Lusaziako kultura

thumb|Lusaziako kulturako hileta-objektuak
**Lusaziako kultura** Brontze Aro berantiarreko eta Burdin Aro hasierako kultura arkeologikoa da (K.a. 1300-500). Alemaniako ekialdetik, Polonia ia guztitik , Txekiar Errepublikako zati batzuetatik, Eslovakiatik eta Ukrainako zati batzuetatik zabaltzen da. Europako iparraldeko Montelius IIItik (kultura lusaziar goiztiarra)  V arteko aldien garaikidea da.

Lusaziako kultura Brontze Aro berantiarrekoa eta Burdin Aroaren hasierakoa da (K.a. 1300-500). Alemaniako ekialdetik, Poloniako gehiengotik, Txekiar Errepublikako zati batzuetatik, Eslovakiatik eta Ukrainako zati batzuetatik zabaltzen da. Montelius III (Kultura lusaziar goiztiarra) eta V arteko aldiak hartzen ditu, Ipar Europako kronologiakoak. Lusaziako Kultura Trzciniec Kulturaren oinordekoa da, brontze aroko tumuluen kulturaren zenbait eraginekin batera. Garaikidea da Urna Zelaietako Kulturarekin eta brontze nordikoko adinarekin.

Lusaziako kultura Trzciniec kulturaren oinordekoa da, Brontze Aroko tumuluen kulturaren zenbait eraginekin batera.  kutxatila zelaien kulturaren eta Eskandinaviako Brontze Aroaren garaikidea da, . Ekialdean Billendorf kultura nagusitzen da Burdin Aroaren hasieran. Polonian, Burdin Aroaren zati batean irauten du, eta iparraldean, berriz, Vistula ibaiaren bokalearen inguruan.

Eskandinaviar brontze aroko kulturekin harremanetan egon zen. Poloniako iparraldean eta Pomeranian eskandinaviar eragina handia izan zen garai hartan, eta, horregatik, Brontze eskandinaviarraren aroan (Montellius) sartzen da batzuetan.

erdian|thumb|Gurdi errituala

## Hileta ohiturak 
Hileta-erritu arruntena errausketa dute eta ehorzketak urriak dira. Errautsontzaik edo kutxatilaren ondoan ontzi ugari agertzen dira hilobian, 40raino. Metalezko objektuak dituzten hilobiak urriak dira, baina brontzezko eta urrezko altxor handiak dituzten hilobiak aurkitu dira, Kopaniewon (Pomerania) edo Eberswalden (Brandeburgo) kasu. 

Saxoniako Bataune bezalako hilobietan, herrixkako brontzezko erreminten eta armen ekoizpenerako erabiltzen ziren moldeak aurkitu zira. Seddingo (Brandeburgo) "errege" hilobiak, tumulu handi batek estalia, Mediterraneotik inportatutako brontzezko ontzi eta beirazko bihi ugari ditu. Hilerriak nahiko handiak izan daitezke eta milaka hilobi izan ditzakete. 

## Herriak 
thumb|Biskupin berreraikitako herriaren parke arkeologikoan berregindako etxe bat
thumb|Berlindik gertu dagoen Potsdameko harresi lusaziarreko gotorleku baten LIDAR eredua
Biskupin, Polonian, eta Buch, Berlin inguruan, kultura honetako herrixka ezagunak dira. Biak dira gailurretan edo zingiretan eraikitako herrixka gotortuak. Hormak lurrez edo harriz betetako egurrezko kaxez eginda daude. 

Ekonomia batez ere nekazaritzan oinarrituta dago, aurkitutako hobi ugariek erakusten dutenez. Garia eta garagarra dira labore nagusiak; gainera, artatxikia, zekalea, oloa, ilarrak, babarrunak, dilistak eta camelina sativa landatzen ziren. Liho arrastoak, etxekotutako sagarrak, udareak eta aranak ere aurkitu dituzte. 

Etxeko abere garrantzitsuenak behi- eta txerri-aziendak dira, eta kopuru txikiagotan, ardiak, antzarak, zaldiak eta txakurrak. Burdin Aroko Silesiako errauts kutxatiletan aurkitutako marrazkiek zaldien gainean ibiltzen zirela erakusten dute, baita gurdiei tira egiteko ere. Ehizan ibiltzen ziren, baina ez ehizatutako haragia ez zen asko. Orein, basurde, bisonte, altze, erbi, azeri eta otso hezurrak aurkitu dira. Bdakigu Biskupinen ohikoa izan zela igel-hankak jatea, igel-hezur kopuru handia  aurkitu baita. 
thumb|Berreraikitako Biskupin herri harresituaren sarrera nagusia
Arkeologo batzuen ustez, gune zingiratsu batzuetan aurkitutako altxorrak jainkoei egindako eskaintzak dira. Giza hezurrak aurkitu dira Lossow-eko (Brandeburgo) 5 mko sakonerako hobietan. Giza sakrifizioak eta kanibalismoa egon daitezkeela adieraz dezakete hobi horiek.

## Ikerketen historia 
Rudolf Virchow (1821-1902) patologo eta arkeologo alemaniarra izan zen 'Lausitz' motako ehorzketak deskribatzen lehena. Izen horrek, Alemania eta Poloniako ekialdean dagoen Lusazia eskualdeari egiten dio erreferentzia. Arkeologoak zeramika aurre-germaniar bezala identifikatu zuen, baina fabrikatzaileen etnizitateari buruz espekulatzeari uko egin zion.

Txekiar (Píč, Niederle, Červinka) eta poloniar (Majewski, Józef Kostrzewski, Kozłowski) ikerlari ugarik diote lusaziarrak aitzin-eslaviarrak direla; A. Götze arkeologo alemaniarrak, berriz, traziarrak direla dio, eta Gustaf Kossinnak karpiarrak.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* J. M. Azak eta A. F. Harding (1979) *The Bronze Age in Europe*. Londres:Routledge. ISBN: 9780416706505
* Dabrowski, J.: Nordische Kreis eta Kulturen Polnischer Gebiete *(*1989) *Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur-Geschichte und Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986*. Ed Ambrosiani, B. Kungl Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Estokolmo.

## Kanpo estekak 
*  *Muzeum Archeologiczne w Biskupinie*. Museo eta parek arkeologikoaren web gune ofiziala.