dauzka, Edmond Rostandek berak ingeles, txinatar, Inperio edo Luis XVI. estiloetan diseinaturik.

Atearen aurrean honako hitzak ditu:

Lorategiak hiru hektarea ditu. Bertan frantses eta ingeles lorategiak, pabilioiak, pergola eta *orangerie* bat (negutegi gisako eraikina) daude, baita Edmond Rostandek Senperetik ekarrarazi zituen haritz zahar batzuk ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Edmond Rostand

**Edmond Eugène Alexis Rostand** (Marseilla, 1868ko apirilaren 1a – Paris, 1918ko abenduaren 2a) frantziar poeta eta antzerkigilea izan zen. Neoerromantizismoaren jarraitzailea, bere lanik ezagunenak *Cyrano de Bergerac*, ''L'Aiglon* eta *Les Romanesques* antzezlanak izan ziren.

## Biografia 
Rostandek 1890ean Rosemonde Etienette Gerard poeta ezkondu eta bi seme izan zituzten, Jean eta Maurice hain zuzen ere.

XX. mendearen hasieran, Kanbora joan zen bertan zuen pleuritis sendatzeko. Kanbon Arnaga etxea eraiki zuen, egun bere museoa dena. 1918an hil zen, Espainiako gripeak jota.

## Lanak 
* *Le Gant Rouge*, 1888
* *Les Musardises*, 1890
* *Les Deux Pierrots, Ou Le Souper Blanc*, 1891
* *Les Romanesques*, 1894
* *La Princesse Lointaine*, 1895
* *La Samaritaine*, 1897
* *Cyrano de Bergerac*, 1897
* *L'Aiglon*, 1900
* *Chantecler*, 1910
* *La Derniere Nuit de Don Juan*, 1921
* *Le Cantique de L'Aile*, 1922
* *Le Vol de la Marseillaise'', 1922
Jaipur

**Jaipur** (), *Hiri arrosa* bezala ezagutzen dena, Indiako Rajastan estatuko hiriburua da. 3.210.570 biztanle ditu (2009) eta honek Rajasthango hiri handiena eta Indiako hamaikagarrena bihurtzen du. Delhi eta Agrarekin batera Indiaren *urrezko triangelua* osatzen du.

## Historia 
Jaipur nahiko hiri berria da, 1727an sortu baitzuen Maharaja Sawai Jai Singh IIak. Hortik datorkio izena, *Jairen hiria* esan nahi baitu. Maharaja hau Amber Fort gazteluan bizi zen eta bertako populazioa hazten zihoala ikusita 11 km-tara hiri berria sortzea erabaki zuen. Jai Singh II zientzia, astronomia, matematika eta literatura zalea zenez, geometrian eta indiar kulturan oinarrituriko hiri perfektua egin nahi izan zuen. Boulevard zabalez banaturiko bederatzi bloke osatu zituen, hauetako bi errege jauregi eta instituzioentzako eta beste zazpiak jendearentzako. Hiri guztia inguratuko zuen harresia ere eraiki zuen, zazpi ate ederrez hornitua. Lau urtetan eraiki zuten hiria.

1853an Galesko Printzeak Jaipur bisitatuko zuela eta, honi ongi etorria egiteko hiri guztia arrosa kolorez margotu zuten, indiarrentzako zortearen kolorea da. XIX mende bukaeratik aurrera hiriaren populazioak hazkunde handia izan du. Gaur egun harresietatik kanpora asko hedatu da hiria.

## Geografia eta klima 
Rajastan estatuko mendebaldean dago Jaipur, New Delhitik 259 km-tara. 431 metroko altueran dago eta Jalmahal lakuaren ertzetan. Klima erdi desertikoa du, urtero 650mm-ko prezipitazioa izaten baitu, gehiengoa montzoi garaian, ekaina eta irailaren artean. Udan 30&nbsp;°C-tako batez besteko tenperatua izaten du, neguan aldiz 15-18&nbsp;°C-takoa.

## Ondasun nabarmenak 
* **Amber gotorlekua:** Jaipurretik 11 kilometrotara kokatuta dagoen gaztelu erraldoia da. Raja Man Singh erregeak hasi zuen eraikuntza 1592an eta hurrengo 150 urtetan aldaketak izan zituen. Hasierako gaztelua muino baten gainean egin zuten, gaur egun Jaigarh Fort deitzen dena, baina pixkanaka mendian behera jauregi eta pasabideak gehitzen joan ziren Amber Fort osatuz.

* **City Palace:** Jai Singh IIak hirian bizitzeko eraikitako jauregi multzoa da. Indiako errepublika osatu arte hemen bizi izan dira Rajasthan gobernatu izan duten maharajak.

* **Hawa Mahal:** *Haizeen jauregia* esan nahi du. Gorteko emakumeentzat sorturiko jauregia da. Bere bost solairuetan ederki dekoraturiko 953 leiho txiki ditu, emakumeek kalea ikusi ahal izateko beraiek ikusiak izan gabe.

* **Jantar Mantar:** Munduko behatoki astronomiko handiena da. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2010an.

## Irudiak 

Fitxategi:Jaipur, India.jpg|Jantar Mantar
Fitxategi:Sattais Kacheri, Amber Fort 2006-07-22.jpg|Amber Fort
Fitxategi:Shri Naryan temple in Jaipur.jpg|Shri Naryan
Fitxategi:Albert hall original.JPG|Albert hall
Fitxategi:Hawa Mahal Jaipur.jpg|Hawa Mahal
Fitxategi:Hawamahal20080213-4.jpg|Hawa Mahal
|Vidhan Sabha
Fitxategi:Maharaja Palace Jaipur 9006.jpg|Maharaja Palace
Jaipur, India, Street.jpg
Jaipur, India, Panorama.jpg
Jaipur, India, Downtown Jaipur.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jaipur barrutiko webgunea
Lafage

**Lafage** ( ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Ron Gilbert

**Ron Gilbert** (La Grande, Oregon, 1964ko urtarrilaren 1a) estatubatuar bideo-joko diseinatzaile eta programatzaile bat da. Nagusiki Lucasfilm eta LucasArts konpainientzat sortu eta garatutako bere jokoengatik ezaguna da.

Aric Wilmunder programatzailearekin batera abentura grafikoentzako SCUMM bideo-joko-motorraren sortzailea da.

## Bideo-jokoak 
Hainbat bideojolasen sorreran parte hartu du diseinatzaile, ekoizle zein gidoilari bezala. Hurrengo bideojolasetan diseinatzaile izan da.

* 1987 &ndash; Maniac Mansion (Lucasfilm)
* 1988 &ndash; Zak McKracken and the Alien Mindbenders (Lucasfilm)
* 1989 &ndash; Indiana Jones and the Last Crusade (Lucasfilm)
* 1990 &ndash; The Secret of Monkey Island (Lucasfilm)

* 1991 &ndash; Monkey Island 2: LeChuck´s Revenge (Lucasarts)
* 2010 – DeathSpank (Hothead Games)
* 2013 – The Cave (Double Fine Productions)

* 2017 &ndash; Thimbleweed Park (Terrible Toybox, Inc.)
Antzara-joko

**Antzara-joko** terminoak adiera zenbait ditu:

* antzara-jokoa, Euskal Herriko herri batzuetako jaietan zintzilikatutako antzarekin egiten den jokoa;
* antzara-jokoa, taula-joko bat.
Grafiko (argipena)

**Grafiko** terminoa, adiera zabalean, zerbaiten irudikapen oro da, argazki bat edo marrazki bat esaterako. Adiera hertsian, batez ere zientzian eta teknikan, zenbakizko informazioa zehatz irudikatzen duen irudi bat da. Izenondo moduan, irudien edo zeinu idatzien bidez irudikatzen duenari dagokio (adibidez, *irudikapen grafiko*). Diagrama terminoaren hiperonimo gisa erabiltzen da: diagrama guztiak grafikoak dira, baina grafiko guztiak ez dira diagramak; izan ere, diagramak informazioaren puntu nagusiak modu sinbolikoan eta argitasunez adierazten dituen bitartean, grafikoaren helburua errealitatea besterik gabe irudikatzea izaten da. Halatan:
* matematikan,
** funtzio baten irudikapen grafikoa;
* estatistikan,
** datuen irudikapen grafikoa edo datu-diagrama, zenbakizko datuak irudiz adierazi eta azaltzeko, hala nola histograma eta sektore-diagrama;
* kudeaketan,
** Gantt grafikoa edo Gantt diagrama;
* informatikan,
** grafikoak testuan ez oinarritutako elementuak dira; adibidez, Microsoft Windows eta Mac OSen bertsio guztiak sistema eragile grafikoak dira;
** hedaduraz, *grafikoak*, beti pluralean, edozein ordenagailuz sortutako irudi dira, grafiko bektorialak adibidez, bereziki bideo-jokoen inguru eta pertsonaien diseinu grafikoan;
* artean,
** artelan grafikoa, artista batek matrize edo plantxa batetik, grabatuaz, litografiaz edo antzeko beste teknika batez sortutako marrazki edo irudien multzoa.

## Ikus, gainera 
* Grafismoa
* Grafo (argipena)
Grafiko (argipen)

**Grafiko** ( edo **diagrama**) hitzak adiera ezberdinak ditu:
* **Grafikoa** irudi bat da, bereziki datu jakin batzuk eta beraien arteko erlazioa irudikatzen dituena; oro har, zenbakizko datuak, lerroen eta geometria objektuen bidez. Badaude grafiko mota bereziki aipagarriak:
** Datu-diagrama, bereziki histograma.
** Sektore-diagrama
** Gantten diagrama
* **Funtzio baten grafikoa**, funtzio baten eremuko eta helburu-multzoko balioen arteko egokitasunaren bistaratzea da.
* **Grafikoak** edo **grafoak** multzoaren elementuen arteko erlazio bitarrak irudikatzea ahalbidetzen du.
* Informatikan, *grafikoa* testuan ez oinarritutako elementu bat da. Adibidez, Microsoft Windows eta Mac OSen bertsio guztiak sistema eragile grafikoak dira.
:* Hedaduraz, *grafikoak* (beti pluralean) **ordenagailuz sortutako edozein irudi** dira, baina eskuarki esaten dizkiogu *grafikoak* Bideo-jokoen pertsonaien, harresien, egituren, eta abarren diseinuari.

Izenondo bezala: **grafiko** hitza zerbait irudien edo zeinu idatzien bidez irudikatzen duenari dagokio.

## Ikus, gainera 
* Grafismoa
* Diseinu grafikoa
* Informazio iturrien iruzkina
* Konputagailuz egindako 3D grafikoa

## Kanpo estekak
Sarekada

thumb|250px
**Sarekada** poliziak eta bestelako segurtasun-indarrek talde jakin bateko pertsonak batera atxilotu eta atxiloketa horretarako egiten diren neurrien multzoa da, hala nola bide publikoetan sarrera eta irteeren kontrol zorrotza eta aparteko bestelako segurtasun-neurriak. Baterako ekintza horien helburua taldeko kideen ihesa ekiditea, beraien arteko komunikazioa eragotziz. Historian zehar, errepresio masiborako tresna moduan erabili izan da, talde politiko zein etnikoen aurka.

## Kanpo estekak
Antzara (argipena)

**Antzara** hitzak hainbat adiera ditu:

* antzara, hegazti-subfamilia bat;
::* Euskal antzara,
::* Antzara hankagorrizta,
::* Antzara hankahori,
::* Antzara mokolabur,
::* Antzara muturzuri,
::* Antzara  nano,
::* Egiptoar antzara,
::* Elur antzara,
::* Indiar antzara,
::* Ross antzara,

* Antzara-belar;
* Antzara ibaia, Lapurdiko ibai bat;
* Antzar eguna (Lekeitio), Lekeitioko jai bat;
* antzara-joko (jaia), Euskal Herriko herri batzuetako jaietan zintzilikaturiko antzarekin egiten den jokoa;
* antzara-joko (taula-jokoa), taula-joko ezaguna.
* *Antzararen bidea* Jokin Muñoz Trigo idazleak 2007an argitaraturiko eleberria. 
* Elur-antzara (eleberria), Paul Gallicok idatzitako eleberri laburra 1940.
Léopold Sédar Senghor

**Léopold Sédar Senghor** (Joal, 1906ko urriaren 9a - Verson, Frantzia, 2001eko abenduaren 20a) Senegaldar estatu-gizona eta frantsesezko poeta izan zen. Senegalgo Errepublikako lehenbiziko presidentea izan zen, 1960-1980 bitartean.

## Bizitza 
Dakarren ikasketak hasi ondoren, Parisa joan zen, eta Sorbonan osatu zituen. Garai hartan, ''L'Étudiant Noir* (*Ikasle Beltza*) aldizkaria sortu zuen, Afrikako kulturaren balioa aldarrikatzeko. Frantzian irakasle izan ondoren, bi urte eman zituen Alemaniako kontzentrazio-esparru batean, eta Frantziako Erresistentziarekin borrokatu zen gero. Aipagarri da garai hartan idatzi zuen *Chantes d'ombre* (1945, *Itzaleko kantuak*) poesia-bilduma.

Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean, Senegalgo diputatu hautatu zuten Frantziako Nazio Biltzarrerako. 1948an, Senegalgo Batasun Demokratikoa sortu zuen, eta 1960an Senegalgo Errepublika sortu berriaren lehendakari hautatu zuten. Hogei urtez izan zen Senegalgo lehendakari, eta sozialismo moderatuaren moldeak jarraitu zituen, baina haren aurka jarri ziren nazionalista erradikalak. 1984an, Frantses Akademiako kide egin zuten. Harenak dira, bestalde, *Ethiopiques* (1956) eta *Nocturnes'' (1961) poesia-bildumak.

