open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Islamiar fundamentalismo

**Islamiar fundamentalismoa** Mendebaldetik Islamean oinarritutako doktrina politiko anitzari ematen zaion izena da. Mundu islamiarrean doktrina hauei Islam politiko deritzaie, normalean. Horrela, Islamiar fundamentalismoa deritzoguna definitzen zaila bada ere, bere zutabeetako batzuk ondoko hauek izan daitezke:

# Islama -erlijioa- ideologia gisa hartzea,
# gizartea eta Estatua -banaketarik gabe- guztiz musulmanak izatea xede gisa izatea, eta
# ikuskera hauetan oinarrituz, boterearen borroka bat, edo borroka politiko bat, planteatzea.

Islamiar fundamentalismoa deritzoguna ulertzeko, ezinbestekoa da mugarri hauek kontuan hartzea:

* Anaiarte Musulmanaren fundazioa Egipton, 1960ko hamarkadan.

* 1979ko Iraultza Islamiarra Iranen (Islamean gutxiengoa direnen, xiiten, eskutik).

* Afganistango *jihad*-a edo guda santua, Sobietar Batasuna eta Afganistango erregimena (sobietarren aliatu eta jarraitzailea) gaindituz 1989an.
[thumb|220px|eskuinera|[Irakeko Al-Kaidaren bandera.]]

Islamiar fundamentalismoak bere burua Koranaren (islamaren liburu sakratua) betetzaile eta betearazletzat aurkezten du. Txikitatik buruz ikasi eta arretaz kopiatzen dute. Hura da irakurtzeko lehenengo liburua, kode bakarra eta bizitzarako araua.

Gobernu fundamentalistak ezarri diren herrialdeetan, islama da eremu publikoan ager daitekeen erlijio bakarra. Erlijiosoek gobernuan parte hartzen dute, eta Korana, modu kontserbadorean interpretatua, lege-iturri da.

Herrialde horietan sharia legea dago ezarrita. Lege horren arabera, Koranaren aurkako irainak, Hadd esaten zaienak, gogor zigortzen dira: besteak beste, adulterioa harrika hiltzerekin zigortzen da; harreman homosexualak burua moztearekin zigor daitezke; alkohola edatea publikoki azotez jota zigortzen da; eta lapurreta, lapurrari esku bat moztuta.

## Izendapenari buruz 
Aipatu bezala, fundamentalismo terminoa ez da oso egokia (nahiz eta askotan Mendebaldean hala erabiltzen den), termino hau ez baita ez musulmana ezta arabiarra ere. Aitzitik, "fundamentalismoa" AEBetan sortutako kontzeptua dugu (1920 aldean) eta, beraz, kristautasunarekin lotutakoa. "Islamismo" kontzeptuarekin berdin gertatzen da, berau Frantzian asmatu baitzen XIX. mendean. Ildo honetan, arabiar zein musulmanek "Islam politikoaz" hitz egiten ohi dute.

## Gaur egungo estereotipo zabaldua 
Gaur egun islamiar fundamentalismoaz hitz egiterakoan, Al-Qaedaz eta Osama bin Ladenez hitz egiten da. Hau sinplifikazio handiegia da, islam politikoaren barruan tendentzia eta korronte ugarri baitago.

## Ikus, gainera 
* Fundamentalismo
* Islamismoa
* Jihada
* Al Kaida

## Kanpo estekak
Euskal Idazleen Elkartea

**Euskal Idazleen Elkartea** (EIE) 1982an sortu zuten, euskal idazleak —hau da, euskaraz idazten dutenak— biltzeko asmoz. Egoitza Donostian du.

Euskal Idazleen Elkartea irabazi asmorik gabeko elkartea da, euskal idazleen eskubide profesional eta moralak defenditzeko asmoz egituratua. 380tik gora bazkide ditu gaur egun, eta horrez gain, beste hauek ere badira bere xedeak: euskal literatura zabaltzea Euskal Herrian nahiz atzerrian, idazlearen lanaren proiekzio soziala bideratzea eta euskalgintzaren eragile aktiboa izatea.

2016an 380 bazkide zituen, herrialdeka horrela banatuta: Gipuzkoan 157, Bizkaian 77, Ipar Euskal Herrian 29, Nafarroan 24, Araban 20 eta erbestean 2 (Granadan eta AEBetan).

## Jendaurreko lanak 
Elkarteko kideen eta euskal literaturaren berri ematen duen  webgunea mantentzeaz gainera, hauek dira Euskal Idazleen Elkarteak egiten dituen jendaurreko lan nagusiak:
* *Hegats* literatura-aldizkaria kaleratzen dute.
* *Kalegats* argitaratzen dute, *Hegats* aldizkaria kalean modu xumeago batean zabaltzeko asmoz. 2010ean argitaratu zen azkena. 2015tik aurrera *Hegats* aldizkari berrituak hartu du bere gain ardura hau.
* Galeusca antolatzen laguntzen dute, Kataluniako eta Galiziako idazleekin batera.
* *Idazleak ikastetxeetan, Idazleak Nafarroan* eta *Idazleakaz* programak koordinatzen dituzte.
* *Liburuen Xarma* liburuxka bilduma. Lehen zenbakiak "*Zer egin dezake ikasle batek liburu batekin*" dauka izena. Gainerako bostak poesia, antzerkia, ipuina, saiakera eta eleberria lantzeko gidak dira.
* *Irakurrieran* irratsaioa.
* *Hitzen Uberan* web orrialdea. Etengabeko mugimenduan dagoen kultur-errealitatearen berri ematen duen txokoa.

## Presidenteak 
# Anjel Lertxundi: 1982-1985.
# Josemari Velez de Mendizabal: 1985-1989.
# Patri Urkizu: 1989-1993.
# Joxerra Garzia: 1993-1997.
# Andolin Eguzkitza: 1997-2001.
# Tere Irastortza: 2001-2006.
# Fito Rodriguez: 2006-2010.
# Ander Iturriotz: 2010-2014.
# Jasone Osoro: 2014-2018.
# Garbiñe Ubeda: 2018-2022.
# Asel Luzarraga: 2022-.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* EIEren webgunea
* Hitzen uberan
* Irakurrieran irratsaioa
Hego Euskal Herria

thumb|200px|Hego Euskal Herriaren kokapena Euskal Herrian

**Hego Euskal Herria**, **Hegoaldea** edo **Hego Euskadi** Euskal Herriaren zati bat da, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia lurralde historikoek osatzen dute, Espainiako administraziopean daudenak.

Esamolde hau erabiltzen da Frantziaren administraziopean dauden Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoak osatzen duten Ipar Euskal Herria edo Iparraldea terminotik bereizteko.

## Mugakideak 
Hego Euskal Herriak honako hauek ditu mugakide: Kantabria eta Gaztela mendebaldean, Errioxa hegoaldean, Aragoi ekialdean, eta Kantauri itsasoa eta Ipar Euskal Herria iparraldean.

## Banaketa administratiboa 
Administrazio antolaketa eratzean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoak Euskal Autonomia Erkidegoa osatzen dute eta Nafarroa Garaiak Nafarroako Foru Erkidegoa, Espainiako 17 autonomia erkidegoen artean. Bestalde, Arabako Trebiñu barrendegia Gaztela eta Leongo Burgosko probintziaren barnean dago administratiboki; eta Bizkaiko Villaverde Turtzioz, Kantabrian.

## Hizkuntza 
Ipar Euskal Herrian ez bezala, euskara ofiziala da Euskal Autonomia Erkidego osoan eta Nafarroako Foru Erkidegoko zonalde batean. Gaztelania ofiziala da Hego Euskal Herri osoan.

## Kanpo estekak
Louis Etxeberri

**Louis Etxeberri** (Donazaharre, Nafarroa Beherea, 1853ko otsailaren 22a - 1907ko urriaren 15a) politikaria eta kazetaria izan zen. Maulen diputatu, Donazaharren auzapez eta Garazi aldean sindiko izan zen. Piarres Xarritonek dioenez, Etxeberri politikoki bonapartista zen.

1887an *Eskualduna* aldizkaria —euskaraz inoiz izan den lehenengo astekaria— sortu zuen. Artikulugile oparoa izan zen, eta batik bat soziologiari lotutako gaiak jorratu zituen: Amerikara migratutako euskaldunen bizitza, Lehen Mundu Gerrara joandako euskal herritarren goraipamenak, eta abar. 1944 arte argitaratu zuten aldizkaria, baina, barneko ika-mika batzuk zirela eta, Etxeberrik zuzendari kargua utzi behar izan zuen eta bere bizitzako azken hiru urteetan (1904-1907) *Eskualdun Ona* agerkarian aritu zen.

## Kanpo estekak 
* Bernardo ESTORNÉS LASA: «Louis Etcheverry», *Auñamendi Eusko Entziklopedia*.
* Argia aldizkariaren laburpena
Manuel Lekuona Saria

**Manuel Lekuona Saria** Eusko Ikaskuntzak 1983tik urtero ematen duen saria da. Euskal kulturaren pertsona ospetsuei eskainitakoa da, "obra osoak () interes berezia duenean". Saria Remigio Mendiburuk sortutako brontzezko eskultura bat da.

Hauek dira balioespen-irizpideak:
* Balio Unibertsala
* Bizitzako ibilbidea
* Ekarpen adierazgarria Euskal Gizarte eta Kulturari
* Obraren dibulgazioa

## Sarituak 
* 2024. Juan Mari Beltran, musikaria
* 2023. Iñaki Martinez de Luna, soziologoa
* 2022. Enkarni Genua
* 2021. Jon Bagues, musikaria
* 2020. José Ramón Etxebarria.
* 2019. Xabier Amuriza, bertsolaria
* 2018. Maria Jose Azurmendi
* 2017. Fermin Leizaola Calvo
* 2016. Jean-Louis Davant
* 2015. Joan Mari Torrealdai Nabea
* 2014. Antxon Agirre Sorondo, etnografoa
* 2012. Soledad de Silva y Verástegui, arte-historialaria
* 2011. Jose Luis Ansorena
* 2010. Jose Antonio Arana
* 2009. Txomin Peillen
* 2008. Montxo Armendariz, zinema zuzendaria
* 2007. Sabin Salaberri, musikaria
* 2006. Mentxu Gal, margolaria
* 2005. Elias Amezaga, idazlea
* 2004. Jean Haritxelhar, euskaltzainburu izandakoa
* 2003. Jesus Atxa
* 2002. Armando Llanos Ortiz de Landaluze
* 2001. Jose Ignacio Telletxea
* 2000. José Miguel Azaola, idazlea
* 1999. Piarres Xarriton
* 1998. Jose Maria Jimeno Jurio, antropologoa.
* 1997. Micaela Portilla
* 1996. Jorge Oteiza, eskultorea.
* 1995. Adrian Zelaia Ibarra, legelaria
* 1994. Iratzeder, euskaltzaina
* 1993. Francisco Salinas Quijada, legelaria
* 1992. Bernardo Estornes, hizkuntzalaria eta etnografoa
* 1991. Karlos Santamaria, matematikaria
* 1990. Gerardo López de Gereñu, etnografoa
* 1989. Eugène Goienetxe, historialaria
* 1988. Manuel Laborde
* 1987. Justo Garate, idazlea eta euskaltzaina
* 1986. Andres Eliseo Mañarikua, historialaria
* 1985. Jorge de Riezu, musikologoa
* 1984. Odon Apraiz
* 1983. Manuel Lekuona

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxaren Humanitate, Kultura, Arteak eta Gizarte Zientzien Saria
* ENE saria (Euskararen Nazioarteko Eguna)
* Eusko Ikaskuntza - Baiona Hiria Ohorezko Saria
* Eusko Ikaskuntza - Baiona Hiria Euskal Kulturaren Saria
* Eusko Ikaskuntza-Donibane Lohizuneko Musika Saria
* Txiotesia lehiaketa
* Ikergazte

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
*Eusko Ikaskuntzaren 2019ko eta 2020ko Manuel Lekuona Sarien emate ekitaldia 59 argazki, Flickr, Kafe Antzokia, Bilbo. 2021.12.20
Nazionalitate historiko

**Nazionalitate historikoa**, **nazio errealitatea**, **nazio izaera** edo **nazionalitatea** Espainiako politikan usu erabilitako terminoak dira. Hainbatetan zentzu berarekin erabiltzen dira.

Nortasun kultural eta linguistiko berezia duten autonomia erkidegoak izendatzeko erabiltzen da. 1978ko Espainiako Konstituzioak Espainia erkidego eta nazionalitateetan banatua dagoela onartzen zuen bere 2. artikuluan.

1980ko hamarkadan autonomia estatutuak ezartzearekin batera, Euskal Autonomia Erkidegoak, Galiziak, Kataluniak eta Andaluziak nazionalitate historikoaren izendapena hartu zuten, Andaluziaren kasuan mobilizazio handiak eta erreferendum berezi bat eta gero.

Gaur egun, euren autonomia estatutuetan nazionalitate edo nazionalitate historikoaren izendapena duten Espainiako erkidego autonomoak ondoko hauek dira:
* Andaluzia (1981 eta 2006)
* Aragoi (1996)
* Euskal Autonomia Erkidegoa (1979)
* Galizia (1981)
* Kanariar uharteak (1996)
* Katalunia (1979 eta 2006)
* Valentziako Erkidegoa (1982 eta 2006)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nazioa

## Kanpo estekak
Bastida (argipena)

**Bastida** izen berarekin, hurrengo kontzeptu ezberdinak adieraz daitezke:

**Hirigintzan:**
* Bastida: Erdi Aroko hiri berri eredua.

**Udalerriak:**
* Bastida: Arabako udalerria.
* Bastida: Nafarroa Behereko udalerria.
UA (argipena)

**UA** siglak adiera hauek ditu:

# UA: unitate astronomikoa.
# UA: Unidad Alavesa alderdi politikoa, Arabakoa, gaur egun desagertua.
Unidad Alavesa

**Unidad Alavesa** (euskaraz: "Arabar Batasuna"), **UA**, Arabako alderdi politiko eskuindar eta espainiar nazionalista bat izan zen .

## Historia 
Alderdi Popularretik banatu zen eta euskal nazionalismoaren aurka zegoen. Euskara eta euskal kultura (eta besteak beste, Olentzero) Araban jarritako inposaketa bat zela adierazten zuten eta Araba ez zuten Euskadiko lurraldetzat jotzen, independenteki baizik, hau da, autonomia erkidego propio bat sortu nahi zuten Araban.

Arabaren espainiar izatea aldarrikatzen zuen, Arabari egokitutako foralismoa proposatuz eta Arabak Nafarroak duen izaera bera beharko lukeela defendituz. UAren historiaren azken urteetan gero eta gehiago hurbildu zitzaion PPri, eta bakarka lortu zituen emaitzak nabarmen egin zuten behera. 1990ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan 3 legebiltzarkide lortu ondoren, 1994koetan jo zuen gaina 5 biltzarkiderekin, baina 1998ko hauteskundeetan UAren ordezkaritza 2 kidetan gelditu zen. Araba mailako hauteskundeetan ere bilakaera bertsua izan zuen. 1999ko Batzar Nagusietarako hauteskundeetan, esaterako, 1995ean lortutako 9 batzarkideak 3ra jaitsi ziren, eta batera egin ziren udal hauteskundeetan ere beherakada nabarmena izan zuen. Gasteizen, esaterako, 2 zinegotzi lortu zituen, 1995ean baino 3 gutxiago. 2000. urteko hauteskunde nagusietan ez parte hartzea erabaki ondoren, 2001eko urteko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan ere ez zuen zerrenda propiorik aurkeztu, PPren zerrendetara bildu baitziren UAren hautagaiak EAJ lehendakaritzatik kanporatzeko helburuarekin.

2005eko ekainean, bere VII. Biltzar Nagusian, Unidad Alavesaren desagerpena adostu zuten, hauteskundeetan, Eusko Legebiltzarrean zuen batzarkide bakarra galdu ondoren.

## Lehendakaria 
1989tik 2005era. 1989-2002 artean Pablo Mosquera lugoar medikua alderdiaren lehendakaria izan zen, azken urte horretan Euskal Herritik ospa egin zuen arte.

## Politikari nabariak 
* Pablo Mosquera
* Enriqueta Benito
* Ernesto Ladrón de Guevara
* Jose Antonio Pizarro

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anboto (argipena)

**Anboto** izenak hainbat adiera ditu:

# **Anboto**, Bizkaiko mendia.
# **Anbotoko mendilerroa**, Bizkaiko mendilerroa.
# **Anboto**, Bizkaiko hedabidea.
Libera esterlina

**Libera esterlina** (), Erresuma Batuko erabilera legaleko dirua da. GBP laburdura edo £ ikurra erabiltzen dira. Libera izena latineko libra hitzetik dator, nahiz eta hori masaren unitatea izan.

Egun, Erresuma Batu osoan txanpon berberak erabiltzen dira, Royal Mint erakundeak eginikoak. Billeteak, ordea, ezberdinak dira. Ingalaterran eta Galesen Ingalaterrako Bankuak fabrikatutakoak erabiltzen dira. Eskozian, ordea, hiru banketxek billeteak egiteko eskubidea dute. Ipar Irlandan antzeko gauza gertatzen da.

## Kanpo estekak 
*   Libera esterlina - diru paper
*   Libera esterlina (Eskozia)
*   Libera esterlina (Ipar Irlanda)

## Erreferentziak
Estatu terrorismo

**Estatu terrorismoa** estatu batek egiten du, eta kontrainsurjentzia-estrategia planifikatua eta antolatua da. Demozidio mota bat da. Bere helburuak betetzeko, terrorismoa erabiltzen du estatu batek errepresio politikorako, legez gaindiko indarkeria baliatuz herritar guztien edo sektore baten aurka, eta maiz, subertsio egoeran gertatzen da hori. Honako praktika hauek bil daitezke estatu-terrorismoan:
* pertsonen aurkako jazarpena, bortxaketak, torturak eta erailketak, polizia, armada nahiz indar paramilitarren eskutik;
* talde terrorista faltsuen sorrera, normalean ekintza polizial eta militarrak kamuflatzeko; batzuetan, estatuek itxuraz bere kontrako taldeak sortu izana, horiek burututako gehiegikeriak eta ekintza indiskriminatuak insurjentzia-taldeei leporatzeko;
* militar eta poliziengan, herriaren aurkako jarrerak toleratu eta sustatuz, inkontrolatuen ekintzei bidea zabaltzea;
* insurjentziaren aurkako mertzenario eta talde paramilitarren sorrera eta jarduera bultzatzea;
* herritarren aurkako zigor operazio zuzenak, "terroristei laguntzea" egotzita, zibilen artean eragindako biktimak "kalte kolateral" gisa azalduz;
* herritarrei legedi ez demokratiko bat ezartzea, herritarren giza-eskubideak urratuz.

Hala ere, estatu-terrorismo izendapena eztabaidatua izaten da kasu askotan, indarreango ordenamendu juridikoak eta horren aplikazioak estrategia hori erraztu eta jokoan dauden interes politiko eta geopolitikoak direla eta, terrorismo terminoaren balorazio negatiboa baztertzearren. Teoria anarkista eta ultraezkertiarren arabera, berriz, terrorismo bakarra estatuak egiten duena izaten da. Estatu-terrorismotzat jotzen diren jarduera zenbait gerra zikin terminoan bildu izan dira batzuetan, tokiaren eta une historikoaren arabera termino horrek bere baitan adiera ezberdinak jasotzen baditu ere.

## Ikus, gainera 
* GAL
* Oroimena euskal gatazkan

## Kanpo estekak
Amnistia

**Amnistia** delituaren ahazte legala da, egileen erantzukizuna bukatzen delarik.

## Ikus, gainera 
* Amnesty International
* Amnistiaren Aldeko Batzordeak

## Kanpo estekak
Beluga

**Beluga** (*Delphinapterus leucas*) edo **Balea zuria** (izena errusierazko "белуха" (balea zuria) hitzetik dator) zetazeo bat da, Monodontidae familiakoa, ozeano Artikoan bizi dena, eta zetazeoen arteko azal zurikoa den balea bakarra.

Hegal txikiak ditu, izurdeen antzeko burua eta 40 hortzetako aho zabala eta moko laburra. Oskoldun eta arrainez elikatzen da. Denbora gehiena uraren gainaldean edo sakontasun gutxiko parteetan igarotzen du. Zetazo guztien arteko sonarrik sofistikatuenetako bat du, guztiz beharrezkoa urpean izotz arteko labirintoetatik orientatu ahal izateko eta bere espezieko beste kideekin kontaktuan egoteko. Emeak 7 urterekin ugaltzen hasten dira, eta hiru urtetik behin, umea edukitzen dute.

## Deskribapena 
thumb|200px|ezkerrera|Beluga.
thumb|200px|ezkerrera|Beluga heldu bat gizakiarekin alderatuta.
Beluga arrek 5.5 metrora arteko luzera eduki dezakete, eta 1.5 tona edo gehiagoko pisua. Ar helduak emeak baino %25 handi eta astunagoak izan daitezke. Emeak 4.1 m arterainoko luzera eta 1 t inguruko pisua izan dezakete. Kume jaioberriek 1.5 m eta 80 kg izaten dituzte jaiotzean.

Beluga helduak oso erraz bereizten dira gainontzeko zetazeoetatik: bizkar-gandor txiki bat dute, bizkar-hegal atrofiatu baten ondorio, eta azala erabat zuria dute; beluga gazteak, aldiz, grisak edo gris urdinak izaten dira.

Belugak *Delphinapterus* generokoak dira (antzinako grekotik: δελφίν, *izurde*, ἀ- atzizkia, («gabekoa ») eta πτερόν, *hegats*, « hegatsik gabeko izurdea »), ez dutelako bizkar-hegatsik. Zientzialarien ustez, egokitzapen bat da, izotza apurtu eta ur azalera irten ahal izateko arnasa hartzera, edota larruazalaren azalera gutxitu eta horrela bero galera murrizteko.

## Historia 
Euskaldunak Ameriketara XIV-XVI. mende bitartean San Laurendi itsasadarrera heldu zirenean, bakailaoak eta baleak arrantzatu zituzten, tartean Beluga, bereziki Saguenayko fiordoaren bokale emankorrean, Tadoussac parean. Bertan, ugari bizi dira izan dira XX. mende arte, baina egun gutxi geratzen dira, eta gaixo daude kutsaduraren indarrez. 1611ko testu ingeles batek dioenez, "*swria* elurra bezain zuria da eta yola baten neurria du. Ez du bi upel olio baino gehiago ematen, baina garestia eta jateko ona da".

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Balea urdin
* Quebeceko historia
* Euskal Herriko baleazale

## Kanpo loturak
Bilateria

**Bilateria** animalia erreinuaren barruan dagoen azpierreinu bat da, simetria bilaterala duena enbrioia denean. Honek esan nahi du ezker-eskuina izateaz gain, aurrea-atzea eta goia-behea atalak ere badituela. Animalia phyllum gehienak hemen sartzen dira, porifera eta cnidaria izan ezik (eta beste talde txiki batzuk).
**Bilateria**ren ezaugarriak hauek dira:
* Hiru zatitan garatzen da gorputza orokorrean: endodermoa, mesodermoa eta ektodermoa. Hau dela eta triploblastiko moduan ere ezagutzen dira.
* Ia gehienek simetria bilaterala dute hein handi batean.
* Ekinodermatuak larba direnean baino ez dira bilateralak, heldu egitean simetria erradiala dute.
* Liseriketa hodiak bi mutur izaten ditu mota ia gehienetan, non batean ahoa kokatzen den eta bestean ipurtzuloa.
* Bilateria gehienek zeloma izeneko barne espazioa dute.

## Bilateriaren sailkapena 
* Bilateria
** Deuterostomata
*** Echinodermata
*** Chordata
*** Hemichordata
*** Chaetognatha *(?)*
** Ecdysozoa
*** Arthropoda
*** Onychophora
*** Tardigrada
*** Nematoda
*** Nematomorpha
*** Kinorhyncha
*** Priapulida
*** Loricifera
*** Spiralia
** Platyzoa
*** Platyhelminthes
*** Gastrotricha
*** Rotifera
*** Gnathifera
**** Acanthocephala
**** Gnathostomulida
**** Micrognathozoa
**** Cycliophora *(?)*
** Lophotrochozoa
*** Mollusca
*** Annelida
*** Lophotrochozoa
*** Nemertea
*** Sipuncula
*** Brachiopoda
*** Entoprocta
*** Phoronida
*** Bryozoa *(?)*
** Acoelomorpha
** Rhombozoa
** Orthonectida
** Myxozoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tree of Life web project - Bilateria
* University of California Museum of Paleontology - Systematics of the Metazoa
Minos

[thumb|250px|[Knossos|Knosos, Minosen jauregia (Kreta)]]
Greziar mitologian, **Minos** () Kretako errege erdi kondairazkoa da, Zeusen eta Europaren semea. Zibilizazio Minoikoak beragandik hartzen du izena. Ez dago garbi Minos izena den edo "errege" esan nahi duen hitz kretar bat den.

Minosek Kretan eta Egeo itsasoko uharteetan agindu zuen hiru belaunaldiz Troiako gerraren aurretik. Knososen bizi izan zen bederatzi urtez. Epe hau amaitzean, leize sakratu batera erretiratu zen, non Zeus beraren aginduak jasotzen zituen Kretaren gobernuari buruzkoak. Kretako konstituzioaren sortzailea eta itsas gorengotasuna eman ziona izan zen.

## Kondaira 
Kondaira atenastarraren arabera, Minos tirano krudel bat zen, neska eta mutil gazteak Minotauro munstroari eskaintzen zizkionak.

Pasifaerekin ezkonduta zegoen eta bi alaba eta seme bat izan zituen: Ariadna, Fedra eta Androgeo. Pasifek ere "seme" bat zuen "Minotauroa". Minosek Poseidoni zezen zuri bat ematea eskatu zion, bere nebeei demostratzeko Poseidon bere alde zegoela. Jainkoak itsasotik zezena atera zuen, baina, Minosi esan zion bere ohorean sakrifikatu behar zuela. Minosek ez zuen jaramonik egin eta berak beste zezen bat sakrifikatu zuen. Poseidon konturatu eta mendekua hartzeko Pasifae zezen zuriarekin maiteminduarazi egin zion. Pasifaek sexu-harremanak eduki nahi zituenez, Dedalori laguntza eskatu zion. Honek egurrezko behi bat eraiki zuen, hutsik barrutik, Pasifae barruan sartu eta zezenarekin harreman sexualak eduki ahal izateko.

Guda bat izan zuen Atenasen kontra, Egeo hango errege zenean, bertan Androgeo hil zutelako. Garaile irten zen. Horren ondorioz, Atenaseko zazpi neska eta zazpi mutil eskatzen zituen noizean behin (Minotauroa elikatzeko).

Sizilian hil zuten, Dedaloren traizioagatik berau hil nahi zuelako. Siziliako errege Kokaloren alabek Dedalo estimazio handian zutenez lagundu egin zioten. Kokalok Minos konbentzitu zuen, Dedalorengana joan baino lehen, bainu bat eman zezan. Bainua ematen ari zela, Kokaloren alabek ura irakiten bota zioten eta Minos erre egin zen.

## Ikus, gainera 
* Minotauroa
* Zibilizazio minoikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minotauro

Greziar mitologian, **Minotauro**a (  ahoskatua, , etruskoz: *Θevrumineś*) izaki izugarri bat zen, zezen burua eta giza gorputza zituena eta giza haragia jaten zuena. Kretan jaio zen, Minos erregearen emazte Pasifaeren semea zen. Minos erregea beti harrotzen zuen jainkoen mesedea edukitzearekin eta, frogatzeko, otoitz egin zuen ea jainko batek opari bat eman zion. Poseidonek, ozeano eta itsasoetako jainkoak, entzun zuen, eta itsasotik zezen zuri polit bat atera zuen. Poseidonek zezena Minosek sakrifikatzeko oparitu zion hari, baina Minosek ez zuen hain animalia baliotsua hil nahi. Poseidon Afroditaren laguntzaren bila joan zen eta Afroditak —bere estiloan— Pasifae piztiaz maiteminarazi zuen. Pasifaek ezin zuenez bere nahia bete, Dedalo arkitektoa eta haren semea Ikarorengana joan zen laguntza bila. Dedalo eta Ikarok zurezko zezen bat sortu eta benetako behi-larrua ipini zioten. Dedalo eta Ikarok Pasifae zurezko behiaren barruan sartu eta zezena zegoen belardira eraman zuten. Pasifaek eta zezenak sexu-harremanak izan zituzten.

Pasifae haurdun geratu zen, baina Minos ez zen horretaz ohartu, Minotauroa jaio zen arte. Minosek, haserre, Dedalo eta Ikaro kartzelatu zituen. Pasifaeri, ordea, ez zion ezer egin, izugarri maite zuelako. Pasifae Minotauroaren kargu egin zen txikia zen bitartean baina, hazten zen heinean, Minotauroa zaintzea arriskutsuagoa bilakatzen zen eta Pasifaek ezin izan zuen gehiago arduratu. Minotauroa bakarrik geratu zen eta, janaria behar zuenez, pertsonak jatea erabaki zuen. Minos, hori saihestu nahian, Orakuluarengana joan zen: labirinto bat egiteko aholkua eman zion eta, Minosen aginduz, Dedalo izeneko arkitektoak Kretako labirinto famatua eraiki zuen, Minotauroa bertan itxita uzteko. Aldian behin, Minosen aginduz, Atenasek 7 neska eta 7 mutil eman behar zituen tributu moduan Minotauroari jaten emateko: 14 gazteak labirintoan uzten zituzten, bertan gal zitezen eta munstroarekin topa.

Ohitura basati hori amaitzeko, Teseo heroiak bere burua sakrifiziorako aurkeztu zuen. Teseok Egeo aitari hitzeman zion bezala, Minotauroak bera hiltzea lortzen bazuen, itzuliko zen itsasontziko belak beltzak izango ziren, baina Minotauroa hil egiten bazuen, zuriak. Kretara heldu zenean, Minos eta Pasifaeren alaba Ariadnarekin maitemindu eta plan bat asmatu zuen labirintoan ez galtzeko: Teseo hari luze baten muturrari helduta sartu zen labirintoan eta Ariadna kanpoan geratu zen, beste muturrari helduta. Teseok Minotauroa topatu eta hil egin zuen eta, Ariadnaren hariari esker, irteera aurkitu. Ariadnarekin joan zen Kretatik, Ariadna bakarrik eramanik; Fedra ere harekin joan zen, maiteminduta zegoelako. Orduan, Ariadna Naxos uhartean utzi eta Fedrarekin joan zen Atenasera, han ezkontzeko asmoz. Tamalez, Teseori bela zuriak ipintzea ahaztu eta bela beltzekin itzuli zen. Aitak urrundik ikusi zituenean, bere buruaz beste egin zuen, jauregiko dorre altuenetik bere burua botaz. Egun, Grezia inguratzen duen itsasoari Egeo deitzen zaio errege zaharraren omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kilometro

**Kilometro**a luzera unitate bat da, 1.000 metro balio duena. **km** ikurrarekin idazten da, bukaerako punturik gabe: *k* letra xehez idazten da, *kilo-* aurrizkiaren laburdura baita.

: 1 km = 1.000 m = 103 m

## Ikus, gainera 
* Kilometroak

## Kanpo estekak
Makina birtual

[thumb|[VirtualBox]]
**Makina birtual** bat makina (konputagailu) baten software bidezko inplementazio bat da, makina fisiko bat bezala programak exekutatzeko gai dena. Birtualizazio kontzeptua IBMren VM/370 sistemarekin agertzen da, 1972an. Ideia nagusia hainbat sistema eragile hardware berean exekutatzea lortzea da. Horretarako, denbora banatuko sistema batek egiten dituen bi oinarrizko funtzioak banatzen dira: multiprogramazioa eta hardwarearen abstrakzioa.

## Definizioak 
Popek eta Goldbergen makina birtual bati buruzko definizioa ondokoa izan zen: “benetako makina baten bikoizketa efiziente eta isolatua”. Gaur egun, definizioak barne hartzen ditu baita benetako hardwarean oinarrituta ez dauden makina birtualak ere.

Sistemako makina birtual batek sistema plataforma osoa eskaintzen du sistema eragile oso baten exekuzioa ahalbidetzeko. Aldiz, prozesuko makina birtual bat programa bakar bat exekutatzeko diseinatua da, prozesu bakar baterako euskarria eskainiz. Makina birtual baten oinarrizko ezaugarri bat zera da: bere barruan exekutatzen ari den softwarea makina birtualak eskaintzen dituen baliabide eta abstrakzioetara mugatuta dagoela – alegia, ezin dela irten beraren mundu birtualetik.

## Teknikak 
Sistemaren muina makina birtualaren monitorea da, eta hardwarean exekutatzen da, hurrengo software mailan hainbat makina birtual eskainiz. Makina birtual hauek hardware biluziaren kopia berdina dira. Hau dela eta, bakoitzak edozein sistema eragile exekuta dezake.

## Kanpo estekak
Baikonur

**Baikonur**, sortzez SESBean eraikia (Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna) gaur egungo Kazakhstanen dagoen kosmodromo edo zentro espaziala da. Bertatik jaurti ziren giza-historiako lehen satelite artifiziala, Sputnik 1 izenekoa, baita historian zehar espazioraturiko lehen animalia, Laika izeneko zakur emea, lehen gizakia, Juri Gagarin kosmonauta, baita lehen emakumea ere, Valentina Terexkova. Gaur egun oraindik erabilia izaten dirau Rosaviakosmosen eskutik, Errusiako agentzia espaziala, Kazakhstan-go gobernuarekin zenbait akordio medio.

[thumb|[Soiuz|Soyuz tm-31 kapsuladun suziri baten jaurtiketa prestatzen Baikonuren.]]

Munduan badira kosmodromo gehiago besteak beste NASAk Floridan duen Cañaveral lurmuturra edota europar agentzia espazialak ESAk Frantziar Guianan duen Kourouko base espaziala. Sobietar batasunak bazituen ere kosmodromo gehiago gaur egun gehienek ez dute siziririk espazioratzen, jaurtiketak burutzen dihardutenen artean Kapustin Yar dugu aipagarriena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lanaren Konfederakunde Nagusia (Espainia)

**Lanaren Konfederakunde Nagusia** edo **CGT** (Hego Euskal Herrian **CGT-LKN** siglak erabiltzen dituzte) Espainiako sindikatu anarkosindikalista da, CNTren banaketa batetik sortua. Ildo honetan, banaketatik izen desberdinak izan ditu gaur egunekora iritsi arte: *CNT Berritua*,*CNT Valentziako Kongresua*...

1980ko hamarkadaren bukaeran Espainiako Auzitegi Gorenak CNT siglak erabiltzea debekatu zion, CNT-AITen eskaera bati men eginez (eszisioaren beste atalak, hain zuzen, CNT-AIT izenarekin jarraitu zuen). Horrela, 1989ko Kongresuan CGT izena hartu zuten, nahiz eta bere burua CNT anarkosindikalista historikoaren jarraitzailetzat ikusten duten.

CGTk hauteskunde sindikaletan eta enpresa komiteetan parte hartzen du (hau da CNT-AITekiko konfrontazioaren arrazoi nagusia). Bere sustrai anarkosindikalistak erreibindikatzen dituen arren, gaur egungo bere jarrera UGT eta CCOO sindikatuen ezkerrera dagoen sindikatu alternatiboa bihurtu dute, anarkismotik haratuago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anarkosindikalismoa
* Lanaren Konfederazio Nazionala

## Kanpo estekak 
*  CGTren webgunea
*  Hego Euskal Herriko CGT-LKNren webgunea
Deuterostomio

**Deuterostomio**ena (*Deuterostomia* termino taxonomikoa. Greziaretik: *beste ahoa*) animalia goifilum bat da. Eumetazoa azpierreinuko bilateria adarreko taxon bat dira eta protostomia goifilumaren kontrakoak dira. Bi hauen artean bereizteko euren garapena enbrioiak direnean ikusi behar da: deuterostometan sortzen den lehenengo irekiera (blastoporoa) ipurtzuloa bilakatzen da, eta protostomoetan ahoa.

Deuterostomioaren barruan hiru filum ezberdin aurkitzen ditugu:

* Kordatuen filuma (ornodunak eta antzekoak)
* Ekinodermatuen filum (itsas izarak, itsas trikuak eta antzekoak)
* Filum Hemichordata (zizaren itxurako hainbat izaki)
* *Filum Chaetognatha* (zizare itxurako beste hainbat izaki)
* *Filum Xenoturbella* (izaki isolatu batzuk)
* *Filum Vetulicolia* (desagertua)

Bai deuterostomioetan bai eta protostomoetan, zigotoa lehenengo zelula multzo batean bilakatzen da blastula izenekoa. Deterostomoetan lehenengo zatika hauek ardatz polarrarekiko paralelo edo elkartzut gertatzen da. Honi zatiketa erradiala deritzo, eta protostomo batzuetan ere gertatzen da, adibidez lofoforoetan. Zatiketa hau ez da determinantea (hau da, zelula bakoitzaren eginkizuna ez da oraindik erabaki). Lehenengo lau zelulak bereizten badira, euretariko bakoitzak larba oso bat sortzeko gaitasuna izango du, eta bat kentzen badugu blastulako gainontzeko zelulek konpentsatuko dute galera.

Deutorostomoen barruan mesodermoak inbaginazio bat sortzen du eta bertan gorputzaren kabitatea sortzen da.
Kordatu

**Kordatu**en filumean (**Chordata**) ornodunak eta oso erlazionaturik dauden hainbat ornogabe sartzen dira. Guztiak batzeko erabiltzen diren ezaugarriak hauek dira:
# Euren bizitzako uneren batean notokorda bat garatzen dute.
# Faringean zakatzak dituzte.
# Endostilo bat dute.
# Isats gihartsu bat, ipurtzulotik atzerago.

Kordatuen filumak hiru azpifilum ditu:
* Urochordata - Larba garaian notokorda bat eta nerbio korda bat dute, baina heldu bihurtzean galdu egiten dute.
* Cephalochordata - Hauek bizitza osoan zehar dute notokorda bat, baina ez dute ornorik.
* Ornodunak - Notokorda hezurrez estalitako bizkar-hezur batez aldatu da.

## Sailkapen fenetikoa 
Sailkapen fenetikoa, edo sailkapen klasikoan, Kordatuak bereiztu eta sailkatzeko honako zuhaitza eratzen zen:
* Azpifilum Urochordata
** Ascidiacea
** Thaliacea
** Larvacea
* Azpifilum Cephalochordata
* Azpifilum Myxini
* Azpifilum Ornodunak
** Petromyzontida - Lanpreak
** Placodermi (*desagertuak*)
** Chondrichthyes - arrain kartalaginotsuak
** Acanthodii (*desagertuak*)
** Actinopterygii - Arrain gehienak
** Actinistia - zelakantuak
** Dipnoi - birikadun arrainak
** Anfibioak
** Narrastiak
** Hegaztiak
** Ugaztunak

Sailkapen honetan bereizketan ez dira egiten euren erlazio genetikoaren arabera, baizik eta ikuspegi orokor batean bereizteko erabiltzen diren ezaugarri batzuen arabera. Eskema tradizionalean arrainak (Pisces) klase bakarra osatzen zuten, baina gaur egun eskola fenetikoak lau talde ezberdinetan banatzen dituzte, kartalaginotsuak, hezurdunak, zelakantuak edo birikadunak direnaren arabera.

## Sailkapen filogenetikoa 
Sailkapen filogenetikoa, eskola kladistikoan oinarrituta izakien arteko harremanak euren arbaso komunen bereizketa puntuaren arabera sailkatzen dira. Honela azken urteetan Kordatuen sailkapenerako zuhaitz berriak proposatu dira eta asko dira oraindik aldatzen diren gauzak. Hala ere kordatuen sailkapen filogenetikoan oinarrituta honako taula hau proposatzen da:

{{klado
|label1=**Kordatuak**
|1={{klado
|1=Urochordata
|2=Cephalochordata
|label3=Craniata
|3={{klado
|1=Myxini
|label2=Vertebrata
|2= }} }} }}

Sailkapena oso ezberdina da, ikusten denez, eta honek bi sistemen arteko nahastea suposatu du. Adibide bat jartzearren Hegaztien kasua jar daiteke. Sailkapen tradizionalean hegaztiak ornodunen azpiko klase bat ziren, baina gaur egungo bereizketan enborretik bereizten azkenak izanda, Dinosauria ordenako azpimultzo bat baino ez dira.

## Kordatuak erregistro fosilean 
Gu barne hartzen duen filuma izanda interes handia sortu du beraren historia naturala eraikitzea. Orain dela urte gutxirarte erregistroan aurkitutako lehenengo kordatuak Ordoviziar garaiko arrain fosilak ziren, Siluriar garaian oso ugariak egin zirenak. Hala ere Burguess Shaleko aurkikuntza dela eta bertan ikusitako fosil bat gure filumaren lehenengo ordezkaria zela pentsarazten digu: *Pikaia Gracilens*. Izaki hau Kanbriar garaikoa da eta beraz arrainen fosilak baino zaharragoa. Azkeneko urteetan hainbat ikerlarik India eta Txinan Aurrekanbriarreko mikrofosil batzuk aurkitu dituzte euren esanetan kordatuen barnean sar daitezkeenak. Hala ere guzti hau oraindik eztabaida prozesuan dago.
Gaia (argipena)

**Gaia** hitzak hainbat adiera izan ditzake:
* Gaia: greziar jainkosa.
* Gaia hipotesia: planetako bizigarritasunari buruzko hipotesi zientifikoa.
* Gaia, Kataluniako udalerria.

Baita ere:
* Vila Nova de Gaia, Portugalgo udalerria
Ikus halaber:

* Gai (argipena)
* Gaya (argipena)
Amazona (mitologia)

thumb|XIX. mendeko liburu batean agertutako amazona baten irudia, bere peltarekin
Greziar mitologian, **Amazonak** (grekoz Ἀμαζόνες) emakumezko gudariez osatutako nazio bat zen. Kondairaren zati bat emakumezko gerlari Eszitiarretan oinarritua dagoela dirudi. Gure garaian emakume indartsu eta independenteei buruz hitz egiteko erabiltzen da.

## Etimologia 
Ez dago oso garbi izenaren jatorria. Batzuentzat **ha-mazan-* ("gerlari") hitz iraniarraren eratorria da. Hipotesirik zabalduena grekoko "a-" ("gabe") eta "mazos" ("bular") hitzen eratorria dela da. Esaten zenez, amazonek eskuin bularra mozten zuten arkua hobeto erabiltzeko, eta hortik beraien izena.

## Mitoa 
Kondairaren arabera, amazonak Euxino itsasoaren (egungo itsaso beltza) kostatik hurbil bizi ziren, non Hipolita ("zaldiak aske uzten dituena") izeneko erregina baten menpean zegoen erreinu independente bat osatzen zuten.

Gizonezkoek ez omen zuten herrialde honetan bizitzeko eskubiderik, baina arraza ez galtzeko, urtean behin aldemeneko tribu bat bisitatzen zuten. Bisita hauetatik sortzen ziren gizonezko haurrak sakrifikatuak edota aitei itzuliak izaten ziren, eta emakumezkoak amek heziak izaten ziren nekazaritzarako, ehizarako eta gerrarako.
erdian|thumb|Greziar garai klasikoko amazonen irudiak
Homerok "gizonen berdinak" zirela dioskun arren, haietako ospetsuenak hiru heroi greziarren aurka borrokatu eta galdu zuten: Herkules, Teseo eta Belerofon. Gudu horien eszenak ezagunak izan ziren arte grekoan, batez ere zeramikan, eta Greziako munduko eraikin garrantzitsuenetako batzuk apaintzen zituen estatuaria monumentalean, Atenasko Partenoia barne. 

Eurasiako hilobien ikerketa arkeologikoak modu erabakigarrian frogatu du estepetako tribu nomadetako emakume asko benetan gerlariak zirela, bereziki Itsaso Beltzaren inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Mayor, Adrienne (2020-06-18): "The fierce Amazons were more than just a myth—they were real". *National Geographic*
Sputnik

**Sputnik 1** () gizakiak espazioratu zuen lehen satelite artifiziala zen, SESB-ak gauzatua. 1957ko urriaren 4an Kazakhstango Baikonur kosmodromotik jaurti zen mundu guztian lilura sortuz, baita beldurra ere garai hartan Estatu Batuen eta SESB-ren artean zegoen Gerra Hotza izenez ezagutzen den egoera zela eta.

Sputnik 1 izan zen bota zuten lehena, gizakiak espaziora bidali zuen lehen satelitea. 83.6 kilogramoko pisua zuen kapsula hark urtebete egin zuen Lurraren inguruan biraka, harik eta orbitatik erori eta Lurreko atmosferan erre zen arte. Sputnik 2.a bidali zuten hurrengo; kapsula horrek *Laika* izeneko zakurra eraman zuen espaziora, espazioan izan zen lehen izaki biziduna. Sputnik izena eman zitzaien beste halako zortzi espazio-ontzi izan ziren.

Sputnik-1 jaurtiketa data gizateriaren espazio aroaren hasiera da, Eta Errusian Urtero Ospatzen da Espazioko Tropen egun gogoangarri gisa. Plutonen gainazaleko zelai batek Lurreko lehen satelite artifizialaren izena du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amazona

**Amazona** hitzak honako esanahi hauek izan ditzake:

# **Amazona**: Greziar mitologiako emakumea.
# **Amazona**: zaldi gainean ibiltzen den emakumea.
# **Amazonas**: Hego Amerikako ibaia.
Justiniano

**Justiniano** antzinako Bizantziar Inperioko bi agintariren izena da:

* Justiniano I.a
* Justiniano II.a
Funtzionalismo

**Funtzionalismoa** XX. mendeko lehen erdian zientzietan nagusi izan zen paradigma dugu, soziologian, hizkuntzalaritzan nahiz arkitekturan, esaterako.

## Oinarriak 
### Enpirismoa 
Enpirismoa teoria funtzionalistaren oinarrietako bat da. XVIII. mendean sortutako korronte filosofikoa da. Horren arabera, errealitatea egitate behagarriak aztertuz ikertu beharra dago. Horrela, lege orokorrak eta azalpen kausalak erabili beharko dira errealitatearen azalpen egokirako.

### Positibismoa 
Positibismoa Auguste Comtek sortutako eskola da. Horren barnean, zientziaren teoria bat, gizartea erreformatzeko proposamena eta erlijioa aurki daitezke. Egitateak ez beste errealitaterik onartzen ez duen ezagutzaren teoria batetik abiatzen da; harremanen auzian, hortaz, gauzen arteko hartu-emanak soilik ikertuz ahal izanez.

Positibismoaren aburuz, hortaz, errealitatea zentzumenek pertzibitu dezaketena da soilik. Hau da, ezagutza zientifikoa soilik(errealitate *ukigarri* hori behatzen duena) irits daiteke benetako errealitatera. Hortik at mitologia, erlijioa edo metafisika daude, positibistentzat edo gezurra edo baliorik gabeak direnak.

Positibismoarentzat, ikertzailea (subjektua izanik) ikergaiaz (objektua) bere errealitate osoan jabetu daiteke.

## Soziologia funtzionalista 
Gizartea sistema gisa ikusten du; sistemek, aldi berean, azpisistemak izango dituzte, eta gizartearen osagai bakoitzak bere funtzioa izango du. Horrela, ekintza sozialaren ikuspegi sistemiko bat garatuko du.

Funtzionalismoaren baitan hiru korronte nagusi bereiz daitezke: Bronislaw Malinowskiren funtzionalismo absolutua, Mertonen funtzionalismo erlatibizatua eta Parsons-n estruktural-funtzionalismoa.

Funtzionalismoak gizartearen oreka eta izaera harmoniatsua defendatuko du. Sozializazioaren bidez (bigarren sozializazioa azpimarratuko dute batez ere) gizabanakoek gizartea bereganatuko dute. Bere kontzeptu nagusiak funtzioa (disfuntzioa, ageriko funtzioa zein izkutuko funtzioa), errola nahiz estatusa izango dira, besteak beste.

### Hezkuntzaren soziologia funtzionalista 
Hezkuntzaren soziologiak, bere sorreratik, ikuspegi funtzionalista izan zuen nagusi. Egile garrantzitsuenak Talcott Parsons eta Dreeben izango dira lehen garai horretan. Hauek, Ameriketako Estatu Batuetako hezkuntza sistema ikertuko dute nagusiki, horretan gertatzen den gizarteratzea nahiz gizarte egituraren araberako sailkatzea aztertuz.

Funtzionalisten arabera, hezkuntza sistemaren helburu nagusia gizartearen modernizatzea izango da, formazioaren bidez gizakiak gizarte industrialerako prestatuz. Horrela, funtzionalistentzat formazioaren eta lanpostuaren arteko korrelazioa ematen da, oro har. Gizartearen hierarkizazioa, ondorioz, soldata, prestigioa eta gizarte baliospena aldagaiei loturik egongo da.

## Ikus, gainera 
* Positibismoa
* Gizarte zientziak
* Soziologia
* Hizkuntzalaritza
* Arkitektura

## Kanpo estekak 
* Funtzionalismoa, Gizapedian.
Jaurtigune

[thumb|[Cañaveral lurmuturra|Cañaveral Lurmuturra, AEBen jaurtigunea]]
[thumb|[Soiuz espaziontzia Baikonurretik espazioratu aurretik Pedro Duque barnean daramala]]
**Kosmodromo** edo **Jaurtigune** bat espaziontzi edota satelite artifizialak espaziora jaurtikitzeko gunea da. *Kosmodromo* hitza jatorriz errusiar-sobietarra da (errusieraz Космодром).

## Historia 
Historiako lehena Baikonur izeneko Kazakhstanen dagoena da, bertatik espazioratu ziren lehen gizona (Juri Gagarin 1961) eta (Valentina Terexkova 1963) emakumea, baita lehen satelite artifiziala (Sputnik 1957).

Beste jaurtigune ezaguna Cañaveral Lurmuturrean dagoen AEBetako base espaziala dugu. NASAk zuzentzen ditu bertako ekintzak. Bertatik jaurti ziren lehen aldiz gizakia ilargira eraman duten (1969 Neil Armstrong) Apolo misioak ala nola Hubble teleskopio orbitala.

Azkenik ESAk (Europako Espazio Agentziak) bere jaurtiketak egiten dituen basea dugu, Kourou izenekoa Frantziar Guyanan dago kokatua, bertatik jaurti dira Ariane suziri seriea eta bertatik orbitaraziko dira Galileo satelite sareko tramankuluak.

Sobietar Batasunak izan zuen beste jaurtigunerik, gaur egun Errusiak erabiltzen dituenak, hala ere gehienek ez dute gaur egun ia aktibitaterik eta Baikonurrek soilik dirau lehen mailako jaurtigune izaten, besteen artean nagusia Kapustin Yar delako dugu. SESB-k urpekarietatik ere objektuak orbitaratu zituen bere garaian harrigarria badirudi ere.

Beste nazio zenbaitek ere jaurti du satelite edo espaziontzirik, besteak beste, Japoniak, Txinak Gobiko basamortuan dagoen Jiukan jaurtigunetik... India izan da bere sateliteak jaurtitzeko gaitasuna garatu duen azkenetarikoa.

## Munduko jaurtiguneak 
eskuinera|450px|thumb|Munduko jaurtigune nagusiak.

### Europa 
* Esrange, 
* Dombarovski, 
* Kapustin Jar, 
* Plesetsk, 

### Asia 
* Baikonur, Kazakhstan, 
* Svobodni, 
* Jiuquan, 
* Taiyuan, 
* XiChang, 
* Tanegashima, 
* Uchinoura, 
* Christmas Island,  (proposatua)
* Satish Dhawan, 
* Singapur,  (proposatua)
* Ras el Khaimah,  (proposatua)
* Naro,  (eraikitzen)

### Ipar Amerika 
* Cañaveral Lurmuturra, 
* Vandenberg Air Force Base, 
* Kodiak, Alaska, 
* Mojave, 
* Oklahoma, 
* Southwest Regional Spaceport,  (eraikitzen)
* Wallops Island, 

### Hego Amerika 
* Alcântara, 
* Kourou, Frantziar Guyana,  eta 20px|&nbsp;Europako Espazio Agentzia
* Punta Lobos, 

### Itsasoan 
* Sea Launch (pribatua)
* San Marco plataforma,  eta 

## Kanpo estekak 
*  Munduko jaurtigune nagusiak
Ziklope

Greziar mitologian, **Ziklopeak** ( *Kuklôps*, pluralean Κύκλωπες *Kyklôpes*. Jatorria : κύκλος *kuklos*, «gurpil», «biribil» eta ὤψ *ôps*, «begi») erraldoi begibakarren arraza bat ziren.

Bi belaunaldi zeuden:

Lehenak, Urano eta Gaiaren semeak ziren, artisau eta eraikitzaile onak eta erretxinak. Bere itsusitasunagatik, Uranok Tartaroan hertsi zituen. Gaiak askatu eta Kronosekin batera aita menperatu zuten. Gatazka amaitzean, Kronosek, beraien indarraren beldur, berriro espetxeratu zituen. Baina historia berriro errepikatu zen. Kronosen seme Zeusek askatuak, honi lagundu zioten Olinpoko tronua lortzen. Eskerrordain gisa, Zeusi tximistaz egindako lantza bat oparitu zioten, Poseidoni hiruortz bat eta Hadesi ikustezin egiten zuen kasko bat.

Bigarren belaunaldikoak Odiseok irla urrun batean topatu zituenak dira. Abeltzainak eta gizajaleak ziren. Erraldoi hauetako batek, Polifemok, Odiseo eta bere gizonak bere kobazuloan espetxeratu zituen, pixkanaka jaten joateko, baina gau hartan bertan Odiseok itsu utzi zuen burdin gori batekin eta gero ihes egin zuten ardi larru batzuekin mozorroturik.

Arreta deitzen du Odiseako pasarte honek eta Euskal mitologiako Tartaloren historiak duten antzekotasunak. Toti Martinez de Lezea idazlearen arabera, posible da garai batean euskal eta greziar marinelek izandako hartu-emanagatik zabaldu izana historia hau.

## Kanpo estekak
Semidesintegrazio-periodo

Fisika nuklearrean eta partikulen fisikan, **semidesintegrazio-periodoa** edo **erdibizitza** sustantzia erradioaktibo bateko lagin bateko nukleoen erdia desintegra daitezen behar den denbora da. Euren erdia hartzen da kontuan guztiak desegiteko denbora infinitu bat beharko litzatekelako, desintegrazio nuklearra aleatorioa baita. Ez du zerikusirik batez besteko bizitzarekin, honek nukleo baten bizitzaren iraupen batazbestekoa adierazten baitu.

## Kalkulua 
* **t_{1/2}** semidesintegrazio periodoa da.
* **N(t)** N denboran laginak dituen nukleo kopurua da.
* **N_0** *t*&nbsp;=&nbsp;0 denean laginak dituen nukleo kopurua da.
* ***\lambda*** desintegrazio konstantea da.

Denbora bat egon behar du non nukleoen kopurua erdira murriztu den, (t_{1/2} \,), hau da:

:N(t_{1/2}) = N_0\cdot\frac{1}{2} 

Formulan aldaketak eginez:

:N_0\cdot\frac{1}{2} = N_0 e^{-\lambda t_{1/2}} \,

:e^{-\lambda t_{1/2}} = \frac{1}{2} \,

:- \lambda t_{1/2} = \ln \frac{1}{2} = - \ln{2} \,

Beraz sustantzioa baten periodoa (t_{1/2}) eta bere desintegrazio konstantearen ({\lambda}) arteko harremana da:

:t_{1/2} = \frac{\ln 2}{\lambda} \,

Honekin batez besteko bizitza zein den kalkula daiteke.

## Hainbat isotoporen semidesinterazio-periodoak 
## Ikus, gainera 
* Batez besteko bizitza (fisika)
* Isotopo erradioaktibo

## Kanpo estekak
Presio eta tenperaturaren baldintza normal

**Baldintza normalak**, kimikan, honako baldintza hauek dira:

* Tenperatura: 0&nbsp;°C edo, berdina dena 273,15 K.
* Presioa: 1 atm edo, berdina dena, 101&nbsp;325 Pa.
** 1982tik aurrera, IUPACek presio estandarraren baliotzat 105 Pa edo 1 bar hartzea gomendatzen du.

Baldintza normalak egoera normal batean ingurugiroan dauden baldintzen eredutzat hartzen dira, eta ez dira baldintza estandarrekin nahastu behar.

## Kanpo estekak
Olinpo

**Olinpo** (grezieraz Όλυμπος, *Olympos* edo *Ólimbos* "argitsua") Greziako mendirik garaiena da, 2.917.727 metrorekin. Greziar mitologiak bertan kokatzen zituen jainko olinpikoak. Greziarrek kristalezko jauregiak zeudela eraikita uste zuten, non jainkoak bizi ziren. Munduan izen bereko beste 18 mendi daude, Greziako uharteetako batzuk eta Eguzki-sistemako mendirik altuenak ere barne.

## Geografia 
Olinpo mendia Greziako mendirik altuena da, eta Balkanetako bigarren altuena. Greziako Tesalia eta Mazedonia eskualdeen artean dago, 1938tik Greziako natura erreserba da, eta Europar Batasuneko Natur Ondarea, Biosfera Erreserba kategorian, 1981etik. Olinpo mendia itsasotik 20 kilometrora dago. Olinpo, funtsean, ez da mendi bakarra; aitzitik, mendikate baten zati da, eta altuenak Mytikas gailurra (2.918,8 metro) eta Skolio (2.912 metro) dira.

## Iruditeria 

Fitxategi:Mount Olympus 3D.gif
Fitxategi:Olympus mountain the top.jpg
Fitxategi:Olympus mountain view.jpg
Fitxategi:Olympus Greece.jpg
Fitxategi:Olympus National Park 27.jpg
Fitxategi:Olympus National Park 30.jpg
Fitxategi:Mount Olympus from Larissa, Thessaly, Greece MET 266069.jpg
Fitxategi:Thessaloniki Olympus.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak