María Izquierdo (margolaria)

**María Cenobia Izquierdo Gutiérrez** (San Juan de los Lagos, Jalisco, 1902ko urriaren 30a - Mexiko Hiria, 1955eko abenduaren 2a) mexikar  margolaria izan zen, bere lanak Mexikotik kanpo erakutsi zituen lehen emakumeetako bat, 1930ean. Bere lehen erakusketa New York hiriko Art Center Gallery-n izan zen. Biografo gehienek 1902an jaio zela onartu bazuten ere, beste batzuek 1906an izan zela diote. Bere obraren ezaugarri nagusia kolore eta gai bizien erabilera da, besteak beste, autorretratuak, paisaiak, natura, zirkuaren munduko eszenak eta Mexikoko tradizioetakoak, estilo surrealista eta espresionistarekin irudikatuak.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Bost urte zituela aita galdu zuen, beraz, txikitatik bere heziketa aitona-amonen esku utzi zen, ama berriro ezkondu zen arte. Haurtzaroa izan zen, ziurrenik, artista gisa izan zituen indar libertarioen arrazoia.

## Ibilbide profesionala 
### Lehen lanak 
Bere lehen lanek, 1927tik 1930era bitartekoak, bere ingurune hurbilena erakusten dute: bere lagun eta maiteen erretratuak, hala nola *Belemen erretratua* (1928), edo *Neskatoak lotan* (1930), bere alaba Amparo eta iloba baten erretratua; baita natura hilak eta paisaiak ere. Paisaiek Mexiko Hiriko haurtzaroko eta helduaroko joan-etorrian izan zuen ingurunea erakusten dute. Bere lan batzuetan industria batzuk ere agertzen dira. Industria horiek oso ezagunak ziren inguruan, eta, horrela, 1930ean Tolteca zementu-fabrikaren konposizio bat egin zuen. Enpresa berak deitutako lehiaketa artistiko batean parte hartu zuen eta epaimahaiaren ohorezko aipamen berezia eman zion.

### Jarrera feminista 
thumb|270x270px|Pintura Maria Izquierdori omenaldia.
Margolariaren lana iraultza osteko artearen testuinguruan sartuta dago. Bere margolanek lotura handia dute abangoardiako artearekin, baina mexikartasunarekin lotuta. Izquierdok uko egin zion historia anekdotiko bat erakusteari eta mestizoaren irudia irudikatzeari, Mexikoko herriaren Epopeia muralean agertzen den bezala. Diego Rivera muralistak "garai hartako artista gutxik zuten askatasunarekin, (...) historiari buruzko bere ikuspegia zabaldu zuen, garai hartan eraikin publikoetan muralismoan nagusi ziren printzipioetako batekin". Horren ordez, Izquierdok kolore distiratsu eta indartsuak erabili zituen, tonalitate okre eta lurtarretan atmosfera ilunak osatzen dituztenak. Hala ere, zenbait arte-kritikarik, idazlek eta poetak pintura primitibistatzat hartu zuten Izquierdo. 1936an, Antonin Artaud poetak Mexiko bisitatu zuenean, hauxe esan zuen:“Zalantzarik gabe, María Izquierdo Indiako arimaren benetako indarrekin komunikatuta dago” .Maria Izquierdoren margolanek ikonografia anitza dute, natura hilak, autorretratuak, erretratuak, bodegoiak, natura hilak, dolorezko aldareak, zirkuko eszenak eta beste hainbat obra biltzen baititu. Bere obraren ezaugarri nagusietako bat, eszenatoki ezberdinetan emakumearen irudia errepikatzea da. Bere lan askotan Mexikoko tradizioak berrinterpretatu zituen, eta berak aukeratutako objektu herrikoiei buruzko atmosferak sortu zituen. Hurbilketa horiez gain, garrantzitsua da genero azterketa bat egitea, emakumeak nola ulertu eta irudikatu zituen sakontzeko.  

Hogeita hamarreko hamarkadan, Izquierdo faxisten aurkako talde bateko kidea izan zen, eta Arte Ederretarako Kartel Iraultzaile Femeninoak koordinatu zituen. Erakusketa horretan Pulquería El Atorón kartelarekin parte hartu zuen, eta beste artista batzuekin partekatu zuen eszena, besteak beste, Lola Álvarez Bravo, Regina Pardo eta Celia Arredonde artistekin. Halaber, Idazle eta Artista Iraultzaileen Ligako kide aktibo gisa parte hartu zuen, eta petrolio-desjabetzearen kausan lagundu zuen, arte mexikarraren enkante bat eginez. Hamarkada horretan bertan, "La mujer y el arte" ("Emakumea eta artea")  izeneko hitzaldia eman zuen irratian, emakumeek testuinguru horretan zuten papera aztertzeko. Testu horretan iraultzaren osteko emakumearen mugak eta aukera baldintzak ezarri zituen, emakumeek bizi zuten zapalkuntza salatuz. Gero, berrogeiko hamarkadan, *Hoy* aldizkarirako hainbat testu idatzi zituen, emakume artistaren arazoak erakusteko. Gainera, Izquierdok salatu zuen emakume artista askok eraso egiten ziotela emakume artisten lanari, ezjakintasunagatik.

Izquierdo feministatzat jotzen da, bere lanek emakumea figura nagusi erakusten baitute. Izquierdok amatasun eta erretratu ugari egin zituen, eta berrogeiko hamarkadan emakume biluziak irudikatzen ditu, belauniko eta zutabeei lotuta espazio metafisiko eta atenporaletan, ilargiz eta izarrez inguratuta. Emakume horiek keinu mingarria eta etsipenezkoa erakusten dute. Margolan horiek Antonin Artauden pinturaren eragina dute, eta bat datoz Rufino Tamayorekin izandako maitasun harremanarekin hausteko unearekin. Izquierdoren obran emakumearen irudikapena oso bestelakoa da garai hartako beste margolari batzuenarekin alderatuta, ama eta txobinista irudikatzen baitzuten emakumea.

Izquierdok emakumea irudikatzeko erabili zuen modua eta Mexiko iraultzaile ondokoaren artean emakumeak irudikatzeko zuen modua oso desberdinak dira; pintura muralean zein asto-pinturan irudikatzen da, non emakumea etengabe ama, maistra eta aberriarekin lotzen den. Horren ordez, Izquierdo isiltasuna, mina eta malenkonia irudikatzera ausartu zen, *Alegoría al trabajo* lanean gertatzen den bezala, non emakume biluzi eta etsitua makurtu eta aurpegia eskuez estaltzen duen, hau muino gorri eta urreztatuen paisaia batean kokatuta. Bigarren planoan, zeru hodeitsutik sortzen den jainkotasun baten antza duen figura maskulinoa dago. Hori ilargi- eta izar-ikurrez estalitako urre-koloreko esfera batekin lotzen da. Esferatik jaurtitako su-izpiak paisaian zehar hedatzen dira.

Emakume horiek anonimoak dira, kasu askotan burua moztu diete gorputzei, eta larritasun biziak azaleratzen du. Irudi horiek testuinguru biografikotik kanpo daude, eta, aldiz, espazio metafisikoetan agertzen dira, gabezia, hutsunea eta larritasuna agerian utziz. Atsekabetutako eta torturatutako emakumeen irudikapen horiek ez datoz bat emakume horiek duten kolore handiarekin eta izaera ezagunagoa duten beste gai batzuekin. Emakumeen irudikapenek erakusten dute zein baldintza dituen emakumeak iraultza osteko testuinguruan, eta zein muga eta arazori egin behar zieten aurre.

1945ean, Izquierdo Barruti Federaleko departamenduan mural bat egiteko kontratatu zuten. Irudikatutako muraletan Mexiko Hiriaren historia garatu behar zen. Hala ere, horiek egiteko lanean ari zela, horma-irudia bertan behera uzteko oharra jaso zuen. Arrazoi teknikoak argudiatu ziren, hala ere, isilpeko batzar bat egin zen, eta bertan Siqueirosek, Orozcok eta Riverak Javier Rojo Gomezi eskatu zioten proiektua bertan behera uzteko, emakume batek ez zituelako horma lana egiteko beharrezkoak ziren dohainak. Horma-proiektu horren zirriborroak baino ez dira gordetzen. Izquierdok publikoki salatu zuen gertatutakoa, baina garaiko kritikari eta artisten babesa jaso beharrean, bidegabeki eraso zioten.

Izquierdok emakumearen egoerari egindako ekarpenak erabakigarriak dira; izan ere, emakumeen problematikak salatu zituen, bai teorian, bai plastikoki, eta, era berean, garaiko kultur hegemonia salatzen ausartu zen. Horren ordez, Izquierdok emakumea irudikatzeko beste modu bat erakutsi zuen, haren espazioak, sentimenduak eta aukerak.

### Aguascalientes eta Saltillo 
Haurtzaroan, Aguascalientesera migratu zuen, eta gero Saltillora, Coahuilara. Oso gazterik, bere familiak militar batekin ezkontzeaz konbentzitu zuen: Candido Posadasekin, eta hiru seme-alaba izan zituen.

### Ibilbide akademikoa 
1927an San Carloseko Akademian sartu zen eta urtebetez bertan ikasi zuen. Bertan, German Gedovius eta Manuel Toussaint maisuak izan zituen, nahiz eta aipatzekoa den eragin sakonena Rufino Tamayorengandik lortu zuela.

### 1920-1930 
20ko hamarkadaren amaiera aldera, Arte Ederren Eskola Nazionalean sartu zen, 1928ko urtarrilean, eta 1929ko ekainera arte San Carlos Akademia ohiaren ikasle izan zen. Hantxe matrikulatu zen German Gedoviusen pintura-klasean, koloreztatze- eta konposizio-klasea ematen zuena, eta urte batzuk geroago irudi-pinturan. Artearen historia ikasi zuen Antonio Casorekin eta Alberto Garduñorekin marraztu zuen. Akademian nahiko denbora gutxi zeramala kontuan hartuta, ikastaro aurreratuetara joaten hasi zen, nahiz eta jakin hasiberria zela; German Gedovius maisuak ere eskolara ez joateko eta bere etxetik pintatu eta ikasteko baimena eman zion, berak zioen bezala: "Neskak gaitasun handia zuen pinturarako".

### Arte Ederren Jauregia: lehen erakusketa 
Mexiko Hiriko Arte Ederren Jauregian arte galeria bat zegoen, Carlos Méridak eta Carlos Orozco Romerok artatua. Galeria horretan egin zen María Izquierdoren lehen erakusketa, garaiko argitalpenek asko komentatu zutena. Katalogorako sarrera Diego Riverak idatzi zuen, ordurako Arte Ederren Eskola Nazionaleko zuzendaria zenak. Testu horretan, margolari gazteak izan zuen garapen handia islatu zuen, eta arte-panoramako pertsonarik erakargarrienetakotzat eta akademiako elementurik onenetakotzat definitu zuen, "balio segurua, segurua eta zehatza" zela iritzita.

### Kazetaritzako aipamenak 
Kazetari aipamen ugari ere sortu ziren bere lanen inguruan. *Belemen erretratua*, ezagutzen den bere lehen lanetako bat, ikuspegi akademikoaren erabilera alde batera utzi zuen erretratua da, konposizioaren eremuan arakatuz eta proposatuz.

### Aire zabaleko pintura-eskolak 
Horrelako ekintzak burutzeak Germán Gedovius bere maisuarekin ikasitakoa zalantzan jartzea esan nahi zuen, horrek ahalegin tekniko zeharo ezberdina eskatzen ziolarik. Haren konposizio askok, Mariak 1929an eginak, aire zabaleko pintura-eskoletako lanak gogorarazten dituzte neurri handi batean, sarritan bisitatzen baitzituen.

### Rufino Tamayoren eragina; Raúl Uribe 
Garai hartan izan zuen beste eragin handi bat Rufino Tamayo margolari mexikarrarena izan zen, Arte Ederren Eskola Nazionalean eskolak ematen zituena eta Diego Riveraren proiektuekin kidetasuna zuena. Tamayo eta bere artean harreman profesional eta afektiboa egon zen, Tamayok Olgarekin ezkontzeko utzi zuen arte. Ondoren, Mariak harreman bat izan zuen Raul Uribe margolari hegoamerikarrarekin, bere obra batez ere diplomatikoei saltzeaz arduratu zena; azkenik, Mariak dibortzioa eskatu zion Uriberi, bere desleialtasunagatik eta alkoholismoagatik.

### 1930eko hamarkada 
Antzekotasunak daude bere pinturen eta Tamayoren pinturen artean 1929tik 1933ra bitartean, estudioa partekatzen zutenean. Hurrengo urtean, 1930ean, New Yorkeko Arts Center Gallery-n bere lehen bakarkako erakusketa egin zuen Ameriketako Estatu Batuetan, eta Mexikoko lehen emakume erakusketaria herrialde horretan izan zen. Bere erakusketak hamalau olio-pintura izan zituen, natura hilak, erretratuak eta paisaiak barne. Urte horretan bertan, American Federation of Arts erakundeak Mexikoko arte herrikoi eta pinturari buruzko erakusketa bat aurkeztu zuen Metropolitan Museum of Art museoan, besteak beste, Rufino Tamayo, Maria Izquierdo, Diego Rivera eta Agustin Lazoren lanekin.

Antonin Artaud poeta frantsesak 1936an ezagutu zuen Maria Izquierdoren lana, Mexikora egindako bisita batean; poetaren promozioarekin, 1937an, margolariaren lana erakutsi zuten Parisen, Frantzian, Van den Berg galerian. Artistak bere lanak Tokion, Los Angelesen, San Frantziskon, Rio de Janeiron eta Bombayn ere erakutsi zituen.

### "Mexiko Hiriaren aurrerapena" murala 
1945ean, Maria Izquierdok kontratu bat sinatu zuen Javier Rojo Gomezekin, garai hartan Barruti Federaleko Departamentuko burua zena, Barruti Federaleko Departamentuko eraikineko eskaileretan mural bat margotzeko "Mexiko Hiriaren aurrerapena" gaiarekin. Margolariak hainbat zirriborro aurkeztu zituen kontzeptu horri buruzko proposamenak aurkezteko, eta formatu handiko pinturak ere sortu zituen, eskaileren hormak barne hartzen zituzten 150 metro koadro inguruko espazioa lantzeko gai zela frogatzeko. Diego Riverak, José Clemente Orozcok eta David Alfaro Siqueirosek artistaren aurka egindako kritika gogorren ondorioz, kontratua ezeztatu egin zen. Luzaroan eraikinaren espazio hori hutsik egon da.thumb|Maria Izquierdoren hilobia Pertsona Ospetsuen Biribilgunean (Mexiko).
### Heriotza 
Hainbat garun-hodietako atalek eraso egin ziotenetik urte batzuetara, hemiplegia batek heriotza eman zion 1955eko abenduaren 3an.

2009an, Nazioarteko Astronomia Batasunak Merkurioren krater bat bataiatu zuen bere izenarekin, margolari mexikarraren lanaren aitorpen gisa. Planeta bereko beste krater batek Sor Juana Ines de la Cruz poeta mexikarraren izena du.

## Bere obraren xedea 
Bere lan gehienak museoetako bilduma garrantzitsuenatan eta Mexikoko arte bilduma pribatuen bilduma garrantzitsuenetan daude.

### Bere koadroetako batzuk 
## Maria Izquierdo Artxiboa 
Maria Izquierdo Artxiboa artistaren artxibo pertsonala da. Mexikoko arteari, kulturari eta emakumeei buruzko informazioa eta dokumentuak ditu. Arte Ederren Institutu Nazionalak erosi zuen 2005ean, eta 10 urtez sotoetan egon ondoren, Arte Modernoaren Museoaren esku daude berrikustea eta katalogatzea.

### Altzairua 
Honako hauek osatzen dute altxorra:

* 900 dokumentu hemerografiko baino gehiago
* 900 gutun baino gehiago
* 350 argazki (erretratu pertsonalak eta bere obraren erretratuak barne)

Halaber, Maria Izquierdoren lanarekin lotutako dokumentuak, zirriborroak eta marrazkiak daude; horietako batzuk digitalizatu dituzte dagoeneko.

Arte kritikak *Hoy* aldizkariarentzat 1942-43 artean

* “Arte. Antonio Ruiz.” *Hoy*, 1942ko azaroak 21. 
* “Arte: Arturo Faber.” *Hoy*, 1942. 
* “Arte. Ann Mendalie.“ *Hoy*, 1942ko azaroa. 
* “Arte. Pintores cubanos contemporáneos.” *Hoy,* 1942.
* “Arte. Tina Modotti.” *Hoy*, 1942ko apirilaren 11.
* “Arte. Nueve pintores mexicanos.” *Hoy*, 1942.
* “Artea. La pintora chilena Mireya Lafuente.” *Hoy*, 1942.
* “Las Galería de Arte y el Salón 1941.” *Hoy*, 1943.
* “Arte Andreé Malebranche.” *Hoy*, 1943.

Bederatzi bidaia-kronika Excélsior egunkarirako 1945ean. La Galería de Arte Mexicano de Inés Amor idatzi zuen 1942an *Novedades* aldizkarirako, "Carlos Mérida, un pintor chiapaneco" artikulua Voz de Chiapas aldizkarirako 1949an, "Carta a las mujeres de México" 1950ean Zócalo egunkarirako. La mujer y el arte "hitzaldia irrati bidez 1939an. Zein izan dira zure pasadizoak Confidencias aldizkarirako 1945ean, "María Izquierdo" artikulua Verdisela aldizkarirako 1950ean eta argitaratu gabeko eskuizkribu bat 1953an. 

### Erakusketak 
Artxiboko dokumentu batzuk 200 dokumentu eta argazki baino gehiagoko erakusketa batean aurkeztu dira Izquierdoren lanekin batera, hala nola *Retrato de Belem* (*Belem erretratua)*, *Retrato de Ninfa Santos con su hija Juana Inés (Ninfa Santosen erretratua bere alaba Juana Inesekin)* eta *Mujer con tres columnas (*Emakumea hiru zutaberekin).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Remedios Varo
* Leonora Carrington
* Frida Kahlo
* Emakume surrealistak

## Kanpo estekak 
* Maria Izquierdo (ingelesez)
* Maria Izquierdoren lana Blaisten Museoaren webgunean.
* Maria Izquierdoren zirkua, YouTuben ikusgai dagoen bideoa.
* Emakume Artistak: presentzia, bizitza eta obra (VOL. 2) María Izquierdo, YouTuben ikusgai dagoen bideoa.