open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Juan de Duero monasterioa

thumb|250px|Elizaren barrualdea.
**San Juan de Duero monasterioa**, **San Juan de Dueroren Arkuak** gisa baita ere ezaguna, gaztelar erromanikoaren erorkinak dira. Soria hiritik gertu dado. Hasierako eraikina XII. mendearen hasieran altxatu zen, Duero ibaiaren ertzean. Jatorriz Jerusalemgo San Joan Ordena militarraren monasterioa zen eta XVIII. mende arte okupatuta egon zen. Egun elizaren eta klaustroaren erorkinak gelditzen dira.

## Eliza 
Eliza oso sinplea da, habearte bakarrekoa, presbiterioa eta absidea dituena. Ganga kanoi-erdi zorrotzekoa da, eta zirkuluerdi-formakoa, labe-gangaduna. Ez luke ezer deigarririk izango, bi tenpleteengatik ez balitz, presbiterioaren alde banatan ikonostasi gisa jarria; bien artean geratzen zen espazioa, greziar errituaren arauei jarraituz, apaizari sagaratzeko unean ezkutatu ahal izateko sortua zen. Bi baldakino dira, bata kupula esferikokoa eta bestea konikoa, baina bietan eskifatuak eta fuste laukoitzeko eta kapitel eta harroin bakarreko zutabeen gainean muntatuak. Kapitelek merituzko erliebe figuratiboak dituzte, pasarte ebanjeliko eta alegorikoak antzezten dituztenak. Batean, Ama Birjina ohean etzanda ikusten da, emakume batek burkoa konpontzen duen bitartean. San Jose oso hondatuta dago, haurra sehaskan eta, eszena guztiaren gainean, mandoa eta idia izar baten azpian. 

## Klaustroa 
XIII. mendean eraikitako klaustroa da eta multzoaren elementu nagusia. Lauki irregular bat osatzen du. Ipar-mendebaldeko angelua, besteak baino zaharragoa, erromanikoa da; zirkuluerdiko arkuak eta basamentu jarraitua ditue. Ipar-ekialdekoak ez du basamenturik; zutabeak fuste laukoitzak ditu, gurutze formakoak, eta arku tumidoak. Hego-ekialdeko erpinak sekzio karratuko zutabe ildaskatuak eta elkarren artean gurutzatzen diren arku tumidoak ditu. Beste angeluak, hego-mendebaldekoak, fuste bikoitz zirkularreko zutabeak eta kapitel apainduak ditu, eta horien gainean aurreko angelukoen antzera baina sinpletasun handiagoz gurutzatzen diren arku zorrotzak bermatzen dira, arku elkarlotuak eratuz. Zalantzarik gabe, klaustroko espaziorik apartekoenetako bat da, ez bakarrik Espainiakoa, Mendebalde osokoa baizik, nahiz eta teilatua galdu eta gaur egun, zaharberritua egon arren, hondamendi gisa aurkeztu.

## Bécquerren eragina 
Gustavo Adolfo Bécquerek inguru honetan kokatuta bere kontakizun ezagunenetako bat idatzi zuen, "El Monte de las Ánimas" kondaira alegia. 

## Iruditegia 

Monasterio de San Juan de Duero, Soria, España, 2017-05-26, DD 02.jpg
Monasterio de San Juan de Duero, Soria, España, 2017-05-26, DD 18.jpg
Monasterio de San Juan de Duero, Soria, España, 2017-05-26, DD 20.jpg
Monasterio de San Juan de Duero, Soria, España, 2017-05-26, DD 21.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarebaloi

thumb|Sarebaloia
**Sarebaloia** edo ***Netball***a zazpi jokalariz osatutako bi taldek jokatzen duten pilota kirola da. Sarebaloia Commonwealtheko nazio askotan da ezagunena eta INFren arabera, 20 milioi pertsonak baino gehiagok jokatzen dute 80 herrialde baino gehiagotan.   Kirol honetako liga nagusien artean, Netball Superleague Britainia Handian, Suncorp Super Netball Australian eta ANZ Premiership Zeelanda Berrian daude. Lau lehiaketa nagusi egiten dira nazioartean: lau urteko Munduko Sarebaloi Txapelketa, Commonwealth Jokoak eta urtero Quad Series eta Fast5 Series. 1995ean, sarebaloia Nazioarteko Olinpiar Batzordearen kirol onartua bihurtu zen, baina ez da Joko Olinpikoetan jokatu.

Partidak kantxa angeluzuzen batean jokatzen dira, mutur bakoitzean gol-eraztunak altxatuta dituztenak. Talde bakoitza golak sartzen saiatzen da baloi bat kantxatik pasatzen eta bere atearen eraztunetik jaurtitzen. Jokalariei posizio zehatzak esleitzen zaizkie, talde barruko rolak zehazten dituztenak eta kantxako gune jakin batzuetara mugatzen duten mugimendua. Jokaldi orokorrean, baloia duen jokalariak hiru segundoz bakarrik eutsi diezaioke gola jaurti aurretik edo beste jokalari bati pasea eman baino lehen. Talde irabazlea da gol gehien sartzen dituena. Sarebaloiko partidak 60 minutukoak dira. Aldaerak garatu dira jokoaren erritmoa areagotzeko eta publiko zabalagoa erakartzeko.

Bere garapena, saskibaloiaren lehen bertsioetatik eratorria, Ingalaterran hasi zen 1890eko hamarkadan. 1960rako, jokorako nazioarteko joko-arauak estandarizatuta zeuden, eta Emakumeen Saskibaloiaren eta Sarebaloiaren Nazioarteko Federazioa (geroago Nazioarteko Sarebaloi Federazioa (INF) izena hartu zuen) sortu zen. 2019tik aurrera, INFk munduko bost eskualdetan antolatutako 70 talde nazional baino gehiago biltzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Naomi Mataʻafa

**Afioga Fiamē Naomi Mataafa** (Apia, 1957ko apirilaren 29a) Samoako lehen ministroa da 2021etik, herrialdean lehen ministro izendatu duten lehen emakumea. Matai buruzagi kargua duen emakumezkoa da, Fiame Mataʻafa Faumuina Mulinuʻu II lehen ministroaren alaba da, eta Faʻatuatua i le Atua Samoa ua Tasi (FAST) alderdiaren burua.

Mataafak Tuila'epa Sa'ilele Malielegaoi lehen ministroa garaitu zuen 2021eko hauteskundeetan, baina Malielegaloik uko egin zion emaitza onartzeari, krisi konstituzionala eraginez. Auzitegi konstituzionalak ebatzi zuen azkenean Mata'afa zela lehen ministroa legalki maiatzaren 24tik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hilda Heine

**Hilda Cathy Heine** (Majuro, 1951ko apirilaren 6a) Marshall Uharteetako hezitzaile eta politikaria da, eta Marshall Uharteetako zortzigarren presidentea izan zen; Ozeano Bareko herrialde bateko emakumezko lehen agintari exekutiboa

## Biografia 
Heine 1951ko apirilaren 6an jaio zen Majuro atoloian, Marshall uharteetan. Estatu Batuetan joan zen unibertsitatera, Oregoneko Unibertsitatean lizentziatura lortu zuen 1970ean. Hawaiiko Unibertsitatean 1975ean graduondoko bat eskuratu, eta Kaliforniako Hegoaldeko Unibertsitatean hezkuntza alorreko doktoretza  lortu zituen 2004an.

Aur atoloiaren ordezkari izanez sartu zen politikan Nitijeļā delakoan (Marshall uharteetako legebiltzarra), eta Hezkuntzako ministro bilakatu zen.

Nitijeļāren bidez aukeratzen duelarik herrialdeko presidentea, bera izan zen hautarua 2016ko urtarrilaren 27an, hautagai bakarra zelarik, 24 boto jaso zituen, sei abstentzioekin. 

2020ko urtarrilaren 6an galdu egin zuen berriz hautatua izateko aukera David Kabuaren aurkako 12/20 bozketa batean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urkietako artea

**Urkietako artea** Bizkaiko Muxika herrian kokatuta dagoen aparteko zuhaitz sailkatua da, arte bat, San Roman edo Besangiz auzoan dagoena.

## Ezaugarriak 
Altueran baino gehiago, bere adarren zabaleran nabarmentzen da, 26 metroko diametroa duen hosto estalki bat eskaintzen duelarik. Adar horietako zenbait ia horizontalki zabaltzen dira enborretik, 10 metro luze ere bai baten bat. Adarrok duten pisuagatik, batzuei zutoinak jarri dizkiete eutsigarri, 2000. urtean bere bost adar nagusietako bat haizete batek apurtu ostean. Enborrak 4,3 metroko perimetroa du 1,3 metroko altueran.

1994tik dago katalogatuta aparteko zuhaitz bezala EAEn. Dekretuan San Romango arte izenarekin identifikatzen da, baina Muxikan seinalizazioak Urkietakoa dela zehazten du (gertuko toponimiagatik). Dekretuak nabarmentzen du zuhaitzaren tamaina, edertasuna, hostailaren trinkotasuna eta hazkuntzaren ondoriozko morfologia berezia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agustin Beloki

**Agustin Beloki Gerendiain** (Etxaleku, 1904 - Etxaleku, 1996ko maiatzaren 19a) nafar okin eta bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Agustin Beloki 1904an jaio zen Etxalekuko Iturrikoa izeneko etxean. Hamar urte zituelarik bota zuen lehenbiziko bertsoa. Aitarekin joana zen Irurtzungo feriara idiak saltzera. Idiek ez zuten erostunik aurkitu, ordea, eta sosik gabe itzuli ziren herrira. Ondoko hau paratu zuen etxeko atarían:

Gure aitek idi horiek 

nahi dituela saldu

nahi baina ez saldu,

zer dik horrek galdu?

Otamendin etxean

ederki bazkaldu

Soldadu denboran bi urte pasatu zituen Marokoko Rifen, Afrikako Gerran. Handik igorri zuen honako bertso hau, eskutitz batean:

Tierra honetan egiten ditik

bero ikaragarriek

Iturrikoak hemen zabilek

gehienetan egarriek

tierra hontako gauz denak eta

hemengo inbento guztiek

baino gehiago balio baitik

nee atariko iturriek

Marokotik itzulitakoan, okindegia jarri zuen Etxalekun, eta Imotz osoan partitzen zuen ogia asto batekin. Bertsotan anitz ibili zen ezkondu artean, Etxalekuko beste bertsolari batekin gehienean, Migel Arrokirekin. Beti elkarrekin, festa, inaute eta jaietan, hamarna duro hartu zuten sorterrian 1927an egin ziren "Euskal bestetan" aritzeagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Agustin Beloki*, BDB Bertsolaritzaren datu-basea, bdb.bertsozale.eus
* *Agustin Beloki*, Nafarroako Euskararen Mediateka, mediateka.eus
Luis González Reyes

**Luis González Reyes** (Madril, 1974 - ) zientzia kimikoetan lizentziaduna (lizentziako sari berezia) eta doktorea eta Ekologistak Martxan taldeko kidea da. Idazkaritza Konfederalean parte hartu zuen sortu zenetik, eta bederatzi urtez erakundearen koordinatzailekidea izan zen. Gaur egun GARÚA S. Coop. Mad. kooperatiba-sozietatearen parte da, ekologismoarekin eta pedagogiarekin zerikusia duten gaietan prestakuntza eta ikerketa lantzen duen kooperatiba. Esparru horietatik, ohiko kolaboratzailea da hainbat unibertsitatetan. FUHEMeko hiru ikastetxeetan gaitasun ekosozialen zeharkako garapenaren arduraduna da. Artikulu asko eta hamar bat libururen egile edo egilekidea da. 

## Argitalpenak 
Bere liburuen artean *Sostenibilidad ambiental, un bien público global; transitando por una crisis sistémica basada en los límites ambientales*, *Política ambiental de la Unión Europea. Insostenibilidad estructural y deuda ecológica* *En la espiral de la energía* nabarmentzen da, *Educar para la transformación ecosocial* eta *Colapso del capitalismo global y transiciones hacia sociedades ecomunitarias*. *Hego Euskal Herriko Ekonomiaren trantsizio ekosozialerako bide-orriaren proposamen bat*, Adrián Almazán-ekin batera. Argitaletxea: Manu Robles Arangiz Fundazioa

## Oharrak - Bibliografia 
Luis González Reyesen argitalpen batzuk online topa daitezke, deskargatzeko doan.

## Erreferentziak
Jhajjar

**Jhajjar**  (hindiz: झज्जर ) Indiako Haryana estatuko hiria, Jhajjar barrutiaren gune administratiboa.

## Geografia
Panipat koordenada hauetan dago: 28°36′22″N 76°39′23″E. Chandigarh hiriburutik 224 kilometrotara dago. Altitudea 216 metrokoa da.

## Biztanleria 
2011ko zentsuaren arabera hiriak 89.004 biztanle zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Miguel Ángel Lauri

**Miguel Ángel Lauri**, Frantzian **Michel Lauri** izenez ezaguna (1908ko abuztuaren 29a - 1994ko irailaren 26a) futbolaria izan zen, Estudiantes de La Plata taldean jokatu zuen. Argentinan jaioa eta Euskal jatorrikoa,  Lauri Argentinako futbol selekzioa eta Frantziako futbol selekzioa ordezkatu zituen.

## Karrera 
Laurik 1928an egin zuen debuta Estudiantes taldean, Argentinako futbol afizionatuen garaian. Argentinako selekzioarekin debuta egin zuen 1929an.

1930eko hamarkadaren hasieran, Argentinako jokoaren profesionalizazioaren ostean, Lauri *Los Profesores* (Irakasleak) izenez ezagutzen den Estudiantesen erasoko talde ospetsuaren parte izan zen. *Flecha de Oro* (Urrezko Gezia) ezizena irabazi zuen eskuin oineko jaurtiketa gaitasun indartsuagatik.

Laurik 1933ko *Los tres berretines* filmean egin zuen agerraldia, futbolarekin, tangoarekin eta zinemarekin obsesionatutako familia bati buruzko komedian. 

1935ean Lauri Amerika Kopa jokatu zuen, non selekzioarekin bere gol bakarra sartu zuen, azkenean Uruguairen aurka galdu zuen finala. 

1937an Lauri Frantziako Sochaux-Montbéliard klubak fitxatu zuen, 1938ko Frantziako liga irabazi zuen kanpainan parte hartu zuen.

Laurik partida bat jokatu zuen France A taldean 1937an, Frantziarako jokatu zuten lau argentinar bakarretako bat bihurtuz. 

1939an Bigarren Mundu Gerra zela eta Lauri Frantzia utzi eta Hego Amerikara itzuli zen, Uruguaiko Peñarol taldean jokatu zuen. 

## Tituluak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estkak
Tantakin

thumb|250px|Tantakin motak.
**Tantakina** leiho-isurki baten edo erlaitz baten azpiko aldean egiten den ildoa edo erretena da, isurian datorren euri-urari paretaraino jaisten ez uzteko izaten dena.

Bi modu nagusitan egin daitezke: beste eraikuntza-elementu bat beheratuz eta tarteko elementu bat tartekatuz, adibidez metalezko pletina bat. Edozein modutan ere, tanta-tantaren eraginez, urak, grabitateagatik bertikalki beherantz eta haizeak eragindako gainazal-tentsioagatik horizontalki mugi daitekeenak, gora egin behar du; mugimendu hori egin ezin duenez, tanta-tantaren barrualdetik erortzen da, eta, horrela, atzean geratzen den paramentua babesten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pletina

thumb|250px|Materiala tolesgarria da angeluak lortzeko.
**Pletina** forma angeluzuzeneko eta lodiera txikiko pieza metalikoa da. Lodiera 4 eta 10mm bitartekoa eta zabalera 10 eta 200mm bitartekoa duen barra errektangularra da.

Pletinen kalitatea eta kostua aldatu egiten dira, besteak beste, konposizioaren eta osaeraren ondorengo gainazal-aplikazioaren arabera; esate baterako, hostoen akabera olioz lagunduta egiten bada, eta horrek gehiegizko oxidaziotik babesten baditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ambala

**Ambala** Indiako Haryana estatuko hiria, Ambala barrutiaren gune administratiboa da.

## Geografia
Ambala koordenada hauetan dago: 30°22′43″N 76°46′21″E. Indiako Haryana eta Panyab estatuen mugan dago. Ambalak bi gune ditu, 3 kilometro arteko distantzian:
* Ambalako kasernak: Indiako ejerzitoaren instalazio handiak daude, bereziki hegazkinentzat.
* Ambala hiria: Ambala barrutia moduan, nahiko turistikoa.

## Biztanleria 
2011ko zentsuaren arabera hiriak 1.013.660 biztanle zituen, 542.366 gizonezkoak eta 471.294 emakumezkoak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kondentsazio-galdara

**Kondentsazio-galdara** 40-60 °C tenperatura baxuan ur beroa sortzen duen artefaktu bat da, errendimendu handikoa eta, beraz, CO2 emisio txikiagoak dituena.

## Funtzionamendua 
Izenak adierazten duen bezala, erregai gisa erabili ohi diren hidrokarburoak (gas naturala, PGL, gasolioa) karbonoz eta hidrogenoz osatuak dira, proportzio desberdinetan. Airearen oxigenoarekin konbinatzean, elementu horiek karbono dioxidoa (CO2) eta gas-egoeran dagoen ura (H2O) osatzen dute, hurrenez hurren. Galdararen barruan, errekuntza-gasetatik datorren lurruna kondentsatuz, 2.260 kilojoule (kJ) lortzen dira kondentsatutako ur kilogramo bakoitzeko. Ohiko galdaretan, energia termiko hori atmosferara bidaltzen du ke-hodiak, erretako gasekin.

Erregaiek, likidoek bereziki, ezpurutasun batzuk dituzte, hala nola, atmosferako oxigenoarekin konbinatzean sufre oxidoak sortzen dituen sufrea. Galdara arruntetan, errekuntzatik sortutako gas horiek 150 ° C-tik gorako tenperaturetan kanporatzen dira, tiro termikoa lortzeko eta azido sulfuroso edo sulfurikoak kondentsatu eta sor ez daitezen, sufre-oxidoekin (SO2 + H2O → SO3H2 y SO3 + H2O → SO4H2) konbinatzean. Azido horiek zati metalikoak hondatuko lituzkete.

Hala ere, sufre-eduki txikiagoa edo nulua duten erregaiak erabiltzeak, hala nola gasak (naturala eta PGL), kondentsazio-galdara sortzea ahalbidetu zuen, ur-lurrunaren energia sorra aprobetxatzen duena (aipatutako 2.260 kilojouleak kilogramoko). Hori lortzeko, ura 60-70 °C-ko gehieneko tenperaturan berotu behar du (galdara arrunten 90 °C-ren ordez), eta gasak kondentsaziokoak baino tenperatura baxuagoetan hustu behar ditu (100 °C itsas mailan). Bestalde, gas-hodiaren tiro termikoa murrizten du eta beharrezkoa da haizagailu bat erabiltzea.

Gainera, erretako gasak tenperatura txikiagoan ateratzean, galdara arruntetan erabiliko litzatekeen beroa ere aprobetxatzen da, erretako gasak tirorako behar den tenperaturara irits daitezen, galdara mota hori gaur egun eraginkorrena bihurtuz (errekuntzakoen barruan, aerotermia elektrikoa kontuan hartu gabe), eta ingurumen-inpaktu txikiagoarekin CO2 emisioak murriztean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arturo Ithurralde

**Arturo Andrés Ithurralde** (1934ko martxoaren 6a - 2017ko ekainaren 3a) Argentinako futbol epailea izan zen . 1982ko Espainian jokatutako FIFA Munduko Kopan partida bat arbitratu zuelako ezaguna zen. 1975eko eta 1983 Amerika Kopan lau partida ere arbitratu zituen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berogailu

**Berogailua** etxe, gela edo barrunbe bat berotzeko erabiltzen den aparatua da. Hainbat berogailu mota daude, hala nola elektrikoak, gasezkoak, orubekoak, gasolinazkoak, egurrezkoak edo ikatzezkoak.

## Funtzionamendua 
Berogailu erresistiboek beroaren proportzioan sortzen dute, korronte elektrikoaren karratuaren proportzioan. Harreman horri Jouleren legea esaten zaio.

Material eroaleak (metalak eta aleazioak) ez dira "eroale perfektuak", korronte elektrikoa igarotzerakoan erresistentzia elektrikoa baitute. Eroanbidean galtzen den energia bero moduan desagertzen da. Erresistibitatea desabantaila da energia elektrikoa garraiatu behar denean, baina desiragarria da beroa sortzea bilatzen denean.

Azalpen mikroskopikoa, baina "klasikoa", hau da: hari eroale baten muturren artean potentzial aldea dagoenez, eremu elektriko bat dago materialaren barruan. Eremu honek materialaren karga libreak bizkortzen ditu, eroaleak osatzen duen sare kristalinoan finkoak diren ioiren batekin talka egiten duten arte (frenatuz). Talka horietan, kargek beren energia zinetikoa sareko ioiei lagatzen diete, hau da, materialetik inguruko ingurunera beroa barreiatzeari.

Zenbat eta tenperatura altuagoa, orduan eta asaldura handiagoa sareko ioietan. Horrek eragiten du mugitzeko espazioa handiagoa izatea, eta, orduan, kargen eta ioien arteko talken maiztasuna handiagoa da. Beraz, eroale metalikoen erresistibitatea handitu egiten da tenperaturarekin. Erresistibitate horren balioa metalaren atomo motaren, horien loturen, ezpurutasun kopuruaren eta motaren eta beste akats batzuen araberakoa da, hala nola fabrikazioan eta eroalearen konformazioan izandako deformazio mekanikoaren ondoriozkoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akotain

**Akotain** Longida ibarreko etxalde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

Bertako biztanleak *akotaindarrak* dira.

## Izena 
Akotain toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Acotayn* (1268)
* *Accotan* (1279)
* *Acutayn* (1280)
* *Acutayn* (1366)
* *Acutain* (1534)
* *Acutayn* (1591)
* *Acotain* (1713)
* *Acotain* (1800)
* *Akotain* (1930)
* *Akotain* (1990)

## Geografia 
Akotain  Longida ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Pirinioaurrean kokatua, lurra hautsia eta uhindua da, baina, oro har, ez du goragune handirik. Iparraldea menditsuena da, eta hegoaldea nekazaritzakoa. Ibaien pasabidean zehar, alubioien terraza-maila batzuk mailakatuta daude. Mendilerroen oinean ere higadura-glazis zabalak daude. Irati eta Erro ibaiek ibarra sortu zituen.

### Klima 
Longidak klima azpimediterraneoa dauka. Urteko batez besteko tenperatura 10 eta 13 gradu artekoa da (altueraren arabera aldatzen da), eta prezipitazioak 800 eta 1.000mm bitartekoak (ugariagoak udaberrian eta udazkenean. Urteroko egun euritsuak 80 dira batez beste eta 100 baino gehiago herriko gunerik menditsuenetan.

Jatorrizko landaredia asko gutxitu da gizakiaren eragina dela eta, gaur egun 180 hektarea haritz inguru baino ez dira geratzen. Pinuek 441 hektarea hartzen dituzte, gehienak Austriatik ekarritako pinu lariziar birlandatuak dira baina berezko pinuren bat ere gordetzen da. Birlandatutako pinuak, Urrozgoiti, Ulibeiti, Zarikieta eta Rala herrietan izaten dira, batez ere.

#### Estazio meteorologikoak 

## Historia 
1366an nekazarien hiru su zituen; handik gutxira hutsik geratu zen. Bere elizako liturgi liburu batzuk 1408an erosi ziren errege kaperarako. Karlos Bianakoa printzeak 1460an eman zion bere amaiera Joan Beortegiri. XIX. mendearen hasieran Macedako kondearena zen. Berriro populatu zen, 1824an sei biztanle baitzituen: 1970ean hamaika ziren eta 1981ean sei biztanle zituen.

## Demografia 
 biztanle zituen Akotainek.

## Kultura 
### Euskara 
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Longida sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Lizoainibar eta Urraulgoiti ibarrekin hitz egiten zena.

Koldo Zuazok, 2010ean, Longida atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.

Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Urrozko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Longida
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Mariano Echeverría

**Mariano Raúl Echeverría** (1981eko maiatzaren 27a) Argentinako futboleko atzelaria eta egungo entrenatzailea da. Gaur egun Tigreko entrenatzailea da.

## Karrera 
### Klubaren ibilbidea 
Echeverría Argentinako futboleko behe ligetan hasi zuen bere jokalari ibilbidea. Urte luzez Luján de Cuyo eta Deportivo Maipú bezalako taldeetan jokatu ondoren, erregionalizatutako beheko mailetan 2. Mailako Chacarita Juniors taldean sartu zen. Klubarekin egin zuen lehen denboraldian Lehen Mailara igoera lortu zuten.

### Nazioarteko ibilbidea 
Echeverría Argentinako selekzioarekin debuta egin zuen 2010eko otsailaren 10ean Jamaikari 2-1 irabazi zion Diego Maradonaren Argentinako jokalarien taldean sartzeko deituta.

## Entrenatzaile karrera 
### CA Tigre 
2018ko urriaren 5ean, Echeverría Club Atlético Tigreko entrenatzaile berri izendatu zuten, bere lehen benetako entrenatzaile lana izan zena.  2019ko otsailaren 8an Club Atlético Banfielden aurka 4-4ko emaitza lortu eta hiru egunera, Echeverríak bere kargua utzi zuen. Echeverría haserre zegoen emaitzarekin eta bere taldearen jardunarekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mariano Echeverría BDFA.com.ar webgunean 
*
Porcupine bankua

**Porcupine bankua** () Ipar Atlantikoko banku ozeaniko zabala da, Irlandako itsasertzetik mendebaldean 200 kilometrotara dagoena.

Itsagoran 200 metroko sakonera baino ez du, Porcupine badia eta Rockall Arroko ur sakonaren artean kokaturik.

Izena 1862an Royal Societyren *HMS Porcupine* itsasontziak aurkitu zuenean jarrio zioten.

Bankuaren iparraldeko eta mendebaldeko maldetan ur hotzetako koral-uharriak daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Félix Anaut

**Felix Anaut** (Zaragoza, 1944) Aragoiko artista, margolari, zeramikari eta eskultorea da. Europako herrialde desberdinetan bizi eta lan egin du. Espainiatik kanpoan ezagunagoa da.

## Biografia 
Anaute pasio handienetariko bat bidaiarena izan da. Horregatik hiri desberdinetan bizi izan da:Madril, Tanger eta Eibissan. Londresko Christies-en buztigintza ikasi zuen, ondoren Londresen bizi izan zen eta, geroago, Belfasten. Beste batzuekin batera Arte Garaikidearen Galeria sortu zuen eta zazpi urtez bertan lan egin zuen. 1989an Aragoira itzuli zen, Villanueva de Jilocan bizitzeko. Baina bidaiek deitzen zioten eta, azkenean, Frantziako hego-mendebaldean lekuratu zen.

## Estiloa 
Bere margolaritza abstrazioaren bideak jorratu ditu. Aldi berean, argazki-muntaiak egin ditu. Haren eskulturak, bestetik, antropomorfoak dira.

## Erakusketak 
Euskal Herrian behin baino gehiagotan erakutsi ditu bere lanak; esaterako, *Euskal doinuak* izenburua duen erakusketa Plentzian (2014), Elorrion (2011) eta Bilbon (2011) erakutsi izan da. 

Bere obra batzuk, beste toki askoren artean, British Museumen, Gasteizko Vital Kutxa Fundazioan eta Izabako Museoan ikus daitezke.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* :Carey Good -Atelier Felix Anaut, *Felix Anaut*, 2006

## Kanpo estekak 
* : Artistaren webgune ofiziala.
* :Bideoa Youtuben.
Porcupine

**Porcupine** () ingelesezko hitza, izan daiteke:
* Porcupine, Ipar Amerikako ibaia;
* Porcupine bankua, Ozeano Atlantikoko bankua;
* Porcupine, Australiako herria
* Porcupine, Kanadako herria
* Porcupine, Ipar Dakotako herria
* Porcupine, Hego Dakotako herria
* Porcupine, Wisconsingo herria
San Andres eliza (Hiriberri)

**Hiriberriko San Andres eliza** izen bereko toki asko izan daiteke:

# San Andres eliza (Hiriberri Artzibar): Hiriberri (Artzibar) herrian kokatuta
# San Andres eliza (Hiriberri Longida): Hiriberri (Longida) herrian kokatuta
Ogerleko

[thumb|260px|eskuinera|[1975eko ogerlekoa]]
**Ogerlekoa** edo **duroa** bost pezetako txanponaren izen arrunta da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kornadu

**Kornadua** edo **korradua** kobrezko diru zaharra da, balio gutxikoa. Nafarroako Erresuman oso erabilia izan zen Aro Modernoan, eta marabedi erdiaren balioa zuen. Balio gutxiko gauzen metafora gisa agertzen da euskarazko esamolde batzuetan, hala nola, *"ez dit izango kornadu baten ajolarik"*

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Korradu-belarra

## Kanpo estekak
Xiao Jiaruixuan

**Xiao Jiaruixuan** (2002ko ekainaren 4a) txinatar kirol-tiratzailea da. Emakumezkoen 25 metroko pistola proban brontzezko domina irabazi zuen Tokion, Japonian, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan Vitalina Batsaraxkina eta Kim Min-jung-en atzetik.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anastasia Galaxina

**Anastasia Valerievna Galaxina** (1997ko otsailaren 3a) errusiar kirol tiratzailea da.

Bere nazioarteko lehen lorpen garrantzitsuena brontzezko domina izan zen 2018ko ISSF Munduko Tiro Txapelketan.

2020eko Olinpiar Jokoetan, 2021ean, zilarrezko domina irabazi zuen 10 metroko aire erriflean. Sailkapen txandan, zortzigarrena izan zen, finalerako sailkatzeko aukera ematen zuen azken postua. Finalean, azken jaurtiketa baino lehen liderra zen, baina, azkenean, bigarren postua lortu zuen, 2020ko ROC taldeko lehen domina olinpikoa irabaziz.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lina Wertmüller

**Lina Wertmüller** (Erroma, 1928ko abuztuaren 14a - *ibidem*, 2021eko abenduaren 9a) italiar zinema zuzendari eta gidoilaria izan zen. Oscar sarietarako izendatu zuten lehen emakume zuzendaria izan zen. 2019an ohorezko Oscar saria jaso zuen.

## Filmografia 
* *I basilischi* (1963)
* *Questa volta parliamo di uomini* (1965)
* *Rita la zanzara* (1966)
* *Non stuzzicate la zanzara* (1967)
* *Il mio corpo per un poker*, Piero Cristofanirekin (1968)
* ''Mimì metallurgico ferito nell'onore* (1972)
* *Film d'amore e d'anarchia - Ovvero "Stamattina alle 10 in via dei Fiori nella nota casa di tolleranza..."* (1973)
* *Tutto a posto e niente in ordine* (1974)
* *Travolti da un insolito destino nell'azzurro mare d'agosto* (1974)
* *Pasqualino Settebellezze* (1975)
* *La fine del mondo nel nostro solito letto in una notte piena di pioggia* (1978)
* *Fatto di sangue fra due uomini per causa di una vedova. Si sospettano moventi politici* (1978)
* *Scherzo del destino in agguato dietro l'angolo come un brigante da strada* (1983)
* *Sotto.. sotto.. strapazzato da anomala passione* (1984)
* *Un complicato intrigo di donne, vicoli e delitti* (1985)
* *Notte d'estate con profilo greco, occhi a mandorla e odore di basilico* (1986)
* *In una notte di chiaro di luna* (1989)
* *Sabato, domenica e lunedì* (1990)
* *Io speriamo che me la cavo* (1992)
* *Ninfa plebea* (1996)
* *Metalmeccanico e parrucchiera in un turbine di sesso e politica* (1996)
* *Ferdinando e Carolina* (1999)
* *Peperoni ripieni e pesci in faccia'' (2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amber English

**Amber English** (Colorado Springs, Colorado, 1989ko urriaren 25a) estatubatuar kirol tiratzailea da. Urrezko domina irabazi zuen emakumeen Plater-tiroketa proban2020 Olinpiar Jokoetan, Tokion, Japonia. Gainera, 56. punturekin Olinpiar Jokoetako errekor berri bat ezarri zuen. Bestalde, 2018ko ISSF Munduko Tiro Txapelketan bi domina lortu zituen plater-tiroketa proban urrezko domina bat barne. Amber English Estatu Batuetako armadako lehen teniente gisa aritzen da lanean.

AmberEnglish.jpg|Amber English 2018an
1LT Amber English wins gold in skeet at 2020 Summer Olympic Games (51347892167).jpg|Amber English 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan

## Naizoarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julia Zykova

**Julia Andreievna Zykova** (Krasnoiarsk, 1995eko azaroaren 25a) errusiako kirol tiratzailea da. 2018ko ISSF Munduko Tiro Txapelketan hartu zuen parte, brontzezko domina irabaziz. 2021ean Tokion ospatu ziren 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Zykova puntuazio onenarekin sailkatu zen finalerako, eta bigarren geratu zen finalean, zilarrezko domina irabaziz.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diana Bacosi

**Diana Bacosi** (1983ko uztailaren 13a) italiar kirol-tiratzailea da. 

## Ibilbidea 
14 urterekin hasi zen tirokatzen. 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan bere herrialdea ordezkatu zuen emakumezkoen plater-tiroketa proban, non urrezko domina irabazi zuen, eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, non zilarrezko domina irabazi zuen.

2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, hirugarren aldiz izan zen txapelduna, oraingoan talde mistoan.

## Nazioarteko emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wei Meng

**Wei Meng** (Laizhou, 1989ko ekainaren 14a) kirol-tiratzaile txinatarra da, plater-tiroketan lehiatzen dena.

Udako bi Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte, brontzezko domina lortuz Tokio 2020an, *plater-tiroketa* proban, eta laugarren postua Rio de Janeiron 2016an, proba berean.

## Nazioarteko palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlos de Castro Carranza

**Carlos de Castro Carranza** Fisika Zientzietan lizentziaduna eta Valladolideko Unibertsitatean doktorea da. Valladolideko Unibertsitateko irakasle titularra da Fisika Aplikatua sailean. Aditua da hazkundearen eta iraunkortasunaren mugei buruzko gaietan. Gaiari buruzko hitzaldi asko eta liburu pare bat argitaratu ditu:

*  *La Revolución Solidaria: más allá del desarrollo sostenible*. (2001). Ed. IEPALA.
*  *Ecología y Desarrollo Humano Sostenible*. (2004). Ed. Universidad de Valladolid.

Gaia hipotesia ere ikertzen du. Gaia hipotesiaren barruan, Gaia Organikoren teorian sakontzen saiatu da, eta hari buruzko liburu tekniko batzuk eta eleberri bat argitaratu ditu.

Dozenaka hitzaldi eman ditu 1991tik gaur egun arte, batez ere ekologiari eta iraunkortasunari, klima-aldaketari, energia-krisiari, hazkundearen mugei eta Gaia Organikoa teoriari buruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gurutze estali

thumb|Calahorrako gurutze estalia, Errioxan.

**Gurutze estali** bat teilatu batez estalitako bideko gurutze mota bat da, guruztoki mota bat, egitura arkitektoniko kristau ireki bat.

## Ezaugarriak 
XV. mendetik aurrera, bideko gurutzeak teilatu batez babesten hasi ziren, lau edo hiru zutabez (eta batzuetan hormez) eutsiak. 

Iberiar penintsulan ohikoak dira, eta pieza gehienak gotikoak eta errenazentistak dira, baina barrokoak ere badaude. Euskal Herrian ere badaude adibideak.

## Euskal Herriko gurutze estali nabarmenak 

Fitxategi:Zambrana_2.jpg|Zabalateko guruztokia, Zanbranan.
Fitxategi:Crucero de Aramendía, Ermita del Santo Cristo.jpg|Aramendiako Guruztokia.
Beste batzuk:

* Eulateko guruztokia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bideko gurutze

thumb|Deierriko bide bateko gurutzea, Nafarroan.
**Bideo gurutzea** gurutze monumentala izan ohi da, gehienetan harrizkoa, herri edo monasterioen sarreratik edo bideen ertzetik hurbil kokatua. Guruztoki funtzioa betetzen dutenak ere badira, otoitzerako tokiak.

Gurutziltzearekin edo heraldikako motiboekin apaindu ohi da, eta ohikoan idulki edo oinarri poligonal baten gainean altxatzen da. Gurutzeko bideak hainbat motatakoak izan daitezke: landuak, altuagoak edo txikiagoak... Bereziki inportanteak gurutze estaliak izan daitezke.

## Euskal Herriko adibideak 

Fitxategi:Vitoria - Armentia, Crucero 2.jpg|Armentiako gurutzea.
Fitxategi:Zubizabalgo_guruztokia_-_Zalduondo.jpg|Zubizabal, Zalduondon, guruztoki bat.
Fitxategi:Durango, Cruz de Kurutzeaga.jpg|Kurutziaga, Durangon, 20. mendean originala museoan dago, ordezko bat kalean.
Fitxategi:Pamplona - Crucero de Santa Engracia 1.jpg|Iruñeko gurutze bat.
Fitxategi: Arritokietako bideko gurutzea.jpg|Zumaiako Arritokieta kaleko bideko gurutzea.
Fitxategi:Aincille Wayside Cross.JPG|Aintzilako bide-gurutzea.

## Erreferentziak
Halima Aden

**Halima Aden** (1997ko irailaren 19a) somaliar-estatubatuar modeloa da. Ezaguna egin zen Miss Minnesota USA lehiaketan hijaba eraman zuen lehen emakumea izan zelako, final aurrekoetara iritsi zelarik. Lehiaketan parte hartu ondoren, Halimak arreta nazionala jaso zuen eta IMG Modelsekin kontratu bat sinatu zuen. Sports Illustrated Swimsuit Issue aldizkarian hijaba eta burkinia jantzita agertu zen lehen modeloa izan zen.

2021ean BBCko 100 emakumeetako bat izendatu zuten. 

## Hasierako bizitza eta hezkuntza 
Kakumako errefuxiatu-esparruan jaio zen Aden, Kenyan. Somalia da, eta sei urte zituela Estatu Batuetara joan zen bizitzera, St Cloud, Minnesotara' Apollo bigarren hezkuntzako eskolara joan zen, eta ikaskideek eskolako erregina gisa bozkatu zuten. St. Cloud State Unibertsitateko ikaslea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abia Akram

**Abia Akram** (Pakistan, c. 1985) pertsona desgaituen eskubideen aldeko ekintzaile pakistandarra da. Pakistanen Desgaitasuna duten Emakumeen Foro Nazionalaren sortzailea da, eta desgaituek herrialdean, Asian eta Ozeano Barean dituzten eskubideen aldeko mugimenduaren barruan nabarmendu da.

## Biografia 
Abia Akram Pakistanen jaio zen eta gurasoekin eta anai-arrebekin hazi zen Islamabaden. Errakitismo genetiko batekin jaio zen, eta, horregatik, gurpil-aulki bati lotuta dago. Desgaitasuna duten pertsonentzako ikastetxe batean hasi zen ikasten, eskola arrunt batera joaten hasi baino lehen, eta goreneko ohoreekin graduatu zen. Eskola arruntean eman zuen denboraz ohartu zen irakasleen artean ez zegoela ezagutzarik, eta garrantzitsua zela irakasleen prestakuntza sistematikoa. 1997an, desgaitasuna duten pertsonen erakundeetan parte hartu zuen, eta Desgaitasuna duten Emakumeen Foro Nazionala sortu zuen, aldaketaren alde lan egiteko. Handicap Internationalen sartu zen, eta Zahartzeari eta Desgaitasunari buruzko Lan Taldea sortu zuen. Zahartzeari eta desgaitasunari buruzko kezkak agentzia humanitarioetan txertatzeko lan egiten duten hamabi erakunderen koalizioa da. 2010eko Pakistango uholdeetan, Akramek funtsezko zeregina izan zuen Zahartzeari eta Desgaitasunari buruzko Lan Taldearen koordinatzaile gisa, desgaitasuna NBEk herrialdean duen larrialdiko erantzun humanitarioaren parte izango zela bermatzeko.

2011n Warwickeko Unibertsitatean (Ingalaterra) Generoko eta Nazioarteko Garapeneko masterra lortu zuen. Ikerketa-lanak ere egin ditu Japonian. Chevening beka bat lortu zuen Pakistango lehen emakume desgaitua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Crystal Bayat

**Crystal Bayat** (Kabul, 1997) afganiar gizarte-ekintzaile eta giza eskubideen defendatzaile ezaguna da talibanek boterea hartzearen aurka egindako protestengatik. Bayat etniako gutxiengo gazni eta xiitakoa zen, eta bere bizitzaren zatirik handiena hazi zen demokrazian eta aldaketa sozial positiboekin. Gaur egun, Afganistango giza eskubideen lorpenak babesteko borrokatzen da, aldaketa-eragile gisa.

## Biografia 
Bayat Kabulen jaio zen eta Bayat tribuko kidea da, turkiar gutxiengo etnikoa. Ama ginekologoa da eta aita Barne Ministerioarentzat ari da lanean. Bayat Ram Collegen graduatu zen, zientzia politikoetako lizentziatura batekin, 2019an. Nazio Batuen Erakundearen maisutza du Delhin. 2021ean, Bayat Delhiko Unibertsitatean hasi zen Kudeaketa Politikoan doktoretza egiten, baina programa eten egin zen talibanek boterea hartu zutelako. Bayatek Kultura Harremanen Indiako Kontseiluaren beka bat jaso zuen.

Estatuko eta nazioarteko egunkarietarako idazten du; albisteen eta gaurkotasuneko gaien zutabe bat argitaratu zuen Aleph & other Tales egunkari telematikoan, "Afganistango bandera duen neska" izenekoa.

## Aktibismoa 
Indian egindako ikasketetatik Afganistanera 2020an itzuli ondoren, Bayat eskubide zibilei buruzko hausnarketa-taldean sartu zen, *Justice and Equality Trend*, eta Crystal Charity Foundation, giza eskubideen logistikako ongintza-erakundea. Aktiboki parte hartu zuentalibanen aurkako protestetan, eta ohartarazi zuen "ez direla aldatu". Bayaten iritziz, talibanek oraindik ez dute sinesten afganistango herritarren askatasunean eta eskaeretan, batez ere emakumeenetan.

## Sariak 
* 2021an BBC 100 Women saria jaso zuen 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
IXPE

**Imaging Ray Polarimetry Explorer** (euskaraz X izpi irudien polarimetria esploratzailea), **IXPE** eta **SMEX-15** izenez ezaguna, Explorer programako X izpi kosmikoen polarizazioa neurtzeko diseinatutako hiru teleskopio berdinekin osatutako behatoki espaziala da. Behatokia 2021eko abenduaren 9an jarri zen abian, eta NASAren eta Italiako Espazio Agentziaren (ASI) arteko nazioarteko lankidetza da.

Misioak objektu astronomiko exotikoak aztertuko ditu eta zulo beltzen, neutroi-izarren, pulsarren, supernoba-soberakinen, magnetarren, kuasarren eta nukleo galaktiko aktiboen eremu magnetikoak mapatzea ahalbidetuko du. Objektu horien inguruko energia handiko X izpien erradiazioa polariza daiteke, norabide jakin batean bibratuz. X izpien polarizazioa aztertzeak objektu horien fisika erakusten du, eta sortzen diren tenperatura altuko inguruneei buruzko informazioa eman dezake.
thumb|IXPE, Falcon 9aren bigarren etapatik bereizi aurretik

## Ibilbidea 
IXPE misioa 2017ko urtarrilaren 3an iragarri zen eta 2021eko abenduaren 9an jarri zen martxan. Nazioarteko lankidetza 2017ko ekainean sinatu zen eta Italiako Espazio Agentziak (ASI) X izpien polarizazio-detektagailuak jartzeko konpromisoa hartu zuen. Misioaren eta bi urteko operazioaren kostua $188 milioi da (jaurtiketaren kostua $50,3 milioikoa da). IXPE misioaren helburua da energia handiko prozesu astrofisiko eta iturrien ulermena areagotzea, astrofisikako NASAren lehen helburu zientifikoari laguntzeko: "Unibertsoak nola funtzionatzen duen ulertu".

X izpien polarimetria eta iturri kosmikoen irudi polarimetrikoa lortzean, IXPEk bi helburu zientifiko espezifiko lantzen ditu: erradiazio-prozesuak eta X izpien iturri espezifikoen propietate zehatzak (kosmikoak edo iturri-kategoriak) zehaztea; eta muturreko inguruneetako erlatibitate orokorreko eta kuantikako efektuak aztertzea.

IXPEren bi urteko misioan, nukleo galaktiko aktiboak, quasarrak, pulsarrak, haize nebulosak, magnetarrak, X izpi bitarrak, supernoba-hondarrak eta Erdigune Galaktikoa aztertuko ditu.

Ball Aerospace & Technologies-ek eraiki zuen ontzia. Ikertzaile nagusia, NASAko Marshall Hegaldi Espazialeko Zentroko Martin C. Weisskopf da. Bera, NASAko Marshall Hegaldi Espazialeko Zentroko X izpien astronomiako zientzialari nagusia eta Chandrako X izpien Behatokiko espazio-ontzirako proiektuen zientzialaria da.

Beste bazkide batzuk McGill Unibertsitatea, MIT (Massachusettseko Teknologia Institutua), Stanfordeko Unibertsitatea, Colorado Boulder Unibertsitatea eta OHB Italia dira.

## Helburuak 
Hauek dira helburu tekniko eta zientifikoak:

* Orbitako Eguzki-behatokia 8an (OSO 8) polarizazioarekiko sentikortasuna hobetzea X izpien polarimetroaren gaineko bi magnitude-mailatan
* Aldi bereko espektro, espazio eta denbora-neurketak egitea
* Nukleo galaktiko aktiboen eta mikroquasarren geometria eta emisio-mekanismoa zehaztea
* Magnetarretan eremu magnetikoaren konfigurazioa aurkitu eta eremuaren magnitudea zehaztea
* Pulsarretan X izpiak sortzeko mekanismoa (bai isolatuak, bai akretikularra) eta geometria aurkitu
* Partikulak pulsar haize nebulosetan nola azeleratzen diren zehaztu

## Kanpo estekak
Ilea mozteko makina

**Ilea mozteko makina** giza ilea mozteko tresna espezializatua da. Ez nahastu ilea burutik eta gorputzetik kentzeko erabiltzen den bizar-aitzur elektrikoarekin.

Nikola Bizumićek bizargin serbiarrak ilea eskuz mozteko makina 1850 eta 1890 artean asmatu zuen. Iraganean oso erabiliak izan ziren arren, ilea mozteko makina elektrikoen iritsierak eta kostuaren murrizketak ordezkatzera eraman zuten gehienetan.

1921. urtearen hasieran, Mathew Andi etxeko sotoan hasi zen ile elektrikoa mozteko makina baten lehen eredu operatiboa ekoizten.

Denborarekin, ile elektrikoa mozteko makinak eskuzko makinatxoak pixkanaka ordezkatu ditu. Gaur egun, makina elektrikoak asko erabiltzen dituzte bizarginek eta ile-apaintzaileek herrialde industrializatu gehienetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aitziber Olaizola

**Aitziber Olaizola Arakistain** (Elgoibar, Gipuzkoa, 1974ko urriaren 2a) euskal bolaria da, Euskal Herriko txapelduna Hiru Txirlo modalitatean.

## Bizitza 
Ogibidez Haurreskolako langilea den emakume hau, 2000. urterako baziharduen bolo-jokoan eta 2001a geroztik federatua ere badago. Boloetan senarraren eskutik hasi zen, ikusle bezala lehenengo eta parte-hartzen gero. 

Aditua den jokoa, erreskadan jarritako hiru txirlo edo bolo jotean datza, bi kiloko egurrezko bola bat jaurtiz. Bolatoki batzuk lauagoak dira eta aldapatsuagoak besteak; botatzeko orduan teknika behar du bolariak eta, segun ze ezaugarri dituen lekuak, indar gehiago edo gutxiago erabili beharko du. Aitziber bolatoki batzuetan gusturago aritzen da beste batzuetan baino eta baserri edota auzoetako ermiten inguruetan kokatuta daudenez, bere egunerokotasunean ez du entrenatzeko aukerarik izaten. Dena den, ez die ihes egiten uzten auzoetako jaietan zein larunbat arratsalde askotan antolatzen diren txapelketei. Bolatoki batzuetan emakumezkoak gizonen pare aritu ahal direla sinistuta, 2021eko azaroaren 13an Azpeitian jokatutako 31. Hiru Txirlo Bola Joko Txapelketan parte hartu eta irabazi zuen, taldekide guztien aurretik eta denen pozerako. Sari hori eskuratutako lehen emakumea izan zen, hiru botalditan hiru txirloak jo ostean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irabiagailu

**Irabiagailua** edo **irabiagailu elektrikoa** etxetresna elektriko bat da, elikagai bigunak irabiatu edo nahasteko, nahasketak eta saltsak esponjatzeko eta emultsionatzeko, eta arrautza-zuringoak elur puntuan muntatzeko aukera ematen duena.

Motor elektriko batek (normalean motor unibertsal batek) ardatz bat birarazten du, ardatz hori metalezko hagaxka batzuetara konektatzen diren hainbat engranajetara konektatuta doa. Biratzean, osagaien nahasketaren irabiatze-mugimendua eragiten dute.

Abiadura bat baino gehiago izaten dute, etengailu baten bidez elektronikoki edo mekanikoki kontrolatuta. Irabiagailuko lehenengo patentea 1856koa den arren,
lehen irabiagailu elektrikoa Herbert Johnstonek asmatu zuen 1908an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otar Patsatsia

** Otar Patsatsia ** (; Ingiri, 1929ko maiatzaren 15a - Tbilisi, 2021eko abenduaren 9a) georgiar politikaria izan zen.  Georgiako lehen ministroa izan zen 1993tik 1996ra.

Leningradoko Institutu Teknologikoan ikasi zuen eta Zugdidiko alderdi komunistako funtzionarioa izan zen. 1955ean bota zuten eta 1966tik 1990era paper-enpresa handi bat zuzendu zuen. 1989tik 1990era Sobiet Batasuneko diputatua izan zen.

Georgiaren independentziaren ondoren, borroka armatuarekin jarraitu zuten Zviad Gamsakhurdiaren fededunen taldeko kide izan zen. Eduard Xevardnadze presidenteak 1993ko maiatzean izendatu zuen lehen ministro jarraitzaile hauek pozik uzteko. Gobernuan eman zituen bi urteetan, anabasa politikoa, botere-borroka bortitzak, Abkhaziako gerrako porrota, gerra zibila eta krisi ekonomiko larria izan zituen ezaugarri. Errusiarekin akordio ekonomiko eta militarrak ete sinatu zituen.
Hezegailu

**Hezegailua** tresna bat da, etxebizitza bateko gela batean edo bulego batean inguruneko hezetasuna handitzeko balio duena.

## Erabilera 
Hezetasun erlatiboaren maila lehengoratzeko erabiltzen da bereziki, udan tenperatura igotzeak tenperatura jaistea eragiten duenean, edo neguan berokuntza piztuta edukitzeagatik. Hezetasun erlatibo baxuak hainbat molestia eta gaixotasun eragin ditzake, hala nola arnasbideen narritadura, azkura begietan, azal lehorra, besteak beste. Hori bereziki kaltegarria izan daiteke haurtxo eta heldu nagusien kasuan.

Funtsean, hiru hezegailu mota daude:
* Hotzak (ultrasonikoak)
* Beroak (elektrodoak)
* Beroak (lurruntzea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Miguel de Esparza

**Juan Miguel de Esparza** (1712-1767) Buenos Airesko gobernu eta militar ofiziala izan zen Peruko erregeordetzan. 

## Biografia 
Juan Miguel Buenos Airesen jaio zen eta Miguel Gerónimo de Esparzaren eta Antonia Cabral de Melo y Moralesen (Buenos Airestarrak) semea zen. 1755eko uztailaren 14an, bere hirugarren mailako lehengusu María Eugenia Sánchez Galianosekin ezkondu zen.

Miguel Esparza Buenos Airesko kabildoak aukeratu zuen 1738ko errolda egiteko,  urte batzuk geroago alkate hautatu zuten bigarren bozketan,  Buenos Aires hiriko errege-alferez, diruzain eta errejidore. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otsaportilloko bideko leizea

**Otsaportilloko bideko leizea** Urbasan dagoen leize bat da, Ubabako begiratokira bidean. 30 metro inguruko sakonera du, aho estu batekin. Bertan Espainiako Gerra Zibilean hainbat gorpu bota zituztela eta, hildakoak gogoratzeko monumentu bat dago, eta urtero egiten da lore-eskaintza bat. Guztira 16 pertsonaren gorpuzkiak jaso dira bertatik.

## Hildakoak 
Hauek dira bertan botatako 16 pertsonen izen-abizenak:
* Melitón Aguirre Lecea, Olazti
* Claudio Doroteo Diéguez Loza, San Asensio (Errioxa). Etxarri Aranazko bizilaguna. 
* Emilio García Izquierdo, Linares (Burgosko probintzia)
* Avelino Gil González, Ledesma (Salamanca)
* Sabino Lizarraga Barandiaran, Bilbo
* Joaquín Lizarraga Martínez de Bujanda, Lizarra
* Julián Ortiz de Lazcano González de Matauco, Kontrasta
* Faustino Rubio Bujanda, Torres del Río
* Francisco San Román Galbete, Altsasu
* Francisco San Román Otxoa, Ziordia
* Domingo San Román Otxoa, Ziordia
* José Ubeda Sánchez, Madril
* Víctor Urkijo Tobalina, Altsasu
* Miguel Vergara Bereau, Arantza

Bertan gorpuak aurkitu ez badira ere, Gordoako Mauricio Rodríguez López, Galarretako Bernardo Domingo eta Zalduondoko Miguel Gil irakasleak ere bertan bota zituztela esan dute lekukoek. Gertakari hauek Bernardo Atxagaren *Soinujolearen semea* liburuan fikziora eraman ziren.

## Irudi galeria 

Otsaportillo 2019ko uda 12.jpg
Otsaportillo 2019ko uda 16.jpg
Otsaportillo 2019ko uda 14.jpg
Otsaportillo 2019ko uda 07.jpg
Otsaportillo 2019ko uda 01.jpg

[thumb|[Balbino García de Albizu etnografo eta dibulgatzailea. (Arg: Dani Blanco, Argia,]]

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* García de Albizu,&#x20;Balbino&#x3B;&#x20;Aranzadi,&#x20;Telesforo de. &#x20;(2010).&#x20;*Conociendo el pasado amescoano.* &#x20;Lamiñarra&#x20;ISBN 978-84-613-9872-0.

## Kanpo estekak
Isidoro Ibarra

**Isidoro Carlos Ibarra** (Victoria, 1992ko urriaren 2a) belar hockey jokalari argentinarra da, eta Argentinako selekzioko kidea da. San Fernando Klubean hezi zen eta 2003 eta 2006an metropoliko txapelduna izan zen.

## Kirol karrera 
Isidoro Ibarra San Fernando Klubeko beheko kategorietan hezi zen .

* 2012: urrezko domina junior mailako gizonezkoen Panamerikar Txapelketan.
* 2015: urrezko domina 2015eko Panamerikar Jokoetan .
* 2016: urrezko domina 2016ko Rio de Janeiroko Olinpiar Jokoetan .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
*
Hatzak sartu

thumb

**Hatzak sartu** klitorisa, bulba, bagina edo uzkia eskuz manipulatzea da,  sexu-kitzikapena eta sexu-estimulazioa lortzeko. Sexu harremana osoa izan daiteke, edo elkarrekiko masturbazioaren parte izan daiteke, aurretiazko jolasekin edo bestelako sexu-jarduerekin.

Eskulan edo *handjob*en antzekoa da. Jarduera horiek plazer sexuala ematen dute, eta sexu-harreman gisa erabiltzen dute, penetraziorekin edo penetraziorik gabe.

## Izendapena 
Beste izen asko izan ditzakeen praktika da. Euskal Sexu Hiztegian jasotzen direnen artean, *panderoa jo*, *sagua klikatu*, *txipiroia garbitu*, *atzamarrakin ibili* edo, sipnleki, *ikutu* agertzen dira.

## Ikus, gainera 
* Fisting

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apasmara

[thumb|250px|Apasmara [kobra bat heltzen eta Natarajaren oinaren azpian.]]
**Apasmara**, baita ere **Muyalaka** edo **Muyalakan**, Hindu mitologian ipotx bat da, gogo lurtarren, ezjankintasun espiritualaren eta berraragitze zikloaren sinboloa. Berraragitze zikloan gizakia preso dago. 

## Kondaira 
Jakinduria babesteko Apasmara menderatu behar da baina inoiz ez hil; ipotxa hilez gero ezjakintasuna eta jakintasunaren arteko oreka puskatuko luke. Apasmara hiltzea jakinduria lanik gabe eskuratzea izango litzateke eta horrek lorpenaren balioa gutxituko luke. 

Apasmara menderatzeko Shivak Nataraja itxura hartu zuen (*Śrī Naṭarāja*), Dantzaren jauna, eta *Tāṇḍava* dantza kosmikoa dantzatu zuen. Dantza horren bitartez  *Śrī Naṭarāja* *Apasmara* menperatu zuen, eskuineko onarekin zapalduz. Apasmara deabru hilezkorra da, eta, hori hindu mitologian eta deabruen artean salbuespena da. Horregatik, Shivak Nataraia itxura mantentzen du, betikotasunean Apasmara menderatu edukitzeko. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nataraja
* Atman

## Kanpo estekak