open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrés Pastrana

**Andrés Pastrana Arango** (Bogota, 1954ko abuztuaren 17a) abokatu, enpresari, diplomatiko, kazetari eta politikari kolonbiarra da. Kolonbiako presidentea izan zen 1998ko abuztuaren 7tik 2002ko abuztuaren 7ra. Kolonbiako Alderdi Kontserbadoreko kide ohia, Indar Demokratiko Berriaren buruzagia da gaur egun.

1988ko Kolonbiako hauteskundeak prestatzen ari zirela, Andres Pastrana bahitu zuten Medellingo karteleko 'Los Extraditables'-ek, Bogotako Alkatetzarako kanpainaren egoitzan, La Soledad auzoan. Gatibualdiak urte horretako urtarrilaren 18tik 25era iraun zuen, askatu zutenean, eta horri esker irabazi ahal izan zituen hurrengo martxoko hauteskundeak.

Pastrana Kolonbiako presidentea izan zen 1998tik 2002ra. Aldez aurretik Bogotako alkate nagusia izan zen 1988tik 1990era (demokratikoki aukeratuta lehena izan zen). Bere herrialdeko presidente gisa Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileak Armadarekin (FARC-EP) arrakasta izan ez zuten egindako bake-elkarrizketek gogoratzen dute.

Alderdi Kontserbadoreko kidea eta Millonarios Futbol Clubeko ohorezko presidentea izan zen. Espainiera nazionalizatu zen 2018an.

Azken urteotan, nazioarteko pedofilia sare bateko buruak ziren Jeffrey Epstein finantzari polemikoarekin eta Ghislaine Maxwell lagun-bazkide-bikotekidearekin izandako lotura haren irudi publikoa asko kaltetu egin du. Haren izena ere 2021ean Pandora Papers artxiboetan agertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mario (frankizia)

japoniar multimedia frankizia bat da, Shigeru Miyamoto bideojokoen diseinatzaileak Nintendo enpresarentzat sortua. Nintendok bere entregak ekoitzi eta argitaratzen dituena. Mario iturgin italo-estatubatuarra da protagonista. Bideojokoen frankizia bat da batez ere, baina beste komunikabide batzuetara zabaldu da, besteak beste, telesailetara, komikietara, 1993ko film luze batera, 2023ko film animatura eta parke tematikoetako atrakzioetara. Frankiziaren lehen entrega 1983ko *Mario Bros.* izan zen, nahiz eta Mario 1981eko *Donkey Kong* bideojokoan agertu zen lehen aldiz, eta *Donkey Kong* eta *Game & Watch* sailetako hainbat bideojokotan agertu zen. Marioren bideojokoak garatzaile ugarik garatu dituzte, Nintendo, Hudson Soft eta AlphaDream barne. Marioren bideojokoak Nintendoren bideojokoen bideokontsoletarako eta gailu eramangarrietarako soilik merkaturatu dira, hirugarren belaunalditik aurrera.

1985ean *Super Mario Bros.*ekin hasi zen *Super Mario* plataforma-bideojokoen azpisaila da Marioren intsignia, eta Txanpiñoi Erresumako fikziozko munduan Marioren abenturak ditu ardatz. Bideojoko horiek, normalean, bertatik jauzi egiteko trebetasuna izaten dute, mailen bidez aurrera egin ahal izateko. Frankiziak hainbat generotako 200 bideojoko baino gehiago sortu ditu, baita hainbat azpisail ere, horien artean *Mario Golf*, *Mario Kart*, *Mario Party*, *Mario Tennis*, *Mario vs. Donkey Kong* eta *Paper Mario*; Marioren frankizian sartutako hainbat pertsonaik, hala nola Donkey Kong, Wario, Yoshi eta Luigik, beren frankizia arrakastatsuak sortu zituzten.

Mario frankizia bideojokoen frankizia arrakastatsuenetako bat da, eta bideojoko asko, bereziki *Super Mario* azpisailekoak, inoiz sortutako bideojoko onenetako batzuk dira. Bideojokoen frankiziarik salduena da, bere bideojokoen 830 milioi kopia baino gehiago salduta, *Super Mario*ren bideojokoen 430 milioi baino gehiago barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
McAfee

**McAfee Corp.** ( ahoskatua, lehen **McAfee Associates, Inc.** (1987-1997 eta 2004-2014), **Network Associates Inc.** (1997-2004) eta **Intel Security Group** (2014-2017) deitua) zibersegurtasun arloan lan egiten duen estatubatuar konpainia multinazionala da, Santa Claran egoitza duena. 

## Historia 
Enpresa 1987an sortu zen McAfee Associates izenarekin, John McAfee fundatzailearen omenez. 1997an, McAfee Associates eta Network Generalen arteko fusioaren ondorioz, izena Network Associatesengatik ordezkatu zuten. 2004an konpainiak berregituraketa sakona jasan zuen. Urte hartako udaberrian, Magic Solutions filiala Remedyri saldu zioten, BMC Softwareren filial bati. Udan, Sniffer Technologies filialak bide beretik jarraitu zuen, eta Network General izeneko enpresak eskuratu zuen (jatorrizko jabearen izen bera). Era berean, konpainiak izena aldatu zion berriro McAfeeri, segurtasunarekin lotutako teknologietan oinarritutako bere politika islatzeko.

McAfeek erosi edo saldu dituen enpresen artean Trusted Information Systems dago, Firewall Toolkitaren garapenaz arduratu zena, Gauntlet Firewall software komertzialerako software librearen zimenduak izan zirenak, geroago Secure Computing Corporationi saldu zitzaiona. TIS Labs/NAI Labs/Network Associates Laboratories/McAfee Research-en gaineko kontrolaren ondorioz, Network Associatesen eragina nahiko handia izan zen kode irekiko softwarearen munduan, eta hainbat sistema eragileren zatiak ekoiztera iritsi zen, hala nola Linux, FreeBSD edo Darwin, baita BIND izenen zerbitzariari eta protokoloari egindako hainbat ekarpen ere.

1998ko ekainaren 9an, Network Associatesek Dr Solomon's Group P.L.C. erostea erabaki zuen, birusen aurkako softwarearen garapenean Europan liderra zen enpresa.

2003ko apirilaren 2an, IntruVert Networks enpresa sortu zuten, intrusio-erasoak prebenitzeko teknologia garatzen zuena.

2006ko apirilaren 5ean, McAfeek aurrea hartu zion Symanteci SiteAdvisor erostean. Softwarea deskargatzean edo formularioak betetzean malware edo spamaren arriskuez ohartarazten dituen zerbitzua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Przemyśleko artxidiozesia

**Przemyśleko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar artxidiozesia da. 1375eko apirilaren 13an ezarri zen elizbarruti gisa eta 1992ko martxoaren 25ean artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Przemyślen dago. Egun artzapezpikua Adam Szal da.

## Ordinarioak 
### Przemyśleko apezpikuak 
### Przemyśleko artzapezpikuak 
* Ignacy Tokarczuk (1992-1993)
* Józef Michalik (1993-2016)
* Adam Szal (2016-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Antoni Wacław Betański (1781-1783)

## Apezpiku laguntzaileak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Snowboardinga 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak eslalom erraldoi paraleloa

**Emakumezkoen snowboarding eslalom erraldoi paraleloa** 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan otsailaren 8an ospatu zen Valtellinako Livigno eski pistan. Zuzana Maděrová txekiarrak irabazi zuen urrezko domina, Sabine Payer austriarrak zilarra eta Lucia Dalmasso italiarrak brontzea. 

## Emaitzak 
### Sailkapena 
### Finala 
## Kanpo estekak
Tanto monta

thumb|220px|Errege Katolikoen armarria, «tanto monta» leloarekin eta korapilatutako sokak uztarria eta gezien inguruan.
***Tanto monta***, Fernando II. Aragoikoaren leloa izan zen, Fernando Katolikoa edo Fernando Faltsutzailea goitizenekin ere ezaguna. 

 ***Tanto monta** cortar como desatar* leloaren laburdura edo hasiera da, (*Askatu ala moztu, **berdin dio***) hori, lelo heraldikoa da, (esaldi labur baten hasiera), Fernando Katolikoa edo Faltsutzailea goitizenekoak erabiltzen zuen; bere pertsonari buruzko dibisa bat osatzen zuen lelo honek.  

Errege honen dibisa pertsonala uztarriari lotutako gordiar korapiloaren irudikapenean zetzan, «**Berdin dio moztu edo askatu**» esaldi horrekin adierazten zen arazo bat konpontzeko erabilitako bitartekoak zeintzuk diren berdin duela, bitartekoak ez direla arazoaren konponbiderako garrantzitsuena, kontua dela arazoa konpontzea; **berdin dio nola**. 

Dibisa hori Antonio de Nebrija humanistak iradoki omen zion Aragoiko Fernando II.ari. Asmoa omen zen Aragoiko erresuma ekialderantz ahalik eta gehien hedatzea, Bizantziotik harago igarotzeko asmoz, Alexandro Handiaren arrastoei jarraituz.

Errege-erregina Katolikoen armarrian uztarri bat eta gezi batzuk ageri dira. Gordiar korapiloa moztuta duen uztarria ere gorte-jolasa zen, gaztelaniaz «***y**ugo*» hitza «***Y***» letrarekin hasten baitzen, garai hartan Ysabel erreginaren izena idazteko erabiltzen zen iniziala. Garai hartako joko galanteetan ohikoa zen dibisa bat hartzea, bikotekidearen izena jasotzen zuena, erregina katolikoaren geziekin gertatzen zen bezala,  ***f**lechas*, zeinaren lehen letra senarraren «***F***» letra baitzen. Dibisa horiek Errege-erregina Katolikoen armarriaren irudikapen askotan daude, eta, horregatik, haien erregealdian, XV. mendearen amaieran eta XVI. mendearen hasieran eraikitako eraikin ugariren harri landuetan agertzen dira. Inizialak agertzen zirenean, gaur egun, oraindik ere, Puerto Ricoko armarrian gertatzen den bezala, «Y»-a Isabeli zegokion, eta «F»-a Fernandori.

## Aldaera herrikoia 
Leloak aldaera herrikoia sortu zuen, biko errimatua:  ***Tanto monta**, monta tanto, Ysabel como Fernando*, non *montar* aditzak esanahi anbiguoa duen.

## Erreferentziak
Rzeszówko elizbarrutia

**Rzeszówko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutia da. 1992ko martxoaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Rzeszówn dago. Egun apezpikua Jan Wątroba da.

## Ordinarioak 
* Kazimierz Górny (1992-2013)
* Jan Wątroba (2013-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Edward Białogłowski (1992-2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Branko Jovanović

**Branko Jovanović** () Serbiar Armadako eta Jugoslaviako Armadako jenerala izan zen, Lehen Mundu Gerran Zalditeria Dibisioko komandantea, Akademia Militarreko irakaslea etaSerbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresumako Armadako eta Itsas Armadako ministroa.

## Biografia 
Branko Jovanović 1868ko abenduaren 14an jaio zen Belgradon, Nikola Jovanović Eraikuntza Ministerioko buruaren eta Stankaren semea, Baba-Dudićen Serbiako merkatari familia errespetatu baten ondorengoa. 1885ean Belgradoko 1. Gimnasioan graduatu zen eta Belgradoko Akademia Militarreko Artilleria Eskolan matrikulatu zen. Serbiar-Bulgariako Gerran borrokatu zen 17 urteko kadete gisa. 1888an graduatu zen akademiatik eta teniente maila jaso zuen.

Akademia Militarreko Goi Mailako Eskolan jarraitu zuen bere hezkuntza, eta 1892an amaitu zuen. Hurrengo urtean zalditeria erregimentuko laguntzaile izendatu zuten, eta 1894tik 1897ra Errusiar Inperioko Estatu Nagusiaren Prestakuntzan parte hartu zuen San Petersburgoko Ingeniaritza Militarreko Unibertsitate Tekniko-Nikolaevsky ospetsuan (errusieraz: *Санкт-Петербургский Военный инженерно-технический университет*, *VITU*), lehen San Petersburgoko Nikolaevsky Ingeniaritza Akademia bezala ezagutzen zena, Alexandro I.aren erregealdian 1810ean sortua.

Maior gisa, Estatu Nagusiko lanbidera aldatu zuten eta infanteria batailoi baten agintea jaso zuen. 1900 eta 1901 artean, dibisio-eremuko estatu nagusiko burua izan zen, eta gero zalditeria-errejimentuko laguntzaile eta komandante bihurtu zen.

Branko Jovanovićek 1903ko maiatzeko estatu-kolpean eta Aleksandar Obrenović erregearen eta Draga erreginaren hilketan parte hartu zuen. Denbora batez Petar Karađorđević erregearen laguntzaile izan zen 1904ra arte. Hala ere, George Serbiako printze oinordekoaren irakasle izaten jarraitu zuen.

1907tik aurrera, zalditeria brigada baten agindua eman zuen. 1912ko Lehen Balkanetako Gerraren hasieran, Zalditeria Dibisioko komandante izendatu zuten. Osasun egoera larria zela eta, ez zuen kargua hartu, beraz, Arsen Karađorđević printzea bihurtu zen komandante.

Lehen Mundu Gerran, Zalditeria Dibisioa zuzendu zuen 1918ko urtarrilera arte, ospitaleratu zuten arte.

Gerra ostean, Moravako Dibisio Eremua agindu zuen 1918tik 1919ra.

Jovanović Armada eta Itsas Armada ministro bihurtu zen 1920ko otsailaren 19an, eta kargu horiek Stojan Protić II.aren kabinetean, Milenko Radomar Vesnić I.aren eta II.aren kabinetean, eta Nikola Pašić XIII.aren eta XIV.aren kabinetean izan zituen guztira bost aldiz.

1921eko apirilaren 29an hil zen Belgraden, bihotzekoak jota.

## Kanpo estekak
Zamość-Lubaczówko elizbarrutia

**Zamość-Lubaczówko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutia da. 1991ko ekainaren 3an ezarri zen Lubaczówko administrazio apostoliko gisa eta 1992ko martxoaren 25ean elizbarruti mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Zamośćen dago. Egun apezpikua Marian Rojek da.

## Ordinarioak 
* Jan Śrutwa (1992-2006)
* Wacław Depo (2006-2011)
* Marian Rojek (2012-)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Mariusz Leszczyński (1998-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lugea 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak bakarka

**Lugean gizonezkoen bakarkako proba** 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan otsailaren 7an eta 8an ospatu zen Cortina d'Ampezzon. Max Lagenhan alemaniarrak irabazi zuen, errekor berria ezarriz pista horretarako lasterketa guztietan. Jonas Müller austriarrak zilarrezko domina irabazi zuen eta Dominik Fischnaller italiarrak brontzea. 

## Emaitzak 
## Kanpo estekak
Kira Kimura

**Kira Kimura** (; Okayama, 2004ko ekainaren 30 - ) japoniar snowboard kirolaria da. 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen eta urrezko domina irabazi zuen jauzi handian. Urte berean Aspenen ospatutako X Gamesetan brontzezko domina lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Świrszczyńska

**Anna Şwirszczyńska** (Varsovia, 1909ko otsailaren 7a - Krakovia, 1984ko irailaren 30a) poloniar  poeta izan zen. Bere abizena, Poloniatik kanpoko edizio batzuetan, **Swir**-era sinplifikatu da. Gai ugari jorratzen ditu Şwirszczyńskaren lanak, besteak beste, Bigarren Mundu Gerran, amatasunean, emakumeen gorputzean eta sentsualitatean izandako esperientzien erreferentzia autobiografikoak.

## Bizitza 
Varsovian jaio zen eta pobrezian hazi zen artista baten alaba gisa. 1930eko hamarkadan hasi zen bere poemak argitaratzen. Naziek Polonia okupatu zutenean, Poloniako Erresistentzian parte hartu zuen, eta poemak argitaratu zituen ezkutuko aldizkarietan. Une hartan, Czesław Miłosz poeta  ezagutu zuen. 1944ko Varsoviako Altxamenduan erizain bezala kolaboratu zuen. Gerra garaiko esperientzia horiek bere *Budowałam* barykaddagoenean (*Barrikada altxatuz*, 1974) islatzen dira, non garai hartako mina eta sufrimendua deskribatzen dituen. Era berean, bere bizitzako etapa ezberdinetan emakumezkoen gorputzari buruz zintzotasun handiz idatzi du. Bere lana Poloniatik kanpo zabaldu da batez ere Mikrosz eta Leonard Nathanek elkarrekin egindako ingelesezko itzulpenei esker.

## Musika-egokitzapena 
Luis de Pablo konpositoreak *Cantata femenina Anna Swir* estreinatu zuen 2019an, egile horren hainbat poematan oinarrituta.

## Lanak 
### Poesia bildumak 
* *Wiersze i proza*  (Poemak eta prosa) (1936)

* *Liryki zebrane* (Bildutako poemak) (1958)

* *Czarne słowa* (Hitz beltzak) (1967)

* *Wiatr* (Haizea) (1970)

* *Jestem baba* (1972)

* *Poezje wybrane* (Hautatutako poemak) (1973)

* *Budowałam barykadę* (Barrikada eraikitzen) (1974)

* *Szczęśliwa jak psi ogon* (Zoriontsu txakur baten buztana bezala) (1978)

* *Cierpienie i radość*  (Sufrimendua eta alaitasuna) (1985)
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dibisa-bidalketa

[thumb|"Polonian legez lan egin", [Transnistriako iragarkia]]
**Dibisa-bidalketak** etorkinek jatorrizko herrialdera bidaltzen dituzten irabaziak dira, maizenik familiakoei, beren oinarrizko gastuak konpontzeko asmoz. Emigranteek funtsak bidaltzea XIX. mendetik migrazio-korronteen gorakadarekin gertatu den gertaera bat da, baina XX. mendearen amaieran garapen handia lortu du, mundu mailako komunikazio-sistemen hobekuntzagatik eta nazioarteko bankaren garapen handiagoagatik. Familia-bidalketak kanpoko pertsonen baliabide-murrizketak dira, batez ere Europa eta Estatu Batuetakoak, baina munduko edozein tokitakoak izan daitezke, eta pertsona desberdinei bidaltzen dizkiete. Normalean, diru-transferentzia da, banku bidezko transferentzia baten bidez edo arlo horretan espezializatutako finantza-zerbitzuen konpainia baten bidez egiten dena; hala ere, elikagaiak edo sendagaiak ere bidal daitezke, batez ere produktu horiek urriak diren herrialdeetara. Herrialde bakoitzak bere lege-xedapenak ditu bidalketak bidali eta jasotzeko; hala ere, legeria horiek askoz malguagoak izaten dira dirua beste helburu batzuetarako bidaltzearekin alderatuta, eta ez dute zergarik, muga-zergarik edo murrizketarik. 2018an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak «Familia dibisa-bidalketen Nazioarteko Eguna» izendatu zuen ekainaren 16a. Dibisa-bidalketa atzerriko laguntza globala baino hiru aldiz handiagoa da. 2021ean, 780.000 milioi estatubatuar dolar bidali zizkieten 800 milioi pertsonari, eta atzerriko laguntza, berriz, 200.000 milioikoa izan zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenacity

***Tenacity*** edo ***Tenacity audio*** audioak grabatzeko eta editatzeko software libre aplikazio bat da, Audacity audio edizio softwarearen *fork* bat da.

**Tenacity** audio digitala lantzeko programa da. Software librea eta kalitate handiko soinuekin lan egiteko. Honen eginkizuna audioa editatzea eta grabatzea da.

Jatorrizko soinuak (mikrofonoa, kasete, bideo baten soinua....) digitalizatu egiten ditu fitxategi digitala sortuz.
Behin ordenagailuan dagoenean, zenbait aukera dauzkagu:
* Garbitu,
* Laburtu,
* Nahastu,
* Esportatu: besteak beste OGG, WAV, FLAC, MP3 formatuetara,
* Irrati programak sortu...

## Euskaraz 
Bere garaian Librezale taldean Audacity euskaratzen egindako lanari esker, Tenacity **euskaraz erabil daiteke** hein handi batean.

## Ikus, gainera 
* Ardour.
* Audacity. (Tenacity Audacity-ren *fork* bat da).

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tenacity webgune ofiziala.
Maria de Lazcano Sarria

**María de Lazcano y Sarría** (Lazkao, Gipuzkoa, 1593 – ibidem, 1664), Lazkaoko Lazkao Etxeko XIV. Andrea (Gipuzkoa) eta Antonio de Oquendo almirantearen emaztea.

1638 eta 1650 urteen artean, Donostiako Lagundiaren ikastetxea sortu zuen eta Lazkaon jauregi handi bat eta Santa Teresa eta Santa Ana monasterio komentuak eraiki zituen, hirigintza barrokoaren berezko jauregi-komentu multzo garrantzitsua osatuz.

Hainbat enkargu eta erosketa egin zituen: pintura, eskultura, tapizak eta urregintza, Gortetik, Sevillatik, Valladolidetik, Napolitik eta Flandriatik ekarriak, eta zur exotikoko altzariak.

Bere generoak rol instituzional bat izatea eragotzi zion arren, ezkontzak artista eta leinuaren buru gisa zuen posiziotik emakumearen esparrua gainditu zuen, sasoi horretan etxera edo komentura mugatua, eta botere eta eragineko bide alternatiboak izan zituen.

## Bizitza 
Maria de Lazcanok posizio nabarmena izan zuen Gipuzkoako noblezian, Lazkano Etxeko Jaurerrikoa izateagatik. Bere leinuak hezkuntza eta kultura eman zizkion.

Nahiz eta jaiotza-noblezia baino maila bat beheragokoa izan, Mariak eta beste emakume batzuek, hala nola Mariana Vélez Ladrón de Guevara, presentzia nabarmena izan zuten Filipe III.a Espainiakoaren gortean, XVII. mendeko Valladoliden. 

### Ibilbidea 
Antonio de Okendo almirantearekin ezkontzean gorteko botere-zirkuluetarako ateak ireki zizkion Filipe IV.a Espainiakoaren estimuaren bidez.

Dama honek anbizio handiko sustapen artistikoa burutu zuen XVII. mendearen erdialdeko hamarkadetan, bakarka, bere baliabide propioekin eta Barrokoaren eta Kontrarreformaren ezaugarri ziren itxaropen eta debozioek bultzatuta.

Horrela, 1638 eta 1650 urteen artean Donostiako Lagundiaren ikastetxea sortu zuen, eta Lazkaon jauregi monumentala eta Santa Teresa eta Santa Ana komentuak eraiki zituen, goi nobleziak eraikitako beste batzuen jauregi-komentu multzo emulatzailea sortuz.

Sustatzaileak barroko klasizistako postulatuen arabera eraiki zituen, eta sasoiko arteei buruz zuen ezagutza agerian uzten zuten margoz, tailaz, tapizez, zilarrezko ostilamendu aberats batez eta ekialdeko eragina zuten altzariz apaindu zituen, Gortetik, Valladolidetik, Sevillatik, Flandriatik eta Napolitik etorriak. Enpresa eta enkargu horien arabera, María de Lazcano funtsezko figura da Euskal Herrian arte-hizkuntza eta -eredu paradigmatikoak hedatzeko, unean uneko gustuaren eta haren zaletasun estetikoen adierazgarri.

Lazcanoko andereak bere arbasoen orubean bizi izan zen bizitza osoan, kontu-liburu eta otoitz artean, balio artistiko, eszenografiko eta enblematiko handiko espazio batean.  

### Heriotza 
Bere azken urteak Santa Ana komentuan bizi izan zituen 1664ko martxoaren 7an hil zen arte. Euskal Herriko Barrokoko monumentu multzorik onena utzi zuen ondare gisa, eta Santa Ana komentuan lurperatu zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Regina López Muñoz

**Regina López Muñoz** (Malaga, 1985) espainiar itzultzailea da. 2024an, Itzulpen Onenaren Sophie Castille Saria irabazi zuen *Alison* komikiarekin.

## Bizitza 
Lopez Malagan jaio zen 1985. urtean eta, txikitatik, literatura, idazketa eta hizkuntzak izan ditu gustuko. Itzulpengintzan eta interpretazioan lizentziatu zen Malagako Unibertsitatean, eta bertan, 2010ean, argitaletxeen mundurako itzulpengintzako masterra egin zuen. 

### Lan ibilbidea 
Ikasketak amaitu ostean, lehen itzulpen-enkarguak egiten hasi zen. Batez ere frantsesetik, ingelesetik, italieratik eta portugesetik egiten ditu itzulpenak. Besteak beste, egile hauen lanak itzuli ditu: Edna O’Brien, Éric Vuillard, Mary Karr, Olivier Schrauwen, Margaret Drabble, Jérôme Ferrari, Vera Brittain eta Gloria Steinem. Lopezek itzuli dituen ehundik gora tituluen artean narratiba garaikidea, saiakera, memoriak eta komikia nabarmentzen dira.

2014. urtean, Las Cuatro de Syldavia sortu zuen, beste hiru kiderekin batera komikiak eta eleberri grafikoak itzultzen aritzen den kolektiboa. Hainbat argitaletxerekin lan egin du kolektiboak, hala nola, Sins Entido, Impedimenta, Periferica edo Gallo Negro. Bai Lopezek bai bere kideek, ikusgarritasuna ez ezik, komikien itzulpenak duen garrantzia ematea ere dute helburu.

Hasieran komikizalea ez zen Lopez, narratibak itzuliz hasi zuen bere ibilbidea, baina gero komikien itzulpenean espezializatu zen eta arlo horretan interes berezia garatu zuen. Horrez gain, onomatopeiak itzultzean erronka espezifikoak ditu, eta, horretarako, glosarioak eta hiztegiak erabiltzen ditu xede-hizkuntzan baliokidetasunak aurkitzeko laguntza-baliabide gisa.

Lopezek hainbat literatur lan eta eleberri grafiko itzuli ditu, horien artean Léon-Paul Fargueren *El peatón de París* (euskaraz: Parisko oinezkoa) eta David B-ren *El Epiléptico* (euskaraz: Epileptikoa) izenburuak nabarmentzen dira, Andaluziako eragin dialektalak dituen Espainiako espainieraren bere nagusitasuna aplikatuz. 2024an ia berrehun lan itzuliak zituen, tartean berrogeita hamar bat nobela grafiko, hala nola Nine Anticoren *Madonas y putas* eta Raymond Briggs britainiar haur literaturako idazle eta ilustratzailearen *Ethel & Ernest.*

## Aintzatespenak 
* 2024ko maiatzean, Lopezek Itzulpen Onenaren Sophie Castille Saria jaso zuen, Errata Naturaek kaleratutako *Alison* lanarengatik. Sari hau Bartzelonako Komiki Sarietako Atzerriko Egileen Lan Onenaren kategorian izendaturiko komikien gaztelaniazko edo katalanezko itzulpen onenari ematen zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Josune Velez de Mendizabal

**Josune Velez de Mendizabal** **Fernandez de Garaio** (Gasteiz,  Araba, 1977ko uztailaren 14a) Euskal  aktorea, sortzailea eta dibulgatzailea da.

## Bizitza 
Gasteizen jaio zen Josune. Aita Lopidakoa du, ama Faltzes herrikoa (Nafarroa). Umandi ikastolako ikasle izan zen umetan, eta Olabide ikastolakoa ondoren. Kazetaritza ikasketak egin zituen Leioako Euskal Herriko Unibertsitatean,.

### Lan ibibidea 
Kazetari lanetan jardun zuen hainbat urtez. Gara egunkarian, Geu aldizkarian eta EITBn. Musikako espezialitateko Magisteritza egin zuen ondoren. Irakasle lanetan aritu zen aldi batez, ondoren antzerki mundura egin zuen jauzi.

#### Aktore 
Antzerki-ikasketak egin zituen Eszena-Arte Tailerrean eta Baratza Aretoan, eta baita Euskal Herriko Unibertsitatean ere. Interpretazio-titulua lortu zuen. Tranpola taldea sortu zuen eta 2016ko Zurrunbilo Jaialdian ezagutarazi zuen bere burua, ‘Oingoan Bai!’ obrarekin. 2017an, Josune Parasite konpainiarekin kolaboratu zuen Gasteizko Nazioarteko Antzoki Jaialdian, ‘Enredados’ deialdiaren barruan. 

Ondoren, aktore eta banatzaile lanei ekin zion Pez Limbo konpainian. 2020an, ‘Kittorik ez!’ sortu eta ekoiztu zuen Ane Gebararekin eta Jason Guerrarekin, Les Bobé-Bobè deitu zioten konpainian. Mamiak proiektua ere sortu zuen Marina Ortiz de Suárez, Ander Gondra, Edu Zelaieta, Txema Ramírez de la Piscina eta Irantzu Lekue taldekideekin batera.

2026ko inauterietan *Zinemaren soinua* kontzertua aurkeztu zuen Gasteizko Musika bandarekin batera.

## Lanak 
Beteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

### Antzerkia 
Zinema

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Captain Kronos – Vampire Hunter

***Captain Kronos – Vampire Hunter***, , 1974ko Brian Clemens ingelesak zuzendutako beldurrezko ekintza film bat da. Hammer Film Productions ekoiztetxeak ekoitzi zuen. Horst Janson, John Cater, John Carson, Caroline Munro, Shane Briant, Ian Hendry eta Wanda Ventham aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Hainbat neska gazte hilda, zahartuak eta gorputzeak odol tanta bakar bat ere gabe agertzean, Marcus doktoreak (John Carson) banpirismo kasu bat dela susmatuko du, hortaz haren aspaldiko laguna den Kronos (Horst Janson) erreklutatuko du, Banpiro Ehiztaria, honek bere bizia gaizkiaren aurka borrokatzeari eskeini dio. Behin bera ere banpirismoaren biktima izanik, banpiroen indarra eta ahulezia zein diren ezagutzen ditu, bai eta gaizkiaren indarrei aurre egiteak dakartzan arriskuak ere.

## Aktoreak 
* Horst Janson: Kronos kapitaina
** Julian Holloway: Kronos kapitainaren ahotsa
* John Cater: Hieronymus Grost irakaslea
* Caroline Munro: Carla
* John Carson: Marcus doktorea
* Shane Briant: Paul Durward
* Wanda Ventham: Lady Durward
* Ian Hendry: Kerro
* Lois Daine: Sara Durward
* William Hobbs: Hagen
* Paul Greenwood: Giles
* Lisa Collings: Vanda Sorell
* Brian Tully: George Sorell
* Robert James: Pointer
* Perry Soblosky: Barlow
* John Hollis: Tabernaria
* Susanna East: Isabella Sorell
* Stafford Gordon: Barton Sorell
* Elizabeth Dear: Ann Sorell
* Joanna Ross: Myra
* Neil Seiler: Apaiza
* Olga Anthony: Lilian
* Gigi Gurpinar: Neska itsua
* Peter Davidson: Gizon handia
* Terence Sewards: Tom
* Trevor Lawrence: Deke
* Jacqui Cook: Tabernako neskamea
* B. H. Barry, Michael Buchanan, Steve James, Ian McKay, Barry Smith, Roger Williams: Herritarrak
* Linda Cunningham: Jane
* Caroline Villiers: Petra

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Yo Perreo Sola

***Yo Perreo Sola*** Bad Bunny artista puertoricarraren abesti bat da, 2020ko *YHLQMDLG* bigarren estudio albumean jasoa. Nesi abeslariaren ahotsa du, baina ez da kredituetan agertzen. Bad Bunnyk drag egiten du bideoklipean. Latin Grammy sari bat jaso zuen reggaeton abestirik onenaren kategorian. 2020ko urriaren 14an Nesik eta Ivy Queenek remix bat egin zuten. 

## Erreferentziak 
## Kanpo esteskak
Tití Me Preguntó

***Tití Me Preguntó*** () Puerto Ricoko Bad Bunny rapeatzailearen abesti bat da. *Tití* hitza Puerto Ricon erabiltzen da izeba esateko. Abestiak Antony Santos "El Mayimbe" dominikar kantariaren *No Te Puedo Olvidar* kantaren sample bat du, abesti osoan zehar entzun daitekeena. 2022ko maiatzaren 6an estreinatu zuen Rimas Entertainment ekoiztetxeak, *Un Verano Sin Ti* albumaren laugarren pista gisa. 2022ko ekainaren 1ean album horretako bigarren singlea izan zen. Bunnyk berak idatzi zuen eta MAGek egin zuen ekoizpena. Dembow, trap latino, psikodelia eta bachata elementuak batzen ditu. *Rolling Stone* aldizkariak 2022ko abestirik onena izendatu zuen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Safaera

***Safaera*** Puerto Ricoko Bad Bunny eta Ñengo Flow abeslarien eta Jowell & Randy bikoteak egindako abesti at da. 2020ko otsailaren 29an estreinatu zen, eta *YHLQMDLG* diskoaren hamalaugarren abestia da. Espainiako zerrendetan lehen postua eskuratu zuen bere bosgarren astean. Bunnyren zazpigarren abestia izan zen lehen postu batean eta Ñengo Flow eta Jowell & Randyren lehenengoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Party (Bad Bunny eta Rauw Alejandro)

***Party*** Puerto Ricoko Bad Bunny raperoaren kanta bat da, Rauw Alejandroren laguntzarekin. Bad Bunnyren estudioko bosgarren bilduman dago, *Un Verano Sin Ti* (2022). Jatorriz, 2022ko maiatzaren 6an kaleratu zuen Kagueto's Entertainmentek, albumaren gainerako atalekin batera, hamaikagarren pista gisa, 2022ko abuztuaren 5ean bosgarren single ofizial gisa kaleratu aurretik. Abestia Benito Martinezek eta Raúl Ocasiok idatzi zuten, eta Tainy, La Paciencia, Jota Rosa, Albert Hype eta Richik ekoitzi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Voy a Llevarte Pa' PR

'''''Voy a Llevarte Pa' PR'''* Puerto Ricoko Bad Bunny raperoaren abesti bat da. 2025eko urtarrilaren 5ean estreinatu zen, *Debí Tirar Más Fotos'' seigarren estudio albumarekin batera. Abestia reggaeton bat da, Puerto Ricoko gau giroari laudorio egiten diona. Kantan Rosalía musikaria aipatzen da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eoo

***Eoo*** («EoO» gisa estilizatua) Puerto Ricoko Bad Bunny rap-musikariaren abesti bat da. Hasiera batean, 2025eko urtarrilaren 5ean kaleratu zen Rimas Entertainmenten bidez, *Debí Tirar Más Fotos* estudioko seigarren albumaren zati gisa, eta Estatu Batuetako irratietara bidali zen 2025eko apirilaren 22an, albumeko bosgarren single gisa. Abestiak musika-interpretazio global onenaren Grammy saria irabazi zuen 2026ko Grammy sarietan.

## Kanpo estekak 
* Eoo YouTuben
Mónaco (Bad Bunny)

***Mónaco*** Bad Bunny Puerto Ricoko raperoaren abesti bat da. 2023ko urriaren 13an argitaratu zen bakarkako bere bosgarren estudioko albumaren parte, *Nadie sabe lo que pasa mañana*, eta egun horretan bertan estreinatu zen bideoklipa. Charles Aznavourren *Hier encore* abestiaren sample bat dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carl Gustaf Ekman

**Carl Gustaf Ekman** (Munktorp, 1872ko urriaren 6a – Stockholm, 1945eko ekainaren 15a) suediar politikaria izan zen. Suediako lehen ministroa izan zen 1926tik 1928ra eta 1930etik 1932ra.

Lege lehorraren aldeko mugimenduetan hasi zen lanean. *Eskiltuna-Kuriren* egunkari liberalaren editorea izan zen eta 1913an diputatu aukeratu zuten zerrenda liberalean. Horregatik, Alderdi Sozialdemokratak langile klaseari traidore deitu zion.

1926an hautatu zuten lehen ministro, eta zerga proportzionalen legea eta eskola-sistemaren erreforma onartu zituen. 1928an hauteskundeak galdu zituen.

1930ean boterera itzuli zen Depresio handiaren garaian eta 1932an dimisioa eman zuen.
Petar Živković

**Petar Živković** () Jugoslaviako serbiar militar eta pertsonaia politikoa izan zen. Jugoslaviako Erresumako lehen ministroa izan zen 1929ko urtarrilaren 7tik 1932ko apirilaren 4ra.

## Biografia 
Petar Živković Negotin-en jaio zen, Serbiako Printzerrian (gaur egun Bor barrutia, Serbia ), 1879an. Bigarren hezkuntza Zajecarren eta Belgradoko Akademia Militarrean amaitu zuen. Serbiako gorteko soldadu gisa, Obrenović dinastia iraultzen lagundu zuen Serbiako Alexandro I.a erregearen hilketarekin (ekainak 11), Dragutin Dimitrijević koronelak antolatuta, Esku Beltza erakunde nazionalista sekretuaren sortzaile eta kide nagusia zenak. Geroago, Živkovićek Esku Zuria erakunde sekretua sortu zuen 1912an, Esku Beltzaren botereari aurre egiteko balio izan zuena.

1921ean,  Alexandro I.a Jugoslaviako erregeak Živković Errege Guardiako komandante izendatu zuen, baina laburki jaitsi zuten kargua, guardia gazte batek limurtzen saiatu zela salatu zuelako. 1929an lehen ministro izendatu zuten urtarrilaren 6ko diktaduraren barruan. Živković jenerala Bogoljub Jevtićen koinatua zen, Estatuburuaren aholkularirik hurbilena.

Živkovićek kargua Jugoslaviako Nekazarien Demokrazia Erradikaleko (JRSD) alderdiko kide gisa bete zuen, eta alderdi hori Jugoslaviako alderdi legal bakarra bihurtu zen, hauteskunde erreformen ondoren. Lehen ministro gisa, ez zuen estimu handirik izan ez militarren aldetik ezta beste politikarien artean ere, ez bakarrik bere homosexualitatearen zurrumurru zabalengatik.  1932an dimisioa eman zuen lehen ministro gisa, eta handik gutxira Jugoslaviako Alderdi Nazionala (JNS) sortu zuen, eta 1936an presidente bihurtu zen.

Alexandro I.a 1934an hil ondoren, bere lehengusu Paul Karađorđevićek hartu zuen erregeorde kargua 11 urteko Petar II.arengan . Hiru Alderdiko Ituna 1941eko martxoaren 27an sinatu ondoren, Živkovićek Jugoslavia utzi zuen nazien inbasioaren aurretik. Jugoslaviako erbesteko gobernuaren parte bihurtu zen.

1946an, Jugoslaviako Herri Errepublika Federalean epaitu zuten Mihailović eta besteen aurkako epaiketan, eta agintari komunistek heriotza zigorra ezarri zioten. Erbestera behartu zuten, Italiara joan zen eta azkenean Frantzian finkatu zen, Parisen hil zen 1947ko otsailean, 68 urte zituela.

## Herri kulturan 
Živković Nebojša Dugalićek erretratatu du Serbiako *Balkan Shadows* telesailean.

## Kanpo estekak
Éva Keleti

**Éva Keleti** (; Budapest, 1931ko abuztuaren 18a – 2026ko otsailaren 6a) hungariar argazkilaria izan zen.

## Bizitza 
Keleti Budapesten jaio zen 1931ko abuztuaren 18an. Bere aita, Aladár Keleti, bankuko funtzionarioa zen eta bere ama, Veronika Kabos, etxekoandrea.

Bere ibilbide profesionalean zehar, fotokazetari eta argazkilari gisa lan egin zuen hainbat erakunderentzat, besteak beste, Ferenczy Europress eta MTIn.

2026ko otsailaren 6an hil zen, 94 urte zituela.

## Sariak 
2021ean, Terézváros barrutiak sari bat eman zion. 2022an, Terézvárosko ohorezko herritar izendatu zuten. 2023an, Joseph Pulitzer saria jaso zuen. 2023an, Budapesteko ohorezko herritar bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nuevayol

***Nuevayol*** ("NUEVAYoL" gisa idatzia) Puerto Ricoko Bad Bunny rapeatzailearen abesti bat da. 2025eko urtarrilaren 5ean argitaratu zen, *Debí Tirar Más Fotos* seigarren album estudioaren irekiera kanta gisa. New Yorken ahoskera puertorricarra erabiltzen du izenburuan, identitate puertorricarra baita gaia.

Musikaren aldetik dembow bat da, *Tití Me Preguntó* abestiaren antzekoa. Hasieran Andy Montañez eta El Gran Combo de Puerto Rico musikarien *Un Verano en Nueva York* abestiaren sample bat du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lo Que Le Pasó a Hawaii

***Lo Que Le Pasó a Hawaii*** ("LO QUE LE PASÓ A HAWAii" gisa idatzia; ) Puerto Ricoko Bad Bunny abeslariaren abesti bat da, *Debí Tirar Más Fotos* 2025eko diskoaren hamalaugarren abestia. Puerto Ricon ematen ari den gentrifikazioaren kritika bat da, eta uhartearen estatu izaerari buruz hitz egiten du, Hawaiiri historikoki gertatu zitzaiona gogoraraziz. Jíbaro musikaren instrumentazioa du, Puerto Ricoko barnealdeko doinu tradizionala, hip hop perkusioarekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Apagón

***El Apagón*** Bad Bunny rap abeslari puertorricarraren abesti bat da, *Un Verano Sin Ti* estudioko bosgarren albumekoa. Abestia albumaren zazpigarren single moduan argitaratu zuten 2022ko irailaren 16an. Abestiaren gaiak gentrifikazioa eta energia mozketak dira. *El Apagón*, nagusiki, a cappella, samba, techno, elektronika, hip-hop, eta dance-pop elementuak ere konbinatzen dituen reggaeton, bomba, eta house pista bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baile Inolvidable

***Baile Inolvidable*** (; «BAILE INoLVIDABLE» gisa estilizatua) Bad Bunny Puerto Ricoko raperoaren abesti bat da. 2025eko urtarrilaren 9an kaleratu zen Rimas Entertainmenten bidez, *Debí Tirar Más Fotos* (2025) bakarkako estudioko seigarren albumaren hirugarren single gisa. Abestia salsa bat da, Puerto Ricoko dantzaren aipamenekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
DTMF

**DTMF** siglek honakoa adierazten dute:
* DTMF seinale, telekomunikazio seinale bat.
* *Debí Tirar Más Fotos* Bad Bunnyren albuma.
** DTMF (abestia), Bad Bunnyren abestia.
DTMF (abestia)

***DTMF*** (*Debí Tirar Más Fotos* albumaren siglak dira, eta DtMF gisa agertzen da diskoan) Puerto Ricoko Bad Bunny rap-musikariaren abesti bat da. 2025eko urtarrilaren 23an atera zen, bakarkako estudioko seigarren albumaren, *Debí Tirar Más Fotos* (2025), laugarren single gisa. Plena estiloko kanta da, rap eta pop latindar edo reggaeton elementuekin Bad Bunnyk kantatzen du nola damutzen den berarekin denbora pasatako pertsonen argazki gehiago hartu ez izanaz. Grammy sarien 68. edizioan, Urteko Grabaketa eta Urteko Abestia sarirako izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gitana Leontenko

**Gitana Arkadievna Leontenko** (; 1935eko abuztuaren 18a – Mosku, 2026ko urtarrilaren 23a) sobietar-errusiar zirku-artista izan zen, zaldi gainean dantza egin zuena.

## Bizitza 
1935eko abuztuaren 18an jaio zen, Arkadi Leontenko gimnastaren eta Maria-Gitana Leontenko zaldizko eta dantzariaren alaba. 1944tik aurrera, Ijito Zirku Taldean hasi zen lanean, hasieran plastikozko esketxekin, Eduard Seredarekin batera. 1950etik, zaldi gainean dantzari gisa aritu zen. Bere malgutasun handiagatik, arte-trebetasun inspiratuagatik eta izaera bikainagatik egin zen ospetsu.

Gitana Leontenko 2026ko urtarrilaren 23an hil zen Moskun, 90 urte zituela., eta egun berean hobiratu zuten Preobrazhenskoie hilerrian, amaren eta senarraren ondoan.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alba Sally Sue Hernández

**Alba Sally Sue Hernández García** (Mexiko Hiria, 1977ko ekainaren 23a) mexikar apezpiku anglikanoa da. 2021eko azaroaren 6an, Mexikoko elizbarrutiko apezpiku hautatu zuten, Mexikoko Eliza Anglikanoan apezpiku hautatua izan zen lehen emakume bihurtuz. 2022ko urtarrilaren 29an jaso zuen apezpiku-ordenazioa.

## Bizitza 
Mexiko Hiriko San Andres apaizgaitegi anglikanoan hasi zituen apaizgo ikasketak, eta gero Oxfordeko (Ingalaterra) Ripon Collegen jarraitu zituen. Apezpiku hautatua izan aurretik, San Jose de Graciako katedraleko deana, San Andres apaizgaitegiko kapilaua eta elizbarrutiko gazteen eta emakumeen zaintza pastoralaren arduraduna izan zen.

2024ko urtarrilean, Elkarrekin Hazten izeneko goi-bilera ekumenikoan parte hartu zuen, Erroman eta Canterburyn, Kristauen Batasunaren aldeko Otoitz Astearen baitan, eta Frantzisko aita santuak eta Canterburyko artzapezpiku Justin Welbyk bedeinkatu zuten beste apezpiku katoliko eta anglikanoekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pruitt-Igoe

**Wendell O. Pruitt** eta **William Igoe apartamentuak**, **Pruitt-Igoe** izenez ezagunak, 1954an Ameriketako Estatu Batuetako St. Louisen eraiki ziren etxebizitza urbanoen proiektu bateratuak izan ziren. Hamaika pisuko 33 etxe orratz dituen konplexua estilo arkitektoniko modernistan diseinatu zuen Minoru Yamasakik. Inauguratu zen unean, herrialdeko etxebizitza publiko multzorik handienetakoa zen. Funts federalekin eraiki zen antzinako auzo marjinal baten kokalekuan, hiriko hiri-berrikuntzako programaren parte gisa. Legalki integratuta egon arren, afroamerikarrak bakarrik bizi ziren bertan.

Hasiera batean, ordezten zituen alokairuko etxebizitzekiko hobekuntza bat kontsideratu bazen ere, Pruitt-Igoeko bizi baldintzak amaitu eta gutxira hasi ziren okertzen. 1960ko hamarkadaren erdialdean, mantentze-lan txarrek eta delinkuentziak, bereziki bandalismoak eta gazte-delinkuentziak, kaltetu zuten. Gainbeherari buelta emateko ekimen ugarik porrot egin zuten eta, 1970ean, konplexuaren bi heren baino gehiago hutsik zeuden. Eraikinaren eraispena 1972an hasi zen, zenbait eraikinen inplosio telebistatuarekin. Hurrengo lau urteetan, gainerako gunea hustu eta eraitsi egin zuten.

Eraitsi ondoren, arkitektura modernistaren asmo eraldatzaileen porrotaren sinbolo bihurtu zen Pruitt-Igoe, proiektuaren arazoak, neurri handi batean, ingurune etsai eta ziurtasunik gabea sortu zuten akats arkitektonikoei egotzi baitzitzaizkien. Charles Jencks kritikariak honela deskribatu zuen haren eraispena: «Arkitektura modernoa hil zen eguna». *Architectural Review* aldizkariak gaur egun gaiaren inguruan dagoen adostasunaren laburpen batean dio proiektua «hasieratik porrotera kondenatuta» zegoela. *Koyaanisqatsi* filman eraispenaren irudiak agertzen dira, eta Philip Glassek izen bereko soinu-banda idatzi zion. 2024an, Pruitt-Igoe kokalekuaren zati handi bat hutsik dago oraindik, nahiz eta garapen-proiektu berriak dauden egiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Die with a Smile

***Die with a Smile*** Lady Gaga eta Bruno Mars estatubatuarren abesti bat da. 2024ko abuztuaren 16an argitaratu zen, Interscope Records diskoetxearekin, eta Gagaren *Mayhem* (2025) estudioko albumaren azken abestia izan zen. Bi artistek idatzi eta ekoiztu zuten Dernst «D'Mile» Emile II.arekin eta Andrew Wattekin batera, James Fauntleroyren laguntzarekin. «Die with a Smile» Marsek D'Mile eta Fauntleroyrekin sortu zuen hasierako zirriborro gisa hasi zen. Hiru urte geroago, Marsek Gagari abestia aurkeztu zion eta egunean bertan grabatu zuten.

Musikalki, abestiak, pop, pop-soul eta soft rock estilokoak, balada sentimental baten estilo emozionala ekartzen du gogora, country musikaren eraginekin. Gagaren *Joanne* (2016) albumarekin eta *A Star Is Born*en soinu bandaren bere «Shallow» (2018) singlearekin alderatu da, baita Marsen Silk Sonic proiektuarekin eta Jason Mrazen estiloarekin ere. Letrari dagokionez, maite duen norbaitekin egoteko irrika indartsua adierazten du, ziurgabetasunaren aurrean maitasunak duen urgentzia eta sakontasuna nabarmenduz. Kritikaren laudorioak jaso zituen abestiak, bi artisten ahotsak, instrumentazioa eta letraren karga emozionala goraipatu baitzituen.

«Die with a Smile» abestiak arrakasta komertzial handia lortu zuen, Spotifyren historian eguneroko lehen zenbakian denbora gehien eman duen abestia bihurtuz, plataforman 3.000 milioi erreprodukzio azkarren gainditu dituen abestia eta 2025ean Spotifyn gehien erreproduzitu den abestia. *Billboard Global 200* zerrendako historian lehen postuan denbora gehien eman duen abestietako bat ere bihurtu zen, hamazortzi aste gorenean zituela. Abestia 30 herrialde baino gehiagotako zerrenda ofizialen buru izan zen, *Billboard U.S.* barne. Diamante ziurtagiri ugari lortu zituen Brasilen eta bost aldiz diamante Frantzian.

## Kanpo estekak
Dorothea Wierer

**Dorothea Wierer** (Brunico, Italia, 1990eko apirilaren 3 - ) italiar kirolaria da, biatloietan aritzen dena. 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina lortu zuen errelebo mistoan, brontzea 2018ko Neguko Olinpiar Jokoetako errelebo mistoetan, brontzea 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan sprintean eta zilarra 2026ko Neguko Olinpiar Jokoetan errelebo mistoetan. 

Biatloiko Munduko Txapelketan hamabi domina irabazi zituen 2013 eta 2023 artean, eta zilarrezko bat Europako Biatloi Txapelketan 2011n. 

## Kanpo estekak
Shuga Wuga

**Silvia Álvarez Lorca**, ezagunagoa **Shuga Wuga** izen artistikoarekin (Sant Boi de Llobregat, 1977), hip-hop abeslaria da.

Hip-hopean izan zuen sarrera berritzailea izan zen, emakumeen parte-hartzea oso txikia baitzen bera hasi zenean. Ondorioz, genero horren barnean erreferente izatera heldu zuen, ondoren etorri zen rap feministarekin konprometitua, eta beste artista batzuei bidea ireki zien.

## Biografia 
Sant Boi de Llobregaten jaio zen, eta Magnatizen hasi zuen bere ibilbidea rap-abeslari gisa, taldea artean *Muerte Acústica* bezala ezagutzen zenean. Kontatzen denez, R&B estiloko korista baten bila zebilen Magnatiz. Hala ere, azkenean, taldeko beste kide bat bezala sartzea erabaki zuten. Hiru LPtan kolaboratu zuen: *A puerto, Triste Navidad* eta *Rara avis*.

Bakarkako ibilbidea ere izan zuen, 2001eko *Malizzia* albumarekin. 2004an, Nachen *Poesía* *difusa* diskoan kolaboratu zuen. Hurrengo urtean, Lorenen *Venid a por mí* (Zatozte nire bila) diskoko hainbat korutan parte hartu eta lan egin zuen.

Lorenekin, zeina kide izan baitzuen Magnatizen, *Se acabó el romanticismo* diskoa atera zuen 2008an .

Discípulo de la Rima edo Zeidah bezalako artistengan eragina izan du.

## Estiloa 
Bere moldakortasunagatik nabarmentzen da, eta rap konbentzionaletik ahots melodikoagoetara egin dezake. Deigarria zen, halaber, haren jarrera, irmo eta “maskulino” agertzeko joera baitu.

Mala Rodríguez, Arianna Puello edo Dnoé bezalako beste rapero batzuekin batera, Shuga Wuga izan zen rapean genero ikuspegia sartu zuen lehenengoetarikoa, Espainian emakumeei zegozkien arazoak ikusaraziz, agertzen zitzaizkien zailtasunak agerian utziz.

## Diskografia 
### Estudio-albumak 
* *Malizzia* (BOA, 2001)

### Kolaborazioak 
* Se acabó el romanticismo (Lorenekin; 2008)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Pinilla Alba, Susana (2022). *Hacia una poética del rap feminista*. De Gruyter. ISBN 978-3-11-162918-6. 
## Kanpo estekak
UEFA Youth League

**UEFA Youth League** edo, euskaraz, **UEFAko Gazteen liga**, 19 urtez azpiko klubetarako nazioarteko futbol txapelketarik entzutetsuena da, eta UEFAko Txapeldunen Ligako ligaxkarako sailkatutako 36 klubek eta gazte mailako 32 txapeldun nazionalek osatzen dute. Europako Futbol Elkarteen Batasunak (UEFA) antolatzen du.

2013-14 denboralditik hasi zen jokatzen, eta 2021-22 ediziotik aurrera, 20 urtez azpiko Kontinente Arteko Kopara sailkatu da txapelduna, 20 urtez azpiko Libertadores Kopako talde txapeldunaren aurka.

## Historia 
Europako gazteen klubei proiekzio handiagoa emateko sortua edo sub-19, eta Europako Kluben Elkarteak eskatuta, maila horretan kontinental mailan izaera ofiziala duen lehena izatea suposatu zuen.  Gainera, gazte taldeen eta lehen talde profesionalen arteko maila hain handia ez izatea nahi zen futbolari gazteentzat, nazioarteko partidak jokatu ahal izateko aukera eskaintzeaz gain.

2013-14 denboraldian inauguratu zen, eta parte hartu zuten taldeek multzoen fase bat jokatu zuten, UEFAko Txapeldunen Ligako multzoen faseko osaketa eta egutegi berarekin. Bi ediziotan zehar behatu beharreko "oinarrizko entsegu" gisa burutu zen.  32 taldek hartu zuten parte, non multzoko zortzi irabazleek eta sailkatutako zortzi bigarrenek kanporaketako fase batean parte hartu zuten. Hala ere, lehiaketa absolutuan ez bezala, hauek partida bakarrera jokatu ziren, finalerdiak eta finala Lyoneko Colovray Stadiumen jokatuta, azken partiduen egoitza nagusia izan zena.

Irailaren 17an jokatu ziren lehen partidak, eta Manchester City F.C. Reserves and Academy taldeko Sinan Bytyqik sartu zuen txapelketako lehen gola, Patrick Vieirak entrenatuta. Frantziako futbolari ohiaren izena, baita Andrew Cole, Zinedine Zidane, Mehmet Scholl edo Filippo Inzaghirena ere, txapelketari lotuta egon ziren, bai parte hartzen zuten taldeetan seme-alabak zituztelako, bai "staff" en parte zirelako, eta torneoaren hasierako proiekzioaren berri eman zuten.

2025-26an sistema aldatu zen Txapeldunen ligan moduan eta liga formatua izan zen. Bertan ikaragarrizko taldea izan zuen eta 6º postuan gelditu ziren 36 taldeetatik. Hala ere hurrengo fasean Eintracht Frankfurt talde alemaniarrak kanporatu zuen talde zurigorria. Manex Lozano, Elijah Gift edo Selton Sanchez jokatu zuten izenen artean daude.

### Real Sociedad 
Realak 2013-14 denboraldia jokatu zuen, txapelketaren inaugurazio urtea, eta lehen postua izan zuen taldearen sailkapenean. Hala ere hurrengo fasean Shalke 04 taldeak kanporatu zuen. Sangali edo Alvaro Odriozola jokatu zutenen artean daude 

2023-24an ere txapelkeldunen liga jokatu zuen. Irabazten hasi zuen txapelketa, baina hala ere lehen fasean kanporatu zuten taldeko azkena geratuz. Jon Martin edo Arkaitz Mariezkurrena jokatu zutenen artean daude

## Tituluak 
*2024-25 denboraldirarteko datu ofizialak*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kazimierz Wielikosielec

**Kazimierz Wielikosielec** (; Staravolia, Bresteko oblasta, 1945eko maiatzaren 5a – Homel, 2026ko otsailaren 8a) poloniar jatorriko bielorrusiar elizgizon domingotarra izan zen, 1999tik 2024ra Pinskeko apezpiku laguntzailea izan zena.

## Bizitza 
thumb|left|Kazimierz Wielikosielec apezpikuaren armarria.|209x209px
Wielikosielec Pruzhanyko barrutiko Staravolia herrian jaio zen. 1981ean, Rigako apaizgaitegian ikasten hasi zen. 1982ko urtarrilaren 8an Predikarien Ordenan sartu zen. 1984ko ekainaren 3an apaiz-ordenazioa jaso zuen Julijans Vaivods kardinalaren eskutik, eta Ishkaldzeko (Bresteko oblasta, Bielorrusia) Hirutasun Santuaren bere lehen parrokiara joan zen. Garai hartan apaiz gutxi zeudenez Bielorrusian, Hrodnako eta Minskeko oblastetan kokatutako hainbat parrokia katoliko ere gainbegiratu zituen. Apaiz-ministerioaz gain, elizen berreraikuntzaz ere arduratu zen. Urriaren 23an utzi zuen kargu hori.

Wielikosielec Homelen hil zen 2026ko otsailaren 8an, 80 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak