Louis Armstrong

thumb|250px|Louis Amstrong Lucille Wilsonekin 1960ko hamarkadan.
**Louis Daniel Armstrong** (New Orleans (AEB), 1901eko abuztuaren 4a - 1971ko uztailaren 6a) ezizenez *Satchmo*, *Satch*, eta *Pops*, jazz musikari, kantari eta tronpeta-jotzaile estatubatuar bikaina izan zen, eta munduko jazz-musikari garrantzitsuenetarikoa. Armstrong historiako jazz musikaririk berritzaileenetako eta ezagunenetako bat izan zen. Jazz musika berritu egin zuen bere nortasun eta trebeziari esker. Sormena, originaltasuna eta inprobisatzeko gaitasuna izan ziren bere ahalmen nagusiak. Hasiera batean, tronpeta jotzaile jardun zuen, eta horrela irabazi zituen ospea eta fama, baina, geroago, gehiago nabarmendu zen kantatzen. Armstrong eta bere bandak bost kontinenteak zeharkatu zituzten, baita arrakasta handia lortu ere.

Jazzean eragin handiena izan zuten figuren artean egon zen. Bost hamarkada eta hainbat aro iraun zuen haren ibilbideak jazzaren historian. Armstrongek laudorio ugari jaso zituen, besteak beste, «Grammy Award for Best Male Pop Vocal Performance» (Gizonezko pop ahots-interpretazio onenaren Grammy saria) *Hello, Dolly*!-rengatik 1965ean, baita hil osteko «Grammy Lifetime Achievement Award» (Bizitza Ibilbidearen Grammy Saria) ere 1972an. Bere eraginak musika generoak zeharkatu zituen *DownBeat* Jazz Ospearen Aretoan, Rock and Rollaren Ospearen Aretoan, eta Rhythm & Bluesaren Ospearen Areto Nazionalean sartzearekin, besteren artean.

Armstrong New Orleansen jaio eta hazi zen. 1920ko hamarkadan, tronpeta eta korneta jotzaile argi gisa nabarmendu zen, jazzaren sorreran eragina izan zuen, musikaren ikuspegia inprobisazio kolektibotik bakarkako interpretaziora eramanez. 1922 inguruan, Armstrongek Chicagora jarraitu zion bere aholkulariari, Joe "King" Oliver-i, haren «Creole Jazz Band»en jotzeko. Armstrongek ospe handia lortu zuen *ebaketa* lehiaketetan, Bere ospea Fletcher Henderson banda liderrarenganaino iritsi zen. Armstrong New York hirira joan zen bizitzera, eta musikalki eragin handia izan zuen talde-bakarlari eta grabazio-artista bihurtu zen. 1950eko hamarkadan, Armstrong nazioarteko ikono musikala zen, irrati eta telebistako emankizunetan eta zineman maiz agertzen zena. Bere musikaz gain, animatzaile gisa ere maitatua zen, askotan ikusleekin txantxetan eta uneoro irudi publiko alaia mantenduz.

Chicagon berriro, bere orkestra eratu zuen (*Hot Five*, 1925; *Hot Seven*, 1927). Talde horiekin, *New Orleans* izeneko estiloa goi-mailara eraman zuen, jazz klasikoaren sortzailetzat hartua izanik. Gerora, nazioarteko karrera egin zuen; film eta jazzaldi garrantzitsuenetan esku hartu zuen. Izan duen eraginaren eta utzitako lanaren ondorioz, jazzak eman duen artistarik garrantzitsuenetakoa da.

Armstrongen abestirik ezagunenen artean hauek daude: *What a Wonderful World*, *La Vie en Rose*, *Hello, Dolly!*, *On the Sunny Side of the Street*, *Dream a Little Dream of Me*, ''When You're Smiling* eta *When the Saints Go Marching In*. Ella Fitzgeraldekin kolaboratu zuen, eta hiru disko ekoitzi zituzten elkarrekin: *Ella and Louis* (1956), *Ella and Louis Again* (1957), eta *Porgy and Bess* (1959). Film hauetan ere agertu zen: *A Rhapsody in Black and Blue* (1932), *Cab in the Sky* (1943), High Society (1956), *Paris Blues* (1961), *A Man Called Adam* (1966), eta *Hello, Dolly!* (1969).

Bere ahots berehala ezaguterrazarekin, aberats eta baxua, Armstrong eragin handiko abeslari eta inprobisatzaile trebea ere izan zen. «Scat» kantuan ere trebea zen. Armstrongen bizitzaren amaieran, bere eragina herri musikara zabaldua zen. Ikusle zuriekin eta nazioartekoekin ospea lortu zen lehen artista afro-amerikar ezagunetako bat izan zen. Armstrongek, publikoki, gutxitan eztabaidatu zuen arrazari buruzko gaiak, afro-amerikarren atsekaberako, baina, Little Rockeko krisian, desagregazioaren aldeko jarrera ondo adierazia hartu zuen. AEBko gizartearen goi mailetara sartu zen, gizon beltzentzat hori zaila zen garaian.

Jazza blusaren garai berean sortu zen, XX. mendearen hasieran. Jazz musikak bluesaren jatorri bera du. Biak kotoi eta tabako ustiategietan lan egiten zuten esklabo afrikarren ohituretatik sortu ziren. Afrikako abesti tradizionalak eta erlijio-abestiak daude jazzaren jatorrian. Gehienetan taldean jotzen den musika da. Bere ezaugarri nagusia inprobisazioa izan da beti. Artistek, melodia baten gainean, momentuan asmatutako zatiak jotzen dituzte.
Jazza sasoi hartan oso musika folklorikoa zen, eta berak lortu zuen musika popular bihurtzea.

## Biografia 
Armstrong New Orleansen 1901eko abuztuaren 4an jaio zela uste da, hala ere, data oso eztabaidatua izan da. Armstrongek berak askotan esan zuen 1900eko uztailaren 4an jaio zela. Bere gurasoak Mary Estelle *Mayann* Albert eta William Armstrong izan ziren. Mary Albert Bouttekoa (Louisiana) zen, eta etxean erditu zuen 16 urte inguru zituela. Urte eta erdi beranduago, alaba bat izan zuten, Beatrice *Mama Lucy* Armstrong (1903–1987), Albertek hezi zuena. William Armstrongek familia utzi zuen handik gutxira.

Louis Armstrong bost urte bete arte hazi zuen amonak, amarengana itzuli zen arte izenez ezagutzen zen auzo latz batean, Rampart kalearen hegoaldeko zatian. Sei urte zituela, Armstrong mutilentzako Fisk eskolara joaten hasi zen.

Armstrongek idazten du Karnoffsky familiarekin *Russian Lullaby* abesteari buruz, haien seme txikia, David, oheratzen zutenean, eta familiari aitortzen dio «bihotzarekin abesten irakatsi izana». Gary Zuckerrek, Armstrongen medikua Beth Israel ospitalean 1969an, Berlinen abestiaren letra berarekin partekatu zuen, eta Armstrongek bere memorietan aipatu zuen.

*Louis Armstrong + the Jewish Family in New Orleans, La., the urtea of 1907* bere memorian esan zuen deskubritu zuela familia hori ere diskriminatuta zegoela juduak baino hobeak zirela uste zuten beste zuriengatik. «Zazpi urte besterik ez nituen, baina erraz ikusi ahal izan nuen nolako trataera gupida gabea ematen zion jende zuriak nik lan egiten nuen familia judu behartsu hari». Armstrongek haiengandik ikasitakoaz idatzi zuen: «Nola bizi, bizitza erreala eta determinazioa». Geroago, helduaroan, Armstrongek, bere bizitzaren amaierara arte, Daviden izar bat eraman zuen, Joe Glaser bere manager juduak oparitua, neurri batean, hazi zuen familiaren oroimenez.

Armstrongek 11 urte zituela ikasketak utzi zituen. Ama, hala, Armstrong, Lucy, eta Tom Lee senarrarekin Perdido kaleko gela bakarreko etxe batera joan zen bizitzera, Ike anaiaren eta haren bi semeen ondora. Armstrong diruagatik kaleetan abesten zuen mutil laukote batekin elkartu zen. Bunk Johnson korneta jotzailek esan zuen hamaika urteko umeari belarriz jotzen irakatsi ziola Dago Tonyren tabernan. Bere azken urteetan, Armstrongek King Oliver aitortu zuen bere ospearen sortzailetzat. Armstrongek bere gaztaroaz esan zuen: «Begiak ixten ditudan bakoitzean nire tronpeta horri putz eginez, New Orleans zahar eta onaren bihotzera begiratzen dut zuzenean... Bizitzeko zerbait eman dit».

thumb|1913ko urtarrilaren 2ko New Orleanseko *The Times Democrat'' aldizkariaren zenbakia. «Negro» beltzentzako termino zaharkitua da.
Aitaordearen arma baimenik gabe maileguan hartuta, Armstrongek tiro bat jaurti zuen airera, eta atxilotu egin zuten 1912ko abenduaren 31n. Gaua, New Orleanseko Adingabeen Auzitegian igaro zuen, eta, hurrengo egunean, «Coloradoko Waif's Home» (Etxerik gabeko ume beltzentzako aterpetxea) delakoan atxilo egotera zigortu zuten. Aterpetxeko bizimodua gogorra zen. Lastairik ez zegoen, eta otorduak ogia eta melaza baino askoz gehiago ez ziren izaten. Joseph Jones kapitainak kanpamentu militar bat bezala zuzentzen zuen aterpetxea eta gorputz zigorrak ezartzen zituen.

Armstrongek taldean joz garatu zituen korneterako dohainak. Peter Davis, zeina Jones kapitainak eskatuta maiz agertzen zen etxean, Armstrongen lehen irakaslea izan zen eta taldeko lider gisa aukeratu zuen. Talde horrekin, 13 urteko Armstrongek Kid Oryren arreta erakarri zuen.

1914ko ekainaren 14an, Armstrong aitaren eta Gertrude amaorde berriaren zaintzapean askatu zuten. Armstrong, etxe horretan, bi anaiordeekin bizi izan zen hainbat hilabetez. Gertrude alaba bat erditu ondoren, Armstrongen aitak ez zuen inoiz ongi hartu; beraz, Armstrong bere amarengana itzuli zen, Mary Albertengana. Armstrongek, etxe txiki hartan, ohe bat partekatu behar izan zuen amarekin eta arrebarekin. Bere ama oraindik The Battlefielden bizi zen; beraz, Armstrong antzinako tentazioetara irekita zegoen, baina lana bilatu zuen musikari gisa.

Armstrongek lana aurkitu zuen Henry Ponceren dantzaleku batean, zeinak kriminalitate antolatuarekin lotura zuen. Black Benny 1,83 m altu zen bateria ezagutu zuen, Armstrongen gidari eta bizkartzain bihurtu zena.

Armstrongek tokiko komunitatearen elkargoan itsas garraio kudeaketa ikasi zuen laburki, baina, matrikula ezin ordaindu izan ondoren, utzi behar izan zuen. Storyvillen ikatza saltzen ari zela, espasmo taldeak entzuten zituen, etxeko tresnekin musika jotzen zuten taldeak. Putetxetan eta dantzalekuetan jotzen zuten taldeen jazz soinu goiztiarrak entzuten zituen Armstrongek, hala nola Pete Lala-n, non King Oliver aritzen baitzen.

## Ibilbidea
### Ibai-ontzien hezkuntza
thumb|Armstrong (ezkerretik laugarrena) Fate Marable's New Orleans Band taldeko kide izan zen 1919an, hemen agertzen den *S.S. Sidney* ontzian.
Hasieran, Armstrongek metal-bandetan eta ibai-ontzietan jo zuen New Orleansen, 1910eko hamarkadaren amaieran. Fate Marableren bandarekin bidaiatu zuen, *Sidney* baporean birak egiten zituena Streckfus Steamers taldearekin Mississippi ibaian gora eta behera. Marable harro zegoen Armstrongen musika ezagutzaz, eta Armstrongek eta bere taldeko beste musikari batzuek bat-bateko irakurketan ikas zezaten tematu zen. Armstrongek Marablerekin igarotako denbora esperientzia unibertsitariotzat deskribatu zuen, bada, esperientzia zabalagoa eman baitzion idatzizko moldaketekin lan eginez. 1918an, Armstrongen aholkulariak, King Oliverrek, iparraldera joatea erabaki zuen, eta Kid Oryren bandan zuen lekua utzi zuen; Armstrongek ordezkatu zuen. Armstrong Tuxedo Brass Band taldearen bigarren tronpeta ere bihurtu zen.

Bere ibai-ontziko esperientzian, Armstrongen musikaltasuna heltzen eta hedatzen joan zen. 20 urterekin musika irakurtzen ikasi zuen. Armstrong tronpeta-bakarlari hedatuetan nabarmendu zen lehen jazz musikarietako bat bihurtu zen, bere nortasuna eta estiloa txertatuz. Armstrong kantuan ere hasi zen bere emanaldietan.

### Chicago garaiko grabaketak
1922an, Amstrong Chicagora joan zen. Joe King Oliverrek bere «Creole Jazz Band»ean bigarren korneta jotzaile gisa aritzeko eskaini zion. Oliverren orkestra Chicagoko swing talderik onenetako bat zen. Garai hartan, Chicagoko hiria zen jazzaren erdigunea. Orduantxe hasi zen Amstrongen izena jendearen artean zabaltzen eta ezaguna egiten.
1924an, Lillian Hardin-ekin ezkondu zen, Oliverren orkestrako piano-jotzailearekin, eta emazteak berak animatu zuen Oliverrengandik banatzera beste helburu batzuk lortzeko. Hortaz, New Yorkera joan zen.
Amstrongek dagoeneko irabazita zuen izen onari esker, Fletcher Hendersonek, New York-eko orduko orkestra-zuzendari beltz onenak, bere bandarekin aritzeko eskaintza egin zion. Garai hartan, Armstrongek alde batera utzi zuen korneta, eta tronpeta jotzera aldatu zen Hendersonen orkestrako beste musikariekin hobeto harmonizatzeko gogoz.

New Yorkera heldutakoan, musika irakurtzen ikasten hasi zen, eta, urtebetean, irauli egin zituen bere orkestra-kideen jotzeko era eta estiloa. laster, blues kantari onenekin ere hasi zen grabatzen; adibidez, Bessie Smithekin.
Sasoi hartan, grabazio independente ugari ere egin zituen hainbat musikarirekin, esaterako, Sidney Bechet-ekin edota, Clarence Williams piano-jotzailearekin.

### The Hot Five and The Hot Seven 
New Yorkeko esperientziaren ostean, Chicagora itzuli zen Lil-en orkestrarekin aritzeko Dreamland Ballroom areto ospetsuan. Geroago, bere taldea osatu zuen: The Hot Five boskotea. Handik gutxira, beste bi musikari etorri, eta zazpikote bihurtu ziren, The Hot Seven.
Bien bitartean, bestelako generoak ezagutu asmoz, zinemagintzari ekin zion. Hala, *Ex Flame* izeneko filma izan zen lehendabiziko lana 1932an. Zinemara egindako sartu-irtenaren ondoren, bere musika Europara eramatea erabaki zuen, eta bira egin zuen Erresuma Batuan zehar.
Urtebete geroago, berriro ere, kontinente zaharrera itzuli zen, eta Holandan, Danimarkan eta Norvegian eskaini zituen kontzertuak. Ospe handia lortu zuenez, *Swing that music* izeneko autobiografia argitaratu zuen 1936an. Pertsona garrantzitsu asko ezagutzeko aukera ere izan zuen. 1949an, esaterako, Pio XII. aita santuak harrera egin zion Vatikanoan.

### Louis Armstrong and the All Stars 
1940ko hamarkadaren erdialdean, hil arte haren ibilbide profesionala zehaztu zuen pausoa eman zuen. Izan ere, bere musika-taldeari izena aldatu zion: Louis Armstrong and the All Stars. Harrezkero, mundu osoan egin ziren ezagun Afrikan, Australian eta Japonian eskainitako emanaldiei esker. Disko asko grabatu zituzten, eta arrakasta izugarria lortu zuten. *Smallband Sides* lanarekin hasi ziren, eta 1970ean amaitu zuten, *What a Wonderful World* diskoarekin.

Haren diskografiari erreparatuta, badaude ospe handiko artistekin egindako elkarlanak ere, besteak beste, Duke Ellington, Oscar Peterson eta Ella Fitzgerald musikari handiekin batera grabatutako argitalpenak. Horrez gain, Blues Singers gisako talde ezagunekin ere lan egin zuen. Politikarako zuen grina ere ahantzezina da; arrazakeria gogor salatu zuen, eta Sobietar Batasunean eman beharreko kontzertu bat bertan behera utzi zuen erregimen komunistaren aurka protesta egiteko.

## Bizitza pertsonala
### Izenaren ahoskatzea
Louis Armstrong House Museoaren webguneak honako hau dio:

Robert Goffinek 1943 eta 1944 artean idatzitako memorietan, Armstrongek adierazi zuen: «Zuri guztiek Louie deitzen didate», iradokiz berak ez zuela egiten, edo zuririk ez zitzaiola zuzentzen ezizen batekin, hala nola Pops. Hori esanda, Armstrong «Lewie» izenez erregistratu zuten 1920ko Estatu Batuetako erroldan. Zuzeneko hainbat diskotan, «Louie» deritzo agertokian, hala nola 1952ko *Can Someone Explain*?-en In Scandinavia vol.1 zuzenekoan. Gauza bera gertatzen da 1952an, *Chloe* abestiaren estudioko grabazioarekin, non atzeko abesbatzak *Louie ... Louie* abesten duen, eta Armstrongek erantzuten du: «Zer izan da hori? Norbaitek nire izena esan du?». Lewie Louis-en frantses ahoskera da, eta Louisianan erabili ohi da.

### Familia
thumb|Armstrong Lucille Wilsonekin, 1960. urtearen inguruan
Armstrong Gretnako (Louisiana) Brick Housen ari zen Daisy Parker ezagutu zuenean, tokiko prostituta bat, eta bezero gisa abentura bat hasi zuen. Armstrong behin baino gehiagotan itzuli zen Gretnara hura bisitatzera. Haren etxea bilatzeko adorea aurkitu zuen lanetik urrun ikusteko. Han, Armstrongek jakin zuen izatezko bikotea zuela. Handik ez askora, Parker Armstrongen etxera joan zen, Perdido kalera, eta, gau hartan bertan, Kid Green hotelean igaro zuten gaua elkarrekin. Hurrengo egunean, 1919ko martxoaren 19an, Armstrong eta Parker Udaletxean ezkondu ziren. Hiru urteko haur bat adoptatu zuten, Clarence, zeinaren ama, Flora, Armstrongen lehengusua, erditu eta gutxira hil baitzen. Clarence Armstrong minusbaliatu psikikoa zen, umea zela buruan izandako lesio baten ondorioz. Armstrongek bizitza osoa eman zuen hura zaintzen. Parkerrekin zuen bizitza 1923an banandu zirenean amaitu zen.

1924ko otsailaren 4an, Armstrong Lil Hardin Armstrongekin ezkondu zen, King Oliverren piano-jotzailearekin, urte batzuk lehenago lehen senarrez banandu zena. Bigarren emazteak karrera garatzen lagundu zion Armstrongi, baina, 1931n banandu, eta, 1938an, dibortziatu egin ziren. Beranduago, Armstrong Alpha Smithekin ezkondu zen. Alpharekin zuen harremana 1920ko hamarkadan hasi zen, Vendomen jotzen ari zela, eta denbora luze jarraitu zuen. Elkarren arteko ezkontzak lau urte iraun zuen; 1942an dibortziatu ziren. Geroago, 1942ko urrian, Lucille Wilsonekin ezkondu zen, New Yorkeko Cotton Clubeko abeslari bat, eta 1971n hil zen arte egon ziren ezkonduta.

Armstrongen ezkontzek ez zuten ondorengorik sortu. Hala ere, 2012ko abenduan, 57 urteko Sharon Preston-Foltak bere alaba zela esan zuen, Armstrong eta Lucille *Sweets* Prestonekin (Cotton Clubeko dantzaria), 1950eko hamarkadan izandako harreman batetik sortua. 1955ean, Joe Glaser bere legezko ordezkariari bidalitako gutun batean, Armstrongek baieztatu zuen Prestonen haur jaioberria bere alaba zela uste zuela, eta Glaserri agindu zion hilean 400 dolarreko (5,869 dolar 2024ko dolarretan) laguntza bat ordaintzeko amari eta haurrari.

### Heriotza
[thumb|Louis Armstrongen hilobia Flushing hilerrian [Queens|Queensen, New York hirian.]]
Bere medikuaren aholkuen aurka, Armstrongek bi asteko konpromisoa hartu zuen 1971ko martxoan Waldorf–Astoriako Inperio Aretoan jotzeko. Hura amaitzean, ospitalera eraman zuten bihotzekoak jota. Armstrongi maiatzean eman zioten ospitaleko alta, eta berehala ekin zion berriro tronpeta jotzeari. Oraindik jotzera itzultzeko esperantzarekin, Armstrong lotan zegoela bihotzekoak jota hil zen, 1971ko uztailaren 6an. Armstrong Coronan (Queens, New York) bizi zen hil zenean.

Armstrong Flushingeko hilerrian, Flushingen, hilobiratu zuten, Queensen, New York hirian. Bere ohorezko eramaileen artean zeuden: Bing Crosby, Ella Fitzgerald, Duke Ellington, Dizzy Gillespie, Pearl Bailey, Count Basie, Harry James, Frank Sinatra, Ed Sullivan, Earl Wilson, Benny Goodman, Alan King, Johnny Carson eta David Frost. Peggy Leek ''The Lord's Prayer* abestu zuen hiletetan, eta Al Hibblerrek, *Nobody Knows the Trouble I've Seen*, eta Fred Robbinsek, aspaldiko laguna, panegirikoa irakurri zuen.

## Diskografia aukeratua 
thumb|250px|Louis Amstrong, 1953an.

* 1923: *Louis Armstrong with King Oliver* (Milestone)
* 1923: *Clarence Williams' Blue Five* (CSB)
* 1928: *Hot Fives And Sevens, Vol. 3* (JSP)
* 1931: *Stardust* (Portrait)
* 1933: *Louis Armstrong Sings the Blues* (RCA)
* 1947: *Satchmo at Symphony Hall, Vol. 2 [live]* (Decca)
* 1949: *Satchmo Serenades* (Polygram Records)
* 1951: *Satchmo at Pasadena [live]* (Decca)
* 1954: *Louis Armstrong Plays W.C. Handy* (Columbia/Legacy)
* 1955: *Louis Armstrong at the Crescendo, Vol. 1 [live]* (Decca)
* 1955: *Ambassador Satch* (Columbia/Legacy)
* 1955: *Satch Plays Fats: The Music of Fats Waller* (Sony)
* 1955: *Satchmo the Great* (Sony)
* 1956: *Ella and Louis* (Polygram Records)
* 1956: *Pasadena Civic Auditorium June 20, 1956* (Giants of Jazz)
* 1956: *High society*
* 1957: *Porgy & Bess* (Polygram Records)
* 1957: *Ella and Louis Again* (Polygram Records)
* 1957: *Louis Armstrong Meets Oscar Peterson* (Polygram Records)
* 1957: *Louis and the Angels* (Umvd Labels)
* 1959: *The Five Pennies* (Decca)
* 1960: *Happy Birthday, Louis! Armstrong & His All-Stars* (Omega)
* 1960: *Satchmo Plays King Oliver* (Varese Sarabande)
* 1961: *Together for the izena Time* Duke Ellingtonekin (Roulette)
* 1963: *Hello, Dolly!* (Mca)
* 1968: *What a Wonderful World* (ABC Records)
* 1968: *Disney Songs the Satchmo Way* (Disney)
* 1969: *On Her Majesty's Secret Service* (Capitol). *On Her Majesty's Secret Service* filmaren soinu-banda.
* 2002: *The Best of Louis Armstrong: The Hot Five and Seven Recordings* (Columbia/Legacy)
* 2002: *Satchmo Live* (Orpheus Records)
* 2006: *Complete New York Town Hall & Boston Symphony Hall Concerts* (DeFinitive)

## Filmografia 
* *Johnny Mercer: The Dream’s on Me*, zuzendaria: Bruce Ricker (2009)
* *Hello, Dolly!*, zuzendaria: Gene Kelly (1969)
* *The Five Pennies*, zuzendaria:Melville Shavelson (1959)
* *High Society*, zuzendaria: Charles Walters (1956)
* *A Song Is Born*, zuzendaria: Howard Hawks (1948)
* *Cabin in the Sky*, zuzendaria: Vincente Minnelli (1943)
* *Ex-Flame*, zuzendaria: Victor Halperin (1930)

## Sariak 
;Grammy sariak

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Elie, Lolis Eric. *A Letter from New Orleans.* Originally printed in *Gourmet*. Reprinted in *Best Food Writing 2006*, ed. by Holly Hughes, Da Capo Press, 2006. 
* Goffin, Robert. *Horn of Plenty: The Story of Louis Armstrong*. Da Capo Press, 1977. 
* Jones, Max and Chilton, John. *Louis: The Louis Armstrong Story, 1900–1971*. Da Capo Press, 1988. 
* Meckna, Michael (2004). *Satchmo: The Louis Armstrong Encyclopedia*. 
* Storb, Ilse (1999). *Louis Armstrong: The Definitive Biography*.  
* Willems, Jos. *All of Me: The Complete Discography of Louis Armstrong*. Scarecrow Press, 2006. 
* Williams, Iain Cameron *Underneath a Harlem Moon: The Harlem to Paris urteas of Adelaide Hall''. Bloomsbury argitaletxeas, 2002. 

## Kanpo estekak