Testu tipologia

thumb|320px|Testu mota batzuk
**Testu tipologia** giza komunikazioaren oinarrizko unitateak, testuak alegia, sailkatzeko ahalegin metodologikoa da. Adiera zabalean, testua komunikazioa bilatzen duen giza hizkuntzaren unitatea da baina beste erabilpen batean *testua* idatzizko bertsioari besterik ez zaio esaten, ahozko testuari *diskurtsoa* esaten baitzaio.

Ez dago testu generoen sailkapen bakarrik eta unibertsalik aho batez onarturik. Ikertzaileek hainbat ikuspegitatik eutsi diote gaiari eta hainbat irizpide ezberdinen arabera egin dituzte sailkapenak (linguistikoak, pragmatikoak, funtzionalak…), eta horrek erakusten du generoen aniztasuna eta ikerketaren izaera dinamikoa. 

**Testu tipologia**k hainbat testu mota bereizteko ahaleginak egiten ditu. Zer duten zenbait testuk berdinetik eta zer desberdinetik. **Testu motak**, **testu tipoak** edo **testu genero**ak sailkatzerakoan, **testuaren forma**ri zein **testuaren edukia**ri, mamiari, esanahiari, begiratu izan zaio.

Hona hemen sailkapen batzuk:

## Testu generoak / Testu tipoak 
Testuen **helburu nagusi**a izan da gehien erabili izan den irizpidea testuak sailkatzerakoan. Baina horrela, —ikus artikulu honetan beherago—, dozenaka testu mota bereiz daitezke. Testu motak eta testu generoak kontzeptuekin sailkapen hobeak lor daitezkeelakoan testu guztiak testu mota nagusi bakar batzuetan multzokatu egin ohi dira eta multzoei **genero** eta multzo bakoitzean hainbat **testu tipo** zerrendatu ohi dira.

Hizkuntzetarako Europako Erreferentzia Esparru Bateratuak testu tipo bakar batzuk zerrendatzen ditu. (Ikus 118. orrialdea).

## Ahozko zein idatzizko testua 
Ahozkoak diren testuei, **diskurtso** ere deitu ohi zaie. Diskurtso hitzak beti adierazten du ahozko testua, eta testu hitzak, eskuarki, idatzizko *testua* adierazi ohi du. Dena den, *testu* hitza, noiz edo noiz, *ahozko-testu*ari erreferentzia egiteko ere erabili izan da. Ahozko eta idatzizkoen artean tarteko komunikazio unitaterik badago. Esate baterako, hitzaldi batean diapositibak erabiltzen badira, eta bertan idatzitako testuak diskurtsoaren osagarri, orduan ahozko diskurtsoa eta idatzizko testua batera topa ditzakegu.Beherago agertzen diren testu-tipoen sailkapena, paralelismo erraz batekin, diskurtso-tipoak ere izan daitezke.

## Erregistroaren araberako sailkapena 
Testuak oso **formalak** edo oso **lagunartekoak** izan daitezke, tartean hamaika gradu. Graduazio horrekin testu-tipoak bereiz daitezke bere formaltasunari erreparatuz. Horrela, esate baterako, gutun formalak eta lagunarteko gutunak bereiz daitezke, formaltasun graduarekin hamaika ñabardura egiteko aukera dagoelarik.

## Igorle-hartzaile rol eta kopuruari begira egindako sailkapena 
Igorle bakarra edo hainbat igorle egon daitezke testu baten iturburuan. Hartzaileak ere bat edo batzuk izan daitezke. Honela, jendaurreko hitzaldia, lagunarteko elkarrizketa, elkarrizketa formalak, debateak eta beste hainbat testu-tipo deskribatzerakoan, **zenbat igorle** eta **zenbat hartzaile** dauden zehaztu ohi da.

Ea **norabide bakarreko komunikazioa** dagoen, batzuk beti igorle, besteak beti hartzaile... edo ea **hartzaile-igorle rolak txandakatze**ko aukera dagoen ere zehaztu ohi da.

## Testuinguruaren, erabilera eremuaren, araberako sailkapena 
Testuak zein egoeratan, zein tokitan, zein testuingurutan agertzen diren kontuan hartuz gero, testuak administraziokoak, akademikoak, hedabideetakoak, literarioak, lagunartekoak, etab. direla esan daiteke.

= Testu baten analisia edo iruzkina egiterakoan aztertu daitezkeen kontuak =
* Noizkoa da testua? (Testuinguru historiko-politiko-erlijioso).
* Non ekoiztu zen? (Testuinguru historiko-politiko-erlijioso).
* Nork ekoiztu zuen. Egile bakarra? Talde baten izenean argitaratua, egile(ak) anonimo(ak)...
:* Egileari, egileei buruzko oharrak.
* Norentzat ekoiztu zen. Nola? (Testuinguru historiko-politiko-erlijioso).
* Testuaren helburu nagusia. Bigarren-hirugarren mailako helburuak.
* Argitaratua, pribatua, sekretua?
:* Argitaratua? Non-noiz-zergatik argitaratua?
:* Pribatua? Non-noiz-zergatik geroago argitaratua?
:* Sekretua? Non-noiz-zergatik geroago argitaratua?
* Nolako testua? Ze testu mota? (Literario, juridiko... Generoa, azpigeneroa). Ikus hurrengo atala.
:* Fidagarria? Iruzurtia? Faltsua? Zuria?
* Ze eragin izan zuen testu honek?
:* Testuaren garrantziaz. (Modu ahalik eta objektiboen).
* Testu iruzkina egiten duenaren/dutenen ondorioak eta iritziak. (Subjektibotasunari lekutxo bat).

## Aztertu beharrekoak 
* Testuaren hizkuntza, hizkera. Erabiltzen diren terminoen estatusa. Dialektoa?, soziolektoa?, hizkuntza-erregistroa?
* Testuaren analisia edo iruzkina egiten duenak/dutenek argibideak eman behar dituzte testua ulertzen laguntzeko?

## Aukeran 
* Testuaren eskema edo laburpena egin behar?
:* Ideia garrantzitsuenak, bigarren-hirugarren mailako ideiak modu hierarkikoan sailkatzea komeni da?
* Testua agertzen diren erreferentziak, (ageriko erreferentziak edo oharkabean pasa daitezkeen erreferentziak), identifikatu, sailkatu, zerrendatu.
* Hitz zailen, hitz esanguratsuen glosarioa. (Testu batzuetan agertzen diren termino batzuen glosarioa zerrendatzea eta termino horiek argitzea lagungarri izan daiteke irakurle arruntarentzat).

= Zenbait testu genero, hainbat testu mota =
Multzo eta azpimultzo asko egin daitezke testu tipoak sailkatzeko. Eleberriarekin egin den bezala, beheko koadroan, beste testu tipo batzuk ere azpimultzo askotan zatitu zitezkeen. Horrela ipuin mota asko daude, poema mota asko, etab. Eta azpimultzo askotan multzo txikiagoak ere egin litezke...

### Literatura hizkuntzako testuen tipologia 
### Erakunde harremanetako hizkuntzako testuen tipologia. Testu juridikoak 
Administrazioko idazkiak dira Administrazioaren baitan erabiltzen diren testu motak. Testu tipologiaren sailkapen ohikoena testuen helburu nagusiari begira egin ohi da. Honelako administrazio testu zerrenda aurkezten zuen IVAPeko estilo-liburuak 2005ean:

Beste testu mota batzuk: laburpena, atarikoa, sarrera, sumarioa, epitomea, aipua, epaia, maxima, aforismoa, izenburua,  goiburua, idazkuna, inskripzioa, leloa...

### Hedabideetako hizkuntzako testuen tipologia 
### Hezkuntzako hizkuntzako testuen tipologia 
Hezkuntza munduan testu mota asko erabiltzen dira, bai administrazio kontuetan, bai arlo didaktikoetan. Horra adibide batzuk.

Hizkuntzaren didaktikarako bereziki erabilgarria den erreferentzia‑marko bat kopiatuko dugu hementxe. Jean-Paul Bronckarten (1997) eta Werlichen ekarpenetan abiatuta, eta hezkuntza‑praktikan ohikoak diren testu mota batzuk zerrendatu eta deskribatuko ditugu.

## Helburu nagusiaren araberako sailkapena 
Testu guztiak zerbait nolabait komunikatzeko helburuarekin ekoizten dira baina askotan, testuetan, helburuen artean helburu nagusi bat nabarmen daiteke. Helburu nagusiaren irizpideari jarraiki, **testu-tipoak** helburu nagusiaren arabera izendatu ohi dira:

## Bibliografia 
*  Jean-Paul Bronckart, *Activité langagière, textes et discours : pour un interactionisme socio-discursif*, Delachaux et Niestlé,  Lansy, Suisse,  1997,  
*   Joaquim Dolz & Bernard Schneuwly   ''Per a un ensenyament de l'oral : iniciació als gèneres formals a l'escola*.  (traducció *fr > ca'' de Joan Manuel Verdegal). 2006. Argitaratzailea: València : Institut Interuniversitari de Filologia Valenciana ; Barcelona : Publicacions de l'Abadia de Montserrat, 2006 . ISBN: 84-8415-780-6 
* Uri Ruiz Bikandi (apailatzailea); IÑURRIETA LABAIEN, Iñaki (euskaratzailea): *Bigarren hizkuntzaren didaktika Haur eta Lehen Hezkuntzan*. EHU Argitalpen zerbitzua. 2010. (Ikus, batez ere, 4. kapitulua: 4.4 & 4.5).
* Nafarroako Euskararen Irakaskuntzarako Baliabide Zentroa: Testu eredu batzuk. (Akta, bilera deia, eskabidea, oharra eta txostena).
*  Felipe Zayas Hernando:   “El lugar de las tipologías textuales en la didáctica de la lengua” *in Aspectos didácticos de Lengua y Literatura*, nº 7. I.C.E. Universidad de Zaragoza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erretorika.
* Estilo-liburua.
* Komunikazioa.
* Komunikazio gaitasuna.
* Literatura.
* Literatura generoa.
* Oratoria.
* **Zerrenda**: **Testu tipologia** etiketa duten artikuluen zerrenda.

## Kanpo estekak 
* IRALE: **Idazki ereduak**.
* Testu bilduma. *Saretik* (Berritzegune Nagusia: Pilar Amurrio Pereda, Maitena Olabarriaga Salterain, Txabi Pérez Zabala, Teresa Ruiz).
* Testu generoak. *Saretik* (Berritzegune Nagusia: Pilar Amurrio Pereda, Maitena Olabarriaga Salterain, Txabi Pérez Zabala, Teresa Ruiz).