open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liho-ehuleak

**Liho-ehuleak** liho hazia ohial bihurtzen zuten emakumeak ziren. Sasoi hartako andre baserritarrak trebeak ziren liho-hazia ohial bihurtzen, helburu hori lortu arteko lanak egiten eta behar ziren tresnak erabiltzen. Orduko ekonomian izan zuen garrantzia kontuan izaten bada, lihoak andrea gizarteratzeko modua eraldatu zuen. Beharbada, horixe izan da arrazoia, herri-literaturan irulearen figura hainbestetan agertzeko.“Ura iminten dabe / dan dana loiturik / baster / atsa zabaldurik (Ura ipintzen dute (liho landareek) erabat zikin eta bere kiratsa zabaltzen da auzo guztian zehar).” 

## Lihoaren jatorria 
Ez da ezagutzen seguru  lihoaren hazia zelan heldu zen Euskal Herrira, ezta zein garaitakoa den ere, Joxe Migel Barandiaranek orain dela 4.500 urte, Neolitiko garaian, Kaukasotik ekarria zela esaten zuen. Liho landare bakoitzak 30-35 zuntz ditu. 7 aldiz loratzen da, lorea urdina du. San Joanetarako biltzen zuten lihoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soraya Rahim Sobhrang

**Soraya Rahim Sobhrang** (Herat, XX. mendea) afganistandar politikari, mediku eta giza eskubideen aldeko ekintzailea da.

## Ibilbidea 
Sobhrang Heraten jaio zen eta Kabulgo Unibertsitatean osatu zituen medikuntza ikasketak. Ondoren, Alemaniara emigratu zuen. 1981ean, Afganistanera itzuli zen Emakumearen Gaietarako Ministerioan ministrorde tekniko eta politiko gisa lan egiteko.

2006ko martxoan, Hamid Karzai presidenteak Emakumearen Gaietarako ministro izendatu zuen, nahiz eta bere hautagaitza ez zuen onartu Herriko Ganberak.

Afganistango Giza Eskubideen Batzorde Independenteko emakumearen eskubideen komisario lanetan ere aritu zen, eta Afganistan osoan emakumearen eskubideak jagoteko, babesteko eta sustatzeko ardura izan zuen. Afganistanen giza eskubideen aldeko ekintzaile gisa jarduteagatik, jazarpena, difamazioak eta heriotza mehatxuak jasan ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sedudo ur-jauzia

**Sedudo ur-jauzia** () Indonesiako Java uhartean dagoen ur-jauzia da. Nganjuk hiritik 30 kilometro hegoaldera dago, 1.438 metrotako altueran. Uharteko turismoguneetako bat da eta Sato Sura erritualak egiten dira urteberri egunean.

## Deskribapena 
Wilis mendiaren magalean Sedudo ibaiak egiten duen 105 metrotako jauzia da. Oihan tropikalaren erdian dagoen labar batean behera erortzen da ura.

Ur-jauziaren oinean putzua atondu du eskualdeko gobernuak eta inguruan turismorako baliabideak ezarri ditu.

## Errituala 
Majapahit Inperioaren (1293-1500) garaitik uretan bainua hartzeko errituala Java ekialdeko kulturan erroturik egon da. Egunik aipagarriena urteberri eguna izaten da, Nganjuk eskualdeko milaka pertsona etortzen baitira Sedudo ur-jauziko putzura. Urtean zeharreko beste egun batzuetan Parna Prahistaren ikonoa sartzen dute urpean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rustington

'''''', Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian. 

2011n 13.883 biztanle zituen.
Slindon

'''''', Ingalaterrako hegoaldean dagoen baserri giroko herri bat da, Mendebaldeko Sussex konderrian. 

2011n 595 biztanle zituen.
Elsa Oblitas Roselio

**Elsa Oblitas Roselio** (Catavi, Bolivia, 1966 - Bartzelona, 2017ko azaroaren 7a) Hispanoboliviako kultur sustatzailea eta sindikalista izan zen.

## Ibilbidea 
Ingeniaritza agronomo titulua eskuratu zuen, eta Bolivian eta Sobietar Batasunean lan egin zuen. Hainbat erakunde sortu zituen, hala nola Centro Boliviano Catalán, Ballet Tinkuna eta Grupo de mujeres Libélulas, Boliviako kultura sustatzera bideratuak. 
* Bartzelonako Udalak *Emakumeen Hiria* kanpainan omendu zuen pertsona ospetsuetako bat izan zen Oblitas, 2023ko martxoan. 
* Kale bati bere izena jartzea ere eskatu dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Marta Bueno Saz

**Marta Bueno Saz** (Valladolid) valladolidtar fisikari, pedagogo eta zientzia dibulgatzailea da.

## Bizitza 
Valladoliden jaio zen, eta, familiako gorabeherak tarteko, zazpi leku ezberdinetan bizi izan zen. Azkena, Salamanca izan zen, bertako unibertsitatean Fisikan lizentziatu zelarik.Bigarren hezkuntzako irakaslea izan zen hamalau urtez, Fisika eta Matematika eskolak ematen.Nerbio optikoaren endekapen larri baten ondoren, erabateko itsutasunean amaitu zuen eta irakasle lana utzi behar izan zuen. Salamancako Unibertsitatera itzuli eta Pedagogian graduatu zen, Gradu Sari Berezia eta Karrera Amaierako Sari Nazionala irabazita.

### Dibulgatzaile gisa egindako ibilbidea 
Euskal Herriko Unibertsitateko Kultura Zientifikoko Katedraren *Mujeres con Ciencia* blogean kolaboratzen du, Marta Macho Stadlerrek editatuta. *Pikara Magazine* eta The Conversation-en kolaboratzailea da, Espainiako Fisikako Errege Elkartean Fisikako Emakumeen Taldeko kidea da eta DBHko curriculumean emakumeak sartzeko Women 's Legacy proiektuaren parte da.

Kulturartekotasunari buruzko hainbat kongresutan parte hartu du, baita Afrikako irakasleen prestakuntzan  eta inklusioari buruzko hainbat kongresutan.Bi hilean behin artikuluak idazten ditu *El ciervo* kultur aldizkarian, eta *Caramelos de violeta* izeneko atala du QPH irrati kanariarrean.Ikaskuntzari aplikatutako neurozientziak ikertu ditu.Emakume Ikertzaileen eta Teknologoen Elkarteko kidea da, eta CSIC-USAL zentro mistoko Biologia Funtzional eta Genomikoaren Institutuko (IBFG) Berdintasun Batzordeko kanpo-aholkularia.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015 Graduko Sari Berezia bere espedienteagatik.
* 2015 Karrera Amaierako Sari Nazionala: hirugarren saria Gizarte eta Lege Zientzien arloan (Pedagogia Gradua).
* 2019 44 El Ciervo-Enrique Ferrán kazetaritza-artikuluen saria 'Cinco miradas' lanagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Marta Bueno: "Bakarrik bidaiatzearen abantaila da inork ez zaituela zalantzan jartzen", Más que palabras, EITB, 2022ko urriaren 29a
* Gaitasun Handien Neurozientzia: Desberdinak al dira zure garunak?, 2020ko apirilaren 20an
Wrexie Leonard

**Wrexie Louise Leonard** (Troy, Pennsylvania, 1867ko irailaren 15a - Massachusetts, 1937ko azaroaren 9a), **Louise Leonard** bezala ere ezaguna, estatubatuar astronomoa izan zen, Percival Lowellen laguntzaile bezala lan egin eta Marteri buruzko bere oharrak argitaratu zituena. Societé Astronomique de Franceko kide izan zen 1904tik eta *Percival Lowell: An Afterglow* (1921) liburu biografikoa idatzi zuen. 

## Biografia 
Wrexie Louise Leonard Troyn hazi zen, Pennsylvanian, eta gero Bostonera joan zen bizitzera. Percival Lowell astronomoaren idazkari pribatua eta laguntzailea izan zen bi hamarkada baino gehiagoz, 1883tik 1916an Lowell hil zen arte. Lowellekin Afrikara bidaiatu zuen behatoki berri baterako kokapen egokiaren bila, azkenean Arizonako Flagstaff-en ezarri zena.

Leonardek Lowellen korrespondentzia erabiltzen zuen, bere artikuluak eta hitzaldiak editatzen zituen, berarekin bidaiatzen zuen beharrezkoa zenean, eta Lowell Behatokiaren ardura hartzen zuen kanpoan zen bitartean.

Lowell Tacubayara ere lagundu zuen, Mexiko Hiriaren kanpoaldean, Clark teleskopio handia 1896an hara bidali zutenean, Leonardek behatuko zituen Marteko oposizioetako baterako. Marteren marrazkiak argitaratu zituen *Popular Astronomy-*n, planetari buruzko oharrekin, oposizioan egon zen urte batzuetan (1901, 1903, 1905) behatutakoak.

1916an Lowell hil ondoren, ekialdera joan zen bizitzera. Bost urte geroago, *Percival Lowell: An Afterglow* (1921) liburua argitaratu zuen, urteetan zehar Leonard eta Lowellen arteko korrespondentzia oparoaren laburpenak biltzen dituena. 1929ko burtsa-krisian dirua galdu zuen eta, ondoren, Roxburyko (Massachusetts) zaharren etxe batera joan zen bizitzera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erregeordetzako Kabinetea

Alfontso XII.a Espainiara iritsi aurretik, Antonio Cánovas del Castillo buru zuen **Erregeordetzako Kabinetea** () edo **Ministerio-Erregeordetza** () izenez ezagutzen zen behin-behineko gobernu bat egon zen. 1874ko abenduaren 29an Arsenio Martínez-Campos jeneralak Sagunton emandako erabakiaren ondoren ezarri zen kabinete hau, Borboien monarkia Alfontso XII.aren irudian berrezarri zuena.

Kabinete honen helburu nagusia monarkia eta herrialdearen egonkortasun politikoa berrezartzeko bidea prestatzea zen. Alfontso XII.aren erregeordetza 1875eko urtarrilean hasi zen ofizialki, eta Práxedes Mateo Sagasta "txanda baketsua" izenez ezagutzen den sistema politikoaren arkitekto nagusietako bat izan zen, garai hartako bi alderdi politiko nagusiak, Kontserbadoreak eta Liberalak, boterean txandakatzea bilatzen zuena.

## Kabinetea 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Antonio Cánovas del Castilloren 1. gobernua

## Kanpo estekak
Tagbo ur-jauzia

**Tagbo ur-jauzia** () Ghana hego-ekialdean dagoen ur-jauzi bat da. Afadjato menditik gertu dago, Ghana eta Togo arteko mendilerroan. Liati Wote herrixkan dago, Hohoe herritik 27 kilometrotara.

## Deskribapena 
Zirkulu erdi itxurako arroka formazio batena dago. Hainbat jauzi jarraian ditu eta guztira 60 metrotako erorketa egiten du. Oihan tropikalean zehar 45 minututako ibilbidea egin ondoren iristen da ur-jauzia dagoen tokira. 

Apirila eta urria artean Ghanako eurite sasoia izaten da eta orduan ur gehiago izaten du Tagbo ur-jauziak, baina tokira iristeko bideak lokaztutab egongo dira.

## Iruditegia 

Irudi:Mt. Afadjato Sign.jpg
Irudi:Tagbo waterfalls.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fabipirabir

**Fabipirabirra** edo '*5-fluoro-2-oxo-1*H*-pirazina-3-karboxamida*' (IUPAC)  da, C5H4FN3O2 formula duena, pirazinen klasekoa. Konposatu organofluoratutzat eta karboxamidatzat ere jo daiteke. Solidoa da.

Fabipirabirra botika antibirala da RNA-menpekotasun duen RNA polimerasa duten hainbat birusen RNA inhibitzen du eta birusak bere burua errepikatzea eragozten du. Japonian gripea tratatzeko onartuta dago. 2020an Errusiak eta Txinak COVID-19 tratatzeko onartu zuten.

## Sintesia 
Fabipirabirra sintesi ohikoena azido 3-hidroxipikolinikoa tionil kloruroz tratatuaz abiatzen da. Beheko eskemak adierazten du sintetibide osoa.
alt=Favipiravir synthesis01|erdian|625x625px|E

## Erreferentziak
Santiago Ayala

**Santiago Ayala**, **El Chúcaro** bezala ezaguna (Córdoba, 1918-1994ko irailaren 13a), dantzari eta koreografo argentinarra izan zen, Argentinako dantza folklorikoetan espezializatua. Nazioartean ezaguna, bere konpainia sortu zuen 1950eko hamarkadan, eta 1980ko hamarkadan Ballet Folkloriko Nazionala sortzeko proiektua zehaztu zuen, Raúl Alfonsín presidentearen lege-dekretu bidez egina 1986an. Berrogei urtez, hil zen arte, bikote historikoa osatu zuen Norma Violarekin.

## Biografia 
Segundo Santiago Martiniano Escipión Ayala Córdoba hiriko San Vicente auzoan jaio zen 1918ko urriaren 16an. 1940ko hamarkadaren erdialdean, Argentinako musika folklorikoa hedabide nazionaletan zabaltzen hasi zenean, harik eta 1950eko hamarkadako *folklorearen booma* deitua izan zen arte, Ayalak "El Chúcaro" izen artistikoa hartu zuen eta bere lehen konpainia osatu zuen Dolores Román dantzari espainiarrarekin, "El Chúcaro y Dolores" deituarekin. 1953an Arte Folklorikoaren Konpainia sortu zuen, Norma Viola lehen dantzari zuela, eta harekin dantza bikotea osatu zuen ordutik lau hamarkada geroago hil zen arte.

Bere ibilbide artistikoan, El Chúcarok ehun eta hirurogei lan koreografiko inguru diseinatu zituen, eta horietako batzuk koreografia klasiko gisa geratu dira. 1983ko amaieran demokrazia berreskuratu ondoren, Aiala proiektu zahar bat kudeatzen hasi zen, folkloreari soilik eskainitako estatu ballet baten sorrera. Proiektua 1986an zehaztu zuen, Raul Alfonsin presidenteak lege dekretu bat eman zuenean Ballet Folkloriko Nazionala sortuz, eta hil arte zuzendu zuen. 70 urte bete arte aritu zen dantzan.

El Chúcaro antzezlan ugaritan parte hartu zuen, Elias Alipik eta Enrique Muiñok zuzenduta, eta hainbat pelikula eta telebista emanalditan parte hartu zuen. 1994ko irailaren 13an hil zen. Bere gorpuzkiak zuhaitz baten azpian daude, Atahualpa Yupanquiren ondoan, Cordobako probintzian dagoen Cerro Coloradoren museo-etxean.

Horacio Guaranyk berari buruz idatzi zuen «Del Chúcaro» zamba (Memorias Del Viento albuma, 1981).

## Filmografia 
* *Tango Bar* (1987)
* *Argentinísima II*  (1973)
* *Argentinísima*  (1971) Enrique Olivera eta Fernando Ayala zuz.
* *La novela de un joven pobre* (1968)
* *Cosquín, amor y folklore*  (1965) Delfor María Beccaglia zuz.
* *Las zapatillas coloradas*  (1952)
* *Donde comienzan los pantanos*  (1952)
* *¡Gaucho!*  (1942)

## Bibliografia 
* Guillen, Juan Cruz (2009). Antes y después: Santiago Ayala "El Chúcaro" y Norma Viola. Balletin Dance. ISBN 9789872274894. 
* 

## Kanpo estekak
Ursula Rakova

**Ursula Rakova** (Han uhartea) Papua Ginea Berriko ekologista eta klima-aldaketaren ekintzailea da, eta bere herrialdearen garapenari egindako ingurumen-ekarpenengatik saritu egin dute.

## Ibilbidea 
Han izeneko uhartetxoan jaio zen, Carteret uharteetako atoloian. 2005ean hezkuntza komunitarioko sistema ezarri zuen Bougainvillen, huts egindako eskola sistema publikoaren alternatiba bezala. 2006an, Tulele Peisa izeneko irabazi asmorik gabeko erakundea sortu zuen, bere herriari birkokatzen laguntzeko, Carteret Uharteak gero eta arrisku handiagoan baitzeuden itsas mailaren igoeraren eraginez. 

Erakunde honen zuzendari exekutiboa den aldetik, Carteret Uharteetako biztanleak Bougainville probintziara lekualdatzea antolatzeko ardura hartu zuen bere gain. Lehen kokalekua Tinputzen ezarri zen. Aurreikuspenen arabera, 2040. urtean utziko diote uharteak bizitzeko egokiak izateari, eta, ondorioz, Rakovako biztanleak munduko lehen ingurumen-errefuxiatuak izango dira.

Papua Ginea Berrian eta Bougainvillen ingurumenari buruzko hainbat GKE ezartzen lagundu du Rakovak. Kasu legal historiko bat koordinatu zuen, non warangoiek arrakastaz auzitara eraman zituzten legez kanpoko zurginak, eta konpentsazio bat lortu zuten lapurtutako baso-baliabideengatik. Bougainville Cocoa Net Limited sortu zuen, Carteret-en birkokatutako uharteei Papua Ginea Berriko kakao-nekazari txikien familien eta komunitateen errentagarritasuna eta bizitasuna hobetzen laguntzeko, bidezko merkataritzako kakaoa ekoitziz.

## Aintzatespenak 
2008an, Pride of PNG (Papua Ginea Berriaren Harrotasuna) saria eman zioten Rakovari, bere herrialdearen garapenari egindako ingurumen-ekarpenengatik.

## Erreferentziak 
##  Kanpo estekak 
* Bougainville Cocoa Net Limited proiektuaren informazioa.  artxibatua, .
* Ursula Rakovari elkarrizketa Vimeoko "The Climate 25" saioan.
Jean-Baptiste Pater

**Jean-Baptiste Pater** (Valenciennes, 1695ko abenduaren 29a – Paris, 1736ko uztailaren 25a) frantziar margolaria izan zen.

Aita Antoine Pater eskultorearen ikaslea izan zen. Ondoren, Antoine Watteauren ikasle izan zen Parisen. 1728an Margolaritza eta Eskultura Errege Akademian sartu zen.

"Fête galante" gaiko margolank egin zituen, Watteauren estiloa kopiatuz. Bere bezerorik nabarmenena Frederiko Handia izan zen, erretratu pare batean turkiarrez mozorrotuta paratu zuena.

## Iruditegia 

The Grape Harvest by Jean-Baptiste Pater.jpg|*La vendange*
Jean-Baptiste Pater 002.jpg|*Les Joies de la vie rurale*, Munich, Alte Pinakothek
PATER, Jean Baptiste Joseph - Concert Champêtre.jpg|*Concert champêtre*, 1734, Thyssen-Bornemisza museoa
The Dance by Jean-Baptiste Pater (1695-1736) - IMG 7239.JPG|*La Danse*, Worcester Art Museum
Jean-Baptiste Pater - Repose in a Park.jpg|*Repos au parc*, Musée d'art de Saint-Louis
Jean-Bapstiste Pater Familienausflug.jpg|*Excursion de famille à la campagne*, coll. particulière
Jean-Baptiste Pater - Les Baigneuses (The Bathers) - WGA17118.jpg|*Les Baigneuses*, Musée de l'Ermitage
Bemberg Fondation Toulouse - Personnages sous une tente - Jean-Baptiste Pater - HT Inv.1104.jpg|*Personnages sous une tente* - Fondation Bemberg
Puangroi Apaiwong

**Thanpuying Puangroi Apaiwong** (1914ko abenduaren 28a – 2000ko abuztuaren 17a; Tailandiera: Thailandiako lehen emakume konpositorea zela pentsatu zen. "Bua Kao" (Loto zuria) abestia klasiko oso ezaguna da Thailandian.

## Biografia 
Thanpuying Puangroi Apaiwong, bere ama Luang Puangroi Sanitwong , Bangkoken, 1914an jaio zen . Gaztetan, gitarra eta pianoa jotzen ikasi zuen. hartzen da Apaiwong, eta Phleng Thai sakon genero  tailandiarrean egindako lanagatik hartu zuen protagonismoa; Mendebaldeko notazioa eta instrumentuak Thailandiako musika estilo tradizionalekin uztartzen ditu genero horrek. Abestia Thailandian oso ezaguna den klasikoa bihurtu zen, eta UNESCOk "Asiako kanta" bezala ohoratu zuen 1979an.

Musikagile gisa, Apaiwong-ek antzezlanetarako eta filmetarako abestiak idatzi zituen geroago soinu bandak. Thailandiako Artista Nazionala izendatu zuen Kultura Nazionaleko Batzordeak 1986an.  Konposizioaz gain, Mendebaldeko musika klasikoa ere irakatsi zuen.
Gainera, 2019ko abenduaren 28an, Google doodle-k Thanpuying Puangroi Apaiwong-en 105. urtebetetzea ospatu zuen.

2000n hil zen, 85 urte zituela.

## Erreferentziak
Anna J. Harrison

**Anna Jane Harrison** (Missouri, 1912ko abenduaren 23a - Massachusetts,1998ko abuztuaren 8a) estatubatuar kimikari organikoa izan zen eta kimikako irakaslea Mount Holyoke Collegen ia berrogei urtez. American Chemical Society-ko lehen emakume lehendakaria izan zen, eta hogei ohorezko titulu jaso zituen. Nazio mailan irakaskuntzan egindako lanagatik eta nazioartean emakumeek zientzian duten presentziaren defendatzaile aktibo gisa ezaguna izan zen. 

## Biografia 
Anna Harrison 1912ko abenduaren 23an jaio zen Benton Cityn, Missourin. Albert Harrison eta Mary Katherine Jones Harrison nekazarien alaba zen. Bere aita Annak zazpi urte zituenean hil zen, eta ama familiaren etxaldea administratzeaz eta bikotearen bi seme-alabak zaintzeaz arduratzen utzi zuen. Zientzian interesatu zen lehen aldiz, Mexiko, Missourin, bigarren mailako eskolara joaten zen bitartean. Kimikako lizentziatura lortu zuen 1933an, Hezkuntzako lizentziatura 1935ean, Kimikako maisutza 1937an eta Kimika Fisikoan doktoretza 1940an, guztiak Misuriko Unibertsitatean. Ondoren, Sophie Newcomb Memorial Collegen, Tulane Unibertsitateko emakumeentzako ikastetxean, Kimika irakatsi zuen 1940tik 1945era.  Zientziaren Aurrerapenerako Elkarte Estatubatuarra, Association of American Colleges and Universities, American Chemistry Council, Education Commission of the States, Lunar and Planetary Institute, Zientzien Akademia Nazionala, Ikerketa Kontseilu Nazionala, National Science Board eta Zientziarako Fundazio Nazionala.

Beti izan zuen interesa estatuko agentziek eta agentzia federalek hezkuntza zientifikorako finantzaketa handitzea lortzeko eta emakumeak zientzian integratzearen arrazoia sustatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Anna Jane Harrisonen dokumentuak Mount Holyoke College-n
Kepler-137b

**Kepler-137b** Kepler-137 izarraren inguruan biratzen duen exoplaneta bat da. Izar-sistema horretan bi planeta aurkitu dira, beste planeta Kepler-137c da. Sistema hori Lira konstelazioan dago.

2014an aurkitu zituen Kepler teleskopioak trantsitu astronomiko bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Flavio Mendoza

**Flavio Ariel Mendoza** (Maipú, Mendoza, 1971ko abenduaren 22a) dantzari, koreografo eta zuzendari artistiko argentinarra da. Hainbat antzezlan eta telebista programatan parte hartu du, eta, ondoren, ekoizle artistikoaren rola bete du, *Stravaganza* obragatik nabarmenduz.

## Biografia 
1971ko abenduan jaioa, Mendozan eman zuen haurtzaroa. Hainbat zirku belaunalditako familia batetik dator. Besteak beste, akrobazian, dantzan eta antzezpenean nabarmendu da. Nerabezaroan sartu zen lehen aldiz dantzan, Michael Jackson abeslari estatubatuarraren imitazioak egiten. Hainbat antzezlan eta telebista programatan parte hartu du, eta, ondoren, ekoizle artistikoaren rola bete du.

2008an *La previa del show* (Ciudad Magazine) programan taldekidea gisa parte hartu zuen, 2010ean *Animales sueltos* (America TV) programan taldekide gisa lan egin zuen eta Gisela Bernalekin batera *Bailando por un sueño Argentina* dantza-reality show polemikoan parte hartu zuen, 2011n reality honetan bertan epaimahaikide izan zen eta ondoren, BAR-SM-ko kide izan zen, Aníbal Pachano eta Laura Fidalgokin batera.

Era berean, "Hermanos Servián" zirkoarekin harremanetan hasi zen eta bertan parte hartu zuen, Mendozak "Servián, el Circo" izena jarri zion.

2017an, reality polemiko honen jatorrizko bertsioaren epaimahaikide izan zen, *Bailando por un sueño México*. 

2018an, taldekide gisa, *Los Especiales del Show* programarekin bat egin zuen (Eltrece katean emititua), eta, gainera, *Bailando por un sueño Argentina* programaren 2018ko denboraldiko parte-hartzaileen langileak gehitu zituen.

2023tik *Polémica en el bar* programaren mahaikidea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Flavio Mendozaren twitter ofiziala
Francisco Silvelaren bigarren gobernua

Francisco Silvela Espainiako Ministroen Kontseiluko presidentea izan zen 1899ko martxoaren 4tik 1900eko urriaren 23ra arte. Bere gobernuan, hainbat erronka politiko eta soziali aurre egin behar izan zien. 1900eko apirilean, Silvelak Itsas Armada ministro kargua ere hartu zuen.

Bere gobernuaren ezaugarri nagusiak oposizioaren presioa izan ziren, Romero Robledo eta José Canalejas buru zirela, baita elizaren sektorearen eragina ere. Gainera, Raimundo Fernandez Villaverde Ogasun ministroak ezarritako neurri ekonomikoek protesta eta greba oldea eragin zuten. Egoera horren ondorioz, Silvelak dimisioa eman zuen 1900eko urriaren 23an.

## Kabinetea 
## Ikusi ere 
* Francisco Silvelaren lehen gobernua
Wye (Kent)

**Wye**, Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen herri bat da, Kent konderrian.

2011n 2.282 biztanle zituen.
Isobel Batt-Doyle

**Isobel Batt-Doyle** (Adelaide, 1995eko irailaren 14a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matthew Beckenham

**Matthew Beckenham** (1976ko martxoaren 18a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carrom

**Carrom**a billarraren antzeko mahai-joko bat da, Indiako jatorria duena; bi edo lau jokalari elkarren aurka lehiatzen dira bertan.

Hegoaldeko Asian elkarte eta kafetegiek txapelketak sarri antolatzen dituzte. Familietako senide guztiak aritzen dira, haurrak barne. Eskualdearen arabera, arau eta jokatzeko moduak desberdinak dira.
Joyce Bennett

**Joyce Bennett** (1945eko maiatzaren 11) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1968ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carol Bernoth

**Carol Bernoth** (1938ko maiatzaren 11) atleta da. Australia ordezkatu zuen 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sisay Bezabeh

**Sisay Bezabeh** (Asella, 1977ko irailaren 9a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elan harana

**Elan harana**,  eta , Galesko Rhayader udalerriaren mendebaldean dagoen haran bat da, Powys autoritate unitarioan. Aintzira eta basa eremuz osatutako 180 kilometro karratuko lurraldea osatzen du. 

Afon Elan ibaiaren ibarra da 

Bertan, Elan haraneko urtegiak eta Elan Village herrixka daude.
Saba Kord Afshari

**Saba Kord Afshari** (1998 edo 1999) irandar giza eskubideen aldeko ekintzailea da, eta 2019ko abuztuan 24 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, besteak beste, beloa erabiltzeari uko egiteagatik.

## Biografia 
Ashfarik Teherango protestetan parte hartu zuen 2018ko abuztuaren 2an, eta Daneshjoo parketik gertu atxilotu egin zuten. Qarchakeko espetxera eraman zuten, eta ondoren Teherango Evin espetxera. Afshari eta protesta egin zuten beste batzuk atxilotu ostean, Amnistia Internazionalak "adierazpen publikoa" egin zuen Londresen abuztuaren 8an, protesta baketsuetan parte hartzeagatik soilik atxilotutako guztiak askatzeko eskatuz. Ashfari urtebeteko espetxe zigorra ezarri zioten gero, beste bi emakumerekin batera: Yasaman Aryani eta Azar Heidary.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sapana Roka Magar

**Sapana Roka Magar**  (2002ko otsailaren 10a) Nepalgo errausketa-labe bateko langilea da, BBCk 2020an eragin handiena izan zuten 100 emakumeen artean aukeratu zuena. Gorputz abandonatuen errausketan parte hartzen du, kalean edo hil-geletan, eta ospitalera eramaten du *post mortem* azterketak egiteko. Gorpua 35 egun baino gehiagoz erreklamatu gabe badago, erritual hinduen arabera egiten da errausketa.

## Biografia 
Nepalgo Myagdi barrutian du jatorria Rokak. 2002ko otsailaren 10ean jaio zen, Nanu Roka Magar du ama eta Jit Prasad Roka Magar aita. 14 urterekin, Butwalera joan zen bizitzera, eta nerabe batekin, gurasoen nahien aurka. Harremana hilabete gutxira eten zen, eta hura etxerik gabe geratu zen.Kaleetan, Aldaketa Sozialerako Ekintza GKEa ezagutu zuen, eta haiekin lanean hasi zen, errausketa eta beste gizarte-ekintza batzuk egiteko.

Etxerik gabeko pertsonen elikaduran ere parte hartu zuen COVID-19ak Katmandun eragindako konfinamenduan.

## Sariak eta aintzatespenak 
2020an, BBCk eragin handiena izan zuen 100 emakumeen artean hautatu zuten, ezagutzaren kategorian.

## Ikus, gainera 
Eranskina:100 Women (BBC) 2020

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kaossara Sani

**Kaossara Sani** (Burkina Faso, XX. mendea) Lomen bizi den ekologista, idazlea eta soziologoa da, Togo, *Africa* *Optimism*-en sortu zuen eta *Act on Sahel Movement* mugimenduaren sortzaileetakoa eta zuzendari exekutiboa da.

## Ibilbidea 
Kaossara Sani Burkina Fason jaio zen, eta bederatzi urterekin joan zen Togora. Lomen hazi zen, eta han bizi da amarekin eta bi neba-arrebekin.

*Africa Optimism* sortu zuen, klima eta ingurumen arazoen konponbidea hezkuntzaren bidez ezagutarazteko lan egiten duen mugimendua. Sahel eskualde afrikarreko nekazarientzako haziak eta ongarriak ordaintzeko dirua biltzen duen *Act On Sahel* mugimenduaren sortzaileetako bat ere bada. Osasun produktuak erosteko eta edateko ura eta energia berriztagarriak eskuratzeko dirua ere biltzen du erakundeak.

Bere aktibismoa are aitortuagoa izan zen 2021eko Klima Aldaketari buruzko Nazio Batuen Konferentziara manifestu bat bidali zuenean, non esaten zuen Glasgowra bidaiatzearen kostua hobeto erabiliko zela Togoko biztanleei edateko ura emateko zundaketa-putzu bat eraikitzeko. Manifestuan, halaber, herrialde aberatsei gogorarazi zien "bete ez duten promesa" egin zutela, hau da, urtean 100.000 milioi dolar bideratuko zituztela garapen bidean dauden herrialdeetan klima-aldaketaren aurkako borroka finantzatzeko, 2020 amaierara arte. Halaber, herrialde aberatsei eskatzen die gutxien garatuta dauden 46 herrialdeei klimarako finantzaketa emateko, eta estazio meteorologikoak eraikiz ikerketa meteorologikoan eta klima aldaketan inbertitzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Binn Ghuaire

**Binn Ghuaire**,  edo *Bengooria*, Irlandako Galway konderrian dagoen mendi bat da, Connemara eskualdeko Letterfrack herriaren lursailetan. 442 metroko garaiera du.

Twelve Bens mendilerroaren ipar-mendebaldeko mutirrean dago, Connemara Parke Nazionalaren barnean.
Combo Ayouba

**Combo Ayouba** edo **Ayouba Combo** (Anjouan, c. 1952 – Moroni, 2010eko ekainaren 13a) Komoreetako estatuburua izan zen 1995eko irailaren 29tik urriaren 2ra.

Hasiera batean polizia lanetan aritu zen, baina gero Bob Denard mertzenario frantziarrak 1980ko hamarkadan Hegoafrikan entrenatu zuen presidentearen zaindari izateko. 1992an estatu-holpe saiakera huts batean parte hartu zuen.

1995eko irailaren 29an, Bob Denardek laugarren estatu-kolpea zuzendu zuen Komoreetan, eta Said Mohamed Djohar presidentea boteretik bota eta kuartel militarrean giltzapetu zuen. Hurrengo egunean, Combo Ayoubo estatuburu izendatu zuten Trantsizio Militarreko Batzordeko koordinatzaile karguarekin. Urriaren 2an frantsesek Azalée Operazioa burutu zuten eta mertzenarioak kanporatu zituzten.

2001eko irailean, Combo Ayoubo beste estatu-kolpe bat egiten saiatu zen. Une horretan, Estatu Nagusiko buruzagi ondokoa zen herrialdeko armadan. 2010eko ekainean hil zuten, bere etxean.
Dane Bird-Smith

**Dane Bird-Smith** (Queensland, 1992ko uztailaren 15a) atleta da. Australia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kepler-137c

**Kepler-137c** Kepler-137 izarraren inguruan biratzen duen exoplaneta bat da. Izar-sistema horretan bi planeta aurkitu dira, beste planeta Kepler-137b da. Sistema hori Lira konstelazioan dago.

2014an aurkitu zituen Kepler teleskopioak trantsitu astronomiko bidez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Carmen Velásquez

**Maria Carmen Velásquez** sortzez **Maria Carmen Juárez**  (1921 - 1985) langile migratzaileen alde lan egin zuen estatubatuar ekintzailea izan zen. Parsonsen jaio zen, Kansasen, eta ezaguna da Indianan eta AEBetan etorkinei eta nekazaritzako langileei laguntzeko egin zuen lanagatik. Marion, Indianan, San Pauloko Eliza Katolikoarekin eta San Frantziskoko Hirugarren Ordenako apaizekin hasi zen nekazaritza langileen defentsan. 1965ean Associated Migrant Opportunities Services, Inc. sortu zen. (AMOS) Aukera Ekonomikoen Bulegoaren diru-laguntzei esker, Lyndon B presidente estatubatuarraren Pobreziaren Aurkako Gerra ekimenaren zati bat. Johnson, eta Indianako Elizen Kontseiluak, Indianapolis, Lafayette, Gary eta Ft-eko erromatar artxidiozesi katolikoek eratu zuten. Wayne South Bend. Velasquez AMOSen Hego-ekialdeko Bulegoko zuzendaria izan zen.

## Bizitza 
Maria Carmen Velasquez, sortzez Maria Carmen Juarez,  Parsonsen, Kansasen jaio zen 1921ean, eta Chicagon hazi zen. Albert Velasquezekin ezkondu zen 1941ean, eta 1947an Fairmountera (Indiana) joan ziren bizitzera. Bere senarra, Albert, gerrako presoa izan zen Frantzian Bigarren Mundu Gerran.Associated Migrant Opportunity Services, Inc. sortzen lagundu zuen. 1965ean.AMOSek bulegoak zituen Indiana osoan. Maria Carmenek AMOSeko Hego-Ekialdeko Bulegoko zuzendari gisa lan egin zuen.

2021ean, Velasquezen aurpegiaren zuri-beltzeko mural bat margotu zen Grant Konderriko Erreskate Misioaren kanpoko horma batean, tokiko emakume garrantzitsuen ondarea mantentzeko proiektu zibiko baten parte gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Annie Somers Gilchrist

**Annie Somers Gilchrist** (The Oaks, Dresdenetik gertu, 1841 – Nashville, 1912ko otsailaren 2a) estatubatuar idazlea izan zen, eleberriak, poemak eta biografiak idatzi zituena. Batez ere *Rosehurst*, *Harcourt*, eta *The Mystery of Beechcroft* eleberriengatik egin zen ezaguna. Musikari eta hizlari ona ere izan zen.

## Bizitza 
thumb|Annie Somers Gilchrist (1902)
thumb|*A souvenir of the Tennessee centennial; poems* liburuaren azala (1897)

Annie Somers 1841ean jaio zen The Oaks landetxean, Tennesseeko Dresdenetik gertu. James Somers eta Ann McFarlanden alaba zen eta gutxienez sei haurride zituen: Jacob, John, James, Jane, Lafayette eta Earskin. AEBetako Iraultzaren Alaba zen, Sir George Somersen iloba zen Matthew Somers kapitainaren ondorengo izanik.

1860ko irailaren 4an, John Alexander Gilchrist (1836-1891) newyorkar enpresaburuarekin ezkondu zen Weakleyn.

Ezkondu ondoren idazten hasi zen, ''Godey's Lady's Book*eko ohiko kolaboratzaile bihurtuz. Bere lehen idazlana, *The Mystery of Beechcroft*, folletoi gisa agertu zen aldizkari horretan. Batez ere hiru eleberrirengatik egin zen ezaguna: *Rosehurst*, *Harcourt* eta *The Mystery of Beechcroft*.

Erlijioari dagokionez, Nashvilleko Lehen Eliza Baptistako kidea izan zen. Nashvillen hil zen 1912ko otsailaren 2an, eta Dresdenen lurperatu zuten.

## Lan hautatuak 

;Bildumak
* *A souvenir of the Tennessee centennial; poems* (1897)
* *Some Representative Women of Tennessee* (1902)
;Eleberriak
* *The Mystery of Beechcroft* (1877)
* *Rosehurst, or, The step-daughter* (1884)
* *Harcourt, or, A soul illumined* (1886)
* *The robins' talk of Tennessee* (1901)
* *Katherine Somerville, or, the Southland before and after the civil war* (1906)
* *The night-rider's daughter* (1910)
* *Zulieme*
;Poemak
* *The Indian's Prophecy*
* *Put None but Americans on Guard To-night*
* *Ethel*
* *To Annie*
* *Our Glorious Banner, the Hope of the Free*
* *The Indian's Prophecy*
* *Put None but Americans on Guard To-night*
* *The Blue Tennessee*
* *The Great Secret*
* *Visions*
* *Night Thoughts''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jelizaveta Voronova

**Jelizaveta Petrovna Voronova**, jaiotzez **Suvorova**, (;  1825 – Mosku, 1881eko martxoaren 11greg./otsailaren 27ajul.) errusiar idazle, argitaratzaile eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Ia ez da Jelizaveta Voronovaren haurtzaroari eta nerabezaroari buruzko informaziorik gorde, eta beste informazio biografikoa ere oso urria da. 1825. urtearen inguruan jaio zen. 1876-1877 urteetan *Zhurnal inostrannykh perevodnykh romanov* hilabetekaria argitaratu zuen Moskun, eta 1888-1881 urteetan, M. N. Voronov senarrarekin batera, *Izumrud* aldizkaria. Bi aldizkari horiek literatur itzulpenetan espezializatu ziren.

Jelizaveta Voronova Moskun hil zen 1881ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sofia Txistiakova

**Sofia Afanasievna Txistiakova**, jaiotzez **Volkova**, (; 1817 – San Petersburgo, 1890eko ekainaren 23agreg./ekainaren 11jul.) errusiar haur literaturako idazlea, argitaratzailea eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Sofia Volkova 1917an jaio zen. Derpteko barnetegi pribatu batean ikasketak hasi ondoren, zientziak eta literatura bere kabuz ikasten jarraitu zuen.

1835ean Mikhail Txistiakov idazle eta irakaslearekin ezkondu zen, eta senarraren ezinbesteko laguntzaile bihurtu zen. Lan asko izateagatik, barnetegia itxi behar izan zuen. Orduz geroztik, literaturari erabat eman zion bere burua, eta laster lortu zuen ospea haurrentzako idazle trebe gisa. *Semeinyie vetxera* haurrentzako hilabetekarian ere kolaboratu zuen.

1882an, haurrentzat moldatutako *Robinson Crusoe* eleberria argitaratu zuen San Petersburgon. 

Idazteaz gain, atzerriko egileen liburuak itzuli zituen errusierara. Friedrich Christoph Schlosserren *Weltgeschichte in zusammenhängender Erzählung* liburuaren itzulpenean kolaboratu zuen eta Berthold Auerbachen eta Eugenie Johnen hainbat eleberri itzuli zituen. 

Gehiegizko lanagatik osasuna kaskartzen hasi zitzaion. Bi seme helduen eta senarraren heriotzek eragin bereziki txarra izan zuten beregan. Sofia Txistiakova 1890ean hil zen San Petersburgon. Senarraren ondoan lurperatu zuten Volkovo hilerri ortodoxoan. 

## Lan hautatuak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rocca Calascioko gaztelua

**Rocca Calascioko gaztelua**, , Italiako Calascio udalerrian dagoen gaztelu bat da, Abruzzo eskualdeko L'Aquilako probintzian. 

## Kokalekua 
1.490 metroko garaieran dago eta Apeninoetan altuera garaienean dagoen gotorlekua da. Gran Sassoko eta Laga mendietako Parke Nazionalan dago, Campo Imperatoreren aldamenean.

## Historia 
XII. mendean normandiar arkitekturaz eraiki zen baina inoiz ez zuen guda edo setiorik jasan. 

1703an lurrikara batek kaltetu zuen.

## Zinema 
*Ladyhawke* (1985) film ezaguna bertan filmatu zen.

## Kanpo estekak
Gabrielle Soumet

**Louise Gabrielle Soumet**, ezkondu ondorengo abizenez '''Beuvain d'Altenheim** (Paris, 1814ko martxoaren 17a – 1886ko maiatzaren 16a), **Gabrielle d'Altenheim** edo **Gabrielle Altenheim'* izenez ere ezaguna, frantziar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Gabrielle Soumet 1814ko martxoaren 17an jaio zen Parisen. Alexandre Soumet poeta eta antzerkigile ezagunaren alaba zen. Eugénie Niboyetekin batera, Emakumeen Klubeko kide izan zen. 

1844an, aitarekin elkarlanean, *Jane Grey'' bost ekitalditako tragedia idatzi zuen, 1844ko martxoaren 5ean Odéon antzokian estreinatu zena. Geroago batez ere poesia idatzi zuen. 

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apaturina

**Apaturina** lepidoptera genero monotipiko bat da, Nymphalidae familiakoa. Espezie bakarra du, *Apaturina erminea*, Papua Ginea Berrian aurkitzen dena.

Beldarrek, ustez, *Celtis latifolia* jaten dute.

## Ezaugarriak 
Espezie honetako tximeleta heldua beltza da, aurreko hegal bakoitzaren oinarrian kolore urdin-berdexka iridiscente duen adabaki batekin, eta atzeko hegal bakoitzean adabaki urdin iridiscente handi batekin. Orban zuriz osatutako zerrenda diagonal bat du aurreko hegal bakoitzean, eta bi puntu zuri aurreko hegal bakoitzan. Atzeko hegal bakoitzak begi itxurako orban bat du.

## Sinonimia 
* *Papilio erminea* Cramer, 1779
* *Apaturina aruensis* Joicey & Talbot, 1924
* *Apaturina splendidissima* Bryk, 1939
* *Apaturina principalis* Bryk, 1939
* *Apaturina androtropa* Bryk, 1939

## Bibliografia 
* Kotaki, M., 1995: A new subspecies of *Apaturina erminea* from Morotai Island, Indonesia (Lepidoptera: Nymphalidae). *Futao* **19**: 1-2.
* Morita, S. & S. Kawamura, 1998: A new subspecies of *Apaturina erminea* (Cramer,1779) from New Ireland, Papúa New Guinea (Lepidoptera : Nymphalidae). *Futao* **27**: 1-3.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lilia Vélez Iglesias

**Lilia Maria Vélez Iglesias** mexikar akademikoa, kazetaria eta aktibista da, eta hezkuntzan, kazetaritzan eta gardentasunaren arloan egindako lanagatik da ezaguna. 2018tik Zuzendari Orokor Akademikoa da Pueblako Unibertsitate Iberoamerikarrean.

Medieros izeneko irratsaioa gidatu zuen eta hainbat albistegitan komentarista izan zen, hala nola *ACIR Puebla* Taldearen *Así sucede* eta *Ultra Sistema de Noticias* egunkarietan.

## Ibilbidea 
Komunikazio Zientzietan lizentziatua da Pueblako Estatuko Herri Unibertsitate Autonomoan, maistra Politika Zientzietan eta Kudeaketa Publikoan Pueblako Zuzenbide Eskola Librean, eta Soziologian doktorea Pueblako  Benemérita Universidad Autónomoan

Kazetaritzako eta Komunikazioko lizentziaturen koordinatzailea ere izan zen UPAEPen, eta 13 urtez eskolak eman zituen bertan.

Lilia Velez Iglesias Informazio Eskubidearen Mexikoko Elkarteko (AMEDI) presidentea izan zen 2017tik 2019ra, eta México Informa, informazio eskubidea zabaltzen duen kazetari sareko kidea da. Halaber, Pueblako Estatuko Informazio Publikoa Eskuratzeko Batzordeko (CAIP) mandataria izan zen 2010ean.

Gardentasunaren alde egiten duen lanean, *Actívate por Puebla* erakundearen gardentasun nodoan parte hartu izana ere nabarmendu du, baita "Kontu ematea Mexikon" bezalako katedrak eta Notimex Mexikoko Estatuko albiste agentzia ofizialaren Kontseilu Editorial Aholku-emailea izatea ere.  

Alfonso Velez Pliegoren alaba, 1980ko hamarkadan BUAPeko errektore izandakoa, Velez Iglesiasek bere aitari omenaldia egin nahi izan dio "hezkuntzaren eta zientziaren alde egindako lanaren jarraipenarekin, baita hainbeste maite izan zuen Pueblako ondare arkitektoniko, arkeologiko, historiko eta naturalaren zabalkundearekin eta kontserbazioarekin ere".

Akademiko gisa, Ibero Pueblan eman zuen Informazio Eskubidea ikasgaia, eta zuzendari akademikoa da 2018ko abuztuaren 1etik. Arlo hauek ditu bere ardurapean:

* Liburutegi Interaktiboa
* Ikaskuntzarako eta Ikerketarako Baliabideen Zentroa
* Nazioarteko Gai Akademikoen Koordinazioa, sei sail akademikoak
* Eskola Zerbitzuen Zuzendaritza
* Ikerketa eta Graduondoko Zuzendaritza
* Diseinu eta Berrikuntza Teknologikoko Institutua eta Ingurumen Ikerketen Institutua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Maria Sheldon Wright

**Laura Maria Sheldon Wright** (St. Johnsbury, 1809ko uztailaren 10a – Iroquois, 1886ko urtarrilaren 21a) estatubatuar misiolaria izan zen.

## Bizitza 
Laura Maria Sheldon 1809ko uztailaren 10ean jaio zen St. Johnsburyn, Vermonten. St. Johnsburyn eta Barneten hazi zen eta Young Ladies' Schoolen ikasi zuen. Txikitan jolastu zuen bertako haur indigenekin, eta 10 urterekin otoitz bilerak antolatzen hasi zen haien artean.

1833ko urtarrilaren 21ean Asher Wright misiolari kuakeroarekin ezkondu zen, eta biak Buffalo Creek erreserbara joan ziren 1833ko otsailaren 5ean, euren misioa hasteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claire Nouvian

**Claire Nouvian** (Bordele, 1974ko martxoaren 19a) frantziar ingurumen-ekintzailea da, kazetaria, telebista-ekoizlea, zinema-zuzendaria eta GKEen burua.

## Ibilbidea 
Nouvian Bordelen jaio zen. Kazetaritza ikasi ondoren, ozeanoaren eta itsas bizitzaren defentsan konprometitu zen.

2018an, arraste-sareek 60 urtean ur sakonetako 25 milioi tona arrain atera dituztela agerian uzten zuen ikerketa garrantzitsu baten ondoren, Nouvianek arrantza mota suntsitzaileenetakotzat jotzen den horren aurkako kanpaina bat zuzendu zuen.Beste aktibista batzuekin batera, Intermarché presionatu zuen, Frantziako supermerkatu kate handi bat, praktika horiek egiten zituen ontzidiaren jabea. Azkenean, Frantziako Gobernuak debekatu egin zuen arrantza mota hori, eta Europako Batasuneko gainerako kideak ere batu ziren erabakira.

## Aintzatespenak 
* 2012an,  saria eman zioten Nouviani. Sari hori 1993an sortu zen, azken urtean arrakasta izan duten emakumeak saritzeko, eta adibide eta inspirazio-iturri da. 
* 2018an, Goldman Ingurumen Saria jaso zuen, urtero natura eta ingurumena defendatzen dutenei sari gisa ematen zaiena. Sari horrekin, Nouvian saria jasotzen duen bigarren pertsona frantziarra bilakatu zen, 1992an lortu zuen.Christine Jean biologoaren ondoren, 

## Lanak 
* 2007 – *Criaturas abisales.* La Esfera de los Libros. ISBN 978-8497346757.
* 2009 – ''L'âge bleu : Sauver l'océan.'' De Anne Defréville con prólogo de Claire Nouvian. ISBN 978-2283032435.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Molnupirabir

**Molnupirabirra** konposatu organikoa da C13H19N3O7 formula duena. Nukleosioden analogoa da. 

Molnupirabirra, *Lagevrio* markarrekin saltzen da botika antibiral gisa, hainbat RNA birusek beren burua errepikatzea eragozten duelako. Gripea tratatzeko botika gisa sintetizatu zen lehen aldiz 2018an eta gerora COVID-19a tratatzeko usatu da hainbat herrialdetan (AEBtan eta Erresuma Batuan etsenplurako) SARS-CoV-2-z kutsatutakoak tratatzeko.

Europar Batasunean ez du baimenik erabilia izateko. 2021an Sendagaien Europako Agentziak azterketa bat abiatu zuen Molnupirabirraren erabilera pediatrikoari buruz, 2023an eten zuena emaitza egokirik eman ez zuelako.

Molnupirabirra profarmako bat da *N*4-hidroxizitidina nukleosido deribatu sintetikoarena. RNAren errepikatze-prozesuan akatsa sortuaz egiten du lan.

## Sintesia 
Molnupirabirra uridina lehengai gisa usatuz sintetizatzen da.

Synthesis of molnupiravir from uridine

## Erreferentziak
Phallus indusiatus

***Phallus indusiatus*** *Phallaceae* familiako onddo espezie bat da. Normalean ezkongaien beloa deitua, *Phallus* familiako onddo bat da. Baso eta lorategietan agertzen da, ondo deskonposatutako zurezko hondakinetan aberatsak diren lurzoruetan, klima tropikalean, Asiako hegoaldean, Afrikan, Amerikan eta Australian dago. Jangarria da.

Sinonimoak: *Dictyophora phalloidea*, *Dictyophora indusiata*, *Hymenophallus indusiatus*, *Phallus daemonum*, *Dictyophora campanulata*, *Hymenophallus daemonum*, *Sophronia brasiliensis*, *Dictyophora speciosa*, *Dictyophora bicampanulata*, *Phallus speciosus*, *Phallus radicatus*, *Dictyophora radicata*, *Phallus tunicatus*, *Phallus tahitensis*, *Phallus brasiliensis*, *Dictyophora daemonum*, *Dictyophora nana*, *Phallus collaris*, *Dictyophora brasiliensis*, *Dictyophora collaris*, *Dictyophora tahitensis*, *Phallus diplopora*, *Dictyophora farlowii*, *Dictyophora braunii*, *Dictyophora phalloidea var. farlowii*, *Dictyophora callichroa*, *Dictyophora lilloi*, *Phallus callichrous*, *Phallus farlowii*, *Phallus moelleri*, *Phallus rochesterensis*, *Dictyophora phalloidea var. callichroa*, *Dictyophora phalloidea var. rochesterensis*, *Dictyophora baileyi*, *Dictyophora indusiata f. callichroa*.

## Deskribapena 
**Eskorarpoa:** 25cm-koa den estipite zuri batez osatua dago, kanpai itxurako txano koniko batez koroatua, gutxi gorabehera 2 eta 4cm-ko zabalerakoa, oliba-berde koloreko, usain txarreko eta gleba likatsuak estalita. Glebak esporak ditu, eta bere haragi ustelaren usainak, euliak eta beste intsektu batzuk erakartzen ditu eta hauek sakabanatzen dituzte. Indusioa zurtoina bilduaz agertzen da, enkaje forman, bolba hondakinetatik abiatu eta kapelaren oinarrira iristen dena. Bere formak belo bat gogorarazten du eta hemendik dator Ezkongaien belo izen arrunta.

**Etimologia:** *Indusiatus* epitetoa latinetik dator, barneko arropa jantzita, esan nahi duen “indūsîātus” hitzetik.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Antzeko beste espezie batzuetatik bereiz daiteke, bere banaketagatik,  tamainagatik, indusioaren kolorea eta luzeragatik.

## Erabilerak 
Asian, heldugabeak zopa eta frijituetan janari gisa prestatzen dira. Txinan jakitzat hartzen da. Horretarako landu egiten da eta bolbatik atera eta gleba usaintsua agertu baino lehen kontsumitu behar da. Propietate sendagarriak egozten zaizkio eta Txinan VII. mendetik aipatzen da honetarako erabilia. Bere banaketa-eremuko herrialde batzuetan afrodisiakotzat hartzen da, baso-dilatatzaile gisa funtzionatzen baitu, biagra deitu ohi denaren efektu berberak dituelako. Bada espezie bat, horren pareko gisa, emakumeengan usaintzearekin bakarrik ere  gehiegizko kitzikapena eragiten duena, *Cordyceps sinesis*-en kasua da.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sigrid Elmblad

**Sigrid Agneta Sofia Elmblad**, jaiotzez **Pettersson** (Stockholm, 1860ko maiatzaren 28a – *ibidem*, 1926ko maiatzaren 23a), ***Toivo*** izengoitiaz ere ezaguna, suediar idazle, kazetari eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Abraham Raphael Ulric Pettersson arkitektoaren eta Elma Edvina Rosalie (Rosa) af Heurlin musikariaren alaba, Sigrid Pettersson 1860an jaio zen Stockholmen. Osasun kaskarra zuenez, etxean ikasi zuen. 1866an aita hil zitzaion, eta Sigrid Finlandiara joan zen amaren senideekin bizitzera. Urte berean *Vind för våg* poesia bilduma argitaratu zuen. 1887an *Svenska Familj-Journalen* eta *Dagens Nyheter* aldizkarietan kolaboratzen hasi zen.

1888an Johannes Elmblad opera abeslariarekin ezkondu zen, eta harekin bi alaba izan zituen. Atzerrian bizi izan ziren denbora luzez, besteak beste, Berlinen, Breslaun eta Pragan. Senarraren eraginez, Wagnerren musikarekiko interesa piztu zitzaion, eta bere hiru operen libretoak suedierara itzuli zituen. Schuberten eta Schumannen erromantzeen letrak ere itzuli zituen eta *Santa Lucia* abesti ezagunaren suedierazko letrak sortu zituen.

1910ean senarra hil zitzaion, eta Sigrid Elmblad Stockholmera joan zen bizitzera, non kazetari eta itzultzaile gisa jardun zuen. Henrik Ibsenen, Sigrid Undseten eta Romain Rollanden idazlanak itzuli zituen. Nya Idunekin zituen harremanak berritu zituen, 1912tik 1918ra idazkari eta 1918tik 1921era presidente izan zen. 1897an *Mot sin lycka* eleberria argitaratu zuen, eta 1902an *Fru grefvinnan*. Gainera, haurrentzako hainbat liburu eta Jenny Lind abeslariaren biografia idatzi zituen.

Sigrid Elmblad 1926an hil zen, eta 1928an *Dröm och längtan* poesia bilduma argitaratu zuten.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agirre-Aperribai

**Agirre-Aperribai** Galdakaoko mendebaldean dagoen auzoa da, Basauriko mugan. 
thumb|eskuinean|300px|Aperribaiko baserri bat.
## Demografia 
## Kanpo estekak 
*  Galdakaoko kale zerrenda