Birikako minbizi

thumb|Biriketako minbizia

**Biriketako minbizia** izaera gaiztoa duen eritasuna da eta ohikoenetariko minbizi mota da mundu mailan. Europan eta Estatu Batuetan, biriketako minbizia heriotza-kausa nagusia da gizon eta emakumeetan. Biriketan agertzen da, biriketako ohiko zelulen kontrolik gabeko hazkuntza gaiztoaren ondorioz.  Normalean, hazkuntza horrek biriketako zelula epitelialetan izaten du jatorria, baina gorputzeko beste organoetara zabal daiteke. Minbizien artean beldurgarrienetarikoa da 2 arrazoi nagusiengatik:

# Alde batetik, biriketan sortzen diren tumoreak gorputzeko urruneko organoetara erraztasunez hedatzen dira. Hau da, minbizi zelulek urruneko organoak inbaditzean metastasia eratzeko gaitasun handia dute. Hala ere, beste organoetan jatorria duten tumoreek biriketan sortutako metastasiak ez dira biriketako minbizitzat hartzen.
# Bestetik, garaiz diagnostikatzeko oso zaila da. Izan ere, minbizi honen lehenengo estadioak sintomarik gabekoak izaten dira normalean. Hori dela eta, maiz, biriketako minbiziaren diagnostikoa beste arrazoi bategatik egindako bularraldeko erradiografia baten ondorioz ematen da. 

## Sintomak 
Biriketako minbiziaren seinaleak eta sintomak gaixotasuna aurreratuta dagoenean agertzen dira. Minbiziak honako sintomak izan ohi ditu:
thumb|Giza biriken toraxeko mozketa

* Eztul iraunkorra
* Denborarekin txartu egiten den disnea (arnasa hartzeko zailtasuna)
* Bularreko min jarraitua
* Hemoptisia (eztulean odola botatzea)
* Txistuak arnastean
* Ahots zakarra
* Errepikazko pneumoniak edo bronkitisak
* Lepoa, aurpegia edo besoak handituta
* Buruko mina
* Sukarra
* Hezurretako mina
* Jangale galera eta pisu galera
* Nekea

Birika minbiziak zelula gaiztoen tamainaren eta agerreraren arabera 2 mota nagusietan sailkatzen dira: mikrotikoa (zelula txikien biriketako minbizia) eta ez mikrotikoa (txikiak ez diren zelulen biriketako minbizia). Azken mota hau ohikoena daeta, Europan eta Estatu Batuetan bereziki, heriotza tasa altuagoa da.

Gehienetan 60-70 urtetik aurrera duten pertsonetan diagnostikatzen da. Hala ere, kasu gutxitan, 45 urte inguru duten pertsonetan ere diagnostikatzen da, tabakoa erretzen oso goiz hasteagatik.

Orokorrean, erretzaileak eta erretzen ez dutenak kontuan hartuz, bizitzan zehar gizon batek biriketako minbizia izateko probabilitatea 1/15 da eta emakume batek izatekoa 1/17 da]]
*Paretako pleuran hiru atal desberdintzen* dira:

* **Pleura kostobertebrala**
* **Pleura diafragmatikoa**
* **Pleura mediastinikoa**

Birikiek 3 aurpegi dituzte:

* **Kostobertebrala:** ganbila

* **Diafragmatikoa/oinaldea:** ahurra

* **Mediala:**
** Aurrean: atal mediastinikoa
** Atzean: atal bertebrala (bizkarrezur ornoekin kontaktuan)

Lobuluak eta segmentuak:

Eskumako birikan 3 lobulu daude (goikoa, erdikoa eta behekoa) eta ezkerrekoan, berriz, 2 (goikoa eta behekoa). Lobulu horietariko bakoitzean segmentu desberdinak daude: eskuineko birikan guztira 10 segmentu (3 goiko lobuluan, 2 erdikoan eta 5 behekoan) eta ezkerrekoan, aldiz, 9 segmentu (4 goiko lobuluan eta 5 behekoan).

## Diagnostikoa 
[thumb|Birikietako minbiziaren erradiografia
* **Irudi bidezko proba diagnostikoak:** Horiek irudi-ikerketak dira eta gorputzaren barneko irudiak erakusten dituzte, adibidez, tumoreak edo formazio anomaloak erakuts ditzakete. Birikien erradiografia baten ondorioz ezohiko nodulu edo masa bat antzeman daiteke. Bestalde, [Ordenagailu bidezko Tomografia Axiala|ordenagailu bidezko tomografia (OTA) erabiliz, erradiografian antzeman ezin diren lesio txikiagoak behatu daitezke. Eskanerrak, X izpiak igortzen ditu, modu honetan, angelu desberdinetatik pazientearen irudiak jasotzen ditu eremu zehatz horren berreraiketa egiteko. 

* **Kerru edo flemaren zitologia:** eztul egitean kerrua kanporatu egiten bada, biriki zelula kantzerigenoen presentzia ezagutzera eman dezake. Horretarako, kerruaren lagina jaso eta laborategian mikroskopio bidez behatuko da.

* **Biopsia** **:** biriketako ehunaren  lagin bat hartu eta laborategian mikroskopio bidez aztertu egiten da zerbait susmagarria dagoen jakiteko.  Zenbait modutara egin daiteke: bronkoskopia biopsiarekin konbinatuta, biriketako biopsia OTA bidez gidatutako ziztadarekin, hestegorriaren ultrasoinu endoskopikoa biopsiarekin, mediastinosopia biopsiarekin, biriketako biopsia kirurgikoa (kirofanoan) eta pleurako biopsia. 

Egin beharreko probez gainera, medikuak azterketa fisikoa egingo du eta historia klinikoari buruzko galdera batzuk egingo ditu. Erretzailea den duzun galdetuko dizu, kimikoren baten eraginpean egon ote den, etab.

## Motak 
Bi birika-minbizi mota desberdintzen dira:

* Kartzinoma mikrozitikoa: kokapen zentrala izaten du normalean. Oso agresiboak eta hazkuntza azkarrekoak dira. Kasuen %20 mota honetakoak dira.

* Kartzinoma ez-mikrozitikoa: mota honen barnean beste 3 azpimota bereizten dira:
** Kartzinoma eskatatsua: biriken alde zentralean egoten da kokatuta eta hazkuntza geldoa izaten du. Ohikoena da.
** Adenokartzinoma pulmonarra: biriken alde periferikoan agertzen da, pleura eta pareta kaltetuz.
** Zelula handiko kartzinoma: zelula handiz osotuta dagoelako hartzen du izen hau. Ez da oso ohikoa izaten.

## Estadioak 
Minbiziaren estadifikazioa medikuek minbizia zer neurritan sakabanatu den zehazteko metodoa da. Tumorearen egoera deskribatzeko bi modu daude, minbizi motaren araberakoa.

#### Minbizi mikrozitikoaren estadifikazioa 
* **Estadio mugatua**: tumorea bularraldeko eremu mugatuan dago eta hurbileko gongoil linfatikoetara heldu da. Biriki minbizia dutenen 3 pertsonetatik batek estadio mugatuan aurkitu egiten da hasierako diagnostikoa egiterakoan.

* **Estadio aurreratua:** zelula tumoralak gorputzeko beste eremuetara hedatu egiten dira, beste birikara, birika inguruko isurkarira,  garunera edo hezur-muinera, adibidez. Biriki minbizi dutenen 3tik bik estadio honetan aurkitu egiten da hasierako diagnostikoa burutzerakoan.

##### Minbizi ez-mikrozitikoaren estadifikazioa 
Minbizi ez-mikrozitikoaren kasuan, 3 parametro hartzen dira kontuan :

# Tumorearen tamaina (T) eta kokapena
# Gongoil linfatikoen (N) inbasioa
# Gorputzeko beste organoetan metastasiaren (M) agerpena

Modu honetan, 4 estadio definitzen dira:

* **ESTADIO 0** Tumorea *“in situ”*  egoeran dago, hau da, birikan bakarrik kokatu egiten da eta ez ditu inguruko ehunak kaltetu (minbizi zelulak ez dira foku lokaletik urrundu). Kirurgia bidezko erauzketa burutu daiteke.

* **I. ESTADIOA** Tumorea tamaina txikikoa da eta ez da inguruko gongoil linfatikoetara barreiatu. 2 azpiestadiotan banatuta dago tumorearen tamainaren arabera:

*IA***:** 3cm ditu.

*IB:* 3-5cm artean.

Kirurgia bidez tumorea erabat erauzi daiteke.

* **II. ESTADIOA**

Tumorea birikian kokatu egiten da. 2 azpiestadio:

*IIA:* tumoreak 4cm-5cm artean ditu eta ez da hurbileko gongoil linfatikoetara hedatu.

*IIB:* 2 motatakoak izan daitezke:

a)Tumoreak 5cm-ko tamaina du eta hurbileko gongoil lifatikoetara hedatu egin da.

b)Tumoreak 7cm baino handiagoa izan daiteke eta ez da gongoil linfatikoetara hedatu.

Orokorrean, kirurgia bidez erauz daiteke.

* **III. ESTADIOA** Tumorearen tamaina eta egoeraren ondorioz ezin izango da ebakuntzarik egin, izan ere, zaila edo ezinezkoa da tumorea kirurgia bidez erauztea. 3 azpiestadiotan sailkatu egiten da: *IIIA, IIIB* eta *IIC.*

Minbizi zelulak urrutiko gongoil linfatikoetara, toraxekoetara adibidez, biriki kanpoko egituretara, bihotzera, odol-hodietara, arnas-bideetara hedatu dira.

* **IV. ESTADIOA** Minbizia gorputzeko beste eremu batzuetara hedatu egin da, hau da, metastasia gertatu da. Zelula kantzerigenoak odol-korrontean sartzean, gorputzeko edozein organo edo egituretara hedatu daiteke minbizia.

*IVA:* tumorea toraxetik edota toraxetik kanpo hedatu egin da.

*IVB:* tumorea toraxetik kanpo beste organoetako eremu desberdinetara hedatu egin da.

## Sendabidea 
thumb|238x238px|Kimioterapia
Birika-minbizia tratatzeko aukera desberdinak daude, horien artean, kirurgia, erradioterapia eta kimioterapia.

* **Kirurgia:** Birika-minbiziaren kokapena argi badago eta ebakuntza bidez erauzia izan ahal bada, kirurgia burutzen da. Prozedura desberdinak daude:

           *-Lobektomia*: Birika lobulu bat erauzten da.

           *-Neumonektomia*: Birika osoa erauzten da.

           *-Segmentektomia:* Birika lobulu baten atal bat erauzten da.

* **Erradioterapia:** X izpiak bezalako erradiazio ionikoa erabiltzen da zelula kantzerigenoak kanporatzeko eta minbizi tamaina txikitzeko. Askotan, kirurgia eta gero, erradioterapia erabiltzen da minbizi hondakin txikiak kanporatzeko. Alboko efektuen artean, nekea eta oka egitea daude.

* **Kimioterapia:** Medikamentu antineoplasikoak edo zitostatikoak administratzen dira. Birika-minbizi mota eta estadioaren arabera, kimioterapia tratamendu nagusi gisa erabili ahal da edota tratamendu laguntzaile moduan.

## Aurreneurriak 
Birikietako minbiziaren prebentzioa eraginkorra izateko, arrisku faktoreak ekiditea eta faktore babesleak bermatzea ezinbestekoa da.

Biriketako minbizia saihesteko edo izateko arriskua murrizteko modurik onena ez erretzea da, izan ere, biriketako minbizien kausa nagusia tabakoa dela frogatu egin da, kasuen %80-90a, beraz, prebentzioa burutuz, saihesgarriak dira. Gainera, tabakismo pasiboak ere, hau da, beste batzuen kea arnasteak, biriketako minbizia izateko arriskua areagotzen du.

Honako faktore hauek biriketako minbiziaren arriskua areagotzea ekar dezakete:
* Aurrekari familiarrak. Minbizia izan duen senide bat izatekotan, birikietako minbizia izateko aukerak areagotu egiten dira.

Garrantzitsua da baita ere elikadura osasungarria eramatea eta ariketa fisikoa erregularki egitea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak