Uztailaren 23

**Uztailaren 23**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta laugarren eguna da, 205.a bisurteetan. 161 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1980 &ndash; Espainiako Triple A ultraeskuindar talde parapolizialak jarritako bonba batek Anastasio Leal, Antonio Contreras (11 urte) eta Concepción Contreras (17 urte, haurdun) hil zituen Iturriaga haurtzaindegitik metro gutxira, Bilbon.

### Mundua 
* 1903 &ndash; *Ford Motor Company* automobil konpainiak lehen autoa saldu zuen.
* 1952 &ndash; Ikatz eta Altzairuaren Europako Erkidegoa sortu zen.
* 2007 &ndash;
** Portugal: *El Solitario* Espainiako lapurrik bilatuena atxilotu zuten.
** Bartzelonan bi transformadore elektrikok su hartu zuten eta itzalaldi bat eragin zuen, 350.000 pertsona kaltetuz.
* 2011 &ndash; Txinako Wenzhou hiritik gertu abiadura handiko bi trenek izandako istripuan 35 pertsona hil ziren.
* 2014 &ndash; Tifoi baten ondorioz TransAsia Airwaysen 222 hegaldiko hegazkina larrialdiko lur hartzea egiten saiatu eta istripua izan zuen. 48 pertsona hil eta 10 zauritu ziren.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1999 &ndash; *The Haunting* ("Gordelekua") filma estreinatu zen, Jan de Bontek zuzendu eta Liam Neeson, Catherine Zeta-Jones, Owen Wilson eta Lili Taylor aktoreek antzeztu zutelarik.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1829 &ndash; William Austin Burtek tipografoa patentatu zuen.
* 2004 &ndash; *Science* aldizkariak pneumonia eta meningitisa eragiten dituen bakterioaren aurkako txerto berri bat sortu zela argitaratu zuen.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
* 1995 &ndash; Miguel Indurain euskal herritar txirrindularia Frantziako Tourra 5 urte jarraian irabaztea lortu zuen lehenbiziko txirrindularia bilakatu zen.
* 2016ko Frantziako Tourra: Ion Izagirre ormaiztegiar txirrindulariak Alpeetako azken etapa irabazi zuen.

### Mundua 
* 2017 &ndash; Frantziako Tourrean Chris Froome britainiar txirrindularia izan zen garaile.

## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1880 &ndash; Elias Borboi-Parmakoa, Parmako dukegaia (h. 1959).
* 1901 &ndash; Consuelo Herrera Menta, 109 urte eta 85 egun bizi izan zen Euskal Herritarra (h. 2010).
* 1908 &ndash; Frantzisko Atutxa, euskal idazlea (h. 1973).
* 1919 &ndash; Jose Ormaetxea, bizkaitar enpresaburu eta irakaslea (h. 2008).
* 1926 &ndash; Pilar Zabala, *Iciar II*, gipuzkoar erraketista (h. 1945).
* 1934 &ndash; Jose Mari Quesada Lasarte, frankismoak erahildako lehen ETAkidea (h. 1968).
* 1948 &ndash; Rafael Marañón, nafar futbolari ohia.
* 1954 &ndash; Iñaki Ruiz de Pinedo, arabar politikari eta soziologoa.
* 1958 &ndash; Xanti Begiristain, nafar idazlea.
* 1961 &ndash; Gonzalo Arconada, gipuzkoar futbol entrenatzailea.
* 1962 &ndash;
** Luis Migel Kerexeta, gipuzkoar auzitegi-mediku eta EHUko irakaslea (h. 2019).
** Pierre de Vallombreuse, lapurtar argazkilaria, etnografian aditua.
* 1964 &ndash; Carlos Aurensanz, nafar idazlea.
* 1967 &ndash; Roberto Lezaun, nafar txirrindulari ohia.
* 1969 &ndash; José Arza, nafar beisbol eta softbol jokalari ohia.
* 1971 &ndash;
** Nagore Orbeltzu, gipuzkoar aktorea.
** Jon Ugutz Zubizarreta, bizkaitar idazlea.
* 1973 &ndash; David Etxebarria, bizkaitar txirrindulari ohia.
* 1976 &ndash; Estitxu Estremo, gipuzkoar surflari ohia, longboarden aditua,
* 1991 &ndash; Sarai Lizaso, gipuzkoar arraunlaria.
* 1992 &ndash; Iker Tainta, nafar esku huskako pilotaria.
* 1999 &ndash; Neike Barga Urigoitia, bizkaitar futbolaria, atezaina.
* 2002 &ndash; Jon Mikel Aranburu, .euskal-venezuelar futbolaria, Caracasen.

### Mundua 
* 1401 &ndash; Francesco I.a Sforza, italiar condottieroa (h. 1466).
* 1649 &ndash; Klemente XI.a, aita santua (h. 1721).
* 1721 &#x2013; Anna Dorothea Therbusch, prusiar margolaria (h. 1782)
* 1775 &ndash; Étienne-Louis Malus, frantziar fisikaria (h. 1812).
* 1777 &ndash; Philipp Otto Runge, alemaniar margolaria (h. 1810).
* 1804 &ndash; Jane Irwin Harrison, AEBetako lehen dama (h. c. 1846).
* 1816 &ndash; Charlotte Saunders Cushman, estatubatuar antzerki-aktorea (h. 1876).
* 1851 &ndash;
** Nikolaos Kalogeropoulos, Greziako lehen ministroa (h. 1927).
** Peder Severin Krøyer, daniar margolaria (h. 1909).
* 1852 &ndash; Martina Castells Ballespí, kataluniar medikua, Espainian medikuntzan doktoratu zen lehenengo emakumea (h. 1884).
* 1854 &ndash; Birt Acres, estatubatuar-britainiar argazkilari eta filmen aintzindaria (h. 1918).
* 1856 &ndash; Bal Gangadhar Tilak, indiar politikari abertzalea, matematikaria eta filosofoa (h. 1920).
* 1865 &ndash; Ludwig Sütterlin, alemaniar diseinatzaile grafikoa eta pedagogoa (h. 1917).
* 1871 &ndash; Ovide Decroly, belgikar mediku, pedagogo eta hezitzailea (h. 1932).
* 1872 &ndash; Edward Adrian Wilson, ingeles polar esploratzailea, medikua, naturalista eta ornitologoa (h. 1912).
* 1884 &ndash; Emil Jannings, alemaniar antzezlea, 1920ko hamarkadan zinema mutuko izar handienetako bat (h. 1950).
* 1886 &ndash;
** Salvador de Madariaga, euskal jatorriko espainiar idazle eta diplomatikoa (h. 1978).
** Walter Schottky, alemaniar fisikaria (h. 1976).
* 1888 &ndash; Raymond Chandler, estatubatuar eleberrigilea (h. 1959).
* 1892 &ndash; Haile Selassie, Etiopiako azken enperadorea eta Rastafari mugimenduaren sortzailea (h. 1975).
* 1899 &ndash; Gustav Heinemann, Alemaniako Errepublika Federaleko presidentea (h. 1976).
* 1905 &ndash; Otto Kippes, alemaniar apaiz katoliko eta astronomo zaletua (h. 1994).
* 1906 &ndash; Vladimir Prelog, kroaziar-suitzar kimikaria eta unibertsitateko irakaslea, 1975eko Kimikako Nobel Saria (h. 1998).
* 1908 &ndash; Elio Vittorini, italiar idazlea eta itzultzailea (h. 1966).
* 1910 &ndash; Jean-Louis Tinaud, frantziar militar eta politikaria, Pirinio Atlantikoetako Kontseilu Orokorreko presidentea (h. 1990).
* 1913 &ndash; Michael Foot, ingeles politikari laborista (h. 2010).
* 1919 &ndash; Héctor Germán Oesterheld, argentinar komiki gidoigilea (1977an desagertua).
* 1924 &ndash; Sabine Weiss, suitzar jatorriko frantziar argazkilaria (h. 2021).
* 1925 &ndash;
** Tajuddin Ahmad, Bangladeshko lehen ministroa (h. 1975).
** Alain Decaux, frantziar historialaria eta idazlea (h. 2016).
** Quett Masire, Botswanako presidentea (h. 2017).
* 1928 &ndash; Vera Rubin, estatubatuar astronomoa, galaxien errotazio tasen inguruko lehen lanak argitaratu zituena (h. 2016).
* 1931 &ndash;
** Arata Isozaki, japoniar arkitektoa (h. 2022).
** Te Atairangikaahu, maori erregina (h. 2006).
* 1933 &ndash; Richard Rogers, italiar jatorriko britainiar arkitektoa (h. 2021).
* 1934 &ndash; Nirmala Joshi, *Ahizpa Nirmala*, indiar moja katolikoa, Kalkutako Ama Teresaren lekua hartu zuena (h. 2015).
* 1938 &ndash;
** Ronny Cox, estatubatuar aktore eta musikaria.
** Frans Weisz, herbeheretar zinema zuzendaria (h. 2025).
* 1941 &ndash;
** Pierre Agostini, frantziar fisikaria, 2023ko Fisikako Nobel Saria.
** Sergio Mattarella, Italiako presidentea.
* 1943 &ndash;
** Hugo Arana, argentinar aktore eta umorista (h. 2020).
** Tony Joe White, estatubatuar musikari eta abeslaria (h. 2018).
* 1944 &ndash; Maria João Pires, portugaldar piano-jotzailea.
* 1945 &ndash;
** Susan Haack, britainiar filosofo eta irakaslea (h. 2026).
** Aldona Pajedaitė-Vasiliauskienė, lituaniar historialaria (h. 2025).
* 1946 &ndash;
** Pepa Aurora, kanariar maistra, idazlea, kontalaria, ipuingilea eta poeta.
** Felicia Elizondo, estatubatuar LGBT komunitatearen aldeko ekintzailea (h. 2021).
* 1953 &ndash;
** Ana Botella, espainiar politikaria, Madrilgo alkate ohia.
** María Pazos, espainiar matematikaria, ikertzailea eta aktibista feminista.
** Najib Razak, Malaysiako lehen ministroa.
** Georgina Rizk, libanoar aktorea eta modeloa.
* 1955 - Dodo (komikigilea), frantziar komiki-gidoilaria.
* 1957 &ndash; Theo van Gogh, herbeheretar zinema zuzendari, telebista ekoizle, aktore eta prentsako idazlea (h. 2004).
* 1958 &ndash; Frank Mill, alemaniar futbolaria (h. 2025).
* 1961 &ndash;
** Woody Harrelson, estatubatuar aktorea.
** David Kaufman, estatubatuar aktore eta bikoiztailea.
* 1965 &ndash;
** Elvira Mínguez, espainiar aktorea.
** Slash, britainiar-estatubatuar gitarra-jotzaile eta musikagilea, ''Guns N' Roses* taldeko gitarrista nagusia.
* 1966 &ndash; Simona Levi, italiar antzerkigilea, ekintzaile politikoa, kultura kudeatzailea, artista, ikerlaria, kazetari eta unibertsitateko irakaslea.
* 1967 &ndash; Philip Seymour Hoffman, estatubatuar aktorea (h. 2014).
* 1968 &ndash; Stephanie Seymour, estatubatuar modelo eta aktorea.
* 1969 &ndash; Nacho Azofra, espainiar saskibaloi jokalari ohia.
* 1970 &ndash; Charisma Carpenter, estatubatuar aktorea.
* 1971 &ndash; Alison Krauss, estatubatuar abeslaria eta biolin-jotzailea, Grammy sari gehien irabazi dituen emakumea.
* 1972 &ndash; Masaki Tsuchihashi, japoniar futbolari ohia.
* 1973 &ndash;
** Kathryn Hahn, estatubatuar aktorea.
** Monica Lewinsky, Bill Clintonekin izan zuen sexu aferagatik ezaguna egin zen estatubatuar emakumea.
* 1974 &ndash; 
** Maurice Greene, estatubatuar atleta ohia, 100 metro eta 200 metroko probetan aditua.
** Hideyoshi Akita, japoniar futbolari ohia.
* 1976 &ndash;
** Judith Arndt, alemaniar txirrindulari ohia.
** Judit Polgár, hungariar xake jokalaria, inoizko emakumezko xakelaririk hoberenetakoa.
** Bhavatharini, indiar abeslaria (h. 2024)
* 1977 &ndash;
** Silvia Colloca, italiar aktorea, blogaria, sukaldaritza liburuen idazlea eta telebistako sukaldaritza saioen aurkezlea.
** Julia de León, espainiar astronomo eta zientifikoa, asteroideen konposizio mineralogikoan espezializatua.
* 1978 &ndash; Heather Moyse, kanadar kirolaria, bobsleighean, errugbian eta pistako txirrindularitzan aditua.
** Lauren Groff, estatubatuar idazlea.
* 1979 &ndash; Natasha Jarovenko, ukrainar modelo eta aktorea.
* 1980 &ndash; Selen Öztürk, turkiar aktorea.
* 1985 &ndash; Renaldas Seibutis, lituaniar saskibaloi jokalaria.
* 1987 &ndash;
** Imanol Landeta, mexikar aktore eta abeslaria.
** Kosuke Ota, japoniar futbolaria.
* 1989 &ndash; Daniel Radcliffe, ingeles aktorea.
* 1994 &ndash; Claudia Salas, espainiar aktorea.
* 1995 &ndash; Hwasa, hegokorear abeslaria eta rapeatzailea.
* 1997 &ndash; Chloé Hayden, australiar aktore, Interneteko ospetsu, pertsona autisten eskubideen aldeko ekintzaile, podcast ostalari eta idazlea.
* 2000 &ndash; Taylor Perry, kanadar errugbi jokalaria

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1741 &ndash; Martin Arzadun, apaiz eta euskal idazlea (j. 1675).
* 1878 &ndash; Hilarion Eslaba, nafar musikagilea, Madrilen (j. 1807).
* 1889 &ndash; Camilo Villavaso, bizkaitar kazetari, historialari eta politikaria (j. 1838).
* 1911 &ndash; Jose Maria Lizana, Casa Torreko markesa, bizkaitar politikari kontserbador eta idazlea, Anberesen (j. 1843).
* 1934 &ndash; Margarita López Maturana, klausurako moja eta Berrizko Mesedeetako Misiolarien sortzailea (j. 1884).
* 1936 &ndash; Antonio Lasa, nafar klerigo eta dohatsua, Fernán Caballeron fusilatua (j. 1913).
* 1947 &ndash; Federiko Belaustegigoitia, euskal idazlea (j. 1876).
* 1962 &ndash; Enrique Herrero Ducloux, Argentinan bizi izandako nafar kimikaria, Buenos Airesen (j. 1877).
* 1976an desagertua &ndash; Eduardo Moreno Bergaretxe, *Pertur*, gipuzkoar ETAkidea (j. 1950).
* 1987 &ndash; Luzia Urigoitia, *Lutxi*, bizkaitar ETAkidea, Guardia Zibilak eraila (j. 1959).
* 1988 &ndash; André Lafond, lapurtar errugbilaria, Nizan (j. 1902).
* 2007 &ndash; Raimundo Pérez Lezama, euskal herritar futbolaria, 16 urtez Athleticen jokatu zuena (j. 1922).
* 2015 &ndash; Marcelo Usabiaga, Francoren diktaduraren aurka borrokatu zen gipuzkoar militante komunista (j. 1916).
* 2017 &ndash; Santiago Abascal Eskuza, euskal herritar eskuin muturreko politikaria (j. 1949).
* 2019 &ndash; Jose Maria Ormaetxea, Mondragon korporazioaren sortzaileetako bat (j. 1926).
* 2021 &ndash; Eskarne Aroma, bizkaitar euskara-irakaslea, bikoiztailea eta aktorea (j. 1934).

### Mundua 
* 1010 &ndash; Muhammad II.a al-Mahdi, Kordobako laugarren omeiatar kalifa.
* 1577 &ndash; Scipione Rebiba, italiar kardinala (j. 1504).
* 1595 &ndash; Thoinot Arbeau, Langresko kanonigoa eta apaiz katolikoa (j. 1519).
* 1645 &ndash; Mikel I.a Errusiakoa, Romanov etxeko Errusiako lehen tsarra (j. 1596).
* 1742 &ndash; Susanna Wesley, metodismoaren amatzat hartua (j. 1669).
* 1757 &ndash; Domenico Scarlatti, italiar musikagilea (j. 1685).
* 1840 &ndash; Carl Blechen, alemaniar margolaria (j. 1798).
* 1842 &ndash; Marie-Élisabeth Laville-Leroux, frantziar margolaria (j. 1769)
* 1853 &ndash; Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius, Hegoafrikako politikaria, boerren buruzagia (j. 1798).
* 1859 &ndash; Marceline Desbordes-Valmore, frantziar poeta (j. 1786).
* 1875 &ndash; Isaac Singer, estatubatuar asmatzaile, aktore eta negozio-gizona (j. 1811).
* 1878 &ndash; Karl von Rokitansky, austriar sendagilea (j. 1803).
* 1885 &ndash; Ulysses S. Grant, Ameriketako Estatu Batuetako 18. Presidentea (j. 1822).
* 1904 &ndash; Isaías Gamboa, kolonbiar hezitzaile eta poeta (j. 1872).
* 1905 &ndash; Jean-Jacques Henner, frantziar margolaria (j. 1829).
* 1912 &ndash; Eugénie Marie Salanson, frantziar margolaria (j. 1836).
* 1916 &ndash; William Ramsay, gas nobleak aurkitu zituen eskoziar kimikaria, 1904ko Kimikako Nobel Saria (j. 1852).
* 1923 &ndash; Charles Dupuy, Frantziako Estatuburua (j. 1851).
* 1926 &ndash; Viktor Vasnetsov, errusiar margolaria (j. 1848).
* 1927 &ndash; Arthur Hoffmann, Suitzako Konfederazioko presidente (j. 1857).
* 1932 &ndash; Alberto Santos-Dumont, brasildar hegazkin pilotua (j. 1873).
* 1948 &ndash; David Wark Griffith, estatubatuar zinema zuzendaria, *zinemaren aita* (j. 1875).
* 1951 &ndash;
** Robert J. Flaherty, estatubatuar zinemagilea (j. 1884).
** Philippe Pétain, Frantziako Estatuburua (j. 1856).
* 1955 &ndash; Cordell Hull, estatubatuar politikaria, 1945eko Bakearen Nobel Saria (j. 1871).
* 1957 &ndash; Giuseppe Tomasi di Lampedusa, italiar idazlea (j. 1896).
* 1966 &ndash; Montgomery Clift, estatubatuar aktorea (j. 1920).
* 1968 &ndash; Henry Hallett Dale, ingeles fisiologoa, 1936ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1875).
* 1971 &ndash;
** Van Heflin, estatubatuar aktorea (j. 1908).
** William Tubman, Liberiako 19. presidentea (j. 1895).
* 1979 &ndash; Joseph Kessel, frantziar idazlea eta kazetaria (j. 1898).
* 1980 &ndash; Keith Godchaux, estatubatuar piano-jotzailea, *The Grateful Dead* taldeko kidea (j. 1948).
* 1981 &ndash; Ivan Eklind, suediar futbol epailea (j. 1905).
* 1982 &ndash; Hitoshi Sasaki, japoniar futbolari eta entrenatzailea (j. 1891).
* 1983 &ndash; Georges Auric, frantziar musikagilea (j. 1899).
* 1989 &ndash; Donald Barthelme, estatubatuar idazle postmodernista (j. 1931).
* 1997 &ndash; Walter Behrendt, Europako Legebiltzarreko lehendakaria (j. 1914).
* 1999 &ndash; 
** Hassan II.a Marokokoa, Marokoko erregea (j. 1929).
** Thyrsa Frazier Svager, estatubatuar matematikaria (j. 1930).
* 2000 &ndash;
** Carmen Martín Gaite, espainiar idazlea (j. 1925).
** Carmen Santonja, espainiar egile abeslaria, musikagilea, idazlea, aktorea eta margolaria (j. 1934).
* 2001 &ndash; Eudora Welty, estatubatuar idazlea (j. 1909).
* 2002 &ndash;
** Juan Labat, *Labat*, argentinar pilotaria, xarean eta palan aditua (j. 1912).
** Leo McKern, australiar antzerki, zinema, telebista eta irratiko aktorea (j. 1920).
** Katya Paskaleva, bulgariar aktorea (j. 1945).
* 2004 &ndash;
** Carmina Ordóñez, *papel-couché* deritzon prentsaren protagonista nabarmena (j. 1955).
** Serge Reggiani, italiar antzezlea eta kantaria (j. 1922).
* 2007 &ndash;
** Ernst Otto Fischer, alemaniar kimikaria, 1973ko Kimikako Nobel Saria (j. 1918).
** Mohammed Zahir Shah, azken Afganistango erregea (j. 1914).
* 2008 &ndash; Kurt Furgler, Suitzako Konfederazioko presidentea (j. 1924).
* 2011 &ndash; Amy Winehouse, britainiar abeslari eta konpositorea (j. 1983).
* 2012 &ndash;
** Margarita Pildayn, paraguaitar abeslaria (j. 1940).
** Sally Ride, estatubatuar ingeniari, fisikari eta astronauta, espaziora igotako lehenbiziko estatubatuar emakumezkoa (j. 1951).
** Lakshmi Sahgal, indiar politikari eta ekintzailea (j. 1914).
** Esther Tusquets, kataluniar idazle eta argitaratzailea (j. 1936).
* 2013 &ndash; Emile Griffith, estatubatuar boxeolaria (j. 1938).
* 2023 &ndash; Rona Anderson, eskoziar aktorea (j.1926)
* 2014 &ndash; Ursula Wölfel, haur literaturako alemaniar idazlea (j. 1922).
* 2015 &ndash; José Sazatornil, *Saza'', kataluniar zinema eta antzerki aktorea (j. 1925).
* 2016 &ndash; Thorbjörn Fälldin, Suediako lehen ministroa (j. 1926).
* 2018 &ndash; Oksana Xatxko, ukrainar artista eta ekintzailea, Femen talde feministaren sortzaileetako bat (j. 1987).
* 2021 &ndash;
** Toshihide Maskawa, japoniar fisikaria, 2008ko Fisikako Nobel Saria (j. 1940).
** Steven Weinberg, estatubatuar fisikaria, 1979ko Fisikako Nobel Saria (j. 1933).
* 2022 &ndash; 
** Manuela Barros Ferreira, portugaldar ikertzaile, filologo eta idazlea (j. 1938).
** Bob Rafelson, estatubatuar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizlea (j. 1933).
* 2024 &ndash;
** Teresa Gimpera, kataluniar aktore, enpresari eta modeloa (j. 1936).
** Robin Warren, australiar patologoa, 2005eko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1937).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Izaro eta Peritz/Peritza/Periza.

## Kanpo estekak 
Uztailaren 22 | Urteko egutegi | Uztailaren 24