Nagarjuna

**Nāgārjuna** (నాగార్జునా telugu hizkuntzan, 龍樹 txineraz) (K.o 150 &ndash; 250 zalantzazkoa) Mahāyāna budismoko filosofo indiarra izan zen, Madhyamaka eskolakoa (Erdiko Bidea). Filosofo budistarik garrantzitsuenetako bat da. Jan Westerhoffek Asiako filosofiaren historiako pentsalari handienetakotzat jotzen du.

Nāgārjuna filosofia budistaren Madhyamaka eskolaren sortzailetzat eta Mahāyāna mugimenduaren defendatzailetzat hartzen da. Bere *Mūlamadhyamakakārika* (Madhyamakari buruzko bertsoak, MMK) Madhyamaka hutsaren filosofiari buruzko testurik garrantzitsuena da. MMK-k sanskritoz, txineraz, tibeteraz, koreeraz eta japonieraz hainbat iruzkin inspiratu zituen, eta gaur egun ere ikasten jarraitzen da.

## Historia 
thumb|right|Satavahana erresumaren mapa bat, non Amaravathi, Guntur barrutia|Amaravathi (non, Walserren arabera, Nāgārjuna bizi eta lan egin izan zezakeen) eta Vidarbha (Nāgārjunaren jaioterria, Kumārajvaren arabera) agertzen diren.
### Hasiera
India, I. eta II. mendeetan, hainbat estatutan banatua zegoen politikoki, Kushan Inperioa eta Satavahana Erresuma barne. Garai horretan, komunitate budista hainbat eskola budistatan banatua zegoen historian, eta India osoan hedatua zen.

Garai hartan, Mahāyāna mugimendu txiki eta hasiberria zen. Mahāyāna ideiak budista gutxiengo batek zituen Indian. Joseph Walserrek dioenez: «Mahāyāna, V. mendea baino lehen ikusezina zen neurri handi batean;  ziurrenik, gutxiengo mugimendu bat baino ez zen existitzen, eta, neurri handi batean, mugimendua ezagutu ere ez zen egingo nikāya budismoaren barruan». II. menderako, Mahāyāna Sūtra goiztiarrak, hala nola *Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitīn*-ak, Mahāyāna zirkulu batzuen artean zebiltzan.

### Bizitza
Oso gutxi ezagutzen da Nāgārjunaren bizitzari buruz, eta historialari modernoak ez datoz bat jaiotze data (K.o. I. mendetik III. mendera) edo leku jakin bat zehazterakoan (Indiako leku asko iradokitzen baitira). Biziraun zuten lehen kontakizunak txineraz eta tibeteraz idatzi zituzten, hil eta mende batzuetara. Gehienak hagiografikoak dira, historikoki egiazta-ezinak.

Joseph Walser eta beste aditu batzuek diote Nāgārjuna 2. mendean Dekkaneko goi-lautada gobernatu zuen Sātavāhana dinastiako errege baten aholkulari izan zela. Iturri hagiografiko tradizional gehienek hori babesten dute. Amarāvatiko arkeologia ebidentziek diote hori egia bada, erregea, Yajna Sri Satakarni (II. mendearen bigarren erdia) izan zitekeela. Elkartze horren arabera, Nāgārjuna K.o. 150-250 inguruan kokatzen da.
thumb|right|Amaravati Stupa-ren modelo bat
Walserren ustez, litekeena da Nāgārjunak *Ratnavalia *idatzi zuenean monasterio misto batean bizitzea (mahāyānista eta ez mahāyānistekin), non mahāyānistak gutxiengoa ziren. Walserren arabera, monasterioaren afiliazio sektariorik probableena Purvasailya, Aparasailya edo Caityaka izango zen (Mahāsāmghika-ren azpieskolak zirenak).

Halaber, *Ratnavali *hogeita hamar urteko epean idatzi zuela dio, II. mendearen amaieran, Andhra eskualdean, Dhanyakataka inguruan (gaur egungo Amaravati).

### Hagiografia tradizionala
Walserren arabera, «Nāgārjunari buruzko lehen kondairak Kumarajivaren biografian daude bilduta, K.o. 405ean txinerara itzuli zuena. Biografia horren arabera, Nāgārjuna brahman familia batean jaio zen», eta, geroago, budista bihurtu zen. Hagiografia erlijioso tradizionalek Indiako hainbat eskualdetan kokatzen dute Nāgārjuna (Kumārajīva eta Chandrakirti Indiako hegoaldeko Vidarbha eskualdean kokatzen dute; Xuanzang-ek, berriz, Kosala hegoaldean).

Hagiografia erlijioso tradizionalek, Nāgārjuna, Prajñāpāramita-sūtren irakaskuntzarekin lotzen dute, baita Eskritura horiek, denboraldi batez ezkutuan egon ondoren, munduari ezagutzera eman izanarekin ere. Iturriak ez dira ados hori non gertatu zen eta nola Nāgārjunak sutrak berreskuratu zituen. Iturri batzuek diote, sutrak nāgas lurraldetik berreskuratu zituela.
thumb|
Nagarjunaren irudikapen tibetar bat; sugeak Nagarjunaren buruaren inguruan, babes gisa irudikatzen dira, eta, uretatik irteten diren nagak, sutra budistak eskaintzen ari dira.
[right|thumb|[Nikolai Roerich, Nagarjuna Sugearen konkistatzailea, (1925)]]

Izan ere, Nāgārjuna forma konposatuan irudikatzen da, giza eta nāga ezaugarriak dituena. Nagak sugeak dira, botere magiko handiko naturaz gaindiko izakiak, hindu, budismo eta jain mitologian agertzen direnak. Nagak Indiako kultura erlijioso osoan aurkitzen dira, eta, normalean, euriaren, lakuen eta beste ur gorputzen arduradun diren suge edo herensuge adimendunak adierazten dute. Budismoan, naga bat benetako arahant edo jakintsu baten sinbolo izan daiteke.

Nāgārjunak alkimia ayurvedikoa (rasayāna) praktikatzen zuela ere badiote iturri tradizionalek. Kumārajīvaren biografiak, adibidez, Nāgārjunak ikusezintasunaren elixir bat egiten zuela dio, eta Bus-tonek, Taranathak eta Xuanzangek harriak urre bihur zitzakeela diote.

Tibeteko hagiografien arabera, Nāgārjunak Nālanda Unibertsitatean ikasi zuen. Hala ere, Walserrek dioenez, unibertsitate hori ez zen zentro monastiko indartsua izan 425. urte arte. Gainera, Walserrek dio Xuanzangek eta Yijingek denbora dezente eman zuten Nālandan, eta Nāgārjunaren testuak aztertu zituzten bertan. Harrigarria da hainbeste denbora han ematea eta, hala ere, bertako historiaren berri ez ematea erabakitzea, curriculumean bere lanek hain garrantzi handia zuten gizon bati buruz.

Iturri batzuen arabera (Bu-ston eta beste tibetar historialariak), Nāgārjuna, bere azken urteetan, Nāgāparvata mendian bizi izan zen; beranduago, Nāgārjunakoṇḍa (Nāgārjuna hiria) izena jasoko zuen hiritik gertu. Nāgārjunako hondakinak Guntur barrutian (Andhra Pradesh) daude. Jakina da Kaitika eta Bahubiloniak monasterioak izan zituztela Nāgārjunakondan.

### Beste Nāgārjunak
Nāgārjunari egotzitako testu asko daude; testu horietako asko askoz geroagokoak dira. Horrek nahasmendu handia eragin die biografo eta doxografo budista tradizionalei. Aditu modernoak, ondorengo testu horiek sailkatzeko moduari buruz eta zenbat Nāgārjuna idazle izan ziren beranduago aztertzerakoan banatuta daude (gaur egun ere, izen ezaguna da Andhra Pradeshen). 

Aditu batzuek uste izan dute bazela idazle aryuvediko bereizi bat, Nāgārjuna izenekoa, Rasayanari buruzko tratatu ugari idatzi zituena. Era berean, bada geroago izen bereko autore budista tantriko bat, Nālanda-ko Unibertsitatean jakintsua izan zitekeena eta tantra budistan idatzi zuena. Donald S. Lopez Jr. jaunaren arabera, jatorriz India ekialdeko brahmin familia batekoa zen, eta, geroago, budista bihurtu zen.

Bada izen bereko jain bat ere, Himalaiara joan omen zena. Walserrek uste du litekeena dela figura horrekin lotutako istorioek kondaira budistetan ere eragina izatea.

## Obrak
Nāgārjunari egozten zaizkion eragin handiko hainbat testu daude; hala ere, berari egozten zaizkion sasi-depigrama asko daudenez, eztabaida bizia dago, eta, horien gainean, haren benetako lanak daude.

### *Mūlamadhyamakakārika*
Mūlamadhyamakakārika Nāgārjunaren lanik ezagunena da. Ez da soilik Budak Kaccayanari emandako hitzaldiari buruzko iruzkin handi bat, izenaz aipatzen den hitzaldi bakarra, baizik eta hitzaldi garrantzitsu gehienen azterketa zehatza ere, *Nikāyak* eta *Āgama*k barne, batez ere *Sutta-Nipata*ko *Atthakavagga*renak.

Mūlamadhyamakakārikan, «fenomeno esperimental guztiak hutsik daude (sunya). Horrek ez du esan nahi esperientziarik eta, beraz, existentziarik ez dutenik, baizik eta substantzia iraunkor eta betierekorik (svabhava) gabe daudela, zeren, amets bat bezala, giza kontzientziaren proiekzio hutsak diren». Irudimenezko fikzio horiek esperimentatzen direnez, ez dira izen hutsak (prajnapti).

### Obra nagusiak
David Seyfort Ruegg-en arabera, *Madhyamakasastrastuti*ak, Chandrakirti-ri (K.o. 600 – K.o. 650) egotzia, Nagarjunaren zortzi testuri egiten die erreferentzia:

Kristau Lindtnerren iritziaren arabera, hauek dira Nāgārjunak behin betiko idatzitako lanak:
* *Mūlamadhyamaka-kārika* (Erdialdeko Bidearen Oinarrizko Bertsoak, MMK), hiru eskuizkribu sanskritotan eta itzulpen ugaritan eskuragarri.
* *Jusnyatāsaptati *(Hutsari buruzko hirurogeita hamarreko bertsoak), Nagarjunari berari egotzitako prosazko komentario batez lagunduta.
* *Vigrahavyāvartani *(Eztabaiden amaiera).
* *Vaidalyaprakaraoia *(Kategoriak ihinztatzen), Indiako Nyayaren filosofiak erabilitako kategoriak kritikatzen dituen prosazko lana.
* *Vyavahārasiddhi *(Konbentzioaren froga).
* *Yuktiazika *(arrazoiketari buruzko hirurogei bertso).
* *Katu-Stava* (Lau himno): *Lokātāta-stava* (Transzendentziarako himnoa), *Niraupamya-stava* (Berdinduezina), *Akinta-stava* (Pentsaezina) eta *Paramārtha-stava* (Azken egiarako).
* *Ratnāvali *(Girlanda preziatua), azpititulua (*Rajaparikatha*), errege indiar bati zuzendutako hitzaldia (Satavahanako monarkari, beharbada).
* *Pratītyasamutpādahīdayakārika* (Mendeko sorreraren bihotzari buruzko bertsoak), iruzkin labur batekin batera (*Vyākhyāna*).
* *Sūtrasamuccaya*, sutraren antologiaren hainbat pasarte.
* *Bodhicittavivaraoda* (esnatzen ari den izpirituaren azalpena).
*  *Suhṛllekha* (Lagun On bati gutuna).
* *Bodhisaṃbhāraśāstra *(Esnatzeko baldintzak) Bodhisaatva eta paramiten bidea, Candrakirti-k Aryadevaren laurehunei buruzko iruzkinean aipatzen du. Orain txinerazko itzulpena baino ez dago (Taisho 1660).

Beste aditu batzuek zalantzan jarri eta argudiatu dute aurreko lanetako batzuk ez direla Nagarjunarenak. David F. Burtonek dio Christian Lindtner *nahiko liberala* dela bere lanen zerrendarekin, eta beste aditu batzuek horietako batzuk auzitan jarri dituztela. Ohartzen da nola Paul Williamsek modu sinesgarrian argudiatu zuen *Bodhicittavivaraabira*k geroagoko testu bat izan behar zuela. Bere ikerketan, Burtonek, *gutxien eztabaidatutako* testuak hartzen ditu oinarri: *Mūlamadhyamaka-kārika*, *Vigrahavyāvartanju*, *Jūnyatāsaptati*, *Yuktiātika*, *Katu-Stava*, *Vaidalyaprakaraa *eta *Ratnāvalu*.

### Egotzitako beste lanak
Lehen aipatutako lanez gain, beste lan asko Nāgārjunari egozten zaizkio, horietako asko zalantzazko atribuzioak eta geroagoko lanak baitira. Eztabaida bizi eta etengabea dago obra horien gainean. Christian Lindtnerrek honela banatzen ditu egotzitako obra ezberdinak:

Lindtnerrek, gainera, zalantzazko testuen hirugarren kategoria *agian benetakoak* izan daitezkeen eta egiazkoak izango ez diren testuetan banatzen du.

Egiazkotzat jotzen dituenak dira, besteak beste:
* *Mahāyānavimsika*, Nagarjunaren obratzat aipatzen da *Tattvasamgraha*n; Atishak ere hala jozen du; Lindtnerrek, estiloa eta edukia, yukti corpusarekin bateragarri ikusten ditu. Sanskritoan bizirik dirau.
* *Bodhicittotpādavidhi*, bodhisattva baten zazpi idazpen deskribatzen duen testu laburra.
* *Dvadasakāranayastotra*, madhyamakaren testua; tibeteraz baino ez dago.
* (*Madhyamaka*-) *Bhavasamkrānti*, Bhavavivekak Nagarjunari egozten dio horren bertso bat.
* *Nirālamba-stava*.
* *Sālistambakārikīn*, tibeteraz baino ez da existitzen; *Salistamba Sutra*ren bertso-lan bat da.
* *Stutytitastava*, tibeteraz baino ez da existitzen.
* *Danaparikatha*, tibeteraz baino ez da existitzen; ematearen laudorio bat (dana).
* *Cittavajrastava*.
* *Mulasarvāstivadisrāmanerakārika *50 karika Mulasarvastivadinen Vinayan.
* *Dasabhumikavibhāsā *txineraz baino ez da existitzen; *Dashabhumikasutra*ri buruzko iruzkin bat.
* *Lokapariksā*.
* *Yogasataka*, testu medikoa.
* *Prajñadanda*
* *Rasavaisesikasutra*, testu rasayana (biokimikoa).
* *Bhāvanākrama*, *lankavatara*ren antzeko bertso batzuk ditu; Tattvasamgrahan Nagarjunarena dela aipatzen da.

Rueggek, Nagarjunari egotzi zaizkion zalantzazko autoretza duten zenbait lan aipatzen ditu, besteak beste, *Dharmadhatustava *(*Dharmadhatu Himnoa*, beranduagoko eraginak erakusten dituena), *Mahayanavimsika*, *Salistambakarikas*, *Bhavasamkranti *eta *Dasabhumtkavibhāsō*. Gainera, Rueggek idazten du: «Nagarjunari egozten zaizkion adimenaren bertuteei eta jokabide moralari buruzko hiru ahapaldi bilduma tibetar itzulpenean daude»: *Prajñasatakaprakarana*, *Nitisastra-Jantuposanabindu* eta *Niti-sastra-Prajñadanda*.

### Gezurrezkoak izan daitezkeenak ematea
Bien bitartean, Lindtnerrek zalantzagarritzat eta ez segurutzat jotzen dituen testuak hauek dira:

Era berean, Jan Westerhoffek Nagarjunaren lanen (eta, oro har, bere bizitzaren) esleipenari buruzko ziurgabetasuna dagoela ikusten du. Sei obratan oinarritzen da: *MMK*, *Vigrahavyāvartanklini*, *Jusnyatāsaptati*, *Yuktiatāpátika*, *Vaidalyaprakaraa *eta *Ratnāvaligi*, guztiak ere, «sistema filosofiko bakar eta koherente bat erakusten dutenak», eta indiar eta tibetar iturri ezberdinek Nagarjunari egozten dizkiotenak.

Buston tibetar historialariaren ustez, lehenengo seiak, Nāgārjunaren tratatu nagusiak dira (honi *yukti corpus* deitzen zaio, rigs chogs), baina, Tāranātharen arabera, lehenengo bostak baino ez dira Nāgārjunaren lanak. *TRV Murtik Ratnāvali*, *Pratītyasamutpādahudaya *eta *Sūtrasamucaya *Nāgārjunaren obratzat hartzen ditu, lehenengo biak Txandrakirtik oparo aipatzen baititu eta hirugarrena Shantidevak.

### Egotzitako beste lanak
Lehen aipatutako lanez gain, beste lan asko Nāgārjunari egozten zaizkio, horietako asko zalantzazko atribuzioak eta geroagoko lanak baitira. Eztabaida bizi eta etengabea dago obra horien gainean. Christian Lindtnerrek honela banatzen ditu egotzitako obra ezberdinak:

Lindtnerrek, gainera, zalantzazko testuen hirugarren kategoria *agian benetakoak* izan daitezkeen eta egiazkoak izango ez diren testuetan banatzen du.

Egiazkotzat jotzen dituenak dira, besteak beste:
* *Mahāyānavimsika*, Nagarjunaren obra bezala aipatzen da *Tattvasamgraha*n; Atishak ere hala jozen du; Lindtnerrek, estiloa eta edukia, yukti corpusarekin bateragarri ikusten ditu. Sanskritoan bizirik dirau.
* *Bodhicittotpādavidhi*, bodhisattva baten zazpi idazpen deskribatzen duen testu laburra.
* *Dvadasakāranayastotra*, madhyamakaren testua; tibeteraz baino ez dago.
* (*Madhyamaka*-) *Bhavasamkrānti*, Bhavavivekak Nagarjunari egozten dio horren bertso bat.
* *Nirālamba-stava*.
* *Sālistambakārikīn*, tibeteraz baino ez da existitzen; *Salistamba Sutra*ren bertso-lan bat da.
* *Stutytitastava*, tibeteraz baino ez da existitzen.
* *Danaparikatha*, tibeteraz baino ez da existitzen; ematearen laudorio bat (dana).
* *Cittavajrastava*.
* *Mulasarvāstivadisrāmanerakārika *50 karika Mulasarvastivadinen Vinayan.
* *Dasabhumikavibhāsā *txineraz baino ez da existitzen; *Dashabhumikasutra*ri buruzko iruzkin bat.
* *Lokapariksā*.
* *Yogasataka*, testu medikoa.
* *Prajñadanda*
* *Rasavaisesikasutra*, testu rasayana (biokimikoa).
* *Bhāvanākrama*, *lankavatara*ren antzeko bertso batzuk ditu; Tattvasamgrahan Nagarjunarena dela aipatzen da.

Rueggek, Nagarjunari egotzi zaizkion zalantzazko autoretza duten zenbait lan aipatzen ditu, besteak beste, *Dharmadhatustava *(*Dharmadhatu Himnoa*, beranduagoko eraginak erakusten dituena), *Mahayanavimsika*, *Salistambakarikas*, *Bhavasamkranti *eta *Dasabhumtkavibhāsō*. Gainera, Rueggek idazten du: «Nagarjunari egozten zaizkion adimenaren bertuteei eta jokabide moralari buruzko hiru ahapaldi bilduma tibetar itzulpenean daude»: *Prajñasatakaprakarana*, *Nitisastra-Jantuposanabindu* eta *Niti-sastra-Prajñadanda*.

### Gezurrezkoak izan daitezkeenak ematea
Bien bitartean, Lindtnerrek zalantzagarritzat eta ez segurutzat jotzen dituen testuak hauek dira:

Bestalde, Lindtnerren erabat oker diren zerrenda hauxe da:.

Azpimarratzekoa da Txinako budismoan eragin handia izan duen *Dà zhīdu lun* (Taisho 1509, *prajñaparamita handiari buruzko iruzkina*) Nāgārjunaren benetako obra izatea zalantzan jarri dutena zenbait adituk, tartean Lamottek. Lan hori, gainera, Kumārajīvaren txinerazko itzulpen batean baino ez da agertzen, eta ez da ezagutzen tibetar eta indiar tradizioetan.

Beste lan batzuk txineraz baino ez daude, horietako bat *Shih-erh-men-lun* edo *Musulmanen tratatua* da (**Dvadasanikaya *edo **Dvadasamukha-sastra*); Sanlun eskolako (Ekialdeko Asiako Madhyamaka) oinarrizko hiru tratatuetako bat.

Budismo esoterikoan garrantzitsutzat jotzen diren zenbait lan Nāgārjuna eta bere dizipuluei egozten dizkiete XVII. mendeko Tibeteko Tāranātha eta beste historialari tradizionalek. Historialari horiek zailtasun kronologikoak azaltzen saiatzen dira hainbat teoriarekin, hala nola geroagoko idazkiak ezusteko mistiko gisa ikustea. Tradizio hori laburbiltzeko, ikus Wedemeyer 2007. Lindtnerrek obra tantriko horietako batzuen egilea beranduago bizi zen Nagarjuna tantriko bat zela ikusten du, batzuetan *Nagarjuna II* deitua.

## Erreferentziak
### Iturriak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak