Antisorgailu

thumb|304x304px|Pilula antisorgailua
**Kontrazepzio metodoak**, **metodo antisorgailuak** edo, besterik gabe, **antisorgailuak** sexu harremanetan ernalkuntza eta haurdunaldia ekiditeko substantzia, aparatu edo metodoak dira. Planifikazioari eta antisorgailuen hornikuntza eta erabilerari planifikazio familiarra deitzen zaio. Sexu-hezkuntzak eta antisorgailuetara irisgarritasuna izateak nahigabeko haurdunaldiak gutxitzen ditu.

Metodo antisorgailuak antzinako garaitatik erabili dira baina antisorgailu eraginkor eta seguruak XX.mendetik aurrera garatu ziren. Zenbait kulturek kontrazepzio metodoak gaitzetsi eta debekatu egiten dituzte.

Antisorgailuak zenbait taldetan bereiz daitezke, hala nola, hesi metodoak (preserbatiboa esaterako), eragile kimiko edo hormonalak (pilula antisorgailua, esaterako) eta kontrazepzio naturala (Ogino metodoa, esaterako).

Eraginkortasun handiena duen metodoa, abstinentziaren atzetik, esterilizazioa da (basektomia gizonen kasuan eta tronpen lotura emakumeen kasuan), hau ordea iraukorra da. Ondoren, eraginkorrenak umetoki barneko gailuak (DIUa) eta azal azpiko antisorgailuak dira. Hauen atzetik antisorgailu hormonalak dira eraginkorrenak, hala nola, pilula antosorgailuak, partxea eta baginako eraztuna. Eraginkortasun gutxiago dute kontrazepzio naturalak eta hesi metodoek.  Azken hauek dira, ordea, sexu harremanen bidez transmititzen diren gaixotasunak ekiditeko egokienak.

Emergentziazko metodoek, adibidez hurrengo eguneko pilulak, babesik gabeko harreman baten ondoren haurdunaldia saihestu dezakete (lehen 72 eta 120 ordu artean).

## Metodoak 
### Esterilizazio-metodoak 
Esterilizazioa modu iraunkor eta itzuliezin batean ugalkortasuna eragozteko tekniken multzoa da, kirurgikoak nahiz kimikoak. Gizonen kasuan, basektomia da egun esterilizatzeko modurik ohikoena; emakumeen kasuan, tronpen lotura da ohiko teknika.

### Hesi-metodoak 
Hesi bidezko antisorgailuek espermatozoideak aluan barneratu eta umetokira heltzea eragozten dute, gailu fisiko baten bitartez. Gailu hauek biltzen dira hesi metodoetan: kondoia, preserbatibo femeninoa eta diafragma. Aipatu behar da metodo horietatik bik (kondoiak eta preserbatibo femeninoak) haurdunaldiak saihesteko ez ezik, sexu harremanen bidez transmititzen diren gaixotasunak (HIESa, sifilia, esaterako) ekiditeko ere balio dutela.

Fitxategi:Kondom.jpg|Kondi bat, bilduta.
Fitxategi:Condom unrolled durex.jpg|Kondoi bat, luzatuta.
Fitxategi:Female condom.jpg|Preserbatibo femeninoa
Fitxategi:Contraceptive diaphragm.jpg|Diafragma
Fitxategi:Spermicides.jpg|Baginako esponja

#### Kondoia 
Kondoia edo preserbatibo maskulinoa zakilean jartzen den latex edo plastikozko zorro bat da, puntan isurirako lekua uzten duena. Zakila kondoi barruan sartuz, espermatozoideak emakumearen baginan sartzea eragozten da, eta, horrela, obulua ezin da ernaldu. Haurdunaldia ekiditeaz gainera, sexu harremanen bidez kutsa daitezkeen gaixotasunak ere ekiditen ditu . Gazteen artean eta harreman finkorik ez duten bikoteetarako gomendatzen da bereziki, antisorgailua izateaz gainera, bikotekideak kutsa ditzakeen gaixotasunak ekiditen dituelako.

#### Emakumeen preserbatiboa 
Emakumeen preserbatiboa poliuretanozko zorro bat da, kondoia baino zabalagoa, eta baginan sartzen da 
ezkerrera|thumb|207x207px|Diafragma bagina barruan.

#### Diafragma 
Diafragma latexez estalita dagoen uztai elastiko bat da, baginaren buruan sartzen dena, eta espermatozoideak umetokira sartzea eragozten du. Espermizida batekin batera erabili ohi da. Koitoa baino lehen sartu behar da baginara, espermizidarekin bustita. Ginekologo baten ardurapean eskuratu eta erabili behar da, besteak beste emakumearen baginara tamainaz egokitzen den diafragma behar baita. Koitoa ondoren, 6 orduz eduki behar da baginan, espermatozoide guztiak hil arte, eta ondoren atera eta garbitu egin behar da, berriro erabili ahal izateko.

Metodo eraginkorra da haurdunaldia prebenitzeko, baina ez du babesten sexu-transmisiozko gaixotasunetatik (gonorrea, sifilia, HIESa...). Gainera, ez ditu sexu-transmisiozko gaixotasunak ekiditen.

### Metodo hormonalak 
Metodo hormonalek haurdunaldia hormonen bidez ekiditen dute, emakumeak tresna ezberdinen bidez jasotzen dituelarik. Gailu hauek erabiltzen dira metodo hormonaletan: pilula antisorgailua, baginako eraztuna, partxe antisorgailua, azal azpiko antisorgailua eta DIUa, besteak beste.

Garrantzitsua da kontuan izatea metodo hauek ez dutela sexu bidez transmititzen diren gaixotasunetatik babesten.

Gainera, metodo hauek mediku batek preskribitu eta kontrolatu behar izaten ditu, hormonek gorputzean eragiten dituzten aldaketen jarraipena egiteko. Hain zuzen, sintoma ezberdinak eragin ditzakete antisorgailu hormonalek, adibidez: loditasuna, goragalea, bularretako mina eta tentsioa, hilekoaren zikloak gutxitzea, hilekoa desgaraian izatea, dismenorrea, metrorragiak eta beheko gorputz adarretako edema, besteak beste. Gainera, antisorgailu hauek hartu eta lehen aldiz depresioa diagnostikatzearen arteko erlazioa erakutsi dute ikerketa batzuk, bereziki 15 eta 19 urte arteko gazteen artean (batez ere progesterona hutsa duen pilulekin). 

Albo-ondorio posible horiengatik da beharrezkoa medikuarekin jarraipena egitea eta antisorgailu hauen argibide orria ondo irakurtzea.

Fitxategi:Plaquettes de pilule.jpg|Pilula antisorgailua
Fitxategi:Real nuvaring.jpg|Baginako eraztuna
Fitxategi:Contraceptivepatch.jpg|Partxe antisorgailua
Fitxategi:Implanon 04.jpg|Azal azpiko antisorgailua
Fitxategi:Tête de stérilet.jpg|DIUa

#### Pilula antisorgailua 
Pilula antisorgailua emakumeek erabiltzen duten aho bidezko antisorgailu bat da. Emakumearen hormona zikloan du eragina, eta haurdunaldia ekiditen du. Eraginkortasun handiko antisorgailua da pilula (obulazioa galarazten du) eta gaur egun iraganean baino bigarren mailako ondorio gutxiago ditu. Gainera, hilerokoa erregulatzeko eta honek sortzen dituen min eta ondoezak arintzeko ere balio dute pilulek, beti ere medikuak horrela gomendatzen badu. Ez du ordea sexu bidezko gaixotasunengandik babesten.

Bi motatako pilulak daude: **pilula konbinatua** (estrogenoak eta progesterona dituena) eta **gestageno-pilula** edo **mini-pilula** (hormona bakarra duena). Sustantziak odolaren bitartez gorputz osoan zehar zabaltzen dira eta ez diete uzten obulutegiei obulurik sortzen. Badira pilula batzuk antisorgailu gisa erabiltzen direnak eta gainera hilerokoa gutxiagotan izatea eta honek min gutxiago izatea eragiten dutenak. Adibidez, hilekoak urtean lau alditara pasatzeko aukera eskaintzen duen Seasonique antisorgailua merkaturatu da. Medikuak preskribitu eta kontrolatu behar du metodo hau, eta emakume batzuk dituzten gaixotasunen arabera ezin dituzte erabili.

Pilula egunero hartu behar da, ordu berean eta jarraian, atseden egunik gabe.

ezkerrera|thumb|211x211px|Baginako eraztuna jartzeko era.

#### Baginako eraztuna 
Baginako eraztuna 5 zentrimetroko diametroa duen plastikozko eraztun bat da, emakumearen baginan sartzen dena. Etileno-binil azetano polimeroaz osatuta dago eta iraupen luzeko metodoa da. Pilula antisorgailuaren antzera lan egiten du, obulazioa galaraziz. Eraztuna hiru astez eraman behar da jarrita eta laugarren astean, eraztuna kendutakoan, hilekoa. Eraztunak ezin dira berrerabili.

Partxearen eraginkortasuna pildora antisorgailuaren antzekoa da baina honek ere ez du sexu bidezko gaixotasunengandik babesten, gainera, medikuaren gomendioak jarraitu behar dira eta berak presbribitu eta kontrolatu behar du.
thumb|DIUa bagina barruan.
Ezinbestekoa da aditu batek jartzea eta kentzea eta denbora ezberdinez eraman daitezke. Inplante hauen eraginkortasuna oso altua da baina honek ere ez du sexu bidezko gaixotasunengandik babesten. .

Haurdunaldia arrazoizko kezka bat denean, adibidez nerabezaroan, metodo bikoitza erabiltzea gobendatzen dute zientzialarien elkarteek. Izan ere, emaitza onak atzeman dituzte Europako zenbait herrialdeetan metodo bikoitzaren bidez aurrez erabaki gabeko haurdunaldiak eta sexu transmisioko gaixotasunak gutxitzeko

## Eraginkortasuna 
Metodo antisorgailuen eraginkortasuna, ehuneko gisa adierazia, Pearlen indizea erabiliz kalkulatzen da eta antisorgailu bakoitza urtebete oso batean zehar erabiliz gero, haurdun suertatzeko aukerak adierazten ditu. Eraginkortasun handiena duen metodoa, abstinentziaren atzetik, esterilizazioa da (basektomia gizonen kasuan eta tronpen lotura emakumeen kasuan). Ondoren, eraginkorrenak umetoki barneko gailuak (DIUa) eta azal azpiko antisorgailuak dira. Hauen atzetik antisorgailu hormonalak dira eraginkorrenak, hala nola, pilula antosorgailuak, partxea eta baginako eraztuna. Eraginkortasun gutxiago dute hesi metodoek eta kontrazepzio naturalak. 

Lehen munduan gehien erabiltzen diren metodoak kondoiak eta antisorgailu hormonalak dira. Bigarren ta hirugarren munduan, aldiz, emakumeen esterilizazioa, DIUa, antisorgailu homonalak, kondoiak eta gizonezkoen esterilizazioa dira erabilienak, ordena horretan.2012rako, emakume ugalkorren %57ak haurdunaldia ekidin nahi zuen (1520 milioitik 867 milioi emakumek). Hala ere, 222 milioi emakumek ez dute antisorgailuetara irisgarritasunik (hautako 53 milioi Afrikan daude eta 97 milioi Asian). Irisgarritasun honen falta hainbat arrazoik sortzen dute, besteak beste, pobreziak edo estatu askok zenbait antisorgailu debekatu edo mugatzen dituztela arazo politiko eta erlijiosoengatik.

Honek eragin handia du gizartean, hain zuzen, planifikatu gabeko 54 milioi haurdunaldi gertatzen dira urtean eta 80.000 amatasun heriotza. thumb|277x277px|Amatasun heriotza tasa mundu mailan|ezkerreraOnura hauek lortzearen arrazoiak nahigabeko haurdunaldiek sortzen dituzten segurtasunik gabeko abortuak eta arrisku handiko haurdunaldiak ekiditea da, antisorgailuen bidez. Gainera, planifikazio familiarrak eta antisorgailuen erabilerak bi haurdunaldiren arteko tartea luzatzeko balio dute, haurren biziraupena luzatuz garapen bidean dauden lurraldetan. Estatu Batuetan 15 eta 19 urte arteko nerabeen haurdunaldien %82a planifikatu gabe gertatzen dira. 2010eko inkesta baten arabera, Euskal Autonomia Erkidegoko gazteen ia erdiak pentsatu izan du haurdun geratu direla eta %37k biharamuneko pilula hartu dute. Sexualitate hezkuntza egokia eta antisorgailuetara irisgarritasuna izatea oso eraginkorrak dira nahigabeko haurdunaldi hauek gutxitzeko.

Finantzei dagokionez ere, jaiotza kontrolak garapen ekonomikoa hobetzen du, haur gutxiago daudelako menpean eta emakumeek lan-munduan parte-hartzeko aukera gehiago dituztelako. Planifikazio familiarra, antisorgailuen erabileraren bidez, gastuen eraginkortasun handienetakoa duen osasun kontu-hartzea da. Gai honetara bideratutako dolar bakoitzeko bi eta sei dolar artean aurrezten direla kalkulatu da, Nazio Batuen ikerketa baten arabera.

Aurrezki hauek nahigabeko haurdunaldiak eta sexu-transmisiozko gaixotasunak ekiditetik sortzen dira, horiek eragiten dituzten gastuak saihestuz.Hain zuzen, haurdunaldi, erditze eta jaioberri baten kostu medikoa, Estatu Batuetan, 21.000 dolar dira batez beste erditze baginal batekin eta 31.000 dolar zesarea batekin. Munduko beste estatu gehienetan kostu hauek aipatutako zifren erdia baino gutxiago dira.

## Historia 
### Historia goiztiarra 
thumb|Antzinako zilarrezko txanpon bat, silfio baten zurtoina irudikatzen duena.
Ebers-en papiro egiptoarrak (K.a.1550 urtea) eta Kahun-en papiroak (K.a. 1850) jaiotza-kontrolaren deskripzio dokumentatu zaharrenetakoak dituzte: eztiaren eta akazia hostoen erabilera, bagina barruan sartuta semena blokeatzeko . Uste da Antzinako Grezian silfioa erabiltzen zela antisorgailu gisa eta bere eraginkortasuna eta egokitasuna zela era bere deasgerpenera arte ekoiztu zela.

Erdi Aroko Europan haurdunaldia gelditzeko edozein saiaketa immorala kontsideratzen zen Eliza Katolikoaren aurrean. Hala ere, uste da emakumeen hainbat metodo erabiltzen zituztela kontrazepziorako, hala nola, coitus interruptusa edo lirioaren edo bortusaiaren sustraiaren sartzea baginan. Aurkitutako kondoi zaharrenak Dudley gazteluko (Erresuma Batua) hondakinetan aurkitu ziren eta 1640 urtekoak direla uste da. Kondoi hauek animalien hesteekin egiten ziren eta ziurrenik sexu bidez trasmititzen diren gaixotasunetatik babesteko erabili ziren Ingalaterrako Iraultzan. Casanova-k, XVIII.mendeko italiarrak, arkume azalarekin egindako estalki bat deskribatu zuen, haurdunaldia ekiditeko erabiltzen zena. Hala ere, kondoien erabilera XX.mendean zabaldu zen, hauen irisgarritasuna hobetu zenean.
### Jaiotza-kontrolaren mugimendua 
ezkerrera|thumb|"Zitala oraindik jarraika dauka" posta-txartel viktoriar satirikoa.|225x225pxJaiotza-kontrolaren mugimendua XIX.mendean eta XX.mendearen hasieran garatu zen.Thomas Malthus-en ideietan oinarrituta 1977an Malthusiar Liga sortu zen Erresuna Batuan eta honen helburua gizarteari familia planifikazioaren garrantzia helaraztea zen, baita jaiotza-kontrola sustatzeagatik zeuden zigorrak kentzea ere. Hain zuzen, liga hau Annie Besant eta Charles Bradlaugh-en aurkako epaiketa geratzen ari zenean sortu zen, hauek hainbat kontrazepzio metodo publikatzeagatik prozesatu zituztenean.

Estatu Batuetan, "jaiotza-kontrola" kontzeptua hedatu zuten 1914an Margaret Sanger eta Otto Bobsein-ek. Garai horretan, Comstock arauarekin, debekatuta zegoen jaiotza-kontrolari buruzko ingormazioa helaraztea eta Erresuma Batura alde egin behar izan zuten. 1915ean berriro Estatu Batuetara itzuli eta Sanger-rek jaiotza-kontrolerako klinika bat ireki zuen, hamaika egun ostean itxi ziotena, bere atxiloketarekin batera. Atxiloketa eta epaiketa honek jaiotza-kontrolaren aldeko aktibismoa piztu zuen Estatu Batuetan.
[thumb|[Marie Stopes-en jaiotza-kontrol klinika]]

Lehen jaiotze-kontrol klinika iraunkorra Erresuma Natuan ireki zuen Marie Stopes-ek 1921an, Liga Mathusiarrarekin batera.Urte horretan bertan Sanger-rek Estatu Batuetako Jaiotze-Kontrol Liga sortu zuen. 1920ko hamarkadan bi emakume hauek, beste emakume feminista batzuekin batera, paper garrantzitsu bat izan zuten sexualitatearen inguruko tabuak suntsitzen. 1930ko apirilean, Erresuma Batuan ospatu zen Jaiotze-Kontrolaren Biltzarrean, 700 ordezkari bildu ziren eta gai hau, abortuarekin batera, esfera politikora eramatea lortu zuten. Hiru hilabete ostean, Erresuma Batuko Osasun Ministerioak jaiotze-kontrolari buruzko informazioa helaraztea baimendu zien tokian-tokiko botereei.

1936an gorte estatubarruarrek adierazi zuten pertsonen osasuna bermatzeko antisorgailuak preskribatzea ez zela legez kanpokoa Comstock legearen arabera. Hurrengo urtean, estatu horretan egindako inkesta batek erakutsi zuen gizartearen %71 antisorgailuen erabileraren alde zegoela.1938an 347 jaiotza-kontrol klinika zeuden martxan Estatu Batuetan, nahiz eta hauen promozioa egitea oraindik legez kanpokoa zen. 
## Gizartea eta kultura 
### Legezkotasuna 
thumb|264x264px|*Every Woman Every Child* mugimenduaren kudeaketa bilera bat.
Giza Eskubideen hitzarmenetan zehazten da gobernu gehienek antisorgailuen inguruko informazioa eta jaiotze-kontrol zerbitzua eskaini behar dituztela.Hitzarmen hauen arabera, estatu hauek gobernu plangintzetan txertatu behar dituzte planifikazio familiarreko zerbitzuak, antisorgailuen irisgarritasunean kalte egiten duen lege oro kendu behar dute, antisorgailu metodo ezberdinetara irisgarritasuna bermatu (emergentziazko metodoak barne), hauen hornitzaileak kalitatezkoak direla eta prezioa egokia dela (jendearen erosteko ahalmenaren arabera) bermatu behar dute.

2010ean Nazio Batuen Erakundeak *Every Woman Every Child* mugimendua martxan jarri zuen, emakumeen antisorgalu beharren estalduraren aurrerapena ebaluatzeko. Mugimendu honek helburu gisa jarri du 2020 urterako 120 milioi emakumek erabiltzea antisorgailu metodo modernoren bat, mundu mailako 69 estatu pobreenen artean. Gainera, kontrazepzio metodoren baten bila dabilen neskatilen kontrako diskriminazioa erauzi nahi dute.

### Erlijioa 
Antisorgailuen inguruko iritzi etikoan ezberdintasun nabarmenak daude erlijio batetik bestera. Ofizialki eliza katolikoak familiaren planifikazio naturala soilik onartzen du, nahiz eta katoliko askok antisorgailu modernoak onartu eta erabili. Protestanteen artean askotariko iritziak daude, antisorgailu guztiak ukatzetik denak onartzera arte. Judaismoan ere antzekoa geratzen da. Hinduistek antisorgailu natural zein artifizialak onartzen dituzte. Budisten ohiko iritzia da kontrazepzioa onargarria dela baina behin ernalketa gertatutakoan esku hartzea ez. Islamean antisorgailuak onartuta daude, hauek ez badute osasuna arriskuan jartzen.

### Munduko Kontrazepzioaren Eguna 
2007tik irailaren 26an, Munduko Kontrazepzioaren Eguna ospatzen da, sexu hezkuntza hobetu eta jaiotza kontrolaren kontzientzia sortzeko. Egun honen ikuspegia *mundu bat non haurdunaldi denak desiratuak diren* da eta hainbat gobernu eta Gobernuz Kanpoko Erakundek babesten dute.

### Okerreko ideiak 
Haurdunaldiaren eta sexu-harremanen inguruko hainbat okerreko ideia daude. Adibidez, emakumeek lehenengo sexu harremanean ere gelditu daitezke haurdun, eta edozein sexu jarreratan. Posible da, nahiz eta aukera gutxi egon, menstruazio egunetan haurdun gelditzea. Sexu harremana eta gero bagina-dutxa bat egitea ez da eraginkorra kontrazepzio metodo gira. Gainera, hainbat osasun arazorekin erlazionatzen da eta ez da gomendagarria hau egitea.

## Ikerketak 
### Emakumeak 
Emakumeen antisorgailuen inguruan egiten diren ikerketa gehienak gaur egun dauden antisorgailuen eraginkortasuna handitzera zuzentzen dira. Baita gaur egungo antisorgailuen albo-ondorioak gutxitzera ere, metodo hormonalen kasuan. Neurri txikiago batean metodo berrien ikerketa egiten da.
thumb|235x235px|Essure antisorgailua
2002an Estatu Batuetan Essure izeneko antisorgailu bat sortu eta merkaturatu zen. Essure umetoki-tronpetan kokatzen den gailu bat da, kirurgia gabe. Gailu honek hantura eragiten du tronpetan, espermatozoideak igarotzea sahiestuz. Eragiten duten hantura hau atzeraezinda da, beraz, esterilizazio metodo bat dela esan daiteke, tronpen loturak dakarren kirurgia eta prezio altua sahiestuz.Antisorgailu hau 2017an debekatu zen, sortzen zituen albo-ondorioengatik. Mundu mailan milioi bat emakumek gailu hau jarrita daukatela estimatzen da, horietatik %60a Ameriketako Estatu Batuetan, 80.000 emakume Espainian. Horietatik milaka emakumek gailu hau kentzeko kirurgiara jo behar izan dute albo-ondorioetatik ihesi eta kasu batzuetan umetokia erauzi behar izan da. Espainian elkarte bat sortu da antisorgailu honek kaltetuei laguntzeko.

### Gizonak 
Gizonezkoek merkaturatzen diren bi antisorgailu posible dituzte: kondoia edo basektomia. Kontuan izanda gizonek egunero daukatela haurdunaldi bat eragiteko aukera eta emakumeek hileko egun zehatz batzuetan bakarrik, ikertzaileek urteak daramatzate gizonezkoentzako antisorgailu berriak sortu nahian. Metodo hormonalekin eta ez-hormonalekin saihatu dira, baina dira merkatura iritsi. Metodo ez hormonaletan bi bide hari dira jarraitzen gehienbat, alde batetik basektomia itzulgarria eta bestetik botika sintetikoen bitartez. 

Ikerketa gehienak, ordea, metodo hormonaletan jartzen dute gogoa, hain zuzen, pilula antisorgailuetan. Ikerketa ugari ari dira egiten pilula hauek sortzeko baina oraindik ez da lortu hauetako batek saio klinikoak gainditzea. Gain zuzen, saio kiliniko hauek ez dira gainditzen antisorgailu hauek eragin ditzakeen albo ondorioengatik, nahiz eta ez diren emakumeen pilulek sortzen dituztenak baino larriagoak. Hain zuzen, emakumeen pilulek baino albo-ondorio leunagoak erakutsi dituzte frogek.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sexu hezkuntza
* Giza sexualitatea
* Sexologia

## Kanpo estekak 
* Your Life - Hezkuntza materiala
* Escrh - Hezkuntza materiala