Elortzibar

**Elortzibar** Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Iruñerria eskualdeko Metropolialdea azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 7,3 kilometrora. Altuera 450 eta 1132 metro artekoa da, eta 48,24 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Elortz ibaiaren arro geografikoaren beheko sekzioa da; ondoko Ibargoiti ibarrean sortzen da, eta Arga ibaian integratzen da, Zizur zendean. Ibarrak kokapen pribilegiatua du komunikazioen arloan. Udalerrian Iruñeko aireportua dago, eta, horrez gain, udalerritik igarotzen dira Pirinioetako autobia Zangozara, Nafarroako autobidea Mendialdera eta Erriberara eta Zaragoza-Altsasu burdinbidea. Gainera, Oritz, Dorre eta Imarkoain herrien artean Garraioaren Hiria dago, lurraldeko industrialderik nagusiena.

Bertako biztanleak *elortzibartarrak* dira. Ibarburua Noain lekua da, non udaletxea da. 

## Izena 
Elortzibar beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* gaztelaniaz: *Valle de Elorz*
* nafar erromantzez edo aragoieraz: ''Val d'Elorz*

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Ual de Elorçe* (1067)
* *Elorçeibar (1366)*
* *Val d'Elorz* (1366)
* *Elorz* (1591)

Antzinako Erregimenean, *Elortzibar* izenez ezagutu zen, eta Elortz kontzejua izan zen bertako hiriburua. Udalerriak sortu zirenean, XIX. mendean, ibarra udalerri bihurtu zen, *Elorz* izenekoa (ofiziala bakarrik erdaraz), baina Tebas kontzejua galdu zuen. Kontzeju horrek udalerri independente bat osatu zuen, eta, ondoren, Muru Artederreta gehitu zitzaion, jarraitutasun geografikoagatik.

1995ean, Noain kontzejua iraungi zenez eta Udalak kontzeju desagertuaren eskumenak bereganatu zituenez, Noainek bere izena udalerriaren izen ofizialean sartzea eskatu zuen, toki jendetsuena baitzen. Horrela, *Noain (Elortzibar)* izatera pasa zen. Orduan harrigarria izan zen parentesien erabilera, ordura arte euskal toponimian sekulakoa.

2024ko irailean, Noain ibarreko herrien artean gainordezkatuta zegoenez, Udalak izen aldaketa lehengoratzea erabaki zuen, udalerria *Elortzibar* bezala ezagutuz. Nafarroako Gobernuak 2024ko abenduaren 11n onartu zuen, eta ofizialki 2025eko martxoaren 5ean sartu zen indarrean, Nafarroako Aldizkari Ofizialean argitaratu ondoren.

### Etimologia 
*Elortz* toponimoa jatorriz euskarazkoa da, eta haren esanahia "elorrien lekua" da. Elor substantiboak eta *-tze* atzizki oparoak osatzen dute. Elortz zen, jatorrian, kontzejuaren izena, eta, ondoren, ibarra osoa izendatu zuten, hiriburua zelako. Elortz ibaiak ibarretik hartzen du izena, baina XIX. mendetik bakarrik.

## Geografia 
Elortzibar Iruñerriaren hegoaldean kokaturik dago, Nafarroa Garaiaren erdigunean eta Iruñetik bost kilometrora. Elortzibarren Iruñerriko eta Nafarroa Garaiko bi autobide garrantzitsuenetako bik egiten dute bat, AP-15 autobidea Tuterarako norabidean, eta A-21 autobidea Jakarako norabidean.

Elortzibarrek Aranguren ibarrarekin egiten du muga iparraldean, Iruña, Beriain eta Galar Zendearekin mendebaldean, Tebas-Muru Artederreta eta Untzuerekin hegoaldean, eta Elo eta Untziti udalerriekin ekialdean; Ibargoiti, geografikoki Elo barne, izenak adierazi bezala Elortz ibaiaren goiko aldea da.

### Inguru naturala eta klima 
Elortzibarrek trantsiziozko klima duenez, klima atlantikoko eta mediterraneoko espezieak ditu. Urteko prezipitazioak 700 mm inguru izaten dira, gehienak euri moduan, baina neguan elur moduan ere bai. Neguko batez besteko tenperatura 5&nbsp;°C da, eta udako batez bestekoa 20&nbsp;°C.

### Udalerri mugakideak 
### Estazio meteorologikoak 
Elortzibarren bi estazio meteorologiko daude, bata Iruñeko aireportuan, eta bestea herrigunean, itsasoaren mailatik 456 metrora. Estazioa Nafarroako Foru Aldundiak jarri zuen 1975. urtean.

Iruñea-Noain aireportuaren behatokiak 1975 eta 2000 artean, urtean batez beste 12,5&nbsp;°C eta 721&nbsp;mm prezipitazio izan zituen. Gainera, urtero, batez beste 58 egun oskarbi, 42 izozte eta 2201 eguzki-ordu izan zituen.

### Kontzejuak 
300px|thumb|Elortzibarraren zati handi bat Pagadi menditik.
Honako herri hauek osatzen dute udalerria: Elortz, Ezperun, Gerendiain, Imarkoain, Noain (herriburua), Oritz, Otao, Dorre, Iharnotz, Zabalegi, Zulueta eta Andrikain. Antzina, Gorriz-Luzea izeneko herria ere bazegoen, baina hustu egin zen. Tebas ibarretik bereizi zenean 1264an, Gorriz-Luzea Tebasekin sartu zen, Teobaldo II.a erregearen aginduz.

1943an, Muru Artederreta ere Tebasi erantsi zitzaion arrazoi praktikoak zirela eta, bakarturik baitzegoen. Horrela, Tebas-Muru Artederreta udalerria sortu zen Elortzibarraren eta Alaizko mendizerraren artean. Udalerriaren mendebaldean, Erreniega mendia dago, Iruñea hegoaldean.

## Historia 
Elortzibarri buruzko lehen dokumentua 1067. urtekoa da, bertan Iruñeko Juan apezpikua ageri da ibarreko onuradun. 1095eko beste dokumentu batean herria "Elorceibar" moduan ageri da. Teobaldo II.a erregeak Lizarrako foruaz baliatu zen Elortzibar Tebastik banatzeko. Ondorengo mendeetan zehar, ibarra osatzen duten kontzejuetan ibarreko diputatu batek agintzen zuen, herrietako erregidoreek urtero aukeratua, Torresko kanposantuko elizan egiten zen biltzarrean. Horrez gain, herri bakoitzak justizia nahi eran kudeatzeko eskumena zeukan.

Historikoki herritar gehienak nekazariak izan dira, eta Alaitz mendizerrako larreez baliatzen ziren. XX. mendean industriaren garapenarekin batera, lantegi handiak altxatu ziren, 300 langiletik gorako bi lantegi eta 200 langiletik gorako beste bat. Horrez gain, 1970eko hamarkadatik aurrera, Elortzibarren kokapen estrategikoa dela eta, Iruñerriko Garraioaren Hiria eta TIR aduana bertan eraiki ziren.

## Ondasun nabarmenak 
* **Noaingo Ubidea** Noaingo monumenturik ezagunena da, Ventura Rodriguez arkitektoak diseinatu zuen 1782. urtean eta Subitzako urak Iruñerrira ekartzeko eraiki zen. Eraikitze lanak 1790. urtean amaitzean, ubideak 97 arku eta 1.245 metroko luzera zeukan. Dena den, eraiki eta ehun urtera, ubidea erabiltzeari utzi zitzaion, Iruñearen ur-beharrizanak handitu zirelako. Ubidea eraiki zenetik aldaketa batzuk izan ditu, 1858. urtean, bi arku elkartu egin ziren, burdinbidea igarotzea errazteko, eta azkenik, 1974. urtean, AP-15 autobidea igarotzeko, bi arku kendu egin ziren.
* **San Migel eliza zaharra**: Uda garaian bakarrik erabiltzen den eliza gotikoa da, antzinako udalerriko eliza zena.
* **San Migel eliza berria**: 1983an eliza zaharra ordezkatzeko eraikia izan zen.
* **Elortzibarko udaletxea**: 2009an inauguratua.
* **Noaingo Kultur Zentroa**: 2003an inauguratua.

Irudi:Acueducto de Noain.JPG|Noaingo Ubidea.
Irudi:Noáin - Iglesia de San Miguel 2.jpg|San Migel eliza zaharra.
Irudi:Noáin - Parroquia de San Miguel 01.JPG|San Migel eliza berria.
Irudi:Noáin - Ayuntamiento 04.jpg|Noain Elortzibarko udaletxea.

## Ekonomia 
Udalerriaren hegoaldeko muturrean, Alaizko mendilerroan, Nafarroako gobernuak eraikitako "Alaitz" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako indarra 33,09 megawatt da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.

### Industrialdeak 
* Garraioaren Hiria
* Arbide Industrialdea
* Mocholi Industrialdea
* Noain-Eskirotz Industrialdea
* Elortzibar Dorreko Industrialdea
* Talluntxe Industrialdea

## Demografia 
Noain Elortzibarreko populazioak ez zuen aldaketa nabarmenik izan XX. mendearen lehen erdialdean zehar, eta 1960ko hamarkadara arte beheranzko joera txikia izan zuen. 1970eko hamarkadatik aurrera, berriz, hazteko joera izan zuen, batez ere Iruñetik hain hurbil egonda eta garraiobideak hobetuta, hiriburuaren hedapenak eragina izan zuelako herrian. Haatik, XXI. mendearen lehen hamarkadan gertatu zen hazkunde handiena: populazioa ia bikoiztu egin zen hamar urteren epean.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 539 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 10,13 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

## Politika 
### Udaletxea 
1971. urtean eraiki zen Noain herriburuko eraikin baten beheko solairuan. Antzinako udaletxea Zabalegi kontzejuan egon zen, baina Noain haztean, biztanleria gehiena bizi zen kontzejura eraman zuten udaletxea. Udala alkateak eta hamaika zinegotzik osatzen dute. 2009ko maiatzaren 26an, urte eta erdiko eraikuntza lanen ondoren, Elortzibarko udaletxe berria inauguratu zuten. Bi solairuko gortina hormadun eraikina, Noain lekuan dago.

* HELBIDEA: Errege kalea, 62 A
### Udal hauteskundeak 
1999tik 2007ra Elortzibarko alkatea UPNko Miguel José Elizari izan zen. 2007an bere alderdiak zazpi zinegotzi lortu zituen, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak 21 izan ziren, zuriz emandako botoak 49, eta abstentzioa %31,61ekoa. Elortzibar Ezker Taldeak zinegotzi bat lortu zuen, PSNk beste bat, Nafarroa Baik beste bat eta Amigos del Valle de Elorz (AVE) taldeak beste bat.

2011ko udal hauteskundeetan ere UPNk 7 zinegotzi eta, beraz, gehiengo osoa lortu zuen; urte horretan Óscar Arizkuren aukeratu zuten alkate. Bigarren Bildu geratu zen; talde berriak aurreko agintaldian ordezkaritza izan zuen Elortzibar Ezker Taldearen laguntza izan zuen, besteak beste.

2015eko udal hauteskundeek aldaketa nabarmena eragin zuten udalerrian. UPNk bi zinegotzi eta gehiengo osoa galdu zituen, eta horrek aldaketa politikoari bidea ireki zion. Noain Maite Dugu herri plataforma bigarren geratu zen hauteskundeetan, hiru zinegotzirekin, eta Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bildu koalizioak beste hiru zinegotzi eskuratu zituen. PSNk eta Izquierda-Ezkerrak beren zinegotziak mantendu zituzten, bana. Emaitza horien ondorioz, Maite Dugu Noain plataformako José Ignacio Erro hautatu zuten alkate, bere taldeko zinegotzien, Euskal Herria Bildukoen eta Izquierda-Ezkerrakoaren babesarekin.

### Alkateak 
Hauek izan dira Elortzibarko azken alkateak:

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

c Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

d 1999ko urrian Julian Arranz Mariño alkateak dimisioa aurkeztu zuen.

e Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, 2013an UPNko idazkari orokorra izatera pasa zen.

f Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, bere partiduarekin zituen desadostasunengatik.

## Garraioa 
### Aireportua 
Elortzibarren Iruñeko aireportua kokatuta dago, 1972tik bidaia zibilentzat irekia. 2007az geroztik aireportuaren handitze lanak hasi zituen AENAk.

### Autobusa 
Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 2 linea daude:

Gainera, Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Horrez gain, La Veloz Sangüesina edo Zangozar Azkarra izeneko autobus konpainiak Elortz eta Zuluetako kontzejuak Zangoza Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:

* Kaseda - Zangoza - Iruñea
* Iruñea - Zangoza - Kaseda

Gainera, Condaren Iruñea eta Zaragoza bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko bost zerbitzu izaten dira norabide bakoitzeko. Lineak honako ibilbidea dauka:

* Iruñea - Noain - Tebas-Muru Artederreta - Barasoain - Puiu - Tafalla - Erriberri - Caparroso - Valtierra - Arguedas - Tutera - Ribaforada - Buñuel - Cortes - Mallén eta Zaragoza.

Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.

Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

* Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

## Kultura 
### Euskara 
Nafarroako Parlamentuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Elortzibar eremu ez euskalduneko udalerria da; hori dela eta, gaztelania da hizkuntza ofiziala bakarra. Baina, 2010eko otsailaren 18an Nafarroako Parlamentuak eremu mistoan sartzea onartu zuen baina udaletxeko gehiengoak ez zuen aukera hau berretsi.

## Elortzibartar ospetsuak 
* Frantzisko Xabier Mina (1789-1817), Otaon jaiotako gerrillari eta militarra.
* Eugenio Bustingorri (1963 -), Zuluetan jaiotako futbolaria.
* Julen Hualde (1995-), futbolaria.
* Kike Barja (1997-), futbolaria.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV'', Iruñea, 1996. .

## Ikus, gainera 
* Metropolialdea (Iruñerria)
* Zangozako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak 
* Elortzibarko Udalaren webgune ofiziala