Che Guevara

**Ernesto Guevara** (Rosario, Argentina, 1928ko ekainaren 14a - La Higuera, Santa Cruz, Bolivia, 1967ko urriaren 9a), **«Che» Guevara** ezizenez ezagunagoa, iraultzailea, hainbat gerrillaren buruzagia, militarra, Kubako ministroa, medikua, politikaria eta pentsalari ezkertiarra izan zen.

Medikuntzako ikasle gaztea zenean, Guevarak Hego Amerikan zehar bidaiatu zuen, eta erradikalizatu egin zen ikusi zituen pobrezia, gosea eta gaixotasunengatik. Ameriketako Estatu Batuek Latinoamerikako ustiapen kapitalista gisa ikusten zuena iraultzen lagundu nahi izan zuen eta horrek bultzatu zuen Guatemalako Jacobo Árbenz presidentearen erreforma sozialetan parte hartzera. Izan ere, CIAk laguntza eman zion United Fruit Company enpresari presidentea kargutik kentzeko, eta horrek bere ideologia politikoa sendotu zuen. Geroago, Mexiko Hirian, Raúl eta Fidel Castro ezagutu zituen, eta uztailaren 26ko Mugimenduarekin bat egin zuen, Kubara Granma itsasontzian bidaiatuz Fulgencio Batista Kubako diktadorea botatzeko asmoarekin. Guevarak laster lortu zuen protagonismoa matxinatuen artean, bigarren aginte mailara igo zuten, eta Batistaren erregimena kentzeko bi urteko gerrilla kanpainan funtsezko rola jokatu zuen.

Kubako Iraultzaren ideologo eta komandanteetako bat izan zen, eta altxamendu armatutik 1965era arte parte hartu zuen Kubako Estatua antolatzeko prozesuan. Bertan, administrazioko eta gobernuko hainbat goi kargu bete zituen, batez ere arlo ekonomikoan. Banku Nazionaleko presidentea izan zen, Nekazaritza Erreformarako Institutu Nazionaleko (INRA) Industrializazio Saileko zuzendaria, eta Industria ministroa. Diplomazia arloan, nazioarteko hainbat misioren arduradun gisa jardun zuen.

Borroka armatua hirugarren mundu osoan zabaltzeko beharraz sinetsita, Che Guevarak Latinoamerikako hainbat herrialdetan gerrillarien "guneak" jartzea bultzatu zuen. 1965 eta 1967 artean Kongon eta Bolivian aritu zen borrokan. Azken herrialde horretan, 1967ko urriaren 9an, Boliviako armadak modu klandestinoan eta sumarioan atxilotu eta exekutatu zuen, CIArekin elkarlanean.

Bere irudia garrantzi handiko sinbolo bihurtu da mundu mailan, iritzi publikoan grina handiak sortzen ditu, aldekoak zein aurkakoak. Alde dauden askorentzat

## Bizitza 
### Haurtzaroa eta gaztaroa 
Ernesto Che Guevara, Ernesto Guevara Lynch eta Celia de la Serna y Llosaren semea zen, 1928ko ekainaren 14an jaioa, Rosarion, Argentinan. Espainiar jatorriko (horien artean Arabako Gebara herriko euskaldunak) erdi mailako familia bateko bost seme-alaben artean zaharrena zen. Bazuen baita irlandar jatorria ere, Patrick Lynch bere aitaren arbasoaren aldetik. Jaiotza agiriaren izen juridikoa "Ernesto Guevara" izan arren, bere izena "de la Serna" edo / eta "Lynch" abizenekin batera ere agertzen da. Bere izaera "geldiezina" aipatuz, aitak esaten zuen "Kontutan hartu behar den lehenengo gauza da, nire semearen zainetan irlandar matxinoen odola isurtzen dela".
thumb|Ernesto gaztea ezkerrean, gurasoekin eta anai-arrebekin. Ezkerretik eskuinera Celia (ama), Celia (arreba), Roberto, Juan Martín, Ernesto (aita) eta Ana María, 1944an.
Guevarak bere arbasoak aipatu izan zituen noizbait: "Ziur naiz Mendozarekin iritsi zen "euskal Gebara" horrengandik jaso dudala nigan dagoen trufari sen hau, edo nire zuhaitz genealogikoan sartu zen besteren batetik indiar guaraniekin gozoki zebilela. Baina ziur nago nire arbaso irlandar eta guaraniarrengandik ez dudala heredatu”.

Gurasoak 1927ko abenduan ezkondu ziren, Celia hiru hilabeteko haurdun zegoenean. Urte horietako moralarentzat gaitzesgarria zen egoera, baina gurasoen aldetik jarrera ez zen izan kontserbadorea. 1948an dibortziatu egin ziren, nahiz eta teilatupe berean bizi, Argentinako goiko klasean ezohiko portaera zena. Ernestoren ondoren, beste lau seme-alaba izan zituzten: Celia, Roberto, Ana Maria eta Juan Martin. Haurtzaroan eta gaztaroan eragin handia izan zuen gurasoen ezaugarri batek: haien etengabeko lekualdatzeak. Guevarak 1953an Argentina behin betiko utzi arte, bere familiak gutxienez hamabi helbide izan zituen Buenos Airesen, Caraguatayn, San Isidron, Alta Gracian eta Kordoban.

Ama, Celia de la Serna, Buenos Airesko ganadutegi handi bat zuen familia tradizionalekoa zen. Haren aitak bere buruaz beste egin zuen bi urte zituenean, eta ama hamabost urte zituela hil zitzaion. Ondorioz, bere arreba Carmen eta izeba baten kargu hartu behar izan zuen. Feminismoa, askatasun sexuala eta emakumeen autonomia sustatu zituzten goi mailako emakume progresistetako belaunaldiko kidea zen.
[thumb|Che Guevara oporretan [Mar del Plata|Mar de Platan, 1943an, 15 urte zituela.]]
Aitak bizitza ekonomiko erosoa eraman zuen gurasoengandik jasotako herentziarekin lortutako errentei esker. Guevara jaiotzean, Caraguatayn mate belarraren plantazio bat erosi zuen, eta halaber ontziola bat zuten Río de la Platan. Hala ere, negozioak ez ziren ondo joan, eta 1940ko hamarkadan saldu egin zituen, higiezinen agentzia instalatzeko eta Buenos Airesen etxea erosteko. Geroago, Cordoban eraikuntza enpresa bat instalatu zuen, baina 1947an porrot egin zuen. 1948an berriz, beste herentzia garrantzitsu bat jaso zuen, bere ama hil ondoren. Berriro ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituen. 1987an liburu bat idatzi zuen «„Che“ nire semea» izenburuarekin.

Bizitzan oso goiz, "pobreekiko kidetasuna" garatu zuen. Bere aita, Espainiako Gerra Zibileko errepublikanoen aldekoa zen, eta sarri etxean gatazkaren beteranoak hartzen zituen. Han, nahiz eta klima lehorragoa izan, Guevararen osasunak ez zuen hobera egin. Lehen hezkuntza etxean hartu zuen, ama Celia de la Sernaren tutoretzapean.

Asmak neurri handi batean Guevararen haurtzaroaren ezaugarriak zehaztu zituen. Erasoak etengabeak eta larriak izaten ziren, eta maiz egun batzuetarako oheratu beharrean aurkitzen zen. Eskolara joateko aukerak mugatuak zituen, eta 1937 arte ez zen sartu bigarren mailan, zortzi urte zituela. Kirolak egiteko aukerak ere mugatuak zituen, nahiz eta jarduera gustuko izan, eta praktikatu ere egiten zuen, askotan lagunek bere etxera bizkarrean eraman behar izan arren. Asmari aurre egiteko, etengabeko dietak eta tratamendu medikoak jasaten zituen. Bestalde, gaixotasunak aparteko irakurle bihurtu zuen, xakezale bikaina, eta diziplina eta auto-kontrol izpiritu handia zuena.
[ezkerrera|thumb|Kordobako probintzia, Argentinaren erdialdean. Alta Gracia hiria [Córdoba (Argentina)|Cordoba hiriburutik 40 km hego-mendebaldera dago.]]
Guevara Cordoban bizi izan zen 17 urtez, 1930etik 1947. urtera arte, haurtzaroaren eta nerabezaroaren zati handi bat bertan igaroz. Bere burua kordobartzat jotzen zuen, eta Cordobako doinuaren ezaugarriarekin hitz egiten zuen, nahiz eta gero Kuban azentu kubatar nabarmena hartu. Guevara Buenos Airesen 1947ko urtarriletik 1952ko uztailera arte egon zen, Latinoamerikara joateko abiatu zuen lehen bidaia arte. 1948an Buenos Airesko Unibertsitateko Medikuntza fakultatean hasi zituen ikasketak, mediku gisa 1953k apirilean graduatu zelarik. Garai horretan, karrera egiteaz gain, asma ikerketarako klinika espezializatu batean laguntzaile bezala aritu zen lanean, Salvador Pisani doktorearekin. Medikuntza Fakultatean Berta Gilda ezagutu zuen, Cordobako unibertsitario aktibista komunista, eta berarekin adiskidetasun sendoa mantenduko zuen bizitza osoan.

Buenos Airesen, Guevarak errugbian jokatzen zuen, hango goiko klaseko kirol bereizgarria, lehenengo San Isidro Klub garrantzitsuan eta gero, asmaren mugak zirela eta, Yporá Rugby Club txikian. Gainera, irakurtzeko grina biziarekin jarraitzen zuen, eta baita koaderno filosofikoak idazten ere. Urte hauetan filosofia sozialarekiko gero eta ardura handiagoa erakutsi zuen, eta hirugarren koadernoan Karl Marxen pentsamenduarekiko interes handia ageri zitzaion. Era berean, Indiako deskolonizazio eta industrializazio prozesuaren inguruko *Nehru*ren ideiei ere arreta handia eskaini zien, bere «India deskubrituz» liburua gogotsu gomendatuz.

### Interes intelektual eta literarioak 
thumb|150px|Ernesto Guevara gaztea 17 urterekin|alt=
Guevarak bere aitarengandik ikasi zuen xakean jokatzen, eta 12 urterekin hasi zen tokiko txapelketetan parte hartzen. Nerabezaroan eta bere bizitzan zehar poesiaz zaletu zen, batez ere Pablo Neruda, John Keats, Antonio Machado, Federico García Lorca, Gabriela Mistral, César Vallejo eta Walt Whitman Gainera, Rudyard Kiplingen «*If .*..» eta José Hernándezen «Martín Fierro» buruz errezitatzen zituen.

Guevaratarren etxeak 3.000 liburu baino gehiago zituen, eta horrek ahalbideratu zuen Guevara irakurle sutsu eta eklektikoa izatea. Bere interesen artean zeuden bereziki Karl Marx, William Faulkner, André Gide, Emilio Salgari eta Jules Verne. Beste batzuekin ere gozatzen zuen, hala nola Jawaharlal Nehru, Franz Kafka, Albert Camus, Vladimir Lenin, Jean-Paul Sartre, Anatole France, Friedrich Engels, H. G. Wells eta Robert Frost.

Urte batzuk geroago, 1958ko otsailean desklasifikatutako CIAren "Biografia eta nortasunari buruzko txostena", Guevararen interes eta adimen akademikoen eskaintza zabalaz ohartzen zen, eta «Irakurria zela» zioen, gaineratuz «*„Che“ nahiko intelektuala zen latinoa izateko*».

## Bidaiak 
Buenos Airesen finkatu ondoren, baliabiderik gabe bidaiatzen hasi zen, auto-stopean, bizikletan edo motozikletan, diru gutxirekin, gero eta urrunago. Guevararen joan-etorriek esperientzia sozial eta gizatiar bat suposatu zioten, Argentinako eta Latinoamerikako langile eta pertsona apalekin harremanetan jarri zutelako, eta azkenean, Kubako Iraultza burutuko zuen gerrilla taldean sartzea ekarriko zuten. legenarrean aditua, José Carlos Mariáteguiren ikaslea eta Peruko Alderdi Komunistako buruzagia zena. Guevarak hartuko zituen erabakietan eragin handia izango zuen. Pesce doktoreak Limako periferian dagoen Portada de Guía legenardunen ospitalera eraman zituen. Bereziki harrituta geratu zen legenardun kolonia baten bizi ziren gaixoen elkartasunaz, honako hau esanez: "Giza elkartasun eta leialtasun modu gorenak horrelako pertsona bakarti eta desesperatuen artean sortzen dira". Bidaian hartutako oharrak artikulu bat idazteko erabili zituen, *"*Motozikletako egunkari pertsonala" izenekoa. Argitaratutakoan New York Timesen salduena izan zen, eta 2004an izen bereko saritutako film batera moldatu zen. Bidaiarekin jarraituz, autobusez Caracasera joan ziren, Venezuelako hiriburura, eta Granadok lana lortu zuen legenardunentzako ospitale batean, Pesceren gomendioz. Guevarak bere aldetik, ikasketak amaitu behar zituenez, itzultzea erabaki zuen. Miamin geldialdia egin zuen senide baten karga-hegazkin bat baliatu nahi zuelako bidaiatzeko, eta bertan aste batzuk eman zituen, azafata baten etxeko zerbitzari eta jatetxe bateko plater-garbitzaile bezala lan eginaz.

Bidaian Argentina, Txile, Peru, Ekuador, Kolonbia, Venezuela, Panama eta Florida zeharkatu zituen 20 egunez. Bidaiaren amaieran Buenos Aireseko etxera itzulitakoan, Latinoamerika ikusten zuen ez nazio bereizien bilduma gisa, baizik eta kontinente osoko askapen estrategia behar zuen erakunde bakar bat bezala. Mugarik gabeko Hispanoamerikaren kontzeptua, Latino ondarea partekatzen zuelako, sarri nabarmendu zuen gaia izan zen ondorengo jarduera iraultzaileetan.

1952ko uztailean Buenos Airesera itzultzean, Guevarak bere egunkaria berrikusi eta *Bidaia Oharrak* idatzi zituen, non, besteak beste, honako hau zioen: «Ohar hauek idatzi zituen pertsonaia berriz ere Argentinako lurraldea zapaltzean hil zen. Taxutu eta leundu egiten dituena, „ni“, ez naiz ni, ez behintzat barneko ni bera. Gure „Amerika Maiuskulan“ noraezean ibiltze honek, uste baino gehiago aldatu nau». Unibertsitateko bere espedientea Carlos Ferrer haurtzaroko lagunaren “Guevararen bigarren eta azken bidaia Latinoamerikan zehar” liburuan dator. 1953an azken azterketa gainditu zuenean, kopia bat eman zion Ferreri ikasketak amaitu zituela frogatzeko, sarritan esan baitzion ez zuela inoiz bukatuko.

Geroago adierazi zuen Latinoamerikan egindako bidaietan "pobreziarekin, gosearekin eta gaixotasunekin" harreman estua izan zuela,  eta baita "haurrak tratatzeko ezintasuna" diru faltagatik. Halaber, ”etengabeko goseak eta zigorrak eragindako estuasunarekin". Horren ondorioz, posible zen aita batek "seme baten galera garrantzirik gabeko istripu bezala onartzea". Guevarak esperientzia horiek bera konbentzitzera eraman zutela aipatu zuen, "pertsona horiei" laguntzeko medikuntzaren eremua utzi behar zuelakoan, eta aldiz borroka armatuaren esparru politikoa kontuan hartu.

### Bigarren bidaia latinoamerikarra (1953-1954) 
ezkerrera|thumb|Bigarren bidaiaren ibilbidea
1953ko uztailean, Guevara berriro abiatu zen, oraingoan Bolivia, Peru, Ekuador, Panama, Costa Rica, Nikaragua, Honduras eta El Salvador ezagutzera. 1953ko abenduan, Guatemalara irten baino lehen, egunkari pertsonal bat bidali zion bere izeba Beatrizi, Costa Ricako San José hiritik. Eskutitzean, Fruten Enpresa Batuaren (United Fruit Enpresaren) jabetzak zeharkatzeaz hitz egin zion. Bidaia horrek konbentzitu zuen enpresaren sistema kapitalista ikaragarria zela. Guatemalan zegoen garaian, Erdialdeko Amerikako beste erbesteratu batzuen laguntza izan zuen. Horietako batek, Helena Leiva de Holstek, janaria eta ostatua eskaintzeaz gain, Errusia eta Txinan marxismoa aztertzeko egindako bidaiei buruz hitz egiten zion. Guevarak poema bat eskaini zion: "Biderako gonbidapena".

Arbenzen erregimena kanporatu zutenean eta Armas eskuineko diktadura ezarri, Guevara Estatu Batuen botere inperialistaren ikuspegiaz jabetu zen. Latinoamerikako eta garapen bidean zeuden beste herrialde batzuen desberdintasun sozioekonomikoa berreskuratu nahi zuen edozein gobernu suntsitzen saiatu zelako. Kolpeari buruz hitz egitean, honako hau adierazi zuen:

Guevararen ustez, borroka armatuaren bidez lortutako marxismoa, horrelako baldintzak zuzentzeko bide bakarra zen. Urte batzuk geroago Hilda Gadeak honako hau idatzi zuen: "Azkenean, Guatemala izan zen borroka armatuaren premiaz konbentzitu zuena, inperialismoaren aurkako ekimena hartzeko. Lurraldea utzi zuen unean, ziur zegoen horretaz".

### Mexiko Hiria eta prestaketak 
Guevara 1954ko irailean iritsi zen Mexikora, eta Ospitale Orokorreko eta Mexikoko Haur Ospitaleko alergien atalean lan egin zuen. Horrez gain, Mexikoko Unibertsitate Nazionaleko Medikuntza Fakultatean klaseak eman zituen, eta albiste-argazkilari gisa ere aritu zen *Latina News* agentzian. Hilda Gaedak azaltzen zuen Guevarak tratatzen ari zen garbitzaile emakume zahar batekin obsesioa zuela, "klase ahaztuaren eta esplotatuenaren ordezkari" moduan ikusten baitzuen. Hildak beranduago emakume zaharrari eskainitako poema bat aurkitu zuen, honela zioena "mundu hobe baten alde borrokatzeko promes egiten dut, txiro eta esplotatu guztientzako bizitza hobea lortzeko".

Garai horretan Ñico Lópezekin eta Guatemalan ezagutu zituen Kubako beste erbesteratuekin zuen adiskidetasuna berritu egin zuen. 1955eko ekainean, Lópezek Raúl Castro aurkeztu zion, eta honek geroago bere anaia nagusia Fidel Castro, *Uztailaren 26ko Mugimendua* eratu zuen buruzagi iraultzailea eta Fulgencio Batistaren diktadura desegitea nahi zuena. Fidelekin bere lehen bileraren gauean izandako elkarrizketa luzean, Guevarak ondorioztatu zuen Kubaren borroka berak bilatu zuen bezalakoa zela, eta egunsentirako sinatua zuen *Mugimenduko* kide izatea.

Guevararen bizitzaren une horretan, AEBek kontrolatutako konglomeratuek mundu osoko erregimen errepresiboak instalatu eta onartzen zituela uste zuen. Ildo horretatik, Batista "AEBetako txotxongilo bat zen, sokak moztu behar zitzaizkiona”.

## Kubako Iraultza 
erdian|thumb|661x661px|Kubako mapa.
1952ko martxoaren 10ean, Fulgencio Batista jeneralak zuzendu zuen estatu kolpe batek Carlos Prío Socarrás presidente demokratikoa bota zuen. Estatu Batuen eta Sobietar Batasunaren arteko Gerra Hotzaren lehen uneak igarotzen ari ziren nazioarteko esparruan. Batistak diktadura odoltsua ezarri zuen, komunismoaren aurkako borrokan. Hala ere, ustelkeria maila eskandalagarriak eta giza eskubideen urraketak, Batista agintetik botatzeko matxinadaren aldeko oposizio orokortua eratu zuten. Bertan, oposizioko alderdi politikoek, sindikatuek, ikasle mugimenduek eta are gehiago, enpresetako sektoreek, lur jabeek eta indar armatuek hartu zuten parte. Estatu Batuetako gobernuak berak ere, arma hornidura moztu zion.
thumb|Kubako errebelde bat, Batistaren soldaduek fusilatzen 1956an.
Testuinguru horretan, Fidel Castrok gidatutako *Uztailaren 26ko Mugimenduak* jardungo zuen, funtsean ideologia nazionalista-antikomunistarekin. Une oro bere indarrak oposizioko beste sektore batzuekin bateratu nahian aritu zen, gobernu demokratiko nazionalista bat ezartzeko proiektuarekin. Carlos Prío Socarrás presidente ohiak eta baita CIAk ere, lehen urteetan Castroren gerrilla ekonomikoki lagundu zuten.thumb|Che Guevara eta Camilo Cienfuegos, Habanako Iraultzaren mueoan.|alt=

### Sierra Maestra 
Sierra Maestra Kubako uhartearen hego-ekialdeko muturrean dagoen mendilerro luzea da, beste muturrean kokatutako Habanako hiriburutik 800 km pasatxora. 250 km luze eta 60 km zabal neurtzen du. Kuban *guajiros* izeneko 60.000 nekazari inguru bizi ziren bazterreko eremua zen, biziraupeneko nekazaritzan lan eginez. Gaur egun eremuak parke nazional ugari ditu.

#### Hasiera prekarioa 
Gerrilla taldea Sierra Maestran ezarri zenean, *Uztailaren 26ko Mugimendua* herrialde osoan antolatu zen mendian zeuden gerrillariei laguntzeko asmoz, lautadako hirietako oposizioko beste alderdi batzuekin, sindikatuekin, ikasle mugimenduekin eta AEBetako enbaxada berarekin ere aliantzak eginez. Beraz, *Uztailaren 26ko Mugimenduan* bi sektore zeuden, Lautadakoa eta Mendikoa izenekoak, sarri bien artean tirabira garrantzitsuak agertuz. Lautadan jarduten zuten buruzagi gehienak demokrata antikomunistak ziren.

Sierra Maestran Guevara mediku eta gerrillari gisa aritu zen. Klimaren eraginez munduko asma tasarik altuenetakoa duen herrialdea izanik, asma eraso larriak jasan zituen. Hala ere, berehala nabarmendu zen ausarta izateagatik, ikuspegi taktikoagatik eta lidergo gaitasunarengatik. Ondoren esan zuenez, "gerraren egunik mingarrienak" izan ziren.
thumb|Guevara mando baten gainean Kubako Las Villas probintzian, 1958ko azaroan.
Guevara Sierra Maestra mendietako nekazari txiroen artean ezkutatuta bizi izan zen garaian, konturatu zen ez zegoela ikastetxerik, ez argindarrik, ez osasunerako sarbide minimorik, eta helduen % 40 baino gehiago analfabetoak zirela. Gerrak aurrera jarraitzen zuen bitartean, matxinoen armadaren partaide oso bilakatu zen, eta "Castro konbentzitu egin zuen bere konpetentziaz, diplomaziaz eta pazientziaz". Granadak egiteko lantegiak sortu zituen, ogia egiteko labeak eraiki, eta eskolak antolatu zituen nekazari analfabetoei irakurtzen eta idazten irakasteko. Halaber, osasun zentroak jaso zituen, taktika militarra irakasteko tailerrak, eta informazioa zabaltzeko egunkari bat sortu zuen. autonomo txiki bat zuen. Ordurako matxinoek Pico Turquinoren mendebaldean lurralde txiki bat askatzea lortu zuten, eta guztira jadanik 200 gizon diziplinatu eta konfiantzazko ziren. Egun horretan Fidel Castrok 75 gizonekin bigarren zutabe bat osatzea erabaki zuen (gero “Laugarren” Zutabe deituko zuena, arerioa nahasteko), tropa kopuru handiagoaren sentsazioa emateko. Aldi berean, Guevara kapitain mailara igo eta bost egun geroago formazioko komandante izendatu zuen. Ordura arte, Fidel Castrok bakarrik zuen komandante maila. Hemendik aurrera, tratamendua "*Comandante Che Guevara*" izan beharko zen. Zutabea lau pelotoik osatzen zuten, eta geroago Camilo Cienfuegos batuko zen, harekin adiskidetasun estua sortuko zuena.[thumb|Che Guevara eta [Fidel Castro, Alberto Kordak 1961ean egindako argazkian.|alt=]]Bigarren agintari moduan, diziplina-zale gogorra zen, eta batzuetan desertoreei tiro egiten zien. Egunkari pertsonaletan, lehen exekuzioa deskribatu zuen, Eutimio Guerra gerrillarien gidari nekazariarena. Traizioa onartu egin zuen, hamar mila pesoko promesa zuelako Kubako aire armadaren erasoetarako, matxinoen posizioa behin eta berriz emateagatik. Informazio horri esker, Batistaren armadak iraultzaren alde zeuden nekazarien etxeak erretzea ahalbidetu zuen. Eginkizun horrekin batera, eta José Martíren "mugarik gabeko alfabetatzea" printzipioan inspiratuta, ziurtatu zuen bere borrokalari matxinoek egunero denbora jakin bat ematen zutela beraiekin gerrillan ari ziren nekazariei irakurtzen eta idazten irakasteko. Guevarak deitzen zuen moduan, "ezjakintasunaren aurkako borroka" zen hura. Tomás Albak, bere agindupean borrokatu zuenak, geroago adierazi zuen "Che maitatua zela, gogorra eta zorrotza izan arren. Gure bizitza emango genukeen beragatik”.

Fidel Castro komandanteak Guevara buruzagi burutsua, ausarta eta eredugarria zela esan zuen, "tropen aurrean aginte moral handia zuena”. Castrok gaineratu zuen arrisku gehiegi hartzen zituela, "ausarkeriarako joera" hartzeraino sarri.

Gobernuko tropen buru Ángel Sánchez Mosquera zen, eta eskualdean gerra politika zikina ezarri zuten. 1957ko azaroaren 29an eraso egin zuten bi hildako eraginez, Guevara zaurituz (oinetan) beste bost borrokalari bezala, eta kanpalekua guztiz suntsitu zuten.

Bestalde, 1958aren hasieran Fidel Castro nazioarteko prentsak gehien eskatzen zuen gizona bilakatu zen, eta mundu osoko dozenaka kazetari Sierra Maestrara joan ziren elkarrizketatzera. Bere aldetik, Guevara Batistaren aldeko prentsaren figura nagusia bihurtu zen. Evelio Lafferte Kubako armadako tenienteak preso hartu zutenean, guerrillarien zutabean sartzea erabaki zuen eta honakoa zioen:

* «Guevararen aurkako propaganda masiboa izan zen. Hiltzaile bat, gaizkile patologiko bat zela esaten zen... nazioarteko komunismoari zerbitzuak eskaintzen zion mertzenario bat... erabiltzen zituzten metodo terroristekin emakumeak sozializatzen zituztela eta haurrak kentzen zizkietela ... preso hartutako soldaduak zuhaitz bati lotu eta baioneta batekin sabela ireki zizkietela».

Ordurako Batistaren armada matxinatuen aurkako erasoaldi zabala prestatzen ari zen. Eta Castrok Guevarari agindu bat eman zion, Laugarren Zutabea utzi eta Minas del Fríoko Eskola Militar berria hartzeko, gerrillari hasiberriei trebakuntza emateko. Hasieran amorruz jaso zuen erabakia, baina ondoren gogoz ekin zion atzeragoardia antolatzen, eta La Platatik gertu aire-pista bat ere eraiki zuen. Egun haietan Camilo Cienfuegosek honela idatzi zion:220px|thumb|Che Guevara Santa Clarako batailan, 1958an.|alt=

* «Che. Bihotzeko anaia: zure oharra jaso nuen. Fidelek Eskola Militarraren arduradun jarri zaituela ikusten dut. Oso pozik nago, horrela etorkizunean lehen mailako soldaduekin kontatu ahal izango dugulako. Esan zidatenean etorri zinela «zure presentziaren oparia ematera", ez zitzaidan asko gustatu, oso zeregin garrantzitsua izan duzulako borrokaldi honetan. Matxinada garai honetan behar baldin bazaitugu, Kubak gehiago beharko zaitu gerra amaitzen denean. Horregatik, Erraldoiak ondo egiten du zu zaintzen. Asko gustatuko litzaidake beti zure ondoan egotea, nire nagusia izan zinen luzaroan eta beti jarraituko duzu izaten. Zuri esker orain baliagarriagoa izateko aukera dut, eta ahal dudana egingo dut gaizki geratzerik izan ez dezazun. Zure betiko morroskoa. Camilo».

Minas del Fríon zegoela, Guevarak harreman sentimental bat izan zuen, eta Zoila Rodríguez Garcíarekin hasi zen bizitzen. Sierra Maestrako neska guajira, bere familia osoaren antzera gerrillarekin aktiboki ari zen elkarlanean. Geroagoko testigantza baten, Zoilak horrela kontatu zuen haien harremana:

* «Oso maitasun handia eta ederra sortu zitzaidan, berarekin konprometitu nintzen, borrokalari bezala ez ezik, emakume bezala ere bai. Egun batean motxilatik liburu bat ekartzeko eskatu zidan. Urre-koloreko letrak zituenez, urrezkoak ziren galdetu nion. Galderak grazia egin zion. Barre egin ondoren erantzun zidan: “liburu hau komunismoari buruzkoa da”. Triste nengoen  “komunismoak” zer esan nahi zuen ez nekielako, inoiz ez nuelako hitz hori entzun».

Maiatzaren 6an hasi zen gobernuaren erasoa. Armadak 10.000 gizon zituen, eta horietatik bi herenak soldadutza egiten zeuden gazteak ziren. Asmoa gerrillariak higatzea zen. Garai hartan, guztira 280 gizon eta emakume ziren. Napalmekin eta lehergailu bonbardaketa masiboekin inguratuz joan ziren, gero eta zirkulu estuagotan. Erasoko lehen asteetan, gobernuko indarrak gerrillariak garaitzeko zorian egon ziren, galera eta desantolaketa handiak izan baitzituzten beren lerroetan, porrotaren eta desertzioen izpiritua handitzen zen bitartean. Bere aldetik, Guevarak zutabe berri bat paratu zuen Minas del Frío ikastetxeko gerrillari-gaiekin, zortzi zenbakia zeramana. Ciro Redondoren izena eman zion, aurreko urtean borrokan erori zen tenientearen omenez.

Hala ere, gobernuko tropek ezin izan zituzten gerrillariak setiatu, beti irrist egiten baitzuten, eta uztailean matxinoak ekimena berreskuratzen hasi ziren. Uztailaren 20an lehen garaipen handia lortu zuten Jigüen, eta egun berean oposizioko indar gehienek Caracaseko Ituna sinatu zuten, Fidel Castro komandante nagusi bezala aitortuz. Garai horretan Guevara "aditu" bihurtu zen Batistaren armadaren aurkako "kolpea-eman-eta-ihes" taktiketan. Kolpearen ondoren landa eremuan desagertzen zen, armadak kontra-erasoa egin aurretik. Bertan, eskola militarra sortu zuen Sierra Maestran boluntario berriak trebatzeko erabilitako ereduari jarraituz, eta baita zentral hidroelektrikoa, ospitale bat, hainbat tailer eta lantegi, eta egunkari bat: *El Miliciano*. Inguru hartan beste gerrilla indar batzuk ere aktibo zeuden, hala nola Eloy Gutiérrez Menoyo espainiarrak zuzendutako *Escambrayko Bigarren Fronte Nazionala*, Faure Chomón eta Rolando Cubela buru zituen *Iraultza Zuzendaritza*, eta *Alderdi Sozialista Popularra* (komunista). Era berean, *Uztailaren 26ko Mugimenduaren* gerrillako indarrek eta tokiko politikariek ere jarduten zuten. Oro har, indar horiek elkarren artean ika-mikak zituzten, eta inoiz ez zen erabateko bateratzea posible izan. Garai hartan, Guevarak Aleida March ere ezagutuko zuen, *Uztailaren 26ko Mugimenduko* ideia antikomunisten militante aktiboa. 1959an bere bigarren emazte bilakatuko zen, eta lau seme-alaba izango zituzten.
1958ko azaroaren 3an Batistak hauteskundeak antolatu zituen, oposizio orokortua arintzeko eta talde gerrillariak isolatuko zituen irtenbidea aurkitzen saiatzeko. Hauek eta oposizioko taldeek saboteatu egin zituzten, hauteskunde haietan parte hartze oso baxua izanik. Hautatua izan zen Andrés Rivero Agüero, erabat zilegitasun barik geratu zen, eta presidentetza inoiz ez zuen hartu.

Las Villasen, Guevarak Zortzigarren Zutabea moldatzen amaitu zuen, posizio garrantzitsuenetan kokatuz bere konfiantzazko gizonak, gehienak jatorri txiroenetakoak. Geroago gerrillari horietako askok *Pelotoi Suizida* ospetsua osatuko zuten, Roberto Rodríguez “*El Vaquerito*” kapitainaren agindupean, boluntarioz osatua eta misio zailenetan arituko zena.

Azaroaren amaieran, gobernuko tropek Che Guevara eta Camilo Cienfuegosen posizioei eraso zieten. Borrokek astebete iraun zuten, eta amaieran Batistaren armada desegin egin zen, gizon eta ekipamendu galera handiak jasan ondoren. Orduan, Guevarak eta Cienfuegosek kontraerasoa jo zuten, gobernuko goarnizioak elkarrengandik isolatzeko estrategia jarraituz, errepideak eta trenbide zubiak lehertuz. Hurrengo egunetan, gobernuko erregimentuek banan-banan amore eman zuten. Cienfuegosen zutabea Yaguajay hartzera joan zen, abenduaren 21etik abenduaren 31ra iraun zuen borroka garrantzitsu baten. Eta Guevarak abenduaren 26an Remedios eta Caibariéngo portuak hartu zituen, eta hurrengo egunean Camajuaníko kuartela. Gobernuko tropek ihes egin zuten, borrokatu gabe.

1958ko abenduko amaierako egunetan, Guevararen lana uhartea erditik banantzea zen, Las Villas probintzia hartuta. Egun batzuen buruan, "garaipen taktiko bikainak" egin zituen, probintzia guztia kontrolatuz Santa Clara hiriburua izan ezik. Borrokak iraun zuen sei asteetan, bere gizonak une batzuetan erabat inguratuta, armamentuz gaindituta eta gailenduta egon ziren. Abenduaren 28an hasi zen behin betiko erasoa. Borroka odoltsua izan zen, eta hiru egunez iraun zuen hiri osoan. Guevarak ezarri zuen batailaren lehentasuna tren blindatua zenez, abenduaren 29ko arratsaldean hartu zuten. Azken garaipen honek, bere tropak 10:1 aldearekin goitituak izan arren, zenbait behatzaileren iritziz "gerra modernoko balentria nabarmena" izaten jarraitzen du. Santa Claran, Guevarak polizia burua fusilatzeko agindua eman zuen, beste atxilotu batzuekin batera. Joaquín Casillas koronela ere, 1948an Jesús Menéndez sindikalista hiltzeagatik kondenatua, atxilotu eta hil egin zuten. Bertsio ofizialak Casillas ihes egiten saiatzen ari zela hil zutela adierazten du, baina oso litekeena da Guevararen aginduz fusilatua izana.

Fidel Castroren mandatuari jarraituz, Che Guevararen eta Camilo Cienfuegosen zutabeak Habanara joan ziren, Columbia eta La Cabaña kuartelak okupatzera. Biharamunean, urtarrilaren 2an, Guevara Habanan sartu zen hiriburuaren azken kontrola hartzeko. Batistaren diktaduraren aurkako matxinadan zehar, Fidel Castrok zuzentzen zuen gerrillak menderatu zituen lurraldeetan, *Mendilerroko Legea* izenarekin ezagutzen den XIX. mendeko zuzenbide penala ezarria izan zen. Lege honek heriotza zigorra jasotzen zuen delitu larriengatik, Batistaren erregimenak egindakoak edo iraultzaren aldekoak izan. 1959. urtean gobernu berriak legearen aplikazioa errepublika osora hedatu zuen. Kubako Justizia Ministerioaren arabera, azken hedapen honek biztanleriaren gehiengoa babestu zuen. Bestalde, Bigarren Mundu Gerraren ondoren aliatuek burututako Nurenbergeko epaiketen prozedura bera jarraitzea erabaki zuten.

Horretarako, Guevarak sistema judiziala ezarri zuen, lehen instantziako epaitegiekin, apelazio auzitegiarekin bere presidentetzaren azpian, eta defentsako abokatuekin zein lekukoekin egindako jardunak burutzen zuena. Kubako gobernuaren *epaiketa iraultzaileen* eta fusilamenduen zilegitasuna eztabaida bizien gaia izan zen, Kubako Iraultzarekin bat egiten dutenen eta aurka egiten dutenen artean, guztiz kontrajartzen direnak.

Aldi berean, Jorge Masetti eta Carlos Maria Gutierrez kazetariekin batera, oraindik dirauen “Prentsa Latinoa” agentzia sortu zuen, Masetti bera izan zela lehen zuzendaria. Gabriel Garcia Marquez edo Rodolfo Walsh bezalako intelektualak aritu ziren bertan lanean.
1959ko ekainean ezkondu zen Aleida Marchekin, *Uztailaren 26ko Mugimenduko* gerrillariarekin, Estatu Batuetan, CIA sabotajeak antolatzen eta talde gerrillari antikastristen antolakuntza bultzatzen hasi zen, Batistaren funtzionario ohiak oinarri hartuta, eta Kubako Iraultzaren gero eta neurri erradikal eta prokomunistagoen aurkako kubatar erbesteratuen kopuru gero eta handiagoarekin. *Gizona eta sozialismoa Kuban* idatzian, Guevarak dio “Pertsonak bere gizakiaren baldintza osoa lortzen du, bere burua derrigorrez saldu beharraren premia fisikoak behartuta, hori gabe ekoizten duenean.”

1959ko irailean Guevara Industria Ministerioa antolatzeko izendatu zuten. Azaroan, espezialista gehienek uko egin ondoren erbestera ihes egin zutenez, Banku Nazionaleko presidente hautatu zuten. Bitxia bada ere, bere kudeaketan jaulkitako billeteak soilik "Che" ezizenarekin sinatu zituen. 1960ko otsailean Plangintzako Batzar Nagusia (JUCEPLAN) sortu zen, Guevara izanik sustatzaile nagusia. Zentralizatutako plangintza ezartzen zuen. Bere kargu ekonomikoetatik nazioko eta atzerriko enpresen eta ekonomiaren funtsezko sektoreen nazionalizazioa bultzatu zuen. Guevarak industria astuna ere garatu nahi izan zuen industria siderurgikoaren bidez, azukrearekiko menpekotasuna hausteko.

Estatu Batuetako Estatu Departamentuaren inteligentzia txosten batek honela ebaluatu zuen Guevararen bidaiaren emaitza: “Bisitak amaitu zirenean, Kubak finantza-akordio komertzialak zituen, kultura-loturez gain, blokeko herrialde guztiekin; harreman diplomatikoak guztiekin Ekialdeko Alemaniarekin izan ezik, eta laguntza zientifiko eta teknikoko akordioak guztiekin, Albaniarekin salbu.

Lau hilabete geroago, Kennedyk *Aurrerapenerako Aliantza* bat proposatu zuen AEEk („Amerikako Estatuen Erakundea“) Punta del Esten egindako bileran, Latinoamerikako herrialdeen garapenerako laguntza masiborako plan berri bat. Nabaria da Kubako Iraultzak eta herritarrek erakusten zioten babesak bultzatu zituela Estatu Batuak, pobrezia eta desberdintasunak azpi-kontinentean murriztea helburu zuen plan bat sustatzera. Kuba, Guevarak ordezkatua, hasiera batean ez zen Estatu Batuetako planaren aurka agertu, baina lehenik Ameriketako Estatu Batuek latinoamerikar produktuen merkataritza askea ahalbidetzea, bere produktuentzako diru-laguntza protekzionistak ezabatzea, eta Latinoamerikaren industrializazioa sustatzea beharrezkoa zela adierazi zuen. Egoerak “Kubako misilen krisia” izendatutakora eraman zuen, mundua gerra nuklearraren atarian jarriz. Kennedy eta Nikita Khrustxoven arteko akordio zail batekin amaitu zen, eta ondorioz, Estatu Batuek Kuba ez inbaditzeko eta Turkian Sobietar Batasunari begira zituen misilak erretiratzeko konpromisoa hartu zuten, eta azken horrek misilak kentzekoa.

## Iraultzaren nazioartekotzea 
Guevarak pentsamendu internazionalista handia izan zuen beti. Munduko beste leku batzuetan gerrilla esperientzia berriak irekitzearen aldekoa izateaz gain, Latinoamerikan, Asian eta Afrikan borroka armatua orokortuz inperialismoa garaitzea posible izango zela uste zuen. Bera ez zetorren bat Sobietar Batasunak proposatzen zuen “*bakezko elkarbizitza*”rako estrategiarekin, eta bere burua beste iraultza batzuetan borrokatzen ikusten zuen.

Berez, Guevarak borroka armatua bere jaioterrian hasi nahi zuen. 1963an, Kuban entrenamendu luze bat egin ondoren, gerrilla talde bat bidali zuen Argentinara. Taldea Salta probintzian kokatu zen, Herriaren Armada Gerrillaria (EGP) izenarekin, Bolivia, Cordoba eta Buenos Airesen zituen laguntza batzuekin. Jorge Masetti kazetariak bigarren komandante gradua zeraman, lehen komandante gradua Guevararentzat gordez. Arturo Illia presidente demokratikoari borroka armatua hasteko erabakiaren berri emateko eskutitz bat bidali ondoren, taldeak hainbat arazo izan ondoren 1964an erabateko kolapsoa izan zuen. Gerrillari batzuk borrokan hil ziren, beste batzuk atxilotu egin zituzten, eta Masetti arrastorik utzi gabe desagertu zen oihanean.

Argentinako gerrillaren porrotak, beste lurralde batzuetan parte hartzeko aukera ebaluatzera eraman zuen, baita beste kontinente batzuetan ere. Zentzu horretan, Afrika aukera egoki bezala agertzen hasi zen. Guevarak honako esaldia esan ohi zien etorkizuneko gerrillariei Kuban foku iraultzaile berriak irekitzeko entrenatzen ari zirela, jasotzen zutenengan eragin handia izateaz gain, bizitzaren aurrean bere gain hartu zuen jarrera definitzen zuena: "*Kontura zaitezte hilda zaudetela, eta hemendik aurrera biziko zaretena maileguan emana dela*."

1964ko abenduan Che Guevara "mundu mailako estatu-politikari iraultzaile" bezala hartua zegoen, eta New Yorkera joan zen Kubako ordezkaritzako buru bezala Nazio Batuen Erakundean hitz egitera.

### Kongo 
ezkerrera|thumb|Kongoko Errepublika Demokratikoan, Che Guevararen gerrilla zegoen eremua.
1964ko amaieran, Guevarak gobernua uztea erabaki zuen, Kubako gerrillariak beste herrialde batzuetara bidaltzeko, martxan zeuden mugimendu iraultzaileak babestu asmoz. Afrika, eta bereziki Kongoko Errepublika Demokratikoa, non 1961ean Patrice Lumumba CIAren parte-hartzearekin eraila izan ondoren gerrilla talde bat borrokan ari zelako, esku hartzeko zergati egokia iruditu zitzaion. Kongoko Errepublika Demokratikoa, Afrikaren erdialdean kokatua eta bederatzi herrialderekin mugak zituena, Guevarari "gune" erraldoi bat bezala agertzen zitzaion, bertatik iraultza kontinente osora irradiatu ahal izango zelako.

1965aren hasieran, Castrori eskutitz ospetsu bat idatzi zion, bere kargu guztiei eta Kubako nazionalitateari uko eginez eta "gudu zelai berrietara" abiatuko zela iragarriz. Bertan sinaduran agertzen da "*Beti garaipena lortu arte*" esaldia, ordutik oso zabalduta dagoena. Gutuna, urrian Castrok telebistaz eman zen Kubako Alderdi Komunistaren Lehen Kongresuan irakurri zuen, oihartzun handia sortuz, Kuba barnean zein kanpoan. Ordurako, Guevara bizitza publikotik desagertua zen, non zegoen ezezaguna izanik.thumb|37 urteko Guevara Kongoko ume bat besoetan duela, Kongoko krisian, soldadu afro-kubatar batekin, 1965an.

Aljerian, 1965eko otsailean, Guevarak nazioarteko agertokian bere azken agerraldi publikoa egin zuen, hitzaldi bat emanaz afro-asiar elkartasunari buruzko mintegi ekonomiko baten. Herrialde sozialisten betebehar morala zehaztu zuen, mendebaldeko herrialde ustiatzaileei isileko konplizitatea leporatuz.

Guevara Afrikara joana zen gerrillari bezala zuen ezagutza eta eskarmentua eskaintzeko Kongoko etengabeko gatazkan. Bella Aljeriako presidentearen arabera, Guevarak pentsatzen zuen Afrika inperialismoaren lotura ahula zela, eta beraz, potentzial iraultzaile izugarria zuela. Nasser Egiptoko presidenteak berriz, Guevararekin anaiarteko harremanak zituena 1959ko bisitaren ondoren, Kongon borrokatzeko asmoa ausartegia zela ikusi zuen, Honela, Guevara, 120 kubatarren buru zenak, horien artean bere zirkulu estuko batzuk, larrialdiko erretiratzea agintzera behartua izan zen, Kongo Askatzeko Armada gerrilla taldeak borroka uztea erabaki zuenean. Gobernuaren alde zeuden mertzenario zurien tropek "eremu askatuaren" zatirik handiena okupatua zuten, eta kanpamendua hartu ondoren kubatarrak atxilotzera zihoazen.

Bederatzi hilabete iraun zuen kanpainan zehar, sei gerrillari kubatar hil ziren, eta Guevara 1965eko azaroaren 20an erretiratu zen, lotsagarritzat jo zuen egoera batean.

Guevarak Kongo utzi eta hiru egunera, Joseph Mobutuk boterea hartu zuen estatu kolpe baten bidez, hogeita hamar urte iraungo zuen diktadura bat ezarriz. Bestalde 1996an, Laurent-Désiré Kabilak, Guevarak aholkatuko zuen Kongoko gerrillariak, matxinada armatu bat zuzendu zuen, Mobutu boteretik kentzera eramango zuena.

### Afrika eta Bolivia artean 
thumb|Che Guevara aireportuan hartu zuten 1965ean Fidel Castrok, Aleida March emazteak, Carlos Rodriguezek eta Dorticos presidenteak. Argazkian agertu ez arren, Raul Castro eta bere alaba zaharrena, Hilda, ere bertan zeuden.
Kongotik erretiratu ondoren, Guevara aste batzuetan ezkutatu egin zen Tanzaniako Kubako enbaxadan. Bertan, porrot egin zuen esperientziari buruzko bere memoria idazteko aprobetxatu zuen, 1999an argitaratuko zena honako izenburuarekin: “Gerra iraultzailearen pasarteak: Kongo”.

Ondoren Pragara joan zen, eta bost hilabetez egon zen Kubako zerbitzu sekretuaren segurtasun-etxe batean. Bere bizitzako garai ez hain ezagunetako bat izan zen, eta Bolivian gerrilla ekintza hastera eramango zuten bere hurrengo urratsak aztertu zituen. Hainbat aukera aztertu ondoren, Guevarak, Castroren laguntzarekin, Bolivian foku gerrillari bat ezartzea erabaki zuen. Hego Amerikaren bihotzean egonik, Argentina, Txile, Peru, Brasil eta Paraguairekin muga eginez, gerrilla gerra azpi-kontinente osora, batez ere bere jaioterrira, erraz zabaltzeko aukera ematen zuen herrialdea zen.

1966ko uztailaren 21ean, Guevara isilpean itzuli zen Kubara. Bertan Fidel Castrorekin, bere emaztearekin, Orlando Borregorekin, eta Boliviara lagunduko zion gerrillari taldearekin bildu zen. Azaroaren 2an, bere nortasunaren berri eman gabe, azken aldiz ikusi zituen bere seme-alabak, Hildita zaharrena izan ezik, ezagutu ahal izango zuelako.

Handik gutxira, 1966ko iraila eta urria bitartean, Guevara Argentinako presidente ohi Peronekin bildu zen berriro Madrilen, Bolivian zuen gerrilla proiektuari peronismoaren babesa eskatzeko. Peronek konpromisoa hartu zuen Guevarari lagundu nahi zioten peronistei ez eragozteko, baina ez zuen onartu mugimendu peronista Boliviako gerrilla ekintza batean sartzea. Hala ere, peronismoaren babesa izango zuen Guevararen gerrillak bere ekintza Argentinako lurraldera eramango zuenean.

### Bolivia 
ezkerrera|thumb|Boliviako mapa. Laukiak gerrillaren jardueraren eremua adierazten du, 1966-67an.
1966an Bolivia René Barrientos jeneralak gidatzen zuen diktadura militarrak zuzentzen zuen. Víctor Paz Estensoro presidentea bota, eta MNR- Mugimendu Nazionalista Iraultzaileak bultzatutako ekimenari amaiera eman zion. Urte horretako abenduan, Guevararen kokapena ez zen oraindik publikoki ezagutzen. Nahiz eta Mozambikeko independentzia mugimenduko ordezkariek, FRELIMOk, jakinarazi zuten Guevararekin 1966ko amaieran Dar es Salaamen elkartu zirela, eta beraien proiektu iraultzailean laguntzeko eskaintza jaso arren, baztertu egin ziotela azkenean. 1967ko Langileen Nazioarteko Egunaren harira egindako agerraldian Habanan, indar armatuen ministro Juan Almeidak jakinarazi zuen Guevara "iraultza zerbitzatzen ari zela nonbait Latinoamerikan".

Boliviara joan baino lehen, Guevarak itxura aldatu zuen bizarra eta ilearen zati handi bat moztuz. Era berean, gris kolorez tindatu zuen, Che Guevara moduan ezagutezin bilakatuz. 1966ko azaroaren 3an, Guevara ezkutuan La Pazera iritsi zen Montevideotik hegaldi baten, Adolfo Mena González izen faltsuaren pean, Ameriketako Estatuen Erakunderako lan egiten zuen Uruguaiko adin ertaineko enpresaburu gisa. Argentinan jaiotako Tamara Bunke "Tania" La Paz hiriburuan zegoen Guevararen lehen agente gisa. Guztira 47 gerrillari, Tania izanik emakume bakarra, nahiz eta Loyola Guzmánek ere laguntza taldean garrantzi handia izan zuen atxilotu eta torturatu zuten arte. Boliviako Askapen Nazionalaren Armadaren (ELN) izena hartu zuten, Argentinan, Txilen eta Perun laguntza sailak ere sortuz.

1967ko martxoaren 11n gobernuak taldeko bi desertore atxilotu zituen, eta ondorioz egun hartan bertan Estatu Batuen lankidetza eskatu zuen. Halaber, Argentina, Brasil, Txile, Peru eta Paraguairekin koordinatutako inteligentzia sistema antolatu zuen.

* «Kontsigna bi, hiru [...] Vietnam asko sortzea da».

Dokumentuaren testuak Bigarren Mundu Gerra amaitu zenetik kontinente guztietan sortu ziren gerra mugatuak aipatzen ditu, Estatu Batuak Vietnamen aplikatzen ari ziren muturreko krudelkeria azpimarratuz, eta nola, vietnamdarrak borrokan bakarrik ari ziren arren, superpotentzia amerikarra "zokoratuta" zegoela. Guevarak ondorioztatzen zuen inperialismoak gerra xantaia bezala erabiltzen zuela, eta jendearen erantzuna gerrari beldurrik ez izatea izan behar zela. Chek dokumentuan jarraitzen zuen esanaz "ez dugu onartuko beste Kubarik" lelopean, Estatu Batuek adierazten zutela hori saihesteko esku hartze odoltsu orokor bat egiteko prest zeudela".

## Amaiera 
### Atxiloketa 
1967ko ekainean eta uztailean ELNk beste zazpi gizon galdu zituen. Eta abuztuaren 1ean, CIAk bi agente kubatar-estatubatuar bidali zituen Che Guevararen ehizan sartzeko: Gustavo Villoldo eta Félix Rodríguez Mendigutia. Azken hau Jarduera Berezien Dibisioko (ezkutuko eta paramilitarren operazioekin arduratzen zen Inteligentzia Agentzia Zentralaren dibisioa) kide operatiboa zen, eta Boliviako tropen aholkulari izan zen Guevara bilatzeko garaian. 
ezkerrera|thumb|Guevararen ibilbidea. Puntuzko lerroak Guevarak gidatutako talde gerrillariaren bidea, fusilatua izan zen lekuraino, adierazten du. Gaur egun memoriaren zirkuitu turistikoa da.
1967ko abuztuaren 31n, armadak bigarren zutabea Vado del Yeson zelatatu zuen, ibaia zeharkatzen ari zenean, eta ondorioz guztiak hil zituzten, bat izan ezik. Haien gorpuak lehenik garaikur bezala jarri zituzten ikusgai, ondoren ezkutuan lurperatzeko. Lehen zutabea berriz, desbideratze luzea egin eta Samaipata herria ordu batzuk menperatu ondoren, isolatuta geratu zen, Rio Grande aldera irteera blokeatuta zuelako. Horrek mendira igotzea behartu zuen, La Higuera norabidean. Irailaren 26an La Higuera herrixka txikian sartu ziren, eta alde egiterakoan abangoardia jazarria izan zen, taldeko hiru hilez.
[thumb|Boliviako Guevararen egunkaria. 1966ko azaroaren 7ko oharra. (Che Guevara Museoa, Alta Gracia, [Córdoba (Argentina)|Cordoba, Argentina).]]
«*URRIA 7. Gure gerrillaren inaugurazioaren 11. hilabetea arazorik gabe amaitu ziren, bukolikoki. Harik eta arratsaldeko 12:30etan emakume zahar bat, ahuntzak bazkatzen kanpatu genuen arroilan sartu zen eta atxilotu beharrean aurkitu ginen. Emakumeak ez du soldaduei buruzko albiste fidagarririk eman, guztiari ez dakiela erantzunez, aspaldian delako hara joan. Soilik errepideei buruzko informazioa eman zuen. Atsoaren datuen emaitzetatik, badirudi Higuerasetik legoa batera gaudela, eta Jagüeytik beste batera, eta Pucarátik bira gutxi gora behera. Arratsaldeko 17:30etan, Inti, Aniceto eta Pablito, alaba bat ohean eta nano erdi bat atsoaren etxera joan ziren. 50 peso eman zizkioten hitzik ez esateko aginduta, baina itxaropen gutxirekin beteko zuela agindu arren.”*

*17 lagunek oso ilargi txikiarekin irten ginen, eta martxa oso nekagarria izan zen eta arrasto asko utzi genituen bertan zegoen arroilan, etxeak ez baititu gertu, baina bai patata ereindako lurrak erreka bereko hobiak ureztatuta. 2etan gelditu geratu ginen atseden hartzeko, jadanik alferrikakoa zelako aurrera jarraitzea. Txinoa benetako zama bihurtzen da gauez ibili behar denean.*

*Armadak Serrano 250 gizonen presentziari buruzko informazio arraroa eman zuen, 37. zenbakian hesiak igarotzea saihesteko, Acero eta Oro ibaien artean gure aterpearen eremua emanez.*

*Mezu desbideragarria dirudi. h-2.000 ms*».

Urriaren 8an ustekabean harrapatu zituzten Quebrada del Churon.

Hiru orduko borrokaren ondoren, Guevara zauritua izan zen arinki zango baten eta Simeón Kubarekin batera antzeman zuten, bere beste hiru gizonek bizia galdu zuten bitartean. Alberto Fernández Montes de Oca larri zaurituta geratu zen, biharamunean hiltzeko. Hurrengo egunean Juan Pablo Chang ere harrapatuko egin zuten. Beste lau gerrillari jazarriak izan ziren, eta Cajoneseko borrokaldian hil ziren, lau egun geroago. Aurretik joan ziren sei gerrillariek ihes egitea lortu zuten. Armadak jazarri egin zituzten, bat hiltzeraino, baina gainerako bostek Boliviatik Txilera alde egitea lortu zuten.

### Heriotza 
thumb|La Higuerako eskola. Bertan preso egon ondoren hil zuten Che Guevara.
Txuroko sakaneko borrokan, Guevara ezker hankan tirokatu ondoren preso eraman zuten Simeon Cuba Sanabriarekin batera La Higuera herrira, bertako eskolako ikasgela desberdinetan giltzapetuz. Eskolan sartu zituzten baita, hildako gerrillarien gorpuak, eta militarrek konfiskatutako ondasunen artean, Bolivian gordetzen zuen egunkari pertsonala zegoen. "Hala ere Che jaunak burua gora mantenduz begietara begiratzen zuen, eta erretzeko zerbait baino ez zuen eskatu". De Guzmanek zioenez, "Errukitu egin zenez" piparako tabako poltsatxo bat eman zion, eta Guevarak irribarre egin eta eskerrak eman zion. baina egia da Félix Rodríguezek egindako txosten sekretuan grabatu zen moduan, CIA tokian bertan zegoela. Fusilamendu aurretik, CIAko agente ezkutua zen Félix Rodríguezek galdekatu eta ikasgelatik atera zuen, hainbat argazki egiteko, bizirik agertzen ziren azkenak. Claudio Gatti kazetariak egindako elkarrizketa baten, Rodriguezek berak horrela kontatzen du une hori:

"Gelatik irten nintzenean, kanpoa soldaduz beteta ikusi nuen. Teran sarjentua zegoen agintean eta berari zuzendu nintzaion, esanaz: "Sarjentu, zure Gobernuaren aginduak daude atxilotua eliminatzeko". Eskua kokotsaren parean jarri nuen: "Ez bota hemendik gora, hemendik behera tirokatu, gizon hau borrokan hil dela uste baita". "Bai nire kapitaina, bai nire kapitaina", esan zuen. Boliviako arratsaldeko ordu bata inguru zen. Handik egunkariari argazkiak atera nizkion leku atzeratura joan nintzen, eta ordu bata eta hamarretan gutxi gorabehera, tiro-segida txiki bat entzun nuen." Lehentxeago, Simeon Cubak eta Juan Pablo Changek zorte bera izan zuten.

1977an *Paris Match* aldizkariak Mario Teran elkarrizketatu zuen, eta honela kontatu zituen Gebararen azken uneak: “40 minutuz zalantzan egon nintzen, agindua bete baino lehen. Perez koronelarengana joan nintzen, bertan behera utziko zuelakoan. Baina koronela sutan jarri zen. Beraz, alde egin nuen. Hori izan zen nire bizitzako unerik txarrena. Iritsi nintzenean, Guevara banku batean eserita zegoen. Ni ikustean zera esan zidan: "Zu ni hiltzera etorri zara". Ni kikilduta nengoen, eta burua makurtu nuen erantzunik eman gabe. Orduan galdetu zidan: "Zer esan dute besteek?". Ez zutela ezer esan erantzun nion, eta berak orduan: "Kementsuak ziren!". Ni ez nintzen tiro egitera ausartu. Guevara handi ikusi nuen, oso handi, itzela. Begiak distiratsu zituen. Gainera zetorrela sentitzen nuen, eta tinko begiratu zidanean, zorabio bat eman zidan. Uste nuen mugimendu azkar batekin Guevarak arma kendu ahal izango zidala. "Zaude lasai –esan zidan– eta apuntatu ondo! Gizon bat hiltzera zoaz!" Orduan urrats bat atzera egin nuen, atearen parera, begiak itxi eta lehen tiro-segida bota nuen. Guevara, hankak hautsita, lurrera erorita bihurrikatuz, odol asko galtzen hasi zen. Nik adorea berreskuratu eta bigarren tiro-segida bota nuen, eta besoan, sorbaldan eta bihotzean harrapatu nuen. Jadanik hilda zegoen.”thumb|Che Guevararen gorpua Vallegranden.

Bitxia bada ere, sendagile kubatarrak izango ziren 2007an Terani bista itzuliko ziotenak, Evo Moralesen Boliviako gobernuarekiko elkartasun kanpainetako baten. Albistea *Granma* egunkari ofizialak eman zuen, Guevararen heriotzaren urteurrenean: "Mario Teran bere krimenarekin amets bat eta ideia bat suntsitzen saiatu zen. Chek beste borroka bat irabazi du... Eta kanpainan jarraitzen du". Teranen semeak Santa Cruz de la Sierra hiriko egunkariari mediku kubatarrei egindako lanagatik eskerrak emateko ohar bat argitaratzeko eskatu zion.

### Gorpua 
1967ko urriaren 9ko arratsaldean, Guevararen gorpua helikopteroz eraman zuten Vallegrande aldera, eta Nuestro Señor de Malta ospitaleko garbitegian jarri zuten. Egun osoan eta hurrengo egunean egon zen ikusgai, deskonposizioa ekiditeko formaldehido kantitate handia sartuz.

Ehunka pertsona (soldaduak, herritarrak, kuriosoak eta kazetariak) hurbildu ziren gorpua ikustera. Momentu horietako argazki ugari daude, eta Guevara begiak irekita agertzen da. Ospitaleko mojek eta herriko emakumeek ile-sortak moztu zizkioten talisman bezala gordetzeko.
thumb|La Higuerako oroitarria, 1967ko urriaren 9an Che Guevara exekutatu zuten tokian.
1997ko ekainaren 28an, Mario Vargas Salinas jeneral erretiratuaren adierazpenei eta nazioarteko presioei esker, Boliviako gobernua ikerketak hasteko baimena ematera eraman zuten. Kubako zientzialari talde batek zazpi gorpu aurkitu zituen Valle Granden, hobi komun bakar batean ezkutuan lurperatuta, eta haien artean identifikatu zituzten, Argentinako Auzitegiko Antropologiako Taldearen laguntzarekin, Guevara eta beste sei gerrillari.
* Gaizki prestatuta eta ekipatuta zeuden Boliviako militarrekin soilik borrokatuko zela uste zuen. Aurreikusi gabe zuen ordea Estatu Batuetako gobernuak CIAko Jarduera Berezien Dibisioko komandoetako talde bat eta beste eragile batzuk bidaliko zituela Boliviara, matxinadaren aurkako ahaleginean laguntzeko. Horrela, Boliviako Armada, AEBetako Indar Bereziek trebatu, aholkatu eta hornitu zuten. Tartean, La Esperanzako eremu txikian, oihaneko gerran zaildutako AEBetako Rangers eliteko batailoi bat ezarri zen, Guevararen gerrillarien kokapenetik gertu.
* Bestalde, Habanarekin irrati bidezko harremanetan jarraitzea espero zuen, baina Kubak eskainitako uhin laburreko bi irrati igorleek akatsak zituzten, eta ondorioz gerrillariek ezin izan ziren komunikatu hornituak izateko, isolatuta geratuz.
* Horrez gain, Guevararen joeran ezaguna zen lehentasuna ematen ziola konfrontazioari, konprometitzeari baino. Jokamolde hori aurretik Kuban bere gerrillaren kanpainan azaleratutakoa zen. Eta matxino boliviarren buruzagiekin harreman arrakastatsuak garatzeko ezintasuna eragin zuen, Kongon bezala. Kuban ere antzera suertatua zen, baina Fidel Castroren esku-hartzeek eta orientazioek kontrolpean mantendu zuten.

### San Ernesto de La Higuera 
Gaur egun, La Higueran Guevararen irudia bertako biztanleek erreberentziaz gogoratzen jarraitzen dute, santutua izan zen heinean, Andeetako eskualde horretako kredoen zati izatera pasatuz "*San Ernesto de La Higuera*" izenarekin. Vallegrande probintziako Maltako Jauna ospitaleko aska, non Cheren gorpua ikusgai egon zen, gurtza toki bihurtu da beti lorez eta beste ofrenda batzuekin dagoela. Eta eskualdeko etxeetan Guevararen argazkiak ikus daitezke lore eta kandelekin, eskaera eta otoitzak eginez. 

La Higuera eta Vallegrande arteko 60 kilometroko bidea "*Cheren Ibilbidea*" bezala ezagutzen da, eta helmuga turistiko eta erromesaldi bihurtu da. Bolivian jazotako gertakari historikoek, urteen poderioz pertsonaia mitiko, eta mistikaz inguratutako baten tonua eman zioten. La Higuerako nekazariek gertaera miraritsuen lekuko direla adierazi izan dute, Cheren espirituaren esku utzi baitute beren burua. Bestalde, Félix Rodriguez Mendigutia, Guevara harrapatu zuen operazioaz arduratzen zen CIAko agentea, asma-erasoak jasaten hasi zen hura hil ondoren. Julia Constela kazetari argentinarrak honako hau esan zuen hildako gorpuari buruz: "Oharkabean zuen Kristoren irudiak, bere nahiak izan zitezkeenak gainditzen ditu".thumb|1963ko argazkian: Aleida March emaztea, Camilo, Hilda, Che Celia besoetan duela, eta Aleida.

## Ezkontzak eta seme-alabak 
Guevara bi aldiz ezkondu zen eta sei seme-alaba izan zituen. Bere lehen emaztea Hilda Gadearekin 1955an ezkondu zen Mexikon. Gadea Peruko ekonomialaria eta APRAko liderra zen. Guatemalan ezagutu ziren, eta 1956an Hilda Beatriz alaba izan zuten. 1959. urtean dibortziatu ziren. Kubako Iraultzaren ondoren, Hilda bertan kokatu zen, goi mailako karguak betez, eta senar ohiari buruzko liburu bat idatzi zuen *Che Guevara: urte erabakigarriak* izenburuarekin (Mexiko: Aguilar Editorea, 1972).

Bere bigarren ezkontza Aleida March Torresekin izan zen, 1959ko ekainaren 9an Habanan. March Las Villas probintziako *Uztailaren 26ko Mugimenduko* militante kubatarra zen. Santa Klara batailaren aurretik, 1958an Batistaren erregimenaren aurka bere azken erasoaldia garatzen ari zirela ezagutu zuen Guevarak. Elkarrekin lau seme-alaba izan zituzten: Aleida 1960an, Camilo 1962an, Celia 1963an eta Ernesto 1965ean. Aleida March, Habanan partekatu zuten etxean kokatuta dagoen Che Guevara Ikasketa Zentroaren presidentea da.

Jorge Castañeda irakaslearen arabera, beste seme bat ere izan zuen 1964an Lidia Rosa Lopezekin, ezkontzatik kanpoko harreman baten ondorioz. Aitortu ez zuen arren, Guevarak aukeratu omen zuen Omar Pérez izena.

## Pentsamendua 
Guevarak «*guevarismo*» bezala ezagutzen diren hainbat ideia eta kontzeptu garatu zituen. Bere pentsamenduak anti-inperialismoa, marxismoa eta komunismoa oinarrizko elementutzat hartu zituen, baina iraultza nola gauzatu eta gizarte sozialista bat sortzeko hausnarketak eginaz, berezko nortasuna eman arte.220px|thumb|alt=|Habanako Iraultzaren Enparantzan kokatuta dagoen Barne Ministerioa. Irudiaren azpian Guevararen leloa dago: “*Garaipena lortu arte, beti*.”
Guevarak berebiziko garrantzia eman zion borroka armatuari. Bere esperientziatik abiatuta, gerrillari buruzko teoria oso bat garatu zuen. Beretzat, herrialde batean iraultza baterako "baldintza objektiboak" zeudenean, gerrillari "foku" txiki batek "baldintza subjektiboak" sor zitzakeen, eta herritarren altxamendu orokor bat eragin. Postulatu hauek Régis Debray filosofoak hartu eta interpretatu zituen, *fokismoa* sortuz, Guevarari oker egozten zaiona.

Guevararentzat lotura estua zegoen gerrillaren, nekazarien eta nekazaritzaren erreformaren artean. Jarrera honek sozialismo europar edo sobietarretik ezberdindu zuen bere pentsamendua, langile klase industrialaren garrantziarekin lotuagoa zegoena, eta ideia maoistetara hurbildu zuen. "Gerrillen gerra" liburua Kubako gerrillan erabilitako taktikak eta estrategiak azaltzen dituen eskuliburua da.

Etika indibidualari funtsezko rola ematen zion, bai iraultzaren garaian gerrillariena, bai gizarte sozialistako herritarrena. Alderdi hori "gizon berri sozialista" kontzeptuaren pean garatu zuen, eta gizabanako hori elkartasunera eta guztion onurara bultzatzen duen etika pertsonal batek mugiarazten zuela ikusten zuen, horretarako pizgarri materialik behar izan gabe. Ildo horretan, Guevarak funtsezko balioa ematen zion *borondatezko lanari*, "Gizon berria" prestatzeko funtsezko jardueratzat jotzen baitzuen. Leung Kwok-hung Txinako lider disidentea, Carlos Santana musikaria, Pierre Richard aktorea, Gabriel Garcia Marquez idazlea, Shamil Basquez Txetxeniako liderra, Rage Against the Machine musika taldea eta Edén Pastora sandinista, besteak beste.

2006an, Evo Morales Boliviako presidente hautatu berriak, Guevararen erretratu erraldoi bat presidentearen jauregian jartzea agindu zuen. 2007an, Argentinako publikoak Che Guevara aukeratu zuen historiako bost argentinar garrantzitsuenetako bat izateko, Juan Manuel Fangio, José de San Martín, René Favaloro eta Alberto Olmedorekin batera, *Gene argentinoa* telebista saioan.

## Kritikak 
Guevararen ekintzen eta figuraren aurka doazen sektoreak ere badaude, batez ere erbesteko talde kubatarren komunitatean. Berari egotzitako ekintza gaitzesgarrien artean ehunka aurkariren fusilamenduak daude, batez ere La Cabaña gotorlekuko agintea zuenean. Leporatzen diote, baita, gerrillak kontrolatutako eskualdeetako nekazarien hainbat erailketa.

Horrez gain, Guevarak Kubako auzolandegi sistema sortu zuela adierazi dute, lehenengoa Guanahacabibesen ezarri zuenean, "etika iraultzailearen" aurkako urraketen erruduntzat jotzen ziren estatu enpresetako zuzendariak berriz hezteko. Jorge Castañedak bere biografian adierazi duenez, Kubatik atera ostean, "eremu horiek disidenteak, homosexualak eta, Guevara hil eta bi hamarkada geroago, hiesa zuten gaixoak bidaltzeko erabili ziren".

Guevararen aurka daudenek, bere ideia komunista totalitarioak ere azpimarratzen dituzte. Eta baita Kuba komunismoari atxikitzeko eta, Gerra Hotzean, Sobietar Batasunak gidatutako bloke komunistan sartzeko izan zuen eragina ere.
thumb|Erretratu popularizatua zuen jatorrizko irudia. Palmondo bat eta beste gizon baten soslaia kenduz, eta beste doitze txiki batzuk eginez, Alberto Korda argazkilari kubatarrak Guevararen irudiari kalitate agresibo bat eman zion, denboraren eta lekuaren berezitasunetik banandua. 1960ko martxoak 5.
2005ean, Carlos Santana gitarra joleak Che Guevararen kamiseta bat Oscar zeremoniara eraman ondoren, Paquito d'Rivera kubatarrak eskutitz ireki bat idatzi zuen Santana zentsuratzeko, "La Cabañako harakina"ren alde egiteagatik. Bere gutunean, Guevara La Cabañako buru izan zen garaiari buruz hitz egiten du, "epaiketa iraultzaileak" eta kondenatutako disidenteen exekuzioa gainbegiratuz, horien artean, bere lehengusu propioa, kristau izaeragatik La Cabañan espetxeratua izan zena. Eta kristau sinesmenak izateagatik hainbat pertsonen exekuzioaren lekuko izan zela baieztatzen duena.

Guevararen kontrakoek diote halaber, bere atxikitzaileek propaganda handia egin dutela gerlari bikain bezala aurkezteko, baina benetan estratega pobre bat izan zela. Funtsean, emaitzak kontuan hartuta, Kubako ekonomiaren zuzendaritzan porrot egin zuela diote, azukre ekoizpenaren ia kolapsoa, industrializazioaren porrota eta errazionamenduaren ezarpena kontuan hartuz. Hau guztia, diote, Batistaren diktaduraren aurretik latinoamerikar nazio arrakastatsuenetako bat izan zenean.

Paul Berman kazetari estatubatuarrak *Motozikletaren egunkariak* filma kritikatu zuen, "Che Guevararen gurtza moderno" honek Kuban gertatzen ari den "gatazka sozial izugarria" iluntzen zuelakoan. Artikuluan disidenteen espetxeratzea aipatzen da, Raul Rivero poeta eta kazetaria kasu. Azkenean, Kubako Demokraziaren Aldeko Nazioarteko Batzordeak zuzendutako elkartasun kanpaina bati esker, nazioarteko presioaren ondorioz askatua izan zen, bloke sobietarreko disidente ohien eta beste pertsona ospetsu batzuen babesa izan zuelako, hala nola Václav Havel, Lech Walesa, Arpád Göncz edo Elena Bonner.

## Ondarea 
[thumb|1968ko jatorrizko irudi estilizatua, [Jim Fitzpatrickek sortua, eta Nike markaren logoa bezain ezaguna mundu osoan. ]]
Guevara lan artistiko ugariren gaia izan da Argentinan, Kuban, eta bai munduko gainerako herrialdeetan. Inolako zalantzarik gabe, ezagunena Carlos Pueblak egindako *"Beti arte komandante"* abestia da, Latinoamerikako abesti klasiko bihurtu dena.

### Jaso zituen sariak 
* Errepublikaren Ordena, Egipto, 1959.
* Honoris Causa doktoregoa Pedagogian, Las Villaseko Unibertsitate Zentrala, 1959.
* Lehoi Zuriaren ordena lehen klasean, Txekoslovakian, 1960, "Bi herrialdeen arteko adiskidetasun harremanak sustatzeko egindako lankidetzagatik".
* Hegoaldeko Gurutzeko Agindu Nazionaleko Gurutze Nagusia, Brasil, 1961, "Zure Bikaintasunari, Kubako Gobernuari eta Kubako herriari gure esker ona, gure errespetua adierazteko".
* Irailaren Leheneko Iraultza Handiaren Agindua, Libia, 1990.
* Rosarioko hil ondorengo hiritar ospetsua, 2002
* Medikuntza Zientzietan Honoris Causa Doktoregoa, Medikuntza Zientzien Goi Mailako Institutua, 2003.
* Augusto César Sandinoren Ordena San Jacintoko batailan, Nikaraguako kondekorazio gorena, 2008an.

### Zinema 
Hainbat film eskaini zaizkio Che Guevarari osorik edo partzialki, horien artean Walter Sallesen *Motozikletako egunkariak* (2004), Alan Parkerren *Evita* (1996) eta Steven Soderbergh zuzendariaren *Argentinarra* eta *Gerrilla.*

### Musika 
Ehunka abesti eta musika lan inspiratu dira Che Guevaran, erritmo, estilo eta hizkuntza ezberdinetan. Honakoak daude ospetsuenen artean:

* ¡¡Ez adiorik, komandante*, Carlos Puebla. (Abestirik ospetsuena, 200 bertsiotik gora egin dira)
* *Soldadutxo boliviarra*, Nicolas Guillén, Paco Ibáñezen musikarekin
* *Cheri eskutitza*, Inti-Illimani
* *Poeta zu bazara*, Pablo Milanés
* *Herriak maite zaitu*, La Mona Jiménez
* Stagioni, Francesco Guccini
* Izarreko gizona, La Renga, bere izen bereko diskoan
* Agertutakoa, Victor Jara
* Cheren zangomakurra, Víctor Jara
* Gizon berriaren abestia, Daniel Viglietti
* Besterik ez, Atahualpa Yupanqui
* Baratzea bihotz bat erditzen ari da (1968), Fusila fusilaren aurka (1977), Gizona (1987), Ardi beltza (1987), Amerika, Ernestoz hitz egiten dizut (1997), Erabakimenaren doinua (2009), Silvio Rodriguez​
* Aita, kontatu berriro, Ismael Serrano
* Garaipena lortu arte, beti, La 25
* Gutxi zirelako, Tabaré Etcheverry

Gainera, badira zenbait tributu album, hala nola 1997ko *Che bizi da*!, hainbat artistek interpretatua.

### Olerkiak 
Aipagarrienen artean daude:

* Tristura heroi baten heriotzan, Pablo Neruda txiletarra (1969)
* Nik anaia bat izan nuen, Julio Cortázar argentinarra (1967)
* Ametsaren arrasean, Mario Benedetti uruguaitarra (1967)
* Che Guevara, Nicolás Guillén kubatarra (1958)
* Cheri elegia, Joan Brossa kataluniarra (1978)

### Eleberria 
“Heriotzak aurkitzen zaituen lekuan” (Fernando Otero, 2012), Sevillako Ateneo Gazteen Saria irabazi zuen Guevararen hilketaren inguruko eleberria.
[thumb|"Che Guevara, Kubako Iraultzaren heroia, ezkerraren [ikonoa eta historian inork baino kartel gehiago saldu dituen aurpegia. Askatasunaren aldeko borrokalari erromantiko, gerrilletan aditu eta bere idealengatik gazterik hil zen filosofo gogoetatsu bezala gogoratua, Guevara beti izan da iraultzaileen iraultzailea. Dotorea, antiamerikarra eta Lenin, Trotsky eta Stalin baino askoz ederragoa, ia asmatu egin zuen ezkerreko erradikalaren irudia bizarrarekin eta txapelarekin, 60ko eta 70eko hamarkadetan milaka lagunek hartua ". BBC News, 2002.]]

### Berak idatzitako lanak 
Ernesto Guevarak idatzitako liburuak, koadernoak eta artikuluak

* *Filosofia hiztegia* (1946-1957), partzialki argitaratua.
* *Literatur aurkibidea* (1946-1957), argitaratu gabea.
* *Estualdia* (1951), Página/12k argitaratutako ipuina, 1992.
* *Machu Picchu: harrizko enigma Amerikan*, 1953
* *Bidaia-oharrak (motozikleta egunkariak*), bidaiako oharren koadernoan idatzita.
* *Hemen doa Ameriketako soldadu bat*, bere familiari bidalitako eskutitzak, aitak bilduta.
* *Gerrillen gerra*, 1960.
* *Kubako gerra iraultzailearen pasarteak*, 1963.
* *Ekonomia politikoari buruzko ohar kritikoak*, La Habana, 2006.
* *Inon egon ez ginen urtea, 1965*. Chek idatzia Kongoko gerrillan parte hartzen zuen bitartean.
* *Zalantza*, Kongon idatzitako ipuin laburra.
* *Harria*, ipuin laburra, beharbada ama hil zen garaian idatzia.
* *Cheren egunkaria Bolivian*, 1968 (Buenos Airesen argitaratua, Legasa, 1994).
* *Idazkiak eta hitzaldiak*, bederatzi liburukitan. Giza Zientziak Ed., La Habana, 1977 eta 1985.
* *Lan osoak*, 1997.
* *Gerra iraultzailearen pasarteak: Kongo*, 1999an argitaratua.
* *Guevarak Armando Hart Dávalosi idatzitako eskutitz ezezaguna*, Contracorriente aldizkari kubatarrak argitaratua, 1997.
* "*Berriro*" (Latinoamerikan barrena egindako bigarren bidaiako egunkari ezezaguna 1953-1956), 2000an argitaratua,
* *Borrokalari baten egunkaria* (Anderson, 724), argitaragabea.
* *Poema*, Ernesto Guevarak bere emazte Aleida Marchi utzitakoa. Bera hiltzen denean bakarrik izango dela publikoa adierazia du.

Bestalde, Ernesto Guevararen idatzi, olerki eta material argitaragabe ugari dago, gehiena bere alargun Aleida Marchen eskuetan, *Che Guevara Ikasketa Zentroko* lehendakaria dena. Aldian-aldian eta modu egokian, Marchek dokumentu horietako batzuk askatu eta argitaratu ditu, 1999an *Kongoko Egunkaria*-rekin egin zuen bezala. Azken argitalpena 2012an Guevarak bere gaztaroaren eta Boliviako egonaldiaren artean idatzitako testuen bilduma bat izan zen, *Ohar filosofikoak* izenburupean.

## Media: hitzaldiak eta elkarrizketak 
### Bideoak 
* *NBE Nazio Batuen Batzar Nagusiko* hitzaldian, 1964ko abenduaren 11n (6:21), NBEk kargatutako jabari publikoko irudiak, bideoklipa.
* *Nazioaren aurrean* telebistako programan elkarrizketatu zuten 1964ko abenduaren 13an (29:11), CBS, bideoklipa.
* 1964an Irlandako Dublinera egin zuen bisitaldiko elkarrizketa (2:53), ingelesezko itzulpena, RTÉ Libraries eta Archives, bideoklipa.
* Poema bat errezitatzen (0:58), ingelesezko azpitituluak, El Che: mito bat ikertzen - Kultur Bideoa 2001, bideoklipa.
* Fidel Castrori atxikimendua erakusten (0:22), ingelesezko azpitituluak, El Che: mito bat ikertzen - Kultur Bideoa  2001, bideoklipa.
* Lanari buruz hitz egiten (0:28), ingelesezko azpitituluak, El Che: mito bat ikertzen - Kultur Bideoa 2001, bideoklipa.
* Txerrien badiari buruz (0:17), ingelesezko azpitituluak, El Che: mito bat ikertzen - Kultur Bideoa 2001, bideoklipa.
* Inperialismoaren aurka hizketan, (1:20), ingelesezko azpitituluak, El Che: mito bat ikertzen - Kultur Bideo 2001, bideoklipa.
* Parisen Jean Dumurek elkarrizketatua 1964an, frantsesez hitz egiten, (4:47), ingelesezko azpitituluak, bideoklipa.

### Audioa 
* ABCren *Gaiak eta Erantzunak* programan elkarrizketatu zuen Lisa Howardek 1964ko martxoan (22:27), ingelesezko itzulpena, audioa.

## Museoak 
* Che Guevararen Museo-Etxea, Alta Gracia, Córdoba, Argentina
* Conjunto Escultórico Memorial *Comandante Ernesto Che Guevara*, Santa Clara, Cuba
* Cheren ibilbidea, Boliviako gerrillaren memoriaren zirkuitua, Iupaguazuko kapitaintzako guaraniek sortua, Favio Giorgioren diseinatutik. Zirkuituan hiru museo antolatu dira: Lagunillas, La Higuera eta Vallegranden.
* Kanpamentu-Museoa. Cheren komandantzia Escambrayn, Caballete de Casasen.
* "La Pastera Museoa" Ernesto Guevara gazteak eta Alberto Granadok San Martin de los Andesen ostatu hartuko zuten etxea.

## Genealogia 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Kubako Iraultza
* Kubako historia
* Fidel Castro
* Camilo Cienfuegos

## Kanpo estekak 
*  Cheri buruzko webgunea, Kubakoa.
* Wikimedia Commons, Che Guevararen hainbat argazki gordetzen ditu.
* Wikisource, Che Guevara ren lan orijinalak daude.
* Wikiesanak, Che Guevararen edo berari buruzko esaldi ezagunenak ditu.
* Marxists Internet Archiven Che Guevararen lanen atal bat gordetzen da.
*  Che Guevara Ikasketa Zentroa.
* Che Kongon 1965ean, Jean-Luc Chavanieux idatzia (Frantsesez).
*  Cheren argazki argitaragabeak *Clarín* egunkarian (Buenos Aires).
* Che Guevarari buruzko tertulia *Gau zuriak'' aretoan