Burdinola

**Burdinola** edo **ola** burdin mea lantzeko eta burdina ekoizteko antzinako lantegia da. Euskal Herriko historian garrantzi handiko jarduera izan zen, bereziki XIV. mendetik XVIII. mendera. Horren lekuko dira euskal mitologian burdingintzari buruzko testigantza ugariak. XVIII. mendetik aurrera, ordea, Industria Iraultzarekin batera, burdinolen gainbehera hasi zen, eta labe garaien sorrerak eman zien azken kolpea.
thumb|300px|Burdinola batean lanean.

## Burdina purua nola lortu 
Burdina naturan oso ugaria den arren, gehienbat oxido eran (burdin mea) aurkitzen da; horregatik, burdinoletan erredukzio-erreakzio bat erabili behar izaten zen burdina purua oxigenotik eta gainerako elementuetatik banatzeko. Erreakzio horretan erreduktorea karbono monoxidoa (CO) zen, eta hauspoek emandako airearekin ikatza berotuz lortzen zen.

Kimikaren aldetik ez da prozesu sinplea. Ikatzaren karbonoak aireko oxigeno-molekulekin (O2) erreakzionatzean karbono dioxidoa (CO2) sortzen da. Erreakzio hau oso exotermikoa da, hau da, bero asko askatzen du. Karbono dioxidoak karbonoarekin erreakzionatzen du eta karbono monoxidoa lortzen da. Karbono monoxidoak erreduktore bezala jokatzen du: burdin oxidoak erreduzitu eta burdina purua ematen du.

## Lehen burdinolak: haizeolak 
thumb|280px|Haizeola baten irudikapena.
Lehenbiziko burdinolak haizeola izenekoak ziren. Mendietan egoten ziren, bertan baitzeuden burdin-mea eta egur ikatza egiteko beharrezkoa zen egurra. Labeak harrizkoak ziren, buztin hezearekin sendotuak, eta lur azpikoak. Zaharrenak katilu-formakoak ziren, lurrean egindako barrunbeak; geroago, labe eboluzionatuagoak eta eraginkorragoak egin zituzten erromatarrek, kono-enbor formakoak. Barne diametroa 40-70 zentimetro artekoa izan ohi zen. Labearen bidez burdina erreduzitzen zuten; hau da, beroaren bitartez mineralak banatu eta burdina garbia ateratzeko erabiltzen zituzten labeak. Ez zuten galdatzen, garai hartan ez baitziren tenperatura altu horietara iristen. Ekoizten zuten totxoarekin gero errementariak objektuak egiten zituen.

Euskal Herriko lurretan, K.a. V. mendetik XV. mendera arte funtzionatu zuten, zeharrolak (burdinola hidraulikoak) iritsi eta gero ere. Haiei buruzko dokumentu idatzirik ez badago ere, arrasto franko dago gure mendietan, zepategiak eta labeen paretak, batez ere. EHUko arkeologia talde bat 1999an hasi zen halako aztarnategi arkeologikoen inbentarioa egiten eta, 2018ra bitartean, 300 haizeola baino gehiago katalogatu zituen: 170 Bizkaian, 150 Gipuzkoan eta 25 Araban. Ipar Euskal Herrian, berriz, 74 atzeman dira Errobi eta Aldude ibarretan. Prospekzio horiei esker, Europan parekorik ez duen labe-mota bat deskribatu zuten: aho zabaleko ontzien itxurakoa da eta, gainerako labeak ez bezala, goiko aldetik sartu eta ateratzen da karga; hori da berezi egiten duena. Pirinioetan, ordea, XIX. mendera arte iraun zuen mearen erredukzio prozesu zuzenak, alegia, burdinoletako labe apal irekietan egiten zenak.

Frantziar ikerlarien arabera, XII. mendetik aitzinera hedatu ziren burdinola hidraulikoak Europan zehar, Zistertar Ordenaren eskutik; haatik, Katalunian IX. eta X. mendeetako zenbait aipamen bildu dira, siderurgia gune batzuetan egiten zen uraren aprobetxamenduari buruzkoak. Horrezaz gain, 1990eko hamarkadan XI. mendeko burdinola hidrauliko baten geldinak atzeman ziren Fabregadan (Sant Esteve de la Sarga, Lleida).

1316ko agiri baten arabera, ordaindu beharreko zergaren zati bat barkatu zitzaien Doneztebe haraneko burdinolei, ur-eskasia (*mengoa de agua*) izan zutelako; beraz, orduko indar hidraulikoa erabiltzen zuten burdinolak zeuden Nafarroa Garaiko eskualde horretan ere. Segurako beste agiri batek, 1335eko data duenak, hiru burdinola mota aipatzen ditu: *masuqueras*, *de mazo de agua* eta *de omes*; hidraulikoak lehenbiziko biak, eta ez hidraulikoa hirugarrena. Izan ere, haizeolak ez ziren berehala desagertu, eta XIV. mendean bederen erabili ziren: XIV-XVI. mendeetan, 220 burdinola inguru eraiki ziren Gipuzkoan, eta 400 baino gehiago Bizkaian. Era horretako gabi lasterren erabilpena hedatuz joan zen burdinola txikietan, bai burdin totxoak tiratzeko (mehartzeko), bai produktu landuak ekoizteko. Askotan burdinola txikia nagusiaren aldamenean egoten zen, baina beste batzuetan bereizirik zeuden. Horrezaz gain, hauspoen ordez haizearka baliatzen hasi ziren burdinola txikietako labeetan haizea sartzeko. deitutakoak, ongi zimendatutako zurezko egitura konplexu batez osatuak. Aro Modernoan, harrizko presek ordeztu zituzten egurrezkoak. Hiru motatakoak eraiki ziren: grabitate presak, arku-presak eta hormabulardunak.
** Ubidea, oso malda txikikoa, presak bildutako ura erregulazio-biltegiraino eramaten zuena. Sekzioa trapezoide-formakoa edo laukizuzena izaten zuen, alde bat mendiko mazelan hondeatua, eta bestea murru edo lur-ezponda batek itxia. Hustubide bat edo gehiago izan zitzakeen. Batzuetan tunelak edota akueduktuak egin behar izaten ziren.
** Antapara edo urarka. Ubidearen amaierako zatia zen, erregulazio-biltegiaren eta ibaiaren artean eraikia, eta haiekiko perpendikularra. Amaiera itxia zeukan, gainezkako isurbide batekin. Hasieran zurezkoak izaten ziren, harrizko egitura baten gainean kokatuak, baina XVII. mendetik aurrera harriz egindakoak nagusitu ziren. Zorua oholezkoa edo harrizkoa izan zitekeen, eta bertan txinbo izeneko zulo tapoidunak zeuden, ura gurpiletara igarotzen uzten zutenak. Txinboen bidez ur-emaria erregulatzen ahal zen.
** Tunel hidraulikoa eta gurpilak. Tunel hidraulikoa antapararen azpian kokatutako korridore bat zen, gurpil hidraulikoen ardatzak ezartzeko arku pare bat edo bi izaten zituena. Antaparako zulo bakoitzaren azpian gezurraska izeneko hodi bat zegoen, ura gurpilera bideratzen zuena. Gurpilak zurezkoak izaten ziren, burdinazko indargarriekin, 2,5 eta 3 metro arteko diametrokoak. Gabiaren gurpilak 25-30 bira ematen zituen minutuko, eta hauspoenak 16-20 bitartean.
** Haizearka, labeko sua bizitzeko hauspoen ordezko sistema zen. Antaparatik behera kokatutako hodi bertikal bat zen, goialdean mehargune bat zuena. Gune estu hori zeharkatzean, uraren presioak behera egiten zuen, eta airea xurgatzen zen zulo txiki batzuetatik. Ura, aire burbuilekin nahasia, ontzi itxi batera erortzen zen, eta handik laberaino eramaten zen hodien bidez. Sistema horrek zabalpen handia izan zuen Kataluniako Pirinioetako oletan. Euskal Herrian, berriz, burdinola txikietan XVII. mendetik aurrera ezarri bazen ere, burdinola nagusi gehienetan hauspoak erabiltzen segitu zuten.
** Gabia, mailu hidrauliko handia, agoa ingudearen gainean jotzeko erabiltzen zena.. Mendea bukatzerako, ez zen jada burdinola bakarren bat besterik gelditzen.

Burdinolak erabat desagertzeko arrazoirik nagusienak hauek izan ziren:
* Labeak berotzeko behar zen egur-ikatza egiteko landatuak ziren basoak etengabe eta neurrigabe moztea.
* Behar ekonomikoek eraginda, burdina eta altzairua ateratzeko burdingintzan harrikatza erabiltzen hasi izana.
* Burdin oxidoz aberatsak ziren meategi-haztegiak agortu izana.
* Ibaien goi-ibarretako arroa estuetan garraiorako zailtasunak.
* *Totxoak* edo *arrobioak* egiteko *labe garaiak* kokatu izana, eta
* beste kontrako baldintza zenbait.

## Monumentu izendaturiko burdinolak 
* Aurtola burdinola (Aramaio, Araba)
* Bankako burdinola (Banka, Nafarroa Beherea)
* Etxauzko burdinola (Baigorri, Nafarroa Beherea)
* El Pobaleko burdinola (Muskiz, Bizkaia)
* Urtubiaga (Ea, Bizkaia)
* Mirandaola burdinola 
(Legazpi, Gipuzkoa)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Burdinola hidraulikoak*, Bertan 16: Burdinaren industria, bertan.gipuzkoakultura.net
* *Burdingintzaren historia Euskal Herrian*, amarauna.euskadi.eus