open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marie-Élisa Nordmann-Cohen

**Marie-Élisa Nordmann-Cohen** (Paris, 8. barrutia; 1910ko azaroak 4 - Paris, 13. barrutia; 1993ko abuztuak 15) kimikari, komunista eta Frantziako Erresistentziako partaidea zen.

## Biografia 
Marie-Élisa Parisen jaio zen 1910eko azaroaren 4an, familia dirudun baten senidean. Bere ama Athénaïse Nattan zen eta aita, Emmanuel Nordmann, ahaldun-legala.

Ikasketak Cours Dieterlein eskolan hasi zituen, Pariseko 13. barrutian. Jarrian, aitaren lanaren ondorioz Cannes-era etxez aldatu ziren, eta hurrenez, berriro Parisera bueltatu. Bigarren hezkuntzako ikasketak hiriko Victor Duruy lizeoan bete zituen, 1927an batxilergoko latin eta zientzia titulua eskurtuz.

Laborategian lanean zebilela France Bloch-Sérazin ezagutu zuen (Jean-Richard Bloch antzerkigilearen alaba). 1934an, France-ren laborategira joan zen lanera eta lagunak bilakatu ziren. 

1936an Gerraren eta Faxismoaren aurkako Emakumeen Munduko Batzordera batu zen, bertan Maria Rabaté-ren laguna bilakatu zelarik. Batzordeko ekintzetan parte hartuz, greban eta diru-bilketan zebiltzan langileei eta Espainiako alderdi errepublikanoari laguntza bidaltzea lortu zuten. Bitartean, Paul Langevin fisikariaren ikaslea bilakatu, eta bere zuzendaritzapean kimikako doktoregotza eskuratu zuelrik.

1937an, Nordmann-Cohen Michel Lévy-ren geologia laborategian lanean zebilen, Goi Mailako Hezkuntzako Sindikatu Nazionaleko sekzio-diruzaina izateaz gain. Urte bereko irailean, bere aita hil ondoren, ama eta semearekin bizitzera joan zen Parisen. Eta Zientzia Kutxan (etorkizuneko CNRS) ikerketa-bekadun bezala ikerketan aritu zen.

1940an, Philippe Pétain mariskalak Vichyren erregimena ezarri zuen Frantzian: France Bloch bere laborategitik kanporatu zuten, judua eta komunista zelako. Marie-Élisa irailean alderdi komunistan afiliatu zen, Jacques Solomon fisikariarekin eta Georges Politzer filosofoarekin batera. Gainera, L’Université Libre aldizkariaren edizio klandestinoak eta La Pensée aldizkari antifaxista idazten zein zabaltzen lagundu eta goi-mailako hezkuntza giroan erreklutamenduak egiteaz arduratu zen.

1993ko abuztuaren 15ean hil zen.

## Bizitza pertsonala 
1932ko uztailaren 28an, kimikari gazte batekin ezkondu zen, Paul Rumpf. Harekin seme bat izan zuen, Francis, 1936ko uztailaren 30ean jaioa. Bikotea azkar banandu zen, 1938ko urtarrilean dibortziatu zirelrik.

1948an, Francis Cohen kazetariarekin ezkondu zen, France Bloch-en familia-laguna. Hiru seme-alaba izan zituzen elkarrekin.

## Sariak 
*  Ohorezko Legioko Ofiziala
*  Guerrako Gurutzea 1939-1945

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sergio Gómez Martín

**Sergio Gómez Martín** (Badalona, Katalunia, 2000ko irailaren 4a) kataluniar futbol jokalari profesionala da. Espainiako LaLiga EA Sportseko Real Sociedad taldean jokatzen du gaur egun. Atzelari edo erdilari gisa jokatzen du.

## Kirol ibilbidea 
### Bartzelona Futbol Kluba 
Badalonan, Bartzelona probintzian jaioa, 2010ean hasi zen Bartzelona Futbol Klubeko behe-kategorietan jokatzen, CF Trajana-PB Sant Just talde apalean, Badalona FC-ean eta RCD Espanyolen harrobietan jokatu ostean. Bere debut profesionala 2018ko urtarrilaren 6an iritsi zen, Bigarren Mailako neurketa batean Real Zaragozaren aurka Abel Ruiz aurrelaria ordezkatu zuenean. Bana bukatu zen norgehiagoka.

### Borussia Dortmund 
Talde kataluniarrean lehen taldera igotzeko zailtasunak tarteko, atzerrian zortea bilatzeari ekin zion Sergiok 2018ko urtarrilaren 30ean Bundesligako Borussia Dortmund taldera helduz. Hasiera batean 19 urtez azpiko talderako fitxatu bazuten ere, apirilaren 8an VfB Sttutgart taldearen aurkako neurketan debuta egin zuen lehen taldearekin, 3-0-eko garaipen erosoan.

Ondorengo bi denboraldietan, SD Huesca talde espainiarrak eduki zuen jokalaria, talde alemaniarrak utzita. Lehen denboraldia Bigarren Mailan jokatu zuen, eta bigarrena, igoera lortu ondoren, Lehen Mailan. Bi urte haietan ospea irabazi zuen Sergiok Espainia mailan bere egite onagatik.

## Kanpo estekak
Juan Carlos Manjarrez

**Juan Carlos Manjarrez** (Mexiko Hiria, 1980ko abenduaren 1a) arkularia da. Mexiko ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eduardo Magaña

**Eduardo Magaña** (Mérida, 1984ko martxoaren 10a) arkularia da. Mexiko ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie Van Brittan Brown

**Marie Van Brittan Brown** (Queens, New York, 1922ko urriaren 30a – Jamaica, Queens, 1999ko otsailaren 2a) estatubatuar asmatzailea izan zen, telebista zirkuitu itxi bat barne hartzen zuen etxeko zaintza sistema bat asmatu zuena. 1966an Albert Brown senarrarekin batera erregistratu zuen 3.482.037 patente zenbakiarekin. Patentea 1969an eman zuten. 

### Asmakizuna 
Brownen sistemak lau objektiboko multzoa zuen, eta kamera bat igo eta jaitsi zitekeen, bakoitzetik begiratzeko. Kamerak filmatutako edozer agertzen zen monitore batean. Gainera, urrutiko kontrol bidez ireki zezakeen atea egoiliarrak. Sistema etxean erabiltzeko diseinatu bazen ere, negozio asko hasi ziren erabiltzen, oso eraginkorra zen eta. Asmakizunarengatik *National Science* *Committee*-ren sari bat jaso zuen.

Sistema horren bidez, erabiltzaileak telebista erabil zezakeen bere atearen aurrean zegoen pertsona ikusi eta haren ahotsa entzuteko. Brownek esan zuen sistema sortzeko inspirazioa izan zela poliziak egoiliarrek deitu ostean iristeko izan zuen atzerapen handia izan zela.

76 urte zituela hil zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* *National Science* *Committee*-ren saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Social Security Death Index
* States United Patent Office
* Black Stars: African American Women Scientists and Inventors, by Sullivan et al., argitaratzailea Jossey-Bass, 2001 []

## Kanpo estekak
Celia Giraldo

**Celia Giraldo** (Cornellà de Llobregat, Bartzelona, Katalunia, 1995) katalan zinema-zuzendaria da.

## Bizitza 
Celia Giraldo Bartzelonako probintzian Baix Llobregat eskualdeko Cornellà de Llobregaten jaio zen 1995ean. 2018an graduatu zen Kataluniako Zinema eta Ikus-entzunezkoen Goi Eskolan (ESCAC), zuzendaritza zinematografikoaren espezialitatean, *Te busco en todos* film laburrarekin. 

## Karrera 
*La hija de alguien* (''La filla d 'algú*, 2019 jatorrizko izenburua) Sergi Pérezek babestutako eta Malagako Espainiar Zinemaren Jaialdian estreinatutako film luzearen hamaika zuzendari-laguntzaileetako bat izan zen. Saritutako *Esto no es Suecia* (*Això no és Suècia*, 2023, jatorrizko izenburua) telesailaren hainbat ataletan zuzendarikide izan da.

2022an, *Un lugar común* izenburuko bere lehen film luzea filmatu zuen, ESCACen *opera prima* programaren barruan. Film hau Bartzelonako DA Film Festival jaialdian estreinatu zen 2024ko apirilean. Hortik aurrera, beste hainbat erakusketatan proiektatu da, Iruñeko Zinema eta Emakumeen 38. Erakustaldiaren irekieran, esaterako.

## Filmografia 
* *Un lugar común* (filma, ESCAC Films, 2024).
* *Això no és Suècia* (telesaila, 2023).
* Rigoberta Bandini *eta* Amaia Romeroren "*Así bailaba*" abestiaren bideo musikala (2022).
* *Va dando el tiempo* (film labur dokumentala, 2019).
* *Te busco en todos* (film laburra, 2019).
* *La filla d'algú'' (zuzendarikidea, 2019).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Web orri pertsonala
* Celia Giraldo | "Un lugar común" | Elkarrizketa | D'A 2024, 2024ko apirilak 13
Lençóis Maranhenses Parke Nazionala

**Lençóis Maranhenses Parke Nazionala** (*Parque Nacional dos Lençóis Maranhenses*) Brasilgo ipar-ekialdeko Maranhão estatuan dagoen naturgune babestua da. 1981ean eratu zen Parke Nazionala, 156.584 hektareatako azalera duena, eta gaur egun ekoturismorako eremu ezaguna da.

70 kilometro luze den mangladizko kostaldea hartzen du, barnean hareazko duna ibiltariak dituena. Euri sasoian dunen arteko sakonunetan ura pilatzen da, azpiko arroka iragazkaitzak drenatzen uzten ez duena, eta ikuspegi bitxia sortzen da.

## Ezaugarriak 
Aipaturiko dunek basamortu itxura ematen dioten arren urtean 1.200 mm ur jasotzen ditu, %70a urtarrila eta maiatza artean. Harea Parnaiba eta Preguiças ibaiek ekartzen dute kontinentearen barnealdetik eta haizeak duna handiak eratzen ditu, 40 metrotako altuera har dezaketenak. Euri sasoian ur gezazko aintzirak sortzen dira dunen arteko sakonunetan, 100 metroko luzera eta 3 metroko sakonera har dezaketenak. Aintzirako urak 27'5-32ºC arteko tenperatura izaten du eta 4.9 eta 6.2 arteko pHa. Nutrienterik ez du apenas.

Sasoi lehorrean ura lurrundu egiten da eta aintzirek metrobeteko sakonera galtzen dute hilero, bataz beste. 

## Ekologia 
Sortutako aintzirak haien artean konektaturik egon daitezke, bai eta inguruan dauden ibaiekin ere. Horrela arrainak eta intsektuak sartuko dira, *Hoplias malabaricus* arraina adibidez.

## Iruditegia 

Irudi:Parque Nacional dos Lençóis Maranhenses Paulo Cattelan (03).jpg|Hareazko dunen artean aintzira.
Irudi:A bela Lagoa da América, no Parque Nacional dos Lençóis Maranhenses.jpg|Palmerak aintziran.
Irudi:A pegada.jpg|Haizeak mugiarazten ditu dunak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius viridipes

***Cortinarius viridipes*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoa: *Hydrocybe viridipes*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, arre-gaztaina kolorekoa, lehoi kolorekoa diskoan, ogi azalaren kolore iluna lehorrean.

**Orriak:** Lodiak, zabal, urrun edo hertsatuak; hori-kanela koloretik marroi-herdoilera doan kolorekoak, ertz argiagoarekin eta flokosoa.

**Hanka:** 4 eta 7 (9) cm bitarteko garaierakoa, nahikoa lodia, klabiformea, berdexka edo hori-oliba antzeko kolorekoa luzera denean edo bakarrik goialdean, zahartzean denean tonalitate arrexkak hartzeko joera du.

**Haragia:** Arrez zikintzen den zuria. Usain eta zapore berezirik gabea.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. *Viridipes* epitetoa latinetik dator, berdea, esan nahi duen “viridis” hitzetik eta hanka, esan nahi duen “pes” hitzetik. Hankak duen koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Koniferoen basoetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alpeak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarah Boone

**Sarah Boone**, jaiotzaz **Sarah Marshall** (Craven konderria, Ipar Carolina, AEB, 1832 –  New Haven, Connecticut, AEB,  1904) estatubatuar esklaboa, jostuna eta asmatzaile afroamerikarra izan zen. 1892ko apirilaren 26an, Estatu Batuetako 473.563 patentea lortu zuen, lisatzeko taulan egindako hobekuntzengatik.

## Ibilbidea 
thumb|410x410px| Sarah Boonek asmatutako lisatzeko taularen patentearen marrazkia.
Sarah Marshall Craven konderrian jaio zen, Ipar Carolinan, New Bern hiritik gertu, 1832an. Hiru neba-ahizpekin batera, esklabo jaio zen, eta horrek hezkuntza formalean sartzea galarazi zion. Etxean hezi zuen aitonak. James Boonerekin ezkondu ostean, nahi bako morrontzatik askatu zuten, baina ez dago xehetasun gehiagorik. Winter Streeteko 30. zenbakiko etxe batean bizitzen jarri ziren. Dixwell Avenueko Eliza Kongregazionaleko kidea izan zen, eta jostun lan egin zuen.

### Asmakizuna: mahukak eta, lisatzeko taula 
Booneren lisatzeko taula diseinatu zuen, mahuken  eta emakumeen jantzien gorputza lisatzearen kalitatea hobetzeko. Lisatzeko ohol oso estua, kurbatua eta egurrezkoa diseinatu zuen, formak eta egiturak arropa mauka bati egokitzea ahalbidetzeko. Gainera, itzulgarria zen, eta, hortaz, mahukaren bi aldeak lisa zitezkeen.

Judy W. Reedek zortzi urte lehenago patente bat jaso zuen eta patente bat lortu zuen lehen emakume afroamerikarra izan zen. 

Miriam Benjamin, Ellen Eglin eta Sarah E. Gooderekin batera, Boone asmatzailea izan zen, eta aitzindaria etxerako teknologia berri bat garatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crepidotus cesatii

***Crepidotus cesatii*** *Crepidotaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Crepidotus sphaerosporus*, *Dochmiopus sphaerosporus*, *Claudopus sphaerosporus*, *Claudopus variabilis var. sphaeosporus*, *Crepidotus sphaerosporus*, *Crepidotus cesatii var. sphaerosporus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 0,8 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, maskor forman, sesila, zuri zetaduna, felpaduna, ertza pixka bat beherantz biribildua.

**Orriak:** Zuriak, gero okre-arrosak edo arrosa-arreak, hasieran herdoil-gorrixka kolorekoak, nahikoa zabal eta estuak.

**Hanka:** Kaskarra.

**Haragia:** Hutsala.

**Etimologia:** *Crepidotus* terminoa sandalia esan nahi duen latinezko “crépida” hitzetik eta belarria, esan nahi duen grezierazko “oûs” “otós” hitzetik dator. Sandalia formako belarriekin. Bere kapelaren formagatik. *Sphaerosporus* epitetoa grekotik dator, esferikoa, esan nahi duen “sphairos” hitzetik. Espora borobilak dituelako.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Ia beti ezaugarri mikroskopikoen analisia eskatzen du.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen eta koniferoen egurretan eta eukaliptoen enborretan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Txile, Nigeria, Kanariak, Europa, Errusia, Kaukasia, Japonia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Étiolles (aztarnategia)

**Étiollesko aztarnategia** Étiolles udalerriaren lurralden dago, eta 1970eko hamarkadaren hasieratik egin izan dira bertan indusketa arkeologikoak. Ustekabeko silex aztarnak aurkitu ondoren. Pinceventekin batera Europako Madeleine aroko aztarnategi garrantzitsuenetako bat da.

Glaziazioen garaian duela 13.000 urte inguruko ingurune artiko batean, mamut eta beste animalia batzuen ehiztariak bizi izan ziren kanpamendu honetan. Tresnak egiteko erabili zituzten tekniken dokumentaziorako izan da baliagarria aztarnategia bereziki.

## Iruditegia 
2015eko jardunaldi ireki batean, Étoillesen aurkitutako fosilen, tresna eta tekniken erakustaldia:

Fitxategi:Site préhistorique d'Etiolles le 20 juin 2015 - 007.jpg|
Fitxategi:Site préhistorique d'Etiolles le 20 juin 2015 - 023.jpg|
Fitxategi:Site préhistorique d'Etiolles le 20 juin 2015 - 056.jpg|

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicole Pigeot

**Nicole Pigeot** (1950-2019) Aljerren jaiotako arkeologo frantziarra izan zen. 

Yvette Taborin eta Monique Olive arkeologoen dizipulu gisa hasi zen historiaurreko arkeologia lantzen. Paleosoziologia izenda daitekeen ikerketetan nabarmendu zen bereziki, esate baterako Étiollesko aztarnategi madeleinetarrean, non deskubritu zuen suharrizko tresnak egiteko garaian, egile trebeenak prestaturiko sutik gertuago egoten ziren, urrutiago zeuden traketsenekin alderatuta.  

Frantziako paleolito aroko ikerketez gain, Polinesiako eta Patagoniako historiaurrea eta kultura ikertu zuen zientzialaria ere izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rebouc

**Rebouc**, Hèches udalerrian dagoen herrixka da. 

## Euskara 
Bertan, antzinateko euskaradun izena duen *Ageioni Bassiario* jainkoari eskainitako inskripzioa  aurkitu zen Cap de Sarrat auzoko etxalde bateko paretan sartua.

Fitxategi:65 HP 13 4051.jpg|Rebouc Cassiniren mapan.
Fitxategi:Église Saint-Ebons de Rebouc (Hautes-Pyrénées) 1.jpg|Rebouceko eliza.
Fitxategi:Lavoir de Rebouc (Hautes-Pyrénées) 1.jpg|Rebouceko latsagia.
Fitxategi:J20 719 ex Bf Rebouc, EG.jpg|Rebouceko geltokia.
Fitxategi:Panneau entrée Hèches (Hautes-Pyrénées) 2.jpg|erdian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uhin Ultramoreak (podcasta)

***Uhin Ultramoreak*** 2022ko azarotik aurrera, hamabost egunero Elhuyar Fundazioak ekoizten duen podcasta da. Zientziaren dibulgazioa du helburu, emakumezkoaren prismatik. Alaitz Ochoa de Eribe eta Ana Galarraga dira podcastaren gidariak.

## Landutako gaiak 
Gaurkotasun zientifiko-teknologikoari errepasoa egiten diote, mito batzuk argituz. Bestetik historian ezkutuan geratu diren emakume zientzialarien ekarpenak azaleratzen dituzte. Honako gai hauek landu dituzte besteak beste:

* Adimen artifiziala
* Sexua zientziaren ikuspegitik
* Mitoak zientziaren ikuspegitik
* Emakumezko zientzialariak
* Genetika
* Plazeboak eta nozeboak
* Plastikozenoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* webgunean *Uhin Ultramoreak* podcastaren atal guztiak
Jainko

**Jainko** izan daiteke:
* Jainko (politeismo), erlijio politeistetan gizakiaz gaineko izakiak;
* Jainko (monoteismo), erlijio monoteistetan izaki gorena;
Yvette Taborin

**Yvette Taborin** (1929ko maiatzaren 16a - 2020ko irailaren 8a, Paris, Frantzia) Panthéon-Sorbonne  Unibertsitateko arkeologo eta irakasle emeritua izan zen.

## Biografia 
Hasiera batean, Taborinek zuzenbide ikasketak egin zituen, baina laster etnologiara aldatu zen. André Leroi-Gourhan historiaurreko aditua ezagutu eta harekin ikasi zuen. *Les Coquillages dans la parure paléolithique en France* izeneko doktore-tesia defendatu zuen, gero *Gallia Préhistoire* aldizkarian argitaratuko zena. Tesi horren ildotik, historiaurreko apaingarrietan maskorren azterketa arkeologikoa egin zuen lehen ikertzaileetako bat izan zen, gaian espezialista bihurtuz.

Étiollesko indusketen arduraduna izan zen 1972tik 2000ra, eta arkeologo askoren irakasle gisa parte hartu zuen han egiten ziren udako indusketetan, adibidez Nicole Pigeotena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christine Hastorf

**Christine Ann Hastorf** (AEB, 1950) arkeologoa da, Kaliforniako Unibertsitateko (Berkeley) Antropologia saileko irakaslea da. Andeetako nekazaritza, konplexutasun politikoa, generoa, arkeobotanika eta arkeologia izan ditu ikergai. Landare basatiak nekazaritzarako nola egokitu zituen gizakiak, hori bere ikergai nagusietako bat.

Hastorfek 1983an jaso zuen doktoretza UCLAtik. Titicaca aintzirako (Bolivia) aurrehistorian lan egin du Hastorfek 1992tik. Berkeleyn, McCowneko Arkeologia Ikerketa Zentroa eta Arkeobotanika Laborategia zuzendu izan ditu Hastorfek, eta Hego Amerikako arkeologiaren kuradorea da Phoebe A. Hearsteko Antropologia Museoan. 1970eko hamarkadaren amaieran, Hastorfek Andeetako pikorretan isotopoen konposizio egonkorrari buruzko ikerketari ekin zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mohamed Ould Ghazouani

**Mohamed Ould Ghazouani** (; 1956ko abenduaren 4a) Mauritaniako politikari eta armadako jeneral erretiratua da, 2019az geroztik Mauritaniako 9. presidentea izan zena.

Afrikako Batasunako presidentea da 2024ko otsailaz geroztik.

Ghazouani Segurtasun Nazionaleko zuzendari nagusi ohia eta Mauritaniako Indar Armatuen (2008-2018) estatuburu ohia da. Mauritaniako Defentsa ministro izan zen 2018ko urritik 2019ko martxora. Garai hartan bere aurreko Mohamed Ould Abdel Aziz-en aliatu estua, 2019ko ekainaren 22an Mauritaniako presidente hautatu zuten 2019ko presidentetzarako hauteskundeen ostean. 2019ko presidentetzarako hauteskundeetan lortu zuen garaipena independentziaz geroztik herrialdeko botere trantsizio baketsua izan zela aurkeztu zen.

## Kanpo estekak
Eupeodes corollae

***Eupeodes corollae*** sirfidoen familiako intsektua da. Europan, Asian eta Afrika iparraldean aurkitzen dira. Helduak migratzaileak dira.

Sirfidoetan ohikoa den bezala erlearen edo liztorraren itxura du eta nekazaritzarako onuragarria da, beldarrak landare-zorrietaz elikatzen baitira. Negutegietan esperimentalki erabili izan dira fruitu landaketatako izurriak kentzeko baina ikusi da azkenean fruitu gehiago jaten dutela afidoak baino.

## Deskribapena 
Intsektu txikia da, 6-11 mm artean neurtzen duena. Buru handia du eta begien artean aurpegi horia du. Abdomen beltzean marka hori pareak ditu, elkar lotzen ez direnak. Sexu dimorfismoa hortan nabaritzen da, 3. eta 4. tergitoetan arraren markak laukiagoak dira, aldiz emearenak estuagoak.

## Bizi zikloa 
Maiatza eta iraila artean ikusten dira helduak lorez lore hegan.

## Iruditegia 

Irudi:Eupeodes corollae (male) - Flickr - S. Rae.jpg|Arra.
Irudi:Eupeodes corollae (female) - Flickr - S. Rae (1).jpg|Emea.
Irudi:Eupeodes corollae 147805924.jpg|*Eupeodes corollae* hegan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lecsó

**Lecsó** (, ) barazkiez osaturiko erregosia da, batzuetan haragiarekin ateratzen dena. Jatorriz Hungariako plater tradizionala da, Europa erdialdean zabalduta dagoena.

## Osagaiak 
Piper berde eta gorriak tiratan zatitzen dira eta tomateaz eta tipulaz nahasten dira masa homogeneoa lortu arte. Ondoren zartagian erregosten da batzuetan urdaiarekin eta ardoa gehituz. Hungarian piperrautsa gehitzen zaio, pikante bihurtzen duena.

Zerbitzatzerakoan hestebeteak edota saltxitxak gehitzen zaizkio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pincevent

**Pincevent** La Grande-Paroisse udalerriaren lurraldean, Montereautik gertu dagoen aztarnategi arkeologikoa da. Étiollesekin batera Europako Madeleine aroko aztarnategi garrantzitsuenetako bat da.

1964tik aurrera Andre Leroi-Gourhanek zuzendutako Parisko Unibertsitateko Centre des Recherches Préhistoriques taldeko talde batek induskatu zuen. Nahiz eta Pleistozeno Berantiar eta Holozeno osoan zehar bisitatua izan zen, toki hau, bere aztarna magdaleniarrengatik ezaguna da, Sena ibaiak utzitako buztin eta lupetzetan kontserbatuak. Hondar hauek harrizko tramankuluz eta hezur puskaz osatuak daude, baita sastraka ugariz ere, eta elur-oreinen ehiztariek behin eta berriz okupatzen zituztela uste dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lorna Marshall

**Lorna Marshall** (jaiotzez **Lorna Jean McLean**, Morenci, Arizona,  AEB, 1898ko irailaren 14a – Peterborough, New Hampshire, 2002ko uztailaren 8a) antropologoa izan zen Kalahari basamortuko !Kung herria ikertu izanagatik ospe zientifikoa lortutakoa.

## Biografia 
Lorna Morenci hirian jaio zen, Arizonako lurraldean. Laurence Marshallekin ezkondu zen 1926an UC Berkeley-ren Ingeles Literaturako BA bat jaso zuen 1921ean eta Radcliffe College-ren MA bat 1928an, eta 1926 baino lehen Mount Holyoke-n ingeleseko irakasle gisa lan egin zuen. Geroago, antropologia ikastaroak egin zituen Harvardeko Unibertsitatean, eta bigarren karrera ere ikasi zuen, etnografia. Bere senarra Medforden (Massachusetts) jaio zen 1889an, Tuftseko Unibertsitatean ikasi zuen, eta Raytheon Konpainia fundatu zuenetako bat izan zen 1922an, non 1950 arte lan egin zuen.

1951n, Marshall familia Afrika hego-mendebaldera (orain Namibia) joan zen, Marshallen ikerketa etnografiko bat egiteko. Nyae Nyae-ko !Kung herri boskimanoa (Ju/'hoansi edo Ju/'hoan izenez ere ezaguna) ikertzen zenbait egonaldiegin zituzten han. Laurence Marshall saiatu zen  antropologo bat kontratatzen espedizio horietarako, baina inor agertzen ez zenez, Lorna Marshall izan zen elkarrizketa etnografikoak egin eta landa-oharrak bildu zituena, nahiz eta heziketa antropologiko formalik ez izan.

1960ko eta 1970eko hamarkadetan, Marshallek hainbat artikulu argitaratu zituen boskimanoen inguruan. Bere lehen liburua*, The !Kung of Nyae Nyae*, 1976an argitaratu zen kritika positiboekin.  Lorna Marshallek hainbat film etnografikotan ere parte hartu zuen bere seme John Kennedy Marshall (1932–2005) zinemagile dokumental eta etnografikoarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Flying Fish Cove

**Flying Fish Cove** (, ) Australiaren menpekoa den Christmas uharteko hiriburu eta hiri nagusia da. Uharteko ipar-ekialdean kokaturik dago. 1.599 biztanle ditu (2016).

## Historia 
Britainiarrak *Flying-Fish* ("arrain hegalaria") itsasontzian iritsi ziren uhartera 1888. urtean eta izen bereko asentamendua eraiki zuten.

## Ezaugarriak 
Uharte guztiko biztanleriaren herena bizi da bertan, 1.600 biztanle gutxi gora behera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harregi

**Harregi** Altzürükün dagoen haitzulo paleolitikoa da. Kobazuloak, txikia izan arren, aztarnategi arkeologiko garrantzitsu bat zuen, bertan egindako indusketek mousteriar, gravette, solutre, madeleine, Neolito eta Brontze Aroko mailak erakutsi baitzituzten. Kobazuloa Pierre Boucherrek industu zuen 1954tik 1960ra.

Kobazuloa Arbailako mendigunean zehar banatutako kobazulo multzo baten zati da. Erdi Neolitoari dagokion mailean, aizkora bat, zeramika-pieza bat eta zortzi gizabanako eskeleto dituen hilobi bat identifikatu dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Avdotia Istomina

**Jevdokia (Avdotia) Ilinitxna Istomina** (; San Petersburgo, 1799ko urtarrilaren 17agreg./urtarrilaren 6ajul. – *ibidem*, 1848ko uztailaren 8agreg./ekainaren 26ajul.) errusiar ballet dantzaria izan zen.

## Bizitza 
thumb|left|Henri-François Riesener. *Avdotia Istomina* (1820)|247x247px

Avdotia Istomina San Petersburgon jaio zen 1799an. Umezurtz geratu zenean, Antzerki Inperialeko Eskolan onartu zuten, non haurrak segurtasun osoz bizi zitezkeen. Charles-Louis Dideloten ikaslea, 1815ean egin zuen debuta San Petersburgoko Antzoki Inperialean. Arrakasta handiena *Flore eta Zefiro*, *Afrikako lehoia* (1818), *Bagdadeko kalifa*, *Eutimio eta Eucharis*, *Roland eta Morgana*, *Lise eta Colin* (1820) eta *Narbonako Laelia* balletetan izan zuen. Dideloten balletetan ia rol nagusi guztiak lortu zituen. Oin-puntetan dantzatu zuen lehen errusiar dantzaria izan zen.

1836ko urtarrilaren 30ean azken aldiz igo zen eszenatokira eta dantza errusiar txiki bat dantzatu zuen. 1840ko hamarkadan Pavel Ekunin aktorearekin ezkondu zen.

1848an hil zen San Petersburgon, kolerak jota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kuda Padi

**Kuda Padia** Malaysiako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik Kuda Padia ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arrazaren jatorria ezezaguna da. Abere txikiak dira eta Malaysiako jatorrizko edo indigena den  arraza  bat da. Arraza hau bizkarroien aurrean daukaten gogortasunagatik zein berezko erresistentziagatik ezaguna da.

## Etimologia 
Zaldiaren izenak, kuda padia, arroza zaldia esan nahi du. Kuda zaldia da eta padi, arroza. Zaldiari tamaina txikiagatik datorkio ozena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Imajinagintza

[thumb|[Michelangelo - Pietà - San Petri basilika - Vatikano Hiria]]
**Imajinagintza** eskultura artearen berezitasuna da, gai erlijiosoen irudikapen plastikoarena, normalean errealista eta debozio, liturgia, prozesio edo katekesi helburua duena. Erlijio katolikoarekin lotzen da bere izaera ikonikoa dela eta, beraz, kultura katolikoko herrialdeetan aurkitzen dugu bereziki.

## Teknika 
Teknikarik ohikoena zur polikromatuan taillaketa da, errealismorik sinesgarriena bilatzen duena, batzuetan benetako soineko eta jantzien bidez, ile faltsuekin, etab. Ez da hain ohikoa buztin egosia, eskaiola eta, are gutxiago, paper-orea. Badira serieko irudiak egiten dituzten tailerrak ere, garrantzi artistiko oso txikikoak.

## Historia 
Erlijio-misterioen irudikapen plastikoa Kristautasunari bere lehen mendeetatik laguntzen dion arren, arte erromaniko eta gotikoarekin, XII. mendetik XV. mendera, hasiko da zurezko eskulturaren edo Imajinagintzaren bilakaera, helburu kateketikoa duena. Errenazimentura arte, garrantzi handia dute flandestar eta frantziar maisuek. Hala ere, Trentoko kontziliotik aurrera (1545-1563), Eliza katolikoak, Erreforma luteranoari erantzunez, arte plastikoak indartzea erabaki zuen, fededunen arreta lortzeko bitarteko gisa. Barrokoaren garaian, Imajinagintza izugarri garatu zen Mediterraneo aldean, Iberiar penintsulan eta Iberoamerikan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ferenc Szálasi

**Ferenc Szálasi** (Kassa, 1897ko urtarrilaren 6a – Budapest, 1946ko martxoaren 12a) hungariar militar eta politikari faxista izan zen. Hungariako estatuburua izan zen 1944tik 1945era.

Austria-Hungariako armadako ofiziala izan zen Lehen Mundu Gerran, eta 1925ean Hungariako Erresumako estatu nagusiko ofizial bihurtu zen Miklós Horthyren erregeordetzan. Hasiera apolitikoan, 1930eko hamarkadan ultraeskuineko eta Hungaria Handiaren aldeko ideia nazionalistak bereganatu zituen. Armada utzi ondoren, 1937an Hungariako Alderdi Nazionalsozialista sortu zuen, programa nazionalista eta antisemita batekin. 1938an kartzelan sartu zuten, baina 1940an amnistia eman zioten. Kartzelan zegoela, Gurutze Gezatuaren Alderdiko buruzagi izendatu zuten.

Alemaniak itsasoan Hungaria okupatu ondoren, edo 1944an eta urrian Horthy boteretik bota ondoren, Szalasi estatuburu eta gobernuburu izendatu zuten bere alderdiko kideek osatutako nazien aldeko gobernu txotxongilo baten buru. Gobernuak lege martziala ezarri zuen, Alemaniari gerran lagundu zion eta juduak jazarri zituen.

Bere gobernuak 163 egun iraun zuen. Szálasik ihes egin zuen Budapesteko errusiar setioaren aurretik, eta estatubatuarrek Austrian atxilotu zuten 1945eko maiatzean. Hungarian epaitu zuten eta urkatuta hiltzera kondenatu, gerra krimenengatik eta traizio handiagatik.

## Kanpo estekak
Basazalke

**Basazalkea** (*Vicia cracca*), **aizkola** edo **xingila** izenez ere ezaguna, Fabaceae familiako landare belarkara da.

## Deskribapena 
Landare igokaria da. zurtoin iletsuek 2 metro arteko altuera har dezakete. Hosto pinnatuak ditu, 12 foliolo artekoak, eta lotailuak dituzte amaieran. 40 lore arteko infloreszentziak ditu, urdin-moreak. Kaliza hodia baino luzeagoa da. Erlastarrak etortzen dira basazalkearen loreetara.

Lekaduna denez leka batean sortzen dira fruituak. 2 cm arteko lekak ateratzen ditu eta 6-8n hazi gordetzen ditu barnean.

## Habitata 
Toki hezeak atsegin ditu, ibai ertzak, bide ertzak, sasiak eta landutako soroak.

Europa ia guztiak aurkitzen da, 1950 m arteko altueran. Asia erdialde eta mendebaldean eta Afrika iparraldean ere bai. Ipar Amerikan sartutako espeziea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanun

***Kanun*** edo ***Kanuni***  Albaniako ohitura-zuzenbidearen kode garrantzitsuena da, Albaniako eremu menditsuetan mendeetan zehar sortutako kode ugarien artean. 

Albaniako kultura-ondarearen parte da eta, beraz, ez ditu herrialdean tradizionalki dauden lau aitorpenen artean bereizten. 

Kanunaren jatorria ezezaguna da. 

* Ismail Kadareren 1978ko nobela baten argumentuak, *Apiril hautsia*, Kanunek agindutako liskarra burutzeko betebeharra du ardatz.
* Joshua Marston zuzendariak film bat eskaini zion odol feud gaiari, *The forgiveness of blood*, Italian *La feud* izenburuarekin agertu zena. Filma Scutari probintzian filmatu zen 2011n.
* Laura Bispuriren *Vergine jurata* (2015) filmak, Elviraren eleberri batean libreki oinarrituta, Kanun-en eta, bereziki, hark araututako burrneshë -ren (harremanekin erlazionatutako erantzukizunekin, lege-eginkizuna hartzen zuten emakumeak hartzen duten fenomenoa) du ardatz. gizona). Titulu berdinarekin egindakoak,

## Kanpo estekak
Villa Rufolo

**Villa Rufolo** Salernoko Ravello herriaren erdigune historikoko *villa* da. Multzo arkitektonikoa Duomo edo katedralaren aurrean dago, Piazza del Vescovadon. Hasierako diseinua XIII. mendean egin zen, eta XIX. mendean erreforma handiak egin ziren. arabo-normandiar estiloko adibidea da. Musika kontzertu garrantzitsuak urtero egiten dira bertan, bereziki Ravelloko Festibala, Italiako garrantzitsuenetariko bat.

## Historia 
Jatorriz Rufolo familia aberatsaren jabegoa zen. Hortik dator izena. Rufolo familia merkataritzan aritu zen eta haren partaide bat, Landolfo Rufolo, Bocaccioren *Dekamerona*n agertu zen. Ondoren, eraikina beste familien eskuetara igaro zen: Confalone, Muscettola eta d'Afflitto. XIX. mendearen erdialdean, Francis Nevile Reid eskoziarrak erosi zuen eta honek zaharberritze orokor bat egin zuen, egungo itxura emanez. Eskoziar lord honek, artean eta botanikan aditua, *Villa*ri Europako eta XIX. mendearen amaierako tradizioekin bat zetorren itxura eman zion. Laster kultura gune garrantzitsu bihurtu zen, arkitekturako maisulan izanik. 1880an Richard Wagner egon zen Villa Rufolon eta paisaia honetaz oinarritu zen *Parsifal* operaren bigarren atalean. Reiden heriotzarekin, ondarea oinordekoen artean banatu zen. 1974an, Salernoko Probintziako Turismo Patronatuak erosi zuen, eta 2007ra arte kudeatu zuen. Gaur egun, Ravello Fundazioak kudeatzen du multzoa.

## Eraikina 
Arabo-normandiar estiloaren adibide miresgarria da. Hori oso garbi klaustroan ikus daiteke; izan ere, dekorazio arabiar-siziliarreko zutabeen ordena bikoitza du. Erdi Aroko elementuak nonahi ikus daitezke. Esaterako sarrerako dorrean non Karitatea eta Abegia irudikatzen dituzten lau estatua dauden, edo eraikin nagusiko kaperako kanoi-gangan. Kanpotik, 30 metro inguruko altuera duen Maggiore dorrea ikus daiteke, mendeetan zehar Rufolo familiaren botere ekonomiko eta sozialaren lekuko izan dena. Dorrea Ravelloko katedraleko kanpandorrearen parean dago. Lorategien eta Amalfiko kostaldearen eta Salernoko golkoaren ikuspegi zabalak eskaintzen ditu.

## Iruditegia 

Fitxategi:Claustro Rufolo 17.jpg|Klaustroa.
Fitxategi:Intérieur Villa Rufolo.jpg|Barrualdea.
Fitxategi:Villa Rufolo - terrace garden 1.JPG|Lorategiak.
Fitxategi:Ravello Torre Maggiore.JPG|Dorre Maggiore edo Nagusia.
Fitxategi:Ravello Italy coast.JPG|Itsasoaren ikuspegia.
Fitxategi:Ravello BW 2013-05-15 13-41-40 DxO.jpg|Sarrera.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amalfiko kostaldea
* Ravello
* Villa

## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
Karlota Prusiakoa

**Alexandra Feodorovna** () , **Karlota Prusiakoa** () jaioa (Berlin, 1798ko uztailaren 13a – Tsarkoie Selo, 1860ko azaroaren 1a) Errusiako enperatriz ezkontidea izan zen 1825etk 1855era.

Frederiko Gilen III.a Prusiakoa eta Luisa Mecklenburg-Strelitzekoaren alaba eta Gilen I.a Alemaniakoaren arreba izan zen. Napoleondar Gerretan, bere familiarekin Ekialdeko Prusiara ihes egin zuen, non Alexandro I.a Errusiakoaren babesa aurkitu zuen.

1817an Nikolas I.a Errusiakoarekin ezkondu zen, kristautasun ortodoxora bihurtu zen eta Alexandra Feodorova izena hartu zuen. 1825ean tsarina ezkontide bihurtu zen bere senarra tronura iritsi zenean. Senar-emazteek bederatzi seme-alaba izan zituzten, horien artean Alexandro II.a Errusiakoa tsarra.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Collapse into Now

***Collapse into Now*** (Kolapsatu orain) R.E.M. rock alternatiboren taldearen azken estudioko albuma izan zen, hamabosgarrena, alegia. 2011ko martxoan plazaratu zuten. Warner Records konpainiak zabaldu zuen. Albumak arrakasta handia izan zuen mundu osoan nahiz eta oso lan berritzaile ez izan.

## Abestiak 
Lanean arrakasta handiko abestiak daude, besteak beste "Oh My Heart" edo "Mine Smell Like Honey":
# "Discoverer"&nbsp;– 3:31
# "All the Best"&nbsp;– 2:46
# "Überlin"&nbsp;– 4:14
# "Oh My Heart"&nbsp;– 3:21
# "It Happened Today"&nbsp;– 3:48
# "Every Day Is Yours to Win"&nbsp;– 3:25
# "Mine Smell Like Honey"&nbsp;– 3:12
# "Walk It Back"&nbsp;– 3:24
# "Alligator Aviator Autopilot Antimatter"&nbsp;– 2:45
# "That Someone Is You"&nbsp;– 1:43
# "Me, Marlon Brando, Marlon Brando and I"&nbsp;– 3:03
# "Blue"&nbsp;– 5:46

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :*Collapse into Now* albuma Youtuben.
* :Albumaren gainerko komentarioa *Mondosonoro* aldizkarian.
David Nates

**David Nates Puente** (Bilbo, Bizkaia, 1999ko ekainaren 25a) Euskal Herriko futbolaria da.

## Biografia 
Athletic eta Danok Bateko harrobietan hezia. Aurrelari lanetan aritzen da. 2025eko udan Bigarren Federazioan zebilen Fuenlabradara joan zen jokatzera.

## Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Erika Reyes

**Erika Reyes** (Mexiko Hiria, 1973ko urriaren 13a) arkularia da. Mexiko ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ricardo Rojas

**Ricardo Rojas** (1959ko apirilaren 4a) arkularia da. Mexiko ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azali Assoumani

**Azali Assoumani** (; Mitsoudjé, 1959ko urtarrilaren 1a) Komoreetako militar eta politikaria da. 

Prestakuntza militarra izan zuen Marokoko Meknesko Errege Akademia Militarrean eta Parisko Gerra Eskolan. 1999an estatu-kolpe militar baten bidez iritsi zen agintera, eta 2001eko abenduan herrialdeko uharte bakoitzari autonomia ematen zion konstituzio berri bat onartu zuen. 2002an presidentetzarako hauteskundeak antolatu zituen eta estatuburu kargua utzi zuen hautagai izateko. Hauteskundeak irabazi ondoren, 2002ko maiatzean presidente karguaren zina egin zuen. Bere agintaldian, gatazkak izan ziren oposizioarekin, ez baitzuen konstituzioa bete uharteen autonomiari dagokionez. 2006an bere agintaldia amaitu zuen.

2016an berriro irabazi zituen presidentetzarako hauteskundeak, eta 2019an eta 2024an berriro hautatu zuten.

Afrikako Batasunako presidente ere izan zen 2023ko otsailetik 2024ko otsailera.

## Kanpo estekak
Emily Cummins

**Emily Jayne Cummins** (Erresuma Batua, 1987ko otsailaren 11) britainiar ekintzailea eta asmatzailea da, Afrikako eskulangileentzako ur-eramaile mugikorra garatu zuena.

## Bizitza 
Cummins Kudeaketa eta Jasangarritasun ikaslea izan zen Leedseko Unibertsitatean.

Lurrunketa bidezko hozkailuaren diseinu berria garatu zuen, hasiera batean Mohammed Bah Abba-k asmatu eta garatutako *zeer* lurrunketa bidezko hozkailuan oinarritua. Garapen bidean dauden herrialdeetan, tenperaturarekiko sentikorrak diren drogak garraiatzeko eta biltegiratzeko erabil daiteke. Horri esker, Britainiar asmatzaile eta berritzaileen Sare femeninoaren 2007ko Emakume Berritzaile Saria irabazi zuen, baita NESTAren babesletza ere, 12.000 £ hain zuzen ere. 2009an Jayne Cummins urteko Barclays emakumeetako bat izendatua izan zen sortutako gailuarengatik. 2010ean, Bakearen aldeko negozio-emakume gisa hautatu zuten Cummings Oslon, Nobel saridun epaimahai batek ohoratuta, Norvegian egindako zeremonia batean. Urtero, Nazioarteko Junior Ganberak 40 urtetik beherako hamar pertsona bikain omentzen ditu, eta 2010ean Japoniako zeremonia batean saritu zuten, "produktu jasangarriaren eta berrikuntzaren diseinuan egindako lan bikainarengatik".

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2006an, Etorkizunerako e30emmakume teknologikoaren saria.
* 2007an, Emakume Berritzaile saria.
* 2010ean, 40 urtez azpiko Bakearen aldeko negozio-emakume hautapena, "produktu jasangarriaren eta berrikuntzaren diseinuan egindako lan bikainarengatik.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carvalho Euskadin

[thumb|250px|[Manuel Vázquez Montalbánen estiloa imitatu du Joan Alonsok eleberri honetan.]]

***Carvalho Euskadin*** liburua 2023.urtean kaleratu zuen Jon Alonsok. Egitura aldetik nobela beltzarena du. Argumentua Manuel Vázquez Montalbáni berezko omenaldia da. Horretarako bere pertsonaia karismatikoa erabiliko du idazle nafarrak. 2023ko Durangoko azokan aurkeztu zen lana. Oihana Azkueren hitzetan "Metaliteratura jolas bat proposatzen digu Jon Alonsok bere azken eleberrian". 

## Argumentua 
Jon Alonsok bi nobela harilkatu ditu argitaratu berri duen liburuan, eta, modu horretan, Enekoitz Ramirez 'Lanbas' pertsonaia eta Manuel Vazquez Montalbanek sortutako Pepe Carvalho detektibea gurutzatuko dira fikzioan. Berez, bi argumentu nahasten dira eleberriak. Batetik, Iruñean, 2016. urtean gaude. Gobernu autonomiko berriak goi mailako kultur jardunaldi bat antolatu du, eta Sanchez Godin intelektual ospetsua ezusteko bat ematekoa da bertan: Manuel Vázquez Montalbánen nobela argitaragabe bat agertu da, *Carvalho Euskadin* izenburukoa. Nobela, ordea, bat-batean desagertko du, eta Jon Alonsoren protagonista ezagunaren, Enekoitz Ramirez *Lanbas*en, esku geldituko da kasua. Bestetik, Bartzelonan, 2003an, Pepe Carvalho detektibea La Ramblari begira dago, Guadalupe Agirre euskal enpresari handienetako baten enkargua jaso duenean: 1982an desagertu zen Kokotxa militantearen neska-laguna aurkitzea. Ordainsari altua eskainiko dionez, aurrera egitea erabakiko du Carvalhok, giro arraro baten erditik: esan gabekoak, paper misteriotsuak, jarraipenak...

Bi istoria batean harilkatu ditu Jon Alonsok, hari beltzez harilkatu ere, Euskal Herriko politika, janariaren zeremonia, historia hurbila eta literatur munduaren argi-ilunak lotuz. Thriller baten eskemarekin Joan Alonso Euskal Herriko errealitate desberdinak azalduko eta kritikatuko ditu.

Azken kapituluan Alonsok euskaldunen presentzia Vázquez Montalbanen liburuetan aztertzen du, ohar interesgarriak azalduz.

## Edukia 
Joan Alonsok liburu honetan maisuki imitatu egin du Vázquez Montalbanen estiloa. Nolabait, *Carvalho Euskadin* eleberriak idazle katalaneren kontakizunen estiloa eta ezaugarriak jasotzen ditu, baita ere haren ezaugarri nagusiak.

Azala Joseba Larratxerena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburuaren bertsio digitala.
* Joan Alonsorekin elkarrizketa ETBko *Artefaktua* saioan.
Altamirako Museoa

**Altamirako** **Museo Nazionala eta** **Ikerketa Zentroa**, **Altamirako Museoa** edo **Altamira Museoa** bezala ere ezaguna, 1985ean Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen Santillana del Marreko  (Kantabria, Espainia) Altamirako kobazuloa kontserbatzeko, ikertzeko eta zabaltzeko zentroa da, eta leizearen erreplika ere badu bertan, *Neocueva* esaten diotena.

## Ezaugarriak 
2001an ireki zen eta eraikina Juan Navarro Baldeweg arkitektoaren lana. 
ezkerrera|thumb|Museoaren eta leizearen kokapenak.
Kobazuloaren ondoan, museoak historiaurreko teknologiei buruzko tailerrak eta *Altamirako garaiak* erakusketa iraunkorra eskaintzen dizkio bisitariari, aztarnategi horretatik datozen objektuekin, eta baita El Morin, El Juyo eta El Rascañotik datozenekin ere. Erakusketa honen parte da leizearen erreplika artifizial bat, originala bisitarien etorrera masiboaren ondoriozko kalteetatik babesteko eraiki zena.

Erreplikan Altamirako Sabai Handiko pintura ospetsuen erreprodukzio bat ikus daiteke nabarmen. Erreprodukzio hori Pedro Saurak eta Matilde Muzkizek egin zuten, Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Arte Ederren Fakultateko argazkigintzako katedradun eta marrazketako irakasle titularrak, hurrenez hurren. Erreprodukzio honetan, pintore paleolitikoek erabili zituzten marrazketa, grabatu eta pintura teknika berdinak erabili ziren. Erreprodukziorako originalak aztertzean pintura eta grabatu berriak aurkitu ziren.

Espainiako Museo Nazionala da ofizialki.

## Bildumak 
Altamirako haitzuloko eta inguruko beste batzuetako aurkikuntzetatik datozen hainbat bilduma zaindu eta erakusten dira, hala nola:

* Altamirako leizea (Santillana del Mar, Kantabria).
* Altamirako inguruak (Santillana del Mar, Kantabria).
* Cuchiako aztarnategia (Cuchia, Miengo, Kantabria).
* El Castillo leizea (Puente Viesgo, Kantabria).
* Moringo leizea (Villanueva de Villaescusa, Kantabria).
* El Rascaño leizea (Mirones, Miera, Kantabria).
* El Salitre leizea (Ajanedo, Miera, Kantabria)
* Chufín haitzuloa (Riclones, Kantabria).
* Juyo leizea (Igollo de Camargo, Kantabria).
* La Pila leizea (Cuchía, Miengo, Kantabria).
* Las Estalactitas leizea (Santillana del Mar, Kantabria).

## Iruditegia 

Fitxategi:Acceso a la Neocueva de Altamira.jpg|Neocueva esaten dioten erreplikara sarbidea.
Fitxategi:El presidente del Gobierno Pedro Sánchez visita Cantabria 02.jpg|Pedro Sánchez Espainiako gobernuburuaren bisitan, bisonteen sabaia.
Fitxategi:Cueva de Altamira 5 paintings.jpg|Orein bat erreplikan.
Fitxategi:Cueva de Altamira 3 paintings.jpg|Bisonteak erreplikan.
Fitxategi:Arpón de asta, Cueva de El Piélago II (Mirones, Miera).jpg|Museoko piezak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cribraria argillacea

***Cribraria argillacea*** *Cribrariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Cribraria vulgaris var. argillacea*, *Stemonitis argillacea*, *Trichia argillacea*.

## Deskribapena 
**Esporangioak:** 0,1 eta 1 mm bitartekoa, okre antzeko zikin oliba antzeko kolorekoa, globo itxurakoa eta obala, sesilak edo laburki estipitatuak, estuki elkartuta, batzuetan pseudoetalio bat osatuz. Peridioa goitik iheskorra, erraz bereizten den sare arin bat izan ezik; behekoa iraunkorra kopa sakon baten itxuran, mintzezkoa, gaizki zehaztuta, erretikulatua. Pendunkulua, baldin badago, laburra, ildofuna, arre-beltzaxka kolorekoa; ondo garaturiko hipotalo batetik sortua.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea

## Sasoia eta lekua 
Adar hiletan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Costa Rica, Puerto Rico, El Salvador, Txile, Argentina, Azoreak, Kanariak, Europa, Errusia, Israel, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mimi Barthélémy

**Marie Hélène Michèle Armand**, ***Mimi Barthélémy*** izengoitiaz ezagunagoa, (Port-au-Prince, 1939ko maiatzaren 3a – Paris, 2013ko apirilaren 27a) haitiar idazle eta ipuin kontalaria izan zen.

## Bizitza 
Michèle Armand Port-au-Princeko Unibertsitateko medikuntza fakultateko dekanoaren alaba zen. 1956an Haiti utzi zuen Frantzian ikasteko. Geroago atzerrian bizi zen (Latinoamerikan, Sri Lankan eta Iparraldeko Afrikan).

Bihotzekoak jota hil zen 2013an, 73 urte zituela.

## Lanak 

;Ipuinak
* *Le monstre Bagay - conte de la tradition créole haïtienne* (liburu elebiduna, 1989)
* ''Malice et l'âne qui chie de l'or et autres contes d'Haïti* (1994)
* *Contes diaboliques d'Haïti* (1995)
* *L'écorchée-marraine : Contes haïtiens* (1998)
* *À peine plus qu'un cyclone aux Antilles* (1998)
* *Tézin le poisson d'eau douce - conte de la tradition créole haïtienne* (liburu elebiduna, 2000)
* *Anaïs et Bovi* (2000)
* *La Cle du Savoir* (2000)
* *Le Chasseur et l'oiseau* (2000)
* *Kangio, la tortue chanteuse d'Haïti et autres contes* (2000)
* *Coeur de conteurs* (2000)
* *Le Mariage de Pucette* (2001)
* *Cabri, cheval et tigre* (2001)
* *Vieux caïman : Contes des grandes îles de la mer Caraïbe* (2002)
* *Une très belle mort - Caribana* (2004)
* *Haïti conté* (2004)
* *La Création de l'île de la Tortue* (2006)
* *Le lion qui avait mauvaise haleine* (2006)
* *Le Fulgurant : Épopée mythologique de la Caraïbe* (2007)
* *Crapaud et la clef des eaux* (2007)
* *Cours de grimpette, Paris* (2009)
* *L'histoire d'Haïti racontée aux enfants* (liburu elebiduna, 2008)
* *Dis-moi des chansons d'Haïti* (2010)
* *Haïti la perle nue* (2010)
* *Les Perles de Zima* (2010)
* *Le Fulgurant* (2010)
* *La reine des poissons* (2011)
* *Les Moitiés* (2011)
* *Contes d'Haïti* (2011)
* *Pourquoi la carapace de la tortue... ?* (2013)
* *La Chenille, la Chrysalide et le Papillon* (2015, hil ostekoa)
* *L'oranger magique* (2015, hil ostekoa)
* *Ma beauté affronte le diable* (2016, hil ostekoa)

;Eleberriak
* *L’obèse, l’ange et le jumeau* (2014, hil ostekoa)

;Antzezlanak
* *Bleu, Blanc, noir* (1989)
* *Soldats-Marrons* (1999-2000)
* *Une très belle mort* (2003)
* *Le Fulgurant'' (2007)

## Sariak 
* 1992: Arletty saria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Madeleine Marzin

**Madeleine Marzin** (Loudéac, 1908ko uztailak 21 - Paris, 1998ko maiatzak 27) frantziar irakasle, sindikalari, politikari komunista eta Frantziako Erresistentziako partaidea izan zen.

## Biografia 
Marzin Loudéac-en jaio zen 1908ko uztailaren 21ean, Bretainiako familia xume baten senidean. Ama merkatari katolikoa zen, eta aita igeltseroa; familia, gainontzeko lau anaiek osatzen zuten.

## Sariak 
*  Erresistentziako Domina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeanne Bertrand

**Jeanne J. Bertrand** (Anhera de Devolui, Frantzia, 1880ko irailaren 26a – 1957ko urriaren 28a) frantziar argazkilaria eta eskultorea izan zen.

## Bizitza 
Bere familiak New Yorkera emigratu zuen 1893an eta Torringtonera (Connecticut) joan zen bizitzera. Jeanne Bertrand jostorratz fabrika batean hasi zen lanean, gero argazkilari batentzat. 

Jakina da Vivian Maier argazkilariarekin bizi izan zela, Bostonen, 1930 inguruan, eta beharbada, Bertranden eraginez izan zuen Maierrek argazkilaritzarekiko interesa. 

## Lan ibilbidea 
### Argazkilari 
Jeanne Bertrandek Boston Globe-ren, *Bostongo* egunkari nagusiaren, edizioaren lehen orrialdeko ohoreak izan zituen, 1902ko abuztuaren 23ko ediziokoak, argazkilari gisa zuen talentu gaztea goraipatzen zuen artikulu luze batekin, bere argazkiarekin eta egin zituen bi erretraturekin batera.

### Eskultore 
New Yorken ikasi zuen eskultura, Cartaino di Scarrino Pietrorekin (1885-1918).

## Aintzatespenak 
* 1902an,Boston Globe-ren argazkilari gisa zuen talentu goraipatu zuen artikulu luze batean bere argazkiarekin eta egin zituen bi erretraturekin batera.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Françoise Perron. Jeanne Bertrand. Les Autanes, 2014. . OCLC 880253832. 
* Gaëlle Josse, *Une femme en contre-jour*, Reditions Noir sur Blanco, cuello. «Notabilia», 2019, 156 or. 

## Kanpo estekak