Teodosio Goñikoa

**Teodosio Goñikoa** nafar elezahar bateko pertsonaia mitikoa da, Aralarko Done Mikelen santutegiarekin harreman estua duena. Bere gurasoak hiltzeagatik penitentzia egin zuen, ahalik eta herensuge batekin aurkitu zen arte. Otoitz egin zuenean Mikel goiaingerua agertu zitzaion, dragoia hil zuen eta bere penitentziako kateetatik askatu zuen.

Teodosio Goñikoaren kondaira kristautasunaren eta elementu paganoen arteko nahasketan oinarritzen da. Kristautasuna Mikel goiaingeruaren bidez islatzen da, Euskal Herrian kristautasuna sartzearen metafora; mundu paganoa edo lurtarra, bestetik Euskal Herriko mitologian ohikoak diren kobazuloekin eta herensugearekin lotuta dago. Teodosio Goñi herrikoa edo Goñerrikoa izango zela proposatzen du Burgik, eta abizena bere lekukoa zela. Konstantza izeneko emakume batekin ezkondu zen, Navarro Villosladak Konstantza Butroekoa izena jartzen diona, eta, handik gutxira, etxera utzi eta musulmanen aurka borrokatzera abiatu zen. Burgiren arabera, On Julian kondearen esanetara egon zen Musa ibn Nusairren aurka.

Burgiren bertsioaren arabera, bere zerbitzua amaituta, herrira itzuli zen eta Errotabidea deituriko lekuan zegoela, ermitau bat agertu zitzaion, eta esan zion bere emaztea morroi batekin zegoela ohean. Kondairaren arabera, ermitau hau txerrena bera zen. Teodosio etxera iritsi eta ohean zeutzan bi pertsonak hil zituen. Etxetik atera eta mezatik itzultzen zen bere emaztea aurkitu zuenean, konturatu zen egindako akatsaz, ohean zeudenak Teodosioren beraren gurasoak baitziren, arrazoiren batengatik bere etxean atseden hartzen ari zirenak. Une batean, herensugea agertu eta Teodosiok Mikel goiaingeruari otoitz egin zion. Goiaingerua agertu eta herensugea hil zuen, Teodosioren kateak apurtu eta egindako delituaz libratu zuen, hori baitzen askapenaren ikurra. Bertan ezarri zuen santutegi berria eta bere emaztearekin han bizi izan zen hil arte. Testu honetan, kondaira antzekoa bada ere, gertakarien datak eta lekuak aldatuta daude. Testu honen arabera, Teodosio Remiro Santxitz Iruñekoa, Cid Campeadorren suhia lagundu zuen Lehenengo Gurutzadan, eta bueltan, Orreagatik gertu agertu zen deabrua. Erromara joan zen Urbano II.a aita-santuaren oinari musu ematera eta honek esan zion mendi batera igotzeko penitentzia egitera, eta egindako indusketa arkeologikoek ez dutelako XI. mendea baino lehenagoko egiturarik aurkitu.

Burgik aipatzen duen bigarren historialaria Esteban Garibai da. Honek bi testu idatzi zituen Teodosio Goñikoaren kondaira aipatzen dena. Honek eskaintzen duen data Burgik aukeratutako da: "*aparecido alli el Archangel Sant Miguel a vn cavallero de Goñi, pueblo de Navarra, casi en el año de la primera entrada que los Moros hezieron en España*. Adituen zirkulutik atera zuen kondaira eta publiko osora zabaldu. Bertsio honetan kondaira asko hedatzen da, pertsonaia gehiago sartuz. Bere gurasoak hil eta gero, Iruñera doa eta bertan Martziano apezpikuak eskatzen dio penitentzia. 

## Antzeko kondairak 
Litekeena da Teodosio Goñikoaren kondaira bere leinuaren goieneko unean sortua izatea, hau da, XVI. mendean. Izan ere, lehendabizikoz, Erresumako nobleen genealogia adierazten duen mende horretako lan batean argitaratua izan zen.

### Edipo 
thumb|Edipo eta Esfingea.
Kondaira beste kulturetan topatutako mitoen egokitzea besterik ez da, adibidez, greziar mitologiaren Ediporena. Ediporen kondairan batzen dira bi delitu handi: parrizidioa eta intzestua. Teodosioren kasuan bigarrena ez da agertzen. Edipto Tebasko erregea zen, Laio eta Jokastaren semea. Orakulu batek Laiori ohartarazi zion bere semeak hilko zuela. Bere patuari ihes egin nahian, bere seme jaioberriaren oinak lotu eta utzi egin zuen, mendi bakarti batean hil zedin. Bere semea artzain batek hartu eta Korintoko erregeari eman zion, honek Edipo izena eman eta bere semetzat hartu zuelarik. Haurrak ez zekien adoptatua zenik, eta orakulu batek bere aita hilko zuela esan zuenean, Korintotik alde egin zuen. Bidaian zehar, Laio aurkitu eta hil zuen, erregea eta bere lagunak lapur talde bat zirelakoan, eta horrela, ustekabean, profezia bete zen. Bakarrik eta etxerik gabe iritsi zen Edipo Tebasera, munstro beldurgarri batek, Esfingeak, jazarrita, hirira zihoazen bideetan barrena baitzihoan, planteatzen zien enigmari erantzuten ez zekiten bidaiari guztiak hiltzen eta irensten. Edipok enigma zuzen ebatzi zuenean, esfingeak bere buruaz beste egin zuen. Laio erregea erasotzaile ezezagunen eskuetan hil zelakoan, eta  munstrotik libratzeagatik esker onez, tebastarrek saria eman zioten bere erregeari eta Jokasta erreginari emaztetzat emanez. Urte askoan, bikotea zoriontsu bizi izan zen, ama eta semea zirela jakin gabe. Laster konturatu zen Edipo bere aita nahi gabe hil zuela. Jokastak bere buruaz beste egin zuen, eta Edipo bere burua hil zuela konturatu zenean, begiak kendu eta tronua utzi zuen. Tebasen bizi izan zen hainbat urtez, baina erbesteratu egin zuten.

### Judas Iskarioteren *Legenda aurea* 
Caro Barojak Judas Iskarioteren *Legenda aurea*rekin dituen antzekotasunak aipatzen ditu. Judasen kondaira hau honela laburbiltzen da:  

Ziboreak, Judasen amak, amets egin zuen izango zuen semea mehatxu bat izango zela bere aitarentzat, Jainkoarentzat eta bere herriarentzat. Horregatik utzi zuen saski batean jaio bezain laster, eta itsasora bota zuen. Saskia Iskariote uhartera joan zen, eta bertako erreginak, seme-alabarik ez zuenak, umea adoptatu zuen. Handik gutxira, ordea, haurdun geratu zen eta seme bat erditu zuen. Judas ume honen ondoan hazi zen, bere anaiordea, etengabe tratu txarrak ematen zizkion izaki onbera. Azkenik, hil egin zuen eta Jerusalemera ihes egin zuen. Han, bere aberriko gobernadorearen (Pilatos) zerbitzura sartu zen eta, honek eskatuta, aitaren lorategian sagarrak lapurtzera sartu zen. *In fraganti* harrapatuta, aita hil zuen. Gero, alargunarekin ezkondu zen, hau da, bere amarekin. Bere benetako nortasuna jakin ondoren, bere errua ordaintzen saiatu zen, Kristoren apostoluetako bat bihurtuz, baina, berrerosi beharrean, bere maisua traizionatu zuen azkenean. 

Judasen kondaira hau oso ezaguna izan zen mundu kristauan Erdi Aroan, eta tradizio handikoa da, adibidez Katalunian, oso lotuta dago Donejakue Bidearen kondairekin, eta ez zen ezezaguna Euskal Herrian: Ororbiako San Julian eliza beraren omenez eraikia da, eta erretaula bat du kondairarekin. Bidaurretan ere eskulturak daude kondaira hau azalduz" edo *Suertetara botata nor jan, neskatxa maja bat zela jateko; ta gero neskatxa hura han zegoela koban esperoan atera zen Herensugea. San Migeli laguntza eskatu eta Goñiko Zalduna agertu zen*.

### Sant Miquelen gurtza Montserraten 
Kataluniako Montserrateko monasterioaren babesletako bat Sant Miquel da. Bertan kontatzen den kondairetako bat Joan Garí ermitauarena da, deabruak ere engainatu zuena Bartzelonako kondearen alaba hiltzeko. aita santuarengana joan behar izan zen penitentzia eskatzeko, eta urte batzuk lurrean aurkitzen zuena jaten eman ostean, Bartzelonako kondearen ehiztariek harrapatu zuten, baina Jaungoikoak barkatu zion. Kondaira honetan ez dago dragoirik, baina bai Teodosio Goñikoaren kondairarekin lotzen diren hainbat elementu, Mikel goiaingeruaren gurtza tarteko.

## Teodosio Goñikoaren kondaira gaur egungo santutegian 
Done Mikel Aralarkoaren santutegian badaude kondaira honekin lotutako hainbat elementu. Alde batetik ustez apurtutako kateak daude eskegita, honako testuarekin: *Goñiko Teodosioren kateak / Si Cristo os hace libres / sereis realmente libres. / Kristok askatzen bazaituzte / benetan aske izango zarete* (). Ohituraren arabera, kateak buru gainetik pasaz gero, buruko mina kentzen omen du. Bestetik, santutegiaren barruan, bere azpian egongo litzatekeen kobazuloaren soinua entzuteko zulo bat dago paretan. Bertan burua sartuta, herensugearen soinuak entzun daitezke noizbehinka.

Zamartzeko monasteriotik hasita, inguruan dauden San Migeli eskainitako bi tenpluak bisita daitezke Teodosio Goñikoaren kondairaren ibilbidea eginez.

Fitxategi:Teodosio kateak Aralar 2009.JPG|Teodosio Goñikoaren (ustezko) kateak, santutegiaren barnean eta plaka.
Fitxategi:Dragoiaren zuloa.jpg|Burua dragoiaren zuloaren barruan sartu duen pertsona bat.
Goñiko Teodosioren oroigarria.jpg|Teodosio Goñikoaren oroigarria Goñin.

## Herri kulturan 
* *Ipurbeltz* komiki aldizkariak Miguel Berzosa marrazkilariaren *Amaya* argitaratu zuen bere 33. zenbakitik aurrera. 51.etik 56.era bitarte Teodosio Goñikoaren kondaira komikira eraman zuen.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* www.puntubi.com: Kondaira