open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pioneer plaka

eskuinera|thumb|320px|Pioneer 10eko plaka
**Pioneer plakak** urrez anodizatu aluminiozko plaka parea dira, Pioneer 10 eta Pioneer 11 espaziontzietan ezarri zirenak, izaki estralurtarrek hauetako bat bereganatuko zutelakoan.

Pioneer 10 eta Pioner 11, NASAren esplorazio espazial programako lehen zundetako batzuk izan ziren. Pioneer 10, Cañaveral lurmuturretik jaurti zen 1972ko martxoaren 11n, eta, Pioneer 11, toki beretik 1973ko apirilaren 5ean.vPioneer zunden betebeharra, eguzki sistemako planeta erraldoiak aztertzea zen (Jupiter eta Saturno). Bertan ezarri zituzten plakak, mezu sinboliko batekin, zundak geldiaraz zitzakeen balizko zibilizazio estralurtar bati, gizakiari eta bere jatorrizko tokia zen Lurrari buruz informatzeko: espazioko "botilako mezu" moduko bat.

## Ezaugarri fisikoak 
* Materiala: urrez anodizatu 6061 T6 aluminioa
* Zabalera: 229&nbsp;mm
* Garaiera: 152&nbsp;mm
* Lodiera: 1,27&nbsp;mm
* Irartzearen gehienezko sakonera: 0,381&nbsp;mm
* Pisua: 0,120 kg inguru

## Irudiak 
thumb|320px|eskuinera|Plaka, Pioneer 10ean muntatua

Plakak honako irudiak agertzen ditu:
* Eskuinean, zundaren irudia, eta haren aurrean gizon bat eta emakume bat. Zunda agertzearen arrazoia gure tamainaren berri ematea da, irudien proportzioa benetakoa da-eta.
* Ezkerrean, puntu beretik abiatzen diren lerro zuzen sorta bat. Puntu hori Lurra da, eta lerrook gugandik hurbilen dauden pulsarrak (irrati uhinak igortzen dituzten izarrak) adierazten dituzte. Lerro bakoitzean, pulsarraren pultsu-maiztasuna, bitar sisteman idatzita. Irudi hori, nolabait esatearren, Lurraren “helbidea” da. Pulsarrak ezagutzen dituen zibilizazio aurreratu batek, ustez, plaka interpretatzen jakin beharko luke.
* Beheko aldean Eguzki Sistemaren eskema txikia dago, planeta, eguzkiarekiko dauden distantziaren arabera jarriak, eta Pioneer zunden hasierako ibilbidearen argipen batekin. Pioneer zunden hasierako ibilbidea ikus daiteke bertan.
* Goian, ezkerrean, eta bitar sistemaren bitartez adierazita halaber, hidrogeno molekula baten spin-a ageri da. Hoenk elektroi baten norantza aldaketa irudikatzen du, 21 zentimetro inguruko irrati uhin bat eragiten duena. Hidrogenoa da unibertsoko elementurik ugariena.

Plakak, berez, Carl Sagan astronomo estatubatuar eta zientzia hedatzaileak eta Frank Drakek diseinatu eta ezagutarazi zituzten, eta Linda Salzman Saganek marraztu zituen. Izan ere, Carl Sagan bera izan zen, NASA, Pioneer zundek plaka hau eramateko konbentzitu zuena.

## Kanpo estekak 
* NASA plakari buruz
1991ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak

**1991ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak** urte horretako maiatzaren 26an ospatu ziren, eta III. Legealdiko 50 parlamentariak hautatu ziren. Aurreko hauteskundeekiko parte-hartzea asko apaldu zen, eta ordura arte parte-hartze txikieneko hauteskundeak izan ziren. Oraingoan, aurrekoetan ez bezala, eskuineko indar guztiak CDS izan ezik UPNren zerrendan bateratuta aurkeztu ziren (UPN, PP eta UDF), eskuineko hautesleen botoak batuz eta hauteskundeen lehenengo indarra bihurtuz. Hala ere, ezkerreko indarrak (PSN, HB, NEB) eserleku eta boto gehiago eskuratu zituzten.

## Emaitza ofizialak 

a Aurreko hauteskundeetako UPN, AP eta UDF alderdien emaitzen baturarekin konparatuz,hiru alderdiak UPNn integratu baitziren.

Hauteskunde hauetan, 414.913 nafarretatik 276.773ek bozkatu zuten (%66,70a), hau da, 138.149 abstentzio izan ziren (%33,30a).

## Lehendakaria aukeratzea 

Beraz, inork ez zuenez parlamentuaren gehiengoaren sostengua eskuratu, handik hiru hilabetera Juan Cruz Alli bihurtu zen lehendakaria automatikoki, alderdi bozkatuenaren zerrendaburu gisa. 1995ean Allik UPN utzi zuen eta CDN alderdia sortu zuen, baina gobernuburu gisa mantendu zen UPNko kontseilariekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erdialdeko Amerikako eta Karibeko VI. Jokoak

**Erdialdeko Amerikako eta Karibeko VI. Jokoak** Guatemalan jokatu ziren, 1950eko otsailaren 28tik martxoaren 12 arte.

## Historia 
Joko haietan, 1390 kirolarik parte hartu zuten; horietatik 163, emakumeak.

## Nazio partehartzaileak 
* Holandarren Antillak
* Kolonbia
* Costa Rica
* Kuba
* El Salvador
* Guatemala
* **Haiti** (debutaria)
* Honduras
* Jamaika
* Mexiko
* Nikaragua
* Panama
* Puerto Rico
* Trinidad eta Tobago

## Kirolak 
* Atletismoa
* Saskibaloia
* Beisbola
* Boloak
* Boxeoa
* Txirrindularitza
* Jauziak
* Hipika
* Esgrima
* Futbola
* Gimnasia
* Golfa
* Halterofilia
* Borroka
* Igeriketa
* Tenisa
* Tiroa
* Boleibola
* Waterpoloa

## Dominak 
## Kanpo estekak
1995eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak

**1995eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak** urte horretako maiatzaren 28an ospatu ziren. IV. Legealdiko 50 parlamentariak hautatu ziren.

Nafarroako Demokraten Elkargunea (CDN) UPNtik banatutako alderdiak, Juan Cruz Alli lehendakaria buru, emaitza oso onak lortu zituen bere lehenengo hauteskundeetan, eta Nafarroako Ezker Batuak (NEB) aurreko hauteskundeetan lortutako botoak bikoiztu zituen. Horrela, bi alderdi horiek haien sabaia jo zuten, PSNren kaltetan (botoen ia herena galdu zuen), eta halako emaitza onak inoiz ez dituzte berriz lortu.

## Emaitza ofizialak 

Hauteskunde hauetan, 437.797 nafarretatik 299.545ek bozkatu zuten (%68,42a), hau da, 138.252 abstentzio izan ziren (%31,57a).

## Lehendakaria aukeratzea 

Beraz, CDNrekin eta EArekin adostutako akordio bati esker hirugarren bozketan gehiengo soila lortu zuenez, Javier Otano Cid PSNko zerrendaburua lehendakari bihurtu zen (inbestiduran parlamentuaren sostengua lortu zuen lehenengoa). Hala ere, ustelkeria arazoak zirela eta, Otanok 1996an dimititu eta Juan Cruz Alliren (CDN) esku utzi zuen jarduneko gobernua sasoi txiki batez, lehendakari berria hautatu arte. UPNko Miguel Sanz Sesma inbestidurara aurkeztu zen:

Sanzek parlamentuaren sostengua lortu ez zuen arren, ez zen beste hautagairik aurkeztu, eta beraz legeak zehaztutako 90 egunen ondoren, irailaren 18an, Miguel Sanz lehendakari izendatu zuten, alderdi bozkatuenaren zerrendaburua baitzen.

## Erreferentziak
1999ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak

**1999ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak** urte horretako ekainaren 13an ospatu ziren. V. Legealdiko 50 parlamentariak hautatu ziren. Parte-hartzea Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen inoizko baxuena izan zen, %66,25.

Hauteskunde hauetan Nafar Herriaren Batasunak (UPN) arrakasta itzela eskuratu zuen, gorakada handia lortuz eta bigarren indarraren (PSN) boto kopurua bikoiztuz. UPNren gorakada hori CDNren kaltean izan zen batez ere, sostenguen erdia baino gehiago galduta. Abertzaleen artean, ezker abertzaleak ordura arteko emaitzik hoberenak lortu zituen, Euskal Herritarrok koalizio berriarekin aurkeztuz, barnean Herri Batasuna, Batzarre eta Zutik batzen zituena. Gainera, Eusko Alkartasuna eta Euzko Alderdi Jeltzalea ere batera aurkeztu ziren.

## Emaitza ofizialak 

a Zeinetatik 7 HBrenak eta 1 Batzarrerena.b 1995eko HBren emaitzekin alderatuta.d Aurreko hauteskundeen EAren emaitzekin alderatuz, EAJk eserlekurik ez baitzuen lortu.

Hauteskunde hauetan, 461.729 nafarretatik 305.880ek bozkatu zuten (%65,25a), hau da, 155.849 abstentzioak izan ziren (%33,75a).

## Lehendakaria aukeratzea 
Miguel Sanz UPNko jarduneko lehendakaria bakarrik aurkeztu zen inbestidurara.

Beraz, hirugarren bozketan gehiengo soila lorturik, Miguel Sanzek lehendakaritzan bigarren legegintzaldi baterako mantentzea lortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrapala (argipena)

200px|thumb|Kirolerako arrapala.
[thumb|200px|[Autobus bateko arrapala.]]
**Arrapala** sestra berean ez dauden bi gainazalen artean eraikitzen den plataforma da, bertatik igo eta jaisteko. Geometria deskribatzailean bi multzotan sailkatzen dira: arrapala lauak eta arrapala helikoidalak. Erabilera zenbait dituzte:

* gurpil-aulkietarako arrapala, gutxituei eraikinetara sartu eta atera eta altuera desberdineko beste egiturak igotzen eta jeisten laguntzeko;
* tutu-erdiko arrapalak eta skate-parkeetako beste arrapala motak, skateboarding, BMX eta beste akrobazia-kirolak egiteko erabiltzen direnak, bertan mugimenduak eta maniobrak egiteko;
* arrapala mekanikoa, altuera bat gainditzeko hirietan eraikitzen den arrapala mugikorra;
* arrapala edo plano inklinatua, mekanika fisikoan aztertzen den makina sinplea.

## Kanpo estekak
2003ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak

**2003ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak** urte horretako maiatzaren 25ean ospatu ziren. VI. Legealdiko 50 parlamentariak hautatu ziren.

Nafar Herriaren Batasunak (UPN) aurreko emaitza onak mantentzea lortu zuen, eta inoizko eserleku kopururik handiena eskuratu zuen. Nafarroako Alderdi Sozialistak aurreko bi hauteskundeetako emaitzak errepikatu zituen. Bestalde, 2002ko Alderdien Legeaz baliatuz, Espainiako Auzitegi Gorenak ezker abertzaleko alderdiak legez kanpo utzi zituen (Batasuna, Herri Batasuna, Euskal Herritarrok eta Autodeterminaziorako Bilgunea), eta hauteskundeetara aurkeztu ahal izan zen ezker abertzaleko alderdi bakarra Aralar izan zen, Euskal Herritarroketik banatutakoa.

## Hautes zerrenden legez kanporatzeak 
Euskal Herritarrok alderdia legez kanpo geratu ondoren, Ezker Abertzaleak Autodeterminaziorako Bilgunearen (AuB) hautes zerrenda berria babestu zuen. AuBren barruan Batasunako buruzagien eta militanteen presentzia ikusita, Espainiako Auzitegi Gorenak zerrenda legez kanporatu zuen, Batasunaren jarraipena zela argudiatuz. Hala ere, AuBk hauteskunde kanpainan parte hartu zuen eta Ezker Abertzaleak zerrenda horren aldeko botoa eskatu zuen, ofizialki nulutzat hartu zirenak. Zerrendak 21.292 boz lortu zituen (1999an 2.539 boto baliogabe izan ziren), eta zenbatuak izan balira hiru eserleku lortuko lituzke parlamentuan.

## Emaitza ofizialak 

aZeinetatik 3 EArenak ziren eta 1 EAJrena.

Hauteskunde hauetan, 464.826 nafarretatik 328.609ek bozkatu zuten (%70,70a), hau da, 136.217 abstentzioak izan ziren (%29,30a). Miguel Sanz Sesma UPNko zerrendaburua presidente bihurtu zen.

## Inbestidura saioa 
Miguel Sanz UPNko jarduneko lehendakaria kargua bigarrenez errepikatzeko inbestidurara aurkeztu zen, eta CDNrekin adostutako akordio bati esker inbestidura gainditu ez ezik, gehiengo osoa lortu zuen lehenengo lehendakaria izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yorkeko Dukea

**Yorkeko Dukea**, Britainiar Monarkaren bigarren semeari ematen zaion noblezia titulua da, titulu hau, oraindik bizirik dagoen Monarka baten bigarren semeari eman izan ezean.

Egungo Yorkeko Dukea, Andres Yorkekoa da, Elisabet II.a Erresuma Batukoa erreginaren semea.

## Historia 
York hiria, duela urte askotik, iparraldeko Ingalaterrako hiririk garrantzitsuena izan da, eta bere Yorkshire konderria, herrialdeko handiena da, Jarvik, errege hauetako azkena eta Yorkeko lehen dukea izan zen Erik I.aren esku erori ondoren, *Yorkeko Jaunak* deritzenak existitu ziren.

Titulua, lehen aldiz, britainiar noblezia tituluen artean, Edmundo Langleykoarentzat sortua izan zen, Shakespearen Rikardo II.a lanean pertsonaia garrantzitsua den Edward III.a Ingalaterrakoa erregearen laugarren semearentzat. Bere seme Edward, Agincourteko guduan hil zen 1415ean. Titulua, ondoren, bere iloba Rikardorentzat izan zen, Rikardo Conisburghekoaren semea.

## Kanpo estekak
Yorkshire

**Yorkshire konderria**, Erresuma Batuko konderririk handiena da, eta, bere biztanleria, 5 milioi biztanle ingurukoa da. Eskualde honetako hiri garrantzitsu batzuk, Leeds, Bradford, Sheffield, Hull, eta, jakina, York dira.

## Antolaketa 
Ingalaterrako tokiko administrazioaren zenbait berrantolaketak, eta, bereziki, 1974koak, Yorkshirek, jada, existentzia legal edo administratiborik ez izatea eragin dute, eskualde honetako biztanleek, oraindik maitasunez gogoratzen duten arren. Eta horietako askok, euren burua, oraindik Yorkshireman edo Yorkshirewoman deitzen dute. Yorkshire Criquet Club ospetsua oraindik existitzen da.

Yorkshire izenak (hau da, Yorkeko shire edo konderria), 1974an sortutako hiru konderri berritan jarraitzen du, North Yorkshire, South Yorkshire eta West Yorkshire konderrietan, alegia. Hauetatik, soilik lehena existitzen da orain. Gaur egun, East Yorkshire edo Yorkshire Ekialdeko Riding barrutia ere badago. "Riding", oso antzinako hitza den "thirding"en egungo bertsioa da (Erdi Aroan, Yorkshire hiru zatitan banatua izan zen, "thirds" deritzenetan), eta Yorkshire eta Humber. Humber, Yorkshire eta Lincolnshire banatzen dituen erreka da.

## Geografia 
Geografiari dagokionez, Yorkshire Wolds, Yorkshire Dales eta North Yorkshire Moors nabarmendu behar dira.

## Kultura 
Eskenategi musikal bezala, bertan, garai ezberdinetako talde eta bakarlari ugari sortu ziren. Honako hauek adibidez: Bill Nelson, Phil Lynott, Billy Currie, ABC, The Housemartins, The Cult, The Sisters Of Mercy, New Model Army, Cabaret Voltaire, The Human League, Heaven 17, They Must Be Russians, Soft Cell, Pulp, Kaiser Chiefs, The Artic Monkeys, etab.... Howard Devoto han bizi izan zen umetan eta gaztetan, punk eta new wave estiloko taldeetan aritu aurretik.

Konderriko beste talde garrantzitsu bat, anarkopunk estiloko Chumbawamba da.

## Kanpo estekak
ZZ Top

**ZZ Top** 1969. urtean Houstonen sortutako rock musika talde estatubatuarra da. Billy Gibbonsek, Dusty Hillek eta Frank Beardek osatu zuten taldea eta gaur egun elkarrekin daude oraindik.

1970eko eta 1980ko hamarkadetan lortu zuten arrakastarik handiena, eta gaur egun birak egiten eta diskoak argitaratzen jarraitzen dute. 2004ko martxoaren 15ean Rock and Rollaren Ospearen Aretoan onartu zituzten. ZZ Topen abestien letrek, sarritan, sexuaren inguruko zehar-mintzoak eta umorea dituzte.

Taldekideen janzkeragatik ezagunak dira, batez ere Gibbons eta Hill taldekideena. Gibbons eta Hill bizar luzeak dituzte eta eguzkitako betaurrekoak eta antzeko arropa janzten dute, batzuetan berdin-berdina. Frank Beard-ek, berriz, nahiz eta bere abizenak ingelesez 'bizarra' esan nahi duen, bibotea du. 1984an bizarra mozteko produktuak egiten dituen Gillette enpresak Gibbonsi eta Hilli milioi bana dolar eskaini zien euren bizarra telebistako iragarki batean mozteagatik. Alabaina, eskaintza errefusatu zuten "*Bizarrik gabe oso itsusiak gara*" esanez.

## Taldekideak 
* Billy Gibbons: gitarra-jotzailea eta abeslari nagusia.
* Dusty Hill: baxu-jolea, teklatu-jolea eta abeslaria.
* Frank Beard: bateria-jolea eta perkusioa.

## Diskografia 
### Diskoak 
* ''ZZ Top's First Album* (1971)
* *Rio Grande Mud* (1972)
* *Tres Hombres* (1973)
* *Fandango!* (1975)
* *Tejas* (1977)
* *Degüello* (1979)
* *El Loco* (1981)
* *Eliminator* (1983)
* *Afterburner* (1985)
* *Recycler* (1990)
* *Antenna* (1994)
* *Rhythmeen* (1996)
* *XXX* (1999)
* *Mescalero* (2003)
* *Live from Texas* (2008)

### Bildumak 
* *The Best of ZZ Top* (1977)
* *Greatest Hits* (1992)
* *One Foot in the Blues* (1994)
* *Chrome, Smoke & BBQ* (2003)
* *Rancho Texicano* (2004)
* *Live From Texas'' (2008)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  ZZ Topen webgune ofiziala
ABC (musika taldea)

thumb|ABC
**ABC**, Pop eta New wave estiloko musika talde ingeles bat da. 1981 eta 1990 bitartean, 40 kantu hoberenen artean egon ziren bere kantu asko.

Jatorria, Sheffielden dute, eta oraindik jarraitzen dute, baina partaide berriekin.

## Jatorria: Vice Versa 
Guztia, 1977an hasi zen, Mark White, Stephen Singleton eta David Sydenhamek, sintetizadoreak erabiltzeko joera izango zuen talde bat sortu zutenean, The Human League, Clock DVA edo Cabaret Voltaire taldeen antzera garai horretan. Taldea, **Vice Versa** deitu zen. Martin Flyk eskatutako elkarrizketa baten ondoren, White eta Singletonek, euren taldekide izateko deitu zuten.

Whitek kantatzen zuen garai hartan, baina, Rotterdamen eginiko bira batean, Flyri, ahotsa inprobisatzea suertatu zitzaion. Hori egin ondoren, mundu guztia txunditua geratu zen. Honela, Flyk hartu zuen Whiten lekua abeslari bezala, eta Vice Versak, bere estiloa eta izena aldatu zituen, 1980tik aurrera ABC deitu zelarik.

Vice Versak, EP bat eta zenbait single argitaratu zituen, guztiak synthpop estilokoak, musika industrialera iritsiz, Human League edo Kraftwerk bezala. "New Girls" izeneko euren lehen singlea, "asteko singlea" izan zen NMEren aburuz.

## ABC 
* Euren diskografika EMI eta Polygram dira
* Partaideak, Martin Fry eta David Palmer dira
* Partaide ohiak Stephen Singleton, Mark Lickey, David Robinson, Andy Newmark, Alan Spenner, Fiora Russell-Powell, David Yarritu, Mark White, Glenn Gregory eta Keith Lowndes dira.
* Bere hit nagusia, 1987an izan zen, "When Smokey Sings".

## Kanpo estekak
Vice Versa

**Vice Versa**, synthpop eta musika industrial estiloko musika talde ingeles bat izan zen, ABC taldearen jatorria izan zelako ezaguna.

Sheffielden sortu zuten Stephen Singleton, Mark White eta David Sydenham. Eurek, euren ekoizpen etxe independente propioa sortu zuten, **Neutron Records** izenekoa, eta hortik atera zuten "New Girls" izeneko euren lehen singlea.

Whitek eta Singletonek, ondoren, Martin Flyri eskatu zioten taldera batzeko. Flyk elkarrizketatu zituen, **Modern Drugs** aldizkariko kazetaria baitzen.

Taldeak, Rotterdametik egiten ari zen bira batean jotzen ari zela, Flyk, ahots inprobisazioak egin zituen, han zegoen jende guztia txundituta geratu zelarik. Honela, Vice Versa taldeko laugarren eta azken partaidea izango zen abesteaz arduratuko zena.

1980an, Vice Versak, bere izena ABCgatik aldatu zuen, Flyk, kantari bezala Whiten lekua hartzeko erabakiaren ondoren.

## Diskografia 
* *Music 4* (EP) (Britainia Handia, 1979ko iraila)
* *1980: The First Fifteen Minutes* (7") (lau banden bilketa) (Britainia Handia, 1980)
* *8 Aspects Of* (1980)
* *Stilyagi* (7") (Herbehereak, 1980)

## Kanpo estekak
Parotida guruin

thumb|250px
**Parotida guruina**, ttu guruin oso handi bat da, aurpegiaren bi alboetan dagoena, kanpo belarriaren azpian, azaleko aponeurosi zerbikalaren mende dagoen zelda hezurzuntztsu batean, barailaren adar igokariaren atzean eta mastoide apofisi eta estiloide apofisien aurretik, eta 25 gramo inguruko pisua du. 3 egitura garrantzitsuk zeharkatzen dute: aurpegiko nerbioak, barailaren atzekaldeko zainak eta karotida arteria ohikoaren ezkerraldeak. Parotidak sortzen du ttu seroso gehien.

Guruina, kanpoko karotida arteriak, eta aurpegiko eta aurikulotenporal nerbioek zeharkatzen dute, eta bertan jaiotzen da kanpoko zain jugularra. Guruinaren barnean daude gongoil linfatiko parotideoak. Gainera, aurpegiko nerbioak (Burezurreko VII. nerbio parea) azaleko lobulua sakonekotik banatzen du.

Konduktu parotideoak (Stenonena), horizontalean igarotzen da guruinaren aurrealdeko ertzetik, ondoren, erdialderantz biratzen du masetero giharraren aurrealdeko ertzean, gihar buzinatzailea zulatuz, ondoren, aho aldean sartzeko, goikaldeko bigarren hagin inguruan kokatutako zulotxo baten bidez.

Bere nerbiotzea, nerbio aurikular nagusiak ematen du (C2-C3 plexu zerbikalaren adarra), guruinaren estalkia nerbiotzen duena, baita honen gaineko larruazala ere. Nerbio aurikulotenporalak, gongoilatzeko informazio parasinpatiko jariatzailea darama. Bere aldetik, zuntz sinpatikoen aktibitateak (kanpo nerbio plexu karotideokoa)k, guruinaren jariatzea murrizten dute.

Guruin honen prozesu bat, parotidektomia da.

## Gaixotasunak 
* Warthin tumorea
* Mikuliczen sindromea
* Parotiditia edo paperak.

## Kanpo estekak
Mastoide apofisi

**Mastoide apofisia** tenporal hezurraren irtenune biribildu bat da, kanpoko entzumen hodiaren atzean dagoena, eta gihar sargune garrantzitsu bat da, esternokleidomastoideoa barne. Oro har, mastoide apofisia, pixka bat handiagoa da gizonezkoetan emakumezkoetan baino. Izena, mastoideoa, grezierazko *mastos* hitzetik dator, emakumezkoen ugatzaren antzerako duen formari erreferentzia eginez.

## Gaixotasunak 
Tenporal hezurraren mastoide apofisiak, euren barnean airea duten barrunbe edo zeldak ditu, zelda mastoideoak deitzen direnak. Mastoiditis akutua, mastoide apofisiko zelda mastoideoen barneko infekzio biriko bat da. Epitelio zelulen eraketa neoplasikoa zelula mastoideoetan, kolesteatoma deitzen da, eta entzumen arazoak, gortasuna, eta heriotza ere eragin dezake, tratamendurik jaso ezean.

Infektaturiko hezurraren eta kolesteatoma baten ateratzea, mastoidektomia deritzon prozedura kirurgiko bat da, belarriaren atzealdetik eta kanpoko entzumen hoditik egiten dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yorkeko Dukearen uharteak

**Yorkeko Dukearen uharteak** (), lehenago **Lauenburgo Berria** (), Bismarck uhartediko uharte multzoa da, Papua Ginea Berrian. Saint George kanalean daude, Britainia Berria eta Irlanda Berria uharteen artean, Mendebaldeko Bretainia Berria probintzian. Philip Carteretek eman zien izena 1767an, Yorkeko Dukearen omenez.

## Geografia 
Hamairu uharte dira, 58 kilometro koadroko hedadura hartzen dutenak. Yorkeko Dukearen uhartea da handiena. Beste batzuk, Makada, Kabakon, Kerawara, Ulu eta Mioko dira.

Uharte multzoa, bi plaka tektoniko elkar bultzatzen duten aktibitate sismikoko gune batean dagoenez, lurrikara eta tsunami franko izaten da. Horrezaz gainera, garaiera txikikoak baitira, arriskuan jar ditzake itsaso-mailaren igoerak. 2000an iragarri zen garaiera handiagoko beste leku batzuetara ebakuatu behar zutela biztanle ugari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Esternokleidomastoideo

**Esternokleidomastoideoa**, lepoaren alboko aurpegiko gihar bat da, aurrealboko zatian, luzea, indartsua, bere toraxeko zatian, bi, eskukada edo buruz osatua: **esternoi**koa, zilindrikoa, eta lepauztaikoa, laua. Bien artean, Sedilloten triangelua uzten dute, barne jugular zainarentzako toki bat uzten dutena, bide bat ezartzeko.

Behealdetik, esternoiko kirtenaren aurrealdeko aurpegian eta lepauztaiaren barnealdeko herenean sartzen da. Goitik, berriz, mastoide apofisiaren barnealdeko aurpegian eta goiko okzipitaleko lerro kurboan.

Giharraren erdialdeko zatian, nerbio ugari elkartzen diren gune bat dago, Erben puntua deritzona, kirurgian garrantzi handia duena.

Bizkarrezur nerbioak edo gehigarriak, CXI nerbioak nerbiotzen du.

Gihar honek, hiru mugimendu ezberdin ahalbidetzen ditu: burua alde batera eta bestera mugitzea, alboko okertzea, eta burua arinki luzatzea. Honegatik, "begirada poetiko"aren giharra ere baderitzo (buruaren flexore, okertzaile eta biratzailea da).

## Kanpo estekak
White Zombie

**White Zombie**, jatorriz noise rock musika egiten zuen talde estatubatuarra izan zen, New Yorken sortua. Taldearen izena 1932an Béla Lugosi protagonista izan zeneko *White Zombie* filmatik hartu zuten.

Taldea 1998an desegin zuten.

## Taldekideak 
### Azken taldekideak 
* Rob Zombie - ahotsa (1985-1998)
* Jay Yuenger - gitarra (1989-1998)
* Sean Yseult - baxua (1985-1998)
* John Tempesta - bateria, perkusioa (1994-1998)

### Taldekide ohiak 
* Ena Kostabi - gitarra (1985-1986)
* Peter Landau - bateria, perkusioa (1985-1986)
* Tim Jeffs - gitarra (1986)
* Tom Guay - gitarra (1986-1987)
* John Ricci - gitarra (1987-1989)
* Ivan de Prume - bateria, perkusioa (1986-1992)
* Phil Buerstatte - bateria, perkusioa (1992-1994)

## Diskografia 
### Diskoak 
* *Soul-Crusher* (1987)
* *Make Them Die Slowly* (1989)
* *La Sexorcisto: Devil Music, Vol. 1* (1992)
* *Astro-Creep: 2000* (1995)
* ''Supersexy Swingin' Sounds* (1996)

### EPak 
* *Gods on Voodoo Moon* (1985)
* *Pig Heaven* (1986)
* *Psycho-Head Blowout* (1987)
* *God of Thunder* (1989)
* *Nightcrawlers: The KMFDM Remixes'' (1992)

## Kanpo estekak
Boston (musika taldea)

**Boston** 1969. urtean Bostonen sortutako rock musika talde estatubatuarra da.

## Taldekideak 
### Gaur egungo taldekideak 
* **Tom Scholz**: gitarra nagusia, baxua, teklatuak, perkusioa, (1976-gaur egun)
* Michael Sweet: ahots nagusia, gitarra (2008-gaur egun)
* Gary Pihl: gitarra, teklatuak (1985-gaur egun)
* Kimberley Dahme: ahotsa, baxua, gitarra (2001-gaur egun)
* Jeff Neal: bateria, perkusioa (2002-gaur egun)

### Taldekide ohiak 
* Brad Delp (h. 2007ko martxoaren 9an): ahots nagusia, gitarra erritmikoa, teklatuak, perkusioak (1976-1989 eta 1994-2007)
* Jim Masdea: bateria, perkusioa, teklatuak (1983-1988)
* Barry Goudreau: gitarra (1976–1981)
* Sib Hashian: bateria, perkusioa (1976–1983)
* Fran Sheehan: baxua (1976–1983)
* David Sikes: ahotsa, baxua, teklatuak (1987–1997)
* Doug Huffman: bateria, perkusioa, teklatuak (1987–1994)
* Curly Smith: bateria, perkusioa, harmonika (1994–1997)
* Fran Cosmo: ahots nagusia, gitarra (1993–2006)
* Anthony Cosmo: gitarra (1997–2006)
* Anthony Citrinite: bateria (2001–2002)
* Tom Hambridge: bateria (2002)
* Tommy DeCarlo: ahots nagusia, teklatuak, perkusioa (2008-2026)

## Diskografia 
### Diskoak 
* *Boston* (1976)
* ''Don't Look Back* (1978)
* *Third Stage* (1986)
* *Walk On* (1994)
* *Corporate America'' (2002)

## Kanpo estekak 
*  Bostonen webgune ofiziala
Erben puntua

**Erben puntua**, lepoaren albo batean dago, lepauztaitik 2 edo 3 zentimetro gorago, seigarren lepo ornoko zabaletaranzko enborraren parean. Puntu honetan zapaltzeak, Duchenne-Erb-en paralisia eragiten du, eta estimulazio elektrikoak gorputzaren gune honetan, besoak uzkurtzea eragiten du. Hau da, lepoan, nerbio aurikular nagusia agertzen den tokia.

## Ikus, gainera 
* Lepo

## Kanpo estekak
The Donnas

**The Donnas** Palo Alton (Kalifornia) sortutako emakumezko hard rock musika talde estatubatuarra da.

## Taldekideak 
* Brett Anderson- Ahotsa, batzuetan teklatu-jolea
* Allison Robertson - Gitarra-jolea, koruak
* Maya Ford - Baxu-jolea, koruak
* Torry Castellano - Bateria-jolea, koruak

## Diskografia 
### Ragady Anne bezala 
* *Ragady Anne* [7" EP] (1996) (Radio Trash Records)

### The Electrocutes bezala 
* *Steal Yer Lunch Money* (1998) (Sympathy for the Record Industry)

### The Donnas bezala 
#### Diskoak 
# *The Donnas* – 1997 – Super*Teem! / berriz 1998ko uztailaren 28an – Lookout! Records
# ''American Teenage Rock 'n' Roll Machine* – 1998ko urtarrilaren 27an – Lookout! Records
# *Get Skintight* – 1999ko ekainaren 8an – Lookout! Records
# *The Donnas Turn 21* – 2001eko urtarrilaren 23an – Lookout! Records
# *Spend the Night* – 2002ko urriaren 22an – Atlantic Records
# *Gold Medal* – 2004ko urriaren 26an – Atlantic Records
# *Bitchin''' – 2007ko irailaren 18an – Purple Feather Records

## Kanpo estekak 
*  The Donnasen webgune ofiziala
*  The Donnasen MySpacea
Woodlark plaka

thumb|500px|Woodlark plakaren mapa.

**Woddlark plaka** mikroplaka tektoniko bat da. 0,01116 estereorradianeko hedadura du. Oro har, Australiako plakari lotua dago.

Ozeano Barearen mendebaldean dago. Ginea Berriaren erdialdea eta ekialdea eta Salomon itsasoaren hegoaldea, Trobriand uharteetan hartzen du.

Woodlark plakak mugakide ditu Karolinetako plaka, Ipar Bismarcketako plaka, Hego Bismarcketako plaka, Salomon itsasoko plaka, Pazifikoko plaka, Australiako plaka, Maoke plaka eta Txori Buruko plaka.

Woodlark plaka milioi bat urteko 1,546ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 22º 14' ipar latitudean eta 132º 33' eki longitudean kokatutako polo baten arabera.

Plakak bere izena Papua Ginea Berriko Woodlark uhartetik hartu du.

## Kanpo estekak
Tar-Kalmazil

**Tar-Kalmazil** (Eguzkiaren Bigarren Aroko 2516-2825), Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Bere istorioa, Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko amaitu gabeko ipuinak lanean kontatzen da. Numenorreko hamazortzigarren erregea izan zen, Eguzkiaren Bigarren Aroko 2516an jaioa, eta bere aita Tar-Alkarinen oinordekoa izan zen. Bere izenak, "ezpata dizdiratsua" esan nahi du, Numenorreko kapitain bezala, Erdialdeko Lurraldean lortu zituen garaipenen omenez hartu zuena. Bere izenaren adunaikozko baliokide bat erregistratu den lehen Numenorreko erregea ere bada. Adunaikozko bere izena, Ar-Belzagar da. Eguzkiaren Bigarren Aroko 2825ean hil zen.

Eztabaida bat dago Tolkienen idazkietan Tar-Kalmazilen oinordekoari dagokionez: Ar-Abbatârik, bere semea zena, edo Ar-Adûnakhôr, bere biloba. Zehazki Eraztunen Jaunaren A eranskinean, Kalmazilen oinordeko bezala, bigarrena agertzen da, baina, hedatuago dagoen "Elrosen Leinua: Numenorreko Erregeak" zatian, Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko amaitu gabeko ipuinak lanean, bere oinordekoa Tar-Ardamin da. Christopher Tolkienek, izena, nahi gabe aipatu gabe utzi zela iradokitzen du.
Aldamir

**Aldamir**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Gondorreko hogeitairugarren erregea izan zen. Rhovanionen jaio zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1330ean eta Eldakarren bigarren semea izan zen. Bere anaia nagusia Ornedil zen, Kastamirrek hil zuena. Horregatik, Aldamirrek hartu zuen tronua bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1490ean hil ondoren. Bere izena, quenyazkoa da, eta "zuhaitzeko bitxia" bezala itzul daiteke.

## Historia 
Bere garaia, Gondor eta Kastamirren ondorengoen arteko etengabeko borrokagatik bereiztu zen, Unbarren erbesteratu zirenak, eta handik, Harad hurbileko erregeekin aliatu zirenak, nortzuk Gondorri zergak ordaintzeari utzi zioten. Unbarreko Kortsarioak eta Haradrimak, Aldamirren buruhausterik nagusiena bihurtu ziren.

Honela, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1540rako, Gondor, gerran ari zen erresumako hegoaldeko muga guztian. Horregatik, Aldamir, Harad erasotzen saiatu zen, Poros ibaia zeharkatuz, baina garaitua eta hila izan zen. Bere oinordekoa, bere seme Vinyarion izan zen, beranduago, Hyarmendazil II.a izena hartuko zuena.

## Kanpo estekak
Euribor

thumb|350px|Euribor
thumb|Urtebeteko euriborraren balioa 2001 eta 2006 urteen artean.

**Euriborra** edo **Euro Interbank Offered Rate**, eguneroko erreferentzia tasa da, Europar Ekonomia eta Diru Batasuneko 57 bankuk elkarri salerositako maileguetan ezarritako batez besteko interes-tasan oinarritutakoa. Tasa horrek, mugaegun desberdinak ditu: laburrena, egun batekoa, eta luzeena, urtebetekoa. Normalean, epemuga zenbat eta laburragoa izan, baxuagoa izaten da euriborraren balioa.

Euriborra euroa txanpon ofiziala duten herrialdeetako mailegu eta hipoteken balioa ezartzeko erabiltzen da.

2014ko abenduaren 28an jakin zenez, Euriborrak % 0,328an amaituko zuen urtea. Euriborrak beste minimo historiko bat markatuko zuen eta jaitsiera horri esker, hipoteken kuotak hilean 14 euro merkatuko ziren, batez beste.

## Ikus, gainera 
* Mibor

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekthelion II.a

**Ekthelion II.a**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, eta bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Gondorreko hogeitalaugarren eta azkenaurreko seneskal erregeordea izan zen, jakintsua eta zuhurra izateagatik ezaguna.

## Historia 
Zituen baliabideak, bere erresuma, geroz eta indartsuago zen Mordorreko itzalaren aurka indartzeko erabili zituen, non Sauron garbi agertu zen, Dol Guldurretik kanporatua izan ondoren.

Ekthelion II.ak, Gandalf Istaria eta Throngil izeneko gizon misteriotsu baten laguntza jaso zuen, azkenean, Aragorn zela ikusi zena, Arathorn II.aren semea, Minas Tirithera egin zuen azken bisitan. Denethor II.aren aita da, bere oinordekoa izan zena. Ekthelion hil zenean, Denethor II.ak jada baditu bi seme. Nagusienak, Boromirrek, bere aitona hiltzean lau urte zituen, eta, txikienak, Faramirrek, urte bete.
Bikini

[thumb|ezkerrera|121px|Bikinia [mosaiko erromatar batean.]]
thumb|151px|Bikinia.
**Bikinia** emakumeentzako bi piezako bainujantzia da. Louis Reardek sortu zuen 1946an, hala ere antzinaroan erabiltzen zen. Bikinia alde batetik bularretako batez eta bestetik kulero batez osatuta dago.

Bikiniaren izena Bikini atoloiatik datorkio. Bikinia sortu zeneko garaian, amerikarrek Las Marianas uharteetako Bikini izeneko atoloian bonba atomikoekin saioak egiten ari ziren.

## Ikus, gainera 
* Bainujantzia.
* Burkinia.
* Tanga.

## Kanpo estekak
Baltic Dry Index

**Baltic Dry Index** edo **BDI**, Londresko Baltic Exchange merkatuak egunero argitaraturiko indizea da. Indizeak, nazioarte mailako 26 itsas-merkataritza ibilbideetan ordaindutako garraioaren batez besteko balioa zehazten du. Horretarako, Handymax, Panamax eta Capemax motako itsasontzien garraio kostuaren balioa hartzen du.

## Itsasontzi motak 
## Kanpo estekak 
*  The Baltic Exchange burtsaren webgunea.
*  Dry Bulk Index.
Citigroup

**Citigroup Inc.** edo **Citi** Ameriketako Estatu Batuetan horrela ere deitua.), New Yorken egoitza duen bankua da. 1998ko apirilaren 7an sortu zen Travelers Group eta Citicorp finantza-taldeak batzean. 2008. urtean 12.000 bulego zituen mundu osoko 107 herrialdetan, eta guztira 300.000 langiletik gora.

## Historia 
Citigroupen aitzindaria 1806an sorturiko "Bank of New York" izan zen. 1900ko hamarkadaren hasieran, bestelako banku txikiagoekin batzen hasi zen. XX. mendearen erdialderako Citi Ameriketako Estatu Batuetako bankurik garrantzitsuenetakoa zen. 1970eko hamarkadan nazioarte mailako hedapenarekin hasi zen, eta urte gutxitan hainbat bulego ireki zituen mundu osoan. 1998an Travelers taldearekin batu zen Citigroup sortuz.

## Kanpo estekak 
*  Citigroupen webgune nagusia.
Auzolan (alderdia)

**Auzolan** 1980ko hamarkadako euskal alderdi politiko troskista izan zen.

## Historia 
Auzolan 1983ko martxoaren 26an Liga Komunista Iraultzailea (LKI), Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia (LAIA) eta Nueva Izquierda (Euskadiko Ezkerraren nafar zatiketa) alderdien arteko sortutako koalizioa izan zen, Euskadiko Mugimendu Komunistaren (EMK) laguntza zuena.

1983ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundetan lehendabizikoz parte hartu eta 8.356 boto lortu zituen (%3,46a). Ez zuen eserlekurik lortu.

1984ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan Araban Iñaki Pérez Beotegi, *Wilson*, ETAren buruzagi ohia eta 1977ko amnistia aprobetxatu zuena, Gipuzkoan Iñaki Albistur eta Bizkaian Periko Ibarra izan zituen zerrendaburuak. Hala ere, 10.462 boto (%0,98a) baino ez zituen lortu.

1986ko maiatzaren 30ean banatu eta Nafarroako kideek Batzarre sortu zuten.

## Kanpo estekak
Alianza Popular

**Alianza Popular** (**AP**; ) hasieran alderdien federakuntza eta gero Espainiako alderdi politikoa izan zen. 1989an, enbor beretik eta beste alderdi batzuekin batera, Alderdi Popularra sortu zen.

## Historia 
1976ko urriaren 9an, frankismoko ministroak buruzagi zituzten zazpi alderdik Aliantza Popular (Aliantza Popularra), AP, izeneko alderdien federakuntza sortu zuten:
* *Reforma Democrática*, Manuel Fraga, Informazio eta Turismo Ministro ohia, presidenteorde ohia eta Gobernazio ministro ohiak zuzenduta.
* *Unión del Pueblo Español*, Cruz Martínez, Garapen Plangintza eta hezkuntza eta Zientzia Ministro ohiak zuzenduta.
* *Acción Democrática Española*, Federico Silva, Herri Lanak Ministro ohiak zuzenduta.
* *Democracia Social*, Licinio de la Fuente Lan Ministro ohia eta presidenteorde ohiak zuzenduta.
* *Acción Regional*, Laureano López Rodó, Garapen Plangintza eta Kanpo Harremanen Ministro ohiak zuzenduta.
* *Unión Social Popular*, Enrique Thomas de Carranzak zuzenduta.
* *Unión Nacional Española*, Gonzalo Fernández de la Mora, Herri Lanak Ministro ohiak zuzenduta.

1977ko Espainiar Hauteskunde Orokorretan botoen %8,2a eta 16 eserleku lortu zituen. 1978ko Konstituzioari haren parlamentarioek zatikaturik bozkatu zioten: Espainiako diputatuetatik, zortzik alde bozkatu zuten, bostek kontra, eta hiru abstenitu. Aldekoen artean zen Manuel Fraga.

1979ko Espainiar Hauteskunde Orokorretan Coalición Democrática izena hartu eta botoen %6a eta 10 eserleku lortu zituen, baina Zentro Demokratikoaren Batasuna (UCD) alderdia hondoratu eta gero, Alderdi Demokrata Popularra eta Alderdi Liberala alderdiekin batera *Coalición Popular* sortu zuen eta, 1982ko Espainiar Hauteskunde Orokorretan, botoen %26a eta 107 eserleku lortu zituen. 1986an berriz 105 eserleku lortu zituen.

1989an, bi urteko krisialdia izan ondoren, birsortu eta Alderdi Popularra sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eneko Lazkoz

**Eneko Lazkoz Martinez** (Etxarri Aranatz, Nafarroa Garaia, 1983) bertsolaria da, Etxarriko Bertso-eskolan hezia. Hargin egiten du lan.

## Txapelketak 
* Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Txapelduna (1): 2000
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
**Txapeldunordea (4): 2017, 2019, 2021 eta 2023
** Hirugarrena (1): 2015
** Bostgarrena (2): 2013, 2025
** Seigarrena (1): 2010
** Zazpigarrena (1): 2011
*Bertsolari Txapelketa Nagusia
** Final-laurdenak (2): 2017, 2022

## Sariak 
* Pello Errota Sariketa (1): 2018 (+ bertso onenaren Mikaela Elizegi saria)
* Errexil Sariketa (1): 2024

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Eneko Lazkoz», *Bertsolaritzaren datu-basea*.
Alazne Untxalo

**Alazne Untxalo Erregerena** (Ituren, Nafarroa, 1989) bertsolari nafarra da.

Bertsozaletasuna etxetik jaso zuen, batez ere aitarengandik eta amatxirengandik. Iturengo bertso eskolan hasi zen 12 urterekin, Doneztebeko bertso eskolan jarraitu eta gaur egun Oronozko bertso eskolan eta Erratzuko bertso eskolan dabil.

2003, 2004, 2006 eta 2007an Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa parte hartu zuen. 2006 eta 2007ko edizioetan txapela lortu zuen eta 2003ko edizioan txapeldun edo txapeldun orde izan zen. Izan ere, urte horietako Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketan parte hartu izan zuen.

2007tik aurrera Nafarroako Bertsolari Txapelketan hartu du parte eta aurtengoarekin (2019) 8 edizio egin ditu nahiz eta finalerako ez sailkatu.

Bardoak: Nafarroako taldekako bertso ekimenan parte hartu izan du 2012 eta 2016 urteetan. Lehenengoan Amaia Elizagoien eta Iker Gorosterrazurekin batera "Erauntsi" taldean.

Hainbat sariketa eta txapelketetan hartu du parte, aipatzekoak dira Bertsokabi Sariketa txapelduna izan zelako 2017an, Bortzirietako Bertso-Eskolaren Txapelketa txapeldun orde izan zelako 2018an, Mariano Izeta txapeldun orde izan zelako 2016an eta Xalto Saria txapeldun izan zelako 2015ean.

Horrez gain, Haur hezkuntzako ikasketak egin zituen eta gaur egun Haur hezitzaile lana eta ostalaritzako lanak txandakatzen ditu.

## Txapelketak 
* Bortzirietako Bertso-Eskolaren Txapelketa
** Txapeldun orde (1): 2018.
** Parte hartu (8): 2006, 2008, 2010, 2011, 2015, 2016, 2017 eta 2018.
* **Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa**
** Txapelduna : 2006 eta 2007
** Parte hartu (3): 2003, 2004, 2006 eta 2007.
*** *Oharra: 2003.urteko txapelketan txapeldun edo txapeldunorde geratu behar izan zen Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketan parte hartu ahal izateko. Hala ere, ez dago horren inguruko datu zehatzik.*
* **Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa**
** Parte hartu (3): 2003, 2006 eta 2007.
* Bardoak: Nafarroako taldekako bertso ekimena
** Parte hartu (2): 2012 eta 2016.
* **Nafarroako Bertsolari Txapelketa**
** Azken laurdenak (5): 2007, 2008, 2009, 2010, 2013
** Finalerdiak (4): 2015, 2017, 2019, 2021

## Sariak 
* Abra Saria
** Parte hartu (1): 2008.
* Argi Berri Saria
** Parte hartu (2): 2008 eta 2009.
* Berritxu Saria
** Parte hartu (1): 2006.
* Bertsokabi Sariketa
** Txapelduna (1): 2017.
** Parte hartu (1): 2017.
* Bertxoko Sariketa
** Parte hartu (1): 2007
* Hernandorena Saria
** Parte hartu (1): 2006
* Lizardi Saria
** Parte hartu (2): 2013 eta 2016.
* Mariano Izeta sariketa
** Txapeldun orde (1): 2016.
** Parte hartu (4): 2008, 2012, 2014 eta 2016
* Plazatik Gaztetxera
** Parte hartu (1): 2015
* Xalto Saria
** Txapelduna (1): 2015
** Parte hartu (2): 2009 eta 2015.
* Zarauzko Kopla Txapelketa
** Parte hartu (1): 2012.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hauts kosmiko

[thumb|[Kondrita porotsua]]
**Hauts kosmikoa** edo **espazio-hautsa** espazioan existitzen den edo Lurrean erori den hautsa da. Hauts partikula kosmiko gehienek molekula batzuen eta 0,1 mm (100 mikrometro) artean neurtzen dute. Partikula handiagoei meteoroideak deritze. Hauts kosmikoa, gainera, bere kokapen astronomikoagatik bereiz daiteke: galaxiarteko hautsa, izarrarteko hautsa, planetarteko hautsa (hodei zodiakalean dagoena bezala) eta hauts zirkunplanetarioa (planeta-eraztun batean bezala).

Eguzki-sisteman, hauts planetarioak argi zodiakala eragiten du. Eguzki-sistemako hautsak kometa hautsa, asteroide hautsa, Kuiperren gerrikoko hautsa eta Eguzki-sistematik igarotzen den izarrarteko hautsa barne hartzen ditu. Milaka tona hauts kosmiko Lurraren azalera urtero iristen dela kalkulatzen da, ale gehienek 10-16 (0,1 pikogramo) eta 10-4 (100 miligramo) arteko pisuarekin. Lurrak bere translazioak aurkitzen duen hauts kosmiko hodeiaren dentsitatea 10-6 hauts garau metro kubikoko dela kalkulatzen da.

Hauts kosmikoak konposatu organiko konplexu batzuk izan ditzake (solido organiko amorfoak, egitura aromatiko eta alifatiko mistoa dutenak), modu naturalean izarrek sor ditzaketenak. Hautsaren frakzio txiki bat "izarren hautsa" da, mineral errefraktario handiagoak, izarrek utzitzako materiatik kondentsatu zirenak.

Izarrarteko hauts partikulak *Stardust* espazio-ontziak bildu zituen eta laginak Lurrera eraman zituen 2006an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kometa hautsa

**Kometa hautsa**, jatorria kometa batean duen hauts kosmiko edo izarrarteko hautsa da. Material honek, kometaren jatorri eta eraketari buruzko informazioa eman dezake. Hauts honek, Lur planetaren atmosferan sartzean, meteoritoak eragin ditzake. Adibidez, Halley kometak askatutako hondarretatik datorren kometa hautsak bi ozar-izar eragiten ditu: Orionidak urrian eta Eta Akuaridak maiatzean.

## Ikus, gainera 
* Stardust

## Kanpo estekak
Neferkara Pepyseneb

**Neferkara Pepyseneb**, Egiptoko VIII. dinastiako faraoi faraoi bat izan zen, K. a. 2170 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroan.

Ordena Zaharra, Egiptoko VI. dinastiaren amaieran hondoratu zen eta Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeengan nagusitasuna ezarri zuten. Gobernari hau, zailtasun ekonomiko edo politikoen garai batean sortutako denbora baterako agintari kontseilu batetakoa ere izan zitekeen. Egoerak, Menfisen, kaotikoa izan behar zuen, Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, VIII. dinastia "100 urtez gobernatu zuten bost erregez" osatu zela baitio.

Ipuurren Papiroa deritzon testuak, egoera kaotiko bat deskribatzen du: sinesgarritasuna galdutako erregeak, Deltaren asiar inbasioa, iraultza desordenak, errege artxibategi eta hilobien suntsipena, ateismoa eta sekretu erlijiosoen hedapena. Ordena Zaharra deritzonaren hondoratzea.

Bere izena, honako hauetan dago:

* Abidoseko Errege Zerrendan
* Turineko Errege Kanonaren txataletan.

[erdian|thumb|500px|[Abidos (Egipto)|Abidoseko Errege Zerrenda. 51. kartutxoa.]]
Koma (astronomia)

[thumb|234x234px|[17P/Holmes kometaren koma ageri da irudi honetan. ]]
Astronomian, **koma** (latinezko *coma*tik, eta hau, grezierazko χομη, adatsa), kometa baten nukleoa inguratzen duen gas eta hautsezko hodeia da. Kometa bat, orbita eliptiko bat eginez, Eguzkira hurbiltzen denean eratzen da (6 UAko distantziatik aurrera), nukleoaren izotzaren zati bat lurrundu egiten delarik, eta, beste material batzuekin batera (oro har hautsa), inguratu egiten dute, hodei hau, argiaren errefrakzioagatik ikusgarri bihurtzen delarik, eta nukleoa ezkutatuz. Era dadin, nukleoaren ihes abiadurak, gas molekulen batez besteko abiadura baino txikiagoa izan behar du.

2007ko azaroak 16an, 17P/Holmes kometaren koma, Eguzkia gainditu arte hazi zen, honela, Eguzki Sistemako objekturik handiena bihurtuz.

## Tamaina 
Komak, normalean, handiagotzen joaten dira kometa Eguzkira hurbildu ahala, eta Jupiterren diametroa bezain luzeak izan daitezke, nahiz eta haien dentsitatea oso baxua izan. 2007ko urrian izandako leherketatik hilabetera, 17P/Holmes kometak Eguzkia baino handiagoa zen atmosfera ahul bat eduki zuen. 1811ko Kometa Handiak ere Eguzkiaren diametroaren tamainako koma bat eduki zuen. Koma handia izan arren, kometak Marteren orbita zeharkatzen duenean, Eguzkitik 1,5 UAra, haren tamaina txikitzen joan ohi da. Izan ere, distantzia honetan eguzki-haizeak nahikoa indar hartzen du kometaren gainazaletik gasgabetzen diren substantziak azkar nukleotik urruntzeko, hala, kometaren isatsa eratuz. ALICE espektrografo ultramore bat da, eta argi ultramoreak sortutako elektroiek ur eta karbono monoxido molekulen aurka talka egin eta haiek hausten dihardutela jakin zen. Gainera, metanola, amoniakoa eta metanoa ere topa daitezke kometetan.

## X izpiak 
1996ko martxoan jakin zen kometek X izpiak igortzen dituztela. Aurkikuntza honek ikerlariak harritu egin zituen, izan ere, X izpien igorpena tenperatura oso altua duten gorputzekin lotzen da. Ustez, X izpiak kometak eguzki-haizearekin izaten duen elkarrekintzaren ondorioz sortzen dira: karga handiko ioiek kometaren atmosferan barrena hegan egiten dutenean kometako atomo eta molekulekin talka egiten dute, hala, haien elektroi bat edo gehiago "erauziz". Erauzketa honi esker igortzen dira X izpiak eta fotoi ultramore urrunak.

## Behaketa 
Lurreko teleskopio arrunt batekin eta zenbait jakintza eta tresnekin koma baten tamaina kalkula daiteke. "Mugimendu" metodoa da horretarako gehien erabilitako bat: lehenik behatzaileak teleskopioa nonbait finkatu behar du, behin horrela, behatzaileak kometaren disko ikusgaiak ikuste-eremutik ateratzeko zenbat denbora behar duen kalkulatu behar du. Denbora hori kometaren deklinazioaren kosinuarekin biderkatu behar da, eta hortik aterako den emaitzak komaren diametroarena izan beharko luke, arkominututan. Kometaren distantzia jakina bada, komaren itxurazko tamaina zehaztu daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stardust (espazio zunda)

***Stardust***, 1999ko otsailak 7an NASAk jaurtitako espazio zunda estatubatuar bat da. Bere betebeharra, 81P/Wild kometaren eta honen komaren izaera aztertzea da. *Stardust*, Neil Gaimanek 1997an idatzitako eleberri baten izena ere bada, berriki, 2007an, film bihurtu dena.

## Misioa eta itzulera 
*Stardust* zunda, Wild 2 kometatik gertu igaro zen 2004ko urtarrilak 2an. Kometaren isatsetik igaro zenean, kometaren komako hauts laginak bildu eta kometaren izotzezko nukleoaren argazki xehetuak hartu zituen. *Stardust*, 2006ko urtarrilak 15ean lurreratu zen Laku Gaziko Basamortu Handian, Utah estatuan, AEBko Armadako froga zelaitik gertu (Dugway), bere barnean espazioko materia duen kapsularekin.

Ilargitik haratago hauts espaziala biltzeko lehen saiakera da. Partikulen adina, ziuraski, Eguzki Sistemaren bera da.
thumb|Kapsularen irudia, laginak dakartzala, itzuleran.
Lurrera itzuli zenean, kapsula, 46.446 kilometro orduko abiadan zihoan, Lurreko atmosferan azkarren berriz sartu den gizaki batek egindako aparailua bihurtzen duena. Alderaketa gisa, NASAk Utah estatuan duen ordezkariak, abiada horretan, Salt Lake City eta New York arteko distantzia 6 minutu baino gutxiagoan egingo zuela adierazi zuen. Suzko bola handi bat eta uhin akustikoa entzun behar izan ziren Utahren mendebaldean eta Nevadaren ekialdean.

NASAko arduradunek, Klimaren Zerbitzu Nazionalak iragarritako elurrak, 12 hazbeteko alerta baten gainean eta ekaitz elektrikoekin lagundua, berriz sartzeko arazorik ez zuela eman esan zuten.

Donald Brownlee, Washingtoneko Unibertsitatekoa, *Stardust* misioko ikerlari nagusia da.

## Emaitzak 
*Stardust*ek bildutako kometaren partikulak, bikain mantendu ziren aerogel batean, eta, Lurrera itzuli zenean, laginak, NASAk banatu zituen mundu osoko 150 zientzialariren artean, aztertzeko.

Zientzialari hauek 2006ko hasieran lortutako lehen emaitzak, harrigarriak izan ziren. Kometek, edo behintzat Wild 2 kometak, euren barnean, uste zena baino osagai gehiago eta konplexuagoak dituzte, banadioa, titanioa eta nitrogenoa kasu.

Gainera, mineral hauek, tenperatura biziki altuetan eratu behar dute. Eta honek, Eguzki Sistema honetan, bere hasieran sortu ziren edo izarren batengatik ote datozen zalantza uzten du. Jakina, kontutan hartu behar da mineral hauek, ondoren, Lurra eta Eguzkiaren arteko distantziaren halako 45 egin behar izan zutela, Kuiperren gerrikora iristeko, non kometak eratzen diren.

## Kanpo estekak
Ar-Abbatârik

**Ar-Abbatârik** (Eguzkiaren Bigarren Aroko 2618-2899, 2825-2899 bitartean errege) edo **Tar-Ardamin** quenya hizkuntzan, batzuetan Numenorreko gobernarien artean aipatzen da, baina, beste batzuetan aipatu gabe uzten da. Tar-Kalmazilen semea zen, Eguzkiaren Bigarren Aroko 2618an jaio eta Eguzkiaren Bigarren Aroko 2899an hil zena. Gobernarietako bat bezala kontutan hartzen bada, Numenorreko hemeretzigarren erregea izango litzateke.

Adunaikoz, bre izenak, "Munduko Zutabea" esan nahi du, eta, quenyaz "Munduko Lehena" esan nahiko luke. Tar-Ardamin, aipatu gabe uzten da Eraztunen Jaunaren A eranskinean agertzen den Numenorreko gobernari zerrendan, baina laburki aipatzen da Numenor eta Erdialdeko Lurraldeko amaitu gabeko ipuinak lanean. Christopher Tolkienek, Amaitu gabeko ipuinak bildu eta editatu zituena, "Elrosen leinua: Numenorreko erregeak" atalari buruzko ohar batean, bere aitak, errege hau aipatu gabe uzteko, sekula azaldu ez zuen arrazoiren bat izango zuela pentsatzen du, edo erredakzio akats soil bat baino ez dela, litekeena dena, erregeen zenbaketa sekula ez baita aldatzen. Tar-Herunumen, Tar-Ardaminen semea, Ar-Adûnakhôr izena hartu zuena, orohar, hogeigarren gobernari bezala kontatzen da.

## Kanpo estekak