open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hale-Bopp kometa

1997an kometa izugarri distiratsua igaro zen Eguzkiaren ondotik, **C/1995 01 Hale-Bopp kometa** hain zuzen ere. Behaketa-teknika modernoenak erabili zituzten astronomoek, eta aurkikuntza ugari egin zituzten kometen izaerari eta jatorriari buruz. XX. mendeko kometa distiratsuenetako bat da, hain zuzen ere, Hale-Bopp. Bi astronomo estatubatuarrek aurkitu zuten, aldi berean: Alan Hale eta Thomas Bopp (1949-2018), eta "C/1995 01 Hale-Bopp" izena eman zion Nazioarteko Astronomia Batasunak.

Kometa horrek ihes egin zien ordura arte ikertzaileen tresna ahaltsuei. Garai horretan egindako neurketen arabera, 7,15 unitate astronomikoetako distantziara zegoen. Bere distirari (10,5eko ikusmen magnitudean) eta osatzen duen egurats konplexuari esker, lente prismatiko soilekin ikus daiteke. Lehenengo ikerketen arabera, Oort kometa-erreserbatik dator, Eguzkitik 10.000 ua-ra dagoen erreserbatik hain zuzen. Ikerketa horien beraren arabera, ez da barruko eguzki-sistemara iristen den lehenengo aldia: bere orbita eliptikoa Eguzkitik 487 ua-ra dago, eta duela 4.000 urte igaro zen lehenengoz periheliotik. 1996an Jupitertik hurbil igaro zenean, bere orbitaren parametroak aldatu egin ziren: hurrengo perihelioa 2.400 urtean izango dela aurreikusten da.

Hale-Bopp kometaren tamainari dagokionez, zenbait azterketaren arabera, 40 eta 80 km bitarteko diametroa du. Halley kometa baino hirurogei aldiz handiagoa dela eta gainaldea hogei aldiz handiagoa duela adierazi dute ikerketek. Nukleoa luzea du, eguzki-sistemako tamaina horretako beste hainbat gorputzek bezala. Hale-Bopp aurkitu zenean, Eguzkitik 7 ua-ra zegoela hain zuzen, jadanik oso aktiboa zen. Kometa gehienak Eguzkitik 3 ua-ra bihurtzen dira aktibo, distantzia horretan nukleoaren gainaldearen tenperatura -73&nbsp;°C-koa da, ura sublimatzen hasten den tenperatura hain zuzen. Baina 7 ua-ra nukleoaren tenperatura apala ez da nahikoa uraren sublimazioa eragiteko. Beraz, Hale-Bopp kometak Eguzkitik hain urrun zegoela horrenbesteko aktibitatea edukitzearen arrazoia bilatzeko molekula lurrunkorragoen sublimaziora jo behar da. CN erradikala izan zen identifikatu zen lehenengo molekula-mota, 1995ean. Erradikal horren sorgailu nagusia azido zianhidrikoa da (HCN); konposatu hori lehenengo aldiz Halley kometan aurkitu zen. Nahiz eta HCN ura baino lurrunkorragoa den, Hale-Bopp kometan neurtutako produkzio-maila ez zen nahikoa 7 ua-ko distantziara eguratsera halako hauts-kopuru handia botatzeko. Misterioa handik gutxira argitu zen, karbono monoxido ugari sortzen zuela aurkitu zenean: segundoko tona bat inguru, Halley kometan Eguzkitik ua batera zegoenean sortzen zuenaren antzeko kopurua alegia. Hale-Bopp kometa bere perihelioa baino urte eta erdi lehenago aurkitu izanari esker aztertu ahal izan zen kometaren aktibitatearen bilakaera Eguzkira hurbildu ahala eta distantzia desberdinetan. Kometen izotzaren sublimazio-aldiak ere ikusi ahal izan ziren azterketa horien bitartez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akupuntura

**Akupuntura** medikuntza alternatibo mota bat da, gorputzaren leku jakinetan orratz meheak sartzean oinarritzen dena. Puntu horietan orratz finak sartzen dira azal azpiko ehunetan, hezurrei eta tendoiei kalte egin gabe. Txinako medikuntza tradizionalaren terapeutika da, eta ez da ezagutza zientifikoan oinarritzen; horregatik, sasizientziatzat jotzen da.

## Historia 
Akupuntura oso antzinakoa da, Kristo aurreko VI. mendean hasi baitzen. Kontakizunek diotenez, Fu Si enperadorea izan zen aitzindaria. Wang-Wei sendagile txinatarrak, 1027an, brontzezko bi gizaki-eskultura egin zituen, eta bertan 600 puntutxo zulatu, hamabi meridianoren arabera. Mende batzuk geroago (1280-1368 bitartean), bi bide berri erantsi zituen Hu Tie-ping medikuak, eta 693 puntu ezarri zituen. Harrezkero, sistema hori erabiltzen da, baina 100 baino ez dira oinarrizkotzat jotako puntuak, eta gainerakoak lagungarriak dira.

## Oinarri filosofikoa 
Medikuntza txinatarra filosofiarekin oso loturik dago, eta gizakiaren kontzepzio globala du; organoen azalpenez gainera, arimarenak ere kontuan hartzen ditu, beraz. Eskema anatomiko txinatarraren arabera, *king* edo meridiano izeneko hamabi bidek zeharkatzen dute gorputza; bide horiek organoen arteko lotura dira, eta odola dabil haietatik, norabide bakarrean. Odola *pneuma* edo bizi-energiak bultzatzen du. Hamabi meridiano horien artetik seik *yang* izaera dute: gorputz-ataletan sortu eta haien kanpoaldetik igotzen dira. Beste seiek, ostera, *yin* izaera dute: enborrean sortu eta gorputz-ataletarantz doaz haien barnealdetik.

## Teknika 
[thumb|alt= [Acupuncture needle.|Akupunturako puntu eta meridianoen mapa, Ming Dinastia.]]
Txinatarren mundu-ikuskeraren arabera, bi indar kontrajarri daude, bai naturan, bai gizakiarengan, eta indar bi horien arteko orekak mantentzen du giza organismoa osasuntsu. Yang indarra positiboa da, bultzatzailea, hipertentsiboa eta pizgarria; yin indarra, bestetik, negatiboa da, geldiarazlea, lasaigarria eta hipotentsiboa. Hamabi meridianoez gainera, bi lerro daude erdian, bata indar fisiko, moral eta intelektualaren gidaria, eta bestea, gorputzaren behealdeko organoen funtzioena. Pneuma edo bizi-energiaren zirkulazio txarrak bestelako organoei eragiten die, eta horrela sortzen dira eritasunak. Puntu jakinetan orratzak jarriz, zirkulazio-oreka berrezartzen da, eta eritasuna sendatu egiten da. Bi orratz-mota erabiltzen dira, urrezkoak eta zilarrezkoak. Urrezkoek yang eragin pizgarria dute, eta zilarrezkoek, yin eragin lasaigarria. Egun, bai Txinan eta bai Mendebaldean, altzairu herdoilgaitzeko orratzak erabiltzen dira.

Akupunturaren eragin onuragarria azaltzeko ematen diren azalpenen artean, hedatuena hau da: orratzaren ziztadak narritadura eragiten du, azalaren, odol-bideen, giharren eta tendoien nerbio-bukaerek hori sumatu eta burmuinetara igortzen dute informazioa, eta handik aginduak bidaltzen dira organo jakinetara.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* : MedlinePlus Medikuntza Entziklopedia
Georgi Sviridov

**Georgi Sviridov** (Fatezh, Kursketik hurbil, 1915eko abenduaren 16a - Mosku, 1998ko urtarrilaren 6a) errusiar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Musika-ikasketak Kursken hasi zituen (1929-1932), eta ondoren Leningradeko kontserbatorioan lan egin zuen. Kontserbatorio horretan, pianoa ikasi zuen (1932-1936), eta ondoren konposizioa (1937tik aurrera). Konposizioko diploma 1941. urtean lortu zuen. Lehenengo lanak ikasketa-urteetakoak ditu: *Kontzertua pianorako 1.* (1936-1939), *Benetako ezkongaia* opereta (1939), *Harizko orkestrarako sinfonia* (1940). *Erromesaren kantua* lanean (1943), ahozko musikarako zuen zaletasuna erakutsi zuen Sviridovek.

1945ean Stalin saria irabazi zuen *Hirukotea pianorako* lanarengatik. 40ko hamarkadaren amaieran Stalinen gobernuak musikari modernoak zigortu zituen, eta herri-musikaren oinarrietara itzultzearen alde egin zuen. Sviridov izan zen garai horretan kalitatezko musika egin zuen bakarretakoa. 1956an Moskun hartu zuen bizilekua. 1962tik 1974ra bitartean Sobietar Batasuneko musikagileen Elkarteko idazkari izan zen, eta ondoren Errusiako Errepublikako elkarteko presidente.

1970ean Sobietar Batasuneko Herriaren Artista izendatu zuten. *Oratorio patetikoa* (1959) lana, Maiakovskiren testu batean oinarritua, arrakastatsuenetako bat izan zen, eta 1960an Lenin saria eman zioten. Lan ofizialen ildotik idatzi zituen *Kantua Lenini buruz* (1960) eta *Oda Lenini* (1976). Hala ere, orkestrarako idatzi zuen *Triptiko txikia* (1964) lanarekin gainditu zituen Sviridovek Errusiako mugak. Ganberarako musika sobietar erregimenaren beheraldiaren ondoren hasi zen kaleratzen: *Kintetoa pianoarekin* (1945), *Hirukotea pianoarekin* (1945), bi laukote harizko tresnetarako (1945-1946 eta 1947-1948). Hala ere, bere musikaren zatirik onena ahotsetarako partituretan eman zuen.
## Erreferentziak
Kangxi

**Kangxi enperadorea** Txinako enperadorea izan zen, Qing dinastiakoa (1654-1722). 1661ean, zazpi urterekin, Shunzhi bere aitaren lekua hartu zuen, lau enperadoreorderen babespean. 15 urterekin hartu zuen aginpidea, azken enperadoreordea, Oboi, baztertu ondoren, diktadore gisa jokatzen baitzuen.

## Kanpoko politika 
1681ean, armada ahaltsu batez, hegoaldeko hiru errege feudal, Yunan eta Funkienen nagusi zirenak eta inperioaren egonkortasunari mehatxu egiten ziotenak, menderatu zituen. 1683an, Taiwango Txeng dinastiaren barruko liskarrez baliatuta, uharteari eraso zion, eta bere inperioari erantsi. 1689an Petri I.a tsarrarekin Nertxinskeko ituna izenpetu zuen, Txinaren eta Errusiaren arteko muga zehaztu zuena. Haren ondoren, Mongolia Kanpoaldekoa beretu zuen (1696). Gudarosteak Gobiko basamortua gurutzatu behar izan zuen, eta enperadoreak berak hartu zuen gudarosteen gidaritza. Hogei urte bakean eman ondoren, 1717an Kangxik Tibetera jo zuen, eta hiriburua, Lhasa, hartu zuen.

## Administrazioa 
Militar bikaina izateaz gainera, gobernari artatsua zen Kangxi. Txosten guztiak irakurtzen zituen, eskribauen ortografia ere zuzentzen zuen, eta oharrak egiten zizkien, gerra-garaian egunean 400 bat txosten irakurri behar izanda ere. Kangxik garrantzi handiko lanak egin zituen Huang Ho ibaiaren ibilguan uholdeak saihesteko, eta Ubide Handia, Hunag Ho eta Yangtze ibaiak elkartzen zituen elkarbide nagusia, hobetu zuen. Bizitza pribatuan neurritsua zen; bere agintaldian asko gutxitu ziren konkubinak eta eunukoak. Ez zituen zergak inoiz goititu, ezta gerra-garaian ere; jaitsi ere egin zituen behin baino gehiagotan.

## Kultura 
Irakurketarako zaletasun handia zuen. Garrantzi handiko obrak idatzarazi zituen bere erreinaldian: Ming dinastiaren historia ofizial bat; Txinako letren hiztegia, ia 42.000 letra biltzen zituena; eta bi entziklopedia handi, haietako bat 10.000 atalekoa, bere agintaldian bukatu ezin izan zuena. Europako teknologia eta jakintza eskuratzeko misiolari jesuitez baliatu zen. Behatoki Inperialeko zuzendari Ferdinand Verbiest jesuita izendatu zuen; hark inperioko egutegi ofiziala egin zuen. Gerbillon eta Bouvet enperadorearen matematikariak izan ziren, eta Jartoux eta Regisek inperioko atlasa egin zuten. Jesuitei ekarpen haiek eskertzeko 1692tik aurrera Kangxik kristautasuna Txinan zabaltzeko baimen ofiziala eman zien. Frantziskotar, domingotar eta agustindar askok hartu zuten egoitza Txinan, baina haien irakaspenak ez ziren jesuitenak bezalakoak, jesuitek uzten baitzieten Txinako katolikoei beren errituak gordetzen. Hori zela eta, Kangxik Aita Santuaren ordezkariari eta jesuiten jokabideari jarraitzen ez zioten misiolari guztiak Txinatik kanpora egotzi zituen. 1720an enperadoreak Aita Santuaren beste ordezkari bat izendatu zuen. Laugarren semea, Yinchen, izan zen Kangxiren ondorengo.
## Erreferentziak
Alberto Sartoris

**Alberto Sartoris** (Turin, Italia, 1901eko otsailaren 2a - Pompaples, Suitza, 1998ko martxoaren 8a) italiar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Arkitekturako ikasketak Genevako Arte Ederretako eskolan egin zituen, 1916tik 1919ra bitartean. 1922tik 1926ra bitartean, Annibale Rigottiren lantegian lan egin zuen. Rigottik Riccardo Gualino bildumagilearen inguruko taldean sartu zuen, eta han ezagutu zituen Felice Casorati eta Luigi Fillia margolariak eta Lionello Venturi arte-historialaria. Casoratirekin batera, Sartorisek antzerki pribatu bat egin zuen Gualinorentzat (1924-1925). Baina hainbat istilu izan zituen, eta Sartorisek utzi egin zuen proiektua.

Nazioarteko abangoardiekin, bereziki, italiar futuristekin, Genevako arte modernoko nazioarteko erakusketan izan zuen lehenengo harremana (1920-1921). De Stijlen taldeak Parisen *Effort moderne* galerian egin zuen erakusketak Sartorisen arreta erakarri zuen, batez ere, Pizkundetik zetorren perspektiba-moldeari aurre egiteko De Stijlek erabiltzen zuen prozedura analitikoagatik. 1926-1927 urteen ondoren Sartorisek italiar arrazionalistekin bat egin zuen, baina Giuseppe Terragnirekiko lankidetza ez zen hasi 30eko hamarraldiaren amaiera arte. 1927an futurismoarekin elkartu zen. 1928an Artisau Elkarteen erakusketan parte hartu zuen Turinen, eta arkitektura arrazionalaren erakusketan Erroman. Erakutsi zituen marrazkien artean, aipatzekoa da Artisau Elkarteen pabiloiaren irudi axonometrikoa. Hura izan zen arkitektura arrazionalaren lehenengo proiektua Italian. 1929. urtetik aurrera Luigi Filliaren marrazkigintza futuristaren aldizkarietan parte hartzen hasi zen, *La Città Futurista* eta *La Città Nuova*n, besteak beste. Garai horretan, arkitektura berriari buruzko artikuluak idatzi zituen *La Casa Bella* aldizkarian.

1930ean *Antonio Sant´Elia* saiakera argitaratu zuen, arkitektura futurista Italiako arkitektura berritzeko prozesuaren aitzindaritzat hartzen duena. Cercle et carréren sortzaileetako bat izan zen, eta taldeak egin zuen nazioarteko lehenengo erakusketan parte hartu zuen Parisen. 1931n Abstraction-Créationeko kide egin zen. Sartorisen iritziz, haiek ziren arkitektura modernoa aurkitu zuten margolariak. 1930etik 1932ra bitartean, Sartorisek lau arkitektura-koadro egin zituen: Jean-Saladin van Berchem margolariaren estudioa Parisen, Henri Ferrare poetaren etxea Genevan, Friburgoko Itsasargiko Andre Mariaren eliza eta Lourtierreko Kontseilu Onaren eliza. Lan horietatik eraiki zen bakarra Lourtierreko kapera izan zen. 1932. urteaz geroztik Sartorisek *Gli elementi dell´architettura funzionale. Sintesi panoramica dell´architettura moderna* argitaratu zuen, eta lan horrekin *Arkitektura berriaren entziklopedia* lanean jarraitu zuen (1948, 1954, 1957).
## Erreferentziak
Nazioarteko Aire Garraio Erakundea

**Nazioarteko Aire Garraioko Elkartea** (**IATA**) (ingelesez *International Air Transport Association*) elkarte pribatu bat da, eta bertako kide dira munduko aire-konpainia gehienak; egoitza nagusia Montrealen du. Elkarteko kideek (1995ean berrehundik gora) nazioarteko lotura erregularren %95 baino gehiago ziurtatzen dute. Garraiatzaileek 1,25 mila milioi aire-bidaiatik gora egiten dituzte urtean bidaiariekin, eta 20 milioi tonako karga garraiatzen dute airez.

Aireko konpainiak, sortu zirenetik bertatik, ohartu ziren beharrezkoa zela nazioarteko erakunde batek estatuek sortutako erakundeen jarduerak osatzea. Horrela, 1919an, Europako sei konpainiek International Air Traffic Association taldea sortu zuten Hagan. Talde haren helburua zen garraioa prestatzea eta antolatzea, guztien aurreramendua ekarriko zuen lankidetza lortzeko xedeaz. Munduko bi Gerren bitarteko aldian antolatu zen elkartea, eta berehala frogatu zen bere eraginkortasuna (elkarteko kideen arteko harremanei dagokionez, biltzar orokorretako lana prestatzeko batzorde bereziak sortu eta garraio- eta tarifa-alorreko araudiak ezarri ziren).

## Historia 
IATAren lanak hiru jarduera nagusi hartzen ditu bere baitan: ordutegiak osatzea eta koordinatzea; garraio-txartelak bateratzea; tarifei eta garraio-baldintzei buruzko hitzarmenak lortzea. Chicagoko Konferentziaren ondoren (1944), International Air Traffic Associationeko idazkariak eta Air Transport Association of America (ATA) erakundeko presidenteak Konferentzia hartako lanetan parte hartu zuten herrialdeetako aire-garraiatzaileak bildu zituzten Habanan; 1945ean International Air Transport Association elkarte bezala antolatu zen.

## Helburuak 
IATAren helburuak dira, alde batetik, aireko garraio seguru, erregular eta ekonomikoak indartzea, eta bestetik, aire-garraioko konpainiei sortzen zaizkien arazoak konpontzeko aukera ematea. IATAren barruko antolamendua hau da: biltzar orokor bat, urtero biltzen dena presidentea hautatzeko, eta batzorde betearazle bat, kudeaketa zuzentzen duena eta batzorde iraunkorren betebeharrak zehazten dituena. 1968an IATAko kudeaketa-batzorde asko Genevara aldatu ziren. IATAko lanak lantaldeetan eta batzordeetan egiten dira, eta talde horietan gai jakinen azterketarako adituak biltzen dira. Talde eta batzorde horien gainetik, aireko konferentzietan adituak eta konpainietako zuzendariak biltzen dira. IATAk lan handia egiten du ibilbide beraren gaineko tarifak bateratzen, maiztasunak eta ordutegik egokitzen, bidaia-agentziak antolatzen, estatuen arteko aireko garraioak eragiten dituen trabak arintzen, eta ahal dela, ezabatzen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elie Wiesel

**Eli Wiesel** (; Sighetu Marmației, Transilvania, Errumania,  - New York, ) jatorriz errumaniarra eta frantsesez idazten duen Estatubatuar idazlea izan zen. Wieselen lanak haren bizitzako bi esperientziaren oihartzuna dira: batetik, hamasei urte zituela Auschwitz eta Buchenwald kontzentrazio-esparruetan bizi izandako esperientzia, eta, bestetik, Sigheten bizi izandako fede hasidista.

1956an, jaioterritik irtetera behartu zuteneko pasadizoa idatzi zuen yiddish hizkuntzan: *Et le monde se taisait* (*Eta mundua isilik gelditu zen*). Handik bi urtera, *La Nuit* (1958, *Gaua*) argitaratu zen Frantzian, kontzentrazio-esparruei buruzkoa. Wieselek berak zioen ez erotzeko idazten zuela, edo erotasunaren hondoa jotzeko, bestela: ''Paroles d'étranger* (1982, *Atzerritarraren hitzak*). *L'Aube* (1960, *Egunsentia*) eta *Le Jour* (1961, *Eguna*) lanetan, beste krisi-egoera batzuk jorratzen ditu. Egilearen tradizio bikoitza nabarmentzen dute lan horiek, yiddish ipuinarena, batetik, eta inspirazio hasidikoko eleberri espirituala, bestetik. 1966an, Sobietar Batasuneko juduen egoerari buruko inkesta baten ondoren, saiakera lan bat, *Les Juifs du silence* (*Isiltasunaren juduak*), eta antzerki-lan bat, *Zalmen ou la Folie de Dieu* (1968, *Zalmen edo Jainkoaren erotasuna*) idatzi zituen. 1968an, Médicis saria jaso zuen *Le Mendiant de Jérusalem* (*Jerusalemgo eskalea*) lanagatik. Judu hasidikoaren fedea azaltzen du *Célébration hassidique* (1972, *Ospakizun hasidikoa*), *Célébration biblique* (1975, *Ospakizun biblikoa*), *Contre la mélancolie* (1981, *Malenkoniaren kontra*), *Célébration talmudique* (1991, *Ospakizun talmudikoa*) lanetan. *Le Testament d'un poète juif assassiné* (1980, *Poeta judu erail baten testamentua*) obran, judu komunista gazte baten istorioa kontatzen du. Zapalkuntza eta esetsaldi antisemita oinarrizko gaiak dira Wieselen lanean, baina baita itxaropena, erbestealdia eta mundu galdu baten nostalgia ere. *Le Cinquième Fils* (1983, *Bosgarren semea*) eta *L'Oublié* (1989, *Ahaztua*) lanetan, Wieselen lanaren beste garrantzizko gai bat agertzen da: aita-seme harreman zaila. 1963an, Estatu Batuetako hiritartasuna hartu zuen, eta Bostongo Unibertsitateko Giza Zientzietako katedraburu izendatu zuten. 1986an, Bakearen Nobel Saria eman zioten, eta bi memoria-liburu argitaratu zituen: *Tous les fleuves vont à la mer* (1994, *Ibai guztiak itsasora doaz*) eta *Et la mer n'est pas remplie* (1996, *Eta itsasoa ez dago beteta'').

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesús Rafael Soto

**Jesús Rafael Soto** (Ciudad Bolívar, Venezuela, 1923ko ekainaren 5a - Paris, Frantzia, 2005eko urtarrilaren 14a) venezuelar pintore eta eskultorea izan zen.

## Biografia 
Caracasko Arte Plastiko eta Aplikatuen Eskolan egin zituen ikasketak, 1942tik 1947ra bitartean. Azkeneko urte horretan, Maracaiboko Arte Plastikoetako eskolako zuzendari izendatu zuten (1947-1950).

1950ean Parisa joan zen, eta han geratu zen bizitzen. Bere lehenengo lanetan Paul Cézanneren eragina nabari da, eta formen geometrizaziorako joera paisaietan (1949, "Maracaiboko paisaia"), izadi hiletan, erretratuetan (1949, "Dama grekoa"); baina Parisez geroztik, abangoardiak ezagutu eta Malevic eta Mondrian aztertu ondoren, abstrakzio geometrikorantz egin zuen. Parisko lehenengo obretan dinamismo bisualeko gainaldeak sortzen ahalegindu zen, kolorean, forma geometrikoan eta forma-hondo anbiguotasunean oinarrituta (*Composition dynamique*, 1951).

1953. urtetik aurrera zinetismo birtualeko lehen lanak egin zituen, forma eta hondoa bereizi ondoren: lehena pexiglasezko plaka garden batean jarrita, eta bigarrena zurezko plaka batean; bien artean 10 zentimetroko tartea utzi zuen, eta metalezko ziriez lotu zituen. Garai hartako lanen artean aipagarriak dira *La cajita de Villanueva* (1955, "Villanuevako kutxatxoa") eta "Kiribila pexiglasekin" (1955). 1955ean, Agam, Tinguely eta Pol Buryrekin batera, zinetismoaren printzipioak baliatu zituen bere lanetan. Hasieran espazioa materia plastiko gisa erabili zuen (1957, "Egitura zinetikoa"), eta geroago hondakin-elementuak txertatu zituen, bilbe geometrikoekin elkartuta.

50eko hamarraldiaren bukaeran, lehen obra dardaratzaileak egin zituen, eta "Eskulturak" saila: bilbezko hondo baten aurrean nylon harietatik zintzilika jarritako ziriak; zirien berezko mugimenduak eta ikuslearen pertzepzioak aurretik igarotzean efektu zinetikoa sortzen dute (1958, "Elementu geometrikoez eratutako egitura zinetikoa"). Ildo horri jarraituz, ikuslea obran erabat txertatzea lortu zuen azkenik, *Penetrables* ("Sarkorrak") obren bidez, alegia, ikuslea obran sarrarazten duten espazioen bidez. Halaber, zenbait obra publiko egin zituen, Parisko UNESCO eraikuntzarako muralak (1970), adibidez. Urte hartatik aurrera, arkitekturan txertatutako zenbait egitura zinetiko egin zituen: Bolugne-Billancourteko Renault fabrikako ataria (1975); Caracasko Banaven Zentroko bolumen zintzilikatua (1979); Parisko Pompidou Zentroko bolumen birtuala (1987).

80ko hamarraldian berriro aztertu zuen kolorearen anbibalentzia planoaren gainean, Kandinskiren eta Mondrianen azken aldiaren printzipioen arabera (1980, "Gorri zentrala").

## Erreferentziak
Hiperrealismo

thumb|250px|alt=|*Platera meloiz betea* (1999), Mauro Daviden margolana
**Hiperrealismoa** 1960eko hamarkada bukaeran, Estatu Batuetan sortutako margolaritza-joera da, errealitatearekiko muturreko fideltasuna aldarrikatzen duena. Hiperrealismoak argazkigintza du eredutzat, eta errealitatea argazkien leialtasun eta objektibotasun berarekin berregitea du helburu.

## Jatorria 
Hiperrealismoaren jatorriak erro sakonak ditu Estatu Batuetako pintura-tradizioan, zeina amarruaren literaltasunaren aldekoa baita, William Harnett edo John Haberleren XIX. mendearen bukaerako koadroek erakusten duten bezala. 1920ko hamarkadan, preziosismoaren garaiko margolariek ere argazkiak ondoan zituztela lan egin izan zuten (Charles Sheeler pintore eta aldi berean argazkilariak, adibidez). Baina pop artearen joera izan zen hiperrealismoaren aurre-aurreko aitzindaria, egunerokotasunaren ikonografia hartuz, eta irudi neutro eta estatiko berdinak sortuz.

## Teknika eta prozedurak 
Argazkia da, ia beti, hiperrealismoaren abiapuntua. Horregatik fotorrealismo edo superrealismo ere deitu izan zaio. David Parrishek, esate baterako, diapositiba baten proiekzioan bertan margotzen zituen bere obrak; Richard MacLeanek episkopioaren laguntzarekin egiten zituen bere lanen azken ukituak; Chuck Closek erretratuak handitzen zituen errealizazioaren gorabeherak eta argazki irudiaren pikorrak nabarmentzeko. Kasu batzuetan, aerografoaren bidez, pinturaren distira handitu eta argazki-paperaren itxura lor daiteke.

Hiperrealismoaren margolari gehienak gai jakin batzuetan espezializatu izan dira. Richard Estes, adibidez, hiri-ikuspegietan eta erakustokien xehetasunetan; Don Eddy, kromatuen xehetasun distiratsuetan; John Kacere kitscharen antzeko iruditeria erotikoan. John de Andrea eta Duane Hansonek forma tridimentsionala eman diote hiperrealismoari: eredu biziak hartuta eskulturak egin, kolore biziak erabili, eta benetako jantzi eta bitxiekin edertu gero.

## Europako joerak 
Europan, 1970. urte inguruan sortutako figurazio berrien alderdi batzuetan izan du eragina hiperrealismoak. Europako mugimendu honetako margolari behinenetakoen artean aipagarriak dira Jean-Oliver Hucleux frantsesa, Gerhard Richter alemana eta Antonio López García espainiarra. Lehenak zorroztasun erabatekoaz aplikatu ditu mugimendu honetako prozedurak, bigarrenak Estatu Batuetan aurkitu ezin daitekeen ikuspegi kritikoa eskaini du, eta hirugarrenak eguneroko gauzetan eta inguruneetan bilatu du bere obren gaia.

Azkeneko urteotan doako birtuosismoa leporatu izan zaio hiperrealismoari, eta horrek zalantzan jar dezake joera honen etorkizuna eta egungo onarpena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Hiperrealismoa hitz gutxitan.
Herbert Spencer

**Herbert Spencer** (Derby, Erresuma Batua, 1820 &ndash; Brighton, Erresuma Batua, 1903) filosofoa eta soziologoa izan zen. Saint-Simonekin eta Comterekin batera, soziologiaren aitzindaritzat hartzen da.

## Bizitza eta obrak 
Gaztetan burdinbide-ingeniari gisa lan egin zuen. 1848an, *The Economist* aldizkariko zuzendariorde izendatu zuten. 1851. urtean, *Social Statics* (*Gizarte-estatika*) liburua argitaratu zuen; obra hartan gizartearen bilakaerari buruzko bere pentsamenduaren oinarriak eman zituen aditzera.

1855ean, *The Principles of Psychology* (*Psikologiaren hastapenak*) liburuaren lehen partea argitaratu zuen; bertan, Charles Darwini aurrea hartuz, gizartea etengabe garatzera eta aurrera egitera daramana iraupenaren borroka dela adierazi zuen, eta soilik hobekien moldatuak dauden gizarteak irauten dutela bizirik. Hala, bilakaeraren printzipioan oinarrituz, errealitatearen alde guztiak azaltzen saiatu zen, eta zientzia guztiak bilakaeraren printzipioaren baitan uztartu zituen.

Darwinek bere obra argitaratu zuenean, Spencerrek bere egin zuen haren teoria; horren arabera, errealitate osoa indar edo eragile ezezagun baten bilakaera etengabearen ondorio zela uste zuen Spencerrek; hala, hasieran homogeneoa, zehaztugabea eta sinplea zena, bilakatuz joan ahala, heterogeneo, zehatz eta konplexu bihurtzen zen. Gauzak horrela direla, nebulosen bilakaeratik planetak sortu ziren, eta izaki zelulabakarren bilakaeratik organismo konplexuak. Antzeko prozesua ikusten zuen gizartean ere; hala, hasierako giza talde primitiboak bilakatuz joan ahala sortu ziren indarrean egituratutako gizarteak, eta hortik eratu ziren, halaber, industria-gizarteak, gizabanakoek beren borondatez egindako kontratu batean oinarriturik zeudenak, haren ustetan. Horren ondorioz, Spencer gizarte-eredu guztiz liberal baten aldekoa zen; hala, estatuak ez zuen batere eraginik izan behar gizarte horretan, gizarte liberala, berez egituratua, baitzen gizabanakoaren askatasuna eta gizartearen berezko antolamendua errespetatzen zuen bakarra. Morala gizonaren eta gizartearen harmonia lortzea helburu duen giza gogoaren nahia dela uste zuen, eta, beraz, izaera eta izpiritua errealitate bakarraren kanpoko eta barruko adierazpideak direla.

Beste obrak: *The Synthetic Philosophy* (1862, *Filosofia sintetikoa*), *First Principles* (1862, *Lehen Hastapenak*), *The Principles of Biology* (1864-1867, *Biologiaren hastapenak*), *Principles of Pschology* (1870-1872, *Psikologiaren hastapenak*), *The Principles of Sociology* (1876-1896, *Soziologiaren hastapenak*) eta *The Principles of Ethics* (1892-1893, *Etikaren hastapenak*).

## Erreferentziak
Nicolas Schöffer

[220px|thumb|eskuinera|*Chronos 10B*, [Munich.]]

**Nicolas Schöffer ** (Kalocsa, 1912ko irailaren 6a - 1992ko urtarrilaren 8a) hungariar eskultorea eta artearen teorialaria izan zen. Zuzenbideko doktoregoa egin zuen, ondoren Budapesteko Arte Ederretako eskolan aritu zen, eta azkenik, 1936an Parisen hartu zuen bizilekua. Bourgeseko beirategiek eta Eiffel dorrean egindako proiekzio koloredunek azpimarratu zuten Schöfferen karrera: aurkikuntzaren jauregia eta Airearen pabiloia 1937ko Nazioarteko Erakusketan, Parisko feriako makinak 1946an eta ondoren, Norbert Wienerren *Zibernetika eta gizartea* liburuaren irakurketa. 1947. urtean izugarrizko haustura izan zen teknologiaren alorrean: Shöffer espazioa era dinamikoan eta konstruktiboan lan plastikoaren barruan txertatzen saiatu zen, eta espaziodinamismoa deitu zion horri. Joera horretako lehenengo lanak 1950ean erakutsi zituen Deux-Îles galerian. Garai horretatik aurrera kalitate handiko teknikariekin lan egin zuen, eta Henri Perlstein ingeniariarekin batera lan egin zuen Erloju elektriko espaziodinamikoa eraikitzen. Jacques Bureau ingeniariarekin, berriz, 1954an Dorre espaziodinamikoa, zibernetikoa eta soinuduna eraiki zuen. 1959an Julian Lerouxekin *Musiscope* jarri zuen abian, argi proiekzioak eta musika bateratzen zituen ikuskizuna. Musikari lotuta, 1979an bere lehenengo diskoa grabatu zuen. 1955ean horma ikusezineko etxe bat aurkeztu zuen, non gelak tenperatura, argi, kolore eta soinu desberdinen bidez bereizten ziren. Schöffer ordenagailuen erabilera plastikoen aitzindari izan zen. Elektronikari esker bere eraikinen alderdi mugikorrak aktibatzen zituen, inguruko argi aldaketen arabera batzuetan edo ikusleen hotsen arabera bestetan: *CYSP I* (1956) eskultura autonomo bat da, giroaren arabera mugitzen dena era elektronikoan. 1957. urte inguruan *Lux* egitura argidunen saila egin zuen. 1960. urtetik aurrera, *kronokinamismo* izena eman zioten mugimendu eta argi proiekzioen programazioari. Ondoren Schöfferek hiri baten eskalan lan egin ahal izan zuen, Liejan 50 metro garai zen dorre bat eraiki zuen, eta biltzarretako jauregiko aurrealdea 1.500 metro koadroko horma argitsu bihurtu zuen. Urte horretan bertan, lehenengo bideoko film esperimentala egin zuen, *Variation luminodynamique 1*. 1963an Parisko La Défensen 307 metroko dorre bat egitea proposatu zuen, ispilu birakorrez proiekzio koloredunak emango zituena eta hiriko zenbait informazioren arabera aldatuko zena (meteorologia, trafikoa, burtsa eta abar). 1971n proiektua onartu bazen ere, Georges Pompidou presidentea hil zenean ez zuen aurrera jarraitu.

## Erreferentziak
Ernst Hoffmann

**Ernst Hoffmann** edo **E.T.A. Hoffmann** (Königsberg, Prusiako Erresuma, gaur egun Kaliningrad, Errusia, 1776ko urtarrilaren 24a - Berlin, Prusiako Erresuma, 1822ko ekainaren 25a) alemaniar idazle eta musikaria izan zen.

## Biografia 
Sorterrian zuzenbide-ikasketak egin ondoren, epaile-lanak Glogaura (1796), Berlina eta Varsoviara (1804-1807) eraman zuen. Azken hiri horretan, bere lanbideari zegokion jardueraz gainera, musika lanei ekin zien: orkestra bat osatu, kontzertuak antolatu eta musika idatzi zuen. Napoleonen gudarosteek Varsovia hartutakoan (1808), kargua galdu eta Berlin eta Bambergera (1808-1813) joan zen. Bavariako hiri horretan musika-kritika egiteaz gainera, Franz von Holbein lagunaren zuzendaritzapeko antzerkian lan egin zuen eszena- eta orkestra-zuzendari gisa. 1814an epaile lanetara itzuli zen Berlingo Justizia Auzitegian. Handik aurrera, aisialdi guztiak literaturari eman zizkion.

## Lanak 
Berlinen kokatu baino lehen, Hoffmannen zenbait obrak argia ikusia zuten, hala nola *Johannes Kreislers, der Kapellmeisters, musikalische Leiden* (1808, *Johannes Kreisler orkestra-zuzendariaren musikazko oinazeak*) lanak.
1815ean ipuin-liburu bat argitaratu zuen, *Phantasiestücke nach Callots Manier* (*Fantasiak Calloten gisara*), eta 1816n *Die Elixiere des Teufels* (*Deabruaren elixirra*) eleberria. Bertan Hoffmannek behin eta berriz erabili zituen gaiak ageri dira: kontzientziaren bikoizketa, eromena, telepatia eta abar. 1817an *Nachtstücke* (*Gauezko aleak*) ipuin-bilduma kaleratu zen. Bertan zegoen *Der Sandmann* (*Hareetako gizona*, Pello Zabaletak euskaratua) kontakizun ezaguna ere. 1819tik 1821era bitartean, *Die Serapionsbrüder* (*Serapion anaien ipuinak*) bilduma argitaratu zuen. Kreisler musikagilea berriro aitzakiatzat harturik, bere autobiografia argitaratu zuen eleberri moduan eta era bitxi batean: *Lebens-Ansichtendes Katers Murr nebst fragmentarischer Biographie des Kapellmeisters Johannes Kreisler* (1820-1822, *Murr katuaren ikuspuntuak eta aburuak Johannes Kreisler kapera-maisuaren biografia zatikatuaren gainean*).

Hoffmannen ipuinetan ametsa eta errealitatea nahasten dira. Ez da ezer ametsa, sorginkeria edo eromena baino errealago, eta errealitate konkretua, aldiz, zentzugabea gertatzen da. Autorearen irudimen biziak sorturiko fantasiazko lanak eragina izan zuen XIX. mendeko idazleengan: Baudelaire, Nodier, Balzac, Poe, Dostoievski. Freudek sakon aztertu zuen, eta giro ilunetako maisutzat zuen. Zenbait musikagile ere haren lanetan oinarritu ziren: Schumann, Offenbach, Txaikovski. Musikagile gisa Hoffmannek obra asko utzi ditu: pianorako piezak, ganbera-musika, koroak, operak eta abar.

## Euskarazko itzulpenak 
* *Hareetako gizona* euskaratzailea: Pello Zabaleta. Erein, 1992.
* *Ipuin fantastikoak* euskaratzailea: Antton Garikano. Ibaizabal, 1992.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Euskarari ekarriak: E.T.A. Hoffmann Armiarma.com.
Sikhote-Alin

**Sikhote-Alin** Siberiako (Errusia) mendilerroa da. Tatar itsasartea, Japoniako itsasoa eta Sikhote-Alin mendiak aurrez aurre daude. Iparretik ekialdera 1.200&nbsp;km hartzen ditu mendikateak, Ussuri ibaiaren parean. Mendirik garaienak 2.077 m ditu (Tordoki-Yani). Urki eta pinu asko dago.

1910 eta 1920ko hamarkadetan, Vladimir Arseniev (1872–1930) errusiar naturalista eta geografoak esploratu zuen zenbait bidaiatan, eta abentura horietako batzuk deksribaru zituen bere liburuetan, bereziki *Dersu Uzala* (1923), zeina 1975ean oscarra irabazi zuen filma bilakatu zen Akira Kurosawaren zuzendaritzapean. Arsenieven esplorazio eta dibulgazio lanei esker, neurri handi batean, ezarri ziren eskualde lehen bi natur babesleku nagusiak, Sikhote-Alingo natura parkea and Lazoko natura parkea, 1935ean ezarriak. 

1947ko otsailaren 12an historian dokumentatu den meteorito erorketa handienetako bat izan zen mendi hauetan, The Sikhote-Alingo meteoritoak atmosfera lehertu zen, baina bere zatiek lurra jo zuten 1.3 km koadroko area batean, zenbait krater sortuz, horietan handiena 26 metrokoa diametroan.

2001an UNESCOk "Erdialdeko Sikhote-Alin" bere munduko ondarearen zerrendan sartu zuen, besteak beste bere natura dibertsitateagatik. Bereziki aipatu ziren arriskuan dauden espezie batzuk: Siberiako tigrea, Blakistonen hontz arrantzalea eta *Mergus squamatus* ahatea. Erdialdeko Sikhote-Alinek 16.319 km karratu hartzen zituen orduan, bere barne Sikhote-Alin Zapovednik parkeko 3.985 km karratu zeudalarik. 2018 ondare eremua zabaldu zen beste  11.605 km karratutan Bikin Parke Nazionala (edo Bikin ibaiko harana) sartu zelako bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Sauguet

**Henri Sauguet**, jaiotza-izenez **Henri-Pierre Poupard** (Bordele, 1901eko maiatzaren 18a - Paris, 1989ko ekainaren 22a) frantziar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Konposizioa Joseph Canteloubekin ikasi zuen, Vaugourgoinen (1919). Handik urtebetera, Bordelen *Les Trois* taldea sortu zuen Louis Emié poetarekin, eta J.M. Lizotte musikagilearekin. Lehenengo kontzertuak eskandalua sortu zuen Bordeleko gizartean, eta orduan erabaki zuen ezizena erabiltzea.

1922an Parisen hartu zuen bizilekua, Charles Koechlinekin lanean hasi, eta berehala sartu zen hiri horretako arte-mugimenduan. Handik urtebetera, Darius Milhaudek Erik Satie aurkeztu zion, hiru musikagile gazterekin batera, Henri Cliquet-Pleyel (1894-1963), Roger Désormière (1898-1963) eta Maxime Jacob (1906-1978). *Parade* lanaren egilearen omenez eman zuten beren lehenengo kontzertua 1923an. Kontzertu horretan sortu zuen Marcelle Meyer piano-jotzaileak Saugueten *Trois Françaises*. Satieren iritziz talde hura Les Six taldearen ondorengoa zen. Baina taldea 1925ean desegin zen.

Hala eta guztiz ere, Sauguetek oinarrizko ideiekin jarraitu zuen lanean, alegia, akademizismoa eta erromantizismoa baztertu eta soiltasuna bilatu. Berehala nagusitu zen Parisko aretoetan, eta Étienne de Beaumont izan zuen babesle. Saugueten lehenengo arrakasta opera bufo bat izan zen, *Le Plumet du coloner* ("Koronelaren luma mototsa"). Ondoren Diaghilevek *La Chatte* ("Katua") balleta eskatu zion, eta Ida Rubinsteinek *David*.

Bere lan nagusiak eszenatokietarako egin zituen: lirikan, *La Contrebasse* (1930, "Kontrabaxua"), *La Chartreuse de Parme* (1939, "Parmako kantaria"), *Les Caprices de Marianne* (1954, "Marianneren apetak"), *Le Pain des autres* (1974, "Besteen ogia"); koreografiari dagokionez, hogeita zazpi ballet idatzi zituen, *Les Forains* (1945, "Atzerritarrak"), *La Rencontre* (1948, "Elkartzea"), *La Dame aux Camélias* (1957, "Kamelien dama") eta abar.

Irrati eta telebistarako hainbat eta hainbat partitura idatzi zituen. Zinemarako ere egin zituen lanak, besteak beste, Marcel L´Herbierren *L´Épervier* (1933, "Gabiraia"), Louis Daquinen *Premier de cordée* (1944, "Kordadako lehena"), Henri Calefen *L´Heure de vérité* (1965, "Egiaren ordua"). Lau sinfonia idatzi zituen, biolin, piano, biolontxelo, harmonikarako kontzertuak, kantatak, ehun melodiatik gora. 1957. urtean Italia saria eman zioten *Le Prince et le Mendiant* ("Printzea eta eskalea") balletagatik; idazle eta musikagile dramatikoen elkarteko presidente izan zen, 1969tik 1970era bitartean, besteak beste, eta 1976an Darius Milhauden ondorengo izan zen Frantziako Institutuan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cathal Goulding

**Cathal Goulding** (Dublin, 1923ko urtarrilaren 2a - *ib.*, 1998ko abenduaren 26a) irlandar abertzalea izan zen. Irlandako mugimendu independentistaren buruzagietako bat izan zen 60ko hamarraldian.

## Bizitza 
Haren familia ezaguna zen abertzaleen artean, britainiarren aurkako militantziarengatik eta kontzientzia independentista eta errepublikanoarengatik: haren aita eta aitona Eamon de Valera eta Michael Collinsekin borrokatu ziren Ingalaterraren aurkako guduan (1919-1921). Gero, Collinsek lorturiko hitzarmenak irlandarren artean piztu zuen Gerra Zibilean, aita-semeek Collinsen aurkako gudarostean parte hartu zuten, Valeraren gidaritzapean. Hala, Cathal Goulding ere, IRA (Irish Republican Army) erakunde militarreko kide egin zen 1937an. Erakunde hartan mailaz maila igotzen joan zen bere argitasunagatik eta trebeziagatik; 1956an Ingalaterrara joan zen, komando baten buru, komisaria bateko armak lapurtzeko aginduarekin. Huts egin zuten, eta Goulding, komandoko gainerako kideak bezala, kartzelan sartu zuten, 1962 arte, ez baitzen frogatu IRAko kide zenik.

1965etik 1974ra bitartean, IRAko soldadugaiak bilatzeko eta entrenatzeko ardura izan zuen. Garai hartan, borroka armatuaren egoera nahasia eta gogorra zen, eta gorabehera politikoen mendean zegoen; Ingalaterrako agintaritzaren jazarpenari, gainera, IRAren barruko tirabirak gehitu behar zitzaizkion. Cathal Gouldingek berak Londresko gobernuarekin negoziatzen hasteko beharra defendatu zuen, eta programa politiko bat prestatu zuen errepublikanoen helburu zaharrak eguneratzeko. Hala, IRA *ofizialak*, Gouldingen gidaritzapean, su-etena adierazi zuen 1972an. Proiektu hura, baina, bertan behera gelditu zen handik egun gutxira; IRA *behin-behinekoak*, hau da, Gouldingen baldintza politikoak onartu ez zituzten kideen taldeak mezu bat plazaratu zuen borroka armatuaren alde jarraitzeko prest zegoela adieraziz eta Goulding traidoretzat akusatuz. Gouldingen ahaleginak ahalegin, IRAren eta Ingalaterraren arteko borroka areagotu egin zen 70eko hamarraldian. Egia esan, Gouldingen eskakizun politikoak ia gauzatu ezinak ziren, Downing Streeteko gobernuak ez zituen inola ere onartuko; baina su-etenak negoziatzeko aukera eskaini bazuen ere, Ingalaterrak nahiago izan zuen IRAren zatiketa IRA bera desegiteko baliatu, Gouldingekin hitz egiten hasteko baino. Proiektu politikoaren porrotaren ondoren, Goulding IRA baretzen saiatu zen, baina Ingalaterraren aurkako borroka abertzalean, harenak egin zuen. Handik aurrera, borrokatik aldenduta bizi izan zen, beretarrek ahaztuta.

XX. mendearen bukaeran, Irlandaren eta Ingalaterraren arteko borrokak hartu zuen norabide berrian, Gouldingen iritzia ez zen ezertarako aintzat hartu. Nolanahi ere, 1998ko Ostiral Santuan bi aldeek izenpetu zuten hitzarmeneko *(The Agreement)* puntuetako batzuk Gouldingek 1972an azaldutako ia berak dira.

## Erreferentziak
Jean Vautrin

**Jean Vautrin** —jaiotza-izena: **Jean Herman**— (Pagny-sur-Moselle, Frantzia,  – Gradignan, ) frantsesezko zinemagilea eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
Bigarren mailako ikasketak Auxerren egin zituen eta 1952an I.D.H.E.C lehiaketa (Institut des hautes études cinématographiques) irabazi zuen. Literatura Frantseseko irakasle aritu zen Mumbaiko Wilson Collegen, eta aldi berean, hainbat lan egin zituen zinemarako. Aipagarria du, Satyajit Rayren *Pather Panchall*en frantsesezko bertsioa, eta *Cahiers du cinéma* eta *Cinéma 56* aldizkarietarako artikuluak. *Illustrated Weekly* umorezko marrazkiak argitaratu zituen, eta aldi berean, bi dokumental osatu zituen. 1956-1958 bitartean, Roberto Rosselliniren laguntzaile izan zen *India* filmean eta *J´ai fait un beau voyage* telebista-saioan. Frantziara itzuli zenean, telebistan aritu zen laguntzaile gisa, Minellirekin eta Rivetterekin. Aldi berean, estatubatuar filmetan parte hartu zuen, hala nola *Egun luzeena*. Gudarosteko zinematografia-zerbitzuan aritu zen bitartean film labur ugari egin zituen, ondoren, 1970eko hamarraldiaren erdialdean, Jean Cayrolen laguntzaile izan zen *Graziazko kolpea* filmean, *Les Peupliers de la prétentaine feuilleton*a izenpetu zuen (1974) eta *Le Dimanche de la vie (Bizitzaren igandea), Adieu l´ami* (1967, *Agur adiskidea*) eta *Jeff *(1968) egin zituen. Azken horiek izugarrizko arrakasta izan zuten.

Hogei bat filmetarako agertokiak antolatu zituen, egokitzaile gisa aritu zen edo elkarrizketak osatu zituen. 1973an gertatu zen zinemarekiko haustura eta lehenengo eleberria argitaratu zuen, *À Bulletins rouges*. Lan hura estilo arin eta gogorrekoa zen, ahozko hizkeraren ezaugarriez aberastua, eta umore beltzaren bidez, nahasirik dagoen gizartearen hondamendia aztertzen du. Ondoren beste hainbat eleberri idatzi zituen, filosofia pesimistaren ezaugarriak erakusten zituena: *Mister Love* (1977); *Typhon gazoline* (1979); *Bloody Mary* (1979); *Groom* (1980); *Canicule* (1982); *La Vie Ripolin* (1986); *Un Grand pas vers le bon dieu* (1989, Goncourt saria). Bestalde, kontakizun-bildumak argitaratu ditu, *Patchwork* (1983) eta *Baby boom* (1985, Goncourt saria). Dan Franckekin batera zenbait eleberri idatzi ditu, Boro erreportari eta argazkilariari buruz: *La Dame de Berlin* (1988, *Berlingo dama*); *Le Temps des cerises* (1990, *Gerezi aldiak*); *Les Noces de Guernica* (1994, *Gernikako ezteiak*); *Mademoiselle Chat* (1996). Azken urteetako lanen artean aipagarriak dira *Symphonie-Grabuge* (1994) edo *Le Roi des ordures* (1997, *Zaborretako erregea*) eleberriak, eta *Un Monsieur bien mis* (1997, *Gizon bat ondo jantzia*). 1998an, Louis-Guilloux saria jaso zuen bere obra osoa saritzeko.

## Erreferentziak
Medicus Mundi International

**Medicus Mundi International** sendagileen gobernuz kanpoko erakunderik handiena da, gerrak, gaixotasunak, goseteak edo miseria direla-eta gizakiaren bizitzarako arriskua dagoen tokietan laguntza emateko helburua duena. Ez du inongo elkarte politiko edo erlijiorekiko loturarik.

Mediku-talde batek sortu zuen 1970. hamarraldian Frantzian, sufritzen ari direnen alde jardun eta borrokatzeko, arraza, kultura, erlijio edo politikazko testuingurua kontuan hartu gabe. Espainian 1988an ezarri zuten ordezkaritza, eta 1990ean autonomia eta izate juridikoa lortu zuen. Espainian bertan, talde desberdinen bazterketak eragozteko lanetan aritzen da, hala nola drogazale, prostituta, hiesdunak eta abarrenak, eta baita etorkinei laguntzen ere.

Urtean 300 milioi dolarreko aurrekontua du; horren erdia baino gehiago jendearen diru-emateetatik lortzen du. Horrez gainera, bazkideen kuotek, erkidegoetako eta nazioetako elkarteek, Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariak eta Europar Batasunak ere finantzatzen du.

## Jardunbideak 
* Larrialdiak: hondamendi naturalek bat-batean eta aldi baterako kaltetutako lurraldeetan presakako laguntza ematen du. Gaixo, zauritu eta iheslariez arduratzeaz gainera, beharrezko osasun- eta higiene-azpiegiturak eraikitzen ditu.

* Laguntza humanitarioa: hiltzeko arriskuan daudenen premiei aurre egiten saiatzen da.

* Garapenerako lankidetza: epe luzerako egitasmoak garatzen ditu (erietxe eta mediku-zentroak eraiki, bertako jendeari prestaketa eman, politikariekin hitz egin...), lurralde bateko oinarrizko osasun-azpiegituran sartzeko.

* Laugarren mundua: osasun, elikadura, etxebizitza edo zuzenbidezko baliabideak iristen ez diren lurraldeetako jendeari edota lehenengo munduan baztertuta daudenei laguntza ematen die. Arreta berezia eskaintzen die hiesaz gaixo daudenei, drogazale eta prostituten artean prebentzio-programak eginez.

## Jarduera esparruak 
1994an 2.950 boluntario zituen mundu osoko 64 herrialdetan lanean. Askotan, gerrateetan laguntza eman duen mediku-erakunde bakarra izan da, Afganistanen, Ruandan eta Somalian, esate baterako.

Espainiako erakundeak, besteak beste, Albania, Kroazia, Angola, Kenya, Mauritania, Tanzania, Mendebaldeko Sahara, Kongo (Ruandako iheslariekin), Brasil, Kolonbia, Kuba, Guatemala, Mexiko, Paraguai, Albania, Bosnia-Herzegovina eta Espainian garatzen ditu proiektuak.

Gaur egun erakunde desberdin ugari dago munduan zehar: Espainian, Estatu Batuetan, Frantzian, Grezian, Hungarian, Italian, Polonian, Suedian, Suitzan, Herbehereetan eta Alemanian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rokoko

thumb|250px|alt=|Wieseko elizako aldarea (Bavaria, Alemania)

**Rokoko** XVIII. mendearen hasieran, Luis XV.aren erregeordetzaren garaian (1715-1743), Parisen gorpuztu zen arte estiloa izan zen. Estilo barrokoaren amaiera ekarri zuen arte berri horrek; erabili zituen forma sentsualagoek, dotoreagoek eta bitxiagoek aristokraziaren molde intelektual eta gustu berriak irudikatzen zituzten. Argien mendeko ideologia berriak eta entziklopedismoak zerikusi handia izan zuen estilo horren zabalkundearekin: izadiaren zaletasuna eta norberaren gogoa bete nahia bereziki bildu ziren estilo berrizale hartara.

## Hedapena 
Frantzian sortu eta berehala zabaldu zen rokoko estiloa Europan barrena, Alemanian eta Austrian bereziki. Euskal Herrian ez zuen eragin handirik izan. Parisko burges aberatsek guztiz edertu zituzten beren etxeak; aristokratek, aldiz, Paristik kanpoko jauregietara jo zuten. Barne-espazio guztia lantzen zen; nonahi agertzen ziren dekoraziorako harri biribilak, konkak eta landare edota ekialdeko urruneko elementu bitxien irudiko moldurak, eta kolore argi biziak erabiltzen ziren eskuarki, hondo zuriaren gainean. Germain Boffrand (1732-1734, Hôtel de Soubise, Paris), Jean Aubert (1722, Printzearen Aretoa, Chantillyko gaztelua) eta Robert de Cotte (Hôtel de la Vrillière, Paris) arkitektoak gailendu ziren Frantzian. Frantziatik, bereziki, Alemaniako lurralde katolikoetara eta Austriara zabaldu zen rokoko artea.

François de Cuvilliés arkitekto frantsesa nabarmendu zen Municheko hirian: Amalienburg izeneko ehiza-pabiloia (1734-1739, Nymphenburgeko jauregiaren lurretan) eta Residenztheater antzokia (1750-1753, Bigarren Mundu Gerraren ondoren berriro eraikia). Balthasar Neumannek diseinatu zuen Vierzehnheiligen («hamalau santuen») eliza (1745etik aurrera, Lichtenfels, Bavaria) eta Zimmermann anaiek eraiki eta dekoratu zuten Wieskirche eliza, Munichetik hurbil, 1745etik aurrera. Aipagarriak dira, bestalde, Vienako Belvedere jauregia eta Melkeko abadiako dekorazioa.

Italian garrantzi handia hartu zuen rokoko estiloak Venezia aldean, Giambattista Tiepolo pintorearen inguruan. Rokoko pinturak Frantzian eman zituen emaitza oparoenak, Antoine Wateau, François Boucher, Jean-Marc Nattier, Jean-Baptiste Perronau eta Jean-Honoré Fragonard pintoreen bitartez. 1750ean hasi zen rokoko estiloaren gainbehera, gehiegizko dekorazioarengatik eta hari zerion giro hutsaletik jasotako kritikak zirela medio, eta 1760. urtetik aurrera guztiz zabaldu zen neoklasizismorako joera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak