Tsunami

thumb|upright=1.4|Tsunami 3D animazio batean.
[thumb|320px|[2004ko Indiako ozeanoko lurrikara|2004ko Indiako ozeanoko tsunamia (Ao Nang, Krabi probintzia, Thailandia)]]

**Tsunami**a (japonieraz 津波, *portuko olatua*) olatu erraldoi bat edo multzo bat da, itsasoko ur kopuru handia bertikalki eta laster desplazatzen denean sortua. Fenomeno natural hori lurgaineko zein itsaspeko lurrikarak (itsasikara, baina baita luizi, sumendi erupzio zein meteorito handien talkak ere.

Horrela, ur sakonetan, olatuen abiadura ***L*** uhin-luzerarekiko independentea da. Ur sakonera 1/2 L eta 1/25 L bitartekoa bada, ekuazio zehatzagoa erabili behar da.

### Atzerakada
upright=2|thumb|eskuinera|Urazaleko atzerakada erritmiko baten ilustrazioa.
Uhin guztiek dute tontor positibo eta negatiboa, hau da, gandor bat eta naba bat. Tsunami baten antzeko uhin hedatzaile baten kasuan, Nara ala bestea izan daitezke lehorrera iristen lehena. Gandorra bada, olatu hautsi handi bat edo bat-bateko uholdea izango da lehorrean nabarituko den lehen efektua. Hala ere, iristen den lehen zatia naba bat bada, itsasertza atzeratu daiteke, normalean itsaspean dauden eremuak agerian utziz. Atzerakadak ehunka metrokoa izan daiteke tsunamiaren indarren eta itsaspeko erliebearen arabera. Arriskutsua da oso, jendea ez baita ohartzen zein egoera jasan dezaketen, itsasertzera gerturatzen baitira jakin-mina asetzeko edo agerian geratu diren arrainak biltzeko.

Tsunami kaltegarri baten olatualdi 5 eta 60 minutu artekoa izan daiteke.

Imamura eskalak tsunamiei magnitude bat egokitzen die. Akitsune Imamurak sortua 1942an eta Iidak garatua 1956an, eskala sinpleenetakoa da. Magnitudea kalkulatzeko, olatuaren garaiera itsasertzean hartzen da kontutan honako formularen arabera:
:m=\log_2H_\mathrm{max}
non m magnitudea den eta H_\mathrm{max} olatuaren gehienezko garaiera
(\log_2 logaritmo bitarra da).

Adibidez, 2004ko Indiako ozeanoko tsunamia 4 magnitudekoa izan zen Sumatran, eta 2 magnitudekoa, Thailandian.

K.a. 426. urtean, Tuzidides historialari greziarrak tsunamiaren arrazoiei buruz galdetu zuen *Peloponesoko gerraren historia* liburuan, eta lehena izan zen defendatzen kausa ozeanoetako lurrikarek izan behar zutela. Tsunami baten giza erregistrorik zaharrena K.a. 479. urtekoa da, Greziako Potidea kolonian, eta lurrikara batek eragin zuela uste da. Baliteke tsunamiak kolonia Akemenestar Inperioaren inbasio batetik salbatu izana.

Tsunamiak, askotan, gutxietsitako arriskua dira Mediterraneo itsasoan eta Europako zenbait lekutan. Garrantzi historiko eta egungoa dute (arrisku-hipotesiei dagokienez) 1755eko Lisboako lurrikarak eta tsunamiak (Azores-Gibraltar transformazio failak eragin zuena), 1783ko Calabriako lurrikarak eta 1908ko Messinako lurrikara eta tsunamia horietako bakoitzak dozenaka mila hildako eragin zituen, eta 1908ko Messinako lurrikara eta tsunamiak. Tsunamiak 123.000 hildako baino gehiago eragin zituen Sizilian eta Calabrian, eta Europa modernoko hondamendi natural hilgarrienen artean dago. Storeggako irristatzea Norvegiako itsasoan eta Britainiar uharteetan eragina izan zuten tsunamien adibide batzuk luiziari eta meteotsunamiei dagozkie, batez ere, eta gutxiago lurrikarek eragindako uhinei.

2004ko Indiako Ozeanoko lurrikarak eta tsunamiak eragindako hondamendiak garai modernoetan mota horretako suntsitzaileentzat markatzen dute, 230.000 pertsona inguru hilez. Sumatran, eskualdea ere tsunamietara ohituta dago uhartearen kostaldearen aurrean erregularki gertatzen diren magnitude aldakorreko lurrikaren ondorioz.

## Historian gertatutako zenbait tsunami
[thumb|eskuinera|300x300px|1755eko kobre [irarlana, Lisboa hondatua eta sutan erakutsiz, eta tsunami bat portuko ontziak urperatzen, 1755eko lurrikararen ondoren.]]
Tsunami gehienak Ozeano Bareko kostetan gertatzen dira, baina mundu osoan gerta daitekeen fenomenoa da, ur kopuru handiak dauden lekuetan (itsaso, ozeano, aintzira). Ehunka tsunami sarri izaten dira, baina hain dira txikiak, ezen arriskutsuenak ere ez diren detektatzen, ekipamendu espezializatuarekin ez bada.

### K.a. 1650: Santorini
K.a. 1650. eta 1600. urteen artean (oraindik eztabaidagai), Greziako Santorini sumendi-uharteak eztanda egin zuen, uhartearen bi herenak ur azpira jaurtiz. 100-150 metroko tsunamia sortu zuen, eta Kretako kosta suntsitu (70 km-ra) kultura minoikoa ia ezabatuz. Gertaera hau jotzen da Platonek *Kritias* liburuan Atlantisen mitoa idazteko erabilitako iturburutzat.

### 1755: Lisboa
Milaka lisboar hil ziren, 1755eko Lisboako lurrikararen ondoren sortutako tsunamiaren ondorioz. Lurrikarak sortutako txikizio eta anabasak milaka portugaldar bultzatu zituen Lisboako kostara sutetik ihesi. Han, lurrikarak eragindako olatu erraldoiak harrapatu zituen. Katastrofe hartan, Lisboako Baixa auzo guztia deuseztatu zen: Pombal markesak berreraiki zuen.

### 1883: Krakatoa
Krakatoa sumendi-uhartea guztiz lehertu zen barneko magma poltsak presio izugarri handiak jasan ondoren. 40 metroko olatu erraldoia sortu zuen, eta 36.000 hildako eragin.

### 2004: Indiako Ozeanoa
thumb|320px|2004ko tsunamia
2004ko abenduaren 26an Indonesiako mendebaldean dagoen Banda Aceh hiritik kilometro batzuetara epizentroa zuen 9,2 Richter eskalako lurrikarak sortua. 320.000 hildako (210.000 Indonesian bakarrik). Indiako Ozeanoko kosta guztietan pairatu zuten: Indonesian, Malaysia, Thailandia, Bangladesh, India, Sri Lanka, Somalia, Kenia, Tanzania. Ozeano Barean ez bezala, Indiako Ozeanoko herrialdeek ez zuten tsunami alerta zerbitzu garaturik.

### 2011: Japonia
2011ko martxoaren 11n, Richter eskalan 9,0 magnitudeko lurrikara batek Japonia jo zuen.

Lurrikararen ondoren, tsunami alerta sortu zen Japoniako eta beste herrialde batzuetako kostalderako: Zeelanda Berria, Australia, Errusia, Taiwan, Filipinak, Indonesia, Papua Ginea Berria, Nauru, Guam, Hawaii, Ipar Mariana uharteak, Estatu Batuak, Erdialdeko Amerika, Mexiko eta Hego Amerika (bereziki Kolonbia, Ekuador, Peru eta Txile).

Japoniak igorritako tsunami alerta larriena izan zen tokiko eskalan, 10 metroko olatu bat espero baitzen. Kyodo albiste agentziak jakinarazi duenez, 4 m garaiko tsunami batek Iwate prefektura jo zuen. 10 m garaierako tsunami bat ikusi zen Sendaiko aireportuan, urpean geratu zena, eta olatuek autoak eta eraikinak suntsitu zituzten lehorrean barneratu ahala.

20.000 lagun inguru hil ziren Japoniak pairatu zuen tsunamirik gaiztoenean. Gainera, istripu nuklearra eragin zuen Fukushima zentralean.

## Babesa
### Alerta sistemak
thumb|300 px|1964ko Alaskako tsunamiaren bidaia-mapa kalkulatua.

Ozeano Barearen inguruko hiri askok, batez ere Mexikon, Perun, Japonian, Ekuadorren, Estatu Batuetan eta Txilen, alarma sistemak eta ebakuazio planak dituzte tsunamien kasuan. Munduko hainbat tokitako zenbait institutu sismologikok tsunamiak aurreikusten dituzte, eta, horien bilakaera, sateliteek monitorizatzen dute. Tsunami baten etorreraz ohartarazteko lehen sistema, ez oso garatua, 1920ko hamarkadan jarri zuten proban Hawaiin. Ondoren, sistema aurreratuagoak garatu ziren 1946ko apirilaren 1eko eta 1960ko maiatzaren 23ko tsunamien ondorioz, suntsipen handia eragin zutenak Hilon (Hawaii). Ameriketako Estatu Batuek Pazifikoko Tsunamien Alerta Zentroa (Pacific Tsunami Warning Center) sortu zuten 1949an, mundu mailako datu eta prebentzio sare baten parte izatera pasa zena 1965ean.

Tsunamien iragarpena, oraindik, ez da oso zehatza. Itsasikara handi baten epizentroa eta tsunami batek iristeko behar duen denbora kalkula daitezkeen arren, ia ezinezkoa da itsaspeko lurrazalaren mugimendu handirik izan den jakitea, tsunamiak sortzen dituztenak izanik. Horren guztiaren ondorioz, oso ohikoa izaten da alarma faltsuak jotzea. Gainera, sistema horietako batek ere ez du balio ezusteko tsunami baten aurka babesteko.

Batzuetan, itsasikara sortzaileak epizentroa kostaldetik oso gertu izan dezake, eta, beraz, lurrikararen eta olatuaren arteko tartea oso txikia izango da. Kasu horretan, ondorioak suntsitzaileak dira, ez baitago denbora nahikorik ingurua ebakuatzeko, eta lurrikarak, berez, nolabaiteko suntsiketa eta kaosa eragin du aldez aurretik, eta, ondorioz, oso zaila da ebakuazio ordenatu bat antolatzea. Hori izan zen 2004ko tsunamiaren kasua; izan ere, Indiako Ozeanoan alerta-sistema egokia izan arren, agian, ebakuazioa ez zen behar bezain azkarra izan.

Fitxategi:Bamfield Tsunami Hazard Zone sign.jpg|Tsunami arrisku seinalea (Bamfield, Britainiar Columbia)
Fitxategi:A tsunami warning sign in Kamakura, Japan.jpg|Tsunami arrisku seinalea (Kamakura, Japonia)
Fitxategi:Zona de Inundabilidad.jpg|Tsunami arrisku seinalea gaztelaniaz eta ingelesez (Iquique, Txile)
Fitxategi:Tsunami Evacuation Route signage south of Aberdeen Washington.jpg|alt=Photo of evacuation sign|Tsunami ebakuazio bidea (Washington, AEB)

### Arintze sistemak
[thumb|upright|[Itsas horma Tsu herrian (Mie prefektura)]]
Tsunami ugaridun herrialde batzuetan, ingeniaritza neurriak hartu dira itsasertzean eragindako kalteak murrizteko.

Japonia, 1896ko hondamendi latz baten ondoren hasi zen babes-egitasmoak garatzen eta neurriak hartzen. Harrezkero, tsunami horma asko eraiki ditu (12 m garai arte) kostaldeko gune populatuak babesteko. Beste kokaleku batzuetan, 15,5 metroko uholde-konportak eraiki dituzte ibai eta ubidetan ura bideratu ahal izateko. Hala ere, haien eraginkortasuna zalantzan jarri da, tsunamiak horma gaindi baitezake.

2011ko tsunamiak Fukushima Daiichi istripu nuklearra eragin zuen olatuek zentral nuklearreko itsas-horma gainditu zutenean. Iwate prefeturan, tsunamien arrisku handiko eskualdea izanik, tsunami horma ugari daude kostako herrietan, guztira 25 km luze. 2011ko tsunamiak harresien % 50 baino gehiago eraitsi zituen, eta kalte katastrofikoak eragin.

UNEPek argitaratutako txosten baten arabera, 2004ko tsunamiak kalte gutxiago eragin zituen hesi naturalak zeuden eremuetan, hala nola mangladietan, koralezko uharrietan edo kostaldeko landaredian. Sri Lankako tsunami honi buruzko ikerketa japoniar batek, satelitezko irudietan oinarritutako modelizazio baten laguntzarekin, kostako erresistentzia parametroak ezarri zituen zuhaitz mota ezberdinen arabera.

## Erreferentziak
## Irakurketa gehiago
* Boris Levin, Mikhail Nosov: *Physics of tsunamis*. Springer, Dordrecht 2009, .
* Edward Bryant: *Tsunami: the underrated hazard*. Springer, 2008 
* Kontar, Y. A. et al.: *Tsunami Events and Lessons Learned: Environmental and Societal Significance.* Springer, 2014.  (print);  (eBook).
* Kristy F. Tiampo: *Earthquakes: simulations, sources and tsunamis*. Birkhäuser, Basel 2008, .
* Linda Maria Koldau: Tsunamis. Entstehung, Geschichte, Prävention, (Tsunami development, history and prevention) C.H. Beck, Munich 2013 (C.H. Beck Reihe Wissen 2770),  (in German).
* Walter C. Dudley, Min Lee: *Tsunami!* University of Hawaii Press, 1988, 1998, Tsunami! University of Hawai'i Press 1999, , .
* Charles L. Mader: *Numerical Modeling of Water Waves* CRC Press, 2004, .
* Harvey Segur, Anjan Kundu,  *Tsunami and Nonlinear Waves,* Springer-Verlag Berlin Heidelberg, 2007 

## Ikus, gainera

* Megatsunami
* Itsasikara
* Itsas energia
* Plaken tektonika
* Erupzio minoikoa
* Supersumendi
* Tsunami-lurrikara

## Kanpo estekak
* *Tsunamia izan eta gero, zer?* artikulua (Galarraga Aiestaran, Ana) Zientzia.net webgunean
* Tsunamiak (Antton Alberdi Estibaritz) EuskalNatura.net gunean
* :Lur-irristatzeak eragindako tsunamia animazio batean, GeoscienceAustralia.
* :NOAA Tsunami Program.
* :Tsunami berriak zein historikoak eta datu garrantzitsuak. Mapa batean kokatuta.
* :2012ko Japoniako tsunamiren irudiak Youtubeko bideoan.