open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ordua Kiribatin

thumb|Kiribatiko ordu-eremuak
**Kiribatin**, Ozeanian 32 atoloi eta koralezko uharte dituen herrialdea, hiru ordu-eremu dituzte, UTC+12:00tik UTC+14:00ra bitarte. Kiribatik ez du udako ordutegirik.

Ordu eremu bakoitza uharte nagusi bati esleitzen zaio, eta bere inguruan dauden atoloi txikiei: Gilbert uharteetako ordua (GILT; UTC+12:00), Fenix uharteetako ordua (PHOT; UTC+13:00) eta Lerroko uharteetako ordua (LINT; UTC+14:00). UTC+14:00 mundu osoan erabiltzen den ordu-eremurik aurreratuena da, eta horregatik Kiribati da mundu osoan urteberri egunean sartzen lehenengoa. Samoak ere UTC+14:00 erabili izan du, udako ordutegi gisa, baina 2021ean utzi zuen. 

Kiribati ekuatorearen bi aldeetan hedatzen da, eta 180. meridianoa ere gurutzatzen du. Beraz, Nazioarteko egun aldaketa lerroaren bi aldeetan dago Kiribati, eta ekialderantz asko hedatzen da lerro horretatik, 150. meridianora arte. Horregatik Fenix eta Lerroko uharteak 1994an UTC-11:00 eta UTC-10:00 ordu-eremuetatik UTC+13:00 eta UTC+14:00 orduetara aldatu ziren, herrialde osoa egun berean bizi zedin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Domiziano II.a

**DomizianoII.a** (; ? - c. 271) III. mendeko militar erromatarra, Erromatar Inperioko enperadore izendatua izan zena, ziurrenik Galiako iparraldean, 270. urtearen amaieran edo 271. urtearen hasieran, eta txanponak egin zituena bere aldarrikapena iragartzeko. Bere erregealdiak aste gutxi iraun zuen eta ez zuen babes militar edo politiko handirik lortu. Historiak usurpatzailetzat hartzen du Galietako Inperioaren barnean. Tetriko I.ak exekutatu zuen, edo, seguraski, bere tropek hil zuten.
Zuria zuriaren gainean

***Konposizio suprematista: zuria zuriaren gainean*** (1918) Kazimir Malevitxen mihise gaineko olio-pintura abstraktua da. Errusiako mugimendu suprematistaren adibiderik ezagunenetako bat da, Urriko Iraultza baino urtebete geroago margotua.

Malevitxek 1916an hasitako "zuria zuriaren gaineko" serie baten parte da lana, eta lauki zuri bat irudikatzen du, zentratu gabea, eta angelu bat du hondo baten gainean; hori ere tonu epelagoa duen karratu zuri bat da. Lanak 79,5 bider 79,5 zentimetro neurtzen du. Malevitxek baztertu egiten ditu arte adierazgarriaren ezaugarri gehienak, kolorearen, sakoneraren edo bolumenaren zentzurik gabe, eta forma geometriko monokromo sinple bat uzten du, ez hain zuzen simetrikoa, muga zehaztugabeak dituena. Nahiz eta lana xehetasun gehienetatik aterata egon, zertzeladak nabariak dira koadro honetan, eta artista saiatu zen koadro makurra oihaletik aterako balitz bezala ikusten. Malevitxek nahi zuen koadroak flotazio-sentsazioa izatea, kolore zuriarekin infinitua sinbolizatuz eta laukiaren inklinazio arina mugimendua iradokiz.

Mugimendu konstruktibista lehiakideek bromatzat hartu zuten Malevitxen lana, UNOVIS taldearen erakusketa bateko mihise onena zela argudiatuz: "mihise zuria, erabat purua, inprimazio-geruza oso ona duena. Zerbait egin zitekeen bertan".

## Kanpo estekak
Inocybe fraudans

***Inocybe fraudans*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da. *Inocybe* generoko guztiak bezala, toxikoa izan daiteke.

Sinonimoak: *Agaricus fraudeans*, *Inocybe fraudeans*. *Inocybe corydalina*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 6,5 cm bitarteko diametrokoa, koniko kamuts-kanpai itxurakotik lau titidunera, fibriloso haritsua, kurbatu izurtua, ertza inkrustatua eta errezel fibrilosoak inguratua. Kapelaren azala zuria gaztetan, marroi-hori koloreko fibrilekin helduaroan, eta, amaieran, orban gorrixkak agertzen dira.

**Orriak:** Estu, nahiko zabalak, gris zurbiletik marroira doan kolorekoak, ertzak argiagoak.

**Hanka:** Haragitsu-fibrilosoa, 4 eta 8 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, oinarri okertua, zuria, kapelaren kolorekoa, helduaroan behealdean orban gorrixkekin.

**Haragia:** Udare edo fruta ustelaren usain bereziarekin, jasminarena; zapore gozokoa. Espora jalkina marroi kolorekoa.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen “cybe” hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela. *Fraudans* epitetoa, engainatzea, iruzur egitea, esan nahi duen "fráudo" hitzetik. Zaila ezagutzeko, esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Zalantzazko jangarria, toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua 
*Inocybe corydalina* delakoarekin nahas daiteke, honek tonu berdexkak izaten ditu kapelan eta oinean.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenaren amaieran (azaroa). Bakarrik edo talde txikietan. Haritzen eta koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Iran, Kaukasia, Errusia, Europa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Imanol Aiestaran

**Imanol Aiestaran Odriozola** (Donostia, 1974ko azaroaren 10a - ) , gipuzkoar txirrindulari ohia da.

## Kirol ibilbidea 
Aita Antton eta anaia gaztea Patxi ere, txirrindulariak izan ziren. 

Afizionatuetan emaitza onak lortu ondoren, 2000. urtean Relax-Fuenlabrada taldean pasatu zen profesionaletara. Emaitzarik onena 2001eko Andaluziako Itzuliko etapa batean lortutako seigarren postua izan zen. AEBetako Webcor taldean aritu zen 2004an, bereziki Chris Hornerren laguntzaile lanetan. Aldi honetan, Sea Otter Classic-ean seigarrena amaitu zen.

Erretiratu ostean, maratoiari ekin zion. Ezkondua eta hiru seme-alabaren aita, Morgan emaztea Estatu Batuetan ezagutu zuen..

## Palmaresa 
**1994 **
* Uharteko Udala Saria
**1998 **
* 3. Euskal Herriko errepideko txapelketan
**1999**
* San Pedro Saria
* San Bartolome Saria 
* 3. Xanisteban Sarian
* 3. Leintz Bailarari Itzulian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Suediar kolonizazioa Amerikan

[thumb|250px|[Suediar inperio koloniala.]]
[thumb|250px|[Suedia Berria.]]

**Amerikako suediar kolonizazioa** XVIII. mendean Delaware ibaiaren ertzean, Delawaren, New Jerseyn, Pennsylvanian eta Marylanden; halaber, XVIII eta XIX. mendeetako Karibe itsasoko jabetza batzuetan kokapenak izan ziren XVIII. mendean.

## Historia 
1809ra arte, Finlandia zen Suediako lurralde ekialdekoena, eta, beraz, kolono suediar asko egungo Finlandiatik zetozen. Amerikara iritsi ziren finlandiarrak bereziki Savonia eta Kainuu eskualdeetatik zetozen, non mozketa eta erreketa erako nekazaritza praktikatzen zen, hau da, eremu batean basa-landaretza kenduz, aldi labur batez landatzen zen eta gero eremu berri batera pasatzen zen. Savoniako nekazariek ere beren landa eraikuntza estiloa eraman zuten, Ameriketako eskualde batzuetako estilo tipikoa bihurtu zena.

