Dactylorhiza sambucina

***Dactylorhiza sambucina*** *Orchidaceae* familiako orkidea bat da, *Orchis* generoarekin lotura estua duena. Erdialdeko eta hegoaldeko Europan zehar banatzen da Pirinioetaraino. Lurrekoa da  eta tuberkuluak dituzte.

## Etimologia 
Orkideek grezierazko “orchis”-etik hartzen dute izena, barrabil esan nahi duena, lurreko espezie batzuen lurpeko tuberkuluen itxuragatik. ‘Orchis’ hitza Teofrastok (K.a. 371/372 - 287/286) erabili zuen lehen aldiz bere “De historia plantarum” (Landareen historia naturala) liburuan. Aristotelesen ikaslea izan zen, eta botanikaren  eta ekologiaren aitatzat hartzen da.

*Dactylorhiza* izena grezierazko “daktylos” (hatza) eta “rhiza” (erroa) hitzetatik dator. Generoaren lurpeko 2 tuberkuluen formagatik du. *Dactylorhiza Orchis* generoaren barruan sailkatu zen aurretik.

“Sambucina” = intsusarena.

**Sinonimoak:**

*Orchis sambucina* L. (1755) (Basonimoa) 

*Dactylorchis sambucina* (L.) Verm. (1947)

## Habitata 
Orkidea horiek erdialdeko eta hegoaldeko Europan zehar eta Pirinioetaraino daude banatuta.

## Deskribapena 
thumb|Dactylorhiza sambucina, habitata, forma purpura eta horiak elkarrekin hazten. Andorra
Lurreko orkidea horiek oinarrizko lurzoruetan eta zelai hezeetan, basoen mugetan eta zuhaizti argietan garatzen dira. Tuberkulu geofitoak dituzte. Lurpeko zurtoin lodi horietan ur asko gorde dezakete, lehorte egoeran bizirik irauteko. 

7 eta 12 hosto handi bitartean dituzte, luzanga-oboide eta eliptiko-lantzeolatuak, purpura koloreko tantoekin. 70-90 cm-ko altuerara iristen den zurtoin luzea garatzen dute. Goiko hostoak zurtoinen behean dauden hostoak baino txikiagoak dira.

Udaberri berantiarrean edo uda hasieran loratzen dira. Infloreszentzia, zilindrikoa, landarearen luzerarekin alderatuta, nahiko laburra da. 25-50 lore inguruko multzo trinkoa izanik. Hauek axilar kimuetatik garatzen dira. Kolore nagusiak purpura gogorrak dira, orban ilunagoko tantoekin, eta tximeleta-hegalen marrazkia osatzen dute labeloaren erdi-goiko aldean, edo horiak, purpura oso zurbileko orbanekin, ia autemanezinak.
thumb|Dactylorhiza sambucina ald. horia. Andorra
Polinizazio-sistema normalean entomogamoa da, baina nektarrik ez dutenez, beste orkidea batzuek duten erakarpen-mekanismo berera jo behar izaten dute, hala nola *Orchis* generoak bezala, polinizatzaileak erakartzeko loreek lore nektardunen itxura hartu behar izaten dute.

## Hibridoak 
Oharra: nothosubspecies = azpiespezie hibridoa; nothovarietas = azpibarietatea.

* *Dactylorhiza* × *altobracensis* (*D. maculata* × *D. sambucina*) (Frantzia, Austria)  
* *Dactylorhiza* × *erdingeri* (*D. sambucina* × *D. viridis*) (W. Europe)  
* *Dactylorhiza* × *fourkensis* (*D. baumanniana* × *D. sambucina*) (Grezia)  
* *Dactylorhiza* × *gabretana* (*D. incarnata* × *D. maculata* × *D. sambucina*) (Europa)  
* *Dactylorhiza* × *guillaumeae* (*D. incarnata* × *D. sambucina*) (W. Europe)  
* *Dactylorhiza* × *metsowonensis* (*D. kalopissii* × *D. sambucina*) (Grezia)  
* *Dactylorhiza* × *rombucina* (*D. romana* × *D. sambucina*) (C. Europe)  
* *Dactylorhiza* × *ruppertii* (*D. majalis* × *D. sambucina*) (Europa)  
* *Dactylorhiza* × *vitosana* (*D. saccifera* × *D. sambucina*) (SE. Europe)

## Galeria 

Fitxategi:Dactylorhiza sambucina bat.jpg
Fitxategi:Dactylorhiza sambucina bi.jpg
Fitxategi:Dactylorhiza sambucina hiru.jpg
Fitxategi:Dactylorhiza sambucina lau.jpg
Fitxategi:Dsctylorhiza sanbucina bost.jpg
Fitxategi:Dactylorhiza sambucina sei.jpg
Fitxategi:Dactylorhiza sambucina zazpi.jpg
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leroy-Terquem, Gerald and Jean Parisot. *Orchids: Care and Cultivation.* London: Cassel Publishers Ltd., 1991.  
* Schoser, Gustav. *Orchid Growing Basics.* New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.  
* White, Judy. *Taylor’s Guide to Orchids.* Frances Tenenbaum, Series Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.  
* The Illustrated Encyclopedia of Orchids by Alec Pridgeon. Published by the Timber Press.  
* The Manual Of Cultivated Orchid Species by Bechtel, Cribb and Launert, Published by The MIT Press.  
* Williams, N. H. 1972. A reconsideration of Ada and the glumaceous brassias. Brittonia 24: 93–110.