Makil zulatu

[thumb|320x320px|Bastoi zu[La Madeleine harpea|latu osatugabea, La Madeleineko aterpean aurkitua. Zaldi bat irudikatzen duen baxuerliebe bat dauka.]]
[thumb|320x320px|Gaur egun Tolosako Museoan dagoen [La Madeleine harpea|La Madeleine bastoiaren lau ikuspegi.]]
[thumb|Zaldiak grabatuta dituen makila. [La Madeleine harpea|La Madeleine harpetik.]]
**Makil zulatuak** Europako Historiaurreko objektuak dira. Orain arte Europan aurkitutako makila zulatuak 23.000 BP (Aurignac aldian) eta 12.000 BP (Madeleine aldian) bitartekoak dira.

Arkeologoen artean nagusitu zen «aginte-makila» terminoa (frantsesezko *bâton* de commandement hitzetik itzulia), baina inoiz frogatu ezin izan den funtzio hipotetiko batean oinarritzen zen . Denboraren poderioz, «makila zulatu» terminoak (frantsesezko *bâton percé* terminotik) gailendu da propietate fisiko baten deskribapen hutsean oinarritzen den ezizena baita, eta, beraz, ez baitu adierazten funtzio hipotetikorik eta ez du nahasmena sortzen. Arkeologoek, zenbait hipotesi probatzeko, beren makila zulatuak egin dituzte egurrarekin edo beste material batzuekin, baina gaur egun arte aurkitutako historiaurreko benetako makila zulatuak orein eta antzeko animalien (*cervidae*) adarrean zizelkatuta daude, batez ere elur-oreinaren adarrean.

Funtzionaltasunari dagokionez, hainbat ikerlarien artean 40 erabilera arte proposatu dituzte zulatutako makilentzat: punta-tentetzeko tresna, kable-tenkagailuak, kanpa-denden gailurrak, arma-euskarriak, saskigintza edo sokak fabrikatzeko objektuak, armak... eta, are gehiago, funtzio sinbolikoak (Barge-Mahieu et al. (1992) ). Era berean, ezin dugu baztertu objektu hauek askotariko beharretarako erabili izana. Horien erabilera, gaur egun, oraindik ez dugu ezagutzen, gutxi baitira erabileraren ebidentziak gordetzen dituztenak edo gutxi baitira ikuspuntu horretatik aztertuak izan direnak.     

## Deskribapena eta funtzioa 
Orein baten adar-zati bate landuz egiten dira. Mutur batean zulo biribil bat egiten zaien eta, askotan, diseinu abstraktuak edo animalien siluetak  (zaldiak edo oreinak, adibidez) izaten dituzte grabatuta.

Goi Paleolitoko europar aztarnategietan aurkitu dira, Aurignak alditik Madeleine aldira arteko estratuetan, duela 23.000 eta 12.000 urte bitarteko adibideekin. Asko ez dira erabat zuzenak, eta angelu bat izaten dute dute mutur batean, askotan «T» edo «Y» bat osatuz, eta, makila desbideratzen den puntua, animaliaren adarraren korapiloa da beti, beraz, adarraren formari jarraitzen zaio. Zuloa, gainera, korapilo horretan egon ohi da. Sarritan, bigarren zulo txikiago bat egiten zaio ardatzetik gertu, eta zulo lerro bat dutenak ere aurkitu dira. Ohiko adibideak 15 eta 20 cm luze bitartekoak dira. 

Ezohiko makila zulatu bat da Dordoinako Le Souci haitzulokoa. Lehenik eta behin, hezurretan zizelkatuta dagoelako, eta, bigarrenik, tamaina ezberdineko zortzi zuloko lerro batek zeharkatzen duelako.

## Bildumak 
thumb|Monte Castilloko makil zulatua
Europako museoetan bilduma batzuk nabarmenak dira, hala nola, Henry Christyk eta Édouard Lartetek Madeleine aldiko aztarnategietan egindako indusketetako makila zulatu apainduen aleak oso deigarriak eta ondo kontserbatuak dira. Indusketa horietan aurkitutako makil  gehienak Frantziaio Museo Nazionalean, Tolosako Historia Naturaleko museoan, eta British Museumen daude. 2013ko otsailaren 7tik maiatzaren 26ra bitartean, Britainiar Museoaren erakusketa batean zulatutako makil multzo bat erakutsi zen, *Ice Age Art: Arrival of the Modern Mind* [Izotz Aroko artea: Adimen modernoaren legatzea] izenburupean.

«Murray Springseko astil-bira» Ipar Amerikako antzeko tresna baten adibide bakarra dela dirudi, hezurrezkoa, eta Clovis kulturaren baitan sortua. Duela .9000 urte ingurukoa da eta Arizonan aurkitu zuten, gaur egun Arizonako Estatuko Museoan dago. 259 mmko luzera du eta apaindu gabea da, mutur handiagoa duen ardatz sinple batekin. Ardatz horrek zulo bakarra du, nahiko obalatua, 25-30 mmko diametrokoa. Antzeko tresnak, baina txikiagoak eta oso geroagokoak, ezagunak dira Amerikako jatorrizko herrietako kulturetan, baina gezi-leuntzailetzat hartzen dira.

## Euskal Herrian 
Francisco Fernádezek 78 makil katalogatu zituen 1962. urteko artikuluan Euskal Herri osorako; batzuk Biarnoko aztarnategietakoak dira (Espelunges D’Arudy eta Saint - Michel D’Arudy). Pieza batzuk zalantzazkoa dira eta batzuek pusketa besterik ez. Gehienak Madelein aldikoak dira eta hainbat aztarnategitan agertu dira: Aizpitarte, Urtiaga, Santimamiñe, Atxeta, Bolinkoba eta Izturitze. Azken horretan 57 ale aurkitu zituzten. Praileaitzen ere dokumentatua dago bi zulo dituen makila. 2020an, Mendaroko Azkoltxon aurkitutako Madeleine Amaierako lau zulo dituen makil dekoratuaren azterketa argitaratu zuten (Mendaro)

## Oharrak eta erreferentziak 
## Bibliografia 
* Leroi-Gourhan, André (1965). ''Préhistoire de l'art occidental''. Paris : Mazenot, París.

* 

## Kanpo estekak