Euskara Bigarren Mundu Gerran

**Euskara Bigarren Mundu Gerran** segurtasuna lortzeko erabilitako sistemetako bat izan zela mantendu da urte luzez, nahiz eta gertakari hori zalantzen jar daitekeen, mitoaren esparruan zein gertakari isolatuaren esparruan jarrita. Bigarren Mundu Gerran, mezuen transmisioa eraginkorra izatea beharrezkoa zen, etsaien transmisioak etenaz edo eragotziz garaipen garrantzitsuak lor zitezkeelako. Horrela, mezu kodetuak deszifratzea gatazkan murgilduta zeuden armada guztien helburu bihurtu zen. Ildo horretan, Amerikako Estatu Batuetako armadak erabili zituen ezkutuko transmisioen eraginkortasuna areagotzeko aurkariarentzat ezezagunak ziren hizkuntzak, *code talkers* deitzen dena sortuz. 

Euskara erabilitako hizkuntzetako bat izan zela esan da, ziurrenik Ameriketako Estatu Batuetako zerbitzu sekretuen eraginez. Nolanahi ere, teoria hori mitoaren esparruan jartzen duen lana argitaratu zuten 2017an Pedro J. Oiarzabal eta Guillermo Tabernilla ikerlariek, euskararen erabilera zein aipatzen diren pertsonaien inguruko datuak ezeztatuz. Ozeano Barean egin ziren ekintza frankotan parte hartu zuten. Hala ere, lehen *code talker*rak txeroki eta choctaw indiarrak izan ziren, Lehen Mundu Gerran.

Bigarren Mundu Gerran lakota, meskwaki eta komantxe soldaduak ere hartu ziren. Tradizioaren arabera, euskararen ezagutza txikia zela eta, Ipar Amerikako euskal diasporako hainbat kidek ere parte hartu zuten *code talker* gisa. Hizkuntzen garrantziaz jakitun, Adolf Hitlerrek hainbat antropologo bidali zituen Bigarren Mundu Gerraren aurretik Ameriketako Estatu Batuetara bertako jatorrizko hizkuntzak ikas zitzaten.

## Frank D. Carranza izeneko pertsonaia 
Euskarazko *code talkerrak* hartzeko erabakia Frank D. Carranza kapitainak hartu zuela aipatu da behin eta berriz, lehen aldiz haren historia *Euzko Deya*n argitaratu zenetik 1952an. *Euzko Deya*n idatzi zuen Ramon Arrietaren arabera, Carranza Mexikon jaioa zen, baina gurasoak bizkaitarrak zituen. Carranza kapitaina San Frantziskoko Transmisio Zentroan zela, 1942ko maiatzean milaka soldadugai heldu ziren Nevada, Kalifornia, Idaho, Oregon eta Mendebaldeko beste estatu batzuetatik. Haien artean, euskaldun jatorriko 60 gizon zeudela ohartu zen eta, gainera, euskaraz eta ingelesez ondo zekitela

Carranza kapitainari dagokionez, historia lausoa da. *Comète* Sareko kide baten testigantzaren arabera Alemanek ere bazituzten euskara itzultzaileak, adibidez Gerhard Bähr, Legazpin 1900ean jaioa, Berlinen izan zen itzultzaile eta Errusian interprete izan zen Dibisio Urdineko kideentzat. Bertan euskaldun askorekin topo egin zuela idatzi zion Julio Urkixori. .

Werner Best SSetako Frantziako gerra kudeaketaren arduraduna eta Karl Bouda hizkuntzalariak bidaia egin zuten 1940an Lapurdira. Bertan elkartu ziren Eusko Alderdi Jeltzaleko kidea zen Eugéne Goyhenecherekin, Gerra osteko Europaren zatiketa plan etniko bat adostu asmoz. Edonola ere, nazien arteko goi-karguek harreman arrunta zuten euskaldunekin.

Alemaniak Espainiako iparralderako bere Abwehrraren egoitza Bilbon kokatu zuen. Bertan zeuden Kondor Legioko Otto Messmer kapitaina eta George Helmut Lang (*Emilio Martincho*). Bizkaia osoan zehar hirurogei pertsonaz osatutako sarea zuten. Euren bulegoetan irratiz komunikatzen ziren eta ez bide zen zaila, beraz, euskara itzultzea. Javier Rodríguez Gonzálezen arabera, 220 diplomatiko eta 1.000 agente inguru zituzten Espainia osoan zehar. Bilbotik antolatu zuen Alemaniak bere agenteen bidaiak Hego Amerika zein Ipar Amerikara, adibidez bidaia hori egiten zuen *Anboto* itsasontziaren kapitainarekin adostu zuten alemaniarrek polizoi gisa bidaiatzea zeukatela.

Vichyko gobernuarekin ere euskaldunak izan ziren. Jean Ibarnegarai horren adibide bat da. Jean Haritxelharrek horrela aipatzen du bere izaera faxista eta abertzaleen aurkakoa:

Euskalduna zen, eta Espainiako Gerra Zibilaren aurretik EAJtik gertu izan zen. Ondoren, Gurseko kontzentrazio-esparruan euskaldunak sartzen zituena izatea leporatu zioten.

Euskara, beraz, hizkuntza ezaguna zen eta erraz itzultzeko moduan zeuden bi potentziak. Ez dago inongo dokumentaziorik aipatzen duenik, lehen esan den *Euzko Deya*ren artikuluaz gain, euskara kodeak bidaltzeko hizkuntza izan zenik.. 1942ko abuztuaren 1ean, “Egon arretaz x egunari” mezuaren bitartez, guduaren hasiera egunaren berri eman zen, eta abuztuaren 7an, “Sagarra eragintza Zazpi” esaldiaren bidez, japoniarren ezustekorako, erasoari ekin zioten.

Guadalcanalen euskara entzun zela bi egunkaritan jaso zen: biak 1952koak dira eta bi-biek Frank D. Carranzaren Donostiara joan zela aipatzen dute. Modu ezberdinetan jasotzen da, komunikabidearen ideologiaren arabera. Frankismoak horrela aipatu zuen:

*Euzko Deyak* hizkuntzari horrela egiten dio aipua; ABCk, El Paísek eta beste hainbatek ere argitaratu dute historia. Liburuetan ere agertzen da, Iñaki Egañaren *Mil noticias insólitas del País de los Vascos* edo Mikel Rodriguezen *Memoria de los Vascos en la Segunda Guerra Mundial. De la Brigada Vasca al Batallón Gernika* kasu. Arlo politikoan ere erabili da. Adibidez, Juan Jose Ibarretxek aipatu zuen euskararen inguruko pasadizo hau bere hitzartze batean:

## Ikus, gainera 
* Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Fighting Basques
* Saibigain aldizkaria