Diccionario de Antigüedades del Reino de Navarra

***Diccionario de Antigüedades del Reino de Navarra*** () Iruñean José Yanguas Miranda politikari liberalak eta historialariak XIX. mendearen erdialdean (1840 eta gero) argitaratutako lana da. Hiru liburukiz eta laugarren liburuki batez (1843ko ***Adiciones al Diccionario de Antigüedades del Reino de Navarra***) osatuta dago. Nafarroako testuinguru historiko garrantzitsu batean argitaratutako lan bat izan zen, Erresumatik Espainiako monarkiaren barruko probintziarako estatus-aldaketaren (1839) eta Foruak Eraldatzeko Legearen (1841) promulgazioaren erdian.

## Testuinguru historikoa 
*Gran Enciclopedia de Navarra*k dioenez, lan honetan José Yanguas y Mirandak «herrialdearen historia ilustratzeko asmoa izan zuen, eskuratu ahal izan zituen dokumentuen berri metodikoki bilduz». Horretarako, beste iturrien artean, Josef Moret, Francisco Aleson eta Pablo Miguel Elizondo kronistek egindako *Annales del Reyno de Navarra* erabili zuen.

Europa osoan, XVIII. mendearen amaieratik, «tradizio ilustratuaren eta ekonomia politiko klasikoaren pentsamenduaren oinordekoen» ildo bereko lanen ugaritze bat sumatzen da, «herrialdeetako errealitate ekonomiko, politiko eta kulturalaren ezagutza sistematizatu nahi zutenak, estatistikaren eta geografiaren teknika lagungarrietara joz». Ildo horretatik hurbil daude Sebastián Miñanok egindako *Diccionario Geográfico-Estadístico de España y Portugal* (Madril, 1827), eta Pascual Madoz nafarrak zuzendutako *Diccionario Geográfico-Estadístico-Histórico de España y sus posesiones de ultramar*.

Lanaren ikerketa berri batean adierazi den bezala, «*Diccionario de Antigüedades*ek petxei (46 modalitatera arte) eta herriek Erdi Arotik ordaintzen zituzten gainerako tributu feudalei buruz ematen dituen erreferentzia errepikatuek zentzua hartzen dute ziklo historiko batean, non jaunen jabetza zentzu kapitalistan birdefinitu zen eta petxeroek hamarkada batzuk zeramatzaten ordaintzeari uko egiten». Aldaketa une horietan, erresuma probintzia bihurtuta, asko ziren «legez zigortutako eraldaketei entzungor egin nahi zietenak» eta jada ez zegozkien errentak kobratzen jarraitu nahi zutenak.

Horrexegatik, Yanguasek berak «herri batzuetan auzotar edo familia batzuek udal ondasun eta aprobetxamenduak bereganatu dituztela, eta beste batzuei ukatu dizkietela etxejabe (*casero*) edo egoiliar (*residente*) titulua ematen dietenei, ez dutelako etxe propiorik edo beste arrazoi batzuengatik» gogorarazi zuen. Gai horiei buruz esku hartu behar izan zuen Nafarroako Foru Aldundiak «herritarren arteko berdintasun-printzipioa nagusi izan zedin, dekretatuz edozein herritan ezartzen diren guztiek [...] eta, beren ahalmenen arabera, auzo-kargei eta karga orokorrei laguntzen dietenek komuneko gauza guztiez goza dezatela».

## Egitura eta edukia 
Idatzizko testigantzetatik abiatuta, ondo dokumentatutako hiztegi bat egiten du, eta 1.200 hitz baino gehiago biltzea lortzen du. Bere lana hiru liburukitan egituratzen da, guztiak urte berean argitaratuak, bakoitza Iruñeko inprenta batean, hiru urte beranduago eranskinen laugarren bolumen bat gehituz. Lehenengo hirurak kaxa eta tipografia berdinarekin atera ziren.

* I-A-J liburukia. Iruñea, Javier Goienetxeren inprimategia, 1840.
* II - L-R liburukia. Iruña, Francisco Erasunen inprimategia, 1840.
* III. liburukia - S-Z. Iruñea, José Imatzen inprimategia, 1840.
* Eranskinak, Iruñea. Javier Goienetxeren inprimategia, 1843.

## Eragina 
Nahiz eta epe luzera «*Diccionario*a erreferentziarako tresna bihurtuko zen historialarientzat», argitaratu zenean «bere erabilgarritasun birtuala lurralde horren berezitasunei eta berezitasunei buruzko argudio-uholde bat eskaintzean zetzan, foruzaletasun berri bat liberalismoaren lege-esparru berritzailean sartzeko».

Lan hau funtsezko dokumentu-iturria da historialarientzat, erreferentzia garrantzitsua Nafarroako Erresumaren eraketa eta garapen prozesua aztertzeko, XIX. mendearen erdialdean desagertu zen arte. Gainera, abiapuntu bikaina da gizartea, ekonomia, erakundeak eta protagonistak ezaugarritzeko.

Egileak Ilustrazioari zegokion dokumentu-zorroztasuna erakusten du, non historialari europarren artean agertzen hasiak ziren korronte historiografikoen konpasean zientzia gisa ikusitako historia baten metodo hasiberriak erabiltzen dituen.

Garrantzi historiografikoa duenez, XX. mendean zehar, Vianako Printzea Erakundeak behin baino gehiagotan argitaratu du Yanguasen lan nagusi hori, eta ez du bertuterik galdu, ezta indarrik ere. 2000. urteko edizio berriena izan da, eta bertan berrikusi da haren edukia, eta sistematikoki egin dira toponimia- eta antroponimia-indizeak, egilearen bibliografia- eta biografia-azterketa barne.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 

## Kanpo estekak