Vallum

thumb|Kanpamendu baten eskema: *fossa*, *agger* eta *vallum****Vallum***, latinezko hitz bat da, antzinako erromatar gotorleku baten oholesia, harresia edo defentsa perimetrala osoa edo defentsa horien zati bat izendatzeko erabiltzen dena eta erromatarrek erabiltzen zutena. Izena *vallus* hitzetik eratorria da, zeina hesola esan nahi baitu, eta ondo adierazten du *agger-aren* goiko aldeko kanpoko ertza zeharkatzen zuen oholesia, baina. Baina, hitzaren esanahia aldatu eta oro har, harresia ( *agger*-a eta oholesia bikoteak osatzen duten multzoa ) izendatzeko erabil daiteke ere. Castra (kanpamendu militar) eraikinen defentsa perimetralaren ohiko osagaia zen.

***Vallum*** defentsa sistema perimetrala izendatzeko erabiltzen denean, osagai hauek zituen: lubetaren (*agger*) goiko aldean zurezko oholesi bat zuena eta kanpoaldean lubaki sakon bat (*fossa*) edo lubeta-lubaki bikote gehiago. 

Bestalde, izen propio moduan, Ingalaterra Iparraldean dagoen Hadrianoren harresiari buruzko testuetan bi modutan aurki dezakegu. Batetik, latinez, Hadrianoren harresiari *Vallum Aelium* esaten zioten, eta bestetik,  "*Vallum*-a" (***The Vallum***) izen propioa, dorreen eta harresitik metro batzuk aurrerago, paraleloan erromatarren egin zuten lubakia da. 6 metro zabal eta 3 metro sakon zen, eta alboetan, lur tinkotuaz osatutako lubeta bana ditu. Oraindik erraz ikusten da paisaian.

thumb|Hadrianoren harresian lubaki luze eta zabala ireki zuten, Vallum izena duena, harresitik metro batzuk aurrerago zulatu zena eta berezko *vallum* baten ezberdina dena|erdian
## Ezaugarriak 
Hesola multzoa den *valli*-a (grekoz, χάρακες) Polibiok deskribatu zuen (XVIII.18.1, Excerpt. Antiq. xvii.14) eta Liviok (Liv. XXXIII.5). Bi idazle horiek greziarren eta erromatarren arteko *vulumak* alderatzen dituzte eta erromatarrak goratu. Batzuek eta besteek erabiltzen zituzten zuhaitz gazteak edo zuhaitz handiagoen adar luzeak zutola moduan, albo batean bestea adarrak ateratzen zitzaizkienak, baina greziarren *oholesiak* askoz handiagoak ziren eta erromatarrenak baino albo-adar gehiago zituzten, bi, hiru edo gehienez lau adar zituztenak, eta horiek alde berean egon ohi ziren. Grekoek beren zutolak *agger*-ean jartzen zituzten euren artean tarte handiak utziz. Tarte horiek, zutoletatik ateratzen ziren adarrekin betetzen ziren, haien arteko tarteak adarrez betez; erromatarrek oso gertu finkatzen zituzten beren hesolak, adarrak elkarri lotarazten zizkioten eta hesolen puntak kontu handiz zorrozten zituzten. Horrela, greziar oholesiaren hesola handiak erraz heldu eta bere tokitik erauzi ahal ziren, eta etsaiak bat erretiratzen zuenen, irekidura handia geratzen zen *vallum*-ean. Erromatar *vallum*-ak, aldiz, ez zuen helduleku egokirik, indar handia behar zen hura eraisteko, eta etsaiak hesola bat erretiratuz gero ere, zulo txiki bat uzten zuen adar-horma trinko horretan. Greziar zutolak in situ mozten ziren, erromatarrek. ordea, aldez aurretik prestatzen zituzten bereak. (Polib. l.c.; Virg. Georg. III. 346, 347; Ziz. *Tusc*. II.16). Edozein egurra erabil zezaketen, baina nahigo zuten haritzaren zura gogorra.   
thumb|250x250px|Numonius Vala irudikatzen duen txanpona, *vallum* bati eraso egiten. K.a. I. mendekoa agian. *Valluma* adarrez egina dago.

### *Sudis* 
*Sudis* (*sudes* plurala) muturretan zorroztutako eta sutan gogortutako hesola mota bat zen. Martxan zihoanean, soldadu bakoitzak zurezko hiru edo lau hesola zeramatzan, bakoitzak 1,5 m luze, gutxienez, eta bi mutur puntaduna zituen. Horietako batzuk indusketatan aurkitu dira eta ikusi da erdigunean estutzen zirela. Horiek aldi baterako eraikitzen ziren martxako kanpamentu baten inguruan eraikitako oholesia osatzeko erabiltzen baziren, argi dago ezin izan zirela bakarrik erabili, erasotzaile bat erraz pasatzeko adinako tarte zabalak izango zituelako. Hori dela eta, beste funtzio batzuk iradoki dituzte ikertzaileek zutol horietarako. 

Iradoki da, adibidez, zati estu horrek erraztu egiten ziela hirunaka lotzea, *vallumeko* harresian (*agger*), edo *vallumaren* eta *fossaren* artean, jar zitekeen bele-oin handi edo triku txekiar moduko bat osatzeko. Baina, *valluma* edo oholesia osatzeko erabil zitekeela proposatu da, eta kasu horretan, erdigunetik lotuta egon zitezkeen. 119, & c.), Numantziaren setioan erabili zuena (Apiano, *Hispan*. 90), eta Alesiako setioan Julio Zesarrek (*Bell. Gall*. VII.72, 73) erabili zuena. Horma horietako dorreak esparru gotortuak erasotzeko erabiltzen zirenen antzekoak ziren, baina ez hain altuak eta, jakina, ez mugikorrak. (Lipsius, *Milit. Rom*. v. 5, III, 156, 157. or.; *Poliorc*. II.1, III. 283. oper.).

## Etimologia 
Latin *vallus*  aitzinindoeuroperazko **walso-* tik eratorria da, " tantai, hesola" esan nahi duena. *Vallus* ingelesezko *wall (horma) hitzaren jatorria da.*

*"Vallus* hitza *vallum*-en baliokide gisa erabiltzen da batzuetan" (Julio Zesar, Bell. Civ. III. 63).

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*  Carter, Geoff  (2010-11-29)  "40. Reverse engineering the Vallum" *Theoretical Structural Archaeology*