Nellie Bly

{lanean}}
**Elizabeth Cochran Seaman** (Cochran's Mills, Pennsylvania, AEB, 1864ko maiatzaren 5a - New York, New York, AEB, 1922ko urtarrilaren 27a), **Nellie Bly** izenez ezagunagoa, estatubatuar kazetari, idazle eta enpresaburua izan zen. Ikerketa- eta gonzo- kazetaritzan lehena izan zen (estilo sentsazionalista eta lehen pertsonan egina), eta ezkutuko kazetaritzaren aitzindaria. 1889an 72 egunez eman zion munduari bira, eta horrela jaitsi zuen Julio Vernek Munduari bira 80 egunetan eleberrian kontatutako 80 eguneko errekorra.

## Biografia 
[thumb|ezkerrera|200px|Nellie Bly, [1880ko hamarkada|1880eko hamarkadaren amaieran.]]
Mary Jane Kennedyren eta Michael Cochranen, bigarren senarraren alaba izan zen. Aitaren heriotza goiztiarrak sostengu ekonomikorik gabe utzi zuen familia, eta ikasketak utzi eta bizimodua ateratzeko moduak bilatzera behartu zuen Elizabeth.

Gazteak 20 urte besterik ez zituenean, Pittsburgh Dispatch egunkarira eskutitz bat bidali zuen “Zertarako balio dute neskek” izeneko artikulu bati erantzunez, non “Quiet Observer” delako batek emakumearen berezko lekua etxea zela baieztatzen zuen, kanpoan lan egiten zuena “munstro” bezala kalifikatuz. Erantzunaren irmotasunak, non emakumeek lanpostu duinak berdintasunean lortzeko eskubidea defendatzen zuen, zirrara eragin zion egunkariaren editoreari, eta hark kolaborazioa eskaini zion. Horrela jaio zen Nellie Bly, editoreak berak proposatutako goitizena, bere karrera osoan zehar sinaduratzat hartuko zuena.

Hasiera-hasieratik, emakumeei esleitu ohi zaizkien atalei (moda, gizartea, etxea...) iskin egiten saiatu zen, eta arreta langileen bizi-baldintzetan, ugazaben gehiegikerietan, pobrezian eta abarretan jarri zuen. Mexikora bidaiatu zuen, berriemaile lanetan, herrialdearen egoeraren berri bertatik bertara emateko.

#### *“Ten Days in a Mad-House”* 
1887 inguruan, *Dispatch*-a utzi eta New York-era joan zen. Han, garai hartan Joseph Pulitzer-en jabetzakoa zen *New York World* egunkariak kontratatzea lortu zuen, erronka berri bat proposatuz: emakumezkoen psikiatriko batean infiltratu eta han gertatzen zena barrutik kontatzea. Hori lortzeko, pentsio batean portaera arraro baten plantak egin zituen, atxilotu egin zuten eta bere helburua lortu zuen, *Blackwell Island-*eko eroetxe beldurgarrian ingresatzea.

Blackwellera bidaltzen zituzten gogaikarri ziren pertsonak, giza-zabortegi bat balitz bezala erabiltzen zuten lekua zen. Gizarte-arazoak sor zitzaketen pertsonak (orain gizarte-bazterketa jasateko arriskuan dauden pertsonak deituko genukeena) hara bidaltzen zituzten. Jakina, talderik ahulena zen: buru-nahasmenduren bat zuten pertsonak, familiarik gabeko haurrak edo aitona-amonak eta baita ere, iraultzailetzat hartzen ziren edo generoen arteko berdintasuna bilatzen zuten emakumeak zigortzeko.Blackwelletik pasatu ziren, adibidez, Mae West, Billie Holiday edo Emma Goldman (jaiotza-tasaren kontrolaz hitz egiteagatik zigortu zuten anarkista).

Nellie Bly uhartean sartu arte ez zegoen han gertatzen zenaren berri, eta Blyk pazienteekin egiten ziren gehiegikeriak salatu zituen: hotzak eta anemiak hiltzen uzten zituzten, gaixorik zeudela ur hotzetan garbitzera behartzen zituzten zorabiatu arte, eta era guztietako gehiegikeriak egiten zizkieten.

Nellie Blyk bere esperientzia azaltzen duen kronika *“Ten Days in a Mad-House”* izenburua daraman liburuan jaso zuen. Hamar egunetan zehar, hamarnaka emakumerekin bizi izan zen, hotzean, gosez eta indarkeriaz giltzapetuta. Azaldu zuenez, emakume horietako askok ez zuten inolako buruko gaitzik; besterik gabe, etorkinak ziren, txiroak, ingelesez hitz egiten ez zuten edo aurrera egiteko baliabiderik ez zuten emakumeak. Bere erreportajeak eragindako eskandaluak ikerketa ofiziala behartu zuen eta, garaiko erregistroen arabera, pazienteekiko tratuan hobekuntza batzuk eragin zituen. 

#### Munduari bira (80 egun baino gutxiagoan) 
Handik gutxira, Nellie Bly estatuar kazetariak Jules Verneren Phileas Fogg pertsonaia ezaguna emulatu nahi izan zuen, munduari 80 egunean bira osoa eginez. Fikziozko balentria hobetu egin zuen: 1890eko urtarrilaren 25ean itzuli zen New Yorkera, eta Foggek baino zazpi egun gutxiago behar izan zituen planeta inguratzeko. Errezelo askoren ondoren —zalantzan jartzen baitzen emakume batek bakarrik bidaiatu zezakeenik—, 1889ko azaroaren 14an abiatu zen New Yorketik. Bere ibilbidea Ingalaterran, Frantzian (Verne bera ezagutu zuen), Yemenen, Malaysian, Txinan edo Japonian zehar eraman zuen, besteak beste.

## Erreferentziak