Andatza (mendia)

**Andatza** Gipuzkoako iparraldeko mendi bat da. Gailurrak 562 metroko garaiera du. Iparretik Usurbil herria du oinean, eta hegoaldetik Zizurkil da gertuen dagoen herria. Mendebaldean Aia herriko Andatza auzoa dago. Egun, basoak estalita dago; ez da, ordea, berezko basoa, baizik eta intsinis pinuen landaketak gehienbat. Gailurrean, gurutze handi bat dago, mendi-aterpea, eta txangozaleentzat mahaiak eta beste azpiegitura zenbait. Maiatzaren lehen igandean Andatza eguna ospatzen da. Mendia GR 34 (Donostia-Arantzazu) ibilbide luzeak zeharkatzen du.

## Izena 
Irisasi Zubietako Amiri errekatik Aiako Olaberrieta errekarainoko basoa adierazteko erabiltzen da. Usurbilen hego-mendebalde osoa hartzen du. Agiri zaharretan bi zatitan banatuta ageri da: Andatza eta Iria. Andatza hegoaldeko mendia da eta Iria iparraldekoa. Gaur egun, Andatza zentzu orokorragoan erabiltzen da, eta Iria ere bere barne hartzen du. 1842an Espainiako Estatuaren Ondasun Nazionalen Administrazioak Irisasi izenpean elkartu zituen bi mendiak.

### Andatza 
1368an Gipuzkoako alkateek Orreagako kolegiatak Andatzan zituen jabetzak berresteko eman zuten sententzian agertzen da Andatza izena lehen aldiz (eskuizkribuan *Andaça* moduan dago: "*el ospital de santa maria de roncesualles que auia sus bustalizas en andaça*").

Euskaltzaindiaren "*Gipuzkoako herrien izenak. Lekukotasunak eta etimologia*" liburuan Andatzaren oinarrian *anda ezezaguna dagoela dirudiela esaten dute Patxi Salaberri Zaratiegi eta Luis Mari Zalduak, Arabako Anda eta Andagoia herri izenetan dagoenaren berdina izan daitekeelarik. Atzizkia -tza leku-ugaritasunezkoa litzateke. Egileek Arabako herri horien toponimoentzat jatorri antroponimikoa proposatu zuten aurretik, baina Andatzaren jatorria bestelakoa zela ikusi zutenean zalantzan jarri zuten aukera hori.

### Iria 
Iria Irisasiko iparraldeko mendia da.

1249ko Orreagako Kabildoaren eskritura batean agertzen da Iria izena lehen aldiz (eskuizkribuan Idia moduan dago: "*en el terminado que dicen Idia*").

Idia edo Ydia izenaren jatorrian gipuzkera zaharreko ihidia hitza egon daiteke, iritziz. Irisasiko hariztiaren ordenazioa egin zuen Severo Agirre-Miramon eta Elosegi (Jose Manuel Agirre Miramonen semea) mendi-ingeniariak mendiari "Idi-sasi" esaten zioten dokumentuak ikusi zituela baieztatzen zuen, eta izenaren jatorria Idi-sasitik Irisasirako transformazioan egon zitekeela iradoki zuen. 2003an Eusko Jaurlaritzak Monumentu Multzo izendapenarekin Kultura Ondasun izendatu zuen estazio megalitiko hau.

* **Dolmenak**: Andatza I, Andatza II, Arkutxa, Beldarrain, Belkoain (Belkoain mendian), Karramiolotz, Loatzu I, Loatzu II, Olaiko, Palankaleku eta Zarateko Benta.

Fitxategi:Andatza I trikuharria.jpg|Andatza I trikuharria
Fitxategi:Andatza II trikuharria 01.JPG|Andatza II trikuharria
Fitxategi:Andatza III zista 01.JPG|Andatza III zista
Fitxategi:Arkutxa trikuharria.jpg|Arkutxa trikuharria
Fitxategi:Beldarrain trikuharria.jpg|Beldarrain trikuharria
Fitxategi:Belkoain 0001 03.JPG|Belkoain trikuharria
Fitxategi:Karramiolotz trikuharria.jpg|Karramiolotz trikuharria
Fitxategi:Loatzu I trikuharria.jpg|Loatzu I trikuharria
Fitxategi:Loatzu II trikuharria.jpg|Loatzu II trikuharria
Fitxategi:Olaiko trikuharria.jpg|Olaiko trikuharria
Fitxategi:Andazarrate trikuharria.jpg|Palankaleku trikuharria
Fitxategi:Txangostako indusketa lanen lehen eguna.jpg|Txangostako indusketa lanak
Fitxategi:Zarateko benta trikuharria Jesus Elosegi 1955 II.jpg|Zarateko benta trikuharria (1955)

#### Biribillondoko aztarnategia 
Biribillondoko gainean Aranzadi Zientzia Elkarteak egindako 9 zundaketek berretsi dutenez Kalkolito eta Brontze Aroko aire libreko aztarnategi bat dago bertan. Aztarnategi honetan aurkitutako materialek (bi harrizko aizkora zati, Ondoren egindako 9 zundaketetan aurkitutako material arkeologikoak bertan aztarnategi bat dagoela berretsi zuen. Aurkitutakoak Andatzako estazio arkeologikoko monumentu arkeologikoetan aurkitutakoen antzekoak dira.

2006an Manu Ceberio Rodriguezen zuzendaritzapean egindako IV. prospekzio kanpainan material litiko ugaria aurkitu zuten.

### Erromatar Behe Inperioa 
#### Irigaingo aztarnategia 
2004an III. eta V. mendeen arteko nekazaritza eta abeltzaintzako kokapen bat aurkitu zen Irigainen. Aurkikuntza garrantzitsua izan zen, Oria ibaiaren beheko zatiko aitzin aroko populaketari buruzko lehenengo testigantza baita. Zeramika arrunt ez-torneatuaren hainbat lagin aurkitu ziren. Kokapenaren ezaugarriak bat datoz Behe Inperio garaiko Gipuzkoako landa inguruneko beste aurkikuntzekin.

2004aren amaieran eta 2005aren hasieran zazpi zundaketa egin ziren. Lehen biak Irigaingo punturik garaienean egin ziren eta emaitza negatiboa eman zuten baina beherago egin ziren hurrengo zundaketek emaitza positiboa eman zuten. 2005ean beste hiru zundaketa egin ziren, aurreko urtekoetatik metro gutxira, hego-ekialdera. Hauek ere emaitza positiboa eman zuten, material zeramikoak nabarmenduz. 2006an egindako laugarren kanpainan beste hiru zundaketa egin ziren ipar-ekialderantz. Ezin izan zen aztarnategiaren ipar-ekialderanzko zabalkundea frogatu. Aurkikuntza interesgarriena XIX. mende hasierako txanpon bat izan zen. Orreagako monasterioaren jabetzaren jatorria XIII. mendearen hasieran Hernando Blancafort zaldunak egindako dohaintza dela dio Javier Ibarra Murillo historialariak 1936ko "Historia de Roncesvalles" liburuan.

