open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dobloi

**Dobloia** () Espainiako urrezko diru zaharra da Bi ezkutu edo 32 errealen baliokidea zen, eta 6,77 gramoko pisua zuen (0,218 troy ontza). Jatorriz horrela deitu zioten urrezko bi *excelente* txanponen balio bera zuelako, 1497tik Errege Katolikoek sartutako txanpona, baina ondoren dobloi izena Espainiar Inperioan jaulkitako urrezko ia txanpon guztiei esleitu zitzaien. Horrela, lauko dobloia egon zen (; lau ezkutu, 13,5 gramoko pisua zuena), edo zortziko dobloia (; zortzi ezkuturen baliokidea, 27 gramoko pisua zuena).

Dobloiak Iberiar penintsulan, Espainia Berrian, Perun eta Granada Berrian jaulki zituzten.

Espainian, dobloiak legezko txanponak izan ziren XIX. mendearen erdialdera arte. 1859an, Elisabet II.ak ezkutua errealgatik ordezkatu zuen, dobloiaren oinarri gisa; gainera, 6,77 gramoko dobloiaren ordez, beste dobloi berri eta astunago bat jarri zuen, 100 errealekoa eta 8,3771 gramoko pisua zuena (0,268 troy ontza). Espainiako azken dobloiak (80 erreal izena zutenak) 1849an jaulki zituzten. Mexiko, Peru eta Nueva Granada espainiar kolonia ohiek dobloiak egiten jarraitu zituztten independentzia lortu ondoren.

Portugalgo koloniek *dobrão* izeneko dobloiak ere egin zituzten (esanahi berarekin). Europan, dobloia beste urrezko txanpon askoren eredu bihurtu zen, horien artean urrezko luis frantsesa (1640tik), *doppia* italiarra, *duplone* suitzarra, Alemania iparraldeko *pistole* eta urrezko Friedrich prusiarra (1741-1855).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trans World Airlines

**Trans World Airlines** edo **TWA**, , AEBetako airelinea garrantzitsu bat izan zen. Egoitza Texas estatuko Fort Worth hirian zuen.

## Historia 
1925ean *Western Air Express* izenez sortua, 1930an gaur egungo izendapena izatera aldatu zen.

1939an Howard Hughes aberatsak aerolinea erosi eta bere eta Jack Frye zuzendariaren gidaritzapean hazkunde azkarra izan zuen. 

1930 eta 2001 artean AEBetako airelinea handiena izan zen, baina azken urte honetan American Airlines airelineak erosi zuen.
Suediako Motoziklismo Sari Nagusia

'''''', , Munduko Motoziklismo Txapelketaren Suediako sari nagusia izan zen, Nazioarteko Motoziklismo Federazioak antolatua.

1957an sortua izan zen eta Hedemora zirkuitua, Råbelövsbanan, Karlskoga Motorstadion eta Scandinavian Raceway zirkuituetan burutu zen.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak
Alicia Montoya

**Alicia Rodriguez Montoya** (Mexiko Hiria, 1920ko urtarrilaren 25a - *Ibidem,* 2002ko abuztuaren 17a) mexikar aktorea  izan zen.

## Bizitza 
Maria Tereza Montoya mexikar antzerki aktorearen eta Julio Cesar Rodriguez del Rio zuzendari eta espainiar aktoaren alaba eta Tere Mondragon aktorearen ahizpaordea izan zen. 1958an, Mexikon egindako lehen telenobelan egin zuen lan, *Senda prohibida* izenekoan. 

### Heriotza 
Alicia Montoyak giltzurruneko gutxiegitasun terminala zuen, diabetes aurreratu baten ondorioz, eta arnas-gelditze baten ondorioz hil zen.

## Filmografia 
### Zinea 
### Telebista 
## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Paulinha Abelha

**Paula de Menezes Nascimento Leça Viana** (1978ko abuztuaren 16a-Aracaju, kootsailaren 23a) brasildar abeslaria izan zen.

## Ibilbidea 
### Lehen urratsak 
Hamabi urte zituela hasi zuen bere ibilbide artistikoa, hirukote elektrikoetan abesten, Sergipako barnealdeko hirietan.

Hiru urtez jardun zuen berak sortutako *Flor de Mel* bandan, baina honek ez zion baliabide ekonomikorik sortzen, eta ez berak eta ez bere gurasoek ezin zuten mantendu; beraz, kitatu egin zuen. Geroago, *Panela de Barro* taldean sartu zen, eta hiru urte eman zituen bertan, abeslari gisa esperientzia pilatuz.

### Calcinha Preta 
Gilton Andrade enpresari eta Calcinha Preta bandako zuzendariak aurkitu zuen. Bertan, Paulinha taldeko ahots nagusietako bat izan zen. 12 urtez egon zen bertan, eta 22 album eta 3 DVDren grabaketan parte hartu zuen.

## Bizitza pertsonala 
Hamar urtez egon zen Marlus Viana abeslariarekin ezkonduta, eta 2015ean iragarri zuten banandu egingo zirela. 2017tik 2022ra, Paulinha Clevinho Santos dantzariarekin ezkonduta egon zen.

## Heriotza 
2022ko otsailaren 11n Aracajuko (Sergipe hiriburua) ospitale batera eraman zuten larri, giltzurrun gutxiegitasun koadroa zuela. Hil bereko 23an, gaixotasunaren konplikazioen ondorioz hil zen, 43 urte zituen.

## Aintzatespenak 
Abelha Simão Dias jaioterriko San Juan Bataiatzailearen hilerrian lurperatuta dago. Hiri horretan, 2022ko abenduan, memorial bat inauguratu zen. Bertan, haren estatua bat eraiki zen, haren jardunerako jantziekin, eta haren ibilbidearen kronologia zuen horma-irudi bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albert mendia (Ipar Carolina)

**Albert mendia**, , AEBetako Appalacheetako mendi bat da, Ipar Carolina estatuko Nantahala Baso Nazionalan. 1.600 metroko garaiera du.

Mendi honen gailurrean Apalatxeetako bidezidorraren 100. miliaren mugarria dago (hegoaldeko abiapuntutik hasiz gero).
Valoniako Zirkuitua

**Valoniako Zirkuitua** (ofizialki:***Circuit de Charleroi Wallonie***) Belgikako Valonia eskualdean jokatzen den egun bakarreko txirrindularitza lasterketa da.

1966an sortua *Hainauteko Zirkuitua* izenarekin, 2004an hartu zuen gaur egungo izena. 2011tik aurrera, partaidetza profesionalentzako zabaldu zen, UCI Europe Tourreko egutegian sartuz, 1.2 mailan (txirrindularitza profesionalaren azkena). 2019an, 1.1 mailara igo zen.

## Palmaresa 
## Ikus, gainera 
* klasikoak (txirrindularitza)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Valoniako Zirkuitua - *Sitiodeciclismo.net*
Nery Brenes

**Nery Brenes** (Limón, 1985eko irailaren 25a) atleta da. Costa Rica ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Einer Rubio

**Einer Augusto Rubio Reyes** (Chíquiza, Boyacá (departamendua), 1998ko otsailaren 22a) txirrindulari kolonbiarra da, profesionala Movistar taldean.

Italiako Giroan bereziki nabarmendu da, dagoeneko amateurretan, 2018ko Giro Next Geneko etapa bat irabazi zuen eta 2019an beste etapa bat eskuratu zuen baita sailkapen orokorreko bigarren postuan amaitu zen. Profesionaletan, 2023ko Giroko etapa bat lortu zuen eta 2024ko Giroan zazpigarren sailkatu zen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Ficha de Einer Rubio - *Sitiodeciclismo.com*
Afonso Costa

**Afonso Augusto da Costa** (Seia, 1871ko martxoaren 6a – Paris, 1937ko maiatzaren 11) portugaldar abokatu, irakasle eta politikaria izan zen. Portugalgo lehen ministroa izan zen 1913tik 1914ra, 1915etik 1916ra eta 1917an.

Gurasoek umezurztegi bati eman zioten Afonso bere jaiotzan. Handik urte batzuetara, anaia eta arrebarekin batera berreskuratu zuten.

Portugalgo Alderdi Errepublikanoko burua eta Portugalgo Lehen Errepublikako politikari garrantzitsuenetako bat izan zen. Monarkiaren azken urteetan diputatu izan zen eta 1910ean errepublika aldarrikatu ondoren Justizia ministro izan zen Teófilo Bragaren behin-behineko gobernuan.

Jesulagunak Portugaldik kanporatzeko legea sinatu zuen, ordena erlijiosoak indargabetu zituen eta eliza eta estatua bereiztea agindu zuen, antiklerikalismoaren ikur bihurtuz. Dibortzioari, ezkontza zibilari, prentsa-zentsurari eta abarri buruzko lege aurrerakoiak ere onartu zituen.

Portugalgo lehen ministroa izan zen hirutan. Lehenengoa 1913tik 1914ra, bigarrena 1915etik 1916ra eta hirugarrena 1917an. Azken horretan, Batasun Sakratua izeneko koalizio-gobernua zuzendu zuen, Portugal Lehen Mundu Gerran sar zedin laguntzeko.

1917ko abenduan Sidónio Paisen estatu-kolpearen ondoren, Costa Frantzian erbesteratu zen. Gerra amaitu ondoren, Portugalgo ordezkaritza zuzendu zuen Parisko Bake Biltzarrean, eta Versaillesko Ituna sinatu zuen Portugalen izenean. Portugal ere ordezkatu zuen Nazioen Ligako lehen batzarrean.

1926ko maiatzaren 28ko estatu-kolpearen, Diktadura Nazionalaren eta Estado Novoaren aurka egin zuen eta Parisen erbesteratuta hil zen.
Windhoekeko artxidiozesia

**Windhoekeko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren namibiar artxidiozesia da. 1892ko abuztuaren 1ean ezarri zen Cimbebasia Behereko prefetura apostoliko gisa, 1921eko urtarrilaren 10ean Cimbebasiako prefetura apostolikoa izena hartu zuen, 1926ko maiatzaren 11n Windhoekeko bikariotza apostoliko bilakatu zen eta 1994ko martxoaren 14an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Windhoeken dago. Egun artzapezpikua Liborius Ndumbukuti Nashenda da.

## Ordinarioak 
### Cimbebasia Behereko prefektu apostolikoak 
* Bernard Pierre Herrmann (1892-1901)
* Augustine Nachtwey (1901-1908)
* Joseph Schemmer (1908-1909)
* Eugène Klaeylé (1909-1921)

### Cimbebasiako prefektu apostolikoa 
* Joseph Gotthardt (1921-1926)

### Windhoekeko bikario apostolikoak 
* Joseph Gotthardt (1926-1961)
* Rudolf Johannes Maria Koppmann (1961-1980)
* Bonifatius Haushiku (1980-1994)

### Windhoekeko artzapezpikuak 
* Bonifatius Haushiku (1994-2002)
* Liborius Ndumbukuti Nashenda (2004-)

## Bikario apostoliko lagunkidea 
* Rudolf Johannes Maria Koppmann (1957-1961)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Bonifatius Haushiku (1978-1980)
* Liborius Ndumbukuti Nashenda (1998-2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Athletic 2025-26

Entrenatzailea:   Ernesto Valverde (2003-05,13-17,22-Egun)
* 15px = Kapitainak.
* 15px = Epe luzeko baja.
* 15px = Epe luzeko zigorra.
*  25 baino handiagoa den zenbakia duten joklariak Bilbao Athletic taldeko jokalariak dira, eta beraz bigarren edo lehen taldearekin jokatu dezakete partidak. LFP-ko arauak diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 25-erako zenbakiak eraman beharko dituzte.

### Lagatakoak 
### Udako merkatua 2025 
### Estatistikak 
*Jokalariak guztira: 33*

### Neurketak 
#### Aurrendenboraldia 
#### Liga 
#### Kopa 
#### Champions League 
#### Superkopa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
## Ikus, gainera 
* Athletic 2024-25
* Athletic 2026-27
Friuli-Venezia-Juliako Giroa

**Friuli-Venezia-Juliako Giroa** (italieraz: *Giro della Regione Friuli Venezia Giulia*) etapakako txirrindularitza lasterketa da, Italiako ipar-ekialdeko Friuli-Venezia-Julia eskualdean jokatzen dena.

1962an sortua, partaidetza amateurrentzako mugatua zen 2004 arte. 1976ko ekitaldia ezin izan zen jokatu, urte horretako maiatzaren 6an Friulin izandako lurrikara zela eta.

2006an, UCI Europe Tourraren barnean sartu zen, 2.2. mailan; partaidetza beraz, talde kontinental profesionalentzako, talde nazionalentzako, eskualdeko taldeentzako eta txirrindularitza klubentzako zabalik dago. Lehenengo mailako UCI ProTeams taldeek ezin dute parte hartu.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala

* Friuli-Venezia-Juliako Giroa *Siteducyclisme.com*
Henry Daley Colphon

**Henry Daley Colphon** (1970eko apirilaren 13a) atleta da. Costa Rica ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Keetmanshoopeko elizbarrutia

**Keetmanshoopeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren namibiar elizbarrutia da. 1909ko uztailaren 7an ezarri zen Namaqualand Handiko prefetura apostoliko gisa, 1930eko uztailaren 14an bikariotza apostoliko egin zen, 1949ko urtarrilaren 13an Keetmanshoopeko bikariotza apostolikoa izena hartu zuen eta 1993ko martxoaren 14an elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Keetmanshoopen dago. Egun apezpikua Willem Christiaans da.

## Ordinarioak 
### Namaqualand Handiko prefektu apostolikoak 
* Stanislaus von Krolikowski (1910-1923)
* Mattias Eder (1923-1930)

### Namaqualand Handiko bikario apostolikoak 
* Joseph Klemann (1931-1942)
* John Francis Eich (1942-1947)

### Keetmanshoopeko bikario apostolikoak 
* Francis Esser (1949-1956)
* Edward Francis Joseph Schlotterback (1956-1989)
** Ludger G. Holling (administratzaile apostolikoa; 1989-1993)
* Anthony Chiminello (1993-1994)

### Keetmanshoopeko apezpikuak 
* Anthony Chiminello (1994-2002)
* Phillip Pöllitzer (2007-2017)
* Willem Christiaans (2018-)

## Apezpiku lagunkidea 
* John Francis Eich (1942)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osasuna 2025-26

Entrenatzailea:  Alessio Lisci (2025-Egun)
* 15px|Kapitain = Kapitainak.
* 15px|Lesio = Epe luzeko lesioa.
*  25etik aurrerako zenbakia duten jokalariak Osasuna Promesas taldeko jokalariak dira, eta beraz bigarren edo lehen taldearekin jokatu dezakete partidak. LFP-ko arauak diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 25-erako dortsalak eraman beharko dituzte. 

#### Lagatakoak 
### Neguko merkatua 2026 
### Udako merkatua 2025 
### Estatistikak 
*Jokalariak guztira: 30*

### Neurketak 
#### Aurrendenboraldia 
#### Liga 
#### Kopa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
## Ikus, gainera 
* Osasuna 2024-25
* Osasuna 2026-27
Trebizondako setioa

**Trebizondako setioa** 1460-1461 artean gertatutako setioa izan zen, Trebizondako hirian, garaiko Trebizondako Inperioaren hiriburua. Otomandar Inperioak hiria hartu zuen, Trebizondako Inperioari amaiera emanez. Setioak otomandarren aldeko kanpaina luze bat burutu zuen, lur-armada eta itsas-armada handi baten maniobra koordinatu baina independenteak barne hartzen zituena. Trebidonzako unitateen defentsa plana aliantza-sare batean oinarritu zen, otomandarrek setioari ekin ziotenean laguntza eta langileak antolatuko zuena. Hala ere, planak porrot egin zuen David Megas Komnenos enperadoreak gehien behar zuenean.

Otomandar lur-kanpainak, erasoaren zati gogorrena, zenbait pausu garatu zituen setioa burutu baino lehen. Sinopeko agintaria beldurtzea ekarri zuen, bere erreinua errenditu zezan, hilabete baino gehiago iraun zuen martxa bat jenderik gabeko basamortu menditsuetan zehar, zenbait gudu txiki arerio ezberdinekin eta, azkenik, Trebizondako hiriaren setioa. Otomandar indarrek hiri gotortua lehorrez eta itsasoz blokeatu zuten, harik eta David enperadoreak bere hiriburua baldintza egokietan entregatzea onartu zuen arte. Bere herrialdearen ordainetan, Otomandar Inperioko beste toki batzuetan jabetzak emango zizkioten, non bera, bere familia eta gortesauak biziko ziren, bi urte geroago exekutatu arte. Trebizondarren artean, sultanak hiru taldetan banatu zituen. Talde batek Trebizonda utzi behar izan zuen eta Konstantinoplan bizitzen hasi. Beste talde bat sultanaren edo bere jaunen esklabo bihurtu zen. Azken taldea Trebizondako inguruko landetan bizi zen, baina ez harresien barnean. 800 bat gizonezko errekrutatu zituzten bere Jenizaro taldea osatzeko, eliteko otomandar unitate militarra, eta horrek islamera bihurtzea eskatzen zien.

Paleologoen azken kideek aurreko urtean Moreako Printzerritik Italiara ihes egin zutenean Trebizondako Inperioa bizantziar zibilizazioaren azken lurralde askea bihurtu zen, hiriaren erorketarekin amaitu zena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lamium galeobdolon

thumb

***Lamium gadeobdolon*** Europan oso zabaldua dagoen basa-lore bat duen landarea da, eta beste leku batzuetan lorategiko landare gisa sartu da. Lamiaceae familiaren menda-familiako lorearen morfologia erakusten da, simetria bilateralarekin, hosto kontrajarriekin eta zurtoin karratuarekin. Loreak hori leun kolorekoak dira, eta sorta axialetan daude, kapela irtenarekin (koroilaren lobulu dortsala). Erraz hedatzen da, eta, oro har, landare-estalki apaingarri gisa erabiltzen da. Inbaditzailea izan daiteke bertakoa ez den lekuetan, eta kontuz ibili behar da eremu horietan landatzeko unean.

Sinonimoak: *Galeopsis galeobdolon*, *Lamiastrum galeobdolon* edo *Galeobdolon luteum*.

## Deskribapena 
Hosto handiko landare iraunkorra da, eta lur azpiko korridoreak ditu; 40-80 cm-ko altuera hazten da. Aurkako hosto parekatuak zurtoindunak dira, zabal obalatuak, oinarri kordatu batekin eta ertz koskadunekin. Hostoen behealdea purpura kolorekoa izaten da askotan. Hostoen azpialdea ere purpura kolorekoa da askotan. Loreak bertizilioetan hazten dira, buruxka terminal batean eta talde handitan egoten dira, gehienez 8, zurtoinaren goialdean dauden adabegietan. Bertizilastroak deitzen zaie, eta landarearen hostoen antzeko brakteak dituzte, goikoak normalean zabalak baino 1-2 aldiz luzeagoak izaten dira, baina koska gutxiagoekin, behekoak, berriz, landarearen  adabetartea bezain motzak edo luzeak izaten dira. Kaliza bost lobulokoa da, eta 7 eta 10 mm bitartekoa. Korola horia da, 15-25 mm luze, eta petaloak tutu luze batekin eta bi ezpainekin fusionatuta daude. Goiko ezpaina kaputxaduna da, eta beheko ezpainak hiru lobulu ditu, erdikoaren antzeko tamainakoak (triangeluarra da), eta, askotan, marra laranjak izaten ditu. Bi estamine motz eta bi luze ditu. Karpeloak fusionatuta daude, eta fruitua lau ganberako eskizokarpoa da.

## Taxonomia 
Badira *L. galeobdolon*-ekin lotura estua duten taxon batzuk, *L. galeobdolon*-ekin hibridatzen direnak, eta kasu batzuetan ez dira zalantzarik gabe espezie bereizitzat onartzen, baina autore askok azpiespezie edo aldaeratzat hartzen dituzte. Ezagunena *argentatum* azpiespeziea, eta honen hostoek askotan nabartasuna izaten dute, zirkuluerdi zabal bat bezala jarritako zilarrezko partxeak bezala erakutsiz. Honek, bereziki,  lore handiak ditu; hain da berez hazten dena, non *variegatum* izendatzen den; lorategietatik ihes egindako gisa ezagutzen den ohikoena da.

## Azpiespezieak 
* *Lamium	galeobdolon* subespecie *argentatum*
* *Lamium galeobdolon* subespecie *endtmanii*
* *Lamium galeobdolon* subespecie *flavidum*
* *Lamium galeobdolon* subespecie *galeobdolon*
* *Lamium galeobdolon* subespecie *montanum*

## Laborantza 
Landare mota honek beroarekin itzal handia behar du, eta lurzoru moderatua lehor egotetik heze egotera. Lurzoruek azidotasunean pH 5,5etik 8ra bitartean egon behar dute, alkalinotasunaren adierazle eta nitrogeno gutxiko lurrak.

## Galeria 

Fitxategi:Lamium galeobdolon bat.jpg
Fitxategi:Lamium galeobdolon bi.jpg
Fitxategi:Lamium gabeobdolon hiru.jpg
Fitxategi:Lamium galeobdolon lau.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yala Nafarroa

**Yala Nafarroa** Nafarroa Garaiko plataforma bat da, arlo guztietako 220 kolektibo eta 1600 pertsona baino gehiago biltzen dituena, Gazako genozidioaren eta Palestinako okupazioaren aurka, Palestinarekiko elkartasun aktiboz. Gernika-Palestina deialdi herritarrean parte hartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Yala Nafarroa plataformaren webgunea.
The Ultra Zionists

***The Ultra Zionists*** () Louis Theroux ingeles zinema zuzendariaren dokumentala da, 2011ko otsailaren 3an estreinatua. Filmean, Therouxek kolono judu ultranazionalistak ikertu ditu Jerusalem ekialdean, Hebronen eta Nablusen, Israelek okupatutako Zisjordaniaren barruan, Palestinan. Dokumentalak Therouxi jarraitzen dio halaber, Ateret Cohanimgo Daniel Luriarekin batera Jerusalemgo auzo musulmana zeharkatzen duen bitartean.

## Aurrekariak 
## Sinopsia 
*The Ultra ionists* filmean, Louis Therouxek israeldar ultranazionalista talde bat elkarrizketatu du, aurreratzen ari diren Zisjordaniako kokaguneen mugan.

Ekialdeko Jerusalemgo eremu eztabaidatuenetako batzuetan kokatzea erlijio-agindutzat hartzen duten israeldarrak aztertu ditu, nazioarteko zuzenbidearen arabera Palestinaren zati legez aitortutako lurraldean, batez ere Biblian ezarritako esanahi espirituala duten eremuetan. Solaskide horietako bat Daniel Luria du, Australiatik bertaratutako nazionalista porrokatua: Ateret Cohanimerako lan egiten du, Jerusalem ekialdean gehiengo judua sortzea helburu duen erakunderako.

## Ikus, gainera 
* Louis Theroux: *The Settlers*, 2025eko dokumentala; hori ere Zisjordaniako israeldar kolonoei buruzkoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *The Ultra Zionists*, BBC Onlinen 
*
Birhanu Legese

**Birhanu Legese Gurmesa** (1994ko irailaren 11n jaioa) distantzia luzeko korrikalari etiopiarra da. 2019 eta 2020ko Tokioko Maratoia irabazi zuen eta bigarren geratu zen 2019ko Berlingo Maratoian. Legese Global Sports Communication-ek kudeatzen duen NN Running Team-en parte da gaur egun.

## Ibilbidea 
Wolison jaio eta hazi zen Birhanu Legese, Addis Abebatik 100 km hego-mendebaldera, eta esprinter talentudun gisa hasi zen, 100 metroko eta 200 metroko tituluak irabaziz. 2012an, 10 kilometroko lasterketak egin zituen, bigarren postuan amaituz Etiopiako Lasterketa Handian, eta bere nazioarteko debutean, Frantzian Corrida de Houilles irabaziz.

2013an, orduan 18 urteko gazteak bigarren postuan amaitu zuen Taroudant-eko (Marokon) 10 km-ko lasterketan, 27:34ko denborarekin, 2013ko munduko hirugarren 10 km-ko errepideko denborarik azkarrena. Bestalde, 2015ean Legesek Berlingo Maratoi Erdia irabazi zuen (59:45), Delhiko Maratoi Erdia irabazi aurretik, 59:20ko denborarekin, urte hartako munduko hirugarren denborarik azkarrena.

Beste erdi-maratoi batzuetan garaipenak lortu zituen Arabiar Emirerri Batuetako Ras Al Khaimah Erdi Maratoian 2016an (1:00:40) eta New Delhin berriro 2017an (59:46). 2018ko urtarrilean, Legesek bere maratoi debuta egin zuen Dubai Maratoian, seigarren postuan amaituz 2:04:15eko denborarekin.

2019ko martxoan, 24 urteko gazteak ordura arteko garaipenik handiena lortu zuen, bere lehen Munduko Maratoi Nagusia irabaziz Tokioko Maratoian bi minutuko aldearekin, 2:04:48ko denbora eginez, hotz eta euri baldintzak izan arren. Urte hartako irailean, Legesek bigarren postua lortu zuen Berlingo Maratoian 2:02:48ko denborarekin, munduko denbora guztietako zerrendan hirugarren postuan kokatuz, Eliud Kipchoge eta Kenenisa Bekeleren atzetik.

2020ko Tokioko Maratoian titulua defendatu zuen arrakastaz, lasterketa 2:04:15eko denborarekin irabaziz. Urte hartako abenduan, 2:03:16ko denbora egin zuen Valentziako Maratoian, hirugarren postua lortuz. Legesek bosgarren postua lortu zuen 2021eko Londresko Maratoian, eta seigarren 2022ko Londresko Maratoian.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Julanne Johnston

**Julanne Johnston** (1900eko maiatzaren 1a - 1988ko abenduaren 26a) zinema mutuko estatubatuar aktorea izan zen. 

## Bizitza 
Indianapolisen (Indiana) jaio zen. Johnston ezaguna egin zen William Randolph Hearsten *The Oneida* yatean egoteagatik 1924ko azaroko asteburuan, Thomas Harper Ince zuzendari eta ekoizlea egoera misteriotsuan hil zenean.

Douglas Fairbanks eta Anna May Wong aktoreen taldekidea izan zen *The Thief of Bagdad* (*Bagdadeko lapurra*) 1924ko filmean.

## Heriotza 
Grosse Pointen hil zen, Michiganen, 88 urte zituela.

## Filmografia hautatua 
* *Madam Satan* (1930)
* *The Show of Shows* (1929)
* The *Big Parade* (gaztelaniaz El gran *desfile*, 1925)
* *The Thief of Bagdad* (*Bagdadeko lapurra*, 1924)
* *Better Times* (1919)

## Kanpo estekak 
*
Pál Szinyei Merse

**Pál Szinyei Merse** (Szinyeújfalu, 1845eko uztailaren 4a – Jernye, 1920ko otsailaren 2a) hungariar margolaria izan zen.

1848ko Hungariako Iraultzaren alde egin zuen noblezia zaharreko familia bateko kidea izan zen, eta eskola pribatuetan hezi zen. 1864an Municheko Arte Ederren Akademian sartu zen eta Alexander von Wagner eta Karl von Pilotyren ikasle izan zen. Wilhelm Leiblek aire zabalean margotzera bultzatu zuen. 1870. urtetik 1872. urtera Genoan bizi izan zen eta Munichera itzuli ondoren estudio bat ezarri zuen bere lagun Arnold Böcklinen ondoan.

1873an ezkondu zen eta laster hasi ziren finantza eta familia arazoak. 1882an margotzeari utzi zion eta 1887an dibortziatu egin zen. 1894an bere lagunek haren lanen atzera begirako erakusketa bat antolatu zuten eta Frantzisko Josef enperadoreak horietako bat erosi zuen. Harrezkero, Mersek ez zion pintatzeari utzi.

1896an Hungariako parlamentuko kide izendatu zuten eta arte-hezkuntzan erreformak sustatu zituen. Erakustaldiak egin zituen Parisen, Saint Louis, Berlin eta Erroma eta 1905ean Hungariako Arte Ederretako Unibertsitateko presidente izendatu zuten. Margolari gazteak eta Nagybányako artisten kolonia babestu zituen.

## Iruditegia 

Szinyei Merse Zsigmond.jpg|*Anaiaren erretratua*, 1866
Faun merse.jpg|*Fauno eta ninfa* (1867)
Szinyei A hinta.jpg|*A hinta* (1869)
A művész nővére (Ninon).jpg|*A művész nővére (Ninon)* (1870)
Lovers_Pál_Szinyei_Merse.jpg|*Szerelmespár* (Maitaleak) (1870)
Szinyei Merse, Pál - The Balloon - Google Art Project.jpg|Globoa (1873)
Szinyei Merse, Pál - Lady in Violet - Google Art Project.jpg|Bioletaz jantzitako emakumea (1874)
Szinyei Merse, Pál - Portrait of the Artist´s Wife (1880).jpg|thumb|left|150px|Zsófia, bere emaztea (1880)]]
Skylark Pál Szinyei Merse.jpg|Hegatxabala (1882)
Szinyei Merse, Pál - Field (1909).jpg|Landa (1909)
Szinyei Merse, Pál - Picnic in May (1873).jpg|Piknika maiatzean (1873)
File:Szinyei Merse, Pál - Thawing Snow (1884-95).jpg|*Urtzaldia*, 1884-1895

## Kanpo estekak
Manassas Gap

**Manassas Gap**, AEBetako Blue Ridge mendietan dagoen mendi lepo bat da, Virginia estatuan. 270 metroko garaieran dago.

Blue Ridge mendietan dago eta bertatik Apalatxeetako bidezidorra igarotzen da.
Carmen Jusué

**Carmen Jusué Simonena** (Erriberri, 1955) nafar historialari eta arkeologoa da, Nafarroako historian aditua. 2015 eta 2022 artean, Iruñeko UHUN zuzendu zuen.

## Biografia 
Erriberrin jaioa, nekazarien alaba eta biloba da.

*Recinto amurallado de la Ciudad Olite* buruzko Lizentziatura Memoriarekin Historian lizentziatu ondoren, doktoregoa egin zuen Nafarroako Unibertsitatean, *El poblamiento rural de Navarra en la Edad Media. Bases arqueológicas * tesiarekin. Unibertsitatean hasi zen irakasle, eta han UHUNn Iruñeko ikastetxeko irakasle izan zen. 1988an sortu zen Nafarroako Ikerketa Historikoen Elkartea, eta lau urtean behin antolatzen ditu Nafarroako Historiako Biltzar Nagusiak.

Oposizio bidez, Nafarroako Gobernuko Goi Mailako Teknikari postua lortu zuen, eta, ondoren, Nafarroako Gobernuko Liburu eta Liburutegien Ataleko buru izendatu zuten. Gran Enciclopedia de Navarraren erredakzio-burua ere izan zen.  

UHUNek Iruñean duen ikastetxe elkartuaren zuzendari izendatu zuten   (2015eko urriaren 8a), eta han egon da erretiroa hartu arte (2022ko abuztuaren 31).

## Lanak 
* *Poblamiento rural de Navarra en la Edad Media. Bases arqueológicas,*  1988
* *La moneda en Navarra*, 1987
* *Olite*, 1989
* *Monasterios*, 1994
* *La Catedral de Pamplona*, 1994
* *Historia de Navarra. I. Antigüedad y Alta Edad Media*, 1995
* *Palacio Real de Olite. Sede de un Reino*, 2003
* *Santiago en Navarra. Imagen, Memoria y patrimonio*, 2011

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bikini atoloiko bandera

[thumb|300px|[Bikini atoloia|Bikini atoloiko bandera.]]
**Bikini atoloiko bandera** Bikini atoloiak 1987an hartu zuen bandera da, Ameriketako Estatu Batuetako banderaren itxura duena eta atoloiaren XX. mendeko historia latza adierazten duena.

## Aldarrikapenaren arrazoia 
1946 eta 1958 artean AEBk zazpi test nuklear egin zituzten Bikini atoloian guztira 23 bonba jaurtiz. 1954. urtean *Castle Bravo* izeneko hidrogeno bonba jaurti zuten eta uharteko biztanleak kutsatzeaz gain hiru uharte desagertarazi baitzituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
White pudding

**White pudding** edo **Oatmeal Pudding** (ingelesez: budin zuria edo olo-irin budina). Txerrikia, txerri-gantza, gurina, ogia eta oloa osagai dituen plater herrikoia da eta saltxitxa luzanga itxura ematen zaio. Saltxitxaren barietaterik zaharrenek sarritan ardi burmuinak eramaten zituzten aglutinatzaile gisa.

Black pudding-aren (odolkia) oso antzekoa da, baina ez du odolik.

Oso ezaguna da Eskozia, Irlanda eta Ternuako gastronomietan, bai eta Devon eta Kornuallesekoetan ere, han oso ezaguna den Pal's pudding bat egiten baita.

## Bariazioak 
Eskozian, "mealy pudding" deitzen zaio "white pudding" delakoari, eta txerri-gantza, oloa, tipulak eta espeziak ditu osagai.

Beganoentzako 'white pudding' eskoziarraren bertsio batzuetan ere ez dago animalia-koiperik, eta, horren ordez, landare-olioak erabiltzen dira.

## Nola zerbitzatu 
Pudding-a osorik zerbitza daiteke, edo xerratan moztu eta gero frijitu. 'White pudding' irlandar gosari tradizionalaren osagai bereizgarria da. 'White pudding-a' (eta bertsio beltzaz gain, gorria ere badago) Eskoziako chip *shops* dendetan moztuta zerbitzatzen da, arrainaren alternatiba gisa (ikus *fish and chips*). Era horretan zerbitzatzen denean, patata frijituekin batera, *White Pudding Supper* esaten zaio. Eskozian *mince and tatties* delakoaren kide tradizionaltzat jotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unicoi mendiak

**Unicoi mendiak**, , AEBetako Tennessee eta Ipar Carolina estatuen mugan dagoen mendikate bat da. Berez, Blue Ridge mendien azpimendikate bat da eta Appalacheetan dago.

Mendikate honetako gailurrik altuena Huckleberry Knob (1.690 m.) mendia da.
Wesser Bald

**Wesser Bald**, AEBetako Macon konderrian dagoen mendi bat da, Ipar Carolina estatuan. 1.410 metroko garaiera du.

Bertatik Great Smoky Mountains Parke Nazionalaren ikuspegi bikainak daude.

Apalatxeetako bidezidorra gailurretik padatzen da.
Mount Rogers

**Mount Rogers**, AEBetako Grayson eta Smyth konderrien mugan dagoen mendi bat da, Virginia estatuan. 1.746 metroko garaiera du eta Virginiako ñunturik altuena da.

Blue Ridge mendietan dago.

Apalatxeetako bidezidorra mendi honetatik hurbil igarotzen da.
Pisgah Baso Nazionala

**Pisgah Baso Nazionala**, , AEBetako Appalacheetan dagoen baso nazional bat da, Ipar Carolina estatuan.

1916ean izendatua izan zen eta  2.075 kilometro karratu ditu.
Iban Arregi

**Iban Arregi** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1975) euskal kazetaria da. *Euskaldunon Egunkaria*n hasi zuen ibilbidea 1997an, eta haren itxiera gertu-gertutik bizi izan zuen 2003an. Ondoren, *Berria* egunkariaren sorreran parte hartu zuen, Berria Taldeko hainbat arduratan ibili zen, eta 2013tik 2025era Berria Taldeko kontseilari ordezkaria izan da. 

Komunikazio Zientzietan lizentziatu zen 1997an. Kazetari izatea umetako ametsa ez bazuen ere, urteak daramatza mundu horretan lanean eta erronka zailei erantzunez.  Berria Taldearen administrazio kontseiluko kontseilari ordezkaria izan da Arregi; urte horietan lehendakaria Beatriz Zabalondo zela. Joanmari Larrartek utzitako postua hartu zuen Arregik; Joxean Lizarribarren tokian jarri zen Zabalondo, Lizarribar zendu berria zela.

Azpeitiko Uztarria Kultur koordinakundeko lehendakari ere izana da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Berria*
* *Euskaldunon Egunkaria*ren itxiera

## Kanpo estekak 
* Iban Arregi berriako albisteetan. Berria.eus (50 albiste eta 6 bideo)
* Iban Arregi berriako artikuluak. Berria.eus (6 artikulu)
* BERRIA Taldeko administrazio kontseiluaren aldaketa. Iban Arregi, kontseilari ordezkaria bideoa (Berriatb, 2025-05-29)
Valentzia Erkidegoko Motoziklismo Sari Nagusia

'''''',  eta , Munduko Motoziklismo Txapelketaren Espainiako sari nagusia da, Nazioarteko Motoziklismo Federazioak antolatua.

1999an sortua izan zen eta gaur egun Ricardo Tormo zirkuituan burutzen da.

## Ikus gainera 
* Zerrenda:MotoGPko Sari Nagusiak
Gerald Drummond

**Gerald Drummond** (San José, 1994ko irailaren 5a) atleta da. Costa Rica ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alex Foster

**Alex Foster** (Costa Rica, 1970eko maiatzaren 8a) atleta da. Costa Rica ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lepiota fuscovinacea

***Lepiota fuscovinacea*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 4,5 cm bitarteko diametrokoa, hasieran koniko-kanpai itxurakoa, gero ganbil-laua eta titiduna. Kapelaren azala marroi-ardo kolorekoa, arrosa-ardo kolorekoa edo marroi-arrosa kolorekoa; ezkata ugarirekin.

**Orriak:** Libreak, zuri zikin kolorekoak. 

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa, erraboildun samarra; oso tomentuduna, marroi-ardo kolorekoa, erpinean zurbila. Eraztunak zuntz zurixka finak izaten ditu.

**Haragia:** Zuria, *Scleroderma* espeziea gogorarazten duen usainarekin.

**Etimologia:** Lepiota terminoa grezierazko “lepis” “lepidos” hitzetatik dator eta “oús eta otós ear” hitzetatik, kapela esan nahi duena.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Lepiota gracilis* delakoak izan dezake antz pixka bat.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hostozabalen azpian.

### Banaketa eremua 
Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ellande Larronde

**Ellande Larronde**, (Sara, 2006ko azaroaren 7a) errepideko eta pistako txirrindulari lapurtarra da.

## Kirol ibilbidea 
Umetan eskubaloian aritua, txirrindularitzari buru belarri ekin zion COVID-19 pandemiaren garaian, hamalau urte zituelarik, Senpereko talde batean. Berehala nabarmentzen hasi zen Mendiko bizikletako probetan. Pixakanaka, errepideko probetara bideratu zen eta 2023an Pirinio Atlantikoetako junior mailako txapelketan gailendu zen, Oxkixeko lepoan. 

2024ko denboraldian, Kanadako Tour de l'Abitibi proban parte hartu zuen Frantziako taldearekin eta lasterketa goitik behera menperatu zuen, sailkapen orokorra, puntukakoa eta hiru etapa irabazi zituelarik. Urte berean, bigarren amaitu zen Chrono des Nations junior erlojupeko proban. Pistako emaitzak ere bikainak izan ziren, Munduko txapelketa juniorrean zilarrezko domina lortu baitzuen taldekako jazarpen proban eta laugarren sailkatu zen bakarkako jazarpenean. Frantziako txapelketan, Omnium proba irabazi zuen. Erakutsitako errendimendu bikainak, adituen atentzioa erakarri zuen. 

Arkéa–B&B Hotels taldearekin harreman aurreratuak izan arren, 2025erako Caja Rural-Seguros RGA talde afizionatuarekin fitxatu zen. Arrazoi nagusietako bat izanik, horrela INSA Toulousen Ingeniaritza ikasketekin aurrera jarraitzeko aukera. 2025eko urtarrilean, Frantziako elite mailako pistako txapelketetan parte hartu zuen eta brontzezko domina eskuratu zuen bakarkako jazarpen proban.

## Errepideko palmaresa 
## Pistako palmaresa 
**2024** (junior)
* 20px Frantziako Omnium txapelketa
* 2. 15px Munduko Taldekako Jazarpen txapelketan
* 2. 15px Frantziako Jazarpen txapelketan
* 2. 15px Frantziako Puntukako txapelketan
**2025**
* 3. 15px Frantziako Jazarpen txapelketan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Niameiko artxidiozesia

**Niameiko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigertar artxidiozesia da. 1942ko apirilaren 28an ezarri zen prefetura apostoliko gisa, 1961eko martxoaren 21ean elizbarruti mailara igo zen eta 2007ko ekainaren 25ean artxidiozesi mailara. Artzapezpikuaren egoitza Niamein dago. Egun artzapezpikua Djalwana Laurent Lompo da.

## Ordinarioak 
### Niameiko prefektu apostolikoak 
* François Faroud (1942-1948)
* Constant Quillard (1948-1961)

### Niameiko apezpikuak 
* Hippolyte Berlier (1961-1984)
* Guy Armand Romano (1997-2003)
* Michel Kartategi (2003-2007)

### Niameiko artzapezpikuak 
* Michel Kartategi (2007-2014)
* Djalwana Laurent Lompo (2014-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Ambroise Ouédraogo (1999-2001)
* Michel Kartategi (1999-2003)
* Djalwana Laurent Lompo (2013-2014)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maradiko elizbarrutia

**Maradiko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren nigertar elizbarrutia da. 2001eko martxoaren 13an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Maradin dago. Egun apezpikua Ignatius Kanmurum Anipu da.

## Ordinarioak 
* Ambroise Ouédraogo (2001-2025)
* Ignatius Kanmurum Anipu (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yaqin Hamad

**Yaqin Hamad** (Gazako zerrenda, Palestina, 2014 - Deir al-Balah, Gazako zerrenda, Palestina, 2025eko maiatzaren 23a) influencerra eta boluntario humanitarioa zen. Israel Gazan egiten ari den genozidioan, Hamad neskatoa ospetsu egin zen sare sozialetan partekatzen zituelako bonbardaketetatik bizirik ateratzeko aholkuak, gasik gabe kozinatzeko moduak, edo adore emateko mezuak. 11 urte besterik ez zuela, Israelgo Armadak hil zuen, Alaa Amir al-Najjar pediatraren hamar seme-alabetatik bederatzi hil zituen bonbardaketa sail berean.

## Gazako genozidioaren laztasuna eztitzen 
Genozidioaren erdian Gazako zerrendan gertatzen zena islatzeaz eta jasaten laguntzeaz gainera, bere anaia Mohamedekin batera lan humanitarioak egiten zituen, Ouena erakundearekin, Gazan egoitza duen irabazi-asmorik gabeko elkarte batekin. Biek janaria, arropa eta jostailuak banatzen zituzten, maiz bisitatzen zituzten desplazatuen kanpamentuetan.

Bere mezuak inguruko errealitate gordinari itxaropenez begiratzen saiatzen ziren. «Beste haurrei poz pixka bat ematen saiatzen naiz, gerra ahantz dezaten», zioen bere argitalpen askotan.

Israelgo Armadak Yaqin hil ondoren, mundu osoko jarraitzaileek haren galera deitoratu zuten. «Baliteke haren gorputza jadanik gurekin ez egotea, baina haren inpaktua gizatasunezko itsasargi bat da oraindik», adierazi zuen Gazako fotokazetari Mahmoud Bassamek. «Eskolan egon beharrean eta bere haurtzaroaz gozatu beharrean, Instagramen aktibo zegoen eta Gazan beste batzuei laguntzeko kanpainetan parte hartzen zuen», idatzi zuen X plataformako erabiltzaile batek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sfogliatella

***Sfogliatella*** Campaniako eta Napoliko gozopil txiki bat da, hostorez (*riccia*) edo ore hautsiz (*frolla*) prestatua. Ricottaz betea dago, banilla edo kanelaz eta laranja-azal konfitatuz aromatizatua. Epela jaten da, labetik atera berritan, batez ere gosarian edo azkenburuko, kafe batekin.

## Historia
Sfogliatella XVIII. mendean jaio zen Santa Rosa da Lima komentuan, Conca dei Marini herrian (Amalfiko kostaldea), ia kasualitatez: komentuko sukaldean semola hondarrak zeuden; bota beharrean, fruitu lehorrak, azukrea eta limoncelloa gehitu zitzaizkion, eta, horrela, betegarri bat lortu zen. Ondoren, hostorezko tapatxo bat erabili zen betegarria estaltzeko, eta dena labean sartu zen, oso bero. Azkenburukoa oso ezaguna izan zen komentu inguruko biztanleen artean, *santarosa* izena hartuz komentuaren omenez.

1818an, Pasquale Pintaurok, Napoliko gozogile batek, *santarosa* errezeta sekretua eskuratu zuen, gozopila Napolira eramanez. Aldaketa batzuk egin zituen eta ore hautsiaren aldaera sartu, gaurdaino iraun duten errezetak sortuz.

## Motak
Napoliko sukaldaritzan, bi ore mota erabiltzen dira: 
**sfogliatella riccia* ('kizkurra'), hostorezko bertsio estandarra
**sfogliatella frolla*, ore hautsizko aldaera, lan gutxiago eskatzen duena eta geruza bereizgarriak osatzen ez dituena.

Berez, hostoreak ematen dio izena gozopilari, italieraz "hostore" *pasta sfoglia* esaten baita.

*Riccia* eta *frolla* motez gain, gozopilaren beste bi aldaera daude: *santarosa*, egungo *sfogliatella*ren oinordekoa, eta ''coda d'aragosta'' (o"tarrain isatsa"), ricciaren antzekoa baina askoz ere handiagoa eta luzeagoa, eta hainbat betegarri izan ditzakeena: esne-gain harrotua, txokolate krema, chantilly krema edo marmelada.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Napoliko gastronomia
*

## Kanpo estekak
Andra Maria Sortzez Garbiaren eliza (Gorliz)

**Andra Maria Sortzez Garbiaren eliza** Gorlizko parrokia eliza da, Elexalde auzoan kokatua. 

## Ezaugarriak 
XI. mendearen hasieran eraiki zeneko aztarnak baditu, baina funtsean eraikina XVIII. mendean berreraiki zen Martin Uribeondo arkitektoaren zuzendaritzapean, estiloa barroko soil batean.

Nabe bakarra du, elizburu poligonalarekin. Elizako harresien kanpoaldean horma-bularrak ikusten dira. Ataripe-kanpandorrean, irteera erdi puntuko lau arkuz osatutako espazioa dago. Gainera, beste eliz atari bat ere badu.

Elizaren inguruan 21. mendean egindako indusketetan arkeologi aztarnak aurkitu dira, garai desberdinetakoak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oeschinen aintzira

**Oeschinen aintzira** () Bernako Oberland-en (Suitza) dagoen aintzira da, Kandersteg-etik 4 kilometro ekialdera Oeschinen haranean. 1.578 metroko altueran, 1,1147 kilometro koadroko azalera du. Bere gehienezko sakonera 56 metro da.

Aintzira luizi erraldoi batek sortu zuen, eta mendi-erreka eta lurpeko hustubide batzuen bidez elikatzen da. Ondoren, ura berriro azaleratzen da *Oeschibach* gisa. Zati bat elektrizitatea ekoizteko eta Kandersteg-erako ur-hornikuntzatzat erabiltzen da.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Antônio Carlos Silvestre

**Antônio Carlos Silvestre** (Ponta Grossa, 1961eko  apirilaren 17a) brasildar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**1982**
* Nafarroako Itzulia eta etapa 1
**1985**
* Cinturón a Mallorcako etapa 1
**1987**
* Prueba Ciclística 9 de Julio

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Erromaren aginpidearen amaiera Britanian

thumb
**Erromaren aginpidearen amaiera Britanian** etorri zen Erromak bere indarrak kontinentera eraman zituenean, haren defentsa hobetsita. 383an, Magno Maximo usurpatzaileak Britaniako iparraldetik eta mendebaldetik kendu zituen tropak. 407an, aldiz, Konstantino III.a usurpatzaileak Britanian gelditzen ziren azken soldaduak eraman zituen Galiara, Rhin ibaia zeharkatu zuten barbaroei aurre egiteko. Bertakoek inperioko ofizialak kargugabetu zituzten 410 inguruan, eta gobernua hirien esku gelditu zen. Urte horretan berean, Honorio enperadoreak uko egin zion Britaniara laguntza militarra igortzeari. 

Hurrengo hamarkadetan, hirien endekapena etorri zen, gero eta anglo, saxoi eta jutu gehiago uhartera ailegatu ahala.

## Kanpo estekak
Alexander Bustamante

**William Alexander Clarke Bustamante** (Hanover, Jamaika, 1884ko otsailaren 24a – Saint Andrew, 1977ko abuztuaren 6a) jamaikar sindikalista eta politikaria izan zen. Jamaikako lehen ministroa izan zen 1962tik 1967ra.

Clarke izan zen bere jaiotze abizena eta 1944an Bustamanterengatik legez aldatu zuen. 1905ean Kubara joan zen lanera eta Jamaikara itzuli zen modu iraunkorrean hogeita hamar urte geroago.

Gobernu kolonialaren aurkako ekintzaile bihurtu zen, eta sindikatuetan inplikatu zen. 1937an Jamaikako Langileen Sindikatuko diruzain aukeratu zuten eta 1938ko grebetan parte hartu ondoren, 1940an espetxeratu zuten. 1943an askatu zuten eta urte horretan Jamaikako Alderdi Laborista sortu zuen. Aurretik, bere lehengusu Norman Manleyk sortutako Herriaren Alderdi Nazionaleko kide izan zen.

1944ko eta 1949ko hauteskundeak irabazi zituen, oraindik garai kolonialean. 1955eko eta 1959ko hauteskundeak Norman Manleyk irabazi zituen.

Bustamante, hasieran, Mendebaldeko Indietako Federazioaren aldekoa izan zen, baina geroago aurka agertu zen. 1961ean Jamaikak erreferendumean Federaziotik irtetea onartu zuen eta 1962ko abuztuan independentzia lortu zuen Bustamante lehen ministro zela.

1963an Rastafari mugimenduaren errepresioa agindu zuen. 1965ean bihotzekoa izan zuen eta 1967ko hauteskundeetan garaitu ondoren Donald Sangsterri eman zion lehen ministro kargua.
Makila gorria

***Makila gorria*** 1980. urtean, eta Elkar argitaletxearen bitartez, Jean-Louis Davant Iratzabal ürrüstoitarrak olerki liburu ederra plazaratu zuen. Bere asmoa Xiberoa eta xiberotarrak piztea zen. Olerki liburu hura berehala hedatu zen Xiberoko ekintzaile eta abertzaleen artean. *Makila Gorria*k Xiberoan bazterrak inarrosi eta iratzarri zituen.  

## Liburuaren gaiak 
Ugari dira, guztiak Xiberoarekin lotuak: 
* Orhi mendia, Xiberoako eta Baxenabarreko euskal arimaren gordailu.
* Gazteen emigrazioa eta bertan gelditzeko eskaera.
* Euskara batuaren defentsa.
* Agosti Xaho xiberotar handiaren oroimena.
* Enbata mugimendu abertzaleari bere esker ona.

## Aldizkaria 
Zenbait urte berantago, 2003an, eta Jean-Louis Davantek iragarri ekaitzaren zirimolan leporaino sarturik, Batasuna alderdiko  ekintzaile xiberotarrek, Davanten liburua gogoan izanki, izen bereko aldizkaria plazaratu zuten. Lau zenbaki soil-soilik plazaratu zituzten, lehena 2003ko urtarril-otsailerako, bigarrena apiril-maiatzerako, hirugarrena uztail-agorrilerako eta laugarrena urri-azarorako. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Joseba Aurkerena(https://eu.wikipedia.org/wiki/Joseba_Aurkerena): "Makila Gorria, Xiberoan pizgarri", *Zuzeu* webgunean, 2025-05-25.]
María Luisa Romero Urquiza

**María Luisa Romero Urquiza** (Bilbo, 1925) nazien kontzentrazio esparruetara deportatu zuten amarekin batera, bizirik atera zen.

## Biografia 
María Luisa Bilbon jaio zen. Ama, Daría Urquiza, errioxakoa bazen ere Euskadiko Alderdi Komunistarekin harremana izan zuen. Aita, Santiago Romero Quintana izan zen. 

1937an, iparraldeko frontea jausi aurretik, ama eta alaba Santanderreko portuan zeuden, Frantziarako muga itsasoz zeharkatu nahian. Haien bidaiaren baldintzei buruzko berririk ez bada ezagutzen ere, frantziako bi esparruetan (Gurs eta Noé) zein alemaniako Ravensbrücken batera egon zirela uste da. Bizirik askatu zituzten biak.

Gerora, ama-alabak, *Federación Española de Deportados e Internados Políticos* izeneko elkartearen kide izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
María Luisa Romero Urquizaren fitxa Centro Documental de la Memoria Histórica-n ** **
Helen Francis Hood

thumb|Helen Francis Hood, 1908ko argitalpen batekoa.
**Helen Francis Hood** (Chelsea, Massachusetts, 1863ko ekainaren 28a - Brookline, Massachusetts, 1949ko urtarrilaren 22a) estatubatuar piano-jotzaile, musikagile eta irakaslea izan zen. Chelsea-n (Massachusetts) jaio zen, eta Boston-en ikasi zuen musika Benjamin JohnsonLang, J.C.D. Parker, John Knowles Paine eta George Chadwick-ekin. Berlinen jarraitu zituen ikasketak, Moritz Moszkowsk-irekin eta Philipp Scharwenka-rekin.  Bostongo hainbat erakundetan aritu zen piano-jotzaile gisa, 40 urte baino gehiagoz piano ikasleen sare zabala izan zuen, eta gaztetatik 1930eko hamarkadara arte konposatu zuen aldizka.

Diploma eta domina jaso zituen Munduko Columbia Erakusketan (Chicago, Illinois)  [Munduko Kolondar Erakusketa, Chicagoko Munduko Azoka bezala ere ezaguna, 1893ko maiatzaren 1etik urriaren 31ra Chicagon ospatu zen nazioarteko ekitaldi garrantzitsu bat izan zen. Bertan, Kristobal Kolon Mundu Berrira iritsi zeneko 400. urteurrena ospatu zen. Azokan, AEBetako hainbat nazio eta estatutako teknologia berriak, artea eta erakusketa kulturalak erakutsi ziren. Jackson parkean egin zen, eta azokaren zati esanguratsu bat Midway Plaisance izeneko jolas-eremu bati eskaini zitzaion.] izandako lorpenengatik. Brookline-n hil zen, Massachusetts-en.

## Lanak 
Baliteke Hood-ek pianorako, biolinerako eta biolontxelorako lehen hirukote estatubatuarra konposatu izana. Hautatutako lanen artean daude:

* *Dezepzio*
* *Bioleta*
* *Kornubier seaska kanta*
* *Robin*
* *Emakume Artzaina*
* *Arrosaren mezua*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak