open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jesús Fernández Santos

**Jesús Fernández Santos** (Madril, Espainia, 1926ko azaroaren 9a - León, Espainia, 1988ko ekainaren 2a) espainiar eleberrigile, zinema-zuzendari eta gidoigilea izan zen.

## Biografia 
Bere lanaren ezaugarri nagusia errealismo objektiborako joera izan zen.

*Los Bravos* (1954) eleberria izan zen, kritikarien esanetan, bere garaiko eleberrigileen belaunaldiaren lehen adierazpenetako bat. Belaunaldi horretako kide ziren, besteak beste, Rafael Sánchez Ferlosio, Ana María Matute, Ignacio Aldecoa eta Juan Goytisolo.

Lanik aipagarrienen artean ditu honako hauek: *La hoguera* (1957); *Cabeza rapada* (1958, ipuinak); *Laberintos* (1964) eta *El hombre de los santos* (1969). 1982an, Planeta saria irabazi zuen *Jaque a la dama* lanarekin.

## Kanpo lotura 
*  www.jesusfernandezsantos.es webgunea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julien Gracq

**Julien Gracq** (jaiotza-izena: *Louis Poirier* ; Saint-Florent-le-Vieil, Maine eta Loira, 1910eko uztailaren 27a - Angers, Loirerria, 2007ko abenduaren 22a) frantses olerkari, eleberrigile, saiakera-idazle eta antzerkigilea izan zen.

Historia eta geografiako irakaslea izan zen. 1938an, *Au château d´Argol* (*Argolko gazteluan*) bere lehen eleberria argitaratu zuen, André Bretónek surrealistatzat harturiko obra. Handik urte batzuetara, Goncourt Saria eman zioten, *Le rivage des Syrtes* (1951, *Syrtes ibai-ertza*) eleberriarengatik, baina ez zuen sari hura onartu. Eleberri aipagarriak ditu, orobat, *Un beau ténébreux* (1945, *Edertasun malenkoniatsua*), *Un balcon en forêt* (1958, *Balkoia basoan*), ''La Presqu'île* (1970, *Penintsula*) eta *Les eaux étroites* (1976,* Ur estuak*). Gracqen idazkera originala, sinbolikoa, metafisikoa da, formalismo orotatik aldendua; oro har, ez du konpromiso ideologikorik erakusten bere garaiarekin, eta etengabe jotzen du Erdi Arora eta erromantizismora. Prosazko bere lanak oso zorrotzak dira, aberatsak, metafora ugariz hornituak. Gracqen saiakera nagusiak: *Littérature à l´estomac* (1950,* Literatura urdailean*) literatura-sariekin bilatzen den idazleen komertzialismoa kritikatzen zuen panfletoa; *André Breton, Quelques aspects de l´escrivain* (1948, *André Breton, idazlearen zenbait ezaugarri*); *Lettrines* (1967); *Lettrines II* (1974); *En lisant, en écrivant* (1981, *Irakurtzen, idazten*); *Carnets du grand chemin* (1992, *Bide handiko koadernoak*). Harenak dira, halaber, *Liberté grande* (1947,*Askatasun handia*) prosazko olerkia, *La terre habitable* (1951, *Bizitzeko lurra*) eta *Le roi pêcheur* (1948,*Errege arrantzalea'') drama poetikoa.

## Erreferentziak
Roman Sudupe Olaizola

**Roman Sudupe Olaizola** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1947ko ekainaren 21a) politikaria da, Euzko Alderdi Jeltzaleko kidea.

## Biografia 
Ingeniari teknikoa da ogibidez, eta gaztetatik da EAJko kide. 1977tik 1979ra GBBko kide izan zen, eta Azkoitiko alkate bi agintaldiz. 1983an GBBko buru hautatu zuten, eta 1984an EBBren buru, kargu horretan urtebete baino eman ez zuen arren.

1987tik 1989ra Eusko Jaurlaritzaren Barne Sailburuorde izan zen, eta 1991-1995 bitarteko legegintzaldian Gipuzkoako Foru Aldundiko Errepide Azpiegituren alorreko foru-diputatu. 1995eko Batzar Nagusietarako hauteskundeen ondoren Gipuzkoako Ahaldun Nagusi hautatua izan zen, eta 1999ko hauteskundeetan karguari eutsi egin zion, 2003an Joxe Joan Gonzalez de Txabarri jeltzaleak ordezkatu zuelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taslim Olawale Elias

**Taslim Olawale Elias** (Lagos, Nigeria, 1914ko azaroaren 11 - Lagos, Nigeria, 1991ko abuztuaren 14a) Nigeriako politikaria eta legegizona izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide ikasketak egin zituen Londresen. Estatu Batuetan hasi zen ikerlari gisa lanean, eta pixkanaka nazioarteko lanak eta ardurak hartu zituen; Kongoko eta Afrikar Batasuneko Konstituzio edo lege nagusiak idazten lagundu zuen, Nigeriako konstituzio-hitzarmenean ordezkari izan zen, eta abar.

Nigeriara itzuli zenean hainbat politika-kargu izan zituen bere ardurapean (nahiz eta nazioarteko lana alde batera utzi ez): Justizia ministerioa, Epaitegi Gorena, eta abar. Nazioarteko Justizia Auzitegiko lehendakaria izan zen 1982-1985 bitarteko urteetan.

Zenbait lan idatzi zuen lege-gaiei buruz.

## Erreferentziak
Gerard ter Borch

**Gerard ter Borch** (Zwolle, 1617ko abendua &ndash; Deventer, 1681eko abenduaren 8a) herbeherear pintore barrokoa izan zen.

## Bizitza eta lanak 
Pieter Molynen ikaslea izan zen. 1632-1634 bitartean Amsterdamen eta Haarlemen lan egin zuen. Ingalaterran (1635), Italian (1640) eta Alemanian (1646) ibili zen. 1648. urtean Madrila joan zen, eta Filipe IV.a erregeari erretratu bat egin zion. 1650. urtean Herbehereetara itzuli zen eta Deventeren hartu zuen bizilekua.

Erretratuak eta eszena militarrak, familia artekoak eta herrikoiak pintatu zituen batez ere. Haren obra nagusiak *Mutila txakurrari arkakusoak hiltzen* (1665 aldean, Alte Pinakothek, Munich), *Münsterko bakea* (1648, National Gallery, Londres), *Helena Van der Schalke* (1648 aldean, Rijksmuseum, Amsterdam), *Aletta Pancras* (1670, Rijksmuseum, Amsterdam), *Musikako ikasgaia* (1668 aldean, J. Paul Getty Museum, Kalifornia) eta *Irakurketako ikasgaia* (1653, Louvre, Paris) dira.

## Iruditegia 

Fitxategi:Westfaelischer Friede in Muenster (Gerard Terborch 1648).jpg|*Münsterko bakea*, 1648, National Gallery, Londres
Fitxategi:Jongen bezig een hondje te vlooien, naar Gerard ter Borch (II).jpg|*Mutila txakurrari arkakusoak hiltzen*, 1665 aldean, Alte Pinakothek, Munich
Fitxategi:Gerard ter Borch (Dutch - The Music Lesson - Google Art Project.jpg|*Musikako ikasgaia*, 1668 aldean, J. Paul Getty Museum, Kalifornia
Fitxategi:Le Galant Militaire ou jeune femme à laquelle un homme offre de l'argent - Gerard ter Borch.jpg|The Militar Gallant, Louvre Museoa

## Erreferentziak
Orvieto

**Orvieto** Italia erdialdeko hiria da, Umbriako lurraldean dagoena. 

## Geografia 
Mendi bolkaniko gainalde lauan kokatzen da, labar bertikalez inguratua alde guztietatik. Defentsarako aukera geografiko bikaina eskaintzen zuen, eta ingurua bertatik kontrolatzeko ere posizio du hiriak.

Orvietok lur azpian mila putzu, galeria eta haitzulo artifizial baino gehiago ditu, maila desberdinetan; horietako batzuk berrituak izan dira eta turistentzat ikusgai daude. Batzuek jatorri etruriarra dute.

### Auzo edo gune populatuak 
Hiri zaharrak, mendi gainean dagoenak, lau *quartiere* edo auzo tradizional ditu: Corsica, Serancia, Olmo eta Santa Maria della Stella.

Erromatarrek *Urbs Vetus* izena eman zioten, hiri zaharra, haientzat ere dagoeneko historia handiko tokia zela adieraziz: Orvieto izen modernoa hortik eratortzen da. 

### Erdi Arotik Italiaren independentziara 
Erromatarren bake garaiaren ondoren, godoen, bizantziarren eta lombardiarren mendean egon zen; baina garai istilutsu horietan garrantzia berreskuratu zuen, zeren mendi gain baten egonda, defentsarako aukera handiak ematen ditu hiriak.

1200. urtearen inguruan estatu-hiri inportante bat bezala ari zen funtzionatzen Orvieto jada. Urbano IV.a aita santuaren garaian, hura Orvieton ezarri zen bizitzen gerra zibila zegoelako Erroman, eta garai horretan erabaki zen katedrala egitea, eraikuntza ikusgarri bat. 

Izurri Beltzak moztu zuen aro aberats hori, eta estatu izaera galdu zuen ondoren Orvieto. Geroago, garapen garaiak ere izan zituen hiriak, Pizkundean eta baita 17. mendean, baina politikoki aitasantutzaren mendeko lurraldea izan zen. Aita Santuekin batera kardinalekin eta beste familia inportante batzuekin, hiriak posizio on bat zuen Erromatik ez oso urruti, eta *palazzo* ugari ditu hiriak mende horietakoak.

1860. urtean, Italiako errresuman integratu zen.

## Ondarea 
Aipagarriak dira, besteak beste, etruriarrek eraikitako hiriaren aztarnak (nekropolia, batez ere), XIII. mendeko katedrala eta hango freskoak, mosaikoak eta aita santuen museoa.

Elizen artean:

* Orvietoko Duomo edo Katedrala.
* San Giovenale eliza (1004)
* Sant'Andrea eliza (1013), eliza paleokristau baten gainean eraikia, eta ondoan kanpandorre dodekagonal ikusgarria duena,
* San Domenico eliza.
* San Lodovico eliza
* San Francesco eliza, 13. mendekoa.
* Madonna del velo eliza, 18. mendekoa.

Eraikintza zibilak:
* Palazzo del Capitano del Popolo, hiriko kapitainaren jauregia, hiriko podestá jaunaren edo agintaritza lokalaren kokapena.
* Pozzo di San Patrizio (1528), ura gordetzeko putzu ikusgarri bat.
* Pozzo della Cava, beste putzu ikusgarri bat.
* Albornoz gotorlekua.
* Palazzo dei Sette jauregia eta berari itsatsitako Torre del Moro dorrea.
* Palazzo Gualterio jauregia.
* Palazzo Soliano jauregia, aita santuen egoitza izana.
* Palazzo Carvajal-Simoncelli jauregia, Espainiako kardinal batentzat eraikia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Orvietoko udalaren web-orria
Stephen Gardiner

[thumb|Stephen Gardiner. [Quentin Metsys|Quentin Massysek egindako erretratua.]]

Stephen Gardiner (Bury Saint Edmunds, Ingalaterra, 1483 inguru - Whitehall, Ingalaterra, 1555eko azaroaren 12a) elizgizona eta politikaria izan zen. Henrike VIII.a Ingalaterrakoaren eta Katalina Aragoikoaren arteko ezkontza baliogabetzeko negoziazioen ardura hartu zuen (1528-1529). Estatuko idazkari eta Winchesterko apezpiku izendatu zuten (1531). *De vera obedientia* liburuan (1535) erregea aita santuaren gainetik dagoela adierazi zuen. Protestanteen kontrakoa zen. Eduardo VI.a Ingalaterrakoaren garaian kartzelatu zuten (1548); Maria Estuardok berriro askatu zuen, eta kantziler goren izendatu. Aita santuarekiko ikuspegia aldatu, eta Ingalaterrak Erromaren mendean jarri behar zuela aldeztu zuen (*Palidonia*, 1554).

## Erreferentziak
Nadar

**Nadar**, jaiotza-izenaz **Gaspard-Félix Tournachon** (Paris, Frantzia, 1820ko apirilaren 6a - Paris, Frantzia, 1910eko martxoaren 20a), argazkilari frantsesa izan zen.

## Biografia 
Medikuntza ikasketak erdi eginean utzi, eta argazkigintzari eta karikaturak egiteari ekin zion. Urte gutxiren buruan Parisko argazkilaririk ezagunena egin zen; izen handiko jende asko biltzen zen Parisen zuen estudioan. Balzac, Delacroix, Rossini, Wagner, Baudelaire, Gautier eta Bakuninen argazkiak egin zituen, besteak beste. Bera izan zen Paris airetik (globotik) argazkiz hartu zuen lehena (1858), eta baita argazkiak egiteko argi artifiziala erabili zuten lehenetakoa ere. *Journal Illustré* aldizkaria sortu zuen bere seme Paulekin.

## Obra 
### Argazkiak 
* André Barret, *Nadar. 50 photographies de ses illustres contemporains*, Julliard editorea, 1994. ISBN:2-260-01124-1.
* André Barret, *Nadar*, André Barret editorea, 155 or.

### Liburuak 
* *La Robe de Déjanire*, 3 liburuki, Félix Tournachon izenarekin argitaratuta, Recoules, Libraire-Commissionnaire, 1845 ; Michel Lévy, 1862 ; E. Dentu, 1882.
* ''Quand j'étais photographe*, Ernest Flammarion, 1899. ([webgunean).
* *Quand j'étais photographe*, Caroline Larroche-k komentatutako berreargitakpena. Éditions À Propos, 288 or. 2017. ISBN:9782915398151.
* *À terre et en l'air. Mémoires du « Géant »*, Babineten(https://eu.wikipedia.org/wiki/Jacques_Babinet) hitzaurrearekin, E. Dentu, 1864; 2.edizioa, 1865.
* *L'Hôtellerie des coquecigrues*, E. Dentu.
* *Le Miroir aux alouettes*, Michel Lévy frères, 1859.
* *Quand j'étais étudiant*, E. Dentu. Édition Michel Lévy, 1861.
* *Le Droit au vol*, J. Hetzel, 1865 (webgunean).
* *La Grande Symphonie héroïque des punaises*, 1877.
* *Sous l'incendie*, Édition Charpentier, 1882 (Elisée Reclusi eskainitako lana).
* *Le monde où on patauge*, 1883.
* *Photographies*, 1.liburuki; *Dessins et Écrits*, 2.liburuki ; Éditeur Arthur Hubschmid, 1979.
* *Nadar écrivain'', bederatzi liburuki, Éditions d'En Face, 2015.

### Gutunak 
* Nadar, *Correspondance, 1820-1851*, 1.liburuki, André Rouillé-k prestatuta, Éditions Jacqueline Chambon, 1998.

## Iruditegia 

Fitxategi:Charles Baudelaire.jpg|Charles Baudelaire
Fitxategi:Nadar 1.jpg|Sarah Bernhardt
Fitxategi:Nadar,_Félix_-_Self-portrait.jpg|Autoerretratua
Fitxategi:Gustave Eiffel 1888 Nadar2.jpg|Gustave Eiffel
Fitxategi:Émile_Zola_Nadar.jpg|Émile Zola
Fitxategi:Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|Franz Liszt
Fitxategi:Camille Corot-Nadar corrected.jpg|Camille Corot

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nadarren lan digitalizatuak Espainiako Liburutegi Digitalean.
Khanty-Mansi

**Khanty-Mansi** () Errusiako subjektu federal bat da, barruti autonomoa zehazki, Uraletako Barruti Federalean kokatua eta administratiboki Tiumen oblastaren menpe dagoena. 534.800&nbsp;km²ko eremua du, eta 2010ean 1.532.243 biztanle zituen. Hiriburua Khanty-Mansisk da.

## Geografia 
Khanty-Mansi Siberiako Ob ibaiaren inguruan eta Ural mendien ekialdean dago. Lurralde zingiratsua da Mendebaldeko Siberiako ordokian zabaltzen dena, mendebaldeko ertzean, Ural mendien hasieran salbu.

## Ekonomia 
XX. mende erdia arte aberastasun iturri nagusia ibaietako arrantza, abere-hazkuntza eta basogintza izan dira. 1960ren ondorengo urteetan, ordea, guztiz aldatu zen ekonomia, petrolio- eta gas-hobi handiak aurkitu baitziren Ob ibaiaren ertzeetan. Hobien ustiapenak etorkin asko erakarri zituen, Sobietar Batasun ohi osotik zetozenak.

## Biztanleria 
1930ean sortu zuten barruti autonomo hau khanty eta mansi herrientzat. Hizkuntzaz hungariarren eta finlandiarren ahaideak dira. Beti ere, 2002ko erroldan hogeita bost talde etniko zenbatu ziren, eta talde bakoitza bi mila pertsona baino gehiagok osatzen zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lev Ivanov

**Lev Ivanovitx Ivanov** (Mosku, Errusia, 1834ko martxoaren 2agreg./otsailaren 18ajul. - San Petersburgo, Errusia, 1901eko abenduaren 24agreg./abenduaren 11jul.) errusiar dantzari, koreografo eta ballet-maisua izan zen.

## Biografia 
Antzoki Inperialeko eszena-zuzendaria izan zen (1882), eta bigarren ballet-maisua (1885) izan zen. Marius Petiparen agindupean, eta harekin batera, lan egin zuen ballet berriak sortzeko. Errusiar erromantizismoaren barruko irudirik nagusienetakoa izan zen. Musikaren eta dantzaren artean lotura estuagoa bilatzen ahalegindu zen. Fokine koreografoaren aitzindaria izan zen. "Intxaur kraskailua" (1892) obrarako koreografia prestatu zuen. Beste koreografia batzuk ditu: "Beltxargen aintzira" (Petiparekin batera), "Oihan sorgindua", "Azti-xirula", "Mikadoaren alaba".

## Erreferentziak
Mazisi Kunene

**Mazisi Kunene** (Durban, Hegoafrika, 1930eko maiatzaren 12a - 2006ko abuztuaren 11) zuluerazko poeta izan zen. Natalgo Unibertsitatean lizentzia lortu ondoren, zuluera literaturako ikasketak egin zituen Londresen, Sortalde eta Afrikar Ikaskuntzetarako Eskolan. 1958-1962 bitartean, Lesothoko Unibertsitateko Afrikar Ikaskuntzetako buru izan zen. Hegoafrikatik kanpo ere eskolak eman zituen, eta Afrikako Kongresu Nazional alderdiko ordezkari izan zen Europan eta Estatu Batuetan.

Lan aipagarrienak (ingelesezko bertsioen izenburuak): *Zulu Poems *(1970), *The Ancestors and the Sacred Mountain* (1982), *Emperor Shaka the Great* (1979), *Anthem of the Decades* (1981).

## Erreferentziak
Rama III.a

(63 urte)
| hillekua = Phra Nakhon
| 2data1 = Dinastia
| 2data2 = Chakri
| ezkontidea =
| lanbidea =
| senideak = Aita: Buddha Loetla NabhalaiAma: Sri Sulalai
| seme-alabak =
| egoitza =
| dirutza =
| erlijioa = Budista
| sinadura =
| web =
| oharrak =
}}
**Nangklao** () edo **Rama III.a** (jaiotza-izena: *Poramin Maha Jessadabodindra* ; Bangkok, 1788ko martxoaren 31 - Bangkok, 1851ko apirilaren 2a) Siamgo erregea izan zen 1824-1851 bitartean. Rama II.aren seme nagusia zen eta Chakkri dinastiako hirugarren errege izendatu zuten aita hil zenean, erreginaren semea ez izan arren. Siamgo Erresuma mendebaldeko moldeetara eramaten saiatu zen, eta haren garaian izan zuen Siamgo Erresumak hedadura handiena. Kanpo-politikaz arduratu zen gaztetan eta haren bitartez sendotu ziren Siamen eta Britainiar Inperioaren arteko merkataritza-harremanak. 1830-1840 urte-bitartean Laosi eta Kanbodiari begira jarri zen, vietnamdarren kolonizazioaren aurrean uzkur betiere. Mongkut anaiordea (Rama IV.a) izan zuen ondorengo.
## Erreferentziak
Hegoaldeko Ibai Gorria

**Ibai Gorria**, **Hegoaldeko Ibai Gorria** edo **Red River** Estatu Batuetako hegoaldeko ibaia da, izenaz ere ezaguna dena. 2.044 kilometro luze da eta 169.890&nbsp;km2-ko ibai-arroa du. Ontziz ibil daiteke. Mexiko Berriko estatuko ekialdeko goi-ordokietan du iturburua (Llano Estacado) eta Texas eta Louisianako estatuak alderik alde igaro ondoren, Baton Rouge hiriraino heltzen da. Leku horretan bi adarretan banatzen da ibaia; Atchafalaya izeneko adarrak Mexikoko golkoan isurtzen du ura, eta Old River izeneko adarrak Mississippi ibaiarekin bat egiten du. North Fork Red River, Salt Fork Red River, Little River, Pease River, Sulphur River, Wichita River eta Washita River dira Red ibaiaren adar nagusiak.

Bitxikeri gisa, 1948ko Howard Hawks zinema zuzendariaren *Red River* filmak ibai hau izendatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arturo Ripstein

**Arturo Ripstein** (Mexiko Hiria, 1943ko abenduaren 13a) Mexikoko zinemagilea da. Aita zinema-ekoizlea zuen. Lehen film luzea, *Tiempo de morir *(1966), García Márquezek eta Carlos Fuentesek idatzitako western bitxi bat izan zen. Film independenteak, produkzio handiko filmak eta eleberrien egokitzapenak egin ditu. Bizirik irauteko zailtasuna eta baztertuen aldeko atxikimendua adierazten ditu bere filmetan. *El lugar sin límites* (1977) eta *El imperio de la fortuna* (1985) ditu film bikainenak. Beste film batzuk: *Foxtrot* (1975), *La viuda negra* (1977), *La mujer del puerto* (1991), *Principio y fin* (1993), *Profundo carmesí* (1998), *La perdición de los hombres* (2000), *La virgen de la lujuria* (2002), *Las razones del corazón* (2011).

## Erreferentziak
Rhinolophus canuti

***Rhinolophus canuti*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus canuti'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Kibbutz

thumb|Shamir kibbutzean kotoia biltzen, 1958an.

**Kibbutza** (euskaraz, *bilkura, erkidego*) Israelgo nekazaritza-etxalde kolektiboa da. Taldeko lana burutzen duten eta erabakiak batzarretan hartzen dituzten 50 eta 1.000 lagunen arteko erkidegoa da: orokorrean, ez dago jabetza pribaturik.

Autogestioa eta ekoizpen-bitartekoen jabego kolektiboa dira kibbutzen antolaketaren ezaugarri nagusiak. Etekinak, bestalde, nekazaritzan inbestitzen dira berriro, eta kibbutzeko kideen jantziak, elikadura, etxea eta gizarte- eta osasun-zerbitzuak, bai eta haurren heziketa ere, kibbutzaren esku daude.

## Historia 
Lehen kibbutzak Errusiatik joandako judu kolonoek sortu zituzten XX. mendeko lehen hamarkadan, eta garrantzi handia izan zuten Palestinan juduen bizileku berriak eratzerakoan. Zehazki, 1909an eratu zuten lehenengo kibbutza, Jordan ibaiaren ertzetan.

1948tik aurrera, kibbutzak leku estrategikoetan ezarri ziren, eta teknika berriak garatu zituzten basamortuan landareak hazteko.

2001. urtean, 267 kibbutz zeuden, eta 115.000 pertsona baino gehiago bizi ziren haietan.

## Ikus, gainera 
* Moshav

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Jules Michelet

**Jules Michelet** (Paris, 1798ko abuztuaren 21a - Hyères, 1874ko otsailaren 9a) frantses historialari eta idazlea izan zen. Bere ikuspegi historiografikoak frantses nazionalismoa oinarritzen lagundu zuen.

Frantziako Nazio Artxiboen Historia Saileko zuzendari eta Collège de France-ko irakasle izan zen. Napoleonen alde jarri zen, eta horrek arazoak ekarri zizkion. Ideologia liberala, elizaren kontrakoa, eta historiaren ikuspegi erlijioso eta erromantikoa azaldu zuen bere lanean. Idatzi zituen lanen artean *Principes de la philosophie de l´Histoire* (1827), *Histoire Romaine* (1831, 2 liburuki), *Histoire de France* (1833-1867, 20 liburuki), *Histoire de la Révolution française* (1847-1853, 17 liburuki) eta *Histoire du XIX siècle* (1872-1875, 3 liburuki) ditu azpimarragarrienak.

## Erreferentziak
Sándor Petőfi

**Sándor Petőfi** (jaiotzez *Petrovics*; ,  ahoskatua; ; ; Kiskőrös, Austriar Inperioa, gaur egun Hungaria, 1823ko urtarrilak 1 – Fehéregyháza, Austria-Hungariako Inperioa, gaur egun Albești, Errumania, 1849ko uztailak 31) hungariar poeta izan zen. Erromantizismoaren bultzatzailerik garrantzitsuena izan zen Hungarian.

## Bizitza eta lanak 
Ikasketak utzita, antzerki-talde ibiltari batean sartu zen, eta gero soldadu egin zen. 1844. urtean argitaratu zuen poema-bildumari esker egin zen ospetsu. 1848ko Hungariako Iraultzaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen. Hungariako armadan sartu, eta Segesvarko guduan hil zen, 1849an.

Petőfiren obra nagusiak *A helység kalapácsa* (1844, «Herriko mailua»), *János vitéz* (1845, «Janos heroia») eta *Az apostol* (1848, «Apostolua») dira. «Zutik, Hungaria, sorterria deika duzu» esapideak Hungariako poeta eta heroi nazional bihurtu zuen.

## Bibliografia 
* *Versek* (1844)
* *A helység kalapácsa* (1844)
* *Cipruslombok Etelke sírjára* (1845)
* *János vitéz* (1845)
* *Versek II* (1845)
* *Úti jegyzetek* (1845)
* *A hóhér kötele* (1846)
* *Felhők* (1846)
* *Versei* (1846)
* *Tigris és hiéna* (1847)
* *Összes költeményei* (1847)
* *Bolond Istók* (1847)
* *Nemzeti dal* (1848)
* *Az apostol* (1848)

### Euskarara itzulitako lanak 
* *Europa berriz ere isilik dago*. Itzultzailea: Joseba Sarrionandia (Hezurrezko xirulak, 1991; Vladimir-7, 1998)
* *Otsoen kantua*. Itzultzailea: Joseba Sarrionandia (Hezurrezko xirulak, 1991)
* *Zakurren kantua*. Itzultzailea: Joseba Sarrionandia (Hezurrezko xirulak, 1991)

## Irudi galeria 

Fitxategi:Petőfi szülőház Kiskőrös.JPG|Petőfi jaio zen etxea (Kiskőrös)
Fitxategi:Petőfi Sándor.jpg|Sándor Petőfi 1944an
Fitxategi:Petőfi búcsúja a szülői háztól Munkácsy Mihály.jpg|Mihály Munkácsy. *Sándor Petőfi gurasoen etxeari agurra ematen*
Fitxategi:Petofi Debrecenben 1844 Orlay festmenye.jpg|Soma Orlai Petrich. *Sándor Petőfi Debrecenen*
Fitxategi:Petrovics Hruz.jpg|István Petrovics eta Mária Hrúz, Sándor Petőfiren gurasoak
Fitxategi:Szendrey julia.jpg|Júlia Szendrey, Sándor Petőfiren emaztea
Fitxategi:Petofi Budapest.jpg|Petőfiren monumentua (Budapest)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskarari ekarriak: Sándor Petőfi, ekarriak.armiarma.eus
Demetrios Falerokoa

**Demetrios Falerokoa** (Falero —Atenastik 8 km-ra—, Antzinako Grezia, K.a. 350 inguru - Goi Egipto, K.a. 280 inguru) estatu-gizona eta hizlaria izan zen. Teofrastoren ikasle eta adiskidea. Atenasko gobernaria K.a. 317-307 bitartean, Kasandrok agindurik. Aginte zuhurra eta berrizalea eraman zuen aurrera. Egiptora erbesteratu behar izan zuen, Ptolomeo Soterren gortera, Demetrio I.a Poliorcetesek Atenas menderatu zuenean. Demetrios Falerokoak Alexandriako liburutegia osatzeko aholkua eman zion Ptolomeo Soter egiptoar erregeari. Bere idazlanetan gai ugari ukitu bazituen ere, Atenasko gobernuaren gorabeheren berri eman zuen batez ere. Oso hizlari iaioa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diskriminazio positibo

**Diskriminazio positiboa** gutxietsitako taldeen bizi-kalitatea hobetzeko gizarte-politika, elikagaiak lortzeko eta eskubide zibilak erabiltzeko aukera ematen diena da. Helburua talde horien aurkako diskriminazioa ezabatzea da, eta, horretarako, gutxietsitako talde bati lehentasunezko tratua ematea proposatzen da, errespetatua izatea lortu ondoren, pixkanaka aukera-berdintasuna ere lortuz joateko. Diskriminazio positiboa batez ere emakumeei, zaharrei, haurrei, homosexualei, ezinduei eta zenbait talde etnikori dago zuzenduta. Horren adibideak dira hirugarren adinekoentzako garraio-txartel bereziak, edo ezinduentzako enplegu-ehuneko bat ezartzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ernst Haas

**Ernst Haas** (Viena, 1921eko martxoaren 2a - New York, 1986ko irailaren 12a) austriar argazkilaria izan zen. Bigarren Mundu Gerra ondorengo Vienan ekin zion argazkilaritzari. Suitzako *DU* astekariak gerrako presoen itzuleraz argitaratu zion erreportajeak (1947) bere garaiko argazkilari-kazetarien aitzindari bilakatu zuen. Paris eta New Yorkera jo zuelarik, Robert Capa argazkilari handia ezagutu eta Magnum agentziako kide egin zen (1949-1962). *Life*, *Stern*, *Geo* eta beste zenbait aldizkari ezagunetan argitaratu zituen argazkiak. New Yorkeko Arte Modernoko Museoko *Family of Man* erakusketa famatuan parte hartu zuen, beste zenbaiten artean. Ezaguna du, besteak beste, *The Creation* liburua.
## Erreferentziak
John Wilkes

**John Wilkes** (Clerkenwell, Londres, Ingalaterra, 1725ko urriaren 17a - Clerkenwell, 1797ko abenduaren 26a) ingeles politikaria eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Legebiltzarreko kidea zen. 1762. urtean *The North Briton* egunkaria sortu zuen. Egunkari horren bidez idazki bortitzak kaleratu zituen Jurgi III.a erregearen eta haren politikaren aurka. Behin baino gehiagotan atxilotu zuten, baina aske geratu ondoren berriro hautatu zuten Legebiltzarrerako (1768). 1774. urtean Londresko Lord nagusi izendatu zuten, eta Beheko Ganberako kideentzat euren eztabaiden gorabeherak argitara emateko eskubidea lortu zuen.

Erregearen autoritarismoaren aurkako eta ingelesen tradiziozko askatasunaren aldeko ikurtzat hartua da.

## Erreferentziak
Gonzalo Gomez Butroe

**Gonzalo Gomez Butroe**, izengoitiz ***Butroe Zaharra*** (1340? - San Vicente, 1423?), Bizkaiko Ahaide Nagusia izan zen, Butroeko Jauna eta Bizkaiko oinaztarren buruzagia.

## Biografia 
1390. urtean Bizkaiko beste ahaide nagusiak bildu zituen Gaztelako Erregeak zergak kobratzeko eskubidea eman ziezaiela eskatzeko asmoz. 1421ean Medinara joan zen Joan Aragoiko infantearen aldeko borrokara. Joan II.a erregearen zerbitzari leiala izan zen; San Vicente herrian hil zen 1423ean (1435ean, batzuen ustez).

Maria Alonso Muxikakoarekin ezkondu zen eta bi seme izan zituen: Joan, Muxika eta Aramaioko Jauna eta Gomez Gonzalez, Butroeko Jauna. Joana eta Alfontsa alabek Altzaa eta Ormazako etxeak hartu zituzten oinordekotzan.

## Erreferentziak
Rhinolophus capensis

***Rhinolophus capensis*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus capensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Elías Piña

**Elías Piña**, lehenago **provincia Estrelleta** eta **provincia San Rafael** deitua, Dominikar Errepublikako mendebaldeko probintzia da. 1.426 kilometro koadroko eremua du, eta 63.438 biztanle zituen 2017an. Hiriburua Comendador da.

## Geografia 
Ekialdean Haitirekin du muga. Lurraldea goia eta laua da, iparraldean Erdialdeko Mendilerroa eta hegoaldean Neiba mendiak dituela.

## Historia 
San Rafael izenarekin sortu zuten 1942an, Benefactor probintziako mendebaldeko parte bat hartuta, Haiti aldeko muga-lurraldeak garatzeko egitarau baten baitan; 1965ean beste izen bat jarri zioten, Estrelleta, eta 1970ean Elías Piña izena eman zioten.

## Ekonomia 
Labore nagusiak artoa, bananak, kafea eta azukre-kanabera dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enrique Jordá

**Enrique Jordá Gallastegi** (Donostia, 1911ko martxoaren 24a - Brusela, 1996ko martxoaren 18a) gipuzkoar orkestra-zuzendaria izan zen. Donostian ikasi zuen eta gero Parisen, Le Flem eta Duprérekin. Madrilgo Orkestra Sinfonikoaren zuzendari izan zen (1940-1945) eta Lurmutur Hiriko Orkestrarena (1947-1952). 1954 urtetik 1964 urtera San Franciscoko Orkestra Sinfonikoaren zuzendari izan zen, eta hura izan zuen garairik oparoena. Estreinaldi ugari egin zituen orkestra horrekin: Milhauden *8* eta *12 Sinfonia* edo Rodrigoren *Fantasía para un gentilhombre*, besteak beste. 1970-1975 urte bitartean Anberesko Filarmonikako zuzendaria izan zen. Euskadiko Orkestra Sinfonikoa sortu zenean Jordá izan zen lehenbiziko zuzendaria.
## Erreferentziak
Korsakoven psikosi

**Korsakoven psikosia** edo **Korsakoven sindromea** buruko eritasuna da, Sergei Korsakov errusiar neuropsikiatrak aztertu zuena. Garunean du eragina, eta ezaugarri nagusia amnesia larria da (oroimen-gabezia), baina ez dakar galera intelektualik. Gaixoak nekez ikas dezake informazio berria, eta ez da gauza gertatu berri diren jazoerak gogoratzeko. Zenbaitetan, iragan urruneko gertaerak ere ahaztu egiten zaizkio, eta hutsuneak betetzeko informazioa asmatzeko joera izan ohi du. Arrazoi nagusia alkoholismoa da, batez ere tiamina (B1 bitamina) falta denean, eta garun-gaixotasunak edo zauri larri batek ere eragin dezake. Askotan, gaixotasun iragankorra izaten da, baina kroniko bihur daiteke.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henry Rawlinson

**Henry Creswicke Rawlinson** ingeles militarra eta arkeologoa (Chadlington, Oxfordshire, 1810eko apirilaren 5a - Londres, 1895eko martxoaren 5a). Ekialdeko Indietako Konpainiako armadan zerbitzatu zuen 1827-1833 urteetan, eta ondoren Persiara joan zen xahren armada berriro antolatzera. Kandahar eta Bagdadeko hirietan ere ofizial militarra izan zen. Behistungo idazki kuneiformea eta Niniveko eta Babiloniako idazki asiriarrak aztertu zituen. 1856. urtean Indietako Kontseiluko kide izendatu zuten. Obra nagusiak: *Persian Cuneiform Inscription at Behistun* (1846-1851), *A Commentary on the Cuneiform Inscriptions of Babylonia and Assyria* (1850) eta *Outline of the History of Assyria* (1852).

## Erreferentziak
Zhang Zuolin

**Zhang Zuolin** (txinera sinplifikatua 张作霖; txinera tradizionala 張作霖; pinyin *Zhāng Zuòlín*; Wade-Giles *Chang Tso-lin*) (Haicheng, Liaoning probintzia, Qing dinastia, 1875eko martxoaren 19a - Mantxuria, 1928ko ekainaren 4a) txinatar mariskala izan zen.

## Biografia 
Lehenik artzain eta gero bide-lapurren buru izan ondoren, japoniarrekin batera errusiarren aurka (1905) borrokatu zen.

1911. urtean Mantxuriako jeneral eta gobernari izendatu zuten. Japoniarren esku utzi zuen bere probintziako ekonomiaren ustiapena eta Txinako hegoaldeko herriekin bat egitearen aurka agertu zen. 1918-1920. urteetan Pekin inbaditu zuen. 1922. urtean, ordea, Mantxuriaraino egin behar izan zuen atzera baina 1926-1928. urteetan berriro hartu zuen Pekin. Japoniarrek bultzatuta hil zuten, burujabetasunaren aldeko politika baitzeraman.

## Erreferentziak
Pauline Viardot

**Pauline Viardot**, García jaioa, (Paris, 1821eko uztailaren 18a - *ibidem*, 1910eko maiatzaren 18a) frantses mezzosopranoa eta musikagilea izan zen. Maria Malibran sopranoaren ahizpa zen. Piano ikasketak Franz Lisztekin egin zituen, eta aitarekin, Manuel Garcíarekin, kantatzen, eta Reicharekin konposizioa ikasi zuen. Bruselan (1837), Londresen (1839), eta Parisen (1839) egin zuen aurkezpena. Louis Viardot, Parisko Théâtre Italiengo zuzendariarekin ezkondu zen. Europako hiri nagusietan kantatu zituen Gluck, Meyerbeer, Mozart eta Gounoden operak. 1871-1875 urteetan kantu-irakasle izan zen Parisko Kontserbatorioan. *Le dernier sorcier* eta *Cendrillon* operetako musika idatzi zuen, besteak beste.

## Lanak 
**Operak**
* *Trop de femmes* (Ivan Turgenev, 1867)
* ''L'ogre* (Turgenev, 1868)
* *Le dernier sorcier* (Turgenev, 1869)
* *Le conte de fées* (1879)
* *Cendrillon* (1904)

**Koralak**
* *Choeur bohémien*
* *Choeur des elfes*
* *Choeur de fileuses*
* *La Jeune République*

**Abestiak**
* *Album de Mme Viardot-Garcia* (1843)
* *L'Oiseau d'or* (1843)
* *12 Mazurkas for voice and piano* (1848)
* *Duo* (1874)
* *100 songs* (1874)
* *4 Lieder* (1880)
* *5 Poésies toscanes-paroles* (1881)
* *6 Mélodies* (1884)
* *Airs italiens du XVIII siècle* (1886)
* *6 chansons du XVe siècle*
* *Album russe*
* *Canti popolari toscani*

**Instrumentalak**
* *2 airs de ballet* (1885)
* *Défilé bohémien* (1885)
* *Introduction et polonaise* (1874)
* *Marche militaire* (1868)
* *Mazourke* (1868)
* *6 morceaux* (1868)
* *Second album russe* (1874)
* Sonatine (1874)
* *Suite arménienne''

## Erreferentziak
Herbie Hancock

**Herbert Jeffrey "Herbie" Hancock** (Chicago, AEB, 1940ko apirilaren 12a) estatubatuar jazz musikaria da.

## Biografia 
Piano-ikasketak egin zituen, eta Miles Davisen taldean hasi zen jotzen 1963an. Chick Corea, Marsalis, Carter, Pastorius, Nascimento, Benson eta beste zenbait musikari ospetsurekin jo izan du.

1970eko hamarkadan, bere taldea eratu eta *jazz-fusion* estiloa sortu zuen. 1980koan, berriz, *scratch* musika plazaratu zuen. Oscar saria eman zioten 1987an Bertrand Tavernierren *Gauerdiaren inguruan* filmaren musikagatik.

Aipagarriak ditu orobat ondoko lan hauek: *Takin´off* (1963), *Maiden voyage* (1965), *Empyrean isles* (1965), *Blow up* (1968), *Headhunter* (1973), *Rock it* (1983), *Future shocks* (1983).

## Kanpo estekak 
*  Herbie Hancocken webgunea

## Erreferentziak
David d'Angers

**Pierre-Jean David**, ezagunagoa '''David d'Angers''' izenarekin (Angers, Frantzia, 1788ko martxoaren 12a - Paris, Frantzia, 1856ko urtarrilaren 4a) eskultore frantsesa izan zen.

## Biografia 
Jacques Louis David margolariaren eta Roland eskultorearen ikaslea izan zen. Eskultura erromantikoaren aitatzat hartua izan da. 1830. urtetik aurrera estatua, buru eta domina ugari egin zituen (500 inguru). Cuvier, Talma eta Ambroise Paré-ren estatuak, Parisko Panteoiko frontoia, Goethe, Bentham, Chateubriand, Victor Hugo, Balzac eta abarren buruak, eta XIX. mendeko lehen erdiko pertsonaia garrantzitsuen domina-irudiak (Bonaparte jenerala, Ney, Louis David, Vigny, George Sand) egin zituen. Bere izena daraman museoan daude ikusgai artista honen obra batzuk, Angers herrian.
## Erreferentziak
Tahar Djaout

**Tahar Djaout** (Kabilia, 1954ko urtarrilaren 11 &ndash; Aljer, 1993ko ekainaren 2a) aljeriar idazlea izan zen.

Informazio Zientziak ikasi ondoren, kazetari gisa hasi zen lanean (1976). *Algérie-Actualité* astekarian egin zuen lan. 1993an *Ruptures* argitalpena sortu zuen eta bertako erredakzioburu izan zen. Estatuaren agintaritzatik urruti egon zen beti, eta argitaratzen zituen artikuluetan moderazioaren eta tolerantziaren aldeko apustua egiten zuen. Hainbat liburu idatzi zuen: *Les Chercheurs d´os* (1984, *Hezur-bilatzaileak*), *L´Invention du désert* (1987, *Basamortuko asmakizuna*), *L´Exproprié* (1991, *Lurgabetua*), *Les Vigiles* (1991, *Zaindariak*).

Islamiar Talde Armatuak erail zuen. 1993ko maiatzaren 26an buruan bi tiro eman zizkioten. Egun batzuk koman egon ondoren ekainaren 2an hil zen.

## Erreferentziak
Rhinolophus celebensis

***Rhinolophus celebensis*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus celebensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
George Eastman

**George Eastman** (Waterville, New York estatua, Ameriketako Estatu Batuak, 1854ko uztailaren 12a - Rochester, New York estatua, Ameriketako Estatu Batuak, 1932ko martxoaren 14a) asmatzailea eta industrialaria izan zen. 1878. urtean zilarrezko gelatina-bromuroz eginiko lehen argazki-plakak egin zituen, eta 1880an Kodak enpresa sortu zuen. Pelikula bilgarria asmatu zuen 1884an, eta eskuko argazki-makinak 1888an. 1889. urtean nitrozelulosazko pelikula gardena egin zuen. 1932. urtean bere buruaz beste egin zuen; dirutza handia utzi zuen karitate-lanetarako.

## Erreferentziak
József Eötvös

**József Eötvös de Vásárosnaményko baroia** (Buda,  - *ibidem*, ) idazle eta politikari hungariarra izan zen. *Kartusiarra* izeneko liburua (1838-1841), 1830. urteaz geroko Frantziako egoera deskribatzen duena, idatzi izanak ospe handia ekarri zion. *Herriko notarioa* (1844-1846), Hungariako nekazari-giroa erakusten duen liburua, eta *1514ko Hungaria* (1847), Dózsaren nekazarien matxinada kontatzen duen obra, errealismo kritikoaren aitzindaritzat hartu izan dira. 1848an, Herri Hezkuntzako ministro izan zen Hungariako lehen gobernuan. Hungariak Austriarekiko lotura hautsi zuenean (1848), Munichera erretiratu zen 1850a arte. 1861etik aurrera Herri Hezkuntzako ministro izan zen berriro.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
 Biografia.
Ricardo Güiraldes

**Ricardo Güiraldes** (Buenos Aires,  - Paris, ) argentinar idazlea izan zen. Pampako zabaldietan hezitako umea izan zen. Mundu guztian barrena bidaiak egin zituen, eta Europako kultura bertatik ezagutu zuen. Poesia egiten hasi bazen ere, hitz lauz, eleberrigile eta ipuinlari gisa, nabarmendu zen. *Martin Fierro* izeneko taldean parte hartu zuen, eta *Proa* agerkaria zuzendu zuen J. L. Borgesekin batera. Güiraldesenak dira *Raucho* (1917), *Rosaura* (1922), eta *Xamaica* (1923) eleberriak, baina haren lan nagusia *Don Segundo Sombra* (1926) izan zen. Sinbolismoz betetako eleberri autobiografiko hori Pampan girotua dago eta gautxoen bizimodua deskribatzen du.

## Erreferentziak
Jack Kevorkian

**Jacob "Jack" Kevorkian** (Pontiac, Michigan, AEB, 1928ko maiatzaren 26a - Royal Oak, Michigan, 2011ko ekainaren 3a) estatubatuar fisikaria eta sendagilea izan zen.

## Biografia 
Michigango Unibertsitatean ikasi zuen. Patologian espezializatu zen eta Michigango hainbat ospitaletan lan egin zuen. 1980an, patologo lana utzi eta ikertzeari eta idazteari ekin zion. Makina bidez lagundutako heriotzaren aldeko borrokaren buruzagietako bat da. 1990eko hamarkadan, ehun laguni baino gehiagori lagundu zien hiltzen makina baten laguntzaz. 1990ean, epaile batek debekatu egin zion hori egitea, baina Kevorkianek ez zion jaramon egin, eta, azkenean, medikuntzan aritzea galarazi zioten. Behin baino gehiagotan epaitu zuten, eta 1999an kartzela zigorra ezarri zioten.
## Erreferentziak
Louis Malle

**Louis Malle** (Thumeries, Frantzia, 1932 &ndash; Beverly Hills, Ameriketako Estatu Batuak, 1995) zinemagilea izan zen. Urpeko munduari buruzko lehen film komertziala egin zuen, Jacques Cousteaurekin. Zenbait idazleren literatura-lanak moldatu zituen, hala nola Queneauren *Zazie dans le métro* (1958, *Zazie metroan*), Pierre Drieu La Rochelleren *Le feu follet* (1963, *Zakur argia*), eta Modianoren *Lacombe Lucien* (1973), besteak beste. Zuzendari ausarta eta indar berezikoa izan zen; bere zinemagintzak maila gorenena lortu zuen bai Frantzian eta bai Estatu Batuetan eginiko obretan. Besteak beste *Atlantic City* (1980) eta *Alamo Bay* (1985) egin ondoren Frantziara itzuli zen *Au revoir les enfants* (1987, *Agur mutilak*) filmatzera.

## Erreferentziak
Jose Frantzisko Telleria

**Jose Frantzisko Telleria Uribe** (Zerain, 1774ko urriaren 1 &ndash; Udana, Oñati, 1842ko abuztuaren 11), izengoitiz ***Petrikilo*** deitua, gipuzkoar sendalaria izan zen.

## Bizitza 
Artzaina zen lanbidez baina aita sendagilea zuen, eta haren laguntzarekin ardiak sendatzen ikasi zuen. Geroago jendea sendatzen hasi zen, hezurretako gaitzak, zaintiratuak eta hausturak batez ere, ez barne-eritasunak. Besteak beste, Madrildik deitu zioten jendea osa zezan eta Zumalakarregi artatzeko eskatu zioten; hura zaurietatik sendatzeko ezin izan zuen, ordea, ezer egin. Ospe handia izan zuen. Hil ondoren haren ospea ez zen galdu eta, geroztik, *petrikilo* izena ematen zaie hezur-hausturak, zaintiratuak eta gisakoak sendatzen dituzten herri sendalariei.

## Herri oroimenean 
Zerainen *Petrikilo*ri eskainitako eskultura bat dago.

[thumb|220px|ezkerrera|José Francisco Tellería hil zen tokia gogorarazten duen gurutzea. [Udana, Oñatin zegoen, eta gaur egun Zerainen dago. Udanan kopia bat jarri zen. |alt=]]

## Erreferentziak
Baldassarre Peruzzi

[thumb|250px|Villa Farnesina, [Erroma.]]
**Baldassarre Tommaso Peruzzi** (Siena, 1481eko martxoaren 7a - Erroma, 1536ko urtarrilaren 6a) Pizkundeko italiar margolari eta arkitektoa izan zen. Pinturicchiorekin lan egin zuen Sienan, eta 1503an Erromara joan zen. Pinturan, Sienako katedraleko San Giovanni kaperako freskoak egin zituen. 1508tik aurrera arkitektura lanetan jardun zuen batez ere: Villa Farnesina etxea eraiki zuen Erroman (1508-1511 bitartean). Rafael hil ondoren (1520), Erromako San Petri bailikako obrak egiteko lana eman zioten. Erromako Massimo alle Colonneko jauregia (1532-1536) eraiki zuen, halaber. Manierismoa bultzatu zuen Erromako arkitekturan. Pinturicchio eta Il Sodomaren eragina nabaria du bere margolanetan, eta Bramanterena arkitekturan.

## Erreferentziak
Matteo Ricci

**Matteo Ricci** (; Macerata, Italia, 1522ko urriaren 6a - Pekin, Txina, 1610eko maiatzaren 11), italiar misiolari jesuita izan zen.

Txinan kristau-erlijioa sartzen ahalegindu zen, eta Txinako eta Sartaldeko kulturak harremanetan jarri zituen.

## Biografia 
1577an abiatu zen Txina aldera eta hango hizkuntza (mandarin-txinera) ikasi zuen Macaoko lurretan. Pekingo hirira joan zen 1601ean, eta ohore handiak egin zizkioten matematikari eta astronomo iaioa zen aldetik. Kristautasunaren eta Txinako filosofiaren arteko antzekotasunak aztertu, eta idolatriatik kanpokotzat jo zituen konfuzianismoaren errituak. Filosofiari, historiari eta giza zientziei buruzko liburu aipagarriak idatzi zituen txineraz.

## Erreferentziak
Vologda

**Vologda** () ipar-mendebaldeko Errusiako hiria da, Vologda oblastaren hiriburua. Vologda ibaiaren ertzean dago, Moskutik 400 km ipar-ekialdera. 2010ean 301.755 biztanle zituen.

## Historia 
XII. mendean sortu zuten hiria eta tsarren agintaldietan bertara bidaltzen zituzten preso politikoak.

## Ekonomia 
Ibai-portua da, eta errepide zein burdinbide gune garrantzitsua da. Nekazaritza-eremu oparoko merkataritza eta industria dira ekonomia-jarduera nagusiak: zurgintza, larrugintza, ehungintza, papergintza, janari-industria, burdinbide- eta eraikuntza-gaiak, ontziolak, tresneria elektrikoa eta mekanikoa. Unibertsitatea du.

## Ondarea 
Aipagarria da XVI. mendeko katedrala.

## Klima 
Vologdak klima kontinental hezea du, *Dfb* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gavrila Derzhavin

**Gavrila Romanovitx Derzhavin** (Kazan, 1743ko uztailaren 14agreg./uztailaren 3ajul. - Novgorod, 1816ko uztailaren 20agreg./uztailaren 8ajul.) errusiar olerkaria izan zen. XVIII. mendeko errusiar olerkari bikainenetakoa. Militarra zen, eta 1772ko Nekazarien matxinadan Katalina II.aren alde azaldu zen. Horren truke Katalinak gobernadore izendatu zuen lehenik, eta bere idazkari geroago. Baladak, tragediak eta beste zenbait genero landu zituen, odak batez ere. [Entziklopediaren izpirituari aurre egin nahian, erlijioari eta moralari buruzko olerki asko egin zituen. Lan aipagarri batzuk: *Na smert knyazya Meshcherskogo* (1779, *Meshcherski Printzearen Heriotzean*), *Ur-jauzia* (1791), *Jaun Handia* (1794), *Zavansk-en bizitza* (1807), *Bog*, *Felitsa*, eta abar.

## Erreferentziak
John Dryden

**John Dryden** (Aldwincle, Northamptonshire, 1631ko abuztuaren 19agreg./abuztuaren 9ajul. - Londres, 1700eko maiatzaren 12agreg.maiatzaren 1ajul.) ingeles idazlea izan zen. Ingeles antzerkia indarberritzen saiatu zen 30 urte luzez. Bere antzerki-obretan (hogeita hamarren bat) tradizio ingelesa eta frantses idazleen eragina uztartu zituen. Aipagarriak dira, besteak beste, *Ensay of dramatic poesy* (1668, *Poesia dramatikoari buruzko saiakera*), *The rival ladies* (1663, *Emakume etsaiak*), *The maiden queen* (1667, *Erregina birjina*), *The Spanish friar* (1681, *Fraide espainiarra*), *The indian emperor* ( 1667, *Enperadore indiarra*), eta *Absalom and Achitophel* (1681-1682, *Absalon eta Atxitofel*) antzerki-obrak, eta Virgilioren hainbat itzulpen.

## Erreferentziak
Begoña Montalbán

**Begoña Montalbán** (Bilbo, 1958) bizkaitar eskultorea da. Bartzelonako Massana Eskolan ikasi zituen Eskultura eta Irudia 1986-1991 urteetan. 1991tik 1999 bitartean, hamabi bakarkako erakusketa aurkeztu ditu, gehienak Katalunian eta Valentzian. Taldekako erakustaldi eta erakusketa ugaritan ere izan da bere eskultura eta instalazioekin Madrilgo ARCOn, besteak beste, eta gehienetan Euskal Herritik kanpo erakutsi du bere lana. 2000. urtean Gure Artea erakusketan parte hartzeko hautatu zuten bere *El sabor del recuerdo* instalazioa. Beka eta laguntza ugari eskuratu ditu, arte plastikoen alor askotan: pinturan, argazkigintzan, grafismo elektronikoan eta abar.

## Erreferentziak
Rhinolophus clivosus

***Rhinolophus clivosus*** Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Rhinolophidae

## Kanpo estekak 
* 'Rhinolophus clivosus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Mutageno

**Mutageno** (latinez, hitzez hitz, "aldaketa baten sorrera") geneetan mutazioa eta aldakuntza sor dezaketen eragileez esaten da. Gene mutageno batzuek jatorri fisikoa dute (erradiazio ultramoreak, X izpiak, izpi katodikoak eta kosmikoak, neutroiak etab.), eta beste batzuek kimikoa (oxido nitrosoa, fenola, hidroxilamina, diazometanoa, akridinak. etab.). Guztiek aldaketak sortzen dituzte zelulen DNAn;a beraz, eragina dute geneek eta kromosomek daramatzaten herentzia-ezaugarrietan. Industria nuklearrek jaulkitzen dituzten hondakinek mutazio bortitzak eragin ditzakete giza zeluletan, eta hondakin erradioaktibo horien suntsipena gizartea kezkatzen duen arazo nagusietako bat da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oftalmia

**Oftalmia** edo **oftalmitisa** begietako hantura da.

Oftalmia hitza begi-globo osoko edo begi-globoaren parte bateko edozein hanturari dagokio berez, baina hiru eritasun berezi izendatzeko erabiltzen da, batez ere: oftalmia sinpatikoa, oftalmia neonatoruma eta oftalmia niveisa. Oftalmia sinpatikoa begi batean gertatutako zauriak beste begira hedatzen direnean gertatzen dena da; oftalmia neonatorum-a, haur jaioberriek izaten duten konjuntibitis-mota da, gonokokoek sortua izan ohi dena eta itsutasuna sor dezakeena; eta oftalmia nivalis-a, berriz, elurretan errefraktatutako eguzki-argiak sortua izaten da, fotofobia eta malko-isuria ezaugarri dituena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles Olson

**Charles Olson** (Worcester, Massachusetts, AEB, 1910eko abenduaren 27a - New York, AEB, 1970eko urtarrilaren 10a) Estatu Batuetako abangoardiako olerkaria izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerraren ondorengo olerkari askorengan eragina izan zuen. Harvard, Radcliffe eta Black Mountain Unibertsitateetako irakaslea izan zen. Olsonen bi lan nagusiak 1960. urte inguruan argitaratu ziren: *The Maximum Poems*, 38 olerkiz egindako saila, eta *The Distances*, olerki laburren bilduma. Olerkingintzaz zituen burutapenak *Projective Verse* (1950) lanean ezagutarazi zituen. Bestalde, Herman Melvilleren *Moby Dick* lanari buruz egin zuen azterketa kritikoak, *Call Me Ishmael *(1974), izen handia eman zion.

## Erreferentziak
Ariane Mnouchkine

**Ariane Mnouchkine** (Boulogne-sur-Seine, Frantzia, 1939ko martxoaren 3a) frantses antzerki eta zinema zuzendaria da.

## Biografia 
Ariane Mnouchkine Alexandre Mnouchkine errusiar Zinema ekoizlearen eta June Hannen alaba da. Ariane izena, era berean, bere aitak sorturiko ekoizpen konpainiaren izena da, "Ariane Films" hain zuzen.

Mnouchkinek psikologia ikasi zuen Ingalaterrako unibertsitatean, bere sustrai zen antzerkira itzuli aurretik. Bere ikasketak L'École Internationale de Théâtre Jacques Lecoq eskolan jarraitu zituen, non 1964an Théâtre du Soleil (Eguzkiaren Antzerkia) sortu zuen bere ikasle batzuekin. Antzerki kolektiboak gaurdino jarraitzen du tokiko eta munduko kulturen kritika sozial eta politikoa egiten. Théâtre du Soleilen ekoizpenak maiz gimnasio edota ukuiluetan interprtetatzen dira, Mnouchkinek ez baitu gogoko antzezpena ohiko eszenatokiarekin murriztua egotea. Era berean, antzerkia ezin dela "laugarren horma"-ra mugatu uste du. Hala, ikusleak Mnouchkinen ekoizpen bat ikustera sartzean, askotan aktoreak prestatzen (makilatuz, mozorroak prestatzen) aurkitzen dituzte beren begien aurrean.

*Théâtre du Soleilen* buru zela, ikuslearekin harreman berria bilatzen duten lanak osatu zituen: Arnold Weskerren *La Cuisine* (1967, 1789, 1970, 1793, 1972), ''L'Âge d'or* (1975).

1980ko hamarraldian, ekialdeko tradizioetara jo zuen. Zineman, *Molière ou la Vie d'un honnête homme'' (1977) lana egin zuen. Desberdintasun sozialen biktimen, artista esetsien eta politika kulturalek arriskuan utzi dituzten taldeen alde lan egin du batez ere.

## Erreferentziak
Fritz Reuter

**Fritz Reuter** (Stavenhagen, Mecklenburg-Schwerin, 1810eko azaroaren 7a - Eisenach, Alemania, 1874ko uztailaren 12a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
1836. urteko manifestaldi iraultzaileetan parte hartu izanagatik salaturik, hasieran hiltzera kondenatu bazuten ere, 30 urteko espetxe-zigorra eman zioten. Zazpi urteren buruan kalean zen, eta administratzaile, institutuko eta unibertsitateko irakasle izan zen hurrenez-hurren.

Alemaniako giroa islatzen zuten eleberriak eta autobiografiak idatzi zituen batez ere. Obra garrantzitsuak: *Ut de Franzosentid* (1859, "Frantses okupazio-garaiko oroitzapenak"), *Ut mine Festungstid* (1862, "Nire espetxealdia") eta *Ut mine Stromtid* (1862-1864, "Administratzaile nintzenean").
## Erreferentziak