open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prato

**Prato** (bertan  ahoskatua) Italiako ipar-erdialdean dagoen Pratoko probintziako (Toskana) hiria da. Arnoren adarra den Bisenzio ibaiaren ertzean dago. Apezpiku-egoitza da. 2015eko apirilean 191.040 biztanle zituen.

## Ondarea 
Aipagarriak dira, besteak beste, katedral erromaniko-gotikoa (XIV. mendea), Santa Maria delle Carceri Pizkundeko eliza (XV. mendea), Enperadorearen gaztelua (XIII. mendea) eta Pretorio jauregia.

## Demografiaren bilakaera 

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:200000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011
PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from:0 till: 32710
 bar:1871 from:0 till: 36923
 bar:1881 from:0 till: 38985
 bar:1901 from:0 till: 47166
 bar:1911 from:0 till: 51707
 bar:1921 from:0 till: 55021
 bar:1931 from:0 till: 61498
 bar:1936 from:0 till: 64362
 bar:1951 from:0 till: 77631
 bar:1961 from:0 till: 111285
 bar:1971 from:0 till: 143232
 bar:1981 from:0 till: 160220
 bar:1991 from:0 till: 165707
 bar:2001 from:0 till: 172499
 bar:2011 from:0 till: 186878 
PlotData=

 bar:1861 at: 32710 fontsize:S text: 32.710 shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 36923 fontsize:S text: 36.923 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 38985 fontsize:S text: 38.985 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 47166 fontsize:S text: 47.166 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 51707 fontsize:S text: 51.707 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 55021 fontsize:S text: 55.021 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 61498 fontsize:S text: 61.498 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 64362 fontsize:S text: 64.362 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 77631 fontsize:S text: 77.631 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 111285 fontsize:S text: 111.285 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 143232 fontsize:S text: 143.232 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 160220 fontsize:S text: 160.220 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 165707 fontsize:S text: 165.707 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 172499 fontsize:S text: 172.499 shift:(-10,5)
 bar:2011 at: 186878 fontsize:S text: 186.878 shift:(-10,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:ISTATeko datuak

## Ekonomia 
Merkataritza eta industria (mekanika, eraikuntzako gaiak, ehungintza, zurgintza) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tenebrionidae

**Tenebrionidoa** koleopteroen ordenako **Tenebrionidae** familiako intsektuez esaten da. Itxuraz labezomorroaren antzekoak dira; neurriz, ordea, txikiagoak. Kolorez, beltzak edo arreak izan daitezke; formaz, berriz, biribil samarrak edo luzaranak. Gehienek ez dute hegan egiteko gaitasunik, eta batzuek hegorik ere ez dute. 20.000 mila espezie inguru biltzen dira familia horretan. Horietan ezagunena *Tenebrio molitor *izenekoa da, zekale-irinetan ibiltzen dena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tietê (ibaia)

thumb|alt=|Tietê ibaia: kokapena
thumb|alt=|Tietê ibaia
**Tietê** Brasilgo hego-ekialdeko ibaia, Parana ibaiaren adarra, São Pauloko estatuan. 1.130 km luze da eta 70.990 km2-ko ibai-arroa hartzen du. Serra do Mar mendialdean du iturburua, São Pauloko hiriaren ekialdean, eta ipar-mendebalerako norabidea hartzen du Ilha Granden Parana ibaiarekin bat egin arte, Urubupugnako ur-jauzietan. São Pauloko estatuko hiri garrantzitsu asko daude ibai ertzean. Ezin da ontziz ibili, ur-laster eta -jauzi ugari baitira ibilguan zehar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bartholomeus van der Helst

**Bartholomeus van der Helst** (Haarlem, 1613 &ndash; Amsterdam, 1670) Herbehereetako margolaria izan zen. Amsterdamgo pintore-taldearen sortzailetako bat izan zen. 1640tik aurrera, Rembrandten molde eta estiloa izan zituen eredu. Pertsonen eta pertsona-taldeen erretratuak egin zituen, besteak beste, *Amsterdamgo guardiaren bazkaria, Münsterreko Bakea ospatzeko* eta *San Sebastian kofradiako lau buruzagi*. Amsterdam, Rotterdam, Kassel, Dresden, Berlin, Lyon eta Parisko museoetan daude ikusgai haren obrak.

## Erreferentziak
Jean François Bladé

**Jean François Bladé** (Lectoure, Gers, 1827ko azaroaren 15a - Paris, 1900eko apirilaren 30a) frantziar historialaria izan zen. Erdi Aroko Akitaniari buruzko hainbat ikerketa egin zituen: *Basse-Navarre et le Vicomté de Labourd* (*Nafarroa Beherea eta Lapurdiko bizkonderria*), ''Défense des Études sur l'origine des Basques* (*Euskaldunen jatorriari buruzko ikerketen alde*), *Géographie historique de la Vasconie espagnole jusqu'à la fin de la domination romaine* (*Baskonia espainiarraren geografia historikoa erromatarren agintearen bukaera arte'').

## Erreferentziak
Otto Wagner

**Otto Koloman Wagner** (Viena, 1841eko uztailaren 13a - *ibidem*, 1918ko apirilaren 11) Austriar arkitektoa izan zen. Vienan eta Berlinen egin zituen arkitektura-ikasketak. Bizimodu modernoari ondo egokitu dakiokeen egitura soileko eta dekorazio apaleko arkitekturaren bultzatzailea izan zen, Van de Velderekin eta Sullivanekin batera. Haren lan nagusietako bat Vienako aurrezki-kutxaren egoitza izan zen, beiraz eta altzairuz eraikia. Lan teoriko ugari idatzi zituen. Garai hartan sortu zen Vienako Sezesioa.

## Irudi galeria 

Rumbach_Street_synagogue_-_panoramio.jpg|Rumbach kaleko sinagoga, Budapest
Penzing_(Wien)_-_Otto-Wagner-Villa,_Hüttelbergstraße_26_(1).JPG|Lehen Wagner villa
Otto-Wagner-Pavillon_Wien.jpg|Karlsplatz geltokia, Viena
Majolikahaus_gesamt_2.jpg|Majolika etxea
Penzing_(Wien)_-_Kirche_am_Steinhof_(2).JPG|San Leopoldo eliza, Viena
Otto_wagner,_sedia_con_braccioli_n.8,_vienna_1898-99.jpg|Wagner eserlekua
Otto_Wagner_zweite_Villa2.JPG|Bigarren Wagner villa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saccolaimus flaviventris

***Saccolaimus flaviventris*** Saccolaimus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Taphozoinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Saccolaimus flaviventris'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jean Anthelme Brillat-Savarin

thumb|300px|eskuinera|*Physiologie du goût* liburuaren frontispizioa, Brillat-Savarinen erretratua duena (1848).
**Jean Anthelme Brillat-Savarin** (Belley, Ain, 1755eko apirilaren 1a - Paris, Frantzia, 1826ko otsailaren 2a) epaile eta idazle frantsesa izan zen.

## Biografia 
Diputatu zen Frantziako Legebiltzarrean, eta Lausanara lehenik eta New Yorkera ondoren erbesteratu behar izan zuen (1794-1796). Direktorioaren garaian itzuli zen Frantziara. Ospetsu egin zuen obra, ordea, garai hartako janari-zaletasunei buruzko liburu bat izan zen: *Physiologie du goût ou Méditations de gastronomie transcendante* (1825, "Aho gozoaren fisiologia edo gastronomia transzendentalari buruzko gogoetak").

## Erreferentziak
Condottieri

[thumb|[Bartolomeo Colleoni condottieroaren estatua.]]

***Condottieri*** (italierazko *condottieri*, «jornaleko soldaduak», *condotta,* «alokairu-kontratua», hitzetik; singularrean, *condottiero*) XIII., XIV. eta XV. mendeetan Italiako estatu-hirien eta aita santuen zerbitzuan ziharduten jornaleko soldaduen buruzagiak ziren. Carmagnola, Colleoni, Fortebraccio, John Hawkwood, Pergola, Piccinino, Trivulzio, Malatesta, Giovanni delle Bande Nere eta Francesco Sforza izan ziren condottieri ospetsuenetako batzuk. Suitzako gudari ordainduek eta estatu sendo berrietako armadek desagerrarazi zituzten XVI. mendean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vladimir Korolenko

**Vladimir Galaktionovitx Korolenko** (, *Volodymyr Halaktyonovych Korolenko*; ; Zhytomyr, Errusiar Inperioa, 1853ko uztailaren 27a - Poltava, Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialista, 1921eko abenduaren 25a) errusiar idazle eta kazetaria izan zen, jatorriz ukrainarra. San Petersburgoko Unibertsitatetik bota egin zuten elkarte sekretu bateko kide izateagatik, eta Siberiara (Jakutia) erbesteratu zen (1881-1884). Hurrengo urtean eman zuen argitara lehen narrazioa, *Son Makara* (*Makarren ametsa*) izenburupean, Jakutiako bizimodua islatzen zuena. Aipagarria da, halaber, *Istoriya moyego sovremennika* (1905-1921, *Nire garaiko historia*) obra.

## Erreferentziak
Victor Pasmore

**Edwin John Victor Pasmore**, jaiotza-izenez **Edwin John** (Chelsham, Surrey, Ingalaterra, 1908ko abenduaren 3a - Malta, 1998ko urtarrilaren 23a) ingeles margolaria izan zen.

## Biografia 
Euston Road talde inpresionistako kidea izan zen. Hasieran, neoinpresionismoaren jarraitzaile izan zen. Hala ere, Bigarren Mundu Gerraren ondoren, abstrakziora jo zuen, eta Erresuma Batuko pintura abstraktuaren aitzindarietako bat izan zen. 1951tik aurrera egin zituen lanetan, Mondrianen eragina agertzen da. Zura, metalak eta gai plastikoak erabili zituen.
## Erreferentziak
Sinestun zahar

[thumb|230px|Errusiar jatorriko sinestun zaharrak [Ameriketako Estatu Batuak|AEBetan.]]

**Sinestun zaharra**, Errusiako Eliza Ortodoxoaren historiari dagokionez, XVII. mendearen erdialdean eliza horretatik bereizi zen izen bereko taldeko kidea da. Aurkariek *raskolniki* («zismatikoak») ere deitzen zieten sinestun zaharrei (*raskol* izenak, errusieraz, «zisma» esan nahi du), baina gaitzespeneko termino hori ez da hain erabilia gaur egun.

1654. urtean, Mosku patriarkak, Nikonek, Errusiako Elizaren liturgia berritu zuen; zenbaitentzat, berrikuntzak mendebaldearen eraginaren ondorioa ziren, eta tradizioaren aurkakoak; beraz, zisma gertatu zen. Zismaren ondoren, sinestun zaharrak bi taldetan banatu ziren: popovtsiak, Elizaren hierarkiaren aldekoak, eta bezpopovtsiak, Elizaren hierarkiaren aurkakoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrea Pozzo

**Andrea Pozzo** (Trento, 1642ko azaroaren 30a - Viena, 1709ko abuztuaren 31) italiar pintorea eta arkitektoa izan zen.

Jesusen Lagundian sartu zen, eta ordena horretako elizak dekoratu zituen nagusiki. Lombardian egin zituen ikasketak, eta Erromara jo zuen 1681ean. Erromako San Ignazio eliza dekoratu ondoren (1685, *San Ignazioren apoteosia*), Modenan, Turinen, Mondovin, Napolin eta Vienan jardun zuen. *Perspectiva pictorum* obra eman zuen argitara 1698an, Barrokoko pintoreengan eragin handia izan zuena.

## Erreferentziak
Émile Roux

**Pierre Paul Émile Roux** (Confolens, 1853ko abenduaren 17a - Paris, 1933ko azaroaren 3a) frantziar sendagilea izan zen. Pasteurren laguntzaile izan zen. Bakteriologiaren aurrerapenerako oinarrizko ikerlanak egin zituen. Kolera gaitza oiloekin aztertu ondoren, amorrua ikertu zuen. Difteria-toxina aurkitu zuen 1889an, eta lehen osagilea izan zen gaitza seroterapiaren bidez sendatzeko ahaleginak egin zituena (1894). Pasteur Institutuko zuzendariordea izan zen 1896tik aurrera, 1904an zuzendari izendatu zuten arte.

## Erreferentziak
François Bibal

**François Ignace Victor Bibal** (Donibane Lohizune, Lapurdi, 1877ko irailaren 17a - Ainhoa, Lapurdi, 1944) lapurtar margolaria izan zen.

## Biografia 
1897. urtean, artisten elkarte bat sortu zuen, beste hainbat kiderekin batera: (Regoyos, Zuloaga, Arrue, Losada eta Rusiñol pintoreak). 1914. urtean Kubara jo zuen, Lehen Mundu Gerra zela eta. 1937. urteko Parisko Nazioarteko Erakusketan urrezko domina jaso zuen. Aipagarriak dira, besteak beste, *Ainhoako pilota lekua* eta Sabino Izetari egindako *Nire adiskide hoberenari* koadroak.

## Erreferentziak
William Dunbar

**William Dunbar** (Ekialdeko Lothian?, Eskozia, 1460 - ?, 1530 inguru) eskoziar poeta izan zen. Frantziskotarra. Frantzia eta Ingalaterra ibili zituen. Gero, Jakue IV.a Eskoziako erregearen gortean jardun zuen. Poema alegorikoaren tradizioari jarraipena eman zion.

Obra nagusiak: *The thrissil and the rois* (1503, *Kardabera eta larrosa*), *The dance of the sevin deidlie synnis* (*Zazpi bekatu nagusien dantza*) eta *The two mariit wemen abd the wedo* (*Bi emakume ezkonduak eta alarguna*).

## Erreferentziak
Paraldehido

**Paraldehido** eter ziklikoa da, C6H12O3 formulakoa. Likido kolorgea, ahogozo eta usain txarrekoa, medikuntzan sorgarri eta loarazle gisa, eta kimika organikoan erabiltzen dena. Medikuntzan oso eritasun larriak dituzten gaixoekin erabili izan da (alkoholismo larrienetan). Paraldehidoa azetaldehido polimerizatuari azido sulfuriko tanta batzuk gehituz prestatzen da; kaltzio karbonatoa gehitu, eta azkenik, garbitzeko lurrundu egiten da. 124&nbsp;°C-an irakiten du, eta 12,5&nbsp;°C-an urtzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sebastiano Serlio

[thumb|260px|Serlioren IV. liburuko *Eliza aurrealdea* [xilografia (1537).]]

**Sebastiano Serlio** (Bolonia, 1475eko irailaren 6a - Fontainebleau, 1554) italiar arkitekto eta eskultorea izan zen.

1514 eta 1527 artean Erroman lan egin ondoren, Venezian hartu zuen bizilekua (1531). 1537an, arkitekturari buruzko eskuliburu bat hasi zen argitaratzen, Europako Errenazimentuko arkitekturan eragin handia izan zuena: ''I Sette libri dell'architettura''. Zazpi liburukik osatua zen, eta Francisco de Villalpandok itzuli zituen gaztelaniara. 1541ean, Frantzisko I.ak deitua, Frantziara joan zen, eta Fontainebleauko jauregiko eraikuntzan parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Jurgis Baltrušaitis

**Jurgis Baltrušaitis** (Paantvardys, Lituania, 1873ko maiatzaren 2a - Paris, Frantzia, 1944ko urtarrilaren 3a) lituanierazko eta errusierazko olerkaria izan zen. Joera sinbolistari lotu zitzaion hasieratik, eta bere garaiko aldizkaririk ospetsuenetan parte hartu zuen. *Lurreko eskailera* (1911) eta *Mendirako xidorra* (1912) ditu lan ezagunenak, baina hil ondoren argitaratu ziren *Lirioa eta heriotza* (1948) eta *Zuhaitza sutan* (1968) olerki-liburuetan nabari zaio ukiturik lirikoena eta malenkoniatsuena. Lituaniako joera sinbolistaren buruetako bat izan zen.

## Erreferentziak
Karl Peters

**Karl Peters** (Amt Neuhaus, Hanoverko Erresuma, 1856ko irailaren 27a - Bad Harzburg, Alemania, 1918ko irailaren 10a) alemaniar esploratzailea eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Alemaniako Kolonietarako Elkartea sortu zuen 1884an, eta Afrika ekialderako hiru espedizioren zuzendari izan zen ondorengo urteetan (1884, 1887, 1890-1891). Zambezi ibaiaren inguruko lurraldeak esploratu zituen, eta Alemaniaren mendeko Ekialdeko Afrika sortu zuen, beste esploratzaile batzuekin batera. 1899-1905 bitartean, Angolako eta Rodesiako lurraldeak esploratu zituen.

## Erreferentziak
Vicki Baum

**Vicki Baum** (Viena, 1888ko urtarrilaren 24a - Hollywood, 1960ko abuztuaren 29a) Estatu Batuetako eleberrigilea izan zen, lan ugariren eta errazen sortzailea. Jaiotzez austriarra zen, eta 1932an hartu zuen bizilekua AEBn. Hasierako kontakizun eta eleberriak alemanez idatzi zituen, baina gerora ingelesez moldatu zituen zinema-gidoi eta eleberri anitz. Eleberri zenbait: *Menschen im Hotel* (1929), antzerkira eta zinemara eramana (*Grand Hotel*); *A tale from Bali* (1939); *The mustard seed* (1953); eta *Written on water* (1957).

## Erreferentziak
Betika

**Betika** (latinez, *Baetica*) antzina erromatarrena zen Hispania hegoaldeko probintzia baten izena zen; gaur Andaluzia dena gutxi gorabehera.

Izena Betis (egun, Guadalquivir) ibaitik zetorkion.

Mugak: Anas ibaia (egun, Guadiana) iparraldean, eta Mediterraneo itsasoa hego eta ekialdean.

Augustok probintzia bihurtu aurretik, *Hispania Ulterior* deiturikoaren barnean zegoen. Hiri nagusiak Kordoba, Hispalis (Sevilla) eta Italica (Trajano, Hadriano eta Teodosio I.aren sorlekua) izan zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betsabe

[thumb|alt=|*Betsaberen bainua*, [Cornelis van Haarlemen koadroa]]

**Betsabe** (, *Baṯ-šeḇa‘*; , "ابنة القسم") edertasun handiko emakume israeldarra da, Uriasen emaztea, Bibliaren arabera. Behin, bainua hartzen ari zela atzeman zuen David erregeak. Beretzako hartu nahi zuenez, Urias ofiziala gudura bidali zuen bertan hil zedin. Erregearekin ezkondurik, Salomon eta beste hiru seme eman zizkion (). Betsaberen bainua pintore askoren inspirazio-iturri izan da (Rafael, Cranach, Rembrandt, Lucas Jordán, William Blake eta Van Haarlem).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Ferrer Bolart

**Antonio Ferrer Bolart**, izengoitiz ***Leizetako gizona*** (Areeta, Getxo, Bizkaia, 1900eko abenduaren 3a - 1976ko abenduaren 6a), Bizkaiko espeleologoa izan zen.

## Bizitza 
Euskal Herriko espeleologiari buruzko lan ugari eman zuen argitara: *Nuestras montañas: notas de alpinismo vizcaíno* (1927), *Monografía de las cavernas y simas de la provincia de Vizcaya* (1943), *Cimas españolas* (1945) eta *Crestas del Duranguesado. Contribución al estudio de la montaña vasca* (1947).

Bizkaiko Espeleologia Taldeko lehendakaria izan zen, 1958. urteaz geroztik.

## Sariak 
1924: Ehun mendien Lehiaketako egiaztagiria lortu zuen Bilboko Club Deportivoarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Lister

**Joseph Lister** (Upton, Essex, Ingalaterra, 1827ko apirilaren 5a - Walmer, Kent, Ingalaterra, 1912ko otsailaren 10a) britainiar kirurgilaria izan zen.

## Biografia 
Mikroskopio bidezko ikerketak egin zituen, eta, hartzidurari buruzko Pasteurren lanak ezagutzen zituela, antisepsia-metodoa sortu zuen, uraren bidez hasieran eta olio fenikatuaz ondoren (1867). XIX. mendean kirurgia alorrean zeuden hiru arazo nagusien erantzunak aurkitu zituen. Hiru arazoak hauek ziren: infekzioa, hemorragia eta mina. Aurkikuntza horrek berebiziko garrantzia izan zuen kirurgiaren historian, eta kirurgilari gehienek erabili zuten 1875etik aurrera. 'Iraultza Kirurjikoa' deritze gai honetan egin ziren aurkikuntzei. Halere, ondoko urteetan gehiago erabili izan da asepsia antisepsia baino.

Bere aita ardo saltzailea zen arren, fisika eta matematikako sailetan ezagutza ugari zituen. Londresen ikasi zuen eta 1854ean Edinburgon zirujau izateko trebatu zen, Jarnes Symekin batera. Ondoren, Jarnesen alabarekin ezkonduko zen. Hiri horretan anatomia eta fisiologiaren inguruko lan ugari egin zituen.

## Erreferentziak 
* Artikulu honen edukiaren zati bat https://www.historiadelamedicina.org/lister.html orritik txertatu zen.
Pietro Mascagni

**Pietro Antonio Stefano Mascagni** (Livorno, Toskana, Italia, 1863ko abenduaren 7a - Erroma, Italia, 1945eko abuztuaren 2a) italiar musikagilea eta orkestra-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Ponchielliren ikasle izan zen Milango kontserbatorioan. Arrakasta handia izan zuen *Cavalleria rusticana* operarekin (1889). *Le maschere* (1901) operak ez zuen lehengoaren arrakasta izan, eta hurrengo lanak ez ziren kalitate handikoak izan.

Mascagniren beste opera batzuk hauek dira: ''L'amico Fritz* (1891), *Iris* (1898) eta *Nerone'' (1935). Verismoaren jarraitzaile nagusietako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Germain Pilon

**Germain Pilon** (Paris, 1537 - Paris, 1590eko otsailaren 3a) frantziar eskultorea izan zen. Frantziako Errenazimentuko eskultore handiena da, askoren ustez. Hilobiak landu zituen batez ere, molde gotikoetatik barrokoetara bitartekoak. Errege-gorteko eskultorea izan zen 1568tik aurrera. Marmola eta brontzea landu zituen, besteak beste. Harenak dira Henrike II.ari eta Katalina Mediciri eginiko hilobi brontzezkoa (1563-1570, Saint-Denis elizan, Paris) eta marmolezko monumentu asko.

## Erreferentziak
Frederick Chapman Robbins

**Frederick Chapman Robbins** (Auburn, Alabama, 1916ko abuztuaren 25a - Cleveland, Ohio, 2003ko abuztuaren 4a) Estatu Batuetako sendagilea izan zen.

Harvard unibertsitatean medikuntzako ikasketak egin ondoren, Estatu Batuetan, Italian eta Ipar Afrikan borrokatu zen Bigarren Mundu Gerran. Clevelandeko Western Reserve unibertsitateko pediatria-irakasle izan zen 1952tik aurrera. Medikuntzako Nobel Saria eskuratu zuen 1954an J.F. Enders eta T.H. Weller osagileekin batera, poliomielitisaren birusaz egin zituen ikerlanengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zapoteka (herria)

**Zapotekak** (zapotekaz: *Didxažoŋ* gaur egungo Mexikon bizi den herri amerindiar bat dira. Biztanle gehienak Mexiko hegoaldeko Oaxaca estatuan bizi dira, baina inguruko estatuetan ere bizi dira. Gaur egun 800.000-1.000.000 inguru direla estimatu da, horietako asko zapoteka hizkuntzak edo haien dialektoetako bat besterik hitz egiten ez duten elebakarrak. Zapoteka askok Amerikako Estatu Batuetara joan dira, eta oraindik zenbait gizarte egitura propio mantentzen dituzte Los Angelesen eta Kaliforniako Erdialdeko Haranean.

Zapotekak lau talde nagusitan bana daitezke: *istmeños* deiturikoak, Tehuantepec istmoan bizi direnak; *serranos* deiturikoak, Oaxacako Sierra Madren bizi direnak; hegoaldeko zapotekak, Oaxacako Sierra Sur inguruan bizi direnak; eta Oaxacako Erdialdeko Haranetan bizi direnak.

## Historia 
IV. mendean Oaxacako estatuaren hegoaldean hartu zuten bizitokia. Nekazaritzatik bizi ziren. Haien erlijioak herioaren gurtzea zuen oinarri, gorde diren arte arrastoek garbi uzten dutenez. Mesoamerikako kultura nagusietako bat izan ziren, eta idazketa-sistema bat sortu zuten. Toltekek mendean hartu zituzten XIII. mendean. Mixtekek haien lurretatik egotzi zituzten, eta geroago, aztekek bereganatu zituzten lur haiek. Zapoteken aztarnategi nagusia Monte Albánen dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
García Ariño

**García Ariño** Axpeko (Bizkaia) pilotari-familia da:
* Garcia Ariño I.a (Jesús) eta Garcia Ariño II.a (Angel, 2000. urteko azaroan hila, aurrekoaren anaia bikia) eskuzko pilotariak izan ziren,
* Garcia Ariño III.a (Fernando) txistera-jokalaria izan zen;
* Garcia Ariño IV.a (Roberto), eskuzko pilotaria izan zen, erretiratzen azkena.

Azken urteotan, Asegarce enpresako ekonomia arduradun da Roberto García Ariño, eta bere anaia Angel ere lan horretan aritu zen hil zen arte.
## Erreferentziak
Gebara (leinua)

[thumb|[Gebaratarren dorretxea, Gebara herrian.]]
thumb|Gebaratarren armarria.
[thumb|[Innico de Guevara, Italiako adar nobleen jatorria.]]
**Gebara leinua** edo **gebaratarrak** Erdi Aroan, Araban eta Gipuzkoan, Oñatin bereziki, nabarmendu zen familia noblea izan zen. 

## Historia 
XII. eta XIII. mendeetan, Gipuzkoako jaun izan ziren etxe horretako aitoren seme batzuk, Nafarroako erregeen zerbitzura. XIV. mendean, Gaztelako koroarekiko loturak estutu zituzten gebaratarrek eta handik aurrera Oñati, Gebara, Leintz Gatzaga eta beste leku askotako jaun izan ziren. Leinuen arteko gatazketan eta Arrasateko erreketan parte hartu zuten (azken hori 1448. urtean). Oñatiko konderria sortu zuten 1501. urtean.

## Atzerriko Guevarak 
Gebara izenaren gaztelerazko forma atzerrian zabaldu zen Guevara forman, zenbait genealogia zabaldu ziren Gaztelan, Aragoiko Erresuman, eta baita Italian ere.

Familiako adar bat Napoliko Erresumara igaro zen 1435. urte inguruan Alfontso V.a Aragoikoari jarraituz, Iñigo Gebara edo Innico de Guevara (Italian idazten zen eran) delakoak. Innico hau Pedro Velez de Gebara Oñatiko 10. jaunaren semea zen, eta titulu asko hartu zituen Italian: Vastoko markesa, eta Ariano, Apici eta Potenzako kondea; eta era berean Napoliko Erresumako Seneskalgo Handiaren kargua hartu zuen; ordura arte zenbait familiaren esku egon zena, baina hurrengo 300 urteetan, kargua desagertu arte, Guevara izena zutenek eraman zutena.

Italian zenbait familia noblek lehen Gebara italiar haren oinordekotza hartu zuten geneaologietan, bereziki Guevara de Guevara izenekoak (Arpaiako markesak) eta Guevara Suardo familia, Bovinoko dukerriko agintari tradizionalak.

## Ikus, gainera 
* Gebara (argipena)
* Guevara (argipena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karl Gutzkow

**Karl Ferdinand Gutzkow** (Berlin, Prusiako Erresuma, 1811ko martxoaren 17a - Sachsenhausen, Hesse, Alemaniar Inperioa, 1878ko abenduaren 16a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Alemania Gazte mugimenduko partaide eta eragile izan zen. Elizari, estatuari eta moralari kritika egiten zioten eleberriei esker hasi zen ezaguna egiten (1835, *Wally, die Zweiflerin*, "Wally eszeptikoa"). *Die Ritter vom Geiste* (1850-1852, "Espirituaren zaldiak") eleberrian, gizartearen irudi zehatza ematen saiatu zen. Antzezlanak ere idatzi zituen, *Zopf und Schwert* (1844, "Ileordea eta ezpata"), esate baterako.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joniar

thumb|Mileto, gaur egun, barnealdean dago, baina Antzinatean kostaldean zegoen
**Joniarra**, Antzinako Grezian, Asia Txikiko Jonia eskualdeko biztanlea zen. Dirudienez, joniarrek Asia Txikiko mendebaldeko itsasaldera emigratu behar izan zuten Atikatik eta Greziako erdialdeko beste lurraldeetatik, doriarren erasoengatik (K.a. XI. mendea). K.a. 700. urtetik aurrera, joniarrek hiri asko bereganatu zituzten. Mileto izan zen hiri horietako bat. K.a. VI. mendean, joniarrak Greziako filosofia, historia, geografia eta zientzietan aitzindari izan ziren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
*Joniar ordena

## Kanpo estekak
Saccolaimus peli

***Saccolaimus peli*** Saccolaimus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Taphozoinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Saccolaimus peli'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Knossos

**Knossos** (, ) antzinako hiria zen, Kretako iparraldean zegoena.

K.a. 3000. urtea baino lehenagokoa da. Minos errege mitologikoaren jauregia izan zen. K.a. XV. mendean mizenastarrek okupatu zuten, geroago dorioarrek, eta erromatarrek. Minostar zibilizazioaren gune nagusia izan zen. Hain zuzen ere, Knossosko jauregi handiaren ikerketetatik ezagutzen da zibilizazio minoikoa. Jauregi osoa, gotortu gabe zegoena, harriz egina zegoen egurrezko egitura baten gainean, eta erdiko patio baten inguruan biltzen zen.

### Freskoen etxea 
Jauregiaren ipar-mendebaldean, "Freskoen etxea" deritzona dago, K. a. XV. eta K. a. XII. mendeen artean erabilgarri egon zena. Etxebizitza eraikin txiki samarra da, baina fresko ederrak nabarmentzen dira.

### Errege jauregia 
Knossosen monumentu garrantzitsu bat, errege jauregia deitzen da. Jauregiaren ipar-ekialdeko muturrean kokatzen da. Izaera erlijioso sendoa du, eta aristokrazia edo hierarkiaren kide nabarmen baten bizilekua izan zitekeen. Mendi-magalaren sekzio batean eraiki zen,eta fatxadak Kairatos ibaiaren haranera ematen zuen. Beheko solairua mantendu da eta lehen solairuaren zati bat zaharberritu da; bigarren solairu bat zegoen goian.

## Knossos mitologian 
Antzinako Greziar elezaharren arabera, Minos erregearen hiriburua zen, eta bertan zegoen labirintoa. Hiria suntsituta gelditu zen K.a. 1400. urte inguruan, arrotzen erasoz ziurrenik, baina gero greziar hiri jorietakoa izan zen K. o. IV. mendera arte. Tradizioaren arabera, Minos erregea Kretara iritsi zenean, hiru gunetan banatu zuen, eta hiru hiri sortu zituen: Knosos, Festo eta Zidonia.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Knossos - North Portico 02.jpg
Fitxategi:Knossos Wandbild Delphine.jpg
Fitxategi:Minoan Palace Knossos, Crete.jpg
Fitxategi:Throne of Minos at Knossos Palace.jpg
Fitxategi:Knossos eastern wing PA067396.JPG
Fitxategi:Knossos jauregia.jpg
Fitxategi:Knossos Thronsaal.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristologia

**Kristologia** Kristoren nortasuna eta izaera aztertzen dituen teologia kristauaren alorra. Itun Zaharreko Mesias eta Salbatzaileari buruz egin ziren iragarpenak, haren jainkozko haragitzea eta bizitza, eta berak egin zituen iragarpenak aztertzen ditu alde batetik; sinesmenaren alorrean, berriz, Kristoren orobateko jainkotasuna eta gizatasuna, eta sinesgai horri buruz Eliza Katolikoaren batzarretan hartu izan diren akordioak eta teoriak ditu aztergai.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferdinand Marie Lesseps

**Ferdinand Marie Lesseps** (Versailles, Frantzia, 1805eko azaroaren 19a - La Chênaie, Indre, Frantzia, 1894ko abenduaren 7a) diplomatikoa izan zen Frantziako estatuaren zerbitzura. Malagan eta Bartzelonan kontsul izan zen. Suezko kanala eraikitzeko proiektua egin zuen (1832), eta eraiki zuen konpainia ere sortu zuen. Panamako kanala eraikitzeko ardura zuen konpainiaren lehendakaria izan zen, baina proiektu hura alde batera utzi behar izan zuen arazo politikoak eta ekonomikoak zirela eta. Frantses Akademiako eta Frantziako Zientzien Akademiako kide izan zen.

## Erreferentziak
San-Ch´ung

**San-Ch´ung** () Taipei Berriko barrutia da, Taipei hiriaren mendebalean, Tan-shui ibaiaren eskuinaldean. 353.957 biztanle. Nekazaritza-alor oparo bateko (arroza, azukre-kanabera, tea) merkataritzagune garrantzitsua da, eta industria (janari-industria, nekazaritza-eremurako makineria, industria kimikoa- ehungintza) eta lurpeko aberastasunen (ikatz-meak) ustiapena dira ekonomia-jarduera nagusiak. Burdinbide eta errepidegune garrantzitsua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Saxoniera zaharra

**Saxoniera zaharra**, saxoniarren germaniar hizkuntza, *behe-aleman zaharra* ere deitua. Germaniako ipar-mendebaldeko saxoniarren hizkuntza izan zen, eta harreman estuak zituen frisierarekin eta ingeles zaharrekin. *Heliand,* Kristoren bizitza bertsotan kontagai duen obra (830. urte aldera idatzia), eta Genesiaren itzulpen bat (pasarte batzuk) dira hizkuntza horretan gorde diren literatura-lan bakarrak. Saxoniera zaharrean dute iturburua egungo behe-alemaneko hizkerek.
## Erreferentziak
Thomas Dekker

**Thomas Dekker** (Londres, Ingalaterra, 1572 - Londres, Ingalaterra, 1632ko abuztuaren 25a) idazle eta dramagile ingelesa izan zen.

## Biografia 
Idazle baikorra izan zen, eta bere garaiko Londresko giro burgesa islatzen jakin zuen. Atxiloturik egon zen 1613tik 1616ra egin zituen zorrengatik.

Dekkerren eleberri pikareskoak errealismoz beterik daude. Drama nagusiak hauek dira: *The Shoemaker´s Holiday* (1599, *Zapatagilearen oporra*), *Old Fortunatus* (1600, *Fortunato zaharra*) eta *The Bellman of London* (1608, *Londresko gau-zaindaria*).

## Erreferentziak
Jesus Maria Arrieta

**Jesus Maria Arrieta Sagasti** (Donostia, 1947ko uztailaren 11) gipuzkoar apaiz eta idazlea da.

Ama zumaiar eta aita zegamarduna, Donostian hazi zen 9 urte betez geroztik.1959an Saturrarango seminarioan apaiz ikasketak hasi eta 1970ean Donostian bukatu zituen. Bitarte horretan euskal historiaz zenbait ikasketa egin zuen. Errenteriako gau-eskolan eta Ibaetakoan ere irakaslea izan zen. 

1970ean, apaiz ordenatu berritan, Eibarren hasi zuen bere ministerioa, Amañako parrokian hain zuzen. Honekin batera argitaratu zituen bere lehenengo lanak: *Antso Gartzeiz* (1974), *Amaia* (1975) (Yulen Zabaletaren irudiekin argitaratua), *Landetaratuak* (1985) eta *Harkaitz, elurretako haurra* (1986) (Fernando Beorlegiren irudiekin argitaratua). 

Bien bitartean, 1981an, Mutrikuko parrokiara lekualdatu zuten eta han jardun zuen 1990ra arte. 1990az geroz Donostiako Apaizgaitegi Nagusiko errektore eta Elizbarrutiko Pastoral Bokazionalerako Idazkaritzako zuzendari izan zen, 2007ra bitartean. Harrez gero, Tolosako Santa Maria parrokiako eta Ibarrako San Bartolome parrokiako erretore izendatua izan zen, gaurdaino horixe duelarik bere ardura nagusia Donostiako Elizbarrutian. Tartean, Izaskungo Ama Birjinaren baselizan egindako eukaristiak ospatzen ditu, urtean zehar igandero 10:45etan eta, maiatzean, tradizioari jarraiki, egunero 06:45etan. 

Euskal Udalekuen sorkuntzan ere esku hartu zuen. Orobat, *Elizen arteko Biblia*ren itzulpen-lanean esku hartu zuen. 

Luzaroan, ETB1en aireratzen den Egi Bidean programako aurkezleetako bat izan da, beste elizgizon batzuekin batera.

2020an, apaizgoan 50 urte betetzearen karietara, bere urrezko ezteiak ospatu zituen. 

## Idazlanak 
*Elizen Arteko Biblia  [itzul.] (1994 eta 2006)
*"Donostiako Apaizgaitegiak 50 urte = Cincuentenario del Seminario Diocesano" (2003, Idatz argitaletxea).
*"Jainkoaren herriaren otoitza. Astegunetako eukaristian" (2004, Idatz argitaletxea).
*"Peticiones vocacionales" (2004, Idatz argitaletxea).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jesus Maria Arrietaren profila Ahotsa.eus atarian
* EITBko Egi Bidean programan
* 2005an eskainitako elkarrizketa, apaiztegiko errektore zela, apaiz bokazioen inguruan
* 2007an eskainitako elkarrizketa, Tolosa eta Ibarrako erretore izendatu berritan
* 2018an eskainitako elkarrizketa, bere ibilbide eta egitekoen inguruan
Helmut Schmidt

**Helmut Heinrich Waldemar Schmidt** ( ahoskatua; Hanburgo, 1918ko abenduaren 23a - *ibidem*, 2015eko azaroaren 10a) alemaniar politikaria izan zen. Alderdi sozialdemokratako kide egin zen, eta, 1953tik aurrera, diputatua izan zen. 1967an, legebiltzarreko bere taldeko buruzagi hautatu zuten, 1969an Defentsa ministro eta 1972an Finantza ministro. 1974an, Willy Brandt kantzilerraren ordezkari aukeratu zuten, eta kargu horretarako izendatu zuten berriz 1976ko eta 1980ko hauteskundeetan. Gero, *Die Zeit* astekariko arduradun nagusietako bat izan zen.

Frantziaren eta Alemaniaren arteko ardatza sendotzeagatik ere gogoratua da; Valéry Giscard d'Estaing Frantziako presidentearekin oso sintonia ona zuen, eta bien ekimenez sortu zen 1974an Europako Batzordea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cher

**Cher** terminoak hainbat adiera ditu:

* Cherilyn Sarkisian, Cher ezizenez ezagunagoa, abeslari estatubaturarra
* Cher Frantziako departamendua
Engelbrekt Engelbrektsson

**Engelbrekt Engelbrektsson** (1390 aldera - Hjälmar Aintzira, 1436ko maiatzaren 4a) suediar abertzalea izan zen. Erik XIII.a Danimarkako erregearen aurka altxatu zen 1434. urtean. Handik urte betera, alderdi guztiak bildu nahirik, Batzarrerako deia zabaldu zuen Engelbrektek Suedia osoan, gizarte-maila eta alor guztiek ordezkaritza izan zezaten (Suediako lehen *Riksdag* edo legebiltzartzat hartu izan da). Konstituzio bat onartu zen, Engelbrekt erregeorde izendaturik, baina handik gutxira hil zuten.
## Erreferentziak
Joseph Henry

**Joseph Henry** (Albany, 1797 &ndash; Washington, 1878) Estatu Batuetako fisikaria izan zen.

## Biografia 
Gaztetan, erlojugile izateko ikasketak hasi zituen, baina berehala ekin zion zientziak ikasteari. Irakasle izan zen Albanyko eta Princetongo Unibertsitateetan. Elektromagnetismoari buruz oso lan garrantzitsuak egin zituen, elektroimana hobetu zuen, eta milia bateko luzera zuen telegrafo-linea bat eraiki zuen. Hala ere, autoindukzioa aurkitu zuelako du fama eta ospea. Nazioarteko sisteman, induktantzia-unitateak haren izena du: henry (H). Gasak isurkaritan disolbatzeari buruzko legea aurkitu zuen: Henryren legea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Telegrafo

## Kanpo estekak
Saccolaimus saccolaimus

***Saccolaimus saccolaimus*** Saccolaimus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Taphozoinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Saccolaimus saccolaimus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Seretse Khama

**Seretse Khama** (Serowe, 1921eko uztailaren 1a - Gaborone, 1980ko uztailaren 13a) botswanar politikaria izan zen, herrialdeko lehenbiziko lehendakaria 1966tik 1980ra bitartean.

## Bizitza 
Betxuanalandiako (geroago, Botswana) Khama III.a erregearen semea zen, eta haren ondorengoa 1925ean. Oxfordeko Unibertsitatean, lege- eta politika-ikasketak egin zituen. 1956an, erregetza utzi, eta Bechuanaland Democratic Party alderdia sortu zuen. 1966an, Betxuanalandiak askatasuna lortu zuenean, Errepublikako lehendakari hautatu zuten, eta kargu horretan jarraitu zuen hil arte.

## Erreferentziak
Artelazki

thumb|Kortxoa enborrean.
**Artelazkia** edo **kortxoa** artelatzak (*Quercus suber*) eta beste hainbat landarek enbor-adarretan eta sustraietan duen zuraren gaineko ehuna da.

Kortxoa eratzen duten zelulak azal finekoak, airedunak, gantz-azido ugarikoak eta hilak izaten dira. Kortxoa bera gogorra eta malgua da. Hotsetatik eta hotzetik nahiz berotik isolatzeko material ona da; surik ez du hartzen, eta ura ere oso gutxi. Gaitasun horiek direla eta, zeregin askotarako erabiltzen da, hala nola botilak ixteko (ardo-botilak ixteko, batez ere).
thumb|ezkerrera|Kortxozko tapoiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maximilien Sébastien Foy

**Maximilien Sébastien Foy** (Ham, 1775eko otsailaren 3a - Paris, 1825eko azaroaren 28a) frantses jeneral eta politikaria izan zen. Napoleonekin batera ibili zen Erdialdeko Europako kanpainetan, eta Arapiles, Gasteiz eta Waterlooko guduetan parte hartu zuen. Gudarostearen begirale nagusi izendatu zuten 1814an. Napoleonekin bat egin zuen Ehun Egunetan. 1819an, diputatu hautatu zuten, diputatu independenteen artean. Prentsaren eta pertsonaren askatasunaren alde izan zuen jarrerarengatik nabarmendu zen Biltzarrean.
## Erreferentziak
Lily Pons

**Lily Pons** (Draguignan, Frantzia, 1898ko apirilaren 12a - Dallas, Ameriketako Estatu Batuak, 1976ko otsailaren 13a) sopranoa izan zen. Frantses jatorrikoa, estatubatuar hiritartasuna zuen. 1931an egin zuen bere buruaren aurkezpena G. Donizettiren *Lucia di Lammermoor* operarekin, New Yorkeko Metropolitan opera-antzokian. Irratian eta telebistan ere kantatu zuen, eta film batzuetan lan egin zuen. Soprano bikaina zen, doinuak eder apaintzen zituena. Ezin hobeki kantatzen zituen, besteak beste, G. Donizettiren *La figlia del reggimento* eta V. Belliniren *La sonnambula*.

## Erreferentziak
Lionel Hampton

**Lionel Hampton** (Louisville, 1908ko apirilaren 20a - New York, 2002ko abuztuaren 31) estatubatuar jazz musikaria izan zen.

Besteak beste, Louis Armstrong, Benny Goodman, Charlie Mingus eta Clifford Brownekin jo eta abestu zuen. 1940an, bere orkestra eratu zuen berriro. Pianoa, bateria eta bibrafonoa jotzen zituen (Hamptonek erabili zuen lehenbizikoz bibrafonoa jazzean). Bere garaian, eredu nagusietako bat izan zen swing eta big band musikan. Hamptonen lanen artean, *Vibraphone blues* (1964) da aipagarriena.

## Erreferentziak
Txeliabinsk

**Txeliabinsk** (errusieraz *Челябинск*) Errusiako hiria da, erresumaren mendebalde-erdialdean dagoen Txeliabinsk oblastaren hiriburua. Ural mendien ekialdeko saihetsean dago, Miass ibaiaren ertzean, Jekaterinburgetik 210 km hegoaldera. 2010ean 1.130.132 biztanle zituen.

## Klima 

## Ekonomia 
Industria (automobilgintza, altzairugintza, nekazaritzako makineria, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, industria kimikoa, labe garaiak, ehungintza, janari-industria) eta lurpeko aberastasunen ustiaketa (ikatz-, zink- eta lignito-hobiak) dira ekonomia-jarduera nagusiak.

thumb|erdian|500px|Txeliabinsk.
## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernand Isidore Widal

**Fernand Isidore Widal** (Dellys, Aljeria, 1862ko martxoaren 9a - Paris, 1929ko urtarrilaren 14a) frantses fisikaria eta bakteriologoa izan zen.

Parisen egin zituen ikasketak, eta sendagile gisa lan egin zuen. Ikerketa bakteriologikoez arduratu zen, bereziki, eta disenteriaren baziloa aurkitu zuen, Chantemesserekin batera. Sukar tifoidea ere aztertu zuen, eta gaixotasun horren diagnosia egiteko gehien erabiltzen den teknika deskribatu zuen: eriaren serumari Eberthen baziloa erantsi, eta aglutininak agertzen ote diren aztertzean datzana.

## Erreferentziak
Yaracuy (estatua)

**Yaracuy** Venezuelako ipar-mendebaleko estatua da.

7.100 km2 ditu eta 646.598 biztanle (2011); Venezuelako biztanle-dentsitate handienetakoa du.

Hiriburua San Felipe du.

## Geografia 
Andeen amaieraren eta Kostaldeko mendikatearen artean dago. Ibai nagusiak Aora eta Yaracury dira. Klima tropikala du.

## Ekonomia 
Nekazaritza, oso oparoa, da ekonomia-jarduera nagusia; azukre-kanabera, banana, kafea eta tabakoa ekoizten dira. Ikatz-, kobre- eta platino-hobiak ere badira, bai eta abeltzaintza ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taphozous achates

***Taphozous achates*** Taphozous generoko animalia da. Chiropteraren barruko Taphozoinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Taphozous achates'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Louis Marie Hyacinthe Fabre

**Louis Marie Hyacinthe Fabre** (Ainhoa, 1807ko otsailaren 14a - 1875eko abenduaren 15a) euskal itzultzaile eta gramatikaria izan zen, Bonaparte printzearen laguntzailea.

## Biografia 
Aduanako langilea zen. Asteteren kristau-dotrina itzuli zuen goi-nafarreratik Ainhoako lapurterara, 1853. urtean, Bonaparte printzeak eskatuta.

Bestelako obrak: *Guide de la conversation français-basque* (1862), *Antonio le Navarrais* (1868), *Lettres labourdines* (1869) eta *Dicctionnaire français-basque* (1870). Euskal gramatika bat eman zuen argitara, 1873an.
## Erreferentziak
Henri Gouhier

**Henri Gouhier** (Auxerre, 1898ko abenduaren 5a - Paris, 1994ko martxoaren 31) frantses idazle eta filosofoa izan zen.

Filosofiaren eta erlijioaren arteko harremanak aztertu zituen bere idazlanetan: *Les méditations métaphysiques de J. J. Rousseau *(1970*, J.J. Rousseauren hausnarketa metafisikoak*),* Blaise Pascal. Conversion et apologétique *(1986*, Blaise Pascal. Konbertsioa eta apologetika*). Antzerki-kritikari ezaguna ere izan zen. Beste askoren artean, Frantziako Akademiako literatura-sari nagusia jaso zuen.

## Erreferentziak
Joaquin Maria Barroeta

**Joaquín María Barroeta Zarautz Aldamar** (Getaria, Gipuzkoa, 1763ko martxoaren 22a - Frantzia, 1837ko abuztuaren 13a) gipuzkoar politikaria izan zen.

## Biografia 
Gipuzkoako diputatu nagusia 1794an, bere koinatu José Fernando Etxabe Asu Romerorekin batera eta, Konbentzio Gerra bete-betean (1794), sorterrian Gipuzkoako batzar nagusiak deitu, eta Gipuzkoako errepublika autonomo baten aldeko erabakia bultzatu zuen. Konbentzioko mandatariek, baina, ez zuten hori onartu, eta Gipuzkoako batzarkideak Baionara atxilotu zituzten, bera eta Etxabe Asu Romero izan ezik.

Basileako Bakea izenpetu eta gero (1795eko uztailak 22), Frantziara jo behar izan zuen Barroetak. 1798an Espainiako erregeak barkamena eman zion. 1808an, Josef Bonapartek zenbait kargu eman zizkion Asturiasen eta Santanderren. Joaquin Francisco Barroeta Aldamar foruzalearen aita izan zen.

## Erreferentziak
Jacques Lefèvre d'Étaples

**Jacques Lefèvre d’Étaples** edo **Jacobus Faber Stapulensis** (Étaples,  - Nérac, 1536) frantses teologoa eta humanista izan zen. Parisko Unibertsitatean ikasketak egin ondoren, Italiara joan zen, eta italiar humanistekin jarri zen harremanetan. Parisa itzulita, filosofia-irakasle izan zen. Lehen aldiz itzuli zuen frantsesera *Itun Berria*, eta eragin handia izan zuen Luther, Kalbin eta Zwingli teologoengan. Bibliaz egin zituen gogoetek Erreformarako bidea zabaldu zuten. Hori dela eta, Margarita Angulemakoa nafar erreginak babestu behar izan zuen eta bere zirkulu intelektualaren partaide garrantzitsuenetakoa izan zen, beste batzuekin batera. 

## Erreferentziak
Nicolaes Maes

thumb|alt=|*Neskame alferra*, Nicolaes Maes
thumb|alt=|*Harigile zaharra* (1655), Nicolaes Maes

**Nicolaes Maes** (Dordrecht, Herbehereak, 1634 &ndash; Amsterdam, Herbehereak, 1693) margolari barrokoa izan zen, Rembrandten jarraitzailea. 1650 inguruan, Amsterdamen hartu zuen bizilekua. Emakumezkoak Biblia irakurtzen edo etxeko lanak egiten margotu ohi zituen. 1670 ingurutik aurrera, gai horiek utzi eta erretratu gehiago egin zituen, Van Dycken eraginez, agian.

Obra ezagunenak: *Emakumea senarrari errietan*, *Neska sagarrak zuritzen*, *Harigile zaharra*, *Neska leihoan* eta *Neskame alferra*.

## Erreferentziak
Eupen

**Eupen** () Belgika ekialdeko hiria da (Liejako probintzia), Vesdre eta Helle ibaien bilgunean. 15.102 biztanle. Janari-industria, ehungintza eta industria elektrikoa ditu jarduera ekonomiko nagusi. Alemana da hizkuntza ofiziala.

## Historia 
1801 arte Linburgoko konderriaren barruan egon zen. Prusiako inperioko hiria izan zen 1919 arte, eta Belgikari lotu zitzaion Versaillesko Itunaren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hizkuntza erraztasunak dituzten udalerriak

## Kanpo estekak 
* Eupengo Udalaren webgunea
Nazioarteko Lan Erakundea

**Nazioarteko Lan Erakundea** (**NLE**;  edo **OIT**) 1919an sortutako erakundea, lan-baldintzak eta langileen bizi-maila hobetzeko. Nazioarteko arauak ezartzen ditu, erakundean parte hartzen duten nazioek izenpetzen dituzten hitzarmenen bidez. NLE osatzen duten herrialdeetako gobernuko kideek eta lan- eta industria-ordezkariek osatua da. Nazio Batuen barneko erakunde autonomoa da gaur egun, eta Genevan du egoitza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Haurren Lanaren Aurkako Mundu Eguna

## Kanpo estekak
Nukleoproteina

[thumb|Nukleoproteina: [Histona|histonek eta DNAk osatutako nukleosoma.]]

**Nukleoproteina** proteina baten eta azido nukleiko baten lotura kimiko bidez eratutako molekula konplexua da.

Oso pisu handikoa izaten da. Nukleoproteinak organismo guztien zeluletan aurkitzen dira, eta informazio genetikoaren transmisioa gidatzen dute.

Elkartzen den azido nukleikoa DNA denean desoxirribonukleoproteinak eratzen dira, eta RNA denean erribonukleoproteinak. Lehenengoak zelularen nukleoaren kromatinan daude, eta bigarrenak erribosometan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Federico Etxebarria

**Federico Etxebarria Rotaetxe** (Bilbo, Bizkaia, 1840ko abuztuaren 1a – 1932ko urtarrilaren 30a) industrialaria eta enpresaburua izan zen.

## Bizitza 
Familia umilekoa zen, afera komertzial eta eskulanetan hezi zen eta bere kabuz itsasoz bestaldeko lanari ekin zion. Bilbon telefonoaren instalazioa berari zor zaio.

Echevarría, S.A. enpresa garrantzitsuaren sortzailea izan zen 1878. urtean. Era berean, Echevarría y Picavea mea-erakundeko kidea, Santa Agueda burdinari enpresaren jabea, La Iberia, Eléctrica Hispánica eta Sociedad Alhemeyer enpresetako administrazio-kontseiluetako lehendakaria eta Bancobao eta La Robla burdinbideko aholkularia izan zen.

1899an Bizkaiko diputatu liberala, eta 1916. urtean senatari hautatu zuten.

## Protekzionismoaren alde 
Federicok, Bizkaiko industrien jabe guztiek bezala, joera protekzionista argi eta irmoa zuen. Espainiako politikan horren alde egin zuen, besteak beste hitzaldiak emanez.

Bilbon, 1893ko abenduaren 9an, Merkataritza Hitzarmenaren aurkako mitinean, hau adierazi zuen:

## Erreferentziak
Xabier Izko de la Iglesia

**Xabier Izko de la Iglesia** (Berango, Bizkaia, 1941eko ekainaren 7a) bizkaitar militante abertzalea izan zen. ETA erakundeko militantea zelarik, 1964. urtean atxilotu zuten lehen aldiz eta lau urte eman zituen espetxean. 1969. urtean preso hartu zuten berriro, eta Burgosko Auzian (1970eko abenduan) bi herio-zigor eman zioten, Melitón Manzanas polizia hil zuelako salaketapean. Herio-zigorra indarrik gabe utzi eta 1977. urtera arte egon zen kartzelan. Euskadiko Ezkerrako kidea izan zen 1977-1982 urteetan.

## Erreferentziak
Taphozous australis

***Taphozous australis*** Taphozous generoko animalia da. Chiropteraren barruko Taphozoinae subfamilia eta Emballonuridae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emballonuridae

## Kanpo estekak 
* 'Taphozous australis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Geopolitika

**Geopolitikak** (grekerazko *geos* hitzetik, euskaraz *lurra*) nazioarteko harremanak aztertu eta horietan botere politikoa baliatzeko modu bat da, lurraldearen geografia (baliabide ekonomikoak, demografia eta garapen teknologikoa, kasu) nabarmentzen duena. Horrela, **interes geopolitikoak** aipatzen dira, lurraldeari buruzko interes politikoak lehenesten direnean.

Zientzia gisa, XX. mendean jaio zen, Rudolf Kjellén (1864-1922) suediar geografoak sortua; 1916an, *Der Staat als Lebensform* (Estatua izaki bizidun gisa) erabili zen lehen aldiz *geopolitika* terminoa. Alemanian asko garatu zen XX. mendearen hasieran, eta garrantzi handia hartu zuen nazismoarekin. Alemaniaren lurralde-hedatzea justifikatzeko erabili zen.

## Ikus, halaber 
* Mapen Azpialdea
Joris Ivens

**Joris Ivens** (Nimega, 1898ko azaroaren 18a - Paris, 1989ko ekainaren 28a) Herbehereetako film-zuzendaria izan zen. Dokumentalak egin zituen batez ere. Langileak lanean erakusten zituen bere filmetan. Izadiaren kontrako haien borroka iraunkorra eta gizartearen zapalkuntza ziren Ivensen lanen gai nagusiak. Film aipagarrienak: *Zuiderzee* (Herbehereak, 1930-1934); *Komsomol* (SESB, 1932); *The Four Hundred Million* (Txina, 1939); *Our Russian Front *(Estatu Batuak, 1941); *The First Years* (Indonesia, 1948); *Carnet de viaje-Pueblo en armas* (Kuba, 1960).

## Erreferentziak
Muhammad al-Bukhari

**Muhammad Ibn Ismail Ibn Ibrahim Ibn al-Mughirah Ibn Bardizbah al-Bukhari** () ezagunagoa **Bukhari** edo **Al-Bukhari** izenez (Bukhara, Abbastar Kaliferria, gaur egun Uzbekistan, 810eko uztailaren 19a - Samarkanda, Abbastar Kaliferria, 870eko irailaren 1a) idazle arabiarra izan zen, Persiakoa jatorriz.

## Biografia 
Musulman sunien arabera *Hadith* edo Mahomari buruzko ahozko tradizioen biltzaile nagusia da. *Kitab al-Jami al-sahih* ("Tradizio islamdarren liburua") lanak 600.000 kontakizunetik gora dakartza. *Tarikh* lana ere idatzi zuen, Hadith tradizioen ahozko transmisio-kateak osatu zituzten autoritateei buruzko liburua, hain zuzen.

## Erreferentziak