Aes astuna

[thumb|280x280px|*Aes* *grave*: Sextans, K.a. 217–215. Aurrealdean, [Merkurio (mitologia)|Merkurio jainkoaren burua eta bi borobiltxo (balio marka); atzealdean, itsasontzi baten branka.]]
***Aes grave*** ("brontze astuna") edo ***aes libral*** da Antzinako Erroman erabiltzen zen Italia erdialdeko txanpon mota bat. Idazle erromatarrek hitz hori erabiltzen zuten Errepublikako lehen garaietako brontze urtuzko moneta arkaiko astunak izendatzeko. Berez, As zaharrak direla esan daiteke. 
thumb|Aes astunaren aurkia eta ifrentzua
Jatorriz, Erdialdeko Italian hainbat populaziok jaulki zituzten, batez ere K. a. III. mendean, hein batean *aes* *signatum* delako txanponarekin batera. Aes-aren pisu estandarra (txanponaren oinarria), hasieran, erromatar libera komertziala zen, 327,45 gramoren baliokidea, gerora 272,8 gramora murriztu zena, unean uneko agintaritza igorlearen arabera. Beste batzuetan, libera italiko astuna (340 gramo) baino pisu handiagoa duten piezak aurkitzen dira Apulian eta Picenon.

Aes astuna Erromako lehen moneta-sistema izan zen, K.a. III. mendearen hasieran eta K.a. 211. mendean indarrean egon zena. Hainbat baliotako pieza lentikularrez osatuta zegoen, brontzezkoak soilik, metal urtuz eginak. *Aes*-a unitate batekoa da, sistemaren unitate nagusia, eta pisu unitate erromatarrera egokitzen da, *libra* izendatzen zuten pisu unitatea, hain zuzen, 324 gramo ingurukoa. Gainera, Aes txanponaren multiploak (*decussis*, *quincussis*, *tressis*, *dupondio*) eta zatitzaileak (*semis*, *triente*, *cuadrante*, *sextante*, *uncia*, *semuncia*, *cuartuncia*) zeuden, nahiz eta horietako batzuk noizbehinka bakarrik igorri ziren.

Balio bakoitza, hau da, txanpon tipo bakoitza, identifikatzen zuten irudiak askotarikoak izan ziren, harik eta azken jaulkipenean, K.a. 225 inguruan, nabe-branka bat ezarri zen ifrentzurako eta jainko edo jainkosa bat aurrealderako, desberdina zena txanponaren balioaren arabera. Ordutik aurrera, *aes*-ak Janoren aurpegi biko burua eta I. balio marka zituen; *semis*-ak (aesaren 1/2), Saturnorena eta S bat; *triens*-ak, Minervarena eta 4 *puntu*; *quadrans*-ak, Herkulesena eta 3 puntu; *sextans*-ak (*aes*-aren 1/6), Merkuriorenak eta 2 puntu; eta ontzak (*uncia*) (*aes*-aren 1/12) Erromaren alegoria eta puntu 1. Balore eta tipoen sistema horrek, baina txanpon landuetan (eta ez urtuetan aurreko etapan bezala), Errepublikaren amaierara arte iraun zuen, nahiz eta txanponen pisua pixkanaka jaitsi zen denboran aurrera egin hala.

## Historia 
thumb|*Aes rude.* Formarik gabeko brontzezko pieza bat, merkataritzen erabil zitekeena.
Erromatar txanponak ez ziren existitzen hasi Errepublikaren bigarren fasera arte. Erromako historian, fundazio mitikotik (K.a. 753ko apirilaren 25), erregeen garaian (753-509 a.C.) eta Errepublikaren gariaren zati batean  (K.a. 509-31 ), pisuaren bidez balioetsitako metala erabiltzen zen komertziorako bitartekoa, trukearen ordezko moduan baliatu zitekeena; metala brontze urtuzko blokeen forma irregularrean eta tamaina aldakorrean (*aes rude*) erabiltzen zen. Jakina, ordainketa modu horren eragozpen nagusia truke bakoitzean erabiliko zen brontze kantitatea pisatu beharra zegoela zen.
thumb|*Aes signatum*
Ustez, lehenengo merkatarien eskutik eta gero gobernuaren ekimenez, forma erregularrak zituzten brontzezko lingoteak erabiltzen hasi ziren , gehienetan laukizuzenak, ekoizlea identifikatzeko markak zeramatzatenak (*aes signatum*). Hala ere, teknika horrekin ere, uniformetasun falta zegoen objektu horien pisuan (eta, beraz, balioan), eta horregatik objektu horiek ezin dira txanpontzat hartu.

Errepublika garaiko lehen txanpon erromatarra *As*-a izan zen (*aes grave* edo *aes librale*), itsas merkataritza hasi zenean sartu zena, K.a. 355n. Etapa horretan, As beti metal urtuz egiten zen, trokel bidez estanpatu beharrean. .

### Hiri igorleak 
Serie nagusiak hemen igorri ziren: Erroma, *Ariminum* (Rimini), *Iguvium* (Gubbio), *Tuder* (Todi), *Ausculum* (Ascoli Satriano), *Firmum* (Fermo), Hatria - *Hadria* (Atri), *Luceria* (Lucera) eta erdialdeko Italia latindarra izan ziren. Beste serie batzuek jatorri ezezaguna dute.

## Ae txanponak 
Literatura numismatikoan, Ae (Æ) antzeko izendapenak, oro har, As bat izendatzeko erabili ohi da. Kobrezko edo borntzeko txanpona identifika dezake metal horiek ezin abitira bereizi ez bada analisi kimikoa egiten. Hau da, balio txikiko txanponak (uniteak edo unitateen zatikiren bat) izandatzeko erabiltzen da.

Erromatar Berantiarreko kobrezko edo brontzezko txanponak esan nahi du (*follis*), zeinen izen zehatz batzuk gaur egun ezezagunak diren. *Ae* 1etik *Ae* 4ra bitarteko izendapenak gutxi gorabeherako txanpon-tamainak dira txanpon modernoen katalogoetan (AE1 = 32–26 mm, AE2 = 25–21 mm, AE3 = 20–17 mm, AE4 = 
Fitxategi:Vecchi 051 - transparent background.PNG|As (c. K.a. 235a). Jano aurrealdean eta ontzi bateko banka ifrentzuan.
Fitxategi:Vecchi 009.jpg|Semis (c. K.a. 241–235)
Fitxategi:Aes Grave Quadrans3.jpg|Quadrans (c. 289–245&nbsp;a.&nbsp;C.)
Fitxategi:Vecchi 281.jpg|Quincunx (K.a. 220 ondoren.)
Fitxategi:Vecchi 283.jpg|Quadrans (Teruncius ere deitua) (Apulia, Luceria. c. K.a. 220.)
Fitxategi:Vecchi 013.jpg|Ontza (c. K.a. 275–270.)

## Ikus, gainera 
* As
* *Semis*
* *Aureus*
* *Sestertzio*
* Denario
* *Quinarius*

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Sakontzeko bibliografia 
* Haeberlin, Ernst J. (1910) *Aes Grave, Das Schwergeld Roms und Mittelitaliens einschließlich der ihm vorausgehenden Rohbronzewährung*, Halle. doi. https://doi.org/10.11588/diglit.37588#0001 Hemen:  Heidelberg historic literature – digitized

* Vecchi, Italo  (2013) *Italian Cast Coinage. A descriptive catalogue of the cast coinage of Rome and Italy.* London Ancient Coins, London: LAC (London Ancient Coins) . . 

## Kanpo estekak 
* *Cast Greek & Roman Coins*. 1999 Doug Smith.