Karlos IV.a Hungariakoaren berrezarkuntza saiakerak

eskuinera|thumb|Bikote inperiala, Austriako Karlos I.a enperadorea eta Hungariako IV.a eta Suitzan erbesteratutako Zita Borboi-Parmakoa enperatriza Hungariako tronua bi aldiz hartzen saiatu ziren 1921ean, baina ez zuten lortu.
**Habsburgoko Karlosen berrezartzeko ahaleginak** azken enperadore austrohungariara zen Austriako Karlos I.ak eta Hungariako IV.ak Hungariara egin zituen bi bidaia izan ziren, erresumako tronua berreskuratzeko asmoz. Bi saiakerak alferrikakoak izan ziren, eta monarka zaharraren behin betiko erbesteratzea ekarri zuten, erregeordetza finkatzea eta Habsburgo dinastia behin betiko indargabetzea.

1921eko Aste Santuan egindako lehen saiakerak huts egin zuen Miklós Horthy erregeordeak Karlosi boterea eman nahi ez zionean; hark, ordea, Hungariako hiriburura eraman zuen, berrezarpena behartzeko beharrezko laguntza militarrik gabe. Inguruko herrialdeen eta Entente Hirukoitzaren etsaitasunak eta behar adinako sostengu militarrik ezak eragin zuten pixkanaka atzera egitea eta Suitzara itzultzea.

1921eko urriaren 21ean, hegazkinez itzuli zen berriro Hungariara, eta haren alde zeuden hainbat soldadu bildu zituen Budapestera joateko. Oraingoan, ia istilurik gabeko hiriburu ingurura iristea lortu zuen, baina han aurre egin behar izan zien Horthyk eta haren jarraitzaileek berehala bildu eta indarrak menderatzea lortu zuten talde armatuei, neurri batean Pál Hegedüs jeneralaren traizioari esker, Horthyrekin bat egin baitzuen. Lur jota, enperadore ohia eta haren emaztea Ententeari entregatu ziren, eta hauek Portugalgo Madeira uharteko erbestera bidali zituzten.

## Aurrekariak 
1919ko apirilaren 3an, Karl Rennerren Gobernu austriarrak aurka egin gabe onartu zuen Habsburgoko etxeko kideak Austriako lurraldetik behin betiko kanporatzen zituen legea, bere ondasunak konfiskatzen zituena eta noblezia-eskubideak kentzen zituena. Txekoslovakiak mugimendu bera 1918ko azaroaren hasieran egina zuen, Gerra Handia amaitu eta gutxira.

Monarka ohiari harrera egiteko, Suitzako Gobernuak eskatu zuen bere egoitza aukera zezala Australiako mugatik urrun, barneko kantoietan edo herrialdearen mendebaldean. Zenbait astez bilaketak egin ondoren, maiatzean landetxe handi batean ezarri zen, Prangin hirian, Genevako lakuaren ertzetan inguratutako lursail batean. 1919ko maiatzaren 5ean, bikotekidearen seme berri bat jaio zen, eta Rodolfo izena jarri zioten, dinastiaren sortzailearen ohorean.

Apirilean, Szegedeko Hungariako hirian, babes frantziarreko gobernu kontrairaultzaile bat eratu zen, eta bertan ofizialen unitateak antolatu zituzten. Horietako batek, «Ostenburg batailoiak», zeregin erabakigarria izan zuen Karlos Hungariako tronuan lehengoratzeko saioetan. Horietako beste bat, «Lehar dibisioa», Vienako Béla Kun gobernu iraultzaileari lapurtutako hondoei esker jasoa, Ekialdeko Estirian kontzentratu zen, Hungariara igarotzeko asmoz. Sobietar Errepublika Hungariarraren erorketaren ondoren, haren komandantea, Antal Lehar koronela, Karlosi leiala, bere tropekin Hungariara igaro zen, mugaren ondoan jarri zen eta erregearen aldeko eremu bat ezarri zuen. 1919ko udaren amaieran, Karlosek erabaki zuen Hungariara itzuli eta tronuari berriro ekitea, baina Hungariako bake-ituna sinatu arte itxaron behar izan zen, berrezartzeagatik herrialde horrentzat baldintza gogorragoak ezar ez zitezen.

1920ko martxoaren 1ean, Miklós Horthy, Lehen Mundu Gerran Austrohungariar flotaren buru izandako almirante ohia, Hungariako erresuma berrituko erregeorde hautatu zuten. Ustez Karlosekiko fideltasuna izan arren, erregeordeak leialtasun-zin egin zion armadako ofizialei, erregea ohia harritu eta Horthyren posizioa zalantzan jarri baitzuen.

## Berrezartzeko lehen saiakera 
[thumb|Hungariako [Miklós Horthy erregentea, 1921eko apirilean, lehen berrezartze-saiakeraren ondoren. Horthyk jarrera anbiguoa izan zuen Karlosen aurrean, eta ez zion boterea eman nahi izan, baina titulu ugari lortu zituen errege ohiarekin izandako elkarrizketan.]]
Jatorrizko plana Vienara joatea izan zen, Paris-Munich-Viena tren espresean. Bidaiaren lehen zatia, arriskutsuenera, Pranginsetik Basileara joan zen, Suitzatik alde eginez, Karlosentzat debekatuta zegoena. 1921eko otsailaren 24an, Karlosen koinatuak eta Zitaren anaiak, Sixto Borboi-Parmakoa printzeak, pasaporte faltsu bat lortu zuen Parisen, subirano ohiaretzat. Strutt teniente koronel britainiarrak eman zion pasaportea, eta ez zuen Gobernuak Karlosi laguntzeko agindurik edo baimenik.

1921eko martxoaren 24an, Karlos enperadore ohiak trena hartu zuen Nyonen, Bernan transbordoa egin zuen eta Alsaziatik Frantziako muga zeharkatu zuen , mugako pasabide soil baten bidez. Isilpean utzi zuen Suitza apaiz batekin eta haren aldekoetako batekin. Estrasburgora autoz joan ondoren, Vienarako tren bat hartu zuen hurrengo egunean (Ostiral Santua), eta Hungariara joan zen Espainiako pasaporte diplomatiko faltsu batekin, Parisen «Sanchez jaunaren» izenean lortutakoa, Hungariako monarkia berrezartzeko eta Frantziaren babesa izan zezakeela argudiatuz. Salzburgon, laguntzaileak pasaportea erakutsi zion Austriako poliziari. Pasaporteak Alemania, Austria, Frantzia eta Txekoslovakiako bisatuak zituen,, eta azaldu zion bere lankidea dolentzia baten ondorioz atseden hartzera joan zela.

Vienara 10:50ean iritsi zen, hotelen batean ostatu hartu nahi zuela esan zioen taxilari bati, denak beteta Aste Santuaren ondorioz, eta, ondoren, Vienako konde hungariar baten etxera joan zen . Konde horrek 1917ko bake-negoziazioetan parte hartu zuen, eta Karlos laster iritsiko zela ez zitzaion jakinarazi.

Hurrengo egunean, Larunbat Santuan (martxoaren 26an), Karlos Hungariako mugara joan zen, bi taxitan kondeak lagunduta., Britainia Handiko gurutze gorriko funtzionarioa zela esanez.  Karlosek beltzez tindatu zuen bibotea, eta gidatzeko betaurrekoak eraman zituen, inork ezagutu ez zezan. Hala ere, mugan zehar ez zuen arazorik izan, kondeak Hungariako etxaldera maiz egiten zituen bisitetara ohituta baitzeuden guardiak. Muga igaro ondoren, Karlosek eta kondeak autoa utzi eta gurdi bat hartu behar izan zuten Szombathelyko jauregira iristeko, gaueko hamarrak igaro ondoren.  Artzapezpikuak ez zekien Karlos iritsi zela, eta Gobernuko ministro batekin afaltzen ari zen; ministro horrek erregeari leialtasuna eman zion. Berehala, Lehar Karlosen aurrean aurkeztu zen, eta bere ofizialetako bat lehen ministroari, Pál Teleki kondeari, jakinaraztera joan zen. 

Hurrengo egunean, Berpizkunde Igandean, Teleki goizeko 4:30ean aurkeztu zen Artzapizkuaren jauregian, eta Karlos konbentzitzen saiatu zen berrezarkuntza-saiakera bertan behera utz zezan. Telekik Suitzara erretiratu edo Budapestera joateko gomendatu zion lehengo subiranoari. Karlos konbentzitu ondoren Horthyk boterea emango zuela monarka ohia hiriburura iritsi bezain laster, Budapestera bidaiatzeko konpromisoa hartu zuen, Horthyri itzulera saioa jakinarazteko. Teleki Karlos baino ordubete lehenago abiatu zen hirira, baina, guztiarekin ere, bera baino beranduago iritsi zen.  Karlos, Sigray kondea eta Lehar unitateko bi ofizial autoz joan ziren Budapestera. Han, Telekik oraindik Horthyren berri eman ez zuen lekuan, erregeordearen edekan batek erregeordeari jakinarazi zion enperadore ohia iristean. Carlosek Horthy almirantearekin ezkutuan biltzea lortu zuen errege-jauregian; Horthyk uko egin zion berehalako berrezarpena aldezteari, esanez Frantzia eta Britainia Handia proiektu horren aurka egongo zirela, besteak beste, eta zin eginda zegoela Parlamentuari. Bi orduko elkarrizketaren ondoren, Karlosek Horthy Otranto eta Szegedeko dukea zela baieztatu zuen (berak ere lehenago eman zituen tituluak), eta Austrohungariarren kondekoraziorik handiena eman zion, Maria Teresaren ordena militarreko gurutze handia. Hala ere, ez zuen lortu boterea ematea. Bere borondatea inposatzeko indar armaturik gabe eta areriotasun handiz Parlamentuan, Horthyk Karlosi eskatu zion ez zezala ezer egin aurretik berarekin kontsultatu gabe, eta lortu zuen gau horretan Szombathelyra erretiratzea, Karlosi bere indarrak erabili behar zituela Vienara joateko eta berrezarpen bikoitza lortzeko. Horthyk errege-ohiaren itzulera prestatzeko konpromisoa hartu zuen, eta Karlosek, berriz, Szombathelyn sartzeko eskatu zuen, hiru asteko epean Itzulerako bidean, autoa matxuratu zitzaion eta inguruko nekazari batek bere helmugara eraman behar izan zuen, bertako taberna batean edateko gonbita jaso eta gero.[18] Karlos martxoaren 28ko goizeko bostetan iritsi zen bere helmugara.

Bestalde, Horthyk frantziar ordezkariari deitu zion Karlosek frantziarren babesik ote zuen egiaztatzeko, eta hark ezetz erantzun zion  Parisekin kontsultatu ondoren. Hurrengo egunean, frantziar eta britainiar ordezkariek Karlos errestauratzearen aurka agertu ziren erabat,, eta horren ondoren etorri ziren Italiako, Jugoslaviako, Txekoslovakiako eta Errumaniako gobernuen protestak. Belgradeko eta Pragako gobernuek jakinarazi zuten prest zeudela Hungaria inbaditu eta Budapest bere tropekin okupatzeko, Habsburgo bat tronuan berrezar ez zedin. Bigarrenak beldur ziren, Austrohungariar Inperioa berrezartzen saiatu eta bere herrialdeen independentzia arriskuan jar zezakeela. 1921eko martxoaren 30ean, Horthyk aldarrikapen bat egin zuen, armadaren leialtasuna eskertuz eta Gobernua aldatzea desegoki deklaratuz, erregea aipatu gabe.  Boterea indarrez hartzeko nahikoa ez ziren tropekin, Hungariako Karlos IV.aren lehen berrezartze-saiakerak porrot egin zuen.

Karlosek eta Horthyk hiru astez eten zituzten elkarrizketak, irtenbide bat bilatzeko, baina, denbora horretan, Hungariako nazionalistek beldur ziren Karlos koroatzeak berriro ere Austriarrek Hungariako Errepublika azpiratzea ekarriko ote zuen, eta lortu zuten hungariar Parlamentuak 1921eko apirilaren 1ean Karlos berrezartzea eragoztea. Egun berean, Ententeko enbaxadoreen batzordeak, Parisen bildurik, berrezarpena onartzearen aurka zegoela adierazi zuen. Horren aurrean, enperadore ohia, antza denez, hiru asteko epea gainditu ondoren eta gero eta presio handiagoarekin, apirilaren 4an erretiratu zen Hungariatik, Horthyk traizionatuta sentitu zen, baina biztanleriak txalotu egin zuen. Tropa britainiarrek lagunduta Austriatik igarotzean, langile austriarren antolatutako bere aurkako manifestazio bat igaro behar izan zuen, tentsio-uneak eragin zituena. Azkenik, herrialdea gurutzatu eta lurralde helvetiarrera iritsi zen arratsalde erdian.

## Suitzara itzultzea 
Suitzara itzultzean, herrialdeko gobernuak gogortu egin zituen bere baldintzak, Karlosi asiloa emateko, aldi baterako izan behar baitzuen. Maiatzaren hasieran, familia Hertenstein jauregira joan zen. Horthyk jarrera anbiguoa izan zuen enperadore ohiarekin.
eskuinera|thumb|Junkers F 13, sei plazako hegazkina, bikote inperialak 1921eko udazkenean Hungariara itzultzeko bidaia egin zuena.
Bien bitartean, Hungarian, Pál Telekiren kabineteak —Karlos berrezartzearen aldekoen kopuru bat zuena— dimititu zuen eta István Bethlen buru zuen gobernu berri batek ordezkatu zuen. Irailaren hasieran, Horthyk Karlosi etorkizuneko berrezarpena ziurtatzen jarraitu zion, baina udaberriko saiakerak egoera zaildu zuela jakinarazi zion.

Abuztuaren hasieran, Karlosen mandatari batek Hungariara itzuli behar zuten bi pilotu hungariar errekrutatzea lortu zuen. Hilaren bukaeran, hura garraiatu behar zuen hegazkina aurkitu zen, Junkers F.13 monomotor bat, Dübendorfeko aerodromoan biltegiratua, Zürich kanpoaldean.

Hurrengo urteko udaberrira arte Hungariara itzultzea atzeratu nahi zuen arren, Hungarian zituen bere aldekoen purgaketek —bai armadan, bai administrazioan— udazkenerako itzuliari eustea lortu zuten. Lurralde-kontrolari buruz Austriarekin izandako eztabaidan Ostenburg unitatea Budapestera eraman eta 1921eko urriaren 23an desegingo zela jakin ondoren erabaki zen noiz itzuliko zen. Karlosek egun horretan bertan Hungarian aurkeztea erabaki zuen.

## Bigarren berrezarkuntza saiakera 
[eskuinera|thumb|Antal Lehar koronela, Karlosek izendatua bere bigarren berrezarkuntza saiakeran antolatutako gobernu laburrrean. Berak eskatuta, [Miklós Horthy erregentearen talka egiterakoan, kargua utzi zuen.]]
Urriaren 20ko goizean, Karlos eta Zita Hertensteindik abiatu ziren, ezkontza-urteurrenaren hurrengo eguna ospatzeko bazihoazela esanez. Automobila laster aldatu zuten, eta hegazkinaren zain zegoen aerodromora eraman zituzten beste nortasun batekin.] Han ez zituzten ezagutu eta ez zitzaien dokumentaziorik eskatu.  Eguerdia igaro ondoren eta eguraldi onarekin, hegazkin batean aireratu ziren lehen aldiz euren bizitzan.  Kampenek Bavarian hegan egiten zuenean, hegazkin-motorra hondatu zen eta hegazkina jaisten hasi zen, baina berriro piztea lortu zuten eta Hungariako etxalde batean lurreratu ziren 16:10ean, Cziráky kondearen gaztelutik gertu. 
[ezkerrera|thumb|Karlos eta Zita [Sopron|Sopronen, 1921eko urriaren 21ean, Hungariako lurraldera iritsi ondoren, ohorezko guardia bat aztertzen.]]
Nahasmen pixka bat izan ondoren, hurrengo egunean iritsiko zela uste baitzuten, Lehar koronelak eta Ostenburg koronelak laster jaso zuten bikote inperialaren iritsieraren berri. Soproneko kuartel militarretara eraman zituzten, eta haien jarraitzaile, politikari eta aristokrata batzuk zituzten han. Ostenburg-ek bertan behera utzi zituen bere tropak hiriburura eraman behar zituzten bagoiak, ez baitzituen egun horretan espero. Berehala berreskuratu behar izan zituen, produktuak bidaltzeko hartu zituzten nekazari batzuen eskuetatik, eta horrek atzeratu egin zuen hiribururako bidaia.

Ofizial eta soldadu koarteleratuek fideltasuna zin egin behar izan zioten Karlosi, enperatrizak babes militarra ziurtatzeko ezarri zuen neurria. Handik gutxira, gobernu berri bat sortu zen, eta István Rakovszky izendatu zuten lehen ministro, Gyula Andrassy, Kanpo Arazoetarako ministro eta Lehar, Defentsarako ministro. Karlosek politikari eta ofizial garrantzitsuen laguntza izan zezakeen, bertako biztanleriarena eta klero katolikoarena ez ezik. Gaueko hamaiketan, dena prest zegoen Budapestera joateko, eta trenbide bidezko aurrerapen motela hasi zen.

Hurrengo egunean, 1922ko urriaren 22an, Budapestera zihoala, erregeak ez zuen aurkakotasunik aurkitu Gyorera iritsi arte, eta ondo hartu zuten hura zeharkatzen joan zen geltokietan. Gyorren Horthyren telegrama iritsi zitzaion, eta bere martxa geldiarazteko eskatu zion. Ez zioten kasurik egin eskaera horri. Hala izan ziren, halaber, erregenteak zaintzaileei emandako aginduak, Karlos eta bere aldekoen martxa geldiarazteko. Tren errealak beste lau bagoi tropaz hornituta zituen lagun. Hilaren 22ko gauean, Gyula Gömbösek boluntarioak bildu zituen hiriburuko ikasleen artean. Ikasle horiei esan zien tropa txekoslovakiarren aurka ari zirela, Karlosen tropen aurrerapena geldiarazteko, Budapesten kanpoaldean zirenak jada.

Urriaren 23an, igandea, Ostenburgeko indarrak Bia-Torbagytik eta Kelenföldetik aurrera zihoazela, infanteriako batailoi bat elkartu zen, hiriburura joateko zain baitzegoen, eta Gömbösen indarrek ez zuten aurrera egin. Leharrek, jeneral kargua lortu berri zuenak, bere burua agintetik kentzeko eskatu zuen, eta, Pál Hegedüs jenerala izendatzeko bere ordez, zalantzazko leialtasuna zuena, baina Lehar leialak gomendatu zuena. Borrokaldien geldialdia zela eta, Hegedüs-ek frontera joateko eta Horthyren unitateak Karlosen desertzioa lortzeko eskaini zuen gere burua, baina, horren ordez, Budapesten Horthy eta Gömbös-ekin lan egiteko fronteak gurutzatu zituen. Hegedüs Karlosekin itzuli zen, Horthyk hartutako defentsa-neurrien aurkako eraso zail baten berri eman zuen eta Karlosek borrokak saihesteko eman zuen su-etena eskatu zuen. Aldi berean, Hegedüs-ek kapitalaren erasoa osatzeko errefortzuak eskatuko zituela agindu zuen.

Gobernuak monarka ohiaren etorrera iragarri zuen aurreko egunean, eta Hungariako lurraldea uzteko beharra adierazi zuen, hori lortzeko beharrezko neurriak hartzeko prest agertu zen Karlosen aurrerapena geldiarazteko eta fideltasuna zin egiteko debekua geldiarazteko agindu zitzaien tropei. Aldi berean, Txekoslovakiako Gobernuak jakinarazi zuen Karlosen itzulera casus belli-tzat joko zela, eta neurriak hartuko zituela Entente Txikiko aliatuekin batera; hurrengo egunean mobilizazioa agindu zuen, Jugoslavian abian jarri bazuen ere. Arratsaldean, Entente Txikiko gobernuek tropak bidali zituzten Hungariako mugara, Karlos berreztuko ez zutela. Txekoslovacoek muga itxi zuten.
thumb|300x300px|Austria-Hungariako zatiketa 1918an.
     
 
Lerro gorriek Inperioaren desintegrazioaren ondorengo mugak adierazten dituzte.
Urriaren 24an, astelehena, tregua amaitu baino lehen, Horthyren unitateek, Hegedüsi esker haren negoziazioetan posturik onenak jaso zituztenek, Karlosen unitateak inguratu zituzten. Bi bandoen arteko borrokaldiek tropa errealen porrotarekin amaitu ziren, probintzietako etsaien errefortzuak iristeagatik eta komandante berriaren, Hegedüs jeneralaren, traizioagatik, Horthyren indarrekin lankidetzan aritu baitzen. Karlosek debekatu egin zuen erresistentzia luzatzea, alferrikakotzat jotzen baitzen.

Bethlengo Gobernuak baldintzarik gabeko errenditzea eskatu zuen, bikote inperialaren segurtasuna bermatuz eta aliatuekin bere behin betiko egoitzaren inguruan hitz emanez. Trukean, Hungariako tronuarekiko abdikazio formala eskatu zuen. Carlos eta Zita Tatako gaztelura joan ziren, Esterhazy kondeak eskainita.

Urriaren 27an, frantziarrek Karlos eta Zita Danubioko ontzi britainiarrera emateko eskatu zuten.  Aurreko egunean, Parisen bildutako Aliatuen enbaxadoreen biltzarrak Budapesteko Gobernuari gogorarazi zizkion aurreko abisuak, bai Karlosen tronugabetzea aldarrikatzeko, bai Hungariako lurraldetik alde egiten uzteko. Bitartean, Karlos eta Zita Tihanyko abadiara eraman zituzten, Balaton lakuko iparraldeko penintsula batean. Karlosek uko egin zion abdikazioa sinatzeari. 

Urriaren 29an eta Benesen eskariz, Aliatuek Habsburgoko etxe osoari Hungariako tronuari edo Karlosi bakarrik uko egiteko eskatu zuten. Hungariako Parlamentuak, azkenik, Karlos eta haren dinastia suntsitu zituen legea onartu zuen azaroaren 5ean.

## Ondorioak 
Urriaren 31n, Karlos eta Zita ontzi britainiar batean ontziratu ziren Danubion , Itsaso Beltzera bidean. Geroago joan ziren trenez, eta azaroaren 7an Britainia Handiko HMS Cardiff[55] gurutzaontzian igo ziren, Istanbulen eta Gibraltarren barrena, Madeiran zuten behin betiko erbestera. Azaroaren 11n lehorreratu ziren.  Han, Karlos pneumoniaz hil zen 1922ko apirilaren 1ean.

Berrezartze-saioek Habsburgo dinastiaren behin betiko suntsiketa ekarri zuten Hungarian, eta inguruko herrialdeen aliantza bizkortu zuten Entente Txikian. Horthy erregentearen boterea ere sendotu egin zuten 1944ko urria arte boterean eduki baitzuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak