open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frank Whittle

**Frank Whittle** (Coventry, Ingalaterra, 1907ko ekainaren 1a - Columbia, Maryland, AEB, 1996ko abuztuaren 9a) ingeles ingeniari aeronautikoa izan zen.

## Biografia 
Cambridgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. 1936an, Britainia Handiko Aire Armadako eskolan sartu zen, Cranwellen. Eskolan, jet hegazkinari buruzko jakin-mina piztu zitzaion. 1930 urte inguruan, turborreaktorearen ideia landu zuen, eta bere lehen patentea aurkeztu zuen.

1936an, enpresa pribatu bat sortu zuen, *Power Jets*, berak asmatutako motorra egiteko eta lantzeko. Whittleren motorrak bultzatutako hegazkinaren lehenbiziko hegaldia 1941eko maiatzean egin zen, Bigarren Mundu Gerran, Britainia Handiko aire armadarentzako gerra-hegazkin berri baterako proba-saioetan. Gerra amaitu baino lehentxeago, gerra-hegazkin turborreaktoredunak erabili ziren Alemaniako gudarostearen misilen aurkako ekintzetan.

## Erreferentziak
Hartmann Von Aue

**Hartmann Von Aue** (1165 inguruan - 1215 inguruan) alemaniar olerkaria izan zen. Sortzez jopua zen, eta zaldun gisa Aueko jaunen zerbitzura egon zen. Hirugarren Gurutzadan parte hartu zuen. *Minnesang* delako mugimenduaren barruan sartzen da bete-betean. Alemanian Artur eta Mahai Biribileko zaldunen gaia erabili zuen lehena izan zen. Bi poema epiko idatzi zituen, *Chrétien de Troyes*en ereduaren arabera eginak: *Erec* eta *Iwein*. *Gregorius *poeman, berriz, izen bereko bekatariaren gertaera kontatzen da, alegia, nola iritsi zen hilduraren bidez aitasantutzara eta santutasunera. Horien guztien artean, hala ere, *Der arme Heinrich* (*Heinrich gizarajoa*) da, Hartmannen obra nagusia, erlijiozko inspirazioa duen beste poema bat. Bertan, Heinrich Von Aue zaldunaren bizitzaren gorabeherak kontatzen dira.

## Erreferentziak
León Febres-Cordero

**León Esteban Francisco Febres-Cordero Ribadeneyra** (Guayaquil, Ekuador, 1931ko martxoaren 9a - Guayaquil, 2008ko abenduaren 15a) ekuadortar ingeniari eta politikaria izan zen. Errepublikako lehendakaria izan zen 1984tik 1988ra.

## Biografia 
Estatu Batuetan lortu zuen ingeniari-titulua. Guayaquilgo enpresa garrantzitsuen buru izan zen, eta merkataritza-ganberako lehendakari. Diputatu eta senatari izan zen, eta, 1979an, alderdi sozial-kristauan sartu zen.

1984ko hauteskundeetan kontserbadoreen hautagai zela, errepublikako lehendakari aukeratu zuten bigarren itzulian. Bere agintaldian, politika ekonomiko neoliberala bultzatu zuen, eta Osvaldo Hurtado lehendakari ohiaren (1982-1984) kontra egin zuen dirua bidegabe erabiltzeagatik. 1986an, Vargas jeneralak zuzendutako estatu-kolpe ahalegina jasan zuen eta, hurrengo urtean, bahitu egin zuen hainbat orduz militar haren aldeko militar talde batek.

1992an, Guayaquilgo alkate izendatu zuten, eta, 1996an, berriz aukeratu zuten. 2000. urtera arte egin zuen postu horretan.

## Erreferentziak
Pteralopex atrata

***Pteralopex atrata*** Pteralopex generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteralopex atrata'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Dominique Bozo

**Dominique Bozo** (Alençon, Orne, Frantzia, 1935eko urtarrilaren 28a - Paris, Frantzia, 1993ko apirilaren 28a) museo-arduradun frantsesa izan zen.

## Biografia 
Louvreko Eskolan eta Parisko Unibertsitateko arte- eta arkeologia-institutuan egin zituen ikasketak. 1969tik aurrera, arte modernoko museo nazionaleko zuzendari izan zen, eta hainbat erakusketa antolatu zuen (besteak beste, Henri Matisseren marrazkiak eta eskulturak, 1975ean).

1976an, Picasso museoko antolamenduaren arduradun izan zen. 1984an, arte modernoko museo nazionaleko zuzendari izendatu zuten. New Yorkeko arte modernoko museoan ere lan egin zuen. Dimisioa eman zuen, eta lau urtez arte plastikoetako ordezkaritzarako aritu zen lanean. 1990ean, arte modernoko museora itzuli zen, eta, 1991n, bertako lehendakari izendatu zuten. Zentroaren alderdi administratiboa berritzea izan zuen helburu azken urteetan.

## Erreferentziak
Robert Hofstadter

**Robert Hofstadter** (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1915eko otsailaren 5a - Stanford, Ameriketako Estatu Batuak, 1990eko azaroaren 17a) fisikaria izan zen.

New York eta Princetonen egin zituen Fisika ikasketak. 1943-1946 bitartean Norden Laboratory Corporation enpresarentzat lan egin zuen, eta 1950ean, Princetongo Unibertsitatearentzat eta Stanford Unibertsitatearentzat. Standforden, hogeita hamasei urterekin, Fisikako katedra lortu zuen. 1967-1974 bitartean Energia Handiko Fisikako Laborategiko zuzendari izan zen, unibertsitate hartan bertan. 1948an dirdirak neurtzeko tresna bat asmatu zuen, talioak aktibatutako sodio ioduroa erabiliz. Stanforden, pittin bat azeleratutako eta bere ibilbidean atomo nukleoak tartekatuz barreiatutako elektroiak erabili zituen haien egitura aztertzeko. Bere lanetan oinarrituta, mesoien existentzia iragarri zuen. 1961ean Fisikako Nobel Saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Godfrey Newbold Hounsfield

[thumb|[Ordenagailu bidezko Tomografia Axiala|OTA eskaner baten prototipoa]]

**Godfrey Newbold Hounsfield** (Nottinghamshire, 1919ko abuztuaren 28a - Kingston upon Thames, Surrey, 2004ko abuztuaren 12a) britainiar ingeniaria izan zen.

1951n Electrical and Musical Industries taldean hasi zen lanean, eta Medikuntza Ikerkuntzarako Saileko zuzendari izatera iritsi zen. X izpien tomografia konputerizatuaren teknika landu zuen, gorputzeko ehun zurien bereizmen handiko irudiak lortzeko. 1970ean gorputzaren lehen eskanerra egin zuen teknika hori erabiliz. Horretaz gainera, garrantzi handiko lanak egin ditu radar eta ordenagailuen gainean.

1979an Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, Allan McLeod Cormackekin batera, tomografia axial konputerizatuan egindako lanarengatik. Harrezkero medikuntzarako irudi baliagarriak lortzeko teknikei buruzko ikerketak egiten jarraitu du, eta erresonantzia magnetiko nuklearraren erabilera zabaltzen ahalegindu da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adelina Patti

**Adelina Patti** (Madril, 1843ko otsailaren 19a – Craig-y-Nos Castle, Gales, 1919ko irailaren 27a) italiar sopranoa izan zen, opera dibaren (*prima donna*) prototipoa, bere garaiko abeslaririk distiratsuena eta XIX. mendearen azken laurdeneko soprano nabarmenena kontsideratua izan zen.

Bere garaipen urteetan, 1865 eta 1890 artean, eszenatokietan bere erreginaldia erabatekoa izan zen. Bere kide guztien buru jartzen jakin zuen, nahiz eta Ilma de Murska, Pauline Lucca, Etelka Gerster, Jenny Lind eta Christina Nilsson suediarrak eta Thérèse Tietjens alemaniarra hura suntsitzen saiatu ziren, inork ezin izan zuen berdindu ahots perfekzioan, publikoaren mesedetan eta enpresa-usaimenean, abeslariak bere karrera arrakastatsuenean irabazi duen diruaren arabera.

Bere garaipen zaratatsua kantatu zuen eszenatoki guztietan errepikatu zen, imitatzaile ugari utziz —hala nola Emma Albani, Arnoldson, Nellie Melba, Marcella Sembrich edo Torresella—.

Christina Nilssonekin duen diva jarrera eta lehia ezaguna dela eta, Gaston Lerouxen *Operaren mamua* filmeko Carlotta Giudicelliren pertsonaia horretan inspiratuta dagoela uste da.

## Ibilbidea 
New Yorken egin zituen Kantu ikasketak. 1859. urtean Donizettiren *Lucia di Lammermoor* operarekin egin zuen aurkezpena New Yorken. Bi urte geroago Londresko Covent Garden Antzokian, Belliniren *La sonnambula* operako Aminaren pertsonaia kantatu zuen. Rossini, Bellini, Meyerbeer, Gounod eta Verdiren hasierako operetako pertsonaiak kantatu zituen. Ahots arina eta gardena zuen, nota-tarte zabala hartzen zuen, eta XIX. mendeko koloratura-kantaririk ospetsuena izan zen. Arrakasta handia lortu zuen, batez ere pertsonaia hauekin: Mozarten *Don Giovanni* operako Zerlina; Meyerbeeren *Dinorah*-ko Dinorah; eta Rossiniren *Sevillako bizargilea*-ren Rosina; izan ere, Pattirentzat idatzi zuen Rossinik obra hori.

### Ahotsa 
Bere ahots mota soprano arina zen, eta bere ahots maila gorena do4 eta fa6 artekoa zen; bolumen ikaragarririk ez bazuen ere, tinbratua eta ebakitzailea zen eta bere teknikak edozein orkestra masari aurre egiteko aukera ematen zion bere organoa kaltetu gabe. Erraztasun harrigarriz koloratzeko teknika menperatzen zuen, eta horri esker Gioachino Rossini, Viuncenzo Bellini eta Gaetano Donizettiren heroien gama zabala arrakastaz gorpuztu ahal izan zuen.

Haren ahots-organoa ere biguna, oretsua eta belusatua zen, eta haren antzezpen guztiek zehaztasun sinestezina zuten trino, eskala, erregistro-aldaketa eta erasoen aldetik, eta harrituta uzten zituzten beren jarraitzaileak eta kantu-ikasle ziren soprano-belaunaldi oso bat, zeinek, ziotenez, kantatzeari uko egin baitzioten «Pattik bezala ez dut inoiz kantatzerik lortuko» pentsatu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pathet Lao

**Pathet Lao** (; ) Laosko alderdi abertzalea izan zen. 1949an Souphanouvong printzeak sorturiko alderdi honek, Vietnamgo Viet Minhekin elkar harturik, Frantziaren aurkako erresistentziari ekin zion. 1956an haren adar politikoa (Neo Lao Hak Xat) gobernu-koalizio zenbaitetako partaide izan zen. 1960tik aurrera berriro borroka armatuari ekin zion, Estatu Batuek babesturiko erregimenaren aurka; 1964an lurraldearen erdia baino gehiago beren mende hartua zuen. 1968an Estatu Batuen gudarosteak Asiako hego-ekialdean esku-hartze zuzen handiagoa erabaki zuenean, Pathet Laoren ekintza militarrak eta Viet Minenak batu zituzten. Horrenbestez, 1971n herrialdearen bi herenak beren mende zituzten. 1975eko maiatzean Vientiango gobernua erori egin zen, eta Pathet Laoren buruzagiek gobernu berria eratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Johann Christoph Pepusch

**Johann Christoph Pepusch** —**John Christopher Pepusch** izenaz ere ezaguna— (Berlin, Alemania, 1667 &ndash; Londres, Ingalaterra, 1752ko uztailaren 20a) musikagilea izan zen. Musika eta organo ikasketak egin ondoren, hamalau urte zituela Prusiako gortean hasi zen lanean. 1700ean Londresa joan zen, eta han Chandosko kondearen musika-zuzendari izan zen. Lincoln's Inn Fields Theatre antzokiko musika-zuzendaria ere izan zen, eta maskaradak eta oberturak sortu zituen. Musika-liburu asko bildu zituen liburutegi handi batean. Antzinako Greziako, Antzinako Erromako eta Pizkundeko musika aztertu eta ezagutarazi zuen. Corelliren lan asko argitaratu zituen. 1730ean *A Treatise on Harmony* teoria-liburua argitaratu zuen. John Gayren ''The Beggar's Opera'' operaren musika sortu zuen. Biolinerako eta flautarako sonatak, erlijiozko musika, kantatak, kontzertuak eta ganbera-musika idatzi zuen.

## Erreferentziak
Joaquim Ruyra

thumb|260px|Joaquim Ruyrari eskainitako monumentua.

**Joaquim Ruyra Oms** (Girona, Katalunia, 1858ko irailaren 27a - Bartzelona, Katalunia, 1939ko maiatzaren 15a) kataluniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Familia aberats bateko semea zen. Bartzelonako Unibertsitatean egin zituen Zuzenbideko ikasketak.

Bartzelonako 1895. urteko Lore Jokoetan sarituak izan ziren Ruyraren kontakizun-lanak: *Mar de llamp* (*Ekaitza itsasoan*), *La mirada del pobret* (*Behartsuaren begirada*) eta *Les senyoretes del mar* (*Itsas lamiak*).

Ondoren etorri ziren *Marines i boscatges* (1903, *Itsasotik eta basotik*), *Pinya de rosa*, *Entre flames* (1928, *Sugarren artean*) kontakizun-liburuak; *El país del plár* (1906, *Plazerraren herria*), *La bona nova* (1928, *Berri ona*) eta *En Garet a l´enramada* (1938, *Garet adarretan*) obra dramatikoak; eta *La educación de la inventiva* (1923, *Asmakuntzaren hezkuntza*) eta *Arte y moral* (1928, *Artea eta morala*) saiakerak.

## Erreferentziak
John Young Stewart

**John Young Stewart** (Izen goitia: ***Jackie Stewart*** ; Dumbarton, 1939ko ekainaren 11) eskoziar auto-pilotu ohia da.

Laurogeita hemeretzi lasterketan parte hartu zuen eta hogeita zazpi irabazi zituen. Auto-lasterketa modernoen garaiko lehen pilotu profesionala izan zen. Eskozian zenbait urtez automobilismoan aritu ondoren, Europako 3 Formulako lasterketetan parte hartzen hasi zen. 1965ean, 1 Formulako lasterketetan parte hartzen hasi zen, BRM taldearen babespean, eta Italiako Sari Nagusia irabazi zuen, Monzako zirkuituan. Hiru urte geroago, 1968an, munduko txapelketan parte hartu zuen, eta bigarren gelditu zen, Graham Hillen atzetik. Hurrengo urteetan, hiru aldiz irabazi zuen txapelketa hura: 1969, 1971 eta 1973an, hain zuzen. Hamalau urtez parte hartu zuen 1 Formulako probetan.

## Erreferentziak
Josep Vicent Egea

**Josep Vicent Egea Insa** (Concentaina, Alacant, 1961eko ekainaren 3a -) Euskal Herriko musikagilea da, Alacanten jaioa.

## Biografia 
Lehen ikasketak Donostiako Kontserbatorioan egin zituen, eta ondoren Londres eta New Yorken osatu zituen. Orkestra eta Abesbatza Zuzendaritza landu ditu gehienbat ikasketetan. Pablo Sarasate, Hilarion Eslaba eta Jesús Guridi Kontserbatorioetan eta Galiziako Goi Ikasketa Musikalen Eskolan irakasle izan da, eta Madrilgo Reina Sofía Musikako Goi Eskolan ikasketaburu aritu zen 1993. eta 1994. urteetan.

Pirinioetako Ganbera Taldearen zuzendari izan da, eta Espainiako Orkestra Nazionalarekin ere aritu izan da zuzendari-laguntzaile modura. Iruñeko Musikagile Taldearen sorkuntza-lanetan ibili da, Eusko Ikaskuntzako kide da, eta Iruñeko La Pamplonesa musika banda zuzendu du. Hainbat sari eskuratu ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* La Pamplonesa musika banda

## Kanpo estekak
John Vanbrugh

Sir **John Vanbrugh** (Londres, 1664 - *ibidem*, ) ingeles arkitektoa eta idazlea izan zen.

Parisen Arkitektura ikasketak egin ondoren, armadan sartu zen, eta 1690. urtean atxilotu zuten espioitza-lanak egin zituelakoan. Aske geratu zenean antzerkirako obrak idazteari ekin zion. Egilearen lan aipagarrienak ohiturazko komediak dira: *The Relapse* (1696), *Esopo* (1696), *The Provoqued Wife* (1697, *Hartaratutako emaztea*). Carlisleko kondeak eskatuta Howardeko gazteluko planoak egin zituen (1714) eta Marlborougheko kondeak Blenheim jauregiaren eraikuntzaren zuzendaritza eskaini zion, Vanbrughen obra handiena izan zena (1705-1724). Halaber, Vanbrughek egin zituen Bristolgo Kings Weston eta Claremontko gazteluetako marrazkiak. Jurgi I.ak iturri eta lorategietako zaindari nagusi izendatu zuen.

## Erreferentziak
Pteralopex pulchra

***Pteralopex pulchra*** Pteralopex generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteralopex pulchra'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Leopoldo II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa

**Leopoldo II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa** (jaiotzez *Petrus Leopoldus Ioannes Antonius Joachim Pius Gotthardus*; Viena, 1747ko maiatzaren 5a - Viena, 1792ko martxoaren 1a) 1790-1792 bitartean Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadorea, Hungaria, Kroazia eta Bohemiako erregea eta Austriako artxidukea izan zen. Gaitasun handiko agintari erreformista, despota ilustratua deitutakoa, izan zen.

## Biografia 
Frantzisko I.aren semea eta Josef II.aren anaia eta ondorengoa izan zen. Toskanako Duke Handia izan zen 1765-1790 urteetan, Leopoldo I.a izenez, eta Argien Mende hartako despotismoaz gobernatu zuen urte haietan. Austriara jo zuenean, ordea, uko behar izan zien Josef II.a anaiak aurreraturiko erreforma askori, Frantziako Iraultzaren eraginaren beldur.

Herbehereak (1791) eta Lieja (1791) hartu zituen konkistan eta amaiera eman zien turkiarren aurkako gatazkei (Sistovako bakea, 1791). Frantziako Maria Antonieta erreginaren anaia bazen ere, zuhur jokatu zuen Frantziako Iraultzaren aurrean. Frantzisko II.a bere ondorengoak egin zuen Frantziaren aurkako gerrarako deia.

## Genealogia 
## Erreferentziak
Manuel Pavía Lacy

**Manuel Pavía Lacy** (Granada, 1814 uztailaren 6a - Madril, 1896ko urriaren 22a) espainiar militarra eta Nafarroako kapitain nagusia izan zen. Lehen Karlistadan borrokatu zen, eta Novalichesko markes eta mariskal tituluak jaso zituen. Frantziara erbesteratu zen O'Donnellen matxinadak huts egin zuenean (1841). Esparteroren aurka borrokatu zen; Narváez aginpidera iritsi zenean Bartzelonako matxinada eta Nafarroako karlistak menderatu zituen. Gerrako ministroa zen 1847. urtean, Sotomayorren agintaldian, eta Filipinetako kapitain nagusi izendatu zuten. 1868ko iraultzan Elisabet II.a Espainiakoaren alde borrokatu zen. Gerra galdu eta bigarren aldiz erbesteratu zen, zauriturik, Amadeo I.a errege egin zutenean hain zuzen. Erregetza berriro ezartzean itzuli zen Madrila. *Memorias de la guerra de Cataluña* (1851) idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Salzillo

**Francisco Salzillo Alcaraz** (Murtzia, 1707ko maiatzaren 12a - Murtzia, 1783ko martxoaren 2a) espainiar eskultore barrokoa izan zen.

## Bizitza 
Aita, Nicolas Salzillo, napolitar eskultorea zen, eta hura hil zenean haren lantegiaren ardura hartu zen. Italiar barrokoko moldeak Espainian ezagutarazi zituen eskultoreetako bat izan zen; erlijio-gaietan oinarrituriko eskulturak eta erliebeak landu zituen, batez ere. Zura, burdina, harri-kartoia, ehun gogortuak eta antzeko materialak erabili zituen bere *Belen* ospetsua (456 pertsonaiek eta 372 animaliek osatua) egiteko; gaur egun Murtziako Salzillo Museoan gordetzen da lan hori.

Aste Santuko prozesioetako eskulturak landu zituen 1752. urtetik aurrera: *Erorialdia* (1752), *Otoitza baratzean* (1754); *Veronika*, *San Joan* eta *Doloretako Ama Birjina* (1755-1756); *Judasen musua* eta *Afaria* (1763; non trebezia handiz ebazten baitira mahai baten inguruan hamahiru pertsonaia kokatzeak sortzen dituen konposizio-zailtasunak, pertsonaia bakoitzaren azterketa psikologikoa alde batera utzi gabe), eta *Kristo zutabeari lotuta* (1777-1778).

## Salzilloren estiloa 
XVIII. mende hasieran jaiotako eskultoreen belaunaldia plastika barrokoaren azkeneko aldian kokatzen da. Tradiziozko teknika-baliabideak erabiliz eta aurreko aldietako errealismoa galdu gabe, 1730etik aurrera, beste estilo atseginago bat nagusitu zen, rokoko estetikari askoz hobeto egokitzen zitzaiona. Arte rokoko horren ordezkari garrantzizkoena Francisco Salzillo murtziarra izan zen.

Murtziako eskualdeak, garai hartan, merkataritza- eta kultura-harreman handiak zituen Mediterraneoko beste herri batzuekin, eta, susperraldi hark erakarrita, zenbait artista etorri ziren Murtziara, horien artean, Antonio Dupar frantsesa eta Nicolas Salzillo napolitarra, Franciscoren aita. Francisco Salzillorekin lortu zuen estilo hark gailurra, batez ere, prozesioetarako egin zituen eskultura-multzoetan.

## Irudi galeria 

Irudi:Virgen_Leche_Salzillo.JPG|*Esnearen Ama Birjina*Murtziako katedraleko museoa
Irudi:Lacaidadejesus.JPG|*Erorialdia*, 1752Salzillo Museoa, Murtzia
Irudi:Laoraciondelhuertomurcia.JPG|*Otoitza baratzean*, 1754Salzillo Museoa, Murtzia
Irudi:San Juan (Francisco Salzillo).JPG|*San Joan*, 1756

## Erreferentziak
Eugène Fromentin

thumb|300px|*Nilo ibaian* margolana.
**Eugène Fromentin** (Arroxela, 1820-Saint-Maurice, 1876) frantses margolari eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Gaztetan, neska kreole batez maitemindu eta harekin ezkondu zen, baina 1844ean hil zitzaion emaztea. *Dominique* (1863) bere eleberri bakarrean oroitzapen haiek jaso zituen. Ikuspegiak margotzen hasi zen; Europatik kanpora bidaiak egin zituen, Afrika iparraldera batez ere (1846, 1848 eta 1852); hango koloreak bere margolanetan azaldu zituen, eta memoria-liburu batzuk, *Une année dans le Sahel* (1858, *Urte bete Sahelen*) horien artean, idatzi zituen. Belgikara eta Holandara egin zuen bidaia baten ondorioz, *Les Maîtres d´autrefois* (1876, *Garai bateko maisuak*) idatzi zuen, arte-kritikari bikaina zela erakutsiz. Pintore gisa aintzat hartua bada ere, bere ospea *Dominique* obrari zor dio batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Ignazio Etxano

**Juan Ignazio Etxano Basaldua** (Durango, Bizkaia, 1948 -) bizkaitar irakaslea da.

## Biografia 
Zuzenbidean lizentziatu zen Deustuko Unibertsitatean (1974an); Saarbrückengo Unibertsitatean egonaldi bat egin zuen ikasketak zabaltzeko (1981), eta doktoregoa Madrilgo Unibertsitate Autonomoan egin zuen (1991). Bilboko Lurralde Auzitegian magistratu-ordezkoa izan da, 1985 eta 1987 urteen artean. Deustuko Unibertsitateko Zuzenbide Penaleko irakasle titularra da; 1997 eta 1999 urteen artean, Hirugarren Zikloko eta Graduondokoen zuzendari izan da Deustuko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean, eta Fakultate bereko dekanoa da, 2003az geroztik.

Zuzenbide Penalaren inguruan idatzi ditu bere lan nagusiak, eta, besteak beste, ondorengo artikuluak idatzi ditu: *Falsedades* (1998) eta *Perspectiva jurídico-penal del perdón* (1999).

## Erreferentziak
Manuel Pagola

**Manuel Pagola Aizpiri** (Donostia, 1952) gipuzkoar zinema-kritikari eta kultura-eragilea Gipuzkoarra izan arren, Bizkaian garatu du gehienbat zinemari eta antzerkigintzari eskainitako ibilbide profesionala. Zinema-, dantza-, antzerki- eta telebista-kritika egin du, besteak beste *Deia* eta *El Mundo del País Vasco* egunkarietan, eta 1980tik 1985era Bilboko Zinema Labur eta Dokumental Jaialdiaren zuzendaria izan zen, baita Barakaldo Antzokiko zuzendari artistiko ere 1991tik 1995era bitartean. Azken urteotan Madrilen eta Bartzelonan dihardu musika- eta antzerki-ikuskarien eragile-lanetan. Liburu hauek argitaratu ditu: *Nemesio Sobrevilla, peliculero bilbaíno* (1981), *Hablemos del cine vasco* (1984), *La historia de un arquitecto* (1985), *Cabello de ángel* (1989) eta *Bilbao y el Cine* (1990).

## Erreferentziak
Wolfgang Rihm

**Wolfgang Rihm** (Karlsruhe, Alemania, 1952ko martxoaren 13a – Ettlingen, 2024ko uztailaren 27a) alemaniar musikagilea izan zen. Jaioterriko kontserbatorioan konposizioko ikasketak egin ondoren, Stockhausenen eta Klaus Huberren eskolak hartu zituen. 1976an, orkestra handi baterako pieza bat osatu zuen eta lan horrekin lehenengo mailetara iritsi zen Alemaniako musikari gazteen artean; soiltasuna eta gorazarrea erakusten zituen aldi berean, eta joera hori nabarmen gelditu zen ondorengo lanetan ere. Neorromantikotzat hartua izan da.

Rihmek ehun eta berrogeita hamar lanetik gora idatzi ditu. Ezagunenak hauek dira: *Hölderlin-Fragmente*, ahots eta orkestrarako (1977); *Monodrama*, biolontxelo eta orkestrarako (1983), *Tutuguri* (1981-1982), zazpi piezako saila; eta *Jakob Lenz* (1979)* eta Die Hamlet-Machine* (1983-1986) operak.

Irakasle bezala adibidez Rebecca Saunders izan zuen ikasle.

## Erreferentziak
Moritz Schlick

**Friedrich Albert Moritz Schlick** (Berlin,  - Viena, ) alemaniar filosofoa izan zen. Vienako Unibertsitatean Filosofia irakaslea eta Vienako Taldeko kide garrantzitsuenetako bat izan zen. Ludwig Wittgensteinen tesiak garatu zituen: positibismo logikoaren ezagutzen teoria nagusia azaldu zuen, eta horretarako enuntziatu enpirikoen (sintetikoak, a posteriori) eta zientziaren azalpen logikoen (analitikoak edo tautologikoak) arteko bereizkuntza argitu eta metafisikaren sasi-arazoak salatu zituen. Estetika eta etika alorrak ere landu zituen. Ikasle ohi nazi batek hil zuen. Obra nagusiak: *Raum und Zeit in der gegenwärtigen Physik* (1917, *Espazioa eta denbora gure garaiko fisikan*), *Allgemeine Erkenntnislehre* (1918, *Ezagutzaren teoria orokorra*), *Fragen der Ethik* (1930, *Etika-galderak*).

## Erreferentziak
Domingo Egaña

**Domingo Egaña Erkizia** (Getaria, Gipuzkoa, 1815eko otsailaren 24a - Orreaga, Nafarroa, 1876ko otsailaren 25a) gipuzkoar buruzagi karlista izan zen.
 
## Biografia 
Hiru karlistaldietan hartu zuen parte. Bi aldiz zauritu zuten lehenean; komandante izan zen Oriamendiko guduan eta Getariako herria hartu zuen. Bergarako Besarkadaren ondoren (1839), Mexikora jo eta hamar urte geroago itzuli zen, Bigarren Karlistadan (1849). Gipuzkoan sartu zen, Irundik, 150 karlistekin batera, baina matxinada hark Euskal Herrian biderik ez zuela ikusirik, Mexikora jo zuen berriro. Karlos VII.a Espainiara itzuli zenean (1872ko uztailean, Hirugarren Karlistaldiaren hasieran), Egañak Mexiko utzi eta Don Karlosen agindupean jarri zen berriro. Erregeak Gipuzkoako Komandantzia Nagusiko ardura eman zion. Gerra amaieran karlista-iheslari batzuek hil zuten Orreagan, antza ihesean ari zirela leporatzeagatik.

## Euskara 
Hil baino urtebete edo bi lehenagoko haren , non orduko egoeraren eta gertakarien gainean sutsuki diharduen. Honela amaitzen da:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pteralopex taki

***Pteralopex taki*** Pteralopex generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteralopex taki'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Philip Freneau

**Philip Morin Freneau** (New York, 1752ko urtarrilaren 2 &ndash; Freehold, 1832ko abenduaren 18) Estatu Batuetako olerkaria eta kazetaria izan zen. Familia higanot batean jaio zen. Independentziarako Gerran abertzaleen aldeko lanak idatzi zituen: *Gage jeneralaren bakarrizketa* (1775), *Gage jeneralaren aitorpenak *(1775). Britainiarrek preso hartu zuten, eta gertakari horretan oinarri hartuta idatzi zuen *Itsasotiko presondegi britainiarra* (1781). *National Gazette*-ko idazlea izan zen. Hamiltonen finantza-politikari eraso zion, eta Jeffersonen alde agertu zen. Umorezko lanak idatzi zituen (*Soldadu mozkorra*), eta Ameriketako indiarren egoerari buruz idatzitako lehen lana ere harena izan zen (*Indiarren hilerria*). Izadiaz (*Ezker-aihen basatia*, *Erle bat dela eta*) eta heriotzaz ere idatzi zuen, erromantizisten ikusmoldea eredu zuela.

## Erreferentziak
Hohenstaufen dinastia

thumb|Hohenstaufen leinuaren armarria.

**Hohenstaufen** Alemaniako dinastia inperiala izan zen, 1138tik 1254ra Germaniako Erromatar Inperio Santuko buruak eman zituena.

Leinuaren izena Henrike IV.arengandik Suabiako dukerria jasoa zuen Frederiko Zaharrak 1080 inguruan eraikitako gaztelutik dator. Guelfoen aurkako gatazkan gibelinoen alderdia osatu zuten (Hohenstaufendarrak Waiblingengo jaunak baitziren). Hohenstaufen familiako enperadoreak Konrado III.a (1138-1152), Frederiko I.a Bizargorria (1152-1190), Henrike VI.a (1191-1197), Frederiko II.a (1220-1250) eta Konrado IV.a (1250-1254) izan ziren.

Guelfoen eta aita santuen aurkako borroka etengabeengatik Hohenstaufen etxea ahulduz joan zen. Azken Hohenstaufendarra, Konrado V.a edo Konradino, Konrado IV.aren semea, Anjouko Karlosek preso hartu eta hilarazi zuen (1268).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felip Pedrell

**Felip Pedrell** (Tortosa, 1841ko otsailaren 19a - Bartzelona, 1922ko abuztuaren 19a) katalan musikagilea eta musikalaria izan zen.

Madrilgo Kontserbatorioko irakaslea izan zen, eta Albéniz, Granados eta Falla izan zituen ikasle, besteak beste. Musika nazionalistaren sustatzaile izan zen eta musikagile nagusietakoa espainiar musikaren aurrerabidean. XVI. mendeko espainiar musika aztertu zuen. T. Luis de Victoria musikagilearen lan guztiak argitaratu zituen. Musikologiaren oinarriak ezarri zituen *Hispaniæ schola musica sacra* zortzi liburukitako bilduman, eta *Por nuestra música* idatziari esker, oihartzun handia lortu zuen. Operak idatzi zituen, besteak beste: *El último abencerraje*, *Los Pirineos*, *La Celestina*. Bestalde, orkestrarako musika, kantatak, kantuak, ganberako musika eta eliza-musika ere idatzi zuen.

## Erreferentziak
Tadeusz Kantor

**Tadeusz Kantor** (Wielopole, Galitzia, Austria-Hungariako Inperioa, 1915eko apirilaren 6a - Krakovia, Polonia, 1990eko abenduaren 8a) poloniar eszenografo eta antzerki-zuzendari bat izan zen.

Krakoviako Arte Ederretako Akademian egin zituen ikasketak. Pintura eta Eszenografia ikasi zituen, baina antzerkirako egindako lanengatik da batez ere ezagun. 1942an hasi zen antzezlanak idazten, ezkutuan, alemanen okupazio-garaian. 1956an, Cricot 2 Antzokia inauguratu zuen, eta bertako zuzendaria eta buruzagi artistikoa izan zen. Antzoki horretan, literatura-lanen moldaketak egin zituen hasieran, eta bere antzerki-lanenak ondoren. Hainbat sari jaso zituen; besteak beste, Basileako Goethe Fundazioaren Rembrandt saria (1978). Antzerki-lanen artean ditu: *Klase hila* (1975), *Wielopole, Wielopole* (1980), *Ez naiz sekula itzuliko* (1988), *Gaur nire urtebetetzea da* (1991, hil ondoren estreinatua).

## Erreferentziak
Jorge Manrique

**Jorge Manrique** (Paredes de Nava, Palentzia, Espainia, 1440? - Cuenca, Espainia, 1479ko apirilaren 24a) gaztelaniazko olerkaria izan zen. Elisabet erreginaren gortean bizi izan zen, eta haren alde borrokatu zen hainbat gudutan. Garcimuñoz gazteluaren aurrean hil zen, borrokan ari zela.

Bere garaiko gustuaren araberako gaiak erabiltzen zituen. Berrogeita hamarren bat poema gordetzen dira Jorge Manriquerenak, XV. mendeko *cancionero*en bidez heldu direnak. Lan azpimarragarriena, ospe handia eman diona, bere aita hilari eskainitako *Coplas a la muerte del maestre don Rodrigo* da (1476, ''Jorge Manrique'ren koplak* izenburupean itzuli zituen euskarara Nemesio Etxanizek) edo *Coplas a la muerte de su padre* izenburuarekin ezagunagoak direnak. Jorge Manriqueren obrak zubi egiten du Erdi Aroko eta Pizkundeko literaturen artean.

## Bere poesia 
Jorge Manriqueren poesia ez da oso zabala; 50 bat poema ditu, gehienak *Cancionero general* (1511) izeneko bilduman daude. Poemak hiru talde nagusitan sailkatu ohi dira: maitasunezkoak, burleskoak eta doctrinalak. Maitasunezkoak dira gehienak, eta batzuk erotikoak ere badira. Poema horiek denborako poesia estiloaren barruan sartzen dira, maitasunaren gaiak eta ironia erabiltzen dituzte, eta sarritan alegoria finak erabiliz.

Manriquek maitasunaren gaian erabilitako baliabideak eta hiztegia maitasun kortesaren estiloarekin bat datoz, eta bere poemetan agertzen dira maitasunaren mina, zerbitzariaren desioa eta dama baztertzailea.

Jorge Manriquek ez zuen oso originala izan poema horiek idazterakoan, izan ere, troubadouren lirika hartzen zuen eredu gisa. Poema horiek ez dira poeta bereziki sentimendu pertsonalekin lotutakoak, baizik eta historia eta literatura aldetik balio handiagoa dutenak.

Bere poema maitagarrietako batzuk hauek dira: "*De la profesión que hizo en la orden del Amor"*, maitasunari eskainitako ordena erlijioso baten metafora; "*Escala de Amor"*, maitasunaren zaintza eta defentsa adierazten duena; eta "*Castillo de Amor"*, non dama maitearen bertuteak goraipatzen diren.

Burlesko poema gutxi batzuk ere idatzi zituen, eta horietan ironia askoz zorrotzagoa eta zakarragoa da. Horien artean, "*A una prima suya que le estorbaba unos amores"*(bere senide bati buruzkoa), "*Coplas a una beoda"* (edari gehiegi hartzen zuen emakume bati buruzkoa) eta "*Un convite que hizo a su madrastra"'' (bere amakumezko amaordeari buruzkoa) daude.

Azkenik, Manriqueren poesia maitagarri eta burleskoa hainbat gai jorratzen ditu, eta bere garaiaren literatura ulertzeko oso garrantzitsua da.

## Erreferentziak
Metal mendiak

**Metal mendiak** Alemaniaren eta Txekiaren arteko mendikatea da.

Bohemiako mendien mugan dago, eta iparraldetik hegoaldera 160 km-ko luzera hartzen du. Hego-ekialdean 600-700 metro ingurukoak mendirik garaienak dira. Erdialdean, Txekia aldeko gailur nagusia Klinovec mendia da (1.244 m) eta Alemania aldekoa, Fichtelberg (3.983 m).

Urre-, zilar-, kobre-, wolfram- eta ikatz-mea ugari izan dira mendi haietan. Hori dela eta, Erdi Aroan alemaniar meatzari asko iritsi zen Metal mendietara lanera, eta hantxe geratu ziren. Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean, alemaniarrak kanporatuak izan ziren meategien ondoko herrietatik; geroztik, hango biztanle gehienak txekiarrak dira.

Mendien arteko garraiobideak onak dira. Meak eta turismoa dira ekonomia-jarduera nagusiak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Salandra

**Antonio Salandra** (Troia, Foggiatik hurbil, Italia, 1853ko abuztuaren 13a - Erroma, Italia, 1931ko abenduaren 9a) italiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Erromako Unibertsitatean Zuzenbide irakaslea izan ondoren (1879) diputatu hautatu zuten Alderdi Liberalaren eskutik (1886), eta hainbat alorretako ministro izan zen 1891-1910 urteetan. 1914an gobernuburu izendatu zuten eta Erromainan gertatu zen matxinada errepublikarrari aurre egin behar izan zion.

Lehen Mundu Gerran Italiaren neutraltasuna erabaki ondoren, dekretu-legeen bidez gobernatzeko baimena jaso zuen Erregearengandik, eta Gerran parte hartzea erabaki zuen 1915ean. Erromarako Martxa bultzatu zuen 1922an, eta faxismoaren aldeko izan zen hasieran. Senatari izan zen 1928an.

Obra nagusiak: *Italiar neutraltasuna: 1914. Oroitzapenak eta pentsamenduak* (1928) eta *Parte-hartzea: 1915* (1930).

## Erreferentziak
Tisafernes

**Tisafernes** (antzinako grezieraz: Τισσαφέρνης; antzinako persieraz: Čiθrafarnahc; K.a. 445- Kolossos, K.a. 395) persiar jeneral eta politikaria izan zen. K.a. 413tik aurrera satrapa edo gobernaria izan zen Lidian eta Karian. Espartaren alde borrokatu zen Peloponesoko Gerran, baina espartarren garaipenaren ondoren, ahaleginak egin zituen Dario II.ak Espartari lagun ez ziezaion (K.a. 407). Horrelakorik onartzen ez zuela eta, Dario II.ak Ziro semea jarri zuen haren ordez Asia Txikian, eta aurka jazarri zitzaion Tissaferne. Artaxerxeren alde borrokatu zen Kunaxako guduan (K.a. 401); Ziro hil zen gudu hartan, eta lepoa moztu zien haren jeneral guztiei Tissafernek. Artaxerxek Lidiako eta Kariako satrapa ezarri eta gero, joniarren eta espartarren aurka jo zuen, baina haiek menderatu zuten Parysatisko guduan (K.a. 395). Hil egin zuten guduaren ondoren.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lidiako satrapak
Robert Wiene

**Robert Wiene** (Breslau, Silesia, 1873ko apirilaren 27a - Paris, 1938ko uztailaren 17a) Alemaniako zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Antzerkian ari izan zen aktore eta zuzendari. Film bakar batek egin zuen ospetsu, *Das Cabinet des Dr. Caligari* (1919, *Caligari doktorearen gela*), espresionismoa goi-mailara eraman zuen filmak. Herman Warm, Walter Röhrig eta Walter Reimann dekoratugileek egin zituzten filmeko dekoratu bitxi eta ikusgarriak, lauak, margotuak eta itxuragabetuak. Film horrek sortu zuen joerari "Kaligarismo" deitu zitzaion, eta zinemaren historian mugarri izanagatik, askok gogor gaitzetsi zituzten bere gehiegikeriak. Beste filmak tankera berekoak dira. Nazismoari ihesi, Parisen erbesteratu zen.

## Filmografia hautatua 
* 1919 *Das Cabinet des Dr. Caligari*
* 1920 *Genuine*
* 1921 *Die Rache einer Frau*
* 1923 *Raskolnikow*
* 1923 *I.N.R.I.*
* 1924 *Orlacs Hände*
* 1926 *Der Rosenkavalier*
* 1930 *Der Andere*
* 1931 *Der Liebesexpress*
* 1934 *Eine Nacht in Venedig*
* 1938 *Ultimatum*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos Ibáñez del Campo

thumb|Carlos Ibáñez del Campo
**Carlos Ibáñez del Campo** (Linares, 1877ko azaroaren 3a - Santiago, 1960ko apirilaren 28a) Txileko militar eta politikaria izan zen. 1924 eta 1925. urteetako estatu-kolpeen ondotik, Txileko lehendakari egin zuten militarrek 1927an. Diktadura latza ezarri zuen, eta gogor zapaldu zituen mugimendu ezkertiar guztiak. 1929ko ekonomia-krisiaren eta berak kudeaturiko politika burugabearen ondorioz, gero eta presio handiagoa jasan zuen alderdi politiko eta langile-erakundeen aldetik. Agintea utzi eta Argentinara joan behar izan zuen ihesi. Atzerrian zegoela *Alianza Popular Libertadora* alderdi eskuindar faxista antolatu eta 1938 eta 1942ko hauteskundeetan huts egin ondoren, lehendakari hautatu zuten 1952an, eskuindarren botoei esker. Armadaren babespean gobernatu zuen 1952-1958 urteetan. Konstituzioa errespetatu zuen, hala ere.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
August von Kotzebue

**August Friedrich Ferdinand von Kotzebue** ( ahoskatua; Weimar,  - Mannheim, ) alemaniar idazle eta diplomatikoa izan zen. Zuzenbideko ikasketak egin ondoren Errusiara joan zen, eta han bizi izan zen hamabost urtez. Alemaniara itzuli zenean (1795), Gorteko Antzokiko zuzendaria izan zen, baina Errusiara joan zen berriro eta tsarrarentzat lan egin zuen. Napoleonen etsai amorratua zenez Alemaniara joan zen behin eta berriro tsarraren aldeko espioitza-lanak betetzera. 1815. urteaz geroztik, aldiz, gazteria liberalaren aurkako espioitza-lanak egin zituen, eta ikasle batek hil zuen 1819. urtean.

Obra nagusiak: *Menschenhass und Reue* (1789, *Misantropia eta damua*), *Die Spanier in Peru* (1796, *Espainiarrak Perun*), *Die deutschen Kleinstädter* (1801, *Alemaniako herrixka*), *Gustavo Vasa* (1801) eta *Die ruinen von Athen* (1811, *Atenasko hondakinak*).

## Erreferentziak
Pteropus admiralitatum

***Pteropus admiralitatum*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus admiralitatum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Baccio Bandinelli

**Baccio Bandinelli** (Florentzia, 1488ko urriaren 7a - Florentzia, 1560ko otsailaren 7a ) italiar eskultore eta margolari manierista izan zen. Michelangelo Brandini, bere garaiko florentziar urreginik onenetakoaren seme eta ikaslea eta, Cellinik eta Vasarik diotenez, Michelangeloren imitatzaile kaskarra izan zen.

[thumb|250px|ezkerrera|*Herkules eta Kako*, [Piazza della Signoria, Florentzia.]]
Medicitarrek eskatuta egin zituen estatua gehienak, eta haien laguntzatik bizi izan zen. Eskultura oso klasikoak, oreka handikoak eta teknikaz ondo moldatutakoak egin zituen, baina irudimenari neke gehiegirik eskatzen ez ziotenak. *San Petriren estatua* da horietako bat, 1515ean Florentziako katedralerako egin zuena. *Herkules eta Kako* Piazza della Signoriarako, marmolean, 1534an egin zuena da bestea, talde-estatua ikaragarria. Aipatzekoak dira Leon X.aren eta Klemente VII.aren hilobietarako egin zituenak ere.

## Erreferentziak
Iain Banks

**Iain Banks** (Dunfermline, Fife, Eskozia, 1954ko otsailaren 16a - Kirkcaldy, Fife, 2013ko ekainaren 9a) eskoziar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Literatura ingelesa, filosofia eta psikologia ikasi zituen Stirlingeko Unibertsitatean. British Steel konpainiarentzat lanean ari zela idatzi zuen lehen nobela, eta oso kritika onak izan zituen: *The Wasp Factory* (1984). Gero, Londresera joan zen bizitzera eta eleberriak idazteari ekin zion, batzuk zientzia-fikziozkoak; horietan nabarmenena *Consider Phlebas* (1987) eleberria da, Banksen maisulantzat jotzen dena. Zientzia-fikziotik aldentzen direnen artean, *The Crow Road* (1992) polizia nobela gailentzen da.

1983-1993 bitartean, hainbat aldiz agertu zen *Granta* literatura-aldizkari ospetsuak argitaratutako eleberrigile britainiar onenen zerrendan, zientzia-fikzioa lantzen duten idazleen sailean.

Beste lan batzuk: *A Song of Stone * (1997), *The Business* (1999), *Dead Air* (2002), *The Steep Approach to Garbadale* (2007), *Transition* (2009), *Look to Windward* (2000), *Matter* (2008), *Surface Detail* (2010).

## Erreferentziak
Vaasa

**Vaasa** (finlandieraz  ahoskatua; , bertan  eta Suedian  ahoskatua), lehen **Nikolaistad** (; ) deitua, Finlandiako erdi-mendebaleko hiria eta portua da, izen bereko probintziako (26.447 km2) hiriburua, Botniako golkoaren ertzean. 60.391 biztanle (2011).  Nazioarteko aireportua. Merkataritza (zura, larruak eta lehengaiak esportatzen ditu) eta industria (ehungintza, tresneria elektrikoa eta mekanikoa, janari-industria) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Aipagarriak dira molde gotikoan eginiko eliza (1867) eta hiriko museoa.

## Historia 
1606. urtean sortu zuen Suediako errege Karlos IX.ak. 1852. urtean erabat suntsitu zuen sute batek, eta berriro eraiki zuten jatorrizko lekutik hurbil. Garai haietan, Nikolainkaupunki izena hartu zuen hiriak, eta Independentziako Gerraren amaiera gertu zegoenean (1918), Finlandiako hiriburua izan zen.

## Klima 
## Hiritar ospetsuak 
## Herri eta hiri senidetuak 
*  1940
*  1940
*  1949
*  1949
*  1956
*  1965
*  1967
*  1984
*  1988
*  2009

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Holstein

**Holstein** Ipar Germaniar Konfederazioaren antzinako estatua izan zen. Gaur egun Schleswig-Holstein estatuaren baitan dago, Alemaniako iparraldean.

## Historia 
Saxoiak eta obrodiarrak V. mendetik XII. mendera arte elkarren aurka borrokatu ziren, lurraldeaz jabetu nahirik. XII. mendean Lotario Saxoniako dukeak konderri bihurtu zuen, eta Schaumburgeko Adolfo I.aren esku geratu zen Holstein. Haren leinukoek beren eskuetan eutsi zioten, eslaviarren kontra aurrenik, eta daniarren aurka gero. Ordurako Schleswig beretua zuten daniarrek. Azkenik, Gerardo III.ak, *Handia* zein *Burusoila* deiturikoak, bi lurraldeak batu zituen (1326) bere agintepean.

Adolfo VIII.ak, Schaumburg leinuko azkenak, Kristian I.a Danimarkakoaren esku utzi zituen bi lurraldeak. 1474an Inperio Santuko dukerri izan zen Holstein, eta bertako estatu bihurtu zen, 1806an inperioa desegin zen arte. 1815etik 1864ra bitartean, Germaniar Konfederazioaren kide izan zen, nahiz eta Danimarkara loturik jarraitzen zuen (Danimarkako erregea Holsteingo duke ere bazen).

Frederiko VII.aren heriotzaren ondoren, eztabaida izan zen, Schleswig eta Holstein norentzat geratuko ziren. Handik gutxira, Prusia eta Austria buru zituen Germaniar Konfederazioa Danimarkarekin gerran hasi zen; azkar garaitu zuten Danimarka, 1864an,eta dukerriak itzul zitzan behartu zuten. 1865ean Prusia eta Austria akordio batera iritsi ziren: austriarrek Holstein hartu eta gobernatuko zuten, eta prusiarrek Schleswig. Akordio hori Austria-Prusia Gerra hasi zenean bukatu zen, 1866an; gerra bukatu zenean, Schleswig eta Holstein Schleswig-Holstein estatu bihurtu ziren, eta estatua Prusiaren barne geratu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mark Oliphant

**Mark Lawrence Elwin Oliphant** (Adelaida, 1901eko urriaren 8a - Canberra, 2000ko uztailaren 14a) australiar fisikaria izan zen.

Fisika ikasketak egin ondoren, Cambridgeko Unibertsitatean ikasketak sakontzeko diru-laguntza lortu zuen. Atomoaren nukleoa artifizialki desintegratzeko bideak aztertu zituen. 1935ean Londresko Errege Elkarteko kide hautatu zuten, eta 1937-1950 bitartean Birminghameko Unibertsitateko Fisika irakaslea izan zen. Australiara itzulitakoan, Australiako Unibertsitateko Zientzia Fisikoetako Ikerkuntzako zuzendaria izan zen 1950-1963 bitartean, eta Zientzietako Akademia Australiarraren sortzailea eta lehendakaria gero. 1964an Gas Ionizatuen Fisikako irakasle izendatu zuten, eta 1966an erretiroa hartu zuen, nahiz eta ikerkuntzak egiten jarraitu. 1971-1976 bitartean Hego Australiako gobernadorea izan zen.

## Erreferentziak
François Eugène Garai de Monglave

**François-Eugène Moncla** (Baiona, Lapurdi,  - Paris, Frantzia, ), izengoitiz **François Eugène Garai de Monglave**, idazlea izan zen. Frantsesez idatzi zuen.

Zuzenbide-ikasketak egin zituen. Espainian, Brasilen eta Portugalen ibili zen soldadu. Frantziara itzuli eta *Diable boiteux* (1823) eta ''Journal de l'Institut historique* (1834) aldizkariak sortu zituen. 

## Haren lanik ospetsuena: *Altabizkarko kantua*ren faltsifikazioa 
Berak sortutako *Journal de l'Institut historique* aldizkarian argitaratu zuen *Altabiçcaren cantua* (1834), Orreagako gudua gai duen kantu apokrifoa. Orreagako garaipenaren denboratik, ahozko tradizioaren bidez kontserbatu zen kantu zahartzat aurkeztu zuen Garaik. *La Tour d’Auvergne* ospetsuarena zen pergamino batean irakurri omen zuen Garaik, baina argitaratu zuen testuan Pirinioen bi aldeetan bildutako ahozko aldaerak kontuan hartzen zituen. Inork ez zuen, alabaina, halako pergaminorik ikusi, ez eta ahozko kantu hori ezagutzen ere. Egia bestelakoa zen: Garaik ez zekien euskaraz eta Parisen, Euskal Herriko ikasleen artean egin ohi ziren bileretan irakurria zuen berak frantsesez konposaturiko obra. Gero, bilera haietako kide batek, Ezpeletako Luis Duhaldek, ahapaldi libretan euskaraz eman zuen aipatu kantua. Asmakeriak zeresan handiak sortu zituen orduko espezialisten artean denbora batez, F. Michel eta Jose Manterola ere engainatu zituelarik. 1883. urtean, Wentworth Websterrek argitu zuen guztia Madrilgo Real Academia de la Historiako aldizkarian egin zuen artikuluaren bidez.

Kantuak, asmatua izan arren, eragina izan du zenbait autorerengan, hala nola Kanpionengan.

## Beste lan batzuk 
Garairenak dira, halaber, *Historie de l’Espagne* (1825, *Espainiako historia*), *Chants Nationaux basques* (1846, *Euskal kanta nazionalak*), *Fantaisie poétique sur l’Espagne* (1853, *Espainiari buruzko fantasia poetikoa*), eta *Les légendes des Pyrénées* (1857, *Pirinioetako elezaharrak'') obrak.

## Erreferentziak
Nikolai Iudenitx

**Nikolai Nikolaievitx Iudenitx** (Mosku, Errusiar Inperioa, 1862ko uztailaren 30agreg./uztailaren 18ajul. - Saint-Laurent-du-Var, Frantzia, 1933ko urriaren 5a) Errusiar Inperioko Armadako jeneral izan zen.

Lehen Mundu Gerran errusiar osteen buruzagia izan zen Kaukason, eta Erzurumgo eta Trebizondako guduetan garaipena lortu zuen. Errusiako Gerra Zibilean Armada Zuriko buruzagia izan zen ipar-mendebaldean. Boltxebikeen Iraultzaren ondoren Finlandiara erbesteratu zen, baina gero Estoniara itzuli zen berriro, eta britainiarren laguntzarekin 1919an eratu zen boltxebikeen kontrako Gobernuak Armada Zuriko buruzagi izendatu zuen. Armada berrantolatu zuen (12.000 gizon inguru bildu zituen) eta boltxebikeei eraso zien, baina Armada Gorria gailen gertatu zen, eta zuriak erretiratzera behartu zituen (1920). Iudenitxek bere kargua utzi eta erbesteratu zen, Ingalaterrara lehenik eta Frantziara gero.

## Erreferentziak
Oswaldo López Arellano

**Osvaldo López Arellano** (Danlí, El Paraíso, 1921eko ekainaren 30a - Tegucigalpa, 2010eko maiatzaren 16a) hondurastar militar eta politikaria izan zen. Errepublikako lehendakaria izan zen 1965-1971 urteetan eta 1972-1975 agintaldian.

## Bizitza 
Estatu Batuetako abiazio militarreko eskolan ikasi zuen. Ramón Villeda Morales lehendakari konstituzionala 1963an agintaritzatik kendu eta boterea hartu zuen batzorde militarreko koronela izan zen. 1966an hartu zuen Hondurasko lehendakaritza. Bere agintaldian gertatu zen Futbolaren Gerra ezaguna (1969-1970), El Salvador eta Hondurasen artean. 1971n, R. Cruzen esku utzi zuen boterea, baina handik urtebetera estatu kolpe batez berreskuratu zuen agintaritza. United Brands Ipar Amerikako fruta enpresaren ustelkeria kasuan nahastuta egon zen. 1975ean, agintetik kendu zuten, eta Juan Alberto Melgar Castro jarri zuten beraren ordez.

## Erreferentziak
Nelly Leonie Sachs

**Nelly Leonie Sachs** (Berlin, 1891ko abenduaren 10a - Stockholm, 1970eko maiatzaren 12a) alemaniar dramagilea eta poeta izan zen.

## Bizitza 
Suediako hiritar egin zen 1940. urtean, nazismotik ihesi estatu hartan babestu zenean. Selma Lagerlöf idazlearen obrak alemanera itzuli zituen. Judu herriaren literatura-tradizioan oinarritutako poesiak eta dramak idatzi zituen. Obra nagusiak: *In der Wohnungen des Todes* (1946, *Heriotza egoitzetan*), *Sternverdunkelung* (1949, *Izar-desagertzeak*), *Flucht und Verwandlung *(1959, *Ihesa eta metamorfosia*), *Neue Gedichte* (1961, *Olerki berriak*), *Zeichen im Sand* (1962, *Idazkiak harean*), *Verzauberung* (1970, *Sorginkeria*) eta *Suche nach Lebenden* (1971. urtean argitaratua, *Bizirik irtenen bila*). 

1966. urtean Literaturako Nobel Saria irabazi zuen, Shmuel Yosef Agnon israeldar idazlearekin batera.

## Lanak 
* Legenden und Erzählungen (Kondairak eta istorioak), 1921.
* Fahrt ins Staublose: Die Gedichte der Nelly Sachs 1 (Bidaia hautsik gabe: Nelly Sachs-en olerkia), liburu 1, 1961.
* Suche nach Lebenden: Die Gedichte der Nelly Sachs 2 (Bizitzeko bilaketa: Nelly Sachs-en olerkia), liburu 2 1971.
* Briefe der Nelly Sachs (Nelly Sachs-en laburpena), ed. Ruth Dinesen eta Helmut Müssener, 1984.
* O the Chimneys: Selected Poems, Including the Verse Play, Eli, tr. Michael Hamburger et al., 1967.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pteropus alecto

***Pteropus alecto*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus alecto'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Xapur I.a

**Xapur I.a** (; Gor?, Persia, 215 aldean - Bixapur, Persia, 272 aldean) Sasandar Inperioko xahanxah izan zen 241-270/72 urteetan.

## Biografia 
Ardaxir I.aren semea zen. Haren aitak Erromatar Inperioaren aurka hasi zuen borroka jarraitu zuen. 241. urtean Antiokiaraino heldu zen baina hurrengo urtean Gordiano III.a enperadoreak garaitu zuen. 253. urtean Tiridates II.a erregea Armeniatik egotzi zuen eta 260. urtean Valeriano erromatar enperadorea atxilotu zuen.

Antiokia, Tarso eta Kapadoziako Zesareako hiriak eraso eta hustu zituen, eta erromatar presoez baliatu zen Behe Mesopotamian zubiak eta urtegiak eraikitzeko. Uko egin zion Siria eta Asia Txikia konkistatzeari, baina Eufrates ibaia berriro ere gainditu zuen eta Odenatek, Palmirako printzeak, garaitu zuen. Yundisapur hiria sortu zuen Susa hiritik hurbil eta Taq-e Kesra jauregi zoragarria eraikiarazi zuen Ktesifonen.

## Erreferentziak