Martina Irizar

**Martina Irizar** (Beasain, Gipuzkoa,  1933) errotaria eta okina izan zen, Beasaingo Igartzako errotako azken arduraduna. Bere familiak belaunaldiz belaunaldi mantendu zuen errotagintzaren tradizioa, eta Irizarrek XX. mendearen amaierara arte jardunean jarraitu zuen, Beasaingo ondare bizia bihurtuta.

## Historia 
Igartzako errota Beasaingo Igartzako monumentu multzoaren bihotzean dago, eta bere lehen aipamen dokumentala 1431. urtekoa da. Garai hartan, errotari batek bere nagusiari, Maria Lopitz Igartzako nobleari, baimena eskatu zion Igartzako plazan bere etxea eraikitzeko; horrek frogatzen du errota jada existitzen zela XV. mendean.

Mendez mende, errota eta errotariaren etxea eraikin bereiziak izan ziren, XIX. mendearen amaierara arte. Garai hartan, errotari berria lanera etorri zenean, etxea egoera txarrean zegoen eta berak konpondu eta bi eraikinak batu zituen, espazio osoa aprobetxatuz.

Obrak amaitu ostean, jabeen ordaina eskatu zuen, baina Igartzako nobleek ordurako lekua utzia zuten, eta dirurik gabe geratzeak liskarra sortu zuen. Azkenean, errotariak errota utzi behar izan zuen. XX. mendearen hasieran, jabeek zituzten arazo ekonomikoengatik, higiezinak saltzen hasi ziren, eta orduan erosi zuen errota Migel Irizarrek, Lazkaoko Errotaundiko semeak. Haren semeak, Luis Irizarrek, eta gero bilobak, Martina Irizarrek, familiako jarduera jarraitu zuten.  

Martina Irizarrek 1982. urtera arte lan egin zuen, orduan errotak errentagarritasuna galdu baitzuen industria-lehiaren ondorioz. Ondoren, Pagosa obradore industrialean lan egin zuen, baina Igartzako etxean bizi izaten jarraitu zuen 2006–2008 artean.

## Ganbara eta zerealaren prestaketa 
Errotariaren lana ganbaratik hasten zen. Bertan jasotzen ziren irina egiteko erabiltzen ziren zerealak: artoa tokiko lurretatik zetorren, baina gariaren jatorria hegoalderago zegoen —Arabatik, Nafarroa Garaitik eta Burgosko lurraldeetatik—, han klima lehorragoak baitzeuden.  

Ganbaran gari eta arto aleak garbitu eta sailkatu egiten ziren. Hasieran, lan hori eskuz egiten zen, baina XIX. mendean polea-sistema bat jarri zen, prozesu hori automatizatzeko. Behin zerealak prest zeudenean, zulo batzuetatik erortzen ziren beheko ehotze-gelara.

## Ehotze-gela 
Igartzako errotak hiru harri-pare izan zituen beti, eta horri esker, hiru irin mota aldi berean eho zitezkeen. Martinaren arabera, batez ere gari, arto eta garagarra ehotzen zituzten, azken hori animalien pentsurako.  

Harri bakoitzak bere turtukia zuen, eta ura bideratzeko zuloa zabalduz martxan jartzen zen sistema. Goiko harria birakaria zen, eta azpikoa errotarri finkoa. Harriak mugimenduan zeudenean, zurezko pieza batek tolbaren mugimendua kontrolatzen zuen, zerealak pixkanaka erortzen uzteko.  

Harriek egurrezko estalkia zuten, irin ehotua biltzeko. Harriak gastatzen zirenean, garabi batekin altxatzen zituzten, berriro zizelkatzeko eta berrerabiltzen jarraitzeko.  

XIX. mendean instalatutako polea-sistemak hainbat makina martxan jartzea ahalbidetzen zuen, uhalak tokiz aldatuz.

## Elektrifikazioa 
XX. mendean elektrizitatea iritsi zenean, Euskal Herriko errota askoren azpiegitura hidraulikoak aprobetxatu ziren elektrizitatea sortzeko. Igartzako errotan 1909ko jatorrizko sorgailu suitzar bat dago, 1945ean Zestoako lantegi batetik ekarria. Haren bidez, Irizar familiak bere argindarra sortzen zuen, eta polea-sistema elektrikoki ere martxan jar zezakeen.  
Gainera, tasa txiki baten truke, Usategi baserria ere elektrizitateaz hornitzen zuten.

## Okindegia eta okintza 
Errotan bertan ogia ere egiten zen. Oratzailean gari-irina, ura eta gatza nahasten zituzten orea prestatzeko. Orea hartzitzen uzten zen eta zati bat gorde egiten zen hurrengo txandarako, ama-oretzat.  

Ondoren, oreari forma eman eta hartzitzen uzten zuten berriro, labera sartu aurretik. Bi labe zeuden: zaharra adreiluzkoa zen, egur edo ikatzarekin pizten zen; eta bestea, 1970eko hamarkadan Martinak okindegia handitu zuenean,korta zaharraren espazioa aprobetxatuz, labe-elektrikoa txertatu zuen aurrekoaren lekuaz baliatuz. Plataforma elektrizitatez biratzen bazen ere, beroa oraindik egur edo ikatzarekin sortzen zen.  

## Denda eta bizilekua 
Errotako beheko aldean zegoen salmenta-gunea, non Martinaren ahizpa arduratzen zen ogia saltzeaz. Horma batek banatzen zuen denda eta bizilekua; azken horretan sukaldea, jangela eta eskailerak zeuden logeletara igotzeko. Gaur egun, erromesentzako aterpetxe bihurtu da goiko solairua.  

Martinak gogoratzen zuen garai hartan “ibiltari asko baina bezero gutxi” zeudela. Igartzako errota inguruko lehen etxeetako bat izan zen telefonoa edukitzen, eta bertara joaten ziren auzokoak ogia, irina edo pentsua erostera, eta baita euren zerealak edo egurra saltzera ere.  

Tokiko nekazariek artoa lantzen zuten gehienbat, eta errotara ekartzen zuten ehotzera; ordaintzat, errotariak ehotutakoaren hamarren bat hartzen zuen beretzat. Garai batean garia garestia zen; eta honekin egindako ogi zuria, aberatsen luxua zen. Herritar gehienek ogi beltza edo etxean egindako arto-taloak jaten zituzten, eguneroko otorduan. 

Denborarekin, ordea, garia merkatuz joan zen, eta artoa garestituz. Gaur egun, ogi zuria da gehien kontsumitzen dena, eta taloak jai eta ekitaldietarako produktu berezi bihurtu dira.

## Emakumeen ekarpena 
ezkerrera|thumb|Martina Irizar, errotako denda izan zen espazioan.
Igartzako historian emakumeek funtsezko rola izan dute. Martinak, familiako beste emakumeekin batera, lan ekonomikoa eta etxeko eginkizunak uztartu zituen. Emakumeen lana erabakigarria izan da Beasaingo ondarearen eta identitatearen transmisioan.

## Ondarea 
Urteek aurrera egin ahala, Martina Irizar Beasaingo historiaren parte bihurtu da, “azken errotaria” gisa ezagutua. Igartzako multzoaren berreraikuntzarekin, bere lana eta Irizar familiaren ekarpena aitortu eta berreskuratu dira.

## Erreferentziak