open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Polina Astakhova

**Polina Grigorievna Astakhova** (, *Polina Grigorivna Astakhova*; , *Polina Grigoryevna Astakhova*; Zaporizhia, Ukraina, 1936ko urriaren 30a - Kiev, 2005eko abuztuaren 5a) sobietar gimnasta izan zen. Astakhovak hamar olinpiar domina irabazi zituen guztira. 1956an joan zen bere lehen Olipiar Jokoetara, Larisa Latynina sobietar izarra buru zuen gimnasta taldean. Ariketa konbinatuen lehiaketa irabazi zuten. 1959an, Astakhovak Europako bi txapelketa irabazi zituen: barra asimetrikoetan bata; lurreko ariketetan, bestea. 1960an eta 1964an, Astakhovak eta haren taldekideek urrezko olinpiar domina lortu zuten berriro, taldekako ariketa konbinatuetan. 1960an, barra paralelo asimetrikoetako urrea ere bereganatu zuen Astakhovak; orobat zilarra, lurreko ariketetan, eta brontzea, banakako lehiaketa orokorrean. 1961ean, Astakhovak eta beste sobietar gimnasta batzuek aise garaitu zituzten Estatu Batuetako gimnasta onenetako batzuk. Urte bereko Europako txapelketetan, Astakhova bigarren gelditu zen ariketa konbinatuetan. 1964an, Tokioko Olinpiar Jokoetan, urrea, zilarra eta brontzea irabazi zituen, barra asimetrikoetan, lurreko ariketetan eta banakako lehiaketa orokorrean, hurrenez hurren. Handik laster, Astakhova erretiratu egin zen lehiaketetatik. 1972an itzuli zen Olinpiar Jokoetara, Sobietar Batasuneko gimnasten arduradun gisa.

## Erreferentziak
Thomas De Quincey

**Thomas Penson De Quincey** (Greenheys, Manchester, 1785eko abuztuaren 15a - Edinburgo, 1859ko abenduaren 8a) idazle ingelesa izan zen.

## Bizitza 
Merkatari baten semea zen, eta Londresa jo zuen aita hil zitzaionean. 1804. urtean hasi zen opioa hartzen, eta oso zalea izan zen bizitza guztian. *London Magazine* aldizkarian idatzi zituen bi artikulu (1821), eta liburu gisa argitaratu ziren hurrengo urtean: *Confessions of an English Opium-eater* (1822, «Opiozale ingeles baten aitorpenak»). Liburu honen argitalpen berriago eta osatuago bat eskaini zuen De Quinceyk berak 1856an.

*The English Mail-Coach* (1854, «Zaldi-gurdi ingelesa») liburua ametsetako munduan oinarritua da. De Quinceyk saiakera lan ugari eman zuen argitara hainbat aldizkaritan: *On Murder as of the Fine Arts* (1827, «Hilketa arte eder gisa»); *Joan of Arc* (1847, «Joana Arcekoa»), heroi frantsesaren zigorra arrazoitzen duen obra; Macbethi buruzko saiakera bat. Bere poema lirikoen bilduma *Blackwood´s Magazine* aldizkarian agertu zen 1845ean, *Suspiria de Profundis* izenburupean. Lakeko poetekin batera ibili zen (William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, Robert Southey) eta harreman horren fruitu *Reminiscences of the English Lake Poets* (1834, «Lakeko Olerkari ingelesen oroitzapenak») kritika-liburu baliotsua idatzi zuen.

## Erreferentziak
Duane Michals

**Duane Michals** (McKeesport, Pennsylvania, AEB, 1932ko otsailaren 18a -) estatubatuar argazkilaria da.

## Biografia 
*Vogue*, *Esquire* eta *Mademoisell* aldizkariarentzat lan egin du, eta *New York Times* egunkariarentzat. Erretratugile gisa espezializatu zen. 1963an, René Magritte pintorearen argazki-sail bat egin zuen. Argazki horietan, erretratatutakoaren nortasuna harrapatzeko argazkilariak duen beharra erakutsi zuen, pintorearen aurpegia ez ezik haren teoria artistikoen unibertso harrigarriaren irudikapen onirikoa sumatzen baita.

Michalsek emozioak eta sentsazioak ez ezik, mezuak ere transmititu nahi izan zituen, eta irudi-segidak egin zituen horretarako. Michalsek argazkiaz duen ideia berezi samarra da. Harentzat argazkia irudia ulertzeko modu bat da, errealitatearen deskripzio hutsetik aldentzen saiatzeko modu bat: «Ni ez naiz argazki-gaiaren bila ibiltzen. Ez dut sekula eramaten kamerarik aldean. Nire kamera nire buruan dago. Interesatzen zaizkidan irudi bakarrak ikusezinak dira». Haren konposizioek erretratatu baino gehiago irudiztatzen dute, unea deskribatu baino gehiago, adierazi: mamuek bahitutako haurrak, ihes doazen hilak eta zaharrak, gizon hegaldunak edo aienatzen diren aurpegiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Duane Michalsen webgunea
José Julián Bakedano

**José Julián Bakedano Sarrionaindia** (Durango, Bizkaia, 1948ko maiatzaren 25a) bizkaitar idazlea eta zinemagilea da.

## Biografia 
Zuzenbide eta arkitekturako ikasketak egin ondoren, kulturaren munduan sartu zen buru-belarri. Literatura-kritika egin zuen (*Ibaizabal*, *Xaguxarra*, *Pott*), arte-kritika (*Gaiak Hegalez*, *Catálogos*, *Nueva Forma*...), zinema-kritika (*Film Ideal*, *Garaia*, *Zeruko Argia*, *Anaitasuna*, *Egin*, *Mikeldi*...). Liburuak ere argitaratu ditu Mari Puri Herrero, D.W. Griffith, Norman McLaren eta abarren inguruan. Arte-erakusketak antolatu ditu, Bilboko Dokumental eta Film Laburren lehiaketako zuzendari izan da (1968-1972), eta ondoren, 1983az gero, Bilboko Arte Ederretako Ikus-entzutekoen Saileko zuzendaria.

Zinemari dagokionez, besteak beste, *Bi* (*A Man Ray for Marcel Duchamp*) (1972), *Bost* (1973), *Ikuska 9* film laburrak zuzendu ditu; azken horrek Euskal Dokumental Hoberenaren Saria eskuratu zuen Bilboko Jaialdian (1980). Bakedanoren lan aipagarri batzuk dira: *Uzelai* (1981), *Venezia* (1981), *Chillida, retrato en casa* (produkzioa, gidoia eta zuzendaritza), *Three Basque Sculptors* (1984), *Nagel* (1984), *Guiard* (1984), *Oberhüber* (1984), *Artea* (1984); 1986an *Oraingoz izen gabe* film ertaina zuzendu zuen, oso kritika onak izan zituena. Beste lan batzuk: *La Asociación de Artistas Vascos* (1986), dokumental laburra; *Platería antigua de Vizcaya* (1986), dokumental laburra; *Letrakit* (1990), bideo profesionala; *Durango* (1991), bideo profesionala.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Dokumentalak Euskal Herrian
Nylon

**Nylona** poliamidaz osaturiko plastikozko edozein gai sintetiko da. Poliamida horiek molekula astunez osaturik daude, pisu molekular handikoz alegia, eta zuntz-egitura izaten dute maizenik, proteinek dutenaren antzekoa.

1935. urtean asmatu zuen nylona Wallace Carothersek zuzendutako Estatu Batuetako kimikari talde batek. Urte horretako otsailaren 28an aurkeztu zuten lehen aldiz. Naturan (airean, uretan, petrolioan zein ikatzean) diren baliabideak erabiliz, sintesi kimikoaren bidez erraz lor zitezkeen zuntz sintetikoak. Polimeroez egindako ikerketak areagotu ziren, eta berehala sortu zen produktu sintetiko horien multzo handi bat.

Nylon-mota arruntena nylon 6,6-a da; izen hori hartzen du, horren sintesia lortzeko erabiltzen diren konposatuek, azido adipikoak eta hexametileneadiaminak alegia, seina karbono atomo dituztelako. Kaprolaktamoaz egindako nylona ere sarri erabiltzen da. Konposatu horrek sei karbono-atomo dituenez, nylon-mota horrek nylon 6 izena du. Nylona erraz urtzen da, eta urtua erraz lan daiteke zuntz edo bestelako egiturak emateko, molderen baten itxura esate baterako. Nylon urtua hozten denean, gogortu eta malgutu egiten da; hori dela eta, asko erabiltzen da, besteak beste, sokak egiteko, ehungintzan eta baita jantzigintzan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernando Morán

**Fernando Morán López** (Avilés, Asturias, Espainia, 1926ko martxoaren 25a - Madril, Espainia, 2020ko otsailaren 19a) espainiar idazlea, politikaria eta diplomatikoa izan zen.

## Biografia 
Hogeita hamar urtez, diplomatiko gisa lan egin zuen, eta garrantzizko zereginak bete zituen Francisco Francoren eta Felipe Gonzálezen gobernuentzat. Espainiako Alderdi Sozialistako kide izanik, Kanpo Arazoetako ministro izan da, eta enbaxadore NBEn.

Politika, gizartea eta literaturari buruzko saiakerak idatzi zituen, eta, horretaz gainera, zenbait eleberri ere bai, hala nola *También se muere el mar* (1958) eta *El Profeta* (1961). 1964an, ipuin-bilduma bat idatzi zuen: *Joe Giménez, promotor de ideas* (1964). Saiakera- eta oroitzapen-liburuak ere argitaratu ditu: *La destrucción del lenguaje* (1981), *España en su sitio* (1990), *Los tiempos muertos y otras anotaciones* (1990) eta *Bloc de notas: análisis, esperanzas y nostalgias* (1995). 1997aren bukaeran, *El día en que...* ipuin-liburua argitaratu zuen, zeinetan izugarrizko fikzioak asmatzen baitzituen, bere karrera politikoko gertaerak oinarri hartuta.

## Erreferentziak
Shahpur Bakhtiar

**Shahpur Bakhtiar** (Teheran, 1914ko ekainaren 26a - Suresnes, Frantzia, 1991ko abuztuaren 6a) irandar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbideko ikasketak egin zituen Sorbonako Unibertsitatean eta Bigarren Mundu Gerran Frantziako armadan boluntario sartu zen. Gerra bukatu eta bere herrira itzulitakoan Mossadeghen Fronte Nazionaleko kide egin zen. Laneko ministro izatera iritsi zen 1951-1953 bitarteko gobernu aldian. Irango Reza Pahlavi xahk Mossadegh buruzagi nazionalista kondenatu zuenean, politika utzi, eta abokatu-lanetan hasi zen bere kontura. Hala ere, hainbat aldiz atxilotu zuen xahren polizia pribatuak, erregimenaren aurkako ekintzak egin eta Fronte Nazionala berrantolatzen saiatu zelako salaketapean. Baina 1979an, Khomeini aiatolaren mugimendu fundamentalistaren iraultzaren presioa zela-eta, xahk Gobernua osatzeko deitu zuen. Bakhtiarrek onartu egin zuen, baina erreforma politiko eta sozial demokratikoagoak bultzatzearen baldintzapean. Hala ere, ez zuen aldaketak gauzatzerik izan, urte hartan bertan islamiar xiita fundamentalistek monarkia eraitsi eta boterea hartu baitzuten. Xiien buruzagiekin akordiorik lortu ez zuenez, Frantziara atzerriratu zen. 1980an atentatu bat izan zuen Parisen, baina kaltegabe atera zen.

## Erreferentziak
Art Blakey

**Art Blakey** (Pittsburg, Pennsylvania,  - New York, ) estatubatuar musikaria izan zen. Arraza beltzekoa eta jatorri xumekoa zenez, bere kabuz ikasi zuen pianoa jotzen. Musikaren munduan gau-klubetan hasi zen piano-jotzaile gisa, depresio ekonomikoaren garaian. 1940ko hamarraldian Mary Lou Williams eta Fletcher Hendersonekin harremanak izan zituen, eta jazzeko bateria-jotzaile arrakastatsua bihurtu zen. Jazz espezialistarik onenekin aritu zen: Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Dexter Gordon, Sarah Vaughan, Miles Davies. 1955ean bere taldea sortu zuen, *Messengers Boskotea*. Garai hartan islamismora bihurtu, eta **Abdullah ibn Buhania** izena hartu zuen. Horace Silver pianista, Kenny Dorham tronpetista, Hank Mobley saxofoi-jotzailea eta Doug Watkins kontrabaxu-jotzailearekin Europan zehar birak egiten ibili zen, 1956-1961 bitartean. 1970eko hamarraldiaren hasieran, heroinarekin arazoak zituela-eta, taldea desegin, eta Blakey *Giants of Jazz* seikotean sartu zen. Baina 1980an *The Messengers* berrosatu, eta bira gehiago egin zituzten, bere osasun arazoak zirela-eta gero eta urriagoak izan ziren arren. Bateriaren alorrean berritzailetzat hartua da, eta ondorengo belaunaldientzako maisutzat.

## Erreferentziak
Karl Jaspers

**Karl Jaspers** (Oldenburg, Alemania, 1883ko otsailaren 23a - Basilea, Suitza, 1969ko otsailaren 26a) psikiatra eta filosofo existentzialista izan zen.

## Bizitza 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen eta medikuntza-doktoretza lortu zuen 1909an. Hurrengo urtean Heidelbergeko psikiatria-klinikan hasi zen lanean. Hango unibertsitatean psikologia -irakasle izan zen eta Basileako unibertsitatean katedra lortu zuen 1949an. Psikologia ikasten hasi zenean sortu zitzaion filosofiarako zaletasuna; bere filosofian, metafisika tradizionalaren kontra, izakiaren zentzua gizakiaren baitan dela baieztatzen du, izakiak ez duela zentzurik bakartua hartzen bada, eta filosofiaren metodoa ez dela analisi objektiboa eta arrazionala, esperientzia existentziala baizik. Gizona bizipenen bidez iristen da gizon izatera, komunikazioaren bidez, ez bakartua. Ideia horiek bereizten dute beste filosofo existentzialistengandik.

Lan nagusiak: *Allgemeine Psychopathologie* (1913, *Psikopatologia orokorra*), *Psychopatologie der Weltanschauungen* (1919, *Mundu kontzepzioen psikopatologia*), *Vernunft und Existenz* (1955, *Arrazoia eta existentzia*), *Von der Wahrheit* (1946, *Egiari buruz*), *Der philosophische Glaube angesichts der Offenbarung* (1962, *Filosofia sinesmena eta errebelazioa*).

## Erreferentziak 
* Azurmendi, Joxe 2012: "Bakearen inguruko diskurtsoaren jasangaitza", *Die Schuldfrage* (Jaspers, 1946) testuari buruz in *Barkamena, kondena, tortura*, Donostia, Elkar
Vicente Mortes Alfonso

**Vicente Mortes Alfonso** (Paterna, Valentzia, 1921eko irailaren 8a - Madril, 1991ko maiatzaren 22a) espainiar politikaria izan zen.

Madrilgo Unibertsitate Politeknikoan Bideetako Ingeniaritza-ikasketak egiten hasi zen, eta gero Lovainan, Belgikan, osatu zituen. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, Falangean sartu zen. 1940rako, oraindik oso gaztea zela, Valentziako Falange Españolako buruzagitzako zenbait kargu beteak zituen, eta handik gutxira Unibertsitateko Sindikatu Espainiarrean ere politika karguak hartu zituen bere gain. 1957an Etxebizitza saileko zuzendari nagusi izendatu zuten, eta 1960an Errepideetako zuzendari nagusi. Handik hiru urtera Herri Lanetako idazkariorde mailara igo zen, eta 1965ean, Laureano López Rodóren zuzendaritzapeko ekonomia-taldeko kide izatera igaro zen. Ordurako falangismotik urrunduta zegoen, eta Espainiako ekonomia zuzentzen zuen Opus Deiko eremu teknokratikoan sartuta zebilen. 1957az geroztik Gorteetako prokuradore zelarik, 1969an Francok Etxebizitzen ministro izateko deitu zuen; kargua hurrengo urtean hartu zuen, eta 1973an utzi. Ondoren, bere kontura jarri zen lanean: zenbait enpresatako presidentetza hartu zuen -Nestlé Española, Eurest, IASA-, eta negozio-gizon garrantzitsua izan zen hil arte.

## Erreferentziak
Carla Bley

**Carla Bley** (Oakland, Kalifornia, 1936ko maiatzaren 11 &ndash; Willow, New York, 2023ko urriaren 17a) estatubatuar jazz-musikagilea, piano-jotzailea eta abeslaria izan zen. Abeslari baino gehiago, musikagile eta orkestra-zuzendari gisa nabarmendu zen Carla Bley. Aita ere musikagilea zuen, eta harekin ikasi zuen pianoa. Oso gazterik, familia utzi, eta bere partiturak saltzen eta piano-clubetan jotzen atera zuen bizimodua. Ondoren, New Yorkera joan zen. Han, zigarroak saltzen zituen jazz-areto batean. New Yorken, Paul Bley piano-jotzailea ezagutu zuen, eta harekin ezkondu zen 1957an. Carla Bleyren lanak asko gustatu zitzaizkien senarraren lagunei, eta musikari profesional bihurtu zen 1964an. Carla Bleyren karrera *free-jazz* joeraren sorrerarekin batera abiatu zen, eta mugimendu horretako musikari nagusiekin lan egin zuen, hala nola Pharoah Sandersekin. Alabaina, bere estiloa sortu zuen berehala, hainbat joera nahasten zituena. Bleyk, europar inpresionistek bezala, esperimentuak egin zituen masa soinudunekin, eta Amerikako herri-tradizioa baliatu zuen bere obretan. 1980ko hamarraldian, Steve Swallow ezagutu zuen, eta, horregatik, beharbada, rock-musikaren aldera jo zuen garai horretan. Orkestra handiak zuzentzen jarraitu zuen, baina talde txikiagoekin saioak eginez aldi berean. Aipagarria du, besteak beste, *Escalator Over The Hill* jazz-opera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Carla Bleyren web-orria
Lukas Foss

**Lukas Foss**, jaiotza-izenaz **Lukas Fuchs** (Berlin, Alemania, 1922ko abuztuaren 15a - New York, AEB, 2009ko otsailaren 1a), Estatu Batuetako orkestra-zuzendari, piano-jotzaile eta musikagilea izan zen, jatorriz alemana.

## Biografia 
Berlinen hasi zen musika-ikasketak egiten. Hamabost urte zituela, Estatu Batuetara joan zen, eta han Randall Thompson eta Paul Hindemith izan zituen musika-irakasle. 1950ean, Rome saria irabazi zuen. 1957an, ganberarako inprobisazio-talde bat sortu zuen. Haren lehenbiziko lanak estilo neoklasikokoak dira, *Song of Songs* (1946), esaterako, soprano eta orkestrarako idatzia.

1950eko hamarraldiaren bukaeran, serialismora (sistema dodekafonikoa), musika aleatoriora eta inprobisaziora jo zuen, eta matematikako probabilitateen teoria erabiltzen hasi zen, musikara egokitua (musika estokastikoa). Horren adibide dira, esate baterako: *Time Cycle* (1954-1960), soprano eta orkestrarako, eta *Barroque Variations* (1967), orkestrarako. 1963 eta 1970 bitartean, Buffalo Philharmonic Orchestrako zuzendari izan zen, Kaliforniako Unibertsitateko irakasletza utzi ondoren. Halaber, 1981etik aurrera, Milwaukee Symphony Orchestrako zuzendaria izan da. 1983an, American Academy and Institute of Arts and Letters erakundeko kide izendatu zuten.

1991n, Bostongo Unibertsitateko Arte Eskolako musika-irakasle hasi zen, eta, orduz geroztik, Amerikako eta Europako zenbait orkestratako zuzendari-lanetan ere aritu da.

## Erreferentziak
Pablo García Casado

**Pablo García Casado** (Kordoba, Espainia, 1972ko maiatzaren 13a) gaztelaniazko olerkaria da.

## Bizitza 
Oso gaztetan hasi zen literaturarako zaletasuna erakusten, eta olerkiak idatzi zituen, Kordobako Unibertsitatean Zuzenbideko ikasketak egin bitartean. *Máquina de Sueños* (1996) talde-lanean *El poema de Jane* olerkia argitaratu zuelarik hasi zen ospea irabazten XX. mendearen azken hamarraldiko Espainiako olerkigile gazteen belaunaldiko idazle gisa. Olerki hark beste zenbaitekin osatzen zuen olerki-saila *Las afueras* (1997) bilduman eman zen argitara. Radio Nacional de Españak ematen duen El Ojo Crítico olerkigintza-saria irabazi zuen lan horrek, eta, harrezkero, ezinbesteko erreferentzia bihurtu da gaurko espainiar olerkigintzaren antologietan.

Hainbat aldizkariren sorreran parte hartu du, besteak beste, *Cinco*, *Reverso* eta *Recuento* argitalpenen sorreran. Estiloari dagokionez, lexiko garbia eta baliabide bakunak erabiltzen ditu. Irakurleari zuzenean eta berehala helarazten dio mezua, inguruko eta eguneroko gauzez mintzo da —joera hiperrealistari jarraituz—, eta ironia eta garraztasuna agertzen dute, oro har, Pablo García Casadoren olerkiek. 2007an argitaratu zuen azken poema-liburua: *Dinero*.

## Erreferentziak
Iñaki Ruiz de Egino

**Iñaki Moreno Ruiz de Egino** (Donostia, Gipuzkoa, 1953ko maiatzaren 8a) gipuzkoar pintore eta eskultorea da.

## Biografia 
1968an hasi zen pinturan José Ruesga pintore eta grabatzailearen eskutik, eta pintura landu zuen Zaragozako Arte Eskolan. Sari garrantzitsuak eskuratu zituen laster Euskal Herrian zein Euskal Herritik kanpo, eta erakusketa ugaritan parte hartzeko aukera izan zuen. 70. hamarkadan espresionismo abstraktua landu zuen gehienbat, eta lanari ekin zionetik ia urtero erakutsi ditu bere lanak, pinturak zein eskulturak.

Horrez gain, arteari buruzko lanak idatzi ditu eta arte-kritikan ere aritu da, baita hainbat erakusketatako komisario-lanetan ere. 1987an Donostiako San Telmo Museoan eta Altxerri galerian aurkeztu zuen 1973-1989 atzera begirako erakusketatik abiatuta, azken urteetan erakusketa ugari egin ditu, bakarka zein taldean, besteak beste Salamancan, Logroñon, Wiesbadenen, Irunen, Lizarran, Segovian, Donostian eta Gasteizen. Azken erakusketei dagokienez, 1999an *Percepción Activa* eratu zuen Donostiako Digitex Galerian, eta 2000. urtean 1993tik aurrera egindako olioz osatutako *Itsasoa* erakusketa aurkeztu zuen Ordiziako Barrena Kultur Etxeko erakustaretoan, bertan bildutako koadro guztiak itsasoari eskainiz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Iñaki Ruiz de Eginoren webgunea
Andreas Papandreu

**Andreas Georgios Papandreu** (; Kios, 1919ko otsailaren 5a - Atenas, 1996ko ekainaren 23a) greziar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Georgios Papandreuren semea zen. Kontseilu ministroa (1964), eta Ekonomia eta Koordinazio ministroa (1965) izan zen bere aita lehen ministroa zelarik. Koronelen estatu kolpearen garaian (1967ko apirila) preso hartu zuten. Kartzelatik atera ondoren erbestera joan zen eta PAK (Askapen Mugimendu Panheleniarra) antolatu zuen.

1974. urtean Greziara itzuli zen eta PASOK (Alderdi Sozialista Panheleniarra) sortu zuen. 1981. urtean, sozialistak garaile atera ondoren, lehen ministroa izan zen. 1989. urteko hauteskundeak galdu zituen, baina 1993ko urriko hauteskunde orokorretan berriro eskuratu zuen aginpidea. 1993an berriz izendatu zuten lehen ministro, eta 1994an gobernu berria osatu zuen. Urte horren amaieran uko egin zion errepublikako lehendakaritzara aurkezteari. 1995eko irailean berriz ere berregituratu zuen bere gobernua, eta berak bideratutako kanpoko politikari eta politika ekonomikoari buruz kritiko agertu ziren zenbait ministro baztertu zituen. 1996an, bera gaixo zegoelarik, krisi bat sortu zen PASOK alderdian eta, urte bereko urtarrilean, dimisioa eman zuen lehen ministro gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luis Sánchez Agesta

**Luis Sánchez Agesta** (Granada, 1914ko ekainaren 24a - Madril, 1997ko apirilaren 3a) espainiar legelaria, historialaria eta politikaria izan zen.

## Biografia 
Zuzenbidea ikasi zuen Granadako Unibertsitatean. 1941ean doktore egin zen Madrilen. Zuzenbide politikoko katedradun izan zen Oviedo eta Granadako unibertsitateetan, eta 1951-1960 urteen bitartean errektore izan zen azken horretan. Franco jeneralaren erregimenaren hurbilekoa zenez, hainbat kargu izan zituen haren agintaldian: Valle de los Caídosko Ikerketa Sozialen Zentroko zuzendari eta *Asociación Católica Nacional de Propagandistas* elkarteko kide izan zen, besteak beste. 1967ko Estatuko Lege Organikoa prestatu zuen. Madrilgo Unibertsitate Autonomoko errektore izan zen eta 1974an Hezkuntzako Kontseilu Nazionaleko presidente.

Joan Karlos I.a errege zela, trantsizio aldian senatari izan zen (1977-1979). 1988an Gizarte Zientzien Asturiasko Printzearen saria eman zioten.

Idatzi dituen lanen artetik aipagarriak dira: *Historia del constitucionalismo español* (1955, "Espainiar konstituzionalismoaren historia"), *Sistema político de la Constitución española de 1978* (1982, "1978ko Espainiako Konstituzioaren sistema politikoa") eta *La democracia en Hispanoamérica* (1987, "Demokrazia Hispanoamerikan").
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heiner Müller

**Heiner Müller** (Eppendorf, Saxonia,  - Berlin, 1995eko abenduaren 30a) alemaniar antzerkigilea. Bigarren Mundu Gerraren azken egunetan zerbitzu militarra egitera derrigortu zuten eta amerikar soldaduek preso hartu zuten; 1949an itzuli zen Alemaniako Errepublika Demokratikora. 1950eko hamarraldian, liburu-denda batean eta kazetari gisa aritu zen lanean; aldi berean, antzerki-lanak idazten zituen. Estreinatu zen lehenengo lana *Mundua izutu zuten hamar egun *(1957) izan zen, arrakasta handia izan zuena. Ondoren *Nekazariak* (1961) idatzi zuen, baina debekatu egin zuten errealistegia zelako. *Eraikuntza* lana (1965), berriz, Erich Honecker politikariak salatu egin zuen, lan horretan langileei dirua ematen zien funtzionario bat ageri baitzen, lana lehenago amai zezaten. Hala, Müllerrek erabaki zuen ez zuela arazo gehiago nahi eta antzinako greziar tragedien egokitzapenak egiten hasi zen. Baina 1979an Alemaniari buruzko lanetara itzuli zen, *Prusiako Grundling Federicoren bizitza*, *Lessingen ametsa eta oihua* lanarekin. Alemania Demokratikoa desagertu zenean, Müllerrek *Hamlet/Hamlet makina* (1990) aurkeztu zuen Berlingo Alemaniar Antzokian. *Berliner Ensemble* antzerki konpainiako zuzendari izan zen.
## Erreferentziak
Francisco Ribalta

thumb|260px|alt=|*Kristo San Bernardoren besoetan*, Ribaltaren olio-pintura, (Museo del Prado, Madrid).

**Francisco Ribalta** (Solsona, Lleida, 1565eko ekainaren 2a - Valentzia, 1628ko urtarrilaren 12a) kataluniar pintorea izan zen. Caravaggio pintore italiarraren molde errealisten lehen jarraitzaileetako bat izan zen; argi-ilunak lantzeko zuen teknikak eta haren koadroetako *ilunpe* efektuak eragin handia izan zuten Espainiako XVII. mendeko pintoreengan. Bartzelonan bizi izan zen gaztetan eta Madrila aldatu zen gero. El Escorialgo pintore manieristekin lan egin zuen hasieran, Navarrete *Mutua* pintorearekin bereziki. Molde horretakoa da bere lehen lan ezaguna, *Kristo gurutzean iltzatua* (1582). 1598an Valentziara joan eta lantegi bat sortu zuen han Juan de Ribera artzapezpikuak lagunduta. Hurrengo urteetako lanetan ez zuen aparteko obrarik eskaini (1603-1610, Algemesíko elizako erretaulako berrogeita bi erretratuak), baina 1612az geroztik guztiz obra ederrak egin zituen: *Kristo San Bernardoren besoetan*, *Porta Caeliko erretaula*, eta *San Frantzisko Asiskoaren ikuskaria*. Joera errealista, forma indartsuak eta konposizio guztiz soila izan zituen, argi-ilun indartsuekin batera, ezaugarri nagusiak Ribaltaren pinturak. Adituek, Diego Velázquez, Francisco de Zurbarán eta José de Ribera pintoreen aitzindaritzat jo izan dute Ribalta.

## Erreferentziak
Luis Cernuda

thumb|260px|Cernuda jaio zen etxea.

**Luis Cernuda Bidón** (Sevilla, 1902ko irailaren 21a - Mexiko, 1963ko azaroaren 5a). Espainiar poeta, kritikaria eta itzultzailea, 1927ko Belaunaldiaren kidea zer. Erbestean hil zen.

## Biografia 
Sevillan jaioa, bere aita militar zen eta, ondorioz, oso heziketa gogorra pairatu behar izan zuen. Bederatzi urtekin poesia idazten hasi zen. Sevillako Unibertsitatean 1919an Zuzenbidea ikasten hasi zen, 1926an bukatuko zuena. Tarte luze horretan baita ere soldaduska egin zuen. Pedro Salinas irakasle bezala izan zuen eta horrek idazten eta argitaratzen asko lagundu zion. Gerra zibilaren garaian, 1938an, Ingalaterrara joan zen eta han, Oxfordshiren, ihes egindako euskal haurrekin lan egin zuen; bertan hil zen euskal haur bati poema bat eskaini zion, "Niño muerto" ("Hildako haurra"), *Las nubes* olerki bilduman jasota. 1947an Estatu Batuetara joan zen, Massachusettsera. 1952. urtean Mexikon hartu zuen egoitza. 1963ko azaroaren 5ean Mexiko Hirian hil zen.

## Obra 
Lehen literatura idazkiak *Cruz y raya* eta *Revista de Occidente* aldizkarietan eman zituen argitara. Poesia landu zuen bereziki. 1931n *Los placeres prohibidos* *(Debekatutako plazerrak)* argitaratu zuen; amodioaren eta moralaren arteko gatazka ispilatzen ditu surrealisten ildotik: *Perfil de aire *(1927, *Airezko profila*), *Egloga, Elegía* eta *Oda* (1928), *Un río, un amor* (1929, *Ibai bat, amodio bat*). *Donde habite el olvido* (1934, *Ahanztea bizi den lekua*) bildumarekin ahots pertsonalago bat lortu zuen. 1936az gero, poema liburuak atera ahala, izenburu baten azpian bildu zituen, *La realidad y el deseo* *(Errealitatea eta desira)*. Liburuaren bertsio erabatekoa Mexikon atera zen egilea hil eta urte betera. Bestalde, prosa poetikoa ere landu zuen, *Ocnos* (1942) izeneko liburuan, esaterako. Kritika lan baliotsuak ere eskaini zituen: *Estudios sobre la poesía española contemporánea* (1957, Bogota), *Poesía y literatura *(bi liburuki, 1960 eta 1965. urteetan argitaratuak). 1985an bere antzerki obra bakarra argitaratu zen: "La familia interrumpida".

## Idazlanak 
* *Obras completas*. Ediciones Siruela. Derek Harris eta Luis Maristanyren edizioa. Madril,1993.
* *Antología*. José María Capote Benoten edizioa. Madril: Cátedra, 1984.
* *Intermedio*. Gabriel Insaustik paratutako edizioa. Valentzia: Pre-Textos, 2004.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Cernuda, Luis; Mujika, Luis Mari (itzul.): *Miguel Unamuno-ri itzuliriko zazpi soneto*. - Egan, 2013-3/4, 205-208.
* Ibai Ertz, Jesus Lete: *Luis Cernuda (1902-1963), Con las horas contadas liburutik*. - Egan, 1995-1, 204-207.

## Kanpo loturak 
* : *Donde habita el recuerdo: memoria de Luis Cernuda (1902–2002)* Cervantes Gune Birtualean.
* : Luis Cernudari buruzko monografia.
* : Luis Cernudaren biobibliografía.
* : Biografia eta antologia.
* : Biografia eta antologia.
Darryl F. Zanuck

**Darryl Francis Zanuck** (Wahoo, Nebraska, 1902ko irailaren 5a - Palm Springs, Kalifornia, 1979ko abenduaren 22a) Estatu Batuetako zinema-produktorea izan zen. Eleberriak eta ipuinak argitaratu zituen zineman hasi aurretik. Gidoigile gisa lan egin zuen Mack Sennett eta Harold Lloydentzat. Gero, *Warner Bros.* produkzio-etxean jardun zuen gidoigintzan. 1931n Warnerreko produkzio zuzendari izendatu zuten eta genero beltzean klasiko izatera iritsi ziren film batzuk ekoitzi zituen: *The Public Enemy,* *Little Caesar*. 1935ean sortutako *20th Century Fox* produkzio-etxeko lehendakariorde eta produkzio-zuzendari izendatu zuten; hogei urtez lan egin zuen han, produkzio-etxe horren estiloa eta filmen moldea tankeratu zuen eta arrakasta handiko filmak produzitu zituen, horretarako laguntzaile-talde bikain bat eraturik. Hark ekoiztutako filmek gidoien egituraketa bikaina, muntaketaren bizitasuna eta kontaketaren lirikotasuna eta doitasuna dute ezaugarri. Bigarren Mundu Gerraren ondoren dokumental kutsuko "thriller" bikainak produzitu zituen. 1953tik aurrera CinemaScope eta De Luxe kolore-baliabidea erabili zuen, telebistaren konkurrentziari aurre egiteko. Azken urteetan arrakasta handiko film batzuk ekoitzi zituen; 1971n erretiratu zen.
## Erreferentziak
Antoni Zygmund

**Antoni Zygmund** (Varsovia, Polonia, 1900eko abenduaren 25a - Estatu Batuak, 1992ko maiatzaren 30a) poloniar-estatubatuar matematikaria izan zen.

## Biografia 
1923an Varsoviako Unibertsitatean doktoregoa lortu zuen, eta bertako irakasle izan zen 1930 arte. Ondoren, Vilniusera aldatu, eta poloniar eskolako beste matematikari handi bat ezagutu zuen, S. Marcinkiewicz. Harekin hamar urtez aritu zen lankidetzan, Bigarren Mundu Gerra hasi, eta Marcinkiewicz desagertu zen arte.

Zygmundek Estatu Batuetara alde egitea lortu zuen, eta hango Mount Holyoke Collegen eskolak ematen jardun zuen 1940tik 1945 arte. Ondoren, Pennsylvaniako Unibertsitatean denboraldi labur bat egin ondoren, Chicagora joan zen, eta han egon zen 1980 arte. Gero, bertako irakasle emeritu egin zuten.

Aldagai errealen funtzioei buruz ekarpen erabakigarriak egin zituen, eta alor horretan 1935ean argitaratu zuen trigonometriazko liburua klasiko bihurtu da. A. P. Calderón matematikari argentinarrarekin batera Calderón-Zygmund teoria garatu zuen, eragile pseudodiferentzial eta deribatu partzialen ekuazioetan garapen eta aplikazio garrantzitsuak izan zituena. Poloniar eskolako beste ordezkari batekin batera (Sacks) funtzio analitikoei buruzko beste liburu klasiko bat idatzi zuen.

## Erreferentziak
Alberto Arbasino

**Alberto Arbasino** (Voghera,  - ibidem, 2020ko martxoaren 22a) italiar legegizona eta idazlea izan zen.

## Biografia 
Milanen, Parisen eta Hagan egin zituen zuzenbide ikasketak. Bere lehenengo eleberria, *Distesa*, 1955ean argitaratu zuen *Paragone* aldizkarian. 1956tik aurrera bidaiak egin zituen mundu osoan zehar eta hainbat aldizkaritarako artikuluak egiten hasi zen, hala nola, *Paragone*, *L’Illustrazione italiana*, *Il Mondo*. 1957an Einaudi argitalpenek *Le Piccole Vacanze* bilduma argitaratu zioten. 1959an Feltrinelli argitaldariak *Le Piccole Vacanze* kontakizuna eta *L´Anonimo Lombardo* eleberria berrargitaratu zituen baina aldaketa batzuekin. Eleberri horretan egilearen obra osoaren proiektua azaltzen da; testua osagai deskribatzailez eta irudizkoez beteta dago. Eleberri-saiakera bat da, eta egitura hori bera egilearen beste lan batzuetan ere aurki daiteke: *Fratelli d’Italia* (1963) eta *Super-Eliogabalo* (1969) besteak beste. *La Bella di Lodi* eleberria da Arbasinoren eleberri tradizional bakarra. Saiakera liburuen artean aipagarriak ditu: *Certi romanzi* (1964), *Grazie per le magnifiche rose* (1965), *Off-off* (1968), eta *Sessanta Posizioni* (1971) artikulu bilduma. Idazle postmodernoen eredutzat hartzen da Arbasino.

## Erreferentziak
Martine Aubry

**Martine Aubry** (Paris, 1950eko abuztuaren 8a) frantses politikari sozialdemokrata da, Alderdi Sozialistako burua.

1981ean, Laneko ministroaren kabineteko zuzendaria izan zen, lan-eskubideak berritzeko legeak ikuskatzeko arduraz. 1983an, Gizarte Gaietako ministro zen Pierre Bérégovoyren kabineteko buru izan zen. Handik urtebetera, lan-harremanetako zuzendari izendatu zuten. Urte horietan, enpresa-mundua ezagutu zuen, eta Pechiney etxeko zuzendari nagusiaren kargua eskuratu zuen 1989an. Bi urte besterik ez zituen eman kargu horretan, Édith Cressonek Laneko ministro izendatu zuen arte (1991ko maiatzaren 16an). 1993an, eskuindarren porrotaren ondoren, FACE Baztertzearen Kontra Jarduteko Fundazioa sortu zuen, gizarte-mailen arteko desberdintasunen kontra lan egiteko. 1995ean, Mauroyren zerrendako bigarren aurkeztu zen udal-hauteskundeetan. Lionel Jospin Alderdi Sozialistako buru jarri zenean, bulego nazionalera deitu zuen Aubry. 1997an, Nord departamenduko bosgarren barrutiko diputatu hautatu zuten, baina ordezkoari utzi zion lekua, gobernura itzultzeko. 1997an, Jospinen Gobernuko Lan Ministerioko buru izan zen. 2001ean, Lilleko alkate eta Lilleko Pasteur Institutuko lehendakari izendatu zuten, eta, 2008an, Alderdi Sozialistako idazkari nagusi. 2012ko hausteskundeei begira, François Hollanderi eman zion babes osoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Martine Aubryren web-orria
Arthur Erickson

thumb|250 px|alt=Simon Fraser Unibertsitatea|Simon Fraser Unibertsitateko eraikina, Arthur Ericksonek deseinatua

**Arthur Charles Erickson** (Vancouver, Columbia Britainiarra, 1924ko ekainaren 14a - *ib.*, 2009ko maiatzaren 20a) kanadar arkitektoa izan zen.

Ericksonen lanen ezaugarri nagusia eraikinen eta ingurunearen arteko harmonia paregabea da. Diseinu gehienak Vancouver inguruetan egin zituen, eta Kanada mendebaldeko tradizio ingelesa, amerikar indiarra eta japoniarra bateratu zituen. Azpimarratzeko lana du, besteak beste, Simon Fraser Unibertsitatearen diseinua, 1960ko hamarraldian egina. Vancouver gaineko mendi batean dago, eta molde geometriko soilak erabili zituen Ericksonek lan hartan, japoniar diseinuetakoen tankerakoak, baina Kanada Mendebaldeko mendiak gogorazten dituzten kolore eta moldeekin bateraturik. Hormigoia, beira eta zura erabili zituen, eta eraikinen egiturak izadiko osagaiekin elkartu zituen sarritan. 1969an, Lethbridgeko Unibertsitateko (Alberta) eraikin nagusia diseinatu zuen, eta, 1970eko hamarraldiaren amaieran, Vancouver hiriguneko gobernuaren egoitza, ur-jauziez, lorategiez eta parkeez hornitua. Aurreko lanez gainera, aipagarriak dira Tacomako Beira Museoa (2002) eta Washington D.C.ko Kanadaren enbaxada (1989), zeinean agertzen baitira egitura erraldoi zabal batean bildurik oinarrizko formez osaturiko sail konplexuak.

## Kanpo estekak 
*  Arthur Ericksonen web-orria
## Erreferentziak
Thomas Lodge

**Thomas Lodge** (West Ham, Essex, 1558 - Londres, 1625) Ingalaterrako poeta, eleberrigilea, antzerkigilea eta saiakeragilea izan zen.

## Biografia 
Arte-ikasketak egin zituen Oxforden; 1580an *A Defense of Poetry, Music and Stageplays* (*Poesiaren, musikaren eta antzerki obren alde*) izeneko kritika-obra plazaratu zuen. Abenturazalea zen eta Clarke kapitainak Kanarietara eta Azoreetako Terceira uhartera eginiko espedizio batean parte hartu zuen. Bidaldi hartan idatzi zuen *Rosalynde*, gorteko bizimodu artifizialaren aldean, naturaren araberako bizimoduaren aldeko kantua egiten duen eleberria (1580). Shakespearek nobela hartatik hartu zuen *As You Like it* (1599, *Nahi duzun bezala*) antzerki-obraren gaia. Beste bidaia bat egin zuen Brasil eta Magallanes itsasarte aldera, eta *Scillaes Metamorphosis *(1589, *Scillaren metamorfosia*) eta *A Margarite of America* (1596, *Ameriketako margarita*) bertso-nobelak idatzi zituen bidaia haietan. Londresa itzuli eta antzerki munduan murgildu zen, Robert Greenerekin batean: *A Looking Glasse for London and England* (1954, *Londres eta Ingalaterrarako ispilua*). Katoliko bihurtu zen emakume katoliko batekin ezkontzeko, eta didaktika- eta moral-obrak idatzi zituen azken urteetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luigi Nono

thumb|

**Luigi Nono** (Venezia, Italia, 1924 &ndash; 1990) musikagilea izan zen. Musika elektronikoko, aleatorioko eta serialeko konpositore nagusia izan zen Italian. Nonoren lan askotan gizarte-kezkak eta politika-auziak biziki islatzen dira.

## Bizitza 
Veneziako kontserbatorioan egin zituen musika-ikasketak G.F. Malipierorekin, B. Maderna abangoardiako musikagilearekin eta H. Scherchen zuzendari famatuarekin osatu zituen. Europako eta Ameriketako musika-eskola askotako irakaslea izan zen. Ahotserako idatzi zituen lanek garrantzi handia izan zuten haren belaunaldiko musikaren barruan, eta azken aldian serialismoa baztertu eta bitarteko elektroakustikoetara jo zuen.

Lan aipagarriak ditu, besteak beste: *Polifonica-monodia-ritmica* (1951); *Epitaffo per Federico García Lorca *(1952); *II canto sospeso* (1959); *Intolleranza* (1960); *Bizitza eta maitasun kantuak* (1962); *La fabrica illuminata* (1965); *Gogora ezazu Auschwitzen egin zizutena* (1965); *Per Bastiana Tai-yang Cheng* (*Bastianarengatik eguzkia sortzen da*, 1967); *Contrappunto dialettico alla mente* (1968, *Adimenaren kontrapuntu dialektikoa*); *Eta orduan ulertu zuen* (1970); *Al gran sole carico d´amore* (1972-1975, *Maitasunez beteriko eguzkipean*) opera.
## Erreferentziak
Daniel Gil

**Daniel Gil Pila** (Santander, 1930 &ndash; Madril, 2004) espainiar diseinatzailea izan zen. Kantabrian jaio zen, baina Madrilen egin zituen Arte Ederretako ikasketak. 1957an, Ulmera aldatu zen, Alemaniara, *Hochschule für Gestaltung* eskolan diseinuko ikasketak egitera, Otl Aicher eta Tomás Maldonado maisuekin, besteak beste. Espainiara itzuli zenean, zenbait aldizkari eta diskoetxerentzat jardun zuen lanean, harik eta 1966an Alianza Editorial argitaletxeak irudi grafikoaren ardura eman zion arte. Gilek enpresa harentzat lan egin zuen buru-belarri 1990era arte, eta 2.000 liburutik gora egin zituen. Azpimarratzekoak dira *martelé* kartoi meheaz egindako azalak, argazki- edo tipografia-konposizio adierazgarrikoak, liburuen edukia gogora dakartenak. 1990ean, bere kasa hasi zen lanean, eta hainbat enkargu garrantzitsu bete zituen, besteak beste, Madrilgo Thyssen-Bornemisza bildumaren irudi korporatiboa eta Mondadori argitaletxearen hainbat libururen azala osatzea. Grafismoaren maisu handienetakoa bat izan da Gil, lanbidea ongi ezagutzen zuela erakutsi zuen, oso obra pertsonala eta independentea osatu zuen, eta surrealismoaren eta zehaztasun zientifikoaren arteko batasuna lortzen asmatu zuen. 2006an, Alianza Editorial sortu zela berrogei urte bete zirenean, Daniel Gilen jatorrizko azalak zituzten "El libro de bolsillo" bildumako zenbait ale berrargitaratu ziren.
## Erreferentziak
Helder Câmara

**Helder Câmara** (Fortaleza, 1909ko otsailaren 7a - Recife, 1999ko abuztuaren 27a) brasildar erlijio-gizona izan zen. Bere herriko desberdintasun sozialak eta herritar askoren miseria salatzen nabarmendu zen. *Faveletako gotzaina* eta *Gotzain gorria* goitizenak jarri zizkioten, auzo pobreenetako herritarren alde egindako lanagatik.

## Bizitza 
Cearáko seminarioan ikasi zuen eta 1931n apaiztu zen. Hezkuntzaren planifikazioaz arduratu eta bere estatuko politikagintzan murgildu zen. Hasieran mugimendu integristaren inguruetan ibili zen, 1940 aldera ikuspegiz eta joeraz aldatzen hasi zen arte, brasildar askoren bizimodu pobre eta larriaz oharturik. Vatikanoko II. Kontzilioan (1962-1964) buru-belarri parte hartu zuen eta 1968an Ekimena, Bakea eta Justizia erakundea sortu zuen. 1970ean Martin Luther King Bakearen saria jaso zuen. Aldi berean, Brasilgo gobernuak galarazi egin zion hedabideetan adierazpenak egitea (traizio-delitua egotziz), diktadura militarraren aurka eta brasildar pobreenen alde erakutsitako jarreragatik. Mehatxu ugari egin zizkioten talde paramilitarrek, eta atentatu bat baino gehiago jasan zuen. Bakearen Nobel Sarirako lau aldiz izendatu zuten, eta hemeretzi unibertsitatetako honoris causa doktore izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Archbishop Helder Pessoa Câmara † Catholic-hierarchy.org
Mike Leigh

**Mike Leigh** (Salford, Lancashire, Ingalaterra, 1943ko otsailaren 20a) zinema-, antzerki- eta telebista-zuzendaria da. Ospetsua da antzezleak prestatzeko duen metodoagatik. *The Box Play* (1965) lehen antzezlanerako, antzezleei utzi zien azken gidoiaren elkarrizketak sortzen. Hurrengo lanetan ere, antzezleek denbora luzea igarotzen zuten Leighekin pertsonaiak zehazten. Zuzendariaren eta antzezleen arteko lan horretatik sortu ohi zen behin betiko gidoia.

1971n egin zuen debuta zineman, antzerki-lanetako bat zinemarako egokitu zuenean: *Bleak Moments* (1971). Film horrek Chicago eta Locarnoko zinemaldietako sariak irabazi zituen arren, Leighek albora utzi zinema, eta telebistarako lan egiten hasi zen: *Hard Labour* (1973), *Abigail´s Party* (1977), *Grown-Ups* (1980), *Home Sweet Home* (1982) eta *Meantime* (1983), besteak beste. Antzezlanak ere zuzendu zituen: *Babies Grow Old* (1974), *Goose-Pimples* (1981) eta *Smelling a Rat* (1988). Azken urte horretan itzuli zen zinemara, eta Nazioarteko Kritika Saria irabazi zuen Veneziako Zinemaldian *High Hopes* (1988) filmarekin.

Harrezkero, sari ugari irabazitako filmak egin ditu, horien artean, *Life is Sweet* (1990), *Naked* (1993), *Secrets & Lies* (1996), *Topsy-Turvy* (1999), *All or Nothing* (2002), *Happy-Go-Lucky* (2008) eta *Another Year* (2010).

## Erreferentziak
Nusrat Fateh Ali Khan

**Nusrat Fateh Ali Khan** (; ; Faisalabad, Pakistan, 1948ko urriaren 13 &ndash; Londres, 1997ko abuztuaren 16) jatorri sufiko kantari pakistandarra izan zen. *Qawwali* kantu erlijiosoaren Asiako interprete onenaren ospea du; kantu-mota hori musikazko trantzearen eta estasiaren bidez ezagutzara iristeko bidea da.

1980ko hamarkadan, Europan eta Estatu Batuetan zehar kontzertuak ematen hasi zen. Frantzian izan zuen sonarik handiena, eta *Ocora* diskoetxeak haren kontzertu batzuk argitaratu zituen, giro modernoetan oso arrakastatsuak izan zirenak. Peter Gabrielek lehen WOMAD jaialdietarako kontratatu zuen, eta Londrestik mundu osora hedatu zen haren ospea; 1990ean Nusrat Fatehren lan berri bat ekoitz zezan proposatu zion Peter Gabrielek Michael Brok kanadar abangoardistari bere *Real World* diskoetxean. *Mustt Mustt* izan zen elkarlan horren emaitza, ohiturazko *qawwali* sufia teknologia aurreratuenarekin eta diskotekako erritmoekin nahasten dituena. Arrakasta are handiagoa izan zuen *Massive Attack* taldeak gai hori trip-hoparekin nahasi zuenean. 1996an, beste disko arrakastatsu bat egin zuen Michael Brook ekoizlearekin, *Night song*, tradizioa eta teknoa biltzen dituena. Haren musika mendebaldeko film askotako soinu-bandetan erabili da.

## Erreferentziak
Sidney Altman

**Sidney Altman** (Montreal, Quebec, 1939ko maiatzaren 7a - Rockleigh, New Jersey, 2022ko apirilaren 5a) kanadar biologo molekularra izan zen. Kimikako Nobel saria jaso zuen 1989an Thomas Cechekin batera.

## Lana 
Altmanek XX. mendearen hasierako dogma zientifiko bat hankaz gora bota zuten aurkikuntza egin zuten: jarduera entzimatikoa ez dagokie soilik proteinei, informazio genetikoaren eramaile pasibotzat jotzen zen RNAk ere entzima gisa funtziona baitezake. Aurkikuntza horrek eremu berriak zabaldu zizkion ikerketari, eta zelularen funtzionamenduaren eta bizitzaren hasieraren inguruko teoria zaharrak berrikusi beharra ekarri zuen.

1978an, Altmanek eta bere taldekoek osagai proteiko batez eta RNAz osaturiko P. erribonukleasa bakterianoari RNA kenduz gero bere gaitasun katalitikoa galtzen zuela aurkitu zuten, eta 1983an, berriz, baldintza jakin batzuetan RNA, bera bakarrik, funtzio katalitikoa betetzeko gai zela. Harrezkero, erreakzio katalitiko garrantzitsuetan parte hartzen duten RNAren 100 molekula inguru aurkitu dituzte zientzialariek, eta *erribozima* izena eman zaie. Erribozimak aurkitu zirenetik hau argitu nahi da: molekula horiek izan ote ziren lur gainean bizitza ahalbidetu zutenak, informazio genetikoa gordetzeaz gainera erreakzio kimikoak eragiten baitituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Kosuth

[thumb|300px|[Rosetta harria|Rosetta Harriaren kopia erraldoia, Joseph Kosuthek Figeacen, Jean-François Champollionen jaioterrian (Frantzia), egindako artelana.]]
**Joseph Kosuth** (Toledo, Ohio, AEB, 1945eko urtarrilaren 31) estatubatuar artista da. Arte kontzeptualaren sortzaile eta teorialarietako bat da.

## Biografia 
1964tik 1966ra, arte-ikasketak egin zituen Clevelanden eta New Yorken, eta, 1970-1971n, filosofia- eta antropologia-ikasketak, New Yorken.

Kosuthek bere ondorio logikoetara eraman zuen artea minimalismoaren ondoren, objektuaz haratago, hizkuntzaren, ezagutzaren eta ideiaren alorrean. Artearen forma tradizionalak ukatu zituen, eta idatzizko hitzetan oinarritu zituen bere esperientziak. 1965ean, *One and Three Chairs* aurkeztu zuen: aulki bat, haren argazkia eta aulkiaren definizioa (hiztegi batetik aterea), halako progresio logikoa eginez errealetik idealera edo kontzeptualera. 1969ko *Art after Philosophy* du manifestu nagusia, bere obraren oinarri teorikoa azaltzen duena. Kosuth esanahiaren mekanikez kezkatu zen, eta horrek, objektuen kasuan, adimeneko kontzeptuari ikusmenekoa lotzea zekarren. Prozesu horretako hurrengo urratsa irudiak (benetakoak edo horien argazkiak) kentzea izan zen, soilik hiztegiko definizioa ager zedin.

Bakarkako lehen erakusketa Pasadena Art Museumen egin zuen 1969an, eta Leo Castelli galerian gero, 1971n. Eskolak eman ditu New Yorkeko School of Visual Artsen eta Stuttugarteko Akademie del Bildenden Kunsten, eta hainbat sari jaso ditu.

## Erreferentziak
Arnaud I.a Maitia

(*Maitia* izenez ezaguna) Zuberotar elizgizona (Maule, 1559 - Oloroe, 1623). Zuberoako eta Biarnoko kontrarreformaren aitzindari nagusietako bat izan zen.

Etxe oneko semea zen eta 1585ean apaiz egin eta Urdiñarbeko parrokiara bidali zuten. Bertako monasterioa izan zuen meneko eta han eginiko irabaziei esker eraiki zuen geroago Mauleko jauregia. Ondoren Oloroeko katedraleko kalonje eta bikario nagusi izan zen (1595) eta gatazka latzak izan zituen protestanteekin. 1598an egin zuten Oloroeko apezpiku eta, Henrike III.a Nafarroakoak eta IV.a Frantziakoak gurtza katolikoaren alde bideraturiko neurriez baliaturik kalbinismoaren aurkako borrokari ekin zion, frantziskotarren eta jesuiten laguntzaz. Hamar urtean aurrerapen handia egin zuen katolikotasunak Zuberoan eta Biarnon, eta jauregi bat eraikiarazi zuen Maitiak Mauleko hirian.

Henrike IV.a Frantziako erregea hil zelarik (1610), protestanteak jazarri zitzaizkion eta Parisa jo behar izan zuen, egoera baretu arte. Hurrengo errege Luis XIII.ak katolikoen aldeko neurriak hartu zituen eta Oloroera itzuli zen Maitia. Iloba Arnaud II.a Maitiak (Oloroeko apezpikua 1623-1646 urteetan) eman zion segida haren lanari.
## Erreferentziak
Totalitarismo

[thumb|220px|[Benito Mussolini eta Adolf Hitler 1937an]]
**Totalitarismoa** politika eta gobernu-sistema da, giza eta gizarteko aspektu guztiak finkatzen dituen ideologia total batean oinarriturik dagoena, eta pertsona eta erakunde guztiak ideologia horren mesedetara jartzea helburu duena.

Diktadura eta despotismoaz haratago, estatu totalitarioek helburu jakin bat izaten dute, industrializazioa edo beste herri bat menderatzea, adibidez, eta estatuaren baliabide guztiak horren mende jartzen dituzte; legezko erakunde politiko guztiak desagertarazi eta guztiz berriak diren beste batzuk ezartzen dituzte, eta ohitura politiko eta judizial guztiak baztertzen dituzte. Hasieran, herritarren partaidetza bultzatzen da, eta geroago nahitaez eskatzen da. Indarkeria eta giza eskubideen urraketa estatuaren helburua lortzearren justifikatzen dira. Horretarako, polizia lege eta arauetatik kanpo aritzen da. Bestalde, legegintzaren ardura pertsona bakar batean biltzen da. Figura horien boterea esparru guztietara hedatzen da, bereziki propagandaren eta liderraren kultura.

Estatu totalitarioen adibideak izan dira Alemania Nazia (1933-1945 bitartean) eta Sobietar Batasuna, Iosif Stalinen mende (1924-1953 bitartean), biak alderdi bakarrean eta lider karismatiko batean oinarriturik. Bi kasuetan estatuak herriaren erabateko babesa eskuratu zuen bere buruzagiaren bitartez. Baina babes hura ez zen besterik gabe gertatu, komunikabideen eta garraio sistema berrien bultzadaren eraginari esker baizik.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Autoritarismo

## Kanpo estekak
Xosé Filgueira Valverde

**Xosé Filgueira Valverde** (1906ko urriaren 28a, Pontevedra &ndash; 1996ko irailaren 13a, Pontevedra) galiziar idazle eta historialari bat izan zen. Zuzenbideko eta filosofia eta letretako doktoregoa lortu ondoren, irakasle-lanetan hasi zen (1927) Pontevedrako institutuan. 1923an Estudos Galegos mintegia sortu zuen, eta 1927an Pontevedrako museoa. Galiziako Errege Akademiako eta Historiaren Errege Akademiako kide izan zen. Galiziako Autonomia Erkidegoko lehen gobernuan, Kultura sailburu izan zen (1982-1983). Historialari bezala *Pontevedreses Universales*, *La basílica de Santa María la Mayor de Pontevedra* (1991) eta *Historias de Compostela* (1970) lanak argitaratu zituen. Arkeologian ere hainbat lan egin zituen *(Materiales para la Carta Arqueológica de la Provincia de Pontevedra*). Literaturari dagokionez, Alfontso X.a Jakitunaren kantigei buruzko lanak eta trobadore galaikoportugesei buruzko lanak egin ditu: *Sobre lírica gallega medieval y sus perduraciones* (1977), *Fray Martín Sarmiento* (1981 eta 1994), *Con Rosalía de Castro no seu fogar* (1974), *Castelao na lembranza* (1987). Aipagarria da etnografian egin duen lana ere: *La artesanía en Galicia* (1953), *Los canteros gallegos* (1976), *Cruceiro* (1976) eta *Adral* (1979-1987).

## Erreferentziak