open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emmanuel Nunes

**Emmanuel Nunes** (Lisboa, 1941eko abuztuaren 31 &ndash; Paris, 2012ko irailaren 2a) 1964tik aurrera Parisen bizi izandako portugaldar musikagilea izan zen.

Musika-ikasketak Lisboako Kontserbatorioan egin zituen lehenbizi, eta Parisen eta Darmstadten aritu zen gero. Karlheinz Stockhausen eta Henri Pousseurrekin egin zuen lan Kolonian. Nunesen lehenengo lanetan, idazketa polifoniko konplexua nabarmentzen da, gerra ondoko Europako abangoardiako estetikari asko zor diona: *Graduak* (1965), harizko hirukoterako; *Purlieu* (1970), harizko orkestrarako; *Suaren eta itsasoaren letaniak II* (1971). Nunesek adierazkortasun zakarra landu zuen, kontraste gogorrak eginez. Gertaera akustiko finenak kontuan hartzen dituzten partiturak landu zituen, eta maiz jatorri elektroakustikora jotzen dutenak, besteak beste, hauek: *Ruf* (1975-1977), orkestra eta elektronikarako; *Wandlungen* (1986), bost biribilketa hogeita bost tresnetarako eta elektronikarako; *Quodlibet* (1990-1991), hiru tresna-multzorako; *Machina mundi* (1991-1992), abesbatza, lau tresna bakarlari, orkestra eta elektronikarako. Alemaniako Friburgoko Kontserbatorioko konposizio-irakaslea izan zen, eta Europako musika gaztearen ordezkari nagusietako bat. 1992tik 2006ra, Parisko Musika eta Dantza Kontserbatorio Nazionaleko musika-konposizioko irakasle izan zen.

## Erreferentziak
Édouard Herriot

**Édouard Marie Herriot** ( ahoskatua; Troyes, 1872ko uztailaren 5a - Saint-Genis-Laval, Rhône, 1957ko martxoaren 26a) frantses politikaria izan zen. Literatura irakaslea Lyongo institutuan (1896), eta hiri hartako alkate izan zen (1905). Dreyfus aferaren garaian *Parti Radical*eko kide egin zen. 1919-1957 bitartean alderdi horretako buru izan zen. Senataria (1912-1919), diputatua (1919-1940), Lan Arazoetako ministroa (1916-1917). Ezkerreko alderdien *Cartel*aren eragileetariko bat izan zen 1924ko hauteskundeetan. Ezkerrekoak garaile izan zirelarik, gobernuburu izendatu zuten, eta aldi berean Kanpo arazoetarako ministro (1924-1925). Gero Irakaskuntzako ministro izan zen (1926-1928), eta Kontseiluko lehendakari (1932) eta Estatuko ministroa (1934-1936). Herri Fronteak gobernua iritsi zuelarik, Diputatu Ganberako lehendakari izendatu zuten (1936-1940). Pétainen alde agertu zen hasieran, baina gero harengandik aldendu zen. Alemaniara erbesteratu zuten (1944-1945). Batzar Nazionaleko lehendakari ere izan zen (1947-1954). Kritika obra batzuk idatzi zituen: *Madame Récamier et ses amis* (1904); *La Vie de Beethoven* (1929); *Lyon n´est plus* (1939-1940).

## Erreferentziak
Roman de la Rose

page=7|thumb|*Le roman de la rose*, 1914

***Roman de la Rose*** XIII. mendeko kontakizun-poema, frantsesez idatzia, estilo alegorikoan maitasunaren gaia aztertzen duena. Erdi Aroko obra gailenetarikoa da; eragin handia izan zuen gerora, eta XIV. eta XV. mendeetan teologoen eta literatura-egileen arteko eztabaida luze bat sortu zuen.

Bi zatiz osaturik dago. Zortzi silabako 4.000 bertso inguru biltzen dituen lehena 1236 inguruan idatzi zuen Gilen Lorriskoak, eta lau aldiz luzeagoa den bigarrena 1275 eta 1280 artean egin zuen Jean de Meungek. Lehenengo zatia amodiozko konkista baten kontakizuna da; Ovidioren lanean inspiratua da; sinboloa arrosa: maitatzen den dama eta alegoria erabiltzen ditu etengabe. Bigarren zatia, guztiz desberdina, aurrekoaren jarraipen formal gisa aurkezten bada eta alegoria erabiltzen badu ere, bere garaiko zientzia eta filosofia ezagupenen bilduma da, eta emakumeen aurkako erasoak ere agertzen ditu bertan. Hala, lehen zatia aristokratikoa, feudala eta abstraktua da, eta burgesiak errealitateaz eta historiaz duen ikuspuntu berria agertzen du bigarrenak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jiří Trnka

**Jiří Trnka** (Pilsen, 1912ko otsailaren 24a - Praga, 1969ko abenduaren 30a) txekiar zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Pragako Arte eta Lanbide Eskolan ikasi ondoren berehala hasi zen marrazkiak, karikaturak, koadroak eta liburuetarako irudiak egiten. Baina txotxongiloa izan zuen gehien landu zuen alorra, hasieran J. Skuparen taldean eta 1936tik aurrera berak sortutako taldean.

1939an antzerkirako eta zinemarako jantziak eta dekoratuak egiten hasi zen. 1945ean zinema estudio bat sortu zuen lagun batzuekin batera, marrazki biziak eta txotxongilo filmak egin zituena, Txekoslovakiako elezaharrak eta Hasek, Txekhov, Boccaccio eta, batez ere, Shakespeareren literatura lanetan oinarriturik.

Haren filmek ospe handia izan zuten mundu osoan eta txekiar animazio eskola ezagutarazi zuten. Filmak: *Pérak a SS* (1946, *Jauzkaria eta SS*), *Bajaja* (1950), *Císariu Slavik* (1948, *Enperadorearen urretxindorra*), *Staré póvesti ceské* (1952, *Txekiar elezaharrak*), *Obry vojak Svejk* (1955, *Svejk soldadu ausarta*), *Sen noci svatojanské* (1959, *Uda gau bateko ametsa*), *Kyberneticka babicka* (1962, *Amona zibernetikoa*), *Ruka *(1965, *Eskua*).

## Erreferentziak
Rudolf Virchow

**Rudolf Ludwig Karl Virchow** (Schivelbein, Pomerania, Prusiako Erresuma, 1821eko urriaren 13a - Berlin, Alemaniar Inperioa, 1902ko irailaren 5a) alemaniar mediku, antropologo, biologialari eta politikaria izan zen.

## Bizitza 
Berlinen egin zituen medikuntza-ikasketak. Würzburgeko eta Berlingo unibertsitateetako irakasle eta Prusiako parlamentuko eta Reichstageko diputatu izan zen. 1848an Silesiako tifus exantematikoak eragindako izurritea ikertzeko ardura eman zitzaion. Oso ezagun egin zen gai horri buruz egin zuen txostena, ehundegietako langileen osasun eta gizarte egoera hobetzeko egin zituen eskaerengatik. Zelulen patologiari buruzko ikerketak egin zituen (1850), eta eritasunen jatorria zeluletan dela argitu zuen. Bere teoria *Die Cellularpathologie* (1862, *Zelulen patologia*) liburuan argitaratu zuen, eta lan horrek arras aldatu zuen eritasunen ordu arteko ikuspegia. Virchowek zelula oro beste zelula batean duela sorburua agertu zuen, harrezkero klasiko bihurtu den *Omnis cellula e cellula* aforismoaren bidez. Eritasun askori buruzko ikerketak egin zituen: bera izan zen leuzemia aipatu eta enboliari buruzko argitasunak eman zituen lehena, eta baita, 1846an, neuroglia deskribatu zuen lehena ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eugenio Ibarzabal

**Eugenio Ibarzabal Aramberri** (Donostia, 1951ko martxoaren 6a) euskal ekonomista, kazetaria eta idazlea da.

## Biografia 
Ekonomia ikasketak egin zituen Bilbon, eta handik gutxira irratian eta prentsan lan egiten hasi zen, *Deia* eta *Muga* aldizkariei lotuta, gehienbat. Geroago politikan murgildu zen, lehenik Gipuzkoako Diputatu Nagusiaren aholkulari tekniko bezala (1983) eta ondoren Eusko Jaurlaritzaren Lehendakaritzako idazkari nagusi bezala (1985). 1987an politika utzi eta telebistan hasi zen. *El otro punto de Vista* zuzendu zuen ETB2n eta *Punto y Aparte* saioko editore izan zen TVE1en. Saio horrek Ondas Saria jaso zuen 1989an. Urte berean *Iceberg Prospectiva* elkartea sortu zuen, iritzi publikoaren eta merkatuaren azterketara zuzendutako kabinetea. Kalitatearen Amerikar Elkarteko kide da. ISO kalitate-kontrolaren ziurtagiria jaso du, lehen aldiz pertsona bati eman zaiona.

1994tik Euskal Herriko Unibertsitateak antolatzen dituen Udako Ikastaroetan kalitateari buruzko mintegia zuzentzen du. Gipuzkoa XXI foroaren koordinatzaile ere izan da.

## Lanak 
* *Diálogos en torno a las elecciones.* (Ed. Erein, 1977).
* *Manuel de Irujo.* (Ed. Erein, 1977). Segunda Edición.
* *Koldo Mitxelena.* (Ed. Erein, 1977) Segunda Edición.
* *50 años de nacionalismo vasco.* (Ed. Vascas, 1978).
* *La Trampa.* (Ed. Alpha 7, 1989). Actualización, 2013.
* *Así piensan los vascos.* (Eitb, 1989).
* *José María Setien*. (Ed. Erein, 1994).
* *La Pasión de Mejorar.* (Díaz de Santos,1995) 4ª edición, 2012.
* *Piensa Bien y Acertarás*. (Díaz de Santos, 1997) 2ª edición.
* *Vivir. Un Proceso de Innovación personal*. (Ed. Urkide, 2010).
* *Volver a Empezar*. (Line-Books, 2014).
* *50 semanas y media en Brighton*. (Line Books, 2015).
* *Días de ilusión y vértigo (1977-1987)* (Ed. Erein, 2016).
* *El acompañante de señoras*. (Line Books, 2018).
* *Juan Ajuriagerra. El Hermano mayor* (Ed. Erein, 2019).
* *Xabier Lete, de un tiempo, de un país* (Ed. Erein, 2020).
* *Los Sota - Esplendor y venganza* (Ed. Erein, 2021).
* *El marido de la inglesa que vivía en la casa del danés* (Ediciones Gestión 2000, 2022).
* *Muñagorri, el conde y las condesas* (Ed. Erein, 2025).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kasta

**Kasta** gizarte batean klase berezi bat osatzen duten pertsonen taldea da, gainerako klaseen gainetik dagoelako edo, alderantziz, beste klaseak baino maila apalagoa duelako, beste klaseekin nahasten ez dena. Kasten sistemak desagertu edo ahuldu egin dira hainbat herrialdetan, baina badira irauten dutenak ere, hala nola Indiakoa, nahiz eta sistema hori apurtzeko joerak gero eta indar handiagoa duen.
thumb|Goi mailako kastaren haurrak Bombayn.

## Indiako kastak 
Indiako azpikontinentea inbaditu zuten arioek, K.a. 1500 aldera, indigenak kontrolatzeko eta euretatik bereizteko kasta sistema ezarri zuten. Hasieran hiri kasta bereizten ziren. Gaur egun 2000-3000 kasta inguru bereizten dira Indiako gizartean. "Kasta" hitza portugesetik dator eta "joera, kuma edo arraza" esan nahi du.

Lau kasta handi daude Indian, maila gorenetik apalenera sailkatuak:
* apaizen kasta (*brahman*)
* gudarien kasta (*shatriya*)
* merkatarien eta nekazarien kasta (*vasiya*)
* langileena (*sudra*).
* Pariak edo ukiezinak azken mailan daude, goiko kasten sistematik at.

## Kastak munduan 
Dena dela, munduan zehar, herrialde askotan zabaldu dira horrelako ierarkiak. Hauek izan daitezke ezagunenak:
* Inperio espainiarraren kastak
* Txinako kastak
* Tibeteko kastak
Orokorrean desagertzeko prozesuan daude baina oraindik orain fenomeno horren eragina nabarmena izan daiteke.

Japonian kasta-sistema desagertu da ofizialki, baina oraindik jazarpena jasatzen dute beheko kasta diren burakuminek.

## Herri baztertuak 
Askotan, kasta kontzeptua ez da erabili ierarkia hori definitzeko eta horren ordez talde marginatuak ikus daitezke. Euskal Herriko kasuan agoten eta ijitoen kasuak ditugu. Espainian maragatoak, kaloak, vakeiroak... Frantzian Cagotak... Aipatutako herriei herri madarikatuak bezala ezagutu zaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kasta, Gizapedian.
Ralph Bellamy

**Ralph Bellamy** (Chicago, AEB, 1904ko ekainaren 17a - Santa Monica, Kalifornia, AEB, 1991ko azaroaren 29a) estatubatuar zinema-aktorea izan zen.

## Biografia 
Hamasei urte zituela, Shakespeareren obrak antzezten zituen konpainia batean sartu, eta Estatu Batuetako antzokietan zehar ibili zen lanean, 1936an Hollywoodera joan zen arte.

*Screen Actors Guild*en sortzaileetako bat izan zen.

Lehen filmak 1931n egin zituen, eta ehun film baino gehiagotan parte hartzera iritsi zen. Aipagarrienak, komediak batez ere, hauek dira: *Forbidden* (1932), *The Wedding Night* (1935), *The Awful Truth* (1937), *Carefree* (1938), *His Girl Friday* (1940) eta *The Wolf Man* (1941). 1955ean *The Court Martial of Billy Mitchell* filma egin zuen, eta Emmy saria eman zioten *Fearful Decision*en egindako lanarengatik, baina orduz geroztik obra gutxiagotan parte hartzen hasi zen.

Hala ere, Richard Brooksen *The professionals* (1966), Roman Polanskiren *Rosemary´s Baby* (1968), John Landisen *Trading Places* (1983), eta *Pretty Woman* (1989) filmetan agertu zen.

1988an bere lan guztiengatik ohorezko Oscar Saria jaso zuen.

Autobiografia ere idatzi zuen 1979an,*When the Smoke Hit the Fan* izenburupean.

## Erreferentziak
Kristian Gullichsen

thumb|300px|eskuinera|Olympus etxebizitzak (Helsinki), Kristian Gullichsen.
**Kristian Gullichsen** (Helsinki, Finlandia, 1932ko irailaren 29a - *ibidem*, 2021eko martxoaren 17a) finlandiar arkitektoa izan zen.

## Biografia 
Helsinkiko Teknologia Unibertsitatean egin zituen ikasketak 1951tik 1960ra. Alvar Aalto, Toivo Korhonen eta Heikki Sirenen estudioetan aritu zen laguntzaile gisa 1952tik 1961era. Gero, bere lehenengo estudioa zabaldu zuen, eta Juhani Pallasmaa izan zuen lankide 1973ra arte. 1965etik 1967ra, Finlandiako Arkitektura Museoko zaindari izan zen, eta Teknologia Unibertsitateko irakasle 1961etik 1969ra. 1973tik aurrera, Erkki Kairamo eta Timo Vormala arkitektoekin lan egin zuen.

1978an, Finlandiako Arkitektura Sari Nazionala irabazi zuen, eta, 1988an, Arteetan katedraduna izendatu zuten. 1989an, Hiri Ingurunea saria irabazi zuen, eta 1990ean Hormigoizko Eraikuntza Onenaren Saria.

Lan nagusiak: banketxe bat Lappeenrantan (1983-1988), T. Vormala eta E. Kilpiörekin batera; herritarrentzako zentro bat Pieksämäkin (1983-1989), T. Vormala, E. Kipliö, M. Linko eta A. Jylhärekin batera; Stockmann saltegi handien zabaltze-lana, Helsinkin (1984-1989), E. Kairamo, T. Vormala, J. Sutela, M. Muoniovaara eta J. Linkoren batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jorge Lavelli

**Jorge Lavelli** (Buenos Aires, 1932ko azaroaren 11 &ndash; Paris, 2023ko urriaren 9a) argentinar antzerki-zuzendaria izan zen.

Jatorri italiarreko familia batean sortu zen Buenos Airesen. Beka bati esker iritsi zen 1960an Frantziara, eta han hartu zuen bizilekua betiko. Hasiera-hasieratik, testuaren antzerki baliokidea aurkitzen ahalegindu zen, gorputza, erritmoa, espazioa, alderdi plastikoa eta testua bera maila berean ipiniz. Besteak beste, Witold Gombrowicz idazle poloniarra ezagutarazi, eta Fernando Arrabalen obrak antolatu zituen. Opera-alorrean ere lan egin zuen, eta Mozarten *Idomeneo Kretako errege* obraren antzezpena prestatu zuen 1975ean. 1988an, bere gain hartu zuen Parisko Colline Antzokiaren zuzendaritza. Antzerki modernoa bultzatu izan zuen beti, eta adierazpen-askatasun handia eta mundua ikusteko era bitxia zuten egileekin lan egin zuen. Hala, García Lorcaren *El público* antzerki-lana estreinatu zuen, artista espainiarraren konpromiso soziala adierazten zuen lanik adierazgarriena. Umore garratza, lotsagabea eta iraultzailea izan zen Lavelliren modurik gogokoena, egile anitz eta ezberdinen bitartez munduari buruzko galderak adierazten dituena. Le Mechant Theatre konpainiaren zuzendari izan zen.

## Erreferentziak
Gertrud Leutenegger

**Gertrud Leutenegger** (Schwyz, 1948ko abenduaren 7a – *ibidem*, 2025eko ekainaren 20a) suitzar idazlea izan zen.

Idazle garaikideen grina berbera agertzen du Leuteneggerek idazlanetan: indarrean dagoen ordena hautsi eta mundu ezezagunetara urruntzeko nahia. Asmo hori agertzen da jadanik Gertruden lehen eleberrian: *Vorabend* (1975, *Bezperako eguna*). 1977ko *Ninive* lanean, aldiz, kontzeptu historiko, politiko eta mitikoek zabaltzen dute ikuspegia. Ikusmoldeari dagokionez, gainera, emakumezkoa izan ohi da kontalaria. Hurrengo idazlanetan, *Lebewohl gute Reise* (1980, *Ongi ibili eta bidaia ona izan*) olerki dramatikoan eta *Gouverneur* (1981, *Gobernatzaile*) eleberrian, botere-gose patriarkalaren eta emakumezkoen maitasun-indarraren arteko borroka hartzen du gaitzat. *Kontinent* (1985, *Kontinentea*) eleberrian ere, egitura antitetikoak agertzen dira, Txinan bizi izandako maitasunaren oroitzapena herriko eguneroko bizitzarekin nahasten baita kontatzailearen buruan. *Komm ins Schiff* (1983, *Zatoz itsasontzira*) bakarrizketa lirikoak eta *Meduse* (1988, *Medusa*) kontakizunak ere, maitasun-aldarte eta -gogorapenak oroitarazten dituzte irudi bizi eta liluragarrien bidez. Beste lan hauek ere idatzi zituen: *Sphärenklang. Dramatisches Poem* (1999), *Pomona. Roman* (2004), *Gleich nach dem Gotthard kommt der Mailänder Dom* (2006) eta *Matutin* (2008).

## Erreferentziak
Anaïs Nin

**Anaïs Nin** (Neuilly-sur-Seine, Paris, Frantzia, 1903ko otsailaren 21a - Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak, 1977ko urtarrilaren 14a) ingelesezko idazlea izan zen.

## Bizitza 
Joaquín Nin espainiar musikagilearen alaba zen; Estatu Batuetan eta Europan bizi izan zen, giro kosmopolitan. Artista eta idazle asko izan zituen adiskide: D. H. Lawrence, Henry Miller eta Antonin Artaud, besteak beste. Psikoanalisiaren, erotismoaren eta surrealismoaren eragina nabarmena da haren idazlanetan.

## Lanak 
Bizitza osoan zehar idatzi zuen *Journals *(1931-1971, *Egunkariak*) da haren idazlan nagusia, 15.000 orrialdetik gora dituena eta pertsonaia ospetsu askoren bizitzako xehetasunak agertzen dituena.

* *D.H. Lawrence: An Unprofessional Study* (1932)
* *Collage* (1964)
* *Artifizioaren negua* (1939)
* *kristalezko kanpaiaren azpian* (1944)
* *Eskalerak sutarantz* (1946)
* *Intzestuaren etxea* (1949)
* *Venusko delta* (Póstuma) (1977)
* *txoritxoak*
* *Barne hiriak* (1959), bost liburukin:
** *Suzko txoriak* (Póstuma)
** *albatrosen kumeak* (1947)
** *[[The Four-Chambered Heart*
** *Espioi bat maitearen etxean* (1954)
** *Minotauroren seduzioa* (1961)
* *Etorkizunaren eleberria* (1972)
* *Sentiber gizonaren alde*
* *Henry eta June* (1990)
* *Intzestu* 
* *Sua* (1995)
* *Ilargiaren hurbildu* (1996)
* *Anaïs Ninen Egunekoa* (1966-Póstuma)
** *1931-1934 lib. 1* (1969)
** *1934-1939 lib. 2* (1986)
** *1939-1944 lib. 3* (1983)
** *1944-1947 lib. 4* (1983)
** *1947-1955 lib. 5* (1975)
** *1955-1966 lib. 6* (1977)
** *1966-1974 lib. 7* (1981)
** *1920-1923 lib. 2* (1983)
** *1923-1927 lib. 3* (1985)
** *1927-1931 lib. 4* (1986)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Deborah Butterfield

**Deborah Butterfield** (San Diego, Kalifornia, 1949ko maiatzaren 7a) estatubatuar eskultorea da.

1973. urteaz gero, hondakinez osaturiko eskulturak egiten ditu. 1979an, eskultura-eskolak ematen hasi zen Montanako Estatuko Unibertsitatean. Irakaskuntzaz gainera, zaldiak hezten ere badihardu. Butterfieldek zaldiak historian zehar izandako garrantzia azpimarratu ohi du, eta zaldiek gizakiari hainbat gauza irakatsi ahal dizkiotela dio. Horregatik erakutsi du zaldiekiko hainbesterainoko zaletasuna bere bizitzan eta bere obran. Hain zuzen ere, igeltsuzko behor handiak egin zituen lehenengo eskultura-lanetan, eta makilez eta buztinez osaturiko zaldi-sailak ondoren. Aurrerago, buztina erabiltzeari utzi zion, eta hondakinez baliatu zen. Azkenik, historia eta ezaugarri bisual desberdinak dituzten materialak urtuz osatzen ditu eskultura-lanak. Butterfielden karreran eragina izan duten artisten artean, bereziki azpimarratzekoak dira artelanak egiteko auto zaharrak erabiltzen dituen John Chamberlain eta David Smithen hasierako lanak.

## Erreferentziak
Piero Camporesi

**Piero Camporesi** (Forli, 1926ko otsailaren 15a - Bolonia, 1997ko abuztuaren 24a) italiar idazlea izan zen.

1969-1996 urteetan italierako eta italiar literaturako irakasle izan zen Boloniako Unibertsitatean. 1960ko hamarraldian Ludovico di Bremeren literatura-kritikako lanak (*Il Romitorio di sant´Ida*, 1961; *Lettere*, 1966) eta Vittorio Alfieri poeta eta dramaturgoarenak aztertu zituen. Literatura-kritikaren eta filologiaren alorrez gainera, historia eta antropologia landu zituen, eta hala aztertu zuen Pellegrino Artusiren *La Scienza in cucina e l´arte di mangiar bene* sukaldaritzari buruzkoa (1970). Elikagaien inguruko ikerketek pobretasun eta iraupenaren inguruko gaiak aztertzera eraman zuten, eta orobat janaren eta edanaren inguruko errituak eta adierazpenak. Pobretasunaren bidez, arloteenganako interesa sortu zitzaion. Camporesik, bestalde, Erdi Aroko elitearen kulturaren eta herriaren kulturaren arteko harremanak aztertu zituen. Hala, lehenaldia ulertzeko modu berri bat sortu zuen, eta horri esker gizartearen bizitzaren zirriborroa egin ahal izan zuen, eta ikertzen zituen erretratuak fintasun handiz azaldu.

## Erreferentziak
Cebek

**Cebek** edo *Bizkaiko Enpresarien Konfederazioa* Bizkaiko enpresaburuen elkartea da. Elkarteko kide diren enpresetako zuzendaritzen ordezkari eta bozeramailea da, administrazioen, sindikatuen eta iritzi publikoaren aurrean. Bizkaiko 5.500 enpresa baino gehiago biltzen ditu, zuzenean edota sektorekako federazioen bidez. Alor guztiak daude ordezkatuta Cebeken barruan. 1898an sortu zen, Bizkaiko Zentro Industriala jaio zenean, eta Espainiako estatuan patronalaren defentsarako sortu zen lehen elkartetzat jotzen da.

1984an Bizkaiko Zentro Industriala eta Enpresaburuen Konfederazio Nagusia batu egin ziren, Bizkaiko Merkataritza eta Industria Zentroa sortzeko (CIMV). 1999an, CIMVk Cebek izena hartu zuen. Adegirekin (Gipuzkoako Enpresaburuen Elkartea) eta SEArekin (Arabako Enpresaburuen Elkartea) batera, Confebask (Euskal Autonomia Erkidegoko enpresaburuen elkartea) sortu zuen 1983an. CEOEn (Espainiako Enpresa Erakundeen Konfederazioa) ordezkaritza du, baita CEPYMEn (Enpresa Txiki eta Ertainen Konfederazioa) eta CECn (Espainiako Merkataritza Konfederazioa) ere. BEAZ sozietate anonimoan (Bizkaiko Enpresa eta Berrikuntza Zentroa) eta Elkargin (Elkarrekiko Garantia Elkartea) partaidetza ere badu, besteak beste.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Svava Jakobsdóttir

**Svava Jakobsdóttir** (Neskaupstaður, 1930eko urriaren 4a - Reykjavik, 2004ko otsailaren 21a) islandiar idazlea izan zen.

1965ean plazaratu zuen lehen lana, ipuin laburrez osatutako *Hamabi emakume* liburua. Nolanahi ere, hogei urte geroago egin zen famatu *Oturuntza, harrizko hormaren itzalean* (1986) izeneko beste kontakizun-liburu batekin. Lan horretako istorioen protagonistak emakumezkoak dira batez ere, eta guztiak doaz emakumezkoek tradizioz bete duten paperaren aurka. Gaiak askotarikoak dira, baina denetan nabari da protagonisten erretratu psikologikoa egiteko asmoa. Eleberrien artean, nabarmentzekoa da *Maizterra* (1969), joera feministako nobela laburra, kritikarien era bateko eta besteko interpretazioen oinarri izan dena. Azkenaldian, ordea, Keflaviken estatubatuarrek duten NATOren baseak uharteko biztanleen pentsaeran duen eraginari buruzko alegoriatzat jo izan da. Lan horretan ikusten da modu baketsuan ari dela emakumezkoen eskubideen aldeko borroka egiten, eta, horren ondorioz, beste batzuk direla konpromiso politikoaren gaiak, esate baterako, ingurumenaren defentsa, arrazismoarena, hiri handietan gizakiek bizi duten alienazioa eta abar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pitt "Zaharra"

'*William Pitt *Zaharra'''* (Londres, 1708ko azaroaren 15a - Hayes, Kent, 1778ko maiatzaren 11a) politikari ingelesa izan zen, Pitt *Gaztea''ren aita. Etonen, Oxforden eta Herbehereetako Utrechteko unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta gaztetandik izan zituen harreman estuak aristokraziarekin. 1735ean Behe Ganberan jarleku bat hartzeko proposamena egin zioten eta onartu zuen. Hasieratik britainiar kolonien hedatzea izan zuen helburu, eta askoz ere garrantzi handiagoa ematen zion itsas armadari eta haren nagusitasunari Europan egin zitzaketen konkistei baino. Hizlari bikaina izan zen legebiltzarrean eta oso kargu garrantzitsuak izan zituen administrazioan. Frantziaren aurkako Zazpi Urteko Gerra hasi zenean (1756-1763) gobernua osatzeko agindua hartu zuen, hala eskatzen baitzuen herriak gerra hasieran gertatutako gudu galtzeak ikusirik. Frantziari kolonietan eta itsasoan aurre egitea erabaki zuen Pittek eta horrenbestean garaipena lortu zuen Ingalaterrarentzat. Garai hartan lortu zuen Ingalaterrak Kanadaren gaineko nagusitasuna ere. 1766-1768 urteetan gobernuburu izan ondoren erretiratu zen politikagintzatik.
## Erreferentziak
Herbert Simon

**Herbert Alexander Simon** (Milwaukee, Wisconsin, AEB, 1916ko ekainaren 15a - Pittsburgh, Pennsylvania, 2001eko otsailaren 9a) estatubatuar ekonomista eta zientzialaria izan zen.

## Biografia 
Illinoisko Teknologia Institutuko irakasle izan zen 1942-1949 bitartean, administrazio eta psikologiako irakaslea 1949-1965 bitartean Carnegie-Mellonen, eta informatika eta psikologiakoa 1965az gero.

Psikologiaren, ekonomiaren eta konputagailuen alorrean egindako lanengatik da batez ere ezaguna. Besteak beste, antolamendu konplexuetan erabakiak hartzeko mekanismoak ikertu ditu, eta ondorio hau atera du: negozioetan diharduten adituek, denbora eta informazio mugatua dutenez, emaitza onargarriak baizik ez dituzte bilatzen eta ez emaitzarik onenak, ordu arte uste bezala.

Aipagarriak ditu, era berean, adimen artifizialari buruz egindako lanak.

1978an Ekonomiako Nobel saria eman zioten, ekonomian erabakiak hartzeko prozesuen inguruan egindako ekarpenengatik.

Bere idazlanen artean azpimarratzekoak dira *The Sciences of the Artificial* (1969, *Artifizialaren zientziak*), *Human Problem Solving* (1972, *Gizakia eta arazoen konponbidea*) eta *Models of Discovery* (1977, *Aurkikuntza ereduak*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stephen Smale

**Stephen Smale** (Flint, Michigan, ) estatubatuar matematikaria da. Michigango Unibertsitatean ikasi zuen, eta doktoregoa Ann Arborr-en eta Raoul Bott-en zuzendaritzapean egin zuen. 1957an aurkeztu zuen tesia. 1956tik 1958ra, Chicagoko Unibertsitatean aritu zen, eta, hurrengo urteetan, Princetoneko Ikerketa Aurreratuetako Institutuan eta Rio de Janeiroko Matematika Huts eta Aplikatuetako Institutuan, beka bati esker. 1960an, Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko irakasle laguntzaile izendatu zuten. 1995ean, postu hura utzita, Hong Kong Hiriko Unibertsitatera joan zen. Moskuko Matematikarien Nazioarteko Kongresuan (1966) Fields domina eman zioten. Poincaréren aieruan eta sistema dinamikoetan egin zituen Smalek ekarpenik garrantzitsuenak. Hala ere, 1970eko hamarkadan, ekonomia aztertzen hasi zen, topologia eta dinamika erabiliz. Gaur egun, ordenagailuen zientzia teorikoa aztertzen ari da. Horretarako, Turingen makinak eta zenbakizko analisia erabili ditu. Fields dominaz gainera, Geometriako Veblen saria jaso zuen 1966an Amerikako Elkarte Matematikoaren eskutik. 2007an, Matematikako Wolf saria eman zioten.

## Erreferentziak
Jose Ignazio Alberdi

**Jose Ignazio Alberdi Etxaniz** (Zarautz, Gipuzkoa, 1941) enpresaburu gipuzkoarra da.

## Biografia 
Obe S.L. enpresa sortu zuen 1968an Aizarnazabalen, altzairuetarako ferrak egiten dituen lantegia, hain zuzen. 1978an izena aldatu zuen konpainiak Hettich konpainia alemaniarrarekin bat egin ondoren, eta "Obe-Hettich, S.L. en Com" izena hartu zuen. Egun enpresa horretako kide eta zuzendari orokorra da Alberdi.

2000. urtean, ETAk atentatuan hil zuen Jose Mari Korta ordezkatu zuen ADEGI Gipuzkoako Enpresaburuen Elkarteko presidentzian. Aldez aurretik, Kortarekin batera, hiru legegintzalditan, Gipuzkoako Patronaleko presidenteorde izan zen. 1980tik ADEGIko Kontseilu Errektoreko kide izan da, eta orduz geroztik elkarteko hainbat organotan aritu da. Era berean, Confebask Euskal Enpresaburuen Elkartearen sorreran parte hartu zuen, eta haren Kontseilu Orokor eta Batzorde Betearazleko kide ere izan zen. Elkargi Berme Elkarkariko Sozietatearen bultzatzaile ere izan zen, eta egun Administrazio Kontseiluko kide da. Geroako Gobernu Batzordeko kide ere izan da, eta Gipuzkoako Merkataritza Ganberako Plenoan parte hartu izan du.

## Erreferentziak
Abulfaz Elxibei

**Abulfaz Elxibei** (; Nakhitxevaneko Sobietar Errepublika Sozialista Autonomoa, Azerbaijan, Sobietar Batasuna, 1938 &ndash; Ankara, Turkia, 2000) politikaria izan zen.

## Bizitza 
Orientalismoari buruzko ikasketak egin zituen, beka baten laguntzarekin. 1970eko hamarraldian, erakunde bat ezkutuan sortzen saiatu zen, Azerbaijanen independentzia eskatzeko. Horren ondorioz, espetxeratu egin zuten 1975ean. Urte eta erdi egin zuen espetxean. Komunismoaren hondoratzearekin batera, Herri Frontea antolatu zuen, eta Azerbaijan Estatu Burujabeen Batasunean sartzearen kontra azaldu zen.

1992an, hauteskunde orokorretara aurkeztu zen. Garaile irten zen, eta presidente izendatu zuten. Ahaleginak egin zituen Errusiatik aldendu eta Turkiara hurbiltzeko (Estatu Burujabeen Batasunetik atera zen Azerbaijan 1992an), eta Mendebaldeko herrialdeekin petrolioa esportatzeko hitzarmenak lortzeko. Hala ere, ez zuen lortu ez ekonomiak hobera egitea, ez Nagorno-Karabakheko gerra amaitzea.

Huseynov koronelaren jarraitzaileek estatu-kolpea eman zutenean, ihes egin zuen, eta Heydar Aliev komunistaren esku utzi zituen ahalmenak Kontseilu Nazionalak (1993). 1997an, Aliyev presidente zela, itzuli zen Bakura, eta oposizioarekin, Azerbaijango Herri Frontearekin, egin zuen bat.

## Erreferentziak
Evelyn Pielou

**Evelyn Chrystalla Pielou** (Bognor Regis, Ingalaterra, 1924ko otsailaren 20a - Comox, Britainiar Kolunbia, Kanada, 2016ko uztailaren 16a ) britainiar zientzialaria izan zen.

## Biografia 
Londresko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta, Biologiako Doktoregoa eskuratu ondoren, irakaslea izan zen Dalhousieko eta Lethbridgeko unibertsitateetan.

Pielouk garrantzi handiko ekarpenak egin ditu ekologia matematikoaren esparruan, eta jakintza-alor horren aitzindari gisa da ezaguna, hain zuzen ere.

Hainbat liburu idatzi ditu bere ikergaiari buruz, hala nola *Introduction to Mathematical Ecology* (1969), *Population and Community Ecology* (1974), *Ecological Diversity *(1975), *Mathematical Ecology* (1977), *Interpretation of Ecological Data* (1984) eta *After the Ice Age* (1991).

Zenbait sari eskuratu ditu, besteak beste, Ekologista Apartaren Saria, Amerikako Ekologia Elkartearen eskutik 1986an, eta Ekologista Estatistiko Bikainaren Saria, Ekologiako Nazioarteko Biltzarraren eskutik 1990ean.

## Erreferentziak
Richard Anuszkiewicz

**Richard Anuszkiewicz** (Erie, Pennsylvania, AEB, 1930eko maiatzaren 23a - 2020ko maiatzaren 19a) estatubatuar margolari eta grabatzailea izan zen.

## Biografia 
Josef Albers, kolorearen teoria zorrotzenaren eta eraginkorrenaren sortzailea, izan zuen irakasle Yale Unibertsitatean. 1960an egin zuen gaur egun Op Art edo arte optikoa izenez ezagutzen den joerako lehen erakusketa, New Yorkeko The Contemporaries Galleryn.

1965ean, bakarkako lehen erakusketa egin zuen New Yorkeko Siney Janis galeria ospetsuan. Urte berean, MOMA Arte Modernoko Museoko *The Responsive Eye* erakusketan parte hartu zuen. Ordurako, Op Art mugimenduaren liderra zen Anuszkiewicz. Harrezkero, etengabe egin zituen erakusketak.

Mundu osoko hirurogeita hamar museotan baino gehiagotan daude ikusgai haren lanak, besteak beste, New Yorkeko MOMAn, Albright-Knox Arte Museoan, Chicagoko Arte Institutuen, Hirshhorn Museoan eta Metropolitan Museum of Art museoan. 1997an, atzera begirako erakusketa mugikorra jarri zuten ikusgai Alemanian, Suitzan eta Austriako zenbait hiritan. Arte optikoaren estetikaren jarraitzaile izaki, lilura optikoa lantzen zuen, mugimenduaren lilura sortzeko.

## Erreferentziak
Holografia

thumb||alt=|Holograma bat —identigrama bat— Alemaniako nortasun-txartel batean, segurtasun-neurri gisa

**Holografia** uhin fronte bat grabatzeko eta gero berreraikitzeko bidea ematen duen teknika bat da. Hiru dimentsioko irudiak sortzeko metodotzat da ezaguna nagusiki, eta beste erabilera asko ere baditu, hala nola datuak gordetzea, mikroskopia eta interferometria. Printzipioz, edozein uhin motaren holografia egin daiteke.

Holografiaren hastapena Dennis Gaborrek asmatu zuen 1948an. Gaur egun ere erabiltzen da teknika hori, elektroi holografia izenarekin.

Hala ere, holografia optikoak ez zuen benetan aurrera egin harik eta laser-izpia asmatu zen arte (1963. urtea). Holograma lortzeko, laser-izpi bat bidaltzen zaio objektuari, bi zatitan banatua: erreferentziazko argi sorta zuzenean grabatzen da argazkian, eta bestea, berriz, objektuak islatu ondoren. Argazkian bi sorten arteko interferentzia-tarteak jasotzen dira, bi uhin-sortak fasean iristen diren tarteak, alegia. Holograma horri lehen erabili denaren maiztasun bereko laser izpi bat zuzentzen bazaio, objektuaren hiru dimentsioko irudi bat eratzen da, edozein aldetatik erliebean ikusi eta argazkia atera dakiokeena, alegia. Kreditu-txarteletan, billeteetan eta disko trinkoetan erabiltzen dira, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marneko guduak

[thumb|300px|Frantziar soldaduak erreten batean gerizatuak, Marneko lehen guduan ([1914)]]
**Marneko guduak**, Lehen Mundu Gerran, Marne ibaiaren ondoan, Alemaniaren eta armada aliatuen artean gertatutako bi gudu izan ziren: Marneko lehen gudua eta Marneko bigarren gudua .

Lehenean, 1914ko irailaren 6tik 12ra, frantziar armadak, Michel-Joseph Maunoury jeneralaren agindupean, Alexander von Kluck jeneralaren agindupean zegoen alemaniarren armadari eraso zion, eta alemaniarrek ihes egin behar izan zuten.

Bigarrenean, 1918ko maiatzaren 27tik ekainaren 1era frantziarrek irabazi zuten Erich Ludendorffen armada alemaniarren kontra. 1918ko ekainaren 2tik 7ra, berriz, Marne ibaian aurrera zihoan alemaniar armadak frantziarren erasoa izan zuen. Uztailaren 15ean, Ludendorff jeneralak eraso egin zuen berriro ere. Aliatuen erantzuna oso gogorra izan zen, eta hantxe hasi zen Alemaniaren gainbehera eta gerraren bukaera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manuel Ruiz Zorrilla

**Manuel Ruiz Zorrilla** (Burgo de Osma, 1833ko martxoaren 22a - Burgos, 1895eko ekainaren 13a) espainiar politikaria izan zen. Diputatu progresista izan zen (1858-1863) eta San Gilen kuarteleko matxinada gidatu zuen 1866an. Espainiatik alde egin behar izan zuen eta 1868. urteko iraultzan gauzatu zen konspirazioen buru bihurtu zen. Ministro izan zen Serranoren agintaldian eta Italiara joan zen Espainiako koroa Amadeo I.ari eskaintzera. Gobernuburua izan zen 1871-1873 urteetan. Amadeo I.ari erbestera lagundu zion eta errepublika onartzeko prest agertu zen koroa borboitarrei eskaintzen ez zitzaien artean. Cánovasek Espainiatik egotzi zuen. Alderdi errepublikano aurrerakoia sortu zuen 1880. urtean. 1883an errepublikaren aldeko matxinadetako konspiratzailea izan zen, eta hamar urte geroago Errepublikar Batasuna sortu zuen aurrerakoiekin eta errepublika zentralista aldarrikatzen zutenekin batean. 1895. urtean, gaixorik, alderdiaren lehendakaritza utzi zuen, Espainiara itzuli zen eta artxibo politiko guztiz aberatsa bildu zuen, Llopisek eta Alvaren Villamilek *Cartas de conspiradores* liburuan 1929an argitaratua.
## Erreferentziak
Batzar Bereziak

**Batzar Bereziak** Arabako eta Gipuzkoako foru-erakundeak izan ziren. Batzar Nagusien mendekoak ziren, eta herrialdean suertatzen ziren arazo larriei erantzuna ematea zuten helburu. Bizkaiak ez zuen honelako erakunderik izan.

Arabako Batzar Bereziak zazpi ordezkarik osatzen zituzten; herrialdeko zazpi taldek bana aukeratzen zuten batzarkideen artean. Batzar Bereziak azaroan biltzen ziren eta, besteak beste, Batzar Nagusi Berezietara deitu, artxiboa zaindu, ermandadeetako ordezkarien kudeaketa ikuskatu, Batzar Nagusien aginduak bete, munta gutxiko gastuak bideratu eta, ahaldun nagusia kanpoan zenean, haren lekua hartzeko ahalmena zuten.

Gipuzkoako Batzar Bereziak Batzar Nagusiek bilkurarik ez zuten garaian biltzen ziren. Bertara biltzen ziren Batzar Nagusietako kide guztiak. 1457ko Ordenantzetan Batzar Bereziak Usarragan —Bidanian— eta Basarten —Azkoitian— egin behar zirela erabaki zen. Geroago, XVII. mende arte, Bidanian eta Azkoitiko parrokia elizetan egin ziren. Handik aurrera Gipuzkoako Diputazioak egoitza zuen herrian egin ziren.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roland Petit

**Roland Petit** (Villemomble, 1924ko urtarrilaren 13a - Geneva, 2011ko uztailaren 10a) frantses dantzaria eta koreografoa izan zen.

Parisko Operako ballet-eskolan ikasi zuen dantzan, eta hango taldean sartu zen 1940an. 1944an, ordea, taldea utzi zuen, eta *Les Ballets des Champs-Elysées* konpainia sortu zuen 1945ean, non dantzari nagusi, ballet-maisu eta koreografo izan baitzen 1947ra arte. 1948an, *Ballets de Paris* taldea sortu zuen, eta Europa osoan eta Estatu Batuetan zehar ibili zen. Geroago, Parisko Operako balletaren zuzendari izan zen (1970), Parisko Kasinokoa (1970) eta Marseillako Balletekoa (1972). Petiten koreografia-lanek akrobazia zailak izaten dituzte, eta antzerkiaz, mimo-dantzaz eta kantuaz aberastuak izaten dira. Eguneroko tresnak ere erabiltzen ditu, zigarroak eta telefonoak, adibidez. Petiten koreografia-lan aipagarriak dira: *Carmen* (1949), *Diamante-jalea* (1950), *Bergeraceko Cyrano* (1959), *Parisko Notre-Dame* (1965), *Turangalila* (1968), *Peleas eta Melisande* (1969), *Piztu izarrak* (1972), *Arrosa ondoezik* (1973), *Coppélia* (1975, bertsio berria), *Operako Mamua* (1980) eta *Sorkuntza-bideak* (2004).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Roland Petiten web-orria
Pedro Salaberri

**Pedro Salaberri Zuntzarren** (Iruñea, Nafarroa, 1947ko maiatzaren 1a -) nafar pintorea da.

## Biografia 
1963tik 1968ra Iruñeko Arte eta Lanbide Eskolan ikasi zuen, eta 1973an lehenengo saria eskuratu zuen Ciudad de Pamplona lehiaketan. Urte berean egin zuen bere aurreneko bakarkako erakusketa Iruñean bertan. Ordutik aurrera, Donostia, Gasteiz, Bilbo, Santander, Zaragoza eta Madrilen erakutsi ditu bere lanak.

1975ean, Gasteizen eta Sevillan eratutako erakusketa bitan, hamarkada hartan Iruñean lanean ziharduten hainbat margolariren lanak aurkeztu ziren elkarrekin. Pedro Salaberriren margolanekin batera, besteak beste, Mariano Royo Ximenez, Pello Azketa, Pedro Manterola, Javier Morrás edota J. Antonio Eslabaren lanak aurkeztu ziren.

Urtebete lehenago, 1974an, José María Moreno Galván *Triunfo* aldizkarian idatzitako artikulu batean hasi zen "Escuela de Pamplona" izena zabaltzen Iruñean lanean ari zen artista taldea izendatzeko, eta urteek aurrera egin ahala hedatu egin da deitura hori.

Salaberrik Arco 95ean parte hartu zuen, eta, bi urte geroago, *Paisajes de un Siglo* izeneko erakusketa kolektibo ibiltarian parte hartu zuen.

2022an Kulturaren Vianako Printzea Saria eskuratu zuen.

## Erreferentziak
Miguel Ángel Álvarez Muro

**Miguel Ángel Álvarez Muro** (Tolosa, 1927ko maiatzaren 2a - Donostia, 2011ko martxoaren 24a) Euskal Herriko margolaria izan zen.

## Biografia 
Trebatze-ikasketak Guardamino eta Martiarenarekin egin zituen, Donostian.

1946an, Parisa joan zen lehen aldiz, pintura-heziketa osatu asmoz. 1947an, Donostiako Udalaren beka batekin itzuli zen, baina urtero hiru hilabete ematen zituen Parisen 1955era arte. Certamen de Noveles Pintores de Guipúzcoa delakoan saritua izan zen 1944, 1946 eta 1948 urteetan (lehen saria, azken horretan).

Lehen agerraldi garrantzizkoa *Joven cosiendo* koadroarekin egin zuen Hispanoamerikako Arte Bienalean (1951). Gero, lan handiagoei ekin zien. Nabarmentzekoak dira muralak, oreka handia eta kolorearen sen fina erakusten dutenak: Antiguoko parrokiakoa (1965), Leitzakoa, Donostiako Industria Ordezkaritzakoa, Bordeleko Nazioarteko Erakustazokakoa (1960).

Álvarez Murok beretu zuen zenbait sari: Darío de Regoyos saria (Donostia, 1954), Nazioko Pintura Lehiaketako Zilarrezko Domina (Alacant, 1954), Eguberrietako Lehiaketako Lehen Saria (Donostia, 1957), Pabeko Urrezko Domina (1960) eta Gipuzkoako Ateneoko Saria (Donostia, 1988).

## Erreferentziak
Reinhard Selten

**Reinhard Selten** (Breslau (Wrocław), 1930eko urriaren 5a - Poznan, 2016ko abuztuaren 23a) alemaniar ekonomista eta matematikaria izan zen. Matematikan eta Ekonomia Zientzietan graduatu zen Frankfurteko Unibertsitatean, eta hiri hartan hasi zen irakasle gisa lanean. Harrezkero, irakasle izan da Berlingo Unibertsitate Librean, Bielefeldekoan eta, 1984az gero, Bonngo Friedrich Wilhelmean, Ekonomia Zientzietako katedradun gisa. Aztergai nagusiak gizarte-jokoak izan dira, batez ere, pokerra eta xakea. Bere teoriekin, joko horietako parte-hartzaile arrazionalen jokabidearen azterketa matematikoa egin nahi izan du, eta orobat saiatu da gatazka-egoeretarako erabaki-estrategiak eta jokamoldeak zehazten. 1994an, Ekonomiako Nobel saria eman zioten, jolas ez-kooperatiboetako orekaren teoriaren bultzatzaile gisa egindako lanarengatik. Harsanyi eta John Nash estatubatuarrekin batera eskuratu zuen sari hura, hirurek teoria beraren inguruko lan osagarriak egin baitzituzten, 40ko hamarraldiaren hasieran Morgenstern ekonomistak eta Von Neumann matematikariak *Jokoen eta portaera ekonomikoaren teoria* lanean aurkezturiko printzipioak harturik oinarri.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juantxo Villarreal

**Juantxo Villarreal** (Errenteria, 1947ko irailaren 4a) eskubaloi-entrenatzaile gipuzkoarra da. Irungo C.D. Bidasoa eskubaloi-taldearen aulkian hogeita bi urte entrenatzaile-lanetan aritu ostean, 1997an erretiratu zen. C.D. Bidasoak bere eskutik bizi izan ditu urterik emankorrenak. Entrenatzaile gisa hainbat garaipen eta titulu irabazi ditu Villarrealek. Lehena, 1986-1987 denboraldian lortutako Liga Txapelketa. Ordutik aurrera, emaitzak kontuan harturik, talde irundarraren urrezko aroa zuzendu du errenteriarrak. 1994-1995 denboraldian bere ametsa egia bihurtu zen: Elgorriaga Bidasoak Europako Kopa irabaztea hain zuzen ere. Europan titulurik irabazi duen lehen euskal entrenatzailea izan zen. Bi urte geroago, 1996-1997 denboraldian, Europako Errekopa erdietsi zuen Bidasoak. Villarrealen palmaresa titulu hauekin osatzen da, besteak beste: 1994-1995ean Asobal Liga, 1990-1991n eta 1994-1995ean Errege Kopa, 1992-1993an Asobal Kopa eta 1995-1996 denboraldiko Superkopa. Egun C.D. Bidasoako zuzendari teknikoaren lana Euskadiko Selekzioaren hautatzaile-lanarekin tartekatzen du Juantxo Villarrealek.

## Erreferentziak
Samuel Butler (eleberrigilea)

**Samuel Butler** (Langar, Nottinghamshire,  - Londres, ) eleberrigile ingelesa izan zen.

## Biografia 
Apaiza zen; erlijio-krisi bat izan ondoren, Zeelanda Berrira joan zen, eta lau urte eman zituen han ardi-hazkuntzan (1860-1864). Ingalaterrara itzuli ondoren, erlijio-arazoez arduratu zen; ikuspegi arrazionalista eta kritikotik aztertu zituen: *The Evidence for the Resurrection of Jesus Christ* (1865, *Jesu Kristoren Errenazimentuaren frogak*, izenpetu gabe argitaratua). Garai hartako Ingalaterrako ohiturak eta pentsaera Butlerren satiraren helburu izan ziren: *Erewhon revisited* (*Erewhon berriz bisitatua*, 1901). *The Way of all Flesh* *(Haragiaren bidea) *eleberri autobiografikoa, ohiko heziketa moduen satira bortitza dena, Butler hil ondoren baino ez zen argitaratu (1903). Halaber, Darwinen teorien aurkako liburuak idatzi zituen: *Life and Habit* *(Bizia eta ohitura, *1877), *Evolution, old and new* *(Bilakaera berria eta zaharra, *1879). Musikari gisa zenbait oratorio moldatu zituen. Iliada eta Odisearen itzultzaile, azken hau Nausikaaren lana zela zioen: *The Authoress of Odyssey* *(Odisearen egileak, *1897).

## Lan hautatuak 
* *A First Year in Canterbury Settlement With Other Early Essays* (1914)
* *Alps and Sanctuaries of Piedmont and the Canton Ticino* (1881)
* *The authoress of the Odyssey* (1897)
* *Erewhon, or Over the Range* (1872)
* *Erewhon Revisited Twenty Years Later: Both by the Original Discoverer of the Country and by His Son* (1901)
* *Evolution, Old & New* (1879)
* *Ex Voto; An Account of the Sacro Monte or New Jerusalem at Verallo-Sesia* (1888)
* *Fair Haven, The* (1913)
* *Iliad of Homer, The: Rendered into English Prose*
* *God the Known and God the Unknown*
* *Life and habit* (1878)
* *The Odyssey of Homer*
* ''Shakespeare's Sonnets Reconsidered* (1899)
* *The Note-Books of Samuel Butler* (1912)
* *Unconscious Memory* (1880)
* *Luck or Cunning as the Main Means of Organic Modification?* (1887)
* *The Way of All Flesh'' (1903)

## Erreferentziak
James Ellroy

**James Ellroy** (Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak, 1948ko martxoaren 4a) ingelesezko idazlea da. Ellroyren hainbat lan zinemara eraman dute, *White Jazz* (2012), besteak beste.

## Bizitza 
Hamar urte zituela, ama hil zioten, eta ez zuten hiltzailea sekula aurkitu. Gertakari horrek bere bizitza markatu zuen. Delinkuentzia, droga eta alkoholari heldu zion. Presondegia ezagutu zuen, aberatsen etxeetan lapurtzeagatik.

Egun batean, ordea, bizitza zuzentzea erabaki, eta idazteari ekin zion. Hogeita hamahiru urte zituela idatzi zuen lehen liburua, *Brown´s Requiem* (1981). Eleberri beltz modernoan sailkatu behar da Ellroyren lana. Pertsonaia nagusiak detektibeak, poliziak eta hiltzaileak dira. Hiru liburuko sorta bat idatzi zuen, Lloyd Hopkins Los Angelesko polizia protagonistatzat hartuta: *Blood on the Moon*, *Because the Night* (1984) eta *Suicide Hill* (1986).

Horren ondoren, beste lau liburuko bilduma idatzi zuen, Los Angeles hiria kokaleku hartuta: *The Black Dahlia* (1987, amari dedikatua), *The Big Nowhere* (1988), *L.A. Confidential* (1990) eta *White Jazz* (1992).

Azken idazlanak hauek dira: *American Tabloid* (1995), *My Dark Places* (1996) eta *The Hilliker Curse: My Pursuit of Women* (2010).

## Erreferentziak
Balthus

**Balthus**, jaiotza-izenaz **Balthasar Klossowski de Rola** (Paris, Frantzia, 1908ko otsailaren 29a - Rossinière, 2001ko otsailaren 18a), frantziar margolaria izan zen.

## Biografia 
Margolariak zituen gurasoak eta gazterik ekin zion margotzeari, Rainer M. Rilke olerkariaren laguntzarekin. Errealista zen, eta hainbat erretratu eta hiriko paisaia (*Kalea*, 1933) margotu zituen. Garai hartan surrealistekin harremanak izan zituen, eta Giacomettiren lagun egin zen. Barnealdeko pinturak ere egin zituen, gazteen irudiak erabiliz, batzuetan erotikoak: *Gitarra ikasten*; *Thérèse ametsetan*; *Egun ederrak*; *Gela turkiarra*.

Balthusek Gustave Courbeten errealismoa aldarrikatzen zuen, baina Italiako quattrocentoaren formak erabiltzen zituen gehiago, batez ere, Piero della Francescarenak. 1970az geroztik, olio-pintura baino nahiago izan zuen oihal gaineko tenpera, bere kolore-sorta neurritsu eta dotoreari hobeto zihoakiolako. 1961etik 1976ra bitartean, Erromako Villa Mediciaren zuzendari izan zen. Dekoratu- eta jantzi-lanak ere egin zituen zenbait antzerki-lanetan: Barraultek 1948an zuzendu zuen Albert Camusen *L´état de siège* (*Setio-egoera*) antzerkian, esaterako.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Dušan Makavejev

**Dušan Makavejev** (,  ahoskatua; Belgrad,  - ibidem, 2019ko urtarrilaren 25a) jugoslaviar zinema-zuzendaria izan zen. Belgradeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta 1955ean graduatu zen. Belgraden egin zituen, orobat, zuzendaritzako ikasketak, Antzerki, Irrati, Zinema eta Telebistako Akademian. 1955etik 1958ra, *Kino-Club* film esperimentala egin zuen, eta Zagreb Films eta Avala Films etxeentzat lan egin zuen gero. 1964ra arte, film laburrak eta dokumentalak egin zituen nagusiki, eta geroago hasi zen film luzeak egiten. 1960ko hamarraldian, *Novi film* delako zinemagintza berriaren mugimenduko kidea izan zen. 1974az gero, Estatu Batuetan lan egin zuen gehienbat. Haren zinemagintzaren ezaugarri nabarmenenak sarkasmoa, probokazioa eta pesimismoa dira; kontakizun-moldeekin saioak egin zituen, eta, gaiei dagokienez, gizarte-egituraren eta sexu-bizitzaren arteko lotura aztertu zuen.

## Filmografia 
* *Čovek nije tica* (*Gizona ez da txoria*, 1965)
* *Ljubavni slučaj ili tragedija službenice PTT* (*Maitasun-istorioa*, 1967)
* *Nevinost bez zaštite* (1968)
* *W. R. - Misterije organizma* (*WR: Organismoaren misterioak*, 1971)
* *Nedostaje mi Sonja Heni* (1972)
* *Sweet Movie* (1973.)
* *Montenegro or Pigs and pearls* (1981)
* *The Coca-Cola kid* (1985)
* *Manifesto* (1988)
* *Gorila se kupa u podne* (1993.)
* *Rupa u duši* (1994)
* *Danish Girls Show Everything* (1996.)

## Erreferentziak
John Guillermin

**John Guillermin** (Londres, Ingalaterra, 1925eko azaroaren 11 &ndash; Topanga, Kalifornia, 2015eko irailaren 27a) britainiar zinemagilea izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerran egin zituen zinemagintzan lehen urratsak, Frantzian dokumentalak filmatuz britainiar indar armatuentzat. Hollywoodera jo zuen gero, eta lehenbiziko filma, *Lau egun* (1951), antzerki-obra baten egokitzapena izan zen. Ostera, haurrentzako filmak (*Abentura Hopfieldsen*, 1954), komediak (*Miss Robin Hood*, 1952) eta thrillerrak (*Bi lagun parrandan*, 1950; *Ingalatarrerako Bankuaren lapurreta*, 1960) egin zituen, besteak beste. 1959an, *Tarzanen abentura handia* filmatu zuen —Sean Connery zen protagonistetako bat—, eta, 1962an, "Tarzan Indian". Gerrako filmak ere egin zituen, "Arrano urdinak" (1966), besteak beste. Arrakasta eta ospea film katastrofista batek ekarri zion 1974an: *The Towering Inferno*. Handik lau urtera, 1878an, Efektu Berezien Oscar saria eskuratu zuen *King Kong* filmarekin. Urte berean egin zuen "Heriotza Nilo Ibaian", Agatha Christieren eleberri ezagun batean oinarritua: Jantzi Onenen Oscarra eman zioten. Beste film aipagarri batzuk: *Hegazkin-bahiketa* (1972), *Shaft Afrikan* (1973) eta *King Kong II* (1987).

## Euskal Herrian 
1956an Mundaka udalerrian *Thunderstorm* (*Trumoi Ekaitza*) filmatu zuen.

## Erreferentziak