Sri Lankako historia

thumb|540x540px|Zeilango alemaniar mapa.
**Sri Lankako historia** garai urrunenetara garamatza, nahiz eta haietan mitikoa eta erreala dena nahasten diren. Sri Lanka K.a 10.000 urteaz geroztik bizi da. K.a. V. mendearen inguruan, zibilizazio aurreratu bat sortu zen ureztatze sistema zabal bati eutsita, K.o. 1200. urte arte loratu zena; ondoren, modu misteriotsuan, gainbehera etorri zen, eta populazio-gunea iparraldean kokatutako Jaffna penintsulara, hegoaldeko kostalderantz eta muinoen eskualderantz mugitu zen. Egungo Galle hiria antzinako Tharsis portua zela uste da, eta Salomon errege hebrearrak *Biblian* adierazitako bolia eta pauma hartzera bertara bidaltzen zuen bere jendea.  *Rāmāyaṇak* dio ezen Rāma erregeak eta bere jarraitzaileek uhartearen zati bat konkistatu zutela eta, olerkiaren arabera, Rāwaṇa errege-deabruaren hiriburua setiatu eta hartu zutela.

## Gerra Zibila 
Zeilango alderdi komunistarik zaharrena 1935ean sortutako Lanka Sama Samaja Party (LSSP) da. Bere tesi trostkistak militanteen zatiketa ekarri zuen 40. hamarkadan Zeilango Alderdi Komunista (CP) sortuz; 1960 inguruan, bi taldetan banandu ziren: Alderdi Komunistako Txinako Fakzioa (maoista) eta Mahajana Eksath Peramuna (MEP). Urte horietan, beste talde txikiago batzuk ere banandu ziren. 1964ko uztailaren 22an, LSSP alderdia gobernuan sartu zen. Janatha Vimukthi Peramuna (JVC, Herri Askapenerako Frontea) 1965ean sortu zen, alderdi komunistako txinatar alderditik zatitutako talde gebarista, Wijeweera-k zuzendutakoa. Shanmuganathan-ek zuzendutako CPren fakzio txinatarrak bere gaitasuna galdu, eta beste zatiketa batzuk gertatu ziren. Ezkerreko koalizioak 1965 arte soilik iraun zuen, hauteskundeek boteretik bota zituztenean. JVCk bost urte baino gehiago egin zuen lan landan, berek sortutako baserri esperimental kolektiboetan, eta, horren ostean, boterea hartzeko garaia iritsi zela uste zuen Wijeweerak. 1971ko apirilaren 5etik 6rako gauean, gaizki armatutako militanteak polizia etxeak erasotzen hasi ziren. Kegalle, Matale, Kurunegala, Anuradhapura, Matará, Polonnaruwa, Galle, Hambantota, Ambalangoda eta Katunayake barrutiak, eta agian beste batzuk, JVCren esku geratu ziren, baita 2 hiri handi ere: Elpitiya (50.000 biztanle) eta Deniyaya. Matxinoen lurralde guztietan, bandera gorria altxatu zen, beste irudirik gabe. Armadak, posizio horiek berreskuratzeko eta matxinadari amaiera emateko egun batzuk behar izan zituen (hiriak apirilaren 23an eta 25ean berreskuratu zituzten).

Landa-botoak eskuratzeko, UNP eta SLFPk elkarren aurka egiten zuten bitartean, desadostasunak hasi ziren tamilen artean. 1983ko tamilen aurkako matxinada indartsutik hasita, gobernuaren aurkako eraso terrorista puntualak areagotzen joan ziren, gatazkak gerra zibila eragin zuen arte. 1987 eta 1990 bitartean, Indiako tropak uhartera gonbidatu zituzten India eta Sri Lankako gobernuen arteko bake ituna betearazi asmoz. Itun horrek tamilera eta ingelesa hizkuntza ofizial gisa berrezarri zituen, eta autonomia handiagoa agindu zien tamil eremuei.

1990eko martxoan, Indiako indarrek uhartea utzi ostean, Tamil Askapenerako Tigreen mugimendu independentistak Sri Lankako indar armatuekin talka egin zuen uhartearen iparralde eta ekialdean, eta milaka pertsona hil ziren. Indiaren presentzia militarrak 1983an legez kanpo utzitako Sinhalako Askapen Fronte Popularraren berpizkundea ekarri zuen. 1987 eta 1990 (gobernuak matxinadari amaiera eman zion urtea) bitartean, 25.000tik 50.000 arteko zibil hil zirela uste da. Ranasinghe Premadasa presidentea tamil talde batek erail zuen 1993ko maiatzaren 1ean, eta Dingiri Banda Wijetunga izan zen ordezkoa.

UNPren hautagai bat ere hil zuten 1994ko azaroko presidentetzarako hauteskundeak baino hilabete batzuk lehenago; hauteskunde horiek Chandrika Kumaratungak (Bandaranaike-ren alabak abuztuan lehen ministro izan zenak) irabazi zituen. Lehen ministro gisa ordezkatzeko, bere ama, Sirimavo Bandaranaike, izendatu zuen, eta arrakastarik gabeko elkarrizketa hasi zuen tamil matxinoekin, zeinek Bandaranaikek proposatutako zortzi eskualde administratibo berrietako baten gaineko kontrol-eskaintza baztertu zuten. 1995ean eta 1996an, gobernuaren eta tamil militanteen arteko etsaitasunak jarraitu zuten.

1997an, gobernuak, gutxiengoei autonomia partziala ematen zien konstituzio zirriborroa argitaratu zuen, baina tamil independentisten zuzendaritzak baztertu egin zuen. Urte hartan eta hurrengoan, tamilak Colombon eta Kandyn izandako bonba eraso batzuekin nahasiak izan ziren. Aldi berean, gobernuko indarrak herrialdearen iparraldean matxinoen esku zeuden helburuak bereganatzen saiatu ziren.

## Bibliografia 
* Pieris, Paulus Edward, Zeilan eta holandarrak 1658-1796. American Ceylon Mission Press, 1918.
* Pieris, Paulus Edward, Ceilan eta portugaldarrak 1505-1658. American Ceylon Mission Press, 1920.
* Silva, Sri Lankako Historiaren KM (1982) 239-488 orr. testu osoa sarean doan
* Silva, R. Kumar de eta Willemina GM Beumer, Holandako Ceyloneko ilustrazioak eta ikuspegiak, 1602-1796. Serendib argitalpenak, Londres, 1988.

## Kanpo estekak