Bakea eta Foruak

[thumb|280px|"Bakea eta Foruak" aldarrikapena [Berastegin, 1838an]]
**Bakea eta Foruak** () egitasmo politiko bat izan zen, Jose Antonio Muñagorrik 1838an sortutakoa, Lehen Karlistaldia amaitzea helburu zuena. Euskal Herriko karlistak errenditzea proposatzen zuen, sistema forala errespetatzearen truke.     

## Muñagorri 
Jose Antonio Muñagorri 1794an jaio zen Gipuzkoako Berastegi herrian. Bai aitona, bai aita, herriko eskribauak izan ziren, eta aita hiltzean hari egokitu zitzaion ofizioa betetzea. Horretaz gain, hainbat negoziotan ibili zen, Leitzarango burdinolak kudeatzen batez ere. 1832an, Gasteiz eta Irurtzun arteko bidea egiteko lanetan ibili zen kontratista. Baina gerra luzatzeak kalte handia egion zion Muñagorriren ekonomiari. Izan ere, intendentzia karlista gero eta gehiago atzeratzen zen ordainketetan eta, ondorioz, bere langileei ordaintzeko dirurik ez zuen.

Beraz, karlisten garaipena ezinezkoa zela ikustean, irtenbide baten bila aritu zen gerrarekin amaitzeko. Lagunak zituen, bai karlisten eta bai liberalen artean, eta hori zela eta, erraztasun handia izan zuen bai batzuekin eta bai besteekin hitz egiteko. Horrela, bai euskal karlistek eta bai euskal liberalek bakearen eta foruen aldeko aldarria egiten zutela ikustean, bi kontzeptu horien uztartzean ikusi zuen bilatzen ari zen irtenbidea.

## Eskutitza Karlos Borboikoari 
Berastegiko aldarriaz gain, eskutitz bat ere bidali zion Espainiako errege-nahi Karlos Borboikoari:

## Ekintzak 
Muñagorriren altxamenduak arrakasta txikia izan zuen. Armada xume bat bildu zuen, gehienbat bere burdinoletako langileek osatua. Buruzagitza karlistak Iturbe brigadierraren taldea bidali zuen haien aurka, eta jasandako porrotaren ondoren Sarara ihes egin behar izan zuten aterpe bila. Izan ere, Muñagorriren soldadu gehienak ez ziren sobera trebeak armak erabiltzen, eta horrek karlista etsaien mespretxua eta burla areagotu zituen. Horren oihartzuna dakarte orduko bertso hauek:

Saratik abiatuta Lastaola hartu zuten, Bidasoaren ezkerreko bazterrean, Bera eta Irunen artean. Bertan ezarri zuten beren kanpamendua, eta Gaspar Jauregi eta Lord Hay militarrek instrukzioa eman zieten. Madrilgo gobernuarekin akordioa bazuen ere, buruzagi liberalek mesfidantzaz hartu zuten Muñagorriren proposamena. Horregatik, Leopoldo O'Donnellek debekatu zion Luzaide hartzen saiatzea. 

Horiek horrela, 1838ko azaroaren 5ean Goizuetaraino iritsi ziren, Endara, Bianditz eta Artikutzan barrena, bidean areriorik aurkitu gabe. Bigarren sarraldia Urdazubin egin zuten, Olaburuan Nafarroako II. batailoiaren zati bat preso hartuz. Muñagorrik foruen aldeko eta gerraren kontrako mintzaldi bat eman zien gatibu karlistei, eta jarraian libre utzi zituen. 

Ikerlari batzuen arabera, Muñagorri nahasirik ibili zen Karlos errege-nahia Azkoitian bahitzeko egitasmoan. Talde txiki batek egin behar zuen ekintza hori, Ramon Elorrio sarjentua buru. Ondoren, Zumaiako portura eramanen zuten, Lord Hayren fragatan alde egiteko. Baina gobernu ingelesak galarazi zion Lord Hayri bahiketan parte hartzea, eta plana bertan behera geratu zen. 

## Gerra amaiera 
Bitartean, gerra oso gaizki joan zen karlistentzat, eta 1839ko abuztuaren 31n, Rafael Marotok eta Esparterok Bergaran elkarri emandako besarkadak amaiera eman zion gudateari. Esparterok hauxe adierazi zuen: *“Euskaldunak, ez izan beldur. Zuen foruak errespetatuak izanen dira, eta norbaitek haien aurka zerbait egin nahiko balu, ni izango nintzateke lehena nire ezpata ateratzen bere defentsan jartzeko”*.

Karlos errege-nahia Frantzian babestu zen, eta bertatik bere eskubideak aldarrikatzen jarraitu zuen. Horrekin batera, bigarren gerrarako bideak prestatzeari ekin zion. Muñagorri, politikagintzaz zeharo desengainatua, Berastegitik gertu zeukan Zumarrestako olara erretiratu zen. 1841eko urriaren 14an, Ramon Elorrio Zumarrestan agertu zen zenbait soldadurekin, Muñagorri preso hartu eta hil zuen emaztearen aurrean.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Foruen amaiera Hego Euskal Herrian

## Kanpo estekak