open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Concerto grosso

[thumb|[Arcangelo Corelli, *concerto grosso* izena erabili zuen lehen konposatzailea.]]
**Concerto grossoa** (pluralean *concerti grossi* eta, italieraz, *kontzertu handia* esan nahi duena), musika barrokoko forma ezagun bat izan zen, musika talde batek erabilia, eta lau eta sei mugimendu artean zituena, mugimendu hauetan, musika gaia, bakarlari talde txiki bat (kontzertinoa eta orkestra oso (ripieno) baten artean pasatzen zelarik. Konposatzaile frantziarrek, aldiz, nahiago zuten orkestra osoari, haizezko musika tresnen hirukote batek aurre egitea, sinfonia klasikoko hirugarren mugimenduan jarraituko zuena (hasieran minuetoa eta, erromantizismo garaian, scherzoan).

Forma hau, ziuraski, 1680an garatuko zuen Alessandro Stradellak, nork, dirudienez, kontzertinoa eta ripienoa forma bereizgarri honetan konbinatzen diren lehen musika lana idatzi zuen, "concerto grosso" izenik erabili ez zuen arren. "Concerto grosso" deiturikoaren lehen konposatzaile nagusia, Alessandroren laguna zen Arcangelo Corelli izan zen. Corelli hil ondoren, berak idatzitako hamabi lanen bilduma bat argitaratu zen (ustez, banan-banan aukeratuak lan handiago batetik), eta laster hedatu zen Europan zehar. Francesco Geminiani eta Giuseppe Torelli bezalako konposatzaileek, *concertiak* Corelliren estiloan idatzi zituzten, nork Antonio Vivaldirenetan ere eragin handia izan zuen. Concerto grossoak izaten ohi dituen mugimendu kopurua, hirukoa da, jada aipaturiko Vivaldiren formula gogokoaren arabera: azkarra-motela-azkarra.

Corelliren garaian, *concerto grosso*aren bi forma ezberdin bereizten ziren (*concerto da chiesa* edo elizako kontzertua, eta *concerto de camera* edo ganberako kontzertua). Lehena, formalagoa zen, eta, oro har, largo edo adagio (motelak) eta allegro (azkarrak) mugimenduen artean tartekatzen zen, azkenak, suite baten izaera antzekoagoa zuen bitartean, preludio batek sartua delarik eta garai hartan ospetsuak ziren dantzen zenbait forma gehituz. Bereizte horiek, beranduago lausotu ziren.

Corelliren kontzertinoak, bi biolin eta txelo batetaz osatuak zeuden, harizko musika tresnek osatutako orkestra bat ripieno bezala arituz, biak, baxu etengabe batekin lagunduta. Uste denez, azken hau, organoak egiten zuen Corelliren garaian, bereziki, concerto da chiesa edo elizako kontzertu baten kasuan, baina, egungo grabaketetan, nagusiki esklusiboak dira klabizenbaloan egindakoak.

## Eraginak 
*Concerti grossi*ak idatzi zituzten beste konposatzaile garrantzitsu batzuen artean, Georg Friedrich Händel dago, ripienoa handitu zuena haizezko musika tresnak sartu ahal izateko. Johann Sebastian Bachen Brandeburgoko Kontzertuetako zenbaitek, gutxi gora-behera, *concerto grosso*aren forma jarraitzen dute, bereziki bigarren kontzertuak, txirula, oboe, tronpeta eta biolin bakarlari batek osatutako kontzertinoa duena.

*Concerto grosso* forma, modu mugatuan, barrokoak eragindako XX. mendeko konposatzaileek ere erabili dute, horien artean Ernest Bloch, Bohuslav Martinu, Alfred Schnittke eta Philip Glass. Big Bandek, batzuetan, egiturari dagokionez, "concerto grossoa" gogorarazten duten formak erabiltzen dituzte.

## Kanpo estekak
Alejandro Mallona

**Alejandro Mallona Iza** (1878ko otsailaren 2, Mundaka, Bizkaia - 1937ko irailaren 5, Derio, Bizkaia) EAJko politikaria zen, ideologiaz eskuindarra, katolikoa eta abertzalea. Mundakako alkatea izan zen.

1933ko irailean Alejandro Mallona eta berarekin zegoen Juan Maria Salaberri gaztea tiroz zauritu zituzten autobus batetik egindako erasoan.

1936an Espainiako Gerra Zibila piztu zen eta kolpe militarra eman zuten hainbat faxista bilbotarren bizitzak salbatu zituen, horien artean Ybarra familiako bi kide. Gerra garaian, Alejandrok Euzkadiko Errepublika federatua sortzeko ahaleginetan parte hartu zuen. 1937an faxistek atxilotu eta irailaren 5ean fusilatu zuten Derioko hilerrian.

Edorta Jimenez idazle mundakarrak Alejandro Mallonaren fusilamentuaren inguruko *Kilkerren hotsak* nobela idatzi zuen, fikzioa eta benetako gertakizunak eta pertsonaiak tartekatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Kilkerren hotsak*

## Kanpo estekak
Zuberoa/Askatasunaren semeei

**"Zuberoa/Askatasunaren semeei"** Benito Lertxundik (BL) argitaratutako disko bikoitza da.

*"Oi Zuberoa"* eta *"Bizkaia Maite"* abesti ezagunak barne hartzen ditu lan honek.

## Abestiak 
### Zuberoa 
# *Aire delizius huntan* (Herrikoia)
# *Zuberoa I* (Errepollenekue - BL)
# *Zuberoa II* (J.A. Urbeltz - BL)
# *Zuberoako bralia* (Herrikoia)
# *Prima eijerra* (Herrikoia)
# *Pastoraleko martxa* (Herrikoia)
# *Oi Zuberoa* (J.A. Irigarai - BL)
# *Orhiko txoria* (Herrikoia) -aurreko CD edizioan ez dago-
# *Mündian malerusik* (Etxahun Barkoxe)
# *Goizian argi hastian* (Etxahun-Iruri)
# *Kadrille* (Herrikoia)

### Askatasunaren semeei 
# *Aiezkoako mendietan* (J.A. Irigarai - BL - Herrikoia)
# *Orbaizetako arma olaren kantua* (BL)
# *Otartxo utsa* (Lizardi - Bretainiako herrikoia)
# *Bizkaia maite* (J.A. Irigarai - BL)
# *Zortearen kolpeak* (J.A. Irigarai - BL)
# *Amodiozko poema* (Errepollenekue - BL)
# *Balearen bertsoak* (Herrikoia)
# *Askatasunaren semeei* (BL)

## Kanpo estekak 
* Diskoaren aipamena
Arcangelo Corelli

**Arcangelo Corelli** (Fusignano, gaurko Ravenako probintzia eta Emilia-Romagna eskualdea, 1653ko otsailaren 17a-Erroma, 1713ko urtarrilaren 8a), biolin-jotzaile eta barroko garaiko musika-konposatzaile italiarra izan zen.

## Biografia 
Fusignanoko familiarik garrantzitsuenaren semea eta Alexandro VIII.a aita santuaren iloba zen. Haurtzarotik, biolina jotzen ikasi zuen bere jaioterrian eta beste hiri batzuetan. Erroman, berebiziko ospea lortu zuen biolin-jotzaile gisan, konposaketa teknika Kristina Suediakoaren babespean hobetzen zuen bitartean.

1682an, San Luigi dei Francesiko kaperako orkestrako lehen biolin-jotzaile bihurtu zen. 1710ean, Congregazione dei Virtuosi de Santa Cecilian sartu zen, Arcomelo Erimanteo ezizena hartu zuen urte berean. 1700erako, Corelli, jada, Palazzo della Cancilleriako lehen biolin-jotzailea eta kontzertu zuzendaria zen. Hain ospe handia zuen, non 1706an, Arcadiako Akademian sartu zen: garai hartan ohore handia zen. Bertan, Domenico Scarlatti ezagutu zuen eta handik bi urtera, Georg Friedrich Händel. 1713ko urtarrilaren 8an hil zen Erroman. Santa Maria della Rotonda elizako panteoian lurperatu zuten.

Sonata aurreklasikoaren aitzindari handienetakotzat hartzen da eta concerto grossoaren ordezkari nagusitzat. Haren  musikak eragin handia izan zuen Alemaniako konposatzaileen artean, bereziki Johann Sebastian Bach eta Händelengan. Joseph Haydnen lanen ondoren, Corelliren lanak haren garaiko argitaratuen eta berrargitaratuenak izan ziren.

## Lanak 
Haren ganbera musikako lanen artean, honako hauek daude:

* 10 sonata hirukotean, bi biolin eta biolontxelo batentzako, opus 1 (1681)
* 18 sonata hirukotean, bi biolin, biola bat eta biolontxelo edo klabikordioarentzako, opus 2 (1685)
* 12 sonata hirukotean, bi biolin eta txirula batentzat, opus 3 (1689)
* 25 sonata hirukotean, bi biolin, biola eta klabizenbaloarentzat, opus 4 (1694)
* 12 sonata biolin, biolontxelo eta klabizenbaloarentzako, opus 5 (1700)-(12.a, *La Folia* izenekoa)
* 11 bariazio, *La Folia*z.

## Kanpo loturak
Xafla nuklear

**Xafla nuklearra** zelula eukariotoen nukleoaren barnean dagoen firu ertain eta zelula mintzeko proteinez osatutako xafla dentsoa da. A, B eta C xaflak ditu nukleoplasmaren periferian kokatuta.

Gaineztadura nuklearrari egonkortasun mekanikoa emateaz gain, prozesu zelular garrantzitsuak erregulatzeaz arduratzen da, hala nola, ADNaren erreplikazioa eta zatiketa zelularra. Kromatinaren antolamenduan ere parte hartzen du.

## Egitura 
Xafla nuklearrak bi osagai ditu: alde batetik xaflak eta bestetik xaflei lotuta dauden zelula mintzeko proteinak. Firu ertainek A, B eta C motako xaflak osatzen ditute. Hiru xafla hauek hiru gene desberdinez kodifikatuta daude, A eta C xaflak gene batek kodifikatzen dituen bitartean, B xafla bi gene desberdinek kodifikatzen dute.

Xaflen fosforilazioak xafla nuklearraren desantolamendua eragiten du, gaineztadura nuklearra apurtuz zatiketa zelularra emateko. Zatiketa gertatu ondoren, gaineztadura eta xafla nuklearra berriro antolatuko dira ADNaren inguruan, zelularen hazkuntzarako beharrrezkoa baita.

## Funtzioak 
Nukleoarentzat euskarri mekanikoa izateaz gain, beste funtzio garrantzitsu batzuk ere baditu xafla nuklearrak: kromatinaren antolamendua erregulatu, ADNaren erreplikazioa, desberdintzapen zelularra eta apoptosia besteak beste.

## Laminopatiak 
Xafla nuklearrak kodifikatzen dituzten geneen akatsek zenbait gaixotasun sor ditzakete:
* Emery-Dreifuss gihar distrofia.
* Progeria (zahartze goiztiarra)
* Dermopatia murriztailea
  

## Kanpo estekak
Jean Garaialde

**Jean Garaialde** (Ziburu, 1934ko urriaren 2a - ) euskal golflari ohia da.

## Biografia 
Ziburun jaioa, 1952an golflari profesional bihurtu zen. 1969an, 1948an Firmin Cavalok lortu eta gero lehendabiziko frantziar herritarra izan zen bertako Open irabazteko. Europako beste Open lortu zituen garai hartan: Alemaniakoa 1969 eta 1970ean edo Espainiakoa 1969an hain zuzen ere.

Garaialdek 12 Frantziako PGA Txapelketa lortu zituen 1960 eta 1982 arte (zazpi segidan 1962tik aurrera), 17 Frantziarren Open 1957 eta 1987 artean eta 12 Frantziako Pro Txapelketa 1968 eta 1985 artean.

Garaialdek 25 aldiz ordezkatu zuen Frantzia Munduko Kopan. Nahiz eta 1982an erretiratu, Frantzian zenbait PGA Tour Europarra, Challenge eta Seniors Tour Europar Txapelketen sarietan parte hartu zuen. 1992an Suitzan Turespaña-Leman Nazioarteko Senior Saria irabazi eta Britainiar Senior Open Txapelketan 11.a izan zen.

## Garaipenak (profesionala) 
* 1951: Donibane Lohizuneko Omnium
* 1952: Biarritzeko Omnium
* 1953: Valescureko Omnium, Monte-Carloko Omnium
* 1957: Frantziarren Open
* 1958: Frantziarren Open
* 1960: Frantziako PGA Txapelketa
* 1962: Frantziako PGA Txapelketa, Frantziarren Open
* 1963: Frantziako PGA Txapelketa, Frantziarren Open
* 1964: Frantziako PGA Txapelketa, Frantziarren Open
* 1965: Frantziako PGA Txapelketa, Frantziarren Open, Eviango Nazioarteko Omnium
* 1966: Frantziako PGA Txapelketa, Frantziarren Open
* 1967: Frantziako PGA Txapelketa, Frantziarren Open
* 1968: Frantziako PGA Txapelketa, Frantziako Pro Txapelketa
* 1969: Frantziako Open, Espainiako Open, Alemania Open, Marokoko Open, Frantziarren Open, Frantziako Pro Txapelketa
* 1970: Alemaniako Open, Volvo Open (Suedia), Frantziako PGA Txapelketa, Frantziarren Open, Frantziako Pro Txapelketa
* 1971: Frantziako PGA Txapelketa, Frantziarren Open, Frantziako Pro Txapelketa
* 1972: Frantziarren Open, Frantziako Pro Txapelketa
* 1973: Frantziarren Open
* 1974: Frantziarren Open, Frantziako Pro Txapelketa
* 1975: Frantziarren Open, Frantziako Pro Txapelketa
* 1976: Frantziarren Open, Frantziako Pro Txapelketa, Inter Maritime
* 1977: Frantziako Pro Txapelketa
* 1978: Challenge Novotel, Inter Maritime
* 1979: Frantziako PGA Txapelketa
* 1980: Frantziako Pro Txapelketa, Frantziako Match Play Txapelketa, Challenge Novotel, Inter Maritime
* 1981: GSL Texas Institute Saria
* 1982: Frantziako PGA Txapelketa, Frantziako Pro Txapelketa, Rover Grand Prix, Cannes-Mouginseko Open
* 1985: Frantziako Pro Txapelketa
* 1987: Frantziarren Open, Boli Kostako Open
* 1992: Turespaña-Leman Nazioarteko Senior Saria

## *4 majors* txapelketetako emaitzak 
DNP = Ez zuen jokatu
CUT = ez zuen mozketa gainditu
"T" = beste batekin batera
Horia *top ten*en lortutako postua adierazten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatistikak PGA European Tourraren webgunean
8. Sinfonia (Dvořák)

**8. Sinfonia** sol nagusian opus 88, Antonín Dvořák konposatzaile txekiarrak idatzitako azkenaurreko sinfonia izan zen. 1889an idatzi zuen.

Konposatzaileak, 1880 erdialdean, Vysokan, Pragatik 150 kilometrora zegoen herri batean, etxe apal bat erosi zuen. Bertan igarotzen zituen udak, usozaintzari emana, bere zaletasun handietako bat zena, baita musika konposaketari ere. Han, 1889ko udan, sinfonia hau idatzi zuen, lau mugimenduz osatua dagoena.

# Allegro con brio
#: lehen mugimendu hau, adierazpen boteretsu eta distiratsu bat da, perkusioaren erabilera liberalagatik bereizten dena.
# Adagio
#: Adagio bezala adierazia dagoen arren, bigarren mugimendu hau, benetan, abiadura azkarrago batean garatzen da. Oso tipikoa den biolin bakarlari baten musikarekin hasten da eta giro bakarti baina gozagarrian amaitzen da.
# Allegretto grazioso-molto vivace
#: hirugarren mugimendu honen zatirik handiena, 3/4 konpasean garatzen den dantza grazioso bat da. Azkenean, 4/4ko konpasera aldatzen eta modu oso bizian amaitzen da, bigarren mugimenduaren antzera.
# Allegro, ma non troppo
#: laugarren eta azken mugimendu hau da zurrunbilotsuena eta nahaspilatsuena. Fanfarria batekin hasten da, ondoren, biolontxeloek hasten duten melodia eder batera eboluzionatzen du. Tentsioak gorantz egiten du, eta, azkenik, gutxi gora-behera bi minutuan, baretu egiten da, hasierako gaia jotzen duten musika tresna zaparrada batek, hiltzen ari den elefante baten antzerako soinua duen tronparen txioari lekua uzten diotenean. Hortik aurrera, mugimenduak, ezin eutsirik, garapenaren sekzio eta birkapitulazio baterantz aurrera egiten du, zenbait aldiz nagusitik txikira modulatuz eta tronparen beste bi txio sartuz. Laugarren mugimendu hau, koda kromatiko batekin amaitzen da, non metalezko haizezko musika tresnak eta perkusiozkoak, besteen gainetik nabarmentzen diren.

Sinfonia hau, sarri sartzen da egitarauetan, ez ordea Dvořáken 9. Sinfonia bezain beste, zazpigarrenaren antzeko estatusa duen arren, bi sinfonia hauen artean dauden ezberdintasunak gora-behera. Zazpigarren sinfonia ekaitztsua eta erromantikoa den bitartean, zortzigarrena, xamurra eta Dvořákek hainbeste maite izan zuen bohemiar musika tradizionalean inspiratua da.

Pragan estreinatu zen 1890eko otsailak 2an, konposatzailea bera zuzendaria zelarik, eta Londresen jo zen berriz urte bete beranduago, Cambridgeko unibertsitatetik Honoris Causa doktorea bezala izendatua izanagatik Ingalaterrara egin beharreko bidaia bat probestuz.

## Kanpo estekak
Kayanza probintzia

**Kayanza** Burundiko 17 probintzietako bat da. Bere hiruburua Kayanza da. 1.233,24 km²ko azalera du eta 2007ko estimazioen arabera 357.000 biztanle inguru ditu.

### Udalerriak 
Probintzia 9 udalerritan banatzen da:

* Butaganzwa Udalerria
* Gahombo Udalerria
* Gatara Udalerria
* Kabarore Udalerria
* Kayanza Udalerria
* Matongo Udalerria
* Muhanga Udalerria
* Muruta Udalerria
* Rango Udalerria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kirundo probintzia

**Kirundo** Burundiko 17 probintzietako bat da, herrialdearen iparraldean kokaturik. Bere hiruburua Kirundo da. 1.703,34 km²ko azalera du eta 2007ko estimazioen arabera 628.000 biztanle inguru ditu.

### Udalerriak 
Probintzia 7 udalerritan banatzen da:

* Bugabira Udalerria
* Busoni Udalerria
* Bwambarangwe Udalerria
* Gitobe Udalerria
* Kirundo Udalerria
* Ntega Udalerria
* Vumbi Udalerria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makamba probintzia

**Makamba** Burundiko 17 probintzietako bat da, herrialdeko hegoaldean kokaturik. Bere hiruburua Makamba da. 1.959,60 km²ko azalera du eta 2007ko estimazioen arabera 549.000 biztanle inguru ditu.

### Udalerriak 
Probintzia 6 udalerritan banatzen da:

* Kayogoro Udalerria
* Kibago Udalerria
* Mabanda Udalerria
* Makamba Udalerria
* Nyanza-Lac Udalerria
* Vugizo Udalerria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Itsasargiko golfa

**Itsasargiko golfa** Biarritz eta Angelu artean dagoen golf zelaia da.

## Historia 
thumb|eskuinera|Itsasargiko golfa
1888ko martxoaren 13an zabaldu zuten Friederike Hanoverkoa amabitxia izanik. *Biarritz Golf Club* Ipar Euskal Herriko klub zaharrena da, Biarritzen bizi ziren *British Club*eko kide batzuek sortua. Angelutik hondartzaraino zihoan ibilbidea Tom eta Willie Dunn anaiek diseinatu zuten. Gero, 1924tik aurrera, H.S Coltek erreformatu zuen.

Alemaniarren okupazioan zelaia nahiko kaltetua izan zen, bertan kostaldea defendatzeko bunkerrak kokatu zituztelako. Gerra eta gero ez zuten antzinako zelaia guztiz berreskuratu eta egungo 18 zuloak aurreko 12 zuloetatik atera zituzten. 1960ko hamarkadan egungo ibilbidea osatu zuten, 1980ko hamarkadaren hasieran berreraikia izan zena.

## Ibilbidea 
Itsasargiko golfa egun par 69 motza da. Hiriaren garapena dela eta, egungo ibilbidea herriaren erdigunean dago bitan zatituta: egoitza eta 1 - 3 eta 10 - 18 zuloak Biarritz eta Angelu arteko mugan daude; 4 - 9 zuloak, berriz, Biarritzen, *Hotel Régina et du Golf* eta itsasargitik gertu. Ur-oztoporik ez baduen ere, 70 bunker baditu.

## Lehiaketak 
*Biarritz Cup* izeneko txapelketa klubaren lehiaketa nagusia da. Jose Maria Olazabalek 1983an txapelketa hau irabazi zuen.

1970 eta 1972 artean bertan Frantziako Open egin zuten, Barry Jaeckel estatubatuarra, Lu Liang Huan formosarra eta David Graham australiarra hurrenez hurren garaileak izanik.

1981 eta 1984 artean Open Timex lehiaketa, Tour europarraren saria zena, Biarritzen egin zuten.

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko golf zelaien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Itsasargiko golfari buruzko webgunea
Muramvya probintzia

**Muramvya** Burundiko 17 probintzietako bat da. Bere hiruburua Muramvya da. 596,52 km²ko azalera du eta 2007ko estimazioen arabera 317.000 biztanle inguru ditu.

### Udalerriak 
Probintzia 5 udalerritan banatzen da:

* Bukeye Udalerria
* Kiganda Udalerria
* Mbuye Udalerria
* Muramvya Udalerria
* Rutegama Udalerria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muyinga probintzia

**Muyinga** Burundiko 17 probintzietako bat da. Bere hiruburua Muyinga da. 1.836,26 km²ko azalera du eta 2007ko estimazioen arabera 627.000 biztanle inguru ditu.

### Udalerriak 
Probintzia 7 udalerritan banatzen da:

* Buhinyuza Udalerria
* Butihinda Udalerria
* Gashono Udalerria
* Gasorwe Udalerria
* Giteranyi Udalerria
* Muyinga Udalerria
* Mwariko Udalerria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karuzi probintzia

**Karuzi** Burundiko 17 probintzietako bat da. Bere hiruburua Karuzi da. 1.457,40 km²ko azalera du eta 2007ko estimazioen arabera 507.000 biztanle inguru ditu.

### Udalerriak 
Probintzia 7 udalerritan banatzen da:

* Bugenyuzi Udalerria
* Buhiga Udalerria
* Gihogazi Udalerria
* Gitaramuka Udalerria
* Mutumba Udalerria
* Nyabikere Udalerria
* Shombo Udalerria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burundiren banaketa administratiboa

**Burundi** 18 probintziatan banaturik dago. Hiriburuek probintziaren izen berbera dute.

thumb|400px|Burundiko probintziak
* Bubanza
* Bujumbura Mairie
* Bujumbura Rural
* Bururi
* Cankuzo
* Cibitoke
* Gitega
* Karuzi
* Kayanza
* Kirundo
* Makamba
* Muramvya
* Muyinga
* Mwaro
* Ngozi
* Rumonge
* Rutana
* Ruyigi

## Ikus, gainera 
* Burundi

## Kanpo estekak
Mwaro probintzia

**Mwaro** Burundiko 17 probintzietako bat da. Bere hiruburua Mwaro da. 839,60 km²ko azalera du eta 2007ko estimazioen arabera 287.000 biztanle inguru ditu.

### Udalerriak 
Probintzia 6 udalerritan banatzen da:

* Bisoro Udalerria
* Gisozi Udalerria
* Kayokwe Udalerria
* Ndava Udalerria
* Nyabihanga Udalerria
* Rusaka Udalerria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ngozi probintzia

**Ngozi** Burundiko 17 probintzietako bat da. Bere hiruburua Ngozi da. 1.473,86 km²ko azalera du eta 2007ko estimazioen arabera 749.000 biztanle inguru ditu.

Ngozi hitzak bedeinkapena esan nahi du.

### Udalerriak 
Probintzia 9 udalerritan banatzen da:

* Busiga Udalerria
* Gashikanwa Udalerria
* Kiremba Udalerria
* Marangara Udalerria
* Mwumba Udalerria
* Ngozi Udalerria
* Nyamurenza Udalerria
* Ruhogoro Udalerria
* TangaraUdalerria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Araval

**Araval**, sindarinez "Urrezko Erregea" esan nahi duena, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1711. urtean jaioa, Dunadan bat zen, Arthedaineko Arveleg II.a erregearen semea.

Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1813an hil ondoren, Araval izan zen bere oinordekoa, Arthedaineko hamairugarren erregea bihurtuz.

Lindon eta Rivendeleko elfoekin zuen aliantza berritu zuen, eta, hauen laguntzarekin, Angmarreko erresuma garaitzea lortu zuen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1851. urtean. Suntsitutako Kardolan Erresuma birpopulatzen saiatu zen, baina, orain, Tyrn Gorthaden bizi ziren Angmar eta Rhudaurreko izpiritu gaiztoek, han ezartzen saiatu ziren guztiak ikaratu zituzten.

Araval, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1891. urtean hil zen, bere oinordekoa, bere seme Araphant izan zelarik.

Tolkienen aurreko idatzietan, Aravalek, Aravallen edo Arvallen izena jasotzen du.

## Kanpo estekak
Rutana probintzia

**Rutana** Burundiko 17 probintzietako bat da. Bere hiruburua Rutana da. 1.959,45 km²ko azalera du eta 2007ko estimazioen arabera 306.000 biztanle inguru ditu.

### Udalerriak 
Probintzia 6 udalerritan banatzen da:

* Bukemba Udalerria
* Giharo Udalerria
* Gitanga Udalerria
* Mpinga Kayove Udalerria
* Musongati Udalerria
* Rutana Udalerria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Altabizkar/Itzaltzuko bardoari

**"Altabizkar/Itzaltzuko bardoari"** Benito Lertxundik (BL) argitaratutako disko bikoitza da.

*"Oi Ama Eskual Herri"* eta *"Nere herriko neskatxa maite"* abesti ezagunak barne hartzen ditu lan honek.

## Abestiak 
### Altabizkar 
# *Altabizkarko kantua* (Garay de Monglave - Louis Duhalde - BL - XVIII. mendeko himnoa - Pello Gereño)
# *Orreaga* (Iratzeder - BL)
# *Beotibar* (Herrikoia - BL)
# *Matalaz* (Matalaz, XVII. mendea - BL)
# *Muñagorriren bertsoak* (Muñagorri, XIX. mendea - BL)

### Itzaltzuko bardoari 
# *Orreagako gatazka* (Irigaray - Herrikoia)
# *Itzaltzuko bardoa* (BL)
# *Oi Ama Eskual Herri* (Etxahun-Iruri - Herrikoia)
# *Egunsentiko ametsetan* (BL)
# *Urrundik heldu naiz* (Urbeltz - BL)
# *Arratsalde lizuna* (BL)
# *Nere herriko neskatxa maite* (BL)
# *Panpoxa* (BL)

## Kanpo estekak 
* Diskoaren aipamena
Bujumbura Mairie probintzia

**Bujumbura Mairie** Burundiko 17 probintzietako bat da. Bujumbura hiriak, Burundiko hiriburuak osatzen du. 87 km²ko azalera du eta 1999ko datuen arabera 319.098 biztanle zituen.

Aintzina, Bujumbura Rural Probintziarekin Bujumbura Probintzia osatzen zuten, baina orain banandurik daude.

## Ikus, gainera 
* Bujumbura Rural Probintzia
* Bujumbura Probintzia

## Kanpo estekak
Bujumbura Rural probintzia

**Bujumbura Rural** Burundiko 17 probintzietako bat da. Bujumbura hiriko inguruko herriek osatzen dute. 1.089 km²ko azalera du eta 1999ko datuen arabera 436.896 biztanle zituen.

Aintzina, Bujumbura Mairie Probintziarekin Bujumbura Probintzia osatzen zuten, baina orain banandurik daude.

## Udalerriak 
Probintzia 9 udalerritan banatzen da:

* Isale Udalerria
* Mubimbi Udalerria
* Mugongomanga Udalerria
* Mukike Udalerria
* Mutimbuzi Udalerria
* Kanyosha Udalerria
* Kabezi Udalerria
* Muhuta Udalerria
* Nyabiraba Udalerria

## Erreferentzia 
## Ikus, gainera 
* Bujumbura Mairie Probintzia
* Bujumbura Probintzia

## Kanpo estekak
Progeria

[thumb|250px|Progeria duen haur bat. Eskuineko aldean goian [zelula nukleo arrunt bat ikusten da eta behean nukleo desitxuratu bat.]]
**Progeria** haurtzaroan agertzen den gaixotasun genetiko oso arraroa da. Bere ezaugarri nagusia zahartze goiztiar eta bat-batekoa da. Grezierako *geras* hitzetik dator eta zahartzaroa esan nahi du. 8 Milioi jaioberritatik batengan agertzen da eta beren bizi itxaropena 13 urte ingurukoa izaten da. Hala ere, gehienetan ez da heredagarria

Gaixotasun honen era larriena Hutchinson-Gilford sindromea da, Jonathan Hutchinson eta Hastings Gilforden omenez jarri zitzaion izen hori. Lehenak 1886an gaixotasuna deskribatu zuen eta besteak 1904an gaixotasunaren garapen eta ezaugarriei buruzko ikerketa desberdinak egin zituen.

Zientzialariak oso interesatuta daude progerian zahartze prozesu normalaren inguruko datu asko atera baitaitezke bertatik.

## Ezaugarriak 
Gaixotasunaren lehen sintoma haurraren hobekuntza eza izango da, hau da, ez du pisua hartuko eta gutxi haziko da. Gainera, esklerodermia izango du azalean. Denborak aurrera egin ahala sintomak nabarmenagoak izango dira. Hazkunde mugatua izango du, burusoiltasuna, aurpegi eta masailezur txikiak... Gaixotasun hau duten haurrak tamaina txikikoak eta hauskorrak dira, adineko pertsonak bezalaxe. Aurrerago, azala zimurtu egiten da, ateroesklerosia eta bihotzeko arazoak agertzen dira.

## Zergatiak 
Progeria geneen mutazioen ondorioz agertzen den gaixotasuna da. Geneetan dagoen zitosina beste substantzia batek ordezkatzen du : timinak, hain zuzen ere. Hori dela eta, zelula nukleoan dagoen xafla nuklearraren parte den A lamina akasdun ekoizten da. Zelula hauek egitura asaldurak dituzten nukleoak izango dituzte eta heterokromatinaren antolamendua ere ez da egokia izango.

Duela gutxi progeria sortzen duen genea aurkitu bada ere, oraindik ez du sendabiderik gaixotasunak.

## Diagnostikoa 
Gaixotasunaren diagnostikoa zeinu eta sintometan oinarrituz egiten da: azalaren aldaketei, hazkunde desegokiari eta ilearen erorketari behatzen zaie. Progeria proba genetiko baten bidez baiezta daiteke.

## Tratamendua 
Oraindik ez dago benetan eraginkorra den tratamendurik. Tratamendu gehienak sintomen aringarriak edo bihotzeko arazoak ekiditeko erabilgarriak dira. Dosi baxuetan aspirinak eta dieta hiperkalorikoak erabiltzen dira. Hazkunde hormonarekin tratamendua egiten ere saiatu dira.

Gaixotasunaren sortzailea den genea aurkitu ondoren, minbizi aurkako sendagai batekin tratamendua burutzea proposatu zen. Farmako hau farnesiltransferasaren inhibitzailea da eta bere eraginkortasuna saguetan frogatua izan da.

## Kanpo estekak
Meneltarma

**Meneltarma**, elfoen hizkuntzan "Zeruaren Zutabea" esan nahi duena, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den mendi bat da. Numenorren zegoen mendi garai eta malkartsu bat da, mendi honen tontor lauan, Eru Iluvatarri eskainitako santutegia zegoelarik. Uhartearen bihotzean zegoen, eta hango tenplu edo santutegi bakarra zen. Mendiaren oinean, Numenorreko erregeen hilobiak aurkitzen ziren, eta handik gertu zegoen beste muino batean, Armenelos altxatzen zen, Dunedainen herrialdeko hiririk ederrena.

Tar-Ankalimonen erregealdiaren ondoren, Numenorreko erregeak ez ziren askotan joaten Meneltarmako tenplura, eta, ondorioz, Eruren mesedea murrizten joan zen. Beranduago, tronura igo ondoren, Tar Palantirrek bakea eman zion herrialdearen egoera gatazkatsuari, Ar-Gimilzôrren erregealdian lehenik eta, ondoren, honen seme Gimilkhâdenean eragindakoa, eta Eruren gurtza arautu zuen.

Hil zenean, Tar Palantirrek ez zuen semerik, alaba bat baino ez, Miriel izenekoa, Ar-Pharazônekin ezkondu zena (Tar-Kalion elfoeraz) bere borondatearen aurka.

## Erorketa eragin zuen desobedientzia 
Tar-Kalionek, Erdialdeko Lurraldean Sauronen eraginaren berri izan zuenean, botere nahi bat etorri zitzaion eta laster ontziratu zen etsai berri honekin topo egitera, Valarren autoritateari aholkurik eskatu gabe. Unbarreko portuetan lehorreratu eta Harad hurbilean barneratu zen, muino baten tontorrera iritsi arte, bere gudaloste handiarekin kanpamendu bat sortuz. Andik, heraldoak bidali zituen Barad-Dûrreko gotorlekura, Sauronen egoitza zena, eta bere aurrean aurkeztu eta zin egitera behartu zuen. Sauron joan egin zen, Numenorreko erregearen aurrean umilduz, gizakien armadak garaitezina baitzirudien. Baina Sauronek laster usteldu zuen Tar-Calionen burua, eta Numenorrera itzuli zen Sauron bahitu bezala zuela. Sauronek, laster eragin zion Iluvatarren gurtza alde batera utzi eta Melkorrenarekin hasteko, lehen Jaun Iluna eta Munduaren Etsaia.

Sauronen borondatea, Numenor osoan sentitu zen, eta Eruk, gizakiak, hauen uharte preziatuaren galerarekin zigortu zituen, betirako hondoratua izan zena, Akallabêthen kontatzen den bezala.
Marie-Laure de Lorenzi

**Marie-Laure de Lorenzi** (Biarritz, 1961eko urtarrilaren 21a - ) euskal golflari ohia da.

## Biografia 
Euskal Herriko golfaririk sarituenetariko bat dugu Marie-Laure de Lorenzi. Amateur hainbat sari lortu ondoren, profesional bihurtu eta Europako Tourrean 23 sari lortu zituen, bitan onena izanik (1988 eta 1989an).

1990ean Solheim Koparen lehendabiziko edizioan hartu zuen parte, Europako taldean.

2004an Evian Masters lehiaketan parte hartu eta gero erretiratu egin zen.

## Palmaresa 
### Solheim Kopa 
* Parte-hartzeak: 1990, 1996, 1998
* Kapitain-ordezkoa 2007

### Europako Tourra 
* 23 sari
* 1.a (1988 eta 1989)

### Besteak 
* Hirutan Frantziako txapelduna
* Frantziako Nazioarteko amateur txapelketa: 1980 eta 1982
* Espainiako Nazioarteko amateur txapelketa: 1978, 1980 eta 1983
* Hegoafrikako Nazioarteko amateur txapelketa: 1981

## Erreferentziak
Iluvatar

**Iluvatar** (quenyazko ilúve hitzetik, "guztia", eta atar hitzetik, "aita"), Tolkienen legendariumeko izaki bat da, Eäko sortzaile eta jainko bakar bezala. Eru ere deitua da, "Bakarra". Ainulindälen, Silmarillion lanaren lehen zatia dena, Eruk, Ainurrak, *Sakratuak*, nola sortu zituen eta hauek, Iluvatarrek mundu fisikoa sortzeko erabili zuen musika nola egin zuten kontatzen da.

## Historia 
Denboraren hasieran, Iluvatarrek Ainurrak sortu zituen, bere pentsamendutik sortutako izpirituzko izakiak. Musika irakatsi zien, eta, ondoren, kanta handi bat kantatzeko eskatu zien; hau izan zen Ainulindälea edo Ainurren musika. Ainurren Musika amaitu ondoren, Iluvatarrek, ikusgai egin zuen. Ainurrek hain txundituta ikusi zuten ikuskari hura, itzali zenean, benetako bihurtu nahi izan zutela. Ondorioz, Eruk, izatea eman zien ikuskariaren zati izan ziren gauzei, eta hala sortu zuen Eä, *Den Mundua*, Gar Itzalezinaren boterearen bidez.

Hala erabaki zuten Ainurrek (ondoren, Valar eta Maiarren taldeak osatu zituztenak), Eän sartu ziren, bertako toki zabalei forma eman zieten, eta, ondoren, Arda sortu zuten. Iluvatarren esanaren arabera, hau izango zen etorkizunean, bere semeen, elfo eta gizakien bizilekua, hauen sorkuntzan, Ainurretako bakar batek ere parte hartu ez zuelarik, baizik eta soilik Eruk. Modu berean nanoei, materialki Aulë valarrak sortu zituen arren, Eru izan zen arima eta bizitza independentea eman ziena, eta seme propiotzat hartu zituen.

Eären sortzea eta bere semeen esnatzeaz gain, munduan Iluvatarren partehartze zuzenak ez ziren asko izan, Valarrek gehiago administratzen zutena, bereziki Manwëk, berarekin komunikazio zuzen bat izan zezakeena.

Eguzkiaren Lehen Aroan, Iluvatarrek parte hartzen du, Bereni berpizten uzteko, baita Luthienen elfotar patua, gizakien patuagatik aldatzeko ere. Athrabeth Finrod ah Andrethen, Finrodek, Andrethi, soilik Eruk bete ahal izango duela gizaki jakintsu batzuk diotenez, berak bere semeentzako duen salbazio plana.

Eguzkiaren Bigarren Aroan, Numenortarrek, Eru Iluvatar gurtzen zuten Meneltarma mendian urteko hiru data garrantzitsutan; hau, Gizakien Patua zen heriotzaren ondorioz sortutako desesperazioaren itzalak, gizakiengan eragina izan aurretik eta Sauronen engainupean erori aurretik, Melkor eta iluntasuna gurtzeko konbentzitu zituena. Akallabêth lanean, Iluvatarrek, Valarren alde parte hartzen du Aman konkistatzeko asmoz doan Ar-Pharazôn numenortar erregearen flota suntsitu eta Numenor uhartea hondoratzeko eta Ardari forma borobila emateko, Aman munduko zirkuluetatik kanpo ateraz.

Ezagutzen denaren arabera, munduaren amaiera, azkeneko gudua izango den Dagor Dagoratharen eta Epaiketaren Egunaren ondoren etorriko da, Iluvatarrek, beste Musika Handi bat jo behar dela erabakitzen duenean, non, Ainurrez gain, gizakiek ere parte hartuko duten. Musika honetan ez da desadostasunik egongo -aurrekoan bai egon zen bezala, Melkor Ainu gaiztoa eta bere jarraitzaileen ondorioz- eta, horrela sortuko da Sendatutako Arda, inongo orbanik gabe.

## Kanpo estekak
26 Proserpina

**26 Proserpina**, asteroide gerrikoan aurkitutako 26. asteroidearen izena da. Karl Theodor Robert Luther astronomoak aurkitu zuen 1853ko maiatzak 5ean Düsseldorfetik.

Bere izena, erromatar mitologiako Proserpina izeneko pertsonaiagatik jasotzen du, Zeres eta Jupiter jainkoen alaba zena.

## Kanpo estekak
25 Fozea

**25 Fozea** edo *Phocaea*, asteroide gerrikoan aurkitutako 25. asteroidearen izena da. Jean Chacornac astronomo frantziarrak aurkitu zuen 1853ko apirilak 6an Marsellatik. S klasekoa da eta 72 kilometroko diametroa du. Izena, Fozeatik datorkio, Asia Txikiko antzinako hiri greziar bat.

Asteroide hau, Phocaeas taldekoa da, honako ezaugarri hauekin:

* 2,250,1
* 18<i<32

Talde hau osatzen duten asteroideak, Eguzkitik, bataz beste 2,36 unitate astronomikoko distantziara daude, eta 23 eta 25º arteko inklinazioa dute. Gerriko nagusitik, planeta handien grabitate eraginagatik bananduak izan dira, bereziki Jupiterrenagatik, eta asteroide klase ezberdinen aukeraketa handi bat du.

## Kanpo estekak
Elosu (Ugao)

**Elosu** Ugaoko (Bizkaia) landa auzoetako bat da, herrigunearen hegoaldean. 2008an, 10 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Ugao

## Kanpo estekak
Markio

**Markio** Ugaoko landa auzoetako bat da, herrigunearen ipar-mendebaldean. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 20 biztanle bizi dira bertan.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Ugao

## Kanpo estekak
Arvernoko ezkutua

***Arvernoko ezkutua*** (), Asterixen abenturak kontatzen dituen hamaikagarren abentura da. Pilote aldizkarian argitaratu zen lehenik, aldizkari honen 399. alea (1967ko ekainak 15ekoa) eta 421. alearen artean (urte bereko azaroak 16koa). Liburu eran, 1968an argitaratu zen. Hasieran, 1.000.000 liburuko tiraldia izan zuen. Salvat argitaletxeak 2016an argitaratu zuen Maddalen Arzallusen itzulpena.

## Istorioa 
Asterixek eta Obelixek, Abrarakurzixi bainuetxe batetara laguntzen diote, gaixotasun bat sendatzeko. Herrixkako buruzagia bere gaixotasunaz sendatzen ari den bitartean, Asterixek eta Obelixek Arvernien herrialdea zeharkatzen dute, Vercingetorixek, bere errendizioaren seinale bezala, Julio Zesarren "oinetan" jarri zuen ezkutuaren bila. Azkenean, ezkutu hori, ohi Abrarakurzixek berak etxetik irteten den bakoitzean erabiltzen duena dela ezagutzen da

## Pertsonaiak 
* Asterix
* Obelix
* Alanbix
* Abrarakurzix

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ispasterko zentral nuklearra

**Ea-Ispasterko zentral nuklearra** 1970eko hamarkadan Iberduero (gaur egungo Iberdrola) enpresak Bizkaiko Ispaster eta Ea udalerrien artean (Ogellan) eraikitzeko aurkeztutako zentral nuklear baten proiektua izan zen.

## Zentralaren proiektua 
Proiektuak 1.000 MWko potentziako sei talde aurreikusten zituen Ogellako senadiaren inguruan, Ea eta Ispaster udalerrien artean.

## Plangintza nuklearra 
1950eko hamarkadan hasitako hazkunde ekonomiko handiak, etorkinen etorrera amaigabeak eta batez ere kontsumitutako elektrizitateren gorakadak, etorkizunerako energia beharrizanak asetuko zituen plangintza prestatzera eraman zituen Ibedueroko arduradunak. Garai hartan, Estatuan garatzen ari zen energia nuklearra izan zen, enpresako buruek aukeratu zutena. Espainiako gobernu frankistaren ustetan, etorkizunean Bilboaldea eta Euskal Herriko biztanleria eta industriak, hazten jarraituko zuten, eta horretarako hainbat zentral nuklear eraikitzeko kokagune zehaztu zituzten:

* Lemoizko zentral nuklearra: Lemoiz (Bizkaia)
* Ispasterko zentral nuklearra: Ispaster eta Ea (Bizkaia)
* Debako zentral nuklearra: Deba (Gipuzkoa)
* Tuterako zentral nuklearra: Tutera (Nafarroa)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ogella hondartza
* Ez, eskerrik asko! Gladysen leihoa dokumentala

## Kanpo estekak 
*  *Lemóniz, la central fantasma* dokumentala
Tuterako zentral nuklearra

**Tuterako zentral nuklearra** 1970eko hamarkadan Iberduero enpresak Nafarroako Tuteratik iparraldeara dagoen Arguedas udalerrian eraiki behar zuen zentral nuklear baten proiektua izan zen.

## Gladis del Estalen heriotza 
1979ko ekainaren 3an, Tuteran, herrian eraikitzekoa zen zentral nuklearraren aurka antolatutako manifestazioan, goardia zibil batek Gladis del Estal emakume donostiarra tiroz hil zuen. Tirokatu zuen goardia zibila José Martínez Salas izan zen. Bi urte beranduago, 1981an Iruñean egindako irregulartasunez beteriko epaiketan, urtebeteko kartzela zigorrera kondenatu zuten.

## Plangintza nuklearreko beste zentralak 
* Debako zentral nuklearra
* Ispasterko zentral nuklearra
* Lemoizko zentral nuklearra
* Tuterako zentral nuklearra

## Kanpo estekak 
*  *Gladys del Estal* Ekologistak Martxan webguneko artikulua.
Erromako Sute Handia

**Erromako Sute Handia** () kristo ondorengo 64. urtean Erroma hirian piztutako sutea izan zen. Tazito historialariaren esanetan, sutea uztailaren 18ko gauean piztu zen, Zirku Nagusiaren inguruko dendetan. Erromatar gehienak egurrezko etxeetan bizi zirenez, sua berehala hedatu zen eta hiriko hainbat eraikin erabat kiskali zituen.

Sutea erabat kontrolatzeko bost egun behar izan zituzten, dena den, Suetonio historialariak sutea sei egun eta zazpi gau iraun zuela esan zuen. Suteak Erromako hamalau barrutietatik hiru, erabat birrindu zituen, eta beste zazpi barrutik kalte handiak jasan zituzten. Horrez gain, hiriko eraikin garrantzitsu asko, erabat hondatuta geratu ziren, Neronen jauregia, Jupiter Statorren tenplua eta Vestaren tenpluaren zati bat.

## Kanpo estekak 
*  Suteari buruzko webgunea.
Puerto Princesa Lurpeko Ibaiaren Parke Nazionala

**Puerto Princesa Lurpeko Ibaiaren Parke Nazionala** San Pablo mendikatean kokatua dagoen natura parkea da, Palawan uhartearen iparraldeko kostaldean, Filipinetan. Iparraldean San Pablo badia du eta ekialdean Babuyan ibaia. Lurpeko ibaiaren sarrera Sabang herritik ibilaldi laburrera dago.

Parkeak kareharrizko mendi karstiko egitura du, eta 8,2 luze den lurpeko ibai nabigagarria. Ezaugarri bereziena ibaia zuzenean itsasoratzen dela da, Hegoaldeko Txinako Itsasora, eta, horregatik, azkeneko tartea itsasaldien menpe dago. Ibaian estalaktita eta estalagmita ugari daude eta hainbat lurpeko areto handi. 2007an Yucatanen lurpeko ibai bat aurkitu zen arte, Puerto Princesa Lurpeko Ibaia munduko luzeena zela uste zen.

Ibaiaz gain, parkeak biodibertsitate handiko 11 ekosistema aberats ditu, hala nola mendietako oihan tropikalak eta itsasoko uharriak. Bertan bizi dira mehatxupean dauden animalia endemiko ugari, adibidez faisaiak, azeri saguzarrak, *Aonyx cinerea* igarabak, panda txikiak eta *Mydaus javanensis* azkonarrak.

Hori guztia dela-eta, 1999ko abenduaren 4an, Unescok *Gizateriaren Ondare* izendatu zuen.

ezkerrera|thumb|Puerto Princesa Lurpeko Ibaiaren sarrera.

## Kanpo estekak
Namu atoloia

**Namu** Ozeano Bareko atoloi bat da, 54 uhartez osatua. Ralik Chainen dago, Marshall Uharteetan. Guztira 6,27 kilometro koadro ditu eta 801 pertsona bizi dira bertan.

## Kanpo estekak
Arbëreshera

**Arbëreshera** —orobat, *arbëresha* deitua; jatorrizko izena *arbërisht* du— Italian mintzatzen den albanieraren etnolektoa da, arbëreshë talde etnikoaren albaniera-dialektoa.

Gramatika eta hiztegi aldetik, arbëresherak otomandarrek XIV. mendean Albania inbaditu aurretiko albanieraren hainbat ezaugarri gorde ditu, eta italiera-dialektoen eragin handia du.
ezkerrera|thumb|300px|Albanieraren aldaerak

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arbëreshë
* Albaniera
* Arvanitika
* Italiako hizkuntzak

## Kanpo estekak
Tubbataha Uharria

**Tubbataha Uharria** koralezko uharri atoloia da, Sulu itsasoan kokatua, Palawan uharteko Puerto Princesa herritik 181 kilometrora, Filipinetan. *Tubbataha Uharrien Natura Parkea* izeneko itsaso babesgunea da, 1988ko abuztuaren 11n sortua. Hasiera batean, 332 km² zituen, baina 2006an Filipinetako lehendakari Gloria Macapagal Arroyok hedadura hirukoiztu zuen, orain 968,24&nbsp;km² izateraino.

*Tubbataha* izenak *"itsasbeherako uharri luzea"* esan nahi omen du sama hizkuntzan.

Uharria bi atoloiek osatzen dute, iparraldekoak (5&nbsp;km luze eta 3&nbsp;km zabal) eta hegoaldekoak (16&nbsp;km luze eta 5&nbsp;km zabal). Uharriek uhartetxo bana dute erdigunean. Bien artean 8&nbsp;km zabaleko itsasarte sakona dago.

## Fauna eta flora 
Bertako uretan mila arrain espezietik gora aurki daitezke, batzuk galzorian. Adibidez, espezie ugarienen artean daude manta-arraia, pailazo arraina eta sasikareta (carey dortoka). Horregatik, urpekaritza turismo-gune ezaguna da Filipinetan.

Tubbataha hegazti babeslekua ere bada. Bertako uhartetxoetan milaka zanga hankagorri, txenada eta fragatak.

## Kanpo estekak 
*  Parkearen webgune ofiziala
*  *Tubbataha Uharrien Natura Parkea* Palawan Kontseilua Garapen Iraunkorrerako (*Palawan Council for Sustainable Development*)
Filipinetako eliza barrokoak

**Filipinetako Eliza Barrokoak** Unescok 1993an izendatutako Gizateriaren Ondarea da, espainiarren garaiko eliza barrokoak biltzen dituena Filipinetan.

Hauek osatzen dute:
* San Agustin eliza, Manila
* Nuestra Señora de la Asuncion eliza, Santa Maria (Ilocos Sur)
* San Agustin eliza, Paoay (Ilocos Norte)
* Santo Tomas de Villanueva eliza, Miag-ao, (Iloilo)

## Ezaugarriak 
Eliza hauek Filipinetako historian garrantzi handia izan dute, ez bakarrik uhartedia kristautzerakoan, baita ere Espainiar Inperioaren ezarpen politikoaren funtsa bezala, Estatua eta Eliza harreman estuan ulertzen baitziren.

Elizok espainiar eta latinoamerikar arkitekturan oinarritzen dira, baina bertako ezaugarriei egokituta, txinatar motiboak erabiltzeraino. Sarri, matxinada eta iraultzen erasoak jasan zituzten elizok, eta gotorleku itxura hartu ezinbestean. Argien, Nuestra Señora de la Asuncion elizan ikus daiteke, muino batean tontorrean eraikia, krisialdian zitadela gisa erabiltzen baitzen. Miag-ao herriko eliza ere hainbatetan eraso zuten, hegoaldeko musulmanek. Gainera, Filipinak Ozeano Bareko Suzko Eraztunean kokatuak daudenez, zimentazio eta hormabular sendoak eskatzen zituen, lurrikarei aurre egiteko. Hormabular ikusgarrienak Paoay herriko elizan daude. Horregatik, batzuetan *lurrikara barrokoa* deitzen zaio estilo berezi honi.

## Babesa 
Filipinetako Artearentzako eta Kulturarentzako Batzorede Nazionalak (National Commission for Culture and the Arts) beste 26 eliza kontserbatu eta babesteko izendatu ditu, duten garrantzi handia dela-eta. *Kultura Altxor Nazional* izendatu dituzte. Balio historikoa ez ezik, ekualde bakoitzaren ordezkatzea ere hartu da kontuan:

[thumb|250px|eskuinera|San Agustin elizaren barnealdea, [Manila.]]
thumb|250px|eskuinera|San Agustin eliza, Paoay (Ilocos Norte).

# San Agustín, Bacong, Negros Oriental
# Inmaculada Concepción ,Balayan
# Santiago Apóstol, Betis Guagua, Pampanga
# Patrocinio de María, Boljoon, Cebu
# San Pedro y San Pablo, Calasiao, Pangasinan
# San Vicente de Ferrer, Dupax del Sur, Bizkaia Berria
# Inmaculada Concepción, Guiuan, Samar oriental
# Inmaculada Concepción, Jasaan, Misamis oriental
# San Juan Bautista, Jiménez, Misamis occidental
# San Isidro Labrador, Lazi, Siquijor
# San Pedro y San Pablo, Loboc, Bohol
# Santa Catalina de Alejandría, Luna, La Unión
# San Carlos Borromeo, Mahatao, Batanes
# San Guillermo de Aquitania, Magsingal, Ilocos Sur
# San Gregorio Magno, Majayjay, Laguna
# Asunción de Nuestra Señora, Maragondon, Cavite
# San Andrés, Masinloc, Zambales
# Santa Mónica, Panay, Capiz
# Cathédrale de San José, Romblon, Romblon
# San Raymundo de Peñafort, Rizal, Cagayan
# San Joaquín, San Joaquín, Iloilo
# San Juan Bautista, Tabaco City, Albay
# San Ildefonso, Tanay, Rizal
# Basilique de Michel Ange, Tayabas, Quezon
# Santa Catalina de Alejandría, Tayum, Abra
# San Matías, Tumauini, Isabela

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eliza Barrokoak Tourism Philippines gunean
* Filipinetako jesulagunen elizak izendatzeko proposamena
* Eliza barrokoen izendapena hedatzeko proposamena
Debako zentral nuklearra

**Debako zentral nuklearra** 1970eko hamarkadan Iberduero (gaur egungo Iberdrola) enpresak Gipuzkoako Deba udalerriko Mendata lurmuturrean eraiki behar zen zentral nuklear baten proiektua izan zen.

## Zentralaren garapena 
Proiektuak 1.000 MWko potentziako bi talde aurreikusten zituen Mendata punta inguruan, Itxaspe eta Elorriaga auzoen artean, eta zentraletik kilometro batera urtegi bat eraiki behar zuten zentrala hozteko. I. erreaktorea 1981 eta 1982 urteren bitartean jarriko zen martxan, eta II.a 1983an. Guztira, zentralaren eremuak kostaldeko 700 metro eta 300.000m²ko azalera beteko zituen.

Proiektua gauzatzeko nahian arduradunak lursailak behatu eta erosten hasi ziren, eta ordurako zentral nuklearraren kontrako herritarren mugimenduak jaiota zeuden. Bestalde, 1976ko apirilaren 27an Gipuzkoako Aldundiak txosten bat ezagutarazi zuen, zeinetan azaltzen baitzen kokapena ez zela zentral nuklear bat eraikitzeko egokia.

Hainbat erakundek, administraziok eta herritarrek Euskal Kostalde Ez Nuklearraren Aldeko Batzordea eratu zuten, eta 1984an bertan behera geratu zenean Lemoizko zentral nuklearra martxan jartzea, Iberduerok uko egin behar izan zion Debako eta Ispasterko zentral nuklearrak eraikitzeko asmoari.

## Plangintza nuklearreko beste zentralak Euskal Herrian 
* Lemoizko zentral nuklearra
* Ispasterko zentral nuklearra
* Tuterako zentral nuklearra

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ez, eskerrik asko! Gladysen leihoa dokumentala

## Kanpo estekak 
*  Aranzadi Zientzia Elakarteak egindako Debako zentral nuklearraren kontrako txostena
*  *Lemóniz, la central fantasma* dokumentala
Filipinetako hizkuntzak

thumb|250px|Filipinetako hizkuntza mapa
**Filipinetan** 170 **hizkuntza** inguru mintzatzen dira, ia denak austronesiar familiakoak. Hizkuntza horietatik guztietatik bi bakarrik dira ofizialak, uhartedi osoan erabiliak: tagaloa eta ingelesa. Gutxienez, hamar nagusitzat hartzen dira eta gutxienez zortzi, koofizialtzat.

Hizkuntza aniztasunarekin batera, Filipinak alfabetizazio tasa handienetakoa du Asia Ekialdean eta Pazifiko aldean: 10 urtetik gorako biztanleriaren % 90 irakurtzeko eta idazteko gai da. Filipinarrak, oro har, elebidunak dira.

Aspaldi, gaztelania nahiko hedatuta zegoen uhartedian, Espainiar Inperioaren zati baitzen. Hala ere, estimazioen arabera, biztanleriaren % 10ek hitz egiten zuen, batez ere espainiar kolonoek eta filipinar landuek. Egun, gaztelania ia galduta dago, ingelesaren mesedetan, eta 2 milioi filipinarrek baino ez dute mintzatzen. Chavacanoak (gaztelaniaren eta bertako hizkuntzen arteko kreolerak) bizirik dirau ordea, batez ere Zamboangan.

## Hizkuntzak 
Hauek dira Filipinetako 18 hizkuntza mintzatuenak:

## Kanpo estekak
Arvanitika

**Arvanitika** (arvanitikaz, αρbε̰ρίσ̈τ arbërisht; grezieraz, αρβανίτικα arvanitika) Grezian mintzatzen den albanieraren aldaera da. Arbanitarrek mintzatzen dute. Hizkuntzari **greko-albaniera** ere deitzen zaio, baina hainbat arbanitarren iritziz, izendapen hori desegokia da, euren burua nazioz zein etniaz greziartzat jotzen dutelako.

thumb|erdian|300px|Arvanitika mintzatzen den eremua, horiz.
## Ikus, gainera 
* Albaniera
* Arbëreshë

## Kanpo estekak
Vladimir Atlasov

**Vladimir Vasilievitx Atlasov** edo **Otlasov** ( edo *Отласов*; Veliki Ustiug, 1661/1664 &ndash; Kamtxatka, 1711ko urtarrila) Kamtxatkako penintsulan lehen finkapen errusiar iraunkorra ezarri zuen kosako siberiar bat izan zen. Atlasov uharteak, Kuriles uharteetan dagoen sumendi bolkaniko bat dena, bere izena, pertsona honengatik jasotzen du.

1697 eta 1699 bitartean, Atlasovek, Anadirreko finkapenaren sortzailea zena, 65 kosakok eta bertako 60 yukaghirrek osatutako talde bat zuzendu zuen Kamtxatka penintsula ikertzeko asmoz. Horren ondorioz, hango biztanleak, koriak eta itelmeni herrietakoak, tsarrari zerga ordaintzera behartu zituen, eta bi gotorleku eraiki zituen Kamtxatka ibaian zehar, errusiar larru tranparientzako bi merkataritza postu bihurtu zirenak.

1701 hasieran, Atlasov Moskura joan zen, non ofizial mailara igotzera bultzatu zuten Kamtxatka kolonizatzeko. Tokiko natura eta herrien deskribapen xehe bat aurkezten lehena izan zen, Kamtxatkatik gertu aurkitzen ziren lurralde eta uharteei buruz, Txukotka penintsula eta Japoniari buruz. Dembei izeneko itsasoan galdutako merkatari japoniar bat Moskura ere eraman zuen. Berau izango zen errusiarrei japoniera irakatsiko zien lehen pertsona. Vladimir Atlasov, Kamtxatkan mirabe militarren altxamendu batean hil zen.