Eugenia de Montijo

**Eugenia María Ignacia Augustina Palafox de Guzmán Portocarrero eta Kirkpatrick de Closeburn**, Tebako IX. kondesa edo **Eugenia de Montijo** (Granada, 1826ko maiatzaren 5a – Madril, 1920ko uztailaren 11) espainiar aristokrata eta frantsesen enperatriza izan zen 1853tik 1870era, Napoleon III.aren emazte bezala. XII. Bañoseko kondesa izan zen eta XIX Tebako kondesa. Haren ezizena **Badinguette** zen.

## Bizitza 
### Familia 
Eugenia de Montijo, frantsesen azken enperatriza, Granadan (Espainia) sortu zen, Grazia kaleko 12. zenbakian, 1826an. Aita Cipriano Palafox eta Portoquero-Idiaquezen, Peñarandako XIII. dukea, Montijo eta Tebako kondea eta Espainiako handia izan zen. Bigarren haurra izan zen. Ama Enriqueta María Manuela KirkPatrick Closeburnekoa eta Grevignéekoa izan zen. Aitaren aldeko aitona Felipe Antonio de Palafox Croy izan zen, Guzman abizena erabili zuena, Ines de Guzmanen, Tebako kondesaren, herentziarengatik. Militarra eta politikari liberala izan zen, masoia eta frantsestua, eta Espainiako Independentzia Gerran borroka egin zuen Josef Bonaparteren ondoan. Amaren aldeko aitona-amonak espainiar aristokrata William KirkPatrick eskoziarra, gaztetan Espainian erbesteratua Estuardoren etxeari bere dinastia-asmoetan laguntzeagatik, Malagan Ameriketako Estatu Batuetako kontsul izana, eta Marie Françoise de Gignée belgikarrarra izan ziren.

Jaio zen egunean, Granadak lurrikara handi bat izan zuen, eta erditzea astebete aurreratu zen, lurrikararen sustoaren ondorioz. Hori zela eta, familia bizi zen jauregiaren kanpoaldean kasurako egokitutako kanpin-denda batean erditzea oso arriskutsua izan zitekeen. Eugeniak bere bizitzako lehen hatsetan pitzatzen zen lurrean bizi izan zuen lehen esperientzia, eta, berak geroago esan zuen bezala, ereinotz eta altzifrezko basotxo bateko zuhaitz baten azpian. Halabeharrezkoa izan zen bere jaiotza eta halabeharrezkoa izan zen bere bizitza; Granadako damaren arketipo horrek ez zuen inoiz Guzman abizena bere aitak bezala erabili, nahiz eta harro sentitzen zen Alonso de Guzmán jatorriaz, historian Guzman Ona bezala ezagunagoa izan zenaz.

### Gaztaroa 
ezkerrera|thumb|Eugenia ahizpa Franctziskarekin batera erretratatua, 1836 inguruan
1835ean, Frantziara bidali zuten Jesusen Bihotzaren Komentuan ikastera, eta gero Gymnase Normale, Civile et Orthosomatiquera. Bertan, heziketa katoliko sakona jaso zuen, bere bizitzaren amaierara arte lagundu ziona. 1837an egonaldi labur eta desatsegina izan zuen Bristolgo barnetegi batean, Ingalaterrako hego-mendebaldean.

12 urte zituenean, Granadako Albayzíngo ijito zahar bat harengana hurbildu zen eskuko marrak irakurtzera eta erregina izango zela iragarri zion. Hamar urte geroago, Parisen, Brudinet abadeak, pastoral ministerioan kiromantziaren ondoan ziharduenak, esku berean Koroa Inperiala ikusi zuen. Kointzidentzia esoteriko bitxiak, urteen poderioz gaztaroko iragarpenak berrestera iritsi zirenak.

Bera ordurako neskato zela, garaiko intelektual handiak igaro ziren familiaren etxetik, Europa zahar eta fineneko gertaeren berri zeramaten bidaiari ilustratuak. Festa handiak antolatzen ziren, eta diplomatikoak, idazleak, musikariak, toreatzaileak eta garai hartako pertsona ospetsuak joaten ziren bertara. Horien artean zegoen Juan Valera nobelagilea, zeinak gutun batean utzi baitzuen 1847an 21 urteko neska gaztearen deskribapen bitxi bat:
"Neska gaiztoa da. Koketoa, txilioka eta zalapartaka ibiltzen da, eta sei urteko mutiko baten bihurrikeriak egiten ditu. Aldi berean, hiribildu eta gorte honetako andereñoa da *fashionable* eta genio eta agintzailea, gimnastika-ariketak eta zaldun zintzoen intsentsua hain gogoko dituena, eta, azkenik, hain goxoki txarto hezia eta ia-ia, ziurta liteke bere etorkizuneko senarra izaki zerutar, noble eta, batez ere, oso aberats horrena martiria izango dena.
Baina garrantzi handiagoa izan zuen beste idazle batekin, Prosper Mérimée frantziarrarekin, izan zuen tratua. Familiaren etxean egiten ziren bileretara askotan joaten zen, eta laster adiskidetasun berezia lortu zuen Eugenia nerabearekin. Izan ere, maitasunean zein gerran bere grinengatik kontrolik gabe eztabaidatzera ohituta zegoen Espainiako herri baten ohiturei eta historiei buruzko iritziak trukatzen zituen. Elkarrizketa horietako batean, Eugeniak zigarro-saltzaile bat, toreatzaile espainiar bat eta soldadu bat protagonista zituen maitasun-istorioa kontatu zion, Meriméek *Carmen* eleberrian argudiatzen jakin zuen istorioa eta pasioa, hilezkortasuna eman zion lana, eta, ondoren, Georges Bizeten izen bereko opera ospetsua horretan oinarritu zen.

Urteak igaro ondoren, Eugeniaren amaren eta idazlearen beraren arteko adiskidetasunak eragina izan zuen 1853an Merimée Frantziako senatari izendatzeko, eta ez dago zalantzarik enperatrizaren pisu sozial eta politikoa erabakigarria izan zela izendapen inbidiatu horretan.

18 urte zituela, Eugenia, Alcañizcesko XVII. markesarekin maitemindu zen. Baina traizionatua izan zen, eta, bizitza hautsita zuelakoan, moja sartzea pentsatu zuen. Baina komentuko nagusiak atzera eragin zion, zera esanez: «Hain ederra zara, ezen tronu batean esertzeko jaioa zarela dirudizun!».

1839an, aitarik gabe, Granada eta Madril artean bizi izan zen, eta bere ama eta ahizparekin batera bidaiatu zuen Italia, Frantzia, Ingalaterra eta Alemanian zehar, harik eta 1850. urteean Senaren hirian bere bizilekua ezarri zuten arte. Han, amaren handinahiak eraginda, Parisko aretoetara joaten ziren, eta amaren obsesio bihurtu zen alabak Europako handienarekin ezkontzea, palazioetako inbidia ez ezik, helburu gogorreneko txutxu-mutxu gaiztoak ere altxatzeraino, zurrumurruak, ankerkeriarengatik neurrigabeko isekak, aurretik bere ama Ingalaterran protagonista izandako istorioak zituztenak, non erreginaren beraren zerbitzari kargua lortu baitzuen, eta are gehiago, amaren maitaleekin amodioak leporatuz, aldi berean, bere bizitza suminduaren partaide bihurtuz, zeinean, haserre eta amorruz, “«Montijo andereñoa»” deitzen zioten eta txarto ikusten hasia zen.

## Ezkontza 
[thumb|1853ko grabatua, urte bereko urtarrilaren 29an [Napoleon III.a|Napoleon III.aren eta Eugenia Montijoren ezkontza zibila ospatzeko egindakoa.]]
1849ko apirilaren 12an, Eliseoko Jauregiko harrera batean, Eugenia Luis Napoleon Bonaparteri aurkeztu zitzaion, Matilde Bonaparte printzesaren lehengusua, zeina liluratuta geratu zen Eugeniaren oparotasun eta adimen dotorearekin, edertasun bikainarekin, eta modu sutsuan gorteatu zuen, Eugeniak ahal izan zuen moduan, ihes egiten saiatu zen bitartean.

Napoleon hori, Napoleon Bonaparte lehen enperadorearen iloba, Luis I.a Bonaparte Holandakoaren eta Hortentsia Beauharnaiskoarea semea, Frantziako Errepublikako presidente bihurtu zen eta bigarren helburu handinahienaren bila zebilen, enperadore bilakatzea.

Madrildik, Eugeniak bere ezkongai saiatuaren gorabeherak jarraitu ahal izan zituen, enperadore izendatu zutenean, behin eta berriz eskatu baitzuen Montijotarrak Parisko jabetzetara joan zitezen. Han, Tuileries Jauregian egindako harreran, Matilde Bonapartek ama eta biak hartu zituen, eta enperadoreak Jauregiko balkoi batean ikusi zuen, kapera ondoko saloiaren ondoan. Enperadorea hurbildu, eta, ohi ez bezalako lotsagabekeriaz, ikusi egin nahi zuela esan zion, eta galdetu zion ea zelan irits zitekeen Eugeniarenganaino, eta hark bizkor erantzun zion:
"Kaperatik, jauna, kaperatik".
Tuilerietan, 1853ko urtarrilaren 22an, Senatuaren, Legegileen eta Estatu Kontseiluaren aurrean emandako hitzaldian, enperadoreak zera adierazi zuen:"Nik hobetsi dudan emakumea jaiotza handikoa da. Frantsesa bihotzez, heziketagatik, eta bere aitak Inperioaren kausaz isuri zuen odolaren oroitzapenarengatik, badu, espainiar legez, abantaila bat, Frantzian familiarik ez edukitzearena, zeinari ohoreak eta duintasunak eman behar zaizkion. Arimaren dohain guztiez hornitua, bera izango da tronuaren apaingarri, arriskuaren egunean, bere defendatzaile ausartetako bat bilakatuko baita. Katolikoa eta elizkoia, nik Frantziaren zorionaren alde egiten ditudan otoitz berberak egingo dizkio zeruari; liraina eta ona, posizio berean biziaraziko ditu berak, Josefina enperatrizaren bertuteak, itxaropen sendoa dut. (...) Frantziari esatera natorkizue, jaunok: nahiago nuke maite eta errespetatzen dudan emakume bat, emakume ezezagun bat baino, zeinaren aliantzak sakrifizioekin nahastutako abantailak izango lituzkeen. Inoren aurrean mesprezurik erakutsi gabe, amore ematen dut nire nahiaren arabera, baina nire arrazoiari eta nire sinesmenei kontsulta egin ondoren"Aldez aurretik, Adelaida Hohenlohe-Langenburgeko printzesak, Victoria Erresua Batuko erreginaren ilobak, Napoleoni uko egin zionez, komentario hau nolabaiteko sarkasmoz ikusi zuten Britainia Handitan. Herrialde hartako egunkariek komentatu zuten leinu ezaguneko aristokrata bat eta Bonaparte familiako kide bat elkartu zirela.

1853ko urtarrilaren 29an, igandea, Eugenia satin arrosaz jantzi zen eta jazminezko tokatua ezkontza zibilerako, Tuileries Jauregian. Ezkontza Mariskal Aretoan (*Salle des Maréchaux*) erregistratu zen, 20:00etan. Hurrengo goizean, urtarrilaren 30ean, Eugenia Montijo, 26 urterekin, frantsesen enperatriz bihurtu zen, Napoleon III.arekin ezkondu zenean, 45 urtekoa, Notre-Dameko katedraleko Aldare Nagusian, Parisko Artzapezpikuaren aurrean.

Ezkontzarekin, Frantziaren historiako garai nabarmen eta interesgarrienetako bati hasiera eman zitzaion, Espainiatik deitore bihurtutako kopla herrikoi batekin:
Eugenia de Montijo, qué pena, pena, que te vayas de España para ser Reina. Por las lises de Francia, Granada dejas, y las aguas del Darro por las del Sena. Eugenia de Montijo, qué pena, pena... (euskaraz: Eugenia de Montijo, ze pena, ze pena, Espainiatik alde egitea Erregina izateko. Granada utzi eta Frantziako urak, Darroko urak, Sena izango duzu. Eugenia de Montijo, a zer pena, pena...)
ezkerrera|thumb|489x489px|Familia inperiala 1858 inguruan argazkietan. Zutik, ezkerrean, Napoleon III.a enperadorea; eserita, eskuinean, Eugenia enperatriza, eta ondoan, bere semea, Eugenio Luis Napoleon printzea.
Lehenengo unetik bertatik, bere izaera iraunkorra erakutsiz, frantziar herria irabazteko ahaleginaren lehen zantzua eman zuen, zeinak ez baitzuen gogoko. Notre-Dame katedralaren ataritik bertatik, Napoleon III.aren besoa utzi, begira zeuden milaka frantziarrengana biratu zen, eta, buruan bere bi aurrekoen, Josefina eta Maria Luisaren, diadema zeramala, menpekotasun dotore batean makurtu zen bere herriarekiko. Berehala, bertan bildutako frantsesak axolagabekeria leunetik entusiasmora pasatu ziren, eta txaloak lehertu ziren nonahi. 

Ezaguna egin zuten adeitasunezko eta entregazko ekintza horietako bat izan zen, zeinekin herri xehea sentimendu anaikor batean maitatzen hasi baitzen, gero frantziarren enperatriz dotoreak, Parisko udalerriak bitxientzako eztei-opari gisa eman zizkion seiehun mila liberak karitaterako eman zituen. Diru horrekin bere ezkon izeneko Eugenia Napoleon asilo bat sortu zen neska behartsuentzat. Eskuzabaltasun bera izan zuen senar Napoleon III.ak oparitutako  frankoekin. Enperadoreak eta emazteak Napoleon Bonaparte eta Josefina de Beauharnais Notre-Dameko katedralera eraman zituen karroza inperiala erabili zuten koroatze egunean. Eugeniak satin zurizko soineko bat eta zafiro eta distiratsuzko diadema bat zeramatzan.

Nahiz eta Eugenia printzesa jaio ez, laster jakin zuen egoerak eskatzen zuen mailan jartzen. Inork ez zuen faltan botatzen hainbeste desiratu zen errege odolezko printzesa.

Ezkonberriek Marnes-la-Coquetteko Villeneuve-l'Étang gazteluan igaro zuten eztei-bidaia, Saint-Cloud-en barrenean, enperatrizak Maria Antonieta erreginaren gelak hartu nahi izan zituen lekuan. Bitartean, Montijoko kondesa, enperatrizaren ama, Espainiara itzultzeko prestatzen ari zen, bere misio obsesiboa beterik zegoen eta.

1854ko abenduan, abortu bat izan zuen eta, senarraren desleialtasun etengabeak gorabehera, handik gutxira berriro haurdun geratu zen, beste abortu bat izateko. Enperadorearen etengabeko abenturek enperatriza sumindu egiten zuten, jelosiarengatik baino gehiago, eskandaluarengatik, Eugeniak bere heziketa katolikoaren printzipioengatik eta leialtasuna ohorearekin identifikatzen baitzuen eta ezin zuen  onartu.

Haurrak izateko zailtasunaren aurrean, Victoria erreginak Erresuma Batura joateko eta aholku batzuk eman zizkion: “Begira, Eugenia, zergatik ez dituzu erabiltzen zure ondorengo haurdunaldirako oso ondo etorriko diren jarrera batzuk?… Zergatik ez duzu probatzen modu horretan kuxin batzuk jartzen zure lunbarretan?, horrela, beharbada, zortea izango duzu”

Eugeniak oharrak kontuan hartu zituen, probatu eta asmatu egin zuen. Kuxinaren aferaren ostean, haurdun geratu zen Eugenia. 1856ko martxoaren 16an, erditze luze eta neketsu baten ondoren, bere seme bakarra erditu zuen, Luis-Napoleon Bonaparte, printze inperial titulua jaso zuena.

Printzearen jaiotza ospatzeko, Napoleon III.ak abenduaren 2ko baztertuentzat amnistia berria iragarri zuen. Aldi berean,  paristarrek (bi biztanletik batek) opariak egin zizkioten enperatrizari. Martxoaren 17ko goizean, ehun tiroko salbak jaiotzaren berri eman zion herrialde osoari. Enperadoreak erabaki zuen martxoaren 16an Frantzian jaiotako legezko seme-alaba guztien (hau da, gurasoen ezkontza barruan jaiotakoen) aitabitxi eta enperatriz amabitxi izango zela; guztira 3000 izan ziren.

Enperatrizak horrelaxe bete zuen bere eginkizun nagusia. Senarrari seme bat eman zion eta inperioari oinordeko bat. Haurra garaipen egun batean jaio zen, Erramu Igande batean. Ama zoriontsuari gehien gustatu zitzaiona, hain desiratua zen haur hori, Frantziako semea ez ezik, Elizako semea eta Pio IX.a aita santuaren seme besoetakoa izatea izan zen; aita santuaren bedeinkapena bere sehaskan zuen.

Hurrengo uztailaren 17an, enperadoreak Plombieres-les-Bains-i erregeordetzari buruzko xedapenak idatzi eta henperatrizaren esku utzi zituen."(2. atala) - Enperadore txikia tronura igotzen bada, enperadorearen aitak Inperioaren Erregeordetza hil aurretik egintza publiko bidez xedatu gabe, enperatriz ama erregeordea da eta seme gaztearen zaintza du."

### Eragin politikoa 
thumb|Eugenia enperatriza, 1856
Eugenia emakume hezia eta bizkorra zen. Ondorengo abortuek eta bere semearen erditze zailak, printze inperialak, bizitza sozial eta politikotik aldendu zuten, baina bere izaerak eta bizitza aktiboa egiteko gogoak susperraldi gogaikarri bat bizkortu zuten, eta Frantziako politikan aktiboki parte hartzen hasi zen.

Bigarren Inperioko politikan aktiboki parte hartzea erabaki zuen Eugeniak. Katoliko sutsua, senarraren politikaren aurka agertu zen Italiari zegokionean, eta aita santuak herrialde hartan zituen botere eta prerrogatibak defendatu zituen.

Eugenia ez zen, berez, estatu-emakumea izan, nolabait gerrei funtsezko parte ematen ziena, baina gerrak buruzagi edo gobernari orok bere gain hartzen dituen erantzukizunez hartzen zituen, eta aldi berean, porroten eta garaipenen pozaren balizko negatibotasun eta sufrimenduaz arduratzeko beharrezkoa zen irmotasunez.

Eugenia Mexikoko frantziar inbasioaren bultzatzailea izan zen, Maximiliano I.a Mexikoko enperadorearen alde. Hondamendi handia izan zen, frantziar armadaren milaka bizitza galduengatik ez ezik, Maximiliano enperadorearen fusilamenduarengatik ere. Enperatrizak, Mexikon egindako esku-hartzean, Ipar Amerikan potentzia katolikoa ezartzeko aukera ikusten zuen, protestanteak ziren Ameriketako Estatu Batuei bidea moztuz eta, «domino efektu» moduko batez, Erdialdeko eta Hego Amerikako europar printzeek zuzendutako beste monarkia kontserbatzaile eta katoliko batzuen agerpena erraztuz. Gertaera hark atsekabe handia eragin zion enperatrizari, berari egozten baitzitzaion gertatutakoaren errua.

Bestalde, pozik bizi izan zuen senarrarekin batera Krimeako gerrako garaipen frantsesa, 1856an.

Franko-prusiar gerran, hurrengo urtean Sedanen porrotarekin amaitu zena, enperatrizaren eragina erabakigarria izan zen Napoleon III.a Prusiaren aurka aholkatuz, honek urte gutxi batzuk lehenago Austria-Hungariako Inperio katolikoa Austria-Prusia gerran zapaldu baitzuen, guztia Émile Ollivier lehen ministroak aholkatutako zuhurtziaren aurrean.

#### Erregeorde hirutan 
Hiru aldiz izan zen inperioko erregeordea: Lehenengoa, Italiako kanpainetan, 1859an, enperadoreak Piemonteko ministroa zen Cavourreko Kondeari laguntzeko esku hartu zuenean Italiako batasun-gerran, non Italiaren batasun saboitarra laguntzearen aurka egin zuen, aita santuaren boterea murriztea ekarriko zuela iritzita. Bigarrena, enperadoreak 1865ean Aljerian egindako egonaldian eta hirugarrena, Frantziaren Bigarren Inperioko azken uneetan, jada 1870ean.

#### Suezko kanala 
Enperatrizak berebiziko garrantzia izan zuen Suezko kanalaren eraikuntzan, eta aparteko protagonismo politiko eta soziala izan zuen, Istanbulerako bidaiaren ondoren, Frantziako ordezkari gorena izan baitzen kanalaren inaugurazioan, 1869ko azaroaren 17an, L'Aiglon ontzian. Kanalaren inaugurazioan Europako errege nagusiak izan ziren, Frantzisko Josef I.a Austriako enperadorea barne, eta txundituta geratu zen haren edertasunarekin. Ingeniaritza lan bikain horren sortzaile eta eraikitzailea, bere bigarren osaba Fernando de Lesseps zen, ez ingeniaria, diplomatikoa baizik, baina ingenieritza bokazioa zuena. Eugeniaren eta Lessepsen arteko harremanak inoiz onak izan ez baziren ere, honek eskerrak eman zizkion, Frantziako enperatrizak kanalaren inaugurazio ekitaldian egoteari eman zion ohorearengatik.

Ez zuten ia hitzik esan, baina enperatrizak hoztasuna berotu zuen, lanaren laudorio diplomatikoarekin, ekitaldian zeuden nazioarteko agintari guztien aurrean. Inaugurazioaren fastoen artean, Giuseppe Verdiren *Aida* opera ospetsuaren lehen emanaldi berezia izan zen, Nilo ibaiaren ertzean, aparteko gertaeratzat eta bakartzat jotzen dena.

#### Artxiboak 
Enperadorearen Etxeko Ministerioaren artxiboak, Napoleon III.aren pean, Eugenia enperatrizaren esku-hartzeak neurri handi batean gogorarazten dituztenak, batez ere gizarte eta arte arloan, O/523 azpisailan gordetzen dira Frantziako Artxibo nazionaletan.

Aurkari politiko eta pertsonalek neurrigabeko harrokeriaz jokatzen zuela esan arren, kontua da aparteko dohain politikoekin bete zuela bere lana.

### 1858ko atentatua 
ezkerrera|thumb|420x420px|Enperatrizari 1860ko hamarkadaren erdialdean atera zioten argazkia.
Semea jaio eta denbora gutxira, enperadore-enperatrizak, Errusiako kanpainan Napoleon Bonaparteren ofizial izandako baten seme Felice Orsini iraultzaile italiarrak egindako atentatu batetik bizirik irten ziren, 'Ikazkinak' izeneko elkarte sekretu batekin bat egin zuen, zehazkiago, Heriotzaren Seme-alaben Konjurazio Italiarra izeneko talde batekin, zeinen helburua Austriarekiko independentzia italiarra eta liberalismo ideala zen.

Orsini konbentzitu zen Napoleon III.a zela Italiaren independentziarako oztopo nagusia eta Europako erreakzio antiliberalen arrazoia zela, eta horregatik bere hilketa antolatu zuen, enperadorearen heriotzarekin Frantziak matxinada bat izango zuela eta italiarrek iraultza batean ere eztanda egin ahal izango zutela pentsatuz. 1857an Parisera joan zen enperadorearen aurka konspiratzera.

Urte horren amaieran, Orsinik Ingalaterra bisitatu zuen, eta Joseph Taylor armaginarekin harremanetan jarri zen. Hark Orsinik berak diseinatutako bonbaren sei kopia egiteko eskatu zion. Bonba horrek eztanda egingo zuen talkarekin, eta merkurio fulminatoa erabiltzen zuen leherketa-kargaren detonagailu gisa. Bonba Sheffielden eta Devonshiren probatu zuten, Simon Bernard erradikal frantziarraren baimenarekin. Pozik Orsini Parisera itzuli zen bonbekin eta Giuseppe Pieri, Antonio Gomez eta Charles DeRudio  konspiratzaileekin harremanetan jarri zen.

1858ko urtarrilaren 14ko arratsaldean, Enperadorea eta Enperatriza Rue Le Peletier antzokira zihoazela, Opéra Garnierren aurrekarira, Rossiniren *Guglielmo Tell* opera ikustekoak ziren tokira, Felice Orsini eta Antonio Gómez eta Charles DeRudio izeneko beste bi konplizek bi bonba bota zituzten, lehenengoa kotxezaina zegoen tokian lehertu zen, gurdiaren ondoan, bigarrenak zaldiak kaltetu eta gurdi inperialaren leihoak hautsi zituen, eta hirugarrena gurdiaren azpian erori zen eta laguntzera etorri zitzaien polizia bat larri zauritu zuen.

8 pertsona hil eta 142 zauritu ziren, baina enperadore-enpertrizak onik atera ziren eta antzokirantz jarraitu zuten, lasaitasuna galdu barik. Enperadoreei ezkutatu egin zitzaien atentatuaren garrantzia biktimei zegokienez, eta behin antzokian, gogo biziz eta atxikimenduz hartu zituzten.

Orsini bera atera zen, nahasita eta eskuineko lokian zaurituta. Zauriak artatu eta ostatura itzuli zen, eta hurrengo egunean bertan atxilotu zuen poliziak.

Hilketa-saioak izugarri areagotu zuen Napoleon III.aren eta Eugeniaren ospea.

### Mezenas handia 
Bigarren Inperio Frantsesaren garaian, arte eta letren arloa zentsuraren mende zegoen. Elizak predikatu eta Eugenia enperatrizak babestu zuen ordena moralera itzultzea izan zen erregimenaren kezketako bat.

Kulturaren babesle handia, emakume ikasia zenez, garaiko idazleak eta artistak babestu zituen, eta nabarmen handitu zuen Gorte zaharkitu, dekadente eta ia beti bere pertsonarekiko etsai baten distira.

Gorteko eta Frantziako bizitza kulturalean, enperatrizak Napoleon III.a estiloaren sorreran parte hartu zuen, funtsean iraganeko estiloen inspirazioan edo kopian oinarritua. Besteak beste, Winterhalter, Émile Waldteufel, Jaques Offenbach eta Prosper Merimée lagun zaharra babestu zituen, monumentu historikoen ikuskatzaile orokorra, 1853an Frantziako senatari izendatu zutena, eta orduan Ohorezko Legioko komandantea eta ofizial handia zena.

Frantziako goi-mailako joskintzaren bultzatzaile izan zen Charles Frederick Worth aitzindari garrantzitsuenarekin. Bigarren Inperioan eta aipaturiko Charles Frederick Worth jostunaren eraginpean, 1860ko hamarkadaren amaieran miriñakea  utzi zen polisoi erosoenaren mesedetan. Osagarriei zegokienez, enperatrizak Maquet luxuzko etxea zuen gustukoen, larruzko gaiak erosi eta bere idazpurua antolatu zuen etxea.

Gainera, asiloak, umezurztegiak, ospitaleak sortu zituen, eta bere buruarengan inolako erreparorik gabe, auzo miserableetako gaixotasun kutsakorrak zituzten gaixoak bisitatu eta pertsonalki lagundu zituen. Era berean, Louis Pasteurren ikerketen alde egin zuen, amorruaren aurkako txertoa lortu zutenen alde.

Emakumeen kausa ere sustatu zuen. Enperatrizak pertsonalki esku hartu zuen Julie-Victoire Daubiéren izenean lizentziatura-diploma lortzeko,  Madeleine Brès medikuntza fakultatean matrikulatzeko antolatu zuen, eta Ohorezko Legioa lortu zuen Rosa Bonheur margolariarentzat, bereizgarri hori jaso zuen lehen emakumearentzat. 

### Inperioaren erorketa eta erbestea 
ezkerrera|thumb|Eugenia enperatrizak bere semearen aldeko dolua, 1880
1870eko irailean amaitu zen Frantzia-Prusia gerra, Sedango guduaren hondamenarekin amaitu zena, non frantziar armada harrapatu zuten enperadorearekin batera. Enperadorea, geroago askatu zuten, Wilhelmhöheko gazteluan preso egon zen, kartzela bihurtuta.

Gertaera hark enperadorea tronutik kentzea ekarri zuen, eta Eugeniaren gogoa, ilusioa bezala, apaldu egin zen, ikusirik berak konfiantza izan zuen pertsona guztiek bera eta bere familia utzi zituztela Ingalaterrako erbesteratze ezezagun baterantz. Evans doktoreari esker atera ahal izan zen Frantziatik. Ekaitz handi baten erdian, 15 metro luzeko yate batean 12 ordu iraun zuen bidaia ia epiko batean, Ingalaterrara iritsi zen.

Kent-eko Chislehurst-eko Camden House etxaldean finkatu zen semearekin batera, eta hantxe batu zen enperadorea, Batzarrak kargutik kendu ostean. Enperadorearen osasunak okerrera egin zuen Camden Housen, sabeleko minarekin, eta 1873ko urtarrilaren 9an hil zen, semea, Woolwicheko Errege Akademia Militarrean ikasketak egiten ari zena, sasoiz heldu ez zela.

Enperadorea hil ondoren, Biarritzeko hiribildu batera erretiratu zen Eugenia, eta han Frantziako politikagintzatik urrun bizi izan zen.

Seme maitea, Luis-Napoleon Bonaparte talentu handiko gaztea, bizitza pribatu akatsgabea eta sinpatia handia ezaugarri zituena, frantziar tronurako erregegai ikaragarria izatera destinatua zirudien errestaurazio inperial batean; hala ere, lehenik armadan karrera egitea erabakita, Hegoafrikara zihoazen tropa britainiarrekin bat egin zuen artilleriako ofizial boluntario gisa, eta berarekin eraman zuen Anglo-Zulu Gerran  aitonak erabilitako ezpata.  23a urteko semea 1879ko ekainaren 1ean egindako segada batean, destakamenduarekin batera ihes egiten ari zela zalditik erori eta hil egin zen, jarraitzaileekin izandako borroka labur baten ondoren.

Semearen heriotza 1879an, aurretik enperadorearena 1873an eta ahizpa María Frantziska de Sales Portocarrerorena (Albako dukesa) 1860an tuberkulosiak jota, enperatrizaren bizitzak ez zuen inolako interesik.

### Azken urteak 
1880an Ingalaterrara itzuli zenean, semearen martirioko lekuak bisitatu ondoren, oraindik berrogei urte geratzen zitzaizkion bizitzeko. Dolu zorrotzez jantzi zituen berrogei urte.

Albaren etxearekin genealogikoki erlazionatuta, Madrilgo Liriako Jauregian, Carabanchelgo Quentinan eta Sevillako Dueñas Jauregian hartu zuen ostatu noizbehinka. Bere gauzetako batzuk, pinturak eta altzariak esaterako, Albatarren eskuetara pasatu ziren, Winterhalterrek margotutako bere erretratu bat eta Francisco Goyaren beste bat, *La marquesa de Lazán*, esaterako. Espainian egiten zituen egonaldietan, sarritan joaten zen Victoria Eugenia Battenbergeko erregina ezkontidearengana, zeinaren bataio-amabitxia eta oso laguna zen.
[ezkerrera|thumb|Enperatrizaren azken argazkietako bat, [Madril|Madrilgo Liria Jauregian egina, 1920|218x218px]]
1885ean Farnborough-era, Hampshire-ra, Franborough Hill izeneko jauretxe batera joan zen bizitzera. Egoitza horrek Napoleonen dinastiaren museo bihurtu zuen, eta hango egoitza eta Biarritzen eraiki zen “Cyrnos” (Korsikaren antzinako izen grekoa) hiribilduko egonaldiak tartekatu zituen. Han, bakardadean bizi zen, Frantziako politikan esku hartzerik izan gabe. 

Osasunak okerrera egin zuenean, sendagileak Bournemouth-eko egonaldiak gomendatu zizkion, garai viktoriarretan modan zegoen bainuetxea. Bere bisitetako batean, lorazain batek ehunka kandela txikiz apaindu zituen Bournemoutheko parkeak, Eugenia enperatriza gaueko paseoan itsasorantz zihoan bidea argitzeko. Ohitura bihurtu zen hori, eta iraun egin du: urtero, udako egun jakin batean, kandelak pizten dira lorategi haietan.

1920an Espainiara joan zen Ignacio Barraquer sendagilearen eskuetan jartzeko, kataraten ebakuntza egin ziezaioten. Ebakuntza oso arrakastatsua izan zen. *Kixotea* nekerik gabe irakurtzen zuen, eta nobela hilezkorraren orrialde baten bazterrean idatzi zuen: «Gora Espainia!». Bihotzetik ateratako oihu hori ilunpeetatik atera berria zuen mediku espainiarrari zuzendua zegoen. Eugeniaren poza sekulakoa izan zen, gutxi iraun bazuen ere. Bere irudimena sumendia bezalakoa zen, baina bere gorputza bikoiztu egiten zen ia mende bateko existentziaren pisupean.

### Heriotza 
thumb|Eugenia enperatrizaren hilobia, Farnborough-eko San Migel Abadian, Ingalaterra

Ingalaterrara itzultzeko prestatzen ari zela, bat-batean ondoezik sentitu zen, 1920ko uztailaren 10eko ilunabarrean. Enperatriza uremia-eraso baten ondorioz hil zen hurrengo egunean, 1920ko uztailaren 11n, 94 urte zituela, Madrilgo Liriako Jauregian.

Berehala bere gorpua Parisera eraman zuten trenez, Albako dukea, Peñarandako dukea, Tamames eta Santoñako dukesak eta Tebako kondea barne hartzen zituen segizioarekin batera. Murat printzeak, Espainiako enbaxadoreak eta Frantziako eta Espainiako nobleziako kideek hartu zuten hilkutxa Austerlitzeko geltokian, eta hiru orduz baino gehiagoz egin zioten omenaldia. Gero, gorpua Le Havre eta Farnborough-era eraman zuten, Carlos de Goyeneche diplomazialari espainiarraren zaintzapean. Enperatriza Farnborough-eko (St Michael's Abbey) San Migel Abadiako Kripta Inperialean dago lurperatuta, Hampshire konderriko herrian, Ingalaterran (Erresuma Batua), bere senarraren eta Afrikan hil zen semearen ondoan.
### Legatua 
Eugenia enperatriza Lehen Mundu Gerraren ondoren Europako beste monarkia batzuk erortzen ikusteko beste bizi izan zen, hala nola errusiar monarkia, alemaniarra eta Austria-Hungariakoa. Bere jabetzak senide batzuei utzi zizkien: Espainian bere jabetzak ahizpa Paca de Albaren bilobentzat izan ziren; Farnborough-eko etxea, hil baino lehen bere seme Luis-Napoleon Bonaparteak, izendatutako oinordeko Victor Bonaparte printzearentzat; eta Villa Cyrnos, Aostako Maria Letizia Bonaparte printzesarentzat, azken horren arreba. Gainerako aktiboak multzotan banatu ziren senide horientzat, Reimseko Katedraleko Konponketa Batzorderako emandako  libera izan ezik.[ezkerrera|thumb|Eugenia enperatrizaren koroa, [Louvre Museoa|Louvre Museoan ikusgai]]
thumb|Eugenia enperatrizaren diadema, Louvre Museoan ikusgai

#### Louvrerako bitxiak berreskuratzea 
Enperatrizak bere garaiko bitxi bilduma garrantzitsuenetako bat izan zuen. Chaumet etxe frantziarrari enkargatu zizkion aliantzetatik hasita, berarentzat beste multzo zoragarri batzuk ere egin zituen. Horietako batzuk gaur egun Parisko Louvre Museoan ikus daitezke. Catalina Granger-ek gogoratzen du bere erosketak, oro har, 3,6 milioi franko ingurukoak izan zirela, eta horietatik  franko inguru bere bilduma pertsonalerako artelanak erosteko erabili zirela.

Louvre Museoak urte batzuk daramatza lanean Frantziako Koroaren Bitxiak berreskuratzen, Louvreko Lagunen Elkartearen laguntzarekin, Frantziako Estatuak 1887ko maiatzaren 12tik 23ra saldu zituenak.

#### Enkantea 
Ingalaterrako erbestearen beharrei aurre egiteko, emakume subiranoak bitxi salmenta bat antolatu zuen Christie's-en 1872. urteko ekainaren 24an, 20:00etan, Londresko King kalean, non jendetza bitxi bat bildu zen egunkariek salmenta aste batzuek lehenago iragartzen baitzuten (katalogoak "kalitatezko dama baten bitxi eder batzuk" baino ez zuen esaten, baina jabearen izena denek ezagutzen zuten). 123 sorta zituen salgai: diademak, lepokoak, eskumuturrekoak, abanikoak, etab. Piezen artean, perla mehe handien bi ilara nabarmentzen ziren eta, batez ere, diamante eta esmeralda multzo bikain bat, non 51 kilateko Eugenia Emperatrizaren diamantea izeneko bitxi ezaguna agertzen zen. Salmentaren bidez, garai hartako 125 000 franko lortu ziren guztira.

Charles Lewis Tiffany bitxigile estatubatuarrak, lehenago Frantziako Koroaren Bitxiak erosi zituenak, enperatrizaren bitxi gehienak erosi zituen, ondoren Ameriketako Esttau Batetako goi-mailako damei saltzeko.

Horietako gehienak Aimee de Heeren brasildarrak erosi zituen geroago, eta hark bitxiak bildu zituen eta, aldi berean, enperatrizaren bizitzaz arduratu zen. Bi emakumeak Biarritzeko bi erreginatzat hartzen ziren, uda euskal kostaldean ematen zutelako, enperatriza Villa Eugenian, Napoleon III.ak 1854an eraikiarazi zuen Hôtel du Palais izenekoa gaur egun, eraikinak "E" handi baten forma du, eta Aimée de Heeren "La Roseraie" hirian.

Eugenia enperatrizak ere Kolonbiako esmeralda bilduma bikaina zuen, eta bere aparteko kalitatea kontuan hartuta, litekeena da saldutako 25 esmeraldetako batzuk Donnersmarck-eko bitxi bilduman egotea. Izan ere, Guido Henckel von Donnersmarck printze alemaniarrak (1900 urte inguruan), seguruenik, Chaumet bitxigile paristarrari, bere emaztearentzat, Katherina printzesarentzat, diadema bikaina agindu zion, Kolonbiako 11 esmeralda guztiz arraroz osatua, tanta itxurakoa eta 500 kilate baino gehiagoko pisuduna.

## Noblezia-tituluak 
Frantsesen enperatriz ezkontide izateaz gain, bere eskubidez izan zen:

* XVIII. Moyako markesa
* XVI. Ardalesko markesa
* IX. Oserako markesa
* XIX. Tebako kondesa
* IX. Ablitasko kondesa
* XI. Bañoseko kondesa
* XII. Morako kondesa
* X. Santa Cruz de la Sierrako kondesa
* X. Galtzadako bizkondesa
* XVII. Kintoko baronesa

## Ohoreak eta duintasunak 
* San Carloseko Ordena Inperialeko Gurutze Handia (Mexikoko Bigarren Inperioa).
* 475. María Luisa Erreginaren Dama Nobleen Ordenako dama (Espainiako Erresuma).
* Gurutze Izarratuaren Ordenako lehen mailako dama. (Inperio austro-hungariarra)
* Britainiar Inperioko Ordena Txit Goreneko ohorezko Gurutze Handiko dama (Erresuma Batua).
* Kristautasunaren Urrezko Arrosa (Estatu Pontifikalak).

thumb|Eugenia de Montijoren estatua, jaioterrian, Granadan.

## Aintzatespenak 
* Enperatriza ere aintzatetsi dute kanpoko espazioan: 45 Eugenia asteroidea bere omenez izendatu zuten, eta bere ilargia, Petit-Prince, printze inperialaren omenez.
* Eugenia Enperatrizaren Artxipelagoa, Japoniako itsasoan, bere omenez izendatu zuten.
* John Gouldek ohoratu zuen, buru zuriko frutaren usoari *Ptilinopus eugeniae* izen zientifikoa eman zionean.
* Enperatrizaren omenez izendatua, *Eugenia kapela* begi baten gainean dramatikoki makurtuta jartzen den kapelu mota bat da, hegala bi aldeetan zakarki tolestuta duena, zaldiketa-buruko baten antzera, eta sarritan atzerantz makurtutako ostruka-luma luze batekin. Kapela hori Greta Garbo zinema-izarrak ospetsu egin zuen 30eko hamarkadan. Hala ere, enperatrizaren benetako estiloaren ezaugarririk nabarmenena *Eugenia* *paletota* izan zen, kanpai-formako mahukak eta lepoan botoi baten itxiera zituen emakume-berokia
* 1952ko *Violetas imperiales* film espainiar-frantsesa bere bizitzan oinarrituta dago, 1944ko *Eugenia de Montijo* film espainiarra bezala. Beste alde batetik, 1939. urteko *Juárez* film luze amerikarrean agertzen da, non Eugenia enperatriza Gale Sondergaard estatubatuar aktoreak Napoleon III.a senarrari Mexiko kontrolatzeko planetan laguntzeagatik sorgindutako monarka bihozgabe gisa interpretatu zuen. *Suez* filmak, hau ere 1939koa, izen bereko kanalaren eraikuntza kontatzen du. Tyrone Power aktorea Ferdinand de Lesseps frantziar diplomatikoa antzeztu zuen, Loretta Young Eugenia de Montijo eta Leon Ames Napoleon III.a interpretatu zuen.

* Artista ugarik interpretatu zituzten hari buruzko abestiak:
** "Eugenia de Montijo", Concha Piquer
** "Eugenia enperatriz", Rocío Dúrcalena
** "Eugenia de Montijo", Marujita Díaz.

## Beste datu batzuk 
[thumb|Napoleon III.aren "N"aren monograma, [Paris|Parisko Garnier Operaren fatxadan. E letra Eugenia enperatrizak idatzia da.]]

* Eugenia enperatriz bihurtu zen, eta bere gorteko arkitekto eta lorezain batzuei Arteagako gaztelua birmoldatzeko agindu zien. Arteagako gaztelua bere arbasoen eraikina da Bizkaian (Espainia), eta Belmonteko gaztelua (Cuenca) ere zaharberritu zuen, Villenako markesen jabetzakoa.
* Guzmanena erabili zuen askotan abizen gisa, Palafox Portoquero eta Kirkpatricken ordez, 1463an Ines de Guzmán andereak Tebako jaurerriaren gainean sortutako maiorazkoaren titularra zelako, 1522an Karlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoak konderri bihurtua. Bere ilobek, ahizpa Frantziska de  Albako dukearen ondorengoek, Portacarrero bigarren abizena erabili zuten.
* Bere babespean, Errioxako Baños de Rioja herriko lursail batean landatu zen. Lursail horren jabea zen oraindik ere La *Emperatriz* izeneko mahasti bat.
* Berari esker, oso ezaguna egin zen Biarritzeko uda, 1854an Hôtel du Palais izenez ezagutzen den hondartzan Jauregia eraiki zuenean.
* Montijon (Espainia), izen bereko konderriaren buru izan zen herriarekin bere izena lotzeagatik ezaguna. Bere aitak, Cipriano Palafox eta Portoquero, Montijo konderria eta Moguer jaurerria oinordetzan hartu zituen, beste titulu askoren artean; ondoren, konderria, bere ahizpa Maria Frantziska de Sales Portoquerori pasatu zion. Eugeniak ez zuen sekula Montijoko kondesa titulua lortu.

## Iruditegia 

Fitxategi: Eugénie de Montijo, Empress consort of the French.jpg|Eugenia de Montijo, 1856
Fitxategi: Empress Eugénie of the French holding a small parasol.png|Eugenia enperatriza
Fitxategi:Empress eugenie.jpg|Eugenia enperatriza
Fitxategi:Winterhalter Eugenie 1855.jpg|*Eugenia enperatriza bere ohore emazteen artean*, Winterhalterrek margotua (1855)
Fitxategi:Franz Xavier Winterhalter-The Empress Eugenie Holding Louis Napoleon.jpg|Eugenia Louis Napoléon semearekin, Winterhalterrek margotua

## Errefrentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantziako Bigarren Inperioa
* Napoleon III.a

## Kanpo estekak