1350 inguruan Orreagako priore Antso Gartzia Etxaguek eta Zizurkilgo bizilagunek akordioa izenpetu zuten Andatzako lurren inguruan.

1368tik aurrera Orreagaren Andatzako jabetzen aipamenak ugaritzen dira: erosketak, salmentak, alokairuak, Apezpikutzaren epai eta jakinarazpenak, adostasun eta hitzarmenak, baina ez dute esplizituki zehazten zein ziren lurren mugak. Toponimo horiek erakusten dute 1350 inguruan Orreagako prioreak eta Zizurkilgo bizilagunek sinaturiko akordioarekin alderatuz Zizurkili esleitutako lursailak murriztu zirela. Gaur egun Aiakoak diren *Johanes Aroça* (Arotza), *Idoya* (Idoiaga) eta *Loaraçu* (Logaratzu) eta Usurbilgo *Ayzaga* (Atxega) ustiatzeari uzteko agindua jaso zuen Zizurkilek eta zedarritze hauen harriak eta lekukoak erauzi zituzten. Ezarri zen behin-betiko mugaketako toponimoak: *Arrimuñoa* (Armuñoa), *Ondaerdibirvill* (Ondardibiribil), *Ondaerdi* (Ondardi) eta *Çiorça* (Ziortza) Usurbil, Aia eta Zizurkilen gaur egungo mugan daude edo Zizurkil barnean (parentesi artean gaur egungo leku-izenak). Lehen akordioaren eta bigarren epaiaren artean gizarte-mailako desberdintasun adierazgarri bat dago: aurrenekoan San Millango Rodrigo Zizurkilgo komunitatearen maila berean dago, baina 1389akoan ez da ageri. Dirudienez honek Ahaide Nagusi hauen eta Zizurkilgo biztanleen arteko erlazioan aldaketa garrantzitsuak adierazten ditu. Horren ildotik, bi urte beranduago Zizurkildarrek Tolosako hiribilduko biztanle izatea eskatu zuten. Eskualdean zegoen gizarte-hierarkizazioa ere nabarmentzen da epaian. Gizarte-mailako bereizketa adierazten dute "gizon on" eta lagunei kontsultatzeak eta lekuko gisa agertzen direnen izenek: Martin Gonzalbez Atxega jauregiko ezkutari eta edukitzailea, Paris etxeko Otsoa (Urdaiagako burdinolen jauna), bere semea (Migel Martinez Aizarnakoa) eta suhia (Migel *Yvaynes* Gaztainagakoa), eta Martin Bizkarrakoa, Migel Martinez Blastegikoa eta Pero Sanchez Isabakoa, ezkutariak. Bereizte handia dago gizon hauen eta abeltzaintzan, nekazaritzan, errotetan edo burdinoletan lan egiten zuten biztanle gehienen artean. baserri ondokoak, *Armyamategui* (Armiarmategi), *Joanesaroe* (Juanasoro), *Nenuto* (Enuto), *Ondaerdi* (Ondardi), *Oyardo* (Oiardo), *Boyoca* eta *Agaramunde* (Agamuno)., *Begoça* (Berorza)*,* *Beisiguisaroe* eta *Sarasu*-ko (Saratsu). Horietatik gehienak toponimo ezagunak dira

#### Orreagako monasterioaren mugarriak 
Orreagako monasterioarenak izandako lurrak mugatzen dituzten mugarrien artean Orreagako ikurra, gurutzea eta makulua, landuak dituzten 7 mugarri daude: Illunbe (ez dago jatorrizko kokapenean

Fitxategi:Usurbilgo Igartzazabal baserritik gertu dagoen Orreagako monastegiaren mugarria.jpg|Igartzazabalgo mugarria
Fitxategi:Illunbeko Orreagako Monasterioaren mugarria.jpg|Illunbeko mugarria (ez dago jatorrizko kokapenean)
Fitxategi:Juanasoroko Orreaga Monasterioaren mugarria.jpg|Juanasoroko mugarria
Fitxategi:Etumetako Mugarriluzeko Orreagako Monasterioaren mugarria.jpg|Etumetako Mugarriluzeko mugarria
Fitxategi:Ondardibiribileko Orreagako Monasterioaren mugarria.jpg|Ondardibiribileko mugarria
Fitxategi:Enutoko Orreagako mugarria (gurutzea eta makulua dituen aldea, jatorrizkotik moztuta).jpg|Enutoko mugarria
Fitxategi:Usurbilgo Puelaberri baserritik gertu dagoen Orreagako monastegiaren mugarria.jpg|Puelako mugarria
Fitxategi:Sagatzuko Orreaga Monasterioaren mugarria.jpg|Sagatzuko mugarria
Fitxategi:Beloztegiko Orreaga Monasterioaren mugarria.jpg|Beloztegiko mugarria

### Aro garaikidea 
#### Bigarren Karlistaldia 
1876ko otsailaren 20an lehen gorputzeko Cathalan jeneral liberalak, Sierra brigadaren buru zela, Andatza okupatu zuen. Cuadros jeneral liberala, Otal brigadarekin, Zarateko Bentara igo zen eta Moriones jeneral liberala aldiz, Suances eta Mariné brigadekin, Pagoetan kokatu zen, Iturriozko benta menderatuz. Hirugarren gorputz liberalaren erasoaren helburua Hernio mendia zen eta bidean Andatza eta Zarateko benta inguruan pasa zuten gaua.

#### Gerra Zibila 
thumb|Gerran kanoiak idiekin igo zituzten Andatzara. Justo Camino Ibargoienen testigantza.
Andatzako mendilerroan Kandido Sasetak sortutako defentsa-sistemak 1936ko abuztuaren 16tik irailaren 19ra, 34 egunez, geldiarazi zuen Jose Iruretagoyena Solchaga koronelaren tropa kolpisten aurrerapena. Belkoain mendian borroka gogorrak izan ziren eta abuztuaren 28ra arte eutsi zioten gudariek posizioari. Ondoren, Andatzara, Andazarratera eta Zarateaitzera atzera egin behar izan zuten. Zarateaitzen ezarri zuen Azpeitiako Komandantziak inguruko aginte-kuartela eta erreketeen erasoei aurre egin zien 1936ko abuztuaren 29tik irailaren 18ra.

Gerra hasi eta bi egunera Juan Azpiroz Alda Usurbilgo erretorearen bila joan ziren eta Andatzan barrena ihes egin zuen Aiako Izuela baserrira. Etxe horretan edo bertako borda batean bi hilabete igaro zituen.

Kolpistak Usurbil hartzera zetozela zioten zurrumurruak zabaltzen zirenean herriko gazte batzuk Aia aldera jotzen zuten Andatzan barrena, errepresioaren edo derrigortuta soldadu eramango zituztenaren beldur zirelako eta egunak ematen zituzten mendian arriskua baretu arte.

Abuztuaren 30ean Donostiako Frente Popular egunkariak Kandido Saseta komandantea elkarrizketatu zuen Andatzako gailurrean. Tontorrera iritsi aurretik, goizean Donostiako San Bartolomeko kuarteletik ateratzen ikusitako Donostiako Euzko Gaztediko, Errenteriako eta Pasai Donibaneko ehun mendigoizale ingururekin egin zuen topo kazetariak. Kazetaria joan zenean arratsaldea aurrera zihoan eta Kandido Saseta gudarien patruilak mendiko leku desberdinetan banatzen ari zen.

Azaroaren 15ean, garai hartan Urnieta udalerriko zati zen Oria auzoko Lartzabaleta baserrian morroi zegoen 15 urteko Santiago Urdampilleta Ariztimuño zubietarra Andatza mendi aldera joan zen iñistorra jasotzera eta obus bat aurkitu zuen. Kuriositatea piztu zion eta baserrira eraman zuen gurdian. Baserrian ukitu zuenean eztanda egin zuen eta bertan hil zen.

#### Andatzako gurutzea 
[thumb|Gurutzea oineko plakarik gabe, 1950 inguruan Indalecio [Indalecio Ojanguren|Ojangurenek ateratako argazkian]]
Andatzako gurutzea porlanezkoa da. 1933an eraiki zuten batzokiko gazteek Arrueneberri etxearen azpialdean eta idi parearekin igo zuten mendira. Garai hartan Andatzako tontorra estatuaren jabetzako lurretan zegoen eta han jarri ordez, 480 metroko altueran, Usurbili begira dagoen puntan zutitu zuten, Urdaiaga Torreko Zatarain familiaren lurretan.

Bi pertsona hil ziren ibilaldi neurtu hartan, Pedro Loidi Iriondo oriotarra eta Juan Mari San Sebastian Bengoetxea hernaniarra. Andatzako gurutzearen ondoan daude bien hilarriak.
thumb|Plakaren xehetasuna
Urtebete beranduago, 1992an, omenaldia egin zieten bi anaiei Andatzan. Usurbildar ugarik parte hartu zuen mendi ibilaldian eta Enbillenetarren omenezko oroigarri bezala plaka bat jarri zuten. Testu hau du plaka horrek: Andatzako Emeretzu leizean bakarrik aurkitu da. Espezie troglobio honen gorputzak 2,60 - 3,10 milimetro arteko luzera du. Antenak oso luzeak eta finak dira, gorputzaren luzeraren bi heren baino gehiagokoak. Espainiako ornogabeen liburu gorrian espezie kaltebera gisa sailkatua dagoen arren ez dauka babes figura arauturik.

#### Basurdea 
[thumb|180x180px|[Basurdea Usurbilgo armarrian]]
1882ko irailaren 27an amaieran Madrilgo hainbat egunkarik (*El Debate*, *El Figaro*, *La Unión*, *La Iberia*...) berri eman zutenez basurde talde batek kalte handiak eragin zituen Andatzako hariztietan, baina batez ere *Arizavaleta* eta *Amaria* baserrietan, Usurbilgo herriko kaskotik gertu. Gauez Oria ibaia igerian zeharkatzen zuten eta erriberako arto sailetan txikizio handiak eragin. Oinatzen arabera taldean basurde oso handiak zeuden. Zenbait ehiztari uxaldi bat egitekoak ziren.

1884ko urtarrilaren 16ko Madrilgo *El campo* aldizkarian Orio, Aginaga eta Usurbilgo ehiztariek egindako beste uxaldi arrakastatsu bat aipatzen da.

1897ko ekainaren 30ean Madrilgo *La Unión Católica* egunkarian albiste izan zen Andatzan basurde eme bat umeekin agertu izana. Ehiztariak uxaldi bat prestatzen ari ziren.

XX. mendearen amaieran basurdea Andatza inguruan desagertzeko arriskuan zegoen Gipuzkoako Foru Aldundiak Nekazaritza Saileko Iñigo Mendiola teknikariaren esanetan. 1999 aldera inguruko ehiztarien ekimenez 2 hektareako azalera hesitu zuten 600 metroko itxiturarekin eta basurde batzuk sartu zituzten bertan ugaldu eta Andatza aldean basurde populazioa finkatzeko ahaleginetan. Basurdeak ugaritu egin ziren eta janaria ematen zitzaienez inguruko basurdeak ere gerturatzen hasi ziren. Itxitura jartzean Gipuzkoako Foru Aldundiak, ehiztariekin adostuta, basurde populazioa ugaritu arte Andatzan basurdeak ehizatzeko baimenik ez ematea erabaki zuen.

Zizurkilgo lurretan Gipuzkoako Ehiza Federazioaren Sarobetxoeta ehiza barrutia dago. 2 metroko altuerako hesiarekin itxitako 20 hektareako azalera du. Gipuzkoar ehiztari federatuek txakurrak basurde arrastoa jarraitzeko trebatu ditzakete bertan.

#### Ferra-saguzar handia 
[thumb|[Ferra-saguzar handia]]
2009an, Aranzadi Zientzia Elkarteko ikerlariek ferra-saguzar handia antzeman zuten Abalotz aldeko zuhaizti eta sastrakadiz osatutako zonalde misto batean, ultrasoinuen detektagailua erabiliz. Inguruan kobazulorik edo bestelako babeslekurik ez dagoenez, Emeretzuko leizetik etorria izan zitekeela pentsatu zuten, han espeziearen presentzia baieztatu baitzuten. Abalotz ingurua ehizerako erabiltzen zuela suposatu zuten, espezieak hostoerorkorren basoak atsegin baititu.

EAEko mehatxatutako espezieen katalogoan kaltebera kategorian sailkatua dago, erabiltzen dituen babeslekuen (kobazuloak eta etxe hutsak) gaineko mehatxuak direla eta.

2001 eta 2002 artean Aranzadiko Carlos Galan ikerlariak leize horretako eta bere inguruetako faunaren azterketa burutu zuen. Bildu zituen espezien artean dago ferra-saguzar mediterraneoa. Saguzahar hauek leize barruan igarotzen dute negua eta bertan ugaltzen dira. Kanpoan elikatzen dira, baina egunez leizean hartzen dute atseden. Ondorioz, guano metaketak sortzen dituzte. Guano hori ornogabeek baliatzen dute. Hainbat espezie aurkitu zituen: Brachycera subordenako dipteroak (eta beren larbak), Staphylinidae familiako kakalardoak (larba eta imago asko) eta Collembolak.

Egoitz Salsamendi EHUko ikerlari eta saguzarretan adituaren esanetan 2013an espezie hori galduta dago Emeretzun eta eskualdean lehen aurkitzen zen beste leize batzuetan: Hernaniko Jentilzuloa eta Donostiako Errekalde gaineko Unanue-zar ondoko koba. Euskal Herrian bi lekutan soilik aurkitzen da, Karrantzan eta Saran.

EAEko mehatxatutako espezieen katalogoan galtzeko arriskuan daudenen kategorian sailkatua dago.

#### Lepahoria 
[thumb|[Lepahoria]]
Lepahoriaren habitata hosto erorkorreko zuhaitzen baso handiak kontserbatzen diren eremuak dira. Andatzan konifero landaketak nagusi izan arren lepahoriak ikusi izan dira. EAEn populazioa ezezaguna bada ere datu faltak dentsitatea baxua dela erakusten du. Gehiegizko harrapaketak eta baso-ustiakuntzak espeziea mugatu dute. Europako hainbat eremutan bere populazioaren joera baso-ustiakuntzari lotua dagoela ikusi da. Zepo eta harrapaketen debekua ere garrantzitsua da. EAEko mehatxatutako espezieen katalogoan dago, bakana babes kategorian.

## Ekonomia 
### Errotarri harrobiak 
Andatza Gipuzkoako errotarri-harrobi nagusia izan zen eta Euskal Herriko garrantzitsuenetakoa. Artxibo historikoetan dagoen dokumentu kopuru handiak bere garrantzi ekonomikoaren adierazgarria da. Andatzako hareharria erabiliz egindako errotarrien lehen aipamen esplizitua 1388 urtekoa da 24 harrobitan banatutako 129 errotarri aurkitu zituen Andatzaren iparraldeko hegiko 230 hektareako eremuan. Aurkitutako kopuru hori ustiapenaren zantzu bat besterik ez da, lantzen zituzten harrien %1 baino gehiago nekez puskatzen baizitzaien hargin artisauei. Artxibo historikoetako dokumentazioan 255 urteko epean 58 harginen izen-abizenak ere aurkitu zituen. Bi hargin familia nabarmentzen dira bereziki: Gilisastikoak (Urdaiaga) eta Ondaldagorrikoak (Aginaga).

1419an Maria Ruiz Arregik Orreagako Monasterioari Andatzako lur batzuk saldu zizkion. Salmentaren baldintzetan saltzaileak eta bere ondorengoek lur horietan ganaduak ibiltzeko eta bertako errotarri harrobiak ustiatzeko eskubideak aipatzen dira, baita errotarriak garraiatzeko behar den zura hartzekoa ere.

XVIII. mende erdialdetik aurrera errotarri-harrobien ustiapena gainbehera hasi zen.

1985ean Antxon Agirre Sorondok talde bat antolatu zuen Andatza mendiko harrobien kokapena aurkitzeko. Ikerketaren emaitzak Puelazarra eta Puelaberri artean lurperatuta aurkitutako erdiko zulorik gabeko ustezko errotarri bat eta Andatzako tontorretik gertu aurkitutako errotarri erdia izan ziren. Errotarria handik ateratzeko lehen saialdian ez zuten arrakastarik izan, Ingemarko kableek huts egin zietelako, baina bigarrenean Usurbilgo Udaletxeko langileek lortu zuten beren helburua eta Bordatxoko biribilgunera eraman zuten.

2003an Antxon Agirre Sorondok Mallorcako errotei buruzko nazioarteko 4. kongresuan harrobi hauekin erlazionaturiko 30 dokumentu berri aurkeztu zituen. Dokumentu horietan XV eta XIX. mendeen arteko errotarrien salneurriari eta esplotazioen salmenta eta alokairuari buruzko informazioa dago.

* Javier Castro Montoya - ERROTARRI ANDATZA. *Proyecto de investigación sobre las canteras moleras del monte Andatza* (Usurbil, Gipuzkoa) (Andatza mendiko errotarri-harrobiei buruzko ikerketa proiektua)

Gaur egun, basoaren erdian galdurik eta sasiak janda dago, burdinola eta olagizonen etxea izandakoaren aurriak eta energi hidraulikoa lortzeko bi erreketan burututako azpiegituraren hainbat aztarna baino ez da geratzen. Ontziola horiek Andatzako zurarekin hornitzen ziren.

Eric Bauer Mandersheid-ek "*Los Montes en la historia de España*" ("Mendiak Espainiako historian") liburuan dionez munduari lehen aldiz bira eman zion 300 tonako *Victoria* itsasontzia 1517an Getariako ontziolan eraiki zuten Andatzako zura erabiliz, horretarako lortu zuten pribilegioa erabiliz.

XVIII. mendetik aurrera Espainiako itsas armadaren eta zenbait armadoreren ekimenez ontzioletatik gertuko udalerrietan koniferoak landatzen hasi ziren mastak egiteko. 1815ean zirkulu-formako 3 unada (0,3 hektarea/unada) landatu ziren izei zuriarekin 3 altueratan: Latindegi (5-45 metro), Irigain-Bizikatxo (40-130 metro) eta Ondardibiribil (355-460 metro). Mario Michel Rodríguez mendi ingeniariaren ustez espeziearentzat egokiena zen altuera aurkitzeko Marinak eta Irisasiko administratzaileak elkarlanean eginiko entsegu bat izan zitekeen. Administratzaileak Orreagako kolegiataren bidez lor zitzakeen izei zuri landaretxoak. 1870ean Maximo Lagunak izeidi hauek bisitatu zituen, Espainiako Baso-landarediaren Komisioarentzat egiten ari zen lanerako. Egoera onean zeudela iruditu zitzaion baina gehiegizko sarritasuna zutela. Irigaingoek batez beste 55 zentimetroko diametroa eta 24 metroko altuera zuten. Birsortze naturala ere behatu zuen baina ez zuen aurrera egiten ganaduaren presioagatik. Unada hauek 1892an inbentariatu ziren eta izei zuria ordenazio berriko B kuartelerako espezie nagusia izatea baztertu zen. Bi sailek gutxienez 1940 arte iraun zuten eta azken aleak 1957an moztu ziren.

#### 1922ko sutea 
1922ko martxo hasieran gertatutako suteak kalte handiak eragin zituen. Sutearen jatorria larreak garbitzeko asmoz sastraken erreketa izan zen. Mendiaren bost seiren erre ziren, 500 hektarea inguru, gehienak aurreko 12 urteetan pinuarekin basoberrituak. Zurinak ahuldutako hariztiek kalte larriak jasan zituzten.

Sutearen ondoren, 1928an Gipuzkoako Foru Aldundiak informazioa eskatu zion Espainiako Sustapen Ministerioari mendia erosi edo erabiltzeko aukerari buruz baina eskaera ez zuten kontuan izan.

#### Gipuzkoako Foru Aldundiaren kudeaketa 
2001ean Usurbilgo herritar batzuk sinadura bilketa egin zuten Gipuzkoako Foru Aldundiaren baso ustiaketak ez zituelako konbentzitzen. Haien ustez Aldundiak ez zuen kontuan hartzen usurbildarren iritzia eta ez zuen baloratzen mendiaren benetako balioa: ekologikoa (bioaniztasuna, berezko basoa), kulturala, aisialdikoa, paisaia... Usurbildarrek Irisasiren erabilera antolatzeko eskubidea eta betebeharra zutela aldarrikatzen zuten eta udalari eskaera egiten zioten hori benetan gauzatzeko ekintzak bideratu zitzan.

2015eko azaroak 8tik 9ra bitartean Puelazar inguruan gertatuko sutean 6,5 hektarea erre ziren, horietatik 5,5 lur publikoak, Gipuzkoako Foru Aldundiaren eskumenekoak. Sua itzaltzeko lanetan Usurbil, Errenteria eta Hondarribiko erretenek, basozainak, suhiltzaileek eta Usurbilgo Udal Brigadako langileek parte hartu zuten.

2017an Gipuzkoako Foru Aldundiak Andatzako tontorra eta Ziortza arteko 3,6 Ha-ko eremuan aurreko urtean moztutako Intsinis pinuaren ordez bertako flora indartu asmoz haritz, ametz eta lizarrekin birlandaketa egingo zuela iragarri zuen, guztira 6.500 zuhaitz.

2016an moztutako pinudia ordezkatzeko landatutako haritz, ametz eta urkiak nahi baino era urriagoan zetozela ikusita, 2019ko martxoan beharrezko ikusi zen Ziortza eta Logaratzu arteko eremua hostozabalez estaltzeko landaketa batekin laguntzea. 14,5 hektarea basoberritu zituen Gipuzkoako Foru Aldundiak 12.400 landarerekin: 5.900 pago (*Fagus sylvatica*), 5.900 haritz (*Quercus robur*) eta 600 ametz (*Quercus pyrenaica*).

2019ko martxoan, Gipuzkoako Foru Aldundiak iragarri zuen, 58 urteko Intsinis pinuz osatutako 17 hektareako saila moztuko zuela Agamuno inguruan. Maderas Jose Saiz SL enpresari esleitu zioten mozketa lana eta bi hilabete inguru beharko zituztela aurreikusi zuten.

2021eko martxoan Usurbilgo Udarregi ikastolako Lehen Hezkuntzako 3. mailako ikasleek 70 haritz landatu zituzten Irigain inguruan eskolako Agenda30 programaren barruan, aurreko urtean moztutako baso batean. Lauko taldeetan aritu ziren ikasleak, Usurbilgo Udaleko ingurumen zinegotziarekin eta lorazainarekin batera. Egun pasa egin ondoren oinez itzuli ziren ikastolara.

### Erroizpeko zetaola 
[thumb|[Haritzaren zeta-harra (Antheraea pernyi)]]
Erroizpe errekatik gertu zetaola edo zeta-lantegi bat egon zen. 1878an Espainiako Diputatuen Kongresuan Andatzan zeta-harren ereduzko haztegi bat sortzeko lege proposamena onartu zen. Instalazioak eraiki ondoren 1880. urtean hasi zen ustiapena Zetaola honen eraikuntza ospe handikoa izan zen. Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Espainiako agintariek laguntza ekonomikoa eta politikoa eman zioten. Proiektua bertan behera geratzeko arrazoiak ez daude argi,

Enpresa hau Euskal Herrian XIX. mendearen bigarren erdiko garapen industrialean kokatu behar da. Garai hartako saiakera industrial berritzaileen artean aipagarrienetako bat da. Proiektua Gregorio Lopetedi Lekunberriren ikerketa batean oinarritu zen. Hark sartu zituen haritzeko zeta-harraren hazketa teknikak Gipuzkoan XIX. mendearen azken laurdenean. 1880an "*Tratado práctico de la cría del gusano de seda del roble (attacus pernyi)*" ("Haritzaren zeta-harraren (*attacus pernyi*) hazkuntzaren tratatu praktikoa") liburua argitaratu zuen bere ikerketen berri emanez. Bere lanak sona handia izan zuen eta 1882an Bordeleko azoka ezagunean urrezko domina irabazi zuen.

1882an Federico Perez de Nuerosek "*Seda de Irisasi pulverizada*" ("Irisasiko zeta birrindua") izeneko edertasunerako hautsen ekoizpenerako prozedura patentea eskatu zuen 20 urterako. 1883ko otsailean "*Seda de Irisasi en polvo para el cutis de las damas*" ("Irisasiko zeta hautsa damen aurpegiko larruazalarentzat") izeneko produktuaren iragarkiak agertu ziren Madrilgo *El Imparcial* egunkarian. Produktuaren patentea 1884an iraungi zen Perez de Nuerosek urteroko ordainketa egin ez zuelako.

### Erroizpeko arrain haztegia 
Erroizpeko arrain haztegia Gipuzkoako errekak amuarrainez birpopulatzeko asmoarekin sortu zuten Erroizpeko zetaolaren goialdean. Ubide baten bidez Erroizpe errekatik hartzen zuten ura, gero zetaolaren beheko aldetik atzera errekara isurtzen zutelarik. Hainbat eraikin zutik daude oraindik.

1915ean haztegitik ihes egindako 100 izokin inguru harrapatu zituzten Erroizpe errekan. Errekan gehienez eman zuten urtebetean asko hazi ziren, haietako batzuk kilo erditik gorako pisua zuten. Arrainek garai hartako ehunka pezetako balioa zuten.

1931ko apirilaren 14an Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako arrain-hazkuntzarako zerbitzuaren buruzagitzak 1.200 pezetako gastua onartu zuen haztegiaren mantentze-lanetarako.

1949an mailakatutako lau urmael zeuden haztegian. Azaro aldera Gipuzkoako ibaietan harrapatutako amuarrainak ekartzen zituzten urmaeletara ugaltzeko. Urmaeletan 300 amuarrain inguru edukitzen zituzten. Urtarril aldera, amuarrainek sexu heldutasuna iristen zutenean, harrapatu eta ugalketarako urmaeletara eramaten zituzten. Urtero 120.000 arrainkume inkubatzeko gaitasuna zuten 24 aska zeuden baina orokorrean 50.000-60.000 soilik hazten zituzten, batzuetan 90.000. Emearen sabelaldean behatzekin presio eginez arrautzak lortzen zituzten. Arraba hori ontzi batean jartzen zuten eta amuarrain arretatik modu berean eskuratutako hazia isurtzen zuten gainean. Ar bakoitzak 1.000 arrautza inguru ernaldu ditzake. Ernalketa amaitutakoan arrainak ibaietara itzultzen zituzten. Arrautzak pintzel batekin nahasten zituzten eta bost minutura urarekin garbitu ondoren inkubazio asketara eramaten zituzten. Aska hauetan milimetro gutxiko tartearekin zeharka jarritako beirazko hagatxoz osatutako hondoa zuten erretiluak zeuden. Arrautzak erretilu horietan banatzen zituzten. Ondoren askak urarekin betetzeko iturriak irekitzen zituzten. 45 egun inguru igarotakoan jaiotzen ziren arrainkumeak. Jaio ahala hagatxoen artetik irristatuz asken hondora erortzen ziren. Lehen 35 egunetan sabelaldetik zintzilik zuten biteloaz elikatzen ziren. Denbora hori igarotakoan arto-irinez edo arrautza gorringoz egindako ahiz elikatzen zituzten ibaietan askatzeko moduko indar eta tamaina izan arte.

1951ko otsailean haztegi honetako amuarrainen 8.000 arrautza erein zituzten Goizueta inguruan Urumea ibaian eta bere Mandoegi eta Asura ibaiadarretan. Vibert kaxekin egindako lehen entsegua izan zen. 1.000 arrautzako 8 kaxa sartu zituzten ibaiaren ibilguaren erdian ohantzean egindako zuloetan. Kaxen gainean harriak jartzen zituzten korronteak eraman ez zitzan eta harriekin inbutu antzeko egiturak sortzen zituzten kaxen inguruan korrontea azkartu eta lohia pilatzea saihesteko. Emaitzak ikusteko lehen probetan Urumearen ibaiadarretako kaxetan jaiotze tasa handia izan zela ikusi zuten baina Urumea ibaikoetan kaxa batzuk ez zituzten aurkitu edo oso jaiotza gutxi izan ziren. 1951ko uztailaren 12an kaxak jaso zituzten. Lehen entsegu honen emaitza erdipurdikoa izan zen. Prozeduraren eraginkortasuna ontzat jo zuten baina kaxa gutxi aurkitu zituzten. Horretarako eman zituzten arrazoien artean zeuden lehen entsegua izanik kaxak jartzeko esperientzia gutxi izatea eta uretan denbora luzeegian eduki izana. Lehen behaketetan bezala ibaiadarretako kaxetan arrainkume asko zeudela ikusi zuten baina Urumean aurkitu zituzten kaxa gutxietan arrautzak deseginda zeuden, Hellineko berun meategien isurketen eragin kaltegarria aipatu zuten arrazoi bezala.

## Azpiegiturak 
### Erroizpeko urtegia 
thumb|Erroizpeko urtegia
Erroizpeko urtegia Usurbilgo Udalaren edateko uraren hornidura-sarearen parte da. Erroizpe errekako eta hiru iturburutako urak biltzen dira Erroizpen. Erroizpe errekak 75 litro/segundoko emaria du eta iturburuek 3,7 litro/segundokoa bakoitzak. 2018ko uztailetik aurrera iturburuetako ura soilik erabiltzen da. Udalak 2036. urtera arteko kontzesioa du horretarako. Usurbilgo hainbat eremu hornitzen dira Erroizpeko urarekin: Santuenea, Urdaiaga, Txoko Alde, Aginaga, Zubieta, Kaxkoko zati bat (kale nagusitik behera), eta Osinalde, Zumartegi eta Ugaldea industrialdeak. Gainerako tokietara Añaberko ura iristen da.

### Michelingo ur-bilketa 
XX. mendearen lehen herenean Lasarte-Oriako Michelin lantegiaren ur beharrak asetzeko ur-bilketa sistema bat eraiki zuten. Abalozko sakanean Atxulondoerrekako urak Osinbeltzako urtegian biltzen dira eta 1.500 metroko tunel batean zehar Amidi baserri inguruko erreka-zokora ekartzen dira hodi batean. Hortik, lurrazpiko hodi batean Zubieta zeharkatuz, Goiaran baserriaren goiko aldean dagoen ur-biltegira doaz urak. Azkenik, hodia ur-biltegitik Michelingo instalazioetara doa Oria ibaiaren gaineko zubi batetik igaroz.

Gaur egun oraindik martxan dago ur-bilketa sistema hau eta Michelin urez hornitzeaz gain Lasarte-Oriara ere iristen da Abalozko ura. Antenak VHF hedagailu bezala funtzionatzen du R1 kanalean. Bere identifikatzailea EA2A da eta irrati-amateurrean erabiltzen den QTH locator koordenatu geografikoen sisteman IN83WF kodea du. Radio Nacional de Españaren antena Biribillondo izeneko gainean kokatua dago, 400 metroko altueran. Hori dela eta obra hasi aurretik Aranzadi Zientzia Elkarteak ingurunea aztertu zuen baina ikerketan ez zuen obra geldiarazteko adina elementurik topatu. Aranzadiren txostena ikusirik Donostiako Udalak pista egiteko baimena eman zuen.

2005eko urrian antenarainoko bidea zabaltzen hasi ziren, Zubietako Artzabaletatxiki baserritik Andatza aldera 4 kilometroko luze eta 4 metro eta erdiko zabalerakoa. Urriaren 14an, ostirala, Zubietako lur-jabe batek lanak gelditu zituen, ez zuela abisurik jaso argudiatuz. Urriaren 17an, astelehena, lanei berrekin zieten baina Zubietako Herri Batzarreko kideek obra geldiarazi zuten, Imanol Azpiroz, Zubietako alkateak adierazi zuenez azken proiektuaren berririk ez zutelako eta enpresak hasiera batean aurkeztutakoan bidearen abiapuntua Urdaiaga zelako. Obraren ardura zuen enpresari proiektuaren idatzizko agiria eskatu zioten, baina enpresak Donostiako Udalean aurkeztua zuela eta Herri Batzarrari erakusteko beharrik ez zuela erantzun zuen.

## Kultura 
### Andatza eguna 
thumb|2018ko Andatza eguna
Andatza eguna maiatzeko lehen igandean ospatzen da. 2014an Usurbilgo Andatza Mendizaleen Kirol Taldeak Andatza egunaren antolakuntzan laguntzeari utzi zion mendiaren egoera salatzeko. 2018an berriz ekin zioten antolatzeari.

2020ko Andatza eguna bertan behera geratu zen COVID-19 pandemiaren eraginez. Aurreko urtean mendigunean Aranzadi Zientzia Elkarteak egindako azterketa arkeologikoa eta Asier Agirresarobe, Joseba Alonso eta Javi Castrok mugarri eta errotarri-harrobien inguruan egindako ikerketaren inguruko hitzaldi eta bisitak aurreikusita zituen Usurbilgo Udalak, baina horiek ere ezin izan zituzten egin.
[thumb|[Errotarri baten kokapena erakusteko kartela 2021eko Andatza egunean]]
2021ean ezohiko moduan ospatu zen Andatza eguna COVID-19 pandemiarengatik. Usurbilgo zein Zizurkilgo antolatzaileek eta Usurbilgo Udalak bi zirkuitu antolatu zituzten, tontorraz haratago Andatzako txokoak ezagutzeko. Andatzara joateko deia egin zieten herritarrei, beti ere segurtasun neurriak errespetatuz. Une horretan Usurbil konfinamendu perimetralean zegoen. Aurreko egunean kartelak jarri zituzten, Urdaiagatik hasita zirkuitua bakoitzak bere kasa egiteko. Horretaz gain, aurreko urteetan Asier Agirresarobe eta Javi Castrorekin batera Andatzako mugarri eta errotarriak aztertzen aritutako Joseba Alonso ikerlariak gidatutako ibilbidea abiatu zen Ziortziatik 10:00etan ondarea ezagutzeko. Lasarte-Oria Trail taldeko kideek ere urte berria txokolate eta croissantekin ospatzen dute Andatzan. 2025eko urteberri-egunean Euskadi Irratiko Faktoria magazineko Asier Odriozola kazetariak Andatzatik egin zuen zuzeneko konexioa, eta mendi-gainean topatu zituen hainbat lagun elkarrizketatu zituen.

### "Andatzako txokoak" argazki lehiaketa 
2011ko udazkenean Usurbilgo Andatza Mendizale Elkarteak 1. argazki lehiaketa antolatu zuen, baldintza bakarra argazkiak Andatzan ateratakoak izatea zen. Lehiakide bakoitzak 20x30 cm-ko argazki bakarra aurkeztu zezakeen. 26 lan aurkeztu ziren lehiaketara eta hiru onenak saritu zituzten 2011ko abenduaren 2an, Mendi Astearen barne. Kami Vidalen "Iragana" izan zen lehen saritua, bigarren Joxe Mari Ikutzaren "Oiardo" eta hirugarren Kerman Errekondoren "Naturaren oparia". 100, 75 eta 50 euro jaso zituzten hurrenez hurren. Sari banaketaren aurretik  Andatza Mendizale Elkarteak urtean zehar antolatutako irteeren irudi eta bideoak eman zituzten auditorioan eta ondoren erakusketa aretoan parte hartu zuten argazki guztiak ikusgai zirela luntxa dastatu zuten.

### Literaturan 
* Camilo Jose Celaren 1952ko *Del Miño al Bidasoa* (Miñotik Bidasoara) liburuan, protagonistak Oriotik Donostiara doazela, "Orreagako kalonjeena izandako Irisasi mendi misteriotsu eta ospetsua" aipatzen da.
* Jose Luis Alvarez Enparantza, *Txillardegiren* 1999ko Putzu eleberrian protagonista hiru lagunekin Usurbilgo Txikierdi auzotik Andatzako mazelaraino joaten da eta handik, nondik nora ez dakiela, Aiara.
* Juan Luis Zabalaren 2000. urteko Agur, Euzkadi eleberrian neska lagunak utzi ondoren protagonistak ez du kemenik edo ausardiarik harekin ezagututako gailur handietara itzultzeko eta etxe inguruko mendi txikietara joaten hasten da: Buruntza, Belkoain, Andatza...

## Politika 
### Sareren 650 tontorren martxa 
[thumb|[Sare (mugimendua)|Sareren 650 tontorren martxa Andatzan]]
2021eko maiatzaren 8an euskal presoen auziari irtenbide bat ematea eskatzeko mendi martxak antolatu zituen Sarek Euskal Herriko 650 tontorretara. Usurbildarrak Mikl Laboa plazatik abiatu ziren 9:30etan Andatzara "Izan Bidea" dinamikako kamiseta eta banderolekin. 11:30etan Sareren adierazpena irakurri zuten tontorrean eta Julio Sotok sortutako bertsoa eta Ikusi mendizaleak kantatu zituzten.

## Kirola 
### Irisasi BTT Hotzak Akabatzen 
Irisasi BTT Hotzak akabatzen urtero urtarrileko azken igandean ospatzen den mendi bizikleta martxa ez-konpetitibo herrikoia da, ez da denbora neurketarik eta irabazlerik izaten. Usurbilgo Andatza Mendizaleen Kirol Taldearen barruan sortutako Irisasi BTT taldeak antolatzen du. 2012ko urtarrilaren 29an antolatu zuten lehen aldiz eta elur-giroan ospatu zen. Geroztik urtero antolatzen da.

2021eko urtarrilaren 31n ospatzekoa zen 10. edizioa 2022ra atzeratu zuten antolatzaileek COVID-19 pandemiaren eraginez. Hala ere, aurreko urteetan bezala, erdi utzita, ezkutuan zeuden pista zaharrak berreskuratzeko lanetan aritu ziren, aurrez baimenak eskatuta. Asmo horrekin mendira egin zuten lehen irteeran Usurbilgo gazte talde bat pistak garbitzen aurkitu zituzten.

### Lasarte-Oriako BTT trabesia 
Lasarte-Oriako BTT trabesia urtero apirilean ospatzen den mendi bizikleta trabesia ez-konpetitibo herrikoia da. Lehen edizioa Lasarte-Oriako Saiatuz Kirol Taldeak antolatu zuen 2008ko apirilaren 6an eta 186 txirrindularik parte hartu zuten. Bigarren edizioa 2010eko apirilaren 18an antolatu zuten eta 271 parte hartzaile izan ziren. Hirugarren edizioa 2011ko apirilaren 10ean ospatu zen. Geroztik urtero antolatzen da.

### Lasarte-Oriako mendi festa 
Lasarte-Oria Trail klubak antolatzen du. 2019ko irailaren 29an ospatu zen lehen edizioa. Parte hartzaileek bi ibilbide izan zituzten aukeran: 12,5 kilometroko ibilbide bat familientzat (Lasarte-Oria - Buruntza - Lasarte-Oria) eta 25 kilometrokoa helduentzat (Lasarte-Oria - Buruntza - Andatza - Lasarte-Oria).

Bigarren edizioa 2020ko irailaren 27an ospatu zuten. COVID-19aren pandemiaren eraginez protokolo zorrotz bat aplikatu zuten: irteeran ilaran abiatu ziren, distantziak mantenduz, eta tenperatura hartu zieten parte hartzaile guztiei. Maskara derrigorrezkoa izan zen hiriguneetan eta anoa postuetan. Hiru ibilbide egongo zirela iragarri zuten hasiera batean: Ttipi-ttapa (8 km, Azkorteko ermita), Laburra (13,5 km, Buruntza) eta Luzea (28,5 km, Andatza, Belkoain eta Buruntza), baina Ttipi-ttapa bertan behera utzi zuten arduragatik. Lehen edizioan martxa motza parte-hartzaile batzuei gogorregia iruditu zitzaienez, aldapa batzuk kendu zituzten, ibilbidea leuntzeko.

2015eko apirilaren 26an mendi bizikleta gaineko orientazio proba (O-BTT) jokatu zen Andatzan.

2017ko martxoak 19an Gipuzkoako Orientazio Taldeak antolatutako Gipuzkoako II. Orientazio Liga herrikoiko (GOL) 4. proba jokatu zen Andatzan. GOLeko proba izateaz gain Euskal Herriko Unibertsitateko txapelketa ere izan zen.

### Usurbilgo Kultur Birako ibilaldi neurtua 
2020ko uztailaren 5ean ospatu zen Urdaiagatik Andatzarako ibilaldi neurtua Usurbilgo Kultur Biraren baitan, Covid19 pandemiak baldintzatuta. Usurbilgo Kultur Bira Covid19ak eragindako osasun krisian udako kultur eskaintza bermatzeko antolatu zuten Usurbilgo hainbat eragilek Udalarekin elkarlanean. San Estebango Jai Batzordeak bideratu zituen ibilaldi neurtuaren izen ematea eta prestaketa lanak. Gehienez 10 pertsonaz osatutako 13 talde txikik egin zuten ibilbidea, eguraldi eguzkitsuarekin. Talde bakoitzak ordu zehatz bat zuen Urdaiagako plazara igo, antolatzaileen argibideak jaso eta txangoa abiatzeko. Mendi ibilaldia egiteko finkatutako denborara gehien hurbildutako taldea saritu zuten. Ekimen hau tarteko, Urdaiagara igotzeko bidea ibilgailuentzat itxita egon zen egunean zehar, bertako bizilagunentzat izan ezik.

### Uxue Trail 
2019ko uztailaren 6an ospatu zen lehen aldiz Uxue Trail, Pheland-McDermid sindromea duen 9 urteko Uxue usurbildarraren omenezko Andatzako lasterketa solidarioa. Gaixotasuna ezagutzera emateko helburuarekin antolatu zuten eta lortutako dirua Pheland-McDermid Fundazioari bidali zitzaion. Ia 300 lasterkarik hartu zuten parte, 143 lagunek ibilbide motza egin zuten, 11 kilometrokoa, eta 134k 20 kilometroko ibilbide luzea. Luzera bakoitzeko hiruna emakume eta gizon saritu zituen antolakuntzak.

## Ibilbideak 
### Errotarrien bidea (PR-GI 216) 
Errotarrien bidea Andatza mendiko errotarrigintza ezagutzera emateko helburuarekin 2023an Usurbilgo Udalak aurkeztutako mendi ibilbide labur homologatua da: PR-GI 216. Mota horretako lehena da Usurbilen. Ibilbidea zirkularra da, 8,7 kilometroko luzera du eta 549 metroko desnibela. Zailtasun maila errazekoa da. Urdaiaga auzoan hasi eta amaitzen da, eta Andatzaren magala inguratzen du, hainbat errotarri eta harrobi ikusteko aukera emanez. Hiru ordu eta 25 minutuan egin daiteke, marra hori eta zuriak jarraituz.
Fitxategi:Errotarrien bidea ibilbidearen panela eta seinaleak.jpg|Errotarrien bidea ibilbidearen panela eta seinaleak Urdaiagako kaxkotik Igartzazabal baserrirako bidean
Fitxategi:Errotarrien bidea ibilbidearen aurkezpena Potxoenean eta Andatzan aurkitutako errotarri txikiena.jpg|Ainhoa Arrozpide zinegotzia eta Ibon Goikoetxea teknikaria ibilbidearen eskuorriarekin eta aurkitutako errotarri zaharrena eta txikiena Potxoenean

## Igoerak 
Igoera azkarrena Usurbilen hasten da, Santu Enea eta Urdaiaga auzoetatik, Igartzazabal eta Puela Berri baserrietan zehar. Hegoaldetik, Zizurkildik hain zuzen, Zarateko Bentatik igaroz, ere egin daiteke egoera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Andatzako mendilerroa
* Andatzako estazio megalitikoa
* Andatzako Orreagako kolegiataren mugarriak

## Kanpo estekak 
* Andatza mendirako igoeraren deskribapena Argia aldizkariaren 211. zenbakian (1925-05-03)
*  Candido Sasetari Frente Popular egunkariak Andatzako tontorrean egindako elkarrizketa (1936-08-30)
*  1945eko ibilaldi neurtuan parte hartu zuen Felipe Gurrutxagaren kontakizuna eta hildakoen familiakoen oroitzapenak
* Berria egunkariak Ibilkari atalean argitaratu zuen Andatzako ibilbide zirkularra (2018-11-28)
* [https://www.youtube.com/watch?v=4zZvU5QN5_E ]