open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ipuurren Papiroa

**Ipuurren Papiroa** (Ipuwer papyrus ingelesez), 17 papiro txataletan mantendutako Antzinako Egiptoko olerki bat da, *Leidengo Papiroa I 344* izenarekin sailkatua. Herbehereetako Leiden herriko Museo Arkeologiko Nazionalean dago.

*Ipuwerren Aieneak* edo *Ipuurren Aieneak* ere deitua da.

Eskuizkribua, Menfisen aurkitu zen, baina, beharbada, Saqqaratik zetorren, 378 zentimetroko luzera eta 18 zentimetroko altuera du. K.a. XIII. mendearen amaieran datatua dago, eta, olerkia idatzi zen garaia zein izan zen ezagutzen ez den arren, adituren batzuk, Egiptoko Tarteko Lehen Aroan idatzi zela iradoki dute, K.a. 1850etik K.a. 1600 arte.

Istorioa, Egiptoko Antzinako Inperioaren erorketa erakusten zuen elezahar historikotzat hartzen da, edo Egiptoko Tarteko Bigarren Aroan zegoen ustezko kaosak inspiratutako aiene bat, zenbait mende beranduago, edo, beharbada, baita bi gertaeren konbinaketa bat ere.

Ipuurrek (Ipu ur) "Ipu printzea", ordena zaharraren aldekoa, desastre naturalez eta kaos egoera batean zegoen Egipto samindu bat deskribatzen du, mundu nahastu bat, non pobrea aberats bihurtzen den, eta, aberatsa, pobre, eta gerra, gosea eta heriotza alde guztietan dauden. Ordena zaharraren erorketa honen zantzu bat, mirabeek euren mirabetza utzi eta errebeldiaz jokatzen duten aienea da.

Honen ondorioz, eta "ibaia odola da" bezalako esaeren ondorioz, batzuk, dokumentua, anakronikoki, Itun Zaharreko Irteera liburuan kontatzen diren Egiptoko Izurrien istorio egiptoar bezala interpretatu dute, eta sarri aipatzen dute Bibliako testuaren froga bezala erakunde erlijiosoren batzuk. Benetan, dirudienez, tradizio luzekoa den kexuko genero literario bat eratzen du, honi buruz, oihartzunak, adibidez, Bizitzari buruzko ilusioa galdutako baten elkarrizketa bere arimarekin aurkitu daitezkeelarik, edo, askoz beranduago, Joben liburuan. Hain zuzen ere, halako testu bat, oso antzeko moduan dago Joben liburuan:

*Hel dadila gizateria existituko ez den eguna, gizonek seme-alabarik izango ez dutena, seme-alabarik jaioko ez direna, lur gainean zarata oro desagertuko dena eta gehiago borrokatu behar ez dena*.

## Kanpo estekak
Alderdi Humanista (Espainia)

**Partido Humanista** Espainiako alderdi politikoa da, egun Mugimendu Humanistaren parte hartzen duena.

## Historia 
Nahiz eta 1984an sortu izan, oinarriak Mugimendu Humanistan eta La Comunidad de Silo elkartean ditu, batzuen ustez sekta bat.

1986ko apirilean Ezker Batua sortzera lagundu eta Rafael De La Rubia presidenteorde bihurtu zen. Hala ere, Espainiako Alderdi Komunistarekin arazoak izan eta laster utzi zuen koalizioa.

## Emaitzak hauteskundetan 
### Espainiar Hauteskunde Orokorrak 
### Europar Hauteskundeak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alderdi Demokrata Popularra

**Alderdi Demokrata Popularra** () Espainia alderdi politiko kristau demokrata izan zen.

## Historia 
Espainiako Trantsizio Demokratikoan buruzagiek Zentro Demokratikoaren Batasuna sortzera lagundu zuten 1977an baina 1982an koalizioa utzi eta Alderdi Demokrata Popularra sortu zuten.

1983 eta 1986 artean Aliantza Popularra eta Alderdi Liberalarekin batera Coalición Popular sortu zuen.

1987ko Espainiako Udal Hauteskundetan bakarrik joan eta 319.519 boto eta 1.520 zinegotzi lortu zituen. Urte bereko Europar Hauteskundetan 170.866 boto lortu zituen.

1989an desagertu eta Alderdi Popularra sortuberrian murgildu zen.

## Alderdikideak 
Presidenteak Óscar Alzaga eta Javier Rupérez izan zituen eta alderdikideen artean Jaime Mayor Oreja, Javier Arenas, José María Álvarez del Manzano edo Jaime Ignacio del Burgo zeuden.

## Kanpo estekak
Rhovanion

**Rhovanion**, Eraztunen Jauna eta Silmarillionen, Erdialdeko Lurraldeko eskualde zabal bat da, Mendi Lainotsuen ekialdean. Hemen aurkitzen ziren Oihan Beltza eta Lurralde Nabarrak. Sindarinez, Rhovanionek, "Galtzearen lurraldea" esan nahi du. *Lurralde Latzak* bezala ere ezagutzen da

Eguzkiaren Hirugarren Aroan, Rhovanionen, Gizakien zenbait erresuma egon ziren, ia beti Gondorren aliatuak izan zirenak. Nagusienetako bat, Gondorreko erregeekin senidetuta egotera ere iritsi zen, Eldakar erregearen garaitik aurrera. Hala ere, Eraztunaren Gerraren garaian, dirudienez, antzinako erresuma horien ezertxo ere ez zen geratzen, Oihan Beltzeko Gizakiak, Beorntarrak, Haraneko Hiriko Gizakiak eta Esgarothekoak bezalako herriak izan ezik. Lurralde hauetan, Anduin ibaitik gertu, bizi izan ziren Eotheodak, Rohirrimen arbasoak. Rhovanionetik datoz, baita ere, Hobbiten arbasoak.

Rhovanion, Tolkienen istorioetan gertatzen diren bidaia garrantzitsu baten eskenategi izan zen: Handik bidaiatu zuen Thrain II.a nanoak, eta han harrapatu eta eraman zuten Dol Guldurrera. Ondoren, handik bidaiatu zuten Thorinek eta bere konpainiak, Ereborrerantz. Lurralde Latzetan zehar bidaiatu zuten Aragornek eta Gandalfek Gollumen bila, eta han harrapatu zuten azkenean, Thranduil erresumara eramanez.
Denboraren Muinoak

**Denboraren Muinoak**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberrian, Eriadorren kokatutako muino kate bat zen, Ekialdeko Bide Handiaren iparraldean eta Iparraldeko Kebraden hegoaldean. Iparraldetik hegoaldera hedatzen ziren, eta, bertako muino nagusia, aldi berean, hegoalderen zegoena ere bazena, Amon Sûl zen.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko lehen mila urteetan, Arthedain eta Rhudaur erresumen arteko ekialdeko muga zen, eta, beraz, Dunedainen lehen erresumak gotortuak zeuden, etengabeko leihan baitzeuden bien artean. Angmarren aurkako gerrak gertatu baino lehen, muino hauen magalean biztanleria handia bizi zen arren, gerraren eta jarraikako negu gorrien ondorioz, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren amaieran, muinoak biztanlerik gabe zeuden, eta, gotorlekuak, hondakinak baino ez ziren.

Handik pasa ziren Aragorn, Frodo eta gainontzeko hobbitak Rivendelerako euren bidaian, eta bertako muino nagusian eraso zituzten Nazgûlek.

## Kanpo estekak
Eldakar

**Eldakar**, Tolkienen legendarium ospetsuan, Gondorreko hogeitabatgarren erregea da. Valakar eta Vidumaviren semea da, Iparraldeko Gizakien printzesa bat, Rhovanioneko Erresumakoa.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1255. urtean jaio zen, Rhovanionen. Bere izena quenyazkoa da, eta "Errege Elfoa" bezala itzul daiteke. Bere amak, Vinitharya izena eman zion, eta hala ezagutua izan zen Gondorreko tronura iritsi zen arte, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1432an.

Bere aitaren erregealdiaren amaieran, eta Eldakarrek nahastutako odola izatearen ondorioz, Gondor hegoaldeko nobleek, Senideen Arteko Borroka bezala ezagutu zena hasi zuten. Tronua hartu eta gutxira, Itsasontzietako Kapitaina zen Kastamir buru zuten nobleei aurre egin behar izan zien, Minas Anor eta Osgiliathen jasanez. Baina, 1437an, tronutik kendua da, eta Rhovanionera ihes egitea beste erremediorik ez zitzaion geratu, geratzen zitzaizion soldaduekin.

Kastamirrek hartu zuen Gondorreko tronua, baina errege ona ez zela frogatu zuen. Ondorioz, Eldakar, Anorien eta Ithilieneko Feudoen matxinada baten buru izan zen, hauei, Kalenardhon eta Iparraldeko Gizakiak batu zitzaizkielarik, eta Kastamir garaitu zuen Eruiko gurutzeen guduan, hau hilez eta, errebeldeak, setiatua izan zen Pelargirren babestera behartuz. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1448an, errebeldeek oraindik itsas boterea zutenez, Pelargir utzi eta Unbarrera ihes egin zuten.

Eldakarrek hartu zuen boterea, eta Osgiliath eta Minas Tirith berreraiki zituen, eta erregealdi on bat izan zuen hurrengo 43 urteetan. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1490ean hil zen, 235 urte bizi izan ondoren, bere etsaiek emandako argudioen funtsik eza frogatu zuena, nortzuk, odol nahastua izateagatik *Gizakien Erregeen maiestatea kaltetzen zen* (Eraztunen Jauna, A eranskina). Bere oinordekoa, bere seme txiki Aldamir izan zen, bere seme nagusia zen Ornedil Osgiliathen hil baitzuten, Kastamirrek hiria hartu zuenean.
Perimede (Eoloren alaba)

**Perimede**, greziar mitologian, azti bat izan zen, Eoloren alaba, Akeloo ibaiak jazarri zuena, eta, honekin, Hipodamo eta Orestes izan zituena. Arrazoi honegatik, bere aitak itsasora bota zuen eta Poseidonek uharte bihurtu zuen.

## Kanpo estekak
Eurite

**Eurite**, greziar mitologiako bi pertsonairen izena da:

* Hipodamoren alaba bat, Akeloo ozeanidaren semearena. Kalidongo errege zen Portaonekin ezkondu zen, honekin, seme-alaba ugari izan zituelarik. Euren seme-alaben artean, nabarmenenak, Eneo, Agrio, Alkatoo, Melas, Leukoteo, Esterope eta Eneas Kalidongoa izan ziren.
* Ninfa bat, Poseidon itsas jainkoaren maitalea, honekin Halirrotio izan zuelarik, Ares jainkoak hil zuena Altzipe bortxatzen saiatzen ari zenean.

## Kanpo estekak
Hipodamo

**Hipodamo**, **Hipodamas** edo **Hipodamante**, greziar mitologiako zenbait pertsonaiaren izena da:

* Akeloo ozeanida eta Perimederen seme bat, eta, beraz, Orestesen anaia. Eurite, Kalidongo errege zen Portaonen emaztearen aita izan zen.
* Akelooren maitale zen Perimelaren aita. Harreman honen berri izan zuenean, bere alaba itsasora jaurti zuen amildegi batetatik, baina ibai jainkoak salbatu egin zuen, Poseidonek uharte bihurtuz, ibaiak, betirako besarka ahal zezan.
* **Hipodamo** (Ἱππόδαμος) Ulises edo Odiseok, Troiaren setioan hildako troiar bat
* **Hipodamas** (Ἱπποδάμας) Troiako errege zen Priamoren seme bat, Akilesek hil zuena.

Aldi berean, arkitekto greziar baten izena ere bada, Hipodamo Miletokoa.

## Kanpo estekak
Palamedes

**Palamedes**, greziar mitologian, Nauplioren semea, atsotitz irudimenaren heroietako bat zen.

## Historia 
Odiseo, Troiako Gerrara joateko beharretik libratzen saiatu zenean, erotuta zegoela argudiatuz, Palamedesek trikimailua deskubritu zuen. Mendeku bezala, Odiseok, gutun bat faltsifikatu zuen, non Troiako errege zen Priamok, Palamedesi, greziarrak urrearen truke traditzea proposatzen zuen. Odiseok, urrea, Palamedesen dendan ezkutatu zuen, eta hau, greziar armadak harrikatu zuen hil arte. Naupliok, bere semearen heriotza, greziar flota, Troiatik itzultzen ari zela seinale faltsuen bidez galduaraziz mendekatu zuen.

## Asmakizunak 
Palamedesi buruz, xakea eta dado jokoa asmatu zituela esaten zen. Higinok, bere *Fabulak* lanean, greziar alfabetoaren zati baten asmakuntza ematen dio.

Filostratok, itsasargien, balantzaren, diskoaren eta zaindariak dituen goardiaren asmakuntza ematen dizkio. Ziuraski, Palamedesi ematen zaizkion asmakuntza guzti hauek, euren jatorria Kretan izango zuten.

## Kanpo estekak
Berdeak (Euskal Herria)

**Berdeak** euskal alderdi politiko ekologista izan zen. Espainiako Los Verdes konfederazioan sartuta zegoen eta Iparraldeko Euskal Herriko Berdeak - Les Verts du Pays Basque alderdiarekin senidetu zen. Eremua Hego Euskal Herria bazen ere, emaitzak Gipuzkoa eta Bizkaian lortu zituen. 2011n Equo alderdian integratu ziren.

## Historia 
Berdeak alderdiaren oinarriak 1990ean sortutako Euskal Herriko Berdeak-Euskal Berdeak alderdian daude, Espainiako Los Verdes konfederazioan sartuta zegoela.

1992an, 1990eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan zerrendaburua zen Juantxo Domínguezek alderdia utzi eta, zenbait kidekin batera, Berdeak sortu zuen. 1992ko ekainaren 16an erroldatu eta egoitza Donostian jarri zuten. Egungo bozeramaleak Florent Marcellesi (Bilbon) eta Iñigo Agirre Arrieta (2007. urtetik Mutrikuko ziegotzia dena) dira.

## Emaitzak 
Lehendabizikoz 1993ko Espainiar Hauteskunde Orokorretan hartu zuten parte. 1994an Ezker Batuarekin batera Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan parte hartu eta 6 eserleku lortu zituzten, horietako bat Juantxo Domínguez.

1995ean berriro Ezker Batuarekin batera Udal eta Foru Hauteskundetan hartu zuten parte. Araban eta Gipuzkoan batzarkide bana lortu zituzten. Euskal Herriko Berdeak, oraindik Espainiako Los Verdes konfederazioan sartuta zegoela, ez zuen parte hartu.

1995ean Berdeak alderdiak Los Verdes birsortzeko Granadako Kongresuan hartu zuen parte. Los Verdes konfederazioa bihurtu eta Berdeak konfederazioa osatzea erabaki zuen. Euskal Herriko Berdeak horrela desagertu eta alderdikideak Berdeak sartu ziren.

1998ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan Ezker Batuarekin aurkeztu bazen ere, Berdeak 1999ko Udal eta Foru Hauteskundetan eta Europar Hauteskundetan bakarrik aurkeztu zen. Azken hauteskunde hauetan eserleku bat lortzekotan izan ziren. 2000ko Espainiar Hauteskunde Orokorretan bakarrik izan ziren.

1999an, notario-aktaren bitartez, Ezker Batuarekin izandako aliantza bukatu zuten. Ezker Batuak Ezker Batua-Berdeak izena mantendu bazuen ere, ez zituen Berdeak alderdiaren kideak izan. Hortik aurrera, saiatu ziren Berdeak izena kentzea.

2004an ez ziren Europar Hauteskundetan aurkeztu, Los Verdesek PSOErekin akordio bat sinatu zuelako.

2005eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan Berdeak eta Zezenketen Aurkako eta Animalien Aldeko Alderdiak sortu zuten koalizioak 4.049 boto (%0,30a) lortu zituen, eserlekurik ez.

2007ko Foru eta Udal Hauteskundetan, Berdeak bakarrik izan zen. Zenbait udalerritan, tartean Sopelan, Getxon eta Mutrikun, bertako zerrendekin batera joan zen. Foru Hauteskundetan %1,5a lortzeaz gainera, Mutrikun hiru zinegotzi (botoen %25a) eta Sopelan bat (botoen %5,7a) lortu zituzten. Getxon botoen %3,3a eta Bilbon %0,86a lortu zuten.

2008ko Espainiar Hauteskunde Orokorretan bere kabuz 6.434 boto (%0,57a) lortu zituzten eta 2009ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan 5.531 (%0,54a).

2011n Equo alderdian integratu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Martínez-Rivas etxea

**Martínez-Rivas etxea** edo **Santa Clara jauregia** Getxoko (Bizkaia) jauregi bat da, Neguri auzoan kokatua, Foruak kaleko seigarren zenbakian. 1902an diseinatu zuen José María Basterra arkitektoak, Pedro Chalbaudentzat, eta *old english* izeneko arkitektura estiloari jarraikiz eraikita dago.

Eraiki eta urte gutxira Jose Maria Martinez de las Rivasek erosi zion Pedro Chalbaudi, eta ondoren Manuel María Smithek eraikina erabat eraberritu zuen, 1918. urtean. Eraberritze hartan Ana erreginaren estiloko apaindurak jarri zitzaizkion egiturari, eta horrez gain Smithek ingeles gazteluaren itxura eman zion jauregiari.

Jauregian, gaur egun, Getxoko Udalaren bulego batzuk daude.

## Iruditegia 

Irudi:Guecho, Algorta - Palacio de Santa Clara 2.jpg|Ataria.

## Kanpo estekak
Trintxa

thumb|150 px|Trintxa
thumb|150 px|Trintxa
**Trintxa**, arotzgintzan erabiltzen den mozketa askeko esku tresna bat da. 4 eta 40 milimetro arteko zabalera duen burdin altzairuztatuko orri batetaz osatua dago, alaka batek eratutako aho batekin eta zurezko kirtenarekin. Kirtenetik ahora duen neurria, 20 zentimetro ingurukoa da. Ahoaren angelua, 25 eta 40º bitartean dago, landu beharreko zuraren arabera: zur biguna, angelu txikiagoa, zur gogorra, angelu handiagoa.

Trintxak, mozketak, koskak, beheraguneak eta zurean gainerliebeko lan artisau artistikoak egiteko diseinatzen dira. Eskuen indarrarekin edo zurezko mailu baten laguntzarekin lantzen duena, trintxaren buruan jotzen duena.
Rosales egoitza

**Rosales egoitza** Bizkaiko Getxo udalerriko Neguri auzoko jauregi bat da, XX. mendearen hasieran eraikia. Rafael Garamendi arkitektoak diseinaturiko landetxea hau 1917 eta 1920. urteen artean eraiki zuten, Juan Jose Uriberentzat. Garai hartako Getxoko eraikin gehienetan bezala, ingeles estiloa da nagusi, ekarpen erregionalisten nahastearekin.

1986. urtean, etxalde oso bat hartzen duen jauregi hau Seguros Bilbaok erosi zuen, eraikina eraberritu, eta bere beharretara egokitu. Eraikin nagusiaren ondoan, antzinako garajea eta etxeko zaindariaren etxea daude.

## Kanpo estekak 
*  Rosales egoitza Wikimapian.
Euskal Herriko Berdeak-Euskal Berdeak

**Euskal Herriko Berdeak-Euskal Berdeak** euskal alderdi politiko ekologista izan zen, gero Berdeak alderdian murgildu zena.

## Historia 
Euskal Herriko Berdeak-Euskal Berdeak 1990ean sortu zen, Espainiako Los Verdes alderdiaren euskal saila izanik.

1990eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan parte hartu eta 4.199 boto (%0,41a) lortu zituen.

1992an, 1990eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan zerrendaburua zen Juantxo Domínguezek alderdia utzi eta, zenbait kidekin batera, Berdeak sortu zuen.

1995eko Udal eta Foru Hauteskundetan ez zuen parte hartu, Berdeak alderdi ekologista bakarra izanik.

1995ean Los Verdes birsortzeko Granadako Kongresua egin zuten. Los Verdes konfederazioa bihurtu eta Berdeak konfederazioa osatzea erabaki zuenez Euskal Herriko Berdeak desagertu eta alderdikideak Berdeak alderdian sartu ziren.

## Ikus, gainera 
* Berdeak

## Kanpo-estekak
Artatza jauregia

**Artatza jauregia** Leioako Artatza auzoan dagoen jauregia da. 1914. urtean diseinatu zuen Manuel María Smith arkitekto bizkaitarrak Victor Txabarri Anduiza industrialarentzat. Eraikina Ana erregina estilo ingelesean diseinatua dago eta aditu askoren ustetan Smithen eraikinik onenen artean dago.

Eraikina hainbat zatitan banatuta dago, alde nagusia, zerbitzarien eremua, gonbidatuentzako eremua, umeentzako gunea eta kapera. Jauregi nagusiaren inguruan bestelako egiturak altxatu ziren, tenis-pistak eta croquet zelaia zeuden tokian. 1989an Eusko Jaurlaritzak eraikina erosi eta gaur egun jauregi inguruko lorategiak publikoak dira.

## Ikus, gainera 
* Artatza

## Kanpo estekak 
*  Artatza jauregia Leioako udalaren webgunean.
Burkini

**Burkinia** edo **bainujantzi islamikoa** emakume musulmanentzako bainujantzia da. Burkiniak gorputz osoa estaltzen du, eta bakarrik aurpegia, eskuak eta oinak uzten ditu agerian, musulmanen erlijio-sinismenak errespetatuz. Aheda Zanetti libano-australiarrak diseinatu zuen Ahiida enpresaren izenean.

Burkinia burka eta bikini jantzien akronimoa da.

## Ikus, gainera 
* Bainujantzia
* Bikinia
* Burka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Euzkotar Erkal Abertzale Alderdia

**Euzkotar Erkal Abertzale Alderdia** (gaztelaniaz: *Partido Republicano Nacionalista Vasco*) Hego Euskal Herriko alderdi politikoa izan zen, 1911n sortua. Lehentxeago —1909. urtean— sortutako Euzkotar Abertzale Alderdi Liberalak hasia zuen bideari jarraitu zion.

Jeltzaleen «Jaun-goikua eta Lagi-zaŕa» goiburuari kontra eginez, «Aberria eta Askatasuna» hartu zuten goiburutzat.

Pedro Sarasketak, Segundo Ispizuak eta Francisco Ulaziak Donostian ezarri zuten egoitza inauguratzeko ekitaldian, jeltzaleek liskarra sortu zuten, han jarrita zegoen Sabino Arana Goiriren erretratua kendu nahian. Alderdiak ez zuen luzaro iraun.

Eusko Abertzale Ekintzaren aurrekari garbia da.
[thumb|250px|Euzkotar Erkal Abertzale Alderdia antolatu zuen batzordea (1911ko urtarrila). Argazkiko gizonak, ziur aski, honako hauek izango ziren: [Francisco Ulazia|Prantzesko Ulazia Beitia, Segundo Ispizua, Pedro Sarasketa, Victor Gabirondo, Francisco Zubitarte, Miguel López Elorriaga, Romualdo Salcedo, eta beste bat.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Ve (jainkoa)

**Ve** Æsirretako bat zen, Bestla eta Borren semea eskandinabiar mitologian. Bere anaiak, Vili eta Odin ziren. Gizateriari, hitzegiteko ahalmena eta kanpo zentzumenak emateagatik ezaguna zen. Lokiren arabera, Lokasennan, Odinen emazte zen Friggen maitalea zen.

Voluspän, lehen gizona zen Ask eta lehen emakumea zen Emblaren sorreran, Hœnir eta Lóðurren laguntza jaso zuen Odinek. Gylfaggining lanean, bi hauen ordez, Odinen anaiak diren Vili eta Ve agertzen dira. Snorri Sturlusonek Voluspä ezagutzen zuenez, oso litekeena da Lóðurr, Ve jainkoarentzako beste izen bat izatea.

## Beste izen batzuk 
* Alemanez: Wiho

## Kanpo estekak
Euskal Kristau Demokrazia

**Euskal Kristau Demokrazia** (**EKD**) (gaztelaniaz *Democracia Cristiana Vasca*, *EKD*) euskal alderdi politiko kristau demokrata izan zen. Eskuineko alderdi ez abertzaleen artean euskal autonomia estatutuaren aldeko jarrera hartu zuen bakarra izan zen. Buruzagi nagusiak Julen Guimón eta Fernando Buesa izan zituen.

1976an sortua eta 1977ko hasieran legeztatua, "*Konpromiso autonomikoa*" izeneko agiria sinatu zuen 1977ko maiatzean, EAJ, PSE-EE-PSOE, EAE-ANV, EPK eta ESEIrekin batera. Bertan, hauteskundeetan aukeratutako euskal ordezkariek Autonomia Estatutua garatzea aldarrikatzen zen.

1977ko Espainiar Hauteskunde Orokorretan hartu zuen parte Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan, non Equipo Demócrata Cristiano del Estado Español alderdiaren laguntza izan zuen. 25.000 boturekin (%2,58a) zortzigarren indarra izan zen, eserlekurik eskuratu gabe. Emaitzarik hoberenak Gipuzkoan izan zituen (botoen %5,02), batez ere, herrialde honetan UCD eta AP ez aurkeztearen ondorioz.

Emaitza txarrak zirela eta, alderdikide gehienak UCD alderdian sartu ziren. Hala ere, militante batzuek, tartean Fernando Buesak, Euskadiko Alderdi Sozialistan bukatu zuten.

Nahiz eta azken hiru hamarkadetan inongo jarduerarik ez eduki, EKD oraindino erroldatutako alderdia da.

## Kanpo estekak
Midgard

[350px|eskuinera|thumb|**a:miþkarþi** [antzinako eskandinaviera|antzinako eskandinabieraz *à Miðgarði*, "Midgarden" esan nahi du, Suediako Södermanlandeko Sö 56 harri runikoan.]]
**Midgard** eskandinabiar mitologian (antzinako eskandinabieraz Miðgarðr), Odinek eta honen anaia ziren Vilik eta Vek sortutako gizakien mundua da, Ymir jatorrizko erraldoiarekin izandako borrokaren ondoren. Izenaren etimologia, mið/mid (erdia) eta garðr/gard (finkapena) hitzetik dator. Garðr hitz eskandinabiarra, egungo bi hitz eskandinabiarrekin lotua dago: gård (patioa, etxaldea, landetxea, ingelesez *yard*) eta *gärd* (eskorta, "hesi baten bidez inguratutako landa ereina"). Zentzu horretan, gizakiek finkatutako lurra irudikatzen du, "finkapen/bizileku bat mundu ezagunaren erdian". Hortik "Erdiko Lurraldea" ohiko izena.

Guduaren ondoren, Odinek eta honen anaia Vili eta Vek, Ymir erraldoiaren gorpua hartu eta abismo handira eraman zuten, bertan bizitzeko moduko mundu bat sortzen hasteko. Honela, bere larruarekin, lurra sortu zuten, bere odol eta izerdiarekin, ozeanoak, bere hezurrekin, harkaitz eta mendiak, bere ilearekin, landaretza, bere hortzekin, amildegiak, non erraldoiaren bekainak ere jarri zituzten, itsasoarekin muga egiteko. Lan hau amaitzeko, jainkoek, mundu hau, garaituaren burezurrarekin ixtea pentsatu zuten, lau nanori, hori eusteko esanez. Hauek, Norðri, Suðri, Austri eta Vestri deitzen ziren, eta lau puntu kardinalak irudikatzen zituzten. Zeruko ganga, garaituaren burezurrarekin jarri ondoren, bere garuna airetik zatitu zen, hodeiak sortuz.

Hala ere, lurralde berri hau oraindik ilun zegoen, eta, beraz, jainkoek, Muspelheimera joatea erabaki zuten, Surtren ezpatako txinpartak lapurtzeko. Bi handienekin, Eguzkia eta Ilargia sortu zituzten, eta, gainontzekoekin, izarrak. Eguzkia eta Ilargia, Midgard gainean etengabe biratuko zuten bi gurditan jarriak izan ziren, zeruan txandakatuz, eguna eta gaua sortzeko. Gurdien etengabeko bira mantentzeko, Skoll eta Hati otsoek jazar zitzatela egin zuten, harrapatzen saiatuz, baina lortu gabe, salbuespeneko uneetan izan ezik, eklipseetan alegia. Bi otsoek, batak gaitzespena eta besteak gorrotoa irudikatzen zuten. Eguzkiaren gurdia, Skin zaldi zuriak tiratzen zuen, bere trotearekin eguneko argi dizdiratsua sortzen zuena, Ilargiarena, Hrimek tiratzen zuen bitartean, bere igaroan, ihintza eta antzigarra sortzen zituen zaldi beltza.

Jainkoek, eurek egindako lana ikusi zutenean, negua eta gaua urtaroak baino ez zituzten gehitu, eta lehen gizakiak hartzeko prest zegoela pentsatu zuten.

## Kanpo estekak
Megadeth

**Megadeth** Dave Mustainek, Metallica taldetik kanporatua izan ondoren, 1983. urtean Los Angelesen sortu zuen heavy metal musika talde estatubatuarra da.

## Taldekideak 
* Dave Mustaine: abeslari nagusia, gitarra nagusia eta erritmikoa (1983-2002, 2004-gaur egun)
* Chris Broderick: gitarra nagusia eta erritmikoa, koroak (2008-gaur egun)
* James Lomenzo: baxua, koroak (2006-gaur egun)
* Shawn Drover: bateria, perkusioa (2004-gaur egun)

### Taldekide ohiak 
* David Ellefson: baxua, koroak (1983–2002)
* Greg Handevidt: gitarra (1983)
* Dijon Carruthers: bateria, perkusioa (1983)
* Lee Rausch: bateria, perkusioa (1984)
* Gar Samuelson: bateria, perkusioa (1984–1987)
* Chris Poland: gitarra (1984–1985, 1985–1987, 2004)
* Mike Albert: gitarra (1985)
* Chuck Behler: bateria, perkusioa (1987–1988)
* Jay Reynolds: gitarra (1987)
* Jeff Young: gitarra (1987–1989)
* Nick Menza: bateria, perkusioa (1989–1998, 2004)
* Marty Friedman: gitarra (1990–2000)
* Jimmy DeGrasso: bateria, perkusioa (1998–2002)
* Al Pitrelli: gitarra (2000–2002)
* Vinnie Colaiuta: bateria, perkusioa (2004)
* Jimmy Sloas: baxua (2004)
* Glen Drover: gitarra (2004–2008)
* James MacDonough: baxua (2004–2006)

## Diskografia 
### Diskoak 
* 1985: *Killing Is My Business... and Business Is Good!*
* 1986: ''Peace Sells... but Who's Buying?*
* 1988: *So Far, So Good... So What!*
* 1990: *Rust in Peace*
* 1992: *Countdown to Extinction*
* 1994: *Youthanasia*
* 1997: *Cryptic Writings*
* 1999: *Risk*
* 2001: *The World Needs a Hero*
* 2004: *The System Has Failed*
* 2007: *United Abominations*
* 2009: *Endgame*
* 2011: *Thirteen*
* 2013: *Super Collider*
* 2016: *Dystopia*
* 2022: *The Sick, the Dying... and the Dead!*
* 2026: *Megadeth*

### Zuzeneko diskoak 
* 2002: *Rude Awakening*
* 2007: *That One Night: Live in Buenos Aires*

### Bildumak 
* 2000: *Capitol Punishment: The Megadeth Years*
* 2002: *Still, Alive... and Well?*
* 2005: *Greatest Hits: Back to the Start*
* 2007: *Warchest*
* 2008: *Anthology: Set the World Afire''

## Kanpo estekak 
*  Megadethen webgune ofiziala
Pan (satelitea)

**Pan** Saturnotik gertuen dagoen satelitea da. Saturnoren A eraztuneko Encken dibisioan dago. Batzuetan **Saturno XVIII** izena jasotzen du.

Mark R. Showalterrek aurkitu zuen 1990. urtean, Voyager 2 espazio zundak 1981. urtean atera zituen irudiekin.

## Kanpo estekak
UNE

**UNE** edo **Une Nare Eza** euskal metal eta rock musika taldea da.

## Taldekideak 
* Rober Garzia: gitarra (Ortuella)
* Karmelo Aretxaga "Melows": baxua (Algorta)
* Xabi Oraa de Zumarraga: bateria (Bilbo)
* Aitor Uriarte: ahotsa (Oñati)

## Diskografia 
* *Une Nare Eza* (2006, Oihuka)
* *Hegalik gabe hegan* (2008, Baga-biga)
* *Akustikoak eta bestelako uneak* (2010, Baga-biga)

## Kanpo estekak 
*  UNEren webgunea
*  UNEren MySpacea
OST

**OST** eta **Ost** izenarekin honako daude:

## Leku izenak 
* Ost, Okzitaniako udalerria.

## Kultura 
* OST, musika-taldea
* Ingelerazko *Original Sound Track* hitzen akronimoa da, Jatorrizko Soinu-Banda
* Orquesta Sinfónica de Teneriferen akronimoa da
* Open Source Track, musika sorkuntzarako lizentzia eta banaketa mota bat
* *O.S.T*, *People Under the Stairs* musika taldearen diskoa

## Bestelakoak 
* Mexikoko Organización Socialista de Trabajadoresen akronimoa da
OST (musika-taldea)

**OST** 1995eko udan sortutako euskal metal, rock eta trash musika taldea da. Lau kantuko maketa kaleratu zuten *Galderak* izenekoa eta 1996an beren lehen diskoa kaleratu zuten *Hitzak-Hotsak* izenarekin. 1998an beren bigarren diskoa kaleratu zuten *Salbuespena*. Garai hortan eszenatokia konpartitu ahal izan zuten Koma, Su ta Gar, Berri Txarrak, Pi L.T., S.A., Latzen, Ktulu edota A.N.I.M.A.L. mailako taldekin.

Beren hirugarren diskoa, *Ostinato*, ez zuten 2007ra arte kaleratu izandako eragozpenengatik.

Laugarrena, *Inorena ez den lurrean* 2008an kaleratzen dute.

Bostgarrena, "Bost" izenekoa, 2011 kaleratu zuten eta zuzeneko berezi baten aurkeztu, Angelus Apatrida taldearekin, Bermeon.

Lehen diskoa, "Hitzak-Hotsak", 20 urte betetzen ditu 2016an, horregatik kaleratuko dute lan berezi bat EP formatoan. Hortan ari dira.

## Taldekideak 
* Kapi: ahotsa eta gitarra
* Joni: bateria
* Joni "5": baxua
* Iker: gitarra

## Diskografia 
* *Galderak* (1995, maketa)
* *Hitzak-hotsak* (1996, Gor)
* *Salbuespena* (1998, Gor)
* *Ostinato* (2007, Baga-Biga)
* *Inorena ez den lurrean* (2008, Baga-Biga)
* *Bost* (2011, Maldito Digital)
* *Hitz Bardinak - Hots Barriak* (2016, autoekoizpena)

## Kanpo estekak 
*  OSTen webgunea
*  OSTen MySpacea
Demócratas Independientes Vascos

***Demócratas Independientes Vascos (DIV)*** Gipuzkoako alderdi politikoa izan zen.

1977ko Espainiar Hauteskunde Orokorretan Gipuzkoan aurkeztu zen, Zentro Demokratikoaren Batasuna ordezkatuz. Botoen %4,68a lortu zuen, zazpigarrena izanik. Ez zuen eserlekurik izan.

Gipuzkoan GU, EKD eta Demócratas Independientes Vascosek guztira botoen %18a lortu bazuten ere ez zuten eserlekurik izan.

1977tik aurrera, Gipuzkoan Zentro Demokratikoaren Batasuna (UCD) aurkeztu zen eta DIV ez zuen berriro parte hartu. Alderdikideak zein hautagaiak UCD alderdian sartuko ziren, tartean Jaime Mayor Oreja gaztea.

## Ikus, gainera 
* Zentro Demokratikoaren Batasuna

## Kanpo estekak
Guipúzcoa Unida

***Guipúzcoa Unida (GU)*** Gipuzkoako alderdi politiko erregionalista izan zen.

Alianza Popular koalizioaren saila izan zen Gipuzkoan. Koalizioak, ETA eta zuen itxuragatik, GU erabili zuen abertzaletasunaren aurka erregionalismo bultzatzeko asmotan. Gipuzkoako erregionalismoak UAk Araban edo UPNek Nafarroan izan zuten iturri bera izan zuen.

1977an Espainiar Hauteskunde Orokorretan hartu zuen parte. Laugarrena izan zen, 27.000 boto (%8,16a) lortuz. Hala ere, ezin zuen eserlekua lortu Euskadiko Ezkerrak 4.000 boto gehiago lortu zituelako.

Gipuzkoan GU, EKD eta Demócratas Independientes Vascosek guztira botoen %18a lortu bazuten ere ez zuten eserlekurik izan.

1977tik aurrera, Gipuzkoan Alianza Popular aurkeztu zen.

Hiru hamarkadetan inaktiboa izan bada ere, GU oraindino erroldatutako alderdia da.

## Ikus, gainera 
* Alianza Popular

## Kanpo estekak
Soprano

**Sopranoa** emakumeek duten ahotsik altuena da. Eskuarki sopranoek eramaten dute melodia. Euskal Herriko sopranorik ospetsuenak, musika klasikoan, Ainhoa Arteta eta Pepita Enbil dira; eta musika klasikoaz kanpo ere badira soprano ospetsuak, hala nola Mariah Carey estatubatuarra.

## Soprano ospetsuak 
* Montserrat Caballé
* Maria Callas
* Victòria dels Àngels
* Barbara Hendricks
* Emma Kirkby
* Kiri Te Kanawa
* Rose Caron
* Joan Sutherland
*Arantza Ezenarro
*Ainhoa Arteta
*Karmele Aranburu Puente
*Naroa Intxausti
*Pepita Enbil
*Victoria Mallabiabarrena

Fitxategi:Montserrat Caballé 1971.jpg|Montserrat Caballé
Fitxategi:Maria Callas 1958.jpg|Maria Callas
Fitxategi:Victoria de Los Angeles 8 Allan Warren.jpg|Victòria dels Àngels
Fitxategi:Barbara Hendricks (12055360305).jpg|Barbara Hendricks
Fitxategi:Dame Emma Kirkby - the first live performance to be filmed in the BBC's New Broadcasting House (28621007507).jpg|Emma Kirkby
Fitxategi:Kiri Te Kanawa 2013 (cropped).jpg|Kiri Te Kanawa
Fitxategi:Rose Caron dans le rôle de Salammbo.jpg|Rose Caron

Fitxategi:Ainhoa Arteta at the Quincena Musical (cropped).jpg|Ainhoa Arteta
Fitxategi:Pepita Embil.jpg|Pepita Enbil
Fitxategi:Arantza Ezenarro. Abeslaria. Sopranoa.jpg|Arantza Ezenarro

## Ikus, gainera 
* Ahots tipologia.
## Kanpo estekak
Juventud Vitoriana

***Juventud Vitoriana (J. V.)*** Gasteizko alderdi politikoa izan zen.

1991an Gasteizko ostalari batek sortu zuen Udalak tabernekiko zuen jarreraren aurka protesta egiteko. 1991ko Udal eta Foru Hauteskundetan hartu zuen parte 500 boto baino gutxiago lortuz.

Nahiz eta 1991tik aurrera inaktiboa izan, oraindik erroldatutako alderdia da.

## Kanpo estekak
Partido del Karma Democrático

***Partido del Karma Democrático (PKD)*** Bizkaiko alderdi politikoa da, umorea bultzatzen duena.

## Sorrera 
Alderdia 2000ko urtarrilaren 27an *"Karma Dice"* umorezko fanzine inguruan jaio zen, euskal alderdi politikoak zirikatzeko eta zentzugabekerien aurrean umorea bultzatzeko asmotan.

## Emaitzak 
PKD 2000 urtetik aurrera Udal, Eusko Legebiltzarrerako eta Hauteskunde Orokorretan hartu du parte. 2001eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundetan 2.000 boto lortu zituen, %0,14a lortuz. 2007ko Udal Hauteskundetan 1.000 boto lortu zituen Bilboko alkatetza lortzeko.

## Ideologia 
PKDren zutabeak umorea bizimodua izatea, pintxoak eta kanpoko bazkari eta afariak biztanleria parte-hartzeko tresnak izatea, amodio askea eta Hirugarren Munduari kanpo-zorra kentzea dira.

Lema *"PKD el voto inútil. El voto como tú."* dute (euskaraz: "PKD: alferrikako botoa. Zu bezalako botoa"). Buruzagia, berriz, Bosco San Martín edo Bosco el Tosco izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Partido del Karma Democrático.
*  Parte hartutako hauteskundeak.
*  elKarma.eus*; *Karma* aldizkariaren webgunea.
Karrantza Zabala

**Karrantza Zabala (KZ)** Karrantzako alderdi politikoa da.
 
## Historia 
Karrantza Zabala Karrantza Naturala izeneko plataforma sozial-ekologistaren bilakaera izan zen. Elkartea 2002an jaio zen Ordunteko mendilerroan 44 MWko haize-parke bat eraikitzearen aurka egiteko.

Eusko Jaurlaritzak lanak utzi zituenean, elkartearen euskarria handitu eta 2007an alderdia sortu zuten. 2007ko Udal Hauteskundetan botoen %30a eta hiru zinegotzi (Raúl Palacio, Sergio González eta Jonathan Martínez) lortu zituen, EAJ eta gero udalerriko bigarren alderdia izanik.

## Ideologia 
Karrantza Zabalak bere burua mugimendu soziala eta plurala du, Karrantzaren interesak kanpokoak baino babesten dituena. Herri partaidetza bultzatzen du eremu guztietan, beste alderdien gobernuaren portaerak gogorki salatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izpiliku fin

**Izpiliku fina** (*Lavandula angustifolia*) landare loredunen espeziea da. Izpilikua Lamiaceae familiaren labandaren generoan sailkatzen da.

Zuhaixka honek 30 eta 80 zentimetro arteko altuera har dezake. 10 mm lore urdina izaten du. Ekaina eta abuztua artean loratzen da. Mediterraneo inguruko mendietan (600 - 1700 m) bizi da.

Oso usain gozoa izaten du loreak, eta urrin-olioak egiteko erabiltzen da batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tara Moss

**Tara Moss** (Victoria, Columbia Britainiarra, Kanada, 1973ko urriaren 2) supermodelo ohia eta idazle kanadar-australiarra da. Nahiz eta Kanadan jaio, 1996an Australiara bizitzera joan zen eta gaur egun Sydneyn eta Los Angelesen bizi da. Azken hiri honetan bere eleberriak zinera egokitzen ari dira.

Bere liburuak hamabost herrialdetan eta hamar hizkuntzatan argitaratuak izan dira. Horrez gain, National Geographic Channel telebista-kateko *Tara Moss Investigates* telebista saioa aurkezten du. Halaber, FBIrekin eta LAPDrekin patruilatzen egon da, suzko armak desarratu ditu, RAAFekin hegan egin du, gorputegi eta auzitegietan egon da, eta Australiako Segurtasun Akademian ikertzaile pribatuaren III. agiria lortzen egon da, bere eleberrientzako informazioa lortzeko.

## Idazlanak 
### Eleberriak 
* *Fetish* (1999)
* *Split* (2002)
* *Covet* (2004)
* *Hit* (2006)
* *Siren* (2009)

### Istorio laburrak 
* *Psycho Magnet*
* *Know your ABCs*
* *Intuition*

## Kanpo loturak 
*  Tara Mossen webgune ofiziala
Torres (Jaén)

**Torres** Jaéngo probintziako (Espainia) udalerria da. 2008an 1.645 biztanle zituen.

## Pertsonaia ezagunak 
* Baltasar Garzón, Espainiako Auzitegi Nazionaleko epailea da.

## Kanpo estekak
Folkwine

**Folkwine**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da, eta, bere istorioa, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohirrim bat da, Rohaneko hamalaugarren erregea. Folka Ehiztariaren semea, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2830ean jaio zen.

## Historia 
Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2864an koroatua izan zen, bere aita ehizaldi batean hil ondoren.

Bere erregealdian, Haradrimen aurka borrokatu zuen eta Mendebaldeko Foldea birkonkistatu zuen, Dunledinarrek, Adorn eta Isen ibaien arteko eskualdean okupatu zutena.

Lau seme-alaba izan zituen, hiru seme eta alaba bat. Bere seme bikiak ziren Folkredek eta Fastredek, Gondorgatik borrokatu zuten Haradrimen aurka, baina guduan hil ziren.

Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2903an hil zen, 73 urte zituela eta horietatik 39 errege bezala eman ondoren. Bere oinordekoa, bere seme Fengel izan zen.

## Kanpo estekak
Rifter

**Rifter** taldea, 2006ko apirilean sortu zen Iruñean (Nafarroa) doinu indartsuak jorratzeko asmoz. Taldea osatzen duten lau taldekideak, talde ezberdinetakoak ziren, baina elkartu, eta musika gogorra jotzen hasi ziren Metal, Rock eta Funky doinuekin uztartuz.

## Taldekideak 
* Arkaitz Zudaire - Gitarra eta ahotsa
* Manex Azkona - Gitarra
* Mikel Viguria - Bajua
* Asier Zudaire - Bateria

## Diskografia 
* *Rifter* (MusikHerria, 2009)

## Kanpo Loturak 
## Kanpo estekak 
*  Rifter taldearen myspacea
Maider Egues

**Maider Egues Ergialde** (Arrasate, Gipuzkoa, 1974ko azaroaren 8) kazetaria da. Informazio Zientzietan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean. 1993tik 1997ra Arrasate Telebistako albistegietako erredaktorea eta aurkezlea izan zen. Aldi berean Arrasate Press astekariko erredaktorea izan zen.

1994tik 1995era TVE2ko *Frontón* programako aurkezlea eta kolaboratzailea izan zen. 1997 eta 1998 bitartean *Kili Kolo* aurkeztu zuen ETB1en. Horrez gain, 1997tik 1999ra *Jaiak* programako erredaktorea eta 1999tik 2002ra *Sorginen Laratza* programako kazetaria izan zen. 2001 eta 2002 bitartean *Chiloé* aurkeztu zuen. 2002an *Baietz Gogoratu!* eta 2003an *Kuxkuxeroak* programetako erredaktorea izan zen. 2004an *Vaya Semanita* programako lokuzioak egin zituen.

Gaur egun *Teknopolis* programako aurkezlea eta zuzendaria da.

## Lanak 
### Telebista 
* *Albisteak* - ATB (1993-1997)
* *Frontón* - TVE2 (1994-1995)
* *Kili Kolo* - ETB1 (1997-1998)
* *Jaiak* - ETB1 (1997-1999)
* *Sorginen Laratza* - ETB1 (1999-2002)
* *Chiloé* - ETB2 (2001-2002)
* *Baietz Gogoratu!*
* *Kuxkuxeroak*
* *Vaya Semanita*
* *Teknopolis* - ETB1/ETB2/ETB3

### Film laburrak 
* *Hilarri* (2000)

## Kanpo estekak 
*  Maider Eguesen profila Euskadiko filmategian
*  Elkarrizketa *Argia* astekarian
Skoll

**Skoll** edo **Sköll**, eskandinabiar mitologian, egunero, Sól Eguzkiaren jainkosaren atzetik zihoan otso bat zen, jainkosa irensteko asmoz.

Skollek badu anaia bat, Hati izenekoa, Ilargiaren jainko zen Maniren atzetik zihoana. Suposatzen denez, Fenrirren seme edo anaiak dira, eta, Ragnaröka iristean, Skollek zein Hatik, euren helburua lortuko dute.

## Kanpo estekak
AM 748 I 4to

**AM 748 I 4to**, zenbait edda olerki dituen pergaminoetan idatzitako islandiar eskuizkribu baten txatala da. XIV. mendearen hasieran datatua dago. Kontserbatzen diren sei orrialdeek, honako olerki hauek dituzte, guztiak mitologikoak:

* Grimnismal (osoa)
* Hymiskviða (osoa)
* Baldrs draumar (osoa)
* Skirnismal (partziala)
* Hárbarðsljóð (partziala)
* Vafþrúðnismál (partziala)
* Völundarkviða (hitz lauan idatzitako hitzaurrearen hasiera baino ez)

AM 748 I 4to, Baldrs draumarra mantentzen duen Erdi Aroko eskuizkribu bakarra da. Gainontzeko olerkiak, Codex Regiusak ere mantendu zituen.

## Kanpo estekak
Codex Regius

***Codex Regiusa***, Edda poetikoa edo Edda nagusia mantentzen den islandiar eskuizkribu edo kodex bat da. Uste denez, 1270. urte inguruan idatzi zen. Olerkietako asko, Eskandinavia kristautasunera bihurtu aurretik datatuak dauden jatorrizkoetan oinarrituta daude. Skalholteko gotzaina zen Brynjolfur Sveinssonek aurkitu zuen 1643an eta Frederiko III.a Danimarkakoari aurkeztu zion.

## Kanpo estekak
Sæmundr fróði

**Sæmundr jakintsua** edo **Sæmundr fróði** (1056-1133), islandiar olerkari bat izan zen.

Apaiza izan zen eta Parisen (edo agian Frankonian) ikasi zuen. Sigfusen semea zen, eta, beraz, islandiar patronimikoen arabera, **Sæmundur Sigfússon** zen. Oddin eskola bat sortu zuen eta Oddaverjar klaneko partaide izan zen.

Edda poetikoa edo "Edda lehena"ren egiletza ematen zaio, baina, ziur asko, soilik, idazki bilketa bat baino ez zuen egin, eta bere egiletza eztabaidatua da. Hipotesi honek, bere jatorria, 1643an, *Codex Regius*a aurkitu izanean du, uste denez, Brynjólfur Sveinsson gotzainaren eskuetan amaitu zuena, Danimarkako erregearen aurrean aurkeztu zuena, eta hortik *Codex Regius* izena.

Gotzainak, olerki bilduma hau, "Edda lehena" deitu zuen, Snorri Sturlusonek idatzitako "Edda bigarrena" edo Edda prosaikoaren oposizioz.

Gainera, latinez, Norvegiako erregeen historia idatzi zuen, galdu egin den lana, baina ondorengo idazle asko inspiratu zituena, Snorri Sturluson bera kasu.

Islandiar folklorean hainbat aldiz agertzen den pertsonaia ere bada (euskal folklorean Axular agertzen den moduan), normalean deabrua engainatuz.

## Erreferentziak
Neferkamin Aanu

**Neferkamin Aanu**, Egiptoko VIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2170 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroan.

*Ordena Zaharra* hondoratu ondoren, Egiptoko VI. dinastiaren amaieran, Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeen gaineko nagusitasuna ezarri zuten.

Gobernari hau, zailtasun politiko edo ekonomikoko garai batean sortutako denbora baterako agintari kontseilu batetakoa izan liteke.

Bere izena, Abidoseko Errege Zerrendan eta Turineko Errege Kanonaren txataletan dago.

erdian|thumb|500px|Abidoseko Errege Zerrenda. 52. kartutxoa.
Brynjólfur Sveinsson

**Brynjólfur Sveinsson** (1605eko irailaren 14a - 1675eko abuztuaren 5a), gotzain luteranoa izan zen Skálholt herrixkan, Islandia hegoaldean. Gotzain hau izan zen *Codex Regius*a aurkitu eta Edda deitu zuena, Snorri Sturlusonek bere lana oinarritu zuen iturria zela onartu baitzuen.

Brynjolfurrek, eskuizkribuaren egiletza, Sæmundr fróðiri eman zion, XII. mendeko apaiz islandiar bat. Egungo adituek, baina, emate hau arbuiatu egiten dute, eskuizkribua, egile bat baino gehiagok idatzi zutela uste baitute.

1650ean, Frederiko III.a Danimarkakoak, Brynjólfur, Errege Historialari bezala izendatu zuen, berriki hildako Stephaniusen ordez. Postu horri uko egin zion, baina Islandian dokumentuak biltzeko ahalak eta bi egingo zituela agindu zuen. Bere lehen ekintzetako bat, bere elizbarrutiko fededunei, erregeari, antzinako eskuizkribuak, jatorrizkoak edo kopiak, opari bezala edo sariren baten truke emateko eskatzea izan zen. Bildu zituen islandiar eskuizkribuen artean, *Flateyjarbók* delakoa zegoen, Brynjólfurrek, idazkiaren jabea pertsonalki bisitatuz lortu zuena.

Brynjolfur, Hallgrímur Pétursson idazle eta olerkariaren bizitzan izan zuen paperagatik ere ezaguna da.
Hyndluljóð

[thumb|"Freyjak Hyndla esnatzen du". [W. G. Collingwooden marrazkia. 1908.]]
**Hyndluljóð** edo **Hyndlaren Kantua**, sarri, Edda poetikoaren zatitzat hartzen den olerki bat da. Osorik mantendu zen Flateyjarboken, eta, bere ahapaldietako batuzk, Edda prosaikoan, non Völuspa hin skammaren zati bezala aipatzen diren.

Olerkian, Freyja erreginak, **Hyndla** völva ezagutzen du, eta Valhallarantz abiatzen dira. Freyja, bere basurde Hildisviniren gainean doa, eta Hyndla, otso baten gainean. Euren betebeharra, Ottarren arbasoak aurkitzea da, heredentzian utzitakoa jaso dezan. Olerkiak, nagusiki, Hyndlak, Ottarren arbasoen izen ugari errezitatzean datza.

## Kanpo estekak
Alfheim

**Alfheim** edo **Alfheimr**, eskandinabiar mitologian, elfoen edo *Alfioen* bizilekua da. Eta kosmologia horretako toki edo munduetako bat da.

Adibidez, Edda txikia edo Edda prosaikoan (Gylfaggining 16), argiaren elfoak edo Ljosalfarrak bizi diren mundua bezala aipatzen da.

Baina, Edda poetikoan (Grimnismal, 5), toki hau, Frey jainkoaren egoitza da, eta ez dago batere argi aurrekoarekin izan dezakeen harremana.

Testu ingelesetan, Elphame, Elfland edo Elfenlanden baliokidea da.

## Kanpo estekak
Valhalla

[eskuinera|thumb|200px|XVII. mendeko [islandiar eskuizkribu baten marrazki honetan, Heimdal ikus daiteke, Valhallako atea estaltzen.]]
**Valhalla**, eskandinaviar mitologian, gerlari edo *einherjar*rak, guduan hil ondoren doazen gotorlekua da. Odin jainkoak Asgarden duen jauregian dago, non hildako gerlariak, Bragiren ongietorria jaso eta valkiriek zuzenduak diren.

Bostehun ta berrogei ate ditu, lantzez eginiko harresiak, ezkutuekin eginiko teilatuak eta armajantziekin estalitako eserlekuak. Esaten denez, hautatutako guztientzako tokia dago. Hemen, egunero, Ragnarökean, jainkoek erraldoiekin izango duten azken borrokan, Odini lagunduko dioten hildako gerlariak, gudurako prestatzen dira Asgardeko lautadetan. Gauez, Valhallara itzultzen dira, ezti-urez lagunduriko basurde oturuntzez gozatzeko.

Valhallara igotzeko haina meritu lortzen ez dituztenek, Niflheimen amaitzen dute (ilunpeen erresuma, Hela edo Hel jainkosak gobernatua) edo izendaturiko beste toki batzuetan. Adibidez, itsasoan galtzen direnak, Ægirren jauregira eramanak dira, itsasoaren hondoan bertan.

Valhallan, valkiriez eta gerlarien izpirituez (einherjar) gain, Gullinkambi izeneko oilar bat ere badago, goizero iratzartzen dituena eta Ragnaröka iristen denean abisatzeko betebeharra duena.

## Kanpo estekak
Gullinkambi

**Gullinkambi**, eskandinaviar mitologian, Valhallan bizi den eta goizero einherjarrak esnatzen dituen oilar bat da. Bere kantuak, Odinek zuzendutako jainkoen eta Lokik zuzendutako Jotunen arteko azken borroka izango den Ragnaröka iragarriko du, beste bi oilarrenarekin batera, horietako bat Fjalar dena, Gálgviðr basoan, eta, bestea, izenik ez duen bat, Helen.

## Kanpo estekak
Gjöll

**Gjöll**, eskandinaviar mitologian, Gylfaginningaren arabera, tradizionalki Elivagar deituriko hamaika ibaietako bat da. Hvergelmirren iturrietan sortzen da, Niflheimen, Ginnungagapetik zehar igarotzen delarik, eta hortik, existitzen diren munduetara. Helen, Gjöll, infernuko ateetatik gertuen igarotzen den ibaia da, eta bere gainean, Gjallarbru zubia dago, Hermodek, Baldur hilen mundutik ateratzen saiatu zenean zeharkatu zuena.

Esaten denez, Gjöll, ur izoztuzko ibai bat da eta, bertatik, aiztoak igarotzen dira.

Gjöll, Fenrir otsoa lotu zuten harkaitzaren izena ere bada.

## Kanpo estekak
Modgud

**Modgud** edo **Móðguðr**, eskandinaviar mitologian, Gjöll ibaiaren gaineko Gjallarbru zubia zaintzen zuen erraldoi edo Jotun bat zen, infernuko ateetatik gertuen zegoen ibaikoa. Berak, zeharkatzen uzten zien berriki hildakoei, euren izena eta zergatia zein zen galdetu ondoren, Hermod edo Hermóðrek aurre egin behar izan zion infernura joan zenean, Baldur hilen artetik erreskatatzen saiatuz.

## Kanpo estekak
Skíðblaðnir

**Skíðblaðnir**, eskandinaviar mitologian, Frey jainkoaren itsasontzia da. Dvalin, Brok eta Sindrik egin zuten, guztiak nanoak, Ivaldiren semeak. Jatorrian, Lokirena zen, baina honek Freyri eman zion, Sifen adats horia lapurtzeagatik barkamena eskatzeko modu bezala. Itsasontzia, Asgardeko jendetza jasateko bezain handia zen, eta oihalak jasotzen zirenean, haize bikain batek jarraitzen zuen. Lurretik zein itsasotik joan zitekeen. Ynglingen sagaren arabera, Skíðblaðnir, hainbeste zatiz eta hain modu irudimentsuan egina zegoen, eskuzapi bat bezala tolestu eta poltsa baten barnean eraman zitekeela.

## Kanpo estekak
Gjallarbru

**Gjallarbru**, eskandinaviar mitologian, infernuan Gjöll ibaia zeharkatzea ahalbidetzen duen zubi bat da, eta Helera iristeko zeharkatu behar dena, Gylfaginningaren arabera. "Urre dizdiratsuz estalitako" zubi bat bezala deskribatzen da, nagusiki, Baldurren istorioan aipatzen dena, Hermod, jainkoa, hilen artetik berreskuratzera bidalia denean. Hermod zubira iritsi zenean, Modgud erraldoiak erronka bota zion, nork bere izena zein zen eta han zer egiten zuen esateko agindu zion, pasatzen utzi aurretik.

## Kanpo estekak
Sif

**Sif** jainkosa, eskandinaviar mitologian, Æsir jainkosa bat da, Thorren emaztea eta Þrúðr eta Móði eta Magniren ama zen (Magni berea ez zen arren, baizik eta Thorrek Jarnsaxarekin izandakoa).

Sif, leialtasuna eta uzten ikurra zen, bere ile horiagatik, honekin, uzten garapena bultzatuz.

Behin batean, Lokik, Sifen botereagatik bekaizti, hau lotan ari zen bitartean ilea moztu zion. Thorrek, Loki harrapatu eta mehatxatu egin zuen. Lokik, errukia eskatuz, nanoek Sifi, ile naturala bailiran haziko ziren urre hutsezko mototxak egingo zizkiotela agindu zuen.

Sif, Edda prosaikoan eta Edda poetikoan agertzen da, baita olerkaritza eskaldikoan ere.

## Kanpo estekak