Alda Facio Montejo

**Alda Facio** **Montejo** (Costa Rica, 1948ko urtarrilaren 26a) legelari feminista, idazle, irakasle eta nazioarteko aditu aipagarria da Latinoamerikan. Nazioarteko Zigor Auzitegian genero-justizia baten aldeko Emakumeen Caucus-aren sortzaileetako bat da. 1991tik, Delituaren Prebentziorako eta Delitugilearen Tratamendurako Nazio Batuen Latinoamerikako Institutuaren (ILANUD) "Emakumea, Justizia eta Generoa" programaren zuzendaria da, eta Justizia eta Generoa Fundazioaren presidenteordea. Horrez gain, *Ventana* taldea sortu zuen, hirurogeita hamarreko hamarkadan Costa Ricako lehenengo talde feministetako bat.

Gizarte Berdintasunerako Legearen sustatzaileetako bat izan zen laurogeiko hamarkadan, eta, gainera, emakumeen eskubideen urraketari buruz Vienan Auzitegiak antolatu zituen munduko 10 emakumeetako bat izan zen.

## Biografia 
Gonzalo Facio Segreda abokatu eta politikariaren eta bere lehen emazte Maria Lilia Montejo Ortuñoren alaba da. Giannina Facio Francoren (Ridley Scott zinemagile britainiarraren emaztea) ahizpa erdia da, aitaren bigarren ezkontzatik jaioa. 

17 edo 18 urte zituenean deskubritu zuen feminismoa, hirurogeiko hamarkadan. Feminista izateko arrazoia hauxe da bere hitzetan: “feminismoak eta feministek indarrak ematen dizkizute, jakiteak mundu mailako mugimendu baten parte izateak energia asko ematen du aurrera egin ahal izateko”.

Vietnamgo gerraren aurkako ikasle eta aktibista New Yorken, 16 urte zituela, Kate Milleten ideiei buruzko testu bat suertatu zitzaion ustekabean, ondoren "Política sexual" liburua bihurtuko zena. Lucía Lagunes Huerta kazetari mexikarrarekin izandako elkarrizketa batean azaltzen duenez, testuak  "bizitza aldatu zion".

New Yorkeko Unibertsitatean egon zen bitartean, Jurisprudentzia Konparatuan eta Nazioarteko Zuzenbidean masterra egin zuen, Emakumearen Zuzenbidean azpimarratuz, eta autokontzientziako lehen taldeetan parte hartu zuen. Hor aurkitu zuen mugimendu feminista eta gerraren aurkako manifestazio bakezaleak babestu zituen. Abortuaren legalizazioaren aldeko martxak hasi ziren. 71. urtean Italiara joan zen eta ondoren Genevara, Costa Ricako enbaxadan lan egitera. Hitzaldi batean, Giza Eskubideen kontzeptua ezagutu zuen eta borroka feministaren aktibismoan sartzearen aldeko apustua egin zuen.

1976an Costa Ricara itzuli eta zuzenbidea ikasten hasi zen. Costa Ricako Unibertsitateko lizentziatura-tesia Zuzenbide Fakultatean egin zen genero sentsitiboko lehen tesia izan zen. 

Emakumeen eskubideen defentsan ikasitakoa erabiltzen du: “zaila delako patriarkatuaren aurkako borroka; bataila bat irabazten den bakoitzean beste pila bat etortzen zaio gainera. *Emakumeen aurkako indarkeriari buruzko lege bat lortzen duzu* –gaztetan ez zegoen halakorik–; *orduan*, horrekin arazoa konponduko duzula uste duzu, eta orduan konturatzen *zara* ezetz, hesi eta oztopo guztiak daudela, amaitu ezina bihurtuz"

### Generoa eta giza eskubideak 
Bere bizitza profesionala laurogeiko hamarkadan hasi zen: 1981ean Emakumeen Aurkako Indarkeriari buruzko I. Mintegia antolatu zuen, Costa Ricako Gorte Gorenean. Gerora, 1984an, Costa Ricako Unibertsitatean emakumeei buruzko ikerketetan maisutza sortzeko eztabaidetan parte hartu zuen. 1987an Emakumeen Giza Eskubideei buruzko I. Tailerra antolatu zuen, Giza Eskubideen Institutu Inter-amerikarrak sustatuta.

Laurogeita hamarreko hamarkadan, Giza Eskubideen, Emakumearen eta Nazioarteko Zigor Gortea Ezartzeko Munduko Konferentziekin lotutako jardueretan parte hartu zuen. Giza Eskubideei buruzko Eskualdeko Konferentzia prestatzeko "La Nuestra" satelite konferentziaren antolatzaileetako bat izan zen, eta Vienako Konferentzian Emakumeen aurkako Indarkeriari buruzko Auzitegiko koordinazio-taldeko kide izan zen. Antolaketan lagundu zuen eta El Salvadorreko VI. Topaketa Feministan egin zen Herri Auzitegian epaile izan zen. Gainera, Costa Ricako, Haitiko eta Ekuadorreko epaitegietan epaile lanak egin ditu.

Emakumeen aurkako indarkeriari lotutako hainbat lege diseinatu ditu, eta giza eskubideen teorian eta praktikan eta zuzenbidean, oro har, androzentrismoa salatu zuen lehenetarikoa izan zen. 1994an, Karibeko eta Latinoamerikako emakumeen aurkako indarkeriari buruzko GKEen txostena egin zuen Mar del Platako Prestakuntza Konferentziarako, eta Latinoamerikako hautagai bakarra izan zen sortu berri zen Nazio Batuen Batzar Nagusiko Emakumeen aurkako Indarkeriari buruzko Errelatore Bereziaren postua betetzeko. Azkenean, Radhika Coomaraswamyri egokitu zitzaion.

1998an Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalaren 50. urteurrena ospatzeko Auzitegian lekukotasuna eman zuen. 1999tik, "Emakumeen eskubideak ez dira aukerakoak" kanpainako aholku-batzordeko kidea da, eta IWRAW (''International Womens 'Rights Action Watch Asia Pacific*) *Asia Pacific* eta *JASS*eko aholkularia, beste emakume-erakunde batzuen artean.

2005etik Emakumeen aurkako Indarkeriaren Azterketa Sakonerako Aholku Batzordeko kide da NBEn.

1990az geroztik, Nazio Batuen agentziek, gobernuek edo gizarte-erakundeek antolatutako hitzaldi eta bileretan parte hartzen du, emakumeen aurkako genero-indarkeria, sexu-eskubideak eta ugalketa-eskubideak, legedia eta emakumeen giza eskubideak bezalako gaietako hizlari edo aholkulari gisa, besteak beste.

Bere ekarpen garrantzitsuenen artean, Alda Faciok emakumeen aurkako indarkeriaren aurkako araudia sortzen lagundu du. Zuzenbideari eta generoari buruzko eskolak eman ditu nazioarteko eta Costa Ricako unibertsitateetan, eta zuzenbidea genero-ikuspegitik aztertzeari buruzko liburuak idatzi ditu.

Horrez gain, Nazio Batuen Giza Eskubideen Kontseiluak izendatu zuen nazioarteko adituen talde bat osatzeko. Aditu horiek munduko emakumeen diskriminazioaren aurka egiten dute, eta gai horri buruz bultzatutako nazioarteko legeak eta konbentzioak praktikan jarri direla egiaztatzen dute. Gainera, emakumearen aurkako diskriminazioari buruzko lantaldea legedian eta praktikan integratzen duen latinoamerikar bakarra da.

1970ean aktibismo feministan hasi zenetik, hainbat proiektutan hartu du parte, besteak beste, Costa Ricako lehen aldizkari feministan, Emakumeen Eskubideen Defentsarako Latinoamerikako Batzordean (CLADEM), Justizia eta Generoa Fundazioan eta Nazioarteko Zigor Gortean genero justizia baten aldeko emakumeen Caucusean.

Hamarkada bat baino gehiagoan FEMPRESSen lan egin zuen, Latinoamerikako lehen informazio-sare feministan, Txilen. 

*Ventana* eta *Las Entendidas*, gerora *Petateras*, erakunde feministetako kide ere izan da. 

Beste ekofeminista batzuekin batera, *Luna llena* komunari eta WHRI ikastaroari hasiera eman zien. Ikastaro trinkoa da, eta gaur egun Torontoko Unibertsitatean ematen da. Horrez gain, JASSekin lankidetzan aritzen da, munduko hainbat tokitako ahalegin feministak babesten dituen erakundearekin.

### Feminismoa 
Facioren ustez, feminismoa "*oso teoria eta praktika'' erraza da, gizakiok, guztiok, gizonekiko berdinak garela uste duelako." feminismoa "teoria kritikoa dela uste du, eta, aldi berean, utopia eta aukera bat planteatzen duen teoria."

Alda Faciok feminismoa korronte ezkertiar edo liberal zabalagoen 'barruan' dagoen emakumeen gai espezifiko gisa tratatzearekin ez dagoela ados adierazi du. Korronte horien eragina badago ere, "F larria duen" feminismoa teoria eta praktika autonomoa da, eta teoria, doktrina edo pentsamendu-korronte guztiek egiten duten bezala garatzen eta kritikatzen ditu haren jatorri diren ideiak; are gehiago dio feminismoak liberalismoaren, ezkerraren, esklabotzaren aurkako mugimenduen, ekologisten eta giza eskubideen aldeko mugimenduen ideiak eta jarrerak hartzen dituela, baina korronte horiek baino garatuago dagoela, oro har, emakumeen errealitatea baztertzen baitute.

Nazioartean erreferente izan da bere lana. *Diccionario de la Transgresión Feminista*  nabarmentzen da, eta honela definitzen du feminismo erradikala: «feminismoaren korronte bat da, ez duena aipatzen gehiegizko beligerantzia edo fanatismoa, erradikal hitzak iradoki lezakeen bezala, baizik eta korronte horrek esaten duena desberdintasun soziala ezabatzeko ezinbestekoa dela arazoaren erroari erasotzea»Erro hori patriarkatua izanik. "Ginopia" bezalako terminoak ere garatu ditu.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1996 "Emakumeen Giza Eskubideen I. Nazioarteko Saria", Women, Law and Development International erakundeak emana, emakumeen giza eskubideen kontzeptualizazioan, defentsan eta sustapenaren arloan egindako lan aitzindariagatik.
* 2015ean, Emakumeen Institutu Nazionalak (INAMU) saria eman zion, Amelia Barquerorekin eta Thelma Curling-ekin batera Emakumeen Galerian parte hartzeko, horietako bakoitzak kulturaren, politikaren eta giza eskubideen munduari egindako ekarpen aitzindariagatik; izan ere, herrialdearen garapenerako, genero-berdintasunaren aldeko borrokarako eta emakumeen giza eskubideak aitortzeko ondarea da.

## Argitalpenak 
* *Declaración Universal de Derechos Humanos: textos y comentarios inusuales* , San José: ILANUD eta UNIFEM, 2001.
* *Género y Derecho* (Lorena Fries-ekin batera), Txile: Ediciones LOM, 1999.
* *Repensarnos como mujeres para reconceptualizar los derechos humanos*. In: Género y Sociedad , Santo Domingo, 3. liburukia, 1. zk., maiatza-abuztua, 1995, 1-55 orr.
* *Sobre Patriarcas, Jerarcas, Patrones y Otros Varones (una mirada género sensitiva del Derecho)*, San José, ILANUD, 1993 (argitaratzailea).
* *Cuando el género suena, cambios trae: una metodología para el análisis de género del fenómeno legal*, San Jose: ILANUD, lehen edizioa, 1992
* Women Redefining Democracy - May 7, 2009  , .
* How the Seed was Planted, Carnegie Council - November 5, 2003
* Feminismo, género y patriarcado.
* Los derechos reproductivos son derechos humanos. Instituto Interamericano de Derechos Humanos. San Jose, C.R. : IIDH, 2008

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* “Por qué soy feminista”, Alda Facio 1995, Alda Facio 1995 Gure Amerikako ideia feministak.
* El concepto de justícia de género: teorías y modos de uso Carolina Vergel Tovarren eskutik