open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nepalgo erresuma

**Nepalgo erresuma** () Asia hegoaldeko erresuma hindu bat izan zen, 1768an Gorkha erresumaren hedapenak sortua eta 2008ra arte iraun zuena, erresuma Nepalgo Errepublika Federal Demokratiko bihurtu zenean. **Gorkha Inperioa** bezala ere ezaguna izan zen eta batzuetan **Asal Hindustan** bezala. Prithvi Narayan Shah Gorkhako erregeak sortu zuen.

1768tik 2008ra, monarkia hereditarioa izan zen, erregea estatuburu zela.

Shah dinastiak boterea galdu zuen 1846an, Jang Bahadur Ranak herrialdearen kontrola hartu zuenean, Katmanduko Koteko sarraskian ehunka printze hil ondoren. Rana familiak 1843tik 1951ra arte gobernatu zuen herrialdea, jarauntsiko lehen ministro karguarekin.

Tribhuvan erregeak Ranatarren erregimenarekin amaitu zuen eta Nepalgo mugimendu demokratikoari ekin zion. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan ez zen konstituzio demokratikorik onartu, eta 1980ko hamarkadako krisi ekonomikoaren ondoren, monarkia konstituzionala ezartzea lortu zen 1990ean.

1996 eta 2006 artean Nepalgo gerra zibila gertatu zen monarkiaren aldekoen eta Nepalgo Alderdi Komunistaren artean. Nepalgo sarraski errealak monarkiaren krisia areagotu zuen. Gyanendra erregeak boterearen kontrol zuzena hartu zuen 2005ean, baina 2007an hauteskundeak deitu behar zituen. Legebiltzar berriak 2008ko maiatzaren 28an aldarrikatu zuen errepublika.

## Erregeen zerrenda 
* 1743-1775 Prithvi Narayan Shah (1723-1775)
* 1775-1777 Pratap Singh Shah (1751-1777)
* 1777-1799 Rana Bahadur Shah (1775-1806)
* 1797-1816 Girvan Yuddha Bikram Shah (1797-1816)
* 1816-1847 Rajendra Bikram Shah (1813-1881)
* 1847-1881 Surendra Bikram Shah (1829-1881)
* 1881-1911 Prithvi Bir Bikram Shah (1906-1955)
* 1911-1950 Tribhuvan Bir Bikram Shah (1906-1955)
* 1950-1951 Gyanendra Bir Bikram Shah (1947- )
* 1951-1955 Tribhuvan Bir Bikram Shah (1906-1955)
* 1955-1972 Mahendra Bir Bikram Shah (1920-1972)
* 1972-2001 Birendra Bir Bikram Shah (1945-2001)
* 2001 Dipendra Bir Bikram Shah (1961-2001)
* 2001-2008 Gyanendra Bir Bikram Shah (1947-)

## Iruditegia 

Coat of arms of kingdom of Nepal, 1935.jpg|Nepalgo erresumako armarria (1935)
Arms Achievement of Nepal 1935.jpg|Nepalgo erresumako armarria (1935–1946)
Coat of arms of nepal in 1946.jpg|Nepalgo erresumajo armarria (1946–1962)
Coat of arms of Nepal (1962–2008).svg|Nepalgo erresumako armarria (1962–2008)
Flag of Nepal (1856-c.1930).svg| Nepalgo bandera (1856–c. 1930}})
Nepal_flag_1927.jpg|Nepalgo bandera 1927-1930
Flag of Nepal (1743–1962).svg| Nepalgo bandera (c. 1930—1962)

## Kanpo estekak
Carmen Febres-Cordero de Ballén

**Carmen Febres-Cordero de Ballén** (Guayaquil, 1829 – Valparaíso, 1893ko otsailaren 22a) ekuadortar idazle eta poeta izan zen.

## Bizitza 
Carmen Febres-Cordero Guayaquilen jaio zen 1829an (beste datuen arabera, 1832an). Joaquín Francisco Febres Cordero teniente koronelaren eta María de Jesús Montoyaren alaba zen eta lau neba zituen.

1853an Aurelio Ballén de Guzmánekin ezkondu zen, eta harekin hiru seme-alaba izan zituen.

Febres-Corderoren poema gutxi dira ezagunak, baina horietako guztiak aipagarriak dira. Manuel Gallegosen arabera, egileak nerabezaroan idatzi zituen. Bere poemetan, Febres-Corderok samurtasuna eta grina adierazten zituen, baina etsipenen pisuari ere amore ematen zion. Hainbat egunkari eta aldizkaritan kolaboratu zuen, hala nola *La Esperanza*n (Dolores Sucre eta Rita Lecumberri bezalako egileekin batzuekin batera), *El espejo*n eta *El Álbum*en.

Gutxienez 1879tik Txilen bizi izan zen, eta Valparaíson hil zen 1893an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zerbitzu robot

[thumb|right|[Roomba robota etxeko lanak egiteko zerbitzu robot ezagunetakoa da.]]
**Zerbitzu robota**, gizakiei laguntzeko robota da, orokorrean, lan astun, zikin, arriskutsu, urrutiko edo errepikakorrak, adibidez, etxeko lanak, honela efizientzia, segurtasuna eta produktibitatea eskeiniz.
Green Card

**Green card** edo **Permanent resident card**,  edo *egonaldi iraunkor txartela*, AEBetan pertsona batek egonaldi iraunkorra duela erakusten duen nortasun-agiria da. Txartel berdedunak formalki **legezko erresidente iraunkorrak** (*lawful permanent residents* edo *LPRs*) izendapena ezagunak dira.

2024an, 12,8 txartel berdedun pertsona inguru zeuden, horietatik 9 milioi AEBetako hiritarrak izateko hautagai ziren. Hauetatik 18.700 AEBetako Armadan zerbitzatu zuten.
Rose Porter

**Rose Porter** (New York, 1845eko abenduaren 6a – New Haven, 1906ko irailaren 10a) estatubatuar idazlea izan zen, 70 liburu baino gehiago idatzi edo editatu zituena.

## Bizitza 
Rose Porter New Yorken jaio zen 1845eko abenduaren 6an. Bere aita, David Collins Porter, neworkar aberatsa zen eta 1845ean hil zen, Rose haurra zela. Bere ama, berriz, Rose Anne Hardy zen, Ingalaterrako armadako ofizial baten alaba. Lehen urteak New Yorken eta Catskills-on-the-Hudsongo udako etxean eman zituen. New Yorken ikasi zuen, baina urtebete atzerrian eman zuen. Ikasketak amaitu ondoren, New Havenera (Connecticut) joan zen bizitzera, eta ama hil zitzaionean, hiri horretan geratu zen zerbitzariekin.

Porterren lehen idazlan arrakastatsua *Summer Drift-Wood for the Winter Fire* (1870) izan zen. Urte askoz dasgaitasun bat izan arren, Porter erlijioari eta maitasunari buruzko eleberriak idatzi zituen, eta guztira 70 liburuki sortu edo editatu zituen. Otoitz liburuak, deboziozko ariketak eta egutegi eta agendetarako edukiak ere prestatu zituen.

New Havenen (Connecticut) hil zen 1906ko irailaren 10ean.

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madagascar: Escape 2 Africa

***Madagascar: Escape 2 Africa*** 2008an egindako haurrentzako animaziozko film bat da, DreamWorks Animation konpainiak ekoitzia eta Eric Darnell eta Tom McGrathek zuzendua. 2005eko *Madagascar* filmaren jarraipena da.

## Bikoiztaileak 
* Ben Stiller: Alex
* Chris Rock: Marty
* David Schwimmer: Melman
* Jada Pinkett Smith: Gloria
* Bernie Mac: Zuba
* Elisa Gabrielli: Nana
* Alec Baldwin: Makunga
* Sacha Baron Cohen: King Julien XIII
* Cedric the Entertainer: Maurice
* Sherri Shepherd: Florrie
* Tom McGrath: Skipper
* Chris Miller: Kowalski
* Christopher Knights: Private
* John DiMaggio: Rico
* Andy Richter: Mort
* Conrad Vernon: Mason
* Eric Darnell: Joe
* will.i.am: Moto Moto
* Phil LaMarr: Safari Tour Guide
* Stephen Kearin: Stephen
* David P. Smith: Bobby
* Fred Tatasciore: Teetsi

## Kanpo estekak 
*
Basozabal (Beasaingo erreka)

**Basozabal erreka**, Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdekoa. Aierdi mendiko hegoaldean Olaberriko Arramendiren ipar-mendebaldean sortzen da. Bere urak Oria ibaira isurtzen ditu. Erreka honek 1600  metroko ibilbidea du gutxi gora behera.

Sakanean zehar dauden hezeguneetan sortu eta ipar-mendebalderantz jarraitzen du bere ibilbideak. Ibilbidearen bigarren erdian, Beasain eta Olaberriko udal-barrutien muga lerroa doa.

Mendian behera eginez, sakanaren hondoraino jaisten da Txarabaztarra izeneko lekuan,  N-1 errepide nagusia gurutzatu eta Oria ibaira sartu arte.

N-1 eta GI-632 Beasain-Durango autobidearen arteko lotunea eraiki zen arte, gune horretan Aranburu-Etxeberri baserria zegoen, Basozabal errekaren Olaberria aldeko ertzean. Baserriaren atzeko aldean, Ikatz iturri izeneko iturria zegoen eta bere urak erreka honetara isurtzean, erreka­ri bere izena ematen zion ,  Ikatz erreka izenez jarraituz  beherantz.  Batzuek Ikatzin erreka ere deitzen zioten.

## Erreferentziak
Susan Warner

**Susan Bogert Warner** (New York, 1819ko uztailaren 11 – Highland Falls, 1885eko martxoaren 17a), ***Elizabeth Wetherell*** izengoitiaz ere ezaguna, estatubatuar idazle presbiterianoa izan zen, erlijioari buruzko fikzioa, haurrentzako liburuak eta lan teologikoak idatzi zituena. *The Wide, Wide World* eleberriarengatik egin zen ezaguna, batez ere. Gainera, *Queechy*, *The Hills of the Shatemuc*, *Melbourne House*, *Daisy*, *Walks from Eden*, *House of Israel*, *What She Could*, *Opportunities*, eta *House in Town* liburuak idatzi zituen, besteak beste. Anna Bartlett Warner ahizparekin elkarlanean, hainbat eleberri idatzi zituen, arrakasta handia lortu zutenak: *Say and Seal*, *Carl Krinken: His Christmas Stocking*, *Books of Blessing* eta *The Law and the Testimony*.
thumb|Susan Warnerren hilobia.
## Bizitza 
Susan Warner New Yorken jaio zen 1819ko uztailaren 11n, eta arbaso puritanoak zituen bi aldeetatik. Aita Henry Warner zuen, New Yorkeko abokatua, jatorriz Ingalaterra Berrikoa, eta ama, berriz, Anna Bartlett, New Yorkeko Hudson Square auzoko familia aberats batekoa. Warner txikia zela, ama hil zitzaion, eta bere aitaren arreba, Fanny, nebaren familiarekin bizitzera etorri zen. Aita aberatsa izan arren, bere diru gehiena galdu zuen 1837ko krisian eta geroagoko auzi eta inbertsio txarretan. Familiak New Yorkeko St. Mark's plazako etxea utzi eta West Pointetik (New York) gertu zegoen Constitution uharteko landetxe zahar batera joan behar izan zuen. 1849an, familiaren egoera ekonomikoan aldaketa gutxi ikusita, Susan eta Anna idazten hasi ziren bizimodua irabazteko.

Highland Fallsen hil zen, New York estatuan, eta West Pointeko hilerrian lurperatuta dago.

Lan batzuk bere ahizpa Anna Bartlett Warnerrekin batera idatzi zituen, eleberriak eta haurrentzako kristau abestiak barne. Susanek *Jesus Bids Us Shine* idatzi zuen, eta Annak, berriz, *Jesus Loves Me* haurrentzako abesti ezagunaren lehen bertsioa.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piotr Jaroszewicz

**Piotr Jaroszewicz** (Nieśwież, 1909ko urriaren 8a – Varsovia, 1992ko irailaren 1a) poloniar militar eta politikaria izan zen. Poloniako lehen ministroa izan zen 1908tik 1990era.

Bigarren hezkuntza amaitu ondoren, irakasle eta eskolako zuzendari izan zen. Bigarren Mundu Gerra hasi ondoren, Sobietar Batasunak okupatutako Poloniako eremura lekualdatu zen, eta 1940ko uztailean Arkhangelsk eskualdera deportatu zuten. 1943an Poloniako Lehen Armadan sartu zen eta 1944an Poloniako Langileen Alderdian eta Lehen Armadan komisario politiko izendatu zuten.

Gerra amaitzean Defentsa ministrordea izan zen (1945-1950) eta 1956an Poloniako enbaxadore izendatu zuten COMECONen. 1948tik Poloniako Langile Alderdi Batuko Batzorde Zentraleko kide izan zen, eta 1964tik alderdiko buro politikoko kide.

Poloniako lehen ministrordea 1952 eta 1970 artean, lehen ministroa izan zen 1970 eta 1980 artean. Herritarren protestek bere dimisioa eragin zuten eta 1981ean alderditik bota zuten.

Jaroszewicz bigarren emaztearekin erretiratu zen Varsoviako auzo batera. Biak torturatu eta hil zituzten 1990eko irailean. 2017an, poliziak baieztatu zuen hiltzaileak lapurretan aritzen zen talde kriminal bortitz bateko kideak izan zirela.
Egileorko

**Egileorko erreka**, Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdekoa. Beasain eta Ordiziako mugan dagoen Odetagoena mendiaren mendebaldean sortzen da. Bere urak Urtzabal errekara isurtzen ditu. Erreka honek 550  metroko ibilbidea du gutxi gora behera.

Egileor muinoan dagoen Mandabideta izeneko leku arbeltsu batean, erreka honi hasiera ematen dion metal-urezko , burdin ur edo ur gorriko,  Artasoroko iturria jaiotzen da.

Errekaren ibilgua, Garin auzoko Etxeberrieta baserriaren azpiko aldean beherantz doa Urtzabal errekarri eskuinaldetik itsasten zaion arte. 

## Erreferentziak
Leonor Meneses Noronha

**Leonor Meneses Noronha** (Lisboa,  - 1664ko irailaren 4a) Espainiako Urrezko Mendeko  idazlea izan zen, ***Laura Mauricia*** ezizenaz ezagunagoa, bere garaiko emakume idazleek jasotzen zituzten satirak zirela eta, bere nortasuna ezkutatzeko erabili baitzuen. Bere lanak Felipe IV.aren eta Karlos II.aren garaian izan ziren ezagunak. Prosa eta bertsoa landu zituen, eta gaztelaniaz idatzi zuen.

## Biografia 
Nahiz eta Serrano Sanzek Villarrealeko Fernando de Meneses eta Maria Freire y Andrada markesen alaba zela dioen, ez da hala: hauek mende bat lehenago bizi izan ziren (Fernando 1524an hil zen) eta bere alaba, Leonor de Noronha, moja izan zen eta 1563an hil zen: seguru asko, izen berdina izateak ekarri du nahastea.

Toledoko Jeronimaren (Manuel da Câmara Vila Francako II. Kondearen alaba) eta Castelo Brancoko komendadore Fernando de Menesesen alaba eta oinordekoa zen. Lisboan jaio zen —orduan hispaniar koroaren parte—, baina hau ere akatsa da; seguruena, arestian aipatutako izenen arteko nahasketagatik. Egia esan, bi aldiz ezkondu zen: lehenik, Fernando Mascarenhasekin, Seremgo I. Kondearekin , eta, alargunduta, Atouguiako VI. Konde Jerónimo de Ataíderekin; honekin lau seme-alaba izan zituen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Armon, Shifra (2002). Picking wedlock: women and the courtship novel in Spain. 4. eta 5. kapituluak (ingelesez). Rowman & Littlefield. ISBN 978-0742507739. 

## Kanpo estekak
Anderson Herzer

**Anderson Bigode Herzer** (Rolândia, 1962ko ekainaren 10a - São Paulo,1982ko abuztuaren 10a) brasildar idazle eta poeta izan zen. Oso biografia gogorra izan zuen. Bere bizitza eta bertsoak *A Queda para o Alto* (Editora Vozes, Leonardo Boffen onarpen esplizituarekin, besteak beste) liburuan argitaratu ziren. Edukiak *Vera* filma inspiratu zuen.

## Biografia 
Herzerren biografia oso gogorra da. Lau urte besterik ez zituen bere aita hil zutenean. Amak, prostitutak, ez zion eredu positiborik eman, eta laster umezurtz utzi zuen haurtzaroan. Genero-identitateari dagokionez, hasiera batean homosexual gisa identifikatu zen, baina gero transexual gisa baieztatu zen. Txikitatik, eskola-erregistroek diotenez, borrokan murgildu zen eskolan, eta alkohola kontsumitzen hasi zen. Geroago, drogetan erori zen, eta, ondorioz, Adingabeen Ongizaterako Estatuko Fundazioan (FEBEM) sartu zuten. Bertan, Anderson Bigode Herzer izena hartu zuen 14 urte zituela. Han egon zen 17 urte arte, Eduardo Suplicy diputatu estatalak, bere poemek eta historiak hunkituta, bere babesle gisa jardun zuen arte, eta bere bulegoan lan egiteko aukera eman zion, erakundetik kanpo bizitza libre bat izateko.

Hala ere, laguntza jaso arren, zauri emozional sakonak zituen. Herzerrek bere buruaz beste egin zuen Maiatzaren 23ko Biaduktutik bere burua bota zuenean, São Paulo hiriaren erdialdean. Lehen sorospenak jaso arren, zauri larrien ondorioz hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gilen V.a Luxenburgokoa

**Gilen V.a Luxenburgokoa** (*Guillaume Jean Joseph Marie*; Luxenburgo, 1981eko azaroaren 11) Luxenburgoko duke handia da 2025eko urriaren 3tik.

Henrike I.a Luxenburgokoa eta Maria Teresa Nestre kubatarraren semea da.

Luxenburgoko duke handia bihurtu zen 2025eko urriaren 3an, aitak abdikazioa eman ondoren.

2012an Estefania Lannoykoarekin ezkondu zen eta Karlos eta Frantziskoren gurasoak dira.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Amaiur Macias Aranbarri

**Amaiur Macias Aranbarri** (Bilbo, Bizkaia, 1994) diziplina anitzeko artista da, euskal aktorea, sortzailea eta ekoizle laguntzailea.

## Bizitza 
Filosofian graduatua EHUn. Txikitatik antzerkian trebatutako euskal aktorea da. Bere jarduna antzerkiaren, zinemaren eta arte eszenikoen artean kokatzen da, beti gorputzaren eta sormenaren inguruko ikerketak ardatz hartuta. Bilbon, Marseillan eta Bartzelonan trebatu da, eta hainbat irakaslerekin ikasi du. 

Interpretazioaz gain, kantu eta piano ikasketak egin ditu Bilboko Kontserbatorioan eta 16 urte zituenetik da flamenkoan trebatua. Euskara eta gaztelaniaz gain, frantsesa, portugesa eta ingelesa hitz egiten du. Interpretatzeko orduan doinu kubatar, andaluziar, euskaldun, argentinar zein galiziarra emateko gai da.

Besteak beste, emanaldi-formazioa hobetzekoikastaro hauexetan hartu du parte: 2018an Antzerki Laborategia Jessica Walkerrekin, 2021ean Interpretazio eta eszenaratze ikastaroa Melina Pereirarekin, 2022an, Intentsiboa Suzuki eta Viewpoints TeatroLAB, Kamara aurreko interpretazioa eta Alejandro Catalánekin sorkuntza mintegia Madrilen, 2023an Body Weather ikastaroa Olatz de Andresekin, eta Bufoiaren bidea ikastaroa Haizea Águilarekin eta Interpretazio ikastaroa Urko Larrazabalekin, 2024an Mamuen Eskola (performancea eta idazketa) Alberto Cortés-ekin, eta Dantza Intentsiboa María Cabeza de Vacarekin.

2025ean, Olfa Sendesnirekin batera, *El color de mi voz* ipuin kontalarien ikuskizuna aurkeztu zuen.

2025ean bere sormen-proiektu propioak eta nazioarteko kolaborazioak uztartzen dihardu. 

## Lanak 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

* 2024: *La sombra del Ombú*. Film luzea. Zuzendaritza: Patxi Biskert
* 2024: Anekumen. Film luzea. Zuzendaritza: Irati Gorostidi
* 2023: *Genesis*. Film laburra. Zuzendaritza: Fabio Uda
* 2023: *Nire irudia zure haragian*. Antzezlana. Zuzendaritza: Raira Rosenkjar eta Amaiur Macias
* 2022: *Prozesu irekietan.* Film laburra Zuzendaritza: Alejandro Catalan
* 2022: *Naturaren sekretua*. CIA Pantha Rei antzezlana
* 2018: *Con los manos abiertoas.* Antzezlana. CIA Lanza Teatro
* 2012: *Barrura begiratzeko lehioak* Film luzea . Zuzendaritza:  Hainbat

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irati Merino

**Irati Merino** **Petralanda** (Bilbo, Bizkaia, 1986) ilustratzailea da.

## Bizitza 
Komiki eta album ilustratuen irensle aseezina izan zen, esperimentaziotik, dibertsio hutsarengatik eta gero Arte Ederrak karrera bukatu zuen Euskal Herriko Unibertsitatean 2011. urtean. Teknika, lengoaia eta estilo berriak ikertu eta esperimentatu zalea da.

2007an Enkarterrietako museorako Erakusketa baterako ilustrazioak egin zituen: *Merkatariak, merkataritza eta galtzadak Enkarterrian* eta Esteban de Terreros y Pan do: *jesuita lagundikoa eta XVIII. mendeko intelektuala*.  2015ean ltziar ltuñok idatzitako *Zuztarretatik oinez* ipuina eta asmakizunen ilustrazioak egin zituen. 2017an Alberto de Abajok idatzitako *Baietz 11 egun euskaraz* komikirako ilustrazioak egin zituen. *Akna. Lurralde izoztuko arrantzaleak*, izan zen argitaratu zuen lehengo liburua da.

## Ibilbidea 
Euskal Herriko Unibertsitatean Arte Ederretako ikasketak burutu zituenetik ilustratzaile lanetan dihardu. Album ilustratuak, gazte literatura, testu liburuak, prentsa eta komikia landu ditu, besteak beste.

2025ean BEST IV irudiaren sortzailea izan zen.

Ilustrazio editorialean, museo eta elkarteetan, aldizkarietan, komikietan eta testuliburuetan (Zubia - Santillana) lan egin du.

## Argitalpenak 
Hauexek dira argitalpenak:

### Haur literaturan 
* *Akna. Lurralde izoztuko arrantzaleak* (Denonartean 2019, Cénlit edicioes 2020 eta Galaxia Editorial 2021)
* *BASTET, Ibaiertzeko biztanleak* (Denonartean 2020), 
* *Gabonetako ipuinak (*Denonartean 2020)
* *Ipuin hunkigarriak* (Denonartean 2021), ipuin musikatuak

### Gazte literaturan 
* *Ostadar 7310*  (Denonartean 2022) 
* Harrikolore (Denonartean 2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sebastian Koto Khoarai

**Sebastian Koto Khoarai** (Koaling, 1929ko irailaren 11 – Mazenod, 2021eko apirilaren 17a) lesothoar elizgizon katolikoa izan zen, Maria Sortzez Garbiaren Misiolari Oblatuen kongregazioko kidea. 1977tik 2014ra Mohale's Hoekeko apezpikua izan zen. 2016an Lesothoko lehen kardinal bihurtu zen.

## Bizitza 
thumb|left|Sebastian Koto Khoarai kardinalaren armarria.|209x209pxKhoarai 1929an jaio zen Koalingen, Leribeko elizbarrutian. 1951ko urtarrilaren 6an Maria Sortzez Garbiaren Misiolari Oblatuen kongregazioan sartu zen eta 1956ko abenduaren 21ean apaiztu zen.

1977ko azaroaren 10ean Paulo VI.a aita santuak Mohale's Hoekeko apezpiku izendatu zuen. 1978ko apirilaren 2an apezpiku ordenatu zuten Mohale’s Hoekeko San Patrizio katedralean. 2006ko maiatzean, 75 urte bete ondoren, dimisioa aurkeztu zuen, baina elizbarrutiko administratzaile apostoliko gisa jarraitu zuen 2014ko otsailera arte. 

2016ko urriaren 9an, Frantzisko aita santuak iragarri zuen Khoarai kardinal izendatuko zutela 2016ko azaroaren 19an eta Lesothoko lehen kardinala izango zela. Osasun arazoak zirela eta, ezin izan zuen azaroaren 19ko kontsistorioan parte hartu, eta birreta geroago jaso zuen Lesothon, Peter Bryan Wells nuntzio apostolikoaren eskutik.

Khoarai 2021eko apirilaren 17an hil zen, 91 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fuente Hoz

**Fuente Hoz** Erriberagoitiako Anuntzetako leize txikia eta Neolitoko materialak eman dituen aztarnategi arkeologikoa da.

Bere kronologia honela datatu da: 3.290 ± 110 eta 3.210 ± 110 K.a. C14 datazioen arabera. Hilobi diren leize multzo batetik hurbil dagoen kokagune geografiko batean dago, berriagoak direnak, eta bertako biztanleriak Mediterraneokoen berezko ezaugarriak ditu.      

Garaiko  hilobietako batean, garezur trepanatu edo zulatu bat aurkitu zen, Gasteizko Arabako Arkeologia Museoan ikus daitekeena. Ez dago jakiterik erritual baten edo ebakuntza kirurgiko baten aurrean gauden. Hildakoari zuloa osatu zitzaion, hau da, trepanaziotik bizirik atera zen, eta, beraz,  sendaketaizateko aukera azter daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Los Cascajos

thumb|Zeramika
**Los Cascajos** aztarnategia Los Arcos udalerriaren hegoaldean dago, Odron ibaiaren ibilgutik gertu. Herria egiteko aukeratu zuten lekua ibaiaren terraza bati dagokio, Odron horren azalera ibilguaren egungo mailatik 6 bat metrora dago, eta hortik 50 metro baino ez daude.       

Ustekabean aurkitu zuten 1995ean, obra batzuk zirela eta. 93 hektarea inguruko azalera du, eta okupazio nagusia Neolito zaharrean eta ertainean izan zuen (K.a. 4200 eta 3150 urteen artean). Bertan aurkitu diren egituragatik -etxebizitzak, lurperatze hilobiak, siloak eta abar- kasu bakarra da Nafarroa osoan. 

Indusketei esker, 31 egitura aurkitu ahal izan dira, 37 ehorzketa eta hiru txabola biribili eusten zieten zutoinen zuloak dituztenak. Aurkikuntza horri esker, Neolitoko herri hori Euskal Herriko eta Iberiar Penintsulako garrantzitsuenetako bat da. Txakur baten burezurra ere aurkitu zuten. 

Baliteke herria kanpotik etorritako migrazio baten ondorioa izatea.

2016KO abuztuan Kultura intereseko ondasuna (KIO) izendapena eman zion Nafarroako gobernuak.

## Hilobiak 
Los Cascajos aztarnategia erreferentziazko herri neolitikoa da hileta-munduari dagokionez, C-14k 6435 (+/-)45 eta 5100 (+/-)50 BP artean datatua. Leku horretan hogeita hamazazpi ehorzketa aurkitu dira, eta horietatik hogeita hamaika lehen mailan zeuden. Horietan guztietan, lurperatze-errituala lur naturalean zulatutako zulo bat egitean datza. Zulo horren hondoan, hildakoaren gorpua albo batean edo bizkarrean makurtuta jartzen da. Ondoren, gorpua eremu bereko harri eta uharriz estaltzen da.     

## Zeramika 
AAire zabalean aurkitutako herri neolitikoen artean, Los Cascajos da aberatsena. Bertako dekorazioa duen zeramika piezak (barrunbeetan aurkitutakoaren kontra) ugaria da, %40 ingurukoa.   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Los Cascajos. *Arqprehistorica*
* Asunción, Julio (2011-06-5) “Museo de Navarra”. Neolitico
Anna Bartlett Warner

**Anna Bartlett Warner** (Long Island, New York, 1827ko abuztuaren 31 – Highland Falls, 1915eko urtarrilaren 22a), ***Amy Lothrop*** izengoitiaz ere ezaguna, estatubatuar idazlea izan zen, hainbat liburu eta poema idatzi zituena. Bere poema batzuk musikarako moldatu dira erlijio ereserki gisa, eta horietatik ezagunena *Jesus Loves Me* da.

## Bizitza 
Anna Bartlett Warner Long Islanden jaio zen 1827ko abuztuaren 31n. Bera eta bere ahizpa Susan Warner kristau elizkoi bihurtu ziren 1830eko hamarkadaren amaieran. Konbertitu ondoren, biak Mercer kaleko eliza presbiterianoko komunitatean sartu ziren, nahiz eta 1860ko hamarkadan Anna metodistekin hurbildu zen.

1915eko urtarrilaren 22an hil zen bere etxean, Highland Fallsen, New York estatuan.

## Idazle ibilbidea 
Warnerren erlijio ereserkirik ezagunena *Jesus Loves Me* da. Estrofa batzuk David Rutherford McGuirek berridatzitako ereserki modernoetan agertzen dira.

Liburu batzuk bere ahizpa Susan Warnerrekin elkarlanean idatzi zituen, *Wych Hazel* (1853), ''Mr. Rutherford's Children* (1855) eta *The Hills of the Shatemuc* (1856), esaterako. Batzuetan Amy Lothrop izengoitia erabili zuen. Hogeita hamaika eleberri idatzi zituen bere kabuz, horien artean ezagunena *Dollars and Cents* (1852) izan zen, eta beste batzuk *Gold of Chickaree, In West Point Colors* (1904), *Stories of Blackberry Hollow* eta *Stories of Vinegar Hill'' (1872). Bere ahizpa Susanen biografia ere idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uhal bidezko balazta

[thumb|Uhal bidezko balazta bat, [Rigi mendiko tren konpainiaren 1873ko lurrunezko tren-makina bati doitua.]]

Uhal bidezko balaztetan, palanka baten bidez eragindako uhal bat erabiltzen da tortsore erresistentea sartzeko ardatzari solidario den diskoan. Tortsore hau, biraketaren kontrako norabidean agertuko da, balaztatzea eraginez. 

## Motak 
### Uhal bidezko balazta sinplea 
Uhalaren mutur bat palankaren artikulazioari lotuta egongo da. 

#### Formula matematikoa 
Uhalaren oinarrizko ekuazioaren kasu berezi bat da non abiadura (v) = 0 den eta arku aktiboa, kontaktukoaren (α) berdina den. 

T_1A/T_2A=e^{\mu\alpha} 

T_1=b*r*p_{max}

T_{roz}=(T_1-T_2)*r

F_a*a=T_2*m

F_a*a=T_1*m

### Uhal bidezko balazta diferentziala 
Uhalaren muturrak ez dira lotzen palankaren artikulazioarekin.
Olfa Sendesni

**Olfa Sendesni** (Tunisia, XX. mendea) aktore, zuzendari, gidoilari eta pedagogo migratzailea da.

## Bizitza 
Arte Dramatikoan lizentziatua da Institut Supérieur d’Art Dramatique (Université de Tunis) erakundearen eskutik. Kantu, dantza eta perkusio tradizionaletan trebatua da. Era berean, perkusioan (Daf eta Darbuka) eta arabiar esentzian trebatu da, Tunisiako Rashidia eskola. Dantzako prestakuntza 2014an hasi zuen, “Raks Sharki- رقص شرقي”  ekialdeko dantzarekin, Tunisiako Shams eskolan Siham Bel Kouja maistrarekin. 2016an giro sufian trebatu zen, dantza derviche, Turkiako Sama eskolan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giulio Aristide Sartorio

**Giulio Aristide Sartorio** (Erroma, 1860ko otsailaren 11 – *ibidem*, 1932ko urriaren 3a) italiar margolaria izan zen.

Erromako Arte Ederren Institutuan ikasi zuen eta 1883an lan sinbolista bat aurkeztu zuen Erromako Nazioarteko Erakusketan. Gabriele d'Annunzioren lagun egin zen eta erromatar landazabaleko margolari eta argazkilariekin elkartu zen. Urrezko domina irabazi zuen Parisko 1889ko Nazioarteko Erakusketan eta 1893an Ingalaterran prerrafaelitarrak ezagutu zituen. Veneziako Biurtekoan ere parte hartu zuen eta Weimarreko Arte Ederren Akademian irakasle izan zen 1896tik 1898ra.

XX. mendearen hasieran lortu zuen ospea, Veneziako Nazioarteko Arte Erakusketarako, Milango Arte Ederren Erakusketa Nazionalerako eta Erromako Montecitorio jauregirako apaingarri freskoak margotu zituenean.

Lehen Mundu Gerran zauritu zuten, eta 1920ko hamarkadan Ekialde Hurbilean, Japonian eta Latinoamerikan ibili zen. Italiako Errege Akademiako kide izan zen.

## Iruditegia 

Malaria - Giulio Aristide Sartorio.jpg|*Malaria* (1883). Musro Nacional de Bellas Artes, Buenos Aires
Giulio Aristide Sartorio dipinto.jpg|*Irakurketa (Catulo eta Clodia)*
Giulio Aristide Sartorio - La Sirena, 1893.jpg|*Sirena* edo *Amildegi berdea* (1893), Turin
Giulio Aristide Sartorio - Study for the Head of the Gorgon, 1895.jpg|*Gorgonaren buruarentzako estudioa* (c. 1895), Ertoma
Giulio aristide sartorio, diana di efeso e gli schiavi, 1899, 01.jpg|*Diana Efesokoa eta esklaboak* (c. 1895-1899), Erroma
Giulio aristide sartorio, la gorgone e gli eroi, 1899, 01.jpg|*Gorgona eta heroiak* (c. 1897-1899), Erroma
Artgate Fondazione Cariplo - Sartorio Giulio Aristide, Dittico - Sagra.jpg|*Sagra*, Gallerie di Piazza Scala, Milan
Artgate Fondazione Cariplo - Sartorio Giulio Aristide, L'aratura di novembre o Buoi all'aratro (Vedute della campagna romana).jpg|Idiak goldean (1914)
Tevere Dragoncello.jpg|Tiber ibaia eta Dragoncello urtegia (1914)
Miren Arratibel

**Miren Arratibel Garmendia** (Donostia, Gipuzkoa, 1969)  Itzultzaile eta zuzentzailea da.

## Ibilbidea 
Lur hiztegi entziklopedikoko erredakzio taldeko kideaizan zen hamar urtez. Talde horrekin egin zituen lehen urratsak itzulpengintzan, eta, gero, hainbat agentziatan egin du lan (Rosetta Testu Zerbitzuak, Hitzurun Hizkuntz Zerbitzuak, Labayru...), askotariko lanak itzultzen eta zuzentzen.

Miren Arratibel Itzultzailea eta zuzentzaile autonomoa da 1990. urteaz geroztik. Miguel Unamuno, George Sand, Andersen, H. G. Wells, Süskind, Kenneth Grahame eta Steinbecken lanak itzuli ditu, besteak beste.

EIZIE Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen elkarteko kidea da.

## Argitalpenak 
Miren Arratibelek itzulitako zenbait liburu. Zerrenda osoa link honetan ikusgai.

### Helduen literatura 
* *Lorik egiten ez dutenak NASH.* Redondo, Dolores (Erein, 2025).
* ''L'Arratien taberna.* Martínez de Lezea, Toti (Erein, 2024)
* *Artadi.* Martínez de Lezea, Toti (Erein, 2022)
* *Bretxa*  Martinez de Lezea, Toti (Erein, 2022)
* *Ethan Frome.*  Wharton, Edith (Erein, 2022)
* *Gizakia zentzu bila*  Frankl, Viktor E. (Erein, 2017)
* *Hemeretzi ipuin* [Antologia]  Andersen, Hans Christian (Erein, 2016) 
* *Gizon ikusezina* Wells, H. G.  (Euskadiko Liburutegi Digitala, 2016

### Haur eta gazte literatura 
* *Azti ikaslea* *Hazen*, Barbara Shook (Dimoni Pelut, 2024)
* *Rowley Jefferson Superjatorraren historia izugarriak*  Kinney, Jeff (Alberdania, 2022)
* *Kai Handia*  Juarez Gaztelu, Uxue (Erein, 2022) 
* *Gizajo baten egunkaria: Izotz urtzaldia*  Kinney, Jeff (Alberdania, 2021)
* *Eguzkia gosaldu dut*: *Landareen mundua*  Holland, Michael T. (Ttarttalo, 2020)
* *Luxia untxi txikia ihesi*  Chichester Clark, Emma (Harper Collins Ibérica, 2019)

### Ez literatura 
* *Harri porotsua = The porous stone*  Jaio, Iratxe (Eusko Jaurlaritza, 2019) 
* *Munduko sukaldaritza Euskal Herrian*  Agirre, Katixa (Ttarttalo ; Berria, 2010)

## Sariak 
* 2015eko Vitoria-Gasteiz itzulpen-saria irabazi zuen Steinbeck-en *Perla'' liburuagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taghreed El-Khodary

**Taghreed El-Khodary** (Gaza, Palestina) palestinar kazetaria da, Carnegie Endowment-eko Ekialde Hurbileko Programan bisitaria den irakaslea, eta bere ikerketa Gazaren etorkizunean oinarritzen da. Heinrich Boell 2010 Fundazioko kide eta *fanack.com-*eko editorea ere bada.

2001etik 2009ra, El-Khodaryk *The New York Times*-en berri eman zuen Gazatik. *The Electronic Intifada* argitalpenak Ethan Bronner Jerusalemgo *Times-*eko bulegoko buruak Israelgo armadan zerbitzuak ematen zituen seme bat zuela jakinarazi eta gutxira utzi zuen. *Times*-ek Bronner bere karguan mantentzea erabaki zuen, eta El-Khodaryk dimisioa eman zuen, "ez zela zuhurra" bera geratzea argudiatuz. "Arriskutsua da", esan zuen Washingtongo Zentro Palestinarrean egindako mahai-inguru batean. "Oso delikatua da, eta benetan atsekabetu ninduen [*New York Times*] egunkariak erabaki hori hartu izanak, baina ulertzen dute zergatik utzi nuen kargua".

## Bizitza 
El-Khodary Gazan jaio zen eta Komunikazioan lizentziaduna da Kairoko Unibertsitate Amerikarrean, eta masa-komunikazioan maisutza du Murray Unibertsitate Estatalean, Fulbright Programako beka batekin. Geroago, El-Khodary AEBetara itzuli zen 2006an Harvard Unibertsitatean Nieman beka bat eskatzeko, Ruth Cowan Nash bekadun gisa, eta 2010ean berriro Heinrich Boell Fundazioko bekadun eta Nazioarteko Bakerako Carnegie Funtseko irakasle bisitari gisa.

## Ibilbide profesionala 
El-Khodaryk irrati-erreportari gisa lan egin du *Voice of America-*rentzat; telebista-erreportari gisa *Al Jazeera-*rentzat; eta telebista-albisteen korrespontsal gisa *Al Hayat LBC-*rentzat. Horrez gain, *National Geographic*, *PBS* (AEB), *ITV* (Erresuma Batua) eta *CBC-rentzat* (Kanada) dokumentaletan ere lan egin du. 2010ean, hauteskundeen estaldurari buruzko hiru asteko tutoretza programa bat zuzendu zuen Sudango iparraldeko kazetarientzat, Garapenerako Nazio Batuen Programaren eta Linnaeus Unibertsitateko Fojo Media Institutuaren babespean.

El-Khodaryk ospe pixka bat irabazi zuen 2008-2009ko Gazako Zerrendako Gatazkan, Israelek korrespontsalei Gazaren eta Israelen arteko muga zeharkatzea eragotzi zienean eta bera Gazatik informatu zezaketen korrespontsal bakarretakoa zenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Agerraldiak C-SPAN-en
* Galderak eta erantzunak Taghreed-el-Khodaryrekin Gazan *The New York Times.*
Homosexuality and Citizenship in Florida

***Homosexuality and Citizenship in Florida*** (Homosexualitatea eta herritartasuna Floridan), baita ere *Panfleto purpura*, homosexualitatearen aurkako propaganda-panfleto bat izan zen, 1964ko urtarrilean argitaratua eta urte bereko martxoaren 17an ofizialki aurkeztua. Lanaren egileaFloridako Legegintza Ikerketarako Batzordeak (Florida Legislative Investigation Committee, FLIC) izan zen, Charley Eugene Johns senatariak zuzenduta.

Liburuxkak hainbat irudi pornografiko eta gay komunitatean erabilitako terminologia-glosario bat zituen. Kopia 25 dolar saldu zen, 100 kopia edo gehiagoko eskaeretarako deskontuarekin. Beraz, gehiago zabaltzeko asmoz, oso prezio politikoa zuen. 

Hainbat urtez, Johns Batzordeak homosexualen sorgin-ehiza bat egin zuen eskola publikoetan, unibertsitateetan eta estatuko gobernu-agentzietan, uste baitzuten estrategia komunista baten parte zirela, "Estatu Batuetako bizimodua iraultzeko, erakunde akademikoak kontrolatzean eta nazioaren morala galbidean jartzean". Bere "ikerketa"ren emaitzak argitaratzean, Batzordeak legegileak konbentzitzea espero zuen homosexualen aurkako legedi integrala aldarrika zezaten.

Egileek espero zutenaren aurka, salmenten arrakasta izan beharrean, *Panfleto Purpura*k kritika bortitzak eragin zituen, batez ere sexu-jardueretan parte hartu zuten gizon homosexualen argazkiengatik. Horren adierazpena datu bat izan zen: Washington hiriko gay irakurketa klub batek liburuxkaren berrinprimaketak saldu zituen bi dolarretan.

Dade konderriko funtzionario batek batzordearen aurkako lege-ekintzak abiaraziko zituela mehatxu egin zuen, eta Richard E. Gerstein Estatuko fiskal nagusiak "material "lizun eta pornografiko" horren banaketa eteteko eskatu zion FLICri".

Panfletoaren aurkako erreakzio bortitzak batzordea suntsitu zuen. 1965eko uztailaren 1ean desegin zen, estatuak bere jarduerak finantzatzen jarraitzeari uko egin ondoren. FLICren ikerketen erregistroak 2028ra arte zigilatu ziren, nahiz eta 1990eko hamarkadaren hasieran Floridako estatuko artxiboetan idatzitako kopiak jarri ziren ikuskapen publikorako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : *Panfleto purpura*ren testu osoa.
Katarzyna Adamik

**Katarzyna Adamik**, **Kasia Adamik** bezala ere ezaguna, (Varsovia, 1972ko abenduaren 28a) poloniar  zinema zuzendaria  da, arte bisualen sortzailea eta gidoi grafikoen artista.  

## Ibilbidea 
Adamik Agnieszka Holland  poloniar zinema zuzendaria  eta Laco Adamík eslovakiar  opera zuzendariaren  alaba da. Magdalena Łazarkiewicz poloniar zuzendariaren iloba da. Bruselako Arte Ederren Akademian graduatu zen, eta 1993an egin zuen debuta zinemaren industrian. Adamikek bere burua lesbiana bezala aitortu zuen 2012an.

Gidoi grafikoen artista gisa lan egin du hainbat filmetan, besteak beste, *In Darkness, Copying Beethoven, Everything Is Illuminated, Catwoman, Trapped, Julie Walking Home, Angel of Death, Hearts in Atlantis, Angel Eyes, Golden Dreams, Battlefield Earth,Na koniec swiata, The Third Miracle, The Wood, Beloved, Wicked, Polish Wedding, Washington Square* eta *Total Eclipse*.

## Filmografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Kasia Adamik* en Culture.pl
* Kasia Adamiken ‘Winter of the Crow’ filmak itxi du 73. Zinemaldiko Sail Ofiziala Berria
Nick Linbött

**Nick Linbött** 2024an Arrasaten sortutako rock musika taldea da.

## Historia 
Sei musikarik osatu zuten taldea eta 2024ko apirilean egin zuten lehenengo kontzertua. Ekainean lehen diskoa grabatu zuten eta udazkenean argitaratu zen.

## Diskografia 
* *Izarrak eta hezurrak* (2024)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfonso Liguori Morapeli

**Alfonso Liguori Morapeli** (batzuetan **Alphonse** edo **Alphonsus** ere deitua; St. James, 1929ko maiatzaren 25a – 1989ko maiatzaren 17a) lesothoar elizgizon katolikoa izan zen, Maria Sortzez Garbiaren Misiolari Oblatuen kongregazioko kidea. 1967tik 1989ra Maseruko artzapezpikua izan zen.

## Bizitza 
Alfonso Liguori Morapeli 1929an jaio zen St. Jamesen, Qacha's Nekeko elizbarrutian. Santa Teresa eta San Agustin apaizgaitegietan ikasi zuen eta 1958ko abenduaren 14an apaiztu zen Maria Sortzez Garbiaren Misiolari Oblatuen kongregazioko kide gisa.

Elizaren eta politikaren arteko bitartekari gisa paper garrantzitsua jokatu zuen, eta bere apezpikualdian itzuli ziren hainbat erbesteratu politiko herrialdera.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patricia Routledge

**Katherine Patricia Routledge** (Tranmere, 1929ko otsailaren 17a – Chichester, 2025eko urriaren 3a) ingeles aktore eta abeslaria izan zen.

Antzerkian 1952an egin zuen debuta, West End antzokian 1959an, eta Broadwayn 1966an. 1966an Tony sari bat irabazi zuen. Telebistan eta zineman ere antzetu zuen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista
Koluvereko apezpiku-gaztelua

**Koluvereko apezpiku-gaztelua** (estonieraz: *Koluvere piiskopilinnus*) Koluvere-ko gaztelua da, Laane konderrian, Estonia mendebaldean.

Gaztelu bat kokaleku estrategiko horretan egon zen XIII. mendetik. 1439an, Saare-Läne-ko apezpikuak (alemanez: *Ösel-Wiek*) bereganatu zuen eta gotzainaren egoitza nagusietako bat bezala funtzionatu zuen. Livoniako gerran, suediar armadaren eta errusiar armadaren arteko borroka bat, suediarren garaipen bat izan zena, gertu garatu zen. Talka 1573an gertatu zen eta Lodeko Bataila bezala ezagutzen da. 1560an, matxinatuek ere gazteluari eraso egiten saiatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermann gaztelua

**Hermann gaztelua** edo **Narvako gaztelua** (estonieraz: *Hermanni linnus*) Narvako gaztelua da, Estoniako ipar-ekialdean, Narva ibaiaren ertzean. 1256an ezarri zuten daniarrek, harrizko lehen gaztelua XIV. mendearen hasieran eraiki zelarik. Zaldun Teutonikoen ordenak 1346ko abuztuaren 29an erosi zuen gaztelua. Gaur egun museo  bezala funtzionatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berateko gaztelua

**Berateko gaztelua** (Albanieraz: *Kalaja eta Bashtovës*) Beraten, Albanian, dagoen gaztelua da. 

## Eraikuntza 
Osum ibaiaren ezkerreko ertzean dagoen muino harritsu baten gainean eraikita dago, eta hegoaldetik bakarrik sar daiteke bertara. Erromatarrek K.a. 200. urtean erre ondoren, harresiak indartu egin ziren V. mendean, Teodosio II.a bizantziar enperadorearen garaian, eta VI. mendean berreraiki ziren Justiniano I.a enperadorearen garaian, eta berriro XIII. mendean, Epiro despotaren garaian, Mikel I.a Comneno Ducas, bizantziar enperadorearen lehengusua. Sarrera nagusia, iparraldean, patio gotortu batek babesten du eta beste hiru sarrera txiki daude. Berateko gotorlekuak, bere egungo egoeran, nahiko kaltetua izan arren, bista bikaina eskaintzen jarraitzen du. 

Hartzen duen azalera handiari esker, inguruko hirietako biztanle asko bizi izan ziren bertan. Gotorlekuaren barruko eraikinak XIII. mendean eraiki ziren, eta, beren arkitektura bereizgarriari esker, monumentu kultural gisa kontserbatzen dira. Gotorlekuko biztanleria kristaua zen, eta gotorlekuak 20 eliza inguru zituen (gehienak XIII. mendean eraikiak), eta meskita bakarra, turkiar goarnizioak erabiltzekoa, eta ia aurri gutxi batzuk eta minaretearen oinarria geratzen dira. Gotorlekuko elizak mendeetan zehar kaltetuak izan ziren, eta bakar batzuk mantendu dira.

## Aintzatespena 
Berateko gaztelua, 1996 eta 2000 urteetan sortutako 10 lek albaniar txanponaren atzealdean irudikatuta dago.
thumb|280x280px|Gazteluaren aurriak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emanuel Mabathoana

**Emanuel Gregory Mabathoana** edo **’Mabathoana** (Mokhokhong, 1904ko abenduaren 29a – 1966ko irailaren 20a) lesothoar elizgizon katolikoa eta hizkuntzalaria izan zen. 1952tik 1961era Leribeko apezpikua izan zen eta 1961etik 1966ra Maseruko artzapezpikua.

## Bizitza 
Emanuel Mabathoana Mokhokhongen jaio zen, Lesothoko Roma herritik gertu. Bere ama Moshoeshoe I.a agintariaren biloba zen. Ikasketak maristen San Jose ikastetxean hasi zituen, 1924an Romako Santa Teresa apaizgaitegian jarraitu zituen, eta han Maria Sortzez Garbiaren Misiolari Oblatuen kongregazioan sartu zen. 1934ko ekainaren 28an apaiztu zen, historiako bigarren apaiz mosotho bihurtuz. 1934tik 1944ra Romako apaizgaitegietan lan egin zuen, eta gero zortzi urtez Pio XII.a ikastetxean bantu hizkuntzak irakatsi zituen. 1950etik 1951ra Afrikako hizkuntzalaritza ikasi zuen Erroman eta Londresen.

1956an Basutolandeko Kontseilu Nazionaleko Ortografia Batzordeko kide izan zen eta sothoeraren ortografia independente bat mantentzeko borrokatu zen arrakastaz. Maseruko ikastetxe batek bere izena darama.

## Lan hautatuak 
* *Maele a Basotho* (1939-1941)
* *Les 25 Ans de Seminaire de Roma*

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Naked Gun (2025eko filma)

***The Naked Gun***, 2025eko Akiva Schaffer estatubatuarrak zuzendutako ekintza komedia film bat da. *Police Squad!* (1982) telesailan oinarrituta dago. Liam Neeson, Pamela Anderson, Paul Walter Hauser, Kevin Durand eta Danny Huston aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Frank Drebin Jr. (Liam Neeson) teniente baldarrak Simon Davenport software ingeniariaren hilketa ikertu beharko du. Ikertzen ari den artean, bere unitatea itxitzeko arriskuan egongo da. Beth Davenport (Pamela Anderson) krimen eleberrien idazlearen laguntzaz, Frankek egoera absurdu nahiz barregarriak biziko ditu.

## Aktoreak 
* Liam Neeson: Frank Drebin Jr. tenientea
* Pamela Anderson: Beth Davenport
* Paul Walter Hauser: Ed Hocken Jr. kapitaina
* Danny Huston: Richard Cane
* CCH Pounder: Davis polizia burua
* Kevin Durand: Sig Gustafson
* Liza Koshy: Barnes detektibea
* Eddie Yu: Park detektibea
* Moses Jones: "Not Nordberg Jr."
* Cody Rhodes: Tabernaria
* Busta Rhymes: Banku lapurra

Jon Anik, Michael Bisping, Bruce Buffer, John McCarthy, Dave Bautista eta "Weird Al" Yankovic beren buruak antzeztuz agertu ziren.

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
1973ko Ipar Irlandako erreferenduma

**1973ko Ipar Irlandako erreferenduma**, 1973ko martxoaren 8an, Ipar Irlanda Erresuma Batuaren barnean mantendu edo Irlandako Batasuna gauzatzeko Irlandako Errepublikara batu behar zen jakiteko egindako galdeketa izan zen. Erresuma Batuko lurralde batean burututako lejen galdeketa ofizial garrantzitsua izan zen. 

Irlandar errepublikar eta nazionalistek galdeketari boikota egin zioten, ondorioz Ipar Irlanda Erresuma Batuaren barnean mantentzeko aukerak erabateko garaipena lortu zuen.

## Emaitza
Elbasango gaztelua

**Elbasango gaztelua** Albaniako Elbasan hirian dagoen XV. mendeko gotorlekua da. Gaztelua, hasiera batean, 9 metroko altuerako 26 dorreez osatuta zegoen. Via Egnatia ezagunaren zati batek gazteluan zehar gurutzatzen du.

Sinan Pasha-ren turkiar bainuak gazteluaren harresien barruan daude. Gaur egun, erakargarri turistikoa da egitura XIX. mendean berritu ondoren kontserbatu delako.

## Historia 
Elbasan herriaren inguruko jatorrizko gotorlekuak Erromatar Inperioaren garaikoak dira. Badaude frogak Justiniano I.a Bizantziar enperadorearen erregealdian harresi-barruti bat eraikitzeko agindu zuela, beraz, jatorrizko gotorlekua VI. mendekoa da, nahiz eta jakina den harresi berri hauek aurreko harresien gainean eraiki zirela, ziurrenik IV. mendean, IV. eta V. mendeen artean Balkanetan gertatu ziren barbaroen gerren ondorioz erabat suntsitu behar izan zirenak. Aurreko defentsa-egitura 2.000 urte ingurukoa izan daiteke.

Bizantziar harresi hauek biztanleriaren eraikin handiak hartzen hasi ziren, hala nola eraiki ziren eliza kristauak. Albaniako otomandar inbasioarekin, lurraldea sanjak bihurtu zen eta Hungariako frontetik gertu kokatuta zegoenez, Mehmed II.a sultanaren erregealdian, Bisir handiak (ziurrenik Gedik Ahmed Pasha) gaur egun ezagutzen den Elbasango gaztelua berreraikitzeko agindu zuen, "Erregearen Meskita" deiturikoa eraikitzeko aginduaz gain.

XIX. mendean birmoldaketa txiki bat jaso zuen barrutiak, ordutik aurrera agintariek ia bertan behera utzi zuten, baita Albaniako Monumentuen Institutu Nazionalak ere, 2006an, orduko *Elbasaneko* alkate zen Ardian Turkuk, Elbasan Udalerriak, Pisako Unibertsitateak eta Italiako Ikerketa Zientifikoko Ministerioak kofinantzatutako proiektu bat sustatzea lortu zuen arte. «Elbasango gotorlekua aitortzea, zaintzea eta ebaluatzea» izena jarri zioten proiektuari. Elbasan udalerriak gotorlekuaren barruan eraikitzeko baimenak emateari utzi zion proiektuaren hasieratik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adanech Kidanemariam

**Adanech Kidanemariam** (; Borkosha, 1942ko abenduaren 20a – 2006ko apirilaren 3a) etiopiar erizain eta politikaria izan zen. 1991n Etiopiako Osasun ministro izendatu zuten.

## Bizitza 
1960ko hamarkadaren amaieran, Adanech Kidanemariam ikasle aktibista zen, bere jarrera politiko aktiboagatik ospea lortu zuena.

Gondarko Osasun Publikoko Eskola bezala ezagutzen zen medikuntza eskolan graduatu zen, eta erizain eta emagin gisa hasi zuen bere ibilbidea. Osasun publikoa ere irakatsi zuen eta Addis Abebako Unibertsitateko Medikuntza Fakultateko Osasun Publikoaren saileko burua izan zen. 1984an Etiopiako Osasun Komunitarioko Departamentuan aritu zen, departamentu horrek *The Ethiopian Journal of Health Development* aldizkaria abiarazi zuenean.

1991n Osasun ministro izendatu zuten, eta hiru urtez geratu zen kargu horretan.

## Lanak 
* (Azeb Tamiratekin batera). ''Gender influence on women's health* (Tsehai Berhane-Selassieren *Gender issues in Ethiopia'' bildumaren parte gisa, 1991)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kumnako gaztelua

**Kumnako gaztelua** (alemanez '**; estonieraz **') gaztelu neoklasiko txiki bat da, Estoniako iparraldean dagoena, Kumnako hiribilduan, Harku udalerrian (Harjuko koderrian, antzina «Harrien-go barrutia»).

## Historia 
ezkerrera|thumb|200x200px|Kumnako gaztelu berriaren ikuspegia.
Jabaria 1620 inguruan sortu zen Kegel parrokiari zegokion lurralde batean eta bere lehen jauna Johann Knopius izan zen. Ondoren  familiara pasa zen, ondoren  familiara eta azkenik 1893an von Meyendorff familiara, 1919ra arte bertan bizi izan zena, orduan lur-jabeen ondasunak nazionalizatu baitziren. 

XVIII. mendeko egurrezko etxaldea, landetxe handi baten antza duena, oraindik existitzen da. 1820 inguruan eraberritu zuten, gehigarri neoklasikoekin eta leihoen inguruan tailatutako egurrezko dekorazioekin. Irteten den atondo txiki bat fatxadaren erdian dago.

XX. mendearen hasieran, Meyendorff-ek gaztelu txiki berri bat eraiki zuten zurezko etxaldearen iparraldean, estilo neoklasikoko solairu batekoa, bere garaian Errusiako *Inperio estilokoa* deitua. Lau zutabeko arkupe joniarrak apaintzen du frontoi greko bati eusten dion fatxadaren erdian, eta antzinako jauregiarekin galeria baxu batek lotzen du. Gaztelua, gaur egun babestuta dagoen parke batez inguratuta dago.

Duela gutxi pribatizatu duten gaztelua zaharberritzen ari dira.

## Kanpo estekak 
*  Sitio de castillos y mansiones de Estonia
Godsmack

**Godsmack**, AEBetako metal alternatibo talde bat da. 1995ean Lawrence (Massachusetts) hirian sortu zen, honako taldekideekin, Sully Erna (ahotsa), Tony Rombola (gitarra), Robbie Merrill (baxua) eta Shannon Larkin (bateria).

## Diskografia 
* *All Wound Up...* (1997)
* *Godsmack* (1998)
* *Awake* (2000)
* *Faceless* (2003)
* *IV* (2006)
* *The Oracle* (2010)
* *1000hp* (2014)
* *When Legends Rise* (2018)
* *Lighting Up the Sky* (2023)

## Kanpo loturak 
* Webgunea
Andre Mariaren Zeruratzearen eliza (Oñati)

**Andre Mariaren Zeruratzearen eliza** Urrexolan (Oñati) dagoen parrokia da. XVI. mendearen hasieran egindako tenplua da, elementu gotikoak ere badaukana. Abadetxea, eskola eta hilerria ere bazeuden inguruan. Andre Mariaren omenez ospatzen dira auzoko jaiak.
Boys from County Hell

***Boys from County Hell***, , 2020ko Chris Baugh britainiarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. Jack Rowan, Nigel O'Neill, Louisa Harland eta Michael Hough aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Langile zaildu talde batek, Francie Moffat (Nigel O'Neill) eta Eugene Moffat (Jack Rowan) aita-semeak buru direla, nahigabean Abhartach irlandar mitologiako banpiro bat esnatu arazi eta gau batez hari bizirautea lortu beharko dute.

## Aktoreak 
*Jack Rowan: Eugene Moffat
*Nigel O'Neill: Francie Moffat
*Louisa Harland: Claire McCann
*Michael Hough: McCauley
*John Lynch: George Bogue
*Fra Fee: William Bogue
*Jordan Renzo: Christian
*Lalor Roddy: Elliott
*Morgan C. Jones: Charlie Harte
*Andrea Irvine: Pauline Bogue
*Robert Strange: Abhartach
*Marty Maguire: Gabriel
*Kathy Monahan: Marie McCann
*Emma Paetz: Michelle
*David Pearse: Cathal
*Stella McCusker: Pearl
*Conor Grimes: Thomas
*Bronagh Elmore: Eugenen ama
*Parnell Scott: Mutil nerabea
*Ellie McKay: Neska nerabea
*Liam Miley: Bere burua antzeztuz
*Steven Miller: Bere burua antzeztuz

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai