Arrasate

**Arrasate** (gaztelaniaz: Mondragón) Gipuzkoako hego-mendebaldeko udalerri bat da, Debagoiena eskualdeko populatuena eta Gipuzkoako jendetsuenetan seigarrena,  biztanle baitzituen . urtean. Bertakoak *arrasatearrak* edo *mondragoetarrak* dira. Bergarako barruti judizialaren menpe dago.

Kooperatiben hiriburua da, bertan sortu zirelako euskal enpresa kooperatibo garrantzitsuenak: Euskadiko Kutxa, Eroski, Fagor, Mondragon Unibertsitatea (MU)... Horiek guztiak ere Mondragon kooperatiba taldeko kide dira. Herriko eta inguruko jende gehienak enpresa hauetan egiten du lan.

Horretaz gain, garrantzi handikoa izan da herrian Union Cerrajera XX. mendean zehar, herritar askoren lantoki zen sarrailak egiten zituen enpresa ezaguna. Izan ere, arrasatearrek "sarrailagile" ezizena hartzen dute.

## Izena 
[ezkerrera|thumb|250px|Arrasate, [Udalatxetik ikusita]]
Udalerriaren izen ofiziala *Arrasate* edo *Mondragon* da gaur egun. Urteetan zehar atzera eginez gero, udalerriaren izenak biak direla erakusten du historiak, bai euskaraz eta bai gaztelaniaz. Hala eta guztiz ere, gaur egun, gehienetan, *Arrasate* hartzen da euskarazko izentzat eta *Mondragon* gaztelerazkotzat; izan ere, hizkuntza bakoitzean erabilera horixe egiten da oro har. Euskaraz, gainera, *Mondragoe* ere erabili ohi da, batez ere adineko jendeak.

*Arresate* edo *Arrasate* herrixka kokatuta zegoen lekuan 1260an sortu zuen herria Alfontso X.a Jakitunak. Horrenbestez, sorrerako hiri-gutunean irakur daiteke hurrengo esaldia: *por fabor que avemos de fazer bien e merced a todos los pobladores de la puebla que es en Leniz, que avie ante nombre Arressate, a que Nos ponemos nombre Montdragon*.

Kondaira batek dioenez, *Mondragon* izena aspaldian herritarrak beldurtzen zituen *Santa Barbara* mendiko herensuge baten oinarritzen da. Eskualdeko olagizonek garaitu zuten dragoi hura, eta hala jaso zuen izena herriak. Historialariek diotenez, ordea, izena ez dago kondairan oinarrituta; haien ustez, kondaira horren ondoren asmatutakoa da, izena arrazoitzeko, eta erregearen burutazioa baino ez zen izan.

*Arrasate* hitzaren etimologia ez dago argi, baina *ate* eta *arras* (arratsaldea, iluntzea) berbak barne biltzen ei ditu; horrenbestez, *iluntzeko atea* edo halako zerbait izan liteke haren esanahia. Beste batzuen ustez, berriz, *harresi* eta *ate* hitzen arteko loturatik dator, herriko harresian ziren ate ugarien ondorioz.

Lehen mendeetan hiriaren izen ofizial bakarra *Mondragon* izan zen, euskal hiztunek *Mondrague* edo *Mondrau* deitzen zioten arren. Bestalde, ezaguna zen hiria sortu aurretiko herrixkaren izena *Arrasate* zena, baina izen hori erabiltzeko ohiturarik ez zegoen.

XX. mendearen bigarren erdian, eta Francisco Francoren heriotza eta demokraziaren itzulerarekin batez ere, euskararen sustapena indartzearekin batera, herrien euskarazko izenen erabilpena handituz joan zen poliki-poliki. Horien artean, *Arrasate* euskarazko izen ofizial bezala erabiltzea proposatu zuten, *Mondragoe* ordeztuz. Proposamen horrek onarpen zabala izan zuen, bai herritarren artean eta bai Euskal Herri osoan ere. Horrenbestez, Euskaltzaindiak euskarazko izen ofizialtzat onartu zuen *Arrasate*. Gaur egun, *Arrasate* da euskaraz gehien erabiltzen dena, *Mondrague* edo *Mondrau* ere erabiltzen den arren.

Euskaltzaindiak bere 140. arauan azaldu duenez, *Arrasate* da udalerriaren euskarazko izena. testigantza, euskeraren erabilera eskolan zigortua izatearen ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.]]
Arrasateko euskara mendebalekoa da (bizkaiera), sortaldeko azpieuskalkian  kokatzen den Debagoieneko euskara, hain zuzen. Deba eskualdeko hainbat herrik osatzen dute Debagoieneko hizkera: Gipuzkoako Aretxabaletak, Arrasatek, Eskoriatzak, Leintz Gatzagak eta Oñatik eta Arabako Aramaiok. *Leintz haranak* esparru berezia osatzen du Deba ibarrean, oso estua delako Arrasate, Aretxabaleta, Eskoriatza eta Leintz Gatzaga herrien arteko batasuna. Aramaioko hizkera ere ez da asko urruntzen hauetatik, baina bai Oleta auzokoa, Oletako hizkera sartaldeko eta sortaldeko hizkeren arteko tarteko hizkeratzat hartzen baita. Oñatiko hizkera ere berezia da. Oñati ez zen Gipuzkoan sartu 1845 urtera arte eta bertako hizkerak oraindik ere nortasun berezia du. Oro har, Debagoieneko hizkerak Arabako euskararen eragina duela esan daiteke. Debagoienak Gasteizekin eduki du hartu-emanik estuena eta, dirudienez, hango ezaugarriak eta hango berrikuntzak iritsi dira bertara

Arizmendi ikastola Arrasateko San Frantzisko Xabier, San Viator eta Umezaintza, eta Eskoriatzako Almen ikastolek 1999tik osatzen duten kooperatiba da. 2005ean Aretxabaletan ospatu zuen Kilometroak jaia, 1981ean berriz, Arrasaten antolatu zuten.

Hizkuntzaren normalizazioaren alde, Goiena Komunikazio Taldea 1999an sortu zuten, Arrasaten egoitza nagusia duena. Horren aurrekaria Arrasate Press aldizkaria izan zen herri horretan 1988an abiatua, AED euskara elkartearen ekimenez eta Joxe Aranzabal, blogari moduan geroago nabarmenduko zena, tartean zuela. Debagoieneko beste herri aldizkariekin batera Goienkarian bat egin zuen 2000. urtean, Goiena K.T. taldearena den aldizkarian. Hedabide elkarte horretan, Arrasate Irratia eta Goiena Telebista ere badaude, aurretik Arrasate Telebista 1990etik emititzen aritu zela, beste batzuen artean Maider Egues kazetari zeukana.
thumb|Goiena komunikabideen bulegoak
Euskarazko idazleen artean, aipatzekoak dira Euskal Pizkundearen garaian Seber Altube euskaltzain, filologo eta idazlea, eta Juan Arana "Loramendi" fraide kaputxino eta olerkaria. Urteak aurrera, Jokin Zaitegi josulaguna izandakoa eta euskaltzaina nabarmendu zen 1950eko hamarkadan bereziki, Euzko-gogoa literatura aldizkaria sortuz eta idazle klasikoen hainbat obra euskaratuz. Azkenik, Eneko Barberenak XXI. mendearen lehenengo urteetan idazteari ekin zion, eta komikien munduan Julen Ribas marrazkigilea eta Igor Leturia blogaria aipatzekoak dira.

Gaur egungo euskalgintzan, nabarmentzekoak dira Julen Arexolaleiba soziolinguista eta Xabier Letona kazetaria (*Argia*).

2016an herritarren %57,1 euskalduna zen.

## Ekonomia 
[thumb|[Garaia Teknologia Parkea.]]
Arrasate Gipuzkoako gune industrial nagusia da, eta baita Euskal Herriko nagusienetakoa ere. Euskal kooperatibismoaren erdigunea da, XX. mendearen bigarren erdialdean kooperatiba ugari sortu zuen mugimenduari esker. Kooperatiba horietako gehienak Mondragon Corporacion Cooperativa taldearen barnean daude eta askok eta askok egoitza nagusia Arrasaten dute.

Arrasaten 12.000 lanpostu inguru daude kooperatibismoari lotuak; horri esker, herriko biztanleek ez ezik, inguruko herri eta eskualdeetako pertsona askok bertan lan egiten dute.

* Lehen sektorea: gaur egun oso txikia da Arrasaten lehen sektorean lanean dabilen jendearen ehunekoa; herri aktiboaren %0,5 baino ez, 50 pertsona. 200 baserritik gora daude, baina bertako bizilagun gehienek beste lanbide bat dute nekazaritzaz gain.
* Bigarren sektorea: herriaren sektore nagusia da, aberastasunaren %62 eta lanaren %58 hartzen baitu. Esparru horretan garrantzi handienekoa metalurgia-industria da, sektore horren %79 hartzen duena. Fagor Elektrotresnak, Fagor Ederlan, Fagor Arrasate, Fagor Automation, Fagor Elektronika eta Alecop dira enpresa nagusiak metalurgiari dagokionez, horiek herriko lanpostuen %50 osatzen baitute. 
* Hirugarren sektorea: aberastasunaren %37,5 eta lanaren %41 hartzen du. Euskadiko Kutxa, Lagun Aro eta Mondragon Unibertsitatea dira sektore horretan dauden enpresa nagusiak.

## Demografia 
2019an Arrasatek 22.058 biztanle zituen. Horietatik %24,92k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %10,29 ziren.
* Goikobalu Abesbatza.

### Jaiak 
[thumb|250px|[Karapaixo bat.]]
[thumb|250px|[Santamasak.]]
* Pazko garaian, *karapaixo* izeneko pazko-opila egin ohi da, arrautzez eta txorizoz hornitutako ogi hirukia.
* Ekainaren 24a, Sanjuanak: herriko jai nagusiak dira Sanjuanak eta ekainaren 23tik 26ra bitartean ospatzen dira.
* Urriko lehen ostirala, Maritxu Kajoi: 1977. urteaz geroztik ospatzen den jaia da, txikiteroen jaia. Egun horretan dotore jantzita irteteko ohitura dago.
* Abenduaren 6an San Nikolas eguna ospatzen da. Goizean zehar haurrak kalez kale ibiltzen dira herrian zehar San Nikolas kantua abesten. Etxeetatik bolo-boloa botatzen zaie: gaztainak, intxaurrak, gozokiak, litxarreriak, txanponak... Eguerdian udaletxeko balkoian boloa egiten dute.
* Abenduaren 22a, Santamasak: San Tomas feria ospatzen da egun honetan, baserriko produktuen salmenta eta erakusketa, artisautza lehiaketak eta erakusketak, eta herri kirolak ere ezin dira falta. 
* Auzoetako jaiak:
** Urtarrilaren 29a, Meatzerrekako San Balerio.
** Otsailaren 5a, Gesalibarren Santa Ageda.
** Maiatzaren 1a, San Andres.
** Maiatzaren 15a, Musakolan San Isidro.
** Uztailaren 18a, Santa Marina auzoan Santa Marina.
** Uztailaren 22a, Maalako Errebalan Maria Magdalena.
** Uztailaren 26a, Ferrerias kalean Santa Ana.
** Abuztuaren 3a, Udalan San Esteban.
** Abuztuaren 24a, Uribarrin San Bartolome.
** Irailaren 29a, Garagartzan San Migel.
** Abenduaren 10a, Bedoñan Santa Eulalia.

### Kirolak 
[250px|thumb|[Mojategi kirolgunea|Mojategi kirolguneko errugbi zelaia eta atletismo pistak.]]
Kirol talde ugari daude Arrasaten. Hemen ezagunenak:
* Mondragón Club de Fútbol
* Arrasate Eskubaloi Taldea
* Ointxe! Saskibaloi Taldea
* Arrasate Rugby Elkartea
* Pedrusko Futbol Taldea

Atletismoak ere indarra izan du herrian. Aipatzekoak dira Maialen Axpe eta Malen Ruiz de Azua pertika-jauzilariak.

Historikoki San Andres auzoan dauden Iturripeko instalakuntzak izan ziren Arrasateko kirol eremua. Ondoren Garagartza auzoan Atxabalpeko instalazioak eraiki ziren, baina urruti zeudela iritzita 2007an Mojategi kirolgunea eratu zen Musakola auzoan. Bertan daude Musakolako kiroldegia eta igerilekuak eta baita Mojategi kirolgunea ere, futbol eta errugbi zelaiekin eta atletismoko pistekin.

### Musika taldeak 
Arrasaten musika talde ugari sortu dira, batzuk oso ezagun bihurtu direnak, esate baterako RIP, Ekon‎, Des-kontrol‎ eta Gose. Hona hemen Arrasateko hainbat musika talderen zerrenda:

## Ondasun nabarmenak 
[200px|eskuinera|thumb|[Portaloia|Arrasateko portaloia]]
200px|eskuinera|thumb|Arrasateko portaloia, XX. mendearen hasieran.

: *Ikus, halaber,* « Arrasateko_kultura_ondasunak ».

Erdi Aroko hiriguneak hasierako egitura eta ezaugarriak gordetzen ditu oraindik. Erdi Aroko kale-egituraketa paradigmatikoa da tipologiari dagokionez eta lur-sailen zein orubeen banaketa gotikoaren amaierakoak dira. Hiriguneak egitura eliptikoa du eta lurraren aldatsetara egokituta dago. Hiru kale nagusi ditu eta beste bi kale txiki zeharretara. Erdiko kalea da ardatza, antzina errepide izandakoa. Hiriguneko beheko aldean hasi eta iparretik hegora doa. Alde banatan, Iturriotz eta Burdinola kaleak eta, goitik behera, Zurgin eta Olarte kantoiak Burdinola kalea gurutzatu eta antzinako harresiraino doaz. Harresi barruko etxe-multzoak bikoitzak dira eta ingurukoak, berriz, bakunak. Neurri handi batean, Erdi Aroko orube banaketa gordetzen da: oinarria luzea eta estua, batez ere, Burdinola kalean.

Hirigunearen erdian, antzinako hilerriaren gainean, plaza dago. Alde banatan, Arrasateko herri-eraikinik esanguratsuenak: San Juan Eliza Nagusia eta Udaletxea. Jatorrizko harresiko sarrera-ateetarik hiru kontserbatzen dira, Beheko Atea edo *Portaloia* 1768koa da. Beheko aldean dago eta bertan elkartzen dira harresi barruko hiru kale nagusiak. Iturriotz kantoiko Atea edo *Kontzezinoko* atea ere XVIII. mendekoa da; eta Zurgin-kantoikoa, berriz, XVI.ekoa.

Hirigune honetan nagusitzen den eraikin-moldean hiru-lau solairuko etxeak ikusten dira, elkarren ondoan, bata besteari itsatsita. Teilatuaren bizkarra, gailurra fatxadaren parean, bi isurialde eta teilatu-hegalak, airean. XIX. mendean eraikitako etxeak nagusi diren arren, garai pizkundetarrean eta barrokoan eraikitako jauretxe eta jauregiak ere badira bertan, Bainez de Artazubiaga etxea nabarmen daiteke Iturriotz kalean. Eliza Nagusia eta Udaletxea oso eraikin esanguratsuak dira hiribilduan. Lehena, eraikin gotikoa da. Dorrea, gotorleku motakoa da, XVI. mendekoa. Udaletxea, berriz, Martin Karrera arkitektoak egindako eraikin barroko ederra da. Harresi barruko esparrutik kanpo baina oso hurbil beste eraikin multzo bat dago: San Frantzisko eliza, kalostra eta komentua.

1997ko otsailaren 11n, Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen Arrasateko alde zaharra, *monumentu-multzo* sailkapenarekin.
thumb|Barrutia-Salinas jauregia

### Eraikin nagusiak 
Arrasate osatzen duten eraikinen artean, nabarmentzekoak dira honako hauek, duten garrantzi eta historiagatik:
* San Joan Bataiatzailearen parrokia
* Udaletxea
* Andikano-Loiola jauregia
* San Frantzisko komentua
* Monterron jauregia
* Bañez Artazubiaga jauregia
* Okendo jauregia
* Aita Menni ospitalea
* Union Cerrajerako sarrera-eraikina
* Kulturate kultur etxea (antzinako San Frantzisko ospitalea)

### Parkeak 
* Monterron parkea
* Santa Barbara parkea

### Eraikinak ez diren beste kultura ondasun 
Meatzerreka auzoko San Balerio elizan, erromatar garaiko inskripzio bat zegoen horman sartuta. XIX. mendean Madrilera eraman zuten et ondoren, Saelicesko (Cuenca) museo bateko biltegi batean egon zen ahaztuta. Idazkuna Dialco (Dialcus nominatiboan?) jainkoari eskaintza bat adierazten du, Vaslerius Tirio zieneko pertsona batek.

Beste objektu nabarmena, Udalaxen aurkitutako aizkora buru leundua da, seguronik Neolitoan egina.

Historiaurreko aztarnategiei dagokienez, Lezetxiki, aztarnak dituen Euskal Herriko koba garrantzitsuenetako bat da.

## Arrasatear ospetsuak 
thumb|200px|Esteban Garibai
* Esteban Garibai (1533-1599), historialari eta idazlea.
*Joakina Azpiazu Markaide, Carlos V. erregegai karlistaren maitale izan omen zen.
* Pedro Biteri eta Arana (1833-1908), filantropo ospetsua.
* Seber Altube Lertxundi (1879-1963), musikari, filologo, filosofo eta idazlea.
* Juan Goyanarte Resusta (1900-1967), argitaratzailea eta idazlea.
* Iokin Zaitegi Plazaola (1906-1979), idazlea.
* Juan Arana *"Loramendi"* (1907-1933), olerkaria.
* Jose Maria Arizmendiarrieta (1915-1976), apaiza eta Mondragon Corporacion Cooperativa kooperatiba taldearen sortzailea (Markinan jaioa).
* Juan Arzamendi Emparanza (1927-2004), musikaria.
*Jose Antonio Altuna Gallastegi (1937-), Arrasateko alkate ohia.
* Txomin Iturbe Abasolo (1943-1987), ETAko buruzagi historikoa.
*Alvaro Arregi Otadui (?-), Arrasateko alkate ohia.
*Jose Manuel Pagoaga Gallastegi, *Peixoto* (1944-), etakide ohi historikoa.
*Xabier Zubizarreta Lasagabaster (1944-), Arrasateko alkate ohia.
* Ino Galparsoro Markaide (1947-),  Arrasateko alkate ohia eta Debagoieneko Mankomunitateko lehendakari ohia.
* Inaxio Kortabarria Abarrategi (1950-), futbol jokalaria.
* Josu Uribetxebarria Bolinaga (1950-2015), ETAkidea.
* Rosa Otxandiano Arana (1951- ), atleta
* Joxe Aranzabal Mendizabal (1952-), kazetari, irakasle eta blogari ezaguna.
*Ana Isabel Ugalde Gorostiza (1956), historialari eta EHUko irakaslea.
*Edorta Arana Arrieta (1960) EHUko irakaslea eta kazetaria.
*Itziar Usabiaga Arriola, Aspaceko zuzendaria 1984tik.
*Beatriz Arzamendi Ceciaga (1961), musikaria.
* Luis Maria Lopez Rekarte (1962-), futbol jokalaria.
* Xabier Letona Biteri (1966-), *Argia* astekariko zuzendaria.
* Isaias Carrasco Miguel (1966-2008), PSE-EEko zinegotzi ohia, ETAk hila.
* Jon Manteca Cabañes (1967-1996) Espainia mailan punky ezaguna.
* RIP musika taldeko partaideak.
*Iban del Campo (1971-), zine zuzendaria.
* Jorge Fernández Madinabeitia (1972-), saskibaloi jokalaria, modeloa eta aurkezlea.
*Manu Gómez, (1973-), zine zuzendaria.
*Iban Gonzalez Pagaldai (1973-), abeslaria, gitar jolea, argazkilaria eta dokumentalgilea.
* Aitor Lopez Rekarte (1975-), futbol jokalaria.
*Maria Ubarretxena Cid (Urretxu, 1980) Arrasateko alkatea da 2015az geroztik.
* Ines Osinaga Urizar (1982-), abeslaria eta soinu jotzailea.
* Eneko Barberena Mondragon (1983-), idazlea.
* Ane Irazabal Elkorobarrutia (1984-), kazetaria. 
* Mikel Gonzalez (1985-), futbol jokalaria.
* Beñat Barberena Mondragon (1989-), saskibaloi jokalaria.
* Mery May (1989), kantautorea.
* Patrizia Vitelli (1990), sukaldaritza influencerra.
* Maialen Axpe Etxabe (1993), pertika-jauzilaria.
* Malen Ruiz de Azua (1995), pertika-jauzilaria.

## Herri senidetuak 
* 

## Argazki galeria 

Fitxategi:San Joan Bataiatzailea parrokia Arrasate 2007 01 01.JPG|San Joan Bataiatzailearen eliza.
Fitxategi:Mondragon - Iglesia de San Francisco 24.jpg|San Frantzisko komentua.
Fitxategi:Mondragon - Ayuntamiento 1.jpg|Udaletxea.
Fitxategi:Mondragon - Palacio Andinako-Loiola 3.jpg|Andikano-Loiola jauregia.
Fitxategi:Mondragón - Palacio de Monterron 1.JPG|Monterron jauregia.
Fitxategi:Mondragón - Bañez Artazubiaga jauregia 4.JPG|Bañez Artazubiaga jauregia
Fitxategi:Mondragon - Palacio de Okendo 1.jpg|Okendo jauregia
Fitxategi:Union Cerrajera sarrera Arrasate.jpg|Union Cerrajerako sarrera-eraikina. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrasateko Udalaren webgunea
*  Herriko argazkiak FLICKR-en
*  Herriko argazkiak GureGipuzkoa.net webgunean
*  Arrasateko Euskalgintza
*  Goiena.net atarian Arrasateko albisteak
*  Mondraberri, Arrasateko Ataria
*  Herriko datu orokorrak