Vijayanagara Inperioa

Delhiko sultan-herriaren etengabeko zatiketak hartara bultzatuta, aristokrazia hindu zaharrak gobernatutako erreinuen sorrera bultzatu zuen; era horretan 1336an **Vijayanagara Inperioa** (edo **Karnatako Erresuma**) sortu zen, penintsulako erdialdeko erreinu zaharrak itsaso batetik bestera biltzen zituena. Indiako azken entitate hindu boteretsua. Erreinua 1565ean desagertu zen.

## Historia 
Vijayanagara baino lehenago, Indiako hegoaldeko erresuma hindu handia Hoysala izan zen, 11. eta 14. mendean hegegomikoa izan zen. Hoysalako dinastiako azken erregea, Veera Ballala III.a, hil zen Maduraiko sultan musulmanarekin borrokan, baina orduan jauntxo berri bat sortu zen Hoysala agintearen ingurutik, Harihara Raya delakoa (Harihara I.a, 1342–1355), zeinak Hoysala erresumako eskualde gehienak batzea lortu zuen aginte forma berri batekin, eta Vijayanagara Inperioa sortu zuen horrela.

Vijayanagara entitate hinduista izan zen, eta bere historia Indiako aginte islamikoekin harremanean (gerran, askotan) garatu zen. Hegemonia islamiko indiarrak India iparraldean nagusitu ziren lehenbizi, baina hegoalderantz joan ziren hedatzen. Iparraldetik, 1294an, Alauddin Khalji Delhiko agintariak Dekkan inbaditu zuen. Konkista ez zen erabatekoa izan,  baina 1338an Muhammad bin Tughluq sultanak osatu zuen konkista. Hegemonia inperial musulman huea laburra izan zen, dena dela, eta hain zuzen hegoaldean Vijayanagara Inperioa indartzea ekarri zuen erreakzio gisa.

Artean eta arkitekturan lorpen handiak lortu bazituen ere, inperioa, funtsean, gerrarako prestatutako administrazio bat izan zen. Gobernantzaren alderdi guztiek asmo nagusi bat zuten, musulmanen etsaigoari eta inbasioei aurre egin. Hala ere, musulman eta hinduen arteko harremana ez zen beti kritikoa eta etsaigokoa izan; eta Vijayanagara hiriburuak bazuen auzo musulman bat, eta gorteam ordezkari musulmanak egon ohi ziren.

Erregeen kabinetea *Mahapradhana* edo lehen ministro bat zuen burua, eta zenbait *Pradhana edo* ministrok osatzen zuten. Kabineteko postu  militar trebatuak ziren agintera iritsi orduko. Printzipioz, kasta ez zen goi kargu militarretara iristeko traba.

Vijayanagara garatu bitartean, iparralderago (India erdialdean) 14. mendean Bahmani sultanerria sortu zen Ala-ud-Din Bahman Shah-ren eskutik, eta 16. mendera arte iraun zuen, non Dekkango sultanerrien multzoak ordezkatu zuten Bahmanitarren agintea. Geroago, sultanerri hauen koalizio batek Vijayanagara garaitu zuten azkenik Talikotako guduan (1565). Gudu horretan armada musulmanek artilleria erabili zuten Vijayanagarko elefanteen kontra.

## Izena 
*Karnata Rajya* (Karnata erresuma) da zenbait inskripziotan ageri den herrialdearentzako izena. Garaiko europarrentzat, Narasingaren Erresuma izan zen, portugesek Narasimha errege bati emandako izenetik, baina ez dago argi buruzagi hori Saluva Narasimha Deva Raya (1485-1491) edo Narasimha Raya II (1491-1505) izan ote zen.

*Vijayanagar* forma erabiltzen lehena, eta hortik Vijayanagara Inperioaren forma hedatua geroztik, Robert Sewell (1845-1925) administrari historialari eta britainiarra izan zen. Sewellen testuetan erresumari gehiagotan Karnataka esaten zitzaiola nabari da, baina Karnata/Karnataka Hego Indiako Kannada hiztunen terminoak dira (eta hizkuntza eta herri nagusi den egungo estatu indiarra Karnataka da) hain zuzen, baina erresuma haren beste bi hizkuntza nagusiak teluguera eta tamilera izanik, sentsibilitate linguistiko eta historikoak orekatu aldera hobetsi zuen Sewellek Vijayanagar, zeina Inperioaren hiriburutik eratorri zuen. Vijayanagara hiru edo printzerri horri, bestetik, Bisnaga deitu izan zioten portugesek.

### Vijayanagarako hiriburua 
Vijayanagara Inperioko hiriburua Tungabhadra ibaiaren ertzean sortu zuten Harihara I.ak eta Bukka Raya I.ak lehen bi buruzagien agintean, XIV. mendearen hasieran. Hiri zehatz bat baino gehiago hobeto definitzen da printzerri terminoarekin, gotorleku eta gune populatu desberdinak, Inperioaren ipar mugetatik gertu zegoen, iparraldean Anegondi zeukala eta hegoaldean Hosapete, 650 km²-ko eremua hartuz.  Vijayanagara gune nagusi edo hiriburua propio, zabala zen hura ere, 25 km²-ko eremua zen, eta Hampi izeneko aztarnategiak izendatzen du 21. mendean, populaziorik gabeko aztarnategi bat, hondakin arkitektoniko ikusgarriz betea.

Hiriburua oso azkar hazi zen, eta XV. eta XVI. mendeetako munduko hiririk handienetako bat bihurtu zen. Hiriguneak diseinu bikaina zuen, gotorleku edo kasernak, jauregiak, lorategiak eta tenpluak zituen. XV. mendean zehar Krishna Deva Raya enperadorearen pean eginfako ureztatze-lan handiak  izan ziren hiria loratu eta zabaltzeko arrazoi nagusietako bat.

## Ekonomia 
Erreinuaren aberastasuna kostaldeko lur lauetako nekazaritzan eta Indiako Ozeanoko ekialdeko eta mendebaleko kostaldeen arteko merkataritzan oinarritzen zen. Mendebalderagoko arabiarrekin egiten zuten batik bat merkataritza, baina baita portugesekin ere bai. Portugalen eraginak tipularen, tabakoaren eta fruitu lehorren nekazaritza ekarri zuen.

Arrozaren landaketa sustatzen zen, hura baitzen biztanleen jangai nagusia. Zerga sistema konplexu bat zegoen, herri eta landa antolakuntzaren sailkapen bati lotua. Tenpluak erakunde lur-jabe inportanteak ziren. Zergak zeuden gainera etxebizitzen eta merkatarien dendetarako, eta zergapetuta zauden ezkontzak, gatza eta prostituzioa bera ere.

Industria antolatu samarrak egon ziren: ehungintza, zurgintza, harrobiak eta hargintzak tenplua eraikitzeko egindako jarduera oparoei lotuta. Esportazio nagusiak ziren kareharria, ehunak, gatza, azukrea, espezieak, Kudremukheko burdina minerala, Kolar eta beste toki batzuetako urrea, Telangana inguruko diamanteak, eta arroza. Inportazio nagusiak Persiako zaldiak, artilleria eta kanoiak, kobrea, korala, merkurioa...

## Kultura 
Garapen estetiko eta artistiko nabarmeneko estatua izan zen Vijayanagara. 

Margolaritzan, hinduismoari lotutako margoek berpizkunde bat bizi izan zuten India Hegoaldean. Adibide bikainetakoak, Lepakshiko Virabhadra tenpluan ikus daitezke. Perfilezko giza irudiak dira marraztuak, ohikoan tenpluetako mandapa galerietako sabaietan.

### Hizkuntzak eta literatura 
Hiru hizkuntza literario eta idatzi nagusi hitz egiten ziren Vijayanagaran, kannada, tamilera eta teluguera; bakoitza bere alfabetoarekin, eta hiruak hizkuntza drabidarrak, egungo India hegoaldeko lau estatutako hizkuntza nagusiak (teluguera Andhra Pradeshen eta Telanganan, tamilera Tamil Nadun eta kannada Karnatakan). Harrizko 7.000 inguru inskripzio gorde dira hizkuntza horietakoak eta erresumaren garaikoak; erdiak Kannada hizkuntzan. Indiako hizkuntza indeuropar klasikoa, sanskritoa, agertzen da inskripzio batzuetan eta kobrezko 300 bat plakatan. Sanskritoa erlijioari eta filosofiari lotutako hizkuntza kultua zen Vijayanagaran. Inskripzio elebidunak erresumaren lehen dinastian erabili ziren batik bat, baina gero ez ziren asko erabili.

Kannada hizkuntzan korronte erlijiosoetara lotutako poesia landu zen: olerkari jainak, vishnuistak eta shivaistak izan ziren; eta erlijiotik kanpo, Deva Raya II erregeari egozten zaio istorio erromantikoen bilduma bat. Lexikoiak ere idatzi ziren, adibidez Manjaraja II poetak idatzi *Manjaraja-Nighantu* (1398), sanskritozko hitzen aldaerak metrikarekin emanez kannadaz.

Telugueraz, historikoki urrezko aroa Vijayanagara garaikoa dela esan ohi da. Historia eta mito hinduak idatzi ziren. Vemana idazle ezagun bat izan zen *sataka* izeneko olerki moral eta sozialak idatzi zituenak, zeinak neurri handi batean igaro dira ohiko teluguerara esakun erabili bezala.

Sanskritoz *haridasa* literatura garatu zen. Santu edo guru moduko batzuk ziren haridasak, eta inspirazio erlijioso eta moralistako lanak idatzi zituzten.

### Arkitektura 
Garapen arkitektoniko bikainak egin ziren Vijayanagara garaian, vimana, gopuram eta mandapa areto hipostiloak elementu adierazgarriak izan ziren eraikitako hainbat tenplu hindutan. Vijayanagara estiloa lehenagoko Chalukya, Hoysala, Rashtrakuta, Pandya eta Txola estiloen konbinazioa da. 

Tenpluetako zutabe landuenetan zaldi eta zaldunak dira irudi oso errepikatu bat, hankak altxatuta sarri. Zutabe horien beheko euskarriek jainkoen eta jainkosen grabatuak izan ohi dituzte.

Jauregiak granitoz egindako plataforma garaien gainean eraiki zituzten. Friso apainduak izan ohi zituzten  eta apaindura izan ohi ziren lorezkoak, *Kirtimukha* formak (deabru aurpegiak), antzarak, elefanteak eta, tarteka, giza irudiak izan. Jauregi barruko zutabeak eta habeak zurez egin ohi zituzten. Sabaia adreiluz edo karez egina zegoen, eta kobrea eta bolia erabili ziren akaberetarako era. Solairu bat baino gehiago izaten zen eta alde bietan balaustradaz apaindutako eskailerak izaten ziren haietan, *yali* piztien edo elefante-eskulturekin. Iturri apaindu eta konplexuak ere izaten ziren. 

## Dinastiak eta agintariak 
Lau dinastiatan gauzatu zen Vijayanarako *raja* edo erregeen agintea.

### Sangama dinastia (1336–1485) 
### Saluva dinastia (1485–1505) 
### Tuluva dinastia (1491–1570) 
### Aravidu dinastia (1542–1646) 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak