open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lana Rhoades

**Lana Rhoades** (Chicago, Illinois, 1996ko irailaren 6a) modelo erotikoa eta aktore pornografiko ohi estatubatuarra da.

## Biografia 
Lana Rhoadesen izen artistikoa **Amara Mapler** da. 1996ko irailean jaio zen Chicago hirian (Illinois), txekoslovakiar jatorriko familia batean. The Tilted Kilt jatetxe-katean hasi zen zerbitzari-lanetan.

2016an, 20 urte zituela, pornografiaren industrian sartu zen. FTV Girls webgunerako lehen eszena egin zuen urte horretan. Evil Angel, Elegant Angel, Girlfriends Films, Pure Taboo, Zero Tolerance, Jules Jordan Video, Blacked, Tushy, Vixen, Mofos, New Sensations, Bangbros, Digital Sin, Penthouse, Naughty America, Hard X edo Sweet Sinner enpresekin egin du lan.

2016ko abuztuan Penthouse Pets aukeratu zuten *Penthouse* aldizkaritik.

2017an, uzki-sexuari eta sarpen bikoitza zuten lehen eszenak grabatu zituen *Lana* filmean. Handik aste batzuetara, uzki-penetrazio bikoitzeko lehen eszena filmatuko zuen *Lana Rhoades Unleashed*en. Bere lehen gangbang-a 2018an izan zen *Gangbang Me 3* filman.

2017an, AVN Sarietan izendatu zuten *Hot Modelsek*, Xander Corvusekin batera, Emakumezko aktore errebelazio onenaren eta mutil/neska sexu-eszena onenaren kategorietan.

Era berean, XBIZ sarietan, Aktore errebelazio onenaren kategorian irabazi zuen, eta bi izendapen jaso zituen: sexu lesbikoko eszena onenaren saria, *Twisted Passions 18* filmagatik eta gonzo estiloko eszena onenaren saria *Banging Cuties* filmagatik.​

Industrian karrera meteorikoa egin ondoren, erretiratu egin zen 2018an. 2020ko urtarrilean, Brazzers atariarekin eszena berriak filmatzeko itzulera labur bat iragarri zuen. Aktore gisa 390 film eta eszena baino gehiagotan agertu zen.

2022ko urtarrilaren hasieran, bere lehen umea izan zuen. Urte bereko otsailaren erdialdera, NFT pertsonalizatu batzuk merkaturatzeagatik eztabaida izan zuen.

1,8 milioi dolar baino gehiago bildu eta funts guztiak bat-batean erretiratu ondoren, bere negozioa promozionatzen zuten bideoak kendu ditu TikToketik, eta uko egiten zion proiektuari buruzko galderei erantzuteari.

Aktore gisa egindako filmografiako film batzuk hauek izan ziren: *2 Cute 4 Porn 4*, *Brothers and Sisters 3*, *Dirty Talk 4*, *Flesh Hunter 14*, *Love Stories 5*, *Slut Auditions* edo Slut Puppies 11.

Mexikoko musika tradizionaleko taldearen *TQM* bideo musikalaren protagonista izan zen 2023ko maiatzean.

## Sariak eta izendapenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dei V

**David Gerard Rivera Juarbe**, musika munduan **Dei V** izenez ezaguna (Carolina, Puerto Rico, 1995eko abenduaren 26a) reggaeton eta trap latindarreko kantari eta musikagile puertorrikotarra da. "Tu Música Urbano 2023" sarirako izendatu zuten.Karol G kantari kolonbiarraren «Mañana será bonito» laugarren estudio-albumean parte hartu zuen, «GATITA GANGSTER» abestian.

Hauekin guztiekin elkarlanetan ibili da: Anuel AA, Sky Rompiendo, Karol G, Yovngchimi, Jay Wheeler, Bryant Myers, Myke Towers, Ñengo Flow, Pusho, Mora. 

## Musika ibilbidea 
2023an, Riverak «QUIÉN ES DEI V»  ikus-entzunezkoa merkaturatu zuen, eta 18 milioi ikuspen baino gehiago lortu zituen YouTuben. Urte horretan bertan, «Trending Remix» estreinatu zuen, Myke Towers-ekin elkarlanean. 2023ko irailean, «Narcotics» debut xumearen ikus-entzunezkoa estreinatu zuen, Bryant Myers-ekin elkarlanean, eta 30 milioi ikuspen baino gehiago lortu zituen YouTuben.

2023ko uztailean, Riverak «Pacto(Remix)»ean parte hartu zuen, Jay Wheeler, Anuel AA, Bryant Myers eta Hades66rekin lankidetzan.  2023ko abuztuan, Karol G kantari kolonbiarraren «GATITA GANGSTER» abestian parte hartu zuen Riverak, laugarren albumeko «Mañana será bonito» kantan.Ondoren, Mora kantari puertorrikarraren «ESTRELLA» estudio-albumeko «DIAMONDS» abestian parte hartu zuen. 2023ko urrian, «CRUSH» abestian parte hartu zuen, Sky Rompiendo eta Arcangelekin lankidetzan.

## Diskografia 
#### Ikasketa-albumak 
* 2021: *Yin Yang*

#### EP 
* 2023: Los Marcianos 1. Vol: Dei V. bertsioa (Chris Jedi eta Gaby Music-ekin batera)

## Sariak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hobbit

**Hobbitak** fikziozko pertsonaia arraza bat da J. R. R. Tolkienen eleberrietan. Batez besteko giza altueraren erdia dute, Tolkienek gizateriaren aldaera gisa aurkeztu zituen Hobbitak, edo hurbileko ahaide gisa. Tolkienen idazkietan **halfling** deitzen zaie batzuetan. Oinutsik bizi dira, eta, tradizioz, leihoak dituzten lur azpiko etxeetan bizi dira. Muinoen alboetan egiten dituzte leihoak, baina beste batzuk etxeetan bizi dira. Oinek berez gogorra den larruzko zola dute (beraz, ez dute zapatarik behar), eta goiko aldean ile kizkurrez estalita daude.

Hobbitak 1937. urteko *Hobbita* haur-eleberrian agertu ziren lehen aldiz. Eleberri horretan Bilbo Zorrozabal da protagonista, eta herensuge bat tartean sartzen duen ustekabeko abentura bati ekin dio. *Eraztunen Jauna*n, Frodo Zorrozabal, Sam Gamgee, Pippin Took eta Merry Brandiorein dira Erdialdeko Lurraldea salbatzeko borrokan funtsezkoak diren pertsonaia nagusiak. *Hobbita*n, Hobbiton izeneko hiri txiki batean bizi dira. *Eraztunen Jauna*n, Eskualdea izeneko landa-eskualde handiago baten zati gisa identifikatzen da, *Hobbiten* aberria, Erdialdeko Lurraren ipar-mendebaldean. Batzuk Bree konderriko ekialdeko eskualde batean ere bizi dira, gizakiekin batera.

Izenaren jatorria eta "Hobbit"aren ideia eztabaidatu dira; literatura-aurrekariek Sinclair Lewisen 1922ko *Babbitt*en eleberria eta Edward Wyke Smithen 1927ko eleberria (*The Marvellous Land of Snergs*) hartzen dituzte barne. "Hobbit" hitza The Denham Tracts (1895) laneko mamu-izenen zerrenda batean ere agertzen da, nahiz eta izaki horiek ez duten antzik Tolkienen Hobbitekin. Tolkienek nabarmen baztertu zuen "untxi" hitzarekiko harremana ("*rabbit*", ingelesez), eta hobbiten gizatasuna nabarmendu zuen, nahiz eta aztertzaileek kontrako aldera nabaritu dituzten zenbait ebidentzia-lerro. Hobbitak modernoak dira, Gondor eta Rohanen estilo magikoko kultura heroikoek ez bezala, eta gauza ezagunak dituzte: aterkiak, poxpoloak eta erlojuak. Irakurleek ezagutzen duten mundu modernoaren eta Erdialdeko Lurraldearen antzinako mundu heroikoaren artean daude. 

## Kanpo estekak
Can de Chira

**Can de Chira** edo **artzain-txakur altoaragoarra** artzain-txakurraren arraza da, Pirinioetakoa eta Huescakoa.

Arrazak nazioartean onarpen formalik ez izatea arraza-kanonaren ezaugarriak betetzen dituzten ale gutxi batzuen ondorio da, azken hamarkadetan beste txakur-arraza batzuekin izan duen nahasketa-maila handiaren ondorioz.

Herriko abeltzainek ardiak eta aberea bazkatzeko erabiltzen zituzten antzeko txakurren ahozko kontakizunak (aragoieraz, «Chirako Cana» «aberea biltzeko eta bueltatzeko txakurra» esan nahi du) hainbat mendetara iritsi dira, eta argazki zaharrenak XIX. mendearen hasierakoak dira. 

Arraza Huescako probintzian sortu zela dirudi, baina inguruko eskualdeetara zabaldu da, Sobrarbeko eskualdean zentratuta jarraituz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Chirako Cana
* Bloga
* Youtubeko erreportajea
Philippa Fawcett

**Philippa Garrett Fawcett** (Brighton, 1868ko apirilaren 4a - Londres, 1948ko ekainaren 10a) matematikari eta hezitzaile ingelesa izan zen. Cambridgeko Unibertsitateko matematika-karrerako azken azterketetan puntuaziorik altuena lortu bazuen ere, haren arrakasta akademikoa ez zen onartua izan. Izan ere, urte haietan (1890) emakumeei ez zitzaien titulu ofizialik ematen, legeriak ezarri zuenaren arabera. Baina, Cambridgeko Unibertsitateak ahalbidetu egin zion ikasgeletan egoteko aukera.

## Biografia 
Millicent Fawcett suffragettearen eta Henry Fawcett-en alaba bakarra zen eta Elizabeth Garrett Anderson-en iloba ere bai. Medikuntzan lizentziatutako lehen emakume britainiarra izan zen, Cambridgeko Unibertsitateko ekonomia politikoko irakasle jardun zuen eta Parlamentuko kide izandakoa baita ere.

### Prestakuntza 
Philippa Cambridgeko Newnham Collegen hezi zen. 1890eko ekainaren 7an, 22 urte zituela, Cambridgeko Unibertsitateko *Mathematical Tripo* azterketetan puntuaziorik altuena lortu zuen lehen emakumea izan zen. Azterketen emaitzak asko zabaldu ziren eta zerrendako lehen postuetan zeudenak bereziki txalotuak izan ziren. Philipparen puntuazioa bigarren puntuaziorik altuena baino %13 gehiagokoa izan zen, Geoffrey Thomas Bennett ikaslearenaren gainetik. Hala ere, ez zen "Senior Wrangler" gisa nabarmendu, une hartan gizonei bakarrik ematen baitzitzaien aintzatespen hori; beraz, urteko ikaslerik onena eta Senior Wrangler bezala ezagutarazi zena Geoffrey Thomas Bennett izan zen.

Hurrengo 8 egunetan egin ohi ziren proba gogorretara aurkeztu zen Philippa. Proba horietan, bost ordu eta erdiz zuzen erantzun behar izaten zieten 12 galdetegietan batzen ziren 192 galderei. Emaitza onenak lortzen zituztenek sari esanguratsua jasotzen zuten; eta, horretarako, beste 63 froga konplexu gainditu behar izaten zituzten beste hiru egunetan.

1881etik aurrera, emakumeek *Tripoak* eskuratzeko aukera eskuratu zuten. Mugimendu sufragistari dagokionez, Philipparen lorpena mundu osoko komunikabideetan aipatu zen; horrela, emakumeen gaitasunei eta eskubideei buruzko eztabaida elikatuz.

### Ibilbidea 
*Mathematical* *Tripos*en emaitzei esker, beka bat lortu zuen Cambridgen, eta fluidoen mekanikaren inguruan ikertzen hasi zen. Argitaratutako artikuluen artean, "Solidoek likido batean egiten duten mugimenduari buruzko oharra" dago.

Ondoren, Cambridgeko Newnham Collegen kontratatu zuten matematikako unibertsitateko irakasle gisa. Han hamarkada bat egon zen lanean, eta ospe handia lortu zuen irakasle moduan.

1902an Johannesburg-eko Eskola Normalaren eskaintza jaso zuen matematika-irakasle bezala prestatzeko. Hegoafrikan 1905era arte iraun zuen, eta hainbat eskola sortu zituen bertan. Ingalaterrara itzuli zenean, Londresko gobernuan, *London County* Councileko hezkuntza-administrazioan kargu bat betetzeko eta bigarren hezkuntzako eskolak garatzeko. 1934an erretiratu zen, LCCn emakume batek lortutako mailarik altuenera iritsita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Duda Salabert

**Duda Salabert Rosa** (Belo Horizonte, 1981eko maiatzaren 2a) brasildar politikari, ekologista eta irakaslea da. 2020an, Alderdi Laborista Demokratikoko hautagai gisa kanpaina egin ostean, Belo Horizonteko udalean aritu zen lehen pertsona transgenero bilakatu zen. 2023az geroztik, Minas Gerais estatua ordezkatzen du diputatu federal gisa.

## Bizitza 
2002an irakasle gisa lan egiten hasi zen. Transfobiaren aurka borrokatzeko, Transvest erakundea sortu zuen.

2018an, Sozialismoaren eta Askatasunaren Alderdiaren hautagai gisa kanpaina egin zuen Brasilgo Senatuan Minas Gerais ordezkatzeko. Sare sozialetan indarkeria fisikoarekin mehatxatu zutela salatu zuen. 350.000 boto baino gehiago jaso zituen.

2019ko apirilean, Sozialismoaren eta Askatasunaren Alderdia utzi zuen, transfobia eta antropozentrismoagatik kritikatuz.

2020an, Belo Horizonteko udalerako hautatua izan zen Alderdi Laborista Demokratikoko kide gisa kanpaina egin ostean. Belo Horizonteko udaleko lehen pertsona trans da, eta 37.000 botorekin, orduan Minas Gerais estatuko historian gehien bozkatu zuten udaleko hautagaia.

### Bizitza pertsonala 
Duda Salabert lesbiana da eta Raíssa Novaesekin ezkonduta dago. 2019an, haur bat izan zuten eta izen epizeno bat jarri zioten.

Salabert beganoa da.

2025eko azaroan jakinarazi zuen autismoa diagnostikatu ziotela. Diputatuen Ganberako hirugarren kide autista ireki bihurtu zen, Amom Mandel eta Marcos Pollonen ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clara Giveen

**Clara Elizabeth Giveen**, **Betty Giveen** izenez ere ezaguna, geroago **Mme Betty Brewster** (Coleraine, Irlanda, 1887 – Erresuma Batua, 1967) sufragista britainiarra zen. Giveen ezaguna da Hurst Park hipodromoko tribunan sute kriminal bat eragin zuelako 1913an, eta Cat and Mouse Legearen arginpean kartzelaratu zutelako.

## Biografia 
**Clara Elizabeth Giveen** 1887an jaio zen Colerainen, Londonderry konderrian (Irlanda). National Portrait Galleryko haren biografiaren arabera, 1910eko Black Fridayko manifestazioan erradikalizatu zen, Westminster jauregian, poliziak emakumeen aurka erabilitako tratu basatia ikusi zuenean, eta Women's Social and Political Unionekin bat egin zuen.

WSPUren ekintza batzuetan parte hartu zuen, horietako bat 1910eko manifestazioa Downing Streeten, non buxadura eragiteagatik atxilotu zuten, baina ez zuten auzipetu. 1911ko azaroaren 21ean berriro atxilotu zuten, eta bost egunez kartzelaratu, tokiko administrazio-kontseiluaren bulego batean leihoak hausteagatik. Ondoren, berriz atxilotu eta kartzelaratu zuten, orduko hartan 4 hilabetez, Violet Aitkenekin, 1912ko martxoaren 1ean, Jay dendan leiho bat hausteagatik Regent Streeten.

1913ko ekainaren 8an, Emily Davison Epsom Downsen hipodromoan hil eta lau egunera, Kitty Marion aktore eta aktibistarekin, sute kriminala eragin zuen Hurts Park Racecoursen tribunan, eta, estimazioen arabera, 7.000 edo 12.000 liberako kalteak eragin zituzten. Bikotea hurrengo egunean atxilotu zuten, eta hiru urtez kartzelaratu zuten, lan behartuekin. Espetxeratutako sufragista askok bezala, jateari uko egin zion, eta, azkenean, askatu egin zuten, 1913ko Presoen Legea aplikatuta (aldi baterako askatzea, osasun txarragatik). Emakumeen Sufragio Proiektuaren arabera, geroago beste atxiloketa bati iskin egin zion.

Giveenek WSPUren Hunger Strike Medal sari bat jaso zuen, bere "ausardiagatik".

1914an, Philip Brewsterrekin ezkondu zen, Bertha Brewster sufragistaren anaiarekin. Gero, Peaslakeko Emakumeen Institutuan egiten zuen lan.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Giveenek WSPUren Hunger Strike Medal saria, "ausardiagatik".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Suffragette

* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma
* Emakumeen sufragismoa
Ardenetako Gezia

**Ardenetako Gezia** (ofizialki frantsesez: ***Flèche Ardennaise***) egun bakarreko txirrindularitza lasterketa da, Belgikako Lieja eskualdean jokatzen dena. 

1966an sortua, 2009tik aurrera Belgikako txirrindularitzako egutegi nazionalaren barnean dago. 2010z geroztik, UCI Europe Tourrean dago, 1.2. mailan. Partaidetza talde kontinentalentzako zabalik dago, baita Belgikako taldeentzako ere. Profesionalen mailarik gorenean dauden UCI ProTeam taldeek ezin dute parte hartu.

Biak, irteera zein helmuga Herven daude.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
George W. De Long

**George Washington De Long** (New York, 1844ko abuztuaren 22a – Yakutia, c. 1881eko urriaren 31) estatubatuar militar eta esploratzailea izan zen.

*New York Herald* egunkariaren jabea James Gordon Bennett Jr-ek finantzatutako Jeannette espedizioaren burua izan zen. 

1879an USS Jeannette itsasontzian itsasoratu zen San Frantziskotik, Bering itsasartetik Ipar Polorako bidea aurkitzeko asmoz.

Datu zientifikoak eta animalia espezimenak bildu zituen eta 1881eko udan hiru uharte aurkitu zituen, Estatu Batuentzat aldarrikatu zituenak (De Long uharteak deituak, Errusiarenak dira).

Ontzia 1879ko irailean geratu zen izotzean harrapatuta Txuktxien itsasoan, eta 1881eko ekainaren 12an hondoratu zen. Tripulatzaileak hiru txalupatan saiatu ziren lurra harrapatzen. De Long gosez eta akiduraz hil zen Yakutian. Gorpua eta egunerokoa berreskuratu zituzten. Espedizioko beste 19 kide ere hil ziren.
Mary Ann Hilliard

**Mary Ann Hilliard** (Cork, 1860-Wembley, 1950) erizain eta sufragista irlandarra zen. 1912ko martxoan atxilotu zuten, Women's Social and Political Union-en kristal-hauste kanpainan, eta, Hollowayko kartzelan espetxeratu zuten garaian, sufragisten zapia kolektiboki brodatzeko ekimena izan zuen, zeina askatu eta gero ere gorde baitzuen.

## Biografia 
alt=|ezkerrera|thumb| Sufragistek egindako kristal-hauste kanpaina.|200x200px
### Engaiamendu sufragista 
Mary Ann Hilliard Corken jaio zen (Irlanda), 1860an, Bere gurasoak Margaret Duke eta Dominick Hilliard (kontularia) ziren, eta bi anaia eta ahizpa zituen. “Minnie” izenez zen ezagun, eta Ingalaterran erizain-prestakuntza jaso zuen, 1876tik, eta Alexandra haurren ospitaleko (Bloomsbury, Londres) goi-mailako langile izan zen 1908an. 
Hilliardek sufragistek egindako kristal-hauste kanpainan parte hartu zuen 1912ko martxoan, beste 200 manifestatzaile ingururekin, eta atxilotu eta lan behartuak egitera kondenatu zuten.eskuinera|thumb| Sufragisten zapia (1912ko martxoa).
### Sufragisten zapia 
Hilliardek eta Women's Social and Political Union-eko (WSPU) beste hirurogeita zazpi sufragistek, Hollowayko kartzelan preso zituztela, beren izenak brodatu zituzten oihal batean, sufragisten zapi gisa ezagutzen dena. Desafio-ekintza ausarta izan zen, emakumeak gertu-gertutik zaintzen zituzten espetxe batean, eta uste da Hilliardek eragin zuela, gerora ere gorde egin baitzuen presokideen oroitzapena.

Besteak beste, hauexek izan ziren sinatzaileak: Eileen Mary Casey, Alice Davies, Edith Downing, Katharine Gatty, Margaret Macfarlane, Helen MacRae, Alice Maud Shipley, Frances Williams eta WSPUko kristal-hauste adierazpen masiboetan aitzindari ziren beste emakume batzuk. Mary Hilliarden izena bera hari urdinez brodatua dago, "Vote for Women" (Botoa emakumeentzat) (berak brodatua izan liteke) eta "Holloway Prison, march 1912" tituluen eskuinean. 

Hilliardek *British College of Nurses*-i emateko asmoa izan zezakeen arren, 1942ko martxoan *British Journal of* *Nursing*-en arabera, 1950ean hil zen arte gorde zuen. 

Hilliard hil ondoren, ez dakigu non egon zen zapi bordatua; 1960ko hamarkadan agertu zen berriro bigarren eskuko gauzen merkatu batean.

### Gerra garaiko eta gerraosteko engaiamendua 
Hilliard gerra-erizaina zen Lehen Mundu Gerran, Alexandra erreginaren erizaintza zerbitzu militarrean, eta Italiako frontean lan egin zuen, presoak zaintzen. Bere osasuna okertu egin zen 1920ko hamarkadan, eta erizain gisa erretiratu zen Wembleyn (Londres) bizitzeko. 

1950ean hil zen. Haren hiletak Park Laneko eliza metodistan izan ziren, Wembleyn, eta Golders Green-en erraustu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Suffragette
* Sufragisten zerrenda
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma
* Emakumeen sufragismoa

## Kanpo estekak 
* The Suffragette Handkerchief at the Priest House, West Hoathly, consulté le 19 juin 2023.
All of Us Strangers

***All of Us Strangers*** 2023ko fantasiazko film bat da, Andrew Haigh ingeles zinema zuzendariarena. Taichi Yamada japoniar idazleak 1987an idatzitako *Ijintachi to no natsu* eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Adam gidoilaria da. 12 urte zituela, bere gurasoek kotxe istripu bat izan zuten, eta hil egin ziren. Adam haiekin zuen harremanari buruzko gidoi bat idazten ari da, baina zaila egiten ari zaio. Egunak telebistari begira, sofan etzanda eta txikitako argazkiak begiratzen igarotzen ditu. Bakarrik bizi da, Londresko eraikin altu bateko apartamentu batean. Eraikin osoan soilik bera eta bere bizilagun Harry bizi dira. Gau batean, Harryk Adamen atea joko du, eta bakarrik sentitzen diren bi gizon hauen artean harreman bat hasiko da. Aldi berean, gidoilariak bere gurasoen etxea zegoen Londresko aldirietako auzora joatea erabakiko du, eta, bere ezusterako, ama eta aita azkenekoz ikusi zituen bezala topatuko ditu; hil zirenean zuten adin bera dute, eta haien janzkerak zein etxeak berak ere 1980ko hamarkadan gelditu direla adierazten dute.

## Aktoreak
* Andrew Scott: Adam
* Paul Mescal: Harry
* Jamie Bell: Adamen aita
* Claire Foy: Adamen ama

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azken erromantikoak

***Azken erromantikoak*** David Pérez Sañudo bilbotar zinema zuzendariaren film dramatikoa da. Txani Rodríguez laudiotar idazleak 2020an idatzitako *Los últimos románticos* eleberrian oinarrituta dago. Perez Sañudok eta Rodriguezek lau eskutara egokitu dute testua zinemarako, eta, jakinarazi dutenez, jatorrizko bertsioa gazteleraz dagoen arren, euskaraz filmatuko dute.

Irusoinek eta La Claquetak ekoiztuko dute filma, eta bi milioi euro inguruko aurrekontua izango du. Espainiako Gobernuaren, Eusko Jaurlaritzaren eta Europa Creativa Mediaren laguntzak jasoko ditu, eta EITB eta Canal Sur kateek eta HBO Max etxeak ere babestu dute. A Contracorriente Films banatzaileak zabalduko du filma Euskal Herrian.

## Aktoreak
* Miren Gaztañaga: Irune
* Maica Barroso
* Erik Probanza
* Itziar Aizpuru
* Ignacio Mateos
* Joan Solé
* Font Garcia
* Ion Zumelaga
* Iñigo Aranburu
* Mikel Laskurain
* Anartz Zuazua
* Arkaitz Gartziandia
* Ione Irazabal
* Asier Oruesagasti
* Edurne Azkarate
* Iñigo Aranbarri

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Traillerra.
* Ander Makazagak egindako filmaren inguruko komentarioa *Irutxuloko Hitza*n, 2024/11/22.
SIMBAD

**SIMBAD** (ingelesezko **S**et of **I**ndications, **M**easurements, and **B**ibliography for **A**stronomical **D**ata -ren siglak) eguzki-sistematik haratago dauden objektuen datu-base astronomikoa da. Frantziako Centre de Données astronomiques de Strasbourg (CDS) zentroak mantentzen du.

## Historia 
SIMBAD 1979an sortu zuten, Meudongo Informatika Zentroan zeuden Izar Identifikazioen Katalogoa (*Catalog of Stellar Identifications*, CSI) eta Izarren Aurkibide Bibliografikoa (*Bibliographic Star Index*) batzearen ondorioz; ondoren, beste katalogo batzuetatik eta literatura zientifikotik ateratako datuekin zabaldu zuten. Lehenengo bertsio interaktiboa, 2. bertsioa bezala ezagutzen dena, 1981ean egon zen eskuragarri. 3. bertsioa, Estrasburgoko Behatokiaren UNIX estazioetan zegoena eta C lengoaian garatua, 1990ean aurkeztu zuten. 2006an, datu-basearen 4. bertsioa, gaur egun PostgreSQLn gordeta dagoena, eta euskarri-softwarea, gaur egun Javan erabat idatzita dagoena, merkaturatzea ekarri zuen.

2008ko urtarrilaren 28an, SIMBADek 3.903.831 objekturi buruzko informazioa du, 11.739.207 izen desberdinekin, 216.112 erreferentzia eta 5.764.881 aipamen bibliografikoekin.

Asteroide batek 4692 SIMBAD (1983 VM7) izena jasotzen du bere omenez.

## Kanpo estekak 
*Webgune ofiziala
Azido etidroniko

**Azido etidronikoa** edo **etidronatoa** konposatu organikoa da organofosforoen familiakoa eta bifosfonatoen klasekoa, C2H8O7P2 formula duena.

Medikuntzan Osteoporosia, minbiziaren ondoriozko hezur-hauskortasun eta Paget-en hezur-gaixotsuna tratatzeko usatzen da. Industrian agente kelatzaile eta antioxidatzaile gisa eta kosmetikan emultsioak egonkortzeko eta biskositatea kontrolatzeko eta baliatzen da.
ezkerrera|thumb|173x173px|Azido etinodrikoa
Bifosfonatoek osteoklastoen aktibitatea blokeatzen dute eta  kaltzioa galtzea eragotziz hezurren hauskortasuna gutxiagotzen dute. Alabaina, etidronatoak, beste bifosfonatoek ez bezala, hezurra kaltzifikatzea eragozten du eta, horrexegatik, alendronatoaren moduko beste bifosfonato batzk nahiago izaten dira osteoporosia tratatzeko. Hori dela eta, oso aldi laburretan erabiltzea gomendatzen da.

## Bifosfonatoen indar erlatiboa 
Hezurretako eritasunak tratatzeko baliatzen diren bifosfonatoen indar erlatiboa adierazten da taula honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cochrane ibaia

**Cochrane ibaia** Cochrane aintziran sortzen den ur-ibilgu naturala da eta mendebaldeko norabide orokorrean ibiltzen da Baker ibaian isurtzen den arte.

(Ez nahastu Cochrane ibaiarekin (Blanco aintzira) Grande ibaia (Suaren Lurraldeko ibaia) arroan.)

## ibilbidea 
Cochrane ibaia Argentinan Pueyrredón izeneko Nazioarteko Cochrane aintziraren isurbidea da eta Baker ibaiaren arroaren Argentinako hegoalde osoa drainatzen du. (Iparraldeko zatia General Carrera  edo Buenos Aires aintzirara isurtzen da.)

Bere bidean Cochrane hiriarekin muga egiten du hegoaldean.

## Kanpo estekak
Arboys en Bugey

**Arboys en Bugey** Ain departamenduko udalerri bat da, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2016ko urtarrilaren 1ean sortu zen Arbignieu eta Saint-Bois udalerri ohiak elkartuta. Azken zentsuaren arabera  biztanle zituen.
.

## Geografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
New York Fashion Week

**New Yorkeko Modaren Astea** edo **New York Fashion Week** gisa ezagutua ingelesez, ofizialki **Mercedes -Benz Fashion Week** deitua, New Yorken urte erdiro egiten den modan jarduten den aste bateko ekitaldia da. Modaren industriako ekitaldirik garrantzitsuena kontsideratzen da. 2008ko Udazkeneko Modaren Astea 2008ko otsailaren 1etik 2008ko otsailaren 8ra bitartean egin zen. 

## Historia 
New Yorkeko Modaren Lehen Astea, ondoren "Komunikabideen Astea" izendua, munduan ospatutako modaren lehen astea izan zen. "Komunikabideen Astea" edo "*Press Week*", moda-ekitaldi baterako bereziki antolatutako lehen astea izan zen. Ekitaldia 1943an ospatu zen, eta Bigarren Mundu Gerran Frantziako moda-ikuskizunen jarraitzaileen arreta erakartzeko diseinatu zen, moda-diseinatzaileak Parisa ezin zirenean joan moda-ekitaldiak ikustera. Eleanor Lamber moda-publizistak "Press Week" izeneko ekitaldia antolatu zuen, diseinatzaile estatubatuarren diseinuak erakusteko moda-diseinatzaile frantsesei, haiek beti kritikatzen baitzuten beren berrikuntzetatik. (Eroslei ez zieten ekitaldietara joaten uzten, baina diseinatzaileen showroometara joan behar zuten). Komunikabideen Astea oso arrakastatsua izan zen, eta Vogue bezalako moda-aldizkariak, normalean diseinatzaile frantsesez beteta zeudenak, Estatu Batuetako moda-diseinatzaileen kopurua handitzen hasi ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Irma Wyman

**Irma M. Wyman** (Detroit, AEB, 1928ko urtarrilaren 28a -  2015eko azaroaren 17a) pentsamendu sistemikoan espezializatutako lehen ingeniari informatikoetako bat izan zen.

## Biografia 
1945ean, Wymanek beka bat jaso zuen Míchigango Unibertsitateko College of Engineering-ean ikasteko, eta Zientzietako lizentziatura batekin graduatu zen 1949an. Garai hartan, emakumeek laguntza gutxi jasotzen zuten ingeniaritza-programetan, eta, horregatik, Tau Beta Pi Ohorezko Ingeniaritza Elkarteko kide izateko kalifikatuta bazegoen ere, «Women 's Badge» bat baino ez zuen jaso, elkarte horrek ez baitzituen emakumeak onartzen.

Gaztea zenean misilei buruzko proiektu batean lan egin zuen *Willow Run Research Centerren*, non kalkulagailu mekanikoak erabiltzen zituzten ibilbidea kalkulatzeko. Antzeko arazoetan lanean ari zen itsas ikerketako zentro batera egindako bisitaren ondorioz, Harvard Unibertsitatean garatutako ordenagailu programagarri baten prototipoa erabiltzen ari zirela jakin zuen, eta ordenagailuetan interesatu zen.

Handik gutxira, Irma Wymanek kapitulu berri bat ireki zuen bere historian. Minnesotan diakono gisa ordenatu zen AEBetako Gotzain Elizan, Komunio Anglikanoan. Erretiro ostean bere denbora eta diruaren zati handi bat emakume gazteei arrakasta lortzen laguntzeko eskaini zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Michigan Engineering Alumni Societyren domina - 2001.
* Honoris causa doktore ingeniaritzan, Míchigango Unibertsitatean - 2007.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak informatikan
* Emakumeak ingeniaritzan

## Kanpo estekak 
*
Panaeolus ater

***Panaeolus ater*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez dago argi bere toxikotasuna. Psilozibina (haluzinogenoa) dauka. Hobe ez kontsumitzea.

Sinonimoa: *Panaeolus fimicula var. ater*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 4 cm arteko diametrokoa, hemisferikotik ganbilera eta kanpai itxurako zabalera, titi gabe, ertz erregularra. Kapelaren azala arre ilun kolorekoa (ertzera argitu egiten da), irregularki banatutako orban ilunekin.

**Orriak:** Itsatsiak, sabeldunak, arre kolorekoak (zahartzean ilunduaz), ertz zurixka.

**Hanka:** 10 cm arteko garaierakoa, liraina, barnehutsa, hauskorra, pruina zuriz estalia, kapelaren kolorekoa, bihurgune bereizgarri bat izaten du.

**Haragia:** Gris ilun kolorekoa, nahiko urria, usain arin batekin eta zapore fungikoarekin.

**Etimologia:** *Panaeolus* terminoa, grezieratik dator "panaiolos" hitzetik, "pas pasa pan" = dena, eta "aiolos" = hainbat koloretakoak. 

## Jangarritasuna 
Zalantzazkoa. Toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua 
*Panaeolus fimicola* delakoak kolore gorrixka du, oin zuzena eta erabat koprofiloa (simaurretan).

## Sasoia eta lekua 
Udan  eta udazkenean. Behien eta zaldien zelai eta larreetan. Koprofiloa baino praktikoagoa da.

### Banaketa eremua 
Islandia, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amanda Marsalis

**Amanda Marsalis** (AEB, XX. mendea) estatubatuar zinema-zuzendaria eta argazkilaria da.

## Biografia 
Marsalis San Frantziskoko East Bayn hazi zen eta Los Angelesera joan zen 12 edo 13 urte zituela.

### Ibilbidea 
#### Argazkilari 
Kaliforniako Arte eta Lanbideen Eskolara joan zen Marsalis, eta Larry Sultan eta Jim Goldbergekin ikasi zuen. Haren lanak *Vogue*, *Conde* *Nast* *Traveler*, *GQ* eta *The* *New York Times Magazine* komunikabideetan argitaratu ziren.

#### Zinema zuzendari 
Marsalisek *Echo Park* filmarekin egin zuen debuta, Mamie Gummer eta Tony Okungbowa protagonista zituela. Ekoizlea Rebecca Walker izan zen, aurretik ere berarekin lan egindakoa. Los Angelesko 2014ko Zinemaldian estreinatu zen filma. ARRAYk erosi zuen, 2016. urtean banatzeko.

2015ean, Marsalisek Reese Witherspoon for *Glamour-i* buruzko dokumental labur bat sortu zuen eta Glamor Mujer del Año Saria eman zioten ekitaldiaren 25. urteurrenean.

Marsalisek Netflix Ozark serie txalotuaren sei atal zuzendu zituen, azken denboraldiko 4 atal barne.

## Sariak eta ainzatespenak 
* 2015ean, Glamor Mujer del Año Saria eman zioten, Reese Witherspoon for *Glamour-i* buruzko dokumental labur batekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Panaeolus acuminatus

***Panaeolus acuminatus*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da. Efektu psikotropikoak eragiten dituen sindrome haluzinogenoa sortzen du.

Sinonimoak: *Agaricus acuminatus*, *Agaricus caliginosus*, *Panaeolus rickenii*, *Stropharia acuminata*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Txikia, 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, koniko-kanpai itxurakotik ganbilera, hauskorra. Kapelaren azala lehorra, leuna, distiratsua, ertz higrofanoa, pixka bat ildaskatua gardentasunagatik, arre ilun kolorekoa (arre-okre antzeko kolorekoa eguraldi lehorrarekin), arre-gorrixka koloretik arre-beltzaxkara zahartzen denean, ilunagoa erdialdean. Ertz fina, errezel partzialaren hondarrekin.

**Orriak:** Zabalak, itsatsiak eta beheranzkoak, grisak. jaspeztatuak, gris-marroi kolorekoak (belztu egiten dira zahartzean), ertza flokositate zuri sotilarekin. 

**Hanka:** Eraztun gabea, oso luzea (8 eta 12 cm bitarteko luzerakoa, 4 bider kapelarena) eta oso mehea (1-2), zilindrikoa, oinarria loditua, elastikoa, barnehutsa, matea, kapelaren antzeko marroi kolorekoa, heltzean edo ukitzean oinarria ilundu egiten zaio, hondo arre kolorekoaren gainean pruina zuriarekin.

**Haragia:** Urria, urtsua, arre kolorekoa. Usain fungiko ahularekin eta zapore melekarekin. Espora-jalkina beltza edo more kolorekoa.

**Etimologia:** *Panaeolus* terminoa, grezieratik dator "panaiolos" hitzetik, "pas pasa pan" = dena, eta "aiolos" = hainbat koloretakoak. *Acuminatus* epitetoa, zorrotz esan nahi duen "acuo acuare" hitzetik.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Panaeolus rickenii* aldaerak oin laburragoa du, kapela parabolikoa eta erdi itotako titi nabarmen bat. *Panaeolus fimicola* delakoak espora txikiagoak ditu eta *Panaeolus papilionaceus* espezieak berriz handiagoak.

## Sasoia eta lekua 
Udaberrian eta udan. Ondo ongarritutako edo aberatsak diren larreetan, lurzoru fresko eta hezeetako belarretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Kolonbia, Brasil, Argentina, Txile, Islandia, Europa, Errusia, Kirgizistan, Pakistan, Himalaiako eremua, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teofilakto

**Teofilakto** (; Konstantinopla, c. 793 – Plate uhartea, 849ko urtarrilaren 15a)  Bizantziar Inperioko enperadorekide izan zen 811tik 813ra.

Mikel I.a Rangaberen eta Prokopiaren semea eta Nizeforo I.a Logotetaren biloba izan zen. 811ko abenduaren 25ean enperadorekide koroatu zuten bere aitarekin batera Santa Sofia elizan. Karlomagnoren arreba batek ezkondu nahi izan zuen, baina ez zuen lortu.

813ko uztailaren 11n Leon V.a Armeniarra tronuaz jabetu zen. Mikel eta Teofilakto Farosko Ama Birjinaren elizan babestu ziren. Han tonsuratu, zikiratu eta Plate uhartera erbesteratu zituzten.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Judge Rotenberg Center

**Judge Rotenberg Center (JRC)** (1994ra arte, **Behavior Research Institute**) hezkuntza bereziko erakunde estatubatuarra da, 1971n sortu zena eta Canton herrian (Massachusetts) dagoena. Haur zein heldu gazte desgaituen, batez ere autisten.    

Judge Rotenberg Centerrek portaera-analisi aplikatua (ABA terapia) erabiltzen du. Portaera aldatzeko programa abertsio-terapian oinarritzen da.

Langileei elkarren aurka txosten anonimoak aurkeztera gomendatzen zaie, eta debekatuta dago kasualitateko elkarrizketa egitea. Ikasleen arteko komunikazioa ere mugatzen dute: 

* 1981ean, ikasle bat asfixiatuta hil zen;
*1981eko uztailaren 18an, Danny Aswad, 14 urteko mutil autista, BRIn hil zen, oheari ahoz behera atxikita zegoela;
*1985ean, Vincent Milletich, 22 urteko gizon autista, BRIn hil zen asfixiagatik;
*1987an, Abigail Gibsonek, konbulsietako nahaste bat zuen 29 urteko emakumeak, bihotzekoa izan zuen bere gelan gauez, eta bi egun geroago hil zen Sturdy Memorial ospitalean;
*1990ean, 19 urteko Linda Cornelison, adimen-urritasuna zuena, urdail-hesteetako zulaketarekin lotutako konplikazioengatik hil zen.

2006an, zentroko 17 psikologoetatik 14k, psikologia zuzendariak barne, lizentziarik ez zutela jakin zen.

Zentroak lobby egiten dio gobernuari, mehatxatuko luketen legeak onartu ezin dezan. 2010ean, 100.000 dolar baino gehiago gastatu zituen deskarga elektrikojo gailuak erabiltzea debekatuko zuen lege-proposamenari aurka egiteko.

Giza eskubideen aldeko hainbat ekintzaile erakundea ixtera behartu nahian dabiltza. Zentroaren aurka dauden erakundeen artean daude, besteak beste, Autistic Self Advocacy Network, Disability Rights International eta Community Alliance for the Ethical Treatment of Youth. JRCren aurka egin duten aktibista aipagarrien artean Ari Ne'eman, Shain Neumeier eta Ly Xīnzhèn M. Zhǎngsūn Brown daude.

Erakundean erabiltzen den deskarga elektrikoko gailua dezelerazio elektroniko graduatua (GED) da. Matthew Israelek asmatu zuen, erakundearen sortzaileak. Elikagai eta Sendagaien Administrazioak 2020an GEDren debekua formalizatu zuen bitartean, gailu hau erabiltzen jarraitu ziren COVID-19 pandemiaren garaian. Guraso batzuek beren tokiko eskola barrutien aurkako auziak aurkeztu eta irabazi dituzte euren seme-alabak JRCn matrikulatzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Lais Korintokoa

**Lais Korintokoa**, antzinako grezieraz **Λαίς** (Korinto, Grezia, K. a. V. mendea –  ib. , K.a. IV. mendea) Antzinako Greziako hetera ospetsua izan zen, eta, seguruenik, Korinton jaio zen. Izen bereko beste hetera gazteago bat izen zen, Lais Hikarakoa. Autore zaharrek, beren kontakizunetan (normalean ez lehen eskutik), askotan, nahasi egiten dituztenez edo ez dutenez adierazten zein zein den, biak elkarri lotuta daude ezinbestean.

## Biografia 
Jatorriz Korintokoa zen, eta ospetsu egin zen bere edertasun eta diruzaletasunarengatik: prezio handia kobratzen zuen bere mesedeengatik, eta hori ikaragarria izan zen garaiko Grezian. Anekdota batzuen arabera, Demostenesek 1000 greziar drakma eskaini zituen gau batean berarekin emateagatik, eta berak hamar aldiz gehiago eskatu zuen; Diogenes Sinopekoari, ostera libreki. 

Eubotas Zireneko Antzinaroko Olinpikoar Jokoetako txapelduna ezagutu zuenean, harekin maitemindu zen. Esaten denez, Eubotasek berarekin ezkontzeko hitza eman zion, baina Olinpiadetarako prestatzen ari zela ez zuen distraitu nahi izan, ez zuen hitza bete. K.a. 408. urtean garaipena lortu ondoren, Zirene hirira heteraren erretratu bat eramanda asetu zuen bere nahia.  

Peloponesoko gerraren garaian bizi izan zen. Bere maitale ugarien artean Aristipo filosofoa egon zen (haren lanetako bi Lais heterari buruzkoak izan ziren).

*Antologia grekoa* pseudo-Platonen epigrametako bat da: bere izenean hitz egiten du, bere barreaz, bere atean maitale ugari izateaz, eta Afroditari ere eskaintza bat egin zion, bere ispilua. 

Kristo aurreko IV.mendean Korinton bizi izan zen beste Lais bat ere izan zen eta Apeles eta Demostenesen maitalea izan zen.

Adinean aurrera zihoala, alkoholismoan erori eta Korinton hil zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Plutarkoa, *Bizitza paraleloak* Niziak, 15, 4; *Altziadeak*, 39, 8.
* Brisson, Luc (2008). Épigrammes. Platon, Œuvres complètes (en francés). Paris: Éditions Flammarion. ISBN 978-2-08-121810-9. 
* Golden, Mark (2004). Sport in the Ancient World from A to Z (en inglés). London: Routledge. ISBN 0-415-24881-7. .
* 

## Ikus gainera 
* Prostituzioa Antzinako Grezian
* Emakumea Antzinako Grezian

## Kanpo estekak
Taoufik Makhloufi

**Taoufik Makhloufi** (:; 1988ko apirilaren 29a) atleta aljeriarra da eta distantzia ertaineko lasterketetan espezializatzen da. Londresko (Ingalaterra) 2012ko Udako Olinpiar Jokoetako 1.500 metroko txapeldun olinpikoa izan zen. 2016. urtean, Makhloufik zilarrezko domina lortu zuen 800 metroko proban eta 1500 metrotan Rioko (Brasil) Udako Olinpiar Jokoetan.

Halaber, 800 metrotan urrezko domina irabazi zuen 2012ko Afrikako Txapelketan eta 2011ko Afrikako Jokoetan. Aljeria hiru aldiz ordezkatu du Munduko Atletismo Txapelketan. Bere marka pertsonala 1.42,61 da 800 metrotan, Rioko Joko Olinpikoetan ezarria, eta 3:28.75 1.500 metroko prban.

## Kirol ibilbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cochrane/Pueyrredón aintzira

**Cochrane/Pueyrredón aintzira** Patagonian dago eta Argentinak eta Txilek partekatzen dute. Argentinan **Pueyrredoi aintziara** deitzen diote, eta Txilen, berriz, **Cochrane aintzira**. Biak dira zuzenak nazioartean.

## Kokalekua eta deskribapena 
Aintzirak 320 km²-ko azalera du guztira, eta horietatik 175 km²-ko azalera Carlos Ibáñez del Campo jeneralaren Aise eskualdeko Cochrane eskualdean dago, gainerako 145 km²-ak Argentinako Santa Cruz probintzian. Aintziraren alde txiletarra bi mendikatek inguratzen dute: Chaccuco mendilerroa iparraldean eta Esmeralda mendilerroa hegoaldean. 

## Populazioa, ekonomia eta ekologia 
SERNATUR-ek honela deskribatzen du:  

: *Argentinako Errepublikarekin partekatzen den mendiko aintzira da, Txileri dagokion zatia 173 km²-koa da.* *Ura urdin bizia da.* *Bere ezaugarri geografikoek aintziratik berehala hurbilen dauden sektoreei eragiten dien mikroklima garatzea ahalbidetzen dute.* *Kirol arrantza eta itsas kirolak garatzeko baldintza egokiak ditu.* *Bere iparraldeko ertzean CONAFeko Tamango erreserba nazionala dago, non aintzira eta bertako fauna ikus ditzakezun.*

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Niemeyer F., Hans. Hoyas hidrográficas de Chile, Undécima Región. Santiago de Chile: Ministerio de Obras Públicas (Chile), Dirección General de Aguas. Archivado desde el original el 11 de noviembre de 2018. Consultado el 5 de enero de 2019. 
* Paula Sarafián, Cuenca de los lagos Buenos Aires eta Pueyrredón

## Kanpo estekak
Mehdi Baala

**Mehdi Baala** (:) (Estrasburgo, 1978ko abuztuaren 17a) distantzia ertaineko atleta ohi frantsesa da, eta 1.500 metroko lasterketetan espezializatua zegoen, batez ere. Baalak nazioarteko hainbat domina garrantzitsu irabazi ditu 1.500 metroko proban – Brontzezko olinpikoa, zilarrezkoa Munduko Txapelketan, urrezkoa Europako Txapelketan eta brontzezkoa Europako Indoor Txapelketan. Gainera, hainbat domina irabazi ditu Europako Kopako 1.500 metroko ekitaldian, IAAF Munduko Kopan eta IAAF Atletismoko Munduko Finalean. Garai guztietako distantzia ertaineko lasterkari frantses onenetakoa da Baala. 2024ko otsailara arte, hiru distantziatarako erregistro nazionalak ditu aire zabalean (1.000 m: 2.13.96, 1500 m: 3.28.98 eta 2000m: 4.53.12; horiek guztiak 2002tik 2005era bitartean ezarri ziren) eta hiru distantziatarako Frantziako pista estaliko erregistro nazionalak ere baditu (800 m, 1.000 m eta milia; guztiak 2003tik 2009ra ezarri ziren).

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cochrane aintzira erreserba nazionala

**Cochrane aintzira** (edo **Tamango aintzira**) **erreserba nazionala** Txileko erreserba nazional bat izan zen, Aysén eskualdean kokatua. Babestutako eremu honek 6.925 hektareako azalera zuen, hiru muino handiren artean mugatuta: Tamango (1.722 m), Tamanguito (1.485 m) eta Húngaro (1.214 m). Cochrane ibaia eta izen bereko aintzira dira bere muga naturalak hego-ekialdean.

## Kanpo estekak
Quetrupillán sumendia

**Quetrupillán sumendia** Araucania eta Los Ríos arteko mugan dagoen sumendi-galdara da. Biak Txileko hegoaldean daude. Ia kolineala da Villarrica eta Lanin inguruko sumendiekin, guztiak Andeetako mendikatekoak, eta Quetrupillán dago lerro horren erdian.

Quetrupillán sumendia inaktibo dago gaur egun, eta ez dago haren erupzio-historiaren aurrekari zehatzik. Galdara motakoa da, hau da, magma-kamera kolapsatu du. Glaziar batek buxatu du sumendiaren kraterra. Motza ere bada, erupzio bortitz baten ondorioz kono bolkanikoa galdu baitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Descripción del Quetrupillán en Andeshandbook
Helena Rojo

**María Elena Enríquez Ruiz** (Mexiko Hiria, 1944ko abuztuaren 18a - Mexiko Hiria, 2024ko otsailaren 3a), **Helena Rojo** izenez ere ezagutua, mexikar aktorea izan zen.

## Ikasketak 
Helena Rojok 1960ko hamarkadaren hasieran ekin zion modelo izatearen ibilbideari.  

Hamarkadaren amaiera aldera, antzerkia ikasi zuen Carlos Ancira eta José Luis Ibáñez zuzendariekin eta 1970ean *El club de los suicidas* filmean debuta egin zuen. Gainera, urte horretan bertan, bere bigarren filmean ere agertu zen, hain zuzen, *Los amigos*-en.

1969an, esklusibotasun-kontratu bat sinatu zuen Marte zinema Ekoiztetxearekin, eta *Siempre hay una primera vez* filmarekin egin zuen debuta aktore gisa. 1972an, *Aguirre, la cólera de Dios* filmean parte hartu zuen. Ekoizpen hau, Alemaniaren, Mexikoren eta Peruren artean egindako elkarlan bat izan zen. 1973an, protagonista izan zen *Extraño en su pueblo* telenobelarekin. 1974an, *Más negro que la noche* beldurrezko filmaren protagonista izan zen, Claudia Islas, Susana Dosamantes eta Lucía Méndezekin kredituak partekatuz. 1976an, *Fox Trot* filmean parte hartu zuen, eta urtebete geroago, 1977an, *La venganza* telenobelako protagonista izan zen.

1998an, *El privilegio de amar* telenobelaren protagonista izan zen. 2000. urtean, *Ramonarekin* bere kalitatea berretsi zuen, eta parte-hartze berezia izan zuen *Abrázame muy fuerte* filmean, beste bi pertsonaiekin.

2006an, *Mundo de fieras* lanaren bertsio berrian jardun zuen. Urte horretan bertan, *Ugly Betty* telesail estatubatuarrean ere aritu zen. Hori gutxi balitz, 2008an, *Cuidado con el ángel* filmatu zuen telebistarako, *Locas de amor* minisailean ere ibili zen, eta *Amor letra por letra* filmarekin parte hartu zuen zineman. 2009an, Leonarda antagonikoa interpretatu zuen, *Corazón salvajeren* hirugarren bertsioan.

2012an, *Por ella soy Eva* filmaren bertsio mexikarrean agertu zen, Eugenia Mistralen paperarekin. 2014an, *El color de la pasión* antzezlanarekin bat egin zuen Milagrosen rola hartuta. 2016an, *Corazón que miente* eta *La candidata* telesailetako parte izan zen. 2019an, *Juntos el corazón nunca se equivoca* telesaileko protagonistetako bat izan zen. Telesail hau, *Mi marido tiene más familia* telesaileko spinoff bat izan zen. 

## Bizitza pertsonala 
Urte batzuen buruan, Juan Ferrara aktorearekin ezkonduta egon zen. Bere bigarren ezkontza Benjamin Fernandezekin izan zen. Hiru seme-alaba izan zituen, eta guztiak Juan Ferrara aktorearekin eduki zituen.

## Heriotza 
2024ko otsailaren 3an, Helena Rojo, Mexiko Hirian hil zen 79 urterekin, gibeleko minbiziaren aurkako borroka baten ondoren. 

## Filmografia 
## Izendapenak eta sariak 
### Ariel sariak 
### Telebistan eta telesailetan lortutako sariak 
### Bravo sariak 
### Urrezko ereinotza (Espainia) 
### URREZKO KALIFA 
### "El Heraldo" Sariak (Mexiko) 
### Telebistaren Golden Awardsek 
### Urrezko Eguzkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Helena Rojo: Mejor primera actriz por Mundo de fieras
* Helena Rojo: Mejor actriz antagónica por Inocente de ti
Amanda de Sá Paschoal

**Amanda de Sá Paschoal** brasildar artista, irakaslea eta pertsona autisten eskubideen aldeko ekintzailea da.

## Bizitza 
Adrianna Reis psikologoaren hiru alabetatik zaharrena da. 9 urte zituela (beste datuen arabera, 7 edo 8 urte zituela), autismoa diagnostikatu zioten. Autismoari buruzko informazio falta zitzaion, eta heldua zela, ingelesa ikasi zuen eta portugesez ez zegoen informazio asko aurkitu zuen. Atzerriko hizkuntzak ez dakitenentzat itzultzen hasi zen. Beste ekintzaile autista batzuk ezagutu zituen eta ABRAÇA erakundean sartu zen.

Artea ikasi zuen Brasiliako Unibertsitatean. Gaur egun Brasilian bizi da eta bere burua feministatzat du. Desgaitasuna gizartearen arazo gisa ikusten du eta ez pertsona desgaituen akats edo eskasia gisa. Emakume autisten infantilizazioa geldiaraztea beharrezkoa dela dio eta adibide esanguratsu gisa Greta Thunberg aipatzen du, Malala Yousafzai neurotipikoarekin alderatuta. Zalantzan jartzen du lau mutil autista bakoitzeko neska autista bat dagoela, eta diagnostikoaren arazotzat du hori. Autismoa irudikatzeko kolore urdina erabiltzearen aurka dago, genero estereotipo bat baita. Diagnostiko goiztiarraren eta sustapenaren beharra defendatzen du.

2016ko ekainaren 17an, Autisten Harrotasunaren Egunaren ospakizunean parte hartu zuen Brasilgo Barruti Federaleko Ganbera Legegilean.

2018an, autismoaren inguruko politikari buruzko mahai-inguruan parte hartu zuen beste pertsona autistekin eta seme-alaba autisten gurasoekin batera. Pertsona neurodibergenteen, batez ere beste emakume autisten esperientziak biltzeko orrialde bat dauka Facebooken.

## Lanak 
* *O mito de 4 para 1* (Sophia Mendonça eta Selma Sueli Silvaren *Autismo no Feminino: A voz da mulher autista* liburuaren parte gisa, 2022)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Africa Fanlo

**Afrika Fanlo** (Bartzelona, Katalunia, 1972) ilustratzaile katalana da. Arte Ederretan lizentziatua, Bartzelonako Unibertsitatean, pinturan eta grabatuan espezializatua. Bere sorkuntza-kezkak argitalpenen mundura eramaten ditu, eta ibilbide luzea du haurrentzako liburuen ilustratzaile gisa, hogeita hamar izenburu baino gehiagorekin.

## Ibilbidea 
Cavall Fort eta Tretzevents-ekin aritzen da lanean, eta album ilustratuak argitaratu ditu La Galera, Cruïlla, Edebé, Barcanova, Publicacions de  l´Abadía de Montserrat, Alba Editorial, Intermón Oxfam, Fragmenta Editorial, besteak beste, eta liburuak atzerrira Oskar Éditeur i International Baccalaureatekin. 2004an, APICek emandako Junceda saria jaso zuen, Bartzelonako Auditorioak argitaratutako  *Els colors del metall* liburuagatik. BAU eta Massana Eskolako irakasleak hainbat workshopetan parte hartu du, hala nola Big Draw 2012, Bartzelonako Picasso Museoak sustatua, Difumina 2012 edo Portbouko Grafismoaren Jaia 2009-2010.

Ilustrazioak Kataluniako Telebista saioetan agertu dira, hala nola *Una mà de contes* i *El Club Super 3*, Agustí Vilaren *La mosquitera* (2010) filmean, Dr. Oceanon (Mexiko) argitalpen-taldeko wonderrak eta Londjik sortutako jostailuen diseinuak. Gaur egun, beste diziplina batzuk lantzen ditu, hala nola bideoa, animazioa, dantza eta musika, arte-zuzendari eta ikus-entzunezko produkzio-etxe bateko zuzendari gisa.

2024an Basauriko Marienea Emakumeen Etxeak antolatutako "Heriotza duina eta ilustratua" erakusketan *Agurra* pieza jarri zuen ikusgai, beste hainbat ilustratzaileren lanekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* La Mort Digne Ilustrazioa
Madrilgo hilerri zibila

[thumb|250px|[Dolores Ibarruriren hilobia.]]

**Madrilgo hilerri zibila** Espainiako Madril hiriko hilerri bat da. Ekialdeko nekropoliaren zati da, La Almudenako hilerriarekin (Vicálvaro errepide zaharrak eta ondoren Daroca etorbideak bereizten dute) eta Madrilgo hebrear hilerriarekin batera. 1884an inauguratu zuten.

## Pertsonalitate ospetsuak 

* Francisco Pi y Margall
* Alice Gulick
* Pablo Iglesias Posse
* Francisco Giner de los Ríos
* Julián Besteiro
* Francisco Largo Caballero
* Enrique Lister 
* Julián Grimau
* Américo Castro
* Marcelino Camacho
* José Laín Entralgo
* Almudena Grandes
* Marcos Ana

### Euskal hiritarrak hilerrian 
* Pio Baroja
* Xabier Zubiri
* Dolores Ibarruri
* Blas de Otero

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak