open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Madrigal

[thumb|250px|[Caravaggiok egindako *Apolo lautea jotzen*  (1600 c.) margolana. Partiturak madrigal musikakoak dira, Jacques Arcadelt musikagilearenak.]]
**Madrigala** ahots batzuetarako idatziriko musika-lana da. XIV. mendean sortu zen, Italian. Madrigalaren gaia maitasunezkoa edo alegoriazkoa izaten zen gehienetan. Bizpahiru ahapaldi izaten zituen, bakoitza hiru lerrokoa, eta musika beraz kantatzen ziren, azken ahapaldia izan ezik, *ritornello* izenekoa; ritornelloak guztiz erritmo ezberdina izaten zuen.

## Historia 
Bere goraldirik handiena Pizkundean eta lehen Barrokoan izan zuen. Musikalki, *frottola*n zuen jatorria. Hitzak italierazko gai profano dute, harmonia kontrapuntistikoa eta izaera herrikoia. Izena, oro har, Italiako XII. mendearen amaierako eta XIV. mendearen hasierako Madrigalekin lotzen da, gehienbat *a capella* ahotsetarako konposatuak, eta, kasu batzuetan, ahots-zatiak bikoizten dituzten instrumentuekin.

Madrigala bere garaiko musika-forma profanorik garrantzitsuena izan zen. Bereziki XVI. mendearen bigarren erdian loratu zen. Bere hedapena Philippe Verdelot-en *Madrigaleseko Lehen Liburua* rekin hasi zen, Venezian 1533an argitaratua. Argitalpen honek arrakasta handia izan zuen eta formak azkar egin zuen gora, lehenik Italian, eta mendearen amaiera aldera, Europako beste herrialde batzuetara. Garrantzia galdu zuen XVII. mendearen hirugarren hamarkada inguruan, opera bezalako forma profano berrien hazkundearen ondorioz desagertu zenean, eta kantatarekin nahastu zenean.

Madrigala bereziki estimatua izan zen Ingalaterran, 1588an Nicholas Yongeren *Musica Transalpina* argitaratu zenetik; hori Italiako madrigalen bilduma bat, ingelesera itzulitako testuekin. Ingalaterran Europan baino askoz bizitza luzeagoa izan zuen; konpositoreek kalitate handiko obrak egiten jarraitu zuten, Europako gainerako herrialdeetan moda galdu egon ondoren.

## Madrigal-egileen zerrenda 
### Erdi Aroko madrigal-egileak 
* Jacopo da Bologna
* Johannes Ciconia

### Antzinako egileak 
* Jacques Arcadelt
* Adrian Willaert
* Costanzo Festa
* Cipriano de Rore
* Philippe Verdelot
* Bernardo Pisano

### Pizkundeko egileak 
* Orlando di Lasso.
* Andrea Gabrieli.
* Claudio Monteverdi.
* Giovanni Pierluigi da Palestrina.
* Philippe de Monte.
* Sebastián Raval.
* Giovanni Gastoldi.

### Madrigal-egile berantiarrak 
* Giaches de Wert
* Luzzasco Luzzaschi
* Luca Marenzio
* Carlo Gesualdo
* Sigismondo d'India

### Barrokoko egile berantiarrak (musika tresnekin lagunduta 
* Orazio Vecchi
* Adriano Banchieri
* Giulio Caccini
* Claudio Monteverdi
* Heinrich Schütz
* Hans Leo Hassler
* Johann Hermann Schein

### Ingalaterrako eskola 
* William Byrd
* John Dowland
* John Farmer
* Orlando Gibbons
* Thomas Morley
* Thomas Tomkins
* Thomas Weelkes
* John Wilbye

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :https://italianmadrigal.com The Italian Madrigal Resource Center.
Ahmad Shawqi

**Ahmad Shawqi** (; Kairo, Egipto, 1868 - Kairo, 1932ko urriaren 13a) egiptoar poeta izan zen.

## Biografia 
Frantzian egin zituen ikasketak. Gai berriak eraman zituen arabiar poesiara, eta islamaren aurreko arabiar poesiaren moldeak erabili zituen. Antzerki-lanak aurkeztu zituen neurtitzetan: *Masra Kulyubatra* ("Kleopatraren gainbehera"). *Amir al- Sho’araa’* ("Poeten printzea") titulua eman zioten 1927an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hans von Seeckt

[thumb|Hans von Seeckt ezkerretara, eta [Otto Geßler, 1930]]

**Johannes Friedrich "Hans" von Seeckt** (Schleswig, Prusia, 1866ko apirilaren 22a - Berlin, Alemania, 1936ko abenduaren 27a) alemaniar militarra izan zen.

## Biografia 
Alemaniako armadako buruzagi nagusia izan zen 1920-1926 bitartean, eta, Lehen Mundu Gerraren ondoren, Versaillesko Itunean erabakitako akordioei jaramon egin gabe, erasorako armada indartsu bat eratu zuen. 1930ean diputatu hautatu zuten eta 1932an Hitlerren alde jarri zen.

## Erreferentziak
Gregorio Zubiaga

**Gregorio Zubiaga Legarreta** (Errigoiti, 1932) bizkaitar idazlea eta elizgizona izan zen. 1955. urtean egin zen apaiz, eta urtebete geroago hasi zen euskaraz idazten. *Redención* aldizkari elebiduneko erredaktore nagusi izendatu zuten. Zubiagarenak dira *Errosario puskatua* (1963, Agora Saria) eta argitara gabeko *Mutil zar ez beintzat, Lamiñen erreketan* eta *Neska ta vespa* eleberriak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Gregorio Zubiagari elkarrizketa
Platyrrhinus chocoensis

***Platyrrhinus chocoensis*** Platyrrhinus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Platyrrhinus chocoensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jean Dunois

**Jean Dunois** (izengoitia: *Orléansko Sasikoa*; Paris, 1403 - L'Haÿ-les-Roses, 1468ko azaroaren 24a) Frantziako gerra-gizona izan zen. Orléansko Luis eta Enghiengo Marietteren semea. Joana Arc-ekoaren laguna izan zen. Joana hildakoan, ingelesen aurka borrokatzen segitu zuen. Normandia berriro konkistatzeko guduetan parte hartu zuen, eta ingelesak Guienatik bota zituen 1451. urtean.

## Erreferentziak
Anthony Eden

**Robert Anthony Eden, Avongo kondea** (Windlestone Hall, Durham, Ingalaterra, 1897ko ekainaren 12a - Aldeviston, Ingalaterra, 1977ko urtarrilaren 14a) Ingalaterrako politikaria izan zen.

## Biografia 
Zigilu Pribatuko lord (1934), Kolonietako (1939) eta Defentsako ministro (1940), eta Churchillen garaietan Atzerri Gaietako ministro izan ondoren, gobernuburu izan zen, baina kargua utzi behar izan zuen Suezko kanaleko arazoen ondorioz (1957).

## Erreferentziak
Alfred Kastler

**Alfred Kastler** (Guebwiller, Alsazia, Alemaniar Inperioa, 1902ko maiatzaren 3a - Bandol, Frantzia, 1984ko urtarrilaren 7a) frantses fisikaria izan zen.

## Biografia 
Bordele, Clermont-Ferrand eta Lovainako Unibertsitateetako irakasle izan zen. Atomoaren egiturak aztertzeko egin zituen ikerketengatik Fisikako Nobel saria irabazi zuen 1966an. Kastlerrek Francis Bitter eta Jean Brosselekin batera egin zituen ikerketek laserraren asmaketa erraztu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alwin Nikolais

**Alwin Nikolais** (Southington, Connecticut, 1912ko azaroaren 25a - New York, 1993ko maiatzaren 8a) estatubatuar koreografoa izan zen.

Dantza modernoa ikasi zuen Hanya Holm dantzari ospetsuarekin. 1956an bere taldea sortu zuen, Alwin Nikolais Dance Company. Hainbat obratako koreografia eta eszenografia sortu, eta musika ondu zuen, *Egiturak* (1970), *Cross-Fade* (1975) eta *Talismana* (1981) obrena, besteak beste.

## Erreferentziak
Tesitura

**Tesitura** (, ( ahoskatua, 'testura') musika-lan batean, ahots edo musika-tresna baterako idatzitako zatian nagusitzen den nota-hedadura da, ahots hark duen hedadura osoaren aldean. Horrela, adibidez, soprano baten zatiak tesitura garaia, bitartekoa edo apala izan dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charles Brenton Huggins

**Charles Brenton Huggins** (Halifax, Kanada, 1901eko irailaren 22a - Chicago, Ameriketako Estatu Batuak, 1997ko urtarrilaren 12a) medikua izan zen. Chicagoko Unibertsitateko irakaslea izan zen, eta hango Onkologia laborategiko zuzendaria (1951). Minbiziari buruzko ikerketak egin zituen; hormonen eta minbiziaren arteko harremana frogatu zuen. 1966an Medikuntzako Nobel saria lortu zuen Peyton Rousekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Poliol

[thumb|alt=|[Xilitol poliolaren egitura.]]

**Poliola** hiru hidroxilo talde edo gehiago dituen alkohola da. Hiru hidroxilo (OH) talde dituztenei *glizerido* deritze, eta gehiago dituztenei *azukrearen alkoholak*; horien formula orokorra CH2OH(CHOH)*n*CH2OH da (*n*-ren balioa 2tik 5 artekoa izan daiteke). Poliolak aldehidoekin eta azetonekin erreakzionatzen dute, eta azetalak eta zetalak eratzen.

## Erreferentziak
Danièle Delorme

**Danièle Delorme** (Levallois-Perret, 1926ko urriaren 9a - Paris, 2015eko urriaren 17a) frantziar aktorea izan zen. Danièle izenez da ezaguna. Antzerki eta zinemako antzezlea da. Gehien antzeztu duen pertsonaia patuak itota bizi den heroiarena da: *Gigi* (1948), *La Jeune Folle* (1952, *Neska gazte eroa*), *Le Dossier noir* (1955, *Txosten beltza*), *Voici le temps des assassins* (1956, *Hiltzaileen garaia*), *Nous irons tous au paradis* (1977, *Denok joango gara paradisura *), ''La Côte d'amour* (1982,*Maitasunaren kostaldea'').
## Erreferentziak
Jean Roger-Ducasse

**Jean Roger-Ducasse** (Bordele, 1873ko apirilaren 18a - Paris, 1954ko uztailaren 19a) frantses musikagilea izan zen. Fauré-ren ikaslea izan zen. Herri-musika irakasteari ekin zion. Pianorako, ganberarako eta orkestrarako obra ugari idatzi zuen (*Sarabande*, *Suite française*). Bereak dira, halaber, *Au jardin de Marguerite* eta *Ulysse et les Sìrenes* poema sinfonikoak, *Orfeo* mimodrama eta *Cantegril* opera komikoa.

## Erreferentziak
Fra Giovanni Giocondo

thumb|Giacondok Venezian egindako *Fondaco dei Tedeschi*, 1508
**Fra Giovanni Giocondo** Italiar arkitektoa (Verona, 1433 &ndash; Erroma, 1515). Frantziskotar egin eta Erroman ikasten ari zela Plinio Gaztearen gutunak aurkitu omen zituen. Parisko Notre Dameko zubiko proiektua egin zuen, eta Bramante hil ondoren, Erromako San Pedroko eraikuntzaren zuzendari izan zen. Ustez, berak eraiki zuen Kontseiluko jauregia.
## Erreferentziak
Carlos Chávez

**Carlos Chávez Ramírez** (Mexiko Hiria, 1899ko ekainaren 13a - *ibidem*, 1978ko abuztuaren 2a) mexikar musikagilea eta orkestra-zuzendaria izan zen. Mexikoko Orkestra Sinfonikoa sortu zuen 1928. urtean. Mexikoko folklorean oinarrituriko obrak idatzi zituen: balletak (*Lau eguzkiak*), korurako lanak (*Lurrari kantua*), sinfoniak (*Indiar sinfonia*, *Proletargoaren sinfonia*) eta ganbera-musika (*Perkusiorako sinfonia*).

## Erreferentziak
Michel-Jean Sedaine

**Michel-Jean Sedaine** (Paris, Frantzia, 1719ko ekainaren 2a – 1797ko maiatzaren 17a) dramagilea izan zen.

## Bizitza 
Hargin lanak egin zituen gaztetan, eta 1752an poema bilduma bat argitaratu zuen. 1756an hasi zen antzerki-munduan lanean, eta opera komikoak idatzi zituen (*Rose et Colas*, 1764). Baina antzerki-lan serio batek eman zion ospea, *Le philosophe sans le savoir* (1765, *Filosofoa jakin gabe*) obrak.

## Erreferentziak
Robert Hill

**Robert Hill**, **Robin Hill** gisa ere ezaguna (New Milverton, Ingalaterra, 1899ko apirilaren 2a - Cambridge, Ingalaterra, 1991ko martxoaren 15a), britainiar biokimikaria izan zen.

## Biografia 
Kloroplastoek (landareei fotosintesia egiten uzten dieten partikula berdeak), argiak kitzikaturik, uretatik oxigenoa sor zezaketela aurkitu zuen, 1937an. Prozesu horri *Hill erreakzioa* esaten zaio. Lan horrek ate berriak zabaldu zituen fotosintesiaren ikerkuntzan.

## Erreferentziak
Platyrrhinus helleri

***Platyrrhinus helleri*** Platyrrhinus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Platyrrhinus helleri'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Sarkoma

**Sarkoma** mesenkimaren zelulek eratutako tumore gaiztoa da. Laster hazi eta hedatzen da, eta, askotan, gazteengan agertzen da. Tumorea eratzen duten zelulen arabera sailkatzen da: *fibrosarkoma* (kolageno zuntz ugari dituena); *linfosarkoma* (ehun linfatikoa dagoen tokietan); *miosarkoma* (gihar-ehunetan); *liposarkoma* (gantz-ehunetan); etab.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kananga

**Kananga** —antzinako izena: *Luluabourg* edo *Luluaburg*— Kongoko Errepublika Demokratikoko hiria da, herrialdearen erdialdeko Haut-Katanga probintzian dagoena. 1.130.100 biztanle zituen 2004an. Lulua ibaiaren ondoan dago, Lubumbashi eta Ileboko ibai-portuaren artean. Kanangako produktu nagusiak: diamanteak, kafea, kotoia, palma olioa, arroza, eta abar.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerard Peter Kuiper

**Gerard Peter Kuiper** (Harenkarspel, Herbehereak, 1905eko abenduaren 7a - Mexiko Hiria, Mexiko, 1973ko abenduaren 23a) astronomoa izan zen. Eguzki-sistemari buruz eman zituen teoriengatik eta egindako aurkikuntzengatik ezaguna. Ikasketak eginik, Estatu Batuetara joan zen; Yerkes eta McDonald Behategietako zuzendari izan zen. Marteko atmosferan karbonoa, Uranoren bosgarren ilargia eta Neptunoren bigarrena aurkitu zituen, bai eta bere izena daraman gerrikoa ere.

## Erreferentziak
Poliolefina

thumb|Polietilenozko eta polipropilenozko objektuak.

**Poliolefina** oso tenperatura beroetan gertatzen diren katalisi bidezko erreakzioetan kate zuzeneko hidrokarburo aseak (olefinak) batuz eratzen diren polimeroak adierazteko erabiltzen den izena da.

Poliolefinak erretxina termoplastikoak dira; garrantzitsuenak polietilenoa, polipropilenoa, polibutenoa, poliisoprenoa eta haien kopolimeroak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Indol

**Indola** konposatu organiko aromatiko heteroziklikoa da, C8H7N formula duena. Konposatu biziklikoa da fusionatutako bentzeno- eta pirrol-eraztun banaz osatutakoa. Solido zuri-horixka da. Ur eta etanol berotan, bentzenotan, toluenotan eta dietil eterretan disolbagarria da. Narritagarria, korrosiboa eta toxikoa da.

Indola produktu naturala da eta harrikatzaren bikean, landare batzuetan (jasmina, laranja-lorea, …), eta animalien gorotzetan.

Indolak hagitz deribatu ordezkatu izateaz gain, bere egitura konposatu kimiko askotan ageri da. Erradikal gisa *indolilo* izendatzen da.

## Sintesia 
Indola eta bere deribatuak sintetizatzeko bide ugari topa daiteke literaturan. Indola industrialki sintetizatzeko bide nagusiak gas fasean dagoen anilina etilen glikolarekin erreakzionarazten da katalizatzaile baten presentzian.

Indole from aniline and ethylene glycol 2

(R = H)

## Erabilera 
Indola erabilera adierazgarria du sintesi kimikoan perfumeak, aromatizatzaileak eta beste produktu kimiko batzuk perestatzeko.

## Erreferentziak
Adam Frans van der Meulen

thumb|Adam Frans van der Meulenen margolan bat: *Louis XIV.a Besançongo setioan*, 1674.

**Adam Frans van der Meulen** (Brusela, 1632ko urtarrilaren 11 &ndash; Paris, 1690eko urriaren 15a) flandestar margolaria izan zen. Pieter Snayersen ikaslea izan zen. Guduetako ikuspegiak margotzeagatik da batez ere ezaguna. Luis XIV.a Frantziako erregearen margolaria izan zen. Obra batzuk: *Luis XIV.a Douaira sartzen*, *Brujasko galera*, *Fontaineblauko ikuspegia*.

Tapiz-kartoiak ere egin zituen, *Erregearen historia*-rako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
ANPE

**ANPE** izan daiteke:
* Agence nationale pour l'emploi, frantziar erakundea.
* Asociación Nacional de Profesionales de la Enseñanza, espainiar sindikatua.
Arthur Compton

**Arthur Holly Compton** (Wooster, Ohio, Ameriketako Estatu Batuak,  - Berkeley, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, ) estatubatuar fisikaria izan zen. Zientzia eta teknika alorretan egin zituen ikerketak. X izpien azterketak egin zituen bereziki. Compton efektua finkatu, eta plutonioa lortzeko teknika berezia landu zuen. 1927. urtean, Fisikako Nobel Saria eskuratu zuen, Wilsonekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alfred Cortot

**Alfred Cortot** (Nyon, Suitza, 1877ko irailaren 26a - Lausana, 1962ko ekainaren 15a) frantziar pianista eta musika-pedagogoa izan zen.

Ospe handiko hirukotea osatu zuen, Jacques Thibaud biolin-jotzailearekin eta Pau Casals biolontxelo-jotzailearekin batera. Parisko École Normal de Musique musika-eskola sortu zuen (1920), eta musika-hezkuntzarako liburu baliotsuak idatzi zituen.

## Erreferentziak
Charlotte Corday

'''Marie-Anne Charlotte de Corday d'Armont''' (Saint-Saturnin-des-Ligneries, Frantzia, 1768ko uztailaren 27a - Paris, Frantzia, 1793ko uztailaren 17a) Frantziako Errepublikaren aldeko iraultzailea izan zen. Girondarren aldekoa zen. Marat hil zuen, sastakai batez, buruzagi iraultzaileak girondarrak legez kanpo utzi zituztenean (1973ko uztailaren 13an). Iraultzaren epaimahaiak gillotinan hiltzeko zigorra ezarri zion.

## Erreferentziak
Julian Elortza

**Julian Elortza Aizpuru** (Azpeitia, Gipuzkoa, 1879ko urtarrilaren 28a - Donostia, Gipuzkoa, 1964ko otsailaren 13a) gipuzkoar politikaria izan zen.

## Biografia 
Karlista zen, eta Gipuzkoako diputatu izan zen 1911-1926 bitarteko urteetan. 1928an Eusko Ikaskuntzako lehendakari hautatu zuten Oñatiko biltzarrean. 1919-1924. urteetan, Gipuzkoako Foru Aldundiko diputatu nagusi izan zen. 1930ean Gipuzkoako diputatu nagusi hautatu zuten berriro.

## Erreferentziak
Mountstuart Elphinstone

**Mountstuart Elphinstone** (Cumberland, 1779ko urriaren 6a - Hookwook, 1859ko azaroaren 20a) Britainia Handiko kolonizatzailea, George Elphinstenoren semea. Ekialdeko Indietako Konpainian hasi zen 1796. urtean; 1817an buruzagi mahrattei nagusitu eta Dekkango lurralde haietako buru bihurtu zen. Bombayko gobernaria izan zen 1819-1927 bitarteko urteetan. Indiako historia bat eman zuen argitara 1841. urtean.
## Erreferentziak
Otto Heinrich Warburg

**Otto Heinrich Warburg** (Friburgo Breisgau, 1883ko urriaren 8a - Berlin, 1970eko abuztuaren 1a) alemaniar biokimikaria izan zen. Fisiologiako ikasketak egin ondoren, Berlingo Gilen Kaiserraren Fisiologia Institutuko kide izan zen. Zelulen arnasketako gertaera entzimatikoak aztertu zituen, eta bere izena daraman hartzigarri horia deskribatu zuen. 1931. urtean Medikuntzako Nobel Saria irabazi zuen.

## Lan aipagarriak 
* 1911. *Über die Rolle des Eisens in der Atmung des Seeigeleis nebst Bemerkungen über einige durch Eisen beschleunigte Oxydationen m. Abb. *(Sitzungsber. Heidelberger Akad. Wiss. math.-nat. Kl B Heidelberg, 1911)
* 1926. *Stoffwechsel der Tumoren*
* 1928. *Katalytische Wirkungen der lebendigen Substanz*
* 1946. *Schwermetalle als Wirkungsgruppen von Fermenten*
* 1947. *Ideen zur Fermentchemie der Tumoren (Abh. der Deutschen Akad. der Wissenschaften zu Berlin. Math-naturwissenschaft. Kl 1947*, Berlin 1947)
* 1948. *Wasserstoffübertragende Fermente*. Berlin, Saenger 1948)
* 1951. *Wasserstoffubertragende Fermente*
* 1955. *Mecanismo de la Fotosíntesis*
* 1955. *Entstehung der Krebszellen*
* 1962. *Weiterentwicklung der zellphysiologischen Methoden*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Nobel Institutuaren biografia
Platyrrhinus lineatus

***Platyrrhinus lineatus*** Platyrrhinus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Platyrrhinus lineatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gammaglobulina

**Gammaglobulina** odoleko globulinen saileko proteina batzuek osatzen duten azpiklasea. Gizakian eta beste ugaztun batzuetan antigorputz gisa jokatzen dute gammaglobulinek. Gammaglobulinarik ez duten edo gammaglobulinarik ezean horien lana betetzeko ordezkorik ez duten pertsonek infekzio asko izaten dituzte, ez baitute horien aurkako babesik.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Filipe Etxebarria

**Filipe Etxebarria Alakano** (Izengoitia: ***Piaba*** ; Gorozika, 1898ko apirilaren 11 &ndash; Lima, 1945eko otsailaren 9a) bizkaitar idazlea eta itzultzailea izan zen. Apaiz karmeldarra. Ameriketan egon zen Markinako eta Flandriako zenbait komentutan egon ondoren. *Karmengo Argia* agerkariko zuzendaria izan zen. Ondoren, Kempisen *Kristo´ren Antz-Bidea* euskaratu zuen. Aita Granadaren *Simbolo de la fe* obra itzuli zuen.

## Erreferentziak
Félix Houphouët-Boigny

**Félix Houphouët-Boigny** (Jamusukro, Boli Kosta, 1905eko urriaren 18a - Abidjan, 1993ko abenduaren 7a) politikaria izan zen. 1960-1993 bitartean, Boli Kostako izan lehendakaria izan zen.

## Bizitza 
1905ean jaio zen Jamusukron, baule etniako familia aberats batean. Hogei urterekin medikuntzan lizentziatu zen eta bere lanbidean aritu zen 1940ra arte Abidjanen. 1944an politika munduan murgiltzen hasi zen. Urte horretan Afrikako Nekazarien Sindikatua sortu zuen nekazarien interesak Frantziako administrazioak jarritako metodoen aurrean defenditzeko asmoz.

Frantziako Nazio Biltzarreko kidea izan zen 1946-1949 bitartean. Bake bidez Boli Kostaren independentzia lortu nahi zuen Frantziarengandik, eta Frantziako Errepublikako ministroa izan zen zenbait aldiz (1957-1959 bitartean). Independentzia lorturik, Boli Kostako lehendakari hautatu zuten 1960an, eta geroztik berriro hautatua izan zen aldi guztietan; beraz, lehendakari zela hil zen.

## Erreferentziak
Luis Olariaga Puiana

**Luis Olariaga Puiana** (Gasteiz, 1885eko martxoaren 21a - Madril, 1976ko abuztuaren 3a) arabar ekonomialaria izan zen.

Zuzenbideko ikasketak egin zituen Oviedoko eta Madrilgo unibertsitateetan eta Ekonomiakoak Londresko eta Berlingo unibertsitateetan. Banco Exterior de España bankuaren sortzailea izan zen, eta idazkaria, bi urtez. Primo de Riveraren aldeko zen. Ekonomiari buruzko obra ugari idatzi zituen.

## Erreferentziak
Jan Parandowski

**Jan Parandowski** (Lviv, Austria-Hungariako Inperioa, gaur Ukraina, 1895eko maiatzaren 11 &ndash; Varsovia, Polonia, 1978ko irailaren 26a) poloniar idazlea eta itzultzailea izan zen.

## Biografia 
Greziar autore batzuen obrak itzuli zituen. Obra nagusiak: *Dysk olimpijski* (1933, "Olinpiar diskoa"), *Trzy znaki Zodiaku* (1938, "Zodiakoko hiru zeinu") saioak. Eleberri nagusia: *Niebo w plomieniach* (1936, "Zerua Garretan"). Antzerkia ere landu zuen: *Medea* (1962).

## Erreferentziak
Rexismo

**Rexismoa** () 1935ean Léon Degrelle eskuineko politikari belgikarrak sortu zuen mugimendu politikoa zen. Katoliko moderatuen aurkako erlijio-mugimendu gisa sortu zen, baina 1936tik aurrera bete-betean agertu zen faxismoaren alde. 1940an, Bigarren Mundu Gerran nazien kolaboratzaile izan ziren rexistak. 1945ean, legez kanpo ezarri zuten rexismoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mario Soldati

**Mario Soldati** (Turin, Italia, 1906ko azaroaren 17a - Lerici, Italia, 1999ko ekainaren 19a) italiar zinemagile eta idazlea izan zen.

## Biografia 
*Malombra *(1942) eta *Provinciale *(1952) lanak egin ondoren, kritikari-lanari ekin zion. Eleberriak idazten ere hasi zen, eta umorea, suspensea, bitxikeriak eta eguneroko bizitza uztartzen ditu horietan: *24 ore in uno studio cinematografico* (1935), *La verità sul caso Motta* (1941), *A cena col commendatore* (1950), *Lo smeraldo* (1974), ''L'avventura in Valtellina* (1986), *Regione regina* (1987), *Le sere'' (1994).
## Erreferentziak
Bonsai

thumb|alt=|55 urteko sekuoia luze (*Sequoia sempervirens*) baten bonsaia

 zuhaitzak aldatu eta hazteko modu berezia da, Japoniakoa jatorriz; bai eta teknika berezi horren bidez lortzen den zuhaitz moztaka ere. Teknika horren bidez, zuhaitzari ez zaio uzten luzatzen, eta ahalik eta tamaina txikienean mantentzen da. Bonsaiak tradizio handia du Japonian; hala ere, gaur egun ia mundu guztira zabaldu da teknika hau.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Inausketa
* Topiaria

## Kanpo estekak
Juan Etzeta-Dudagoitia

**Juan Etzeta-Dudagoitia** Bizkaiko zalduna. Bolibarren jaio zela uste da, 1737an. *Proyecto de una Orden de Caballería Cántabra de San Ignacio de Loyola* izeneko lana idatzi zuen, Bizkaiko aberastasunak, nekazaritza, meatzeak eta garraio sarea sendotzearren. Besteak beste, Ebro, Zadorra eta Ibaizabal ibaiak lotuko zituen ubide sistema bat egitea proposatu zuen.

## Ikus, gainera 
* Bruno Hezeta Dudagoitia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Platyrrhinus umbratus

***Platyrrhinus umbratus*** Platyrrhinus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Platyrrhinus umbratus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Gustave Charpentier

**Gustave Charpentier** (Dieuze, 1860ko ekainaren 25a - Paris, 1956ko otsailaren 18a) frantses musikagilea izan zen.

Jules Massenet konpositorearen ikaslea izan zen. Erromako Sari Nagusia jaso zuen 1887. urtean. *Les Impressions d´Italie* orkestra-suiteari esker ospe handia izan bazuen ere (1891), haren maisulana *Louise* opera izan zen (1900), Charpentierrek berak «musika-eleberritzat» hartu zuena.

## Erreferentziak
Pierre-Nérée Dassance

**Pierre-Nérée Dassance** (Uztaritze, 1801eko maiatzaren 12a - Baiona, 1858ko otsailaren 23a) lapurtar elizgizona izan zen. Abade, Baionako kalonje eta Montpelliergo bikario nagusia izan zen. Irakasle egon zen Larresoron 1825. urtean, eta Parisko Saint-Louiseko kaperau izendatu zuten. *Itun berria*ren eta *Kristoren imitazioa*ren itzulpen bana egin zuen. Liburutegi aberatsa bildu omen zuen bizitzan zehar.

## Erreferentziak
Dosso Dossi

**Dosso Dossi**, jaiotza-izena: **Giovanni di Niccolò de Luteri** (Ferrara, 1490 - 1542) italiar margolaria izan zen.

## Biografia 
Erroman eta Venezian egin zuen lan aldi batez. Erlijio-koadroak, mitologiazkoak eta erretratuak pintatu zituen, ia denak bere sorterrian.

Obra nagusiak: "Apolo eta Dafne, Circe, Antiopea", "Gizon eta Emakume taldea", "Lau doktoreak, San Migel" eta "San Jeronimo".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Dosso Dossiren margoen galeria
Globulina

**Globulina** gatz-disoluzioetan urtzen diren eta beroaz lodi daitezkeen proteinetako edozein da.

Globulina-mota bat odoleko globuluetan izaten da, fibrina sortzen du eta odol-gatzatzailea da (seroglobulina); zenbait globulina antigorputz izan daitezke (immunoglobulina); eta beste batzuek burdina edo kobrea garraiatzen dute odolean.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
James Gosling

**James Gosling** (Alberta, 1955eko maiatzaren 19a) kanadar informatikaria da, Java programazio-hizkuntzaren sortzailea.

Informatika-ikasketak egin zituen. 1991n, Java konpainian hasi zen lanean, ezkutuko proiektu batean. Emaitzak 1995ean argitaratu ziren, eta emaitzok beste dimentsio bat eman zieten Interneten ahalmenei. Javak aukera ematen du programa txikiak sarean banatzeko.

## Erreferentziak
Laguna probintzia

**Laguna** () Filipinetako probintzia da, Luzongo uhartearen hegoaldean, Bay Filipinetako aintzirarik handienaren ertzean. 1.760 km2 eta 973.104 biztanle (1980). Hiriburua: Santa Cruz. Hiri nagusia: San Pablo. Sumendi asko daude Lagunako herrialdean. Laborantzan (arroza, kokoak, azukre-erremolatxa, artoa) eta arrantzan oinarritzen da bertako ekonomia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Isidro Leanizbarrutia

**Isidro Leanizbarrutia Zuazua** —izengoitiak: *Doroteo de la Sagrada Familia* eta *Jaizkibel*— (Eskoriatza, Gipuzkoa, 1883 &ndash; Bilbo, Bizkaia, 1948) euskal idazlea izan zen. *Karmengo Argia* eta berak sortu zuen *Mensajero del Escapulario del Carmen* aldizkarietan argitara eman zituen lan aipagarrienak. Harenak dira *Aurtxo Jesus Pragakoaren Jaiera-Liburua* (1915) eta *Karmengo Amaren esku-liburua* (1931) obrak.

## Erreferentziak
Jan Battitt Larralde

**Jan Battitt Larralde Etxeberri** (Hazparne, Lapurdi, 1804ko urtarrilaren 26 &ndash; Donibane Lohizune, Lapurdi, 1870eko martxoaren 21), Lapurdiko bertsolaria izan zen.

## Biografia 
Bere aita Beñat Larralde *Bordaxuri* ere bertsolaria izan zen; ama Mari Etxeberri (hazpandarra) zuen. Beste *Bordaxuri* ere, Martin Larralde, familiakoa zen.

Medikuntza ikasi zuen eta osagilea izan zen Donibane Lohizunen.. Urte luzez Lore Jokoetan esku hartu zuen.

## Lanak 
Bertsoak idatzi zituen, batez ere aitarekin. Harenak dira, besteak beste, Lore Jokoetan saritutako hauek:
* *Herriko besta* (1856). Urruñan lehen saria.
* *Eskualdunak* (1858). Urruñan ohorezko aipamena.
* *Ama haurra sehaskan lohakartzen* (1859). Urruñan lehen saria.
* *Xori ohantzea* (1860). Urruñan ohorezko aipamena.
* *Gizon sobrea eta edalea* (1860). Ohorezko aipamena.
* *Bioleta* (1862). Urruñan ohorezko aipamena.
* *Xorinoa Kaiolan* (1863). Urruñan ohorezko aipamena.
* *Muthil zaharra* (1864). Saran lehen saria.
* *Eria ezagutzaz betea errexinoletarrentzat* (1865). Saran ohorezko aipamena.
* *Biolchoa* bertsoa hil ondoren argitaratu zen, 1896an.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bordaxuri (argipena)
* Anton Abadia

## Kanpo loturak 
* *Jean Baptiste Larralde, miriku bertsolaria (1804-1870)*, Piarres Xarriton.
* Bertsolaria *Hazparneko Bertsulariak* webgunean.
* Jan Battitt Larralde Euskal Poesiaren atarian.
* Literaturaren Zubitegia.
* Larralde *Klasikoen Gordailuan*.
Rajendra Prasad

**Rajendra Prasad** (Zeradei, India, 1884ko abenduaren 3a - Patna, India, 1963ko otsailaren 28a) Indiako Errepublikako lehen lehendakaria izan zen. Kongresuko Alderdiko idazkari nagusia izan zen 1922. urteaz gero, eta behin baino gehiagotan preso egon zen. Nekazaritza ministroa izan zen 1946-1947 urteetan, Biltzar Konstituziogileko lehendakaria (1946-1950), eta Indiako lehendakaria 1950. urtetik hil zen arte.

## Erreferentziak
Sanchi

**Sanchi** Indiako erdialdeko antzinako hiria da, Madhya Pradesh estatuan, Betwa ibaiaren ertzean.

Budismo-gune nagusietako bat izan zen, eta K.o. I. mendean bertatik abiatu ziren misiolari asko erlijio hura zabaltzeko asmotan. K.o. I. mendean eraiki ziren *estupa* izeneko hileta-monumentu ederrak daude bertan. Orobat, aipagarriak dira eskulturak ere.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Monuments bouddhiques de Sânchî». *Unesco*. *Convention du Patrimoine Mondial*
Pygoderma bilabiatum

***Pygoderma bilabiatum*** Pygoderma generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Pygoderma bilabiatum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Agence nationale pour l'emploi

'''Agence nationale pour l'emploi** edo **ANPE''' (euskaraz "Enplegurako Nazio Agentzia") Frantziako enplegu-agentzia nazionala izan zen, 1967ko uztailean sortua.

Langabeei informazioa eskaintzeaz, lanbide heziketara bideratzeaz, laguntza publikoak banatzeaz, leudekeen lan-eskaintzen berri emateaz eta langabeziaren inguruko estatistikak egiteaz arduratzen zen. Patronalaren eta soldatapeko langileen kotizazioen bidez finantzatzen zen. 2008. urtean Assédic-ekin bat egin zuen, eta organismo berriaren izena "Pôle emploi" da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Domingo Bernaola

**Domingo Bernaola Urizar** (Bermeo, 1625 &ndash; Gernika, 1685) bizkaitar itsasgizona izen zen. Done Jakueren ordenako zalduna zen eta 44 urte eman zituen armadan. 1647. urtean Salernoko plaza frantsesengandik babestu zuten sei kapitainetako bat izan zen. Handik urtebetera, Frantziaren mende zegoen Napolihartu zuen. 1652an Bartzelona hartu zuen, Austriako Joanen laguntzarekin.

## Erreferentziak
André Citroën

**André Citroën** (Paris, Frantzia, 1878ko otsailaren 5a - 1935eko uztailaren 3a) ingeniaria eta industrialaria izan zen, Citroën automobil fabrikatzailearen sortzailea.

thumb|ezkerrera|Citroën etxeko modeloa, aurreko trakzioa duena.
1915. urtean, eguneko 55.000 obus egiten zituzten berak sortutako arma-fabrikan. Lehen Mundu Gerra amaitutakoan ibilgailuak egiten hasi zen sailean; lehen automobila 1919. urtean kaleratu zuen. Trakzioa aurreko gurpiletan duen ibilgailua berak sortu zuen, 1934. urtean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Javel–André Citroën (Parisko metroa)
Aagje Deken

**Aagje Deken** (Amstelveen, 1741 -Haga, 1804ko azaroaren 14a) Holandako eleberrigilea eta poeta izan zen. Elizabeth Bekkerren lagun mina izaki, lan handia egin zuten bien artean literatura-alorrean. Bi emakume horiek Holandako eleberrigintzaren abiapuntu dira. Horien lan aipagarri batzuk: *Sarah Burgerhart*, *Guillaume Levenden historia* eta *Abraham Blankaerten eskutitzak*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Óscar Esplá

**Óscar Esplá y Triay** (Alacant, 1886ko abuztuaren 5a - Madril, 1976ko urtarrilaren 6a) espainiar musikagilea izan zen. Filosofiako ikasketak egin zituen baina musika bidetik jo zuen gero. Ekialde Hurbileko eskala modala hartu zuen eta haren gainean eratu zuen bere sistema harmonikoa. Haren lanen artean aipatzekoak dira *La bella durmiente*, *Don Quijote velando las armas* eta *Canciones playeras* obrak.

## Lanak 
thumb|ezkerrera|Espláren bustoa, V. Bañuls-ek egindakoa
* *El sueño de Eros* (1910), poema sinfonikoa;
* *Suite levantina* (1911);
* *La nochebuena del diablo* (1923), *cantata*;
* *Don Quijote velando las armas* (1924), poema sinfonikoa;
* *Himno republicano*, (1931), polifonia;
* *Sinfonía Aitana* (1964).

## Erreferentziak
Manuel Fernández Caballero

**Manuel Fernández Caballero** (Murtzia, 1835eko martxoaren 14a -Madril, 1906ko otsailaren 26a) espainiar musikagilea izan zen. Pedro Albénizekin pianoa eta Hilarion Eslabarekin konposizio-ikasketak egin zituen Madrilgo Kontserbatorioan. Espainiako eta Kubako Orkestren zuzendari izan zen. Zarzuelak egiten hasi zen 1891. urtean. Aipagarrienak *Los sobrinos del Capitán Grant*, *El dúo de las Africanas*, *La Viejecita* eta *Gigantes y cabezudos* dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Manuel Fernández Caballero Zarzuela.net
Jose Garmendia

**Jose Garmendia Zabala** (Altza, Donostia, Gipuzkoa, 1885eko martxoaren 25a - Donostia, 1924) gipuzkoar bertsolaria izan zen.

## Bizitza 
Altzako Arrues baserrian jaioa, gazte-gaztetandik hasi zen bertsoak kantatzen. Haren bat-bateko bertso zenbait eta bertsopaper batzuk gorde izan dira: *Korrika apustura bat*, *Alza-ko Parroko Jaunari bertso-berriak* eta Europako eta Afrikako gerrei eskainitako beste bi bertso-sail. Labankada batez hil zuten, taberna batean.

## Erreferentziak
Aladino

**Aladino** (, ''Alā 'ad-Dīn*) *Mila gau eta bat gehiago*ko "Aladino eta kriseilu miragarria" ipuineko pertsonaia da.

Aladino, jostun apal baten semea, Afrikako sorgin batek adierazitakoari jarraituz, Lurraren erdira abiatzen da kriseilu miragarri baten bila. Abentura askoren ondoan kriseilua eskuratuko du, eta haren bertutez lortutako aberastasun handiei esker, sultanaren alabarekin ezkonduko da.

## Adaptazioak 
* *A Book of Wizards* (1966) eta *A Choice of Magic* (1971), Ruth Manning-Sanders.
* *Aladdin: Master of the Lamp* (1992), Mike Resnick eta Martin H. Greenberg.
* *The Nobility of Faith'' (2007), Jonathan Clements.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jurgi Poděbradykoa

**Jurgi Poděbradykoa** (; ; Poděbrady, Bohemia, 1420ko apirilak 23 &ndash; Praga, 1471ko martxoak 22) 1458-1471 bitarteko urteetan Bohemiako erregea izan zen. Hustar buruzagia eta sineste horretako errege bakarra izan zen.

1448an katolikoei Praga kendu zien eta erresuma gobernatu zuen. Ladislao Postumoa hiltzean errege egin zuten. Matias Corvinoren gurutzadari aurre egin behar izan zion (1466-1469), eta hura lurraldetik bota zuen. Haren ondorengoa Ladislao Jagellon izan zen.

## Erreferentziak
Ryutaro Hashimoto

japoniar politikaria izan zen.

## Biografia 
1963an hautatu zuten lehenbizikoz parlamentari, Alderdi Liberal Demokratikoko zerrendetan. Gerora hainbat kargu izan zituen Japoniako administrazioan: Garraio, Finantza, Atzerri eta Industria ministro izan zen, besteak beste. 1995ean ALDko buru hautatu zuten, eta Lehen Ministro 1996an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stenoderma rufum

***Stenoderma rufum*** Stenoderma generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Stenoderma rufum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Juan Jose Irazusta

**Juan Jose Irazusta Mitxelena** (Hondarribia, Gipuzkoa,  - *ibidem*, ) gipuzkoar idazlea izan zen.

## Biografia 
Irungo La Sallen egin zituen lehen mailako ikasketak. Argentinara ihes egin zuen Afrikako Gerrara ez joatearren. Patagonian eta panpetan ibili zen artzain. 1931n itzuli zen Euskal Herrira, eta Errenteriako esmalterian lan egin zuen. 1980an *Nork bere bidea* eleberri autobiografikoa argitaratu zuen *Auspoa* bilduman.

## Erreferentziak
Albert A. Michelson

**Albert Abraham Michelson** (Strzelno, Prusiako Erresuma, 1852ko abenduaren 19a - Pasadena, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1931ko maiatzaren 9a) fisikaria izan zen. Jatorriz alemaniarra, estatubatuar hiritartasuna hartu zuen. Argiaren abiadurari buruzko ikerketak egin zituen, eta argiaren abiadura zenbat den zehaztu zuen; espektro-lerroen egitura aztertu zuen, eta distantzia argi-uhinen bidez neurtzeko, interferometroa asmatu zuen. 1907an Fisikako Nobel saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlo Rainaldi

**Carlo Rainaldi** (Erroma, 1611ko maiatzaren 4a - Erroma, 1691ko otsailaren 8a) italiar arkitekto barrokoa izan zen, Girolamoren semea. Bernini arkitektoaren ikaslea izan zen eta aitarekin egin zuen lan hasieran. Santa Maria dei Miracoli eta Santa Maria in Montesano eliza bikiak eraiki zituen Erroman. Berniniren proiektu zabal batean oinarrituta egin zuen Santa Maria Nagusia elizako absidea.

Rainaldi XVII. Mendeko arkitekto garrantzitsuenetakoa izan zen. Hasieran bere aita, Girolamo Rainaldirekin egin zuen lan. Aita hil ondoren, estilo barroko monumentalari atxiki zitzaion eta eragina eskuratu zuen Urban VIII.a Barberini Inocencio X Pamphiliren gobernu ausartena ordezkatu ondoren. Bere lan batzuk Carlo Fontanarekin batera egin zituen.

Bere lanen artean daude San Andres della Valleren fatxada (1661-1665).

Aita Santa Maria Agneseko eliza hasi zuen bere aitarekin, baina handik gutxira Francesco Borrominik ordezkatu zuen. Azkenean, Carlo Rainaldi berriro
deituko dute eliza osatzeko (G.L. Berninik ere esku hartu zuen), Borrominiren proiektua aldatuz.

1660. urtean diseinu bat bidali zuen Pariseko Louvreko errege jauregi berriaren lehiaketara, Luis XIV.ak sustatuta; bertan, Pietro da Cortona eta Bernini ere parte hartu zuten, besteak beste.

Eraikinez gain, Rainaldik ekitaldiak eta erlijio errituetarako paisaiak ere diseinatu zituen. 1650ean Quarant'ore (berrogei orduko otoitza) paisaia diseinatu zuen Gesuko elizarako. Urte batzuk beranduago, 1665. urtean, Felipe IV.a Espainiako katamotz oroigarria egin zuen.

## Erreferentziak
Türkmenabat

**Türkmenabat** (zirilikoz: Түркменабат) Turkmenistango hego-ekialdeko hiria eta ibai-portua da, izen bereko eskualdeko hiriburua, Amu Daria ibaiaren ertzean. 161.000 biztanle (Turkmenistango bigarren hiria) ditu hiriak, eta 93.800 km2 eta 640.000 biztanle eskualdeak. Lehen eta batez ere Erdi Aroan, **Txardzhou** (errusieraz: Чарджоу, turkmenieraz: Чәрҗев) zuen izena.

Burdinbide-gune garrantzitsua da eta Amu Daria ibaiko portu nagusia. Merkataritza da ekonomia-jarduera nagusia.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nicolas-Joseph Cugnot

thumb|250px|ezkerrera|Cugnoten lurrunezko automobila, 1771ko modeloa
**Nicolas-Joseph Cugnot** (Void, Lorrena, 1725 &ndash; Paris, 1804) ingeniari frantsesa izan zen. 1770. urtean lurrunez zebilen automobila asmatu zuen, lau pertsona batera garraiatzeko gauza zena. *Fardier* edo *Cugnoten ibilgailua* izeneko ibilgailua gauzatu zuen urtebete geroago. Pistoien txandakako higidura zuzena, bira jarraiko higidura bilakatzea lortu zuen lehena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lluís Dalmau

**Lluís Dalmau** (Valentzia, ? - *ibidem*, c. 1460) Valentziako pintorea izan zen. Aragoiko Alfontso V.ak Flandesera bidali zuen Van Eyck pintorearekin ikasketak egin zitzan. 1443. urtean bere maisulana den *Consellers* margotzen hasi zen, Van Eyck pintorearen *Bildots mistikoa* obraren estiloa errepikatuz. Flandesko pintura ezagutzera eman zuen lehen pintorea izan zen Katalunian.

## Erreferentziak
Espektroskopio

thumb|alt=other_versions=|Espektroskopioa

**Espektroskopioa** erradiazio baten espektroa lortu eta aztertzeko tresna da. Argi-iturri erregular bat ematen duen zirrikitu bat du, eta argi-izpiak jaso eta paraleloan jartzen dituen kolimadore bat. Argi-izpiak prisma batera bideratzen dira, eta, hura zeharkatu ondoren, lente batean jasotzen dira, eratzen den espektroa aztertzeko.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etanolamina

**Etanolamina** —**2-aminoetanol** edo **monoetanolamina** izenez ere ezaguna, **ETA** edo **MEA** laburtua— likido hori lodixka da, irakite-puntua 172° C duena, oso base sendoa dena (NH2-CH2-CH2OH). Hidrogeno sulfuroa eta beste gas azidoak sintesi bidez lortutako gasetatik kentzeko erabiltzen da. Begiak eta azala erretzen ditu eta arnasean hartuz gero toxikoa da. Etanolamina amoniakoa eta etileno oxidoa erreakzionaraziz lortzen da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Uroderma bilobatum

***Uroderma bilobatum*** Uroderma generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Uroderma bilobatum'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Moira Shearer

**Moira Shearer King, Lady Kennedy** (Dunfermline, Eskozia, 1926 &ndash; Oxford, Ingalaterra, 2006) eskoziar dantzaria eta antzezlea izan zen.

## Biografia 
Rodesian, eta ondoren, Londresko Sadler´s Wells Ballet-en egin zituen ikasketak. Ballet horretako dantzari nagusia izan zen 1942-1949 urteen bitartean: *Karmen* (1950). Zineman ere arrakasta izan zuen: *Txapin gorriak* (1948), *Hoffmannen ipuinak* (1951).

## Filmografia 
## Erreferentziak
Jean Charlier de Gerson

**Jean Charlier de Gerson** (Gerson, Xanpaina, Frantzia, 1363ko abenduaren 13a - Lyon, Frantzia, 1429ko uztailaren 12a) frantses teologo eta sermoilaria izan zen.

## Biografia 
"Doktore guztiz kristau" deitura eman zioten bere garaikideek, *Doctor christianissimus*. Parisko Unibertsitateko kantziler nagusi izan zen, eta Konstantzako Kontzilioan parte hartu zuen (1414-1418), Mendebaldeko Zisma Handiari amaiera eman nahian. Haren mistika *Devotio Moderna* mugimendukoa da.

## Erreferentziak
Joanes Iriarte

**Joanes Iriarte** (Altsasu, Nafarroa, XVI. mendea - Hondarribia, Gipuzkoa, 1595) nafar eskultorea izan zen.

## Biografia 
1583-1586 bitartean, Donostiako San Bizente elizako erretaulan lan egin zuen, Anbrosio Bengoetxea eskultorearekin batera. Hondarribiko parrokia-elizako erretaula nagusia hasi, baina amaitu gabe utzi zuen 1590. urtean. Oiartzungo parrokia-elizako aldarea egin zuen, 1591-1594 bitartean.

## Erreferentziak
Jean de Meung

**Jean de Meung** —jaiotza-izena: **Jean Clopinel** edo **Chopinel**— (Meung-sur-Loire, Frantzia,  - 1304) Erdi Aroko frantsesezko olerkaria izan zen. 10.000 bertso erantsi eta amaiera eman zion Gilen Lorriskoaek hasitako *Roman de la Rose* alegoria-poemari. Erromatar Eliza Katolikoaren eta jauntxoen, emakumeen, ezkontzaren eta bizioen aurkako satira bertsoak dira Meungek egindakoak.

## Erreferentziak
Hama

**Hama** (arabieraz: حماة) Siriako mendebaldeko hiria eta izen bereko eskualdeko hiriburua da. Orontes ibaiaren ertzean dago. 2004an 312.994 biztanle zituen.

## Geografia 
Hama erdi-mendebaldeko Siria dago, Orontes ibaiaren bazterrean, Damaskotik 213 km iparraldera eta Homsetik 46 km iparraldera.

## Klima 
Hamak estepako klima beroa du, *BSh* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Ekonomia 
Merkatu ezaguna du (antzinateko Apamea) eta beduinoen karabanen geralekua. Oihalgintza (kotoia eta zeta) eta larrugintza garrantzitsuak dira. Kimika, zementu eta elikadura-industriak (olioa, azukrea) daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthony James Leggett

**Anthony James Leggett** (Londres, 1938ko martxoaren 26a – Urbana, Illinois, 2026ko martxoaren 8a) britainiar fisikaria izan zen.

2003an Fisikako Nobel Saria jaso zuen, Alexei A. Abrikosov eta Vitaly L. Ginzburg errusiarrekin batera, supereroaleen eta superfluidoen teoriari egindako ekarpenengatik. 2004an, Elisabet II.a Erresuma Batuko erreginak Britainiar Inperioko Komandante izendatu zuen, eta *sir* titulua eman zion.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Feodor Lynen

**Feodor Felix Konrad Lynen** (Munich, Alemania, 1911ko apirilaren 6a - Munich, Alemania, 1979ko abuztuaren 6a) alemaniar biokimikaria izan zen.

## Biografia 
Municheko Unibertsitateko katedraduna izan zen 1942-1979 urteen artean. 1964an Medikuntzako Nobel saria eman zioten kolesterolari eta gantz azidoen metabolismoari buruz egindako ikerketengatik. Kolesterolak bihotzeko eritasunetan duen eragina azaltzeko garrantzi handiko lanak egin zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrea Pisano

**Andrea Pisano**, batzuetan **Andrea da Pontedera** gisa ezaguna (Pontedera, Pisatik hurbil, Italia, 1290 inguru - Orvieto, 1349), italiar eskultorea eta arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Pisako hirian ikasketak egin ondoren Florentziara jo zuen, eta Bataiotegiko brontzezko atea landu zuen han (1336). Katedraleko kanpandorreko bigarren eta hirugarren mailak altxatu zituen ondoren, eta Orvietoko katedraleko aurrealdea egin zuen azkenik.

## Erreferentziak
Andries Pretorius

**Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius** (Graaff-Reinet, Cape, 1798ko azaroaren 27a - Potchefstroom, Transvaal, 1853ko uztailaren 23a) Hegoafrikako politikaria, boerren buruzagia izan zen.

Zuluen artean sarraski handi bat egin ondoren, Nataleko Errepublika aldarrikatu zuen (1838). Transvaaleko Errepublika sortu zuen; eta 1852. urtean onartu zen Transvaalen burujabetasuna. Haren omenez eraiki zen Pretoriako hiria.

## Erreferentziak
Puget Sound

**Puget Sound** Ameriketako Estatu Batuetako mendebaldeko kostaldeko (Ozeano Barea) golkoa da, fiordo antzekoa, Washingtongo estatuan. 80 km zabal da eta 560 km luze; Kanada eta Vancouverko uhartea bereizten ditu. 3.800 km-ko kostaldea du golkoak, eta Everett, Seattle eta Tacoma industria- eta merkataritza-hiri garrantzitsuak daude, besteak beste, golkoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vampyressa brocki

***Vampyressa brocki*** Vampyressa generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae subfamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Phyllostomidae

## Kanpo estekak 
* 'Vampyressa brocki'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Luigi Pulci

**Luigi Pulci** (Florentzia, 1432ko abuztuaren 15a - Padua, 1484ko azaroaren 11) italiar poeta izan zen.

## Biografia 
Familia noble bateko semea bazen ere, ekonomia-arazo larriak izan zituen. Adiskide handia zuen Lorentzo Medicik babestu zuen. Lukrezia Tornabuonik eskatuta *Morgante maggiore* (*Morgante handia*) obra eman zuen argitara 1481ean. Harenak dira, halaber, *Beca da Dicomano* eta *Giostra* poemak.

## Erreferentziak
Tenor

**Tenor**ra gizonen ahotsen artean gorena da, eta halako ahotsa duen pertsona ere. Halaber, giza ahotseko tenor kantariaren pareko erregistroa duen musika tresnaz ere esaten da (adibidez: *oboe tenorra*, *saxofoi tenorra*, *tronboi tenorra*, *biola tenorra* eta *tuba tenorra*). Antzinako polifonian, *cantus firmus*a kantatzen zuen ahotsa zen.

## Ahots tipologia 
### Tenor arina 
Pertsonaiak:

* Almaviva kontea, Rossiniren *Sevillako bizargina*n
* Tonio, Donizettiren *La fille du régiment*en.

Adibideak:

* James Blunt, Luigi Alva, Juan Diego Flórez, Maxim Mironov , Lawrence Brownlee, Rockwell Blake, , Chris Merritt.

Fitxategi:James Blunt Tom Brasil (25624592027).jpg|James Blunt
Fitxategi:TENOR PERUANO JUAN DIEGO FLOREZ REALIZÓ RECITAL EN NATIONAL OPERA HOUSE DE WASHINGTON DC (5497845608).jpg|Juan Diego Flórez

### Tenor liriko arina 
Adibideak:

* Luciano Pavarotti, Francisco Araiza (Roberto Alagna hasieran), Nicolai Gedda, Tito Schipa, Cesare Valletti, Néstor Mesta Cháyres, Éric Tappy, Peter Schreier

Fitxategi:Luciano Pavarotti 15.06.02 cropped.jpg|alt=Luciano Pavarotti|Luciano Pavarotti 
Fitxategi:ROMEO.JPG|Francisco Araiza
Fitxategi:Nicolai Gedda 1959.jpg|Nicolai Gedda
Fitxategi:Tito Schipa - Mar 1923 Shadowland.jpg|Tito Schipa

### Tenor lirikoa 
Pertsonaiak: dukea, Verdiren *Rigoletto*n, eta Max, Weberren *Der Freischütz*en.

Adibideak:

* Jussi Björling, José Carreras, Rolando Villazón, Roberto Alagna, Luciano Pavarotti, Francisco Araiza, Alfredo Kraus, Juan Arvizu.

Fitxategi:Jose Carreras - World Economic Forum Annual Meeting 2011 - cropped.jpg|José Carreras
Fitxategi:Alfredo Kraus 001.jpg|alt=Alfredo Kraus|Alfredo Kraus 
Fitxategi:Juan Arvizu.jpg|Juan Arvizu

### Tenor lirikoa 
Pertsonaiak:

* Manrico, Verdiren *Il trovatore*n. 
* Don José, Bizeten *Carmen*en. 
* Calaf, Pucciniren *Turandot*en.

Adibideak :

* Franco Corelli, Richard Tucker, Plácido Domingo, Vasile Moldoveanu, Jonas Kaufmann.

Fitxategi:Concierto de Plácido Domingo con motivo del Año Jubilar Mariano (7-06-2019) 06 (cropped).jpg|alt=Plácido Domingo|Plácido Domingo 
Fitxategi:Кауфман иконка.jpg|Jonas Kaufmann
Fitxategi:Richard Tucker 1966.JPG|Richard Tucker

### Tenor dramatikoa 
Adibideak:

* Wolfgang Windgassen, Jon Vickers, Mario del Monaco, Guy Chauvet, Lauritz Melchior, Vladimir Galouzine,.

Fitxategi:Lauritz Melchior LCCN2014719088 (cropped).jpg|alt=Lauritz Melchior|Lauritz Melchior 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ahots tipologia.

## Kanpo estekak
Hideki Tojo

japoniar militarra eta estatu-gizona izan zen.

## Biografia 
1941-1944 urteetan Japoniako agintari gorena izan zen. Estatu Batuen aurkako Pearl Harborreko erasoa agindu zuen (1941). Gerra galdu ondoren dimisioa eman zuen; Estatu Batuek gerrako hiltzailetzat hartu zutenez gero, atxilotu zuten, eta 1948. urteko abenduan hil zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak