open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
George H. W. Bush

**George Herbert Walker Bush** (Milton, Massachusetts, 1924ko ekainaren 12a - Houston, Texas, 2018ko azaroaren 30a) estatubatuar politikaria izan zen, 1989-1993 bitartean Ameriketako Estatu Batuetako 41. presidentea izandakoa. George W. Bush 43. presidentearen eta Jeb Bush Floridako gobernadore ohiaren aita izan zen. Bigarren Mundu Gerran aritutako azken presidentea izan zen.

## Bizitza 
Haren aita, Prescott Bush, senataria izan zen. Estatu Batuetako hegazkin piloturik gazteena izan zen, eta domina bat jaso zuen Bigarren Mundu Gerran. 1951n, *Bush-Overbey Oil Development* petrolio konpainia sortu zuen Texasen, eta 1953an *Zapata Corporation*-en sortzaileetako bat izan zen. 1966. eta 1968. urteetan, errepublikanoen eskutik, Ordezkarien Etxerako hautatua, Estatu Batuetako enbaxadore Nazio Batuen Erakundean izendatu zuten 1971. urtean.

1973an, Alderdi Errepublikanoko lehendakari egin zuten, eta Estatu Batuetako ordezkaria Txinan 1975ean. 1976-1977 urteetan, CIA (Informazio Agentzia Zentrala) erakundeko zuzendaria izan zen, eta Ronald Reaganen lehendakariordea 1981-1989 bitartean. Urte horretan, Estatu Batuetako lehendakaritza lortu zuen Michael Dukakis Alderdi Demokratako ordezkariari irabazi ondoren. 1993an berriro aurkeztu zen presidentetzarako hauteskundeetara, baina Bill Clintonek garaitu zuen.

2014ko abenduaren 24an, ospitaleratu zuten arnas-gutxiegitasunagatik..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel Fuentes

**Miguel Fuentes Azpirotz** (Donostia, 1964ko abuztuaren 6a - ) Real Sociedadeko jokalari eta presidente ohia da.

1964ko abuztuaren 6an jaio zen Donostian. Enpresa Zientzietan lizentziatua dago. Real Sociedadeko jokalaria izan zen 1987tik 2001 arte. 2005etik 2007ra talde txuriurdineko presidentea izan zen. Eskuin hegalari jokatu zuen, hasiera batean Eibar taldean aurrelari hasi zen arren.

## Kirol ibilbidea 
* 1981- 1986 Real Sociedad B (Sanse)
* 1986- 1987 Eibar Kirol Elkartea
* 1987- 2001 Real Sociedad

## Estatistikak lehen mailan 
* 14 denboraldi
* 439 norgehiagoka
* 7 gol

## Kanpo estekak 
*  Errealeko presidenteen zerrenda Errealaren webgune ofizialean.
Gonzalo Arconada

**Gonzalo Arconada Etxarri** (Donostia, Gipuzkoa, 1961eko uztailaren 23a - ) gipuzkoar futbol entrenatzailea da.

## Biografia 
Luis Miguel Arconada futbol atezain ezagunaren anaia da. Entrenatzaile lanetan hasi zen La Salleko gazteen taldean, ondoren Danaken bigarren taldera pasatuz. Beranduago Danak taldea entrenatu zuen 5 denboralditan zehar. Irungo Real Union taldera pasa zen eta bertan 7 denboraldi egin zituen. Tolosa taldetik pasa eta gero, Beasain taldea ere entrenatu zuen 2.B mailan.
 
2006ko urtarrilean Real Sociedad taldeko entrenatzaile izatera pasatu zen, Jose Maria Amorrortu ordeztu eta denboraldi amaieraraino. Hurrengo denboraldian Burgos CF-k fitxatu zuen eta urtez urte bigarren mailako talde ugari pasa zituen. 2017an Errealaren emakumezkoen taldea entrenatzera etorri zen, talde berean gizonezkoen eta emakumezkoen taldeak gidatu dituen lehen entrenatzailea izan da.

## Ibilbidea 
## Kanpo estekak
Eskoziera

**Eskoziera** (hizkuntza hartan, *Scots* edo *Lallans*) Eskoziako lurralde behereetan hitz egiten den germaniar hizkuntza bat da. Ipar Irlandako eta Irlandako Errepublikako lurralde batzuetan ere mintzatzen da. Eskoziako gaelerarekin batera, Eskoziako berezko hizkuntza da, nahiz eta egun ingelesa nagusitu eta harekin hizkuntz *continuum* bat eratzen duen.

Eskozierak hizkuntza ofizialaren estatusa hartu du, Eskoziako gaelerarekin batera, Eskoziako Legebiltzarraren aho bateko erabakiaz, 2025eko ekainaren 18an.

Ipar Irlandan mintzatzen den aldaerari *Ulsterko eskoziera* (hizkuntza hartan, *Ulster Scots*, *Ullans*, *Hiberno-Scots* edo *Scotch-Irish*) deritzo. Ikerlari gehienen iritziz eskozieraren dialektoa da, nahiz eta batzuek hizkuntza bereizia dela aldezten duten. Ostiral Santuko Akordioan hizkuntza hura babestea onartu zuten, eta *Ulster-Scots Agency* edo *Tha Boord o Ulstèr-Scotch* erakundeak babestu eta arautzen du.

## Eskoziera eta ingelesa 
Autore askoren ustez, eskoziera ingelesaren dialektoa da. Kontuan izan behar da eskoziera eta ingelesa oso antzekoak direla. Eskozieraren hizkuntza beregainaren izaera defendatzen dutenek, aldiz, eskozieraren eta ingelesaren jatorri desberdinak azpimarratzen dituzte, bi hizkuntzen arteko desberdintasuna markatzeko: eskozieraren jatorria, horrela, ez dago antzinako ingelesean soilik, ingelesarekin gertatu bezala, baizik eta baita Eskandinaviako hizkuntza germaniarrean ere .

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ulsterko eskoziera
* Eskoziako gaelera
* Europako hizkuntza gutxituak

## Kanpo estekak 
* Tha Boord o Ulstèr-Scotch
* Ullans
Antoninotar dinastia

[thumb|Antoninoen garaiko [kameu bat. Dinastia horretan bizarra berriz modan jarri zen.]]
**Antoninotar dinastia** Erromatar Inperioa gobernatu zuen Domizianoren hilketatik (K.o. 96) Komodorena arte (192). Bost Enperadore Onez gain (Nerva, Traiano, Hadriano, Antonino Pio eta Marko Aurelio), Luzio Verok eta Marko Aurelioren semeak, Komodok, osatzen dute dinastia. Historialari asko, ordea, ez dituzte Luzio Vero eta Komodo Antoninoen dinastian sartzen. Gehienak ez dira senideak jaiotzez, adopzioz baizik, Erroman ohikoa izan zen prozedura legala.  

[thumb|290px|Bost Enperadore Onak. Ezkerretik: [Nerva, Traiano, Hadriano, Antonino Pio, eta Marko Aurelio]]

"Bost Enperadore Onen" agintaldia Erromatar Inperioko urrezko garaia izan zen. Barne bakea eskuratu zen, hein handi batean, ondorengotza-sistema baketsua zelako. Izan ere, Enperadoreak bizirik zegoelarik hautatzen zuen oinordekoa. Gainera, Inperioko gizon trebatuenen artean aukeratzen zuten, ez senide hurbilenen artean.

Garaian honetan kultura grekoaren loraldi nagusia gertatu zen. 

Honako hauek dira dinastia honetako enperadoreak:

* Nerva (96-98)
* Traiano (98-117)
* Hadriano (117-138)
* Antonino Pio (135-161)
* Marko Aurelio (161-180)
* Luzio Vero (161-169)
* Komodo (180-192)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonino Pio

**Antonino Pio** , latinez *Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus Pius*, (86ko irailaren 19a - 161eko martxoaren 7a) Erromako enperadorea izan zen, 138tik hil zen arte, Antoninoen dinastiari izena ematen diona.

## Estreinako urteak 
Tito Aurelio Fulvo 89ko kontsularen semea, gaur egungo Nîmes-en jaio zen. Aita hil ondoren, Arrio Antonio aitonarekin hezi zen, zein kultura zabaleko gizona eta Plinio Gaztearen laguna zen.

Kuestor eta pretor izan ostean, 120an kontsul hautatu zuten. Hadrianok Italiako lau prokontsuletako bat izendatu zuen. Asia probintziako prokontsula ere izan zen. Hadriano enperadoreak 138ko otsailaren 25ean oinordeko aukeratu zuen, (lehen aukeratua, Elio Vero, hil baitzen), baldin eta oinordekotzat Marko Aurelio (Hadrianoren iloba) eta Luzio Vero hartzen bazituen.

## Agintean 
Ez dago enperadore honen jarduerari buruzko informazio handirik. Erromatar Inperioko administrazioa murriztu zuen, batez ere Italiatik kanpokoa.

Antonino Pioren lehen eginkizunetako bat Hadriano jainko izendatzeko Senatuari eskatzea izan zen. Ahalegin horregatik *Pio* goitizen jaso omen zuen. Beste bi arrazoi badaude. Alde batetik, aitaginarreba zaharra Senatuan zaintzen zuen; beste aldetik, Hadrianok hiltzera zigortutakoak aske utzi zituen.

Agintaldi baketsua izan zen. Mauretania, Judea eta Britanian matxinadak sortu ziren, baina garrantzia txikikoak. Britanian, Antoninoren Harresia eraiki zen, baina berehala utzi zuten. Horri esker, tenpluak, antzokiak eta mausoleoak eraikitzeko dirua eta astia izan zuen.

Etxeko hartu-emanetan Antoninok ez zeukan hainbeste zorterik. Emaztea, Faustina Zaharra ezaguna zen fideltasuna ezarengatik. Hala ere, Antoninok azken uneraino maite zuen, haren hirugarren urtean agintean hil baitzen Faustina Zaharra. Haren omenez, neska umezurtzentzat etxe-sare bat ordaindu zuen Antoninok. Lau seme-alaba zituzten. Hiru gaztetan hil ziren. Laugarrena, Faustina Gaztea, Marko Aurelioren emaztea izatekoa zen.

Sukarrak hil zuen Antonino Pio 161eko martxoaren 7an.

## Erreferentziak
Klodio Pulker

**Publio Klodio Pulker** (;  - K.a. 52ko urtarrilaren 18a) erromatar politikaria izan zen, zein ezaguna den Milo eta Zizeronen kontra aritzeagatik.

## Estreinako urteak 
Apio Klaudio Pulker eta Zezilia Metelaren semea izanda, entzute handiko familian jaio zen. Klodia arreba bezala, Klodio abizena hobestu zuen, behe-mailakoek ahoskatzen zuten erara. Fulviarekin ezkondu zen. Haien alaba, Klodia Pulkra, Oktavianoren emaztea izan zen.

Bere jarduera militarrak ez zuen arrakasta handirik izan. Hirugarren Gerra Mitridatikoan parte hartu zuen. Hala ere, errespetu eza aldarrikatuz, matxinada eragin zuen. Ziliziako gobernariak, haren senide batek, probintziako itsas-armadaren buruan kokatu zuen, baina piratek atzemanda suertatu zen. Aske utzitakoan, Sirian, beste matxinada bat antolatzen ari zela bizitza galtzear egon zen.

## Politikan 
K.a. 65ean Erromara itzultzean Klodiok politikari ekin zion. Katilina auziperatu zuen estortsioa leporatuta. Katilinak askatasuna erosi bazion ere, ez dago Klodio Katilinaren konspirazioarekin lotzeko frogarik. Are gehiago, Zizeronen bizkartzaina bihurtu zen garai hartan.

Zizeronekiko harremana, ordea, K.a. 62ko abenduan zapuztu zen. Klodio, emakumez mozorroturik, Julio Zesarren (garai hartan *Pontifex Maximus* kargua zuen eta) etxean sartu zen non Bona Dea misterioak ospatzen ari ziren. Gizonen batek misterio horiek ikustea oso krimen larria bazen ere, Klodio aske geratu zuen epaimahairen borondatea erosi ostean. Haren kontrako Zizeronen hitzaldi gogorrak bien arteko harremana eten zuen.

Sizilian kuestore aritutakoan, K.a. 61ean, patrizio izateari muzin egin zion, eta plebeioaren kategoria hartu zuen, Senatuak baimenduta. K.a. 59an, plebeko tribuno izendatu zuten, patrizioek onartu ez zuten kargua hain zuzen ere. Ospea eskuratzeko neurriak jartzen hasi zen: garia doan banatzekoa zen hilabetean behin, ofizio-elkarteak berriro onartu zituen...

Zizeronen kontra jo zuen orduan. Haren ondasun guztiak bahitu zituen. Zesar Galiara joandakoan, Erromako kaleetako nagusia bihurtu zen Klodio, haren jarraitzaile armatuei esker. K.a. 57an, tribuno batek Zizeronen bueltatzea proposatzerakoan, Klodio indarrez saiatu zen itzulera eragozten. Hala ere, Milok talde armatu are handiagoa biltzea lortu zuen, Zizeron buelta ahal izateko. Klodiok, orduan, Zizeronen eta Kinto haren anaiaren etxeei su eman zien.

K.a. 56an, Klodiok Milo auziperatu zuen, bortizkeria leporatuta. Azkenean, kasua bertan behera geratu zein, hein batean, taleen arteko borrokengatik.

K.a. 53an, Milok zein Klodiok talde bana armatu zuten. Borroketan hil zen Klodio, K.a. 52ko urtarrilaren 18an. Haren jarraitzaileek Senatuaren etxea erre zuten, sumindurik.

## Bibliografia 
* W.J. Tatum, *The Patrician Tribune. Publius Clodius Pulcher*, Chapel Hill 1999
* L. Fezzi, *Il tribuno Clodio*, Roma-Bari 2008
Tito Anio Milo

**Tito Anio Milo Papiano** (; ?-K.a. 48) politikari erromatarra izan zen.

Ponpeioren alde eginda, gladiadore-taldeak prestatzen zituen Erromako kaleak menpean edukitzeko eta Klodio Pulkerren taldeen kontra egiteko.

K.a. 57an plebeko tribuno izendaturik, Zizeronen bueltatzea sustatu zuen, Klodio Pulkerren aurkaritza gorabehera. K.a. 54an pretorea zela, Fausta Silaren alabarekin ezkondu zen.

K.a. 53an, Milo kontsulgaia eta Klodio Pulker pretoregaia zirela, kasualitatez topo egin zuten jarraitzaile armatuekin. Borroketan Klodio Pulker hilik suertatu zen. Milo erbesteratu zuten horren ondorioz. Galian, Marko Zelio Ruforekin batera, Zesarren kontra matxinatu zen K.a. 48an, baina, atzemanda, hil egin zuten.
Côtes-d'Armor

'''Côtes-d'Armor'* (bretainieraz *Aodoù an Arvor*) Bretainia iparraldeko lurraldea da eta Frantziako 22. departamendua.

Eskualde mugakideak hauexek ditu: Finistère mendebaldean, Morbihan hegoaldean eta Ille eta Vilaine ekialdean.
Frantsesez gain, bretainiera ere hitz egiten dute bertako biztanle batzuk, *Trégor* izeneko dialektoa bereziki.
6.878&nbsp;km²-ko azalera dauka, eta 542.373 biztanle (79 biz./km², 1999).
 
Prefektura Saint-Brieuc hirian dago, eta beste hiri nagusiak Dinan, Guingamp eta Lannion dira.

## Geografia 
Mantxako itsasartearen ertzean dago. Armorikako mendialdeak mugatzen du erliebea: altuera apaleko muinoak (Notre-Dame-de-Bel-Air, 341 m) eta kostalde malkartsua, itsasadar estu eta sakonak dituena.

## Historia 
Frantziako Iraultzaren ondoren eratu zen 1790ko martxoaren 4an *Côtes-du-Nord* izenarekin (iparraldeko kostaldea) eta 1990an gaur egungo izena hartu zuen aintzinako *Armorika* berreskuratuz. Gutxi gora behera Bro Dreger eta Bro Sant Brieg lurralde historikoak eta Bro Kernev-en ekialdeko lurrak hartzen ditu.

## Politika 
Historikoki erlijioak indar handia izan bazuen ere Guingamp hiriaren ingurua komunismoaren gotorleku bihurtu zen eta ikuspegi politiko bien arteko borroka handia dago.

## Ekonomia 
Nekazari-herrialdea (laboreak eta ardi-azienda) da. Industria bigarren mailakoa da, eta turismoak garrantzi handia hartzen du udan.

## Hiri nagusiak 
Hona hemen *Côtes-d'Armor'' departamenduko hiri nagusien zerrenda, 2013ko erroldako datuen arabera ordenatua:
# Saint-Brieuc (hiriburua, 45.331 biztanle)
# Lannion (19.627 bizt.)
# Plérin (14.394 bizt.)
# Lamballe (13.212 bizt.)
# Ploufragan (11.569 bizt.)
# Dinan (10.851 bizt.)

## Kirolak 
Departamenduko kirol talde arrakastatsuena En Avant de Guingamp futbol taldea da. 7.000 biztanleko herri bateko taldea bada ere Frantziako lehen mailan jokatzen du eta bi Kopa irabazi ditu dagoeneko. Saint-Brieuc SC emakumezkoen taldeak Liga eta Kopa bana irabaziak ditu ere.

## Ondasun nabarmenak 

Irudi:Saint-Brieuc (22) Cathédrale 17.JPG|Saint-Brieuc hiriko katedrala.
Irudi:Church of Lannion Église de la Trinité de Brélévenez.jpg|Lannion.
Irudi:Plérin - Port du Légué 01.JPG|Plérin.
Irudi:Lamballe Museum.jpg|Lamballe.
Irudi:10 Tréguier La cathédrale vue du cloître et une partie de ce dernier.JPG|Tréguierreko katedrala.
Irudi:Dinan Rance.JPG|Dinan.
Irudi:Vue sur l'entrée de ville de Perros-Guirec.jpg|Perros-Guirec.
Irudi:Guingamp (22) Hôtel de Ville 08.JPG|Guingamp.
Irudi:200707 Fort La Latte 03.JPG|Fort-la-Latte.
Irudi:Branta bernicla bernicla (17).jpg|Saint-Brieuc badiako erreserba naturala.
Irudi:CapFrehelLightHouse.jpg|Fréhel lurmuturra.
Irudi:Bretagne Cote granit rose 05.jpg|Granito arrosaren kostaldea.
Irudi:France Cotes d Armor Cote de granit rose 10.jpg|Ploumanac'h itsasargia.
Irudi:En-Avant-Guingamp-840.png|En Avant de Guingamp futbol taldearen armarria.

## Kanpo estekak 
* Eskualdearen prefekturaren webgunea (fr)
* Eskualdearen kontseilu orokorra (fr)

## Erreferentziak
James Matthew Barrie

**James Matthew Barrie** (Kirriemuir, Angus, 1860ko maiatzaren 9a - Londres, 1937ko ekainaren 19a) idazle eskoziarra izan zen.

Kazetari ibili zen Nottinghamen eta azkenik Londresen. Idazle moduan, hasierako lan batzuk eskoziako gaeleraz idatzi zituen, baina ondorengo lan gehienak ingelesezkoak dira. Bere bi lanik ezagunenak, "Peter Pan Kensington Lorategian" eta "Peter eta Wendy", zentzu handi batean autobiografikoak direnak eta zinemaratu izan direnak. Peter Pan pertsonaia famatuak heldutasunera iritsi nahi ez duen umearen papera hartzen du, dirudienez haur hildako bere anaiak inspiratuta.

## Bibliografia 
* *Auld Licht Idylls*, 1888.
* *A Window in Thrums*, 1889.
* *The Little Minister*, 1891.
* *Margaret Ogilvy*, 1896.
* *Sentimental Tommy*, 1896.
* *Tommy and Grizel*, 1902.
* *The Little White Bird*, 1902.
* *Quality Street*, 1902.
* *The admirable Crichton*, 1902.
* *Peter Pan or the boy who would not grow up*, 1904.
* *Peter Pan in Kensington Gardens*, 1906.
* *Peter and Wendy*, 1911.

### Euskaraz 
* Peter Pan (*Peter Pan Kensington Lorategietan* eta *Peter eta Wendy*) (2004). Alberdania eta Elkar argitaletxeak. Itzultzailea: Julen Gabiria.

## Ikus, gainera 
* Ingelesezko literatura.
Prefektura

**Prefektura** Estatu burujabe bateko edo nazioarteko eliza egitura batzuetako administrazio barrutia da. Gaur egun, badira prefekturak Quebecen (Kanada), Japonian, Txinan, Madagaskarren eta Marokon.  Frantzian, berriz, **prefetura** prefetaren lanbidea edo kargua da, prefetaren ardurapeko zerbitzua; edo zerbitzu hori eskaintzen den bulegoa. 

Antzinako Erroman, prefektu batek gobernatutako barrutia zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Prefektura (Txina)
* Japoniako prefekturak

## Kanpo estekak
Ille eta Vilaine

**Ille eta Vilaine** (frantsesez eta ofizialki ; ) Bretainia ekialdeko lurraldea da eta Frantziako 35. departamentua. Prefektura Rennesen dago. 6.775&nbsp;km²-ko azalera dauka eta 903.400 biztanle (133 biz./km², 2003).

## Geografia 
Mugakideak hauek ditu: iparraldean Mantxa (50. departamentua), ekialdean Mayenne (53.), mendebaldean Côtes-d'Armor (22.) eta Morbihan (56.) eta hegoaldean Loira Atlantikoa (44.)

Izenak erakusten duen bezala bi ibai handiren arroak hartzen ditu, Ille eta Vilaine, biek Rennes hiriburuan egiten dute bat.

## Historia 
Frantziako Iraultzaren ondoren eratu zen 1790ko martxoaren 4an, Bretainiako hiri handiena zen Rennes-en inguruko lurrak batuz, garai bateko Bro Roazhon, Bro Sant Malou eta Bro Zol lurralde historikoen zatirik handienak batuz.

## Hiri nagusiak 
Hona hemen *Ille eta Vilaine* departamenduko hiri nagusien zerrenda, 2013ko erroldako datuen arabera ordenatua:
# Rennes (hiriburua, 211.373 biztanle)
# Saint-Malo (44.919 bizt.)
# Fougères (20.170 bizt.)
# Vitré (17.463 bizt.)
# Bruz (16.855 bizt.)
# Cesson-Sévigné (15.784 bizt.)
# Saint-Jacques-de-la-Lande (11.783 bizt.)
# Pacé (11.044 bizt.)
# Dinard (9.839 bizt.)

## Kirolak 
Departamenduko kirol talde arrakastatsuena Stade Rennais futbol taldea da. Frantziako bi Liga eta bi Kopa irabzi ditu.

## Ondasun nabarmenak 

Irudi:Rennes pl Ch-Jacquet DSCN1770.jpg|Renneseko alde zaharra.
Irudi:Rennes - Cathédrale Saint-Pierre 120908-01.jpg|Rennesko katedrala.
Irudi:Palais du parlement de Bretagne.jpg|Bretainiako parlamentua (Rennes).
Irudi:Palacio de San Jorge.JPG|Saint-Georges jauregia (Rennes).
Irudi:Saintmalo.jpg|Saint-Malo.
Irudi:Flèche de la Cathédrale Saint-Vincent (Saint-Malo, 35).jpg|Saint Vincent katedrala.
Irudi:IMG 2935 StMalo.JPG|Saint-Maloko portua.
Irudi:Fougères porte Notre-Dame.jpg|Fougèresko gaztelua.
Irudi:Castle-Vitre-France5.jpg|Vitréko gaztelua.
Irudi:Combourg.jpg|Combourgeko gaztelua.
Irudi:Cathedrale st samson.JPG|Dol-de-Bretagneko katedrala.
Irudi:Dinard - Promenade du moulinet.jpg|Dinard.
Irudi:Chemain porte de secrets.jpg|Brocéliande basoa (Paimponteko basoa).
Irudi:Dol de Bretagne (p8310026).jpg|Champ-Dolenteko zutarria.
Irudi:Staderennais-routelorient.JPG|Roazhon Park.

## Kanpo estekak 
* Prefekturaren webgunea
* Kontseilu orokorraren webgunea
Vannes

**Vannes** (, galoz *Vann*) Frantziako Bretainia eskualdearen hego-ekialdean dagoen hiria eta Morbihan departamenduko eta Bro Gwened lurralde historikoaren hiriburua da. 2013ko erroldaren arabera 53.032 biztanle ditu. Bretainierazko hiztunek bertako dialektoa hitz egiten dute.

## Etimologia 
*Vannes* izena bertan bizi zen *Veneti* leinuak eman dio.

## Geografia 
Morbihango golkoan kokaturik dago, Marle eta Vincin ibaiak itsasoratzen diren puntuan.

## Historia 
Armorikako hego-mendebaldean Veneti leinu zeltiarra bizi zen erromatarrak iritsi aurretik. Milaka urtetan zehar merkatal eremua izan da, batez ere itsasontziz lotzen zen gainerako herriekin. Aurkituriko txanponek Tamesisen estuarioarekin harremana zuela erakusten dute. Julio Zesarrek Venetiak garaitu eta esklabo gisa saldu zituen. Erromatarrek *Darioritum* herria sortu zuten. V eta VII mendeen artean britoien uholdeak galiarrak asimilatu zituen baina aintzinako *Gwened* izenarekin herri berria sortu zuten. V mendean bertan eratu zen Vannesko diozesia.

XIV mendeko Bretoien oinordekotza gerraren barnean 1342an lau aldiz setiatu zuten Vannes. Ingelesek Olivier de Clisson vannestarren burua harrapatu zuten eta gero askatu egin zuten. Frantsesek exekutatu egin zuten traidorea izan zitekeen susmoarengatik.

## Kirola 
Rugby club vannetais da Vanneseko errugbi taldea. 2024an Top 14 mailara igo zen.

## Iruditegia 

Irudi:Bretagne les remparts de Vannes.jpg|Vannesko harresiak.
Irudi:Cathédrale Saint-Pierre de Vannes-2253.jpg|Vannesko katedrala.
Irudi:20110830 Vannes (9).jpg|Alde zaharreko etxeak.
Irudi:Vannes Cohue.JPG|Arte Ederren Museoa.
Irudi:Vannes Waschhaus.jpg|Etxe zaharrak ibai ertzean.
Irudi:Breizh 56 - gwened - ar mogeriou 23.jpg|Connétable dorrea.
Irudi:20110830 Vannes (29).jpg|Saint-Patern eliza.
Irudi:Vannes - chapelle Saint-Yves (09).jpg|Saint-Yves kapera.
Irudi:Hôtel Lagorce, Jardin du Château de l’Hermine, Vannes-2216.jpg|Hermineren jauregia.
Irudi:Porte Saint-Vincent, Vannes-41061.jpg|Saint-Vincent atea.
Irudi:Château-Gaillard (Vannes).JPG|Château-Gaillard.
Irudi:Golfe du Morbihan - 1.jpg|Morbihango golkoa.

## Vannestar ezagunak 
* Alain Resnais (1922-2014), zinemagilea.

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Mons, Belgika
*  Cuxhaven, Alemania
*  Fareham, Ingalaterra
*  Barouéli, Mali
*  Wałbrzych, Polonia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Vannes/Gwened-en webgune elebiduna
* Udaletxearen webgunea
Morbihan

**Morbihan** (bretainieraz *Mor-Bihan*) Bretainiako hegoaldean dagoen Frantziako 56. departamendua da. 6.823&nbsp;km²-ko azalera dauka eta 643.873 biztanle (94 biz./km², 1999)

Prefektura Vannesen dago eta beste hiri nagusiak Lorient eta Pontivy dira.

## Mugakideak 
Departamendu mugakideak hauexek ditu: Mendebaldean Finistère, iparraldean Côtes-d'Armor, ekialdean Ille eta Vilaine, hego-ekialdean Loira Atlantikoa eta hegoaldean Ozeano Atlantikoa.

Aipamen berezia merezi du Morbihango golkoak, 30 uhartetik gora baitaude barnean. Golkotik kanpora uharte garrantzitsuak ere baditu, Belle-Île, Groix, Houat eta Hoëdic.

## Historia 
Frantziako Iraultzaren ondoren eratu zen 1790ko martxoaren 4an. Bro Gwened lurralde historikoa hartzen du, Bro Kernev-en ekialdeko lur batzuekin batera.

## Hiri nagusiak 
Hona hemen *Morbihan* departamenduko hiri nagusien zerrenda, 2013ko erroldako datuen arabera ordenatua:
# Lorient (57.961 biztanle)
# Vannes (hiriburua, 53.032 bizt.)
# Lanester (21.874 bizt.)
# Hennebont (15.765 bizt.)
# Pontivy (13.915 bizt.)
# Auray (12.946 bizt.)

## Multzo megalitikoak 
Carnac udalerrian multzo megalitiko oso handia dago, Europa mailan garrantzitsuenetarikoa izango dena, *Alignements de Carnac* izenekoa.

Neolito garaikoak, harriak K.a. 6. milurtekoa eta K.a. 2. milurtekoa artean eraiki zituzten, 2.000-4.000 zutarri eta bestelako harriak (trikuharri, harrespil eta tumuluak) hiru multzo handitan banatuta:
# Ménec.
# Kermario eta Manio.
# Kerlescan eta petit Ménec.

Departamenduan zehar beste multzo txikiago batzuk ere topa daitezke nonahi.

## Kirolak 
Departamenduko kirol talde arrakastatsuena FC Lorient futbol taldea da. Frantziako Liga bat eta Kopa bat irabazi ditu.

## Ondasun nabarmenak 

Irudi:Bretagne les remparts de Vannes.jpg|Vannes.
Irudi:Vannes - Centre ville.jpg|Vannesko katedrala.
Irudi:Lorient.jpg|Lorient.
Irudi:Hennebont remparts dpt Morbihan DSC 0020.JPG|Hennebont hiriko harresiak.
Irudi:Pontivy julio mmxii 02.JPG|Pontivy.
Irudi:Chateau pontivy2.JPG|Pontivyko gaztelua.
Irudi:Dscn5043-auray.jpg|Auray.
Irudi:FranceBretagneRedonMairieEtTourDeLAbbaye.jpg|Redongo abadia.
Irudi:Kermario Carnac.JPG|Carnac-eko harri lerroak.
Irudi:Géant Manio 1.JPG|Manioko Erraldoia.
Irudi:JosselinCJW1.jpg|Josselin gaztelua.
Irudi:La citadelle de Port-Louis.jpg|Port-Louis.
Irudi:Quiberon - Plage (1).jpg|Quiberon penintsula.
Irudi:Sauzon-vu-de-la-route.jpg|Belle-Île uhartea.
Irudi:Côte de Pen-Men à Beg Melen 2.JPG|Groix uhartea.
Irudi:Le port de Locmariaquer - Jean-Charles GUILLO.JPG|Locmariaquer.
Irudi:FIL2009-010 KevrennAlre.jpg|Lorienteko Interzeltiar Jaialdia.

## Kanpo estekak 
* Prefektura
* Kontseilu orokorra
* "Alignements de Carnac"
Saint-Brieuc

**Saint-Brieuc** () Bretainiako kostaldearen ipar-erdialdean dagoen hiria eta Côtes-d'Armor departamenduko hiriburua da, bai eta Bro Sant Brieg lurralde historikoarena ere.

45.879 biztanle zituen 2008an. Frantsesaz gain, bretainieraz eta galoz ere mintzatzen dira.

## Geografia 
Izen bereko badiatik hurbil dago, itsasotik 3&nbsp;km-ra.

## Ekonomia 
Hiritik hurbil dago portua (Port du Légué). Turismoa (hondartzak), nekazaritza eta arrantza produktuen merkataritza eta industria (metalurgia, janari industria, ontziola txikiak, ehungintza, nekazaritzako makineria) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Historia 
Saint-Brieuc herria galiar fraide batek 480 urtearen inguruan sortu zuen monasterio baten inguruan hazi zen. 1220an apezpikuaren egoitza bihurtu zen eta Guillaume Pinchon apezpikuak katedrala eraiki zuen XIII mendean. 1355ean sute handi batek hiria suntsitu zuen, bai eta katedralaren koroa ere. Berreraikitzean katedral-gotorleku itxura hartu zuen, hiriak jasaten zituen eraso ugarietan herritarren babesa hartu zezaten.

Arturo II.a Bretainiako Dukeak Bro Sant Brieg edo *Penteur* lurralde historikoa eratu zuen Saint-Brieuc hiriaren inguruan.

## Ondasun nabarmenak 
Aipagarriak dira XIV-XV. mendeetako Saint-Étienne katedrala (XVIII. mendean berritua), apezpikutegia eta etxe zaharrak.

## Hiritar ezagunak 
* Zénaïde Fleuriot (1829-1890), idazlea.
* Francisque Habasque (1842-1917), historialaria.
* Célestin Bouglé (1870-1940), filosofo eta soziologoa.
* Patrick Dewaere (1947-1982), aktorea.
* Anthony Morin (1955-), txirrindularia.
* Alicia Toublanc (1996-), eskubaloi jokalaria.

## Iruditegia 

Irudi:Map Saint-Brieuc.jpg|Saint-Brieucen mapa
Irudi:THA001.jpg|Udaletxea
Irudi:Tribunal de St-Brieuc.JPG|Justizia-jauregia
Irudi:Port du Légué01Saint-Brieuc.jpg|Port du Léguétik igarotzen den biaduktua

## Kanpo estekak 
*  Webgune elebiduna
*  Webgune ofiziala

## Erreferentziak
Marko Aurelio

*Artikulu hau enperadoreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko».*

**Marko Aurelio Antonio** (, jaiotzez *Marcus Annius Catilius Severus* eta ezkontzerakoan *Marcus Annius Verus*; 121eko apirilaren 26a - 180ko martxoaren 17a) erromatar enperadorea izan zen 161tik hil arte, eta filosofo estoikoa. Bost Enperadore Onetako azkena izan zen.

## Estreinako urteak 
Hadriano enperadorearen iloba, Antonino Piok oinordeko hautatu zuen 138an, Marko Antoniok 17 urte zituelarik. Antonino Piok Luzio Vero ere oinordeko izendatu zuen. 161ean, Antonino hil zenean, bi oinordekoek agintea onartu zuten botere paretsuak izanez gero. Praktikan, halere, Luzio Vero Marko Antonioren trebetasunaren azpian geratzen zen.

Marko Aurelio Faustina Minorrekin ezkondu zen 145. 13 seme-alaba izan zituzten, haien artean Komodo enperadorea izatekoa, eta Luzila, Luzio Veroren emaztea.

## Agintean 
Aldi bereko aginte hori behar militarrak bultzatu zuen. Izan ere, germaniarrek Inperioko mugak zeharkatzeari berriro ekin zioten. Ekialdean, Partiako erresumak indarra berreskuratu zuen. Enperadore batek ezin zitzakeen bi mugak aldi berean defendatu.

Hori zela eta, Luzio Vero ekialdera joan zen. Troparen leialtasuna eskuratzeko gai izateaz gain, Marko Aurelio kanporatzeko motiborik ez zuen. Leial jarraitu zuen Luzio Verok kanpainan hil zen arte, 169an.

Aldi bereko agintaldi honek Errepublikan zeukan oinarria. Garai hartan kargu guztiak gutxienez bi pertsonak betetzen zituzten, botere osoa esku berean gera ez zedin. Dioklezianok sistema hauek berreskuratu zituen Tetrarkia sortzerakoan.

## Izkribuak 
thumb|ezkerrera|Marko Aurelio

Kanpainetan ari zela, 170 eta 180 bitartean, Aureliok *Gogoetak* idatzi zuen, gida modukoa. Liburuan Aurelioren abertzaletasuna eta adimen logikoa agerian geratzen dira, estoikoen filosofia beti oinarrian. Liburua goraipatua da gobernarien eginkizuna eta zerbitzuaren isla paregabea delako.

## Heriotza 
Markomanien kontra ari zela hil zen Marko Aurelio, 180ko martxoaren 17an. Haren errautsak Erromara itzuli eta Hadrianoren Mausoleoan utzi zituzten.

Komodo semea izan zen haren ondorengoa agintean. Marko Aureliok 177an enperadorea izendatu zuen, eskarmentua har zezan. Hala ere, historialari askoren arabera, arrakastarik gabeko hautaketa izan zen hori. Komodorekin *Pax Romana* delakoa bukatu zen.

## Ikus gainera 
* *Gogoetak*
Komodo

**Marko Aurelio Komodo Antonino** (; 161eko abuztuaren 31 &ndash; 192ko abenduaren 31) erromatar enperadorea izan zen, 180tik hil zen arte. Enperadore txarrenetakotzat jotzen zaio, Bost Enperadore Onetako garaiari amaiera eman ziolako

## Estreinako urteak 
Komodo Marko Aurelio ospetsu eta arrakastatsuaren semea zen. Antonino izeneko bikia izan zuen, baina lau urte zituela hil zen. Arrebak, Luzilak, haren kontrako konspirazioan parte hartu zuen.

Aitak 177an izendatu zuen enperadore, eta bizirik ziraun bitartean biek izan zuten boterea. 180an, Marko Aurelio hil zenean, enperadore bakarra bilakatu zen.

Marko Aurelio bihotz onekoa eta eskuzabala bazen ere, Komodok justu kontrako ezaugarriak zituen. Erotzat jo ohi zaio Komodori, gehiegikerian bizi baitzen bizitza osoan.

## Agintean 
Markomaniarrekin hitzarmen kaskar bat sinatzeak hasiera eman zion agintaldiari. Germaniarren kontra gogor aritu zen boterean zegoela. Garaipen txikiak lortu arren, Senatuari garaipen-ospakizuna eskatzen zion.

Komodo ahalmen fisikoaz harro-harro zegoen. Aitaren gustu filosofikoak mesprezatzen zituen. Estatuetan Herkules bezala agertzea oso atsegin zuen, eta nonahi eraikitzen zituen. Heroiarekin parekatzeko, piztien kontra borrokatzen zuen zirkuetan. Gladiatoreen arteko lehiak ere begikoak zituenez, gladiatorez mozorrotuta behin baino gehiagotan borrokatu zuen. Eskandalugarritzat hartzen zen enperadorearen jokabide hori.

Jainkoa balitz bezala gurtzeko eskatu zuen Komodok, 300 emakumetako harena zuen bitartean. Estatuetako arazoak baztertzen zituen, laguntzaileen esku utziz. Iturri batzuek dioenez arrebarekin intzestu-harremanak ere bazituen.

190ean Erromako zati bat erre zen, eta Komodok hiri birfundatzeko aukera hartu zuen. *Colonia Commodiana* izena eman *zion. Hilabeteek ere Komodo ohoretzeko izen berriak jaso zituzten: Lucius, Aelius, Aurelius, Commodus, Augustus, Herculeus, Romanus, Exsuperatorius, Amazonius, Invictus, Felix* eta *Pius*. Senatuarena *Komodioren Zorioneko Senatua* eta armadarena *Komodioren Armada* izatera igaro ziren.

## Heriotza 
Urte bat beranduago, Nartziso borrokalariak ito zuen Komodo baino bat hartzen ari zela. Senatuak, orduan, *damnatio memoriae* onartu zuen eta jatorrizko izenak berreskuratu zituen.

Hala ere, Septimio Severo enperadoreak, Marko Aurelioren familiaren babesa bereganatzeko nahian, Komodoren irudi publikoa berreskuratu zuen, eta Senatua jainko izendatzera behartu zuen.
Pertinax

**Publio Helvio Pertinax** (; Alba, 126ko abuztuaren 1a - Erroma, 193ko martxoaren 28a) erromatar enperadorea izan zen, Komodo hil zuten egunetik bertatik (192ko abenduaren 31tik) hil zen arte.

## Estreinako urteak 
Italian jaioa, haren aita askatutako esklaboa izan zen. Hastapenean, Pertinax gramatika irakaslea izan zen, baina etorkizun oparoagoa lortzeko nahian, armadan sartu zen.

Hurrengo partiarren kontrako gerran, ausart jokatu zuen Pertinaxek. Hortaz, postu hobeak eskuratu ahal izan zituen. Britanian, Danubioko mugan eta Dazian aritu zen.

Marko Aurelioren agintaldian, jauregiko azpijokoak baztertu zuen nolabait. Alabaina germaniarren kontrako gerretan berriro nabarmendu zen. 175ean kontsul izendatu zuten. 185 arte Mesia, Dazia, Siria eta Britania probintzietan gobernari jardun zuen.

Senatuan ere eserleku bat eskuratu zuen, harik eta Pretoriar Guardiak bizitza publikotik kanporatu zuen arte. Britaniara joan zen berriro, non armada matxinatua zegoen. Hiltzeko zorian egon zen matxinada itzaltzeko saioan, baina azkenean menderatu zituen matxinoak. 187an postua utzi behar izan zuen haren agintaldi gogorra zela kausa legioek gorrotoa ziotelako.

188an eta 189an Afrikako probintzian prokontsula izan zen. Erromara itzuli zen orduan, Komodorekin kontsulatua partekatzeko eta Pretoriar Guardiaren burua izateko. Postu horretan zegoen Komodo etxeko batek hil zuenean.

## Agintean 
Pertinaxen agintaldia laburra zen oso, 86 egunetakoa. Marko Aurelioren politikak berreskuratzen saiatu zen, baina aurkariak leku gehienetan aurkitu zituen.

Pretoriar Guardiak ordainsaria ederra espero bazuen ere, ez zen halakorik gertatu. Orduan, Komodoren ondare guztiak (plazer sexualetakoak ere) saldu zituzten, nahi adina diru eskuratu arte.

Konspirazio bat eten ahal izan zuen, baina bigarrenean Pretoriar Guardiak hil zuen. Enperadore izateko arriskuak ezagutzen zituen Pertinaxek. Izan ere, titulu hori ez zion semeari eman. Horrela bizitza salbatu zion.

Didio Juliano senatariak bere burua enperadore izendatu zuen. Horrek gerra zibil labur bat piztu zuen. Septimio Severo garaile aterata, enperadore berria bihurtu zen. Septimio Severok Pertinaxen agintaldia onartuta, hiltzaileak zigortu zituen eta estatu-hileta eman zion Pertinaxi.
Peszenio Niger

**Peszenio Niger** (; 140-194) erromatar enperadorea izan zen Ekialdean 193tik 194 arte.

Niger Siria probintziako gobernaria izan zen. Pertinaxen hil ondoren, Pretoriar Guardiak postua enkantean saltzerakoan, legioek enperadore izendatu zuten Peszenio Niger.

Inperioko zati bat mendean izan zuen, Egipto besteak beste. Probintzia aberatsak baziren ere, Septimio Severok Erroma lehen hartu zuen. Geroztik, ekialdera jo zuen Nigerri aurre egiteko. Issosko gudua galdu ostean (194an), Peszenio Niger hil zuten Partiara ihes egiten ari zela.
Klodio Albino

**Klodio Albino** (; 150 &ndash; 197ko otsailaren 19) erromatar enperadorea izan zen 196tik 197 arte, Britania eta Hispaniako legioek izendatuta.

Pertinax hil ondoren, Pretoriar Guardiak titulua enkantean saldu zuenean, Didio Julianok erosi zuen. Honek matxinadak eragin zuen Inperioko hainbat tokitan.

Gerra Zibila pizterakoan, Klodio Albinok Septimio Severorekin egin zuen bat. Erroma hartutakoan, Septimio Severok *Zesar* titulua eman zion Klodio Albinori, zeinek Inperioren mendebaldea menpean zuen. Septimio Severok Peszenio Niger garaitu ostean, Klodio Albino hiltzen saiatu zen. Hortaz, haien arteko gerra piztu zen.

196an, Klodio Albinok bere burua izendatu zuen enperadore, *Imperator Caesar Decimus Clodius Septimius Albinus Augustus* izenpean. Septimio Severoren laguntzaile bat garaitutakoan, Galia ere haren menpe izan zuen.

197ko otsailean Severoren kontra egin zuen. Borroka latza izan zen, zeren, Dion Kasioren arabera, alde bakoitzak 150.000 gizon zeuzkan. Albinok, garaiturik, bere buruaz beste egin zuen.

## Kanpo estekak 
* www.livius.org-en kontaera
* James Grout-en Encyclopaeia Romanako sarrera *D. Clodius Albinus*
Katilina

**Katilina** (; K.a. 108 &ndash; K.a. 62) Erromatar Errepublika beranteko politikari erromatarra izan zen. Handiki familia batean sortu zen. Gainbehera etorritako noble batzuek lagunduta, K.a. 63. urtean kontsulen aurkako konplot bat prestatu zuelako da ezaguna, batez ere. Zizeronek, haren etsai amorratuenak, konspirazioaren berri izan zuen, eta, Erromako Senatuko bilkura ospetsuenetako batean, denen aurrean Katilina salatu zuen. Honen ondorioz, Katilinak Erroma utzi behar izan zuen, bere lagunak atxilotu eta hil zituztelarik. Hurrengo urtean Pistoian (gaur eguneko Italia) hil zuten bera ere.

Katilinaren nortasuna ilun geratu da. Zizeronek *(Catilinariae)* eta Salustiok *(De conjuratione Catilinae)* aurkeztu zuten gazte handinahi eta doilorraren irudia baizik ez da geratu hartaz.
## Erreferentziak
Perikles

**Perikles**, grezieraz , (K.a. 495 &ndash; Atenas, Grezia, K.a. 429) Atenasko urrezko garaiko politikari, hizlari eta gudari garrantzitsuenetakoa izan zen. Urrezko garai hori (K.a. 461 &ndash; K.a. 429 oro har) Periklesen Mendea deitzen zaio. Hain nabarmena zen Perikles garaiko Atenaseko gizartean non Tuzidides historialari garaikideak "Atenaseko lehen herritarra" deitu zion.

## Biografia 
K.a. 462. urtean Zimon, alderdi aristokratikoko burua, erbesteratzea lortu ondoren, Atenasko agintari bihurtu zen. 459-446 urteetan Korintoren, Espartaren, Persiaren eta haien aldekoen aurka ibili zen gudan. 445. urtean 30 urteko bakealdia sinatu zuen Espartarekin, eta handik aurrera bakezko bideak erabili zituen Atenasen eragina zabaltzeko.

Periklesi esker, Atenasek unerik gorena izan zuen. K.a. 430. urtean, Peloponesoko gerran, Atenasko hiritarren abertzaletasunaren aldeko deia egin zuen, baina kargutik kendu zuten. 429. urtean berriz ere izendatu zuten agintari, baina handik hilabete gutxira hil zen.

## Eragina 
Periklesek Atenasko botere politikoa handitu zuen, Delosko Liga bere menpe jarriz. Peloponesoko Gerrako lehen bi urteetan, hil arte hain zuzen ere, Atenasko aldearen buruan egon zen. Barne politikan, Periklesek Atenaseko arteak bultzatu zituen. Haren ekimenari esker, Atenaseko Akropolia eraberritu zen (Partenoia barne). Hori dela eta, Atenasek Grezia Antzinako erdigune kulturala bilakatu zen. Aldi berean, demokrazia zabaldu zuen Atenasen, hiritar ororen parte-hartzea ahalbidetuz.

Bestalde, garai berekoak izan ziren Sofoklesen eta Euripidesen antzerki lan ospetsuak, eta Sokratesen erakutsiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Didio Juliano

*Artikulu hau enperadoreari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Marko»*

**Marko Severo Didio Juliano** (; 133 &ndash; 193) erromatar enperadore izan zen 193ko martxoaren 28tik ekainaren 1 arte. Inperioa lortu zuen Pretoriar Guardiari erosiz, zeinek aurrekoa, Pertinax, hil zuen. Hau guztia zela eta gerra zibila piztu zen 193 eta 197 bitartean. Ondorengoak, Septimio Severok, hiltzera zigortu zuen Didio Juliano.

Milango familia noble batean jaio zen Didio Juliano. Edonola ere, Domitia Luzilak, Marko Aurelioren amak, hezi zuen.

175ean kontsula izan zen. Pertinax hil ondoren, Pretoriar Goardiak enkantean saldu zuen enperadore postua. Didio Julianok 25.000 sestertzio eskaini zion pretoriar bakoitzari. Hortaz, Pretoriar Goardiaren mehatxupean, Senatuak enperadore izendatu zuen Didio Juliano. Emazte eta alabak *Augusta* titulua jaso zuten.

Salmenta horrek matxinadak eragin zituen Inperioan zehar: Peszenio Niger Sirian, Klodio Albino Britanian eta Septimio Severo Panonian. Azken hau, denbora galdu gabe, Erromara abiatu zen. Hor, Didio Juliano atzemanda, hiltzera zigortu zuen. Pretoriar Guardia desegin zuen eta Pertinaxen hiltzaileak ere hil zituen Septimio Severok.

## Kanpo estekak 
* livius.org-en kontaera
* Didio Julianoren txanponak
* http://www.roman-emperors.org/didjul.htm
* https://web.archive.org/web/20050221150139/http://myron.sjsu.edu/ROMEWEB/EMPCONT/E085.HTM
Luzio Vero

**Lucio Zeonio Komodo Vero Armeniako** (; Erroma, 130eko abenduaren 15a - *ib.*, 169) erromatar enperadorea izan zen Marko Aureliorekin batera, 161etik hil zen arte.

Luzio Elio zeukan aita, zein Hadrianok lehen oinordekoa hautatu zuen. 138an Luzio Elio hiltzerakoan, Hadrianok Antonino Pio izendatu zuen ondorengo, baldin eta Antoninok Luzio Vero eta Marko Antonio hautatzen bazituen oinordeko. Horrelako etorkizuna izanda, heziketa hoberena jaso zuen Luzio Verok.

153an kuestore aritu zen, eta hurrengo urtean kontsul. 161ean Marko Aureliorekin kontsula izan zen berriro. Urte horretako martxoaren 7an hil zen Antonino Pio. Marko Aureliok eta Luzio Verok agintea jaso zuten orduan.

Urte bereko agintaldi horrek ez zeukan aurrekaririk Erromatar Inperioan. Ofizialki botere berea zeukaten biek, baina praktikan Marko Aurelio zen bietako burua. Luzio Verori armadaren gaineko boterea eman zion Marko Aureliok, kidearenganako konfiantza erakutsiz. Ituna indartzearren, Luzio Vero Marko Aurelioren alabarekin, Luzilarekin, ezkondu zen. Hiru seme-alaba izan zituzten.

162 eta 166 bitartean Luzio Vero ekialdean aritu zen, partiarren kontrako borroketan. Jeneral bikaina omen zen Luzio Vero, bera baino trebeagoak zeudela onartzeko beldurrik gabekoa. Dena den ez zuen bizitza gogorrik izan. Kanpainetan aktorez eta luxuz inguratu zen. Erroman garaipen-ospakizuna jaso zuen, Marko Antoniorekin batera, eta *Armeniako* goitizena ere eman zioten.

Erroman plazer berberei eutsi zioten. Jaien artean zirkua, batez ere gurdi-lasterrak, zuen gustukoen. Hirian zehar ibiltzen zen mozorroturik. Marko Antoniok ez zituen kidearen zaletasunak oso atsegin, baina Luzio Verok eginkizunak betetzen zituen heinean, ez zuen kexatzerik.

168an, gerra piztu zen Danubioko mugan alamanek eta markomanoek Erromako Inperiora igarotzerakoan. Gerra 180 arte irauntzekoa zen, baina, Luzio Verok ez zuen ikusiko. 169an, Erromara bueltatzen ari zela, gaixotasun batek hil zuen.

Haien arteko tirabirak gorabehera, Marko Antoniok saminki jasan zuen kidearen heriotzaren berri. Luzio Veroren omenez, ospakizun handiak antolatu ziren. Senatuak jainko izendatu zuen, *Divus Verus* izenekoa.
Karakala

**Marko Aurelio Karakala** (latinez *Marcus Aurelius Antoninus Caracalla*; Lugdunum, 186ko apirilaren 4a - Harran, 217ko apirilaren 8a) erromatar enperadorea izan zen, 211tik hil zen arte. *Karakala* goitizena jaso zuen izen horretako galiar tunika txanoduna janzten zuelako.

## Bizitza 
Septimio Severo enperadorearen semea zen. Zazpi urte zituenean zesar izendatu zuten, eta augusto 198an. Aita hiltzean, 211n, bere anaia Getarekin batera izendatu zuten enperadore baina hurrengo urtean hil zuen anaia. Jarraian, Getaren lagun eta aldeko gehienak jazarri eta hilarazi zituen, eta Senatua behartu zuen anaiaren aurkako *damnatio memoriae* bat agertu zezan. Dion Kasio historialariaren arabera, 20.000 bat lagun hil ziren errepresioaren ondorioz.

Legioaren eta Pretoriar Guardiaren atxikimendua ziurtatzeko, soldatak ikaragarri igo zizkien soldaduei. 212. urtean sinaturiko *Constitutio Antoniana* izeneko ediktuaren bitartez, erromatar hiritartasuna eman zien inperioko biztanle libre guztiei.

Alexandro Handiak egin zuen bezala, Persia konkistatzera deliberaturik, 217an Partiar Inperioaren kontra borrokatzera abiatu zen. Apirilaren 8an, gernu egiteko gelditu zenean, Julius Martialis izeneko laguntzaile batek hil zuen. Hiltzailea ihes egiten saiatu zen, baina berehala hil zuten. Karakalaren ondorengoa Makrino izan zen, Pretoriar Guardiako burua.

## Erreferentziak
Geta

**Publio Septimio Geta** (; 189ko martxoaren 7 &ndash; 211ko abenduan) erromatar enperadorea izan zen Septimio Severo aitarekin eta Karakala anaiarekin batera, 209tik hil zen arte.

Septimio Severoren seme gazteena zen. Erroman jaio zen, aita Komodoren agindupeko probintzia gobernaria baino ez zela. Beti Karakalaren atzean zegoen Geta. Haien arteko hartu-emanak zailak ziren estreinako urtetatik beratik.

Getaren handinahia asetzeko, Septimio Severok *Zesar* titulua eman zion Britaniako kanpainarako. Inperioko propagandak eginkizunak partekatzen zituen familia zoriontsua balitz bezala aurkeztu zuen. Karakala aitaren eskuineko eskua zen, ama aholkulari fidela, eta Geta burokraziaz arduratzen zena.

211an Yorken Septimio Severo hil zenean, Karakala eta Geta aldi bereko enperadoreak izendatu zituzten. Erromara itzulita, halere, Karakalak anaiaren hilketa agindu zuen. Are gehiago, *damnatio memoriae* ere onartu zuen. Lege horren bitartez, Getaren izena inskripzio guztietatik kentzekoa zen, existitu ez balitz bezala.

## Kanpo estekak
Udalatx

**Udalatx** edo Udalaitz Gipuzkoa eta Bizkaia arteko mugan dagoen mendia da, Arrasate eta Elorrio artean zehazki. Iparraldeko magalean edo Bizkai aldekoan Zumelegi ibaia jaio da, aurrerago Arrazolarekin batera Ibaizabal sortzen duena. Batzuetan, *Udalaitz* izenarekin ageri da, baina euskara batuan *Udalatx* da hobetsitakoa, mendebaleko euskaratik datorrena.

## Dokumentala
2023ko abenduan aurkeztu zuten "Udalatx: Ura eta atxa" izenburuko dokumentala Bilbao Mendi Film Festivalean, Eñaut Iturbek eta Iban Ayesak zuzenduta eta Arrasateko Besaide Mendi Elkarteak lagunduta. 

Ia 40 minutuko iraupena dauka, eta geologia, zoologia, botanika eta historia arloak jorratzen ditu mendiaren inguruan. 

## Iruditegia 

Irudi:Udalaitz desde el Besaide.JPG|Udalatx, Betsaidetik ikusita
Irudi:Kurtzebarri eta Udalaitz.jpg|Udalatx, Kurtzebarritik ikusita
Irudi:FagorArrasatePlantaMondragon.jpg|Udalatx, Arrasatetik ikusita
Irudi:Udalaitz.jpg|Gailurraren irudia
Irudi:Urkuluko uharka 05.JPG|Udalatx, Urkuluko uharkatik ikusita.
Irudi:Meatzerreka.jpg|Udalatx, Meatzerrekatik ikusita

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda
* Gipuzkoako mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
*"Udalatx: Ura eta atxa" dokumentala ikus-entzungai (Primeran).
Makrino

**Makrino** (; 165 &ndash; 218) erromatar enperadorea izan zen 14 hilabetez, 217tik hil zen arte. Mauretania probintzian jaio zen lehen erromatar enperadorea izan zen.

## Estreinako urteak 
*Equites* mailako familia batean jaio zen. Jatorrizko Mauretania probintzian hezia, Makrino Erromako klase politikora iritsi ahal zen, abokatu trebeko entzutea lortu zuen-eta.

Septimio Severoren agintaldian burokrata garrantzitsua bilakatu zen. Karakalak Pretoriar Goardiako prefektua izendatu zuen. *Equites* mailako batek jaso ahal zuen posturik altuena. Makrino zerbitzari leiala izan zen harik eta, iturrien arabera, iragarle batek Karakalaren ondorengoa izanen zela jakinarazi zion arte. Etsai politikoak hiltzeko Karakalaren joera zela-kausa, Makrino bere burua arriskuan ikusten hasi zen.

217ko udaberrian, Karakala ekialdean zegoen, Partiarren kontrako gerra prestatu nahian. Makrino eta Pretoriar Goardiako beste batzuk enperadorearekin zeuden. Carrhaeko guduaren lekutik hurbil zegoen Selene tenplu bat bisitatzera joan zen Karakala, bizkartzainak lagun. Zer gertatu zen ez dago garbirik, baina Makrinoren arabera bizkartzain batek Karakala hil zuen. Apirilaren 11n, enperadorea izendatu zuen bere burua. Antonino izena ere hartu zuen, Antoniar leinuarekin bat egiteko asmotan.

## Agintean 
*Equites* mailakoa bazen ere, Senatuak berretsi zuen Makrinoren izendapena.

Kanpoko politikan, Makrinok bakea borroka baino hobesten zuen. Daziako matxinadak bertan behera geratu ziren Karakalak bahitutakoak Makrinok bueltarazi zituenean. Armeniako tronuan Tiridates onartu zuen. Partiarrekin, halere, ez zegoen hitzarmenik egiterik. Nisbis hiriaren ondoan erromatarrak garaituta atera ziren 217ko udan.

Gerran aritzeko gogo ezak eta partiarren kontrako porrotak ez zuten oso eragin baikorrik soldaduengan. Gainera, Karakalak luzatu zizkien pribilegioak murrizten hasi zen Makrino. Esaterako, errekluten soldatak beteranoenak baino txikiagoak ziren.

Erroman ere ez zeun ospe onik lortu. Boterea hartutakoan ez zen hiruburua joan. Gainera, udaren bukaeran ekaitza batek suteak eta uholdeak eragin zituen. Makrinoren gizonek ezin izan zituzten kalteak berehala konpondu.

## Erorialdia 
Nahigabea Severar leinukoek areagotzen zuten, batik bat Karakalaren izebak, Julia Mesak, eta honen alabek, Julia Soemiasek eta Julia Mameak.

Makrinok jauregi inperialetik bota zituen. Nolanahi ere, Siriako etxetik, severiar emakume horiek konspirazioa sortu zuten beste severar bat tronuan kokatzeko. Julia Soemiasen semea, Heliogabalo, hautatu zuten Karakalaren ondoregoa izateko.

Maiatzaren 18an, Siriako legio batek enperadore izendatu zuen Heliogabalo. Makrinoren armada garaitu zuten severarrek, eta Makrinok mozorroturik egin behar izan zuen ihes. Erromara zihoazela atzeman eta hil zuten.
Septimio Severo

**Luzio Septimio Severo** (; Leptis Magna, 146ko apirilaren 11 &ndash; York, 211ko otsailaren 4) erromatar enperadorea izan zen 193ko apirilaren 9tik hil zen arte.

## Agintea eskuratzen 
Severo Leptis Magna hirian, Kartagoren ondoan, jaio zen. Haren familia *equites* mailakoa bazen ere, Marko Aureliok senatari klasekoa bihurtu omen zuen.

190ean kontsul izendatu zuten Severo. Hurrengo urtean, Komodok Panoniako legioen buruan jarri zuen. Pretoriar Goardiak Pertinax hil zuenean, 193an, Panoniako armadek enperadore aldarrikatu zuten. Gauza bera gertatu zen Inperioko hainbat tokitan, baina Severok Erroma lehena hartu zuen.

Siriako legioek, halere, Peszenio Niger jenerala aldarrikatu zuten enperadore, eta Britaniakoek Klodio Albino. Nolanahi ere, 197rako, Severok hautagai guztiak garaituak zituen. Inperio osoa bere esku zeukan.

## Agintean 
Severok soldaduen sena zeukan. Loria lorpen militarren bidez eskuratu nahi zuen. Partiarren kontra borrokatu ostean, Mesopotamiaren iparraldea Erromaren menpe bueltatu zen. Borrokan, erromatarrek Ktesifon hiriburua arpilatu zuten, eta biztanleak esklabo bihurtu.

Senatuarekiko harremana ez zen inoiz oso ona izan. Boterea armadaren bidez eskuratu izanak ez zion hasiera ona eman. Severok senatari andana hiltzera zigortu zuen, ustelkeria eta traizioa leporatuta. Haren aldekoak jarri zituen haien ordez. Pretoriar Goardia ere desegin zuen eta 50.000 soldadu leialekin ordezkatu zuen.

Diktadore militarra bezalakoa bazen zere, ospetsua zen erromatarren artean, Komodoren ustelkeria eta anabasa desegin zituelako. Partiarren kontrako garaipena oroitarazteko, Arku bat eraikin zuen Erroman, zeinek zutik segitzen du.

Hil ostean Senatuak jainko izendatu zuen. Ondorengoak bi semeak izan ziren, Karakala eta Geta, Julia Domna emaztearen ikuskaritzapean. Severok lortutako egonkortasuna berehala bukatu zen.