open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zazpigarren gutuna

thumbnail|right|Zazpigarren gutunaren hasiera IX. mendeko eskuizkribu batean
Platonen ***Zazpigarren gutuna*** tradizioak Platoni egozten dizkion hamahiru gutunetako bat da. Gutunen artean luzeena da eta Platonek Sirakusara egindako hiru bidaien  berri ematen du. Lehen bi bidaiak Dion Platonen ikasle omen zenak gonbidatuta egin zituen, lehenik Dionisio I.a eta, ondoren, Dionisio II.a tiranoen politiketan parte hartzeko. Hiru bidaietan Platonek ezin izan zituen bere helburuak bete.*Zazpigarren gutuna* Dion hil ondoren idatzitakoa litzateke, Platonek 75 urte inguru zituenean, eta aholku politikoak jasotzen ditu. Gutunean txertatuta pasarte filosofiko interesgarri bat ere badago non Platonek jakinduria idatzi eta komunikatu ote daitekeen gogoetatzen duen. Platoni egozten zaizkion gutunen egiazkotasuna zalantzen badago ere *Zazpigarren gutuna* egiazkotzat jo izan da, nahiz eta autore batzuek hori ere faltsua dela dioten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Agirre, Javier (2008): "Platon" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Aguirre, Javier (2008b): "Eten bat: Platonen doktrina ez idatziak" in *Aristotelesen Metafisikari sarrera*, Donostia, Jakin. 27-32 or. 
* Aintziart, Piarres (2004): "Helendarren Filosofia (II): Platon eta Aristoteles" in Joxe Azurmendi (et al.): *Filosofiako Gida*, Bilbo, UEU. 
* Burnyeat, Myles eta Frede, Michael (2015): *The Pseudo-Platonic Seventh Letter (Uehiro Series in Practical Ethics)*, Oxford University Press. 

## Ikus, gainera 
*Doktrina ez idatziak

## Kanpo estekak
Kasilda Toledokoa

Santa **Kasilda Toledokoa** ( ) (950 – 1050) santu katolikoa da. Ekialdeko Eliza Ortodoxoak ere gurtzen du.

Kondairaren arabera, Kasilda Al-Mamun Toledokoa errege musulmanaren alaba izan zen. Erruki zien kristau gatibuei, eta sarritan eramaten zien ogia jantzien artean ezkutatutako geletara. Behin erregeak geldiarazi egin zuen eta zer ezkutatzen zuen erakusteko eskatu zion. Mirariz ogia arrosa bihurtu zen.

Musulman bezala hezia izan zen, baina gaztetan gaixotu egin zen eta doktore musulmanen laguntzari uko egin zion. Iberiako iparraldera joan zen San Bizente santutegiko ur miragarriarekin sendatzera, Briviescatik gertu. Sendatu ondoren, Burgosen bataiatu zuten, eta bakardadez eta penitentziaz betetako bizimodua bizi izan zuen han. Ehun urte bete omen zituen.

## Iruditegia 

Casilda.jpg|Santa Kasilda, Francisco de Zurbarán 
Fray Juan Rizi casilda.jpg|Santa Kasilda, Juan Rizi
Nogales-Casilda.jpg|Arrosen miraria; José Nogales Sevilla
González Velázquez, Zacarías - The miracle of Saint Casilda - c. 1820.jpg|Santa Kasildaren miraria, Zacarías González Velázquez

## Bibliografia 
* Concha Espina, *Casilda de Toledo* (Madrid: Biblioteca nueva, 1940)

## Kanpo estekak
Bety Cariño

**Beatriz Alberta Cariño Trujillo**, **Bety Cariño** izenez ezagunagoa, (Mexiko, 1973ko apirilaren 8a - 2010eko apirilaren 27a) lurraldearen, uraren erabileraren, elikadura burujabetzaren eta herri indigenen eskubideen aldeko ekintzailea izan zen. Horrez gain, Mexikoko Oaxacan dagoen Trabajo Unidos Laguntza Komunitarioko Zentroko zuzendaria izan zen. Talde paramilitar batek erail zuen.

## Biografia 
Cariño mixteka zen eta elikadura burujabetzaren, uraren maneiuaren, lurren kontserbazioaren eta Mexikoko herri indigenen autonomia eskubidearen defendatzailea.

15 urte zituela Chila de las Floresetik, bere jaioterritik, irten zen ikasten jarraitzeko. Lehen hezkuntzako lizentziatura ikasi zuen Tehuacanen, Pueblan, eta eraila izan aurretik garapen komunitarioko maisutza egiten ari zen Landa Garapenerako Ikasketa Zentroan, Pueblako Ipar Mendilerroan.

## Aktibismoan izandako ibilbidea 
Cariño aktibistak emakume indigenen giza eskubideak defendatzen zituen, ekologiaren alde, elikadura burujabetzaren alde, meatzaritzako eta presak eraikitzeko megaproiektuen aurka eta herrien autodeterminazioaren alde borrokatu zuen. Horrez gain, irrati komunitarioak sustatu zituen eta San Juan Copala udalerri autonomoari babesa eman zion. Ekonomia solidarioko proiektuak garatu zituen eta migratzaileei laguntzeko zentroen sorrera babestu zuen. Bere senar Omar Esparzarekin batera *Trabajando Unidos* Laguntza Komunitarioko Zentroa sortu zuen, herri-hezkuntzako proiektu alternatiboak, indigenen eskubideak eta emakumearen eskubideak garatzen zituen elkarte zibila .Beste komunikazio modu batzuk eraikitzearen alde egin zuen, komunikazio indigena, behetik, herriena.

2006ko abenduan, protestei erantzuteko gobernuaren errepresioaren ondoren, Oaxacatik aldi baterako ihes egitera behartutako CACTUSeko buruzagietako bat izan zen, .Zapatista Nekazari Mugimendu Indigenako kide ere izan zen baita Meatzaritzak Kaltetutakoen Mexikoko Sareko Koordinazio Talde Nazionaleko kide ere.

## Erailketa 
2010eko apirilaren 27an hil zuten, talde paramilitar batek ekintzailea zihoan karabanari segada egin zionean, San Juan Copala komunitate indigena autonomora bidean.

Karabanan gizarte zibileko erakundeetako kideak zihoazen, bertako eta nazioarteko giza eskubideen behatzaileak, tartean Jyri Jaakkola, Finlandiako giza eskubideen aldeko ekintzailea, eta bera ere hil zuten erasoan. Oaxacako Triqui eskualdera iristea zen asmoa, laguntza humanitarioa ematera.

## Aintzatespenak 
* Hainbat omenaldi jaso izan ditu bere herrialdean eta Lizarran (Nafarroa Garaia) ere mural bat margotu dute bere lagunek Bety Carño gogoratu eta hark eraindako hazia loratzen doala adierazten duena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Comitatenses palatini

thumb|349x349px|Comitatenses Palatini-etasko soldadu baten marrazkia.***Comitatenses palatini*** ("jauregiko tropak") edo ***auxilia palatina*** (jauregiko tropa laguntzaileak)  erromatar armada berantiarreko eliteko unitate bat zen, normalean  *comitatus praesentales* (enperadorearekin batera borrokatzen zirenak) armadaren parte zirenak. Erromatar armadaren hierarkia konplexuaren barruan, *palatiniak* *scholarren* (*scholae* izena erabiltzen zuten eliteko zalditeria) maila bat beherago zeuden, baina *comitatenseen* (eskualdetako *comitatus*-etako erregimentuak) eta *limitanei* tropen (mugako tropak) gainetik.

Terminoa latinetik dator, *palatium*, alegia, erregimentu horiek, jatorrian, eskolta inperialeko armadetan bakarrik zerbitzatzen zutelako. Geroago, *comitatus-etan* (landa-armada mugikorrak) ere zerbitzatu zuten, nahiz eta gainerako *comitatus*-etakoko errejimenduek baina estatusa eta ordainsari altuagoa izaten jarraitu zuten.

*Palatini-ak* Konstantino I.a enperadoreak sortu zituen, Guardia Pretoriarra lizentziatu eta desegin ondoren 312an, eta jatorrian, pretoriar zaharrek osatu zuten. *Comitatus-en* erregimentuetan bezala, *palatini-en* zalditeriako errejimenduei *vexillationes* izena eman zitzaien, eta infanteria-errejimenduei, berriz, *legiones* edo *auxilia*. Uste denez, *vexillationes palatinae* direlakoek 400 eta 600 gizon artean izan zitzaketen, *palatinae legioek* 800 eta 1.200 artean eta *auxilia palatina* 800 eta 1.000 artean, edo 400 eta 600 artean.
## Erreferentziak 
## Bibliografia osagarria 
* *Notitia Dignitatum*
* Sancho Gómez, Miguel Pablo (2008-05-30) *Guerra y Política en el Imperio Romano de Occidente (337-361)*  González Fernández, Rafael (zuz) Universidad de Murcia
* Wasson, Donald L. ( 2022-05-10) «Legions of Late Antiquity». *World history Encyclopedia*.

## Ikus, gainera 
* Erromatar legioa

## Kanpo estekak 
* «The Later Roman Army - An overview»  The Roman Military Research Society (THE RMRS)
* García Torresano, Carlos (2018-02-08 ) «*La Notitia Dignitatum» Despertaferro.*
Naima Mora

**Naima Mora** (Detroit, Michigan, AEB, 1984ko martxoaren 1a) estatubatuar modeloa da eta ''America's Next Top Model* saioaren laugarren denboraldiko irabazlea.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
Naima Mora 1984ko martxoaren 30ean jaio zen, Michigan estatuko Detroit herrian. Jatorri mexikarreko Francisco Mora Catlett jazz perkusionistaren alaba zen. Aitaren aldeko aitona-amonak Francisco Mora margolaria eta Elizabeth Catlett eskultore eta margolaria izan ziren. 2001 urtean, amonak marmol beltzezko eskultura bat aurkeztu zuen, *Naima* izenekoa, zeinen inspirazio-iturria izan zen.

Aitak jatorri mexikarra eta afroamerikarra ditu, eta amak jatorri irlandarra eta afroamerikarra. Naima izenarekin bataiatu zuten John Coltraneren izen bereko abestiarengatik. Bost ahizpa ditu, Nia bere bikia barne, argazkilaria dena. Bere ahizpa nagusia, Ife Mora (1977), musika talde bateko abeslaria da.

West McNichols eta Schaefer hirietatik gertu hazi zen, Detroiteko ipar-mendebaldean, eta Bates Academy eskola ertainean parte hartu zuen. 2002 urtean, Cass Technical High School bigarren hezkuntzan graduatu zen. Ballet ikasle ona izan zen eta Renaissance ballet akademian sartu zen eta uda batez American Ballet Theatre-n ere jardun zuen. 

New Yorkeko Dance Theatre of Harlem eskolara joan baino lehen, bere jaioterriko kafetegi bateko zerbitzari lanetan aritu zen. Gerora norbaitek konbentzitu zuen bere lanean *America’s Next Top Model* telebista saiorako entzunaldi bat egin zezan.

### *America's Next Top Model* 
Saioaren hasieran, bere ile mohikano mozketarekin eta bere nortasun barnerakoiarekin, lehia irabazteko aukera gutxi zituen hautagaitzat jo zuten. Bere argazkiak Kahlen Rondot bigarren finalistarenak bezain ikusgarriak izan ez baziren ere, epaileek pasabide horretan izan zuten azken errendimendua nabarmendu zuten. Tyra Banksen ustez, Kahlen zen "seihilekoan bikain jardun zuen eta azken azterketa gaitzetsi zuen neska gaztea"; Naima, berriz, "seihilekoan modu irregularrean jardun en eta bere azken azterketa gainditu zuen neska gaztea". Lehiaketako irabazle izendatu eta gero, sari hauek eman zizkioten: *Elle'' aldizkariko azala, Ford Modelsekin egindako kontratua eta CoverGirl kosmetikoen linearekin egindako 100.000 dolarreko kontratua.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kikkajärv

**Kikkajärv**, **Kika järv** edo **Suur-Kikkajärv** (estonieraz) edo **Ilgājs** edo **Ilgāja ezers** (letonieraz) Baltikoko aintzira da, Letoniak eta Estoniak partekatzen dutena. Veclaicene paisaia-babestuaren parte da eta 20,2 hektareako azalera du. Gertuen duen herria, Letoniako Korneti da, Alūksne udalerriaren parte dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Roman de Jim

***Le Roman de Jim*** 2024ko Arnaud eta Jean-Marie Larrieu frantziar zinema zuzendarien komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Aymericek Florencekin egin du topo, lankide ohi duen emakumearekin. Sei hilabeteko haurdun dago, eta ez dauka bikotekiderik. Emakumea Jimez erditzen denean, han egongo da Aymeric. Elkarrekin urte zoriontsu batzuk igaroko dituzte, harik eta Christophe, Jimen aita biologikoa, agertzen den arte.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le Deuxième Acte

***Le Deuxième Acte*** 2024ko Quentin Dupieux frantziar zinema zuzendariaren komedia beltza da. 2024ko Cannesko zinemaldia inauguratu zuen filma izan zen.

## Edukia 
Filmak borborrean dauden gaiei buruzko hausnarketa egiten du: *Me Too mugimendua* eta kantzelazioaren kultura, filmak egiteko dauden era eta baldintzak, zinemak errealitatea irudikatzeko duen gaitasuna, baita zinemak zertarako balio duen ere. Komedia arina dirudienak hainbat gai jartzen ditu mahai gainean.

## Sinopsia 
Oso urduri dagoen zerbitzari bat jatetxeko ateak irekitzeko prestatzen ari da. Jatetxearen izena «Le Deuxième Acte» da. Bi lagun jatetxerantz doaz. Bietako bat bere neska lagunari buruz kexaka ari da. Beste lagunak ez du ulertzen zer den hari buruz gustatzen ez zaiona, baina lehenengoak bigarrena aurkeztu nahi dio aipatu neska lagunari, berarekin maitemindu dadin (eta bera bakean utzi dezan). Neska laguna ere jatetxerantz doa, autoz, eta aita ere hara darama, txoratuta daukan mutil laguna aurkezteko asmoz.

## Aktoreak 
## Fitxa teknikoa 
* Zuzendaria: Quentin Dupieux. 
* Gidoilaria: Quentin Dupieux.  
* Argazkia: Quentin Dupieux. 
* Generoa: Komedia. 
* Urtea: 2024. 
* Iraupena: 85 min. 
* Herrialdea: Frantzia. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Uxue Arzelusen filmari buruzko komentarioa, Berria, 2025/04/09.
Estonia eta Letonia arteko muga

**Estonia eta Letonia arteko muga** 339 kilometroko nazioarteko muga da, Estonia eta Letoniako Errepublikak banatzen dituena. Muga ez da aldatu 1945etik, Estoniar SES eta Letoniar SES Sobietar Batasunaren parte zirenean, gaur arte. Mendebaldean hasten da, Itsaso Baltikoko Rigako golkoan, eta ekialderantz jarraitzen du Estonia-Letonia-Errusia muga hirukoitzeraino. Valga (Estonia) eta Suur Munamägi muinoaren ingurutik igarotzen da.

Mendebaldetik ekialderantz, Estoniako Pärnumaa, Viljandimaa, Valgamaa eta Võrumaa konderriak Letoniako Limbaži, Valmiera, Valka eta Alūksne barrutietatik bereizten ditu.

## Historia 
Lehen Mundu Gerraren ondoren eta Letonia eta Estoniako errepublika independenteak ezarri ondoren, bi herrialdeetako ordezkariek batera ezarri zuten muga. Bi herrialde horietako bat bera ere lehenago existitu ez zenez, ez zegoen lurralde-anbiziorik. Muga oinarri etniko baten gainean marraztu zen. 1920ko martxoaren 22an, Letonia-Estonia mugari buruzko Arbitraje Hitzarmena sinatu zuten.

Rigako arbitraje-auzitegiaren 1920ko urriaren 19ko judizioaren ondoren, Estoniak eta Letoniak muga naturalak zehazteari buruzko akordio bat sinatu zuten, eta markatzailearen batzorde mistoan instrukzio bat adostu zuten. 1923ko azaroaren 1eko akordio osagarriak Letoniaren eta Estoniaren ekialdeko zatiaren eta Errusiaren arteko muga ezarri zuten. 1927ko martxoaren 30ean, muga trazatu zen, garai hartan, 375 kilometro luze zena, 442 zedarrirekin, Letonia, Estonia eta Sobietar Batasunaren trifiniotik hasita, ekialdean, Rigako golkoraino, Ainažitik gertu, mendebaldean.

Letonia-Estoniako muga mugazainek Valkan, Ziemupen, Rūjienan eta Ainažin zaintzen dute muga.

## Lurralde-gatazkak 
Mugaren konfigurazioa zela eta, Valmiera eta Valka barrutietako lurralde batzuen jabetzak, herrialde batek edo besteak, polemikak sortu zituen. Estoniak, esate baterako, Ape, Veclaicene, Valka, Lodos, Ipiķi eta Ainaži inguruko eremuak erreklamatu zituen. Lurralde hauetatik, Estoniak Valka (Valga) hiriaren zatirik handiena eta Cores (Sooru) eta Platera (Laat) parrokiak eskuratu zituen.

Era berean, antzinako Võru konderriko Jaunroze () parrokiaren zati handiena Letonian geratu zen. Jende gehienak Letoniarekin bat egitearen aldeko botoa eman zuen Ainažiko erreferendumean. Letoniak Kajajärve parrokia eta beste lurralde txiki batzuk erreklamatu zituen, baita Ruhnu uhartea ere, baina 1923an asmoak alde batera utzi zituen Estoniarekin aliantza militar bat eratu ahal izateko.

## Muga garaikidea 
Gaur egun, Letonia eta Estonia arteko muga 32 kilometrotan laburtu zen 1944tik. Urte horretan, Sobietar Batasunak bi herrialdeetatik bereizi zituen Abrene eta Petxori barrutiak, hurrenez hurren.

Letonia eta Estonia arteko mugaren berrezarpena 1992an hasi zen eta 1999an amaitu zen. Egun, 442 zedarri ditu.

## Igarobideak 
2007az geroztik, bi herrialdeak Schengen eremuko kideak dira, eta ez dituzte muga-kontrolak egiten, edonon zeharka baitaitezke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1997ko Ipar Irlandako istiluak

**1997ko Ipar Irlandako istiluak**, uztailaren 6a eta 11a artean, Ipar Irlandako irlandar barruti errepublikazaletan gertatutako protesta masibo, istilu eta pistolarien arteko kale-borrokak izan ziren. Protestak, istiluak eta bortizkeria Britainiar Gobernuak era Tony Blair lehen ministroak Orange Ordenaren martxei Portadown udalerriko eremu errepublikar/katoliko horietatik igarotzea baimendu izanaren ondorioz sortu ziren, irlandar nazionalistak martxak bere bizilekuetatik pasatzean protesta egitera agertu era Ulsterko Errege Poliziak (RUC) gogor jazartu zituen. 

## Istiluak 
1998ko apirileko Ostiral Santuko Hitzarmenaren sunadura aurreko azken istilu bortitz masiboa izan zen. Zenbait manifestarik molotov koktelez eta Behin-behineko IRAko kideek errifle automatiko eta granadez Britainiar Armadaren patruilei eraso ugari egin zizkieten, aldiz, britainiar soldaduek manifestarien aurka 2.500 gomazko bala jaurti eta IRAkideekin tiroketak izan zituzten.

100dik gora herritar zauritu ziren eta 65 soldadu eta polizia. Poliziaren oldarraldi kasu ugari jazo ziren, tartean, gomazko bala batek 13 urtetako mutiko bat jo eta koman utzi zuen. Ehundaka auto ohostuak eta kiskalduak izan ziren, Belfast nahiz Newry, Armagh eta Dungannon udalerrietako errepideak blokeatzeko erabiliz. 

## Ondorioak 
RUC eta britainiar soldaduak Belfasteko zenbait eremu nazionalistetatik erabat erretiratu behar izan zuten. Istiluetan Behin-behineko IRAren parte hartzea bere 27 urtetako jsrdueraren azken ekintza garrantzitsua uzan zen.

Uztailaren 19an Behin-behineko IRAk bere azken su-etena aldarrikatu zuen. 

## Kanpo estekak
Irlandako Armada Errepublikazale Berria

**Irlandako Armada Errepublikazale Berria** edo **IRA Berria** (jatorrizko izena: *New Irish Republican Army*, *New IRA* edo*NIRA*), Irlandako talde armatu irlandar errepublikazale bat da. 

## Erakundea 
Berez, Benetako IRAren jarraipena da eta 2012ko uztailean Drogen Aurkako Ekintza Ertepublikazalea eta beste talde batzuk hartatik banatuz IRA Berria uzeneko erakundean elkartu ziren. 

1998ko Ostiral Santuko Hitzarmena onartu ez zuten erakunde errepublikazale armatu disidenteen artean nagusiena da eta gaur egun oraindik ete Ipar Irlandan Britainiar Armadaren aurkako kanpainian diardu. 

2012an 200-300 kide inguru zituen. Bere gazte erakundea Saoradh da.

## Ikus, gainera 
* Benetako IRA
* Ipar Irlandako talde armatuak

## Kanpo estekak
Epicauta kraussi

***Epicauta kraussi*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Brasilgo intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta albovittata

***Epicauta hypoleuca*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Zanzibarko intsektua da, Tanzanian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Molt lluny

***Molt lluny*** () 2025eko Gerard Oms kataluniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Sergio Utrechtera doa bere familiarekin futbol partida bat ikustera. Bartzelonara itzultzeko hegaldia hartu baino lehen, izu krisi bat du, eta Herbehereetan geratzea erabakiko du. Bere senideei azalpen logikorik eman ezinik, iraganarekin duen harremana moztuko du. Hortik aurrera, dirurik gabe, etxerik gabe eta hizkuntza jakin gabe biziraun beharko du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La niña de la cabra

***La niña de la cabra*** 2025eko Ana Asensio espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Madril, 1988. Elenak, 8 urteko haur batek, bere amonaren heriotzari aurre egin behar dio lehenengo jaunartzerako prestatzen ari den bitartean. Serezaderekin, bere ahuntza beti alboan duen neska ijitoarekin duen adiskidetasunaren harira, zalantza egingo du ea mundua benetan kontatu dioten bezalakoa ote den ala ez.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Seattle buruzagia

'''Seath'tl**, **Seathl** edo **See-ahth**, ezagunagoa **Seattle buruzagia''' izenez (1780~1786 - 1866ko ekainaren 7a, Port Madison Indiar Erreserba), Duwamish eta Suquamish amerindiar herrietako buruzagi bat izan zen. 

Kolono zuriekin hartueman zuzena izaten saiatu zen eta Doc Maynard mediku eta negoziogizonarekin harreman estua uzan zuen. AEBetako Seattle hiriak bere omenezko izena darama.
Glenariff

**Glenariff** edo **Glenariffe**, , "Goldalarien Harana", Irlandako ipar-ekialdeko Antrim konderrian dagoen haran bat da. Antrimgo Haranak osatzen duten bederatzietako bat da.

## Basoa 
Haran honetan Glenariff basoa dago.
Yakima Canutt

**Enos Edward "Yakima" Canutt** (1895eko azaroaren 29a, Colfax, Washington estatua - 1986ko maiatzaren 24a, Hollywood, Kalifornia), estatubatuar rodeo txapeldun, zaldun, aktore eta arrisku eszenetako ordezko bat izan zen.

Nagusiki, Mendebalde Urrunan girotutako western filmak antzeztu zituen, arrisku eszenetako teknika berriak sortu eta arrisku-ordezkoak babesteko teknologia garatuz.
Hernán Barreneche

**Hernán Barreneche** (Pereira, 1939ko uztailaren 25a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Barbosa

**Luis Barbosa** (1953ko urtarrilaren 21a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1980ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernardo Baloyes

**Bernardo Baloyes** (Caracas, 1994ko urtarrilaren 6a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
New York City Opera

**New York City Opera** 1943an sortu zen, *Fiorello LaGuardia* alkatearen laguntzarekin, prezio eskuragarriak eta herrialdeko talentuentzat irekia dituen konpainia bat bultzatzeko. 

1983an, operan azpitituluak erabiltzen lehena izan zen.

Prokofieven Любовь к трём апельсинам (Hiru laranjarekiko maitasuna), *Wozzeck* eta *Ariadne auf Naxos* operek, besteak beste, Amerikako estreinaldia jaso zuten, baita Béla Bartók, Benjamin Britten, Aaron Copland, Philip Glass, Hans Werner Henze edota Kurt Weil bezelako konpositoreen beste opera asko ere.

Konpainiak Handelen *Giulio Cesare*, Donizettiren *Roberto Devereux* eta Carlisle Floyden *Susannah*, Douglas Mooreren *The Ballad of Baby Doe* eta Leonard Bernsteinen *Candide* operak grabatu zituen, besteak beste.

*Samuel Ramey*, *Sherrill Milnes*, *Carol Vaness*, *Lauren Flanigan*, *David Daniels*, *Amy Burton*, *Mark Delavan* eta, bereziki, *Beverly Sills* soprano enblematikoaren karrerak abiarazi zituen, opera-etxe horretan ibilbide bikaina egin ondoren zuzendari nagusi bihurtu zena. Plácido Domingo tenore espainiarrak New York hirian izan zuen bere lehen arrakasta handia, Met-en debuta egin aurretik, Alberto Ginasteraren *Don Rodrigoren* paper titularra abestuz 1966an, konpainiak Lincoln Center-eko bere egoitza berrian izan zuen estreinaldian.

Finantziazio arazoak zirela eta, 2013ko urriaren 1ean konpainiaren Administrazio Kontseiluak 2013-2014 denboraldia bertan behera uzteko erabakia iragarri zuen, eta porrota deklaratzeko eta konpainia desegiteko tramiteak hastekoa, finantzaketa nahikoa lortzeko saiakerek huts egin ostean.

2015ean, *New York City Opera Renaissance* izeneko irabazi-asmorik gabeko erakunde batek konpainiaren gainerako aktiboak erosi zituen, berriro martxan jartzeko asmoz, eta NYCOren porrotaren kasua zeraman epaitegiak onartu zuen hori. 

Konpainiak 2016ko urtarrilean hasi zuen bere jarduera, Pucciniren *Tosca* lanaren antzezpen batzuekin (1944an NYCO antzeztu zuen lehen opera), 1900ean Erroman estreinatutako jatorrizko diseinuak erreproduzitzen zituen muntaia batean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* New York City ballet gune ofiziala
* Planeatutako berritzea
* Zehaztapen teknikoak
* Jazz at Lincoln Center
José Alirio Carrasco

**José Alirio Carrasco** (1976ko otsailaren 22a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jhon Castañeda

**Jhon Castañeda** (Bogota, 1992ko otsailaren 19a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Carlos Cardona

**Juan Carlos Cardona** (1974ko uztailaren 7a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asterix Italian

***Asterix Italian*** () *Asterix* komikiaren hogeita hamazazpigarren izenburua da, 2017ko urriaren 19an argitaratua, Jean-Yves Ferrik gidoigilea, Didier Conradek marraztua eta Thierry Mébarkik koloreztatua. Eskaraz Maddalen Arzallus itzuli du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arnovis Dalmero

**Arnovis Dalmero** (2000ko irailaren 23a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ángela Figueroa

**Ángela Figueroa** (Bogota, 1984ko ekainaren 28a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lina Flórez

**Lina Flórez** (1984ko azaroaren 2a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vertzingetorixen alaba

***Vercingetorixen alaba*** () *Asterix* komikiaren hogeita hamazortzigarren titulua da, 2019ren urriaren 24an argitaratua, Jean-Yves Ferrik idatzia eta Didier Conradek marraztua.

Argitaratze data Asterixen abenturak sortu zireneko 60. urteurrena markatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lirio zuria

***Lirio zuria*** () *Asterix* komikiaren berrogeigarren izenburua da, 2023ren urriaren 26an argitaratua, lehen aldiz Fabcarok idatzia  eta Didier Conradek marraztua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asterix eta Grifoa

***Asterix eta Grifoa*** () *Asterix* komikiaren hogeita hemeretzigarren istorioa da, 2021aren urriaren 21an argitaratua, Jean-Yves Ferrik idatzia eta Didier Conradek marraztua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Grifo

## Kanpo estekak
Celia Calderón

**Celia Calderón** (Guanajuato, Mexiko, 1921eko otsailaren 10a – Mexiko Hiria, Mexiko, 1969ko urriaren 9a) artista, margolaria izan zen, bere grabatu lanengatik ezaguna, baita bere oleo eta akuarelengatik ere. Mexikoko Grabatzaileen Elkartean, Herri Grafika Tailerrean eta Mexikoko Plastikaren Aretoan parte hartu zuen.

## Bizitza 
Celia Calderón Guanajuato estatuan jaio zen 1921ean. Felix Calderonen eta Enedina Olveraren alaba izan zen. Londresko Slade School of Fine Art-en ikasketak bukatzeko beka bat jaso zuen kontsulatu britainiarraren eskutik.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1955 urtean *Neguko Aretoko* saria Mexikoko Plastikaren Aretoaren eskutik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mercedes Sola

**Mercedes Sola** (Caguas, Puerto Rico, 1879 – San Juan, Puerto Rico, 1923ko urriaren 27) idazlea, hezitzailea eta ekintzailea izan zen, emakumeen eskubideen aldekoa. Isabel Andreu de Aguilar (1887-1948) eta Ana Roque de Dupreyrekin (1853-1933) batera, feminista ezaguna izan zen, 1917an Puerto Ricoko Liga Feminearen sorreran parte hartu zuena, herrialde horretan mugimendu horri atxikitako lehen erakundea.

## Ibilbidea 
Aktibista gisa, Ana Roque, Beatriz Lassalle, Carmen Gómez eta Olivia Paolirekin batera, 1920ko hamarkadatik aurrera Puerto Ricoko kanpaina sufragistaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen; esparru horretan, Emakume Sufragisten Puerto Ricoko Elkarteko buruetako bat izan zen. 1922an Feminismoa: bere alderdi sozial, ekonomiko eta politikoari buruzko azterketa kaleratu zuen, testu horretan bere herrialdeko gizartean boto unibertsalerako eskubidea exijitu zuen eta feminismo garaikidearen barruan erreferente bilakatu zen.

Gainera, *La Mujer del Siglo XX* aldizkari feministaren sortzaileetako bat izan zen, hamabostean behin argitaratua emakumearen eskubideak defendatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Florian Lipowitz

**Florian Lipowitz** (Laichingen, 2000ko irailaren 9a) txirrindulari alemaniarra da.

## Kirol ibilibidea 
Gaztetan biatloian aritu ostean, txirrindularitzari ekin zion eta 2020an profesionaletara pasatu zen Tirol-KTM talde austriarrean. 2022ko uztailaren 27an, hurrengo urterako Bora-Hansgrohe taldearekin fitxatu zela jakinarazi zuten.

## Palmaresa 
**2021**
* 5. Aostako Haranako Giroan
**2023**
* Sazka Tour eta etapa 1 
* 4. Turkiako Itzulian
**2024**
* Sibiu Cycling Tour
* 2. 15px Alemaniako errepide txirrindularitzako txapelketan 
* 3. Romandiako Tourrean
* 7. Espainiako Vueltan
**2025**
* 2. Paris-Nizan eta Gazteen sailkapena 20px
* 3. Dofinerriko Kriteriumean eta Gazteen sailkapena 20px
* 3. Frantziako Tourrean eta Gazteen sailkapena 20px 
* 4. Euskal Herriko Itzulian
**2026**
* 3. Kataluniako Voltan

## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak
### Beste Itzuliak 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Mariam Kaba

**Mariam Kaba** (Beyla, Gineako Errepublika, 1961eko abuztuaren 9a) frantziar-ginear aktorea da.

## Biografia 
Mariam Kaba, diplomatiko baten alaba, Ginean jaio zen. 1980ko hamarkadaren hasieran, Parisera joan eta EFAPen (École française des attachés de presse) izena eman zuen, prentsako agregatu izateko helburuarekin. Ikasketak alde batera utzi zituen antzerki-ikastaroak egiteko, batez ere Isabelle Sadoyanenak. Hala ere, prentsako agregatu gisa graduatu zen, eta zineman agerpenak egiten hasi zen, batez ere Nicolas Ribowskiren *Périgord noir* eta Gérard Ouryren *Vanille fraise* filmetan.

1990eko hamarkadan paper garrantzitsua izan zuen *Samba Traoré* filmean, Idrissa Ouedraogo zinemagile afrikar handiaren gidaritzapean. Cheik Doukouréren hiru filmetan ere agertzen da. Raoul Peckentzat, lehen rol femeninoa interpretatu zuen, Patrice Lumumbaren emaztearena, *Lumumba* filman, Eriq Ebouaneyren ondoan, Kongoko heroi nazionalaren paperean.

Epaimahaikide izan zen mundu osoko hainbat jaialditan: FESPACOn 1997an, Kartagoko zinema jardunaldietan 2000n, eta Amienseko Nazioarteko Zinemaldian 2003an.

## Filmografia 
### Zinea 
#### Film luzeak 
### Telebista 
#### Telefilmak 
* 2001: *Fatou la Malienne* , Daniel Vignerena: Aminata
* 2001: *Villa mon rêve*, Didier Groussetena: Manda Dialo
* 2003: ''Fatou, l'espoir*, Daniel Vignerena: Aminata
* 2009: *Pas de toit sans moi*, Guy Jacquesena: Kidia

#### Telesailak 
* 1989: *Drôles d'histoires: Intrigues et Mésaventures*, Emmanuel Fonlladosaren atal bat
** *Marabout Ficelle*
* 1992: *Navarro*, Patrick Jamainen 1. atala: Fatoumata
** *4. denboraldia, 2. atala: Le clan des clandestins*
* 1996: *L'Avocate*, Philippe Lefebvreren atal bat: Lomé
** *1. denboraldia, 3. atala: Le prix d'une vie*
* 2005: *PJ*, Gérard Vergezen atal 1: Odile
** *9. denboraldia, 8. atala: En petits morceaux*
* 2007: *L'hôpital*, Laurent Lévy-ren atal 1: Kebin-en ama
** *1. denboraldia, 2. atala: Babestuak*
* 2014: *Personne n'est parfait*, Gabriel Julien-Laferrièreren 4 atal
** *1. denboraldia, 1. atala: La rivale*
** *1. denboraldia, 2. atala: Le manteau*
** *1. denboraldia, 3. atala: L'anniversaire*
** *1. denboraldia, 4. atala: Le petit monstre*

## Bikoizketa 
### Zinema 
* 2010: *Invictus*, Clint Eastwoodena: debotoa elizan
* 2012: Jenifer Lewis, Clint Eastwooden *Hereafter* filmean: Candace
* 2013: Ruben Fleischerren *Gangster Squad*: giro-ahotsak

### Animaziozko filma 
* 2015: Simon Roubyren *Adama*: Adamaren ama

## Antzerkia 
### Antzezle 
* 2000: *Une Porte sur la mer*, Benjamin Jules-Rosette
* 2007: *Jean-Paul II: N'ayez pas peur!* Alain Decaux, Robert Hosseinek taularatua, Parisko Kirol Jauregian
* 2009: Eugène Ionescoren *La Leçon*, Luciano Baldelli taularatua, Avignongo Jaialdia

## Goraipamenak 
* 1996: *Frantziako Lankidetza Ministerioaren saria* Cannesko Zinemaldian
* 2012: Bere ibilbide osoari *saria* Lovainako (Belgika) Afrika Film Festival-en

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Mariam Kaba sur *CinéArtistes''
Geoffroy le Rat

**Geoffroy le Rat** (? – 1207) Ospitaleko Zaldunen 13. Maisu Handia izan zen 1206tik hil zen arte.

Jatorri frantseseko familia bateko kidea zen, agian Touraine eskualdekoa. Antiokiako Printzerriko komandantea eta Zaldunen Krak-eko jauna izan zen. 1206an Ordenako Maisu Nagusi izendatu zuten, Fernando Alfontso Portugalgoak dimisioa eman ondoren.

Ordenako zaldunek ez zuten parte-hartze militar aktiborik izan haren agintaldian, Laugarren Gurutzada Konstantinoplan garatu baitzen.
The Devil's Cargo

'''''The Devil's Cargo''''' Victor Fleming zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Wallace Beery, Pauline Starke eta Claire Adams aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
*Wallace Beery: Ben
*Pauline Starke: Faro Sampson
*Claire Adams: Martha Joyce
*William Collier Jr.: John Joyce
*Raymond Hatton: Mate
*George Cooper: Jerry Dugan
*Dale Fuller: Millie
*Spec O'Donnell: Jimmy

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Des Lebens Würfelspiel

***Des Lebens Würfelspiel*** Heinz Paul zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Frida Richard, Hella Moja eta Margarete Lanner aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Frida Richard: Witwe Krüger  
* Hella Moja: Aenne
* Margarete Lanner: Lotte
* Gerhard Ritterband 
* Paul Hartmann: Hanns Freiherr v. Rhoden  
* Arnold Korff
* Hans Brausewetter: Emil Päschke
* Wilhelm Diegelmann
* Ilka Grüning: Emils Mutter

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Dick Turpin (1925eko filma)

***Dick Turpin*** John G. Blystone zinemagilearen film mutua da, 1925. urtekoa. Tom Mix, Kathleen Myers eta Philo McCullough aktoreek antzeztu zuten.

## Aktoreak 
* Tom Mix: Dick Turpin
* Kathleen Myers: Alice Brookfield
* Philo McCullough: Churlton
* James Marcus
* Lucille Hutton: Sally
* Alan Hale: Tom King
* Bull Montana
* Jack Herrick: Bristol Bully
* Fred Kohler: Taylor

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* imdb.com
Iglandini González

**Iglandini González** (1965eko otsailaren 5a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iván Darío González

**Iván Darío González** (1987ko abuztuaren 14a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melissa Gonzalez

**Melissa Gonzalez** (1994ko ekainaren 24a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argiñe Iturregi

**Argiñe Iturregi** **San Nicolás** (Caracas, Venezuela) irakaslea eta ekintzailea da. Besteak beste, Sestaoko *Kueto* eskola publikoko sortzaileetako bat izan zen, eta bertan D eredua ezartzearen alde egin zuen.

## Biografia 
### Haurtzaroa 
#### Venezuelako garaiak 
Argiñe Iturregi Venezueako hiriburuan, Caracasen, jaio zen arren, gurasoak Erandiokoak zituen, Erandiogoikokoak, hain zuzen ere. Bertako baserri batean bizi ziren haren aita eta ama, baina Gerra Zibila amaitutakoan, Venezuelara erbesteratu ziren lan bila, eta bertan hiru seme-alaba izan zituzten; hiruretatik lehengoa da Argiñe Iturregi.

Venezuelan bizi izan ziren bitartean, euskaraz mintzatzen jarraitu zuten bostok; izan ere, bertako Euskal Etxearen inguruan zeuden euskaldunekin bizi ziren, eta lanean ere euskaraz aritzen ziren Argiñe Iturregiren gurasoak.

#### Euskal Herrira itzulera 
Iturregik lau urte zeuzkanean, ordea, Euskal Herrira itzuli zen familia, Erandiora; familia erdia amaren senideen baserri batera eta beste erdia aitaren senideenera. Argiñe Iturregiri, amaren familiaren baserrira joatea egokitu zitzaion, eta bertan, aitaren senideen baserrira joan ziren neba-arrebek ez bezala, euskara erabiltzeko ohitura galdu zuen. Lehen Hezkuntzako 1.maila, gainera, Erandioko eskola batean egiten hasi zen, mojekin, baina gaztelania hutsean. Argiñe Iturregiren neba-arrebak, ostera, gazteagoak zirenez, euskaraz eskolaratzeko aukera izan zuten, hortaz, ez zuten, berak bezala, bizkaiera galdu. Horregatik, nahiz eta jakin haren lehen hizkuntza euskara zela, beti izan du euskaldun berri izatearen sentsazioa Argiñe Iturregik.

### Gaztaroa eta helduaroa 
Irakasle-ikasketak egin bitartean, Argiñe Iturregik oso argi zeukan euskara berreskuratu behar zela. Bilbora ezkondu zen eta bertan euskara erabiltzen zen gune batean hasi zen lanean. Urte batzuk geroago, 1974an, Sestaora joan zen bizitzera eta ordutik bizi da bertan.

Sestaoko Kueto auzoan izen bereko eskola publikoa sortu zuen beste hainbatekin batera. Baina bere 3 seme-alabetan nagusiak A ereduan ikasten hasi behar izan zuen, D eredurik ez zegoelako bertan. Orduan, Argiñe Iturregi, beste hainbat gurasorekin batera D eredua ezartzearen alde egin zuen, eta horri esker beste bi seme-alabek euskaraz ikasteko aukera izan zuten. Guraso eta irakasle gisa egin zuen lanari esker 1981an hasi zen irakaskuntza euskaraz eskaintzen Kuetoko eskola. Izan ere, eskola hori aitzindaria izan zen eskualdean osoan, Ezkerraldean, alegia. 

Kuetoko eskolan urteak eman zituen irakasle Argiñe Iturregik, ikasketa-buru ere izan zen; egun, ordea, erretiratuta dago.

Horrez guztiaz gain, Euskadiko Mugimendu Komunistako militantea ere izan da, eta emakumeen aldeko langile amorratua ere bai.

## Aintzatespenak 
thumb|1999ko Korrikako omenduak Euskaldunon Egunkaria, 1999-03-14)
* 1999an AEK-k Argiñe Iturregiri gorazarre egin zion; 11.Korrikako omenduetako bat izan zen erdara nagusi zen herri batean, Sestaon, hain zuzen, euskararen alde eta euskaraz egindako lanagatik. Urte horretan omendua izateaz gain, lekukoa ere eraman zuen Sestaon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta modesta

***Epicauta modesta*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Mexikoko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yolanda Caballero

**Yolanda Caballero** (Bogota, 1982ko martxoaren 9a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norma González

**Norma González** (1982ko abuztuaren 11) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2021ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pedro Grajales

**Pedro Grajales** (1940ko ekainaren 14a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chad Coleman

**Chad Coleman** (Virginia 1967ko irailaren 6a) estatubatuar aktorea da. HBOko The Wire telesailean (2004–08) Dennis "Cutty" Wise antzezteagatik da ezaguna, AMCko The Walking Dead telesailean (2012–15) Tyreese, Roots telesailean Mingo (2016), FXko It's Always Sunny in Philadelphia telesailean Z (2010–19), The Expanse telesailean Fred Johnson (2015–20), The Orville telesailean Klyden (2017–22) eta Superman & Lois superheroien telesailean Bruno Mannheim (2023–24) antzezteagatik. Left 4 Dead 2 bideo-jokoan (2009) Coach-en ahotsa ere jarri zuen.

## Kanpo estekak
Carlos Grisales

**Carlos Grisales** (1966ko abuztuaren 24a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hugh Dillon

**Hugh Dillon** (1963ko maiatzaren 31) kanadar abeslari, aktore eta telebista ekoizle bat da. Headstones eta Hugh Dillon Redemption Choir rock taldeetako abeslari nagusia izan zen, eta bere aktore paperen artean daude Albert Manning Degrassi: The Next Generation telesailean, Mike Sweeney Durham County telesailean, Ed Lane Flashpoint telesailean, Nick Left 4 Dead 2 telesailean, Duncan Sinclair X Company telesailean eta Donnie Haskell Yellowstone telesailean. Gainera, Paramount+ kateko Mayor of Kingstown telesaileko sortzailekidea, ekoizle exekutiboa eta ohikoa da.

## Kanpo estekak
Antonio Tiberi

**Antonio Tiberi** (Frosinone, 2001eko ekainaren 24a) txirrindulari italiarra da, 2023tik aurrera Team Bahrain Victorious taldean dagoena

## Kirol ibilbidea 
2019an dagoeneko nabarmendu zen, junior mailako Munduko erlojupeko txapelketa irabazi zuelarik.

2021ean Trek-Segafredo taldeak fitxatu zuen, alabaina, taldeak 2023ko apirilean kaleratu zuen, aurreneko urtean katu bat hil zuela jakitera eman zenean.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak 
### Beste Itzuliak 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* Antonio Tiberi - *Cyclingarchives*
Interlinguako literatura

**Interlinguako literatura** hizkuntza artifizial honetan idatzitako lanen bilduma da.

Godek Interlinguarentzako erabilera-eremu posible edo desiragarrien inguruan kontzepzio mugatu bat zuen. Bere ondarea nagusiki 1950eko eta 1960ko hamarkadetako artikulu zientifikoen laburpenen ehunka da, eta bi ipuin-bilduma txiki... balio literario gutxi dute. Interlinguan idatzitako lehenengo lanak hizkuntza ikasteko liburuak izan ziren, hala nola *Interlingua-English Dictionary* eta *A Brief Grammar of Interlingua for Readers*, biak 1954an argitaratuak. Horiek 1954an *Interlingua a Prime Vista* eta, urtebete geroago, *Interlingua: A Grammar of the International Language* izan zuten lagun, oraingoan Gode eta Blair-en eskutik idatzita.

1960an, Eric Ahlström hasi zen literatura fikzioko liburuxkak itzultzen eta editatzen bere *Scriptores scandinave in INTERLINGUA* bilduman: *Episodio con perspectiva* (Harald Herdal, 1960); *Un desertor* (Bo Bergman, 1961); eta *Le nove vestimentos del imperator* (H.C. Andersen, 1961).

Interlinguan lan gehien idatzi zuen egileetako bat suekoa zen Sven Collberg (1919–2003). Bere lehenengo argitalpena Interlinguan, *Alicubi-Alterubi*, poema originalez osatutako 18ko liburuxka bat izan zen. Urte berean, *Cunate tu es a mi mar* argitaratu zuen, munduko hizkuntzetatik eta bere garaiko poesia desberdinetatik itzulitako 100 poema dituen liburua. Beste hainbat lan hauek ditu: *Inter le stellas* (1975), *Le prince e altere sonetos* (1977), *Lilios, Robores* (1979), *Prosa* (1980) eta *Versos grec* (1987).

1970eko hamarkadan, Carolo Salicto-k *Volo asymptotic* (1970) argitaratu zuen, poema originalen eta bi itzulpenen bilduma bat. *Celestina le gallina del vicina* eta *Hannibalo le gallo del vicino* 1971n argitaratu ziren. H.C. Andersenen beste zazpi ipuin itzuli ziren 1975ean. Hamarkada horretan, Alexander Gode-k *Un dozena de breve contos* (1975) argitaratu zuen, eta Sven Collberg-ek *Inter le stellas* lanaren itzulpena argitaratu zuen, Casemir Wishlace-k idatzitako lana.

Alexander Gode-k *Dece Contos* argitaratu zuen 1983an.

1990eko hamarkadan, hainbat itzulpen egin ziren, hala nola *Le familia del antiquario* Carlo Goldoniren lana, 1993an itzulitakoa, eta *Le Albergatrice*, egile bereko lana, bi urte beranduago itzulita. Beste itzulpen batzuk hamarkada horretan izan ziren, hala nola *Contos e historias* H.C. Andersenen lanaren itzulpena (1995ean) eta *Le pelegrinage de Christiano* John Bunyanen lana (1994an).

Vicente Costalago-k *Juliade* izeneko eleberri originala argitaratu zuen 2022an, eta *Poemas*, baita urte berean argitaratua. *Kilglan*, egile berak, 2023an argitaratu zen.

2025eko martxoaren *Posta *Mundi aldizkariaren 46. zenbakian, Eduardo Ortega, Le Canario Interlinguista izenez ere ezaguna, *Sonetto del depression* ("Depresioaren sonetoa") argitaratu zuen, bertan *Ad su prude dama* ("Bere damari izutua") Andrew Marvellek idatzita, Martin Lavallée-k itzulita ===

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bibliotheca electronic interlingua
Scilla lilio-hyacinthus

***Scilla lilio-hyacintus***, Pirinioetako eskila, Scilla generoko loredun landare bat da.

## Deskribapena 
*Scilla-lilio-hyacinthus* landare belarkara iraunkorra da, 10 eta 30 cm bitarteko altuerara iristen dena, askotan taldeka egoten da. Erraboil ezkatadun handiak eratzen dituen geofita bat da, eta horietatik udaberrian kimu berriak sortzen dira. Oinarriko hostoak, sinpleak eta linealak, 15 eta 30 cm bitarteko luzera eta 1 eta 3 cm bitarteko zabalera neurtzen dute, berde distiratsuak eta lantzeolatuak (puntazorrotzak). Loraldian luzatzen diren bi edo hiru lore-zurtoin izaten ditu. 5 eta 15  lore bertikalek infloreszentzia trinkoa, konikoa eta errazemosa (sortak dituela) osatzen dute.

Lore hermafroditek simetria erradiala dute eta trimeroak dira (hiru zatirekin). Periantoko sei tepalo berdin-berdinak dira izar-forman, 9 eta 12 mm bitartean dute luzera, obobatuak eta urdin distiratsuak dira, edo lila purpura kolorekoak, gutxitan zuriak, eta  mintzezko braktea txiki eta estuez inguratuta daude. Beheko brakteak 1 eta 2,5 cm bitarteko luzera dute, obatuak eta mintzezkoak dira. Harizpidun sei estamine dituzte. Tepaloen antzeko kolorekoak, eta antena urdin ilunak dituzte. 

## Ekologia 
Loraldia apiriletik ekainera bitartean izaten da. Polinizazioa entomogama da (intsektuen bidez). Hazien dispertsioa barokorea da (erorketagatik).

## Kontserbazioa 
Landarea espezie babestua da Erdialdeko Mendigunean.

## Laborea 
Batzuetan, lorategiko landare apaingarri gisa erabiltzen da. -20°C-rainoko tenperaturak jasan dezakete.

## Toxikotasuna 
Landare guztia pozoitsua da.

## Galeria 

Fitxategi:Scilla lilio-hyacinthus bat.jpg
Fitxategi:Scilla lilio-hyacinthus bi.jpg
Fitxategi:Scilla lilio-hyacinthus hiru.jpg
Fitxategi:Scilla lilio-hyacinthus lau.jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Linneo, Carl (1753). "Scila". *Especie Plantarum: exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, sinónimos selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas*. vol. 1. Estocolmo: Impensis Laurentii Salvii. págs. 308-309., *ikus halaber* Especie Plantarum
* Tutín, TG; Heywood, VH; Burges, NA; Moore, DM; Valentín, DH; Walters, SM; Webb, DA, eds. (1980). "Scilla lillio-hyacinthus". *Flora Europaea. Volumen 5, Alismataceae a Orchidaceae (monocotiledóneas)*. Cambridge, Inglaterra: Cambridge University Press. pag. 42. ISBN 0-521-20108-X. (ikua ere) Flora Europaea)
* POWO (2022). «Scilla lilio-hyacinthus L.». *Plantas del Mundo Online*. Real Jardín Botánico de Kew. 2022ko maiatzaren 29an kontsultatua.
Naiara Morales Barrocal

**Naiara Morales Barrocal** (Durango, Bizkaia, 2000ko uztailaren 31) artista, margolaria da.  

## Bizitza 
2016-2019 urteen artean Durangoko Fray Juan de Zumarraga Institutuan ikasi zuen. Ondoren, Arte Ederretan lizentziatu zen 2024an Salamankako Unibertsitatean.  

### Margolari ibilbidea 
Artistak bere jaioterrian, Durangon, egin zuen debuta Ezkurdiko udal aretoan 2025eko martxoan. TFC bat da -Karrera Amaierako Lana- eta *Dispmorphe* izenburupean dismorfia izeneko buru nahasmendu bat irudikatu nahi izan du lan horertan. 

Moralesen esanetan:«Arte tradizional figuratiboa abstrakzioekin nahasten saiatu naiz, benetako gorputza hautematen ez duten pertsona horiek jasaten dutena islatzeko».

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: *La durangarra Naiara plasma a nivel artístico un trastorno mental llamado dismorfia corporal* (euskaraz: Naiara durangarrak gorputz-dismorfia izeneko nahasmendu mentala irudikatzen du maila artistikoan) 2025.03.21dot
Edward Mulhare

**Edward Mulhare** (1923ko apirilaren 8a, Cork, Irlanda - 1997ko maiatzaren 24a, Los Angeles, Kalifornia), irlandar telebista eta zinemako aktore bat izan zen.

Mundu mailan nagusiki *The Ghost & Mrs. Muir* eta batez ere *Knight Rider* (1982-1986) telesailan Devon Miles pertsonaia antzezteagatik ezaguna egin zen.

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintziala

**Gipuzkoako Aurrezki Kutxa Probintziala** 1896an sortu zen finantza erakundea izan zen, aurrezki kutxa bat. Desegin zen 1990eko abenduaren 1ean, Donostiako Aurrezki Kutxa Munizipalarekin bateratu zenean Gipuzkoa Donostia Kutxa osatzeko.   Beste honen ondorengoa Kutxabank bankua da, EAEkoa, eta Gipuzkoan Kutxa Fundazioak ere jarraipena suposatzen du.
[ezkerrera|thumb|Elgoibarko sukurtsala, 1916. urtean, [Altzola dorretxea|Altzola dorretxeari itsasita.]]
Donostiako *Munizipala* baino berriagoa da erakundea, beste hura 1879an eratu baitzen. Bi aurrezki kutxa gipuzkoarren hasierako helburua aurreztea sustatzea eta herritarren bizitza-maila hobetzea izan zen, beren estatutuen arabera. 20. mendean zehar, bi aurrezki kutxak batzuetan lehian eta beste batzuetan elkarren osagarri izaten jokatu zuten.

1970eko hamarkadan, krisi ekonomikoko garaiaren erdian, beheratutako industria-sektoreetan inbertitzen hasi ziren. Aurrezkiaren eta bi erakundeen etekinak areagotu zirenez, gizarte-ekintzara bideratutako gastuak areagotuz joan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta maculata

***Epicauta maculata*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetan eta Mexikon aurkitzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Grueso

**Daniel Grueso** (1985eko uztailaren 30a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francisco Gutiérrez (atleta)

**Francisco Gutiérrez** (1941eko abenduaren 3a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fredy Hernández

**Fredy Hernández** (Bogota, 1978ko apirilaren 25a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Actinomycetales

**Actinomycetales** Actinomycetes klaseko Actinomycetota ordena da. 

## Taxonomia 
* Actinomycetaceae Buchanan 1918 (Approved Lists 1980)
* Géneros no asignados:
** *Aquiluna* Pitt et al. 2021
** "*Candidatus* Flaviluna" Hahn 2009
** "*Candidatus* Limnoluna" Hahn 2009
** "*Microstreptospora*" Yan et al. 1987
** "*Parvopolyspora*" Liu and Lian 1986
** "*Candidatus Planktophila"* Jezbera et al. 2009

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak