open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
István Szabó

**István Szabó** (Budapest, 1938ko otsailaren 18a) hungariar zinema-zuzendaria da. Budapesteko Antzerki eta Zinema Akademian egin zituen ikasketak. 1960ko hamarraldian nazioarteko jaialdiz jaialdi ibili zen bere film laburrekin, eta lehenengoekin, adibidez *Koncert* (1961) filmarekin, sari asko irabazi zituen. Bere lehenengo film luzeek ere arrakasta handia izan zuten nazioarteko jaialdietan (Locarno, Mosku). Handik urteetara bere izena indar handiz entzun zen, ostera, *Bizalom* filma (1979) atzerritar film onenaren Oscar sarirako izendatu zutenean; filmak, gainera, zuzendari onenaren Zilarrezko Hartza saria jaso zuen Berlingo Jaialdian. Hala ere, *Mephisto* (1981) filma, Klaus Maria Brandauer austriar antzezlearekin, izan zen kritikaren arreta ez ezik ikusleena ere erakarri zuena lehenengo aldiz. Lan horrekin atzerriko film onenaren Oscar saria jaso zuen, eta Cannesko Jaialdian gidoi onenaren saria irabazi zuen. Hurrengo bi filmetan ere Klaus Maria Brandauerrek jokatu zituen protagonista-paperak: *Coronel Redl* (1985, Austria-Hungariako gudarosteko buruzagi izatera iritsi zen jatorri apaleko soldadu baten biografia) eta *Hanussen, aztia* (1988).

1991n, film ingeles bat egin zuen Glenn Close protagonista zela: *Hitzordua Venusekin* (operaren aurkako satira bat, *bel canto*aren alderdi guztiak aztertzen dituena, divo-izaerak, finantzak, nazionalismoak etab. desegiteko eta negozioaren atzean ezkutatzen dena azaltzeko). Hurrengo urtean, *Emma eztia, Böbe maitea* filmarengatik gidoi onenaren Europako Film Saria jaso zuen. Szabók maisutasunez elkartu ditu teknika-alorreko trebezia eta film bakoitzean kameraren aurrean lehenengo aldiz azaltzen denaren xalotasuna. Beste zenbait lan aipagarri: *Álmodozások Kora* (1964); *Szerelmesfilm* (1970); *Ösbemutató* (1974); *Budapesti mesék* (1976); *Tegebuch des grüne vogel* (1980); *Offenbach titkai* (1996); *The Taste of Sunshine* (1998).

2004an, *Being Julia* filma egin zuen, W. Somerset Maughamen nobela bat oinarri hartuta, eta Annette Bening aktore amerikarra protagonista zela.

## Erreferentziak
Nicolás Sánchez-Albornoz

**Nicolás Sánchez Albornoz Aboin** (Madril, Espainia, 1926ko otsailaren 11) historialaria da. Claudio Sánchez Albornoz historialariaren semea da.

## Bizitza 
Haurtzaroa Madrilen igaro zuen. Espainiako Gerra Zibilean, ordea, Bordelera joan zen hiru urterako. 1940an Espainiara itzuli zen bere arrebekin, baina aitak Argentinara ihes egin zuen. Historiako ikasketak hasi zituen Madrilen, eta Buenos Airesko Unibertsitatean amaitu zituen. 1947an atxilotu egin zuten Madrilen, Eskola Fundazio Unibertsitarioan egindako ekintzengatik. Espetxean egon beharrean, nahiago izan zuen Cuelgamuros lan-eremura joan boluntario. 1948an, ihes egin zuen Manuel Lamanarekin batera. Frantziako muga igarotzea lortu zuen, eta hiru hilabetez Parisen egon ondoren Argentinara, aitarengana, joan zen. 1955etik aurrera irakasle izan zen Argentinako hainbat unibertsitatetan. 1968an Estatu Batuetara joan zen, eta Espainiako eta Latin Amerikako Historiako eskolak eman zituen New Yorkeko Unibertsitatean.

1990ean Estatu Batuak utzi eta Espainiara itzuli zen, eta Karlos III.a Unibertsitatean hainbat mintegitan parte hartu zuen. 1991n Cervantes Institutuko zuzendari izendatu zuten. Lau urtez institutu hori martxan jartzeaz, zentroak egokitzeaz eta berriak sortzeaz arduratu zen. 1996ko hauteskunde orokorren ondoren, Santiago Mora-Figueroa jarri zen haren lekuan.

## Lanak 
Ikertzaile eta historialari gisa obra hauek idatzi ditu, besteak beste: *La población de América Latina* (1968, *Latin Amerikako biztanleak*); *Los precios agrícolas durante la segunda mitad del siglo XIX* (1975, *Nekazaritza-gaien prezioak XIX. mendearen bigarren erdialdean*); *Población y mano de obra en América Latina, Indios y tributos en el alto Perú* (1978, *Biztanleak eta eskulana Latinoamerikan, indioak eta zergak Peru garaian*); *El destierro español en América* (1991, *Espainiarren erbestealdia Ameriketan*). Honoris causa doktore izendatu zuten Oviedoko Unibertsitatean 1994an.

## Erreferentziak
Alger Hiss

**Alger Hiss** (Baltimore, Maryland, Ameriketako Estatu Batuak, 1904ko azaroaren 11a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1996ko azaroaren 15a) legelari eta diplomatikoa izan zen. Sobietar Batasuneko espioi izateaz akusatu zuten Bigarren Mundu Gerran, eta zina hausteagatik kondenatu egin zuten 1950ean, mezulari komunista bati Estatu Departamentuko sekretuen berri eman izana ezkutatzeagatik. Auzi hark nazioarteko arreta bereganatu zuen, eta hil zen arte Gerra Hotzaren lekuko adierazgarrienetako bat izan zen Hiss. Bere karrera politikoa eta, batzuen ustez, baita haren espioi-karrera ere, 1936an hasi zen, Estatu Batuetako Estatu Departamentuan lanean hasi zenean. Harvard Unibertsitatean ikasia zen, eta Rossevelten lehendakaritzapean lan egina, nekazaritzako eta justiziako sailetan.

Estatu Departamentuko kide gisa, Yaltako bake konferentzian izan zen aholkulari, 1945ean, nazio aliatuen buruzagiak Europako mapa berrantolatzeko elkartu zirenean. Hurrengo urtean, Nazio Batuen erakundearen sorrera-batzordean aritu zen lanean. Bere akusatzaile nagusi eta komunista izandako Whitaker Chambers editorearen arabera, Alger Hiss Estatu Batuetako Alderdi Komunistako kide izan zen, gobernuarentzat lanean aritu zen urteetan, eta gobernuaren sekretuak igorri zituen Sobietar Batasunera. Garai hartan, Estatu Batuetako gobernuarentzat lanean ari ziren ustezko komunisten aurkako sorgin-ehiza edo esetsaldi luze eta zoroa izan zen, eta Hissi bost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten. 1954an irten zen kartzelatik, eta hil zen arte bere errugabetasuna defendatu zuen beti. Hissen erruaren edo errugabetasunaren kasua berriro plazaratu zen 1990eko hamarraldian, historialariek Sobietar Batasuneko artxiboetara jotzeko aukera izan zutenean. 1992an, errusiar jeneral Dmitri Volkogonovek, KGBko eta artxibo militarretako historialariak, Hiss Sobietar Batasuneko espioi izan zelako inolako frogarik ez zegoela adierazi zuen.
## Erreferentziak
Thomas Hardy

**Thomas Hardy** (Upper Bockhampton, Dorsetshire, 1840ko ekainaren 2a - Max Gate, Dorchester, 1928ko urtarrilaren 11) idazle britainiarra izan zen.

Lurjabe txikiz osaturiko familia batean jaio zen; etxean bertan grekoa eta latina ikasi zituen. Arkitektura ikasi ondoren, literaturari lotu zitzaion eta eleberria, poesia eta antzerkia landu. 1872an argitaratu zuen bere lehen lan aipagarri: *Under the Greenwood Tree* (*Baso berdearen azpian*). 1873an, *A Pair of Blue Eyes* (*Begi urdin parea*) bigarren eleberria agertu zen, Emma Laviniak–hurrengo urtean harekin ezkondu zen emakumeak– inspiratua. Ondoko eleberriek ospe handia eman zioten literaturazaleen artean. Hona ezagunenak: *Far from the Madding Crowd* (1874, *Jendetza zoroagandik urrun*); *Return of the Native* (1878, *Sorterrirako itzulera*); *The Mayor of Casterbridge* (1886, *Casterbridgeko alkatea*); *The Woodlanders* (1887, *Basoko biztanleak*); ''Tess of the D'Ubervilles* (1891); *Jude the Obscure* (1895, *Juda Iluna*). Obra horietan ikuspegiak eta nekazari-lanak eta ohiturak jasotzeko trebetasunaz gainera, pertsonaien psikologia barneratzeko dohain handiak erakutsi zituen Hardyk. Mundu zaharraren eta berriaren arteko gatazka erakusten du, Wessex izeneko alegiazko lurralde mitikoan. Bestalde, halabeharrak gupidagabe astindu ohi ditu Hardyren pertsonaiak, eta haren aurka ezin dute deus egin. Umoreak ezkortasun hori jabaldu egiten du kontakizun-liburuetan: *Wessex Tales* (1888, *Wessexeko ipuinak*), *A Group of Noble Dames* (1891, *Dama nobleen taldea*), *Life's Little Ironies* (1894). Azken urteetan, Hardyk prosari utzi eta hitz neurtuz idazteari ekin zion. Jardun horri dagozkio, besteak beste, *Poems of the Past and Present* (1901, *Iraganeko eta egungo poemak*); *The Dynasts*, Napoleonen gerra gai duen poema dramatiko luzea (1904-1908); *Time's Laughingstock and Other Verses* (1909, *Denboraren barregarria eta beste bertso batzuk*); *Satyres of Circumstance'' (1914).

## Erreferentziak
Jacques Godbout

**Jacques Godbout** (Montreal, 1933ko azaroaren 27a) kanadar olerkari, eleberrigile, saiakera-idazle eta zinemagilea da.

Bere sorterrian egin zituen ikasketak, baina Addis Abebako Unibertsitatean lan egin zuen, Etiopian, frantseseko eskolak ematen, 1954tik 1957ra, eta hainbat bidaia egin ditu Egipto, Grezia eta Antilletan barrena. ''L'aquarium* eleberria da Godbouten liburu nagusietako bat eta, beste zenbait sariz gainera, France-Canada saria irabazi zuen lan hari esker. 1962an Frantses Hizkuntzaren Mugimendu Laikoaren (Mouvement laïque de langue française) aitzindari izan zen, eta Idazle Quebectarren Batasunaren (L’Union des écrivaines et des écrivains québécois) sorreran parte hartu zuen, orobat, 1977an; *Liberté* aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen. Godboutek frantsesez idatzi du, eta bere obretan bere garaiko kulturaren inguruko arazoak islatu ditu, besteak beste, idazlearen hizkuntzarekin zerikusia duten identitate-arazoak. Ingurune elebidunean eta bi kulturakoan idazten duen sortzailearen egoera aztertu du arreta bereziz.

Haren literaturan diskurtsoa antolatzeko baliabide berrien bilaketa nabarmentzen da, eta azpimarratzekoa da estiloaren bizkortasuna, tonu, erregistro eta baliabideen aniztasuna, eta azkenik, umorea. Olerkigintzaren alorrean egindako lanetik azpimarratzekoak dira *Carton-pâte* (1956, *Kartoi orea*); *Les pavés secs* (1958, *Kale lehorrak*); eta *C'est la chaude loi des hommes* (1960,* Gizonen lege beroa*); eta eleberrietan, berriz, *L´aquarium* (1962, *Akuarioa*); *Le couteau sur la table* (1965, *Labana mahai gainean*); *Salut Galarneau* (1967, *Agur Galarneau*); *D´amour, P. Q.* (1972); eta *Les têtes de Papineau* (1981). Godboutek idatziak dira, halaber, *La Grande Muraille de Chine* (1969, *Txinako Harresi Handia*); *Le réformiste, textes tranquilles* (1975, *Erreformista, testu lasaiak*); *Souvenirs shop, poèmes et proses 1956-1980* (1984, *Souvenir denda, olerkiak eta prosak*) eta *Une histoire américaine* (1986, *Historia amerikar bat'').

Aurrekoaz gain, lau film luze eta 30 dokumental egin ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jacques Godbout Internet Movie Database-ren web-orrian
Paul Rudolph

thumb|Orange Countyko gobernuaren egoitza, Goshenen, New York; Paul Rudolph, 1963-1967.

**Paul Marvin Rudolph** (Elkton, Kentucky, AEB, 1918ko urriaren 23a - 1997ko abuztuaren 8a) estatubatuar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Lehenengo ikasketak Alabamako Institutu Politeknikoan egin zituen, Auburnen, eta ondoren, Harvard Unibertsitatean osatu zituen, Cambridgen. Han graduatu zen 1947. urtean, eta bere estudioa sortu zuen 1952an.

Rudolphek alde batera utzi zuen Bauhausen tradizio estua bere lanetan, eta adierazkortasun handiagoko bideak bilatu zituen, formak adierazmolde gisa duen ahalmena azpimarratuz. Hasierako obretan ekonomia bilatu zuen, koherentzia eta forma-soiltasuna, adibidez, Wellesley Collegeko Mary Cooper Jewett Centerren (Massachusetts, 1955 eta 1958).

1958an Yale Unibertsitateko Arkitektura Fakultateko zuzendari izendatu zuten, eta harrezkero, forma konplexuagoak erabiltzen hasi zen. Formarekiko kezka hainbeste nabarmendu zen bere obran, non Brutalismo Berria joeraren baitan sailkatu zuten, beren konplexutasunagatik eta zailtasunagatik fisikoki ia ezin egin daitezkeen obrak egiten dituzten egileen sailean, alegia. Horrela, bereziki, ingurune urbanoetarako eta akademikoetarako prestaturiko diseinu dramatiko konplexuek eman zioten ospea.

Lan nagusiak New Havenen egin zituen, adibidez, Yale Unibertsitateko garajea (1958-1964), Agronomoen fakultatea (1958), mila eta bostehun autorentzako garajea (1959), zaharrentzako etxeak (1965) eta abar. Aipagarriak ditu, aurrekoez gainera, Alabamako Tuskegee Chapel (1960), Jacksonvilleko etxea, Floridan (1962), Bostongo Governement Center (1963), Siracusako udaletxea(1964) eta bere lan bitxienetako bat, Yaleko Arte eta Arkitektura Eskola (1963), 9 solairukoa, barruan 36 maila desberdin dituena. 1965ean New Yorkera aldatu eta Statford Harbour egoitza-etxeen saileko proiektua osatu zuen 1966an, eta 1968an New Yorkeko Graphic Art Center. Aurrerantzean udal-proiektuak prestatzen eta modulukako sistemak lantzen jardun zuen nagusiki.

## Erreferentziak
Jean-Luc Dehaene

**Jean-Luc Dehaene** (1940ko abuztuaren 7a, Montpellier, Frantzia &ndash; 2014ko maiatzaren 15a, Quimper, Bretainia) frantzian jaiotako belgikar politikaria da.

## Biografia 
Ekonomiako eta Zuzenbideko ikasketak egin zituen. 1965-1972 bitartean Langileen Sindikatu Kristauko (*Algemeen Christelijk Werknemersverbond*, ACW) kide izan zen. 1967an Alderdi Popular Kristauaren (*Christelijke Volkspartij*) gazteen saileko lehendakariorde izendatu zuten. 1972an alderdiko buruzagitzan sartu zen, eta Herrilanetako ministro De Saegerrekin lanean hasi zen. Urtebete geroago De Saegerrekin lanean jarraitu zuen Osasun Publikoko ministerioan. Hurrengo urteetan antzeko postuak izan zituen ministerio desberdinetan. 1979-1981 bitartean lehen ministro Wilfried Martensen idazkari pertsonala izan zen. 1981eko abenduan Gizarte Arazo eta Erakunde Berrikuntzetarako ministro izendatu zuten. 1988an, berriz, lehen ministrorde eta Komunikazio eta Instituzio Erreformetarako ministro izendatu zuten.

1992ko martxoan gobernuko presidentetza eskuratu zuen bere alderdiaren eta waloi eta flandriar alderdi sozialistekin egindako koalizioko buruzagi nagusi gisa. Belgikaren zor gero eta handiagoak, gizarte-segurtasunaren kolapsoak, langabeziak eta waloien eta flandriarren arteko tirabirek eragin zuten krisiari aurre egin behar izan zion presidentetzatik. Europar Batasunaren defendatzaile sutsua izanik, Europar Batzordearen buru Jacques Delors frantsesaren ondorengo izendatzekotan egon ziren 1994an, baina Frantziaren eta Alemaniaren babesa izan arren, Britainia Handiko lehen ministro John Majorrek betoa ezarri zion azkenean.

1995eko ekainean Belgikako lehen ministro hautatu zuten berriro. Enpleguari buruzko negoziazioetan huts egin ondoren, bere gobernuaren aurkako zentsura-mozioa gainditu zuen. Gero ohiz kanpoko botereak lortu zituen gizarte-segurantza, langabezia eta beste ekonomia-arazo batzuk dekretuz erabaki ahal izateko. Kritika handiak izan zituen Belgikako pederastia-sare handi bat desegiteko orduan izan zuen jarrera pasiboagatik. 1999ko hauteskundeen aurretik, elikagaien inguruko eskandalu bat zela medio, gobernuko bi alderdiek jarraitzaile asko galdu zituzten eta lehen ministro izateari utzi zion hauteskunde horietan. Guy Verhofstadtek eratu zuen gobernua, 1958az geroztik Kristau Demokratarik gabeko osatutako lehen gobernua. Dehaenek senatari jarraitu zuen 2001 arte, eta Vilvoordeko (Bruselatik hurbil dagoen hiria) alkate izendatu zuten orduan.

2004an, Jean-Luc Dehaene Europako Parlamenturako hautatu zuten. 2007ko hauteskundeen ondoren, gobernu berria osatzeko prozesuan bitartekari gisa izendatu zuten. 2008an, Dexia Bankeko (banku belgikar-frantziarra) presidente izendatu zuten. Bankuak arazoak zituela eta, konpainia denboraldi zailean aurrera eramateko hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Coa Harana eta Siega Verdeko labar-arte guneak

**Coa Harana eta Siega Verdeko labar-arte guneak** (), Paleolito aroko haitzuloetako artea babesteko UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen Côa Harana () Portugalen eta Siega Verde Espainian.

## Historia 
1992az geroztik Côa haraneko hainbat harkaitzetako grabatuetan egindako azterketek goitik behera aldatu zuten aro horretako arte monumentalaren inguruko ordura arteko ikuspegia: aurkikuntza hark adierazten zuen Mendebaldeko Europan haitzuloetako artea haitzuloetatik kanpo ere egiten zela, munduko historiaurreko arte-gune gehienetan bezala. Foz Côa guneak adierazten du, gainera, Paleolito garaian haitzuloetako artea garrantzi handiko izan zela; ordurako horren susmoa bazen, 1981. urteaz geroztik aurkitutako haitzuloetako hainbat guneri esker.

1990eko hamarraldiaren hasieran Côa ibaian (Duero ibaiaren adarra, Portugalgo ipar-ekialdeko eskualdean) urtegi bat eraikitzen hasi ziren, eta ondoren, Duero ibaian mota bereko lanak egiten hasi ziren, kilometro gutxiko tartean alegia. Lan haiek egiten ari zirela ezagutu ziren inguru hartako haitzuloetako grabatuak, oro har, protohistoriaren aldikoak. Aurkitutako grabatu gehienak Paleolito garaikoak zirela onartu zenean, urtegiaren eraikuntza bertan behera utzi behar izan zen. Hortaz, parke arkeologiko bat sortu zen haitzuloetako grabatuak babesteko asmoz.

2010 urtean babesturiko eremua handitzea erabaki zen eta Salamancan dagoen Siega Verde eremua barneratu zen.

## Grabatuak 
Goi Paleolitoko grabatuak Burdin Arokoak baino ugariagoak dira Foz Côan. Burdin Aroko irudiak ebakidura finez eginak dira, eta zaldunak erakusten dituzte, jantziekin eta jaurtitzeko armekin. Izan ere, Paleolito aroan ez dago halakorik; Paleolito aroko irudi gehienak hiru animaliarenak dira, zaldi, basahuntz eta uroarenak hain zuzen. Zenbait haitzetan, hamar animalia biltzen dira, batzuk besteen gainean.

Ez dira inoiz jarrera errealistan egoten, eta espazioan igeri daudela ematen du. Batzuetan animalia bat bera bi edo hiru bururekin marraztuta ageri da; mugimendua adierazi nahi zutela dirudi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jorge Enrique Adoum

**Jorge Enrique Adoum** (Ambato, Ekuador, 1926ko ekainaren 29a - Quito, Ekuador, 2009ko uztailaren 3a) ekuadortar idazlea izan zen.

## Biografia 
Ekuadorko Kultura Etxearen Edizioak argitaletxearen zuzendaria izan zen, eta Nazio Batuen Erakundearen eta UNESCOren funtzionario gero. Gizartearekiko kezka izan zen nagusi bere lehen poema-liburuan, *Ecuador amargo* (1949, *Ekuador samina*) izenekoan, eta gero, Pablo Nerudaren eraginez (haren idazkari izan zen aldi batez), baita ondorengo hauetan ere: *Los orígenes* (1952, *Hastapenak*); *El enemigo y la mañana* (1952, *Etsaia eta goiza*); *Dios trajo la sombra* (1959, *Jainkoak iluntasuna ekarri zuen*); eta *Eldorado y Las ocupaciones nocturnas* (1961, *Eldorado eta gaueko eginkizunak*). *Los cuadernos de la tierra* (1961, *Lurraren koadernoak*) lana osatzen dute guztiek; bertan ahalegin aipagarria egin zuen, antzinatik hasi eta konkistaren eta kolonizazioaren garai mingarrietarainoko Ekuadorko gizon-emakumeen esperientzia historikoak berreskuratzeko. *Notas del hijo pródigo* (1951, *Seme galduaren oharrak*); *Relatos del extranjero* (1953, *Arrotzaren kontakizunak*); *Y me fui con tu nombre por la tierra* (1964, *Eta zure izenarekin ibili nintzen munduan zehar*); *Curriculum mortis* (1968); eta *No son todos los que están* (1980, *Ez dira dauden guztiak*) liburuetan kezka horiek berak eta pertsonalagoak azaldu zituen; aldi berean, lehenaldiko hizkuntza poetiko asaldatua baztertzen hasi zen, eta gizon-emakume modernoei buruz hitz egiteko egokiagoa zen esamolde arruntagoa bilatu zuen. Antzerki-lanak ere idatzi zituen: *El sol bajo las patas de los caballos* (1975, *Eguzkia zaldien hankapean*); eta *La Subida a los infiernos* (1976, *Infernuetarako igoera*), esate baterako. Arrakasta handia izan zuen *Entre Marx y una mujer desnuda* (1976, *Marxen eta emakume biluzi baten artean*) nobelak.

Literatura-kritika ere landu zuen; besteak beste, *Poesía del siglo XX* (1957, *XX. mendeko poesia*); eta *Sin ambages* (1989, *Argi eta garbi*) liburuetan.

1994an, Santo Domingoko (Dominikar Errepublika) Unibertsitate Autonomoko ohorezko irakasle izendatu zuten. Aurrerago, *De cerca y de memoria, recuerdos de lecturas, autores y lugares* argitaratu zuen, kultura latinoamerikarreko idazle, margolari, politikari eta beste zenbait pertsona ospetsuren pasadizoak biltzen dituena.

Ondorengo autore hauen poesia itzuli zuen gaztelaniara: T. S. Eliot, Langston Hughes, Jacques Prévert, Yannis Ritsos, Vinícius de Moraes, Nazım Hikmet, Fernando Pessoa, Joseph Brodsky, eta Seamus Heaney.

## Erreferentziak
Gonzalo de Berceo

**Gonzalo de Berceo** (Berceo, Errioxa, ca. 1197 &ndash; 1264 baino lehen) XII. mendearen bukaerako Errioxako poeta izan zen. Garai hartan Nafarroako mugen barnean zegoen Berceo herrian jaioa, Naiarako eskualdean, Errioxa Garaian. Honenbesteko egiaztapenik egin ezin daitekeen arren, Berceo euskalduna bide zen, elebiduna seguruenik. Berceotik hurbil dagoen Donemiliaga Monasterioan egin zituen eliza-ikasketak, eta bertan sakondu zituen latina eta Errioxako gaztelar erromantzea, bere literatura-hizkuntza izan zena. Gaztelan, Palentzian, sakondu zituen ikasketak.

Berceo izan zen klerezia-ofizioko lehen idazlea ( *Mester de clerecía*). Lauko estrofa alexandrotarretan idatzia, erlijio-sentimendua dario alde guztietatik, eta didaktismorako joera handia nabari zaio. Hirutan bana daiteke haren lana: santuen bizitzak (*Vida de San Millán*, *Vida de Santo Domingo de Silos*, *Vida de Santa Oria*, *Martirio de San Laurencio*), Ama Birjinari eskainitako lanak (*Andre Mariari mirariak* edo *Milagros de Nuestra Señora*, *Loores de Nuestra Señora*, *Duelo que hizo la Virgen el día de la Pasión de su hijo Jesu Christo*) eta dotrina-lanak (*El sacrificio de la Misa*, *De los signos que aparecen ante el Juicio*).

Berceoren beste hiru lan galdu egin dira (*Historia de la Valvanera*, *Traslación de los Mártires de Arlanza* eta *Traslación de San Millán*). Lan batzuen iturburuak, latinezkoak, ezagunak diren arren, Berceoren berezkoa ukaezina da. Berehala irakurria izateko literatura idatzi zuen, gainerako fraideen eta herriaren atseginerako, eta gutxik bezala jakin izan zuen eliza-tradizio jasoa eta herri-adierazpide zehatza uztartzen.

Ez da Berceorenean euskal hitzik falta; gutxi, halere, haren euskalduntasunari buruz erabateko ondoriorik finkatzeko. Gonzalo de Berceo Gaztelako Erdi Aroko literaturako klasiko handienetako bat da. Haren bizitzari buruzko datu zehatzik ez dago; berak emandako oharrak dira gehienak. Urte asko bizi zela esan liteke, 1264. urtean lekuko bezala ageri baita notari izkribu batean, eta urte horretan hil zela uste da.

## Erreferentziak
Eugène Goienetxe

**Eugène Marie Gaston Pie Joachim Goienetxe Farnie** (Uztaritze, 1915eko ekainaren 15a - *ibidem*, 1989ko urtarrilaren 11) Lapurdiko historialaria izan zen.

## Biografia 
Letretako eta historiako ikasketak Baionan, Jean-Pierre Urrikarriet izan zuen filosofia irakasle izanik, euskal kultura eta historiaren grina piztu ziona. Baionan, Aitzol apaiz eta aktibista euskaltzalea ezagutu zuen, baita EAJrekin harremanetan hasi ere. Parisen jarraitu zituen ikasketak 1932an.  

Euzko Alderdi Jeltzaleko kide egin zen hamazazpi urterekin. Euskal ikasle-talde bat antolatu zuen Lapurdin 1933an, eta Euzko Alderdi Jeltzalearen zerbitzuan jarri Hego Euskal Herrian, Espainiako Gerra Zibila hasi zenean. Orduan, frantseserako itzultzaile eta dibulgazio lanetan aritu zen Frantzian euskal gaiak haizatzen eta Euskal Jaurlaritzarentzat, hala nola alemanen 1936ko Gernikako bonbardaketa salatzen.  

1938an, *Ligue Internationale des Amis de Basques* sortu zen, eta bertan Eusko Jaurlaritzarentzat aritu zen harreman lanetan, Paris egoitza harturik. 1938an, historian lizentziatu zen. *Aintzina* Ipar Euskal Herriko talde abertzalean hasi zen. Frantses armadak 1940an gerrara mobilizatu zuen, baina disenteriak jota, etxera itzultzeko baimena jaso zuen, Uztaritzera. 

Bigarren Mundu Gerraren garaian, Karl Gudall europar hizkuntzen adituarekin harremanak izan zituen Ipar Euskal Herrian, eta hark Ernst Best buruzagi naziarekin harremanetan jarri zuen, une horretan Frantzia okupatuko errepresioaren buru zena. Haren bitartez, elkarrizketak hasi ziren EAJ eta arduradun naziekin, euskaldunen Frantziako egoera goxatzeko eta ihes egindako Hego Euskal Herriko euskaldunak babesteko asmoz.  

1944an, Frantzian gerra amaitu ondoren, kartzelan sartu zuten, nazien laguntzaile izan zelakoan. Espetxean 37 hilabetez egon ondoren, politika utzi eta historia-ikerketetan hasi zen. 1949an bere ikasketako tesia (*Bayonne et la région bayonnaise du XII au XV siècle*, 1949; *Baiona eta Baionaldea XII. eta XV. mendeetan*) aurkeztu zuen.

1949tik 1960ra Ipar Euskal Herritik kanpo egon eta gero, *Notre tèrre basque* (1961, *Gure euskal lurra*) izeneko historia-liburua aurkeztu zuen, eskoletarako testu gisa. 1966an doktoretza-tesia aurkeztu zuen, Bordeleko Unibertsitatean (''L'onomastique du Nord du Pays Basque au Moyen Âge*, *Ipar Euskal Herriko onomastika Erdi Aroan*) eta Euskal Historiako Katedra jaso zuen, 1968an, Paueko Unibertsitatean. 1979. urtean eman zuen argitara *Le Pays Basque* (*Euskal Herria*), Ipar Euskal Herriko eta, oro har, Euskal Herri osoko historia ezagutzeko obra handia. 

Idazle emankorra izan zen eta *Gure Herria*, *BS-LAB*, *Yakintza* eta *Herria* aldizkarietan eman zituen argitara artikulu aipagarrienak. Euskal Herriko Unibertsitateak *honoris* *causa* doktore izendatu zuen 1982. urtean, eta Eusko Ikaskuntzako ohorezko kide izan zen luzaroan. Ezbairik gabe, Euskal Herriko historialaririk handienetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: «Eugéne Goienetxe, aro gaitzeko semea», *Kazeta.eus'', 2020-05-04.
Bridget Riley

thumb|260px|Bridget Riley: *Bridget eserita*

**Bridget Louise Riley** (Londres, Ingalaterra, 1931ko apirilaren 24a -) britainiar pintorea da.

*Op Art* arte-mugimenduko margolari aipagarrienetako bat da.

## Biografia 
Forma abstraktuzko irudi konplexuak sortu zituen, efektu optiko deigarriak lortzeko.

Bridget Riley Londresen jaio zen eta Londresen bertan egin zituen ikasketak; marrazkilari gisa espezializatu zen. 1950eko hamarraldiaren bukaerako lanetan Georges Seuraten puntillismoaren eragina antzeman daiteke. Izan ere, Maurice de Sausmarez pintoreak Rileyren obraren miresle handia zen Seurat aztertzera bultzatu baitzuen. Dena dela, Rileyk 1960ko hamarraldian egin zituen koadro abstraktuen bidez lortu zuen ospea.

Hasierako etapa puntillistaren ondoren, 1960tik aurrera kolore laueko eta gainalde zabaleko pintura egin zuen, zuri-beltzeko obra ugari egiten hasi aurretik, 1961-1965 bitartean. Aurrerago, bigarren aldian, forma geometrikoko sailak egin zituen, batetik bestera tamaina eta forma pittin bat aldatuz, mugimendua adierazteko. Horren erakusgarri aipagarrienetako bat *Fall* (*Erorikoa*) da (1963, Londres). 1960ko hamarraldiaren bukaeran beste mekanismo optiko batzuk saiatu zituen: kolore osagarri garbiko lerroak bata bestearen ondoren margotuz kolore banakoen pertzepzio argia aldatzen zuen.

1970eko hamarraldian zehar kolore-gama zabaldu zuen, zuria eta beltza barnean zirela. Abstrakzio-maila handia bada ere, Rileyren obrek bere munduaren ikuspegia erakutsi nahi dute, Egiptoko bidaia baten ondoren 1980an egin zuen pintura-sailean ikus daitekeen bezala.

Rileyk eragin handia izan du Op Art joeraren bilakaeran; eragin handia izan zuen herrialde askotako artistengan, eta laguntzaile asko izan zituen, haren lanak haren diseinu eta argibideen arabera bukatzen zituztenak. XX. mende bukaerako arte gehienean bezala, Rileyren obran ere lanaren osagai kontzeptuala lanaren beraren nolakotasun indibiduala baino garrantzitsuagoa izatera iritsi zen.

## Erreferentziak
Claude Debussy

**Achille-Claude Debussy** (Saint-Germain-en-Laye, Frantzia, 1862ko abuztuaren 22a - Paris, Frantzia, 1918ko martxoaren 25a) musikagile bat izan zen.

## Bizitza 
Saint-Germain-en-Laye-n jaioa, Paristik hurbil. Bost anai-arrebetatik nagusia, ama jostuna zuen eta aita, dendaria. Zazpi urte zituela, izeko batek piano klaseak ordaindu zizkion. Hamar urterekin, Parisko Kontserbatorioan ikasten hasi zen, baina lehiaketa galdu eta kontzertuak emateari uko egin zion. Nadezhda von Meck-entzat egin zuen lan hiru urtez, Txaikovskiren mezenas izan zena. 1884ean Erromako konposizio lehiaketa irabaztearekin lau urterako diru-laguntza jaso zuen, Villa Mediciko Arte Ederren Akademian aritzeko ''L'enfant prodige* obragatik.

Claude Debussy Frantziako eta Europako musikaren berritzailea izan zen; bere belaunaldiko teknika inpresionistak eta sinbolistak ezarri zituen musika-sorkuntzan, eta adierazteko modu berri bat sortu zuen, sentimenduen adierazpen-askatasuna aldarrikatzen zuena. Richard Wagnerren mireslea zen, eta hura izan zen Debussyren maisu nagusia; izan ere, Wagnerrek, bere «arte lan orohartzailea»ren kontzeptuarekin, musikagileen, poeta sinbolisten eta margolari inpresionisten nahiak betetzen zituen. Wagnerrez gainera, Alexandr Borodin eta Modest Musorgski errusiar musikagileak zituen gogoko.

## Lanak 
1887an Parisa itzuli zen, eta musika-estetika berri baten bila saiatu zen, «arimaren sentimenduen adierazpena» bideratu nahian. Hala, laster idatzi zituen hainbat lan bikain: *La Demoiselle élue* (1888, *Andereño hautatua*), Dante Gabriel Rosettiren testuarekin; *Prélude à l'après-midi d'un faune*, Mallarméren poeman oinarritua, askorentzat XX. mendeko musikaren hasiera dena (1894, *Fauno baten arratsaldearen preludioa*); eta *Pélleas et Mélisande* opera, Maeterlincken libretoarekin, eta 1902an Parisko Opera Komikoan lehen aldiz eman zena. *La Mer* poema sinfonikoa (1905, *Itsasoa*), olatuen hotsa gogorarazten duten eskalekin, *Douze préludes* (1910-1913, *Hamabi preludio*), eta* En blanc et noir* bi pianorako obra (1915, *Zuri-beltzean''), dira heldutasuneko maisulan batzuk. Ohiko analisi- eta egitura-legeen aurrean, haien arauak ordura arteko musika-sorkuntza mugatu baitzuten, Debussyren lanak adierazpen-mota berriak bideratu zituen.

## Heriotza 
Ondesteko minbiziak jota hil zen Parisko bere etxean, 55 urterekin. Diagnostikoa 9 urte lehenago egin zioten, odol-jarioak pairatu ostean, eta 1915eko abenduan egin zioten historiako lehenengo kolostomietakoa izan zena.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Chez-Pierre-Louys-Claude-Debussy-appuye-sur-une-clarinette-basse-1897.jpg|alt=
Fitxategi:Claude Debussy portrait.jpg|alt=
Fitxategi:Von Meck Trio. From left, Pyotr Danilchenko (violin), Władysław Pachulski (cello) and Claude Debussy (piano).jpg|alt=
Fitxategi:Claude – Achille Debussy statue.jpg|alt=

## Erreferentziak
George Gabriel Stokes

**George Gabriel Stokes** (Bornat Skreen, 1819ko abuztuaren 13a - Cambridge, 1903ko otsailaren 1a) irlandar matematikaria eta fisikaria izan zen.

Cambridgeko Unibertsitatean matematika irakasle izan zen 1849an. Fluido likatsuen jokaeraz azterketak egin zituen, eta gai likatsuen legea adierazi zuen. Matematikan, bektoreen analisian oinarritutako teorema bat ezarri zuen. 1842tik 1843ra bitartean, konprimatu ezinezko fluidoen mugimendu egonkorraz egin zituen azterketak, mugitzen ari diren fluidoen igurzketaz, eta solido elastikoen orekaz eta mugimenduaz. Fluoreszentzia ikertu zuen (hitz hori berak asmatua da), argi ultramorea erabiliz, eta kuartzoa, argi ultramorearen eraginpean, gardena zela frogatu zuen. Eterraz ere azterketak egin zituen, eta argizariaren antzekoa zela esan zuen, baina, aldi berean, indar egonkor motel batek jariakor bihur zezakeela. Geodesia zientziaren (Lurraren neurriaren eta formaren, eta grabitate-eremuaren azterketa) aitzindari izan zen. Londresko Royal Societyko kidea, idazkaria eta lehendakaria izan zen 1851tik aurrera.

## Erreferentziak
André Gide

**André Gide** (Paris, Frantzia, 1869ko azaroaren 22a – 1951ko otsailaren 19a) idazlea izan zen.

## Biografia 
Aita protestantea zuen, eta ama katolikoa, eta horrek eragin handia izan zuen haren obran. Oso gazte zela, aita hil zitzaion, eta amak oso moral gogorrean hezi zuen. 1895ean Madeleine bere lehengusuarekin ezkondu zen; harekin lotzen zuten sentimenduak *Les Cahiers d´André Walter* (1891) obran azaldu zituen. Eragin sinbolista berak bultzaturik idatzi zituen *Le Traité de Narcisse* (1893), eta *La Tentative amoureuse* edo *Le Traité du vain désir* (1893). Gaixo zegoela eta, sendatzeko, Aljeriara joan zen (1893), eta han oso krisi gogorra izan zuen, *Les Nourritures terrestres* (1895) obran aipatu zuen bezala; ideal humanistaren zilegitasuna aldarrikatzen zuen han. *Saül* draman (1903) eta *Prométhée mal enchainé* (1899) ipuinean ideal hori zehaztu zuen, baina *L´Immoraliste* (1902, *Inmoralista*, Imanol Unzurrunzagak euskarara itzulia) obran moteldu. Berekoikeria eta hurkoaren maitasuna, sentsualitatea eta adimena lotu nahirik, *Les Caves du Vatican* (1914), *La Symphonie pastorale* (1919, apaiz protestante baten bizitzako arazoak) idatzi zituen. 1925ean, eleberrigintzak dituen arazoei buruz *Les Faux-Monnayeurs* idatzi zuen. Afrika beltzera egin zuen bidaia baten ondoren, kolonialismoaren gehiegikeriak salatu zituen, eta alderdi komunistara hurbildu zen, baina azkenik erabat baztertu zuen alderdia. 1946an *Thésée* (*Teseu*, Ibon Sarasolak euskarara itzulia) obran, gizakiari barneko askatasuna ematen dion ekintza oro onetsiz, bere pentsaera morala osatu zuen. Une berean, 1889az geroztik idazten joan zen *Journal* egunerokoan (1943tik 1953ra argitaratua) argitasun osoz agertu zituen idazlearen eta pertsonaren kezkak, eta baita *Si le grain ne meurt* (1920tik 1924ra) eleberri autobiografikoan, eta *Corydon* (1911) saiakeran ere. Literaturako Nobel saria eman zioten 1947an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Welser familia

thumb|Welser familiaren ikurra.

**Welser familia** XV-XVII. mendeetako alemaniar merkatari- eta finantzari-familia izan zen, europarrek XVI. mendean itsasoz haraindi izandako hedakuntzan eta politikan eragin handia izan zuena.

1476. urtean Bartholomaüs, Lucas, Ulrich eta Jacob Welser anaiek finantza-elkarte bat sortu zuten Augsburgon, nazioarteko merkataritzan jarduteko. Handik gutxira, egoitza ugari zabaldu zituen Anberes, Londres, Lisboa eta Alemania eta Italiako hiri nagusietan. Konpainiako kapitala banketxeen mozkinen eta Europako erdialdeko zilar-hobien ustiaketaren bidez bermatzen zen. Lucasen seme Anton Ekialdeko espezien merkataritzan ziharduen itsas ontziteria baten jabe egin zen.

Bartholomaüsen seme Antonen garaian (1448-1561) bizi izan zituen konpainiak bere garai oparoenak. Karlos V.ari (Espainiako Karlos I.a) egin zizkion alokairu ugarien truke, Ameriketako lurralde berriak eskuratu zituen. 1528. urtean, enperadoreak proposatuta, Indietako Kontseiluak Venezuelako eremu zabal bateko gobernuaren eta ustiaketaren eskubideak utzi zituen Welser sendiaren esku. Familiak Ambrosio Alfingerren espedizioa finantzatu zuen, eta Venezuelako eremu zabal haren gaineko eskubideak gorde zituen, 1556. urte arte. Handik urtebetera, Bartholomaüsen alaba Philippine Karlos V.aren ilobarekin, Fernando artxidukearekin, ezkondu zen.

Horrela, habsburgotarrekin lotuta geratzen bazen ere, Welser sendiaren ondasunak galtzen hasi ziren XVI. mendeko azken urteetan, batetik, Filipe II.a Espainiakoak zorrak ordaintzen ez zizkielako, eta bestetik, Genoako bankariak indartzen ari zirelako.

Aipagarria da, halaber, familia honetako Markus Welser (1558-1614), Bartholomaüsen biloba eta Augsburgoko alkatea, besteak beste, *Rerum Boicarum libri quinque* kronika historikoa idatzi zuena. 1614. urtean Welser konpainiak porrot egin zuen, eta erabat galdu zuen Europako ekonomian zuen nagusitasuna.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ricardo Gullón

**Ricardo Gullón** (Astorga, León, Espainia, 1908ko abuztuaren 31 &ndash; Madril, Espainia, 1991ko otsailaren 11) espainiar literatura-kritikaria izan zen.

## Biografia 
1925 eta 1928 urteetan *La Saeta* eta *Humo* aldizkariak sortu zituen, eta *Guía artística y sentimental de Astorga* (1929, "Astorgako gida artistiko eta sentimentala") idatzi zuen, Leopoldo Panero eta Luis Alonsorekin elkarlanean.

Madrilen, Zuzenbideko ikasketak egin zituen, eta *Brújula* (Julio Angulorekin), *Boletín último* (1932) eta *Literatura* (1934, Ildelfonso Manuel Gil poetarekin) aldizkariak sortu zituen. Literatura-jarduera biziko urte haietan, 27ko belaunaldiko poetak ezagutu zituen, eta bere belaunaldikoak, 36koak.

1958an Puerto Ricora joan zen, eta Estatu Batuetara gero, hango unibertsitateetan lan egitera. 1989an Asturiasko Printzea saria eman zioten, eta hurrengo urtean Espainiako Errege Akademiako kide egin zuten.

1929an, Luis Alonsorekin elkarlanean, *Los cuatro filetes del Apocalipsis* ("Apokalipsiko lau xerrak") argitaratu zuen, Vicente Blasco Ibáñezen eleberri ezagunaren parodia.

## Kritikari gisa idatzitako lan nagusiak 
* *Novelistas ingleses contemporáneos* (1945, "Egungo eleberrigile ingelesak")
* *Galdós, novelista moderno* (1957, "Galdós, eleberrigile modernoa")
* *Conversaciones con Juan Ramón Jiménez* (1958, "Elkarrizketak Juan Ramón Jiménezekin")
* *Autobiografías de Unamuno* (1964, "Unamunoren autobiografiak")
* *El último Juan Ramón Jiménez* (1968, "Azken Juan Ramón Jiménez")
* *Una poética para Antonio Machado* (1970, "Poetika bat Antonio Machadorentzat")
* *Técnicas de Galdós* (1970, '"Galdósen teknikak")
* *La invención del 98 y otros ensayos* (1978, "98ko belaunaldiaren asmaketa eta beste saiakera batzuk")
* *Psicologías del autor y lógicas del personaje* (1979, "Autorearen psikologiak eta pertsonaiaren logikak")
* *La novela lírica* (1984, "Eleberri lirikoa")
* *La juventud de Leopoldo Panero* (1985, "Leopoldo Paneroren gaztaroa")

## Erreferentziak
Tiro

**Tiro** (, '**; fenizieraz: 12px|צ12px|ו12px|ר, **'; , *Tzor*; tiberiar hebreeraz: , '**; , **'; , *Týros*; ; ) Libanoko hiria da, 2003an 117.000 biztanle inguru zituena. Antzinako feniziar hiri hau egungo Libanoko hegoaldean dago, Mediterraneo itsasoaren ertzean. Kostaldetik hurbil zegoen uharte batean eraiki zuten feniziar semitek K.a. 2000. urte aldera.

## Historia 
Sidongo hiriaren kolonia txiki bat baizik ez zen izan Tiro hasieran. Egiptoarren eraginpean egon zen K.a. XIV. mendea arte, eta handik aurrera independente izan zen. Feniziarren hiri nagusi bihurtu zen, bertako merkatarien eragina Mediterraneo osora zabaldu zen, eta K.a. IX. mendean kolonia bat, Kartago, eratu zuten tirotarrek Iparraldeko Afrikan. K.a. X-IX. mendeetan Mediterraneoaren ekialdeko hiri garrantzitsuenetako bat izan zen. K.a. VIII-VII. mendeetan asiriarren mendean egon zen, eta 585-583 bitartean setiopean eduki zuen Nabukodonosor II.a Babiloniako erregeak. K.a. 538-332 urteetan jaun eta jabe egon ziren akemenestar persiarrak bertan. Antzinako feniziarren distira hura galdu bazuen ere, indartsu zirauen K.a. IV. mendean Tiroko hiriak eta Alexandro Handiaren zazpi hileko setioari eutsi zion (K.a. 332). Hiria hartu ondoren, hamar mila lagun hil zituzten mazedoniarrek eta beste hogeita hamar mila saldu zituzten esklabo gisa; ondoren, uhartea lehorrarekin elkartzen zuen dikea apurtu eta Tiroko penintsula eratu zuten. Egiptoko Ptolomeotarren eta Grezia aldeko seleukotarren mendean egon ondoren, K.a. 68an finkatu ziren erromatarrak han.

Erromatar Inperioaren garaian, ospe handia izan zuten Tiroko zetazko oihalek eta han prestatzen zuten purpura-koloreko tintak. K. o. II. mendetik aurrera, kristautasunak arrakasta handia izan zuen hirian, eta III. mendean han bizi izan zen Origenes. Musulmanen mendean egon zen 638-1124 bitartean eta gurutzatuen mendean ondoren (1190. urtean, han ehortzi zuten Frederiko *Bizargorria* enperadorea), mamelukoek suntsitu zuten 1291. urtean.

## Herri eta hiri senidetuak 
* 
* 
* 
* 

## Galeria 

Fitxategi:Tyre Triumphal Arch.jpg|Arkua.
Fitxategi:TyreAlMinaCollonnadedStreet.jpg|*Al Mina* aztarnategia.
Fitxategi:TyreAlMinaAgora.jpg|*Al Mina* aztarnategia.
Fitxategi:TyreNarrowStChrQrt.jpg|Tyroko kretiar auzoko kalea.
Fitxategi:TyreChrstQrtrPier.jpg|Portua
Fitxategi:Tyre2009b.JPG|Hegoaldeko auzoa.
Fitxategi:Coastline 02.JPG|Itsasertza.
Fitxategi:Tyre air strike.jpg|Israeldarren erasoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel Torga

thumb|alt=|Miguel Torga

**Miguel Torga** (São Martinho de Anta, Trás-os-Montes, 1907ko abuztuaren 12a - Coimbra, 1995eko urtarrilaren 17a) portugaldar idazlea izan zen.

Medikuntzako ikasketak egin zituen. *Presença* literatura aldizkariaren inguruan sortu zen mugimenduan ibili zen hasieratik, baina gero mugimendu hartatik bereizi eta *Sinal* eta *Manifesto* aldizkarien zuzendari izan zen. Aurrerago, literatura-talde orotatik bereizita, oso ibilbide pertsonala ibili zuen poesian, narratiban eta antzerkian. Bere lehen liburua poema-bilduma bat izan zen: *Ansiedade* (1928, *Herstura*). Hurrengoak, *O Outro Livro de Job* (1936, *Joben beste liburua*) eta, batez ere, *Alguns Poemas Ibéricos* (1952, *Iberiar poema zenbait*) eta *Orfeu Rebelde* (1958, *Orfeo bihurria*) arrakasta handikoak gertatu ziren. 1937an *A Criação do Mundo. Os Dois Primeiros Dias* (*Munduaren sorrera. Lehenengo bi egunak*) idatzi zuen, bere haurtzaroan eta Brasilgo nerabezaroan oinarritutako autobiografia bateko zikloaren hasiera. 1941ean *Diário* argitaratu zuen, hitz neurtuz eta lauz idatzitako sail luze bateko aurrenekoa. Torgaren fikzioaren ezaugarri nagusietako batzuk izadi eta gizabanakoekiko harreman intimoa eta injustiziekiko eta gizakiaren sufrimenduarekiko sentiberatasuna dira, eta ezarritako ereduen aurkako protesta suharra ere nabarmentzen da. Torgaren fikzioetan gizakia bere indarraren bila abiatzen da, sustraituta dagoen izadian, bizitzaren eta heriotzaren arteko larrialdi iraunkorrean. Bere idazketan nonahi agertzen da, halaber, jainkozkoaren zentzua, dramatismo handi eta biziko jarrera batez, baina ez erlijioaren atxikimenduz, Sortzailearen aurkako matxinada gisa baizik. Maisutasunez erabiltzen du herri-adierazpenetatik sortutako hiztegia, bere jaioterriarekiko atxikimendu sakonaren lekukotasun gisa. Beste zenbait lan aipagarri: *Bichos* (1940, *Piztiak*, Bego Montoriok euskarara itzulia), *O Quinto Dia da Criação do Mundo* (1974, *Munduaren sorreraren bosgarren eguna*) eta *Fogo Preso* (1976).

## Erreferentziak
Neil Simon

**Neil Simon** (New York, AEB, 1927ko uztailaren 4a – ibidem, 2018ko abuztuaren 26a) estatubatuar antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Oso egile oparoa izan zen eta arrakasta komertzial handiko komediak eta musikalak osatu zituen. 1991n Pulitzer saria irabazi zuen *Lost in Yonkers* (1990, *Yonkersen galduta*) komediarekin.

Hasieran komedia arin barregarrien idazle gisa nabarmendu zen, *Come Blow Your Horn* (1961,* Jo ezazu adarra*) bere lehen lanak erakusten duenez. Handik hiru urtera argitaratu zuen *Barefoot in the Park* (1963, *Oinutsik parkean*), bere esperientzietan oinarriturik idatzia, eta hurrengo lan ospetsua *The Odd Couple* (1965,* Bikote bitxia*) izan zen, zeinetan ikertu baitzuen gai serioagoa, giza harremanena hain zuzen ere. *The Gingerbread Lady* (1970) obran abeslari ohi baten zahartzaroko arazoak deskribatu zituen, eta hiri handietako bizitzaren eragozpenak agertu zituen *The Prisoner of Second Avenue* (1971, *Bigarren hiribideko presoa*) obran. Baina umorea nabarmendu zuen berriro ondorengo antzezlanetan: *Plaza Suite* (1968, *Plaza suitea*); *California Suite* (1976, *Kalifornia suitea*); eta *London Suite* (1995, *Londres suitea*), ekitaldi bakarreko lanak. 1977an *Chapter Two* (*Bigarren atala*) komedia-drama argitaratu zuen gertaera autobiografikoetan oinarriturik, eta autobiografikoak dira orobat, *Brighton Beach Memoirs* (1983, *Brighton Beacheko memoriak*); *Biloxi Blues* (1985); *Broadway Bound* (1986); eta *Laughter on the 23rd Floor* (1993, *Algarak 23. solairuan*).

Orain arte aipaturiko lanez gainera, eta komedia musikaletarako idatzitako testuetan, nabarmentzekoak dira *Sweet Charity* (1966,* Karitate gozoa*); *Promises, Promises* (1968, *Aginduak, aginduak*); eta ''They're Playing Our Song* (1979, *Gure kantua jotzen ari dira*); eta zinemarako zenbait gidoi ere idatzi zituen. 1990eko hamarraldian bi liburu autobiografiko eman zituen argitara, *Rewrites* (1996,* Berridatziak*) eta *The Play Goes On* (1999, *Obra aurrera doa*).

Haren azken urteetako lan batzuk: *45 Seconds from Broadway* (2001); *Rose's Dilemma* (2003); eta *Oscar and Felix: A New Look at the Odd Couple'' (2004).

## Kanpo estekak 
*  Neil Simon Internet Movie Database-ren webgunean

## Erreferentziak
Michal Kováč

**Michal Kováč** (Ľubiša, Txekoslovakia, 1930eko abuztuaren 5a − Bratislava, 2016ko urriaren 5a) eslovakiar politikaria izan zen, Eslovakiako Errepublikaren lehen presidentea 1993-1998 bitartean.

## Bizitza 
Ekonomiako ikasketak egin zituen Bratislavan. 1956tik 1989ra bitartean bankuetan lan egin zuen, eta 1967tik aurrera Zivnostenska banketxearen zuzendariorde izan zen Londresen. 1970ean mailaz beheratu eta bankuko enplegatu soil bihurtu zuten, baita Txekoslovakiako Alderdi Komunistatik egotzi ere, sobietarren inbasioaren eta komunisten kontrol politikoaren aurka azaltzeagatik, 1968ko Pragako Udaberriaren ondoren.

1978an ekonomia-gaietako eskolak ematen hasi zen Bratislavako Unibertsitatean. 1989an komunisten nagusitasuna bukatzea ekarri zuen Belusezko Iraultzaren ondoren, Eslovakiako Finantza ministro izendatu zuten. Lehenengo hauteskunde libreen ondoren, 1990ean, karguan berretsi zuten, baina 1991ko maiatzean dimisioa eman zuen, Eslovakiako lehen ministro Vladimir Meciarren dimisioarengatik protesta egiteko. Kováček bat egin zuen Meciarren alderdi berriarekin, eta 1992ko hauteskundeetan Eslovakiako Biltzar Federaleko lehendakari hautatu zuten.

1993ko urtarrilaren 1ean Txekoslovakiako federazioa bi errepublika independentetan banatu zen: Txekiako eta Eslovakiako errepublikak. Kováč Eslovakiako Errepublikako lehendakari hautatu zuten 1993ko hasieran, gobernuko ministroak izendatzeko eta kentzeko ahalmenarekin. Kováčen kargua Meciar lehen ministro berriaren laguntzari esker sendotu zen, baina 1993ko bukaeran hautsi egin zen bien lankidetza, eta Kováček autoritarismoaz eta ustelkeriaz akusatu zuen lehen ministroa. Josef Moravcikek hartu zuen Meciarren lekua 1994ko martxoan, baina Meciarrek atzera eskuratu zuen lehen ministro kargua, iraileko Legebiltzarrerako hauteskundeetan. Kováč lehendakariaren agintaldia bukatu zenean, 1998ko martxoan, Meciarrek berak hartu zuen estatuaren buruzagitza.

## Erreferentziak
Garrett Birkhoff

**Garrett Birkhoff** (Princeton, New Jersey, AEB, 1911ko urtarrilaren 19a - Water Mill, New York, AEB, 1996ko azaroaren 22a) estatubatuar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Lehenengo ikasketak etxean egin zituen. Eskolan ibili ondoren, fisika matematikoa ikasten hasi zen. Kelloggen, Kembleren, Morse eta Whitneyren hainbat ikastarotara joan zen, eta ekuazio diferentzialak, mekanika analitikoa, Lebesgueren integrazioa eta topologia ikasi zituen, besteak beste.

Harvarden graduatu zen 1932an, eta beka baten laguntzaz, Cambridgeko Unibertsitatera joan zen. Han, Philip Hall irakaslearekin lan egin zuen, eta bien artean «On the order of groups of automorphisms» (1936, «Automorfismoen taldeen ordenari buruz») artikulua argitaratu zuten.

1933an Munichera joan zen, talde-teorian ikerketa egitera. 1933tik 1936ra bitartean, Harvarden egon zen irakasle. Urte horietan, bi liburu garrantzitsu landu zituen: lehenengoa, *Lattice Theory*, 1940ean argitaratu zen eta bigarrena, *A Survey of Modern Algebra* (1941, *Aljebra modernoaren ikerketa bat*), MacLanerekin batera idatzi zuen.

Bigarren Mundu Gerran, Morse eta von Neumannekin batera, matematika aplikatuari ekin zion, berriz ere. Gero, gerra zela-eta, balistika eta jaurtigai lehergarriak ikertu zituen. Lan horiek guztiak *Hydrodynamics* (1950) eta *Jets, Wakes and Cavities* (1957) liburuetan argitaratu zituen.

Von Neumannen eraginez, konputagailuak ere aztertu zituen, eta 1969an Matematika Huts eta Aplikatuetako irakasle hautatu zuten Harvarden. Postu horretan egon zen, 1981ean erretiratu zen arte.

Thomas Barteerekin batera, beste liburu bat ere argitaratu zuen, eragin handia izan zuena: *Modern Applied Algebra* (1970, *Aljebra aplikatu modernoa*). Kodeen teoria aztertzen da bertan.

Bere lanari esker, Birkhoffek ohore ugari jaso zuen: Zientzietako Akademia Nazionaleko eta Ameriketako Arte eta Zientzietako Akademiako kide hautatu zuten, besteak beste.

## Erreferentziak