open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aiako Harriko parke naturala

**Aiako Harriko parke naturala** naturagune babestu bat da, Gipuzkoako ipar-ekialdean dagoena. Eremuz 6.913 hektarea hartzen ditu, Irun, Errenteria, Oiartzun, Donostia eta Hernaniko udalerrietan. Eusko Jaurlaritzak parke natural izendatu zuen 1995ean, eta kontserbazio bereziko eremu 2013an.

## Geografia 
Aiako Harriko parke naturala Gipuzkoako ipar-ekialdeko muturrean dago. 6.913 hektareako eremua hartzen du, Irun, Errenteria, Oiartzun, Donostia eta Hernani udalerrietako lurretan, Bidaso Beherea, Oiartzualdea eta Donostialdea eskualdeetan. Ekialdean, Bortziriekin (Nafarroa Garaia) du muga, eta iparraldean, Hendaiako kantonamenduarekin (Lapurdi).

Aiako Harria mendiguneaz gain, beste tontor hauek osatzen dute parkea: Zaria (635 m), Bunanagirre (781 m), Bianditz (797 m), Errenga (786 m), Irufagoeta (534 m), Erlaitz (498 m), Pagogaina (480 m), Urdaburu (599 m) eta Aldura (537 m). Oiartzun ibaia bertan sortzen da, eta mendiguneak Urumea eta Bidasoa ibaiak bereizten ditu.

[thumb|300x300px|[Aitzondoko ur-jauzia]]
Ingurumen ezaugarriak direla-eta, zenbait sektore bereiz daitezke:
* hegoaldean baso naturalak eta baso landaketak dira nagusi, artzaintzarako soilguneekin batera. 
* erdiguneak Aiako Harria mendigune granitikoa hartzen du, berezitasun geologikoagatik ingurune zabal batean lehen mailako paisaia-erreferentzia dena.
* iparraldeko zatian -Endarako amildegia- Aiako mendigunearen mendi-adarrak daude; eremu handi batean basoz eta haitzez estalitako malda zorrotzekin. 
* Enbido edo Aitzondoko sakana, faila geologiko garrantzitsu batetik sortutakoa, da beste enklabe malkartsuetako bat, eta 100 metroko desnibeleko Aitzondoko ur-jauzia, haitzarteak eta erliebe ikusgarriak aurki daitezke bertan.

## Geologia 
300px|thumb|Irugurutzetako labeak (Irun), meatze-ustiapenaren lekukoak.
Eskualde honetako substratua osatzen duten arrokek oso jatorri anitzak dituzte, berezitasun batekin: Euskal Herriko materialik zaharrenak Aiako Harrian biltzen dira, Bortziriko mendigune paleozoikoaren barnean.

Zirauna (*Anguis fragilis*), kantauriar sugegorria (*Vipera seoanei*), Eskulapioren sugea (*Elaphe longissima*), suge berde-horia (*Coluber viridiflavus*), arrabioa (*Salamandra salamandra*), apo arrunta (*Bufo spinosus*) eta baso-igel gorria (*Rana temporaria*) ere bizi dira parkean. Koleoptero saproxilikoak (*Cerambyx cerdo*, *Lucanus cervus*, *Rosalia alpina*) eta *Elona quimperiana* barraskiloa ere garrantzi handikoak dira.

2013ko ekainaren 4an, Eusko Jaurlaritzak Europako Natura 2000 sareko kontserbazio bereziko eremu izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sakulu (Leitza)

**Sakulu** Leitzako (Nafarroa) herrigunearen inguraldean dagoen bost auzoetakoa da, baserri eremukoa.

## Ikus, gainera 
* Leitzaldea

## Kanpo estekak
Legar

[thumb|300px|5-10 mm bitarteko harrobiko [kareharri legarra.]]
Eraikuntza eta geologian tamaina jakin bat duen materialari deitzen zaio **legarra**, **hartxintxarra** , **harrikoskorra** edo **mugerra**. Udden-Wentworth eskalan legarra izan daiteke granularra 2 eta 4 milimetro artean neurtzen badu edo hartxintxarra 4 eta 64 milimetro artean neurtzen baditu. ISO 14688 arauak legarra fin, ertain eta handi artean sailkatzen du, 2 eta 6,3 milimetro, 6,3 eta 20 milimetro eta 20 eta 63 milimetro artean. Legarraren metro kubiko batek 1.800 kilogramo inguru pisatzen ditu. Legarra baino txikiagoak diren harriei harea izena ematen zaie, eta handiagoak direnei errekarri.

Gizakiak artifizialki egina edo naturalki sortutakoa izan liteke. Ertzak biribilduta dituenean, higaduraren ondorioz, *harribila* edo *errekarria* deitzen zaio. Eraikuntzan partikulen tamaina 5 mm baino handiagoa duen materialari deitu ohi zaio legarra eta agregakin bezala erabili ohi da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Granulometria
* Agregakin

## Kanpo estekak
Judas Arrieta

**Judas Arrieta** (Hondarribia, Gipuzkoa, 1971) Euskal Herriko ikus-artista da.

Bere obran azpimarratzekoak dira marrazki bizidunetako, komikietako eta pop garaiko irudietako erreferentziez beteriko collageak.

## Biografia 
Euskal Herriko Unibertsitatean Arte Ederretan lizentziatua da.
ezkerrera|thumb|Murala Usurbilen.
1995etik aurrera Euskal Herriko zein kanpoko hainbat galeriatan erakutsi ditu bere lanak, eta antzerkirako irudiak ere diseinatu izan ditu, besteak beste. Gipuzkoako Foru Aldundiaren eta BBKren bekak eskuratu zituen bere prestakuntza osatu eta lana egiteko, eta 1999an BBKren Rekalde aretoan paisaia eta gizaki irudiak tartekatzen zituen erakusketa osatu zuen, betiere komikiaren eta adierazmolde berrien eraginpean.

2000. urtean, Judas Arrietaren erakusketa batek inauguratu zuen artista gazteei eskainitako Bilkin galeria. Erakusketa hartan japoniar marrazki bizidunetan oinarritutako lanak aurkeztu zituen, *Life with manga art never die *izenburupean.

2005. urtean Txinara bizitzera joan zen. *Ni Hao Txina* telebistako saioan aurkezlearena egin zuen 2008. urtean. Urte berean Beijingeko Instituto Cervantesen irudi-horma bat margotu zuen.

## Erakusketak 
* thumb|Donostian 2010ean egindako erakusketa baten ikuspegia.2008 *Monday* erakusketa Galeria Artekoan (Donostia).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal artistak
* Margolaritza Euskal Herrian

## Kanpo estekak 
*  www.beijingdreams.net
*  www.byjudasarrieta.tk
*  Elkarrizketa Judas Arrietari Argia aldizkarian.
Erlijioaren soziologia

**Erlijioaren soziologia** erlijioa aztergaitzat duen soziologiaren alorra da.

Erlijioaren soziologiak erlijioaren praktikak, gizarte egiturak, testuinguru historikoak, garapena, gai komunak eta rolak aztertzen ditu. Halaber, erlijioak, gizarte fenomeno zabal gisa ulerturik, gizartean duen eragina aztertzen du.

## Ikus, gainera 
* Soziologia
* Erlijioa
* Sekularizazioa

## Kanpo estekak
Iberiar goi-lautada

**Iberiar goi-lautada** () Iberiar penintsularen erdialdean goi-ordokia da. Espainiako erdialdean dago, eta haren ia lurralde osoa betetzen du. Geologiaren aldetik, Paleozoikoko Mendigune Hesperikoan du sorrera; mendigune hura, higaduraren eraginez, goi-ordoki bihurtu zen.

Goi-ordokiaren batez besteko altuera 600 metro da, baina iparraldeko zatia altuagoa da hegoaldekoa baino.

Alexander von Humboldt izan zen goi-lautada hori aipatu zuen lehena, XIX. mendean. Ordu arte, lurralde hori ez zen Iberiar penintsulako gainerako lurretatik bereizia zen goi-lautada bakartzat hartzen.

## Geografia 
Iberiar goi-lautadak 210 000 km² ditu, hau da, Espainiaren azaleraren erdia baino zenbait gehiago.

Inguruan zenbait mendigune ditu: ipar-ekialdean Iberiar sistema du, Katalunia, Aragoi eta Euskal Herritik banatzen zaiona; ipar-mendebaldean Kantauriar mendilerroa Asturias, Kantabria eta Galizatik banatzen zaio eta hegoaldean Sierra Morena Andaluziatik banatzen zaio.

Badaude zenbait mendilerro Iberiar goi-lautada zeharkatzen dutenak. Nagusiak Erdialdeko mendigunea eta Toledoko mendiak dira. Era berean Tajo, Duero eta Guadiana ibaiak goi-ordokia zeharkatzen dute.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Espainiako geografia

## Kanpo estekak
Gizarte-mugimendu

[thumb|250px|21. Korrikaren lekukoa, [Milafrangan (Lapurdi).]]
[thumb|220px|Nekazarien kale agerraldia [Jakartan.]]
[thumb|Lanaren eta askatasunaren aldeko Washingtongo martxa non [Martin Luther Kingek "I have a dream" hitzaldi ospetsua eman zuen..]]

**Gizarte-mugimendua** edo **mugimendu soziala** hainbat kide elkartzeko asmoz sortutako talde antolatua da, xede edo eskakizun jakin batzuk aldarrikatzeko eta lortzeko helburua duena. Normalean, gatazka sozial edo politiko baten inguruan sortutako talde informala da, norbanakoek edota antolakundeek osatutakoa. Gizarte mugimenduak helburu desberdinak izan ditzake, besteak beste erresistentzia edo gizarte aldaketa.

## Gizarte-mugimendu motak 
Asko dira. Hona hemen zabalduenak:
* Sindikalismo: Langileen eskubideen aldeko erreibindikazioak. 
* Ekologismo: Izadiarekin lotzen den gizartea defenditzen du.
* Espezismoaren aurkako mugimendua: Gizakien eta animalien arteko berdintasun sozial, juridiko eta morala defendatzen du. Beganismoarekin lotura estua du.
* Bakezaletasun: Gerrak eta helburu politikoak dituen edozein indarkeria mota arbuiatzen du.
* Feminismo: Gizonak eta emakumeak gizartean parekatzea du helburu.
* Antirrazismo: Arraza edo etnia dela-eta gizakien artean edozein diskriminazio baztertzen du.
* Antifaxismo: Eskuin-muturreko ideologien aurkako mugimendua.
* LGBT mugimendua: LGBT kolektiboaren parte den edozein pertsonaren diskriminaziorik eza eta eskubideen aldarrikapena defendatzen ditu
* Antikontsumismo: Merkatuak eragindako gehiegizko kontsumoaren aurkako jarrera.
* Globalizazioaren aurkako mugimendu: Globalizazioa deiturikoak eragindako desberdintasunak salatzen ditu.
* Laizismo: Erlijio nagusirik gabeko estatua defendatzen du, hau da, Laikoa.
* Askapenaren teologia: Mugimendu katolikoa pobreenen alde.
* Euskararen aldeko mugimenduak: Hizkuntzaren eskubideak eta ahalmenak defendatzen diztuzte.

## Ezaugarriak 
Hauek dira elkarrekin dituzten ezaugarri batzuk:
* Gizabanakoen, taldeen eta erakundeen arteko interakzio-sareak dira.
* Nortasun partekatua dute, kide izatearen zentzua biltzen ditu.
* Arazo edo gatazka amankomun batetik abiatuta antolatzen dira.
* Gizarte-ordena aldatzeko ekintza kolektiboko estrategiak garatzen dituzte.
* Kideek denboran irauten duten lotura egonkorrak dituzte.

## Ikus, gainera 
* Soziologia

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aktibismo
* Gizarte aldaketa
* Gatazka sozial

## Kanpo estekak 
* Gizarte-mugimenduak Gizapedia webgunean.
* Rafael Ajangiz eta Iñaki Bárcena: *Euskal Herriko Gizarte Mugimenduak*, Deustuko Unibertsitatea, 2001.
Mariano Azuela

**Mariano Azuela** (Lagos de Moreno, Jalisco, 1873ko urtarrilaren 1a - Mexiko Hiria, 1952ko martxoaren 1a), sendagile ogibidez, idazle mexikarra izan zen.

Mexikoko herriaren eta iraultzaren inguruko eleberriak idatzi zituen, estilo errealistakoak. Horrez gain antzerkia, ipuingintza eta kritikazko entseguak landu zituen, baina ez zuen eleberrigintzan bezala gailendu.

1942an Mexikoko *Literatur Sari Nazionala* irabazi zuen. 1949an *Arte eta Zientzien Sari Nazionala* irabazi zuen.

## Lanak 
### Biografia 
* *Pedro Moreno, el insurgente* (1933-34)
* *Madero* (sin fecha)

### Eleberria 
* *María Luisa* (1907).
* *Los fracasados* (1908).
* *Los triunfadores* ( 1909).
* *Mala yerba* (1909).
* *La rueda del aire* (1908).
* *Andrés Pérez, maderista* (1911).
* *Los de abajo* (1915)
* *Los caciques* (1917)
* *Las moscas* (1918)
* *Las tribulaciones de una familia decente* (1918)
* *La malhora* (1923).
* *El desquite* (1925).
* *La luciérnaga* (1932).
* *Sendas perdidas* (1949).
* *La maldición* (1955).
* *Esa sangre* (1956).

### Entsegua 
* *Cien años de novela mexicana* (1947).
Panoniako ordokia

**Panoniako ordokia** Erdialdeko Europako ordoki handia da. Danubioak bitan zatitzen du ordokia: hegoaldean eta ekialdean Hungariako Ordoki Handia eta ipar-mendebaldean Hungariako Ordoki Txikia.

Ordokia Karpatoez, Alpeez, Dinariar Alpeez eta Balkan mendiez inguratuta dago.

Gaur egun, ordokia Austria, Kroazia, Txekiar Errepublika, Hungaria, Errumania, Eslovakia, Serbia eta Ukraina artean kokatzen da. Gertuko Eslovenia eta Bosnia-Herzegovina herrialde "sasi-panoniarrak" dira.

Ordokiaren izena antzinako panoniarretatik datorkio, iliriarren tribuetako bat.

## Banaketa 
Panoniako ordokia bitan zatitu daiteke, erdian Transdanubiar Erdialdeko mendiak izanik ():
* Mendebaldeko Panoniako ordokia (eskualdea):
** Vienako arroa
** Hungariako Ordoki Txikia
* Ekialdeko Panoniako ordokia (eskualdea):
** Hungariako Ordoki Handia edo Alföld
** Panoniar Uharteen mendiak ()
** Transdanubiar mendixkak ()
** Drava-Mura ordokiak

Batzuetan Transilvaniako ordokia eta Lučenec-Košice sakonunea Panoniako ordokian kokatzen dira, baina Karpatoen zati bat dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Petrolioaren eratorri

[eskuinera|thumb|250px|[Eskoziako petrolio findegi bat.]]

**Petrolioaren eratorria** petrolioa erabiliaz findegietan lortzen den produktua da. Petrokimikoak ez bezala, konposatu-kimiko ondo definitutako talde bat dena, petrolioaren eratorriak nahasketa kimikoak izan ohi dira. Petrolio gehienak eratorritako produktutan eraldatzen da, tartean erregai mota ezberdinak.

Petrolio gordinaren konposaketaren arabera, eta merkatuaren eskariari men egiten, findegietan petrolioaren eratorri ezberdinak sor daitezke. Petrolioaren eratorri gehienak "energiaren garraiatzaileak" dira, hau da, fuel olio eta gasolina mota ezberdinak. Fuel oil hauek nahastu daitezke gasolioa, kerosenoa, diesela edo bestelako olio batzuk emateko. Asfaltoa, bikea, parafina edo lubrikatzaileak ere sor daitezke. Findegietan sortzen diren beste produktu batzuekin plastikoak eta material erabilgarriak sor daitezke. Petrolioak sufrea izan ohi duenez, sulfuroa duten produktuak ere egiten dira. Karbonoa, koke gisa, eta hidrogeno likidoa ere sortu daitezke petroliotik.

## Petrolio iraztegietan lortzen diren materialak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Petrolio-isuri
* Petrolio-fintze

## Kanpo estekak
Kulturaren soziologia

**Kulturaren soziologia** kulturaren aztergaian zentratzen den soziologiaren alorra da.

Kulturaren barruan gizarte baten edo bertan nagusitzen diren ideia, balio, arau, artefaktu edo ikurrak sartzen dira, besteak beste. Kulturaren soziologiak, hortaz, hauen guztien esanahiei ipintzen die arreta. Halaber, kulturak gizarteetan nahiz gizarte elkarrekintzan duen eragina ere aztertzen du.

## Ikus, gainera 
* Soziologia
* Kultura

## Kanpo estekak
Zientziaren soziologia

**Zientziaren soziologia** zientziaren praktikak eta gizarte ondorioak ikertzen dituen soziologiaren arloa da.

Oro har, zientziaren soziologiarentzat zientziaren gizarte dimentsioa da arreta gune nagusia. Horrela, zientziarengan gizarte baldintzek duten eragina eta, aldi berean, praktika zientifikoaren gizarte egitura nahiz prozesuek sorturiko baldintzapenak ikertzen ditu.

## Ikus, gainera 
* Soziologia
* Zientzia

## Kanpo estekak
Trifolium medium

thumb|
**Trifolium medium** landare mota bat da, *Trifolium* generokoa. 15 eta 40 zentimetro arteko altuera har dezake. 2 zentimetroko lore morea izaten du, maiatza eta abuztua artean loratzen dena.

Jatorriz Europako Erdialdekoa da.

## Deskribapena 
Belar iraunkorra, errizomatosoa, iletsua, 10-50 cm-ko zurtoinekin, tenteak edo goranzkoak, behealdea glabroa edo glabreszentea eta goialdea ile adpreso edo nabariekin.

Hostoak, oro har, txandakatuak dira, goiko biak azpi-aurkakoak, estipulatuak, peziolatuak; estipula lineal-lantzeolatuak, oso akuminatuak, belarkarak, ziliatuak; 130 mm-rainoko txortena, glabroa edo iletsua; 75 x 25 mm-rainoko folioloak, eliptikoak, azpi-eserita, osoak edo zertxobait koskadunak, zorrotzak, bazterretan nerbio oso markatuekin, glabroak edo iletsuak azpialdean, ziliatuak.

25 - 37 x 22 - 37 mm-ko lore-elkarteak, kapituliformeak, oboideak, itxuraz terminalak, eserita edo pedunkulatuta, inbolukrorik gabe, brakteolarik gabe, lore eseri ugarirekin; pedunkulua dagoenean 2,5 (5) cm-rainokoa, ile adpresoekin. Kaliza zigoformo kanpai-itxurakoa; 2,7- 4,5 (5) mm-ko tutua, glabroa edo alboko aldeetan ileekin, hamar nerbiorekin; fruktifikazioan eztarri irekia, ilezko eraztunarekin; koska desberdinak, linealak, kamutsak edo subulatuak, iletsuak, behekoa 4,5 - 8 mm-koa, goiko laurak 2,5 - 5,5 mm-koak; kaliza emankorra, kanpai-formako tutuarekin eta koska tente-nabarmenekin. Petaloak oinarritik soldatuta eta androzeoaren hodiari itsatsita dituen korola, glabroak, marzeszenteak fruktifikazioan; 13-20 mm-ko estandartea.

Fruitu eseria, kalizaren barruan sartua; indeiszentea, mintzezko perikarpoarekin, hazi batekin. 2 - 2,3 mm-ko haziak, leunak  horixkak.

## Habitata eta ekologia 
Mendialdeko basoen orletako larreak, muga subalpinoraino; (400)800 - 1600(2150) m.

## Taxonomía 
*Trifolium medium* Carlos Linneok deskribatu zuen eta Amoenitates Academici …n argitaratu zen. 4:105. 1759. 

## Zitologia 
*Trifolium medium*-en kromosoma kopurua (Fam. Leguminosae) eta taxon azpiespezifikoak: 2n=80 (3) 2n=84. 

## Etimologia 
***Trifolium:*** latinetik eratorritako izen generikoa, “hiru orrikoa” esan nahi duena. 

***medium:*** latinezko epitetoa, “ertaina” esan nahi duena. 

**Sinonimia**

* *Trifolium	flexuosum* Jacq.

***subsp. sarosiense*** **(Hazsl.) Simonk.**

* *Trifolium	sarosiense* Hazsl. (

## Erreferentziak
Soziologia ekonomiko

**Soziologia ekonomikoa** ekonomiaren azterketa soziologikoa da.

Lehen soziologoek ekonomia gizartearen funtsezko erakunde gisa ikertu zuten. Emile Durkheimek *lanaren banaketa* azpimarratu zuen; Karl Marxek gizarte egitura indar ekonomikoaren nozioaren inguruan eraiki zuen; eta Max Weberrek egintzen eta ekonomiaren arteko elkarrekintza azpimarratu zuen. Georg Simmelen *Diruaren filosofia* liburua soziologia ekonomikoaren lan esanguratsuenetakoa da.

## Ikus, gainera 
* Soziologia
* Ekonomia

## Kanpo estekak
Hirusta zuri

**Hirusta zuria** (*Trifolium repens*) *Trifolium* generoko landare mota bat da, Europan, Iparraldeko Afrikan eta Mendebaldeko Asian hazten dena. Landare lekaduna da, lore zuriak dituena. Animalien elikagai gisa erabiltzeko landatzen da.

## Deskribapena 
Hazkuntza moteleko landarea da, 10 eta 20 zentimetro arteko altuera har dezake. Hosto iraunkorra izaten du eta hirusta denez hiru foliolo borobil ditu. Berdeak dira eta marka zuri bat izaten dute. Ez dute ilerik.

Loreak zurixka izaten dira, batzutan tono arroxa argiak ere izaten dituzte. 1'5-2 cm-ko diametroa duten infloreszentziatan multzokatzen dira. Maiatza eta urria artean loratzen da.

Fruituak oso txikiak dira eta bihotz itxurako 3-4 hazi izaten dituzte barnean.

## Garrantzia ekologikoa 
Lekariak oso garrantzitsuak dira Rhizobium generoko bakteria batzuekin sinbiosian aireko nitrogenoa nitrato eta nitrato bihurtzen baitute sustraietan eta substantzia horiek dira hain zuzen landarek elikatzeko behar dituztenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hirusta gorri

**Hirusta gorria** edo **sekula-belarra** (*Trifolium pratense*) *Trifolium* generoko landarea da. Landare lekaduna da. Lorea arrosa bizia izaten da eta ekaina eta urria artean loratzen da.

Berez Europan eta Asian hazten da, baina gaur ia mundu guztian dago zabalduta. Ganaduen elikaduran oso erabilia da.

## Deskribapena 
Belardietan ugari hazten den belar iraunkorra, zurtoin tentea eta 20-26 cm inguru luze duena. **Hiru-kiribizto** eta **hirusta-belar** izenez ere ezagutzen da. Hosto txiki biribilak eta berdeak ditu, erdian orban zuri bat dutenak.

Loreak 12-15 mm-ko luzera dute, hodi itxurakoak dira eta bost petalo arroxa dituzte. Kaliza bost sepalok osatzen dute. Loreak 2-3 cm-ko diametria duten infloreszentziatan multzokaturik daude.

Fruitua leka batean eratzen da eta leka bakoitzak hazi bakarra izaten du. Bihotz forma izaten du eta oso txikia da.

## Garrantzia ekologikoa 
Honen moduko lekariak oso garrantzitsuak dira Rhizobium generoko bakteria batzuekin sinbiosian aireko nitrogenoa nitrato eta nitrato bihurtzen baitute sustraietan eta gai horiek dira hain zuzen landarek elikatzeko behar dituztenak.

## Hirusta gorrien barietateak 
7 barietate daude:
* *Trifolium pratense pratense* Hedatua.
* *Trifolium pratense americanum* Hego-ekialdeko Europa.
* *Trifolium pratense frigidum* Erdialdeko eta Hegoaldeko Europako Mendiak (Pirinioak, Alpeak, Balkanak).
* *Trifolium pratense maritimum* Itsaso Baltikoko hegoaldeko kosta.
* *Trifolium pratense parviflorum* Europa.
* *Trifolium pratense sativum* Mediterranear eskualdea
* *Trifolium pratense villosum* Alpeak

## Erreferentziak
12. taldeko elementu

IUPAC-en nomenklatura modernoan, **12. taldeko elementua** taula periodikoaren 12. seriean dagoen elementua da. Talde honetako elementuak hauek dira:
* Zinka (**Zn**)
* Kadmioa (**Cd**)
* Merkurioa (**Hg**)
* Ununbioa (**Uub**)

Talde honetako elementuak trantsizio-metalak dira. Beste talde batzuekin alderatuz gero, talde honek urtze-puntu eta irakite-puntu baxuak dauzka, eta taldean beherantz egin ahala puntu horiek jaitsi egiten dira; fenomeno honen adibiderik argiena merkurioa da, likidoa baita giro-tenperaturan. Honen arrazoia beren konfigurazio elektronikoa eta erlatibitatearen esparruko efektuak dira.

Merkurioak azken elektroi-geruza, s geruza alegia, guztiz betea dauka, eta nukleo atomikotik oso hurbil dago erlatibitatearen efektuen ondorioz. Nukleoaren karga positiboa hain da altua, ezen atomoko zenbait elektroi abiadura oso azkarrez mugitzen diren. Abiadura handiaren ondorioz, beren mugimendua aurresateko erlatibitate mugatuaren arauak kontuan hartu behar dira. Beren masa handitu egiten da eta s orbitalaren tamaina eta energia txikitu egiten da abiaduraren funtzio gisa. Bi faktore hauen konbinazioaren eraginez, merkurioak estuki lotutako elektroien kanpo-geruza dauka eta, beraz, ezin dira metal-metal lotura sendoak eratu. Ondorioz, merkurioa likidoa da giro-tenperaturan.

Oro har, 12. taldeko elementuak korrosioarekiko nahiko erresistenteak dira, eta burdina bezalako metalak estaltzeko erabiltzen dira galbanizazio-prozesuen bidez (zinka erabiliz) edo estalketa elektrolitikoaren bidez (kadmioa erabiliz).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tiberio III.a

**Tiberio III Apsimaros** (; ?-705) Bizantziar Inperioko agintaria izan zen 698. eta 705. urteen artean, bere aurreko agintari Leontziori boterea estatu kolpe bidez kendu ziolarik. Berezko izena Apsimar zuen () eta armadako komandante zen. Zenbait iturriren arabera, Tiberio Germanian jaio zen, data ezezaguna den arren.

Bere aurrekari Leontzio ere militarra zen eta estatu kolpe bidez iritsi zen boterera. Leontzioren agintean arabiarrek Kartago inbaditu zuten. Erasoa gaitzesteko asmoz, Joan Patrizioaren ontzidia bidali zuten Kartago defendatzera. Flotak bataila galdu eta Leontzioren kontra matxinatu zen, Tiberio (orduan oraindik Apsimar) buru zuela. Flotak Kretara alde egin zuen, eta bertan Apsimarek Juan Patrizioari agintea kendu zion. Gauzak horrela, soldaduek bizantziarren agintari izendatu zuten eta Konstantinopla inguratu zuten. Zenbait funtzionarioen laguntza medio, iraultzaileek hiriko ateak ireki zituzten Apsimarrek behin betiko boterea eskuratu zuelarik. Apsimarek orduan izena Tiberio III.arengatik aldatu zuen. Bere aurreko Leontzioren sudurra moztarazi (Leontziok Justinianusekin egin zuen bezala) eta komentu batean giltzaperatu zuen.

Tiberiok aginteari 698. eta 705. urteen artean eutsi zion. Bere agintaldian zehar Bizantziok Afrika iparraldea berreskuratzeari uko egin zion, bide batez porrota ametituz. Hala ere, Omeia dinastiako Abd al-Maliken kontra aritu ziren ekialde hurbilean, eta kanpaina hauetan zenbait garaipen lortu zituzten, besteak beste: 701. urtean Sirian inkurtsio bat burutu zuten eta 702. eta 704. urteetan Zilizian arabiarren erasoei aurre egin zieten.

Bien bitartean, 704. urtean Justiniano II.ak Krimeako erbestetik alde egitea lortu zuen. Tiberio Justiniano hiltzen saiatu bazen ere, honek bulgariarrek boterea berreskuratzen lagun zezaten lortu zuen. 705. urtean Justiniano zaldun bulgariar armada baten buruan Konstantinoplara ailegatu zen. Barneko zenbaiten laguntzarekin hiriko harresia iragatea lortu zuen estatu kolpe bat burutuz. Tiberio III.a eta bere aurreko Leontzio atxilotu eta erailak izan ziren.
Taula periodikoko bloke

**Taula periodikoko blokeak** taula periodikoan elkarren ondoan dauden taldeen multzoak dira. Bloke bakoitzeko elementu guztietan energiarik altuena daukan elektroia orbital atomiko berean dago. Bloke bakoitzari berau ezaugarritzen duen orbitalaren izena eman zaio:

thumb|300px|Taula periodikoko blokeak

* s blokea
* p blokea
* d blokea
* f blokea
* g blokea (oraindik ez da behatu bloke honetako elementurik)

Blokeen izenak (s, p, d, f, g, h,...) orbital atomiko bakoitzari lotutako linea espektroskopikoaren kalitatetik eratorri da (ingelesez): **s**harp (zorrotza), **p**rincipal (nagusia), **d**iffuse (difusoa), **f**undamental (funtsezkoa), eta gainerakoak ordena alfabetikoa erabiliz izendatu dira.
Blokeen barruan dauden periodoak ere izendatzen dira, azken orbitalaren geruza erabiltzen.

## Oharrak 
## Kanpo estekak
Gurbitz

**Gurbitza** (*Arbutus unedo*) Arbutus generoko eta Ericaceae familiako zuhaitz mota bat da. Mendebaldeko Europan, Mediterranear eskualdean, Frantzian eta Irlandan hazten da. Gurbitzak klima biguna behar du eta edozein lurzoru-motatan aurki daiteke. Horrexegatik, Euskal Herriko hainbat partetan hazten da, batez ere kostaldean.

## Ezaugarriak 
Normalean 5 eta 10 metro arteko altuera izaten du, halere 15 metro altuera izatera irits daiteke baina ezohikoa da. Enborrari dagokionean, gehienez, 80 zentimetro diametrokoa da.

Hostoak berde ilunak eta distiratsuak dira, 5-10 zentimetro luzerakoak eta 2-3 zentimetro zabalerakoak dira.

Lore hermafroditak zuriak dira, batzuetan arrosa argiak ere izan daitezke. Kanpai itxura dute eta 4-6 milimetrokoak dira. Fruitua, garangorri izenekoa, baia esferiko, mamitsu eta pikortsua da, 2-2,5 zentimetro diametrokoa. Garangorriak jangarriak dira, baina kontuz ibili behar da asko jatearekin. Fruitua heldua egonez gero alkohol pixka bat izan lezake, eta ondorioz buruko mina eta mozkorraldia eragin. Hori dela-eta, leku batzuetan fruituarekin likorea egitea ohikoa da.

A.unedo-flores-1.JPG|Loreak
Arbutus unedo hojas.jpg|Hosto eta loreak
Arbutus unedo a.JPG|Garangorri heldugabeak
File:Strawberry Tree (Arbutus unedo) fruit (15880687236).jpg|Garangorri heldua

## Beste izen batzuk 
Gurbitzak hainbat izen ditu euskaraz: 

Gurbitsa, gurbisa, gurbixa, gurbiskia, gurguskia, gurbitxa, gurpitza, kurpitsa, kurpitia, kurpitza, gurbiza, gurguxia, gurguxa, kurkusa, kurkutsa, kulubiza, burbutxa, burbuza, burbiza, burgiza, burguxa, kaudana, kandana, aniamania, animania, gurbistondo.

## Erreferentziak 
## Kanpo lotura 
*  Gurbitza (Elhuyar Zientzia)
Ezpel

**Ezpela** (*Buxus sp.*) Buxaceae familiako zuhaitz mota bat da.

## Espezieak 
## Erabilera 
Euskal Herrian oso erabilia da zuhaixka honen zura, batez ere, euskal pilotako pilotak egiteko. Pilota hauen erdigunea, ezpel zurezko esferatxo batek osatzen du.

## Kanpo estekak
Ekialdeko Europako ordokia

**Ekialdeko Europako ordokia**, batzuetan **Errusiar ordokia** () deitua, Ekialdeko Europako zenbait ibai-arro hartzen dituen ordoki zabala da. Europako zabaldirik handiena da, 4.000.000 km²ko azalerarekin, eta batezbesteko garaiera 170 mkoa da. Ural mendietan hasten da eta Errusiako europar aldera, Baltiar herrialdetara, Bielorrusiara, ia Ukraina osora, Moldaviara, ekialdeko Poloniara eta mendebaldeko Kazakhstanera hedatzen da.

Iparraldean Itsaso Zuria eta Barentseko itsasoa ditu; ekialdean, Ural mendiak, Ural ibaia eta Kaspiar Itsasoa; hegoaldean Kaukaso mendilerroa eta Itsaso Beltza eta mendebaldean Karpatoak eta beste mendilerro txikiak.

Ordokia zenbait eskualdetan banatuta dago:

* Valdai muinoak (errusieraz *Валда́йская возвы́шенность*);
* Errusiar erdialdeko ibaien arroa (errusieraz *Среднерусская возвысенность*);
* Volgako arroa (errusieraz *Приволжская возвышенность*);
* Dnieperreko arroa (errusieraz *Днепр*);
* Itsaso Beltzako arroa; eta
* Kaspiar Itsasoaren ordokiak.

Antzinako Errusiar Inperioa eta Sobietar Batasunaren lurraldetan eskualdea Ordoki errusiarraren izenaz ere ezaguna da.

Iparraldeko Europako ordokiarekin batera Europako ordokia osatzen du.

## Herrialdeak 
* Errusia
* Estonia
* Letonia
* Lituania
* Bielorrusia
* Polonia
* Ukraina
* Moldavia
* Kazakhstan (alde europarra)

## Ibai nagusiak 
* Volga
* Ural ibaia
* Dnieper
* Don ibaia
* Petxora
* Kama ibaia
* Oka ibaia
* Belaia
* Daugava
* Neman ibaia
* Pregolya

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jedi zaldun

Star Wars unibertsoan, **Jedi zaldun** bat gerlari-ordena mistiko bateko pertsonaia boteretsua eta jakintsua da, eta ordena honek Coruscant planetan ditu kuartel nagusia eta tenplua.

Nabarmendu behar da euskaraz, jatorrizko idazkera erabili arren, *iedai* ahoskatzen dela, ingelesez bezala.

## Jedi filosofia 
thumb|100px|Jediek darabiltzaten argi-ezpatak
Sarritan nahasten den arren, Barne Indarrarekiko sentikortasuna eta honengan duten boterea ez da euren filosofia berezia ematen diena, eta bere bideen jakitun denari ematen dion botere itzelaren aurkikuntzaren ostean garatu zen.

Jedi filosofiaren helburua ez da Barne Indarrean ahalik eta botere gehien lortzea soilik, baizik eta honekiko sentikorrak direnei Alde Ilunaren eragin erakargarrian ez erortzeko beharrezkoak diren barne-tresnak ematea ere, guztiz alde batera utziz gorrotoa, amorrua, beldurra, tristura, eta abar. Egitez, Jedi filosofia pentsamenduen eta emozioen kontrolean datza (adibidez, pentsatu baino, sentitzean), eta meditazio sakonen bidez jakituria lortzean zentratzen da gehien bat (eta bere helburua ez da boterea, hau izanik Sith-ek bilatzen dutena sentimenduen erabileraren bitartez). Barne Indarraren borondatearekiko debozio eta obedientzia osoan zentratzen da ere. Gainera, Jedi zalduna Barne Indarrarekiko, Jedi Kontseilu Nagusiarekiko eta bere buruarekiko leial da, ordena honetan. Kanpo leialtasunekin kontua izan dezaten hezten dira padawan-ak txikitatik. Maitasuna bezalako sentimendu positiboek ere Jedi zaldun bezala dituzten betebeharrak betetzean oztopa dezaketela ere irakasten zaie.

## Kanpo estekak
Estavillo

**Estavillo**, *Estabelu* izenez ere ezaguna, Arabako mendebaldeko herri bat da, Añanako kuadrillako Armiñon udalerrikoa.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Martin eliza, Euskal Herriko Erromanismo estiloa azaltzen duen lehena.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Estavillo, Araba.jpg
Fitxategi:Estavillo - 002 (30660189126).jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Estavillo, Araba 2.jpg|Herriko eraikin bat

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Armiñon
* Añanako kuadrilla

## Kanpo estekak 
* Tourseko San Martin eliza - Bisita birtuala
Euroliga

**Euroliga** edo ofizialki *Euroleague* Europako saskibaloi txapelketa gorena da, 2000an abiatu zena. 1958tik ordura arte, *European Champions Cup* izena ("Europako txapeldunen kopa") eduki zuen.

## Historia 
1957an eratu zenean futboleko Europako Koparen antzeko txapelketa egin nahi izan zen. Bertan herrialdeetako ligatako txapeldunek baino ez zuten parte hartzen. 1966 eta 1967an lau onenek *Final Four* jokatu zuten baina hurrengo urteetan egitura normalera itzuli zen. 1988an *Final Four* berreskuratu zen eta ordutik mantendu egin da egitura hau.

2000 urtean herrialdeen arteko ezadostasunengatik banaketa gertatu zen eta denboraldi horretan bi txapelketa paralelo jokatu ziren. Hori izan zen Euroligaren hasiera. Lau urtetako desadostasunaren ondoren FIBAk eta ULEBek txapelketak bateratu behar zirela erabaki zuten.

2006tik aurrera beraz saskibaloiean bi europako txapelketa jokatzen dira; nagusia **Euroliga** eta bigarren mailakoa **Eurokopa**.

## Palmaresa 
*¹ 2019-20 denboraldiko txapelketa bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren eraginez.
*² 2021-22 denboraldia jokatzen ari zela Errusiako taldeak kanporatuak izan ziren Errusiak Ukrainako inbaditu izanaren zigor gisa.

## Garaipenak 
[thumb|250px|[Real Madril (saskibaloia)|Real Madril da garaipen gehien lortu dituena.]]
[thumb|250px|[CSKA Mosku (saskibaloia)|CSKA Mosku.]]
[thumb|250px|1970 hamarkadan [Pallacanestro Varese izan zen nagusi.]]

### Taldeka 
* Saski Baskonia talde gasteiztarrak 2 final jokatu ditu, 2001 eta 2005ean, bietan txapeldunorde geldituz.

### Herrialdeka 
## Final Four 
* 1966 eta 1967
* 1988-tik aurrera

## Gasteizko finala 
2019ko Maiatzaren 17 eta 19 artean jokatu zen Gasteizko Final Fourra. Maiatzaren 17an finalerdiak izan ziren eta 19an 3. eta 4. posturako lehia eta final nagusia. Hona hemen emaitzak:

## Ikus gainera 
* Euroliga Historiako Jokalaririk Onenak
* Final Four-eko MVPa
* Euroligako Defendatzailerik onena
* Euroligako Gazterik Onena (22 urte azpitik)
* Alphonso Ford Trophy
* Euroligako MVPa

## Kanpo estekak 
*  Euroligaren webgune ofiziala
Iparraldeko Europako ordokia

thumb|300px|Kokapena

**Iparraldeko Europako ordokia** edo **Iparraldeko Alemaniako ordokia** (alemanieraz: *Norddeutsches Tiefland*) Europako ordokien handienetariko bat da. Hegoaldean Erdialdeko Europako goi-ordokietan eta iparraldean Ipar Itsasoan eta Itsaso Baltikoan mugak ditu.

Politikoki, Iparraldeko Europako ordokia Belgika, Herbehereak, Alemania, Danimarka eta Polonia artean kokatzen da. Mendebaldetik ekialdera, Rhin, Ems, Weser, Elba, Oder eta Vistula dira ordokia zeharkatzen duten ibaiak.

Historikoki, batez ere Erdi Aroan eta Aro Modernoan, mendebaldeko aldea *Lage Landen* izenaz ezaguna izan da.

Ekialdeko Europako ordokiarekin batera Europako ordokia osatzen du. Batzuetan ordokia Iparraldeko Alemaniako ordokia ere deitua izan da, biztanleriaren %80a alemaniarra zelako.

Izan ere, Schleswig-Holstein, Hanburgo, Bremen, Mecklenburgo-Mendebaldeko Pomerania, Brandenburg eta Berlin estatuak, Saxonia Beherea eta Saxonia-Anhaltaren gehiena, eta Saxonia eta Ipar Renania-Westfaliaren zati batzuk eskualdean kokatuta daude.

Gaur egun Poloniari dagokion aldea "Poloniar ordokia" deitua da (polonieraz: *Niż Polski* edo *Nizina Polska*), iparraldean Itsaso Baltikotik hegoaldean Sudetes eta Karpatoetara hedatzen duena.
Lacorzana

**Lacorzana** Araba hego-mendebaldean dagoen Armiñon udalerriko herri bat da, Añanako kuadrillan.

## Historia 
Lacorzana aipatu egiten da 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Logrozona***.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Lacorzanako dorrea, 1510 inguruan eraikia, Zadorra ibaiaren inguruko garraioa kontrolatzeko.
* San Martin eliza
ezkerrera|thumb|300px|Lacorzanako dorrea.
* Lacorzanako urmaela

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Kanpo estekak
Torre (argipena)

**Torre** hurrengo gauzak izan daitezke:

* Torre: Italiako ibaia.
* Torre: Suitza udalerria.
* Torre: Trebiñuko Konderriko herria.
Dinariar Alpeak

**Dinariar Alpeak** (kroazieraz eta bosnieraz: *Dinarsko gorje* edo *Dinaridi*, ; ; ) Hegoaldeko Europako mendikatea da, Eslovenia, Kroazia, Bosnia-Herzegovina, Serbia, Montenegro eta Albania zeharkatzen dituena.

Mendikateak 645 km luzera du Adriatikotik Šar-Korab mendigunera. Dinariar Alpeen mendirik altuena 2692 metroko Prokletije, Montenegro eta Albania arteko mugan kokaturik.

Mendirik garaiena Maja e Jezercës da.

## Mendiak 
Dinariar Alpeetako mendirik nagusienak hauek dira:

* Bijela gora
* Biokovo
* Bjelašnica
* Crna Gora
* Čvrsnica
* Dinara, mendikateari izena ematen diona.
* Durmitor
* Igman
* Jahorina
* Kamešnica
* Maglić
* Maja e Jezercës
* Orjen
* Snežnik
* Tara
* Trebević
* Treskavica
* Velebit
* Zlatibor

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anorexia (sintoma)

**Anorexia** hitzak jangurarik eza esan nahi du, askotan gaixotasun sintomatzat hartzen denean. Nerbioetako anorexiarekin nahastu ohi den terminoa da: nerbioetako anorexia, ordea, jate nahaste bat da, pisua jaitsarazten duena eta heriotza eragin dezakeena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arastortz

**Arastortz** Ataungo (Gipuzkoa) Aitzarte mendiaren tontorretako bat da, Aitzarteren iparraldean dauden Intzartzuko haitzetatik ekialdekoena. 828 metroko garaiera du, eta Ataun eta Lazkao arteko muga egiten du: tontorretik mendebaldera Ataungo lurrak dira; eta ekialdera, Lazkaokoak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko mendiak

## Kanpo estekak
Ural

**Ural** (errusieraz: *Урал*, kazakheraz: *Жайық*, 1775 baino lehen *Yaik* izena zuena) Errusia eta Kazakhstan zeharkatzen dituen ibaia da. Ibaia hegoaldeko Ural mendietan jaio eta Kaspiar Itsasora isurtzen da. Denetara 2.428 km luze da. Europa eta Asiaren arteko muga egiten du.

## Ibaiadarrak 
Hauek dira ibaiadar nagusiak:

* Cagan ibaia.
* Irtek ibaia.
* Utva ibaia.
* Ilek ibaia.
** Bolxaia Txobda
* Kindel'a ibaia.
* Sakmara ibaia.
** Salmis ibaia.
* Or ibaia.
* Suunduk ibaia.

## Ikus, gainera 
* Asiako geografia
* Europako geografia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pagotxa

**Pagotxa** edo **pagatxa** (*Trifolium incarnatum*) Europan hazten den Trifolium generoko landare mota bat da. Leguminosoen familiako landare belarkara. Lore gorriak dituen hirusta da eta antzina abereak bazkatzeko landatzen zen. Dirudienez, Frantziatik etorritako hazia da pagotxa, eta duen kolore gorri bizia adierazteko "rouge farouche" izendatzen zen landare hori, eta farouche horretatik omen dator *pagotx* deitzea.

## Ingurumenaren baldintzak
inguru epel eta azpitropikaletakoa da. Ez ditu muturretako tenperaturak jasaten, ez oso altuak ezta ere oso baxuak, lehorteak ere ez ditu gustuko. Ez du itzala gustuko. Lurzoru desberdinetan garatzeko gauza da baina pH neutrokoak edo azidotasun baxukoak (pH 6-7) nahiago ditu. 

Urtean zehar 20 eta 50 zentimetro artean hazten den landarea da. Lorea gorriluna izaten da eta udaberrian eta udan loratzen da.

## Erabilerak
Abereek oso gustko duten bazka da. Ongarri bezala ere erabilia da, lurzoru pobreen ezaugarriak hobetzeko, pagotxa loreetan dagoenean biomasa begetala hartu eta lurazpian sartu egiten da. 

## Herri kulturan 
Gauza on bat erraz edota merke lortzen badugu, mauka edo "pagotxa" dela esaten da, izan ere, pagotxa landarea abere-bazka oso estimatuta zen.
erdian|thumb

## Erreferentziak
Balkanetako mendikatea

**Balkanetako mendikatea** (bulgarieraz eta serbieraz: Стара планина, *Stara planina*, "Mendi Zaharra") Karpato mendien luzapena da, bien artean Danubio muga bakarra izanik.

Balkan mendiek 560 km luzera dute, Vrashka Chuka mendian hasten dira, Bulgaria eta ekialdeko Serbiako mugan, gero Bulgaria zeharkatzen dute, Itsaso Beltzako Emine lurmuturrean bukatu arte. Mendikatearen mendirik altuena 2.376 metroko Botev mendigaina da. Mendiek Balkan penintsulari eman zioten izena. Stara Planina Bulgariako historian eta Bulgaria beraren sorreran oso inportantea zen.

Antzinean mendikatea *Haemus Mons* zuen izena.

## Pasabideak 
Mendiak zeharkatzeko badaude 20 pasabide eta haitzarte 2. Hauek dira nagusiak mendebaldetik ekialdera:
* Petrohan pasabidea: Sofia - Montana
* Iskar haitzartea (*Iskarski prolom*): Sofia - Vratsa
* Vitinya pasabidea: Sofia - Botevgrad
* Beklemeto pasabidea: Troyan - Karnare
* Shipka pasabidea: Gabrovo - Kazanlak
* Errepublikako pasabidea (*Prohod na republikata*): Veliko Tarnovo - Gurkovo
* Vratnik pasabidea: Elena - Sliven
* Kotel pasabidea (*Kotlenski prohod*): Kotel - Petolachka (*Pentagram*) gurutzebidea
* Varbitsa pasabidea (*Varbishki prohod*): Shumen - Petolachka gurutzebidea
* Rish pasabidea (*Rishki prohod*): Shumen - Karnobat
* Luda Kamchiya haitzartea (*Ludokamchiyski prolom*): Dalgopol - Karnobat
* Dyulino pasabidea (*Dyulinski prohod*): Varna - Aitos
* Obzor pasabidea (*Obzorski prohod*): Varna - Burgas

## Mendigainak 
* Botev mendigaina 2.376 m (Hristo Boteven izena duena).
* Midžor 2.169 m (Erdialdeko Serbiako altuena).
* Vezhen.
* Kom.
* Buzludzha.
* Levski (Vasil Levskiren izena duena).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Balkanak

## Kanpo estekak
John McCain

**John Sidney McCain III.** (Panama, 1936ko abuztuaren 29a – Cornville, Arizona, 2018ko abuztuaren 25a) Estatu Batuetako senataria zen, Arizonakoa eta 2008an alderdi errepublikarraren primarioetan hautagai faboritoa.

## Bizitza 
Aita eta aitonak flotan zerbitzua eman zuten, berak flotarako pilotua izatea erabaki zuen. 1967n, Vietnamgo gerran, bonbardaketa misio batean ipar-vietnamdarrak bere hegazkina behera bota eta McCain harrapatu zuten. Bost urtez preso izan zen, tortura izugarriak jasaten. 1973an askatuta izan zen. 1981ean politikan sartu zen. 1982tik 1986ra Ordezkarien Etxean eta 1986tik aurrera senataria izan zen. 2000 urtean alderdi errepublikarraren primarioetara aurkeztu zen baina azkenean George W. Bush izan zen hautagai errepublikarra.

2017an garuneko minbizi bortitza atzeman zioten. Gaixotasunaren ondorioz hil zen, 2018ko abuztuaren 25ean.

## 2008ko hauteskundeak 
John McCain izan zen alderdi errepublikarreko hautagaia Etxe Zurirako. Beste alderdian, Barack Obama izan zen (demokrata), inkesta guztien arabera irabazi egingo zuena.
Azkenean, bera eta bere hautagaiordea (Sarah Palin) kanpora geratu ziren, Obamak hauteskundeak irabazirik.

## Kanpo estekak 
*  McCainek herritarriei laguntza eskertzeko idatzitako gutuna
Net TV

**Net TV** espainiar telebista kate generalista da LTD (Lurreko Telebista Digitala) bidez bere lizentzia 2002an eman zioten Veo TVrekin batera.

## Historia 
LTd birjaurtiketarako, 2005ean egina, Vocento taldeak ez zuen inolako plan konkreturik beraz kateen gestioa EuroProducciones (Net TV ren akzionista, baita Vocentoren partaidea) taldeari pasa zitzaio. Produktora Madrildarraren estaregia kate generalista bat ateratzea zen vocento taldearen telebista lokalen (Punto TV) edukinekin elikaturik eta Gobernuak emandako beste seinalea musikari dedikaturiko kate batean erabiliko dute Fly Music izena emana.
Gaur egun, Net TV LTDren mux 66ean sintonizatu daiteke, bi katerekin konpartitzen duena Veo TV eta TVEren Teledeporte. Fly Musicek Telecincori emandako mux ean, 68an emititzen du. Baita kable bidezko hornitzaileetan aurki dezakegu (Euskaltel edo Imagenio).
2008ko Otsailaren 13an, Walt Disney Ibericaren akzioen sarrera egiten da publiko eta Interecomoniak handitu egiten du bere parteartzea. Denagatik ere, Vocento akzionista handiena izango da, baina Interecomonia TVk ordezkatu dezake Net TV LTDan

## Programazioa 
Net TVren programazio gehiena Vocentoren Punto Tv telebistetatik dator. Berau izan zen lehena Espainian Rebelde telesaila emititzen.
* Punto Zaping (Zapping)
* Spotmanía (Zapping)
* KO Clasics (Boxeoa)
* Telenobelak (Rebelde, La esposa virgen, El manantial, Luz María, Soledad)
* Cocina para Dos (Sukaldaritza)
* Telesailak (Lassie, Píxels, Prime Time, En Buena Compañía)
* Dokumentalak
* Marrazki bizidunak (Gaur egun ez du inor emisioan)

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
La 2

**La 2** —historian zehar, **la UHF**, **La Segunda Cadena**, **Cadena II** eta **TVE-2** edo **TVE&nbsp;2** izenez ezaguna— Espainiako telebista publikoko katea da. 1965eko urtarrilaren 1ean hasi zen probak emititzen, 1966ko azaroaren 15ean emisio erregularra hasi zuen eta 2000 urtean eguneko 24 orduetan emititzen hasi zen.

TVE 1 ez bezala, joera intelektualagoa dauka. Bereziki naturari buruzko dokumentalak, zinema klasikoa edo independentea, AEBtako telesail alternatiboak eta ikerketa erreportajeak dira bere programazioko eduki garrantzitsuenak.

*"Al filo de lo imposible"* goi-mendietan eta bestelako muturreko egoeretan egindako dokumental saioa da, 1982tik 200 lan baino gehiago egin dituztelarik. Kateak ekoiztutako saio ezagunenetarikoa da.

## Ikus, gainera 
* Espainiako Irrati Telebista

## Kanpo estekak
Vatikano Irratia

**Vatikano Irratia** Vatikano Hiriko irrati kate ofiziala da.

thumb|Vatikano Irratiaren egoitza
Pio XI.aren enkarguz diseinatu zuen Guglielmo Marconik. Lehen transmisioa 1931ko otsailaren 12an egin zen.

Bigarren Mundu Gerran zeregin garrantzitsua izan zuen aliatuen aldeko propaganda eginez eta Italiako errejimen faxistari aurre eginez eta Alemania naziaren ekintzak salatuz.

Hasieratik jesuitek izan dute bere gidaritza. Gaur egun 47 hizkuntzatan ematen ditu bere programak, SW, MW eta FM bidez. Internet bidez ere jarrai daiteke. Horrez gainera, programak eskaintzen dizkie beste irrati kate batzuei, batez ere Aita Santuaren eta Eliza Katolikoaren inguruko berriak edo programa bereziak.

## Kanpo estekak 
* Vatikano Irratiaren webgunea
La 1

**La 1** izenez ezagutua (aurretik **La Primera** bezala eta historikoki **TVE 1** izenez). Espainiako telebistaren lehen katea da (TVE 1), eta lehen katea estatuan telebista emititu zuena.

## Historia 
1956. urtean hasi La Habanako pasealekuko estudioetatik Madrilen eta Espainiako telebista kate bakarra zen 60. hamarkada iritsi arte. 60. hamarkadan bigarren katea sortu zen "La 2".
2008ko Abuztuaren 31ko TD2an enpresaren irudi korporatiboa aldatu zuten.
2010eko Urtarrilaren 1tetik aurrera ez du iragarkirik emititzen RTVEko kanal guztiak bezala.

Fitxategi:Logo TVE--1 (1982-1991).svg|1982-1992
Fitxategi:TVE1 (1992-2002).svg|1992-1999
Fitxategi:TVE1 logo.svg|1999-2008
Fitxategi:Logo La 1.svg|2008tik

## Kanpo estekak
L'Osservatore Romano

'''''L'Osservatore Romano''''' (euskaraz: "Erromatar behatzailea") Vatikano Hiriko egunkari ofiziala da. 1861ean sortu zen, Elizaren Estatuen, katolizismoaren eta Aita Santuaren defentsa apologetikoa egiteko.

Hasieratik italieraz argitaratua da, egunero. Horrez gain, astekariak beste hizkuntza batzuetako bertsioak ditu: ingelesez, alemanez, frantsesez, portugesez, gaztelaniaz, baita hilabetekari bat ere, polonieraz.

Italierazko egunkariak, Elizako eta Vatikanoko albisteei ez ezik, nazioarteko albisteei ere lekua egiten die, batez ere gatazka eta gerra gogorrenak jasaten dituzten herrietakoei (Ekialde Hurbila eta Saharaz hegoaldeko Afrika, batez ere). Gai moraletan, Elizaren doktrina betetzen du zehatz mehatz, baina gai politikoetan neutrala izaten ahalegintzen da.

Egunkaria formatu handian plazaratzen da, baina orrialde gutxi izaten ditu (12-14 orrialde inguru), noizean behingo gehigarriak kontuan izan gabe. Gainera, publizitaterik gabe finantzatzen da.

## Kanpo estekak 
* Egunkariaren gune ofiziala
Sintesi organiko

**Sintesi organikoa** karbono-konposatuen prestakuntzaz aritzen den kimika organikoaren atala da. Sintesi kimikoen artean konplexuena da.

## Historia 
Lehen sintesi organiko totala 1828an Friedrich Wöhler-ek eginiko urearen prestakuntza izan zen. Esperimentu honek konposatu organikoak “bizi-indarrik” gabe lehengai ezorganikotatik lor daitezkela frogatu zuen, bitalismoaren teoria gezurtatuz. 1840an Adolph Wilhelm Hermann Kolbe-k erabili zuen lehenengo aldiz sintesi hitza kimikaren arloan (grekeratik; συν, sin= elkarrekin; θεσις thesis= ipini).

## Sailkapena 
### Sintesi totala 
Sintesi totala, lehengai gisa konposatu komertzialak soilik erabiltzen badira, eta semisintesia, lehengai natural edo komertzialki eskuragaitzen bat erabiltzen bada. Bietan, xede-molekula lortzeko zenbait erreakzio elkarrekin kateatu egin behar dira estrategia baten arabera, eta sintesi-metodologia egokia erabiliz. Sintesi-estrategien artean bi dira nagusi: sintesi lineala, urrats bakoitzeko lehengai gisa aurreko urratseko produktua erabiltzen bada, eta sintesi konbergentea, zenbait molekula artekari linealki prestatu ondoren xede-molekula lortzeko elkarrekin erreakzionaarazten badira. Sarritan, sintesi-artekariak ere konposatu berriak izaten dira, eta antzeko molekulak prestatzeko dauden metodoak erabiliz lortu behar dira.
Molekula konplexuen sintesi-diseinua ezin da logika hutsez sortu, prozesu heuristikoa delako. Erretrosintesia edo analisi erretrosintetikoa deritzon teknika proposatu zuen Elias James Coreyk sintesia ahalik eta era logikoenean diseinatzeko. Xede-molekula, sintoiak, baliokide sintetikoak. Sintesi asimetrikoa.

### Sintesi asimetrikoa 
### Sintesi automatizatua 
1963an Robert Bruce Merrifield-ek sintesi automatikoa asmatu zuen, polimerozko fase solidotan konposatu organikoak itsatsiz eta erreakzioak egiteko sistema robotizatuak erabiliz. Gaur egun, sintesi automatikoa peptido eta nukleotidoen sintesian erabiltzen da.

## Kanpo estekak