open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tool

***Tool*** 1990. urtean Los Angeles-en (Kalifornia) sortutako metal progresiboko banda amerikarra da. Taldea osatzen dute hasieratik Maynard James Keenan (ahotsa), Adam Jones (gitarra) eta Danny Carey (bateria). 1995.etik Justin Chancellor baxu moduan aritzen da Paul D'Amour jatorrizko kidea ordezkatuz. Hiru Grammy sari irabazi dituzte herrialde askotako zerrenda-buruetan arituz.

Tool 1993.ean agertu ziren *Undertow* diskarekin heavy metala joaz, geroago 1996.ean metal eszena menperatzeko *Ænima* diskarekin, bere diska hoberena kritikoen ustetan, lirika sakona eta musika esperimentala batuz. 2001.ean progresiboan barneratuz *Lateralus* atera zuten, azkenean 2006.ean *10.000 Days*-ekin entzule guztiak bereganatzeko. Azken lana *Fear Inoculum* 2019an argitaratu zuten.

Arteak eta filosofia hartzen dituzte eragin gisa, talde garrantzitsua bilakatuz metal alternatiboko eszenan.

## Taldekideak 
### Egungo Partaideak 
* Maynard James Keenan - ahotsa, teklatu elektronikoa (1990 – egun)
* Adam Jones - gitarra (1990 – egun)
* Justin Chancellor - baxua (1996 – egun)
* Danny Carey - bateria (1990 – egun)

### Lehengo Partaideak 
* Paul D'Amour - baxua (1990 - 1995)

## Diskografia 
### Estudioko Albumak 
* *Undertow* (1993, Zoo/BMG/Volcano)
* *Ænima* (1996, Zoo/BMG/Volcano)
* *Lateralus* (2001, Volcano II/Tool Dissectional)
* *10,000 Days* (2006, Volcano II/Tool Dissectional)
* *Fear Inoculum* (2019)

### EP 
* *Tool* (1991, Toolshed)
* *Opiate* (1992, Zoo/BMG/Volcano)

### Box set 
* *Salival* (2000, Volcano II/Tool Dissectional)

## Kanpo estekak 
* Toolband.com TOOL ofizial-gunea.
* Dissectional.com Dissectional artea.
* Toolshed.down.net Toolekin lotutako ez-ofizial materiala.
* Third Eye Gathering Tool-ek jatorriz eragin izan dituzten musika, artea eta filosofia.
Have Yourself a Merry Little Christmas

***Have Yourself a Merry Little Christmas*** (euskaraz, *Izan dezazun Eguberritxo Zoriontsua*) gabon kanta ospetsu bat da, 1944 urtean Judy Garland abeslariak, *Meet Me in St. Louis* musikal filmaren baitan lehen aldiz abestutakoa. Abestia Hugh Martin musikariak konposatu zuen. Geroztik, ehundaka musikari eta abeslarik egin dituzte abestiaren bertsioak.

Abestiaren hasierako hitzek eguberria ospatzeko deia egiten zuten, oso modu triste eta malenkoniatsuan, hurrengoan agian ospatzeko aukerarik izango ez dela adieraziz. Judy Garlandek berak eta beranduago Frank Sinatrak abestiaren bertso zenbait aldatu zuten tonu tristea ezabatzeko. Egun, aldatutako bertsioa bilakatu da ezagunen.

## Kanpo estekak
Maketa (musika)

**Maketa** musika argitaratzeko formatu ez-komertziala da, lan profesionala kaleratu baino lehen artista bat ezagutarazteko erabiltzen dena. Maketatzat jotzen da kontratu diskografikorik gabe grabatzen den musika-lan oro. Musika mota gehienetan argitaratzen dira maketak. Talde batzuek asmo komertzialik gabe argitaratzen dituzte eta, beste batzuek, berriz, argitaletxe profesionalei bidaltzeko helburuarekin grabatzen, etorkizunean kontratu profesional bat sinatze aldera. Aipatutako azken kasu horretan egindako grabazioari demo ere esaten zaio.

Azken garaiotan, grabazio digitalek eskaintzen dituzten baliabideei esker, badira hainbat talde maketa moduan soilik argitaratzen dutenak beren lana, nahita, autokudeaketa areagotzeko. Sarritan, gainera, Copyleft edo Creative Commons lizentziapean argitaratzen da, banaketarako Internet erabiliz.

## Kanpo estekak
Maketo

**Maketo**, **belarrimotz**, **hezurbeltz**, **koreano** eta **mantxurriano** Espainiatik Euskal Herrira etorri eta euskaraz ez zekiten etorkinak izendatzeko erabiltzen ziren mespretxuzko terminoak dira. Batzuen ustez, **maketo** hitza (grekerazko *μέτοικος*, *metoikos,* hitzetik, «bizitokia aldatu duena»; cf. frantsesezko *métèque*, «bere jaioterria ez den tokian bizi dena» eta, adiera gutxiesgarrian, «atzerritarra, itxura exotikoko pertsona, norberaren herrian ohikoa ez dena eta mesfidantza sortzen duena») Sabin Arana eusko nazionalistak eta haren jarraitzaileek erabili zuten, bereziki XX. mendearen lehen erdialdean. Sabino Aranaren iritziz, maketoek arriskuan jartzen zituzten euskotarren arraza, erlijioa eta ohitura garbitasuna, Industria Iraultzaren eraginez Espainiatik izandako immigrazio olde hartan. Terminoaren konnotazio arrazistak maiz erabili izan ditu espainiar nazionalismoak eusko nazionalismoaren aurka egiteko.

## Hitzaren jatorria 
Sabin Aranak idatzi zuenez, hitza lehenagotik ere erabiltzen zen Bizkaian, «Galdakaotik Portugaleteraino eta Mungiatik Balmasedaraino», bigarren karlistaldia baino lehenagotik. Inguru hartako meatzariek «makutu» deitzen omen zieten hango meatzeetara lan egitera etorritako espainiar kanpotarrei, bizkarrean zakutoa zekartelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «maketo», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
Atozte kristauak

[thumb|386px|eskuinera|«Adeste fideles» abestiaren lehenbiziko [partitura, Francis Wade musikariaren bertsioa.]]
***Atozte kristauak*** (edo ***Zatozte kristauak***) euskarazko bertsioan edo ***Adeste fideles*** latinezkoan (euskaraz "*Zatozte fededunak*") XVIII. mendearen amaieratik aurrera Frantzia, Espainia, Portugal, Ingalaterra eta Euskal Herrian Eguberri bedeinkapenean erabili ohi den ereserki bat da. 1797an Londresen zegoen portugaldar misioan abestu ohi zen latinez, honen ondorioz oraindik gaur egun ere herrialde askotan abesti honi «Portugaldar ereserkia» (*Portuguese Hymn*) deritzo. Aipatutako leku hartako organojolea zen Vincent Novellok abesti honen bertsio ezagunena moldatzearen ardura John Readingi egotzi zion, azken hau 1675 eta 1781 bitartean Winchesterreko katedrala, eta gerora Winchesterreko Unibertsitateko organojolea izan zen. Ereserkiaren sortzea jatorriz San Buenaventura portugaldar santuari egotzi izan zaio, baina tamalez ez da bere musikalanen artean aurkitu ahal izan. Bere gaiak sinisdunak Belenera jaio berria den Salbatzailea gurtzera joateko dei egiten du.

Ereserkiaren sortzailea Joanes IV.a Portugalgoa izatea ere litekeena da. «Errege Musikaria» 1604ean jaio zen, musika eta arteen mezenasa eta egile sofistikatua izan zen; erregetzan egon zen bitartean munduko liburutegi handienetako baten jabea izan zen. Bere musikalanen lehenbiziko zatia 1649an argitaratu zen. Portugalgo Vila Viçosa udalerrian musika eskola bat eraiki eta bere musikariak Espainia eta Italiara bidali ohi zituen, udalerri hartako bere jauregian abesti honen bi eskuizkribu topatu ziren. Idazkin hauek (1640) Francis Wadek 1760an idatzitako bertsioak baino zaharragoak dira. Bere idazkien artean 1649an Lisboan idatzitako *Musika Modernoaren Defentsa* zera aipatzen da: urte hartan, Joanes IV.a Portugalgoak elizetan musika instrumentala onartzeko Vatikanoaren aurka burutu zuen borroka. Errege honen beste musikalan aipagarri bat *Crux fidelis* da, lan hau elizkizunetan oraindik oso ospetsua izaten jarraitzen du.

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ereintza Abesbatza *Adeste Fideles* abestia abestuz. Lizarrako San Joan Bautista elizan eskainitako eguberri kontzertua.
Goitibehera

thumb|Goitibera bat aldapan behera.
[thumb|[Goitibehera..

Artisau-jostailu hauek normalean pilotuak berak eginak dira. Galizian *carrilana* eta Katalunian *carretó* dituzte izenak.

Goitibehera izan zen gerraosteko eta frankismo garaiko neska-mutilen denbora-pasa ezagunetariko bat. Ez zen jostailu-dendetan saltzen; bakoitzak egin behar izaten zuen, eta horixe izaten zen bere grazia. Fabriketatik, biltegietatik, lantegietatik eta zabor artetik apartatzen ziren ohol eta errodamentuekin fabrikatzen ziren, eta dibertitzeko eta jokorako tresna bihurtu. Izenak berak adierazten duen legez, goitik beherako kaleak behar ziren goitibeherok gidatzeko. 

Bilbon Zabalbide kalea izan zen horretarako egokien antzekoa, bai zuen luzeragatik, eta baita aldats pikan zegoelako ere. 1914ko ekainaren 6an Agirletan hasi (Santo Domingo) eta Begoñako plazaraino (basilikaren atzealdean) jaitsi zen goitibehera lasterketa bat. Zabalbide kalea erabiltzen da Bilboko Aste Nagusian konpartsek antolatzen duten goitibehera-Jaitsiera antolatzeko. Kalearen hasiera bakarrik erabiltzen dute Aste Nagusikoan, Fika kaletik San Antoneraino; baina Zabalbide kale osoa egin liteke goitik behera, Egirletan hasi (Santo Domingon), Zurbaran auzoaren ertzetik igaro eta Zumalakarregi bidea zeharkatu behar da, handik San Anton elizara ailegatu arte. thumb|Goitibehera

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zabalbide (Bilbo)
* Bilboko konpartsak

## Kanpo estekak 
* *Zuk zeuk egin..goitik behera!.*  Youtube - Bilboko Konpartsak (2020).
Sainte-Colome

**Sainte-Colome** (okzitanieraz *Senta Coloma*) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.

## Ikus, gainera 
* Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Calès

**Calès** (, ) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.

## Etimologia 
## Geografia 
### Ingurune naturala eta klima 
### Udalerri mugakideak 
### Auzoak 
## Historia 
## Ekonomia 
## Banaketa administratiboa 
## Demografia 
## Politika 
## Hirigintza 
## Azpiegiturak 
## Kultura 
### Hizkuntza 
### Literatura 
### Kirolak 
### Jaiak 
### Musika 
### Gastronomia 
## Ondasun nabarmenak 
## Udalerritar ospetsuak 
## Bitxikeriak 
## Hiri senidetuak 
## Argazki galeria 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Amanlis

**Amanlis** (bretainieraz *Amanliz*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
Antrain

**Antrain** (bretainieraz *Entraven*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
George Jackson

**George Jackson** (Chicago, Illinois, 1941eko irailaren 23 - San Quentingo Espetxea, Kalifornia, 1971ko abuztuaren 21a) militante beltza eta ekintzaile estatubatuarra izan zen, Pantera Beltza Alderdiko kide. 1960an espetxeratu zuten 18 urterekin gasolindegi batean 70 dolar lapurtzeagatik, eta espetxean bertan marxista iraultzailea bihurtu zen, Pantera Beltzetan sartuz. San Quentingo Espetxean goardiek tiroz erail zuten.

Ospe handia hartu zuen bere idazkiekin, non Estatu Batuetako preso beltzen zoritxarreko esperientziak argitara atera zituen. Izan ere, espetxe hauetako goardia zuri arrazistek zentzumen-gabezia, isolamendu osoa, zaintze konstantea, muturreko indarkeria eta irainak bezalako taktika ankerrak ezartzen zizkieten preso beltzei.

## Ikus, gainera 
* Pantera Beltza Alderdia
* Malcolm X
400 metroko lasterketa

thumb|Ana Guevara eta Novlene Williams 2007ko lasterketa batean, Osakan.

**400 metroko lasterketa** atletismoaren proba da korrika egiten dena eta distantzia laburrekoenen artean dagoena.

Gizonezkoen artean, inoizko markarik onena 1999an ezarri zuen Michael Johnson estatubatuarrak (43:18). Emakumezkoei dagokienez, Marita Koch alemaniarrarena da erregistrorik hoberena (47:60, 1985), eta aipatzekoak dira halaber Marie-José Pérec frantziarra eta Cathy Freeman australiarra, besteak beste.

Euskadiko errekorra Adrian Rocandiorena da (47:34, 2019).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Estatistikak IAAFren webgunean
Across the Universe

**Across the Universe** (euskaraz *Unibertsoa Zeharkatuz*) The Beatles taldearen abesti bat da. 1968an John Lennonek sortu, idatzi eta moldatu zuen. Talde honen No One's Gonna Change Our World (1969) eta Let It Be (1970) diskoetan agertu zen. Urteak igaro hala, hainbat musikariek abesti honen bertsio ezberdinak moldatu eta abesti izan dituzte (David Bowie tartean), telebistako iragarki nahiz zinema filmetako soinu bandetan ere agertu izan ohi delarik. Gaur egun asko entzuten den bertsioa Fionna Apple estatubatuar abeslariena da.

Sarritan jendeak abesti honetan maiz aipatzen den ''Nothin's gonna change my world* ("Ezerk ez du nire mundua aldatuko") izenburuaz ere aipatu ohi du.

## Kanpo estekak 
* The Beatles taldearen *Across the Universe* abestiaren jatorrizko bertsioa entzungai 
* Fionna Aple abeslariaren *Across the Universe'' abestiaren jatorrizko bertsioa entzungai
Norwegian Wood (This Bird Has Flown)

**Norwegian Wood (This Bird Has Flown)** (euskaraz literalki *Norvegiar Egurra (Hegazti Honek Hegan Egin Du)*) The Beatles britainiar musika taldearen abesti bat da. Hitzak John Lennonek idatzi zituen, doinua berriz Lennon eta Paul McCartneyren arteko elkarlanetik atera zen. Lehenbiziko aldiz 1965ean argitaratutako Rubber Soul diskoan agertu zen. Noizbait telebistako iragarki edo zinemako filmeren baten soinu banda ere izan da.

## Bitxikeria 
Mendebaldeko edo Europako musikan indiar musika tresna bat jo izan zen lehendabiziko abestietako bat da (hain zuzen ere, abestiaren hasiera eta amaieran George Harrisonek sitar izeneko musika tresna jotzen entzun liteke).

## Kanpo estekak 
* The Beatles taldearen *Norwegian Wood (This Bird Has Flown)* abestiaren bertsioa entzungai
Pete Postlethwaite

**Peter "Pete" William Postlethwaite** (1946ko otsailaren 7a, Warrington &ndash; 2011ko urtarrilaren 2a, Shrewsbury) antzerki, zinema eta telebistako ingeles aktore bat izan zen.

Hainbat filma ospetsuetan parte hartu zuen, gehienetan bigarren mailako antzezpenetan, Euskal Herrian beharbada antzezpen ezagunena *In the Name of the Father* filmeko Daniel Day-Lewis aktoreak antzezten zuen Gerry Conlon pertsonaiaren aita zen Giusseppe Conlon izeneko pertsonaia antzezteagatik izango da.

## Kanpo estekak 
* Pete Postlethwaite aktorearen IMDBko fitxa ikusgai
Gerry Rafferty

**Gerald "Gerry" Rafferty** (1947ko apirilaren 16a, Paisley, Eskozia &ndash; 2011ko urtarrilaren 4a, Bournemouth, Ingalaterra) eskoziar abeslari eta abesti konposatzaile bat izan zen.

## Haurtzaroa 
Langile mailako familia batean hazi zen. Bere aita, Joseph Rafferty, jatorri irlandarra eta alkoholarekin arazoak zituen mehatzari eta kamioi gidaria izan zen, 1963an Geraldek 16 urte zituela hil zelarik. Ama aldiz, Mary Skeffington, eskoziarra zen, Gerald gaztetxoari eskoziar eta irlandar folk abestiak irakatsi zizkiolarik. The Beatles eta Bob Dylanen eragin handia jasan zuen.

## Ibilbidea 
Bere ibilbide kale musikari gisara hasi zuen. Bere lehenbiziko taldea The Humblebums izenekoa izan zen, gerora bakarka disko bat ere argitaratu zuelarik. 1972an Joe Egan-ekin batera Stealers Wheel talde berria sortu zuen. 1975an taldea banandu eta Raffertyk bakarkako diskoak argitaratzeari ekin zion.

Bere bakarkako abestirik ezagunena 1978ko City to city diskoan argitaratutako *Baker Street* abestia da. Aldiz, ziurrenik bere ibilbide osoko abestirik ezagun eta entzunena Stealers Wheel taldean zegoenean konposatu zuen *Stuck In The Middle With You* abestia izango da. Azken hau Quentin Tarantino zinema zuzendari ezagunaren *Reservoir Dogs* filmako soinu bandaren abestietako bat izan zelarik.

## Bakarkako diskografia 
* 1972 *Can I Have My Money Back*
* 1978 *City to City*
* 1979 *Night Owl*
* 1980 *Snakes and Ladders*
* 1982 *Sleepwalking*
* 1988 *North and South*
* 1991 *Right Down The Line: The Very Best of Gerry Rafferty*
* 1992 *On a Wing and a Prayer*
* 1994 *Over My Head*
* 2000 *Another World*
* 2006 *Days Gone Down- The Anthology: 1970-1982*

## Erreferentziak
Amuarraina nafar erara

[thumb|275px|[Amuarraina nafar erara.]]

**Amuarraina nafar erara** nafar gastronomiako ohiko platera da. Arrain mota hau sukaldatzeko errezeta asko daude, baina orokorrean urdaiazpikoz beterik zartagi batean frijitutako amuarrainean datza. Aldaera batzuetan, urdaiazpikoa beharrean txingarra erabili ohi da. Nahiz eta jatorri nafarra izan, Euskal Gastronomiako beste herrialdeetan ere sobera ezaguna eta oso sukaldatua ere bada.

## Historia 
Jada Aymerich Picaud fraideak Done Jakue bideari buruz idatzitako Codex Calixtinus idazlanean amurrainaren goraipamena burutzen du. Ernest Hemingway idazleak entzierro batean hildako adiskide baten omene taberna nafar batean aipatua zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Amuarraina nafar erara. Nafarroako Turismo Bulegoaren webgunea
Mount Gimie

**Mount Gimie** (ofizialki ingelesez) edo **Mòn Djimi** (antillar kreoleraz) Karibeko Santa Luziako mendirik altuena da. 950 m ditu.

## Izenak 
Ez da gorde karibearrek erabilitako bere balizko izena. Santa Luzian ingelesa da hizkuntza ofiziala eta egun gehien hitz egiten dena; hizkuntza honetako generikoak lagunduta **Mount Gimie** da. Britainiarren presentzia baino lehenagoko herri-hizkera, ordea, Santa Luziako kreolera da, *kwéyòl* edo antillar kreoleraren aldaeretakoa eta oso bizirik gorde dena; toponimoa bezala, frantsesean jatorria duen hizkuntza honetako generikoarekin **Mòn Djimi** deitzen da. Frantsesez (Santa Luzia Frankofoniaren barruan ere kokatzen da) **Mont Gimie** da.

## Datu nagusiak 
Uharteko mendebaldeko kostaldean dagoen Soufrière hiriaren ekialdean dago, Edmond baso erreserbatik eta Enbas Saut ur jauzietatik hurbil. Soufrière eta Canaries *quarter* edo auzoetako eremuen arteko mugan dago.

Jatorri bolkanikoa du eta oihan tropikalez inguratuta dago. Mendiaren inguruan komunitate rastafariak daude, besteengandik aldenduta bizi direnak.

1973ko urriaren 29an hiru hildako egon ziren mendian gertatutako hegazkin istripuan.

## Igoera 
Mendi honetara igotzea zaila da naturaren ezaugarriengatik, oihan itxian zehar ibili behar delako eta beraz fisikoki nahiko ondo prestatuta egotea komeni da. Fond Saint Jacques herritik gora doan errepidea hartu behar da; oinez herritik mendira doan bidearen hasierarantz 2-3 ordu dira eta hiru ibai gurutzatzen dira. Gidaria beharrezkoa da, gutxik egiten dute igoera eta ibilbide osoak hamar bat ordu ematen du; jaitsiera ere konplikatua izan daiteke, lokaztua izaten delako.

Oskarbi badago gailurretik Santa Luzia osoa ikus daiteke baina gehienetan laino dago eta ikuspegia oso mugatua izaten da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Santa Luzia
* Mòn

## Kanpo estekak 
*  Mòn Djimi Peakbagger webgunean.
*  *The triumph of climbing Mount Gimie* *Big Country Leo* blogean.
*  Igoeraren deskribapena webgune turistiko batean.
Maketa (argipena)

**Maketa** hitzak esanahi ezberdinak ditu:

* maketa, gauza baten modelo txikia;
* musikan, maketa edo amateur moduan merkaturatzen den grabazioa;
* Maketa, Berri Txarrak taldearen lehen diskoa.
Gorputz (argipena)

**Gorputz** hitzak hainbat adiera ditu:

* Gorputz: Animalia osatzen duen materia organikozko multzoa. Gizakien artean, giza gorputza edo soina izena du. Hilda badago, hilotz edo gorpu deritzo.
* Gorputz arkitektonikoa eraikin edo altzari baten zatietako bakoitza da, independentea izan daitekeena.
* Jantzigintzan soinekoen goiko aldea da, sorbaldetatik gerrirainokoa.
* Gorputz biologikoa organoen atal nagusia da, bere egitura homogeneoa.
* Gorputz metafisikoak gizakiaren alde materiala osatzen du (arimari kontrajarria).
* Gorputz fisikoa ezaugarri komunak, bereziki kokapena, definituta dituen materia-zatia da.
* Gorputz matematikoa adiera bi ditu:
** Geometrian, Gorputz geometrikoa gainazal batek edo batzuek mugatzen duten espazio-zatia da.
** Barne-konposaketazko bi legerekiko honako propietate hauek dituen multzoa da: lehenengoa trukakorra izatea eta bigarren legea lehenarekiko banakorra izatea.
* Armada-gorputza administratiboki independentea den unitate militarra da.

## Erreferentziak
Londresko Sute Handia

**Londresko Sute Handia** () 1666ko irailaren 2tik 4era Erresuma Batuko Londres hiria kiskali zuen sute handi bat izan zen. Suak erdi aroko hiria erabat suntsitu zuen. Westminster Hiria, Whitehall jauregia eta hiriaren barruti gehienak kiskaltzekotan ere egon zen, baina azken unean sutetik at mantentzea lortu zuten.

Londres hiriko historia osoko zoritxarrik latzena izan zen. 13.200 etxe, 87 eliza, Livery Companyko 44 areto, Royal Exchange eraikina, Aduanen etxea, San Paulo katedrala, Londresko udaletxea, hiriko hainbat espetxe, Tamesis eta Fleet ibaiak zeharkatzen zituzten lau zubi eta hiriko hiru ate suntsitu zituen. 80.000 pertsona etxerik gabe utzi zituen, hots, garai hartako hiriburuaren biztanleriaren seiren bat. Suteak kausitutako hilen kopurua ezezaguna da, ustez txikia omen zen, gehienbat hildako batzuk besterik erregistratuak izan baitziren. Gaur egun arrazoiketa hori oso eztabaidatua dago, batez ere hildako gehienak txiroak eta erdi mailakoak izanik ez zirelako erregistratuak izan, eta suteak sortutako beroak berak gorpu asko kiskaldu eta inongo arrastorik ez zuelako utzi.

## Kanpo estekak
Okela

thumb|300px|Okela motak

**Okela** jateko haragia da, hegaztiena eta bereziki abereena. Normalean, hitzak eskeleto-giharra eta inguruko koipea adierazi nahi ditu, baina litekeena da organo bat ere adieraztea (gibela, azala, burmuina, hezur-muina, giltzurruna edo birika).

Animaliaren arabera, euskaraz izen ezberdina har dezake haragia:
* Aharirena, ahariki.
* Ardiarena, ardiki.
* Basurdearena, basurdeki.
* Behiarena, behiki.
* Gameluarena, gameluki.
* Idiarena, idiki.
* Katuarena, katuki.
* Txerriarena, txerriki.
* Urdearena, urdeki.
* Zaldiarena, zaldiki.

Jaten dugun haragi gehiena ugaztunekoa da, batez ere, ungulatuena. Hala ere, 3.000 ugaztun-espezietatik gutxi batzuk baino ez dugu jaten. Lehen haragia lortzeko iturri nagusi, eta batzuetan bakarra, ehiza bazen ere, egun abeltzaintza da, harakintza sortuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Kaunas

**Kaunas** (lituanieraz  ahoskatua) Lituaniako bigarren hiririk handiena da eta Kaunasko konderriko hiriburua. Herrialdeko bi ibai luzeenen (Nemunas eta Neris) lotunean kokatuta, Kaunasko urmaela —Lituaniako handiena— gertu du.

## Klima 

## Administrazioa 
Kaunasek 12 barruti ditu:

## Demografia 
## Alkateak 
* 1921-1931 - Jonas Vileišis
* 1931 - Juozas Vokietaitis
* 1932-1933 - Antanas Gravrogkas
* 1933-1939 - Antanas Merkys
* 1940 - Antanas Garmus
* 1990-1991 - Vidmantas Adomonis
* 1991-1992 - Vilimas Čiurinskas
* 1992-1995 - Arimantas Račkauskas
* 1995 - Rimantas Tumosa
* 1995-1997 - Vladas Katkevičius
* 1997 - Alfonsas Andriuškevičius
* 1997-2000 - Henrikas Tamulis
* 2000 - Vytautas Šustauskas
* 2000 - Gediminas Budnikas
* 2001-2002 - Erikas Tamašauskas
* 2002-2003 - Giedrius Donatas Ašmys
* 2003-2007 - Arvydas Garbaravičius
* 2007-egun - Andrius Kupčinskas

## Kaunastar ezagunak 
* Valdas Adamkus
* Žydrūnas Ilgauskas
* Šarūnas Jasikevičius
* Emmanuel Levinas
* Adam Mickiewicz
* Arvydas Sabonis
* Nijolė Sadūnaitė
* L. L. Zamenhof
* Vytautė Žilinskaitė

## Herri eta hiri senidetuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Kortxoenea gaztetxea

**Kortxoenea gaztetxea** (Indianoene kalea 16) 2010eko ekainaren 22an okupatu zuten Groseko gazte talde batek. Ulia mendiaren magalean aurkitzen den eraikin hau kortxo eta txapa fabrika izan zen urteetan zehar, 1983 urtean Zurriola Ikastolak erosi zuen arte. Ondorengo urteetan hainbat erabilera eman zizkion ikastolak gune horri, baina antzerki eskola izan zen nagusi, eta guztira 800 antzezlanetik gora egion ziren. Beranduago, ikastola handitzeko lanak zirela eta, orubea saldu zuen ikastolak, eta urtetan hutsik geratu zen.

Garai horretan sute ezberdinek beheko pisu txikituta utzi zuten, 2010ean Groseko gazte batzuek okupatu eta eraberritze lanak hasi zituzten arte. Gaztetxean gune ezberdinak osatu dituzte gazteek, liburutegia, doako denda, wifi gunea, tailerra, entsegu lokal eta grabaketa areto insonorizatua, sukaldea, baratza, oilotegia...

Horrekin batera proiektu ugari jarri zituzten abian, kale musika trukaketa, bertso eskola, musika talde irekia eta bizikletak konpontzen ikasteko tailerra, besteak beste. Gainera gunea antzerki talde ezberdinek entseatzeko erabiltzen da.

Eraikinaren jabeak bertan etxebizitzak egiteko proiektua aurrera eramateko eraikina eraisteko lanak hasi zituen 2015eko irailean. Hurrengo egun eta asteetan izandako mobilizazioak egin ziren horren aurka, eta gorabehera zenbaiten ondoren, eraispena geldiarazi egin zen. Azaroaren 3an, eraispen lanetarako langileak indarrez sartu, bortxak bertan bildutako pertsonak kanporatu eta eraikina eraisten hasi ziren.

## "Kortxoenea, irautea sortzea delako" dokumentala 
2015eko Donostiako Zinemaldi Alternatiboan aurkeztu zuten "Kortxoenea, irautea sortzea delako" dokumentala. Markel O. Gaztañaga, Beñat A. Mora eta Joseba P. San Sebastian dira lan honen egileak eta Kontxita Beitiak jarri zion ahotsa eraikinari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kortxoenea gaztetxearen webgunea
* https://www.argia.eus/multimedia/dokumentalak/kortxoenea-irautea-sortzea-delakodokumentala
Bertizko lorategi botanikoa

**Bertizko lorategi botanikoa** Bertizko jaurerriko natura parkearen barruan dagoen 4 hektareako lorategi botanikoa. Haritzak eta pagoak dituen natura parkeak 2.040 hektarea ditu Bertizaranako Oieregi auzoan, Bidasotik gertu.

## Ezaugarriak 
Bertara Iruñetik ailegatzeko, N-121-A errepidea hartu behar da, Irungo norabidean. 11 kilometroko mendi-bide zeharkatu ondoren 830 metroko altueran dagoen Aizkolegi jauregira helduko da. Jaurerriak klima epela eta euritsua du (urtero ia 2.000 litro).

1847an eraiki eta 1905ean zabaldu zuten. 1949an Nafarroako Gobernuari eman zioten eta 1984an parke natural izendatu zuten. Tenientetxea baserrian parkearen Ingurumen Interpretazioko Zentroa dago.

## Landareak 
Lorategi botanikoak mundu osoko 126 espezie ditu. Klima epel eta subtropikalekoak baditu, tartean kameliak, palmondoak, *taxodium distichum* izeneko altzifrea, araukaria, ginkgoa, likidanbarra, banbu espezie batzuk eta igebelarrak.

## Ikus gainera 
* Pedro Ziga Maio

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertizko Jaurerria Natur Parkearen webgune ofiziala
Etxegarai

**Etxegarai** hainbat pertsonen abizena izan daiteke:

* Fernando Etxegarai (1952-), preso ohi bilbotarra.
* Jose Luis Etxegarai (1947-), EAJko politikari lesakarra.
* Bonifazio Etxegarai (1878-1956), idazle zumaiarra.
* Karmelo Etxegarai (1865-1925), idazle azpeitiarra.
* José Echegaray (1832-1916), Nobel saridun idazle madrildarra.
* Jose Bizente Etxegarai (1773-1855), olerkari donostiarra.
* Jean Rene Etxegarai, (1952-) politikari lapurtarra eta EHEko lehendakaria.
Baionako lorategi botanikoa

**Baionako lorategi botanikoa** (frantsesez : *Jardin botanique de Bayonne* edo *Jardin botanique des Remparts*) Lapurdiko hiriburuko 3000 m²ko lorategi botanikoa da. Baiona Handian dago.

## Ezaugarriak 
Urte osoan, asteartetik larunbatera dago irekita eta sarrera doakoa da.

Baionako Santa Maria katedraletik gertu eraiki zuten 1990eko hamarkadaren amaieran Vaubanek diseinaturiko gotorleku baten gainean. Iturri, ur-jauzi, japoniar zubi eta bidexka batzuk ditu.

## Landareak 
Lorategi botanikoak 1.000 taxon inguru ditu, zenbait bildumatan elkartuak:
* Banbuak,
* Japoniar astigarrak.
* Hezeguneko landareak.

## Kanpo estekak
Itsasertzeko Paul Jovet baratze botanikoa

**Itsasertzeko Paul Jovet baratze botanikoa** (frantsesez : *Jardin botanique littoral Paul Jovet*) Donibane Lohizuneko 2,5 hektareako lorategi botanikoa da.

Asteko zenbait egunetan irekita dago eta sarrera ordaindu behar da. 1980ko hamarkadan Biarrizko Historia Naturalaren Museoan lan egiten zuen Paul Jovetek (1896-1991) proposatu, 1991n lanak hasi, 1996an lehendabiziko zuhaitzak landatu eta 2003an landareen elkartrukeak hasi ziren. 2008an ireki zuten.

Itsasotik 50 metroko altuera duen itsaslabar batean dagoen, kostaldeko landareengan biltzen da, euskal haritz eta pinuak mantenduz. Honako bildumak ditu:
* Magnoliak,
* Bost kontinenteetako landareak,
* Lorategi erabilgarria,
* Atlantiar haritzak,
* Harri-lorategia,
* Kostaldeko txilardia,
* Itsaslabarreko landareak,
* Dunak,
* Padurak, eta
* Kostaldeko haritz-pinu basoa.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
2011ko Espainiako Tabakoaren Aurkako Legea

**Tabakoaren Aurkako Lege Berria** edota **2011ko Tabakoaren Aurkako Legea** izenez ezagutzen dena, aurreko 2006ko Espainiako Tabakoaren Aurkako Legea berritu asmoz 2011ko urtarrilaren 2an indarrean sartu zen espainiar lege bat da. Bere ondorio garrantzitsuena jendaurreko edozein leku publiko iriki edo itxietan erretzeko debekua da. Salbuespen batzuk kendurik, *erabateko debekuaz* mintzatu daiteke, honela bada, tabakoaren aurkako espainiar legedia gai honetan aintzindariak diren estatubatuar, alemaniar, britainiar edota irlandar legediaren pare jartzen delarik.

## Isunak 
Lege berriaren arabera, debekatuta dauden lekuetan erretzea hutsegite arina da. Behin egin ezkero, isuna 30 eurotakoa da. Gisa honetako hiru hutsegite pilatu ezkero, hutsegitea larritzat har daiteke. Era berean, leku edo lokal bateko jabeak erretzea debekatuta dagoen lekuetan erretzaileentzako toki bat egokitzea edota erretzea debekatuta dauden lekuetan erretzea baimentzea ere hutsegite larria da.
Hutsegite larriak 601 eurotatik 10.000 eurotara doazen isunekin zigortuko dira, aldiz, hutsegite oso larriak 10.001 eurotatik 600.000 eurotara doazen isunekin zigortu daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barakaldoko lorategi botanikoa

**Barakaldoko lorategi botanikoa** Bizkaiko hiriko 65.000 m²ko lorategi botanikoa da. Done Bikendiko barrutian kokatuta, Done Bikendiko dorreez inguratuta dago.

## Bildumak 
2001ean irekia, bere 65.000 m²etatik 40.000 landare-guneak dira. Bildumetan atlantiar eta mediterranear landareak nabarmentzen dira. Goialdean zurrustadun urmaela du.

## Argazki galeria 

Irudi:Baracaldo - Jardín Botánico 14.jpg|Lakua.
Irudi:Baracaldo - Jardín Botánico 7.jpg|Ikuspegia.
Irudi:Baracaldo - Jardín Botánico 6.jpg|Lorategia eta atzean Done Bikendiko dorreak.
Irudi:Baracaldo - Jardín Botánico 5.jpg|Errekatxoa.
Irudi:Done Bidendiko Dorreak.jpg|Done Bikendiko dorreak eta atzean lorategi botanikoa.

## Kanpo estekak
Bhaskara

**Bhaskara** hitzarekin honakoak izendatzen ditugu:

* Bhaskara (filosofoa), filosofo indiarra Vedantaren Bhedabheda tradizioko lehenengoetarikoa
* Bhaskara I.a, VII. mendeko matematikari indiarra
* Bhaskara II.a, XII. mendeko matematikari eta astronomo indiarra, *Lilavati* liburuaren egilea
* Bhaskara 1 eta Bhaskara 2, Indiako bi satelite artifizial
Olarizuko parkea

thumb|300px|Olarizuko parke botanikoaren irudia

**Olarizuko parkea** Gasteizko Eraztun Berdea osatzen duen parkeetako bat da. Parkearen osagai nagusiak Olarizuko etxaldea eta haren iparraldean dagoen angioa, 2006tik aurrera bost fasetan eraiki den lorategi botanikoa eta Gasteizko baso mintegia dira.

Lorategi botanikoak Europako bost biomatako basoak ditu, guztira 500etik gora espeziez osatuta:
* Basoak mediterraneoak
* Baso submediterraneoak
* Baso epelak
* Baso borealak
* Goi-mendiko baso eta sastrakadiak

Bestalde, Olarizuko Etxaldean germoplasma-banku bat dago, galtzeko arriskuan dauden haziak mantendu eta ernamuintzeko.

## Gatazkak 
2005. urtean, Alfonso  Alonsok zuzentzen zuen udalak 39 lursail desjabetzeko espedientea ireki zuen lorategi botanikoa eratzeko, eta metro koadroko 24,59 eurotan tasatu zituen sailak. Jabeek metro koadro bakoitzeko 234,29 euro eskatu zituzten.  Udalak atzera bota zuen eskaera hori. Desjabetuak izango ziren auzokideek helegitea aurkeztu eta lanak geldiarazi zituzten. Hala ere, epaia izan baino lehen, 2006ko abenduan Udalak zuen 7 hektareako lursail batean mediterranear baso landareak jarri zituen. 2014an epaileak Gasteizko Udala 9,5 milioi euro ordaintzera zigortu zuen, tasazioa baxuegia izan zela iritzita.

2023. urtean, parkearen hegoaldean eraiki berri ziren etxebizitzetako auzokideek protestak abiatu zituzten beren etxe alboan Udalak eraiki nahi zuen labirintoaren aurka. Udalak proiektua aldatu zuen labirintoa metro batzuk lekuz aldatzeko eta txikiago egiteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Olarizu

## Kanpo estekak 
* Olarizuko parkeari buruzko informazioa Eraztun Berdearen webgunean
Bhaskara II.a

**Bhaskara** (1114-1185), **Bhaskara II.a** eta **Bhaskara Achārya** ("Bhaskara irakaslea") izenez ere ezaguna, matematikari eta astronomo indiar bat izan zen. Bijjada Bidatik hurbil jaio izan zen (egungo Bijapurreko barrutia, Karnatakako estatua, Hegoaldeko India) eta Ujjaingo astronomia behatokiaren burua izan zen, Varahamihiraren eta Brahmaguptaren matematika tradizioa jarraituz.

XII. mendean, Bhaskara matematika eta astronomia ezagueren gailurra izan zen. Kalkuluan, astronomian, zenbaki-sistemetan eta ekuazioen ebazpenean lortutako ezagutza, beste inork ez zuen lehenago lortu hainbat mendetan. Bere zientzia lan garrantzitsuak hauek dira: *Lilavati* (aritmetikari buruz), *Bijaganita* (*Aljebra*) eta *Siddhanta Shiromani* (1150ean idatzia eta bi atal dituena: *Goladhyaya* (esfera) eta *Grahaganita* (planeten matematika)).

## Matematika 
Besteak beste, hauek dira Bhaskarak matematikari egindako hainbat ekarpen:

* Pitagorasen teoremaren froga azalera bera kalkulatuz bi modu desberdinetan eta gero gaiak ezeztatuz honako formula hau lortzeko: a^2+b^2=c^2.

* *Lilavati* liburuan, bigarren mailako, hirugarren mailako eta laugarren mailako ekuazio indeterminatuen ebazpenak.

* ax2 + b = y2 motako bigarren mailako ekuazio indeterminatuen ebazpenak.

* Ekuazio lineal eta koadratiko (*Kuttaka*) indeterminatuen ebazpen osoak. Bhaskara II.ak lortutako arauak XVII. mendeko Berpizkundearen matematikari europarrek lortutako berberak dira.

* Bhaskara II.a honako ondoriora iritsi zen: "1 zati zero = infinitu".
Santa Katalinako lorategi botanikoa

**Santa Katalinako lorategi botanikoa** Trespondeko lorategi botanikoa da, 32.500 metro koadroko azalera duena. Iruña Okan, Badaiako mendilerroaren inguruan dago, Santa Katalina Badaiakoa antzinako komentuan hain zuzen ere.

## Historia 
XIII. mendean Iruñatarren leinu boteretsuenak dorretxea eraiki zuen Banderizoen gerra bete betean. XV. mendean bake garaiak iritsi zirenean iruña leinua Gasteizera aldatu zen, han eraikitako Otxanda Andrearen dorrera hain zuzen ere, eta beren dorretxea Jeronimotarren ordenari utzi zioten. Urte gutxi beranduago agustindarrek eskuratu zuten eta Santa Katalina monasterioa eraiki zuten. Dorre zaharra mantendu kanpandorre bihurtu zuten eta honi eliza eta klaustroa gehitu zizkioten

## Bestelako aukerak 
Hainbat ekitaldi kultural izaten dira Santa Katalinako hondarretan, musika kontzertuak, hitzaldiak, erakusketak eta bestelakoak. Hainbat ikastaro ere egiten dituzte, sendabelarren inguruan, erlegintzan eta hegaztien identifikazioren inguruan ere.

## Iruditegia 

Irudi: 	Santa Katalina lorategia 03.jpg|Klaustroa
Irudi:Santa Katalina lorategia 01.jpg|Barnealdea
Irudi:Santa Katalina lorategia 02.jpg|Barnealdea
Irudi:Santa katalinako komentuko hondakinak.jpg|Barnealdea
Irudi:Convento Santa Catalina Trespuentes 14.jpg|Hondarrak
Irudi:Santa Katalina lorategia kaktusak 02.jpg|Kaktusak
Irudi:Santa Katalina lorategia kaktusak 01.jpg|Kaktusak
Irudi:Santa Katalina lorategia bonsaiak 02.jpg|Bonsaiak
Irudi:Santa Katalina lorategia bonsaiak 01.jpg|Bonsaiak
Irudi:Plantas suculentas bajo nieve.JPG|

thumb|erdian|500px|Santa Katalinako komentuko elizaren hondakinak; atzean Gasteiz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Y Ddraig Goch

[thumb|*Y Ddraig Goch* herensugea [Galesko banderan irudikatuta.]]
[thumb|Galesko herensugearen estatua [Cardiffko udaletxearen gainaldean.]]

**Y Ddraig Goch** (galesez *Herensuge Gorria* esan nahi du) Galesko ikur nagusietako bat da. Galesko banderan agertzen da, eta ziurrenik erromatar kolonizazioaren aztarna bat litzateke, erromatar gudarosteek euren zutoihal edo estandarteetan herensugeak eraman ohi baitzituzten.

Henrike VII.a Ingalaterrakoak ikurra Cadwaladr erregearengandik eskuratu zuen, Boswortheko gudura borrokatzera zihoala Tudor Etxea ordezkatzen duten kolore orlegi eta zuriz osatutako ondo batean ezarriz.

Nahiz eta milurte askotan zehar herensuge hau Galesi loturik egon, XX. menderarte ez zen herrialde honetako ikur ofiziala bilakatu.

## Ikus gainera 
* Cymru am byth

## Kanpo estekak 
* *Y Ddraig Goch* herensugeari buruzko argibidea. www.bbc.co.uk
Gorotz

[thumb|[Zaldi baten gorotzak]]

**Gorotza** edo **gorozkia** animaliek iraizten duten digestio-hondakin solidoa da. Iraizkin hauek uzkiaren (edo kloakaren) bitartez kanporatzen dituzte, *kaka egite* izeneko prozeduraz. Gizaki batek bataz beste 128 gramo gorotz sortzen ditu egunean.

Animaliek elikatu ondoren, elikaduraren hondakinak kanporatzen dituzte. Jatorrizko elikadurak energia gehiago baduen ere, gorotzek oraindik jatorrizko energiaren %50a eta gehiago izan dezakete. Horretaz baliatzen dira ekosistemako beste animalia edo organismoak, tartean onddo edo intsektu batzuk. Fruitujaleen gorotzek ere, onurak ekartzen dizkiote ekosistemari, bertan landareen haziak daudelako.

Behi-aziendaren gorotzak **bekorotza** edo **pekotza** du izena.

Ardi-aziendaren gorotzak **arkorotza** edo **arkina** du izena.

Hegaztien gorotzari **zirin** esaten zaio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baguer-Morvan

**Baguer-Morvan** (bretainieraz *Bagar-Morvan*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
American Guerrilla in the Philippines

***American Guerrilla in the Philippines*** Fritz Langek 1950ean zuzendutako lana da. Enkarguzko filma izan zen, izan ere zuzendariak ez zuen esku hartzerik ez produkzioan, ez gidoiaren diseinuan. Filma Filipinetan egin zuten oso-osorik, berrogeita zortzi egunean.

## Argumentua 
Bigarren Mundu Gerra. Chuck Palmer alfereza (Tyrone Power) Filipinetara ailegatu da japoniarrek haren ontzia hondoratutakoan. MacArthur generala noiz ailegatuko, tarte horretan gerrilla antolatzen jardungo du.

## Aktoreak 
* Tyrone Power ... Chuck Palmer alfereza
* Micheline Presle ... Jeanne Martinez
* Tom Ewell ... Jim Mitchell
* Robert Patten ... Lovejoy
* Tommy Cook ... Miguel
* Juan Torena ... Juan Martinez
* Jack Elam ... Esataria
* Robert Barrat ... Douglas MacArthur generala

## Kanpo estekak 
*  ''**American Guerrilla in the Philippines**' **IMDb** atarian
Baguer-Pican

**Baguer-Pican** (bretainieraz *Bagar-Bihan*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
Bain-de-Bretagne

**Bain-de-Bretagne** (bretainieraz *Baen-Veur**, galoz **Boen** edo **Boen de Bertaèyn*) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak
Jesse Owens

**James Cleveland "Jesse" Owens** (Oakville, Alabama, 1913ko irailaren 12a - Tucson, Arizona, 1980ko martxoaren 31) atleta estatubatuarra izan zen, lasterketa laburretan eta luzera jauzian espezializatua.

Nazioartean ospe handia lortu zuen, Berlingo Olinpiar Jokoetan lau urrezko domina irabazi zituelako.

## Biografia 
Jesse Owens Oakville-n (Alabama) jaio zen 1913ko irailaren 12an Henry Cleveland Owens eta Mary Emma Fitzgerald-en hamar seme-alabetatik gazteena (hiru emakume eta zazpi gizon). "JC" ezaguna zen bezala, bederatzi urte zituen familia Clevelandera (Ohio) joan zenean Migrazio Beltza Handian etorkizun hobe baten bila, milioi bat eta erdi afro-amerikarrek herrialdearen hegoaldeko segregaziotik ihes egin zutenean. Hiri horretako ikasturte hasieran, irakasleak bere izena galdetu zion, eta gazteak erantzun zion “JC (ingelesez jay-cee ahoskatua), baina hegoaldeko azentu indartsua zela eta, hezitzaileak Jesse ulertu zuen. Hori izan zen hortik aurrera Jesse Owens izenarekin ezaguna izatearen arrazoia.

Nerabezaroan lanbide desberdinetan lan egin zuen bere denbora librean: zama-banatzaile gisa, zamaketaria zama-bagoietan eta oinetakoak konpontzeko dendan, bere aitak eta anaiak altzairu-fabrika batean lan egiten zuten bitartean. Urte haietan abiadura lasterketekiko bere zaletasuna hasi zen. Charles Riley bere entrenatzailea izan zen Fairmont High School-en, eta oso garrantzitsua izan zen Owensi irakasteko, Owens-ek atletismoan izandako arrakastaren erantzule egin baitzuen. Riley ere estimu handian zuen eskola orduak baino lehen entrenatzeko aukera ematen ziolako, eskola ondoren zapata dendan lan egiten baitzuen.

Instituzio horretan bertan, Minnie Ruth Solomon, bere etorkizuneko emaztea, ezagutu zuen Jessek 15 urte zituenean eta Minniek 13 urte zituenean. Harremanak fruituak eman zituen, 1932an, bikotearen lehen alabarekin, Gloria Owensekin. Jesse eta Minnie 1935ean ezkondu ziren eta beste bi alaba izan zituzten: Marlene, 1939an jaioa, eta Beverly, urtebete geroago jaioa.

1933an, Cleveland-eko East Technical High School-en ikasten ari zela, Owens-ek kirol ingurune nazionalaren arreta erakarri zuen 100 yardako (91,4 m) lasterketan 9,4 s-ko munduko errekorra berdindu zuenean eta errekorra lortu zuenean Chicagon egin zen institutuko txapelketa nazionalean 7,56 metroko luzera jauzian.

## Palmares hautatua 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda
* Afroamerikar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Edwin Moses

**Edwin Corley Moses** (Dayton, Ohio, 1955eko abuztuaren 31 -) atleta estatubatuarra izan da, 400 metroko hesi-lasterketan espezializatua.

1977 eta 1987 artean, Mosesek 107 final jarraian irabazi zituen (122 lasterketa jarraian) eta munduko errekorra ezarri zuen bere espezialitatean lau aldiz.

## Palmares hautatua 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda
* Afroamerikar ezagunen zerrenda

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Evelyn Ashford

**Evelyn Ashford** (Shreveport, Louisiana, 1957ko apirilaren 15a -) estatubatuar atleta ohia da, lasterketa laburretan espezializatua.

## Palmares hautatua 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda
* Afroamerikar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Atletaren datuak IAAFren webgunean
Lidl–Trek

**Lidl–Trek** (UCI kodea: LTK) Luxenburgoko txirrindularitza talde profesionala da, 2011n sortutakoa, UCI WorldTeam lizentzia duena.

## Historia 
Taldearen erreferente nagusiak Andy eta Fränk Schleck anaiak ziren, beraien bizitza osoa CSC/Saxo Bank taldean igaro ondoren. Haiekin bater,a Fabian Cancellara suitzarra egon zen.

Flavio Becca Luxenburgoko enpresaria izan da taldearen babesle nagusia Trek eta Mercedes Benzekin batera.

## 2025eko taldea 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Florence Griffith-Joyner

**Florence Griffith-Joyner**, jaiotza-izenaz **Florence Delorez Griffith**, baita ere **Flo-Jo** izenarekin ezaguna (Los Angeles, Kalifornia, AEB, 1959ko abenduaren 21a - Mission Viejo, Kalifornia, AEB, 1998ko irailaren 21a), estatubatuar atleta izan zen.

## Biografia 
Zazpi urterekin hasi zen lasterketetan parte hartzen. Hogei urte zituela, atletismoa utzi behar izan zuen, familia aurrera atera ahal izateko. Baina, Bob Kersee entrenatzaile ospetsuak beka bat lortu zion UCLA Unibertsitaterako, eta 1984an, Los Angeleseko Olinpiar Jokoetan, urrezko domina lortu zuen 20 metroko lasterketan. Florence Griffith oso ezaguna egin zen bere makillaje ikusgarriarengatik, eta, batez ere, zerabiltzan azazkal izugarri luzeengatik. 1987an, Erromako Munduko Txapelketan, zilarrezko domina lortu zuen. Ben Johnson lasterkariaren gomendioz, giharrak indartzeko programa trinko batean parte hartu zuen, eta programa hura bukatuta, sekulako markak lortu zituen: 10.49 segundo 100 metrotan (gizonezko askoren marka hoberenetik gora), Seuleko Olinpiar Jokoetarako hautaketa probetan. Seulen, 1988an, 100 metro, 4 x 100 eta 200 metroko lasterketak irabazi zituen, baina Ben Johnson dopin egiteaz akusatu zutenean, zalantzan jartzen hasi ziren Griffithen markak. Hurrengo urtean bertan erretiratu zen, mediku kontrol derrigorrezkoak ezartzeko bezperetan. 

Atletismoa utzita, arropa-diseinatzaile gisa hasi zen lanean, eta haurrei laguntzeko programa askotan parte hartu zuen. 1996an, bere burua prestatzen hasi zen berriro, Atlantako Olinpiar Jokoetan parte hartzeko, baina eskuineko zangoan min hartuta, bertan behera utzi behar izan zuen ahalegina. 38 urterekin hil zen, garuneko apoplexiaz.

## Palmares hautatua 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Atleta ezagunen zerrenda
* Afroamerikar ezagunen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Yr Hen Ogledd

[thumb|300px|eskuinera|*Yr Hen Ogledd* edo *Iparralde Zaharra* [550-650 urte bitartean.]]

**Yr Hen Ogledd** (galesez *Iparralde Zaharra* esan nahi du) 500. urte inguruan erromatarren atzeraldiarekin batera eta 800. urte inguruko Bikingoen inbasioen bitartean Ingalaterrako iparraldean eta Eskoziako hegoaldean sortu ziren britaniar erresuma multzoa izendatzeko erabiltzen den izendapena da. Erresuma hauetan britoi hizkuntzak mintzatzen ziren.

Izendapen hau lehendabiziko aldiz galestar erregeen atsegin eta onurarako bardoek euren kontakizunetan erabili ohi zuten. Galestarrek zuten hegoaldeko ikuspuntu erlatibotik ikusita, kontakizun hauetan agertzen diren gizonak *Gwŷr y Gogledd* (*Iparraldeko Gizonak*) deritzenak dira.

## Kanpo estekak
Galesko bandera

[250px|thumb|Galesko bandera, *[Y Ddraig Goch* herensugearekin.]]

**Galesko bandera** (galesez *Baner Cymru* edo *Y Ddraig Goch*; ingelesez *Flag of Wales* edo *The Red Dragon*) Galesko bandera ofiziala da, herrialde horretako bandera ofizialtzat 1959an onartua. *Y Ddraig Goch* edo *Herensuge Gorria* ikurraren jatorria Galesko lurraldea Erromatar Inperioaren zati zen garaian kokatzen da. Herensuge hori erromatar kohorteek zeramatzaten herensugeetatik eratorria izatea litekeena da.

## Kanpo estekak
Parke zoologiko

[thumb|280px|[San Diego (Kalifornia)|San Diegoko zoologikoaren sarrera.]]
**Parke zoologikoa** edo **zooa** animaliak, sarritan exotikoak, hazi eta erakusten diren tokia da.

Zoologiko izenondoa zoologia hitzatik dator, animaliak ikertzen duen zientzia hain zuzen ere. Era berean, hitza grezierazko *zōon* (ζῷον, "animalia") eta *lógos* (λóγος, "ikasketa") hitzen lotunea da. "Zoo" laburdura lehendabizikoz Londresko Zooak erabili zuen, 1828an zinetzilarientzat eta 1847an ireki ztuena.. Hau munduko zoologikorik antzinena ere bada, nahiz eta antzinarotik basapiztiategiak edo bilduma zoologikoak izan. Egun, mundu osoan 1.000 zoo baino gehiego daude, horietatik %80a hiritan.

Euskal Herrian zoo bakarra dugu Karrantzan dagoen Karpin Abentura izenekoa.
Lehenengo zooak errege-erreginen animali exotikoen batuketa zen. Baina guk ezagutzen duguna zoo bezala 1765. urtean sortu zen Vienan. Urte batzuk geroago, Frantziako industri iraultza eta gero, Parisen beste zoo bat zabaldu zen. New Yorkeko zoo zaharrena 1864. urtean baina animali gehien duena JustinaKiddiavilla zooa da. Hasieran zooak bakarrik erabiltzen ziren ezezagunak ikusteko, baina orain animaliak hazteko edota galtzeko zorian daudenak mantentzeko.
Zooetan animaliak ondo zaindu behar dira, horretarako animaliek dauden lekuetan baldintza batzuk betetzen ohi dira.Beraien bizilekuen antzeko eremu batean egon behar dira. Animaliak ez konturatzeko jendea begira dagoela eta bere bizitzarekin jarraitzeko ispilu bereziak jartzen dira, gure ikusmena ailegatzen ez den lekuetan. Gauez ateratzen diren animalientzako argia jartzen dute guk gauden lekuetan eta ispilu berezi bat jartzen dute non argia ez da pasatzen baina guk ikusi ditzakegu animaliak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak