Brita Zippel

**Brita Zippel**, **Britta Sippel** ere deitua (Suedia, 1676ko apirilaren 29an exekutatua), ustezko sorgin suediarra izan zen, "Näslösan" ezizena zuena, "Det Stora oväsendet" ("Zarata handia") sorgin-histeria handiaren irudirik ezagunenetako bat, Suedian 1668 eta 1676 artean lehertu zena. Anna Zippel ahizparekin batera, segur aski Suediako historiako sorgin ezagunena da.

## Aurrekariak 
Brita Zippel familia aberats batean jaio zen. Aita alemaniar jatorrikoa eta pilota-kiroletako maisua zen, eta "Lilla Bollhuset" sortu zuen, goi-mailako kiroletarako eraikina. Haren bi nebak gorteko zaldunen eta Karlos XI.a erregearen kirol irakasleak izan ziren.

1659an, 30 urte inguru zituela, Galle izeneko maisu ladrilugile batekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituen. Britak izaera ikaragarria zuen eta autokontrol gutxi. Senarrari berarekin ez ezkontzeko gomendatu zioten. Anna ahizpak berak esan zion Brita "*emakume gaiztoa*" zela. Kontatu zioten Britak "eltze azpian pastelak jartzen zituela janaria prestatzen zuenean", eta horrek sorginkeria erabiltzen zuela esan nahi zuela. Senarrak etorkizun handiko karrera zuen ezkondu zirenean, baina lau urte inguru igaro ondoren sifili ikaragarri jasan zuen, ohean sartu eta finantza aldetik porrot egin zuen. 1675erako, senarra erotuta zegoen. Fase terminaleko sifiliak dementzia eragiten baitu. Ez zen bere gremioko zerrenda publikoan ageri 1673az geroztik, eta bere familia pobrezian bizi zen.

Britari "*Näslösan*" (sudurrik gabea) ezizena jarri zioten, gaixotasunak senarrari sudurra galtzea eragin ziolako. Anna Zippel ahizparen karitatetik bizi zen gehienbat. Haren nebek, gorteko kirol-instruktoreek, ez zuten jada bietako bat ere ahizpa gisa tratatzen, herentzia bati buruzko eztabaida baten ondorioz. Haurrak kale gorrian geratu ziren. Autokontrolik ez zuenez, eztabaida asko sortu zituen, eta, ondorioz, bizilagunek ez zuten ikusi ere nahi. Aurretik beste gizarte-klase batekoa izatea susmagarria zen.

Brita Zippel hiru aldiz epaitu zuten sorginkeriagatik: 1668an, 1674an eta 1675ean. Lehen aldian, 1668an, Cornelius marinel-maisuak leporatu zion bere ontzia madarikatu zuela eta Satanasek hiru aldiz bota zuela. Absolbitu egin zuten, marinelak ezin izan baitzuen inolako frogarik aurkeztu eta Britaren ospea ez baitzen hain txarra. Epaimahaiak Cornelius zigortu zuen kalumniagatik. 1674an, neska gazte batek sorginkeria leporatu zion, baina auzitegiak aske utzi zuen berriro, lekukoa zoratuta zegoela uste baitzuen. Garai hartan, Märet Jonsdotterren akusazioaren ondoren hasi zen sorgin suediarren epaiketa-garaia. 1670ean, elizak "sorginen otoitza" erabiltzen hasi ziren, eta 1675ean, benetako  sorgin-ehiza Stockholmera iritsi zen. Brita izan zen, noski, sorgin gisa hitz egin zuen lehen emakumea.

## Epaiketa 
Johan Johansson Griis Gävleren mutilak inspiratuta, haur batzuek esan zuten bahitu egin zituztela eta Satanasen sabbatera eraman zituztela sorginek Blockulan haien gurasoei histeria eraginez. Haurrak babesteko etxe zainduak ezarri ziren, eta Britaren izena izan zen aipatuena, ahizparekin eta haren lagun Anna Månsdotterrekin batera. Haurrek esan zuten bi ahizpek eta Månsdotterrek eraso egin zietela gauez zaintza etxeetan. Gurasoak korrika hasi ziren norabide guztietan, eta haurrek paretak seinalatu eta apurtu egin zituzten aizkorakadaka, sorginen bila. Aita batek ileak erakutsi zituen —gero gortean erakutsi zituenak—, eta Britari moztutakoak zirela esan zuen. Gurasoek agintariei dei egin zieten, eta haiek batzorde berezi bat osatu zuten ikertzeko. Britak amorruz erantzun zien zurrumurruei. Zurrumurruak zabaltzen zituzten haurrak kalez kale jazarri zituen, haiek astindu eta infernura joateko esan zien. Jarrera horrek ez zion lagundu.

