open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Madame de Pompadour

'''*Madame* de Pompadour**, jaiotza-izena **Jeanne-Antoinette Poisson''', (Paris, 1721eko abenduaren 29a - Versailles, 1764ko apirilaren 15a) frantses dama bat zen, Luis XV.a Frantziakoaren maitale ospetsuena. Errege horren erregealdian, kultura sustatzaile nagusienetakoa izan zen eta eragin handia izan zuen garaiko politikan.

## Biografia 
Jeanne-Antoinette Poisson Parisen jaio zen, 1721eko abenduaren 29an.
Harakin baten alaba zela esaten zuten, baina badirudi Madeleine de la Motte eta bere senarra zen François Poisson izan zituela guraso, azken hau Ogasun Publikoari iruzur egiteagatik jazarria. Amak Carlos Francisco Paul Le Normant de Tournehem maitalearen babesa bilatuko zuen eta, horregatik, ofizialki izena ez bazion eman ere, maila handiko hezkuntza jaso zuen, literatura eta artearen alorretan batez ere. Ekitazio, musika, kantu, dantza, testu klasikoak edo deklamazioa landu zituen neskak eta 15 urterako amarekin batera zebilen Parisko egoitza nabarmenenetan, pretendiente ugari atzetik zituelarik. Ospea hartu zuen neskaren edertasunak, amarenak zuen bezalaxe.

Ama eta Tournehem tutorearen artean, honen iloba aukeratu zuten senargai, Carlos Guillermo Le Normant d'Étiolles eta 1741eko martxoaren 9an ezkondu ziren. Tournehemek Étiollesen zuen gaztelu batean jarri ziren bizitzen eta etxea eragin handiko jendeari ireki zioten, damak gortearen berri izatea nahi izaten zuen-eta.

1741ean, Guillermo Carlos semea jaio zen, baina azkar hil zen eta, 1744an, berriz, alaba, Alexandrine.

1743an, erregearen aholkulari nagusia zen Fleury kardinala hil zen eta hura izan zen Jeanne-Antoinette mugitzen zen zirkulua Luis XV.aren inguratzeko une egokia. Horrez gain, erregearen maitale gogokoena zen Châterouxeko dukesa hil egin zen bat-batean, 26 urte besterik ez zituenean eta Jeanne-Antoinette gertu kokatu zen erregea erakartu nahian. 1745 hasieran ezagutu zuten elkar eta, irailerako, Jeanne Antoinette eta Charles Guillaume bananduta zeuden, eta Luis XV.a Frantziako erregearen maitale bihurtu zen; Pompadourreko markesaren titulua eta Versaillesko egoitza ere eskuratu zituen, *maîtresse en titre* distintzioarekin. 24 urte besterik ez zituen eta oro har artistak bultzatu zituen Pompadourreko markesak. François Boucher bezalako eskultore eta margolariei eman zien lan eta Sèvresko portzelanari eman zion bultzada.

Ikuskizun ugari antolatu zuen goertean eta idazleak babestu zituen. Grabazioa ikasi zuen eta bazekin dantzan edo lauda jotzen.

Eraikin berriak bultzatu zituen, Concorde plaza edo Petit Trianon bezala. Egun Frantziako presidentearen egoitza den Eliseo jauregia erregeak hari oparitutako jauregia da.

## Heriotza 
1764ko apirilaren 15ean, Versaillesen hil zen 42 urterekin. Hiletan, euria egin zuen eta Luisen hitzak aitatzen dira hemen:

## Erreferentziak
Morley Callaghan

**Morley Callaghan** (Toronto, 1903ko otsailaren 22a - *ib.*, 1990eko abuztuaren 25a) kanadar idazlea izan zen, ingelesez idazten zuena.

Lehenengo ipuinak aldizkari txikietan argitaratu zituen, eta Ernest Hemingway, Gertrude Stein eta James Joyceren arreta erakarri zuten. Kontakizun horiek lau liburutan bildu zituen (1929-1959), eta soiltasun eta zehaztasunaren eredutzat hartuak dira. Callaghanen eleberriak, bestalde, estilo apaindurarik gabeak eta fintasun handikoak dira: *Lurra hartuko dute oinordetzan *(1934), *Zorion gehiago zeruan *(1937), *Uda honetan Parisen *(1963). Idazle kristaua zen; krisian den munduko pertsonaia baztertuak erakusten ditu bere lanetan, eta bizitza espiritual benetakoaren bilaketa egiten du.

## Erreferentziak
Léon-Paul Fargue

**Léon-Paul Fargue** (Paris, 1876ko martxoaren 4a - *ib.*, 1947ko azaroaren 24a) frantses olerkaria izan zen. Mallarméren jarraitzailea zen. Verlaine, Jammes eta Laforgueren bideari jarraituz, lirikotasun neurtu batean azaldu zituen bere fantasia, oroitzapenarekiko leialtasuna eta tristura, prosazko poemetan edo bertso askeetan (*Tancrède*, 1895; *Poèmes*, 1912; *Pour la musique, *1914). Ohiko ez diren irudiz betetako hizkuntza oparoa erabili zuen; bere sorterriari kantatu zion (*D´après Paris*, 1932; *Le Piéton de Paris*, 1939) eta Parisko gizartea, artistak eta eskulangileak goraipatu zituen bere kroniketan (*Haute Solitude*, 1941; *Refuges*, 1942; *Lanterne magique*, 1944; *Méandres*, 1947; *Portraits de famille*, 1947).

## Erreferentziak
Abraham Moles

**Abraham Moles** (Paris, 1920ko abuztuaren 19a - Estrasburgo, 1992ko maiatzaren 22a) komunikazioaren teorialari frantsesa izan zen. Ikerketa Zentro Nazionalean ikertzaile aritu ondoren, Estrasburgoko Unibertsitateko irakasle izan zen. Han Komunikazioen Psikologia Sozialaren Institutua sortu zuen 1966an. Lan handia egin zuen zibernetikaren oinarriak Frantzian sartzeko, eta mikropsikologia sortu zuen, eguneroko bizitzako gertaeren eta egoeren eskala neurtzen duena. *Sociodynamique de la culture* (1967, *Kulturaren soziodinamika*) lana mundu osoan argitaratu zen; komunikabideak gero eta garrantzi handiagoa duten gizarteetan sormenezko eta kulturaren hedapenezko fenomenoen interpretazio berri bat proposatzen du bertan.

## Erreferentziak
Claudio Santoro

**Claudio Franco de Sá Santoro** (Manaus, Amazonas, 1919ko azaroaren 23a - Brasilia, 1989ko martxoaren 27a) brasildar musikagilea izan zen.

Oso gazterik hasi zen musika-ikasketak egiten. Biolin-karrera egin zuen Rio de Janeiroko Musika Kontserbatorioan, eta 18 urterekin biolin-irakasle zen. 1948 inguruan, musika dodekafonikoaren eraginpean, adierazpen liriko soiletara jo zuen. Geroago, bere garaiko beste musikari asko bezala, abertzaletasun musikalera iritsi zen, folklore-musikaren eraginarekin. 1960ko hamarralditik aurrera, baina, musika dodekafonikora itzuli zen, aurreko aldietako elementuak eta esperientzia elektroakustikoak tartekatuz. Lan aipagarrienak: *Batucada*, *Canto de amor y paz*, eta zenbait sinfonia eta kontzertu.

## Erreferentziak
Dionisio Gamallo

**Dionisio Gamallo** (Ribadeo, 1914ko abuztuaren 25a - Madril, 2000ko urtarrilaren 16a)
galiziar idazlea izan zen.

Zuzenbidean eta filosofia eta letretan lizentziaduna eta Oviedoko Unibertsitateko literatura-katedraduna izan zen. Azterlan bikainak egin zituen Rubén Darío, P. Feijoo, Carolina Coronado, Clarín, Nicomedes Pastor Díaz, Adelardo Curros Enríquez eta Rosalía de Castro idazleei buruz, besteak beste, eta hainbat aldizkaritan lan egin zuen. Espainiako eta Galiziako Errege Akademietako kidea zen eta zenbait sari irabazi zituen, besteren artean, Gaztelaniazko Olerki Saria Santiagoko Lore Jokoetan (1945). *Salvamento* (*Salbamentua*) eta *La voz derrotada* (*Ahots garaitua*) olerki-bildumak eman zituen argitara.

## Erreferentziak
Ribeiro Couto

**Rui Esteves Ribeiro de Almeida Couto** (Santos,  - Paris, ) Brasilgo idazlea eta diplomatikoa izan zen. Brasilgo idazle modernista nagusietako bat izan zen. Poesia eta kontakizun laburra landu zituen batez ere; kazetari ere izan zen eta, portugesez gainera, frantsesez ere idatzi zuen. Poesia-bilduma nagusiak: *Um homem na multidão* (1923, *Gizon bat jendetzaren artean*), *Dia longo* (1944, *Egun luzea*) eta *Mar e rio* (1952, *Itsasoa eta ibaia*). Kontakizun-lan nagusiak: *O crime do estudante Batista *(1922, *Batista ikaslearen hilketa*), *O clube das esposas enganadas *(1933, *Tronpaturiko emazteen kluba*) eta *O largo da matriz* (1940). Parisen, Marseillan, Holandan, Lisboan eta Belgraden egon zen kontsul.

## Erreferentziak
Robert Aldrich

**Robert Burgess Aldrich** (Cranston, Rhode Island, 1918ko abuztuaren 9a - Los Angeles, Kalifornia, 1983ko abenduaren 5a) estatubatuar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizlea izan zen.

Indar handiko zenbait obraren egilea: *Veracruz* (1954), western filma, heroien omenaldia; *Apache* (1954) indiarren aldeko saioa. *The Big Knife* (1955), Hollywooden kritika bortitza, eta *Attack* (1956), film antimilitarista, dira haren lan interesgarrienak. Gero, indarkeria gaitzat harturik balio gutxiagoko lanak egin zituen: *What ever happened to Baby Jane* (*Zer gertatu zitzaion Baby Janeri?*, 1963), *Hush… Hush, Sweet Charlotte* (1965), *The Flight of the Phoenix* (1965) *The Dirty Dozen* (1967), *The Legend of Lilah Clare* (1968), *The Longest Yard* (1974), *Hustle* (1975), *The Frisco Kid* (1979) eta *...All the Marbles* (1981).

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak
Julius Pinkas Pascin

**Julius Pinkas Pascin** (Vidin, 1885eko martxoaren 31 &ndash; Paris, 1930eko ekainaren 5a) Estatu Batuetako margolaria izan zen, jatorriz bulgariarra.

Vienan eta Munichen egin zituen ikasketak. Pascinen lanetan nabarmena da Toulousse-Lautrecen eta Cézanneren eragina. Umorezko eta satirazko marrazkiak eta erretratuak egin zituen, eta Bibliako eta elezaharretako gaiak landu zituen. Kolore arre, gris eta urdinxkak erabili zituen batez ere. Parisen egon ondoren Lehen Mundu Gerran Estatu Batuetara joan zen, eta 1920ean Parisa itzuli zen. 1912-1913 bitartean erakusketa garrantzitsuetan parte hartu zuen Berlinen, Kolonian eta New Yorken. Haren lan nagusiak: *Salome, Pierre Mac Orlanen erretratua, Hermine Davideen erretratua.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrique Gaviola

**Enrique Gaviola** (	Rivadavia, Mendoza, 1900eko abuztuaren 31 &ndash; Mendoza, 1989ko abuztuaren 7a) argentinar astrofisikaria izan zen.

La Platako Unibertsitatean astrofisikako ikasketak amaituta, atzerrira joan zen ikasketak sakontzera, eta Göttingen, Berlin, Paris, Baltimore, Washington, Pasadena eta Madrilgo Unibertsitateetan egon zen horretarako. Kimika fisikoa eta fisika matematikako irakasle izan zen Buenos Airesko Unibertsitatean, La Platako eta Kordobako Behatoki Astronomikoetako astrofisikari, eta Kordobakoaren zuzendari 1940-1947 bitartean. 1944tik 1950era, Argentinako Fisika Elkartearen lehendakari izan zen. Hirurogeitik gora lan argitaratu zituen Alemania, Ingalaterra eta Argentinako aldizkari zientifikoetan.

## Erreferentziak
Jules Dassin

'*Julius *Jules* Dassin*' (Middletown, Connecticut, 1911ko abenduaren 18a - Atenas, Grezia, 2008ko martxoaren 31a) estatubatuar zinema zuzendaria izan zen.

Bere filmetan eguneroko gertaerak islatzen saiatu da. Hona egilearen obrarik garrantzitsuenak: *Naked City* (1948, *Hiri biluzia*), *Thieve´s Highway* (1949, *Autobideko lapurrak*), *Night and the City* (1950, *Gaua eta hiria*). Filmok gerra ondoko gangsterren eta polizien arteko gorabeherak dituzte gaitzat. Europara erbesteratu behar izan zuen maccarthysmoaren garaian, eta bertan segida eman zion zinemari: *Rififi* (1954), *Fedra* (1962) eta *Topkapi* (1964). Estatu Batuetara itzulitakoan *La promesse de l´aube* (1970, *Egunsentiko agindua*) eta *The rehearsal* (1974, *Saioa*) filmak zuzendu zituen.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Jacques Godechot

**Jacques Godechot** (Lunéville, Lorrena,  - Hèches, ) frantses historialaria izan zen. 1789ko Iraultza izan zuen ikergai bizitza osoan, eta hari buruzko obra ugari idatzi zuen: *Annales historiques de la Révolution française* (*Frantziar Iraultzaren historia*), *Les institutions de la France sous la révolution et l´Empire*(1952, *Frantziako erakundeak Iraultza- eta Inperio-garaietan*), *Histoire de la société française* (*Frantziar gizartearen historia*), *La grande nation*(1956, *Nazio handia*), *La contre-révolution* (*Kontra-iraultza*), *Histoire de l´Atlantique* (*Atlantikoaren historia*), *Histoire générale de la presse française* (*Frantziako prentsaren historia orokorra*).

## Erreferentziak
László Rajk

**László Rajk** (Székelyudvarhely, 1909ko martxoaren 8a - Budapest, 1949ko urriaren 15a) Hungariako politikaria izan zen. Alderdi komunistako kidea zen, eta Nazioarteko brigadekin borrokatu zen Espainiako Gerra Zibilean (1936-1939). Frantzian bizi izan zen 1939-1941. urteetan, eta aberrira itzuli zen 1941. urtean ezkutatuta. Atxilotu zuten eta Alemaniara eraman zuten. 1945. urtean geratu zen aske, eta Hungariako langileen alderdiko idazkari nagusi-orde izendatu zuten. 1946-1948 urteetan Barne Arazoetarako ministro izan zen, eta 1948-1949 bitartean Kanpo-arazoetarako ministro. 1949. urtean atxilotu zuten estatuaren aukako matxinada bat antolatzen ari zelakoan eta hiltzera kondenatu zuten.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Clavijo y Fajardo

**José Clavijo y Fajardo** (Puerto Arrecife, Lanzarote, 1726ko martxoaren 19a - Madril, 1806ko azaroaren 3a) espainiar idazle eta naturalista izan zen.

## Biografia 
Frantzian hezi zen, eta bertan Voltairerekin, Buffonekin eta beste idazle batzuekin jarri zen harremanetan. Pierre-Augustin de Beaumarchais idazleak bere arrebarekin ezkontzeko eskatu zion, baina Clavijok uko egin zion (gertaera hau hartu zuten Goethek, *Clavijo* drama idazteko, eta Beaumarchaisek berak *Eugenia* drama ontzeko). *El pensador* aldizkaria sortu zuen Madrilen (1762-1767), eta Espainiako ohitura batzuen aurkako idatziak kaleratu zituen aldizkari horretan. Poesia lirikoak eta dramatikoak idatzi zituen. Madrilgo ''Espainiako Natura Zientzien Museo Nazionala izeneko museoko idazkaria izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Floridablancako kondea

**José Moñino y Redondo, Floridablancako kondea** (Murtzia, 1728ko urriaren 21a - Sevilla, 1808ko abenduaren 30a), espainiar politikaria izan zen.

## Bizitza 
1772an Espainiako enbaxadorea Erroman izendatu zuten. Han Klemente XIV.a aita santuak Jesusen Lagundia desegin zezan ahalegindu zen. Esker onez, Karlos III.ak handiki titulua eman eta 1777an estatu-idazkari izendatu zuen. Espainiako administrazioa aldatu zuten eraberritze handiak eragin zituen: herri-administrazioko antolaketa berria, Estatuko Batzarraren sorkuntza, itsas gudarostearen eraberritzea; Menorca eta Florida eskuratzea, Sacramento, Fernando Poo eta Annobon Espainiako koroara ekartzea, eta Astronomia Behatokia, Izadiaren Historiako Kabinetea eta San Fernando Bankua sortzea.

1792an, Karlos IV.ak bere karguetatik kendu ostean, denbora labur batez Iruñeko zitadelan preso egon zen. Ondoren, politikatik urrun, Murtzian bizi izan zen, 1808an Napoleonen erasoa hasi zen arte. Orduan, erasotzailearen kontra borrokatzeko sortutako Batzar Zentralaren lehendakari hautatu zuten. Urte horretan bertan Sevillan hil zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Filipinetako Konpainia
Jacques-André Emery

**Jacques-André Emery** (Gex,  - Paris, ) apaiz frantsesa izan zen. San Suplizioren ordenako kide izan zen 1750. urteaz geroztik, eta bertako zuzendari nagusi hautatu zuten 1782an. Iraultzaren garaian, apaizen Konstituzio zibilari uko egin bazion ere, jarrera moderatua izan zuen altxamenduaren aurrean, baina preso hartu zuten Izualdiko garaian. Direktorioaren, Kontsulatuaren eta Inperioaren garaian Frantziako kristautasunaren alde jardun zuen, eta 1806. urtean Sain-Sulpiceko apaiztegia zabaltzeko baimena eskuratu zuen Napoleonengandik. Unibertsitateko kontseilaria (1808) eta Elizaren Kontseiluko kidea (1809) izan zen. Filosofia-liburuak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Jean Giono

**Jean Giono** (Manosque, 1895eko martxoaren 30a - *ibidem*, 1970eko urriaren 8a edo 9a) frantses idazlea izan zen. Gerrako esperientziak *Le grand troupeau *(1931) eleberri naturalista idaztera eraman zuen era tragiko batean, eta gerraren kontrako jarrera hartzera geroagoko *Refus d´obéissance* (1937) izenekoan. Bere lanetan paisaia eta lurrarekiko lilura berezia agertzen ditu, gizarte modernoaren azaleko balioen kontra. Errealista eta bortitza izaki, bere estilo bat bilatu zuen, barrokoaren hurbilekoa. Bigarren Mundu Gerraren ondoren kartzelan egon zen Vichyko gobernuari laguntzeagatik. Beste lan batzuk: *Triomphe de la vie *(1941),* Un roi sans divertissement *(1947),* Noé *(1947),* Le hussard sur le toit *(1951).
## Erreferentziak
Charles Adolphe Wurtz

**Charles Adolphe Wurtz** (Wolfisheim, 1817ko azaroaren 26a - Paris, 1884ko maiatzaren 12a) frantses kimikaria izan zen. Dumasen laguntzaile eta haren ondorengoa izan zen Medikuntzako Eskolan; Sorbonako kimika organikoko lehen katedraduna izan zen. Hidrogenoaren konposatu organikoei, hidrokarburoei eta glikolei buruzko ikerketak egin zituen. Aminak sintetizatu zituen lehena izan zen, eta bere izeneko sintesi metodoa asmatu zuen (1855). "Wurtzen sintesia" hidrokarburoak sintetizatzeko metodoa da, eta Haluro alkilikoa sodio metalikoarekin nahastean datza; nahastura horren bidez, sodio metalikoak molekularen iodoa gainerako osagaietatik bereizten du eta ioduro sodikoa lortzen da.

## Erreferentziak
Þórunn Elfa Magnúsdóttir

**Þórunn Elfa Magnúsdóttir** (Reykjavik, 1910eko uztailaren 20a &ndash; 1995eko otsailaren 26a) islandiar idazlea izan zen. 1933an hasi zen idazten, hogeita hiru urte zituela, ipuin-bilduma bat: *Reykjaviken alabak I*. Hiri-giroko lana da, eta bere garaiko gainerako idazleen herri-giro eta tradizio errealistako bideetatik aldendu zen bertan. 1934 eta 1938. urteetan argitaratu ziren *Barre egiten du udaberriak *eleberriaren bi aleak, *Reykjaviken alabak II *eta* Reykjaviken alabak III *azpitituluarekin. Reykjavikeko neskatxa gazteen bizimodua kontatzen du, estilo alai eta hiriko argot hitzez betetako hizkuntzan. Lan horretako protagonista idazle izan nahi duen neskatxa bat da, argitaletxeen iruzurrei aurre egin behar diena.

## Lan hautatuak 
* *Að Sólbakka* (1937)
* *Snorrabraut 7* (1947)
* *Sambýlisfólk* (1954)
* *Frostnótt í maí* (1958)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Moreiras

**Eduardo Moreiras Collazo** (Quiroga,  - Vigo, ) galiziar idazlea izan zen. Moreirasen gai gustukoena itsasoa zen. *Mensajes de Poesía *aldizkariaren sortzaile eta bertako zuzendari izan zen. Lehenengo liburuak gaztelaniaz idatzi zituen: *El bosque encantado *(1947, *Oihan sorgindua*), *Éxtasis *(1948), *Los oficios *(1952, *Lanbideak*). Ondoren galegoz idazten hasi zen: *A realidade esencial* (1955), *Paisaxe en rocha viva* (1958), eta *Os nobres carreiros* (1970). Moreirasen poesiaren erakusgarri bikaina ageri da Miguel González Garcésen *Poesía gallega contemporánea *antologian (1974). Itzulpena ere landu zuen: 1955ean gaztelaniara itzuli zituen Paul Éluarden poemak.

## Lanak 
### Gaztelaniaz 
* *El bosque encantado*, 1947.
* *Éxtasis*, 1948.
* *Los amantes*, 1949 (argitaratu gabe).
* *Los oficios*, 1952.

### Galizieraz 
* *A realidade esencial*, 1955 (poesia)
* *Paisaxe en rocha viva*, 1958 (poesia)
* *Os nobres carreiros*, 1970 (poesia)
* *Follas de vagar. Xornal (1969-1970)*, 1972 (egunkaria)
* *Primaveira no Lor*, 1974 (bilduma)
* *Fogo soltó*, 1976 (bilduma)
* *O libro dos mortos*, 1979 (poesia)

## Erreferentziak
Maksim Kovalevski

**Maksim Maksimovitx Kovalevski** (Kharkoveko gobernamendua, 1851ko irailaren 8a - Petrogrado, 1916ko apirilaren 5a) errusiar historialaria izan zen.

Mosku, Stockholm eta Oxfordeko unibertsitateetan irakasle izan ondoren, itzuli zen Errusiara eta San Petersburgoko eta Moskuko unibertsitateetako irakasle izendatu zuten. Karl Marxekin gutun-trukaketa garrantzitsua izan bazuen ere, harekiko harreman guztiak hautsi zituen bien arteko ezadostasun politikoak zirela eta. Diputatu hautatu zuten 1906. urtean, eta estatuko kontseiluko kidea izan zen 1907. urteaz geroztik. Obra nagusiak: *Jabego komuna, Jatorriko eskubidea, Ondasunaren eta familiaren jatorriko azalpena* (1891) eta *Gaurko demokraziaren jatorria* (1895-1899).

## Erreferentziak
Holger Pedersen (hizkuntzalaria)

**Holger Pedersen** (Gelballe, Koldingetik hurbil, 1867ko apirilaren 7a - Kopenhage, 1953ko urriaren 25a) daniar hizkuntzalaria izan zen. Zelta hizkuntzen egitura aztertu zuen batez ere. Kopenhageko Unibertsitatean irakaslea izan zen. Neogramatikarien eskolako metodologia erabili zuen gehienbat. Idazlan nagusiak: *Zelta hizkuntzen gramatika konparatiboa* (1909-1913) eta *Zelta hizkuntzen gramatika konparatibo laburra* (1937). Hogeita hamar bat liburu argitaratu zituen danieraz, ingelesez, frantsesez eta alemanez, eta Albaniako, Armeniako, Errusiako hizkuntzak eta indoeuropar dialektoak aztertu zituen, eta baita hizkuntza indoeuroparren eta hizkuntza semiten eta fino-ugriarren arteko harremanak ere.

## Erreferentziak
Stevie Ray Vaughan

**Stevie Ray Vaughan** (Dallas, Texas, East Troy, Wisconsin, 1954ko urriaren 3a - 1990eko abuztuaren 27a) estatubatuar blues-kantaria izan zen. Blues-kantari zuri onenetako bat, Johnny Winterrekin batera. Jimmie Vaughan gitarra-jotzailearen anaia zen, eta Double Trouble taldeko buru izan zen 1981. urtea arte. CBS etxeak kontratatu zuen, eta *Texas flood* diskoarekin egin zuen debuta. David Bowiek ''L'ets dance* kantua grabatzeko deitu zuenez gero, ospe handia hartu zuen eta kalitate handiko lanak egin zituen. Aipagarriak dira, besteak beste, *Couldn't stand the weather* (1984) eta *In step* (1989). Hegazkin-istripu batean hil zen. Hil ondoren, Sony etxeak *The sky is crying'' diskoa (1991), Double Trouble taldearekin grabatua, argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Giulio Natta

**Giulio Natta** (Imperia, 1903ko otsailaren 26a - Bergamo, 1979ko maiatzaren 2a) italiar kimikaria izan zen.

Kimikako irakaslea izan zen zenbait unibertsitatetan. Metanolaren eta formaldehidoaren sintesi berriak aztertu zituen hasieran; 1950etik aurrera polimeroak; 1954an polipropileno isotaktikoa sortu zuen, eta geroztik katalizatzaile bereziak asmatu zituen mota honetako polimeroak ekoiztu ahal izateko. Aurkikuntza horiek garrantzi handikoak izan ziren monomeroak landu eta ordenamendu berezia duten hiru dimentsiotako polimeroak sortzeko, eta horien bidez erresistentzia handiagoa duten plastikoak eta zuntz artifizial berriak egiteko. 1963an Kimikako Nobel Saria eskuratu zuen Karl Zieglerrekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Milà i Fontanals

**Manuel Milà i Fontanals** (Vilafranca del Penedès, 1818ko maiatzaren 4a - ibidem, 1884ko uztailaren 16a) kataluniar jakintsu eta ikertzailea izan zen. *El Vapor* (1836) aldizkarian hasi zen idazten. Menéndez Pelayoren irakasle eta *Renaixença* mugimenduaren kide izan zen. 1859an Bartzelonako Lore Jokoen presidentea izan zen. Kataluniako literaturari buruzko zenbait lan argitaratu zituen. Hil zenean Menéndez Pelayori utzi zizkion bere lanak, eta hark eraman zuen aurrera *Obras Completas* (1886-96) lanaren argitalpena. Haren lan aipagarri batzuk: *Observaciones sobre la poesía popular *(1853), *Romancerillo popular catalán* (1882), *De los trovadores de España* (1861) eta *De la poesía heroico-popular castellana *(1874).

## Erreferentziak
Rómulo Gallegos

thumb|Rómulo Gallegos
**Rómulo Gallegos Freire** (Caracas,  - *ibidem*, ) Venezuelako idazle eta politikaria izan zen. Bere eleberrietan bere jaioterriko bizitza, ikuspegiak eta koloreak adierazi zituen. *Doña Bárbara *(1929), bere eleberririk ezagunenean Venezuelako panpako bizitza islatu zuen. Beste bi eleberri garrantzitsu idatzi zituen: *Cantaclaro* (1933) eta *Canaima* (1935). Gallegos Venezuelako lehendakari izan zen zenbait hilabetez Delgado Chalbaudek bere kargutik bota zuen arte (1948). Ondoren Habanara eta Mexikora erbesteratu zen. 1958an berriro itzuli zen Venezuelara. Beste lan aipagarri batzuk: *La trepadora *(1925), *Pobre negro *(1935) eta *La rebelión* (1946) ipuin-liburua.

## Erreferentziak
Pedro María Unanue

220px|thumb|eskuinera|Pedro Maria Unanuen omenezko plaka, jaio zen etxearen aurrealdean.

**Pedro María Unanue Iramategi** (Ondarroa,  - Trieste, ) bizkaitar kantari tenorra izan zen. J. Reart musikariarekin egin zituen ikasketak Madrilen. 1836. urtean egin zuen aurkezpena Belliniren *Norma* opera kantatuz Madrilen. Gazterik hil zenez, hamar urtez bakarrik kantatu zuen profesional gisa, baina ospetsu egin zen Europa osoan. Madril, Sevilla, Malaga, Granada, Cadiz, San Petersburgo, Bergamo eta Triesteko antzokietan kantatu zuen. Tenor erromantikoa eta sutsua zen, eta, besteak beste, Rossini, Bellini, Donizetti, Eslaba eta Verdiren kantari bikaina. Ondarroako Unanue Fundazioa izeneko erakundea sortu da euskal tenorraren irudia indartu eta berreskuratzeko.

## Erreferentziak
Hans Jæger

220px|thumb|eskuinera|Hans Jæger (Andreas Bloch-en erretratua).

**Hans Henrik Jæger** (Drammen, 1854ko irailaren 2a - Oslo, 1910eko otsailaren 8a) norvegiar idazlea izan zen. Ohizko moraltasunaren kontra sortutako *Kristianiabohêmen* izeneko idazleen eta artisten taldearen buruzagia izan zen. Sexu askatasunaren alde agertu zen. 1885ean *Fra Kristiania-Bohèmen* (*Kristianiako Bohemia*) idatzi zuen, baina atxilo hartu zuten eta debekatu zuten liburua. Zigorra osorik ez betetzearren Parisa alde egin zuen, eta han eman zituen hil bitarteko urteak. Haren lanek ez dute literatura-balio handirik, baina ospe handia izan zuen berak Norvegiako idazleen artean egin zuen sailkapenak: adierazpen-askatasunaren aldekoak ziren batzuk eta goi-mailako literaturaren aldekoak besteak.

## Lanak 
* *Kants fornuftskritik* 1878
* *Olga* 1883
* *En intellektuel Forførelse* 1884
* *Fra Kristiania-bohêmen* 1885
* *Julefortællinger av Hans Jæger* 1886
* *Albertine* (Christian Krohgekin batera) 1886
* *Min forsvarstale i høyesterett* 1886
* *Kristianiabilleder* 1888
* *Novelletter* 1889
* *Bohemens erotiske bekjennelser*
** *Syk kjærlihet* 1893
** *Bekjendelser* 1902
** *Fængsel og fortvilelse* 1903
* *Anarkiets bibel* 1906
* *Socialismens ABC* 1906-1910

## Erreferentziak
Juanito Valderrama

**Juanito Valderrama** (Torredelcampo, Jaén, 1916ko maiatzaren 24a - Espartinas, Sevilla, 2004ko apirilaren 12a) espainiar flamenko kantaria izan zen, Espainiako kopla-abeslari nagusietako bat.

## Bizitza 
Flamenkoaren barruan egin zituen lehen urratsak, baina berehala kopla eta espainiar kanta hobetsi zituen. Espainiako Gerra Zibilaren ondotik izan zituen urterik onenak. Francisco Franco jeneralaren eta bere gonbidatuen aurrean kantatu ohi zuen Francoren matxinadaren urteurrenaren kariaz uztailaren 18an egiten ziren ospakizun ofizialetan. Bere abesti ezagunen artean *El emigrante*, *Su primera comunión* edo *El rey de la carretera* aipa daitezke.

## Erreferentziak
Étienne Geoffroy Saint-Hilaire

**Étienne Geoffroy Saint-Hilaire** (Étampes, 1772ko apirilaren 15a - Paris, 1844ko ekainaren 19a) frantziar naturalista izan zen. *Jardin des Plantes*eko irakasle izan zen (1793), eta han zoologia-bilduma bat egin zuen. Napoleonekin joan zen Egiptora (1798-1801) eta Kairoko Institutua sortu zuen. Haren lan guztiek funtsezko ideia bat dute oinarrian, eraketa organikoaren batasuna. Hala, teoria horri jarraituz, ornodun guztien hezurdurak badituztela berdintasunak ikusi zuen. Orobat, enbriologiaren aitzindari eta teratologia esperimentalaren sortzailea izan zen. Haren ustez ingurunearen eraginak hartara eramanda agertzen dira animalia eta landare motetan aldaerak. Bilakaeraren teoriaren aitzindaria izan zen.

Bere semea Isidore Geoffroy Saint-Hilaire zoologoa izan zen.

## Erreferentziak
Antoine Tisné

**Antoine Tisné** (Lurda, 1932ko azaroaren 29a - Paris, 1998ko uztailaren 19a)
frantses musikagilea izan zen.

Darius Milhaud eta Jean Rivierren ikasle izan zen Parisko Goi Mailako Kontserbatorioan. 1962an konposizioko Erromako sari nagusia irabazi zuen, eta handik hiru urtera S. Koussevitski fundazioko saria. 1968an, Kultura-arazoetako ministerioko ikuskaritzan sartu zen; 1980ko hamarraldiaren hasieran utzi zuen kargu hura. Hainbat lan egin zituen. Bere lanetan independentzia gorde nahi zuen beti eta horregatik garai hartako musika-hizkuntzaren teknika desberdinak erabili zituen: *Cosmogoniak hiru orkestrarako *(1967), *Argi arkuak, *orkestrarako (1972), *New Yorkeko argi-irradak *(1980).

## Erreferentziak
Marcel L'Herbier

'''Marcel L'Herbier'* (Paris, 1888ko apirilaren 23a - *ibidem*, 1979ko azaroaren 26a) frantses zinema-zuzendaria izan zen. Ikasketa anitzeko gaztea, kritikaria, poeta eta musikaria. Lehen Mundu Gerran ezagutu zuen zinema, Frantziako Gudarostearen Zinema Zerbitzuetan hartu zutenean. Garrantzi handiko lan teorikoak egin zituen, eta laster *Eldorado* (1921), *Matias Pascal zena* (1925, *Le feu* *Mathias Pascal*), *Gizagabea* (1924, *L´inhumaine*), eta *Dirua* (1928, *L´argent'') egin zituen, zinema mutuaren garaiko lan bikain eta garrantzitsuak. Zinema ahostuna sortu zenean, abangoardia utzi eta lan komertzialak egin zituen, kalitatearen eta interesaren kaltean. Bere bizitzaren azkenaldian telebistan jardun zuen.

## Erreferentziak
Artur Schnabel

**Artur Schnabel** (Lipnik, Bielitzetik hurbil, 1882ko apirilaren 17a - Axenstein, Suitza, 1951ko abuztuaren 15a) austriar pianista eta musikagilea izan zen.

Leschetizkyren ikasle izan zen Vienan. Zortzi urte zituelarik egin zuen aurkezpena, eta munduko pianista ospetsuenetakoa bihurtu zen, batez ere Beethoven eta Schuberten lanak jotzeko zuen moduagatik. 1923-1925. urteetan Berlingo goi-mailako musika-eskolako irakasle izan zen. Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuetan bizi izan zen. Oso gutxitan jotzen zuen XX. mendeko musika, baina estilo atonala erabiltzen zuen musika idazteko. Pianorako lanak, sinfonia batzuk, rapsodia bat eta pianorako kontzertu bat idatzi zituen.

## Erreferentziak
John Davis (esploratzailea)

**John Davis** (Sandridge, Devonshire,  - Malakako itsasartea, ) itsasgizon ingelesa izan zen. Hiru bidaldi behar izan zituen bere izena daraman itsasartea 1587. urtean aurkitu arte. Falkland (Malvinak) uharteak ere aurkitzeko. Thomas Cavendish itsasgizonari Hegoaldeko itsasoetarako bidaia batean lagundu ondoren (1591-1592), Sortaldeko Indietarako beste bidaia batean hil egin zuten. Munduko deskribapen hidrografikoa ezagutarazi zuen 1595. urtean. Urte berean asmatu zuen eguzkiak itsasoarekiko duen altuera neurtzeko tresna. Iparraldeko itsasoetarako eginiko bidaien gorabeherak 1600. urtean argitaratu zuen liburu batean utzi zituen idatzita.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vissarion Belinski

**Vissarion Grigorievitx Belinski** (; Sveaborg, egun Suomenlinna, Finlandiako Dukerri Handia, greg./maiatzaren 30ajul. - San Petersburgo, greg./maiatzaren 26ajul.) errusiar filosofo eta literatura- kritikaria izan zen. Literatura-kritika lanen bidez eman zuen bere burua ezagutzera. Gero, Puxkin, Shakespeare, Turgenev, Dostoievski eta abarren lanak aztertu zituen, eta haren iritziak onartu egin ziren, oro har. Azkenik, *Errusiako literaturaren ikuspegia* (1847) eman zuen argitara. Belinskik «arte hutsa»ren aldekoak baztertu nahi izan zituen errealismoaren izenean. Materialismotik hurbil dauden ikusmolde filosofiko eta politikoek (sozialismo utopikoa) XIX. mendeko Errusiako pentsamenduan eragin handia izan zuten.

## Erreferentziak
Živojin Pavlović

**Živojin "Žika" Pavlović** (; Šabac, 1933ko apirilaren 15a - Belgrad, 1998ko azaroaren 29a) serbiar zinemagile eta idazlea izan zen.

## Biografia 
1960 ondoko urteetan hasi zen film luzeak egiten. *Zaseda* (1969, *Enboskada*) eta *Rdece klasje* (1970, *Galburu Gorriak*) filmak zirela-eta arazoak izan zituen gobernuarekin, eta filmei esker lortu zuen ospeak ez zuen galarazi irakaskuntzatik kanpora zezaten bere lanak gazteengan zuen eragin kaltegarriagatik. Azkenaldian bere eleberrietan oinarritutako filmak egitera jo zuen:  *Zadah tela* (1983, *Gorputzaren usaina*). Naturalismo gordineko pertsonaiak izan dira Pavlovicen lanean behin eta berriro agertu zirenak, egoera berrietara zinikoki egokitzeko gai ez diren galtzaile xumeak.

## Lanak 
### Filmografia 
As director:
* *Triptih o materiji i smrti* (1960)
* *Lavirint* (Labyrinth) (1961)
* *Žive vode* (1962)
* *Obruč* (1963, galarazia)
* *Neprijatelj* (1965)
* *Povratak* (1966)
* *Kad budem mrtav i beo* (1967)
* *Buđenje pacova* (1967)
* *Zaseda* (1969)
* *Crveno klasje* (1970)
* *Let mrtve ptice* (1973)
* *Pesma*, telesaila (1975)
* *Hajka* (1977)
* *Nasvidenje v naslednji vojni* (1980)
* *Zadah tela* (1983)
* *Na putu za Katangu* (1987)
* *Dezerter* (1992)
* *Država mrtvih* (2002)

### Liburuak 
* Istorioen bildumak:
** *Krivudava reka* (1963, 1994)
** *Dve večeri u jesen* (1967)
** *Cigansko groblje* (1972)
** *Ubijao sam bikove* (1985, 1988)
** *Kriške vremena* (1993)
** *Blato* (1999)
** *Dnevnik nepoznatog* (1965)
** *Vetar u suvoj travi* (1976)
** *Krugovi* (1993)
** *Belina sutra* (1984)
** *Flogiston* (1989)
** *Azbuka* (1990)

* Eleberriak
** *Lutke; Lutke na bunjištu* (1965, 1991)
** *Kain i Avelj* (1969, 1986)
** *Zadah tela* (1982, 1985, 1987, 1988, 1990)
** *Oni više ne postoje* (1985, 1987)
** *Zid smrti* (1985, 1986, 1987)
** *Lov na tigrove* (1988)
** *Raslo mi je badem drvo* (1988)
** *Vašar na Svetog Aranđela* (1990)
** *Trag divljači* (1991)
** *Lapot* (1992)
** *Biljna krv* (1995)
** *Simetrija* (1996)
** *Dolap* (1997)

* Saiakerak
** *Film u školskim klupama* (1964)
** *Đavolji film* (1969, 1996)
** *O odvratnom* (1972, 1982)
** *Balkanski džez* (1989)
** *Davne godine* (1997)

* Egunkariak
** *Ispljuvak pun krvi* (1984 galarazita, 1990)
** *Otkucaji* (1998)
** *Dnevnici I-VI* (2000)

## Erreferentziak
Jens Peter Jacobsen

**Jens Peter Jacobsen** (Thisted, Jutlandia,  - *ib.*, ) daniar idazle eta zientzialaria izan zen. Danimarkako lehenengo idazle naturalista. Errealitatea zehatz aztertu zuen bere lanetan; jakintzaren eta fedearen arteko gatazka izan zuen bere kontakizunetako gai nagusietakoa. Zenbait artikulu idatzi zituen Darwini buruz, eta haren lan batzuk itzuli zituen. Bere lehen ipuina, *Mogens *(1872)*,* daniar naturalismoaren aitzindaritzat hartzen da. Eleberri historiko garrantzitsu bat ere idatzi zuen, *Fru Maria Grubbe *(1876).

1886. urtean eman zuen argitara *Niels Lyhne* bere bigarren eleberria, gizon batek bizitzako filosofiaren bila eginiko alferreko ahaleginen historia.

Rainer Maria Rilkek bere *Poeta gazte bati idatziak* izeneko gutun-bilduman Jacobsenen obra goraipatu egin zuen, batez ere *Mogens*, *Niels Lyhne* eta *Fru Maria Grubbe*.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Danierazko literatura
* Idazle daniarren zerrenda
Leonard Bloomfield

**Leonard Bloomfield** (Chicago, 1887ko apirilaren 1a - New Haven, 1949ko apirilaren 18a) Estatu Batuetako hizkuntzalaria izan zen. Estrukturalismoaren lehen ordezkaria AEBn. Indoeuropar hizkuntzen fonologiari eta morfologiari buruzko lanak egin zituen, eta *Language* aldizkariaren zuzendari izan zen. *Language* (1933) da halaber Bloomfielden lan nagusiaren izenburua; horixe izan da AEBn 1955era arte nagusi izan den hizkuntzalaritza deskriptibo, induktibo eta funtzionalaren liburu klasikoa. Bloomfieldek Sapirren eragina aitortu du, eta bere maisuak bezala, Ameriketako indiarren hizkuntzak izan ditu aztergai hainbat lanetan. 1939an *Zientziaren alderdi linguistikoak* argitaratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak
Isaac Deutscher

**Isaac Deutscher** (Chrzanów, 1907ko apirilaren 3a - Erroma, 1967ko abuztuaren 19a) Poloniako politikari eta historialaria izan zen. Jatorriz judua, hemeretzi urte zituela sartu zen Alderdi komunistan. Artikulugile oparoa, talde antiestalinistak antolatu zituen alderdian, eta 1932. urtean alderditik kanpo utzi zuten. Goitik beherako troskista izaki, gobernu-mota sobietarra eta txinatarra kritikatu zituen bere idazlanetan: *Stalin: biografia politikoa *(1949),* Trotski *(1954-1963), *Errusia Stalinen ondoren *(1953) eta* Heretikoak eta uko-egileak *(1955). *Isaac Deutsher Memorial* delakoak urtero saritzen ditu teoria marxistaren alorreko lan teoriko garrantzitsuenak.
## Erreferentziak
Mário Peixoto

**Mário Peixoto** (Minas Gerais, 1908ko martxoaren 25a - Rio de Janeiro, 1992ko otsailaren 3a) brasildar zinemagilea izan zen.

Pudovkin eta Eisenstein maisu handiek txalotu zuten film bakar bat egin zuen, *Límite* (1930, *Muga*). Itsaso erdian galdua den txalupa batean doazen bi emakume eta gizonezko bat ditu lan horrek protagonista. Frantziako eta Errusiako abangoardien eta Alemaniako espresionismoaren eragina izan zuen, eta soiltasuna azken mugaraino eraman zuen bere lanetan. Beste bi film luze ezin amaiturik utzi zituen 1931n, eta 1983an ez zioten onartu urteetan landuriko gidoi bat. *Cinema Novo* izeneko mugimenduak aitzindaritzat hartu zuen Mario Peixoto 1960 ondoko urteetan.

## Erreferentziak
Boris Polevoi

**Boris Nikolaievitx Polevoi** (Mosku, 1908ko martxoaren 17a - *ib.*, 1981eko uztailaren 12a) errusiar idazlea izan zen.

Kazetaria izan zen Bigarren Mundu Gerra bitartean. Gerrako eleberriak eta abertzaletasuna goraipatzen zutenak idatzi zituen. Haren eleberri nagusiak, *Benetako gizona* (1946), Meressiev hegazkin-pilotuak Bigarren Mundu Gerran egindako balentriak kontatzen zituen eta Stalin saria jaso zuen 1947an. 1962an *Younost* (*Gazteria*) aldizkariko erredaktoreburu izendatu zuten. Ezagutu zituen pertsonak eta bizi izan zituen gertakariak aipatu zituen bere liburuetan. Beste idazlanak: *Gu sobietarrok* (1948), *Ibaiertz basatian* (1962), *Taiffun suntsitu zutenekoa* (1971), *Berlin 596 km* (1972).

## Erreferentziak
Charles Pathé

260px|thumb|eskuinera|Charles Pathe eta Ruth Roland kontratu bat sinatzen 1919an

**Charles Pathé** (Chevry-Cossigny, 1863ko abenduaren 26a - Monako, 1957ko abenduaren 25a) industria-gizon frantsesa izan zen. Edisonen tresnarekin lehenengo eta Jolyren fotozootropoarekin geroago, Frantziako eta Europako bere garaiko zinema-industriarik handienetakoa sortu zuen 1896an. Estatu Batuetako konpainien konkurrentziari aurre egiteko asmoz, Joinvilleko estudioak eraiki zituen 1925ean. Horrez gainera, zinemak asko zor dio Pathéri: filmen eskuzko kolore emateak (*Pathécolor*), formatu ez-estandarrei emandako bultzada (*Pathé-Kok, Pathé-Baby, Pathé-Rural*), oraindik Frantzia guztian zabalik dauden areto asko ireki izana eta fonografiaren hedapena (*Pathé-Marconi*).

## Erreferentziak
Philippe de Vitry

**Philippe de Vitry** (Vitry-en-Artois, 1291ko urriaren 31 &ndash; Meaux, 1361ko ekainaren 9a) frantziar musikagilea, musikako teorialaria, Erromatar Eliza Katolikoko apezpikua eta latinezko poeta izan zen.

## Bizitza 
Elizgizona zen, eta politikan eta diplomazian ere aritu zen, sarritan aita santuaren gortean. Garrantzi handiko karguak izan zituen Filipe VI.a Valoiskoaren eta Joan II.a Onberaren gorteetan. Avignongo Klemente VI.a aita santuak Meaux hiriko apezpiku izendatu zuen 1351n.

Poeta eta musikagile gisa ospe handia izan zuen, eta bere garaiko intelektual nagusietako bat izan zen Frantzian. Kultura handiko gizona zen; harreman ugari izan zituen garai hartako intelektualekin, Petrarcarekin bereziki.

Historian duen garrantzia musikari zor zaio. Musikaren teoriari buruzko bi liburu idatzi zituen: *Liber musicalium, Ars contrapuncti* eta *Ars nova musicæ* XIV. mendeko musika irauli zutenak, eragin handia izan baitzuten *ars antiqua* edo arte zaharraren lekua hartu zuen *ars nova* edo arte berria gauzatzerakoan. Bi liburuotan musika-idazkera eraberritu zuen eta neurriari eta kontrapuntuari buruzko teoriak landu zituen. Musika-lanak, dirudienez oso ugariak, ia guztiak galdu dira. Hamabost bat motete idatzi zituen.

## Erreferentziak
Eduardo Blanco Amor

**Eduardo Blanco Amor** (Ourense, 1905eko irailaren 14a - Vigo, 1979ko abenduaren 1a) galiziar idazlea izan zen. Poesia landu zuen 1936 arte: *Romances galegos* (1928), *Poema en catro tempos* (1931). Argentinan eleberri bat eta zenbait antzerki argitaratu zituen gaztelaniaz. Geroago kontalari bikain gisa agertu zen. Ipuin-liburuez gainera, eleberriak idatzi zituen: *A esmorga *(1959), bizitzaren lekukotza garratza, gero gaztelaniaz *La parranda* izenburuarekin agertua; *Os biosbardos* (1962), haurtzaroko giroan kokatua, osagai errealista eta erromantikoak nahasian biltzen dituena. Galegozko antzerkirako funtsezko ekarria da Blanco-Amorena: *Farsas pra títeres* (1973), *Teatro pra a xente* (1974).

## Galizierazko obra 
### Poesia 
* *Romances galegos* (1928).
* *Poema en catro tempos* (1931).
* *Cantos a Galiza encadeada* (1946).
* *Cancioneiro* (1956).
* *Poemas galegos* (1980, Galaxia argitaletxea).

### Narratiba 
* *Os Nonnatos* (1927).
* *A esmorga* (1959).
* *Os biosbardos* (1962).
* *Xente ao lonxe* (1972, Galaxia).
* *A escaleira de Jacob* (1993, Galaxia).

### Antzerkia 
* *Farsas para títeres* (1973).
* *Teatro pra xente* (1974).
* *Proceso en Jacobusland (Fantasía xudicial en ningures)* (1990, Sotelo Blanco Edicións).

### Saiakera 
* *Castelao escritor* (1986, Edicións do Castro).

### Itzulpenak 
* *O Culto dos heroes* (2001, Laiovento). Antón Capelánen edizioa.
* *Asterix o galo* (1977).

### Argazkilaritza 
* *A ollada do desexo. Obra fotográfica 1933-1973* (Galaxia, 2004). Carlos Lemaren edizioa.

## Gaztelerazko obra 
### Poesia 
* *Horizonte evadido* (1936).
* *En soledad amena* (1941).

### Narratiba 
* *La catedral y el niño* (1948).
* *Los miedos* (1963).

### Saiakera 
* *Chile a la vista* (1950).
* *Las buenas maneras* (1963).

## Erreferentziak
Zakatz-operkulu

[thumb|350px|*[Campanologies hectoris* arrainaren zakatz-operkulua (1)]]
**Zakatz-operkulua** arrain osteiktien zakatzak estaltzen eta babesten dituen egitura gogorra da. Arrain gehienetan operkuluaren atzeko aldea buru eta enborraren arteko muga da.

## Kanpo estekak
Histoire de Melody Nelson

'* *Histoire de Melody Nelson* *' (*Melody Nelson-en istorioa*, euskaraz) Serge Gainsbourg-en hamargarren estudioko diskoa eta bere lehen album kontzeptuala da, Jean-Claude Vannier-en lankidetzarekin idatzia eta 1971an kaleratua.

## Aurrekariak 
1968an Serge Gainsbourg-ek Jane Birkin ezagutu zuen, eta laster biek bikote-harreman bat hasi zuten. Lehendik, Sergek bazeukan *Lolita* eleberriari buruzko musikal bat sortzeko ideia, neskatila ingeles baten inguruko maitasun musika-lan bat konposatzearen ideiarekin nahastu zena, baina Vladimir Nabokov-en ezezkoaren aurrean, eta ''Je t'aime... moi non plus* abestiaren arrakasta eta gero, Sergek bere kabuz *Histoire de Melody Nelson* album kontzeptuala eratu zuen, gizon heldu baten eta neskatxa gazte baten amodiozko historiari buruzkoa.

## Grabaketa 
Diskoa zatitan grabatu zen, 1970 eta 1971 urteen artean, Pariseko *Dames* eta Londresko *Marble Arch* estudioetan. Jean-Claude Vannier musikagilea moldaketez eta musika-zuzendaritzaz arduratu zen, besteak beste. Jane Birkinek zenbait hitz eta soinu abestu arren, ahotsa ia osorik Serge Gainsbourg-ena da, batzuetan abestu baino olerkien narrazioa egiten duena.

## Azala 
Diskoaren azalean agertzen den argazkian Jane Birkin dago, ileorde gorri batekin eta gerritik gora biluzik, panpinatxo bat bularraren aurka besarkatuz. Soinean galtza bakeroak daramatza, irekiak, izan ere ordurako Jane Charlottez –Gainsbourg eta berak izandako alabaz- haurdun zegoen. Argazkia Tony Frank-ek atera zuen.

## Harrera 
Diskoaren hasiera bateko salmentak urriak izan ziren, 15000 ale baino ez salduz nahiz eta kritikak “aro popeko lehen benetako poema sinfonikoa” zela esan.

Hala eta guztiz ere, 1979an Gainsbourgek Aux armes et cætera diskoan *Marseillesa*-ren reggae bertsioa egin eta gero, salmenta arrakastak izaten hasi zen, eta *Histoire de Melody Nelson*, Gainsbourg-en beste album kontzeptualarekin batera (*L'Homme à Tête de Chou*), urrezko diskoa eskuratu zuen.

2011ean albuma berrargitaratu zen, 1971ean alde batera utzi ziren abestien aldaera ezezagunekin, eta ordura arte argitaragabeko abesti batekin: *Melody lit Babar*.

## Abestien zerrenda 
Abesti guztien hitzak Serge Gainsbourg-ek idatzi zituen.

## Musikariak 
* Serge Gainsbourg - ahotsa
* Jane Birkin – ahotsa, barreak
* Alan Parker – gitarra
* Brian Odgers - baxua
* Douglas Wright - bateria
* Alan Hawkshaw - piano
* Jean-Claude Vannier - moldaketak, musika-zuzendaritza
* *Théâtre national de l'Opéra-Comique* - koruak
* *Jeunesses Musicales de Paris'' - orkestra

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ezkata

[thumb|200px|[Errutilo kontinentalaren ezkatak]]
**Ezkata** (latinez: *squama*) plaka txiki, zurrun eta zapaldua da, zenbait animaliren dermisean, gehienean oso kopuru handian eta teilakaturik, agertzen dena. Beren betekizun nagusiak babespen eta isolamendua dira. Hitza, batez ere, arrain eta narrastien ezkatei dagokie. Hala ere, jatorri eta funtzio desberdinak dituzten antzeko egitura batzuk izendatzeko ere erabiltzen da, hala nola, tximeleten hegaletakoak.

## Arrain ezkatak 
Arrainen ezkatak, narrastienak ez bezala, mesodermotik sortutakoak dira. Mota hauek bereizten dira:
* Ezkata plakoideak edo larruazal-dentikuluak. Arrain kartilaginosoetan (marrazoak, arraiak, itsas katuak) agertzen diren hortz antzeko ezkatak.
* Ezkata kosmoideak. Sarcopterygii klaseko arrainetan (zelakanto eta arrain birikadunetan) agertzen dira. Ziur asko larruazal-dentikuluen bat egitetik eratorriak.
* Ezkata ganoideak. Gaizkata, espatula arrain, Lepisosteidae, Polypteridae eta *Amia calva*n agertzen dira. Ezkata kosmoideetatik eratorriak dira. Diamante forma dute eta hiru geruzaz osaturik daude.
* Ezkata zikloide eta ktenoideak. Teleostei infraklaseko arrainetan agertzen dira. Zikloideek ertz leunak dituzte eta ktenoideek orrazi-formakoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martin Orbe

**Martin Orbe Monasterio** (Errigoiti, Bizkaia, 1934ko abenduaren 7a) Udako Euskal Unibertsitateko zuzendaria izan zen 1976tik 1983 arte. Apaiz katolikoa da, Euskal Filologian lizentziaduna eta ohorezko euskaltzaina. Diktadura frankistaren aurka eta Euskal Herriko langileen alde ziharduen *Gogor* apaiz taldeko kide izan zen. Zamorako apaiz kartzelan preso izan zuten 1969tik 1972ra bitartean, eta espetxetik irten ostean Ipar Euskal Herrira egin zuen ihes. Han hasi zen lanean sortu berria zen Udako Euskal Unibertsitatean (UEU). Euskarazko hainbat hiztegi sortu dituen Bostak Bat taldearen kolaboratzaile sutsua da. Euskal Apaiz Koordinakundeko, Bizkaiko Abadeen Foroko eta Herria 2000 Eliza kolektiboko kide ere izan da.

## Bizitza 
**Orbe** 1958an apaiztu zen, eta 20 urtez izan zen Zeanuriko abadea. Gogor apaiz taldeko kidea ere izan zen, eta Bilboko Elizbarrutian itxialdia eta gose greba egin ostean, atxilotu egin zuten 1969an. 1972ra arte izan zuten preso Zamorako apaiz-kartzelan. [265px|thumb|Martin Orbe eta [Maite Idirin Ohorezko Euskaltzain Diploma jaso zuten egunean]]2014ko maiatzaren 30ean, euskaltzain ohorezko izendatu zuten.

## Idazlanak 
* *Zamorako apaiz-kartzela* [elkarlanean] (2011).
* *Apaizak ere torturatuak*. Intxorta 1937 Kultur Elkartea, (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Martin Orbe Inguma datu-basean.
* "Zer-nolako Euskal Unibertsitatea?" artikulua Jakin aldizkarian, 130-131 zenbakia, 2002
*  "Un cura para ocho pueblos" Deia 2012/09/23.
* Elizak badu bere buruari zer kritikatu, arlo politikoan ez ezik, erlijiokoan ere. Igandea 2012/09/30.
* Zamorako apaiz kartzela. Eliza eta Estatuaren presondegia (1968-1976). Txalaparta, 2012/10/08.
* Ikasturte hasierari ekin dio Udako Euskal Unibertsitateak, Martin Orbe zuzendari izan zena sarituta Berria 2012/10/19.
Mikel Aizpuru

**Mikel Xabier Aizpuru Murua** (Gabiria, Gipuzkoa, 1963ko otsailaren 12a) Euskal Herriko Unibertsitatean Historia Garaikidean katedraduna da. 1996 eta 2000 artean Udako Euskal Unibertsitatearen zuzendaria izan zen. 2011tik Historia Garaikidea sailaren zuzendaria da. 2017tik 2024ra Kultura Ondarearen zuzendaria izan da Eusko Jaurlaritzan. Gaur egun Bermeon bizi da.

## Ikasketak 
Geografia eta Historian Lizentziatura bukatu zuen 1986an EHUn. 2000an historian doktore titulua lortu zuen EHUn. Aurkeztu zuen tesian nazionalismoaren jatorria, antolaketa eta ekinbide politikoa aztertu zuen 1893-1923 urteen artean. 1990an ikerketa-egonaldi bat egin zuen Renoko Unibertitatean *Basque Estudies Program*-aren barruan.

## Idazlanak 
Mikel Aizpuruk hainbat artikulu eta liburu argitaratu ditu, euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 60 lan baino gehiago dira. Bere liburu aipagarrienak hauek dira:
* *1936ko udazkena Gipuzkoan. Hernaniko fusilamenduak.* Alberdania (2007). Hauekin batera: Apaolaza, Urko; Gómez, Jesús María; Odriozola, Jon
* *El informe Brusiloff. La Guerra Civil de 1936 en el Frente Norte vista por un traductor ruso*. Irún, Alberdania (2009)
* *Barakaldo, una ciudad industrial. Auge y consolidación (1900-1937)*. Bilbo, Beta Ediciones, (2010).
* *Barakaldo, una ciudad industrial. Esplendor, crisis y renovación (1937-2004)* Bilbo, Beta Ediciones,(2010)
* *Gaur Egungo Munduaren Historia* (2011). UEU (2011). (Fernando Martínez Rueda-rekin)
* *Antzinako Azpeititik Azpeiti berrira* (2011).
* *Gaur egungo munduaren historia, 1945-2009*. UEU, 2011. Fernando Martinez Ruedarekin.
* *Amets baten oinordeko gara. 1936ko Euskal Unibertsitatea/Heredamos un sueño. La Universidad Vasca de 1936*. Bilbao, UPV/EHU, 2012,
* *La Segunda República y la Guerra Civil*. Madrid Alianza Editorial, 2013, (Félix Luengo-rekin)

## Ikerketa 
Hainbat argitalpen eta proiektu zuzendu ditu gai hauen inguruan:
* Erbestea eta hiritartasunak
* Atzerritartasuna
* Gerra zibila
* Nazionalismoaren azterketa, bereziki bere alderdi sozialetan,
* Euskal historiografia garaikidea
Ikergazte kongresuko batzorde akademikoko kide izan da giza zientziak arloan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gabiriarrak blogean "Gaur egungo munduaren historia 1945-2009" liburuaren berri ematen
* Igandea-Berria 2011-6-5 Mikel Aizpururi eta Fernando Martinezi elkarrizketa
* Mikel Aizpuru Facebook-en
* Mikel Aizpuru e-Liburutegian (3 liburu)