Sustraikide

**Sustraikide**a hizkuntza bateko hitza da, formaz eta esanahiz beste hizkuntza bateko hitz baten antzekoa dena, bi hizkuntzok ahaidetasuna dutelako. Batzuetan, bi hizkuntzatako hitzak antzekoak dira formaz eta esanahiz, baina ez dira sustraikideak, hizkuntza horietako batek besteari maileguan hartu diolako.

Adibidez, latinezko *planu(m)* adjektibotik datozen bost sustraikide daude euskaraz: bi adjektibo eta hiru izen. Hain zuzen ere:

* *lau* adjektiboa, lehenik, bostetan zaharrena, eta "koxkarik gabeko" —ez 22 eragiketaren emaitza— esan nahi duena, latinetik zuzenean hartua, euskaraz [pl-] bezalako kontsonante-taldeak arrotzak zirenean (*placet* > *laket*, edo *planta(m)* > *landare*, esate baterako);
* *laño* adjektiboa, bigarrenik, hau da, "apal", "lau": *planu(m)* gaztelaniaz *llano* bilakatu zen aurrena, eta gero, euskarara igaro, kontsonante sabaikarien metatesia eginik;
* *plano* izena ("mapa"; "adierazpen grafiko"; "matematikako kontzeptu"), hirugarrenik, ziur aski gaztelaniatiko kultismoa zena;
* *plan* izena, laugarrenik, "egitasmo", beharbada frantsesaren bidez, eta,
* *piano* izena, "musika tresna", italieratiko nazioarteko mailegua, bosgarrenik.
Era berean, latinezko *tempus*, *temporis* izenak (euskaraz, "denbora", "garai", "aro") honakoak eman ditu:

* *denbora*, aspaldiko euskal izena, "aro", "garai" esanahia gorde duena; hala ere, euskalki batzuetan "eguraldi" ere adierazten du, cf. gaztelaniazko *tiempo* eta frantsesezko *temps*, bi-biak ere polisemia berekoak, 
* *tenporak*, ia beti pluralez erabilia, kristau liturgia-egutegiko aldiak eta, orobat, eguraldia iragartzeko epe luzerako herri-metodoa,
* *denborale* ("ekaitz"),
* *tempo*, italieratiko mailegua, musika-testuinguruetan erabilia,
* *tenpura*, japonieratik (hizkuntza hartan, てんぷら, 天ぷら edo 天麩羅 da, *tenpura*), ziur aski portugesaren bidez, latinezko *tempora ad quadragesimæ*tik ("[Garizuma arteko] denbora") datorrena, eta
* *tempus*, hizkuntzalaritzan "aditz-denbora" esan nahi duena eta, adibidez, ([+iragana] eta [-iragana] bereizten dituen ezaugarria, hots, *nituen* vs. *ditut*, *ziren* vs. *dira*, *zitzaizkion* vs. *zaizkio*, *zirauten* vs. *diraute*, *zetozen* vs. *datoz*...). Egun, hala ere, *denbora* izena hobesten da, izen haren adiera zabalduz.

Latinezko *corpus*, *corporis* ("gorputz") izenak ere hainbat sustraikide ditu euskaraz:

* *gorputz* izena (zubereraz, *korpitz*), denetan zaharrena; adiera zabalduta, "armada-gorputz", "suhiltzaile-gorputz", "gorputz militar"... bezalakoak esaten dair egun, beste hainbat hizkuntzaz bezalaxe,
* *gorpu* izena, "hilotz", "giza gorputz hil", oso aspaldiko mailegua hori ere, hasierako kontsonantearen /k-/ > /g-/ bilakaerak frogatzen duenez (ikus hurrengo sustraikideetako lehendabiziko adibidea),
* *gorpuzki* (1890etik jasotako izena, "erlikia"; halaber, "gorpu"),
* *korporal* izenondo zaharkitua ("gorputzarena", gorputzekoa", "gorputzarekikoa" esan nahi du) eta izena (kristau talde batzuek ospakizun eukaristikoan erabilitako zapi liturgikoa),
* *Corpus* (Ipar Euskal Herrian eta Nafarroan, Bestaberri), ospakizun katoliko bat,
* *corpus* (*testu-corpus* izen-elkartearen forma laburra), hitz-datu sorta, 1977tiko lekukotasuna duena, 
* *korporazio* izena, "pertsona edo talde juridikoa, estatuko administraziotik bereizia eta helburu publikoak dituena", Euskaltzaindiaren definizioaren arabera, eta
* *korpuskulu*, latinezko *corpusculum* ("gorpuztxo") txikigarritik eratorria, Biologi testuinguruetan erabilia. 

Halaber, euskarak latinezko *cella(m)* izenari ("gela" esan nahi du) hiru izen sustraikide zor dizkio:

* batetik, latinetik zuzenean hartu eta garai hartako euskal fonetikaren arabera egokitua, *gela* izena (Ipar Euskal Herrian, *ganbera* esaten da, latinezko *camera(m)* izenetik datorrena —eta euskara batuaz, *ganbera-musika*, *ganbera-orkestra*, *ganberako margolari*, *diputatuen ganbera* eta *merkataritza ganbera* bezalakoak ditugu, halaber—: era berean, Iparraldeko hitz horrek *kamera* eta *ganbara* izenak sustraikide dituela kontuan har bedi),
* bestetik, *zelda* izena, "espetxe batean, presoak gordetzeko gela itxia", eta,
* azkenik, *cella(m)* izenari -*ulla* atzizki txikigarria erantsita (euskarazko baliokideak -*txo*, -*xka* eta -*ño* dira, *mendi* > *menditxo* / *mendixka*, *bide* > *bidetxo* / *bidexka*, *irri* > *irriño* / *irritxo*... txikigarrietan bezala), *cellula* –"gelaxka"– bilakatu da eta hortxetik dator *zelula*.

Beste zenbait hizkuntzatan, latinezko hitz horiexetatiko sustraikideak dira alemanezko *Keller* ("upategi") eta *Zelle* ("gelaxka" zein "zelula") eta ingelesezko *cell*  ("zelula" nahiz "espetxeko gela"), eta *cellula(m)* izen txikigarritik abiaturik, *cellule* (bai "espetxeko gela", bai "zelula", Biologiazko adieraz) eman du frantsesez, *cèl·lula* katalanez ("zelula"), *célula* ("zelula") eta *celda* ("ziega") bikotea gaztelaniaz, besteak beste.

Arabierazko  *salām*, hebreerazko  *shalom*, Asiriako neo-arameerazko *shlama* eta amharerazko *selam* (denek "bake" esan nahi dute) sutraikideak dira, aitzinsemiterazko **šalām-* esanahi bereko hitzetik ekarriak.

## Sasiadiskideak 
Sustraikideen antzekotasunak itzulpen okerrak eragiten ditu askotan. Adibidez, ingelesezko  izenak "polizia" esan nahi duela dirudi, baina "arau" esan nahi du; era berean, ingelesezko *actual* adjektiboak frantsesezko *actuel*, italierazko *attuale*, gaztelaniazko *actual*... dirudi, baina ez da horrela: "egiazko", "benetako" esan nahi du. Halako hitzei sasiadiskide esaten zaie: jatorri komuna dutela diruditen hitzak dira, baina azterketa linguistiko baten ondoren inolako loturarik ez dutela erabaki daiteke. Horrela, adibidez, azaleko antzekotasunetan oinarritzen bagara, pentsa genezake latinezko *habēre* aditza eta alemanezko *haben*, «eduki» esan nahi dutenak, sustraikideak direla, baina ez da horrela. Bi hizkuntzek aitzinindoeuroperazko sustraitik nola eboluzionatzen duten ulertzen bada, ikusiko da ezin direla izan: *haben*, berez, aitzinindoeuroperazko **kap-* «heldu» hitzetik dator, eta latinez duten benetako sustraikidea *capere* da, «hartu, harrapatu». *Habēre* latinezko aditza, berriz, **gʰabʰ-* aitzinindoeuroperazko sustraitik dator: «eman, jaso»; beraz, *geben* «eman» alemanezko aditzaren sustraikidea da. Modu berean, *give* eta *have* hitz ingelesak *haber* eta *caber* gaztelaniazkoekin konbinatu behar dira, hurrenez hurren, **gʰabʰ-* eta **kap-* sustraietatik eratorriak.

## Erreferentziak