Energia-eraginkortasun

Energia-eraginkortasuna edo energiaren erabilera eraginkorra, produktuak eta zerbitzuak eskaintzeko behar den energia-kantitatea murrizteko prozesua da.

Hau lor daiteke energia modu eraginkorragoan erabiliz (etengabeko zerbitzurako energia-iturri gutxiago eta hobeak erabiliz) edo norberaren portaera aldatuz; adibidez, energia berriztagarria edo eraginkortasun handiagoko energia kontsumitzen duten ibilgailuak gidatuz. Energia-kontserbazioa energiaren erabilera eraginkorraren bidez lor daiteke, eta horrek hainbat abantaila ditu, besteak beste, berotegi-efektuko gasen emisioen murrizketa eta karbono-aztarna txikiagoa, baita kostu-, ur- eta energia-aurrezkiak ere.

Energia-eraginkortasuna hobetzeko bi arrazoi nagusi daude. Lehenik eta behin,  tresnaren edo prozesuaren funtzionamenduan kostuak aurreztea. Hala ere, energia eraginkorra izateko teknologia bat instalatzeak aurretiazko kostu bat dakar: kapital-kostua. Kostu mota desberdinak azter daitezke eta konpara daitezke bizitza-zikloko ebaluazio baten bidez. Energia-eraginkortasunerako beste motibazio bat da berotegi-efektuko gasen isuriak murriztea eta, beraz, klima-ekintzarako lan egitea. Energia-eraginkortasunean jartzen den arretak segurtasun nazionalerako onura ere izan dezake, beste herrialde batzuetatik inportatu beharreko energia-kantitatea murriztu dezakeelako.

Energia-eraginkortasuna eta energia berriztagarriak ezinbesteko osagaiak dira jasangarritasun-politikak aurrera ateratzeko. Energia-hierarkian, lehentasun estrategikoko ekintzak dira.

## Kontserbazioa sustatzeko mekanismoak 
### Gobernu-mekanismoak 
Gobernuek, nazio, eskualde eta toki mailan, energia-eraginkortasuna sustatzeko politikak ezar ditzakete. Eraikinen energiari buruzko arauek egitura osoaren edo eraikinaren osagai espezifikoen energia-kontsumoa har dezakete barne, adibidez, berokuntza- eta hozte-sistemena. Eraikinetan energia-eraginkortasuna hobetzeko gehien erabiltzen diren baliabideetako batzuk dira, eta funtsezko zeregina izan dezakete eraikinetako energia-kontserbazioa hobetzeko. Azken politiken artean, programa berriak daude; horiek eskatzen diete elektrizitate eta gas natural konpainiei beren inplikazioa areagotzeko, eta energia-eraginkortasuneko produktuak eta zerbitzuak beren bezeroei eskaintzeko.

Eraikinen sektorean energia-kontserbaziorako eta, -eraginkortasunerako eraikinen energia-araudiak ezartzeko eragozpen nagusiak oztopo instituzionalak eta merkatu-akatsak dira, arazo teknikoak baino gehiago, Nature Publishing Group-ek (2008) adierazi bezala. Gailu batzuek auto, eraikin, etxetresna elektriko edo beste ekipo tekniko batzuen energia-errendimendu maila jakin batzuk eskatzen dituzte. Ibilgailu, eraikin, etxetresna elektriko edo ekipamendu horiek estandar horiek betetzen ez badituzte, haien salmentan edo alokairuan murrizketak egon daitezke. Erresuma Batuan, horiei "gutxieneko energia-eraginkortasuneko estandarrak" edo MEES deitzen zaie, eta 2019an pribatuan alokatutako ostatuetan aplikatu ziren. Energia-kodeak eta estandarrak funtsezkoak dira energia-eraginkortasunerako diseinu- eta eraikuntza-eskakizun minimoak ezartzeko. Eraikinak energia-estandarrak jarraituz garatu behar dira, energia modu eraginkorrean aurrezteko. Eraikin berrietarako, gehikuntzetarako eta aldaketetarako eskakizun uniformeak zehazten dituzte. American Society of Heating, Refrigerating, and Air-Conditioning Engineers (ASHRAE) bezalako erakunde nazionalek argitaratzen dituzte estandarrak. Estatuko eta udaleko gobernu-erakundeek maiz erabiltzen dituzte energia-estandarrak beren energia-araudiak sortzeko oinarri tekniko gisa. Energia-estandar batzuk hizkuntza nahitaezko  batean idatzita daude, eta horrek erraztu egiten die gobernuei estandarren xedapenak zuzenean beren lege edo araudietan gehitzeko.

ASHRAE, estandarrak egiten dituen erakunde baten adibide ezaguna da. Erakunde hau XIX. mendekoa da eta nazioarteko kidetasuna du. Eraikitako inguruneko energia-kontserbazioari lotutako ASHRAE estandarren adibideak honako hauek dira:

* Standard 62.1-2016 Ventilation for Acceptable Indoor Air Quality (Barne Airearen Kalitate Onargarriaren Aireztapena).
* Standard 90.2-2007 Energy Efficient Design of Low-Rise Residential Buildings (Altuera Gutxiko Bizitegi Eraikinen Energia Eraginkorreko Diseinua).
* Standard 100-2018 Energy Efficiency in Existing Buildings (Existitzen diren Eraikinen Energia Eraginkortasuna).
* Standard 189.1-2014 Standard for the Design of High-Performance Green Buildings (Errendimendu Handiko Eraikin Berdeak Diseinatzeko Estandarra).

### Nahitaezko energia-etiketak 
Gobernu askok eskatzen dute auto batek, eraikin batek edo ekipamendu batek bere energia-eraginkortasuna etiketatuta egotea. Horri esker, kontsumitzaileek eta bezeroek beren aukeren energia-ondorioak ikus ditzakete.

### Energia-zergak 
Herrialde batzuek energia- edo karbono-zergak erabiltzen dituzte energia-kontsumitzaileak beren kontsumoa murriztera motibatzeko. Karbono-zergek kontsumoa karbono dioxido gutxiago isurtzen duten energia-iturrietara bideratzera bultzatu dezakete, hala nola eguzki-energia, haize-energia, energia hidraulikoa edo energia nuklearra, horrela errekuntza-motorra duten autoak, hegazkin-erregaia, olioa, gas fosila eta ikatza saihestuz. Bestalde, energia-kontsumo guztiaren gaineko zergek energiaren erabilera murriztu dezakete oro har, energia-ekoizpenak eragindako ingurumen-ondorio sorta murriztuz. Kaliforniako estatuak energia-zerga mailakatu bat erabiltzen du; horren bidez, kontsumitzaile bakoitzak zerga baxudun oinarrizko energia-hobari bat jasotzen du. Kontsumoa oinarri horren gainetik handitzen den heinean, zerga izugarri handitzen da. Programa horien helburua da etxe pobreenak babestea, energia-kontsumitzaile handientzat zerga-zama handiagoa sortzen den bitartean.Garapen bidean dauden herrialdeek, zehazki, nekezago ezartzen dituzte karbono-emisioak moteltzen dituzten politika-neurriak, horrek haien garapen ekonomikoa motelduko bailuke. Litekeena da hazten ari diren herrialde hauek beren hazkunde ekonomikoa babestea eta beren herritarrei laguntzea, beren karbono-emisioak murriztea baino.

Karbono-zergaren aldeko eta kontrako ondorengo puntuek karbono-zergaren politikaren balizko efektuak ikusten laguntzen dute .

### Karbono-zergaren aldekoak honako hauek dira: 
* Eraginkortasun sozial handiagoa ahalbidetzen du, herritar guztiek kostu sozial osoa ordaintzen baitute.
* Kutsatzaileek karbono-emisioen kanpoko kostua ordain dezatela.
* Diru-sarrerak sortzen ditu, eta, aldi berean, kutsaduraren ondorioak arintzeko gastatu daitezke.
* Enpresak eta kontsumitzaileak karbonorik sortzen ez duten alternatibak bilatzera animatzen ditu (adibidez, eguzki-energia, haize-energia, energia hidraulikoa edo energia nuklearra).
* Gehiegizko karbono-kutsadurarekin lotutako ingurumen-kostuak murrizten ditu.

### Karbono-zergaren kontrakoak honako hauek dira: 
* Sektoreko enpresek zerga handiagoen, hazkunde ekonomikoaren eta inbertsioen hazieraren aurka daudela diote.
* Karbono-zerga batek zerga-ihesa sustatu dezake, enpresek ezkutuan kutsa dezaketelako karbono-zerga saihesteko.
* Zaila izan daiteke kanpoko kostuak neurtzea eta karbono-zergak benetan zenbatekoa izan behar duen kalkulatzea.
* Kutsadura neurtzeko eta lotutako zerga biltzeko administrazio-kostuak daude.
* Enpresek ekoizpena karbono-zergarik ez dagoen herrialdeetara eraman dezakete.

## Erabiltzailean oinarritutako energia-kontserbazioa 
Erabiltzailearen portaerak eragin nabarmena du energia-kontserbazioan. Portaera hori definitzeko, erabiltzailearen jarduera detektatzen da, profilak definitzen dira eta etxetresna elektrikoen arteko interakzio-portaerak hartzen dira. Erabiltzailearen profilak egitea erabiltzailearen energia-erabileraren ereduak identifikatzean datza, eta beharrezko sistema-ezarpenak eskaera bidez abiaraz daitezkeen ezarpen automatizatuekin ordezkatzean .

Hainbat dira energia kontserbatzeko portaeran eragiten duten jarrerak: bizimodu erosoa bilatzea, ingurumena errespetatzen duen garraioa erabiltzea, eta energia-segurtasuna bilatzea. Horren arabera,  ingurumena babestearen aldeko portaera eta energia-eraginkortasuneko sistemak hartzen dituzte.

Energia-ikuskapenen bidezko energia-jarraipenak energia-eraginkortasuna lor dezake lehendik dauden eraikinetan. Energia-ikuskapen bat egitura, prozesu edo sistema bateko energiaren erabileraren eta fluxuen ikuskapena eta analisia da, energia kontserbazioa helburu duena, irteerari kalterik egin gabe energia-sarrera murrizteko asmoz . Energia-ikuskapenek energia kontserbatzeko eta eraginkortasunerako neurri espezifikoak zehaztu ditzakete, baita kostu-eraginkorreko estrategiak ere. Hori profesional trebatuek lortu ohi dute, eta goian aztertutako programa nazional batzuen parte izan daiteke. Smartphone-etarako aplikazioak garatu berri direnez, etxe-jabeek beraiek egin ditzakete energia-ikuskapen nahiko sofistikatuak. Esate baterako, termostato adimendunak HVAC sistema estandarretara konekta daitezke, energia-eraginkorra den barne-tenperatura mantentzeko. Gainera, datu-erregistratzaileak ere instala daitezke barne-tenperatura eta hezetasun-mailak kontrolatzeko, baldintzen ulermen zehatzagoa eskaintzeko. Bildutako datuak erabiltzaileen erosotasun-pertzepzioekin alderatzen badira, barnealdearen doikuntza finagoak ezar daitezke (adibidez, aire girotua erabiltzen den tokian tenperatura igotzea, gehiegizko hoztea saihesteko). Eraikuntza-teknologiek eta kontagailu adimendunek energia komertzialaren eta etxebizitzaren erabiltzaileei beren energia-erabilerak beren lantokietan edo etxeetan izan dezakeen eragina bistaratzeko aukera eman diezaiekete. Denbora errealeko energia-neurketa aurreratuak jendeari energia aurrezten lagun diezaioke beren ekintzen bidez.

Energia kontserbatzeko beste hurbilketa bat Energia Kontserbazioko Neurriak (ECMak) eraikin komertzialetan ezartzea da, horiek maiz Energia Zerbitzuetako Enpresak (ESCOs) erabiltzen dituzte, energia-errendimendu kontratazioan esperientzia dutenak. Industria hau 1970eko hamarkadatik existitzen da eta inoiz baino hedatuago dago gaur egun. AEBetan oinarritutako EVO (Efficiency Valuation Organization) erakundeak jarraibide multzo bat sortu du ESCO enpresek ECMen bidez lortutako aurrezkiak ebaluatzeko betetzeko. Jarraibide horiei Nazioarteko Errendimendua Neurtzeko eta Egiaztatzeko Protokoloa (IPMVP) deitzen zaie.

Energia-eraginkortasuna, halaber, lehendik dauden eraikinen zenbait alderdi hobetuz lor daiteke. Hobekuntza termikoak egiteak, zuloetako espazioetan isolamendua gehituz eta ihesik ez dagoela ziurtatuz, eraikin-inguratzaile eraginkorra lortzen du, espazioa berotu eta hozteko sistema mekanikoen beharra murriztuz. Errendimendu handiko isolamendua leiho beira bikoitz/hirukoitzekin ere laguntzen da, bero-transmisio termikoa minimizatzeko. Lehendik dauden eraikinetan hobekuntza txikien artean, fluxu baxuko nahasgailuak jartzeak ur kontserbazioan asko laguntzen du LED argietara aldatzeak bonbilla gori estandar bat edo CFL bonbilla bat baino % 70-90 energia-kontsumo gutxiago dakar; Energy Star kalifikazioa duten etxetresna eraginkorrak ez diren horiek aldatzeak energia gutxiago kontsumituko du; eta, azkenik, eraikinaren inguruko paisaian landaredia gehitzeak itzal-elementu gisa . Margo-koloreek  eta margo-teknologia berriek energia kontserba dezakete.

Erabiltzaileen portaeren bidezko energia kontserbazioak etxeko okupatzaileen bizimodu, faktore sozial eta jokabide-faktoreak ulertzea eskatzen du, energia-kontsumoa aztertzeko. Honek energia-eraginkortasunean aldi baterako inbertsioak barne hartzen ditu, hala nola energia-eraginkortasuneko etxetresna berriak erostea edo eraikinaren isolamendua hobetzea, utilitate ekonomikoa edo energia-zerbitzuen maila murriztu gabe, energia-murrizketako portaerak, zeinak faktore sozio-psikologikoek eta ingurumen-kezken bidez gidatuta daudela teorizatzen den, energia-eraginkortasuneko portaerekin alderatuta. Lehendik dauden etxetresna elektrikoak berriagoekin eta eraginkorragoekin ordezkatzeak energia-eraginkortasuna dakar, energia gutxiago xahutzen baita. Oro har, energia-eraginkortasuneko portaerak inbertsio bakarreko kostuak dakartzaten inbertsioekin identifikatzen dira, hala nola etxetresna eraginkor eta hobeekin;  energia-murrizketako portaerek, berriz, kostu baxuko energia aurrezteko ahalegin errepikakorrak barne hartzen dituzte.

Etxebizitzako energia-erabilera identifikatu eta optimizatzeko, aztertu behar dira ekonomia konbentzionala eta jokabide-ekonomia, teknologia hartzeko teoria eta jarreran oinarritutako erabakiak hartzea, psikologia soziala eta ingurumenekoa eta soziologia . Literatura tekno-ekonomikoaren eta psikologikoaren analisiak jarrera, portaera eta aukera/testuinguru/kanpoko baldintza indibidualean jartzen du arreta. Aitzitik, literatura soziologikoa gehiago oinarritzen da testuinguru dinamiko batean faktore sozialek, kulturalek eta ekonomikoek moldatutako energia-kontsumo praktiketan.  Etxe adimenduneko teknologia sartuz, energia eta diru asko aurrezten lagun dezake epe luzera.

Garraioan, estatu eta tokiko ahaleginak energia kontserbatzeko eta eraginkortasun-neurrietan zehatzagoak eta eskala txikiagokoak izan ohi dira. Hala ere, erregai-ekonomia estandar sendoagoekin, garraio alternatiboetako erregaien erabilerarako helburu berriekin, eta ibilgailu elektriko eta hibrido elektrikoen inguruko ahalegin berriekin, EPAct05 eta EISAk politika nazionaleko seinale eta pizgarri finantzario multzo berri bat eskaintzen diete sektore pribatuari eta estatuko eta tokiko gobernuei garraio-sektorearentzat . ITS-k informazio-teknologia eta sistemetan, komunikazioetan, sentsoreetan, kontrolagailuetan eta metodo matematiko aurreratuetan lortutako hobekuntzak garraio-azpiegituren mundu tradizionalarekin konbinatzen ditu. Trafikoaren segurtasuna eta mugikortasuna hobetzen du, ingurumen-inpaktua murrizten du, garraio jasangarria sustatzen du eta produktibitatea handitzen du edo Residential Energy Services Network (RESNET)  erakundeek akreditatzen dituzte. Etxe-jabeek profesional bat kontratatu dezakete edo beraiek egin edo smartphone bat erabili ikuskapena egiten laguntzeko .

Energia kontserbatzeko neurriak maiz Energia Aurrezteko Errendimendu Kontratu handiagoetan konbinatzen dira, energia-aurrezkiak maximizatzeko, eraikineko okupatzaileei eragozpenak minimizatuz, hobekuntzak koordinatuz. ECM batzuek ezartzeko kostu txikiagoa dute eta, hala ere, energia-aurrezki handiagoak itzultzen dituzte. Tradizionalki, argiztapen-proiektuak "fruitu baxu errazak"adibide onak izan ziren, instalazio handietan HVAC sistemen hobekuntza nabarmenagoak bultzatzeko erabil zitezkeenak. Eraikin txikiagoek leihoak ordeztea isolamendu modernoarekin konbina dezakete, eraikuntza-apar aurreratuak erabiliz, energiaren errendimendua hobetzeko. Energia-aginte-panelen proiektuak ECM mota berri bat dira, eraikineko okupatzaileen portaera-aldaketan oinarritzen direnak energia aurrezteko. Programa baten zati gisa ezartzen direnean, kasu-azterketek, hala nola DCko Eskoletakoak, % 30 erainoko energia-aurrezkiak erregistratzen dituzte . Baldintza egokietan, energia-aginte-panel irekiak doan ere ezar daitezke , aurrezki horiek are gehiago hobetzeko.

Kontsumitzaileek sarritan informazio eskasa izaten dute energia-eraginkortasuneko produktuen aurrezpenaren inguruan. Bonbillak erostean, kontsumitzaile askok bonbilla gori merkeak aukeratzen dituzte, haien energia-kostu handiagoak eta iraupen laburragoak kontuan hartu gabe, bonbilla fluoreszente trinko modernoekin eta LED bonbillekin alderatuta. Energia-eraginkortasuneko alternatiba horiek aurretiazko kostu handiagoa izan arren, haien iraupen luzeak eta energia-kontsumo baxuak diru kopuru handia aurreztu diezaiekete kontsumitzaileei . LED bonbillen prezioa ere etengabe jaitsi da azken bost urteetan, erdieroaleen teknologian egindako hobekuntzen ondorioz. Merkatuan dauden LED bonbilla askok erabilgarritasun-itzulketak jasotzeko baldintzak betetzen dituzte, eta horrek erosketa-prezioa are gehiago murrizten dio kontsumitzaileari . AEBetako Energia Sailaren kalkuluen arabera, LED argiztapena hurrengo 20 urteetan hedatzeak Estatu Batuetako energia-kostuetan 265 mila milioi dolar inguruko aurrezkiak ekar ditzake .

Energia kontserbatzeko egin behar den ikerketa sarritan denbora gehiegi eskatzen du eta garestiegia da batez besteko kontsumitzailearentzat, gaur egungo erregai fosilak erabiltzen dituzten produktu eta teknologia merkeagoak daudenean . Gobernu eta GKE batzuk konplexutasun hori murrizten saiatzen ari dira Eco-etikekin, erosketak egitean energia-eraginkortasunaren desberdintasunak aztertzea errazten dutenak .

Jendeari energia kontserbazioan dirua, denbora eta ahalegina inbertitzeko behar duen informazioa eta laguntza emateko, garrantzitsua da jendearen kezka topikoekin lotzea eta ulertzea. Esate baterako, txikizkari batzuek argudiatzen dute argiztapen biziak erosketak estimulatzen dituela. Hala ere, osasun-azterketek frogatu dute buruko mina, estresa, tentsio arteriala, nekea eta langileen akatsak orokorrean handitu egiten direla lantoki eta txikizkako gune askotan dagoen gehiegizko argiztapen arruntarekin . Frogatu da eguneko argiztapen naturalak langileen produktibitate-mailak areagotzen dituela, energia-kontsumoa murrizten duen bitartean.

Aire girotua erabiltzen den klima beroetan, beroa sortzen duen etxeko edozein gailuk karga handiagoa eragingo du hozte-sisteman. Labeak, ontzi-garbigailuak, arropa-lehorgailuak, ur beroa eta bonbilla goriak bezalako elementuek beroa gehitzen diote etxeari. Potentzia baxuko edo isolatutako gailu horiek bero gutxiago sortzen dute aire girotuak kendu beharreko beroa murriztuz. Aire girotuaren sistemak ere eraginkortasuna hobetu dezake aire-bero-trukagailu estandarra baino hotzagoa den bero-hustubide bat erabiliz, hala nola geotermikoa edo ura.

Klima hotzetan, airea eta ura berotzea etxeko energia-kontsumoaren eskari nagusia da. Energia-murrizketa nabarmenak posible dira hainbat teknologia erabiliz. Bero-ponpak erresistentzia elektriko bidezko berogailuen alternatiba eraginkorragoak dira airea edo ura berotzeko. Arropa-lehorgailu eraginkor ugari daude eskuragarri, eta arropa-sokek ez dute energiarik behar, denbora besterik ez. Gas naturaleko (edo bio-gas) kondentsazio-galdarek eta aire berozko labeek eraginkortasuna handitzen dute ihesbide beroko modelo estandarren aldean. Galdara elektriko estandarrak beharrezkoak diren eguneko orduetan bakarrik martxan jartzeko egin daitezke denbora-etengailu baten bidez . Horrek energia-erabilera izugarri murrizten du. Dutxetan, zirkuitu erdi-itxiko sistema bat erabil liteke. Bero-trukagailuak ezartzen dituzten eraikuntza berriek hondakin-uretatik edo bainugeletako, garbitegietako eta sukaldeetako ihes-airetik beroa harrapatu dezakete.

Klima-muturreko bero eta hotzetan, isolamendu termiko estankoko eraikuntza da etxe baten eraginkortasuna zehazten duen faktore handiena. Isolamendua bero-fluxua etxera edo etxetik minimizatzeko gehitzen da, baina lehendik dagoen etxe bati hobekuntzak egiteko lan handia eska dezake.