Bangkok

**Bangkok** (, *Krung Thep* edo กรุงเทพมหานคร, *Krung Thep Maha Nakhon*,  ahoskatua) Thailandiako hiriburua eta herrialdeko hiri handiena da. 1990eko datu ofizialaren arabera, Bangkoken, 8.538.610 biztanle bizi ziren.

thumb|ezkerrera|250px|Bangkokeko zerutrena ilunsentian
Bangkok Asia hego-ekialdeko hazkunde-handien eta ekonomikoki dinamiko duten hirietako bat da. Bertakoek gustuko dute inguruko Singapur edo Hong Kong bezalako hirien mailara heltzen ari dela esatea; hala ere, hazkuntza azkarraren ondorioz, azpiegitura eta gizarte arloko arazoak dauzka. Munduko Meteorologia Erakundeak munduko hiri beroen gisa izendatu du Bangkok. Horrez gain, munduko leku turistiko arrakastatsuenetako bat da.

Hiriburuak bi aurpegi desberdin eskaintzen ditu: alde batetik, hiri zaharra, non XVIII. mendeko jauregi eta tenpluak aurkitzen diren, eta, bestetik, hiri modernoa ibaitik hurbil, non merkatuak, parkeak, etxe orratzak, merkatalguneak, eta abar dauden.

## Izen osoa 
Bangkok izen arrunta besterik ez da. Hiriaren izen zeremoniala askoz luzeagoa da, dagoen leku-izenik luzeena. Thailandieraz honakoa da:

Euskarazko itzulpena honelakoa da:

## Kokalekua 
Bangkok Chao Phraya ibaiaren eskuin ertzean garatu da batez ere, Thailandiako Golkotik hurbil.

Bertara nola heldu:
* Hegazkinez: Bangkokeko aireportu garrantzitsuena Don Muan International aireportua da. Bertatik, egunero, Europa, Ipar Amerika, Asia eta Australiarantz irteten dira hegaldiak. Aireportua bizigunez inguratua dagoenez, Suvarnabhumi aireportu berria eraikitzen hasi ziren Samut Prakan probintzian, Bang Phili distrituan, 2002. urtean. Aireportua 2006. urte hasieran zabaltzen denean, nazioarteko trafikoa aireportu berrira bideratzea espero da, barneko hegaldiak Don Muang aireportuan geldituko direlarik. Ikus: Bangkokeko Aireportuaren webgunea
* Trenez: Trenbidez bidaiatzeko, bidaiari gehienek Hua Lamphong geltokian (metroak hegoaldean duen azkeneko geltokia) hasten dute bidaia. Trenek Bangkok Malaysiarekin lotzen dute hegoaldetik, Chiang Mai iparraldetik eta Khon Kaen ipar-ekialdetik.
* Errepidez: Bangkokera errepidez, hiru bide garrantzitsutatik heltzen da Thailandia eta Malaysia arteko mugan dauden Songkhla, Yala eta Narathiwaten.

## Historia 
thumb|250px|Wat Phra Kaew tenplua
[thumb|250px|[Wat Arun tenplua Chao Phraya ibaiaren ondoan]]

Bangkok, Bang Makok izeneko (euskaraz: aranondo landa) merkataritza gune eta portu txiki bat izan zen hasiera batean bertara heltzen zirelarik Ayutthayara (1767 arte Siamgo hiriburua zena Birmaniaren eskutan erori arte) zihoazen produktuak. Urte horretatik aurrera, Thonburi izendatu zen hiriburu (orain Bangkokeko ibai ertzaren mendebaldean). 1782.urtean, Rama I.a erregeak bere jauregia eraiki zuen ibai ertzaren ekialdean, eta, gune hura, Krung Thep (Aingeruen hiria euskaraz) deitu zuen. Bangkok (บางกอก) izena Thonburiko alde txiki eta zahar bati dagokio zehazki, baina, oraindik ere, hirigune osoa izendatzeko erabiltzen da, kanpotarrek bereziki.

### Jatorria
Hasieran, Bangkok Chao Phraya ekialdeko ertzean zegoen arrantzale-herri txiki bat besterik ez zen. 1511ko Portugalgo mapa batean ageri da erregistratuta lehen aldiz.​ 1680an, herrixkaren hegoaldean, hiru lekutan baino ez zen jendea bizi: aduana bat, Amsterdam Gotorlekua izeneko faktore herbeheretarren bulegoa, 1622an eraikia, eta Ban Vat herrixka. Ayutthayako erresumaren garai historikoan, herrixka tamaina handiko merkataritza-portu bihurtu zen, eta geldiune garrantzitsua izan zen hiribururako ibai-ibilbidean.

Gaur egungo Bangkok hiriaren jatorriak Thonburi hiri txikian kokatzen dira, gaur egun hiriburuaren zati bat dena Chao Praya mendebaldeko ertzean. Taksin jeneralak Thonburi hiriburu berri bihurtu zuen 1772an, 1767an Birmaniarekin izandako gerran Ayutthaya erresumako hiriburua hein handi batean suntsituta geratu ondoren. Hamar urte geroago, Rama I.a errege berriak, Chakri dinastiaren sortzaileak eta gaur egun gobernatzen jarraitzen duenak, gobernuaren egoitza ekialdeko ertzera eraman zuen, eta Rattanakosin izeneko eremua hiriburu bihurtzen hasi zen, Bang Kok herrixkarekin, non, garai hartan, gehienbat txinatarrak bizi baitziren bizileku izandako hiriaren ereduari jarraiki.

Ordutik, hiriaren izen ofiziala Krung Thep da. Hala ere, hori izen osoaren forma laburtu bat besterik ez da, munduko hiri izenik luzeena. Mendebaldeko merkatari eta bidaiariek Bangkok herrixkaren izena erabili zuten haren ordez eta, gaur egun, nazioartean ezaguna den izena bilakatu zena.

### Ubideen hiria
Chao Phraya ibaiaren bihurgune batean, Rattanakosin uharte artifizial bihurtu zen ubide baten bidez, Khlong Lot ubidea, eta bertan eraiki ziren: errege-jauregi berria eta errege-tenplua, Wat Phra Kaeo Esmeraldako Budarekin (Phra Kaeo), Thailandiako santutegi nazionala.

Garai hartan, hiri osoa kanal sare trinko batek zeharkatzen zuen (khlong). Trafiko gehiena bertatik zihoan. Azokak ere uraren gainean egiten ziren (ur gaineko azokak). Ia ez zegoen errepiderik. Garai hartan, Bangkok ekialdeko Venezia izenez ezagutzen zen. *Khlong* gehienak, bata bestearen atzetik, betetzen joan ziren XIX. mendearen erdialdetik aurrera, ibilgailuen trafiko gero eta handiagoari eta hiriaren hazkundeari leku egiteko.

1863an amaitu zen hiriko lehen errepide asfaltatua, Thanon Charoen Krung (hitzez hitz «hiriburua zabaltzeko errepidea»; mendebaldeko atzerritarrek, berriz, New Road deitzen zioten), elefanteek zapaldutako aurreko bide baten ordez. Chulalongkornen erregealdian (Rama V.a) (1868-1910) eraiki ziren: Bangkok herrialdearen iparraldearekin lotzen zuen trenbidea, hiriko trafikorako tranbia-lineak, errepide berri ugari eta gobernuaren eraikin gehienak, sarritan estilo europarren eraginpean.

### XX. mendetik aurrera
XX. mendearen hasieran, hiria, bere antzinako mugez harago, iparralderantz eta ekialderantz hazi zen. Lehenengo zubiaren inaugurazioa (Bridge Memoriala, Chao Praya gainean 1932an) hazkunde-bultzada berri bat izan zen, batez ere ibaiaren mendebaldeko barrutietan. Bigarren Mundu Gerran, Bangkok Japoniako indarrez okupatuta egon zen hainbat urtez, eta aliatuek 1944tik aurrera bonbardatu zuten. Hala ere, gerra amaitu ondoren, hiria berehala suspertu zen, eta erritmo konstantean hazten jarraitu zuen.

thumb|MahaNakhon, 314 metroko altuerarekin, Thailandiako etxe orratz altuena da, 2016an amaitu zen
XX. mendearen erdialdean, *khlong* gehienak dagoeneko beteta eta bulebar eta errepideez ordezkatuta zeuden. Garai horretan ere, ibilbide luzeko errepideak eraiki ziren norabide guztietan, hala nola Sukhumvit errepidea. 1960 eta 1970eko hamarkadetatik aurrera, etxe gehiago eraiki ziren, eta inoiz baino hiri-autobide gehiago egin ziren. 1970eko hamarkadan, garrantzi handiko gertakari politikoak eman ziren Bangkoken: lehenik, diktadura militarraren aurkako herri-altxamendua, 1973ko urrian; hiru urte geroago, ikasle eta manifestari ezkertiarren sarraskia Thammasat Unibertsitateko campusean. 1980ko hamarkadako gorakada ekonomikoarekin batera, beste garapen berri bat hasi zen, etxe orratz ugari eraikitzera eraman zuena eta hiri paisaia betiko aldatu zuena. Aldi berean, biztanle-kopuruak azkar egin zuen gora, Bangkok munduko metropoli handienetako bat bihurtuz. 1992ko maiatzean, berriro ere, protesta jendetsuak izan ziren hiriburuan orduko gobernuaren aurka, bortizki erreprimituak izan zirenak «Maiatz Beltza» delakoan.

XXI. mendearen hasieran, sei milioi pertsona baino gehiago bizi ziren Bangkoken, eta hamar milioi baino gehiago metropoliaren eremuan. Ekonomikoki, hiria nabarmen suspertzen doa 1990eko hamarkadako boomaren amaieran jasandako kolapsotik, eraikuntza berrien proiektuetan ere islatzen dena. Hiriko arazo handienetako bat errepideko trafikoa da. Bangkokeko Metro eta *Skytrain*ekin ere, garraio publikoaren sarearen hedapenak ez du egoera arintzea lortu, orain arte.

2006az geroztik herrialdean izandako hainbat krisi politikoren ostean, Bangkok, 2010eko apirilean eta maiatzean, istilu odoltsuen agertokia izan zen, eta horrek, nazioartean, astinaldia eragin zuen.

2011ko urriaren amaieran, 50 urtean izandako uholde-hondamendirik larrienak Bangkokeko hainbat barruti urpetu zituen, eta auzo asko hustu behar izan zituzten.

2013 amaieran eta 2014 hasieran, Bangkok, berriro ere, motibazio politikoko ezinegona izan zen. 2014ko urtarrilean, oposizioko mugimenduak Bangkoken bizitza publikoa erabat paralizatzeko helburua zuen (Shutdown Bangkok). Gatazka 2014ko maiatzean amaitu zen beste kolpe militar batez.

## Geografia
thumb|Bangkokeko ubideak.
thumb|Lumphini parkea, Bangkokeko parkerik handiena airetik ikusita.
Bangkokeko eremu administratibo bereziak 8.461.568,7 km² hartzen ditu; horrela, Thailandiako 68. probintziarik handiena da. Eremuaren zatirik handiena Bangkok hiriak hartzen du, eta munduko hiri handienetako bat da. Chao Phraya ibaia, 372 kilometro luze dena, Bangkokeko eremu geografiko nagusia da. Chao Phraya ibaiaren arroak, Bangkok inguruak eta inguruko probintziek Bangkokeko badian itsasoratzen diren lautadak eta ibaien deltak hartzen dituzte, hiriaren erdigunetik 30 km hegoaldera.

Horrek Bangkok «Ekialdeko Venezia» deitzea ekarri zuen, eremua lurrez bereizitako lursailetan zatitzen duten ubide eta bideen kopurua dela eta. Antzina, Bangkoken oso ugariak ziren ubide horiek erabiltzen zituen hiriak hiri-barrutien banaketa gisa. Hala ere, XX. mendearen bigarren erdian, hiria azkar hazi ondoren, plana bertan behera utzi zen, eta beste zatiketa-sistema bat hartu zen.

Bangkok itsas mailatik bi metrora dago, eta horrek arazoak sortzen ditu hiria uholdeetatik babesteko montzoien garaian. Sarritan, euri-jasa baten ondoren, urak ubideetan eta ibaiak ibaiertzetatik gainezka egiten du, eta, horren ondorioz, lur asko ur azpian geratzen dira, hala nola 2011n gertatutakoa. Bangkokeko Metropoli Administrazioak (BMA) dike gehiago jarri ditu ubide batzuen ondoan, ur mailak hiri mailara ez iristeko. Hala ere, Bangkokeko ubide ibilbide zabalek desabantaila batzuk dituzte. Izan ere, zurrumurruek diotenez, hiria batez beste bi zentimetro hondoratzen da urtean, zingira batean dagoelako erabat.

## Klima 

thumb|Bangkokeko Samphanthawong barrutia
### Hiri paisaia
Bangkokeko barrutiek ez dituzte zehazki irudikatzen auzoen banaketa funtzionalak eta lurzoruaren erabilera. Hiri-plangintzako politikak 1960an «Litchfield Plana» egin zenean hasi baziren ere, lurzorua erabiltzeko, garraio eta azpiegitura orokorrak hobetzeko estrategiak ezartzen zituena, eremutze arauak ez ziren erabat aplikatu 1992ra arte. Ondorioz, hiria modu organikoan hazi zen bizkor hedatu zen aldian, bai horizontalean, urbanizazioak eraiki berri ziren errepideetan zehar hedatzean, bai bertikalean, merkataritza-guneetan gero eta etxe orratz gehiago eraikitzean.

Hiria hazi egin da ibaian zehar bere jatorrizko erdigunetik hedatzen ari den metropoli bihurtzeraino, inguruko probintzien iparralderantz eta hegoalderantz hedatzen diren hiri-inguruko bizitegi-garapenerako eremuz inguratuta. Nonthaburi, Pak Kret, Rangsit eta Samut Prakan hiriak (oso jendetsuak eta hazten ari direnak) Bangkokeko aldiriak dira orain. Hala ere, hirian bertan nekazaritza gune handiak daude oraindik ere ekialdeko eta mendebaldeko ertzetan, eta baso-eremu gutxi batzuk hiriaren mugen barruan daude: 3.887&nbsp;*rai* (6,2&nbsp;km²; 2,4&nbsp;milia karratu), hiriaren azaleraren %&nbsp;0,4 hartzen dute. ​Hiriko lurzoruaren erabilera honako hau da: bizitegi-erabilera %&nbsp;23, %&nbsp;24 nekazaritza-erabilera eta %&nbsp;30 erabilera merkataritza, Industria eta gobernuarena. BMAren Hiriaren Plangintza Sailaren (CPD) ardura da etorkizuneko garapena planifikatzea eta taxutzea. 1999an eta 2006an, plan nagusiaren eguneratzeak argitaratu zituen, eta, 2012an, hirugarren berrikuspen bat egiten ari dira audientzia publikoen eraginpean.

### Topografia
[thumb|[Chao Phraya ibaia Bangkoketik igarotzean]]
Bangkok Chao Phraya ibaiaren deltan dago, Thailandiako lautada nagusian. Ibaia sigi-saga doa hirian zehar hegoalderantz, eta Thailandiako golkoan itsasoratzen da, erdigunetik 25&nbsp;km hegoaldera. Eremua laua eta baxua da, batez beste itsas mailatik 1,5&nbsp;metroko altuerarekin. Eremu gehiena, jatorriz, zingirak ziren, ubideak (khlong) eraiki ahala nekazaritzarako drainatzen eta ureztatzen joan zirenak XVI. eta XIX. mendeen artean. Ibaiak Bangkoken egiten duen bidea aldatu egin dute hainbat lasterbide eraikiz.

Hiriko ibai-sarea izan zen garraiobide nagusia XIX. mendearen amaierara arte, errepide modernoak eraikitzen hasi zirenean. Ordura arte, jende gehiena gertu edo uretan bizi zen, Horren ondorioz, XIX. mendean, «Ekialdeko Venezia» deitu zitzaion hiriari. Kanal horietako asko bete edo zolatu egin dira; beste batzuek, ordea, hiria zeharkatzen jarraitzen dute, eta drainatze-ubide eta garraio-bide garrantzitsuak dira. Gehienak oso kutsatuta daude, nahiz eta BMAk horietako zenbait tratatzeko eta garbitzeko konpromisoa hartu duen.

Bangkok inguruko geologia itsas buztin biguneko goiko geruza batengatik ezaugarritzen da, «Bangkokeko buztina» izenez ezaguna, 15&nbsp;metro lodi, batez beste, zortzi unitate ezagunez osatutako akuifero-sistema bat estaltzen duena. Ezaugarri horrek lagundu du lurpeko uren ponpaketa handiak eragindako hondoratzearen ondorioetan. 1970eko hamarkadan lehen aldiz aitortua, hondoratzea laster bihurtu zen arazo kritiko, urtean 120&nbsp;milimetroko (4,7&nbsp;hazbete) tasa lortuz 1981ean. Geroztik, lur azpiko uren kudeaketak eta arintze-neurriek egoeraren larritasuna gutxitu dute, eta, 2000ko hamarkadaren hasieran, hondoratze-indizea urtean 10 eta 30&nbsp;milimetro (0,39&nbsp;eta 1,18&nbsp;hazbete) artekora jaistea lortu zen, nahiz eta orain hiriko zati batzuk itsas mailatik metro bat beherago dauden.

thumb|Bangkokek kostaldetik edo ibaietatik gertu dauden eraikin ugari ditu
Hondoratzeak uholde-arriskua areagotu du; bada, Bangkokek, dagoeneko, uholdeak izateko joera du altuera baxua eta drainatze-azpiegitura desegokiak direla eta, maiz zaborrek (bereziki plastikozko hondakinak) eragiten duten eragozpenekin batera. Gaur egun hiriak uholde-hesiak erabiltzen ditu, eta ubideen drainatzea areagotzen du ponpaketa eta drainatze tunelak eraikiz, baina Bangkokek eta bere auzoetako zati batzuk oraindik uholdeak izaten dituzte aldizka. Eragile nagusiak euri zaparrada handiak dira, zeinak hiri-isuriak drainatze-sistemen gainezka eta ibaian gorako eremuetatik uren isurketa eragiten duten. 1995 eta 2011n, uholde larriek eragin zuten hiriaren zati handi batean. 2011n, Bangkokeko iparraldeko, ekialdeko eta mendebaldeko barruti gehienek gainezka egin zuten, leku batzuetan bi hilabete baino gehiagoz.

Ondoren, 2021eko urrian, pandemiaren garaian, Bangkok hirian eta iparraldeko beste eremu batzuetan izandako uholdeek milioi bat pertsona ingururi eragin zieten.

Bangkokeko kostaldeko kokapenak, berotze globalaren eta klima aldaketaren ondorioz, bereziki zaurgarria egiten du itsasoaren mailaren igoeraren aurrean. ELGAren ikerketa batek kalkulatu du 2070. urterako Bangkoken 5,138 milioi pertsona kostaldeko uholdeen eraginpean egon daitezkeela, munduko portu hirien artean zazpigarren zifrarik altuena.​ 2030erako hiria urpean egon daitekeen beldurra dago. 2019ko urrian *Nature Communications* aldizkarian argitaratutako ikerketa batek aurreko kostaldeko kota-ereduak zuzendu zituen, eta ondorioztatu zuen 12 milioi tailandar –gehienak Bangkok metropoli-eremuan– urteroko uholdeak jasateko arriskua dutela.​ Horri kostaldeko higadura gehitzen zaio, golkoko kostaldeko eremuan arazoa dena, zeinaren zati txiki bat Bangkokeko Bang Khun Thian auzoan dagoen. Kostaldean, marea-lautada ekosistemak zeuden, baina asko nekazaritzarako, akuikulturarako eta gatzagetarako eskuratu dira.

Bangkoken ez dago mendirik. Hurbilen dagoen mendikatea Khao Khiao mendigunea da, hiritik 40 km inguru hego-ekialdera. Phu Khao Thong, metropoli-eremuko muino bakarra jatorria du Rama III.a erregeak (1787-1851) Wat Saket-en eraiki zuen oso *chedi* handi batean. *Chedi*a eraikuntzan erori zen, lur bigunak ezin izan zuelako bere pisua jasan. Hurrengo hamarkadetan, abandonatutako lokatz eta adreiluzko egiturak muino natural baten forma hartu zuen, eta belar txarrez gainezka geratu zen. Bertakoek *phu khao* (ภูเขา) deitzen zioten, elementu natural bat balitz bezala. 1940ko hamarkadan, hormigoizko hormak jarri zituzten muinoa higa ez zedin.

## Ekonomia 
Bangkok Thailandiako ekonomi-gune garrantzitsuena da, herrialdeko burtsa bertan dagoelarik. Chao Phraya ibaiak hiriak portu bat izatea ahalbidetzen du. Diru-sarrera garrantzitsuena turismoa da gaur egun.

Egurra, ehungintza eta prozesatutako janariak dira gehien esportatzen diren gaiak, baina, hala ere, badaude arroz eta porlan industriak, baita zerrategi, petrolio findegi eta ontziolak ere. Hiria bitxigintza-gune garrantzitsua da zilar eta brontze salerosketarekin. Teorikoki legez kanpo dagoen arren, prostituzioa nahiko zabalduta dago Bangkokeko zenbait tokitan, sexu-turismoaren helmuga garrantzitsua delarik.

## Administrazioa 
thumb|250px|Bangkokeko Udaletxea
Administratiboki, Bangkok Pattaya-rekin batera, Thailandiako administrazio-gune berezietako bat da, non biztanleek bere gobernaria aukeratzen duten, Thailandiako gainerako 75 probintzietan *(changwat)* ez bezala. Gobernaria aukeratzeko 2004. urtean ospatutako hauteskundeetan, Apirak Kosayothin izan zen aukeratua.

Bangkokeko administrazio metropoliaren eraginpeko mugak Bangkokeko probintziarenak baino harago doaz, inguruko Nonthaburi, Samut Prakan, Pathum Thani, Nakhon Pathom eta Samut Sakhon probintzietan sartuz. Gaur egun ezaguntzen den Bangkok probintzia 1972.urtean eratu zen, lehenagoko Bangkokeko probintzia Thonburi probintziarekin batzerakoan.

Hiriaren zigiluak Indra Jainkoa erakusten du Erawan-en gainean (elefante itxurako pertsonaia mitologikoa, zeina batzuetan hiru bururekin margotzen den). Zigilu hau Naris printzeak egindako margolan batean dago oinarriturik. *Ficus benjamina* zuhaitza Bangkokeko sinbolotzat ere hartzen da.

Bangkok 50 barrutitan (*khet* edo *amphoe* deiturikoak) banatuta dago. Haietako bakoitza 154 *kwaeng*etan banatuta dago.

## Hiri barneko garraioa 
Bangkokeko Chao Phraya ibai handia eta ubide *(khlong)* sare zabala direla-eta, hiria «Ekialdeko Venezia» izenez ezagutzen zen garraio-mota garrantzitsuena itsasontzia zen garaian. Orain aldiz, ubide asko lurperatuak eta errepideengatik ordezkatu izan dira. Hala ere, oraindik badira erabili daitezkeen ubide ugari, eta biztanle asko bizi dira horien ondoan merkataritza-gune asko erabiltzen direlarik. Garrantzitsuenetakoa, Taling Chan barrutiko ur-gaineko merkatua da.

Trafiko-ilarak ekiditzeko, autobidea eta Bangkokeko ingurabidea ere eraiki da.

1999an, bi lineadun *Skytrain* gaineko trenbidea (ofizialki BTS deiturikoa) metro sistema ireki zen. Bangkokeko metroaren lurrazpiko lehen linea 2004. urtean zabaldu zen. Asiako krisi ekonomikoa dela eta, gaineko trenbidea eraikitzeko Hopewell proiektua bertan behera gelditu bazen ere, tren geltokia eta Don Huang aireportuaren artean proiektu horretarako jarritako zutabe ez erabilgarri asko ikus daitezke. Bertakoek, zutabe-talde horri Stonehenge deitzen diote.

2004eko uztailean, MRT lurrazpiko metro sistema garatzen hasi zen Bang Sue iparraldeko tren geltokia batzeko hiri erdialdetik hurbil dagoen Hua Lamphong tren geltokiarekin. BTS sistemarekin, elkarguneak ditu Mo Chit, Asok eta Sala Daeng geltokietan.

### Barrutiak
Bangkokek berrogeita hamar barruti ditu (*Khet*, *Amphoe* ere deituak) azpi-dibisio administratibo gisa, BMAren lege-agintaritzapean. Hogeita hamabost Chao Phraya ibaiaren ekialdeari dagozkio, eta hamabost, bertakoek Thonburiko antzinako probintzia izenez ezagutzen duten eremutik (gaur egun Thon Buri barrutia) mendebaldera. Hona hemen haien kode ofiziala:

## Herri eta hiri senidetuak 
Bangkok ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

## Ikus, gainera 
* Wat Arun tenplua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak