Oppidum

[350 px|thumb|Oppidum baten hormak Gergovie goi-ordokiko aztarnategian ([Puy-de-Dôme, Frantzia)]]
**Oppiduma** (latinezkoa, pl. *oppida*, *hiria, harresitutako bizitokia*, *gotorlekua*) babesleku naturalak (dela muino bat, goi-ordoki bat, haitz gain bat edota erreka bideak erdi-inguratutako eremu bat) baliatuz gizakiak harresiz itxi duen hiria edo proto-hiria da. Burdin Aroan eta Erromatar garaian ez zuen esanahi bera izan. 

Erromatar idazleek erabiltzen zuten hitz hori Europa Mendebaldean eta Erdian aurkitzen zituzten bizitoki gortuetarako. XX. mendearen hasieran, Europa osoko monumentu-kategoria gisa definitu zen, eta, ondoren, K.a. III. mendetik K.o. 1. mendera bitarteko Europa osoko leku batzuei aplikatu zaie terminoa arkeologoen eta historialarien testuetan.

Theodor Mommsen filologo eta historialari alemaniarrak iradoki zuen *oppidum, opus* hitzaren deribazio bat izan zitekeela, baina gaur egun interpretazio hori baztertuta dago, eta Momsem berak bere obraren edizio berrietan hipotesia albo batera utzi zuen). Gaur egun, proposatu da, hitza aurreko *ob-pedum* latinetik datorrela, 'gune itxia', ziurrenik aitzineindoeuropererazko **pedóm* hitzetik, 'espazio/gune okupatua' edo 'aztarna'. 

Erabilera arkeologiko modernoan, *oppidum* terminoa konbentzionala da Celtic La Tène kulturarekin lotutako asentamendu handietarako batez ere  izandakoaren aztarnak, heduoen hiri buruzagia, eta gaur egun bisitatu daitekeena.

Erromatarrek *oppidum* hitza erabiltzen jarraitu zuten, konkistaren ondoren, mota jakin bateko hainbat hiri izendatzeko. Hiri horiek handiak ziren eta eskualde bat antolatzeko erabiltzen ziren administratiboki, baina ez zuten erromatar hiri batek zuen lege maila bera. 

Terminoaren etimologia eztabaidagai zian da, hainbat hiztegiren definizioetan eta hiztegi horiek sortu duten bibliografian ikus daitekeen bezala. Hala ere, badirudi *quod ob pedes est*, *quod pedibus obest* eta *pedica* esamoldeetatik datorrela, eta horrek *bideko "oztopo bati*" egingo lioke erreferentzia, eta, beraz, bidea oztopatuko lukeen gotorleku bati. 

Baina badirudi terminoak, eskuarki gertatzen den bezala, bere esanahiaren eraldaketa jasan duela denboraren poderioz. Horrela, Errepublikaren azken mendeetan defentsa-hesiaren jatorrizko esanahia galdu egin zuen, eta modan egongo zen beste esanahi moderno bat eman zitzaion, zenbait kasutan hiri hitzak (*urbs*) deunaren parekoa (Kornemann 1939: 709-714). Horrela, *forum*, *conciliabulum* eta *vicus* hitzek izendatzen dituzten baino garrantzi handiagoko aglomerazio demografiko gisa erabili zen Errepublikaren garaiko amaiera aldeko hainbat legetan: K.a. 123ko *Lex Acilia repetundarum* (probintzietako administrazioa kontrolatzeko) legean. (CIL XII, 583,31) eta K.a. 111ko Nekazaritza legean (*Lex Agraria*). (CIL XII, 585,5).

Aurrerago, populazio garrantzitsuak identifikatzeko erabiltzen jarraitu zen.

## *Oppida* gaur egungo arkeologian 
*Oppidum* hitza, Protohistorian (Burdin Aro amaiera eta I. mendea bitartean) eraikitako izaera eta tamaina arras ezberdinetako gotorlekuak izendatzeko erabiltzen da eta horregatik, askotan, kastro eta bestelako izenekin nahasten da. Arkeologian eta Historia jakintzagaietan, garai horretako herri edo hiri handi eta antolatuentzat erabili ohi da, baina ez dago adostasunik neurri zehatzei dagokionez nahiz eta gutxieneko ezaugarri batzuk beharrezkoak diren herri gotortu bat *oppidum* gisa sailkatzeko: tamaina handia, harresi indartsuak, lurralde oso bateko buru izatea eta urbanismo ezaugarriak izatea (planifikatutako kaleak, batzarretarako gunea, eraikin monumentalak, etab.).

Europa epelean agertu ziren II. mende erdialdean, antza, gertutasun maila bat zuten herri batzuk elkartzean. *Oppidum* horiek beren lurraldeko hiriburu bilakatzen ziren, eta beren eragina politikoa zabaltzen zuten. Komertzialki ere eginkizun zentrala bereganatzen zuten eta kasu batzuetan, baita erlijiosoa ere. Erromatarrak iritsi aurreko lehen egitura urbanistikoak eraiki zituzten eta askotan "aitzin-estatuak" izateko bidean zeudela esaten da.

## Oppiduma erromatar inperioaren garaian 
Administrazio erromatarrak *oppidum* hitza erabiltzen jarraitu zuen hiriak izendatzeko. *Oppiduma*, gorago adierazi den bezala, hasieran gotorleku bat izan zena, gehienetan lautadari begira, inguruko barrutiko biztanleentzako babesleku izan zena. Erromatarren garaian ez zen funtsean "*urb*s" delako batetik bereiziko. Baina azken hitz hori, batez ere, Erroma hiria aipatzeko erabiltzen zen bitartean, *oppidum* landa-hirien izen orokor bihurtu zen, *municipia*, *praefecturae* eta coloniae barne. Terminoa eskubide latinoak (*latindar oppida*) zituzten hirietan ere erabili ohi zen. Horien antolaketa ezagutzen dugu, batez ere, *Salpensako eta Malacako hiri legeei esker* (*Leges Salpensana* eta *Lex Flavia* *Malacitana)*, biak Betika probintziako bi hiri, (C. I. L. II. or. 253. atala eta hurrengoak). *Oppidum* bat (hirigune bat eta bere lurraldea) *pagus* (landa eremuko populamendu bat) batetik bereizten zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *Gaztelu zahar* edo kastro
Beste erromatar hiri, herri eta herrixka mota administrazioaren ikuspuntutik:

## Kanpo estekak 
* Bibracteko oppidumari buruzko museoa eta museo bihurtutako aztarnategia Frantzia erdialdean. [http://www.bibracte.fr/ ]
* Manuel Fernández-Götz, 2013. "[https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/42328/40288 ]. *Complutum*, 2013, 24. lib. (1): 131-150 or. ISSN: 1131-6993
* [https://www.refitproject.com/what-are-oppida- ]. REFIT: Resituating Europe's First Towns. Durham University, Bibracte EPCC, Universidad Complutense.
* Enseñat, Albert  El Concepto de Oppidum en el Mundo Ibérico *Monografias.com*
* Courault, Christopher  (2015) “Le concept d'oppidum en Hispania: entre synthèse et réflexion”. *Munibe, Antropologia-Arkeologia*, 66, Donostia. ISSN 1132-2217 • eISSN 2172-4555. 259-270 or.