open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Axel Oxenstierna

**Axel Oxenstierna** (*Södermöreko kondea*) (Fanoe, 1583ko ekainaren 16a - Stockholm, 1654ko abuztuaren 28a) Suediako politikaria izan zen. Gustavo Adolforen kantzilerra izan zen. Bakea izenpetu zuen Danimarkarekin eta Errusiarekin. Prusiako gobernaria izan zen, eta, Gustavo Adolfo hil zenean, Suediako erregeorde: barne- eta kanpo-politika antolatu, eta administrazioko legeak eman zituen. Barne-politikan estatuaren nagusitasunaren alde jokatu zen, aristokraziaren eskakizunen aurrean amore eman gabe, eta kanpo-politika gogorra eraman zuen aurrera.

## Erreferentziak
Phạm Văn Đồng

**Phạm Văn Đồng** (Quang Nam, Vietnam, 1906ko martxoaren 1a - Hanoi, Vietnam, 2000ko apirilaren 29a) vietnamdar politikaria izan zen. Hồ Chi Minhen laguntzailea izan zen.

## Biografia 
Indotxinako Alderdi Komunistako kide izan zen, eta Viet Minh mugimendu politikoa bultzatu zuen (1941). Ipar Vietnamgo Lehen Ministro izan zen 1955-1976. urteetan.

1976an, Vietnamgo batasunaren ondoren, estatu berriko Lehen Ministro izendatu zuten (1976-1986). 1979an, Phạm Văn Đồngen gidaritzapean inbaditu zuten vietnamdarrek Kanbodia. 1987tik aurrera politikatik aldenduta bizi izan zen.

## Erreferentziak
Athalie

**Athalie** Jean Racineren tragedia bat da. Racinek idatzi zuen azkena izan zen (1691). Saint-Cyr ikastetxeko neskentzat egina, *Biblia*ko kontakizunari jarraitzen zaio. Joadek Joas Ataliaren iloba hezi du, Eliazin izenaren azpian ezkutatuz. Erregina amesgaitz batek asaldaturik tenplura doa, eta han aurkitzen du Eliazin, ametsetan bere hiltzaile agertzen zena, eta atzeman nahi izango du. Joadek, ordea, Joas koroatua aurkezten die. Lebitarrek Atalia tenplutik egotzi eta hil egingo dute.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Glissando

thumb||alt=|Glissandoa adierazteko zeinua
**Glissando** musika-tresna batean eskala goranzkoan edo beheranzkoan nota batetik bestera igarotzeko nota horien arteko guztiak bizkor eta behatzak labainduz jotzea da. Pianoa jotzean, behatz lodiko azazkala, edo erdiko hatza, bizkor labaintzen da tekla zuri edo beltzen gainean. Harizko musika-tresnetan eta haizezkoetan tonu batetik bestera igarotzea. Askotan lerro zuzen batekin adierazten da, edo bi tonuen arteko lerro makur baten bitartez.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Junzo Sakakura

thumb|230 px|alt=The Museum of Modern Art, Kamakura, at Kamakura Kanagawa Japan, designed by Junzo Sakakura in 1951.|Kamakurako Arte Modernoko Museoa, Junzo Sakakura

**Junzo Sakakura** (Gifu, 1901eko maiatzaren  29a &ndash; Tokio, 1969ko irailaren 1a) japoniar arkitektoa izan zen. Le Corbusierren lantegian lan egin zuen 1931n, eta japoniar pabiloia eraiki zuen 1937ko Parisko Nazioarteko Erakusketarako, non Japoniako arkitektura berriaren moldeak ezarri baitzituen. Japoniara itzuli zen, eta Kamakurako Arte Modernoko Museoa (1951), Tokioko Nazioarteko Etxea (1955), Tokioko Shinjuku geltokia (1966-1967) eta 1970eko Osakako Nazioarteko Erakusketarako indar elektrikoko pabiloia eraiki zituen, besteak beste.

## Erreferentziak
Ussuri

**Ussuri** (; ,   ahoskatua) ekialdeko Asiako ibaia da, Amur ibaiaren adarra. 907 km ditu. Janka aintziratik hurbil du iturburua, Sikhote-Allin mendietan, Vladivostoketik ipar-ekialdera, eta Txinaren eta Errusiaren arteko muga egiten du tarte handi batean. Amur ibaiarekin bat egiten duen lekuan uharte handi bat eratzen du, Errusiaren eta Txinaren artean jabetza-liskar larriak eragin izan dituena. Ibaian ontziz ibil daiteke izotzik ez den hilabeteetan (maiatzetik urrira).

## Ibaiadarrak 
* Muling ibaia (ezkerraldetik)
* Naoli ibaia (ezkerraldetik)
* Songatxa ibaia (ezkerraldetik)
* Arsenyevka ibaia (ezkerraldetik)
* Bikin ibaia (eskuinaldetik)
* Khor ibaia (eskuinaldetik)
* Bolshaya Ussurka ibaia (eskuinaldetik)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wilhelm Canaris

**Wilhelm Canaris** (Aplerbeck, Alemania, 1887ko urtarrilaren 1a - Flossenbürgeko kontzentrazio-esparrua, Alemania, 1945eko apirilaren 9a) Wehrmachteko almirante izan zen. Abwehr zerbitzuko burua izan zen Alemaniako Estatu Gorenean, eta bere helburuak lortzeko erabili zituen informazio-zerbitzuak. Hitlerren metodoen aurkakoa zen, eta Himmlerrek atxilotu zuen 1944an, Hitlerren aurkako konplotaren ondoren. 1945ean hil zuten Flossenbürgeko kontzentrazio esparruan, Hitlerrek horretarako agindua eman zuelako. Francori lagundu zion Espainiako Gerra Zibilean.

## Erreferentziak
Sanaga

**Sanaga** Kamerungo ibai nagusia da, herrialdea ekialdetik mendebaldera igarotzen duena. 603 kilometro luze da, Djerem eta Lom ibaien elkargunetik Biafrako golkoraino. 

## Geografia 
Adamawa goi-ordokitik jaisten diren Djerem eta Lom ibaiek eratzen dute Sanaga, eta Edea hiria zeharkatu ondoren Biafrako golkora isurtzen da, Ozeano Atlantikora. 603 kilometro luze da, 918 kilometro luze Djeremekin batera, eta 132.990 kilometro koadroko arroa drainatzen du (Kamerungo azaleraren laurdena).

Ur-jauzi ugari daude ibaiaren ibilguan zehar, zentral hidroelektrikoek argindarra ekoizteko baliatzen dituztenak (Mbakauko eta Edeako urtegiak).

## Hidrometria 
Sanagaren emaria 1943-1980 bitartean neurtu zen Edean, ahoan bertan dagoen hirian. Ibaiak 131.520 kilometro koadroko eremua drainatua du gune horretan, ia arro osoa. Urteko batez besteko emaria 1.985 m³ segundoko da. Emari handiena urrian du (5.431 m³/s), eta txikiena, martxoan (517 m³/s).

 
**Sanagaren batez besteko emariak (m³/s), Edean neurtuak****Datuak: 1943 eta 1980 artean**

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize  = width:600 height:250
PlotArea   = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:6000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Urta
  bar:Fév text:Otsa
  bar:Mar text:Mart
  bar:Avr text:Apir
  bar:Mai text:Maia
  bar:Jun text:Ekai
  bar:Jul text:Uzta
  bar:Aoû text:Abuz
  bar:Sep text:Irai
  bar:Oct text:Urri
  bar:Nov text:Azar
  bar:Déc text:Aben

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 814 
  bar:Fév from:0 till: 579 
  bar:Mar from:0 till: 517 
  bar:Avr from:0 till: 634 
  bar:Mai from:0 till: 913 
  bar:Jun from:0 till: 1287 
  bar:Jul from:0 till: 1948 
  bar:Aoû from:0 till: 2674 
  bar:Sep from:0 till: 4348 
  bar:Oct from:0 till: 5431 
  bar:Nov from:0 till: 3326 
  bar:Déc from:0 till: 1348 
  

PlotData=
  bar:Jan at: 814 fontsize:S text: 814 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 579 fontsize:S text: 579 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 517 fontsize:S text: 517 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 634 fontsize:S text: 634 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 913 fontsize:S text: 913 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 1287 fontsize:S text: 1.287 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 1948 fontsize:S text: 1.948 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 2674 fontsize:S text: 2.674 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 4348 fontsize:S text: 4.348 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 5431 fontsize:S text: 5.431 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 3326 fontsize:S text: 3.326 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 1348 fontsize:S text: 1.348 shift:(-10,5)
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dayak etnia

**Dayak** Borneo uharteko hegoaldeko eta mendebaldeko etnia da. Dayakak, arrazaz malaysiarrak, milioi bat biztanle inguru dira. Erlijioz animistak edo politeistak ziren, eta poligamoak, baina gaur egun asko kristaututa daude edo Islamera bihurtuak. 40-50 familia hartzeko adinako etxaldeetan bizi dira. Erakunde horietan aginpide handia duen buruzagi bana dute. Ez dute egiazko leinu-egiturarik, baina elkartzen ziren gerrarako. Orain dela gutxi arte, gerratik buru gehiago nork ekarriko zeukaten ohore handiz. Gizonezkoak oso abilak dira burdina lantzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lisias

**Lisias** (Atenas, Antzinako Grezia, K.a. 440 inguruan - K.a. 380 inguruan) hizlaria izan zen. Haren aita, Zefalo, Sirakusako armagin aberatsa zen, haren etxean kokatzen du Platonek *Errepublika* elkarrizketa luzea.

Lisiasek Turioin (Grezia Handia) erretorika ikasi zuen. Hogeita hamar tiranoen garaian ihes egin behar izan zuen Atenastik, eta Trasibulok berriro demokrazia ezartzean itzuli zen. Logografo (auzietako agindupeko hizlari) gisa lan egin zuen. Hitzaldi anitzen egilea izan zen (28 osorik gorde dira). Hitzaldi horietan oso ondo adierazten zituen bezeroen gogoak, izaera, ideologia eta gizarte maila, eta ezin hobeto ematen zuen Atenasko erdi mailako gizarte klasearen ikuspegi orokor bat; orobat, eguneroko bizitzaren zehaztasunak erakusten zituen, eta hori guztia garrantzi handikoa da, ez bakarrik agiri historiko gisa, baita ohiturazko literatura izango zenaren oinarri gisa ere. Bere estilo argi eta bakunagatik Atikako estiloaren eredutzat hartua izan zen antzinatean.

Nahiz eta Atenasen jaio, metekoa izan zen eta ez zuen gizarteratzeko eskubidea bere aita, Céfalo, Sirakusakoa zelako. K.a. 404. urtean, 30 tiranoen erregimen oligarkikoak Lisias ete bere anaia zen Polemarcori bere ondasunak kendu zizkien. Polemarco hil zutenean Lisias alboko herri batera ihes egin zuen.

Atenasera bueltatu zen K.a. 403an, gobernu demokratikoa berrezarri zenean, Eratotenesen aurkako neurri legalak hartuz, bere anaiaren hilketaren arduradun nagusia izan zelako.

Platonek bere Errepublika liburuan Lisias eta bere familia goraipatzen ditu, bai eta Fedro obran ere.

Lisiasek bere bizitza aurrera eraman zuen lolografo gisa, diskurtsoak idatziz auzilari ezberdinentzat poratoria judizial atikaren inguruko hizlaririk garrantzitsuena bilkatuz. Bere biografia bi isurialde jorratzeagatik da esanguratsua. Alde batetik, erretorikaren irakasle izateagatik eta eskatutako diskurtsoak egiteagatik. Beste alde batetik, Atenaseko demokraziaren berrezarketan paper garrantzitsua jokatzeagatik  bai eta tiranoen jazarpena bideratzeagatik bere diskurtsoen bitartez. 233 diskurtso idatzi zituen, 30 baino ez direnak gaur egun arte ailegatu. Esanguratsuenak Erastotenesen kontra (Κατὰ Ἐρατοσθένους), Simonen kontrako epaiketaren defentsa (Πρὸς Σίμωνα ἀπολογία) eta Erastotenesen hilketaren inguruan (Ὑπὲρ τοῦ Ἐρατοσθένους φόνου ἀπολογία). Quintilianok bere bezeroen karakterearekin bat zetozen diskurtsoak egiteko ahalmena zuen, bere ezaugarrietako nagusiak garbitasuna, argitasuna eta sinpletasuna direlarik.

## Erreferentziak
Hipposideros scutinares

***Hipposideros scutinares*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros scutinares'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Bernardo Houssay

**Bernardo Alberto Houssay** (Buenos Aires, Argentina, 1887ko apirilaren 10a - Buenos Aires, 1971ko irailaren 21a) argentinar medikua izan zen.

## Biografia 
Irakasle izan zen Buenos Airesko Albaitaritza eta Medikuntza fakultateetan. Fisiologiari buruzko lan ugari egin zituen. Bere karguak utzi, eta erbestera joan zen 1946an. Peronismoaren porrotaren ondoren, lehenagoko kargu guztiak itzuli zizkioten. 1947an, Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria jaso zuen, Karl eta Gerty Corirekin batera, karbohidratoen metabolismoari buruz egin zituen lanengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Frei Montalva

**Eduardo Frei Montalva** (Santiago, Txile, 1911ko urtarrilaren 16a - Santiago, 1982ko urtarrilaren 22a) Txileko politikaria zen. Txileko lehendakaria izan zen 1964tik 1970era.

## Biografia 
Txileko Alderdi Kristau-demokrata sortu zuen 1957an, eta Errepublikako lehendakari hautatu zuten 1964an. Iraultza askatasunean bizitzea zen haren nahia.

Nekazaritza eraberritu eta lurrak banatzearen alde azaldu zelako, aurka jarri zitzaizkion eskuineko alderdiak; ezkertiarrak ere ez zituen aldeko izan, uste baitzuten Estatu Batuen jokoa onartzen zuela. Salvador Allende izan zen Freiren ondorengo lehendakaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Raimundo Gilen I.a

**Raimundo Gilen I.a** Zuberoako bizkondea izan zen 1040-1085. urteen bitartean.

## Biografia 
Zuberotarren eta biarnotarren arteko tirabirak areagotu ziren haren agintaldian; 1058an zuberotarrek Zentulo V.a Biarnokoa hil zuten, eta Raimundo Gilen I.ak Oloroeko apezpikuagana jo behar izan zuen babes bila. Oloroeko elizbarrutiaren barnean geratu zen Zuberoa osoa, apezpikuak emaniko laguntzaren ondorioz. 1078an bake hitzarmena sinatu zuten Zuberoako eta Biarnoko bizkondeek. 1085ean hil zen Raimundo Gilen I.a., eta Gilen Fort II.a izan zen beraren ondorengoa.

## Erreferentziak
Aksel Sandemose

**Aksel Sandemose** (Nykøbing, Ipar Jutlandia, 1899ko martxoaren 19 &ndash; Kopenhage, 1965eko abuztuaren 6a) daniar eleberrigilea da. Kontakizun laburrez osaturiko bilduma bat argitaratu zuen 1923an. 1930ean, Norvegia hartu zuen bizileku. Obra nagusiak hauek dira: *En sjømann går iland* (1931, *Marinela lurreratzen*), *En flyktning krysser sitt spor* (1933, *Iheslari batek bere arrastoak ezabatzen ditu*), *Der svundne er en drøm* (1946, *Iragana ametsa da*), *Varulven* (1958, *Gizotsoa*) eta *Felicias Bryllup* (1961, *Feliciaren ezteiak*), aurrekoaren jarraipena.

## Obrak 
* 1923 *Fortællinger fra Labrador*
* 1924 *Ungdomssynd*
* 1924 *Mænd fra Atlanten*
* 1924 *Storme ved jævndøgn*
* 1927 *Klabavtermanden*
* 1928 *Ross Dane*
* 1931 *En sjømann går i land*
* 1932 *Klabautermannen*
* 1933 *En flyktning krysser sitt spor*
* 1936 *Vi pynter oss med horn*
* 1939 *September*
* 1945 *Tjærehandleren*
* 1946 *Det svundne er en drøm*
* 1949 *Alice Atkinson og hennes elskere*
* 1950 *En palmegrønn øy*
* 1958 *Varulven*
* 1960 *Murene rundt Jeriko*
* 1961 *Felicias bryllup*
* 1963 *Mytteriet på barken Zuidersee*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Danierazko literatura
* Idazle daniarren zerrenda
William Temple

**William Temple** (Londres,  - Moor Park, Farnham, Surrey, ) ingeles diplomatikoa eta idazlea. 1666an, Bruselara joan zen. 1668an, Ingalaterra, Probintzia Batuak eta Suediaren arteko Aliantza Hirukoitza negoziatu zuen, Frantziaren aurka borrokatzeko. 1668-1671 eta 1674-79 urte-tarteetan, Hagan enbaxadore izan zen. 1674an, Westminsterreko Bakea negoziatu zuen. 1677an, Maria II.a Estuardoren eta Gilen III.a Orangekoaren arteko ezkontza bideratu zuen. Saiakera ugari idatzi zituen politikaren inguruan. Besteak beste, 1609an sortutako Amsterdameko Bankuaren berritasuna deskribatu zuen:

## Erreferentziak
Fritz Todt

**Fritz Todt** (Pforzheim, Alemania, 1891ko irailaren 4a - Rastenburgetik gertuko aire-istripu batean, 1942ko otsailaren 8a) alemaniar jenerala eta arkitektoa izan zen.

## Biografia 
1922. urteaz geroztik, Alderdi Naziko kidea izan zen. 1933an, Reicheko garraioen antolakuntzaz eta autobideak eraikitzeko plangintzaz arduratzeko agindua eman zion Hitlerrek. 1938an, mendebaleko gotorlekuak eraikitzeko agindua jaso zuen. 1939an, jeneral egin zuten. 1940an, Arma eta Jaurtigaietarako ministro, eta, 1941-1942an, Errusiako fronteko gibelaldea hornitzeko ardura izan zuen.

## Erreferentziak
Claude Antoine Prieur-Duvernois

**Claude Antoine Prieur-Duvernois** (*Prieur de la Côte d´Or* izenaz ezaguna; Auxonne, 1763ko abenduaren 2a - Dijon, 1832ko abuztuaren 11) frantses politikari iraultzailea izan zen. Diputatu hautatu zuten Biltzar Legegilean. Konbentzioko kidea eta Salbamen Publikoko Batzordeko kidea izan zen. Normandiara bidali zuten girondinoen matxinada zapaltzeko, baina matxinatuek harrapatu egin zuten. 1794ko Thermidorren garaian, ez zuen arazo larririk izan, jakintzaren alorrean egindako lanei esker batez ere; besteak beste, sistema metrikoa finkatzen parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Ben Hogan

**William Ben Hogan** (Stephenville (Texas), 1912ko abuztuaren 13a - Fort Worth (Texas), 1997ko uztailaren 25a) estatubatuar golf-jokalari profesionala izan zen. Golfaren historiako jokalari onenetako bat da, hirurogei txapelketa baino gehiago irabazitakoa. Lau aldiz irabazi zuen Estatu Batuetako Opena (1948, 1950, 1951, 1953), bitan ''Professional Golfers' Association'' lehiaketa (1946, 1948), beste bi aldiz Masterra (1951, 1953), eta behin Britainia Handiko Opena (1953). 1940tik 1942ra eta 1946tik 1948ra, diru gehien irabazi zuen estatubatuar golf-jokalaria izan zen.

## Erreferentziak
Davao

thumb|Davao hiriaren eta probintziaren kokalekua.

**Davao** edo **Davao Hiria** (, ) Filipinar uharteetako hegoaldeko hiria da, eta Davaoko eskualdeko hiriburua (Mindanao uhartea), Davao ibaiaren ertzean eta Davao golkoaren ondoan dagoena. Davaoko portua kopra- eta kalamu-esportatzailea da. Unibertsitatea du. Nekazaritza da Davaoko ekonomia-jarduera nagusia.

## Historia 
1849an sortu zuen hiria Jose Oianguren buru zuen 70 laguneko espedizio batek, bertako jendeen kontra borrokatu eta gero. Oiangurenek, Gipuzkoako Bergara herrian jaio zelarik, Davaoren ingurua Gipuzkoa Berria izendatu zuen. Hiriari, berriz, Bergara Berria izena jarri zion, baina gero errekaren izena hartu zuen hiriak.

1945ean, Bigarren Mundu Gerran, borroka latzak izan ziren han, Japoniako eta Estatu Batuetako armaden artean.

## Klima 

## Herri eta hiri senidetuak 
Davao ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

Davao Iberoamerikako Hiriburu Hirien Batasunaren (gaztelaniaz: *Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas - UCCI*) (portugesez: *União de Cidades Capitais Ibero-americanas*) partaide da, 1982ko urriaren 12tik, jarraian agertzen diren hiriekin senidetarsun erlazioak hasiz: [2]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abdul Karim Kassem

**Abdul Karim Kassem** (arabieraz عبد الكريم قاسم‎, *Abd al-Karīm Qāsim*; Bagdad, Otomandar Inperioa, 1914ko azaroaren 21a - Bagdad, Irak, 1963ko otsailaren 9a) irakiar militar eta buruzagia zen.

## Bizitza 
1958an, estatu-kolpe bat eman zuen: Faisal II.a erregea, Abdulah printzea eta haren familiako hemeretzi pertsona hil zituzten, monarkia kendu, eta errepublika ezarri zen Iraken. Kassemek bere burua izendatu zuen lehendakari, Barne Arazoetako ministro eta Defentsako ministro. 1961eko kurduen matxinadak oso egoera larrian utzi zuen gobernua. 1963an, matxinada militar bat izan zen gobernuaren kontra, eta Kassem fusilatu egin zuten.

## Erreferentziak
John Everett Millais

Sir **John Everett Millais** (Southampton, Ingalaterra, 1829ko ekainaren 8a - Londres, Ingalaterra, 1896ko abuztuaren 13a) Ingalaterrako margolaria izan zen. Prerrafaelismoaren sortzaileetako bat izan zen, Hunt eta Rossetirekin batera.

## Biografia 
Oso gazterik hasi zen lanean, eta Royal Academyko domina lortu zuen hamazazpi urte zituenean. Bera izan zen, orobat, prerrafaelisten taldearen aitzindaria eta teknika bikainena zuena. *Lorenzo eta Isabella* (1849) obran erakutsi zituen, lehenengoz, higikunde haren ezaugarri nagusiak: Berpizkunde aurreko egileetatik harturiko gaia, lerro mehe baina gogorra erabiltzea irudiak marrazteko, xehetasunekiko zaletasuna, argi-itzalen arteko kontraste gutxi, kolore distiratsuak eta osagai sinbolikoen erabilera. Ezaugarri horiek agertzen dira, orobat, *Kristo bere gurasoen etxean* (1850) errealismo handiko obran. Hala ere, Millaisen obretan ez da gainerako prerrafaelisten obran bezain nabarmena itxuraldaketarako joera.

*Kristo bere gurasoen etxean* obragatik kritika latzak egin zizkioten, errealismo biziz adierazi baitzituen gai erlijiosoak eta horrek mindu egin baitzituen izpiritu asko. Kritika haiek medio, harrezkero gai literarioak erabili zituen, Shakespearen pertsonaiak bereziki (*Ofelia*, 1851-1852). Hasierako eztabaiden ostean, ordea, John Ruskinen laguntzari esker, kritika onak jaso zituen.

Obra aipagarriak ditu orobat *Usoa ontzira itzultzen* (1851), *Askapen agindua* (1853) eta *Neska gazte itsua* (1856). Azkenaldiko obretan azpimarratzekoa da *Raleighen haurtzaroa* (1870; National Gallery, Londres). Garai horretan obra errazagoak eta akademikoagoak egin zituen, oro har.

## Iruditegia 

Image:Millais - Christus im Hause seiner Eltern.jpg|*Kristo bere gurasoen etxean*, 1850, Tate Britain, London.
Image:Millais - Ophelia.jpg|*Ophelia*, 1851-1852, Tate Britain, Londres.
Image:John Everett Millais - The Blind Girl, 1854-56.jpg|*Neska gazte itsua*, 1856, Birmingham Museum and Art Gallery.
Image:Millais Boyhood of Raleigh.jpg|*The Boyhood of Raleigh*, 1871, Birmingham Museum and Art Gallery.

## Erreferentziak
Raj Kapoor

**Ranbir Raj Kapoor** (hindiz eta devanagariz: राज कपूर, urduz: راج کپور, Rāj Kapūr; Peshawar, Pakistan, 1924ko abenduaren 14a - New Delhi, 1988ko ekainaren 2a) indiar antzezle eta zinema zuzendaria izan zen. Bollywoodeko Charlie Chaplinetzat hartzen zuten.

## Biografia 
Prithviraj Kapoor antzerki eta zinemako aktorearen semea zen. Zinema komertzialeko izar bihurtu zen oso gazterik. Hogei urte zituela, R.K. Films ekoiztetxea sortu, eta ekoizpen-lanetan hasi zen.

Hainbat film egin eta interpretatu zituen, hala nola *Sua* (1948), *Barsaat* (1949), *Alderraia* (1951), *Shree 420 *(1955). Kapoorren filmetan, indiarren errealitatea, txirotasuna, ustelkeria eta desberdintasun sozialak ageri dira.

## Filmografia hautatua 
### Aktore 
* *Kim* (1984)
* *Vakil Babu* (1982)
* *Abdullah* (1980)
* *Dharam Karam* (1975) – baita ekoizlea ere
* *Mera Naam Joker* (1970)
* *Teesri Kasam* (1966)
* *Sangam* (1964)
* *Jis Desh Men Ganga Behti Hai* (1960)
* *Chhalia* (1960)
* *Main Nashe Men Hoon* (1959)
* *Chori Chori* (1956)
* *Jagte Raho* (1956)
* *Shree 420* (1955)
* *Aah* (1953)
* *Awaara* (1951)
* *Pyaar* (1950)
* *Sargam* (1950)
* *Andaz* (1949)
* *Barsaat* (1949)
* *Aag* (1948)
* *Aag Ka Sola* (1940)
* *Kal Aaj Aur Kal* (?)
* *Gopi Chand Jasoos* (?)
* *Around The World in 8 Dollars* (?)
* *Do Jasoos* (1975)

### Zuzendari 
* *Ram Teri Ganga Maili* (1985)
* *Prem Rog* (1982)
* *Satyam Shivam Sundaram* (1978)
* *Bobby* (1973)
* *Mera Naam Joker* (1970)
* *Sangam (film)* (1964)
* *Shree 420* (1955)
* *Awaara* (1951)
* *Barsaat* (1949)
* *Aag* (1948)

## Erreferentziak
Hipposideros semoni

***Hipposideros semoni*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros semoni'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Samsun

**Samsun** —antzina, **Amisos**— Turkiako ipar-erdialdeko hiria eta portua da, Samsun probintziako hiriburua, Itsaso Beltzaren ertzean. Nekazaritza-produktuen merkataritza, eta industria (ehungintza, tabakogintza, industria kimikoa) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Amisos hiri zaharraren aztarnen arabera, K.a. V. mendean sortu zen, eta oso hiri oparoa izan zen erromatarren, bizantziarren eta turkiarren garaian, XV. mendera arte hain zuzen.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lezitina

thumb|250px|Fosfatidilkolina
**Lezitina** edo **fosfatidilkolina** gai organiko konplexua, fosfolipidoa, landareen eta animalien zeluletan gantz-azidoetatik, glizerinatik, azido fosforikotik eta kolinatik sortzen dena. Molekula anfipatikoa da.

Garrantzi handiko zeregina du landare- eta animalia-zelulen metabolismoan. Lezitina landare-koipeetatik eta arrautza-gorringotik lortzen da, eta baita sintesi bidez ere. Janarigintzan erabiltzen da batez ere, gantzak emultsionatzen laguntzen baitu, eta elikagai gehigarri gisa ere bai. Orobat kosmetikoak, elikagai dietetikoak eta xaboi bereziak egiteko ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Siringomielia

**Siringomielia** bizkarrezur-muinaren eritasuna da. Erabat ezagutzen ez diren arrazoiengatik, kiste bat sortzen da bizkarrezurraren muinean, eta kalteak gertatzen dira neuronetan, baita oinazea eta tenperatura-aldaketa atzeman eta garunera igortzen dituzten nerbio-zuntzetan ere. Ondorioz, eskuetako giharrak ahuldu egiten dira, hatzek erpe-itxura hartzen dute, eta ez da hotzik, ez minik nabaritzen. Kasu batzuetan, kirurgia erabiltzen da likido zefalorrakideoaren bidean oztoporik bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Albio Tibulo

**Albio Tibulo** (; K.a. 55 aldean - K. o. 19) erromatar poeta izan zen. Eresia poemak landu zituen bereziki. Propertzioren eta Ovidioren laguna izan zen, eta Valerio Messalak babestu zuen. Nekazari-giroko bizimodua kantatu zuen, eta eredutzat zuen Virgiliok landuriko gaiak erabili zituen. Tibuloren obrari lotzen zaio *Corpus Tibullianum*, Messalak bildutako poeta-taldeak eginiko olerki-bilduma, eta dudarik ez dago Tibulok berak ondu zituela bilduma horretako lau liburuetatik lehenengo biak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Domenico Cimarosa

**Domenico Cimarosa** (Aversa, 1749ko abenduaren 17a - Venezia, 1801eko urtarrilaren 11) italiar musikagilea izan zen. Napoliko kontserbatorioan egin zituen musika-ikasketak. Operei esker, ospe handia izan zuen Europa guztian: *La Finta Parigina* (1773), *L´Italiana in Londra* (1779), *Gemina e Bernardone* (1781) eta *Alessandro nelle indie* (1781). Katalina II.a Errusiako tsarrak gorteko kaperako maisu eta musikagile izendatu zuen San Petersburgon (1787). Errusiatik itzulitakoan ondu zuen bere lan nagusia: *Il Matrimonio segreto* (Viena, 1791).

## lan batzuk 
* irudimen armatua - Armida immaginaria 1777
* Italian Londresen - Italiana in LOndra 1779
* giannina eta bernardone - Giannina e Bernardone 1781
* etengabeko maitasuna - Amor costante 1782
* maitalea dantzaria - Ballerina amante 1782
* villana aitortu - Villana riconosciuta 1783
* senarra etsita - Marito disperato 1785
* ezkontza sekretua - Matrimionio segreto 1792
* eguzkiaren birjina - Vergine del sole 1789
* volodimiro - Volodimiro 1787
* fanatic prankster - Fanatico burlato 1787
* zentzugabeko zortea - Imprudente fortunato 1797
## kanpoko estekak 
* Fanatico burlato
* Ballerina amante
* Armida Immaginaria
* Matrimonio segreto
* Giannina e Bernardone
* Vergine del sole

## Erreferentziak 
== Kanpo estekak =0
Tuatara

**Tuatara** (*Sphenodon*) bizirik geratu den Sphenodontia ordenako narrasti-genero bakarra da. Haren ordenako kideak orain 100-200 miloi urte bizi izan ziren. 60-70 cm inguru luze izaten da. Musker sendo baten edo kameleoi baten itxura du; hark baino buru handiagoa eta hanka trinkoagoak ditu. Burugainaren atzeko aldean arantza labur sendoz eratutako gandor moduko bat du; bizkar-isatseko gainak ere arantzaz hornituak ditu. Zeelanda Berriko uharte batzuetan baino ez da bizi.

Tuatararen ahaiderik gertukoenak sugeak eta muskerrak dira, baina orain dela 250 milioi urte bereizi ziren bi taldeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Emil Palade

**George Emil Palade** ( ahoskatua; Iași, Errumania, 1912ko azaroaren 19a - Del Mar, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 2008ko urriaren 8a) medikua eta biologoa izan zen. Jatorriz errumaniarra, estatubatuar hiritartasuna hartu zuen. 1935etik 1945era, anatomia-irakaslea izan zen Bukaresteko Unibertsitatean. 1946an, Estatu Batuetara joan zen, eta biologia-irakaslea izan zen Rockefeller (1956) eta Yale unibertsitateetan (1973). Biologiako ikerketa asko egin zituen. Erribosomak aurkitu zituen. 1974an, Medikuntzako Nobel saria irabazi zuen, Albert Clauderekin eta Christian de Duverekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sugar Ray Robinson

**Sugar Ray Robinson**, jaiotza-izenaz **Walker Smith Jr.**, (Ailey, Georgia,  - Culver City, Los Angeles, Kalifornia, ), Estatu Batuetako boxeolaria izan zen.

## Biografia 
Estilo bikaina zuen. 1940an hasi zen boxeoan, eta welter pisuko munduko txapelduna izan zen 1946an. Pisu horretako txapelduna izan zen 1951ra arte, baina tituluari uko egin zion urte horretan bertan pisu ertaineko irabazle bihurtzeko. Hurrengo urtean, boxeoa utzi zuen. Nolanahi ere, 1954an itzuli zen berriz ringera, eta txapeldunaren gerrikoa jantzi zuen berriro ere. 1966an erretiratu zen betiko.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Félix Zuaznabar

**Félix Zuaznabar** (Donostia, Gipuzkoa, 1790 &ndash; Irun, Gipuzkoa, 1860) gipuzkoar militar liberala izan zen.

## Biografia 
Iberiar Penintsulako Gerra garaian, gudarostean sartu zen frantsesei aurre egitearren. Oso denbora gutxian tenienteorde egin zuten, eta gudu askotan nabarmendu zen. Irungo guduan jarrera ausarta izan zuen, eta Zuaznabartarren Gurutzeaz saritu zuten.

Karlisten aurka borrokatu zen ondoren, Elisabet II.a Espainiakoaren konpainia ospetsuarekin lehenik eta txapelgorriekin ondoren. Gipuzkoako Foru Aldundiko talde armatuko buruzagia izan zen.

## Erreferentziak
Bodawpaya

**Bodawpaya** (; ; Shwebo, 1745eko martxoaren 11 – Amarapura, 1819ko ekainaren 5a) Birmaniako erregea izan zen 1782-1819 bitartean.

## Bizitza 
Errege izendatu zuten 1782. urtean; familia osoa hilarazi zuen agintera iritsi orduko. Arakan inbaditu ondoren (bertan ebatsi zuen Mahamuni, Budaren irudi ospetsua) Siam aldera jo zuen, baina arrakastarik gabe. Pagoda asko egin zuen, baina ezin bukatu izan zuen 150 metro garai izan behar zuen pagoda ikaragarri bat. Merkataritza-harremanak izan zituen ingelesekin. 122 seme-alaben aita izan zen arren, Bagydaw biloba izan zen haren ondoko erregea.

## Erreferentziak
Manuel Ignacio Altuna

**Manuel Ignacio Altuna Portu** (Azkoitia, 1722ko irailaren 3a - 1762ko maiatzaren 27a) Azkoitiko Zalduntxoetako bat izan zen, Altuna Portu etxean jaioa.

Peñaflorida kondearekin batean, Euskal Herriaren Adiskideak elkartea prestatu zutenetako bat izan zen. Atzerrian bizi izan zen eta garaiko gizartearen aurrerapenaz arduratuak zeuden gizon ospetsuenak ezagutzeko parada izan zuen. Hala, Jean Jacques Rousseau adiskide izan zuen, eta haren Parisko etxean bizi izan zen. Halaber, idazle suitzarrak Altunaren dohainak aipatu zituen *Aitorkizunak* izenburuko autobiografian.

Antza denez, ilustratu azkoitiar honengandik dator Donostiako Altuna Logia Agurgarria izeneko elkarte masoiaren izena.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Azurmendi, Joxe (2020): *Pentsamenduaren historia Euskal Herrian*, Leioa/Andoain, EHU/Jakin. 
*Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.):  *Euskal pentsamenduaren garabideak*, Bilbo, UEU. 

## Kanpo estekak 
* MENDIZABAL JUARISTI, Juan Bautista: *El amigo azkoitiarra de Rousseau*, Azkoitiko udala
Charles Despiau

**Charles Despiau** (Mont-de-Marsan, 1874ko azaroaren 4a - Paris, 1946ko urriaren 30a) eskultore eta marrazkigile frantsesa izan zen. Rodinen ikaslea 1907az geroztik. Estilo orekatua eta dotorea landu zuen. Tradizio klasikoa eta naturalismo modernoa lotu zituen. Busto ugari egin zituen: *Mme. André Derain* (1923), *Mme. Othon Friesz* (1924), *María Lany* (1929), *André Dunoyer de Sengonzac* (1946). Haren estatuen eta erliebeen artean, aipagarriak dira *Emakume etzana* (1919), *Eva* (1925), *Nerabea* (1929) eta *Assia* (1937).

## Erreferentziak
Via Appia

thumb|alt=|
thumb|alt=|
**Via Appia** Erromatik Capuaraino iristen zen erromatar bidea, K.a. 312an Apio Klaudio enperadoreak eginarazia. *Regina viarum*, «bide guztien arteko erregina» izena eman zioten. Hiru mende geroago, Brindisiraino luzatu zuten. Kontu handiz eraiki zuten, harri gogorra eta porlana erabiliz batez ere. Sei metroko zabalera zuen bideak. Erroma inguruan, hilobiak eta kristau-garaiko eliza eta katakonbak aurkitu dira bide horren bazterrean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* “Via Appia. Regina Viarum”, *World Heritage List. World Heritage Convention. Unesco.*
* “Via Appia Antica”. *Roma. Sitio turistico ufficiale.*
* Isaac Moreno Gallo. *Via Appia Antica [Youtube]*
Filomena

[thumb|260px|Santa Filomenaren estatua, [Urtijëi, Italia]]

**Filomena** (Korfu(?), (?) - Erroma(?), (?)), geroago **Santa Filomena**, IV. mendeko martiri katolikoa izan omen zen. Jaioberrien, umeen eta gazteen patroia da.

## Izenaren jatorria 
Filomena izena antzinako grezieratik dator, Φιλουμένη, "kantatzea gustatzen zaiona". Hau, era berean, urretxindor arruntari ematen zitzaion izena zen.

## Biografia 
1802an, hizki-zatiak zituzten hezur batzuk aurkitu ziren Santa Priszilako katakonbetan. *Filumena* deituriko martiri baten izena ageri zen. 1805ean, erlikia haiek Mugnanora eraman zirenean, mundu guztira zabaldu zen martiriaren ospea, eta bere bizitza idatzi ere egin zen. 1904an, ordea, H. Marruchik erakutsi zuen inskripzioak faltsuak zirela.

Antzina, abuztuaren 11n ospatzen zen Santa Filomenaren Eguna, baina 1961ean kendu zen santutegitik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros sorenseni

***Hipposideros sorenseni*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros sorenseni'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jean Pierre Iratxet

**Jean Pierre Iratxet**, izengoitiz ***Chilhar***, ***Piarres Iparla*** eta ***Otto Pierres*** (Bidarrai, Nafarroa Beherea, 1921eko ekainaren 28a - Buglose, Frantziako Landetan, 1991ko azaroaren 10a), Behe Nafarroako idazlea izan zen.

## Biografia 
Uztaritzen egin zituen apaiz izateko ikasketak, eta Pierre Lafitteren ikasle izan zen. Euskaltzain ohorezkoa egin zuten 1988an.

II. Mundu Gerraren ondoren, *Herria* aldizkarian hasi zen idazten. Pilota-partiden berri ematen zuen, eta 1946an eleberri bat eman zuen argitara epeka, *Antton* izenburuarekin, Patri Urkizuk 1990ean liburu batean argitaratu zuena.

## Erreferentziak
Kyūdō

thumb|Kyudoan ari diren arku-jaurtitzaileak.

**Kyūdōa** Japoniako tradizioko arku-jaurtiketa da.

Japoniarrak arkuaren ordez suzko armak erabiltzen hasi zirenean, galdu egin zuen indarra kyūdōak, baina Zen fraideei esker gorde da, kontzentrazio-ariketa gisa. Kyūdōan 2,3 m inguruko arku asimetriko bat erabiltzen da, banbuz, masustondo-zurez eta kalamuz egina.

Zortzi pauso edo mugimendu nagusi dira kyūdōan, arkulariak guztiak jarraian, mugimendu bakarra egingo balu bezala, egin behar dituenak. Gaur egun kyūdō-eskola ugari da Japonian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Palinodia

**Palinodia** aurrez esandakoa jendaurrean zuzentzea da. Estesikoro greziar poetak *Palinodia *izena jarri zion berak idatzitako poesia bati; hartan, Helena eta Paris-en arteko maitasun-harremanen kontra egindako epaian atzera egiten zuen (Troiako gerraren errua Helenari egotzia baitzion). Harrezkero, aurrez emandako iritzi batean atzera egiteko gaia erabiltzen zuten poesia eta abestiei palinodia izena eman zitzaien. Maitasunezko poesietako atzera egite hori itxurazkoa eta ironikoa izaten zen askotan eta ez benetakoa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Ignacio Bilbao Iturburu

**José Ignacio Bilbao Iturburu** (?, 1958 &ndash; Bilbo, Bizkaia, 2000ko abuztuaren 29a) bizkaitar musikagilea zen.

## Biografia 
Juan Esteve eta Juan Cordero irakasleekin konposizioa ikasi ondoren, Gotzon Aulestia, Roman Alís edota Jose Luis Campana maisuekin zabaldu zituen ikasketak. Elektroakustikako ikastaro osagarriak egin zituen, baita gregoriano, musikologia eta zuzendaritza arloetakoak ere.

Arriaga Kontzertuen Elkarteko Zuzendaritzako kide zen, eta hartan hainbat emanaldi eta kultura ekitaldi antolatu zituen, eta Bilboko Goi Musika Kontserbatorioko irakasle izan zen orobat.

## Erreferentziak
Chikamatsu Monzaemon

**Chikamatsu Monzaemon** Japoniar antzerkigilea (jaiotza izenez **Sugimori Nobumori** Hagi, 1653 &ndash; Osaka, 1725eko urtarrilaren 6a). Hasiera batean, *bunraku* edo txontxongilorako obrak idatzi zituen, *joruri* izenekoak. Japoniako antzerki modernorako bideak urratu zituen. «Ekialdeko Shakespeare» deitu izan zaio.

Lan aipagarriak: *Sonezaki shinju* (1703, *Maitasunezko suizidioa Sonezakin*), *Kokusenya gassen* (1715, *Coxingako borrokak*), *Ten no Amijima* (1720, *Zeruaren zigorra Amijiman*), *Omma goroshi abura jigoku* (1721, *Emakume baten hilketa olio saltzaile baten denda izugarrian*).

## Erreferentziak
Kinkaju

**Kinkajua** (*Potos flavus*) Carnivora ordenako Procyonidae familiako animalia gautarra da, zuhaitzetan bizi izateko egokitua.

90 cm inguru luze izaten da, neurri horren erdia edo gehiago isatsarena dela. Oso ile trinkoa du, kolorez hori arrexka bizkarrean, eta gorrixka paparrean eta sabelean. Isats luze oratzailea du.

Mexikotik Mato Grossora (Brasil) bitarteko basoetan bizi da. Landareak, animalia txikiak, arrautzak eta eztia janez elikatzen da. Kalte handiak egiten ditu basoko aberasketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 'Potos flavus' espezieari buruzko informazioa Mammals of The World datubasean

## Ikus, gainera 
* Procyonidae
Indigo (landarea)

thumb||alt=|*Indigofera tinctoria*
thumb||alt=|Indigo koloratzaile naturala
**Indigoa** lekadunen familiako zuhaixka batzuen izena da. Espezien arabera iraunkorrak nahiz erorkorrak izan ditzakete hostoak. Lore txikiak izaten dituzte, papilionazeoen familiakoek bezalakoak. Urteko kimu berriak landatuz edo hazitik ugal daitezke. Oihalak tindatzeko erabiltzen dira zuhaixka hauen hostoetatik ateratzen diren gaiak, indigoa, anila, etab. *Indigofera tinctaria,* Afrikan hazten dena, eta *Indigofera anil* Ameriketako tropiko aldeko lurraldeetan hazten dena, dira espezierik ezagunenak.

## Erreferentziak
Joakin Egia

**Joakin Egia Unzueta** (Bilbo, Bizkaia, 1903 &ndash; Liverpool, Erresuma Batua, 1956) Bilboko portuko kapitaina izan zen.

## Biografia 
1936an Eusko Jaurlaritza antolatu zenean, gerrarako ontzidi bat antolatzeko agindua eman zion. Lau bakailao-ontzi artilleriaz hornitu, eta *Araba*, *Gipuzkoa*, *Bizkaya* eta *Nabarra* izenez bataiaturik, itsas garraiorako laguntzaile eta babesle izateko prestatu zituen. Orobat lan handiak egin zituen, Bilboko porturako defentsa antolatzen. Bizkaia armada nazionalaren esku erori zenean, setioari itzuri eta hamar draga-minarekin Frantziara ihes egin zuen.

Gerra ondoren, Erresuma Batuan erbesteratu zen: Royal Air Forceren hegazkinlari bilakatu eta Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Toshirō Mifune

Txinan jaiotako japoniar zinema-antzezlea izan zen.

## Biografia 
Txinan jaio eta hazi zen. Hogeita sei urte zituela, gurasoen herrira itzuli zen eta zineman aritzeko berehala kontratatu zuten. Kurosawaren film handi frankotako protagonista izan zen: *Rashomon* (1950) filmean Tajonaru gaizkilearen irudia nola moldatu zuen gogoangarria da. Zuzendari beraren *Odolezko Tronua* (1957) filma ere antzeztu zuen.

1979ko Steven Spielbergek zuzendutako *1941* umorezko filmean ere antzeztu zuen.

Hauek ditu azken lan aipagarrienak: *Ohorezko bidaia* eta *Otsoaren itzala* (1992); *Fukai kawa* eta *Konpromisoaren argazkia* (1995); *Shogun* (1980ko seriea).

## Erreferentziak
Daniel Plaza

**Daniel Plaza Montero** (Bartzelona, 1966ko uztailaren 3a) Kataluniako atleta ohia da. Ibilketan espezializatua dago. Besteak beste, Espainiako txapeldun izan zen 1986an 20&nbsp;km-ko ibilketan; Europako Txapelketan 1990ean eta Mediterraneoko Jokoetan 1991n, zilarrezko domina eskuratu zuen. 1992an, Atletismoko Katalan Federazioak urteko atleta hoberena izendatu zuen. Urte berean, Bartzelonako Olinpiar Jokoetan, urrezko domina lortu zuen. Atlantako Olinpiar Jokoetan, hamaikagarren geratu zen 20&nbsp;km-ko ibilketan.

## Erreferentziak
Paulownia (generoa)

***Paulownia*** Paulowniaceae familiako genero bat da, zuhaitz apaingarriez osatua.

## Ezaugarriak 
15 m inguru luze izan daitezke. Adajea zabala izaten dute, zabalak eta handiak hostoak ere, egituraz bihotz-itxurakoak eta kolorez berdeak. Lorea, berriz, zurixka edo more argia izan dezakete, kuku-prakaren antzekoa eta mordoan antolatua.

Berez, Japoniakoak dira, baina Europan ere nahiko erabilia da zuhaitz apaingarri gisa. Paulownia-espezierik ezagunenak *Paulownia fortunei* eta *Paulownia inperialis *dira. Pawlonia generoak 23 espezie ditu:
* *Paulownia australis*
* *Paulownia catalpifolia*
* *Paulownia coreana* (*Paulownia tomentosa* var. *coreana*)
* *Paulownia duclouxii*
* *Paulownia elongata*
* *Paulownia fargesii*
* *Paulownia fortunei* — Dragon tree.
* *Paulownia glabrata*
* *Paulownia grandifolia*
* *Paulownia imperialis*
* *Paulownia kawakamii*
* *Paulownia lilacina*
* *Paulownia longifolia*
* *Paulownia meridionalis*
* *Paulownia mikado*
* *Paulownia recurva*
* *Paulownia rehderiana*
* *Paulownia shensiensis*
* *Paulownia silvestrii*
* *Paulownia taiwaniana*
* *Paulownia thyrsoidea*
* *Paulownia tomentosa*
* *Paulownia viscosa*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pasquier Quesnel

**Pasquier Quesnel** (Paris, 1634ko uztailaren 14a - Amsterdam, 1719ko abenduaren 2a) frantses teologo jansenista izan zen. Jansenismoaren jarraitzaile aipagarrienetakoa izan zen, eta mugimendu haren bultzatzaile nagusia, Arnauld hil ondoren. Doktore izan zen Sorbonan. Paristik Belgikara ihes egin behar izan zuen, eta, gero, Holandara. Quesnelen lan nagusia *Le Nouveau Testament en français, avec des réflexions morales sur chaque verset* (1671) da. Testu hori zela eta piztu ziren jesuiten eta jansenisten artean eztabaida gogorrenak.
## Erreferentziak
Karl Renner

**Karl Renner** (Untertannowitz, Moravia, 1870eko abenduaren 14a - Viena, 1950eko abenduaren 31) austriar politikaria izan zen. Austriako Alderdi Sozialdemokratako buruzagi erreformista izan zen, eta, kantziler hautatu ondoren (1918), Austriako ordezkaria, Saint-Germaingo Elkarrizketetan (1919). Kontseilu Nazionaleko lehendakaria izan zen Bigarren Mundu Gerran alemaniarrek Austria inbaditu zutenean, eta ezkutuan ibili behar izan zuen handik aurrera. Austriako Errepublikako lehendakari izan zen 1945etik hil zen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hubert Robert

**Hubert Robert** (Paris, 1733ko maiatzaren 22a - Paris, 1808ko apirilaren 15a) frantses pintorea eta marrazkigilea izan zen. Italiara joan zen 1753an, eta Piranesi eta Pannini pintoreen lagun egin zen. Pintore italiarrei jarraituz, eraikuntzen hondakinak pintatu zituen. 1765ean, Frantziara itzuli zen, eta Parisko paisaiak pintatzeari ekin zion. Lan nagusiak: *Gardeko zubia*, *Notre Dame zubiko etxeen suntsipena*, *Orangeko garaipen-arkua*, *Erromako Jupiterren tenplua*, *Eskulturak ikuiluan* eta *Dianaren tenpluaren barrunbea Nîmesen*.

## Erreferentziak
Hipposideros stenotis

***Hipposideros stenotis*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros stenotis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Edesa (Mesopotamia)

**Edesa** (antzinako grezieraz: Ἔδεσσα; asirieraz: ܐܘܪܗܝ, ''*; armenieraz: Եդեսիա) Goi Mesopotamiako hiria izan zen, Osroene Erresumako hiriburua. Urfa hiria da gaur egun.

## Historia 
Seleuko I Nicatorrek sortu zuen K.a. 302an. *Antiochia on the Callirhoe'' izenaz ezagutzen zen K.A. II. mendeaz geroztik eta Osroene erresuma sasi-independentearen hiriburua izan zen K.a. 132. urtetik aurrera, 216an Erromako Karakala enperadorearen mende erori zen arte. Hiria Erromako kolonia bihurtu zen orduan. Edesan geratuta zen gatazka famatu batean, K.o. 260ean, Sasandar inperioa eta Erromako Inperioa elkar borrokatu ziren eta Valeriano enperadorea atzeman eta erromatar armada suntsitu zuten persiarrek.
Oso goiz kristautu zen; han itzuli zen Siriako Biblia, eta kristau-eskola ezagun bat sortu zen (San Efren da hango kiderik ezagunena). Arabiarrek mendean hartu zuten 638an; gurutzada-garaian Edesako Konderria (1098-1144) izan zen, eta 1637an otomandarren esku erori zen.alt=Ekialdeko Mediterraneoa 1135ean; Gurutzatuen estatuak eta inguruko herrialdeak ageri dira|thumb|Ekialdeko Mediterraneoa 1135ean; Gurutzatuen estatuak eta inguruko herrialdeak ageri dira|erdian
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Estrada Cabrera

**Manuel Estrada Cabrera** (Quetzaltenango, 1857ko azaroaren 21a - Guatemala Hiria, 1924ko irailaren 24a) Guatemalako politikaria izan zen. 1898-1920 bitartean Guatemalako Errepublikako presidentea izan zen.

1898an, Reina Barrios hil ondoren, jabetu zen Guatemalako aginpideaz. 1920ra arte iraun zuen lehendakaritzan, hauteskundeetan iruzur eginda. Diktadore legez, zentsura zorrotza eta zapalkuntza gogorra izan ziren Cabreraren agintaldiaren ezaugarriak. Alemaniari gerra deklaratu zion Lehen Mundu Gerran. 1920ean, mugimendu iraultzaile zabal batek bota zuen aginpidetik. Espetxeratu egin zuten, eta espetxean hil zen.

## Erreferentziak
Glotis

**Glotisa** laringearen goiko aldeko irekigunea da, trakeatik faringera doana; parte bat eztarriko mintzen artean dago, eta bestea ahots-korden artean.

Fonetikan, glotisaren mailan sortzen den hotsari glotal deritzo.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hari (ibaia)

**Hari** Afganistan, Iran eta Turkmenistango ibaia. 1.100 km luze. Kuh-i Babako gailurretan sortzen da; gero, Harat ordokian barrena oasiak eta landa-lurrak ureztatzen ditu; handik aurrera, Iranen eta Afganistanen arteko muga markatzen du, eta, gero, Turkmenistanen sartzen da. Han, **Tedzhen** izena hartzen du, eta, izen bereko oasia ureztatu ondoren, Karakum basamortuko hondarretan galtzen da, lurruntzeek eta irazteek ahiturik. Antzina, *Areo* *(Areios) *edo *Oko* *(Okhos)* izenez ezaguna zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kusan

**Kusan Inperioa** (, *Kushano*;  *Kuṣāṇ Rājavaṃśa*; hindiz: कुषाण राजवंश, *Kuṣāṇ Rājavaṃśa*) Antzinaroko erresuma izan zen, Indiako ipar-mendebaldeko, gaurko Pakistango eta Afganistango eskualde batzuetako herriak elkarturik, saka herriak sortu zuena.

Asiako erdialdetik etorrita sartu zen saka herria Indian. K.a. I. mendean Indus ibaiaren haranean finkatu ziren eta K. o. 78. urte inguruan lortu zuen Kusan erresuma osatuko zuten herriak elkarrenganatzea. Erresumak K. o. III. mendea arte iraun zuen. Kusan erresumak bultzaturik zabaldu zen Indiako iparraldeko kultura Asiako erdialdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kocheril Raman Narayanan

**Kocheril Raman Narayanan** (Kerala, India, 1920ko urriaren 27a - New Delhi, India, 2005eko azaroaren 9a) indiar politikaria izan zen.

## Biografia 
Ingeles literaturako ikasketak egin zituen Keralako Travancore Unibertsitatean, eta ekonomiakoak, Londresen. Kazetari gisa hasi zen lanean Madrasko *The Hindu* egunkarian, eta Mumbaiko *The Times of India* egunkarian. Londresen bizi izan zenean ere, Munbaiko astekari bateko lankidea zen. 1997an, Indiako Errepublikako lehendakari izendatu zuten, britainiarrengandik independentzia lortu eta berrogeita hamar urtera.

## Erreferentziak
Paneuropeismo

thumb|Europa

**Paneuropeismoa** Europako estatu guztien batasuna, bai ekonomikoa eta bai politikoa, lortzea helburu duen doktrina politikoa da, Bigarren Mundu Gerraren ondoren sortua.

Paneuropeismoaren helburua Europaren batasun politiko eta ekonomikoa lortzea bazen ere, Ipar Ameriketako ekonomiak zuen nagusitasuna zela eta, lehenik batasun ekonomikoa lortzeko proposamena egin zen, eta hala onartu zuten estatu gehienek. Paneuropeismoa bere eragina galduz joan zen mugimendu nazionalistak indartu ahala.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Quezon

**Manuel Luis Quezon Molina** (Baler, Filipinak, 1878ko abuztuaren 19a - Saranac Lake, Ameriketako Estatu Batuak, 1944ko abuztuaren 1a) Filipinetako politikaria izan zen. Filipinetako burujabetasunaren aldeko mugimenduaren buruzagia izan zen. Independentzia Gerran borrokatu zen, espainiarren kontra hasieran, eta Ameriketako Estatu Batuen kontra gero, Aguinaldorekin batera. Filipinek burujabetasuna lortu zutenean, Errepublikako lehendakari aukeratu zuten 1935ean eta 1941ean. Bigarren Mundu Gerran, japoniarrek Filipinak inbaditu zituztenean, Estatu Batuetara joan zen, eta han hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taksila

**Taksila** edo **Taxila** (; ), Indiar penintsulako ipar-mendebaleko antzinako hiria zen, gaur egungo Pakistango Rawalpindi hiritik hurbil zegoena.

Antzina, hantxe egiten zuten bat Asiako mendebaleko eta Indiako ekialdeko bide nagusiek, eta oparotasun handia ekarri zion horrek. Budisten ikasketa-gune nagusietako bat izan zen K.a. V. mendetik K.o. II. mendera arte. Alexandro Handiaren garaiko monumentu asko ditu hiriak, erresuma indo-greziarreko hiri nagusietako bat izan zelarik.

K. A. 110. urtearen inguruan, Taksilako errege Antialkidasek bidalia, Heliodoro izeneko enbaxadore batek 1.200 kilometrora zegoen Shunga dinastiako Bhagabhadra erregea bisitatu zuen, Heliodororen zutarrian jasoa dagoenez.

Taksila Hunoek suntsitu zuten V. mendean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Unterwalden

**Unterwalden** (latinizatuta *Sylvania*, geroago *Subsylvania* ere deitua) Suitzako antzinako erdialdeko kantonamendua izan zen, Lau Kantoien aintziraren hegoaldean zegoena. Gaur egun bi kantoi autonomotan banatua dago: ekialdean, Nidwalden (276 km2 eta 30.200 biztanle; hiriburua, Stans), eta mendebalean, Obwalden (491 km2 eta 27.000 biztanle; hiriburua, Sarnen).

Hiri nagusia: Engelberg. Esne-ekoizpena. Industria zurgintzan oinarritua dago, eta turismoa garatzen ari da. Uri eta Schwyz kantoiekin batera Suitzako Konfederazioa sortu zuen (1291).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak