open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antonio Elosegi Ansola

**Antonio Elosegi Ansola** (Tolosa, Gipuzkoa, 1859ko apirilaren 18a - *ib.*, 1948) Antonio Elosegi Lizargarateren iloba eta haren enpresako zuzendaria izan zen. 1920-30 hamarkadan Gipuzkoako Foru Aldundiko lehendakari ordea izan zen. *El Diario Vasco* egunkariaren sortzaile izan zen (1934).

## Erreferentziak
Bernabé Imberto

**Bernabé Imberto** (Lizarra, 1562 &ndash; 1631) Nafarroako eskultorea izan zen. Eskultore familia batean sortu zen, eta erretaula ugari egin zuen Nafarroako herri askotan (Murelu, Mendigorria, Andosilla, Allo, Garisoain, Allotz, Egiarte).

## Erreferentziak
Jose Beaskoetxea

**Jose Beaskoetxea** (? - ?) bizkaitar buruzagi sozialista izan zen.

## Biografia 
Bilboko Batzorde Eragileko kidea izan zen (1895 eta 1900). 1897. urtean Eibarko lehen Batzorde Sozialistaren zuzendari izan zen. Eibarko sozialismoaren bultzatzaileetako bat izan zen.

## Erreferentziak
Butroe (familia)

**Butroe familia** edo **Butroe Etxea** Bizkaiko Erdi Aroko leinu noblea izan zen. Ahaide Nagusien arteko gerretan (XIII-XV. m.), Butroe etxea oinaztarren alde borrokatu zen eta Ibaizabal ibaiaren eskuinaldean zen nagusi, Larrabetzutik Plentzia eta Gatikaraino.

## Literaturako aipuak 
Butroe familia behin baino gehiagotan aipatu zen testu zaharretan. Horra aipu batzuk:

Joan Perez Lazarragaren (1567) eskuizkribuan ere aurki dezakegu leinu honen aipua:

[thumb|Butroe Etxeko armarria, Gatikako [Butroeko gazteluan.]]
Baita Ibarguen-Cachopin kronikan ere.

## Ikus, gainera 
* Butroeko gaztelua
* Gomez Gonzalez Butroe

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilbarritz

**Ilbarritz** Bidarteko auzoa da (Lapurdiko kostaldea). Hondartza, Bidarteko eta Miarritzeko hirien artean. Jose Migel Barandiaranek historiaurreko aztarnategi bat (Paleolitoko eta Neolitoko aztarnak) aurkitu zuen Ilbarritzen 1938an. Aipatzekoa da XIX. mendearen amaieran muino batean eraikitako jauregia, Albert de l'Espée baroiarena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erroizu

**Erroizu** edo **Mintxate** Nafarroako erreka, Uztarrozeren adarra; 11 km. Uztarroze eta Izabako udalerrietako lurrak ureztatzen ditu, ura Uztarroze ibaian isuri baino lehen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nikolas Atxukarro

**Nikolas Atxukarro Lund** (Bilbo, Bizkaia, 1880ko ekainaren 14a - Getxo, Bizkaia, 1918ko apirilaren 23a) neuropsikiatra izan zen. Madril, Paris, Florentzia eta Munichen egin zituen ikasketak. Ramón y Cajal histologoaren ikasle nagusienetakoa. Gainera,
Munichen Atxukarrok aukera izan zuen Alzheimer doktorearekin lan egiteko. 28
urterekin, zuzendari izendatu zuten Washingtoneko Ospitale Psikiatrikoan. Zientzia azterlan ugariren egilea izan zen. Zamudion Atxukarroren oroitarria dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesús Erize

**Jesús Erize Insausti** (Muskitz, Imotz, Nafarroa, 1911ko apirilaren 17a - Colon, Panama, 1990eko ekainaren 10a) Nafarroako fraide misiolaria izan zen.

## Biografia 
Erdialdeko Amerikako Darien aldera bidali zuten misiolari, eta bertako kuna hizkuntza ikasi zuen. Lan ugari egin zuen kuna hizkuntzari buruz, gramatika eta hiztegi bat, besteren artean.

## Erreferentziak
Manuel Antonio Leunda

**Manuel Antonio Leunda Arruti** (Zarautz, Gipuzkoa, 1846ko irailaren 30a – 1940ko abuztuaren 5a) gipuzkoar bertsolaria izan zen.

Antonio Zavalak Leundaren ibilerak eta bertsoak bildu eta *Txabolategi, Elkoro eta Leunda bertsolariak *(1980) izeneko liburuan argitaratu zituen.

## Erreferentziak
Orratx! Kultur Elkartea

**Orratx! Kultur Elkartea** Lezoko (Gipuzkoa) euskara-elkartea, euskara bultzatzeko sortua, *Orratx!* aldizkaria ematen du argitara. Horretaz gain, argazkilaritza-taldea eta antzerki-taldea ere baditu. Argitalpen-zerbitzu bat ere kudeatzen du.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valdearas

**Valdearas** Nafarroako erreka da, Ebroren ezkerraldeko adarra; 18 km. Toloñoko mendilerroan jaiotzen da eta Agilar-Arranotegi, Azuelo, Aras eta Vianako udalerrietako lurrak ureztatzen ditu, urak Ebron isuri baino lehen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olaso-Mendi

**Olaso-Mendi** Nafarroa eta Gipuzkoako herrialdeen arteko mugan dagoen mendia da, Leitza eta Berastegiko udalerrien eremuetan; 1.011 m ditu. *Altzadi* izenaz ere ezaguna da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Promops centralis

***Promops centralis*** Promops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Promops centralis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Juan Bautista Belaunzaran

**Juan Bautista Belaunzaran Zabala** (izengoitia: *Patxi Bakallo*) gipuzkoar bertsolaria izan zen (Errenteria, 1832ko urriaren 31 &ndash; Buenos Aires, 1896ko martxoaren 4a), Xenpelarrekin neurtzeko beldurrik ez zuen gizona. Bere bertsoak *Auspoa* bildumaren 66. liburukian jasotzen dira.

## Erreferentziak
Irune Berasaluze

**Irune Berasaluze Lazkano** (Mendaro, Gipuzkoa, 1968) politikaria da, Euzko Alderdi Jeltzaleko kidea. Zuzenbidean lizentziaduna da. Mendaroko alkate ohia (2007-2011) eta Euzkadi Buru Batzarreko kide izandakoa da (2007-2012). Gaur egun Gipuzko Buru Batzarreko kidea da. 2016tik aurrera eusko legebiltzarkidea izan zen, 2020an berriz hautetsia. 2023an utzi zuen legebiltzarra, Eider Mendozaren gobernuan jarduteko Gobernantza diputatu eta foru-bozeramailea gisa.

## Erreferentziak
El Riaz

**El Riaz** edo **Valmayor** Nafarroako ibaia, Zidakos ibaiaren ezkerraldeko adarra; 14 km. San Martin Unxeko udalerrian jaiotzen da, eta Tafalla, Erriberri eta Beireko udalerrietako lurrak ureztatzen ditu, Zidakos ibaiarekin bat egin aurretik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valdebarón

**Valdebarón** Nafarroako ibaia da, Ebro ibaiaren ezkerraldeko adarra; 16 km.ko luzera du. Oiongo (Araba) udalerriko eremuetan du iturburua, eta Lapoblación eta Vianako udalerrietako lurrak ureztatzen ditu, Ebro ibaiarekin bat egin aurretik.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osakain

thumb|250px|Herriaren sarrera.
**Otsakain** Nafarroako Olaibar udalerriko herrigunea (Ultzama aldean) da. 2014an 54 biztanle zituen. Hizkuntza nagusia, gaztelania da. Euskara XX. mendearen bigarren erdian galdu da. Aipagarria da San Martin parrokia, XIII. mendearen hasierakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alberto Buen Lacambra

**Francisco Alberto Buen Lacambra** (Ardisa, Zaragoza, Espainia, 1942ko otsailaren 22a -) gipuzkoar politikaria da, PSE-EE alderdikoa.

## Biografia 
Zinegotzia izan zen Irungo Udalean 1979tik 1983ra eta alkate 1983tik 2002ra. 2008ko martxoan Espainiako Senatuko kide hautatu zuten Gipuzkoan.

## Kanpo estekak 
*  Francisco Buen Lacambraren fitxa Espainiako senatuaren webgunean

## Erreferentziak
Basarte

**Basarte** da Gipuzkoako Batzar Bereziak biltzen ziren Azkoitiko lekua. Basarten nahiz Bidaniako Usarragan biltzen ziren Gipuzkoako batzarkideak, premiazko gaiak erabakitzeko Batzar Nagusiak ospatu behar zirenean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaldaña

**Zaldaña** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 8,8 kilometro luzerarekin, Zaraitzun Jaurrieta herriko ingurunetan jaiotzen da, 1007 metroko altueran, eta Zaraitzu ibaian isurtzatzen da, Sartze udalerriko Ibiltzieta herriko inguruan, 673 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 34 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu.

Bere ibilbidean, Zaraitzu ibaxako zati bat zeharkatzen ditu.

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
* Lapiziturriko erreka (eskuinaldea)
* Berreguneko erreka (eskuinaldea)
* Botxeko erreka (eskuinaldea)
* Arraztegiko erreka (eskuinaldea)
* Indurpetako erreka (eskuinaldea)
* Xubiketako erreka (eskuinaldea)

### Zeharkatutako herriak 
* Jaurrieta
* Ibiltzieta

### Nabarmendutako zubiak 
* Ibiltzietako zubia

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Zaraitzu
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Tadarida aegyptiaca

***Tadarida aegyptiaca*** Tadarida generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Tadarida aegyptiaca'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Karmelo Balda

**Karmelo Balda Galarraga** (Andoain, Gipuzkoa, 1897ko uztailaren 30a - Donostia, Gipuzkoa, 1969ko abenduaren 29a) palaria izan zen. Txapelketa ugari irabazi zuen. Euskal Pilotaren Nazioarteko Federakuntzaren sortzaile eta lehendakari izan zen. Haren omenez jarri zioten izena Donostiako Karmelo Balda pilotalekuari.

## Erreferentziak
Julian Apraiz Arias

[thumb|200px|[Gasteizko Pando-Argüelles eraikina, Julian Apraizek egindakoa.]]

**Julian Apraiz Arias** (Gasteiz, Araba, 1876 - *ibidem*, 1962ko maiatzaren 9a) arkitekto arabarra izan zen. Julian Apraiz Saenz de Elburgo idazle eta irakaslearen semea zen.

Haren lanik garrantzitsuenak: Bilboko Banco de España, Burgosko katedralaren zaharberritzea, San Vicente eta San Migel Gasteizko elizen berrikuntzak, etab.
## Erreferentziak
Pierre Bidart (poeta)

**Pierre Bidart**, izengoitiz ***Beñat*** eta ***B. Ochkach*** (Ezpeleta, Lapurdi, XIX. mendea &ndash; XX. mendea), euskal olerkari eta bertsolaria izan zen.

## Biografia 
Bere lan batzuk: *Dendaria eta laboraria, Buhamise, Euskalerria* (1903) eta *Contes et poemes basques* (1932).

## Erreferentziak
Lezain

**Lezain** Nafarroako ibaia da, Aragoi ibaiaren eskuinaldeko adarra. Uxueko udalerriaren eremuetan du iturburua eta Uxue eta Galipentzuko udalerrietako lurrak ureztatzen ditu, ura Aragoi ibaian isuri baino lehen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joakin Maria Jauregi

**Joakin Maria Jauregi Salaberria**, izengoitiz ***Panderi*** (Errenteria, Gipuzkoa, 1844ko martxoaren 27a - 1921), gipuzkoar bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Haren bertso batzuk Antonio Zabalak jaso eta *Auspoa* bilduman argitaratu ziren, *Errenteria´ko bertsolari zaarrak* (1968) izenburupean.

## Erreferentziak
Intzola

**Intzola** Lapurdiko hego-mendebaldeko ibarra da, Ibardin mendatearen ondoan, Azkaineko herrian dagoena. Erromatarren garaian, hortik igarotzen zen *Lapurdum* (Baiona) eta *Oiasso* (Irun) hiri erromatarren arteko bide bat.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Ramon Agiriano

**Jose Ramon Agiriano** (Gasteiz, Araba, 1940ko azaroaren 19a) arabar sukaldaria da.

## Biografia 
Hamalau urterekin hasi zen sukaldaritza munduan, bere ama Milagrosen eskutik, etxeko *Dos Hermanas* jatetxean. 2000. urtean bera zen jatetxe honetako sukaldari burua.

## Erreferentziak
Legate

**Legate** Baztanen (Nafarroa) dagoen mendia (870 m), Alkurrunzko mendilerroan. Gailurreraino iristen den azken aldapan gurutze-bide bat dago. Tontorrean, gurutze bat jaso zuten 1901ean, Joxe Argiñek egindakoa, ekaitzek hurrengo hamarkadetan botatakoa eta 1979an berriro altxata. 

Aldamenean, Gerardo Plaza mendizale baztandarraren omenezko harria dago.  

Azken aldapako horren hasieran aspaldiko zutarri bat dago lurrean.  Trikuharriak ere badira Legateko mendiaren maldan.
Fitxategi:Legate mendia Aizkolegitik 01.jpg|Aizkolegitik
Fitxategi:Legate mendia Aizkolegitik 02.jpg|Aizkolegitik
Fitxategi:Legate mendia Plazazelaitik 01.jpg|Plazazelaitik

## Igoerak 
Mendi hau igotzeko, igoera luzea Lekarozetik (239 m) abiatzen dira, gailurrera zuzenean daraman bide bat dago. Beste aukera bat ez hain zuzena Lekarozeko Beltxuri lepotik joatea da (681 m), gero Legateko gailurra ipar-ekialdeko hegaletik igotzeko. Elizondotik abiatuta Beltxuri lepora (681 m)  ere iristen da (202 m), eta hortik ere badago bide bat. Oronotz-Mugairi (151 m) eta Otsondo portua (580 m) lotzen dituen Orabideako errepidera jaisten da gurdi hori, Beltxuri lepoan. Lekaroz-Huartetik (180 m), Arrazkazan auzotik (265 m) Arakan lepora (630 m) doan beste ibilbide bat abiatzen da, eta hor eskuinetara Legatea (870 m) eta ezkerretara Larratzu (745 m) geratzen dira. Handik gailurra zailtasunik gabe igotzen da, eta ezkerrean “gurutze-bide” bat hasi arte. 
Fitxategi:Legate 4 trikuharria.jpg|Legate 4 trikuharria
Fitxategi:Legate 7 trikuharria.jpg|Legate 7 trikuharria
Fitxategi:Legateko zutarria.jpeg|Zutarria

Igotzeko bertze bideak Oronoz-Mugairitik eta Plazazelaitik (Oronoz eta Otsondo artean, NA-4453 errepidean) abiatzen dira. Badago aukera Arraiozko goikaldetik ere hasita, Binahia aterpearen aldetik.

## Ikus, gainera
* Nafarroako mendien zerrenda 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Mendikat" webgunean
Tadarida brasiliensis

***Tadarida brasiliensis*** Tadarida generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Tadarida brasiliensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Etxalatz

**Etxalatz** Eguesibar (Nafarroa) udalerriko auzoa da; 5 biztanle. Hizkuntza nagusia gaztelania du, XIX. mendearen bukaeran euskara galdu zuelako. Aipagarria da elizan gordetzen den XII. mendeko Andre Mariaren irudi bat.

Iruñetik 12 kilometrotara dago eta bertara ailegatzeko NA-150 hartu behar da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Gartzia de Crial

**Joan Gartzia de Crial** eskultorea eta pintorea izan zen. XVI. mendean Euskal Herrian lan egin zuen. 1508an Lekeitioko Santa Mariako erretaula nagusia egin zuen, estilo gotikoan. 1516an eliza bereko koruko lanak hasi zituen.

## Erreferentziak
Riosalado

**Riosalado** edo **Gesalatz** Nafarroa Garaiko ibaia da, Arga ibaiaren eskuinaldeko adarra; 32&nbsp;km eta 185&nbsp;km2-ko ibai-arroa. Etxauri, Gesalatz eta Mendigorri udalerrietako lurrak ureztatzen ditu, ura Arga ibaian isuri baino lehen.

Sortu eta gutxira Jaizko Gatzagetan jasotzen duen iturri gaziengatik du izen hori, *Río Salado* gaztelaniaz (*ibai gazia*), Riosalado forma arautua euskaraz.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Domingo Sabalo

**Domingo Sabalo**, izengoitiz ***Jats*** (Hazparne, Lapurdi,  - 1914 eta 1918 artean), lapurtar pilotaria izan zen.

## Biografia 
Bere garaiko jokalari handienetakoa izan zen. Lehen Mundu Gerran soldadu joan behar izan zuen, eta ez zen haren berririk izan harrezkero.

## Erreferentziak
Luzarreta

**Luzarreta** Artziko udalerriko herrigunea da (Zangozako merindadea, Nafarroa); 8 biztanle ditu. Hizkuntza, gaztelania. XX. mendearen azken hamarkadetan galdu da euskara. Aipagarria da San Eztebe eliza gotikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Odrón

**Odrón** isurialde mediterraneoan dagoen Nafarroa Garaiko ibaia da. 40 km luze da eta 290 km²ko arroa dauka.

Kodes mendikatearen hegoaldeko isurialdean du iturburua. Berrotzaren mendebaldea zeharkatu ostean, hegoalderako norabidea hartu eta Mues, Los Arcos, Elizagorria eta Mendabiatik igaro ondoren, Ebrora isurtzen da. Elizagorrian Linares ibaia hartzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Zaloña

**Pedro Luis Zaloña** edo **Aita Luis Zaloña** (Aretxabaleta, Gipuzkoa, ? - ?, 1944) gipuzkoar frantziskotarra eta idazlea izan zen. Harena da zenbait argitalpen izan dituen *Arantzazuko Ama Birjiñaren Kondaira ta bederatzi-urrena* erlijiozko obra (1921).

## Erreferentziak
Lamaignère

**Lamaignère** Baionako inprimategi ospetsua izan zen XIX. mendetik aurrera. 1803an sortu zuen Bernard Lamaignère Paueko inprimatzaileak, eta bertan argitaratu dira Ipar Euskal Herriko liburu eta kazeta asko, *Le Courier de Bayonne* egunkaria (1852-1910) barne.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Frias

**Juan Frias Salazar** (Erriberri, Nafarroa, XVI. mendea &ndash; XVII. mendea) Nafarroako margolaria izan zen.

## Biografia 
Badoztain, Itzagaondoa, Lakidain, Artaxo, Mutiloa, San Martin Unx, Uxue eta San Adrian herrietako erretaulak pintatu zituen, besteak beste.

## Erreferentziak
Nogalera

**Nogalera** Nafarroako ibaia da, Ega ibaiaren adarra; 10&nbsp;km. Lokiz mendian du iturburua, 1.000 m-tik gora. Metauten eta Allingo udalerrietako lurraldeak ureztatzen ditu, ura Ega ibaian isuri baino lehen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piarre Erramuzpe

**Piarre Erramuzpe Antonena** (Aldude, 1927) Nafarroa Behereko bertsolaria da.

## Bizitza 
Piarre Erramuzpe Alduden jaio zen 1927an. Gurasoak Bankakoak ziren sortzez, baina zortzi seme-alabekin Aldudera joan ziren. Hamalau urte zituenetik mutil ibili zen. Gero soldadu joan beharra izan zuen eta 14 hilabete egin zituen. Gurasoak pobreak ziren eta Ameriketara joateko erabakia hartu zuen. 1949an joan zen Wyomingera, artzain lanera. Sei urteren buruan Aldudera itzuli zen. Ezkondu eta herrian jarri zen bizitzen.

Ez zen bat-bateko bertsolari gisa ezagun egin, baina bertso sorta anitz idatzi ditu. Ameriketako urte gogorrei buruz mintzatu izan da maiz, eta haren seme Mikel Erramuzpek dokumentala ere egin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Piarre Erramuzpe "Eraztuna" kantatzen, Kantapela, kanaldude.eus
Tadarida insignis

***Tadarida insignis*** Tadarida generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Tadarida insignis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Eugenio Agirretxe

**Eugenio Agirretxe Azpillaga** —izengoitiz *Atarre*, *Egiaundi*, *Anaia*— (Errezil, Gipuzkoa, 1920ko azaroaren 15a - Bermeo, Bizkaia, 2005eko uztailaren 7a) euskal idazlea, frantziskotar apaiza eta hizlaria izan zen.

Zarautzen egin zen frantziskotar fraide, 1937an. Meza berria Errezilen eman zuen, 1944. urtean. *Aranzazu*, *Anaitasuna*, *Goiz Argi* eta *Zeruko Argia* aldizkarietan argitara eman zituen bere artikuluak. 1995ean, *Aldi hartan eta Arantzazuren inguruan* memoria liburua argitaratu zuen. 1998an, euskaltzain urgazle lanetan denbora gehien egindako kidea izateagatik, ohorezko euskaltzain izendatu zuten.

## Erreferentziak
Beñat

**Beñat** hainbat pertsonaren izena da:

* **Pierre Bidart**, euskal olerkari eta bertsolaria izandakoa, **Beñat** eta **B. Ochkach** izengoitiez ere ezaguna.
* **Beñat Etxebarria**, Athletic-eko jokalaria.
* **Beñat Hirigoien**, musikari baxenabartarra.
* **Beñat Oihartzabal**, euskal hizkuntzalari eta idazlea.
Riomayor (erreka)

**Riomayor** Nafarroako erreka da, Ega ibaiaren eskuinaldeko adarra; 18 km. Doneztebe-Deio, Lukin, Barbarin, Arroitz eta Alloko udalerrietako lurrak ureztatzen ditu, ura Ega ibaian isuri baino lehen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zubernoa

**Zubernoa** Lapurdiko hegoaldeko priore-etxe historikoa da, lehen aldiz 1137. urtean aipatua. Donejakue bidean zegoen, Bidasoa ibaiaren ertzean, Santiagoko nazioarteko zubiaren (Irun) iparraldean hedadura zabaleko eremu batean, Pausu ingurutik egungo Erlaitzeraino. 

Santiagora joateko galtzadetako batean kokatzen zen, eta Done Jakueren omenezko ospitalea zuen. Hendaiako Donejakue auzoan eta Priorenea edo Prioretegi etxe izenean geratu da prioretza horren izen aztarna. Eliza Konbentzioaren Gerran suntsitu zuen Ventura Caroren armada espainiarrak 1793an. Zubernoaren kokapena Hendaia izatera pasa zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bonifazio Laskurain

**Bonifazio Laskurain Olano** (Irura, 1882ko maiatzaren 6a - Bergara, 1978ko urriaren 9a) gipuzkoar txistularia eta musikagilea izan zen. Iruran jaio arren, umetan joan zen Villabonara bizitzera familiarekin, 8 urte zituenean. Villabonako musika bandan flautina joz hasi zuen musika ibilbidea. Txistua bere anaia Feliperekin hasi zen ikasten, gero Donostian Eusebio Basurkorekin eta 1911. urtean hasi zen Isidro Ansorena maisuarekin. 1916an Bergarara joan bizitzera lanarengatik eta bi semerekin Bergarako txistulari banda osatu zuen, sari ugari eskuratuz. Euskal Herriko Txistularien Elkarteko aitona izan zen eta 1958an ohorezko lehendakari izendatu zuten.

Fandangoak, arin-arinak, zortzikoak, biribilketak eta hileta-martxak idatzi eta interpretatu zituen. 1962an omenaldia egin zioten Bergaran. Bere konposizio gehienak 1964ean argitaratutako *Colección de 100 piezas para txistu* liburuan daude jasoak. “Txistuaren poeta” eta “hitzik gabeko bertsolaria” deitu zioten. 

## Erreferentziak
Ellande Larralde

**Ellande Larralde** (Izura, Nafarroa Beherea, 1939 &ndash; Baiona, Lapurdi, 2012ko maiatzaren 14a)  euskal abeslaria eta irakaslea izan zen. 1970eko hamarkadan herriz herri ibili zen kantari Eñaut Etxamendirekin, Etxamendi eta Larralde bikotea osatuz. Kantuak, euskaraz guztiak, Etxamendik idatzi zituen, Larralderen laguntzarekin.

**Ellande Larralde** lanbidez irakaslea zen, Donapaleuko Errekart lizeoan. Bere bizitzako azken urteetan musikari lotuta segitu zuen, Euskal Kantuzaleen Elkartearen sustatzaile gisa. Halaber, Izurako Haize Berri elkarteko presidentea izan zen. *Ibañeta* antzezlanean parte

## Kantaria Larralderekin 
Laborantza eskolako lankidea zen Eñaut Etxamendi lagun, kantagintzan abiatu zen. Ana Intxausti izan zen lehen kantaldien kudeatzailea eta haren bitartez ezagutu zuten *Ez Dok Amairu* taldea Donostian, 1965-1966an. Ez Dok Amairurekin batean egin zituzten lehen kantaldi handiak gero 1967an, nahiz eta lehenago ere hasiak ziren jadanik Uhartehirin, Behaskanen eta Larzabalen. Etxamendi eta Larralde bikote kantari ospetsua sortuta zegoen.
Fitxategi:Joseba Elosegiri diskoa.png|Joseba Elosegiri diskoa (1971)
Fitxategi:Garai Garratzak diskoa.png|Garai Garratzak (1988)
Fitxategi:Antologia etxamendi Larralde.png|Antologia (1998)

## Diskografia 
link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:E%C3%B1aut_Etxamendi.jpg|alt=|thumb|260x260px|Etxamendi bere etxean 2010ean
Obra aberatsaren egilea da: ehun bat kantu (haietako batzuk lagun zuen Eustakio Mendizabal *Txikiari* eskainiak),

* ''Joseba Elosegi'ri*, Etxamendi eta Larralde (1971, Egia). Abestiak: 00:00 Ama Zer duzu Nigarrez; 02:33 Joseba Elosegiri; 06:50 Karabantxeldarrak; 11:05 Haurtxoa.
* *Tiki-Taka* (1974, Egia)
* *Bilduma* (1977, Egia)
* *Mai, Larralde, Etxamendi* (1980, autoekoizpena). Maddi Etxamendi-rekin batera. Abestiak: 00:00 Zure Kontzertu Batez; 04:30 Nexka Lerden; 07:43 Ama noiz; 12:05 Euskal Herri Maitia; 15:56 Kartzelatik; 20:55 Aitaren Lurra; 23:12 Ez Dinat Ez Gero; 27:54 Bidez Bide; 31:45 Allenderena; 37:25 Krimarik; 41:02 Euskal Herri Poeta.
* *Garai garratzak* (1988, IZ)
* *Antologia'' (1998, Elkar)
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Etxamendi eta Larralde

## Kanpo estekak 
* Eñaut Etxamendi, kantuaren hazle suharra. Euskal Kultura (VMEO, 2000)
* Elkarrizketa EKEren webgunean.
* Eñaut Etxamendi. Gipuzkoa Kultura (Youtube, 2010-10-25). Bere bizitza Eñautek berak azalduta, Koldo Mitxelena Kultur etxean, Donostian.
* Mai Etxamendi Larralde (1980). Diskoko 11 abestiak Ekaitz Etxamendik jarriak (Youtube, 2017-06-29)
* Joseba Elosegi'ri - Etxamendi eta Larralde (1971) Disko Osoa. Diskoko 11 abestiak Ekaitz Etxamendik jarriak (Youtube, 2017-06-29)
* Mai Etxamendi Larralde (1980). Diskoko 11 abestiak Ekaitz Etxamendik jarriak (Youtube, 2017-06-29)
* ««Banekien bakarrik kantuaren bidez hunkitzen ahalko genuela jendea»» Ibargarai, Joana. *Berria* (2020-06-07). Noiz kontsultatua: 2020-06-08.
Tosta

thumb|Tosta bakarreko txalupa.

**Tosta** txalupetan eta beste arraun ontzietan, jarlekutzat alde batetik bestera dauden oholetako bakoitza da. Arraunlarien eserleku hauek finkoak edota mugikorrak izan daitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orti II.a Antso

**Orti II.a Antso** Lapurdiko hirugarren bizkondea izan zen, 1062-1099 bitartean. Orti I.a Antso bere aita ordezkatu zuen. 1092. urteko dokumentuetan Uharte eta Azkoiengo jauntzat azaltzen da. Regina Tota alabak bete zuen aitaren lekua 1100-1122 bitartean.

## Erreferentziak
Tadarida kuboriensis

***Tadarida kuboriensis*** Tadarida generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Tadarida kuboriensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Augier Lerenburu

**Augier Lerenburu** Lapurdiko politikaria izan zen (Baiona, 1798 &ndash; Donibane Lohizune, 1868). 1848an diputatu aukeratu zuten. Sozialismoaren aurka borrokatu zen, baina ez zuen Napoleon III.aren inperioa onartu.

## Erreferentziak
Olhadübiko erreka

**Olhadübiko erreka** Zuberoako hego-mendebaldeko ibaia da, Larraineko ühaitzaren adarra, Larraineko herrian. 1,5 km inguruko arroila hertsi, sakon eta ikusgarria eratzen du. *Olhadibia* izena ere eman izan zaio.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pintado

**Pintado** Nafarroako erreka da, Ezka ibaiaren ezkerraldeko adarra. Erronkariko mendietan du iturburua eta Burgi eta Gardeko udalerriko lurraldeak ureztatzen ditu, Ezka ibaian hustu baino lehen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Donostiako Komunikabideak E.M.

**Donostiako Komunikabideak E.M.** Donostiako (Gipuzkoa) euskarazko komunikabide zenbait biltzen zituen elkartea zen, Bagera taldeari lotua.

Hasiera batean, *Irutxulo* eta *Gaztetxulo* aldizkariek osatzen zuten Donostiako Komunikabideak taldea. *Irutxulo*, 2005ean, *Irutxuloko Hitza* izatera pasatu zen; *Gaztetxulo*, berriz, 2007an, *Gaztezulo* izatera pasatu zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jacinto Antonio Etxeberri

**Jacinto Antonio Etxeberri Rober** (Donostia, Gipuzkoa, 1625 &ndash; 1673ko iraila) zientzialaria eta militarra izan zen. 1640an itsasoko amirala zen, eta geroago Indietako Armadako jenerala. Ontzigintza eta itsasketa gaietan jakituna.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angel Cabanas

**Angel Cabanas Oteitza** (- 1964) gipuzkoar pintorea izan zen.

## Biografia 
Paisaia-egile gisa ospe handia izan zuen. Erakusketa ugari egin zituen Espainian eta Hego Amerikan. Karikaturak ere egin zituen.

## Erreferentziak
Jean Agerre

**Jean Agerre Arquie** (Larresoro,  - ) Lapurdiko elizgizona izan zen. Larresoroko seminarioaren sortzailea eta burua. Misiolari-talde bat sortu zuen eta jansenismoaren aurka borrokatu zen.

## Erreferentziak
Fausto Arotzena

**Fausto Arotzena Arregi** (Donostia, Gipuzkoa, 1896ko uztailaren 16a - *ib.*, 1980ko abenduaren 16a) Gipuzkoako Aldundiko artxibozaina izan zen. Gipuzkoari buruzko azterketa historikoak egin zituen, batik bat, eta hainbat azterlan eman zuen argitara.

## Erreferentziak
Tadarida ventralis

***Tadarida ventralis*** Tadarida generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae subfamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Molossidae

## Kanpo estekak 
* 'Tadarida ventralis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Kornaba

**Kornaba** Nafarroako erreka da, Ebro ibaiaren ezkerraldeko adarra. 15 km.ko luzera du eta Bargota, Viana eta Agoncillo (Errioxa) udalerrietako lurrak ureztatzen ditu, urak Ebro ibaian hustu baino lehen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julien Hegi

**Julien Hegi** (Aiherra, 1860 &ndash; 1930) Nafarroa Behereko apaiza eta idazlea izan zen. Santa Graziko, Beraskoitzeko eta Arrokiagako erretore izan zen. *Andre dena Mariaren hilabetea *argitaratu zioten hil ondoan.

Euskaltzaindia sortu zutenean, Nafarroa Behereko lau euskaltzain urgazleetako bat bilakatu zen.

## Erreferentziak
Auguste Darraidu

**Auguste Darraidu**, izengoitiz ***Aristokrata*** (Ezpeleta, Lapurdi, 1900eko abenduaren 6a - Ezpeleta, Lapurdi, 1969), Lapurdiko pilotaria izan zen, eskuz jarduten zuen pilotari atzelaria. Hiru aldiz irabazi zuen Frantziako txapelketa.

## Erreferentziak
Jesus Agirregabiria

**Jesus Agirregabiria Onaindia**, izengoitiak: **Jesus Gabiria**, **James Gabiria** (Donostia, Gipuzkoa, 1892ko urtarrilaren 6a - Donostia, Gipuzkoa, 1975) tenorra izan zen. Fidela Campiña abeslariarekin ezkondu zen, eta mundu guztia kurritu zuen bere ahotsa erakutsiz.

## Erreferentziak
Jose Antonio Garate

**Jose Antonio Garate Unanue** Gipuzkoar kazetaria (Azkoitia, 1914ko urtarrilaren 16a - Bermeo, 2003). 1938. urtean apaiztu zen. *Irugarrengoen Maixua*, Anaitasuna eta *Goiz-Argi* euskal aldizkarietako eta Isaac López Mendizabalen *Egutegia* egutegiaren bultzatzaile eta laguntzailea izan zen.
## Erreferentziak
Jean Baptista Harambillet

**Jean Baptista Harambillet** (Ezpeleta, 1917) lapurtar pilotaria izan zen. Eskuzko jokalari aparta izan zen. Munduko txapelduna izan zen trinketean. Martin Harambillet, aita, pilotari ona izan zen halaber.
## Erreferentziak
Eulojio Bengoa

**Eulojio Bengoa Akordagoitia**, izengoitiz *Akordagoitia* (Ereño, Bizkaia, 1873ko martxoaren 4a - San Buenaventura, Sevilla, Espainia, 1952ko maiatzaren 17a) Bizkaiko idazle eta misiolaria izan zen. Berak idatziriko artikuluak *Euskal Esnalea*n eman ziren argitara.

## Erreferentziak
Pedro Jose Minondo

**Pedro Jose Minondo** (Nafarroa Garaia, XIX. mendea) euskal idazlea izan zen. Asteteren *Kristau Ikasbidea* itzuli zuen Aezkoako euskarara, Bonaparte printzeak hala aginduta. Bonapartek berak argitaratu zuen 1869an, Londresen.

## Erreferentziak
Arielulus aureocollaris

***Arielulus aureocollaris*** Arielulus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae subfamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vespertilionidae

## Kanpo estekak 
* 'Arielulus aureocollaris'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Juan Arakistain

**Juan Arakistain** (Markina, Bizkaia, 1902ko ekainaren 23a - ?) palazko pilotari aurrelaria izan zen. 1920. urtean jokatu zuen lehen partida, profesionaltzat. 1943an erretiratu zen.

## Erreferentziak
Antonio Bilbao Monasterio

**Antonio Bilbao Monasterio** (Izengoitiak: ***Mintegi***, ***Atxondo***, ***Aurrekomendi***, ***Morga***, ***Itxaskirru*** ; Morga, 1937ko martxoaren 22a) Euskalari eta euskal idazlea da. Euskaltzain urgazlea.

*Aránzazu*, *Zeruko Argia*, *Euskera* eta *Egan* aldizkarietan argitaratu zituen bere lanak.

## Idazlanak 
* Antonio Bilbao Monasterio. *Izar ta odei*.
* Antonio Bilbao Monasterio. *Irribarre ta lore*.

## Erreferentziak
Idoibaltzaga

**Idoibaltzaga** Bizkaiko elizate ohia da, egun Errigoiti dena. Idoibaltzagan egiten zituzten beren herrialdeko batzarrak antzinako bizkaitarrek. 1376. urtean sortu zuten Errigoiti herria.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Conchaval

**Conchaval** Ebroren ezkerraldeko adarra da. Lapoblacióngo (Nafarroa) udalerriaren eremuetan du iturburua, eta Logroñoko udalerriaren eremuetan husten du ura Ebron.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Egileor

**Jose Egileor Beldarrain** (Donostia, Gipuzkoa, 1890 &ndash; *ib.*, ) Euskal Herriko antzezlaria izan zen. Gregorio Beorlegirekin batera aritu zen askotan.

## Biografia 
Donostiako Euskal Deklamazio Akademiarekin *(Academia de la Declamación Vasca)* batera antzerti-lan askotan hartu zuen parte.

## Erreferentziak
Miñaur

**Miñaur erreka** Kadagua ibaiaren ezkerraldeko adarra da. Okondon du sorburua (Araba) eta Gordexolako udalerriko lurrak ureztatu ondoren, ura Kadagua ibaian husten du, Gueñesen (Bizkaia).
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leginetxe

**Leginetxe** Zornotzako udalerriko auzoa da.

## Kokapena 
thumb|294px|Airetiko ikuspegia
Udalerriaren hegoaldean dago, Astepe mendebaldean, Euskal Y-a auzoaren hegoaldetik igaroko da, eraikuntza lanak 2012an hasi ziren.

## Demografia 
327 biztanle zituen 1960an.

## Euskara 
Auzoko biztanleek bizkaiera hitzegiten dute eta euskaldunen kopurua %55ekoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Auzoaren kokapena Google Maps webgunean.
Landarbaso

**Landarbaso** Donostiako (Gipuzkoa) auzo eta barrendegia da, Errenteria, Hernani eta Astigarragako lurrez inguraturik dagoena. Izen bereko mendiaren ipar-mendebaleko mazelan Zabaltoki izeneko trikuharria dago. Jose Migel Barandiaranek aurkitu zuen 1928an.

## Geografia 
Igoin mendiaren magalean dago kokaturik auzoa. Auzoaren ekialdeko eta iparraldeko mugak Landarbaso errekak zehazten ditu. Auzo menditsua izanik, bere malda gehienak pinuek hartzen dituzte.

Landarbasoko sarbidea, Astigarragako bentetatik abiatzen den bidea da.

## Historia 
Zazpi trikuharriz osaturiko gune megalitikoa dago auzoan. Ez da jakina noiztik den Landarbaso Donostiako zati, 1870ean Donostiako Udalak Gipuzkoako Aldundiari igorritako idatzi baten arabera, berau 1461 urtetik da Donostiako parte.

1878an Donostiako Udalak barrendegia berau inguratzen zuten udalerrien artean banatzea proposatu zuen, baina Landarbasoko biztanleak aurka agertu ziten. 1896an Alfontso XIII.a Espainiakoak barrendegia bisitatu zuen Espainiako errege familia osoarekin.

Landarbaso barrendegi bihurtu zen 1987an, Astigarraga Donostiatik banatu eta udalerri independente bihurtu eta gero.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sastoia

**Sastoia** (eguesibarreraz: *Sastuia*) —beste izenak: *Iribarritxipi*, *Zestoia* edo *Zestobi*— Urraulgoiti udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.

1950n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Urraulgoitiko Udalara pasa ziren.

Bertako biztanleak *sastoiatarrak* (eguesibarreraz: *sastuiatar*) ziren.

## Izena 
*Sastoia* toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Chastuialdea* (1773)
* *Iribarrichipi* (1802)
* *Cestovi* (1802)
* *Chasoya* (1802)
* *Sastoya* (1915)
* *Sastoia* (1968)

## Geografia 
Sastoia Urraulgoiti ibarran dago.

### Inguru naturala eta kokapena 
Urraulgoiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago. Udaletxea Irurozkin dago. Erliebe handiko ibarra  da, Ugarron bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren erdialdea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago edo ekialderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.

### Klima 
Erlieberaren desberdintasunak direla eta, Urraulgoitin bi klima desberdintzen dira, batetik hegoaldeko klima azpimediterraniarra, eta bestetik iparraldeko klima azpiozeanikoa. Iparraldean izaten diren prezipitazio ugariagoak direla eta (batez beste 1 400 mm edo gehiago urtero), pagadi ugari daude. Bien bitartean, hegoaldean, urtero 900 mm jausten direlarik, pinu basatia da espezierik ohikoena. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu bitartekoa da.

Zuhaitzen artean espezierik ugariena birlandaturiko (Austriatik ekarri zituzten XVIII. mendearen amaieran) pinu lariziarrak dira, guztira 591 hektarea hartuz.

#### Estazio meteorologikoak 
Urraulgoitin dagoen Eparotz, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.

## Historia 
10 biztanle zituen 1858an eta 1887an, 9 1930ean, 7 1940an eta bat ere ez 1950ean eta 1960an; ez da agertzen ondorengo populazio-izendegietan.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Urraulgoiti
* Pirinioaurrea
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak
Arielulus circumdatus

***Arielulus circumdatus*** Arielulus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae subfamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vespertilionidae

## Kanpo estekak 
* 'Arielulus circumdatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Ernesto Tellería

**Ernesto Tellería Errasti** (Eibar, 1956ko martxoaren 6a) gipuzkoar zinema-zuzendaria da.

1988an zuzendu zuen bere aurreneko film luzea, *Eskorpion* izenburukoa. Orduz geroztik *Menos que cero* (1996) eta *Suerte* (1997) zuzendu ditu. Film laburrak: *Kaiola* (1983), *...eta Zepak ihes egin zuen* (1984) eta *La Cita* (1986), azken hori Krabelin Filmak ekoitzitakoa.

## Erreferentziak
Higinio Basterra

[alt=Martín José de Mendiaren erretratua, Balmasedan.|thumb|Martín José de Mendia. [Balmasedan.]]
**Higinio Basterra Berastegi** (Bilbo, Bizkaia, 1876ko urtarrilaren 11 &ndash; 1957ko otsailaren 18a) bizkaitar eskultorea izan zen.

## Biografia 
Ikasketak Parisen egin ondoren, Bilboko Arte Ederretako eskultura katedra lortu zuen. Estatua ugari zizelkatu zituen.

alt=Banco de Bilbao eraikinaren gainean dagoen koadriga.|erdian|thumb|Banco de Bilbao eraikinaren gainean dagoen koadriga.

## Erreferentziak
Robo

**Robo** Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 13,3 kilometro luzerarekin, Erreniega mendilerroko magalean jaiotzen da, Biurrunaren parean, 620 metroko altueran, eta Arga ibaian isurtzen da, Izarbeibar ibarreko Gares herriko inguruan, 334 metroko altueran.

Ibilbidean zehar, 61 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu, eta Garesetik igarotzean 0,933 metro kubiko segundoko batez besteko emaria hartzen du segundoko. Kopuru hori, oro har, 0,216raino jaisten da urrian, euri gutxien egiten duenean, eta otsailaren 2,296era igotzen da, hilabete horretan euria eta elurteak ugariagoak baitira.

Bere ibilbidean, Izarbeibar ibarra zeharkatzen du.

## Izena 
Mikel Belaskoren arabera, esanahi zalantzagarria duen toponimo bat da, antzinatik bere forma berean dokumentatzen dena. Haren arabera, saihestezina dirudi *robo* (ebasketa) edo *robo* (erregu) gaztelerazko ahotsarekin lotzea. Hala ere, bitxitzat jotzen du antzinako izen hori jatorri erromantzekoa izatea, XX. mendeko lehen urteetan ere euskaldunak hitz egin ohi zuen eskualde batean. Horregatik, bere hipotesia honako hau da: *robo* (erregu) euskaraz *erregu* esaten da, eta hitz horrek, aldi berean, "ibai" esan nahi du. Hau da, "Erregu" ("ibaia", *Baia* edo *Ühaitz* bezalako beste hainbat bezala) izeneko ur-korronte bat izango litzateke, beste esanahi batekin, "erregu" (edukiera-unitatea). Hizkuntza-jauzi hori antzinatik gertatuko zen, idatziz erregistratuz eta ahozkoan soilik iraungo zukeen herri-izena kontuan hartu gabe. Baina, esan bezala, *Erregu* forma ez da dokumentatzen.

## Ibilbidea 
### Ibaiadarrak 
* Tejeria erreka (eskuinaldea)
* Muruzabalgo erreka (eskuinaldea)
* Iturgaitzeko erreka (eskuinaldea)

### Zehartatutako herriak 
* Ukarreko benta
* Eneritz
* Eunate
* Obanos
* Gares

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Arga
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak
Melgar

**Melgar** Nafarroako ibaia, Odrón ibaiaren eskuinaldeko adarra da; 12 kmko luzera du. Desoio, El Busto, Santsol eta Los Arcos herrietako lurrak ureztatzen ditu ura Odron ibaian isuri baino lehen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Erratxun

**Jean Erratxun**, izengoitiz ***Gaskoia*** (Hazparne, 1817ko apirilaren 9a - 1859ko urriaren 24a), lapurtar laxo jokalaria izan zen.

## Biografia 
Oso ospetsu bihurtu zen, 1846. urtean, Irunen jokaturiko laxo partida handiaren ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ubagua

**Ubagua** Nafarroako ibaia da, Riosalado ibaiaren eskuinaldeko adarra; 11,5&nbsp;km. Muetz, Gesalatz, Lezaun eta Deierriko udalerrietatik igarotzen da Riosalado ibaiarekin bat egin artean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haitzeko etxea

**Haitzeko etxea** Lapurdiko Uztaritzeko aitoren semeen familia da. Sarako Lehet etxeari lotu zen Erdi Aroan; hango aitoren seme batzuek goi-mailako karguak bete zituzten Lapurdin.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mentxon

**Mentxon** Arabako ibai bat da, Omecillo ibaiaren eskuinaldeko adarra. Gesaltzako udalerriaren eremuetan du iturburua, eta herri horretan bertan isurtzen du ura Omecillo ibaira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ximun Erramuzpe

**Triztan Ximun Erramuzpe Karrikaburu** (Banka, 1914ko abuztuaren 2an - Bidarrai, 1988ko maiatzaren 25ean) Nafarroa Behereko euskal idazle eta bertsolaria izan zen, Peio Erramuzperen semea.

## Bizitza 
Ximun Erramuzpe Bankako Manexenean jaio zen 1914an. Aitarekin ikasi zuen bat-bateko bertsoak egiten. Uztaritzeko seminarioan eta Baionakoan ikasi zuen. 1933 aldean, lehen eta laugarren sariak jaso zituen *Eskualduna* astekariak antolaturiko literatura lehiaketan. 1954an, Luixa Passicotekin ezkondu zen Donibane Lohizunen, eta han bizi izan zen. Edari saltzailea izan zen lanbidez. Zahartzaroa Bidarrain igaro zuen.

***Primadera***

*Primadera da lehen ainarak xuri ta beltz erreinuak*
 
*Iguzkitara berotuz lumak dabiltz harrotuz heguak*
 
*Primadera da ta urrunduak iragan haize gaixtuak*
 
*Zueri ere bozkarioak ditzala zabal goguak*

*Primadera da gure kantuak ez ditu hustu neguak.*

*Primaderaren jitean dire bazterrak alegeratu*

*Nola haur baten sortzeak baitu etxe guzia apaindu*

*Primaderaren eskuak dauzku lorez mertxikak beztitu*

*Ikusgarriez begiak piztu eta bihotzak arraitu*

*Primaderaren oihartzunak du gure kantua lagundu.*

*Primadera da hogoi urtean begitarte guzietan*

*Iduri mundu hasi berrian gizonaren atzartzean*

*Primadera da bihotz batean amodioa sartzean*

*Ainarak ere primaderetan dabiltz beren ohantzetan*

*Primadera da egiten dena delarik bertzen onetan.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bankako bertsulari ohien koblak, Bankarrek bilduak eta 2013ko uztailaren 13ko omenaldi egunean kantatuak, eke.eus
Lalanne etxea

**Lalanne etxea** Nafarroako erregearen zerbitzuan jardun zuen Garaziko familia da, jatorriz Larrea deitura zuena. Izpurakoak ziren eta Donibane Garaziko gaztelua zaindu zuten luzaroan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arielulus societatis

***Arielulus societatis*** Arielulus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae subfamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vespertilionidae

## Kanpo estekak 
* 'Arielulus societatis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Pierre Picart

**Pierre Picart** (Pikardia?, XVI. mendea - Oñati, 1588) frantses eskultorea izan zen, Agurainen bizi izan zena. Valladoliden eta Euskal Herrian lan egin zuen. Haren lan nagusia Oñatiko Unibertsitateko fatxada nagusiko zutabeak dira.

## Erreferentziak
Ganboako ermandadea

**Ganboako ermandadea** Arabako Lautadako ermandade ohia da, Mendozako kuadrillan. Azua, Garaio, Marieta, Mendixur, Mendizabal, Langara Ganboa, Orenin eta Zuhatzu herriek osatzen zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Arozamena

**Mikel Arozamena** **Larralde** (Lesaka, Nafarroa, 1930eko abuztuaren 30a - Hernani, Gipuzkoa, 1976ko abenduaren 24a) bertsolaria izan zen. Nafarroako Bertsolari Txapelketa hirutan irabazi zuen, 1962an, 1963an eta 1966an.

## Bizitza 
Txiki-txikitatik bertsozale, 14 urte besterik ez zuela kantatu zuen lehenengo aldiz plazan. Hiru urte geroago, beretzat lehena izango zen Donostiako La Perla txapelketan parte hartu zuen. Geroztik, txapelketa eta lehiaketa ugaritan parte hartu zuen, hala nola Iruñean, Lesakan eta Beran, bai eta makina bat irabazi ere. Garaipen nagusiak Nafarroako Bertsolari Txapelketan lortu zituen, 1962ko, 1963ko eta 1966ko txapelak bereganatuta.

1966an, Margari Sagastibeltza leitzarrarekin ezkondu eta handik urtebetera, Hernanira joan zen bizitzera, 28 urtez Astigarragan bizi izan eta gero. 1976ko maiatzean, bere jaioterriak omenaldi bat eskaini zion, eta urte bereko abenduan bihotzekoak jota hil zen, Iberdueron gidari lanetan zebilela.

## Txapelketak 
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Txapelduna (3): 1962, 1963 eta 1966
** Txapeldunordea (1): 1964
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** Seigarrena (2): 1962 eta 1967
** Zortzigarrena (1): 1965

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Iriondo, Joxemari Bidegileak bilduma; Migel Arozamena
* Bertsozale.com: Migel Arozamena
Enerizko atea

**Enerizko atea** Eneolitoko trikuharria da, Artaxoako udalerrian (Nafarroako erdialdea). Herri horretan azaldu diren beste trikuharriak bezalaxe, ateko harriak zulatuak ditu.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfonso Etxeberria Olazabal

**Alfonso Etxeberria Olazabal** (Azpeitia, 1941 – *ibidem*, 2025eko abenduaren 26a) gipuzkoar sindikalista izan zen. ELA-STV sindikatuko idazkari nagusia izendatu zuten 1976. urtean, klandestinitatean egin zuen III. Biltzarrean. ELA sindikatuko idazkari nagusia izan zen 1976 eta 1988 bitartean.

Alfonso Etxeberria 2025eko abenduaren 26an hil zen, 84 urte zituela.

## Erreferentziak
Léon Dongaitz

**Léon Dongaitz** (Urruña, Lapurdi,  - 1979) lapurtar pilotaria izan zen.

## Biografia 
Aita Jean Dongaitz zuen, esku huskako txapelduna XIX. mendean, eta anaiak Joseph, Jean-Baptiste pilotariak ere izan ziren.

Eskuz jarduten zuen, eta «*trinketeko erregea*» esaten zioten. Frantziako txapelketa irabazi zuen 1924. urtean.. 1913an Moderne trinketa inauguratu zuen.

1914ko hauteskundeetan *Socialiste Révolutionnaire* zerrendan hautagaia izan zen Baionako barrutian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joseba Aurkenerena: *Leon Dongaitz, Urruñako pilotari mitikoa* artikulua Naiz-en
Garabizkai

**Garabizkai** Nafarroako Pirinioetako lepoa, Txangoa (1.471 m) eta Astobizkar (1.507 m) gailurren artean. Donibane Garazi eta Orreaga lotzen ditu Garabizkaiko lepoak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clement Andurain Maitie

**Clement Andurain Maitie**, izengoitiz ***Zibero*** (Maule-Lextarre, 1878ko uztailaren 21a - Dugny-sur-Meuse, Frantzia, 1916ko ekainaren 3a), euskal idazlea izan zen.

## Biografia 
1908. urtean eman zuen argitara *Zibero´ko Uskaldunak Ibañetan* izeneko pastoral tragikoa, Baionan. Verdungo guduan hil zutenez, hilondoko Ohorezko Legioko zaldun izendatu zuten.

## Erreferentziak
Lendoño

**Lendoño ibaia** Nerbioi ibaiaren eskuinaldeko adarra da. Aiarako (Araba) udalerriaren eremuan du sorburua eta Urduñatik igarotzen da, ura Nerbioi ibaian isuri aurretik.

Larruazabalgo Batzan, ibar horretako bi herri eta kontzejuri izena ematen die Lendoño toponimoak: Lendoñobeiti eta Lendoñogoiti.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julio Franco

**Julio Franco Tardaguila** (Donostia, Gipuzkoa, 1903ko urriaren 23a - *ib.*, 1980eko urriaren 30a) gipuzkoar margolaria izan zen.

## Biografia 
Arte grafikoko teknikan espezializatua zegoen; grabatuak, litografiak, xilografiak eta akuaforteak egiten zituen.

## Erreferentziak
Goibeko Kultur Elkartea

**Goibeko Kultur Elkartea** Elgetako (Gipuzkoa) kultura-elkartea da, 2000. urtean sortua. Herri eremuko hainbat ekimen garatzeaz gain, *Goibekokale *aldizkaria argitaratzen du.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Humedo

**Humedo** Arabako ibaia da, Omecillo ibaiaren ezkerraldeko adarra. Burgosko probintzian du sorburua, eta, Gaubea (Araba) zeharkatu ondoren, Omecillo ibaian isurtzen du ura.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eptesicus bobrinskoi

***Eptesicus bobrinskoi*** Eptesicus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae subfamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Vespertilionidae

## Kanpo estekak 
* 'Eptesicus bobrinskoi'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jose Luis Gorrotxategi

**Jose Luis Gorrotxategi Zangitu** (Izagirre baserria, Osintxu, Bergara, Gipuzkoa, 1945eko otsailaren 23a) gipuzkoar bertsolaria da. Azpeitian bizi da. Herri eta plaza ugaritan kantatu du gaur egungo bertsolaririk onenekin batera.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** Bosgarrena (1): 1967.
** Finalista (2): 1967, 1980.
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa:
** Bigarrena (1): 1967.
## Sariak 
* Loiolako Herri Irratia saria (2): 1967, 1969

## Erreferentziak
Zumarrezta

**Zumarrezta** Nafarroa Garaiko erreka bat da, Urumea ibaiaren goi-ibilguaren adarra; 10 kilometro luze da. Labaien, Eratsun, Ezkurra eta Goizuetako udalerrietako lurrak zeharkatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Undobe

**Undobe** Arabako ibaia da. Gorbeia mendian jaiotzen da eta Santa Engraziako urtegian isurtzen du ura. Ubide herrira bitartean Bizkaiarekin muga egiten du.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santiago Alargunsoro

**Santiago Alargunsoro Soltxaga**, ezagunagoa **Faltzesko Laboraria** gisa (Faltzes, Nafarroa, 1748ko uztailaren 30a - ?), XVIII. mendeko nafar zezenketaria izan zen. Guztiz ospetsua izan zen Euskal Herri osoan. Iruñean toreatu zuen 1778-1790 urteen artean. Madrilen ere toreatu zuen 1776an.

## Ikus, gainera 
* Faltzesko Ikaslea

## Erreferentziak
Olarte

**Olarte** Bizkaiko Orozko udalerriko elizatea da (Arratia haranean). Aipagarria da XVI. mendeko San Bartolome eliza, XIII. mendeko atal erromanikoak dituena.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
François Jauregi

**François Jauregi** (Ipar Euskal Herria, XIX. mendea) euskal idazlea izan zen. 1850ean *Gramera berria, ikasteko euskaldunec mintzatzen espainoles* argitaratu zuen Buenos Airesen.

## Erreferentziak
Lingua Navarrorum

(Latinez, *Nafarren hizkuntza*). Erdi Aroan, latinezko dokumentuetan euskarari eman zitzaion izena (1167ko dokumentua, Iruñeko katedralean).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Larrogain

**Larrogain** Nafarroa Garaiko Labiako mendilerroan mendia da (1.279 m), Artzibar eta Arriasgoiti haranen gainean, Zangozako merindadean. Erro eta Urrobi ibaien banalerroa eratzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etienne Durruti

**Etienne Durruti**, izengoitiz *Detxima* (Hazparne, 1907 &ndash; Azkaine, 1970) esku huskako pilotaria pilotaria izan zen, trinketetan jarduten zuena. Zazpi aldiz izan zen Frantziako txapeldun.

## Erreferentziak
Jesus Olaberri

**Jesus Olaberri Viscarret** (Ezkaba, Ezkabarte, 1930eko urriaren 14a) nafar erremonte jokalaria izan zen. 50-60 urteetan aurrelari onenetakoa izan zen; norgehiagoka ugari irabazi zituen urte haietan.

## Erreferentziak