open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naja Marie Aidt

**Naja Marie Aidt** (Aasiaat, 1963ko abenduaren 24) groenlandiar idazlea da.

Gaztetan Danimarkako Gazteria Komunistan ibili zen. Danimarkako idazle-belaunaldi gazteenaren ordezkaria da. Literatura-molde berriak erabiltzeko saioak egin ditu, eleberrian eta hain gogoko duen poesian, batez ere. Beste idazle batzuek baino estilo intimistagoa aukeratu du, eta horrek ia poesia bilakatzerainoko lirikotasuna ematen dio bere prosari. 1991n eta 1992an argitaratu zituen lehenengo bi poesia-liburuak. Hurrengo urtean, prosan estreinatu zen, *Ur-zigilua* izeneko ipuin-bilduma argitaratuz. Lan horretan, argi eta garbi sumatzen da idazlearen joera lirikoa hain berea duen estilo minimalista horretan, xehetasun txikiei ere —koloreei, esaterako— garrantzi handia ematen baitie. Ipuinen ondoren, beste poesia-liburu bat eta irratirako antzerki-lan bat argitaratu zituen. Bere lanetan, egoera xumeak azaltzen ditu modu errazean deskribaturik, baina arinkerian erori gabe. Emakumeak askatasuna lortua duela eta sexuari jaramonik egin gabe, gizabanakoan jartzen du arreta, gizarteak erdeinatzen dituen haienengan, bereziki.

2008an, Eskandinaviar Batzordearen Literatura Saria eman zioten *Bavian* eleberriagatik.

## Bibliografia 
* *Alting Blinker* (2009), Gyldendal - poesia
* *Poesibog* (2008), Gyldendal
* *Bavian* (2006), Gyldendal – narrazio laburra
* *Balladen om Bianca* (2002), Gyldendal
* *Siska* (2000), Cafe Teatret – antzezlana
* *Rejse for en fremmed*, digte (1999), Gyldendal - poesia
* *Tjenende ånder* (1998), Radio-Teatret - irrati-eleberria
* *Blæs på Odysseus* (1998), Thorvaldsens Museum - poesia
* *Fra digterens hånd* (1996), Borgens Forlag - poesia
* *Omstændigheder* (1995), Gyldendal - narrazio laburra
* *Huset overfor* (1995), Gyldendal - poesia
* *Tilgang* (1995), Gyldendal - narrazio laburra
* *Det tredje landskab* (1994), Gyldendal - poesia
* *Vandmærket* (1993), Gyldendal - narrazio laburra
* *Den blomstrende have* (1993), Gyldendal - narrazio laburra
* *Et vanskeligt møde* (1992), Gyldendal - poesia
* *Så længe jeg er ung* (1991), Gyldendal - poesia

## Sariak 
* 1993: Gyldendals Boglegat.
* 1996: Martin Andersen Nexø Saria
* 1996: Herman Bangs Mindelegat.
* 2006: Danimarkako Kritikaren Saria.
* 2008: Eskandinaviar Batzordearen Literatura Saria.

## Ikus, gainera 
* Idazle daniarren zerrenda
* Danierazko literatura

## Kanpo loturak 
* www.najamarieaidt.com/ Idazlearen web gunea.

## Erreferentziak
Billie Holiday

thumb|260px|Billie Holiday, 1947an.

**Billie Holiday** —jaiotzako izen-deiturak: **Eleanora Fagan**— (Baltimore, Ameriketako Estatu Batuak, 1915eko apirilaren 7a - New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1959ko uztailaren 17a) ingelesezko jazz-kantaria izan zen, jazz modernoko kantaririk ospetsuen eta eragileena. Bere deitura artistikoarekiko hitz-jokoa den izenaz ere ezagun zen: ***Lady Day.*** Kantagaia bere egiteko modu erabat pertsonal eta hunkigarria zuen ezaugarririk aipatuena.

## Bizitza 
New Yorken kantatu zuen lehendabiziko aldiz jendaurrean (1929) eta Benny Goodmanekin grabatu zuen bere lehen diskoa (1933). Teddy Wilson, Count Basie eta Artie Shawren orkestretan kantatu zuen (1935-1938), eta gero bere orkestrarekin. Bizitza nahasia egokitu zitzaion, eta drogetara ere jo zuen. Horrek haren kantari bizibidea hondatu eta gazterik hiltzera eraman zuen. Alde handi samarra dago hasierako grabazioetatik azken aldera egindakoetara: ahotsaren gaztetasun eta freskotasunean galdu zuena teknikan, adierazkortasunean eta barru-barruko hunkigarritasunean irabazi zuen denborarekin. 1956an autobiografia bat argitaratu zuen, bere kantu ezagunenetariko baten izenburupean: *Lady sings the Blues*.

## Erreferentziak
William Schuman

**William Howard Schuman** (New York, AEB, 1910eko abuztuaren 4a - *Ib.*, 1992ko otsailaren 15a) estatubatuar musikagile eta pedagogoa izan zen.

## Biografia 
Lehenengo Musikako Pulitzer Sariaren irabazlea (1943). Musika-ikasketak egin zituen, Roy Harris estatubatuar musikagilearekin. Eskolak eman zituen Sarah Lawrence Collegen (1935-1945), Juillard Schooleko zuzendari izan zen (1945-1962), eta New Yorkeko Lincoln Centerko lehendakari (1962-1969) izendatu zuten.

Schumanen musikak erritmo eta harmonia-egitura bikaina du, eta sarritan tonu bat baino gehiago erabiltzen badu ere, ez du melodia galtzen. Bere obretako asko fuga eta kalejira tankerako musika molde barrokoetan idatzita daude.

Lanik aipagarrienak: *American Festival Overture* (1939), orkestrarako; piano eta orkestra txikirako kontzertu bat (1942); *A Free Song* (1943), Musikarako Pulitzer Sariaren irabazlea; *Undertow* (1945) eta *Night Journey *(1947) balletak; *Credendum* (1955), Estatu Batuetako gobernuaren enkarguz idatzitako lana; *New England Triptych* (1956); 10 sinfonia, kontzertuak, harirako 4 kuarteto, abesbatzetarako obrak eta zinemarako musika.

## Kanpo estekak 
*  williamschuman.org webgunea

## Erreferentziak
Joshua Logan

**Joshua Logan** (Texarkana, Texas, 1908ko urriaren 5a - New York, 1988ko uztailaren 12a) estatubatuar antzerki eta zinema zuzendaria izan zen.

Princetongo Unibertsitatean (New Jersey) ikasi zuen. Antzerkirako zaletasuna izan zuen gaztetatik. 1920ko hamarkadaren amaieran, Estatu Batuetako Massachusettseko University Players antzerki-taldea sortu zuen, baina geroxeago Moskun ikasteko beka bat lortu zuen, eta han Stanislavski zuzendariaren ikaslea izan zen. Londresen bigarren mailako antzezle gisa hainbat lan egin ondoren, Estatu Batuetara itzuli zen eta zuzendari eta aktore-lanetan ibili zen Hollywooden. Lehen arrakasta 1945ean izan zuen *Annie get your gun* izeneko musika ikuskizunarekin. 1951n Pulitzer saria jaso zuen *South Pacific* musikalarekin. Broadwayko musika ikuskizunen zuzendari garrantzitsuenetako bat izan da. Zinemarako zuzendu zituen filmik garrantzitsuenak hauexek dira: *Picnic* (1955), *Bus Stop* (1956), *Sayonara* (1957), *South Pacific* (1958), *Fanny* (1961), *Camelot* (1967) eta *Paint Your Wagon* (1969). 1978an oroitzapen-liburu bat idatzi zuen: *Movie Stars, Real People and me* (*Zinemako izarrak, benetako jendea eta ni*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Germán Yanke

**Germán Yanke Greño** (Bilbo, Bizkaia, 1955eko ekainaren 21a - Sopela, 2017ko maiatzaren 14a) bizkaitar kazetaria eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Aitaren partez, txekiar jatorrikoa zen. Zuzenbide ikasketak egin ondoren, Europar Batasunari buruzko ikasketak egin zituen Lovainan eta Amsterdamen, eta 1979an Salvador de Madariaga Ikastegia sortu zuen, Europar Batasunaren inguruko gaiak lantzeko. 1986an, irakasle talde batekin batera, *Instituto Vasco de las Artes y las Letras* sortu zuen, Euskal Herrian hausnarketa eta eztabaida intelektuala bultzatzeko asmoz.

XX. mendeko espainiar poesian aditua zen, eta gai horri buruzko ikastaro eta mintegi ugari zuzendu zituen Espainian zein atzerrian. Poesiaren alorrean egindako lanean, liburu hauek aipa daitezke: *Álbum de agujeros*, *Furor de Bilbao*, *Estación del Norte* eta *Obra poética completa*. Kazetari gisa *La Gaceta del Norte*, *Deia* eta *El Correo Español-El Pueblo Vasco* egunkarietan idatzi izan zuen, eta *Arbola* eta *Pérgola* literatura-aldizkariak ere zuzendu zituen. Hainbat urtez *El Mundo del País Vasco* egunkariaren zuzendariorde izan ondoren, 2000. urtean *Época* aldizkari madrildarraren zuzendari izendatu zuten.

## Lanak 
* *Furor en Bilbao* (1987).
* *Álbum de agujeros* (1988).
* *La verdad en el pozo* (1999).
* *Blas de Otero con los ojos abiertos* (1999).
* *Euskal Herria, año cero: la dictadura de Ibarretxe* (2003).
* *Ser de derechas: manifiesto para desmontar una leyenda negra* (2004).
* *Ciudad sumergida* (2007).

## Erreferentziak
Marianne Fritz

thumb|alt=Marianne Fritz-en hilobiko monolitoa, harri luze grisa, bertan poemak dituelarik.|Marianne Fritz-en hilobiko monolitoa
**Marianne Fritz** (Weiz, Estiria, 1948 &ndash; Viena, 2007) austriar idazlea izan zen.

Unibertsitatean ikasteko aukera alde batera utzi, eta bere kasa hasi zen Letrak ikasten eta liburuak idazten. Izenburu bakarrak biltzen du bere obra guztia: *Die Festung* (*Gotorlekua*). Lan horretan, orain arteko mugetatik kanpora eraman du narrazioa; ez da soilik Fritzen bizitzaren eta obraren historia, baizik eta baita Austriako I. eta II. Errepubliken historia, jatorria eta bilakaera deskribatzeko modu erabat berrizale eta ezohikoa. Idatzi zuen lehenengo kontakizuna *Die Schwerkraft der Verhältnisse* (1978, *Gertaeren pisua*) izan zen, *Medea*ren bertsio moderno bat. Obra haren ondoren, *Das Kind der Gewalt und die Sterne der Romani* (1980, *Aginpidearen umea eta erromanien izarrak*) saga argitaratu zuen, gainerako lanak bezala estilo konplexukoa eta gai askoren erreferentziak biltzen dituena. *Dessen Sprache du nicht verstehst* eleberrian (1985, *Zeinaren hizkuntza ez baituzu ulertzen*), Austriako herri batean 1914 aurretik jazotako gertaerak kontatzen ditu. Azken obrak *Naturgemäß I. Entweder Angstschweiß Ohnend oder Pluralhaft* (1996) eta *Naturgemäß II. Es ist ein Ros entsprungen / Wedernoch / heißt sie* (1998) ditu.

## Kanpo estekak 
*  Fritzpunkt proiektua
## Erreferentziak
Sistema parlamentario

**Sistema parlamentarioa**, **Legebiltzarreko sistema** edo **parlamentarismoa** estatuaren aginpideen banaketan eta haien arteko orekan oinarritzen den sistema politikoa da. Sistema politiko honetan legegintzako aginpidea parlamentuak du eta aginpide eragilea gobernuak. Elkarren arteko oreka gordetzeko parlamentuak gobernuaren dimisioa eragin dezake gaitzeste-botoaren bitartez. Gobernuak halaber parlamentua desegiteko ahalmena du hauteskunde berriak egiteko. Aginpide eragilea bitan banatzen da: estatuburua (erregea, enperadorea edo errepublikaren lehendakaria izan daiteke eta ez du erantzukizun politikorik) eta gobernuburua.

## Historia 
XVII. mendean Erregimen Zaharraren amaierak eta burgesiaren garapenak sistema parlamentarioari bide eman zioten Europan. Lehen urratsak Ingalaterran eman ziren 1688. urteko iraultzarekin. Sistema parlamentarioa erabat finkatu ez bazen ere, iraultzak garbi banatu zituen erregearen eta ganberen ahalmenak, aginpide eragilea eta legegintzako aginpidea, alegia. Frantzian 1789ko iraultzak eman zion bide sistema parlamentarioari, eta Biltzar Nazionala sortu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppe Tartini

**Giuseppe Tartini** (Pirina, Istria, Veneziako Errepublika, 1692ko apirilaren 8a - Padua, Italia, 1770eko otsailaren 26a) barroko garaiko italiar musikagilea eta biolinista izan zen.

## Biografia 
Txikitatik ikasi zuen biolina jotzen. Paduako Unibertsitatean ikasten ari zela, baimenik gabe ezkondu zen. Haren ondorioz, 1713. urtean Paduatik ihes egin zuen eta Asisko monasterioan babestu zen, eta han biolina eta akustika bere kasa ikasi, biolinaren hariak eta arkua hobetu, "Deabruaren Trinoa" sonata ezaguna idatzi, eta biolin kontzertuak eman zituen. 1715. urtean barkamena jaso zuen eta Paduara itzuli zen.

1721-1723. urteetan Paduako San Antonio elizako lehen biolinista izan zen, eta 1723-1725. urteetan Kinsky kondearen musika zuzendaria, Pragan. 1727. urtean biolinista eskola bat antolatu zuen Pragan, Europako biolinista ospetsuenak erakarri zituena: Nardini, Pasqualino, Carminato, eta Pagin, besteak beste.

1740. urtean *terzo suono* edo hirugarren hots izeneko tonua aurkitu zuen. Biolinerako idatzi zuen batik bat (100 kontzertutik gora; 42 bat sonata); eta eliz musika (bost zatitako *Miserere* bat, eta lau zatitako *Salve Regina* bat).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Lou Retton

**Mary Lou Retton** (Fairmount, 1968ko urtarrilaren 24a) estatubatuar gimnasta artistiko ohia da. Olinpiar jokoetan urrezko domina irabazi duen lehen gimnasta estatubatuarra izan zen, eta AEBetako gimnastikaren historiako gimnasta onenetako bat. Hamabi urterekin, Estatu Batuetako txapelketetan parte hartu zuen, eta, urtebete geroago, Estatu Batuetako selekzioan sartu zen. Los Angelesko Jokoak baino hogei hilabete lehenago, Houstonera joan zen (Texas), Béla Károlyi entrenatzaile errumaniarraren gimnasioan lan egitera. 1983an, MacDonalds Amerikar Kopan, munduko gimnasta onenak garaitu zituen, sobietar eta errumaniar txapeldunak barne. Handik gutxira, Japoniako Chunichi Kopa irabazi zuen lehen estatubatuarra izan zen. Eskumuturraren hausturak 1983ko Munduko Txapelketan parte hartzea galarazi zion. Los Angelesko Olinpiar Jokoetan, baina, ordaina hartzeko aukera izan zuen, eta gimnastikan urrezko domina irabazten zuen lehenengo estatubatuarra izatea lortu zuen. Gainera, zilarrezko domina irabazi zuen zaldian eta taldeka, eta brontzezkoa, barra asimetrikoetan eta lurreko ariketetan. Bere jarduketa dela eta, Estatu Batuetako atletarik ezagunena bihurtu zen. 

## Bizitza pertsonala 
Retton 1968an jaio zen Fairmont, West Virginian. Etxe kristau batean hazi zen eta bere familiarekin Second Baptist Church Houstonera joaten zen. 

Retton Houstonen bizi izan zen, Texasen, 2009ra arte, bere familia Mendebaldeko Virginiara itzuli zenean. Geroago, 2012an, berriz ere Houstonera joan zen. Texaseko Austin Unibertsitateko landako itsaski-bilatzaile ohiarekin ezkonduta dago, Shannon Kelley. Elkarrekin lau alaba dituzte: Shayla (1995ean jaioa), McKenna (1997an jaioa), Skyla (2000 jaioa) eta Emma (2002an jaioa). 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mary Lou Rettonen web-orria
Pierre Bonnard

[thumb|*Cinq peintres* (1902-1903).Ezkerretik eskuinera: zutik, autorea ([Félix Vallotton); eserita, Pierre Bonnard, Édouard Vuillard eta Charles Cottet; eta zutik, Ker-Xavier Roussel.]]

**Pierre Bonnard** (Fontenay-aux-Roses, Frantzia, 1867ko urriaren 3a - Le Cannet, Frantzia, 1947ko urtarrilaren 23a) margolaria izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen eta Vuillard, Valloton eta beste zenbaitekin batera *Nabis* taldekoa izan zen. Hasieran inpresionismoaren eragin nabarmena izan zuen: *Moulin Rouge*, *Jardin de Paris* (1896), *Le fiacre* (1898).

Gerora, ikuskariak eta erretratuak egiten jarraitu bazuen ere, familia bizitza, lorategi eta bainu eszenak pintatzen hasi zen.

Bere izadi hiletan eta emakume biluzietan bereziki, argi-ilun efektu ederrak lortzen ditu, gai horiek ñabardura sotilez hornituz: *Nu à contre-jour* (1919), *Ambroise Vollard *(1920), *Sourire* (1920), *La toilette* (1922), *Le jardin*. Lan grafiko ugariren egilea: litografiak, liburuak eta kartelak.

Bonnarden garaian pinturan izan ziren iraultzek ez zuten izan ia eraginik beregan, betiere balio plastiko hutsei atxikia iraun zuenez. Guztiz alderantzizko bidea hartua zuten pintoreek, haatik, haren moldea miretsi baitzuten eta eragin handia izan baitzuen abstrakzio lirikoaren jarraitzaileen artean.

## Erreferentziak
Iñaki Larrinbe

**Iñaki Larrinbe Ibáñez** (Gasteiz, 1967ko urtarrilaren 28a) arabar artista da.

Arte Ederretan lizentziaduna Euskal Herriko Unibertsitatean. Pintura, eskultura eta argazkigintza landu ditu, eta hainbat fanzine eta komikitan zein bideogintzan ere aritua da. 1988an lehen saria eskuratu zuen Euskadiko Arte Plastikoen lehiaketan, Eskultura sailean. Orduz geroztik, landu dituen diziplina artistiko gehienetan eskuratu du sari eta aipamenik. 1999an, esaterako, Bartzelonako Udalak eskaintzen duen Can Basté argazkigintza-beka eskuratu zuen bere lana garatzeko.

Erakusketei dagokienez, 1995ean egin zuen aurreneko bakarkakoa Leónen, eta taldekako askotan ere egon da bere lana ikusgai, arte plastikoen zein bideogintzaren inguruko erakusketetan. Azken urteotan *Los Diminutos* serieko argazki-lanak erakutsi ditu. Eguneroko tresna arrunten gainean agertzen diren pertsonek osatzen dituzte bilduma horretako argazkiak, izakiaren eta gaurko munduaren arteko harremana islatzen dutenak. Bilduma horretako argazki bati esker hautatu zuten 2000. urtean Gure Artea erakusketarako.

## Erreferentziak
Eyvind Johnson

**Eyvind Johnson** (Svartbjörnsbyn, Norrland, Suedia, 1900eko uztailaren 29a - Stockholm, 1976ko abuztuaren 25a) suediar eleberrigilea izan zen.

## Biografia 
Familia apal batean sortu zen. Lanbide askotan jardun zuen, eta bidaia asko egin zituen literaturan hasi aurretik. Gai berriez gainera, kontaketa-teknika berriak ere sartu zituen Suediako literaturan, errealismo klasikotik aldenduta.

Gide, Joyce eta Proust idazleen eragin nabarmena dute haren lanek. Kapitalismo modernoaren jokaera salatu zuen *Bobinack* eleberrian (1932), lan-baldintzak izan zituen kontagai *Regn i gryningen* (1933, *Euria eta egunsentia*) obran, berak bizitako langile-esperientzia agerian utzi zuen *Romanen om Olof* autobiografian (1934-1937, *Olofen eleberria*) eta nazismoaren aurkako joera garbia agertu zuen *Krilon* obran (1941-1942).

Bigarren Mundu Gerran eta ondoko urteetan, totalitarismoaren aurkako idatzi asko zabaldu zituen: *Strändernas svall* (1946, *Ulises zoriontsu*) eta *Hans nädes tid* (1960, *Jaun txit agurgarriaren egunak*).

1974an, Literaturako Nobel saria jaso zuen, Harry Martinsonekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giacomo Albanese

**Giacomo Albanese** (Geraci Siculo, 1890eko uztailaren 11 &ndash; Sao Paulo, Brasil, 1947ko ekainaren 8a) italiar matematikaria izan zen.

## Bizitza 
Palermoko fisika institutuan ikasi zuen eta 1903an graduatu zen. Doktoregoa Scola Normale Superioren bukatu zuen 1913an, eta tesiari 'Ulisse Dini' saria eman zioten. Hurrengo urteetan Pisan ibili zen irakasle; 1920. urtean Paduara joan zen Severiren laguntzaile izateko. Urte horretan bertan analisi eta aljebra-irakasle postu bat onartu zuen Livornoko Ontzigintza Akademian. Cataniako Unibertsitatean ere aritu zen Palermora itzuli baino lehen. 1929tik aurrera katedra bat bete zuen Pisan, 1936an Sao Paulora joan zen arte; hantxe geratu zen hil arte. Albanesek gainazal aljebraikoetako kurbak eta barietate aljebraiko baten generoa landu zituen, besteak beste. Singulartasunen problemaren ebazpena, geometria aljebraikoan oso garrantzitsua, ikertu zuen eta, alor horretan, ekarpen ugari egin zuen. Riemann-Roch problema ere aztertu zuen. Albanese barietateak, geometria aljebraikoan oso tresna baliagarria direnak, sortzeagatik da ezaguna.

## Erreferentziak
Sebastião Salgado

**Sebastião Salgado** (Aimorés, Minas Gerais, 1944ko otsailaren 8a – Paris, 2025eko maiatzaren 23a) brasildar argazkilaria izan zen, zuri-beltzeko argazkilaritzaren maisutzat hartua dena. 1998an, Arteetako Asturiasko Printzearen saria eman zioten, Espainian.

## Bizitza 
Urte asko igaro zituen Parisen, eta han bizi zen hil arte. Gizon, emakume eta haurren sufrimendua erakusten saiatu zen. Haren lan egiteko moduari dagokionez, presak ez du eraginik izaten, urteak igaro litezke lan bat amaitutzat ematen duen arte. 1994an, berrehun eta berrogeita hamar argazkiz osatutako erakusketa bat aurkeztu zuen Rio de Janeiroko Arte Modernoko Museoan. Haren obrako gai nagusiak tuaregak, hainbat tribu, Indonesiako sufre-meategietako langileak, Kazakhstan hegoaldeko langileak eta antzekoak dira.

Salgadoren argazki gogoangarri batzuk *Lurra* eta *Langileak* liburuetan daude. Nazioarteko sariak irabazi dituzten irudi nagusiak, berriz, hauek dira: *Nômades atravessando o Lago Faguibim, ressecado* (Mali, 1985), *Refugiados da Seca* (Txad, 1985), *Refugiados en marcha para o Sudão* (1985), *Mina de ouro de Serra Pelada* (Brasil, 1986), *Franceses na Indochina* (1987), *Familia de Mineiro de Carvão* (India, 1989), *Guerra do Golfo* (Kuwait, 1991).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sebastião Salgadoren webgunea, amazonasimages.com
W S. Merwin

**William Stanley Merwin** (New York,  - Haiku, Hawaii, 2019ko martxoaren 15a) estatubatuar poeta eta itzultzailea izan zen. 1971ko Poesiako Pulitzer saria irabazi zuen *The Carriers of Ladders* (1970, *Eskailera-eramaileak*) poema-bildumarengatik. Merwinen poemak bizitasun handikoak dira, eta inpertsonalak, aldi berean. Bakardadeaz, indarkeriaz, heriotzaz eta balio moralez idazten du, besteak beste. Izadiari eta animaliei buruz ere idatzi zuen hasierako poema-bildumetan: *The Dancing Bears* (1954, *Hartz dantzariak*) eta *Green with Beasts* (1956). Poema ezagunenak *The Lice* (1967, *Zorriak*) liburuan daude bilduta. Beste zenbait lan aipagarri *Opening the Hand* (1983, *Eskua zabalduz*), *Travels* (1993, *Bidaiak*) eta *The Vixen* (1996) dira. Itzultzaile gisa, gaztelaniazko eta frantseseko literatura-lanak itzuli ditu, batez ere, *The Poem of the Cid* (1959) eta *The Song of Roland* (1963), besteak beste. Hitz lauz idatzi dituen lanen artean, ''The Miner's Pale Children* (1970, *Meatzariaren haur zurbilak*), *Houses and Travellers* (1977, *Etxeak eta bidaiariak*) eta *Regions of Memory* (1986, *Memoriaren eskualdeak*) dira nagusiak. 2008an, *The Shadow of Sirius'' argitaratu zuen, eta 2009ko Poesiako Pulitzer saria irabazi zuen bigarrenez.

## Erreferentziak
Vittorio Gregotti

thumb|260px|Belémgo Kultura Zentroa (Portugal), Vittorio Gregottik diseinatua.

**Vittorio Gregotti** (Novara, Italia, 1927ko abuztuaren 10a - Milan, Italia, 2020ko martxoaren 15a) italiar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Arkitektura-ikasketak egin zituen Milango Politeknikoan (1952). *Casabella-continuità* arkitektura-aldizkarian erredaktore gisa hasi zen lanean, eta Architetti Associati izeneko arkitektura-estudioa sortu zuen Milanen, Lodovico Meneghettirekin eta Giotto Stoppinorekin. Talde horren lan aipagarrietako bat Cameriko etxebizitza-eraikuntza (1956-1957) izan zen, eraikuntzak dituen villa klasikoen ezaugarriengatik.

1969an, etxebizitza-sail bat egin zuen Palermoko Unibertsitaterako, eta Zen auzoko lehiaketetan garaile atera zen hiri hartan bertan. 1982ko Berlingo Eraikuntzaren Nazioarteko Erakusketarako, etxebizitza-sail bat egin zuten Gregottik eta laguntzaileek. Lan horretan, inoiz baino nabariagoa izan zen fabriketako estetikaren erabilera.

Estudioko zuzendari izateaz gainera, *Rassegna* aldizkariaren zuzendari izan zen 1980tik aurrera, eta *Casabella-continuità* aldizkariarena, 1982tik aurrera.

## Idazlanak 
Idatzi dituen lanen artean, aipagarria da, besteak beste, ''Il territorio dell'architectura''.

## Kanpo loturak 
*  Vittorio Gregottiren webgunea

## Erreferentziak
Uwe Johnson

**Uwe Johnson** (Cammin, Alemania, 1934ko uztailaren 20a - Sheernes, Ingalaterra, 1984ko otsailaren 22a) alemaniera idazlea izan zen.

## Bizitza 
Germaniar Literatura ikasi zuen Leipzigen, eta Mendebaldeko Berlina jo zuen 1959. urtean, *Ingrid Babendererde* bere lehen eleberriari aldaketa batzuk egin nahi ez izateagatik argitara ezinean zebilelako.

Bitan banaturiko Alemaniaren egoerak kezkatuta bizi izan zen eta grina hori nagusitu zen haren lanetan. Teknika desberdinak erabili zituen bere eleberrietan. *Mutmassungen über Jacob *(1959, *Jakoben inguruko gogoetak*) izan zen haren lehen lana Mendebaldeko Berlinen. Bigarren eleberriarekin *Formentor* saria eskuratu zuen: *Das dritte Buch über Achim* (1961, *Achimi buruzko hirugarren liburua*). "Gruppe 47" taldeko kidea zen. Beste lan aipagarri batzuk: *Karsch, und Andere *kontakizun laburra (1964), *Zwei Ansichten,* ikusle neutral baten ikuspuntutik bi Alemanien ikuspegia eskaintzen duen obra (1965, *Bi ikuspuntu*) eta *Jahrestage. Aus dem Leben von Gesine Cresspahl *tetralogia (1970-1983, *Urtemugak. Gesine Cresspahlen bizitza*).

## Kanpo estekak 
*  Freie Universität Berlin liburutegiko esteka-bilduma

## Erreferentziak
Felice Orsini

thumb|260px|Orsini urkamendian.

**Felice Orsini** (Meldola, Emilia-Romagna, Aita Santuen Lurraldea, gaur egun Italia, 1819ko abenduaren 10a - Paris, Frantzia, 1858ko martxoaren 13a) italiar iraultzailea izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen Bolonian. *Italia Gaztea* mugimenduko kide izan zen eta 1843ko liberalen matxinadan parte hartu zuen; 1844an atxilotu eta giltzapetu zuten eta 1846ean libre utzi zuten Pio XI.aren amnistiari esker. Toskanan bizi zela, berriro atxilotu zuten ezkutuko moldiztegia zuelakoan.

1849an Erromako Errepublikako diputatu aukeratu zuten, eta frantsesen aurka borrokatu zen, Garibaldirekin batera. Azpilanetan ibili zen Giuseppe Mazziniren aginduz eta matxinatzeko saioak egin zituen, alferrikakoak, ordea. 1855ean atxilotu eta hiltzera kondenatu zuten. Londresa ihes egin zuen, eta han, beste kide batzuekin batera, Napoleon III.aren aurkako atentatu bat prestatu zuen, Italiaren etsaitzat baitzuen. Frantziara joan eta 1858ko urtarrilaren 14an berak eta bere kideek hiru bonba jaurtiki zizkioten Napoleon III.ari eta haren segizioari. Atentatu hark zortzi hildako eta zauritu asko eragin zituen, baina Napoleon III.a bizirik atera zen eta Orsini gillotinan hil egin zuten.

## Erreferentziak
Jean Anouilh

**Jean Anouilh** (Bordele, 1910ko ekainaren 23a - Lausana, 1987ko urriaren 3a) frantziar antzerkigilea izan zen. Joria bezain anitza den idazle honen obran familia, idealak (maitasuna, adiskidetasuna) kritikatzen dira, zenbaitetan etsipena, bestetan ironia errukigabea erakutsiz. 

Haren antzerkian badira bizitzaren itsusitasuna salatzen duten lanak, «beltzak» deituak: *Le voyageur sans bagages* (1937), *La sauvage* (1938), *Antigone* (1944); «arrosa» kolorekoak, fantasiaz eta umorez beteak: *Le bal des voleurs* (1938), *Le rendez-vous de Senlis* (1941); obra «argitsuak»: *L´invitation au château* (1947), *La Répétition ou l´Amour puni* (1950), *Colombe* (1951); obra «mingotsak»: *La valse des toréadors* (1952), *L´hurluberlu *(1959), *La grotte* (1961); obra «jantziak»: *L´Alouette* (1953), *Becket ou l´Honneur de Dieu* (1959), *La foire d´empoigne* (1962). Azkenean, *Cher Antoine* (1969) eta *Poisons rouges* (1970) bezalako lanetan antzerki autobiografikoagora jo zuen, ezinezko garbitasunaren nostalgia berretsirik, gezur sozialaren aurkako salaketa are gogorragoak eginez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Banat

**Banat** Erdialdeko Europako lurraldea da, 1919tik aurrera Hungaria, Serbia eta Errumania artean banaturik dagoena.

## Geografia 
Kkialdean Transilvania eta Valakiarekin du muga, mendebaldean Tisa ibaiarekin, iparraldean Mureș ibaiarekin, eta hegoaldean Danubio ibaiarekin. Hungariaren partea txikia da (Szeged hiriaren inguruan). Serbiako Banat (Vrsac hiriaren inguruan), nekazari-lurralde aberatsa da. Errumaniako Banat aldeak 21.800 km2 inguru ditu. Hiriburua Timişoara (hungarieraz *Temesvar*) da. Hiri nagusiak Arad, Resita, Lugoj eta Caransebeş dira.

## Historia 
Turkiarrek hartu zuten Banat 1526. urtean. Bi mende geroago Habsburgoko etxeak eskuratu zuen, otomandarren galera bermatu zuen Passarowitzeko itunaren ondorioz (1718) eta bertan Temeswarko banata eskualde administratiboa antolatu zuen. Lurraldea despopulaturik gelditu zenez kolonoak erakartzeko politika abian jarri zuten. Horrela ailegatu ziren Barateko suabiarrak izeneko kolono aleman hiztunak, adibidez. 1779. urtean Hungariako erresumaren eskualde bihurtu zen. 1920an, Hungariaren, Jugoslaviaren eta Errumaniaren artean banatzeko erabakia hartu zuen Trianongo itunak, zatirik handiena Errumaniaren menpe gelditu zelarik.

## Ekonomia 
Timis ibaiaren inguruko ordokia emankorra da (laboreak, patatak eta fruituak). Banateko mendietan harrikatza, burdina, manganesoa, kromoa, kobrea eta marmola dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abbas Kiarostami

**Abbas Kiarostami** (; Teheran, 1940ko ekainaren 22a - Paris, 2016ko uztailaren 4a) irandar zinema-zuzendari eta gidoigilea izan zen. Arte Ederretako ikasketak egin zituen. Pintore eta diseinatzaile grafiko gisa jardun zuen lanean. 60ko hamarkadan, sormen handia erakutsi zuen publizitate-zinemagintzan, eta iragarki asko egin zuen. 1969an, Haur eta Nerabeen Adimen Garapenerako Institutuan sartu zen. Institutu horren babespean, hainbat film labur egin zituen, gehienak didaktikoak, adibidez, *Nan va kuche*. Iraultza Islamiarra baino lehen, bi film luze egin zituen. Iraultzaren ondoren, Iranen geratzea eta institutu horretan jarraitzea erabaki zuen. Haurren mundua islatzen dute Kiarostamiren film askok. 1987an, *Jâne-ye dust koŷâst?* filma grabatu zuen. Locarnoko 1989ko Jaialdian, oso harrera ona izan zuen, eta ospea eman zion nazioartean. Beste film aipagarri batzuk hauek dira: *Avvaliha* (1985), *Mashq-e shab* (1989), *Nama-ye nazdik* (1990), *Zendegi va digar hich* (1991), *Olibondoetan zehar* (1993), *Gerezien zaporea* (1997). Azken film horri Urrezko Palma eman zioten 1997ko Canneseko Zinemaldian. 2010ean, *Copie Conforme* (*Copia Certificada*) filmak Urrezko Galburua irabazi zuen Valladolideko Semincin, eta filmeko protagonista Juliette Binochek, Emakumezko Aktore Onenaren Saria, Cannesko Zinemaldian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Abbas Kiarostami IMDb
Aisha Abdelrahman

**Aisha Abdelrahman**, izengoitiz ***Bint al-Shati***, (Dumyat, Egipto, 1913ko azaroaren 18a - Kairo, Egipto, 1998ko abenduaren 1a) arabiera idazlea eta literatura irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Dumyateko Erlijio Institutuko irakaslea zuen aita eta ama berriz analfabetoa zen, baina hari esker sartu zuten Aisha eskolan, eta aitaren iritziaren kontra bazen ere, Mansura hirira bidali zuten ikasketak sakontzera. Ondoren, Kairoko Unibertsitatean ikasi zuen, eta 1939. urtean lortu zuen arabierako graduazioa, eta master-titulua eskuratu zuen 1941ean. Hurrengo urtean Egiptoko Hezkuntza ministerioan sartu zen, baina 1950. urtean doktoregoa eskuratu ondoren arabiar literaturako irakasle gisa hasi zen lanean Ain Shans Unibertsitateko Emakumezkoen Unibertsitate Eskolan.

Irakaslea ez ezik, idazlea ere bazen, ordea. Antzinateko emakume musulmanen biografiak idatzi zituen, adibidez Mahoma profetaren amaren, alargunen eta alaben biografiak, baina ospe handiagoa eman zioten literatura-kritikako lanek, besteak beste *Egiptoko landa* (1936), *Nekazarien arazoa* (1938), *Arabiar emakume olerkari garaikideak *(1963).
## Erreferentziak
Dariush Mehrjui

**Dariush Mehrjui** (; Teheran, Iran, 1939ko abenduaren 8a - Karaj, Iran, 2023ko urriaren 14a) irandar zinema-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Filosofia-ikasketak egin zituen Kaliforniako Unibertsitatean. Lehenengo lanak telebistan egin zituen. *Almas-e 33* (1967) film luzearekin egin zuen debuta zinemagintzan. Nolanahi ere, ohiko film komertzial batek, *Gaav* (1971) izenekoak, ezagutarazi zuen nazioartean, Venezian eta Chicagon irabazitako sariei esker. Film hori zela eta, arazoak izan zituen zentsurarekin. Hurrengoa, *Dayere-ye Mina* (1975), debekatuta egon zen bi urtez, eta *Madrase-i ke miraftim* ez zen 1989ra arte eman. *Ejareneshinha* (1998), berriz, Irango zinemako historiako ikusiena izan zen.

Hurrengo filmetan, beste norabide bat hartu zuen, Fellini eta Luis Buñuel maisu mendebaldarren eraginpean, eta Irango emakumezkoen egoerari buruzko trilogia egin zuen, arrakasta handikoa, bai kritikaren aldetik bai ikusleen aldetik ere: *Sara* (1993), *Pari* (1997) eta *Laila* (1998). Beste lan batzuk: *Aqa-ye Halu* (1971), *Postchi* (1973), *Dayere-ye Mina* (1975), *Qale-ye Alamut* (1979), *Shira* (1988), *Hamun* (1990), *Banu* (1992) eta *Derakhte golabi* (1998). Egin duen azken filma *Aseman-e mahboob* izenekoa da (2011).

2023ko urriaren 14an hil zuten, labankadaz, emaztearekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Dariush Mehrjui IMDb
Boris Godunov

**Boris Fiodorovitx Godunov** (,  ahoskatua;  - Mosku, Errusia, 1605) Errusiako tsarra izan zen 1598tik 1605era. Fedor I.aren koinatua zen, eta errege-lanetan jardun zuen tsar izendatu baino lehenagotik ere, Fedor hil ondoren, legezko oinordekoa (Ivan Izugarriaren seme Dimitri) hil zutenez.

Konstantinoplaren mende zegoen Errusiako Eliza bereizi, eta Moskuko aitalehen kargua sortu zuen (1589). Ivan Izugarriak hartu zituen Suediako lurraldeak eskuratu zituen berriro ere, eta tartariarren erasoari eutsi zion Krimean. Europako kultura Errusian sartzen saiatu zen; irakasleak ekarri zituen atzerritik, eta ikasleak bidali Europara, han ikas zezaten. Bere erreinaldiaren bukaeran goseteak nozitu behar izan zituen herriak, eta horrek matxinadak eta altxamenduak eragin zituen. Poloniaren laguntza izan zuen Demetrio Faltsuak, eta boiardoek eragindako altxamendu horietako bat zapaltzen hil zen Boris Godunov.

## Boris Godunov, artelanetan 
Boris Godunoven historian oinarriturik Puxkinek antzerki-lan bat idatzi zuen, eta Musorgskik opera bat, biak izenburu berarekin: *Boris Godunov*.

## Erreferentziak
Stirling Moss

**Stirling Crauford Moss** (Londres, 1929ko irailaren 17a - ibidem, 2020ko apirilaren 12a) britainiar auto-gidaria izan zen. Mossen familia autoetara zaletua zen oso. Hamazazpi urte zituela hasi zen auto-lasterketetan. 1954an, Maserati etxean hasi zen, eta, handik urtebetera, Mercedes etxera aldatu zen. 1955ean, Formula 1eko Sari Handia irabazi zuen —sari hori irabazi zuen lehenengo britainiarra izan zen—. Mille Miglia lasterketa ere irabazi zuen, eta bigarrena izan zen (Fangioren atzetik) Formula 1eko auto-gidarien sailkapen orokorrean. 1957an eta 1958an, Vanwall britainiar etxearekin aritu zen, eta Munduko Auto-egileen Saria irabazi zuen etxe horrek hari esker. 1958an, gidarien sailkapenean bigarren gelditu zen berriz ere, Mike Hawthornen atzetik orduko hartan. Vanwall etxeak lasterketak utzi zituen 1958an, eta Cooper etxera joan behar izan zuen Mossek. Etxe horrekin, hirugarren izan zen 1959 eta 1960ko munduko txapelketetan. 1961ean, leku hori bera izan zuen, baina Lotus etxearekin. 1962an, istripu bat izan zuen, eta, horren ondorioz, nazioarteko txapelketak utzi egin behar izan zituen.

## Erreferentziak
François-Marie Raoult

**François-Marie Raoult** (Fournes-en-Weppes, Nord, Frantzia, 1830eko maiatzaren 10a - Grenoble, 1901eko apirilaren 1a) frantses kimikari eta fisikaria izan zen.

## Biografia 
Grenobleko unibertsitatean irakasle izan zen. Termodinamikari, eta bereziki disoluzioen kimikari buruz egin zuen ikerketak. Bera da krioskopiaren, ebulioskopioaren eta tonometriaren sortzailea.

1822an disoluzio diluituei buruzko legeak formulatu zituen. Disoluzio baten izozte-puntuaren beherapena edo irakite-puntuaren igoera, disoluzio horretan urtua dagoen gaia osatzen duten molekulen pisuarekin eta disoluzioaren kontzentrazioarekin lotu zituen saio bidez. Horrela, urtuta zeuden gaien molekulen pisua zehaztu zuen.

## Erreferentziak
Jordi Tarrés

**Jordi Tarrés** (Rellinars, Bartzelona, Katalunia, 1966ko irailaren 10a) kataluniar trial-pilotua da.

## Biografia 
Hamabi urte zituela, Europako txapeldun izan zen bere kategorian, trialsinen, hain zuzen ere. 1983an, Espainiako titulua irabazi zuen modalitate horretan. Urte horretan bertan, trial-alorrean hasi zen, eta Sevillan lortu zuen lehenengo garaipena.

1984an, igeltsero lanbidea utzi, eta era profesionalean hasi zen motoziklismoan. Espainiako Txapelketan egin zuen debuta, eta zortzigarren lekuan gelditu zen. 1985ean, hirugarren izan zen, eta handik urtebetera lortu zuen lehenengo titulu nazionala. 1986tik 1994ra, bederatzi alditan lortu zuen titulu hori bera. Espainiako Txapelketan, hirurogeita bost saio garaitu zituen.

Munduko Txapelketan, 1985ean egin zuen debuta: hamaikagarren izan zen. Ibilbide profesional osoan, zazpitan lortu zuen Munduko Txapelketa irabaztea (1987, 1989, 1990, 1991, 1993, 1994 eta 1995), eta bigarren gelditu zen beste bitan (1988 eta 1992). Herrialdekako Munduko Txapelketan, 1989, 1991, 1992, 1993 eta 1994an irabazi zuen. 1997an utzi zuen kirola. Gaur egun, bere ekipoa du, Spea Trial Tarrés, non Francesc Moret, Pere Borrellas eta Pol Tarrés (iloba) entrenatzen eta lehiatzen baitira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Jordi Tarrésen web-orria
Yves Lacoste

**Yves Lacoste** (Fez, Maroko, 1929ko irailaren 7a) frantses geografoa da. 1952an egin zen katedradun, eta Pierre Georges eta Jean Dresch geografo marxisten babespean hasi zuen unibertsitateko ibilbidea. 1965ean, *Azpigarapenaren geografia* liburua argitaratu zuen. Ekonomia- eta gizarte-arloetan egindako ikerketa eta gogoetak politika-alorrera hedatu ziren 70eko hamarkadan, Yves Lacoste Vincenneseko Unibertsitateko Geografia Sailaz arduratu zenean. 1976an, *Geografiak, beste ezertarako baino lehen, gerra egiteko balio du* liburua idatzi zuen. Urte horretan bertan, *Hérodote* geografia-aldizkaria sortu zuen, eta Hirugarren Munduari buruzko tesien eta Frantziako nahiz mundu osoko gatazka politiko korapilatsuen adierazpengune bilakatu zen. Lacosteren arabera, geografia politikoak interesen arteko liskar gisa ikertu eta azaldu ohi ditu munduko gatazkak, baita herrialde bateko desberdintasun etniko eta konfesionalak ere. *Frantziako herrialdeen geopolitikak* (1986) eta *Geopolitika-hiztegia* (1993) obrak zuzentzeaz gainera, lan horien idazte-lanetan ere parte hartu du Lacostek. 2010ean, *La question post-coloniale : une analyse géopolitique* eta *Yves Lacoste. La géopolitique et le géographe. Entretiens avec Pascal Lorot* lanak argitaratu zituen.

## Erreferentziak
André Dhôtel

thumb|270px|Idazleari eskainitako kalea Mont-de-Jeux herrian.
**André Dhôtel** (Ardenak, 1900eko irailaren 1a - Paris, 1991ko uztailaren 22a) frantziar idazle bat izan zen. Filosofiako irakaslea izan zen Grezian eta Frantzian. Gaztetan Arthur Rimbauden eragina izan zuen, eta bere uzta aberatsean hainbat liburu eskaini zizkion.

## Obra 
* *L´œuvre logique de Rimbaud* saiakera (1933, *Rimbaud-en obra logikoa*)
* *Rimbaud et la révolte moderne *(1952, *Rimbaud eta matxinada modernoa*
* *Campements*
* *Le Pays où l´on n´arrive jamais* (*Sekula iritsiko ez zaren herrialdea*). Liburu horrek *Femina saria jaso zuen 1955ean, eta helduei nahiz haurrei zuzentzen zaien liburu horietako bat da.
* *Le Village pathétique* (1943, *Herri patetikoa*)
* *Les Rues dans l´aurore* (1945, *Kaleak egunsentian*)
* *Les Chemins du long voyage* (1949, *Bidaia luzearen bideak*)
* *Les Aventures de Julien Grainebis* (1958, *Julien Grainebis-en abenturak*)
* *Pays natal* (1960, *Jaioterria*)
* *Le Soleil du désert* (1973, *Basamortuko eguzkia*)
* *Bonne nuit Barbara* (1979, *Gabon Barbara'').

## Erreferentziak
Roy Acuff

**Roy Claxton Acuff** (Maynardsville, Tennessee, AEB, 1903ko irailaren 15a - Nashville, Tennessee, AEB, 1992ko azaroaren 23a) estatubatuar abeslari, biolin-jotzaile eta abesti-idazlea izan zen.

## Biografia 
Country musikako errege izan zen urte askoan, Nashvilleko Grand Ole Opry jaialdian. Beisbolean aritu zen gaztetan, eta, istripu baten ondoren, bere kasa hasi zen jotzen; gero, The Tennessee Crackerjacks taldea sortu zuen; talde hori The Crazy Tennesseans bihurtu zen hurrena, eta The Smoky Mountain Boys, azkenik.

Acuffen tenor ahots ozen ederrak, haren abesteko era gospel-zuri sentiberak liluratu egiten zituen entzuleak. Acuffen abesti aipagarri batzuk: *The Great Speckled Bird, Wabash*, *Cannonball, Wreck on the Highway, Night Train to Memphis, Fireball*, *Mail, Pins and Needles*, *The Precious Jewel*, *Steamboat Whistle Blues*, *The Great Shining Light*, *The Broken Heart*, *It´s Too Late to Worry* eta *Anymore*.

1962an, 25 milioi disko saldu ondoren, Country Musikako Ohorezko Etxeko lehen kide bizi aukeratu zuten. Bizitzako Lorpenen Saria ere bereganatu zuen, 1987an, eta Arteetako Nazio domina, 1991n.

## Erreferentziak
Norman Dello Joio

**Norman Dello Joio** (New York,  - *ibidem*, ) estatubatuar musikagilea izan zen. Alemaniar musikagile Paul Hindemithen seme eta ikaslea, harekin egin zituen lehen ikasketak. Geroago, konposizio-eskolak eman zituen Sarah Lawrence Collegen. Musikagile oparoa izan zen, eta joera neoklasikoari jarraitu zion formaren erabilerari dagokionez. Haren obran, oroz gain, abesbatzarako obrak gailentzen dira. Lan nagusiak: harmonika eta ganbera-orkestrarako kontzertua (1942); *Song of Affirmation* (1992, *Lekukoasun-kanta*), abesbatza eta orkestrarako; *Meditations on Ecclesiastes* (1956), harizko orkestrarako (1957ko Pulitzer sariaren irabazlea); eta *Evocations* (1970, *Oroitzapenak*), abesbatza eta orkestrarako. Opera-lan batzuk ere idatzi ditu —*Blood Moon* (1961, *Odolezko Ilargia*), *The Triumph of Joan* (*Joanen garaipena*)—, eta zenbait pieza instrumental ere bai —*Diversions* (1975), pianorako—. Italiar jatorria agerian uzten duten erreferentziak nabari dira Dello Joioren zenbait lanetan, eta baita maisu izan zuen Paul Hindemith musikagilearen eragina ere.

## Erreferentziak
Camille Saint-Saëns

**Camille Saint-Saëns** (Paris, 1835eko urriaren 9a - Aljer, 1921eko abenduaren 16a) frantziar musikagilea eta pianista izan zen.

## Biografia 
Sei urte zituela eman zuen lehen piano kontzertua. Jacques-Fromental Halévy eta Charles Gounoden ikasle izan zen, eta Gabriel Fauré eta André Messagerren piano irakasle. 1871. urtean *Société Nationale de Musique* sortzen parte hartu zuen. Antzinako frantses musikagileen, batez ere Jean-Philippe Rameauren, aldezle sutsua izan zen. Liszten adiskide handia izan zen eta hura bezala, pianista bikaina. 1881. urtetik aurrera kontzertu-sail asko eman zituen Europan, Estatu Batuetan, Hego Amerikan, Erdialdeko eta Ekialdeko Asian.

1880. urtetik hil arte musika lan asko idatzi zituen. Saint-Saëns molde klasikoen alde agertu zen beti, eta bere garaiko musika berriaren aurka. Lan aipagarriak ditu, besteak beste, poema sinfonikoak, *Onfaliaren gorua *(1871), *Herkulesen gaztaroa* (1877), eta *Hil dantza* (1874); bost kontzertu pianorako; *Hirugarren sinfonia* (1886) famatua; *Animalien inauteria* (1886) suitea; *Sanson eta Dalila* (1877) opera-oratorio ezaguna; ganbera musika; hiru kontzertu biolinerako; 6 fuga (1920), meza bat eta requiem bat.

## Erreferentziak
Bruno Ganz

**Bruno Ganz** (Zürich, Suitza, 1941eko martxoaren 22a - Au, 2019ko otsailaren 16a) suitzar antzezlea izan zen.

## Biografia 
1969an, Goetheren *Torquato Tasso* obraren antzezpenean parte hartu zuen, Edith Clever eta Jutta Lamperekin batera. Joera iraultzaileak bultzatuta, Berliner Schaubühne konpainiaren sorrera sustatu zuen, eta konpainia horretako antzezle izan zen 1970etik 1975era. Talde harekin jokatu zituen, besteak beste, Ibsenen *Peer Gynt*, Kleisten "Homburgeko printzea" eta Gorkiren "Udatiarrak" (1975). Gorkiren obra hura zinemara eraman zuen, eta beste zenbait film ere egin zituen, hala nola "O-ko markesa" (1975, Eric Rohmer), *"Amerikar adiskidea" (1977, Wim Wenders), "Aiztoa buruan" (1978, Reinhard Hauff), *Brasilgo mutikoak*, "Nosferatu, gaueko banpiroa" (1978, Werner Herzog), "Hiri zurian" (1983, Alain Tanner) eta "Berlin gaineko zerua" (1987, Wim Wenders).

1993-1994an, Salzburgon jardun zuen Shakespeareren *Coriolano* antzezten. Azpimarratzekoak dira, halaber, Friedrich Hölderlinen olerkiez Ganzek egindako interpretazio sentiberak. Thomas Bernhardek Ganzi eskaini zion "Ehizaldia" obra.

2004an *Der Untergang'' filman Adolf Hitlerren papera antzeztu zuen.

## Erreferentziak
Nazario Oleaga

**Nazario Oleaga Muguruza** (Bilbo, Bizkaia, 1884ko uztailaren 28a - Bilbo, 1961eko abenduaren 5a) legegilea eta euskaltzalea izan zen.

## Biografia 
Deustun eta Salamancan egin zituen zuzenbideko ikasketak. Zeanuriko udaleko idazkaria zen, eta sortu berri zen Euskaltzaindiko urgazle izendatu zuten, euskararen alde egiten zuen lan gaitzagatik. Errepublika sortu ondoren, eraturiko Euskal Aldarrikapenen Aldeko Batzordeko kidea izan zen (1931). Urte bereko Lizarrako Batzarrean ere izan zen partaide, Mallabiko (Bizkaia) udaleko eta Bizkaiko karlismoaren (*jaimismoaren*) ordezkari gisa. Bilbon zen Espainiako Gerra Zibilaren garaian, eta Oleagak bideraturiko ekimen batzuei esker utzi zuten aske Ernesto Erkoreka, Bilboko alkate errepublikanoa, Esteban Bilbao diputatu karlistaren truke; hura izan zen bi bandoen arteko lehen preso-trukea. Gerra amaitutakoan, Euskaltzaindiko idazkari hautatu zuten, eta Azkueri hiztegia egiten lagundu zion. Bizkaiko Kultura Batzordeko eta Legegileen Batzordeko kide ere izan zen. Gregorio Mujikaren *Espíritu de cordura* obra euskaratu zuen *Zurtasun gogoa* izenburupean.

## Erreferentziak
Max Reinhardt

**Max Reinhardt** (jaiotzez *Maximilian Goldman*, Baden, Vienatik hurbil, 1873ko irailaren 9a - New York, 1943ko urriaren 31a) austriar antzerki-zuzendaria eta zinemagilea. Vienan eta Salzburgon egin zituen arte ederretako ikasketak. 1894. urtean Berlinen hartu zuen bizilekua. 1901-1903 urteetan *Kleines Theater* abangoardiako antzerki taldearen zuzendari izan zen, 1903-1905 bitartean *Neues Theater*rena eta 1905. urtetik aurrera *Deutsches Theater*rena. Antzerkia bultzatzeko lan gaitza egin zuen eta Antzerki Arteko akademia bat sortzeko ahaleginak egin zituen. 1916-1918 urteetan Berlingo *Volksbühne* antzerki taldearen zuzendari izan zen, eta 1924-1933 bitartean, Vienako *Theater in der Josefstadt* taldearena. 1933an Estatu Batuetara erbesteratu zen, eta zinemarako egokitu zuen Shakespeareren *Udako gau bateko ametsa* obra (1935). Idazle klasiko (Shakespeare), espresionista (Wedeking) eta sinbolisten (Hoffmannsthal) lanak taularatu zituen maisutasun handiz. Bestalde, gerora ospe handiko antzezle, zuzendari eta teknikari izan zirenak izan zituen ikasle (Murnau, Lubitsch, Jannings, Veidt).
## Erreferentziak
Véronique Sanson

**Véronique Sanson** (Boulogne-Billancourt, Frantzia, ) frantsesezko abeslaria eta musikagilea da. Frantses abestigintza nahiko motel zebilen garaian, gertaera nabarmena izan zen Véronique Sansonen *Amoureuse* diskoa (1972). Entzuleek harrera ona egin zioten *vibrato* oso bereziko ahots hari, rock- eta sanba-ukituak dituen musikari eta freskotasunez betetako testuei. Ospe handia lortu zuen *Vancouver* (1976) eta *Hollywood* (1977) lanekin. Azken lan horretan, swingerako joera azaltzen da. Ondoren, oinarri poetikoko eta etsipenezko lanak egin zituen, bluesaren eraginpean: *Ma révérence* (1979) eta *Le temps est assassin* (1983).

Beste batzuetan, erritmo-etorri nabarmeneko lanak egin zituen, eta arrakasta handia izan zuten entzuleen artean: ''Celui qui n'essaie pas* (1979) eta *Rien que de l'eau* (1992). Estatu Batuetan egin zituen urteetan, trebetasun handia lortu zuen eszenan, eta erritmo eta sentiberatasunezko jai handi bilakatu ziren haren kontzertuak. Pragako Orkestra Filarmonikoarekin *Symphonie Sanson* lana grabatu zuen. I Muvrini Korsikako taldearekin ere lan egin du. 2010ean plazaratu zuen azken diskoa, *Plusieurs Lunes*.

## Diskografia 
### Estudio albumak 
* *Amoureuse* (1972)
* *De l'autre côté de mon rêve* (1972)
* *Le maudit* (1974)
* *Vancouver* (1976)
* *Hollywood* (1977)
* *7ème* (1979)
* *Laisse-la vivre* (1981)
* *Véronique Sanson* (1985)
* *Moi le venin* (1988)
* *Sans regrets* (1992)
* *Indestructible* (1998)
* *D'un papillon à une étoile* (1999)
* *Longue distance* (2004)
* *Plusieurs Lunes* (2010)

### Zuzeneko albumak 
* *Live at the Olympia 1976*
* *Live au Palais des Sports 1981*
* *L'Olympia 1985*
* *A l'Olympia 89*
* *Symphonique Sanson* (1989)
* *Zenith 93*
* *Comme ils l'imaginent* (1995)
* *Véronique Sanson chante Michel Berger, Avec vous* (2000)
* *Olympia 2005*
* *Le Cirque Royal de Véronique Sanson'' (2012)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Véronique Sansonen web-orria
Apel·les Fenosa

**Apel·les Fenosa** (Bartzelona, 1899ko maiatzaren 16a - Paris, 1988ko martxoaren 25a) katalan eskultore ospetsua izan zen.

Aitak jarri zion Apel·les izena, biziki miresten zuen Mestres poetaren omenez. Aitak beirategi batean egiten zuen lan, eta berak oso gazterik izan zuen materialen manipulazioa ezagutzeko eta gozatzeko aukera. Hamahiru urte baino ez zituela, artista eta eskultore izan nahi zuela erabaki zuen. Casanovas eskultorearen lantegian ikasi zuen, eta garai berean Antoni Gaudí ezagutu zuen. 1921ean Parisera alde egin zuen bere burua kontzientzia eragozletzat hartuta. Lehen erakusketa Percier galerian egin zuen 1924an, Max Jacoben eta Jules Supervielleren babesarekin. Veneziako 1936ko erakusketan Espainiaren ordezkari izan zen, baina laster alde egin behar izan zuen berriz Parisera. Han Jean Cocteau, Henri Michaux, Ponge, Paul Éluard eta Colette ezagutu zituen, eta haien adiskide egin zen.

## Obra 
Lanen artean ditu: *Trois Grâces *(1944, *Hiru Graziak*), *Ophélie *(1951), *Métamorphose des sSurs de Phaéton *(1950, *Phaetonen arreben metamorfosia*) eta *Volute* (1967, *Kiribila*).

## Erreferentziak