Indonesia

**Indonesia**, ofizialki **Indonesiako Errepublika** (,  ahoskatua), hego-ekialdeko Asiako herrialde bat da, Indiako ozeanoaren eta Ozeano Barearen arteko ekuatorearen partean dagoena, Indotxinaren eta Filipinetako uharteen eta Australiaren artean. Munduko uhartedi-estaturik handiena da, 17.508 uharte eta 1.904.569 kilometro koadroko eremuarekin. Biztanleriari dagokionez, munduko laugarrena da eta gehiengo musulmana duen lehena, 2010ean 237.641.326 biztanle baitzituen. Hiriburua Jakarta da.
 
Herrialdeak baliabide natural baliotsuak ditu, hala nola, petrolio eta gas natural hobiak (itsasokoak nahiz lehorrekoak), oso egur estimatua ematen duten baso tropikalak, eta mineral ugari, horien artean eztainua, nikela eta kobrea. Asia Hego-ekialdeko Nazioen Elkarteko (ASEAN) kide sortzailea eta G-20ko kidea da.

## Geografia 
thumb|erdian|500px|Indonesiako mapa fisikoa
Indonesia Indotxinatik Australiaraino hedaturik dago, 11°S eta 6°N latitudeen artean, eta 95°E eta 141°E longitudeen artean. Munduko uhartedi-estaturik handiena da, 5.120 kilometro luze ekialdetik mendebaldera eta 1.760 kilometro zabal iparraldetik hegoaldera. 17.508 uhartek osatzen dute, eta 6.000 ingurutan bizi da jendea.

Bost irla nagusiak Java, Sumatra, Kalimantan (Borneoren Indonesiako aldea), Ginea Berria (Papua Ginea Berriarekin partekatua) eta Sulawesi dira. 1.919.440 kilometro koadroko eremu hartuz, Indonesia munduko 16. herrialderik handiena da. Biztanle dentsitate 124,6 biztanle/km² da (munduko 84.a), baina Javak, munduko uharterik populatuenak, 940 biztanle ditu kilometro koadroko.
[thumb|250px|Ujung Kulon parke nazionala, [Java (uhartea)|Java]]
[thumb|250px|Danau Sentarum parke nazionala, [Borneo]]
[thumb|250px|Rinjani sumendia, [Lombok]]

### Mugak 
Indonesiak lur mugak ditu Malaysiarekin Borneo uhartean (1.881 km), Papua Ginea Berriarekin Ginea Berria uhartean (824 km), eta Ekialdeko Timorrekin Timor uhartean (253 km). Singapur, Malaysia, Filipinak eta Australiarekin ur mugak ditu, horietako batzuk oso gertukoak.

### Uharteak 
Hauek dira Indonesiako uhartedi eta uharte nagusiak:
* Sondako uharte handiak: Sumatra, Java, Borneoko hegoaldea edo Kalimantan, Sulawesi.
* Sondako uharte txikiak: Bali, Lombok, Sumbawa, Flores, Timorko mendebaldea.
* Moluka uharteak.
* Ginea Berriko mendebaldeko zatia edo Irian Jaya.

### Erliebea eta hidrografia 
Uharte handi gehienak menditsuak dira: Sumatra, Java, Bali, Lombok, Sulawesi eta Seramen 3.000-3.800 metro bitarteko gailurrak daude. Beti ere, mendirik garaiena Ginea Berrian dago: Puncak Jaya (4.884 m). Sumatran eta Borneon baino ez da ordokirik. Ibairik luzeenak Kalimantan uhartean daude: Kapuas (1.143 kilometro luze), Mahakam (980 km) eta Barito (890 km). Kontuan hartzekoa da Sumatrako Toba aintzira (1.775 kilometro koadro).

### Klima 
Indonesiak klima tropikala du, beroa eta euritsua. Batez besteko tenperatura beti-berdintsua da urte guztian: 28&nbsp;°C itsasertzeko ordokietan, 26&nbsp;°C barnealde eta mendietan, eta 23&nbsp;°C mendigune gorenetan. Hezetasun erlatiboa aski handia izaten da beti, % 70 eta % 90 artekoa. Prezipitazioa, berriz, aldakorragoa da, montzoiari lotua. Bi urtaro izan ohi dira, lehorra, ekainetik irailera, eta hezea, abendutik martxora. Eskualderik euritsuenak herrialdearen iparralde eta mendebaldea dira, handik sartzen baitira montzoiaren haize hezeak. Hori dela eta, urteko batez besteko prezipitaziorik handienak mendebaldeko Sumatra, Java, Bali, Kalimantango barnealdea, Sulawesi eta Irian Jayan biltzen dira, 2.000 mm baino gehiago urtean, eta 6.100 milimetrora irits daiteke lurralde menditsuetan. Iraila eta abendua bitartean, tifoiek haize eta erauntsi bortitzak eragin ditzakete; haien indarra, ordea, asko aldatzen da urte batetik bestera.

### Arrisku naturalak 
Ozeano Bareko Suzko Eraztunean dagoenez, Eurasiako plaka eta Indoaustraliako plakaren arteko subdukzio gunean, Indonesian sumendi ugari daude eta lurrikarak ohikoak dira. 76 sumendi aktibo daude. 2004ko Indiako tsunamia, Sumatran 167.736 lagun hil zituena, eta 2006ko Yogyakartako lurrikara izan dira XXI. mendeko hondamendirik handienak. Hala ere, sumendietako errautsek oso lur emankorrak sorrarazi dituzte.

## Historia 
Indonesia izena hitz elkartua da: latinetiko  («India») eta grekotiko *nesos* («uharte»), hau da, *«uharte(di) indiarrak»*.

### Lehen historia 
Hondakin arkeologikoek erakusten dutenez, *Homo erectus*-a, *Javako gizona* esaten zaiona, Indonesian bizi izan zen duela 500.000 urte arte. *Homo sapiens*-ak orain dela 40.000 urte iritsi ziren. K.a. 2000 inguruan, Taiwango austronesiarrak iritsi ziren, egungo biztanleria gehiena osatzen dutenak; austronesiarrak uhartedian zehar hedatu ahala, jatorrizko biztanle melanesiarrak zokoraturik gelditu ziren ekialde muturreko uharteetan. K.a. VIII. menderako arroza zelai hezeetan hazteko teknika menderatzea lortu zuten. Teknika horiek eta nekazaritzarako baldintza bikainek, herri, hiri eta erresuma txikien loraldia ahalbidetu zuten K.a. I. mendean. Gainera, haren kokapen estrategikoari esker, salerosteak ere azkar garatu ziren. Izan ere, Indiako erresumarekiko zein Txinarekiko merkataritza Kristo baino zenbait mende lehenago sortu zen. Harrezkero, salerosketek moldatu zuten Indonesiako historia.

[thumb|ezkerrera|300px|[Borobudur monumentu budista, Sailendra dinastia, VIII. mendea]]
Merkataritzaren eraginez, VII. mendetik aurrera, Srivijaya itsaso-erresuma boteretsua loratu zen Sumatran. Horren bidez, hinduismoa eta budismoa inportatu ziren. VIII. eta X. mendeen artean, Sailendra eta Mataram dinastien goraldia eta gainbehera gertatu ziren Javan. Garai hartakoak dira Borobudur, Ratu Boko eta Prambanango monumentu ederrak. X. mendeko lehen laurdenean, Mpu Sindok-ek erresumaren erdigunea ekialdera aldatu zuen, Mataram aldetik Brantas ibaiaren haranera, eta Isyana dinastia sortu zuen. 1030 aldean, Sondako Erresuma berrezarria izan zen mendebaldeko Javan. Baliko Erresuman, berriz, Warmadewa dinastiaren esku gelditu zen X. mendean. XIII. mendean, Majapahit erresuma hindua sortu zen ekialdeko Javan, eta Gajah Madaren agindupean haren eragina ia egungo Indonesia eta Malaysia osora hedatu zen.

Garai kolonialaren aldi gehienean, herbeheretarren kontrola lausoa izan zen, zenbait kostaldetan izan ezik. Baina XX. mendearen hasieran, egungo Indonesia osora hedatu zen haien nagusitasuna. Bigarren Mundu Gerran, 1942ko martxoan, Japoniak Indonesia inbaditu zuen, herbeheretarren agintea deuseztatuz. Hasieran askatzailetzat hartu bazituzten ere, japoniarren okupazioa basatia eta zapaltzailea izan zen, eta independentziaren aldeko mugimendua, ordura arte erreprimitua, bizkortu zen.

Orduko Sukarnoren aginpidea erabat ahuldurik zegoen eta, 1968ko martxoan, Suharto jenerala, armadaren burua eta zapalkuntzaren arduraduna, presidente izendatu zuten. Haren gobernua AEBek babestua zen eta inbertsio atzerritarrak sustatu zituen. Horrela, hurrengo hamarkadetan herrialdeko ekonomiak gora egin zuen. Nolanahi ere, Suhartoren gobernuari ustelkeria eta oposizioa bortizki erreprimitzea leporatzen zizkioten ahots ugarik.

Asiako Finantza Krisialdiak, 1997an eta 1998an, Indonesia bete-betean jo zuen, Suhartoren gobernuaren aurkako haserrea eraginez. Protesten aurrean, 1998ko maiatzaren 21ean Suhartok dimititu zuen. 1999an Ekialdeko Timorrek Indonesiatik independizatzearen alde bozkatu zuen, 25 urteko okupazioaren ostean. 2002an independentzia lortu zuen, XXI. mendean burujabe bihurtutako lehen herrialdea izanda.

Suhartoren ondoren, erreforma garaia iritsi zen Indonesiara. Prozesu demokratikoak, autonomikoak barne, indartu egin ziren. 2004an egin ziren Indonesiako lehendakaritzarako lehen hauteskunde zuzenak, eta Susilo Bambang Yudhoyono segurtasuneko ministro ohia aukeratu zuten lehendakari. Urte bereko abenduaren 26an, Banda Aceh estatutik kilometro batzuetara epizentroa zuen lurrikarak, Richter eskalan 9,2 gradukoak, 210.000 hildako eragin zituen (320.000 mundu osoan). 2005an, Aceh-ko gatazka armatua amaitu zen bake akordio baten bidez. Egun, erlijio eta etnia anitzen arteko harremana nahiko baketsua da, eskualde batzuetako arazoak gorabehera.

## Gobernua eta administrazioa 
### Banaketa administratiboa 
Indonesia 34 probintziatan () banaturik dago, eta probintzia horiek erregeordetza () eta hiritan (). Bi horiek barrutitan () banatzen dira, eta hauek  eta  edo herrietan. Probintzia bakoitzak bere gobernadorea eta bere kontseilu legegilea ditu. Aceh, Jakarta, Yogyakarta, Mendebaldeko Papua eta Papuak estatus berezia dute.

Probintziak honako hauek dira:

**Sumatra**
* Aceh - (*Nanggroe Aceh Darussalam*) - Banda Aceh
* Ipar Sumatra (*Sumatera Utara*) - Medan
* Mendebaldeko Sumatra (*Sumatera Barat*) - Padang
* Riau (*Riau*) - Pekanbaru
* Riau uharteak (*Kepulauan Riau*) - Tanjung Pinang
* Jambi (*Jambi*) - Jambi
* Hego Sumatra (*Sumatera Selatan*) - Palembang
* Bangka-Belitung (*Kepulauan Bangka-Belitung*) - Pangkal Pinang
* Bengkulu (*Bengkulu*) - Bengkulu
* Lampung (*Lampung*) - Bandar Lampung
**Java**
* Jakarta (*Jakarta*) - Jakarta
* Banten (*Banten*) - Serang
* Mendebaldeko Java (*Jawa Barat*) - Bandung
* Erdialdeko Java (*Jawa Tengah*) - Semarang
* Yogyakarta Eskualde Berezia (*Daerah Istimewa Yogyakarta*) - Yogyakarta
* Ekialdeko Java (*Jawa Timur*) - Surabaya
**Sondako Uharte Txikiak**
* Bali (*Bali*) - Denpasar
* Mendebaldeko Nusa Tenggara (*Nusa Tenggara Barat*) - Mataram
* Ekialdeko Nusa Tenggara (*Nusa Tenggara Timur*) - Kupang

**Kalimantan**
* Ipar Kalimantan (*Kalimantan Utara*) - Tanjung Selor
* Mendebaldeko Kalimantan (*Kalimantan Barat*) - Pontianak
* Erdialdeko Kalimantan (*Kalimantan Tengah*) - Palangkaraya
* Hego Kalimantan (*Kalimantan Selatan*) - Banjarmasin
* Ekialdeko Kalimantan (*Kalimantan Timur*) - Samarinda
**Sulawesi**
* Ipar Sulawesi (*Sulawesi Utara*) - Manado
* Gorontalo (*Gorontalo*) - Gorontalo (hiria)
* Erdialdeko Sulawesi (*Sulawesi Tengah*) - Palu
* Mendebaldeko Sulawesi (*Sulawesi Barat*) - Mamuju
* Hego Sulawesi (*Sulawesi Selatan*) - Makassar
* Hego-ekialdeko Sulawesi (*Sulawesi Tenggara*) - Kendari
**Moluka uharteak**
* Molukak (*Maluku*) - Ambon
* Ipar Molukak (*Maluku Utara*) - Ternate
**Papua**
* Mendebaldeko Papua (*Papua Barat*) - Manokwari
* Papua (*Provinsi Papua*) - Jayapura

## Demografia 
### Biztanleria 
2010ean Indonesiak 237.641.326 biztanle zituen.

Aspalditik aplikatu badira ere familia plangintza ofizialak, biztanleria gorantz doa (%0,92 2015ean), eta biztanleen % 43k 25 urtetik behera dute. Hiriak asko handitu dira (badira milioi bat biztanletik gorako 11 hiri), baina 2015ean biztanleen % 46,3 landaldean bizi ziren. Bizi itxaropena, 2015eko estimazioen arabera, 72,4 urtekoa da. 2010eko datuen arabera, javatar etniakoak % 40,1 dira, sondatarrak % 15,5, malaysiarrak % 3,7, batakak % 3,6 eta maduratarrak % 3. Ekialdeko uharteetan melanesiarrak bizi dira. Txinatarrak, bestalde, 3.500.000 inguru dira.

### Erlijioa 
Indonesiako konstituzioak sei erlijio onartzen ditu: islam, protestantismoa, katolizismoa, hinduismoa, budismoa eta konfuzianismoa. Biztanleen % 87,2 musulmanak dira, gehienak sunitak; izan ere, Indonesia da munduko herrialde musulmanik jendeztatuena. Kristauak % 10 inguru dira (%7 protestanteak eta % 2,9 katolikoak) eta hinduistak % 1,7. Munduko 30. esportatzailerik handiena da; 2015ean Japonia (%12), AEB % 10,8, Txina % 10, Singapur % 8,4, eta India % 7,8 izan zituen merkaturik garrantzitsuenak.

Basoa lehen mailako baliabide iturria da, eta munduko lehenbizietakoa da Indonesia zur tropikalen esportazioan. Petrolio eta gas naturalaren ekoizpena ere gorantz ari da (Sumatran, Javako itsasoan eta Borneoko hego-ekialdean), eta dibisa asko ekartzen dio herrialdeari; orobat da garrantzitsua meatzaritza: eztainua, kobrea, nikela, bauxita, manganesoa eta zilarra erauzten dira. Industria garapena, estatuaren kontrolaren mende egon ondoren luzaroan, pribatizazioaren bidetik abiatu zen 1988tik aurrera, eta atzerritar kapitaletara zabaldu zen (japoniar eta amerikar kapitaletara batez ere), langileen kostua apala baita. Industria sektoreak ugaltzen ari dira (nekazaritza-elikagaiena, kimikagintza, aluminioa, ehungintza, zur eta papergintza), eta langileen % 13,2 enplegatzen ditu. Zerbitzuetan, berriz, % 47,9 aritzen da (2012).

### 1997-1998ko finantza krisia 
1997ko amaiera - 1998ko hasieran, rupiak berebiziko beheraldia izan zuen, eta 1998an % 13,7 murriztu zen NPG, bankuek finantza arazo handiak izan baitzituzten, eta mailegu asko utzi zuten ordaindu gabe. Hasieran, Indonesiako gobernuak zalantza egin zuen beteko ote zituen Nazioarteko Diru Funtsarekin itundu zituen baldintzak 42 mila milioi dolarreko laguntza sorta bat eskuratzeko; zalantza horiek inbertsoreen konfiantza falta areagotu zuten, eta kapital askok alde egin zuen. Aldi berean, istilu handiak izan ziren, jatorri txinatarreko negozio buruen kontra gehienak, eta horrek areago hondatu zuen egoera. Horren guztiaren ondorioz, Suharto presidenteak dimisioa eman zuen 1998ko maiatzaren 21ean. Haren ondorengoak, B. J. Habibiek, NDFarekiko lankidetza hobetu zuen. Diru hornigaiak hilabete gutxitan segurtatu ziren, eta urrirako, inflazioa –urteko % 70ra iritsia zena–, asko jaitsi zen. Gobernuak orobat iragarri zuen 1998aren bukaeran bankuak berriz kapitalizatzeko programa bat, baina 1999aren hasieran plangintza horrek arazoak izan zituen, funts publikoekiko mendekotasuna zela-eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak