Gizako Esfinge Handia

[thumb|[Napoleon Bonaparte|Napoleon Esfinge Handiari begira, basamortuko hareak erdi-lurperatua. Jean-Léon Gérômeen olio pintura (1867-1868).]]
**Gizako Esfinge Handia** etzanda dagoen esfinge baten kareharrizko estatua monumentala da, Nilo ibaiaren mendebaldeko ibarrean kokatua, Giza hiriaren lurretan, Kairoko erdigunetik hogei kilometro inguru hego-mendebaldera. Beharbada, IV. dinastiaren garaian zizelkatu zuten (K. a. XXVI. mendean). Tokiko jendeak *Abu el-Hol* (Izuaren Aita) deitzen zuen, *bel-hit* esaera koptoaren txartzea, bere adimen guztia begietan jartzen duenari ematen zaiona, eta *hu* edo *ju* («zaindaria») egiptoar izena itzultzen duena.

## Eraikuntza 
thumb|150px|Esfingeko antzinako tenplua. Kanpoaldea
thumb|150px|Esfingeko antzinako tenplua. Barnealdea
Esfinge Handia, Gizako ordokian kareharrizko muino natural bat zizelkatuz egin zen. Bere altuera, hogei metro ingurukoa da, eta, horietatik bost, aurpegiari dagozkio. Buruak, beharbada, Kefren faraoia irudikatuko luke, gorputzak, lehoi forma duelarik. Antzinako garaietan, kolore biziz margotua zegoen: gorriz gorputza eta aurpegia, eta, burua estaltzen duen *nemesa*, marra hori eta urdinekin. Bere neurri nagusiak honako hauek dira: 72 metroko luzera, 20 metroko garaiera eta 14 metroko zabalera.

## Gurtza 
Antzinako Inperioan datatuta dagoen tenplu bat eraiki zen estatuaren ondoan, eta beste bat iparraldean, esfingearen parean, Inperio Berrian "irudi bizia"rentzako eskaintzagune bezala, Kefrenen piramidearekin, prozesiozko etorbide batekin lotuta daudenak. Egiptoarrek antzinatik gurtzen zuten, bereziki Inperio Berrian.

Egiptoarrek esfingeei emandako epitetoa *shesep-anj* zen ("Irudi bizia"). Atzerriko *Horum* eta bertako Horus jainkoekin identifikatua izan zen, *Hor-em-Ajet* bezala, edo *Harmakhis*, "Horus ostertzean. Arabieraz, lehen aipatu den bezala, *Abu el-Hol* deitu zuten (Izuaren Aita).

## Zaharberritzeak 
Gizako Esfinge Handiaren Ur Higaduraren Hipotesiaren arabera, baliteke lehen zaharberritzea egiptoarrek beraiek egitea eta jatorrizko egiturari itxura aldatu izana, haien kulturarekin bat zetorren itxura emanez. Teoria honek ez du babes zabalik ordea.

Zaharberritzeen berri, XVIII. dinastiatik dago, Inperio Berriaren garaian.

Behealdeko kareharrizko estratuak erraz desegiten dira giroko hezetasunarekin, baina basamortuko haizeak barreiaturiko hareak sarri estali zuen bere gorputza, higaduratik mendeetan zehar babestuz.

Tutmosis IV.aren garaian, bere aurrean altxatutako "Ametsaren Hilarrian", amets batean egin zion promesa deskribatzen da: errege aukeratua izango zen, estaltzen zuen harea gainetik kentzen bazion.

XX. mendean, estalduraren zaharberritze eta sendotze lanak egin ziren 1925etik aurrera, oso gogokoak izan ez ziren emaitzekin, erabilitako teknika eta materialen ondorioz, 1980 eta 1992an berriz egin zirelarik.

XXI. mendean, aurrera jarraitzen du higadurak eragindako kalteen zaharberritzeak.

## Historia 
1798an, Napoleonen armada frantziarrak, mamelukoen aurka toki honetan borrokatu zuen, Piramideetako gudua deritzonean.

## Asterixen komikiak 
Asterix galiar heroiaren komikietan ere, agertzen da Gizako Esfinge Handia. Hain zuzen ere, Asterix eta Kleopatra izeneko abenturan. Eszenetako batean, Asterixen lagun den Obelixek, sudurra hausten dio Esfingeari.

## Iruditegia 

Fitxategi:Esfinge piramide.jpg
Fitxategi:The Sphinx and Pyramid of Khafre.jpg
Fitxategi:Head of the Sphinx.JPG
Fitxategi:Great Sphinx of Giza (1).jpg
Fitxategi:SphinxProfil.jpg
Fitxategi:The Great Pyramid and The Great Sphinx MET DP132062.jpg
Fitxategi:Esfinge de Giza - panoramio.jpg
Fitxategi:The Great Sphinx, Pyramids of Gizeh-1839) by David Roberts, RA.jpg
Fitxategi:Pyramides et le Sphinx MET DP113869.jpg
Fitxategi:D143-le sphinx de giseh.-L2-Ch6.png
Fitxategi:Gezicht op de sfinx en de grote piramides bij Caïro Le Caire Le Sphinx et les deux grandes pyramides (titel op object), RP-F-F01148-EL.jpg
Fitxategi:Sphinx and the Great Pyramid of Giza panorama.jpg
Fitxategi:Sphinx and pyramids of Giza panorama.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Esfinge (eskultura)

## Kanpo estekak