Aramaio

**Aramaio** Arabako iparraldeko udalerri bat da, Zuiako kuadrillakoa (batzuetan Debagoiena dela jotzen da, eskualde horrekin duen loturagatik). Gasteiztik 29 bat kilometro iparraldera dago, Bizkaiarekiko (Durangaldea) eta Gipuzkoarekiko (Debagoiena) mugan. Izan ere, Gipuzkoako Arrasateko herrigunetik 8 kilometro mendebaldera dago.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
300px|thumb|ezkerrera|Aramaioko ibarraren ikuspegi orokorra.

Aramaio udalerria izen bereko ibarrean dago, askotan Leintz ibarraren zatitzat hartzen den arren. Udalerriko ibarretik Anboto (1.330 m) eta Udalatx (1.117 m) mendiak ikusten dira, besteak beste. Aramaio ibaiak zeharkatzen du udalerria. Albinako urtegia ere Aramaioren barnean dago.

Arangioko haitzek edo Etxaguengoek udalerria banatzen dute. Hortaz, udalerriko urak bi isurialdeetara doaz. Oriol (1.128 m) inguru horietako mendi nagusia da. Udalerriko ipar-ekialdean, Tellamendi (835 m) dago.

### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Abadiño eta Atxondo (Bizkaia).
* Ekialdean: Arrasate, Aretxabaleta eta Eskoriatza (Gipuzkoa)
* Hegoaldean: Legutio (Araba) eta Leintz Gatzaga (Gipuzkoa).
* Mendebaldean: Legutio eta Otxandio (Bizkaia).

## Historia 
### Historiaurrea 
Historiaurreko lehen aurkikuntza, gaur egungo behi aziendaren aurreko uro baten adarra izan zen. Uste denez, 100.000 urte inguru ditu. Brontze Aroko trikuharriak ere topatu dituzte Aramaion: bata Anbotosten eta bestea Ollargainen.

### Erdi Aroa 
X. mendearen azken aldeko kristau hilobien aztarnak agertu dira Letasurreko baseliza dagoen muinoan. XII. mendearen hasierarako, herriak haranen hondoetan finkatzen hasi ziren. Erdi Aroan elizate berriak sortu ziren; eta, historian sartzen direnean, Aramaioko Kontzejuan batuta agertzen dira.

Ahaide Nagusien arteko gerretan Aramaion oso borroka sonatua gertatu zen 1443an. Gomez Gonzalez Butroek eginiko probokazioari erantzunez, Pedro Abendañokoa Legutioko jaunak eta haren lagunak Legutiotik Aramaion sartu ziren hogei etxe erretzeko asmoz, Mendiolako dorrea barne, bere jauna bertan ez zegoela aprobetxatuz. Abendañokoak lapurretan eta arpilatze gordinean zirela, Joanes Mendiolakoa Aramaion agertu zen bere indar guztiekin. Nahiz eta Abendañokoak Arratondoko atakatik ihesean atera, Mendiolakoaren jazarpenagatik Abendañoko bost lagun hilik gertatu ziren.

### Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerriari:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Aramaioko hiztunen testigantzekin osatutako bideoa, [Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egina ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Aramaio udalerri euskalduna da. UEMAko Arabako herri partaide bakarra da, hau da, euskal hiztunen ehuneko hain handia daukan bakarra. Halaber, bertso-eskola dute gaur egun.

Debagoieneko euskara bertako herriko jatorrizko euskalkia da, Mendebaleko euskararen aldaera. Deba eskualdeko hainbat herrik osatzen dute Debagoieneko hizkera: Aretxabaletak, Arrasatek, Eskoriatzak, Leintz Gatzagak eta Oñatik eta Aramaiok. Oro har, Debagoieneko hizkerak Arabako euskararen eragina duela esan daiteke. Debagoienak Gasteizekin eduki du hartu-emanik estuena eta, dirudienez, hango ezaugarriak eta hango berrikuntzak iritsi dira bertara.

Aipatzekoa da kolore politiko guztietako Arabako ahaldun nagusiek euskaraz egin dituztela beren hitzaldiak Aramaion izan direnean. Horrela egin zuten, besteak beste, Federico Baraibarrek 1913an, Manuel Aranegik 1961ean eta Emilio Gebarak 1982an.
### Kirola 
Herriak bola jokoaren aldaera propioa du.

### Jaiak 
[thumb|280px|2010eko Aramaioko jaiak. Hondoan, [Sastiña baseliza.]]

Herriko jaiak, *San Martinak*, uztaileko lehen aste bukaeran ospatzen dira, *San Martin* eguna azaroaren 11n izan arren.

#### Auzoetako jaiak 
* Ekainaren 24, 25 eta 26a: Azkoagan, *San Joan egunez*.
* Uztailaren 20 eta 21a: Arexolan, *Santa Marina egunez*.
* Abuztuaren 15, 16 eta 17a: Barajuenen, *Andre Mariaren egunez*.
* Iraileko bigarren aste bukaeran: Eguzkierripan, *Andre Mariaren egunez*.
* Irailaren 29a: Etxaguenen, *San Mikel egunez*.
* Urriaren 4a: Untzillan, *Arrosarioko Andre Mariaren egunez*.
* Azaroaren 12a: Gantzagan, *San Millan egunez*.
* Abuztuaren 3a eta 4a: Uribarrin, *San Eztebe egunez*.
* Abuztuaren 15a: Oletan, *Andre Mariaren egunez*.

#### Gainerako ospakizunak 
* Apirilaren 28a: *San Prudentzio*, eta gertuen dagoen igandean, Sagardogile eguna.
* Ekaineko lehen igandea: *Santikurtz* eguna.
* Uztaileko bigarren igandea: *San Kristobal* eguna.
* Iraileko lehen igandea: *Marixeka* eguna.
* Urriko azken larunbata: Jubilatuen eguna eta artisau feria.

## Aramaioar ospetsuak 
* Lope Agirre (1510-1561), esploratzailea eta militarra.
* Pedro Ignazio Barrutia (1682-1759), idazlea.
* Martin Alzaga (1755-1812), merkataria, politikaria eta Buenos Airesko alkatea.
* Bixente Goikoetxea Errasti (1854-1916), konpositorea.
* Tomas Axpe (1885-1962): Cochabambako apezpikua (Bolivia).
* Jose Maria Azkarraga "Lurgorri" (1916-1937), idazlea, poeta, politikaria eta gudaria.
* Sabin Salaberri (1934), konpositorea.
* Patxi Uribarren (1942), karmeldarra, idazlea eta euskaltzaina.
* Jon Agirre (1942), etakide historikoa.
* Adela Ibabe (1945-1973), irakaslea.
* Josemari Velez de Mendizabal (1949), euskal idazlea.
* Oskar Arana (1969), itzultzailea.
* Maider Unda (1977), borroka-kirolaria.
* Manex Agirre (1982), bertsolaria.
* Andere Arriolabengoa (1982), bertsolaria.
* Xabi Igoa (1992), bertsolaria.
* Idoia Asurmendi (2000), abeslaria.

## Ondasun nabariak 
[thumb | eskuinera | [Salturri baserria, Aramaioko zaharrena (XVI. mendean eraikia).]]

* Sastiña baseliza, Ibarrean.
* Salturri baserria, Azkoagan. Aramaioko baserririk zaharrena da, XVI. mendean eraiki baitzuten.
* Aurtola burdinola, XIV. mendekoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Gorbeialdea

## Kanpo estekak 
* Aramaioko Udalaren webgunea.
* Aramaioko albisteak, *Goiena.net* atarian.
*  «Aramaio», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* «Aramaio inguruak», *Euskonews Gaztea*.