open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ortodromika

thumb|220px|Bi punturen arteko distantzia ortodromikoa, zirkulu maximo batean, esfera baten azaleran.
**Ortodromika** lurrazaleko bi punturen arteko biderik laburrena da: elkartzen dituen zirkulu maximoaren arkua da, 180 gradu baino gutxiagokoa. Lurrazaleko bi punturen artean, hiru lerro ezberdin marraz daitezke: ortodromikoa, loxodromikoa eta isoazimutala.

Bi puntuak, 180 gradu bananduta baleude, kontrako puntuak lirateke, antipodak, alegia, eta, bien artean, luzera bereko 180 graduko infinito arku egin ahal izango lirateke.

Ortodromikak, meridiano bakoitzarekin angelu ezberdin bat aurkeztearen akatsa du, ortodromika hori, meridianoren batekin edo ekuatorearekin bat datorrenean izan ezik. Horregatik, zaila da ortodromika jarraitzen duen nabigazio ibilbide bat egitea, etengabe norabide aldaketak egitera behartuko bait luke. Distantziak luzeak direnean, eta biderik laburrena jarraitzeak aurrezpen esanguratsu bat suposatzen duenean, gutxi gora-beherako bat egiten da, tarteko puntu batzuk adieraziz, horietan norabidea aldatzen delarik, eta, horien artean, dagozkien loxodromikak jarraitzen direlarik.

Ortodromikak, hiru funtsezko puntu ditu:

* Irteera puntua (A)
* Helmuga puntua (B)
* Erpina: latituderik gehieneko puntua, kontuan hartutako arkuaren barnean edo kanpoan egon daitekeena.

## Kanpo estekak
Antipoda

thumb|350px|Antipoden mundu mapa. Gorriz, ohiko mapa, eta, horiz, dagozkion antipodak.
thumb|350px|Lurraren irudikapena eta bere antipodak
Geografian, **antipoda** (grezierazko *anti*, aurkakoa, eta *pous*, oina, hitzetatik) Lurreko leku baten diametralki kontrako tokia da, hau da, lehenengotik urrutien dagoen lurrazaleko beste toki bat. Bertan bizi den pertsona ere bada.

## Deskribapen matematikoa 
Lurraren forma, esfera edo esferoide batetik gertu badago, koordenatu geografikoetan (latitudea eta longitudea) (θ, φ) kokatutako toki baten antipoda (θ ± 180°, −φ), edo (−θ, φ ± 180º) bezala idatz daiteke.

Bi puntu horiek elkartzen dituen lerro zuzenak, planetaren erdialdea zeharkatzen du, eta, bien arteko ibilbiderik laburrena, lurrazalean, 20.000 kilometrokoa izango da, lurreko zirkunferentzia erdi baten luzera.

## Kanpo estekak
Gezi Gorria

**Gezi Gorria**, Tolkienen legendariumeko objektu bat da, eta Eraztunen Jauna eleberrian agertzen da. Gondorrek, bere aliatuei, laguntza behar zuenean laguntza eskatzeko zuen modua zen. Geziaren gorputza, beltza zen, eta, lemak, altzairuzkoak. Izen hau, bere muturrean, zeinu gorri bat zuelako hartzen zuen, egoeraren larritasuna frogatzeko. Gezia, orkoen azkonen antzerakoa zen.

Lehen aldiz, Borondir Gondorrekoa eta beste bost mezulari, Anduinetik iparraldera, antzinako aliatu ziren Eotheoden bila joan zirenean agertzen da, euren herrialdea Gizaki Olibaxka edo Ekialdetarren inbasiopean zegoenean, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2519. urtean. Borondir, mezulari hauetatik, bizirik geratu zen bakarra izan zen, eta Eotheodtarren errege zen Eorli aurkeztu zion gezia.

Ondoren, Rohani laguntza eskatzeko modua izan zen, Eorlen Zinaren ondoren. Hirgonek aurkeztu zuen, Eraztunaren Gerran, Theodenek Rohirrimak bildu eta Pelennorreko Zelaietako guduan gidatzea lortuz.

Ez da ezagutzen gezia nondik irten zen, litekeena da Gondorreko ohitura zahar bat izatea euren aliatuak hala deitzea, baina, beste aukera bat, Borondirrek, benetan, orkoen gezi bat hartu izana da, Eotheodi aurkezteko, honela, mezuaren larritasuna frogatuz.

Peter Jacksonen egokitzean, gezi hau ez da agertzen, baina bai Gondorreko Sutzarrak, antzerako funtzio bat dutenak, Ered Nimraiseko mendirik garaienak zeharkatuz eta larrialdietan piztuz.
Jan Swammerdam

**Jan Swammerdam** (Amsterdam 1637ko otsailaren 12a - 1680ko otsailaren 17a), anatomista eta zoologo herbeheretar bat izan zen, intsektuen anatomia eta ohiturak aztertzen aritu zena, berak propio eraikitako mikroskopioekin, eta, horiei buruz, klasikotzat hartzen diren lanak idatzi zituelarik, horien artean, *Odolik ez duten animaliei buruzko historia orokorra* eta *Intsektuen historia edo naturaren liburua*.

*Intsektuen liburua*n, igelen eta intsektuen metamorfosiaren etapa ezberdinen arteko homologia ezarri zuen.
Paskual Andagoia

**Paskual Andagoia** (Andagoia, Kuartango, Araba, 1495 &ndash; Cusco, Peru, 1548ko uztailaren 18a) Espainiako Armadako militarra, konkistatzailea eta esploratzailea izan zen. Panama Hiriaren sortzaileetako bat izan zen, bai eta europarrentzat Peru aurkitu zuena ere.

## Bizitza 
Gazte zelarik itsasoratu zen, 19 urte zituela, Erdialdeko Amerikarantz. Panama izan zen lehenengo geldialdia haren ibilbidean, eta bertan Pedro Arias Dávilaren taldekidea izan zen hiriburua sortzean 1519an. Bi urte geroago, Kolonbiako kostalde atlantikotik barrena ibili zen, San Juan ibairaino, eta gobernadore izendatu zuen bere burua. Amerindiarrekin izugarriki krudela izan omen zen agintean. Inka Inperioaren berri izan zuen, eta baita urre eta zilar ugari zituen Pirú izeneko lurraldearena ere. Gaixorik, Francisco Pizarro, Diego de Almagro eta Hernando de Luqueren esku utzi behar izan zuen lurralde hori konkistatzeko eginkizuna.

Gorabehera batzuen ondoan (Santo Domingon egon zen erbesteraturik), Panamara itzuli zen 1534an. Bertako gobernadore izendatu zuten 1539an. Hego Amerikara itzuli zituen berriz ere begiak, eta Pizarroren aurkako gudan galdu zuen bizitza (Cusco, 1548). *Relación de los sucesos de Pedrarias Dávila en las provincias de Tierra Firme y Castilla del Oro* idatzi zuen obran Davilaren eta bere bizitzaz gainera, Peruko konkista ere kontatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «Andagoya: descubridor del Perú», *Euskonews & Media*, 183. zk., 2002-10-11/18, ISSN 1139-3629
Nienna (Tolkien)

**Nienna**, "hiletari" esan nahi duena, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Pena eta errukiaren Valiëa da, eta, bere betebeharra, dolua da. Gainera, Aratarretako bat da. Mandosen geletatik gertu bizi da, Amanen mendebaldeko ertzean. Lorien eta Mandosen ahizpa-arreba da.

Forma fisikoa hartzen duenean, dolu kapa batean bildutako emakume bat da, baina ez desesperazioa bezala, pena bere domeinua den arren, malkoak etengabe erortzen zaizkio eta bere etxeak, Gaueko Harresietara eta itsasora begiratzen du. Gehiago da, itxaropen orotik haratago, jakinduria eta erresistentzia dakarten tristezia eta sufrimendua; bere malkoen uretik, espero gabeko gauza asko jaiotzen dira, askotan, bizitza bera eusten dutenak direnak.

## Kanpo estekak
Ibagué

**Ibagué** Tolimako departamenduaren hiriburua eta Kolonbiako bederatzigarren hiririk handiena da. Herrialdearen erdialdean eta itsas-mailatik 1.248 metrotan kokatuta dago. 2005ean 495.246 biztanle zituen.

"Kolonbiako hiri musikala" izena eman diote.

## Historia 
* 1550eko urriaren 14an Andrés López de Galarza gaztelarrak fundatu zuen.
* 1893an Tolimako kontserbatorio musikal ospetsua sortu zuten.
* 1999ko urtarrilaren 25ean Armenia astindu zuen lurrikarak Ibagué ere kaltetu zuen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriko webgune ofiziala
* Ibagué-ko Unibertsitatearen webgunea
Santiago de Cali

**Santiago de Cali** edo besterik gabe Cali Kolonbiako mendebaldean dagoen hiria da, barnealdekoa, Andeetako eskualdean kokatutakoa. Herrialde osoko hirugarren populatuena da.

"Urrezko triangelua" delakoaren barruan dago, Bogotá, Medellín eta Pereira hiriekin batera.

## Klima 

## Erreferentziak 
thumb|350px|Hiriaren ikuspegia.

## Kanpo estekak
El Tiempo

***El Tiempo*** Kolonbiako egunkari beteranoa da, herrialde osoko zabalduena dena.

1987an *El Espectador* egunkariarekin batera Asturiasko Printze Saria irabazi zuen.

## Kanpo estekak
Tabasaranera

**Tabasaranera** Lezgik subfamiliakoa den hizkuntza iparkaukasiarra da. Errusiako errepublika den Dagestan hegoaldean mintzatzen da.

Bi dialekto nagusi ditu: Ipar (Khanag) eta hego tasabaranera. Hizkuntza literarioa badu, hegoaldeko dialektoan oinarriturik, Dagestango seietatik bat izanik.

## Kanpo estekak
Barad-Dûr

**Barad-Dûr**, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den eraikin bat da. Eraztunen Jauna eleberrian agertzen da, baita, laburki bada ere, Silmarillionen ere. Sauronek Mordorren duen gotorlekua da. Errautsezko Mendien adar batean dago. Azken aliantzaren gerraren ondoren bota zuten, Eguzkiaren Bigarren Aroaren amaieran, Elfoek, baina bere oinarriak ezin izan ziren suntsitu, Eraztun Bakarraren boterearekin finkotuak izan baitziren, eta, eraztuna oraindik existitzen zenez, oinarriek hor jarraitzen zuten. Itzuli ondoren, Sauronek berreraiki egin zuen. Betirako suntsitua izan zen Sauron garaitua izan zenean, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran.

Beti laino beltzen artean bilduta zegoen, eta, soilik une batez, Frodo Zorrozabal eta Samsagaz Gamyi Orodruin mendian gora zihoazela, munduko haizeetan gertatutako aldaketagatik edo Sauronen zalantzengatik, laino hura desagertzean, bi hobbitek, ikusi ahal izan zuten. Eraztuna suntsitua izan ondoren, berriz ikusten dute, baina, oraingoan, suntsitzen ari dela.

Bere izenak, Dorre Iluna esan nahi du sindarinez (Barad = dorrea, eta dûr = iluna). Mordorreko Hizkuntza Beltzean, **Lugburz** bezala ezagutzen zen.
San Petersburgoko Gobernazioa

**San Petersburgoko Gobernazioa** (, 1918 baino lehen ), Errusiar Inperioko gobernatura edo gubernia bat izan zen. **Ingermanlandeko Gobernazioa** (Ингерманландская губерния) bezala sortua izan zen, 1708ko abenduak 18an, Iparraldeko Gerra Handian Suediar Inperioari konkistatutako lurraldeekin.

1710eko ekainak 3an, berrizendatua izan zen, San Petersburgo hiria sortu ondoren. Petri I.a Errusiakoaren ukazy batek berrizendatu zuen, eta 1721ean, Ingria suediarreko domeinuak, Errusiari emanak izan ziren, Nystadeko bakea edo hitzarmenaren ondorioz. 1924ko urtarrilak 26tik abuztuak 18rarte, **Petrogradoko Gobernatura** deitua izan zen.

Gobernatura honek hartzen zuen eremua, gaur egun, Leningradeko Oblastaren barnean dago.

## Kanpo estekak
Támarako ituna

**Támarako ituna** edo **Támarako bakea** Támara de Camposen 1127ko ekainean Alfontso I.a eta Alfontso VII.a Enperadoreak mugak finkatzeko sinatu zuten bake-ituna izan zen.

## Historia 
Alfontso VII.a Enperadoreak 1127ko apirilean Burgosko gaztelua konkistatu zuenez, ekainean Iruñeko eta Aragoiko erregea zen Alfontso I.ak aurre eman eta Palentziako probintzian dagoen Támara ibarrean elkartu ziren. Armada bien arteko borroka saihesteko, bake ituna negoziatu zuten. Ituna honen bitartez Gaztela eta Leóngo Erresumak 1054an, Atapuercako gudua Gartzia Naiarakoa hil zenean, eta 1076an, Antso Peñalengoa erail zutenean, izandako mugetara itzuli behar izan ziren. Horrela Alfontso I.ak Bizkaia, Araba, Gipuzkoa, Belorado, Bureba, Soria, San Esteban de Gormaz eta Errioxan bere subiranotasuna aldarrikatu zuen enperadore tituluari ukatu eta zenbait mugaldeko gotorlekuen truke.

## Bertsioak 
Jakako San Juan de la Peña monasterioaren kronikak esan zuen Antso Gaztelakoa erregeak Antso Nafarroakoari lapurtutako lurraldeak itzuli ziola. Sinatu zutenean Alfontso I.ak enperadore tituluari uko eta Aragoi, Iruñea eta Nafarroako errege izena hartu zuen.

José Moresek *"Anales de la historia*" bere liburuan Gaztelako erregeak Errioxa, Araba eta Gaztela Zaharra usurpatu zituela onartu zuela, berez Iruñeko Erresumakoak zirelako esan zuen.

José María Lacarrak *"Historia de Navarra*" bere liburuan mugak Burgosetik gertu kokatzen ditu, Antso III.a Nagusiak zituen berak.

Toribio Minguellak *"Historia de la diócesis de Sigüenza y de sus obispos"* bere liburuan esan zuen Sigüenza eta Medinaceli Gaztelako Erresuman gelditu zirela eta Calatayud eta Ariza, berriz, Aragoiko Erresuman.

Manuel Recuerok, berriz, *"Alfonso VII"* bere liburuan Baias ibaian eta Errioxan kokatzen ditu mugak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Serrano Izko, Bixente: *"Nafarroa. Historiaren hariak"* (2006) Iruñea, Euskara Kultur Elkargoa 
* 
* Idazle asko: *"Historia Ilustrada de Navarra"* (1993) Iruñea, Diario de Navarra 

## Kanpo estekak
Andagoya (Kolonbia)

**Andagoya** Kolonbiako ipar-mendebaldeko Chocó departamenduan dagoen udalerria da. Klima ekuatorialak bete-betean eragiten du ingurune honetan, munduko euritsuenen artean dagoena.

Izena Paskual Andagoiakoa esploratzaile euskaldunagatik jaso zuen. Izan ere, XVI. mendean arabar hura ingurune hartako gobernatzailea izan zen.

## Klima 
Andagoyako batez besteko tenperatura gutxi aldatzen da urteko hilabete guztietan. Apirila hilabeterik beroena da, 27,7 gradurekin, eta azaroa hotzena 27,0 gradurekin.

## Ikus, gainera 
* Andagoia (Araba)

## Kanpo estekak
Vologda oblasta

**Vologda oblasta** () Errusiako subjektu federal bat da, Ipar-mendebaldeko Barruti Federalean kokaturik dagoena. 145.700&nbsp;km²ko azalera du, eta 2010ean 1.202.444 biztanle zituen. Zentro administratiboa Vologda da, eta hiri handiena Txerepovets.

## Geografia 
Vologdako oblastak, honako subjektu federal hauekin egiten du muga: Arkhangelsk oblastarekin iparraldean, Kirov oblastarekin ekialdean, Kostroma oblastarekin hego-ekialdean, Jaroslavl oblastarekin hegoaldean, Tver oblastarekin hego-mendebaldean, Leningradoko oblastarekin mendebaldean eta Kareliako Errepublikarekin ipar-mendebaldean.

Oblastaren mendebaldeko herena goi Volgaren adarrek drainatzen dute, eta ekialdea Ipar Dvinaren arroaren barnean dago. Ipar-mendebaldeko eremu txiki bat Onega aintziraren arrokoa da.

## Ondarea 
Vologdako oblasta, monumentu historikoetan aberatsa da, Kirilo-Belozerski monasterioa, Ferapontov komentua (Gizateriaren Ondare dena), Veliki Ustiug eta Belozersk Erdi Aroko hiriak, Totma eta Ustiuzhnako eliza barrokoak, etab...

## Ordu eremua 
Vologdako oblasta Moskuko ordu eremuan dago (MSK/MSD). UTCrekin duen diferentzia, +0300 (MSK)/+0400 (MSD) da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Due croci a Danger Pass

***Due croci a Danger Pass***, 1967an, Rafael Romero Marchent zinema zuzendari espainiarrak zuzendutako film bat da. Mendebalde Urrunean girotutako film bat da, spaghetti western azpigeneroaren barnean sailkatua dagoena.

## Istorioa 
Joe Don Baker, Dallas hiri osoa bahitu bezala hartzen duen industrialari bat da, eta 50 milioi dolarreko erreskate bat eskaintzen du, gas pozoitsu bat askatzearen mehatxupean.

## Aktoreak 
* Pietro Martellanza
* Mario Novelli
* Mara Cruz
* Luis Gaspar
* Armando Calvo
* Dyanik Zurakowska
* Miguel del Castillo
* Jesus Puente
* Antonio Pica

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Frantzisko I.a Contikoa

**Frantzisko I.a Borboi-Condékoa Contiko Printzea** (La Ferté-sous-Jouarre 1558ko abuztuak 19-Paris 1614ko abuztuak 3), Luis I.a Borboi-Condékoa eta Leonor Royeren hirugarren semea izan zen. Bere bi anaia nagusiak Henrike I.a Borboi-Condékoa Condéko printzea izango zena eta Karlos Soissonseko kondea izan ziren. Jaiotzerakoan, bere aitak, Contiko Markes titulua eman zion, baina, 1581ean, Contiko printze mailara igoa izan zen.

Bere senide gehienek ez bezala, ez zuen Frantziako erlijio gerretan parterik hartu, 1587an Guisako dukearen asmoenganako mesfidantza sentitzen hasi zen arte, Parisko Liga Santuaren aurka zegoela adierazi zuen, eta bere lehengusua zen Henrike III.a Nafarroakoari laguntzen hasi zen, baita bere anaia Henrike Condékoari ere.

1589an, Frantziako errege zen Henrike III.a erahila izan ondoren, bere anaiarekin batera, euren lehengusu Henrike III.a Nafarroakoa zin egin eta onartu zuten odolez Frantziako Errege bezala, Henrike IV.a izenarekin. Beti errege berria babesten jarraitu zuen, baita Karlos Borboikoa kardinalaren heriotzak, tronurako hautagai bezala kontutan hartua izatera eraman zuenean ere.

Bere lehen ezkontza, Joana Coemmerekin izan zen, eta honekin ez zuen seme-alabarik izan. Joana, 1601ean hil zen eta Frantzisko, bere bigarren ezkontzan Luisa Margarita Lorena-Guisakoarekin ezkondu zen. Euren alaba bakarra, hiru aste baino ez zituela hil zen, 1610ean. Frantzisko Contikoa, 1614an hil zen, oinordekorik gabe, eta Contiko Printze tituluak, erregearte bat jasan zuen 1629 arte, urte honetan, titulu hau, bere anaia Henrikeren biloba zen Armando Borboi-Contikoari eman zitzaiolarik.
Carrióngo Ituna

[300px|thumb|eskuinera|[Carrión de los Condesko Santa Maria eliza]]
**Carriongo Ituna** Leongo eta Gaztelako errege Alfontso VII.aren eta Erramun Berenger IV.aren arteko hitzarmena izan zen, 1140ko otsailaren 22an Carrión de los Condesen (Palentziako probintzia) sinatutakoa Gartzia Remiritz buru zuen Iruñeko Erresuma banatzeko helburuarekin. Erramun Berenguer IV.a Ramiro II.aren alaba Petronilarekin ezkondurik zegoenez gero, Aragoiko Erresuma gobernatzen zuen *de facto* eta, beraz, Aragoiko Erresumaren izenean negoziatu zuen.

## Ituna 
Itunaren arabera, Ebro ibaiaren ezkerraldean zeuden hiri eta eskualdeak Gaztelako Erresumaren menpean geratuko ziren; 1137 eta 1140 arteko Nafarroa eta Aragoi arteko gudan Gartzia Remiritzek okupatu zituen herri eta eskualdeak Erramun Berenger IV.ak eskuratuko zituen; gainontzekoa hiru zatitan banatuko zuten: bata, Lizarra tartean, Alfontso VII.arentzat izango zen, eta beste biak, Iruñea tartean, Aragoiko Erresumarentzat.

Garai hartan, Gaztelako eta Aragoiko erresumetako erregeek itun askotan banatu zuten Iruñeko Erresuma: 1151, 1157 eta 1198an hain zuzen ere. Itun guzti horien arabera, behin erresuma konkistatuta sinatzaileen arteko muga berria Argan kokatuko zuten. Nafarroa ez zen itunaren gai bakarra; Bartzelonako kondeak Gaztelako erregeari gorazarre egin eta Calatayud, Daroca eta Tarazona eman zizkion, gaztelarrek Zaragozari uko egitearen truke. 

## Ondorioak 
Erramun Berenger IV.ak 1140 urteko uda baino lehen Iruñeko Erresuma eraso zuen, Longida eta Iruñean sartu, eta Ejea de los Caballerosen Gartzia Remiritz mendean hartu.

Gaztelako Erresumak, berriz, armada Nafarroarantz hurbildu eta Calahorran kokatu zuen kanpamendua. Nafar erregea bidera irten, Alfaron kanpatu eta borrokaldi batzuk izan ziren. Alfontso VII.a, Aragoiko Erresumak Nafarroa konkistatzeko gai ez zela uste zuenez, negoziatzen hasi zen Iruñeko erregearekin, bere lehengusu eta Tolosako konde Alfontso II.aren bitartez. Nafarren ordezkari nagusiak Iruñeko apezpiku Antso Larrosa eta Tuterako elizako priorea izan ziren.

1140ko urriaren 25ean, bake ituna finkatzeko, Iruñeko infanta Zuria eta Alfontso VII.aren lehensemearen, orduan zazpi urte zituen Antsoren, arteko ezkontza adostu zuten. Ezkontza gudu-zelaian bertan egin zuten, eta artean adingabea zen nafar infanta Gaztelako gortean geratu zen. Erramun Berenger IV.ak ez zuen bake itunean parte hartu nahi izan, eta Nafarroako mugak erasotzeari ekin zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lourdes Txiki (Donostia)

thumb|250px|Erlijio-zeremonia Lourdes Txikin, 1919an.

**Lourdes Txiki**, baita ere **Lourdes Txikiko Santutegia**, Donostiako Igeldo herrirako igoeran dagoen debozio gune katolikoa da, Lurdako (frantsesez, *Lourdes*) Andre Mariaren irudiaren erreplika modu artifizialean egindako kobazulo txiki batean gordetzen duena; horren ondoan, kapera bat dago, kobazulo handiago batean. Donostiako Ondarreta eta Antigua auzoetatik gertu dago.

## Historia 
Paraje honen historia 1903an hasten da, Arcachondik ihesi zetorren domingotar fraide talde batek inguruan Cool eta Ripoll familiak zuen La Mallorquina etxaldea erosi zuenean. Fraide horiek San Vicente Ferrer ikastegia abiarazi zuten 1903. urtean bertan. Hurrengo urtean, Lurdan Bernadette Soubirous neskatxak Maria ikusi zueneko kobazuloaren kopia bat egin zuten. Tokia ez zen, ordea, gaur egun bezalakoa. Fraide kaputxinoek 1933. urtean lan batzuk egin ondoren, egun dagoen bezala utzi zuten gutxi gorabehera.

Egun, kapera aurrean burdinazko banku batzuk eta kandela tokia daude. Kandelak eta oroigarriak saltzen dituen kioskoa ere badago. Bertara joateko, Igeldorako aldapa igotzen hasi eta 200 bat metrora dagoen Errekondo jatetxearen parean, ezkerretara, beherantz doan aldapatxoa hartu behar da. Kapera beste 200 bat metrora dago.

### Ospakizuna 
Otsailaren 11n, Lurdako Ama Birjinaren ospakizuna egiten da bertan, meza entzunez eta otoitz eginez.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lurdako santutegia

## Kanpo estekak
Michel Le Tellier

**Michel Le Tellier** (1603ko apirilak 19-1685eko urriak 30), politikari frantziar bat izan zen.

Le Tellier Parisen jaio zen. Zerbitzu publikora sartu eta *maître des requêtes* bihurtu zen, eta, 1640an, Piedmonteko administrari izatera iritsi zen. 1643an, Julio Mazarinorekin zuen adiskidetasunaren ondorioz, kontu militarretarako estatu idazkari izendatua izan zen, administrari eraginkor bat izan zelarik. Aktiboki parte hartu zuen Frondarekin lotutako arazoetan.

1677an, Frantziako ministro izendatua izan zen, eta Luis XIV.a Frantziakoagan eragin zutenetako bat izan zen, Nanteseko Ediktua baliogabe zezan. Baliogabetza sinatu eta egun gutxira hil zen.

Le Tellierrek, aberastasun ugari bildu zuena, bi seme-alaba utzi zituen. Bata, François Michel Le Tellier de Louvois politikari ospetsua, eta, bestea, Charles Maurice Le Tellier, Reimseko artzapezpiku izatera iritsi zena. Bere gutunak, Parisk Frantziako Liburutegi Nazionalean dago.
Insomnio

**Insomnioa** edo **loezina** gutxiegizko loa edo horren gabezia erakusten duen sintoma ohikoenetarikoa da, eta kronikoa denean gaixotasuntzat jotzen dugu berau.

Bi mota nagusi ezberdintzen dira, alde batetik hasierako insomnioa edo loa hartzeko arazoak islatzen dituena, eta bestetik erdialdeko insomnioa edo gauaren erdian esnatu ondoren loa berreskuratzeko lanak ematen dituena.

Hainbat gaixotasun lotuta dago sintoma honekin, horietako asko psikiatriaren arlokoak eta beste batzuk beste esparru batekoak (digestio-aparatuaren arazoak, arnas gaixotasunak eta abar), bai eta hainbat droga eta sendagai ere.

2007an 64 milioi estatubatuarrek graduren batean edo bestean pairatzen zuten sarritan urtean zehar.

Nahiz eta, insomnioa lo hartzeko gaixotasuntzat bakarrik jotzen den, lo hartzeko zailtasunak forma asko har ditzake.
* oheratzean lo hartzeko zailtasuna (hasierako insomnioa, hiruretan ohikoena)
* gauean zehar askotan esnatzea (tarteko insomnioa)
* goizean oso goiz esnatzea, planeatutakoa baina goizago (bukaerako insomnioa)

Gorputzak gauean zehar behar duen suspertzea burutzea eragozten du, eta horrek eguneko lozorroa ekar dezake, kontzentrazio baxuaz edo egunez aktibo sentitzeko gabeziaz gain.

## Sendabidea 
Hipnotikoen familiako sendagaiak erabiltzen dira sintoma hau sendatzeko, hainbat indar-gradu dituztela.

## Ikus, gainera 
* Hipersomnia

## Kanpo-estekak 
* "National Sleep Foundation"
Hipersomnia

**Hipersomnia** gehiegizko loa erakusten duen sintoma da, batez ere egunean zehar agertutakoa gauean baino.

Honekin lotutako bi gaixotasun nagusiak narkolepsia eta loaren apnearen sindromea, lehenengoa arlo neurologikoari eta bigarrena neumologia eta ORLri dagozkielarik. Hala ere, beste patologia batzuekin lotuta ere ikusten dugu.

## Diagnostikoa 
## Ikus, gainera 
* Insomnioa

## Kanpo estekak 
* "National Sleep Foundation"
* Epworth testa
Georges Cuvier

**Georges Léopold Chrétien Frédéric Dagobert Cuvier**, Cuvier-eko Baroia, (Montbéliard, 1769ko abuztuaren 23a - Paris, 1832ko maiatzaren 13a) naturalista eta zoologo frantziarra izan zen, Frédéric Cuvier naturalistaren anaia zaharra.

Anatomia konparatuaren eta paleontologiaren bultzatzailea izan zen. Napoleonen garaian eta Borboien errestaurazio garaian kargu garrantzitsuak izan zituen Parisen, Frantziako Historia Naturaleko Museoan irakasle izendatu zutelarik.

## Lana 
Animaliak beren egitura eta morfologiaren arabera sailkatu zituen lehenengotako zientzialaria izan zen 1817an ''Regne animal distribué d'après son organisation'' liburua argitaratu zuenean. Honen arabera animaliak lau talde nagusitan sailkatu zituen: ornodunak, moluskuak, artikulatuak eta erradiatuak.

Paleontologiari dagokionean Cuvierrek ekarpen handia egin zion zientzia honi fosilen inguruko ikerketa ugari eginez. Eboluzioaren erabat aurkakoa zen, fixismoaren defendatzaile sutsua, eta kataklismo jarraituen teoria plazaratu zuen: jainkoak izaki bizidunak sortzen ditu baina saiakera okerra dela uste duenean katastrofe bat sorrarazten du izaki guztiak hil eta berriak sortzeko. Horrela azaltzen zuen fosilen erregistroaren estratigrafia.

Era berean, Cuvierrek uste zuen Lurrak 6.000 urteko adina duela.
Parke Nazionalen Zerbitzua

**Parke Nazionalen Zerbitzua** (ingelesez **National Park Service** edo **NPS**) Ameriketako Estatu Batuetako gobernu agentzia federala da. Barne Sailaren agindupean diharduten du eta agentzia honen helburua, herrialdeko parke nazionalak babestea eta zaintzea da. Guztira 58 park nazional zaintzen ditu, baina beste 333 lur-eremu ere zaintzen dituzte.

Izendatu zuten lehen parke nazionala, Yellowstoneko Parke Nazionala izan zen. Parke hau Wyoming, Montana eta Idahoko estatuen artean dago.

## Izendapena 
Mota honetako "parke nazionalak" ditugu, Ameriketako Estatu Batuetako gobernuaren sailkapenaren arabera:

eskuinera|200px|thumb|Agentziaren helikopteroa

## Kanpo estekak 
* Park Nazionalen Zerbitzuaren webgune ofiziala

## Erreferentziak
Icodeko mentzeierria

thumb|270px|Tenerifeko mentzeierriak
**Icodeko mentzeierria**, Tenerife uhartea, Tinerfe Handia hil ondoren banatu zen bederatzi mentzeierrietako bat izan zen. Egungo El Tanque, La Guancha eta Icod de los Vinosen eremuen zati bat hartzen zuen. Garachico-ren zati bat ere barne hartu zuen. Bertako azken errege edo mentzeia, Pelikar izan zen.

Elezaharraren arabera, mentzeierri honetan bizi izan zen *Amarka*, dontzeila gazte bat, beste neska batzuek bekaitza ziotena eta mutil gazte askok emazte bezala nahi zutena. Asko izan ziren Amarkaz maitemindu zirenak, guziten artean, *Gariraiga* artzaia nabarmendu zelarik, nork, Amarkaren ezezkoa jaso ondoren, erotu eta bere burua amildegi batetik bota zuen, minaren minez. Gertakari tragiko honen berria, laster hedatu zen erresuma osoan, guztiek, Amarka, Gariraigaren heriotzaren erantzuletzat jo zutelarik. Erruaren erruz, Amarkak, beste hainbeste eginez eman zion amaiera bere biziari.

## Kanpo estekak
Polizia Federala (Austria)

**Austriako Polizia Federala** (alemanieraz *Bundespolizei*) Austriako herrialde osoko segurtasun publikoaz arduratzen den polizia federal nazionala da. Polizia hau, 9 Probintzia Polizia Komandoetan banatzen da. Hauek dira komandoak eta bat egiten duten probintziak. Hau da komando-eremu eta probintziak berdinak direla.

* Viena
* Estiria
* Karintia
* Salzburg
* Austria Beherea
* Austria Garaia
* Vorarlberg
* Tirol
* Burgenland

thumb|200px|eskuinera|Poliziaren autoa

## Kanpo estekak
François Michel Le Tellier de Louvois

**François Michel Le Tellier** (Paris, 1641eko urtarrilaren 18a - Versailles, 1691ko uztailaren 16a), **Louvoisko markesa,** frantziar politikari eta estatugizona izan zen. Ministerio ezberdinetan aritu zen Luis XIV.a Frantziakoaren erregealdian. Gerrako estatu idazkaria izan zen 1662-1691 bitartean.

## Bizitza 
Michel Le Tellierren semea zen, eta harekin ibili zen gaztetan. 15 urte baino ez zituelarik, Gerrako estatu idazkari izendatu zuten, kargua 1677 arte bete ez bazuen ere. 1672an, Estatu ministro kargua hartu zuen, eta Errege Kontseiluan sartu zen. Gerrako estatu idazkari bilakaturik, erreforma handiak egin zituen, herrialdeetako milizia berezien antolamendua besteren artean. Jean-Baptiste Colberten aurkaria izan zen, eta haren kontrako azpijokoetan parte hartu zuen. Garrantzi handiko kanpaina militarrak gidatu zituen: Alemaniako Palatinatuaren suntsipena (1679), Genovako bonbardaketa (1684) eta dragonnades edo protestanteen aurkako sarraskiak (1685). 1683an, Eraikuntza, Arte eta Eskulangintza superintendente postua lortu zuen, eta Versaillesko jauregiaren eraikuntza lanak zuzendu zituen. 1691n hil zen, erregeren uste ona galtzekotan zegoela, etsai asko baitzituen.

## Erreferentziak
Polizia Federala (Belgika)

**Belgikako Polizia Federala** (nederlanderaz *Federale Politie*, frantsesez *Police Fédérale* edo alemanieraz *Föderale Polizei*) Belgikako herrialde osoko segurtasun publikoaz arduratzen den polizia federal nazionala da.

Halaber, Interpol eta Europol nazioarteko poliziek ere Belgikan dute egoitza nagusia.

[thumb|250px|ezkerrera|Polizia-autoa [Anberesen]]

## Kanpo estekak
Polizia Federala

**Polizia Federal** hitzek honako polizia talde ezberdinak izan daitezke:

* Polizia Federala (Austria): Austriakoa.
* Polizia Federala (Alemania): Alemaniakoa.
* Polizia Federala (Belgika): Belgikakoa.
* FBI: Ameriketako Estatu Batuetako ikerketa polizia federala.
* Argentinar Polizia Federala: Argentinakoa.
* Brasildar Polizia Federala: Brasilgoa.
The Quick and the Dead

***The Quick and the Dead*** 1995ean filmaturiko ez ohiko spaghetti western bat da, Sam Raimik zuzendutakoa. Protagonistetako batzuk Sharon Stone, Gene Hackmann, Russell Crowe eta Leonardo DiCaprio dira. Gidoia Simon Moorek idatzi zuen.

## Istorioa 
Kanpotar misteriotsu eta eder bat, Ellen (Sharon Stone), Mendebalde Urrun amerikarreko hiri txiki batean agertu da eta lehiaketa arriskutsu batean parte-hartzeko izena eman du. Lehiaketa horretan, alde guztietako pistolariek euren biziak arriskuan jartzen dituzte, ospea eta aberastasuna lortzeagatik. Ellenek lehiaketa horretan parte hartzeko dituen arrazoiak haratago doaz... John Herodez (Gene Hackman) mendekatu nahi du, hirian nagusi den eskrupulurik gabeko gizon anbiziotsu bat, urte batzuk lehenago bere familiari egin zion zerbaitengatik.

## Aktoreak 
* Sharon Stone
* Gene Hackman
* Russell Crowe
* Leonardo DiCaprio
* Tobin Bell
* Raynor Scheine
* Roberts Blossom
* Kevin Conway
* Keith David
* Lance Henriksen
* Pat Hingle
* Mark Boone Junior
* Gary Sinise
* Olivia Burnette
* Jerry Swindall
* Fay Masterson

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Emmy Sariak

**Emmy Sariak** (), urtero, estatubatuar telebista arloan bikaintasunari ematen zaizkion sariak dira.

Banandutako baina elkarren artean lotutako hiru erakundek aurkezten dituzte Emmy Sariak:

* Telebistaren Arte eta Zientzien Akademiak () ordutegi zentral edo ko (arratsaldeko 6etatik gaueko ordu 2ak arte)ko telebista ohoratzen du. Kirolak ez ditu hartzen.
* Telebistaren Arte eta Zientzien Akademia Nazionalak (), goiz eta arratsaldeko ordutegietan emandako kirol, dokumental eta berri saioak saritzen ditu.
* Telebistaren Arte eta Zientzien Nazioarteko Akademiak, AEBetatik kanpoko programazioa saritzen du.

Hiruretatik ezagunenak, Primetime Emmy sariak dira, Daytime Emmy sariak atzetik dituelarik, biek, Sormen Arteen Emmy kategoria propioak dituztelarik.

## Historia 
thumb|250px|Emmy sarien ematea.
Emmy sariak, lehen aldiz, 1949an eman ziren, Hollywood Athletic Cluben. Emmy Sarien garaikurrak, konpainia pribatu batek egiten ditu El Dorado Correctional Facility segurtasun nagusiko espetxean, Kansas estatuko El Dorado herrian.

Emmy izenak, bere jatorria, Immy hitzean izan zuen, telebistaren lehen garaietan, kameren irudi erregistroko hodia identifikatzeko erabili zena. Imagin hitzaren txikigarrezko hasierako hizkiak, Immy, Emmy izenean bihurtu ziren, izaera femeninoagoa zuena. Estatuatxoa, emakume bat irudikatzen duena, Louis McManus ingenieriak diseinatu zuen, bere eredua, bere emaztea bera izan zelarik. Bere estatua, deitutako leihaketar iritsi ziren 48etatik, iristen azkena izan zen, eta lehiaketa irabazi zuena izan zen.

Hegoek, artearen musa zen Melpomene irudikatzen dute, eta, atomoak, "zientziaren elektroia"

## Primetime Emmy Sariak 
Primetime Emmy Sariak, *prime time* ordutegiko estatubatuar telebista programazioaren bikaintasunaren saritze bezala aurkezten dira. Orohar, zeremonia, iraila erdialde inguruan ospatzen da, telebistako udazkeneko denboraldia hasi aurreko igandean.

ABC, CBS, NBC eta Fox kateak, txandakatu egiten dira, urtero sari hauen zeremonia emateko.

## Daytime Emmy sariak 
Daytime Emmy sariak, goiz eta arratsaldeko estatubatuar telebista programazioaren bikaintasuna saritzeko aurkezten dira. Lehen aldiz, 1972ko Primetime Emmy Sarien ospakizunean ospatu ziren, bi urte beranduago, zeremonia propio bat lortu zutelarik

## Sports Emmy Sariak 
Sports Emmy sariak, kirol programazioaren bikaintasunarentzako sariak dira. Zeremonia, astelehen gau batean ospatzen da, udaberrian, ohi, apirileko azken asteetan edo maiatzeko lehen astean. New York Hirian ematen dira.

## Kanpo estekak
Telebistaren Arte eta Zientzien Akademia

**Telebistaren Arte eta Zientzien Akademia** (ATAS ingelesezko siglengatik, ), 1946an sortutako erakunde bat da, Emmy sariak ematen dituena, Kaliforniako Los Angeles hirian. Erakundea, Estatubatuar Telebistaren Ospearen Aretoaren sortzailea da.

ATAS erakundeak, Estatubatuar Telebistaren artxibategia du, telebistaren industriako 475 pertsona ospetsuri eginiko 475 elkarrizketa baino gehiago dituena, horietako asko, Google Videon ikus daitezkeelarik.

ATAS, 1955an sortutako Telebistaren Arte eta Zientzien Akademia Nazionalaren zati izan zen, egoitza New Yorken duena, honek, Emmy sariak, kategoria ezberdinetan ematen dituelarik, Daytime, Kirolak, Berriak eta Zerbitzu Publikoak barne. NATASak (National Academy of Television Arts & Sciences)ek, Primetime Emmy sariak gainbegiratzen zituen, erakundea, 1970eko hamarkadaren amaieran, Ekialdea eta Mendebaldean banatu izanak, ATASa, sari emateen arduradun bezala utzi zuen arte. ATASak, Primetime Emmy sariak zuzentzen dituen bitartean, NATASak, ATASekin batera, Daytime Emmy Sariak eta gainontzeko Emmyak gainbegiratzen ditu.

## Kanpo estekak
Cum hoc ergo propter hoc

***Cum hoc ergo propter hoc*** (euskaraz *Honekin batera, beraz honengatik*) latinezko esapidea da, batera gertatzen diren bi gertaeretatik, bata bestearen kausa dela baieztatzen duen falazia logikoa da.

Falazia logiko mota honetan bi edo gertaera gehiagoren arteko ekintza behatu ondoren kausalitatearen konklusio goiztiarra ateratzen da.

Orokorrean, A gertaera Brekin soilik korrelazioa duela behatzen bada, Aren bitartez automatikoki B sortzen dela ziurtatzen da sarritan, nahiz eta zergati-ondoriorik ez dagoen ebidentzia izan. Modu honetan, oker ziurtatzen da Ak B sortzen duela, eta honek falazia logiko bihurtzen du azalpena, hurrengo lau aukerak emanez:

* B dela Aren kausa.
* A eta Bren artean beste zeharkako kausa edo eragile batzuk daudela.
* Kointzidentzia hutsa dela A eta B batera gertatzea.
* Biak izan daitezkela elkarren kausa.

## Adibideak 
Adibidez, aztertu dezagun hurrengo argudioa: Droga kontsumitzaile askok arazo psikiatrikoak dituzte, eta arazo psikiatrikoak dituzten askok droga kontsumitzen dute. Beraz, droga kontsumitzeak arazo psikiatrikoak sortzen ditu. Ondorioa egia izan daitekeen arren, argumentua faltsua da, drogaren kontsumoaren eta arazo psikiatrikoen arteko korrelazioak ezin baitu bermatu kausa-efektu erlazioa. Droga kontsumitzeak arazo psikiatrikoak sor ditzake, baina gerta liteke arazo psikiatrikoek drogaren kontsumoa eragitea ere; edo biak hirugarren batek eragindakoak izatea; edo, bi gertaeren artean erlaziorik ez egotea eta kasualitate hutsa izatea.

Bi gertaera aldi berean gertatzen direnean, tentagarria izan daiteke batak bestea eragiten duela onartzea, baina, korrelazio estatistikoaz gain, informazio gehiago behar da gertaera baten eta bestearen artean kausazko erlazioa dagoela behar bezala ondorioztatzeko.

Beste adibide bat: goizean euria egin eta ikasle batek azterketa bat gainditu ez badu, ezin da baieztatu *cum hoc ergo propter hoc* argudiatuz, ikasleak ez duela azterketa gainditu euria egin duelako.

Esan bezala, esaldiak A eta B gertaera lotzen ditu kausaltasun erlazio batez (A Bren kausa da, esaterako) batera gertatu direlako. Baina, A eta B gertaerak batera gertatzeak ez da bakarrik gertatzen A Bren kausa delako.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Korrelazio

## Kanpo estekak
Dior Gondorrekoa

**Dior Gondorrekoa**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Gondorreko bederatzigarren Seneskal erregeordea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2328an jaio zen, eta Barahir Gondorrekoaren semea zen.

Dior, Zaintzapeko Bakea deritzon garaian gobernatu zuen zortzigarren eta azken seneskala izan zen. Bere aitaren oinordeko bihurtu zen 2412an, eta Gondor, 23 urtez gobernatu zuen. 2435ean hil zen. Diorrek ez zuen semerik izan, eta, beraz, bere oinordekoa, bere iloba Denethor I.a izan zen.

## Kanpo estekak
Thrain I.a

Tolkienen legendariumean, **Thrain I.a**, Durinen etxeko nano bat da, Nain I.aren semea, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1934an jaio zena, Moria edo Khazad-dûmen.

Moriako azken errege nanoa izan zela esan daiteke, bere aita, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1981ean, Hithaeglirreko nanoen mantsioan orkoen eta balrogaren esku hil zenean, tronua hartu eta bere herriko gainontzekoak bildu baitzituen, erbesterantz gidatuz.

1999an, iparralderantz abiatu eta Ereborren ezarri zen, Nanoen Mendi Azpiko Erresuma sortuz. Han hasi zituen metal preziatuen ateratze eta zulatze lanak, eta merkataritza txiki bat hasi zuen Iparraldeko Gizonekin, garai hartan, hiri txiki bat zena, bere aurrekoek Eguzkiaren Bigarren Aroan egin zuten bezala.

Han aurkitu zuen Arkaren Harria, Ereborreko nanoen ikur izango dena. Hirugarren Aroko 2190ean hil zen, eta, bere oinordekoa, bere seme Thorin I.a izan zen.
Arkaren Harria

**Arkaren Harria**, **mendiaren bihotza** ere deitua, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko objektu bat da. Thrain I.ak Ereborren aurkitutako bitxi zuri bat da, Ereborreko erregeen altxor handienaren zati zena, baina han geratu zen Smaugek, nanoak, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2770ean kanporatu zituenean. Handik urte askora, Bilbo Zorrozabal Smaugen gordelekura sartu zenean, harria, nanoengandik ezkutatuz lapurtu zuen, eta Thorin II.ak berau setiatuta zuten Elfo eta Gizakiekin bakeak egin zitzan erabili zuen, eta gertatzeko zorian zegoen gudu bat eragozteko, Esgarotheko gizaki batzuk eta elfoek, Smaugen altxorraren zati bat eskatzen baitzuten, eta Thorinek, eskakizun horri uko egin zion. Ondoren, Thorinekin batera lurperatua izan zen.

## Kanpo estekak
Smaug

**Smaug**, Tolkienen Hobbita izeneko eleberrian agertzen den herensuge bat da.

Erdialdeko Lurraldean geratzen zen azken herensugea zela esaten zen, nanoak Ereborretik kanporatu zituena, hauen altxorra hartuz, gainera, denboraren amaierararte gordetzen saiatu zena.

Eguzkiaren Hirugarren Aroan existitu zen herensugerik handiena izan zen. Tamaina handikoa zen, gorri-urre kolorekoa, xaguzar hego handiekin eta burnizko ezkata zulaezinezko larruazal batekin. Bere puntu ahul bakarra, sabelaldea, ia erabat, harribitxi eta urrezko estalki batekin estalita zegoen, mendeetan zehar Mendi Azpiko Erresumako altxorraren gainean etzanda egon ondoren inkrustatuak.

Bilbo Zorrozabalek Hobbita eleberrian abiatutako abenturan, Smaug bihurtzen da Throrren oinordeko izan zen Thorin II.arena zen altxor bikaina berreskuratzeko gainditu beharko duten azken oztopoa.

Smaug herensugea, "Urrezkoa" urrutiko Ered Mithrimetik iritsi zen, Erdialdeko Lurraldearen iparraldean, nanoek Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2770. urtean bildu zituzten aberastasunek erakarririk. Han, Haraneko Hiria suntsitu zuen, mendiaren ondoan, eta, ondoren, mendiaren barnean aurkitzen ziren nano guztiak hil edo ihesarazi zituen. Bi mendez, pozik lo egin zuen bere altxorraren gainean Ereborren barnean, 2941ean, Bilbok eta nanoek, bere altxorretik, Arkaren Harria lapurtu zuten arte, horrek, sutu eta berriz Esgaroth, Laku Luzeko hiria erasotzera bultzatu zuena.

Bilbo eta nanoak, onik irtetzen dira, Bard I.ak (ondoren Haraneko lehen errege izatera pasa zena), Lakuko Hiriari egindako erasoan, Smaug hil baitzuen, gezi bat, harribitxirik gabe zuen sabelaldearen zati bakarrean sartuz.

## Kanpo estekak
Gary Sinise

**Gary Alan Sinise** (Blue Island, 1955eko martxoaren 17a - ) aktore eta zuzendari estatubatuarra da. Emmy sari bat irabazi du.

1994an, Oscar sarirako hautagaia izan zen, bigarren mailako aktore hoberena bezala, Forrest Gump filmean egin zuen Dan Taylor teniente elbarriaren paperagatik.

2004an, CSI:New York telesail dramatikoan hasten da, Mac Taylor detektibearen paperean. Gary Sinise, Tom Hanksekin, hiru filmetan agertu da: Forrest Gump, The Green Mile eta Apollo 13.

"Erreskatea" izeneko filmean, Mel Gibsonen ondoan, Jim Shrecker detektibe ustelaren aktuazio bikainaren ondorioz, ikuskizunaren kritika bikainak jaso zituen.

Beste hainbeste laudorio jaso ditu Arratoi eta Gizonei buruz eta Mission to Marsen eginiko paperengatik.

Sinisek, ikusleari, bizia ematen dion pertsonaiaren berezkotasun psikologikoa igortzeko talentu berezia du, sendotasun dramatiko batekin ñabartuz parte hartzen duen filmean.

Moira Harris aktorearekin ezkonduta dago 1981etik eta hiru seme-alaba ditu: Sophie, 1988an jaioa, McCanna, 1990ekoa eta Ella, 1992koa.

## Filmografia 
* My name is Bill W. (1989)
* Anbiziotik haratago (1990)
* Indar basatia (1992)
* The Stand (1994)
* Forrest Gump (1994)
* Apollo 13 (1995)
* The Quick and the Dead (1995)
* Erreskatea (1996)
* Kaimanaren tranpa (1996)
* Albino Alligator (1996)
* Suge begiak (1998)
* Mission to Mars (1999)
* The Green Mile (1999)
* Iraganeko Loriak (1999)
* Reno Operazioa (2000)
* The Human Stain (2003)
* Impostor (2004)
* The Big Bounce (2004)
* Obsesio Misteriotsua (2004)

## Sariak 
### Oscarrak 
### Urrezko Globoak 
### Aktore Sindikatuaren Sariak 
## Kanpo estekak
Nain I.a

**Nain I.a**, Tolkienen legendariumean, Durin I.aren herriko nano bat izan zen. Moria edo Khazad-dûmeko azkenaurreko erregea izan zen, Durin VI.aren semea eta Thrain I.aren aita.

Morian jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1832an. 1980an, Karadhrasen, mithrila lortzeko zulatzen ari ziren nanoek, sakoneko balroga itzartu zuten, eta honek, Nainen aita hil zuen. Nain izan zen bere aitaren oinordekoa. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1981ean hil zen, balrog beraren esku, bere oinordekoa, bere seme Thrain I.a izan zelarik.

## Kanpo estekak
Hego (anatomia)

**Hegoak** edo **hegalak**, gaur egun, soilik hiru animalia taldek dituzten gorputz-adarrak dira: intsektuek, hegaztiek eta kiroptero edo saguzarrek. Aldi berean, antzina, pterosauro erako dinosauroek ere izan zituzten. Ohi, hegoak hegan egiteko erabiltzen dira, hegoak dituzten animalia guztiak hegan egiteko gai ez diren arren.

Animaliaren batzuek mintzak dituzte hanken eta gorputzaren artean (kolugoek kasu), edo behatzen artean (igel hegalariaren kasuan bezala) edo saihets mugikorren artean (Dracon volans narrastia), baina ez dira hegan egiteko nahikoa, eta ez dira hego deitzen; horiekin, planeatu baino ezin daiteke egin.

## Intsektuak 
thumb|Intsektuen hegoen mugimendua
Intsektuetan, hegoak, bat edo bi pare, toraxaren hedapenak dira. Intsektu helduen ezaugarria dira, baina gerta daiteke ale guztietan ez agertzea. Normalean nerbiodun mintzak dira intsektuen hegoak. Ohikoena bi pare izatea den arren, intsektu batzuetan hego pareetako bat gogortu eta babesgarri bihurtu da (elitroak), hegan egiteko funtzioa galduz eta horretarako beste hego parea erabiliz. Zenbait intsektutan hegoak elkarren artean edo hanken kontra igurtziz soinu deigarria egiten dute, ugaketa helburuekin baliatzen dutena.

Hegoak intsektuen ezaugarri ebolutibo nabarmena dira eta askotan intsektuak sailkatzeko erabiltzen da:

* Koleopteroak: lehen parea elitro bihurtua dute, pausaldian bigarren parea eta gorputza bera babesteko. Kakalardoak, adibidez.
* Dipteroak: bi hego dituzte, eta bigarren parea oreka mantentzeko eboluzionatu da. Euliak, esaterako.
* Lepidopteroak: hegoak ezkataz estaliak dituztenak. Tximeletak, adibidez.
* Trikopteroak: hegalak ilez estaliak dituztenak.
* Isopteroak: lau hegoak berdinak dituztenak. Termitak.
* Ortopteroak: hego zuzenak dituztenak. Matxinsaltoak, besteak beste.

Intsektu familia definitzen ez duen ezaugarria izanik, aptero, paleoptero eta beste termino batzuk ez dira sailkatzeko erabiltzen, baina deskribatzeko baliagarriak dira.

## Hegaztiak 
[thumb|Hegazti baten hegoen [diagrama (argipena)|diagrama eskematikoa]]
Hegaztietan, aurrealdeko gorputzadarrak dira hegaldia ahalbidetzen dutenak eta azalera euslea eratzen duten lumak daramatzatenak. Hegaztiek luma mota ezberdinak konbinatzen dituzte, eta mota bakoitzak bakoitza luzera, forma, malgutasun eta tinkotasun berezia du, funtzioaren arabera, eta guztiak ez dira hegaldira bideratuak. Hegaldian, luma mota garrantzitsuenak arraunlariak (arraun-lumak ere deituak) eta estalkiak dira. Lehenek hegaldia burutzeko sustengu indarra sortzen dute, eta hegaldiaren norabidea kontrolatzea ahalbidetu. Bigarrenek besteak babesten dituzte.

## Kiropteroak 
thumb|Xaguzar baten hegoen morfologia
Animalia kiropteroetan (saguzarrak), aurrealdeko gorputzadarrek eta behatzek, hegan egitea ahalbidetzen dien mintz batentzako euskarria eratzen dute.
Tudejen

**Tudejen** edo **Tudilen** Fiterotik gertu zegoen herri hustua da, Nafarroako Tuterako merindadean kokatuta.

Bertan, harkaitz baten tontorrean, Alhama ibaiaren igarotzea defenditu zuen gaztelua zegoen. Egun omenaldi-dorrearen zati bat eta ganga-formako teilatua duen eraikina baino ez dago.

Tudejenen, 1151n, izen bereko ituna sinatu zuten Leon eta Gaztelako erregea zen Alfontso VII.a eta Ramon Berenguer IV.a Aragoiko Erresumaren ordezkariak.

## Bibliografia 
* Sagredo, Iñaki: *"Navarra, castillos que defendieron el reino"* 2006, Iruñea: Pamiela, 

## Kanpo estekak
Fanuidhol

**Fanuidhol**, Tolkienen legendarium ospetsuko mendi bat da. Moriako mendi garaietako hirugarrena da, Caradhras mendiaren ekialdean dagoena. Bere magalak, hegoekialderantz hedatzen diren eta Errekazto Itzaltsuko Harana edo Azanulbizar ixten duen Hithaeglirren besoa eratzen dute.

## Etimologia 
Fanuidhol Grisa deitzen dute elfoek, sindarinezko adjektibo den fanui "lainotsua", SPAN erroa eta dôl izenak, "burua", osatutakoa, hedapenez, mendia. Nanoek, Bundushathûr deitzen zuten, elfoeraz bezala, Mendi Lainotsua edo Lainoen Burua esan nahi duena, Bund (burua), B-N-D erradikalak, _u_ "-rena" perpausa eta shathur "lainoak" hitzez osatua, balizko erradikala Sh-Th-R.

## Kanpo estekak
Thangorodrim

**Thangorodrim** (sindarinez Tirautzaren Mendiak esan nahi duena), Tolkienen legendariumean, bereziki Silmarillion lanean, Melkorrek Angbanden Lanparen Aroetan altxatu zuen sumendiari eman zitzaion izena da, Amanetik ihes egin ondoren, Valinorreko Bi Zuhaitzak suntsitu eta silmarilak lapurtu ondoren. Mendi izugarri hau, hiru tontorrez koroatua zegoen **Dorre Trumoitsuak** deituak, *lurrazpiko labeen zerrauts eta labarekin eta tunelen irekierako hondakin handiekin* eginak zeudenak. Tontor edo krater horien ahoetatik, etengabe, iparraldeko zerua kutsatzen zuten lurrun beltzak irtetzen ziren.

Han kateatu zuten Maedhros krudelki, eta han giltzapetu zuten Hurin 28 urtez, sorginkeria baten bidez. Thangorodrim ez zen bizirik irten Eguzkiaren Lehen Arotik, Gudu Handian, Haserrearen Gerran, Ankalagon Beltza (hegodun herensugeen artean boteretsuena zena), Eärendilen esku hil baitzen, eta zerutik erori zen, Thangorodrim eta Angband suntsituz.

## Kanpo estekak