open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Latsaga gaztelua

**Latsaga gaztelua** Izuran (Nafarroa Beherea) dagoen gaztelua da. Herrigunetik hego-mendebaldera dago kokaturik, kilometro batera gutxi gora-behera, hilerriaren ondoan. Aurretik eraikin soil bat zen arren, gaur egun ikus daitekeen eraikin multzoa XIV. mendekoa da. Esku pribatuetan dago.

## Eraikina 
Eraikin multzo itxi batez osaturiko gaztelua da, baserri handia dena egun. Gixuneko gazteluarekin batera, berau da Euskal Herrian eredu gaskoiari jarraituz eraikita dagoen bakarra.

Multzoak lau alde ditu, oin ez da angeluzuzen batean ordenaturik eta gaur egun, puntu batzuetan 1,5 metroko lodiera duten harresietan (oina eratzen dutenak) lauzpabost sarrera daude (jatorriz bakarra zuen).

Harlanduzko dorre atari bat, dorre karratu bat, dorretxo hexagonal bat eta multzoaren hasiera izan zen dorretxe bat daude multzo horretan, harresiekin batera. Aipagarriak dira atarian dauden zirrikituak burdinsarea jaitsi eta igotzeko, baita harrizko zorua ere. Berau da gaztelu gaskoien ezaugarri nabarmenena, nahiz eta gehienetan gertatzen den moduan, kasu honetan, harresiaren erdian ez egon (izkinan dago kokaturik).

Multzoaren alderik zaharrena den dorretxe hori, Nafarroa Behereko etxe gotortuen nahiko antzekoa da. Angeluzuzena eta hiru solairuduna da. Ia metro eta erdiko lodiera duten murruak ditu, gezi-leihoak eta antzeko irekiduraz horniturik. Berau izan zen Latsaga familiaren sortetxe eta bizilekua, XIV. mendearen bukaera aldera multzoko harresi eta dorreak gehitu zitzaizkiona, benetako gaztelu bihurtuz.

Multzoaren barnealdean, garai ezberdinetako hainbat eraikin daude, funtzio desberdinak dituztenak eta aipagarri modura, harresira igotzeko jatorrizko eskailera zirkularra oraindik mantentzen dela.

## Historia 
Izenetik ondoriozta daitekeen modura, Latsaga familiari loturiko gaztelua da hau, paper garrantzitsua jokatu zuena Nafarroan izandako leinu-gerretan. Latsagako jaunak saldu egin zion 1870. urtean Donapaleuko notario bati (M. Schilt). Azken honek, M. Primorena izurarrari saldu zion eta ordutik hona jabetza beti egonda izurarren baten eskuetan. Zehazturik gabe dagoen egun batean, gaztelua erre egin zen.

### Latsagarrak 
1270. urtean, Pès Latsaga San Luisekin eta Tibalt II.arekin elkartu zen gurutzadan. XIV. mendea izan zen latsagarren gorengo unea: Pès Latsaga Joana Beaumontekin ezkondu zen; Luisen sasiko semea zen, Nafarroako Filipe III.a erregearen hirugarren semea. Karlos III.a Prestuaren txanbelana izan zen. Albaniako konkistak iraun bitartean, Pès Latsagak 500 gizon bildu zituen bere kontura, erregeak ordaindu ezin zituenak. Lüküze-Grammonteko borroketan, ez zuten inoren alde borroka egin, eta, horren ondorioz, agaramontarrek hil zuten Bertrand Latsaga.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gaztelua hiru.com webgunean
Almatyko metroa

thumb|250px|eskuinera|
**Almatyko metroa** (errusieraz: Алматинский метрополитен), Kazakhstanko Almaty hiriko garraiobide publikoa da. 2011ko abenduaren 1ean zabaldu zen. Lehen linearen lehen tarteak 11,3 kilometro ditu.

## Egitasmoa 
Hiriko arduradunek pentsatutako metro-sareak 45 kilometro izango ditu. Hasieran hogei tren ibiliko dira lehen lineako lehen tartean. Gerora, linea guztiz amaitzean 52 tren erabiliko dira, batez beste 40 kilometro orduko abiaduran ibiliko direnak.

Lehen linea amaitzean, bigarren eta hirugarren bat eraikitzen hastea espero da.

## Kanpo estekak 
*  Almatako metroari buruzko informazioa Urbanrail.net webgunean.
Berengario Gaskoiniakoa

**Berengario I.a** (?-1036) Baskoniako dukea (1032-1036) izan zen.

## Biografia 
Antso VI.a Gilen alaba Alausia eta Hilduino Angulemako kondearen semea izan zen. Osabaren partez jarauntsi zuen Baskoniako dukerria 1032an.

Laster Oto bere lehengusuak ordezkatua izan zen edo dukeorde bilakatu zen bera adin-gutxikoa zenean. Dena dela 1036 arte boterean izan zen.

Geoffroi Bordelekoaren garaian datatutako eskutitz batean *Belengarius comes Vuasconiçe ac burdegalensis provinçie* izendatua da, hau da, "Berengario, Baskoniako eta Bordeleko probintziako kondea" Hori zela eta, aditu batzuek Berengario Raimundo I.a Bartzelonakoarekin nahasi egin dute. hala ere, hau ezizenezkoa da, nahiz eta azkenak Antsoren alaba Antsa ezkondu.

Sain-Seuringo eskutitzetan konde izendatua bazen ere, bera aipatzean zigilua ezartzen zuten behe-eskuinaldeko partean dukea zela adierazteko. Bordeleko elizari Cadaujaceko lurraldeak eman zizkion, garai hartan Gaskoinian omen zeudela adieraziz.

## Erreferentziak
Quintanilla de Urz

**Quintanilla de Urz** Zamora udalerria da, Benavente y los Valles eskualdean dagoena.

2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 146 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Zamorako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Herri txikiei buruzko informazioa Gaztela Leongo juntaren webgunean.
Oto II.a Gaskoiniakoa

**Oto II.a** (-1039ko martxoaren 10a) Baskonia (1032-1039) eta Akitaniako duke eta Poitiersko kondea (1038-1039) izan zen.

## Biografia 
Poitiersko leinuaren kidea, Gilen V.a Akitaniakoa eta Gilen II.aren alaba eta Antso VI.a Gaskoiniakoaren arreba Briskaren bigarren semea izan zen.

Bere agintaldia ezagutzeko Saint-Maixenten Kronika eta Ademar Chabanneskoaren idazketetara jo behar da. 1018 baino lehen Saint-Cyprieni dohaintzak egin zizkion aita, ama eta bera baino lehen hil zen Tibalt anaiarekin batera. Nahiz eta 1032an bere osabaren partez Baskoniako dukerria jarauntsi, ez zuen osorik lortu. Bere lehengusua zen Berengario Gaskoiniakoa Baskoniako konde moduan aritu zen 1036an hil arte. Bere kabuz edo Otoren dukeorde moduan aritu bazen ezezaguna da. 1033an Otok Bordeleko konde bilakatu zen, dukeen artean ohiturazkoa zena.

1038an Otok Gilen VI.a bere sasianaia ordezkatu eta Akitaniako duke hautatu zuten. Poitiers aldean Ines ugazama eta Gilen bere sasianaiaren aurka borrokatu behar zuen bere eskubideak mantentzeko. Mauzén gudu batean hil eta Maillezaisko San Petriren abadian lurperatu zuten aita eta anaiarekin batera.

## Erreferentziak
Male

**Male** (dhivehiz *މާލެ*) Maldivetako Errepublikako hiriburua eta hiri nagusia da. Hiria Male uhartean dago, Kaafu atoloiaren hegoaldean. Maldivetako gobernuaren egoitza da hala nola herrialdeko merkataritza, negozio, osasun eta hezkuntza zentrorik nagusiena. Malek gutxi gorabehera 105.000 biztanle ditu, herrialdearen biztanleria osoaren herena.

Male uhartea guztiz urbanizatua dago, hiriak uhartearen lur-eremu oso-osoa hartzen baitu. Male lau gunetan banatzen da: Henveiru, Galolhu, Maafannu eta Machangolhi. Hiriaren seigarren gunea Hulhumalé da, uharte artifiziala dena.

## Klima 

## Ikus, gainera 
* Herrialde eta hiriburuen zerrenda
* Male nazioarteko aireportua

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Xavier Romero Frías, *The Maldive Islanders, A Study of the Popular Culture of an Ancient Ocean Kingdom*. Barcelona 1999, 

## Kanpo estekak
Vientian

**Vientian** (laoseraz *ວຽງຈັນ*) Laosko hiriburua da. Hiria ibai portua da, Mekong ibaiaren haranean, errepublikaren erdialdean, Thailandiako mugatik hurbil. 2005ean Vientianek 200.000 biztanle inguru zituen eta bere metropolitar guneak, hau da, Vientian prefekturak 700.000 biztanle inguru. Vientian izen bereko prefekturan dago. Hiria Wattay nazioarteko aireportuak zerbitzatzen du. Laosko eta izen bereko probintziako hiriburua eta ibai portua, Mekong ibaiaren ertzean.

## Ondarea 
Aipagarria da 1566. urteko That Luang tenplu ikusgarria, frantsesen kolonia garaian berritua.

## Ekonomia 
Nekazaritza produktuen merkataritza (arroza, artoa, haragia) eta industria (janari industria, zurgintza, ehungintza, tabakogintza, kimika industria, larrugintza, altzairugintza, burdingintza) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Historia 
XIII. mendean sortu zuten hiria eta XVI. mendean Laosko erreinuko hiriburu egin zuten. 1778an Siamgo estatuak hartu zuen. 1828an Phya Bodin jeneral siamdarrak hiria suntsitu zuen. Laos Frantziaren protektoratu izan zen garaian hiriburua izan zen eta 1957an, Laos burujabeko hiriburu egin zuten.

## Klima 

## Banaketa administratiboa 
Vientian hiria bost barrutitan banatzen da:
* Chantabuly
* Hadxaifong
* Sikhottabong
* Sisattanak
* Xaysetha

## Ikus, gainera 
* Herrialde eta hiriburuen zerrenda

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Vientianeko mapa
Fonfría

**Fonfría** hainbat tokiren izena izan daiteke:

* Fonfría, Zamorako probintzian dagoen udalerria.
* Fonfría, Teruelgo probintzian dagoen udalerria.
* Fonfría de Fonsagrada, Lugoko probintzian dagoen Fonsagrada herriko parrokia.
Bernart II.a Gaskoiniakoa

**Bernart II.a** (-1064 eta 1090 artean), *Tumpaler* edo *Tumapaler* ezizenaz ezaguna, Baskoniako duke (1039-1052) eta Armañaceko kondea (1020-1061) izan zen.

## Biografia 
Bernartek Adalais, Gilen V.a Akitaniakoa eta Briskaren alaba, ama eta Girard I.a Trancaleon Armagnaceko kondea aita zituen. Briskak Gilen II.a Gaskoiniakoa aita zuenez, Baskoniako konderria izateko eskubideak jarauntsi zituen. Briskaren eskubideak Oto bere semeari pasa zizkion Antso VI.a bere neba 1032an hil zenean. 1039an Oto bere osaba hil zenean, Bernart hautatu zuten duke, hala ere litekeena da bakarrik Bordeleko konderrian eta hegoaldeko eskualdeetan izatea. Bere titulua Gilen VIII.a Akitaniakoa bere osabak eztabaidan jardun zuen, nahiz eta honek Gilen II.aren senidea ez zen. Hala ere emaztea Garsenda zuen, amaren partetik Antso VI.a Gaskoiniakoaren iloba zena.

Gerra luze baten ondoren, Aturrin, Cazères and Grenade artean, egindako La Castelleko guduan menderatua izan ondoren, Gaskoinia alde batera utzi zuen 15.000 *solido*en truke. Hala eta guztiz ere, titulua ia hutsik zegoen Gaskoinia infanterritan zatituta zegoelako, Bearno, Bigorra, Armañac, Comminges eta Astaraceko kondeen eskuetan zeudenak. Gudu hartan Bernartek Aucheko artzapezpikua borrokatu zuen. 1052ko maiatzaren 4 baino lehen Baskoniako dukerriari eta 1061 inguruan Armagnaceko konderriari uko egin zizkion. Litekeena da gero monasterio batean sartzea. 1063ko maiatzean Gilenen aurkako gaskoi baroien matxinada zuzendu zuen, ordurako Akitaniako dukea bazena. Porrot handia jazo ondoren desagertu egin zen, baina agian 1090 arte ez zen hil.

## Ezkontza eta seme-alabak 
Ermengardarekin ezkondu eta hiru seme-alaba izan zituzten:
* Arnaldo
* Girard
* Gisela, Zentulo V.a Bearnokoarekin ezkondu zena

## Erreferentziak
Fuentespreadas

**Fuentespreadas** Zamorako probintziako udalerria da, Tierra del Vino eskualdean dagoena.

2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 345 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Zamorako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Herri txikiei buruzko informazioa Gaztela Leongo juntaren webgunean.
JavaScript Object Notation

**JSON** (**JavaScript Object Notation**en laburdura, alegia, JavaScript objetu-notazioa) datuen elkartrukerako formatu arina eta irekia da. Testu hutsezko formatu hau datu egitura sinpleak hala nola atributu-balio bikoteak eta array asoziatiboak gordetzeko eta transmititzeko erabiltzen da (objektu izena hartzen dute). JSON formatua sareko konexio baten bidez datu egituratuak serializatzeko eta transmititzeko erabiltzen da. Batez ere zerbitzari baten eta web aplikazio baten arteko datuak trukatzeko erabiltzen da, XML-ren alternatiba izanik. Ajax aplikazioetan maiz erabiltzen da.

JSON  JavaScript-etik eratorri bazen ere hizkuntza horretatik independentea da, eta programazio-lengoaia moderno askok JSON formatuko datuak sortzeko eta analizatzeko kodea dute. JSON fitxategi-izenek .json luzapena erabiltzen dute.

JSON formatua RFC 4627ean zehaztu zuen lehenengo aldiz Douglas Crockfordek. JSON formatuaren Interneteko MIME mota ofiziala `application/json` da. JSON fitxategiaren luzapena `.json` da.
thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Formatuaren webgunea
*  RFC4627, formatuaren espezifikazioa
Euskobarometroa

**Euskobarometroa** Euskal Herriko Unibertsitateko ikerketa talde batek burututako inkesta soziologikoen seriea da. Inkesta hauek 1995etik aurrera seihilean behin egiten dira, eta zuzendaria Francisco Llera EHUko Politika Zientziako katedraduna da.

Euskobarometroan Euskal Autonomia Erkidegoko biztanleen iritzi publikoa aztertzen da; inkestetan zehazki boto aukerak, nazio identiatea, autogobernuari buruzko jarrerak, independentismoaren indarra eta borroka armatuarekiko posizioa bezalako gaiei buruzko galderak eginez.

## Inkestak 
### 2014ko azaroa 
EAEko 10 herritarretik 6k independentziari buruzko kontsulta egitea nahi zuten eta galdeketa horretan 'baietza' (% 35) eta 'ezetza' (% 34) pareko geratuko zen. Bestalde, EAJk irabaziko lituzke 2016ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak, indarrez sartuko litzateke Ahal Dugu, bigarren lekuan, eta jeltzaleengandik eserleku pare batera eta EH Bildu hirugarren indarra litzateke.

## Kanpo estekak 
*  Euskobarmometroaren webgunea

## Erreferentziak
Gilen VIII.a Akitaniakoa

**Gilen VIII.a** (1023 -1086ko irailaren 25a), jaiotzean *Gui-Geoffroi*, Baskonia (1052-1086) eta Akitaniako duke eta Poitiersko kondea (1058-1086) izan zen.

## Biografia 
Gui-Geoffroi Gilen V.a Akitaniakoa eta bere hirugarren emaztea zen Ines Borgoinakoaren semerik txikiena izan zen. Ines Poitierskoa bere arrebaren partez Henrike III.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa koinatua zuen.

1052an eta Gilen VII.a Akitaniakoaren agintaldian Baskoniako duke bilakatu zen. Gilen V.a Akitaniakoak Antso VI.a Gilen Gaskoniakoaren alaba Briska ezkondu zuenean, akitaniarrek eskubideak lortu zituzten Gaskonian.

1064an Ramiro I.a Aragoikoa Barbastroko setioan parte hartzeko osaturiko armadaren buruzagietako bat izan zen. Alexandro II.a Aita Santuak musulmanen eskuetan zegoen hiri baten kontra antolatuta Gurutzaden aurrekaritzat hartzen da. Aragoiko konderriak, bere aliatuekin batera, hiria konkistatu, biztanleak erail eta harrapakin polita lortu zuen.

Hala ere, Aragoik laster galdu zuen hiria hurrengo urteetan. Gilen VIII.aren agintaldian, hegoaldeko erresumekin zuen aliantza bere lehentasun politiko nagusienetariko bat izan zen. Hori zela eta, bere alaba guztiek Iberiar errege ezkondu zituzten.

## Ezkontzak eta seme-alaba 
Hirutan ezkondu eta bost seme-alaba, gutxienez, izan zituen. Bigarren emaztea ugalkorra ez zenez dibortziatu eta bere lehengusina gaztea ezkondu zuen. Gilenek horrela izan zuen seme bat, baina legezko bilakatzeko Erromara joan behar zen 1070eko hamarkadaren hasieran.

Hona hemen bere ezkontzak:
* Lehendabizikoa: Garsende Périgordekoa, Aldaberto II Périgordekoaren alaba. Ez zuten seme-alabarik izan eta 1058ko azaroan dibortziatu ziren. Moja bihurtu zen Saintesen.

* Bigarrena: Mateda, 1068ko maiatzean dibortziatu zuen. Alaba bakarra izan zuten:
# Ines Akitaniakoa (1052-1078), Alfontso VI.a Gaztelakoa ezkondu zuena.
* Hirugarrena: Hildegarda Borgoinakoa,Roberto I.a Borgoinakoa dukearen alaba zena. Semea eta alaba izan zituzten:
# Ines Akitaniakoa (1070-1097), Petri I.a Nafarroakoa ezkondu zuena
# Gilen IX.a Akitaniakoa, bere oinordekoa

## Erreferentziak
Magnoliales

**Magnoliales** Magnoliopsidan ordena bat dira.

Badira ordena honen barruan oso ezagunak diren espezieak: magnolia, txirimoia eta intxaur muskatua, besteak beste

## Taxonomia 
Cronquist sisteman:
*: familia *Annonaceae*
*: familia *Austrobaileyaceae*
*: familia *Canellaceae*
*: familia *Degeneriaceae*
*: familia *Eupomatiaceae*
*: familia *Himantandraceae*
*: familia *Lactoridaceae*
*: familia *Magnoliaceae*
*: familia *Myristicaceae*
*: familia *Winteraceae*

APGan:
*: familia *Annonaceae*
*: familia *Degeneriaceae*
*: familia *Eupomatiaceae*
*: familia *Himantandraceae*
*: familia *Magnoliaceae*
*: familia *Myristicaceae*

## Kanpo estekak 
* Angiosperm Phylogeny Website : Magnoliales
* ITIS Magnoliales
Laurales

**Laurales** Magnoliopsidaren ordena bat dira. Magnolialesen hurbilekoa den ordena honetan 2.500-2.800 espezie inguru daude, 85-90 generotan banaturik.

## Taxonomia 
* familia *Atherospermataceae*
* familia *Calycanthaceae*
* familia *Gomortegaceae*
* familia *Hernandiaceae*
* familia *Lauraceae*
* familia *Monimiaceae*
* familia *Siparunaceae*

## Filogenia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monastir

**Monastir** izenak honako lekuei egin ahal die erreferentzia:

* **Monastir**, Sardiniako udalerria.
* **Monastir**, Tunisiako hiria.
* **Monastirreko Gobernantzia**, Tunisiako 24 Gobernantzietako bat.
* **Bitola** Mazedoniako hiriaren lehengo izena.
Sexto Julio Frontino

**Sexto Julio Frontino** (; -103) Erromako Inperioko pertsonaia politiko garrantzitsu bat izan zen I. mendearen bukaera aldera. Britainiako gobernadore izan zen. Ezaguna da, besteak beste, akueduktuei buruzko *De aquaeductu* lan teknikoaren egile izateagatik.
Silio Italiko

**Silio Italiko**, latinez **Tiberius Catius Silius Italicus**, (c. 25- c. 101) Erromako Inperioko politiko latinezko olerkari bat izan zen, ezaguna bere *Punica* poema epikoarengatik, non Bigarren Gerra Punikoa kontatzen den.

## Kanpo estekak
Las Caldas bainuetxea

**Las Caldas bainuetxea** Oviedoko Priorio parrokiako Las Caldas () auzoan kokatzen den bainuetxe bat da, Oviedo () erdigunetik 9 kilometrora.

## Historia 
1772 urtean abiatu zen bainuetxearen proiektua bertako erromatarren aurreko garaitik ezagunak ziren ur termalak profitatuz. 1776an bukatu eta XIX. mendean izan zuen bere goraldia. XX. mendean zehar gainbehera jasan zuen eta azkenean udan bakarrik zabaltzen zituen bere ateak. 2004 urtean bere ateak itxi eta proiektu berriztatzaile bati ekin zitzaion. 2007an bainuetxe berri bat zabaldu zen, eraikin zaharrak berrituz eta berriak eraikiz. Bost izarretako hotela, *spa* zentro bat eta jatetxea biltzen ditu.

## Ur termalak 
40 gradu inguruko tenperaturaz ateratzen diren urak dira. Bikarbonato kalziko, magnesio eta sufrea biltzen dute.

## Kanpo estekak
Moreruela de los Infanzones

**Moreruela de los Infanzones** Zamorako probintziako udalerria da, Tierra del Pan eskualdean dagoena.

2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 414 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Zamorako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Herri txikiei buruzko informazioa Gaztela Leongo juntaren webgunean.
Yunjin Kim

**Yunjin Kim** (, Seul, Hego Korea, 1973ko azaroak 7) aktore korearra da. Ospea ABC telebista kateko Lost telesaileko Sun Hwa-Kwon pertsonaiak eman dio.

Hego Korean jaio zen arren, 10 urterekin Estatu Batuetara joan zen bizitzera bere familiarekin, New Yorkeko Staten irlara hain zuzen ere. Bertan, Ameriketan, aktore lanetan hasi zen eta geroztik hainbat film ere egin ditu bere jatorrizko Hego Korean.

## Filmografia 
### Zinema 
* *Shiri* (1999)
* *Danjeogbiyeonsu* (2000)
* *Rush!* (2001)
* *Iron Palm* (2002)
* *Yesterday* (2002)
* *Milae* (2002)
* *Diary of June* (2005)
* *Seven Days* (2007)
* *Harmony* (2010)

### Telebista 
* *Beautiful Vacation* (1996)
* *With Love* (1998)
* *Wedding Dress* (1998)
* *Lost* (2004–gaur egun)

## Erreferentziak
Porto (argipena)

**Porto** mundu osoko hainbat tokiren izena izan daiteke..

## Espainia 
* Porto, Zamorako probintzian dagoen udalerria.

## Brasil 
* Porto Acre, Acre estatuko hiria.
* Porto Alegre, Brasilgo hiria.
* Porto Grande, Ampá estatuko hiria.
* Porto Lucena, Rio Grande do Sul estatuko hiria.
* Porto Mauá, Rio Grande do Sul estatuko hiria.
* Porto Nacional, Tocantins estatuko hiria.
* Porto Seguro, Bahían
* Porto Velho, Rondônian.
* Porto Walter, Acren.
* Porto Xavier, Rio Grande do Sul estatuko hiria.
* Porto Vera Cruz, Rio Grande do Sul estatuko hiria.

## Portugal 
* Porto, Portugalgo bigarren hiririk jendetsuenaren izena
Puebla de Sanabria

**Puebla de Sanabria** (leonesez, *La Viella* edo *Puebla de Senabria*) Zamorako probintziako ipar-mendebaldean dagoen udalerria da, Sanabriako eskualdearen herriburua eta udalerririk populatuena dena. 4 herrigunek osatzen dute. Pueblako erdigunea interes historiko-artistikotzat hartu dute.

2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.595 biztanle zituen.

Tera ibaiaren ondoan kokatuta dago.

thumb|ezkerrera|Herriko kale bat.

## Herriak 
* Castellanos
* Puebla
* Robledo
* Ungilde.

## Ondarea 
* **Benaventeko Kondeen gaztelua**: XV. mendekoa.
* **Nuestra Señora del Azogue**ko eliza: erromanikoa, XII. mendean eraikia, baina XVI., XVII. eta XVIII. mendeetako eraberritze handiekin.
* **San Cayetano**ko baseliza: barrokoa, XVII. mendekoa.
* **Udaletxea**: XVI. mendekoa, isabeldar estilokoa.
* **San Carlos**eko gotorlekua: Portugalerako bidean kokatuta, handik etorritako erasoetatik herria defendatzeko asmoz.

## Demografia 
## Ikus, gainera 
* Zamorako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Pueblako webgune ez ofiziala
* Herri txikiei buruzko informazioa Gaztela Leongo juntaren webgunean.
Quintanilla del Monte

**Quintanilla del Monte** hainbat tokiren izena izan daiteke:

* Quintanilla del Monte, Zamorako probintzian dagoen udalerria.
* Quintanilla del Monte en Juarros, Burgosko probintzian dagoen Villaescusa la Sombría udalerriko herria da.
* Quintanilla del Monte en Rioja, Burgosko probintzian dagoen Redecilla del Campo udalerriko herria da.
* Quintanilla del Monte, Leongo probintzian dagoen Benavides udalerriko herria.
Villaseco

**Villaseco** hainbat tokiren izena izan daiteke:

## Udalerriak 
* Villaseco del Pan, Zamorako probintzian dagoen udalerria.
* Villaseco de los Reyes, Salamankako probintzian dagoen udalerria.
* Villaseco de los Gamitos, Salamankako probintzian dagoen udalerria.

## Auzoak 
* Villaseco, Ourenseko probintzian dagoen O Bolo udalerriko herria.
* Villaseco, Ourenseko probintzian dagoen Vilamarin udalerriko herria.
Gixuneko gaztelua

**Gixuneko gaztelua** izen bereko herri lapurtarrean dagoen gaztelua da. Kokapen estrategikoa du, muino baten gainean baitago, Biduze eta Aturri ibaiak batzen diren puntuan.

## Eraikina 
Estilo gaskoidun (Latsaga gazteluarekin batera bakarra Euskal Herrian) gaztelu angeluzuzena da, 20 x 30 metroko oina duena. Atari dorrea, harresi baten erdian dago eta egun 8 bat metro dituen arren, askoz altuagoa zela jakina da. Harresiek 10 bat metroko altuera izan zezaketela uste da.

Atari-dorre horretaz gain, ate ezkutu bat ere badu gazteluak (gaur egun sarbide bakarra dena gaztelura) baita jauregi izandako eraikina ere, 13 metrotako atea eta hiru solairu zituena. Etxebizitza hau gazteluaren atalik zaharrena dela uste da, nahiz eta hori ez dagoen ziurtatuta.

## Historia 
Gixuneko jaunen existentziagatik jakina da bertan gaztelu zaharrago bat zegoela, XI. mendean eraikia. Eraikin zahar honi, 1257an baionarrek su eman zioten, eta horren ondorioz, XIV. mendean berreraiki zen. Ordukoa da gaur egun dagoen eraikina.

1449ko abenduaren 15ean izan zuen gazteluak bere batailarik garrantzitsuena. Egun hartan, Gaston IV.a Foixkoak, gazteluari eraso egin zion Karlos VII.a Frantziakoaren izenean, goizean-goiz. Momentu hartan gaztelua, Donamariako Jehan Peritz kapitain nafarra buru zuen 800 arma-gizonek eta 200 zaldunek osaturiko garnizioak zaintzen zuen. Garnizioak, erasoa ikusirik, 1600 eta 4000 arteko pertsonez osaturiko errefortzuei dei egin zien, baina alferrik: 1500 hildako (horietatik 1200 Aturrin ito ziren) utzitako batailaren ostean, gaztelua esku frantsesetara pasa zen, eta egun horretan bertan sinatu zen kapitulazio-hitzarmena. 900 pertsona hartu zituzten preso.

1615. urtean izan zen gazteluko azken bataila (Frantziako Erlijio Gerretan), eta handik landa gainbehera egin zuen. Frantziar Iraultzaren garaian, atezain bakarra bizi zen han.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erromanikoa Euskal Herrian
* Euskal Herriko arkitektura erromanikoen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Gaztelua Hiru.com webgunean
* Gaztelua Gixuneko udaleko webgunean
Firn

thumb|Glaziar azaleko laginak hartzen. Azaletik glaziar izotz urdineruntz, firn elurra trinkoagoa da.

***Firn*** (alemanierazko *Firn*, esanahi berekoa) elur mota bat da, aurreko urtaroetatik iraun duena eta birkristaldu dena, elurraren eta glaziar-izotzaren arteko dentsitatea duena. Firn elurrak azukre hezearen itxura du, baina haren gogortasunak palaz garbitzea zailtzen du. Oro har, 550&nbsp;kg/m³ baino handiagoko dentsitatea du eta glaziar buruan metatzen den elurraren azpian dago.

## Eraketa 
Goiko elur geruzen pisuaren eraginez, elur malutak trinkotu egiten dira. Urtze-puntutik gertu, kristal indibidualak erdi-likidoak eta leunak dira, beste kristalen planoetan irristatuz eta tarteak betez, izotzaren dentsitatea areagotuz. Kristalak elkar ukitzean, batu egiten dira, eta tarteko airea estutu burbuilak osatuz edo azaleraino bultzatuz.

Udako hilabeteetan, kristalen eraldaketa areagotu daiteke, kristalen arteko perkolazioa dela-eta. Uda amaieran emaitza firn elurra da.

Firn elurra metatzeko gutxieneko garaierari *firn muga* edo *firn lerroa* deritzo.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* USGS Glossary of Selected Glacier and Related Terminology
* Fundamentals of Physical Geography
Asterales

**Asterales** fanerogamoen ordena bat dira. Kosmopolitak dira.

## Familiak 
* Alseuosmiaceae
* Argophyllaceae
* Asteraceae - ( 25.000 espezie)
* Calyceraceae
* Campanulaceae (2.000 espezie)
* Goodeniaceae
* Menyanthaceae
* Pentaphragmaceae
* Phellinaceae
* Rousseaceae ( Carpodetaceaekin)
* Stylidiaceae (Donatiaceae ere)

## Erreferentziak
Fanerogamo

**Fanerogamoak** edo **espermatofitoak** (***Spermatophyta***, grezierazko σπέρμα "sperma", euskaraz *hazi* eta φυτόν "fiton" euskaraz *landare*) goi mailako landareen dibisio eta talde monofiletiko bat da.

Landare horiek fruituak ematen dituen lorez eta haziz osaturiko ugaltze-aparatua dute (hortik datorkie izena landare hauei: *espermatofito* hitzak landare haziduna nahi baitu esan). Sustraiak, zurtoina eta hostoak ere badituzte. Espermatofitoak, aldi berean, bi talde handitan banatzen dira: angiospermak edo hazi estalia dutenak (gereziondoa, tulipana, babarruna) eta gimnospermak edo hazi biluzia dutenak (pinua, izeia, altzifrea). Gaur egun 270.000 espezie dira guztira.

## Sailkapena 
* Gymnospermae *sensu stricto*:
** Pinophyta
** Cycadophyta
** Ginkgophyta
** Gnetophyta
* Angiospermae edo *Magnoliophyta*

## Erreferentziak
Natibitatea

[thumb|eskuinera|[Bronzinoren margolana]]

**Jesukristoren Natibitatea** edo **Jesukristoren jaiotza**, antonomasiaz **Natibitatea** ere deitua, Itun Berriko pasarte bat da, Eguberri egunean, ospatzen dena. Mateo- - eta Lukasen- - Ebanjelioetan agertzen da. Bi kontakizunen arabera, Jesus Judeako Belen jaio zen, bere ama, Maria, Josef izeneko gizon batekin ezkonduta zegoen, David erregearengandik zetorrena eta bere aita biologikoa ez zena, bere jaiotza Jainkoaren esku-hartzeak eragin baitzuen.

Jaiotza da abenduaren 25eko Gabonetako jai kristauaren oinarria, eta garrantzi handia du urte liturgiko kristauan. Kristau askok, tradizionalki, euren etxeetan jaiotza irudikatzen duten askaren eszena txikiak erakusten dituzte, edo Bibliako jaiotza-zikloan oinarritzen diren Natibitatearen antzezlanetan edo Gabonetako lehiaketetan parte hartzen dute.

Mendebaldeko tradizioko kongregazio kristauak (Eliza katolikoa, mendebaldeko erritu ortodoxoak eta Eliza protestanteak barne) Eguberriak baino lau igande lehenago hasten dira Adventum denboraldia pretsatzen. Eliza ortodoxoko kristauek eta ekialdeko kristautasunak antzeko denboraldia erabiltzendute dute (batzuetan Adviento deitua, baina "Natibitatearen baraua" ere deitua), Gabonak baino berrogei egun lehenago hasten dena. Ekialdeko kristau ortodoxo batzuek (greziarrak eta siriarrak, adibidez) Gabonak ospatzen dituzte abenduaren 25ean. Beste ortodoxo batzuk (adibidez, koptoak, etiopiarrak, georgiarrak eta errusiarrak) Gabonak ospatzen dituzte urtarrilaren 7an (Koiak 29 egutegi koptoan) juliar egutegiaren betetzearen ondorioz, gregoriotar egutegiaren ordez. Armeniako Elizak, hala ere, Kristoren jaiotza jai bereizi gisa ez, baizik eta bataioaren ospakizunaren egun berean (Teofania) ospatzeko antzinako ekialdeko kristau praktika jarraitzen du, hau da, urtarrilaren 6an.

Jaiotzaren irudikapen artistikoa gai garrantzitsua izan da artista kristauentzat IV. mendetik. Jaiotzaren XIII. mendetik aurrerako arte-irudikapenek Jesusen apaltasuna nabarmendu dute, eta haren irudi samurragoa sustatu dute, "Jaun eta Maisuaren" irudi goiztiarrarekiko aldaketa garrantzitsua, garai berean pastoral-ministerio kristauak hartutako ikuspegi komunetan aldaketak islatuz.

## Itun Berrian 
## Data 
VI. mendean, Bonifazio I.ak Dionisio Eskasari Pazkoa kalkulatzeko sistema bat eskatu zion. Dionisiok horretarako Kristoren jaiotza erreferentzia moduan erabiltzea erabaki zuen. Oker ibili eta Jesusek AUC (*ab urbe condita*, hau da, "Erromaren sorreratik") 753ko abenduaren 25ean jaio zela kalkulatu zuen. Hasieran ez zuten sistema berria onartu baina, denboraren poderioz, *de facto* sistema lehenetsi bilakatu zen. Jada lehenengo kristauek data horretan ospakizunak egiten zituzten eta Aurelianok *Dies Natalis Solis Invicti* (garaitu gabeko eguzkiaren jaiotza) izeneko jaialdia ospatzea erabaki zuen. Gero, sistema okerra zela jakin zuten eta egungo adituek Jesus K.a. 6 eta K.a. 4 artean jaio zela diote.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epifania

Kristautasunean, **Epifania** (antzinako grezierazko  hitzetik; euskaraz, *Agerkundea, manifestazioa*, *gertakari mirarizkoa*) Jesus Nazaretekoa Ekialdeko Errege Magoak gurtzera etorri zireneko gertakaria da, urtarrilaren 6an ospatzen dena. Eguberrien jai-zikloaren azken ospakizuna da. Espainian eta Hispanoamerikako leku batzuetan Epifania ospatzeko ohitura dago, haurrei eta helduei opariak eginez. Bezperan, Errege Magoen Kabalgata ospatzen da toki batzuetan.

## Historia 
Itun Berriko pasarte batean Kristoren munduratzea bezala azaltzen da gertakaria, bere erreinuaz jabetzera datorren enperadore modura. Abiapuntu honetatik Ekialdean Kristoren haragiztatzeaz mintzo ziren, eta segidan, IX. mendetik aurrera, Jesus paganoei ezagutzera ematen zaienekoa. Hala ere, Jesusek une desberdinetan eman zuen ezagutzera bere jainkotasuna, eta horrela hiru dira epifania modura ospatzen diren gertakariak: Ekialdeko jakitun edo aztiek gurtu zutenekoa (n kontatzen dena) eta urtarrilaren 6an oroitzen dena; Joan Bataiatzailearen aurreko agerpena, honek bataiatu zuenekoa Jordan ibaiaren uretan; eta bere jarraitzaile apostoluen aurreko agerpena Kanako ezteietan, jendaurreko lanari ekiten dionekoa.

Bibliak ez ditu aipatzen ez zenbat ziren ezta hauen izenak, geroagoko tradizioak izendatu zituen *Gaspar*, *Meltxor* eta *Baltasar*.

## Ikus, gainera 
* Errege-opila

## Kanpo estekak
Liliales

***Lliales*** landare loredun monokotiledoneoen ordena bat da. Gaur egun 1.300 espezie, kosmopolita, kontabilizatzen dira.

## Taxonomia 
APG II sistema:
*: familia *Alstroemeriaceae*
*: familia *Campynemataceae*
*: familia *Colchicaceae*
*: familia *Corsiaceae*
*: familia *Liliaceae*
*: familia *Luzuriagaceae*
*: familia *Melanthiaceae*
*: familia *Philesiaceae*
*: familia *Rhipogonaceae*
*: familia *Smilacaceae*

## Erreferentziak 
* W. S. Judd, C. S. Campbell, E. A. Kellogg, P. F. Stevens, M. J. Donoghue 2002 Plant Systematics: A Phylogenetic Approach, 2nd edition Sinauer Associates, Sunderland, Massachusetts .
* K. J. Perleb| 1826 Lehrbuch der Naturgeschichte des Pflanzenreichs, 129 Magner, Freiburg im Breisgau}}
* P. J. Rudall, K. L. Stobart, W.-P. Hong, J. G. Conran, C. A. Furness, G. C. Kite, M. W. Chase (2000) Consider the Lilies: Systematics of Liliales. In:  .
* A. Vinnersten, K. Bremer2001 Age and biogeography of major clades in Liliales American Journal of Botany volume =88(9) pages 1695-1703 (Available online: Abstract | Full text (HTML))
Torralba (argipena)

**Torralba** izenarekin hainbat herri ezberdin daude:

##  
* Torralba del Río, Nafarroan.

##  
###  
* Solana de Torralba, Úbeda, Jaéngo probintzia.
* Vados de Torralba, Villatorres, Jaéngo probintzia.

###  
* Torralba de Aragón, Huescako probintzian.
* Torralba de los Frailes, Zaragozako probintzian.
* Torralba de Ribota, Zaragozako probintzian.
* Torralba de los Sisones, Teruelgo probintzian.

###  
* Torralba, Cuencako probintzian.
* Torralba de Calatrava, Ciudad Realgo probintzian.
* Torralba de Oropesa, Toledoko probintzian.

###  
* Torralba de Arciel, Gormaz, Soriako probintzian.
* Torralba del Burgo, Burgo de Osman, Soriako probintzian.
* Torralba del Moral, Medinaceli, Soriako probintzian.

###  
* Torralba, Murtziako probintziako Lorca udalerrian.

###  
* Torralba del Pinar, Castellóko probintzian.

##  
* Torralba, Sardiniako udalerria.
Floro

**Floro** izenak pertsonaia eta toki-izen ezberdinak biltzen ditu:

* Florø, Norvegiako hiri bat;
* Benito Floro, asturiar futbol entrenatzaile bat;
* Luzio Anneo Floro, Antzinako Erromako historialari bat;
* San Floro, italiako herri bat;
* Floro International Corporation, Filipinetako armagintza enpresa;
* Florentino Floro, epaile filipinarra;
* Floro Dery, irudilari filipinarra;
* Sergio Floro, futbolari espainiarra.
Flavio Arriano

**Luzio Flavio Arriano** (; , *Arrianos*; Nikomedia, Bitinia, c. 85 - c. 174), **Arriano Nikomediakoa** izenaz ere ezaguna, grezieraz idatzi zuen historialari eta filosofoa izan zen. Erromatar Inperioan kargu politiko garrantzitsuak bete zituen; halaxe, Kapadoziako gobernadore izan zen 131-137 urte bitartean.

## Lanak 
Flavio Arrianok Epikteto filosofo estoikoaren irakaspenak bildu zituen, Enkhiridion eta *Diatribai* izenburupean. Historiografian, Alexandro Handiaren espedizio militarrak kontatu zituen *Anabasis* bilduman. Indiako deskribapen bat ere idatzi zuen, *Indica* izenburukoa.

## Erreferentziak
Schreiber musker

Scheiber Muskerra (Lacerta schreiberi), Lacertidae familiako muskerra da[1]. Iberiar penintsulako mendebaldean bizi da; tartean, Euskal Herrian.

## Deskribapena 
Buru motz eta lodia du. Animalia berdea da gainaldean eta horixka sabelaldean. Isatsa luzea du, gorputzaren luzera halako bi, gutxigora behera. Isatsak kolore arrea izan ohi du. Guztira 40 cm inguruko luzera hartzen du Schreiber muskerrak.

Ugalketa garaian arren burua eta lepoaldea oso urdinak bihurtzen dira. Emea ez da hain deigarria izaten, kolore berde-arrea izaten du eta alboetan orbain zuriak ateratzen zaizkio.

## Habitata 
Iberiar penintsulako iparraldeko eta mendebaldeko mendikateetan topatuko dugu, bai eta Erdialdeko Sisteman ere. Hariztietan eta pagadietan bizi da, ibaiertzetatik gertu, hezetasuna maite baitu. Urtero 600 mm-ko prezipitazioa baino gehiago jasotzen duten eremuetan aurkitzen da. Ipar-mendebaldeko lurretan 1.500 metroko altueran ikus daiteke, eta Erdialdeko Sisteman 2.100 metroan ere bai.

## Ugalketa 
Udaberrian ugaltzen da, apirilaren eta ekainaren artean. 4-24 arrautza jartzen ditu eta udan erruten ditu bi hilabetetan zehar.

## Elikadura 
Intsektuak eta araknidoak jaten ditu batez ere; kakalardoak, euliak, eltxoak, matxinsaltoak, armiarmak... Txori txikien edota muskerren arrautzak ere jaten ditu tarteka. Uda amaieran fruitu txikiak ere jaten ditu; masustak, adibidez. Animaliak ehizatzeko esprint motzak egiten ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gardatxo
* Musker berde
Sai arre

**Sai arrea** (*Gyps fulvus*) Accipitridae familiako hegazti harraparia da, iparraldeko Afrikan, hegoaldeko Europan eta Asiako mendietan bizi dena.

Beste putreak bezala sarraskijalea da. 93–110 zentimetroko luzera, 230–269 zentimetroko hego-luzera eta 6-13 kiloko pisua ditu.

Euskal Herrian bizi den hegazti handi bezain ikusgarria. Handia izanagatik ere dotorezia handiz egiten du hegan, hegakadarik ia egin gabe, eta luzaroan egon daiteke bazka bila. Sarraskijale izaerak ordea etsai asko ere sortu dizkio.

## Deskribapena 
Identifikatzeko erraza da sai arrea: hegazti harrapari handienetarikoa da (95-105 cm luzera, 240-280 cm hego zabalera eta 6-9 kg arteko pisua) eta hegan hegoak ia mugitu gabe egiten du; urrun egonda ere, buru eta buztan laburrak dituela igarri daiteke, eta gerturatzean arraun-luma beltzak eta estal luma arren arteko kontrastea nabaria da. Burua argia da eta lepoaren inguruan lumaz osatutako tapauka bat dauka (gazteen tapauka hori marroia da, eta helduena argia).

Sarraskijalea denez buruko eta lepoko lumak oso txikiak dira (burua gorpuetan sartzean infekzioak ekiditeko) eta oso moko gogorra du haragia erraz urratzeko. Bada, ale gazteenetan mokoa helduena baino ilunagoa da. Gainera, alde dortsaleko estal-lumen puntak nabariki apalak dira helduetan.

## Azpiespezieak 
Sai arrek bi azpiespezie ditu:. Hala ere, behi eroen gaitzak bazkalekuen itxiera eragin zuenetik badirudi populazioa zertxobait murriztu dela. Egoera horretan, eta bizi nahiak bultzatuta, sai arreak horren ohikoak ez zituen bazka iturrietara jo eta animalia gaixoak eta ahulak ere jaten hasi zen. Horrek haserreak eragin ditu abeltzainen artean eta desadostasunak egon dira eraso horien izaeraren inguruan. Edonola, egun bazkalekuak ireki dituzte berriro ere.

## Galeria 

Fitxategi:Eagle beak sideview A.jpg|Erretratua
Fitxategi:Gyps fulvus2.jpg|Sai arre gaztea
Fitxategi:Vulture 19o05.jpg|Hegan egiten Ayerbetik gertu
Fitxategi:Baby Griffon Vulture.JPG|Kume bat Jerusalenen
Fitxategi:Griffon Vulture by Keven Law.jpg|Colchesterreko zooan
Fitxategi:Beluzaran (1.085 m) Egilleor-Ubixetatik ikusita.jpg|Sai arre batzuk Beluzaran mendian
Fitxategi:Buitre Leonado (87440481).jpeg
Fitxategi:Gypful.jpg
Fitxategi:Buitre leonado (3823463632).jpg
Fitxategi:17594 cabeza de buitre.jpg
Fitxategi:Buitre Leonado (98727731).jpeg
Fitxategi:Buitre Leonado (91548251).jpeg
Fitxategi:Gyps fulvus - 01.jpg
Fitxategi:Buitres leonados (gyps fulvus) comiendo una res muerta en un muladar.jpg|Sai arre talde bat
Fitxategi:Eurasian Griffon Vultures. Gyps fulvus. (Spanish Buitre leonado) (39159805425).jpg
Fitxategi:Buitre leonado Morelia.jpg
Fitxategi:Buitre Leonado en Foz de lumbier Rio Irati.JPG|Sai arre bat Irunberriko arroilan.
Fitxategi:Sai arre 1.jpg|link=|Sai arrea Nafarroan, adarrean pausatuta.
Fitxategi:Sai arre 2.jpg|link=|Sai arrea Nafarroan, hegoak zabalduta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Gyps fulvus* EuskalNaturan. CC-BY-SA lizentzia
Pinales

***Pinales*** *Pinopsida* klasearen barnean dagoen landare-ordena bat da.

## Familiak 
Pinaceae
Araucariaceae
Podocarpaceae
Sciadopityaceae
Cupressaceae
Cephalotaxaceae
Taxaceae

## Erreferentziak
Publio Papinio Estazio

**Publio Papinio Estazio** (c. 45 - c. 96), latinez *Publius Papinius Statius*, Erromatar Inperioko latinezko olerkari bat izan zen, latinezko literaturaren zilarrezko aroan kokatzen dena.

## Lanak 
* *Thebaid*, 12 liburukietan, *Zazpiak Tebasen aurka* izeneko mito grekoan oinarritutako olerki epikoa;
* *Silvae*, bost liburukietan, elegiak, toki ezberdinen goraipenak eta lagunei zuzenduriko olerkiak biltzen dituena;
* *Achilleid*, bi liburukietan eta amaitu gabea, Akilesen istorioan oinarritutako olerki epikoa.

## Kanpo estekak
Sator itsu

**Sator itsua** (*Talpa occidentalis*) ugaztuna da, talpidaeen familiakoa. Iberiar Penintsulan besterik ez da bizi, tartean mendebaldeko Euskal Herrian.

Sator arrunta baino txikiagoa da. Nekazariek izurritetzat hartzen dute.

## Deskribapena 
Burua+gorputza = 98-107 mm

Isatsa = 20 - 27 mm

Pisua = 40-52 gramo

Sator itsua, Italiako, Greziako eta Turkiako *Talpa caeca*-ren oso antzekoa den espeziea da morfologiari dagokionez, hala ere, ikertzaile batzuen arabera, maila kromosomikoan alde nabarmenak aurkezten ditu.

Animalia honek sator arrunta baino gorputz txikiagoa du eta burezurreko luzera ere laburragoa du.

Sator itsuak itxuraz sator arrunta baino laburragoa den aurpegia du; kasu batzuetan, molarren (mesostiloa) tarteko gailurren puntak bitan banatuta eduki ohi dituzte, baina ezaugarri hori laster desagertzen da hortzen higaduragatik.

## Banaketa, habitata eta egoera 
Espezie honen banaketa-eremuak Iberiar penintsulako hego-mendebaldeko bi erenak, okupatzen ditu gutxi-gorabehera.

Gure azterketetan, sator txiki hori Euskal Herriko ipar-mendebaldean baino ez da kokatu. Orain arte lortutako datu guztiek adierazten dute ez dela espezie oso ugaria.

## Erreferentziak
Belatxinga mokogorri

**Belatxinga mokogorria** (*Pyrrhocorax pyrrhocorax*) Corvidae familiako eta Pyrrhocorax generoko hegaztia da.

## Deskribapena 
Belatxinga mokogorri helduak 39-43 cmko luzera, 76-80(90) cmko hego luzera eta 280-360 gramoko pisua izaten du. Lumadia beltz-beltza, distira more, berde edo urdinekin eta hanka gorriak ditu. Moko gorria, luzea eta makotua. Aski antzekoa den Belatxinga mokohoriak moko laburragoa, zuzena eta horia du. Gazteak antzekoak dira baino kolore hitsagoa dute.

Hots ohikoenak: *dyiooo* luze eta zorrotza eta *chee-ow* ozen eta karrankaria, beletxiki oihuaren antza duena .
  
## Banaketa eta bizilekua 
Eurasian eta Ipar Afrikan bizi da. Ipar Europako populazioak Irlanda, Britainia Handia, Man Uhartea eta Bretainiako kostaldekoak dira. Hego Europan Mediterraneoaren inguruko herrialdeetan eta Alpeak, Pirinioak eta
Frantziako Erdialdeko Mendigunean hedatuak dira.
Europatik kanpo, Erdialdeko Asia, India eta Txinako mediguneetan bizi dira eta baita Ipar Afrikan (Atlas eta Etiopiako mendietan). Sedentarioak badira ere, neguan haranetara jaits daitezke.

Belatxinga mokogorriaren bizileku nagusia goi mendia da. Ipar Afrikan 2 000 eta 2 500 metro artean egoten dira eta Himalaian 2 400 eta 3 000 metro artean, udan 6 000 metrotaraino iristen direlarik. Hala ere, garaiera txikiko inguruetara ere egokitzen dira: esate baterako, Irlanda, Britainia Handia eta Bretainian itsaslabarretan bizi dira.

Euskal Herrian mendialdean (Pirinioak, Aralar, Urbasa, Urkiola, Gorbeia) eta isurialde mediterraneoan bizi dira batez ere. 

## Elikadura 
[thumb|ezkerrera|Bi Belatxinga mokogorri janari bila, [Penwithen (Kornualles, Ingalaterra)]]
Gehienbat lur gainean atzematen dituzten ornogabeak jaten dituzte: armiarmak, inurriak, kakalardoak, diptero eta tximeleta larbak, barraskiloak eta bareak. Kostaldetik hurbil bizi direnek krustazeo eta moluskuak harrapatzen dituzte. Hazi eta fruituak ere jaten dituzte, udazken eta neguan bereziki. Aurkitzen dituzten hildako animaliei ere lotzen dira.
 
## Ohiturak 
Ugalketa garaian lurraldekoiak dira eta habiaren inguruko lurraldea defendatzen dute. Neguan taldekoiak dira eta batzuetan ehunka Belatxinga mokogorri elkarrekin ibiltzen dira jaki bila.
Hegalari bikainak dira, akrobazia eta gainbehera ikusgarriak egiten dituztelarik.

## Ugalketa 
Urtean behin ugaltzen dira. Habia itsaslabar, haitzulo eta harkaitzetako arrailduretan egiten dute. Batzuetan, Nafarroa Garaiko Bardean adibidez, eraikinetan umatzen dira . Emeak 4 edo 5 arrautza errun eta 17-18(21) egunez txitatzen ditu. Egun horietan arrak bazkatuko du emea. Arrautzak zabaldu eta gero, txitak 31-41 egunez egonen dira habian. Tarte horretan bi gurasoek intsektu heldu eta larbez elikatuko dituzte.

## Taxonomia 
Subespezie hauek deskribatu dira:

* *Pyrrhocorax pyrrhocorax pyrrhocorax*
* *Pyrrhocorax pyrrhocorax erythroramphus*
* *Pyrrhocorax pyrrhocorax barbarus*
* *Pyrrhocorax pyrrhocorax baileyi*
* *Pyrrhocorax pyrrhocorax docilis*
* *Pyrrhocorax pyrrhocorax himalayanus*
* *Pyrrhocorax pyrrhocorax centralis*
* *Pyrrhocorax pyrrhocorax brachypus*
* *Pyrrhocorax pyrrhocorax primigenius* (iraungia)

## Erreferentziak
Urberuagako bainuetxea

**Urberuagako bainuetxea** Markinako udalerrian kokatzen den bainuetxe bat da, egun guztiz suntsiturik dagoena. Bertako ur termalak, bikarbonatoak eta nitrogenoa dauzkatenak, 1802 urtean aurkitu zituzten. 1983ko uholdeen ondorioz, bainuetxea guztiz birrinduta zen. Bertako ur mineralak botilaratzen jarraitu zuen enpresa batek harik eta 1993 urtean itxi zuen arte. 2001 urtean, enpresa batek bainuetxe zaharreko lurrak erosi eta bainuetxe berri baterako proiektua plazaratu zuen. Hala ere, egun bainuetxe zaharraren hondakinak bakarrik ikus daitezke bertan.
Fitxategi:Urberuagako bainuetxearen hondakinak 2024an (Markina-Xemein) 3.jpg|Bainuetxearen hondakinak 2024an
Fitxategi:Urberuagako bainuetxearen hondakinak 2024an (Markina-Xemein).jpg|Zubia eta bainuetxearen hondakinak 2024an

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sator arrunt

**Sator arrunta** (*Talpa europaea*) ugaztuna da, satorren familiakoa. Erdialdeko Europatik bizi da, Siberiako Ob eta Irtish ibaietaraino. Bizkaieraz **Lobeko**-a izendatuta eta Gipuzkoako herri batzuetan **Lurpeko** ere.

## Deskribapena 
Gorputza eta burua: 113-158 mm.       Isatsa: 19-45 mm.        Pisua: 47-120 g

Sator arrunta ugaztun bat da, bizitza hipogeorako oso egokitutako kanpoko morfologiarekin. Gorputza sendoa da, zilindrikoa eta oso hanka motzak ditu; 

Aurreko eskuak handiak dituzte, azkazal sendo eta garatuekin, pala itxuran. Isatsa laburra dute eta ilez estalia.

Burua belarririk gabe eta belarri-zuloak ilean ezkutatuta dituzte. Begiak oso atrofiatuta, normalean ez daude larruaz estalita, baina libre geratzen dira zulo txiki batetik, sudurra tronpa mugikor txiki batean luzatzen da.

Azala, oso gogorra, ile beltzezko geruza trinko batez estalita dago, batzuetan eztarrian eta bularrean ñabardura gorrixkak  izan dezake edo zilar koloreko tinduak sabelean.

Garezurraren tamaina 33 eta 37 mm bitartekoa izaten da. Desmanek ez bezala satorrek ebakortz txikiak dituzte, eta txakurrek dituzte garatuenak.

Ukimena da animalia honen oinarrizko zentzua eta muturraren garrantzia aipatu beharra dago, horren amaieran, desmanetan bezala Eimer-en organoa kokatzen da. Usaimenak ere funtzio nagusia du harrapakinak aurkitzeko.

## Biologia eta ohiturak 
Satorren oinarrizko dieta zizarez osatua dago, beste har batzuk eta antropodo batzuk ere kontsumituz. 

Araldia neguan hazten da, eta maiatzera arte irauten du. Garai honetan emeek erditze bat bakarrik egiten dute eta bi eta bost kume bitartean munduratzen dituzte.

Satorrak lurpeko ohiturak dituzten  animaliak dira, lurgainean gutxitan aurki daitezkeenak. Erraz antzeman daiteke bere galerien kokapena markatzen duten lur-pilo ezaugarrien presentziagatik. Hauek erdiko tunel bat izan ohi dute, eta, bertatik, sartzen da satorra, habiatik, alboko beste galerietara, janari bila etengabe hedatzen ditu.

## Banaketa, habitata eta estatusa 
Sator arrunta espezie nabarmen europarra da, bere hedapena, iparraldean, ez da Irlandara edo Eskandinaviako herrialde gehienetara iristen; eta hegoaldean, hegoaldeko penintsulak saihestu egiten ditu. Iberiar penintsulan pixka bat bakarrik sartuz, ipar-ekialdeko herena inguru okupatzen du.

Euskal Herrian sator arrunta, lurralde osoan dago banatua, nahiz eta iparraldeko isurialdean hegoaldean baino ugariagoa  den, non bere presentzia eremu freskoago eta hezeagoetara mugatzen den.

Satorrak lur sakonetan bizi dira, non zizareak  ugariak diren, horregatik bereziki ohikoak dira mendiko belardi natural batzuetan. Hegoaldeko isurialdean, eremu hezeagoak eta ibaien ertzak dira gehien agertzen diren tokiak.

Baserritarrek jazarritako espeziea da, galeriak eraikitzean, baratzeetan eta laboreetan sortzen dituzten kalteengatik eta belarra moztean lur metaketak sortzen dituen arazoengatik.

## Taxonomia 
Hiru azpiespezie ezagutzen dira:
* *Talpa europaea europaea
* *Talpa europaea cinerea
* ''Talpa europaea velessiensis

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Araozko natura eta kontuak