Aginaga (Usurbil)

**Aginaga** Usurbilgo (Gipuzkoa) auzo bat da, herri sentimendu handikoa. Bereziki ezaguna da angulari eta itsaskien industriari esker. Buruntza-Beterri eskualdean kokatzen da eta Donostiko Barruti judizialean dago. 2022an, 463 biztanle ditu.

Oriaren itsasadarraren ertzean eta Andatza mendiaren Iparraldean kokatzen da. Mugakide ditu: ekialdetik, Usurbilgo Elizalde, Intxuspe errekak bananduta; mendebaldetik, Orio, Sariakola errekak banatuta; Iparraldetik, Igeldoko lurrak, Aitzasaten; eta hegoaldetik, Oriaren itsasadarra (aginagarrek Errioa deitzen diote), non urez bestalde Urdaiaga aurkitzen den eta Altzonaz zubia gurutzatuta Txoko Aldeko auzunea.

Aginaga bi ingurunetan banatzen da, Goi Aginaga, baserri isolatuz osatutako auzunea eta Behe Aginaga, ibaiaren inguruan osatutako sei auzune. Hauek lirateke auzuneak: Intxaurreta, Mapil, Ezpaldi, Urruzmendi, Galardi eta Kaxkoa. Azken horretan daude Ariztitxo frontoia, Eskola Txikia, Eliza Zaharra Elkarguna (garai bateko Eliza zena) , Arrate Zahar Egoitza eta Asisko San Frantzisko Deuna Parroki Eliza (Eliza berria). Bertatik gertu, Aginagako hilerria dago, muinoan.

Kaleak kaxkoan soilik aurki ditzakegu, beste auzune guztiak etxe edo baserri sakabanatuz osaturik daude. Hauek dira Aginagako kaxkoan aurki ditzakegun hiru kaleak:

* Erriberako kalea
* Estrata kalea
* Elutx kalea

## Etimologia 
Izenaren oinarrian, ezaguna den bezala, "(h)agin" zuhaitz izena dago, eta osagarri du "-aga" atzizkia lekua adierazteko. Beraz, *"haginaren tokia edo hagina zegoen lekua" litzateke.*

## Historia 
Nafarroako Errege Antso VI.a Jakitunak, Donostiari 1180an emandako foruetan Aginaga ere barruan sartzen da lehen aldiz. Enrike II.a, Gaztelako Erregeak, 1371an Usurbilgo Belmonte Hiribildua sortzeko baimena eman ondoren, XIV. mendearen amaieran batu zen Aginaga udalerri horretara.  Lotura hori bien artean egindako adostasun batean oinarrituta gertatu zen, data ezezagun batean. Hala ere, Aginagak administrazio independenteari eutsi zion denbora batez. Gerora idatzi ziren dokumentuek diote lehendik zetozen ohiturengatik edo konkordia batengatik zegoela harreman hori; izan ere, Aginagak Usurbilgo gastuen heren bat bere gain hartzen zuen, eta berdin egiten zuen probintziara bidali behar ziren prokuradoreen gastuekin. Gainera, Aginagak izendatzen zuen hiru urtetik behin Usurbilgo alkatea.

1674an, udala Elizaldeko kontzeju etxe berrira pasa zenean, Kalezarrek herriko gune izateari utzi zion, eta bere eskubideak defendatzeko auzia sortu zuen Elizalde edo Kaleberrirekin. Aginagarrek, bi auzoen arteko eztabaida konpontzeko edo, Gipuzkoako Batzar Nagusietara jo zuten, eta erakunde honek, Juan Beltran de Portu y Aguirre (Urdaiagako Portuko ondorengoa) eta Francisco de Vicuna y Gauna izendatu zituen beraien arteko eztabaidak konpontzeko. Kalezartarren eta aginagarren arteko mesfidantza nahiko zabaldua zegoen. Badirudi aginagarrek herriko etxe edo kontzeju etxe berria Elizalden eraiki zedin eraginen bat izan zutela, eta hori dela medio, bien arteko harremanak asko hoztu ziren handik aurrera.

Liskar franko izan zituen aurrena kalezartarrekin eta, ondoren, Kaleberrirekin udal kudeaketa zela kausa.

Horiek horrela, Usurbilen eta Aginagaren artean zenbait gorabehera edo liskar izan dira historian zehar; Gaurko egunean ere, itzali gabeko sentimendu hori suma daiteke aginagarren artean.

### Aginagako unibertsitatea, komunitatea, lurra edo herria 
Aginagak antzinako administrazio propioa izan zuen, "Aginagako Unibertsitatea". Latinezko *universitas* hitzetik dator eta "elkarte edo komunitate" esan nahi du, herria aldegia. Beraz, ez gara ezagunago zaigun Unibertsitateaz ari.  Hiribuldu gipuzkoarren jurisdikziopeko nekazal eremuko herriei hainbat izen ematen zaizkie historian zehar, bereizezinak eginez: unibertsitatea, komunitatea, toki, herri, elizate, lur, bailara etab..

Unibertsitateak, sakabanatutako baserriz osatzen ziren, plaza bat izaten zuten erdigune oso definiturik gabe eta bertan egiten ziren jaiak, ekitaldi publikoak eta batzarrak modu irekian. Eliza ere bertan kokatzen zen. Berezitasun gisara, unibertsitateek zein hiribilduri batu aukeratu zezaketen akordio bidez eta beren administrazio independenteari eusten zioten baina justizia administratzeko hiribilduaren menpeko ziren.

## Lurreko Ondarea 
Aginagan ondare sakabanatu ugari dago baserri munduari eta aitzinako langintzei lotuta, naturaz eta paisaiaz gozatuz txango batean aurkitzekoak. 

### Arrillaga Haundi Baserria 
thumb|250x250px|Arrillaga Haundi Baserria
Arrillagaandi edo Arrillaga Haundi Baserria mendiaren magalean errioari begira kokatzen da. Oinplano karratukoa da, lau hormak harriz eta manposteriaz eginak ditu, bi solairu eta ganbara, eta hiru ur-isuriko teilatua. Zurezko egitura bikaina dauka. Beheko solairuan, harlanduzko zutabe karratuen gainean zurezko zutabeak altxatzen dira, teilaturaino pieza bakarrean. Zurezko elementu guztiak zenbaki erromatarrekin markatuak daude. 2002ko ekainaren 4an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna da beraz. 

### Sariaandi Baserria 
thumb|250x250px|Sariaandi Baserri eraberritua
XVI. mendean eraikitako baserri honek planta errektangularra eta manposteria eta harriz egindako hormak ditu; teilatua bi ur-isurikoa, bi solairu eta ganbara. Zurezko egitura bikaina oinarrietatik teilaturainoko bederatzi zutaberen gainean altxatzen da. Habe handiz gurutzatutako zutabe hauek beso edo txarrantxa bikiez indartuak daude. Baserriaren egiturarekin batera aipatutako mendeko dolare baten aztarnak ditu. Sariaaundi eraiki zen garaiko egitura ia osoa mantentzen du; eraikuntzaren bolumena ere jatorrizkoa da. 

Saria Usurbil herria baino lehenago sortu zen Urdaira eta Aintzi Baserriekin batera. Hauek dira, izan ere, Usurbilgo etxerik zaharrenak, seguru asko San Salbatore eliza baino lehenagokoak. Elena Barrena historialariak aipatzen duen 1178ko dokumentu batean, Antso Jakituna Nafarroako erregeak baieztatzen du Garzia Ramirezek Iruñeako elizari eman zizkiola "Hieldo", Urumea... eta inguruko beste zenbait lekutan zituen ondareak. Hor "Saria" aipatzen da. 

### Teilategiak 
thumb|250x250px|Uriberriko teilategia
Teilategien helburua teila zein adreiluak sortzea zen. Erromatarrek ekarritako teknika hau Erdi Aroan hasi zen berpizten berriz suteak saihesteko egurra baino material aproposagoa zelako zeramika. Hiru eta gehienez bost bat langilek osatzen zituzten lantegi txiki hauek, betiere, maisuaren zaintzapean. XX. mende hasieran etorri zen teilategien gainbehera, teilategi moderno industrialak sortzearekin batera etorri zen langintza tradizional honen desagertzea.. Hautako gehienak ia desagertuta aurkitzen dira baina lau ikusgarri daude. Lertxundin bat, Arburun beste bat eta Arrillagaundi baserriaren inguruan bi. 

Arburuko karobia izan zen Usurbilen lanean aritu zen azkenetakoa. 1933 eta 1934 urteen inguruan, hiru egun eta hiru gau egon zen sutan, azkenekoz .
thumb|250x250px|Aginaga eta Txoko Alde lotzen dituen Altzonaz zubia

### Altzonazko zubia 
thumb|250x250px|Aginagako Asisko San Frantzisko Deuna Parrokia zena. Eliza Zaharra. 1914.Aginaga eta Txoko Alde auzunea (Urdaiaga) lotzen ditu.

### Asisko San Frantzisko Deuna Parrokia Zaharra (Eliza Zaharra) 
Ermita bezala, 1620an datatu zuen eraikin honen eraikuntza Murugarrenek . Ez dakigu garai horretakoa den edo aurretik beste eraikin kristaurik egon zen. Zehatz dokumentatuta dagonea da, Aginagan jaiotako  Frantzisko Etxebeste militar ezagun eta indianoak testamentuan Aginagako Komunitateari utzitako 2.000 errealekin eraiki zen "Basilika berria" 1759-1761 urteen bitartean.  Honela zioen testamentuan: *“que sus vezinos y moradores puedan tener consuelo y alivio espiritual de oir misa en ella los dias de fiesta y precepto aorrandose de la larga distancia que tira desde dicha comunidad a la Yglesia Parroquial de esta villa [de Usurbil] que es la más inmediata y del riesgo a que por razon de la misma distancia se hallan de dexar de cumplir con el precepto”*Aginagako Komunitatearena zen eliza honen patronatua edo jabetza. Ez dakigu zehazki noiz amaitu zen eraikina, baina, 1761ean Iruñeako Kurian hiru apaiz izendatu zitzaizkion *"Aginagako Komunitateko Asisko San Frantziskoko Basilika Berriari"*: Garagorri, Arrillaga eta Ayalde.  Hasierako irudian ontziolen kokalekuak aipatzen dira eta Sariako instalakuntzen kasuan ez dago garbi urez bestalde edo aipatu tokian diren.

### Uriberriko ontziola (1852-1922) 
Gipuzkoako ontziola ezezagunenetako bat. Mutiozabal familiaren jabetzakoa izan zen, eta Gipuzkoako errio bazterreko tailerrik berritzaileena eta garrantzitsuena izan zen XIX. mendeko bigarren aldian.

### Mapilgo ontziola (XVI-XIX. mendeak) 
thumb|250x250px|Mapil Baserria. 1940.Guztietan zaharrena, nagusiena eta ospetsuena da Aginagan zein Usurbilen izandako ontziolen artean. XVI eta XVII. mendeetan ontziola pribatua izan zen bere osotasunean, XVIII eta XIX. mendeetan (itxi zuten arte) Usurbilgo Udalak kudeatu zuen, nahiz eta parte-hartze ekonomiko nagusia Ignazio Soroaren maioarazgoarena izan.

Euskalkiari dagokionez, gipuzkeraren aldaera den Beterrikoa da berezko hizkera.

Hitanoaren inguruko datuak 2016an Usurbil osoa hartuta bildutakoak diren arren, esanguratsua izaten jarraitzen du inguruan euskal hiztunen %28,1ek erabiltzen duela hitanoa: emakumeen artean %14,6k eta gizonezkoen artean %38,6k. 

### Elkarteak 
* Arrate Zahar Egoitza
* Antxomolantxa Herri eta Kultur Elkartea
* San Praixku Guraso Elkartea
* Atarialde Elkarte Gastronomikoa
* Aginagako Jai Batzordea - Agiñako gaztiak

### Jaiak 
Urriaren 4an ospatzen dira Aginagako San Praixku jaiak. Bi asteburuz luzatu ohi dituzte, 5-6 egunez, inguruan betidanik oso famatuak izan diren herri giroko jaiak dira. 

### Kirola 
Kirol munduan ibilitako hamaika herritar ditu Aginagak, alterofilia, sokatira, boxeoa, arrauna...

##### Arrauna 
Aginagan betidanik jaio izan dira arraunlariak errioari lotutako lanak sendotutako pertsonak izaki. Gaur egun ere biztale gutxiago izanda ere arraunlari oparoak ditu Aginagak. Garai batean trainerua antolatzera ere iritsi ziren.Aginaga Trainerua, Txitxardin Zale Elkarteak antolatu zuen zehazki. 1956. urtean hirugarren izan ziren Kontxako Banderan. 1957ko Kontxako Bandera eta 1960ko Kontxako Banderako irabazle izan ziren.

50eko hamarkadan traineruak krisian ziren, galtzear zeuden. Federakuntzak, traineruak osatzeko betebeharrak gutxitu zituen. Trainearen herrian jaio behar izatea baztertuz eta soilik federazioko fitxa edukitzea eskatuz. Horrenbestez, Aginagak aurkezteko aukera lortu zuen.

1957an, Aginagar, Oriotar (Ortzaikarrak gehienak) eta Sanpedrotarrek osatu zuten trainerua (Estatu Batuak deitzen zieten).

# Bidez Bide zerbitzuarekin, mugitzeko arazo handiak dituzten eta nekazaritza lurretan bizi diren adineko pertsonei aukera eman nahi zaie ezohiko eginkizunak beren kabuz egiteko. Honetarako, furgoneta egokitu baten zerbitzua eskaintzen da astelehenetik ostiralera ordutegi eta geltoki finkoekin. Zerbitzu hau herritarrentzat dohainik da. Adinagatik edo mugikortasunagatik geltokira iristeko arazorik izanez gero, zerbitzuak eskariaren arabera funtzionatuko du. Honela, zerbitzua telefonoz eskatu eta BIDEZ BIDE etxeraino joango da. Usurbilgo Udalak eta Behemendi Elkartearen laguntzarekin ematen du zerbitzua. 
# UK09 eta UK49G, Urola Kostako Zumaia-Donostia lineak. Honek 5 geltoki ditu Aginagan, auzune banatuenak lotuz eta inguruko herrigune eta hirigunera gerturatzeko aukera emanez. Urola Kosta eta Donostiako eskualdeetara lotzen du. Lurraldebusek eskaintzen du zerbitzua.
# BU02 Aginaga-Hospitaleak linea. Honek Aginaga, Usurbil, Lasarte-Oria, Errekalde eta Hospitaleak lotzen ditu. Hospitalera loturaz gain Buruntza-Beterri eskualdera lotzen du. Lurraldebusek eskaintzen du zerbitzua.

Bere garaian, "Aginagako Tren Estazioa" (Topoa) ere bazen, Urdaiagako Txokoalden kokatua (beraz ez zegoen Aginagan). Gaur egun ez dago zerbitzu hau erabilgarri.

## Aginagar ezagunak 
* Frantzisko Etxebeste (1683-1753), militar (Jenerala) eta merkatari indianoa. Berak utzitako diruarekin egin zen Aginagako Asisko San Frantzisko Eliza eta Usurbilgo Salbatore Elizaren dorrea.
* Tomás de Ayalde (1761-1836), Teniente jenerala (1825), eskuadra-burua, Habanako Gerra-pòrtuko komandante nagusia eta almirantegoaren bokala izan zen  .
* Joxe Mari Furundarena Begiristain (1915-1936), Eusko Alderdi Jeltzaleko militantea eta Euskal Gudarosteko gudaria.
* Andres Bruño Urdanpilleta (1926-2019), Frankismo osteko Usurbilgo lehen alkatea.
* Alejandro Tapia Aiestaran (1930-2016), pintorea eta eskultorea.
*Jabier Pikabea Aizpurua (1941-), euskaltzalea eta idazlea.
* Pello Zubiria Kamino (1958-), kazetaria. Argia Aldizkariko zuzendaria izan zen, baita, Euskaldunon Egunkarian sustatzaile eta zuzendaria ere.
* Jose Luis Segurola Maioz "Naskaz" (1960-1983), Komando Autonomo Antikapitalistetako militantea.
* Inaxio Usarralde Arantzadi (1967-), bertsolaria eta gai-jartzailea
* Iñaki Errasti Ubera (1979-), arraunlaria eta entrenatzailea.
* Josu Ostolaza Pagola (1991-), arraunlaria.
*Sarai Lizaso Mitxelena (1993-), arraunlaria.
* Miriam Arrillaga Beloki (2000-), pilotaria.
* Aitor Aranguren Errasti (2000-), pilotaria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Herri Txiki Infernu Handi* (ETB1) AGINAGA