Raphael Lemkin

**Raphael Lemkin** (**Rafaica Lemkin** edo **Rafał Lemkin** polonieraz; Bezwodne, 1900eko ekainaren 24a - New York, 1959ko abuztuaren 28a) familia juduko legelari poloniar bat izan zen, «genozidio» terminoa asmatzeagatik ezaguna, eta nazioarteko zuzenbideak delitutzat aitortzearen bultzatzaile nagusia izan zena. Genozidio terminoa *Axis Rule in Occupied Europe liburuan (Ardatzaren boterea Europa okupatuan)* liburuan agertu zen lehen aldiz. Liburu hori Estatu Batuetan argitaratu zen 1944an, Lemkin hara joan baitzen nazien jazarpenetik ihes egitea lortu zuenean, 1939an. Polonian, 49 senide hil ziren.

## Biografia 
1900ean jaio zen Bezwodne herrian, garai hartan Errusiar Inperiokoa zena (1919tik aurrera Bezwodne Poloniako parte izan zen, eta 1945etik aurrera Bielorrusiakoa), familia judu baten baitan. 20ko hamarkadan, Lehen Mundu Gerran milaka zibil armeniar hil zirela jakin zuen, Otomandar Inperioaren gobernuak deportatuta, 1915eko apirilean deportazioa agindu zuen Talaat Pashà ministro otomandarra kale erdian hil zuen gazte armeniar baten aurka Alemanian egindako prozesuari esker. Ahaztutako gertaera bat, Adolf Hitlerrek berak geroago gogoratuko zuen bezala, 1939ko abuztuaren 27an Polonia suntsitzeko agindua eman zuenean, hau esanez: «Nor gogoratzen da armeniarren [*Vernichtung*] suntsipenaz?». Lemkinen erreakzioa justu kontrakoa izan zen, bere autobiografian idatzi zuenez: «ohartu nintzen munduak hartu behar zuela halako arrazazko hilketa edo hilketa erlijiosoen aurkako lege bat ». Handik aurrera, hizkuntzalaritzatik zuzenbidera aldatu zuen bere ibilbide profesionala, eta legelari bihurtu zen bere herrialdean, Polonian -Lehen Mundu Gerraren ondoren "berpiztua" izan zena-. Lemkinen arabera: Bernard Bruneteau historialari frantsesaren arabera, Lemkinek genozidio krimena bere gain hartzea «nazioarteko Zuzenbide berri baten abiapuntu gisa» ikusi zuen.

Lemkinek genozidio hitza *"genos*" ('arraza', 'herria') izen grekotik eta latinezko "*cidio*" atzizkitik (*caedere* aditzetik eratorria, 'hil') abiatuta osatu zuen. Liburuan, bere ezaugarri nazional, erlijioso eta etnikoengatik herriak —judua eta poloniarra lehenik— suntsitzeko politika nazi guztiak zerrendatu zituen. Bruneteau irakasleak nabarmendu duenez, «Lemkinen aburuz, genozidioa masako ezabatze fisikoaz harago zihoan; haren ustez, muturreko eta salbuespenezko kasua zen hori; aitzitik, talde gisa kolektibo baten biziraupenaren oinarriak suntsitzera bideratutako ekintza ugarien multzoa zen; j*azarpen eta* suntsiketa ekintza ezberdinen sintesia». Beraz, Lemkinek genozidioaren nozioarentzat adiera zabala proposatzen zuen, aurrerago etnozidiotzat joko ziren egintzak biltzen zituena eta «lehenik eta behin, suntsiketa mota ez-fisikoari buruz ari da. Heriotza, nolabait, lortu nahi zen helburuaren ondorioa zen, eta ez bitartekoa. Hirugarren Reich-ak burututako ekintza genozidan, Lemkinek, bestalde, iraganeko basakeria guztien sintesia eta osotasuna ikusten zituen, bai Antzinaroan eta Erdi Aroan zenbait herri fisikoki suntsitu nahi zituzteneko ekimenak, bai Aro Modernoan kulturalki deuseztatu nahi izna zituztenekoak. Europa naziak, antzinako praktika horien jarraitzaileak, taldeak hierarkizatzen zituen, berehalako deuseztatze fisikoari (juduak eta ijitoak) edo desagertze soziokulturalari (eslaviarrak) begira. Gogora dezagun, bada, Lemkinek ez zuela fenomeno berri bat izendatu nahi, baizik eta giza praktika sekular bat estigmatizatu, *nazioarteko zuzenbidearen arabera krimen* gisa izendatuz».

### Bigarren Mundu Gerraren ostean. Borroka juridikoa 
Bigarren Mundu Gerraren ostean, Lemkinek ahalegin guztiak egin zituen genozidio delitua legalki aitortua izan zedin. 1946ko apirilean Lemkinek artikulu bat argitaratu zuen *American Scholar* aldizkarian, oihartzun handia izan zuena, baina nahiz eta Nurembergeko epaiketan akusazioen aldetik  genozidio hitza erabili zen, epaileek ez zuten erabili buruzagi naziak «gizateriaren aurkako krimenengatik» kondenatu zituen epaian (hain zuzen, "juduen jazarpena" kontzeptua -auzitegiak Shoah-ri eman zion izena- epaiaren 16 orrialde baino ez zituen bete, eta uste ohi denaren kontra, buruzagi naziak ez zituzten kondenatu juduen genozidioaren ondorioz). Hala ere, 1946. urtearen amaieran, Nazio Batuen Batzar Nagusi sortu berriak 96. ebazpena onartu zuen, zeinetan genozidio terminoa lehen aldiz agertzen den nazioarteko dokumentu batean. Ebazpenak honela definitu zuen: «giza taldeen bizitzeko eskubidea ukatzea», alde batera utzita «arraza-, erlijio-, politika- edo bestelako talde horiek erabat edo zati batean suntsitu diren»; eta, beraz, edozein lekutan zuzenbidearen mende dagoen krimen gisa. Hala, ebazpenean ez ziren berezitu Núrembergen aplikatutako «gizateriaren aurkako krimena» eta genozidioa, eta genozidioa lehenengoaren barruan geratu zen, nolabait.

Bi urte geroago gertatu zen bi akusazio moten arteko bereizketa, eta bereizketa gaur arte mantendu da. 1948ko abenduan, NBEren Batzar Nagusiak Genozidio Delitua Prebenitzeko eta Zigortzeko Konbentzioa onartu zuen, gero estatu kide bakoitzak berretsiko zuena. Genozidioaren aurkako Konbentzioa onartzetik sortu zen Nazioarteko Justizia Auzitegia, «giza talde baten aurkako erasoa gizateriaren aurkako erasoa dela dioen Lemkinen ideiari jarraiki», dio Elorza irakasleak.

Sobietar Batasunaren presioaren ondorioz, genozidioaren definiziotik 1946ko ebazpenean agertzen zen talde "politikoen eta beste mota batekoen" aipamena kanpoan geratu zen, horrela, gerran eta gerraostean kanpo politika estalinista babestuz (zenbait esparrutan genozidio terminoa erabiltzen hasia zen Sobietar Batasunak herrialde baltikoen anexionatzea kalifikatzeko). Hala, Konbentzioaren II. artikuluak genozidiotzat jo zuen «talde nazional, etniko, arraza-talde edo erlijio-talde bat, osorik edo zati batean, suntsitzeko asmoz egindako ekintza oro» (baina ez «politikoa edo beste mota batekoa», 1946ko ebazpenean esaten zen bezala).

50eko hamarkadan, Yaleko Unibertsitatean zuen postutik kendu zuten Lemkin, eta aurrezkiak gastatu zituen bere bizitzaren kausa defendatzeko, eta horrek pobrezian hondoratu zuen. 1959an hil zen, New Yorken, bihotzekoak jota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 2019-02-04. “No había palabras para nombrar el horror y Lemkin la inventó: las memorias del hombre que acuñó el genocidio”. *Vozpopuli*
* “Raphael Lemkin Center for Genocide Prevention”. *The Auschwitz Institute for Peace and Reconciliation*
* Totalmente Extraoficial Autobiografía Berg Institute