Alkerdi-Berroberria

**Alkerdi-Berroberria** Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko leize-sistema bat da, Urdazubi udalerrikoa. Historiaurreko labar artea duten Nafarroa Garaiko leize bakarrak dira, eta interes kulturaleko ondasun izendaturik daude. 

## Kokapena 
Alkerdi-Berroberria-Zelaieta leize sistema Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko muturrean dago, Urdazubiko Alkerdi et+

ientaturik. Berroberrian suharrizko piezak, zaldien, bobidoen eta basurdeen hezur zatiak eta molusku oskolak atzeman zituen; Alkerdiko leizeko horma batean, berriz, sei labar-grabatu paleolitiko aurkitu zituen. 1933ko argitalpen batean eman zuen aurkikuntzen berri, era oso laburrean.

Grabatuen azterketa zehatza hamarkada batzuk geroago egin zen, Ignacio Barandiaranen eskutik. Denera 22 irudi deskribatu zituen, besteak beste, bisonte bat, orein bat eta bobido baten atzealdea. Egindako datatzeen arabera, Behe Madeleine aldikoak dira. Okupazio maila bakarra aurkitu zuten, Gravette aldikoa (duela 26470+530-490 urtekoa).

### Alkerdiko harrobia 
thumb|280px|right|Alkerdiko harrobia
Alkerdi auzoko kareharria eta haitzurdina ateratzeko lanak XX. mendearen lehenbiziko hamarkadetan hasi ziren. 1928an, esate baterako, lehergailu baten eztandak agerian utzi zuen Zelaieta 1 leizea, luizi edo harri jauzi baten ondorioz Historiaurretik sarrera oztopaturik zuena. Beti ere, haitzurdinaren erauztea neurri txikikoa izan zen, 1965ean Mármoles del Baztán S.A. enpresari Zelaietako harrobia ustiatzeko baimena eman zitzaion arte. Alkerdi eta Berroberriko haitzuloetatik hurbil izateaz gain, sistema karstiko bereko beste leize eta galeria batzuk harrobiko esplotazio gunearen barnean zeuden. 2008tik 2011ko amaierara harrobia itxia egon zen krisi ekonomikoaren eraginez. Baina, bi urte luzez geldirik egin ondotik, 2013an harrobia ustiatzeko baimena beste 30 urtez luzatu zion Nafarroako Gobernuak Marmoles de Baztan enpresari. Ustiapen proiektu berriak eraikuntzarako harri txikia ateratzea aurreikusten zuen eta, hori lortzeko, leherketak egitea baimendu zitzaion.

[thumb|280px|right|Zelaieta 3 leizearen ahoak kalte handiak jasan zituen [2014ko uztailaren 15eko leherketaren ondorioz.]]
2014ko uztailaren 15ean piztu ziren alarma guztiak. Leherketa handi bat izan zen harrobian, aurretik izan zirenak baino gehiago entzun zena. Inguruko etxeetan sumatu ahal izan zuten zartako handi hura, besteak beste lehertutako harri puskak azaldu baitziren etxe batzuetako atarietan. Eztanda handi hartan, Zelaieta 3 leize-zuloko sabaia erori, eta ia erabat suntsitu zen. Egoeraren larriaz oharturik, SOS Alkerdi elkarteak Urdazubiko ondare arkeologikoa babesteko eskatu zion bai Nafarroako Gobernuari, bai Javier Eneritz Nafarroako arartekoari.

Horiek horrela, 2016an leize sistema osoaren ikerketa sakona egiteko agindu zion Nafarroako Gobernuaren Kulturako Zuzendaritza Nagusiak Aranzadi Zientzia Elkarteari. Urte hartan berean egindako espeleologia, geologia eta arkeologia ikerketetan, Zelaieta-Ikaburua sistemako unitate geologikoa aurkitu zen, Alkerdi 2 koba, 3 kilometroko galeria berriak eta barrunbeetarako 53 sarbide berri. Alkerdi 2 koban, Gravette aldiko labar artea aurkitu zuten, bai animalien grabatuak, bai pinturak (zeinu geometrikoak, lerroak eta puntu-serieak). Gainera, apaindutako sektoreetako batean material arkeologikoa ikusi zen jatorrizko posizioan: silexezko pieza asko, ikatz-hondakinak, hezur-zatiak eta sutegiak lurrean.

Bestalde, ikerlariek egiaztatu zuten harrobiko jarduerak sortutako hondakinek, bloke eta agregakinen deposituek, sistema karstikoko sarbide naturalei kalte egin zietela, eta une hartan ezin zirela haiek esploratu. Ikerketa argia zen ondorioei zegokienez: Alkerdi 2 koba harrobiko esplotazio gunearen barnean zegoenez, ustiapenak ezin zuen jarraitu, leizea eta labar-artea suntsituko lituzkeelako; izan ere, 24 metro baino ez zeuden harrobiko esplotazio-eremuaren eta labar-arteko panelen artean. Bi hilabete geroago, Industria, Energia eta Berrikuntzako zuzendari nagusiak emandako ebazpenaren bidez, Mármoles del Baztán enpresak ustiapen-emakida luzatzeko egindako eskaera ukatu zuen. Dokumentuan jasotzen zenez, baliabide mineralen aprobetxamendua «bateraezina» zen bertan aurkitutako arkeologia-gunearen babesarekin.

## Alkerdi eta Berroberria Historiaurrean zehar 
thumb|280px|right|Zelaietako kareharrizko muinoa; leizeak beheko aldean daude.
Alkerdin eta Berroberrian egindako industetek erakutsi dutenez, kobazulo horiek bizileku gisa erabili izan ziren Historiaurrean zehar; Alkerdi 2n ez da orain arte indusketarik egin. Kokaleku horrek oso ingurune baldintza egokiak zituen Goi Paleolitoan: garaiera txikia, erreken eta itsasoaren hurbiltasuna, ehizagai eta arrainen ugaritasuna... Berroberria sakontasun txikiko harpe zabala zen (18 metro luze, 23 metro zabal eta 4-6 metro garai), 200 metro koadroko atondo erosoa eskaintzen zuena. Alkerdik, berriz, oso sarrera estua eta sabai apala zituen, "toki deserosoa lurralde egokian", Ignacio Barandiaran eta Ana Cavaren arabera; hala ere, goraxeago zegoenez, erabilgarria izan zen Berroberria urperaturik egon zen sasoietan.

* Aztanarik zaharrenak Gravette aldikoak dira, duela 26470+530-490 urtekoak. Garai hartan Berroberria urperaturik zegoen, baina giza talde txiki batek, noizean behin, kanpamentu gisa erabili zuen Alkerdiko leizea, urtaroen arabera beharbada. Beti ere, talde horren bizileku iraunkorra hurbileko beste kobazulo batean egonen zen, agian hiru kilometro mendebaldera dagoen Sarako Lezian. Lanabes litikoez gain, zaldi, orein, orkatz, basurde, hegazti eta arrain hezurrak atzeman dira indusketetan, eta baita itsas-moluskuen maskorrak. Molusku horietako batzuk jangarriak baziren ere (*Patella*), beste batzuen funtzioa sinbolikoa edo apaingarri hutsa izanen zen (*Turritella*, *Littorina obtusata* eta *Dentalium*). bisonte bat, zaldi bat, orein ar bat, animalia zehaztugabe bat eta 3 lerro-multzo.  
* B sektorea: A sektorera daraman korridorean, ezkerreko horman. Irarlan bat, animalia zehaztugabea. 
* C sektorea: haitzuloko sarreraren pareko horman, ahotik 15 metrora. Bi irarlan, otsoa eta orein emea Ignacio Barandiaranen arabera.
* D sektorea (Bisonteen Galeria): atondotik eskuinetara joan behar da, eta ezkerreko hormatik abiatzen den korridore batetik barneratu; azken zatian pertsona bat justu-justu sartzen da. 19 grabatu daude: 10 bisonte, 3 zaldi, 4 animalia zehaztugabe eta 2 lerro-multzo; orban gorri bat ere dago.    

### Alkerdi 2 
2014an, Nafarroako Gobernuaren Kultura Zuzendaritza Nagusiak ikerketa proiektu handi bat abiarazi zuen, Alkerdi-Berroberriko potentzial arkeologikoa ebaluatzeko. Aranzadi Zientzia Elkarteari agindu zitzaion ikerketa proiektu berri hura, eta Urdazubiko Udalak ere lagundu zuen. Horrela, 2016an Alkerdi 2 aurkitu zuten eta baita Paleolito garaiko labar-artearen adierazpen berriak eta ordura arte ezezaguna zen galeria baten luzapen garrantzitsu bat ere. 2020ko uztailean, Satorrak espeleologia taldeak apaindutako beste galeria bat aurkitu zuen Alkerdi 2 haitzuloan.

Lau sektoretan banaturik daude 2016an aurkitutako artelanak. Horietako bi (A eta B), irudikapen gehien dituztenak, elkarren ondoan daude, leizearen amaieran, eta beste biak (C eta D) alboko galeria banatan. Animalien hiru grabatu daude (bisonte bat, zaldi bat eta zehaztu gabeko lauoineko bat), beltzez (hirukia, puntu multzoa) eta gorriz (angeluzuzena barnean traza paraleloak dituena) margotutako zeinu geometriko konplexuak, grabatutako lerro isolatuak, eta gorriz pintatutako puntuak eta orbanak. 

Gravette aldiko irudiak dira, orain dela 28.000 eta 20.000 urte ingurukoak, eta Europako eremu kontinentaleko konbentzio grafiko batzuekin antzekotasuna dute. Hau da, garai hartako antzeko adibiderik apenas dago Iberiar penintsulan eta horixe da, hain zuzen, irudi horien bereizgarririk garrantzitsuena. Bestalde, ikerketa taldeko kideek aipatu zutenez, harrian grabatutako marren azterketa teknologikoak erakusten du haiek egin zituen pertsonak ez zuela artisten berezko trebetasunik. Egilea esperientziarik gabea zela ematen du, ez baizen gai izan marra jarraiak eta seguruak sortzeko.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Berroberria

## Kanpo estekak 
* Diego Garate arkeologoari Xorroxin Irratian egindako elkarrizketa, 2021eko urriak 5, *Erran.eus*.
*  SOS Alkerdi, *Sosalkerdi.blogspot.com*.