Israeldar apartheid

[thumb|2011n [Palestinar Lurralde Okupatuak|okupatutako lurralde palestinarrak. Gorriz, palestinarrek partzialki administratutako eremuak.]]
**Israeldar** **apartheid**a Giza Eskubideen alde diharduten erakunde eta aditu batzuek erabilitako izendapena da, Palestinako Lurralde Okupatuetan eta, batzuen ustez, Israelen bertan palestinarrei zuzendutako zokoraketa, bazterketa eta diskriminazio politika multzo bat deskribatzeko. Hainbat GKEk —besteak beste, *Human Rights Watch* (2021), *B’Tselem* (2021) eta *Amnesty International* (2022)— defendatzen dute politika horien tamaina eta sistematikotasuna apartheid delituaren atalasera iristen dela, nazioarteko zuzenbidearen adieran, hots, Gizateriaren aurkako krimena dela.

2024ko uztailaren 19an, Nazioarteko Justizia Auzitegiak kontsulta-irizpen bat eman zuen, okupazioa eta Israelek hartutako neurri batzuk legez kanpo uztea ebazten zuena, eta arraza-bereizkeria mota guztiak Ezabatzeari buruzko Nazioarteko Konbentzioaren 3. artikulua urratzen zela egiaztatzen zuena, arraza-banaketa eta *apartheid*a debekatzen zituena; hala ere, Auzitegiak ez zuen behin betiko ebatzi apartheid kalifikazio penala, puntu horrek iritzi desberdinak eragin baitzituen epaile eta esatari adituen artean.

Kalifikazio hori ukatu egiten dute Mendebaldeko zenbait estatuk, GKEk eta legelarik, terminoa juridikoki desegokia dela uste baitute edo haren elementu eratzaileak ezarrita ez daudela uste baitute (batez ere arraza menderatze erregimen bat mantentzeko asmoa). Besteak beste, Europako Batzordeak adierazi du «ez duela egoki ikusten» Israelgo Estatuaz *apartheid* terminoa erabiltzea, eta AEBek adierazi dute izendapen hori «baztertu» egin dutela.

## Aplikagarritasunari buruzko oharra 
### Lehen txostenak 
[thumb|Kalandia herri palestinarretik gertu dauden [Zisjordaniako israeldar harresia|Israelgo begiratokiak eta banaketa harresia.]]
Analogia erabili zuten ikertzaileek, Nazio Batuetako behatzaileek, Giza Eskubideen aldeko taldeek: horietako batzuek Israeli *apartheid* delitua egin izana leporatu zioten. Israelgo politikaren kritikariek diotenez, «kontrol sistema bat» dago Israelek okupatutako Zisjordanian —kokaleku juduak, identifikazio sistema, Israelgo eta Palestinako herritarrentzako errepide bereiziak, kontrol militarreko postuak, ezkontzari buruzko lege «diskriminatzailea», banaketa harresia, langile palestinarren lan merkea, Zisjordaniaren enklabea, azpiegiturekiko desberdintasunak, eskubide juridikoak, bai eta Israelek okupatutako lurraldeetan israeldar eta egoiliarren arteko lurra eta baliabideak eskuratzea ere—, alderdi batzuetan, Hegoafrikako apartheid erregimenarekin antza dutenak eta israeldar okupazioaren zenbait elementuk kolonialismo eta apartheid motak direla, nazioarteko zuzenbidearekinko kontraesanetan. Zenbait iruzkingilek analogia, edo akusazioa, emendatzen dute, Israelgo arabiarrak bigarren mailako herritar gisa deskribatzean.

2006an, *Palestine: Peace, Not Apartheid* ("Palestina: bakea, ez apartheida") izeneko liburuan, Jimmy Carter AEBako presidente ohiak analogia hori erabili zuen Palestinako Lurralde Okupatuetako egoera deskribatzeko, uste baitzuen termino hori justifikatzen dutela «Israelgo agintariek Zisjordaniako mugan zehar jarritako burdin hesiek, detektagailu elektrikoek eta hormigoizko blokeek. Israelen aldeko estatubatuarrek kritikatutakoan, zera zehaztu zuen: "Ez dut inoiz liburuan edo bestela argudiatu Israel, nazio gisa, apartheidaren erruduna zela. Baina bereizketa argia dago Israelgo nazioaren barruko eta Israelek kontrolatzen dituen lurralde okupatuetako politiken artean».
[thumb|Soldadu israeldarrak palestinarrekin aurrez aurre, [Palestinar Lurralde Okupatuak|Zisjordania okupatuko Hawarako kontrol-puntuan zain.]]
Joseph Lelyveld kazetariak, *The New York Times*eko zuzendari exekutibo ohi eta Hegoafrikako berriemaile ohiak, egokitzat jotzen du analogia hori, eta, proportzioan, Israelek Hegoafrikako erregimenak adina lurralde bereganatu dituela uste du. Horrez gain, adierazi du Hegoafrikan baimen sistema konplexu bat zegoela, norbanakoen joan-etorria arautzeko, legezko estatusaren arabera; sistema hori Israelgoarekin alderatzen du, palestinarren joan-etorriak sailkatzeko eta mugatzeko. Erresuma Batuko *The Guardian* egunkariko Jerusalemgo korrespontsal Chris McGreal-en ustez, "munduan leku gutxi daude gobernuek nazionalitateen eta egoitzen inguruko lege batzuk egiten dituztenak, herritarren zati batek bestearen aurka erabiltzeko pentsatuak. Apartheidaren Hegoafrika izan zen horietako bat. Israel, beste bat».

### Russel Herri Auzitegia 
### Nazioarteko erakundeak 
2017ko martxoan, ESCWAk (*United Nations Economic and Social Commission for West Asia*, "Mendebaldeko Asiarako Ekonomia eta Gizarte Batzordea", Nazio Batuen Erakundeko eskualde-batzorde bat), Rima Khalaf jordaniarra buru zuela, arabiar munduko garapen-gaiez arduratzen zena, txosten bat argitaratu zuen, honako hau adieraziz: "Israel apartheid krimena osatzen duten politika eta jokaerren erruduna da". Argitalpen horren ondorioz, Antonio Guterres NBEko idazkari nagusiak ESCWAri eskatu zion txosten hori desargitaratzeko, argudiatuz NBEk "ezin duela onartu idazkari nagusi laguntzaile batek edo NBEko beste edozein arduradunek (...) NBEren logotipoaren pean argitalpen bat baimentzea, eragindako sailei eta berari kontsultatu gabe". Txosten hori erretiratzeko presioen aurkako protesta gisa, Rima Khalafek dimisioa eman zuen.

2024ko uztailaren 19an, Nazioarteko Justizia Auzitegiak legez kanpokotzat jo zituen Jerusalem ekialdean eta Zisjordanian lurrak anexionatzea eta koloniak eraikitzea, eta praktika horiek «lehenbailehen» amaitzea exijitu zuen. Israelek Zisjordanian eta Jerusalem ekialdean ezar litzakeen «diskriminazio sistematikoak eta segregazio erregimena» apartheid mota bat zirela ere ebatzi zuen auzitegiak. Josep Borrell EBko diplomaziaburuak biharamunean azaldu zuen Nazioarteko Justizia Auzitegiaren iritzi hori «neurri handi batean koherentea» dela Europar Batasunaren 

Francesca Albanese legelari italiarrak ere, NBEak Palestinako lurraldeetarako duen berriemaile bereziak,  apartheid mota bat salatu du.

### Israelen eta munduan 
Israelek apartheidaren antzeko sistema bat ezartzeko duen akusazioa israeldarrek ere egiten dute, hala nola *Yesh Din* (2020an) edo ''B'tselem* elkarteek 2021ean —Hagai El-Ad zuzendariak jada 2018an alderatu zituen Zisjordaniako enklabe palestinarrak bantustanekin, Bakearen Nobel saria jaso duten zenbaitek (Nelson Mandela, Desmond Tutu, Jimmy Carter, Yasser Arafat, Rigoberta Menchú, Mairead Maguire eta Betty Williams, Jody Williams eta Adolfo Pérez Esquivel), bai eta hainbat politikari israeldarrek ere, hiru lehen ministro barne (David Ben-Gurion, Ehud Olmert eta Ehud Barak),

Friedrich-Ebert Fundazioak, bestalde, hiru ikerketa argitaratu ditu Hegoafrikako negoziazio eta trantsizio prozesuaz, eta Israelen eta Palestinaren arteko bake prozesu bat lortzeko bertatik atera daitezkeen irakaspenez. Gérard Araud-ek, Frantziako enbaxadore ohia AEBetan eta Israelen, Israel «apartheid estatutzat» jo zuen erretiroa hartu zuenean, 2019an.

### *Human Rights Watch* 
*Human Rights Watch* erakundeak 2021eko apirilaren 27an argitaratutako txostenean agertzen du muga bat gainditu dela, eta «Israelgo agintariak apartheid eta jazarpen gizateriaren aurkako krimenak» egiten ari direla, eta gaineratu du «ondorio hori Israelgo Gobernuaren politika global batean oinarritzen dela: helburu du israeldarrek palestinarrekiko duten nagusitasunari eustea, eta lurralde okupatuan bizi diren palestinarren aurka, Jerusalem ekialdea barne, egindako gehiegikeria larrietan».

### *Amnesty International* 
*Amnesty International* erakundeak 2022ko otsailaren 1eko txostenean dio Israelgo Estatua apartheid erregimena egiten ari dela palestinarren aurka. Haren ustez, «Israelgo agintariek kontuak eman behar dituzte Palestinako herritarren aurka egindako apartheid krimenagatik, (...) Ikerketak zehatz-mehatz aurkezten du Israelek palestinako herriari egiten dion zapalkuntza eta menderatze sistema, herrialde horrek bere eskubideak kontrolatzen dituen leku guztietan. Israelen eta Palestinako Lurralde Okupatuetan bizi diren palestinarrei eragiten die, baita beste herrialde batzuetara joandako errefuxiatuei ere».

Txosten hori Giza Eskubideen beste elkarteen aurreko txostenak baino urrunago doa bi dimentsiotan. Lehena, denborazkoa da, apartheid sistema 1948koa dela iritzita: «1948an sortu zenetik, Israel hegemonia demografiko judua ezarri eta mantentzeko eta lurraldearen gaineko kontrola optimizatzeko politika egiten ari da, judu israeldarren mesedetan». Bigarren dimentsioa espaziala da: *Amnesty International*en ustez, apartheid praktikak Israelen eta Palestinaren arteko gatazkaren espazio osoari dagozkio: «*Amnesty International*en ikerketek, hala ere, erakusten dute Palestinako biztanleria osoa sistema bakarraren eta berberaren menpe dagoela».

* Georg Nolte (Nazioarteko Justizia Auzitegiko epailea): Palestinako Lurralde Okupatuan, Ekialdeko Jerusalem barne, Israelen politikek eta praktikek eragindako ondorio juridikoei buruzko NJAaren Aholku Irizpenari buruzko iritzi indibidualean, Palestinar Lurralde Okupatuei buruzko 2024ko uztailaren 19ko kontsulta-irizpenean, nabarmentzen du Arrazakeria diskriminazio mota guztiak ezabatzeko nazioarteko hitzarmeneko 3. artikuluak ez duela “apartheid” definitzen, eta zalantzan jartzen du Auzitegiari aurkeztutako elementuek Palestinar Lurralde Okupatuetan apartheid delituaren elementu subjektiboa (asmo zehatza) ezartzeko aukera ematen dutela (“elementu subjektiboa ondorioztatzeko informazioaren nahikotasunari buruzko zalantza serioak”).
* Miles Jackson (Zuzenbideko katedraduna, Oxfordeko Unibertsitatean): 2022ko artikulu batean zehaztu zuen 1973ko Apartheidari buruzko konbentzioak debekuaren «definizioa ematen» duela, eta hiru elementu erabakigarri azpimarratu zituen helegite bat aintzat hartzeko: debekatutako ekintzak, asmo zehatza eta «arraza-talde» kontzeptua. Horrez gain, zera gogorarazi zuen: “Nazioarteko ohiturazko zuzenbideak debekatu egiten du estatuek apartheida praktikatzea [...] debekuak bi elementu biltzen ditu: a) izaera bereziko ekintza jakin batzuk egitea; eta b) arraza-talde batek beste baten gainean duen nagusitasuna ezarri eta mantentzea eta sistematikoki zapaltzeko helburu duena”.

* Kai Ambos (Nazioarteko zigor zuzenbideko katedraduna, Göttingengo Unibertsitatean): ikerketa doktrinal batean (*Fordham International Law Journal*, 2024), “ikuspegi ñabarduradunagoa” eskatzen du, eta gogorarazten du, Erromako Estatutuko 7(2)(h) artikuluaren aburuz, “hiru elementu frogatu behar direla": 
** 1) “ekintza ankerrak” [...]; 
** 2) “arraza-talde batek beste batekiko duen zapalkuntza eta menderatze sistematikoko erregimen instituzionalizatua izatea”; eta 
** 3) “erregimen horri eusteko asmoa”. Adierazi duenez, Nazioarteko Justizia Auzitegiak (2024ko uztailaren 19ko irizpena) “zabalik utzi du auzia”. Ondorio gisa, «lehenengo elementua bakarrik baiezta daiteke modu gutxi-asko zuzenean»; bigarren eta hirugarrenak, berriz, «zailtasun arauemaile eta frogagarriz josita daude [...], eta horiek eragotzi egiten dute behin betiko ondorioak ateratzea»; balioespena «kasu bakoitzaren zirkunstantzien araberakoa» da.

### GKEak 
* 2017ko apirilean, Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordeak Israelen eta lurralde palestinarretan duen ordezkaritzako buru Jacques de Maio-k baztertu egin zuen Israelen eta Hegoafrikako apartheidaren arteko konparazioa: «Israelen ez dago apartheidik, ez arraza baten nagusitasunean oinarritutako erregimenik, ezta pertsona talde bati oinarrizko eskubideak ukatzea ere, ustezko arraza-gutxiagotasun baten ondorioz». Haren esanetan, gehiago da gatazka nazional odoltsua, hamarkadatan luzatua, okupazio egoera batek markatua.

* *American Jewish Committee* (Israelen aldeko elkarte estatubatuarra): “Israelek ez du zerikusirik apartheidarekin, eta apartheidak ez du zerikusirik Israelekin”.

* *NGO Monitor* (Israelen aldeko erakunde argi-argia): *Human Rights Watch*aren “apartheid” txostenari buruz, “gure azterketa sistematikoak modu eztabaidaezinean erakusten du Israelgo “apartheid” salaketek ez dutela ez mamirik ez oinarririk”.

* *UN Watch* (Israelen aldeko *lobby* gisa deskribaturiko erakundea): «[egoera] Hegoafrikako apartheidaren parekoa izango litzatekeelako ideiak ez du inolako oinarririk».

### Mendebaldeko estatuak 
* AEB: Estatu Departamentuak dioenez, “Israelen ekintzak apartheid bat direlako ideia baztertzen dugu" (Ned Price bozeramailea, 2022ko otsailak 1).

* Frantzia: CRIFeko afaria (2022): Emmanuel Macron Errepublikako presidenteak (lehen ministroak irakurritako testua) Israelen bizi diren arabiarrentzat “apartheid” terminoaren erabilera zalantzan jartzen du: “Nola ausart apartheidaz hitz egitera”.

* Alemania: Olaf Scholz kantzilerra (2022): “apartheid terminoa ez da egoeraren deskribapen zuzena”..

* Erresuma Batua (*Foreign, Commonwealth and Development Office*, "Kanpo Arazoetarako eta Commonwealth Bulegoa", 2022): “Ez dugu bat egiten terminologia horren erabilerarekin”, eta delituak tipifikatzea erabaki judizial bati dagokiola gogorarazi du, ez gobernuari.

* Europako Batzordea (ordezkari goren / presidente orde Josep Borrellen erantzuna, 2023): “Batzordeak ez du egokitzat jotzen apartheid terminoa Israelgo Estatuari lotuta erabiltzea”.

* Kanada (Kanpo arazoak, 2022): Galderen garairako ohar ofiziala: “Israelen ekintzek apartheida osatzen dutelako ideia baztertzen dugu».

* Herbehereak - Kanpo Arazoetako ministroak Legebiltzarrari bidalitako gutuna (2022ko apirilaren 29an): Gobernuak ez du *Amnesty International*en «ondorioarekin bat egiten»; «apartheid» termino juridikoa da, eta horren kalifikazioa foruei dagokie.

### Beste 
* Frederik Willem de Klerk (apartheidaren esparruan Hegoafrikako presidente izandakoa, Nobel Saria): "Bidegabea da Israel apartheid estatutzat jotzea"

* Benjamin Pogrund (hegoafrikar jatorriko kazetari israeldarra, apartheidaren aurkaria izandakoa): 1994 baino lehenagoko Israel eta Hegoafrikaren artean «konparaziorik ez» dagoela dio; israeldar arabiarrak herritarrak dira («boza», *Knesset*eko diputatuak, epaileak, goi kargudunak), espazio publikoak eta zerbitzuak komunak dira, eta Zisjordaniako okupazioa tirania bat da, gelditzeko modukoa baina ez «apartheida» («hitz horrek nahasmena sortzen du»).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Apartheid krimena
* Arraza-segregazioa
* Israelgo banaketa hesia
* Palestinako enklabeak
* Israelen eta Palestinaren arteko gatazka
* Okupatutako lurralde palestinarrak
* Israelgo koloniak
* Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 3379 Ebazpena

## Kanpo estekak 
* Leila Farsakh, *De l'Afrique du Sud à la Palestine* http://mondediplo.com/2003/11/04apartheid, *Le Monde diplomatique*, 2003ko azaroa.
* Chris McGreal, *Worlds Apart*, *The Guardian*, 2006ko otsailak 6.
* Federico Giraut, *Apartheid et Israël-Palestine : enseignements et contresens d'une analogie*, Cybergéo, 2004ko azaroak 15.
* *HRW*, *Un seuil franchi : Les autorités israéliennes et les crimes d'apartheid et de persécution*, 2021eko apirilak 27.
* Denis Charbit, *Israël-apartheid : le contre-sens d'une analogie*, *Libération*, 2021eko abuztuak 1.
* *Amnesty International*, *L'apartheid d'Israël contre la population palestinienne'', 2022ko otsailak 1.