Jose Ramon Etxebarria

**Jose Ramon Etxebarria Bilbao** (Gernika, 1948ko maiatzaren 27a) euskal ingeniaria, fisikan doktorea, irakaslea, euskaltzalea, idazlea, itzultzailea eta politikaria da. Zientzia eta teknologia gaiak euskaraz ezagutarazteko testuak egiteko lanean nabarmendu da.

1966tik Bilboko Santutxun helduen euskara irakasle ibili ondoren, ikastolen mugimenduari eta, gero, unibertsitateari loturik, zientzia arloko material didaktikoak sortu eta terminologia landu zituen. Udako Euskal Unibertsitatean aritu zen hasieratik Euskal Herriko euskarazko unibertsitatea dinamizatzen eta irakasle lanetan.

1975etik, berriz, fisika irakasle aritu zen Euskal Herriko Unibertsitatean (hasieran Bilboko Unibertsitate Autonomoa izan zena) 1992 arte. Euskara edozein arlotan baliatzeko hizkuntza izan zitekeela irmo aldeztu zuen eta, alde horretatik, ezagun bihurtu ziren Suarez Espainiako presidenteari jaulkitako hitzak, euskara energia nuklearrerako ere erabil zitekeela adieraziz. Bestalde, uko egin zion EHUko irakasle elkartuen estatus berriari eta kaleratua izan zen horregatik, baita protestaldi luze bati hasiera eman ere horren ondorioz.

Politikako militantzian, Ezker Abertzalearen ernamuineko alderdietako kide izan zen, baita Herri Batasunekoa ere 1980ko hamarkadan. Azken urteetan, itzultzaile, liburu-zuzentzaile eta irakas-materialen sortzaile aritu da, eta euskaltzain urgazle hautatu zuten 2006an. Euskarazko Wikipedian hainbat ekarpen egin ditu, artikuluak sortuz, onduz eta zuzenketak eginez, zientziako gai teknikoetan bereziki. 2020ko urrian, Eusko Ikaskuntzaren Manuel Lekuona Saria irabazi zuen.

## Bizitza 
Diktadura frankistaren erdialdean jaio zen Gernikan 1948an, familia euskaldun abertzale batean, eta orduko egoerak jaiotzatik markatu zituen Etxebarriaren bizitza eta pentsamoldeak. Gurasoek eta aitxitxe-amumek bertatik bertara bizi izan zuten 1937ko bonbardaketaren eguna. Zorionez, guztiak garaiz bildu ziren babesleku antiaereoetan, eta haietako inor ez zen hil sarraski hartan. Halere, biharamunean amaren familiak erabat suntsituta aurkitu zituen etxea eta ondasunak.

### Euskara ikasteko gau-eskola eta material sortzailea (1966-1975) 
1966an pertsona helduei euskara irakasteko gau-eskolen sortzailetako bat izan zen, Bilboko Santutxu auzoan. Bera garai hartan ez zen ingeniaritzako ikaslea baino. Urte haietan sortu zituzten euskara modu komunikatiboan eta praktikoan irakasteko *Euskalduntzen* eta *Alfabetatzen* liburuak. Ordura arte erabili zen *"Euskara ire laguna*" liburua agortu zenean, euskara batu berri hura ikasteko metodologia berritzaile bat sortu zuten. Irakasteko metodoaren aldeko ideiaren sorrera 1970ekoa da, Dimako bilera batean. 1973an *Euskalduntzen* metodoaren hiru liburukiak jaio ziren eta 1975ean argitaratu zuten *Alfabetatzen* metodoa. Garai hartan, 1971ean, Anaitasuna aldizkarian hasi zen idazten, erlatibitatearen teoriari buruz hasieran eta orokorrean dibulgazio zientifikoari buruz gero.|ezkerrera|220x220px]]
Ingeniaritzako ikasketak bukatuta Fisikako irakasle gisa aritu zen hainbat urtez Euskal Herriko Unibertsitatean (hasieran 1980ra arte Bilboko Unibertsitate Autonomoa zen) eta Udako Euskal Unibertsitatean. Garai hartan sortu zuten Udako Euskal Unibertsitatea, euskara unibertsitateko gaietan ere erabili ahal izateko. Etxebarria Fisika saileko sortzailea izan zen, baita sailburua ere urte luzeetan. 1976an irakasle eta ikasleen artean Leioako Zientzia Fakultatean mintegi bat eratu zuten, denen artean zientziako gaiak euskaraz lantzeko.

### Militantzia politikoa (1974-2003) 
Abertzale militantea, 1972an atxiloaldi batean Guardia Zibilek torturatu egin zuten La Salve kuartelean, Bilbon. Juan Carlos Espainiako erregearen bisita zela-eta, 1981eko Gernikako Batzarretxeko istilua gertatu zenean HBko parlamentaria zen. Erregea berba egiten hasiko zen unean, *Eusko gudariak* kantatzen hasi ziren HBko parlamentariak, Juan Carlos errege espainiarra frankismoaren ordezkaria zelako, Francok ipini zuelako.

Hogei urte geroago, berriro itzuli zen urte batez politikara. Aznar Espainiako presidente zela, mende hasieran HB legez kanpo utzi zutenean, AuB izan zen ezker abertzaleko ordezkaritza mantentzeko aukeretako bat. Pertsona ezagun bat behar zuten, eta Etxebarriak onartu zuen hautagai eta eledun izateko egin zioten proposamena. Horien artean aipagarriena 2008an itzuli zuen *Erlatibitatearen teoria, Einsteinek berak azaldua* izenburuko liburua da.

Bestalde, 50 baino gehiago dira zuzentzaile gisa orraztu dituen liburuak eta tesiak. Horien artean aipagarriak dira Joserra Aihartza zoologoaren *Ornodunak* liburua eta matematikan klasikoetan klasikoenetako bat den Euklides-en Elementuak liburua, Patxi Angulo Martin-ek itzuli eta 2005ean Elhuyarrek argitaratu zuena.

UEU barruan testu-zuzenketako mintegiak dinamizatu zituen zenbait urtez.
Fitxategi:Euklides Elementuak.jpeg|Euklidesen Elementuak
Fitxategi:Euklides Elementuak 23 03 04 403000.jpeg|Euklidesen Elementuak
Fitxategi:Euclid statue, Oxford University Museum of Natural History, UK - 20080315.jpg|alt=|Euklides (Oxfordeko Unib.)
Fitxategi:Patxi Angulo Euklides Mitxelena.jpg|alt=

### Euskaltzain ohorezkoa (2024) eta Euskaltzain urgazle (2006tik) 
Euskaltzain urgazle izendatu zuen Euskaltzaindiak 2006ko maiatzaren 26an. Harrezkero, Euskaltzaindiko Gramatika Batzordean parte hartu izan du, baita *Euskera* agerkariaren batzordean ere 2009tik.

Euskaltzain ohorezko izendatu zuen Euskaltzaindiak 2024ko maiatzaren 31n.

### Testugintza teknikoko irakaslea eta ikertzailea (2007-2018) 
[thumb|[Komunikazioa euskaraz ingeniaritzan|Komunikazioa Euskaraz Ingeniaritzan (2014 eta 2020)]]
Testugintza teknikoan, hiztegigintzan eta dibulgazio zientifikoan pertsona zaildua izanda, unibertsitaterako irakasle kontratatuaren irudia onartu zenean berriro bihurtu zen EHUko irakasle 2007an, orduan Bilboko Ingeniaritza Eskolan eta Euskara teknikoa ikasgaia irakasteko. Azken garai horretan terminologia eta fraseologia berezituaren arloetan aritu zen Ikerketa-lanean. Geroago, 2002 eta 2008 liburu moduan argitaratu zuten lan hori.   2011n, Eusko Jaurlaritzaren enkarguz eta Jose Ramon Etxebarriak koordinatuta, aditu talde batek hiru arau haiek finkatu zituen *Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak* liburuan. Belaunaldi berriek normaltasunez erabiltzen dituzte gomendio horiek, arazorik gabe.

### Wikilaria (2017tik) 
Lanetik jubilatu ondoren, Euskarazko Wikipedia osatzeko boluntario modura dihardu helburu zehatz batekin: Hezkuntza Atarian “kalitatezko 2000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat” izenburupean dagoen proiektua sendotzea. Zehazki, Fisikaren arloko artikuluak osatzen ari da, unibertsitatera bidean doazen ikasleei artikulu entziklopediko pedagogiko eta praktikoak eskaini nahian. 2017 eta 2022 urteen artean 140tik gora irudi eta milioi bat karaktere gehituta zituen arlo horretako artikuluetan (kontuan hartu ohiko eleberri batean 100.000-500.000 karaktere-edo egoten direla). Esaterako, artikulu hauek hobetu ditu eta horren ondorioz denek dituzte bere irudiak eta 20.000 karaktere baino gehiago: Azelerazio, Higidura zirkular, Indar, Indar zentrifugo, Masa, Presio, Presio atmosferiko, Tenperatura edota Zinematika.

Jakintza transmititzeko formatuak aldatu dira urteekin eta formatu guztiekin moldatu izan da **Etxebarria**; hasieran aitzindaria izan zen fisikako apunteak idazten, gero liburuak izan ziren eta online liburuak, eta azken aldian Wikipediako artikuluak argitaratzen ere aitzindarietako bat da bera.
Fitxategi:Orbita eliptikoa.png|Orbita eliptikoa
Fitxategi:Grabitate eraginkorra.png|Grabitate eraginkorra
Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|Ptolomeo vs. Koperniko

### Zientziaren dibulgazioa *Darabilbo* hitzaldietan (2022tik) 
Darabilbo elkarteak "Zientziaren dibulgazioa euskaraz" hitzaldi-zikloak antolatzen ditu Santutxun urtero 2022az geroztik. Jose Ramon Etxebarriak ematen ditu hitzaldiak hilaren azken-aurreko asteazkenean edo. 2022-23 ikasturtean 6 hitzaldi eman zituen gai honi buruz: "Espazioa eta denbora Fisikan. Absolutuak? Erlatiboak?". Hurrengo urtean, 2023-24 ikasturtean 8 hitzaldi izan ziren "Zientziaren historiako garapeneko urratsak". 2024-25 ikasturteko 8 hitzaldiak "Fisikaren garapeneko historia puntualak" gaiari buruz izan ziren, eta 2025-26koak "Solido eta likidoen istorio eta historia harrigarriak" gaiari buruz.

## Pentsamendua 
### Euskara unibertsitatean 
Unibertsitateko irakaskuntzan euskara normaltasunez erabiltzeko ekimenak egin ditu etengabe, irakasgaiak euskaraz emanez eta unibertsitatean emandako irakasgaien programa ofizialetan oinarrituriko euskarazko testuliburuak prestatuz. 1970an sinestezina zena, alegia, Unibertsitatean edozein gai euskaraz azaldu ahal izatea, errealitate bihurtu da Jose Ramon Etxebarria bezalako kementsuei esker. Hori da gizon honen ekarpen handienetarikoa: utopia zena errealitaterako bidean jartzea.
thumb|365x365px|1999ko Korrikako omenduak Euskaldunon Egunkaria,  1999-03-14)
Oraindik ikaslea zela, beste ikasle batek "electrón" euskaraz zelan esaten zen galdetu zion eta berak eman zion erantzunaz ("*Electrón? Hori euskaraz ez da esaten.*") hausnarketa eginda piztu zitzaion kontzientzia, euskaraz ere esan behar zen hura. Irakasle modura parte hartu zuen lehenengo bi urteetan (1973 eta 1974) Donibane Lohitzunen, eta 1975 eta 1976an Uztaritzen; gero, 1977tik aurrera Iruñera pasatzean, UEUren antolakuntza-taldean eta irakasle modura aritu zen hainbat urtetan. Besteak beste, Fisika saileko arduraduna ere izan zen, baita UEUko Batzorde Eragileko kide ere, bereziki argitalpenetako ardurak hartuz.

Garai hartan egilearen liburuen testu originalak eskuz idatzita jasotzen ziren, idazmakinaz testua idatzi eta hutsuneak uzten zituzten sinbolo matematikoak edo formulak geroago eskuz txertatzeko, baita irudiak marrazteko ere. Idazmakinaz idatzitako orrialdeak Martin Orberi pasa, Martinek egileari, eta honek “rotrina” hartu eta eskuz betetzen zituen hutsuneetako zeinuak eta irudiak. Lan horietan, Jose Ramon Etxebarriarekin, Jesus Mari Txurruka, Martxel Ensunza eta Mari Karmen Menika aritzen ziren hasieran. Geroago Nekane Intxaurtza eta Ander Altuna ere aritu izan dira argitalpengintza zerbitzuan. Jarduera horretan UEUko 54 liburutan zuzentzaile-lana ere bete zituen eta UEUn testu-zuzenketako mintegiak dinamizatu zituen zenbait urtez.

UEUko Fisika Saileko burua izan zenean EHUko Zientzia Fakultateko euskal adarreko sustatzaile nagusietako bat ere izan zen, bertan 1980-81 ikasturtean jarri zuten martxan Zientzia Fakultateko lehen ikasgai ofizial bat euskaraz, zientziako testuak zelan idatzi behar ziren irakasteko ('Euskara Zientifikoa').

Fitxategi:Anaitasuna, UEU-JRE aurkezpena 09.jpg|Etxebarriaren artikulua "Errelatibitatearen teoriaz" (1971) Hurrengo urteetan, gau-eskola haietako irakasle batzuekin batera euskara ikasteko Euskalduntzen metodoa (hiru liburuki) eta Alfabetatzen liburua prestatu zituen.

Alfabetatze-klaseen osagarri gisa, Santutxuko Bertsolari Eskola sortu zuten 1981-82 ikasturtean Xabier Amurizaren aholkularitzari esker. Gero, 1987ra arte, eskola hartako irakasle izan zen. Garai hartan hasi ziren Bilboko udalbatzaren babesean Bilboko Udaberriko eta Aste Nagusiko bertso-saioak antolatzen.

Santutxuko Bertsolari Eskolaren ordezkari modura aktiboki parte hartu zuen Bizkaiko eta Euskal Herriko Bertsozale Elkarteen sorkuntzan. 1986ko eta 1982ko Bertsolari Txapelketa Nagusietan bertsolari gisa parte hartu zuen.
Darabilbo elkarteak Santutxun antolatzen dituen  "Zientziaren dibulgazioa euskaraz" hitzaldi-zikloetan urtero eman ditu 8 hitzaldi 2022az geroztik.

Lemoizko zentral nuklearraren aurka nabarmendu zenez, zentral haren enpesa bultzatzaileak, Iberduerok, mendekuz, etxeko argindarra kendu zion zenbait hilabetez, Etxebarriaren alabak txikiak zirela. Hamabost urteko borroka egin ondoren lortu egin zen gaur egun indarrean dagoen kontratu-mota hori legezkoa izatea, eta Etxebarria 2007an itzuli zen unibertsitateko irakaskuntzara, eskatzen zuten lan-kontratu baten jabe.

Hainbat hitzaldi eman ditu zientzia dibulgatzeko, baita unibertsitatean erretiroa hartu eta gero ere. 2022an Nafar Ateneoan Zientzia-hitzaldi zikloan lau hitzaldi hauek eman zituen*:
* *Gnomona, historiako lehenengo neurgailu zientifikoa* (2022-02-09)
* *Argiaren enigma* (2022-04-06)
* *Denbora, naturaren arima'' (2022-05-11)

ezkerrera|thumb
### Testu teknikoak era ulergarrian idazteko joera berriak 
[thumb|[Udako Euskal Unibertsitatea|UEUk 2018an omenaldi gisa argitaratu zuen 'Bai, jauna, bai: fisika euskaraz!' liburuaren azala.

Belaunaldi horrek itzulpenak egiteko modu berriak ekarri zituen. Itzulpen literala ez zen sustatzen. Helburu nagusia testu ulergarriak lortzea zen, testuaren egitura apur bat aldatu behar bazen ere.

Euskaraz idazten trebakuntza lortzeko hainbat ikastaro eman zituenez, hainbat egileri testuak orrazten eta hobetzen lagundu zienez, unibertsitate mailako euskararen normalizazioko** **'maisuen maisu' izan zela esan daiteke. Besteak beste, irakasle hauei lagundu zien beren tesi, tesina edo ikas-materialak prestatzen: Elena Agirre, Iñaki Alegria, Oscar Ezenarro, Maria Jesus Esteban, Iñaki Goirizelaia, Jazinto Iturbe, Andoni Larrea, Laura Mintegi, Txelo Ruiz, Kepa Sarasola, Jesus Mari Txurruka, Arantza Urkaregi...

### Unibertsitatearen unibertsaltasuna eta eleaniztasuna 
Etxebarriak guztiz unibertsala den fisikaren arloa euskarara ekarri du, eta hori egiterakoan arlo horretako testuak hizkuntza erabilienetara itzultzeko terminologia eta itzulpen-testu ugari sortu ditu. Hizkuntzen arteko zubi horiek orain eskura daude Interneteko baliabide terminologikoetan (Elhuyar hiztegia, Euskalterm-UZEI-Eusko Jaurlaritza...). Material horiek urteetan oinarri izan dira zientzia eta teknologiari buruzko liburu eta material ugari sortzeko, eta horrela, noski, une honetan zientzia eta teknologiari buruzko testuak automatikoki itzultzeko laguntza informatikoetan erabiltzen dira (elia.eus, itzultzailea.eus, batua.eus, ...), beroriek sortzeko oinarri ere izan dira.

Zehazkiago esanda, sortu duen euskarazko terminologia beste hiru hizkuntza hauekin lotu du: ingelesa, gaztelania, eta frantsesa. Hauek dira egindako lan batzuk:

* UZEIren barnean Fisika Hiztegia osatuz eta Elhuyar taldearekin Energiaren Hiztegia eta Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa lantzerakoan termino guztiak ingelesez, frantsesez eta gaztelaniazko baliokideekin lotu ziren.
* EHUn lan egindako azken urteetan (2007-2018), terminologia zientifikoa landu zuen bereziki, ingeniaritzako irakasleek euskarazko irakasgaietan erabiltzen dituzten terminoak bilduz, harmonizatuz, eta horiek guztiak kontsultagai jarriz lau hizkuntzatan (eu, en, es, fr), TZOS zerbitzu informatikoarekin eta Terminologia Sareak Ehunduz programaren barruan.
* Maila ertaineko ikasleei begira, entziklopedietan ere parte hartu izan du, hala nola Planeta entziklopedia tematikoaren zenbait liburuki itzuliz
* Matematikan klasiko unibertsala den Euklides-en Elementuak liburua, Patxi Angulo irakaskeari itzulpena zuzentzen eta orrazten lagundu zion. Elhuyarrek argitaratu zuen 2005ean.
* Fisikan klasiko unibertsala den *"Erlatibitatearen teoria, Einsteinek berak azaldua"* liburua itzuli zuen.

## Idazlanak 
### Aldizkari eta egunkarietan 
Anaitasuna aldizkarian parte hartu zuen 1971tik 1982an desagertu zen arte, hasieran idazle soil gisa gero erredakzioko kide eta azkenik zuzendari gisa Joan Mari Torrealdairen lekukoa hartuz, aldizkaria desagertu zen arte, arazo ekonomikoak zirela eta. Guztira 12 urtetan 249 artikulu idatzi zuen aldizkarian.
Argia aldizkarian, Egin, Euskaldunon Egunkaria, Gara eta Berria egunkarietan ere artikulu ugari argitaratu zituen.

### Liburuak 
[thumb|351x351px|[Mark Miodownik|M. Miodownik-en 'Ekaiak badu garrantzia' liburua J. R. Etxebarriak itzuli zuen UEUk eta CIC Nanogunek eskatuta. Egunero etxean edo kalean erabiltzen ditugun material (ekai) arruntak aztertzen dira liburuan (2022)]]
Itzulpenak, zuzentze-lanak eta testuliburuak kontuan hartu gabe ere, gutxienez 18 liburu idatzi ditu, 22 liburu-kapitulu, 32 artikulu zientifiko (fisikaz eta hizkuntzalaritza aplikatuaz) eta 17 euskal gaiei buruz. Bestalde, Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-baseak, guztira berak sorturiko 170 lan baino gehiago erakusten ditu. Bere liburu aipagarrienak hauek dira:
# *Euskalduntzen metodoa*. (Cinsa, 1972 eta 1973) Euskalduntzen taldearekin.
# *Alfabetatzen metodoa*. (Cinsa, 1975) Euskalduntzen Taldearekin
# *"Fisika generala: mekanika"* (UEU, 1978). I. Lasa, P. Ugalde-rekin. Fisikari buruz euskara batuaz sortu zen lehen liburua.
# *Erlatibitatearen teoria espeziala* (UEU, 1978) L. Emaldi, B. Jauregizar, eta B. Zurimendi.
# *"Mekanika analitikoa"* (UEU, 1988). J. M. Agirregabiria-rekin.
# *Fisika Orokorra*. Ariketak (UEU, 1989)
# *"Fisikaren historia laburra"* (UEU, 1990). J.A. Billalabeitia eta beste batzuekin. 1979-80 ikasturtean Leioako Zientzia Fakultatean eginiko mintegi batean du abiapuntua. Zientziaren funtzio sozialari buru kexka berezia zegoen Ikasle batzuen artean. Fisika-ikasketak egitean aurkitzen zuten hutsune bat betetzeko helburuarekin egin zuten, izan ere, ikasketa-plangintza ofizialean zehar ez baitzegoen irakasgai bakar bat ere, Fisikaren sorreraren eta fisikarien lan-nekeen berri ematen zuenik.
# *Albert Einstein. Kosmoa pentsagai*. (Gaiak, 1990).
# *"Fisika orokorra"* (UEU, 1992) J. M. Agirregabiria eta beste batzuekin. Liburua kalitate aldetik mugarri bat izan zen Unibertsitate mailako euskarazko testugintzan (1992).
# *Mekanika eta uhinak*. (UEU, 1992) F. Plazaolarekin (599 or.)
# *"Fisika orokorra (2. argitalpena, zuzendua eta berregokitua)"* (UEU, 2002 eta 1993)
# *Teoria Fisikoen oinarriak* (UEU, 1994)
# *Historia de una pancarta. La lucha por el profesorado propio en la UPV (1988-1999)* (Arabera, 1999) A. Azkargorta, J.R. Etxebarria, J.L. Herrero, N. Xamardo, J.M. Zalakain
# *"Fisika orokorra (2. argitalpena, zuzendua eta berregokitua)"* (UEU, 1993)

* 1999: Omendua Korrikaren 11. edizioan. Hauek izan ziren urte hartan omenduak: Pedro Miguel Etxenike, **Jose Ramon Etxebarria**, Jose Angel Iribar, Maitena Araguas, Etxepe enpresa, Mendia optika, Laudioko ikastolaren sortzaileak, Argiñe Iturregi, Euskalerria Irratia, Arantza udalerria eta Maiatz editoriala.
* 2011: CAF-Elhuyar Merezimendu Saria.[thumb|[CAF-Elhuyar sariak 2011 Jose Ramon Etxebarria erdian]]
* 2017: IkerGazte "(Euskal Hezkuntza-sistemaren) Katedralaren eraikuntza" hitzaldi gonbidatua.thumb|Ikergazte 2017. Joxe Ramon Etxebarria
* 2018: *Bai, jauna, bai: fisika euskaraz!* izenburuko liburua argitaratu zuen UEUk **Etxebarriari** bere esker ona agertzeko, bere bizitza akademiko osoan euskal unibertsitatea eraikitzen eginiko lanagatik.
* 2018: Omenaldi bat egin zitzaion jubilatu zenean *Euskara Batuaren helduaroa* Jardunaldiaren barruan (Gasteiz, 2018-06-21). Bere hitzaldian euskarazko testugintzan bere helburuak, lanak eta bidelagunak aipatu zituen *(Euskarazko testugintza. Amaitu gabeko historiaren atal baten bertsio pertsonala).*
* [thumb|[Jose Ramon Etxebarria|Etxebarria, Manuel Lekuona saria jasotzen]]2020: Manuel Lekuona Saria, euskara irakaskuntzan eta unibertsitateko ikerketan sartzea ahalbidetzeagatik, eta euskal komunitate zientifikoaren erabilera komunerako terminologia ezartzen laguntzeagatik.
* 2022: Hitzaldi zikloa bat eman zuen Iruñean  Ateneo Navarrok eta UEUk antolatua.
* 2024: Euskaltzain ohorezko izendatu zuen Euskaltzaindiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anjeles Iztueta Azkue
* Martxel Ensunza

## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa Zazpika aldizkariarekin. Amaia Ereñaga. Argazkiak: Conny Beyreuther (2020-01-03) ««Kultua edo jantzia izateko, jendeak behar du kultura minimo bat zientzian»» (Zazpika aldizkaria, 2020-01-03)
* Jose Ramon Etxebarria, hegaldi luzeko 'txepetxa' (bideoa) Rubio Iturria, Miren. (Jakin.eus, 2019)
* Jose Ramon Etxebarriari elkarrizketa Rubio Iturria, Miren (Jakin.eus, 2019)
* *Jose Ramon Etxebarria. Ingeniaria, irakaslea eta idazlea: "Pentsatzeko gaitasuna lortu duen materia-multzo bat gara".* Zapiain, Markos. (Deia. Ostadar gehigarria, 2018).
* «Jose Ramon Etxebarria, zientzialari itzultzailea (elkarrizketa)» Karkos del Olmo. (*Senez EIZIE* aldizaria, 2010))
* «'Izan liteke burugogorkeria edo burugorgortasuna. Nirea burugogortasuna da'» *Euskadi Irratia. Faktoria (2019-04-19) www.eitb.eus*
* Etxebarria Bilbao, Jose Ramon Legebiltzarkideak eta organoak. Eusko Legebitzarra.

* Jose Ramon Etxebarriaren fitxa Euskaltzaindiaren webgunean.
* jr.etxebarria lankidea Wikipedian. 140 irudi eta 80 artikulutan 800 edizio.
* Jose Ramon Etxebarria. Manuel Lekuona sarirako UEUk egin zuen eskaera.
* Lan-kontratua EHUn. Hemerotekako artikuluak eta albisteak (1990-1992). Argazki bilduma.

* Jose Ramon Etxebarria Euskaldunon Egunkariko hemerotekan (150 albiste).
* Jose Ramon Etxebarria Berriako hemerotekan (19 albiste).
* Jose Ramon Etxebarria Argiako hemerotekan (6 albiste).
*Eusko Ikaskuntzaren 2019ko eta 2020ko Manuel Lekuona Sarien emate ekitaldia 59 argazki, Flickr, Kafe Antzokia, Bilbo. 2021.12.20
**Gizateriaren lau iraultza handiak 09 02 2022.* Jose Ramon Etxebarriarekin zientzia hitzaldi zikloa.  Ateneo Navarro - UEU- Youtube (Noiz kontsultatua: 2022-02-22).
**Gnomona, historiako 1. Neurgailu zientifikoa 09 03 2022.* Jose Ramon Etxebarriarekin zientzia hitzaldi zikloa.  Ateneo Navarro - UEU- Youtube (Noiz kontsultatua: 2022-06-15).
**Argiaren enigma 06 04 2022.* Jose Ramon Etxebarriarekin zientzia hitzaldi zikloa.  Ateneo Navarro - UEU- Youtube (Noiz kontsultatua: 2022-06-15).
**Denbora, naturaren arima 11 05 2022.* Jose Ramon Etxebarriarekin zientzia hitzaldi zikloa.  Ateneo Navarro - UEU- Youtube (Noiz kontsultatua: 2022-06-15).