Hitano

[thumb|250px|[Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak proiektuak hitanoari buruz eginiko bideo laburra.]]

**Hitanoa** euskarak duen adizkera alokutibo nagusia da, lagunarteko hizkeran erabilia. Beste izen batzuk ere baditu: **aditz etikoa**; **hiketa**; **toketa** eta **noketa**; **hika hitz egitea**; **toka eta noka hitz egitea**; eta, mendebaldeko hainbat tokitan, **ez dok eta badok** (gizonezkoei egindako hitanoa) edo **ez dona eta badona** (emakumezkoei egindako hitanoa).

Euskarak hiru izenordain ditu solaskidea aipatzeko (bigarren pertsona singularra): *hi*, *zu* (*xu* ere, ekialdeko behe-nafarreraz) eta *berori *(Hego Euskal Herriko euskalkietan). *Hi* erabiliz gero, adizkera alokutiboa erabili ohi du hiztunak. Adizkera alokutiboetan, aditz jokatuak bigarren pertsonarekiko komunztadura du, bigarren pertsona hori aditzak adierazten duen prozesuan partaide izan gabe ere: *Peru etorri duk eta jo naik*. Literatura-tradizioaren arabera, hitanoa adierazpenezko perpaus nagusietan erabili behar da, ez mendeko perpausetan.

Hitanoaz gainera, euskarak badu beste adizkera alokutibo bat, ekialdeko euskalkietan: zuketa eta xuketa.

## Erabilera okerrak 
Gaur egungo erabilera okerrak salatzerakoan, zenbait egilek akastzat har daitezkeen bi erabilera oker zabalduenak nabarmentzen dituzte, saihetsi beharrekoak:

* Emakumezkoei toka hitz egitea (oker: *Maria, atzo eskatutako liburua ekarri *diat*; zuzen: *Maria, atzo eskatutako liburua ekarri dinat*).
* Mendeko perpausetan, menderakuntza marka duten adizki alokutiboak erabiltzea (oker: *Entzun diat trena etorri *duala*; zuzen: *Entzun diat trena etorri dela*).
* Hitanoa perpaus enuntziatiboetan bakarrik erabiltzen da.
* Ez da erabili behar ez galderetan ez baldintzazkoetan.

Erabilera molde hori deskribatzen du Euskaltzaindiak ere *Euskara Batuaren Eskuliburua*n, besteak beste hau adierazten baita «Alokutiboa» sarreran:

Hala ere, Xabier Alberdik argi eta garbi azaltzen du lege hori literatur tradizio landuan hala den arren, galderazkoetan ere erabiltzeko joera aski zabaldua dela gaurko erabilera mintzatuan. Eta berdin baldintzazkoetan gazteen artean.

Patxi Petrirenak, bere Morfosintaxiari buruzko liburuan, honelako kontuak azpimarratzen ditu hitanoaz (216-218 orr.):

## Erregistroa 
Hitanoa lagunarteko erregistroan erabiltzeko dela esatea ohikoa bada ere, tradizioan egoera formaletan ere erabili izan da. Izan ere, konfiantza handiko kideen artean hika hitz egitea ohikoa zen egoera formaletan ere. Bakarrizketan toka edo noka egitea usadioa izan da nor bere buruari mintzatzeko.

Tradizioan ez da desegokitzat hartu hika hitz egitea kide bati eta aldi berean eztabadaka hitz egitea aurrean dagoen beste kide bati. Horrela egin izan da batzar formaletan eta baita hedabideetan ere. Esaterako, batzar formal batean kide batek hitanoa erabil dezake bere konfiantza handiko kideekin eta eztabadaka hitz egin diezaieke ezagutu berri dituen beste batzarkideei. Bide beretik, hedabideetan esatariek hika egin dezakete beren artean eta eztabadaka egin diezaiekete entzuleei edo elkarrizketatzen ari diren gonbidatuari.

Badira euskal testu zaharrak non Jainkoari hika egiten zaion: esaterako, Leizarraga bere testuetan hika mintzatzen zaio Jainkoari, mendiari, hiriari, arimari, aingeruari, deabruari eta abarri.

Hitanoa modu berritzailean erabili izan da literatura modernoan eta kazetaritza zenbait lanetan..

## XVI. mendea baino lehenago, alokutiborik ez 
Dirudienez, alokutiborik gabeko hitanoa da erabilera zaharrena, Xabier Kintana euskaltzainak *oinarrizko hitanoa* edo *hitano murriztua* deritzona. Alokutibozko forma adizki guztietara XVI. mendea baino lehentxeago hasi zitzaigun hedatzen eta, hasieran, Euskal Herriko toki zehatz batzuetan baino ez. Alokutiborik gabeko hitano haren lekukotasuna jasota dago, adibidez, *Lazarragaren eskuizkribua*n (erabilera alokutiboarekin batera).

Euskaltzaindiak, bestalde, adizki alokutiboak arautu dituen arren, oraindik ez du arautu noiz eta nola erabili behar diren («Euskaltzaindiaren lana adizkeren formaren finkatzea izan da, eta ez da sartu erabilera arazoetan»). Beraz, euskara batuko araurik ez luke urratuko oinarrizko hitanoa erabiltzeak, nahiz eta aspalditik euskaran erabili ez den molde bat den. Horregatik, eta hitanoa izaten ari den atzerakada larria ikusirik, Xabier Kintanak proposatu du haurrei eta euskara ikasleei oinarrizko sistema hori irakastea, galbidean den hitanoa indarberritzearren, eta alokutibozko sistema konplexua errazago ikasteko oinarria izan dadin. Etxeetan, belaunaldi arteko transmisioak huts egin du, beraz, hitanoari dagokionez; gainera, hitanoa ez da landu euskaltegietan eta ikastoletan. Horiek horrela, belaunaldi berriek hitanoa gero eta gutxiago erabili dute XX. mendean eta XXI. mendearen hasieran, nahiz eta XXI. mendearen hasieran hainbat ekimen egin diren hitanoa biziberritzeko.

Bitxikeria aipagarritzat, gogora daiteke erronkarierako azken hiztunak, Fidela Bernatek (1898-1991), Uztarrozeko euskalkiaren eta erronkarieraren azken hiztunak, noka egiten zuela, amari eta izebei ikasia.

## Bibliografia 
* ALBERDI LARIZGOITIA, Jabier: *Euskararen tratamenduak: erabilera*. Iker 9. Euskaltzaindia. Bilbo. 1996.
* ARNEO GARCÍA, Endika. 2024. «Alegiako Haurrak Eta Hitanorako Jauzia». Anuario Del Seminario De Filología Vasca "Julio De Urquijo" 58 (1):83-104. https://doi.org/10.1387/asju.24088(https://doi.org/10.1387/asju.24088).
* LIZARTZA, Ritxi: *Hika egiten ikasteko gida*. Baigorri Argitaletxea. Bilbo. 2009.
* LIZARTZA, Ritxi, FIGUERAS, Yoana, GALARTZA & MENDIOLA, Nerea: *Hitanoa, mintza hadi, lagun!: hika egiten ikasteko eskuliburua ( + Arikietak)*. Autoedizioa, 2009 ()
* OIHARTZABAL, Beñat: "Hikako adizkeren paradigmen aurkezpena" in *Euskera*, Euskaltzaindia. Bilbo, XXXIX zk., 1994, 3. zk., 969-981 or.
* REY ESCALERA, Fernando: "Emakumeak bere buruari nola?" in *31 eskutik*. 2013/12/16

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Alokutibo
* Beroriketa
* Zuketa
* Eztabada

## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindia: *014. araua: Adizki alokutiboak (hikako moldea) (PDF dokumentua)
* *EHU.eus/SEG/Hitanoa*
* Irati Urdalleta Lete, "Hitanoa, arnasestuka", *Berria*, 2024ko otsailaren 13an.
* Patxi Petrirena. *Morfosintaxiari buruzko zalantzak eta argibideak''. (216-218 orr.).