open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Isabel Fernandez de Castro

**Isabel Fernandez de Castro** Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle katedraduna da, Lengoaia eta Sistema Informatikoak sailean eta Informatika Fakultatean.

Berak, Arantza Diaz de Ilarraza lankidearekin, sortu zuen GALAN ikerkuntza-taldeko arduraduna da gaur egun. Taldeko partaideak 18 dira eta bere ikerlerro nagusiak hauek dira:
# Irakaskuntza-sistema inteligenteak eraikitzeko tresnak.
# Prozedura-Atazen Diagnosia eta Ebaluazioa.
# Bigarren mailako hizkuntzen irakaskuntza.
# Sistema tutore ebolutiboak, Webean banaturik dabiltzan sistemak.

Proiektu eta artikulu zientifiko ugari  argitaratu ditu sistema tutore inteligenteen arloan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donostiako Informatika Fakultatea
* Ana Arruarte

## Kanpo estekak 
* Galan ikerketa-taldea.
* UPV/EHUko Informatika Fakultatea.
Pentagrama (musika)

[400px|thumb|Hainbat [musika-zeinu **pentagrama** batean idatzita]]
thumb|Sol klabeko notak

**Pentagrama** idazkera musikalean bost lerro horizontal paralelo eta distantziakidez eta lau tartez osatutako sistema da. Notak bertan duen kokapenak, notaren altuera adierazten du.

## Historia 
Gaur egun ezagutzen dugun musika-pauta edo pentagrama Erdi Aroko kantu gregorianoaren musika-notaziotik sortu zen. Ordura arte, testuarekin batera hainbat zeinu erabiltzen ziren altuera irudikatzeko. Hala ere, ertzak berak idatziak izan zirenean, altuera irudikatzeko lerroak erabiltzen hasi ziren, testuaren gainetik altuera adierazten zuten zeinuekin batera. Musika-eredua erabiltzen hastean, apenas erabiltzen zen lerro koloreztatu bat, IX. mendean. Lerro hori kantuaren testuaren gainean jartzen zen. Altuera notek lerroarekiko zuten distantziak adierazten zuen. Hori oso zehatza ez zenez, denborarekin lerro gehiago gehitu ziren gaur egun erabiltzen dugun pentagrama eratu arte.

Mendearen amaiera eta XI. mendearen hasiera bitartean, Guido D'Arezzok idazkera musikalerako funtsezko hobekuntzak egin zituen. Beste lorpen batzuen artean, monje beneditar honi lau lerroko jarraibidea asmatzea egozten zaio, *tetragrama* izenekoa, hirudun bitarteekin. Bere hobekuntzek musika noten altuera, iraupena eta musikaren konpasa zehaztasun handiagoz irudikatzen lagundu zuten bere irakaskuntzan eta kantu gregorianoan.

XIII. mendean, eskuizkribu batzuek bosgarren lerro bat gehitu zuten (ez zen nagusitu XV. mendera arte), eta gaur egun arte erabili izan da konfigurazio hori. Bost lerroko pauta edo pentagrama Italian sortu zuen Ugolino de Forlík. Musika-eredu horren erabilera Frantzian zabaldu zen XVI. mendean, eta Europa osoan finkatu zen behin betiko, XVII. mendetik aurrera. Musika-eredu hori hizkuntza batzuetan izendatzeko terminoek bost lerroen garrantzia islatzen dute, horregatik *penta* hori, grezierako *bost* hitzetik.

## Pentagramako klabeak 
Pentagrama bakoitzak aurrealdean zeinu bat darama eta zeinu horrek klabea adierazten du. Klabe arruntak zazpi dira eta erabilienak **do**, **fa** eta **sol** dira. Sol da sarrienik agertzen dena. Hauek dira haien zeinuak:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vostok estazioa

**Vostok estazioa** (errusieraz: Станция Восток, Stantsiya Vostok, literalki: "ekialdeko estazioa") ikerketa zientifikorako Errusiak Antartikan duen estazioa da. Bertan inoizko tenperaturatik baxuena neurtu zen -89,2&nbsp;°C

## Kokapena 
Estazioa izen bereko Vostok aintzira izoztuaren ondoan dago, hego polotik 1300 kilometrora eta honako koordenatuetan: 

## Historia 
Estazioan 1957ko abenduaren 16an jarri zuen martxan Sobietar Batasuneko zientzialari talde batek. 1994ko otsailetik azarora bitartean itxita egon zen.

## Klima 

## Argazkiak 

Fitxategi:GISP2 team photo core37.jpeg|
Fitxategi:Wostok-Station core32.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estazioaren webgunea.
* Estazioaren eguneroko datuak.
Hexagrama

Geometrian, **hexagrama** (antzinako grezierazko *ἕξγραμμον* hitzetik: "sei lerro") sei zuzenkirekin eraikitako izar-poligonoa da, sei puntako izar bat. Hexagrama erregularra bi hiruki aldeberdinekin eraikitzen da. Hexagramaren zuzenkiak elkartzean hexagono bat sortzen da barruan.

Hainbat kulturatan erabiltzen dute ikur gisa, zeinek bere esanahiarekin; adibidez, judaismoan, hinduismoan, islamean eta okultismoan.

Bada ere hexagrama izeneko mahai-joko bat.

## Erreferentziak 

## Ikus, gainera 
* Jokoenea

## Kanpo estekak 
*
Newtownards

**Newtownards** (irlanderaz: *Baile Nua na hArda*, Ulsterko eskozieraz *Newton* edo *Newtonairds*) Ipar Irlandan kokatzen den Down konderriko hiria da. 2001eko erroldaren arabera 27.821 biztanle zituen. Bertakoek **Ards** izena ematen diote.

## Geografia 
Belfastetik mendebaldera dago Bangorren ondoan hain zuzen ere.

## Historia 
thumb|ezkerrera|220px|Newtownards.
San Finnianek 545 urtean *Movilla* monasterioa fundatu zuen gaur egungo Newtownardsen lurretan, baina 824ean vikingoek suntsitu zuten. XII mendean Bangorren menpe zegoen baina Ulsterreko Hugh O'Neillek erasotu eta betirako desagertu zen Movilla asentamendua. 1226an anglo-normandiarrek *Nove Ville de Blathewyc* sortu zuten baina hau ere XV mendearen erdialdera hutsik gelditu zen.

1605ean Hugh Montgomery eskoziarrak eskuratu zituen lur hauek eta 1606an herri berria sortu zuen, *Newtown* izenekoa, gerora Netownards bihurtuko zena. Eskoziar kolono ugari ekarri zuen eta herria hazi egin zen. 1798ko Irlandako matxinadan Bangorretik zetozen irlandarrak saiatu ziren hiria eskuratzen baina ezin izan zuten lortu.

1850an Belfastetiko trenbidea iritsi zen eta ordutik hona hiriburuaren lo-hiri bihurtuz joan da.

## Ondasun nabarmenak 
* Scrabo dorrea: Newtownards kontrolatzen duen 30 metrotako dorrea da. 1857an altxatu zuten. Muino batean erasikia, bertatik Newtownards udalerrirako ikuspegi bikainak daude.
* Somme Heritage Centre: Irlandarrek Lehen Mundu Gerran jokaturiko papera erakusten duen museoa da.
* Mount Stewart: XVIII mendeko jauregia.

## Hiritar ezagunak 
* Eddie Irvine (1961- ), Formula 1 gidaria
* Rhys McClenaghan (1999- ), gimnasta, txapeldun olinpikoa 2024an

## Hiri senidetuak 
* 

## Iruditegia 

Irudi:CIMG1475 ScraboAndNewtownards.JPG|Scrabo dorrea
Irudi:Mount Stewart April 2011.jpg|Mount Stewart

## Kanpo estekak
Heptagrama

{{Infobox poligonoa
| izena = Heptagrama erregularra
| irudia = Obtuse heptagram.svg
| epigrafea = 
| mota = Poligono erregularra
| aldeak = 7 zuzenki
| schläfli = {7/2}, {7/3}
| coxeter = , 
| simetria = D7
| azalera = 
| angelua = 
| propietateak = Izar-poligonoa, ziklikoa, aldeberdina, isogonala
}}
Geometrian, **heptagrama** (antzinako grezierazko *ἑπτάγραμμον* hitzetik: "zazpi lerro") zazpi zuzenkirekin eraikitako izar-poligonoa da, zazpi puntako izar bat. Heptagramaren zuzenkiak elkartzean heptagono bat sortzen da barruan.

## Kanpo estekak 
* 
*  Approximate construction method
Manipulo (eraketa militarra)

thumb|eskuinera|228px|  

**Manipuloa** erromatar legioaren unitate bat izan zen, Samnitar Gerretan sortua. 160 infantez osatua zegoen armada profesionaldu zuen Gaio Mario erromatar kontsulak K.a. 100ean eginiko erreformaren ondoren. Manipulo bakoitza, era berean, 80 soldaduzko bi zenturiaz osatua zegoen. Bost manipulok, era berean, 800 soldaduko kohorte bat osatzen zuten. Erromatar manipuloa gaur egungo infanteria konpainiaren baliokidea izango litzateke.

## Ikus, gainera 
* Erromatar armada
* Erromatar legio

## Kanpo estekak
Oktograma

{{Infobox poligonoa
| izena        = Oktograma erregularra
| irudia       = Star_polygon_8-3.svg
| epigrafea    = 
| mota         = Poligono erregularra
| aldeak       = 8 zuzenki
| schläfli     = {8/3}
| coxeter      = , 
| simetria     = D8
| azalera      = 
| angelua      = 45°
| propietateak = Izar-poligonoa, ziklikoa, aldeberdina, isogonala
}}
Geometrian, **oktograma** (antzinako grezierazko *ὀκτάγραμμον* hitzetik: "zortzi lerro") zortzi zuzenkirekin eraikitako izar-poligonoa da, zortzi puntako izar bat. Oktogramaren zuzenkiak elkartzean oktogono bat sortzen da barruan.

## Kanpo estekak 
*
Lamu

**Lamu** hiria Kenyako Lamu uhartean dagoen herri txiki bat da. Lamu uhartea halaber izen bereko artxipelagoan dago kokatuta, Indiako ozeanoan. Hiri hau Gizateriaren Ondare izendatua da. Gaur egun Lamu polemikaren erdian dago inguruan Txinak eta Kenyako Gobernuak egin nahi duten portu erraldoiaren erruz, Afrika ekialdeko handiena.

## Historia 
Lamu jarraian bizirik egon den Kenyako hiri zaharrena da eta Afrikako ekialdearen kostaldean aurreneko swahilien hiria da. Hiriaren inguruko aurreko testigantza 1441koa da; urte horretan Abu-al-Mahasini bidaiari arabiarrak Lamuri buruzko informazioa jaso zuen. Urte horietako tradizioen arabera garai hartan, urperatze baten ondorioz, txinatarren populazio bat bizi izan zen uharte horietan. Egin diren DNA probek eta aurkitutako aztarna batzuek hori baieztatu dute. Gaur egun, oraindik orain, bertako poluzioan hazpegi txinatarrak ikus daitezke. 1506an portugaldarrek uhartea konkistatu zuten. Urte horietan Lamuk garrantzi handia izan zuen Indiako ozeanoaren komertzio sareetan.

## Arkitektura 
Koral harriaz eta mangladien egurrez eraikita hiriak XIX. mendeko herri arabiar baten antolaketa du: kale estuak, barruko patioak... Uharte osoan errepiderik ez dago eta garraio lanak astoak erabiliz egiten dira. Astoa Lamuko ikur bat da.
Lamuko Museoa oso ospetsua da. Gaur egun bertako gazteluan dago kokatuta. Hirian 40 meskita daude.

## Ekonomia 
Lamuren boterea esklaboen merkatuaren gainean eraiki zen. Animalien maskorrak, bestetik, adarrak, bolia, egurra izan ziren beste garaietako komertzio gaiak baina gaur egun guztiek garrantzia galdu dute. Horren ordez artxipelago osoan turismoak indar handia hartu du.

## Klima
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Javier Martínez Reverte eta Dennis Lakin: *Destino Keia*. Madril: Anaya Touring, 1993. .

## Kanpo estekak 
*  Lamuren gida turistikoa
*  Lamuren inguruko informazioa
Jai (argipena)

**Jai** hitzak hainbat esanahi ditu:

* jaia, ospakizuna;
** jaiegunak, urtean zehar aurrez finkatu eta arauturiko lanik gabeko egunak, atseden hartu edo zerbait ospatzeko;
* Jai Alai edo zesta puntu, euskal pilota jokoa;
* **JAI**, Jaipurko aireportuko IATA kodea;
* Beti Jai pilotalekua, Madrilgo pilotalekua;
* Jai Ho, Slumdog Millionaire filmeko amaierako abestia.

Pertsonaia zenbaiten izena ere bada,

* Jai Courtney, australiar aktorea;
* Jai McDowall, eskoziar abeslaria.
* Jai Sampath, indiar aktore indiarra
Pentagrama (geometria)

{{Infobox poligonoa
| izena        = Pentagrama erregularra
| irudia       = Star_polygon_5-2.svg
| epigrafea    = 
| mota         = Poligono erregularra
| aldeak       = 5 zuzenki
| schläfli     = {5/2}
| coxeter      = 
| simetria     = D5
| azalera      = 
| angelua      = 36°
| propietateak = Izar-poligonoa, ziklikoa, aldeberdina, isogonala
}}
Geometrian, **pentagrama** (antzinako grezierazko *πεντάγραμμον* hitzetik: "bost lerro") bost zuzenkirekin eraikitako izar-poligonoa da, bost puntako izar bat. Erregularra edo irregularra izan daiteke. Pentagramaren zuzenkiak elkartzean pentagono bat sortzen da barruan.

Hainbat kulturatan erabiltzen dute ikur gisa, zeinek bere esanahiarekin; adibidez, bahaismoan, kristautasunean, mormonismoan, neopaganismoan, satanismoan eta okultismoan.

## Ikus, gainera 
* Pentalfa
* Pentakulua

## Kanpo estekak 
* 
*  The Pythagorean Pentacle
Mongoliar zaldi

**Mongoliar zaldia**, edo mongoliar ponia, (mongolieraz: "*aдуу, aduu*", hau da, "zaldia"), Mongolia aldeko bertako zaldi arraza bat da. Bere banaketa eremuak Txinako Barne Mongolia  hartzen du ere. Tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik arraza ponien sailkapen taldean sartzen da.

Adituen ustez, przewalski zaldia edo bere arbaso zuzena etxekotua izan zen Asiako Erdialdean eta Txinan, eta hango hainbat zaldi arraza bere ondorengo zuzentzat jotzen dira, esate baterako mongoliar zaldi beraiek.

Mongoliar zaldia Asiako beste zaldi eta poni askoren jatorrian dagoela uste da. Badago esaldi bat zera esaten duena "ezinezkoa da Mongoliako historia ulertu zaldirik gabe".
Zaldi arraza hau izan zen Gengis Khan buruzagi mongoliar handiaren armadak erabili zuena Eurasia gehiena konkistatzeko eta Mongoliar Inperioa hedatzeko.
[thumb| 300 px |ezkerrera|[Arkularitza|Arkulari mongola zaldiz, antzineko grabatu batean ]]

## Mongoliar zaldiaren talde eta motak 
**Mongoliar zaldiaren talde eta motak ** 
 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
## Argazki galeria 

Irudi: Mare and Foal.jpg
Irudi: Horse Ride.jpg
Endekagrama

Geometrian, **endekagrama ** (antzinako grezierazko *ἕνδεκαγραμμον* hitzetik: "hamaika lerro") hamaika zuzenkirekin eraikitako izar-poligonoa da, hamaika puntako izar bat. Endekagramaren zuzenkiak elkartzean endekagono bat sortzen da barruan.

## Kanpo estekak 
*
1961 Dufour

**1961 Dufour** asteroide gerrikoan aurkitutako 1961. asteroidearen izena da. 1973ko azaroak 19an aurkitu zuen Paul Wildek Zimmerwaldetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1973 WA** zen. Bere izena Guillaume-Henri Dufour suitzar ingeniari eta kartografoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1962 Dunant

**1962 Dunant** asteroide gerrikoan aurkitutako 1962. asteroidearen izena da. 1973ko azaroak 24an aurkitu zuen Paul Wild suitzar astronomoak Zimmerwaldetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1973 WA** zen. Bere izena Henri Dunantgatik jasotzen du, Nazioarteko Gurutze Gorriaren sortzailea izan zena.

## Kanpo estekak
Dekagrama

{{Infobox poligonoa
| izena = Dekagrama erregularra
| irudia = Star_polygon_10-3.svg
| epigrafea = {10/3} motako dekagrama erregularra
| mota = Poligono erregularra
| aldeak = 10 zuzenki
| schläfli = {10/3} t{5/3}
| coxeter =  
| simetria = D10
| azalera = 
| angelua = 72°
| propietateak = Izar-poligonoa, ziklikoa, aldeberdina, isogonala
}}
Geometrian, **dekagrama ** (antzinako grezierazko *δεκάγραμμον* hitzetik: "hamar lerro") hamar zuzenkirekin eraikitako izar-poligonoa da, hamar puntako izar bat. Dekagramaren zuzenkiak elkartzean dekagono bat sortzen da barruan.

## Kanpo estekak 
*
Dodekagrama

{{Infobox poligonoa
| izena = Dodekagrama erregularra
| irudia = Star_polygon_12-5.svg
| epigrafea = 
| mota = Poligono erregularra
| aldeak = 12 zuzenki
| schläfli = {12/5}{6/5}
| coxeter = 
| simetria = D12
| azalera = 
| angelua = 30°
| propietateak = Izar-poligonoa, ziklikoa, aldeberdina, isogonala
}}
Geometrian, **dodekagrama ** (antzinako grezierazko *δώδεκαγραμμον* hitzetik: "hamabi lerro") hamabi zuzenkirekin eraikitako izar-poligonoa da, hamabi puntako izar bat. Dodekagramaren zuzenkiak elkartzean dodekagono bat sortzen da barruan.

## Kanpo estekak 
*
Wasini uhartea

**Wasini uhartea** Kenya estatuan hegoaldean dago, kontinenteko Shimoni hiritik hurbil, Indiako ozeanoan. Koral uharte tiki bat da, 5&nbsp;km luzerakoa eta kilometro bateko diametrokoa. Oso populazio eskasa du eta errepideak ez daude bertan. Hastapenentan Swahili kulturaren gune bat zen. Gaur egun Vumba herria bizi da Wasinin. Vumba herriak bantu hizkuntzako talde bat da, kivumba, eta baita ere swaili hitz egiten dute.

Uhartearen herri nagusiak Mkwiro eta Wasini dira.

Wasini uhartea oso herrialde pobrea da. Hemen Kenyako haur heriotzaren tasa altuena ematen da. Orokorrean oso atzeratuak bizi dira nahiz eta handik oso gertu, hamar kilometrotara, turismo handia erakartzen duen Kisite-Mpunguti Itsas Parke Nazionala izan; zoritxarrez bertan sortutako dirua ez da bertan gelditzen. Ur gezia eskuratzeko montzoien euriez baliatu behar dira ezen bertan ez baitago kasik iturririk.

Ekonomia ikuspuntutik arrantza da diru-iturri nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Wasini uhartearen geografia: http://www.getamap.net/maps/kenya/coast/_wasini_island/
Luytenen izarra

**Luytenen izarra** (GJ 273 / LHS 33 / HIP 36208) +9,85eko itxurazko magnitudea duen izar bat da. Bere mugimendu propio handia ziuraski Willem Luyten herbeheretar-estatubatuar astronomoak aurkitu zuen, nori bere izena zor dion. Batez ere gure eguzki-sistemaganako hurbiltasunagatik ezaguna (12,37 argi-urtera dago), Canis Minor konstelazioan dago, Gomeisatik (β Canis Minoris) hegomendebaldera eta Procyondik (α Canis Minoris) mendebaldera dagoelarik. Luytenen izarretik gertuen dauden izar sistemak jada aipaturiko Procyon, soilik 1,2 argi-urtera dagoena, eta Ross 614, 3,9 argi urtera dagoena dira.

Luytenen izarra M3.5 V espektro motako nano gorri bat da. Bere argitasuna gure eguzkiarenaren %0,145ekoa da. Gure eguzki-sistemaren inguruan dauden beste izar batzuen antzerakoa, Ross 154, Ross 128 eta YZ Ceti kasu, gure eguzkiak baino masa gutxiago du, 0,26 eguzki masako masarekin. Dirudienez errotazio moteleko izar bat da, baliteke batere ez errotatzea ere. Edonola ere, bere errotazio abiaduraren gorengo muga kilometro 1 segundukoa da. Bere metaltasuna gure eguzkiarena baino nabarmen txikiagoa da (Fe/H = 0,16).

Badago nolabaiteko ebidentziarik Luytenen izarrak izarra ez den lagun bat izatearena, bere masa Jupiterrenaren 0,4 eta 1,1 artekoa izango litzatekeelarik, baina orain arte ez da baieztatu.

## Ikus, gainera 
* Lurretik gertuen dauden izarren zerrenda

## Kanpo estekak
1963 Bezovec

**1963 Bezovec** asteroide gerrikoan aurkitutako 1963. asteroidearen izena da. 1975eko otsailak 9an aurkitu zuen Lubos Kohoutekek Bergedorfetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1975 CB** zen. Bere izena Eslovakiako Bezovec izeneko mendi bategatik jasotzen du, astronomo zaletu askoren ohiko behaketa toki bat dena.

## Kanpo estekak
Willem Jacob Luyten

**Willem Jacob Luyten** (Semarang, 1899ko martxoak 7-Minneapolis, 1994ko azaroak 21) Herbehereetan jaiotako estatubatuar astronomo bat izan zen.

Luyten Ekialdeko Herbeheretar Indietan jaio zen, non bere aitak frantsesezko irakasle bezala lan egiten zuen.

11 urte zituenean Halley kometa ikusi zuen, eta, une horretatik aurrera astronomiagatik interesatzen hasi zen. Luytenek sekulako erraztasuna zuen hizkuntzak ikasteko, eta bederatzi hizkuntza ezberdin hitz egin zitzakeen. 1912an bere familiarekin batera Herbehereetara joan zen, non astronomia ikasi zuen Amsterdamgo Unibertsitatean. Han arteetako batxilergoa amaitu zuen 1918an.

Ejnar Hertzsprungekin Leidengo Unibertsitatean doktoretza lortu zuen lehen ikaslea izan zen, 22 urte zituenean. 1921ean AEBetar joan zen, non Lick Behatokian lan egin zuen. 1923tik 1928ra Luytenek Harvard College Observatoryn lan egin zuen. Hurrengo hiru urteak Hegoafrikako Bloemfontein hirian eman zituen, non Willemina H. Miedema ezagutu zuen, honekin ezkonduz 1930eko otsailak 5ean.

1931n AEBetara itzuli zen, eta 1931tik 1967ra irakasle bezala lan egin zuen Minnesotako Unibertsitatean. Ondoren, 1967tik hil zen arte astronomiara dedikatu zen.

Izarren mugimendu propioa ikertu zuen eta nano zuri ugari aurkitu zituen; hain zuzen ere Luyten izan zen izen hori erabiltzen lehena. Eguzkiaren antzekoak ziren eta honengandik gertu zeuden izarrak ere aurkitu zituen, Luytenen izarra kasu, bere izena daramana, edo Luyten 726-8 izar sistema, UV Ceti izar ñirñirkaria duena.

## Sariak 
* James Craig Watson domina (1964)
* Bruce domina (1968)
Canis Minor

**Canis Minor** edo **Txakur Txikia** —— egungo 88 konstelazioetako bat da. Modu nabarmenean izan zen Claudio Ptolomeok bere Almagesto lanean deskribatutako jatorrizko 48 konstelazioetako zati, lan honen iturrian agertzen baita: Manilio Antiokiakoaren Astronomica lan handia. Zakur txikiaren irudia sinplea da: bi izar elkartzen dituen lerro bat. Bere izarrik distiratsuena den Procyonek Oriongo Betelgeuse eta Canis Maior konstelazioko Sirius izarrekin "Neguko Hirukia" eratzen du.

## Mitologia 
Zakur txikia Eratostenesek Orionen zakurra bezala identifikatzen zuen, bere jabearen aldi berean katasterizatua, beti egon baitzen bere abentura guztietan. Baina Zakur Nagusiarekin gertatzen den bezala, Mera zakur emea izan daitekeenaren aldaera ere erregistratzen du, bere jabeak ziren Ikario eta Erigoneren gorpuak aurkitu izanaren ondoriozko bere aieneekin jendea erakarri zituelarik lurpera zitzaten. Beste aldaera bat Zefaloren zakurra izango litzatekeela da, Teumesoko azeria ehizatzen saiatu zena.

Konstelazio honetako izarrik distiratsuenak Procyon izena darama, "zakurraren aurretik" esan nahi duena, zakur izarra den Siriusen aurretik agertu izateari erreferentzia eginez.

## Izar nagusiak 
* α Canis Minoris (Procyon), zeruko zortzigarren izarrik distiratsuena. Gure eguzki-sistematik gutxi gora-behera 11 argi-urtera dago. 13 magnitudeko nano zuri ilun bat du lagun.
* β Canis Minoris (Gomeisa), +2,89ko itxurazko magnitudeko izar zuri-urdinxka, inguruan materia disko bat duena. Gainera, Gamma Casiopeiae izar aldakor bat da.
* γ Canis Minoris, 4,33 magnitudeko erraldoi laranja eta izar bitar espektroskopikoa.
* δ Canis Minoris, hiru izarrek konpartitzen duten izena: δ1 Canis Minoris, δ2 Canis Minoris eta δ3 Canis Minoris. δ1 Canis Minoris 760 argi-urteko distantziara dagoen erraldoi zuri-hori bat da.
* ε Canis Minoris, 4,99 magnitudeko izar erraldoi argitsu horia
* ζ Canis Minoris, 5,13 magnitudeko erraldoi argitsu zuri-urdinska; merkurio-manganesozko izar bat da
* η Canis Minoris, 5,24 magnitudekoa, hau ere erraldoi zuri-hori bat da.
* 14 Canis Minoris, 5,30 magnitudeko erraldoi laranja.
* U Canis Minoris, 338 eguneko periodoan bere magnitudea 7,3 eta 11,0 artean aldatzen duen Mira izar aldakorra.
* YZ Canis Minoris (Gliese 285), aldi berean izar ñirñirkaria eta BY Draconis izar aldakor bat den nano gorria, gure eguzki sistematik 19,3 argi urteko distantziara.
* Luytenen izarra, 12,37 argi urteko distantziara dagoen nano gorria.

## Zeru sakoneko objektuak 
* NGC 2485, Procyon izar distiratsutik 3,5º ipar-ekialdera dagoen galaxia.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ukronia

**Ukronia** historiako gertakari bat edo batzuk errealitatean ez bezala gertatu izana kontatzen duen fikzio historikoko literatura generoa da. XIX. mendean sortu zen terminoa da, utopia eta *kronos* (denbora, euskaraz) hitzak uztartuz.

## Euskal literaturako adibideak 
* Harkaitz Cano: *Belarraren ahoa*. 2004. Eleberria.
* Hedoi Etxarte (gidoia) eta Alain M. Urrutia (irudiak) *Ihes ederra*, 2009, *Alberdania*. Nobela grafikoa.
* Iban Zaldua (gidoia) eta Julen Ribas (irudiak): *Azken garaipena*, Xabiroi-Ikastolen Federazioa, 2011. Komikia.

## Kanpo estekak
1964 Luyten

**1964 Luyten** asteroide gerrikoan aurkitutako 1964. asteroidearen izena da. 1960ko irailak 24an aurkitu zuten Cornelis Johannes van Houtenek, Ingrid van Houten-Groeneveldek eta Tom Gehrelsek Palomar Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **2007 P-L** zen. Bere izena Willem Luyten estatubatuar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Deixi

Semantikan, **deixi**a esanahia izateko testuingurua behar duen adierazpena da; adibidez, *hau*, *hi*, *hango*, *gaur*, *iaz*, *hementxe*... Deixiari dagokion adierazpen, aipamen edo testuinguru bati buruz **deiktiko**a dela esaten da. Etimologikoki, antzinako grezieratik dator: δεῖξις (*deixis*), "erakusketa", latinez *apellatio*.

## Definizioa 
Xabier Altzibarrek horrela dio *Literatura Terminoen Hiztegia*n: "Hizkuntzalaritzan denbora eta lekua erakusteko erabiltzen diren osagaiak mintzabide eta mintzatze mota guztietan erabiltzen dira, hiztuna eta entzulea denbora eta leku batean edo bestean gertatzen direnez. Maizenik erabiltzen diren hizkuntz elementuak izenordainak (*ni*, *gu*, *hi*, *zu*...), erakusleak (*hau*, *hori*, *haiekin*, *horientzat*...), aditz formak (*dakit*, *dakizkigu*, *eman nizkizuen*, *zatozkidate*...), denbora eta leku aditzondoak dira (*orain*, *arestian*, *handik*, *honaino*, *aurten*, *herenegun*...). Literaturan, bereziki teatroan erabiltzen da; halaber, esaterako, deskripzioan". 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantzisko I.a

**Frantzisko I.a** izenak hainbat adiera ditu:
* Frantzisko I.a Nafarroakoa
* Frantzisko I.a Frantziakoa
* Frantzisko I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa
* Frantzisko I.a Contikoa
* Frantzisko I.a Lorrenakoa
* Frantzisko I.a Liechtensteingoa

## Ikus, gainera 
* Frantzisko aita santua.
Hipernoba

**Hipernoba** oso izar masiboak (100 eguzki masa baino gehiagokoak) euren bizitzaren amaieran kolapsatzen direnean gertatuko litzatekeen supernoba teoriko mota bat da. Supernoba bezala eztanda egin ondoren, hipernobaren nukleoa zuzenean zulo beltz bezala kolapsatuko litzateke, bere poloetatik argiaren abiaduratik gertuko abiaduran bi plasma zurruztada igorriz. Zurruztada hauek gamma izpi indartsuak eragingo lituzkete, eta gamma izpi erupzioentzako balizko azalpen bat izango lirateke. Hain izar masiboak oso arraroak dira, eta, beraz, hipernobak ere oso arraroak izango lirateke: mota honetako gertakari bat gure galaxian 200 milioi urtetik behin gertatuko litzatekeela uste da. Eta Carinae izarra, gure galaxian dagoena, hipernoba bezala kolapsatzeko hautagai izan liteke. Hipernoba bezala eztanda egiteko beste hautagai on bat R136a1 da, 2010eko uztailean aurkitua eta 265 eguzki masako masa harrigarria duena. Pistola izarra edo LBV 1806-20 ere hamarnaka edo ehundaka milaka urtetara hipernoba bezala eztanda egiteko hautagai izan daitezke.

## Ikus, gainera 
* Noba
* Gamma izpi
* Izar eboluzio

## Kanpo estekak
Pleiade (argipena)

**Pleiadeak** honakoa izan daiteke:

* Astronomia eta zientziak
** Pleiadeak, Taurus konstelazioko izar multzoa
* Literatura
** Pleiadea, XVI. mendearen erdialdeko zazpi poeta frantsesek osaturiko taldea
** Alexandriako Pleiadea, K.a. III. mendeko poeta taldea
** *Bibliothèque de la Pléiade*, *Éditions Gallimard* argitaletxeak egindako frantses literatura gorenaren bilduma
* Mitologia
** Pleiadeak, Atlas titana eta Pleione itsas ninfaren zazpi alabak
* Geografia
** Pleiadeak, sumendi multzoa Antarktikan
** Les Pléiades, mendi bat Suitzan
Pleiadeak (astronomia)

thumb|300px|Pleiadeen kokapen-mapa
**Pleiadeak** edo **Bost Oiloak**, *Messier 45* edo *M45* izenaz ere ezaguna, Ipar hemisferioko izar-kumulu bat da, begi hutsez ikusten dena gaueko zeruan, Taurus konstelazioaren albo batean kokatua. Ezaguna da aspalditik, eta kultura askotako antzinako mitologian agertzen da. Izena greziar mitologiatik dator, Pleiadeak Atlasen zazpi alabak baitira. Euskal Herriko bazter askotan **Oiloloka bere txitekin** deitzen diete.

1.000 izarrek, gutxi gorabehera, osatzen dute kumulua, eta haietatik dozena bat begi hutsez ikus daitezke. Oso izar gazteak dira; 30 argi-urteko espazio batean daude, Lurretik 450 bat milioi urtera. Lurretik gertuen dagoen kumuluetariko bat da. Izarrok duela 100 bat milioi urte sortu ziren, izarrarteko gas-hodei batetik. Izar-kumulurik handienak eta distiratsuenak zuri-urdinak dira, Eguzkia baino bost aldiz handiagoak.

Zerua garbi dagoenean eta Ilargirik ez dagoenean, izar urdin distiratsuenak begi hutsez ikus daitezke (parentesi artean, itxurazko magnitudea): Taygeta (4,3), Pleione (5,09), Merope (4,17), Maia (3,88), Electra (3,71), Celaeno (5,46), Atlas (3,63) eta Alcyone (2,87).

Adituen arabera, beste 250 milioi urtez baino ez dira biziko elkarrekin. Denbora hori igarotzerako, elkarrengandik bereizi egingo dira,

Ipar hemisferioan, neguan, aski nabarmen agertzen direnez, antzinateko kulturetan ere ezagunak izan ziren. Indiako *Mahābhārata* epopeian aipatzen dira, Homeroren *Iliada* eta *Odisea* epopeietan ere bai; baita *Biblia*n eta maien liburu sakratuan ere.

## Herri-kultura 
Euskaraz Pleiadeei **Izar-malkoak** deitu izan zaie. Hortik Fernando Morilloren liburu arrakastatsuaren izenburua.

Japoniako Subaru automobil-konpainiaren logoa Pleiadeen kumulua da. Japonieraz, Pleiadeen kumuluak «Subaru» izena du.

## Beste izen arruntak 
*Pleiadeak
tokiko euskarazko testuetan:
*Bost-oiloak;
*Bost-izarrak;
*Oilaloka (Txitoiloak, Txita-kolokak, Koloka-txitak, Oilakolokatxitak);
*Sei-izarrak;

batzuetan
*Izar zazpikiak;
*Zazpi izarrak.
Tokiko gaztelaniaz:
*Las Siete Cabritillas.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Messier 45, SEDS Messier pages 
* Astronomy Picture of the Day 
* M45ren oinarrizko datuak, bibliografia eta beste SIMBAD datu-basean
Poligono aldeberdin

Geometrian, **poligono aldeberdina** edo **poligono aldekidea** alde guztiak berdinak dituena da.

## Adibideak 
## Propietateak 
* Poligono aldeberdina, angeluberdina ere baldin bada (angelu guztiak berdinak baditu), poligono erregularra da.
* Poligono aldeberdina, ziklikoa ere baldin bada (erpin guztiak zirkunferentzia baten gainean baditu), poligono erregularra da.
* Lauki aldeberdin guztiak ganbilak dira, baina hori ez da betetzen alde gehiagoko poligonoetan.

## Ikus, gainera 
* Viviani-ren teorema

## Kanpo estekak 
* 
*  Poligono aldeberdinen propietate bat, Cut the Knot
Jeinu

[thumb|Jeinu hegadun bat. [Khorsabad, k.a. 716–713]]

**Jeinuak** edo **ireluak** izaki mitologikoak dira, mitologiaren arabera arrunt ezaugarri desberdinak dituztenak. Mitologia semitikoetan *jinn* izena hartzen dute eta ikusezinak izaten badira ere, landare, animalia zein pertsona baten itxura har dezakete. Gizakiengan eragin fisikoa nahiz izpirituala izan dezakete. Islamean Lurrean bizi den beste arraza bat da, toki naturaletan bizi eta naturaz gaindiko ahalmena dutenak. Erromatar mitologian, daimon izeneko greziar izaki mitologikoetatik eratorrita, jeinuak pertsona baten ahalmenak eta trebetasunak pizten ditu, baina horietaz gainera tokiek (sumendiak, esaterako) eta arteek (antzerkia euren jeinuak zituzten. 

Euskal mitologian, jeinuak izaki mitologikoa izendatzeko erabiltzen den termino orokorra da.

## Kanpo estekak
Los inventos del profesor Bacterio

**Los inventos del profesor Bacterio** Francisco Ibáñez komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da.

## Istorioa 
Bacterio profesoreak agenteen lana erraztuko duten zenbait asmakizun prest ditu. Baina lehenengo egin beharrekoa asmakizunek behar bezala funtzionatzen ote duten frogatzea da. Mortadelo eta Filemon izango dira asmakizun horiek probatzeko arduradunak, gogoz kontra bada ere.

## Ondarea eta eragina 
Asmakizunetakoren batzuk ondorengo komikietan berriz agertzen dira:

* Bigarren dimentsioko izpia, ukitzen duen edonor paperezko irudi bihur dezakeena, beste izen batekin El transmutador biológico komikian agertzen da.
* Zouf-47-X sueroa, abiadura handi bat ematen duena, Los cacharros majaretas komikian ere agertzen da.
* "Herkulesmizina" deritzona, neurrigabekoa eta kontrolaezina den indar bat ematen duena ¡Súper Mortadelo! komiki laburrean ere agertzen da, baina izen hau gabe.
* "Suplantón" deritzona, hurbilen dagoen pertsona edo objektuaren itxura eta forma ematen duen sueroa, El antídotoko "mimetizagailu kamaleonikoa"ren propietate berberak ditu.

Gainera, abentura honetan agertzen diren zenbait asmakizun El profesor Probeta contraataca komikian berriz agertzen dira.

Betebehar horretarako gogo askorik ez zuten Mortadelo eta Filemon erreklutatzea lortzeko bi agente protagonistak "konbentzitzeaz" arduratzen den Bestiájez agente handi eta astakiloa bidaltzen du Superrek. Agente hau, protagonistez aparte, saileko komikietan jarraipen bat izan duen bakarra da, batez ere 1970eko hamarkadan.

## Beste medio batzuetan 
Osorik egokitu da pertsonaiei buruzko telesaileko atal batean.

## Kanpo estekak
Aiurri (argipena)

**Aiurri** hitzak hainbat adiera ditu:

* aiurria, gizabanako batek egoera jakin batean jokatzeko duen joera eta modua (ikus, gainera, pertsonalitatea);
* *Aiurri*, Andoain eta Urnieta herrietako aldizkaria.
Poligono angeluberdin

thumb|Lauki angeluberdin bat
Euklidear geometrian, **poligono angeluberdina** angelu guztiak berdinak dituen poligonoa da. Aldeak ere berdinak baditu, poligono erregularra ere bada. Triangelu angeluberdin bakarra triangelu aldeberdina da. Laukizuzenak –karratua barne– lauki angeluberdin bakarrak dira. Orokorrean, angelu guztiak berdinak dituen poligono batek, triangeluaren kasuan izan ezik, ez du zertan aldeberdina izan, ezta erregularra ere.

Poligono angeluberdinetan, angelu bakoitzaren zabalera 180°&nbsp;−&nbsp;\tfrac{1}{n}(360°) da (poligono angeluberdinen teorema), non *n* aldeen kopurua den.

Poligono zikliko bat angeluberdina da, baldin eta soilik aldeak berdinak badira txandaka (hau da, 1., 3., 5... aldeak berdinak badira, eta 2., 4., 6... aldeak berdinak badira). Orduan, *n* bakoitia bada, poligono ziklikoa angeluberdina da, baldin eta soilik erregularra bada.

## Ikus, gainera 
* Viviani-ren teorema

## Erreferentziak eta oharrak 
## Kanpo estekak 
* 
*  A Property of Equiangular Polygons: What Is It About?
Nortasun (filosofia)

Filosofian, **nortasuna** edo **identitatea** entitate edo izate batek bere buruarekin duen erlazioa da. Nortasunaren nozioak hainbat arazo filosofiko ditu, esaterako berdinak diren bi entitateren nortasuna (biek propietate berak badituzte, entitate bera dira?) edo denboran zehar gertatzen diren aldaketen ondorioak (une jakin batean pertsona bat dena, beste une batean pertsona bera izaten jarraitzen du?).

Nortasunaren kontzeptu filosofikoa eta kontzeptu psikologikoa edo soziala bereizi behar dira. Filosofiaren ikuspuntuak erlazioa hartzen du kontuan, hau da, x nortasun bat eta y nortasun bat gauza bera diren, edo bi nortasun berdin diren. Ikuspuntu soziologikotik, berriz, pertsonek beren buruaz duten ikusmoldea, sozialki nola aurkezten duten haien buruak, eta oro har, pertsona bakoitza bakar (edo gainerakoetatik kualitatiboki desberdin) egiten duten aspektuak hartzen dira kontuan. Horrela, nortasun kulturala, genero nortasuna, nortasun nazionala, lineako nortasuna, etab. bereiz daitezke.

Identitatea, gainera, pertsona batek beregain duen kontzientzia ere bada, zeinak, besteengandik desberdin bihurtzen duen. Nahiz eta identitatea osatzen duten ezaugarri asko hereditarioak edota berezkoak izan, inguruak ere eragin handia izan ohi du subjektu bakoitzaren nortasuna garatzean; arrazoi honengatik esan daiteke baliagarriak direla “nire identitate propioa bilatzen ari naiz” bezalako espresioak.
Zentzu honetan, propioa den zerbaitekin lotzen da identitatearen ideia, barneko errealitate bat izango balitz moduan, zeina, berez pertsonarekin erlaziorik ez duten jarrera edota jokabide batzuen ondorioz estalia izan daitekeen: “Nire identitatea galdu nuela sentitu nuen; gustatzen ez zitzaizkidan eta nirekin bat ez zentozen lanbideak onartzen hasi nintzen”.

Erlijio edo politikarekin nahastean kontrobersia sustatzen duten kontzeptu multzoaren barnean kokatzen da identitatea. Izan ere, bi modu oso definitu eta aurkako esanahia dutenetan ulertu daitezke, bata askatasunarekin eta autentikotasunarekin erlazionatuta, eta bestea, nagusiek determinatutako rol sozialaren ezartzearekin erlazionatuta. Lehenengoak, aurreko paragrafoetan aipatzen den bilaketa horrekin du zerikusia, eta identitatea eratu, moldatu eta aberasten denaren ideia du oinarri lez.

## Ikus, gainera 
* Identitate sexual

## Kanpo estekak
Viviani-ren teorema

[thumb|150px|*ℓ* + *m* + *n* = *h* (*h*: [Garaiera (geometria)|garaiera)]]
**Vivianiren teorema**k —Vincenzo Vivianiren omenez horrela izendatua— hau dio:

Teorema hau poligono aldeberdinetarako eta poligono angeluberdinetarako ere heda daiteke: Poligono aldeberdinaren edo angeluberdinaren barneko edozein puntutik poligonoaren aldeetarainoko distantzien batura konstantea da.

## Froga 
Teorema oso erraz froga daiteke triangeluen azalerak alderatuz. Eman dezagun ABC triangelu aldeberdin bat, non *h* garaiera den eta aldeetako luzera *a*. Triangeluaren barneko edozein puntu P bada, eta *ℓ*, *m*, *n* distantziak P puntutik aldetarainokoak, ABC triangeluaren azalera hau da:

:Azalera(ABC) = Azalera(ABP) + Azalera(ACP) + Azalera(BCP)

:\frac{a \cdot h}{2} = \frac{a \cdot \ell}{2} + \frac{a \cdot m}{2} + \frac{a \cdot n}{2}

:h = \ell + m + n\,

frogatu nahi genuen bezala.

## Aplikazioak 
[eskuinera|thumb|400px|Metanoaren [sukoitasun-diagrama]]

Vivianiren teoremari esker, triangelu aldeberdinaren aldeekiko zuzen paraleloak koordenatu gisa erabil daitezke diagrama hirutarretarako; adibidez, sukoitasun-diagrametarako. Orokorrean, era berean, hala eraikitako koordenatuak simplex erregular batean ere erabil daitezke.

## Erreferentziak eta oharrak 
## Kanpo estekak 
* 
*  Viviani's Theorem: What is it?, Cut the knot
*  Viviani's Theorem, Jay Warendorff (Wolfram Demonstrations Project)
Karabana

**Karabana** izan daiteke:
* **Karabana** edo *roulotte*, ibilgailu mota.
* **Karabana**, elkarrekin bidaia egiten duten merkatari edo erromesen taldea.
* **Karabana** edo auto-ilara.
Kreditu akademiko

**Kreditu akademikoa** herrialde askotako unibertsitateetan irakaskuntza-ikaskuntza denbora konputatzeko erabiltzen den unitate estandarra da, besteak beste ikasketa eta unibertsitaeen arteko baliokidetzak erabakitzeko erabiltzen dena. Horrela, gainditu beharreko irakasgai bakoitzari kreditu-kopuru bat dagokio. Europar Batasunan, ECTS kreditu-sistema bateratua ezarri zen XX. mendearen bukaeran, Europako unibertsitateetako ikasketen baliokidetza eta ikasleen mugikortasuna errazteko asmoz.

## Kanpo estekak
Unitate (argipena)

**Unitate** terminoak hainbat erabilera ditu:

* matematikan, bat zenbakia, bere propietateak eta propietate horiek dituzten beste zenbaki eta objektu matematikoak izendatzeko erabiltzen da; besteak beste,
** unitate-elementua,
** unitate irudikaria,
** unitate matrizea;

* osotasun bateko elementu edo osagai berezi moduan,
** unitate militarra,
** hezkuntzan, unitate didaktikoa,
** informatikan, unitate aritmetiko-logikoa eta prozesatzeko unitate zentrala,
* metrologian,
** unitate-sistema,
** neurri-unitatea, neurketarako erreferentziazko estandar moduan,
*** unitate astronomikoa,
*** masa unitatea,
*** ekonomian, kontu-unitatea.
*** unitate geokronologikoa
Konboi

[thumb|300px|eskuinera|Gerra-hegazkinek babestutako itsasontzien **konboi** bat [Bigarren Mundu Gerran.]]

**Konboia** elkarri babesa eta sostengua emateko elkarrekin bidaiatzen duten ibilgailu edo garraio-unitateen multzo bat da. Terminoa bereziki gatazka militarretan erabili da, bidaia egiteko ibilgailu zenbait bildu eta horientzat defentsarako baliabide komunak ezartzen direnean.

## Kanpo estekak
1965 van de Kamp

**1965 van de Kamp** asteroide gerrikoan aurkitutako 1965. asteroidearen izena da. 1960ko irailak 24an aurkitu zuten Cornelis Johannes van Houtenek, Ingrid van Houten-Groeneveldek eta Tom Gehrelsek Palomar Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **2521 P-L** zen. Bere izena Peter van de Kampgatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Daimon

Jatorrian, **daimon** (grekerazko, *δαίμων*, *daimon*, hitzetik) greziar mitologiako jainko txikiak edo jeinuak dira, ezaugarri lausokoak, batzuetan jainko nagusiekin bitartekari moduan agertzen direnak. Egun, filosofian, **daimon** norbere barruan duen bizi-indarra edo izpiritua adierazteko erabili ohi da. Daimonari dagokiona **daimonikoa** dela esaten da.

## Ikus, gainera 
* Arima

## Kanpo estekak
1967 Menzel

**1967 Menzel** asteroide gerrikoan aurkitutako 1967. asteroidearen izena da. 1905eko azaroak 1ean aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **A905 VC** zen. Bere izena Donald Howard Menzel estatubatuar astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
1968 Mehltretter

**1968 Mehltretter** asteroide gerrikoan aurkitutako 1968. asteroidearen izena da. 1932ko urtarrilak 29an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa **1932 BK** zen. Bere izena Johannes Peter Mehltretter alemaniar fisikari eta astronomoagatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Vivianiren gorputz

thumb|200px|Vivianiren gorputza
**Vivianiren gorputza**, Vincenzo Vivianiren omenez horrela izendatua, esfera eta zilindroaren arteko ebaki-multzoari deritzo, hau da:

::\left\{(x,y,z)\in\R^3 \, \big| \, x^2+y^2\le x\right\}

Gorputzaren bolumena formula honen bidez kalkula daiteke: V=\frac{2\pi}3-\frac89 \approx 1,2055,

Koordenatu polarretan integratuz froga daitekeenez.

## Ikus, gainera 
* Vivianiren teorema
* Vivianiren kurba

## Kanpo estekak
Mussenden tenplua

**Mussenden tenplua** Ipar Irlandan dagoen Derryko konderriko Castlerock herritik gertu dago, Ozeano Atlantikoaren ertzean dauden labarren gainean. Bertatik ikuspegi itzelak daude.

Bristolgo laugarren kondea eta Derryko apezpikua zen Frederick Augustus Herveyren lurretan eraiki zen 1735ean. Liburutegia izateko egin zen eta Erromako Vestaren tenpluaren antzirudiko eraiki nahi izan zen. Higadura dela eta itsas labarretatik gero eta gertuago gelditu da Mussenden Temple eta 1997an lurra egonkortzeko lanak burutu ziren.

Eraikina inguratuz ondorengo esaldia irakur daiteke:
:*Suave, mari magno turbantibus aequora ventis e terra magnum alterius spectare laborem* (Toki eder hau, marinel arduratuak ertzetik lasai begira dezan ekaitzaren orroa.)

Ondoan Downhill gazteluaren aztarnak ere ikusgai daude.

Irudi:Mussenden Temple-2005.jpg
Irudi:Mussendentemple003.jpg
Irudi:Downhill House.jpg|Downhill gazteluaren aztarnak

## Kanpo estekak
Gatolandia 76

**Gatolandia 76** Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abentura bat da. Kirol lehiaketa batean girotutako lehen abentura eta fikziozko herrialde baten gertatzen den bakarra da.

## Argitalpen ibilbidea 
Komikia 1972an (1972ko Municheko Olinpiar Jokoengatik) Mortadelo aldizkarian saildu zen, eta, hasiera batean, *En la Olimpiada* deitu zen, baina izena aldatu zitzaion Olinpiar Jokoei buruzko hurrengo komikiak izan ziren Moscú 80 (jatorrian Olimpiada de 1980), Los Ángeles 84, Seúl 88, Barcelona 92, Atlanta 96, Sydney 2000, Atenas 2004, Pekín 2008 eta Londres 2012rekin jarraipena mantentzeko.

## Istorioa 
Mortadelo eta Filemonek Gatolandia herrialdera joan behar dute, non Olinpiar Jokoak ospatuko diren, misio batekin: kirolarien artean infiltratzea eta Gatolandiaren etsai sutsua den Perrolandia herrialdeko agentea aurkitzen saiatzea, jokoak boikoteatu nahi dituena.

Mortadelo eta Filemon, euren misioa betetzeko kirolaritzat pasatzen dira, zenbait probatan parte hartuz. Espainiar ordezkaritzako kirolari bakarrak dira, jokoen itxiera desfilean ikus daitekeen bezala. Mortadelo da olinpiar suzia Espainiatik Gatolandiara eramateko eta olinpiar pebetontzia pizteko arduraduna.

## Aipamenak 
Disko jaurtiketa proban Mortadelok Manolo Escobarren Mi carro diskoa jaurtitzen du, 1969an argitaratua eta komikia argitaratu zen garaian oso modan zegoena.

## Kanpo estekak
Karabana (merkataritza)

[thumb|300px|Merkataritza-karabana [Aqabako golkoa|Aqabako golkoko Graia uhartea zeharkatuz, Louis Hagheren 1839ko litografia]]

**Karabana** (persieraz: کاروان) sortaldean, basamortu edo toki arriskutsuetatik igarotzeko biltzen den jende taldea da. Zetaren Bidea edo Sahara basamortua zeharkatzeko erabili zuten batez ere, denen defentsa ez ezik eskala-ekonomia aprobetxatzeko ere helburuekin.

Karabanak erakartzeko herriek karabansaraiak eraikitzen zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monster (Kiss albuma)

***Monster*** Kiss rock talde amerikarraren estudioko 20. albuma da, eta 2012ko urriaren 9an kaleratu zuten. Izenburua *Monster* izango zela Kissonline.com web orrialdean egiaztatu zuten 2011ko abuztuaren 21ean. Albuma Conway Recording Studiosetan, Hollywood, CAn, eta The Nook estudioan, Studio City, Los Angelesen, grabatu zuten. *Monster* taldeko sortzaile eta abeslari nagusia den Paul Stanleyk eta Greg Collinsek ekoiztu zuten, 2009ko *Sonic Boom* albuma bezala.

## Abesti zerrenda 
## *Monster* albumeko singleen postuak 
## Parte hartu zuten musikariak 
* Paul Stanley - gitarra erritmikoa, ahotsak
* Gene Simmons - baxua, ahotsak
* Tommy Thayer - gitarra nagusia, ahotsak
* Eric Singer - bateria, ahotsak
* Brian Whelan - pianoa "Freak" abestian

## Harrera 
Orokorrean albumak harrera ona jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Monster Albumaren berrikusketa Vista Records webgunean
* Long Way Down "Long Way Down" singlearen berrikusketa Ultimate Classic Rock webgunean
Deep South

thumb|200px
***Deep South***, ingelesezko espresioa, euskaraz "Hegoalde Sakona" bezala itzul daiteke. Izen horrekin Ameriketako Estatu Batuetako zonalde geografiko eta kultural handi bat azaltzen da. Besteak beste, horren barruan estatu hauexek egongo lirateke:
* Hego Carolina,
* Misisipi,
* Florida,
* Alabama,
* Georgia
* Luisiana
* Arkansas

Zerrenda hau nahiko aldakorra da eta historikoki aldaketak izan ditu. Jatorriz, Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila bukatu ondoren, kontzeptua estatu konfederatuei edo "Zazpi Estatuei" izendatzeko erabili zen; hauek ziren: Hego Carolina, Misisippi , Florida , Alabama , Georgia , Luisiana eta Texas. Gaur egun Texas askotan ez da sartzen baina badira oraindik orain kulturalki Deep Southeko zonaldeak estatu horretan.

Multzo horren aldean *Old South* edo "Hegoalde Zaharra" aipatzen da.

## Erreferentziak 
## Ikus, baita ere 
* Old South

## Kanpo estekak
Old South

thumb|250px|*Old South* estatuen mapa.
**Old South** ingelesezko espresioa da, euskaraz "Hegoalde Zaharra" bezala itzul daiteke. Berez Ameriketako Estatu Batuetako zonalde geografiko eta kultural handi bat azaltzen da. Jatorrizko Ipar Ameriketako hamairu kolonien artean zeuden hegoaldekoak ziren. Baita Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila aurreko Hegoaldeko bizimodua adierazteko erabiltzen da. Besteak beste, horren barruan estatu hauexek egongo lirateke:

* Virginia
* Ipar Carolina
* Maryland
* Delaware

Estatu batzuek, esaterako Hego Carolina eta Georgia (AEB) Deep South barruan kokatzen dira gaur egun. Old South kontzeptu honek oso sentimendu desberdinak sortzen ditu. Batzuek beste garaietako nostalgiaz ikusten badute, beste batzuek esklabotzaren garaiko ikurra bezala har dezakete.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Deep South
* Esklabotza

## Kanpo estekak
NGC 2362

[thumb|[Canis Majorreko kumulu irekia.]]
**NGC 2362** Canis Major konstelazioan, gure eguzkitik 5400 argi-urteko distantziara dagoen kumulu ireki bat da, teleskopio txiki batekin ikus daitekeena, Tau Canis Majoris izarrean zentratua, kumuluko izarrik distiratsuena dena, baita oso gaztea ere, 4-5 milioi urte bitarteko adinarekin.

## Ezaugarriak 
Kumuluak O eta B espektro motako hiru bat dozena izar ditu, baita oraindik sekuentzia nagusian sartu ez diren masa baxuko beste 100 bat izar ere, eta, iparraldean, 29 Canis Majoris Beta Lyrae motako izar aldagarri itzaltzailea eta hego-ekialdean VY Canis Majoris hipererraldoi gorria eta LBN 667 nebulosa iluna hartzen dituen inguru batean dago. Interesgarriki, gaztea den arren, ez dago nebulosaz inguratua (kumuluko izarren eguzki haizeek kumulua eratu zuten gasa eta hautsa kanporatu dituztela pentsarazi dutelarik).

Bere gaztetasunaren ondorioz, NGC 2362 eguzkiaren antzeko izarren inguruan planeten eraketa ikertzeko aztertua ere izan da.

## Kanpo estekak
Erraldoi argitsu

**Izar erraldoi argitsu** bat MKK sailkapenean II argitasun klaseko izar bat da. Izar hauen ezaugarriak izar erraldoi baten eta izar supererraldoi baten artekoak dira. Orokorrean, talde honetan argitasun bereziki altua duten baina supererraldoi sailkatuak izateko bezain distiratsu eta masiboak ez diren izar erraldoiak sartzen dira.

## Adibideak 
Jarraian agertzen den taulan espektro mota ezberdinetako izar erraldoi argitsuak tenperatura gehienekotik gutxienekora sailkatuak agertzen dira.

* Erraldoi eta erraldoi argitsuaren arteko ezaugarriak.

## Ikus, gainera 
* Izar erraldoi
* Supererraldoi
* Hipererraldoi

## Kanpo estekak
Beautiful Day

**Beautiful Day** (euskaraz *Egun Ederra*) U2 irlandar pop musika taldearen abesti bat da. 2000an argitaratutako ''All That You Can't Leave Behind* diskoaren barnean kaleratu zuten.

## Kanpo estekak 
* *Beautiful Day'' abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai
Nebulosa ilun

[thumb|250px|[Orionen dagoen Zaldi Buru nebulosa ezagunaren irudia.]]
**Nebulosa iluna** edo **xurgapen-nebulosa** izar bakar batekin ere lotuta ez dagoen edo hauengandik aldendua dagoen gas eta izarrarteko hauts metaketa bat da, eta horien energia jasotzen ez duenez gero, bere presentzia nebulosa baino urrunago dagoen izar hondo batekin kontraste bidez nabaritzen da.

Nebulosaren periferian bere atzetik dauden izarrak ilunduak eta lainoaren materialak argiaren zati baten xurgapenaren ondorioz gorrituak agertzearen arduradunak dira.

Iluna eta ilargirik gabekoa den gau batean Esne Bidea sekzio ilunez nola etena dagoen ikus daiteke, zeruko orbanen antzerakoak direnak. Hau, eguzkia eta gure galaxiaren zati baten artean jartzen diren laino ilunen ondorio da. Laino mota hauek beste galaxia eta kumulu globular batzuetan ere aurkitu ziren. Gure galaxian dauden batzuk erraz bereiz daitezke, Ikatz Zaku nebulosa kasu, Hegoaldeko Gurutzea konstelazioaren ekialdean dagoena, non, argi eta garbi, ia izarrik ez duen eremu bat ikus daitekeen. Beste adibide ezagun bat Zaldi Buru nebulosa izenekoa da, teleskopio ertainekin ikus daitekeen eta Orionen gerrikotik gertu dagoen nebulosa bat dena.

Infragorrin aztertuak, horietakoren batzuk euren barnean, eratzen ari diren izarrak dituzte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Boken globulua
* Molekula laino

## Kanpo estekak