Zigoitia

**Zigoitia**

1025eko Donemiliagako goldean ***Zuffia de Suso*** eta *Zuffia de Iuso* ageri dira, *Dibina*ko alfozaren herrien zerrendaren ostean. ***Zuffia de Suso***k hamahiru "rega" eman zizkiola monasterioari dio dokumentuak eta *Zuffia de Iuso*k bederatzi. Zadorrako zubia jotzen zuen Julio Caro Barojak (1980: 184) bien arteko mugatzat.

Haren kokapenarengatik, izenaren antzekotasunarengatik eta esleitutako zergengatik, herri batenak baino handiagoak, haran baten neurrikoak, nahiko argi dago lehengo *Zufia* eta gaurko *Zuia* bat direla, bata bestearen aldaera alegia (*zubia* > *zufia* > *zuia*). Era berean, Ossingani alfozean *Zuhiabarrutia* ere aipatzen da, eta pentsa daiteke Donemiliagako goldean aipatzen diren ***Zuffia de Iuso*** eta ***Zuhia Barrutia*** biek barruti berberari egiten ziotela erreferentzia. Dokumentu horretan aipatzen diren herriek, agidanez, "rega" bana edo bina ematen zioten Donemiliaga Kukulako monasterioari. ***Zuffia de Iuso*** eta ***Zuhia Barrutia*** horiek aipatzen direnean, bederatzi "rega" eman zutela ikusten da. Pentsa daiteke ***Zuffia de Iuso*** eta ***Zuhia Barrutia*** horiek bereizi nahi izan zirela dokumentuan alboko ***Zuffia de Suso***tik.

Gerardo López de Gereñuk ***Zoygoitia*** aldaera topatu zuen XIII. mendeko dokumentazioan.

Juan Antonio Llorenteren *Noticias históricas de las tres provincias Vascongadas* (1807) *Zuffia de Suso* gaurko Zigotia eta *Zuffia de Iuso* gaurko Zuia izango ziratekeela aipatzen zen. Egilearen arabera, "Suso" esapidearen euskal ordaina "Goitia" zen, beraz ondorioztatzekoa da errioxar fraideek *Zuffia de Suso* idazten zutena herrikoek *Zuffia-Goitia* izendatzea.

Hurrengo mendeetan *Zuhigutia* (1233), *Çoygoitia* (1257), eta *Zuigoitia* (1338) ageri izan ziren 1457an *Cigoitia* ageri arte. Dena den, badirudi ahozko hizkeran jatorrizko formari eutsi zitzaiola; izan ere, duela gutxi arte jaso izan da Suiguitixe Legutioko euskaldun zaharren artean.

Toponimoaren azpiko Zuia izena zubia hitzetik letorke, euskal toponimian beste hainbatetan gertatu den bezala. Hipotesi horren arabera, toponimoaren bilakabidea honakoa izango zen: *Zubia* ?-> *Zuffia* (1025) ->*Zufia* (1089) -> *Zuia* (1457). Horren alde aipa liteke Zigoitiko ibai nagusiak Zubialde izena duela.

*Zigoitia* izenaren amaierako *-a* artikulua da, eta deklinatzean honela egin behar da: *Zigoitia, Zigoitiarekin, Zigoitian...*, baina *Zigoitiko, Zigoititik, Zigoitira...* Era berean, izen honek bere azken *-a* galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: *Zigoiti maitea, Zigoiti osoan, Gure Zigoiti hau*...

## Geografia 
### Udalerri mugakideak 
* Iparraldean: Zeanuri (Bizkaia).
* Hegoaldean: Gasteiz.
* Ekialdean: Legutio eta Arratzua-Ubarrundia.
* Mendebaldean: Zuia.

## Historia 
Zigoitiak mitologia aberatsa dauka, kondairak dioenez, Mairulegorretan urrea dago ezkutatuta. Urrearen kontu hori Euskal Herri osoan dago hedatuta, eta kondairek diotenez, gure inguruetako kobazulo gehienetan urrea dago noiz aurkituko zain. Esaten da alde horretako mairuak, ikaragarrizko indarra zeukaten genio batzuk, kobazuloan elkartzen zirela (eta direla).

Zigoitian aurkitu diren populazio aztarnarik zaharrenak Gorbeian kokatzen dira, Mairulegorretako kobazuloetan hain zuzen. Bertan Paleolitoko objektu batzuk aurkitu zituzten. Handik gertu Burni Aroko ontzi eta beste objektu batzuk ere aurkitu ziren.

Ondategitik hurbil dagoen Artzegi koban Brontze Aroko objektu batzuk topatu zituzten. Zaitegi inguruan neurri txikiko trikuharriak eta tumuluak daude. Burdin Aroan, bi herrixka eraiki ziren, haietako bat, Zabalgana deiturikoa, Ondategin dago. Aztarnen arabera, herrixka hori gotorleku bat izan zen. Herrixka berean eskuz egindako ontzi zati handiak aurkitu dira.

Erromatarren garaiko ezer ez da aurkitu, orduko txanpon bat izan ezik.

Erdi Aroan Zigoitian tenplu txikiak eraiki ziren, Ondategiko San Lorentzo parrokia kasu.
 
1192. urtean Nafarroako Antso Jakituna erregeak Larraun forua edo hiri-gutuna sinatu zuen. Inguruko bilerak Ondategiko Santa Luziako baselizan egiten ziren.

XIX. mende arte Ondategi Zigoitiko hiriburua izan zen.

## Ekonomia 
Herriko jarduera ekonomiko nagusiak abeltzaintza, nekazaritza eta baso ustiapena dira. Zekaleak, patata eta arbiak dira ekoizpen nagusiak. Baso azalera herri jabetzako 8.603 Ha-koa da. Abeltzaintza, batez ere, behi eta ardiena da. Irina egiteko hamar errota ere badaude.

## Banaketa administratiboa 
Zigoitiko udalerriak herri hauek ditu bere barnean:

* Akosta
* Apodaka
* Berrikao
* Buruaga
* Eribe
* Etxabarri Dibina
* Etxaguen
* Gopegi (herriburu izandakoa)
* Larrinoa
* Letona
* Maurga
* Mendarozketa
* Murua
* Olano
* **Ondategi** (herriburua)
* Zaitegi
* Zestafe

## Demografia 
XX. mendearen lehen erdia gorabeherarik gabe igaro zen Zigoitiko populazioari dagokionez. Inguruko udalerrietan bezala, eta nekazaritzari lotutako lurraldea izanik, 1950eko hamarkadatik aurrera, berriz, populazioak beherako joera hartu zuen, gehienbat Gasteiz eta Bilbo hirietara izandako emigrazioaren ondorioz.

1980ko hamarkadatik aurrera, garraiobideak hobetzearen eta hirietako etxebizitzen prezio handien ondorioz, jende berria iritsi zen udalerrira. Hala bada, populazioa bikoiztu egin zen 20 urtetan.

## Politika 
### 2023-2027 legegintzaldia 
### Alkateak 
Hauek izan dira Zigoitiko azken alkateak:

## Garraioa 
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:

Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:

## Kultura 
### Euskara 
[thumb|Jose Beobide [zestafearrari, Zigoitiko tokiko euskararen azken hiztunari, 2010ean jasotako testigantza.]]
Zigoitiko tokiko euskara Otxandio inguruko euskararen barnean sailkatzen da, mendebaldeko bizkaieraren barne dagoen tarteko euskalkian. Tokiko euskara, ordea, galzorian da, hiztun bat besterik ez baitu gaur egun: Jose Beobide zestafear artzaina.

2001eko datuen arabera, udalerriko 1258 biztanleetatik 298 euskaldunak ziren, 274k euskaraz egiteko nolabaiteko gaitasuna zuten eta gainontzeko 686ak erdaldunak ziren. Etxeko hizkuntza eta ama hizkuntza nagusiki gaztelania zen alde handiz. 2006.urtean, aldiz, euskaldunak %&nbsp;23 zirela jotzen zen.

2016ko datuen arabera, Zigoitiko biztanleen artean %47,2 euskaldunak ziren.

### Jaiak 
[thumb|Zigoitiko udal pilotalekua, 2012ko herriko jaietan, [esku-huskako pilota|esku huskako pilota partida jokatzen ari zirela.]]

* Uztailaren azken asteburuan, Zigoitiko udalerriaren festak ospatzen dituzte.
* Irailaren bigarren asteburuan, Zigoitia Euskaraz jaia ospatzen da

## Ondasun nabarmenak 
* Mairuelegorretako leizea, Murua herritik gertu.
* Maurgako Hurtado de Mendozatarren dorrea eta Berastegi jauregia.
* Maurgako San Martin eliza, barrualde barroko bikainekoa.
* Etxabarri Dibinako San Eztebe baseliza.
* Etxaguengo San Agustin eliza, Muruako auzo bidean.
* Ondategiko haritza, aparteko zuhaitz gisa katalogatua, antzina batzarretarako tokia.
* Zaitegiko Lopez Letonakoatarren dorretxea.

Fitxategi:Mairulegorretako sarrera Araba aldetik.jpg|Mairuelegorretako sarrera.
Fitxategi:San Martin eliza, Maurga, kapera bat.jpg|Maurgako elizan, Berastegi familiaren kapera barrokoa.
Fitxategi:Etxaguen zigoitia eliza 2.jpg|Etxaguengo eliza.
Fitxategi:Ondategiko Haritza 3.jpg|Ondategiko haritza.

## Zigoitiar ospetsuak 
* Juan Bautista Artzamendi (Mendarozketa, 1635-1720), inkisidore nagusia izan zen.
* Juan Saenz de Buruaga Ortiz de Landaluze (Berrikao, 1707-Zaragoza, 1777), artzapezpiku eta katedraduna.
* Prudentzio Maria Berastegi Mariaka (Manurga, 1747-Gasteiz, 1823) politikaria. 1778. urtean, Arabako errejidore nagusi eta diputatu hautatua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Gorbeialdea
* Gorbeiako natura parkea

## Kanpo estekak 
*  Zigoitiko udalaren webgunea.
*  «Zigoitia», *euskadi.net* webgunea.
*  «Zigoitia», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
*  Zigoitia.com webgunea.