Grekoa

**Doménikos Theotokópoulos** —— (Heraklion, Kreta, 1541 &ndash; Toledo, Espainia, 1614), ***Grekoa***

Domenikosek bere jaioterriko uhartean ikasi zuen pintura eta Kretan indarrean zegoen bizantziar ondoko estiloko ikonoen margolari bihurtu. Hogeita bi urte zituela, dokumentu batean *Domenigo maisua* gisa deskribatzen zen, eta horrek esan nahi du pintorearen lanbidea ofizialki betetzen zuela. 1566ko ekainean, lekuko gisa sinatu zuen kontratu batean, *Ménegos Theotokópoulos maisua, margolaria* (μαΐστρος Μένεγος Θεοτοκόπουλος σγουράφος) izenarekin, *Menegos* zen Doménikos-en forma veneziarra.

Bizantziar ondoko estiloa, Erdi Arotik, ikonoen pintura tradizional, ortodoxo eta grekoaren jarraipena zen. Deboziozko koadroak ziren, arau finkoak jarraitzen zutenak. Bere pertsonaiak eredu artifizial oso finkatuetatik kopiatzen ziren, eta ez ziren, inolaz ere, naturalak, eta ez ziren analisi psikologikoetan sartzen, urrea zelarik koadroen hondoa. Ikono horiek ez zuten Pizkundearen naturalismo berriaren eraginik.

Historialari batzuek onartzen dute bere erlijioa ortodoxoa zela, baina beste aditu batzuek uste dute gutxiengo katoliko kretarraren parte zela edo katolizismora bihurtu zela uhartea utzi aurretik.

1567an, veneziar hiritarra izanik, ikasketak Venezian egitea erabaki zuen. Tizianoren estudioan sartu zen, hura baitzen hiriko margolari nagusia. Erroman ere izan zen, Michelangeloren manierismoa ikertzen, baina ez da egonaldi horren xehetasunik gorde. Grekoak Italian margotu zituen lanak erabat dira XVI. mendeko Pizkundeko estiloan eginak. Ez dute bizantziar estiloaren arrastorik, ez bada, agian, gizon helduen aurpegietan, hala adibidez *Kristo itsua sendatzen* margolanean (Gemäldegalerie, Dresde). Italiako lanetan hasi zen erakusten Grekoa erretratu egile gisa zituen dohain handiak, Giulio Clouro eta Vincentio Anastagiren erretratuetan bereziki.

### Grekoa eta Toledo 
[thumb|220px|*Hirutasun Santua* ([1577-1579, olioa ohialean, 300x179 cm, Pradoko museoa, Madril) Toledoko Santo Domingo komentuko elizarako margotu zuen.]]
1577ko dokumentu batean azaltzen da Grekoa aurreneko aldiz Espainian, Madrilen lehenbizi eta Toledon gero. Espainiara joateko arrazoietako bat Filipe II.aren proiektu handiaren berri izana izan liteke, alegia, El Escorialeko San Lorenzo monasterioaren eraikuntza. Bestalde, espainiar elizgizon garrantzitsuak ezagutu zituen Erroman. Haietako bat, Luis de Castilla, adiskide mina zuen, eta haren anaia batek, Diego Gaztelakoak, egin zion Espainiako lehen agindua.

Harrezkero Toledon bizi izan zen, lanpeturik beti, hiriko eta probintzietako eliza eta komentuetako eskaerak betetzen. Humanista, irakasle eta idazleen adiskide izan zen. Hala, adibidez, Luis de Góngora poeta handiak soneto bat idatzi zuen bere hilobirako. Izan ere, Grekoa hil ondoren zerrendatu ziren jabetzek oso gizon jantzia zela ematen dute aditzera, eta Pizkundeko humanista benetakoa. Ondo ezagutzen zituen klasikoak, eta haiek jatorrizko hizkuntzetan irakurtzeko gauza zen.

Grekoaren lehen agindua Toledoko Santo Domingo komentuko elizako aldare nagusirako eta albo aldareetarako margolanak izan ziren (1577-1579). Berak egin zuen erretaulen ertzetzako arkitektura diseinua ere, Palladio veneziarraren estiloan. Aldare nagusiko lana, *Andre Mariaren Jasokundea* (Art Institut, Chicago), estilo berri baten adierazgarri da: teknika, margo eta argi zurien erabilera libreari dagokionez, veneziarra da; baina koloreen indarra eta kontrasteen manipulazioa, disonantea ia, guztiz bereziak dira.

[thumb|ezkerrera|280px|[Orgazko kondearen ehorzketa* (1586-1588, olioa ohialean, 480×360 cm, Santo Tomé eliza, Toledo).*]]
Aldi berean, orijinaltasun harrigarriko beste maisu lan bat sortu zuen, *El expolio* (*Kristo bere tunikaz erantzia*, 1577-1579, Toledoko Santa Maria Katedrala). Lehen planoan konposizioa bertikala eta trinkoa da, erakusteko Jesukristoren sufrimendua bere torturatzaileen eskuetan. Espazioa tratatzeko modua manieristena da baina, jendetza adierazteko, buruak lerroka-lerroka elkarren gainean ipintzea, bizantziar teknika da. Bestalde, Grekoaren giza irudia luzatzeko joera nabarmenagoa da garai honetan, hala adibidez *San Sebastianen martirioa* lanean (Palentziako katedrala). Joera hori bera ageri da Michelangeloren lanetan, Tintoretto eta Veronese veneziarrengan eta margolari manierista nagusiengan.

Laburra izan zen, eta ez oso ona, Grekoaren harremana Filipe II.aren gortearekin. Erregeak ez zuen onetsi *San Maurizioren martirioa* (1580-1582, El Escorial) eta Grekoarenaren ordez beste margolan bat eskatu zuen. Segur aski, ez zen erregearen gustukoa gertatu koloreen erabilera bitxia (hori distiratsuak arropen urdin ilunarekin kontrastean), nahiz eta ikusle modernoarentzat bereziki deigarria den koloreen trataera ausart hori.

Ondorengo lan bat da, *Orgazko kondearen ehorzketa* (1586, Santo Tomé eliza, Toledo), aditu guztien arabera, Grekoaren maisu lana. Lan honetan, jeinu honen arte harrigarriaren adierazgarri bikainak dira zeruaren ikuskizun naturaz gaindikoa eta erretratuen erakustaldi harrigarria. Izan ere, erabat bereizi zituen Grekoak hor -bai eta beste lanetan ere- zerua eta lurra. Goian, hodei forma erdi abstraktu eta birakarietan ageri da zerua, eta santuak luzeak eta izpiritu modukoak dira. Behean, normala da dena, irudien eskala eta proportzioetan. Ezkerraldean ikusten den mutila Grekoaren semea da eta bere sakeleko musuzapian artistaren sinadura eta 1578 data ageri dira, mutilaren jaiotza urtea hain zuzen. Gizonak, XVI. mendeko arropez jantziak, Toledoko gizarteko kide nagusiak dira dudarik gabe. Inoiz baino argiago ageri da hemen Grekoaren konposizioen metodo manierista, ekintza guztiak lehen planoan gertatzen baitira.

Bestalde, eta erretratu gutxi egin bazuen ere, beste espainiar artistek baino hobeto adierazi zuen Grekoak gaztelar nobleen seriotasun eta dotoretasuna. Ikusgarriak dira *Eskua bular gainean ageri den zalduna* (Pradoko museoa, Madril), *Antonio de Covarrubias* (Louvre, Paris) eta *Julián Romero y su santo patrono* (Pradoko museoa, Madril), zuri-beltzez eginak, zorrotzak eta zehatzak.

[thumb|220px|*San Martin eta eskalea* ([1597-1599, olioa ohialean, 98×191 cm, Arte Galeria Nazionala, Washington)]]

### Azken urteak 
1590etik aurrera, izugarria izan zen Grekoaren produkzioa. Toledo inguruko eliza eta monasterioetarako egindako lanen artean daude *Familia Santua Magdalenarekin* eta *Familia Santua Santa Anarekin*. Zenbait aldiz errepikatu zuen *Baratzeko otoitza*, non forma bitxien eta kolore distiratsu, hotz, bortxatuen bitartez gauzatzen den naturaz gaindiko mundua. Grekoak baztertu egin zituen santu nagusi gehienak, eta sarritan errepikatu zuen gai bera: Santo Domingo, Maria Magdalena, San Jeronimo kardinala, San Pedro negarrez. Asisko San Frantzisko zen, nolanahi ere, artistak gehien miresten zuen santua. Hogeita bost bat original gorde dira santu horrenak, *San Frantzisko eta Leon anaia heriotzaren gaineko meditazioan*, besteak beste.

Azkenaldiko obretan artista urrundu egiten da errealitatetik, eta bere barne munduaren aberastasuna adierazten du. Gorputzak luzatu egiten dira, haragizko pisutasuna galtzen dute, eta gero eta gehiago hartzen dute Grekoaren koadroak sarritan argitzen dituzten sugarraren antza. Lerro bertikalen nabarmentzeak gorena jotzen du Toledoko San Jose kaperaren dekorazioan (1599). Han zegoen *San Martin eta eskalea* (Washingtongo Arte Galeria Nazionala). Koadro horretan, aldi berean ageri dira eskalearen anatomiaren distortsioa eta zaldiaren trataera akademikoa. Argi dago beraz egilea ez zegoela, esan izan den bezala, ez astigmatismoak, ez eromenak joa.

Geratu diren hiru paisaietan, argi agertu zuen Grekoak dramatizatzeko zuen joera, deskribatzekoa baino areago. Toledoko paisaiak, Grekoaren eskuetan, ikuskari eta ia amesgaizto dira. Bereziki interesgarriak dira *Toledoko ikuspegia* (Grekoaren museoa, Toledo), zeren konposizioa, bolumen kubiko txikietan oinarriturik egina, Cezanneren artearen aitzindari gertatzen baita. Are bitxiagoa da *Toledoren ikuspegia eta planoa* (1610-1614, Grekoaren museoa, Toledo): eraikin guztiak zuri distiratsuak dira eta San Joan Bataiatzailearen ospitalea hodei baten gainean ageri da, lehen planoan, artistak berak oihalean esplikatzen duenez, hobeto ikus zedin. Bestalde, plano batean jarri zituen hiriko kaleak.

## Grekoaren margolaritza 
Bere karrera osoan zehar, elikagai izan zituen elementu desberdinak bateratu eta itxuraldatu zituen Grekoaren irudimen sortzaileak: Kretako jatorria, Italiako Pizkundearen ekarriak eta Toledoko giroa. XIX. mendera arte ahaztuta egon ondoren, 98ko Belaunaldiak berraurkitu zuen Espainian, eta Maurice Barresek Frantzian (*Greco ou le secret de Tolède*, 1910). Artista bakarti, bitxi eta talentu handikotzat jo zuten. Gaur egungo kritika Grekoaren margolaritzaren nondik norakoak asmatzen saiatu da: proportzioen luzatzea manierista guztien ezaugarri komuna da, haina Grekoak bakarrik -manieristetan azkena eta handiena izan zenak- eman zion beste munduaren irrikaren esanahi mistikoa. Toledoko giroan loratu zen bereziki Grekoaren originaltasun handia. Izan ere, errepertorio ikonografiko zabala, ia osorik erlijiosoa, paisajea eta erretratua izan ezik gai profanoak ia debekatuak dituena, eman zizkion artistari giro hark. Beste edozein margolari baino areago da Greco bere ingurunearen zordun -Venezia, Toledo-, eta ingurune horretan da ulergarri, bertatik hartu baitzituen ereduak eta inspirazioa. Alabaina, bere oihaletan ageri den kanpoko munduaren itxuraldaketa dela-eta, sortzaile bakartua gertatu zen, benetako jarraitzailerik eta ondorengorik gabea. Velázquez bakarrik, biziki miresten baitzuen eta Grekoaren obrak ikertu baitzituen, har daiteke nolabait ere, bere teknika *inpresionista* horren ausardiagatik, Grekoaren oinordeko espiritualtzat.

Grekoaren margolaritzako heziketa konplexua izan zen, hiru iturri kultural ezberdinetan lortua. Lehen heziketa bizantziarra haren helduaroan loratu zen estiloko ikuspegi askoren eragilea izan zen. Bigarrena Venezian jaso zuen, Goi Pizkundeko margolarien partetik, bereziki Tizianogandik, olio-pintura eta haren kolore gama ikasiz (Grekoak bere burua beti Veneziako eskolako partaidetzat hartu zuen). Azkenik, Erroman egin zuen egonaldiak Michelangeloren lana eta manierismoa ezagutzea ahalbidetu zion, eta bere bizi estiloa bihurtu zuen, modu autonomoan interpretaturik.

Bere lana elizetako erretaulentarako ohial handiz, erlijio erakundeentzako gurtza margolan ugariz —sarritan, bere lantegian eginak— eta maila gorenekotzat hartzen diren erretratu batzuez osatuta dago. Lehen espainiar maisulanetan italiar irakasleen eragina nabari zaio. Alabaina, laster eboluzionatu zuen estilo pertsonal batera, argitasun propiodun biziki luzatutako irudi manieristengatik bereizten dena. Oso argalak, mamutsuak eta espresiboak dira, definitu gabeko giroetan eta kontrasteak bilatzen dituen kolore gama batekin. Estilo hau Kontraerreformaren izpirituarekin identifikatu zen, eta gero eta muturrerago iristen joan zen margolariaren azken urteetan.

## Iruditegia 

Fitxategi:Dormition El Greco.jpg|*Mariaren lokartzea*, 1567 baino lehen, Ermoupoliko katedrala, Siros, Kretako aldiaren amaieran margotua.
Fitxategi:La curacion del ciego El Greco Dresde.jpg|*Kristo itsua sendatzen*, 1567 aldean, Gemäldegalerie, Dresde.
Fitxategi:Domenikos Theotokópoulos, called El Greco - The Assumption of the Virgin - Google Art Project.jpg|*Andre Mariaren Jasokundea*, 1577, Art Institut, Chicago.
Fitxategi:El Expolio, por El Greco.jpg|*Kristo bere tunikaz erantzia*, 1577-1579, Toledoko Santa Maria Katedrala.
Fitxategi:El caballero de la mano en el pecho, by El Greco, from Prado in Google Earth.jpg|*Eskua bularrean duen zalduna*, 1580 aldean, Pradoko museoa, Madril.
Fitxategi:El Greco View of Toledo.jpg|*Toledoko bista*, 1596-1600, Metropolitan Museum of Art, New York.
Fitxategi:La adoración de los pastores (El Greco).jpg|*Artzainen gurtza*, 1612-1614, Pradoko museoa, Madril.
Fitxategi:El Greco 042.jpg|*Laokoon*, 1610-1614, Arte Galeria Nazionala, Washington.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  "El Greco. The Complete Works"
* Doménikos Theotokópoulos