Vietnam

**Vietnam** (, ) ahoskatua), izen ofiziala **Vietnamgo Errepublika Sozialista** (), hego-ekialdeko Asiako estatu burujabea da, Indotxina penintsulan dagoena. Iparraldean Txina du, Tonkingo golkoa eta Hego Txinako itsasoa ekialdean eta hegoaldean, eta Thailandiako golkoa, Kanbodia eta Laos mendebaldean. 331.231 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 96,2 milioi biztanle zituen 2019an. Hiriburua Hanoi da.

Historia luze eta oparoa izan du. Ia mila urtez Txinako Inperioaren mende egon zen, X. gizaldian independentzia lortu zuen arte. Harrezkero, bertako errege-dinastiak izan ziren agintean. XIX. mendean, Frantziak kolonizatu zuen, eta Bigarren Mundu Gerran Japoniak inbaditu. Gerra amaitu ondoren, Frantziak ezin izan zion eutsi hego-ekialdeko Asian zeukan botereari. Indotxinako gerra galdu zuen, eta Genevako Akordioek herrialdea bitan zatitu zuten: Ipar Vietnam (Gerra Hotzaren garaian Txinaren eta SESBaren laguntza izan zuena) eta Hego Vietnam (Ameriketako Estatu Batuen laguntzarekin).

Zatiketa horren ondorioa izan zen Vietnamgo Gerra, 1958tik 1975era iraun zuena. 1976an, Ipar Vietnamek Hego Vietnam menderatzea lortu zuen, AEBetako soldaduak kanporatu zituzten eta Vietnameko Errepublika Sozialista sortu zen. 1990eko hamarkadaren amaieran, AEBekin zuen gatazka leunduz joan zen, eta negoziazio politikoak hasi ziren. Hizkuntza ofiziala vietnamera da, eta dirua, đồnga.

## Geografia 
### Mugak 
Vietnam Indotxinako ekialdean dago, ipar latitudeko 8° eta 24° artean, eta ekialdeko longitudeko 102° and 110° artean. S luze baten itxura du, zabala iparraldean (600 kilometro) eta hegoaldean (400 kilometro) eta estua erdialdean (50 kilometro Quang Binh probintzian). Ipar eta hego muturren arteko distantzia 1.650 kilometro da. Guztira 331.231 kilometro koadroko azalera du. 

Iparraldean 1.297 kilometroko muga du Txinarekin, eta mendebaldean 1.158 kilometrokoa Kanbodiarekin, eta 2.161 kilometrokoa Laosekin. Hego-mendebaldean Thailandiako golkoa dauka, eta hegoaldean eta ekialdean Hego Txinako itsasoa eta Tonkingo golkoa.

### Eskualde naturalak 
Lau alderdi nagusi bereiz daitezke Vietnamgo lurraldean: 
* Barnealdeko mendiguneak. 
** Hoang Lien Son ipar-mendebaldean, Txinako mugan; bertan dago Fansipan, herrialdeko tontorrik garaiena (3.134 metro).
** Annamgo mendikatea () erdialdean, Laosko mugan (mendilerroa Kanbodiako ipar-ekialdean ere barneratzen da). Txinako Yunnan-Guizhou goi-ordokiaren jarraipena da, ipar-mendebaldetik hego-ekialdera hedatzen dena. 2.000 metrotik gorako gailur asko daude, eta baso tropikal trinkoak estalirik dago.
** Tay Nguyen hegoaldeko erdian. Basaltozko bost goi-ordokik osatzen dute, mendi malkartsuekin tartekaturik, 51.000 kilometro koadroko eremuan. Gailurrik gorenak, 2.000 metro ingurukoak, Lam Vien goi-ordokian daude.
* Ibai Gorriaren () delta ipar-ekialdean. 3.000 kilometro koadro inguru hartzen ditu Tonkingo golkoaren aurrean. Batzuetan ibaiak, bat-batean, gainezka egiten du, eta lursail handiak urperatzen ditu. Deltako lurra nekazaritzan erabiltzen da, eta ibaia ureztapenerako eta garraiorako.
* Mekongen delta hegoaldean. 40.000 kilometro koadroko delta erraldoia eta laua da, Mekong ibaiaren bokalean. Munduko arroz-eremurik handienetakoa da (10.000 kilometro koadro inguru). Urtean behin gainezkaldi luzea izaten du, eta lohi-geruza berriez estaltzen eta zabaltzen da. 
* Itsasertzeko lautada estua ekialdean, Ibai Gorriaren deltaren hegoaldetik Mekongen deltaraino. Lur aberatsak dira, oro har, eta arroza lantzen da.

### Klima eta landaredia 
Klima tropikal hezea da, oro har. Udan 38&nbsp;°C-tik gora egin dezake lurralde osoan. Negua epela da hegoaldean (25&nbsp;°C) eta hotzagoa iparraldean (15&nbsp;°C). Urtean 1.500&nbsp;mm euri inguru izaten da Ibai Gorriaren deltan, eta hiru aldiz gehiago erdialdeko mendietan. Euri gehiena udako montzoiak ekarria da, maiatzetik urrira. Noizean behin, Hego Txinako itsasoko haize-erauntsiak jotzen du.

Hosto iraunkorreko oihan tropikalak eta hosto erorkorreko basoak lurraldearen bi bosten hartzen dituzte. Banbua ere oso zabaldua dago, bai zuhaiztien artean, bai ibai ertzeetan ere. Kostaldean, ur gaziko landaredia hazten da. Goi-lautadak sabanako belardiek eta zuhaixkek estaltzen dituzte.

## Historia 
### Lehenbiziko garaiak eta txinatar agintea 
Arkeologia-aurkikuntzen arabera, Vietnamgo herria Neolitoan moldatu zen Ibai Gorriaren deltan, bertan finkaturik zegoen melanesiar edo indonesiar tankerako biztanleria eta iparretik iritsitako mongoliar jatorriko jendea elkartu ondoren. Brontzea Dong Son deituriko zibilizazioan azaldu zen, K.a. 1000 aldean. K.a. III. mendean, Âu Lạc erresuma eratu zen, eta K.a. 208an Zhao Tuo txinatar jeneralak Nam Viet erreinua sortu zuen.

K. a. 111n, Nam Viet osoa Txinako probintzia bihurtu zen, eta hala iraun zuen mila urte inguru. Hegoaldean, Annamen eta Kotxintxinan, hinduen zibilizazioaren eragin nabarmena zuen Champa erresuma sortu zen. Txinak, bere administrazioa ezartzearekin, herrialdea egituratu zuen, bertako gizartea txinatartu zen eta goi-klaseak konfuzianismora bihurtu ziren. Txinaren aurkako matxinadak izan baziren ere (Trung ahizpak, K.o. 39-43;, Ly Bon, 541-602) 939 arte ez zuen Nam Vietek askatasuna lortu.

### Dinastia nazionalak 
X. mendearen erdialdetik aitzina, bertako zenbait familiak gobernatu zuten Dai Viet herrialdea: Dinh (968-980),  Le (980–1009), Ly dinastia (1010-1225). Ly dinastiarekin estatua garatu zen, eremua hedatu zen Champa lurraldeak hartuta, hiriburua egungo Hanoin kokatu zuten eta khmerren erasoak geldiarazi zituzten. Tran dinastiak (1225-1413) mongolen erasoei aurre egin zien, eta Hue aldea beretu zuen 1306an. 1400ean, Ho Quy Ly aginpideaz jabetu zen, eta Txina, Tran familiari tronua itzultzeko aitzakian, herrialdeaz jabetu zen berriro 1407an. Le Loi txinatarren aurka matxinatu zen 1427an eta, herrialdetik egotzi ondoren, Lê dinastia berria sortu zuen. Le Thanh Tonek (1460-1497) Champa menderatu zuen, eta erdialdeko Mekongeraino iritsi zen. 1527an Mac Dang Dung gudarostearen buruzagiak aginpidea eskuratu zuenetik, egonkortasuna galdu zen herrialdean.

[thumb|260px|[Hội An hiria, 1470ean sortutakoa, Lê dinastiaren agintaldian.]]
1592an, Trinh familiak Hanoi hartu zuen, eta lêtarrak berrezarri zituen tronuan benetako aginpidea beren eskuetara iragan zenean. Hegoaldean, ordea, Nguyen familia indartsuak aurre egin zien. Herrialdea zatitu egin zen, eta Tonkin eta Annam erresumen arteko gatazka 1627tik 1802ra luzatu zen. Aldi hartan hasi ziren mendebaldeko herrialdeak bertako arazoetan esku hartzen: portugaldarrek, lehenik, nguyendarrei lagundu zieten; gero, herbeheretarrek eta britainiarrek merkataritzarako guneak ezarri zituzten bertan, eta frantsesak, azkenik, nguyendarren alde aritu ziren.

1802an, Nguyen Anhen gudarosteak Hanoi hartu zuen, eta erreinua berriro batu zuen bere agintaritzapean. Bi urte geroago, Nguyen Ahn enperadoreak (1802-1820), Gia Long izena harturik, Vietnam deitu zion bere erreinuari eta Hue aukeratu zuen hiriburutzat; errege absolutu gisa gobernatu zuen; administrazioa zentralizatu zuen, eta herri lan handiei ekin zien: errepideak, ubideak, dikeak, portuak, gotorlekuak. Ming Mang (1820-1841) haren ondorengoak Kanbodia protektoratutzat hartu zuen 1834an, eta kristauek lagunduriko Saigongo matxinada zapaldu zuen (1833-1835). Ondoko enperadoreak, Thieu Tri (1841-1847) eta Tu Duc (1847-1883), administratzaile nabarmenak izan ziren, baina Frantziaren presio gero eta handiagoa jasan behar izan zuten.

### Frantziar Indotxina 
thumb|200px|Frantses kolonizazioa, Indotxinan.
Bertako kristauen eta mendebaldeko misiolarien jazarpena aitzakia harturik, Napoleon III.ak Vietnam mendean hartzea erabaki zuen. 1859an, frantsesek Saigon hartu zuten. 1862ko itunaren ondorioz, Frantzia Kotxintxinaz jabetu zen, eta 1873an Hanoin sartu ziren. 1883an, Annamen eta Tonkinen Frantziaren mendeko protektoratu ezartzen zuen ituna onartu behar izan zuen enperadoreak. Txina gatazkan sartu zen frantsesen aurka, baina 1885ean Vietnam osoaren gaineko aginpidea aitortu zion Frantziari. 1887an, frantses gobernadore nagusi baten mendean zegoen Indotxinako Batasuna sortu zuten frantsesek, Kotxintxina, Annam, Tonkin, Kanbodia eta Laos barne zirela.

Frantziak administrazioa erreformatu zuen, letratu tradizionalen ordez, bere aldeko jendea ezarriz, eta hezkuntza-sistema aldatu zuen. 1905etik aurrera, europar hezierako burges-giroetan, kolonialismo-egoera aldatzea helburu zuten zenbait talde sortu ziren. Gero, beste erakunde erradikalago batzuk agertu ziren: Nguyen Thai Hocek 1927an Việt Nam Quốc Dân Đảng ("Vietnamgo Alderdi Nazionala") eratu zuen Txinako Kuomintangen eredura, eta 1930ean Indotxinako Alderdi Komunista sortu zen, Ho Chi Minh buruzagi nagusi zuela. Bi alderdiok herriaren matxinada prestatu zuten 1930ean baina, arrakastarik ez izanik, ondoko errepresio gogorra jasan behar izan zuten. Iraultzaileen aurka, frantsesek erreformabideak sustatu zituzten: 1932an, Frantzian ikasia zen Bảo Đại enperadoreak bere karguaz jabetu zen, eta Ngô Đình Diệm gaztea izendatu zuen ministro. Administrazioa berritzen saiatu ziren arren, ez zuten emaitza nabarmenik lortu. 

Bigarren Mundu Gerran, 1940an zehazki, Japoniak okupatu zuen, baina Frantziaren nagusitasuna errespetatuz. Izan ere, garai hartan Vichyko gobernuaren mende zegoen Vietnam; Japonia bezala, Hitlerren aliatua zen beraz. Gerra amaiera aldera, ordea, Japoniaren eta Frantziaren arteko harremanak gaiztotu egin ziren, Frantzia aliatuen aldera mugitzen zela iruditu baizitzaion Japoniari. Horregatik, Japoniak frantziarrak kanporatzeko ahalegina egin zuen.

### Indotxinako lehenbiziko gerra 
[thumb|260px|[Ho Chi Minh, hirugarrena ezkerretik, OSSko kideekin, 1945ean.]]
Bigarren Mundu Gerran japoniarrak Frantziar Indotxinan sartu zirenean, Indotxinako alderdi komunistaren buruzagi Ho Chi Minhek Viet Minh alderdia sortu zuen, kanpoko gudarosteei aurre egiteko eta independenzia lortzeko. Gerra bukatu ondoren, Viet Minhek aginpidea hartu eta Vietnamgo Errepublika sortu zuen. Frantziak, ordea, ez zuen bere inperio koloniala galdu nahi eta Frantziar Batasuna () eratu zuen, horrela beste izen batez koloniak atxikitzeko. Frantziako gobernuak Indotxinari erresuma independente modura eutsi nahi zion, baina Frantziar Batasunaren barruan. 

1948an, frantses armada Indotxinara itzuli zen, Hai Phong hiria bonbardatu ondoren. Viet Minhen barruan komunistak, burgesak eta abertzaleak elkartu ziren Frantziaren kontra, fronte indartsu eta batuan. Viet Minhgo armadak, Võ Nguyên Giáp jeneralak zuzenduta, Cao Bangeko gudua irabazi zuen 1950ean, baina gero frantsesek kontraeraso batez lurralde osoa menderatu zuten berriro. Azkenean, Giáp jeneralak frantsesak Diên Biên Phun inguratu zituen eta 1954an Frantziako gudarostea errenditu egin zen. Genevako bake itunean, Indotxina bi estatutan banaturik geratu zen: Ipar Vietnam eta Hego Vietnam.

### Hizkuntzak 
Vietnamera hizkuntz ofiziala da, eta ingelesa gero eta gehiago mintzatzen da. Frantsesa, txinera, khmerera, tai-kadai, monera-khmerera, kantonera eta zenbait mintzaira malaiar-polinesiar ere hitz egiten dira.

### Erlijioa 
2020ko datuen arabera, vietnamdar gehienak, %&nbsp;73.7, ez dira erlijio antolatuen jarraitzaileak, baina erlijio tradizionalen erritoak praktikatzen dituzte. Budistak %&nbsp;14,9 dira, kristauak %&nbsp;8,5 (katolikoak %&nbsp;7,4, protestanteak %&nbsp;1,1), Hòa Hảo budistak %&nbsp;1,5, eta Caodaismoaren jarraitzaileak %&nbsp;1,2.

### Hiri nagusiak 
## Ekonomia 
Vietnam garapen bidean dagoen herrialdea da. Per capita errenta errenta 277 dolar zen 1995ean, 1.673 dolar 2010ean, eta 3.526 dolar 2020an. Ekonomian eta aberastasunean alde handiak daude eskualde batetik bestera. 

Ekonomia kolonialaren ondoren, bi erregimen izan ziren, komunista iparraldean eta kapitalista hegoaldean. Iparraldean, nekazaritzaren erreforma ahularen ondoren, 1975. urteaz geroztiko kolektibizazio-programak (kooperatibak) ez zuen nekazaritza-ekoizpena hazterik lortu. 1979tik aurrera, ordea, familiara mugatutako ustiakuntza-sistema hartu zuten. 1988 eta 1989an izan ziren liberalizazioekin bizkortu egin zen kolektibizazioak amaitzeko prozesua. 1993ko ondasunen gaineko lege berriaren bidez, indartu egin zen nekazariek lurra erabiltzeko eskubidea. Arroz-ekoizpena bikoiztu egin zen 1980tik 1996ra. Industriak izan zuen bilakaera nekazaritzaren oso antzekoa izan zen. 1979ko lehenengo liberalizazioa 1987an berretsi zen, atzerriko inbertsioak indartzen zituen lege baten bidez. 1990-1996 urteen bitartean, Vietnamgo ekonomiak %&nbsp;8-9,5 bitarteko urteko hazkundea izan zuen. Baina 1997ko Asiako krisiak geldiarazi egin zuen hazkunde hori.

### Nekazaritza 
thumb|320px|Vietnamdarrak baratzeak lantzen.
Nekazaritza da herrialdeko ekonomiaren oinarria: barne produktu gordinaren %&nbsp;15,3 hartzen zuen 2017an, eta langileen %&nbsp;40,3. eta, toki askotan, bi uzta biltzen dira urtean. 

Arrozaz gainera, azukre-kanabera, artoa, batata, tea, barazkiak, manioka, tabakoa, soja, kafea, kotoia, kautxua eta fruitu garratzak lantzen dira, besteak beste. Herrialdea berugaina da elikagaiei dagokionez, eta 2010eko hamarkadan arroz-esportatzaile handienetan hirugarrena, Indiaren eta Thailandiaren ondoren. 

1990eko hamarkadan, txerri eta hegazti hazkuntzak garrantzi handia hartu zuen. 2018an, 3,8 milion tona txerriki (munduko 5. herrialdea) eta 839.000 tona oilasko ekoitzi zituen. 

Arrantzak ere gora egin du azken hamarkadetan, eta proteina-iturri nagusia bihurtu da (400.000 tona 1980an, 900.000 1995ean). Basoak lurraldearen %&nbsp;44 hartzen zuen 1943an, eta 1995ean, berriz, %&nbsp;23. Urritze horrek bi arrazoi nagusi ditu: batetik, herrialdeko bertako erabilera eta, bestetik, estatubatuarren kontrako gerra. Basogabetzea lehen mailako arazo bihurtu zen vietnamdarrentzat, eta 1992an gobernuak debekatu zuen zuraren esportazioa.

### Meatzaritza eta energia 
Vietnamek aberastasun handia du lurpean, ikatza eta burdin mea, batez ere, ipar-ekialdean. Bauxita, antimonioa, kromoa, kobrea, eztainua, titanioa, zinka, urrea, manganesoa, fosfatoak eta harribitxiak ere daude. Petrolioa 1986tik ustiatzen da, hegoaldean aurkitu diren itsaspeko hobiei esker; 2017an, 25,41 milioi tona petrolio atera ziren. Gas natural hobiak ere garrantzizkoak dira. 

### Industria 
Industriak BPGaren %&nbsp;33,3 hartu zuen 2017an, eta langileen %&nbsp;25,7k ziharduen sektore horretan lanean. 1987tik, ordura arteko estatuaren mendeko sistemaren ordez merkatu-ekonomia nagusitu zen. Kontsumo-produktuak, esportaziora zuzenduak batez ere, indartu ziren. Iparraldean industria astunak eta ekipo-ondasunak (siderurgia, engranajeak, papera) dira nagusi. Industria arinak eta eskulangintza, eskulan merkearekin, hegoaldean daude batez ere: ehungintza, elikagaiak, osagai elektrikoak eta elektronikoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Vietnamgo gobernuaren webgunea, chinhphu.vn
*  Turismo webgune ofiziala, vietnamtourism.gov.vn