Altina Schinasi

**Altina Schinasi** (New York, AEB, 1907ko abuztuaren 4a – Santa Fe, Mexiko Berria, AEB, 1999ko abuztuaren 19a) estatubatuar eskultore, zinemagile, aktore, enpresaburu, erakusleiho egile, diseinatzaile eta asmatzailea izan zen. Harlequin betaurrekoen markoa diseinatzeagatik ezaguna, katu-begi betaurrekoak izenez ezaguna direnak.

## Bizitza 
Altina Schinasi, Schinasi familiatik jaiotako umerik gazteena izan zen. Bere aita, Morris Schinasi, Manisan (Turkia) jaiotako judu sefardia zen, eta bere aberastasuna tabako finaren nazioarteko negoziotik zetorren. Altinaren ama, Laurette Schinasi, ezkondu aurretik Ben Rubi, Joseph Ben Rubi Schinasiren bazkide komertzialaren biloba, Salonikan jaioa zen, garai hartan Otomandar Inperioan zegoena. Altina Schinasiren etxean jaio zen, Manhattango Upper West Side auzoan. Etxean hezia izan ondoren, Altina Horace Mann Eskolara joan zen, eta hamabi urte zituela, etxea utzi eta Dana Hall School barnetegian ikasi zuen Wellesleyn, Massachusettsen.

1928an Morris Schinasi hil ondoren, haren alargun Laurette Schinasi Turkiako Manisara joan zen, Moris Sinasi Çocuk Hastahanesi edo Moris Sinasi Haur Ospitalea bere senarra zenaren jaioterrian ezartzera. Gaur egun ere funtzionatzen du. Laurettek Altina eta bere ahizpa Parisera eraman zituen Dana Hallen graduatu eta gutxira. Han, Altinak pintura ikasi zuen bere lehengusuarekin, Rene Bensussanekin. Bensussanekin denbora gehiago pasatzen zuen bitartean, berak artearen aldeko estimazio sakonagoa garatu zuen, eta, ondorioz, Altinak unibertsitatera joan beharrean arte eskolara joatea erabaki zuen Estatu Batuetara itzuli zenean. New Yorken, Altinak Samuel Halpertekin ikasi zuen Roerich Museoan.

1928an, Altina Schinasi bere lehen senarrarekin ezkondu zen, Morris B. Sanders arkitekto nabarmenarekin, Architect aldizkarian agertu zen zeremonia. Bi seme-alaba izan zituzten, Terry Sanders eta Denis Sanders, biak  zinema zuzendariak bihurtu ziren.

## Erakusleiho-apaintzailea 
Altinak Peter Copelandekin lan bat hartu zuen Bosgarren Etorbideko dendetarako erakusleihoak diseinatzen. Lan horretan Salvador Dalírekin batera aritu zen lanean, eta Bonwit Tellerrerako bi erakusleiho diseinatzea eskatu zioten. Altinak Copelanden tailerrean lan egin zuen Dalik diseinatu zituen erakusleihoak eraikitzeko.

George Grosz, Altinak denbora luzez miretsi zuen alemaniar artista, New Yorken kokatu zen, 1932an Hitlerren erregimenetik ihes egin ondoren. Art Students Leagueko fakultatean aldizka irakatsi bazuen ere, Altinak, hogeita hamar urte zituela eta bi seme-alaben ama dibortziatua, Groszekin ikasi zuen Maurice Sterne margolariarekin Groszek sortu zuen eskolan. Groszeko klaseetan, Altinak Salvador Dalí aurkitu zuen berriro, eredua erabiltzera etorri zena.
## Harlequin betaurrekoen markoa 
Bizitzaren amaierara arte asmakizunetarako patenteak erregistratzen jarraitu bazuen ere, Schinasiren aurrerapena goiz iritsi zen 1930eko hamarkadaren amaieran, glamourra definitu zuen Harlequin betaurrekoen munta sortu eta merkaturatu zuenean. Kaletik zehar egindako paseo batek eragin zuen diseinu aurrerapen hori; Optika baten erakusleihoko erdipurdiko markoek desengainatu zutenean, Altinak fantasia, misterioa eta erromantzea transmitituko zituen marko bat sortzea pentsatu zuen.

"Zalantzarik gabe, betaurreko erakargarriak diseinatzeko moduren bat egon behar du! Zer dago ondo aurpegi batean? Zerk gehitzen dio balioa aurpegi bati? Zer eraman lezake emakume batek bere aurpegian erromantikoa izango litzatekeena?" galdetu zion bere buruari.* Altinak Arlequinen veneziar maskarak izan zituen inspirazio iturri  abiapuntu gisa eta maskarak mozten hasi zen imajinatzen zituen markoetan. Schinasi fabrikatzaile nagusi guztiengana hurbildu zen bere sorkuntzarekin, eta guztiek uko egin zioten, bere diseinua abangoardistegia zela argudiatuz.

Behin ekoizpena ezarri eta saltoki handiekin akordioak negoziatu ondoren, Schinasik bulego bat ireki zuen marketina eta banaketa gainbegiratzeko; ondoren, mendebaldeko kostaldera zabaldu zuen operazioa, Kaliforniara bizitzera joan zenean. 1939an, Schinasik Lord & Taylor Annual American Design Award saria irabazi zuen, betaurrekoen markoa modako osagarri egokia bihurtzeagatik. *Vogue* eta *Life* aldizkariek betaurrekoen industria eta estetika iraultzeko meritua egotzi zioten Schinasiri.

## Kaliforniako urteak 
Azken urteetan, bere artean denbora gehiago pasatzeko itxaropenarekin, Schinasi mendebaldera joan zen bizitzera, Los Angelesera,  bere betaurreko negozioa lehenik hedatuz eta azkenik salduz. Ordurako Vienako Eric Barrett mediku eta piano-jotzaile klasikoarekin ezkonduta zegoen. Bere negoziotik eta New Yorketik urruntzeak bere artearekiko konpromiso maila berri bat lortzea ahalbidetu zion. Howard Warshawekin Los Angeleseko Jepson Arte Eskolan ikasketak hasi ondoren, Schinasik esan zuen: "Gela bat hartu nuen etxean, nire estudioa bezala, eta atean letrero bat jarri nuen: "Ez sartu hondamendiren bat ez badago". Egunean hiru ordu niretzat bakarrik izan nahi nituen etenik gabe, eta benetan oso gogor egin nuen lan". Schinasi serio margotzen hasi zen eta bere margolan batzuk  Los Angeleseko Konderriko Arte Museoan (LACMA) erakusketak egiteko aukeratu zituzten. Los Angelesen, Schinasik urte asko eman zituen arte terapeuta boluntario eta muralista gisa, Synanon osasun mentaleko zentro esperimentalean.

## ''George Grosz' Interregnum* (1960) 
Schinasik Kalifornian kontzeptualizatu eta ekoitzi zuen *George Grosz' Interregnum* film labur dokumentala, Schinasiren artista eta maisu ohiaren antinazi lana aurkezten duen film labur dokumentala. Groszen baimenarekin, Groszek esku-zapi batean eskuz idatzitako kontratu batean emana, Schinasik hamasei milimetroko film batean filmatutako bere marrazkien pelikula bat sortu zuen. Groszen *Un Gran No y un Pequeño Sí* liburua izan zen Lotte Lenyak irakurritako testu narratuaren iturria. *George Grosz' Interregnum* Sari Akademiko baterako izendatu zuten, eta Veneziako Zinemaldian Lehen Saria irabazi zuen. Schinasiri Altina Carey izena jarri zioten produktore gisa, garai hartan bere ezkon-abizena zena (Charles Careyrekin ezkondu zen bere bigarren senarra tuberkulosiak jota hil ondoren). Academy Film Archivek 2013an gorde zuen filma.

## Washingtongo martxa 
*George Grosz' Interregnumen* arrakastaren ondoren, Schinasi Martin Luther King Jr.-ren Washingtongo Martxak erakarri zuen Schinasi, zinema-eskubideak bereganatuz Schinasik John Oliver Killens egilea kontratatu zuen gidoia idazteko. Killensek gidoia osatu zuenean, Schinasi King doktorearekin bildu zen Atlantan gidoia entregatzeko. King doktoreak gonbidatuta, Savior eliza bisitatu zuen Montgomeryn, Alabaman. Martin Luther King doktorea izan zen artzaina, eta King Jr. doktorea zen predikari gonbidatua igande hartan. Pulpitutik, King Jr. doktoreak gidoiaren berri eman zion kongregazioari, eta zenbat espero zuen filma ikustea adierazi. Alabaman zegoela, Schinasik Rosa Parks ezagutu zuen, eta elkarrizketa bat grabatu zuen Rev-ekin. Ralph Abernathy. Vittorio De Sica *bizikleta lapurren* zuzendari italiarrak filma zuzentzeko interesa adierazi zuen. Hala ere, Schinasiri ezinezkoa egin zitzaion pelikularako finantziazioa lortzea, politikoki ulerkorrak izan zitezkeen inbertitzaileak, eta filma ez zen inoiz egin.

## Chairacters 
Henri Cartier-Bressonen aulki hutsen argazkiari begiratzen zion bitartean, Schinasi inspiratu zen eserlekuaren funtzioa modeloaren formarekin konbinatzeko. Aulki eta banku fantastiko haiei "aulki-aktore" deitzen zien. Schinasik lehenengo poliestirenozko aparrean landu zuen nukleoa eta gero igeltsuzko forma zizelkatu zuen. Azken produktua izan ziren fibreglas-cast-ak Kaliforniako estudio eta lantegi batean zizelkatutako prototipoarekin egin ziren. Bere pertsonaia presidenteak Los Angeles Times aldizkariaren azalean agertu ziren.

1973an, Schinasi Washington Hirira joan zen bizitzera, eta hamazazpi urtez han bizi izan zen. 1978an, Pam Peabodyk elkarrizketatu zuen WPFW-Washington Hirian, 1978an Touchstone Gallery-n egin zuen erakusketari buruz, baita Synanonen izan zuen bizitzari, lanari eta esperientziari buruz ere. Aktoreen aulkian lanean ari zela, Schinasiren estudioko laguntzailea joan egin zen, eta Celestino Miranda kontratatu zuen, Estatu Batuetara iritsi berria zena, Kuban asiloa eskatu ondoren. Schinasi uda pasatzera Santa Fe-ra joan zenean, Mirandak hara lagundu zion. Celestino, berezko eskubidez talentu handiko artista, kolaboratzaile eta inspirazio handia izan zen. Uda amaieran itzuli ziren Washingtonera. Bikotea 1981ean ezkondu zen.

## Ondorengo urteak 
Schinasik margotzen eta zizelkatzen jarraitu zuen, eta Santa Fen (Mexiko Berria) finkatu zen. Hantxe bizi izan zen bere laugarren senarrarekin, Celestino Miranda margolariarekin, azken urteetan. 2014an, bere bilobak, Victoria Sandersek, bere bizitzari buruzko dokumental bat ekoitzi zuen, *Altina'' izenekoa.

## Legatua 
Harlequin betaurrekoak emakumezkoen betaurrekoekin lotzea hain indartsu egin zen, eta hala izaten jarraitzen du, ezen Gary Larson karikaturagileak errutinaz erabili baititu giza eta animalia pertsonaiak identifikatzeko, hala nola eme helduak, arrak edo gazteak identifikatu beharrean. 

2023ko abuztuaren 4an, bere 116. urtebetetzea izango zen urtean, Googlek Schinasi ospatu zuen, hauxe zioen Doodle batekin: "Zorionak zentzu batean baino gehiagotan bisionaria izan zen emakumeari". Terry Sanders semeak lagundu zion, eta ohar bat ere partekatu zuen familiaren izenean: "Zorionak, Tina! Eskerrik asko zure adore, adeitasun eta inspirazioagatik. Maitasun handia, beti".  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*  Altina Schinasi eta Joan Misterri egindako elkarrizketa WPFWn eman zuen, 1978ko azaroaren 4an.
* Schinasik "Altina Sanders" gisa aurkeztutako patenteak 1933tik 1943ra.
* Schinasik "Altina Barrett" gisa aurkeztutako patenteak 1944 thru 1956tik.