Elsa Brändström

**Elsa Brändström** (San Petersburgo, 1888ko martxoaren 26a - Cambridge, 1948ko martxoaren 4a) suediar erizain eta filantropoa izan zen. "Siberiako Aingerua" (alemanez: Engel von Sibirien) bezala ezagutu zen gerra-presoekin egindako lanagatik eta gerraosteko laguntzagatik.

## Biografia 
Elsa Brändström San Petersburgon jaio zen, Errusian. Edvard Brändström (1850-1921) Suediako Enbaxadako agregatu militarraren eta Anna Wilhelmina Eschelsson (1855-1913) emaztearen alaba zen. 1891n, Elsak hiru urte zituenean, Edvard Brändström eta bere familia Suediara itzuli ziren. 1906an, Brändström, orduan jenerala, Suediako enbaxadore bihurtu zen Nikolas II.a tsarraren gortean eta San Petersburgera itzuli zen.

Elsak Suediako Linköping-en igaro zuen haurtzaroa. 1906tik 1908ra Anna Sandström Teachers Training College-n (*Anna Sandströms högre lärarinneseminarium* ) ikasi zuen Stockholmen, baina San Petersburgora itzuli zen 1908an. Ama 1913an hil zitzaion. Elsa San Petersburgon zegoen Lehen Mundu Gerra piztu zenean, eta boluntario gisa eskaini zuen bere burua Errusiako Armada Inperialeko erizain lanpostu baterako.

### Lehen Mundu Gerra 
1915ean, Elsa Brändström Siberiara joan zen Ethel von Heidenstam (1881-1970) bere lagun eta erizainarekin batera, Suediako Gurutze Gorrirako, gerra-preso alemaniar eta austriarrentzako oinarrizko tratamendu medikoa sartzeko. Gerrako presoen %80 hotzez, gosez eta gaixotasunez hil ziren.

San Petersburgera itzuli zenean, Suediako laguntza-erakunde bat sortzeko prozesuari ekin zion. Bere lana larriki oztopatu zuen 1917ko Urriko Iraultzaren eztandak. 1918an, Errusiako agintariek lan-baimena kendu zioten, baina berak ez zuen amore eman. 1919 eta 1920 artean, Siberiara bidaia batzuk egin zituen Omsken atxilotu zuten arte. Heriotza-zigorra ezarri zioten espioitza leporatuta. Ondoren, epaia baliogabetu egin zuten, eta Brändström 1920an espetxeratu zuten.  Askatu ondoren, Suediara itzuli zen (Szczecin-etik pasatuz, *MS Lisboa* itsasontziarekin, non Alemaniako gobernuak harrera publiko ofiziala eman zion) eta gerrako preso ohientzako eta haien familientzako diru-bilketa antolatu zuen. Ondoren, Alemaniara emigratu zuen.

### Gerren arteko aldia 
1922an argitaratu zen *Bland krigsfångar i Ryssland och Sibirien* liburua. Geroago itzuli zuten *Among prisoners of war in* *Russia & Siberia* bezala (Londres: Hutchinson. 1929). Handik aurrera, gerrako preso ohiez arduratu zen Marienborn-Schmeckwitzen (Saxonia) etxera itzultzen ari ziren soldadu alemaniarrentzako errehabilitazio erietxe batean. "Schreibermühle" izeneko errota bat erosi zuen Lychenetik gertu, Uckermarken, eta gerrako preso ohientzako birgizarteratze zentro gisa erabili zuen. Schreibermühle-k lur zabalak zituen, soroak, basoak eta belardiak barne, eta horietan patatak eta beste labore batzuk landu zitezkeen. Hori oso baliagarria izan zen une horretan, Alemaniako markoa txanpon ezegonkorra zelako eta egunez egun balioa galtzen zuelako.

1923an sei hilabeteko bira egin zuen Estatu Batuetan, hildako eta traumatizatutako gerrako preso alemaniar eta austriarren seme-alabentzat etxe berri baterako dirua biltzeko hitzaldiak antolatuz. 65 herrietara bidaiatu zuen eta US $ 100.000 bildu zuen. St. Peter, Minnesotako Gustavus Adolphus College-n egindako geldialdi batean,  Brändströmek Suediako Gurutze Gorriaren arropak jantzi zituen, eta "Errusian eta Siberian gerran eta gerraren ostean izandako esperientzia zirraragarriei buruz hitz egin zuen".

1924ko urtarrilean, Mittweidan "Neusorge" izeneko haur-etxe bat sortu zuen, 200 umezurtz eta haur behartsu baino gehiagorentzako lekua zuena. Siberian, soldadu alemaniar askori, hiltzen ari zirenei, bere seme-alabak zainduko zituela agindu zien.

1929an, Heinrich Gottons Robert Ulich pedagogia-irakasle alemaniarrarekin ezkondu zen. Ondoren, Dresdenera joan zen berarekin. 1931n, "Schreibermühle"  saldu zuen, eta Leipzigeko Ongizate Zentroari eman zion *Neusorge* bere beste etxea. "Elsa-Brändström-Foundation-for Women" sortu zuen, Neusorge-ko umeei bekak ematen zizkiena. 1932ko urtarrilaren 3an Brita alaba jaio zen Dresden. 1933an, Robert Ulichek katedra bat onartu zuen Harvard Unibertsitatean eta, ondorioz, familia Estatu Batuetara joan zen bizitzera. Hemen Elsak errefuxiatu alemaniar eta austriar iritsi berriei lagundu zien. 1939an, "Window-Shop" ireki zuen, Cambridgen (Massachusetts) errefuxiatuei lanerako aukerak eskaintzen zizkien jatetxea.
thumb|Oroigarria Hilerri Zaharrean (Wurzen), Elsa Brändström eskultura
### Bigarren Mundu Gerra 
Bigarren Mundu Gerraren amaieran, Alemanian gosea pasatzen zuten eta aterperik ez zuten emakume eta haur behartsuentzako dirua biltzen hasi zen, CARE International (Estatu Batuen Laguntzarako Kooperatiba Europan) eta CRALOG (Alemanian Jarduteko Lizentzia duten Laguntza Agentzien Kontseilua) erakundeen bitartez. Diru asko bildu zen estatubatuarrengandik, eta bereziki jatorri alemaneko estatubatuarrengandik, estatubatuarren % 25 baino gehiago baitziren. Azken hitzaldi-bira bat egin zuen Europan, "Save the Children Fund"-en izenean.

Elsa Brändströmek ezin izan zuen egin antolatuta zeukan azken bidaia Alemaniara gaixotasun baten ondorioz. 1948an hil zen hezurretako minbiziak jota, Cambridgen (Massachusetts). Bere alaba Brita senarrarekin eta seme-alabekin Estatu Batuetan geratu zen bitartean, Robert senarra Alemaniara itzuli zen, non 1977an Stuttgarten hil zen.

## Lanak 
txikiapx|thumb|Elsa Brändström-en monumentua Vienako Arne-Karlsson-Parkean
* Elsa Brändström: *Bland Krigsfångar i Ryssland och Sibirien 1914–1920*, Norstedt, Stockholm (1921).
* Elsa Brändström: *Unter Kriegsgefangenen in Rußland und Sibirien - 1914-1920*, Leipzig, Koehler & Amelang (1927)
* Hanna Lieker-Wentzlau (Hg.) Und Elsa Brändström: *Elsa Brändström-Dank - Das Ehrenbuch nordischer und deutscher Schwesternhilfe für die Kriegsgefangenen Sibirien*, Becker / Säeman / Heliand

## Sariak eta aintzatespenak 
txikiapx|thumb|Elsa-Brandström-Straße kaleko seinalea
Brändströmek, domina, sari eta ohore askoren artean hauek jaso zituen:
* *Inperioko Intsignia* (alemanez: *Silberplakette des Deutschen Reiches)* 
* *Urrezko Serafinak Domina* (suedieraz:   *Serafimermedaljen*).
* *Illis quoruma* eman zioten 1920an.
* Elsa Brändström bost aldiz izendatu zuten Bakearen Nobel sarirako: 1922an, bi aldiz 1923an, 1928an eta 1929an.

* Gerra-presoekin zuen konpromisoari esker, Elsa Brändström soldaduen "zaindari santu" gisa egin zen ezagun. Alemanian eta Austrian kale, eskola eta erakunde askok bere izena daramate.
: "*Gerrak heroi asko ekarri ditu hainbat naziotan, baina nire ustez, inoiz ez Elsa Brändström baino ohoragarriagoa den inor".* 
: Alfred Knox jenerala, Errusiako agregatu militar britainiarra.
* Arne-Karlsson-Parken, Vienan, 1965eko irailaren 16an, Gurutze Gorriaren XX. Nazioarteko Konferentziaren inaugurazio ofizialaren aurretik, ekitaldi bat egin zen. Austriako agintari zibil eta militarrak, suediar koloniako kideak, Austriako Gurutze Gorriko buruak eta konferentziako ordezkari asko bertan zirela, Elsa Brändströmen omenezko *monumentu* bat inauguratu zuten. Robert Ullmann eskultorearen monumentu hau Suediako erizain ospetsuak Lehen Mundu Gerran preso germaniar-austriarrekin egindako lanaren esker oneko testigantza da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elsa Brändströmekin lotutako bibliografia Alemaniako Liburutegi Nazionalaren katalogoan.
* Nachruf en  *Die Zeit* , 11/1948
* Lena Radauer: Brändström, Elsa Lehen Mundu Gerrako Nazioarteko Entziklopedia
* Paul Tillich teologo protestanteak Elsa Brandströmi egindako omenaldi zoragarria Paul Tillichen "Izate berria" liburuko "Maitasunaren boterea" 3. kapituluan agertzen da. Tillich irakaslea Alemaniako armadako kapilaua izan zen Lehen Mundu Gerran. "The New Being" Charles Scribner 's Sons-ek argitaratu zuen 1955ean.
* *Elsa Brändström*  Internet Movie Database-n