Judah Loew ben Bezalel

**Judah Loew ben Bezalel** (hebreeraz: יהודה ליווא בן בצלאל) (1512 eta 1526 artean – 1609ko irailaren 17an), **Loew, Löw, Loewe, Löwe** edo **Levai Errabinoa**, **Pragako** **Maharala** (hebreeraz מהר״ל מפראג), edo **Maharala**, Talmudaren akademiko, mistiko judu eta filosofoa zen, Mikulov (Moravia) eta Praga (Bohemia) hirietako errabinoa izateaz gain.

## Izena 
Maharalaren izenak ("Löw" edo "Loew") alemanezko *Löwe* "lehoi" hitzetik eratorriak dira, (*cf*. "Levai") *Leib* yiddish hitzaren antzera. Izen hauek hebreerazko "Juda" edo *Yehuda* izenaren kinui edo ordezko izenak dira, Hebrear Bibliaren arabera Judah-ren tribuaren izena, eta lehoiarekin ikurrarekin erlazionatua. 

Genesiaren liburuan, Jakob aitalehena bere seme Judarengana "Lehoi Gazte" (*Gur Aryeh*) bezala zuzendu zen bedeikatu zuenean.

## Familia eta ondorengoak 
Maharalaren familia, Perla Shmelkes (? - 1610) emazteak, sei alabak eta seme batek osatzen zuten. Semea, Bezalel (? - 1600), errabinoa bilakatu zen Kolínen.

## Lanak 
* *Gur Aryeh* ("Lehoi Gaztea", Praga 1578).
* *Gevuroth Hashem* ("Jainkoaren Ekintza Ahaltsuak", Krakovia 1582).
* *Derech Chaim* ("Bizimodua",  Krakovia 1589).
* *Derashot* ("Sermoiak", Praga 1589 eta 1593).
* *Netivoth Olam* ("Munduko Bidezidorrak", Praga 1595-1596).
* ''Be'er ha-Golah* ("Erbesteko Putzua", Praga 1598).
* *Netzach Yisrael* ("Israeleko betikotasuna", Praga 1599). *Netzach* "betikotasun" hitzak, garaipen hitzaren erro bera du.
* *Tif'ereth Yisrael* ("Israelen Aintza", Venezia 1599).
* *Or Chadash* ("Argi berri bat", Praga 1600).
* *Ner Mitzvah* ("Aginduaren Kandela", Praga 1600).
* *Chiddushei Aggadot* ("Aggadaren Nobela"). XX. mendean aurkitu zen.
* *Divrei Negidim* ("Errektoreen Hitzak", *ca*.1895  - *ca*.1925). Yudel Rosenberg errabinoak argitaratu zuen, Pesaj-eko prozedurari (Seder Pesach, סדר) buruz; Maharalaren hitzetan oinarriturik eta bere ideiak bateratuz.

## Golem kondaira 
Golema (hebreeraz: גולם) judu mitologia eta folkloreko izaki animatu antropomorfikoa da, material bizigabez (normalean buztina edo lohia) egina.

Golemaren istorio zaharrenak judaismo goiztiarrera (OAA VI. mendea - OA 70) datatzen dira. Talmudeko Sanedrin Tratatuan (Sanedrin 38b) aipatzen da nola Adam hasiera batean golem bat bezala sortu zen, bere hautsa "forma gabeko oskola batean" bateratu zenean. Golemak izaki antropometrikoak izan arren, ez dira gizaki bilakatzen. Hasiera batean, golemaren ezgaitasun nagusia, hitz egiteko ezintasuna zen.

Erdi Aroan Sorkuntzaren Liburua (*Sefer Yetzirah*) aztertu zen.[thumb|[Judah Loew ben Bezalel|Loew eta Golem; Mikoláš Aleš, 1899.|303x303px]]Golemaren kontakizun ezagunena Judah Loew errabinoarena da, .

Historialari eta kritikoen ikuspegitik Golemaren kondaira XIX. mende hasierako asmakizun literario alemaniarra izan zen. Ezagutzen diren lehen idatzizko iturriak autore alemaniar-juduen eskutikoak dira; besteak beste, Friedrich Korn-en *Der Jüdische Gil Blas* (1834), Berthold Auerbach-en *Spinoza* (1837), Gustav Philippson-en *Der Golam, eine Legende* (1841), Franz Klutschak-en *Der Golam des Rabbi Löw* (1841), Adam Tendlau-ren *Der Golem des Hoch-Rabbi-Löw* (1842) eta Leopold Weisel-en *Der Golem* (1847).

## Herri-kulturan 
### Artelanak 
* 1917an, Pragako udaletxe berrian (txekieraz: *Nová radnice*) Ladislav Šaloun eskultoren errabinoaren eskultura jarri zen.

### Film eta telebistan 
* Paul Wegener zuzendariaren trilogia, Judah Loew errabinoaren eta bere golem-aren inguruan eginiko lehen filmek osatua.
** *Golema* (alemanez: *Der Golem*) (1915). Galdu egin zen.
** *Golema eta Neska Dantzaria* (alemanez: *Der Golem und die Tänzerin*) (1917). Galdu egin zen. 
** *Golema: Nola Heldu zen Mundura* (alemanez: *Der Golem, wie er in die Welt kam)* (1920).

### Gobernu eta erakundeak 
* 1997ko apirilean, Txekiar Errepublikak eta Israelek errabinoaren hilarria zuten seiluak plazaratu zituzten elkarrekin.
* 2007an, UNESCOk Maharaalren ohorezko ospakizunak antolatu zituen.
* 2009ko maiatzean, Txekiar posta zerbitzuak Loew-ren heriotzaren 400. urteurrenaren ohorez seilu berezia sortu zuen.
* 2009ko apirilean, Txekiar txanpon etxeak txanpon berezia atera zuten, 400. urteurrenaren ohorez.
## Ikusi, 
* Adlerstein Y. *Be'er Hagolah: The Classic Defense of Rabbinic Judaism Through the Profundity of the Aggadah*. New York, NY: Mesorah Publications, 2000. .
* Aharon Kleinberger, *The Educational Theory of the Maharal of Prague* [Hebrew] (Magnes: 1962).
* Andre Neher, *Jewish Thought and the Scientific Revolution: David Gans (1541–1613) and his times* (Oxford-New York: Littman Library, 1986).
* Benjamin Gross, *Netzah Yisrael* (Tel Aviv: Devir, 1974)
* Byron L. Sherwin, *Mystical Theology and Social Dissent: The Life and Works of Judah Loew of Prague* (Fairleigh Dickinson University Press, 1982).
* Byron L. Sherwin, (2001).&nbsp;«THE LEGACY OF RABBI JUDAH LOEW OF PRAGUE»&nbsp;*European Judaism: A Journal for the New Europe*&nbsp;**34**&nbsp;(1): 124–130.&nbsp;ISSN 0014-3006.&nbsp;
* *David Gans, 1541-1613 : disciple du Maharal, assistant de Tycho Brahe et de Jean Kepler* (1974; *David Gans, 1541-1613 : disciple of Maharal, assistant of Tycho Brahe and of Johannes Kepler*) .
** English translation as *Jewish thought and the scientific revolution of the sixteenth century : David Gans (1541-1613) and his times* (1986) OUP. .
* Eliyahu Yaakov Deutsch, *Shabbos Insights Of The Maharal* Jerusalem: Targum, 2009.
* Gregor Brand (2008). "Löw, Juda (Yehuda, Jehudah, Yudah, Judah) ben Bezalel (auch Löwe, Löb, Livia, Liwa etc., Akronym: "MaHaRaL")". In Bautz, Traugott (ed.). Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL) (in German). Vol. 29. Nordhausen: Bautz. cols. 858–877. .
* Gross, Benjamin, *Yehi Or* (Reʾuven Mass, 1995).
* Gross, Benjamin, *Netsah Yiśraʾel* Tel Aviv : Devir, 1974.
* Martin Buber, "The Beginning of the National Idea" *On Zion: The History of an Idea''. (New York, Schocken Books, 1973).
* Mordechai Breuer, "The Maharal of Prague's Disputation with Christians: A Reappraisal of Be'er Ha-Golah" in *Tarbiẕ* (1986) 253-26.
* Moshe Zuriel "Numbers: Their meaning and Symbolism According to Maharal" [Hebrew] HaMaayan 18:3 (1978) 14–23; 18:4 (1978) 30–41, reprinted in Sefer Ozrot Gedolei Yisroel (Jerusalem:2000) volume 1, pp. 204–228.
* Neher, *Faust et le Maharal de Prague: le Mythe et le Reel* (Paris: Presses Universitaires de France, 1987).
* Neher, ''Le Puits de l'Exil: la Theologie Dialectique du Maharal de Prague* (Paris: A. Michel, 1996).
* Neher, *Mishnato shel ha-Maharal mi-Prague*, Reʾuven Mass, c2003.
* Otto Dov Kulka, "The Historical Background of the National and Educational Teachings of the Maharal of Prague" [Hebrew] *Zion'' 50 (1985) 277–320.
* Shulman, Yaacov Dovid (1992). The Maharal of Prague: The Story of Rabbi Yehudah Loew. CIS Publishers. .
* Rivka Schatz Uffenheimer, "Maharal's Conception of Law- Antithesis to Natural Law" *Jewish Law Annual* Vol. VI.
* Rivka Schatz Uffenheimer, "Existence and Eschatology in the Teachings of the Maharal" Immanuel 14 (Spring 1982) 66–97; Immanuel 15 (Winter 1982-3) 62–72.
* Vajda,&nbsp;Georges. (1967).&nbsp;«André Neher. Le puits de l'exil. La théologie dialectique du Maharal de Prague»&nbsp;''Revue de l'histoire des religions''&nbsp;**171**&nbsp;(2): 229–234.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak