Euskal mitologia

[thumb|Euskal mitologiako izaki nagusiak:[Amalur|Lurra, Eguzki Amandrea eta Ilargi Amandrea,Mari, Atarrabi eta Mikelats, herensugea eta zezengorria.]]
**Euskal mitologia** Euskal Herriko lurraldeetako mitoen multzoa da. Bertan nahasturik antzematen dira eragin kristauak zein paganoak. Adiera paganoak "Europa zaharraren" elementuak ditu, Indoeuropar erlijio eta pentsamendua iritsi aurretikoak. Erromatartzeak lehenengo, eta kristautzeak ondoren, biek zail egiten dute baskoien garaitik etorritako mitologia bat denik ziurtatzea, nahiz eta iritsitako mito multzoak argi uzten duen ez direla indoeuroparren ereduarekin alderagarriak. 

Antzinako euskaldunen erlijioak, neurri handi batean, ez zuen osorik iraun kristautasuna Euskal Herrira IV.-XII. mendeetan iritsi ondoren, nahiz eta agian egungo sinesmen batzuk Paleolitotikoak izan. Jatorrizko sinesmen-sistema horri buruz dakigun gehiena kondairen eta toponimoen azterketan eta praktikatutako erritu paganoen erreferentzia historikoetan oinarritzen da. Sinesmen-sistema edo erlijio horren pertsonaia nagusia Mari da, leizeetako jainkozko, zerutik hegalari, ezaren eramaile, gainerako jeinuen agintaritzat hartzen dena. Bere ezaugarriei adituta, Lurraren sinbolotzat hartzera jotzen da, hala honen pertsonifikazioa, beharbada. Gainera, beste izaki eta leku mitologikoen ezaugarrietatik abiatuta, erlijio ktonikotzat joko litzateke, izaki gehiengoa lurrean edo haren azpian bizi direnez, zerua (ortzia) gehienetan jainkozkoak igarotzen diren korridore huts gisa ikusten baita. Lurra (Ama Lurra), izaki eta gizaki ororen bizilekua, Ilargi Amandrearen eta Eguzkiaren ama da halaber.

## Ezaugarriak 
alt=Baserritarrak sutondoan kontu kontari|thumb|Euskal elezaharrak, orain dela ez hainbeste, askotan etxe eta baserrietako sutondoan entzuten ziren.
Gainerako herri eta kulturen antzera, euskal mitologia alegiazko kontakizunetan, antzinako balizko jainko edo heroien egintzetan edo egiazko gertaeretan oinarritzen da; gehienetan, izadiaren indarren edo giza izaeraren alderdien oihartzuna dakar. Kondaira sinbolikoak edo denbora historikotik kanpoko gertakari harrigarriren baten berri ematen du askotan, herri baten tradiziozko pentsamendu kolektiboaren osagai direnak.

Hala ere, Indoeuropar mitologietan ez bezala, non mitoak hiru adar dituen (boterea, Jainkoen panteoi batean irudikatua; indar militarra, gehienetan jainko arretan irudikatua; eta herria, emankortasunari, laborantzari eta emakumeari lotua) euskal mitologiak ez du panteoirik edo horrelako izakien multzokatzerik, Greziar mitologia ondo ezagunak duen bezala. Badirudi Akitaniarrek eta Pirinioetako biztanleek bazutela Panteoia, baina ez dago argi hauen posizioa ez antolaketa. Mitoak sailka daitezke kondairaren esanahia edo berez duten mezuaren arabera: batzuek Kosmosa edo Lurraz kanpoko gaia dute, eta beste batzuk, berriz, lurtarrak dira. Mitologia indoeuroparretan nabarmena da Kosmosa (jainko zerutiarren bizitokia) eta Lurra (gizakien bizitokia) nola bereizten diren. Jainkoek erabateko boterea dute, eta jainkoen txotxongiloak dira lurtarrak.

Euskal mitologiak deskribatutako kosmologiaren irudikapen kontrajarria du; lurreko gainazalak, zeruak eta lurpeak osatzen dute. 

Zerua/Lurra bikotean gutxitan gertatzen dira gizakien eta jainkoen arteko hartu emanak; maizago gertatuko dira, ordea, leizeetan edo lurrean bizi diren izaki mitologikoak daudenean. Lurra partekatzen dutenez, euskal mitologiako izakiek maiz lana egin behar dute, eta oso ohikoa da lanean laguntzea, arropa garbitzen egotea edo etxean egiten diren lanak oztopatzea, Salomon eta abar. Barandiaranen arabera, antzinako euskal erlijioaren iraupenaren arrazoia Euskal Herriko zenbait eskualdeen kristautze berantiarra izan zitekeen, Europako gainerako lurraldeekin alderatuta, batez ere erromatar harbideetatik urrun zeuden alderdietan, baina Barandiaranek berak aipatu zuen nola mito batzuek antz handia zuten germaniar herrietako kondairekin. Ez litzateke harritzekoa izango, Mari jainkozkoaren arketipoa, esaterako, gaur egun arte bizirik iraun izana, nahiz eta kasu askotan Eliza katolikoak sinesmen hauek sinkretizatzea lortu ez duenean demonizatzen saiatu den. Era berean, hainbat mito beste kulturetatik batuak izan daitezke, adibidez Polifemok eta Tartalok kontakizun partekatuak dituzte.

Bestetik, badirudi euskal mitologian gauzen jatorria baino, gizakiaren jokabidea azaltzen dela. Erlijio sistema bat baino etika sistema bat dirudi eta hor datza bere garrantzia; zeren, gauzen zergatia garrantzitsua bada gizakientzat, gizabidea garrantzitsuagoa da gizartearentzat, hots taldearentzat. Hau da elezaharrek ageri duten mezu nagusia, funtzioa eta zentzua. Euskal aitzinako erlijioaren aztarnen aginduak eta betebeharrak Jainkoek gizakien eskuetan uzten dutela etorkizuna legea mantentzen duten bitartean..

### Iturriak 
Hauek dira euskal sinesmen ez-kristauen informazio iturri nagusiak:
* Estrabon, akerren eta gizakien sakrifizioak aipatu zituena.
* Arabiar idazleak, omeiatarren konkistaren garaikoak.
* Aymeric Picaud erromesaren egunkaria, XII. mendean.
* Erritu paganoak aipatu zituzten Erdi Aroko hainbat iturri, Inkisizioaren erregistroak barne.
* XIX. eta XX. mendeetako mito eta herri kondairen eta kontakizunen bildumak, batez ere Barandiaranek bildutakoak.
* XX. eta XIX. mendeetako saiakera antropologiko eta hermeneutikoak.
* Euskal toponimiaren azterketak.

## Sinesmen sistemaren oinarriak 
[alt=Adur deitzen du euskaldunen indar magikoari|thumb|Barandiaranek *[Adur* esaten zion euskaldunen indar magikoari.]]
Herri jakintzan biziak bi alde zituen: Berezkoa eta Gogokoa, bata baikorra eta bestea, ezkorra. Osotasunean bateratzen dituen indar muina Adurra da, indar boteretsu bezain ikustezina. Adur horren bitartez, gizakiek naturaren jarraibideak beren borondatearen eraginez alda zitzaketen, bai izaki sakratuei zuzendutako eskakizunen bitartez edo biraoen eraginez, hau da, hitzaren indarrez. Joseba Aurkerenak bere *Euskal sinesmen zaharrak* liburuan euskal sinismenen ezaugarriak azaltzerakoan mendeetan zehar egindako eraldaketetan (sinismen gehiketen ondorioz) ageri diren arlo hauek nabarmentzen ditu:

* **Naturista** da, eredu eta jarrerak naturan bilatzen dituelako.
* **Animista** da, naturako izaki eta indarrak pertsonifikatzen dituelako.
* **Panteista** dela dio, gizakiak jainko baten sorkuntzaren ondorioa bainoago, haren zati bat garelako.
* **Eternala**, betidanik eta betirako baitago dena.
* **Manikeista** da, aurkakoen izanaren adibideak ikasgai dauzkagulako, eguna eta gaua, etab.
* **Mundu magiko** batean sinesten du.
* **Monoteista** dela dio, askoren usteen aurka (politeistatzat dutenen aurka), baina atal horretan oso nahasirik ez dabilela pentsa daiteke, ele zaharrak dioena ontzat hartzen bada: *Jainkoa, bat eta nahikoa!*

### Lurra ardatz 
[thumb|[Arrasate|Arrasateko erraldoiakː Errementaria, Anbotoko Mari, Basajaun eta Lamia (Kukubiltxo, 2011).]]
Euskal mitologiak, kultura tradizional gehienekin, kosmosaren ikuspegi geozentrikoa partekatzen du: Lurra azpian dago, guri eusten digu, eta zerua, berriz, gainean dago, mugitzen, biratzen eta inguruan (eta gure inguruan, kosmosaren erdian gaudenez) mugitzen diren gorputz zerutarrez beteta, planeten orbita guztiz zirkularretan

### Esamoldeek ezkutatzen dutena 
[alt=Euria ari du|thumb|*Euria ari du* esaldian, ezkutaturik bide dago iraganeko sinesmen jainkotiar bat: haren eragilea [Amalur (Mari) zen, agian.]]
Batzuen ustetan aitzinako Euskal erlijiorik ez zela egon diote, gehienez nekazari profanoen sineskeriak besterik ez, baina badira ideia honen aurkariak ere. Indoeuroparren kultu eta eratorriak aurreindoeuroparrekin nahastu zirelako ustean jatorrizko sinesmen bila dabiltzanak.

Artxuagak jasota dauka euskarak gordetzen duen aitzinako sinesmenaren altxor moduko lekuko bat. Esamolde jator hauek horren lekuko dira:

*"...ari du*" eta *"...atera du"* esamoldeak gramatikalki gaizki esanak badaude ere adiera sakonago bat ezkutatzen dute, antza. Norbaiten eskua bide dago haien atzetik; hortaz, euskaldunon artean sinesmenak gramatika baino pisu handiago daukala baieztatzen du. Esamolde horien atzean dagoen jainkoa gehienentzat ezezaguna bada ere, batzuen ustez, zerutiar Jaungoikoa da eta beste askoren iritziz,  jainkosa ezaguna izan liteke, Mari edota Amalur boteretsua, bera baita gertakari klimatikoen sortzailea.

### Monoteismoa baino lehenagoko henoteismoa 
Aurkerenak dioen monoteismoa baino Euskal Herriko aitzindarien sinesmen sistema henoteista zela sinets liteke. Hau da, jainkotzat zeukaten beste askoren gainetik osotasunaren sortzaile den Jaungoiko guztiz ahaldun eta boteretsu bat zegoela. Erromatarren garaian jasotako euskal irelu jainkoen aztarnak eta hasierako kristautasunaren hedakuntzarekin batera santuekiko gurtzak henoteismo horren izatea baieztatzen dute aitzinako euskal erlijioak ondorengo erlijio katolikoaren monoteismoaren barne bukatu zuela ikusirik.

## Izaki mitologikoak 
Mundu hau izakiz beterik dago, mota guztietakoak eta garrantzi desberdinekoak, jainkozkoak edo lurtarrak. Izakirik ezagunenen artean, Mari dugu. Mari, zenbait herritan, izaki guztien buru edo amatzat daukte, eta gehienetan Dama edo Andrea deitzen dute. Batzuetan Sugaar (Sugoi, Maju) jainkozko arrarekin elkartzen da, ekaitz eta tximista-trumoiak sortuz. Haien seme dira Mikelats (gaizkia) eta Atarrabi (ongia).

Beste izaki ugari ere badira, taldeak osatzen dituztenak, hala nola laminak, mairuak, iratxoak, jentilak, intxixuak, galtzagorriak eta sorginak, edo banakakoak, hala nola Basajaun, Basandere, Gaueko, Tartalo, Herensugea eta Zezengorria.

### Jainko-jainkosak edo partenoi moduko bat 

Mari (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Mari
Sugaar (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Sugaar
Mikelats (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Mikelats
Atarrabi (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Atarrabi

Ohikoa da, beste mitologia batzuetan bezala, jainkozkoen zuhaitz genealogikoa edo familia-harremanen irudikapen bat egitea. Hala ere, zuhaitz genealogikoa hori eztabaidagarria da, ezin delako zehazki horrela izan zenik baieztatu. Kontakizun bat baino gehiago daude, paraleloan joan daitezkeenak. Hala ere, Mari jainkosa eskema guztietan agertzen da.

Partenoi moduko kontakizun batean, Mari jainkosak harremana du Sugaarrekin (Maju edo Culebro bezala ere agertu ohi dena). Euren harremanetatik sortzen dira ekaitzak. Mari eta Sugaar bi semeren gurasoak dira, Atarrabi eta Mikelats. Atarrabik ongia adierazten du, eta Mikelatsek gaizkia. Atarrabik bere itzala galdu zuen, Mikelats Hodei izakiarekin lotuta agertzen den bitartean. Kontakizun batzuetan, Sugaar eta Mikelats nahastuta agertzen dira.

Mari, hala ere, Amalur jainkozko izakiaren sinonimoa izan liteke, ez baitago haren inguruko aipamenik idatziz jaso diren kontakizunetan. Amalurrek bi alaba ditu, Eguzki Amandre eta Ilazki, Lurra amaren altzora itzultzen direnak gauero. Inon ez da agertzen hauek ere Sugaarren alabak direnik, beraz ezin da gehiago jakin. Eguzki Amandreren etorrerarekin lotzen da eguzki-lorea etxeetako sarreran jartzea. Joseba Aurkenerenak proposatzen du Ama Lurra existitzen den bezala, Ama Itsasoa ere egongo litzatekeela. Eztabaida gehiago sortzen du Urtzik, zeruaren jainko hipotetikoa. Trasken arabera, Urtzi zeruko jainkoa zen, Thor jainkoaren parekoa. Jakinekos da XII. mendean Aymeric Picaudek *Codex Calixtinus*-en jasotako Euskara-Latina hiztegi labur batean "Deum uocant *Urcia*" idatzi zuenetik iritzirik izan dela itzulpen horren eztabaidarako, izan ere baliteke zerura zeinua egitea Picaudek eta *Urcia* erantzuna jasotzea, ez jainkoa adierazi nahian, zerua baizik. Hartsuagaren ustez, Urtzia gainontzeko jainkoen gertakarientzako eremu huts bat izan liteke, beren ekintzak erakusteko.

Beste atal bat merezi du Bizkaiko Jaurerriaren jatorri mitikoa irudikatzeko sortutako zuhaitz genealogikoa. Sugaar (*Culebro* izenarekin) Bizkaiko armarrian agertzen da, bera baitzen Eskoziatik etorritako Mundakako printzesarekin seme bat izan zuena, Jaun Zuria. Jaun Zuria Maria Molinakoaren gortean egon zen eta hantxe ezkondu zen Maria Harokoarekin, Haro leinuaren jatorri mitikoa izan bide zena.

Amalur (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Amalur
Eguzki amandrea (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Eguzki amandrea
Ilazki (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Ilazki
Urtzi (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Urtzi
Mundakako_printzesa_(euskal_mitologia)_-_Midjourney_AI_bertsioa.png|Mundakako printzesa
Jaun_zuria_(euskal_mitologia)_-_Midjourney_AI_bertsioa.png|Jaun Zuria

### Jentilak 

Olentzero (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Olentzero.
Mairuak (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Mairuak.
Basajaun (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Basajaun.
Martin txiki (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Martin Txiki, jentilen aurrean.
Ujanko (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Ujanko.
Tartalo (Midjourney v5).png|Tartalo begibakarra.

Jentilak euskal mitologiako izakiak dira, kristautasunaren aurreko euskal herritar paganoak sinbolizatzen dituztenak. Erraldoiak eta indartsuak dira, eta etsaiei harri handiak botatzeko ohitura dute. Haiek eraiki zituzten zutarriak (jentilarriak) eta harrespilak (jentil baratzeak). Hainbat kondaira daude jentilen inguruan, tartean Olentzerori eta kristautasunaren etorrerari buruzko Kixmiren jaiotza eta Olentzeroren jatorria. Jentilen artean daude halaber Mairuak, harrespilen (mairu baratzak) sorreran parte hartu zutenak. Hala ere, mairuak kristautu gabekoak izanda, sinonimoa ere izan liteke. Erraldoiak, Errolan eta Samson ere agertu ohi dira kontakizunetan, maiz Jentilen ordezko gisa. 

Olentzerori eta eguberriei lotutako beste pertsonaia bat Ujanko da. Ujankok egun adina begi ditu, 366 begi omen zituen Olentzerok ahozko kontakizun zahar batzuetan, baina egunero bat galtzen omen zuen. Urte zahar egunean begi bakarra du, Tartalok bezala. Tartalo ere erraldoia da, eta Basajaun edo Basandere bezala basoetan bizi dira. Tartalo greziar mitologiako Polifemorekin nahasten da kondaira batzuetan. Beste kondaira batean Martin Txikik garia lapurtu zien jentilei. Eta badago han-hemenka agertzen den pertsonaia bat, Hamalau izenekoa, agian jentilen eta gizakien arteko harramanean sar litekeena.

1970eko hamarkadatik Olentzeroren inguruko ohiturek berrinterpretazio sakona izan dute. Jesusen jaiotzaren mezulari gisa kristautasunarekin zuen lotura ezabatu (batzuen ustez, Olentzero kristautasunak usurpatutako pertsonaia izan da), neguko solstizioa eta eguzkiaren itzulera iragartzen dituen pertsonaia berreskuratu eta euskal identitatearen pertsonaia moduan berreraiki da. 1980ko hamarkadatik, ordea, Bizarzuri eta Errege Magoen ezaugarriak eta zereginak hartu ditu bere gain, bereziki haurrei opariak ematearena. Hori dela eta, maiz zaku bat bizkarrean irudikatzen da, haurrentzako opariez beteta, Bizarzuri bezala. XXI. mendean kopla batean jasotako Maridomingi pertsonaia gehitu da herri askotan, Olentzeroren emazte gisa, maiz Erdi Aroko emakumeen janzkerarekin.

### Sorginak eta laminak 

Sorgin (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Sorgina
Amilamia (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Lamina
Sorsain (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Sorsain
Belagile (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Belagile
Itsas lamina (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Itsas lamina

Euskal mitologian ohikoak dira sorgin eta laminen inguruko kondairak. Euren artean kontrako jarrera izan ohi dute: sorginek gaizkia egiten dute, eta gertakari txarren erantzuleak dira eta laminek laguntzen dute laguntza eskatzen duenari. 

Sorginak izaki ezberdinak dira, kondairaren jatorriaren arabera. Alde batetik Mariren borondatearen gauzatzaileak diren sorginak, izaki miragarri bezain mitikoak. Bestalde sorgintzat jo zituzten emakumeak gauetan *akelarre* izeneko bileretara hurbiltzeaz salatuak izan zirenak. Maiz, sorginen inguruko kontakizunak Euskal Herrian izandako sorgin ehizan eraikitako kontakizunetan oinarritzen dira, baina abesti tradizionalek kutsu onagoa ematen diete. Sorgin-ehiza horretan *Malleus Maleficarum* liburuan agertzen diren kondairak erabiltzen ziren. Badaude ere bestelako izena duten sorginak. Sorsain, adibidez, jaioberriak lapurtzeko zain egoten den sorgin bat da; Belagileak Deabruaren aginduz edo pertsonen enkarguz besteen janaria usteldu eta animaliak hiltzen zituzten sorginak ziren. Sorginen pareko botereak dituzten beste pertsona batzuk aztiak dira. Bargotako aztia edo Errezabalgo aztia tradizio honetako bi izan dira, pertsonaia historikoen gainean eraikitako izaki magikoak.

Laminak, kontrara izaki on bezala agertzen dira. Anuntxi Arana antropologoak "lamina eraikitzaileak" eta "ur bazterretako laminak" bereizten ditu. Mitologiako beste jeinu askok legez, batzuetan gizakiei laguntzen diete eta bestetan kalte egiten. Edonola ere jendearekin harremanak dituzte, jendea bisitatzen edo haien aurrean agertu omen baitira, eta maiz gauez egiten dituzte gizakiek egunean zehar eskatutakoa. Ur bazterreko laminen adibide bat Amilamia izango litzateke. Bizkaiko kontakizun batzuetan laminek begi bakarra dute, Tartalok bezala. Euskal tradizioan itsas laminak ere agertzen dira, beste kultura batzuetako sirenaren antza duten izakiak.

### Jeinuak eta ireluak 

Fitxategi:Aideko (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Aideko
Intxixuak_(euskal_mitologia)_-_Midjourney_AI_bertsioa.png|Intxisua
Fitxategi:Ireltxu (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Ireltxu
Fitxategi:Inguma (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Inguma
Fitxategi:Mamarro (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Mamarro / Galtzagorri
Fitxategi:Gerixeti (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Gerixeti
Fitxategi:Gaizkina (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Gaizkina

Han-hemenka, jeinu edo irelu ugari agertzen dira euskal mitologiako kontakizunetan. Horietako gehienak kontakizunen osagarri dira, eta gizakiak laguntzeko edo gogaitzeko egon daitezke. Batzuek ez dute forma berezirik, adibidez Ireltxua izan daiteke ahotik sua botatzen duen txoria, edo katua, edo txerria. Intxisuak batzuetan gizaki txikiak dira, fruituak mendian hartzen dituztenak beste izaki batzuei laguntzeko, baina beste ipuin batzuetan jentilak izan daitezke. Ingumek etxeetan laino bat bezala sartzen dira gauez eta amesgaiztoak sortzen dituzte; etxea babesten duten ireluak etxejaunak izan daitezke. Laino bat ere bada Aideko, ekintzak erraztu edo zaildu ditzakeenak. Mamarroak edo Galtzagorriak kontakizun askotan agertzen diren intsektu edo izaki txikiak dira, praka goriekin, fabore bat eskatuz gero gauez egiten dutenak. Mikolasak aipatzen dira modu berean, gauez eraikitzen duten izakiak, maiz Etxajaunekin nahastuta. Gaizkina edo Gaizkiñe buruki azpian ezkutatu daitekeen oilar gaiztoa da. Eta beste ume-izutzaile batzuk ere badaude, hamalau-zaku bezala, beste kultura batzuetako izakiekin erraz pareka daitekeena. 

Kondairetan ere badaude, munduko beste hainbat lekutan bezala, mamuak edo itzal jendea, Gerixeti moduko arima ibiltariak. Gerixeti hildakoen arima herrari bat da, maiz Ehiztari beltzaren kontakizunari lotuta agertzen dena.

### Naturako elementuak 

Gaueko (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Gaueko
Fitxategi:Eate (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Eate
Fitxategi:Hegoi (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Hegoi
Fitxategi:Hodei (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Hodei
Fitxategi:Traganarru (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Traganarru
Euskal mitologian ohikoa da naturako elementu batzuk pertsonifikatzea edo borondatea ematea. Iluntasunaren eta gauaren errepresentazioa Gaueko da. Haren erregealdiak gauerdian hasi eta argitu arte irauten zuen: denboraldi horretan berak bakarrik agintzen zuen lur gainean bere legearekin. Lege horrek gizakiei debekatu egiten zien gauean lan egitea, lehiatzea edo baserriaren babesetik irtetea. Herriko istorioetan, Gaueko arima bahitzaile moduan jarduten zuen: orduan, otso handi bat bezala edo irudi ikusezin baten moduan agertzen zen. Batzuetan haren ordez sorginak, jentilak edo Basajaun bera ere bidaltzen zituen eta haien biktimak normalean neska ederrak ziren.

Eguraldiari lotutako beste pertsonifikazio batzuk ohikoak dira. Hodei eta Eate, ekaitzei lotuta, Marirekin edo Sugaarrekin (eta maiz Mikelatsekin) lotuta egoten dira, euren aginduz jokatu baitezakete. Hegoi hego-haizearen pertsonifikazioa da. Hego haizeak zurrunbiloetan jotzen du askotan mendi, baso eta herrietan, eta batzuetan bere indarragatik txikizioak egiten ditu. Hau dela eta, Hegoi eta hego haizea beste zenbait irelurekin lotua izan dira: Ehiztari beltza, Eate. Kostako herrietan Eateren parekoa izan liteke Traganarru, marinelen istorio askotan agertzen den fenomeno atmosferikoa, borondate propioarekin. 

### Animalia mitologikoak eta animalien pertsonifikazioak 

Fitxategi:Behigorri (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Behigorri
Fitxategi:Akerbeltz (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Akerbeltz
Fitxategi:Axarko (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Axarko
Fitxategi:Otsoko (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Otsoko
Fitxategi:Ihizi (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Ihizi
Fitxategi:Beleko (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Beleko
Fitxategi:Herensuge (euskal mitologia) - Midjourney v4 AI bertsioa.png|Herensuge
Fitxategi:Lehen (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Lehen
Fitxategi:Olanoiko zakurra (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Olanoiko zakurra
Zuzidun txakurra (euskal mitologia) - Midjourney AI bertsioa.png|Zuzidun Txakurra
Animaliek edo euren pertsonifikazioa garrantzi berezia dute euskal mitologiako kondairetan. Marik animalien forma har dezake (saiak, beleak...). Behigorri edo Zezengorri, lur azpian, leizeetan bizi omen den irelu erasokorra da, maiz Mari bizi den lekuak zaintzen. Kolore gorriko behi, idi, txahal, txekor edo zezenaren itxura hartzen omen du. Handik ateratzen da batzuetan bere santutegiak defendatzeko bertara sartu nahian diren edota, besterik gabe, hurbiltzen diren pertsonen kontra. Akerbeltz sorginen mitologiarekin lotua dago, bereziki akelarreekin, eta erromatarren garaian ikusi den Aherbelste jainkoaren ondorengoa ere izan liteke, zalantzekin bada ere. Ihizi ere, Behigorri bezala, zezenarekin lotuta dago, Mariren Oxabiko eta Austokietako haitzuloen zaindaria da, horregatik zezen gorri horri askotan Austoki edo Oxabi deitu izan zaio. Ikerlari batzuen hipotesiaren arabera, Paleolitoko margoetatik letorke gurtza. Olanoiko zakurra kontakizun lokalizatu bat da, baina kobazulo baten sarrera zaintzen duen txakur bat da, Behigorri edo Ihizi bezala. Zuzidun Txakurra heriotzarekin lotutako txakur bat da, norbait hil eta egun batzuetara agertzen zena. 

Europa osoan zehar hedatutako mitologietan bezala, hainbat animalia mitiko ere agertzen dira euskal mitologian. Gizotsoa euskal mitologian ez da oso ezaguna, baina badaude berari buruzko kondairak. Basilisko euskalduna katuaren tamainakoa da, oilarraren burua, hegal arantzatsuak eta isats luzea eta zorrotza dauka, lantza bezalakoa. Herensugea ere agertzen da euskal mitologian, munduko leku gehienetan bezala, eta ezaguna da kristautasunean hain ohikoa den herensugea hiltzearen tropoa, adibidez Baltzolan edo Done Mikel Aralarkoaren santutegian, Teodosio Goñikoaren kondairan zein Mikel goiaingeruarenean, Euskal Herriko zaindaria dena. Itsasoan ere, itsasontziak erasotzen dituen Lehen suge erraldoien kondairak daude. 

Bestetik, kondaira eta ipuinetan animalia batek izaera antropomorfikoa hartzen duenean, eta hitz egiten duenean, haren pertsonifikazioa egiten da. Hori izan liteke Axarko, Otsoko edo Belekoren kasua.

### Kristautasunarekiko hainbat lotura 
[alt=Aretxabaletako ezkutua|thumb|220x220px|Zoritxarrez, ez daukagu iturri askorik sinismen batzuk aztertzeko, [Aretxabaleta eta Eskoriatzako armarrietan ageri diren Noeren ontziaren eta Mikel goiaingeruaren irudiak.]]
Euskal mitologian eta kondairetan badaude kristautasunarekin lotura duten hainbat ezaugarri. Mikel goiaingerua Euskal Herriaren zaindaria da, herensugea (antzinako sinismena) hiltzen duelako. Herensugea hiltzea ohiko kontakizuna da Paleolitotik. Noeren uholde unibertsala ere hedatutako kondaira bat da, eta baliteke euskaldunen artean hedatuta egotea antzinarotik. Aretxabaleta eta Eskoriatzako armarrietan Noeren ontzia agertzen da, eta Aretxabaletakoan Mikel goiaingerua dago bere gainean.

Herio Erdi Aroan, Donejakuen bidearekin, hedatu zen pertsonaia da, kristautasunari lotua. Euskal mitologiak jasoak ditun elezaharren arabera Herioren papera hildakoak beste mundura eramatea da. Baina ez du inor hiltzen, hilzorian dagoenaren ondoan agertzen da, besterik ez. Ikus dezaketenek gaixoak sendatu edo hilko diren igar dezakete Herio gaixotik gertu dagoen edo ez ikusita. Txakurren zaunkak eta uluak Herioren gertutasuna adieraz dezake, horretan sinesten dutenek *Herioa hurbil da* diote.

Deabrua edo Txerrena pertsonaia klasikoa da halaber, kristautasunari lotua, eta hainbat euskal mitotan agertzen dena. Batzuetan, akordioak egiten ditu, Patxi Errementariarekin bezala, indoeuropar kultura osoan zehar zabaldutako kondaira. Deabrua akelarretan agertzen da, Akerbeltzekin lotura eginez. Eta Mikelats eta Atarrabiren irakaslea da, kasu horretan Etsai izenarekin. 

Euskaldunen artean oso zabaldua izan da tubalismoaren ideia: horrek proposatzen du Babelgo dorrearen hizkuntzen banaketaren ondoren Tubal, Noeren iloba zen Jafeten semea, Iberiar penintsulara joan zela eta euskaldunen zein Gaztelako monarkiaren arbasoa zela. Tubalismoaren ideia Ximenez Arradakoak hedatu zuen lehenengo, eta ondoren Esteban Garibaik, euskal apologisten aitzindariak, emendatu zuen. Euskaldunen jatorri bibliko zein mitiko horrek eragina izan du, ondoren, politikan.

Kristautasunari lotutako beste aldaketa batzuk ere izan dira. Olentzeroren paperaz gain, maiz kondairetan mairuak edo jentilak Samson pertsonaia biblikoarekin aldatzen dira. *Sansonarri* bezalako leku-izenak daude, Jentilarrien parekoak. Ehiztari Beltza edo Mateo Txistu kondaira, Europa osoan zehar entzun daitekeena, Salomon Apaize, Martin Abade edo Salomon Erregea izenarekin ere ezagutzen da.

## Eusko-akitanierazko jainko-jainkosak 
Erromatartzearekin batera, inskripzioak idazteko ohitura zabaldu zen euskal hizkuntzaren aurrekaria (edo hizkuntza-familia berekoa den) eusko-akitanierazko hiztunen artean. Harrizko aldareak ere egiteko joera kopiatu zioten Inperioari eta horri esker, Antzinaroko zenbait jainko eta jainkosaren izenak iritsi zaizkigu, nahiz eta apenas beste ezer ez dakigun haiei buruz. Joakin Gorrotxategik teonimoren bat zuten 105 idazkun jaso zituen 1984. urtean.

Izen batzuk itzuli ahal izan dira: batzuen esanahia ulertzeko, oraindik oso hipotesi hauskorrak erabiltzen dira, eta izen gehienen esanahia ilunpean darrai. Non aurkitu ziren zehazki ez dakigu, gehienak, tenplu kristauetan edo bestelako eraikinetan berrerabilita iritsi baitzaizkigu, testuinguru arkeologikorik gabe. Dena de, eremu geografiko zabal batean koka daitezke. Irudi bakan batzuk ere agertu dira, adibidez landareenak. Horiek eta beste datu gutxi batzuekin batera, hainbat ezaugarri orokor ondorioztatu dira. Batetik, jainkozko izaki gehientsuenak maskulinoak dira, *deo* izena baitaramate, eta jainkosa gutxi batzuk besterik ez dira aurkitu, hala nola, "*Lahe deae*" eta "*Deae andei*". Izen gehienek naturarekin lotura daukate.  Horien artean, adibidez, batzuk abereak dira (etxekotutako animaliak): Urde, *Herauscorritsehe deo, Deo Idiatte, Astoillunno edo Itsacurrine (Txakur izan daitekeena). Beste asko, zuhaitzen egungo izenekin identifikatu ahal izan dira: Areixo/Arixoni (haritz), Artahe (arte), Fagus (pago), Sexarbor*. Euskal Herrian, Eguberrien ostean eta hausterre-egunera arte hedatzen dira inauteriak, eta udaberriaren hasierako ohiturekin lotu dira. Nafarroan bereziki oparoak dira errepresentazio horiek. Ituren eta Zubietako inauteriak eta bertako joaldunak eta hartzak, Altsasuko inauterietako momotxorro edo sorginak, Lantzeko Miel Otxin eta Ziripot, Unanuako mamuxarroak (eta, oro har, Sakana osoan zehar dauden pertsonaiak), Zuberoako Zamaltzainak, Lesakako zaku zaharrak, Mundakako atorrak edo Zalduondoko Markitos elezaharreko kontakizunekin nahasten dira maiz. Nafarroako Erriberan zipoteroak, zarrapoteroak eta zarramuskeroak daude han-hemenka. Goizuetan *Zahagi dantza* egiten da eta Beran *inudeak eta artzainak* irteten dira.

## Kosmokronia, nekazarien eginkizunen jainkotutako eremua 
alt=San Joan sua Errenterian|thumb|Nekazarien errito ospakizunak Europa osoan hedatzen dira
Euskal Herriaren aitzinako erlijioaren ikerketen barne, euskal egutegia, garrantzizko eztabaida sortarazten duen gaia da. Euskal nekazaritza, beste edozein nekazari gizarte bezala, denboraren neurketa eta gertakizun astronomikoen ezagutzan oinarritzen da.

### Urtaroak 
Euskaldunen oinarrizko denbora eguna eta gauean banatzen bazen ere, nekazariek denbora hilabeteetan neurtzen zuten beraien bizia eta eginkizunak gauzatzeko.

Baina bizi modu hori euskaldunentzat gauza berri bat zela ohartarazten gaituzte Basajaunei ostutako nekazaritza jakintzak. Hori baino lehenago denbora izendatu eta neurtzeko modurik bide zegoen, noski. Astarloak jaso zuenez, bere garaiko euskal herritarren artean (1803) urtea bi urtarotan zatitzen zen, "*udia*" eta "*neguba*", udak, udaraldia izanik, apiriletik irailera irauten zuen eta neguak, irailetik apirilera. Haietatik eratorri ziren ondorengo urtaroen izenak.

Urtaroetan sartu gabe, nekazariak beren eginkizunak oneratzeko egutegiaren zehaztasunean oinarritu behar direla eta zehaztasun horrek zeruan duela erantzukizuna.

### Hilabeteak 
[alt=Gaur egungo egutegia erromatarren eredua dugu|thumb|Gure [egutegia erromatar inperioak zabaldu zuen Europa osoan zehar, hots, bertatik bide datoz Euskal Herriko egutegiaren berezitasunak.]]
Ziurtasun osoz, Ilargian oinarritzen zen aitzinako euskal egutegia. Ikerle guztiak bat datoz horretan, erraz ikusten baita hilabete hitza "ilargi" eta "bete" hitzen gehiketaren emaitza dela. Estrabonek idatzitako ilargiarekiko gurtza jainkotzat zutela baieztatzen duen arren, ez da ahaztu behar "hil" eta "argi" hitzen gehiketaren emaitza dela, askok zalantzan jartzen badute ere.

Hilabeteen izenak euskalkien eta kanpoko kulturen arteko emaitzak aurkezten dituzte. Latinetik eratorriak dira martxoa, maiatza eta abuztua. Abenduak, adibidez, kristau jatorria du, *adventum* hitzetik. Beste izen batzuk "*-ila*" (hilabete) hitza osagarritzat erabili eta latinezko beste batekin nahasturik ageri da, apirila adibidez *aprilis*etik...

Hilabete bakoitzaren izenak esanahia bat du, baina hori baino garrantzitsuagoa da haren baitan jasotzen diren eginkizunak. Ospakizun garrantzitsuenak bezperan gertatzen dira, gizakiek eskakizun erritoen bitartez gertakizunak eragiten baituzte: San Joan gauean, adibidez, egindako suak eguzkia erakarri eta gauaren iraupena laburtzen du, ez San Joan eguna delako, bezperan beharrezko erritoak ongi egin direlako baizik.

Hamabi hilabetek urte bat osatzen dute. *Hilabete* hitzaren jatorria argi ikusten den arren, *urte* hitzaren esanahia ilun iritsi zaigu. Hilabeteen izenek erromatarren nekazari egutegiarekin duen parekotasuna dela eta, haiengandik jasotakoa dela ondoriozta liteke.

### Astea 
Denbora banaketaren barne, astearena eztabaida gehien sortu dituen gaia da. Hasteko, astearen neurria zein zen eztabaidatzen da. Adituak ez datoz bat asteak osatzen zituen egunen kopuruan. Ikerle batzuek hiru egunekoa izan behar zuela diote, asteko hiru lehenengo izenen arabera: astelehena, asteartea eta asteazkena. Beste batzuek, ordea, bostekoa zela diote: osteguna eta ostirala barne, aurreko hiru egunei lotuta zeuden, beste egutegi batzuetan ikusitakoaren arabera. Baina bi ikuspegi horiek oker daudela dioenik ere bada, Euskal Herriko egutegia ilargitarra zela ohartaraziz.

Argi dagoen gauza bakarra denbora neurri arrotza zela da. Azkuek jasotako kondaira batean esaten den arabera:

### Urtea 
[alt=Gabonetako izarra, kristautasunaren garaipenaren ikurra kontsumoaren esku|thumb|[Kristautasuna gaur egungo euskaldun gehienentzat mito bilakatu da. Iraganeko kanpaien hotsak sinesmen zaharrak desagerrarazi zituen bezala, zientziak katolikoen sinesmenak ezabatuz doaz.]]
Astearen inguruko nahasteez gain, urtea da itzuli gabeko denboraren neurketari dagokion atal nabarietako bat. Errenteriako agure batek bere semeari errietan "noiz urtuko zaren?" galdetu zion. Zer esan nahi zuen galdetuta gaztelaniaz *bere semea ura bezala noiz bideratuko zen* galdetu ziola erantzun zuen. Berez, hori da "*urtea*" hitzaren esanahia. Euskaldunek eguberri bezperan kantatutako zenbait gabon kantaren bitartez izotzak urtu, eguberriaren etorrera bideratu eta, honrri esker, urte berri baten sorrera eragiten dute.

Kantu horren oihartzunak, herriz herri gehien errepikatzen diren esaldietan, astearekin zerikusia baduela suma daiteke: *Ur goiena, ur barrena,* uraren gainean lehena eta azkena

Kosmogonia bainoago, Kosmokronia da euskal mitologian agertzen diren izaki jainkotuen esparrua.

## Ikuspegiak 
### Jose Migel Barandiaran 
Ukaezina da Barandiaranen ekarpen handia, euskal mitologia zaharra jasotzen eta kontserbatzen. Barandiaranentzat, euskal mitologia eta erlijio berak, euskal gizakiaren arazo oinarrizkoenei erantzuteko erak dira. Barandiaranek euskal kultura zaharraren mugak gaur egungo Euskal Herriko mugetatik haratago zabaltzen ditu, Pirinio guztiak eta beraien alboko eskualdeak hartuta. Artzaintzaren kultura zaharrarekin lotzen du fenomeno hori, toponimia, transhumantziako bide zaharrak, erromatarren garaiko Akitaniako inskripzioak, mairubaratz eta trikuharrien guneak mendikatea guztian zehar...

### Olivier de Marliave 
Pirinioetako eta Euskal Herriko mitologiek batasun bat osatzen dute. Hala ere, beren mugak ez daude erabat zehazturik, greziar mitologian zein erromatar mitologian bezala. Lan gutxi egin da euskal mitologiaren oinarrietan sakontzeko, eta bere pertsonaiak, jainko-jainkosak eta heroiak sistematizatzeko. Marliavek aipatzen dituen zenbait arrazoi hauek dira:
* Pirinioetako herriak beraien artean banatzen dituzten bi estatuek sekula ez dute onartu Pirineoar kultura bat dagoenik.
* Bigarrena, eta erabakigarria, ez da orain arte sekula topatu "eusko-pirineoar" mitologiaren fundazio idatzirik, mitologiaren sinesmen multzoaren sorrera markatzen duen testua, beste epopeia mitologikoetan dagoen bezala. Beraz, Pirinioetako gizarte tradizionalek haien kosmologia oinarritzeko mahai gainean jartzen dituzten galderei erantzuten duen kontakizunik ez dago.
Ez dugu oinarrizko azalpenik mendien sorreraz, bertako gizakien sorreraz, bertako jainkozkoen eta ireluen sorreraz... laburbilduz, ez dugu "euskal-pirineoar sagarik", eta nahiz eta mitologia horren zenbait pertsonaia eta narrazio ezagutu, oso zatituta azaltzen zaigu dena, eta bakoitzari bere "papera" ahaztu egin zaio osotasunean.

Hala ere, argi dago mito eta elezahar multzo handia dagoela Pirinioetan eta Euskal Herrian, nahiz eta inolako narrazio epikoak bultzatu duen "euskal-pirineoar" panteoi bakarra. Horixe gertatzen da munduko beste zenbait lekutan ere, Andeak mendilerroan, esate baterako.

Jakina, munduko mendi multzo gehienak jainko-jainkosen bizileku dira, eta gurea ez da salbuespena. Badakigu antzinako euskaldunek mendi gailurrak "jainkotu" zituztela, baina epigrafiaz gain, hutsa dakigu Xuban, Aste, Ageion, Basaertis edo Arixoren ezaugarriez. Olivierrek baieztatzen du Pirinioetako hegoaldean zenbait ikerlek eta folklorezalek egindako aspaldiko lanari esker, gauza gehiago jaso dela iparraldeko isurialdean baino. Hala ere, "ahozko tradizioa" da askotan ezagueraren iturri bakarra, bere muga guztiekin. Olivierrek azpimarratzen du behar bat euskal mitologia piriniarra ikertzerakoan: ondo bereizi behar dira jatorrizko istorioak, herriaren ahozko tradizioan iraun dutenak, eta tokian tokiko sasijakintsuek asmatu eta apaindutakoak. Olivierren ustez, bestalde, Pirinioetako mitologiak indoeuropar mitologiarekin zer ikusi handia du. Amaitzeko, Olivierren ustez, "euskal kutsuak" estaltzen ditu Pirinio guztiak, maila ezberdinetan baina osorik. Toponimiak, etnologiak eta antropologiak horren berri ematen digute. Gainera, Pirinioetako populazio honek nahasketa handiak izan ditu beste kulturekin urteetan zehar, eta egungo egoera horren ondorioa da. Eliza Katolikoak ere hainbat mito eta elezahar kristautu du bere interesen arabera, baina egun sinesmen zahar horiek galtzeko arriskurik handiena azken hamarkadetan Pirinioetan izaten ari diren aldaketa handiak eta "modernitatea" bera dira.

### Juan Ignazio Hartsuaga 
Hartsuaga hizkuntzalariak euskal mitologiaren inguruan zenbait liburu eta dozenaka artikulu idatzi ditu, haien artean *Euskal Mitologia Konparatua: Jentilen akabera* (Gaiak, 2004). Alor horretan doktoretza tesia egin zuen, mitologiaren ahozko transmisioa aztertuta.

Haren ikerketen arabera eta haren esanetan, euskal mitologiari dagokionez, ahozko kontakizun bildumen artean kanpoko elementu arrotzak bereganatu dituela pentsa daiteke. Haietatik eskema ideologiko jatorraren barne sartu direnak baliagarriak izanen dira euskal mitologia aztertzeko. Indoeuroparren eskemak mantentzen dituzten hainbat kondairak bat egiten dutenez euskal mitologiakoekin horiek zabal zitezen eta ahalbideratu duen ideologiaren azterketa proposatzen du.

### Anuntzi Arana 
Antropologoak mitoen aldaketak aztertu izan ditu, mitoak herrian bizirik daudenean, kontalariaren garaiaren ezaugarrien arabera molda baitaitezke.  Urteetan ikertu ditu Euskal Herriko mitoak, eta aztertu, baita emakumeen ikuspuntu batetik ere, eta Mariri (Andreari) buruz egun ematen den irudia XX. mendean egon zen Amalurraren erreibindikazioaren eraginaz moldatu dela dio, tradizioak transmititu dituen ezaugarriak guztiz errespetatu gabe. Antzekoa gertatu da, haren irudiko, Mari Domingi eta Olentzerorekin, besteak beste, bestelako kanpoko kulturen eraginez. Euskal mitologia ez dela feminista defendatzen du

## Artean 
Euskal mitologia iturri emankorra izan zen XX. mendeko artean, batez ere literaturan eta eskulturan. Aipagarria da Nestor Basterretxea eskultoreak eginiko *Euskal serie kosmogonikoa* izeneko eskultura bilduma, 1972tik 1975era bitartean egindako hemezortzi eskulturaz osatua (hamazazpi, zurez eta bat, brontzez), izaki mitologikoetan, naturaren indarretan eta euskal kulturakoki objektu tradizionaletan oinarrituta.

### Iruditegia 
Euskal mitologiako pertsonaien inguruan sagarik idatzi ez den bezala, ez dago jatorrizko iruditegirik. Horrela, zenbait errepresentazio berri egin dira, maiz estilo neopaganoan. Irudiak ere badaude mitologiari eskainitako lekuetan, eta liburuak eta haur eta gazte literatura ilustratzeko ere sortu dira. Antzinako itxura duten beste irudi batzuk ere sortu dira, adibidez Mari ilustratzeko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
## Kanpo estekak 
* Alijostes Bordagarai, Koldo: Amaroa. Euskal Mitologiaren ataria
*  Euskal mitologia eta alegiak. Puntubi.com. (Artxibatuta) 
*  Euskal mitologia (Numenak) Arraobe. google sites.
*  Grottes de Sare. Sarako lezeak
*  Euskal Mitologiako beste webgune bat, haurrek eginik (Artxibatua)
* (Euskeraz eta ingelesez) Jentilen Akabera
*  M. G. Ramos: Buber's Basque page on mythology
*  Arcadia on Basque mythology (Artxibatua)
*  MythHome: Basque Summary (Artxibatua)
*  SirenesWorld.net, Basque New Mythology, Paintings, Books, Movies, Music, Sculptures... of the Basque Author Irene Alexandra (Artxibatua)
* "Quelques personnages de la mythologie basque", ''Autour d'Alos-Sibas-Abense  de Haut.''
*