open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stolpe

**Stolpe** izan daiteke:

## Toponimoa 
* Stolpe auf Usedom, Mecklenburg-Aurrepomeraniako udalerria
* Stolpe (Berlin), Wannseeko antzinako herria
* Stolpe (Ostvorpommern), Mecklenburg-Aurrepomeraniako udalerria
* Stolpe (Parchim), Mecklenburg-Aurrepomeraniako udalerria
* Stolpe (Schleswig-Holstein), Schleswig-Holsteingo udalerria
* Słupsk poloniar udalerriaren alemanezko izena
* Słupia, Poloniako ibaiaren alemanezko izena

## Biografia 
* Gustav Stolpe (1833–1902), suediar musikagilea
* Hjalmar Stolpe (1841–1905), suediar arkeologoa
* Manfred Stolpe (1936-2019), alemaniar politikaria
* Sven Stolpe (1905–1996), suediar idazlea
Suardi

**Suardi** izan daiteke:

* **Suardi** – Argentinako udalerria
* **Suardi** – Italiako udalerria
* **Bartolomeo Suardi** (Bramantino) – italiar margolari eta arkitektoa
* **Ivan Suardi** – italiar musikagilea
Paris School of Business

**Paris School of Business** (antzina ESG Management School) Paris eta Rennes campusak dituen Europako enpresa eskola da. PSB doktoretza programa bat eskaintzen du, baita marketin, finantza eta negoziogintza bezalako master programa bereziak ere. Bere programek nazioarteko hiru akreditazio dituzte: AMBA, IACBE eta CGE. 12.500 ikasle ohi enpresa munduan eta politikagintzan aritzen dira, hala nola Franck Louvrier (Publicis Events-eko lehendakaria) eta Vianney (Singer).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Supino

**Supino** () latinari dagokionez, aditzaren forma nominaletako bat da. Izena bere zehaztasun faltagatik datorkio (*supinus* euskaraz alfer izan nahi du), izan ere supinoz egindako esaldi guztiak beste eratan ere esan ditzakegu, adibidez: *discedo lecturus, discedo ad legendum, discedo ut legam, discedo **lectum***. Azkenak baino ez du supino forma erabiltzen baina denek 'irakurtzeko baztertzen naiz' esan nahi dute.

Latinez bi supino daude: I (lehenengoa, akusatiboa, *-um*) eta II (bigarrena, datibo edo ablatiboa, *-ū*).

Erromantzeek ez zuten forma hau jarauntsi baina beste hizkuntzetan ere erabiltzen dute: suedieraz, estonieraz, ingelesez (; huts egitea gizatiarra da, barkatzea jainkoitiarra). Euskaraz ez dugu erabiltzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nabarreria plaza

**Nabarreria plaza** Iruñea hiriko Alde Zaharreko plaza bat da.

## Kokalekua 
Erdi Aroko izen berdineko Nabarreria burgua zenan dago, izen berdineko Nabarreria kalean.

## Plaza 
Plaza honetan Nabarreria kaleak eta Karmen kaleak bat egiten dute.

Erdian Nabarreriako iturri ospetsua dago. Bestalde, plaza honetan Rozalejoko markesaren jauregia ere badago.

## Ondarea 
* Nabarreria
* Nabarreria kalea
* Nabarreriako iturria
* Rozalejoko markesaren jauregia
* Karmen kalea
* Javier Zigaren jaiotetxea

## Kanpo estekak
Erredin pasealekua

**Erredin pasealekua** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Kokalekua 
Barquilleros kalea eta Karmen kalearen elkargunean hasi, Frantziako edo Zumalakarregiren ate parean, eta Iruñeko harresiaren ibilbidea jarraituz eta Moja Karmeldar Oinutsen komentuaren albotik igaroz, Zaldi Zuriaren ostatuan amaitzen da, Redingo bastioiaren parean, izkina horretantxe Barbazan Apezpikuaren ingurubidearekin bat egiten du.

## Ondarea 
* Frantziako edo Zumalakarregiren atea
* Iruñeko harresiak
* Moja Karmeldar Oinutsen komentua
* Zaldi Zuria
* Redingo bastioia

## Kanpo estekak
Era

***Era*** Zea Mays taldearen estudioko 6. diskoa da eta Tolosako (Gipuzkoa) Bonberenea Ekintzak zigiluarekin kaleratu zuen 2010ean. Teknikari lanetan Jose Lastra ibili zen. Grabazioa 2010eko udan egin zen, ekaina-uztailean, Mungian. Disko honek elektronika eta rocka konbinatzen ditu. Hemen "Negua joan da ta" kanta jaso zen, ziur aski taldearen kanta arrakastatsuena: Youtuben 2.000.000 bisita baino gehiago izan ditu.

## Kolaboratzaileak 
Disko honetan kolaboratzaile dezentek hartu zuen parte:
* Raul Lomas (Doctor Deseo) teklatuetan.
* Split77 taldea, programaketetan.
* Gorka Urbizu (Berri Txarrak), ahotsetan.
* Eñaut Elorrieta (Ken Zazpi), ahotsetan.
* Naroa Gaintza (Sokaide Amaiur (taldea)), ahotsetan.
* Josu, Unai eta Urko (Fenomenos De La Naturaleza) ahotsetan.

## Abestien zerrenda 
# "Nire huts gorena"
# "Ihes"
# "Negua joan da ta"
# "Isolatutako uhartean"
# "Osoa"
# "Zure pozoidur jarraibideak"
# "Hondoratzean"
# "Bularreko itogina"
# "Era"
# "Kukutza III"
# "Ni han ez banaiz"
# "Gorputz pentsamendu huts"

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Compañia kalea

**Compañia kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Kokalekua 
Kuria kalean hasi eta Merced kalea eta Xabier kalearen arteko elkargunean amaitzen da, Compañia plazan hain zuzen ere.

Caldereria kalea eta Dormitaleria kalearekiko paraleloki doa.

## Kalea 
Kalearen amaieraldera Compañia plaza dago, bertan Hizkuntz Eskolaren eraikina eta Compañia kalearekin eskailera batzuen bidez elkarlotzen duen kalexka bat dago.

## Ondarea 
* Iruñeko Erromesen Aterpetxea
* Compañia plaza
* Iruñeko katedrala

## Kanpo estekak
Compañia plaza

**Compañia plaza** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko plaza bat da.

## Kokalekua 
Izen bereko Compañia kalea, Xabier kalea eta Merced kalearen arteko elkargunean dago.

## Plaza 
Giro lasai eta atsegineko plaza honetan Hizkuntz Eskola egoteaz gain eserlekuak, zuhaitzak eta haurrentzako jolas-tokia daude. Ipar-ekialdeko muturrean Caldereria kalearekin elkarlotzen duten eskailerak dauzka.

Laukiluze itxurako azalera du.

## Ondarea 
* Iruñeko Erromesen Aterpetxea
* Iruñeko katedrala

## Kanpo estekak
Albano aintzira

**Albano aintzira**, ( edo ) edo **Castel Gandolfoko aintzira** () sumendi jatorria duen aintzira txikia da, Erromatik 20 kilometrotara, Castel Gandolfo udalerrian dagoena.

3,5 km-ko luzera eta 2,5 km-ko zabalera, 10 km-ko ertza eta, gehienez, 170 metroko sakonera ditu. Itxura obalatua du.

Albano mendietako maar bat da. Ertzeetan zenbait monumentu ditu: *Castel Gandolfo*, Aita Santuaren udako egoitza, eta lur azpiko ubide bat. Alba Longa latinoen hiria bere ertzetan ere bazegoen. Erromako Olinpiar Jokoen egoitzetako bat izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dormitaleria kalea

**Dormitaleria kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da. Izendapen hori izan zuen bertan bizi zelako Katedraleko abade edo apaizen gelez edo bizitokiez arduratzen zena, *dormitalero* zeritzana.

## Kokalekua 
Iruñeko katedralaren aurrealdean hasten da, bertan Nabarreria kalea eta Kuria kalearekin bat egiten du, eta ipar-mendebalde / hego-ekialdeko norantza jarraituz Joanes Albretekoa kalean amaitzen da, Labrit pilotalekua aurrez-aurre duela.

Gutxi gorabehera Compañia kalea, Merced kalea eta Barbazan Apezpikuaren ingurubidearekiko paraleloki doa. Xabier kalea, Merced kaleko adar batek eta Santa
Maria plazako kalexka bat elkartzut ditu.

## Ondarea 
* Iruñeko katedrala
* Santa Maria Erreala plaza

## Kanpo estekak
Caldereria kalea (Iruñea)

**Caldereria kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Kokalekua 
Mercaderes kalea, Mañueta kalea, Kuria kalea eta Nabarreria kalearen arteko elkargunean hasi eta San Agustin kalea eta Xabier kalearen arteko elkargunean amaitzen da.

Estafeta kalea eta Compañia kalearekiko paraleloki doa.

## Kalea 
Ibilbidearen erdialdean Compañia kalearekin eskailera batzuen bidez lotzen duen kalexka bat du, Compañia plaza eta Hizkuntz Eskolaren parean. Handik hurbil, kalearen 15. zenbakian, San Martin Tourskoaren kapera dago.

Bestalde, Caldereria kalea, Xabier kalea eta San Agustin kaleak elkarlotzen dituen bidegurutzean San Agustin eliza dago.

## Kultura 
Kale honetan Gorosti Natur Zientzi Elkartearen egoitza dago.

## Ondarea 
* San Agustin eliza
* San Martin Tourskoaren kapera

Fitxategi:Pamplona_-_San_Agustin_01.jpg|San Agustin eliza.
Fitxategi:Pamplona_-_Capilla_de_San_Martín_1.jpg|San Martin Tourskoaren kapera.

## Kanpo estekak
Xabier kalea (Iruñea)

**Xabier kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Izena 
Izena Xabier udalerria eta San Frantzisko Xabierkoa nafar santuaren omenez darama.

## Kokalekua 
Gazteluko plazan hasi eta Dormitaleria kalean amaitzen da, tartean Estafeta kalea, Caldereria kalea, San Agustin kalea, Compañia kalea eta Merced kalea elkartzut zeharkatzen ditu.

Gutxi gorabehera Kuria kalea eta Telleria kalearekiko paraleloki doa.

[thumb|erdian|250px|[Goienetxe jauregia (Iruñea)|Goienetxe jauregia eta Xabier kalearen hasiera Gazteluko plazatik ikusita.]]

## Kalea 
Kale hau Gazteluko plazaren ekialdeko irtenbidea da, bertan Goienetxe jauregia dago. Xabier kalea, Compañia kalea eta Merced kalearen arteko gurutzaduran Compañia plaza dago.

Bestalde, kale gau, Caldereria kalea eta San Agustin kaleak elkarlotzen dituen kalegurutzean San Agustin eliza dago.

## Ondarea 
* Gazteluko plaza
* Goienetxe jauregia
* San Agustin eliza
* Compañia plaza

## Kanpo estekak
Latina (Italia)

**Latina** Italiako udalerri bat da. Latinako probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
 
## Mugakideak 
Latinak honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Bilakaera demografikoa 

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:150000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001

PlotData=
 color:barra width:20 align:left
 bar:1861 from:0 till:0
 bar:1871 from:0 till:407
 bar:1881 from:0 till:509
 bar:1901 from:0 till:916
 bar:1911 from:0 till:990
 bar:1921 from:0 till:1227
 bar:1931 from:0 till:1812
 bar:1936 from:0 till:19654
 bar:1951 from:0 till:35187
 bar:1961 from:0 till:49331
 bar:1971 from:0 till:78210
 bar:1981 from:0 till:93738
 bar:1991 from:0 till:106203
 bar:2001 from:0 till:107898

PlotData=
 bar:1861 at: 0 fontsize:S text:n.d. shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 407 fontsize:S text:407 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 509 fontsize:S text:509 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 916 fontsize:S text:916 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 990 fontsize:S text:990 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 1227 fontsize:S text:1.227 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 1812 fontsize:S text:1.812 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 19654 fontsize:S text:19.654 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 35187 fontsize:S text:35.187 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 49331 fontsize:S text:49.331 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 78210 fontsize:S text:78.210 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 93738 fontsize:S text:93.738 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 106203 fontsize:S text:106.203 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 107898 fontsize:S text:107.898 shift:(-10,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:font ISTAT

## Kanpo estekak
Axier Arteaga

**Axier Arteaga Garaialde**, pilota arloan **Arteaga II.a** deituraz ezaguna (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, ) esku huskako pilotari profesionala da. Aurrelari jokatzen du. 2016ko urtarrilean bilakatu zen profesional, Asegarcerekin. Haren aita Juan Mari (Arteaga I.a) ere profesionala izan zen, 1990eko hamarkadan. Axierri etorkizun oparoa iragarri zaio debutatu zuenetik bertatik, eskuin ona izateaz gainera oso ezker berezia baitu, pilota bizi darabilena.

Ez zuen denbora luzerik behar izan iragarpenak betetzeko: debutatu ondorengo urtean presaka eta urduriegi jokatu zuen arren, 2016ko abendutik aurrera konfiantza hartu eta bere jokoa ateratzen hasi zen. Hartara, 2017ko apirilaren 1ean Bigarren Mailako Binakako Txapelketa irabazi zuen, Jon Erasun atzelaria lagun, eta Arteaga II.a txapelketako jokalari onena izendatu zuten; eta 2017ko maiatzaren 20an, Bigarren Mailako Buruz Buruko Txapelketa irabazi zuen, Joanes Bakaikoa 22-18 mendean hartuta. 2020an, berriz irabazi zuen Bigarren Mailako Buruz Burukoa, Elordi 22-12 mendean hartuta.

## Kirol lorpenak 
; Profesionaletan
* 2017:
** Bigarren mailako binakako txapelduna, Jon Erasun atzelaria lagun.
** Bigarren mailako buruz buruko txapelduna

* 2020:
** Bigarren mailako buruz buruko txapelduna

; Amateurretan
* 2015: GRAVN
* 2015: Bergara Hiria torneoa
* 2015: Antiguo torneoa
* 2015: Diario Vasco torneoa

## Erreferentziak
Colonna

**Colonna** izan daiteke:

* Colonna leinua, erromatar leinu boteretsua.

## Toponimia 
* Colonna, Lazioko udalerria.

## Biografia 
* Francesco Colonna, italiar apaiz domingotarra.
* Odonne Colonna, aita santua.
* Pompeo Colonna, Napoliko erregeordea.
* Vittoria Colonna, italiar poeta.
* Sciarra Colonna, buruzagi militarra.
* Marcantonio Colonna, Siziliako erregeordea.
* Próspero Colonna, *condottiero*.
* Angelo Michele Colonna, italiar margolaria.
Euskal Klasikoen Antologia

***Euskal Klasikoen Antologia*** *Egin* egunkariak 1997an zehar plazaratu zuen diskoen bilduma da. Bilduma osoa hogeita lau disko zituen, XVI. mendetik musika garaikidera arte. Disko bakoitzak Jesus Mari Begoñak paratutako azalpenekin zetorren. Bilduma hau ziur asko Euskal Herrian euskal musika kultoa zabaltzeko ekimen garrantzitsuenarikoa izan da. Diskoak egunkariarekin batera saltzen ziren.

## Diskoen zerrenda 
* 1. *XVI. eta XVII. mendeak*
* 2. *XVIII. mendea (1)*
* 3. *XVIII. mendea (2)*
* 4. *Juan Crisostomo Arriaga (1)*
* 5. *Juan Crisostomo Arriaga (2)*
* 6. *Hilarion Eslava*
* 7. *Jose Maria Iparragirre*
* 8. *Felipe Gorriti*
* 9. *Pablo Sarasate (1)*
* 10. *Pablo Sarasate (2)*
* 11. Vicente Goikoetxea
* 12. *Jose Maria Usandizaga*
* 13. *Maurice Ravel (1)*
* 14. *Maurice Ravel (2)*
* 15. *Maurice Ravel (3)*
* 16. *Aita Donostia (1)*
* 17. *Aita Donostia (2)*
* 18. *Jesus Guridi (1)*
* 19. *Jesus Guridi (2)*
* 20. *Jesus Guridi (3)*
* 21. *Pablo Sorozabal (1)*
* 22. *Pablo Sorozabal (2)*
* 23. *Francisco Escudero eta Javier Bello-Portu*
* 24. *Musika garaikidea*

## Kanpo estekak
Tambre

**Tambre** () Italiako udalerri bat da. [[]]n kokatuta dago, Veneto eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta. 
 
## Mugakideak 
Tambrek honako udalerri hauekin egiten du muga: 
 

## Demografia
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Fermin Aldapakoaren basilika

**San Fermin Aldapakoaren basilika** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharrean dagoen basilika eta eliza bat da. Iruindarren artean usadio eta debozio handia duen santu eta lekua da.

San Fermin Txikito jaietan jendez lepo egon ohi da.

## Kokalekua 
Maiatzaren Bia kaleko 11. zenbakian dago, Nafarroako errege-erreginen jauregiaren parean.

## Historia 
Jada Erdi Aroan leku honetantxe eliza bazegoela erregistratua dago, iruindar usadioaren arabera hementxe San Ferminen etxea zegoela uste baita.

Gaur egungo elizaren itxura 1701ean jaso zuen, aldiz, aurrealdea XIX. mendean Florencio Ansoleaga arkitektoaren zuzendaritzapean eraiki zen.

[thumb|250px|erdian|San Fermin Aldapakoaren basilikaren aurrealdea, [Maiatzaren Bia kalea (Iruñea)|Maiatzaren Bia kaletik ikusita, Nafarroako errege-erreginen jauregia eta Pamplona Catedral hotelaren parean.]]

## Jaieguna 
Urteko jaiegun nagusia San Fermin Txikito jaiekin batera irailaren 25an ospatu ohi da, kondairaren arabera martirio jasan eta burua ebakita hil zen eguna. San Fermin Txikito, San Fermin Aldapa izenez ezagutzen den Iruñeko Alde Zaharreko eremu honetako jai nagusiak dira.

Irailaren 25ean, basilika honetara doan preozesioa egin eta bertan San Ferminen omenezko meza ospatzen da.

## Mezak 
* Lan egunak, larunbatak eta jaiegun bezperak: 09:00etan Komunitatearen Atea (elizaren alboko atea) sarbide duen eta horretarako egokitutako Kaperan.
* Igandeak eta jaiegunak: 09:30etan eta 12:00etan (euskaraz).

## Ikus gainera 
* San Fermin Txikito
* Iruñeko kultura ondasunen zerrenda

## Kanpo estekak
Scilla

**Scilla** izan daiteke:

## Biografia 
* **Agostino Scilla**, XVII. mendeko artista.
* **Luigi Ruffo Scilla**, XIX. mendeko kardinala.

## Botanika 
* ***Scilla***, liliazeoen familiako generoa.

## Toponimia 
* **Scilla**, Calabriako udalerria.
Auto-garbigune

thumb|Auto-garbitzaile automatiko bat, lanean
**Auto-garbigunea** edo **auto-garbiketako tunela** automobilak garbitzeko instalazioa da. Gehienetan ibilgailuen kanpoaldea garbitzeko erabiltzen dira, eta batzuetan barnealdea garbitzeko sistemak eta zerbitzuak ere eskaintzen dituzte. Instalazioak guztiz automatizatuak izan daitezke, edo eskuz egiteko tresnak eskaintzen dituztenak.

## Kanpo estekak
Tolypeutes

***Tolypeutes*** generoko ugaztunen bi hiru armadiloak espezie dauka. Dira mugatuta eta irekitzeko Hegoamerikan habitat erdi - irekian.

## Espeziea 
* *Tolypeutes matacus*
* *Tolypeutes tricinctus*

## Kanpo estekak
Nafarroako Rural Kutxaren eraikina

**Nafarroako Rural Kutxaren eraikina** (gaztelaniaz *Edificio de Caja Rural de Navarra*) Nafarroako Iruñea hiriburua dagoen etxeorratz bat da.

## Kokalekua 
Iruñeko Lehen Zabalgunean dago, Bakearen plazako biribilgunearen parean eta Yanguas Miranda kalea eta Armada etorbidearen artean.

Iruñeko zitadela, Baluarte jauregia, Baluarte plaza, El Corte Inglés Iruñea merkataritza-gunea, Iruñeko autobus geltoki zaharra eta Iruñeko autobus geltoki berriaren artean kokatzen da.

[erdian|400px|thumb|[Baluarte plaza, El Corte Inglés Iruñea merkataritza-gunea eta Nafarroako Rural Kutxa eraikina.]]

## Historia 
1975ean eraiki zen eta Fernando San Martin, Xabier Sanchez de Muniain eta Roberto Urtasun arkitektoen lana da.

Gaur egun Nafarroako Rural Kutxaren egoitza nagusia da, aurretik denbora luzez Nafarroako Kutxarena izan zen, bai eta Nafarroako Gobernua eta Iruñeko Udalaren zenbait bulegoen eta hainbat Eskola Profesionalen kokalekua ere (Iruñeko Abokatuen Eskola eta ANIMSA, Nafarroako Informatika Elkartea, tartean).

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko eraikinik altuenen zerrenda

## Kanpo estekak
Termofilo

[eskuinera|thumb|300px|Mikrobio termofiloek [Yellowstone Parke Nazionala|Yellowstone Parke Nazionalean dagoen Grand Prismatic Spring iturri termaleko kolore ikusgarriak sortzen dituzte]]

**Termofiloak** (grezieratik: θερμo, termo, "bero" + *φιλíα*, filia, "zale") bizi ahal izateko tenperatura beroak behar dituzten izaki bizidunak dira. Termofilo guztiak gai dira 50-70&nbsp;°C bitarteko tenperaturetan bizi eta ugaltzeko.

Bizidun hauek habitat oso beroetan daude: iturri termaletan (AEBetako Yellowstone Parke Nazionalean lehenengo bakterio termofiloak aurkitu ziren), urpeko iturri edo fumaroletan, hartzitzen ari diren material organikoetan (konpostean, esaterako), lurzoru beroetan eta basamortuetan, ur-berogailu bezalako ingurugiro artifizialetan, etab.

Termofilo gehienak bakterioak eta arkeoak dira. Kopuru txikiagoan bada ere, badaude ere onddo, landare eta animalia termofiloak, *Riftia pachyptila* anelidoa bezalakoak (iturri termaletan bizi dena). Orokorrean, eukarioto termofiloek ezin dute 60&nbsp;°C-tik gora bizi. Tenperatura horren goiti bizi diren bizidun guztiak prokariotoak (bakterio eta arkeoak) dira.

Termofiloek moldaera zelularrak eta molekularrak dituzte tenperatura altuei aurre egin ahal izateko. Prokarioto termofiloen entzimek eta beste proteina batzuek askoz hobeto jasaten dute beroa prokarioto normalenak baino, eta haien makromolekulek tenperatura altuetan funtzionatzen dute hobekien . Horretaz gain, zelula mintz berezia dute termofiloek, gantz-azido asez betea (termofiloak ez diren bizidunek gantz-azido asegabeak dituzten bitartean).

Mikrobiologo gehienen ustez mikrobio termofilo eta anaerobioak izan ziren antzinako Lurraren lehenengo bizidunak, orain dela 3.000 milioi urte, gutxigora behera, agertu zirenak.

Bi termofilo mota daude: hertsiak eta fakultatiboak.

* termofilo hertsiek tenperatura altuak behar dituzte derrigorrez bizi ahal izateko. Bizidun hauek ez dira hazten 45&nbsp;°C-tik behera.

* termofilo fakultatiboak gai dira tenperatura altuetan bizitzeko, baina baita tenperatura epelagoetan ere, 45&nbsp;°C-tik behera.

Hauetaz gain, hipertermofilo deritzonak dira tenperatura altuenetan bizi direnak. Hauek 75&nbsp;°C-tik gorako tenperaturetan ugal daitezke, eta 100&nbsp;°C-tik gora ere bizi daitezke ur likidoa dagoenean (itsasoaren eremu sakonetan, presio handiko tokietan). Hipertermofilo ia guztiak arkeoak dira.

## Mikrobio termofiloak 
Bakterioen artean hauek dira aipagarrienak:

* Zianobakterio batzuk
* Streptomyces generoko hainbat espezie
* Bacillus eta Clostridium generoko espezie batzuk
* Thermus aquaticus (bakterio honetatik lortzen da bioteknologiako laborategietan erabiltzen den DNA polimerasa)
* Chloroflexus aurantiacus bakterio fotosintetikoa
* Thermotoga maritima (hipertermofiloa)

Arkeobakterioen artean, besteak beste, hauek daude (hipertermofiloak dira):

* Sulfolobus
* Pyrococcus
* Pyrolobus
* Thermoplasma

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cabassous

***Cabassous*** ugaztunen Hego eta Erdialdeko Amerikako armadiloak generoa da.

## Espeziea 
* *Cabassous centralis*
* *Cabassous chacoensis*
* *Cabassous unicinctus*
* *Cabassous tatouay*

## Kanpo estekak
Marmosa

***Marmosa*** Didelphidae ugaztun familiako kide txikienetakoa da.

## Espeziea 
* *Marmosa andersoni*
* *Marmosa lepida*
* *Marmosa mexicana*
* *Marmosa murina*
* *Marmosa quichua*
* *Marmosa robinsoni*
* *Marmosa rubra*
* *Marmosa tyleriana*
* *Marmosa xerophila*

## Kanpo estekak
El Corte Inglés (Iruñea)

**Corte Inglés Iruñea** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen El Corte Inglés espainiar denda handien taldeko merkataritza-gunea da.

## Kokalekua 
Iruñeko Bigarren Zabalgunean dago, Yanguas Miranda kalea, Lizarra kalea, Tutera kalea eta Gartzia Semenez kalearen artean.

Baluarte jauregia eta Nafarroako Rural Kutxaren eraikinaren alboan dago.

[erdian|400px|thumb|[Baluarte plaza, El Corte Inglés Iruñea merkataritza-gunea eta Nafarroako Rural Kutxa eraikina.]]

## Eraikina 
2015eko urtarrilean eraikitzetik amaitu eta urte berdineko urriaren 27an inauguratu zen

## Erreferentziak 
## Webgunea 
* El Corte Inglés Iruñea merkataritza-gunearen webgunea    

## Kanpo estekak
Baluarte plaza

**Baluarte plaza** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Lehen Zabalgunean dagoen plaza bat da.

## Kokalekua 
Aita Moret kalea, Yanguas Miranda kalea eta Armada etorbidearen artean hedatzen da.

[thumb|erdian|300px|Baluarte plazaren ikuspegi orokorra, ezkerrera [El Corte Inglés (Iruñea)|El Corte Inglés Iruñea merkataritza-gunea eta eskuinera Nafarroako Rural Kutxa eraikina.]]

## Plaza 
Antzina aparkalekua zegoen lekuan eraiki zen,

Bestalde, plaza honetan Baluarte kafetegia eta lurpeko aparkalekua daude. 2003ko urriaren 30ean inauguratu zen, Baluarte jauregiarekin batera.

## Ondare nabarmena 
Plaza honen inguruan eraikin nabarmen hauek daude:

* Baluarte jauregia
* *Bizia puskatzea (heriotza eta babesgabetasuna)* (1997, Juan Jose Akerreta)
* Nafarroako Rural Kutxa eraikina
* Nafarroako Parlamentua
* El Corte Inglés Iruñea
* Iruñeko zitadela

Fitxategi:Sala principal.jpg|Baluarte jauregiko areto nagusia.
Fitxategi:Corteingles_Pamplona.JPG|El Corte Inglés Iruñea
Fitxategi:Pamplona_-_Caja_Rural_de_Navarra.jpg|Nafarroako Rural Kutxa eraikina
Fitxategi:NafarParlamentua.JPG|Nafarroako Parlamentua
Fitxategi:Ciudadela de pamplona.JPG|Iruñeko zitadela

## Kanpo estekak
Mühlbach (argipen)

**Mühlbach** udalerri hauetako bat izan daiteke:
* Italian:
** Mühlbach
* Frantzian:
** Muhlbach-sur-Munster
** Muhlbach-sur-Bruche
Pertz xukaderaduna

[thumb|230px|[Lanbasa eta pertz xukaderaduna]]
**Pertz xukaderaduna** metalezko ontzi zilindrikoa da, egurrezko bi arrabolek eratutako tresna bat duena, bat, finkoa, pertzaren goialdean, eta bestea, higigarria, pedal batekin bultzatzen dena. lanbasa bi arrabolen artean pasatuz xukatzen da.

## Kanpo estekak
Wallen

**Wallen** izan daiteke:

## Toponimia 
* Wallen, Schleswig-Holsteingo udalerria

## Biografia 
* Angelica Wallén (1986), suediar eskubaloi jokalaria;
* Lena Hjelm-Wallén (1943), suediar politikaria;
* Wallen, frantziar R'n'B eta hip-hop abeslaria.
Lirio (argipena)

**Lirio** honakoa izan daiteke:

* Lirio, Iridiaceae familiako lorea, *Iris* generokoa.
* Bakaladaren sinonimoa.
* Lirio (Italia) Italiako herria, Paviako probintzian.
Lirio (Italia)

**Lirio** Italiako udalerri bat da. Paviako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
 
## Mugakideak 
Liriok honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Kanpo estekak
Rea (argipena)

**Rea** honakoa izan daiteke:

* Rea, Greziar mitologiako titanidea.
* Rea (satelitea), satelitea.
* Rea (Italia), Paviako probintziako udalerria.
Merced kalea (Iruñea)

**Merced kalea** (mapa batzuetan, **Mesede kalea**) Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da, Nabarreriako burguan.

## Kokalekua 
Compañia kalea eta Xabier kalearen arteko kalegurutzean hasi, Compañia plaza parean, eta Joanes Albretekoa kalean amaitzen da, Labrit pilotalekuaren parean.

Telleria kalea kale honekiko elkartzut batzen zaio.

## Historia 
Nabarreriako beste inguruak bezala, Pompaelo hiri erromatarraren parteetako bat zen. Labritera ematen duen aldean harresiz kanpoko ingurua zegoen. Bertan aurkitu da Erromatar Inperio garaiko lurperatzen bat, adibidez. Cardo Maximus kalea Dormitaleria bazen ere, Merced kalea horrekiko paraleloa da. Kaleko 6-8 eta 5-9 zenbakien azpian aurkitu dira III-IV. mendeko erromatar harresiaren zati bat eta zortzi metroko diametroa zuen dorre bat. Harresiak 4,5 metro zabal eta 0,8-1,1 metroko altuera zuen, baina Labriten zegoen hegiaren gainean eraikita zegoenez, haritz enborrezko zutabeak zituen zimentu gisa.

1154an Antso VI.a Nafarroakoak baimena eman zuen juduak Nabarrerian kokatzeko. Iruñeko judutegia harresien aurkako alde horretan ezarri zen, tartean Merced kalean eta alde kristauak Rua de los Peregrinos, Compañia kalearekin batera. Sinagoga 1542an eraitsi zen eta bertan eraiki zen Mercedeko komentua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phascolosorex

***Phascolosorex*** Dasyuridae hiruretan espeziearen martsupial bezala ere ezaguna, ordena Dasyuromorphia kideak dira.

## Espeziea 
* *Phascolosorex doriae*
* *Phascolosorex dorsalis*

## Kanpo estekak
Andre Maria Erregina plaza (Iruñea)

**Andre Maria Erregina** edo **Santa Maria Erregina plaza** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko plaza bat da.

## Kokalekua 
Iruñeko harresiaren hego-mendebaldeko zatiaren txoko batean dago. Bertan Barbazan Apezpikuaren ingurubidea, Dormitaleria kalea, Merced kalea eta Joanes Albretekoa kaleak bat egiten dute.

## Plaza 
Plaza honetan Iruñeko Gotzain Jauregia dago, bai eta Iruñeko Elizbarrutiko Museoa ere, aldiz, harresiaren zatian Barbazan Apezpikuaren ingurubidera doazen eskailerak eta malda. Aldiz, plaza honen alboan Labrit pilotalekua dago.

Plazaren erdian parke edo zuhaizdun belardi bat dago.

## Ondarea 
* Iruñeko Gotzain Jauregia
* Iruñeko Elizbarrutiko Museoa
* Barbazan Apezpikuaren ingurubidea
* Iruñeko harresia
* Labrit pilotalekua

## Kanpo estekak
Putte

**Putte** (nederlanderaz ahoskatua: ; ) Belgikako iparraldean dagoen hiria da, Flandriako Anberesko probintzian dagoena. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Putte bera, Beerzel, Grasheide eta Peulis. 2015eko urtarrilaren 1ean 16.726 biztanle zituen.

*Beerzelberg* (51,60 m), Anberesko probintziako punturik altuena, Beerzelen dago.
 

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Gari (diskoa)

**Gari** 1997an plazaratutako Gari kantariaren estudioko grabazioa da, lehenengoa bere izenarekin bakarlari moduan. Grabazio honekin, oso garrai gogorra gaindituez gero, kantaria eszenatokietara itzultzen zen. Diska "Amets" abestiarekin irekitze da, oso abesti sinbolikoa.

## Musikariak 
* Gari
* Fran Iturbe, gitarra
* Mikel Irazoki, baxua, koroak eta teklatuak
* Victor Celada, bateria

## Kolaborazioak 
* Iñaki Huajo (Platero y Tú), gitarra
* Batiz (musikaria), gitarra "Amets" abestian
* Josu Zabala, triki "Finlandia"n
* Trío de Sabor

## Kantuen zerrenda 
# 01 - "Amets". Hitzak: Gari
# 02 - "Londresko pizzerian". Hitzak: Bernardo Atxaga
# 03 - "Siniskeriak". Hitzak: Bego Arrieta
# 04 - "Astiro eta amorruz". Hitzak: Edorta Jiménez
# 05 - "Egun finlandiar bat". Hitzak: Bernardo Atxaga
# 06 - "Bidegurutzean". Hitzak: Xabin Egaña
# 07 - "Kontzientziarik gabe". Hitzak: Gari
# 08 - "Apar urrunak". Hitzak: Jon Maia
# 09 - "Guztiak lehertu arte". Hitzak: Jon Maia
# 10 - "Tango beltza". Hitzak: Jon Maia
Musika: guztietan Gari. "Tango beltza"n baita Aitor Ariño eta Mikel Irazoki

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Amets" kanta Youtuben.
Karmeldar Oinutsen komentua (Iruñea)

**Iruñeko Karmeldar Oinutsen komentua** bi eraikin ezberdin hauek izan litezke:

* Fraide Karmeldar Oinutsen komentua (Iruñea): Iruñeko Alde Zaharreko O-ko Andre Maria plazan dagoen karmeldar oinutsen ordenako fraideen komentua.
* Moja Karmeldar Oinutsen komentua (Iruñea): Iruñeko Alde Zaharreko Salsipuedes kalean dagoen karmeldar oinutsen ordenako mojen komentua.
Oinutsen kalea (Iruñea)

**Oinutsen kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Izena 
Izena bertan dagoen Fraide Karmeldar Oinutsen komentuari zor dio.

## Kokapena 
Jarauta kalean hasi eta berriz ere Jarauta kalea, Sanduandia kalea eta San Lorentzo kalearen elkargunean amaitzen da.

Jarauta kalea eta Iruñeko harresien ibilbidea jarraitzen duen Ingurubideko pasealekuaren artean dago.

## Kalea 
Kale honetan Iruñeko harresietako igogailua dago, hura hartu eta Arrotxapea zubiaren ingurura berehala jaitsi daiteke. Bestalde, Fraide Karmeldar Oinutsen komentua ere kale honetan dago.

## Ondarea 
* Iruñeko harresietako igogailua
* Fraide Karmeldar Oinutsen komentua
* Iruñeko harresiak

## Kanpo estekak
Agra

**Agra** honakoa izan daiteke:
* Agra (India), Indiako hiria.
* Agra (Italia), Vareseko probintziako udalerria, Italian.
San Agustin kalea (Iruñea)

**San Agustin kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Izena 
Izena kalearen haiseran dagoen San Agustin elizari zor dio.

## Kokalekua 
Caldereria kalea eta Xabier kalearen arteko kalegurutzean hasi, izen bereko San Agustin elizaren parean, eta Joanes Albretekoa kalean amaitzen da.

Ibilbidearen amaieraldera Telleria kaleak elkartzut zeharkatzen zaio.

Estafeta kalea eta Merced kalearekiko paraleloki doa.

## Ondarea 
* San Agustin eliza

## Kanpo estekak
Fraide Karmeldar Oinutsen komentua (Iruñea)

**Karmeldar Oinutsen komentua eta eliza** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen gizonezko karmeldar oinutsen ordenaren komentu bat da.

## Kokalekua 
Iruñeko Alde Zaharreko Oinutsen kalean dago, O-ko Andre Maria plazan, O-ko Andre Mariaren basilika, Iruñeko harresiak, Agustinar Errekoletoen komentua eta Atari Berriaren artean.

Irudi:Façana de l'església del convent dels carmelites descalços, Pamplona.JPG|Aurrealdea.

## Kanpo estekak
Maccagno con Pino e Veddasca

**Maccagno con Pino e Veddasca** Italiako udalerri bat da. Vareseko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
 
## Mugakideak 
Maccagno con Pino e Veddascak honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Kanpo estekak
Telleria kalea (Iruñea)

**Telleria kalea** (gaztelaniaz *Calle Tejería*) Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Kokalekua 
Estafeta kalean hasi eta Merced kalean amaitzen da, tartean San Agustin kalea zeharkatzen du.

Joanes Albretekoa kalea eta Xabier kalearekiko paraleloki doa.

## Kanpo estekak
Joanes Albretekoa kalea (Iruñea)

**Joanes Albretekoa kalea** (gaztelaniaz *Calle Juan de Labrit*) Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Izena 
Izena Joanes III.a Nafarroakoa edo Joanes Albretekoa erregearen omenez darama.

## Kokalekua 
Telefonicako bihurgunean hasi, bertan Estafeta kalea, Ahumadako dukea kalea, Nafarroako Gorteen kalea eta Amaia kalearekin bat egiten du, eta Santa Maria Erreala plazan amaitzen da.

Labriteko jaitsiera eta Telleria kalearekiko paraleloki doa.

Kale honetan Alde Zaharretik datozen San Agustin kalea, Merced kalea eta Dormitaleria kalea amaitzen dira.

## Kalea 
Kale honetantxe Labrit pilotalekua dago, eta Labriteko jaitsierako errepidea eta Hemingway pasealekua igaro ezkero Iruñeko zezen plaza aurrez-aurre du.

## Ondarea 
* Labrit pilotalekua
* Iruñeko zezen plaza

## Kanpo estekak
Moja Karmeldar Oinutsen komentua (Iruñea)

**Karmeldar Oinutsen komentua eta eliza** Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen emakumezko karmeldar oinutsen ordenaren komentu bat da.

## Kokalekua 
Iruñeko Alde Zaharreko Salsipuedes kalearen lehenbiziko zenbakian dago, Iruñeko katedrala, Nafarroako Administrazio Publikoaren Institutuaren egoitza, San Jose plazatxoa, Redin kalea, Redin pasealekua, Zaldi Zuria ostatua eta Iruñeko harresiaren artean, Redingo bastioiaren parean.

## Historia 
1583ko abenduaren 8an ordurarte Beatriz Beaumont zenaren jauretxean aldi baterako komentua ezarri zen, gaur egungo Jarauta kalean. 1604ean karmeldar oinutsek gaur egun Nafarroako jauregia eta Espainiako Bankuaren eraikina dauden solairuetan neurri bikainetako tenplua eraiki eta bertara lekualdatu ziren, Gazteluko Plaza eta Sarasate pasealekuaren artean.

Irudi:Pamplona - Convento de las Carmelitas Descalzas 2.jpg|Kanpai-horma.
Irudi:Pamplona - Convento de las Carmelitas Descalzas 3.jpg|Irudia.

1794ko urriaren 22an hiria frantziar inbasio baten mehatxupean zegoenez, mojek Logroñora ihes egin eta Nafarroako Erregeordea zen Colomerako kondeak eraikina Espainiako erregearen koartela bilakatu zuen. 1795ko urriaren 8an mojak berriro itzuli ziren. 1813ko azaroaren 1ean Napoleondar Gerrak amaitzean eraikina oso kaltetua zegoen.

Lehen Karlistaldian ere eraikinak kalte latzak jasateaz gain, karlista eta giristinoek mojei eraikina behin-betiko uztea agindu zieten.

1899ean Karmeldarrak Iruñera itzuli eta Salsipuedes kaleko solairua erosi zuten. 1900an gaur egungo komentua eraikitzetik amaitu eta mojak bertan bizitzen jarri ziren.

## Kanpo estekak 
* Iruñeko Karmeldar Oinutsen komentua eta elizari buruzko informazioa
Gais

**Gais** honakoa izan daiteke:

* Gais (Suitza), Suitzako udalerria.
* Gais (Hego Tirol), Hego Tiroleko udalerria, Italian.
Don

**Don** honakoa izan daiteke:
* Don ibaia, Errusian.
* Don (Trento), Italiako udalerria, Trentoko probintzian.
Quero

**Quero** honako udalerrietako bat izan daiteke:
* Quero (Toledo), Espainiako udalerria, Toledoko probintzian.
* Quero (Belluno), Italiako udalerria, Bellunoko probintzian.
Vas

**Vas** honakoa izan daiteke:
* Vas (Hungaria), Hungariako probintzia.
* Vas (Belluno), Italiako udalerria, Bellunoko probintzian.
Ternate

**Ternate** honakoa izan daiteke:

* Ternate (Indonesia), Indonesiako uhartea eta hiria.
* Ternate (Italia), Vareseko probintziako udalerria, Lombardia, Italia.
Dolo

**Dolo** honakoa izan daiteke:

* Dolo (zuzenbidea), zuzenbideko terminoa, delituei lotua.
* Dolo (Venezia), Veneziako probintziako udalerria, Italian.
Dolo (Venezia)

**Dolo** Italiako udalerri bat da. Veneziako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
 
## Mugakideak 
Dolok honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Kanpo estekak
Mira

**Mira** honakoa izan daiteke:

### Lekuak: 
* **Mira (Cuenca)**, Cuencako probintziako udalerria, Espainian.
* **Mira (Venezia)**, Veneziako probintziako udalerria, Italian.
* **MIRA (eraikina)**, San Frantzisko hiriko etxeorratza, AEBetan.
* **Mira (Anatolia)**, antzinako hiria egungo Turkian.

### Zientzia 
* **Mira (izarra)**, izar aldakor bat.
Ibaetako Arraun Elkartea

**Ibaeta Arraun Elkartea** Donostiako Ibaeta auzoko taldea izan zen, jarduera nagusia 1960ko hamarkadan izan zuena. Elkarteak 1961eko Kontxako Banderan hartu zuen parte, Txapel Aundi klubeko hainbat arraunlarirekin batera. Azkenak izan ziren orduan, baina balentria hura gogoan dute oraindik auzoan.

## Historia 
Ibaeta arraunketa elkarteak trainerilla zuen, eta 1960an hasitako Gipuzkoako Trainerilla Ligan parte hartu zuen, hainbat ediziotan.

Trainerillen ligan ondo zihoakiela ikusita, Ibaetako bizilagun batzuk Chomin jatetxean bildu ziren, traineruan estropada nagusietan parte hartzeko asmo irmoarekin. Groseko Angel Isturitz patroiak Martuteneko Txapel Aundi klubetik arraunlari batzuk hartu zituen balentria handirako; Ibaetako arraun batzordeak, berriz, zazpi gizon lortu zituen taldea osatzeko. Honako arraunlari hauek bildu zituzten traineruan: Ibaeta taldekoak, Balentin Alkorta, Martin Isasa, Martin Ezeiza, Natalio Galdos, Jose Lizaso, Martin Artola eta Jose Antonio Aiala; Txapel Aundikoak, Jose Antonio Mujika, Jesus Ramon, Benito Erdozia, Rikardo Etxepare, Ramon Arostegi eta Jose Antonio Artano. 

Ibaetak 1961eko irailaren 3ko eta 10eko estropadetan hartu zuen parte. Hezeguneen eremuko taldeak aurreikuspen onak zituen orduko prentsan, baina txapelketa hasi bezain laster gelditu zitzaien handi: «Ibaeta gero eta atzerago gelditzen ari da», jaso zuen La Voz de España egunkariak biharamuneko alean. Kontsolazio estropadan ere saiakerak egin zituzten Trintxerpeko eta Zarauzko traineruei aurrea hartzeko, baina orduan ere ezin izan zuten askorik egin.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* AGUIRRE, Rafael (2002): *Donostiako Estropadak (1879 - 2001) Regatas de la Concha*. Donostia: Kutxa Fundazioa, 
* OBREGÓN SIERRA, Angel (2015): *Historia de las traineras. 1939 - 1963. Del esplendor a la crisis*. Santander. 

## Kanpo estekak 
* Olatz Balda: "Lehorrekoak ur handitan galdu zirenekoa". *Irutxuloko Hitza*, 2413. zk., 2024/08/30.
Salcedo

**Salcedo** honakoa izan daiteke:

* Salcedo (Lantaron), Arabako herria, Lantaron udalerrian.
* Salcedo (Vicenza), Italiako udalerria, Vicenzako probintzian.
Grado

**Grado** honakoa izan daiteke:
* Grado (Asturias), Asturiasko udalerria.
* Grado (Gorizia), Goriziako probintziako udalerria, Italian.
San Fermin Txikito

thumb|280x280px|Erraldoiak 2015eko San Fermin Txiki jaietan.
**San Fermin Txikito** edota **San Fermin Txiki** Nafarroako Iruñeko Alde Zaharrean urtero irailaren 25eko asteburuan ospatu ohi diren jai herrikoiak dira. Alde Zaharrean usadio handia dute, batez ere San Fermin Aldapakoaren eliza eta Aldapa deritzon eremuan, bertako jai nagusiak baitira.

## Jatorria 
Ospakizun hau San Fermin iruindar santuaren omenez ospatzen da, usadioaren arabera 303. urteko irailaren 25ean Amiens hirian martirioa igaro ondoren burua moztuta hil baitzen.

## Ospakizunak 
Festa giroa nagusi da, Aldapa inguruko kaleak konpartsa, buruhandi eta erraldoiez betetzen dira, eta herritarrak Sanferminetan bezala atorra zuri eta zapi eta gerriko gorriz jazten dira.

San Fermin Aldapakoaren elizara doan prozesioa burutzen da, bertako San Ferminen kaperan santuaren martirioaren omenezko meza ospatu ohi da.

### Entzierroak 
Jada gaur ez da entzierrorik ospatzen, baina iraganean zenbait saiakera egon ziren: 1991 (irailaren 22a), 1992 (irailaren 19a eta 20a) eta 1993 (irailaren 25a eta 26a).

Urterik gogoratuena 1978koa izan zen, 1978ko Sanferminetako heriotz eta istiluen ondorioz jaiak eten zituztenez uztaileko entzierroak irailera pasarazi zituztenekoa.

## Ikus gainera 
* Iruñeko Sanferminak
* Jaiak Euskal Herrian

## Kanpo estekak 
* San Fermin Txikito. Sanfermin.com
Tramm

**Tramm** toponimo hau izan daiteke:

* Tramm (Mecklenburg-Aurrepomerania), Parchim barrutiko udalerria
* Tramm (Schleswig-Holstein), Lauenburg barrutiko udalerria
Ile-lehorgailu

thumb|Emakume bat ilea lehortzen
thumb|XX.mende hasierako ile-lehorgailua.
**Ile-lehorgailua** ilea lehortzeko etxetresna elektrikoa da. Tresna hau ile buztiaren gainean aire beroa edo hotza sortzeko diseinatua dago. Hasieran tamainu handiko tresnak ziren baina XX. mendean zehar etxetresna txikia bezala moldatu zen.

## Historia 
Ilea lehortzeko lehen tresna 1890ean Frantzian agertu zen. Sortzailea Alexandre Godefoy izan zen eta ile-lehorgailua bere ile-apaindegian erabili zuen. Berez, lehen prototipo hori xurgagailu bat zen baina alderantziz moldatuta. Xugargailuak aire-ponpa bat du; horrek xurgagailu barruan hautsa erakartzen duen hutsa sortzen du eta motorraren mugimenduak gasak barruan mugiarazten ditu. Godefoyk egin zuena sarrerako tutua kendu eta aire beroaren irteeran jarri zuen. Horrela ile-lehorgailu elektrikoa sortu zuen. Lehenengo ile-lehorgailu eramangarria, bestetik, 1920an garatu ziren Racinen, Wisconsinen, Universal Motor Company eta Hamilton Beach konpainien eskutik. Lehenengo prototipo horiek ez zuten aire asko sortzen eta nahiko astunak ziren baina berehala modan jarri ziren eta horrek prototipo berriak sortzeko ikerkuntza indartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tangstedt

**Tangstedt** Schleswig-Holsteingo bi udalerrien izena da:

* Tangstedt (Pinneberg), Pinneberg barrutikoa
* Tangstedt (Stormarn), Stormarn barrutikoa
Stubben

**Stubben** izan daiteke:
* Stubben - Saxonia Behereko udalerria
* Stubben - Schleswig-Holsteingo udalerria
Steinhorst

**Steinhorst** Alemaniako udalerri hauek izan daiteke:

* Steinhorst (Schleswig-Holstein), Lauenburg barrutikoa
* Steinhorst (Saxonia Beherea), Gifhorn barrutikoa
Zika birus

**Zika birusa** (**ZIKV**) gizakia eta primate batzuk infektatzen dituen birusa da. Flavivirus generoan sailkatutakoa, zika sukarra eragiten du. Birusa 1947an deskribatu zen estreinakoz, Ugandako tximino batean (Zika eskualdean).

## Ezaugarriak 
Flavibirusak RNA birusak dira: bere material genetikoa polaritate positiboko RNA kate bakarrez osatuta dago. Horren gainetik kapside ikosaedrikoa dute.

Zika birusak senidetasuna konpartitzen du denge eta sukar horiaren birusekin. Hirurak eltxo beraren ziztadaren bitartez (*Aedes* generoko eltxoaren bitartez) transmititzen dira.

## Epidemiologia 
thumb|330x330px|Zika birusaren infekzioa izan duten herrialdeak (2016ko urtarrilean)

Ugandako makako batean aurkitu zuten lehenbizikoz zientzialariek zika birusa, 1947an. 1952an Ugandan eta Tanzanian birus horren lehenengo gizaki infektatuak agertu ziren. Birusak Afrika tropikalean urte luzeetan iraun zuen, harik eta 2007an Mikronesian agertu arte. 2015ean, aldiz, lehenengo kasuak agertu ziren Amerikan ere (Brasilen), eta kontinente horretan hedatzen ari da orain, Erdialdeko eta Hego Amerikan zehar.

Flaviviridae familiako birus guztiak *Aedes* eltxoaren ziztadaren bidez transmititzen dira. *Aedes aegypti* da gaitzaren ohiko bektorea. Zika sukarraren prebentzioa eltxo bektorearen kontrolean eta intsektizida eta uxagarrien erabileran datza. Epidemiologoen ustez, baina, eltxo bektorearen erabateko suntsipena oso korapilatsua da, ia ezinezkoa, *Aedes*ek aparteko moldagarritasuna baitu.

## Patogenia 
Zika sukarra, orokorrean, gaixotasun arina da, egun gutxitan berez sendatzen dena. Infektatuen artean hiru laurdenek ez dute inongo sintomarik garatzen, eta infekzioak ez die gaixotasunik eragiten.

Beste laurdenak, aldiz, sintoma arinak ditu: sukar txikia, larruazaleko erupzioa, artralgiak, buruko mina eta konjuntibitisa. Hainbat kasutan digestio-aparatua ere kaltetuta suertatzen da, gorakoak eta beherakoak agertuz.

Eskuarki arrisku maila txikikoa izan arren, zika birusaren infekzioak –kasu gutxi batzuetan– ondorio gaiztoak ekar ditzake: Guillain-Barré sindromea piztu, adibidez . Bestalde, Brasilgo 2015eko izurritean bertako osasun-agintariek birus horren infekzioa haur jaioberrien mikrozefaliarekin lotu zuten. Antza, haurdun dauden emakumeengan birusak karena zeharka lezake eta kalte neurologiko larriak sor umekiarengan .

Oraingoz ez dago tratamendurik, ezta txertorik ere, gaitzari aurre egiteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, baita ere 
* 2015eko zika birusaren agerraldia Amerikan

## Kanpo estekak
Oroimenaren azala

***Oroimenaren azala*** Jordi Sierra i Fabra idazle katalanak 2002an argitaraturiko eleberria da. Eleberria gazteleraz argitaratu arren, katalanera eta euskarara ere itzulia izan da, *La pell de la memòria eta Oroimenaren azala* izenburuekin.

## Kanpo estekak
Espoz Mina kalea (Iruñea)

**Espoz Mina kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Izena 
Izena Francisco Espoz nafar militar eta politikariaren omenez darama.

## Kokalekua 
Gazteluko plaza hasi eta Ahumadako dukea kalean amaitzen da, tartean Espoz Mina zeharkalea elkartzen zaio.

Estafeta kalea eta Karlos III.a hiribidearekiko paraleloki doa.

## Ondarea 
* Gazteluko plaza

## Kanpo estekak
Seedorf

**Seedorf** (lehen **Seidorf**) izan daiteke:

## Toponimia 
### Alemania 
* Seedorf (Saxonia Beherea), Rotenburg barrutiko udalerria, Saxonia Behera
* Seedorf (Lauenburg), Lauenburg barrutiko udalerria, Schleswig-Holstein
* Seedorf (Segeberg), Segeberg barrutiko udalerria, Schleswig-Holstein

### Suitza 
* Seedorf (Berna), Bernako kantonamenduaren udalerria
* Seedorf (Uri), Uriko kantonamenduaren udalerria
* Seedorf aintzira

## Biografia 
* Chedric Seedorf, nederlandar futbolaria
* Clarence Seedorf, nederlandar futbolaria
* Stefano Seedorf, nederlandar futbolaria
Esku-lehorgailu

thumb|Esku-lehorgailua
**Esku-lehorgailua** komun publikoetan dagoen tresna elektriko bat da, eskuak lehortzeko erabiltzen dena. Normalki gune publikoetan kokatzen dira, eta ez dira etxe-tresna ohikoa. Batzuek botoi bat dute pizteko, edo sentsore infragorri bat, mugimenduarekin automatikoki pizten duena. Berogailu baten sistema bera erabiltzen du, aire beroa botaz eskuak lehortzeko.

Paperaren xahuketa ekiditen dute eta, elektrizitatea kontsumitzen duten arren, ingurumenarentzat hobeak direla kontsideratu ohi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seefeld

**Seefeld** izan daiteke:

## Toponimia 
* Seefeld (Bavaria), Alemaniako udalerria
* Seefeld (Schleswig-Holstein), Alemaniako udalerria
* Seefeld in Tirol, Austriako udalerria
* Seefeld (Zürich), Züricheko barrutia

## Biografia 
* Martín Seefeld, argentinar aktorea
Ahumadako dukea kalea (Iruñea)

**Ahumadako dukea kalea** Nafarroako hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da. Berez, Alde Zaharra eta Iruñeko Bigarren Zabalgunearen muga egiten du.

## Izena 
Izena Francisco Javier Girón (1803-1869), Ahumadako II. dukea, iruindar markes eta militarraren omenez darama.

## Kokalekua 
Telefonicako bihurgunean hasten da, bertan Estafeta kalea, Joanes Albretekoa kalea, Labriteko jaitsiera, Amaia kalea eta Nafarroako Gorteak kalearekin bat egiten du, eta bihurgunea eginez Karlos III.a etorbidean amaitzen da.

Bihurgunean Espoz Mina kalea elkartzen zaio.

## Ondarea 
Kale honen inguruan eraikin eta leku nabarmen hauek daude:

* Iruñeko zezen plaza
* Gaiarre antzokia
* Nafarroako jauregia
* Gazteluko plaza

Fitxategi:Plaza_de_Toros_de_Pamplona.JPG|Iruñeko zezen plaza.
Fitxategi:Teatro-Gayarre-17-2-4v.jpg|Gaiarre antzokia.
Fitxategi:Palacio de Navarra. Pamplona.JPG|Nafarroako jauregia.
Fitxategi:PlazaCastillo.JPG|Gazteluko plaza.

## Kanpo estekak
Stein

**Stein** izan daiteke:

## Toponimia 
### Alemania 
* Stein (Bavaria)
* Stein (Schleswig-Holstein)
### Austria 
* Stein (Estiria)
### Eskozia 
* Stein (Skye)
### Herbehereak 
* Stein (Limburg)
* Stein (Hego Holanda)
### Suitza 
* Stein (Argovia)
* Stein (Appenzell)
* Stein (Sankt Gallen)
* Stein am Rhein

## Biografia 
* Johann Andreas Stein (1728-1792), piano-egilea
* Berthold Stein (1847-1899) botanikoa;
* Edith Stein (1891-1942), filosofo eta moja
* Gertrude Stein (1874-1946), idazlea
Zitadela kalea (Iruñea)

**Zitadela kalea** Nafarroa Garaiko hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da.

## Izena 
Izena Iruñeko zitadelaren omenez darama.

## Kokalekua 
Alde Zaharreko hego-mendebaldeko mugan dago, Aduanako zokoaren alboan, eta Nafarroako Parlamentua eta Sarasate pasealekutik hurbil.

San Anton kalearen hasieran hasi eta San Gregorio kalearen hasieran amaitzen da.

Aurrez-aurre duen Navas de Tolosa kalearekiko paraleloki doa.

## Ondarea 
* Aduanako zokoa
* Nafarroako Parlamentua
* Sarasate pasealekua

## Kanpo estekak
Arazuri doktorearen pasealekua

**Arazuri doktorearen pasealekua** Nafarroa Garaiko hiriburua den Iruñeko Alde Zaharreko kale bat da. Berez, Alde Zaharraren eta Takonera parkearen arteko mugan dago, tartean Takonerako aldapako errepidea dagoelarik.

## Izena 
Izena José Joaquín Arazuri (1918-2000), iruindar mediku eta historialariaren omenez darama, izan ere, bere estatua bat pasealeku honetan ikusgai dago.

## Kokalekua 
Alde Zaharraren mendebaldean dago, Kale Nagusiaren amaiera edo mendebaldeko muturrean hasi, San Lorentzo elizaren alboan, eta San Anton kalearen amaieran edo mendebaldeko muturrean amaitzen da, tartean Aduanako zokoa eta Kale Berriaren amaiera edo mendebaldeko muturra igarotzen ditu.

Aurrez-aurre dituen Takonera kalea eta Navas de Tolosa kalearekiko paraleloki doa.

## Pasealekua 
Pasealeku honetan Jose Joaquin Arazuriren monumentua ikusgai dago.

## Ondarea 
* San Lorentzo eliza
* Takonera parkea
* Aduanako zokoa
* Jose Joaquin Arazuriren monumentua
* Tres Reyes hotela

## Kanpo estekak