Masako Katsura

**Masako Katsura** (桂 マサ子*Katsura Masako*, Tokio, Japonia, 1913ko martxoaren 7a - 1995eko abenduaren 20a), «**Katsy**» ezizenaz ezaguna, eta batzuetan «**Billarreko Lehen Dama**» ere deitua, billar frantseseko edo karanboleko jokalari japoniarra izan zen, 1950eko hamarkadan aktiboena izan zena. Billar profesionaleko gizonak nagusi ziren munduan lehiatu eta onenen artean kokatu zen lehen emakumea izan zen. Lehenengo bere koinatuaren jokoa ikasi zuen eta gero Kinrey Matsuyama japoniar txapeldunaren babespean, Japoniako emakume jokalari profesional bakarra bihurtu zen. Bere herrialdean lehian zebilela, hirutan lortu zuen bigarren postua hiru aldeko billar txapelketa nazionalean. Erakustaldian errail zuzeneko jokoan 10000 puntu pilatzeagatik nabarmendu zen.

Estatu Batuetako armadako ofizial batekin ezkondu zen 1950ean, ondoren Katsura senarraren herrialdera joan zen berarekin, 1951n. Bertan, Estatu Batuek babestutako Munduko Hiru Banden Txapelketan parte hartzera gonbidatu zuten. 1952an, azkenik, zazpigarren postua lortu zuen lehia horretan. Katsura munduko billar-txapelketa batean sartu zuten lehen emakumea izan zen. Bere ospea ezagututa, erakustaldi bira bat egin zuen Estatu Batuetan Welker Cochran zortzi aldiz munduko txapeldun izan zenarekin, eta geroago Willie Hoppe 51 aldiz munduko txapeldun izan zenarekin. 1953an eta 1954an, berriz ere hiru bandako munduko koroa lortzeko lehiatu zen, bosgarren eta laugarren postua lortuz.

Hurrengo urteetan ezer gutxi jakin zen Katsuraz. 1958an 30 agerraldi egin zituen erakustaldietan, eta hurrengo urtean astebeteko erakustaldi batean parte hartu zuen Harold Worstekin, baina ez zuen txapelketa profesional bakar batean ere parte hartu. 1959an, American Broadcasting Company konpainiako bi agerraldi arrakastatsuak egin zituen telebistan *You Asked for It* telesailean, eta beste bat CBS katean, ''What's My Line* telebistan. Katsura 1961ean itzuli zen lehiaketara, hiru bandatako munduko titulua lortzeko desafio partida bat jokatuz Worsten aurka, orduan munduko txapeldun zena, eta berak garaitu zuen. Katsura kiroletik desagertu zen ordutik aurrera, 1976an bat-bateko agerpen labur bat besterik ez zuen egin. 1990ean itzuli zen Japoniara eta 1995ean hil zen.

## Bizitza eta karrera 
### Lehen urteak 
Gutxi dakigu Katsuraren haurtzaroari buruz Japonian. Katsurak hiru ahizpa eta neba bat izan zituen. Aita Katsurak 12 urte zituenean hil zen eta bere ahizpa zaharrenarekin eta billar-gela baten jabea zen Tomio Kobashi seb+narrarekin joan zen bizitzarea. 13 urterekin, bere koinatuaren billar-gelan pasatzen zuen denbora, eta 14 urterekin billar-laguntzaile aritzen zen. Kobashi jokalari ona zen eta karanbolazko bilar joko batzuen oinarriak erakutsi zizkion Katsurari. Katsurak ere bazuen billar-mahai bat etxean, bere familiak erosia, berak kirol horretan interes handia erakutsi ondoren. Katsura arduraz aritu zen, eta japoniar gizonen aurka lehiatzen hasi zen eta irabazi ere egin zien. 15 urterekin, Katsurak Japoniako errail zuzeneko emakumeen txapelketa irabazi zuen. *«Gero profesional egin nintzen eta ahizpa batekin bidaiatzen hasi nintzen Japonia, Txina eta Formosa osoan zehar*», esan zuen Katsurak 1959ko elkarrizketa batean. Katsuraren, Noriko eta Tadako ahizpa txikiek ere irabazi zuten beste urte batzuetan emakumezkoen riel zuzeneko jokoaren txapelketa.

1937an, Katsurak Kinrey Matsuyama ezagutu zuen, Japoniako hiru bandako txapelketa nazionala behin baino gehiagotan irabazi zuena. Matsuyama ere Ameriketako Estatu Batuetako txapeldun nazionala izan zen 1934an, txapeldunordea beste hiru aldiz, eta lau bigarren postu izan zituen munduko lehian Bigarren Mundu Gerra baino lehen 18.2 balkline mailan. Matsuyama txundituta geratu zen Katsurarekin eta bere goi mailako jokoa erakusten hasi zitzaion. 1947rako, Katsura billar izarra zen, aspalditik Japonian kokatua, herrialdeko emakume jokalari profesional bakarra.

### Ezkontza eta tituluak Japonian 
1947an, Katsura Vernon Greenleaf soldadu estatubatuarraren arreta erakarri zuen, Estatu Batuetako Armadako Intendenteen Kidegoko sarjentu nagusia. 22 urtez egon zena zerbitzu armatuetan. Katsura eta Greenleafek lehen aldiz elkar ezagutu zuten Tokioko zerbitzu-klub batean, non Masako Katsurak billar-erakustaldiak ematen zituen. Greenleaf Katsuraren lezioak hartzen hasi zen eta berehala maitemindu zen berarekin. 1950eko azaroaren 30ean ezkondu ziren, eta ez zuten inoiz seme-alabarik izan.

Ezkondu zenean, Katsurak bi bigarren postu zituen Japoniako hiru bandako txapelketa nazionalean; horietako bat ezkondu aurreko urtean. Bigarren postua lortu zuen hirugarren aldiz ezkondu zen urtean. Garai hartan, balentria handia lortu zuen, 10.000 puntu jarraian saskiratzea banda zuzenean erakustaldi batean, mahai inguruan 27 aldiz, gutxi gorabehera 4 ordu eta erditan. 10.000 puntutan gelditu zen, erreferentzia-zenbaki biribila zelako soilik. Urte batzuk geroago, esan zuen bere boladarik onena hiru bandatako billarrean (sarrera bakar batean jarraian sartutako puntu kopurua) 19 izan zela.

### Emigrazioa Estatu Batuetara 
1951n, Greenleaf Ameriketako Estatu Batuetako postu batera transferitu zuten Tokioko Haneda Aire Basetik. Bera eta Katsura, ingelesez gutxi hitz egiten zuena, Estatu Batuetara abiatu ziren USS Breckinridgen, eta San Frantziskon lehorreratu ziren 1951ko abenduaren amaieran, 1952ko hiru bandako munduko billar txapelketa martxoaren 6an hasteko programatuta egon baino hilabete batzuk lehenago. Katsura baldintzapean gonbidatua izan zen munduko txapelketan jokatzera, Cochranek, bere billar-aretoan txapelketa zegoela, Matsuyamak bere bikaintasunaren berri izan ondoren. Cochran 8 aldiz izan zen munduko txapeldun, 1933an, 1935ean, 1937an, 1938an, 1944an eta 1945ean hiru bandako billarrean munduko koroa irabazi zuen, eta 18,2 balkline 1927an eta 1934an. Cochranek bere semea bidali zuen, WR (Dick) Cochran, Japoniako itsas ofiziala, ikertzera eta txosten sutsu bat jaso zuen , honakoa zioena (ziurrenik Cochranen atsekaberako): "*Neska hau zu baino hobea da!".*  Erabakia Billiard Congress of Americaren esku egon bazen ere txapelketaren babesle gisa, Cochrani gonbidatzeko aukera eman zioten.

## 1952ko Hiru Bandako Munduko Billar Txapelketa 
### Munduko titulu bat lortzeko lehian aritu den lehen emakumea 
1952ko Hiru Kuxinen Munduko Billar Txapelketan parte hartu zuen Katsurak, emakume bat billarreko munduko titulu bat lortzeko lehiatzen zen lehen aldian. Hamar urte besterik ez ziren Ruth McGinness gizonezkoen billar-txapelketa profesionalean (1942ko New Yorkeko Estatuko Txapelketan) jokatzeko gonbidatutako lehen emakumea bihurtu zenetik. Txapelduna Willie Hoppe zen, 64 urtekoa eta nazioartean ezaguna. Urte horretan bertan erretiratu zen, 1906 eta 1952 artean bere izenean zeuden munduko 51 titulurekin, karanbolazko hiru billarretan. Txapelketaren aurretik, espekulazioa zegoen: Hoppek 50 puntuko formatuko lasterketan Katsurarekin topo egiten zuenean, berak garaitu egingo zuen eta Katsurak oraindik gutxienez 40 behar zituen. Jokatzen ikusi ondoren, Hoppek esan zuen: "*Kolpe ona du eta bi eskuekin jo dezake. Berarekin jolasteko gogo handia dut»*. Ikusleak liluratuta geratu ziren jokalari baten berritasunarekin. *Life* aldizkariak jakinarazi zuenez, *«Pepino batetik tako bat bereizten ez zuten San Frantziskoko biztanleak pilatu egin ziren hura ikusteko... Katy [sic]... ikuskizuna galdu zuten»*.

### Txapelketako parte-hartzaileen zerrenda 
*Denak denen aurka* formatuko txapelketan jokatzeko programatutako 10 txapeldunak hauexek izan ziren: Katsura, bere aholkularia Matsuyama, Willie Hoppe txapeldun defendatzaile eta faboritoa, Joe Chamaco mexikar txapelduna, Chicagoko Herb Hardt, New Yorkeko Art Rubin, Los Angeleseko Joe Procita, San Franciscoko Ray Kilgore, Jay Bozeman Vallejorena eta Irving Crane Binghamtonekoa. Gonbidatuen arteko txapelketa Cochraneko 924 Klubean egingo zen, guztira 45 jokorekin (jokalari bakoitzak behin jokatu behar zuen elkarren artean) 1952ko martxoaren 22an amaitzen den txapelketako 17 egunetan. Txapelketak «*Bigarren Mundu Gerra baino lehenagotik billar-zelairik onena»'' zuela jakinarazi zuten. Lehenengo postuak $ 2,000 (gaur $ 18,400) saria irabazi zuen, gehi milaka erakustaldi ordainsaritan. Beste zortzi tokiekin jarraituz, $ 1,000, $ 700, $ 500, $ 350, $ 300, $ 250 eta $ 250 sariak lortu ziren hurrenez hurren.

Martxoaren 14an, Katsurak Hopperi aurre egin zion, 36 sarreratan 50-31 galduz. Hoppe ikusleen faborito handia bazen ere, 500 ikusletik gorako jendetza argi eta garbi ari zen une oro Katsura babesten. Hurrengo egunean, Matsuyama bere aholkulariari aurre egin zion, Hoppe garaitzeko aukerarik onena zuela uste baitzuen. Matsuyamak bere babestua gainditu zuen 50 eta 48 arteko itxialdiarekin 52 sarreratan. 21. sarreran, Matsuyamak 29-21eko abantaila zuen. Katsurak kontraerasoa jo zuen, 33. minutuan markagailua 43-42ra zegoen bere alde, baina Matsuyamak hiruko bat sartu zuen 46. minutuan, eta Katsurak ezin izan zuen aldea itxi. Mentoreek eta babestuek seiko lasterketa altuak egin zituzten partiduan.

[alt=Chart recording standings of matches; there are ten slots on the left side and ten slots going down forming a 100 cell grid between them, with each side having the names written in for each of the tournament entrants; the box where any two names meet shows the score of their match and the number of innings it took; outside the grid each player's totals are listed for the categories: "won", "lost", "high run" and "best game."|thumb|350x350px|1952ko World Three-Cushion txapelketarako azken sailkapena erregistratzen duen taula. Formak txapelketan erabilitako eskuz idatzitako taula originalaren antza du. Lauki bakoitzeko hiru zenbakiak honela irakurtzen dira: goiko zenbakia jokalariak idatzitako puntuak dira; behean, eskuinean, sarrera kopurua dago; beheko ezkerreko aldean, jokalariaren lasterketa altua dago.

Lehiaketaren ondoren, Jay Bozemanek zera adierazi zuen: «*Zaila egiten zitzaigun sinestea emakume batek munduko billarreko txapelketarik onenean parte har zezakeela eta maila berean manten zitekeela. Katsura andereñoa munduko txapelketa batean aurrez aurre egon naizen jokalari onenetako bat da*». Welker Cochranek, berriz, bost aldiz billarreko munduko koroaren titularra, honakoa iragarri zuen: «*beste bizpahiru urtez AEBko lehia eta bera izango da munduko txapelduna... Masakok eremu berria ireki du emakumearentzat. Haien presentziak erakargarri egin du jokoa emakumeentzat, lehen aldiz. Gizon baten indarra du eta kolpe bikaina. Bola zuriarekin egiten dituen maniobrak zoragarriak dira. Esperientzia pixka bat gehiago behar du eta ezinezkoa izango da*». Tex Zimmerman billar txapeldunak (Cochranen bazkidea 924 klubean) eta Danny McGoorty «iruzurgile» ezagunak parte hartu zuten biraren antolaketan. Prestaketetan, Katsuraren exotismoarekin eta bere erakargarritasun fisikoarekin jolastu zuten. Tex Zimmermanen emazteak kimono estu bat josi zion, alboko ebagi batekin, eta Katsurak takoi altuekin erabili zuen erakustaldietan. Katsura emakume txikia zen, 40 eta 43 kilo artekoa, eta 1,52 metro neurtzen zuen, ia billar-tako estandar baten altuera. Geroago, McGoortyk gogoeta egin zuen: «*Masako polita zen! hogeita hemeretzi urte zituen, baina hogeita bederatzi urte zirudien. Mahai gainera salto egiten zuen bere takoi altuekin, fanatikoei irribarre eginez eta denek maite zuten*». 

Tourrean aurrez erreserbatutako erakustaldi kopuru batek sufritu egin zuen ikusle faltagatik. Cochran oso nahigabetuta zegoen horregatik. NEAko kirol editoreak, Harry Graysonek, billarra gainbehera orokorrean zegoela adierazi zuen, eta Cochranek «*txapelketa eta erakustaldiko billarraren gainbehera fabrikatzaileek depresioan zehar izarrak nominatik kendu zituztelako gertatu zela*» adierazi zuen. 1945ean Cochran eta Hoppen egin zuten erakustaldi-bira batean, 13 hiritako sarrerak agortu ziren. Distirarik gabeko erakustaldi batzuk egin arren, [Kalifornia|Kaliforniara itzuli zenean, Katsurak erakustaldi partidak jokatzen jarraitu zuen billarreko jokalari handiekin. Katsura eta Kilgorek astebeteko erakusketa antolatu zuten San Frantziskon 1953ko urtarrilean, eta behin eta berriz egin zuten atzera eta aurrera. Urtarrilaren 12an, Katsurak Kilgoreri irabazi zion bere lehen partidan zazpi eta hamarreko serieekin, baina bere aurrean galdu zuen bigarrenean. Biek une horretan sartutako puntuak 349 izan ziren Katsurarentzat eta 379 Kilgorerentzat.

Katsurak beste erakustaldi batzuk hasi zituen Cochranekin bere klubean 1953ko otsailean  eta, 1953ko munduko txapelketarako prestatuz, martxoaren 26an hasiko zena, bira nazional bat egin zuen Willie Hopperekin 1953ko otsailaren amaieran. Estatu Batuetako ipar-ekialdetik egindako 30 eguneko birak Chicago, Boston eta beste hainbat leku barne hartu zituen. Bere senarrak lagundu zion bira egiten. Chicagon jokatu zuen zenbait egunetako erakustaldian, Katsurak Hopperen aurkako lau partidetatik bakarra irabazi zuela jakinarazi zen, askotan inoizko jokalaririk onentzat jotzen denaren aurrean.

## 1961etik aurrera 
Gutxi jakin zen Katsurari buruz urte askoan, 1961eko munduko txapelketaren ondoren. McGoortyk bere erretiroa deitoratu zuen, billar-zirkuluetan entzun zituen zenbait teoria baieztatuz, hala nola bere senarrak —1967ko ekainean hil zen— hainbat arrazoirengatik jolastea galarazi ziola. 1976an, Katsurak bat-bateko agerpena egin zuen San Frantziskoko Billiards Palacean. Bertan zegoen norbaiten takoa hartu zuen maileguan, eta 100 puntu korrika egin zituen lerro zuzenean, arazorik gabe. Robert Byrne billar eta pool egileak idatzi zuen Katsurak emanaldia amaitu ondoren "*hutsik egin gabe, irribarre egin eta txalo egiten zuen publikoari erreberentzia egin ziola, fokuetatik urrunduz eta AEBko billarreko eszenatokitik betiko desagertuz*". Katsura 1990ean edo inguruan itzuli zen Japoniara, bere ahizparekin, Norikorekin, bizitzera. Katsura 1995ean hil zen.

## Aintzatespenak 
* 2002ko irailean, Katsuraren oroimenezko txapelketa bat egin zen Japonian, "*Katsura Memorial: The First Ladies Three Cushion Grandprix"* izenarekin ezaguna, eta SKY PerfecTV! katean eman zen.''''
* 2021eko martxoaren 7an, Katsura Googleren Doodle batean agertu zen bilaketa-motorraren hasierako orrian, Emakumearen Nazioarteko Egunaren ospakizunaren parte gisa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak