Ullastreteko hiri iberiarra

**Ullastreteko hiri iberiarra,** Ullastret udalerrian kokatua dagoen aztarnategi arkeologikoa da. Kataluniako Baix-emporda eskualdean, zehazki Sant Andreu mendian. Orain arte Katalunian aurkitu den Iberiako kulturaren hirigune handiena da. Autore greko-latindarrek indigeteen tribu iberiarrari esleitu zioten lurraldean dago.

## Historia 
Aztarnategia muino txiki batean dago, eta bertatik paisaia leuna menperatzen da. Hiria K.a VI. mendean sortu zen eta mende horren amaieratik harresi indartsu batez hornituta zegoen, oraindik ere ikus daitekeena neurri handi batean. Harresiaren barruan, etxebizitzen hondakinak, zisternak, aleak gordetzeko erabilitako siloak eta gune publikoak ikus daitezke, adibidez, hainbat tenplu. K.a. III. mendearen amaieran gotorlekua handitu egin zen, bere azalera ia bikoiztuz. Defentsa-sistemen aldaketa hori segurtasun ezaren garaiarekin lotzen da. K.a. III. mendearen azken herenean, bigarren gerra punikoaren hasierarekin batera, erreforma garrantzitsuak egin ziren harresi-sisteman.
thumb|Harresien zati bat.
Erromatarrak iritsi zirenean, eraldaketa prozesu bat hasi zen lurraldearen okupazio eta ustiapen ekonomikoaren sisteman; Ullastret, Ampuriasen eragin zuzeneko eremuaren barruan kokatu zen, erromatarrek penintsulan egindako lehen lehorreratzearen lekua, eta ondorioz bertako biztanleek K.a. II. mendeko lehen laurdenean utzi zuten hiria. Arrazoiak ez dira ezagutzen, baina era baketsuan gertatu dela uste da, ez baitago okupazioz suntsitu izanaren zantzurik.
thumb|Zisterna.

## Ikerketa arkeologikoak 
Ikerketa arkeologikoen ondorioz, Iberiar Penintsulako hiria sortu aurreko aztarnak ere aurkitu dira. Historiaurreko garaikoak, Goi Paleolitoko silexezko tresnak eta Kalkolitoko zeramika-hondarrak aurkitu dituzte. K. a. VII. mendearen amaieran herrixka bat eraiki zen, mendian lehen kokaleku egonkorra izan zena. Gaur egun ez dago herrixka horretako egitura ikusgarririk, material galkorrez (adobez, egurrez) altxatu baitzen. Horrez gain, Iberiar Penintsulako geroagoko eraikinek ia erabat suntsitu zuten.

Greziar eta feniziar kolonizatzaileek Azken Brontze Aroko edo Lehen Burdin Aroko populazio indigenen gainean Iberiar penintsularen mediterraneo aldeko fatxadan egindako eragin kulturalei esker sortu zen kultura iberiarra. Penintsulako lehen kultura historikotzat jotzen da, oraindik deszifratu gabeko idazkera-sistema propioarekin. Berrikuntza teknologiko garrantzitsuenen artean, iberiarrek buztinlariaren tornua ezarri zuten, burdinaren benetako metalurgia garatu zuten eta, lehen aldiz, oinplano angeluzuzeneko etxeak eraiki zituzten, harrizko zokalodun hormaz eginak. Gela batean edo bitan eta patioan banatuta zeuden. Iberiar herrixkak, oro har, defentsa errazeko muinoen gainean kokatu ziren, eta harresiz gotortuta, *oppidum* izendatzen direnak. Barruan, etxeak lurrari egokitutako kaleetan zehar lerrokatzen ziren, batzuetan trazadura erregularrekoak eta besteetan berriz.

Ullastreten familia aristokratikoen etxe handiak aurkitu dituzte. Gaur egungo indusketa eremua bat dator ustez etxe aristokratikoak direnekin. Alde horretatik, iberiarrek, eta zehazkiago hiri horretako biztanleek, gizarte-antolamendu bat izan zuten, eta horri esker, izaera publikoko obra garrantzitsuak egin ahal izan zituzten, hala nola harresiak, zisternak edo tenpluak. Herrixka bakoitzak lurralde bat menderatzen zuen, eta lurralde horretako baliabide ekonomikoak ustiatzen eta kontrolatzen zituen, bereziki nekazaritzarako eta abeltzaintzarako baliabideak, baina baita meatzaritzarako edo beste jarduera batzuetarako baliabideak ere. Halaber, ezin da ahaztu haien arteko eta greziar eta fenopunnioekiko merkataritzaren garrantzi handia.

## Azken aurkikuntzak 
thumb|300x300px|Indusketa lanak.

* 2000. 1995en induskatzen hasi zen eraikin bat 500 m²-ko jauregia dela baieztatzen du, K. a. III. mendekoa, familia nagusi batena zena.
* 2001. Brontze et burdinarako labe metalurgiko bat aurkitu zuten, K.a. III. mendekoa, eta lauzadura bat.
* 2002. Beste kokaleku batzuk agertu dira Ullastret harresi-barrutiaren kanpoaldean. Nabarmentzekoak dira erdiko kale bat (50 m luze eta 4 m zabal), esparruaren barruan, eta artisau-auzo bat, harresiaren kanpoaldean.
* 2003. Aipagarria da Kataluniako hilobi-inskripzio zaharrenaren aurkikuntza. Inskripziodun harria, K. a. IV. mendekoa, Alemaniako Arkeologia Institutuak aztertu du.
* 2004. Etxe karratu handi bat dago, 1,30 m-ko aldea duena, K.a. 325ean eraikitako jauretxe baten barruan. Giza hondakin ugari ere badaude.
* 2005. Aztarnategiko aurkikuntza berriak aurkezten zaizkio publikoari. Aurkitutako aztarnen artean aipagarria da Kataluniako arkeologia iberiarrak aurkitutako lehen eraikin militarra dela dirudiena. Aztarnategiaren barruan, Sant Andreu mendiaren ekialdeko isurialdean, ibilbide berri bat inauguratu da. Bertan, Mediterraneoko flora eta fauna aurki daitezke, baita Iberiar Penintsulako garaian landatutako 2000 urte baino gehiagoko olibondoak ere.

Aztarnategi horretatik 500 bat metro iparraldera Reixac uharteko herrixka dago, garai berekoa eta, ziurrenik, komunitate berekoa.

## Museoa 
Ullastret aztarnategi iberiarreko bisita osatzeko, museoa bisitatuko da, eta, bertan, arkeologia-multzoko aurkikuntza arkeologikorik nabarmenenak erakutsiko dira.

Museoak Kataluniako ipar-ekialdeko kultura iberikoa azaltzen du Ullastret multzo arkeologikoa osatzen duten bi kokaleku iberikoen indusketen bidez, Puig de Sant Andreu eta Illa d'en Reixac, eta Puig de Serraren nekropoliaren bidez Serra de Daró.

Aztarnategi horietako objektuen eta aurkikuntzen erakusketa bi beira-arasa panel tipologiatan antolatzen da: kronologiari, paleoinguruneari, Iberiar Penintsulako kulturaren eraketari eta ezaugarriei buruzko informazio orokorra ematen dutenak, eta beira-arasa paneletan gai monografikoak azaltzen dituztenak, hala nola merkataritza, erlijio-sinesmenak, hileta-errituak, hirigintza edo ekonomia.

### Nabarmendutako objektuak 
thumb|397x397px|Terrakotazko maskarak
[thumb|[Bes|Bes egiptoar jainkoa irudikatzen duten terrakotazko iruditxoak. Bes feniziarrei esker itsi zen Mediterrano itsasok iparraldeko itsarertze horretara.]]
thumb|Ullastret-en berunaren A eta B aldeak

* Ebaketa-mailua. Forma luzangako **ebaketa-mailua**, zurezko kirten bat ahokatzeko zulo batekin. Burdinazko tresna honek aizkora itxurako mutur bat zuen, harria markatzeko eta mozteko balio zuena; beste muturra, berriz, txikitzeko edo puskatzeko erabiltzen zen. Hau bezalako erremintak hobiaren indusketatik edo harrobien ustiapenetik ateratako harri bloke handiak ateratzeko erabili ziren, Puig de Sant Andreu iparraldean eta hegoaldean kokatuak, ondoren harresia eraikitzeko erabili zirenak.
* **Terrakotazko maskara**. Aurpegi-formako terrakota baten zatia. Pieza hau Puig de Sant Andreuko eremu sakratuko indusketetan aurkitu zuten, tenplurik handienaren aurrean dagoen zisternaren barruan. Hiriko kultu-gune horretan, bai zisterna beraren barruan, bai bi tenpluen hondarren artean, beste 36 terrakota-zati aurkitu zituzten. Tenpluetako barruko hormetan erakutsitako exbototzat hartu dira, tenpluetan egindako kultuei lotutakoak. Orain arte egindako ikerketen arabera, jainko-jainkosen irudikapenak izango dira seguruenik.
* **Bes jainkoaren terrakota**. Bes jainkoa itxura barregarriko ipotx baten gisa irudikatzen duen terrakota, aurrez aurre ikusia, esku bat altxatua, bizartsua, mihia kanpoan eta errefau motz batez jantzia. Buru gainean gandor bat eduki behar zuen, oraindik gorde ez dena, eta oso litekeena da polikromiaz erabat apainduta egotea. Denboran zehar egiptoar panteoian garrantzia hartzen joan zen jainko bat zen Bes jainkoa, eta feniziarrek hartu zuten, Mediterraneo osoan zehar zabaldu zutelarik. Etxea eta, oro har, bertako biztanleak babesten zituen familia jainko bat zen, batez ere haurdun zeuden emakumeak eta lo zeuden pertsonak.
* **Zaldien** edalontzia. Tornu batekin egindako eta pintura zuriarekin ornatutako zeramikazko pitxer bat da. Ekoizpen hau indiketa zonako indigena iberiarraren ezaugarria da, non Ullastret eta bere ingurunea zentro ekoizle nagusietako bat diren. Pieza bakartzat hartzen da, dekorazioan, irudi geometriko eta landareez gain, ohikoa den bezala, zaldi baten gainean zaldizko bat ikus daitekeelako, eta zaldi horrek beste zaldi baten hedeak daramatza.
* **Burezurra burdinazko iltze batek zeharkatua**. 40 eta 50 urte bitarteko gizonezko baten garezurra, burdinazko iltze batek zeharkatzen duena, alde zeiharrean, buruari eusteko eta horma baten edo beste egitura motaren baten gainean finkatzeko. Erritual hau nahiko ohikoa zen Mediterraneoko herri galiarren eta gaur egungo Kataluniako iparraldeko tribu iberiarren artean. Hauek, borroka baten ondoren, garaitutako etsaien buruak moztu eta beren egoitzetara eramaten zituzten, bertan, beren armekin batera, fatxadetan, arkupeetan edo patioetan gerrako trofeo gisa erakusteko.
* **Ullastreten beruna**. Berunezko xaflan ebakiak eginez idatzitako dokumentu iberikoa. Forma angeluzuzen luzanga du, ingerada irregularrekin, eta bederatzi tolesduratan biribilkatuta egon behar zuen. Alde bietatik idatzita dago Iberiar penintsulako ipar-ekialdeko alfabetoan. A aldean sei lerro daude inskribatuta, azalera osoa hartzen dutenak, eta B aldean lerro bat, muturretik muturrera. Iberiar inskripzio osoenetakoa da. Testuan pertsonen izenak eta numeralak irakur daitezke, eta horri esker, dokumentu hau merkataritza-gutun gisa identifikatu ahal izan da, Empúriesen eta Pech Mahon aurkitutako gutun greziarren antzekoa.
* **Sitra espatulatua**. Zeramikazko ontzi baten zatia, gorputz globularrekoa eta leporik gabea, ertzaren azpian helduleku bat eta pitorro bat dituena, porroiaren antzekoa. Sitra hau, zeramika mota honetan oso ohikoa den espatulatu bizi batekin apainduta dago, eta Goi Erdi Aroko ezaugarria da, askotan Katalunia Zaharreko lurraldeetan karolingiar garaiko aztarnategi arkeologikoen indusketetan aurkitua. Sitra zati hau, hegoaldetik eta mendebaldetik gaztelu karolingioa babesten zuten bi hobietako batetik gertu aurkitu zen.

## Kanpo estekak