open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Van der Waalsen erradio

**Van der Waalsen erradioa** atomoa idealizatzeko egiten den esfera solido baten erradioa da.

Gas errealek ez dute gas idealen ereduak aurresaten duen modu berean jokatzen. Adibidez gas idealek ez dute egoera likido edo solidoetarako trantzisio faserik, tenperatura edo presio aldaketak egonik ere.

Van der Waalsek proposaturiko ekuazioa gas idealen legea eraldatzeko balio du eta **a** eta **b** parametro esperimentalak sartzen ditu gasaren izaeraren arabera. **b** esklusio bolumena da eta bai atomoaren tamaina bai eta bere inguruan dauden indarrak direla eta gas atomorik egon ezin daitekeen eremua finkatzen du.

**b** balore hau jakinda, **r** erradioa honako formularekin jakin daiteke:

:b = \frac{16}{3} \pi N_a r^3

non:

* Na Avogadroren zenbakia den
* r Van der Waals erradioa den.

## Ikus, gainera 
* Erradio atomiko
* Erradio kobalente
* Erradio ioniko

## Kanpo estekak
Erradio ioniko

**Erradio ioniko** kontzeptuak, erradio atomikoak bezala, atomoaren nukleoaren eta azkeneko elektroi egonkorraren arteko distantzia da, baina atomoari buruz izan beharrean ioi bati buruz ari garenean erabiltzen da.

Neurketa pikometro edo Angstrometan egin ohi da eta beraz 10-10 eta 10-12 metroko distantziaz ari gara.

## Ioiak 
### Katioiak 
Katioien kasuan elektroiak faltan daudenez hauen arteko alderatze indarra txikiagotzen da eta horregatik gerturatu egiten dira, bai euren artean bai eta nukleo atomikora. Horregatik erradio ionikoa erradio atomikoa baino txikiagoa da kasu honetan.

### Anioiak 
Anioietan kontrakoa gertatzen da, gehiegizko karga elektrikoa duenez (negatiboa) hauek alderatu egiten dira euren artean eta baita nukleotik ere. Horregatik anioiak atomoak baino handiagoak dira.

## Kanpo estekak
Valentiniano I.a

**Flavio Valentiniano** (; Cibalae, Panonia, 321 - Brigetio, 375eko azaroaren 17a), erromatar enperadorea izan zen.

Pretoriar Guardiako ofizial bat izan zen Juliano Apostata eta Jovianoren agintaldietan. Gorputza azkarra eta aurpegi ederra ez ezik, ahalmen militarra eta ausardia ere bazeuzkan. Jovianoren heriotzaren ostean armadak enperadore izendatu zuen 364ko otsailaren 28an. Berehala, Valente anaia ere enperadore izendatu zuen.

Bi anaiek Inperioa erdibitu zuten. Valentinianok mendebaldeko zatia hartu zuen, hau da: Italia, Iliria, Hispania, Galia, Britania eta Afrika probintziak. Valentek, beraz, ekialdea: Balkanak, Grezia, Egipto, Siria eta Asia Minor.

Valentinianok gerra asko borrokatu behar izan zuen. Hasieran, Prokopio, Juliano Apostataren senide bat, matxinatu zen. Kanpotik ere bazetozen arerioak. Erromatarrek barbaro ezezagunei egin behar zieten aurre: burgundiarrak, saxoiak... Hortaz, Valentinianoren ataza nagusia mugak gordetzea izan zen. Hasiera batean Milan hautatu zuen gortea jartzeko. Geroago, Paris eta Reims, germaniarrei hobeki aurre egiteko.

Rhin ibaiaz bestaldera eraman ondoren, 367an ibai hori zeharkatu zuten germaniarrek. Valentinianok menderatu ahal zituen triskantza handi batean, baina bere armadetako bajak hain handia izanda, ezin izan zuen arrakasta biribildu.

374an, Valentinianok eta Makriano germaniarren errege batek bakea hitzartu zuten. Makriano erromatarren lagun bihurtu zen honela, eta Rhin ibaiko muga antolatu zuen.

Galiako kostaldeak saxoi piraten erasoak jasan behar izan zituen. Piktoek eta eskoziarrek bat eginda, Antoninoren Harresia gainditu zuten eta Britania probintzia arpilatu ahal zuten. Afrika probintzian ere arazoak izan zituen Valentinianok. Izan ere, gobernatzailearen gobernu kaskarrak matxinadak eragin zituen.

374an, guardiarrek Danubio zeharkatu zuten erromatarrek haien lurraldean gotorlekuak eraikiak zituelako. 375eko apirilean, enbaxada bati emandako harreran, enperadorea zauritu suertatu zen. Azaroaren 17an hil zen horren ondorioz.
Valente

**Valente** (; 328 &ndash; 378ko abuztuaren 9), erromatar enperadorea izan zen, 364tik eta Hadrianopolisko guduan hil zen arte. Valenteri "benetako azken erromatarra" deitu zioten.

## Enperadore izendatzea 
Valente Valentiniano I.aren anaia izan zen. Anaia armadan sartu zen, non arrakasta ezagutu zuen. Valentek ez zien anaiaren urratsei eutsi. Familiaren etxaldeaz arduratu omen zen, eta 360ko hamarkadan sartu zen armadan.

364ko otsailaren 24an, Joviano enperadorea hil zen. Haren ondorengoa hautatzerakoan, Valentiniano erabaki garbia zen. Otsailaren 26an, augusto titulua eman zioten.

Valentinianok bazekien Inperioa zabalegia zen pertsona bakar batek gobernatu ahal izateko. Martxoaren 28an, Valentinianok anaia enperadore izendatu zuen. Bien artean banatu zen Inperioa: Valentinianok mendebaldeko erdia hartu zuen, Italia, Iliria, Hispania, Galia, Britainia eta Afrika probintziekin. Valenteri ekialdea egokitu zitzaion, hau da, Balkanak, Grezia, Egipto, Siria eta Asia Minor probintziak. Abendurako Valentek Konstantinoplan kokatu zuen hiriburua.
Antoninoren Harresia

[thumb|300px|eskuinera|Hadrianoren eta Antoninoren Harresien kokapenak [Eskozian eta Ingalaterran.]]

**Antoninoren Harresia** () harriz eta lohiaz egindako horma da, zein erromatarrek gaur egungo Eskozian eraiki zuten iparraldeko herriengandik defentsa bat izan ahal izateko.

142an hasi zen harresi honen eraikuntza, Antonino Pioren agintaldian. 144an bukatu zen. 60 km. luzera du. Hadrianoren Harresia ordezkatzeko asmotan egin zen honen iparrean baita. Hala ere, erromatarrek Harresiaren iparraldean gotorlekuak eta akanpalekuak eraiki bazituzten ere, ezin izan zuten lurralde hori haien menpe jarri. Hortaz, Antoninoren Harresiak eraso andana jasan behar izan zituen.

Hadrianoren Harresia baino txikiagoa da Antoninorena, baina hala eta guztiz ere, egundoko eraikuntza da, batez ere bi urtetan eta Inperioko iparraldeko puntan, etsaiez beteko eremu hotz batean egin zela kontuan hartuta. 4 metro altuera zeukan. Iparraldeko aldean zanga bat zuen, eta hegoaldekoan, errepide bat. Erromatarren lehendabiziko asmoa gotorleku bat 6 milia oro eraikitzea zen. Nolanahi ere, bi milia oro egin ziren azkenean. Honela, 19 gotorleku burutu ziren. Hobeki gorde dena Rough Castle Fort izenekoa da, txikienetako bat bada ere.

20 urteren buruan harresia abandonatu zen. 164an Hadrianoren Harresia mugatzat hartu zen berriro. 197an, Septimio Severo berriro Antoninoren Harresiraino iritsi zen, eta konpontzeko agindu zuen. Berrokupazio horrek urte batzuk baino ez ziraun arren, erromatar historialari batzuek *Severoren Harresia* deitu zioten.

Harresiaren gehiena guregana ailegatu ez bada ere, zatia batzuek zutik jarritzen dute Bearsden, Kirkintilloch, Twechar, Croy, Falkirk eta Polmont hirietan.

## Kanpo estekak
Saxoi

thumb|Saxoien kokapena (horia), 500 inguruan
**Saxoiak** (, , , , , , ) ipar Europako hainbat tokitan mugitu zen tribu germaniar bat ziren. Antzinaroan eta Goi Erdi Aroaren hasieran, Ptolomeo Antzinateko geografo greziarrak aipatu bezala, Jutlandia penintsulatik (egungo Danimarka eta Alemaniako Holstein) Herbehereetaraino bizi ziren, gero handik hegoalderako joera hartu bazuten ere.

Kokapen horretatik abiatuta, V. mendean herri honek Britainia inbaditu zuen haien auzo anglo eta jutoekin batera. Egungo Britainia Handiaren hegoaldean finkatu ziren, eta hiru erresuma sortu: Sussex, Essex eta Wessex. Gero, horiek erresuma anglo eta jutoekin bat eginez, Ingalaterra sortu zuten. Hortik aurrera, herrialde hauek *anglosaxoiak* izena bereganatu zuten

Beste saxoi batzuek Europako kontinente barnealderantz jo zuten eta haien arrastoa hainbat lurralde-izenetan utzi dute, hala nola, egungo Alemaniako Saxonia Beherea, Saxonia-Anhalt eta Saxoniako Estatu Askea. Haien egungo ondorengo etnikotzat jotzen dira Alemania iparraldeko herritarrak, Herbehereetakoak, Belgikako flandestarrak eta Ingalaterra hegoaldeko biztanleak.

Saxoi hitza *seax* hitzetik omen dator: laban mota bat da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Aloisi

**John Aloisi** (Adelaide, 1976ko otsailaren 5) futbolari ohia australiarra da. Deportivo Alaves eta CA Osasuna taldeetako aurrelaria izan zen Espainiako Futbol Lehen Mailan. John Ross Aloisi Adelaide United taldeko aurrelariaren anaia gazteena da.

## Aritutako taldeak 
* Adelaide United &ndash; 1991 &ndash; 1992
* Standard de Lieja &ndash; 1992 &ndash; 1993
* R. Antwerp F.C. &ndash; 1993 &ndash; 1996
* Unione Sportiva Cremonese &ndash; 1996 &ndash; 1997
* Portsmouth F.C. &ndash; 1997 &ndash; 1999
* Coventry City F.C. &ndash; 1999 &ndash; 2001
* Osasuna &ndash; 2001 &ndash; 2005
* Deportivo Alavés &ndash; 2005 &ndash; 2007

## Kanpo estekak
Alemaniako estatuak

Alemania errepublika federal bat da, autonomia zabala duten hamasei **estatu federatutan** () banatuta dago. *Land* horiek, berriz, beste 439 lurralde eta hiri administratibotan daude banatuta.

300px
{{Image label|x=-54.0|y=-118.0|scale={}|text=15px **Saxonia Beherea**}}
{{Image label|x=-79.0|y=-92.0|scale={}|text=15px  **Bremen**}}
{{Image label|x=-114.0|y=-70.0|scale={}|text=15px ** Hamburg**}}
{{Image label|x=-197.0|y=-52.0|scale={}|text=15px **Mecklenburg-Aurrepomerania**}}
{{Image label|x=-162.0|y=-160.0|scale={}|text=15px **Saxonia-Anhalt**}}
{{Image label|x=-233.0|y=-197.0|scale={}|text=15px **Saxonia**}}
{{Image label|x=-201.0|y=-102.0|scale={}|text=15px **Brandenburg**}}
{{Image label|x=-223.0|y=-128.0|scale={}|text=15px **Berlin**}}
{{Image label|x=-144.0|y=-212.0|scale={}|text=15px **Turingia**}}
{{Image label|x=-83.0|y=-230.0|scale={}|text=15px **Hessen**}}
{{Image label|x=-20.0|y=-170.0|scale={}|text=15px **Ipar Renania-Westfalia**}}
{{Image label|x=-14.0|y=-249.0|scale={}|text=15px **Renania-Palatinatua**}}
{{Image label|x=-172.0|y=-314.0|scale={}|text=15px **Bavaria**}}
{{Image label|x=-65.0|y=-335.0|scale={}|text=15px **Baden-Württemberg**}}
{{Image label|x=-25.0|y=-295.0|scale={}|text=15px **Sarre**}}
{{Image label|x=-104.0|y=-17.0|scale={}|text=15px **Schleswig-Holstein**}}

## Kanpo estekak
Burgundiar

[thumb|320px|Erromatar Inperioa [Hadrianoren agintaldian (117-38), orduko *Burgundiones* germaniarrak Viadua (Oder) eta Visula (Vistula) ibaien artean bizi ziren]]
**Burgundiarrak** (; antzinako eskandinavieraz: *Burgundar*; ; ) ekialdeko germaniar tribua zen. Eskandinaviatik Bornholm uhartera migratu omen ziren, irla horren izena norvegiera zaharrean *Burgundarholmr* (burgundiarren irla) baita. Erromatar Inperioaren gainbeheran Burgundiarren Erresuma eratu zuten, gaur egungo Alemania, Suitza eta Frantzia inguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Godo

[eskuinera|300px|thumb|Berdez, [Götaland delakoaren zabalera tradizionala. Arrosaz, Gotland uhartea.Gorriz, Wielbark Kulturaren zabalera III. mendean.Laranjaz, Chernyakhov Kulturaren hedadura, IV. mendean.Urdinez Erromatar Inperioa.]]
**Godoak** (gotikoz: 𐌲𐌿𐍄𐌰𐌽𐍃, *Gutans*) ekialdeko germaniar tribu bat izan zen. Haren kondairaren arabera, Eskandinaviatik zetozen. Hegoaldera migratuta, Erromatar Inperioa konkistatu zuten.

Izan ere, Eskandinaviatik abiatuta, Eszitia erresuma osatu zuten godoek egungo Ukrainan. III. mendean bi zatitan banatu ziren: ostrogodoak Eszitian geratu ziren, eta bisigodoak Daziara (egungo Errumania) joan ziren, non beste erresuma bat antolatu zuten. 267an Konstantinopla arpilatu zuten bisigodoek, baina 271rako bota egin zituzten. Garai haietan, bai ostrogodoak bai bisigodoak erromatartu ziren erromatarrekiko alde guztietako trukeak zirela kausa. Gainera, Inperioko indar armatua bilakatu ziren.

## Ikus, gainera 
* Ostrogodoak
* Bisigodoak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Achille Webo

**Pierre Achille Webó** (Bafoussam, Kamerun, 1982ko urtarrilaren 20) futbol aurrelari kamerundarra da. Estatistika ofizialaren arabera, 1.81 cm. du altuera eta 77 kg. pisatzen du.

Kamerungo selekzio nazionalean eta RCD Mallorcan aritzen da. Iruñeko Osasunan ere jokatu du 5 denboralditan, Nacional de Montevideo taldetik etorri zenez geroztik.

## Kirol ibilbidea 
* 1997-1998 Kouogat
* 1998-1999 Stade de Banjoul
* 2000-2002 Nacional de Montevideo
* 2002-2003 CD Leganes (Osasunak utzia)
* 2003-2007 Osasuna
* 2007- RCD Mallorca

## Kanpo estekak
Evo Morales

**Juan Evo Morales Ayma** (Orinoca, Bolivia, 1959ko urriaren 26a -) boliviar politiko, aktibista eta buruzagi sindikala da, aimara etniakoa. 2006ko urtarrilaren 22tik Boliviako presidentea da.

## Biografia 
XXI. mendearen hasieran, Boliviako langileen protesta gehienak gidatu zituen, eta gasaren eta beste hidrokarburo batzuen jabetza estatala eskatu zuen. 2005eko abenduaren 18an, lehendakaritzarako hauteskundeetan, MAS (Sozialismoranzko Mugimendua) alderdiko lehendakarigaia izan zen. Botoen ia % 54 eskuraturik, Boliviako lehendakari izendatu zuten 2006ko urtarrilaren 22an. 2009ko abenduan berriz aukeratu zuten lehendakaritzarako.

Boliviako historiako lehen presidente indigena da. 2015ean, Evo Moralesek presidentetzan hamalau urte egin zituen. 2019ko azaroaren 12an, Boliviako presidentetza utzi zuen, indar armatuek boterea hartu ondoren; Mexikora deserriratu zen hegazkinez eta bertan babes hartu zuen, bere etxea arpilatua zen bitartean. 2020ko azaroaren 9an, erbestetik itzuli zen Boliviara, bertan MAS alderdiak presidentetzarako hauteskundeak irabazi ondoren.

2021eko urtarrilean Covid-19a pasa zuen, baina onik atera zen pairamen handirik gabe, adierazi zuenez.

## Erreferentziak
Andres Urrutia

**Andres Maria Urrutia Badiola** (Bilbo, 1954ko abenduaren 21a) notarioa, idazlea eta, 2005etik, Euskaltzaindiko burua da.

## Ibilbide profesionala 
Batxilergo ikasketak Indautxuko Jesuitetan egin zituen. Deustuko Unibertsitatean Zuzenbide ikasketak burutu zituen, 1976an lizentziatu zelarik, abokatu-ekonomista sailean. Ondoren, notarioa izateko oposizioak prestatu zituen eta, gainditu ostean, Ondarroako notarioa izan zen, 1981etik 1994 arte eta hortik aurrera Bilbon. Deustuko Unibertsitatean Zuzenbide Fakultateko irakasle da, eta eskolak euskaraz nahiz gaztelaniaz ematen ditu.

erdian|thumb|480x480px|Euskarazko tesitarako 2011ko Koldo Mitxelena sariak

## Euskara 
1984tik 1988ra Euskararen Aholku Batzordeko kidea izan zen. Arlo juridikoan, hainbat lan lexikografiko eta terminologikotan hartu du parte, besteak beste "Euskara legebidean" (Gotzon Loberarekin batera), "Euskara, zuzenbidearen hizkera" eta "Bizkaiko Batzar Nagusiak eta euskara: 1833–1877" lanetan. Labayru ikastegiko kolaboratzailea ere bada.

1997an euskaltzain oso izendatu zuten Alfonso Irigoien ordezkatuz. Azkenik, 2005eko urtarrilaren 27an Euskaltzaindiaren buru hautatu zuten, Jean Haritxelhar ordezkatzeko. Hartara, akademiaren zazpigarren presidente bilakatu zen.

## Idazle 
1970. hamarkada amaieran Lekeitioko Sustraia aldizkarian kolaboratu zuen.

Hainbat itzulpen egin ditu (Álvaro Cunqueiroren *Hareazko erlojua*, Tolkienen *Silmarillion* edo James Joyceren *Ostatua*), eta bi narrazio liburu argitaratu:
* *Orrialdeak* 1992, Labayru.
* *Berbondo* 2004, Labayru.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Maria Lojendio

**Jose Maria Lojendio Irure** (Donostia, Gipuzkoa, 1910eko urriaren 18a - 1978ko abenduaren 28a) idazlea, legegizona eta euskaltzalea izan zen. Madrilgo eta Parisko unibertsitateetan egin zituen Zuzenbideko ikasketak. Euskaltzaindiko hirugarren lehendakaria izan zen, 1963tik 1966ra.

Donostiako adingabekoen tutoretza-epaitegiaren presidentea, Espainiako Bigarren Errepublika garaian propaganda katolikoaren ekintza askotan aritu zen hizlari. «Agrupación de Escritores Vascos de San Luis» izeneko elkartearen sortzailea, euskal kultura eta euskal zuzendaritza jorratu zituen.

*Junior, Gure Mutillak, El Pueblo Vasco, Argia, Euskera, Egan* eta *Arantzazu* aldizkarietan argitaratu zituen zuzenbideari eta euskal kulturari buruzko artikuluak.

## Obra nagusiak 
* *Naturaleza jurídica de la unión de Guipúzcoa y Castilla* (1958)
* *Modificaciones del Código Civil y de la Ley de Enjuiciamiento Civil, según Leyes de 24 de abril de 1956* (1958)
* *Agustín de Iturbe y Aramburu, primer emperador de Méjico* (1956)
* *Mogel* (1956)
* *Lengua y literatura vascas* (1956)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paddy Rekalde

**Paddy Rekalde** (Bilbo, Bizkaia, 1964ko irailaren 5a) euskal idazlea eta poeta da. 1997an argitaratutako *Aizu, Paddy!* (Elkar), *Itsasadarreko kontuak* ikuskizuna prestatu zuen, hainbat DJ eta grafiti-egilerekin elkarlanean. Poesia, musika elektronikoa eta irudiak uztartzen ditu emanaldiak.

## Idazlanak 
### Narrazioak 
* *Aizu, Paddy!* (1997, AEK) 
* *Whiskey koloreko gauak* (1999, Txalaparta)

### Poemak 
* *Sex abaroa* (2000, Txalaparta)
* *Bilbo dub kronikak* (2004, Susa)
* *Spray* (2011, Susa)

### Eleberriak 
* *Rebel Mayo Colorao* (2002, Txalaparta)
* *Ragga-ragga dator gaua* (2006, Susa)

### Biografia liburuak 
* ''The Clash: punk, rock'n'roll & reggae matxinada* (2005, Gaztelupeko Hotsak)

### Haur eta gazte literatura 
* *Sagarraren misterioa* (2016, Elkar)
* *Kartoizko kaja* (2016, Elkar)
* *Eta sagarrondoa banintz?* (2017, Elkar)
* *Lapatza* (2017, Elkar)
* *Itsasadarreko kontuak* (2018, Elkar)
* *Errota zaharreko kluba* (2021, Elkar)
* *Bala* (2024, Denonartean)
* *Urtebetetze zalapartatsua* (2025, Ibaizabal)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Paddy Rekalde», *Literaturaren Zubitegia''.
Merkurio

Merkuriok esanahi desberdinak izan ditzake:

# Merkurio: Eguzki-sistemako planeta bat da.
# Merkurio: Erromatar mitologiako jainko bat ere.
# Merkurio: Elementu kimiko bat da
Nafarroako Bertsolari Txapelketa

**Nafarroako Bertsolari Txapelketa** Nafarroako bertsolarien arteko lehia da. 2007 arte iparraldeko zein hegoaldeko nafarrek parte hartzen zuten, baina urte hartatik aurrera, iparraldeko bertsolariak Xilaba txapelketan aritzen dira. 

Gaur egun bi urtean behin jokatzen da. Xabier Silveira da txapel gehien eskuratu dituena (7), Julio Soto gertu duelarik (6).

## Historia 
Espainiako Gerra Zibila baino lehenago txapelketa bakarra egin zuten, lehendabizikoa hain zuzen ere 1936an. 

Frankismo garaian, Vianako Printzea Erakundeak 6 txapelketa antolatu zituen 1960-1966 tartean. Azkenik, 1979tik 2025 arte 40 txapelketa egin dituzte, guztira 47 edizio. 

Historian zehar Ipar Euskal Herriko bertsolariek ere bertan hartu izan dute parte, harik eta 2008an Xilaba Bertsulari Xapelketa eratu zen arte.

Eskualdeka, Bortzirietan antolatu dituzte final gehienak, 13 orotara. Bertzela, Iruñerrian 12 aldiz egin dituzte, Baztanen 7, Malerrekan 5, Leitzaldean 5, Nafarroa Beherean 2 eta Sakanan 2.

2012an txapelketaren formatu berria mustu zuten, **Bardoak** izenekoa, Araban egiten denaren antzera. Bi urtean behin (bakarkako txapelketa tradizionalarekin tartekatua) taldekako txapelketa jokatzen da.

## Txapeldunak 
### Txapelketa
## Garaipen zerrendak 
### Bertsolariak 
### Herrialdeak 
* Hauetaz gain Jexux Arzallus gipuzkoarra (baina Lapurdin bizi dena) txapeldun izan zen 1996an.

## Bardoak txapelketa
Formatu honetan, bertsolariak taldeka lehiatzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Txapelketaren historia Bertsozale Elkartearen webgunean
Nvu

**NVU** web orrialdeak egiteko editore askea da. Mozilla Composeren oinarrituta dago, baina prozesu independente batean garatutakoa da.

## Ezaugarriak 
* WYSIWYG orrialde editorea.
* CSS garatzeko editore barneratua.
* FTP bidezko fitxategi-kudeatzailea.
* HTML fidakorra. Gaur egungo nabigatzaileentzako baliogarri den kode sorkuntza.
* WYSIWYG editatzeko modutik HTML-ra fitxen bitartez salto egiteko aukera.
* Formulario, taula eta txantiloientzako sostengu indartsua.
* Erabiltzeko erraza.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Deskarga orria bertsio oharrekin
* Garatzaileentzako lekua
* Nvu erabiltzaile foroa
* Nvu-rentzako gehigarriak eta gaia
Tuterako merindadea

thumb|350px|Merindadearen kokapena Nafarroan.
thumb|300px|Merindadeko udalerriak.

**Tuterako merindadea** Nafarroako hegoaldean dagoen lurraldea da. Hiriburua Tutera da, eta Erriberako eskualdearen zati gehiena barne hartzen du. Ebro ibaiak zeharkatzen du.

23 udalerrik osatzen dute, 1526,7 km²-ko azalera dauka eta 93.000 biztanle zituen 2011an (97.457 2014an).

## Geografia 
### Kokapena 
Mugakideak hauek ditu: iparraldean Zangozako merindadea eta Erriberriko merindadea, mendebaldean Errioxako probintzia eta hegoalde eta ekialdean Cinco Villas (Zaragozako probintzia).

### Inguru naturala 
Merindadearen ekialdean Errege Bardea dugu, biosfera erreserba izendatua. Basamortuzko paisaia idorra da, muinoek ("cabezos") osatutakoa.

## Udalerriak 
# **Tutera**: 35.026 biztanle (2011an).
# Corella: 7.925.
# Cintruenigo: 7.819.
# Castejón: 4.163.
# Cascante: 3.971.
# Murchante: 3.785.
# Ribaforada: 3.688.
# Cortes: 3.255.
# Alesbes: 2.922.
# Ablitas: 2.649.
# Zarrakaztelu: 2.565.
# Fustiñana: 2.550.
# Valtierra: 2.492.
# Arguedas: 2.366.
# Buñuel: 2.347.
# Fitero: 2.210.
# Cadreita: 2.099.
# Cabanillas: 1.477.
# Monteagudo: 1.134.
# Mélida: 730.
# Barillas: 188.
# Tulebras: 124.
# Fontellas

## Ekonomia 
Lodosako ubidea eta Bardeakoari esker, ur hornidura zabalduta dago Erriberako nekazaritza sostengatzeko, jarduera ekonomiko nagusia dena. Ortuak emandako fruituen artean Nafarroako zainzuria dugu, besteak beste.

Erriberako ardoa Nafarroa Jatorrizko Izendapena hartzen du, nahiz eta udalerri batzuek Errioxa Jatorrizko Izendapena jasotzen duten.

Industria upeltegi, olio eta kontserbagintzako erdiko enpresetan dago.

## Kultura ondasunak 
* Tuterako gaztelua, katedrala, alde zaharra, Sta M Madalena eliza, Uharteko markesaren jauregia, San Adriango markesarena eta Monreal dorrea
* Ablitasko gaztelua
* Belver errota eta San Joan eliza (Cabanillas)
* Nabaskoze etxea (Cintruénigo)
* Torrecilla mausoleoa, Arte Sakratuaren museoa (Corella) eta Arrese etxea (Corella)
* Cortesko gaztelua
* Fiteroko monasterioa
* El Bocal (Fontellas)
* Tulebrasko monasterioa
* La Torraza (Valtierra)
* Olibako monasterioa (Zarrakaztelu)
* Martzillako gaztelua

## Ikus, gainera 
* Nafarroako merindadeen zerrenda
* Tuteraldea

## Kanpo estekak 
*  Tuterako merindadearen mapa
Etxi

**E.T.X.I.** Gasteizko musika talde bat da. Punk/ska estiloa jotzen dute eta 2005. urtean sortu zen. Taldekideak hauek dira:
* Roberto (gitarra)
* Jonbe (bateria)
* Joel (baxua)
* A.Andrade (ahotsa)

## Kanpo estekak
Graziano

**Flavio Graziano Augusto** (; Sirmium, 359 &ndash; Lyon, 383ko abuztuaren 25), erromatar enperadorea izan zen 375etik hil zen arte. Valentiniano I.aren semea izan zen.

367ko abuztuaren 4an, aitak augusto titulua eman zion. 375eko azaroaren 17an, Valentiniano I.aren heriotzaren ostean, legioek haren beste seme bat aldarrikatu zuten enperadore, Valentiniano II.aren izenpean.

Grazianok hautaketa hori onartu zuen. Galia probintzia bere esku utzita, Valentiniano II.ak Italia, Iliria eta Afrika probintziak zituen bere agindupean, ofizialki behintzat, zeren, benetako boterea Grazianok zeukan.

Ekialdean Valentek jarraitu zuen gobernuan. 378ko abuztuaren 9an egundoko porrota izan zuen Valentek godoen kontra. Borrokan hil zenez, Grazianoren esku geratu zen ekialdeko erdia ere. Honek, ordea, uste zuen haren menpeko lurraldea zabalegia zela kontrolpean eduki ahal izateko. Hortaz, Teodosio I izendatu zuen ekialdeko enperadorea. Elkarrekin Balkanetako barbaroen aurka borrokatu zuten 382 arte.

Hastapenean adore handiko enperadorea bazen ere, poliki poliki gobernuko kontuak utzi eta postuak ematen zizkion plazeretan murgildu zen Graziano. Honela, Inperioa Merobaudes jeneral frankoaren eta Anbrosio Milango artzapezpikuaren esku geratu zen.

Gainera, alanoen talde bat hartu zuen bizkartzain, eta publikoki eszita bezala agertzen zen. Hori guztia zela eta, nahigabea nagusitu zen armadaren artean. Magno Maximo izeneko jeneral bat, nahigabe horretaz baliatuta, Britanian matxinatu zen. Armada handi baten lagun, Galiara abiatu zen, non Graziano zegoen garai hartan. Graziano, bere tropek desertatu ondoren, atzeman eta hil zuten 383ko abuztuaren 25ean.

Grazianoren agintaldia garrantzitsua da kristau historiaren aldetik. Izan ere, garai horretan kristautasuna erlijio nagusia bilakatu zen Inperioan barnan. Milango Anbrosioren aholkuei jarraiki, erlijio paganoak debekatu zituen; *Pontifex Maximus* titulua arbuiatu zuen; Garaipenaren Aldarea Senatuko etxetik atera zuen; eta, Vestaren birjinei ematen zitzaien diru-laguntzak murriztu zizkien.

## Kanpo estekak
Siluriar

**Siluriarra** Paleozoikoko hirugarren garaia da, Ordoviziar eta Devoniarraren artean kokatua. Bere hasiera orain dela 443,7 Ma izan zen eta bukaera orain dela 416 Ma. Hasiera moduan itsas espezieen %60ko desagerpena ematea hartzen da.

## Zatiketak 
Siluriarra honako moduan zatitzen da:

* **Pridoli**
* **Ludlow**
** Ludfordian
** Gorstian
* **Wenlock**
** Homerian
** Sheinwoodian
* **Llandovery**
** Telychian
** Aeronian
** Rhuddanian

## Siluriarreko Paleogeografia 
Siluriarrean Gondwanak hegoalderantzako bidea poliki egiten jarraitu zuen. Garai honetan izotz mantua ez zen Ordoviziarrean bezain lodia. Izotzaren urtze honek itsas-mailaren gorakada ekarri zuen eta honek Siluriar sedimentuek inkonformitate bat osatzen dute kasurik gehienetan. Hainbat kratoi eta kontinente zati ere batu ziren eta Laurasia superkontinentea sortu zen.

Europa eta Ipar Amerika izango zireneko lurrek talka egin zuten eta sedimentuak tolestu ziren. Gertakari hau Caledoniar orogenia da.

Siluriarraren bukaeran itsas-maila berriro ere jeitsi zen eta honek ebaporita deposito handiak sortzea eragin zuen.

Siluriarrean Lurrak berotegi-efektu handia jasan zuen eta klima epela egon zen leku gehienetan. Badirudi periodo honetan izan zela Lurraren klimaren estabilizazioa, aurretik nahiko modu kaotikoan jokatzen baitzuen.

## Fauna eta Flora 
Garai honetan agertzen dira lehen aldiz koral errezifeak. Lehen hezurdun arrainak ere agertzen dira *Osteichthyes*ak, hain zuzen ere. Arrainek barailak garatu zituzten. Eskorpioi urtarrak (batzuk hainbat metrotakoak) agertu ziren. Trilobite, briozo eta brakiopodoak ugariak ziren, baita moluskuak ere.

Landareei dagokionez, lehenengo landare baskularrak agertzen dira, hau da, euren janaria gorde eta garraiatzeko gai direnak. Honek lehenengo landare lehortarrak agertzea ekarri zuen. Hauekin batera lehenengo lur-lehorreko animaliak agertu ziren, Myriapoda motakoak (ehunzangoak).

## Kanpo estekak
Valentiniano II.a

**Flavio Valentiniano** (; 371 &ndash; Vienne, 392ko maiatzaren 14a), Mendebaldeko erromatar enperadorea izan zen Graziano anaiarekin batera. Enperadore izendatu zutenean, 375ean, Valentinianok lau urte zituen.

## Boterean 
Bi anaiek Mendebaldeko Inperioa erdibitu zuten. Ofizialki, Grazianok Galia probintzia hartu zuen, eta Valentinianok, edo, hobe esanda, Justina amak, Italia, Iliria eta Afrika probintziak. Justinak, erlijio aranista edukita, kristauen aurka borrokatu zuen. Baina, Milango artzapezpikuak, Anbrosiok, (Valentinianoren gortea Milanen kokatua baitzen) oso itzal handia zuen, enperadorea baino handiagoa.

387an, Magno Maximo jenerala matxinatu zen Britanian eta bere burua enperadore izendatu zuen. Alpeak zeharkatuta, Milan hiria mehatxatu zuen. Valentinianok ekialdera jo behar izan zuen, Teodosioren babespean egoteko. Teodosiok 388an Valentiano tronuan jarri zuen berriro Magno Maximoren heriotzaren ostean.

## Heriotza 
392ko maiatzaren 15ean, Valentiniano urkaturik aurkitu zuten. Haren bizkartzain eta *magister militum* aholkulariak, Arbogasto germaniarrak, suizidioa zela argudiatu zuen. Valentinianok eta Arbogastok ika-mika izan ohi zuten Inperio gobernatzeko era egokienaren gainean.

Honela izanda, Teodosiok, horren berri izandakoan, Arbogasto hiltzailetzat jo zuen. Milango Anbrosiok ere susmo bera iradoki zuen Valentinianoren hiletan. Arbogastok, gainera, Eugenio izeneko jeneral pagano kokatu zuen tronuan.

Horren ondorioz, gerra zibila piztu zen Eugenio eta Teodosioren artean. Teodosioren garaipenak Inperioko azken batzea eragin zuen.
Britainiar

**Britainiarrak** Erresuma Batuko, Man uharteko, Kanaleko uharteetako edo Itsasoaz haraindiko britainiar lurraldeko herritarrak dira, bere arbasoak edonor izanda ere. Bertoko hiritartasuna lortzeko, bertan jaio edo gurasoak hiritarrak izan behar dira. Bere hizkuntza ofiziala ingelesa da, nahiz eta beste hizkuntzak ere menderatzea.

Erresuma Batuko sorrera konplexua Britainiar abertzaletasun sentimendu berezia sortu zuen, antzinako nazioak (Ingalaterra, Eskozia eta Gales) ordezkatzea saiatu zuena.

## Antzinaroa 
Antzinaroan, V: eta VI. mendeetan, anglosaxoien inbasioen garaian, antzinako britainiar batzuk Britainiar Uharteak utzi eta itsasoz Bretainiara emigratu zuten, euren ondorengoak bretainiar izena jaso zuten. Hortik Britainia Handia eta Bretainia izendapenen jatorria, bai eta bretainierak, galesa eta batez ere kornubierarekin duen hizkuntz ahaidetasun edo lotura estua.

## Ikus gainera 
* Bretainiar

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Britaniko

**Tiberio Klaudio Zesar Britaniko** (; Erroma,  - Erroma, ) Erromako noblea izan zen. Klaudio eta Mesalinaren semea zen; goitizena aitak Britainia konkistatu ondoren ezarri zioten. Agripinak, Klaudioren bigarren emazteak baztertu zuen erregetzatik, Neronen aldera. Azken honek hilarazi zuen pozoiturik.

## Erreferentziak
Aintzila

**Aintzila** Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Garazi eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 5,0 kilometrora. Altuera 198 eta 755 metro artekoa da, eta 6,26 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 114 biztanle zituen.

Bertako biztanleak *aintzildarrak* dira.

## Izena 
Aintzila beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Aincille* ("ainzíll" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Ancibu* (1264, 1309)
* *Ancivil* (1291, 1292)
* *Ancille* (1801)

### Etimologia 
*Aintzila* izena *Aintzibil* izenaren uzkurduratik dator, eta, aldi berean, *aintz* ("aintzir") eta *ibil* (garai batean "biribil") hitzen elkarketak osatzen du.

## Demografia 

## Ekonomia 
Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza da, eta Irulegiko Arnoa jatorri-izendapena duen ardoa ekoizteko sor-markaren barruan dago.

## Politika 
### Auzapezak 

### Erakunde publikoak 
2017ko urtarrilaren 1era arte, Aintzila Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

## Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Garazi eskualdeko herri guztiak sailkatu zituen, Arnegi izan ezik, ekialdeko behe-nafarrera euskalkian, Amiküze eta Oztibarre eskualdetan hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Aintzilak nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

## Ondasun nabarmenak 
* Aintzilako bide-gurutzea

## Aintzildar ospetsuak 
* Joanes Arrosagarai (1949-1998), bertsolaria.

## Irudiak 

Fitxategi:Aincille Mairie.JPG|Herriko etxea
Fitxategi:Aincille Wayside Cross.JPG|Bide-gurutzea
Fitxategi:Aincille Church.JPG|Jasokuntzeko eliza
Fitxategi:Aincille Cemetery Cross.JPG|Hilerri-gurutzea
Fitxategi:Aincille Church Main Altar.JPG|Elizako barnealdea
Fitxategi:Aincille Church Stained Glass Sainte Anne.JPG|Doñanako beiratea

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Garazi
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Amorotze-Zokotze

**Amorotze-Zokotze** ([amos̺ots̻e s̻okots̻e]) Nafarroa Behereko ipar-erdialdeko udalerri bat da, Amikuze eskualdekoa. 2006an 216 biztanle zituen.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Arrueta-Sarrikota eta Oragarre, iparraldean
* Martxueta, ipar-ekialdean
* Mehaine, mendebaldean
* Behauze, hego-ekialdean
* Bithiriña, hegoaldean

### Etxeak eta Auzoak 
* Amorotze
* Zokotze
* Herri
* Amikuze

## Historia 
1841ean Amorotze eta Zokotze herriak batu ziren, udalerri bakarra osatzeko.

## Demografia 
Oharra: 2006ko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da; 1836 arteko datuak fusioa baino lehenagokoak dira, hots Amorotzekoak.

## Ondasun nabarmenak 
* Zokotzeko Jondoni Martine eliza monumentu izendaturik dago.

## Argazki galeria 

Irudi:Amorots-Succos mairie.jpg|Herriko etxea Amorotzen.
Irudi:Amorots-Succos église benoîterie.jpg|Jondoni Martine eliza Zokotzen.
Irudi:Amorots-Succos maison.jpg|Amorotzeko etxe bat.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amorotze
* Zokotze

## Kanpo estekak
Hazbete

**Hazbetea** luzera neurri antropometriko bat da, eta hatz bat bezain luze dela jotzen da. Nazioartean, " ikurrarekin adierazten da (adibidez: 6" = sei hazbete). **Hatza** ere esaten zaio; bai eta, enborren lodiera adierazteko, **ontza** ere.

## Baliokideak 
Gaur egun, munduko leku gehienetan Nazioarteko Unitate Sistema erabiltzen da. Hauek dira hazbete mota bakoitzaren baliokideak, sistema horretan:

* Hazbete bat (Euskal Herriko sistema eta Gaztelako sistema) = 2,32166 cm
* Ontza bat (Euskal Herria) = 2,318 cm
* Hazbete bat (britaniar sistema inperiala) = 2,54 cm
* Hazbete bat (Aragoi) = 2,14 cm
* Hazbete bat (Mexiko) = 2,3278 cm
Pisu eta Neurrien Nazioarteko Batzordeak ez du arrazoirik ikusten hazbetea erabiltzen jarraitzeko lan zientifiko eta tekniko modernoetan.

### Kalkulagailua 
Britainiar sistema inperialeko  hazbeteren neurriaren baliokideak hauek dira:

*  zentimetro (hazbete bat 2,54 cm dira)
*  milimetro (hazbete bat 25,4 mm dira)
*  edo  oin
*  edo  yarda
*  hazbete hamar-milaren, makinarian erabiltzen den unitatea.
*  hazbete milaren, papergintzan erabilia.
*  puntu, Australiako meteorologian erabilia.
*  puntu tipografiko.
*  pika tipografiko.
*  barleycorn, zapatagintzan erabilia.
*  AEBko hazbete kartografiko.
*  edo  esku.
*  edo  arra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amendüze-Unaso

**Amendüze-Unaso** ([amendys̻e unas̺o]) Nafarroa Behereko ipar-ekialdeko udalerri bat da. 2006an, 406 biztanle zituen.

## Geografia 
Nafarroa Behereko Amikuze eskualdean dago kokaturik.

### Udalerri mugakideak 
* Gabadi eta Labetze-Bizkai iparraldean
* Aiziritze-Gamue-Zohazti ekialdean
* Garrüze eta Lüküze-Altzümarta mendebaldean
* Bithiriña hego-mendebaldean
* Donapaleu hegoaldean

### Herriak 
* Amendüze
* Unaso

## Historia 
1846an Amendüze eta Unaso batu egin ziren udalerri bakar bat osatzeko.

## Demografia 
Oharra: 2006ko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da; fusio aurreko 1841 arteko datuak Amendüzeri baino ez dagozkio.

Azken urteotan Donapaleuren gerizpean bizi izan duen hazkuntza dela eta, Unasok aurrea hartu dio Amendüze udalburuari biztanlerian eta horrek, besteak beste, bien arteko ika-mikak areagotu ditu.

## Politika 
Egun udalerriko Armel-Pierre Drouilhet auzapeza Unasokoa da (lehenago Arño Thicoipe amendüztarra izan zen) eta aipatu demografiari segituz herri honek 7 udal kontseilari baditu ere, Amendüze udalburuak 4 baino ez ditu.

## Amendüztar-unastar ospetsuak 
* Joana Idiart Davant (1932-), kultur eragile eta euskaltzalea.
* Mixel Thikoipe (1948-2017), euskal idazle eta musikaria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amendüze
* Unaso

## Kanpo estekak
Arberatze-Zilhekoa

**Arberatze-Zilhekoa** ([aʁ̞beʁ̞ats̻e s̻ilheko.a]) Nafarroa Behereko ipar-ekialdeko udalerri bat da, Amikuze eskualdekoa eta Zuberoako mugan dagoena. 

Donapaleutik 4-5 kilometro eskasera dago kokatuta, Mauletik 23 km-tara eta Donibane Garazitik 34 km-tara.

2006an, 316 biztanle zituen, eta 2018an 277.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Arboti-Zohota iparraldean
* Aiziritze-Gamue-Zohazti ipar-mendebaldean
* Domintxaine-Berroeta (Zuberoa) ekialdean
* Behaskane-Laphizketa hego-mendebaldean

### Etxeak eta Auzoak 
* Aitziri
* Arberatze
* Zilhekoa

## Historia 
1841. urtean Arberatze eta Zilhekoa herriak batu egin ziren udalerri berria osatzeko.

2024tik, Euskal Herria Zuzenean musika jaialdia bertan antolatzen dute.

## Demografia 
Oharra: 2005eko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da; 1836 artekoak Arberatze udalerriari dagozkio, fusioa baino lehenago..

## Arberaztar-zilhekoar ospetsuak 
* Sauveur Baxo (1951 -), politikari eta sindikalista.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Nafarroa Behereko udalerriak

## Kanpo estekak 
*Amikuze: kokapena eta herriak (EKEren webgunean).
Arboti-Zohota

**Arboti-Zohota** ([aʁ̞boti s̻ohota]) Nafarroa Behereko ipar-ekialdeko udalerri bat da, Amikuze eskualdekoa. 2006an, 249 biztanle zituen.

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Ozaraine-Erribareita (Zuberoa) ekialdean
* Aiziritze-Gamue-Zohazti eta Gabadi mendebaldean
* Arberatze-Zilhekoa eta Domintxaine-Berroeta (Zuberoa) hegoaldean
* Bearnorekin (Okzitania) da mugakidea ipar-ekialdean

### Herriak 
* Arboti
* Zohota
* Herri
* Borge
* Eliza
* Aldabidea
[thumb|erdian|300px|[Puyoô-Donapaleu trenbidea|Pujòu-Donapaleu trenbideak Arbotin sortutako lubakia.]]

## Demografia 
Oharra: 2005eko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da. 1836 arteko datuak Arbotirenak dira, Zohota gabe.
 
## Udalerri-historia 
1842an sortu zen, Arboti eta Zohota udalerri-ohiek bat egin eta gero.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arboti
* Zohota

## Kanpo estekak
John Theophilus Desaguliers

**John Theophilus Desaguliers** (Arroxela, 1683ko Martxoaren 12a – Londres 1744ko Otsailaren 29a) frantziar filosofo naturala, higanota zelako Erresuma Batura hamaika urterekin ihes egina.

Royal Societyko kidea izan zen 1714ko Uztailaren 29tik aurrera eta Copley Domina eman zioten 3 aldiz (1734, 1736 eta 1741). Isaac Newtonen laguntzailea izan zen.

Elektrindarraren printzipioak ikertu zituen, Isaac Newtonen lanak azaltzeko bi liburu idatzi eta lurrun-presioaren inguruko lanak egin zituen (motor baten hobekuntza eta uraren berotzea ikertuz).
Baigorriko kantonamendua

**Baigorriko kantonamendua** Nafarroa Behereko administrazio-zatiketa edo eskualde bat da, hiriburu Baigorri duena.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Errobi eta Aldude dira kantonamenduko ibai nagusiak.

### Eskualde eta kantonamendu mugakideak 
* Ekialdean: Iholdiko kantonamendua, Donibane Garaziko kantonamendua eta Nafarroa Garaia (Luzaide)
* Hegoaldean: Nafarroa Garaia (Erroibar)
* Mendebaldean: Nafarroa Garaia (Baztan)
* Iparraldean: Hazparneko kantonamendua eta Ezpeletako kantonamendua.

## Historia 
Garazi eta Baigorri herriak XI. mendean Lapurdiko diozesitik apurka bereizi eta Nafarroako koroari lotu zitzaizkion. Lizarazu etxe nobleak eragin handia izan zuen Nafarroako historian. Etxe horretako kide batzuek kargu garrantzitsuak izan zituzten Nafarroako erreinuan. Frantziako erlijio gerran zehar protestanteek Etxauze gaztelua (Bertrand de Etxauz Baionako apezpiku katolikoaren aita) erre bazuten ere, 1555. urtean berriz eraiki zuten. Gaztelua Urruztoiko Abadiaren esku geratu zen.

## Ekonomia 
Nekazaritza eta abeltzaintza dira jarduera ekonomiko nagusiak.

## Udalerriak 
* Aldude
* Anhauze
* Arrosa
* Azkarate
* **Baigorri**
* Banka
* Bidarrai
* Irulegi
* Lasa
* Ortzaize
* Urepele

## Ordezkarien zerrenda 
## Kanpo estekak
Christopher Middleton

**Christopher Middleton** ( – 1770eko otsailaren 12a) nabigatzaile ingelesa izan zen.

1741ko maiatzean, Ingalaterra atzean utzita, Ipar Amerikarako bidea hartu zuen, Indiarako Ipar-mendebaldeko Bidea aurkitzeko asmoz. Negu osoa igaro zuen Hudsoneko badian, ahalegin horretan. Iparralderago saiatu zen, baina izotza zela kausa ezin izan zuen jarraitu. 1742an Ingalaterrara itzuli zen, eta Copley Domina eman zioten.
Iktinos

[thumb|320px|[Atenaseko Akropoliko Partenoia]]

**Iktinos** (grezieraz Ἰκτῖνος, *Iktinos*) K.a. V. mende erdialdeko arkitekto greziarra zen, Kalikrates arkitektoarekin batera Partenoia (K.a. 447 – K.a. 432) eraiki zuten Atenasen.

Gauza gutxi dakigu Iktinosen bizitzari buruz, datu gehienak Plutarkoren idazlanetan oinarritzen baitira.

## Lan garrantzitsuak 
* Partenoia, Atenas
* Hefestion edo Hefestoren Tenplua, Atenas. Ongien mantendu den eraikina eliza kristaua izan baitzen. Tenplu doriarra da.
* Apoloren Tenplua, Bassae. Bertan dago lehen koloma korintiarra.
* Telesterion, Eleusis. Eleusiar Misterioetan erabiltzen zen areto erraldoia.

## Ikus, gainera 
* Greziar arkitektura
John Belchier

**John Belchier** (1706 &ndash; 1785eko Otsailaren 6a) mediku britainiarra zen.

Lana Guy Ospitalean (London) egin zuen 1736tik 1768ra. 1737. urtean Copley Domina eman zioten. Royal Charterrek 1739an egindako Foundling Ospitalea sortzen lagundu zuen.

## Ikus, gainera 
* Historiako medikuen zerrenda.
Ali Farka Toure

**Ali Ibrahim "Farka" Touré** (Kanau, Tonbuktu eskualdea, 1939ko urriaren 31 &ndash; Bamako, 2006ko martxoaren 7a) Maliko kantaria eta gitarra-jotzailea izan zen. Arma etniakoa zen. Songhaiera, fula, bambara eta amazigeraz hizkuntzetan kantatzen zuen nagusiki.

Afrikako musikaririk ezagunenetarikoa zen, batez ere blues musikarekin egindako nahasketengatik. Batzuek John Lee Hooker afrikartzat hartzen zuten. Oso ezaguna izan zen adibidez Ry Cooder AEBetako musikariarekin egindako kolaborazioa *Talking Timbuktu* diskoan.

2006ko martxoaren 7an hil zen, hezurretako minbiziak jota.

## Diskografia 
* 1976 - "Farka"
* 1976 - Spécial "Biennale du Mali" (Sonafric 50020-LP)
* 1987 - "Ali Farka Touré"
* 1990 - "The River" (World Circuit)
* 1992 - "The Source" (World Circuit)
* 1994 - "Talking Timbuktu" (World Circuit)
* 1996 - "Radio Mali" (World Circuit)
* 1999 - "Niafunké" (World Circuit)
* 2004 - "Red/Green"
* 2005 - "In The Heart of The Moon"
* 2006 - "Savane" (World Circuit WCD075 / Nonesuch 79965)

## Kanpo estekak 
*  Ali "Farka" Toure zenaren MySpace
*  Webgune ofiziala
*  Ali "Farka" Toure Fundazioa
Hacker

[thumb|Zinema komertzialak eta zenbait komunikabidek hackerraren irudi arketipikoa, freakia, [nerdoa, zabaldu egin dute. Argazkian, Al Sheedakim izeneko hacker bat bere etxeko gelan.]]
**Hacker** ordenagailuen alorreko hainbat motatako adituei deitzeko erabiltzen den terminoa da. Dena dela, izendapena informatikarekiko interes zehatz bat (eta jaiotzetiko gaitasuna) duten pertsonei zabaldu ohi zaie.

Bi definizio izan ditzake, bata positiboa eta bestea negatiboa. Erabilera orokorrean eta komunikabideetan, gehienetan, hackerrak ordenagailuetara sartzen diren pertsona arrotz eta kriminalekin erlazionatzen dira. Informatika alorrean, ordea, programatzaile edo teknikari trebea adierazteko erabiltzen da. Linus Torvalds edo Richard Stallman, esaterako, hacker bikainak izan direla esan ohi da, beti ere hitzaren adiera positiboan.

Askotan ere cracker hitzarekin nahastu izan da. Baina crackerrek ordenagailuetan sartu ondoren birusak sartu, kreditu txartel zenbakiak ostu, datu pertsonalak ebatsi, programen segurtasun sistemak saihestu eta beste zenbait helburu maltzur izaten dituzte, eta hackerrek, ordea, sisteman sartu eta ikasi besterik ez dute nahi izaten, delitu-asmorik gabe.

## Arketipoa 
Literatura eta zinemako arketipoa sortu da, hackerrak, oro har, irudikatzeko. Pertsona gaztea, —gehenetan gizasemea—, gizarte harremanetarako gaitasun eskasekoa, —nerd xamarra—, eta informatikarako, ordea, aparteko gaitasunarekin. Jolasten bezala *hackeatzen* hasi eta, konturatu orduko, sekulako saltsetan, ur handitan, sartzen den gaztea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Challenges to entertain your mind and progress in the computer security (Hacker-Challenge)
*  UEU kurtsoa: Segurtasuna Aplikazio Informatikoetan 
*  hackthissite.org Hack-eatzen ikasteko Webgunea
Ozke

**Ozke** 1997an Muskildin (Xiberoan) sortutako rocka eta metalan oinarritutako musika taldea da. Kontzertu pila bat bai Iparraldean eta Hegoldean (Durango, Arrasate, Anoeta...) egin dituzte.

Zubereraz abesten dute.

## Taldekideak 
* Klod Etxeberri (ahotsa eta gitarra)
* Jay Diribarne (koroak eta gitarra)
* Pat Abila (baxua)
* Bilintx Ducamp (bateria)

## Diskografia 
* *Maketa* (1997), Niko Etxarten estudioan (Altzai Xiberoan)
* ''R' Dizka lauetan* (1998)
* *Maketa* (2005), Amanita estudioan (Angelun)
* *Zure rokanrolla'' (2005, Gure Irratia)

## Kolaborazioak 
* Gaztetxe diska berria 2011/07 Eüskal rocka beti xütik....

## Kanpo estekak
Brigada Criminal

**Brigada Criminal** 1999ko urtarrilean Lazkaon sortutako musika talde bat da.

## Ibilbidea 
Los Rockinsonen banaketa zela medio, Ikerrek (bateria) eta Haritzek (gitarra eta ahotsa) zerbait egiten jarraitzea erabaki zutenean sortu zen. Denborak aurrera egin ahala eta kanta batzuk osatu zituztela ikusita beste taldekide batzuen beharra sumatu zuten eta Joseba eta Aitor sartu ziren taldean.

Kantuen bilduma osatu zutenean bere lehen kontzertua Berinen (Galiza) eman zuten, Haritz ere partaide zen Fist Fuckingekin batera, 1999ko abenduaren 4ean. Geroztik kontzertu ugari eman zituzten Euskal Herrian barrena.

2000n taldeko gorabehera batzuk bide, Iñigo eta Gari gabe jarraitzea erabaki zuten Ikerrek eta Haritzek. Gauzak horrela, Fist Fucking taldeko gitarra zen Ander Oiarbideri deitu zioten (Fist Fucking taldea jadanik banandua zegoen), kontzertu pare bat egiteko, denboraz larri baitzebilen. Azkenik taldearen birrantolaketa baten ondorioz Joseba (Fist Fuckingeko bateria eta Ikerren anaia) eta Aitor Aldanondo (Factoría 77ko gitarra eta parranda-kidea) sartu ziren. Aldi berean Ikerrek baxua jotzen zuen talde paralelo batean (Grupo Salvaje), Brigadako taldekide ziren Haritz eta Josebarekin batera. Grupo Salvajeko laugarren taldekidea Nuevo Catecismo Catolicoko Gonzalok (gitarra) osatzen zuen.

Kontuak kontu, taldearen osaketa finkatu ondoren abesti berriak sortzen hasi ziren eta beraien lehen kontzertua Bergarako gaztetxean eman zuten 2001eko Martxoaren 2an. Urte horretan kontzertu ugari eman ostean Haritzek atzerrira joan behar izan zuen lan kontuengatik. Haritz itzuli ostean beste taldekide berri bat hartu zuten taldearen kudeaketa eramaten laguntzeko. Lan horretarako aproposena Uxi zela erabaki zuten eta Quinto Brigada ezizena jarri zioten.

Denborarik ez zuten alperrik galdu, 2002 urte bukaeran beraien lehen lana kaleratu baitzuten. Lan honetako hitzak ia bere osotasunean gaztelaniaz daude. Ekoizpen lanetan Fist Fuckingeko baxujolea zen Iñigo Kanpos (Cabrero) aritu zen. Ekoizpen guztia beraien kontura egin zuten. Gauzak nahiko ongi joan zitzaizkien, disko horrekin kontzertu ugari jo baitzituzten. Kantu hauek euskaraz kantatzeko erabakia hartu zuten, hau baita beraien ama hizkuntza. Kolaboratzaile Captain Nemoko Javier Lecuona Amantegui Gancegui (Fist Fuckingeko abeslari ohia) izan zuten bertsio bat abesten. Aurreko lanean ere badago berak kantatutako beste abesti bat.

2004ko Martxoaren bukaeran beste sei abesti grabatu zituzten, Maiatzean Gor diskoetxearen zigilupean kaleratu zen disko batean parte hartzeko, Olaztiko Stupenda Jonesekin batera.

2006ko udazkenean taldea desegin zen baina 2007an azken diska bat atera zuten, *La Fina Línea Roja*.

## Diskografia 
* *Brigada Criminal* (2002) - autoekoiztua (beranduago biniloan argitaratu zen)
* *Prest al hago?* (2003, autoekoiztua)
* *Osti bi* (2004, Gor) - Stupenda Jones taldearekin batera.
* *Gure Mandamentuak* (2005, Gor)
* *La Fina Línea Roja* (2007, Discos Subterráneos)

## Kolaborazioak 
* *Gure Irratia, zure rokanrolla* (2005, Gure Irratia)

## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgunea
*  Gor Diskak-en webgunea
Frank McCourt

**Frank McCourt** (1930eko abuztuaren 19a - 2009ko uztailaren 19a) irlandar jatorriko idazle estatubatuarra izan zen. Nahiz eta New Yorken jaio, Limericken, Irlandan, hazi zen. 19 urte zituela bueltatu zen Ameriketako Estatu Batuetara, non ingeles irakasle aritu zen bigarren hezkuntzan.

Pulitzer Saria jaso zuen ''Angela's Ashes* memoria-liburuarengatik (gerora izen bereko filmean bilakatua). Hor, haren Limerick hiriko haurtzaro txiroaren berri ematen zuen. Jarraipena, Estatu Batuetan gertatutakoa, *'Tis* eleberrian kontatzen da. Azken lanean, *Teacher Man* izenekoan, hezkuntzan zebilenean gertatutako pasadizoak eta eskarmentuak kontatzen dira.

## Bibliografia 
* *Angela's Ashes* (1996)
* *'Tis* (1999)
* *Teacher Man'' (2005)

## Erreferentziak