María Elena Walsh

**Maria Elena Walsh** (Villa Sarmiento, Buenos Aires Handia, 1930eko otsailaren 1a - Buenos Aires, 2011ko urtarrilaren 10a )  poeta, idazle, kantautore, antzerkigile eta konpositore argentinarra izan zen, "Mito biziduna, kultur oparoa eta ia haur guztien blasoia".

Leopoldo Brizuela idazleak bere sorkuntzaren balioa azpimarratu du honako hau esanez: "María Elenak idatzitakoak bere generoan garai guztietako obrarik garrantzitsuena eratzen du, Lewis Carrollen *Alizia* *lurralde miresgarrian* edo *Pinotxo*rekin aldera daitekeena. Obra horrek poesiaren eta haurtzaroaren arteko harremana ulertzeko modua irauli zuen".

Haurrentzako lanengatik ospetsua da, horien artean *Manuelita la tortuga* pertsonaia/abestia eta *Tutú Marambá,* *El reino del revés*, *Dailan Kifki* eta *El Monoliso* liburuak nabarmentzen direlarik. Helduentzako hainbat abesti herrikoiren egilea ere bada, horien artean *Como la cigarra*, *Serenata para la tierra de uno* eta *El valle y el volcán*. Argentinako kantutegi herrikoia osatzen duten bere egiletzako beste abesti batzuk honako hauek dira: L*a vaca estudiosa, Canción de Titina, El reino del revés, La pajara Pinta, La canción de la vacuna* (*El brujito de Gulubú* bezala ezaguna), *La Reina Batata, El twist del mono Liso, Canción para tomar el té, En el país de Nomeacuerdo, La familia Polillal, Los ejecutivos, Zamba para Pepe, Canción de cuna para un gobernante, Oración a la justicia eta Canción de caminantes.* Bere disko aipagarrien artean *Canciones para mirar (1963) eta Juguemos en el mundo (1968)* daude. Latinoamerikako haur musikaren panoraman, Francisco Gabilondo Soler mexikarra eta Teresita Fernandez kubatarrarekin batera nabarmentzen da. Manuel García Ferrék haurrentzako zuzendutako *Manuelita* (1999) marrazki bizidunetako filma bere pertsonaia ospetsuan oinarritzen da eta bere abesti batzuk biltzen ditu.

Agertoki publikora jauzi egin zuen *Otoño imperdonable* poesia-liburua 17 urte eskasekin argitaratzearekin. Lanak garaiko literatur zirkuituetan errekonozimendua eta Juan Ramon Jimenezen babesa ekarri zizkion, honek Estatu Batuetan denboraldi bat pasatzera gonbidatu zuelarik. Esperientzia ez zen erraza izan egilearentzat, hainbatetan kontatu zuen bezala. Hala ere, bidaia hau izan zen bere autore formazioari bide emango zion zeharkaldi sorta baten lehena.

Bere ama, Lucia Elena Monsalvo, argentinarra zen, aita argentinarraren alaba eta ama andaluziarra, eta hamar anai-arreba zituen. Bere aitarekin ezkondu zen, honen bigarren ezkontzan, eta bi alaba izan zituzten elkarrekin, Susana eta María Elena. Lehen ezkontzatik, bere aitak lau seme-alaba izan zituen.

### Poeta goiztiarra 
thumb| María Elena Walsh, Grete Sternek hamazazpi urterekin erretratatua, bere lehen liburua, *Otoño imperdonable, argitaratu zuenean.*
12 urte zituela Buenos Aireseko (Barracas) Manuel Belgrano Arte Ederretako Eskolan sartu zen eta bertan bizi izan zen. Han, Sara Facioren lagun egingo zen, geroago argazkilari famatua eta María Elenaren bikotekidea izango zena bere bizitzako azken zatian, Carmen Cordova (Cordoba Iturburu kritikariaren alaba), arkitektoa izango zena, eta Juan Carlos Distéfano, mundu mailako ospea duen eskultore bihurtuko zena.

1947an, 17 urte zituela, bere aitaren heriotza nozitu zuen eta bere lehen liburua argitaratu zuen, *Otoño imperdonable*, Poesiako Udal txapelketan bigarren saria jaso zuena, nahiz eta epaimahaia desenkusatu zen esanez ez ziotela lehenengoa eman gazteegia zelako. Gaztea izan arren, liburu bikaina zen, eta berehala piztu zuen arreta Hispanoamerikako literatura-munduan. 14 eta 17 urte bitartean idatzitako poemak biltzen ditu, heldutasun espresiboagatik eta estilo naturalagatik harridura sortzen zutenak.

Kritikak eta idazle hispaniar garrantzitsuenetako batzuek goraipatu zuten liburua, hala nola Juan Ramón Jiménez, Jorge Luis Borges, Silvina Ocampo, Eduardo González Lanuza eta Pablo Neruda.

Buenos Airesera itzulita, mende erdi aldera, María Elena literatur eta intelektual zirkuluetan ibiltzen zen, eta saiakerak idazten zituen hainbat argitalpenetan.

1951n bere bigarren poema-liburua argitaratu zuen, *Baladas con Ángel*. Poema horiek *Argumento del* *enamorado*-rekin batera, liburu berean, argitaratu ziren. Hauek Angel Bonomini idazle gaztearenak ziren, garai hartan María Elenaren mutil-laguna zenarenak. Liburukiak osotasun bat osatzen du, non bi maitalek bertsotan adierazitako emozioak trukatzen dituzten.

Oraingo honetan, Walshek baladara jotzen du bere obra poetikoa eraikitzeko, bere egituraren musikaltasunetik abiatuta eraikitako forma lirikoa, ziuraski, Jimenezen eragina islatuz. Lan honek poeta maitasunak eragindako baikortasun eta alaitasun une batean erakusten dute, baina, aldi berean, laster lehertuko litzatekeen hondoko atsekabea agerian uzten dute. Emozio hauek *Balada del tiempo perdido* lanean aurki daitezke, non idazleak larritasuna adierazten duen, orain amodioaren etorrerak baretua:
Como a sus vanas hojas

el tiempo me perdía.

Clavada a la madera de otro sueño

volaban sobre mí noches y días.

Poblándome de una

nostalgia distraída

la tierra, el mar, me entraban en los ojos

y por ociosas lágrimas salían.

María Elena Walsh ("Balada del tiempo perdido", frag., en *Baladas con Ángel*.)

María Elena Walshek, bere bizitza, Buenos Airesko mundu intelektualeko pertsonaiarik oparoenetako bat bezala definitzen hasia zela zirudien. Hala ere, inork sumatzen ez bazuen ere, itota sentitzen zen: intimitaterako gordeta egon zen sexualitatearekin lotutako familia eta gizarte errepresioengatik, kultur munduaren jeloskortasunagatik eta traizio txikiengatik, eta peronismoaren eta antiperonismoaren arteko giro politiko polarizatuagatik; azken joera horrekin identifikatzen zen neska gaztea.

1960an Leda eta Maríak euren estiloan aldaketa nabarmena erakutsi zuten *Canciones de Tutú Marambá* EPA grabatzean, non Walshek telebistarako egiten ari zen gidoietarako idatzi zituen haurrentzako kantak abesten zituzten. Bertan, María Elena Walsh haurren musikan ospetsu egin zuten lehen lau abestiak sartzen dira: *La vaca estudiosa*, *Canción del pescador*, *El Reino del Revés* eta *Canción de Titina*.

1965ean, *Hecho a mano* argitaratu zuen, helduentzako bere laugarren poema-liburua. 
Ez diezaiogun utzi "ñ"a kentzen!. Galdera eta harridura ikurrak kendu dizkigute. Apokopean utzi gaituzte [...] Jarrai dezagun guri dagokigun zerbaiten jabe izaten, letra txatxu hori, oso txikia, baina ez dirudien bezain ñoñoa. [...] Letra horren biziraupena gure esku dago, sexuak, kredoak eta software-programak bereizi gabe. Borroka dezagun gure ikur diskriminatua eztabaidatzen den suari egur gehiago ez gehitzeko. [...] Eñea ere jentea da.

María Elena Walsh, *La Nación* (Buenos Aires), 1996.

### Demokrazia, aitorpena eta liburuak 
Demokrazia Argentinara itzultzean, eguneroko kazetaritza saio bat gidatu zuen telebistan, María Herminia Avellaneda eta Susana Rinaldi tango abeslariarekin batera, "*Como la* *cigarra*" deitua (Walshen abestiari erreferentzia zuzena eginez, diktadurak erbesteratutako abeslarien artean garrantzi berezia hartu zuena, Mercedes Sosa kasu). Saioak garai hartako telebistarentzat ezohikoak ziren zenbait gairen hausnarketa eta planteamendurako tartea suposatu zuen.

### Feminismoa 
Argentinan, 1970ean, Batasun Feminista argentinarra (UFA) eta Askapen feministaren Mugimendua (MLF) sortu ziren, goi mailako aktibistekin eta intelektualekin osatutako taldeak, Estatu Batuetatik feminismo erradikalari buruzko liburuak ekarri eta itzuli zituztenak. Bi alderdi zeuden: feminismo hutsa eta feminismo politikoa. Walsh bigarren talde honetako kidea zen. Angélica Gorodischer idazlearekin eta María Luisa Bemberg zinemagilearekin batera, garaiko mugimenduaren ordezkari garrantzitsuenak izan ziren.

Walshek beti ihes egin zien emakume gisa berari buruz zeuden estereotipoei eta itxaropenei: independentea zen bere bizitzako alderdi guztietan, eta ez zuen uzten ezerk eraginik izan zezan. María Elenak beti esan zuen emakumeak egin behar zuen lehen gauza independentzia ekonomikoa izatea zela. Hortik aurrera, bere bizitzari buruz nahi zuena egiteko askatasuna izango zuela.
Nire eskutik hil zen. Aurreko gauean burua ondo jartzera hurbildu nintzaion. Berak esan zidan: "Laztana, hemen gaude". Eskua estutu zidan eta negar egin zuen. Orduan esan nion atseden hartu behar zuela, denok berarekin geundela. Talde txiki bat ginen. Sara eta beste hiru neska. Berak petit komitea deitzen zigun. Biharamunean gaizki esnatu zen. Medikua etorri eta esan zidan: "Badoa". Beraz, hantxe geratu nintzen, eskutik helduta. Sara estudiora joatea proposatu nuen, eta nik petit komiteko nesketako bati deituko niola abisatzeko. Azkenean, dena bukatu zenean, Sara etorri zen eta nik esan nion: "Ez zara sartuko, ezta?". Nik Maria Elenaren esna irudiarekin geratzea nahi nuen.

Mariana Facio, Sara Facioren (Walshen bikotea) iloba.
Bere gorpuzkiak SADAICen egoitza nagusian jarri ziren, eta ehorzketa erakundearen panteoian egin zen, Chacarita hilerrian, non Eduardo Falú musikari argentinarrak agur hitz batzuk eskaini zizkion.

## Literatura lanak 
### Helduentzako poesia eta prosa 
* *Otoño imperdonable* (1947)
* *Apenas viaje* (1948)
* *Baladas con Ángel* (1951)
* *Casi milagro* (1958)
* *Hecho a mano* (1965)
* *Juguemos en el mundo* (1970)
* *Novios de antaño* (1990)
* *Desventuras en el País-Jardín-de-Infantes* (1993)
* *Fantasmas en el parque* (2008)

### Helduentzako abestiak 
* *Cancionero contra el mal de ojo* (1976)

### Haur literatura (osoa) 
* *La mona Jacinta*. Buenos Aires: Abril argit. 1960
* *La familia Polillal*. Buenos Aires: Abril argit. 1960
* *Tutú Marambá*. Buenos Aires: Egilearen Edizioa, 1960
* *Circo de Bichos*. Buenos Aires: Abril argit. 1961
* *Tres morrongos*. Buenos Aires: Abril argit. 1961
* *Zoo loco*. Buenos Aires: Fariña Editoreak, 1964
* *El reino del Revés*. Buenos Aires: Fariña Editoreak, 1965
* *Cuentopos de Gulubú*. Buenos Aires: Fariña Editoreak, 1966
* *Dailan Kifki*. Buenos Aires: Fariña Editoreak, 1966
* *Versos para cebollitas*. Buenos Aires: Fariña Editoreak, 1966
* *Versos folklóricos para cebollitas*. Buenos Aires: Fariña Editoreak, 1967
* *Aire libre. Libro de lectura para segundo grado*. Buenos Aires: Estrada argit., 1967
* *Versos tradicionales para cebollitas*. Buenos Aires: Hegoamerikarra, 1967
* *El diablo inglés*. Buenos Aires: Estrada argit., 1974
* *Angelito*. Buenos Aires: Estrada argit., 1974
* *La sirena y el capitán*. Buenos Aires: Estrada argit., 1974
* *El país de la geometría*. Buenos Aires: Estrada argit., 1974
* *Chaucha y palito*. Buenos Aires: Hegoamerikarra 1977
* *Veo Veo*. Buenos Aires: Hispamérica, 1984
* *Bisa vuela*. Buenos Aires: Hyspamérica, 1985
* *Los Glegos*. Barcelona: Lumen, 1987
* *La nube traicionera* ( George Sand-en "le Nuage rose"-ren bertsio librea). Buenos Aires: Hegoamerikarra, 1990
* *Pocopán*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *Una jirafa filarmónica*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *Un gato de la luna*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *La plapla*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *El paquete de Osofete*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *Martín Pescador y el delfín domador*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *Historia de una princesa, su papá y...* Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *El gatopato y la princesa Monilda*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *La foca loca*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *El enanito y las siete Blancanieves*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *Don Fresquete*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1996
* *Manuelita ¿Dónde vas?* Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1997
* *Manuelita la tortuga*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1998
* *Osías el osito*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1998
* *El Mono Liso*. Buenos Aires: Espasa-Calpe, 1998
* *El gato que pesca*. Buenos Aires: Planeta argit. 1999
* *El show del perro salchicha*. Buenos Aires: Planeta argit. 1999
* *La reina Batata*. Buenos Aires: Planeta argit. 1999
* *Doña Disparate* Bs.As. (Tuta Marambá): Alfagüara. 2000
* *El Romance Del Enamorado y La Muerte* Bs.As. (Tuta Marambá): Alfagüara. 2000
* ''Hotel Pioho's Palace*. Buenos Aires: Alfaguara, 2002

## Diskografia 
### Leda Valladaresekin (Leda eta María) 
* *Chants d’Argentine*, [1954] (Le Chant du Monde LDY-M-4021)
* *Sous le ciel de l’Argentine*, [1955] (London International FS 123619/WB 9113)
* *Entre valles y quebradas, vol. 1*, [1957] (Disc Jockey Estrellas 10071)
* *Entre valles y quebradas, vol. 2*, [1957] (Disc Jockey LD 15052)
* *Canciones del tiempo de Maricastaña*, [1958] (Disc Jockey 77076)
* *Leda y María cantan villancicos* (EP), [1959] (Disc Jockey TD 1007)
* *Canciones de Tutú Marambá* (EP), [1960] (Disco Plin s/n)
* *Canciones para mirar*, [1962] (Disco Plin 102)
* *Doña Disparate y Bambuco* (EP), [1962] (Disco Plin 103)
* *Navidad para los chicos* (EP) (Roberto Aulésekin), [1963] (Abril Fonorama Bolsillitos 502)

### Bakarlaria 
* *Canciones de Tutú Marambá* (EP), [1960] (Disco Plin s/n)
* *Canciones para mí*, [1963] (CBS 1097)
* *Canciones para mirar*, [1963] (CBS 1098)
* *El país de Nomeacuerdo*, [1967] (CBS 1113)
* *El país de la Navidad*, (EP), [1968] (CBS 1762)
* *Cuentopos*, [1968] (CBS 1115)
* *Juguemos en el mundo*, [1968] (CBS 8830)
* *Cuentopos para el recreo*, [1969] (CBS 1125)
* *Juguemos en el mundo II*, [1969] (CBS 18969)
* *Cuatro villancicos norteños*, [1971]
* *El sol no tiene bolsillos*, [1971] (CBS 19107)
* *Como la cigarra*, [1972] (CBS 19311)
* *El buen modo*, [1976] (Microfón SE 573)
* *De puño y letra*, [1976] (Microfón SE 761)

## Filmografia 
; Aktorea

* *Juguemos en el mundo* (1971)
* *Tiempo de crear* (1982)

; Gidoilaria

* *Necesito una madre* (1966)

## Bere bizitza eszenara eramana 
Bere bizitza eta bibliografian oinarritutako *Vivir en vos* bakarrizketa izan zen egin zitzaion omenaldietako bat, Virginia Lago aktoreak interpretatua eta Rubens W. Correak magistralki zuzenduriko Javier Margulisek egokitua, 1987, 1992 eta 2001ean.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Dujovne, Alicia (1982). María Elena Walsh. Madrid: Jucar. 
* Luraschi, Ilse Adriana; Sibbald, Kay (1993). María Elena Walsh o el desafío de la limitación. Buenos Aires: Sudamericana. 
* Pujol, Sergio (1993). Como la cigarra. María Elena Walsh: una biografía. Buenos Aires: Beas. ISBN 9508340207. 
* Sibbald, Kay (1998). «Tradición y transgresión en la poética de María Elena Walsh». En Lady Rojas-Trempe y Catharina Vallejo, ed. Poéticas de escritoras hispanoamericanas al alba del próximo milenio. Miami: Universal. 

### Dokumentuak 
* "Otoño imperdonable, Reino del niño" *Revista de Educación (Suplemento Anales de Educación Cómún)*. 1949ko urtarrila (6): 156-157.. 1949an María Elena Walsh lehen liburuari egindako kronika.
* "Music-hall: milagro en Buenos Aires. María Elena Walsh". *Primera Plana*. 1968ko apirilaren 16a. 1968an Regina Antzokian *Juguemos en el* *mundo* ikuskizunaren estreinaldiaren kronika, Hermenegildo Sábaten karikatura batekin ilustratua.
* "Transgresión y poética del absurdo en María Elena Walsh" Rodríguez, Antonio Orlando (1989ko azaroa)
* "El teatro estaba lleno de gente que deliraba" Lydia Lamaison (2008ko abuztuaren 16a) La Nación. 1962an Buenos Airesen Lydia Lamaison eta Osvaldo Pacheco protagonista zituen "C*anciones para mirar''" filmaren estreinaldiaren testigantza.
* "Su talento no ha sido apreciado justamente" La Nación. China Zorrilla eta Carlos Perciavale protagonista dituen 1965eko New Yorkeko "Canciones para mirar" filmaren testigantza.

### Agurrak Argentinako prentsan 
* Horacio Verbitsky-ren agurra.
* Clarín-en oharrak
* La Nación-en oharrak
* Perfil-en oharrak
* Ehorzketa El Argentino-ren arabera

## Kanpo estekak 
* María Elena Walsh en el catálogo del Instituto Ibero-Americano de Patrimonio Cultural Prusiano.
*  Internet Movie Databasean
* María Elena Walsh
* María Elena Walsh saiakuntza hispaniko proiektuan Biografia, lana, bibliografia, antologia
* María Elena Walsh Imaginarian Biografia, lana, bibliografia, elkarrizketa
* María Elena Walsh-en abestiak
* Sepa por qué usted es machista por María Elena Walsh
* «Desventuras en el País Jardín-de-Infantes» Testu osoa, 1979ko abuztuaren 16ko Clarín egunkarian argitaratua, Nuestraamerica.info-k transkribatua.
* Murió María Elena Walsh, la artista argentina más grande de todos los tiempos Maria Elena Walshi omenaldia MundoEva-n