open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Habanako Arte Kolonialeko Museoa

**Habanako Arte Kolonialeko Museoa** antzinako **Bayona Etxean** edo **Kondeen Jauregian** dago, Katedraleko Plazaren parean, Habana Zaharra auzoan. Habanako eraikin zaharrenetako bat da, 1720koa. Estilo bakuneko arkitektura du ezaugarri, bi solairu eta teila kreolen erremate gisa. Hainbat erabilera izan ondoren, 1969tik arte kolonialari eskainitako museoa dago bertan, baxera, altzari, objektu eta XVIII. eta XIX. mendeetako pintura-lanekin.

Habanan dagoen eraikinik zaharrena da, eta Unescok Habana Zaharra Gizateriaren Ondare izendatu zuenean babestu zen. 

## Historia 
Etxea 1720an eraiki zen Luis Chacónen aginduz, orduko Kubako gobernadorearen aginduz, eta honek 1726ra arte bertan bizi izan zen. Geroago etxeari izena emango zitzaion Chacónen bilobarena da, José de Bayona y Chacónena, zeina familian Casa Bayona konde titulua izan zuen lehen kidea izan zen. Bayona kondea eta bere emaztea hil ondoren, jabetza Dominikarren Ordenaren eskuetara pasa behar zen - Jesusen Lagundiak denbora laburrean erabili zuen erlijio helburuetarako - ondare baten bidez, baina gatazka legal batek jabetza Bayona kondearen ondorengoen eskuetan mantendu zuen azkenean. 

Hasiera batean, Luis Chacon Kubako Gobernadore eta Kapitain Nagusiaren aginduz familia-etxe gisa eraiki zen. Eraikinak hainbat erakunde hartu zituen bere baitan, hala nola Habanako Eskribauen Errege Ikastetxea —oraindik ere haren altzariak ditu—, La Debate egunkariaren erredakzioa eta Arechabala likoreriaren egoitza. Urte batzuetan zehar oker zabaldu zen, Habanako Katedralaren parean kokatuta zegoelako, jabetzak Inkisizioaren Kubako egoitza hartuko zuela.

Etxaldea, harri xume maskorrez egindako fatxada, zalditeriako arkupea, forja eta egurrezko balkoiak, erdiko patio bat inguratzen duten bederatzi areto ditu. Gaur egun, zortzi areto dira Habanako garai kolonialeko bizitza nolakoa zen erakusten saiatzen direnak, altzari, baxera eta apaingarrien bidez, besteak beste —kitrin bat tartean—, gehienak espainiar jatorrikoak eta XVIII. eta XIX. mendeetakoak. Bere kasetoidura egur ederrean eraiki zen.

Jabetzak zenbait berrikuntza izan zituen, azkena 1931n Eskribauen Elkargoarentzat, Enrique Gil Castellanos arkitektoaren eskutik, bere erabilera berrietara egokitzeko gutxieneko aldaketekin, bere estiloa errespetatuz, zenbait modernitate sartuz. Zaharberritze-lan hartan, erlaitz baten azpian, oraindik ikusteko moduan, birjina baten irudia sartu zen fatxadaren izkina batean. Hala ere, museo gisa inauguratzeko, zaharberritze-prozesu bat egin zitzaion, 1969an bere itxura zaharra itzultzeko. Museoa Historialariaren Bulegoaren zuzendaritzapean dago, Habanako Unibertsitateko Artearen Historia eta Ondarearen Kontserbazio eta Zaharberritze Sailaren menpe.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Only Angels Have Wings

***Only Angels Have Wings***, , 1939ko Howard Hawks estatubatuarrak zuzendutako abentura eta amodiozko drama film bat da. Cary Grant, Jean Arthur, Thomas Mitchell, Rita Hayworth, Richard Barthelmess eta Noah Beery Jr. aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Hego Amerikako herrialde batean, Barranca hirian, Geoff Carter (Cary Grant) hegazkin pilotus zama-garraio sire konpainia bateko gerentea da, eta Bonnie Lee (Jean Arthur) hirian beste nonbaitera joateko eskala egin eta Carterrez maitemindu den korista bat da.

## Aktoreak 
* Cary Grant: Geoff Carter
* Jean Arthur: Bonnie Lee
* Richard Barthelmess: Bat MacPherson
* Rita Hayworth: Judy MacPherson
* Thomas MitchelThomas Mitchell: "Kid" Dabb
* Allyn Joslyn: Les Peters
* Sig Ruman: John "Dutchy" Van Ruyter
* Victor Kilian: "Sparks" Reynolds
* John Carroll: "Gent" Shelton
* Don Barry: "Tex" Gordon
* Noah Beery Jr.: Joe Souther
* Manuel Álvarez Maciste: Abeslaria
* Milissa Sierra: Lily
* Lucio Villegas: Doktorea
* Pat Flaherty: Mike
* Pedro Regas: Pancho
* Pat West: Baldy

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
El Templete (Habana)

**El Tenplete** Habana Zaharreko Arma plazan dagoen eraikin historikoa da, Gizateriaren Ondarea. 1827an eraiki zen, Antonio de la Torre koronelaren planoetan oinarrituta eta Francisco Rodríguez y Cabrera erregidorearen zuzendaritzapean. Francisco Dionisio Vives Kubako gobernadore eta kapitain nagusiaren proposamenez eraiki zen, 1519an San Cristóbal de La Habana hiribilldua sortu zen lekuan.

Habanako San Cristobal jatorrizko hiribildua 1514an sortu zen, jatorriz Mayabeque ibaiaren ertzean (eserlekuaren leku zehatza oraindik ezezaguna da, bere bokalean edo hamar bat kilometro barrualdean izan daiteke). Ondoren, iparraldeko kostaldean finkatu zen behin betiko, Habanako badian.

Litekeena da bere jatorrizko jarlekua Mayabeque hondartzan amaitzen den "Antzinako Mayabeque" deritzonaren ibai-ibilguan egotea. "Nuevo Mayabeque" itsasontzia Punta Moratik gertu dagoen Ibaiaren egungo bokalari dagokio, Mayabeque hondartzaren ekialdean. Ez da zehaztu ibaiaren ibilbidea noiz aldatuko den, baina . mendearen amaieratik XIX. mendearen hasierara bitartekoa dela uste da. Bi ibaibideak oraindik lotuta daude urte osoan zehar, ubide lehor baten bidez, Rivako herrixkaren ondoan.

Antzinako Mayabeque 10 km-ko luzera baino ez du, meandro askorekin eta ehun iturburu txikirekin. La Luisa eta La Teresa ibaiek bat egiten dutenean sortzen da, San Pedro de Mayabeque Garaiko erdigunetik oso gertu, Cayo de la Ceiba, Habanako hiribilduaren lehen kokalekuan egon daitezkeen lekuetako batzuk.

## Egitura 
Adituen arabera, Habanako izaera neoklasikoko lehen eraikuntza izan zen El Tenplete eraikina, eta Kubako arkitekturan eragin handiena izan duen obra zibiletako bat. Monumentu honek greziar tenplu doriarraren forma du. Fatxada, apaindutako frisoari eusten dioten sei zutabe dorikoko arkupe batez eta inaugurazioaren oroitzapenezko inskripzio bat duen frontoi irten batez osatuta dago. Kontrafatxadak kapitel dorikoak eta beste apaingarri batzuk dituzten lau pilastra ditu; sabai laua eta erlaitz zabala, zokalo atikoak eta barruko solairuak marmolez eginda daude.

Barrutiaren barruan, uhartea aurkitu zuen Kristobal Kolonen busto bat eta ceiba bat daude. Lorategietan dago Cajigaleko Zutabea, 1754an eraiki zuen gobernadore espainiarraren omenez, landatutako lehen ceiba hil zenean. Zutabe honen gainean, espainiar nabigatzaileen zaindaria den Pilareko Ama Birjinaren irudia dago. Oinarrian, San Cristóbal de La Habana hiribilduko lehen gobernadorea izan zen Hernando de Soto esploratzailearen marmolezko busto bat ikusten da.

## Mitoak 
Urtero, azaroaren 16aren bezperan, hiria sortu zen egunean, ehunka habanarrek erromesaldia egiten dute leku horretan. Habaneroek hiru bira ematen dizkiote ceibari, eta txanpon bat botatzen diote sustraiei.

XVIII. mendearen erdialdean lehenengo ceiba hil zen eta hainbat aldiz ordeztu da gaur egungora iritsi arte, 1960. urtean erein zena, berrogeita hamar urteko bizitza igaroz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joandomènec Ros i Aragonès

**Joandomènec Ros i Aragonés** (Bartzelona, 1946ko martxoaren 8a) biologo katalana da, Bartzelonako Unibertsitateko katedraduna. Institut d'Estudis Catalans (IEC) erakunde akademikoko presidentea izan zen 2013 eta 2021 urteen artean, eta 2015eko Udako Unibertsitate Katalaneko errektorea izan da.

## Biografia 
Biologian doktorea Bartzelonako Unibertsitatean, Ekologian katedraduna da 1986tik. UBko Ekologia sailean lan egin du baita Murtziako Unibertsitatean ere. Biologian eta itsas inguruneko organismo eta komunitate bentonikoen ekologian aditua da. Dozena bat liburu argitaratu ditu gai horiei buruz, baita artikuluak ere zenbait aldizkari zientifikotan. Naturaren zainketa eta ekologia orokorra izan dira bere lan-eremuak.

Bere prestakuntza eta ikerketa jardueraren eremu nagusia itsas ekologia da (ehun bat artikulu –I. eranskina–, hogei bat liburu, egile edo editore gisa, eta berrogei bat txosten eta memoria administrazio eta enpresentzat). Mediterraneo eta Iberiar itsasertzean aritu da lanean, baina baita Antartikoan ere.

Itsas Zientzietako Europako Laborategi Elkartuan integratuta dagoen Bartzelonako Unibertsitateko *Itsas zoobentoen ekologia* aztertzen duen ikerketa taldearen zuzendaria izan da. Kataluniako Generalitatearekin ere lankidetzan aritu da *Natura Babesteko Kontseiluaren* baitan, eta Bartzelonako Unibertsitateko *Ingurumena eta Garapen Iraunkorraren UNESCO Katedra* koordinatu du. Kataluniako Ikerketen Institutuak  dibertsitate biologikoa kontserbatu eta modu jasangarrian erabiltzeko asmoz sustatu zuen *Kataluniako Estrategia* programaren zuzendaria izan zen. Universitat Catalana d'Estiu-ko errektore ere izan zen 2001 eta 2008 artean. 2006an Kataluniako Generalitateak zientzia eta teknologia merezimenduagatik ematen duen Narcís Monturiol domina jaso zuen. 

2009an Institut d'Estudis Catalans (*Katalan Ikaskuntzaren Institutua*) presidenteorde izendatu zuten. Erakunde horretako kide da 1990az geroztik, eta 2005etik 2009ra bertako idazkari nagusi izan zen. 2013an Salvador Giner ordezkatu zuen erakundeko presidente gisa. 2015ean berriro ere  Universitat Catalana d'Estiu-ko errektore izan zen.

## Erreferentziak
Ipilgo elizbarrutia

**Ipilgo elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren filipinar elizbarrutia da. 1979ko abenduaren 24an ezarri zen lurralde prelatutza gisa eta 2010eko maiatzaren 1ean elizbarruti mailara igo zen. Apezpikuaren egoitza Ipilen dago. Egun apezpikua Glenn Corsiga da.

## Ordinarioak 
### Ipilgo prelatuak 
* Federico O. Escaler (1980-1997)
* Antonio Ledesma (1997-2006)
* Julius Tonel (2007-2010)

### Ipilgo apezpikuak 
* Julius Tonel (2010-2023)
* Glenn Corsiga (2025-)

## Prelatu lagunkidea 
* Antonio Ledesma (1996-1997)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pentsamendu intrusibo

**Pentsamendu intrusiboa**, psikopatologian, nahi ez den edo nahi gabeko pentsamendua da. Obsesioak bilakatu daitezken irudipen edo ideia desatseginak, gogaigarriak edo kezkagarriak dira. 

Nahasmendu obsesibo-konpultsibo, depresioa, gorputz dismorfikoaren nahasmenduarekin nahiz batzutan arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendurekin loturik badaude paralizatzaileak izan eta antsietatea eta iraunkortasuna eragin ditzazkete.
Kálmán Széll

**Kálmán Széll** (Gasztony, 1843ko ekainaren 8a – Rátót, 1915eko abuztuaren 16a) hungariar ekonomialari eta politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1899tik 1903ra.

Széll nobleziako familia batean jaio zen eta Pest eta Vienan ikasi zuen. Ferenc Deáken kolaboratzailea izan zen eta Mihály Vörösmarty olerkariaren alabarekin ezkondu zen.

1875ean Finantza ministro izendatu zuten Kálmán Tiszaren gobernuan. Széll Hungariako ekonomian kreditua berrezartzen eta finantzen balantzea lortzen aritu zen. Bosnia eta Herzegovinako okupazioa gertatu zenean dimititu zuen, horrek finantzen balantzea desorekatuko ote zuen beldurrez. 1880ko hamarkadan Hungariako Hipoteka Kreditu Bankua sortu zuen.

Széll 1899ko otsailean izendatu zuten lehen ministro. Parlamentuko bakea berrezarri zuen eta Austriarekin akordio bat lortu zuen Hungariarako aduana-eremu independente bat ezartzeko.

1901ean hauteskundeak irabazi zituen Alderdi Liberalarekin eta 1902an defentsaren erreforma hasi zuen soldaduen kopurua handitzeko lege batekin. Ez zuen oposizioaren babesa lortu gai honetan eta 1903ko ekainean dimisioa eman zuen.
Culpa nuestra

***Culpa nuestra*** (*Gure errua*, euskarazko bertsioan) 2025eko drama erromantiko film espainiarra da, Domingo Gonzalezek zuzendua eta Sofia Cuencak koidatzia. Nicole Wallace eta Gabriel Guevara ditu protagonista. *Culpa mía* (2023) eta *Culpa tuya* (2024) filmen ondoren,  Mercedes Ron-en *Culpables* eleberri sailaren gainean Prime Videok eginiko moldaketaren hirugarren eta azken atala da. *Streaming* plataformak 2025eko urriaren 16an estreinatu zuen, baita euskarazko audioarekin ere.

Pelikula Pokeepsie Films-en (Alex de la Iglesia eta Carolina Bang) ekoizpena da. Filmaketa *Culpa tuya* filmarekin batera egin zuten, kostuak murrizteko. Fran Morcilloren parte hartzeaz gain, aurreko filmetan parte hartu zuten aktoreek ere parte hartu zuten honetan.

## Sinopsia 
Jenna eta Lionen ezkontzak Noah eta Nick berriz elkartzea ekarri du, harremana hautsi eta urte batzuetara. Nickek Noahri barkatzeko duen ezintasuna hesi gaindiezina dirudi, eta biek ala biek ez dute oraindik bizirik dagoen sugarra elikatu nahi. Baina beren bideak berriz ere gurutzatu direnez, maitasuna gorrotoa baino indartsuagoa izanen ote da?

## Kanpo estekak
Buila-Vânturariţako Parke Nazionala

**Buila-Vânturariţako Parke Nazionala**, , Errumaniako naturagune babestu bat da, Vâlcea konderrian. Administratiboki Costești, Bărbătești eta Băile Olănești udalerrien lursailetan dago.

2005ean sortua izan zen eta 41,86 kilometro karratuko azalera du.

## Kanpo loturak 
* Webgunea
Călimaniko Parke Nazionala

**Călimaniko Parke Nazionala**, , Errumaniako naturagune babestu bat da, Mureș konderria, Suceava konderria, Hargita konderria eta Bistrița-Năsăud konderria artean hedatzen da.

2000an sortua izan zen eta 240,41 kilometro karratuko azalera du.

## Kanpo loturak 
* Webgunea
Pierre Nicole

**Pierre Nicole** (Chartres, 1625eko urriaren 19a – Paris, 1695eko azaroaren 16a) frantziar teologo, moralista eta idazle jansenista izan zen.

Abokatu probintzial baten semea izan zen. 1642an Parisera iritsi zen teologia ikastera eta han Port-Royaleko komunitate jansenistarekin harremanetan jarri zen. Ez zen inoiz apaiz ordenatua izan, eta bere bizitza osoan ordena txikiagoko elizgizona izan zen. Port-Royaleko haur eskolako maisua izan zen eta greziera irakatsi zion Jean Racineri. Bere betebehar nagusia Antoine Arnauldekin batera literatura jansenista argitaratzea izan zen.

Blaise Pascalen *Lettres Provinciales* editatzeko materiala bildu eta latinera itzuli zituen. 1662an *Logique de Port-Royal* argitaratu zuen Antoine Arnauldekin batera eta 1664tik aurrera *Lettres Imaginaires* argitaratzen hasi zen jansenistak jesulagunen erasoen aurrean defendatzeko.

Garai berean hasi zen transubstantzioari buruzko eztabaida Jean Claude higenotearekin, eta Nicolek 1669an argitaratu zuen ''La Perpétuité de la foi de l'Église catholique touchant l'eucharistie*. Nicoleren lanik nabarmenena *Éssais de morale'' izan zen, kristautasun praktikoari buruzkoa.

1679an jansenisten aurkako jazarpenari ekin zioten berriro, eta Nicole eta Arnauldek Belgikara ihes egin zuten. Nicole, zaharrak eta osasun txarrekoak, Parisera itzuli zen 1683an.
Víctor Clavijo

**Víctor Clavijo Cobos** (1973ko irailaren 28a, Algeciras, Cádizko probintzia, espainia antzerki, telebista eta zinemako aktore, argazkilari eta ahots-aktore bat da.

## Filmografia 
### Telebista 
### Zinema 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Milizia Nazional Iraultzaileak

**Milizia Nazional Iraultzaileak** (MNR) erakunde paramilitarra da, 1959ko urriaren 26an Kuban sortua, Estatu Batuetatik datozen eraso militarren mehatxuetatik uhartea babesteko, Kubako lurraldean helburu zibilak babesteko eta barne talde disidenteak neutralizatzeko helburuarekin.

## Historia 
*Milizia Nazional Iraultzaileak*' (MNR) Fidel Castrok eratu zituen 1959ko urriaren 26an, sistema berria eta aldaketa prozesua defendatuko zituen beso armatu zibila izateko helburuarekin, baita herrialdearen babesa ere atzerriko inbasio baten kasuan. Gorputz honen aurrekaria, Los Malagones izan zen, Santo Tomas Haraneko langileak babesten zituen milizia bat, non Moncada kooperatiba baitzegoen funtzioan. Hauek Luis Lara Crespo Lurmuturreko talde errebeldea borrokatu eta harrapatu zuten.

MNRak MINFARaren menpe daude herrialdearen defentsan jarduteko, hasiera batean sektore sozialen arabera antolatuz: langile miliziak, nekazariak, eta ikasleak. Destakamendu hauek infanteriako, armagabetzeko eta armagabetzeko klaseak jasotzen zituzten, lehenetsitako lantokiak eta helburuak zaintzeaz gain. 1960ko martxorako, MNRak sortu zirenetik bost hilabete baino gutxiagora, milioi erdi gizon eta emakume inguru zeuden euren lerroetan antolatuta.

### Giron hondartzaren inbasioa 
1960ko hamarkadaren hasieran, Estatu Batuen eta Kubaren arteko tentsioak areagotu egin ziren, eta Cochinoseko Badiaren inbasioan iritsi ziren klimara. MNRek aktiboki jardun zuten lehorreratzean, erasoari aurre eginez eta baja garrantzitsuak jasoz. Gero, erasoa etenik gabe egin zen, inbaditzaileek okupatutako hondartzaren burura sartzeko bide guztietan. MNRko kideek infanteriako tropa gehienak eta guduan parte hartu zuten lurreko eta aireko artilleriako baterien hornidura guztiak eratu zituzten. Borrokarako zutabe bereziekin batera, tankeen hornidurak eta PNRren batailoia, zeinen borrokalariak Armadatik zetozen, baja gehienak sufrituz (2,000 miliziano inguru hilda eta zaurituta)

### Bestelako egintzak 
thumb|Miliziano castristak Escambrayko Garbiketan harrapatutako erreboltari batekin.
Escambrayko matxinadaren aurka borrokatu ziren. 1961eko irailaren 10ean, Kobrearen Karitateko Ama Birjinaren (Kubako zaindaria) prozesioan, milizianoek makilaz eta tiroz eraso zieten manifestariei, eta Arnaldo Socorro gazte katolikoa hil zen. Urte horretan bertan miliziek Uruguaiko enbaxadaren aurka tiro egin zuten, asilatu politiko bat zaurituz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aizkorak eta gutunak

***Aizkorak eta gutunak*** Edorta Jimenezk idatzitako eleberria da, 2025ean argitaratutakoa Elkar argitaletxearekin. Eleberri historikoa, kronika judiziala eta thrillerra konbinatu ditu egileak pasioz idatzi eta irrikaz irakurtzen den nobela hau ontzeko: ikerketaren joan-etorriak, pertsonaien gorabeherak, epaiketako xehetasunak eta erruduntzat jotakoen zigorrak: garrotez euskal lurretan exekutaturiko emakume bakarrenetakoa, besteak beste.

## Argumentua 
1828ko irailean, Bermeoko Almika auzoan, Agirretxu baserriko gizona Juan Ormaetxea desagertu egin da, eta hura hiltzearen susmagarri egin dituzte haren emazte Josepa eta alaba Maripepatxu. Ikerketak abiaturik, gorpua agertu da, aizkorakadaz hila eta baserri aurrean lurperatua, eta ama-alabak atxilotu egin dituzte, bai eta epaiketarako bidean jarri ere.

## Egitura 
Hiru partetan bereizita dago nobela, epilogoarekin batera. Data adierazita dago pasarte bakoitzean, kronika itxura emanez kontakizunari. Hilketaren ikerketaren berri ematen da, pertsonaia ugarirengan fokua jarrita.

## Pertsonaia nagusiak 
Luzea da eleberrian agertzen diren pertsonaien zerrenda, nobelak kutsu korala baitu. Hona hemen batzuk:
* Juan Ormaetxea, hilik agertu zen baserritarra.
* Josefa Azketa, bere emaztea.
* Maria Josefa Ormaetxea "Maripepatxu", bien alaba.
* Juan Jose Barrena apaiza.
* Jose Azeretxo aguazila.
* Jose Bizente Aurrekoetxea alkatea. 
* Pablo Ramon Aurrekoetxea fiskala. 
* Juan eta Frantzisko Carnero borreroak.

## Estiloa 
Izan ere, Jimenezen estiloa da, Asier Urkizaren hitzetan, nobelaren dohain handietako bat, testuari une oro bizirik eusten dion prosa gihartsua. Idazkera gatzbakotik guztiz aldendutako apustua dugu Jimenezena. Orobat laburrera jotzen du autoreak eta indar handiagoa ematen dio horrek idazkerari. Azpimarratzekoa da elkarrizketetan hartutako lana, hizkera burokratiko-judizialaren euskaratze ederra eta ekitaldi itxurako eszenak euren laburrean indar doiaz hornitzeko abilidadea. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Asier Urkizaren kritia Berria egunkaria, 2025/10/19.
* Eleberriaren aurkezpena, 2025ean.
Godfrey Kneller

**Godfrey Kneller** (Lübeck, 1646ko abuztuaren 8a – Londres, 1723ko urriaren 19a) Alemanian jaiotako ingeles margolaria izan zen.

Gottfried Kniller izenarekin jaio zen Lübeck hiri librean. Leidenen ikasi zuen eta Amsterdamen Ferdinand Bol eta Rembrandt ikasi zituen. 1760ko hamarkadan bere anaia John Zachariasekin Erroma eta Veneziara bidaiatu zuen. Han, eszena historikoak eta erretratuak margotu zituen Carlo Marattiren estudioan, Hanburgora joan aurretik.

1676an anaiak Ingalaterrara iritsi ziren. Gotfried izan zen Estuardo eta Hannover dinastien garaiko Ingalaterrako erretratu-pintorerik nabarmenena. Zenbait errege ingeles eta britainiarren gorteko margolaria izan zen. Zientzialari, atzerriko errege eta Ingalaterrara bisitarien erretratuak ere egin zituen.

## Iruditegia 

Godfrey Kneller (1646-1723) - Princess Anne (1665–1714), Later Queen Anne - 1171125 - National Trust.jpg|Anne, Queen of Great Britain, 1683
King James II by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|*Portrait of James II of England*, 1684
GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|Portrait of Isaac Newton, 1689
WilliamIII.jpg|William III of England, 1690
John Churchill, 1st Duke of Marlborough by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|John Churchill, 1st Duke of Marlborough, c. 1690
JohnLocke.png|Portrait of John Locke, 1697
Peter I by Kneller.jpg|Peter the Great, 1698
Sarah Churchill, Duchess of Marlborough by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|Sarah Churchill, Duchess of Marlborough, c. 1702
James Stanhope, 1st Earl Stanhope by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|James Stanhope, 1st Earl Stanhope, c. 1710
Christopher Wren by Godfrey Kneller 1711.jpg|*Portrait of Sir Christopher Wren*, 1711

## Kanpo estekak
Ornitina

**Ornitina** konposatu organikoa da, C5H12N2O2 formula duena aminoazidoen klasekoa. Karbono-atomo kiral bat du eta ondorioz bi enantiomero ditu: *L*-ornitina eta *D*-ornitina. Solido kolorgea da.

*L*-ornitina produktu naturala da eta hainbat prozesu biologikoen metabolito gisa agertzen da, adibidez urearen zikloan.

## Sintesia 
*L*-ornitina biosintesiz prestatzen da da.

## Erabilera 
Ornitina nutrizio-osagarrietan erabiltzen da, baita dieta-eskasia edo desoreka tratatzeko ere. Argudiatu da ornitinak atleten errendimendua hobetzen duela, efektu anabolikoak dituela, zauriak sendatzeko efektuak dituela eta immunitatea hobetzen duela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugenia enperatrizaren koroa

**Eugenia enperatrizaren koroa** Eugenia de Montijo enperatrizak, Napoleon III.aren emazteak, eduki zuen koroa izan zen. 

## Deskribapena 
Urrezko koroa da, diamantez (1.354 harri) eta esmeraldaz (56 harri) apaindua dago, urrezko arranoak dira motibo ikusgarrienak, eta *orbe* bat gu goian.

## Historia 
Ez Eugeniak ez bere senarr enperadoreak ez zuten koroatze zeremoniarik izan, eta koroa ondoren sortu zen, Parisen 1855eko Erakusketa Unibertsalean erakusteko. 

Frantziako Bigarren Inperioko bitxi gehienak Hirugarren Errepublikak saldu zituen 1885ean. Hala ere, Eugeniarena enperatriz ohiari itzuli zioten, eta honek Marie-Clotilde Bonaparte printzesari utzi zion. 1988an enkantean jarri zen eta erosleak, Roberto Polok, Parisko Louvre museoari eman zion.

Museon ikusgai zegoela lapurtu egin zuten 2025eko urriaren 19ko lapurretan, baina ihesean lurrera erori zitzaien lapurrei,  eta nolabait kaltetuta kalean aurkitu zuten egun berean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ninni Kronberg

**Maria Johanna "Ninni" Kronberg** (Gävle Parish, 1874ko irailaren 28a - 1946ko urriaren 1a) Suediako asmatzailea izan zen. 1933an, esne-hautsaren patentea asmatu zuen, eta, azkenean, Semper AB enpresa sortu zuen, elikagaiak ekoizten zituen enpresa.

## Bizitza 
Gävlen jaio zen 1874an. Viktor Berggren eta Caroline Louise Stuarten alaba zen. Institutrizek gaztaroan hezia, Kronbergek ez zuen inoiz bigarren hezkuntzako titulurik jaso. 1896an, 22 urte zituela, Kronberg Erik Kronberg maioristarekin ezkondu zen. Bikotea Gävlen bizi zen aberatski eta etxe handia zuen. Kronbergek gauza asko zituen gustuko, hala nola eskulanak, pintura, nabigazioa eta bidaiak.

## Ibilbidea 
Rydsgård etxaldean, Kronbergek Practic legamia-agente bat sortu ahal izan zuen. Kronbergek legamia-produktu hau sortu zuen bere senar ohiaren enpresan lan egin zuen garaiko ezagutzarekin. Asmakuntzaren ondoren, Kronbergek Westrups-ekin batera AB Practic Comp Ltd izeneko enpresa bat sortu zuen, eta han merkaturatu zuen bere produktua. Ikerketa gehiago egin ondoren, Kronbergek bere lehen patentea lortu zuen 1927an. Ondoren, esne-seruma garatu zuen, iraupen luzeko esne potentziala asmatzeko urrats handia emanez.

1940ko hamarkadan, Ninni Kronbergek hainbat auzi legal izan zituen. Kronbergek C. Bert Lilja & Co banku pribatua eta Erik von Geijer finka-jabea auzitara eraman zituen Svenska Mjölkprodukter AB-rekin zuen kontratua legez kanpo eskuratzen saiatzeagatik. Azkenean, auzitegiak Kronbergen alde egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido kaproiko

**Azido kaproikoa** edo **azido hexanoikoa** konposatu organikoa da, CH3(CH2)4COOH formula duena azido karboxilikoen eta gantz-azidoen klasekoa. Ahuntzen antzeko usaina duen likido oliotsu horixka da. Usainetik datorkio izena, *capra* ahuntza baita latinez. Etanoletan eta dietil eterretan disolbagarria da. Korrosiboa eta toxikoa da.

Azido kaproikoa produktu naturala da eta animalien eta landareen metabolitoa da.

## Sintesia 
Hamaika molde deskribatzen dira literaturan azido kaproikoa sintetizatzeko, adibidez, azido butirikoaren hartziduraz edo hexanolaren oxidazioz.

## Erabilera 
Azido kaproikoa erabilera ugari ditu sintesi kimikoan adibidez, aromatizatzaile artifizialen, erretxinen eta botiken sintesian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inma Luna

**Inma Luna** (Madril, 1966) poeta eta narratzailea da. 

## Ibilbide profesionala 
Inma Luna Kazetaritzan eta Gizarte eta Kultura Antropologian lizentziaduna da, eta Arte Dramatikoan graduatua Kanarietako aktore eskolan. Bere prestakuntzak eragin handia izan du bere lanean, batez ere literatura eta antropologia uztartzen dituzten proiektuetan, eguneroko gaiak eta gai sozialak ikuspegi kritikoarekin landuz. Idazle gisa poesian eta narratiban garatu du bere ibilbidea, eta portugesera, kroazierara edo italierara itzuli da bere ekoizpena. Bere poemak hainbat literatur aldizkari eta antologiatan argitaratu dira. 

Bestalde, literatur tailerrak eman ditu eta idazleei aholkularitza lanak egin dizkie, testuak zuzentzeaz gain.

*Más allá del miedo están ellas (Beldurretik haratago daude* *emakumeak*) proiektuarekin, literatura eta antropologia uztartu zituen, Mexiko eta Ameriketako Estatu Batuen arteko mugetan emakumeekin garatu zuen proiektua izan zen, Ciudad Juarez, Saltillo eta Tijuana bezalako hiriak barne hartuz. *Un vago temblor de rodillas en el corazón* poema-liburuaren salmentatik bildutako dirua ekimen hori babesteko erabili zen.

## Lan nabarmena 
Poesia, nobela eta kontakizuna biltzen ditu bere obrak, gizartearekiko konpromisoagatik aitortua. 

### Poesia 
*  Nada para cenar. LFC Ediciones. 2006. 
*  El circulo de Newton. Baile del sol. 2007. 
*  Edificio Nautilus. Baile del Sol. 2020. 
*  La piel es quien mejor lo entiende. Tigres de papel. 2021. 

### Narratiban 
#### Kontakizuna 
*  Las mujeres no tienen que machacar con ajos su corazón en el mortero. Baile de sol. 2008-3ª edición. 2012. 

#### Eleberria 
*  Mi vida con Potlach. Baile del Sol. 2013. 

*Carlos Maldonadorekin* batera, *Cocinando la calle* liburuaren egilekidea ere bada, 2016an argitaratutako Baile del Sol argitalpenekoa.

## Ikus, gainera 
* Elvira Sastre
* Miriam Reyes

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Blog pertsonala
I Fought the Law (telesaila)

***I Fought the Law*** () britainiar telesail laburra da, Jamie Crichtonek ITVrentzat egina.

## Sinopsia 
Ann Mingen benetako istorioa kontatzen du telesailak: 1989an, Billinghamen (Ingalaterra), Julie Hogg 20 urteko alaba galdu zuen, gizonezko batek modu basatian hil zuelako. Erruduna nor zen argi zegoen arren, Poliziaren eta sistema judizial osoaren hutsegiteen, axolagabekeriaren eta zabarkeriaren ondorioz, hiltzailea aske geratu zen. Amak, ordea, ez zuen etsi: hamazazpi urte eman zituen alabaren hilketagatik justizia lortzeko borrokan.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deauville hotela (Habana)

**Deauville hotela** Habanako Centro Habana udalerrian, Kuban, dagoen hotel historikoa da, Galiano 1 etorbidean kokatua, Malecón-aren izkinan, Habanako badiara begira. Hotela kasino batekin batera eraiki zuen Santo Trafficante Jr. estatubatuar mafiosoaren partzuergo batek 1957an.

1955ean, Fulgencio Batista diktadoreak 2074 Hotelen Legea aldarrikatu zuen, zergak murriztea, gobernuaren kontratuak eta kasinoetarako lizentziak eskainiz 1,000,000 dolar baino gehiago balio zuen hotel bat edo 200,000 dolar balio zuen gaueko klub bat eraikitzen zuenari. Lege horrek Deauville hotela eraikitzea ahalbidetu zuen, baita beste hotel batzuk ere, hala nola Riviera, Capri, St. John eta Havana Hilton hotelak, denak kasinoak barne.

Deauville hotelaren eraikuntza 1956an hasi zen eta 1957an inauguratu zen. Bere kostua $2.3 milioikoa izan zen, 14 solairu, 140 gela, igerileku bat zabaltzan, kabaret bat eta bi kasino zituen.

Hotela jatorriz Trafficante familia kriminaleko buru Santo Trafficante Jr.-rena zen, eta Evaristo Garcia Jr.-ren bankuarena. Kasinoak Trafficanterenak ziren. Joe Silesi (ezizenez Joe Rivers), Gambino familia kriminaleko kidea, kasinoko gerentea zen. Era berean, Trafficantek Capri hotelean, Sans Souci kabaret eta kasinoan, Sevilla-Biltmore hotelean eta Comodoro hotelean zituen interesak. Kasinoa jendetza popularrek arpilatu zuten 1959ko urtarrilaren hasieran, Fidel Castroren Armada Errebeldea Habanaren kontrola hartzera hurbiltzen ari zen bitartean, Batistak ihes egin ondoren.

1960ko urriaren 24an, Kubako Gobernuak 3. Ebazpena (851 Legea, Gaceta Oficial, 1960ko uztailaren 7koa) argitaratu zuen bere Gaceta Ofizialean, eta Deauville hotela nazionalizatu zuen, beste hotel eta inbertitzaile estatubatuarren negozio guztiekin batera. 2017an, St Giles Hotels-ek hotela martxan jarriko zuela iragarri zen, berrikuntza handi baten ondoren, eta 2019aren amaieran jarraitzen zuen.

## Erreferentziak 
### Bibliografia 
* English, T.J. Havana Nocturne: How the Mob Owned Cuba and Then Lost It to the Revolution. William Morrow Paperbacks.  ｟｠0061712746
* Mobsters Move in on Troubled Havana and Split Rich Gambing Profits with Batista. *Life magazine* March 10, 1958 pp32-37

## Kanpo estekak
Manuel Carreiras

**Manuel Carreiras Valiña** (Lugo, 1959) galiziar psikologoa da, neurobiologian eta psikolinguistikan aditua.

## Biografia 
Santiago de Compostelako Unibertsitatean psikologiako lizentziatura eta masterra egin zituen eta 1984an doktoretza lortu zuen La Lagunako Unibertsitatean. Laster bere ikerketak irakurketa, elebitasun eta bigarren hizkuntzen ikaskuntzara bideratu zituen, azken finean psikolinguistikara.

2008an Basque Center on Cognition, Brain and Language (BCBL) ikerketa zentroa sortu zuen eta bertoko zuzendari zientifiko bilakatu zen. Fundazioa Ikerbasque, Innobasque, EHU, Gipuzkoako Foru Aldundia eta Eusko Jaurlaritzaren babesa jaso zuen. Garuneko konexioak eta gordelekuak ikertzen ditu Manuel Carreirasek. Bere ibilbide luzean, batez ere hizkuntzak ikasteko prozesua ikertu du, baita ikasketa prozesu horretan egon daitezkeen arazoak eta oztopoak ere; dislexikoei dagozkienak, esate baterako.

2015ean Euskadi Ikerkuntza Saria eta 2019an Pascual Madoz zientzia sozialetako Ikerkuntza Sari Nazionala jaso zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ace Frehley

**Paul Daniel Frehley** ( ahoskatua; Bronx, New York, 1951ko apirilaren 27a - Morristown, New Jersey, 2025eko urriaren 16a) estatubatuar musikaria da, Kiss hard rock taldearen sortzaileetako bat eta lehen gitarra-jole nagusia izateagatik ezaguna.

## Biografia 
Paul Daniel Frehley New Yorkeko Bronx auzoan jaio zen 1951n, eta, hainbat taldetan aritu ostean, 1972an Paul Stanley gitarristaren eskaerari erantzun eta Kiss taldea sortu zuen Gene Simmons baxu jole eta abeslariarekin eta Peter Criss bateria jolearekin batera. Kissek hasieratik erakutsi zuen rocka eta ikuskizuna uztartzeko nahia, eta horren adierazle izan zen taldekide bakoitzak beretzat pertsonaia bat sortu izana. Horrela, Frehley «Space Ace» edo «Spaceman» bihurtu zen, espazioko gizona, eta aurpegi zurian margotutako bi izarrak bilakatu ziren haren pertsonaiaren sinbolo.

Psikodelia eta hippy mugimendua amaituta, eta glam-rockaren loraldi betean, Kissek gitarra txinpartatsuak, melodia itsaskorrak eta antzerkitik asko edaten zuten ikuskizunak eskaini zituen hasieratik. Rock gogorraren esparruan kokatu zuten hasieratik taldea, baina laukoteak batik bat kantu zuzenak egiten zituen.

1970eko hamarkadan garatu zuen Kissek bere soinua, eta arrakasta handia lortu zuen, batez ere gazte eta nerabeen artean, besteak beste *Kiss* (1974), *Hotter Than Hell* (1974), *Destroyer* (1976) eta *Rock and Roll Over* (1976) diskoei esker. Taldea dirua egiteko makina bihurtu zen —luxua adierazten zuten egoeratan hasi ziren azaltzen taldekideak behin eta berriro—, eta 1978an, arrakastaren gorenean, Kisseko taldekide bakoitzak bakarkako disko bana grabatu zuen.

Kissek ez zuen kritikaren onespenik, baina taldekideei ez zitzaien asko inporta. Estadioak betetzen zituzten —*stadium rock*-aren aitzindaritzat jotzen dute askok—, eta diskoak milaka saltzen zituzten. Gainera, modei ere kasu egiten zieten, eta gai izan ziren disco musikara gerturatzeko —''I Was Made for Lovin' You* kantua (1980)—, eta segidan heavy metal disko bat —*Creatures of The Night* (1982)— grabatzeko. Azken hori izan zen Frehleyk Kissekin grabatu zuen azken lana. Izan ere, ordurako taldekideen artean gatazka ugari ziren, eta, *Creatures of The Night''-en azalean Frehley azaltzen bazen ere, diskoko gitarra ia guztiak Vinnie Vincentek grabatu zituen, aurrerantzean Frehleyren ordezkoa izango zenak.

Kiss utzita, bakarkako diskoak egin zituen gitarristak, eta Frehley's Comet taldearekin ere kaleratu zituen lanak. Gerora hainbatetan batu zen Kissera, batik bat zuzenekoetarako.

## Diskografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Imperial Chemical Industries

**Imperial Chemical Industries** (**ICI**) Londresen egoitza zuen enpresa kimiko britainiarra izan zen. Pintura eta produktu kimiko bereziak (elikagaietako osagaiak, polimero bereziak, material elektronikoak, zapore-emaileak eta aromatizatzaileak barne) egiten zituen. ICIk 32.000 langile izatera iritsi zen, eta 2005erako 5.800 milioi libera inguruko salmentak zituen.

2007an Akzo Nobeli saldu zioten 8.050 milioi liberaren truke (12.000 milioi euro, gutxi gorabehera). Honek, segidan, Henkeli enpresaren % 25 saldu zion eta gainerakoa barneratu zuen.

Luzaz britainiar enpresarik handienetako bat izan zen, eta bere presidenteak Ingalaterrako negozioen munduko pertsonalitatetzat zeukan bere burua. Hala ere, markaren ospe hori murriztu egin da urteekin, eta gaur egun konpainia ertaina da industria kimiko globalizatuan, diru-sarrera eta hazkunde-aurreikuspen apalak baititu. Gaur egun, FTSE 100 burtsa indize britainiarreko konpainia txikienetakoa da, AstraZeneca bere "alaba" baino txikiagoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Finasterida

**Finasterida** konposatu organikoa da, C23H36N2O2 formula duena esteroideen klasekoa. Solido kristalino zuria da da. Uretan disolbaezina da, baina disolbagarria kloroformotan, alkoholetan eta DMSOn. Narritagarria da.

## Sintesia 
Hainbat molde deskribatzen dira literaturan finasterida sintetizatzeko denak zenbait urrats eskatzen diztenak. Adibide moduan progesterona lehen gai gisa usatzen duena aipa daiteke.

## Erabilera 
Finasterida usatzen da prostata handitua duten gizonezkoetan prostatako hiperplasia sintomatiko onbera tratatzeko sintomak hobetzen, gernu-erretentzio akutuaren arriskua murrizten eta kirurgia beharraren arriskua gutxiagotzen baititu. Halaber, alopezia androgenetiko arina edo moderatua  duten gizonetan ilearen berrindartze estimulaziorako ere erabiltzen da. Espainian *Alocare, Biturol, Capikern, Celganol, Litace, Maxpil, Predser, Propecia* eta *Proscar* markekin eta botika generiko gisa merkaturatzen da. Frantzian *Propecia* markarekin eta botika generiko gisa merkaturatzen da. Ahoz hartzen da pilula gisa nagusiki nahiz eta alopezia tratatzeko buruan jartzeko txaplatak ere merkaturatzen diren.

### Albo-ondorioak 
Albo-ondorio kaltegarriak ez dira ohikoak prostata handituta duten gizonengan; hala ere, finasterida hartzen duten gizonek arrisku handiagoa dute inpotentzia, erekzioaren disfuntzioa, libidoaren murrizketa eta eiakulazioaren nahasmendua izateko, adin bereko gizonezko osasuntsuak baino.

Txaplatak aplikatzean azkura ager daiteke aplikazio-eremuan.

### Dopina 
Finasteridak ez du balio kirol-errendimendua hobetzeko, baina zaildu egiten du errendimendua hobetzeko substantziak, hala nola esteroide anabolikoak, detektatzea. Horregatik, 2008ra arte, Munduko Dopingaren Aurkako Agentziak (AMA) substantzia debekatuen artean sailkatu zuen. Hala ere, 2009ko urtarrilaren 1etik aurrera, zerrendatik kendu zen, errendimendua hobetzeko substantzia dopatzaileak detekzio-metodoak findu direnez finasterida ez delako eraginkorra maskaratzaile gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ineos

**Ineos Group Limited** Londresen egoitza duen enpresa multinazional britainiarra da. 

2025ean, munduko bederatzigarren kimika-enpresa handiena izan zen, erregaietan, elikagaietan, eraikuntzan, automobilgintzan, farmazia-produktuetan, ehungintzan eta kirol profesionaletan operazio gehigarriak egiten zituena. Ineos 20 bat negozio-unitatetan antolatuta dago, bakoitza bere kontseiluarekin eta ia bere aldetik funtzionatuz, nahiz eta Jim Ratcliffe sortzailea, akziodun nagusia ere badena, eta bere kideak, kolektiboki gutxiengo baten jabe direnak, beren kontseiluetara joaten diren noizean behin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reckitt

**Reckitt Benckiser Plc** enpresa multinazional britainiarra da, etxerako, higienerako eta osasunerako segmentu desberdinetan kontsumo masiboko ondasunak ekoizten dituena. 

Egoitza nagusia Sloughen du, Londrestik (Erresuma Batua) oso gertu. Hirurogei herrialdetan lan egiten du, eta bere produktuak berrehundik gora herrialdetan saltzen dira. Air Wick, Durex, Finish, Strepsils, Vanish eta beste hainbat marka ditu.

1999ra arte **Reckitt & Colman** izenez ezagutzen zen. 2010ean SSL International erosi zuen. 2017an, Mead Johnson Nutrition haurren nutrizio-formulen fabrikatzaile estatubatuarra erosi zuen, eta, 2018tik aurrera, bi negozio-unitatetan banatzen da: osasuna eta higiene-etxea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Australiako basamortuak

**Australiako basamortuek** uhartearen azaleraren %18a inguru barne hartzen dute, 1.371.000 kilometro karratu, baina Australiar kontinentearen azaleraren %35ean euri oso gutxi egin eta basamortutzat ere jo daiteke.

## Australiako basamortuak azaleraren arabera 
## Kanpo estekak
Novo Mestoko elizbarrutia

**Novo Mestoko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren esloveniar elizbarrutia da. 2006ko apirilaren 7an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Novo Meston dago. Egun apezpikua Andrej Saje da.

## Ordinarioak 
* Andrej Glavan (2006-2021)
* Andrej Saje (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koperreko elizbarrutia

**Koperreko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren esloveniar elizbarrutia da. 1977ko urriaren 17an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Koperren dago. Egun apezpikua Peter Štumpf da.

## Ordinarioak 
* Janez Jenko (1977-1987)
* Metod Pirih (1987-2012)
* Jurij Bizjak (2012-2024)
* Peter Štumpf (2024-)

## Apezpiku lagunkidea 
* Metod Pirih (1985-1987)

## Apezpiku laguntzailea 
* Jurij Bizjak (2000-2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Solvay S.A.

**Solvay** Bruselan egoitza duen franko-belgikar enpresa multinazionala da. 9.000 langile baino gehiago ditu 40 herrialdetan. 2023ko amaieratik, zatitu eta Syensqo erakunde berria sortu zenetik, oinarrizko kimikan espezializatu da Solvay. Solvayk Euronext indizean kotizatzen du.

## Historia 
Solvay taldearen jatorria Ernest Solvay (1838-1922) fundatzailearekin lotuta dago. Bere kabuz ikasi zituen kimika eta fisika, eta 20 urte pasatxorekin metodo iraultzaile bat aurkitu zuen amoniakoaren bidez sodio karbonatoa lortzeko, gaur egun Solvay prozesua bezala ezagutzen dena.

1863an, bere anaiarekin batera, Solvay & Cie konpainia sortu zuen eta lehen sosa fabrika sortu zuen Couilleten (Belgika). 1888. urtearen amaieran, Solvay familiak fabrika-sare garrantzitsua zuen kontinenteko herrialde industrializatu nagusietan. Lehen Mundu Gerra hasi zenean, Solvay 13 herrialdetan zegoen, tartean Estatu Batuetan eta Errusian. Fundatzailearen ideal sozial aurrerakoiak bere fabrika-sare osoan inplementatu zituen.

Ernest Solvay 1922an hil zen; ordurako, industria- eta gizarte-sarea loratuta eta aurrera eginda zegoen, eta lantegi ugari zeuden Estatu Batuetan eta, batez ere, Europan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sevilla hotela

**Mercure Sevilla Havane hotela** Habanako (Kuba) hotel historikoa da, Trocadero kalean kokatua, Prado pasealekutik gertu, Malekoiaren eta Parke Nagusiaren artean, eta ospetsua Graham Greeneren *Nuestro hombre en La Habana* eleberria agertzeagatik, han elkartu da protagonista MI6arekin.

## Historia 
ezkerrera|thumb|Sevilla-Biltmore Hotelaren 1924. dorre-hegala, 1931
1908an eraiki zen, estilo neoarabiarrekoa eta lau solairukoa, Arellano eta Mendozaon arkitektoen proiektuaren arabera. Hasiera batean **Hotel Sevilla** izena hartu zuen, John McEntee Bowman eta Charles Francis Flynnek 1919an erosi zutenean **Hotel Sevilla-Biltmore** izena jarri zioten.

1924an hamar solairuko dorrea eraiki zen, azotean dantza-aretoa zuena, New Yorkeko Schultze & Weaver arkitektoek proiektatua.

1939an Amleto Battisti y Lora mafioso italiar-uruguaiarrak eskuratu zuen,  eta honek kasino bat jarri zuen hotelean, Habanako mafia estatubatuarreko kideek maiz joaten zena, jabetzaren zati bat Santo Trafficante Jr.-ren eskuetara utziz. 1959ko urtarrilaren hasieran, hotela Fidel Castroren armada Habanara iristea aprobetxatzen zuen jendetza batek suntsitu zuen, eta Amleto Battistak Uruguaiko enbaxadan babestu zen.  

Gaur egun, hotela Kubako Gran Caribe estatu-taldearena da, eta 1996tik Accor talde frantsesak kudeatzen du, lehenik Sofitel bere dibisiopean eta gero Mercure Hoteles azpian, **Hotel Mercure Sevilla Havana** deitua izatera pasatuz. Accor Sevilla berritzeko eta bere MGallery dibisiora transferitzeko planak iragarri zituen 2017an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hotel Mercure Sevilla Havane webgune ofiziala
* Hotel Sevilla jarraitzaileen webgunea
* Hotel Sevilla cubaism.com   .
Celjeko elizbarrutia

**Celjeko elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren esloveniar elizbarrutia da. 2006ko apirilaren 7an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Celjen dago. Egun apezpikua Maksimilijan Matjaž da.

## Ordinarioak 
* Anton Stres (2006-2009)
* Stanislav Lipovšek (2010-2018)
* Maksimilijan Matjaž (2021-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariborreko artxidiozesia

**Mariborreko artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren esloveniar artxidiozesia da. 1228ko maiatzaren 10ean ezarri zen Lavanteko elizbarruti gisa, 1962ko martxoaren 5ean Mariborreko elizbarrutia izena hartu zuen eta 2006ko apirilaren 7an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Mariborren dago. Egun artzapezpikua Alojzij Cvikl da.

## Ordinarioak 
### Lavanteko apezpikuak 
### Mariborreko apezpikuak 
*Maksimilijan Držečnik (1962-1978)
*Franc Kramberger (1980-2006)

### Mariborreko artzapezpikuak 
*Franc Kramberger (2006-2011)
*Marjan Turnšek (2011-2013)
*Alojzij Cvikl (2015-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Philip Renner (1528-1536)
* Anton Stres (2009)
* Marjan Turnšek (2009-2011)

## Apezpiku laguntzaileak 
* Ivan Jožef Tomažič (1928-1933)
* Maksimilijan Držečnik (1946-1960)
* Vekoslav Grmič (1968-1980)
* Jožef Smej (1983-2009)
* Anton Stres (2000-2006-2009)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murska Sobotako elizbarrutia

**Murska Sobotako elizbarrutia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren esloveniar elizbarrutia da. 2006ko apirilaren 7an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Murska Sobotan dago. Egun apezpikua Janez Kozinc da.

## Ordinarioak 
* Marjan Turnšek (2006-2009)
* Peter Štumpf (2009-2024)
* Janez Kozinc (2025-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Neptunoren tenplua (Paestum)

**Neptunoren tenplua**, , maiz **Hera II tenplua** edo **Poseidonen tenplua**, Italiako dagoen greziar tenplu bat da, Campania eskualdean. Antzinako Magna Graecia eremuko Paestum erromatar kolonian dago.

K.a. 460-450 urteen artean doriar ordenaz eraikia izan zen. 59,9 metro luze eta 24,3 metro zabal du.

## Kanpo estekak
Ljubljanako artxidiozesia

**Ljubljanako artxidiozesia** (, ) Erromatar Eliza Katolikoaren esloveniar artxidiozesia da. 1461eko abenduaren 6an ezarri zen elizbarruti gisa, 1788ko martxoaren 8an artxidiozesi mailara egin zen, 1807ko abuztuaren 19an elizbarruti berriro egin zen eta 1961eko abenduaren 22an artxidiozesi. Artzapezpikuaren egoitza Ljubljanan dago. Egun artzapezpikua Stanislav Zore da.

## Ordinarioak 
### Ljubljanako apezpikuak (1461-1788) 
### Ljubljanako artzapezpikua (1788-1807) 
* Michel Brigido (1788-1807)

### Ljubljanako apezpikuak (1807-1961) 
* Anton Kavčič (1807-1814)
* Augustin Gruber (1815-1823)
* Anton Aloys Wolf (1824-1859)
* Jernej Vidmar (1860-1875)
* Janez Zlatoust Pogačar (1875-1884)
* Jakob Missia (1884-1898)
* Anton Bonaventura Jeglič (1898-1930)
* Gregorij Rožman (1930-1959)
* Anton Vovk (1959-1961)

### Ljubljanako artzapezpikuak (1961-) 
* Anton Vovk (1961-1963)
* Jožef Pogačnik (1964-1980)
* Alojzij Šuštar (1980-1997)
* Franc Rode (1997-2004)
* Alojz Uran (2004-2009)
* Anton Stres (2009-2013)
* Stanislav Zore (2014-)

## Apezpiku lagunkideak 
* Johann Karl von Herberstein (1769-1772)
* Gregor Rožman (1929-1930)

## Apezpiku laguntzaileak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Capri hotela

**Capri hotela**, **Horizontes Capri hotela** bezala ezagutua laurogeita hamarreko hamarkadan eta **NH Capri La Habana hotela** gaur egun, El Vedadon (Habana, Kuba) kokatutako hotel historikoa da.

## Historia 
1955ean, Batista presidenteak 2074 Hotelen Legea aldarrikatu zuen, zergak murriztea, gobernuaren kontratuak eta kasinoen lizentziak eskainiz 1,000,000 USD$ baino gehiago balio zuen hotel bat edo Habanan 200,000 USD$  balio zuen gaueko klub bat eraikitzen zuenari. Lege horrek bultzatu zituen Meyer Lansky eta bere *bazkideak* hiria hotel eta kasinoz betetzera. 

Capri hotela izan zen eraikiko ziren beste batzuen artean lehena. Vedadoko 21. kalean dago, N eta O kaleen artean, Hotel Nazionaletik etxadi batera. 1957ko azaroan ireki zituen ateak. 250 logela ditu eta hemeretzi solairuko eraikina bere garaian Habanan kasinoak zituen hotel handienetako bat izan zen. Igerilekua du zabaltzan. 

Tampako (Florida) Santo Trafficante Jr. mafioso estatubatuarraren jabetzakoa zen hotel/kasinoa Nicholas Di Costanzo, Charles Turin (Charles Tourine edo Charley "The Blade" ezizenez ere ezaguna) eta Bronxeko Santino Masselli (Sonny the Butcher ezizenez ere ezaguna) kudeatzen zuten. Irekitzean, George Raft kontratatu zuten hoteleko kluba hartzeko, gangsterren jabetzakoa zen bitartean.  Uste da klubean interes garrantzitsuak zituela. 

Hotela José Canavés arkitektoak diseinatu zuen eta Canavés familiarena zen. Hotela, bere kasino ospetsuarekin batera, "Skip" Shephard hotel-jabe estatubatuarrari alokatu zioten. Kasinoa 1959an itxi zen Kubako Iraultza iritsi zenean, eta hotela gobernuak nazionalizatu zuen 1960ko urrian.   Hotelak kabareta bat zuen, non Olga Guillot edo Gina León bezalako pertsonaiak, "Capriko Dama" bezala ezagutzen zena, aritzen ziren.  

Hotelak Horizontes Capri izena hartu zuen 1990eko hamarkadan, 2003an itxi zuten arte. 2014ko urtarrilean berrinauguratu zen, zaharberritze-lan handi baten ondoren, eta, ordutik aurrera, NH Hoteles talde espainiarrak operatu zuen, Hotel NH Capri La Habana izenarekin.

## Filmografia 
* Zabaltzaren igerilekua Mikhail Kalatozov zinemagile sobietarraren Soy Cuba filmaren irekiera eszenan ikus daiteke.

* Sarrera nagusia eta ondoko etxadia ikusgai daude *TASS está autorizado a declarar..* minisail sobietarrean... (2. atala, 55:05-55:43), Yulian Semyonovek idatzitako izen bereko eleberri batean oinarrituta.

* Francis Forden *The Godfather Part II* filmean, Fredo Corleonek bere anaia Michaeli 2 milioi dolarreko maleta bat eramaten dio Capri hotelean. Batista (1952-1958) buru zuen egungo diktaduraren (1959tik) aurretik, mafia estatubatuarrak jokoaren industrian eta Kubako hoteletan izandako parte-hartzea azaltzen du filmak. Filma Dominikar Errepublikan filmatu zen, El Embajador hotelak Capri ordezkatu zuelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak