open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hidrologia

**Hidrologia**k uraren hedapen espazial eta tenporalaren ikerketa egiten duen zientzia da, baina lurraren gainean dagoena, bai atmosferan dagoena. Honek euria eta bestelako prezipitazioak, lurraren gainean doan ura, lurzoruaren hezetasuna, ebapotranspirazioa eta glaziarren oreka kontutan hartzen ditu.

Hidrologiaren barnean hidrometeorologia, gainazaleko hidrologia eta uraren mantentzea aztertzen dira (bai kalitatea bai eta drenatze sistemak). Ozeanografia eta meteorologia ez daude barnean urak ez duelako faktore guztiak barnebiltzen. Gaur egun askotan ikertzen da hidrologia batez ere ingeniaritza zibilean eta obretan.

Lurraren azpitik doan ura hidrogeologiak ikertzen du, eta karstaren zientzia garrantzitsuenetako bat da, espeleologiaren baitan.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hidrogeologia
* Ur

## Kanpo estekak
Nuria Lopez de Guereñu

**Nuria Lopez de Guereñu Ansola** (Eibar, Gipuzkoa, 1969ko irailaren 27a- ) Telekomunikazioetan ingeniaria eta Hezkuntzaren Soziologian doktorea da. Eusko Jaurlaritzaren Garraio eta Herri Lan Sailburua izan zen Juan Jose Ibarretxeren gobernuan. Confebask Euskal Enpresen Konfederakuntzako idazkari nagusia izan zen. Gaur egun, EKI Fundazioko zuzendari exekutiboa da, eta Tubacex taldeko Administrazio Kontseiluko kide eta honen Iraunkortasun eta Gobernantza Oneko batzordearen presidentea da.

## Bizitza 
Telekomunikazioetako Goi Mailako Ingeniaritzan lizentziatua da (UPC Catalunya). Besteak beste, Eibarko Tekniker Elkarte Teknologikoan, Osakidetzako zerbitzu nagusietako Informatika Sailean, Mendaroko Ospitaleko Informatikako zerbitzuan, eta Vicomtech Elkartean egin du lan. Beregan hartutako ardura politikoek kargu hauek uztera behartu zuten.

1998an, Eusko Legebiltzarreko kide bezala aukeratua izan zen EAJko Gipuzkoako zerrendatik. 2003tik 2005era, Gipuzkoako Foru Aldundiko Landa Ingurunearen Garapenerako Saileko diputatua izan zen. Urte horretan, Eusko Jaurlaritzaren Garraio eta Herri Lan Sailburu izendatu zuen Ibarretxe Lehendakariak. Bere helburuak EAEko eskualde desberdinen arteko mugikortasuna areagotzea eta Euskal Hiriaren kontzeptua sustatzea ziren. Horretarako, Garraio sailak hainbat azpiegitura-lan burutu zituen Euskal Y eta EuskoTrenen trenbide-sareak hobetzeko asmoarekin; trena, tranbia, metroa eta portuak barne. 2006an, Eusko Jaurlaritza eta Espainiako Gobernuaren arteko hitzarmena sinatu zuen Euskal Y-aren gipuzkoar adarra eraikitzeko, Itun Ekonomikoan oinarritutako azpiegitura finantzaketa baten lehen aldia. 2009 arte jardun zuen politikan.

2010. urtean Confebaskeko idazkari nagusi izendatu zuten, kargu hori hartzen duen lehen emakumea da. 2014an bere ibilbide akademikoan sakontzeko Confebask utzi zuen. *Bizitzan Zehar Ikaskuntza*-ren inguruko *Politiken Diseinua eta Kudeaketarako Erasmus Mundus Lifelong Learning* masterra egin zen Londresen. Horrez gain, doktoretza ikasketak egin zituen eta doktorea da Hezkuntzaren Soziologian (EHU-UPV). 

Ordutik, hainbat jarduera egin ditu. Deusto Business School eta Euskal Herriko Unibertsitatean irakasle lanentan aritu izan da. 2015 urtetik, Tubacex Group taldeko Administrazio Kontseiluko kidea da, eta 2021ean sortutako *Iraunkortasun eta Gobernantza Oneko* batzordearen presidentea da. 2021ean, *EKI Fundazioko* zuzendari exekutibo izendatu zuten. Fundazio honek Saharaz hegoaldeko herrialdeetan eguzki-energia sistemak finantziatu eta jartzeaz gain, arlo horretan formakuntza eskaintzen du bertan (elektrizitateari sarbidea orokortzeko Nazio Batuen helburuekin lerrotuta).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gainezartze printzipioa

thumb|250px|
**Gainezartze printzipioa** geologiaren oinarrizko printzipioetako bat da. Nicolas Stenok proposatu zuen XVII. mendean.

Printzipio honen arabera tektonikoki aldatu gabeko arroken sekuentzia batean behekoa zaharragoa izango da gainean duena baino. Logikoki, beraz, gazteagoa den arroka bat ezin da egon zaharragoa den baten azpian sedimentatua egon. Printzipio honekin arroka sedimentarioak denbora-lerro bat bailiran azter daitezke.

## Hiru printzioak 
### Laburpen txikia: 
Geologian hiru printzipio ditugu eta gainezartzearen printzipioa haietatik bi dira, bat geruzen gainezartzearen printzipioa izan daitekeelako eta beste gertaera geologikoen gainezartzearen printzipioa izan daiteke. Hirugarren printzipio hori esan korrelazio estrategikoaren printzipioa da. Horain hiru printzipioak sakonago azaladuko ditugu. 

### Printzipio bakoitzaren azalpena: 
* **Geruzen gainezartzearen printzipioa:** Sedimentu-geruzak bata bestearen gainean pilatuz doaz. Azpikoa zaharragoa, gainekoa berriagoa. Zenbait fenomeno geologikok (tolesturak, failak…) ordena alderantzizkatu dezakete.

* **Gertaera geologikoen gainezartzearen printzipioa:** Prozesu geologiko bat eragiten dien materialen ondorengoa da, eta eragiten ez dien edo eragiten ez dioten materialen aurrekoa. Adibidez. Faila batek harri bat hausten badu, harria haustura baino zaharragoa da. / Geruza batek beste bat ebakitzen badu, ebakia argertzen dena da zaharrena.

* **Korrelazio estratigrafikoaren printzipioa:** Garai berean sortu ziren geruzen arteko (urrun egon daitezkenak) denborazko loturak egitea, fosil gidak eta litologia (harri mota) erabiliz.

## Ikus, gainera 
* Estratigrafia
* Geologiaren historia

## Kanpo estekak
Geologia estrukturala

**Geologia estrukturala** lurrazala eta bere egiturak eta bertan dauden arroken arteko harremanak ikertzen dituen zientzia da. Arroken geometria eta agertzeko modua aztertzen du. Lurrazalaren arkitektura eta erlazio espazialak aztertu eta honen azpian egon daitezkeen egiturak azaltzen eta deskribatzen saiatzen da.

## Ikus, gainera 
* Geologia

## Kanpo estekak
Bulkanologia

[thumb|280px|Bulkanologo bat [laba laginak hartzen]]
**Bulkanologia** geologiaren adarra da, sumendietako gertakariak aztertzen dituena. Izena latinetik dator, *vulcanus* erromatar jainkoaren omenez.

Berez, magma erupzioekin zerikusia duten gertakarien azterketara mugatu beharko balu ere, bulkanologiak lur sabeleko magmen eratze eta azaleratze prozesuak ere aztertzen ditu. Hori guztia plaken tektonikaren erreferentzia esparruan ulertu behar da. Bulkanologoak, sumendiak bisitatzeaz gain, iraganean gertatutako eztanden errauts eta pumitak jasotzen ditu. Egun, dena den, beste arlo bat ere hartzen du: erupzioak iragartzea eta, erupzio arriskua dagoenean, jendeari zer egin adierazteko gizarte jarduerak antolatzea.

Esan liteke bulkanologia zientzia gisa XIX. mendearen azkenetan sortu zela, hain zuzen ere Java eta Sumatra uharteen erdian zegoen Krakatoa uhartea suntsitu zenean. Erupzio eskerga hark eratutako olatu erraldoiek 36.000 pertsonaren heriotza eragin zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Geoteknia

**Geoteknia** ingeniaritza eta geologia batzen dituen azken honen atala da. Ingeniaritza zibilaren adar bat da. Egiten diren obra handien zimentatzea ikuspuntu geologikotik aztertzen du. Hiru diziplinaren konbinazioa da, ingeniaritza geologikoa, zoruen mekanika eta arroken mekanika alegia. Karl Terzaghi ingeniari zibila, Geoteknikaren sortzailetzat hartzen da.

## Ikus, gainera 
* Geologia

## Kanpo estekak
Lurraren historia egun bakar batean

**Lurraren historia egun bakar batean** laburtuko bagenu, historiako gertakari guztiak azkeneko segundoan gertatuko lirateke. Garai geologiko guztien hedapena 4,5 mila milioi urtekoa da, gutxi gorabehera.

## Ikus, gainera 
* Garai geologiko
* Lurra
* Lurraren adina
* Lurraren historia

## Kanpo estekak
Firmware

Informatikan, **firmware** deritzo hardware gailu baten txertatuta doan softwareari. Flash ROMetan edo fitxategi bitarretan banatu ohi da sarritan, eta berau dagokion hardwarean kargatu ahal izaten da.

## Kanpo estekak
Eraztun sare

eskuinera|frame|Eraztun topologiako sarea
**Eraztun sareak** aldameneko estazioekin punturik puntuko konexioen bitartez zirkulu bat osatzen duen konputagailu-sare topologia da.

## Funtzionamendua 
Bus sarearen luzapena da, hau da, bi muturrak lotuz gero. Eraztun sarean informazioa konputagailu batetik bestera noranzko berean doa begizta itxi batean.

Estazio bakoitzak seinalea birsortzeko eta berrigortzeko errepikagailu bat dauka, mezua aldameneko estaziora emanez. Mezu bat dagokion ordenagailuri ailegatzen bazaio, honek barneratuko du eta ez du errepikatuko eraztunean. Seinalea saretik noranzko jakin batean igarotzen da. Errepikagailuak elementu aktiboak dira eta sare-txartelean (NIC) daude.

Momentu batean, zein estazioak transmititu ahal duen antolatzeko, kontrol-datu bat erabiltzen da, lekukoa alegia. Lekukoak nodo batetik bestera bidaiatzen du, helburu nodora heldu arte. Estazio batek lekukoa baldin badu transmititzeko eskubidea du, bestela itxaron behar du lekuko ailegatu arte.

Beste topologiekin alderatuta kableatua konplexuena da eta instalazio zaila. Baita MAU (Multi-station Access Unit) deritzon kontzentratzaile erabili ahal dira eraztuna osatzeko.

Topologia honetan sarearen kontrola handia da, baina errepikagailu bat hondatzen bada, sarea erori egiten da. Bus sarearen kasuan bezala, arazo hau saihesteko modu bat dago. Kasu horretan, errepikagailu guztietako kontzentratzaile (MAU) batera konektatzen dira kableen bitartez, eta horrek izar-itxura ematen dio fisikoki, baina funtzionamendu aldetik (logikoki) eraztun sarea da. Errepikagailuren bat gaizki baldin badabil, kontzentratzaile horrek barrutik zubi bat egiten du, eta sarea ez da erortzen, martxan jarraitzen du. Eraztun bikoitzeko sareak ere badaude.

## Abantailak 
* Estazio guztiek kanala atzitzeko eskubide berdina (lekukoaren protokoloa) dute
* Sarea ez dago nodo zentral baten menpean
* Funtzionamendu,errendimendu ona estazio asko egon arren
* Erroreak oso gutxi dira
* Transmisio abiadura handiak lor daitezke

## Desabantailak 
* Errepikagailu baten hutsegiteak gainerakoei eragin ahal die
* Arazoak isolatzeko zaila da (MAU-ren bidez zubiak egin ezkero errazago)
* Sarea birkonfiguratzeak funtzionamendua eteten du. (ez badira MAU-en bidez zubiak egiten)
* Instalazio neketsua du

## Ikus, gainera 
* Sare topologia
* Izar sare
* Zuhaitz sare
* Amaraun sare
* Bus sare

## Kanpo estekak 
* Telekomunikazio Hiztegia
Izar sare

frame| Izar topologiaren irudia
**Izar sare** batean estazio guztiak nodo zentral batekin zuzenean konektaturik daude. Sare topologiarik erabiliena da konputagailu-sareetan. Nodo horrek, Switch edo Hub, transmisioak birbidaltzen ditu estazioetara. Hub-aren kasuan, estazio guztiei berrigortzen die mezua bus topologiaren funtzionamendua gauzatuz, nahiz eta fisikoki topologia izar modukoa izan. Switch, hub edo router bat daukaten sare lokal ia guztiak izar topologiakoak dira.

## Abantailak 
* Estazio batek huts egin ezkero sarea ez da gelditzen, ez du inolako eraginik beste estazioetan
* Nodo nagusiak mezu guztien transmisioa kontrolatzen du
* Matxurak antzemateko eta isolatzeko oso erraza da
* Estazioek transmisio abiadura desberdinak izan ahal dituzte
* Kontrola eta kudeaketa zentralizatua
* Modularitate handia. Estazio berriak gehitzea eta aldatzea erraza da
* Aldi baterako sareak eratzeko aproposa
* Estazio bakoitzak hub zentralera bere kable propio duenez ez daude talkak izateko arriskurik
* Instalatzeko erraza

## Desabantailak: 
* Nodo nagusiak huts egin ezkero sarea erori egiten da
* Estazio zentralaren ahalmenaren arabera dago sarearen erantzun-abiadura, normalean bus eta eraztun topologiak baino motelagoa izanik
* Nodo zentralak kableen luzera baldintzatzen du
* Nodoen kopuru eta klabe luzera mugatuak
* Estazio guztiak nodo nagusira kableatu behar dira, nahiz eta beste nodo batzuk hurbilago egon
* Mantentze kostuak epe luzera handi daitezke

## Ikus, gainera 
* Sare topologia
* Amaraun sare
* Zuhaitz sare
* Eraztun sare
* Bus sare

## Kanpo estekak 
* Telekomunikazio Hiztegia
Zuhaitz sare

**Zuhaitz sareek** (hierarkikoa edo mistoa) zuhaitz erako banaketa fisikoa dute. Sare mistoa ohikoena da eta beste topologien elkartzeaz osatzen da: izarra, eraztuna, bus. Bus eta eraztun sareen arteko nahasketa edota hierarkizatutako eraztun multzo baten ondorioz gauzatzen da.
thumb|250px|Zuhaitz sare topologia
## Funtzionamendua 
Normalean hub edo switch baten bidez eratutako sare nagusi bat du. Honetatik gainerako estazioak adarkatzen dira . Sare nagusi honetan informazioren fluxua hierarkikoa da.

Estazio baten hutsegiteak komunikazioa ez du hondatzen.

Mezua estazio guztietatik zabaltzen da. Honen ondorioz sareak:
* Hartzailea identifikatzeko prozedura bat izan behar du.
* Talkak gerta litezke, estazio bik aldi berean transmitituko balute

Lehenengo arazoa, mezuan hartzailearen identifikadorearekin konpontzen da.
Bigarrena kanala atzitzeko protokolo (atzipen protokoloak) bateratu bat erabiltzearekin.

## Ikus, gainera 
* Sare topologia
* Izar sare
* Amaraun sare
* Eraztun sare
* Bus sare

## Kanpo estekak
Chico Marx

**Leonard Marx** (New York, 1887ko martxoaren 22a – Los Angeles, Kalifornia, 1961eko urriaren 11a), **Chico Marx** izen artistikoz ezaguna, umorista eta aktore estatubatuarra izan zen.

Marx anaietatik (Groucho, Harpo, Gummo eta Zeppo) zaharrena zen, beraiekin batera hainbat pelikula ospetsu eginez 1921etik 1957 arte. Familia judua osatu zuten.

Piano-jolearena egiten zuen filmetan.

## Filmografia 
*Humor Risk* (1921) • *The Cocoanuts* (1929) • *Animal Crackers* (1930) • *The House That Shadows Built* (1931) • *Monkey Business* (1931) • *Horse Feathers* (1932) • *Duck Soup* (1933) • *A Night at the Opera* (1935) • *A Day at the Races* (1937) • *Room Service* (1938) • *At the Circus* (1939) • *Go West* (1940) • *The Big Store* (1941) • *A Night in Casablanca* (1946) • *Love Happy* (1949) • *The Story of Mankind* (1957).
Eskisto

**Eskistoak** gradu ertaineko arroka metamorfikoak dira. Xafla egiturazko mineralak (mika, hornblenda, klorita, talkoa eta grafitoa, besteak beste) nagusi dituztelako nabarmentzen dira. Askotan, kuartzoa izaten dute bihi luzatuetan, hainbesteko ugaritasunez non *kuartzo eskistoa* deritzon aldaera eratzen den. Definizioz eskisto baten kristalen %50a baino gehiago lauak eta luzekarak dira; askotan, foliazio fina dute, kuartzo eta feldespato xaflak tartekatuta.

Harri sedimentario buztintsuen metamorfismo prozesuz eratzen da eskistoa. Eskistoek arbelaren itxura dute (orriz eratuta baleude bezala), baina arbelak baino prozesu metamorfiko sakonagoa izan dutenez, mikazko laminatxoak bistan ageri dira paraleloan jarrita eta haiek distira ezaugarri bat ematen diote; hortik datorkio izena (*schistos* grekotik: «printzatua», «arrakalatua»). Zaila da arbelaren eta eskistoaren arteko muga ongi zehaztea, baina eskistoetan ez dira ageri fosilak, gai organikoen aztarnak grafito bihurturik egoten direlako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gummo Marx

**Gummo Marx** edo Milton Marx (New York, 1892ko urriaren 23a – Palm Springs, Kalifornia, 1977ko apirilaren 21a) umorista eta aktore estatubatuarra izan zen.

Marx anaietatik (Groucho, Chico, Zeppo eta Harpo) laugarrena zen adinaren arabera, familia judua osatuz. Beste anaiak ez bezala, ez zuen pelikularik egin, Lehen Mundu Gerran soldadu ibili baitzen.
Marx anaiak

[thumb|300px|Marx anaiak [1948an]]
**Marx anaiak** New Yorkeko familia judu eta alemaniar jatorrizko baten kideak ziren, XX. mendeko lehen erdian ospetsuak izan zirenak zinema eta antzerkiaren munduan komedia egitearren.

Pelikula arrakastatsuak egin zituzten, Los Angelesera (Hollywood) mugitu ondoren. Kalifornian bizi eta hil ziren anaia guztiak.

Chico anairik zaharrena izan bazen ere, Grouchok egin zuen nagusiaren papera. Bestalde, Zeppo izan zen anairik txikiena.

## Anaiak 
[thumb|Bost anaien argazki ezagun bakarra, [New York, 1915; ezkerretik eskuinera: Groucho, Gummo, Minnie (ama), Zeppo, Frenchie (aita), Chico, eta Harpo.]]
* Manfred, 1885ean jaioa eta haurtzaroan bertan hilda.
* Chico — Leonard, (1887ko martxoaren 22a–1961eko urriaren 11a).
* Harpo — Adolph, (1888ko azaroaren 23a–1964ko irailaren 28a).
* Groucho — Julius Henry, (1890eko urriaren 2a–1977ko abuztuaren 19a).
* Gummo — Milton, (1892ko urriaren 23a–1977ko apirilaren 21a).
* Zeppo — Herbert, (1901eko otsailaren 25a–1979ko azaroaren 30a).

## Filmografia 
Filmen zuzendaria eta itzuli bada beste hizkuntza batera (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera) beste izenburu batekin taula honetan ikus daiteke:

## E 
## Bibliografia 
* "Groucho eta ni" (Meettok, 2006). Jatorrizkoa, *"Groucho and me"*, 1959an argitaratu zuen Grouchok.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Harpo Marx

**Harpo Marx** edo Adolph Marx (New York, 1888ko azaroaren 23a – Los Angeles, Kalifornia, 1964ko irailaren 28a) umorista eta aktore estatubatuarra izan zen.

Marx anaietatik (Groucho, Chico, Gummo eta Zeppo) bigarrena zen adinaren arabera, beraiekin batera hainbat pelikula ospetsu eginez 1921etik 1957 arte. Familia judua osatu zuten.

Mutuarena eta harpa-jolearen paperak egiten zituen.

## Filmografia 
* *Humor Risk* (1921)
* *The Cocoanuts* (1929)
* *Animal Crackers* (1930)
* *The House That Shadows Built* (1931)
* *Monkey Business* (1931)
* *Horse Feathers* (1932)
* *Duck Soup* (1933)
* *A Night at the Opera* (1935)
* *A Day at the Races* (1937)
* *Room Service* (1938)
* *At the Circus* (1939)
* *Go West* (1940)
* *The Big Store* (1941)
* *A Night in Casablanca* (1946)
* *Love Happy* (1949)
* *The Story of Mankind* (1957).
Diorita

**Diorita** arroka igneo plutoniko bat da. Batez ere feldespatoa, hornblenda eta piroxenoa eduki ohi du. Kolore grisa izan ohi du, mineral ilun asko dituelako. Batzuetan augita bezalako olibinoak ditu; kasu horietan ferrodiorita izenez ezagutzen da, gabroetarako erdibideko pausua.

## QAPF sailkapena 
200px|ezkerrera|Dioritaren kokapena QAPF diagraman
QAPF diagraman leku bera erabiltzen dute dioritek eta gabroa bezalako arroka mafikoek. Bi hauen artean bereizteko hainbat modu daude:
* Anortosita kopurua zehaztu badaiteke, %50a baino gutxiago bada kopurua diorita izango da, eta bestela gabroa. 
* Anortositaren kantitatea ezin bada zehaztu, orduan mineral mafikoen kopuruarekin egingo da zehaztapena. Hauek %30a baino gehiago badira gabroa izango da eta bestela diorita.
Edozelan ere kuartzo kopurua inoiz ez da %5a baino handiagoa izango eta feldespato alkalinoaren kopurua ez da inoiz %10etik gorakoa izango.

Dioritak duen feldespato alkalinoa %10etik %35era badoa, orduan monzodiorita izena hartuko du. Horretaz gain kuartzo kantitatea %5etik %20 badoa kuartzo monzodiorita izango da. Kuartzo kantitatea %5etik %20ra badoa, baina feldespato alkalinoaren kantitatea ez bada %10a baino gehiago kuartzo diorita izango genuke. Azkenik feldespato alkalinoa %30a baino txikiagoa eta %7 baino txikiagoa bada, eta kuartzoa %20tik %60ra badoa granodiorita bat izango genuke.

QAPF diagramaren APF aldean kokatzen bagara, eta feldespatoideen kantitatea %10 baino gutxiago balitz, orduan diorita feldespatoidetsua izango genuke. Feldespatoideak %10etik %60ra badoaz feldespatoide diorita izango genuke. Bestalde kasu berdinekin feldespato alkalinoen %10etik %40ra izango bagenu eta feldespatoideen %10a baino gutxiago monzodiorita feldespatoidetsua dugu eta feldespatoideen kantitatea %10etik %60ra eta feldespato alkalinoen kopurua %45etik %7ra balitz feldespatoide monzodiorita izango genuke.

## Eraketa 
Granitoekin erlazionatuta daude, baino hauek baino basikoagoak dira. Subdukzio zonetan sortzen dira, gainean dagoen arroka mafikoaren urtze partzialagatik.

## Aztarnategi nagusiak 
Arroka ezohikoa da. Ondorengo tokietan agertzen da:
* **Europan:**  (Leicestershire eta Guernesey),  (Aberdeenshire),  (Sondrio),  (Turingia eta Saxonia) eta beste hainbat tokitan. Korsikan bada *korsita* izeneko aldaera bat.
* **Ozeanian:** n.
* **Amerikan:** Ande mendikatean.

## Erabilera 
Arroka oso gogorra denez zaila da berau lantzea eta ondorioz aintzina granitoa lantzeko erabili izan zen. Hala ere inskripzioak egiteko erabili izan zen, erresistentea izanik iraunkorra delako, horrela diorita bloke batean idatzi zen esate baterako Hammurabiren Kodea.

Arterako oso erabilgarria ez denez eraikuntzarako erabili izan zen, bereziki Inka eta Maien tenpluetan, Ameriketan. Erresuma Batuan kaleetako adokinak egiteko erabili zen.

## Iruditegia 

Irudi:Diorite2.tif
Irudi:Diorita Kilometro 48.JPG
Irudi:Diorite MA.JPG
Irudi:Statue of Gudea - MET - 59.2.jpg|Dioritazko eskultura.
Irudi:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|Hammurabiren Kodea.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak
Wat Arun

**Wat Arun** (, ) Bangkoken (Thailandia) dagoen tenplu budista (wat) bat da. Tenplua Bangkok Yai-ko barrutian kokaturik dago, Chao Phraya ibaiaren mendebaldeko ibaiertzean. Tenpluaren izen osoa *Wat Arunratchawararam Ratchaworamahavihara* () da.

## Arkitektura 
Wat Arun-en ezaugarririk aipagarriena bere erdiko prang-a (Khemer-estiloko dorrea) da.
Maila aldapatsuek bi terrazetara daramate. Iturriaren arabera, garaiera 66,80 m eta 86 m-ren artekoa da. 4 prang satelite txikiagok izkinak inguratzen dituzte. Prang-ak itsas maskorrez eta portzelanazko puskez ederturik daude, lehenago Txinatik Bangkok-era etorritako itsasontziek lasta bezala erabilitakoa. Prang-en oinarriaren inguruan antzinako txinatar soldadu eta animalien irudi ugari daude. Bigarren terrazaren gainean (Erawan zamalkatzen) Indra jainko hinduaren 4 estatua daude.

Ibaiertzean txinatar estiloko 6 pabiloi (sala) daude. Pabiloiak granito berdez eginak daude, eta huste-zubiak dauzkate.

Prang-etatik hurbil Ordenazio-Aretoa dago, Rama II.a erregeak ustezko diseinatutako Niramitr Buda-ren irudiarekin. Ordenazio-Aretoaren aurreko sarrerak erdiko kapitel batekiko sabai bat dauka, koloredun zeramikaz eta koloredun portzelanak estalitako estuko-lanaz ederturik daude. Aurrealdean demonio edo tenpluaren jagoleen bi irudi daude.

## Tenpluaren historia 
Tenplua, jatorriz *Wat Makok* (Oliba Tenplua) bezala ezaguna, Ayutthaya Thailandiako antzinako hiriburuaren egunetan eraiki zuten. Hurrengo aroan, Thonburi hiriburua zela, Taksin erregeak *Wat Chaeng* berrizendatu zion.

Tenpluak denboraldi laburrez Esmeraldazko Budaren anfitrioia izan zen, 1784an Wat Phra Kaew-ra mugitu zuten arte.

Rama II.a hurrengo erregeak *Wat Arunratchatharam* berrizendatu zion. Berak tenplua zaharberritu eta erdiko prang-a handitu zuen. Lana Rama III. erregeak amaitu zuen. Rama IV.a erregeak tenpluari *Wat Arunratchawararam* egungo izena eman zion.

Garai aldakorren ikurtzat hartuta, Wat Arunek 2005ean ofizialki lehen mendebaldarra ordenatu zuen, Sean Patrick estatubatuarra hain zuzen.

## Mitologia 
Erdiko prang-a indiar kosmologiako Meru mendiaren ikurra da. Prang sateliteak Phra Phai haize-jainkoari sagaraturik daude.

Sarrerako bidean dauden demonioak Ramayanakoak dira. Irudi zuriak *Sahassateja* izena du eta berdeak *Tasakanth*.

## Ikus, gainera 
* Budismo
* Thailandia

## Kanpo estekak 
*  Tenpluaren webgune ofiziala
Tonalita

ezkerrera|200px|Tonalitaren kokapena QAPF diagrama batean
**Tonalita** arroka igneo plutoniko feltsiko faneritiko bat da. Feldespatoak agertzen dira, batez ere andesina eta oligoklasa eran. Kuartzoa %20tik gora agertzen da eta feldespato potasikoak erresidualak dira.

Anfibolak eta piroxenoak akzesorioak dira, baina ohikoak.

Klasifikazio zaharretan tonalita kuartzoa %5etik gora zuten, baina gaur egungo sailkapenetan %5etik %20ra doazenak kuartzo diorita gisa sailkatzen dira.

Orokorrean biotita izaten dute, eta hau ez denean agertzen trondhjemita izango dugu, tonalita argi bat.

## Kanpo estekak
RIP (argipena)

**RIP** akronimoak adiera zenbait ditu:
* **RIP**, bideratze protokoloa;
* **RIP**, Requiescat in pace;
* **RIP**, Raster Image Processor;
* **RIP**, Arrasaten sortutako punk musika taldea.
Hizkuntza-komunitate

**Hizkuntza komunitate**a kontzeptu klabea da bai soziolinguistikan bai hizkuntzaren soziologian. Izendatzeko hainbat modu dauden arren (hiztun komunitatea, hiztun taldea, ... ) euskaraz nagusitu den izendapena hizkuntza komunitatearena da. Ingelesez speech community da eta hortik beste hizkuntza guztietara egin du salto.

Hizkuntza komunitatea definitzeko ere hainbat eta hainbat modu daude. Osatuenetarikoa, aldiz, Mari Jose Azurmendik emandako definizioa da. Horren arabera,hizkuntza komunitate batek nahitaez hainbat osagai izan behar ditu, hizkuntza komunitatea izateko. Honako hauek dira osagaiak:

* Ingurune eta lurraldetasun politiko-juridiko-sozial jakin batean kokatua egon behar du.
* Hiztun multzoa izan behar du.
* Funtzionatzeko norma komunitario bereziak izan behar ditu hiztun multzo horrek.
* Hiztun multzo horrek erabili egin behar du delako hizkuntza. Jakitea ez da nahikoa (adibidez, latinak ez du hizkuntza komunitatea osatuko, erabiltzen ez delako).
* Hiztun multzo horrek jarrera eta ekintza komun batzuk egin behar ditu (adibidez, Euskal Herrian dauden hiru islandiarrek ez lukete osatuko hizkuntza komunitatea elkarrekin jarduten ez badute).

## Kanpo estekak
Foucaulten pendulu

:*Umberto Ecoren eleberriarentzako, ikusi Foucaulten pendulua.*
[eskuinera|thumb|Foucaulten pendulua [Parisko Panteoian.]]
[200px|thumb|Foucaulten pendulua [Parisko Arte eta Lanbideen museoan.]]
**Foucaulten pendulu**a edozein plano bertikaletan oszila dezakeen pendulu luze bat da, ordu asko irauteko gai dena. Coriolis indarraren eta Lurraren biraketaren frogapen modura erabiltzen da. Izena Léon Foucault asmatzailearen omenez darama.

Ekuatorean kokatutako Foucaulten pendulu batek ez du biratzen, baina polo geografiko batean badago, ordea, egunean behin biratzen du. Lurreko beste edozein tokitan baldin badago, leku horretako latitudearen arabera biraketa abiadura bat edo beste du. Egunean egingo dituen biren kopurua hurrengo formularen arabera kalkula daiteke:

\theta=\sin\lambda

\theta eguneko bira kopurua da eta \lambda, Foucaulten pendulua kokatutako tokiaren latitudea. Horrela, 45°-ko latitudean kokatutako pendulu batek 0,707 bira egingo ditu egunero; aldiz, 30°-ko latitudean badago, eguneko bira erdia emango du.

## Jatorrizko esperimentua 
1851ko otsailean, Foucaulten penduluaren lehen erakusketa publikoa egin zen Parisko behatokiko meridianoan. 

## Deskribapena eta oinarria 
## Kanpo estekak 
* Foucault-en pendulua eta Allais efektua
* Allais gravity and pendulum effects during solar eclipses explained
* Buenos Aires Unibertsitateko Zientzia espezifiko eta Naturalen fakultatean dagoen Foucault-en pendulua
Herrialde

**Herrialdea** edo **herria**.

Hala ere, normalean lurralde baten banaketa politiko bat izendatzeko erabiltzen da, dela Estatu bat, dela nazio bat, dela eskualde bat. Alta, lurralde txikiagoetarako ere baliatzen da batzuetan. Erabilera arruntena nazio-estatuez aritzeko da.

## Euskal Herrian 
220px|thumb|ezkerrera|Euskal Herriko herrialdeak.
Euskal Herria osatzen duten **herrialdeak** zazpi hauek dira: Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa Beherea, Nafarroa Garaia eta Zuberoa. Batzuetan, sei herrialde zenbatzen dira, Estatuen mugez gaindi Nafarroa herrialde bat bera dela hartuta.

Hego Euskal Herriko lau herrialdeetako bakoitzari (Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia) foru lurralde deritzo; eta Euskal Autonomia Erkidegoko bakoitzari (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa) lurralde historiko ere bai.

Bizkaiari jaurerri deitu izan zaio hainbat une historikotan, Bizkaiko jaurerria, eta Gipuzkoari Probintzia. Nafarroak aspaldi utzi bazion ere Erresuma izateari, Erresuma hitza ez da inoiz erabat baztertu ( *Reyno*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laissez faire

[thumb|[Adam Smith (1723-1790) izan zen esamoldea hedatu zuena geroago hainbeste aipatuko zen liburuan.]]

***Laissez faire*** esapidea (***laissez faire, laissez passer*** esaldiaren laburdura, frantsesezko *"Utzi egiten, utzi pasatzen"*) XVII eta XVIII. mendeko zenbait ekonomilari frantsesek erabili zuten esapidea da, gobernuak merkataritzan esku hartzearen kontra. Gaur egun edo merkatu libreko ekonomia edo merkatuko ekonomia zorrotzaren sinonimo da. Adam Smith izan zen *laissez-faire* leloaren aldeko teoria ekonomikoak zabaltzen zutenen artean nabarmendu zenetariko bat. Esaldia lehenbizikoz XVIII. mendeko Vincent de Gournay frantziar fisiokratak gobernuaren interbentzionismo ekonomikoaren aurka erabili zuen.

Jatorrizko esaldi osoa honako hau da: *Laissez faire et laissez passer, le monde va de lui même*, "Utzi egiten eta utzi pasatzen, mundua bere kaxa baitoa".

## Kanpo estekak
Valderejoko natura parkea

**Valderejoko natura parkea** izen bereko haran eta udalerri-ohian kokatuta dago, Gaubea udalerrian eta Arabako hego-mendebaldean. 3.496 hektareako azalera du. Parkearen egoitza Lalastra herrian dago.

1992an izendatu zuten natura parke. Bertan dago Valderejoko Parke Naturalaren Interpretazio Zentroa.

## Mendiak 
Leron (1.240 m), Carrias (1.130 m) eta Vallegrull (1.226 m) mendiek inguratzen dute parkea.

## Flora 
Pagoak, arteak eta pinuak dira zuhaitz-espezie nagusiak.

## Fauna 
200 animalia-espezie inguru bizi dira parkean. Guztien artean, berezkoena sai arrea (*Gyps fulvus*). Halaber, sai zuriak (Neophron percnopterus), erbiak (*Lepus capensis*), basurdeak (*Sus scrofa*), belatxinga mokohoriak (*Pyrrochorax pyrrochorax*), mendi-tuntunak (*Prunella collaris*), orkatzak (*Capreolus capreolus*), arrano beltzak (*Aquila chrysaetos*) eta otso iberikoak (*Canis lupus*) ere bertan bizi dira.

## Ondasun nabarmenak 
* Villamardonesko hondakinak.
* San Lorentzo baseliza.
* Vallegrull mendia.
* El Cuboko begiratokia.
* Purón ibaiaren haitzartea eta ur-jauziak (batek 8 metroko garaiera du).
* El Gustalgo zutarria

## Galeria 

Fitxategi:Valderejo parkea.jpg|Valderejo natur parkeko ikuspegia, Valderejo ezagutzeko zentrotik edo parketxetik
Fitxategi:Valderejo parketxea.jpg|Valderejo natur parkeko parketxea
Fitxategi: Vallegrull ribera herri hutsa 1.jpg‎|Valderejo natur parkeko Ribera herri hustua
Fitxategi:Valderejoko natura parkea 2.jpg|Airetiko ikuspegia

## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko natura parkeak.
* Añanako kuadrilla
* Obarenes mendiak-San Zadornil parke naturala

## Kanpo estekak 
*  Valderejoko Parke Naturalari buruzko webgunea
Kuartzo diorita

ezkerrera|200px|Kuartzo dioritaren kokapena QAPF diagraman
**Kuartzo diorita** arroka igneo plutoniko feltsiko bat da. Feldespato potasikoa %10a baino gutxiago da eta kuartzoa %5etik %20ra doa. Definizio zaharretan tonalita erabiltzen zen hauek izendatzeko, baina gaur egun tonalitak kuartzoa %20tik gora denean izendatzen dira.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak
Arkosa

**Arkosa** %60 baino gehiago kuartzoa eta %25 baino gehiago feldespatoa duen arroka sedimentario detritiko bat da. Normalki kolore gorrixka edo grisa du. Pikorren tamaina finetik oso larrira joan daiteke, baina arruntena larriak izatea da. Arkosaren zementua normalki kaltzitazkoa da eta horregatik erreakzionatzen du azido klorhidrikoarekin.

Arkosa normalean granitoaren meteorizazioaz sortutako pikorrez osatua dago eta horregatik batzuetan mikak ere eduki ditzake. Azkar metatzen da, bestela feldespatoak desegingo zirelako, eta horregatik arraroa da fosilak aurkitzea.

Australiako Uluru mendia arkosaz osatua dago.

## Kanpo estekak
Txingudiko metropoli eremua

**Txingudiko metropoli eremua** Euskal Herriko metropoli eremu bat da; Hendaia, Irun eta Hondarribia udalerriek osatua. 90.000 biztanle inguru ditu. Metropoli-eremu hau bi lurralde (Irun eta Hondarribia Gipuzkoan daude eta Hendaia Lapurdin) eta bi estaturen artean, Espainia eta Frantziaren artean banaturik dago.

Hiru udalerri hauek lankidetza organoak dituzte, hala nola: Txingudiko Mankomunitatea, Txingudi Telebista, etab.

## Ikus, gainera 
* Hendaia
* Irun
* Hondarribia

## Kanpo estekak 
*  Mugaz gaindiko Bidasoa-Txingudiko webgunea
*  Txingudi Telebista
Rapakivi granito

**Rapakivi granitoa** oligoklasaz inguratutako ortosazko kristal biribil handiak dituen granito mota bat da. Hauen kanpoaldean material ilunak kokatzen dira, biotita eta hornblenda batez ere. Hutsuneak betetzen, azkenik, kuartzoa agertzen da.

Orokorrean oligoklasaz inguratutako ortosa duen edozein granito izendatzeko erabiltzen da izena. Hau fineratik dator, Finlandian eta bereziki Aland uhartetan erruz aurkitu daitekelako, nahiz eta munduan nahiko urria den. Finlandiako jatorrizkoen artean, Virolahti udalerrikoa  ondare harri izendatua du Geologia Zientzien Nazioarteko Elkarteak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
IRALE

**IRALE** (irakasleak alfabetatu edota euskalduntzeko programa) Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Hizkuntza Politika eta Kultura Sailaren programa bat da. Programak bi helburu hauek ditu:
* Euskal Autonomia Erkidegoko unibertsitateaz kanpoko herri-ikastetxeetan eta ikastetxe pribatuetan lanean diharduten irakasleak eta Heziketa Bereziko langileak euskalduntzea eta alfabetatzea.
* EGA edo HE2tik gorako titulazioa duten irakasleen hizkuntza-prestakuntza sendotzea.

Horrez gain, IRALEk beste eginkizun hauek ditu:
* Irakasleek, ikastetxeek eta laguntza-zerbitzuek sortzen eta zabaltzen dituzten dokumentuen hizkuntza-kalitatea bermatzea (**Kontsulta Zerbitzua**).
* Hezkuntza administrazioko hainbat esparrutan eskolara zabaltzen diren dokumentuak nahiz ikasmaterialak zuzentzea, orraztea eta argitaratze-bidean jartzea (**material didaktikoa**).
* **Hizkuntza-eskakizunen** eta EGAren azterketa-lanean jardutea.

## Ikastaroak 
* **Irakastordu barnekoak** (liberazioa dute):
** euskalduntze-ikastaroak, HE1, HE2 edo HLEA lortzekoak:
*** **U ikastaroak**, urte osokoak
*** **3000 eta 5000 ikastaroak**, urte erdikoak
** EGA edo HE2tik gorako ikastaroak (R ikastaroak), euskara-maila sendotzekoak:
*** **R300**: irakasgaitasuna eta hizkuntza-gaitasuna sendotzeko ikastaroa
*** **R400**: ikasmaterialak euskaraz prestatzeko ikastaro praktikoa
*** **R500**: ahozko komunikazioa lantzeko ikastaroa
*** **R600**: Curriculumaren euskal dimentsioa (euskal kulturaren inguruko ikastaroa)
*** **R700**: ikastetxeetan hizkuntza-gaitasuna garatzeko ikastaroa
* **Irakastorduz kanpokoak** (ez dute liberaziorik):
** **euskalduntze-ikastaroak**, HE1, HE2 edo HLEA lortzekoak
** **H ikastaroak**, hainbat gai (zuzentasuna, mintzamena, hizkuntza-erregistroak...) lantzekoak

## Irakastegiak 
IRALE programak berezko bost irakastegi hauek ditu EAEn:
* Araban: Gasteiz
* Bizkaian: Dolaretxe eta Artazugoikoa (biak, Bilbon)
* Gipuzkoan: Donostia eta Eibar

IRALE Artazugoikoa.jpg|Artazugoikoa (Bilbo)
IRALE Dolaretxe.JPG|Dolaretxe (Bilbo)
Donostiako IRALE (Larratxon).jpg|Larratxo, Altza (Donostia)

IRALE Eibar.JPG|Eibar
IRALE Gasteiz.jpg|Gasteiz

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* EIMA

## Kanpo estekak 
* IRALEren webgunea.
* Hezkuntzaren webguneko EUSKARA atala
* 1983ko abenduaren 26ko agindua, IRALE eratzen eta arauzkotzen duena, *Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria*, 1984-01-27.
Gneiss

**Gneiss**a gradu altuko arroka metamorfiko arrunt bat da. Bere protolitoa arroka sedimentario edo igneo bat izan daiteke. Foliazio handia erakusten dute eta berkristaltzea nabarmena da, baina ez dute mika, klorita edo mineral distiratsurik erakusten kantitate handitan. Arroka igneoetatik datozenean *granito gneiss*, *diorita gneiss*... izendatzen dira. Hala ere, konposaketaren arabera erakusten duten mineral indizearen arabera izenda daitezke (granate gneiss, biotita gneiss...).

Arroka igneo batetik eratorriak direnean, orokorrean, **ortogneiss** izena ematen zaie eta arroka sedimentario batetik datorrenean **paragneiss** izena.

Feldespato kristal handiak dituztenean **Augen gneiss** izena ematen zaie.

## Ikus, gainera 
* Arroka metamorfiko

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak
Vlog

a, YouTuben.]]
***Vlog*** edo **bideobloga** bideoak erabiliz egiten den bloga da. Ingelesezko *videoblog*, *vblog* edo *vlog* hitzetatik datorren berba da, hau da, bideobloga. Blog mota honetan ikusentzunezko ekaiak dira nagusi. Bideoak kronologikoki antolatuta agertzen dira artxiboa dagoelarik kontsultatu ahal izateko.

Vlogak pertsonalak edo elkarlanaren bidez egindakoak izan ahal dira, tratatzen diren gaiak edonolakoak izan daitekeela.

## Kanpo estekak
Filita

thumb|
**Filita** arbela eta eskistoaren arteko metamorfismoa duen arroka metamorfikoa da. Batez ere kuartzoa, mika serizita eta kloritaz osatua dago eta foliazio nabaria erakusten du, askotan uhinkorra. Batzuetan grafitoa ere izaten du.

Barrow sekuentzian metamorfismo gradu baxua dute, eta bere testura ere erabiltzen da izendapenetarako. Erraz apurtzen da xaflatan (xaflakorra da).

## Ikus, gainera 
* Arroka metamorfiko

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arbel

thumb|Arbelazko teilatua.
**Arbela** metamorfismo gradu baxuko harri metamorfiko bat da. Pikor tamaina txikia du eta jatorrian tupa edo errautsez osatutako materialen metamorfismoaz sortu da. Arroka foliatua, baina foliazio horrek ez du zertan hasierako sedimentazio estratifikazioarekin bat egin behar. Kolore askotarikoa da: grisa da ohikoena (gris argitik ia beltzeraino), baina badira moreak, berdeak edo urdin argiak ere.

## Mineralogia 
Mineral nagusiak kuartzo, moskovita eta illita dira eta, normalki, biotita, klorita, hematite eta pirita agertzen dira. Batzuetan apatito, grafito, kaolin, magnetita, turmalina, feldespatoak eta zirkoia azaltzen dira.

## Erabilpenak 
Arbela oso erabilia da eraikuntzan, batez ere teilatua egiteko; izan ere, urarentzako iragazgaitza izateaz gain, azal lauak elurra irristatzea ahalbidetzen du. Horregatik, oso ohikoa izaten da mendialdeko eraikinetako teilatuetan ikustea.

XVIII. mendeaz geroztik, arbela ikasgelako arbela egiteko ere erabiltzen da, kleraz erraz idazten baita bertan.

## Ekoizpena 
Espainia da munduko ekoizle handiena. 2000. urteko datuek mundu osoko arbelaren %&nbsp;90 Espainiako harrobietatik ateratzen dela adierazten dute. XIX. eta XX. mendeetan, Galesek, Alemaniak eta Frantziak ekoizpen handia izan zuten, baina geroztik agortuz joan dira, eta Espainiako arbelak hartu zuen ia merkatu osoa.

Espainiaren mendebaldean ateratzen da arbela, bereziki León, Ourense, Zamora eta Badajoz probintzietako harrobietan. Bierzo eskualdeko Cupa Pizarras enpresa munduko liderra izan da 2014. eta 2015. urteetan.

## Iruditegia 

Irudi:Fumayschistewiki.jpg|Arbel zatiak.
Irudi:Slate formation at Mica Bay 5.JPG|Arbela mendian.
Irudi:Maule.jpg|Maule-Lextarreko teilatu beltzak.
Irudi:Arquitectura negra de Majaelrayo02.JPG|Segoviako probintziako arbelezko etxeak.
Irudi:2008-06-26 Stacked roofing slate 1.jpg|Arbela xaflatan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hareharri

**Hareharria** edo **harri mimarria** hareaz eta pikor txikiko materialez osatutako arroka sedimentario detritiko bat da *Psamiten* taldekoa. Lutiten ondoren lurrazalean dagoen arroka sedimentario ugariena da.

## Ezaugarriak 
Bere mineralogian, batez ere kuartzoa eta feldespatoa dago, hau da, granitoetako pikor berdinak, hau baita lurrazalean dagoen arrokarik ugariena.

Harea bezala, hareharriak kolore ezberdinak izan ditzake, baina nagusienak beix, marroia, horia, gorria, grisa eta zuria dira. Hareharriak askotan hegi handiak sortzen dituenez euren koloreak batzuetan agertzen den eskualdearekin izendatua izan da.

Diagenesi prozesuan pikorrak trinkotu egiten dira eta beren arteko poroak kaltzio silikato edo karbonatoz betetzen dira, harriari sendotasuna emateko. Honi zementua edo matriza esaten zaio. Batzuetan poro horiek ur kantitate handiak bil ditzakete euren barruan eta akuiferoak sortzen dituzte. Beste batzuetan petrolioz betetzen dira.

## Hareharri motak 
Bi motatako hareharriak aurkitzen dira. Graubakak %5-15 arteko matriza dauka eta kuartzoarenitak (edo Ortokuartzitak) %5 baino gutxiagokoa.

## Arro sedimentarioak 
Hareharria sortzen deneko arro sedimentarioak oso ugariak dira.
* Lur ingurunean:
** Ibaiak
** Lautada alubialak
** Glaziarren sandurrak
** Aintzirak
** Basamortuak (dunak eta ergak)
* Ingurune urtarrean:
** Deltak eta estuarioak
** Hondartzak
** Marearteko zonak
** Turbiditak

## Erabilerak 
Hareharri batzuk egonkorrak dira euriaren eta klimaren enbaten aurrean, baina lantzeko errazak dira. Hori dela eta eraikuntzan askotan erabiltzen den materiala da. Era berean, pikorrek duten gogortasuna dela eta askotan erabiltzen da xehatzeko harriak egiteko, eta lanabesak zorrozteko.

## Iruditegiak 

Fitxategi:Bentheimer-Sandstein.jpg|Hareharria.
Fitxategi:USDA Mineral Sandstone 93c3955.jpg|Hareharria.
Fitxategi:Castildetierra Bardenas.jpg|Castildetierra, Bardean.
Fitxategi:Victoria Eugenia San Sebastian.JPG|Victoria Eugenia Antzokia, Donostiako eraikin ugari bezala, hareharriz eraikia dago.
Fitxategi:Lower antelope 2 md.jpg|Antilope Arroila.
Fitxategi:Petra Jordan BW 21.JPG|Petra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iraultza (talde armatua)

**Iraultza** Hego Euskal Herrian 1980ko hamarkadan aritutako talde armatu iraultzaile ezkertiar bat izan zen. Lehen agerpena 1981ean egin zuen.

Politikoki, borroka armatua gizarteko borroketan eragiteko tresna gisa ikusten zuten, gizarte borrokak nazio arazoari lotutakoen gainetik jarriz. Era horretan, ez zuten zerikusirik ETA erakundearekin, zenbaitetan esan den bezala; eta Hego Euskal Herriko ezker-muturreko zenbait sektorerekin harremana zuten.

## Ekintzen helburuak 
Bere ekintza armatuak lehergailu bidezkoak izan ziren, batez ere langile gatazkekin zerikusia zuten eraikinak erasotuz (INEMeko bulegoak, aldi baterako lan-enpresak...). Estatuaren eraikinak (Correoseko bulegoak, esaterako) ere erasotu zituzten, eta baita AEBetara loturiko enpresak ere. Horrela, "estatubatuar interesen aurka lehergailu gehien ipini zituen Europako taldea" izan daiteke. Iñaki Egaña historialariaren arabera, Iraultzaren ekintzen %29 lan gatazkak zituzten enpresei loturikoak izan ziren, eta %19 AEBen interesen aurkakoak.. Taldeak ez zuen pertsonen aurka bideraturiko ekintzarik burutu. Iturri batzuen arabera, hala ere, 1986an langile gazte batek bizia galdu zuen Iraultzaren lehergailu batek eztanda egiterakoan. Talde berriak hainbat lehergailu jarri zituen, «ingurumenaren degradazioaren, arrazismoaren, matxismoaren, patronalaren esplotazioaren aurka, langile klasearekiko elkartasunez, langabeziaren, Espainiako Gobernuaren politikoa ekonomikoaren, errepresioaren aurka, eta preso eta erbesteratuekin elkartasunean».. 1998. urtean, ETAk su-etena iragarri eta gutxira, komunikatua bidali zuten *Egin* egunkarira, su-etenarekin bat eginez. Orduz geroztik ez da haien berririk izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Zendutako Iraultzako hiru kideri omenaldia, Gara, 2007-5-02
Musikari

[thumb| Musikaria [korneta jotzen]]
**Musikaria** (grezieraz: μουσική [τέχνη]; latinez: mūsicus),  musika tresna bat jotzen duen pertsona da. Musika egiten, zuzentzen edo interpretatzen duenari musikari deitzen zaio.  Musika tresna bat jotzen duen musikaria interprete edo instrumentista gisa ere ezagutzen da.

Musikariak edozein musika estilotan espezializa daitezke, eta batzuek estilo desberdinak jotzen dituzte euren kulturaren eta jatorriaren arabera. Musikari batek egin ditzakeen jardueren adibide batzuk interpretazioa, zuzendaritza, kantua, musika inprobisazioa, konposizioa, moldaketa, orkestrazioa eta musika ekoizpena dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erratzuriz

**Erratzuriz** Nafarroako Baztango Arizkun herrian dagoen baserria (**Erratxuriz** eta **Errazuriz** ere deitua).

Jatorriz, hangoak dira egun Txilen indar handia duen Errazuriz familietako kideak. XVII. mendean aldegin zuten baserritik, eta haien ondorengoen artean aipa daitezke Santiagoko alkatea, Txileko presidenteak, artzapezpiku eta kardinalak, eta abar. Baserri horretan bizi da Salaburu familia: izena XIX. mende amaieran aldatu zen, baserria etxeko alabak hartu eta kanpoko batekin ezkondu zenean. Han sortu zen Pello Salaburu.

## Kanpo estekak
Helduen Alfabetatze eta Berreuskalduntzerako Erakundea

**Helduen Alfabetatze eta Berreuskalduntzerako Erakundea**, **HABE** laburturik, Eusko Jaurlaritzak kudeatutako eta hezkuntzarako lan egiten duen instituzioa da, izenean helburuak zeintzuk diren azaltzen duena: Izan ere, Euskal Autonomia Erkidegoko helduei euskara erakusten die eta hori lortzeko egiten du lan, euskaltegien sare baten bidez. Materialen sorkuntzan, eta estandar eta azterketen homologazio prozesuan ere egiten du lan.

1983an sortu zuten, eta 25 urteetako ibilbidean 107 euskaltegi, 1.500 irakasle eta langile eta 350.000 bat ikasle ibili izan dira sare osoan. EAEtik kanpo, halaber, 3.000-4.000 bat pertsona helduk euskara ikasten dute urtero.

Egoitza nagusia Donostiako Vitoria-Gasteiz kalean dauka HABEk. Baditu beste bi egoitza handi Gasteizen (Samaniego kalean) eta Bilbon (on Diego Lopez de Haro kalean).
[thumb|Aurrekari bat: [1904|1904an Pello Mari Otañok Buenos Airesen euskara irakasteko erabiltzen zuen materiala (15. ikasgaia).]]
2017-2018 ikasturtean 45.029 ikasle eta 1.343 irakasle aritu ziren lanean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Osatuz
* AEK

## Kanpo estekak 
*  Haberen webgune ofiziala.
*  HABE erakundea sortu zuen Eusko Jaurlaritzaren legea.
Denali mendia

**Denali** (Alaska, Estatu Batuak), 2015 arte **McKinley** (), Ipar Amerikako mendirik altuena da, itsas mailatik 6.190 metro gorago baitago gailurra. Gainditu beharreko desnibelaren ondorioz (kanpamentu nagusitik, 4.000 metro inguru) eta zirkulu polar artikoarekiko hurbiltasunak dakarkion meteorologia gogorraren ondorioz, igoera zaila izaten da.

Mendia Denali parke naturalean dago: Alaskako mendikatearen parte da, non beste mendi famatu batzuk ere dauden, hala nola Foraker, Huntington eta Hunter. Zirkulu polar artikotik soilik 3º-ra dagoenez, munduan dauden 6.000 metrotik gorako mendi guztietatik iparraldekoena da; gainerako guztiak, 43º Ipar latitudearen eta 32º Hego latitudearen artean daude.

## Kanpo estekak
Panamaren banaketa administratiboa

**Panamaren banaketa administratiboa** 10 probintzia, 5 eskualde indigena, 79 barruti eta 671 korregimentuz osaturik dago.

## Probintziak 
## Eskualde indigenak 
### Probintzia mailakoak 
### Korregimentu mailakoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peña del Leon

**Peña del Leon** Arabako mendi hegoaldeko mendi bat da, 1.389 metro garai, Toloñoko mendilerrokoa.

Mendirik gertuena Peña del Castillo (1.432 m) du, mendebaldean, eta San Tirso ekialdean.

## Abiapuntuak 
* Lagrandik (Ordu 1 eta 45 min.).
* Bernedotik (2 ordu eta 15 min.).
* Biasteritik (3 ordu eta 15 min.).

## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
Cervera (mendia)

**Cervera** Arabako mendia da, Toloñoko mendilerroan dagoena eta 1.384 metro dituena.

Mendirik gertuena Palomares (1.446 m) du.

## Abiapuntuak 
* Pipaon herritik (Ordu 1 eta 30 min.)
* Lagran herritik (Ordu 1 eta 30 min.)
* Biasteritik (2 ordu)
* El Sotillo (2 ordu)

## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
San Tirso

**San Tirso** Arabako mendia da, Toloñoko mendilerroan dagoena eta 1.334 metro dituena.

Mendirik gertuena Peña del Leon (1.389 m) du. Tontorretik gertu, San Tirsoko txapela dago 1.283 metroko altuerakoa.

## Baseliza 
Mendiari izena emanez eta tontorrera iritsi baino metro batzuk arinago, San Tirsoko baseliza ikusgarria dugu, haitzaren barruan sartutakoa eta Arranoaren iturritik (*Fuente del águila* gaztelaniaz) hurbil kokatutakoa.

## Abiapuntuak 
* Bernedoko Okon baselizatik (Ordu 1 eta 30 min.).
* Kripandik (Ordu 1 eta 45 min.).
* Bilartik (2 ordu).

## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
Eskamelo

**Eskamelo** Arabako mendia da, Toloñoko mendilerroan dagoena eta 1.292 metro dituena.

Mendirik gertuena Peña Artesilla (1.341 m) du.

[300px|ezkerrera|thumb|Eskalmelo mendia eta [Herrera mendatea|Herrera mendatera doan errepidea.]]

## Abiapuntuak 
* Herrera mendatetik (Ordu 1).
* Pipaon herritik (2 ordu).

## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
Peña Alta

**Peñalta** Araba eta Nafarroa artean dagoen mendia da, Toloñoko mendilerroan dagoena eta 1.249 metro dituena.

Mendirik gertuena San Tirso (1.334 m) du, mendebaldean.

## Abiapuntuak 
* Bernedoko mendatetik (Ordu 1).
* Bernedotik (Ordu 1 eta 45 min.).

## Ikus, gainera 
* Arabako mendien zerrenda.
* Nafarroako mendien zerrenda.

## Kanpo estekak 
* Peñalta *luberri.net* webgunean