Maiatzaren 24

**Maiatzaren 24**a gregoriotar egutegiaren urteko ehun eta berrogeita laugarren eguna da, 145garrena bisurteetan. 221 egun falta dira urtea amaitzeko.

## Gertaerak 
### Euskal Herria 
* 2009 &ndash; Ekaitz gogorrek kalte material handiak eragin zituzten Nafarroako Erribera, Lizarraldea eta ekialdeko Sakanan. Herririk kaltetuena Lodosa izan zen.
* 2015 &ndash; Udal eta foru hauteskundeak izan ziren Araba, Bizkai eta Gipuzkoako batzar nagusietan, Nafarroako Parlamentuan, Hego Euskal Herriko udalerrietan eta Nafarroa Garaiko kontzejuetan.

### Mundua 
* 1153 &ndash; Malcolm IV.a Eskoziakoa errege izendatu zuten.
* 1626 &ndash; Peter Minuitek Manhattan erosi zuen.
* 1798 &ndash; 1798ko Irlandako matxinada errepublikarra Britania Handiaren aurka hasi zen.
* 1921 &ndash; Sacco eta Vanzettiren aurkako epaiketa hasi zen.
* 1968 &ndash; 68ko maiatza: Ikasleek su eman zioten Parisko burtsari.
* 1993 &ndash; Eritrea Etiopiatik independizatu zen.
* 2007 &ndash; Hauteskundeak Irlandako Errepublikan. Bertie Ahernen Fianna Fail alderdiak garaipen estua lortu zuen, Fine Gael oposizioko alderdiaren igoera nabarmenaren aurrean.
* 2008 &ndash; Manuel Marulanda, *Tirofijo*, FARCeko buruzagia eta munduko gerrillaririk zaharrena hil zela jakinarazi zuten.

## Arte eta kultura 
### Euskal Herria 
* 1910 &ndash; *Lide ta Ixidor*, Santos Intxaustiren musika eta Alfredo Etxaberen libretoa duen opera estreinatu zen Bilboko Campos Eliseos antzokian.

### Mundua 
* 1595 &ndash; Leidengo Unibertsitateko Liburutegiak *Nomenclator*ra argitaratu zuen, liburutegi bateko lehenengo katalogo idatzia.
* 1918 &ndash; *Bizarrurdinen gaztelua* (), Béla Balázsen opera estreinatu zen Budapesteko Hungariako Opera Nazionalean.
* 1989 &ndash; *Indiana Jones and the Last Crusade* filma estreinatu zen, Steven Spielbergek zuzendu eta Harrison Ford eta Sean Connery aktoreek antzeztu zuteelarik.
* 1991 &ndash; *Thelma & Louise* filma estreinatu zen, Ridley Scottek zuzendu eta Susan Sarandon, Geena Davis, Harvey Keitel, Brad Pitt, Michael Madsen eta Christopher McDonald aktoreek antzeztu zutelarik.
* 1991 &ndash; *Belatz Handi (Hudson Hawk)* filma estreinatu zen, Michael Lehmannek zuzendu eta Bruce Willis, Danny Aiello, Andie MacDowell, James Coburn, Sandra Bernhard eta Richard E. Grant aktoreek antzeztu zutelarik.

## Zientzia eta teknologia 
### Euskal Herria 
### Mundua 
* 1940 &ndash; Igor Sikorskyk errotoredun helikopteroan lehenengo hegaldia egin zuen.
* 1993 &ndash; Microsoftek Windows NT aurkeztu zuen.

## Kirolak 
### Euskal Herria 
### Mundua 
## Jaiotzak 
### Euskal Herria 
* 1823 &ndash; Santiago Arana, bizkaitar ontzigilea, Abandoko Errepublikako alkatea eta Sabin, Luis eta Paulina Arana Goiri anai-arreben aita (h. 1883).
* 1863 &ndash; Santiago Alda, bilbotar politikari abertzalea eta jeltzalea (h. 1926).
* 1883 &ndash; Robustiano Ortuzar, euskal idazlea (h. 1929).
* 1884 - Mario Arana, bizkaitar futbolaria eta Bilboko alkatea (h. 1931).
* 1888 &ndash; *Tene* Mujika, debar idazlea (h. 1981).
* 1907 &ndash; José María Lakarra, euskal historialari, filologo, mediebalista eta heraldista, Aragoi eta Nafarroako historian aditua (h. 1987).
* 1916 - Juan Francisco Lezama, bizkaitar futbolaria (h. 1993).
* 1919 &ndash; Paul Rambié, lapurtar margolaria (h. 2020).
* 1934 &ndash; Alonso Ibarrola, gipuzkoar kazetari eta idazlea (h. 2025).
* 1939 &ndash; Gina Pane, lapurtar artista, 1970eko hamarkadan Body art landu zuena (h. 1990).
* 1947 &ndash; Mentxu Alkorta, gipuzkoar dantzari profesionala eta trikikilaria (h. 2021).
* 1949 &ndash;
** Joanes Arrosagarai, baxenafar bertsolaria (h. 1998).
** Sabino Cuadra, arabar abokatu, sindikalista eta politikari independentista eta ezkertiarra.
* 1950 &ndash; Uri Ruiz Bikandi, bizkaitar irakaslea, hezitzailea eta idazlea (h. 2023).
* 1953 &ndash; Ramón Tejela, nafar aktorea (h. 2013).
* 1955 &ndash; Ana Figueras, Nafarroako Ezker Batuako politikaria, Cáceresen.
* 1961 &ndash; Ismael Urtubi, bizkaitar futbolari ohia eta entrenatzailea.
* 1963 &ndash; Arrate Egaña, gipuzkoar idazlea.
* 1965 &ndash; Javier Gomá, bizkaitar saiakeragile eta filosofoa.
* 1966 &ndash; José María Glaria, *Flaco*, nafar futbolari ohi eta entrenatzailea.
* 1970 &ndash; Xabier Mantzizidor, gipuzkoar futbolari ohia.
* 1976 &ndash; Ekai Txapartegi, gipuzkoar filosofoa eta EHUko irakaslea.
* 1981 &ndash; Jon Benito, gipuzkoar idazlea.
* 1984 &ndash; Iñaki Etxezarraga, bizkaitar abeslaria.
* 1985 &ndash;  Amaia Ugalde Begoña, bizkaitar kazetaria eta gai jartzailea.
* 1989 &ndash; Mikel Urrutikoetxea, bizkaitar esku huskako pilotaria.
* 1990 &ndash; Daniel García Carrillo, gipuzkoar futbolaria.
* 1993 &ndash; Andrea Aldaregia, imoztar pilotaria.
* 1995 &ndash; Julen Hualde, nafar futbolaria.
* 1997 &ndash;
** Carlos González, nafar aktorea.
** Julen Martija, nafar pilotaria.
* 1998 &ndash; Jon Sillero, bizkaitar futbolaria.
* 2001 - Alexander Hidalgo, gipuzkoar futbolaria.

### Mundua 
* K.a. 15 &ndash; Julius Caesar Germanicus, Erromatar komandantea.
* 1494 &ndash; Pontormo, italiar margolaria (h. 1557).
* 1544 &ndash; William Gilbert, britainiar sendagile eta fisikaria (h. 1603).
* 1681 &ndash; Manuel Pinto da Fonseca, Maltako Ordenako 68. Printze eta Maisu Handia (h. 1773).
* 1686 &ndash; Gabriel Fahrenheit, alemaniar fisikari eta ingeniaria.
* 1743 &ndash; Jean-Paul Marat, jakobinoen klubeko lider garrantzitsuenetarikoa (h. 1793).

* 1751 &ndash; Karlos Emanuel IV.a Sardiniakoa, Sardiniako erregea (h. 1819).  

* 1770 – Joanna Zubr, napoleondar gerrako sarjentu poloniarra (h. 1853)

* 1803 &ndash; Charles Lucien Bonaparte, frantziar naturalista eta ornitologoa (h. 1857).
* 1816 &ndash; Emanuel Leutze, germano-estatubatuar margolaria (h. 1868).
* 1817 &ndash; Manuela Rosas, argentinar ekintzaile politikoa (h. 1898).
* 1819 &ndash; Viktoria Erresuma Batukoa, Britainia Handiko eta Irlandako erregina (h. 1901).
* 1826 &ndash; Marie Goegg-Pouchoulin, suitzar aktibista eta abolizionista (h. 1899)
* 1830 &ndash; Alexei Savrasov, errusiar paisai-margolaria (h. 1897).
* 1842 &ndash; Manuel Mariátegui y Vinyals, espainiar politikari kontserbadorea (h. 1905).
* 1860 &ndash; Otto Liebe, Danimarkako lehen ministroa (h. 1929).
* 1868 &#x2013; Viktoria Erresuma Batukoa, Erresuma Batuko erregina (h. 1935)
* 1870 &ndash; 
** Jan Christian Smuts, Hegoafrikako politikari eta militarra, Hego Afrikaren batasunaren aitzindaria (h. 1950).
** Ynes Mexia, Mexiko-Estatu Batuetako botanikaria (jh. 1938)
* 1871 &ndash; Rosario Pino, espainiar antzerki aktore eta txirrindulari afizionatua (h. 1933).
* 1878 &ndash; Lillian Gilbreth, estatubatuar ingeniari eta kudeaketa-aditua (h. 1972).
* 1879 &ndash; Maria Nirod, errusiar kondesa eta erizaina (j. 1965)
* 1889 &ndash; Anna Keichline, estatubatuar arkitekto eta asmatzailea (h. 1943).
* 1898 &ndash; José María Ferreira de Castro, portugaldar idazlea, Portugalgo eleberri neoerrealistaren aitzindaritzat hartua (h. 1974).
* 1899 &ndash;
** Suzanne Lenglen, frantziar tenislaria (h. 1938).
** Henri Michaux, belgikar olerkari, idazle eta margolaria (h. 1984).
** Concha Michel, mexikar abeslaria, konpositore, ekintzaile politiko komunista, dramagilea eta kultura indigenen ikertzailea (h. 1990)
* 1900 &ndash; Eduardo De Filippo, italiar antzerkigile, aktore, zuzendari eta gidoigilea (h. 1984).
* 1901 &ndash; Serafina Javierre, kataluniar liburuzain eta artxibozaina.
* 1904 &ndash; Isabel Greziakoa, greziar printzesa (h. 1955)
* 1905 &ndash; Mikhail Xolokhov, errusiar idazlea, 1965eko Literaturako Nobel Saria (h. 1984).
** Claire McCardell, esattubatuar moda diseinatzailea (hj. 1958)
* 1906 &ndash; Harry Hammond Hess, estatubatuar geologo eta militarra, plaken tektonikaren teoriaren sortzaileetako bat (h. 1969).
* 1907 &ndash; Yoshiko Kawashima, printzesa mantxua, espioi lanetan aritutakoa Bigarren Txina-Japonia Gerran (h. 1948).
* 1914 &ndash; Lilli Palmer, alemaniar aktorea (h. 1986).
* 1917 &ndash; 
** Suzy Arruda, brasildar aktorea (h. 2005).
** Juanito Valderrama, espainiar flamenko kantaria, Espainiako kopla-abeslari nagusietako bat (h. 2004).
* 1924 &ndash; José Manuel Martín, espainiar aktore eta irrati-esataria (h. 2006).
* 1928 &ndash; Cristina Calderón, Yagan hizkuntzaren azken hiztuna (h. 2022).
* 1931 &ndash; Michael Lonsdale, britainiar jatorriko frantziar aktorea (h. 2020).
* 1932 &ndash; Arnold Wesker, ingeles antzerkigilea (h. 2016).
* 1937 &ndash; Archie Shepp, estatubatuar saxofoi-jotzailea eta musikagilea.
* 1940 &ndash;
** Joseph Brodsky, errusiar-estatubatuar poeta, 1987ko Literaturako Nobel Saria (h. 1996).
** Moudud Ahmed, Bangladeshko lehen ministroa (h. 2021).
* 1941 &ndash; Bob Dylan, estatubatuar musikari, abeslari eta olerkaria eta 2016ko Literaturako Nobel Saria.
* 1942 &ndash;
** Hannu Mikkola, finlandiar rally gidaria (h. 2021).
** Fraser Stoddart, eskoziar-estatubatuar kimikaria, 2016ko Kimikako Nobel Saria (h. 2024).
* 1945 &ndash; Priscilla Presley, estatubatuar aktore eta enpresaburua.
* 1946 &ndash;
** José Jiménez Ruiz, espainiar jenerala, Espainiako Aireko Armadako Estatu Nagusiaren Burua.
** Irena Szewińska, poloniar atleta, atleta bakarra 100, 200 eta 400 metrotako munduko errekorrarekin (h. 2018).
** Tansu Çiller, Turkiako lehen ministroa.
* 1948 &ndash;
** James Cosmo, eskoziar zinema eta telebistako aktorea.
** Maxine Molyneux, britainiar soziologo feminista.
* 1949 &ndash;
** Jim Broadbent, ingeles aktorea.
** Ricardo Franco, espainiar zinema zuzendari, ekoizle eta gidoigilea (h. 1998).
* 1951 &ndash;
** Jean-Pierre Bacri, frantziar aktorea eta gidoigilea (h. 2021).
** Myint Swe, Myanmarko presidentea (h. 2025).
* 1952 &ndash; Zarela Villanueva Monge, Costa Ricako abokatua, epailea, magistratua.
* 1953 &ndash; Alfred Molina, ingeles aktorea.
* 1956 &ndash; Seán Kelly, irlandar txirrindulari ohia.
* 1957 &ndash; Anna Tortajada, kataluniar idazle, itzultzaile eta kazetaria.
* 1958 &ndash; 
** Norio Sasaki, japoniar futbolari ohia.
** Isabel Vicente Ferreira angolar idazlea, poetisa eta abokatua
* 1960 &ndash;
** Doug Jones, estatubatuar kontorsionista eta aktorea, mimikan espezializatua.
** Jan Jönsson, suediar futbolari ohia eta entrenatzailea.
** Kristin Scott Thomas, ingeles aktorea.
* 1962 &ndash; Héctor Camacho, *Macho Camacho*, puertorricar boxeolaria (h. 2012).
* 1963 &ndash;
** Michael Chabon, estatubatuar eleberrigile, gidoigile, zutabegile eta ipuin idazlea.
** Joe Dumars, NBAko estatubatuar saskibaloi jokalari ohia.
* 1964 &ndash; Freda Huson, *Chief Howilhkat*, Kanadako indigenen eskubideen aldeko ekintzailea.
* 1965 &ndash; John C. Reilly, estatubatuar aktore, gidoigile, ekoizle eta umorista.
* 1966 &ndash; Éric Cantona, frantziar futbolari ohia.
* 1972 &ndash;
** Layne Beachley, australiar surflari ohia.
** Maia Sandu, Moldaviako lehen ministroa.
** Maksim Suraiev, errusiar kosmonauta.
* 1973 &ndash;
** Rodrigo, cuarteto musika motako argentinar abeslaria (h. 2000).
** Ruslana, ukrainar abeslari, konpositore, produktore eta dantzaria.
** Julián Villagrán, espainiar aktorea.
** Nathacha Appanah, kazetari eta idazlea
* 1975 &ndash; Will Sasso, kanadar aktorea.
* 1978 &ndash; Rose, frantziar folk abeslaria.
* 1981 &ndash; Inga Ruginienė, Lituaniako lehen ministroa.
* 1982 &ndash; Marga Prohens, Balear Uharteetako presidentea.
* 1983 &ndash; Custódio, portugaldar futbolari ohia.
* 1985 &ndash; Moon Ribas, bartzelonar artista abangoardista, dantzaria eta koreografoa. Munduko lehenengo emakume ziborga.
* 1986 &ndash; Saúl Berjón, espainiar futbolaria.
** Carolina Rodríguez, espainiar gimnasta erritmikoa.
* 1987 &ndash; Déborah François, valoniar aktorea.
* 1988 &ndash; Tony Gallopin, frantziar txirrindularia.
* 1989 &ndash; Tina Weirather, liechtensteindar alpetar eskiatzailea.
* 1990 &ndash; Cristopher Mansilla, txiletar txirrindularia (h. 2021).
* 1991 &ndash; Leia Dongue, *Tanucha*, mozambiketar saskibaloi-jokalaria.
* 1992 &ndash; Cristian Ganea, errumaniar futbolaria.
* 1994 &ndash; Emma McKeon, australiar igerilaria.
* 1999 &ndash; Lucía Rodríguez Herrero, espainiar futbolaria.
* 2000 &ndash; Jun Endo, japoniar futbolaria.
* 2007 - Qiu Qiyuan, txinatar gimnasta artistikoa.

## Heriotzak 
### Euskal Herria 
* 1835 &ndash; Bizente Sarria, euskal frantziskotar eta sermolaria, Kalifornian (j. 1767).
* 1885 &ndash; Sotero Manteli, arabar erdal idazlea eta inprimatzailea (j. 1820).
* 1957 &ndash;
** Vicente Blanco, euskal txirrindularia, Frantzia Tourrean parte hartu zuen lehendabiziko euskalduna (j. 1884).
** Enrique de Francisco, Getafen jaiotako gipuzkoar politikari sozialista, Mexiko Hirian (j. 1878).
* 1975 &ndash; Koldo Arriola Arriola, ondarrutar gaztea, Ondarroako Guardia Zibilaren kuartelean tiroz eraila (j. 1956).
* 1987 &ndash; José Gabriel Sarasa, euskal herritar abokatu eta politikaria (j. 1927).
* 1991 &ndash; Constantino Martínez Uriarte, arabar apaiz domingarra, Madrilen (j. 1911).
* 1999 &ndash; Ramon Rubial, bizkaitar politikari sozialista, Eusko Kontseilu Nagusikoko lehenengo Presidentea (j. 1906).
* 2001 &ndash; Javier Urrutikoetxea, *Urruti*, donostiar futbolaria, Esplugues de Llobregaten (j. 1952).
* 2010 &ndash; Joxepa Arregi, Jesus Mari Zabarte ETAko presoaren ama, preso eta iheslarien amaren irudi eta sinboloa eta Etxerat elkarteko presidentea (j. 1919).
* 2022 - Mercedes Iridoi Olaskoaga, Hondarribiako alkatea (j. 1924).

### Mundua 
* 1153 &ndash; David I.a, Eskoziako Erresumako erregea (j. c. 1084).
* 1163 &ndash; Abd al-Mumin, almohadeen buruzagia (j. 1094).
* 1201 &ndash; Tibalt III.a Xanpainakoa, Xanpainako kondea (j. 1179).
* 1497 &ndash; Benedetto da Maiano, italiar arkitekto eta eskultorea (j. 1442).
* 1543 &ndash; Nikolas Koperniko, prusiar astronomoa, astronomia modernoaren aita (j. 1473).
* 1627 &ndash; Luis de Góngora, espainiar poeta.
* 1665 &ndash; Maria Jesusena Ágredakoa, espainiar moja frantziskotar kontzepzionista eta gaztelaniazko idazle mistikoa (j. 1602).
* 1681 &ndash; Nicodemus Tessin Zaharra, suediar arkitektoa (j. 1615).
* 1734 &ndash; Georg Stahl, alemaniar kimikari eta sendagilea (j. 1659).
* 1817 &ndash; Juan Meléndez Valdés, espainiar idazlea (j. 1754).
* 1839 &ndash; Ana Pak Agi, korear martiri katolikoa (j. 1782).
* 1862 &ndash; Armand Toussaint, frantziar eskultorea (j. 1806).
* 1872 &ndash; Julius Schnorr von Carolsfeld, alemaniar margolaria (j. 1794).
* 1875 &ndash; Eulalie Papavoine, Parisko jostuna, Parisko Komunan parte hartu zuena (j. 1846).
* 1877 &ndash; Ramon Cabrera, kataluniar militar eta politikaria, karlisten buruzagia (j. 1806).
* 1881 &ndash; Samuel Palmer, ingeles paisaia-margolari, grabatzaile eta idazlea (j. 1805).
* 1886 &ndash; Georg Waitz, alemaniar historialaria (j. 1813).
* 1894 &ndash; Verney Lovett Cameron, ingeles bidaiaria (j. 1844).
* 1896 &ndash; Luigi Federico Menabrea, Italiako lehen ministroa (j. 1809).
* 1911 &ndash;
** Dezső Bánffy, Hungariako lehen ministroa (j. 1843).
** Maria Izilda de Castro Ribeiro, *Menina Izildinha*, portugaldar mistikoa, batzuek santu gisa gurtua (j. 1897).
* 1919 &ndash; Amado Nervo, mexikar idazle modernista (j. 1870).
* 1936 &ndash; Claudia Muzio, italiar soprano lirikoa (j. 1889).
* 1948 &ndash; Jacques Feyder, belgikar zinemagilea (j. 1885).
* 1950 &ndash; Archibald Wavell, ingeles mariskala (j. 1883).
* 1954 &ndash; Marta Rzewuska-Frankowska, poloniar antropologo eta irakaslea (j. 1889).
* 1959 &ndash; John Foster Dulles, estatubatuar politikaria (j. 1888).
* 1964 &ndash; Pepita Serrador, argentinar aktorea (j. 1913)
* 1971 &ndash; Raichō Hiratsuka, idazlea, kazetaria, ekintzaile politikoa, anarkista eta feminismoaren aitzindaria Japonian (j. 1886).
* 1974 &ndash; Duke Ellington, estatubatuar jazz musikaria, inoizko jazz musikaririk garrantzitzuenetarikoa (j. 1899).
* 1981 &ndash;
** Jaime Roldós Aguilera, Ekuadorko presidentea (j. 1940).
** Marie-Andrée Schwindenhammer, trans pertsonen eskubideen aldeko ekintzaile frantziarra (j. 1909).
* 1982 &ndash; Tauno Palo, finlandiar aktore eta abeslaria (j. 1908).
* 1988 &ndash; Ernest Labrousse, frantziar historialaria, historia ekonomiko eta sozialean espezializatua (j. 1895).
* 1991 &ndash; Gene Clark, estatubatuar abeslari eta egile abeslaria, The Byrds taldeko kide sortzailea (j. 1944).
* 1994 &ndash; John Wain, ingeles poeta eta saiakera-idazlea (j. 1925).
* 1995 &ndash; Harold Wilson, Erresuma Batuko lehen ministroa (j. 1916).
* 1996 &ndash; Johan Kraag, Surinamgo presidentea (j. 1913).
* 1997 &ndash; M. Aram, indiar hezitzaile eta abokatua (j. 1927).
* 1998 &ndash;
** Francys Arsentiev, Everest gailurrera ontziratutako oxigenorik gabe iritsi zen lehen estatubatuar emakumea (j. 1958).
** Lucio Muñoz, espainiar margolaria (j. 1929).
* 2013 &ndash; Michel Crozier, frantziar soziologoa, erakundeen soziologiaren alorrean analisi estrategikoaren sortzaile nagusia (j. 1922).
* 2017 &ndash; Denis Johnson, estatubatuar idazlea (j. 1949).
* 2018 &ndash; Tsehaytu Beraki, eritrear musikari eta ekintzaile politikoa (j. 1939).
* 2019 &ndash; Murray Gell-Mann, estatubatuar fisikaria, 1969ko Fisikako Nobel Saria (j. 1929).
* 2020 &ndash;
** Jimmy Cobb, estatubatuar jazz musikaria (j. 1929).
** Jean-Loup Dabadie, Frantses kazetari eta gidoigilea, Frantses Akademiako kidea (j. 1938).
** Mukar Txolponbaiev, kirgizistandar politikaria (j. 1950).
* 2021 &ndash; Lourdes Alves Araújo, timortar ekintzaile eta politikaria (j. 1956).
* 2022 &ndash; Ouka Leele, espainiar argazkilaria (j. 1957).
* 2023 &ndash; Tina Turner, estatubatuar abeslaria, musikaria, dantzaria eta aktorea (j. 1939).
* 2024 &ndash; 
** Doug Ingle, estatubatuar abeslari eta musikaria, *Iron Butterfly*, taldeko sortzailea (j. 1945).
** Janusz Edmund Zimniak, poloniar apezpiku katolikoa (j. 1933).
* 2025 &ndash; Nestor Celestial Cariño, filipinar apezpiku katolikoa (j. 1938).

## Jaiak eta urteurrenak 
* Bakearen eta Desarmearen aldeko Emakumeen Nazioarteko Eguna
* Eritreako egun nazionala.
* Sehaska egutegiko izendegia: Asier/Hasier eta Arbil.

## Kanpo estekak 
Maiatzaren 23 | Urteko egutegi | Maiatzaren 25