Amy Levy

**Amy Levy** (Clapham, Londres, 1861eko azaroaren 10a - Londres, 1889ko irailaren 10a) idazle britainiar judua izan zen. 13 urterekin ekin zion lanari, olerkiekin eta lehen narrazio lan batzuekin. Brighton School for Girls eta Cambridgeko Unibertsitatea bezalako erakunde ospetsuetan egin zituen ikasketak, eta, azkenean, idazle profesional izateari ekin zion. Oscar Wilde edo Eleanor Marx bezalako pertsonaia garrantzitsuekin harremana izan zuen. 1889an bere buruaz beste egin zuen, *Miss Meredith* azken argitalpena baino lehentxeago.

## Biografia 
### Haurtzaroa 
Amy Levy 1861eko azaroaren 10ean jaio zen Claphamen. Klase ertaineko familia judu batekoa zen, judu britainiarrek eskubide zibil osoak lortu eta 3 urtera. Amy Levy Lewis Levy burtsa-artekariaren eta Isabelle Levy (ezkon aurretik Levin) etxekoandrearen alaba izan zen.  Zazpi anai-arrebetatik bigarrena zen; hura isilpean maite izan zuen.

Garai horretan, depresioa (bere bizitza osoan zehar ohikoak izango zirenak) eta antisemitismoa jasan zituen. Gertaera horiek, homosexualitatea eta emakume intelektuala izatearekin batera, Amy bere bazterketa hirukoitzaz kontziente izatea eragin zuten: emakume, judu eta lesbiana zen biografiari esker, jakina da Cambridge uzteko erabakia bere lehen poema-bildumaren (*Xantippe and Other Verse*) arrakastaren ondoren hartu zuela, eta une horretan idazle profesional izateko hautua egin zuela.

Udazken horretan, 20 urterekin, Europan zehar bidaiatzeari ekin zion, Alemania, Suitza eta Londres artean joan-etorrian, eta hainbat bizi-esperientzia ekarri zizkion. Dresdenen hainbat poema idatzi zituen, amaitu gabe utzi zuen nobela bat zirriborratu zuen eta bere kabuz ikasten jarraitu zuen. Gainera, ingeleseko klaseak eman zizkien zenbait ikasleri, ez baitzuen bere familiarentzat zama bat izan nahi (bere ekonomia ahultzen ari zen) eta autosufiziente izatea nahi baitzuen.

1882an, Amy Londresera itzuli zen (1883. urtearen zatirik handiena idazten eman zuen tokia), eta 1883aren amaieran itzuli zen Dresdenera, non *A Minor Poet* bere bigarren poema-bilduma amaitu zuen, heriotza eta suizidioaren gaiak ardatz dituena; Cambridge utzi ondoren idatzitako bertsorik onenak biltzen ditu. 1884. urtearen hasieran, Amy Londresera itzuli zen. Abuztuan Alsaziara joan zen eta gero, Badenera. 1884ko amaieran edo 1885eko hasieran itzuli zen Ingalaterrara eta *London Society* aldizkarian argitaratutako bere poema eta ipuinetatik bizitzen hasi zen (bizitza independentea izan arren, Amy gurasoen etxean bizi zen Londresen zegoenean).

### *British Museum*-eko liburutegia 
1885eko abuztutik aurrera, *British Museum*eko liburutegian ikasten eta idazten hasi zen, familiarekin Bloomsbury auzo hurbilera bizitzera joan ondoren. Bertan, bere heziketarako funtsezkoak ziren pertsonak ezagutu zituen, hala nola, Eleanor Marx idazle, itzultzaile eta ekintzaile sozialista eta feminista (Karl Marxen alaba gazteena), Olive Schreiner idazle hegoafrikarra, Margaret Harkness langile klasearen eskubideen aldeko kazetari eta aktibista, Beatrix Potter haur ipuinen idazlea eta Dollie Maitland poeta (Radford,  Ernest Radford idazlearekin ezkondu ondoren). 1885. urtearen amaieran, arteaz eta literaturaz eztabaidatzen zen klub batean sartu zen, gizonez zein emakumez osatua. Orduan gorreria nozitzen hasi zen, eta horrek gogo-aldartea ahuldu zion. Hori oso ondo islatzen da bidaltzen zituen gutunetan, batez ere bere arreba Katieri.

Londresen eman zuen urte osoa. Bere ahizpa udazkenean ezkondu ondoren, depresio bat izan zuen eta Kornuallesen berreskuratu zen.

### Florentzia 
Berak eta Clementina Blackek 1886ko negua eta udaberria Florentzian igaro zituzten (1881ean egon ziren han, Amy beste depresio batetik suspertzen ari zen bitartean). Han, bere jatorriaren onarpenerako urrats handi bat emanez, Florentziako *ghetto* juduari buruzko artikulu bat argitaratu zuen *Jewish Chronicle* egunkarian (“*The Ghetto at Florence*”) non bertako biztanleekin enpatizatzeaz gain, ordura arte hebrear kultura eta erlijioari buruz zuen ikuspegia kritikatzen zuen. Udazkenean, Florentzian, *The Romance of a Shop* argitaratu zen, bere lehen eleberria, kritika eta salmenta aldetik nolabaiteko arrakasta izan zuena. Albiste on horiek gorabehera, bere egonaldia mingotsa izan zen. «Nire azken aukera jokatu dudala eta galdu dudala jakitea besterik ez dut espero», idatzi zuen bere egunerokoan. Amy Dororthy Blomfieldekin maiteminduta zegoen, baina harekiko itxaropen oro bertan behera utzi zuen, eta, hala, aurre hartu zion haren balizko gaitzespenari.

