open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chlorophorus figuratus

***Chlorophorus figuratus*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Scopolik 1763an deskribatu zuena. Europa guztian zabaldurik dago, baita Euskal Herrian ere.

## Deskribapena 
Tamaina txikiko kakalardoa da, 8-13 mm-ko luzera baino ez du. Gorputza luzea eta zilindriko samarra da. Burua eta pronotoa beltzak dira baina ile labur grisez estalita daude. Elitroak beltzak baina lerro eta puntu gris argiz egindako marrazkiak dituzte, horrek ematen dio *figuratus* izena, "figuraz apaindua" esan nahi du.

## Habitata 
Europa guztian zabaldurik dago Kazakhstan eta Kaukaso alderarte; hurritzetan, gaztainondotan, aranondotan, elorri beltzetan eta basaerramutan agertzen dira. Udaberria hasterakoan pupa eratzen dute eta maiatzean ateratzen dira imagoak.

## Iruditegia 

Irudi:Cerambycidae - Chlorophorus figuratus.JPG
Irudi:Chlorophorus figuratus up2.JPG
Irudi:Chlorophorus figuratus side2.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Geraldine Lennox

**Laura Geraldine** **Lennox** (Durrus, Irlanda, 1883ko apirilaren 27a - 1958) sufragista irlandarra izan zen, eta gerrako boluntarioa Parisen.

## Biografia 
Laura Geraldine Lennox Durrusen jaio zen (Cork Mendebaldea), 1883ko apirilaren 27an, eta Edward eta Adelaide Lennoxen alaba zen. Cork hirian bizi izan zen garai batez, eta, han, eskolara joaten zen, Londresera joan aurretik. Londresen, sufragista legez oso ezagun egin zen. Hyde Parken (Londres), 1908ko ekainaren 21ean, igandearekin, boto-eskubidearen alde protesta egiteko desfilatu zuten 500.000 emakumeetako bat izan zen. Inplikatutako emakume irlandarren antolaketaren arduraduna zen Lennox. 1910ean, *Vote for Women* egunkarirako lan egin zuen, eta Women's Social and Political Union (WSPU) elkartean parte hartu zuen. Christabel Pankhurstek 1912an *The* *Suffragette* egunkari berrirako idatzi zuenean, Lennox zen bertako zuzendaria. 1913ko apirilean atxilotu zuten, WSPUko bulegoetatik jaitsi zenean. Sei hilabeteko kartzela-zigorra ezarri zioten, Bristolgo kartzelan. Han, gose-greba egin zuen emakumeetako bat izan zen. Garai hartan, aplikatzen zen politika zen emakumeak askatzea larri gaixotzen zirenean, eta sendatu ondoren, berriro atxilotzea. Lennox askatu egin zuten, eta astebete geroago atxilotu, eta lau egun geroago askatu. Beste behin bera atxilotzera joan zirenean, Lennox polizia zain zuela ohartu zen, eta, laguntzarekin, Corkera ihes egin zuen.

Lennoxek Holloway paparreko brotxea eta Hunger Strike Medal jaso zituen, bere jarduerengatik. Corken, bertako WSPU bat sortu zuen. Hala ere, Lehen Mundu Gerrak sufragio-jarduerak etenarazi zituen. Lennox Frantziara joan zen bere lagun Harbenstarrei laguntzera, zeinek haien Majestic hotela ospitale bihurtu baitzuten. Bere anaia gerran soldadu izan zen, eta Lennoxek hotelean jardun zuen erizain eta administratzaile. Haren osasunak okerrera egin zuen egonaldi hartan, eta anaia hil egin zitzaion gerran. Lennoxek 1914 Star jaso zuen. Gerraren ondoren, Londresera itzuli zen, eta mekanografia-agentzia bat sortu zuen gerrako emakume alargunei lana emateko. Women's Pioneer Housing sortzen ere lagundu zuen. Lennox 1958an hil zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Suffragette
* Sufragisten zapia
* *Suffragette* filma (2015)
* Emakumeen sufragismoa
* Sufragisten zerrenda

## Kanpo estekak
Clytus arietis

***Clytus arietis*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Lineok 1758an deskribatu zuena. Europan, Ekialde Hurbilean (Iraneraino) eta Siberian hedaturik dago. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Batesiar mimetismoaren adibide garbia da. Liztorraren itxura dauka eta haren mugimenduak eta hegan ateratzen duen burrunba imitatzen ditu baina ez du harraparien aurrean bestelako ezaugarri pozoitsu edo desatseginik.

8-14 mm arteko luzera du eta gorputza beltza da, baina lerro hori nabarmenak ditu. Antenak marroi laburrak ditu, muturrak beltzak dira. baina baraila sendoak ditu. Hankak ere marroiak dira eta azken segmentuan ile ugari ditu, horiei esker azaleratara itsatsi daiteke.

## Habitata 
[280px|thumb|*Clytus arietis* heldua [masustondo beltzean.]]
Larbak enbor hiletako zurez elikatzen dira eta ekosistematan deskonposizio funtzioan hartzen dute parte. Helduak loreen polinizatzaileak dira.

Landare apaingarrietan, sasiakazian esate baterako, kalteak eragin ditzake.

## Bizi zikloa 
Bi edo hiru urtetako zikloak betetzen dituzte. Larbak haritz edo fruitarbolen enborretan bizi eta elikatzen dira eta hainbat estadio izaten dituzte. Udazkenean pupa eratu eta horrela hibernatzen dute. Pupa aldiak hilabete inguru irauten du. 

## Iruditegia 

Irudi:Buchen-Widderbock (Clytus arietis), Fagne de la petite Roer, Sourbodt, Ostbelgien (52187148104).jpg
Irudi:Clyte bélier - MHNT - Portrait.jpg
Irudi:Clytus arietis 197561146.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txipiroi tinta

**Txipiroi tinta** edo, agian zehatzago **zefalopodo tinta**, txipiroi, txibia, olagarro eta beste zefalopodo batzuek jariantzen duten isurkari beltza da, batez ere arriskuan daudenean ura belztu eta harrapariak nahastarazteko.

Tinta-poltsatik askatzen da (zakatz artean kokatu) eta zabalago hedatzen da sifoiak ur-zorrotada jaurtitzen badu. Kolore iluna bere osagai nagusiari zor zaio: melanina. Zefalopodo espezie bakoitzak kolore jakin bateko tinta sortzen du; normalean, olagarroek tinta beltza sortzen dute, txipiroiek beltz-urdinxka da eta txibiek marroia.

## Ezaugarriak
Zefalopodo-tintak hainbat substantzia kimiko ditu, espeziearen araberakoak. Hala ere, bere osagai nagusiak melanina eta mukia dira. Besteak beste, osagai hauek ere izan ditzake: tirosinasa, dopamina eta L-DOPA, baita aminoazido askeen kopuru txikiak ere, hala nola taurina, azido aspartikoa, azido glutamikoa, alanina eta lisina.

## Erabilera
Zefalopodo tinta, izenak dioen bezala, idatzi eta marrazteko tinta bezala erabili izan da iraganean. Txibiaren izen grekoa eta txibiaren generoaren izen taxonomikoa, Sepia, kolore marroi-gorrixka ilunarekin lotzen da gaur egun: sepia kolorea.
]]

Sukaldaritzan ere erabiltzen da, janariari kolore beltza emateko. Euskal Herriko kostaldean oso ezagunak eta estimatuak dira txipiroiak bere tintan, non txipiroiak (osoak eta beteak, ala zatitan), barazki saltsa belztuan prestatzen diren. Plater hau Espainia osora hedatu da. Herrialde Katalanetan aski ezaguna da *arròs negre* delakoa, tintarekin prestatutako arroz platera, eta honen aldaera ziriolekin. Italian ere erabiltzen da, *spaghetti al nero di sepia* pasta platera prestatzeko, baita beste plater batzuk koloreztatzeko, hala nola Siziliko *arancinu* arroz-bola frijituak.

Edafologian, isurki-esperimentuak egin dira *Sepia officinalis* tinta erabiliz (eumelanina), birusen, bakterioen eta kutsatzaile partikulatuen ordezko gisa, substantzia horiek lurpeko uretarantz duten isuria nola sortzen den aztertzeko. Eumelanina mota hau aukeratu zen ezaugarri egokiak dituelako: partikula esferikoak, egonkorrak esekiduran eta birus askoren antzeko tamainarekin (80 eta 150μm artean). Gainera, tinta molekulak merkeak dira eta ingurumena errespetatzen dute.

## Erreferentziak
## Ikus, gainera
*Sepia

## Kanpo estekak
Maníko autofedea

[thumb|250px|[Diego Riveraren mural honetan erreketa irudikatu zen.]]
[thumb|250px|[Dresdengo Kodexaren 9. orrialdea (Föstermann argitaraldia, 1880). Gurera iritsi den kodex bakarrenetariko bat da.]]

**Maníko autofedea** Yucatángo Manin, 1562ko uztailaren 12an aurrera eraman zen prozesua izan zen. Bertan kultu-irudi, objektu sakratu eta maien kulturako kodex ugari erraustu ziren. Prozesua Diego de Landa frantziskotarrak hasi zuen, alkate nagusiaren laguntzarekin, eskualdean otoitz egiteko leku klandestinoa zuten indigenen aurka.

## Gertakizunak 
1549an Diego de Landa Yucatánera iritsi zen. Probintziako zaindariaren laguntzaile postua bete zuen Izamalen. 1562an, Landak Inkisizioaren auzitegi bat ezarri zuen Maníko maien herrixkan, maien erlijio-praktikak amaiarazteko asmoz.

Landak bazekien penintsulan kristautasun-kanpainak egin arren indigenek antzinako jainkoak gurtzen jarraitzen zutela. Manín auzitegia jarri zuenean, Landa indigenei galdeketa egiten hasi zen eta bere erlijio-objektuak konfiskatzen. Irudiak ez ezik, kodexak ere harrapatu zituen.

Epaimahaia ezarri aurretik, indigenek Manín haur bat gurutzatu zutela jakin zuten. Hori, zenbait adituren arabera, gizarte kristautu berrien sinkretismo erlijiosoaren ondorio izan zitekeen. Ondoren, eskolako ikasle batzuek Maníren inguruan gurtza paganoak egiten zirela erakutsi zioten komentuko nagusiari, eta Landak eskualdeko agintari zibilen presioaren arabera jokatu behar izan zuen.

Esan beharra dago, halaber, Maník zenbait pribilegio zituela bere borondatez Gaztelako boterea eskuratu zuen neurrian. Horrela, agintari indigenek lurraren eta hiriaren kontrolari eusten zioten, eta hori ez zuten begi onez ikusten Francisco de Montejok eta beste konkistatzaile batzuek; haiek ere frantziskotarrak indigenengandik babestearen aurka baitzeuden.

Horrela hasi zen Amerika hispanoan gertatutako idolatrien jazarpeneko prozesu krudel eta basatienetako bat. Hainbat herritako buruzagi eta jauntxo edo gobernadore asko atxilotu zituzten. Prozedura guztiak amaitu ondoren, 1562ko uztailaren 11n probintzialak epaiak eman zituen. Indiar gehienak isun txikiak ordaintzera, traskilatzera edo azote batzuk jasotzera zigortu zituzten. Beste batzuk herrietatik erbesteratu zituzten, eta hainbat urtez espainiarren komentu edo etxe morroi izateko zigorra ezarri zieten. Nagusiak zirenen aurka prozesu formalak ezarri ziren eta zigor gogorragoak ezarri zitzaizkien, azoteak, karguak kentzea, erbesteratzea eta zerbitzu behartuak. 200 bat indiar zigortu zituzten, 100etik 200 azotera bitarteko zigorrekin, hiru eta bost urte bitarteko "esklabotzaraino".

Diego de Landak uztailaren 12an publikoki erre egin zituzten aurkitutako kodexak eta piktogramak, beste erlijioen ikurrak zirelako. Liburu haiek maia zibilizazioaren oso aztarnak baliotsuak ziren. Landaren arabera 27 kodex erre ziren baina kalkulatzen da maia-dokumentuak tonak erraustu zituztela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phytoecia affinis

***Phytoecia affinis*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Harrerrek 1784an deskribatu zuena. Europa guztian hedaturik dago eta Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Tamaina ertaineko kakalardoa da, 9-16 mm artekoa. Kolore urdin-gris iluna eta laranja-gorrixka konbinatzen ditu. Pronotoa gorrixka da eta bi puntu ilun deigarri ditu. Hankak ere gorrixkak dira. Elitroak ilunak dira eta gorputzaren azpialdea gorrixka.

Antena luzeak ditu, ia gorputzaren luzeraren bestekoak.

## Habitata 
Zelaietan, baso ertzetan, landu gabeko soroetan edo bertan behera utzitako landa eremuetan aurkitzen da. Larbek hezetasun handiko eta eguzkiak zuzen jotzen ez duten inguruneak atsegin ditu.

## Bizi zikloa 
Urtebeteko edo bi urtetako zikloak osa ditzake, baldintzen eta tokiaren arabera. Larbak landare apiazeoetan elikatzen dira, haien kimuetaz batez ere. Landarearen oinarrian eratzen dute pupa. Apirila amaieran helduak ateratzen dira eta landare espezie beretan ikusten dira uztailerarte.

## Iruditegia 

Irudi:Schwarzfüßige Walzenhalsbock Musaria affinis 2.jpg|Alboko ikuspegia.
Irudi:Phytoecia nigripes up.jpg|Hostoen gainean.
Irudi:Phytoecia nigripes couple side.jpg|Bikotea kopulan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lilioceris lilii

***Lilioceris lilii*** Chrysomelidae familiako kakalardoa da, zientziarako Scopolik 1763an deskribatu zuena. Europan, Asian eta Afrika iparraldean hedaturik dago. Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Kakalardo txikia da, 6-9 mm neurtzen dituena. Pronotoa eta elitroak gorri biziak ditu, burua, antenak eta hankak beltzak dira. Hankak eta antenak nahiko luzeak dira, gorputzarekiko.

## Habitata 
Izen zientifikoak adierazten duenez Liliaceae familiako loreetan aurkitzen da. Haietaz elikatzen da eta izurri kontsideraturik dago klima epeletako landaketatan.

## Bizi zikloa 
Helduak toki fresko hezeetan aurkitzen dira.

Pupa landarearen oinarrian eratzen dute eta 20 egun pasa ondoren ateratzen da heldua.

Ziklo bat baino gehiago osa ditzakete urte berean.

## Iruditegia 

Irudi:Lilioceris lilii, Bastavales, Brión, Galiza 01.jpg|Heldua.
Irudi:Lilioceris lilii (Scarlet lily beetle), Arnhem, the Netherlands - 2.jpg|Tamaina txikia du.
Irudi:Scarlet lily beetles (Lilioceris lilii) mating.jpg|Bikotea, kopulan.
Irudi:ScarletLilyBeetleLarvae.jpg|Beldarrak hostoa jaten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agapanthia cardui

***Agapanthia cardui*** Cerambycidae familiako kakalardoa da, zientziarako Lineok 1767an deskribatu zuena. Europa hegoaldean eta erdialdean hedaturik dago, Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Kakalardo txikia da, 9-12 mm neurtzen ditu. Kolorez nahiko aldakorra izan daiteke, baina normalean beltza da, orban berdeak dituena eta ile finez estalita dagoena. Lerro zuri-horixka batek zeharkatzen du gorputza.

## Habitata 
Ingurune lehorrak atsegin ditu eta kardutaz elikatzen da, hortik *cardui* izena. 

## Bizi zikloa 
Helduak martxoa eta uztaila artean ikusten dira. Karduetan eta orburuetan ikustea ohikoa da. Lorez lore egiten dute hegan eguzki betean. Kardu espezie ezberdinetan arrautzak jartzen ditu emeak eta haien zurtoinetan urtebetez garatzen dira beldarrak.

## Iruditegia 

Irudi:Agapanthia cardui MHNT Profil.jpg|Alboko ikuspegia.
Irudi:Agapanthia cardui couple.JPG|Bikotea kopulan.
Irudi:Agapanthia cardui head.jpg|Burua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aimar Elosegi Ansa

**Aimar Elosegi Ansa** (Hernani, 1986ko otsailaren 19a - 2007ko apirilaren 23a), ezizenez **Moio**, gazte transexuala izan zen, bere izaera aldarrikatzeko prozesuan zegoela suizidatu egin zena, Euskal Herrian transfobiak eragindako lehen heriotzetako bat izanik.

## Datu biografikoak 
Hiru senideren artean gazteena zen Aimar: gurasoekin bizi zen, eta bi anai zaharragoak zituen.

Pertsona alaia, aktiboa eta kirolaria izan zen: korrikan, eskaladan, arrisku-kiroletan aritzen zen. Judo eta futbolean nabarmendu zen, oso lehiakorra zelarik, bereziki mutilen aurka jokatzen zuenean.

Lehen omenaldien ostean, mugimendu feministako bere lagunek gertatutakoaren irakurketa politikoa abiatu zuten, formakuntza eta ezagutza saioen bidez.

2008ko otsailaren 2an, Hernaniko Berdintasun Kontseiluak, Herne Neska Taldeak eta EHGAMek (Zinegoak-en bidez) "Ikusezina ikusten ikasten" omenaldi-ikuskizuna antolatu zuten. Bertan, besteak beste, parte hartu zuten Ornitorrinkus taldeak (Maialen Lujanbio, Judith Montero eta Xabier Erkizia) eta Aimarren amak, semeari hil ondoren idatzitako gutun batekin.

2014ko maiatzaren 3an, Ozenki abesbatzak bere 20. urteurrenean Aimarri eskainitako kanta estreinatu zuen, Imanol Kamiok egina. Letrak horrela dio: *Nora zoaz uxo zu? Zoriona non duzu? Non pentsatu dezakezu? Non daukazu zuk deskantsu? Besarkada ta muxu, zeinek ematen dizu? Atseden non daukazu? Esperoan gaituzu…*

2019an Kattalin Miner Aimarren lagunak haren bizitzari buruzko liburu bat argitaratu zuen, "Moio: gordetzea ezinezkoa zen". Elosegiren kasuak Hernanin utzitako aztarnatik abiatuz, lagun eta senideen bizipenak biltzen ditu, Moioren oroimena esparru intimotik publikora proiektatuz, eta 2000ko eta 2010eko hamarkaden artean transexualitatearen gaiak gure gizartean izan duen bilakaera erakutsiz. Liburua gaztelerara itzuli zen 2024 urtean.

2022ko maiatzaren 16ean, Hernaniko Berdintasun Sailak bultzatuta, Aimarren izena eman zitzaion Hernaniko kale bati.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bromokresol berde

**Bromokresol berdea** konposatu organiko aromatikoa da C21H14Br4O5S formula duena, trifenilmetanoen familiakoa. Solido marroi argia da. Balorazioetan pH adierazle gisa usatzen da eta praktika klinikoan diagnostiko-tresna moduan, adibidez elektroforesietan.

## Ezaugarriak 
Ur-disoluzioan bromokresol berdea ionizatu egingo da bere forma monoanionikoa emanez, kolore horia duena, eta pHa igotzean forma dianionikoa eratuko da, zeina urdina den.

Kolorea 3,8-5,4 pH tartean kanbiatzen zaio, kolorea horitik urdin-berdexkara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izamal

**Izamal** (maia hizkuntzan Itzamal ‘Zerutik erortzen den ihintza’ da) izen bereko udalerriaren hiri txiki bat da, Mexikoko Yucatán estatuaren erdi-erdian kokatua, Meridatik (Estatuko hiriburua) 70 kilometro ekialdera. INEGIren 2020ko erroldaren arabera, urte horretan 18 mila biztanle inguru zituen. Biztanle gehienak jatorriz maiak dira, bi hizkuntzatan elebidunak: maia-gaztelania.

"Muinoen hiria" deitzen zaio, bere lurraldean aztarna arkeologiko garrantzitsuak dituelako; horien artean, tamaina handiko bost piramide handi, denbora luzez, aztertu baino lehen, bertakoek "muinotzat" hartzen zituztenak. 2002an Izamal Mexikoko Herri Magikoak programako zerrendan sartu zen, Yucatán estatuan izendapen hori jaso zuen lehena izanik. 2008tik, Mexikoko Gizateriaren Ondare izateko zerrenda indikatiboan dago.

## Erromes tokia 
Katolikoentzako erlijio-erromesaldi tokia da Izamal. Izamalgo komentuan dagoen Andre Mariaren sortze garbia Birjinaren tenpluko erretaula nagusiko burua Yucatango zaindari izendatu dute eta abenduaren 8an jai herrikoi batekin ospatzen dute.

## Ondare nagusia 
* Kinich Kakmo piramidea
* San Antonio Paduakoaren komentua
* Maiatzaren 5eko plaza

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Acambaro Mexiko (2011)
*  Salinas, Ekuador (2014)
*  Acapulco, Mexiko (2022)
*  Taxco, Mexiko (2022)
*  San Cristóbal de las Casas, México

## Iruditegia 

Irudi:ConventodeIzamalYucatan.jpg|Komentuko arkupe nagusia eta elizaren sarrera.
Irudi:Izamal_Streets.JPG|Izamalgo kale bat.
Irudi:Izamal.JPG|Monasterioaren fatxada.
Irudi:IzamalArcade.jpg|Arkada, piramidearekin atzean.
Irudi:Kinich Kakmó.jpg|Kinich Kakmo piramidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Betulia (Antioquia)

**Betulia** Kolonbiako udalerri bat da, Antioquia departamenduko hego-mendebaldeko azpieskualdean kokatua. Iparraldean Urrao eta Anzá udalerriekin egiten du muga, ekialdean Armenia udalerriarekin, hegoaldean Concordia eta Salgar udalerriekin eta mendebaldean Urrao udalerriarekin. Bere udal burua Medellín hiritik 131 km-ra dago, Antioquia departamenduko hiriburua, 252 km²-ko azalera eta 1600 m-ko altitudea du.

## Historia 
Juan Bautistak, Manuel Maríak eta José María Mesa Ruizek sortu zuten 1848an.

Erdialdean eta tokiko hiru ur-iturrietatik urrun samar, auzo honen erdiko espazioa marraztu eta eraiki zen, bertatik hiri-bilbe handiagoa sortzen hasi zen, eta hiribilduaren hazkunde hobea garatzen hasi zen. Eliza Nagusiarena bezalako eraikinak. *Parkea*, garai hartan, 1884, "mangas" edo larreen lurraldea zen, eta bertan zuhaitz handiak ziren nagusi. Parke hau bankuez hornitu zen herritarren atsedena eta aisialdia ahalbidetzeko. Gainera, baserritarrak euren produktuekin iristeko balio zuen, herritarrei saltzeko.

Etxebizitzak sortu ziren beste leku bat *Nariño kalea* izan zen, auzoko bide nagusia.

## Toponimia 
**"Betulia"** izenaren jatorria *biblikoa* da, zalantzarik gabe, eta eskualdeari 1872an eman zioten. Izen hori baino lehen, tokiari “ *San Mateo* ” deitzen zitzaion.

## Orokorrak 
* Fundazioa, 1848ko irailaren 27a
* Udalerrian muntaketa: 1884ko urtarrilaren 28ko Dekretua
* Sortzaileak: *Juan Bautista, Manuel María eta José María Mesa Ruiz*
* Deiturak: *Nekazarien Herria* eta *Ekologiaren Laguna* .

## Banaketa Politiko-Administratiboa 
Bere *udal buruaz* gain. **Betuliak** bere eskumeneko udalerri hauek ditu (departamenduko Zuzendaritzaren arabera):

* Altamira
* Cangrejo
* Luciano Restrepo

## Demografia 
**Biztanleria Guztira**: 15.607 biztanle. (2018) 

* **Hiri Biztanleria** : 4.274
* **Landa Biztanleria** : 11.333

**Alfabetizazioa** : %76,5 (2005) 

* **Hiri-eremua** : %79,5
* **Landa eremua** : %75,2

### Etnografia 
DANEk 2005eko erroldan aurkeztutako datuen arabera, udalerriaren osaera etnografikoa  hauxe da:

* Mestizoak eta zuriak (%97,2)
* afro-kolonbiarrak (%2,6)
* indigenak (%0,2)

## Ekonomia 
Ekonomia nekazaritzan adierazten da, batez ere kafea, azukre-kanabera, mangoa eta platanoa.

Abeltzaintza-ustiapena ere badago, batez ere behi-azienda, baita arrantza produktiboa eta meatzaritza jarduerak ere.

## Betuliako jaiak 
* Karmengo Andre Mariaren jaiak, normalean uztailaren 16an
* Abenduaren 8an Sortzez Garbiaren Zaindari Jaiak
* Uzta Jai Tradizionalak, normalean azaroko bigarren jaiegunetan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Betuliako ereserkia
* Betulia webgune ofiziala
* Betulia udalerriko Antioquiako Gobernuaren mapa, bere udalerriak eta herrixkak
Holloway papar-orratza

**Holloway papar-orratza** Women's Social and Political Unionek (WPSU) eskaini zien Hollowayko kartzelan espetxeratu zituzten emakumeei, sufragismoaren aldeko ekintzailetzagatik. "Portcullis badge", "Holloway Pridon brooch" eta "Victoria Cross of the Union" ere esaten zaio.

## Aurrekariak 
[ezkerrera|thumb|[Violet Ann Bland eta Holloway Broochen gose-grebaren domina|388x388px]]
1902tik aurrera, Hollowayko espetxea soilik emakumeentzako espetxea izan zen Londresen (Ingalaterra). XX. mendearen hasieran, sufragista asko sartu zituzten kartzelan, beren ekintzak militanteagoak bihurtu ahala, emakumeek zigor-epai gogorragoak jaso baitzituzten. Kartzelan zeudela ere, emakumeek protestak egiten jarraitu zuten, eta, azkenean, gose-grebak egin zituzten, "preso politiko" izendatuak izan zitezen eskatzeko.

## Holloway papar-orratza 
Holloway papar-orratza Sylvia Pankhurstek diseinatu zuen. Zilarrez egina, Erresuma Batuko Legebiltzarraren sinboloa den *portcullis*-a eta kartzela uniformeekin lotzen den *broad arrow* (gezi zabala) irudikatzen ditu, purpura, zuri eta berde koloreko esmaltearen gainean. Hollowaytik irtetean ematen zitzaien papar-orratza sufragistei. Haren tamaina hazbete bider 3/4 hazbete da. Toye & Co Londonek egiten zituen.

1909ko apirilaren 29an banatu zituzten lehen papar-orratzak, WSPUk Royal Albert Hallen antolatutako mitin batean. Lehenbiziko papar-orratzak Christabel Pankhurstek eta Emmeline Pankhurstek, Annie Kenneyk eta Emmeline Pethick-Lawrencek aurkeztu zituzten.

## Hartzaileak 

* Dora Beedham
* Sarah Benett
* Violet Ann Bland
* Lady Constance Bulwer-Lytton
* Mabel Capper
* Joan Cather
* Leonora Cohen
* Louie (Louisa) Cullen
* Emily Davison
* Kate Williams Evans
* Theresa Garnett
* Clara Giveen
* Katie Edith Gliddon
* Laura Geraldine Lennox
* Anna Lewis
* Selina Martin
* Edith Bessie New
* Annie Seymour Pearson
* Pleasance Pendred
* Grace Roe
* Amy Sanderson
* Janie Terrero
* Minnie Turner
* Julia Varley

Fitxategi:Edith_New_by_Peter_McNairn_of_Hawick_who_died_in_1923.jpg|Edith New (1908)
Fitxategi:Louie_Cullen_Holloway_(cropped).jpg|Louie Cullen (1908)
Fitxategi:Theresa_Garnett_par_Linley_Blathwayt.jpg|Theresa Garnett (1909)
Fitxategi:Minnie_Turner_1909.jpg|Minnie Turner (1909)
Fitxategi:Janie_Terrero_Holloway_c1912.jpg|Janie Terrero (1912)
Fitxategi:Suffragette_Mabel_Capper_Bow_Street_arrest_1912_(cropped).jpg|Mabel Capper (1912)
Fitxategi:Emily_Wilding_Davison_by_Andrew_William_Dron.jpg|Emily Davison (1913)
Fitxategi:Clara_Elizabeth_Giveen_1914.jpg|Clara Giveen (1914)
Fitxategi:Miss_Grace_Roe_-_Daily_Mirror_(cropped)_(cropped).jpg|Grace Roe (1914)
Fitxategi:Sarah_Benett_1909.png|Sarah Bennet (1909)
Fitxategi:Kate_Williams_Evans_c1890.jpg|Kate Williams Evans (c1890)
Fitxategi:Sanderson,_Amy1907_(23070257666).jpg|Amy Sanderson (1907)
Fitxategi:Minnie_Turner_1909.jpg|Minnie Turner (1909)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emmeline eta Christabel Pankhursten Memoriala
* Gose-grebaren domina (Hunger Strike Medal)
*  Sufragisten bitxiak (en)
* Sufragisten zapia

## Kanpo estekak
Turma

[thumb|Erromatar armadako zaldun auxiliarra (ez erromatarra). Hileta estela apaindua. [Worms|Worms (*Augusta Vangionum)*.]]
**Turma** bat antzinako erromatar armadako zalditeriaren azpitalde bat zen. Zalditeria zazpi hegalez osatzen zen (*alae* -"hegoak" esan nahi duena; izen hori eman zitzaien infanteriaren alboetan jartzen zirelako borrokatu behar zutean-, edo *vexillationes*)  eta bakoitza 300 zaldizko inguruko erregimentu gisa eratzen zen. Errepublika garaian *tribuni celerum* bidez eta Printzealdiaren garaian *praefectus alae* baten agindupean zeunden. Aldi berean, dekurioi baten esanetara zeuden 30 edo 32 zaldunen eskuadroietan (*turmae*) banatuak zeuden. Legio bakoitzak gutxienez zalditeria hegal bat zuen atxikita, eta arma hori inperio garaian indartu zen, jatorri germaniar eta ipar-afrikarreko zaldizko ugari bertan sartuz.

Erromatarrak historikoki ez zirenez zaldizko onak izan, edo, hobe esanda, ez zioten garrantzia eman, eta zaldizkoen papera ez zenez hain garrantzitsua erromatarren pentsamenduan, zaldunak, oro har, erromatarrak ez ziren zaldizkoak izaten ziren. Legioen taktikaren baitan betebehar garrantzitsua bazuten ere, Erromatar Zalditeria bigarren mailakotzat hartua izan zen, eta erromatar armadaren zatirik ahulena izaten jarraituko zuen inperio oso berantiarrera arte.

Oro har, zalditeria borrokarako tropa arin eta zaldizko arkulari gisa erabiltzen zen, patruilatu, esploratzaile eta mezulari lanak egiten zituzten, eta defentsarako pantaila mugikor bat hornitzen zuten, legioa gudu lerroan ari zen bitartean.

Historian zehar armada guztietan bezala, zaldizko gudarostea ere oso eraginkorra izan zen iheslari eta izututako indar etsaiak jazarri eta ihes egin arazteko.

### Erromatar zaldiketariaren oinarrizko antolaketa 
Zalditeri unitate tipikoak (*Ala Quingenaria*) honela zegoen egituratua:

* Turmae: Zalditeriaren oinarrizko unitaterik txikiena. Turma bat 32 soldaduk edo *Eques Alaris*-ek osatzen zuten. Turmako kideak dekurioi baten agindupean zeuden.
* Alae: Oinarrizkoak 512 gizonek osatzen zuten, guztira 16 *turmae*.      
* Ala Milliariae: Unitate handiago bat zen, egitura berekoa. 32 *alae* edo 1.000 soldaduz osatua zegoen.
* Equites Legionis: Legioari zuzenean atxikitako zalditeria unitateak ziren, eta *immunes* mailako legionario erregulartzat hartzen ziren. Jatorriz 120 gizon ziren, baina 1.000 gizonetik gora izan zitezkeen, *Ala Milliariae*-en kasuan. Unitatea, oro har, ehuntari baten edo *Optioren* baten agindupean egon ohi zen.      
* Cohortes Equitatae: Unitate horiek infanteria eta zalditeria nahastuz osatzen ziren, baina, normalean, beharra sortzen zenean bakarrik antolatzen ziren.
* Cohors Quingenaria: 120 oinezko ets 380 zaldunek osatzen zuten.
* Cohors Milliaria Requitata: 240 oinezko eta 760 zaldun.
* Equites Singulares: Enperadoreak eta probintzietako gobernariek zalditeria izan zezaketen bizkartzain. Enperadorea babesten zutenek *Equites Singulares Augusti* zuten izena, eta Pretoriar guardiaren parte ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dekurioi (Erromako armadako ofizial)

Ez nahastu beste honekin: Dekurioi (hiri bateko kuriako kidea)[thumb|Erromatar ofizial zalduna. 1874an Chassenarden ([Allier, Frantzia) errausketa hilobi batean aurkitua. K.a. I. mendea, brontzezkoa, altuera 10 cm., M.A.N. St-Germain-en-Laye)]]
**Dekurio** (latinez *decurio*, *decurionis*) bat, Antzinako Erromako armadan, dekuria bateko burua zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oberea linearis

***Oberea linearis*** Cerambycidae familiako eta Oberea generoko kakalardoa da, zientziarako Lineok 1761ean deskribatu zuena. Europa guztian hedaturik dago eta Euskal Herrian ere aurkitzen da.

## Deskribapena 
Tamaina txikiko kakalardoa da, 11-15 mm artean neurtzen baitu. Gorputz beltz luze eta estua du eta antena beltz luzeak, ia gorputza bestekoak. Parez pare zabaltzen ditu antenak, intsektuak berak "T" itxura hartuz. Hiru hanka pareak horiak dira.

Ile laburrak estaltzen du gorputza.

## Habitata 
Europa guztiko baso hostozabaletan aurkitzen da. Larbak hurritz bizien enborretan hazten dira, arraroa izan ohi de bestelako zuhaitz espezietan aurkitzea.

## Bizi zikloa 
Bi urteko zikloa betetzen du. Helduak maiatza eta uztaila artean ikusten dira. Emeak hurritzaren adar batean 10-30 mm-ko zulo errektangular bat egiten du eta arrautza bakarra jartzen du bertan. Handik jaiotzen den larba zurez elikatzen da eta galeriak osatzen ditu. Zulaturiko adarretako hostoak lehortu eta erori egiten dira.

Bigarren urteko udaberriaren erdialdera pupa eratu eta hiru asteren buruan heldua ateratzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Oberea linearis side.jpg|Alboko ikuspegia.
Irudi:Oberea linearis front.jpg|Burua.
Irudi:Oberea linearis puncture.jpg|Burua eta pronotoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carsten Niebuhr

**Carsten Niebuhr** edo **Karsten Niebuhr**  (Lüdingworth, 1733ko martxoaren 17a – Meldorf, 1815eko apirilaren 26a) alemaniar matematikari, kartografo eta Danimarkaren zerbitzura egondako esploratzaile bat izan zen.

Otterndorfeko latindar eskolara joan zen. 1757an Göttingengo Unibertsitatean hasi zen ikasten eta 1860an Arabiarako Daniar Espedizioan parte hartzeko gomendatu zuten. Espedizioa prestatzeko, Niebuhrrek matematika, kartografia eta nabigazio astronomikoa ikasi zituen.

Espedizioa Egipto, Itsaso Gorria, Arabia, Yemen, Bombay, Persia eta Mesopotamiatik igaro zen. Sei parte-hartzaileetatik bizirik atera zen bakarra Niebuhr izan zen.

Barthold Georg Niebuhr semeak Carstenen bizitzaren historia argitaratu zuen 1817an.

## Lanak 
* Niebuhr, Carsten. *Beschreibung von Arabien. Aus eigenen Beobachtungen und im Lande selbst gesammleten Nachrichten*. Copenhagen, 1772. 
* Niebuhr, Carsten. *Reisebeschreibung nach Arabien und andern umliegender Ländern*. 2&nbsp;vols. Copenhagen, 1774–1778.
* Niebuhr, Carsten. "Über Längen-Beobachtungen im Orient u.s.w. Aus einem Schreiben des königl. Dänischen geheimer Justiz-Raths Carsten Niebuhr". *Monatliche Correspondenz zur Beförderung der Erd- und Himmels-Kunde* 4 (1801), pp.&nbsp;240–253.
* Niebuhr, Carsten. Biographische Nachrichten aus Tobias Mayer's Jugendjahren aus einem Schreiben des Königlich Dänischen Justiz-Raths C. Niebuhr, *Monatliche Correspondenz zur Beförderung der Erd-und Himmels-Kunde* 8 (1803), pp.&nbsp;45–56, and 9 (1804), pp.&nbsp;487–491.
* Niebuhr, Carsten. *Reisebescheibung nach Arabien und andern umliegenden Ländern.* Vol. 3. *Carsten Niebuhr Reisen durch Syrien und Palästina, nach Cypern, und durch Kleinasien und die Türkei nach Deutschland und Dännemark*, edited by J. N.Gloyer and J. Olshausen. Hamburg, 1837.
* Niebuhr, Carsten. *Rejsebeskrivele fra Arabien og andre omkringliggende Lande*, translated by Hans Christian Fink, with an introduction by Michhael Harbsmeier. 2 vols., Copenhagen, 2003.
* Niebuhr, Carsten. *Beskrivelse af Arabien ud fra egne iagttagelser og i landet selv samlede efterretinger*, translated by Hans Christian Fink, with an introduction by Niels Peter Lemche. Copenhagen, 2009.

## Kanpo estekak
Antoni Coll

**Antoni Coll i Pontanilla** (Sabadell, 1959ko apirilaren 6a) kataluniar txirrindulari ohia da, profesionala 1979tik 1989ra.

Kirol lopernik nabarmenenak Espainiako Vueltako bi etapa, Euskal Herriko Itzuliko etapa bat eta Kataluniako Voltako beste etapa garaipen bat izan ziren.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Antoni Coll - *Sitiodeciclismo.net*
Ithaka (musika taldea)

**Ithaka** Orioko eta Zarauzko lau kidek 2021. urtean sortutako pop-rock taldea da.

## Ibilbidea 
Taldea 2021ean sortu zen eta berehala "Amestu dezagun" kanta atera zuten. 2022an bigarren single bat atera ondoren, "Ekaitza" izenekoa, Gaztea maketa lehiaketako ikusleen saria eskuratu zuten. 2023an "Katapulta Tour Guipuzkoa 2023" programan parte hartzeko aukeratu zituzten.

## Diskografia 
* *Biluzten* (2023, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ithaka taldearen bandcamp orria
1983ko Nafarroako Sari Nagusia

**XVII.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1983ko apirilaren 1ean, ostirala, jokatu zen.

Ibilbidea 186 kilometroko luzera izan zuen eta bost mendate igo ziren: Lizarraga, Urbasa, Arradia, Girgillao eta Lezaun.

Garailea Juan Fernández Martín espainiarra izan zen, Lizarrako helmugan José Luis Laguíari gailendu zitzaiolarik.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olga Govortsova

**Olga Alekseievna Govortsova** —  — edo **Volha Aliakseieuna Havartsova** —  — (Pinsk, Bielorrusiako Sobietar Errepublika Sozialista, 1988ko abuztuaren 23a) bielorrusiar tenislari profesionala da. Bere ibilbide profesionalari dagokionez, 2008ko ekainaren 23an bere bakarkako ibilbideko posturik onena lortu zuen munduko sailkapenean: 35. postua. 2011ko abuztuaren 29an bere binakako ibilbideko posturik onena lortu zuen munduko sailkapenean: 24. postua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edith Bolling Galt Wilson

**Edith Wilson**, **Edith Bolling** jaioa (Wyrheville, Virginia, 1872ko urriaren 15a – Washington, 1961ko abenduaren 28a) AEBetako lehen dama izan zen 1915etk 1921ra.

Virginiako esklaboen eta Amerikako Estatu Konfederatuen aldeko familia bateko hamaika seme-alabetatik zazpigarrena izan zen. Edithek etxean ikasi zuen irakurtzen eta ikasten, baina heziketa formal gutxi izan zuen. 1896ko apirilean Norman Galtekin ezkondu zen eta 1908an Galt hil zen. 1915ean Woodrow Wilson presidente alargunarekin ezkondu zen. 1919an Wilsonek bihotzekoak eman ondoren, Edith presidentearen arazoez eta komunikazioez arduratu zen. 1925ean Woodrow Wilsonengandik alargundu zen.
Inpresioak eta paisaiak

***Inpresioak eta paisaiak*** (edo gazteleraz, *Impresiones y paisajes)* 1918an Federico García Lorca poeta eta dramaturgo granadarrak idatzitako bidaia-liburua da. Prosan idatzitako liburu bakarra da, eta bertan poetak 1916 eta 1917 bitartean Madril, El Escorial, Ávila, Medina del Campo, Salamanca, Zamora, Astorga, Ourense, Redondela, Santiago de Compostela, Coruña, Lugo, León, Sehagún, Venta de Baños, Burgos eta Segovian ikasle izan zeneko bidaiak biltzen ditu. 1917.

Ismael González de la Serna margolari espainiarrak egin zuen azala.
Instasamka

**Daria Jevgenievna Zoteieva** (), ezagunagoa **Instasamka** ( ezizenez, (Tobolsk, Errusia, 2000ko maiatzaren 11) errusiar pop eta rap abeslaria da. 

## Diskografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2018-19ko Espainiako Errugbiko Ohorezko Maila

**2018-19ko Espainiako Errugbiko Ohorezko Maila** Espainiako gizonezkoen errugbi liga nagusiaren 52. denboraldia izan zen. 12 talde lehiatu ziren, 2018ko irailaren 16tik 2019ko ekainaren 2ra. Valladolideko VRAC izan zen irabazlea finalean El Salvador 39-27 emaitzaz garaituta.

## Taldeak 
12 taldek hartu zuten parte.

## Lehiaketa sistema 
Lehenbiziko fasea liga moduan jokatu zen, denak denek aurka, bi itzulitara. Ondoren sei lehenengoek txapelketarako play-offak jokatuko zituzten. Azken taldea jaitsi egin zen eta azkenaurrekoak jaitsiera play-offak jokatu zituen Ohorezko B mailako txapeldunordearen aurka.

Puntuak honela banatu ziren:
* 4 puntu garaipenagatik
* 2 puntu berdinketagatik
* 0 puntu porrotagatik
* eraso bonus puntu bat, 4 entsegu edo gehiago lortzeagatik.
* defentsa bonus puntu bat, 7 tanto edo gutxiagoko aldeaz galtzeagatik.

## Lehenbiziko fasea 
|-
!style="background-color:#efefef;" width="20"|
!style="background-color:#efefef;" width="150"|Kluba
!bgcolor="#efefef" width="20"|Jokatuak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Irabaziak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Berdinduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Galduak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aldeko tantoak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aurkako tantoak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Aldea
!bgcolor="#efefef" width="20"|Eraso bonusak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Defentsa bonusak
!bgcolor="#efefef" width="20"|Puntuak
|-style="background-color:#d8ffeb;text-align:center;"
| 1 || SilverStorm El Salvador || 22 || 18 || 2 || 2 || 852 || 405 || 447 || 15 || 1|| **92** 
|-
| 2 || VRAC || 22 || 18 || 1 || 3 || 816 || 448 || 368 || 14 || 1 || **89** 
|-
| 3 || Alcobendas Rugby || 22 || 16 || 1 || 5 || 614 || 487 || 127 || 10 || 2 || **78** 
|-
| 4 || AMPO Ordizia || 22 || 12 || 2 || 8 || 614 || 581 || 33 || 9 || 2 || **63** 
|-
| 5 || Aparejadores Burgos || 22 || 11 || 0 || 11 || 612 || 654 || -42 || 12 || 3 || **59**
|-
| 6 || Barça Rugbi || 22 || 11 || 1 || 10 || 503 || 549 || -46 || 7 || 4 || **57**
|-
| 7 || UE Santboiana || 22 || 10 || 1 || 11 || 566 || 570 || -4 || 10 || 5 || **57** 
|-
| 8 || Independiente Rugby || 22 || 7 || 1 || 14 || 580 || 691 || -111 || 8 || 5 || **43**
|-
| 9 || Hernani Rugby || 22 || 7 || 0 || 15 || 467 || 687 || -220 || 7 || 6 || **41** 
|-
| 10 || Complutense Cisneros || 22 || 5 || 1 || 16 || 526 || 673 || -147 || 9 || 8 || **39** 
|-style="background-color:#ffe5e5;text-align:center;"
| 11 || La Vila || 22 || 6 || 0 || 16 || 471 || 661 || -190 || 7 || 7 || **38** 
|-style="background-color:#ffcccc;text-align:center;"
| 12 || Gernika Rugby || 22 || 5 || 2 || 15 || 497 || 712 || -215 || 6 || 6 || **36** 
|}

## Fase finala 
## Igoera-jaitsiera play-offak 
La Vilaren eta Santanderko Bathco Rugbyren artean jokatu zen eta kantabriarrak nagusitu ziren, partida bietako puntuak gehituta 57-53 emaitzaz. Lehenengo partida Bathcok 30-14 irabazi baitzuen eta bigarrena La Vilak 39-27.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anastasia Pozdniakova

**Anastasia Platonovna Pozdniakova** () (Tulun, Errusiako Inperioa, 1909ko abenduaren 20a - Txeremkhovo, SESB, 1978ko martxoaren 27a) sobietar pediatra izan zen. Txeremkhovoko Haur Ospitaleko mediku nagusia izan zen. 1969an Lan Sozialistaren heroi izendatu zuten.

## Bizitza 
Irkutsk oblasteko Tulun hirian jaio zen 1909an, trenbideetako langile baten familian.

1911n familia Txeremkhovo hirira joan zen bizitzera.

1931n Irkutskeko Medikuntza Institutuan lizentziatu ondoren, pediatra gisa lan egin zuen Txeremkhovoko emakumeen eta haurren klinikan.

Hiriko Ospitale Zentraleko haurren saila ireki zenean, hura zuzendu zuen eta 1965ean haurren ospitaleko mediku nagusi bihurtu zen.

SESBeko Sobiet Gorenaren Presidiumaren 1969ko otsailaren 4ko dekretuaren bidez, sobietarren osasuna babesten egindako meritu handiengatik, Anastasia Platonovna Pozdniakovari Lan Sozialistaren Heroi titulua eman zitzaion Leninen ordenarekin eta "Igitaia eta Mailua" urrezko dominarekin batera.

1978ko martxoaren 27an hil zen Txeremkhovon 68 urte zituela.

2007an plaka bat jarri zuten haren oroimene, Txeremkhoveko Haurrentzako Ospitaleko eraikinean, non hainbat urtez lan egin zuen.

## Sariak 
* Lan Sozialistaren Heroia (1969)
* Leninen Ordena (1969)
* Ohorezko Intsigniaren Ordena (1953)
* Langile itzaltsuen domina (1951)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kubergania

**Kubergania** () edo **Kebergene** () Errusiako herri bat da, Sakhako Errepublikako Abyiski barrutiko Maiorski nasleg nazionaleko biztanlegune bakarra. Herria 1931n sortu zen eta 2021eko datuen arabera 479 biztanle zituen.

## Geografia 
Kubergania Belaia Gora herritik 170 kilometro hego-mendebaldera kokatuta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oinatz Bilbao

**Oinatz Bilbao Garai** (Bilbo, Bizkaia, 1985eko abuztuaren 25a - ) euskal herritar futbolari ohia da. Erdilari edo atzelari lanetan aritzen zen.

## Ibilbidea 
*2023ko maiatzaren 18an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Itxas Gane

**Itxas Gane** edo **Itsas Gane** futbol zelaia, Bermeoko futbol zelai nagusia da. Bermeo futbol taldeak erabiltzen duen futbol zelaia da. 1951eko martxoaren 25ean ireki zen eta 3.000 ikusleentzako tokia dauka harmailetan.

## Kanpo estekak
Édouard Beaudoin

**Édouard Beaudoin** arkularia zen. Frantzia ordezkatu zuen 1900eko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Berton

**Henri Berton** arkularia zen. Frantzia ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Séverine Bonal

**Séverine Bonal** (Montpellier, 1972ko otsailaren 13a) arkularia da. Frantzia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cortinarius turbinatus

***Cortinarius turbinatus*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Dermocybe palustris var. sphagneti*, *Dermocybe vulcanica*, *Cortinarius palustris f. sphagneti*, *Dermocybe sphagneti*, *Dermocybe tubaria*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, haragitsua, hasieran ganbila gero zabaldua, gaztetan zuria plaka zuriekin (errezelaren arrastoak), gero hori-okre kolorekoa tindu oliba antzeko kolorekoekin, amaieran lehoi kolorekoa pixka bat herdoil kolorekoa. Likatsua.

**Orriak:** Itsatsiak, eskotatuak, estu, ertz pixka bat koskadunarekin eta krema-okre kolorekoak isla haragi kolorekoekin.

Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.

**Hanka:** Zilindrikoa, tronpo formako erraboil oso baztertuarekin. Zuri-krema kolorekoa da, zahartzean horitu egiten da eta gortina zuri ugari izaten du.

**Haragia:** Zuria eta gozoa. Espora-jalkina, marroi-herdoil kolorekoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Jangarria, baina interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Cortinarius subturbinatus* oso antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Hostozabalen basoetan.

### Banaketa eremua 
Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Thaxterogaster turmalis

***Thaxterogaster turmalis*** *Cortinariaceae* familiako onddo espezie bat da. Jangarritzat jotzen da.

Sinonimoak: *Cortinarius claroturmalis* (Basionimoa), *Cortinarius turmalis*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikotik ganbilera eta laura, titi pixka batekin, gaztetan ertza biribildua eta gortinaren hondarrekin. Kapelaren azala likatsua hezetasunarekin eta zetaduna eguraldi lehorrarekin, hori-okre zurbil kolorekoa edo gris-buztin kolorekoa, okre-gorrixka kolorerako joerarekin, batez ere erdialdean, errezelaren fibrila zurixkaz estalia.

**Orriak:** Adnatu-eskotatuak, finak, estu, ertz krenulatuak, krema argi kolorekoak, zahartzean arre-gris eta marroi kolorekoak bihurtzen dira.

Orri eskotatuak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** 3 eta 5 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, trinkoa, zuria okrerako joerarekin, errezel hondakinen fibrilez estalia, marjinatu gabeko erraboil txiki batekin, sustrai antzekoekin, oinarriko mizelioa tonu lila-arrosa kolorekoekin.

**Haragia:** Zuria, gogorra, trinkoa. Usaingabea eta zaporegabea. Espora-jalkina herdoil kolorekoa.

**Etimologia:** *Cortinarius* hitza gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta.

## Jangarritasuna 
Erdipurdiko jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Multiformis* taldekoek erraboil baztertua dute. *Cortinarius claricolor* delakoak oinarrian ez du arrosa kolorerik eta ezkatetan urratutako errezel zuri ugari izaten du oinean.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran eta udazkenean. Gregario hazten da. Pagoen eta gaztainondoen basoetan, urriagoa hariztietan edo pinudietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Hego Korea, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Parmigiana

**Parmigiana**, ala osoago ***parmigiana di melanzane*** edo ***melanzane alla parmigiana***, Italia hegoaldeko plater bat da, batez ere alberjiniaz eginikoa, eta tomate saltsa, gazta, baratxuria eta beste osagai batzuk dituena.

Barazkiak *alla parmigiana* prestatzea, jatorrian, geruzetan prestatzeko moduari deitzen zitzaion, *lasagna* baten antzera. Uste batzuen kontra, *parmigiana* izena (italierazko Parmakoa) ez dator parmigiano gaztaren erabileratik, beste gazta batzuk erabiltzen baitziren hasieran (mozzarella, caciocavallo, scamorza...) Italiako hegoaldean errezeta sortu zenean Sizilian edo Napolin.

## Ezaugarriak
Alberjiniak, osagai nagusia, ia zentimetro erdiko xerratan mozten dira, eta sukaldatu, plantxan, labean edo frijituz. Xerrak hainbat geruzatan jartzen dira, *lasagna* bezala, geruza horien artean, gazta eta tomate-saltsa txandakatuz.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Márcia Marinho

**Márcia Regina Serejo Marinho** (Caxias, 1963ko urriaren 22a – Teresina, 2024ko otsailaren 3a) brasildar politikari, mediku eta enpresaburua izan zen.

## Bizitza 
Maria Madelena Serejo epailearen eta José Crispim Serejoren alaba zen. Hiru neba-arreba zituen, Benevenuto, Fernanda eta Armando, eta guztiak abokatu bihurtu ziren. Paulo Marinho abokatuarekin ezkondu zen eta hiru seme-alaba izan zituzten: Paulo Marinho Júnior, Larissa Marinho eta João Victor Marinho.

1992tik 1994ra, Márcia Serejo Marinho Maranhãoko Ingurumena Saneamendu Enpresako zuzendaria izan zen, eta 1993tik 1994ra Caxiasko Gizarte Ekintzako Udal idazkaria. 1994an diputatu federal hautatu zuten. 2010ean, hautagaitza berrirako izena ematea baztertu zuen Eskualdeko Hauteskunde Auzitegiak. Urte berean, Kontuen Auzitegi Federalak ustelkeria aurkitu zuen eta 2.177.817,79 erreal udalari ordaintzeko agindu zion Marinhori.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maurice de Broglie

**Maurice de Broglie, Broglie VI. dukea** (Paris, 1875eko apirilaren 27a – Neuilly-sur-Seine, 1960ko uztailaren 14a) frantziar fisikaria izan zen.

Itsasontzi-ofizialen eskolan graduatu zen, eta Bizertan eta Mediterraneoko eskuadroian egon zen. 1904an armada utzi eta ibilbide zientifikoa egin zuen. 1906an Broglieko duke bihurtu zen bere aita hil ondoren. Paul Langevinekin ikasi zuen Collège de Francen eta 1908an doktoratu zen.

X izpien bidezko kristalografiari eta espektroskopiari buruzko aurkikuntzak egin zituen. Lehen Mundu Gerran irrati bidezko komunikazioetan lan egin zuen itsas armadarentzat. Gerra amaitu ondoren, bere etxean eraikitako laborategi handi batean ikerketak egiten jarraitu zuen eta bere anaia Louisekin kolaboratu zuen. Louis nagusiki teorikoa izan zen, Maurice esperimentala izan zen bitartean.

1924an Frantziako Zientzien Akademiako kide hautatu zuten eta 1934an Frantses Akademiako kide. Collège de Franceko fisikako katedraduna eta Royal Societyko kidea ere izan zen.
El Encinal trikuharria

**El Encinal** Arabako Elvillar herrian kokaturik dagoen trikuharria da, Kalkolitoan eta Brontze Aroan eraikia.

## Deskribapena 
Trikuharri handia da, ganbera poligonal batez eta korridore batez osatua. Ganbera (2,96 m x 2,50 m, eta 2 m garai) hareharrizko sei lauzaz osaturik dago. Korridoreak lau lauza ditu, eta hiru metro luze eta metro bat zabal da. Ez dauka estalki-lauzarik. Askorik nabarmentzen ez den eta inguruko hareharriz eginda dagoen tumulu batez estalita dago.

## Monumentu kalifikatua 
2011ko uztailaren 26ko, 183/2011 dekretuan, Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharriak monumentu-multzo kategoriako kultura-ondasun gisa sailkatu ziren.

Arabako Lurralde Historikoko behe-lurretako trikuharrien monumentu-multzoa hemen daude: Arabako Lautadan, Arabako Errioxan gehienbat, Lantaronen eta Kuartangon. Egitura, kronologia eta material aldetik Iberiar Penintsulako mesetako antzeko beste batzuekin izan dezake loturarik. Monumentu-multzoan sartzen diren trikuharriak hauek dira: Sorginaren Txabola eta El Encinal (Elvillar); Lazaya, San Martin, Alto de la Huesera eta Los Llanos (Guardia); El Sotillo (Leza/Guardia); La Mina eta La Lastra (Lantaron); Sorginetxe (Agurain); Aizkomendi (Donemiliaga); San Sebastian Hegoa, San Sebastian Iparra, Gurpide Hegoa eta Gurpide Iparra (Kuartango) eta El Montecillo (Villabuena Araba).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patxi Goikolea Zabala

**Patxi Goikolea Zabala** (Arrasate, 1933) euskaltzale, herrigintzan ekintzaile eta bertsolari zein bertsozalea izan zen. Lehen bertso-eskolaren sortzailea izan zen, hain justu ere, bertsolaritza haur eta gazteengana hurbiltzeko egindako ahaleginean nabarmendu zen.

## Bizitza 
Patxi Goikolea Arrasaten jaio zen baina Gerraren erruz hiru urte zituela Bilbora ihes behar izan zuen familiak. Itzultzerakoan etxerik ez eta Aretxabaletan ezarri ziren, amonaren etxean. 34 urte zituela itzuli zen Arrasatera.

Bertsolaritara oso zaletua zen eta 1974. urtean Almeneko bertso-eskola sortu zuen Eskoriatzako ALMEN ikastolan, Xanti Iparragirrerekin eta Joanito Akizurekin batera. Handik aterako ziren gerora ezagunak izango ziren hainbat bertsolari; Jon Sarasua eta Aitor Sarasua anaiak, Arantzazu Loidi, Jon Iñaki Izarzelaia, Danel Goikolea, Felix Iñurrategi, Ainhoa Agirreazaldegi...

1986ko Bertsolari Txapelketa Nagusian epaile lanetan ere aritu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patxi Goikolea

**Patxi Goikolea** hauetako bat izan daiteke:

* **Patxi Goikolea Areitioaurtena** (1927-2000), bizkaitar futbolaria;
* **Patxi Goikolea Zabala** (1933-), gipuzkoar euskaltzalea, herrigintzan ekintzailea eta bertsolaria.