open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salvador Giner

**Salvador Giner i de San Julián** (Bartzelona, 1934ko otsailaren 10a - 2019ko urriaren 19a) katalan soziologoa izan zen, eta 2005etik Institut d'Estudis Catalanseko presidentea.

1995. urtean Kataluniako Generalitateak Creu de Sant Jordi saria eman zion, eta 2006. urtean, CISek Soziologia eta Politika Zientziako Sari Nazionala.

## Biografia 
Sorterrian hasi zen ikasketak egiten. Zuzenbideko lizentzia eskuratu zuen Bartzelonako Unibertsitatean, eta Soziologiako doktoregoa Chicagokoan. Europan, Estatu Batuetan eta Karibe inguruan osatu zituen bere ikasketak. Harrezkero, Britainia Handian lan egin zuen urte askoan, irakasle eta ikertzaile gisa, harik eta 1986. urtean sorterrira itzuli eta Bartzelonako Unibertsitate Autonomoko katedra eskuratu zuen arte. Ordutik unibertsitate horretako irakaslea izan zen, ekonomiako fakultatean.

## Bere eragina Soziologian 
Ginerren lanen artean bereziki azpimarratzekoak dira teoria soziologikoari, pentsamendu sozialaren historiari eta gizarte industrial garaikidearen analisiari buruz egin dituen ekarpenak. Soziologian nagusitzen den teoria aniztasunaren aurrean, Ginerrek *egitura sorra* deritzenen kontzeptua proposatzen eta lantzen du; egitura horiei esker garai eta leku desberdinetan sorturiko teoriak eta ideiak multzoka daitezke, eta aukera ematen dute gizarte-zientzietan hainbeste arazo sortu ohi dituen paradigma aniztasuna gainditzeko.

## Lanak 
Ginerren liburuen artean aipagarriak dira *Historia del pensamiento social* (1967, 1982an berrantolatua, *Gizarte-pentsamenduaren historia*), *Sociología* (1968, *Soziologia*), *El progreso de la conciencia sociológica* (1971,* Kontzientzia soziologikoaren bilakaera*), *Sociedad masa* (1976, *Masa-gizartea*), *Europa contemporánea: estructuras sociales y pautas culturales* (1978,* Europa garaikidea: gizarte-egiturak eta joera kulturalak*) eta *La estructura social de Cataluña* (1980, 1984an osatua, *Kataluniako egitura soziala*).

### Obra hautatua 
* Historia del pensamiento social (1967).
* El progreso de la conciencia sociológica (1971).
* Sociedad masa (1976).
* Europa contemporánea: estructuras sociales y pautas culturales (1978).
* La estructura social de Cataluña (1980.
* Historia del pensamiento social (1967).
* El progreso de la conciencia sociológica (1974).
* La sociedad corporativa (1979).
* El destino de la libertad (Espasa Saiakera saria 1987)
* Las razones del republicanismo (1998).
* Ciudadanía, desigualdad social y Estado de Bienestar (2003)
* *Mass Society* (Sociedad Masa) (1976).
* Comunió, domini, innovació (1985).
* Ensayos civiles y Carta sobre la democracia (1934).
* El sagrat i el profà (1996).
* Teoría de sociología clásica.

## Erreferentziak
Christiane Rochefort

**Christiane Rochefort** (Paris, Frantzia, 1917ko uztailaren 17a - 1998ko apirilaren 24a) frantsesezko eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Psikologiako ikasketak egin zituen, eta marrazkigileentzako modelo gisa lan egiten zuen, ogibidea ateratzeko. Ondoren, kazetaritzan aritu zen, zinema-kritika egiten. Gerra ondoren, Cannesko prentsa-agregatua izan zen, eta hogei urtez aritu zen postu horretan.

Literaturari 1953an heldu zion, kontakizun-bilduma bat argitaratuz, hain zuzen: *Le Démon des pinceaux* (*Pintzeletako deabrua*). Hala ere, 1958an lortu zuen ospea, *Repos du guerrier* (*Gerrariaren atsedena*) lanarekin. Lan horretan emakume burges bat da protagonista, senarra utzi eta alkoholiko batekin harreman sexual biziak bizitzera joaten dena. Liburua, zenbait kritikariren arabera, pornografikoa zen, eta eskandalu handia sortu zuen; baina Roger Vadimek zinemara eraman zuenean, handitu egin zen haren ospea.

1961ean *Les Petits Enfants du siècle* (*Mendeko haurtxoak*) argitaratu zuen. Lan horretako protagonista neska gazte bat da, Parisko aldirietan bizi dena, eta bertan, bizitzako lehenengo esperientziak dituena. Rochefortek frantses gizartearen izpiritua erakusten zuten gaiak zituen gustuko: *Les Stances à Sophie* (1963, *Sofiaren gelak*), emakumeen zapalkuntzaz; *La Porte du fond* (1988, *Atzeko atea*), haurren kontrako indarkeriaz; *Printemps au parking *(1969, *Udaberria parkingean*), homosexualei buruzkoa. Era horretako gaiak landu zituen, bestalde, bere saiakera-lanetan ere; *Les Enfants d´abord* (1976, *Haurrak lehenbizi*) izan zen horien artean ospetsuena. 1997an *Adieu Andromède* (*Agur Andromeda*) eta *Conversations sans paroles* (*Hitzik gabeko elkarrizketa*) argitaratu zituen.

## Erreferentziak
José Florit Capella

**José Florit Capella** (Bartzelona, Katalunia, 1941) katalan historialaria da.

## Biografia 
Historiako ikasketak 1956an egin zituen, eta doktoregoa 1971n lortu zuen, Bartzelonako Unibertsitatean. Irakaskuntza Ertainetako irakasle izan ondoren, 1965az geroztik unibertsitatean jardun du irakasle gisa. 1987az geroztik historia garaikideko sailburu izan da Bartzelonako Unibertsitatean, eta 1992an irakasgai horretako katedra lortu zuen.

Doktore-tesia Espainiako aisialdiari buruz egin zuen, eta hainbat artikulu argitaratu ditu gai horretaz. Bestalde, zenbait ikerketa egin ditu Bartzelonako Ateneoko Artxiboaz, Kataluniako gaur egungo ikonografiaz eta pedagogiaren berrikuntzaz, zinema-informazio iturritzat hartzen duen irakaskuntzaz hain zuzen.

Horiez gainera, aipagarriak dira lan hauetarako idatzi zituen artikulu-bildumak: *La historia día a día *(1965, "Historia egunez egun"), *Los descubrimientos geográficos portugueses* (1969, "Portugaldarren aurkikuntza geografikoak"), *El desarrollo económico de la América inglesa en el siglo XVIII *(1970, "XVIII. mendeko garapen ekonomikoa ingelesen Ameriketan"), *Política exterior de Washington* (1970, "Washingtongo kanpo-politika"), *Protagonistas de la historia *(2 ale, 1982, "Historiako protagonistak"), *Historia Universal *(1982, "Historia Unibertsala"), *Arrels. Historia de Catalunya* (1983, "Erroak. Kataluniaren Historia"). Gainera, "Espainiaren Historia" obraren VI. alearen zuzendari izan da, A. Jutglar eta B. Muniesarekin batera.

Aldizkari espezializatuetan *(Antrhopos, Universitas *eta* Historia y Cinema)* ere idazten ditu artikuluak. Zinemari buruzko mintegi bateko zuzendari ere bada.

## Erreferentziak
Jimmy Raney

**Jimmy Raney** (Louisville, Kentucky, 1927ko abuztuaren 20a - *ib.*, 1995eko maiatzaren 9a) estatubatuar jazzeko gitarra-jotzailea izan zen.

Ama ere gitarra-jotzailea zuen, eta hura izan zuen lehenengo irakaslea. Ondoren, Hayden Causeyrekin egon zen, eta harekin ezagutu zuen jazza, eta, batez ere, Charlie Christian. Hamazazpi urte zituela, Jerry Walden taldean jo zuen, bi hilabetez, New Yorken. 1944tik 1947ra bitartean, Chicagon aritu zen, Max Miller, Lou Levy, Lee Konitz eta Jay Burkhartekin batera. New Yorkera itzuli zenean, Woody Hermanekin aritu zen (1947-1948), eta ondoren, Al Haig hirukotean eta Buddy DeFranco seikotean jo zuen. Red Norvok Europara eraman zuen 1954an, *Jazz Club USA* kontzertu-birarekin. Urte horretan bertan, Les Elgart eta Teddy Charlesekin lan egin zuen. New Yorkeko Blue Angel aretoan, Jimmy Lyons piano-jotzailearekin aritu zen, 1955etik 1960ra bitartean. Don Elliotten laukotearekin, berriz, *Thurber Carnival* musika-komedian lan egin zuen. Denboraldi batez isilik egon ondoren (1964-1972), beste kontzertu-bira bat egin zuen. 1977ko urtearen hasieran, gitarra-bikote bat sortu zuen bere seme Dougekin, eta izugarrizko arrakasta izan zuten. Garai hartako musikagile handienek berarekin lan egin zuten: Herbie Stewart, Bill Perkins, Richie Kamuca, Tommy Flanagan, Martial Solal, Jim Hall, John Lewis, Eric Dolphy, Bob Brookmeyer. Raneyren lanek 1950eko hamarraldian izan zuten, batez ere, arrakasta, Stan Getzi eskerrak. Dotoretasuna eta adierazgarritasuna izan ziren haren musikaren oinarriak. Argitasun- eta sentiberatasun-nahaste berezi baten bidez, aberastasun harmoniko berezia ematen zion Raneyk nota eta akorde bakoitzari.

## Erreferentziak
Lars Ahlfors

**Lars Valerian Ahlfors** (Helsingfors, lehen Errusiar Inperioa, gaur Finlandia, 1907ko apirilaren 18a - Pittsfield, Massachusetts, AEB, 1996ko urriaren 11) finlandiar matematikaria izan zen.

## Biografia 
Helsingforseko Unibertsitatean egin zituen aurreneko ikasketak, eta han, Ernst Lindelöf eta Rolf Nevanlinna izan zituen irakasle. Nevanlinna Zurichera joan zelarik (1928), hara joan zen Ahlfors ere; ondoren, Parisa joan ziren biak. Turkuko Unibertsitateko irakasle izendatu zuten, Finlandian.

1930ean doktorego-tesia aurkeztu zuen, eta hurrengo urteetan Parisa eta Europako beste hiri batzuetara bisitaldiak egin zituen. 1935ean, Constantin Carathéodoryk Harvarderako postu baterako gomendatu zuen, eta hiru urterako hartu zuen postu hura. 1936an, Fields domina jaso zuten aurreneko bi matematikarietako bat izan zen, Osloko Nazioarteko Kongresuan. 1938an, matematikako katedra eskaini zioten Helsinkiko Unibertsitatean, eta nahiago izan zuen hori, Harvarden geratu baino.

Bigarren Mundu Gerrak Finlandian harrapatu zuen, eta berak eta bere familiak alde egin behar izan zuten. Bidaia luze baten ondoren, Zurichera iritsi ziren. 1946an, beste eskaintza bat egin zioten Harvarden, eta hara joan eta bertan geratu zen, 1977an erretiratu zen arte.

Ahlforsen liburuen artean *Complex analysis* (1953, "Analisi konplexua") da nagusia. Horrez gainera, aipagarriak dira Leo Sariorekin batera idatzitako *Riemann surfaces* (1960, "Riemannen gainazalak"), *Lectures on quasiconformal mappings* (1966) eta *Conformal invariants* (1973). Liburu horietan aipatzen diren gaiez gainera, Kleinen taldeak ere landu zituen Ahlforsek. Fields domina ez ezik, matematikako Wolf saria ere lortu zuen (1981).
## Erreferentziak
Francis Ponge

**Francis Ponge** (Montpellier, Frantzia, 1899ko martxoaren 27a - Le Bar-sur-Loup, Frantzia, 1988ko abuztuaren 6a) frantses olerkari eta saio-idazlea izan zen.

## Biografia 
Nouvelle Revue Françaiserentzat (NRF) lan egin ondoren, argitaletxe batean eta L´Alliance Françaiseko irakasle gisa lan egin zuen. Alderdi komunistako kidea izan zen, 1936tik 1946ra bitartean. Books International Saria irabazi zuen 1974an, 1981ean Olerkigintzako Sari Nazional Nagusia eman zioten, eta Frantziako Akademiaren Sari Nagusia jaso zuen 1984an.

Nouveau roman mugimenduaren aitzindarietakoa izan zen, eta originaltasun handiko lanak idatzi zituen. Saiakeraren alorrean lan garrantzitsuak ditu, adibidez, *Dix-cours sur la méthode* (1946, *Metodoaren gaineko diskurtsoa*) eta, batez ere, *Malherbe* (1965); azken horretan, «gauzen alde esku hartzearen» poetikaren printzipioak azaldu zituen.

Oso proposamen berrizaleak egin zituen eta hitzen eta gauzen arteko harremanean sakontzearren «poesia objektiboa» egin zuen, materialismo sentibera eta sentsuala oinarri harturik. Hori lortzeko, hizkuntza aberatsa, trinkoa erabili zuen, eta ohiko molde lirikoak alde batera utzi zituen.

Bere obra nagusietan azpimarratzekoak dira, besteak beste: *Le parti-pris des choses* (1942, *Gauzen alde*); *Proèmes* (1948, *Proemioak*); *El Sena* (1950, *Sena*); *Le gran Recueil* (1961, *Bilduma handia*), bere obra guztien behin-behineko bilduma; *Le savon* (1967, *Xaboia*); *Le nouveau Recueil* (1967, *Bilduma berria*), 1959-1967 bitarteko idatziez osatua; *La fabrique du pré* (1971, *Larreko fabrika*); *Comment une figure de parole et pour quoi* (1971, *Hitzezko irudi bat bezala eta zergatik*); eta bere gogoetak biltzen dituen *Méthodes* (1971, *Metodoak*).

## Erreferentziak
James Tobin

**James Tobin** (Champaign, Illinois, 1918ko martxoaren 5a - New Haven, Connecticut, 2002ko martxoaren 11a) estatubatuar ekonomista izan zen.

Harvarden egin zituen ikasketak, irakasle ospetsuekin (Joseph Aloïs Schumpeterrekin, besteak beste), eta John Kenneth Galbraith eta Paul Anthony Samuelson ikaskide izan zituen. 1981ean, Ekonomiako Nobel Saria eman zioten, finantza-merkatuen eta horien gastatzeko erabakiekin zuten harremanen inguruan, alegia, enplegua, produkzioa eta prezioen bilakaeraren inguruan egin zituen azterketengatik. Horrez gainera, Suediako Zientzien Errege Akademian adierazi zuten James Tobinen aurkikuntza nagusietako bat etxeetan eta lantegietan egiten zen hautaketa-teoria izan zela, karteren hautaketa-teoria esaten zaiona. Tobinek teoria hori orekaren teoria orokor batean oinarritu zuen. Aldi berean, aztertu zuen finantza-merkatuek zein eratara eragiten duten merkatu errealetan, eta alderantziz. Analisi horren aldi nagusietako bat transmisiozko mekanismoen azterketa da; mekanismo horiek finantza-merkatuetako aldaketak eta etxeetako eta enpresetako gastatzeko erabakiak lotzen dituzte. Finantza-merkatuen espekulazio-arbitrajeak eta horiek munduko ekonomian dituzten eraginak mugatu nahian, Tobinek aurrez ikusi zuen, arrakastarik gabe, espekulazio-mugimenduen neurketa bat. John Fitzgerald Kennedyren aholkulari izan zen, eta Ronald Reaganen ekonomia-politikaren kontra egin zuen, eta baita Chicagoko eskolako ekonomialari liberalen kontra ere. Argitaratu zituen liburuen artean, aipagarriak dira, besteak beste, *National Economic Policy* (1966), *Essays in Economics* (hiru ale, 1971-82), eta *The New Economics One Decade Older* (1974).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Tobin tasa

## Kanpo estekak
Smokey Robinson

**Smokey Robinson** —jaiotza-izena: **William Robinson**— (Detroit, Michigan, 1940) musikaria eta ingelesezko abeslaria da, rock-musikaren historiako musika-jotzaile eta musikagile nagusietakoa.

## Bizitza 
1954an *The Matadors* izeneko abeslari-taldea osatu zuen, Detroiten ikasten ari zen garaian. Harrezkero zenbait aldiz aldatu zioten izena taldeari: 1957an, esaterako, *The Miracles* izena hartu zuen, eta handik hamar urtera, berriz, 1967an, *Smokey Robinson and the Miracles.* Rock eta rhythm and blues musikako talde arrakastatsuenetako bat izan zen. Robinsonek idazten zituen taldearen abestiak eta bera zen abeslari nagusia, bere tenor ahots bitxiarekin.

Robinsonek Motown etxearen sortzaile Berry Gordy ezagutu zuen 1957an eta elkarrekin zenbait lan idatzi zituzten, esaterako, "Bad Girl" (1959) eta "Shop Around" (1960). Motown Records etxearekin hainbat disko grabatu zituen, eta 1960-1970eko hamarraldietan musikaren industriako disko-etxe nagusia eman zion. Izan ere, Robinsonek 1972an utzi zuen *Miracles* taldea, eta Motown etxeko zereginetan murgildu zen buru-belarri; hala ere, grabazioak egiten eta musika idazten jarraitu zuen gerora ere.

Berak idatzitako kantuen artean bereziki aipagarriak dira, besteak beste, "The One Who Really Loves You" (1962), "You've Really Got a Hold on Me" (1963), "The Way You Do the Things You Do" eta "My Guy" (1964), "My Girl" (1965), "I'm the One You Need" (1966), "I Second That Emotion (1967), "I Don't Blame You at All" (1971), "Just to See Her" (1987).

## Diskoak 
### Albumak 
* 1973: *Smokey*
* 1974: *Pure Smokey*
* 1975: *A Quiet Storm*
* 1976: ''Smokey's Family Robinson*
* 1977: *Deep in My Soul*
* 1977: *Big Time* Colonna sonora
* 1978: *Love Breeze*
* 1978: *Smokin'*
* 1979: *Where There's Smoke...*
* 1980: *Warm Thoughts*
* 1981: *Being With You*
* 1982: *Yes It's You Lady*
* 1983: *Touch the Sky*
* 1984: *Essar*
* 1986: *Smoke Signals*
* 1987: *One Heartbeat*
* 1990: *Love, Smokey*
* 1991: *Double Good Everything* (SBK Records)
* 1999: *Intimate* (Universal Records)
* 1999: *Our Very Best Christmas* (Universal Records)
* 2004: *Food for the Spirit* (Liquid 8 Records)
* 2006: *Timeless Love* (Universal Records)

### Singleak 
* 1973 - *Sweet Harmony*
* 1974 - *Baby Come Close*
* 1975 - *Baby That's Backatcha*
* 1975 - *I Am I Am*
* 1975 - *The Agony and the Ecstasy*
* 1976 - *Open*
* 1976 - *Quiet Storm*
* 1977 - *There Will Come a Day (I'm Gonna Happen to You)*
* 1978 - *Daylight and Darkness*
* 1979 - *Cruisin'*
* 1979 - *Get Ready*
* 1980 - *Let Me Be the Clock*
* 1981 - *Being With You*
* 1981 - *You Are Forever*
* 1982 - *Old-Fashioned Love*
* 1982 - *Tell Me Tomorrow*
* 1983 - *Blame It on Love*
* 1987 - *Just to See Her*
* 1987 - *One Heartbeat*
* 1987 - *What's Too Much''
## Erreferentziak
Manuel Alvar

**Manuel Alvar López** espainiar hizkuntzalari, olerkari eta saiakera-idazlea (Benicarló, Castelló, 1923 &ndash; Madril, 2001).

## Biologia 
Filosofia eta letretan doktorea da. Espainieraren gramatika historikoa irakatsi zuen Salamancan, eta irakasgai bereko katedraduna izan da Granadan, Madrilen eta Albanyko Unibertsitatean, New Yorken. Parisko Hizkuntzalaritza Elkarteko eta beste ikerketa- eta zabalkunde-erakunde askotako kide da, eta bere ikerketek eremu zabalak hartzen dituzte, Erdi Aroko eta gaur egungo literaturatik hasi eta informatikarainokoak. Hizkuntzaren geografiaren arloan eraberritzaile izanik, bultzada handia eman dio espainieraren dialektologiari. Hainbat herrialdetako (Andaluzia, Kanariar Uharteak, Aragoi, Nafarroa eta Errioxa) Hizkuntz eta Etnografia Atlasetan eta beste zenbait ikerketetan laguntzeaz gainera, Bernard Pottier hizkuntzalari frantsesarekin batera *Espainieraren Morfologia Historikoa* argitaratu zuen 1983an. Olerkigintzan eta saiakeraren arloan ere lan zabala egina da. Olerki-liburuei dagokienez, liburu zaharrak argitaratu ez ezik (*Apolonioren Liburua*, *Egiptoko Andre Mariaren Bizitza*, etab.), berriak ere asko idatzi ditu: *Dolor de Sangre* (1949), *Sonetos de las ausencias* (1966), *Sangre reposada* (1973), *Las granadas en el ramo* (1984), etab. Saiakeren artean aipagarriak dira *Delmira Agustiniren poesia* (1958), *Galdosengandik Miguel Angel Asturiasengana* (1976), *Hizkuntza eta gizartea* (1976), etab. 1974an Real Academia Española erakundean sartu zen, eta bertako zuzendaria izan zen 1988-1991 urteetan. 1976an, berriz, Literaturaren Sari Nazionala jaso zuen bere zientzia lanagatik. 1999. urtetik aurrera Real Academia de la Historiako kide izan zen.

## Erreferentziak
Ida Gramcko

**Ida Gramcko** (Puerto Cabello, Venezuela, 1924ko urriaren 11 &ndash; Caracas, Venezuela, 1994ko maiatzaren 2a) venezuelar idazlea izan zen.

## Biografia 
Genero asko landu zituen, saiakera, eleberria, antzerkia..., baina poesian iritsi zuen goren maila, bai kalitatez bai kopuruz.

Hasierako lanen artean, aipagarriak dira obra hauek: *Umbral* (1941, *Ataria*), *Cámara de cristal* (1944), *Contra el desnudo corazón del cielo* (1944, *Zeruaren bihotz biluziaren aurka*), *La vara mágica* (1948, *Makila magikoa*) eta *Poemas: 1947-1952* (1952, *Poemak: 1947-1952*).

Gero, aldi batez, eleberrigintza eta antzerkigintza saiatu zituen. Aipatzekoak dira, eleberrien artean, *Juan Sin Miedo* (1956, *Joan Beldur Gabea*) eta beste zenbait kontakizun labur; antzerki-lanen artean, berriz, *María Lionza* (1955), *La rubiera* (1956, *Bihurrikeria*) eta *La dama y el oso* (1959, *Dama eta hartza*).

Geroago, errealitatearen transzendentzia sakondu zuen, eta oso lan oparoa egin zuen 1960ko hamarraldian zehar eta 1970ekoaren hasieran, bertsokera sakon mistiko batez: *Poemas de una psicótica* (1964, *Psikopata baten poemak*), *Sol y soledades* (1966, *Eguzkia eta bakardadeak*), *Este canto rodado* (1967, *Errekarri hau*), *Preciso y continuo* (1967, *Zehatza eta jarraitua*), *Salmos* (1968, *Salmoak*), *Los estetas, los mendigos, los héroes* (1970, *Estetak, eskaleak, heroiak*), *Sonetos del origen* (1972, *Jatorriaren sonetoak*), *Mitos simbólicos* (1973,* Mito sinbolikoak*), *Quehaceres. Conocimientos. Compañías* (1973, *Zereginak. Jakitateak. Konpainiak*).

Poesia horrez guztiaz gainera, saiakera-lanak ere egin zituen, herri-kulturaren inguruan, gehienbat. 1977an, Literaturako Sari Nazionala eman zioten.

## Erreferentziak
Dieter Kühn

**Dieter Kühn** (Kolonia, 1935eko otsailaren 1a - Brühl, 2015eko uztailaren 25a) alemaniar idazlea izan zen.

Filologia-ikasketak egin zituen Munichen eta Bonnen. Irratirako gidoiak, saiakerak, kontakizunak, eleberriak, antzerki-lanak, poesiak eta haurrentzako liburuak idatzi ditu. Sari asko jasotakoa da. Robert Musil idazleari buruz egin zuen doktorego-tesiak erabat baldintzatu zuen bere ondorengo produkzio literarioaren oinarrizko gaia: biografia, historiaren gorabeherak ezagutzeko bide bakar gisa. Bere lehen eleberrian, *N* (1970), Napoleon Bonaparteren biografia berregin zuen, gertaera historiko oro kasualitate hutsez gertatu delako itxura ematen dioten alternatibak agertzen dituen bitartean. Teknika bera erabiltzen du *Die Präsidentin *(1973, *Emakume-lehendakaria*) eleberrian: Marthe Hanau burtsa-artekari frantsesaren biografiaren bitartez finantza-munduko mekanismoak deskribatzen ditu. Bere literatura-produkzioari buruzko gogoeta *Ich Wolkenstein* (1977, *Ni, Wolkenstein*) liburuan dago bilduta, eta XIV. mendeko poeta Oswald von Wolkensteinen biografian oinarritzen da horretarako. Obra horrek jarraipena izan du *Herr Neidhardt* (1981, *Neidhart jauna*) eta *Der Parzival des Wolfram von Eschenbach *(1986,*Wolfram vom Eschenbachen Parzivala*) lanetan. Beste lan aipagarri batzuk: *Festspiel für Rothäute* (1974, *Gala-funtzioa larrugorrientzat*), *Josephine* (1976), *Goldbergvariationen* (1976, *Urrezko mendiaren aldaerak*), *Der wilde Gesang der Kaiserin Elisabeth* (1982, *Elisabeth enperatrizaren kantu-basa*), *Flaschenpost für Goethe* (1985, *Mezu bat botilan Goetherentzat*), *Beethoven und der schwarze Geiger* (1990, *Beethoven eta biolinista beltza*).

## Bibliografia 
## Erreferentziak
Katharine Graham

**Katharine Graham** (New York, 1917ko ekainaren 16a - Boise, Idaho, 2001eko uztailaren 17a) estatubatuar kazetaria eta hedabideen enpresaburua izan zen.

Estatu Batuetako berreraikuntza ekonomikoaren oinarri nagusietako bat izan zen Eugene Isaac Meyer aberatsaren alaba zen. Politika Zientzietako ikasketak egin zituen Chicagoko Unibertsitatean. 1940an, Philip Leslie Graham legelariarekin ezkondu zen. Urte batzuk geroago, Bigarren Mundu Gerra bukatuta, Philip Leslie Graham *Washington Post* egunkariaren zuzendari bihurtu zen. Handik aurrera, senar-emazteak buru-belarri murgildu ziren egunkariko langintzan. 1963an, Graham hil zenean, Katharine Grahamek hartu zuen senarraren lekukoa. *Washington Post Company*ko zuzendari gisa, egunkariko ildoa aldatzen saiatu zen, eta bi eskakizun egin zituen: batetik, jarrera politiko zabalagoa hartzea, eta, bestetik, informazio-iturriak berrikustea, edozein gai argitara atera baino lehen. 1960ko hamarraldiaren erdialdean, Benjamin Bradleek egunkariko zuzendaritza bere gain hartu zuenean lortu zen hori guztia. 1973an, *Newsweek* aldizkaria erosi zuen, eta baita *Bowater Mersey Paper Company* paper-fabrika ere, taldeko egunkariak eta kazetak paperez hornitu ahal izateko. Mugimendu handiko urteak izan ziren haiek, eta, besteak beste, egunkariak Pentagonoko paperen eta Watergate kasuen berri eman zuen. 1979an, Katharinek bere seme Donalden eskuetan utzi zuen egunkariaren zuzendaritza, ez ordea *Washington Post Company*rena, ez behintzat 1991. urtera arte. 1998an, biografia onenaren Pulitzer Saria irabazi zuen bere *Historia pertsonala* liburuarengatik; urte hartako liburu salduenetako bat izan zen Estatu Batuetan.

## Erreferentziak
Xabier Etxeberria Ezponda

**Xabier Etxeberria Ezponda** (Iruñea, Nafarroa, 1948) nafar filosofo, matematikari eta ikertzailea da.

## Biografia 
Filosofian doktore eta Matematiketan lizentziatua Madrilgo Unibertsitate Complutensean. Madrilgo Unibertsitate Politeknikoan (1972-1974) eta Euskal Herriko Unibertsitatean irakasle izandakoa (1979-1996). Europako hainbat Unibertsitate eta Ikerketa Zentrotan egin ditu egonaldi akademikoak (Paris, Brusela, Hannover eta Urbana-Champaign). 1986az geroztik, Logika eta Zientziaren Filosofia katedraduna da, eta 1996az geroztik Espainiako CSICeko (Consejo Superior de Investigaciones Científicas) Filosofia Institutuan Ikerketa irakaslea, Filosofia, Zientzia, Teknologia eta Gizarte ataletan. 1993az geroztik, Espainiako Logika, Metodologia eta Zientziaren Filosofia Elkarteko buru da, eta 1983tik 1992ra Zientzien Historiaren Espainiako Elkarteko presidenteorde izan zen. Gai horiez diharduen *Theoria* aldizkariaren editore ere bada.

Bere bibliografia zabalean lan hauek nabarmen daitezke: *Introducción a la metodología de la Ciencia: la filosofía en el siglo XX* (1989), *Filosofía para princesas* (1989), *Nuevos ensayos sobre el entendimiento humano* (1992), *Calculemos: matemáticas y libertad* (1996) eta *Sobre el juego* (1997). Azken urteotan teknologia berriek eta informazioaren gizarteak jendartean duten eragina ikertu ditu gehienbat, eta gai horri lotutako trilogia arrakastatsu eta saritua eman du argitara: *Telépolis* (1994), Anagrama saria lortu zuen *Cosmopolitas domésticos* (1995), eta *Los señores del aire* (1999). Azken lan horri esker, Espainiako Saiakera Sari Nazionala eman zioten 2000. urtean.

## Sariak 
* Anagrama Essay Prize  (1995)
* Euskadi Ikerkuntza Saria (1997)
* Espainiako Saiakera Sari Nazionala  (2000)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christoph Willibald Gluck

**Christoph Willibald Gluck** (Erasbach, Berching hiritik hurbil, Alemania, 1714ko uztailaren 2a - Viena, Austria, 1787ko azaroaren 15a) alemaniar musikaria izan zen.

## Biografia 
Pragan egin zituen musikako ikasketak; Vienan osatu zituen, eta ondoren, Milanen Sammartinirekin ikasi zuen (1736). Italiako operaren moldeak oinarri hartuta, 1741etik 1752ra, bere lehen obra dramatikoak Europako hiri askotan antzeztu zituen. Vienara itzulita (1752), gorteko kapera-maisu izendatua izan zen (1754). Durazzo kondeak eskaturik, garai hartako opera komiko frantsesak egokitu zituen, baina opera italiarrak idazteari utzi gabe (*Il re pastore*, *Telemacco*, *Antigono*).

*Orfeo ed Euridice* operarekin (1762), operaren estiloa guztiz eraberritu zuen, Raniero de Calsabigi libreto-egilearekin batera. Sotiltasuna eta naturaltasuna lortu nahirik prestatu zituen ondorengo operak ere: *Alceste* (1767), *Paride ed Elena* (1770) eta *Iphigénie en Aulide* (1773). Azken horrek eta *Orfeo* operak opera italiarraren moldeen aldekoen erantzuna ekarri zuten. Urteetan luzatu zen eztabaida hura; Gluckek, berriz ere, arrakasta izan zuen (*Armide*, 1777; *Iphigénie en Tauride*, 1778), baina oso porrot handia *Echo et Narcisse* operarekin (1779). Mindurik eta Parisez nazkaturik, Vienara itzuli zen (1779).

Bere 107 operaz, opera komikoz, ballet-pantomimez gainera, Gluckek 10 sinfonia, 7 sonata, flautako kontzertu bat eta 7 lieder idatzi zituen. Elizako musika ere egin zuen (*De profundis*, *Cantata*). Baina antzerki lirikoa eraberritu izanak eman zion ospe handiena. Ekintza trinkotzea eta bihotzeko hizkera lantzea ziren Gluken asmoak, musika hunkigarria sortzeko. Koruak antzinako tragedia grekoetan bezala parte hartzen du operan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacques Demy

**Jacques Demy** (Pontchâteau, Loira Atlantikoa, 1931ko ekainaren 5a - Paris, 1990eko urriaren 27a) frantses zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Zinemagintzako ikasketak egin ondoren, zuzendari-laguntzaile izan zen. 1950eko hamarraldiaren bukaeran, hainbat film labur egin zituen, horien artean *Le Sabotier du Val de Loire* (1956, *Val de Loireko sabotaje-egilea*) eta *Le Bel Indifférent* (1957, *Eder axolagabea*) nagusi. 1961ean *Lola* lehenengo film luzea egin zuen, Nouvelle vagueren urte ederren garaian. Film hunkigarria eta minbera da, eta Demyren ondorengo lanen oinarriak erakusten ditu; era berean, zinemagileak ametsaren eta errealitatearen arteko harremanaren inguruko kezkei buruzko gogoeta agertzen du. 1964an, Cannesko Jaialdian, urrezko domina jaso zuen, *Les Parapluies de Cherbourg* (*Cherbourgeko aterkiak*) musika-komediagatik. Hura izan zen Catherine Deneuverekin egin zituen lau filmetako bat. Hauek dira besteak: *Les Demoiselles de Rochefort* (1967, *Rocheforteko andereñoak*), ''Peau d'Âne* (1970, *Asto-azala*) eta *L'Événement le plus important depuis que l'homme a marché sur la Lune* (1973, *Gertakizun garrantzitsuena gizona Ilargian izan zenetik*). 1969an *États-Unis Model Shop* egin zuen, *Lola* lanaren jarraipena. *Lady Oscar* (1979) lanaren ondoren, Jacques Demyk melodrama guztiz kantatuaren formula hautatu zuen, eta *Une chambre en ville* (*Gela bat hirian*) osatu zuen. Lan horrek izugarrizko arrakasta izan zuen. Bere azken lanetan, *Parking* (1985) eta *Trois places pour le 26* (1988, *Hiru leku 26entzat*), musika, kantua eta dantza landu zituen. Hil ondoren, Agnès Varda emazteak omenaldi bat egin zion *Jacquot de Nantes* (1991) lanarekin.

## Filmografia 
### Film laburrak 
* 1952 : *Les Horizons morts*
* 1955 : *Le Sabotier du Val de Loire*
* 1957 : *Le Bel Indifférent*
* 1958 : *Musée Grévin*
* 1958 : *La Mère et l'Enfant*
* 1959 : *Ars*
* 1961 : *La Luxure*

### Film luzeak 
#### Zuzendaria 
* 1961 : *Lola*
* 1963 : *La Baie des Anges*
* 1964 : *Les Parapluies de Cherbourg*
* 1967 : *Les Demoiselles de Rochefort*
* 1968 : *Model Shop*
* 1970 : *Peau d'Âne*
* 1972 : *The Pied Piper*
* 1973 : *L'Événement le plus important depuis que l'homme a marché sur la Lune*
* 1978 : *Lady Oscar*
* 1980 : *La Naissance du jour* (telefilma)
* 1982 : *Une chambre en ville*
* 1985 : *Parking*
* 1988 : *La Table tournante*
* 1988 : *Trois places pour le 26*

#### Laguntzailea 
* 1955 : *Lourdes et ses miracles*, Georges Rouquier
* 1956 : *S.O.S. Noronha*, Georges Rouquier
* 1960 : *Le Voyage en ballon'', Albert Lamorisse

## Erreferentziak
Lucien Bodard

**Lucien Bodard** (Chongqing, Txina, 1914ko urtarrilaren 9a - Paris, 1998ko martxoaren 2a) kazetari eta idazle frantsesa izan zen.

## Biografia 
Aita diplomatikoa zuen, eta lehenengo urteak Txinan eman zituen. Ondoren, Frantziara joan zen, eta han, zientzia politikoetako diploma lortu zuen.

Afrika iparraldera lehenbizi eta Londresa bidaiatu zuen ondoren, eta 1944an kazetari gisa hasi zen lanean, behin-behineko, gobernuaren prentsa-informazioko sailean.

1946an *France Illustration* aldizkarian idazten zituen zutabeekin egin zen ezaguna; haietan Afrika iparraldeko deskolonizazioa ezinbestekoa zela adierazten zuen. Handik bi urtera, *France-Soir* aldizkariko kide izan zen. Erreportari-lanen ondorioz, XX. mende erdialdeko fronte gogorrenetara joan behar izan zuen: Indotxina (1948-1954), Hong Kong, Maoren Txina, iparraldeko Afrika, Hego Amerika eta abar. Bidaia horietan milaka artikulu eta hainbat liburu idatzi zituen.

1957an *La Chine de la douleur* (*Oinazearen Txina*) idatzi zuen, Maoren garaiko izua salatzen duena. 1963tik 1967ra bitartean, Indotxinako gerrari buruzko trilogia idatzi zuen: *L´Enlisement* (*Hondamendia*), *L´Humiliation* (*Iraina*), *L´Aventure* (*Abentura*). Lan horietan eleberrigile handien adimena eta energia erakusten du, kazetariaren jardueraren mende.

Aipagarriak ditu, bestalde, Txina inspirazio-iturri izan zuten *Monsieur le Consul* (1973, *Kontsul jauna*), *La Vallée des roses* (1977, *Arrosen bailara*) eta *Anne Marie* (lan horri esker 1981ean Goncourt Saria irabazi zuen) lanak.

Bere azken liburua, hura ere Txinan oinarritua, hil eta hilabete batzuetara argitaratu zen, *Le Chien de Mao* (*Maoren zakurra*), diktadorearen alargunaren biografia.

## Erreferentziak
Aldo van Eyck

**Aldo van Eyck** (Driebergen, 1918ko martxoak 16 &ndash; Loenen aan de Vecht, 1999ko urtarrilak 14) nederlandar arkitektoa izan zen, Herbehereetako estrukturalismoaren aitzindaria. .

## Biografia 
Pieter Nicolaas van Eyck poeta eta filosofoaren semea zen. Britainia Handian igaro zuen haurtzaroa eta nerabezaroa, baina Hagan eta Zürichen egin zituen goi-mailako ikasketak 1935-1942 bitartean. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Amsterdameko Herri Lanetako Sailarentzat egin zuen lan. Zenbait bidaia egin zituen Afrikara, eta arrazionalismoari buruzko bere ikuspegi kritikoa areagotuz joan zen haietan.

X. Arkitektura Modernoko Nazioarteko Biltzarra, 1956an, arkitekto gazte erradikalek antolatu zuten, Van Eyck tartean, eta Team X izena hartu zuten. Hurrengo urteak izan zituen emankorrenak; bere proiektuek, bere testu eztabaidatuek eta irakaskuntzak 1970 ondoko urteetako arkitektoen erreferentzia-puntu nagusietako bat bihurtu zuten.

Bere arkitekturak *lekua eta abagunea* ezarri nahi zituen espazioaren eta denboraren lekuan, Herbehereetako tradizio neoplastikoarekin bat eginez. Hortik sortu zen Herbehereetako estrukturalismoa, ordena geometrikoa mugimenduaren eta erkidegoko bizitza aldakorraren zerbitzura jartzen duena. Arkitektura-molde horretako eredu nagusia Amsterdameko umezurztegia izan zen, 1960an amaitua. Maisulan horren ondoren, Pastoor van Ars elizaren proiektua egin zuen, Hagan, eta eskulturen pabiloia, Arnhemen. Hurrengo hamarraldian, Amsterdameko ama eta haurren egoitza eraikiarazi zuen, geometria konplexu eta kolore biziko eraikuntza. Baina bere karrerako obrarik nagusia Noordwijkeko Espazioaren Europar Agentziaren egoitza izan zen, 1980 ondoko urteetan egina.

## Erreferentziak
Marcel Dubé

**Marcel Dubé** (Montreal, Quebec,  - *Ib.*, ) frantsesezko eta ingelesezko antzerkigilea izan zen. Kanadako antzerkigile onenetako eta oparoenetako bat.

## Bizitza 
Ikasketak bukatuta, zenbait egunkaritan idatzi zuen: *Perspectives*, *Le Magazine Maclean *eta* Cité Libre*. Antzerkia, poesia, kontakizunak eta eleberri bat idatzi zituen, eta itzulpenak eta egokitzapenak ere egin zituen. Jean Anouilhen eta estatubatuar antzerki modernoaren errealismoaren eragina izan zuen, Arthur Millerrena gehienbat. Idazkera poetikoa du. Bere obrek sentimendu eta emozioarekiko sentiberatasun handia erakusten dute, egitura dramatikoaren zentzu klasikoa, eta bizitzaren ikuspegi tragikoa. Bere obra, baina, ez da horratik ezkorra.

Obra nagusiak: *Le temps des lilas* (1958, *Lili-garaia*), *Octobre* (1964, *Urria*),* Virginie* (1968), ''Avant de t'en aller* (1970, *Zuk alde egin baino lehenago*), *Un matin comme les autres* (1971, *Besteak bezalako goiz bat*), *Le naufragé* (1971, *Itsasoan galdua*),* Paradis perdu* (1972, *Paradisu galdua*), *Medée* (1973),* De l'autre côté du mur* (1973, *Harresiaz bestalde*), *Manuel* (1973). Hirurogeita hamarreko hamarraldian zenbait antzerki-lan idatzi zituen, Louis-Georges Carrierrekin batera:* Jérémie* (1973, *Jeremias*);* Dites-le avec fleurs* (1976, *Loreekin esan*),* L'été s'appelle Julie* (1975, *Udak Julia izena du*), *Le reformiste; ou L'honneur des hommes* (1977, *Erreformista; edo gizonen ohorea*). Gainera, telebistarako bi sail idatzi zituen:* La côte de sable (Hondarrezko kosta)* eta* De 9 à 5*; *Poèmes de sable* (1974, *Hondarrezko poemak'') poema-liburua; eta saiakerak, hitzaldiak eta gutun-liburuak.

## Lanak 
## Erreferentziak
Raymond Poincaré

**Raymond Poincaré** (Bar-le-Duc, Frantzia, 1860ko abuztuaren 20a - Paris, Frantzia, 1934ko urriaren 15a) frantses politikari eta estatu-gizona izan zen.

## Biografia 
Parisko Unibertsitatean zuzenbideko ikasketak egin ondoren, abokatu-lanetan hasi zen, 1882an. Diputatu hautatu zuten 1887an, eta Hezkuntzako ministro, sei urte geroago. Finantzako ministro izendatu zuten 1894an, eta Hezkuntzako ministro, berriro ere, urtebete geroago.

1903tik 1912ra bitartean, Senatuko kide izan zen, eta 1906an gobernura itzuli zen, berriro, Finantzako ministro gisa. 1912an lehen ministro hautatu zuten, aldi berean Kanpo Arazoetako ministro ere bazela. Alemaniaren aurkako politika zorrotza bideratu zuen. Alemaniaren erasoaren ondoren, Errusiak Frantziaren laguntza jasoko zuela segurtatu zion Poincarék Nikolas II.a tsarrari, eta, gerra saihestezina zela ikusten zuenez, Frantzia inguraturik gera zedin eragotzi nahi izan zuen.

1913an Frantziako lehendakari hautatu zuten. Lehen Mundu Gerran (1914-1918), Georges Clemenceau lehen ministroa izan zuen arerio, baina harekin batean lan egin behar izan zuen, Frantziako batasun nazionala gordetzearren. Gerra amaitutakoan lehendakaritza utzi, eta senatura itzuli zen, eta Alemania jo zuen gerraren errudun nagusitzat.

Lehen ministro eta Kanpo Arazoetako ministro izan zen 1922tik 1924ra bitartean, eta Alemaniak gerra-zorrak ordaintzeko luzapena eskatu zuenean, frantses armada Ruhr ibai-arroraino joateko agindua eman zuen Poincarék.

1926an lehen ministro izendatu zuten, berriro ere, eta beharrezko neurriak hartu zituen Frantzia pairatzen ari zen ekonomia-egoera zaila gainditzeko.

## Idazlanak 
Harena da *Au service de la France* (1926-1933, *Frantziaren zerbitzuan*) oroitzapen-liburua.

## Erreferentziak
Gregorio Krutxaga Urzainki

**Gregorio Krutxaga Urzainki** () (Urzainki, 1739 &ndash; Etxarri-Aranatz, 1812ko maiatzaren 30) nafar gerrilaria izan zen Iberiar Penintsulako Gerran. Bere biografia eleberri baten argumentua ematen du.

## Biografia 
Frantses gudarosteen aurka borrokatu zen nafar gerrillaria. 1808. urtean, Francisco Ganbraren agindupean jarri zen, frantses gudarosteen aurka aritu asmoz. Gudu latz askoren ondoren, erronkariarrek kapitulazioa lortu zuten. Horri esker gudaroste frantsesak Erronkaritik alde egingo zuten betiko eta, trukean, erronkariarrek zerga bat ordaindu beharko zuten. Hitzarmena sinatu ondoren, Krutxaga Espoz Minaren taldeko kide bihurtu zen, eta Nafarroa osoan barrena ibili zen frantsesen aurkako gerran (Lekunberri, Tafalla, Tiebas, Campanas). Ondoren, bitan banatu zen Minaren taldea, eta bi horietako baten buru geratu zen Krutxaga. Minarekin batera edo bere aldetik, Nafarroan zeuden frantses gudarosteen etengabeko zartailu izan zen Krutxaga. Garesen 230 preso hartu zituen, baina frantsesek Tarazonan buruan zauritu eta preso hartu zuten. Bere taldekideek askatu egin zuten, ordea. Frantses gudaroste bat Araba eta Gipuzkoa arteko Arlabango mendatean txikitu ondoren (1812ko apirila), frantsesek bando bat eman zuten euskaraz, Krutxagaren buruari hamar mila pezetako prezioa ezarriz. Krutxaga, ordea, izugarri mugitzen zen, eta inork ez zuen harrapatzen. 1812ko maiatzean Gipuzkoara jo zuen, Ingalaterratik ekartzen ziren armen bila. Ormaiztegin, frantsesei aurre egin, eta kainoi bala batek beso bat xehakatu zion. Aralarrera erretiratu eta zaindariek bakarrik utzi behar izan zuten euripean, frantsesak orpoan zituztela. Krutxaga, osasunez are larriagotu eta Etxarri-Aranatzeko baserri batean hil zen, 1812ko maiatzaren 30ean.

Bere gorpua Urzainkira eraman zuten eta bertako elizaren ondoan lurperatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Biografia Espainiako Errege Akademiaren webgunean.
Lucian Freud

**Lucian Freud** (Berlin, Alemania, 1922ko abenduaren 8a - Londres, Ingalaterra, 2011ko uztailaren 20a) ingeles margolaria izan zen, alemaniarra jatorriz.

## Bizitza 
Aita arkitektoa zuen, Sigmund Freuden semerik gazteena. Oso gazterik emigratu zuen Ingalaterrara, familiarekin batera (1932), eta 1939an britainiar herritartasuna eskuratu zuen. 1938 eta 1943. urteen artean Londresen eta Dedhamen egin zituen ikasketak. 1942an murgildu zen buru-belarri margolaritzan, eta 1944an egin zuen lehenengo erakusketa, Londresko Lefevre galerian. 1950eko hamarraldian lortu zuen nazioartean ospea, eta harrezkero Freuden obraren hainbat erakusketa egin dira mundu guztian zehar.

## Lanak 
Lehenengo aldian surrealismoaren eta neorromantizismoaren joerei jarraituz zenbait saio egin zuen arren, heldutasuneko estiloan errealismo xehearen kutsua du nabarmenagoa. Xehetasun handiko obrak eta giza gorputzak adierazteko trebetasun aparta dira Freuden margolaritzaren ezaugarri aipagarrienak. Nabarmentzekoa da, besteak beste, bere* Paddingtongo barne irudia* (1951).

Erretratuak landu zituen batez ere, autoerretratuak eta ingurukoen erretratuak, emakumeenak bereziki. Azken lanetan koloreen arteko kontrastea nabarmendu zuen, eta adierazkortasun handiagoko irudiak margotu zituen; horrela agertzen da, adibidez, 1970eko hamarraldiaren amaieran bere amari egindako erretratu sail batean.

Freud izan da bere belaunaldiko artista nagusietako bat, eta eragin handia izan du XX. mendeko britainiar margolaritza figuratiboaren bilakaeran. Azken urteetan Londresen bizi izan zen, eta margotzen jarraitzen zuen, inguruko lagunen erretratuak bereziki, margolaritza klasikoaren erreferentziak oinarri harturik.

## Erreferentziak
Javier García Sánchez

**Javier García Sánchez** (Bartzelona, 1955eko apirilaren 7a) espainiar idazlea eta kazetaria da.

Hainbat kultura-hedabidetan *Quimera* literatura aldizkarian, besteak beste lan egin du. Hogeita bederatzi urte zituela, *La ira de la luz (Argiaren hira)* poema-liburua argitaratu zuen, eta ondoren, saiakera bat, *Conocer Hölderlin y su obra. Conversaciones con la joven filosofía española (Hölderlin eta bere obra ezagutu. Elkarrizketak Espainiako filosofia gaztearekin)*. 1985ean, haren bi kontakizun-liburu argitaratu ziren *Teoría de la eternidad (Betikotasunaren teoria)* eta *Mutantes de invierno (Neguko mutanteak)*, eta eleberri bat *Continúa el misterio de los ojos verdes (Begi berdeen misterioak bere horretan dirau)*. Urte hartan bertan, Pio Baroja saria irabazi zuen *La dama del viento del sur (Hego-haizearen dama)* eleberriarengatik; Espainiako narratiba berriaren idazle aipatuenetako bat izan zen. 1986an, *Última carta de amor de Carolina von Gunderrode a Bettina Brentanos* *(Carolina von Gunderrodek Bettina Brentanosi egindako azken maitasun-karta)* argitaratu zuen (finalista Kritikaren Sarian), eta hurrengo urtean, *Los amores secretos (Amodio sekretuak)*. Handik gutxira, beste eleberri bat plazaratu zuen, *El mecanógrafo* *(Mekanogroa).* 1991n, *La historia más triste (Historiarik tristeena)* eleberria idatzi zuen, amodioa bukatzean gertatzen denaz, eta Herralde saria irabazi zuen. Handik bi urtera, ''El Alpe d'Huez* argitaratu zuen, ziklista handi batek egindako balentrian oinarri hartuta. 1998an, bi eleberri kaleratu zituen: *El sueño de Escipión (Eszipionen ametsa)*, eta *Los otros (Besteak)''.

## Erreferentziak
Helmut Jahn

**Helmut Jahn** (Zindor, Nurenberg, Alemania, 1940ko urtarrilaren 4a - Campton Hills, Illinois, 2021eko maiatzaren 8a) alemaniar jatorriko estatubatuar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Municheko Technische Hochschule eskolan arkitektura ikasi eta gero, Estatu Batuetara joan zen doktoregoa egitera. Myron Goldsmithekin eta Fazlur Kahnekin ikasi zuen han, garaiera handiko egituretan adituak ziren bi teknikariekin. Tesia egiten ari zela C.P. Murphy Associates enpresan hasi zen lanean. 1973an Helmut Jahn enpresa horren lehendakariorde eta Estudioen eta Diseinuen zuzendari izendatu zuten. Proiektu ugaritan lan egin zuen, eta horrek ospe handia eman zion Estatu Batuetan eta atzerrian. American Institute of Architectsen kide egin zen eta 1977an *Who´s Who in America*ren berrogeigarren edizioan parte hartzera gonbidatu zuten.

1980an Indianako Saint Mory´s Collegeko Arte Ederretako sailak honoris causa doktore titulua eman zion. Ordurako 15 bat eraikin eginak zituen, Chicagoko Xerox Center, bere lanik garrantzitsuenetakoa, besteak beste. 1980an Estatu Batuen ordezkari izan zen Veneziako Bi Urtekoan, eta *Who´s Who in Technology Today*ren bosgarren ediziorako hautatu zuten.

1975etik aurrera berrogeita hamar sari inguru irabazi zituen bere proiektuengatik, eta bere lanaren erakusketa ugari egin zituen mundu osoan zehar. Irakaskuntzan ere aritu zen, Harvardeko Unibertsitatean 1981ean eta Yalekoan 1983an, esate baterako.

Bere lanik garrantzitsuenak: Chicago Board Traad Addition (1982); Complex-United Airlineren 1. terminala; Chicagoko O´Hore aireportua (1983-1987); Filadelfiako One Liberty Place (1984-1987); Chicagoko State of Illinois Center (1985) eta Frankfurteko Messeturm (1985-1991), Berlineko Sony Center (2000), Las Vegasko Veer Dorreak (2010).

## Iruditegia 

Fitxategi:Frankfurt am Main, MesseTurm.jpg|Frankfurteko Messeturm (1985-1991)
Fitxategi:OHare_Airport_Terminal_One_B_to_C_Tunnel.jpg|Chicagoko O´Hore aireportua (1983-1987)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agustín Gómez Arcos

**Agustín Gómez Arcos** (Enix, Almeria, Espainia, 1933ko urtarrilaren 15a - Paris, Frantzia, 1998ko martxoaren 20a) espainiar antzerki-idazlea izan zen.

## Biografia 
Sorterrian bizi izan zen haurretan, artzain-lanetan, besteak beste; baina Bartzelonara aldatu zen geroago, zuzenbideko ikasketak egitera. Orduan hasi zen, hain zuzen ere, antzerkiaren munduarekin harremana edukitzen.

1967an Frantziara joatea erabaki zuen. Bere antzerki-lanetan tolerantziarik eza eta zapalkuntza politiko eta erlijiosoa salatu zuen. Horretarako, antzerkigintza esperimental eta marjinalaren alorrean murgildu zen, eta baliabide esperpentikoak eta espresionistak erabili zituen, sarritan ametsa eta irrazionaltasuna gogoratuz. Frantziara joan aurreko urtean, Lope de Vega Saria irabazi zuen *Queridos míos, es preciso contaros ciertas cosas* ("Nire maiteak, zuei zenbait gauza kontatu beharrean nago") lanarekin, baina garai hartako espainiar antzerkigintzan horrek ez zuen balio handirik, garai hartan egile ez komertzialak ez baitziren begi onez ikusiak, eta ikusleek zein kritikariek gutxietsi egiten baitzituzten, oro har, bestelako lanak. Horrez gainera, eta sariak sari, arazoak izan zituen zentsurarekin ere. Frantziara joan ondoren, bi aldiz izan zen Goncourt Sarian finalista, eta Arteen eta Letren Errepublikako Zaldun izendatu zuten, 1985ean.

Gómez Arcosen antzerki-lanen artean, aipagarriak dira *Elecciones generales* (1960, "Hauteskunde orokorrak"), *Diálogos de la herejía* (1964, "Heresiaren elkarrizketak"), *Los gatos* (1965, "Katuak") eta *Interview de Mrs. Muerta Smith por sus fantasmas* (1972an argitaratu eta 1991. urtera arte estreinatu ez zena, "Mrs. Hildako Smith bere fantasmek elkarrizketatua").
## Erreferentziak
Carlos Surinach

**Carles Suriñach i Wrokona** (Bartzelona, 1915eko martxoaren 4a - New Haven, Connecticut, 1997ko azaroaren 12a) estatubatuar musikaria izan zen, jatorria katalana.

Bartzelonako Udal Kontserbatorioan lehenbizi, eta Alemaniako zenbait erakundetan gero, egin zituen ikasketak. 1944an Bartzelonako Filarmonikoko eta Lizeoko Antzokiko zuzendari izendatu zuten. Parisen egonaldi laburra egin ondoren, Estatu Batuetara joan zen, eta hango herritartasuna hartu zuen. Konposizioko eskolak eman zituen Carnegie-Mello Unibertsitatean (Pittsburg), eta *Queens College*n (New York). Mundu osoan egin zen ezagun, balleterako idazten zituen partiturengatik: *Embattled garden* (1958, *Jardin setiatua*); *Acrobats of God* (1960, *Jainkoaren akrobatak*); *Symphonic variations* (1962, *Aldaketa sinfonikoak*); *Chronique* (1974, *Kronika*); *The owl and the pussycat* (1978, *Hontza eta katua*); *The eyes of the goddess* (1978, *Jainkosaren begiak*). Baina dantzarako musika ez ezik, orkestra, abesbatza, ganbera-talde eta abarretarako ere idatzi zuen. Espainiako herri-tradizioan, flamenkoan, batez ere, oinarritutako musika egin zuen gehienbat, eta Albéniz, Granados eta Fallaren ondorengotzat hartu zuten. Albénizen ondorengoek berek *Iberia* maisulanaren orkestrarako bertsioa egiteko eskatu zioten. Gainera, ganbera-musikarako zenbait obra moldatu zituen, XVIII eta XIX. mendeetako espainiar dantzetan oinarrituta. Garrantzizko beste lan batzuk: *Sinfonetta flamenca* (1953, orkestrarako); *Fandango* (1954, orkestrarako); *Concertino* (1956, piano, hari eta zinbaletarako); *David and Batha-Sheba* balleta (1960). 1963an *Cantata of St. John* idatzi zuen CBS telebista-katearentzat.
## Erreferentziak
Max von der Grün

**Max von der Grün** (Bayreuth, 1926 &ndash; Dortmund, 2005) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
Langile-familia batean hazi zen. Bigarren Mundu Gerran, Estatu Batuetako gudarosteak preso hartu zuen. Aske utzi zutenean, igeltsero hasi zen, baina istripu larri bat izan zuen, eta langintza utzi behar izan zuen. 1950eko hamarkadan argitaratu zituen bere lehen poemak eta narrazio laburrak, sindikatuen argitalpenetan. 1961ean, Fritz Hüserrekin batera, 61eko Taldea sortu zuen. 1962an Dortmunden jarri zen bizitzen, eta literatura-lanetan murgildu zen. Alemaniar idazle ezagunenetako bat da Alemaniatik kanpo, bere langile-literatura soziokritikoarengatik. Dena dela, idazleak berak ez zituen bere testuak langile-literaturatzat hartzen, nahiz eta, lanaren mundua zen bere eleberrien eta kontakizunen gai nagusia eta gertalekua. Haren lehen eleberriak, *Männer in zweifacher Nacht* (1962, *Gizonak gau bikoitzean*), meatoki bateko larritasun-egoera deskribatzen du: nola bost meatzarik, luizi baten ondoren, bost egun eta bost gau igarotzen dituzten meategian barruan, askatzen dituzten arte. *Irrlicht und Feuer* (1963, *Argi-txakurrak eta sua*) eleberrian, protagonistak meatzariek dituzten lan-baldintza kaskarrak salatzen ditu, nagusien aurrean. Beste obra batzuetan ere —*Die Lawine* (1986,* Elurbizia*)—, pertsonaiak gizaki gisa behar duten askatasunaz gabetzen dituen espazioetan aurkitzen dira. Beti langile-gaiak landu zituen arren, Von der Grünek ez zuen joera politiko jakinik adierazi. Berak gizakiak eguneroko bizitza —eta beraz, lana ere bai— duintasunez bizitzeko duen eskubidea besterik ez zuen defendatu.
## Erreferentziak