Europa iparraldeko kolono askok, Delaware ibaiaren ertzetan, beren jatorrizko eskualdeen antzeko flora eta fauna aurkitu zuten.

## Ameriketako koloniak 
### Ipar Amerikan 
* Suedia Berria: Suedia Berriaren kolonia (1638-1655) Delawaren zen, Stockholm Berrian eta New Jerseyko Swedesboron kokaleku gehigarriak zituena. Geroago, kolono nederlandarrek konkistatu zituzten eskualde horiek, Holanda Berrien kolonia sortuz; kolono nederlandarrentzat, kolono suediarren presentzia haien interes kolonialentzat mehatxu bat zen  Hala ere, kolono suediarrek beren posizioei eutsi zieten.

### Karibe itsaoan
* Saint Barthélemy (1785-1878): portu libre gisa funtzionatzen zuen. Bere hiriburuak, Gustaviak, eutsi egin dio suediar izenari.
* Guadalupe (1813-1814): Napoleondar Gerren ondorioz suediar jabegoa izan zen. Ondoren, Frantziara itzuli zuten, eta Suediarentzat Guadalupe Funtsa izeneko konpentsazio bat sortu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Suediar Berriaren zentroa.
* :[Saint Barthélemy(https://eu.wikipedia.org/wiki/Saint_Barth%C3%A9lemy)ren oroimena.]
Sokan jolasa

**Sokan** taldeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Lizarragan, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Garizumako jolas honetan, neska-mutilak ibiltzen ziren eta soka lodi edo "erremala", gurdia lotzeko balio zuena, erabiltzen zuten. Sokaren bi muturrak elkarri lotu eta "sokan" esku hartzen zutenak korroan jartzen ziren, soka eskuetan zutela. Korroaren erdian, aurrez erabakitako mutil bat jartzen zen beti hasiera emateko, eta horrek neska harrapatu behar zuen, oharkabean zegoela. Horren ondoren, neska erdira pasatzen zen eta mutilen bati eskua ezarri behar zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soka jolasa Juan Garmendia Larrañagaren *Ume jolasak* liburuan, 51.or.
Haimar Etxeberria

**Haimar Etxeberria Ansalas** (Irun, 2003ko irailaren 8a - ) txirrindulari gipuzkoarra da.

2025eko denboraldirako Kern Pharma taldearekin kontratu profesionala sinatu zuen eta 2026rako Red Bull–Bora–Hansgrohe taldearekin fitxatu da.

## Palmaresa 
**2020**
* Udaberri Saria (junior mailan) 
**2021**
* 6. Gipuzkoako Itzulian eta etapa bat 
**2022**
* 2. Zumaiako Sarian
* 2. Gervais Memorialan
* 3. Laudio Sarian
* 3. Aiara Zirkuituan
* 4. Xanisteban Sarian
* 4. Altsasuko Sarian
* 8. Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan (junior)
**2023**
* Xanisteban Saria 
* 2. Valentziako Itzulian eta etapa bat 
* 3. Manuel Sanroma Memorialan
* 4. Kantabriako Itzulian
**2024**
* San Gregorio Saria
* Loinaz Proba
* 2. Aiztondo Klasikan
* 2. Dorletako Ama Sarian
* 3. Guerrita garaikurran
* 3. Bidasoko Itzulian eta etapa bat 
* 3. Nafarroa Behereko Itzulian
* 4. Santikutz Klasikan
**2025**
* Gaztela eta Leongo Klasikoa
* 4. Getxoko Zirkuituan
* 5. Vendéeko Tourrean
* 8. Ordiziako Klasikan
* 8. Franco-Belgikar Zirkuituan

## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuliak 
### Klasikoak eta Txapelketak 
—: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Taldeak
* Caja Rural-Seguros RGA - (2022)
* Eolo Kometa - (2023)
* Finisher - (2024)
* Kern Pharma - (2025)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Fenix uharteak

**Fenix uharteak**, edo **Rawaki**, Kiribatiko zortzi atoloi eta bi koral-arrezife murgildu dira. Gilbert uharteen ekialdean eta Lerroko uharteen mendebaldean daude, Erdialdeko Ozeano Barean, Samoaren iparraldean. Guztira 28 km2 dituzte, baina euren inguruko urek zabalera oso handia dute. Garrantzi komertzialeko uharte bakarra Kanton uhartea da (*Abariringa* ere deitzen zaio). Beste uharteak Enderbury, Rawaki (lehen Fenix), Manra (lehen Ney), Birnie, McKean, Nikumaroro (lehen Gardner) eta Orona (lehen Hull) dira.

Fenix Uharteetako Eremu Babestua, 2008an sortua, munduko eremu babestu handienetako bat da eta 120 koral-espezie eta 500 arrain-espezie baino gehiago ditu. Fenix uharte guztiak hutsik daude, Kanton uhartean bizi diren familia batzuk izan ezik, 20 bat biztanlerekin.

Historian zehar, Fenix uharteak Gilbert uharteen multzotzat hartu izan dira (batzuetan Kingsmill uharte-talde gisa ezagutzen zen). Geografikoki, Baker uhartea eta Howland uhartea, Fenix uharteen iparraldean dauden Ameriketako Estatu Batuetatik kanpo dauden bi lurralde, Fenix uharteen uharte-talde berekoak dira. Hala ere, politikoki, eta estatistika-bilketaren ondorioetarako, Howland eta Baker Ameriketako Estatu Batuetako itsasoz haraindiko uharteak izenaz ezagutzen den taldearen parte dira.

## Historia 
Garai batean, Estatu Batuek Fenix uharte guztiak erreklamatu zituzten, 1856ko Guano Uharteen Legearen arabera. Hala ere, 1979an Kiribati errepublika independente bihurtu zenean, Ameriketako Estatu Batuek eta Kiribatik Tarawako Ituna sinatu zuten, eta, horren arabera, Estatu Batuek uko egin zieten Fenix uharteei buruzko erreklamazio guztiei (Baker eta Howland izan ezik), handik aurrera Kiribatiren parte gisa onartu baitziren.

Fenix uharteak 1840ko hamarkadaren inguruan hasi ziren ezagutzen izen horrekin, taldeko uharte baten orokortze gisa, mende hasieran Fenix uhartea deitu baitzioten (ziurrenik Fenix izen arrunta zelako garai hartan inguruko uretara joaten ziren baleontzientzat).

1930eko hamarkadaren amaieran, Fenix uharteak Inperio Britainiarraren azken hedapen kolonialaren agertoki izan ziren, Fenix Uharteak Kolonizatzeko Eskema]]ren bidez.

## Kanpo estekak
Maryse Goudreau

**Maryse Goudreau** (Campbellton, New Brunswick, 1980) argazkilaria eta artista da. Pointe-à-la-Croixen bizi da, Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine eskualdean (Quebec). 

## Lan ibilbidea 
Hamar bat urtez lan egin zuen Ristigouche Batailaren Museo Nazionalean, eta horrek historian jakintsu egin zuen.

2016an, Maryse Goudreauk tanke bat aurkitu zuen, eta aurkikuntza horren inguruan performance artistiko bat proposatzea erabaki: “Escuminaceko tankearen lehen eta azken jaialdia”. 

2016an, halaber, *Histoire sociale du béluga* argitaratu zuen artistak, aldi berean antzerki-lan bat eta artista-liburu bat irudikatzen dituena. 2020an, *La Conquête du béluga* argitaratu zuen artistak. Bertan, Kanadako Komunen Ganberak 1876 eta 2019 artean belugari buruz egindako eztabaiden transkripzioak biltzen ditu. Belugaren inguruko lilura hori bere ikuspegian sartzen da 2012tik.

## Museoak eta bildumak 
* Musée des beaux-arts de Montréal
* Musée régional de Rimouski
* Musée d’art contemporain de Baie-Saint-Paul
* Collection Prêt d'œuvres d'art (CPOA) Musée national des beaux-arts du Québec
* Musée de la Gaspésie
* Collection de la Ville de Montréal

## Erakusketak eta zabalkundeak 
*2020: ekologiaren ikuspegiei buruzko erakusketa kolektiboa, Montrealgo Arte Ederren Museoa
*2020: Quebeceko egungo arte-azoka
*2019: *Speculating futures* erakusketa, *Veneziako Biurtekoa*
*2019: “Dans le ventre de la baleine” (Balearen sabelean) murgiltze-hotsaren esperientziahttps://ici.radio-canada.ca/premiere/emissions/bon-pied-bonne-heure/segments/entrevue/126634/maryse-goudreau-festival-perceides-experience-sonore, Percéidesen Jaialdia
*2014: argazkigintzaren merkatuari buruzko mahai-inguru batean parte hartu zuen, Bertrand Carrièrekin eta *Diapositive volatile et autres troubles* erakusketa, argazkigintzaren nazioarteko topaketak Gaspésien

## Sariak 
*2020: Urteko artista Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine eskualdean, Conseil des arts et des lettres du Québecen saria (Quebeceko arte eta letren kontseilua).
*2017: Lynne Cohen saria (argazkigintza garaikidea), Musée national des beaux-arts du Québec (Quebeceko Arte Ederren Museo Nazionala).

## Argitalpenak 
**Maryse Goudreau, La Conquête du beluga*, livre d’artiste, Les Éditions Escuminac, 2020.
**Maryse Goudreau, Histoire sociale du béluga*, livre d’artiste, Les Éditions Escuminac, 2016
*Guy Sioui Durand, *L’art politique, Nouvelles ruses et anarchie*, Manif d’art – Québeceko biurtekoa, Résistance *– Et puis, nous avons construit de nouvelles formes*, 2014
*Pablo Rodriguez, Guy Sioui Durand, Adrienne Luce, Michel Campeau, *L’appel* Maryse Goudreau,  SAGAMIE Édition d’art, 2012

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kazetaritza
* Fotokazetaria

## Kanpo estekak
Galina Kmit

**Galina Vasilyevna Kmit**, ezagunagoa **Galina** **Kmit** izenez**,** ezkongabetan **Galina Radish** (Odessa, 1921eko abenduaren 16a &ndash; Mosku, 2019ko apirilaren 20a) argazkilari errusiarra zen.

## Biografia 
Galina Kmit Vassili Radych idazle eta kazetari ukrainarraren alaba zen, Odessan jaio zen. RIA Novostirentzat lan egin zuen. 

Errusiako Federazioko Zinemagileen Batasuneko kidea eta akademikoa zen. Hainbat pertsona famaturi atera zizkien argazkiak: Iouri Loujkov, Oleg Tabakov, Viatcheslav Tikhonov, Stanislav Govoroukhine, Ielena Iakovleva, Nikita Mikhalkov… 

Moskun hil zen, eta Troiekourovskoie hilerrian ehortzi zuten Galina Kmit. 

## Bizitza pribatua 
Leonid Kmit aktorearen emaztea zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Magadango ordua

**Magadango ordua** () Magadan oblastak darabilen ordua da. UTC baino hamaika ordu beranduago da (UTC+11:00) eta Moskuko ordua baino zortzi ordu beranduago. 

2014ko urriaren 26tik 2016ko apirilaren 24ra bitarte UTC+10:00 (MSK+7) erabiltzen zuen, Vladivostokeko ordua. Denbora horretan UTC+11:00 orduari **Srednekolimskeko ordua** izena jarri zioten, eta soilik Jakuteko eta Kuriletako ekialdeko barrutietan erabiltzen zen, 27.000 pertsona bizi ziren eremu batean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordua Errusian

## Kanpo estekak
Ordua Samoan

**Samoak** UTC+13:00 ordu-eremua erabiltzen du denbora estandar gisa. 2010 eta 2021 artean udako ordutegia erabili zuen, Hego hemisferioko udan zehar. Ekuatoretik gertu egonda, Samoak ez du tradizionalki ordu-eremu aldaketarik izan, eta gaur egun ere ez du erabiltzen. 

Gaur egun nazioarteko egun aldaketa lerroaren mendebaldean dago, eta horrela munduko lehen lekuetako bat da urte berria jasotzen, Tonga, Tokelau eta Kiribatiko hainbat lekurekin batera. Lehenago ondoan dagoen Samoa Estatubatuarrako ordutegi berbera zuen, hau da, UTC-11:00 udan eta UTC-10:00 neguan. Hala ere, 2011ko abenduaren 29an ordua aldatu zuten, eta zuenean igaro ziren abenduaren 31ra, urte horretako abenduaren 30 salatuz eta nazioarteko egun aldaketa lerroa lekuz aldatuz. Aldaketaren helburua Zeelanda Berria, Australia eta Txinarekin merkataritza erraztea zen, euren egun berberean jarrita. Kilometro gutxira dagoen Samoa Estatubatuarrean ordu berbera dute, baina egun bat lehenago da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mediterráneo (abestia)

**«Mediterráneo»** Joan Manuel Serrat abeslari katalanaren abesti ezagunetariko bat da. *Mediterráneo* albumean jaso zuen 1971n. Abestiak elementu autobiografiko anitz ditu. Zafiro/Novola diskoetxeak plazaratu zuen.

## Historia 
Serratek beste artista batzuekin batera Montserrateko monasterioan itxialdian egon zen denboran konposatu zezakeen abestia, 1970eko amaieran. Protesta Burgosko Prozesuaren aurka izan zen. Abeslariak bertsioa hau elkarrizketa batean ezeztatu zuen; 2014an, El País egunkarian, Mexikoko erbestealdian konposatu zuela esan zuen, haren hitzetan, Mediterraneoaren nostalgiak jota.

## Bertsioak 
Abestiak bertsio ugari ezagutu ditu. Hona hemen batzuk: 

* Paloma San Basilio (1992)
* Ana Belén Serratekin batera (1994)
* Los Sabandeños (1996)
* Pedro Ruy-Blas (2003)
* Estopa (2005)
* Niña Pastori (2006)
* Jorge Drexler (2019)
* Alba Reche (2019)

## Garrantzia 
2004an, herri-bozketa bidez, Espainiako herri-musikaren historiako kanturik onena izendatu zuten, Espainiako Telebistako *Nuestra mejor canción* saioan. Rolling Stone aldizkariak, bestetik, Espainiako pop abesti onena ere aukeratu zuen 2010ean. 2019an, Alba Recheren ahotsean, "inoiz kantatutako kanturik onena" izendatu zuten, Televisión Españolaren *La mejor canción jamás cantada* saioan egindako herri-bozketa bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :«CMediterráneo» abestia Youtuben.
* :«Mediterráneo» abeslariaren webgune ofizialean.
* :Abestiaren hitzak.
Ordua Australian

thumb|Australiako ordu-eremuak, neguko eta udako ordutegiekin.
**Australia**ko hiru ordu-eremu erabiltzen ditu: Australiako Ekialdeko Ordu Estandarra (**AEST**; UTC+10:00), Australia Erdiko Ordu Estandarra (**ACST**; UTC+09:30) eta Australia Mendebaldeko Ordu Estandarra (**AWST**; UTC+08:00).

Ordua estatu bakoitzeko gobernuak erregulatzen duenez, badaude estatu batzuek udako ordutegia erabiltzen dutenak. Hala egiten duten estatuetan, ordu bat gehitzen dute urriko lehen igandetik, apirileko lehen igandera. 

* Hegoaldeko Gales Berriak, Victoriak, Tasmaniak, Jervis Badiako Lurraldeak eta Australiako Hiriburuko Lurraldeak Australiako Ekialdeko Udako Ordutegia (**AEDT**; UTC+11:00) hartzen dute.
* Hego Australiak Australia Erdiko Udako Ordutegia hartzen du (**ACDT**; UTC+10:30).

Ordu estandarra 1890ko hamarkadan sartu zen, Australiako kolonia guztiek onartu zutenean. Lehenago, hiri bakoitzak bere ordua definitzen zuen, batezbesteko ordu lokalaren bidez. 

Lehen aipatutako ordu eremuez gain, Cocosak UTC+06:30 ordu-eremuan daude urte osoan, Christmas uhartea UTC+07:00n eta Norfolk uhartea UTC+11:00n dago neguan eta UTC+12:00 udan. Australiar Lurralde Antartikoak UTC+05:00, UTC+07:00 eta UTC+08:00 erabiltzen dute, lekuaren arabera. Lord Howe uharteak UTC+10:30 erabiltzen du neguan, baina UTC+11:00 udan, soilik 30 minutu gehiago. Eyre autobidean dauden herrietako batzuek, adibidez Euclak, ofiziala ez den UTC+08:45 erabiltzen dute, lotzen duten bi lurraldeen arteko konpromiso gisa. Indian Pacific trenak bere ordu-eremu propioa erabiltzen du, UTC+09:00.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barosaurus

***Barosaurus*** dinosauro sauropodo erraldoia, buztan luzea, lepo luzea eta landare-jalea, *Diplodocus* ezagunagoarekin oso lotuta dagoena izan zen. Utah eta Hego Dakotako Goi Jurasiko Garaiko Morrison Formazioan aztarnak aurkitu dira. 2-5 gune estratigrafikoetan dago.

*Barosaurus* terminoa grezierazko *barys* (βαρυς) "astuna" eta *sauros* (σαυρος) "musker" esan nahi duten hitzetatik dator, beraz, "musker astuna".
Robert Arranbide

**Robert Arranbide** "Popol" () (1942 &ndash; Hendaia, 2023ko abenduaren 21a) Lapurdiko politikari eta mugimendu abertzalearen hastapenetako militantea, Hendaiako hautetsia izan zen.

## Ibilbidea 
Talde abertzalearen burua izan zen 1980ko hamarkadatik, eta preso politiko ohia zen. Biharko Hendaiako zerrendaburu izan zen 1989tik aitzina, baita hautetsi ere. Gero, Abertzaleen Batasunarekin aurkeztu zen 1994ko hauteskunde kantonaletan, Hendaiako kantonamenduan. Akelarre kultur elkartean parte hartu zuen eta Bil herriko aldizkariaren egileetako bat izan zen. 2004an atxilotu zuten, ETAren kontrako operazio batean, eta bi urte eta erdiko espetxe prebentiboa bete behar izan zuen; poliziaren arabera bere etxean armak aurkitu zituzten. Mikel Albisu, Mikel Antza, eta Soledad Iparragirre "Anboto", ETAko buruzagien aurkako epaiketan kondenatu zuten Frantzian. 2010ean epaitu zuten, Parisen, eta bost urteko kartzela zigorra jarri zioten, horietako bi gibelapenarekin. 2023an eritasun luze baten ondotik hil zen Arranbide. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Argazkia Auñamendi Entziklopedian.
* Azken agurra Hendaian.
Border Village

**Border Village** Hego Australian dagoen herri bat da, Nullarbor udalerrian, Eyre autobidean zehar. Mendebaldeko Australiarekin muga egiten duen herria da. Euclatik 12 km-ra dago, baina ez zuen izenik jaso 1993ra arte, kotxe-gidari elkarte batek proposatua. Bertan autobidean daudenentzat zerbitzuak daude, gasolindegia, motela eta karabanentzat kanpina barne. 

UTC+08:45 ordu-eremu ez ofizialean dauden bost herrietako bat da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Walter Clopton Wingfield

**Walter Clopton Wingfield** (Ruabon, Gales, 1833ko urria - Londres, Ingalaterra, 1912ko apirilaren 18a) belar tenisaren aitzindarietako bat izan zen.  

Harry Gem maiorrak eta Augurio Pererak 1872an Leamington Spa-n burututako "lawn tennis-aren" garapenaren ondoren, Jeu de Paume zaharrean oinarrituta,  Clopton Wingfield-ek 1874an *Sphairistike* (pilota jokoaren greziar hitza) izendatu zuen joko bat kaleratu zuen. Arau berrien jokoa laster oso ezaguna bihurtu zen Britainia Handiko gizarte-klase aberatsenen artean. 1880ko hamarkadan, tenis pistak sortu ziren herrialde osoan. 

Walter Clopton Wingfieldek bi teniseko arau liburu ere idatzi zituen: *The Book of the Game* eta ''The Major's Game of Lawn Tennis*. *Butterfly Bicycle (Tximeleta Bizikleta)'' ere asmatu zuen. 1997az geroztik Nazioarteko Tenisaren Ospearen Aretoan saritua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Conrad Gessner

**Conrad Gessner** (Zürich, 1516ko martxoaren 26a - *ibidem*, 1565eko abenduaren 13a) suitzar sendagile, naturalista, bibliografo eta filologoa izan ze.

Unibertsitatean hizkuntza klasikoak, teologia eta medikuntza ikasi zituen. Zürich hiriko medikua izan zen, baina denbora asko eman zuen bildumagintzan, ikerketan eta idazketan. Liburuak eta zoologiari buruzkoak idatzi zituen, eta botanikari buruzko testu bat lantzen ari zen izurriteak jota hil zenean. Bibliografia, zoologia eta botanika modernoaren aitatzat jotzen da.

## Lan hautatuak 
* 1537 Dizionario greco-latino
* 1541 Enchiridion historiae plantarum
* Historia plantarum et vires, Basel, Robert Winter, 1541.
* Catalogus plantarum, Zürich, Christoph Froschauer (1.), 1542.
* 1545 Bibliotheca universalis (https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6473530 edizione Zurigo, Christoph Froschauer]) (ed. J. Simler 1574)
* 1545 Libellus de lacte et operibus lactariis
* 1548 Pandectarum sive partitionum universalium libri xxi
* 1551–1558 Historiae animalium
* 1551 Quadrupedes vivipares
* 1554 Quadrupedes ovipares
* De secretis remediis, Zürich, Andreas Gesner, 1554.
* De raris et admirandis herbis, quae sive quod noctu luceant, sive alias ob causas, lunariae nominantur, Zürich, Andreas Gesner & Jacob Gesner, 1555.
* 1555 Avium natura
* 1558 Piscium & aquatilium animantium natura
* 1552 Thesaurus Euonymi Philiatri
* 1553 Corpus Venetum de Balneis
* 1555 Mithridates de differentis linguis
* Historia Plantarum (ed. 1750)
* Der ... Theil des köstlichen und theuren Schatzes Euonymi Philiatri. Band 2. Geßner, Zürich / Straub, S. Gallen 1583

## Kanpo estekak
Trebbia

**Trebbia** () iparraldeko Italiako ibaia da, 115-118 kilometroko luzera duena. Po ibaiaren eskuinaldeko lau ibaiadar nagusietako bat da; beste hirurak Tanaro, Secchia eta Panaro dira. Genova (Liguriako eskualdea) eta Piacenza (Emilia-Romagnako eskualdea) probintziak zeharkatzen ditu, eta Brallo di Pregolako udalerrian Paviako probintziarekiko muga Lesima mendiaren eta Corte Brugnatella udalerriaren artean ere osatzen du tarte oso labur batez.

Arro hidrografikoko 1.150 km² horiek Emilia-Romagna (770 km²), Liguria (349 km²) eta Lonbardia (31 km²) artean daude banatuta. Bere ibaiadar nagusiak Aveto eta Perino uharrak (eskuinetik) eta Boreca uharra (ezkerretik) dira. Trebbiako bailara osatzen du.

## Historia 
Bi guduen eszenatokia izan zen: Trebbiako gudua deiturikoa (K.a. 218), Hanibal Barkaren eta Tiberio Sempronio Longo erromatar kontsularen artekoa, Bigarren Gerra Punikoan, eta 1799an, Bigarren Koalizioko Gerran, Aleksandr Suvorov jeneralaren tropa austro-errusiarren eta Jacques Joseph Macdonald jeneralaren tropa franko-italikoen artean izandako beste izen bereko guduarena, hain jendetsua eta gordina non hiru egun iraun zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekialdeko Trazia

**Ekialdeko Trazia** ( edo *Trakya*; ; ), **Turkiar Trazia** edo **Europar Turkia** ere deitua, Turkiako Errepublikako gaur egungo lurraldea den Traziako eskualde historikoaren zatiari ematen zaion izena da, europar kontinenteko turkiar lurralde osoa delarik. Eremu hori osatzen dute Europako lurzoruan dauden bost probintzia turkiarrek: Tekirdağ, Kirklareli, Edirne, Dardaneloen itsasartearen iparraldean dagoen Çanakkale probintziaren zatia, Gallipoliko penintsula bezala ezagunagoa, eta mendebaldea, Istanbul probintziako Bosforoko mendebaldea, Istanbul hiriaren gune historikoa hartzen duena, baita Edirne (Trazia osoa hartzen zuen otomandar valierriko hiriburu historikoa), Çorlu eta Lüleburgaz hiriak ere.

## Probintziak 
## Biztanleria 
*Balkanetako turkiarrak: (Bulgaria, Grezia, Errumania eta Jugoslavia ohiko turkiarrak)
*Pomakiar: (bulgariar musulmanak)
*Gatxalak: (gagauz musulmanak)
*Turkiar ijitoak: (xoraxaniarrak)

## Galeria 

EastTrace Landscape.jpg|Edirne probintziako ikuspegia
Meriç Köprüsü ve Meriç Nehri.jpg|Maritsa ibaiaren ikuspegia
Gürpınar'dan Büyükçekmece Gölü.JPG
ODRYSIANKINGDOM2.jpg
Macedonians coloured on this map from 1922.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mendebaldeko Trazia

**Mendebaldeko Trazia** (; ; ), **Greziar Trazia** ere deitua, Heleniar Errepublikako gaur egungo lurraldea den Traziako eskualde historikoaren zatiari ematen zaion izena da. Nestos eta Evros ibaien artean dago, herrialdearen ipar-ekialdean. Ekialdeko Trazia, Evros ibaiaren ekialdean dagoena, Turkiaren Europako zatia da, eta iparraldeari, Bulgariakoari, Iparraldeko Trazia deitzen zaio.

Paleoliton ere biztanleak zituen, eta greziar munduaren eragin politiko, kultural eta linguistikoaren pean egon da antzinate klasikotik; Egeoko uharteetako greziarrek eskualdea kolonizatu zuten (batez ere kostaldea) eta hiri oparoak eraiki zituzten, hala nola Abdera (Demokrito, Anaxagoras eta Protagorasen jaioterria) edo Sale. Bizantziar Inperioaren garaian, Mendebaldeko Traziak, inperioaren bihotzetik gertu zuen posizioaz baliatu zen, eta Erdi Aroko gune kultural eta komertzial greziar bihurtu zen; beranduago, Otomandar Inperioaren menpean, inguru horretan populazio musulmanak kokatu ziren, Greziako gutxiengo musulmanaren sorrera suposatuz.

Topografikoki, Traziak hainbat tamainatako mendiek itxitako arroak eta sakonki moztutako ibai-haranak tartekatzen ditu. Hiru eskualde-unitatetan banatuta dago (antzinako prefekturak): Xanti, Rodope eta Hebro. Horiek, Mazedoniako Drama, Kavala eta Tasos eskualde-unitateekin batera, Ekialdeko Mazedonia eta Trazia eskualdea osatzen dute.

Greziako Lurreko Armadaren IV. Kidegoak Xantin du egoitza; azken urteotan, eskualdeak nazioarteko komunikabideen arreta erakarri du, Europar Batasuneko lurraldean sartu nahi duten legez kanpoko etorkin eta errefuxiatuentzako funtsezko sarrera bihurtu ondoren; Greziako segurtasun-indarrak ere, Frontexekin lankidetzan, oso zabalduta daude greko-turkiar lurreko mugan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nahapana

**Nahapana** (antzinako grezieraz: Ναηαπάνα Nahapána; Kharosthi: ''''* Naha-pa-na, Nahapana; Brahmi: link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gupta_ashoka_n.svg|12x12pxlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gupta_ashoka_h.svg|15x15pxlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gupta_ashoka_paa.jpg|21x21pxlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gupta_ashoka_n.svg|12x12px , ), Mendebaldeko Kshatrapasen agintari garrantzitsu bat izan zen, indo-eszitoen ondorengoa, Indiako ipar-mendebaldean, K.o. I. edo II. mendean gobernatu zuena. Txanponetako baten arabera, Bhumakaren semea zen.

## Izena 
Nahapanaren izena bere txanponetan agertzen da Kharosthi Nahapana (𐨣𐨱𐨤𐨣), Brahmi forma Nahapāna (link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gupta_ashoka_n.svg|12x12pxlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gupta_ashoka_h.svg|15x15pxlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gupta_ashoka_paa.jpg|21x21pxlink=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gupta_ashoka_n.svg|12x12px) eta grezierazkoa *Nahapána'' (Ναηαπάνα), Saka izenetik eratorritako *Nāhapānä, "klanaren babeslea" esan nahi duena.

## Aldia 
Nahapanaren aldi zehatza ez da ziurra. Bere inskripzio talde bat zehaztu gabeko aro bateko 41-46 urteetakoa da. Aro hori Shaka aroa (K.o. 78an hasten dena) dela suposatuz, jakintsu batzuek bere erregealdia K.o. 119-124 bitartean esleitu dute.  Beste batzuen ustez, 41-46 urteak bere erregealdi urteak dira, eta bere agintea beste garai bati ematen diote. Esaterako, Krishna Chandra Sagar-ek bere erregealdia K.o. 24-70 bitartean esleitzen du,  R.C.C. Fynesek  -71 K.o. ,  eta Shailendra Bhandare-k K.o. 78. urtea bere erregealdiko azken urtea dela uste du. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Kategoria : Mendebaldeko Satrapak
Kategoria : II. mendeko Indiako monarkak
Karl Schenk

**Johan Karl Emmanuel Schenk** (Berna, 1823ko abenduaren 1a - *ibidem*, 1895eko uztailaren 18a) suitzar artzain protestante eta politikaria izan zen. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 1865ean, 1871n, 1874an, 1878an, 1885ean eta 1893an.

Umezurtz hamaika urte zituenetik, Alemanian bizi izan zen. 1839tik 1842ra Bernako eskolara joan zen eta gero teologia ikasi zuen. 1845ean bikario eta artzain protestante izendatu zuten Schüpfenen. 1848an ezkondu zen eta bederatzi seme-alaba izan zituen; horietako bi haurtzaroan hil ziren.

Alderdi Erradikal Demokratikoko kide izan zen, eta 1863an Suitzako Kontseilu Federaleko kide hautatu zuten. Bertan egon zen hil zen arte. Han Barne Arazoez arduratu zen nagusiki.
Sei aldiz izan zen Suitzako Konfederazioko presidentea, 1865, 1871, 1874, 1878, 1885 eta 1893. urteetan. Suitzako Gurutze Gorriko presidentea ere izan zen 1873tik 1882ra.

## Kanpo estekak
Augurio Perera

**Juan Bautista Luis Augurio Perera Orfila** (c.1822 - 1905), **Augurio Perera** izenez ezaguna, Ingalaterran kokatutako merkatari eta kirolari katalana izan zen, Harry Gem lagunarekin batera belar tenisaren aitzindari gisa aitortua.  .

## Biografia 
Perera Manresan (Katalunia)  jaio zen 1822 inguruan  Ingalaterrara joan zen bizitzera bere guraso Augurio eta Franciscarekin lau urte zituela, eta familia Londresen bizi izan zen hamar urtez, 1836an Birminghamera joan aurretik  1839an gainontzeko familia Manchesterrera lekualdatu ondoren,  Perera Midlands-en geratu zen, 1856an naturalizatuta,  Birminghameko Edgbaston eremuan kokatu eta Espainiako salgaiak inportatzen zituen negozio arrakastatsua ezarri zuen.  Bere anaia txikiak, Pedro eta Frederico, biek lehen mailako kriketean jokatzen zuten.

Erraketa-jokalari zalea, Bath Street Racquets Clubeko kidea zen Gem-ekin batera Birmingham-eko Bath Street-eko Racquet Court Inn-en ondoan, Edgbaston-eko 8 Ampton Road-eko Fairlight-tik bi kilometrora. Etxe honetako croket-zelaian izan zen Pererak eta Gemek 1859 eta 1865 urteen artean bai erraketa-jokoaren eta bai euskal pilotaren elementuak uztartzen zituen joko bat garatuko zutela,  *Lawn rackets*, *Lawn pelota* edo, azkenean, *Lawn tennis izena* jarriz. 

1873an,  Perera eta Gem Royal Leamington Spa-ra joan ziren bizitzera eta Manor House Hoteleko soropiletan jolasteko klub bat sortu zuten, Avenue Road-eko Pereraren etxe berriaren parean. Pererak Leamingtonetik Parisera joan zen 1883ko abenduan  Data honen ondoren bere bizitza ezezaguna zen duela gutxi arte.   Hala ere, ikerketa berriek agerian utzi dute Italiara lekualdatu zela, 1905eko azaroaren 1ean Sienan hil zela eta bi egun geroago hiriko hilerri nagusian lurperatu zutela. 

## Tenisa 
Tenisaren asmakuntza tradizionalki Walter Clopton Wingfield-i egozten zaio, hark 1874an *sphairistikè* deitu zuen joko baterako arauak argitaratu zituen. Lawn Tennis Elkartearen egoitzan dagoen Wingfielden estatua da. Dena den, *Tennis: A Cultural History* lanean, Heiner Gillmeister-ek, 1874ko abenduaren 8an, Wingfieldek Harry Gem-i idatzi ziola, komentatuz, bere belar tenisaren bertsioarekin esperimentatzen aritu zela urtebete eta erdi batez. 

Orain jada ez dago eztabaidan (Wingfield-i tradiziozko kredituak izan arren) Leamington Spa-n 1874ko belar tenis klub antolatu bat sortu zuten Gem eta Pererak hamarkada bat edo gehiago zeramatzatela beren asmakizuna. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harry Gem

**Thomas Henry Gem Maiorra** (1819ko maiatzaren 21a - 1881eko azaroaren 4a),  **Harry Gem** izenez ezaguna, ingeles abokatua, soldadua, idazlea eta kirolaria izan zen.

Bere lagun Augurio Pererarekin batera, belar tenisaren aitzindari gisa aitortua dago.  

## Biografia 
Gem Birminghamen jaio zen, William Gem-en semea, abokatua ere bai, eta Londresko King's College-n ikasi zuen. 1841etik aurrera Birminghamen abokatu gisa jardun zuen, eta 1856an magistratuaren idazkari bihurtu zen 

### Belar tenisa 
Gem-en kirol interesen artean erraketa-jokoa zegoen, Birmingham-eko Bath Street-eko Racquet Court Inn-en ondoan dagoen Bath Street Racquets Club-en jokatu zuen bere lagun Augurio Pererarekin, Birmingham-en egoitza duen merkatari katalan batekin. Erraketetarako beharrezkoak diren instalazio konplexu eta garestiengatik etsituta, ordea, biek antzeko joko bat garatu zuten, kanpoan jokatu zitekeena eta Pereraren Croquet belarrean jokatu zitekeena Edgbaston-eko 8 Ampton Road-n, euskal pilotaren jokoaren ezaugarriekin batera erraketetako elementuak sartuz. 

Joko hau 1865. urterako jokatzen zela jakina da, nahiz eta ikerketek iradoki duten esperimentazioa 1859. urtean hasi zela  Beraz, argi eta garbi *sphairistikè* jokoaren aurrekoa da, zeinaren arauak argitaratu baitzituzten eta ekipamendu horretarako Walter Clopton Wingfield maiorrak 1874ko martxotik aurrera saldu baitzuen.

Gem eta Pereraren jokoak tenis modernoarekin Wingfielden jokoarekin baino antza handiagoa zuen hainbat alderdi esanguratsutan, batez ere tamaina bereko eta konfiguratutako belar-kantxa angeluzuzen batean jokatzen zelako, Wingfield-en sphairistikè-n agertzen den sarean "gerria" duen harea erloju itxurako kantxan baino. 

Gem eta Pereraren jokoa, hasiera batean *, Lawn rackets* edo *pelota* izenez ezagutzen zen. 

### Hasierako tenis klubak 
1873 eta 1874 bitartean, Gem eta Perera Leamington Spa-ra joan ziren bizitzera eta 1874an *Leamington Kluba* sortu zuten Frederic Haynes eta Arthur Tomkins-ekin, tokiko ospitale bateko bi medikurekin, zehazki belar teniseko joko berrian aritzeko.   *Leamington Club*, 1874. urtearen amaieran *Leamington Lawn Tennis Club* izena hartu zuena, munduko lehen tenis kluba bihurtu zen, Avenue Road-eko Pereraren etxe berriaren parean Manor House Hoteleko belardietan jolasten.  

Gem 1864tik 1867ra Edgbaston Arku Tiro Elkarteko kide ere izan zen eta, nahiz eta zuzeneko frogarik ez dagoen frogatzen duen belar tenisa pertsonalki gizartean sartu zuela frogatzeko, joko hori gizartearen egutegian izan zen zalantzarik gabe 1875erako. 1877an Edgbaston Archery and Lawn Tennis Society izena jarri zioten elkarteari 

## Heriotza 
Gem 1881eko azaroaren 4an hil zen urteko ekainaren 25ean Sutton Parkeko kanpamendu militarrean gertatutako istripu baten ondorioz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Harry Gem Proiektua
Inocybe griseolilacina

***Inocybe griseolilacina*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Inocybe personata*, *Inocybe pusio*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 1,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, lehenengo koniko-ganbiletik ganbil-laura, titi txiki batekin; ertz inkurbatua, gortinaren hondarrek oxkarratua. Kapelaren azala iletsua edo fibrilatsu-tomentuduna, ezkatatsua, pitzatua, okre-marroi kolorekoa tindu moreekin.

**Orriak:** Zabal, zertxobait sabeldunak, more kolorekoak ale gazteetan  eta okre kolorekoak helduaroan.

**Hanka:** Nahiko luzea, zilindrikoa, okertua, azala morexka kolorekoa eta fibrila zuriekin.

**Haragia:** Zurixka, kapelan eta oinean apur bat morea. Irin usain sendoarekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen. "is inós" hitzetik eta burua, esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria, zenbait autoreren arabera toxikoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hostogalkorren basoetan, ale gutxiko taldeak eratzen ditu. Urria

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Europa, Groenlandia, Errusia, Turkia, Iran, Kaukasia, Txina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tokotorrean jolasa

**Tokotorrean** harrapatzeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Urretxun, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Joko honetan neska-mutilak aritzen ziren, urte osoan, Garizuman izan ezik. Bi taldetan banatu eta aurrez aurre jartzen ziren, elkarren artean tarte bat utziz herriko plazan edo Santa Barbara ermitaren arkupean. Talde bakoitzeko bat erdi aldera agertzen zen, eta beste taldekoren bat aurrena ukitzen zuenak "zigortuta" eramaten zuen bere saileko hormara, zuhaitzera eta abarretara. Ondoren harrapatutakoaren taldetik bila joaten zitzaizkion "zigortua" jaregiteko asmoarekin. Hori lortu ez, eta gainera bera ere harrapatzen bazuten, "zigortu”aren ondora eraman eta hura ere "sokan" jartzen zuten. Aldiz, beste taldekoei ihes egin eta "soka"n zeudenak ukitzen bazituzten, libre geratzen ziren, eta jokoari berriro hasiera ematen zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Juan Garmendia Larrañaga: *Ume jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 55-56.or.
Torniken jolasa

**Torniken jolasa**, baita ere Tornikea, harrapatzeko haur-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Berastegin eta Elduainen, Gipuzkoan, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Neska eta mutilen jolas honetarako, hormatik metro-erdi ingurura, marra bat egiten zen lurrean. Jolaskideek zotz egiten zuten hormaren kontra, oina arrasto gainean zutela nor jarri aukeratzeko. Gainerako lagunak, bi taldetan banatuta, elkarren atzetik abiatzen ziren. Harrapatutako neska edo mutila hormara eramaten zuten, zozketan aukeratuaren ondoan uzteko, eta gauza bera egiten ahalegintzen ziren gainerakoekin. Orduan berriro ematen zitzaion hasiera jokoari. Baina haurren batek ihes egin eta horma ukitzen bazuen, zaintzaileari muzin eginez, hormari "kontu egiten" zegoenaren ordez jartzen zen eta hark, berriz, taldeetako parte-hartzaileekin batera jarraitzen zuen jokoan..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*Juan Garmendia Larrañaga: *Ume jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 56.or.
Iparraldeko Trazia

**Iparraldeko Trazia** (; ; ), **Bulgariar Trazia** ere deitua, Bulgariako gaur egungo lurraldea den Traziako eskualde historikoaren zatiari ematen zaion izena da.

Iparraldeko Trazia Bulgariako hegoaldean dago, eta Balkanetako mendien hegoaldean eta Mesta ibaiaren ekialdean mugatutako lurralde osoari egiten dio erreferentzia; Greziako eta Turkiako mugei hegoaldean eta Itsaso Beltzari ekialdean. Sredna Gora, Trazia Garaiko ordokia eta Rodope mendien % 90 hartzen ditu. Klima ez da kontinentala, baizik eta kontinental-trantsiziokoa eta menditsua. Bulgariako tenperaturarik altuena hemen gertatu zen: 45,2  C-koa izan zen Sadovon 1916an. Eskualdeko ibai garrantzitsuenak Maritsa eta bere ibaiadarrak dira. Hiri garrantzitsuen artean, Plovdiv, Burgas, Stara Zagora, Sliven, Haskovo, Yambol, Pazardzhik, Asenovgrad, Kardzhali, Dimitrovgrad, Kazanlak eta Smolyan daude. Iparraldeko Traziak 42073 km²-ko azalera du.

1878an Otomandar Inperioak Ekialdeko Rumelia probintzia autonomoa sortu zuen eskualde honetan. 1885ean eskualdea Bulgariako Printzerriari atxiki zitzaion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julie de Graag

**Anna-Julia «Julie» de Graag** (Gorinchem, Herbehereak, 1877ko uztailaren 18a &ndash; Haga, 1924ko otsailaren 1a), akuarelista, grabatzailea, diseinatzailea eta margolaria izan zen.

## Biografia 
Gorinchemen jaioa, sei umeko familia baten laugarren alaba zen Julie de Graag. Hiru urte zituela, Johannes de Graag (1839-1916), kontuen eta ondarearen ikuskatzailea, eta Karoline Stephana Couwenberg (1850-1935) ' Hertogenbosch'-era aldatu ziren.

Haurra zenean, osasun ahula zuela eta arreta berezia jarri zioten. Amak, talentuzko margolari zaletua izanik, eskulanarekiko eta marrazkiarekiko grina transmititu zion.

1890eko hamarkadan, gurasoak Hagara joan ziren bizitzera seme-alabekin.

Julie de Graag berehala sartu zen Hagako Arte Ederren Errege Akademian, emakumez soilik osatutako eskola batean. Bere irakasleen artean, Johannes Josephus Aarts eta Henk Bremmer arte-kritikaria nabarmendu ziren, eta harekin perspektiba ikasi zuen. Geroago, artista independente gisa finkatu zen, eta hainbat trebetasun garatu zituen zurezko grabatuan, bordatuan eta pinturan.

1908ko urtarrilaren 1ean, sute batek bere lantegia zegoen lursaila erre zuen. Bere lan gehienak suak suntsitu zituen.

Bere jarduera artistikoarekin batera, marrazkia irakasten zuen Utrechteko neskentzako eskola batean.

## Heriotza 
Julie de Graagek bere buruaz beste egin zuen 1924an, 46 urte zituela.

## Lanak 
Julie de Graagek lore-gaiak, animalien azterketak, erretratuak eta herrien ikuspegiak lantzen zituen. Bere lana Art Nouveau estilokoa da, soila eta fina. Xilografian, maisutasunez erabiltzen zuen bukaerako zatia, muturrean luzetarako zura baino gogorragoa baitzen lantzeko, baina presio askoz finagoak sortzen ditu.

Bere lanak Utrechteko Centraal Museum-en, Kröller-Müller Museoan, Arnhemeko Arte Modernoaren Museoan, Boijmans Van Beuningen Museoan, Amsterdameko Rijksmuseum-en, Teyler Museoan eta Drentheko Eskualdeko Museoan aurki daitezke.

Fitxategi:Vogeltje.jpg|link=Archivo:Vogeltje.jpg|alt=Pájaro muerto (xilografía, 1917)|Hildako txoria (xilografia, 1917)
Fitxategi:Poes.jpg|link=Archivo:Poes.jpg|alt=Gato (xilografía en color, 1918)|Katua (koloretako xilografia, 1918)
Fitxategi:Oost-Indische_kers.jpg|link=Archivo:Oost-Indische_kers.jpg|alt=Capuchina (xilografía en color, 1919)|Kaputxina (koloretako xilografia, 1919)
Fitxategi:Twee_uilen.jpg|link=Archivo:Twee_uilen.jpg|alt=Dos búhos (grabado en madera, 1921)|Bi hontz (zurez grabatua, 1921)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* C. De Lorm, «Houtsneden van Anna Julia de Graag», De vrouw en haar huis, 14 (juillet 1919), 70-73. or.
* K J. Mienis, «De Gezusters M.J. en A.J. de Graag: een schelpen verzamelaarster en een kunstenares», Adaptentieblad NMV, vol. 323, 1. zk., 2001, 107.-108. or.
* Delia Gaze, *Dictionary of Women Artists*, 1. liburukia: «Introductory surveys: Artists, A-I», Londres/Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, 435-437 or.
* Marjan Groot, *Vrouwen in de vormgeving in Nederland 1880-1940*, Rotterdam: Uitgeverij 010, 2007.

## Kanpo estekak
Txantxari joko

**Txantxari joko**, baita ere **Txantxari jokue**, mutilen trebezia-jolasa da. Juan Garmendia Larrañaga etnografoak Udaben (Basaburua) eta Errazkinen, Nafarroa Garaian, jaso zuen jokoaren inguruko informazioa.

## Arauak 
Mutilen joko hau gehienbat uda aldean egiten zen. "Txantxaria" zenbait zuhaitz eta landareren kuskuilua da, kasu honetan haritzarena. Lurrean zuloa egiten zuten eta bi metrotik "txantxaria" bertan sartzen ahalegintzen ziren. "Txantxaria" lurrean biraka bota behar zen eta zulo gehienetan sartzen zuena izaten zen irabazlea.

## Errazkingo aldagaia 
Txantxari jokue zen hau. Plazan, eskola atarian, eliz atarian jokatzen zuten mutilek. Urte gutzian aritzen ziren. "Nik hasiko nauk" esanez ematen zion hasera, aurrenekoak ez baitzuen bentajarik. Makila txiki batez lurrean marra borobila egin eta lau metro ingurutik botata, lur gainean boteka, txantxaria barruan sartzen saiatzen zen. Errazago egiteko, mutikoek ahal zuten txantxaririk berdeena eta pisuena aukeratzen zuten. Lehenbizikoan ez bazuen sartzen, berriz botatzea egokitzen zitzaion "ez tuk sartu, tiazak berriz" entzun ondoren. Tiratzen zuen hurrengoak, aurreko txantxaria jo eta arrastotik kanpora ateraz gero, berea barruan utzita, jotako txantxaria irabazten zuen.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Juan Garmendia Larrañaga: *Ume jolasak*, Eusko Ikaskuntza, 2007, 183.or.
Escualdun gazeta

***Escualdun Gazeta***  (1885ko abendua - 1886ko urtarrila) Los Angelesen, AEBetan, ekoiztutako euskarazko aldizkaria izan zen. Lehen alea 1885eko abenduaren 24an plazaratu zen. Sortzailea eta zuzendaria Martin Vincent Biscailuz izan zen. Aldizkariaren hiru zenbaki baino ez ziren argitaratu.

## Aurrekariak 
*Escualdun Gazeta* euskaraz argitaratu zen bigarren aldizkaria izan zen, honen aurrekaria Uscal-Herriko Gaseta izan zen, Agosti Xahok argitaratua, 1848an, Baionan.

## Historia 
1885eko abenduaren 24an, *Escualdun Gazeta* euskarazko lehen astekariaren lehen alea kaleratu zuten Los Angelesen, AEBetan. Jatorri baxenafarra zuen Martin Vincent Biscailuz abokatua izan zen bultzatzaile eta zuzendaria, eta euskara hutsez eginiko lehen aldizkarietako bat izan zen. Hiru zenbaki argitaratu zituzten. 1886ko urtarrilaren 16an argitaratu zuen azken alea, inprenta ordaintzeko nahikoa harpidedun ez zuela eta. Hala adierazi zuen aldizkarian bertan:“Espanusie lagunteen esta posible ene adiskide maiteac nehundic segi desan. Sombeit badira ya abonatu direnac, bainan esta aski oraino ez hurbilteen ere”. “Segitu behar duta?” Azken aldizkari hau hartu ohi da euskarazko kazetaritzaren benetako aitzindaritzat, aurreko biak jarraitasun handirik ez izateaz gain, nahiko propagandistikoak baitziren, eta haien kalitatea urria, besteak beste, erabilitako hizkerari dagokionez. Edukiari dagokionez, %25a iragarpenak ziren, AEBko egunkarien estiloa jarraitu zuen, eta Los Angeles bizi ziren beste enpresari euskaldunak bertan txartatu zituzten haien hotelen edota okindegiei buruzko iragarkiak.

Gazetaren edukia erabat politikoa zen, eta berriak iritziz josita zeuden. Biscailuz demokrata sutsua zen, eta errepublikanoak gorroto zituen, adibidez, sheriff berriari "cafe hotzaren edale" esaten zion. Komunitate txinatarraren aurkako mezuak luzatu zituen, Anti-Chinese Union delakoa agertzean bere alde agertu zen eta txinatar guztiak ghetto batean biltzearen alde egin zuen (euskaraz, "Chino carrica"). Bestalde, apatxeak odolzaleak zirela zioen, emakumeak eta haurrak torturatzeko gai zirela.

AEBko beste estatu batzuetako berriak zein nazioartekoak txertatzen zituen, baina Californiako euskal komunitatearen interesak adierazi zituen batez ere, haien jaiotza, gaixotasun, negozio eta bestelakoak.

Aldizkariaren bitartez negozioa egiteko asmoa zuen ere, "Americanoak egin zaitezte" lemapean AEBko herritartasuna eskuratu nahi zuten euskaldunei bere abokatu zerbitzuak eskaintzen zizkien.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Martin Biscailuz
* Eugene Biscailuz

## Kanpo estekak 
* Aldizkaria Urazandi Liburutegi Digitalean.