Batzordeak Brita Zippelen eta haren ahizpa Annaren seme-alabak ekarri zituen, galdeketa egiteko. Amaren aurrean esan zuten amak eta izebak sarritan eramaten zituztela Satanera. Brita Zippelek erreakzionatu egin zuen ahizpa amorruz erasoz.

Brita Zippeli buruzko zurrumurruak areagotu egin ziren. Batzordeak behin eta berriz ekarri zuen galdeketa egiteko. Itsasontzi batek portuan su hartu zuenean, herritarrek bizitza-galeren errua egotzi zioten. Zurrumurruek esaten zuten gauez urkamendia bisitatzen zuela urkatuen arropak lapurtzeko. Haurrek esan zuten Bloculan dadoetan jolasten ikusi zutela, ahizparekin, errege-jauregiari zeinek su emango zion erabakitzeko, eta Britak irabazi zuela. Galdeketako batera joan beharrean etxean geratu zenean, deabruak astindu ondoren nekatuta zegoela aldarrikatu zuten haurrek. Agintariek aztertu zutenean, orban bat ikusi zuten haren bizkarrean. Ondoren, mediku batek aztertu eta sukarra zuela eta markarik ezin zuela aurkitu baieztatu zuen, baina kaltea eginda zegoen.

Brita Zippel ez zen bere seme-alaben lekukotzaren aurka defendatu. Beste pertsona batzuekiko etsaitasuna izan arren, oso maitekorra zen seme-alabekin, eta inoiz ez zien errua egotzi haien akusazioengatik. Gainera, seme-alabek izeba Anna aipatzen zuten, ama baino gehiago. Izebak Satanera eraman zituela esan zuten, ama gai ez zenean, eta presioa egin behar izan zieten amaren aurkako salaketak baieztatzeko. Auzitegiak presioa egin zion Britaren alaba Annikari, ama itsasontzia erretzen ikusi zuela berresteko. Hain gogo txarrez aitortu zuen non epaimahaiko kide bat, Frank, eta alkateari, Thegnes, sorginkeria leporatzen saiatu zen. Britak Annika alabari galdetu zionean zergatik ez zion inoiz horrelakorik esan, izebak mehatxu egin ziola erantzun zuen. Orduan, Britak ahizpari eraso egin zion.  Alabari esan zion atsegin handiz hilko zela beragatik. Kartzelara eraman zutenean, esan zuen: *Orain badakit zer zaila den ama izatea. Bekatari izugarria naiz, baina inoiz ez dut sorginkeriarik egin!.*Epaiketan, ezin izan zuen akusazioen aurrean amorrua kontrolatu. Anna ahizpa, hitzezko defentsagatik ezaguna, eta Anna Månsdotter, duintasunari eustean bere kasua kolokan jarri zuena, ez bezala, Britak auzitegia haserrerazi zuen. Lekukoak madarikatu egin zituen, eta labana eraman zuen aretora berarekin borrokatu zuen emakume bat testigantza ematera joan zenean. Mahukan aizto bat zeramala galdetu ziotenean, erantzun zuen nahiago zuela hilketa-errudun gisa exekutatua izatea sorginkeria-errugabe gisa baino.

Onartu zuen Bibliako aginduei uko egin ziela, txirotasunaren eraginez jaiegunetan lan egiteagatik. Aurreko kasuak ere kontuan hartu ziren 1668 eta 1674an. Gävleren mutikoa kartzelatik ekarri zuten aurrez aurre jartzeko.

Epaimahaiak Brita Zippeli ahizpa Annari eta Anna Månsdotter-i heriotz zigorra jarri zien apirilaren 24an. Hitz hauen bidez eseri zen: "Brita Zippel ezin da aske utzi, burua moztuko zaio eta bere gorputza ondo erreko da beste batzuentzat ohartarazpen eta justizia gisa." 

## Exekuzioa 
Exekuzioa Hötorget plazan gauzatu zen, Stockholmen, 1676ko apirilaren 29an. Hiru kondenatuek desberdin jokatu zuten. Anna Månsdotterrek bere buruaz beste egin zuen exekutatu aurretik, hala ere, burua moztu egin zioten eta gorputza publikoki erre zuten. Anna Zippel pasiboki eta bihozgabe mantendu zen. Brita Zippel, ordea, ez zen lasai joan exekuziora.

Bidean zehar bere kateak astindu eta jendetzari iseka egin zion. Mundu guztiari maldizioka Errege Etxekoei, espetxeko zaindariei, eta exekuzioa ikustera hurbildu ziren guztiei. Bertaratutako guztiei esan zien elkar zaintzeko, ez zen ba sorgina?. Borreroak bere gorputza erretzen bazuen eta burua hesola batean sartzen bazuen ere, mendeku hartzeko itzuliko zela. Beldur zela uste bazuten, oker zeuden; Satanasek sentiezina egin zion min orori. Nahi zutena egin zezaketen, erre, gorputza zatika ebaki, eta berak ez zuela ezer sentituko, baina mendekua ez zezatela zalantzan jarri— Satanasen laguntzarekin hartuko zuela-eta. Apaiza, batzorde bereziko kidea, damutu zedin ahalgindu zen eta komulgatu zezan, baina uko egin zion proposamenari. Benetan sorgina bazen, hala izaten jarraituko zuen. Satanasen deabru fantasma bat bezala itzuliko zen, Katarinako kongregazioa atsekabetzeko, eta lehena apaiza izango zen.

Trago bat eskatu zuen, aspaldiko ohitura baten arabera kondenatuaren eskubidea zena. Borreroaren laguntzaileetako bat botila batekin aurreratu zitzaion. Hartu eta edan egin zuen, eta botila osoa bukatuko zuen, borragoak nahikoa seinalatu ez balu. Botila indarrez kendu zioten, borragoak bere zatia izan zezan.

Orduan, Brita eta haren ahizpa sumetara igon zituzten. Borreroak lagunei Britarekin hasteko eskatu zien, ahizpa lasai eta pasiboki baitzegoen. Britak esan zien tinko eusteko, bere ospea gordetzeko. Mendekua jo, madarikatu eta urrats bakoitzean borrokatu zuen. Azkenik, lau gizon behar izan ziren sumetaren gainera igotzeko. Goian zeudela, hiru Britaren gainean eseri ziren hari eusteko, laugarren batek ilea atzera bota zion Britaren lepoa azaltzeko, eta bosgarren batek burumakur mantentzeko borroka egin zuen. Borreroak apuntatu eta jo egin zuen. Ikusleek burua biraka erorarazi zuen kolpe perfektua txatolu egin zuten. Ahizpa berehala amaitu zuten, eta gero Anna Månsdotterren gorpuari ere burua moztu egin zioten. Hesoletan iltzatutako hiru buruak eta eskailerei lotutako gorputzak sutara bota zituzten.

Brita exekutatu zuten egunean bertan, Annika alaba apaizarengana joan zen, eta esan zion gezurra esan zuela, ama ez zela sorgina eta ez zela exekutatu behar, baina apaizak ixiltzeko esan zion. Urban Hjärne eta Eric Noraeus-en ikerketen ondorioz sorginkeriagatiko epaiketak faltsutzat jo ondoren, lekukoei gezurrezko zina leporatu zieten. Annika astindu egin zuten, eta 1676ko Eguberri egunean hil zen, agian astinduaren ondorioz, hamabost urte besterik ez  zituen.

## Bibliografia 
* Alf Åberg (1989). *Häxorna. De stora trolldomsprocesserna i Sverige 1668-1676*. Göteborg: Novum Grafiska AB.  (suediaraz)
* Ankarloo, Bengt, *Satans raseri: en sannfärdig berättelse om det stora häxoväsendet i Sverige och omgivande länder*, Ordfront, Estocolmo, 2007 (sudieraz)
* Widding, Lars, *När häxbålen brann: en dokumentär berättelse, Norstedt*, Estocolmo, 1980 (en sueco)
* Jan Guillou, *Häxornas försvarare*, Piratförlaget 2002 ( ) (suedieraz)
* Fogelström, Por Anders,  En bok om Söder, Bonnier, Estocolmo, 1953 (suedieraz)
*  (suedieraz)
* Stig Linnell: *Ur Stockholms spökhus.* *Häxorna i Katarina*, 1998 (suedieraz)

## Kanpo estekak