open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vidkun Quisling

**Vidkun Abraham Lauritz Jonssøn Quisling** (ahoskera: ) (Fyresdal, Norvegia, 1887ko uztailaren 18a - Oslo, Norvegia, 1945ko urriaren 24a) norvegiar politikari ultraeskuindarra izan zen. Naziek Norvegia inbaditu zutenean (1940ko apirilaren 9an), inbaditzaileen alde jarri zen, eta 1942an Norvegiako lehen ministro izendatu zuten. Bere gobernuak nazien Holokaustoari laguntza eman zion. Norvegiar antifaxistek (erbesteko gobernu demokratikoak lagunduta) eta Britainia Handiko armadak herrialdea naziengandik askatutakoan, Quisling eta haren laguntzaileak traidoretzat jo eta heriotza zigorrera kondenatu zituzten. Norvegian eta beste herrialde askotan *quisling* izena traidorearen sinonimo bihurtu zen.

## Kanpo estekak
Iosu Chueca

**Iosu Chueca Intxusta** (Lerin, Nafarroa Garaia, 1956ko urtarrilaren 1a) historialaria eta euskal idazlea da, Historia Garaikidean doktorea eta Euskal Herriko Unibertsitateko Historia Garaikideko Saileko irakaslea.

## Bizitza 
Geografia eta Historian lizentziaduna Euskal Herriko Unibertsitatean 1981ean, eta doktorea unibertsitate berean 1994an. Egun, unibertsitate horretako Historia Garaikideko Saileko irakaslea da. Instituto de Historia Gerónimo de Ustariz erakundeko kidea eta *Boletín de Ustariz* aldizkariko idazketa-batzordekoa. Espainiako Kultura Ministerioak saritu zuen 1985ean *Viaje por el Camino de Santiago, tras los pasos de Aymeric Picaud* lanagatik, eta 1986an *Pirineos, una montaña, una historia-g*atik. Eusko Ikaskuntzako Historia eta Geografia Saileko lehendakaria da 1996. urteaz geroztik. Eusko Ikaskuntzako kide da, eta, 2011z geroztik, Auñamendi Eusko Entziklopediako historia arloko edukiak berrikusi eta koordinatzearen arduradun. Halaber, euskal erbestealdiak ikertzen dituen Hamaika Bide Elkartearen presidentea da. 2015eko urriaren 10ean, Lizarran, XV. Manuel Irujo saria eman zioten.

## Ikertzailea 
Chuecaren ikerketak ildo nagusi hauek izan ditu: eusko nazionalismoaren arlo politikoak eta kulturalak; Espainiako Bigarren Errepublika; Espainiako Gerra Zibila eta hark eragindako erbesteratzea; Espainiako Trantsizio Demokratikoa; eta gaur egungo historia. Gai horiei buruz, liburu batzuk eta hainbat artikulu argitaratu ditu, besteak beste *Argia* aldizkarian.

Gurutze Ezkurdia, Begoña Bilbao, eta Karmele Perez Urrazarekin lan sakonak egin ditu irakaskuntzan eta eskolan aritu izan diren hainbat emakumeren ekarpena dokumentatzeko. Besteak beste, 17 emakume hauen lanak dokumentatu dituzte: Paulina Ramos, Mercedes Viguera, Rosario Olazabal, Koldobike Natxitube, Juliana Mujika, Pilar Sansinenea, Petra Gandarias, Rakel Alda, Consuelo Gallastegi, Pilare Alba, Catalina Alastuey, Mercedes Kareaga, Miren Gezala, Maria Jesus Ibaseta, Monika Lekunberri, Sorne Unzueta, eta Maria Biskarret.
thumb|300px|Josu Chueca, Donostian, 2017ko azaroan.
## Idazlan nagusiak 
Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak egindako ekarpenak 60 baino gehiago dira, horien artean euskarazko 24 hitzaldi, 22 artikulu eta 3 liburu.

* *Emakumeak, hitza eta bizitza* (UPV/EHU, 2012)   Begoña Bilbao Bilbao, Gurutze Ezkurdia Arteaga, eta Karmele Perez Urraza egilekideekin.
* *Lau Haizetara. Gerra Zibilaren ondorengo erbestea*z (UEU, 2010)
* *Gurs. El campo vasco,* (2007)
* «*La Transición política en Euskal Herria*», in *Historia de Euskal Herria. Historia general de los vascos* (2005).
* *El nacionalismo vasco en Navarra 1931-1936* (1999).
* *Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian* (Euskaldunon Egunkaria, 1997).  Luis Fernandez Ostolaza egilekidearekin.
* *2.000 del "Winnipeg". Diario de a bordo*. Intxorta 1937 Kultur Elkartea. 2021.
* *Orratz begia. 1936 -Gipuzkoako gerra haurrak*. Mónica Jatorekin batera. Intxorta 1937 Kultur Elkartea. 2021.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kolonia (argipena)

**Kolonia** izenak hainbat adiera ditu:

* Kolonia (geografia politikoa): atzerritar Estatu baten mende dagoen herrialdea.
* Kolonia (Alemania): Alemaniako hiria.
* Kolonia (biologia): lankidetzan antolatutako organismo taldea.
* Kolonia (lurrina): Kolonia ura.
* Udako koloniak haurrentzat, udalekuak.
* Kolonia erromatarra: estatus politiko nagusiagoa zuten erromatar inperioko hiriak;
RAW (irudi formatua)

**RAW** formatua («gordina» esan nahi du ingelesez) irudi fitxategietarako formatua da. Fitxategi horiek kamararen sentsore digitalak harrapatutako irudiaren datu guztiak gordetzen ditu. Horregatik, irudien kasuan, RAW esaten dugunean “irudien formatua aldaketarik gabe” ulertu behar dugu.

Kamera batekin lortutako RAW irudia “gordinik” edo minimoki prozesatutako datuak gordeko ditu fitxategian. Raw fitxategiak horrela izendatu dira ez direlako oraindik prozesatu eta, beraz, ez dira prest inprimatu ahal izateko edo editatuak izateko bitmap editore baten bidez.

Normalean, irudi hauek egokitzaile batek prozesatzen ditu eta horrela doikuntzak egin daitezke fitxategi “positiboa” bihurtu aurretik, adibidez, TIFF edo JPEG formatuan biltegiratzeko, inprimatzeko, edo gehiago manipulatzeko. Irudi hauek (RAW fitxategiak) sarritan ekipamendu digital desberdinen araberakoak dira, hau da, ez dago benetan raw fitxategi formatu bakarra.

Batzuetan Raw fitxategiak “negatibo digitalak” deitzen dira; negatiboen rola bera betetzen dutelako argazkilaritzan: hau da, negatiboa ez da zuzenean irudi gisa erabilgarria, baina irudi bat sortzeko behar den informazio guztia du bere baitan. Era berean, raw irudi-fitxategi bat formatu ikusgai batean bihurtzeko prozesuari “erebelatze prozesua” esaten zaio argazkilaritza analogikoan erabiltzen den prozesuaren analogiagatik. Image errendatzea azken aukera aukeraketa orekatzeko zuria eta kolore kalifikazio prozesuan parte da.

Argazki negatiboak bezala, irudi digital gordin batekin kolore gama zabalagoa lortu dezakegu (normalean 36/48 bit/pixel) harrapatutako irudiaren informazio gehiena gordetzen delako . Formatu honen helburua da sentsoreak lortutako datuen gutxieneko informazio galera, eta irudia hartu den inguruaren baldintzak gordetzea (metadatuak); horregatik fitxategiaren tamaina oso handia izaten da nahiz eta konpresioa erabili .

Kamera profesionalak eta erdi-profesionalak normalean irudiak formatu honetan grabatzeko aukera eskaintzen dute, baita JPG formatuan eta beharbada beste batzuetan ere. Goi mailako kamera konpaktuek ere eskaintzen dute aukera hau.

Formatu honek hainbat luzapen erabiltzen ditu:

.raf (Fuji)
.crw .cr2 (Canon)
.tif .k25 .kdc .dcs .dcr .drf (Kodak)
.mrw (Minolta)
.nef .nrw (Nikon)
.orf (Olympus)
.dng (Adobe)
.ptx .pef (Pentax)
.arw .srf .sr2 (Sony)
.x3f (Sigma)
.erf (Epson)
.mef .mos (Mamiya)
.nef (Nikon Electronic Format)
.raw .rw2(Panasonic)
.cap .tif .iiq
(Phase One)
.r3d (Red)
.fff (Imacon)
.pxn (Logitech)
.bay (Casio)

## Kanpo estekak
Andoni Monforte

**Andoni Monforte Arregi** (Mallabia, 1946ko ekainaren 12a) euskal abokatu eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Rosita Arregi erraketistaren semea, ama Mexikon jokatzen zuen bitartean eta Miguel aitaren komertzial lanen ondorioz, Mallabian amaren familiarekin biziko zen urte batzuk. Ama pilota jokotik erretiratu zenean Valentzian biziko zen familia osoa.

Valentziako Unibertsitatean Zuzenbidea ikasi zuen.

1977an, 1979an eta 1982an diputatu hautatu zuten. Eusko Kontseilu Nagusian Osasun eta Gizarte Segurantza Sailburua izan zen. 

1986 eta 1989 artean eurodiputatua izan zen. Harrezkero abokatu moduan lan egin du.

## Kanpo estekak
José Antonio Maturana

**José Antonio Maturana Plaza** (Donostia, 1948) euskal abokatu eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Frankismoan UGT eta PSOEko kidea izan ondoren, 1977an eta 1979an Gipuzkoako diputatu hautatu zuten. 1980an legebiltzarkide hautatua, Eusko Jaurlaritzaren sailburu izendatu zuten.
Paulino Gómez

**Paulino Gómez de Segura Beltrán de Heredia** (Bilbo, 1891ko ekainaren 2a - Tolosa, 1963ko apirilaren 26a) euskal okina eta politikari sozialista izan zen.

## Biografia 
Paulino Gómez de Segura Beltrán de Heredia Bilbon jaio zen, 1891ko ekainaren 2an.

Familia katoliko xumean jaioa, 16 urte besterik ez zituen Ezkerraren Gazteetan sartu zenean eta haustura izan zen hori familiarekiko harremanetan. Okina izan zen Bilbon, baina beste saltzaileen boikota jasan zuen eta Bizkaiko meategietara joan zen lanera, okin eta berogailuak jartzen ere bai.

Bilbora itzuli zenean, okin izatea lortu zuen eta Okinen Elkartearen buru izatea iritsi zen. Ortuellan lan egin ondoren, Langileen Elkartearen Zentroa sortu zuen Bilbon eta Bizkaiko Okinen sindikatuaren buru ere izan zen. UGT-ren 1922, 1927 eta 1928ko kongresuetan izan zen eta elikagai, kamarero, pastelero eta sukaldarien ordezkari izan zen, bai Bizkaian eta baita Araban ere.

UGTko kidea, 1931ko hauteskundeetan zinegotzi aukeratu zuten Bilbo Zaharrean, II. errepublika aldarrikatuko zen garaian.

Indalecio Prietoren aldekoa, errepresaliatua izan zen 1934ko Iraultza zela-eta eta ezin izan zituen bere lanak egin 1936ko otsailera arte.

1936an, Herri Fronteko hautagaietako bat izan zen eta, Gerra Zibila hasi zenean, Bizkaiko Defentsa Batzordeko komisario izendatu zuten eta erbestera jo behar izan zuen frankistak Bilbon sartu zirenean.

Paulino Gómez Tolosan hil zen (Frantzia), 1963ko apirilaren 26an.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Fermí Rubiralta i Casas: *Un panadero socialista en el Gobierno Vasco*. Donostia: Hiria, 2014. ISBN: 978-84-9797-536-0.

## Kanpo loturak 
* : [Cristina Goikoetxea(https://eu.wikipedia.org/wiki/Cristina_Goikoetxea): "Un panadero socialista en el Gobierno Vasco", *Bilbao* aldizkaria, 2015eko martxoa, 29.or.]
José Antonio Agiriano

**José Antonio Agiriano Fornies** (Gasteiz, 1932ko abuztuaren 9a - *ibidem.*, 1996ko maiatzaren 14a) euskal sindikalista eta politikaria izan zen. Luis Alberto bere anaia politikaria ere bada.

## Biografia 
Frankismoan UGT eta PSOE Araban berpiztu ondoren, zuzenbidea ikasi zuen Zaragozan. Nazioarteko Lan Erakundean lan egin zuen. Gasteiza itzuli eta 1977an eta 1979an Arabako diputatu hautatu zuten. Eusko Kontseilu Nagusian parte hartu zuen. 1991n gobernuaren ordezkari izendatu zuten.
Luis Alberto Agiriano

**Luis Alberto Agiriano Fornies** (Gasteiz, 1940ko apirilaren 1a — *ib.*, 2019ko ekainaren 23a) euskal herritar politikaria izan zen. José Antonio bere anaia politikaria ere izan zen.

## Biografia 
Frankismoan UGT eta PSOEren kidea izan ondoren, ekonomia ikasi zuen Bartzelonan eta Bilbon. Espainiako Trantsizio Demokratikoan senatari hautatu zuten eta, gero, 1986 eta 2000 artean diputatu.
An Gabhar Ban

**An Gabhar Ban** (euskaraz *Ahuntz/Aker Zuria*) Irlandako abesti herrikoi bat da. Irlanderaz abestu ohi da. 1975ean Clannad folk musika taldeak *Clannad 2* diskoaren barnean kaleratu zuen.

## Hitzak 
Sa tsean ghleann thiar a bhi sí raibh
Go dtí gur fhás na hadharc' uirthi
Bliain is céad is corradh laethe
Go dtáinig an aois go tréan uirthi
Bhi sí gcró bheag ins an cheo
Go dtáinig feil'Eoin is gur éalaigh sí
Thart an ród san bealach mór
Gur lean a tóir go gear uirthi.

Ni raibh nduine ar a tóir ach Donnchú óg
Is d'ith sí an lón san t-anlann air
Ni raibh aige ina dhorn ach ceap túine mór
Agus leag sé anuas ón arradh í
Nuair a chuala an gabhar bán go raibh sí ar lár
Thug sí léim chun tárrthála
Thug sí rás 's ni raibh sí sásta
Is leag sí spíon an táilliúra.

Chomh cruinn le rón gur thóg sí feoil
Gan pis gan mórán déibhirce
Ach d'ith sí cib agus barr an fhraoich
Slánlús min is craobhógai
Draoin is dreas is cuilcann glas
Gach ní ar dhath na h-áinleoga
Cutharán sléibhe, duilliúr féile
Caora sréana agus blainséogai.

Chuaigh sí dhíol cios le Caiftín Spits
Is chraethnaigh a croi go dtréigfí í
Chaith sí an oíche ar bheagán bidh
Mar ndúil is go geasfaí féar uirthi
D'Fan sí 'a óiche i dtóin Ros Coill
Is chaith sí é go pléisúra
Go dtáinig an slua ar maidin go luath
Is thug siad amach as Éirinn í.

## Kanpo estekak 
* The Clannad taldearen *An Gabhar Ban* abestiaren bertsioa entzungai
Strange Land

**Strange Land** (euskaraz *Lurralde Ezezaguna*) Clannad irlandar folk musika taldearen abesti bat da. 1984. urtean *Legend* izeneko diskoaren barnean kaleratu zuten. Bestalde, *Robin of Sherwood* telesaileko soinu bandako abestia ere izan zen (telesaila hau 1990ko hamarkadan euskaraz nahiz gaztelaniaz ETB1 eta ETB2 kateetan emititu zen).

## Kanpo estekak 
* *Strange Land* abestia entzungai
Endorfina

**Endorfinak** hipotalamoak eta hipofisiak jariatutako neurotransmisoreak eta hormonak dira, egitura kimikoari dagokionez peptido (proteina txikiak) direnak. Nerbio-sistema zentralean jarduten dute, mina transmititzen duten nerbio-zuntzak inhibituz. Jarduera analgesikoa dutenez morfinarekin alderatu dira, eta hortik datorkie izena (endorfina: morfina endogenoa). Horretaz gain burmuinean ere eragiten dute, ongizate sentsazio atseginak sortuz.

Nerbio-sistema zentralean ez ezik (garunean eta bizkarrezur-muinean), digestio-aparatuan ere endorfinak daude.

Endorfina izenpean antzeko jarduera farmakologikoa duten substantziak sailkatzen dira (kortikoideekin gertatzen denaren antzera). Talde horretan, beraz, jarduera farmakologikoak du garrantzia, eta ez egitura kimikoa.

Hainbat egoeratan areagotzen da endorfinen askapena hipofisian eta hipotalamoan:

* ariketa fisikoa egiterakoan
* min handia dagoenean
* harreman sexualetan eta orgasmoan
* maitemintzean
* hainbat janari hartzean (txokolatea, esaterako)
* akupuntura egokia jasotzerakoan

Gaur egun hogei endorfina inguru ezagutzen dira, beta-endorfina izenekoa garrantzitsuena izanik.

## Kanpo estekak 
: endorfinak, zoriontasunaren droga
*
Mónica Echeverría

**Mónica María Angélica Echeverría Yáñez** (Santiago, 1920ko irailaren 2 &ndash; La Reina, 2020ko urtarrilaren 3a) Txileko idazlea eta feminista izan zen.

## Biografia 
Txileko aristokrazia kontserbadoreko kidetzat jotzen zen José Rafael Echeverría Larraínek eta politikari liberal garrantzitsu baten alaba zen Flora Yáñez Bianchik izan zituzten seme-alaben artean laugarrena, giro horrekin apurtu eta XX. mendearen bigarren erdian herrialde horretan garatutako berpizte kulturalean parte hartu zuen. Hogeita bi urtez literatura irakaslea izan zen.

Lau urtez Cambridgen (Ingalaterra) erbesteratuta egon zen. Txilera itzuli eta Mapocho Kultura Gunearen ardura hartu zuen.

Pinocheten diktadura militarrean *Mujeres por la Vida* mugimenduan parte hartu zuen feministetako bat izan zen.

## Heriotza 
Mónica 99 urte zituela hil zen. Bere azken guraria begian adakabaki gorri bat jarrita lurperatua izatea, Sebastian Piñeraren Gobernuaren aurkako mobilizazioetan errepresioaren biktimak omentzeko.

## Lanak 
### Antzerkia 
Arrakastatsuenak:
* *Quiquirico*.
* *El círculo encantado*.
* *Chumingo y el pirata de plata*.
* *Guatapique*.
* *Zambacanuta*.
* *La última epopeya de Salvador Allende*, irrati-antzezlana. 1973ko Txileko estatu kolpearen XXX urteurrenaren harira.
* Simone de Beauvoir, Federico García Lorca eta María Luisa Minveli buruzko saiakera dramatizatuak ere egin ditu.

### Biografia 
* *Antihistoria de un luchador* (1993).
* *Krassnoff: arrastrado por su destino* (2008), Miguel Krassnoff militar pinochetistaren gainean.

### Eleberriak 
Batez ere Txileko egoera politikoa (Pinocheten estatu-kolpearen eragina) jorratu du.
* *Agonía de una irreverente* (1996).
* *Crónicas vedadas* (1999).
* *Difícil envoltorio* (2000).
* *El vuelo de la memoria* (2002; Txalapartaren argitalpena: 2005). Carmen bere alabarekin batera idatzitako eleberri-testigantza.
* *Cara y sello de una dinastía* (2005).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Idazlearen bloga.
Transmetropolitan (The Pogues)

**Transmetropolitan** The Pogues irlandar folk-punk musika taldearen abesti bat da. 1984. urtean musika talde honen lehenbiziko *Red Roses for Me* diskoaren barnean kaleratu zuten.

## Kanpo estekak 
* *Transmetropolitan* abestia entzungai
Body of an American

**Body of an American** (euskaraz *Amerikar Baten Gorpua*) The Pogues irlandar folk musika taldearen abesti bat da. 1985. urtean *Rum, Sodomy, and the Lash* diskoaren barnean kaleratu zuten.

## Kanpo estekak 
* *Body of an American* abestia entzungai 
* *Body of an American* abestia 1986ko Dublingo zuzeneko kontzertu batean entzungai
An Alarc'h

'''''An Alarc'h'''* (euskaraz *Beltxarga*) Bretainiako abesti herrikoi bat da. Bretainieraz abestu ohi da. Abesti honek bretainiar folk abeslari eta musika talde ugariren bertsioak izan ditu: Alan Stivell, Gilles Servat, Tri Yann...

Abestiak atzerriratua egon ondoren Joan IV.a Bretainiakoaren (abestian *Yann'' deitua) Bretainiarako garaipen itzulera azaltzen du.

## Hitzak 
Un alarc'h, un alarc'h tra mor (bis)
War lein tour moal kastell Arvor

Dinn, dinn, daoñ, d'an emgann, d'an emgann, o !
Dinn, dinn, daoñ, d'an emgann ez an

Neventi vad d'ar Vretoned
Ha mallozh ruz d'ar C'hallaoued

Dinn, dinn, daoñ, d'an emgann...

Erru ul lestr e pleg ar mor
E ouelioù gwenn gantañ digor

Degoue'et an Aotroù Yann en-dro
Digoue'et eo da ziwall e vro

D'hon diwall diouzh ar C'hallaoued
A vac'hom war ar Vretoned

Ken e laosker ur youc'hadenn
A ra d'an aod ur grenadenn

Ken e son ar menezioù Laz
Ha froen, ha trid ar gazeg c'hlas

Ken e kan laouen ar c'hleier
Kant lev tro-war-dro, e pep kêr

Deut eo an heol, deut eo an hañv
Deut eo en-dro an Aotroù Yann

An Aotroù Yann a zo paotr mat
Ken prim e droad hag e lagad

Laezh ur Vreizhadez a sunos
Ul laezh ken yac'h evel gwin kozh

Luc'h a daol e c'hoaf p'hen horell,
Ken e vrumenn an neb a sell

Pa c'hoari kreñv, ken kreñv e tarc'h
Ken e taouhanter den ha marc'h

Darc'h atav, dalc'h mat, aotroù dug,
Dav warnehe! ai-ta! bug-ho! bug!

Neb a drouc'h 'vel a douc'hez-te
N'en deus aotrou nemet Doue!

Dalc'homp, Bretoned, dalc'homp mat !
Arsav na truez ! Gwad oc'h gwad !

Itron Varia Breizh, skoaz da vro!
Fest erbedenner, fest a vo!

Dare' ar foenn; piv a falc'ho?
Dare' an ed; piv a vedo?

Ar foenn, an ed, piv o fako?
Ar roue gav' gantañ 'raio

Dont a ray a-benn ur gaouad
Gant ur falc'h arc'hant da falc'hat

Gant ur falc'h arc'hant er bro-ni,
Ha gant ur falz aour da vediñ

Mar plije gant ar C'hallaoued
Daoust hag int mank ar Vretoned?

Mar plije gant 'n Aotrou roue
Daoust hag-eñ eo den pe Zoue?

Skrignañ 'ra bleizi Breizh-Izel
O klevet embann ar brezel

O klevet ar youc'h, e yudont
Gant c'hwezh ar C'hallaoued e reont

En heñchoù, e-berr a welour
O redek ar gwad evel dour

Ken yey ruz-glaou brusk an houidi
Hag ar wazi gwenn o neuiñ

Muioc'h a dammoù goaf, e sklent,
Eget skoultroù goude barr-went;

Ha muioc'h a bennoù-marv,
Eget e karnelioù ar vro

Paotred Bro-C'hall 'lec'h ma kouezhint
Betek deiz ar varn e c'hourve'int

Betek deiz ar varn hag ar fust,
Gant an Trubard a ren ar rustl

An diveradur eus ar gwez
'Ray dour benniget war e vez !

## Kanpo estekak 
* 1972ko Alan Stivell musikariaren ''An Alarc'h* abestiaren zuzeneko bertsioa entzungai 
* Tri Yann musika taldearen *An Alarc'h* abestiaren zuzeneko bertsioa entzungai 
* Gilles Servat abeslariaren *An Alarc'h'' abestiaren bertsioa entzungai
Huế hiriko Phật Đản eguneko tiroketak

**Huế hiriko Phật Đản eguneko tiroketak** izenarekin ezagutzen da 1963ko maiatzaren 8an Hego Vietnameko Huế hirian Ngô Đình Diệmen gobernuaren indarrek armarik ez zeramatzaten bederatzi zibil budisten aurka egindako tiroketa. 

## Gertakariak 
Armadak eta poliziak pistola eta granadekin erasotu zioten budistez osatutako jendetza bati. Hauek Phật Đản egunean bandera budista aireratzeko debekuaren aurrean protestan zeuden. Egun horretan Gautama Buddharen jaioteguna ospatzen da. Diệmek ez zuen bere gain hartu bertan gertatutakoa eta Việt Cộngari egotzi zion gertatutakoa. Horrek budisten artean haserrea areagotu zuen.

Gertaera honek budisten protesten garrantzia handitu zuen, Diệmen gobernu Erromatar Katolikoaren aurka, eta Budisten krisia izena eman zitzaion, desobedientzia gertakari handiak sortuz. 1963ko azaroaren 1ean, sei hilabetez gobernuaren aurkako oposizioa hazi ondoren, Hego Vietnameko Errepublikako Armadako hainbat jeneralek estatu kolpea eman zuten eta Diệm erail.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vietnamgo Estatua

**Vietnamgo Estatua** (vietnameraz Quốc gia Việt Nam) Indotxinako Lehen Gerran Vietnam osoaren gaineko subirautza aldarrikatzen zuen estatua izan zen eta **Vietnamgo Behin-behineko Gobernu Zentrala** ordezkatu zuena 1949an. Gobernu probisional hau Frantziar Indotxinatik (edo **Cochinchina**) estatu independiente izateko tartean egondakoa izan zen. Estatua 1949an sortu eta 1950an izan zuen nazioarteko onarpena. Bere boterea hegoaldean zegoen, Vietnamgo Errepublika Demokratikoak iparraldea menpean zuen bitartean. Bảo Đại enperadorea zen estatu burua eta 1954tik aurrera Ngô Đình Diệm izan zen Lehen Ministro. Hurrengo urtean honek Bảo Đại kanporatu eta Vietnamgo Errepublika sortu zuen.

## Kanpo estekak
Gizarte postindustrial

**Gizarte postindustriala** industria jarduera nagusia izateari utzi eta zerbitzuak (informazioarekin loturik bereziki) nagusitzen diren ekonomia batean oinarritzen den sistema sozioekonomiko eta gizarteari deritzo. XX. mendeko azken hamarkadetan sortu ziren gizarte postindustrialak, batez ere Estatu Batuetan, Mendebaldeko Europan eta Japonian.

Alain Touraine soziologo frantziarrak hedatu zuen gizarte postindustrialaren kontzeptua. (Ikus Alain Touraine: ''La société post-industrielle : naissance d'une société'' 1969).

## Kanpo estekak
Uhin berri

**Uhin berri** Juan San Martin idazleak 1969an argitaratu zuen euskal poesiaren antologia da. Helburua plazaratzen ari ziren idazle berriak aurkeztea zen. Guztira Euskal Herri osoko 25 idazleen lanak bildu zituen. Joera aldetik, mota guztietako poemak jaso zituen San Martinek. Kronologia aldetik, poemak 1964tik 1969 zihoazten. Idazleen antologia aurretik laburpen bibliografikoa jaso zuen.

## Antologiaren garrantzia 
Hirurogeigarren hamarkadaren amaieran poeta gazteek haien lanak plazaratzeko aukera gutxi izaten zituzten. Juan San Martin, bestetik, sarritan, gazteei bideak irekitzeko lanak egin zituen eta testuinguru horretan ullertu behar dugu liburu hau. Bertan agertu ziren gehienak zer esan handia eman zuten hurrengo urteetan. Liburu honi esker, bestetik, idazteko modu berriak ere ezagutarazi egin ziren. Hitzaurrean San Martinek zera azpimarratu zuen: "Inoiz izan baditu euskerak gizaldi berean poeta ugari eta onak, gaur ditu. Giro honen emaitzatik etorriko zaigu gure egungo poesiaren nagusitasuna".

Martin Ugaldek datu hauek azpimarratu zituen: "2 emakumeak dirala: Amaya Lasa ta Patxika Emarruzpe; 6 olerkari Bidasoz aruntzakoak dirala; ta 7 apaiz-prailleak eta 2 izatez utzi berriak (25-etik 9 Seminariotik pasiak, beraz)".

## Jasotako poetak 
* Jose Mari Alfaro
* Gexan Alfaro
* Gabriel Aresti
* Joxe Antonio Artze
* Joxe Azurmendi
* Antonio Bilbao
* Manex Erdozaintzi-Etxart
* Patxika Erramuzpe
* Eñaut Etxamendi
* Martin Garin
* Joseba Intxausti
* Mikel Intxausti
* Jose Angel Irigarai
* Paulo Iztueta
* Xabier Kintana
* Daniel Landart
* Amaia Lasa
* Mikel Lasa
* Julen Lekuona
* Xabier Lete
* Luis Mari Muxika
* Manex Pagola
* Ramon Saizarbitoria
* Beñat Sarasola
* Ibon Sarasola

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Martin Ugalderen komentarioa Zeruko Argian, 1970/01/25.
Idealismo (argipena)

**Idealismo** terminoak esanahi zenbait ditu:

* idealismo filosofikoa, errealitate guztia subejktuakj eratzen duela baieztatzen duen teoria eta korronte filosofikoa;
* idealismoa edo utopismoa, xede politiko eta etiko idealei jarraiki jarduten duen pertsona edo taldearen pentsaera eta jokabidea.
Kolonia (geografia politikoa)

thumb|400px|Estatuak eta beren menpeko herrialdeak (koloniak), 1945ean.

225px|thumb|Nazio Batuen Erakundearen zerrenda: ordezko agintaritzako eta autogobernurik gabeko lurraldeak (dokumentu ofiziala).

**Kolonia** atzerritar Estatu baten mendean dagoen herrialdea da.

## Kolonia motak 
Hainbat kolonia mota izan dira. Aipagarrienak hauek dira:

### Ustiaketa koloniak 
Bertako baliabideez jabetu eta metropoliaren interesen arabera erabiltzen zituzten. Metropoliko funtzionarioek gobernatzen zituzten, eta haiek, aldi berean, botere guztiak zituen gobernari nagusi baten mende zeuden. Biztanle gehienak indigenak ziren. Kolonia mota usuena izan zen, eta halakoak ziren, adibidez, Afrika beltzekoak eta Ekialde Urrunekoak.

### Kolonizatzaileez bete ziren koloniak 
Baita ere "populatze-koloniak" deituak izan ziren. Boterea gobernu autonomo baten esku zegoen, baina haren gainetik gobernadore bat zegoen metropoliak hautatua. Kolonizazio mota hori britainiarren mende zeuden kolonietan egin zen, batez ere: Kanadan, Australian, Zeelanda Berrian. Herrialde horietan Europatik joandako jende askok hartu zuen bizileku berria behin betiko, eta bertako biztanleak baztertuta utzi zituzten erreserbetan.

### Protektoratuak 
Bertako gobernua zuten herrialdeetan erabili zen: Egipton, Marokon, Tunisian, eta abarretan. Itxura batean herrialdeko politikaz bertako agintariak arduratzen baziren ere, ez zegoen egiazko autogobernurik, metropoliaren babespean baitzegoen kolonia, eta haren ordezkariek hartzen zituzten funtsezko erabakiak.

### Ordezko agintaritza 
Alemaniak Lehen Mundu Gerran bere koloniak galdu zituenean, Nazio Batuen Erakundeak beste herri batzuei eman zien haiek gobernatzeko kargua, eta orduan sortu ziren kolonia mota horiek.

### Merkataritza eskubideak 
Txinan eta beste herrialde batzuetan herri inperialistek abantaila eta eskubide batzuk lortu zituzten merkataritzan, hitzarmen batzuen bitartez. Merkataritza eskubide haietaz baliatuta, hiri eta portu garrantzitsu asko metropoliaren esku geratu ziren.

## Ikus, gainera 
* Kolonialismo
* Inperio kolonial
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José María Benegas

**José María Benegas Haddad** (1948ko uztailaren 25a, Caracas &ndash; 2015eko abuztuaren 25a, Madril), **Txiki Benegas** ezizenaz ezaguna, euskal hiritar abokatu eta politikaria izan zen. Haren arreba Doris Benegas ere politikaria zen, Izquierda Castellanaren buruzagia. Maite Urabaienekin ezkondu eta bi seme-alaba izan zituzten: Teresa eta Pablo. Pablo La Oreja de Van Gogh musika-taldearen kidea da.

## Bizitza 
Aita jeltzalea izan arren, PSOEn eta UGTn sartu zen José María Benegas, eta horietan egin zuen bere ibilbide politikoa. 1977an diputatu hautatua, 1984ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan lehendakari izateko aurkeztu zen. PSE-EEren buruzagi nagusietariko bat izan zen. Minbiziak jota hil zen Madrilen, 67 urterekin.

## Lanak 
Zenbait saiakera idatzi ditu:
* *El principio de la esperanza y Euskadi: sin la paz nada es posible* (1984)
* *La razón socialista* (1990)
* *El socialismo de lo pequeño* (1995)
* *Poemas del amor y de la dictadura y Una propuesta de paz* (2000)
* *Diccionario de terrorismo* (2004)
* *Ramón Rubial, 20 años en las cárceles de Franco* (2006)
* *Diario de una tregua* (2007)
* *Recuerdo a Enrique Casas* (2009)

## Kanpo estekak
Jesús María Viana

**Jesús María Viana Santa Cruz** (Gasteiz, 1942ko uztailaren 6a - Madril, 1987ko otsailaren 25a), **Txus Viana** ezizenaz ezaguna, euskal abokatu eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Zuzenbidea ikasi ondoren, laster hasi zen politikan eta 25 urte besterik ez zituela Aranako alkate izendatu zuten. Espainiako Trantsizio Demokratikoan UCDn sartu eta 1977an diputatu hautatu zuten. Legebiltzarkide hautatua, 1982an CDS sortzera lagundu zuen. Isuri batek hil zuen.
Felix Ormazabal

**Felix Ormazabal Askasibar** (Araia, Araba, 1940ko maiatzaren 5a - Gasteiz, 2022ko urtarrilaren 15a) abokatu eta politikaria izan zen, EAJ alderdiko kidea.

## Bizitza 
Teologia eta Zuzenbidea ikasi ondoren, 1979an jaioterriko zinegotzi hautatu zuten. 1980 eta 1988 artean, Eusko Jaurlaritzako Nekazaritza eta Arrantzako sailburua izan zen. Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkide izan zen 1984tik 1995 arte. 1995ean Arabako ahaldun nagusi hautatu zuten, 1999 arte. EAJko Araba Buru Batzarreko lehendakari izan zen 1987–1995 bitartean; aldi horretan bertan, EAJko Euskadi Buru Batzarreko kide ere izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Solchaga

**Carlos Solchaga Catalán** (Tafalla, Nafarroa Garaia, 1944ko maiatzaren 28a) ekonomialaria eta politikaria da.

## Biografia 
Madrilen, Basilean eta Estatu Batuetan ekonomia ikasi ondoren, 1974an PSOEn sartu zen. PSE-EEn bere ibilbidea hasi eta 1982an Espainiako ministro izendatu zuten. 1996an politika utzi zuen.
Ángel García Ronda

**Ángel García Ronda** (Donostia, 1939ko urriaren 18a) euskal irakasle, idazle eta politikaria da.

## Biografia 
Ekonomia eta historia ikasi ondoren, EHUren irakasle bihurtu zen. 1977an PSOEn sartu eta Eusko Kontseilu Nagusiaren kidea izan zen. 1982 eta 1996 artean diputatu hautatu zuten.

## Lanak 
* *La levadura*. Zero (1979).
* *Garibaldi está cansado: novela*. La Primitiva Casa Baroja (1989).
* *La transformación de la foralidad guipuzcoana (1837-1844)*. Kutxa (1990).
* *El río*. Institución Gran Duque de Alba (1994).
* *Las soledades*. Grupo Unido de Proyectos y Operaciones (1995).
* *Breve parte de Guerra : las novelas de Raúl Guerra Garrido*. Huerga y Fierro Editores (1998).
* *Las fatigas del metal*. Huerga y Fierro Editores (2005).
* *La respuesta*. Taller de Mario Muchnik (2006).
Egurra Ta Kitto

**Egurra Ta Kitto** 2008an Azpeitian sorturiko ska rock musika taldea da.

## Ibilbidea 
2008ko udan sortu zen taldea da. Azpeitiko lokal txiki batean ensaiatzen hasi eta hilabete batzuetan lokalean kantuak sortzen aritu ondoren 2008ko abenduan eman zuten lehen kontzertua. Euskaraz abesten dute hainbat gairen inguruan: Euskal Herriaren zapalkuntza egoera, presoak, tortura, festak, euskera, parranda, maitasuna, sexua, hipokresia...

2010eko martxoan urola-kostako presoen aldeko martxarako "Pausoz Pauso" abestiaz gain beste 6 kanta grabatu zituzten Ondarroako Santos Records estudioan eta "Argituko du" izeneko diska kaleratu zuten. Kontzertu ugari eman ondoren, diska berria prestatzeko denbora bat hartu zuten eta 2011ko martxoan estudiora sartu ziren, "Lurrikara" izeneko lan berria grabatzera. Hurrengo diskoa *Zuentzat! izan zen.

2015ean Aritz eta Garik taldea utzi zuten eta hauen ordez Iker eta Julen sartu ziren. Talde honek beste diska bat ere atera zuen,*Gure ordua* hemen ska doinuak ahaztu gabe apur bat punk-rock aldera jo zuten.

2018an 10 urte izeneko disko berezia kaleratu zuen taldeak, 10 kanta berri eta 8 abesti zahar bergrabatu zituztelarik.

Taldeak 350 kontzertuko langa gainditu du, Euskal Herriko txoko ugaritan joz eta kanpoan ere hainbat kontzertu emanez.

## Taldekideak 
* Iker Vela, abeslaria
* Julen Arrieta, baxua
* Orhantza Alegria, gitarra
* Aitor Letamendia, tronboia
* Iñaki Berastegi, tronpeta
* Iñaki Bastida, bateria

## Diskografia 
* *Argituko du* (2010)
* *Lurrikara* (2011)
* *Zuentzat!* (2013, Mauka)
* *Egurra ta kitto* (2015, autoekoiztua)
* *Gure ordua'' (2016, Mauka)
* 10 Urte (2018)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Curragh Camp

**Curragh Camp** (, ) Irlandako Kildareko konderrian dagoen Curragh eremuan kokatuta dagoen Irlandako Armadaren base eta eskola militar bat da, herrialde hartako gudarostearen heziketa militar gune nagusia delarik.

1865ean Britainiar Armadak base militar gisa sortu zuen. Laisterrera irlandar nazionalistak eta errepublikarrak barneratzeko kontzentrazio-esparru gisara erabili zen. Aldiz, Anglo-Irlandar Gerraren ondoren britainiar agintaritzak kontzentrazio-esparruaren jabetza irlandar agintaritza berriari pasarazi zion, horregatik Irlandako Gerra Zibila garaian Anglo-Irlandar Itunaren aurkariak barneratzeko kontzentrazio esparru modura erabilia izan zen, gerora hamarkada luzeetan zehar jada IRA erakundea desagertzeko zorian zegoela Irlandako Estatu Askeko gobernuak erakunde armatu horretako kideak bertan barneratu zituen.

## Ikus gainera 
* Curragh

## Kanpo estekak 
* Irlandako Armadaren webgunea 
* Curragheko kontzentrazio esparrua eta base militarraren historia
Máirtín O'Díreáin

'''Máirtín O'Díreáin'* (1910eko azaroaren 29a, Sruthán, Inishmore, Aran Uharteak &ndash; 1988ko martxoaren 19a) irlandar olerkari bat izan zen. Bere idazlanak osoko irlanderaz idatzi zituen, hura baitzen bere ama hizkuntza. Berez, lanbidez Gaeltacht eremuko nekazari eta lurjabe txiki bat zen, halere 1928-1975 bitartean posta langile gisa jardun zuen, Conradh na Gaeilge erakundeko Galway konderriko idazkari modura ere aritu zelarik.

## Idazlanak 
* *Rogha Dánta* (1949)
* *Ó Mórna agus Dánta Eile *(1957)
* *Ar Ré Dhearóil* (1962)
* *Cloch Choirnéil* (1967)
* *Crainn is Cairde* (1970)
* *Dánta 1939-79* (1980)
* *Ceacht an Éin* (1984)
* *Béasa an Túir* (1984)
* *Tacar Dánta/Selected Poems* (1984)
* *Craobhóg: Dán* (1986)
* *Feamainn Bhealtaine'' (1961), autobiografia entseguak
Godaleta dantza

[thumb|300px|[2009ko Zuberoako maskarada eta Godaleta dantza Barkoxen.]]

**Godaleta dantza** edo **Godalet dantza** Zuberoako euskal dantza herrikoi bat da.

Zuberoako maskaradan "fonction" (ekitaldia) izenekoa osatzen duen dantza. Zamaltzain, txerrero, gatuzain eta kantiniersaren artean dantza egiten dute. Nork bere dantza-urratsak egiten ditu ardoz beteriko edalontzi edo godalet baten inguruan eta gainean. Zamaltzaina izaten da azkena. Bere saioari bukaera emateko edalontziaren gainera igo eta oin baten gainean gelditzen da, besteaz gurutzea seinalatzen duen bitartean. Trebetasun berezia behar izaten da, oso zaila baita lurrean dagoen edalontzia ikustea.

Telmo Esnal zinema-zuzendariaren Dantza filmean eszena batzuetan ikus daiteke dantza hau. Leitzan grabatu egin ziren godaleta dantzaren eszenak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dantza (filma)

## Kanpo estekak 
* Añorgako dantzariak Godaleta dantza ikusgai eta entzungai
* Godaleta dantza Zuberoan dantzatua
* Godaleta dantza Barakaldoko kaleetan dantzatua.
* Godaleta dantza Arrietako kalean dantzatua.
* Godaleta dantza Asturiasko 2007ko Colungako Jaialdian dantzatua
Ellen Kuzwayo

**Nnoseng Ellen Kate Kuzwayo** (Thaba 'Nchu, Orangeko Estatu Librea, 1914ko ekainaren 29a - Soweto, 2006ko apirilaren 19a), **Nnoseng Ellen Serasengwe** jaioa, hegoafrikar idazle, politikari eta emakumeen eskubideen aldeko militantea izan zen. 1994an, apartheid osteko lehenbiziko hauteskundeetan, Hegoafrikako Parlamentuko kide hautatu zuten. CNA Literary Award jaso zuen 1985ean, *Call Me Woman* autobiografiarekin.

## Bizitza 
1914ko ekainaren 29an jaio zen Thaba 'Nchu herrian. Haren familia heziketa handikoa zen, eta politikan ere ibiliak ziren. Aitona, Jeremaiah Makgothi, Robert Moffati Biblia tswanerara itzultzen laguntzeaz gain, Orange Estatu Libreko South African Native National Congress erakundeko idazkaria izan zen; aita, Philip S. Mefare, Afrikako Kongresu Nazionaleko kidea.

''St. Francis' College*-n eta *Adams College*-n ikasi ondoren, irakasle gradua lortu zuen 1936an, eta maistra lanean hasi. Bere lehenbiziko senarrak tratu txarrak ematen baitzizkion, Johannesburgera alde egin zuen. Hainbat lanetan aritu zen dibortziatu ondoren, eta, 1953-1955 bitartean, Gizarte Langintza ikasketak egin zituen. Titulu hori eskuan zuela, Johannesburgeko Udalean hasi zen lanean.  

1964an, *Young Women's Christian Association* elkartearen Transvaalgo idazkari nagusi izendatu zuten. Kargu horretatik, besteak beste, emakumeen autolaguntza taldeen sorrera sustatu zuen. 1976ko Sowetoko altxaldiaren ondoren, atxilotu eta epaiketarik gabe espetxeratu zuten; bost hilabetez eduki zuten preso Johannesburgeko gotorlekuan. 1979an, "urteko emakume" izendatu zuen *The Star* Gautengeko egunkariak. 1985ean, *Call me Woman* autobiografia argitaratu zuen. 1994an, Hegoafrikako Parlamentuko kide aukeratu zuten. ISBN 84-8136-036-8.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Another Milestone for Ellen Kuzwayo'', Johannesburgeko Udalaren webgunea, 2004ko abenduaren 7a.
Greenland Whale Fisheries

**Greenland Whale Fisheries** (euskaraz *Groenlandiako Bale Arrantzaleak*) ingelesez abestu ohi den arrantzale edo itsasgizonen abesti herrikoi bat da.

Abestia 1846. urtean girotua dago, bertan Groenlandiara bidean itsasoratu berri den bale arrantzaleen espedizioaren nondik norakoak azaltzen dira.

Musika talde ugari abesti honen bertsioak moldatu izan ohi dituzte: The Dubliners, The Pogues...

## Kanpo estekak 
* Ryan's Fancy musika taldearen *Greenland Whale Fisheries* abestiaren bertsioa entzungai 
* The Dubliners musika taldearen *Greenland Whale Fisheries* abestiaren bertsioa entzungai 
* The Pogues musika taldearen ETB3 telebista kateko zuzeneko *Greenland Whale Fisheries* abestiaren bertsioa entzungai 
* The Pogues musika taldearen *Greenland Whale Fisheries* abestiaren bertsioa entzungai 
* Chad Mitchell Trio musika taldearen *Greenland Whale Fisheries* abestiaren bertsioa entzungai 
* The Corrie musika taldearen *Greenland Whale Fisheries* abestiaren bertsioa entzungai 

## Kanpo estekak
Dirty Old Town

***Dirty Old Town*** (euskaraz *Hiri Zahar Zikina*) 1949an Ewan MacColl ingeles folk kantautoreak konposatu eta abestutako abesti bat da. The Dubliners irlandar musika taldeak mundu osoan ospetsu bilakatu eta gaur egun musika talde nahiz musikari ugarik abestu ohi dute.

## Gaia 
Abesti hau maitasun abesti bat da, baina kasu honetan pertsona batekiko baino leku batekiko maitasun abesti bat da. Abestia Ingalaterrako Manchester Handia hiriguneko Salford hiriari buruzkoa da (garai batean Lancashire), Ewan MacCool kantautorea abestia idatzi zuen garaian hiri hartan bizi baitzen.

Lehenbiziko bertsioa estrenaitu zenean bertako agintaritza eta gobernuak modu ezkorrean erantzun zuen, gehienbat Saldford hiria leku zikin gisa aurkezten baitzuen, kritika horiei aurre egin nahirik hasierako bertsioko "smelled a Spring on the Salford wind" esaldia bigarren bertsioko "smelled a spring on the smoky wind" esaldiaz aldatu zen, honela abestia apur bat goxatuarazi asmoz.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* Jatorrizko Ewan MacColl kantautorearen *Dirty Old Town* abestia entzungai 
* Luke Kelly eta The Dubliners taldearen *Dirty Old Town* abestiaren bertsioa entzungai 
* The Pogues taldearen *Dirty Old Town* abestiaren bertsioa entzungai
Oreka (argipena)

**Oreka** hitzak efektu ezberdinak dituzten elementu eta eragileen sistema batek duen aldaketa edo mugimendurik gabeko egoera adierazten du. Hitzak erabilera zenbait ditu:

* ekonomian,
** oreka ekonomikoa, non eskaintza eta eskaria berdinak diren;
** oreka-puntua, irabaziak eskuratzen hasteko salmenta-maila;
* mekanikan, oreka mekanikoa, elkarren aurka ari diren bi gauza edo gehiagoren arteko indar-berdintasuna;
* fluidoen mekanikan, oreka hidrostatikoa;
* kimikan, oreka kimikoa;
* termodinamikan, bi sistema fisikoren artean transferentziarik ez gertatzean, sistemak oreka termikoan daudela esaten da.
* biologian, oreka puntuaren teoria, eboluzioari buruzko teoria bat;
* kulturan,
** Oreka TX, musika talde bat.
Aranjuezko kontzertua

**Aranjuezko kontzertua** () Joaquín Rodrigo espainiar musikagileak gitarra eta orkestrareko konposatu zuen musika-lan bat da. 1939. urtean Paris hirian idatzia izan zen eta ziurrenik Rodrigoren musika-lan ezagunena izango da, abesti honen arrakastaren ondorioz Rodrigo Espainiako Gerra Zibila osteko musikagile garrantzitsuenetakoa bilakatu zen. Mundu osoan gehien jo izan den musika klasikoko espainiar musika-lana dela jo izan da, bere adagio pasartea musika-lan osoko mugimendu ezagunena delarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Concierto de Aranjuez* musikalaren adagio pasartea entzungai
* Joaquín Rodrigori buruzko webgunea
Ávilako harresiak

**Ávilako harresiak** Espainiako Gaztela eta Leon autonomia erkidegoko Ávila hirian dagoen harresi erromaniko bat da. Gaur egun hiriko alde zaharra, harresia eta harresiz kanpoko elizak Gizateriaren Ondare izendatuak daude. Espainiar Estatuaren jabetzakoak dira eta Ávilako udalak ustiatzen ditu.

## Egitura 
2.516 metroko perimetroa, 2.500 almena, 88 dorre eta 9 ate edo atari ditu. 33 hektareatako azalera du eta ekialdetik mendebalderako norantza duen laukizuzen batean hedatua dago. Harresiek batez besteko 3 metroko lodiera eta 12 metroko garaiera dute.

## Historia 
Erromatar nekropoli baten hondakinen materiala erabiliz eraikitzen hasi zen, bai eta erromatar eta bisigodoen harresietako materialak ere. Erabilitako harria granito zuria eta grisa da, betiere jatorriaren araberakoa. Adreilua, morteroa eta karea ere erabili ziren.

Gaur egun ikus daitekeen harresia XII. mendearen bigarren erdialdean eraikitakoa da.

thumb|700px|erdian|Ávilako harresien ikuspegi orokorra.

## Kanpo estekak 
* Ávilako harresia Ávila hiriko turismo bulegoaren webgunean ikusgai
Amaiur gaztelu baltza

[thumb|250px|eskuinera|[Amaiurko gazteluaren irudikapena.]]

***Amaiur gaztelu baltza*** (euskara batuan *Amaiur gaztelu beltza*) Lauaxeta poetaren olerki bat da. Bizkaieraz idatzia dago. Gaitzat Amaiurko gazteluaren setioa du. Gerora abeslari eta musika talde askok agertu dute olerki hau bertsio ugaritan: Antton Valverde, Imanol, Hibai Rekondo, Enboskada...

## Hitzak 
## Ikus, gainera 
* Amaiurko gazteluaren setioa
* Amaiurko gaztelua

## Kanpo estekak 
* Antto Valverde abeslariaren *Amaiur gaztelu baltza* abestiaren bertsioa entzungai 
* Imanol abeslariaren *Amaiur gaztelu baltza* abestiaren bertsioa entzungai 
* Enboskada musika taldearen *Amaiur gaztelu baltza* abestiaren bertsioa entzungai
Zelayan

**Zelayan** (euskaraz *Zelaian*) Lauaxeta poetaren maitasun olerki bat da. Bizkaieraz idatzia dago. 1978an Antton Valverde musikariak abesti bilakatu zuen.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* Antton Valverden *Zelayan* abestia entzungai
Lauaxeta (diskoa)

**Lauaxeta** 1978an Antton Valverde donostiar musikariak Herri Gogoa argitaletxean argitaratutako disko bat da. Disko hau Lauaxeta poetaren omenez bere olerkien hitzekin burututako zazpi abestiez osatuta dago.

## Abestiak 
* 1. Azken oyua - Abestia entzuteko sakatu hemen
* 2. Mendigoxaliarena - Abestia entzuteko sakatu hemen
* 3. Itauna - Abestia entzuteko sakatu hemen
* 4. Langille eraildu bati
* 5. Zelayan - Abestia entzuteko sakatu hemen
* 6. Amayur gaztelu baltza - Abestia entzuteko sakatu hemen
* 7. Agur Euzkadi - Abestia entzuteko sakatu hemen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Antton Valverderen *Lauaxeta* diskoari buruzko argibidea irakurgai. Badok.info
Karibe (argipena)

**Karibe** izenak hainbat adiera ditu:

* **Karibea**: Karibe itsasoa eta Antillak barne hartzen dituen eskualdea.
* **Karibe itsasoa**: Antillen itsasoa izena ere hartzen duena.
* **Karibe itsasoaren arroa**: Karibe itsasoko itsasertzeko eskualde geografikoa.
* **Karibe uharteak** edo Antillak.
* **Karibeko eskualdea (Kolonbia)**: Kolonbiako eskualdea.
* **Karibe hizkuntzak:** Venezuela, Guaianak, Brasil eta Kolonbiako inguru batzuetan mintzatzen den hizkuntza-familia.
* **Karibe:** talde etnikoa.
Landshut

**Landshut** (bavarieraz *Landshuad*) Alemaniako Bavaria estatu federaleko hiria da, zehatzago esanda Bavaria Behereko hiriburua. Bere armarriari erreparatuta *Hiru kaskoen hiria* (*Dreihelmenstadt*) ezizena du. Isar ibaiak zeharkatzen du hiria.

## Etimologia 
*Landshut* izena bertako gazteluaren izena izan zen XVI menderarte, eta *lurraldearen babeslea* esan nahi du.

## Historia 
Landshut hiria eta Trausnitz gaztelua 1204 urtean sortu zituen Luis I.a Bavariakoak eta 1231erako jadanik Wittelsbach familiaren egoitza bihurtu zen. 1255ean bavaria bitan zatitu zenean Bavaria Beherearen hiriburu bihurtu zen.

1475ean Gorka Bavariakoa Poloniako Jadwiga Jagiellon printsesarekin bertan ezkondu zen. Ospakizun handiak izan ziren eta gaur egun lau urtean behin Erdi Aroko jaialdia antolatzen da ezkontza hura gogoratu eta eskenaratuz.

Luis X.a Bavariakoak Italiatik bueltan bere bizilekua izango zen Landshut Erresidentzia eraiki zuen 1537–1543 artean Alpeen iparraldeko lehenengo pizkundeko estiloko jauregia izan zelarik.
thumb|ezkerrera|250px| San Martin eliza
## Ondasun nabarmenak 
* '*Trausnitz gaztelua (*Burg Trausnitz*):** 1204an sortu eta XIII mendean zehar eraikitako gaztelu gotikoa da, Wittelsbach etxearen egoitza izan zena. XV mendean zabaldu eta harresi garaiagoak jarri zituzten.
* **Landshut Erresidentzia (*Stadtresidenz Landshut*):** 1537–1543 artean eraikitako pizkundeko jauregia. 1780an Gilen Bavariakoak fatxada aldatu zuen Frantziako Neoklasizismo estiloan.
* **San Martin Eliza (*Martinskirche*):*' Adreilu gorriz eginiko eraikin gotikoa da, mota honetako eraikinen artean munduan den bigarren garaiena, dorreak 130'6 metrotako altuera baitu. 1389an eraiki zen.

## Kultura 
* **Landshuter Hochzeit jaialdia:** Lau urtetik behin 1475ean gertaturiko Gorka Bavariakoa Poloniako Jadwiga Jagiellon printsesaren ezkontza antzezten da Landshuteko kaleetan, desfile erraldoia eta Erdi Aroko feria egiten delarik. 1903an izan zen lehen ekitaldia eta hasieran urtero egiten bazuten ere Bigarren Mundu Gerraren ondoren hiru urtean behin eta 1985tik aurrera lau urtean behin egiten da. Jaialdiak irauten duen hiru asteetan 700.000 turista etortzen dira eta desfilearen egunean 120.000tik gora izaten dira, hiriaren populazioaren bikoitza.

## Hiri senidetuak 
Lanshut ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 

## Demografia 
## Kanpo estekak 
*    Webgune ofiziala
Rock & Ron

**Rock & Ron** Ze Esatek! taldearen estudioko bigarren albuma da. 2011ko azaroaren 24ean kaleratu zuten.

Albumak 14 abesti ditu, horietatik 10 berriak direnak. Beste laurak aurretik izan zituzten hainbat eskaera zirela eta grabatuak zituzten: *Txori Barrote 25 Urte*, Bilboko Txori Barrote konpartsaren 25. urteurrena zela eta; *Klik*, 2011ko urriaren 2an Azpeitian ospatu zen Kilometroak jaialdirako; *Ikasle Eguna 2010*, Ikasle Abertzaleak 2010eko azaroaren 6an Amurrion antolaturiko Ikasle Eguna jaialdirako; eta *Erregina Remix*, Esne Beltzako DJ Zigorrek (DZ) eginiko beraien lehen albumeko *Gauaren Erregina* abestiaren remix bat.

Diska Usurbilen, Gipuzkoan, grabatu zuten Haritz Harreguyren Hi-Gain estudioetan, 2011ko iraila eta urria bitartean. *Ikasle Eguna 2010* abestia 2010eko abuztuan grabatu zuten Elkar estudioetan, eta *Klik* abestia, 2011ko ekainean Elkar estudioetan ere.

Albumak DVD bat dakar, taldeak 2010. urtearen amaieran Kubatik egin zuen biraren dokumentalarekin, Juantxo Belokik ekoiztua.

## Abesti zerrenda 
## Parte-hartzaileak 
### Disko osoan 
* Mikel Albisu: ahotsak
* Jabier Rodil: ahotsak
* Iñaki Rodriguez *Vierbu*: gitarrak
* Julen Valderrama: gitarrak
* Unai Arzelus: baxua
* Unai Frantsesena: bateria, hammonda
* Antton Albizu: tronpeta
* Alexander Arrieta: saxofoia
* Manex Berzosa: tronboia

### Diskoaren zati batean 
* Xabier Arakama: trikitia, 8. eta 12. abestietan
* Frank Lopepé: tronboia, 12. abestian
* Juan Antxieta musika eskolako eta Ikasberri ikastolako ikasleak, Pirritx, Porrotx eta Mari Motots, Mikel Labaka eta Mikel Aranburu: ahotsak, 9. abestian

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentín Paz-Andrade

**Valentín Paz-Andrade** (Pontevedra, 1898ko apirilaren 23a - Vigo,1987eko maiatzaren 19a) idazle eta kazetari galiziarra izan zen.

Dia das Letras Galegas ekitaldia bere omenez ospatu zuten 2012an.

## Lan 
[thumb|*Boletín Oficial de las Cortes*, ([pDF|pdf).]]
* *Pranto matricial* (1955) .
* *Los derechos sobre el espacio marítimo* (1960) .
* *La anunciación de Valle-Inclán* (1967) .
* *Sementeira do vento* (1968) .
* *La marginacíón de Galicia* (1970) .
* X. R. Barreiro Fernández, F. Díaz-Fierros ..., *Los Gallegos*, (1976), *La sociedad y la economía*, (1975), pp. 45-93.
* *A galecidade na obra de Guimarães Rosa* (1978) .
* *Cen chaves de sombra* (1979) .
* *Castelao na luz e na sombra* (1982) .
* *Galiza lavra a sua imagem* (1985) .
* *O legado xornalístico de Valentín Paz-Andrade* (1997) .
* *Epistolario*, (1997) .

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
* Freixanes, Víctor F. (1982), *Unha ducia de galegos*. .
* Calvo, Tucho (1998), *Valentín Paz-Andrade, a memoria do século*. .
* Portela Yáñez, Charo (1999), *Valentín Paz-Andrade. Escritor, xornalista e poeta. Avogado, político e empresario*. .
* Rodríguez Vidales, Francisco (1999), *VPA, Valentín Paz-Andrade*. .
## Kanpo loturak 
* *Enciclopedia Galega Universal*