Ireneo Lyongoa

**Ireneo Lyongoa** (baita **San Ireneo** bezala ezagutua) (; Esmirna, 122. urte inguruan – Lyon, . urte inguruan) Greziako elizako apaiz eta martiria izan zen. Frantziako hegoaldeko eskualdeetan kristau komunitateak gidatu eta zabaltzeagatik ezaguna, eta baita kristau teologia garatzeagatik, kristau Eskrituren interpretazio gnostikoei aurre eginez eta ortodoxia defendatuz. Polikarporen predikua ikusi eta entzun zuen, eta hark, aldi berean, Joan Ebanjelaria entzun zuela esaten da.  

Lyongo apezpiku aukeratua, Ireneo bere lanik ezagunena, "Heretikoen Aurka" (*Adversus Haereses*), 180. inguruan idatzi zuen, gnostizismoa, bereziki Valentinorena, ezeztatzeko. Jakinduria sekretua aldarrikatzen zuten sekta gnostikoen doktrinei aurre egiteko, ortodoxiaren hiru zutabe proposatu zituen: idatzi santuak, apostoluengandik jasotako tradizioa eta apostoluen ondorengoen irakaspenak. Lau ebanjelio kanonikoak funtsezkotzat jotzen dituen lehen lekukoa da.

Ireneo santu gisa gurtzen da Eliza Katolikoan, Eliza Anglikanoan, Eliza Luteranoan, Ekialdeko Eliza Ortodoxoan, Ekialdeko Eliza Ortodoxoetan eta Ekialdeko Eliza Asiriarran. Frantzisko Aita Santuak Eliza Katolikoko Doktore izendatu zuen 2022an.

## Biografia 
Ireneo greziarra zen, Polikarporen jaioterrian, Anatoliako Esmirna hirikoa, gaur egun Turkiako Izmir, eta II. mendearen lehen erdian jaioa. Data zehatza 120 eta 130 urteen artean dagoela uste da. Bere garaikide asko ez bezala, familia kristau batean hazi zen, helduaroan bihurtu beharrean. Hala ere, badirudi gnostizismoa Lyon inguruan ere bazegoela: idazten du 'Markomanoen' jarraitzaileak bizi eta irakasten ari zirela Rodano haranean. 

## Gurtza 
Erromatar Eliza Katolikoak Ireneoren egun oroigarria ospatzen du ekainaren 28an. Frantzisko Aita Santuak Ireneo Elizako 37. Doktore izendatu zuen 2022ko urtarrilaren 21ean. Frantziskok Ireneori "Batasunaren Doktorea" (*Doctor unitatis*) titulu osagarria ere eman zion.

Ekialdeko Eliza Ortodoxoak Ireneo ospatzen du, jaia abuztuaren 23an izanik. Eliza Luteranoek Ireneo omentzen dute beren santuen egutegian ekainaren 28an.

Ingalaterrako Elizan eta Eliza Episkopalean Ireneo ekainaren 28an omentzen da.

## Idazkiak 
[thumb|San Ireneoren freskoa, San Nikolas katedraletik ([Washington|Washington, D.C.)]]
Ireneo-k hainbat liburu idatzi zituen, baina kontserbatzen den garrantzitsuena "Heretikoen Aurka"koa da (edo, latinezko izenburuan, *Adversus Haereses*), 180. urte inguruan idatzia. I. liburuan, Ireneo-k Valentiniar gnostikoez eta haien aurrekoez hitz egiten du, Simon Magus magoarenganaino doazela dioenez. II. liburuan, Valentinismoak ez duela inolako merezimendurik frogatzen saiatzen da, bere doktrinei dagokienez. III. liburuan, Ireneo doktrina horiek faltsuak direla erakusten saiatzen da, Ebanjelioetatik ateratako kontrako frogak emanez. IV. liburua Jesusen esanez osatuta dago, eta hemen Ireneo-k Itun Zaharraren eta Ebanjelioaren batasuna ere azpimarratzen du. Azken liburukian, V. liburuan, Ireneo-k Jesusen esanetan eta Paulo apostoluaren gutunetan jartzen du arreta.

Ireneo-k idatzi zuen: «Ez da besteen artean bilatu behar Elizatik erraz lor daitekeen egia. Bertan, altxor aberats batean bezala, apostoluek egiarekin zerikusia duen guztia jarri baitute, bizitzaren edari hau denek edan dezaten. Bizitzaren atea da». Baina esan zuen baita: «Kristo ez zen Tiberio Zesarren garaitik sinetsi zutenentzat bakarrik etorri, ezta Aitak orain direnentzat bakarrik ere, baizik eta hasieratik gizaki guztientzat, beren gaitasunaren arabera, Jainkoa beldurtu eta maite zutenentzat eta zuzentasunez bizi zirenentzat... eta Kristo ikusi eta haren ahotsa entzun nahi zutenentzat».

"Heresien Aurkako" liburuaren helburua hainbat talde gnostikoren irakaspenak gezurtatzea zen; antza denez, hainbat merkatari greziarrek oratoria kanpaina bat hasi zuten Ireneoren gotzaintegian, mundu materiala jainko gaizto baten sorkuntza ustekabekoa zela irakatsiz, eta gnosiaren bilaketaren bidez ihes egin behar genuela hortik. Ireneoren arabera, benetako gnosia Kristoren ezagutza da, hain zuzen ere, eta horrek gorputz-existentziatik ihes egin beharrean salbatzen du.

1945ean Nag Hammadiko Liburutegia aurkitu zen arte, "Heresien Aurkako" liburua zen Gnostizismoaren deskribapenik onena. Erlijio-jakintsu batzuek argudiatu dute Nag Hammadiko aurkikuntzek Ireneoren Gnostizismoaren deskribapena zehaztugabea eta polemikoa dela erakutsi dutela. Hala ere, gaur egungo jakiturien arteko adostasun orokorra da Ireneo nahiko zehatza zela gnostikoen sinesmenen transmisioan, eta Nag Hammadiko testuek ez dutela Ireneoren informazioaren zehaztasun orokorraren aurkako erronka handirik sortu. Elaine Pagels erlijio-historialariak Ireneo kritikatzen du gnostiko taldeak sexu-libertino gisa deskribatzeagatik, adibidez, haien idazki batzuek kastitatea testu ortodoxoek baino sendoago defendatzen dutenean. Hala ere, Nag Hammadiko testuek ez dute sinesmen-sistema gnostiko bateratu baten irudi koherente eta bakarra aurkezten, baizik eta hainbat gnostiko sektaren sinesmen dibergenteak. Sekta horietako batzuk libertinoak ziren, gorputz-existentzia zentzugabetzat jotzen zutelako; beste batzuek kastitatea goraipatzen zuten, eta edozein sexu-jarduera debekatzen zuten, ezkontzaren barruan ere.

Ireneo-k "Prediku Apostolikoaren Erakustaldia" ere idatzi zuen (Prediku Apostolikoaren Froga bezala ere ezaguna), eta horren kopia armeniar bat aurkitu zen 1904an. Badirudi lan hau kristau bihurtu berrientzako instrukzio bat izan zela.

Eusebiok Ireneoren beste lan batzuk ere aipatzen ditu, gaur egun galduak, besteak beste, Ogdoadari buruz, Blastori zismari buruzko gutun izenbururik gabekoa, Ezagutzari buruz, Monarkiari buruz edo nola Jainkoa ez den Gaizkiaren Kausa, eta Pazkoari buruz. Ireneok eragin handia izan zuen ondorengo belaunaldietan. Bai Hipolitokok zein Tertulianok libreki erabili zituzten haren idatziak. Hala ere, bere lanik ez da gaur egun iraun, Heresien Aurkakoa eta Prediku Apostolikoaren Erakustaldia izan ezik, agian lurreko milurteko baten itxaropen literalak irakurketa desegokia eragin ziolako Ekialde Greziarrean. Heresien Aurkakoaren jatorrizko grezieraz bertsio osorik ez dagoen arren, latinezko bertsio osoa dugu, ziurrenik hirugarren mendekoa, baita 4. eta 5. liburuen siriar bertsio baten hogeita hamahiru zati eta armeniar bertsio oso bat ere.

Evelyn Underhill-ek bere Mysticism liburuan, Ireneo "Jainkoaren Hiriko dorreak eta gotorlekuak eraikitzeko aukera eman zien aldamio sistema indartsu horren kontserbazioa" zor diegun horietako bat izan zela aipatu zuen.Ireneoren lanak John Keble-k itzuli zituen lehen aldiz ingelesera eta 1872an argitaratu ziren Aiten Liburutegia seriearen barruan. 

## Eskritura Santua 
[thumb|[Cambridgeko Unibertsitatea|Cambridgeko Unibertsitateko liburutegiko 4113 eskuizkribua / Oxirrinko papiroa 405. Ireneo. K.o. 200. urte inguruan.]]
Ireneo-k fedearen arau publikoa aipatu zuen, gotzainen predikuek autoritatez artikulatua eta Elizaren praktikan, batez ere gurtzan txertatua, benetako tradizio apostoliko gisa, heresien aurkako Eskritura benetan irakurtzeko. Ez zuen Eskrituratzat sailkatu Itun Zaharra bakarrik, baita gaur egun Itun Berri gisa ezagutzen diren liburu gehienak ere, II. mendean loratu eta Eskritura Santuaren autoritatea aldarrikatzen zuten lan asko, gnostikoen kopuru handia baztertuz.

Askotan Ireneo, Polikarporen ikasle gisa (Joanen ikaslea zela zioen), uste zuen idatzi santuak Apostoluen hermeneutika berean interpretatzen ari zela. Jesusekiko lotura hau garrantzitsua zen Ireneorentzat, bai berak bai gnostikoek beren argudioak Eskrituran oinarritzen baitzituzten. Ireneok argudiatu zuen, berak bere autoritatea Jesusengana eraman zezakeenez eta gnostikoek ezin zutenez, Eskrituraren interpretazioa zuzena zela. "Fedearen Araua" ere erabili zuen, Apostoluen Kredoaren antzekotasunak dituen "proto-kredo" bat, Eskrituraren interpretazioa zuzena zela argudiatzeko gako hermeneutiko gisa.

## Agintaritza apostolikoa 
Jesusek berak emandako ahozko tradizio sekretu bat zutela dioten gnostikoen aurkako idatzian, Ireneo-k hiri ezberdinetako gotzainak Apostoluen garaitik ezagutzen direla eta Apostoluen ahozko tradizioa Eskriturak interpretatzeko gida segurua dela adierazi zuen. Katoliko-protestanteen polemikaren "locus classicus" bihurtu zen pasarte batea. Erromako eliza aipatu zuen autoritate-kate etengabearen adibide gisa, polemika katolikoek erabiliko zuten testu hori Erromaren nagusitasuna Ekialdeko elizei buruz aldarrikatzeko, bere autoritate nagusiaren indarrez. Gotzainen eta presbiterioen ondorengotza garrantzitsua zen, ortodoxiaren zaintza-kate bat ezartzeko.

Ireneoren puntua gnostikoak ezeztatzerakoan zen eliza apostoliko guztiek tradizio eta irakaspen berdinak gorde zituztela, korronte independente askotan. Transmisio-korronte independente askoren arteko adostasun aho batekoak frogatu zuen, eliza horietan indarrean zegoen fede ortodoxoa egia zelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
  Ireneoren edo haren inguruko lanak

## Ikus gainera