Gaztelania

**Gaztelania** edo **espainiera** () latin arruntetik datorren hizkuntza erromantzea da, indoeuropar hizkuntzen familiakoa. Iberiar taldeko kidea da eta jatorriz Gaztelakoa da, iberiar penintsulako Erdi Aroko erresuma. Amerikako landa-eremu eta eremu indigena batzuetan *gaztela* izena ematen zaio, lurralde berriak Gaztelako Koroan sartu eta gutxira hasi baitzen irakasten.

Mandarin txineraren ondoren, jatorrizko hiztunen kopuruak gehien hitz egiten duen bigarren hizkuntza da munduan (475 milioi gutxi gorabehera), eta ingelesa eta txinera atzerriko hizkuntza gisa erabiltzen dituen hirugarren hizkuntza. 496,6 milioi pertsona inguruk hitz egiten dute jatorrizko hizkuntza menderatzen duen lehen edo bigarren hizkuntza gisa, eta 595,9 milioira iristen da gaitasun mugatua duten hiztunak sartzen direnean, horien artean 23,7 milioi ikasle baitaude. Beraz, ingelesaren eta frantsesaren ondoren, nazioarteko komunikazioan hirugarren hizkuntzatzat har daiteke. Gaztelania munduko hirugarren hizkuntza da biztanle alfabetatuen arabera (munduan alfabetatutakoen % 5,47), eta komunikabideetan informazioa ekoizteko hirugarren hizkuntza erabiliena da, baita Interneten erabiltzaile gehien dituen hirugarren hizkuntza ere, txineraren eta ingelesaren ondoren, 364 milioi erabiltzailerekin, hau da, guztizkoaren % 7,9. Kalkuluen arabera, 2050erako 820 milioi hiztun izango ditu gaztelaniak, eta 1.200 milioi 2100. urterako.

Hizkuntza batez ere Espainian, non ezagutza nahitaezkoa den, eta Hispanoamerikan hitz egiten da, baita beste herrialde batzuetan bizi diren hispano-hiztunen komunitateetan ere, eta Ameriketako Estatu Batuetan nabarmentzen da, 40 milioi hiztun baino gehiago baititu bertan hizkuntzak. Lehenago Espainian nagusi ziren herrialde batzuetan, non gaztelania jada ez den hizkuntza nagusia, ezta ofiziala ere, oraindik ere garrantzi handia du zentzu kultural, historiko eta askotan linguistikoan, Filipinak eta Karibeko uharte batzuetan kasu. Ekuatore Ginean, non hizkuntza ofiziala den, biztanleriaren zati txiki batek bakarrik hitz egiten du ama-hizkuntza gisa.

Nazio Batuen Erakundeko sei hizkuntza ofizialetako bat da. Era berean, hizkuntza ofiziala da nazioarteko hainbat erakunde nagusitan —Europar Batasuna, Afrikako Batasuna, Amerikako Estatuen Erakundea, Iberoamerikako Estatuen Erakundea, Ipar Amerikako Merkataritza Askearen Ituna, Hego Amerikako Nazioen Batasuna, Karibeko Erkidegoa, Afrikako, Karibeko eta Ozeano Bareko Estatuak eta Antartikako Ituna, besteak beste—, eta kirol arloan —FIBA, FIFA, Atletismo Federazioen Nazioarteko Elkartea, etab—.

Espainiera, beste hizkuntza erromantze batzuk bezala, hiztun latinetik (latin arrunta), gutxi gorabehera III. mendetik aurrera, mendeetako bilakaeraren emaitza da. Erromatar Inperioaren erorketaren ondoren, Hispania erromatarraren latin arrunta, antzinako Inperioko beste probintzietan hitz egiten ziren latinaren beste aldaeretatik aldatuz eta bereiziz joan zen. Eraldaketek, bilakaera geldo baten ondoren, gaur egungo hizkuntza erromantzeak ekarri zituzten.

## Gaztelania edo espainierari buruzko eztabaida 
thumb|left|*Gaztelania* eta *espainiera* hitzen erabilpenaren mapa.
Euskaraz *gaztelania* zein *espainiera* onartzen dira, eta berdina gertatzen da gaztelaniaz. Hala ere, bata ala bestea erabiltzea eztabaidagarria da, eta herrialde bakoitzean jarrera ezberdina da. Lurralde jakin batekin identifika daitekeen hizkuntza baten izendapenarekin lotutako eztabaida asko bezala (*espainiera* Espainiarekin, eta *gaztelania* Gaztelarekin, hizkuntza sortzen den eremua), arrazoi ideologiko eta historikoak nahasten dira, baina baita ere nazioartean identifikatzea eta ekoizpenak hizkuntza horretan kokatzea erraztearen aldeko argudioa (adibidez, sare informatikoetan). Eztabaida hizkuntzaren kanpokoa da. Hizkuntzaren ikuspegitik, ezin da justifikatu izendapen baten edo bestearen aldeko lehentasunik.

Araugintza- edo preskripzio-eremuan, hizkuntza estandarraren kodifikazioari dagokionez (*Real Academia Española* eta *Asociación de Academias de la Lengua Española*) arlo hispano-hiztuneko hizkuntza-politikako erakunde nagusiek ezarritako araudiaren arabera, «gaztelania» eta «espainiera» hitzak sinonimoak dira, nahiz eta *Diccionario panhispánico de dudas* izenekoak, izaera arauemailea duen erakunde horren beraren lana, honako hau adierazten duen: «Espainiera terminoa gomendagarriagoa da, anbiguotasunik ez duelako, gaur egun laurehun milioi pertsona inguruk hitz egiten duten hizkuntzari erreferentzia egiten baitio modu unibokoan. Era berean, nazioartean erabiltzen den izena da (*Spanish*, *espagnol*, *Spanisch*, *spagnolo*, etab. )». Halaber, Real Academia Españolak eta Asociación de Academias de la Lengua Españolak argitaratutako hiztegi arauemaileak *Diccionario de la lengua española* du izena.

Zenbait autorek hitz bat edo bestea nahiago izan dute, hala nola Andrés Bello hizkuntzalari venezuelarrak (*Gramática de la lengua castellana* lan nagusia) edo Gregorio Mayans valentziarrak (1737an *Orígenes de la lengua española* liburuan honako hau idatzi zuen):

Bestalde, 1978ko Espainiako Konstituzioak, hirugarren artikuluan, «gaztelania» izen espezifikoa erabiltzen du hizkuntzarako, eta beste «hizkuntza espainiarretatik» bereizten du, hala nola euskara, aragoiera, katalana, galiziera, asturiera edo aranera.

Filologoei dagokienez, zenbait egilek justifikatzen dute termino bat edo bestea lehentasunez erabiltzea, jatorria eta bilakaera historikoa oinarri hartuta, eta modu desberdinetan interpretatuta.

## Historia 
### Sorrera 
Gaztelaniaren historia Erromatar Inperioko latin arruntarekin hasten da, zehazki Hispaniako erdialdeko eremuan. Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondoren, latin kultuaren eragina gutxituz joan zen jende arruntarengan. Orduko latin mintzatua hispaniar erromantzeen jatorria izan zen, espainieraren jatorrian dagoena. VIII. mendean, musulmanek Iberiar penintsula konkistatu zutenean, ondo bereizitako bi eremu sortu ziren. Al-Andalusen, erromantze-dialektoak hitz egiten ziren mozarabiar terminoarekin, agintean zegoen gutxiengoaren hizkuntzez gain (arabiera eta berberera). Al-Andaluseko arabieraren eta gaztelaniaren arteko hitzen eragina nabarmena da. Bien bitartean, musulmanen nagusitasuna hasi eta urte gutxira, erresuma kristauak sortzen diren eremuan, eboluzio dibergenteak jarraitzen du, eta bertan hainbat modalitate erromantze sortzen dira: katalana, nafar-aragoiarra, gaztelarra, astur-leonera eta galiziar-portugaldarra.

Mendearen amaieratik aurrera hasi zen hizkuntza-asimilazio edo -berdintze prozesu bat, batez ere iberiar penintsulako erdialdeko dialekto erromanikoen artean: astur-leonera, gaztelania eta nafar-aragoiera, baina baita gainerakoen artean ere. Prozesu horren ondorioz, hizkuntza komuna eratuko da, gaztelania. Gero eta filologo gehiagok defendatzen dute teoria hori (Ridruejo, Penny, Tuten, Fernandez-Ordóñez). Toledoko mozarabiarraren garrantzia ere nabarmendu da, bertan hasi baitzen gaztelania idatzia normalizatzen. Hala ere, beste filologo batzuek gaztelaniaren nagusitasunaren aldeko Pidalen teoria defendatzen jarraitzen dute espainieraren eraketan eta gaztelaniaratze-prozesu baten ondorioz penintsulako gainerako lurraldeetan zabaltzen.

Gaztelerazko dialekto erromanikoa, gaztelaniaren aitzindarietako bat, Gaztelako Erdi Aroko konderrietan (Kantabriako hegoaldea eta Burgosko iparraldea) sortu zela uste da, eta euskararen eragina eta eragin bisigotikoa izan ditzake. Gazteleraren antzeko ezaugarriak eta hitzak dituzten testurik zaharrenak latinez idatzitako eta Valpuestako Kartularioak izenez ezagutzen diren dokumentuak dira, Valpuestako (Burgos) Santa Maria elizan gordeta daudenak. Testu horiek dokumentuen kopiak osatzen dituzte, eta horietako batzuk hasiera-hasieratik idatziak dira, esaterako, IX. mendean. Bertan jasotako hitzak latinaren zuzentasunetik urrun daude, hizkera bizi baten eraginez. 

X. mende amaierako edo XI. mende hasierako Donemiliagako glosak, Errioxako Donemiliaga Kukulako Yusoko monasterioan kontserbatuak, Ramon Menendez Pidalek espainieraren lekukotasunik zaharrentzat hartu zituen. Hala ere, geroagoko teoria batzuek diote dokumentu horiek nafar-aragoiera erromantzeari dagozkiola, ez gaztelaniazko erromantzeari. Testu horretan ere aurkitu ziren euskarazko hitzik zaharrenak.

### Hedapena 
thumb|Europako hego-mendebaldeko hizkuntzen garapena, tartean gaztelaniarena, erakusten duen mapa kronologikoa.
Alfontso X.a Gaztelakoak *Cantigas de Santa Maria* lana idatzi zuen, galaikoportugesez. Honek atea ireki zion latina ez zen beste hizkuntza baten erabilera literarioari, baita gorte ilustratuan ere. Gaztelania penintsulan zehar hedatu zen Behe Erdi Aroan, garai horretan erresuma kristauak etengabe hedatzen ari zirelako, beranduago Errekonkista deiturikoan. Leongo eta Galiziako erresumak Gaztelako Fernando III.arekin Gaztelako Koroan sartzeak eta 1410ean Fernando I.a Aragoikoarekin Aragoiko Koroan Gaztelako dinastia bat sartzeak eragin nabarmena izan zuen. Penintsulako azken batasuna Errege Katolikoekin eman zen, eta areagotu egin zuten erresumako dialektoen arteko asimilazioa eta hizkuntza-nibelazioa.

Gaztelaniaz inprimatutako lehen liburua 1472 inguruan argitaratu zen, *Sinodal de Aguilafuente*. XV. mendean, Espainiako hizkuntza arrunta Iberiar penintsularen zati handi batean sartu zen. 1492an, Antonio de Nebrija sevillarrak *Grammatica castellana* argitaratu zuen Salamancan, espainieraren gramatikari buruzko lehen tratatua, eta Europako hizkuntza moderno baten moldean argitaratutako lehena. Nebrijarenak dira, halaber, lehen "*Gaztelaniazko ortografia-arauak*", 1517an Alcalá de Henaresen inprimatuak, non ortografia ahoskeraren eta idazketaren arteko erlazio biuniboko gisa postulatzen duen.

Kalkuluen arabera, XVI. mendearen erdialdean espainiarren % 80k espainolez hitz egiten zuten. Garai hartan, kontsonanteen egokitzapena hasita zegoen, eta horrek sistema fonemikoaren murrizketa ekarri zuen, sonoritate-ezaugarria galtzearen ondorioz, sei kontsonante sibilanteetatik bizpahiru kontsonante bakarrik izatera igaro baitzen barietatearen arabera.

Amerikaren kolonizazioak, XVI. mendean hasitakoak, espainiera amerikar kontinente gehienera hedatu zuen, nahuatl edo kitxua bezalako jatorrizko hizkuntzen hiztegia aberastu zuten maileguak hartuz. Hizkuntza horietan ere eragin nabarmena izan zuen. Independentzia lortu ondoren, estatu amerikar berriek hizkuntza bateratzeko prozesuak hasi zituzten, eta espainiar hizkuntza kontinente osoan zehar hedatzen amaitu zuten, Kaliforniatik Suaren Lurralderaino.

### Gaztelania Aro Modernotik aurrera 
XVII. eta XVIII. mendeetan zehar hainbat eta hainbat argitalpen publiko eta pribatu sortu ziren gaztelaniaz. Lehenengoa Madrilen argitaratu zen 1661ean, Julián Paredesen (*Gazeta nueva*) eskutik, eta Salamancan, Leonen, Granadan, Sevilla eta Zaragozan hainbat argitalpenek jarraitu zioten. Lurralde elebidunetan ere hasi ziren argitaratzen aldizkako argitalpenak gaztelaniaz. Lehenengoa 1792an izan zen, *Diario de Barcelona*n, Kataluniako gaztelaniazko lehen egunkaria ere izan zena. Ondoren, *El Correo de Gerona* (1795), *Diario de Gerona* (1807) eta, are lehenago, Palma de Mallorca (1778), Vigo edo Bilbo bezalako hiri elebidunetan. Amerikan, gaztelania irakaskuntzako hizkuntza normala izatera igaro zen, hizkuntza indigenetan oinarritutako hizkuntza orokorren kaltetan. Kalkuluen arabera, Espainiako Amerikako biztanleen herenak ezagutzen zuen espainiera 1810. urtearen inguruan.

Espainierak aldaera ugari izan zituen beti, eta horiek, latindar enbor nagusia errespetatzen badute ere, ahoskera eta hiztegi desberdintasunak dituzte, beste edozein hizkuntzarekin gertatzen den bezala. Horri herri natiboetako hizkuntzekiko kontaktua gehitu behar zaio, hala nola aimara, chibcha, guarani, mapudungun, maya, nahuatl, kitxua, taino eta tagalo hizkuntzekiko kontaktua, hizkuntzaren lexikoari ekarpenak egin baitzizkioten, ez bakarrik bere eragin-eremuetan, baita zenbait kasutan lexiko globalean ere. Gaur egun beste hainbat hizkuntzekin harreman estuan dago, bai botere harremanen bidez (euskara, katalana, aimara, kitxua, galiziera...) bai nahasketen bidez (euskañol, portuñol, spanglish...). Hainbat hizkuntza gaztelaniatik eratorritakoak dira, adibidez ladinoa (judu-espainiera), chavacanoa edo papiamentoa. 

## Gaztelaniaren lurralde eremua 

thumb|center|900px|Herrialdeak hiztunen arabera:

## Hiztegi laburra 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gaztelaniazko literatura
* Euskal Herriko hizkuntzak
* Espainiar kreolerak
* Txamorro (hizkuntza)

## Kanpo estekak 
*  Espainiako Errege Akademiaren webgunea