Jordan harana

**Jordan harana** (, ) Ekialde Hurbileko eskualde geografikoa da,
Jordanen bailararen behealdea hartzen duena, Galileako itsasotik Itsaso Hileraino. Jordango Rift Haranaren zati da, eta 105 kilometroko luzera dauka. Aravah, Itsaso Hilaren hegoaldean dagoen Rift Haranaren zatia (155 kilometro luze), ez dago Jordan haranaren barnean.

Jordan ibaiak Jordaniako mendebaldeko muga eskualdean ezartzen duenez, haranaren ekialdeko erribera herrialde horretan dago; mendebaldeko ibaiertza, berriz, Israelen dago, iparraldeko zatian, eta Zisjordanian (Palestina), erdialdeko eta hegoaldeko zatian. Azken eskualde hori Palestinako Lurralde Okupatuen C Eremuan sartzen da (Jeriko hiria izan ezik), Israelen kontrolpean (disputatutako lurraldetzat hartzen duena). 2019ko iraileean, Israelgo hauteskunde orokorrak errepikatu baino astebete lehenago, Netanyahu lehen ministroak, berriz hautatua izanez gero, Jordan harana Israeli eransteko asmoa zuela iragarri zuen.

## Geografia 
Jordan harana lurreko altitude gutxien duen eskualdetzat hartzen dute. Itsas mailaren azpitik 400 metro ingurura iristen da Itsaso Hilean, eta Galileako itsasorantz eta Hulako haranerantz igotzen da pixkanaka, iparraldean. Ekialdean eta mendebaldean 600 eta 1.200 metro arteko mendiek mugatzen dute. Zeharka, hiru eskualde geografikok osatzen dute. Haran gehiena, arabieraz *ghor* deitua, nahiko laua eta emankorra da, eta hegoalderantz zabaltzen da Itsaso Hilera hurbiltzean; bere lurra mendixken higaduratik datorren *terra rossa* da. Ibaiaren ibilbidea bera hegoalderantz doa meandrotan, arabieraz *zor* izeneko bigarren mailako haran estu batean, Katar edo Qattara muinoek antzu eta altitude gutxiko urek zulatua, *zor* eta *ghor* artean hedatzen direnak. *Zor*rak 5-25 metroko zabalera du, ibaiaren ur-goraldien arabera. Haraneko jordaniar erriberan dagoen *ghor* zabalagoa denez, herri moderno eta aztarnategi arkeologiko gehiago ditu.

Haranean bi ur-eremu handi nabarmentzen dira: Galileako itsasoa, ur gezakoa, eta Itsaso Hila, ur gazikoa, Jordan ibaiak lotuta. Euri-urez eta inguruko mendietatik jaisten diren ibai eta uadi txikiez elikatzen dira. Erreka horiek ekialdetik mendebalderako noranzkoan jaisten dira haranera, eta ugariagoak dira Jordaniako aldean. Iparraldetik hegoaldera Yarmuk ibaia, el-Arab, Ziqlab, el-Yabis, Kufranjeh, Rajib, ez-Zerqa, Shu 'eib, Kefrein, Hesban eta Azeimeh daude.

## Historia 
thumb|Jordango harana Bethabaran, Jordanian, Jeriko parean.
Historikoki, Jordan ibaiaren harana beti izan da topaleku eta igarobide, bai giza gizarteentzat, bai fauna eta florarentzat. Ibaiaren bi aldeetako aztarna arkeologiko ugarik erakusten dute haraneko herri nagusien artean merkataritza- eta kultura-trukeak daudela. Hainbat garai historikotan – eltzegintza, mosaiko eta burdinazko erreminten antzeko motetan – garapen paralelo horrek Jordan bailarako hiriek ikuspegi antropologikotik populazio mota bera zutela adierazten du. 11.000 israeldar inguru 1970eko hamarkadaren hasieratik sortutako 17 kokalekuetan bizi dira, Ipar Jordan Haraneko Eskualde Kontseilua (Emek Hayarden) eta Megilot Itsaso Hila Eskualde Kontseilua osatzen dutena. 1970eko hamarkadatik Jordan haraneko Zisjordaniako zatian ezarri diren Israelgo hogei eta sei kokalekutan eta bost *nahal*en (brigada-kanpamentuak) 7.500 gehiago bizi dira. gehienak nekazariak, eta haraneko eremu jordaniarreko etxaldeen %80 30 *dunam* (3 hektarea) baino gehiagoko ustiategi familiarrak ziren 2000. urtean. Familia-ustiategi txikiek behera egin dute tamaina handiagoko eta baliabide teknologiko handiagoko nekazaritza-enpresei lekua uzteko, biztanleria-zentro berriak sortu eta komunikazio-bideak hobetu dituzte. 2010ean, haraneko jordaniar biztanleria 400.000 lagunekoa zen.

## Ingurumena
Jordango uren %98 desbideratzeak eta araztu gabeko hondakin-uren isuri garrantzitsuek harana atzera bueltarik gabe kaltetzeko mehatxua egiten dute. Israelek, Siriak eta Jordaniak ura eramateak egin dituzte goiko eta erdiko bidean, etxean eta nekazaritzan erabiltzeko, eta ibarreko ekosistema kontserbatzeko beharrezkoa den ur gezako ekarpena nabarmen murriztu dute. 1960ko hamarkadatik Jordan ibaiaren emaria 1.300 baino gehiago izatetik 30 milioi metro kubiko ur baino gutxiago izatera igaro da, eta ibaiaren emari murritza hondakin-uren isurketei esker mantentzen da nagusiki.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak