Etxe-euli

thumb|Etxe-euli emea

***Musca domestica*** gizakiaren inguruan bizi den *Muscidae* familiako intsektu diptero brakizeroa da, **etxe-euli arrunta** izenez ezaguna. Mundu osoan banatua dago, eta giza jardueraren ondorioz ia habitat guztietara egokitu da. Tamaina txikiko eulia da, normalean 6 eta 7 milimetro arteko luzera du, eta kolore grisaxka metalikoa dauka, toraxean bost marra beltz paralelo nabarmenekin.

Euli honen larbak substantzia organiko ustelduetan garatzen dira, hala nola, zaborretan, simaurretan edo hondakin organikoetan. Horregatik, espeziea gaixotasunen bektore gisa ezaguna da, elikagaietan eta gainazaletan bakterioak, birusak edo parasitoak transferitu ditzakeelako. Bere bizi-zikloa laburra da, tenperatura eta hezetasunaren araberakoa. Urtean belaunaldi asko garatzen ditu.

Nahiz eta osasunerako arriskutsua izan, etxe-eulia ingurune ekologikoan hondakin organikoen deskonposizioan parte hartzen duen espezie garrantzitsua ere bada. Bere portaera, anatomia eta bizi-zikloa zoologian eta entomologian aztertutako ohiko gaiak dira, gizartearentzat duen garrantzia dela eta.

## Deskribapena 
Etxe-euli helduek, normalean, 6 eta 7 milimetro arteko luzera dute, eta 13-15 milimetro arteko hego-zabalera. Emeek hego handiagoak dituzte, eta arrek, aldiz, hanka luzeagoak. Emeen hazkuntzan tamaina aldaketa nabaria gertatzen da. Geografiaren arabera ere tamaina aldakorra dute, latitude altuagoetan bizi diren euliak handiagoak izanik.

Etxe-eulia, *Hexapoda* ordeneko intsektua izanik, gorputza hiru tagmatan banatua du: burua, toraxa eta abdomena. Buruan, hurrengo apendize hauek bereizten dira: antena parea, baraila parea, eta maxilen fusioz sortutako ezpaina (labium), palpoekin. Toraxa hiru lakainetan banatzen da, bakoitzak apendize ibiltari pare bat izanik; erdikoan, hegoak ageri dira. Azkenik, hamar segmentutan banatutako abdomenean, gainerako organo guztiak aurkitzen dira.

### Burua 
Buruaren aurrealdea oso ganbila da, eta atzealdea laua eta apur bat konikoa. Arrek ia elkar ukitzen duten begi konposatu handiak dituzte. Emeetan, aldiz, begiak elkarrengandik urrunago kokatzen dira. Horretaz gain, hiru begi sinple (*ocelli*) eta antena labur pare bat dituzte. Etxe-euliak ikusmen-informazioa gizakia baino zazpi aldiz azkarrago prozesatzen du eta, horri esker, arriskuak azkar antzematen ditu ihes egiteko.  

Ahoa likidoz elikatzeko egokitua dago. Barailak (mandibulak eta maxilak) txikiak eta funtziorik gabekoak dira, eta proboszide izeneko hodixka malgu eta ateratzaile batekin elkartzen dira. Proboszidearen muturrean *labellum* izeneko punta haragitsu bat dago, pseudotrakea deituriko ildo ugariz osatua. Ildo horien bidez, euliak kapilaritatez xurgatzen ditu likidoak. Gainera, proboszidea listua zabaltzeko erabiltzen da. Listua zabaltzeak elikagai solidoak bigundu eta partikula solteak biltzen ditu; horrela kanpo liseriketara ahalbidetzen da.

### Toraxa 
Toraxa grisa da, batzuetan ia beltza, eta lau banda ilun paralelo ditu goialdean. Gorputz osoa ile laburrez estalita dago. Beste diptero guztien moduan, etxe-euliak hego pare bakarra du. Bigarren hego parea, “halterio*”* deritzena, txikiagoa bilakatu da, hegaldiaren egonkortasuna mantentzen laguntzeko. Hego nagusiak gardenak dira, tonu horixkadunak. Azken gainazal hauetan lurreratzeko, zuzenean haien aurka egiten dute hegan, eta lurreratu aurretik, bira erdi bat ematen dute, sei hankak gainazalera zuzenduz. Lehengo hanka parearekin kolpea lehuntzen dute, eta segidan beste laurak itsasten dituzte.  

Etxe-euliek zaporea hautemateko organoak (kimiohartzaileak) dituzte hanken azken atalean (tartsoetan). Horiei esker, elikagaien zaporeak identifikatu ditzakete gainean ibiltze hutsarekin. Sarritan ikusten dira hankak elkar igurzten, garbitu eta hurrengoan zaporea berriro hautemateko. 

### Abdomena 
Abdomena grisa edo horixka da, marra ilun bat du eta orban irregularrak alboetan. Hamar segmentuetan, espirakulu deituriko arnas-zuloak dituzte. Arrek bederatzigarren segmentuan kopulaziorako kako pare bat dute, eta hamargarrenean uzki-uztaiak dituzte sexu biek.

Munduan zehar etxe-euliaren antzeko espezieak daude, esaterako, etxe-euli txikiak (*Fannia canicularis*), ukuiluetako euliak (*Stomoxys calcitrans*), adibidez.  

## Habitat-banaketa 
Eulia ziurrenik munduko banaketarik zabalena duen intsektua da. Gizakiari lotua dago neurri handi batean, eta bi espezieen artean dagoen harreman komentsalista horrek mundu osoan zehar zabaltzen lagundu dio. Kontinente guztietan aurki daiteke, bereziki Europa, Asia, Afrika, Ozeania eta Amerikako hiriguneetan da ugarien. Antartikan ez da modu naturalean aurkitzen, baina gizakiak bertara ere eraman du etxe-eulia.

Etxe-eulia lehen aldiz *Musca domestica* bezala Carl Linnaeus botanikari eta zoologo suediarrak deskribatu zuen 1758an. Bere *Systema naturae* liburuan Europako euli-ale arruntetan oinarrituta izendatu zuen, eta egun horrela izendatzen da ere. Johan Christian Fabricius entomologo daniarrak deskribapen zehatzagoa eman zuen 1776an, *Genera Insectorum* liburuan. Gorteatzen hasteko, arrak emearen kontra talka egiten du. Gortzeatzea eraginkorra bada, emeak obipositorea arraren irekiune genitalean sartzen du. Kopulak hainbat minutu iraun dezake. Oro har, emeak ar bakarrarekin ugaltzen dira eta arrak eme ugarirekin.  Arrautzak erruteko orduan, emeek konposatu hegazkor bat kanporatzen dute, beste emeak erakarri eta arrautzak batera erruteko.

## Ekologia 
Etxe-euliek zeregin ekologiko garrantzitsua betetzen dute materia organikoaren deskonposizio eta birziklapenean. Helduak batez ere karniboroak dira; animalia-materia, sarraskia eta gorotzak dituzte elikagai nagusi. Dena dela, esnea, substantzia azukredunak eta usteldutako fruta eta barazkiak ere kontsumitzen dituzte. Elikagai solidoak listuarekin biguntzen dituzte xurgatu aurretik.

Etxe-euli helduak egunekoak dira, eta gauez atseden hartzen dute. Ilunabarrean, eraikin baten barruan badaude, sabaietan, habeetan eta aireko kableetan ibiltzeko joera dute. Aire zabalean, berriz, hostoen edo belar luzeen artean arrastaka ibiltzen dira edo zuhaixketan, zuhaitzetan edo kableetan atseden hartzen dute.

*Entomophthora muscae* onddo patogenoak gaixotasun hilgarria eragiten die etxe-euliei. Behin infektatuta, onddo hifak euliaren gorputz osoan zehar hazten dira eta bost egunetan eulia hil egiten da. Euli infektatuek tenperatura altuak bilatzen dituzte onddoaren hazkuntza ekiditzeko.  

Etxe-euliak *Habronema muscae* nematodo parasitoaren ordezko ostalari gisa jarduten du. Nematodo honek zaldiak erasotzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak