Zabalbide (Bilbo)

**Zabalbide** Zazpikaleetako San Anton elizatik hasi, gero Begoñatik pasa eta Egirleta mendateraino igotzen den Bilboko kalea da. Bilboko kale luzeena da, ia bi kilometro luze da. Itsas-mailatik abiatu eta 250 metro altueraraino heltzen da.

## Goitibehera "zirkuitua" Aste Nagusian 
thumb|left|Goitibehera bat Zabalbiden, 2025eko Aste Nagusian.
Goitibehera izan zen gerraosteko eta frankismo garaiko neska-mutilen denbora-pasa ezagunetariko bat. Ez zen jostailu-dendetan saltzen; bakoitzak egin behar izaten zuen berea, eta horixe izaten zen tramankualren grazia. Fabriketatik, biltegietatik, lantegietatik eta zabor artetik apartatzen ziren ohol eta errodamenduekin fabrikatzen ziren, eta dibertitzeko eta jokorako tresna bihurtu. Izenak berak adierazten duen legez, goitik beherako kaleak behar ziren goitibeherok gidatzeko. Bilbon Zabalbide kalea izan zen horretarako egokien antzekoa, bai zuen luzeragatik, eta baita aldats pikoan zegoelako ere,  Egirletatik San Antoneraino 253 metroko altueran jaisten da ia bi kilometroko ibilbidean.

Zabalbide kalean goitik behera eginez gero, Egirletan hasi (Santo Domingon) hasi,  **Arabella** auzoan Zurbaran auzoaren ertzetik igaro eta Zumalakarregi etorbidea zeharkatu behar da, handik San Anton elizara ailegatu arte.

## Historia 
### Anaitasuna aldizkaria (Zabalbide 68, 1953-1983) 
[ezkerrera|thumb|[Anaitasuna (aldizkaria)|Anaitasuna aldizkariko kredituak (1983)]]
[thumb|[Santutxuko geltokia|Metro irteera **Zabalbide** kalean. ]]Euskarazko aldizkari aitzindari Anaitasuna  Zabalbide kaleko 68an izan zuen egoitza 1983ra arte, Orain Zabalbideko Metro-irteera dagoen tokitik gertu. 

Aldizkariak lan nabarmena egin zuen euskara batuaren zabalkundeari begira. Imanol Berriatuak sortu zuen hilabetekaria 1953an. Hasieran Euskaltzaindiaren inguruan argitaratzen zen, Alfontso Irigoienen zuzendaritzapean. 

Bilbo-Begoña-Santutxu alde horretan bizi ziren aldizkariko kolaboratzaile nagusi hauek: Xabier Kintana, Jose Ramon Etxebarria, Xabier Gereño  eta Imanol Berriatua.

.

### IKER taldea 
thumb|SAIOKA taldea (1974-1992)
Sortu berriak ziren ikastoletan material pedagogiko gutxi zegoenez, Jose Ramon Etxebarriak eta Kepa Martinez de Lagos-ek Iker Taldea Iker taldea antolatu zuten testu-liburuak idazteko. Sortutako liburuen artean SAIOKA saila eta Oinarrizko Hezkuntzarako zortzi mailetarako material pedagogikoa egon ziren. Ikastolen federazioetarako testugintza proiektu bat prestatu zuen Natxo Arregik. Espainiako  Educación General Básica-ko zortzi mailetako testuak prestatu zituzten .programa ofiziala betetzeko moduko liburuak ziren, eta euskara batuan, noski. Erabat berritzailea zen hori. Natxo Arregiren ideia izan zen hori, pedagogia arloko ezagutza handia zuelako. Freinet, Freire, Piaget... teknika guztiak ikasi zituzten, eta berea izan zen proiektuen metodologia aplikatzearen ideia. Orain modan dagoen horixe bera, proiektuka ikastearena. Oso goi mailako irakasleak eta jende ezaguna aritu zen horretan: Iñaki Antiguedad, Arantxa Garmendia, Iñaki Zarraoa, Josune Ariztondo, Xabier Kintana, Imanol Añon, Kepa Martinez, Karmele Baelo... 

### Artagan zinematokia (Zabalbide 31, 1957-1987) 
Artagan zinematokia 1957an inauguratu zuten, *Desirée* filmaren proiekzioarekin. 1.300 eserleku zituen. Barietate-antzerki gisa ere funtzionatu zuen. 1987an, *Infierno entre rejas* filmarekin itxi zituen ateak. 

### Zabalbideko frontoia (Zabalbide 25, 1879-1936) 
thumb|Zabalbide kalea eta  frontoia eskuinaldean (1902)
Gaur egun 25. zenbakidun portalea dagoen lekuan, 1869an, “Zabalbideko Pilotalekua” inauguratu zen, oraindino Begoñako Errepublika en hartan. Lehenagoko dokumentuetan Zabalbide auzoan Vista Hermosa etxeak zeukan pilotalekua aipatzen da; horrela bada, ezin da ziur jakin aurretik zelako taiua zuen. Alboko horma etxekoa omen zen eta frontisa zuen,

Begoñako Errepublikako frontoi hura gutxi iraun zuen baina, zazpi urte geroago suntsitu baitzuten Bigarren Gerra Karlistan Bilbok jasandako bonbardaketetako batean. Hamar urte geroago berreraiki zuten, eta gainera bolatokia eta txakolindegia zeuden alboan. eta txinboek (bilbotarrek). Azken horiek Zazpi Kaleetatik igotzen ziren pilotan edo boloetan jokatzera eta bertan txakolina eta sagardoa edatera.

*Begoñés* ezizena erabili zuen Begoñako pala jokalari batzuek, Zabalbideko frontoiarekin lotura estua eduki zuten, nahiz eta gero karrera profesionalak Bilbon, Madrilen, Habanan edo Mexikon egin zituzten. Lehenengo lauak anaiak izan ziren (Juan, Miguel, Rafael eta Higinio Gisasola Bilbao) eta ondoren Higinioren semeek eman zioten segida leinuari. Bigarren Karlistaldiaren ostean gerran jasandako kalte handiak konpondu eta berriro jarri zuen erabilgarri (1879). Orduko pilotaleku berrien aldean laburra zen Zabalbidekoa, beren-beregi esku pilotan jokatzeko egokia. Bertan trebatu ziren Antonen lau seme, bera eta *aitita* maisu zituztela.

Frontoia behera bota zen Gerra Zibilaren ostean.), Esteban Landa (Santa Klara 2), Lorenza Uriarte Jauregi (Santa Klara 5), Manuel Zubieta (Santa Klara 15), Matias Sarasola Arrola edo Gallaga gerra ostean (Santa Klara 28), Jose María Ibarra (Santa Klara 46), Katezarra, eta Urruñaga.

### Zabalbide kalean bizi izan zen Pompeu Fabra (1908-1912) 
alt=|ezkerrera|thumb|195x195px|Pompeu Fabra katalanaren "Txillardegi" (1917)
[thumb|[Pompeu Fabra hizkuntzalari katalana Zabalbide kaleko Orue etxean bizi izan zen.]]
Pompeu Fabra, katalanaren eredu estandarra sortu zuena, Bilbon eta Begoñan bizi izan zen 10 urtez XX. mendeko hasieran. 1902an, Bilboko Ingeniaritza Eskolako kimika-katedra irabazi zuen oposizio bidez. Nahiz eta Kataluniatik urrundu zen, urte haietan filologiarako dedikazioa areagotu egin zuen. 1912an, Bilboko Unibertsitateko katedra lortu ondoren, lanpostua utzi eta Kataluniara itzultzea erabaki zuen. Helbide horretan Orue jauregia zegoen, Pompeu Fabraren familia lehen solairuan bizi zen. 1937 eta 1942 urteen artean etxe hori emakumeentzako kartzela bihurtu behar izan zuten, gerra ondoko errepresio frankistaren ondorioz atxiloketa masiboak izan zirenean. Geroago Santa Marta klinika izan zen, 1970eko hamarkadan etxea eta bere inguruko lorategia guztiz urbanizatu zen arte. Orube hartan etxebizitza ugari eraiki ziren, Santutxuko Remigio Gandasegi kalea eta Fagoaga Tenorea kalea sortu ziren orduan. Kale horietan kokatu zen Karmelo ikastolaren zati bat 1978tik 2014ra arte, Orue jauregian egon zen tokian bertan, gutxi gora behera. Beraz, toki horretan lan handia egin zuen Fabrak katalana berreskuratzeko, eta, kasualitatez edo, toki horrexetan lan aitzindaria egin zuen Karmelo ikastolak euskara berreskuratzeko.

### Larrinagako kartzela (1871-1950?) 
[thumb|[Santutxu auzoan udalak jarritako irudi publikoa. "ORUE TXALETA (espetxea 1937-1942). Frankismoak bilboko kartzeletan errepresaliatutako emakumeen omenez."]]
Kale luze honetan, gaur egun Vicente Garamendi kaleko 17 eta 19 zenbakidun eraikinak dauden tokian ireki zen 1871n Larrinagako espetxea; frankismo garaian Bizkaiko kartzelarik garrantzitsuena bihurtu zen 1967 arte, hura itxi eta Basaurikoa eraiki zen arte. Espetxe hartan Sabino Arana, Pilar Kareaga Bilboko alkatea eta Ramon Rubial izan ziren preso.

Inguru horretako handikiak izan ziren Larrinagatarren arloetan eraiki izan zelako datorkio Larrinaga izena kartzelari; etimologiaz, larrin (= plazatxoa)+ -aga (plural atzizkia). Baserri-etxe bat egon zen han lehenago, 1859ko erroldan ageri dena. Zabalbideko kartzela moduan ere ezagutu izan da.

### Orue Txaleteko Emakumeen Kartzela (1937-1952) 
Pompeu Fabra bizi izan zen tokian, 25 urte geroago, Orue Txaleteko Emakumeen Kartzela 1937 eta 1942 urte artean emakumeei zuzendutako espetxe frankista izan zen. Larrinagako espetxearen masifikazioa arintzeko egokitua, 16 eta 86 urte arteko 3.000 emakume inguru igaro ziren espetxetik.

### Komentuak (10) 
[thumb|[Begoñako basilika **Zabalbidetik**]]
Begoñako basilika gertu egonda ugariak izan dira erlijio etxeak eta komentuak Zabalbide kalean: Aingeru Zaindariak (Angeles custodios), Stella Maris, Hijas de la Caridad, Adoratrices, Santa Klara, Refugio, Santa Monika, Artagan Erresidentzia, Ave Maria, Jesuitinak.
[erdian|thumb|380x380px|[Zabalbide (Bilbo)|Zabalbide kalea Santa Monika komentuaren inguruan, Begoñan. Atzean Pagasarri eta Ezkerraldeko mendiak, Serantes, Bilbao eta Artxanda.]]
Rafaela Ybarra Aranbarrik eraginda, 1897ko abuztuaren 2an hasi ziren eraikitzen  Zabalbiden Aingeru Zaindarien lehen ikastetxea. Behin-betiko inaugurazioa 1899ko martxoaren 24an egin zen. Hori izan zen Aingeru Zaindari Santuen Kongregazioaren lehen etxea, gero eraiki ziren beste guztien eredua.erdian|thumb|380x380px|Errefugioa eta Santa Monika komentuak

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* González Oliver, J. *Calles y rincones de Bilbao.* Bilboko Udala*-*Ayuntamiento de Bilbao, 2007.
* Basterretxea, A: *Euskaldunen pilota jokoa / El juego vasco de la pelota*. Euskal Museoa. Bilbo. 2009
* Arocena, A: El frontón de Zabalbide y los Begoñés. *Vida Vasca* aldizkaria. Bilbo. 1954. 31 zkia. 194-195. 

## Ikus, gainera 
* Jose Ramon Etxebarria
* Pompeu Fabra  (Santa-Klara-Zabalbide, 5)
* Bilboko konpartsak (Zabalbide, 5)

## Kanpo estekak 
* [Bilboko alde zaharraren eta Zazpikaleren(https://eu.wikipedia.org/wiki/Zazpikaleak) mapa]