Abuztuaren 12

**Abuztuaren 12**a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hogeita laugarren eguna da, 225.a bisurteetan. 141 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 1522 – Gaztelarrek Amaiurko gaztelua leherrarazi eta suntsitu zuten. Aste batzuk lehenago gaztelua hartu zuten, Nafarroako Erresuma berreskuratzeko ahaleginean bertan ziren nafarrak garaitu ostean.
* 1872 &ndash; Santa Kruz apaizak ihes egin zuen preso zuten Aramaioko udaletxetik. Hamaika orduz egon zen ezkutatuta ibaian sartuta, kanabera baten bidez arnasa hartuz. Aramaioar batek lagundu zion handik ezkutuan ateratzen.
* 1912 – 141 arrantzale hil ziren Bermeotik gertuko uretan bat-bateko enbata batek harrapatuta.

### Mundua 
* 1480 – Otrantoko gudua: Otomandar Inperioko tropek 800 kristauri burua moztu zieten islamera ez aldatzeagatik.
* 1522 – Amaiurko gaztelua suntsitu eta erre zuten gaztelarrek, azkeneko bataila gaztelarrek irabazi ondoren.
* 1833 – Chicago fundatu zuten.
* 1836 – La Granjako jaikialdi militarra
* 1898 – Armistizioak Espainia eta Estatu Batuen arteko gerraren amaiera ekarri zuen.
* 1914 – Lehen Mundu Gerra: Britainia Handiak Austria-Hungariako Inperioari gerra deklaratu zion.
* 1948 – Gobernu estatubatuarrak Hego Koreako gobernua soilik onartu zuen.
* 1952 – Poeta Erailen Gaua: hamahiru intelektual judu entzutetsu erail zituzten Moskun.
* 1953 – SESBeko gobernuak bere lehen hidrogeno-bonba lehertarazi zuen.
* 1978 – Japoniak eta Txinako Herri Errepublikak euren arteko bake eta adiskidetasun akordioa sinatu zuten.
* 2000 – *K-141 Kursk* urpekontzi nuklear errusiarra Barentseko itsasoan hondoratu zen eta tripulazioko 118 kideak hil ziren.
* 2015 – Tianjin hiri txinatarrean gertatutako eztandek 139 hildako eta 34 desagertutako eragin zituzten.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1927 – *Wings* ("Hegalak") filma estreinatu zen, William A. Wellmanek zuzendu eta Clara Bow, Charles "Buddy" Rogers, Richard Arlen eta Gary Cooper aktoreek antzeztu zuten.
* 1970 – *Soldier Blue* ("Soldadu Urdin") filma estreinatu zen, Ralph Nelsonek zuzendu eta Candice Bergen, Peter Strauss eta Donald Pleasence aktoreek antzeztu zutelarik.
* 2005 – *Four Brothers* ("Lau Anai") filma estreinatu zen, Mark Wahlberg, Tyrese Gibson, André Benjamin eta Garrett Hedlund aktoreek antzeztu zuten.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1851 – Isaac Merrit Singer-ek josteko makina patentatu zuen Boston-en.
* 1877 – Asaph Hallek Phobos eta Deimos, Marteren bi sateliteak, aurkitu zituen.
* 1908 – Detroit-eko Ford Motor Company lantegiak lehenengo Ford Model T autoa aurkeztu zuen.
* 1960 – NASAk *Echo I*, lehenengo komunikazio-satelitea aireratu zuen.
* 1981 – IBMk PC-a edo *Personal Computer*-a (Ordenagailu Pertsonala) merkaturatu zuen.
* 2018 – Parker eguzki zunda jaurtiki zen. NASAren espazio zunda hau Eguzkiaren fotosfera edo "zorutik" 6,2 milioi kilometrora hurbilduko da eta gutxi gorabehera 700,000 km/h abiaduran bidaiatuko du.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
* 2007 – Nagore Otaño amazona gipuzkoarra hil zen istripuz, Donostiako hipodromoko zaldi-lasterketa batean parte hartzen ari zela.

### Mundua 
* 1964 – Hegoafrika Joko Olinpikoetatik kanpo utzi zuten bere politika arrazista zela eta (apartheid-a).
* 1984 – Los Angeleseko (AEB) Joko Olinpikoak hasi ziren Ekialdeko herrialdeen boikotarekin, aurreko jokoetan (Moskun) estatubatuarrek eginiko boikotari erantzunez.

## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1585 – Pedro Urbina, euskal apezpiku eta politikaria (h. 1663).
* 1793 – Auguste Andrade, lapurtar abeslari eta musikagilea (h. 1843).
* 1803 – Francisco Hormaetxe, bizkaitar politikaria (h. 1862).
* 1820 – Jose Maria Iparragirre, euskal olerkari eta musikagilea (h. 1881).
* 1892 – Mariano Arrate, gipuzkoar futbolaria (h. 1963).
* 1897 – Jose Maria Agirre Gonzalo, gipuzkoar enpresaburua (h. 1988).
* 1905 – Jose Maria Oriol, bizkaitar politikari frankista, enpresaburua eta finantzaria eta Bilboko alkatea (h. 1985).
* 1924 – Xabier Gereño, euskal idazlea eta ohorezko euskaltzaina (h. 2011).
* 1938 – Gérard Poulet, lapurtar biolin-jotzaile klasikoa.
* 1960 – Javier Madrazo, bizkaitar politikaria, Ezker Batua Berdeaken koordinatzaile nagusi ohia.
* 1962 – Gonzalo Argiñano, bizkaitar futbolari ohia.
* 1964 –
** Aitor Begiristain, *Txiki Begiristain*, gipuzkoar futbolari ohia.
** Xabier Mikel Errekondo, gipuzkoar eskubaloi jokalaria eta politikaria.
* 1966 – Juan Ramón Viles, gipuzkoar musikaria, *Duncan Dhu* taldeko kide-ohia, eta politikaria.
* 1969 – Lutxo Egia, euskal idazlea, Santanderren.
* 1971 – Jasone Osoro, gipuzkoar idazlea.
* 1972 – Iraide Ibarretxe, bizkaitar hizkuntzalaria, ikerlaria eta katedratikoa.
* 1973 – Joseba Beloki, gipuzkoar txirrindulari ohia.
* 1978 – Josu Bergara López, bizkaitar politikari jeltzalea.
* 1980 – Sara Cozar, euskal aktorea.
* 1982 – Ainhize Hurtado, bizkaitar ehungintzako artista.
* 1983 – Joseba Otaegi, gipuzkoar aizkolaria.
* 1985 – Igone Amesti, bizkaitar mezzosopranoa, abesbatza-zuzendaria eta musika-irakaslea.
* 1988 – Amaia Castorene, baxenabartar sukaldaritza-blogaria, telebistako kolaboratzailea eta bertsolaritzako gai-jartzailea.
* 1993 – Julen Amezketa, nafar txirrindularia.

### Mundua 
* 1452 – Abraham Zacuto, judu matematikari, astronomo eta historialaria (h. ).
* 1503 – Kristian III.a Danimarkakoa, Danimarkako eta Norvegiako erregea (h. 1559).
* 1566 – Elisabet Klara Eugenia Austriakoa, Espainiako infanta (h. 1633).
* 1604 – Tokugawa Iemitsu, Tokugawa shogunerriko hirugarren shoguna (h. 1651).
* 1674 – Philippe de Champaigne, frandriar-frantziar margolari eta marrazkilaria (j. 1602).
* 1756 – Federico Gravina, espainiar militarra (h. 1806).
* 1762 – Jurgi IV.a Erresuma Batukoa, Erresuma Batua eta Britainiar Jabegoen erregea (h. 1830).
* 1774 – Robert Southey, ingeles poeta, historialaria, biografoa eta itzultzailea (h. 1843).
* 1800 &ndash; Jean-Jacques Ampère, frantziar filologoa (h. 1864).
* 1825 – Vito D'Ancona, italiar margolaria (h. 1884).
* 1831 – Helena Blavatsky, errusiar idazle, okultista eta teosofoa (h. 1891).
* 1836 – Teresa González de Fanning, perutar hezitzaile aitzindaria eta idazlea (h. 1918)
* 1856 – Eduardo Dato, espainiar politikaria (h. 1921).
* 1860 – Klara Hitler, Adolf Hitlerren ama (h. 1907).
* 1861 – Luigi Galleani, estatu batuetan aritu zen italiar anarkista (h. 1931).
* 1866 – Jacinto Benavente, espainiar idazlea, 1922ko Literaturako Nobel Saria (h. 1954).
* 1871 – Gustavs Zemgals, Letoniako presidentea (h. 1939).
* 1876 – Mary Roberts Rinehart, estatubatuar idazlea (h. 1958).
* 1880 – Radclyffe Hall, ingeles olerkari eta idazlea (h. 1943).
* 1881 – Cecil B. DeMille, estatubatuar zinema zuzendaria (h. 1959).
* 1882 &#x2013; Mary Ann Rhodes, kanadar ehun urteduna (h. 1998).
* 1887 – Erwin Schrödinger, austriar fisikaria, 1933ko Fisikako Nobel Saria (h. 1961).
* 1894 – Albert Leo Schlageter, *freikorps* paramilitar alemanen partaidea (h. 1923).
* 1904 – Aleksei Nikolaevitx Errusiakoa, Errusiako tsarevitxa (h. 1918).
* 1905 –
** Hans Urs von Balthasar, suitzar teologo eta apaiz katolikoa (h. 1988).
** Juana Capdevielle, espainiar edagogo, liburuzaina eta artxibozaina (h. 1936).
* 1907 –
** Étienne Hajdú, hungariar jatorriko eskultorea (h. 1996).
** Benjamin Sheares, Singapurreko 2. presidentea (h. 1981).
** Miguel Torga, portugaldar idazlea (h. 1995).
* 1909 – Mary Jayne Gold, naziengandiko iheslarien estatubatuar laguntzailea (h. 1997).
* 1910 – Yusof Ishak, Singapurreko lehendabiziko presidentea (h. 1970).
* 1911 – Mario Moreno, *Cantinflas*, mexikar aktore eta umorista (h. 1993).
* 1912 – Samuel Fuller, estatubatuar zinema-zuzendaria (h. 1997).
* 1914 – Kléber Dadjo, Togoko presidentea (h. 1989).
* 1919 – Margaret Burbidge, britainiar astronomoa (h. 2020).
* 1922 –
** Virtudes González García, 13 arrosak taldeko emakumea (h. 1939).
** Miloš Jakeš, txekoslovakiar politikari komunista, Txekoslovakiako Alderdi Komunistako idazkari nagusia (h. 2020).
* 1923 – Ruth Stiles Gannett, estatubatuar idazlea (h. 2024).
* 1924 – Muhammad Zia Ul-Haq, Pakistango diktadorea (h. 1988).
* 1925 – Thor Vilhjálmsson, islandiar idazlea (h. 2011).
* 1926 – John Derek, estatubatuar aktore, zinema zuzendari, gidoilari, ekoizle eta argazkilaria (h. 1998).
* 1928 – Carlos Rojas, kataluniar idazle eta unibertsitate-irakaslea (h. 2020).
* 1929 – Charles Moore, estatubatuar atleta (h. 2020).
* 1930 – George Soros, jatorri juduko hungariar-estatubatuar aberatsa, inbertitzailea eta filantropoa.
* 1931 – William Goldman, estatubatuar eleberrigile, antzerki-idazle, eta gidoigilea (h. 2018).
* 1932 – Sirikit, Thailandiako erregina ezkontidea (h. 2025).
* 1933 – Anita Gradin, suediar kazetari eta politikaria (h. 2022).
* 1935 – John Cazale, estatubatuar aktorea (h. 1978).
* 1936 – André Kolingba, Afrika Erdiko Errepublikako presidentea (h. 2010).
* 1939 – George Hamilton, estatubatuar aktorea.
* 1940 – Tony Allen, nigeriar musikaria (h. 2020).
* 1941 –
** Réjean Ducharme, frantsesezko kanadar idazlea (h. 2017).
** Letícia Román, italiar aktorea.
* 1942 –
** Koji Funamoto, japoniar futbolaria.
** Bianca Pitzorno, italiar idazle eta itzultzailea.
** B. Ramakrishna Reddy, indiar hizkuntzalaria.
* 1944 – Lina Marín, mexikar aktorea (h. 1989).
* 1945 – Jean Nouvel, frantziar arkitektoa.
* 1949 –
** Fernando Collor de Mello, Brasilgo presidente ohia.
** Mark Knopfler, eskoziar abeslari, gitarra-jotzaile eta musika egilea eta Dire Straits taldearen sortzailea.
** Julien Lepers, frantziar kazetaria.
** Carmen Olmedo Checa, espainiar politikari sozialista eta feminista (h. 2015).
* 1953 – 
** Carlos Mesa, Boliviako presidente ohia.
** Charles Martin Wamika, ugandar apezpiku katolikoa (h. 2025).
* 1954 –
** François Hollande, Frantziako presidentea.
** Sam J. Jones, estatubatuar aktore eta telebista aurkezlea.
** Pat Metheny, estatubatuar jazz musikagilea eta gitarrista.
* 1957 –
** Ellen Marie Vars, samieraz idazten duen emakume idazlea.
** Manuela M. Veloso, portugaldar-estatubatuar ikertzailea eta irakaslea, robotikan eta adimen artifizialean aditua.
* 1959 – Javier Zubillaga, errioxar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1960 –
** Laurent Fignon, frantziar txirrindularia (h. 2010).
** Alberto Jiménez-Becerril, PPko espainiar politikaria (h. 1998).
* 1961 – Violeta Bermúdez, Peruko lehen ministroa.
* 1962 – Shigetatsu Matsunaga, japoniar futbolari ohia.
* 1966 – Dalila Ennadre, marokoar film-zuzendaria (h. 2020).
* 1970 – Mariola Fuentes, espainiar aktorea.
* 1971 –
** Michel Koeniguer, frantziar komikigilea (h. 2021).
** Pete Sampras, estatubatuar tenis jokalari ohia, ATP sailkapenaren lehen postuan denbora gehien egondako tenislaria (286 aste).
* 1973 –
** Emma Roca, kataluniar korrikalari eta eskiatzailea, mendiko lasterketen aitzindaria eta emakumezkoen erreferentea (h. 2021).
** Muqtada al-Sadr, irakiar ajatolah xiia.
* 1974 – Loïc Lagadec, frantziar elizgizona.
* 1975 – Casey Affleck, estatubatuar aktorea.
* 1977 – Iva Majoli, kroaziar tenislari ohia.
* 1980 – Boré Buika, ekuatoreginear jatorriko espainiar aktorea.
* 1983 –
** Klaas-Jan Huntelaar, herbeheretar futbolari ohia.
** Meryem Uzerli, turko-alemaniar aktore eta modeloa.
* 1989 – 
** Scott Bamforth, estatubatuar saskibaloi jokalaria.
** Charlène Guignard, frantziar-italiar izotz gaineko patinatzaile olinpikoa.
* 1991 – 
** Lakeith Stanfield, estatubatuar aktorea eta musikaria.
** Kiki Mordi, nigeriar kazetari ikerlaria, filmegilea, hedabideetako aurkezle eta kolaboratzailea.
* 1992 – Cara Delevingne, ingeles modelo eta aktorea.
* 1994 – Joselyn Brea, venezuelar-espainiar kirolaria, triatloian eta duatloian aditua.
* 1996 – 
** Arthur Melo, brasildar futbolaria.
** Ilona Maher, estatubatuar erizaina eta errugbi jokalaria.
* 2000 – Niamh Fisher-Black, zeelandaberritar txirrindularia.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1041 – Urraka Gartzia, Nafarroako infanta eta Gaztela eta Gaskoniako kondeen emaztea.
* 1128 – Margarita Iruñekoa, Iruñeko Erresumako infanta Siziliako Erresumako erregina ezkontidea (j. 1128).
* 1156 – Zuria Nafarroakoa, Nafarroako printzesa.
* 1283 – Zuria Nafarroakoa, Nafarroako Erresumako infanta (j. 1226).
* 1402 – Karlos Nafarroakoa, Nafarroako infantea (j. 1397).
* 1660 – Sebastián Hurtado de Corcuera, arabar militarra, Panamán gobernari eta Filipinetan eta Kanarietan kapitain jenerala, Tenerifen (j. 1587).
* 1836 – Bartolome Oteitza, nafar elizgizon eta politikaria (j. 1774).
* 1864 – Eustasio Amilibia, Gipuzkoako diputatu nagusia eta Donostiako alkatea (j. 1801).
* 1883 – Ramón Ortiz de Zárate, euskal idazlea (j. 1817).
* 1936 –
** Felisa Aguado Sainz, nafar etxekoandrea eta PCEko kidea, fusilatua (j. 1872).
** Nicasio Sierra, nafar klaretar apaiza, Barbastron fusilatua (j. 1890).
* 1939 – Juan Bautista Eguzkitza, euskal idazle eta itzultzailea (j. 1875).
* 1998 – Jesús Loroño, euskal txirrindularia (j. 1925).
* 2000 – Joxe Urbieta *Takolo*, gipuzkoar mendizale eta alpinista (j. 1941).
* 2004 – Sebastián Ontoria, gipuzkoar futbolari, gudari eta gerra-presoa (j. 1920).
* 2014 – Irene Ibaibarriaga, bizkaitar erraketista (j. 1918).
* 2018 – Manuel Erice, nafar kazetaria (j. 1965).
* 2020 – Maritxu Gaztelumendi Urruzola, gipuzkoar euskaltzalea, irakaslea eta idazlea (j. 1938).

### Mundua 
* K. a. 30 – Kleopatra Egiptoko erregina, bere buruaz beste eginda.
* 875 – Luis II.a Italiakoa, Italiako erregea (j. 825).
* 1335 – Moriyoshi Printzea, japoniar shoguna (j. 1308).
* 1484 – Sixto IV.a, aita santua (j. 1414).
* 1525 – Hans Müller von Bulgenbach, Alemaniar nekazarien gerrako buruzagi nekazaria.
* 1546 – Francisco de Vitoria, gaztelar domingotar fraidea eta teologoa (j. ).
* 1612 – Giovanni Gabrieli, italiar organo-jotzaile eta musikagilea (j. 1557).
* 1633 – Jacopo Peri, italiar operagilea (j. 1561).
* 1648 – Ibrahim I.a, Otomandar Inperioko sultana (j. 1615).
* 1689 – Inozentzio XI.a, aita santua (j. 1611).
* 1730 – Benedikta Henrieta Palatinatukoa, Alemaniako printzesa (j. 1652).
* 1750 – Rachel Ruysch, herbeheretar margolaria (j. 1664).
* 1812 – Anna Strong (espioia), estatubatuar abertzalea (j. 1740).
* 1827 – William Blake, ingeles idazle eta margolaria (j. 1757).
* 1848 – George Stephenson, ingeles ingeniaria, lurrunezko lokomotoraren diseinatzailea (j. 1781).
* 1857 – William Conybeare, britainiar geologo eta paleontologoa (j. 1787).
* 1891 – James Russell Lowell, estatubatuar olerkari, kritikari, argitaratzaile eta diplomazialaria (j. 1819).
* 1895 – María Ruiz de Burton, mexikar-estatubatuar idazlea (j. 1832)
* 1900 – Wilhelm Steinitz, austriar xake jokalaria, lehenbiziko munduko xake txapelduna (j. 1836).
* 1901 – Adolf Erik Nordenskiöld, suediar jatorriko finlandiar esploratzailea eta naturalista (j. 1832).
* 1911 – Jozef Israëls, Hagako Eskolako herbeheretar margolaria (j. 1824).
* 1918 – Mercedes de Velilla, espainiar idazlea, antzerkigilea eta olerkaria (j. 1852)
* 1920 – María Luisa Chicote, kataluniar-martxar poeta (h. 1989)
* 1922  Arthur Griffith, irlandar lider abertzalea (j. 1872).
* 1928 – Leoš Janáček, txekiar konposatzailea (j. 1854).
* 1932 – Cecilia de Madrazo, espainiar piano jolea, oihal bildumatzailea eta Mariá Fortuny Marsal pintorearen emaztea (j. 1846).
* 1940 – Nikolai Triik, estoniar margolaria (j. 1884).
* 1951 – Christianus Cornelius Uhlenbeck, herbeheretar hizkuntzalari eta antropologoa (j. 1866).
* 1955 –
** James B. Sumner, estatubatuar kimikaria, 1946ko Kimikako Nobel Saria (j. 1887)
** Thomas Mann, alemaniar idazlea, 1929ko Literaturako Nobel Saria (j. 1875).
* 1964 – Ian Fleming, ingeles idazlea, *James Bond* pertsonaiaren sortzailea (j. 1908).
* 1973 –
** Walter Rudolf Hess, suitzar sendagile eta fisiologoa, 1949ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1881).
** Karl Ziegler, alemaniar kimikaria, 1963ko Kimikako Nobel Saria (j. 1898).
* 1976 – Sofia Pomba Guerra, portugaldar farmazialaria eta ekintzaile politikoa (j. 1906).
* 1979 – Ernst Chain, germano-britainiar biokimikaria, 1945eko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1906).
* 1982 – Henry Fonda, estatubatuar aktorea (j. 1905).
* 1985 – Manfred Winkelhock, alemaniar 1 Formulako gidaria (j. 1951).
* 1988 – Jean-Michel Basquiat, estatubatuar graffitigile, margolari eta marrazlea (j. 1960).
* 1989 –
** Mo Anthoine, britainiar mendizale eta alpinista (j. 1939).
** William Shockley, ingeles fisikaria, 1956ko Fisikako Nobel Saria (j. 1910).
* 1992 – John Cage, estatubatuar musikagile eta piano-jotzailea (j. 1912).
* 1996 – Viktor Hambardzumyan, sobietar astrofisikaria (j. 1908).
* 1997 – Luther Allison, estatubatuar blues musikaria, Ameriketako blues gitarra jotzaile handienetakoa (j. 1939).
* 2000 – Loretta Young, estatubatuar aktorea (j. 1913).
* 2003 – Walter J. Ong, estatubatuar hezitzailea, abadea, maisua, historiatzaile kulturala, linguista eta filosofoa (j. 1912).
* 2004 – Sir Godfrey Hounsfield, ingeles ingeniari elektriko eta asmatzailea, 1979ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1919).
* 2005 – John Loder, CRASS anarkopunk musika taldearen sortzailetako bat (j. 1946).
* 2006 – Camille Loiseau, paristar ehun urteduna, supermendebetekoa, Frantziako eta Europako pertsonarik zaharrena (j. 1892).
* 2010 – Guido de Marco, Maltako presidentea (j. 1931).
* 2014 – Lauren Bacall, estatubatuar aktorea (j. 1924).
* 2016an hilik aurkitua – Hande Kader, turkiar emakumezko ekintzaile transexuala (j. 1993?).
* 2018 – Samir Amin, egiptoar ekonomialari marxista (j. 1931).
* 2019 – José Luis Brown, argentinar futbolari eta entrenatzailea (j. 1956).
* 2020 –
** Pavol Biroš, eslovakiar futbolaria (j. 1953).
** Gergely Kulcsár, hungariar xabalina jaurtilaria (j. 1934).
* 2021 – Karl-Friedrich Haas, alemaniar atleta (j. 1931).
* 2022 –
** Natalia LL, poloniar artista kontzeptualista (j. 1937).
** Wolfgang Petersen, alemaniar zinema zuzendaria (j. 1941).
* 2024 &ndash;
** Zaid al-Rifai, Jordaniako lehen ministroa (j. 1936).
** Márcio Souza, brasildar eleberrigile, antzerkigile eta zinemagilea (j. 1946).
* 2025 – 
** Aino Pervik, estoniar idazle eta itzultzailea (j. 1932).
** Joseph Willy Romélus, haitiar apezpiku katolikoa (j. 1931).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Sehaska egutegiko izendegia: Gohiatz eta Ahurt/Ahurti (Ur).
* Santa Klara: Zarautz

## Kanpo estekak 
Abuztuaren 11 | Urteko egutegi | Abuztuaren 13