## Afrika beltzaren defentsa 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Biografia armiarma.eus-en
LucasArts

**LucasArts Entertainment Company**, sarritan **LucasArts** edota **LEC** gisa laburtua, jatorrizko izena **LucasFilm Games** zuen, estatubatuar bideo-joko enpresa bat izan zen, 1980ko hamarkadaren amaieran eta batez ere 1990eko hamarkadan zehar merkaturatu zituen abentura grafikoengatik ospetsua da, genero honetako zaleen artean Sierra Entertainment enpresak merkaturatutako abentura grafikoekin batera kultuzko bideo-jokoak bilakatu zirelarik. Bere ibilbidea 1982. urtean hasi eta 2013an desegin zen.

LucasArts etxearen abentura grafikoak SCUMM motorrak eragiten zituen. Ziurrenik enpresa honetako programatzaile ezagunena Ron Gilbert izan zen, bere esku ona eta umore handia joko hauetako istorio eta xehetasunetan maiz sumatzen delarik.

## Bideo-joko ezagunenak 
* 1987 - Maniac Mansion
* 1988 - Zak McKracken and the Alien Mindbenders
* 1989 - Indiana Jones and the Last Crusade
* 1990 - Loom
* 1990 - The Secret of Monkey Island
* 1991 - Monkey Island 2: LeChuck's Revenge
* 1992 - Indiana Jones and the Fate of Atlantis
* 1993 - Maniac Mansion Day of the Tentacle
* 1993 - Sam & Max Hit the Road
* 1995 - Full Throttle
* 1996 - The Dig
* 1997 - The Curse of Monkey Island
* 1998 - Grim Fandango
* 2000 - Escape from Monkey Island
* 2006 - The Dig berrargitaratzea
* 2006 - Grim Fandago berrargitaratzea
* 2006 - The curse of monkey island berrargitaratzea

## Ikus gainera 
* Lucasfilm

## Kanpo estekak 
* Lucas Arts bideo-joko enpresaren webgunea
Bikote ordenatu

Matematikan, **bikote ordenatua** bi elementuko multzo bat da, non ordena finkatuta dagoen. Bi parentesien artean adierazten da, beste edozein multzotatik desberdintzeko.

:*Adibidez, (a,b), (1,4) eta (sagarrondo,sagarra), bikote ordenatuak dira.*

Bikote ordenatu baten lehenengo elementuari *lehen bikotekidea* deritzogu eta bigarrenari *bigarren bikotekidea*.

Bikote ordenatuetan, bikotekideen ordena garrantzizko da. Horrela, {a,b} eta {b,a} multzoak berdinak dira, (a,b) eta (b,a) bikote ordenatuak, aldiz, **ez** a ≠ b bada. Beraz, bi bikote ordenatuk hau betetzen dute:
:(a, b) = (c, d) \iff a = c \land b = d

:*Adibidez, futbol partida batean 0-4 eta 4-0 ez dira emaitza bera. Futbol partida baten emaitza bikote ordenatua da.*

Bikote ordenatu guztien multzoa non lehenengo elementua *X* multzo jakin batetik eta bigarren elementua *Y* beste multzo batetik hartuak diren, *X* eta *Y* multzoen **biderkadura kartesiarra** du izena, X \times Y idatzita.

## N-kote edo tupla ordenatuak 
Era berean, **hirukote ordenatua** (espazioko puntuak), **laukote ordenatua** edo **n-kote ordenatua** ere defini ditzakegu. *hirukote ordenatu* bat (a, b, c) defini daiteke honela ere: (a, (b, c)) edo ((a, b), c); hots, bikote ordenatu bat bere baitan beste bikote ordenatu bat elementu bezala daukana.

Bide hori programazio-lengoaietan du islatzea: elementuen zerrenda bat bikote ordenatu habiaratuen eraikuntza moduan adieraz daiteke. Esate baterako, (1, 2, 3, 4, 5) zerrenda (1, (2, (3, (4, (5, ()))))) bihurtzen da.
Lisp programazio-lengoaiak zerrenda hauek erabiltzen ditu oinarrizko datu-egituratzat.

## Bikote ordenatuak multzo-teorian 
Multzo-teoria hutsean, non multzoak baino ez diren, (*a*, *b*) bikote ordenatua honela defini daiteke:
: ~(a,b)=\{\{a\},\{a,b\}\}

Definizio horrek *Kuratowskiren bikotea* izena du, eta guztiz oinarrizko da, formulatzeko axioma gutxi behar direlako (hedatze-axioma, bereizte-axioma eta bikotearen axioma).

p bikote ordenatuaren x lehen elementua izatearen baieztapena honela formulatu daiteke:
:\forall_{Y\in p}\qquad x\in Y
eta *p*-ren *x* bigarren elementua izatearena honela:
:(\exist_{Y\in p}\quad x\in Y)\wedge(\forall_{Y_1\in p}\forall_{Y_2\in p}\quad (x \in Y_1 \wedge x\in Y_2) \Rightarrow Y_1=Y_2)

Ohar gaitezen definizio horrek p=(x,x)=\{\{x\},\{x,x\}\}=\{\{x\},\{x\}\}=\{\{x\}\} bikote ordenaturako ere balio duela.

Multzo-teoriaren ohiko ZF formulazioan erregulartasun-axioma barne hartuz, bikote ordenatua (a,b) honela ere defini daiteke: \{a,\{a,b\}\} multzoa. Nolanahi ere, erregulartasun-axioma beharrezkoa da, zeren hura gabe, x eta z multzoak kontuan hartuz gero, non x=\{z\}, z=\{x\}, eta x\neq z diren, orduan izango genuke
:(x,x)=\{x,\{x,x\}\}=\{x,\{x\}\}=\{x,z\}=\{z,x\}=\{z,\{z\}\}=\{z,\{z,z\}\}=(z,z)\,

, aldiz, (x,x)\neq(z,z) nahi baitugu.

## Kanpo estekak
Jakue Zebedeorena

**Jakue Zebedeorena** edo **Jakue Nagusia**
—arameraz Yaʕqov; antzinako grezieraz Ιάκωβος— (Betsaida, Galilea, K.a. I. mendea &ndash; Judea, K. o. 44) Jesus Nazaretekoaren hamabi apostoluetako bat izan zen. Hainbat titulurekin ere izendatzen da: **Done Jakue** edo **Jaun Done Jakue**.
*Done Jakue Nagusia* ere deitzen zaio, edo, Itun Berrian, adibidez, *Done Jakue, Zebedeoren semea*, izen bereko *Done Jakue Gaztea*rengandik bereiztearren.

## Bizitza 
Zebedeoren eta Salomeren seme zen, eta Joan Apostoluaren anaia. Jesus Nazaretekoaren hurbileko taldean ibili zen beti, haren lehen jarraitzaileetako bat izan baitzen. Herodes Agripa I.a Judeako erregeak hilarazi zuen K. o. 44. urtean (Apostoluen Eginak, XII, 2).

## Espainiako sinbolo 
Hispaniako tradizio baten arabera, Galiziako Compostelara eraman omen zuten Jakueren hilotza Goi Erdi Aroan. Alfontso II.a asturiar erregearen agintaldian sortu zuten kapera bat santuaren omenez. XII. mende arte, baina, ez zen santuaren irudi sinbolikoa handitu. Une horretan hiri horretatik zabaldutako kondaira baten arabera, Donejakue "Mairu Hiltzaile" (*Matamoros*) agertu omen zitzaien adorea emateko 'mairuen' kontrako gerlari kristauei, Clavijoko Gudu mitologikoan.

Harrezkero, musulmanen aurkako gudulari nagusi bihurtu zuten egungo Espainian, baita Errekonkistaren babesle eta sinbolo nagusi ere. Europa guztira zabaldu zen haren ospea XII. mendetik aurrera. Ameriketako konkista kolonialaren santu gerragile ere bihurtu zen, Santiago "Indio Hiltzaile" bihurtuta (*Mataindios*). Filipe IV.a erregearen agindupean, Espainiako zaindari ofizial bihurtu zen, Santa Teresa alboratuta eta esanahi politiko gerlari berriz jantzia.

Euskal Herrian ere kristau santu ohoratuenetako bat izan da. Hainbat hiri, leku, lurralde eta gizatalderen santu zaindaria da, Bilbo, Benidorm, Guayaquil, Santa Cruz Tenerifekoa, Galizia, Espainia, albaitariak, Done Jakueren ordena eta abar. Toki horietan, santuak bere jaiegun ofiziala du. Espainiako santu ofizial izateari utzi zion diktadura ondoren, haren konnotazio baztertzaileak eta gerlariak direla eta.

## Ikus gainera 
* Done Jakue bidea
* Santiago Compostelakoa
* Santiago de Compostelako katedrala
* Espainiar nazionalismo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ginestas

**Ginestas** ( ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Trivial Pursuit

**Trivial Pursuit** taula-joko bat da. Honetan, jokalariak jakintza orokorrei buruzko galderei erantzuteko trebeziaren ondorioz jokoan aurrera egiten du. 1979ko abenduan, Scott Abbott, Canadian Press egunkariko kirol argitaratzailea eta Montreal Gazette aldizkariko Chris Haney argazkilariak Espainiako Nerja udalerrian zeudela joko honen ideia garatu zuten; joko hau handik bi urtetara merkaturatu zen.

Estatu Batuetan jokoa 1984an ospetsu bilakatu zen, urte hartan 20 milioi joko-kutxa inguru saldu zirelarik. 1988an Parker Brothers enpresak (gaur egungo Hasbro taldeko kidea) jokoaren eskubideak erosi zituen. 2004. urtera arte 26 herrialdeetan zehar eta 17 hizkuntzetan 88 milioi joko-kutxa saldu izan dira.

## Galdera kategoriak 
* Geografia (Urdina)
* Ikuskizunak (Arrosa)
* Historia (Horia)
* Artea eta Literatura (Marroia)
* Zientziak eta Natura (Berdea)
* Aisialdia eta Kirola (Laranja)

## Lokalizazioa 
Jokoaren zenbait bertsio euskaraz argitaratu izan dira, 2012-2013. urtekoa, esate baterako.

Jokoaren bertsio digitalak ere argitaratu egin dira. *Egunean behin*, *Tribual*, *Jakina!*, *Gurot*...

Joko digital horiekin eta beste batzuekin Trivial lehiaketak antolatu izan dira, lagun talde txikietatik harago. Sortu dira, baita, herri bat hobeto ezagutzeko Trivial bertsioak, edo gai jakin bati lotutakoak.

Jokoa nazioartean ezaguna izanda,lokalizatzerakoan ez da nahikoa izaten beste hizkuntza bateko galdera-erantzunak itzultzearekin; tokian tokiko galderak behar izaten dira. Tokian tokiko historia, kirola, etab. integratu behar da nazioarteko kulturako galderekin batera.

Bestalde, galdera-erantzun batzuk berriztatu egin behar dira noiz edo noiz. Bestela jokoa zaharkitu itxura hartuko du. Jolasten dutenen garaikideak diren kirol kontu, zinema kontu, etab. ager daitezen, jokoaren galdera batzuk etengabe berriztatu behar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Trivial Pursuit jokoaren webgune ofiziala 
* Trivial Pursuit estiloko **galderen bilduma** handi bat egiteko egitasmoa. (Galderak bakarrik, erantzunik gabe; galderen 4 erantzun posible eman gabe).
Akula

**Akula** (*Belone belone*) Belonidae familiako arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena.

Ahoa orratzaren itxurakoa duen arraina da, 70en bat zentimetrotako luzerakoa, hezurdura berdexka duena. Taldetan ibiltzen da, uraren azalean.

## Taxonomia 
Akulak hiru azpiespezie ditu:
* *Belone belone acus* (Risso, 1827)
* *Belone belone belone* (Linnaeus, 1761)
* *Belone belone euxini* (Günther, 1866)

## Banaketa 
## Erreferentziak
Astun (arraina)

**Astuna** (*Alosa fallax*) Clupeidae familiako arraina da, Europan eta iparraldeko Afrikan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Ossau

**Ossau** (; ) Pirinioetako haran bat da, Bearnon kokatua.

## Geografia 
Bearno Garaia (Pirinioetako eremua) osatzen duten hiru bailaretako bat da, Aspekoarekin eta Baretoskoarekin batera. Oloroeko ibaiaren ibaiadarra den Ossauko ibaiak harana zeharkatzen du.

18 udalerrik osatzen dute harana: Arudy, Aste-Béon, Béost, Bescat, Bielle, Bilhères, Buzy, Castet, Eaux-Bonnes, Gère-Bélesten, Izeste, Laruns, Louvie-Juzon, Louvie-Soubiron, Lys, Rébénacq, Sainte-Colome eta Sévignacq-Meyracq.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Armagnac (argipena)

**Armagnac** hitzak adiera ezberdinak ditu:
* Armagnac, Gaskoniako eskualde historikoa.
* Armagnac (edaria), brandy mota bat.
* Armagnac (alderdi politikoa), Ehun Urteko Gerrako alderdi politikoa.
* Armagnac leinua, frantziar leinu noblea.
* "SNCASE Armagnac", 1940ko hamarkadako frantziar hegazkina
Landaredi

**Landaredia** eskualde bateko landare-bizitza izendatzeko erabiltzen den hitza da. Landareek osatzen duten estalkiari deritzo landaredi. Hitz orokorra da, inolako berezitasunik adierazten ez duena, ez espezieen osaerari, egiturari, hedadura espazialari edo beste edozein berezitasun botaniko edo geografikorik. Flora terminoa baino zabalagoa da, azken honek espezieen osaera besterik ez baitu adierazten.

[thumb|erdian|800px|[Biomak landarediaren arabera sailkatuak.
]]
Monkey Island

**Monkey Island** (; halere, ingelesezko izenburua hizkuntza guztietako bertsioetan mantendu zen) 1990ean LucasFilms Games enpresak merkataratu zuen lau abentura grafikoz osatutako saila edo saga bat izan zen. Denbora igaro hala, genero honetako zaletuen kultuzko saila bihurtu zen.

Bideo-joko saila honen sortzailea Ron Gilbert izan zen.

## Argumentoa 
Saga honek pirata bilakatu nahi duen Guybrush Threepwood gaztearen gora beherak azaltzen dizkigu. Bere abenturetan zehar LeChuck pirata zitalaren aurka borrokatu eta Mêlée uharteko Elaine Marley agintariarekin maiteminduko da.

## Saila 
Saila hau honako lau abentura grafikok osatzen dute:

* The Secret of Monkey Island (1990)
* Monkey Island 2: LeChuck's Revenge (1991)
* The Curse of Monkey Island (1997)
* Escape from Monkey Island (2000)
* Tales of Monkey Island (2009)

## Kanpo estekak 
* Monkey Island sagako soinu banda MP3 formatuan entzungai
Bristolgo katedrala

**Bristolgo katedrala** (, ) Ingalaterra hegoaldeko Bristol hiriko katedrala da. Bristolgo apezkipu anglikanoaren egoitza da.

1140. urtean San Agustinen izenean eraiki zen eta Bristolgo diozesia 1542an eratu zenean katedral bihurtu zen. Ingalaterrako ondarean I mailako eraikinen zerrendan dago.

## Historia 
Robert Fitzharding terratenienteak 1140. urtean agindu zuen eliza bat eraikitzea eta harrizko eraikin hura San Agfustinen izenean sagaratu zen 1148an. Normandiar estiloan egin zen, ordutik gela kapitularra eta *Great Gatehouse* mantentzen dira. 1220an David apaizaren agindutara Amabirjinaren kapera eraiki zen koroaren alboan, *Elder Lady Chapel* izenekoa. Edward Knowke apaizak XIV. mendearen hasieran elizaren ekialdeko zatia eraiki zen, ingeles gotiko estiloan. Ehun urtez beste lanik ez zen egingo.

XV mendearen erdialdera transeptoa eta erdiko dorrea eraiki ziren. Habearte zentrala eraikitzeari ere ekin zitzaion baina Henrike VIII.a Ingalaterrakoak sustaturiko *Monastegien disoluzioak* bertan behera utzi zituen lanak. Elizak izena aldatu zuen eta katedral bihurtu zen.

XIX. mendean, 1868 eta 1877 artean, habearte zentrala eraiki zen estilo neogotikoan. George Edmund Street izan zen diseinatu zuen arkitektoa. 1877ko urriaren 23an inauguratu zen. John Loughborough Pearsonek mendebaldeko aurpegia eta dorre bikiak diseinatu zituen eta 1888. urtean amaitu zen haien eraikuntza.

1994an Ingalaterrako Eliza Anglikanoan apaiz izendatu zituzten lehenengo emakumezko 32 apaizak Bristolgo katedralean egindako zeremonia batean.

## Arkitektura 
### Katedralaren barnealdea 
Katedralaren ekialdeko muturrak ingeles gotikoa baino Alemaniako gotikoa dirudi, horrek egiten du bitxia. Saloi-eliza gisa planifikatu zen eta alboetako habearteek koroaren altuera bera dute, eta ondorioz ez dute triforiorik argia eliza barnera sartzeko. Barnera sartuko den argitasun guztia lehioeatik sartu behar da beraz, et ondorioz leiho handiak ditu hormetan. Triforio gabeziaren ondorioz sabaiek altura baxua dute eta katedralaren barnealdeak proportzioan zabala izatearen itxura ematen du.

Organoa 1685ean eraiki zuen Renatus Harris organogile ingelesak. Dena dela ordutik sarritan berriztu eta konpondu behar izan da. 2024ko urtarrilean Harrison & Harrison konpainiak hasi zituen azken berriztatzen lanak.

### Kanpoko fatxada 
Katedralaren fatxadak erroseta handi bat du, ingeles arkitekturan ohikoa ez dena. Gainerakoan dorreek eta apaingarriek ingeles arkitektura dute.

## Iruditegia 

Irudi:Bristol Cathedral Lady Chapel, Bristol, UK - Diliff.jpg|*Elder Lady Chapel* kapera, XIII. mendekoa.
Irudi:Cathedral.architecture.bristol.arp.jpg|Katedralaren koroa. Atzealdean aldare nagusia ikus daiteke.
Irudi:RichardHakluyt-BristolCathedral-stainedglasswindow-whole.jpg|Beirateak.
Irudi:Bristol Cathedral Organ, Bristol, UK - Diliff.jpg|Organoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bristolgo katedralaren webgunea ofiziala
Canterburyko katedrala

**Canterburyko katedrala** Ingalaterrako Canterbury hirian kokatzen den katedral bat da. 1988an UNESCO erakundeak Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Historia 
Erdi Aroko estilo arkitektoniko ezberdinen adibideak aurki daitezke bere garapen faseetan, erromanikotik hasi eta gotikoraino. Eraikinaren zati zaharrena mendebaldeko kripta da (XI. mendea), non puntu erdiko arkuak ikus daitezkeen. 1174ko sute batek berreraikuntza gehiago ekarri zuen, eta gotikoa ezarri zen handik aurrera.

1170ean Thomas Becket artzapezpikua bertan hil zuten, Hernike II.a erregearekin zuen desadostasunengatik. Santu bihurtu zuen elizak, eta ondorioz katedralean bertan egon zen Becketen hilobia, erromesentzako helmuga bihurtu zen. Hilobi hori Henrike VIII.aren aginduz suntsitu zuten 16. mendean, eta harrezkero anglikanismoaren eliza nagusia izan da katedrala. Beste hilobi batzuk geratu ziren elizan, horien artean Joana Nafarroakoa Ingalaterrako erreginarena, zeina Hernike IV.a erregarekin batera hilobi bikoitz batean dagoen han.

## Kanpo estekak 
* Canterburyko katedralaren webgunea
Arria erreka

**Arria erreka** edo **Arrierreka** Bizkaiko erreka da, Oiz mendian jaio eta Ibaizabalera isurtzen dena eskuinetik azken hau Durangora heldu baino lehen. Erripa handidun erreka da eta tradizioz errota eta burdinola ugari egon dira bertan, baita Bizkaiko lehen paper-fabrika ere. Instalazio hauek, XX. mende hasieran zentral hidroelektriko txikiek ordezkatu zituzten, Durango elektrizitatez hornitzeko, horretarako makinaria zein instalazio osagarriak (kanalak) gaur egunera arte ere Durangoko Udalaren jabetza izanik. Hori dela eta, normala da presak eta makinaria mugiarazteko ura eramaten duten kanalak aurkitzea bertan.

## Igarotako udalerriak 
* Berriz (Sarria eta Eitua auzoak)
* Abadiño (Traña-Matiena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Berriz - Arrierreka: Uraren indarra dokumentala
Kalitate-zirkulu

thumb|300px|**Kalitate zirkuluak** langileek lanari eta enpresari buruzko proposamenak egiteko bilkurak dira.

**Kalitate-zirkuluak** enpresa bateko langileek borondatez osaturiko taldeak dira, non lan egoeraren, errendimenduaren eta kalitatearen hobekuntzarako proposamenak egin eta hobekuntza horien ebaluazioa egiten den, arduradun batek zuzenduta. Kaoru Ishikawa kalitate adituak proposatu zituen 1960ko hamarkadan eta geroztik nabarmen zabaldu dira enpresa arloan. Hezkuntzan ere erabili izan dira, ikasleen errendimendua hobetze aldera.

## Kanpo estekak
Saint-Vincent (Pirinio Atlantikoak)

**Saint-Vincent** (okzitanieraz *Sent Vincenç*) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.

## Ikus, gainera 
* Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Wellseko katedrala

**Wellseko katedrala** (ingelesz *Wells Cathedral*) Ingalaterrako Somerset konderrian dagoen Wells udalerriko katedrala da. 1175-1490 bitartean eraikia izan zen.

## Iruditegia 

Irudi:Aerial view of Wells.jpg|Aireko ikuspegia

## Kanpo estekak 
* Wellseko katedrala
Chasné-sur-Illet

**Chasné-sur-Illet** (bretainieraz *Kadeneg*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
Châteaubourg (Ille eta Vilaine)

**Châteaubourg** (bretainieraz ''Kastell-Bourc'h'') Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

Saint-Melaine calvary.jpg|
Chateaubourg Eglise Saint Pierre.jpg|
Châteaubourg Église Saint-Pierre 01.tif|
Ar Milin.jpg|
Chateaubourg Eglise Saint Melaine.jpg|
Châteaubourg ancienne mairie 01.TIF|

## Kanpo estekak
Arkumea txilindron erara

**Arkumea txilindron eran** euskal gastronomiako ohiko plateretako bat da (Aragoin eta Errioxan ere ohikoa da). Arkume zatiak, txilindron (barazkiak eta tomate) saltsaz osatutako erregosi bat da. Bero zerbitzatzen dute, eta nahiz eta ohikoena udaberrian jatea izan, gaur egun urte osoz jan liteke.

## Ezaugarriak 
Plater honen usain nagusiena bertan erabiltzen diren piper eta txorixo piperrek ematen diote. Errezetaren arabera, arkume hanka erabili ohi da. Txilindronaren prestaketak sukalde adituen artean eztabaida pizten du, batez ere tomate saltsa erabili behar den ala ez erabakitzeko unean. Dena dela, tomate, piper eta tipula daraman gisatu bat da. Patataz lagundurik doa eta buztin-ontzi batean oso bero zerbitzatu ohi da.

## Iku gainera 
* Arkume errea
* Amuarraina nafar erara

## Bitxikeriak 
* Euskal Herria eta Iruñean egon zen denboraldietan zehar, Ernest Hemingway idazlearen plater gustukoenetako bat izan zen..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abdou Diouf

**Abdou Diouf** (Louga, Senegal, 1935eko irailaren 7a) politikaria eta legelaria da. 1970etik aurrera lehen ministroa izan zen, Léopold Sédar Senghorren gobernuan. 1981eko urtarrilaren 1ean, Senghorrek kargua utzi baitzuen, Senegalgo presidente bihurtu zen. 1983, 1988 eta 1993ko hauteskundeak irabazi zituen, baina 2000ko martxoaren 19ko bozketan Abdoulaye Wadek garaitu zuen. Ordutik Parisen bizi da. Frankofoniaren Nazioarteko Erakundeko idazkari nagusia da.

## Bizitza 
thumb|ezkerrera|Abdou Diouf, 1988an.
Zuzenbideko eta Politika Zientzietako ikasketak egin zituen, Dakarko Unibertsitatean eta Parisen. 1960an itzuli zen Senegala, herrialdeak independentzia eskuratu berri zuela, eta hango administrazioan hasi zen lanean. Hogeita bost urterekin, gobernuaren idazkari nagusiaren laguntzaile hartu zuten, eta Nazioarteko Lankidetza Teknikorako zuzendari izendatu zuten. Aurrerago, 1961ean, Defentsa Ministerioko idazkari nagusi izatera igaro zen. Urte hartan bertan Senegalgo Batasun Progresistan sartu zen, eta idazkari laguntzaile izendatu zuten. Sine Salnum eskualdeko gobernadore izendatu zuten 1962an, eta gobernuko lehendakariaren kabineteko zuzendari, hurrengo urtean. Halaber, gobernuko idazkari nagusi izan zen 1964 eta 1965ean, eta Plangintza eta Industriako ministro 1968tik aurrera. Bi urte geroago Senegalgo lehen ministro izendatu zuten.

Léopold Sédar Senghor lehendakariaren konfiantzako gizona izanik, hark estatuko buruzagitza utzi zuenean, Dioufek hartu zuen haren lekua, 1981eko urtarrilaren 1ean. Aldi berean, Senegalgo Alderdi Sozialistaren Idazkaritza Nagusia bereganatu zuen. 1982an Senegalen eta Gambiaren arteko konfederazioko lehendakari izendatu zuten. 1983ko maiatzeko hauteskundeetan Alderdi Sozialistak botoen %&nbsp;80 baino gehiago eskuratu zituelarik, Diouf herrialdeko lehendakaritzan berretsi zuten. Bost urte geroago, 1988an, lehendakaria eta Legebiltzarreko 120 kideak hautatzeko hauteskundeak egin ziren, eta berriro irabazle izan zen, gehiengo osoz.

Hurrengo egunean, Dioufen aurkako oposizioko kideek Dakarren eragin zituzten istilu larriak zirela eta, salbuespen egoera ezarri zuen eskualde osoan. 1989ko abuztuan Mauritaniarekin harreman diplomatikoak hautsi zituela iragarri zuen, herrialde hartatik Senegalgo enbaxadorea egotzi zutelako. Ginea Bissaurekin ere Senegalek muga arazoak ditu, eta 1990eko maiatzean borroka armatuak gertatu ziren bi herrialdeen artean. 1990eko irailean, Dioufek gudarostea Persiako golkora bidaltzeko asmoa iragarri zuen, Saudi Arabiari laguntzearren, baina oposizioak gogor kritikatu zuen erabaki hura, Casamanceko eskualdean, hegoaldean, istilu larriak gertatzen ari zirelako, eta soldadu asko hara bidaliak izan zirelako.

1985ean urtebeterako Afrikar Batasuneko Erakundeko lehendakari hautatu zuten; eta berriz ere 1992an, orobat urtebeterako.

## Erreferentziak
Opera Soft

**Opera Soft** Espainiako urrezko aroko softwaren bideo-joko enpresa bat izan zen. 1987an *Indescomp* enpresaren porrotaren ondoren sortu zen,, bere lehenbiziko jokoa *Livingstone Supongo* bideo-jokoa izan zelarik. Beste espainiar bideo-joko enpresekin ez bezala, Operak bere estreinalditik hasita arrakasta lortu zuen. Halere bideo-joko guztietan arrakasta handiena lortu zuena *La abadía del crimen* litzateke.

Bere bizitza komertzialaren amaiera arte, Opera Soft bi etxetan banatu zen, **Opera Plus** eta **Opera Sport**, azkeneko hau kirol bideo-jokoetan espezializatu zelarik.

## Bideo-jokoak 
* Angel Nieto Pole 500cc(1990)
* Corsarios (1989)
* Cosa Nostra (1986)
* Golden Basket (1990)
* Gonzzalezz (1989)
* Goody (1987)
* Guillermo Tell (1989)
* Jai Alai (1991)
* The Last Mission (1987)
* La abadía del crimen (1988)
* Livingstone Supongo (1986)
* Livingstone Supongo II (1989)
* Mithos (1990)
* Mot (1989)
* Mundial De Fútbol (1990)
* Mutan Zone (1989)
* Opera Storys 1 (1989)
* Poli Díaz (1990)
* Poogaboo (1991)
* Powersports (1991)
* Rescate En El Golfo (1990)
* Sirwood (1990)
* Sol Negro (1989)
* Soviet (1990)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ichiro Suzuki

(Kasugai (Aichi), Japonia, 1973ko urriaren 22a - ) askotan *Ichiro* ere deitua, beisbol jokalari japoniarra da, Seattle hiriko Mariners taldean jokatzen duena.

Beisbolean Japonian inoiz izandako jokalaririk ezagunenetakoa da eta Ameriketako Estatu Batuetan "The Silent Samurai" ezizenaz da ezaguna.

## Ikus, gainera 
* Seattle Mariners

## Kanpo estekak 
*  Jokalariari buruzko webgunea.
Hidetoshi Nakata

**Hidetoshi Nakata** (japonieraz: 中田 英寿, Kofu, 1977ko urtarrilaren 22a - ) Japoniako futbolari ohia da. Erdilari gisa jokatu zuen Europako hainat taldeetan, bereziki Italian. Japoniako futbolari ezagunenen artean dago.

2004an FIFAk kaleratutako munduko 100 futbolari onenen zerrendan sartzea lortu zuen Japoniako lehen futbolaria izan zen, eta 1997 eta 1998an Asiako urteko futbolaririk onenaren saria irabazi zuen.

## Selekzio nazionala 
Japoniako selekzioarekin partida gehien jokatu duen inoizko futbolaria da: 1997tik 2006ra 77 aldiz jokatu izan du, 11 gol sartuz.

## Kanpo loturak 
* National Football Teams
* Japan National Football Team Database
*
Bhopal

**Bhopal** (Hindi: भोपाल,  ahoskatua) Indiako Madhya Pradesh estatuko hiriburua da. Aintziretako hiria bezala ezagutzen da, aintzira natural eta artifizial ugari baititu.

## Historia 
### Bhopaleko istripua 
1984ko abenduaren 2-3ko gauean gertatutako ezbeharrarekin eman zen ezagutzera hiria mundu osoan. Izan ere, gas hilkorren nahasketa bat isuri baitzen pestizidak ekoizten zituen lantegi batetik, milaka hildako eraginez. Are lagun gehiago gaixotu dira horregatik hurrengo urteetan, eta ohikoak dira ezgaitasun psikologikoak eta neurologikoak, itsutasuna edota larru-, ikusmen- eta arnas arazoak izatea. Umeak jaiotze-akatsekin sortzen dira, gurasoek edo aiton-amonek ere pairatu bazituzten gasak. Handik oraindik ere isurtzen diren produktu kimikoek kutsaturik daude lantegi ondoko lurrak eta urak.

Indiako gobernuak, ordea, ukatzen du horrelako kutsaketarik gertatu denik edo egun bertan toxinarik dagoenik. Harrezkero, Bhopalen protesta eta kanpaina ugari egin dira ezbeharra salatzeko, mundu osoko milioika lagunek babestuak.

## Kanpo estekak 
* Udalaren webgunea.
Whirlpool (filma)

***Whirlpool*** Otto Premingerek 1949an ekoiztu eta zuzendutako filma da, Guy Endore idazlearen *Methinks the Lady* eleberrian oinarrituta. Egokitzapena Ben Hetcht eta Andrew Solt gidoilarien lana izan zen. Gene Tierney eta Richard Conte izan ziren aktore nagusiak.

## Argumentua 
Ann Sutton (Gene Tierney) psikoanalista (Richard Conte) ospetsu baten emaztea da. Halako egun batean andrea lapurtzen harrapatzen dute, eta ataka horretatik David Korvo (José Ferrer) hipnotizatzaileak aterako du, atxilotua izateko zorian dagoen unean bertan.

## Aktoreak 
* Gene Tierney ... Ann Sutton
* Richard Conte ... William Sutton doktorea
* José Ferrer ... David Korvo
* Charles Bickford ... Colton tenientea
* Barbara O'Neil ... Theresa Randolph
* Eduard Franz ... Martin Avery
* Constance Collier ... Tina Cosgrove
* Fortunio Bonanova ... Feruccio di Ravallo

## Kanpo estekak 
*  ***Whirlpool*** **IMDB** atarian
* *Whirlpool* filmaren pasartea, *You Tube* atarian.
Serge Arrieta

**Serge Arrieta Cueto** (Marseilla, Okzitania, 1961-) idazlea da. Baionan bizi da eta frantsesez idazten badu ere, bere lan batzuk bertsio elebidunean argitaratu ditu Luzien Etxezaharretak Maiatzen.

## Biografia 
Marseillan jaio zen; aita bizkaitarra eta ama asturiarra ditu.

Baionan bizi da.

## Lanak 
### Poesia 
* *Brasero Phréatique. Su karrak* (Maiatz, 1990). Jatorriko testua frantsesez, Luzien Etxezaharretaren itzulpena.

Beste olerki batzuk argitaratuta ditu, adibidez *Dolores Ibarruri, Pasionaria, agur betirako* (Maiatz aldizkariko 19. alea, 1990eko urria)

### Haur-literatura 
Haurrentzako zenbait liburu espainierara itzuli ditu Bruño argitaletxearekin:
* *¡Peligros! En casa* (Nadia Berkane, 2009).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Maiatz
* Luzien Etxezaharreta

## Kanpo loturak 
* *Egun frantsesez idazten duten euskal herritar idazleen panorama*, Jon Casenave, Bordeleko Unibertsitatea.
Itsas aingira

**Itsas aingira** (*Conger conger*) Congridae familiako arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta Itsaso Beltzan bizi dena.

Itsas aingiraren batez besteko luzera 3 metrokoa da eta 110 kiloko pisua dute, bere klasean astunenak izanik. Bizkaian **aingira** diote.

## Banaketa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kareliar

**Kareliarrak** (karelieraz: *karjalaižet*) Kareliako Errepublikan eta Errusiar Federazioko ipar-mendebaldeko beste zenbait tokitan bizi den talde etniko bat dira, finougriar hizkuntza bat den kareliera hitz egiten dutenak.

XVII. mendean hasi eta XX. mendean bukatu zen asimilazio prozesu baten ondorioz, Finlandiako kareliar etnikoek bat egin zuten etnikoki oso hurbileko zituzten finlandiarrekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bakalada

**Bakalada** (*Micromesistius poutassou*) Gadidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan bizi dena.

Bizkaian **lirio** edo **perlita** ere diote.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Ikazkin (arraina)

**Ikazkina** (*Pollachius virens*) Gadidae familiako arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, batez ere Bizkaiko golkoan, bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Liba

**Liba** (*Merlangius merlangus*) Gadidae familiako arraina da, Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan, mendebaldeko Itsaso Baltikoan eta Itsaso Beltzan bizi dena.

Itsas arrain hezurduna hau 70 cm inguru luzea da. Kolorez gris berdexka izaten da, alboak aldiz zilar kolorekoak ditu eta sabelaldea zurixka. Muturra zorrotz samarra du. Hiru bizkar-hegal izaten ditu, aurre-zorrotzak hirurak. Bizitzaren parterik handiena kostaldean ematen du, uraren azal samarrean, baina martxoan itsas azpira sartzen da arrautzak errutera eta maiatzean gainera itzultzen da berriro. Oskoldunak, arrain txikiak eta harrak jaten ditu batez ere. Kanaberaz harrapatu ohi da, oso gutxitan sarez. Harrapatu berria den bitartean oso haragi gozoa du jateko.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Paneka handi

thumb|*Trisopterus luscus*
**Paneka handia** edo **takart handia** (*Trisopterus luscus*) Gadidae familiako arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan bizi dena.

## Banaketa 
Baatik bat Europako uretan aurki daiteke,  Britainiar uharteen hegoalde eta mendebalde inguruan eta Eskandinaviako uretan batez ere, nahiz eta Mediterraneoan eta Afrikako iparraldeko kostaldean ere aurki daitezkeen. Itsas hondo arrokatsu eta hareatsuetan zehar aurki daitezke, itsasertzetik gertu ale txikiagoak aurkitzen direlarik eta handienak, aldiz, itsasertzetik urrunago mugitzen dira makaldi handiagoekin. 300 metroko sakoneraraino bizi daitezke (980 oin).

## Tamaina eta bizi-zikloa 
Gutxitan gainditzen ditu 30 zentimetro, nahiz eta ale bakanak luzera horren ia bikoitza izatera irits daitezkeen. 
Bi urte bete baino lehen ugaldu daiteke eta azkar hazten da, 15 zentimetro inguruko luzera lortuz lehen urtearen amaieran. Bizitza nahiko laburra duten espezieak dira, batez besteko bizialdia lau urte ingurukoa dela uste delarik .

## Elikadura 
Itsas hondotik elikatzen diren sarraskijaleak dira. Itsasoko zizareekin, itsaskiekin eta arrain hilekin elikatzen dira. [4] Tamaina txikiko arraina dela eta, espezie handien harrapakin iturri dira, hala nola bakailaoa, lupia eta aingirak.

## Balio ekonomikoa 
Lehen, ez zen kontuan hartzen paneka arrain komertzial gisa, eta arraste-ontziek oharkabean harrapatzen zituzten, itsasoan baztertzen ziren edo arrain-irinetan prozesatu . Hala ere, bakailaoa bezalako espezieen stocken beherakadak ikusita, geroz eta balio handiagoa hartzen ari da arrain komertzial gisa, eta gaur egun merkatuan eskuragarri daude eta arrain produktuetan ere erabiltzen dira, hala nola arrain hatzetan eta janari prestatuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paneka txiki

**Paneka txikia** edo **takart txikia** (*Trisopterus minutus*) Gadidae familiako arraina da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.

## Banaketa 
## Erreferentziak
Patxiku Uranga

**Patxiku Uranga** (Biarritz, 1969ko irailaren 24a -) Ipar Euskal Herriko idazle eta animatzaile kulturala da.

## Biografia 
Hendaian jatorria duen familia batekoa, 1969an Biarritzen jaio zen eta Donibane Garazin bizi da. Ihintza eta Iban izeneko bi haurren aita da.

Ikasketei dagokienez, Lehen maila Hendaiako *Les Joncaux* eskolan, Bigarrena herri bereko Irandatz kolejioan eta Hirugarrena Baionako Lauga lizeoan egin zituen, unibertsitatean Arteko lizentzia atera baino lehen.

### Kultura suspertzailea 
1995ean "Kukuxka" euskal kulturan espezializatuta dagoen liburu eta disko denda zabaldu zuen Donibane Garaziko Zitadelako karrikako 3. zenbakian.

1999an *Kultulan* izeneko lantegia sortu zuen. Horren bitartez zenbait artistak diskoak ekoitzi dituzte: *Arbaila* lana (Maddi Oihenart, Mixel Etxekopar, Mixel Arotze eta Pierre Visslerrena), Bordaxar, Elaudi, Emazteak kantuz, Ikus, Mugitu taldea, Pantxika Solorzano (*Kukuxka*), Patxi Saiz, Unama, Xalbador & Ihidoiren *Amentsaren miraila*.

Zinema munduan ere ekoizle aritu da:
* *Lokarri* filma.
* Zenbait dokumental:
** ''Euskal Herria Zuzenean L'esprit du festival* (2004, Nicole Alix)
** *Maurice Ravel Zazpiak Bat*
** *Biharko Sao Tome Euskal Herria*
** *Hatsa*
** *Ama*
** *Matalaz*
** *Bat bi Euskal musika*

## Idazlanak 
Liburu bakarra argitaratua du, frantsesez:
* *Trois fuites* (*Cairn*, Paue, 2005). . ETAko kide baten atxiloketan oinarritua. Gaur egun euskal nortasunari buruzko liburu baten proiektuan lanean ari da. Horrez gain Euskal Herriko Kazetan *Chroniques littéraires* literatura kronikak idatzi ditu, gehienbat Euskal Herriarekiko atxikimendua erakusten dutenak eta astero liburu zein diskoen kritikak egiten ditu Irulegiko irratian.
* *Un exil américain*

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  *Balade en Pays Basque'' blogean "Kukuxka" liburudendaren erreferentzia.
*  Elkarrizketa Urangari Ekaitza aldizkarian.
Paneka

**Paneka** edo **takart** (*Trisopterus*) Gadidae familiako ur gaziko arrainen generoa da, ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi direnak. Bakailaoaren antzeko itsas arrain hauek jateko ona dira. Bizkaian palanka ere diote.

## Espezieen zerrenda 
Hiru espezieek osatzen dute generoa:
* *Trisopterus esmarkii* (Nilsson, 1855) - Norvegiar paneka
* *Trisopterus luscus* (Linnaeus, 1758) - Paneka handia
* *Trisopterus minutus* (Linnaeus, 1758) - Paneka txikia

## Banaketa 
## Erreferentziak
Aholatz

**Aholatza** Rhinonemus, Ciliata, Gaidropsarus eta Lepidion generoetako itsas zenbait arrain osteiktieen izen arrunta da.

Euskal Herriko uretan hiru espezie bizi dira:
* Aholatz bostbixarra (*Ciliata mustela*)
* Aholatz hirubixarra (*Gaidropsarus vulgaris*)
* Aholatz mediterraneoa (*Gaidropsarus mediterraneus*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak