Ester Formosa i Plans

**Ester Formosa i Plans**, artistikoki **Ester Formosa** bezala ezaguna (Bartzelona, 1961eko azaroaren 10a) egile kantagintzaren eta poesiaren alorrean diharduen aktore eta abeslaria da, ahots sortzaile eta kantu irakaslea. 2012tik  Sardinia uharteko Sassari hirian bizi da.

## Ibilbide artistikoa 
Ester Formosa *Feliu Formosa i Torres* poetaren eta *Maria Plans i Macià* aktorearen alaba da. Bere konpainia propioa izan zuen, eta Teatre Lliuren antzeztu zituen ''Estrés d'amor* (1994) edo *Adéu per sempre* (1995) bezalako antzeslanak. TV3en ere aritu zen, *Nissaga de poder* telesailean *Pietat* pertsonaia gorpuzten, besteak beste. Oso ezaguna izan zen 1988an sortutako *La Canyí* pertsonaiarekin, eta arrakastaz aritu zen denboraldi batzuetan Espainian zehar hainbat antzerki-ikuskizunetan biran:  *Doncs què voleu que hi faci* 1989an, *Jo no em quedo per vestir sants* 1990ean edota *Con diez cañones por banda* 1992an. 1996an antzerkia behin betiko utzi eta kantagintzan eta irakaskuntzan murgildu zen.

Musikari dagokionez, *Francesc Pi de la Serra*, *Silvia Comes*, *Toti Soler*, *Adolfo Osta*, *Marisa Sannia*, *Elena Ledda*, *Quilapayún*, *Mauricio Villavecchia*, *Amelia Muge* eta *Angel Pereira* artistekin lan egin du, besteak beste.

Bere proiektuetan, oholtza gainean giro bereziak sortzen dituzten musikariak izaten ditu lagun, bere errepertorioan aukeratutako abestien interpretazioa eta letra balioetsiz. Genero ezberdinak uztartzen ditu, betiere literatura ukitu nabarmenarekin, Mediterraneoko kantagintza tradizionalean zein Hego Amerikako kantagintzan edo poesian murgilduz. Hainbat hizkuntzatan aritzen da: katalanez, gaztelaniaz, frantsesez, italieraz, portugesez edo sardinieraz, besteak beste, baina betiere interpretazio intimista eginez. Horrela, ahotsa eta musikaren arteko elkarrizketa naturala sortzen du konplizitate hori ikusleari transmitituz.

2007ko urrian, Ester Formosak, Marisa Sannia abeslari italiarrarekin batera, *Ria' Ria' Ester Formosa & Marisa Sannia caminen pel fons de la mar* izeneko ikuskizuna estreinatu zuen Gironako *Temporada Alta* Jaialdian. Proiektua bertan behera geratu zen artista italiarraren heriotzaren ondorioz, 2008ko apirilean.

2009ko otsailaren 28an,  bere lehen diskoa grabatu zuen zuzenean: "*Formosa por Formosa. Ester canta Feliu*". 2009ko Barnasants Festibalaren programazioaren barruan Bartzelonako Luz de Gas aretoan emandako kontzertuan grabatu zen eta diskoa 2009ko amaieran argitaratu zen.

2010eko martxoaren 25etik apirilaren 4ra *Berlín. Tribut a l'òpera de tres rals* ikuskizuna estreinatu zuen *Miquel Gòrrizekin* batera Bartzelonako *Circol Maldà* antzokian. Bertold Brecht eta Kurt Weillek idatzia, *Mauricio Villavecchiak* zuzendu zuen eta musika taldeko kide izan zituen  *Horacio Fumero* eta *Mathew Simon* .

2011ko urriaren 26tik azaroaren 6ra *Thank you Satan* ikuskizuna aurkeztu zuen Bartzelonako *Lliure de Gràcia* antzokian. *Léo Ferré*abeslariaren kanten katalanezko moldaketez eta *Joan Casas i Fuster* idazlearen abesti argitaragabez osaturiko errepertoria zen. Kontzertua 2012an kaleratu zen zuzeneko disko berri baterako grabatu zen.

2012an Adolfo Ostarekin batera aurkeztu zuen *La vida, anar tirant* izeneko ikuskizun berria, egile abesti eta poesiari eskainia. Urte berean, *Elva Lutza* bikote sardiniarrarekin lankidetzan hasi zen, “*Complas de Purim*” kantua grabatuz taldearen lehen diskoan, eta kantu sefardiak elkarrekin kantatuz. 

2012an Ester Formosak Sardinian finkatu zuen bere bizilekua, eta bertan jarraitzen du Elva Lutzatarrekin kolaboratzen, 2018an "*Cancionero*" diskoa argitara eman zuelarik.

## Diskografia 
* **1997** Pi de la Serrarekin kolaborazioa *No pasarán - Canciones de guerra contra el fascismo 1936-1939*  gaztelaniazko antzezlanean. Barcelonako *Mercat de les Flors* antzokian antzeztu ondoren diskoan grabatu zen. Carme Canelak ordezkatu zuen Ester Formosa grabazioan, baina abestiren batean kolaboratu zuen, Joan Manuel Serratek "Coplas de la defensa" abestietan egin zuen bezala. CDa Horusek argitaratu zuen 1997an.
* **1997** *M'aclame a tu* Ovidi Montllor desagertu ondoren, *Toti Soler* kantautoreak, Ester Formosarekin batera, Mediterraneoko sustraietara heldu eta gogora ekartzen duten poema-kanta multzoa den ikuskizun hau sortu zuen. Izenburua Vicent Andrés i Estellés valentziarraren poema batena da, Ovidi Montllorrek askotan kantatua eta diskoaren hasieran dagoen. *Que et sembla, Toti?* abestia ere sartzen da. Ovidi Montllorrek konposatua argitaratu gabe geratu zen *Veneno good* diskorako. Diskoan agertzen diren poeten artean, Ausiàs March, Carles Riba, Josep Maria de Sagarra, Pere Quart, Joan Salvat-Papasseit, Joan Vinyoli eta Feliu Formosa daude. Pare bat abesti sefardi ere txertatu zituzten, beste konposizio batzuen artean. Diskoa 1997an ekoiztu zuen Zanfoniak *Pequeñas cosas* zigiluarentzat eta 2002an *K-Industria Culturalek* berrargitaratu zuen. Bi artisten arteko lankidetza 2004an errepikatu zen *L'Arxiver de Tortosa* diskoarekin.

* **1999** *La casa solitària* (Zanfonia, 1999), Formosaren sentsibilitate artistikoa berriz erakusten duen diskoa, Mauricio Villavecchiarekin lankidetzan, Bartzelonako Plaça del Rei izeneko plazan aurkeztu zen 2000ko *Grec Jaialdiaren* baitan. Abesti gehienen letra *Feliu Formosa* poetarena da eta musika *Silvia Comes* konpositorearena.

* **1999**/**2000**/**2001** *Zanfonia:Poesia* bilduma. Interpreteen zuzendaritza: Ester Formosak, Zanfonia diskoetxeak kaleratutako CD batzuetan ere olerkiak errezitatzen ditu. Hiru urtetan argitaratutako CD bilduman, aktoreek errezitatutako katalanezko poetei eskainitako lanak daude ikusgai. Bilduma honetan, besteak beste, Joan Salvat-Papasseit, Pere Gimferrer (2001), Joan Vinyoli (1999), Marta Pessarrodona (2000), Joan Maragall (2000) eta Maria Mercè Marçal (2000) agertzen dira. Liburu txiki batekin argitaratutako bilduma, egilearen biografia laburra eta poemen letrak biltzen dituena. Joan Salvat-Papasseit (Zanfonia, 2001) poetari eskainitakoa Jordi Dauder aktoreak errezitatutako 37 poema biltzen dituen CDa da, Frederic Mompouren pianorako musikari buruzkoa, Josep Maria Escribanok interpretatua, Ester Formosaren zuzendaritza artistikoarekin eta Anna Maria Moix idazleak aukeratutako olerkiekin. Maria Mercè Marçal-i (Zanfonia, 2000) eskainitako CDan, Ester Formosak ere olerkiak errezitatzen ditu, Ernest Folch-en olerki hautaketarekin, Ester Formosa eta Anna Güell i Torné, Lluïsa Mallol eta Cesca Piñón-en irakurketarekin, Frédéric Chopin-en musikarekin. Maria Mercè Marçalen 25 olerkiren hautaketa.

* **2002** *Compto els estels dels meus mots* (Discmedi, 2002). Rose Auslandër-en poemen diskoa, Angel Pereiraren musikarekin eta Ester Formosak errezitatuta. Bere poemetan Rose Auslandër-ek bere bizitzari buruz idaztearen arrazoia azaltzen du, gerraren, maitasunaren eta heriotzaren oroitzapenen bidez. Diskoa ez da irakurketa poetiko bat, testu poetiko batetik abiatutako konposizio musikal bat baizik.

* **2003** *Época* (Ventilador Music, 2003), aurreko kasuan bezala, Mauricio Villavecchiarekin lankidetzan, erregistro ugaritasuna ezaugarri duen lana, Ester Formosak ametsen mundura garamatza eta ukiezintasunari buruz hitz egiten digu munduko hainbat lekutako autore garaikideen abestien nahasketa batean, abiapuntu gisa Paolo Conteren abestiak eta gainerakoak modu intuitiboan gehituz joan ziren. Italiatik (Paolo Conte) Kubarn, Grezian (Manos Hadzidakis), Venezuelan, Sardinian, Katalunian edo Argentinan (Atahualpa Yupanqui). Testuen ideia nagusia norberaren sustraiak galdu izanaren sentimendua da, eta batzuetan hiri-munduan eta besteetan subsconszientifikoaren eta ametsaren munduan berriro aurkitzeko ahalegina.

* **2004**  *L'Arxiver de Tortosa* (K-Industria Cultural, *2004*), Toti Soler-ekin egindako beste kolaborazio bat, izenburuak Toti Soler-ek abestiaren aurrean izandako jarrera jasotzen du: memoriak eta historiak oparitu dizkiguten abestiak entzun eta zirraragarrienak iruditzen zaizkionak aukeratzea, artxibozain batek pergaminoetarantz egiten duen bidaia bera da. Memoria bizia, ireki gogoratzeko eta jarraitzeko. Hainbat kulturatako kantutegi tradizionalean barrena ibiliko dira: Kataluniakoak batez ere, baina Andaluziako abestiak, Napolikoak, sefardiak eta Ovidi Montllorrentzako oroigarri bat ere izango dira. Horrela daude La canción del ladrón edo La dama de Aragón edo Anda jaleo -tik *Maruzzella*.

* **2004**/**2005** *Perquè vull i altres cançons imprescindibles*. Ventilador Music diskoetxeak 2005ean kaleratutako diskoa, nahiz eta 2004an ekoitzi eta Ester Formosak Adolfo Ostarekin elkarlanean grabatu zuen, kantautore ezberdinen bertsio multzoa da, izenburua Ovidi Montllorren abesti bati egindako omenaldia da, egilearen abesti-generoko hainbat klasikoren errepasoa irekitzen duena. Ester Formosa Erdi Aroko eta Sefardietako konposizioetan aditua den Adolfo Ostaren *Avedivare* diskoan kolaboratu zuen. Eta geroago 2004an Gaztelako erromantzeak berreskuratu zituen *No me vengas con romances* ikuskizunean kolaboratu zuen. Grabazio berri honek abestiak biltzen ditu: *Perquè vull*  - Ovidi Montllor. / *Sueño con serpientes* - Silvio Rodríguez . / *Suzanne* - Leonard Cohen, Josep Maria Andreu eta Toti Solerren katalanezko moldaketa. / *Attendez que ma joie revienne* - Barbara . / *Las cuatro y diez*- Luis Eduardo Aute . / *Ningú sabia el seu nom  (La madame)* - Lluís Llach . / *Palabras para Julia* - José Agustín Goytisolo - Paco Ibáñez . / *El Pi de Formentor* - Miquel Costa i Llobera - Maria del Mar Bonet - Lautaro Rosas . / *Tú* - Joan Brossa - Manel Segarra. / *Txoria Txoria* - J. A. Artze - Mikel Laboa . / *Te recuerdo, Amanda* - Víctor Jara . / *Adiós ríos, adiós fontes*  - Rosalía de Castro - Amancio Prada .

* **2005** *Deu catalans i un rus* (K Indústria Cultural, 2005), Ester Formosa eta Toti Soler-ek Carles Rebassa poetarekin batera *Deu catalans i un rus* muntaia aurkeztu zuten, CDan argitaratutako ikuskizuna eta Ovidi Montllorri omenaldia egiten dio bere heriotzaren hamargarren urteurrenean. 

* **2007** *Ester Formosa canta Jordi Guardans. Sola com el poeta.*  (K Kultur Industria, 2007). Ester Formosa Jordi Guardansen poemen ahotsa da, Maurici Villavecchiaren moldaketa eta zuzendaritzarekin, 2007ko otsailaren 18an Bartzelonako Barnasants 2007 jaialdian eta 2007ko martxoaren 21ean Kataluniako Antzoki Nazionaleko eszenatokian estreinatu zen diskoa. 2008ko otsailaren 6tik 10era, berriz, disko hau aurkeztuko du Bartzelonako *Sala Beckett* aretoan, Joel Joan aktorearen zuzendaritzapean. 

* **2009** *Formosa per Formosa. Ester canta Feliu.'' (Barnasants-Satélite K). Primer disc en directe de l'artista enregistrat al Festival Barnasants 2009 en concert a la Sala Luz de Gas de Barcelona.

* **2012** *Ester Formosa Quartet.* *Thank you Satan* (Quadrant Records). Léo Ferréren abestien eta Joan Casas i Fuster idazlearen abesti argitaragabeen 14 moldaketa katalanez, Maurici Villavecchia, Horacio Fumero eta Matthew Simonen musikarekin, *Ester Formosa Quartet-* eko abeslariarekin batera kideak.

* **2018** *Cancionero*, Abeslaria momentu honetan bizi den Sardiniatik, Elva Lutza talde sardiarrarekin batera egindako lan hau argitaratzen du, 15 abestiz sardinieraz, katalanez eta gaztelaniaz..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak