open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shinar

**Shinar** (hebreeraz שִׁנְעָר *Šin`ar*, Septuagint Σεννααρ *Sennaar*) Mesopotamia lurraldeari deitzeko izena da. Biblia hebrearrean zortzi aldiz aipatzen da. Semitikoz proposatutako adiera eratorri batzuk *Shene nahar* "bi ibai" eta *Shene or* "bi hiri" lirateke, baina ez da ziurra.

## Kanpo estekak
Ons

**Ons uhartea** (galizieraz *Illa de Ons* eta gaztelaniaz *Isla de Ons*) Galiziako Pontevedrako probintzian dagoen uhartea da. Ozeano Atlantikoan, Pontevedrako itsasadarraren hasieran kokatzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Ons muelle.JPG|Onseko portua
Irudi:Isla de Ons ensenada de Caniveliñas.JPG|Ons uhartean dagoen Caniveliñas badia
Irudi:Isla de Ons 1.JPG|Ons uhartea
Irudi:Ons. Galiza.jpg|Ons uhartea

## Kanpo estekak 
* Ons uhartera bidaiatzeko webgunea 
* Ons uharteari buruzko webgunea (eleanitza)
* Ons uharteari buruzko orrialdea
Cíes uharteak

**Cíes uharteak** (galizieraz *Illas Cíes* eta gaztelaniaz *Islas Cíes*) Galiziako Pontevedrako probintzia dauden uharte multzo edo uhartedia da. Ozeano Atlantikoan, Pontevedrako itsasadarran kokatzen dira.

## Iruditegia 

Irudi:Illas Cies Praia.jpg|Hondartza
Irudi:Tipo_de_vegetación_en_las_Islas_Cíes.jpg|Basoa
Irudi:Solpor na Ria Cies ao fondo.jpg|Iluntzean
Irudi:Vista_paisajística_de_costa_y_vegetación_en_las_Isla_Cíes_(Galicia).jpg|Cíes uharteetako irudia

## Kanpo estekak 
* Cíes uharteen argibideak   
* Cíes uharteak, Vigoko Udalaren webgunean  
* Cíes uharteak, Vigoko Turismo Bulegoaren webgunean   
* Cíes uharteetako mapak
* Cíes uharteak. 3D Full HD bideoa
Neogeno

**Neogenoa** Zenozoikoaren barruko hiru garai geologikoetako bat da. Paleogenoaren bukaeran hasi zen, eta Kuaternarioarekin bukatu. Miozeno eta Pliozenoa garai honen barruan daude, nahiz eta azken aldian proposatu den Pleistozenoa eta Holozenoa hemen sartzea, gaur eguneraino helduz.

Garaiak guztira 23 milioi urte iraun zituen. Ugaztun eta hegaztiak asko garatu ziren, eta beste forma batzuk eraltiboki egonkor mantendu ziren. Kontinenteen mugimendu batzuk gertatu ziren; adierazgarriena, Ipar Amerikaren eta Hego Amerikaren arteko lotura sortu zuena. Klima ere hoztu zen, eta Kuaternarioko glaziazioekin amaitu zen. Hominidae familia agertu zen.

## Kanpo estekak
Paleogeno

**Paleogenoa** Zenozoikoko lehenengo garai geologikoa izan zen. Orain dela 65,5 ± 0,3 milioi urte hasi zen eta orain dela 23,03 milioi urte bukatu. 43 milioi urteko iraupena izan zuen. Ugaztunak eta belarra garai honetan hedatu ziren mundu osoan zehar. Paleozeno, Eozeno eta Oligozeno garaiak daude barnean.

Paleogenoa, Lurraren historian, trantsizio garaia izan zen. Lurra hoztu zen, batez ere lurburuen inguruetan. Sierra Nevada eta Mendi Harritsuak, Alpeak, Pirinioak eta Himalaia garai hartan sortu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hebrear Biblia

[thumb | Hebrear Bibliaren [XI. mendea|XI. mendeko eskuizkribu bat, arameraz idatzia.]]
**Hebrear Biblia**, **Juduen Biblia** edo  **Tanakh** jatorriz hebreeraz eta aramera zaharrez idatzitako Bibliako liburuak dira. Juduek idatzitako Biblia hau bat dator kristauen *Itun Zaharra*rekin (batez ere protestante bertsioarekin, zeinak ez baititu katolikoen zati deuterokanonikoak eta ortodoxoen *anagignoskomena*).

## Kanpo estekak
Espainiako Sustapen Ministerioa

**Espainiako Sustapen Ministerioa** () ondorengo arlo hauek bere ardurapean dituen Espainiako Gobernuko ministerioa da: itsas, lehor eta aireko garraio-azpiegiturak; garraio horien kontrola, antolaketa eta kudeaketa administratiboa; posta-zerbitzuen antolaketa eta zuzendaritza; astronomia, geodesia, geofisika eta kartografiari lotutako zerbitzuen zuzendaritza eta sustapena. Egun, Sustapeneko ministroa José Luis Ábalos da, PSOEko kidea.

## Egitura 
* **Planifikazio eta Azpiegituren Estatu Idazkaritza**
** **Azpiegituren Idazkaritza Nagusia**
*** Errepideen Zuzendaritza Nagusia
*** Burdinbideen Zuzendaritza Nagusia
** **Garraioen Idazkaritza Nagusia**
*** Hegazkintza Zibilaren Zuzendaritza Nagusia
*** Merkataritza-Ontziteriaren Zuzendaritza Nagusia
*** Errepide Bidezko Garraioen Zuzendaritza Nagusia
** **Arkitektura, Etxebizitza eta Lurren Zuzendaritza Nagusia**
* **Sustapeneko Estatu Idazkariordetza**
** Idazkaritza Tekniko Nagusia
** Programazio Ekonomikoko eta Aurrekontuen Zuzendaritza Nagusia
** Sustapeneko Ikuskaritza Nagusia
** Espainiako Geografia Institutu Nazionalaren Zuzendaritza Nagusia

## Aurreko izenak 
Ministerioak aurretik izandako izenak:

* Komunikazioen Ministerioa
* Herri Lan Ministerioa
* Herri Lan eta Komunikazio Ministerioa
* Komunikazio eta Merkataritza-Ontziteria Ministerioa
* Komunikazio eta Garraio Ministerioa
* Herri Lan eta Hirigintza Ministerioa
* Herri Lan, Garraio eta Ingurumen Ministerioa
* Sustapen Ministerioa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Bezero (argipena)

**Bezero** hitzak adiera ezberdinak ditu:

* merkataritzan, bezeroa enpresa bati zerbait erosten dion pertsona da.
* informatikan, bezeroa zerbitzari informatiko batek eskaintzen dituen zerbitzuak atzitzeko informatika aplikazioa da.
* Bezero Antzinako erromako giartean: Kliente (Antzinako Erroma)
Organigrama

[thumb|eskuinera|450px|Enpresa bateko [organigrama.]]

**Organigrama** erakunde bateko antolaketa irudikatzen duen diagrama bat da, erakundeko pertsona, sail edo funtzioen arteko hierarkia, eskumenak, erantzukizunak, komunikazio-harremanak eta bestelako loturak erakusten dituena. Marrazketa-programak erabiliz osa badaitezke ere, egun badira organigramak sortzeko programak sail ezberdinen arteko harremanak ezartzea bakarrik eskatu eta informazio horrekin grafiko egokiena, organigrama bera alegia, eratzen dutenak.

## Kanpo estekak
Pontevedrako itsasadarra

**Pontevedrako itsasadarra** Galiziako Pontevedrako probintzian dagoen itsasadarra da, hau Ozeano Atlantikoan kokatzen delarik. Berez, Galiziako Rias Baixas itsasadar multzoa osatzen duten hiru itsasadar nagusienetako bat da, gainera erkidego autonomo honetako turismo gune garrantzitsuena ere bada. Bestalde, isuriz eta neurriz Galiziako hirugarren handiena ere bada, 145 km²-ko azalera baitu. 3.937 hm³-ko isuria du.

Bertan Tambo uhartea dago, bere irteeran berriz Ons uhartea. Itsasadar honetako ezaugarri nabarmenetako bat bertan dauden txanelak dira.

## Kanpo estekak
Homininae

**Homininae** Hominidae familiaren barruko bi azpifamilietako bat da, primate Catarrhiniz osatua. Gizakia, gorilak eta txinpanzea talde honetakoak dira. Gizakiaren senide desagertuak diren *Australopithecus*, *Ardipithecus* eta *Paranthropus* generoak ere hemen sailkatzen dira.

## Sailkapen taxonomikoa 
**Homininae**
* Dryopithecini leinua†
** *Pierolapithecus*
*** *Pierolapithecus catalaunicus*
** *Udabnopithecus*
*** *Udabnopithecus garedziensis*
** *Oreopithecus* (zalantzazkoa)
*** *Oreopithecus bambolii*
** *Nakalipithecus*
*** *Nakalipithecus nakayamai*
** *Anoiapithecus*
*** *Anoiapithecus brevirostris*
** *Dryopithecus*
*** *Dryopithecus wuduensis*
*** *Dryopithecus fontani*
*** *Dryopithecus brancoi*
*** *Dryopithecus laietanus*
*** *Dryopithecus crusafonti*
** *Rudapithecus*†
*** *Rudapithecus hungaricus*
** *Samburupithecus*†
*** *Samburupithecus kiptalami*
* Gorillini leinua
** *Chororapithecus*†
*** *Chororapithecus abyssinicus*
** *Gorilla*
*** *Gorilla gorilla*
**** *Gorilla gorilla gorilla*
**** *Gorilla gorilla diehli*
*** *Gorilla beringei*
**** *Gorilla beringei beringei*
**** *Gorilla beringei graueri*
* Hominini leinua
** Panina azpileinua
*** *Pan*
**** *Pan troglodytes*
***** *Pan troglodytes troglodytes*
***** *Pan troglodytes verus*
***** *Pan troglodytes ellioti*
***** *Pan troglodytes schweinfurthii*
**** *Pan paniscus*
** Hominina azpileinua
*** *Sahelanthropus*† (zalantzazkoa)
**** *Sahelanthropus tchadensis*
*** *Orrorin*†
**** *Orrorin tugenensis*
*** *Ardipithecus*†
**** *Ardipithecus ramidus*
**** *Ardipithecus kadabba*
*** *Kenyanthropus*† (zalantzazkoa)
**** *Kenyanthropus platyops*
*** *Praeanthropus*†
**** *Praeanthropus bahrelghazali*
**** *Praeanthropus anamensis*
**** *Praeanthropus afarensis*
*** *Australopithecus*†
**** *Australopithecus africanus*
**** *Australopithecus garhi*
**** *Australopithecus sediba*
*** *Paranthropus*†
**** *Paranthropus aethiopicus*
**** *Paranthropus robustus*
**** *Paranthropus boisei*
*** *Homo*
**** *Homo gautengensis*†
**** *Homo rudolfensis*†
**** *Homo habilis*†
**** *Homo floresiensis*†
**** *Homo erectus*†
**** *Homo ergaster*†
**** *Homo antecessor*†
**** *Homo heidelbergensis*†
**** *Homo cepranensis*†
**** Denisovako hominino (izen zientifikorik gabe)†
**** *Homo neanderthalensis*†
**** *Homo rhodesiensis*†
**** *Homo sapiens*
***** *Homo sapiens sapiens*
***** *Homo sapiens idaltu*†
***** *Homo sapiens* arkaikoa (Cro-Magnon)†
***** Orein Gorriaren leizeko gizaki† (izen zientifikorik gabe; agian gizaki moderno edo gizaki moderno eta denisoviarren arteko hibrido)

## Erreferentziak
Ixa taldea

**Ixa taldea** Euskal Herriko Unibertsitateko ikerkuntza-taldea da, 1988 urteaz geroztik hizkuntzaren prozesamenduan lan egiten duena. Euskararen gaineko ikerketa aplikatua dute xede nagusi, baina beste hizkuntza batzuetan ikertzen eta produktuak garatzen ere aritzen dira.

Taldeak sortu dituen produktu ezagunenak hauek dira: Xuxen zuzentzaile ortografikoa, Matxin itzultzaile automatikoa Opentrad plataforman integratuta dagoena, Euskal WordNet sare lexikala, ZT, EPEC eta Lexikoaren Behatokia corpusak, euskarazko testuak analizatzeko balio duen Ixakat tresna-katea, eta hainbat hizkuntzatako testuak analizatzeko balio duen Ixa-pipes tresna-katea (euskara, ingelesa, gaztelania, frantsesa, galiziera, alemana, italiera eta nederlandera).

2019an AhoLab ikerketa-taldearekin batera HiTZ ikerketa-zentroa sortu zuen.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2023: UEUren ikasturte-hasierako hizlari gonbidatua izan zen Eneko Agirre ("Mundua suntsitzean adimen artifizialak euskaraz egingo ote du?").
* 2023: Kubak "Carlos J. Finlay" Ordenaren Saria eman zion Xabier Artolari 2023an. Kubako zientzialari nazionalei eta atzerritarrei ematen dien kondekoraziorik gorena da hori. Artolak eta Ixa Taldeak Kubarekin izan duten 20 urteko lankidetza zientifiko emankorrarengatik eman zioten saria.
* 2017: Bagerak bere 25. urteurrenean  Ixa Taldeari errekonozimendu saria
* 2013: Abbadia saria[thumb|300x300px|2013ko [Abadia saria|Abadia Saria Ixa Taldeari.]]
* 2012: Ibilaldian omendua teknologia berrietan euskara sartzeko egindako lanengatik.[thumb|300x300px|[Felisa Verdejo eta hainbat ixakideren  zuhaitz akademiko partzial bat (2023).]]
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Gipuzkoako Foru Aldundia. Garai berrietan euskara lantzeko tresna berriak sortzeagatik jaso du Ixa taldeak Abbadia saria (Prentsa bulego digitala, 2013-12-10)
* Ixa taldearen 25. urteurreneko bideoa.
* Euskara Teknologia berrietan. Informatika lantzen UEUn eta EHUnIñaki Alegria, Olatz Arbelaitz, Kepa Sarasola. Ibilaldia 2012
* Zientzia eta Teknologiaren corpusa (ZT)
* EPEC corpusa.
* Euskal WordNet sare lexikala
* Xuxen zuzentzaile ortografikoa
* Taldeak garatu dituen produktu guztiak.
* Taldeak argitaratu dituen artikulu zientifikoak.
* Taldearen proiektuak 1988tik.
* Hizkuntza Teknologia. Ixa Taldearen bloga. (2006-2022) Unibertsitatea.net  (UEU)
*  Ixa Group. Language Technology. News from the Ixa Group in the University of the Basque Country. (2009-2021) UPV/EHUko ehusfera blog komunitatea.
Randeko zubia

**Randeko zubia** Galiziako Pontevedrako probintzian dauden Moaña eta Redondela udalerriak lotzen dituen zubia da. Pontevedrako probintzian kokatzen da. 1978 - 1981 urte bitartean eraiki zen. Fabrizio de Miranda italiar arkitektoak, eta Florencio del Pozo eta Alfredo Passaro espainiar arkitektoek proiektatu zuten.

## Iruditegia 

Image:Columna norte del Puente de Rande.JPG|Iparraldeko zutabea.
Image:Columna sur del Puente de Rande.JPG|Hegoaldeko zutabea.
Image:Puente rande tablero inferior.JPG|Behealdeko taula.
Image:Puente rande tablero superior.JPG|Goialdeko taula.

## Kanpo estekak 
* Google Maps webguneko Randeko zubiaren aireko argazkia
Espainiako Inteligentzia Zentroa

**Espainiako Inteligentzia Zentroa** edo **Inteligentzia Zentro Nazionala** (gaztelaniaz *Centro Nacional de Inteligencia*, siglak **CNI**) Espainiako inteligentzia zerbitzu nazionala da. Egoitza nagusia A-6 errepidearen alboan dago Madrilen.  

Agentziaren helburu nagusiak Ipar Afrika eta Hego Amerika dira, baina munduko 80 herrialdeetan du presentzia. Egungo zuzendaria Esperanza Casteleiro da, 2022ko maiatzean Paz Esteban kargugabetu ondoren, independentisten espioitza auziko CNIren inplikazioa zela eta. 

Inteligentzia Zentroaren aurreko agentzia CESID izan zen.

## Barneko sailak 
CNIren atal nagusiak ondorengo hirurak dira:

* Zentro Kriptologiko Nazionala - *Centro Criptológico Nacional* (CCN)
* Segurtasun Bulego Nazionala - *Oficina Nacional de Seguridad* (ONS)
* Inteligentzia eta Kontrainteligentzia Bulego Nazionala - *Oficina Nacional de Inteligencia y Contrainteligencia* (ONIC)

## Bibliografia 
* Antonio M. Diaz Fernandez (2006) *Los servicios de inteligencia españoles. Desde la guerra civil hasta el 11-M. Historia de una transición*, Alianza Editorial.
* Carlos Ruiz Miguel (2002) *Servicios de Inteligencia y Seguridad del Estado Constitucional*, Editorial Tecnos.
* Fernando J. Muniesa y Diego Camacho (2005) *La España Otorgada. Servicios de Inteligencia y Estado de Derecho*, Editorial Anroart.
* Joaquín Bardavio, Pilar Cernuda y Fernando Jauregui (2000) *Servicios Secretos*, Editorial Plaza & Janés.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* CNCA

## Kanpo estekak 
* Centro Nacional de Inteligencia      
* Centro Criptológico Nacional
Manhattango zubia

**Manhattango zubia** (ingelesez *Manhattan Bridge*) Ameriketako Estatu Batuetako New York hirian dagoen zubi esekia da. Zubia 1909ko abenduaren 31an trafikoari ireki zitzaion. Manhattan eta Brooklyn barrutiak lotzen ditu.

## Ezaugarriak 
Zubiak New Yorkeko East River gurutzatzen du. East Riverren behe aldean egin zen hiruetatik azken zubia izan zen; aurretik Brooklyn zubia eta Williamsburg Bridge egin ziren. Zubia Ralph Modjeski zubi-ingeniari polakoak asmatu zuen; kableen diseinua León Moisseiffek aurretik eta Galloping Gertiek diseinatu zuten. Ibilgailuentzako lau bide ditu goiko mailan; beherko mailan hiru bide, lau metro-trenbide, oinezkonentzako bidea eta bizikletentzako bidegorria. Ibilgailuek ez dute bidesaririk ordaintzen.

Oinezkoentzako bidea 2001eko ekainean ireki zen berriro ere. 2004ko udararen amaiera arte bizikletek ere erabili zuten; azkenik, zubiaren iparraldeko aldean bizikletentzako bidegorria ireki zen. 

Egunero 450.000 pertsonek erabiltzen dute zubia: 85.400 ibilgailuetan eta 950 trenbideetan. %75 garraio publikoetan gurutzatzen dute. Egunean zehar 4.000 txirrindulariek gurutzatzen dute.

## Iruditegia 

Fitxategi:USA-NYC-Manhattan Bridge.jpg|Brooklyngo Zubitik ikusita.
Fitxategi:Manhattan Bridge, seen from FDR drive.jpg|FDR Drivetik ikusita.
Fitxategi:Empire_State_framed_by_the_Manhattan_Bridge_July_2009.jpg|Empire State zutabeen artean ikusita.
Fitxategi:MB north bikeway jeh.JPG|Manhattango bidegorria.
Fitxategi:Manhattan Bridge Construction 1909.jpg|Zubia eraikitzen.
Fitxategi:Puente de Manhattan.jpg|Manhattango zubia.

## Kanpo estekak 
* Manhattango zubiari buruzko webgunea
Oaxaca de Juárez

**Oaxaca de Juárez** Mexiko hegoaldeko hiri eta udalerria da, Oaxaca estatuko hiriburua. Hegoaldeko Sierra Madreren magalean dago, Oaxaca haranean, itsas mailatik 1.555 metrora. 2010ean 255.029 biztanle zituen hiriak, eta 263.357 biztanle udalerri osoak.

## Geografia 
### Klima 
Oaxacak sabanako klima dauka, *Aw* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Historia 
Espainarrak iritsi baino zenbait mende lehenago zapotekak eta mixtekak Oaxaka haraneko Monte Albán eta Mitlan bizi izan ziren. Hiri koloniala 1532an sortu zuten. Garrantzi handikoa izan zen Mexikoko Iraultzan, han jaioak baitziren Porfirio Díaz eta Benito Juárez presidente eta heroi nazionala. Hiriaren izena azken honen omenezkoa da.

## Ekonomia 
Ekonomia jarduera nagusiak kimika eta oihalgintza dira.

## Ondarea 
Hirigune historikoan garai kolonialeko eraikin bikain asko dago. Horregatik Mexikoko turismo gune nagusietako bat da. 1987an UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zuen. Aipagarriak dira Santo Domingo eliza, katedrala, Gobernu Jauregia eta La Soledad santutegia besteak beste, eta Oaxaca hiri inguruan dauden mixteken eta zapoteken aztarnategiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ugutz Robles-Arangiz

[260px|thumb|eskuinera|**Ugutz** ezkerrekoa da [Soroak laukoaren argazki honetan.]]

**Ugutz Robles-Arangiz Bernaola** (Bidarte, 1939ko urtarrilaren 10a - Beskoitze, 2022ko maiatzaren 12a) antzezle, umoregile, dantzari eta musikaria izan zen. Kultura arlo anitzetan aritua, besteak beste Euskal Kantagintza Berriaren sorreraren parte ere izan zen, Soroak laukoteko kide zenean. Manu Robles-Arangiz eta Luisa Bernaolaren hamaika seme-alabetako bat zen.

## Biografia 
Bidarten jaio zen 1939ko urtarrilaren 10ean; haurtzaroa Beskoitzen pasatu zuen eta herri hori zuen bizitzako kokaleku nagusia.

1952an familia osoa Bilbora joan zen; hor bere artezaletasuna lantzen hasi zen, geroago egin zuen bezala, hainbat esparru jorratuz: marrazketa ikasi zuen *Artes y Oficios* eskolan; antzerkian aritu zen *Txinpartak* taldean egun Euskaltzaindiaren egoitza den lekuan Gabriel Aresti, Alfontso Irigoien, Xabier Peña eta beste batzuekin; dantza ere landu zuen Olaeta taldean; eta kantuan Soroak laukoarekin, non lehen tenor aritu zen.

1960an arrazoi politikoengatik bi anaia zaharrenak atxilotu zituzten eta Beskoitzera itzuli behar izan zuen Iker anaiarekin; biek *Beskoiztarrak* antzerki taldea sortu zuten herriko gazteekin eta lehen urtean *Sorginak Etxaburun* lana eman zuen. Bai artearen munduan, bai abertzaletasuna bultzatuz, lan handia egin zuen. 1968an Piarres Larzabalek idatzi eta Telesforo Monzonek zuzendutako *Matalas* antzezlanean esku hartu zuen, besteak beste Kristiane Etxaluz, Daniel Landart idazleekin eta Xanpun eta Txomin Ezponda bertsolariekin batera.

Lanak arrakasta handia izan zuen eta hori dela eta Daniel Landarten ekimenaz Euskal Antzerkilarien Biltzarra sortu zen; Ugutz Robles-Arangiz hasieratik partaidea izan zen. Geroago *Zazpiribai* ikuskizunean parte hartu zuen Patxika Erramuzpe, Lurdes Iriondo, Pantxoa Karrere, Benito Lertxundi, Xabier Lete, Peio Ospital, Manex Pagola eta Iñaki Urtizberearekin.

1970, 1980 eta 1990eko hamarkadetan hainbeste jai eta ekitalditan ibili da txiste kontalari, aurkezle, umorista eta abar, bere kultura ezaguera zabalen laguntzaz. ETBko *Goraintzi* saioan ere aritu zen.

Ostalaritzan ere aritu zen Beskoitzen, *Ama-Lur* jatetxean.

2022ko maiatzaren 12an hil zen, iktus bat izan ondoren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Manu Robles-Arangiz
* Soroak laukoa
* Matalas (antzezlana)

## Kanpo estekak 
*  Elkarrizketa Berria egunkarian (2016ko abuztua)
*  Elkarrizketa (2010eko iraila) Argian.
*  Ugutz Robles-Arangiz Euskomedian.
Chetumal

**Chetumal** (maieraz: *Chactemàal*, “zuhaitz gorrien lekua”) Mexiko hego-ekialdeko hiria da, Quintana Roo estatuko hiriburua eta Othón P. Blanco udalerriko burua. Yucatán penintsulan dago, Chetumalgo badian, Belizeko mugatik hurbil. 2010ean 151.243 biztanle zituen.

## Geografia 
### Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Secret Intelligence Service

**Secret Intelligence Service (SIS)** Erresuma Batuko gobernuaren inteligentzia zerbitzua da. Komunikabideetan eta jendartean **MI6** izenaz ezagutzen da, *James Bond* filmetan bezalaxe. Barne Segurtasun Zerbitzua (MI5), Gobernuko Komunikazio Egoitza (GCHQ) eta Defentsako Inteligentzia Agentziarekin (DIS) batera, herrialdeko Inteligentzia Batzorde Bateratuan lan egiten du.

[ezkerrera|thumb|300px|Agentziaren egoitza nagusia [Londresen.]]

## Bibliografia 
* Aldrich, Richard J. (2006), *The Hidden Hand: Britain, America and Cold War Secret Intelligence*, 
* Davies, Philip H.J. (2004). *MI6 and the Machinery of Spying* London: Frank Cass,  (h/b)
* Davies, Philip H.J. (2005) 'The Machinery of Spying Breaks Down' in *Studies in Intelligence* Summer 2005 Declassified Edition.
* Dorril, Stephen (2001) *MI6: Fifty Years of Special Operations* London: Fourth Estate, 
* Humphreys, Rob (1999) *London: The Rough Guide*, Rough Guides, 
* Judd, Alan: *The quest for C : Sir Mansfield Cumming and the founding of the British Secret Service,* London : HarperCollins 1999, 
* Seeger, Kirsten Olstrup (2008) 'Friendly Fire' (DK) . A biography

## Ikus gainera 
* MI5

## Kanpo estekak 
* Secret Intelligence Service (ofiziala)
* Erresuma Batuko inteligentzia komunitatea
Karrakela arrunt

**Karrakela arrunta** (*Littorina littorea*), **magurio arrunta** eta **mangolino arrunta** ere deitua, itsas-barraskilo espeziea da, Littorinidae familiakoa, Ipar Atlantikoko kostaldeetan bizi dena.

## Deskribapena 
Karrakela arruntak gorputz biguna du eta maskor kiribildua eta puntaduna. Azalera latza du eta kolorea aldakorra da. Euskal Herrian beltz-beltza da bustia dagoenean, eta operkulu bat du gorputzari itsatsia. Tamaina ere jatorriaren araberakoa da, batez beste, 10-12 milimetro helduena.

## Bizi zikloa 
Emeek 10.000 eta 100.000 arrautza artean erruten ditu kapsula baten barnean. Bertatik larba fasean ateratzen dira, eta itsas hondoan kokatzen. Heldutasunera 10 mm dituztenean iristen dira, eta 5-10 urte bizi dira.

## Banaketa eta habitata 
Ozeano Atlantikoaren iparraldean aurkitzen da, hala ekialdean (Norvegiatik Afrika iparraldera) nola mendebaldean (Kanada eta Estatu Batuetako kostaldean). Mediterraneoan ere aurkitzen da, Itsaso Adriatikoraino behintzat.

Kostalde harkaiztsuak atsegin ditu eta harri txintxar soltetan bizi da, kamuflatzegatik soilik ez, itsasbeheran hezetasuna mantentzen delako baita ere.

## Erabilera 
Altamira leizean aurkitu izan dira duela 15.000 urteko karrakelen maskor pilaketak. Horrek adierazten du garai hartako komunitate ehiztari-biltzaileek kontsumitzen zutela.

Gaur egun karrakelak egosiak jaten dira. Oskoletik orratz bat erabiliz ateratzen dira. Magnesio iturburu garrantzitsua da (400 mg/100g).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Littorina

***Littorina*** itsas-barraskilo generoa da, Littorinidae familiakoa; **karrakela**, **magurioa** eta **mangolinoa** izenak ematen zaizkio euskaraz. Europan bederatzi espezie daude, marearteko zabalgunean bizi direnak. Ezagunena karrakela arrunta (*Littorina littorea*) da.

## Izena 
*Littorina* izena Littorina itsasotik datorkio, Itsaso Baltikoaren aurrekari geologikoa.

## Espezieak 
* *Littorina aleutica* Dall, 1872
* *Littorina arcana* Hannaford-Ellis, 1978
* *Littorina brevicula* (Philippi, 1844)
* *Littorina compressa* Jeffreys, 1865
* *Littorina fabalis* (Turton, 1825)
* *Littorina horikawai* Matsubayashi & Habe in Habe, 1979
* *Littorina islandica* Reid, 1996 †
* *Littorina kasatka* Reid, Zaslavskaya & Sergievsky, 1991
* *Littorina keenae*  Rosewater, 1978 
* *Littorina littorea* (Linnaeus, 1758), karrakela arrunta
* *Littorina mandshurica* (Schrenk, 1861)
* *Littorina natica* Reid, 1996
* *Littorina obtusata* (Linnaeus, 1758)
* *Littorina petricola* Arnold, 1908 †
* *Littorina plena* Gould, 1849
* *Littorina remondii* Gabb, 1866 †
* *Littorina saxatilis* (Olivi, 1792)
* *Littorina scutulata* Gould, 1849
* *Littorina sitkana* Philippi, 1846
* *Littorina sookensis*  Clark & Arnold, 1923 †
* * Littorina squalida*  Broderip & Sowerby, 1829 
* *Littorina subrotundata*  (Carpenter, 1864) 
* *Littorina varia*
* *Littorina zebra*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indiako ozeanoko uharte sakabanatuak

**Indiako ozeanoko uharte sakabanatuak** () Mozambikeko kanalean kokatutako koralezko uharte txiki batzuk dira. Uharteok ez dute batasun geografikorik osatzen, administratiboa baizik. Uharte sakabanatuak, horrela, Frantziaren lurralde austral eta antartikoak departamenduaren bost barrutietako bat dira. Madagaskarrek zein Mauriziok uharte hauek euren lurraldearen parte direla aldarrikatzen dute.

Uharte sakabanatuek 44&nbsp;km2-ko hedadura dute, eta bertan ez da inor bizi.

## Geografia 
* Europa uhartea: 28&nbsp;km²
* Uharte loriatsuak: 5,0&nbsp;km²
* Juan de Nova uhartea: 4,4&nbsp;km²
* Tromelin uhartea: 1,0&nbsp;km²
* Bassas da India: 0,2&nbsp;km²

## Historia 
2005. urtera arte, Uharte sakabanatuak Réuniongo prefetak administratzen zituen, eta data horretatik aurrera Frantziaren lurralde austral eta antartikoetako prefeta da arduraduna.

## Kanpo estekak
Pantelleria

**Pantelleria** () antzinean **Cossyra** deitua, Italiako uharte bat da, Siziliako itsasartean kokatutakoa, Mediterranear itsasoan. Siziliatik 100&nbsp;km hego-mendebaldera eta Tunisiatik 70&nbsp;km ekialdera kokatzen da. Administratiboki, Pantelleria Trapaniko probintziako udalerri () bat da. 83 km2-ko hedadurarekin, Sizilia inguruko sumendi-uharterik handiena da.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luke Skywalker

**Luke Skywalker** *Star Wars* filmetako protagonista da. Mark Hamill antzezleak jokatu du haren rola. Luke Skywalker George Lucasek sortutako *Star Wars* fikziozko munduko pertsonaia da, eta *Star Wars*ko jatorrizko trilogiaren protagonista. Padmé Amidala eta Anakin Skywalkerren semea zen. Tatooine planetan hazi zen bere aita Barne Indarraren Alde Ilunean jausi zenean; ama hil ondoren, horra bidali zuten bere osaba Owen eta izeba Berurekin, inperioak aurkitu ez zezan. Leia Organa printzesaren neba bikia da.

Filmetan bere helburua jedi zaldun bihurtzea da, Yoda eta Obi-Wan Kenobi maisuei jarraituz, baina bere aita Darth Vader Barne Indarraren Alde Argira itzultzea da bere ekintza garrantzitsuena.

## Kanpo estekak
Muskuilu

**Muskuilua** (*Mytilus edulis*) molusku kuskubiko bat da, *Mytilidae* familiakoa. Itsasoko animalia da, arroketan atxikia bizi dena marearteko gunean. Jateko ona da.

Batzuetan, *muskuilu* hitza *Mytilidae* familiako espezie guztiak izendatzeko erabiltzen da eta, gutxi batzuetan, familia honetakoak ez direna antzeko espezie batzuk izendatzeko ere bai (zebra-muskuilua, adibidez, Dreissenidae familiakoa).

## Ezaugarriak 
Gainerako molusku gehienen antzera, muskuiluak gorputz biguna dute, maskor kalkareoz babestua. Gorputz biguna hainbat atalez osatua dago: erraiak, hauek inguratzen duten mintz bat, zakatzak eta organo gihartsu bat, oina izenekoa.

Beste kuskubikoekin honako ezugarriak dituzte muskuiluek:
* kusku izeneko bi atalez osatutako maskorra (hortik *kuskubiko* edo *Bivalvia* izena)
* xafla itxurako zakatzak
* organo sentsorialak atzealdean kokatzen dira et, horregatik, ez dute bururik (kuskubikoak azefaloak dira)

## Sukaldaritza 
thumb|200px|Muskuilu egosiak

Egun, muskuiluak egosiak jaten dira gehien bat, Ipar Hemisferioan ekainetik abendura jaso ondoren, nahiz eta urte osoan zehar izoztuak eros daitezkeen. Errezeta ugari daude muskuiluak prestatzeko, hala nola, gratinatuak, Proventzako eran edo lapikoan. Belgikan eta Frantzia iparraldean *moules-frites* da prestaketa ohikoena (muskuilu egos.

Gordina ere jan daiteke, adibidez olio-ozpindua berakatzarekin. Baina, orduan, maskorra irekitzea zaila da, itxi-itxia baitago bizirik dagoenean. Muskuilua hilda badago, erraz-erraza da maskorrak irekitzea. Muskuilu biziak egostean berez irekitzen dira.

## Ikus, gainera 
* Zizare barrenari

## Kanpo estekak 
* Muskuiluak aitzakia, itsasertzeko ekologiaren hamaika bitxikeria Zientzia.net gunean
Mikel Nieve

**Mikel Nieve Iturralde** (Leitza, 1984ko maiatzaren 26a -) errepideko txirrindulari profesional ohi euskalduna da. Orbea-Oreka SDA taldearekin egin zuen debuta profesional mailan 2008an. 2009. urteaz geroztik Euskaltel-Euskadi taldean ibili zen 2013an hau desagertu zen arte. Orduan Team Sky talde britainarrera joan zen eta orain BikeExchange taldean dabil.

## Palmaresa 
Profesional gisa hiru garaipen handi lortu ditu, 2010eko Espainiako Vueltako 16.etapa, Cotobello mendatean (Kantabria) amaitutako etapa erregina, 2011ko Italiako Giroko 15. etapa, Giroko menditsuena, Gardeccia val di Fassan amaitu zena. eta 2016ko Giroko mendiko sailkapenaz gain 13. etapa.

**2002** (junior)
* 2. Iruñerriko Itzulian

**2006** (amateur)
* 2. San Pedro Sarian
* 2. Dorletako Ama Sarian

**2007**
* Balentziaga Memoriala
* Cursa Ciclista del Llobregat
* Altsasuko Saria
* 2. Espainiako Txirrindularitza Kopan
* 2. A Coruñako itzulian
* 2. Goierriko Itzulian
* 6. Bizkaiko Biran

**2010** (profesionala)
* 10. Espainiako Vueltan eta etapa bat
* 7. Lombardiako Giroan

**2011**
* 10. Italiako Giroan eta etapa bat
* 10. Espainiako Vueltan

**2012**
* 5. Suitzako Itzulian
* 10. Italiako Giroan

**2013**
* 4. Donostia Klasikoan

**2014**
* 4. Donostia Klasikoan
* 8. Dauphiné Libérén eta etapa bat
* 10. Tirreno-Adriatikoan

**2015**
* 2. Esloveniako Itzulian
* 4. Andaluziako Itzulian
* 6. Lombardiako Giroan
* 8. Espainiako Vueltan

**2016**
* Italiako Giroko Mendiko sailkapena 20px eta etapa bat

**2017**
* 8. Lombardiako Giroan

**2018**
* Italiako Giroko etapa bat

**2019**
* 4. Miguel Indurain Sari Nagusian
* 8. Euskal Herriko Itzulian
* 10. Espainiako Vueltan

**2020**
* 9. Poloniako Itzulian
* 10. Burgosko Itzulian

## Emaitzak lasterketa nagusietan 
## Taldeak 
* 2008: Orbea
* 2009-2013: Euskaltel-Euskadi
* 2014- : Team Sky

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Claude Chabrol

**Claude Chabrol** (1930eko ekainaren 24a, Paris &ndash; 2010eko irailaren 12a, Paris) frantziar zinema zuzendaria izan zen. Jean-Luc Godard eta Jacques Rivette zuzendariekin batera Nouvelle vague delakoaren azken ordezkaria izan zen.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Claude Chabrol zuzendariaren IMDBko fitxa ikusgai
Ostra

[thumb|300px|eskuinera|*[Ostratzar|Crassostrea gigas* ostra mota]]
**Ostrak** itsasoan bizi diren molusku kuskubiko batzuk dira, batez ere *Ostreidae* familiako espezieak. Ohikoena *ostra arrunta* da (*Ostrea edulis*).

Ostra mota batzuk oso aintzat hartuak dira sukaldaritzan, egosiak edo gordinak jateko. Beste batzuk, ordea, perlak ekoizteko erabiltzen dira. Maskorrak oso kaltzifikatuak egoten dira.

## Motak 
### Benetako ostrak 
Benetako ostrak *Ostreidae* familiakoak dira. Familia honetakoak dira jateko onak direnak, batez ere *Ostrea*, *Crassostrea*, *Ostreola* eta *Saccostrea* generokoak.

### Perla ostrak 
Perla ostrak ez daude benetako ostrekin senidetuak, *Pteriidae* familiakoak baitira. Perla ostra handiena *Pinctada maxima* itsas espeziea da, plater baten tamainakoa gutxi gorabehera.

Perla ostrek landuriko perlak edo perla naturalak sor ditzakete, jatorriaren arabera. Hala ere, ia molusku maskordun guztiek perlak sor ditzakete, nahiz eta balio handikoak ez izan. Inguru naturalean, ostra hauek perlak eratzen dituzte bizkarroi inbaditzaile ñimiño bat nakarrez estaltzean, eta ez hondar ale bat jaterakoan. Urteen poderioz, gauzaki urratzailea nakar geruza ugariz estaltzen da, eta perla biribilkara eratu. Perla mota ugari dago, kolore eta itxura askotakoak, nakarraren pigmentuaren eta jatorrizko gauzakiaren araberakoa.

### Beste ostra motak 
Beste molusku kuskubikok ere *ostra* izena hartzen dute, batez ere antzeko zapore edo itxura dutelako, edo perlak ekoizten dituztelako. Hauen artean daude ostra arantzatsuak (*Spondylidae*).

File:Crassostrea_gigas_p1040847.jpg| Ostratzarra (*Crassostrea gigas*)
File:Ostrea edulis Marennes p1050142.jpg|*Crassostrea gigas* irekia
File:Ostrea edulis.jpg|*Ostrea edulis*.
Fitxategi:Spondylus crassisquama.jpg|*Spondylus princeps*

## Kanpo estekak
Ostra arrunt

**Ostra arrunta** (*Ostrea edulis*) Europako molusku kuskubiko bat da, ostren artean ohikoena. Heldua denena, ostrak 3,8-11 cm zabal izaten dira. Naturan, espeziaren hedapena Europa mendebalde eta hegoaldeko kostaldea da, Norvegiatik Marokora, Britainiar Uharteak eta Mediterraneoa barne.
thumb|ezkerrera|*Ostrea edulis*

## Erreferentziak
Thabana Ntlenyana

**Thabana Ntlenyana** (3.482 m) Lesothoko, Drakensberg mendietako eta Hegoaldeko Afrika osoko mendirik altuena da. Kilimanjaro aldearen hegoaldean dagoen Afrikako tontorrik garaiena ere bada.

## Izenak 
**Thabana Ntlenyana** da gehien erabiltzen den izena; sothoz "mendixka ederra" esan nahi du, non *thaba(na)* izen generikoa den ("mendi", "muino"). **Thabantshonyana** ("mendixka beltza") ere deitzen zaio.

## Kokapena 
Mendia Mokhotlong Barrutian dago, estatuaren ipar-ekialdean eta Hegoafrikarekiko mugatik hurbil. KwaZulu-Natalen dagoen eta herrialde hegoafrikar hau Lesothorekin lotzen duen Sani Pass mendi lepotik hurbil dago.

Maluti (sothoz) edo Maloti (zulueraz) mendietan dago; horrela deitzen zaio Lesothon sartzen den Drakensberg mendietako sektoreari. Azken mendikate luze honek sothoz Quatlhamba izena du eta zulueraz uKhahlamba.

## Ohiko bidea 
*The Roof of Africa Scenic Route* izeneko ibilaldiak mendia dagoen eskualdera hurbiltzen gaitu. Gaur egun motordun ibilgailuetan egiten da hurbilpena baina betiko garraiabidea poneya izan da. Momulong eta **Thabana Ntlenyanaren** artean dagoen Sani Pass da poneyz ibilaldiak egiteko gune nagusia.

Sani Passetik 15 bat km daude tontorreraino eta bi egun ematen dira mendi lepotik mendira; Mkhomazi Passetik ere ibilaldiak antolatzen dira.

Urte osoan zehar igotzea posible bada ere, hilabeterik egokienak maiatza eta abuztuaren artekoak dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Drakensberg mendiak
* Lesotho

## Kanpo estekak 
*  Mendia Peakbaggerren.
*  Mendia SummitPosten.
*  Ibilaldiak Lesothon.
*  Eskualdearen ezaugarriak feow.org webgunean.
Bieira

**Bieira** edo **erromes-maskorra** (*Pecten*) molusku kuskubikoen generoa da.

## Espezieak 
*Pecten* generoko espezieak:
* *Pecten albicans*
* *Pecten maximus* - beira handia, litekeena da *Pecten jacobaeus* edo beira txikia espezie bera izatea
* *Pecten novaezealandiae*
* *Pecten sulcicostatus* Sowerby II, 1842
* *Pecten yessoensis*

## Erreferentziak
Bieira handi

**Bieira handia** edo **erromes-maskor handia**, sarri **erromes-maskorra** soilik, (*Pecten maximus*) molusku kuskubikoa da, Done Jakue bidearen ikur nagusia delako ezaguna.

Kusku asimetrikoduna, erraz ezagut daiteke goiko kuskua guztiz zapala eta uhin moduko saihetsez hornitua dagoelako. Kolore gorri-arrekoa da, batzuetan arrosakara edo orbanduna. Ezaugarri nagusia, animaliengan oso urria, dituen begi katadioptrikoak dira, islaz funtzionatzen dutenak. Kuskuak bat-batean itxiz igeri egiteko gai dira (hidropropultsioa).

Sukaldaritzan oso aintzat hartua da. Frantzian, haragiaz gain, guruin genitala ere jaten da. Hau bi ataletan banatua dago: atal arra, zuria, eta atal emea, gorri laranjakara.

Bada beste espezie bat, erromes-maskor txikia (*Pecten jacobaeus*), Mediterraneoan baino bizi ez dena, eta erromes-maskor handiaren antza handia duena. Badirudi bien arteko alde genetikoa oso txikia dela eta koespezietzat har daitezkeela.

Izadian hogei urte izatera irits daiteke.

## Ikurtzat erabilia 
Erromes-maskorra ondorengo hauen ikurra da:
* Done Jakue bidearena
* Shell petrolio konpainiarena
* Venus jainkosarena, bertatik jaio baitzen, elezaharrak dioenez

### Done Jakue bidea 
Erromes-maskorra ugaria da Galiziako kostaldean. Erdi Aroan, Done Jakue bideak Santiago Compostelakoatik haraindira jarraitzen zuen, Finisterrera iritsi arte. Han, erromesek bieira bat hartzen zuten, erromesaldiaren erakusgarri. Horrela, Bidearen ikur bihurtu zen. Egun ere, Done Jakue bidea markatzeko erabiltzen den ikur nagusia da.

File:St-Jakobbschelp belfortplein OLV-kathedraal Tournai.JPG|Ikurra Tournaiko katedralean
File:Chemin de Saint-Jacques.jpg
File:Wegmarkierungen Jakobsweg.jpg

## Erreferentziak
Karlos IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

**Karlos IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa** (, , ; Praga, 1316ko maiatzaren 14a - Praga, 1378ko azaroaren 29a) Bohemiako erregea eta Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea izan zen.

Joanes Bohemiakoa, Bohemiako erregearen semea zen. Pragako artzapezpikutegia (1344) eta unibertsitatea (1348) sortu zituen. 1356an Urrezko Bulda eman zuen, enperadorearen hautaketa arautzeko: elizako hiru hauteslek (Maguntziako, Koloniako eta Treverisko artzapezpikuek) eta lau hautesle laikok (Bohemiako erregeak, Rhineko konde palatinoak, Saxoniako dukeak eta Brandenburgoko margrabeak) hautatu behar zuten.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
Karlos IV.a lau aldiz ezkondu zen. Bere lehen emaztea Zuria Valoiskoa (1316-1348) izan zen, Karlos Valoiskoaren alaba eta Filipe VI.a Frantziako erregearen arrebaordea. Hiru seme-alaba izan zituzten.

Bigarren emaztea Ana Bavariakoa (1329-1353) zen, Rodolfo II.a Rhineko Palatino kondearen alaba, eta seme bat izan zuten.

Karlos IV.aren hirugarren emaztea Ana Swidnicakoa (1339-1362).

## Genealogia 
## Erreferentziak
Ekologistak Martxan

**Ekologistak Martxan** (gaztelaniaz **Ecologistas en Acción**, katalanez **Ecologistes en Acció**, galizieraz **Ecoloxistas en Acción**) Espainiako 300 taldetik gora batzen dituen konfederazio ekologista da. Lurraldekako federazioen bidez dago egituratuta. Federazioa duten lurraldeak hauek dira: Andaluzia, Aragoi, Asturias, Kanariak, Kantabria, Gaztela-Mantxa, Gaztela-Leon, Katalunia, Madril, Hego Euskal Herria (Ekologistak Martxan (Euskal Herria) da Hego Euskal Herriko federazioa), Extremadura, Errioxa, Melilla, Valentzia eta Murtzia.

Konfederazioaren bultzatzaileen artean Ramón Fernández Durán (1947-2011) dugu.

## Ikus, gainera 
* Ekologistak Martxan (Euskal Herria)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hego Euskal Herriko Ekologistak Martxan erakundearen webgunea
Banakuntza (argipena)

**Banakuntza** hitzak adiera zenbait ditu:
* sezesioa, herrialde bateko zati batek harekiko independentzia aldarrikatu eta burutzea (ikus, adibidez, Banakuntza Gerra);
* enpresan, banakuntza, kontsumitzaileari produktuak eta zerbitzuak helarazteko modua;
* estatistikan, probabilitate banakuntza.
Banakuntza (enpresa)

Enpresa batean, **banakuntza** ekoiztutako produktuak eta eskainitako zerbitzuak kontsumitzaileari helarazteko moduari deritzo. Banakuntzan abiapuntua enpresa bera da eta helmuga kontsumitzailea eta tartean bitartekari izenekoak kokatzen dira, produktuaren salerosketen bitartez azkenean produktua kontsumitzailearen esku jartzen dutenak. Enpresak produktuak zuzenean kontsumitzaileari saltzea ere erabaki dezake, bitartekaririk erabili gabe. Banakuntza marketin-arloan kokatzen da enpresaren barnean eta marketin-mix delakoaren lau osagai nagusietako bat da.

## Kanpo estekak
PIM

**Protocol Independet Multicast** (PIM) IP sareentzako multicast bideratze protokolo familia bat da. PIMk datuen banaketa eskaintzen du sare lokaletan edota hedapen zabaleko sareetan igorle batetik hartzaile askotara eta igorle askotatik hartzaile askotara. PIMri protokolo independentea deritzo ez duelako mekanismo propiorik topologiak detektatzeko, baina horren ordez beste bideratze protokolo batzuk emandako bideratze informazioa erabiltzen du, Border Gateway Protocol(BGP) bezalakoa adibidez.

Talde helburuanintzen bideratzaileen arteko datu bidalketarako PIMen lau aldaera daude:

* PIM Sparse Mode(PIM-SM) edo modu sakabanatua, eraikitzen du esplizituki direkzio bakarreko zuhaitz partekatuak Rendezvous puntu baten (RP) taldeka : errotuta, eta aukeran “shortest-path” zuhaitzak. Honen funtzioa, talde helburuanitzeko bideratzaileak sakabanatzea azalera zabalean irabaziz. :PIM-SM nahiko ondo eskalatzen du azalera zabaletan erabiltzeko. Hemen datagramen bidalketan erabiltzen den algoritmoa Join da.
* PIM Dense Mode (PIM-DM) edo modu dentsoa, eraikitzen du inplizituki “shortest-path” zuhaitzak domeinua multicast trafikoaz gainezkatuz eta :inausketa eginez hartzaileak ez dauden adarretan. Honen funtzioa, inguruko bideratzaile gehienak parte hartzea eta gertuen dauden beste :bideratzaileei informazioa bidaltzea, baina parte hartzen ez dutenei ezer ez bidaltzea da. PIM-DM eskalibilitate ezaugarri kaskarrak ditu. :Bideratzaileek datagramak bidaltzeko erabiltzen duten algoritmoa RPF da.
* Bidirectional PIM, eraikitzen du esplizituki bi direkziotako zuhaitz partekatuak. Ez du inoiz sortzen “shortest-path” zuhaitza beraz, latentzia :handiagoa izango du PIM-SM baino. Hala ere ondo eskalatzen du.
* PIM sourece-specific multicast (PIM-SSM) iturri bakarrak errotzen diren zuhaitzak eraikitzen ditu; modu horretan, aplikazio gutxi batzuetarako :seguruago eta eskalabilitate handiagoa duen eredua eskaintzen du. Protokolo honetan IP datagrama bat transmititzen da igorle batetik helburu batera :eta hartzaileak datagrama hauek jaso dezakete kanal batean harpidetuz.

Lauretatik, PIM-SM inplementazio handiena du. Normalean, PIM-SM IPTV sistemetan erabiltzen da, multicast fluxuen bideraketa egiteko VLAN eta azpisare edo sare lokalen artean.

## Bibliografia 
RFC 3973(http://tools.ietf.org/html/rfc3973) , Protocol Independent Multicast - Dense Mode (PIM-DM): Protocol Specification (Revised), A. Adams, J. Nicholas, W. Siadak (January 2005).
DCCP

**Datagram Congestion Control Protocol (DCCP)** garraio protokolo bat da mezuei orientatuta. DCCP zerbitzu arin bat da, buxadura kontrola egiten duena baina fidagarritasun gabekoa.

DCCP TCP fluxuan oinarritutako semantika erabiltzen duten aplikazioetarako pentsatua dago; baina, ez da beharrezkoa TCPk eskaintzen duen fidagarritasuna eta datagramen irteera ordena mantentzea. Era berean, SCTP protokoloaren ezaugarri bereziak (adibidez, fluxuaren entrega sekuentziala) erabiltzen ez duten aplikazioetarako egina dago DCCP.

DCCP datuen entregan denbora murrizketak duten aplikazioetarako erabilgarria da, baldin eta aplikazio hauetan datuen entrega ordenan egin behar bada eta sarearen buxadura ekiditeko mekanismoak erabiltzen badira. Horien artean multimedia aplikazioak, internet telefoniarako aplikazioak etab. aurkitzen dira. Aplikazio hauen ezaugarri bat honakoa da: transmisio baten galdutako mezuak birbidali ordez nahiago dute mezu berriak bidaltzea. Normalean, aplikazio hauek TCPrekin batera edo UDPrekin batera eta buxadura kontrolerako mekanismo propioa erabilita edota kontrolik gabe erabiltzeko pentsatuak daude.

DCCP mekanismo nagusi bezala jarri daiteke UDPren gainean oinarritutako aplikazioetan, gehituz nahi ez gero, konfiantzadun mekanismoak edota ordenako entrega egiteko UDP/DCCPko goiko atalean.

DCCP konexio batek datu trafikoa eta miaketa trafikoa daramatza. Azken hau igorleari bere datu paketeak ondo heldu diren jakinarazten dio. ACKak erabiltzen ari den kongestio kontroleko mekanismoak behar duen bezain besteko fidagarritasunez transmititzen da, ziurrenik erabateko fidagarritasunez.

DCCPk aukera bat du ID paketeen zenbaki sekuentzia luzeentzat (48bit), ID byte baino zerbait gehiago, TCPn moduan.

DCCP RFC 4340 bezala argitaratuta izan zen, kategoria estandarrean noski, IETFaren bidez 2006ko martxoan, bere egileak izanik E. Kohler, M. Handley eta S.Floyd.

Linux lehen aldiz inplementatu zuela DCCP, bere kernelaren 2.6.14 bertsioan eta hobetzen joan dira bertsio berri bakoitzarekin.

#### RFCak 
* RFC4336
:* Problem Statement for the Datagram Congestion Control Protocol (DCCP), Egileak: S.Floyd, M.Handley, E.Kohler.
* RFC4340
:* Datagram Congestion Control Protocol (DCCP), Egileak: E.Kohler, M.Handley, S.Floyd.
* RFC4341
:* Profile for Datagram Congestion Control Protocol (DCCP) Congestion Control ID 2: TCP-like Congestion Control, Egileak: S.Floyd, E.Kohler.
* RFC4342
:* Profile for Datagram Congestion Control Protocol (DCCP) Congestion Control ID 3: TCP-Friendly Rate Control (TFRC), Egileak: S.Floyd, E.Kohler, J.Padhye.

## Bibliografia 
* http://tools.ietf.org/html/rfc4340#section-7.6
* https://web.archive.org/web/20100711101428/https://www.linuxfoundation.org/collaborate/workgroups/networking/dccp
* http://www.phelan-4.com/dccp-tp/tiki-index.php
* http://read.cs.ucla.edu/dccp/

## Kanpo estekak
CSIRT

**CSIRT (Computer Security Incident Response Team)** teknologia segurtasun erasoetarako erantzun zentro bat da, adituez osaturikoa. Hauek sare globalen eta ordenagailuen segurtasun egoera aztertzen dute, eta sareko erasoen aurrean kaltetuei erantzun zerbitzuak ematen diete. Baita mehatxuetarako alerta erlatiboak eta ahultasunak azaleratzen dute eta gure sistemen segurtasuna hobetzera lagundu dezakeen informazioa eskaintzen dute.
CSIRT (Computer Security Incident Response Team) terminoa Europan erabiltzen dena da zentro hauei deitzeko eta CERT (Computer Emergency Response Team) EEBBtan erabiltzen dena da.

## Motibazioak, helburuak, funtzioak 
Birusek eragindako galeren kantitate handia, ahultasunak, sistemetan baimendu gabeko sarrerak informazio bila, babestutako informazioaren lapurreta, etab dira CERT/CSIRT sortzeko arrazoiak.
CSIRT batek hartu, analizatu eta erantzun egiten du jasotako gertaeren txostenak, bere komunitateko kideek bidalitakoak, beste CSIRT batzuk, edo hirugarren pertsona batzuk bidalitakoak.
Alde honetan defini ditzakegu hurrengo terminoak:
* Constituency: Zerbitzuak ematen zaion komunitatea da eta arduradun bezala CERT/CSIRT bera dena.
* Segurtasun Gertaera: Edozein gertaera erreal edo susmagarri segurtasun informatikoarekin edo sare segurtasunarekin lotuta dagoena.
##### CERT/CSIRT baten funtzioak dira 
* Segurtasun gertaera larriak prebenitu eta arintzera laguntzea constituency-ari.
* Informazio oso garrantzitsuak babestera laguntzea.
* Informazioren segurtasuna koordinatu era zentralizatu.
* Frogak gordetzea, judiziora joan behar balitz.
* Laguntza eta asistentzia ematea erabiltzaileei segurtasun arazoetatik berreskuratzeko.
* Segurtasun arazoen erantzuna era zentralizatu baten ematea.

##### CERT/CSIRT baten topologia 
* Constituency.
* Konpetentziak.
* Zerbitzu erreaktiboak.
* Aurrezaindutako zerbitzuak.

##### Bere xedeak esaten duenez CERT/CSIRT bat izan daiteke 
* Sektoreko CERT/CSIRT bat.
* Merkataritza CERT/CSIRT bat.
* Azpiegitura larrien CERT/CSIRT bat.
* Publiko/administrazio sektoreko CERT/CSIRT bat.
* Erakunde baten barneko CERT/CSIRT bat.
* Militar CERT/CSIRT bat.
* Nazio CERT/CSIRT bat.
* PYMErako CERT/CSIRT bat.

#### CERT/CSIRT bat eskaintzen duen zerbitzuak 
CERT/CSIRT bakoitza desberdina eta baliabideen arabera eta bere erabiltzaileen lehentasunen arabera erabakitzen dute zein zerbitzu eskaini. CERT/CSIRT batek eskaini dezakeen zerbitzuen adibideak:
**Aurrezaindutako Zerbitzuak**
* Segurtasun oharrak.
* Ahultasun bilaketak.
* Auditoretza edo segurtasun ebaluazioak.
* Segurtasun tresnen mantenamendu eta konfigurazioa.
* Segurtasun tresnen garapena.
* Segurtasunarekin erlazionatutako informazioaren zabalpena.
**Zerbitzu erreaktiboak**
* Segurtasun gertaeren gestioa.
* Ahultasun gestioa.
## Kanpo estekak 
* https://www.ccn-cert.cni.es/index.php?option=com_content&view=article&id=24%3Aique-es-un-cert&catid=7%3Afaq&Itemid=34&lang=es&filter= CCN-CERT
* http://www.csirt.org
* http://www.jpcert.or.jp/english/ir/