open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
BOLIVAR legea

**Venezuelako Erregimen Autoritario Ez-legitimoarekin Operazioak eta Errentamenduak Debekatzeko Legea** edo **BOLIVAR Legea** ( Michael Waltz kongresista estatubatuarrak aurkeztutako legea da. Venezuelan Nicolás Maduroren gobernuarekin lan egiten duten enpresekin gobernuaren kontratuak etetea du helburu proposamenak. Legearen akronimoak Simon Bolivar Venezuelako independentziaren buruzagiaren izena darama. 

Floridako hainbat politikariren babesa izan zuen, tartean  Val Demings (D), Mario Díaz-Balart (R), Matt Gaetz (R), Carlos Giménez (R), Alcee Hastings (D), Stephanie Murphy (D), Bill Posey (R), María Elvira Salazar (R), Darren Soto (D) eta Debbie Wasserman Schultz (D) ordezkariena. Ordezkarien Ganberan berriz sartu ondoren, legea 2024ko azaroaren 18an onartu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2006ko Chávezen hitzartzea Nazio Batuetan

**2006ko Chávezen hitzartzea Nazio Batuetan** George W. Bushen aurka egindako hitzartze ezaguna da. Urte hartako irailaren 20an egin zuen Hugo Chávez Venezuelako presidenteak Nazio Batuen Batzar Nagusiaren aurrean, George W. Bush presidente estatubatuarra salatuz, bereziki atzerri politikan arreta jarriz. Diskurtsoak nazioarteko laudorioak jaso zituen, neurri batean, George W. Bush-en administrazioaren politikek munduan jasaten zuten kritika handiaren ondorioz. Hitzaldia Biltzar Nagusian txalo artean jaso bazen ere, Estatu Batuetako funtzionario publiko eta hautetsi askok kritikatu zuten, Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanokoek zein Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Demokrataren aldetik. Diskurtso horrek AEBetako funtzionarioen artean kritikak eragin bazituen ere, NBEn Chávezen diskurtsoa George W. Bush orduko presidentearen ospea AEBetako publikoaren artean mailarik baxuenean zegoen unean gertatu zen, eta aditu askok espero baino babes handiagoa eman zion diskurtsoari.

## Hitzartzea 
Bushek Batzar Nagusiaren bilkura berera jo eta egun bat geroago hitz eginez, Chávezek iragarri zuen: «Atzo deabrua hemen izan zen atzo, sufre usaina dago oraindik hitz egitea egokitu zaidan mahai honetan». Une horretan, Chavezek aitaren egin zuen, eskuak otoitz egiten ari balitz bezala jarri zituen eta une batez gora begiratu zuen Jainkoari dei egingo balio bezala. Jarraitu zuen: «Atzo, jaun-andreok, tribuna honetatik bertatik Estatu Batuetako Presidente Jauna, nik “Deabrua” deitzen dudana, etorri zen hona munduaren jabe gisa hitz eginez». Chávezek esan zuen, halaber, Bush presidentea «...bere errezetak ematera etorri zen (Batzar Nagusira), munduko herriak menperatzeko, esplotatzeko eta arpilatzeko egungo eskemari eusten saiatzeko».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ali Abu Al-Ragheb

**Ali Abu Al-Ragheb** (Amman, 1946 – 2026ko urtarrilaren 4a) jordaniar ingeniari eta politikaria izan zen. Jordaniako lehen ministroa izan zen 2000tik 2003ra.

1967an graduatu zen Ingeniaritza zibilean Tennesseeko Unibertsitatean.

1971tik 1991ra Ingeniaritzako eta Kontratazioko Konpainia Nazionaleko bazkide eta kudeaketa-zuzendaria izan zen. 1991tik 1995era Industria eta Merkataritza ministro izan zen, eta 1991tik 1993ra Energia eta Baliabide Mineralen ministro. 1993an Parlamentuko kide hautatu zuten eta lehen ministro eta Defentsa ministro izan zen 2000tik, 2003an dimisioa eman zuen arte.
Michael Waltz

**Michael George Glen Waltz** (Boynton Beach, Florida, 1974ko urtarrilaren 31) enpresari, telebistako komentarista, idazle, kongresista eta AEBetako Armadako ofiziala da. Alderdi Errepublikanoko kidea da eta Floridako kongresurako 6. barrutiaren ordezkaria izan zen. Ameriketako Estatu Batuetako enbaxadorea da Nazio Batuen aurrean 2025eko irailaren 20tik.

Aurretik, Donald Trump presidenteak 2024an Etxe Zuriko Segurtasun Nazionaleko Kontseilaria izateko aukeratu zuen, 2025eko urtarrilaren 20an bere gain hartuz, eta 2025eko maiatzaren 1ean kargugabetu zuen Donald Trump presidenteak, Signalen plan militarrak filtratu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vyxymaika

**Vyxymaika** edo **vyximaika** (, ) kotoizko elastikoa da, Bielorrusiako brodatu tradizionalekin edo haien imitazioarekin apaindutakoa. 2014an sortu zen Bielorrusiako kultura nazionalarekiko interesaren gorakadari esker.

## Etimologia 
*Vyxymaika* hitza *vyxyvanka* (; , 'alkandora brodatua') eta *maika* (майка, 'elastikoa') hitzetatik dator. Vintsuk Viatxorka hizkuntzalariaren arabera, 2014ko urteko hitza bihurtu zen Bielorrusian.

## Historia 
2014ko apirilean, Symbal.by markak lehen vyxymaika ekoitzi zuen. Lehenengo laginetarako, Paval Xut bielorrusiar programatzaileak sortutako diseinu bat erabili zen.

2016ko martxoan, Mark Formelle bielorrusiar arropa-enpresak Vyshyvankees diseinua gehitu zion 2016ko udaberri eta udako arropa bildumari, eredu herrikoiaren hainbat aldaera erabiliz. Ordurako, Symbal.by-k 15.000 vyxymaika saldu zituen jada.

2016ko martxoaren 18an, Art Siadziba kultur guneak Art Siadziba Forum edo Vyxymaikaren Eguna jaialdia antolatu zuen Minskeko Loft klubean.

2016ko maiatzean, Bielorrusiar Errepublikako Gazte Batasunak vyxymaiken diseinuaren beste bertsio bat aurkeztu zuen.

2016ko maiatzean, Aliaksandr Lukaxenka eta haren seme Mikalai jendaurrean agertu ziren vyxymaikak jantzita, traktore batean belarra mozten ari zirela.

## Kritikak 
Pavel Belavus Art Siadziba kultur gunearen sortzaile eta zuzendari ohiaren esanetan, vyxymaika «ekintza ona» zen Bielorrusiako eskulanak ezagutarazteko arloan. Julia Txynkviaokvu diseinatzaileak eta Alena Liaxkevitx kazetariak ere ondo hartu zuten.

Barys Xtxuka ikertzailearen ustez, vyxyvanka atributu ideologiko moduko bat bihurtu da Bielorrusian. Aliaksandr Dexkavets Universal Press enpresako zuzendari nagusiak vyxymaiken moda Ukrainako vyxyvanka alkandoren modaren kopia bat baino ez zela esan zuen. Mikhal Anempadystau diseinatzaile, artista grafiko, argazkilari, poeta, itzultzaile eta kazetariak vyxymaikari «masa-kulturan sartutako errore sistemiko» deitu zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Veronika Dzhioieva

**Veronika Romanovna Dzhioieva** () edo **Dzhioty Romany txyzg Veronikӕ** () (Tskhinvali, Hego Osetiako oblast autonomoa, Georgiako Sobietar Errepublika Sozialista, 1979ko urtarrilaren 29a), nazioartean **Veronika Dzhioeva** izenez ezaguna, hego-osetiar sopranoa da.

## Bizitza 
Hego Osetiako Tskhinvali hirian jaio zen. 13 urte zituenetik, bakarkako kontzertuetan aritu zen dantzari gisa, baina bere benetako ametsa abeslari izatea zen. Vladikavkazeko Arte Eskolan ikasi zuen eta 2005ean San Petersburgoko Musika Kontserbatorioan graduatu zen. Ondoren, Jelena Obraztsovaren, Joan Sutherlanden eta Luciano Pavarottiren maisu-eskolak jaso zituen. 2006az geroztik, Novosibirskeko Opera eta Ballet Estatu Antzoki Akademikoan egiten du lan, eta 2010az geroztik, Moskuko Bolxoi antzokian bakarlari gonbidatu gisa aritu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Veronika Dzhioievaren webgune ofiziala
Glanis

thumb|Glanisen tenplua Glanum hirian
**Glanis** jainko galiar bat zen, Frantziako hegoaldeko Proventzako Alpilles mendietako Glanum hirian zegoen sendatzeko iturri bati lotua. Antza, tokiko jainko bat da, ez baita beste inon aurkitu. Iturburuak dauden lekuan zisternak edo putzuek egon ohi dira, eta litekeena da horietan erromesak bainatzea. Haietako baten ondoan aldare bat eraiki zen, Glanis eta Glanicae-ri eskainia. Glanicae, Glanis izenaren datibo (nori/norentzat) plurala da, eta ikerlariek uste dute osasunaren jainko-jainkosen hirutasun hirukote baten izendapena izango zela, sendatzeko iturburuekin lotutako tokiko jainkosa edo jainko multzoa. Miranda Grren zeltologoarentzat, Glanis, tokiko unitate topografiko baten "izpiritua" litzateke. Glanum hirian aurkitu diren beste jainko batzuk  Epona, Galiako Merkurio eta Rosmerta izan dira.

Hirian K. a. IV. mendean Glanis jainkoari eskainitako santutegi bat eraiki zen eta hiriaren izena jainkoaren omenez jaso zuen. Erromatar Inperioaren kolonia bihurtu zenean, ez zuten Glanisen gurtzarekin amaitu. Aldi berean Agripak Valetudo osasunaren erromatar jainkosari tenplu bat eraiki zion Agripak. Jainkori eskaintza apaitzen duten bi inskripzio aurkitu dira: CAG-13-02, 305 or. = AE 1958, 00307b eta CAG-13-02, 305 or. = AE 1955, 00111b = AE 1956, 00162a = AE 1961, 00328 erlazionatuta Glanis/Valetudoren gurtza kristautasunaren goraldiarekin eta Glanumen suntsipenarekin amaitu zen K.o. 270. urtean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugenol

**Eugenola** edo **4-alil-2-metoxifenola** edo **4-alilguaiakola** konposatu organiko aromatikoa da C10H12O2 formula duena fenolen klasekoa eta alil eta metoxi ordezkatzaile bana dtiuena. Guaiakolaren deribatutzat jotzen da. Eugenolak isomero bat dauka: isoeugenola. Eugenola likido kolorgea da. Disolbagaitza da uretan, baina disolbagarria etanoletan, dietil eterretan eta azetonatan. Narritagarria eta toxikoa da

Eugenola produktu naturala eta landare askotan aurkitzen da, hala nola, iltzean, albakan, intxaur muskatuan, kanelan eta erramuan.

Naturan, eugenolak eta isoeugenolak intsektu polinizatzaileak erakartzen dituzte, eta animalia belarjaleak eta bakterioak, berriz, uxatu.

Laborategian guaiakola alil kloruroz erreakzioaraziz sintetiza daiteke.

## Erabilera 
Eugenolak ezaugarri antiseptiko, analgesiko eta antioxidatzaileak ditu eta, ondorioz, botika eta ukendu batzuen osagaia izaten da.

Bestalde industri-esparru askotan usatzen da, kosmetikoetan, elikagaien aromatizatzaileetan, hortzoreetan, perfumeetan, fungizidetan eta erreaktibo gisa sintesi organikoan, besteak beste.

## Toxizitatea 
Eugenola alergenoa da pertsona batzuetzat. Dosi diluituetan arazorik sortzen ez badu ere oso toxikoa da oharkabe hartzen bada, esaterako, infusio oso kontzentratu baten bidez. Kasu horretan zitotoxina indartsua da eta gibelean eta giltzurrunetan kalteak eragin ditzake.

## Erreferentziak
Azeddine Habz

**Azeddine Habz** (1993ko uztailaren 19an jaioa) distantzia ertaineko eta luzeko korrikalaria da. Zilarrezko eta brontzezko dominak irabazi zituen 1500 metroko lasterketetan 2025eko eta 2023ko Europako Txapelketa Estalietan.

## Bizitza pertsonala 
Habz Marokon hazi zen 2012an Frantziara joan aurretik. Frantziako herritartasuna jaso zuen eta 2018ko abuztuan hasi zen Frantzia ordezkatzen. Soziologia ikasi zuen Parisko Unibertsitatean.

## Ibilbidea 
2018ko urrian, Habz Frantziako erdi-maratoiko txapeldun bihurtu zen. 2020ko otsailaren 29an, 3000 metroko lasterketa irabazi zuen Frantziako Txapelketa Estalian, 7:57.20ko denborarekin. Frantziaren izenean lehiatzeko hautatu zuten Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, atzeratutako 1500 metroko lasterketan.

2025eko ekainaren 6an, 3:29,72ko denbora egin zuen Erromako Urrezko Galan 1500 metroko lasterketa irabazteko. Frantziako errekor nazional berria ezarri zuen 1500 metroko lasterketan 2025eko Diamantezko Ligan, Parisko Meeting-ean, 3:27,49ko denbora eginez 2025eko ekainaren 20an. Frantziako errekor berria ezarri zuen Bowerman Mile lasterketan, 3:46,65eko denbora eginez 2025eko Prefontaine Classic lasterketan, uztailaren 5ean. Bosgarren postua lortu zuen 1500 metroko lasterketan, abuztuaren 28an Zurichen egindako Diamantezko Ligako finalean. 2025eko irailean, 2025eko Munduko Txapelketan lehiatu zen Tokion, Japonian, finalerdietara iritsi gabe.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Damaru

**Damarua** edo **damrua** (, ) Hinduismoan erabiltzen den bi burutako danbor bat da. Shiva jainkoaren sinboloetako bat da eta Tantra errituetan erabiltzen da. 

## Izenak 
Hinduismoan orokorrean damaru izenaz ezagutzen da. Bengalan **dugdugia** ere esaten zaio, Nepalen **kal dab dab** edo **kantan dab dab** ere erabiltzen dute eta Tibeten **thöd rnga**.

## Hedapen geografikoa 
Hinduismoan erabiltzen den musika tresna denez Indiako azpikontinentean erabiltzen da, Indian, Nepalen eta Tibeten batez ere.

## Deskribapena 
Hareazko erlojuaren itxura duen musika tresna da. Zurezko erresonantzia kaxa sasi borobila du, normalean akazia zurezkoa. Erdiko diametroa txikiagoa da kanpoaldekoa baino. Normalean txikia izaten da, 10 eta 25 cm arteko altuera eta 7 eta 20 cm arteko diametroa.

Larruzko bi mintz ditu margoturik. Larruak sigi-saga daudek lokarriez estutzen dira afinazioa moldatzeko. Kaxaren erdian zinta bat du, eta horretatik zintzilikatua beste bat du, oso apaindua, kolore askotakoa eta korbata bikoitz gisa. *Chöpen* esaten zaio zinta luze horri. Askotan zilar pulituzko ispilutxoak ditu, *melong* izena dutenak, batzuetan kanpaitxoak, harribitxiak, letoizko trinket txiki ugari eta tigre edo leopardo azalaren marrazkidun tirak.

Jotzeko, bi sokatxo ditu erdiko zintarekin lotuak, bakoitza bere bolatxoarekin. Bikoiztasun honek erantzun izpiritual eta emozional aniztasun handia eragin dezake.

## Damaru motak 
Hainbat damaru mota aurkitzen dira:

Aipaturikoak kondairak diren arren argi ikusten da oso antzinako musika tresna dela, gutxienez Garai vedikoan (K.a. 1500 eta 500 artean) erlijio errituetan erabiltzen zela. Esate baterako Maurya Inperioa amaitua zela Kosambi (Ganges haranean) hiriak kobrezko txanponak egin zituen damaruaren itxura zutenak.

VIII eta XII. mendeen artean Indiako Tantra erritualak Himalaia mendikatea zeharkatu eta Tibetera iritsi ziren.

Hinduismoan eta Tibetar budismoan nahiko finko mantentzen den arren Hegoaldeko Asiako hainbat eskualdetan inguruko musika estiloetara moldatuz joan da eta Indiako folk musika taldeetan barneratu da. Gaur egun plastikozko damaruak ere egiten dira, merkeagoa baita eta mantentzeko errazagoa, hala ere esanahi sinbolikoa mantentzen dute.

## Iruditegia 

Irudi:Bęben Damaru - Zbiory Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie.jpg|Damaru bat.
Irudi:Damaru instrument 5.jpg|Indiako damaru koloretsua.
Irudi:Three monks chanting in Lhasa, 1993.jpg|Hiru monje tibetar, bik damarua darabilte.
Irudi:Vaghya.jpg|Khandova jainko hinduaren zerbitzaria, damarua zintzilik duela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soinueneako fitxa
Valentyna Xevtxenko

**Valentyna Xevtxenko** () izan daiteke:

* Valentyna Jevhenivna Xevtxenko (1975) ukrainar iraupen-eskiatzailea.
* Valentyna Petrivna Xevtxenko (1926-2016) ukrainar arkitektoa.
* Valentyna Semenivna Xevtxenko (1935-2020) ukrainar politikaria.
Valentyna Xevtxenko (politikaria)

**Valentyna Semenivna Xevtxenko** () (Kryvyi Rih, Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialista, 1935eko martxoaren 12a - Kiev, Ukraina, 2020ko otsailaren 3a) ukrainar politikaria izan zen. Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialistako Sobiet Gorenaren Presidiumeko presidentea izan zen 1984ko azaroaren 22tik 1990eko ekainaren 4ra arte.

2020ko otsailaren 3an hil zen Kieven 84 urte zituela. Baikove hilerrian ehortzi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Svetlana Adyrkhaieva

**Svetlana Dzantemirovna Adyrkhaieva** () edo **Adyrkhaty Dzantemyry txyzg Svetlanӕ** () (Khumalag, Ipar Osetiako Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoa, 1938ko maiatzaren 12a - Mosku, Errusia, 2023ko abuztuaren 27a) sobietar eta erruso-osetiar ballet-dantzaria izan zen. Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko Herriaren Artista izendatu zuten 1984an.

## Bizitza 
Adyrkhaieva 1938ko maiatzaren 12an jaio zen Ipar Osetiako Khumalag herrian. Leningradeko Koreografia Estatu Institutuan balleta ikasi zuen, 1955ean graduatuz. 1955 eta 1958 bitartean Txeliabinskeko Opera eta Ballet Antzokiko bakarlaria izan zen, eta 1955etik 1958ra Odessako Estatu Antzoki Akademikoko bakarlaria.

1960an Moskuko Volxoi Balletak gonbidatu zuen Txaikovskiren *Beltxargen aintzira* lanean Odetta eta Odillia pertsonaiak antzezteko. Volxoi Balleteko bakarlaria izan zen 1988ra arte.

1991tik 1996ra, bere senarra Aleksei Zakalinski dantzariarekin batera sortu zuen, Svetlana Adyrkhaieva Ballet Antzokiko zuzendari artistikoa izan zen. 1995etik 2001era dantza klasikoa irakatsi zuen Natalia Nesterova Humanitateen Unibertsitate Berriko Koreografia Akademian.

2001ean Bolxoi Antzokira itzuli zen entsegu irakasle gisa. Bertan, Anna Antonitxeva, Jekaterina Krysanova, Jevgenia Obraztsova, Anastasia Staxkevitx, Anastasia Jatsenko, Anastasia Goriatxeva, Maria Semeniatxenko eta beste artista batzuekin lan egin zuen .

2013an Bolxoi Antzokiko Ballet Konpainiaren Kontseilu Artistikoko kide bihurtu zen.

2023ko abuztuaren 27an hil zen Moskun 85 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luzia Migliaccio

**Luzia Migliaccio, Floridiako dukesa** (Sirakusa, Italia, 1770eko uztailaren 19a – Napoli, Italia, 1826ko apirilaren 26a), Fernando I.a Bi Sizilietakoaren bigarren emaztea izan zen. Senar-emazte morganatikoak zirenez, Luzia ez zen inoiz erregina ezkontidea izan.

## Bizitza 
### Familia 
Luzia Siziliako Vicente Migliaccio noblearen, Floridiako dukearen, eta Casaleko markesen Dorotea Borgia espainiarraren alaba zen.

### 1. ezkontza 
Lehenengo Benedicto Grifeo Partanako printzearekin ezkondu zen, Grifeoren familia zaharreko kidea zena, Grifeo Parkea egiteko lurren jabea. 

### Ondorengoak 
Bost seme-alaba izan zituzten, Jose, Mariana, Vicente, Leopoldo eta Luis.

### 2. ezkontza 
Bigarren ezkontza Fernando I.a Bi Sizilietakoarekin izan zen. Senar-emazte morganatikoak zirenez, Luzia ez zen inoiz erregina ezkontidea izan

Fernando Napoliko erresumako tronuan berrezarri zen, Tolentinoko guduan (1815. urteko maiatzaren 3an) Joachim Murat arerioa garaitu ostean. 1816. urteko abenduaren 8an Sizilia eta Napoliko tronuek bat egin zuten Bi Sizilietako Erresumaren izenpean. Frantzisko erregeorde eta Luzia erregearen ezkontide zirela.

1823. urtean, Fernandok emazteari opari bat egin zion, Vomero muinoan zegoen parke handi bat, orduan ia nekazaritza-parke soila zena eta Castel Sant'Elmo, Certosa di San Martino eta zenbait etxe noble baino ez zituena. Horien artean Villa Carafa di Belvedere nabarmendu zen, askotan Borboiek eurek bizileku gisa erabiltzen zutena eta parke berritik hurbil zegoena. Parke horren barruan estilo neoklasikoko hiribildu bat eraiki zen, Villa Floridiana deitu zuena, eta beste etxe txikiago bat, Villa Luzia izenekoa. Hiribildu horretan erregeak eta emazteak bizitzako bakearen azken urteak pasatu zituzten.[ezkerrera|thumb|Luzia Napoliko [San Fernando eliza (Napoli)|San Fernando Elizan dago lurperatuta.]]

### Heriotza 
Fernandok gobernatzen jarraitu zuen 1825. urteko urtarrilaren 4an hil zen arte. Luziak urtebete eta hiru hilabete geroago hil zen. Dukesaren jabetzak aurreko senar-emazteen seme-alaben artean banatu ziren, Floridiana Parkea eta Grifeo Parkea bitan banatzera eraman zituena.
## Ohorezko sariak 
* 1818ko ekainaren 10a: Maria Luisa Erreginaren Dama Nobleen Ordenako dama. (Espainiako Erresuma)link=Archivo:Order_of_Queen_Maria_Luisa_(Spain)_-_ribbon_bar.svg|50x50px
* 1821eko abenduaren 6a: Gurutze Izartuaren ordenako bigarren klaseko dama. (Austriar inperioa)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jadgar Nasriddinova

**Jadgar Sadikovna Nasriddinova** (, ) (Kokand, Turkestango Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoa, 1920ko abenduaren 26a - Mosku, Errusia, 2006ko apirilaren 7a) uzbeko-sobietar politikaria eta ingeniaria izan zen, SESBeko Sobiet Goreneko goi-mailako kide izandakoa.

## Bizitza 
Taxkenteko Trenbideko Garraioko Ingeniaritza Eskolan graduatu zen 1941ean.

1942ko otsailetik 1946ko urtarrilera Uzbekistango Komsomolaren Batzorde Zentraleko eskoletarako idazkaria idazkaria izan zen. 1946ko urtarrila eta 1948ko martxoa bitartean Uzbekistango Komsomolaren Batzorde Zentraleko Taxkent eskualderako lehen idazkaria izan zen. 1948ko martxotik 1950eko urrira Uzbekistango Komsomolaren Batzorde Zentraleko bigarren idazkaria izan zen. 1950eko urritik 1952ko maiatzera Uzbekistango Alderdi Komunistaren Taxkent hiriko Kirovski raionerako lehen idazkaria izan zen.

1952ko maiatza eta 1955eko otsaila bitartean Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialistako Eraikuntzarako Materialen Industria ministroa izan zen. 1955eko otsailetik 1959ko martxora, Uzbekistango SESko Ministroen Kontseiluko presidenteordea izan zen.

Uzbekistango Sobietar Errepublika Sozialistako Sobiet Gorenaren Presidiumeko presidentea izan zen 1959ko martxoaren 24tik 1970eko irailaren 25era arte.

1970ko uztailaren 14a eta 1974ko ekainaren 16 bitartean Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko Nazionalitateen Sobietaren presidentea izan zen.

1974 eta 1979 Sobietar Batasuneko Eraikuntzarako Materialen Industria ministroordea izan zen, eta Asia eta Afrika Gaietarako Batzordearen presidentea.

1979an hartu zuen erretiroa.

2006ko apirilaren 7an hil zen Moskun 85 urte zituela. Kuntsevoko hilerrian ehortzi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katerina Polixena Solms-Rodelheimgoa

**Katerina Polixena Solms-Rodelheimgoa** (alemanez: ***Katharina Polyxena von Solms-Rödelheim***; Rodelheim, Alemania, 1702ko urtarrilaren 30a – Heidesheim, 1765eko martxoaren 21a) kondesa izan zen.

## Bizitza 
### Familia 
Gurasoak Jurgi Luis Solms-Rodelheimgoa (1664-1716) eta Karlota Sibila Ahlefeldt-Langelandengoa (1672-1726) izan ziren.

### Ezkontza 
1726ko azaroaren 27an Kristian Karlos Reinhard Leiningen-Dagsburg-Falkenburgekoarekin (1695-1766) ezkondu zen. Aitaginarreba Joan Karlos Augusto (1662-1698) eta amaginarreba Joana Magdalena Hanau-Lichtenbergekoa (1660-1715) izan ziren.

### Ondorengoak 
Bikoteak haur hauexek izan zituen: 

* Joan Karlos (1727-1734)
* Maria Luisa Albertina (Luisa Albertina Leiningen-Falkenburg-Dagsburgekoa) (1729-1818), Jurgi Gilen Hessen-Darmstadtekoarekin ezkondua (1722-1782).
* Polixena Gilemina (1730-1800), Emilio Luis Leiningengoarekin ezkondua (1709-1766).
* Sofia Karlota (1731-1781)
* Alexandrina (1732-1809), Henrike XI.a Reuss-Obergreizkoarekin (1722-1800) ezkondua.
* Karolina Leiningen-Falkenburg-Dagsburgekoa (1734-1810), Karlos Gilen Nassau-Usingengoarekin (1735-1803) ezkondua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Caterina Polyxena](http://familypedia.wikia.com/wiki/Katharina_Polyxena_zu_Solms-R%C3%B6delheim-R%C3%B6delheim_(1702-1765))
Teodoro (antipapa)

**Teodoro**, Paskoalen aurkaria izan zen aita santu bezala Kononen lekua hartzeko, 687ko irailaren 21ean hil ondoren. Eliza katolikoak antipapatzat dauka.

Hauteskunde lehiatu aurretik, Teodoro artzipreste zen. Teodoren eta Paskoalen aldekoak Laterango jauregiaren zati ezberdinetan giltzapetu ziren eta basilika osoaren kontrolaren alde borrokatu ziren.

Bitartean, armadako ordezkariek eta klero eta hiritar gehienek Sergio I.a aita santua aukeratu eta indarrez eraman zuten Laterango jauregira. Teodorok Sergioren hautaketa onartu zuen.
Marco Castrillón

**Marco Castrillón López** espainiar matematikaria eta unibertsitateko irakaslea da, 2026tik Matematika Zientzien Fakultateako dekanoa eta Madrilgo Unibertsitate Konplutenseako Geometria eta Topologia katedraduna da.

## Ibilbide akademikoa 
Madrilgo Unibertsitate Konplutensean lizentziatu eta doktoratu zen. Ondoren, ikerketa egonaldiak egin ditu nazioarteko hainbat zentrotan, hala nola Lausanneko Eskola Politekniko Federalean. Bere ikerketa-ildo nagusiak geometriaren arteko loturetan oinarritzen dira, bereziki Yang-Mills teoriak, gauge teoriak eta mekanika lagrangiarra aztertuz.

Espainiako Matematikako Errege Elkartearekin lotura handia du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa profesionala Madrilgo Unibertsitate Konplutensean
* RSMEko zientzia-batzordeari buruzko informazioa
Liudmila Bragina

**Liudmila Ivanovna Bragina** (; Beriozovski, 1943ko uztailaren 24a) erretiratutako distantzia ertaineko korrikalaria da. Sobietar Batasunaren izenean lehiatu zen 1500 metroko proban 1972ko eta 1976ko Olinpiar Jokoetan; 1972an prueba  irabazi zuen eta bosgarren postuan amaitu zuen 1976an. 1972ko uztailean, 1500 metroko munduko errekor berria ezarri zuen 4:06,9rekin, Sobietar Batasuneko txapelketan, eta gero pixkanaka hobetu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetako 1. txandan (4:06,47), finalerdietan (4:05,07) eta finalean (4:01,38). Urte berean, Lanaren Bandera Gorriaren Ordena eman zioten. Hiru munduko errekor ere ezarri zituen 3000 metroko lasterketetan: 8:53.0 1972an, 8:52.74 1974an eta 8:27.12 1976an. Europako Txapelketan, Braginak lau zilarrezko domina irabazi zituen: 3.000 metroko aire librean (1974), 800 metrokoan (1970) eta 1.500 metroko barruko lasterketetan (1971–72).

1960an Bragina altuera jauzian entrenatzen hasi zen, eta 1964an bakarrik hasi zen korrika egiten. 1966an pneumonia batek bere ibilbidea arriskuan jarri zuen. Sendatu ondoren, Errusiako hegoaldera joan zen bizitzera, Krasnodarrera, eta han geroago atletismo entrenatzaile gisa lan egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriella Dorio

**Gabriella Dorio** (1957ko ekainaren 27an jaioa, Veggiano-n, Veneto-n) italiar atleta ohia eta urrezko domina olinpikoa da. Bi domina irabazi zituen, senior mailan, nazioarteko atletismo lehiaketetan.

## Biografia 
Lehen aldiz 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, seigarren postuan geratuz 1500 metroko lasterketan. Lau urte geroago proba bera egin zuen eta bosgarren postuan geratu zen Udako Olinpiar Jokoetan. Urrezko domina irabazi zuen 1982ko Europako Txapelketa Estalian, brontzezko domina 1982ko Europako Txapelketan, eta azkenik urrezko domina Los Angelesen egin ziren 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan, errumaniar Doina Melinte (zilarra) eta Maricica Puică (brontzea) garaituz. 65 aldiz aritu zen selekzio nazionalean 1973tik 1991ra.

## Titulu nazionalak 
Gabriella Doriok 23 aldiz irabazi du banakako txapelketa nazionala.

* 7 garaipen 800 metroko lasterketan (1974, 1975, 1976, 1980, 1981, 1982, 1983)
* 10 garaipen 1500 metroko lasterketan (1973, 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984)
* 2 garaipen 800 metroko lasterketa estalian (1978, 1979)
* 2 garaipen 1500 metroko lasterketa estalian (1981, 1983)
* 2 garaipen kros lasterketan (1976, 1983)

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Guadalupe Carpio

**María Guadalupe de los Ángeles Carpio Berruecos**, ezagunagoa **Guadalupe Carpio** izenez (Xalapa, Veracruz, Mexiko, 1828ko urtarrilaren 27a – Toluca, Mexiko Estatua, 1892ko otsailaren 19a) XIX. mendeko margolaria izan zen.

San Carlos Akademian ikasi zuen lehen emakumeetako bat izan zen, eta XIX. mendeko areto ezagunetan bere lanak erakutsi zituen lehen emakumeetako bat, “XIX. mendeko emakume margolarien” taldean aintzatetsia.

## Bizitza 
Guadalupe Carpio 1828an jaio zen Veracruz estatu federaleko Xalapa herrian. Familia kontserbadore batean hazi zen. Ama Guadalupe Berruecos Orozco (1806-1856) izan zen eta aita Manuel Carpio Hernandez (1791-1860), mediku, politikari eta poeta izan zen, San Carlos Akademian hainbat kargu bete zituena eta horrexegatik sartu ahal izan zen Guadalupe alaba akademian klaseak hartzera. Carpio Martín Mayora Otaeguirekin ezkondu zen 1849. urteko abenduaren 11n, San Miguel Arcangelen, Mexiko Hirian. Hamar seme-alaba izan zituen guztira. 1892. urteko otsailaren 19an hil zen, Tolucan (Mexiko Estatua), 64 urte zituela.

### Lan ibilbidea 
XIX. mendeko margolari garrantzitsua izan zen, eta San Carloseko akademian sartu zen eta areto ospetsuetan parte hartu zuen lehen emakumeetako bat izateagatik nabarmendu zen. Bere lanak nagusiki autorretratuak dira, non  bere burua bakarrik edo familiarekin aurkezten duen.

## Lanak 
Guadalupe Carpiok hainbat lan egin zituen, gehienak erretratuak, bere teknika artistiko handiarengatik nabarmenak izan direnak, hala ere, hauetako bat ere ez zen XIX. mendean erakutsi. Ezagunenak *Martin Maioraren erretratua*, bere senarra eta *Autorretratua familiarekin* dira, koadro garaikide bat, non bere familiako bost kide agertzen diren. Margolan horretan Carpioren senarra irudikatzeko asmamena ikus daiteke, izan ere, lana egiten ari zen bitartean kanpoan zegoen, ama Guadalupe Berruecos eta bi seme-alaba txikiekin ere ikus daiteke. Bietan atzea neutroa eta aurpegi oso zehatzak ikus daitezke.

Guadalupe Carpiok bere burua irudikatu zuen lanean, horrela autorretratu okupazionalen tradizioan sartzeko eta kultura sortzaile gisa, pintura horretan kontzentratuta ikus daiteke, begirada desbideratua eta sasoiko feminitatearen berezko estandarren arabera dotore jantzita, pintura horrekin, Carpiok bere lanaren bidez bere mundua ezagutzera gonbidatzen du ikuslea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Doina Melinte

**Doina Ofelia Melinte** (errumanierazko ahoskera: [ˈdojna meˈlinte]; jaiotzez Beșliu, 1956ko abenduaren 27an[3]) erretiratutako errumaniar distantzia ertaineko korrikalaria da. Lau Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen (1980–92), eta urrezko domina irabazi zuen 800 metroko lasterketetan eta zilarrezko domina 1.500 metroko lasterketan 1984an. Munduko estaliko tituluak irabazi zituen 1987 eta 1989an, eta Europako estaliko titulua 1985, 1988 eta 1990ean 1.500 metroko lasterketetan. Bere munduko estaliko miliako errekorra, 1990ean, 4:17.41koa izan zen, eta 26 urtez mantendu zen.

## Ibilbidea 
Doina Beșliu izenarekin lehiatu zen 1980ko Moskuko Olinpiar Jokoetan eta 800 metroko finalerdietara iritsi zen. 1982an Doina Melinte izenarekin lehiatzen hasi zen, eta munduko emakumerik azkarrena izan zen 800 metrotan, baina urte hartako Atenasko Europako Txapelketako finalean seigarren postuan amaitu zuen. 1983ko Helsinkiko Munduko Txapelketan ere seigarren postuan amaitu zuen 800 metroko eta 1.500 metroko lasterketetan.

1984ko Los Angelesko Olinpiar Jokoetan, urrezko domina irabazi zuen 800 metroko lasterketan, Kim Gallagher estatubatuarraren eta Fiţa Lovin herrikidearen aurretik, eta zilarrezko domina 1.500 metroko lasterketan, Gabriella Dorio italiarraren atzetik eta Maricica Puică errumaniarraren aurretik. Brontzezko domina irabazi zuen 1.500 metroko lasterketan 1986ko Europako Txapelketan, Ravilya Agletdinova eta Tatyana Samolenko bikote sobietarraren atzetik. 1987ko martxoan, 1.500 metroko lasterketa irabazi zuen Indianapolisen jokatu zen Munduko Txapelketa Estalian, Samolenkoren aurretik. Urte bereko irailean, brontzezko domina irabazi zuen Erroman jokatu zen Munduko Txapelketan. Hasieran laugarren postuan amaitu zuen, baina postu bat igo zuen Sandra Gasser brontzezko domina irabazi zuena deskalifikatu ondoren.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Ibai Amillategi

**Ibai Amillategi Omaetxebarria** (Gernika-Lumo, 1993) bizkaitar bertsolaria da.

## Ibilbidea 
Umetatik bertsozalea izan da; 21 urterekin hasi zen bertsotan Gernika-Lumon, eta Lilibertso taldeko kidea da.

## Bertsolaritza 
### Txapelketak 
* Bizkaiko Txapelketa:
** kanporaketak irabazi (2): 2023 (Gernika-Lumo), 2025 (Getxo).
** finalaurrekoetara sailkatua (2): 2023 (Lemoa), 2025 (Barakaldo).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Lurdes Ondaro

**Lurdes Ondaro Mallea** (Munitibar, 1997) bizkaitar bertsolaria eta fisikaria da; kosmologia konputazionalan ikertzen du.

## Ibilbidea 
UPV/EHUn Fisikako gradua egin ondoren, Bartzelonako Unibertsitatean egonaldi bat egin zuen, eta Donostia International Physics Center (DIPC) zentroko Kosmologia taldearekin praktikak eta lankidetza izan zituen. Ondoren, Madrilgo Unibertsitate Autonomoan Fisika Teorikoko masterra egin zuen (Astrofisika eta Kosmosaren Fisika espezialitatea).

## Ikerketa 
Ondaro kosmologia konputazionalean aritzen da, unibertsoaren egitura eta eboluzioa aztertzeko simulazio informatikoak eginez.
Hitzaldi eta dibulgazio jardueretan ere parte hartu du (adibidez, DIPCren *Zine eta Zientzia* zikloko saioetan).

DIPCren doktorego-lanaren testuinguruan, egitura-sorreraren hainbat erregimen aztertu ditu simulazioetan oinarrituta: alde batetik, lehen eta txikieneko materia iluneko haloen sorrera eta barne-egitura; bestetik, eskala handiko egitura eta haloak (hala nola galaxia multzoak) kosmologia-ereduaren parametroekiko sentikorrak diren neurrietan, zehaztasun handiko aurresan teorikoak eraikitzeko. Lan horretan, halaber, egitura handien estatistiketarako eredu azkarrak lantzen dira (adibidez, haloen ugaritasunaren aurresanak), eta kosmologia estandarraz haragoko eszenatokietara hedatzen dira, hala nola neutrino masadunak edo energia ilun dinamikoa kontuan hartzen dituztenetara.

### Argitalpen hautatuak 
* Ondaro-Mallea, L.; Angulo, R.; Stücker, J.; Hahn, O.; White, S. (2024). *Phase-space simulations of prompt cusps: Simulating the formation of the first haloes without artificial fragmentation*. *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society*, 527(4), 10802–10821. DOI: 10.1093/mnras/stad3949.

## Bertsolaritza 
### Txapelketak 
* Eskolartekoa:
** Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa:
*** bigarrena (1): 2001 .
** Bizkaiko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa:
*** bigarrena (1): 2015 

* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
** Finalaurrekoak (1): 2025
** Lehen Fasea (1): 2023

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lurdes Ondaro (bertsoa.eus)
* Lurdes Ondaro Mallea (Campusa, UPV/EHU)
* Elkarrizketa: Lurdes Ondaro, kosmologoa (Zientzia Kaiera)
* Lurdes Ondaro (Bizkaiko Bertsolari Txapelketa 2025, Bertsozale Elkartea)
99cheesecake

**99cheesecake** espainiar irismeneko enpresa kataluniarra da. Bere produktu nagusia gazta tartak 99 zentimotan dira.

## Erreferentziak
Roger Bettosini

**Roger Bettosini** katalan enpresaburu eta ekintzailea da. Bartzelonan egoitza duen 99cheesecake gozogintza enpresako sortzailea eta zuzendari nagusia (CEO) da.

## Ibilbidea 
Bettosinik esperientzia zabala du nazioarteko enpresa-kudeaketan. Bere ibilbidean zehar, hainbat sektoretan lan egin du, baina azken urteetan gastronomiaren eta elikadura-zerbitzuen alorrean nabarmendu da.

2020an, Madrilen, 99cheesecake proiektua sortu zuen. Enpresa hau gazta-tarta artisauak egiteagatik bihurtu da ezaguna, eta arrakasta handia lortu du hiriburuko merkatu gastronomikoan. Bere kudeaketapean, enpresak kalitatezko produktuen eta bezeroarekiko arreta zuzenaren aldeko apustua egin du, negozioa modu egonkorrean haziz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txanza

**Txanza** (), **txanzy** (), **xaanza** () edo **xanza** () Mongolia, Barne Mongolia, Buriatia eta Tuva bezalako mongoliar kulturako eskualdeetan jotzen den pultsatutako hari instrumentua da.

Txanza lauteearen antza duen hiru harizko musika tresna da. Honek banjoaren antzeko gider luzea du. Kaxa, berriz, larruztatua du, ohituraren arabera suge-larruz apainduta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Intrahistoria

thumb|Miguel Unamunok sortu zuen kontzeptu hau.

**Intrahistoria** edo Barne-historia terminoak hainbat konnotazio ditu. Espainiako Errege Akademiaren arabera, Miguel Unamunok bizitza tradizionalari edo "betiereko tradizioari" erreferentzia egiteko sortutako hitza da; nolabait historiarik ikusgarrienaren "dekoratu" gisa balio du. Idazle honek Historia ofiziala prentsako titularrekin parekatzen zuen bitartean, egunkariak argitaratzen ez zuten guztia intrahistoria izango litzateke. Nolabait, historia ezagunenaren itzalean dagoen oro izendatzen da horrela.

Kontzeptua *En torno al casticismo* liburuan plazaratu zuen egile bilbotarrak, 1895ean.

Beste egile batzuek, hala nola Cádizko Unibertsitateko María Dolores Pérez Murillo, historikoki baztertutako kolektiboen historiarekin ("historiarik gabeko jendea"), ahozkotasunarekin eta bizitza-historiekin lotzen dute terminoa, historiografia ofizialen osagarri gisa.

## Etimologia 
Bi hitz elkartu zituen Unamunok hitza sortzeko: "intra" (barruan) eta "historia". Unamunok berak ez zuen kontzeptua gehiegi erabili baina "herriaren arimarekin" lotzen zuen.

## Bidaia liburuak 
98ko belaunaldiko egileak saiatu ziren, herrialdea ezagutzeko bidaiak eginez, egunkarietako "Espainia ofiziala" ren aurrean "Espainia erreala" ezagutarazten, eta helburu horrekin bidaia-liburuak argitaratzen zituzten. Nolabait, intrahistoriaren bila ari ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :"Historia e intrahistoria en Miguel de Unamuno". Salamancako Unamunoren Lagunen Elkartea.
Alegría Fonseca

**Alegría Fonseca** (Sotaquirá, Boyacá) kolonbiar ingurumen-politikaria eta legegilea da. 1973ko 23. Legean aktiboki parte hartu zuen, eta, horren ondoren, Baliabide Natural Berriztagarrien eta Ingurumena Babesteko Kode Nazionala sortu zen, kontinentean mota horretako lehenengoa. Ingurumen Sari Nazionala jaso zuen 1998an, Ingurumen eta Garapen Jasangarriko Ministerioak emana.

## Ibilbidea 
Irakurtzen ikasi zuen “*La alegría de leer”* liburuarekin. Bere amak, pedagogoak, Tunjan  lehen urteko hainbat belaunalditako haurrei irakurtzen eta idazten irakasteko erabiltzen zuen kartilla da. Bere aitak, zaldiak maite zituenak eta zaldizko ona zenak, Edenen, Boyacán, bere etxaldean erakutsi zion landarekiko maitasuna.

Kolonbiako Unibertsitate Nazionalean abokatu eta filosofoa ikasketak egin zituen. Brasilgo Getulio Vargas Fundazioko Ingurumen Proiektuen Gerentzia eta Belgikako, Namur Unibertsitateko Garapen eta Ingurumen ikasketak egin zituen.

Fonsecak Alma Fundazioa sortu zuen 1985ean, irabazi-asmorik gabeko erakunde gisa, hirietako eta landa-eremuetako ingurumen-baldintzak eta jendearen bizi-kalitatea hobetzeko.

*"Boyacá complejo"* (2020) liburuaren egilea, Julio Carrizosa Umaña ingeniariarekin batera.

## Aintzatespenak 
* (1991) 500 Mundu Saria, Nazio Batuen Erakundeak Stockholmen (Suedia) emandakoa.
* (1988) Ingurumen Sari Nazionala, Ingurumen Ministerioak emana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shan Masood

240px|thumb|Shan Masood (zutik)
**Shan Masood Khan** (; Kuwait, 1989ko urriaren 14a) pakistandar-kuwaitar kriket jokalaria da, Pakistango kriket selekzioko kapitaina dena. Haurra zela hasi zen kriketean jokatzen eta aita bera ere Pakistango Kriket Federazioko kide bihurtu zen. Gaztea zela familia guztia Ingalaterrara joan zen bizitzera eta Shan Masoodek Stamford eta Durham Unibertsitateetan ekonomia ikasketak egin zituen.

## Kirol ibilbidea 
2007-08 denboraldian ein zuen debuta Pakistango txapelketan Karachi Whites tadearekin eta lehenengo partiduan 54 puntu lortu zituen. 2021ean Ingalaterrako Derbyshire taldeak fitxatu zuen eta emaitzak bikainak izan zituen. 2023an Yorkshireko taldeak fitxatu zuen kapitain izateko.

2013ko urrian Pakistango selekzioarekin jokatu zuen lehen aldiz Hegoafrikaren aurka eta 2023ko azaroan Pakistango selekzioko kapitain bihurtu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahmed Mohamed Mohamoud

**Ahmed Mohamed Mohamoud** (; Burao, 1938ko ekainaren 1a – Hargeisa, 2024ko azaroaren 15a) Somalilandiako presidentea izan zen 2010etik 2017ra.

Mahmoud Somalilandia Britainiarran jaio zen eta **Silanyo** (*musker*) ezizena eman zioten. Eskola hezkuntza Somalian jaso zuen eta unibertsitarioa Londresen eta Manchesterren, non Ekonomian graduatu zen.

Mohamoud Somaliako Koordinazio eta Merkataritza ministroa izan zen 1969 eta 1982 artean. Mohamed Siyad Barre erregimenean zerbitzatu zuen arren, Mohamoudek ez zuen indarkeria edo ustelkeria ekintzarik jasan eta 1984tik 1990era Somaliako Mugimendu Nazionala gerrilla zuzendu zuen.

1990ean Somalilandiaren independentzia aldarrikatu ondoren, Maohamoudek politikan segitu zuen. Parlamentuko kide eta Finantza eta Plangintza eta Koordinazio ministroa izan zen.

2010 eta 2017 artean Somalilandiako laugarren presidentea izan zen.
Iloilo

**Iloilo** Filipinetako hiria da, Panay uhartean dagoena, Mendebaldeko Bisayak eskualdean. 2024an 473.728 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dizi

**Dizi** () edo **di** () Txinako zeharkako txirula bat da. Menbranofonoen taldekoa da, mintz bat duelako, beraz tulurtearen edo mirlitoiaren oinarria du.

## Izenak 
Musika tresna honek hainbat izen ditu **dizi** eta **di** izenez gain, **hengdi** (橫笛, hêng-ti), **qudi** (曲笛, ch'ü-ti) eta **bangdi** (梆笛, pang-ti).

## Deskribapena 
Zeharkako flauta da, normalean banbuzko pieza bakarrarekin egiten dena. Txinako eskualdearen arabera banbu barietate desberdinak erabltzen dira; iparraldean banbu morea, Suzhou eta Hangzhou probintziatan banbu zuria eta hegoaldeko probintziatan koloredun banbu arin bat. Beste egur mota batekoak eta harrizkoak ere badaude, adibidez jadezkoak. Jadea ez da material egokia erresonantzia eskasa duelako, baina bildumagileek oso gustuko dute.

Tonu aldaketarako 6 zulo ditu aurrekaldean eta belarri gisa beste 4 behekaldean. Haizea botatzeko zuloaren eta tonu aldaketarako zuloen artean beste zulo bat du. Azkeneko hau, paperezko mintz batekin estaltzen da eta flauta hotsa aldatzen du, mirlitoi gisa funtzionatuz.

## Teknika 
200px|thumb|Diziaren *dimo* itsatsia.
Zeharkako txirulek ez bezala, diziak zulo gehigarri bat du, *mo kong* (膜孔) izenekoa, ahokadura eta hatz zuloen artean. *Dimo* (笛膜) izeneko mintz berezia du, mihi gisa erabiltzen dena, eta *ejiao* izeneko sustantziarekin itsasten dena. *Dimoak* zimur finak ditu eta horrek tinbre berezia ematen dio soinuari.

## Historia 
280px|thumb|Txinatar dizi jotzaileak, XII. mendeko irudia.
Txinako Jiahu eremu neolitikoan arkeologoek zeharkako txirulen antzeko tresnak aurkitu dituzte, 9.000 urtetik gora dituztenak. Garai hartako hezurreko txirulak oraindik jo daitezke eta harrigarria da gaur egungo txirulekin duten antzekotasuna, adibidez zuloen kokapenari dagokionez. Bost eta zortzi zulo artean dituzte, gutxi gorabehera oktaba bateko aldea dutenak.

Dizi kontsidera daitezken lehenengoak K.a. V. mendean aurki daitezke eta banbuzkoak K.a. II. mendean.

Tradizionalki banbu pieza bakarraz egiten den arren behin banbua ebakita ezin zaio tonua aldatu. Horregatik 1920ko hamarkadan Txinatar Orkestrako Zheng Jinwen (鄭覲文, 1872–1935) musikariak banbuzko bi zati labur erabili zituen eta kobrezko lotura bat ezarri bien artean. 

1930eko hamarkadan mendebaldeko zeharkako txirularen antzeko bihurtu nahian erabat kromatikoa den dizi bat sortu zen, *xindi* (新笛) izenekoa, baina zuloak gehitzerakoan mintzaren eragina asko jaisten da.

## Musikari ezagunak 
200px|thumb|Lu Chunling.
XX. mendean kontserbatorioko hainbat musikari nabarmendu dira. Txinako Iraultza Komunista gertatu zenean diziak prestigio handia hartu zuen musika tresna tradizionala izateagatik eta iraultzaren musikak asko erabili zen.

Honako hauek dira musikari aipagarriak:

* Feng Zicun (冯子存, 1904–1987) 
* Liu Guanyue (刘管乐, 1918–1990)
* Lu Chunling (陆春龄, 1921–2018)
* Zhao Songting (赵松庭, 1924–2001)
* Yu Xunfa (俞逊发, 1946–2006)
* Ma Di (馬迪)
* Tang Junqiao (唐俊乔)

Ron Korb kanadarra mendebaldeko lehen musikaria da dizia modu profesionalean jotzen duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Soinueneako fitxa
Alexander Mendiburu Alberro

**Alexander Mendiburu Alberro**, edo **Alex Mendiburu**, (Donostia) Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle osoa eta informatikaria da eta Intelligent Systems Group Taldeko kidea da. EHUko Informatika Fakultatean lan egiten du 1988etik, *Konputagailuen Arkitektura eta Teknologia* sailean, Donostian.

Informatika Fakultateko dekanoa izan zen zortzi urtez, 2017tik 2025era bitarte, 2020an fakultate horretan Adimen Artifizialeko gradu berria eskaintzen hasi zela.

## Ikasketak eta doktorego-tesia 
Informatikako gradua lortu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean. Euskal Herriko Unibertsitatean informatikan doktoratu zen gero, 2006an. Tesiaren zuzendariak José Miguel Alonso eta José Antonio Lozano Alonso irakasleak izan ziren, eta ikerketa-lanaren izenburua hau izan zen: "*Parallel implementation of estimation of distribution algorithms based on probabilistic graphical models. Application to chemical calibration models*" (). Gai nagusia banaketa estimatzeko algoritmoak izan ziren () Algoritmo Ebolutiboen mota bat dira, eta haien ezaugarri nagusia da eredu probabilistikoak erabiltzea aldagaien arteko mendekotasunak hautemateko. EDA algoritmoek frogatuta zuten gai zirela tamaina txiki eta ertaineko optimizazio-problemak ebazteko, baina artean ezin ziren erabili arazo ertain eta handietarako, kostu konputazional handia baitzuten. Tesiaren helburu nagusia EDA algoritmoen azpimultzo baten bertsio azkarrak (eredu grafiko probabilitiskoetan oinarritutakoak) diseinatzea izan zen, programazio paraleloa erabiliz, aldi berean lanean ari diren hainbat prozesadoreren kalkulu-potentzia ustiatzeko.

Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle osoa da 2019tik Konputagailuen Arkitektura eta Teknologia Departamentuan.

## Ikertzailea 
Bere ikerketa-arlo nagusiak Konputazio Ebolutiboa, Eredu Grafiko Probabilistikoak, Denbora Serieak eta Konputazio Paraleloa dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donostiako Informatika Fakultatea

## Kanpo esteka 
* Alexander Mendiburu Albero. EHUren ekoizpen zientifikoaren atarian
* Intelligent Sysems Group webgune ofiziala. Antzeko beste bat 2022ra arteko datuekin: Webgune pertsonala (2011)
* Mendiburu Alberro, Alex.Google Scholar-ren
* Mendiburu Alberro, Alex. Inguma datu-basean
À Ordem de César

***À Ordem de César*** edo ***Por ordem de César*** Portugalgo Alto Douro eskualdeko Gabon kanta tradizionala da. Erlijio-ospakizunetan abesten zen, adibidez, Vila Nova de Foz Côa udalerriko Freixo de Numão parrokia ohian, XX. mendearen lehen herenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Smulders

**Laura Smulders** (Nimega, Herbehereak, 1993ko abenduaren 9a) BMX txirrindularitzan lehiatzen den atleta herbeheretarra da. Bere ahizpa gaztea Merel ere, BMX txirrindularitzan lehiatzen da. Londresko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina eskuratu zuen.

## Biografia 
2001ean hasi zen BMX praktikatzen, zazpi urte zituela. Gazte mailako kategorietan 2005ean izan zen lehen aldiz Herbheeretako txapeldun eta 2008an, 2009an eta 2010ean Europako txapelduna izan zen gazte mailatan. 

2011ean Herbeheretako selekzio absolutuko kide bihurtu zen eta 2012ko Londresko Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte, brontzezko domina lortuz lasterketa proban.

## Nazioarteko lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christophe Soulé

**Christophe Soulé** (1951) matematikari frantziarra da, geometria aljebraikoan, aritmetikan eta zenbakien teorian espezializatua.

## Biografia 
Soulé 1970ean sartu zen École Normale Supérieure-n. 1974an, CNRSko ikerketa-kide bihurtu zen, Roger Godementen gainbegiratzeapean. 1978an, bere doktorego-tesia defendatu zuen (Max Karoubik, Paris VII-k gainbegiratuta) zenbaki-eremuetako zenbaki osoen eraztunen K-teoria eta étale kohomologiari buruz. 1980an, CNRSko ikerketa-kide bihurtu zen eta 1986an ikerketa-zuzendari. 1984tik 1996ra, IHÉSeko ikertzaile bisitaria izan zen. 1989an Harvardeko irakasle bisitaria izan zen eta 1998an Cambridgeko Isaac Newton Institutuan.

Jean-Michel Bismut eta Henri Gilletekin lankidetzan, Soulék talde aritmetikoak, K-teoria eta Arakelov teoria aztertu zituen, eta Riemann-Roch teorema aritmetiko bat frogatu zuen.

1979an, CNRSren brontzezko domina jaso zuen. 1997tik Frantziako Zientzien Akademiako kide korrespontsala da eta 2001etik kide osoa. 1983an Matematikarien Nazioarteko Biltzarran Varsovian hizlari gonbidatu gisa aritu zen. 1985ean Frantziako Zientzien Akademiako Jérôme Ponti saria eta 1993an Ampère saria jaso zituen. 2014ko urtarrilean Ohorezko Legioko Zaldun izendatu zuten.

2017ko maiatzaren 1ean, beste zientzialari batzuekin batera testu bat sinatu zuen, non 2017ko presidentetzarako hauteskundeen bigarren itzulian Emmanuel Macronen alde bozkatzea eskatzen zen, Marine Le Penek ordezkatutako "txarrenera doan bidea blokeatzeko".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sofia Janovskaia

**Sofia Aleksandrovna Janovskaia** (Alfabeto zirilikoan, *Софья Александровна Яновская*, Pruzhany, 1896ko urtarrilaren 31 - Mosku, 1966ko urriaren 24a) judu jatorriko errusiar matematikari eta historialaria izan zen, matematikaren historian, logika matematikoan eta matematikaren filosofian espezializatua. Sobietar Batasunean logika matematikoaren ikerketa berrezartzeko eta Karl Marxen lan matematikoak argitaratu eta editatzeko egindako ahaleginengatik ezagutzen da batez ere.

## Bizitza 
Janovskaia Pruzhanyn jaio zen, Brestetik gertu dagoen hiri batean, Alexander Neimark kontulariaren familia juduaren baitan. 1915etik 1918ra Odesako emakumeen ikastetxe batean ikasi zuen. Errusiar Iraultzaren hasieran politikan aktiboki parte hartu zuen, Odesako *Kommunist* egunkariaren editore izatera iritsiz. 1924ra arte aritu zen alderdiko funtzionario, Lanbide Gorriaren Institutuan eskolak ematen hasi zen arte. Gerra urteak salbu (1941-1945), Moskuko Estatu Unibertsitatean lan egin zuen erretiroa hartu arte. 

Engelsek bere idatzietan adierazi zuen Karl Marxek matematikaz zerbait idatzi zuela. Janovskaiak Marxen  aurkitu zituen eta 1933an bere lehen argitalpena antolatu zuen errusieraz. 1935ean doktoratu zen. Mundu akademikoan matematikaren historian eta filosofian egindako lanagatik gogoratzen da batez ere, Descartesen Geometriarekin, Egiptoko matematikekin eta Zenon Eleakoaren paradoxarekin lotutako hainbat argitalpen eginez.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Bere lanagatik, Janovskaia-k *Leninen Ordena* eta beste domina batzuk jaso zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Janovskaiaren zientziako arazo metodologikoen berrikuspena monografia – B.V. Biryukov eta O.A. Borisovaren artikulua (errusieraz).
* "Restoration: S. A. Yanovskaya's path in logic" *History and Philosophy of Logic*. **22** (3): 129–133. doi:10.1080/01445340210143530
* "S. A. Yanovskaya (1896–1966) oroimenez, bere jaiotzaren mendeurrenean" *Modern Logic*. **7** (2): 160–187. MR 1748954