Sestao

**Sestao** Bizkaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Bilboaldekoa. Ibaizabalen ezkerraldean dago.  Horrenbestez, Bizkaiko herri jendetsuenetan zazpigarrena da.

## Izena 
Kontzejuaren izenaren erregistrorik zaharrena 1322koa da, Portugaleteko Fundazio-Pribilegio gutunean: *la desmeria de Santa Maria de Sesto*. Erdi aroko artxiboetan *Sesto* dator, *Sestao* forma osoagoaren lagunarteko aldaera dena. Lagunarteko erregistroko laburtze hori beste herri batzuetan ere gertatzen da, esaterako *Bilbao* eta *Bilbo*, *Ugao* eta *Ubo*.

XVI. mendetik aurrera, *Sestao* aldaera gero eta gehiago erabiltzen da dokumentuetan, forma bakarra bihurtu arte. Hala ere, XVII. mendearen erdialdea arte paper ofizialetan iraun zuen *Sesto* izenak..

### Bandera 
XX. eta XXI. mendeen bitartean berde eta beltz koloreek Sestao herria identifikatu dute, herriaren zenbait kirol talderen koloreak izan direlako, hala nola, Sestao Sport Club, Kaiku Arraun Kirol Elkartea edo Sestao River Club. Horregatik 2014ko martxoaren 17tik 22ra Udalak herri parte-hartzea martxan jarri zuen herritarrek proposatu ziren lau diseinuen artean aukeratzeko. Diseinu horiek Juan José González bexilologoaren (Bizkaiko zenbait udalerrien banderen sortzailea) diseinuak ziren, aipatutako koloreak zituztenak. Irabazle atera zen bi marra horizontal, berdea eta beltza, zituen eta 2:3ko proportzioa zuen bandera.
Fitxategi:Bandera de Sestao.png|Bi marra horizontalek (goikoa berdea eta behekoa beltza) osatzen dute Sestaoko bandera errektangularra, armarria erdian duela.
Ekimena Bizkaiko Batzordeek onartu zuten eta 2016ko urriaren 1an, larunbatean, altxatu zen bandera lehendabizi. Banderak 1890ko herriaren armarria erakusten du erdian. Ordura arte, granate koloredun bandera bat erabiltzen zen (Bizkaiko beste udalerri asko bezala) erdian Sestaoren armarriarekin.

## Geografia 
Sestao udalerria Ibaizabal ibaiaren mendebaldean dago. Sestaoko erdigunea puntu gorenean 83,95 metro dauzkan muino batean ezartzen da, leunki Ibaizabal ibairantz altuera galtzen doana. Hegoalderantz ordoki hori bat-batean amaitzen da 50-60 metroko labar batean, bertan aspaldiko harrobi batzuk baitaude. Herriko gunerik lauenetan industria ezarri zen orain dela ehun urte baino gehiago, Galindo eta Ibaizabal ibaien ondoan hain zuzen.

Fitxategi:Sestao 2024 4.jpg|Galindo Ibaiaren bukaera Sestaotik, beste aldean Barakaldo.
Fitxategi:LaNaval de Sestao.jpg|La Naval ontziola Ibaizabal ibaiaren itsasadarrean.

### Lurzorua 
Duela 300 milioi urte Sestaoko udalerria sortzen duen lurra uretan zegoen, itsasoaren azpian. Itsas hondoan sedimentuak pilatzen joan ziren urteetan zehar. Sedimentu horien artean zenbait izaki bizidunen gorputzak zeuden, urteak pasata fosil bihurtu ziren. Belemnoidea, ammonoidea edo bibalbio bezalako fosilak aurkitu dira herrian. Kretazeo Goiztiarrean sortu ziren Meatzaldeko eta Sestaoko lurrak, baina oraindik itsas hondoan.

Zenozoikoan lurra urgaineratu zen, pilatutako sedimentuak altxatuz. Sestaoko lurzoruaren egitura Neozoikoan sortzen bukatzen da, glaziazio aroan, lurzoru alubial eta kareharriko formak eratuz.

### Inguru naturala eta klima 
Orain hiru mende, zelaiak, mahastiak eta padurak ziren nagusi gaur Sestao dagoen lekuan, eta 19 baserrik baino ez zuten herria osatzen. Udalerritik, Ibaizabalez gain, Ballonti eta Galindo ibaiak igarotzen dira. Ballontik Galindon isurtzen du, eta hau itsasadarrean hiltzen da, Barakaldorekiko muga eginez.

Sestaoko klima ozeaniko hezea da, korronte bero baten eragina duena, tenperatura epelekin, urte osoan. Euriak udazkenean eta udaberrian ugariak izaten dira, neguak leunak eta udak ez oso beroak. Dena dela, udan zein neguan, egun oso hotzak eta termometroa 40&nbsp;°C-tik gora igotzen den egunak badaude.

### Mugakideak 
Mendebaldean Trapagaran udalerriarekin egiten du muga, iparraldean eta ekialdean Ibaizabal ibaiarekin, hegoaldean Barakaldorekin, eta ipar-mendebaldean Portugaleterekin.

### Auzoak 
## Historia 
### Antzinaroa 
Ez dago informaziorik Sestaoko udalerriaren populaketa eta jatorriari buruz, baina inguruko beste toki batzuetan bezala, ondorioztatu daiteke erromanizazioa baino lehene Sestao osatzen duen lurraldea Autrigoien influentziapean zegoela, jatorri ezezaguneko herria. Garai horretatik aurrera bere bilakaera historikoa Euskal Herrikoaren berdina dela esan daiteke.

### Erdi Aroa 
Garaiko liburuek dioten bezala, 880 urtean gutxi gorabehera, Iberiar penintsulako iparraldean zenbait godo tribu lehorreratu ziren. Tribu horiek Bizkaiko eta Santanderreko kostaldeetan zehar hedatu ziren. Sarritan tokiko biztanleen aurka borrokatzen ziren, hauek haien lurraldea determinazioz babestuz XIX. mendetik aurrera eta XX. mendean zehar migrazio-fluxuaren inbertsioa gertatu zen. Mendeetan zehar zonalde honetako biztanleak kanpora joan behar izaten ziren lan bila, Baina fluxu hori guztiz aldatu zen eskualdean eta Sestaoko udalerrian bertan zenbait lantegi jartzeari esker kanpoko jende asko etorri zen Sestaora lan egitera. Hala, XX. mendeko 1950eko, 1960ko eta 1970eko hamarkadetan, Sestao Espainiako beste leku batzuetatik etorritako milaka pertsonen emigrazioaren helmuga izan zen, batez ere galiziarrak, andaluziarrak, extremadurarrak eta gaztela-leondarrak. Azken urteotan beste herrialde eta kontinente batzuetatik ere etorri da jendea, hala nola Txina, Errumania, Maroko, Amerika, Afrika eta abarretatik.
## Demografia 
1587. urtean Burgoseko elizbarrutiak egindako zentsu batek garaiko Enkarterrietako biztanleriaren datuak biltzen ditu. Sestaok urte horretan 25 biztanle zituen. Hurrengo mendean, 1644. urtean, Somorrostroko Hiru Kontzejuak 188 biztanle zituen, 1587an 225. Ondorioztatu daiteke Sestaoren biztanleriak ere jaitsiera ere izan zuela. 110 metroko luzera eta 27 metroko zabalera ditu pasabideak.
Fitxategi:Baracaldo - Puente sobre el rio Galindo.jpg|El Carmen zubi zaharra eta zubi berria atzean.
Fitxategi:Sestao 2024 2.jpg|Zubiak Barakaldoko aldetik.

## Euskara, kultura eta kirola 
### Ikastetxeak 
Sestaok haur, lehen eta bigarren hezkuntzak ikasteko zentroak ditu.

#### Haur hezkuntza 
* Vista Alegre Haurreskola
* Haurreskola Markonzaga
* Amor Misericordioso Ikastetxea

#### Lehen hezkuntza 
* Albiz Ikastetxe Publikoa

* Vista Alegre Ikastetxea

* Amor Misericordioso Ikastetxea

* Markonzaga Ikastetxe Publikoa
* Begoñako Andra Mari Ikastetxea
* Kueto Ikastetxe Publikoa

#### Bigarren hezkuntza 
* Saturnino de la Peña institutua
* Ángela Figuera institutua
* Amor Misericordioso Ikastetxea

### Elkarteak 
* Amatza abesbatza: ahots zuriko korala. 1980an sortua.
* Neba-Neba elkartea: Sestaoko emakumeei orientazio juridiko eta psikologikoa eskaintzen die doan. 1988an sortua.
* Emari talde feminista. 2015ean sortua.

### Dantza taldeak 
* Arriskugarri Dantza taldea. 1977. urtean sortua.
* Eusko Lorak Dantza eta Txistu taldea. 1957. urtean sortua.
* Salleko Dantza eta Txistu taldea. 1962. urtean sortua.
* Triana taldea.

### Jaiak 
Herriak hiru egunetan ospatzen ditu jaiak:
* Ekainaren 29an, San Pedro jaiak.
* Uztailaren 31n, San Inazio.
* Uztailaren 25ean, Santiago.
* Abuztuaren 30ean, Santa Rosa.
* Irailaren 29an, San Miguel.

### Kirol taldeak 
*Sestao River Club, futbol taldea.
*San Pedro Kirol Elkartea, futbol taldea.
*Kaiku Arraunaren Kirol Elkartea.
*Iberia Arraun Elkartea.

### Kirol-guneak 
* La Benedicta polikiroldegia
* Las Llanas polikiroldegia

## Ondasun nabarmenak 
### Eraikin erlijiosoak 
* **Santa Maria elizaː** Sestaoko erdigunean kokatuta dago. 
* **Begoñako Andra Mari eliza**.

### Eraikin industrialak 
* **Bizkaiko Labe Garaietako 1. Labe Garaia**.
* **Bizkaiko Labe Garaietako Ikastunen Eskola**.

Fitxategi:Sestao - AHV 1. Labe Garaia 114.jpg|Bizkaiko Labe Garaietako 1. Labe Garaia
Fitxategi:Sestao - Iglesia de Santa María.JPG|Santa Maria eliza
Fitxategi:Sestao - Begoñako Andra Mari 1.jpg|Begoñako Andra Mari eliza
Fitxategi:Sestao - Ayuntamiento 1.jpg|Sestaoko udaletxea
Fitxategi:Sestao - La Galana 201.jpg|La Galana
Fitxategi:Sestao - Cooperativa La Aurora 603.jpg|La Aurora Kooperatiba
Fitxategi:Sestao - Cooperativa La Humanitaria 053.jpg|La Humanitaria Kooperatiba
Fitxategi:Sestao - La Protectora 103.jpg|La Protectora etxebizitzak

### Sestaoko Etxe Handia 
thumb|220px|Simondrogasko ikuspegia, Etxe Handia erdian, 2008ko otsailean.
Sestaoko Etxe Handia 1892. urtean Sestaoko Simondrogasen eraikitako etxebizitza sail bat zen. Garai hartan industria gune askotan eraikitako etxebizitza askotan bezala, industrian lan egiten zutenen familiak bizi ziren han. XX. mendearen bigarren erditik aurrera, eraikinaren egoera okertuz joan zen mantenu faltak eraginda. Pixkanaka, ijito familiek jatorrizko langileen familiak ordezkatu zituzten eta 2000. urterako, eraikineko biztanle gehienak etnia horretako pertsonak ziren.

Sestaoko udalak eraikinaren kanpoaldeko itxurari eta barrualdeko egiturari eusteko neurriak hartu zituen. Eta 2005. urtean, Eusko Jaurlaritzako etxebizitza sailak "Sestao Bai" elkartea aurkeztu zuen, udalarekin batera Sestaoko gune jakinak berriztatzeko,  horien artean Simondrogas auzunea. Proiektu horren arabera, etxebizitza blokerik zaharrenak eta egoerarik txarrenean zeudenak eraitsi eta 1.500 etxebizitza berri eraikiko ziren auzunean, eraitsi beharreko blokeen artean zegoen Sestaoko Etxe Handia.

2008ko ekainean, eta hilabetetako atzerapenaz, Etxe Handia 2008ko irailean eraitsiko zela esan zuen Eusko Jaurlaritzak, pixkanaka, eraikineko ijito familiak, Bilboaldeko babes ofizialeko etxebizitzetara joan ziren, eta eraikina hustuz joan zen. Urte hartako irailerako, eraikina hutsik zegoen. 2008ko urriaren 2an, sutea piztu zen eraikinaren hirugarren solairuan arratsaldeko zortziak aldera, ustez nahita. Eraikinaren egurrezko egitura zela eta, erraz zabaldu zen sua eraikin osoan. Suhiltzaileek ezin izan zuten sua amatatu, eta ordu gutxiren buruan, eraikinaren gehienak behera egin zuen. Zutik geratu zena eraitsi egin zuten, hurrengo egunean, makinez.

## Sestaoar ospetsuak 
* José Santos de la Hera (1792-1859), militarra.
* Blas Villate (1824-1882), militarra eta politikaria.
* César del Villar (1843-1917), militarra eta politikaria.
* Asunción Menendez Fernandez (1871-1945), Sestaoko eskolako maistra.
* Domingo Uriarte Arteagabeitia, "Rebonzanito" (1894-1971), toreatzailea.
* Diego Mazkiaran, "Fortuna" (1895-1940), toreatzailea.
* Florentina Tasende (1896-1967) ANV-EAEko politikaria. 
* Vicente Uribe (1902-1961), politikari komunista, Espainiako Nekazaritza Ministroa Largo Caballero eta Juan Negrínen gobernuetan.
* Aurora Arnaiz (1913-2009), ezkertiar politikaria, irakaslea, idazlea. Mexikon erbesteratuta hil zen.
* Julia Hermosilla Sagredo (1916-2009), Anarko-sindikalista, milizianoa eta frankismoaren aurkako erresistentea.
* German Aldama (1918-1994), Sestaon 1948 eta 1952 urteen artean aritutako apaiza.
* Jose Luis Lopez Panizo , "Panizo" (1922-1990), futbolaria.
* Maite Gorrotxategi, "Ermua" (1926), erraketista profesionala.
* Sabina de la Cruz (1929-2020), poeta, irakaslea, eta idazlea.
* Angel Landa (1935-2020), alpinista.
* Emma Jiménez (1940), piano-jolea.
* Loli Moreno Iglesias (1944), desgaitasuna duten pertsonen aldeko ekintzailea (Afises).
* Norberto Torres "Txirri" (1945- ), traineruetako patroia.
* Fidel Uriarte (1945), futbolaria.
* Marysol Perez Valiente, saltzaile ibiltari, olerkari eta ipuin-kontalari ijitoa.
* Nati Cuevas Zugazagotia (1950), Sestaon aritzen den administratzaile, argazkilari, txotxongilolari (Bihar) eta ekintzailea.
* Yolanda Jubeto Ruiz (1962), ekonomialari feminista.
* Natalia Goñi Labrador (1963), akordeoi-jole, musikari eta musika irakaslea.
* Elena Barcena (1963), piano-jotzaile, musikari eta musika irakaslea.
* Esperanza Gómez Herce (1968)  irakasle, antzezle, figurante, antzerkigile eta antzerki-zuzendaria.
* Maria Quintela, harri-zulatzailea.
* Ainhoa Etxebarria Bilbao (Sestao, 1972) txotxongilolaria (BIhar)
* Nerea Garcia Fernandez musikaria (Folketan) eta bibolin-irakaslea (Sestao, 1975)
* Ana Velasco González (1981), akrobata; muturreko bihurrikaria.
* Nagore de las Cuevas (1984), dantzaria eta dantza irakaslea.
* Garazi Martin (1987), arraunlaria.
* Nekane Urra Vicario (1988), erizain kooperantea.
* Josu Aurrekoetxea (1994) euskal fisikaria, astrofisikaria, kosmologoa eta unibertsitateko irakaslea.
* Nerea Ruiz Blanco (1997)**,** boleibol jokalaria 
* Beatriz Garcia (1996), fisikari eta zientzialari konputazionala. 
* Ane Hernandez Sanchez (1999), arraunlaria.
* Maialen Mielgo (2002), arraunlaria
* Ane Briz Valin (2002), boleibol jokalaria.
* Alba Salazar Gomez (2002), parkour atleta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sestaoko Udala
* Sestaoko Kale Izendegia