1889ko urtarrilean, Italiatik Parisera abiatu zen, eta han jakin zuen *Reuben Sachs* eleberria argitaratu zela. Horri esker, Londresera iritsi ondoren, Oscar Wilde, Thomas Hardy eta W.B. Yeats poeta ospetsuak ezagutu ahal izan zituen. Hala ere, bere liburuak kritika gogorrak jaso zituen, eta Amyrengan eragina izan zuen. Handik gutxira, aldartea ahultzen hasiko zitzaion. Urte hura lan handikoa eta bizitza sozial handikoa izan zen: bere hirugarren eleberria, *Miss Meredith* (aristokrata toskanar batzuen etxean zegoen ingeles irakasle bati buruzkoa) sei astetan idatzi zuen eta bere ahizpak, Clementina Black eta aspaldiko lagun juduak maiz bisitatu zituen. Hala eta guztiz ere, gero eta goibelago zegoen. Amyk *Cohen of Trinity* eta beste lau eleberri argitaratu zituen, denak oso tristeak. Bien bitartean, gorreria aurrera zihoan.

Gaur egun, Amy Levy-ren lan guztiak kongresu eta artikuluetan birbalorizatzen dira, non literatura modernista mugimendu berriaren aitzindaritzat hartzen den. Gerora mugimendu literario horretako kide izango da Virginia Woolf  eta bere *Dalloway andrea* (1925).

### Poema liburuak 
* *Xantippe and Other Verse* (1880; berrargitalpena: 1881)
* *A Minor Poet and Other Verse* (1884)
* *A London Plane-Tree and Other Verse* (1889, hilondoko lana)

#### Xantippe and Other Verse 
Antologiak Amy Levyren poema onenetako batzuk ditu. Bere obran azpian dagoen feminismoa argi ikusten da. Izan ere, bere poema nagusiak, *Xantippe* (Xantipa) izenekoak, Sokratesen emaztearen ahotsa entzuteko aukera ematen du, zeinaren ideiak filosofoaren pentsamenduari emakumeen eskubideetan askoz ere fokatuagoa den begirada gehitzen dioten.

Poemak:

* *To Death* *(heriotzari)*
* *In the Black Forest* *(Baso beltzean)*
* *In the Night* *(Gauean)*
* *A Crossroad Epitaph* *(Epitafioa bidegurutzean)*
* *¿Is it Love?* *(Maitasuna al da?)*
* *The Two Terrors* *(Bi izuak)*
* *On a Person Who Died in Bed* *(Ohean hil den pertsona bati buruz)*
* *Run to Death* *(Heriotzerantz doa korrika)*
* *Ralph to Mary* *(Rarlphek Maryrentzat)*
* *Felo de Se*
* *Sonnet* *(Soneto)*
* *Translated from Geibel*
* *A Prayer* *(Otoitza)*
* *Xantippe* *(Xantipa)*

#### *A Minor Poet and Other Verse* 
Maitasunaren, galeraren eta giza espirituaren borroken gaiak aztertzen dituenpoema liriko sorta da, genero-murrizketek eta sufrimendu pertsonalak markatutako gizarte batean. Levyren lanak, askotan, emakume eta poeta gisa izandako bizipen propioak islatzen ditu, bere ahotsa literatura viktoriarrari egindako ekarpen esanguratsua bihurtuz.  "*A Minor Poet*" lanak aitortza eta ulermena irrikatzen dutenek sentitzen duten isolamendua deskribatzen du . Beste pieza batzuek, hala nola "*Medea*" eta "*Magdalen*", pertsonaia klasikoak birirudikatzen dituzte introspekzio feminista baten bidez, traizioaren eta gizarte-judizioaren mina ilustratuz. 

1882ko  Medea draman, genero-arazoak ez ezik, arraza-arazoak ere azaleratzen ziren, bera emakume judua zen aldetik. Jarrera hori Medearekin partekatzen zuen, bere aberriari uko egin zion atzerritarra, urteak igaro arren eta lurralde berrian jaiotako seme-alaben artean bizi arren. Lanak Medea bakarti bat aurkezten zuen, emakumea eta atzerritarra, onartua izan zedin borrokatzen zena, non mito klasikoaren harrotasuna fatxada bat baino ez zen.
#### *A London Plane-Tree and Othe* 
Londresko hiri-paisaia eta bizipenak islatzen ditu, naturaren, maitasunaren, ametsen eta kontenplazio existentzialaren gaiak jasoz. 

### Prosa liburuak 
* *Mrs. Pierrepoint* (1880)
* *The Romance of a Shop* (1888)
* *Reuben Sachs* (1888)
* *Miss Meredith* (1888)
* *Wise in Her Generation* (1890, hilondoko lana)
* *The Complete Novels and Selected Writings of Amy Levy: 1861-1889*

#### *The Romance of a Shop* 
Lorimer ahizpen aita hil denean, pobrezian utzi ditu eta argazki-denda bat irekitzea erabaki dute. XIX. mendearen amaieran negozioa goraka doa, eta bere patuaren erantzule bihurtzen dira ====
Londresko komunitate juduari buruzko tragikomedia satirikoa da. Kritikari juduak berak izango dira horren aurka egingo dutenak. Dibertigarria, garratza, garrasi batean bezala idatzia, Jane Austenen estiloa ia parodiatuz, baina juduen munduan ====

## Bibliografia 
* Hetherington Naomi and Nadia Valman, eds. *Amy Levy: Critical Essays*. Athens, Ohio: Ohio University Press, 2010.
* Beckman, Linda Hunt. *Amy Levy: Her Life and Letters*. Athens: Ohio University Press, 2000.
* Levy, Amy. *The Complete Novels and Selected Writings*. Edited by Melvyn New. Gainesville: University Press of Florida, 1993.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak