Altzo

**Altzo** Gipuzkoako ekialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa. Herri euskalduna da, UEMA mankomunitateko kidea. Donostiatik 32 kilometro hegoaldera dago.

## Geografia 
### Mugakideak 
Iparraldean Tolosa eta Leaburu, hegoaldean Tolosa berriz ere, ekialdean Lizartza eta mendebaldean Alegia udalerriak mugakide ditu.

### Auzoak 
Bi auzo nagusitan banatzen da herria: Alde batetik Altzo Azpi gunerik zaharrena dena, baina gaur egun baita txikiena eta biztanle gutxien daukana ere, eta Oriako ibarrean kokatuta dagoena. Bestetik, Altzo Muino dago, herriko goialdean eta Oria eta Araxes ibaien artean kokatua, bertan biztanle gehien bizi dira eta udaletxea dago.

Beste baserri auzo batzuk ere baditu Altzok. Ipar-ekialdera, Araxes ibaiarekin udalerriko muga egiten duen tokian Amategi-Aldea auzoa dago, non Altzoko Industrialdea dagoen. Beste auzoak dira Egileor, Intxausti, Txaparre aldea eta Zuaznabarraldea.

## Historia 
Altzori buruzko daturik zaharrenak XI. mendekoak dira. Altzoko dokumentu zaharrena, izan ere, 1025ekoa da, Nafarroako errege Antso Garzeitz III.aren garaikoa. Dokumentu horren bitartez, Gartzia Azearitz nafarrak (Gipuzkoako jauna) eta haren emazte Gaila altzotarrak Altzoko San Salbador Olazabalgoa monasterioa eta haren ondasunak San Juan de la Peña monasterioari eman zizkioten, dohaintzan. Latinezko dokumentu horixe da *Gipuzkoa* izenaren lehen aipamen idatzia, *Ipuscua* formarekin.

1374an Altzok aliantza egin zuen Tolosarekin, nahiz eta udaletxea eta administrazio zibila mantendu zituen. 1615ean Felipe III.ak hiri titulua eman zion Altzori eta Tolosatik bereizi zen.

## Zerbitzuak 
* Liburutegia
* Haur-eskola
* KZ gunea
* Jolasleku estalia
* Gaztelekua
* Otxabiope gaztetxea
* Loatzo musika eskola
* Udal pilotalekua
* Frailetako pilotalekua (Zuaznabarraldean)

## Demografia 
2019an 367 biztanle zituen. Horietatik %&nbsp;11,44k 65 urte edo gehiago zituen. Eta atzerrian jaiotakoak %&nbsp;5,99 ziren.

## Ekonomia 
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %1,8. Bigarren sektorea %55,2. Hirugarren sektorea %39,1. Eraikuntza %3,9. Biztanleko BPGa 64.160,1 euro ziren.

### 2019ko udal hauteskundeak 
2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 205 boto (7 zinegotzi). Txomin Rezola izendatu zuten alkate.

### 2023ko udal hauteskundeak 
2023ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 191 boto (7 zinegotzi) eta Alderdi Popularrak 2 boto.

### Alkateak 
Hauek izan dira Altzoko azken alkateak:

## Kultura 
### Euskara 
thumb | Joxe Mari Agirre altzotarra, bertako euskaraz solasean. (*Ahotsak.eus*).

Altzoko euskara gipuzkeraren aldaera bat da, erdiguneko euskararen parte den Tolosaldeko euskara da, hain zuzen. Beterriko hizkerek eta Tolosaldekoek osatzen dute Erdiguneko azpieuskalkia. 2010 eta 2011 urteetako datuen arabera, herriko euskaldun kopurua %85.79 zen, eta euskararen erabilera %67.2. 2016an euskaldunen kopurua %88,17 zen.  Altzo eta inguruko euskaren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

#### UEMAko kidea 
*Udalerri mailan euskara gizarte-bizitzaren alor guztietara hedatu nahi* duen Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kidea da Altzo.

Udalerri euskalduntzat jotzen dituzte euskal hiztunen portzentajea *%70etik* gorakoa duten herriak egon daitezke UEMA Mankomunitatean. Baldintza hori betetzen duten herri guztiak sartuko balira guztira 200.000 biztanle inguruko ingurunea litzateke. 
### Jaiak 
* Maiatzean San Isidroak. 
* Uztailaren 31an herriko festak, San Inazio patroiaren omenez. 
* Abuztuaren 15ean Altzo Azpiko jaiak.

### Elkarteak 
[thumb | Altzoko pilotalekua. Ezkerrean, [Altzoko Handiaren estatua.]]

Hauek dira Altzoko elkarte nagusiak:
* Artea dantza taldea
* Arrima Altzoko Baserritarren Elkartea
* Jai Batzordea
* Kultur batzordea
* Elordi kultur eta kirol elkartea
* Santilazpi Ikasleen Guraso Elkartea
* Pilota eskola

### *Handia* filma 
[thumb | *[Handia* filmatzen.]]

2017an Jon Garañok eta Aitor Arregik idatzi eta zuzendu zuten *Handia* euskal filmak XIX. mendean bizi izan zen Altzoko Handiaren historia kontatzen du. Filmak Donostiako Zinemaldiaren Sail Ofizialean  Euskal Zinemaren Irizar saria eta "Epaimahaiaren Sari Berezia" irabazi zituen.[2][1] Goya Sarietan 10 sari lortu zituen gero zeuzkan 13 izendapenetatik. 

Takilari dagokionez markak apurtuta, euskarazko inoizko filmik ikusiena izan da. Filmak  2018ko martxotik, ikusgai dago Netflix streaming plataforman, AEBetan eta Frantzian salbu.[3]
[thumb|[Eneko Sagardoy|Eneko Sagardoi aktorea]]
Altzoko Handiarena benetako gertakarietan oinarritutako istorioa da. 20 urterekin akromegalia gaixotasunaren ondorioz berriro hazten hasi eta 43 urterekin hil zen arte hazten jarraitu zuen. Film hasieran lehen Karlistaldian borrokatu ostean, Martin Eleizegi protagonista Altzoko bere baserrira (Ipintza Haundia baserria) itzultzen da, eta han, harrituta, bere anaia Joakin ohi baino askoz ere handiagoa dela aurkituko du. Mundu osoak Lurreko gizon handiena ikusteko ordaindu nahi izango duelakoan, bi anaiek bidaia luze bati ekingo diote, Europan zehar. Bidean, anbizioak, diruak eta ospeak betiko aldatuko dute familiaren patua.

## Ondasun nabarmenak 
thumb|Otsabio trikuharria.
* **Otsabio-Zarateko Estazio Megalitikoa**
***Altzoko pagoa:** 1836an Manuel Antonio Imatz bertsolariak landatutako pago arrunta.
***Jasokundeko Ama Birjinaren parrokia-eliza** (Altzo Muino):  XVIII. mendekoa (1535ean eraikitzen hasi eta 1717an bukatu). Portiko gotikoa dauka.

* **Kondeko errota**. Altzo Azpin dago.
* Xabier Olano (1959), EH Bilduko politikaria. Gipuzkoako Foru Aldundiko Ogasuneko zuzendaria izan zen 2011tik 2015era.
* Axun Aierbe (1968-2008), hizkuntzalaria, irakaslea eta itzultzailea.
* Edurne Pasaban (1973), alpinista. Jaiotzez tolosarra, Altzon bizi da.
* Aitor Olano Orbegozo (1986), txirrindulari profesional ohia.

## Iruditegia 

Fitxategi:Ayuntamiento de la localidad de Altzo en 1940 - Fondo Marín-Kutxa Fototeka.jpg|Udaletxea, 1940an.
Fitxategi:Vista de la localidad de Altzo (1 de 1) - Fondo Marín-Kutxa Fototeka.jpg|Ikuspegi orokorra, 1940an.
Fitxategi:ZuaznabarHaundi Altzo1.jpg|Zuaznabar Haundi baserria, XVI. mendekoa. 
Fitxategi:Amategi-Aldea-Altzoko-Industrialdea.jpg|Altzoko Industrialdea, Amategi-Aldean.
Fitxategi:Altzo - Iglesia de San Salvador 01.jpg|Altzo Azpi eta San Salbador eliza.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Altzoko Udalaren webgunea.
* Herriko albisteak "Tolosaldeko Hitza"n
* Altzoko albisteak Atarian

* Altzoko Haundiaren ibilbidea Wikiliburuetan