Émilie du Châtelet

**Émilie du Châtelet** edo **Chastellet**,  jaiotzako izen-deiturez **Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil** zena eta **Châteleteko markesa** ezkontzaz. (Paris, 1706ko abenduaren 17a - Lunéville, 1749ko irailaren 10a) matematikari, fisikari eta filosofo frantziarra izan zen.  Isaac Newtonen testuak frantsesera itzuli zituen, eta Newtonen legeei zabalkundea eman zien.

## Bizitza 
### Haurtzaroa eta prestakuntza 
**Gabrielle-Émilie le Tonnelier de Breteuil** 1706ko abenduaren 17an jaio zen Parisen, *Louis Nicolas Le Tonnelier*, Breteuiliko baroiaren eta *Gabrielle-Anne de Froulayren* alaba. Sei anai-arreben artean bi emakumetako bat izan zen, horietatik beste hiruk bakarrik biziraun zuten helduarora arte: *René-Alexandre*, *Charles-August* eta *Elisabeth-Théodore*.

Breteuileko baroia Luis XIV.a erregearen idazkari nagusia eta enbaxadoreen sarrera-egilea zen eta gorteko jarduera sozialean posizio pribilegiatua zuen. Hainbat filosoforen laguna izan zen eta Parisko bere saloian Bernard de Fontanelle bezalako zientzialari eta matematikariak maiz izaten ziren. Familia bisitatzen zuten pertsonaietako batzuek, tartean Mme de Mézières-ek, Émilie bere gaitasun intelektualak garatzera bultzatu zuten.

Breteuiliko baroia liberala izan zen bere seme-alaben heziketan, semeei emandako heziketa bera eman alabei. Hartara, Émiliek prestakuntza bikaina izan zuen, irakasle onenekin. Hamar urterekin, jadanik irakurrita zeukan Zizeroneta matematika eta metafisika ikasten hasi zen. Hamabi urterekin ingelesez, italieraz eta alemanez hitz egiten zuen, latinez eta grezieraz idatzitako Aristotelesen eta Virgilioren testuak itzuli zituen eta bere garaiko emakumeentzat ezohikoak ziren hipika, esgrima eta gimnasia eskolak jaso zituen. Horrez gain, musikazalea zen, eta klabezina jotzen zuen. Dena den gehien gustatzen zitzaion diziplina matematika zen.

### Ezkontza eta harremanak 
Hamasei urterekin Versaillesko gortean aurkeztu zuten Émilie, eta hango xarmaz gozatu zuen urte batzuetan. Hemeretzi urterekin *Florece-Claude du Chastelet* markesarekin ezkondu zen eta Châtelet-eko markesa bihurtu zen (Châtelet ortografia Voltairek ezarri zuen eta orain estandarra da). Ezkontza adostua zen eta bikoteak ez zuen elkarren arteko lotura handirik, baina biek errespetatu zituzten garaiko ohiturak. Hiru seme-alaba izan zituzten eta, behin beren ezkontza-ardurak beteta, Émiliek eta bere senarrak etxe bera mantentzea baina banandutako bizimodua izatea erabaki zuten. Markesa Borgoniako Semur-en-Auxois kantonamenduko militar eta gobernadore zen bitartean, Émilie du Chatelet errege gortean geratu zen. Garai hartako Frantziako goi-klaseetan, onartua zen senarrak eta emazteak maitalea izatea. 

Émilie du Chateletek hiru amorante izan zituen Voltaire ezagutu aurretik. Hogeita lau urterekin, *Richelieuko dukea* zen Louis François Armand du Plessisekin urte eta erdi inguruko afera izan zuen. Dukea literatura eta filosofian interesatua zegoen eta berarekin maila berean hitz egiteko gai zen emakume gutxien artean zegoen. Liburu garrantzitsu guztiak irakurtzen zituen, sarritan joaten zen antzerkira eta eztabaida intelektualak gogoko zituen. Châtelet-ek Isaac Newton-en lanekiko interesa adierazi zuen eta Richelieu-k bere teoriak hobeto ulertzeko goi mailako matematikako ikasgaiak jasotzera animatu zuen. Moreau de Maupertuis, Zientzien Akademiako kidea, Chateleten aholkularia izan zen geometrian. Matematikari, astronomo eta fisikaria zen, eta Akademian oso eztabaidatuak ziren Newtonen teorien alde egiten zuen.

### Bizitza soziala 
Du Châtelet markesak bizitza sozial oparoa zuen Parisen. Lagun-talde aparta zuen, eta haiekin opera, antzerkia, tertuliak eta afariak egiten zituen. Urte hauetan hainbat maitale izan zituen, horien artean Richelieuko dukea edota  Maupertuis eta Clairaut matematikariak. Markesaren irakasle ere izan ziren azken bi horiek.

Garai hartan, Frantziako Zientzien Akademian bilerak eztabaida zitifikoen erdigunea ziren, bilera horiek Parisko kafetegietan egiten ziren, baina emakumeak debekatua zuten bertan sartzea. Parisko Cafe Gradot ezaguna zen matematikari, astronomo eta fisikarien bilgune gisa. Behin bertara sartzen saiatu zen Maupertuisekin matematika kontuak eztabaidatzeko, baina sarrera debekatu zioten ez zelako emakumerik onartzen. Astebete geroago itzuli zen, gizon bezala jantzita, eta oraingoan arazorik gabe utzi zioten sartzen. Ez zuen inor engainatu nahi, bere ustez arau barregarria zena agerian utzi nahi zuen. 

### Voltairerekiko harremana 
thumb|Voltaireren *Les Élements de la Philosophie de Newton* liburuaren azala; egilearen musa inspiratzailetzat ageri da Émilie du Châtelet.

Émiliek txikitan ezagutu zuen Voltaire, filosofoa noizean behin familiaren etxera joaten zelako. Bere hirugarren semea jaio ondoren irteten zen lehen aldietako batean elkartu ziren berriro, eta harreman estua sortu zuten berehala.

Gutun filosofikoak ingelesei liburua argitaratu ondoren Frantziako agintariek filosofoa espetxeratzeko arriskua zegoenez, Émiliek Cirey-sur-Blaise-n zuen landetxean bizitzera joateko aukera eskaini zion. Ondoren Emma ere bizitzera joan zen eta denbora luzez bikote izan ziren (senarrarekin adostuta). Han fisika eta matematika ikasteaz gain, artikulu eta itzulpen zientifikoak argitaratu zituen.  Voltairek bere lagunei idatzitako gutunen eta bataren zein bestearen lanei buruz egindako iruzkinen arabera, mirespen eta begirune handiz bizi ziren elkarrekin. 20.000 ale baino gehiagoko liburutegia sortu zuten elkarrekin, baita Voltaireren lanen estreinaldiak antzezten ziren antzoki txiki bat ere. 

Émiliek berrogei urte pasatxo zituela, *Jean François de Saint-Lambert* poetarekin harremana izan eta haurdun geratu zen. Lagun bati idatzitako gutun batean, bere adinagatik haurdunalditik bizirik aterako ez zela adierazi zuen. 1749ko irailaren 4an Châtelet-ek neskatila bat izan zuen, baina handik sei egunera hil zen infekzio puerperal baten ondorioz, berrogeita bi urte besteril ez zituela. Voltairek berari buruz esan zuen "*Émilie Du Châtelet gizon handia da, bere akats bakarra emakume izatea da.*" 

### Suaren izaerari eta hedapenari buruzko disertazioa: 
1737an Frantziako Zientzien Akademiak suaren izaera eta hedapena proposatu zuen bere urteroko saria irabazteko gai gisa. Voltairek bere burua aurkeztea erabaki zuen eta Émilierekin eztabaidatu zuen bere lana. Ados ez zeudenez Émilie bere lana garatzen hasi zen ezer esan gabe. Laborategia erabil zezakeen Voltaireren lana esperimentalagoa zen, eta esperimenturik egin ezin zuen Émilierena, berriz, deduktiboagoa. Saria Leonhard Euleri eman ziotela jakin zenean, Émiliek aitortu zion Voltaireri berak ere sarira aurkeztu zela. Bien uste zuten Akademian nagusi den kartesianismoak beraiek kide ziren newtoniarren taldea baztertu zuen. Voltairek, orduan Akademiako idazkaria zen Réaumur zientzialariari Émilie du Châtelet-en lana argitaratzeko eskatu zion, merezimenduzko lanak ezagutzera emateko eta emakumearen balio berezia aitortzeko balioko zuela argudiatuz. Azkenik, 1739an, Akademiak bere lana eta Voltairerena argitaratu zituen saritutako egileekin batera. 
* Brading, Katherine. *Émilie Du Châtelet and the Foundations of Physical Science* (ingelesez).  Routledge, 2019. .
* Detlefsen, Karen. *Émilie Du Châtelet, Feminism, Epistemology, and Natural Philosophy*. A: Sharon Crasnow, Kristen Intemann. *The Routledge Handbook of Feminist Philosophy of Science* (ingelesez).  Routledge, 2021, p. 41-52. .
* Hermann, Claudine *La traduction et les commentaires des Principia de Newton par Émilie du Châtelet* (frantzesez). *Bibnum*, 2008, pàg. 1-18. DOI: 10.4000/bibnum.722. ISSN: 2554-4470.
* Janiak, Andrew. ''The Enlightenment's Most Dangerous Woman* (ingelesez).  Oxford University Press, 2024. .
* Muñoz Páez, Adela. *Sabias: La otra cara de la ciencia* (gazteleraz).  Debate, 2017. .
* Rey, Anne-Lise *Le leibnizo-newtonianisme : la construction d'une philosophie naturelle complexe dans la première moitié du 18e siècle* (frantzesez). *Dix-Huitième Siècle*, Num. 45, 2013, pàg. 115-129.  ISSN: 0070-6760.
* Terrall, Mary *Émilie Du Châtelet and the Gendering of Science* (ingelesez). *History of Science*, Vol. 33, Num. 3, 1995, pàg. 115-129.  ISSN: 0073-2753.
* Touzery, Mireille «Émilie Du Châtelet, un passeur scientifique au XVIIIe siècle» (frantzesez). *La Revue pour l'Histoire du CNRS*, Vol. 21, 2008, pàg. 1-8. DOI: 10.4000/histoire-cnrs.7752. ISSN: 1955-2408.
* Zinsser, Judith P. (ed.). *Emilie Du Châtelet: Selected Philosophical and Scientific Writings* (ingelesez).  University of Chicago Press, 2009. .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Madame Du Châtelet. La femme des Lumières.  BnFko klase birtualen gunean Émilie du Châtelet zientzialariaria eskainitako atala 
* Cirey refuge amoureux et studieuxde Voltaire et de la Marquise du Châtelet  Voltaire eta Émilie du Châtelet Cireyko gazteluan pasa zuten denboraren kontakizuna. 
* Exposition abrégée du système du monde   Newtonen *Principia* lanaren aurkezpena Marquise du Châteleten eskutik, testua eta azterketa. 
* La marquise du Châtelet, femme de sciences invisibilisée, *Nicolas Brucker* irakasleak *The Conversation'' aldizkarian idatzitako artikulua.