open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
20 centímetros

***20 centímetros*** (euskaraz: *20 zentimetro*) Ramón Salazar espainiar film zuzendariak zuzendutako filma da.

## Argumentua 
Marieta (Mónica Cervera) gizon jaio zen Adolfo izenez, baina bere burua emakumetzat dauka. Bere zakila gorrotatzen du eta sexuz aldatu nahi du​. Narkolepsia izanik, Marietak *Tómbola* bezalako edo Enrique y Ana estiloko musikal batekin egiten du amets.

Marietak prostituta egiten du lan eta bere zakilaren luzerak, 20 zentimetro luzekoa, deigarri zaie bezeroei. Horietako batek (Pablo Puyol) Marietaren 20 zentimetroei geroz eta arreta gehiago jartzen dio, bitartean Marieta beraz maitemintzen da.

## Aktoreak 
* Mónica Cervera : Marieta
* Pablo Puyol : Raúl
* Miguel O'Dogherty : Tomás
* Concha Galán : Berta
* Macarena Gómez : Rebeca
* Lola Dueñas : Rebecaren ahizpa
* Pilar Bardem : Candelaria
* Juan Sanz : Gustavo
* Rossy de Palma : Ice Box
* Najwa Nimri : Bunny

## Kanpo estekak
San Pelayo baseliza (Perazancas)

**San Pelayo baseliza** Palentziako La Ojeda lurraldeko Perazancas de Ojeda herrian, Cervera de Pisuerga udalean, dagoen eraikin erromanikoa da. Kultura-intereseko Ondasunaren izendapena du.

## Historia 
Egungo baseliza estilo prerromanikoko beste zaharrago baten gainean eraiki zen; horrela adieratzn dute ikus daitezkeen kapitel mozarabiar batzuek. Egungo eraikina XI. mendekoa da; horrela dio horma batean irakur daitekeen testuak: IN NOMINE DOMINI NOSTRI IHESU CHRISTI SUB HONORE SANCTI PELEG, PELAGIO ABAS FECIT IN ERA MCXIIII OBSTINENTE REX ILLEFONSUS IN LEGIONE. Beraz, Alfontso VI.a Gaztelakoaren garaian, Pelaio izeneko abade batek eraikitzeko agindua eman zuen. Testu horren haritik bertan monasterio bat zegoela pentsa daiteke. Testuan ere 1114 urtea aipatzen da, egungo kronologian 1076 urtea.

## Ezaugarriak 
Habearte bakarreko eraikina da eta abside bat du, azken hau elizaren elementu zaharrena izanik. Itxura guztien arabera, habeartea historiaren une batean berreraikia izan zen, ziur aski sute baten ondorioz; istripu hartatik ateak bakarrik libratu ziren

Absidea oso ondo landuta izan den harlanduz egina dago. Estiloagatik, Lombardiako eraikin mota da, bakarra inguru horretan. Hirunaka landutako arku txiki itsuak erakusten ditu, hauek ere Lombardiako estilokoak. Arkutxo horiek nonolitikoak ez diren zutabeekin bereizita daude.

Sarrera nagusia mendebalde aldera begira dago. Erdi puntuko arkua erakusten du, zutabeen zimazio gainean kokatuta.

## Galeria 

Perazancas_de_Ojeda_Ermita_San_Pelayo_188.JPG|Baselizaren sarrera.
Perazancas_de_Ojeda_Ermita_San_Pelayo_185.JPG|Apaingarriak.
Perazancas_de_Ojeda_Ermita_San_Pelayo_184.JPG|Barruko margolanen aztarnak.
Ermita_de_San_Pelayo_(31175940610).jpg|Kanpoko ikuspegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Arteguías webguneko informazioa.
Erloju molekular

**Erloju molekularra** espezieen arteko dibergentzia kalkulatzeko metodoa da. Erloju molekularraren arabera edozein makromolarentzat (DNA- edo proteina-sekuentzia) eboluzio-tasa gutxi gorabehera konstantea da denboran leinu ebolutibo guztian zehar. [4] [5]

## Historia 
Erloju molekular terminoa Emile Zuckerkand eta Linus Pauling zientzialariek erabili zuten. 1962an leinu ezberdinen hemoglobinen arteko aminoazido sekuentzien desberdintasunak fosiletatik ondorioztatutako eboluzio-tasarekin erlazionatuta zegoela konturatu ziren. Baieztapen honetatik abiatuz, edozein proteina espezifikoren eboluzio-tasa leinu osoan zehar konstante mantentzen zela baieztatu zuten.

Allan Wilsonek eta Vincent Sarichek beraien [2] eta Kimuraren [1] lanetatik abiatuz, DNAren erreplikazioan ematen diren berezko akatsek mutazioak eragiten zutela eta mutazio hauek eboluzio molekularra gidatzen dutela argitaratu zuten. Horretarako, erregistro fosiletik abiatuz espeziazioa ezaguna zuten espezie biziak erabili zituzten.

Gerora, eboluzio molekularraren garapenarekin, demostratu zen eboluzio-tasa ez dela leinu guztian zehar konstantea. Hortaz, hasierako hipotesia hankaz gora bota zen. Hala ere, hipotesia ontzat asumitu ezin den arren, erloju-molekularra hainbat kasutan funtzionatzen duela jakina da.

## Ezaugarriak 
* Erlojua estokastikoa da: bariantza handiak espero dira aztertutako aminoazidoen kopurua txikia denean.
* Salbuespen asko daude, izaera estokastikoa kontuan hartuta ere (hautespena, mutazio-tasa, etab.).
* Erlojuen kalibrazioan, denbora geologikoak behar dira, eta sarri ez dira zehatzak.

## Zerk eragiten du erlojuarekiko desbiderazioa? 
* Belaunaldi denbora: belaunaldi laburrek erlojua azkartuko dute, mutazio berriak finkatzeko denbora laburtzen baita.
* Mutazio-tasa: espezie bakoitzaren ezaugarriak mutazio-tasarekin erlazionatuak daude.
* Gene funtzioa: proteina baten funtzioa denboran zehar alda daiteke.
* Hautespen naturala: bizidunak etengabe ari dira ingurunera moldatzen. Espezie bakoitza desberdin moldatzen ari da modu ez prediktiboan.

## Aplikazioak 
* Sekuentzien arteko distantzia genetikoen estimak, leinuen arteko dibergentzia-denborak estimazteko erabil daitezke. [3]
* Zuhaitz filogenetikoen eraketarako erabili daiteke.

## Bibliografia 
[1] Kimura. 1968. Evolutionary Rate at the Molecular Level. *Nature*, 217: 624-626.

[2] Sarich eta Wilson. 1967. Immunological time scale for hominid evolution. *Science*, 158: 1200-1203.

[3] Welch eta Brohman. 2005. Molecular dating when rates vary. *Trends in Ecology and Evolution*, 20: 320–327.

[4] Zuckerkandl. eta Pauling. 1962. Molecular disease, evolution, and genetic heterogeneity. *Horizons in Biochemistry*, 189–225.

[5] Zuckerkandl eta Pauling. 1965. Evolutionary divergence and convergence in proteins. *Academic Press*, 97–166.

## Kanpo estekak
El Salvador eliza (Plasencia)

**El Salvador eliza** (Salbatzailearen eliza) Cáceresko Plasencia herrian dagoen XIII. mendeko eraikin erromanikoa da. Estilo erromanikoa nagusi bada ere, elementu gotikoak ere baditu. Hiriko eliza zaharrena da.

## Ezaugarriak 
Erromaniko estilokoa da eta hori batez ere zirkulu erdi formako aldare nagusiaren aldean eta kanpandorrearen lehenengo atalean ikus daiteke. Habearte bakarrak jatorriz egurrezko sabaia zuen baina 1774an oso kaltetua zegoela eta, adreiluzko egitura batekin konpondu behar izan zuten. Barruan, absidea gogorra da, apaingarri gabe.

Azpimarratzekoa da Los Moretas hilobiaren kapera. Gotorlekuaren nagusia, Hernán López de Moretak sortu zuen.

1968an eraikina berritu egin zen eta eraikinari aldaketa gehiegi egin zitzaion.

## Galeria 

Plasencia_-_Iglesia_de_El_Salvador_01.jpg
Plasencia_-_Iglesia_de_El_Salvador_5.jpg
Iglesia_del_Salvador,_Plasencia.JPG
Plasencia_-_Iglesia_de_El_Salvador_9.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :Arteguías webguneko informazioa.
Guillaume Canet

**Guillaume Canet** (Boulogne-Billancourt, ) aktore eta zinema zuzendari frantziarra da. 2006an zuzendari onenaren César Saria lortu zuen *Ne le dis à personne* thrillerrari esker.

## Filmografia 
### Aktorea 
### Zuzendaria
The Rider (filma)

***The Rider*** 2017ko Chloé Zhao txinatar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Brady cowboy bat da, rodeoko izar gaztea. Baina zaldiarekin izan duen istripuaren ondoren jakingo du ezingo duela aurrerantzean lehiaketatan parte hartu. Etxera itzultzean, bizitzen jarraitzeko beste arrazoi bat bilatu beharko du, ordura arte zaldiak eta rodeoak besterik ez baititu izan buruan. AEBetan gizona izateak zer esan nahi duen aztertu beharko du.

## Aktoreak 
* Brady Jandreau : Brady Blackburn
* Tim Jandreau : Wayne Blackburn
* Lilly Jandreau : Lilly Blackburn
* Cat Clifford : Cat Clifford
* Terri Dawn Pourier : Terri Dawn Pourier
* Lane Scott : Lane Scott
* Tanner Langdeau : Tanner Langdeau
* James Calhoon : James Calhoon
* Derrick Janis : Victor Chasinghawk

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaston Lagaffe (filma)

***Gaston Lagaffe*** 2018ko Pierre-François Martin-Laval frantziar zinema zuzendariaren umorezko filma da, André Franquinen *Gaston* komikian oinarrituta.

## Sinopsia 
Lagaffe bekadun hasi da lanean Peticoinen, eta asmakizun eroekin, lankideen egunerokoa nahastuko du. On beharrez dabil beti Lagaffe, baina Prunelle nagusia haserretuko du.

## Aktoreak 
* Théo Fernandez : Gaston Lagaffe
* Pierre-François Martin-Laval : Léon Prunelle
* Arnaud Ducret : Joseph Longtarin
* Jérôme Commandeur : Aimé De Mesmaeker
* Alison Wheeler : Mademoiselle Jeanne
* Esteban : Bertrand Labévue
* Silvie Laguna : Mademoiselle Kiglouss
* Christophe Canard : Joseph Boulier
* Charlotte Gabris : telefonista
* Stéphane De Groodt : ahotsa
* Isabelle Nanty : ahotsa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fugitiva (telesaila)

***Fugitiva*** Ganga TV-ek La 1 telebista katerako egindako telesaila da. 90 orduz emakume batek izango dituen gorabehera arriskutsuak kontatzen ditu telesailak. Tartean jazarpenak, aliantzak eta traizioak egongo dira.

## Aktoreak 
* Paz Vega - Magdalena Escudero "Magda"
* Julio Bracho - Alejandro
* Roberto Álamo - José K
* José Manuel Poga - Tobías
* Arantza Ruíz - Paulina
* Iván Pellicer - Rubén
* Luisa Rubino - Claudia
* Mercedes Sampietro - Nora
* Lander Otaola - Edu
* Charo López - Esperanza
* Raúl Mérida - Rayco
* Melina Matthews - Isabel
* Pedro Mari Sánchez - Simón
* José Lamuño - Hugo
* Odiseo Bichir - Vicente Velasco

## Musika 
* Ana Guerra - «Fugitiva»

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruth Westheimer

**Karola Ruth Siegel**, (Wiesenfeld, 1928ko ekainaren 4a - New York, 2024ko uztailaren 12a) alemaniar jatorriko estatubatuar sexu-terapeuta, irrati-esatari eta idazlea izan zen. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan *Sexually Speaking* saioa aurkeztu zuen eta hainbat liburu idatzi zituen.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Tandoori masala

**Tandoori masala** edo Tandoori saltsa zehazki tandoor edo buztinezko labean erabiltzeko espezia nahasketa bat da, Indiako azpikontinenteko sukaldaritza tradizionalean. 

## Osagaiak 
Espezia osagaiak aldatu egiten dira zertxobait eskualde batetik bestera, baina, normalean, besteak beste honakoak ditu: garam masala, baratxuria, jengibrea, tipula, kaiena, eta, batzuetan, beste espezia edota aditiboak. Espeziak, askotan almaizarekin ehotzen dira.

## Erabilera 
Tandoori masalak erabilpen zabala du plater askotan, hala nola, tandoori oilaskoa. Plater honetan, oilaskoa jogurt eta tandoori masala nahasketa batez estaltzen da. Oilaskoa, ondoren, tandoor labean erretzen da bero handiz; honela prestatuta oilasko hau arrosa kolorekoa du kanpoaldea eta zaporetsua da.

Beste oilasko plater batzuk, tandoori oilaskoaz gain, masala erabiltzen dute, hala nola, *tikka* edo gurin oilaskoa; horietako gehienak Punjabi platerak dira. Oilaskoa ez diren beste jaki batzuk ere erabiltzen dira da, adibidez paneer (*paneer tikka*), gazta mota bat.

Prestatu berria denean, gehienez bi hilabetez pote itxietan gorde ahal da. Espezia nahasketa hau, halaber, eskuragarri dago supermerkatu handietan eta Asiar denda espezializatuetan, zapore desberdinekin markaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tandoori Oilasko Indiarra
* Tandoori Masala.
Belar proventzal

thumb|Belar proventzalak
**Belar proventzalak** () Frantzia hego-ekialdeko Proventza eskualdeko belar lehorren nahasketa tipikoa da. Hasieran deskribapen terminoa besterik ez zen izan baina 70eko hamarkadan merkataritza-nahasketak izen honekin saltzen hasi ziren. Nahaste horiek, askotan, azarria, mendaroa, erromeroa, ezkaia, eta oreganoa izaten dute. Ipar Amerikako merkatuan labanda hostoak gehitzen dira. Belar nahasketa hau normalean plantxan eta erregosia egindako elikagaietan erabiltzen da.

## Sorrera 
Proventzako sukaldaritzan tradizioz belar asko erabiltzen ziren eta, askotan, kolektiboki *herbes de Provence* bezala ezagutzen, baina ez konbinazio zehatz batean, eta ez zen saltzen nahasketa prestatu bat bezala. 1970eko hamarkadan, espezien banatzaile handienek homogeneizatutako nahasketak egin zituzten, besteak beste, Ducros Frantzian (gaur egun McCormick & Companyren zati bat).

## Erabilitako belarrak 
Nahaste hauek normalean azarria, mendaroa, erromeroa, ezkaia, oreganoa, eta beste belar batzuk ditu. Ipar Amerikako merkatuan, labanda hostoak gehitzen dira (agian, Provenza eta labanda eremuen artean Ameriketan egiten den loturagatik), nahiz eta labanda ez den agertzen 1910eko Jean-Baptiste Reboulen Provenzako sukaldaritza errezeta bilduman.

Erabiltzen diren zenbait belar:

Fitxategi:Rosmarin, Rosmarinus officinales (02).jpg|Erromeroa
Fitxategi:Thymus vulgaris fragrantissimus0.jpg|Ezkaia
Fitxategi:Origanum majorana 4zz.jpg|Mendaroa
Fitxategi:Origanum vulgare (7845433068).jpg|Oreganoa
Fitxategi:Salvia verticillata0-1-.jpg|Salbia
Fitxategi:Laurier Sauce Viaouest.jpg|Ereinotza

## Salmenta 
*Belar Proventzal* izena generikoa denez, eta ez duenez Jatorrizko deiturarik, merkatuan dagoen edozein nahasketa Provenzatik datorren bermerik ez da; hain zuzen ere, horietako gehienak Europa erdialde eta ekialdetik , Iparraldeko Afrikatik, eta Txinatik datoz. Belar proventzalak askotan beste belar batzuek baino poltsa handiagotan saltzen dira, eta prezioz, berriz, Provenzan beste belar batzuek baino askoz ere merkeagoak dira.

## Erabilpena 
*Belar proventzalak* parrilan egindako janariari, hala nola, arraina eta haragia, eta baita barazki-menestrari, zaporea emateko erabiltzen dira. Nahasketa elikagaietara gehitu daiteke aurretik edo sukaldatzean zehar edo olioarekin nahasturik sukaldatu aurretik, zaporea sarrarazteko janari egosian. Oso gutxitan gehitzen zaio guztiz sukaldatu ondoren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantziako sukaldaritza
* Belar onak

## Kanpo estekak
Tangerine (filma)

***Tangerine*** 2015eko estatubatuar komedia dramatikozko filma da, Sean Bakerrek film zuzendariak zuzendua eta Chris Bergoch eta Bakerrek idatzia.

## Argumentua 
Sin-Dee Rella sexu-langile transgeneroak, espetxean 28 eguneko zigorra bete ondoren, bera bezala sexu-langile transgeneroa den Alexandra laguna topatzen du Hollywoodeko donuts-denda batean. Alexandrak nahigabe ezagutarazten dio Sin-Deeri bere mutil-lagun eta proxeneta Chesterrek adarrak jarri dizkiola emakume zisgenero batekin. Orduan, Sin-Dee Chesterren eta emakumearen bila doa haserre bizian.

## Aktoreak 
* Kitana Kiki Rodriguez: Sin-Dee Rella
* Mya Taylor: Alexandra
* James Ransone: Chester
* Mickey O'Hagan: Dinah
* Karren Karagulian: Razmik
* Alla Tumanian: Ashken
* Louisa Nersisyan: Yeva
* Arsen Grigoryan: Karo
* Ian Edwards: Nash
* Scott Krinsky: Parsimonious John
* Clu Gulager: Cherokee
* Josh Sussman: Retch Chunder
* Ana Foxx: Selena
* Chelcie Lynn: Madam Jillian
* Jason Stuart: Joey the Doorman

## Kanpo estekak
Rock'n Roll (2017ko filma)

'''''Rock'n Roll''''' 2017ko Guillaume Canet frantziar zinema zuzendariaren umorezko filma da.

## Sinopsia 
Zoriontsua izateko guztia du 43 urteko Guillaume Canet aktore arrakastatsuak. Baina lur jota geratuko da aktore gazte batek esango diolako ez dela oso «rock-and-roll», eta ez dela inoiz modernoa izan, eta ez lukeela berarekin inoiz larrua joko. Canetek «aski da» esango du: bere irudia aldatzea erabakiko du, eta muturrera eramango du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gibelarrosa goiztiar

**Gibelarrosa goiztiarra**, **gibelurdin gorritxa**, **telleperretxiku** edo **urritz-gorritza** (*Russula vesca*)  *Russulaceae* familiako onddo jangarria da.

## Morfologia 
Txapelaren diametroa 5 eta 10 zentimetro artekoa du. Hasieran ganbila izan ohi da, baina gero lau bihurtzen da, eta azkenerako erdigunean hondoratua agertzen da. Kutikularen kolorea aldakorra da, baina beti gorrixka edo marroixka, eta ilunagoa erdian. Kutikula erraz bereizten da haragitik.

Orriek 4 eta 9 milimetro arteko zabalera dute, adnatuak dira eta pixka bat dekurrenteak, estuak eta bitan zatitzen dira hankatik hurbil. Zuriak dira gaztetan, eta krema kolorekoak geroago, batzuetan orban arreekin.

Hankak 1,5 eta 2,5 zentimetro arteko diametroa dauka eta 3-10 zentimetroko altuera. Zilindro forma dauka, gogorra da eta zuria. Gainerako *Russula* espezieetan bezala, eskuarekin bihurritzen denean, ez da okertzen, eta klariona bezala apurtzen da. Esporak zuriak dira.

## Ekologia 
Koniferoen edo hostoerorkorren basoetan hazten da. Perretxikoa (gorputz jangarria) udaberritik udazkenera hazten da, eta urteko goiztiarrenetako bat da. Hortatik datorkio "goiztiar" abizena. Izen zientifikoko *vesca* abizenak "jangarri" esan nahi du.

## Nahasteak 
Espezie hau *Russula* generoko beste batzuekin nahas daiteke, adibidez *Russula aurora*, *Russula cyanoxantha* eta *Russula nobilis* espezieekin.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia, Txina, Japonia, Korea.

## Galeria 

Fitxategi:Gibelarrosa goiztiarra goitik.jpg|Gibelarrosa goiztiarra goitik.
Fitxategi:Gibelarrosa goiztiarra azpitik.jpg|Gibelarrosa goiztiarra azpitik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zapore indartzaile

**Zapore indartzailea** jakien zaporea areagotzeko erabiltzen den konposatu kimikoa da (elikagai-gehigarria). Prozesatutako jaki ugaritan erabiltzen dira, hauen kontserbazio luzeago baterako edota kontsumorako erakargarriago egiteko. "Indartzaile" hitzak berezko zaporerik ez duela iradokitzen duen arren, ez da benetan horrela. Mendebaldeko jendarteak hainbat urtean izendatu ez duen bostgarren zaporea (umami) gehitzeko balio dute, batez ere glutamato monosodikoak.

## Bete beharreko baldintzak 
Ezinbestekoak, eraginkorrak eta zihurrak izan behar dute. Ezinbestekotzat jotzeko, elikagai horiek kontserbatzeko beste modurik ez dagoela frogatu behar da. Baldintza hori frogatzea erraza da kontserbagarrietan eta antioxidatzaileetan, ez ordea gehigarri estetikoetan. Ziurrak direla frogatzeko, aldiz, FAO/ /OMEko gehigarriei buruzko aditu-taldeak erabakitzen du. Erabakia hartu aurretik, bi espezietako animaliekin probak egin eta, arazorik sortzen ez bada, pertsona bakoitzak egunean gehienez har dezakeen dosia finkatzen dute. Herrialde bakoitzak bere zerrenda argitaratzen du baimendutako gehigarrien eta zerrenda horretan daudenak soilik erabil daitezke; gehigarriren bat agertzen ez bada, galarazita dagoela esan nahi du. Europako Batasunean izaten diren alergien % 0,03-0,05 gehigarriek sortutakoak dira. Espainiako Alergia eta Immunologia Elkarteak emandako datuen arabera, berriz, % 4,5. Hori dela eta, derrigorrezkoa da gehigarria janarian berehala aurkitzeko sistema bat izatea merkatuan.

Gehien erabili ohi diren zapore indartzaileak honakoak dira:

## Europarrak (E_Zenbakiak) 
* E620 Azido glutamikoa
* E621 Glutamato monosodikoa
* E622 Glutamato monopotasiko
* E623 Kaltzio diglutamato
* E624 Amonio glutamatoa
* E625 Magnesio diglutamato
* E626 Azido guaniliko
* E627 Guanilato disodiko
* E628 Guanilato dipotasiko
* E629 Kaltzio guanilato
* E630 Azido inosinikoa
* E631 Inosinato disodikoa
* E632 Inosinato dipotasikoa
* E633 Kaltzio inosinatoa
* E634 5'-Kaltzio erribonukleotido
* E635 5'-Sodio erribonukleotido
* E636 Maltosa
* E637 Etilmaltola
* E640 Glizina eta gatz sodikoa
* E641 L-Leuzina
* E650 Glizerina sodiko
* E900 Dimetilpolisiloxano

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lodifobia

**Lodifobia** edo **gizenfobia** (*obesophobia* ingelesez), literaturan **pokreskofobia** bezala ezaguna, edo **pisua lortzeko beldurra**, **pisuari fobia** edo **grasari fobia**, neologismo bat da, norbanakoaren edo besteen loditasunari beldurra edo atsekabeari erreferentzia egiten diona. Psikologia klinikoaren eta elikaduraren alorretan, hainbat autorek elikaduran portaera arazo arriskutsuekin eta arazo psikologikoekin lotzen dute, hala nola, anorexia urduria, non terminoa honi lotzen zaion: "gorputz pisuaren eta gorputz beraren formari jarrera distortsionatua eta jarrera bihozgabea".

Fobia hori duten pertsonek pisua galtzeko nahiekin hasten dira, ekintza konpultsibo gisa bihurtzen dena, pisua irabaztea eragin dezaketen gauza guztiak ekidituz. Zenbat eta gauza horiek saihestu, gero eta beldur gehiago diete. Etenaldi ohiturek pisua hartzera eragiten badu, porrot sentimendua eragin dezake. Pisua hartzeak porrot gisa ikusita dago lodifobia dutenentzat, eta ondorioz, huts egiten duen gauza guztiei beldur anormal bat esperimentatzen dute.

Lodifobia pisua hartzearekiko fobia ere deritzo (*weight phobia*), Arthur H. Crisp-ek sortutako terminoa, anorexia urduria pairatzen dutenen artean izandako pertzepzioa; elikadura nahasmen bat pisua hartzearen beldur obsesibo gisa bereizten dena, eta pisua hartzearekin erlazioa daukana. Hainbat psikologoek (Hsu & Lee, 1993) adierazi dute pisua hartzearekiko fobia, anorexia urduriaren beharrezko aurrekaria dela.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Sananes, Luis (2006). *Alimentación fisiológica*. Libros en Red. .

## Ikus gainera 
* Obesitate
* Gehiegizko pisu
* Gorputz-masaren indize

## Kanpo estekak 
* National Association to Advance Fat Acceptance (ingelesez).
Menu

[thumb|eskuinera|200px|Irudiz osatutako menu bat [kebab batean.]]
**Menua** jatetxeetan eskaintzen den dokumentu bat da, non bezeroei eskaintzen diren aukerak erakusten diren. Menuak estruktura desberdinak eduki ditzake, janari tipologiaren arabera (haragia, arraina, pasta, postreak...) edo prestatzeko moduagatik. Horrez gain, gai desberdinen arabera ere sailkatzen dira (postre menua, ardo menua...).

## Historia 
Menu hitza Frantzian erabili zen lehen aldiz, XVIII. mendean. Hitza latinetik dator, *minutus* (txikia).

## Kanpo estekak
Buffet

[thumb|eskuinera|300px|[Gosaritarako buffet bat hotel batean.]]
**Buffeta** (frantsesetik), mahai batean aurkezten eta zerbitzatzen den janaria da. Zerbitzatzeko modu honen oinarria, bezeroek beren burua zerbitzatzen dutela da, nahi adina janarirekin.

## Historia 
Buffeta XVIII. mendean sortu zen, Frantzian, eta geroago Europa osoan zabaldu zen. Izenak mahaiari egiten dio erreferentzia.

## Kanpo estekak
Al dente

[thumb|220x220px|[Makarroiak *carbonara* saltsan, ***al dente*** zerbitzatuak.]]
***Al dente*** moduan pasta, arroz, ortuari eta beste hainbat jaki prestatzen direnean aski egosita agertzen dira kanpotik baina, hortzak ukitzean, muina tente dago, nerbioa galdu gabe, murtxikatzean nolabaiteko erresistentzia agertzen duelarik. ***Al dente*** egositako barazkiek berezko kolore-zaporeei eusten diete.

Italieratik hartu du euskarak sukaldaritzako esamolde hau, deus aldatu gabe.

*Al dente* egositako arrozki eta pastak asegarriagoak dira: anoa hartuta, karbohidrato horiek organismoak mantsoago transformatuko dituenez, apetitua geroago etorriko da, luze egosten ditugunean baino. Ondorioz, pasta ohiko elikagai duten herrietan pertsona gizen gutxiago ikusten omen dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «Pour la santé, rien ne vaut les légumes vapeur "al dente"&#x20;*www.energie-environnement.ch*&#x20;
Higienismo

[thumb|[Thailandian komun publikoa.]]
**Higienismoa** XIX. mendearen lehen erdian jaiotzen den mugimendua da, liberalismoarekin batera, agintariek herritarren osasunari garrantzi handiagoa ematen dienean. 
Uraren instalazioa, kaleetako argiteria, hodiak eta epidemiak kontrolatu ahal izatea bezalako faktoreek eman zioten forma korronte honi. 

## Jatorria 
XIX. mendearen hasieraraino, biztanleriaren ehuneko handi bati eragiten zion pobreziak. Epidemia asko zeuden, desnutrizioak okertu egiten zituen, gainera.
Medikuak herritarren bizi baldintza txarrak salatzen hasi ziren.

Espainian, XIX. mendearen bigarren erdian hasi zen indarra hartzen korrontea, Fernando VII.aren heriotzaren ondoren.

## Higienismo modernoa 
Higienismoa, naturopata ideologia eta korronte gisa, 1829an jaio zen, Estatu Batuetan, Louis Kuhnerengandik.

## Kanpo estekak
Alangeko bainuetxea

**Alangeko bainuetxea** Badajozeko Alange herrian, Méridatik 18 kilometrotara, dauden ur termalen bainuetxe historikoa da. Bainuetxe-gunean, termekin batera, hotelak eta beste instalazioak daude. Ur-iturri hauen erabilera Antzinako Erroma aurrekoa bada, erromatarrak izan ziren lehenengo gune eraiki zutenak.

## Historia 
Erromatarrak heldu aurretik ur horien erabilera osasuna hobetzeko ezaguna zen. Erromatarrek III. mendean termal-gune txiki bat eraiki zuten. Emerita Augustarekin lotuta, inguruko osasun eta solasaldi gunea bihurtu zen. Osasuna berreskuratzeagatik jarritako botozko oroigarriak ezagutzen dira. Hori da, esaterako, Varinia Serenaren historia. Neska patrizio gazteak haurrak izateko arazoren bat zuen eta, antza, ur termalei esker sendatu zen; haren aitak, Licinius Serenianus Clarissimus, Junori eskainitako botozko aldaretxo bat jartzea agindu zuen. Horrek zera adierazten du: iturburu hauek jainkosari eskainita zeuden, azken buruan, emankortasunaren eta familiaren jainkosa bera baitzen.

Erroma garaiko eraikina laukizuzena da eta kamara zirkular berdinak zituen, bakoitza sexu baterako. Bertara igotzeko harrizko eskailera egin zuten, bestetik. Kameren erdian bainu biribilak zeuden. Kamera horien sabaiak bi ganga esferaerdikoek ixten zuten. Ganga erdian argizuloak zeuden. Erromatarrek ere ostatuak eta nekropoli bat eraiki zituzten.

Musulmanen garaian inguruko toponimoa aldatu zen, *Alanghe*, hau da, «Alaren Ura». Ondoren, bainuak utziak izan ziren. XVIII. mende amaieran berreskuratzeko lanei ekin zieten. XIX. mendean egungo eraikina altxatu zen. 1930ean Monumentu Nazionala izendatu zuten eta 1985ean Espainiar Ondare Historikoa. XX. mendeko amaieran instalazioak berritu ziren eta hotel berri bat ireki zen.

## Uren ezaugarriak 
Iturriaren urak sakontasune handian sortzen dira eta igotzeko prozesuan aberastu egiten dira: alfa energia (radon 222 eta 226) eta mineralak: litio, karbonatoak eta sodio, magnesio eta kaltzio bikarbonatoak.

## Galeria 

1806-1820,_Voyage_pittoresque_et_historique_de_l%27Espagne,_tomo_I,_Baños_de_Alhange_(cropped).jpg
Baños_de_Alange.jpg
BalnearioAlange.jpg
Alange.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* :https://balneariodealange.com Bainuetxearen webgune ofiziala.]
Aluminiozko paper

thumb|Aluminiozko paperaren bi biribilki.
[thumb|Aluminiozko paperez bildutako [paella.]]
**Aluminiozko papera** oso mehea den aluminiozko xafla bat da, 0,2 mm baino txikiagoko lodiera duena. Horrela, xafla oso zalua da eta tolestu egin daiteke, objektuak errazago estaltzeko. Hala ere, oso hauskorra da eta erraz puskatzen da. Tenperatura oso altuak jasa ditzake eta ez du beroa pilatzen. Maiz, beste material batzuekin batera saltzen dira, adibidez plastiko geruza fin batekin, iraunkorrago egiteko helburuarekin. 

Europan urtero 800.000 tona aluminiozko paper ekoizten dira. Munduan sortzen den aluminiozko paperaren %75 elikagaiak, kosmetikoak eta produktu kimikoak biltzeko erabiltzen dira, eta beste %25 inguru industrian erabiltzen da, isolatzaile termiko gisa, kableak biltzeko edo elektronikan. Birziklatzea erraza da, eta jatorrizkoaren elektrizitatearen %5 kontsumitzen da berria egiten.

Maiz eztainuzko paper izena ematen zaio, baina paper hau ez da egiten eztainuarekin XX. mendearen bigarren erditik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kardu-ziza

**Kardu-ziza** (*Pleurotus eryngii*)  *Pleurotaceae* familiako perretxiko jangarri bat da. Fungus hau, normalean, landareen sustraietan edo hondakinetan hazten da, batez ere umbeliferoen gainean, eta hainbat tokitan landu daiteke. Arrunta da Mediterraneo inguruko eskualdeetan (Europako hegoaldean, Afrikako iparraldean eta Ekialde Hurbilean), eta merkaturatzeko lantzen da gaur egun munduko toki askotan, batez ere Asian.

## Deskribapena 
*Pleurotus eryngii* *Pleurotus* generoko espezierik handiena da. Genero berekoa da *Pleurotus ostreatus* ezaguna ere. Hanka zuri lodi eta haragitsua dauka, eta txapel txikia.

Txapela 5 eta 10 zentimetro artekoa da ale helduetan. Ganbila da jaiotzean, baina laster lautzen da, eta azkenean pixka bat hondoratzen da erdigunean. Kolore aldakorrekoa da, baina denak dira marroixkak (ilunetik ia zuriraino). Gainazal leuna du, eta ertza kiribildu egiten zaio ale gazteetan.

Orri oso dekurrenteak ditu (*Pleurotus* generoaren ezaugarri berezia da), oso estuak eta tartean orritxoak dituztela. Ale gazteetan zurixkak dira, geroago gris edo krema kolorea hartzen dute.

Hanka laburra eta potoloa da, kolore argikoa hasieran eta ilunagoa zahartzean. Orokorrean txapelaren albo batean hasten da, nahiz eta erdialdean ere izan daitekeen.

Haragi trinko eta zurruna du, zuria. Usain leuna eta zapore gozoa ditu.

## Ekologia 
Ozeano Atlantikotik Hego-mendebaldeko Asiaraino hedatzen da, Indiara iritsita. Genero bereko beste espezie batzuk ez bezala, kardu-ziza, izenak berak iradokitzen duen bezala, landare belarkaren bizkarroi ere bada.

Urteko lehen agerraldia udaberrian izan ohi du, eta udazkenean berriro agertzen da. Ia beti karduen eta apiazeoen sustraiei lotuta bizi da, lugorrietan, landu gabeko lursailetan eta bide bazterretan; oro har, landare ostalariak bizi diren tokietan.

### Banaketa eremua 
Euskal Herrian, arruntagoa da gero eta hegoalderago. Ipar Amerika, Brasil, Europa, Errusia, Turkia, Israel, Erdialdeko Asia, Himalaiako eremua, Txina, Japonia.

## Taxonomia 
*P. eryngii* espezieen konplexu bat da, eta hainbat aldaera deskribatu dira.
* *P. eryngii* var. *eryngii* (DC.) Quél 1872 – *Eryngium* espezieei lotutakoak.
* *P. eryngii* var. *ferulae* (Lanzi) Sacc. 1887 – *Ferula communis* espezieari lotutakoa.
* *P. eryngii* var. *tingitanus* Lewinsohn 2002 – *Ferula tingitana* espezieari lotutakoa.
Beste aldaera batzuk *Ferulago*, *Cachrys*, *Laserpitium*, eta *Diplotaenia* generoei lotuta deskribatu dira.

## Galeria 

Fitxategi:Pleurotus eryngii 1.jpg
Fitxategi:Plerurotus eryngii 2.jpg
Fitxategi:Pleurotus eryngii 3.jpg
Fitxategi:Pleurotus eryngii 4.jpg
Fitxategi:Pleurotus eryngii 5.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Pleurotus eryngii* Mycobank webgunean
*  *Pleurotus eryngii* Fungipedian
Kubako gastronomia

thumb|Kubako plater tipikoa: *ropa vieja*, babarrun beltzak, arroza eta juka frijitua.
**Kubako gastronomia** ohitura taínoen, espainiar, afrikar eta karibeko gastronomien fusio bat da.

## Janari tipikoak 
* Txerrikume errea
* Juka mojoarekin
* Congris arroza
* Chatinos edo Tostones
* Haragia patatekin
* Ajiaco
* Ekialdeko Congria 
* Kubako sandwicha
* Caldosa
* Ropa vieja
* Buztana

## Edariak 
thumb|Hiru mojito
* Daiquiria: rona, limoia, azukrea, marrasquino likorea eta izotza.
* Mojitoa: rona, mendafin orriak, limoia, azukrea, soda eta izotza.
* Kuba librea: rona, Coca Cola, limoia eta izotza.
* Ron Collins edo *rum colins*: rona, limoia, azukrea, soda eta izotza.
* Telegrama: rona, menda likorea eta izotza.

## Kanpo estekak
Arto-irin

**Arto-irina** artoa hainbat metodoren bidez ehoz lortzen den irin edo hauts fina da, oinarrizko elikagaia munduko eskualde askotan. Artoa Amerikako herri indigenen laborantza tradizionala den aldetik., munduko toki honetan kontsumitzen da gehien, bereziki Iberoamerikan, non Kolonbia, Ekuador, Mexiko, Panama, Paraguai, Peru eta Venezuelako sukaldaritzen funtsezko parte den. Euskal Herrian ere garrantzi handiko elikagaiak prestatzeko erabili izan da, hala nola ogia, taloak eta morokila.

## Historia 
Arto-irinaren jatorria Ameriketako lurraldeen garai prehispanikoan dago, artoa prozesatzeko garaturiko tekniken artean hain zuzen. Garai hartako Mesoamerikan, nixtamalizazioa deituriko prozesua garatu zen. Prozesu honen bitartez (artoa ur eta karearekin egosita) Nixtamal deituriko produktua lortzen da, eta hau xehatzearen ondorioz lortzen dugu irina. Prozesu hau Mexikoko goi-lautadan sortu izanaren ebidentzia ugari daude. Ikerketa antropologiko batzuen arabera, hasiera batean prozesu honetarako, hautsa erabiltzen zela uste da, maiek molusku batzuen maskor xehatuak erabiltzen zituzten bitartean. Hautsak zein maskorrak izan ziren hasiera bateko karearen ordezko, gaur egun orduko bera den prozesu honetan. ​Gaur egungo Kolonbiako *cibcha* etniako indigenek ere arto-irina erabiltzen zuten ogia egiteko, artaleak zuzenean xehatu, hosto batean bildu eta uretan egosita, bukatzeko, lorturiko masa erretzen zuten. Venezuelako indigenek plater tipikoak diren *arepa* eta opilak egiten zituzten, karearekin artoa zuritu ostean egosi eta harri edo *metate* morteroan txikituta.

Artoa Euskal Herrira noiz iritsi zen argi ez badago ere, badirudi XVII. mendean iritsi zela Asturias aldera eta berehala hedatu XVIII. mendean.

## Euskal Herrian 
thumb|320px|Talogintza Barakan
Euskal Herrian bereziki taloa eta artopila egiteko erabili izan da gehienetan.

## Motak 
Hainbat arto-irin mota ezagutzen dira, hauen artean:

* Aurre-egositako arto-irina: Luis Caballero Mejías irakasle eta ingeniari venezolarrak 1954an garaturiko teknika, zeinetan artoa egosi egiten den xehatu baino lehen. Venezuelan "Harina P.A.N." bezala deitua, izen bereko markagatik.
* Aurre-egosi gabeko arto-irina: aurrekoaren antzekoa, baina kasu honetan artoa egosi gabe xehatzen da. Polenta italiarra erabiltzeko egokia dena, Venezuelan *funche* bezala deitua.
* Arto-irin zuritua: Nixtamalizazio prozesuaren ondorioz lortua.
* Arto-irin txigortua: Xehatu aurretik txigortutako artotik lortua. Kanarietako *gofio de millo* bezala deiturikoa, Venezuelan *fororo* izenez ezaguna.
* *Frangollo*: Irin sendoa, Kanariar uharteetan izen bereko azkenburukoa egiteko erabiltzen dena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gari-irina

## Kanpo-estekak
Erramun Osa

**Erramun Osa Ibarloza** (Zizurkil, Gipuzkoa, 1964ko abuztuaren 22) Euskaltzaindiko idazkariordea da. Zizurkildarra da jaiotzez, baina ondarroarra izatez, bizitza gehiena han egin duelako. 2019ko ekainetik Garaiko alkate da (EAJko zerrendaburu izan zen udal hauteskundeetan).

AEKko arduraduna izan zen hamar urtez. Gero 2001etik aurrera Euskal Herriko Ikastolen Konfederazioko hizkuntza arduraduna, eta 2007-2009 bitartean, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzako Koordinaziorako zuzendaria.

## Euskaltzaindia 
2011an Euskaltzaindiko idazkariorde izendatu zuten

## Erreferentziak 
## Kanpoko lotura 
* Erramun Osa Bizkaia Irratian.
Ras el hanout

***Ras el hanout*** edo ***rass el hanout*** ( *raʾs al-ḥānūt*, ahoskera) Ipar Afrikako espezia nahasketa bat da. Ipar Afrikako sukaldaritzan Indiako sukaldaritzan *garam masalak* duen antzeko rola jokatzen du. Arabiar izena "denda burua" esan nahi du, "goi kalitatekoa" alegia, eta nahasketak saltzaileak eskaintzen dituen espezia onenak ditu . *Ras el hanout* plater zaporetsu askotan erabiltzen da, batzuetan haragia edo arrainean igurtzen da, edo kus-kus edo arrozan botatzen da. Nahasketa, oro har, Marokori lotzen zaio, nahiz eta aldameneko Afrikako Iparraldeko herrialdeetan ere erabiltzen den.

## Osagaiak 
Ez dago behin betiko espezia osaera *ras el hanout* egiteko. Denda bakoitzak, enpresak, edo familiak beren nahasketa egin ahal dute. Nahasketa normalean dozena bat baino gehiagoko espeziak osatzen dute, proportzio desberdinetan, nahiz eta purista batzuk zehazki 12 elementu eduki behar dituela azpimarratzen duten.

Normalean erabiltzen diren osagaiak, besteak beste, kardamomoa, kuminoa, iltzea, kanela, intxaur muskatua, mazis, Jamaikako piperbeltza, jengibre freskoa, pipermina, martorri haziak, piperbeltza, piperrauts gozo eta mina, ailorbea, eta kurkuma lehorra dira. Espezia batzuk eskualdean bertan egon daitezke, hala nola, hostazuri baia, bedaurra, malageta piperra, orris zaina, monje piperra, Javako piperra, arrosa lehorra, mihilu haziak edo anis-belarra, galangala eta piper luzea. Osagaiak erreak izan behar dira almaizean edo lurrean ehotu eta nahastu aurretik. Prestakin batzuk gatza edo azukrea dute, baina hori, oro har, ez da praktika onartua. Baratxuria, azafraia, fruitu lehorrak edo belar lehorrak ez dira ohiko nahasketan sartzen, normalean platerretan banaka botatzen dira, baina merkatal prestakin batzuk, bereziki Europan eta Ipar Amerikan, eduki ditzakete.

*Ras el hanout*en osaera *Baharat *espezia nahasketatik zertxobait desberdintzen da, baina desberdintasun gehiago ditu zein plater motara lotutzen diren bakoitza, eta osagaien jatorrizko eskualdearekiko. Nahiz eta Berbere herriak erabiltzen duen, ez da nahastu behar Etiopiako "berbere" espezia nahasketarekin.

Iraganean, *ras el hanout*ek batzuetan erraulia zuen bere osagaietan, bere propietate afrodisiakoengatik, baina 1990eko hamarkadan Marokon errauliaren salmenta debekatu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Gourmet Cookbook*, Ruth Reichl (Ed.), Houghton Mifflin. 
* *Oxford Companion To Food*, Alan Davidson, Oxford University Press. 

## Kanpo estekak
Venezuelako gastronomia

eskuinera|thumb|276x276px|Korokoro frijitua, arto opil batekin.
**Venezuelako gastronomia** oso ugaria da, Europatik eta Afrikatik datozen gastronomia eta kultura Venezuelako herri indigenekin nahastearen ondorioz. Gastronomia mediterraneotik eragin handia jasan du.
Seguruenik, plater ezagunena arepa da, arto orearekin egindako opil egosi bat, beste elikagai batzuekin bete daitekeena. 
Beste plater ospetsu batzuk, sancochoa, hallaca, haragia parrilan, oilaskoa brasara, mondongoa (tripakiak) eta cachapa dira.

Lurralde hedaduragatik eta herri venezuelarraren kultura aniztasunagatik, gastronomia herrialdearen eskualdearen arabera aldatzen da:

* ** Ekialdea, Guayana eta Karibea**: itsasoko eta ibaiko arrainen nagusitasuna, itsaski eta otarrainak, tuberkuluak (patata, ñame) artoa, abelburuen haragia. Gazta produkzioak ere badaude. Arroza, entsalada eta arepak.

* ** Mendebaldea eta Zulia**: ahuntz, antxume eta untxi haragia. Gazta produkzio handia. Eragin indigena eta europarra duten plater ugariak.

* ** Erdialdea**: dibertsitate handia, erdialdea baita. Oilasko, arrain, arroz, pasta eta entsalada kontsumo handia. Gastronomia internazionalen eragina. 

* ** Ordokiak**: abelburu eta ehizaren haragiaren kontsumoa, parrilan, erreta... Gazta eta esneki produkzio handia.

* Andeak: ande kolonbiarrekin lotutako sukaldaritza. Patata, gari, tuberkulu eta abelburu haragiaren erabilera handia.

## Edariak 
Venezuela hirugarren postuan aurkitzen da, Latinoamerikako alkohol kontsumoaren zerrendan eta munduko garagardo kontsumitzaile handienetan dago.

## Kanpo estekak
Marokoko gastronomia

thumb|Barazki tajin bat
thumb|Kus-kus marokoarra, barazki eta tfayarekin.
**Marokoko gastronomia** () Marokon kontsumitzen diren plater eta jakien multzoa da. Marokoko sukaldaritza oso aberatsa eta anitza da, mendeetan zehar kultura eta nazio askorekin izandako harremanengatik. Izan ere, Marokoko sukaldaritza sukalde arabiar, amazig, andaluziar eta mediterraneoen nahasketa bat izan ohi da, Europako eta Saharaz hegoaldeko eragin txikiarekin. Magrebeko gainerako sukaldaritzak bezala, marokoarrak lotura gehiago du Ekialde Hurbileko sukaldaritzarekin, gainerako Afrikarekin baino.

Hossin Houari sukaldari eta ikertzaile marokoarraren arabera, Marokoko sukaldaritzaren aztarna zaharrenak, gaur egun oraindik ere ikus daitezkeenak, K.a. VII. mendekoak dira.

## Osagaiak 
Marokok Mediterraneoko fruta eta barazki ugari ekoizten ditu, baita produktu tropikalak ere. Ohiko haragiak txahala, ahuntza, arkumea eta ardikia dira, eta, oilaskoarekin eta itsaskiekin batera, sukaldearen oinarri dira. Limoi-eskabetxea, argan olioa, kontserbako gurina (*smen*), oliba-olioa eta fruitu lehorrak dira ongailu nagusiak.

Gaur egungo oinarrizko zerealak arroza eta garia dira, ogia eta kus-kusa egiteko erabiltzen direnak, nahiz eta XX. mendearen erdialdera arte garagarra oinarrizko elikagai garrantzitsua zen, batez ere hegoaldean. Mahatsa, batez ere, fresko jaten da, postre gisa; ardo-kontsumoa 1 litro per capita baino ez da urtean. Kozinatzeko gantz tradizionalak gurina eta animalia-gantza dira, nahiz eta gaur egun oliba-olioa gehiago erabiltzen den. Gurin freskoa (*zebeda*) nahiz kontserban (*smen*) erabiltzen da.

## Espeziak 
Espezia asko eta ugari erabiltzen dira (ras el hanout, bereziki) Marokoko janarian. Espezia batzuk arabiarren bidez iritsi ziren Marokora, haiekin batera Persia eta Arabiako sukaldaritzaren eragina eramanez; baina osagai asko (Talaouin-eko azafraia, Meknes-ko menda eta olibak, eta Fnes-ko laranjak eta limoiak) bertakoak dira eta kanpora esportatu ere egiten dira. 789an idristarrek Fez sortu ondoren, kultura arabiarrean nagusi zena, Ekialdeko espezia asko eraman ziren. Espeziarik ohikoenak kanela, kuminoa, kurkuma, jengibrea, piperrautsa, martorria, azafraia, intxaur muskatua, iltzea, mihilua, anisa, kaiena, piperbeltza eta sesamo-haziak dira. Marokoko espezien *hanout* nahasketarako, 27 espezia nahasten dira.

Menda, perrexila, martorria, oreganoa, menda piperita, berbena, salbia eta erramua dira Marokoko sukaldaritzako belarrik ohikoenak. 

## Otorduen osaera 
Bazkari tipikoa entsalada hotz eta beroekin hasten da, eta ondoren tajin edo *dwaz* batekin. Askotan, otordu formaletan, arkumea edo oilaskoa jaten da, edo haragiz eta barazkiz lagundutako kus-kusa. Tradizionalki, marokoarrek eskuekin jaten dute eta ogia erabiltzen dute. Txerri-haragia eta alkohola ez dira oso ohikoak erlijio-arauen ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thelma (2017ko filma)

***Thelma*** 2017ko Joachim Trier norvegiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Thelma ez da neska arrunta, eta Jainkoari galdetzen dio etengabe ea zergatik egin duen horrela. Gurasoek ez diote asko laguntzen, normaltzat hartzen baitituzte neskatoak erakusten dituen botereak. Zeozer sentitzen duen bakoitzean, hondamendiren bat sortzen du; are gehiago, neska batekin maitemindu denetik.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fruktosarekiko jasanezintasun hereditario

**Fruktosarekiko jasanezintasun hereditarioa**, **fruktosarekiko intolerantzia hereditarioa** edo **fruktosemia **metabolismoaren akats bat da, aldolasa B entzimaren gabeziak eragindakoa. Fruktosemia daukaten gaixoek, ez dituzte sintomak pairatzen fruktosa, sakarosa edo sorbitola kontsumitzen ez badute. 

Fruktosemiaren sintomen artean, okak, hipogluzemia, ikterizia, hemorragiak, hepatomegalia, hiperurizemia eta giltzurruneko akatsak daude.

## Kanpo estekak
El club de los buenos infieles

***El club de los buenos infieles*** 2017ko Luis Segura espainiar zinema zuzendariaren umorezko filma da.

## Sinopsia 
Txikitako lau lagun elkartu dira ikasle ohien afari batean. Denak dira ezkonduak; afarian hizketan dihardutela, konturatuko dira huts egin dutela emazteekiko harremanetan. Orduan, bikotekideak engainatzeko klub bat osatuko dute: elkarri lagunduko diote abenturak bizitzen, eta desira berreskuratzen saiatzen.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argentinako gastronomia

[thumb|220x220px|[Erreki|Parrilada argentinarra]]
thumb|220x220px|Alfajoreak
thumb|220x220px|Labean egindako etxeko enpanadak.
eskuinera|thumb|220x220px|Esne gozoa
**Argentinako gastronomiak** kreole sukaldaritza, natiboa, afrikarra, espainiarra eta italiarra fusionatzen ditu, hara joandako kolonizatzaile eta esklaboen ondorioz. 

Gastronomia honen faktore garrantzitsu bat, Argentina munduko laborantza ekoizle handienetako bat da. Garia, artoa, babarruna, haragia, esnea eta soja ekoizten ditu nagusiki. 

Txahal haragi ekoizpen handi horrek, herrialdean gehien kontsumitzen dena dela esan nahi du.

Gari ekoizpen masibo horrek ere, ogia zereal honekin egiten dela esan nahi du. Horregatik daukate ospe handia pizza bezalako produktu italiarrak.

Egoera soziekonomikoen ondorioz, gastronomia aldatu egiten da herrialdeko zonalde bakoitzean. 

## Kultura ondarea eta gastronomikoa  
Malbec ardo gorria, mate belarra, dulce de leche-a, enpanada eta errekiak Kultura ondare eta gastronomikoaren zigilua eramango duela erabaki zen, produktu argentiniarrak eta kontsumo generalekoak direlako.

File:Cordero_al_asador.jpg
File:Locro argentino.JPG
File:Picadacordobesa.JPG
File:L'indétronâble Michel Rolland.jpg
File:Mate_listo!.jpg

## Kanpo estekak
Katuki

thumb|200px|Katuak kaiolan Txinako katuki-jatetxe batean.
**Katukia** gizakiak jateko prestatutako katu okelari deritzo. Herrialde batzuetan ohikoa da katukia jatea; bestetan, ordea, txirotasunak edo gerrak sortutako janari urritasunak bultza lezake jendea okela hau jatera.

## Kontsumoa kontinenteka 
### Afrikan 
Historiaurreko giza gorotzetan basakatuen hezur-aztarnak aurkitu dira.

Kamerungo herri-kultura batzuetan katuak jateko festa bat egiten da, horrek zorte ona ekar dezakeelakoan.

Mendebaldeko Afrikan katukia jan ohi da, baina batez ere Ghanan, Boli Kostan eta Togon.

### Amerikan 
#### Perun 
Perun, Lima hiriburuaren iparraldeko eta hegoaldeko zenbait herritan katu haragia jan ohi da.

### Asian 
#### Txinan 
Txinako hego-ekialdeko Guangdong eta Guangxi probintzietan, batez ere adineko pertsonek, katukia jaten dute neguko hilabeteetan berogarri ona baiteritzote. Txinako iparraldean, ordea, katua jatea erabat gaitzesgarri deritzote.

Guangdongen katu-okela *dragoia, tigrea eta fenixa* izeneko plater tradizionalaren osagaietako bat da.

#### Indian 
Narikurava komunitate indigenaren baitan gizonezko haur baten jaiotza ospatzeko katu okela prestatzen den lekukotasuna eman da.

#### Japonian 
Japonian katukia jan ohi zen Tokugawa Aroaren amaiera arte XIX. mendean.

#### Korean 
Antzina herriak katukia tonikarekin prestatzen zuen neuralgia eta artritis gaitzen aurkako sendagaia zelakoan. Gaur egun, ordea kontsumo-ohiturak aldatu dira eta katua jatekotan, katu zopa izan ohi da.

#### Vietnamen 
Katua jan ohi da, nahiz eta teknikoki legez kanpokoa izan. Menuetan ageri ohi da *tiểu hổ* (euskaraz: tigrekume) eufemismopean. Gainera, iparraldeko vietnamdarrek ustez dute katuaren behazunak ezaugarri afrodisiakoak dituela.

### Europan 
#### Suitzan 
Suitzan katu eta txakur okela egin daiteke baldin eta norberak kontsumitzeko bada. Hala ere, hauen salerosketa legez debekatuta dago.

### Ozeanian 
#### Australian 
Australiako aborigenek basakatuak erretzen dituzte sutzarretan. Gainera, katu erregosia duten errezetak sortu dituzte. Australiako beste biztanle batzuek katuak harrapatu eta jaten dituzte tokiko faunarako kaltegarriak diren aitzakiaz. Zientzialariek ohartarazi dute katuak jatea gizakiontzako osasungaitza dela dituzten bakterio eta toxina arriskutsuengatik.

## Erlijioen iritziak 
Judaismoko *kaxrut* legeek eta islameko janariari buruzko legeek katukia jatea debekatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fele Martínez

**Rafael "Fele" Martínez** (Alacant, ) aktore espainiarra da, zineman eta telebistan aritutakoa.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista
Urrezko sagar

thumb|"Ivan Zarevitx, suzko txoria eta otso grisa" istorioko margolana.
**Urrezko sagarra** kondaira eta maitagarri-ipuinetan agertzen den elementu bat da. Normalean, heroi batek (adibidez Herkulesek edo Făt-Frumosek) sagarra eskuratu beharra izaten du, hau pertsonaia gaizto batek gorde edo lapurtzen duenean. Gainera, eskandinaviar mitologian Hilezkortasunaren iturria dira.

## Kanpo estekak
David Burtka

**David Michael Burtka** (Dearborn, Michigan, AEB, 1975eko maiatzaren 29a) estatubatuar aktore eta sukaldari profesional bat da. Ezaguna da antzerkia egin izan dituen lanengatik eta telebistan egin dituen ikuskizunengatik, besteak beste, *How I Met Your Mother* eta *The Play About the Baby*. Dearbornen jaio zen, Michiganen eta gurasoak poloniarrak dira. Neil Patrick Harrisekin ezkonduta dago 2014tik.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak
Begoña Arregi

**Begoña Arregi Aranburu** (Andoain, Gipuzkoa, 1944ko urriaren 19a) irakaslea, kazetaria eta idazlea da. Euskal alfabetatze kanpainen sortzaileetariko bat. Nebak zituen Rikardo Arregi idazlea eta Joseba Arregi politikaria.

## Bizitza 
1963an alfabetatze kanpainak abian jarri zirenean, bera izan zen sortzaileetariko bat. Rikardo neba, Antton Elosegi, Arantxa Gurmendi, Ramon Saizarbitoriaren arreba eta beste batzuk lagun zituela, jo eta ke ibili ziren euskaraz alfabetatzeko kanpainak zabaltzen.

Fitxategi:Rikardo Arregi.jpg|Rikardo Arregi
Fitxategi:Arantxa Gurmendi.png|Arantxa Gurmendi

Gero, neba Rikardo istripu batean hil zenean, omenalditzat liburu bat idatzi zuten hainbat lagunen artean, Begoñak parte handia hartuta.

1969ko azaroaren 28an, Euskaltzain urgazle izendatu zuen Euskaltzaindiak. Urte hartaz geroztik, Euskaltzaindiko Alfabetatze Batzordean parte hartu zuen.

## Liburuak 
* *Lehen euskal hiztegi bateratua* [arg. elkarlanean] (1969)
**Rikardo Arregi: gizona eta garaia.* Arregi, Begoña; Torrealdai, Joan Mari; Manuel Larramendi Kultur Bazkuna.  (1996).  M. Larramendi Kultur Bazkuna

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antton Elosegi Aldasoro

## Kanpo estekak