open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eris (planeta nanoa)

**136199 Eris** (2003 UB313 behin-behineko izena izan zuena; ikurra: 16px|⯰) plutoiderik handiena da, eta Neptunoz haraindiko gorputzik handiena, Pluton baino apur bat handiagoa baita. Disnomia izeneko satelitea du. Eris liskarraren jainkosa greziarra da, Troiako gerraren eragilea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txarly Martinez de Bujanda

**Jose Anjel Martinez de Bujanda Crespo**, *Txarly* bezala ezagunagoa (Santikurutze Kanpezu, Araba, 1958). Txikitan irten zen herritik, Gasteizera ikastera. Ez du bere burua kanpezuartzat hartzen. Bazter utzi zuen herria, bazter lagunak, bazter familia ez beste. Kanpezun dagoelarik, ez dago herrian. Bai, aldiz, Oionen. Bertan igaroak ditu bizitzako urterik onenak, 1984tik 1996ra. Arriagako Done Bikendi parrokiara etorri zen Oiondik eta kartzela pastoralari zegokion lana egokitu zitzaion. Langraizeko kartzelako kapilaua da 2005etik.

## Kanpo estekak 
* Txarly Martinez de Bujandari elkarrizketa Argia aldizkarian.
Zidanta I.a

**Zidanta I.a**, errege hitita bat izan zen. Ondo zehaztu gabeko denbora tarte batez gobernatu zuen, gutxi gora-behera, K.a. 1550eko hamarkada inguruan.

Tronuan bere aurrekoa izan zen Hantil I.aren suhia, bere aitaginarrebari errege bihurtzea ahalbidetu zion Mursili I.aren hilketan parte hartu zuen. Hantil I.ak hogeitamar urte errege bezala eman ondoren, Zidantak hil egin zuen, baita haren semeetako batzuk ere, hititar inperioko errege izateko.

Bere erregealdiari buruz, ez da askorik ezagutzen, froga dokumentalik ez baita geratu, eta, gainera, laster hil zuen bere seme Ammunak.

## Familia 
## Kanpo estekak
Kizzuwadna

**Kizzuwadna** edo **Kizzuwatna**, hurriten kulturako erresuma bat izan zen. Anatoliako hegoalde menditsuan kokatua zegoen, gaur egun Turkiako Alexandretako golkoan izena duen inguruan. K.a. II. milurtekoan garatu zen, Brontze Aroan, alegia. Taurus mendilerroak eta Ceyhan ibaiak mugatzen zituen eta Kummani zuen hiriburu. Geroago, Zilizia izena emango zioten lurralde honi. 

## Historia 
thumb|245x245px|Ekialde hurbila (edo Asia mendebaldea) K.a. XIV. mendearen lehen erdian.
Bere historia, hititen inperioarekin lotuta dago, eta, hasieran, erresuma independente bat izan bazen ere (Adaniya deitua), dirudienez, inperioan hititan sartu zen Hattusili I.aren erregealdian, (K.a. 1650-K.a. 1620). Ondoren, aldiz, hititek izan zuten ahuldadea probestuz, Kizzuwadna independente aldarrikatu zen, honela, Mitanni eta Hititar inperioaren artean zuen tarteko kokapenarekin jokatuz, botere handia lortu ahal izan zuen.

Egoera hau, Telepinu erregeak eta bere ondorengoek onartu zutena, Tudhalia I.aren erregealdira arte mantendu zen, (K.a. 1430-K.a. 1400), Kizzuwadna estatu basailu bihurtu zuena *Sunasurako hitzarmena*ren bidez, Mitanniren aurkako bere kanpainen aurrekari bezala. 

Kizzuwadna, hititar inperioaren basailu bezala mantendu zen Shubiluliuma I.aren erregealdira arte (K.a. XIV. mendearen erdialdea), errege honek, Kizzuwadnaren izenezko independentziarekin amaitu zuelarik.

Kadeshko gudu ezagunean (K.a. 1299/1291 bc), Kizzuwadnak tropak eman zizkion Muwatallis II errege hititari Egiptoko Ramses II.aren aurka. Borroka horren ondorioz, hititek Siriako kontrola sendotu zuten.

## Hititengan izan zuen eragina 
Hititar inperioaren mendeko egoera politikoa gora-behera, Kizzuwadnak eragin handia izan zuen hititengan: erresuma honen bidez, hititen kulturan elementu hurritar ugari sartu zituzten, bereziki erlijioan, zenbait errege hititek, Urhi-Teshub kasu, euren izen hurrita erabiltzeraino.

Kizzuwadna, adibidez, Hebat jainkosa hurritaren gurtzaren gune nagusietako bat zen, eta gurtza horrek eragin handia izan zuen k.o. XIII. mendearen amaieran hittiten estatu-erlijioan.

Kizzuwadnak ere zeregin garrantzitsua izan zuen erresumako ekonomian, burdinaren galdaketa eta fabrikaziorako funtsezko zentro bihurtu baitzen.
[erdian|thumb|[[Fitxategi:YazilikayaTexier.jpg|thumb|Hebat jainkosa lehoi baten gainean zutik, [Yazilikaya|Yazilikayako santutegiko erliebe batean.]]Anatoliako Arma ilargiaren jainkoa irudikatzen duen erliebea, luwitek eta hititek gurtza eskaintzen zioten. Bere ikonografia Kizzuwatnan garatu zen, hurriten ilargiaren jainkoa zen Kušuḫ-ren irudikapenetan oinarrituta. Bi jainkoak, ilargi-sinbolo batekin apaindutako kapelekin apaindutako gizon hegaldunak bezala erretratatu ziren.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pentagonoa

**Pentagonoa** Ameriketako Estatu Batuetako Virginiako Arlington konderrian dagoen, AEBetako Defentsa Sailaren egoitza nagusia da. Izenak esaten duen bezala, eraikinak pentagono itxura du, eta honegatik da hain zuzen ere, horren famatua.

1943. urtean eraiki zuten, eta ordutik Ameriketako Estatu Batuetako Defentsa Sailaren egoitza nagusia izan da. Bertatik, armadak operazio guztiak burutzen ditu.

2014ko azaroaren 25an jakin zenez, AEBetako Defentsa idazkariak kargua utziko zuen, izan ere, ustez Ekialde Hurbilaren inguruko estrategiarekin ez zegoen ados. Senatuaren oniritzia behar zuen horretarako.

## Ikus, gainera 
* 2001eko irailaren 11ko atentatuak

## Kanpo estekak 
## Erreferentziak
Ninurta-Tukulti-Ashur

**Ninurta-Tukulti-Ashur**, oso denbora laburrez gobernatu zuen errege Asiriar bat izan zen, bere aita Ashur Dan I.aren ondoren, tronura igo eta berehala, bere anaia Muttakil-Nuskuren esku galtzeko.

Bere erregealdia laburra izan zen arren, jauregiarekin lotutako administrazio zibil eta erlijiosoaren datu ugari ezagutzen dira, gortearen funtzionamendua deskribatzen dutenak, taulatxo ugaridun zenbait artxibategi aurkitu izanari esker. Honela, *Takultu* jaiaren ospakizuna ziurtatzen duen lehen dokumentua ezagutzen da, aurretik jada ospatzen zen arren, non, erregeak, jainkoei, janaria ematen zien sakrifizio eran, euren bedeinkapenak herrialdera, hirira eta erregea berarengana erakartzeko.

Bere erregealdian, Babiloniaren eragina sendotzen da, eta, horregatik, Marduken estatua itzultzen du, bere tenplura itzuli daitekeena, mende bat baino gehiagoz erbesteratua egon ondoren, bere aurreko errege bat izan zen Tukulti-Ninurta I.ak lapurtu baitzuen.

Bere anaiaren altxamenduaren ondoren, Babiloniara ihes egitea lortu zuen, une honetan, historiatik desagertzen delarik.
Seleuko V.a Filometor

**Seleuko V.a Filometor**, seleukotar dinastiakoa, Siriako errege izan zen K.a. 126 eta K.a. 125 bitartean. Demetrio II.a Nikator eta Kleopatra Tearen semea, bere aita hil zenean, bere amaren erregeordetzapean egon zen, *Filometor* epitetoak berak dioen bezala. Bere boterea aldarrikatu eta erregeordetza gainetik kentzen saiatu zenean, bere amak berak hil zuen, bere anaia Antioko VIII.a Grifogatik ordeztuz.
Jackson

Jackson ingeles hizkuntzako izen eta abizen bat da, eta ondorengoei egin diezaieke erreferentzia:

## Tokiak 
* Jackson (Mississippi), Estatu Batuetako Mississippi estatuko hiriburua.
* Jackson (Michigan), Estatu Batuetako Michigan estatuko hiria.
* Jackson (Tennessee), Estatu Batuetako Tennessee estatuko hiria.

## Pertsonak 
* Andrew Jackson, Estatu Batuetako presidentea (1829-1837)
* Michael Jackson, Estatu Batuetako abeslari ospetsua (1958-2009)
Los Angeles Handia

**Los Angeles Handia** edo ingelesez *Greater Los Angeles*, Los Angeles (Kalifornia, AEB) eta inguruko hiriek osatzen duten metropoliar gunea da. Los Angeles Handiak 17.775.984 biztanle ditu eta Ameriketako Estatu Batuetako bigarren metropoliar gunerik handiena da.

## hiri nagusiak 
[250px|eskuinera|thumb|[Los Angeles]]

* Los Angeles: (4.045.873 bizt.)
* Long Beach: (492.642)
* Santa Ana: (353.184)
* Riverside: (305.225)
* San Bernardino: (205.493)
* Fontana: (188.498)
* Oxnard: (194.905)

## Kanpo estekak
Norton antibirusa

**Norton antibirusa** Symantec enpresak garatu duen produktu bat da eta ekipo pertsonaletan gehiago erabiltzen den antibirus programa da. Programa independentea bezala lortu ahal izateaz gain, "Norton System Works" pak formatuan saltzen da. Baita enpreseetan erabiltzeko diseinatuta dagoen Symantec Antibirus Corporate Edition. Gaur egun norton antibirusa 72577 antibirus desberdinak detekta dezake, baina usten da heuristikaren erabilerari esker posible izango dela zenbaki hau handitzea, BloodHound izeneko heuristika erabiliz.

## Birusen esanaiak 
Symantek LiveUpdate tresna sortu du, honek birusen esanahiak eguneratzen ditu, programaren instalazio momentuan ezagutu ez dituen birusak, detektatuak eta ezabatuak izan daitezen. Birusaren definizioak eguneratzeko, erabiltzailea suskripzio aktibo bat egin behar du eta antibirusa dagoen ekipoa internet konexioa eduki behar du. Inskripzioa bukatu baldin bada, erabiltzaileak programaren egunerokoak deskargatzeko aukera izango du.

Nola ekipo batzuk internet konexioa ez dutenez, Symantek aldizka artxibo exekutable batzuk windowsekin egiten ditu, sistema hau, konprimituta dauden artxibo autoerauzketan datza, exekutatzen direnean, ekipoan bilatzen dituzte instalatuta dauden Symantek produktuak eta aurkitzen dituenean artxibo binarioak eguneratzen ditu. Aukera hau Symantek web orri ofizialean aurkitu dezakezue, *Download virus definitions* aldean.

## Kritikak 
Antibirus programa herrikoienetako izateaz gain, kritika gogorrak jaso ditu zeren eta errekurtso kontsumo handia eskatzen du eta detekzio indize baxuak ditu.

### Errekurtsoen kontsumoa 
Pertsona batzuk errekurtso kontsumo handia daukalako kritikatzen dute.

### Suskripzioko gogoraketa konstanteak 
Suskripzioa bukatu dela eta ate bat azaltzea erabiltzaileen arteko kexa amankomuna da. Ate hau 90 egun barru agertzen da eta beste ate guztien aurretik irekitzen da.

### CIA eta FBIren kooperazioa 
Norton oso gogor kritikatuta izan da Symantek hartu duen hautu politikoengatik. Muzin egiten diote Estatu Batuetako serbitzu sekretoaren programa espioien detekzioari, adibidez Magic Lantern FBIrena eta Oasis CIAkoa.

## Kanpo estekak
Lauhiraze (Ühaitza)

**Lauhiraze** edo **Lauhiraze Ühaitza** Zuberoako erreka da, Ühaitzeko ibaiadarra dena.

## Geografia 
Lohitzüne-Oihergian jaioa, Ozaraine-Erribareitan isurtzen ditu bere urak Ühaitzera. Guztira 15,4 kilometroko ibilbidea du.

## Izena 
*Lauhirasse* frantsesezko izena Ipar Euskal Herriko ibai bi izendatzeko erabiltzen dute: Biduzeko ibaiadarra denak eta Ühaitzeko ibaiadarra den honek. Bi hauek ezberdintzeko Lauhiraze Biduze eta Lauhirize Ühaitza erabil daitezke hurrenez hurren.

## Zeharkatutako udalerriak 
* Arüe-Ithorrotze-Olhaibi
* Domintxaine-Berroeta
* Lohitzüne-Oihergi
* Ozaraine-Erribareita

## Ibaiadarrak 
Lauhirazek ibaiadar bi ditu:
* Tiankoenea erreka
* Berd erreka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Okimo

Greziar mitologian, **Okimo** heliadetako bat zen, Helios jainkok Rodo lamiarekin izan zuen zazpi semeetako bat.

Heliadek, Rodaseko gobernua jaso zuten Telkinak kanporatuak izan ondoren, fenomeno atmosferikoak maneiatu eta Estigiatik euria eginaraziz, jainkoei erronka jo zieten zakur burudun daimon boteretsuak. Telkinak betirako ezabatzeko, Zeusek, uhartea urperatu egin zuen, baina telkin gehienek ihes egitea lortu zuten. Orduan, Heliosek, Rodasen jabetza suertatu zitzaiona, bere izpiekin uhartea urpetik atera zuen, bere maite Rodoren izenarekin bataiatu eta gobernua, honekin izan zituen zazpi semeei eman zien.

Baina bere anaia Tenagesen trebeziengatik bekaizti, gainontzeko heliadatik lauk, haren hilketa prestatu zuten. Krimena ezagutu zenean, laurak Rodasetik kanporatuak izan ziren, eta, beraz, uhartean, hilketa horretan parte hartu ez zuten bi anaiak geratu ziren: Okimo eta Zerkafo.

Okimok, bietatik nagusiena zenak, bereganatu zuen Rodaseko tronua. Hegetoria izeneko naiadearekin, Zidipe edo Zirbia izeneko alaba bat izan zuen, Zerkaforekin ezkontzean, bere anaiaren oinordeko bihurtu zuena. Zidipe, Okridioni ezkon hitza emanda zegoen, baina honen heraldo baten traizioaren ondorioz, Zerkafori eman zion ezkontzeko. Honegatik, ordutik, heraldo bakar bat bera ere ez zen ausartzen Okridionen tenplutxoan sartzen. Beste bertsio baten arabera, Okridionek, Zidiperekin ezkontzea lortu zuen, baina Zerkafok, maite zuenez, bahitu egin zuen, eta ez zen itzuli Okimo aguretuta egon zen arte.

## Kanpo estekak
Panda Security

**Panda Security SA**, Panda Software izenekoa, segurtasun informatikoaren konpainia multinazionala Mikel Urizarbarrenak sortu zuen Bilbon 1990. urtean. Antibirus softwareen produkzioan zentratua, spam eta spyware aplikazioak detektatzeko, ziberkrimenak prebenitzeko eta beste segurtasun tresnak eta enpresa eta etxe erabiltzaileen kudeaketarako sortua izan zen.

Panda produktuak etxeko eta enpresetako erabiltzaileentzako segurtasun tresnak daramatza. Patentatua duen teknologia, TruPrevent izenekoa, birus ezezagunak eta kanpotarrak blokeatzeko proaktibo izateko ahalmena duen multzoa da. "Meda Detección" izeneko programa berri bat ere sortu du, ohizko antibirusak baina babes handiago bat eskaintzen omen duena.

## Konpainia 
### Deskripzio orokorra 
Panda Security munduko laugarren antibirusen saltzaile handiena da. Konpainia, Urizarbarrenak 100% akzioak zuela, 2007 urteko apirilaren 24ean akzioetako 75% Investindustriak ikerketa taldeari saldu zizkion. 2007ko uztailaren 30ean Panda Software konpainia bere izena aldatu zuen eta Panda Security deitzera pasatu zen. Urizarbarrena Jorge Dinaresengandik ordezkatua izan zen. Ia urte bat geroago, 2008ko ekainaren 3an, Dinares bota zuten eta Juan Santanari eman zioten aginte makila.

## Kritikak 
Erabiltzaile batzuk Panda bidaltzen dien eskatu gabeko posta elektronikoengandik kexatu dira eta esan dute korreo elektroniko gehiago ez jasotzeko edo enpresarekin kontaktuan jartzeko ahaleginak ez dute ezertarako balio izan. 2008ko apirilean Wininet.dtl Windows Vista Panda antibirusak detektatu zuen. Erabiltzaile asko Internet gabe geratu ziren. Hurrengo egunean arazoa konpondu zen.

## TruPrevent teknologia 
TruPrevent teknologiak, 2003tik panda produktuetan sartuta, panda Securitygandik garatutako teknologien multzoa da ordenagailuen babes proaktiboarentzako. Antibirus produktu tradizionalak babes erreaktiboa ematen ziguten.

TruPrevent teknologiak mehatxu askoren aurkako babes generiko bat ematen digu eta politika eta arauak egunero ateratzen diren zaurgarri berrietan oinarrituta daude.

## Kanpo estekak 
* Panda Securityren webgunea.
Turno

**Turno** (), mitologia grekoerromatarrean, Dauno eta Venilla lamiaren semea eta Juturna lamiaren neba zen. Lazioko herri bat zen rutulotarren erregea zen. Virgilioren Eneidan, bigarren antagonista nagusia da, Juno jainkosaren ondoren. Bere leinu altua zela eta Latino erregearen alaba zen Laviniarekin ezkon hitza emanda zegoen, baina ezin izan zen honekin ezkondu, orakulu batek, Latinori, printzesa, latindarren izenean inperio handi bat sortuko zuen itsasotik heldutako gizon batekin ezkondu beharko zela esan baitzion. Itsasotik heldutako gizon hori, Eneas zen.

Hisituta eta Juno jainkosa eta Alekto Furiaren eraginpean, Turnok, Eneasi gerra adierazi zion. Turnok, Latinoren laguntza ere lortzea espero zuen, baina honek uko egin zion, eta, horregatik, etruriarren errege zen Mezentzioren aliantza bilatu zuen, honek, gorantz eta gorantz zihoan Latindar ligaren boterea batere ongi ikusten ez zuelarik. Troiarrek eta rutulotarrek, denbora askoz borrokatu zuten, bakoitzak euren aliatuekin, eta jainkoek ere parte hartuz.

Gerran zehar, Turnok, Palante hil zuen, Eneasen laguna. Azkenik, Eneasek Turno garaitu zuen, iztarrean zaurituz. Turnok, bere aitaren aurrera itzultzea eskatzen du, Eneasek ia onartzen duena, baina, orduan, bere etsaiak daramatzan armak ikusten ditu, bere lagun Palanterenak direnak, eta hau Turnoren esku nola hil zen gogoratuz, Eneasek iritziz aldatu eta rutulotarra hiltzea erabakitzen du, halaxe gertatu zen bezala, "eta Turnoren arima, duingabe, ilunpeen lurraldera erori zen".

## Kanpo estekak
Juturna

**Juturna**, erromatar mitologian, jainkosa txiki bat zen, ur eta iturburuetako lamia. Esaten denez, Daunoren alaba eta Eneasen etsai Turnoren arreba zen.

Jupiterrek, hilezkortasuna eman zion. Jano jainkoaren emazte eta Fontusen ama bezala ezagutzen da. Erroman, Largo di Torre Argentinako gune sakratuan tenplu bat zuen.

## Kanpo estekak
Frantziskotar familia

thumb|200px|Frantziskotarren ikur edo armarria.
[thumb|Asisko Frantzisko [Francisco de Zurbarán margolariak egindako lan batean.]]
**Frantziskotar familia** ordena erlijioso katolikoen multzo bat da, Frantzisko Asiskoaren arauei jarraitzen dieten moja, fraide eta laikoak biltzen dituena.

Anaia Txikien Ordena eskeko ordena 1207-1209an sortu zuen San Frantziskok, eta Inozentzio III.ak 1216an eta Honorio III.ak 1223an onartu zuten. Pobretasun erabatekoa eta predikuan ibiltzea ziren frantziskotarren oinarriak. Beste kristau adarretan ere, hala nola anglikanoen eta luteranoen artean, frantziskotar ordenak daude.

Gaur egun hiru sail dituzte frantziskotarrek beraien lehenengo ordenan: anaia txikiak (OFM); kaputxinoak (OFMCap) eta komentukoak (OFMConv). Badira emakumeak ere frantziskotarren bigarren ordenan: Santa Klararen klaratarrak, eta kontzepzionistak), bai eta sekularrak ere hirugarren ordenan.

## Frantziskotarren sailkapena 
Gaur egun hiru sail nagusi dituzte frantziskotarrek:

### Lehenengo ordena 
Lehenengo ordenak (Ordo Fratrum Minorum, O.F.M.), gizonezkoena, hiru adar nagusi dauka:
* Anaia txikiak (O.F.M.): Ordenaren oinarrizko zutabea da, 1209an sortua.
* Anaia txiki komentualak (Ordo Fratrum Minorum Conventualium, O.F.M.Conv.), 1209an sortua.
* Anaia txiki kaputxinoak (Ordo Fratrum Minorum Capuccinorum, O.F.M.Cap.), 1525ean sortuak.

### Bigarren ordena 
Bigarren ordena, emakumezkoena, erlijiosoek (Lekaimeek) bakarrik osatzen dute, bereziki:
* Klaratarrak (Ordo Sanctae Clarae, O.S.C.)
* Sorkundetarrak (Ordo Inmaculatae Conceptionis, O.I.C).

### Hirugarren ordena 
Hirugarren ordena: gehienbat emakume zein gizon sekularrek osatutakoa, “Frantziskotar sekularrak” bezala ezagunagoak (emakumeak zein gizonak izan daitezke), hala ere erlijiosen adar bat dago multzo honetan.
* Frantziskotar sekularren ordena (Ordo Franciscanus Saecularis, O.F.S.)
* Frantziskotar hirugarren ordena erregularra (Tertius Ordo Regularis, T.O.R.)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ordo Fratrum Minorum, ofm.org
*  Arantzazuko frantziskotar probintzia
* Arantzazuko frantziskotarrak
EusLinux

thumb| EusLinuxen logotipoa Linuxen berdina da.

**EusLinux** Debianen oinarrituta dagoen GNU/Linux banaketa da. Proiektua Eusko Jaurlaritzako Hizkuntz Normalkuntzako Sailburuordetzak bultzatu zuen 2005ean, baina ez zuen jarraipenik izan.

Oraindik ere Interneten dago eskuragarri, Jaurlaritzaren webgunean.

Proiektu honen ekarpen nagusiak Debian eta GNOMEren tresna batzuk euskarara itzultzea eta, beste aldetik, aurreko proiektuetan itzuli ziren tresnak eguneratzea izan zen, esaterako OpenOffice.org.

Proiektuan Elhuyarrek, UZEIk eta Zundan-ek hartu zuten parte.

## Ikus, gainera 
* Linux
* Linux banaketa
* GNU

## Kanpo estekak 
* Euskarazko softwarea: Sistema eragileak (EusLinux jaisteko orria, Eusko Jaurlaritzaren webgunean)
Square One

thumb|Square 1

**Square One**, Rubiken kuboaren motako buruhausgarri bat da. Baina, halako beste buruhausgarrietatik bereizten duena, bere mozketen formaren ondorioz, biratzerakoan formaz aldatzen dela da.

## Historia 
Square One buruhausgarria, Karel Hršel eta Vojtěch Kopskýk asmatu zuten 1990 inguruan. Patente eskaria, Txekoslovakian, 1990eko azaroak 8an egin zen eta 1992ko urriak 26an onartua izan zen, CS 277266 B6 zenbakiarekin. AEBetan, 1993ko martxoak 16an patentatua izan zen, US 5.193.809 zenbakipean. Kuboaren diseinua ere patentatua izan zen, D340.093 zenbakiarekin, 1993ko urriak 5ean.

## Jainkoaren algoritmoa 
2005ean, Mike Masonjonesek, Square One buruhausgarriarentzako Jainkoaren algoritmoa kalkulatu zuen. Buruhausgarriaren posizio bakoitza, gehienez ere, 13 bira eginez ebatzi daitekeela frogatu zuen (12, erdiko geruza kontutan hartzen ez bada). Jarraian, buruhausgarria ebazteko n birak behar dituzten p posizio kopurua laburbiltzen da.

## Antzerako beste buruhausgarri batzuk 
* Rubiken kuboa
* Sakelako kuboa
* Rubiken mendekua
* Skewb
* Skewb diamantea
* Skewb Ultimate
* Dogic
* Irakaslearen kuboa
* V Cube 6
* V Cube 7
* Pyraminx
* Megaminx

## Kanpo estekak
I quatro inesorabili

***I quatro inesorabili*** (), Primo Zeglio zinema zuzendariak 1965. urtean egindako film bat da, Spaghetti western generoko filma.

## Istorioa 
Sam, hilketaz salaturik dagoen errugabe baten atzetik doan landa agente bat da. Bitartean, lau ordainsari bilatzaile, agentearen atzetik doaz, berau hiltzeko asmoz.

## Aktoreak 
* Adam West
* Roberto Undari
* Dina Loy
* Luis Induni
* Jose Jaspe

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - imdb.com
Mahabalipuram

**Mahabalipuram**, **Mamallapuram** bezala ere ezaguna, Indiako Tamil Nadu estatuko Kancheepuram barrutiko hiri bat da.

Mahabalipuram hiria, VII. mendean, Pallava dinastiaren portu bat zen, Chennaitik 60 kilometro ingurura zegoena. VII eta IX. mendeen artean eraikitako zenbait monumentu historiko ditu, UNESCOk, 1984an, Gizateriaren Ondare izendatu zituenak.

## Kanpo estekak
Hitz gurutzatuak

**Hitz gurutzatuak** hitz batzuk laukitxo batzuetan bertikalki edo horizontalki jartzean datzan denborapasa bat da. Hitzak letrak batean gurutzatzen dira.

## Historia 
1913ko abenduaren 21ean, Arthur Wynne kazetari ingelesak *Word-cross* izeneko joko berria argitaratu zuen *New York World* egunkarian. Wynnek berak aitortu zuenez, aitonak txikitan erakutsitako “lauki magikoak” izeneko jokoan oinarritu zen, denbora-pasa berria asmatzeko.

Lehenago ere antzeko jokoak ezagunak ziren. **St. Nicholas** haurrentzako aldizkariak hitzak laukietan idazteko jokoak argitaratu zituen 1873an. Eta 1890ean, *Il Secolo Illustrato della Domenica* aldizkarirako, Giusseppe Airoldik *Per Passare il Tempo* jokoa prestatu zuen: lehenengoz, hitz-jokoak definizio bertikalak eta horizontalak elkarrekin gurutzatzen zituen. Baina joko sinple eta mugatua zen, lau hitz bertikal zituen eta beste lau horizontal, eta jakina, hitz guztiak luzera berekoak ziren, lau letrakoak.

### Hitz gurutzatuen sukarra 
Wynnek, 1913ko Santo Tomas egunean, jokoaren arrakastan funtsezko eragina izan zuen elementua erantsi zuen: hitzak bereizteko hutsuneak. Lauki hutsei esker, edozein luzeratako hitzak sar zitezkeen, eta jokoa nahi adina zabaldu. *New York World* Wynnen hitz gurutzatuak astero argitaratzen hasi zen, eta beste egunkari batzuek bide hari heldu zioten urte gutxian. *Boston Globe*, esaterako, 1917an hasi zen irakurleei hitz gurutzatuak eskaintzen. Baina fenomenoak 1920ko hamarkadan egin zuen eztanda. 1921ean New Yorkeko Liburutegi Publikoko arduradunak kexu ziren “hitz gurutzatuen eroaldiak liburutegiak jo” zituelako. Haien esanetan, moda berriaren zaleek liburutegiko hiztegi eta entziklopediak monopolizatu eta liburuen “egiazko” erabiltzaileak uxatzen zituzten.

1924an Simon and Schuster argitaletxeak lehen hitz gurutzatu liburua argitaratu zuen. Arrakasta areagotu egin zen. Paradoxikoki, gaur egun hitz gurutzatuengatik ospetsua izan arren, *The New York Times* jokoaren aurkako gurutzadaren lehen lerroan zegoen. 1924an bertan, jarduerak “garapen mentalean inolako eraginik ez” zuela zioen egunkariak. Hurrengo urtean zera adierazi zuen: “Zorionez, hitz gurutzatuak onuragarriak ala kaltegarriak direneko galderak ez du erantzunik behar. Eroaldia azkar itzaltzen ari da, eta hilabete gutxian erabat ahaztuta egongo da”. Hilabete gutxi horiek joan ziren, baita urteak ere, eta 1929an moda erabat desagertu zela argitaratu arren, Wynneren jokoak aurrera egin zuen. The New York Timesen setakeriak 1942ra arte iraun zuen. Orduan hasi ziren oraindik munduko hitz gurutzatu prestigiodunenetakoak –eta zailenetakoak– direnak argitaratzen.

Ordurako Robert Stilgenbauer hasia zen inoizko hitz gurutzatu zabalenak prestatzen. Hamar urteko lana 1949an argitaratu zuen, eta 125.000 kopia saldu. 3.185 definizio bertikal eta beste 3.149 horizontal ditu, eta gaur arte ez du inork osatu.

Image:American crossword.png|Taula amerikarra
Image:British crossword.png|Taula ingelesa
Image:Japanese crossword.png|Taula japoniarra
Image:Crossword 2.png|Taula hebreeraz

## Ikus, gainera 
* Hitz gezidunak

## Kanpo estekak 
* Hitz gurutzatuak on line
John Sculley

**John Sculley** (AEB 1939ko apirilaren 6a) PepsiCo konpainiako lehendakariordea eta ondoren, Apple Computereko lehendakaria eta zuzendari exekutiboa izan zen. Gaur egun, Sculley Brothers izeneko inbertsioak egiteko enpresa baten bazkidea da.

**Sculley** Estatu Batuetan jaio zen, baino jaio eta astebetera bere familia etxez aldatu zen Bermudatara. Ondoren, Brasil eta Europan ere biziko da. 14 urterekin koloreko izpi katodikodun tutua asmatu zuen, baina ezin izan zuen patentatu, Dr. Lawrencek antzeko asmakuntza bat patentatu baitzuen aste batzuk lehenago. Patente hau ondoren, Sonyk eskuratu zuen. **Sculley** diseinugile arkitektoniko bezala graduatu zen Brown Unibertsitatean eta MBA bat lortu zuen Whartongo Negozio Eskolan.

## Apple Computer 
Steve Jobs Apple Computereko lehendakaria zela, honek **John Sculley**ri, orduan Pepsiko lehendakariordea, postu bat eskaini zion bere konpainian, eta 1983an onartu zuen. 1985. Urtean, **Sculley**k Jobs konpainiatik kanporatu zuen.

**Sculley**ren administrazioa eta gero, Applek Macintoshen interfaze grafikoaren zati batzuk Microsofti lizentziatu zizkion.
Giurtelecu Şimleului

**Giurtelecu Şimleului** Errumaniako udalerria da, Transilvaniako eskualde historikoan dagoena.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
*  https://web.archive.org/web/20151213160859/http://www.donau-archaeologie.de/doku.php/kataloge/grabkatalog/g/giurtelec
Liburu elektroniko

**Liburu elektroniko**a edo ***e-book***a liburu baten bertsio elektroniko edo digitala da. Liburu elektronikoa irakurtzeko, *irakurgailu* edo *liburu elektronikoen irakurgailu* izena duen gailua erabiltzen da. ''* terminoa ingelesetik dator, eta anbiguoa da, batzuetan «liburu elektroniko» (hots, irakurtzen dena) eta beste batzuetan «liburu elektronikoen irakurgailu» esan nahi baitu.

Bestalde, autore batzuek liburu elektronikoen eta hipertestuen arteko desberdintasuna defendatzen dute. Hipertestuek informazioaren egituraketaren lotura egiteko balio dute; liburu elektronikoa, aldiz, paperean argitaratuko liburua digitalizatzeko erabiltzen da. Hipertestuaren adibide da Wikisource; eta *e-book*aren adibide da edozein liburu digital, Interneten edota CD-ROM batean gordea.

## Liburu elektronikoaren bilakaera 
Liburu elektronikoaren irakurgailutzat hainbat tresna erabil daitezke: ordenagailuak, PDA, ordenagailu eramangarriak, eta hala pantaila nola memoria digitala dituen edozein gailu elektroniko, oro har.

Hala ere, XXI. mendearen lehen hamarkadaren bukaeran, liburu elektronikotzat soilik balio zuten gailuak azaldu ziren, paperezko liburuen aldakortasuna emulatzeko diseinatuta daudenak. Honela bilatu zen: mugikortasuna eta autonomia (kontsumo baxua duten gailu mugikorrak irakurketa luzatzeko, kargaren beharrik gabe), neurri nahikoa duten pantailen bidez ohiko dokumentuak ikusteko (A4 edo A5 formatuetan), kontraste neurri altua eta baita eguneko argiaz ere.

Testuinguru horretan, tinta elektronikoa agertu zen: paper eragina du (berezko argitasunik gabe, kontraste altua lortuta) eta kontsumo eskasa (teknologia horrek pantaila aldaketetan bakarrik behar baitu elikagaia).

Adibidez, iLiad gailua (iRex-ek sortua eta Espainian 2006tik aurrera salmentetan lehena dena), Reader (PRS-500 eta PRS-505) Sony-rena, HanLin V3, STAReBOOK STK – 101, Bookeen Cybook eta Kindle, Amazoneko produktua.

## Liburu elektronikoen fitxategien formatuak 
Formatu arrunten artean honako hauek daude: DOCa, PDBa (Mobipocket) eta PDFa. Formatu horiek programa bereziekin ikusi daitezke. Erabiliena PDFa da: Adobe Reader jabe-programa erabiliz gero, irakurgarria da. Haren abantailak mugikortasuna eta ISO estandarizazioa dira; desabantaila nagusia, aldiz, orrialde arteko banaketa egokitzeko ezina da: adibidez, MOBI (Mobipocket) eta Adobe ePUB formatuek ez dute desabantaila hori.

## Antzekoak 
* Komikia edo antzekoa digitala badira, *e-komikia* deitzen zaie.
* Liburuak audio formatuan badaude, *audioliburua* deitzen zaie.

## Irakurgailuen taula 
## Bibliografia 
*  Franganillo, Jorge. "La industria editorial frente al libro electrónico". *El profesional de la información'', 17(4), 2008, 416-417 orrialdeak.

## Ikus, gainera 
* Calibre (softwarea)

## Kanpo estekak
Warblog

**Warblog**a edo **milblog**a gerrari buruzko notizi edota gertakariei buruz hitz egiten duen webloga da. Batzuetan, warblog terminoak blogak gerraren aldeko pentsaera duela esan nahi du. Milblog terminoak, berriz, idazle edo blogaren egilea militarra edo hauekin harremana izandakoa dela esan nahi du.

## Deskripzioa eta jatorria 
Warblogak lehenez 2001. urtean agertu ziren Ameriketako Estatu BatuakAEBetan, Afganistanen inbasioa gertatu bitartean. Baina 2003ra arte, hau da, Iraken inbasioa gertatu arte ez ziren heuren heldutasunera iritsi.

Warblog batzuk beren edukia gerran zentratzen zuten bitartean, beste batzuk euren funtsa hainbat esparrutara zabaldu zuten: política, kultura… gaietara esate baterako.
Gerra garaian eta gerrari buruzkoak ez diren gaiak jorratzen dituzten blogak, normalean gertatzen ari den istiluari buruz dihardute. Gerratea amaitzean, batzuek lehen zuten izaerara bueltatzen dira, beste batzuk, ordea, hartu duten pertsonaia berria kontserbatzen dute.

Matt Welch izan zen “warblog” terminoa izenpetu zuena eta 2001eko irailaren 17an bere warblog propioa kaleratu zuena.

## Warbloggingaren hazkundea 
Glenn Reynolds izan zen warblogginga ezagunarazi zuena. Gainera, bere Instapundit izeneko bloga gaur egun dagoen blog politiko nagusienetarikoa da. Beste warblog ezagunak, Steven Den Bestek egindako USS Clueless adibidez, irailaren 11 baino lehen kaleratu zen baina ez zuen bere edukia terrorismoaren aurkako gerra bezala definitu, data hau pasa ondoren.

## Oraina 
Pentsatu izan da warblog terminoa anakroniko bilakatu dela (Interneten gauzak zein azkar aldatzen direnaren irudia). warblog izenarekin ezagun bilakatu ziren blog gehienek edukia zabaldu zuten politika eta notizia orokorrak aipatuz. Horietako gehienak, informazio eguneratuaren foku bilakatu ziren, gai nagusia 2004. urteko elekzioak izan zirelarik. Beste batzuk aitzitik, gerrari zuzendutako atentzioa, alderdi bereizgarria dela uste dute eta ondorioz blog politikoetatik bereizi egiten dira.

Esparru honetan ordezkari moduko bat jaio zen “Milblog” izenekoa. Hauek ere gerra gaiak jorratu ohi zituzten. Blog hauek agente edota erretiratutako militarrek idatzitakoak izan ziren.

Bloggerra gaur egungo konbate zona posibletan bizi diren biztanleetara iritsi da. Honek ingelesez idatzitako blog Irakiar, Afgano eta Iraniarren hazkundea eragin du. Nahiz eta blog hauek warblogak ez izan, warblog egileek baita irakurleek ere laguntza ugari eskaini dituzte arlo honetan.

Aipagarria da esatea AEBn warblogginaren hazkundea sumatu ondoren, bertako departamentuak warblogak bijilatzen hasi dira. Hamar gizonek osotutako taldea sortu dute honetarako. Ondorioz zenbait warbloggerrek beren blogak ezabatu dituzte agintariek egin ditzaketen errepresaliei beldur baitira.

## Ikus, gainera 
* Milblogging.com

## Kanpo estekak
Kodak

**Eastman Kodak Company** enpresa multinazionala da. Argazkigintzaren arloan lan egiten du, diseinua, produkzioa eta salmentan bereziki.
 
Izen honen sorrera bi teorien arabera agertzen da. Batak George Eastmanek izen sinplea eta ahoskatzeko erraza sortu nahi izan zuela izena haurren soinuetatik abiatuta esaten du. Besteak, berriz, bere lehen argazki makina baten soinuaren imitazioz sortu zuela dio.
 
## Produktuak 
Bere arrakastaren arrazoi nagusia 1888ko paperezko bobinaren sorrera izan zen. Kodak 100 Vista izan zen lehen bobina makina eta haren eslogana "zuk sakatzen duzu, guk gainerako guztia egingo dugu"
 
Beste argazki makina arrakastatsu batzuk hauek izan dira:
 
* Kodak Brownie
 
* Kodak Instamatic
 
### Filmak 
Film-arloan KODAK da munduko hornitzailerik inportanteena merkaturako, profesionalentzako zein afizionatuentzako.
 
### Kamera digitalak 
Kodakek egindako produktu gehienak Japoniako Chinon Industriesek eginak dira. 2004an Kodakek espresa hau erosi zuen eta honen langile gehienak Kodak Japonian integratu ziren. 2006an Kodak hitzaldi batean esan zuen Flextronic enpresak lagundu zuen gaur egungo kamera digitalen fabrikazioan.

## Kanpo estekak
Rodolphe Töpffer

**Rodolphe Töpffer** (Geneva, 1799ko urtarrilaren 31 - Geneva, 1846ko ekainaren 6a) irakasle, politikari, idazle eta margolari suitzarra izan zen, aditu askoren ustez historiako lehendabiziko komikigile modernoa izan dena, *Docteur Festus* lanarekin (1840) hain zuzen ere.

## Bibliografia 
Jarraian agertzen diren lanez gain, Töpfferrek idazlan ugari laga zituen Suitza osoan zehar, Alpeetako inguruneetan eta Italiako iparraldean egindako bidaia kronika modukoak.

### Antzerkia 
# ''L'Artiste* (1829)
# *Monsieur Briolet ou le dernier voyage d'un bourgeois*
# *Les Grimpions*
# *Les aventures de monsieur Croquemolle*
# *Les Deux Amis*
# *Les Quiproquo*
# *Monsieur Du Sourniquet*
# *Didon*

### Eleberri eta saioak 
# *Harangues politiques de Démosthène* (1824)
# *Réflexions et menus propos d'un peintre genevois* (1830)
# *Le Presbythère* (1832)
# *La Peur* (1833)
# *L'Homme qui s'ennuie* (1833)
# *L'Héritage* (1834)
# *Élisa et Widmer* (1834)
# *La Traversée* (1837)
# *Histoire de Jules* (1838)
# *Nouvelles et Mélanges* (1840)
# *Docteur Festus* (1840)
# *Monsieur Pencil* (1840)
# *Nouvelles genevoises* (1841)
# *Rosa et Gertrude* (1847), hilondokoa
# *Réflexions et menus propos d'un peintre genevois* (1848), hilondokoa
# *Essai sur le beau dans les arts* (1848), hilondokoa

### Komikiak 
thumb|200px|*Histoire de Monsieur Cryptogame*.

# *Histoire de monsieur Jabot*, 1833.
# *Les Amours de monsieur Vieux Bois* 1837
# *Histoire de monsieur Crepin* 1837
# *Docteur Festus* 1840
# *Monsieur Pencil* 1840
# *Histoire d'Albert* 1845
# *Histoire de monsieur Cryptogame* 1846
# *Monsieur Trictrac'', 1937

## Ikus, gainera 
* Frantsesezko literatura
Premacken printzipioa

**Premacken printzipioa** erraztasun handiagoz gertatzen diren jokabideek gertatzeko zailagoak diren jokabideak sendotzen dituztela dioen printzipioa da. Premacken printzipioa tximino kaputxinoen ikerketa batetik eratorri zen, baina gizakien portaera azaltzeko eta aurreikusteko ere balio du. Honen froga da terapeutek printzipio hau erabiltzen dutela jokabide-aldaketan.

Eguneroko hizkuntzan Premacken printzipioak proposatzen du ikasle batek jarduera jakin bat egin nahi badu, ikasleak hain gogoko ez duen jarduera bat egingo duela jarduera desiragarrira egin ahal izateko. Ikasleak motibatuagoak egongo dira jarduera zehatz bat egiteko baldin badakite horren ondoren desiragarriagoa den jarduera bat egin ahal izango dutela. Probabilitate handiko jokabideak (jokabide desiragarriagoak) probabilitate txikiko jokabideen (jokabide ez hain desiragarriak) esku badaude, probabilitate baxuko jokabideak errazago gertatuko dira.

## Erreferentziak 

* Wenning, C. Elements of Animal Learning: Applicable to Human Learning?
* https://archive.today/20130801115402/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1310854(https://archive.today/20130801115402/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1310854)

## Kanpo estekak
Shabitko

[eskuinera|thumb|260px|Shabitkoren estela. [New Yorkeko Arte Museo Metropoliarra]]

**Djedkaura Shabitko**, **Shabitko** edo **Shebikos**, Egiptoko XXV. dinastiako hirugarren faraoia izan zen, eta K.a. 707 edo K.a. 706tik K.a. 690 arte gobernatu zuen.

Manetonek, **Sebikhos** deitu zuen, eta 14 urteko erregealdia eman zion (Sexto Julio Afrikano, Sinzeloren arabera). Eusebio Zesareakoak, **Sebikhos** edo **Sebitkos** deitu zuen (bertsio armeniarra) 12 urteko erregealdia emanez.

Piankhiren semea eta Shabakoren iloba eta oinordekoa zen.

Shabakoren erregealdian, Asiriarekin, adoste eta elkarlaguntza politika bat jarraitu zen, asiriarrak baretu zituena, Egipto erasotzeari uko eginez. Shabitkok, politika ezberdin bat erabili zuen: erresistentzia.

*Kawako ezutarria*k, Shabitkok, bere "anaiei", baita Taharqori ere, Nubiatik Tebasera joateko kontsultatzen dituela kontatzen du. Beste estela batek, asiriarrek Jerusalem eraso zutenean, Kusheko erregea, Asiriako errege zen Senaqueriben aurka joan zela erregistratzen du. Shabitko, Senaqueriben aurkako erresistentziara bildu zen, eta Palestinara armada bat bidali zen, Shabitkoren anaia zen Taharqok zuzendutako armada.

Shabitko K.a. 690ean hil zen, eta, Kawako zutarriak adierazten duen bezala, bere oinordekoa, bere anaia Taharqo izan zen.

## Bere garaiko testigutzak 
* Kaperak Karnaken (Arnold)
* Menfisen aurkitutako errege izena daramaten blokeak (Arnold)
* Kareharrizko ontzi baten zatia (Petrie Museoa)
* Zenbait estela

## Kanpo estekak
Tarasio

**Tarasio Konstantinoplakoa** edo **San Tarasio** (; Konstantinopla, 730 &ndash; 806ko otsailaren 25a) Konstantinoplako patriarka izan zen 784ko abenduak 25etik hil zen arte, 806an.

## Bizitza 
Tarasio, Konstantinoplan jaio eta hil zen. Maila altuko epaile baten semea, haurtzarotik izan zuen beste familia garrantzitsu batzuekin harremana, azken aitalehena izan zen Foziorena kasu. Tarasiok, karrera bat egin zuen administraritza laikoan, eta idazkari inperiala (*asekretis*) izatera pasa zen. Kargu honetan, Ikonodulak zein inperioko aginduak betetzea gogoko zituenez, Irene enperatrizak, aitalehen izendatu zuen 784an, garai hartan laikoa zen arren. Baina, ondo hezitako bizantziar oro bezala, teologian oso aditua zen. Aitalehen izendatua izateko, Tarasio, korrika eta presaka, apaiz ordenatua izan zen.

787an, Nizeako II. kontzilioan parte hartu zuen, eztabaida ikonoklasta ebazteko. Eztabaidek iraun zuten bitartean, zenbait nahaspila sortu ziren. Azkenik, ikonoklasia salatu eta irudien gurtza ofizialki berretsi zen.

795ean, Konstantino VI.a enperadorea, Mariaz dibortziatu eta Teodotaz ezkondu zen. Tarasiok, dibortzio hau baimendu zuen, fraideak asaldatu zituena.
Jurgi Sintzelo

**Jurgi Sintzelo** Tarasio aitalehenaren idazkari pertsonala (*sintzeloa*, *"zeldakidea"*) izan zen, eta VIII. mendearen amaieran eta IX. mendearen hasieran bizi izan zen.

*Aegyptiaca* edo Manetonek idatzitako Egiptoren Historiaren igortze eta ezagutza iturririk garrantzitsuena da, bere *Ekloge chronographias* (Ἐκλογὴ τῆς χρονογραφία) lanean, Adanengandik hasi eta Diokleziano erromatar enperadorearen garairaino iristen zen munduaren historia bat.

Sintzelok, Jesus, *Munduaren Sorrera*ren ondorengo 5500. urtean jaio zela frogatu nahi zuen, modu ez zuzenean, Eurite Unibertsalaren garaitik Dario I.a persiar enperadoreraino zihoazen 31 egiptoar dinastia deskribatuz, Manetonen epitomeak erabilita.

Bere testu guztietatik, bi eskuizkribu baino ez dira mantendu, 1021. urtekoa eta Parisekoa, bietatik hoberena.

Sintzelok, bere lana idazteko, Eusebio Zesareakoaren epitomea erabili zuen, aipatuz, eta, agian, Sexto Julio Afrikanorena, modu ez zuzenean, beste eskuizkribu batzuen bidez. Beste lan batzuk ere ezagutu behar izan zituen, sasi-manetondartzat hartzen direnak, *Sozisen Liburua* eta *Kronika Zaharra* kasu.

## Bibliografia 
* *Editio princeps* di J. Goar (1652) in W. Dindorf, *Bonn Corpus scriptorum hist. Byz.*, 1829.
* H. Gelzer, *Sextus Julius Africanus*, ii. I (1885).
* H. Gelzer. *Sextus Julius Africanus und die byzantinische Chronographie*, Leipzig 1898 (rist. New York, B. Franklin, 1967).
* C. Krumbacher, *Geschichte der byzantinische Litteratur*, Munich, 1897.
* William Adler. *Time immemorial: archaic history and its sources in Christian chronography from Julius Africanus to George Syncellus*, Washington, D.C., Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 1989.
* Alden A. Mosshammer, ed., *Georgii Syncelli Ecloga chronographica*, Leipzig, Teubner, 1984.
* William Adler, Paul Tuffin, translators. *The chronography of George Synkellos: a Byzantine chronicle of universal history from the creation*, Oxford, Oxford University Press, 2002.

## Kanpo estekak 
* Jurgi Sintzeloren testuen hautaketa
Ammuna

**Ammuna** errege hitita bat izan zen, eta, erresuma, 20 urte inguruz gobernatu zuen, K.a. 1550etik K.a. 1530 arte, bere aurreko erregea eta aita izan zen Zidanta I.a hil ondoren.

Nahaspila dinastiko hauek, lehorte larri batekin batera, erresuma larriki ahuldu zuten, eta bere ondoko herriei, batez ere mendebaldeko Anatolian, hititen aurka armetan altxatzea ahalbidetu zien, bere aurreko erregeek konkistatutako zenbait hiriren matxinada eragin zuena, Tipiya, Hapisna, Parduwata edo Hahha kasu, beharbada, hititak, Siriarako ibilbiderik gabe utzi zituena.

Hil zenean, beharbada arrazoi naturalen ondorioz, bere oinordekoa, Huzzia I.a izan zen, honek Ammunarekin izan zuen harreman zehatza zein izan zen ezagutzen ez delarik.

## Familia 
## Kanpo estekak
Muttakil-Nusku

**Muttakil-Nusku**, Asiriako errege bat izan zen, bere erregealdia, ia begi itxi-ireki baten parekoa izan zelarik. Bere aita Ashur Dan I.a hil ondoren, tronua heredatu zuen bere anaia Ninurta-Tukulti-Ashurren aurka matxinatu zen, eta tronua kendu zion.

Bere anaia tronutik kendu eta laster, hil egin zen, bere oinordekoa, bere seme Ashur-resh-ishi I.a izan zelarik.
Bayer

**Bayer AG** (Bayer Aktiengesellschaft) farmakologiaren arloko enpresa alemaniarra da, Wuppertal (Ipar Renania-Westfalia) hirian eta 1863an sortutakoa eta estatu berean dagoen Leverkusenen egoitza nagusia daukana gaur egun.

"Aspirina" farmako ezagunaren ekoizle eta jabea da, eta mundu mailan hirugarren enpresa farmazeutikorik handiena da.

## Kanpo estekak 
* Bayer enpresaren webgunea
Mike Powell

'*Michael Anthony *Mike* Powell*' (Philadelphia, 1963ko azaroak 10), luzera jauzian espezializatutako kirolari ohi estatubatuar bat da.

1991n Tokion ospatutako Atletismoko Munduko Txapelketan, 1968an, Mexikoko Olinpiar Jokoetan Bob Beamonek lortutako 8,90 metroko munduko errekorra gainditu zuen, ia 23 urteren ondoren, 8,95 metroko jauzi batekin, bost zentimetro gehiago.
Nazi-Maruttash

**Nazi-Maruttash**, Kurigalzu II.aren seme eta oinordeko izan zen Babilonia, Akad, Itsasoko Herrialdea eta Khanako errege bezala. K.a. XIV. mendearen amaiera eta K.a. XIII. mendearen hasiera artean hedatu zen bere erregealdia.

Asiriaren aurka borrokatu zuen; Namri herrialdea inbaditu zuen (Nippurretik ekialdera eta Elametik iparraldera, asiriar eragina zuen gunean), baina Adad-nirari I.a erregeak garaitu zuen, bere kanpamendua eta zutoihalak harrapatu eta kontserbatu den muga hitzarmen bat inposatuz. Hitzarmenean, muga horiek oso argi xehatzen dira, eta estela eta seinale jartzeen bidez osatua izan zen.

Bere oinordekoa, Kadashman-Turgu izan zen, beharbada, bere semea zena.
Analgesiko

thumb

**Analgesikoa** edo **min-kentzailea** mina kentzeko edo gutxitzeko erabiltzen den sendagaien multzoa da, potentziaren arabera mailatan sailkatzen direnak. Izan ere, hasierako mailakoak "aspirina" eta parazetamol ezagunak daude, azken mailakoen artean morfina dugun bitartean.

Bestela, nerbio-sisteman non eragiten duten arabera bi multzotan banatzen ditugu, zentralak edo periferikoak alegia.

## Hasierako mailakoak 
Hasierako mailako analgesikoak edo txikiagoak opioaren familiakoak ez direnak ditugu, alde batetik aspirina eta antiinflamatorio ez esteroideoen (AIEE) multzokoak eta bestetik parazetamol eta metamizol ezagunak.

## Azken mailakoak 
Azken mailako analgesikoak edo handiagoak opioaren familiakoak dira:
* Tramadol
* Fentanilo
* Buprenorfina
* Oxikodona
* Morfina

## Laguntzaileak 
Min kronikoa tratatzeko, bestelako sendagai laguntzaileak erabiltzen dira analgesikoekin batera, ohikoenen artean Karbamazepina, Gabapentina, Pregabalina eta Amitriptilina.

## Ikus, gainera 
* Anestesia
* MOEren eskailera analgesikoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gies

Greziar mitologian, **Giges** edo **Gies** (grezieraz Γύης edo Γύγης, "indartsua"), **Gigas** edo **Gias** ere deitua batzuetan, Hekatonkiro bat zen, ehun beso eta berrogeitamar burudun erraldoi bat, Urano eta Gearen semea eta Briareo eta Kotoren anaia.

Bere anaiekin batera, lehenik Uranok eta ondoren Kronosek, Tartarora bidali zuten, azken honi, lehena tronutik kentzen lagundu ondoren, Zeusek askatu eta honen aldean Titanomakian parte hartu zuen arte. Gerra amaitu ondoren, Ozeano ibaiko jauregi batean bizitzen jarri zen. Tetisek deitu zuen, Zeusi laguntzeko, jainko honi, Herak, Ateneak eta Poseidonek, tronutik kentzeko kateatu zutenean laguntzeko.

Giges, Eneasen Italiako lagun baten izena ere bada. Turnok hil zuen, Italian, Eneasen etsaia zenak. (Virgilio, Eneida 9.762)

## Kanpo estekak
Psikoanaleptiko

**Psikoanaleptikoa** sendagai lasaigarrien multzo zabala izendatzeko erabilitako hitza da. Definizio honek antsiolitiko, antipsikotiko, hipnotiko eta lasaigarriak barne hartzen ditu.

## Ikus, gainera 
* Bentzodiazepina
* Psikoleptiko

## Kanpo estekak 
*  Hiztegi medikoa ingeleraz.
Kontrapasa (jokoa)

**Kontrapasa**, aipamen edo esaldi bat, parte-hartzaileak asmatu behar dituen hitzetatik ateratako hizkien bidez eratzean datzan denborapasa grafiko bat da. Asmatu beharreko hitzak, bakoitzaren definizioaren araberakoak dira, eta hitz horren hizkiak, koadrora pasatzen dira, hizki bakoitzean adierazitako posiziora. Hitz bakoitza, kontrapasaren koadroan bere laukitxoetan agertzen den hizki larri baten bidez identifikatzen da. Honela, kontrapasako laukitxo bakoitzak, bi erreferentzia ditu:

* zenbaki bat, jarraikako ordenan, txikienetik handienera
* hizkia zer hitzetatik datorren adierazten duen hizki bat.

Hitzen hasierako hizkiek, aipamenaren egilearen izenarekin akrostiko bat era dezakete, aipamena igartzeko pista gehigarri bat delarik.

## Teknikak 
Kontrapasa ebazteko teknikak, ahal bezain beste hitz identifikatu eta koadrora pasatzean datza. Ondoren, ebazpen bidez, oraindik osatu gabeko esaldiaren zenbait hizki aurkituko dira, eta euren hitzetara pasako dira, gainontzekoa ebaztea errazteko. Hauek, berriz, koadrora pasako dira, eta hala, esaldia osatu arte.

## Kanpo estekak
Albo ondorio (medikuntza)

**Albo-ondorioa** farmako edo bestelako tratamendu baten efektu txar, kaltegarri, bilatu gabeko eta saihestezina da. Iatrogenia edo medikuntzak eragindako kalteen artean ditugu.

Ondorio terapeutiko edo sendagarriekin alboratu behar dira beti ere tratamenduarekin jarraitu ala ez erabakitzeko, larritasunaren arabera.

Farmakojagoletza zerbitzuek albo-ondorioak aztertu eta kontrolatzeko guneak dira, osasun sistemetan daudenak.

## Kanpo estekak 
* Eusko Jaurlaritzaren Osasun Saileko farmakojagoletzaren unitatea
Tenages

Greziar mitologian, **Tenages**, heliadetako bat zen, Helios jainkoa eta Rodo lamiaren zazpi semeetako bat.

Bere anaiekin eta bere amarekin batera gobernatu zuen Rodasen, Telkinek, Zeusek ez suntsitzeko ihes egin ondoren. Tenages, bere aitak hala irakatsi baitzion, astrologia, nautika eta metalgintzan nabarmendu zen, hainbeste, ezen, bere anaietako lauk, Aktis, Kandalo, Makareo eta Triopasek, bekaitzak jota, hil egin zutela.

Behin hilketa ezagutu ondoren, hiltzaileak, Rodasetik erbesteratu behar izan ziren, euren ihesaldian, Egeo itsasoko zenbait uharte eta urrutiko lurralde batzuk, Egipto kasu, kolonizatuz. Soilik hilketan parte hartu ez zuten bi anaiak, Okimo eta Zerkafo, geratu ziren Rodasen, uharteko errege bakar bihurtuz.

## Kanpo estekak
1984ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1984ko Neguko Olinpiar Jokoak**, garai hartan Jugoslavia zeneko Sarajevo hirian ospatu ziren. Neguko Olinpiar Jokoen XIV. edizioa izan zen. Bertan, 1272 kirolarik parte hartu zuten, 49 herrialde, 6 kirol eta 49 probatan ordezkatuz. Joko hauetarako euren hautagaitza aurkeztu zuten beste hiri batzuk, 12 urte lehenagoko jokoen egoitza izan zen Sapporo eta Suediako Falun-Göteborg hiri bikotea izan ziren.

## Dominak 
## Gertaerak 
* Herrialde sozialista batean ospatu ziren lehen Neguko Olinpiar Jokoak izan ziren
* Juan Antonio Samaranchen lehen olinpiar jokoak izan ziren, Nazioarteko Batzorde Olinpikoaren presidente bezala.
* Emakumezkoen eski nordikoko 20 kilometroko lasterketak, bere debuta egin zuen olinpiar joko hauetan.

## Kirolari nabarmenak 
* Jure Franko
* Marja-Liisa Hämäläinen
* Gaetan Boucher
* Karin Enke
* Eirik Kvalfoss
* Phil Mahre
* Steve Mahre
* Jayne Torvill
* Christopher Dean
* Bill Johnson
* Lamine Gueye

## Maskota 
Jokoetako maskota, Vučko izan zen, otso bat, Jože Trobec esloveniar diseinatzaile eta marrazkilariak egina.

 

## Kanpo estekak