open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Migel Etxauri

**Migel Etxauri** () (Iruñea, 1927ko irailaren 23a - *ibidem*, 2024ko irailaren 4a) Nafarroa Garaiko paisaiaren margolaria izan zen.

## Biografia 
Umetatik heldu zien arkatzei. Javier Ziga izan zuen lehen irakaslea. Kubara migratu zuen 18 urte bete aurretik, eta bost urte igaro zituen Habanaren eta AEBen artean, negozio bideak saiatzen. Uruguaira lekualdatu, eta han bai berriz heldu zion margotzeari eta marrazketa eta pintura eskola bat zuzentzeari. Aitortza handia jaso zuen han —galeria ugaritan erakutsi zituen lanak eta hainbat sari irabazi—, baina bizimodu hura atzean utzi, eta Iruñera bueltatu zen 1964an. Ameriketan igaro zituen urteetan indartu zituen bai bokazioa eta bai formakuntza, eta, handik Euskal Herrira bueltan, Fermin anaia galeristaren eskutik sorterrian finkatu zuen bere arte jarduna. 97 urte betetzeko egun gutxiren faltan hil zen. Azken urteak alzheimerrarekin pairatu zuen.

Fermin Etxauri anaiarekin bikote estua sortu zuen orduan. Galeria bat zuen Ferminek, eta anaiaren lanari oihartzuna emateko baliatu zuten itzulerako urte haietan. Kanpoko zenbait galeriek ere erakutsi zuen margolariaren lanengatik interesa —batik bat, industrializazioaren eraginez hustutako Nafarroako herrietan margotu zituen koadroengatik—, baina anaiak Parke15 arte espazioaren ardura hartu zuenean, 1974an, Iruñean zentratu zen berriz Etxauriren jarduna. Handik hamarkada batera hasi zen gerora ospea lortu zuten arrokak margotzen. Ordutik aurrera, bere estiloa zorrotza da, abstrakziotik gertu dago, eta irudi femeninoen irudikapenean zentratzen da. 1984az geroztik, arrokak bere obran sartu zituen, eta bere pinturaren ezaugarri bereizgarri bihurtu ziren.

## Oroimena 
Miguel Echaurik ehun erakusketa baino gehiagotan parte hartu zuen, eta bere obra 30 museo baino gehiagotan dago ikusgai, horien artean, Nafarroako Museoan, 2009an bere obraren erakusketa antologikoa hartu zuena. 2010etik aurrera, pintorearen izena duen fundazioa arduratzen da haren legatuaz, Iruñeko Alde Zaharrean.

## Bibliografia 
* Miguel Ángel Echauri: *Miguel Echauri, pintor*.  Nafarroako Gobernua, 2009. 192 or. ISBN: 978-84-235-3131-8.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Itziar Ugarte: "Miguel Etxauri margolari iruindarra hil da, 96 urterekin", *Berria*, 2024/09/7.
* :*Katiluak eta ogia* margolana Nafarroako museoaren hilabeteko margolana gisa aurkeztua.
Sonia Iovan

**Sonia Iovan-Inovan** (Cluj-Napoca, 1935eko irailaren 29a – La Chapelle-de-Brain, 2024ko irailaren 6a) errumaniar gimnasta izan zen

Gimnastika artistikoan lehiatu zen Errumaniako taldearekin 1956, 1960 eta 1964 Joko Olinpikoetan. Brontzezko bi domina olinpiko, brontzezko munduko domina bat eta Europako hainbat domina lortu zituen.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Moldaviako zaldi

**Moldaviako zaldia**, (errumanieraz: moldovenescǎ / moldoveneascá localá ), Moldaviako bertako  zaldi barietate multzo bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik Moldaviako zaldia ponien sailkapen taldean kokatzen da. 

Moldaviako abere multzo hauek ez dute arraza bat izateko homogeneitatea mantentzen.

## Arrazaren historia 
[thumb| 290 px|ezkerrera|Basa zaldien harrapaketa Moldaviako ordokietan. [William-Samuel Howittek (1756–1822)]]
Mendearen erdialdean desagertu zen antzinako moldovenescǎ izeneko Moldaviako bertako arraza bereiztua. Gaur egungo moldaviar zaldiak   
moldovenescǎ eta beste hainbat arrazaren arteko nahasketatik ondorio dira,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ander Cepas

**Ander Cepas Zapiko** (Donostia,  -) gipuzkoar mahai-tenislari paralinpikoa da. Donostiako Atleticoko jokalaria urritasun fisikoko MS9 mailan aritzen da.

Cepas 10 urte zituela hasi zen mahai tenisean, Donostiako Atleticok aurkezpen bat egin zuelako haren eskolan, eta ordutik hona etengabe hobetzen aritu zen. 2024ko Udako Paralinpiar Jokoetan parte hartu eta brontzezko domina irabazi zuen mahai tenisean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zigilu idazkera

thumb| Zigilu txikiko idazkera , Qin dinastiakoa
**Zigilu idazkera** Txinan Zhou dinastiaren eta Udaberri eta Udazkenen garaian garatu zen, K.a. lehen milurtean. Eta hurrengo dinastian, Qin delakoan, hedatu zen batik bat. 

## Garapena 
Qin dinastiaren garaian, idazteko materialaren eta funtzioaren arabera idazkera-estilo desberdinak erabiltzen ziren: zigilu-idazkera helburu eta inskripzio ofizialetarako garatu zen, zigiluetan erabiltzen zelako izen horrekin ezaguna, eta beste idazkera bat (kantzeleriaren idazkera) garatu zen banbu edo egurrezko oholetan beste idazki batzuentzat.

Qín Shi Huang enperadorearen agintadian (K.a. 247–210), zigilu-idazkera estandarizatu zen. Geroago (ziurrenik Hàn dinastiaz geroztik) Qin seal zigiluen estandar honi "zigilu handiko idazkera" deitu izan zaio ( *dàzhuàn*). Aldaerak eta aurrekariak, eskualdeen arabera ere desberdin garatuak natzuetan, "zigilu txikiko idazkera" gisa dira ezagunak ( *xiozhuàn*).

Idazkera mota hauek txinatar idazkera modernoaren aurrekariak dira.

2008ko Pekingo Olinpiar Jokoetan erabili ziren piktograma olinpikoak idazkera honen ikonografian oinarritu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amazonia

**Amazonia** ( edo ; ; ), maiz **Amazonas** izenarekin ere ezaguna, Amazonas ibaiaren izendapenarengatik, Hego Amerikako eskualde zabala da, Amazoniako oihana eta bere inguruko arroa barnebiltzen duena. Guyanak eta Gran Chaco eskualdeak mugan daude, eta horiek ere oihan tropikalak dituzte, eta horregatik, maiz, Amazoniaren parte gisa aipatzen dira. 

Bere gunean dagoen Amazoniako oihana munduko oihan tropikalik handiena da. Bederatzi herrialdetan zehar hedatzen den 7.000.000 kilometro karratuko eskualdea da, Brasil eta Perun, batez ere, baina Kolonbia, Bolivia, Venezuela, Ekuador, Guyana, Surinam eta Guyana Frantsesaere estaltzen ditu. Munduko ekoeskualdeen artean bioaniztasunik handiena duenetako bat da. Gainera, klima aldaketan eragina duen karbonoaren zikloaren erregulatzaile handia da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brief Encounter

**Brief Encounter** (*Topaketa laburra*, euskaraz) David Leanek zuzendutako pelikula britainiarra da, 1945ekoa. 1946ko Canneseko Zinemaldian saritua izan zen, eta urte bereko Oscar Sarietarako hiru izendapen jaso zituen . Celia Johnson eta Trevor Howard dira drama erromantiko honen protagonista nagusiak.

Kritiko askoren ustez, Brief Encounter da inoizko film handienetariko bat . 1999an, British Film Institute erakundeak inoizko bigarren pelikula britainiar onena izendatu zuen, eta 2017ko beste sailkapen batek (Time-Out) 12. postuan kokatu zuen .

Estrenatu zenean harrera oso ona jaso zuen kritikaren aldetik, nahiz eta arrakasta komertziala ez izan maila berekoa. Bi antzezle nagusien lanak, bereziki (Celia Johnsonena eta Trevor Howardena) goraipamen handiak jaso zituen 

## Argumentua 
Filmak ezinezko maitasun baten istorioa kontatzen du. Tren geltoki batean elkar ezagutzen duten bi protagonistek, biak ezkonduak, amodio harreman labur bezain sutsua bizi dute, beren bizitza konbentzionalak sakon aldatuko dituena.

## Pertsonaiak 
* Celia Johnson - Laura Jesson
* Trevor Howard - Alec Harvey medikua
* Stanley Holloway - Albert Godby
* Joyce Carey - Myrtle Bagot
* Cyril Raymond - Fred Jesson
* Everley Gregg - Dolly Messiter
* Margaret Barton - Beryl Walters, asistente de la sala de té
* Marjorie Mars - Mary Norton

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Juan Bautista Topeteren gobernua

**Juan Buatista Topeteren gobernua**, Espainiako Ministroen Kontseilua, Juan Bautista Topete y Carballo almirantearen agindupean, 1870eko abenduaren 27tik, bere aurrekoa, Joan Prim jenerala, hil zutenetik, 1871ko urtarrilaren 4ra arte.

Juan Buatista Topete y Carballo marinel, militar eta politikari espainiarra izan zen, eta paper garrantzitsua bete zuen Espainiako politikan XIX. mendean. Bere gobernua ez zen luzea izan, baina eragin nabarmena izan zuen herrialdearen historian.

Topete 1868ko Iraultzan parte hartzeagatik da batez ere ezaguna, "La Gloriosa" bezala ere ezaguna, Elisabet II.a erregina tronutik kentzera eraman zuena. Iraultzaren garaipenaren ondoren, Itsas Armada ministro kargua hartu zuen behin-behineko gobernuan. Bere agintaldian, Espainiako Itsas Armada berrantolatzeari eta flota modernizatzeari ekin zion.

Gainera, Topete hiru aldiz izan zen Ministroen Kontseiluko presidente, baina aldi baterako eta oso epe laburretan. Bere eragina nabarmenagoa izan zen arlo militarrean eta itsas eremuan, non bere erreformek eta lidergoak Espainiak nazioartean zuen posizioa indartzen lagundu zuten.

## Kabinetea
Scott Moir

**Scott Patrick Moir** (1987ko irailaren 2 - ) Kanadako izotz gaineko patinaje artistiko dantzari ohi eta entrenatzailea da. Tessa Virtue bikotearekin batera, 2010eko eta 2018ko Neguko Olinpiar Jokoetako txapeldunak izan ziren, 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetan zilarrezko dominadunak, Munduko Txapelketa 2010, 2012 eta 2017an irabazi zuten, Lan Kontinenteetako Txapelketa ere hirutan (2008, 2012 eta 2017), 2016-17ko Izotz Gaineko Patinaje Grand Prixaren irabazle eta zortzi aldiz Knadako irabazle. Lehenago, 2006ko Munduko Junior txapelketa eta 2006ko Junior Grand Prix ere irabazi zituzten. Moir eta Virtuek 2018ko Neguko Olinpiar Jokoetako taldeko txapelketan urrea lortu zuten eta 2014koan zilarra. Historian domina olinpiko gehien irabazi zuten patinatzaile artistiko bikotea da. Maiz esaten da historiako patinatzaile artistiko bikoterik onena dela. Historiako bikote bakarra da Super Slam bat irabazi zuena, nazioarteko txapelketa nagusi guztiak irabazi baitituzte senior eta junior mailetan. Dagoeneko egiten ez den dantza original txapelketako munduko errekorraren jabe dira.

Virtue eta Moir 1997an hasi ziren kirol-bikote gisa, zazpi eta bederatzi urte zituztela. 2004an Kanadako junior txapeldunak iizan ziren eta 2007an Kanadako ordezkari bilakatu ziren. 2008an Munduko txapelketan zilarra lortu zuten eta 2009an brontzea. Lehen bikotea izan zen historian 10,0 lortzen ISU Epaiketa Sistemaren arabera. 2010ean Ipar Amerikako lehen izotz-dantzariak izan ziren urrezko domina olinpikoa lortzen, 34 urteko Europaren nagusitasunarekin hautsiz. Virtue eta Moir inoizko bikoterik gazteena izan zen izotz-gaineko patinajean urrezko domina lortzen, lehenengoak urrezko domina lortu zutenak euren lehen parte-hartzean eta lehenengoak urrezko domina lortzen euren herrialdean egindako Olinpiar Jokoetan. 

Hogei urtez elkarrekin patinatu ostean, Virtue eta Moir historiako bikoterik iraunkorrena izan da Kanadako historian. 2019an kirol ibilbidea etengo zutela adierazi zuten biek, 22 urtez elkarrekin lehiatu eta gero. 2020an Kanadako Ordena eman zieten eta 2023an Kirolaren Ordena lortu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tsugumi Sakurai

(Kōchi, 2001eko irailaren 3a), borroka librean lehiatzen den kirolari japoniarra da. Hiru aldiz izan da munduko txapelduna eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan ere urrezko domina eskuratu zuen.. 2022 eta 2023an Munduko eta Asiako txapelduna izan zen.

2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan txapeldun olinpikoa izan zen  finalean Anastasia Nichita moldaviarra 6-0 emaitzarekin garaituta.

## Nazioarteko emaitzak
## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Minervina

**Minervina** Konstantino I.a Handia enperadorearen lehen emaztea izan zen. Nahiz eta batzuek aristokraziako partaidea zela esan, beste batzuek ez duten emakume legitimotzat hartzen, ohaide soiltzat baizik. Bigarren tesi honek bere bizitza pribatuari eta jatorriari buruz dagoen dokumentazio eskasa justifikatuko luke.

305ean Krispo semea izan zuen, enperadorearen lehen semea. Hurrengo bi urteetan, Konstantino I.a Minervinarengandik dibortziatu zen, edo emakumea hil egin zen, 307an enperadorearen eta familia inperialeko Flavia Maxima Faustaren arteko ezkontza ospatu baitzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lagumot Harris

**Lagumot Gagiemem Nimidere Harris** (Nauru, 1938ko abenduaren 23a – Melbourne, 1999ko irailaren 8a) nairusr politikaria izan zen. Nauruko presidentea izan zen 1978an eta 1995etik 1996ra.

1978ko apirilaren 19tik maiatzaren 15era izan zen lehen aldiz presidente. Agintaldiaren laburtasuna hurrengo urteetako presidente-aldaketen maiztasunaren aurrerapen bat izan zen.

Bigarren agintaldia ia hogei urte geroago izan zuen. 1995eko azaroaren 22an aukeratu zuten, eta 1996ko azaroaren 11n ordezkatu ninduten.

Ondoren, Ruben Kun-en gobernuan Finantza ministro izan zen 199uko azarotik 1997ko otsailera bitartean.
Berihu Aregawi

**Berihu Aregawi Teklehaimanot** (, Atsbi Wenberta, 2001eko otsailaren 28a) Etiopiako atleta da, 5000 metroko eta 10.000 metroko lasterketatan espezialuzaturik dagoena. Errepideko 5 kilometroko munduko errekorra du eta 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina bat eskuratu zuen.

Euskal Herrian ere izan da garaile. Hirutan jarraian irabazi du Elgoibarren jokatzen den Juan Muguerza Nazioarteko Krosa, 2024an, 2025ean eta 2026an.

## Kirol ibilbidea 
2018ko gazte mailako Afrikako txapelduna izan zen 3.000 metrotan eta gazte mailako Munduko txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen 10.000 metrotan. 2021ean Diamante Ligan 5.000 metroko txapelduna izan zen eta Tokioko Olinpiar Jokoetan 10.000 metroko lasterketan laugarren egin zuen. Urte bereko abenduan errepideko 5 km-ko munduko errekorra ezarri zuen Bartzelonan, 12:49.

Munduko Kros txapelketatan 2023an eta 2024an dominak eskuratu ondoren 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan 10.000 metrotako txapeldunordea izan zen Joshua Cheptegei ugandarrarengandik 30 ehunenekotara.

## Nazioarteko emaitzak 
## Markak 
* 3.000 m - 7:21.28 (Chorzów 2024)
* 5.000 m - 12:40.45 (Lausanne 2023)
* 10.000 m - 26:46.13 (Hengelo 2022)
* Errepidean:
** **5 km - 12:49 (Bartzelona 2021) Munduko errekorra**
** 10 km - 26:33 (Laredo 2023)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2012ko Udako Olinpiar Jokoetako domina taula

thumb|Lortutako dominarik onena erakusten duen munduko mapa.
2012ko Udako Olinpiar Jokoak, ofizialki **XXX. Olinpiada Jokoak** bezala ezagunak, Londresen, Erresuma Batuko hiriburuan, uztailaren 27tik abuztuaren 12ra ospatutako udako kirol ekitaldi bat izan ziren. 204 herrialdetako 10.768 atletak hartu zuten parte 26 kiroletako eta 39 diziplinatako 302 probatan.

Guztira, 86 naziok jaso zuten gutxienez domina bat, eta horietatik 55ek gutxienez urrezko domina bat irabazi zuten. Estatu Batuetako atletak izan ziren guztira domina gehien lortu zituztenak, 104, eta urrezko domina gehien irabazi zituztenak, 48. Azken errekor hori Estatu Batuek antolatu gabeko Olinpiar Jokoetan herrialderako inoiz lortutako urrezko domina kopuru handiena da. Herrialde anfitrioiak, Britainia Handiak, 29 urrezko domina eta 65 domina irabazi zituen guztira, 1908ko edizioaz geroztik herrialde horretan izandako arrakasta olinpikorik handiena.

Michael Phelpsek eta Missy Franklinek urrezko domina gehien irabazi zituzten Jokoetan, bakoitzak lau lortuta. Phelpsek ere domina gehien irabazi zituen guztira, sei. Bahreinek, Botswanak, Ziprek, Gabonek, Granadak, Guatemalak eta Montenegrok euren lehen domina olinpikoak irabazi zituzten, Bahrainek eta Grenadak euren nazioko lehen urrezko domina olinpikoa irabazita. Aurretik, Montenegroko atletak Serbia eta Montenegroko eta Jugoslaviako herritar gisa lehiatu ziren. Serbiako Milica Mandić taekwondo atletak urrezko lehen domina olinpikoa irabazi zuen nazio independente gisa.

Jokoetan eta ondoren, dopatzen harrapatu zituzten edo debekatutako substantziengatik positibo eman zuten atleta asko lehiaketatik kanporatu zituzten eta dominak kendu zizkieten. Orain arte 42 domina kendu dituzte, horietatik 19 Errusiari.

## Domina taula 
 Jokoen ondoren aldaketa izan da 

## Aldaketak dominatan 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antisa Khvichava

**Antisa Khvichava** (georgieraz: ანტისა ხვიჩავა; Sachino,  Georgia, 1880ko uztailaren 8a – ibidem, 2012ko irailaren 30a) Europako ehun urtedun emakumea izan zen, eta 132 urtean bizi izan omen zen, itxuraz, Jeanne Calment gaindituz.  Eztabaida handia sortu da bere inguruan azken urteetan, izan ere, bizirik zegoela, zalantzan jartzeko moduko adina zuela esan zuen.

## Bizitza 
Hainbat dokumentuk, sobietar sasoiko pasaportea barne, pentsio liburu bat, artxiboetako oharrak eta Georgiy Meurnishvili Justizia Ministerioko erregistro zibileko bozeramaileak onartu zuenez, Khvichava, Sobietar Errepublika ohiaren mendebaldekoa, 1880an —XIX. mendea— jaio zela baieztatzen dute.

Lehen hezkuntzako laugarren urtera arte ikasi zuen, eta, gero, urte kopuru harrigarria eman zuen, bere etxeko lanez gain, ganadua zaintzen zein tea, artoa edo landareak hazten. 1949an senarra hil zitzaion, eta ia bakarrik mantendu zituen seme-alabak. Hala ere, te- eta arto-biltzaile gisa erretiroa 1965ean hartu zuen, 85 urte zituela.

Haren jaiotza-ziurtagiria galdu egin zen, aurreko mendean beste pertsona askori gertatu zitzaien bezala, Errusiako Inperioaren kolapsoaren osteko iraultzen eta gerra zibilaren erdian. Antisak, gainera, bizitza osoan zehar beti osasuntsu eta lanean ondo ibili dela azaldu zuen, nahiz eta bere bizitzaren bukaeran ohe gainean egon adinaren ondorioz. Superehun urtekoak ez zuen georgiera hizkuntza ezagutzen, haur ikasketa eskasak jaso zituelako, eta, beraz, bertako hizkuntzarekin hitz egiten zuen, mingrelierarekin.

Mobilizazio arazoak zirela-eta, 40 urte inguruko bilobarekin bizi izan zen zahartzaroan, Sachino herriko urrutiko herrixka menditsu batean, Tbilisitik 370 kilometro mendebaldera, Georgian. Dozenaka funtzionariok, bizilagunek, lagunek eta ondorengoek babesten zuten emakumea munduko pertsonarik zaharrena zela.

2010ean, 130 urte bete zituenean, ospakizun txiki bat egin zuen etxean. Era berean, aipatutako Meurnishvilik Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaren garaiko bi dokumentu erakutsi zituen, bere adina frogatzen zutenak. 

10 biloba, 12 birbiloba eta sei hereniloba izan zituen; eta une horretan seme bakarra bizi zen. Gia Vashadze funtzionarioak adierazi zuen bere adina egiaztatu nahi zuela eta, horrela, *Guinness World* Records-en sartu nahi zuela "munduko pertsonarik zaharrenaren" kategorian, 2010eko urtarrilaren 31n, Eunice Sanborn estatubatuarraren heriotzarekin (115 urte), Gerontologiako Ikerketa Taldeak une horretan Besse Cooper estatubatuarrari aitortu zion eta.

Bestalde, 2009an hil zen Sahan Dosova (1879?-2009), eta 2010ean, Brasilgo Maria Olivia da Silva (1880-2010). Biek onartu zuten 130 urte bete zituztela, baina agiririk ez zutenez, ezin izan zieten munduko zaharrenaren titulurik aitortu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak

## Kanpo estekak 
* 130 urte bete zituen munduko pertsonarik zaharrenak
Besse Cooper

**Besse Berry Cooper** (Sullivan, Tennessee,  AEB, 1896ko abuztuaren 26a – Monroe, Georgia, AEB, 2012ko abenduaren 4a) estatubatuar  maistra eta sufragista, ehun urteduna izan zen, 2011ko ekainaren 21etik hil zen arte bizirik zegoen munduko pertsona zaharrena izan zena. 116 urtera arte bizi izan zela baieztatutako zortzigarren pertsona izan zen.

## Bizitza 
Besse Berry Brown Sullivan konderrian (Tennessee) jaio zen, 1896ko abuztuaren 26an. Gurasoak  Richard Brown (1861–1932) eta Angeline Berry (1866–1927). Izan zituzten zortzi seme-alabetatik hirugarrena izan zen. Txikitan, ondo moldatu zen eskolan, eta irakurle amorratua izan zen. East Tennessee State Normal Schoolen (gero East Tennessee State University) graduatu zen 1916an. Sasoi horretan egin zen sufragista. 1917an AEB Lehen Mundu Gerran sartu eta Georgiara bizitzera joan aurretik, maistra izan zen Tennesseen. Georgiako Between herrian irakatsi zuen 1929ra arte.

### Geroko bizitza 
Luther Cooperrekin (1895-1963) ezkondu zen 1924an eta lau seme-alaba izan zituen berarekin. Luther Cooper 68 urterekin hil zen, 1963ko abenduan. Senarra hil ostean, Cooper bakarrik bizi izan zen bere etxaldean 2001era arte, 105 urterekin zahar-egoitza batera bizitzera joan zen arte. Georgiako Monroe hirian eman zituen azken urteak. Cooper 2012ko abenduaren 4an hil zen arnas gutxiegitasunaren ondorioz urdaileko gripeak jota.

## Bizitza-luzea 
Cooper Georgiako egoiliar zaharrena bihurtu zen 2009ko urtarrilaren 19an, Beatrice Farve 113 urterekin hil ostean. 2011ko maiatzaren 18ra arte, Brasilgo Maria Gomes Valentim egiaztatu zuten arte, munduan bizirik zegoen emakume zaharrena zela uste izan zen. 2011ko ekainaren 21ean, Maria Gomes Valentim hil zen, eta Cooper munduan bizirik zegoen pertsona zaharrena bihurtu zen. Txostenen arabera, Cooperrek "bere negozioaz arduratzea" eta zabor-janaria saihesteari egotzi zion bizitza luzea izatea.

2012ko abuztuan 116 urte bete zituenean, Cooperrek lau seme-alaba, 11 biloba, 13 birbiloba eta bi hereniloba zituen. 2012ko uztailean, Georgiako zubi bat izendatzeko proposamena aurkeztu zen Cooperren omenez; 2012ko abuztuaren 24an Besse Brown Cooper Bridge izena jarri zitzaion zubiari. 2013ko urrian, Paul Cooper Cooperren bilobak Besse Brown Cooper Fundazioa sortu zuen. Irabazi-asmorik gabeko erakundea da, eta mundu osoko ehun urtetik gorako pertsonei "laguntza finantzarioa, legala, medikoa eta harreman publikoetakoa" ematea du helburu.

Cooper 2012ko abenduaren 4an hil zen, 116 urte eta 100 egun zituela. Bera hil ostean, Dinah Gerri Manfredini, 115 urtekoa, bizirik zegoen pertsonarik zaharrena izan zen.

## Aintzatespena 
* 2012an zubi bati bere izena jarri zioten. 
* 2013tik bere izeneko fundazioa du, mundu osoko ehun urtetik gorako lagunei laguntza emateko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak
## Kanpo estekak 
* Besse Brown Cooper Foundation, Cooper-en bilobak sortutako irabazi-asmorik gabeko erakundea
Sahan Dosova

**Sahan Dosova** edo **Sajan Dosova** (kazakhstandarrez: Сaxaн Дocoвa; Kazakhstan, 1879ko martxoaren 27a ? – ibidem, 2009ko maiatzaren 9a) Kazakhstango ehun urtedun emakumea izan zen, eta bizitza luzeenetakoa izatea erreklamatzen zuena.

## Bizitza-luzeraren erreklamazioa 
Aldarrikatzen zuen jaiotze data (1879ko martxoaren 27a) zehatza bada, Dosovak 130 urte eta 43 egun zituen 2009ko maiatzaren 9an hil zen unean. Une horretan zaharrena izatearen aitortza zuen Jeanne Calment frantsesak baino 8 urte zaharragoa zatekeen. 1997an hil zen frantziarra, ustez, inoizko bizi adinik luzeenarekin baieztatutakoa: 122 urte eta 164 egun.

### Zalantza 
Kazakhstango errolda batean aurkitu zuten lehen aldiz Dosovaren kasua. Hala ere, zalantzak daude Dosovaren izenean egindako adierazpenen inguruan, ez zuelako jaiotza-ziurtagiririk eta ohikoa zelako pertsonak aldi berean izatea bere jaiotze-data konpentsatzeko.

## Heriotza 
Dosova 2009ko maiatzaren 9an hil zen, erreklamazioaren arabera, 130 urte zituela, bere zahartzaroaren ondorioz irristatu eta bere apartamentuko komuneko zoruan erori zela-eta, aldaka hautsi eta hilabete ingurura.

## Bizitza 
2009ko martxoan egindako elkarrizketa batean, Sahan Dosovak esan zuen: «Ez daukat sekretu berezirik. Ez dut inoiz pilularik hartu, eta gaixo egonez gero, amonaren erremedioak erabili ditut sendatzeko. Ez dut inoiz gozokirik jan.» Baina Kurt gazta maite zuela aitortu zuen, gatz lehorrez, cottage gaztaz eta talkan gari-irinaz egindako tokiko jakia. Bi aldiz ezkonduta, Dosova alargun geratu zen Stalingradeko Guduan, Bigarren Mundu Gerran. Bere umoreari egozten zion bere bizitza luzea. 54 urte zituela izan zuen alaba Dosava. Bere zaintzaile eta biloba zaharrenaren arabera, Sahan umezurtz gisa hazi zen haurtzaroan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Olívia da Silva

**Maria Olívia da Silva** (Itapetininga, São Paulo, Brasil, 1880ko otsailaren 28a - Astorga, Paraná, Brasil, 2010eko uztailaren 8a). brasildar ehun urtedun emakumea izan zen. Hil zen urtean, 2010. urtean bizirik zegoen planetako pertsona zaharrena zela zioen. RankBrasil eta Brasilgo Gizarte Aseguruaren Institutu Nazionalaren (INSS) arabera 130 urte zituen.

Bere adina baieztatuz gero, 130 urte, inoiz erregistratu den emakume zaharrena bilakatuko litzateke. RankBrasilek emandako dokumentuak 1970ekoak edo geroagokoak dira. Semeak azaldu zuenez, Maria Olíviaren dokumentu guztiak bere etxe zaharrean piztutako sute batek suntsitu zituen, eta 1970ean Porecatun, Paranan, jaiotza-ziurtagiri berria eman zioten.

## Bizitza 
Itapetiningan jaio zen, São Paulon, eta Astorgan bizi izan zen, Paranan.

Da Silva bi aldiz ezkondu zen, eta bere hamalau seme-alabetatik lau adopziozkoak ziren. Bere oroimena ez zen desagertu, eta emakume zaharrak xehetasunez kontatu zuen, neskatoa zela, 1888. urtean Brasilen esklabotzaren abolizioa.

Bere azken urteetan Da Silva bere seme adoptatu batekin bizi izan zen, Aparecido H. Silva, 1946an jaioa. Brasildarrak 15 urtetan gainditzen omen zuen Eugénie Blanchard frantziarra (1896-2010), zeinak 114 urterekin "Bizirik zegoen munduko emakume zaharrena" izendatu zuen munduko liburuan.

### Eztabaida 
2005eko martxoan agertu zen bat-batean, dokumentatutako edozein pertsona baino hamar urte zaharragoa zela esanez, eta hori oso eztabaidagarria da, *Gerontology* Research Group-eko kideen arabera. Aurreko bost urteetan, Brasilgo emakumeak izan zituen aurrekari, gutxienez bi emakume brasildarrek ez zuten lortu adin errekorraren antzeko aldarrikapenei eusteko dokumentaziorik ematea. Urte horretan bertan, Guinness errekorren liburuaren webgunean, Hendrikje van Andel-Schipper herbeheretarra (1890-2005), 114 urtekoa, 1890eko ekainaren 29an jaioa, munduko pertsona zaharrentzat jotzen zen, eta, ondoren, 115 urte zituen Ekuadorreko María Capovillaren (1889-2006) erreklamazioa onartu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Bizirik dauden munduko pertsonarik zaharrenak
## Kanpo estekak 
* Munduko pertsona zaharrenen zerrenda, ingelesez
Pluteus murinus

*Pluteus murinus*

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 12 cm bitarteko diametrokoa. Ganbila, gero berehala zabaldua, erdian hondoratua, baina gehiagotan erdian titi kamuts batekin, grisetik arrexkara doan kolorekoa, uniformeki belusatua erdian motots txiki jarraituen bidez; beste leku batzuetan, ezkata iletsuekin hondo zurbilean, gutxituaz ertzerantz, lerro erradialetan antolatuta, itxura guztiz ildaskatua eman  arte eta erradialki pitzatua.

**Orriak:** Ez oso estu, txikiak, estu samarrak, zuriak, gero arrosak eta azkenean arre-arrosa zikin kolorekoak, ertzean zurbilagoak.

**Hanka:** 6 eta 8 cm bitarteko garaierakoa eta 0,6 eta cm 1 bitarteko diametrokoa. Segail samarra, sendoa, betea, ia zilindrikoa, edo pixka bat mehetua goialdean. Zurixka, Oro har bakarrik marratua.

**Haragia:** Zuri garbia. Trinkoa baina bigun samarra. Usain eta zapore nabarmenik gabea.

**Etimologia:** *Pluteus* terminoa latinetik dator, hots, “pluteus” hitzetik, hau da, antzinako setio-makinatik.  *Murinus* epitetoa ere latinetik dator, saguarena esan nahi duen, “murinus” hitzetik. Kapelaren koloreagatik

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Bere kapela zetatsu edo ezkatatsuagatik eta usain berezirik ezagatik bereizten da *Pluteus cervinus* eta antzekoetatik.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Belardi edo basoetako leku itzaletan, lurrean edo egur zatietan.

### Banaketa eremua 
## Erreferentziak
Fusa Tatsumi

**Fusa Tatsumi** (japonieraz: 巽 フ サ; Yao, Japonia, 1907ko apirilaren 25a - ibidem, 2023ko abenduaren 12a) ehun urtedun japoniarra izan zen. 2022ko apirilaren 19tik, 116 urterekin hil zen arte, Asian bizirik zegoen pertsona zaharrena izan zen.

## Bizitza 
Ryutaro Tatsumirekin ezkondu zen 1939an. Lehen semea 1941ean erditu zuen eta bigarrena 1947an. 56 urte familiaren baratzean aritu zen. 107 urte bete arte bizi izan zen jaio zen etxe berean, 2013an Kashiwara hiriko Hakuto egoitza geriatrikora joan zen arte. 2017ak ospakizun txiki batekin ospatu zuen bere 110. urtebetetzea. 110 urterekin ondo jatea eta makillatzea gustatzen zitzaion. 115 urte bete zituenean, ohean etzanda zegoen, eta hitz egiteko zailtasunak zituen.

2022ko apirilaren 19an Kane Tanaka hil zenetik, Tatsumi bizirik zegoen Asiako emakume zaharrena izan zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 
## Kanpo estekak
Baldomero Esparteroren bigarren gobernua

**Baldomero Esparteroren bigarren gobernua**, Espainiako Ministroen Kontseiluko presidente gisa, 1840ko irailetik 1841eko maiatzera arte, aldaketa eta tentsio politiko garrantzitsuek markatutako aldia izan zen.

## Testuinguru politikoa 
Esparterok ezegonkortasun handiko une batean hartu zuen kargua. Maria Kristina Borboikoak erregeordeari uko egin ondoren, Espartero Ministroen Kontseiluko presidente izendatu zuten, eta handik gutxira, 1840ko urrian, Elisabet II.aren adin txikitasunean ere erresumako erregeordetza hartu zuen.

### Erreformak eta politikak 
Bere agintaldian zehar, Espartero erreforma liberal batzuk ezartzen saiatu zen. Neurri nabarmenetako bat 1841eko uztailean muga-zergen lege berri bat onartzea izan zen, merkataritza-sistema malgutzea helburu zuen. Hala ere, bere gobernuak sektore kontserbadoreen eta bere estilo autoritarioarekin ados ez zeuden zenbait liberalen oposizio gogor bati ere aurre egin zion.

### Gatazkak eta oposizioa 
Bere politikei eta gobernatzeko moduari aurre egiteak hainbat gatazka eragin zituen. Esparterok altxamenduekin eta bere kontrako konspirazioekin borrokatu behar izan zuen, azkenean bere posizioa ahulduz. Bere gobernua 1841eko maiatzean amaitu zen, Joaquín María Lópezek ordezkatu zuenean.

## Kabinetea
Erdialdeko Grezia (eskualde historikoa)

**Erdialdeko Grezia** () edo **Grezia kontinentala** (, lehen  deitua), herriko hizkeran Rumelia () deitua, Grezia eskualde geografikoa da. Erdialdeko Grezia eta Atika periferien eta Mendebaldeko Grezia unitate periferikoaren artean banaturik dago. 24.818,3 km²-ko azalera du, herrialdeko bigarren eskualderik zabalena izanda. Guztira, 4.591,568 biztanle ditu, Atenas hiriburukoak barne.

## Galeria

File:Delphi-2.jpg|The Atenastarren Altxorra Delfosen
File:Livadeia general.jpg|Lebadea 
File:Galaxidi-2.jpg|Galaxidi
File:Strandpromenade Chalkida.jpg|Kalkis
File:20090803 hosiosloukas36.jpg|Hosios Loukas monasterioa
File:Fustanella Central Greece.JPG|Tokiko fustanela

## Kanpo estekak
Deolinda

**Deolinda** Portugalgo musika talde bat da, fadoan inspiratutakoa.

## Ibilbidea 
Musika-proiektua 2006an sortu zen. Sortzaileak izan ziren Pedro da Silva Martins eta Luís José Martins anaiak, Ana Bacalhau lehengusina, eta José Pedro Leitão. Pedro da Silva Martins letra eta abesti guztien egilea da.

2017ko azaroan etenaldi mugagabea iragarri zuten. 

## Diskografia 
### Estudioko albumak 
* *Canção ao Lado* (2008) 
* *Dois Selos e Um Carimbo* (2010)
* *Mundo Pequenino* (2013)
* *Outras Histórias* (2016)

### Zuzeneko albumak 
* *Deolinda ao Vivo no Coliseu dos Recreios* (2011)

## Erreferentziak
Tomiko Itooka

**Tomiko Itooka** (japonieraz: 糸岡富子; Osaka, Japonia, 1908ko maiatzaren 23a – Ashiya, 2024ko abenduaren 29a) japoniar supermendekoa izan zen. 2024ko abuztuaren 19an Maria Branyas Morera (1907- 2024) estatubatuar-kataluniarra hil ostean, bizirik zegoen munduko pertsona zaharrena izan zen.

## Bizitza 
1908ko maiatzaren 23an Osaka prefekturako Osaka herrian jaio zen. Hiru neba-ahizpetatik bigarrena da. Lehen Hezkuntzan graduatu ostean, nesken eskola batean sartu zen (gero Osaka Jogakuin Junior and Senior High School) eta boleibol klubeko kidea izan zen. Nesken eskolan graduatu ostean, 20 urterekin ezkondu zen, eta alaba nagusia 21 urterekin izan zuen. Bi alaba eta bi seme izan zituen.

### Bizitza-luzea 
2022ko apirilaren 30ean 115 urteko emakume anonimo bat hil zen, Hyogo prefekturako pertsonarik zaharrena zena, Hyogo prefekturako pertsonarik nagusiena bilakatuz. Une horretan Japoniako bigarren pertsonarik zaharrena zen, Fusa Tatsumiren ostean, eta munduko laugarren pertsonarik zaharrena GRGk aitortutua. 2023ko martxotik, 1908an jaiotako azken pertsona japoniarra izan zen.

2024ko abenduaren 29an hil zen, 116 urte eta 220 egun zituela.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* 
## Kanpo estekak
Margolariaren familia (Matisse)

***Margolariaren familia*** (), baita ere *Madame Matisse*, 1905ean Henri Matissek, olio muhise gaineko teknika erabiliz bukatu zuen familiako erretratua da. San Petersburgoko Hermitage Museoan erakusten da. Lana Sergueï Chtchoukine bildumagilarentzako prestatu zuen *Intérieurs symphoniques* sailekoa da. 

## Deskribapena 
Taldeko erretratua da, eta artistaren familia irudikatzen du barrualde batean, egongela batean. Erdian zituen bi semeak dametan jolasten ari dira. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskola txikien festa

[alt=Logoa_eskola_ona|thumb|284x284px|1999an Eskola txikien festa [Alkiza|Alkizan egin zen. Festa iragartzeko afixa Juan Luis Goenagak diseinatu zuen eta horren irudi nagusia Alkizako eskolaren logo bilakatu da]]
**Eskola txikien festa** Gipuzkoako eskola txikiek antolatzen dute urtero. Lehena1988an *Eskola txikiak bizirik* lelopean egin zen Bidegoianen. 

Urtero, ekaineko bigarren igandean, Gipuzkoako herri txiki edo auzo batean elkartu eta festa giroan murgilduta, herrialdeko eskola txiketan haur, irakasle eta gurasoek landa-herriek eta auzoek, bizirik irauteko eskola ezinbesteko elementua dela aldarrikatzen dute. Umerik gabeko herriak ez du etorkizunik, eskolarik gabeko herriak ez du bizirik: *Eskola Txikiak bizirik herri txikiak bizirik*.

2024ko eskola txikien festa Adunan egin da eta 2025ekoa Ezkio-Itsason izango da

## Egindako festen zerrenda 
## Erreferentziak
Maria Barrientos

**María Alejandra Barrientos Llopis** (Bartzelona, Katalunia, 1884ko martxoaren 4a – Ziburu, Lapurdi, 1946ko abuztuaren 8a) bartzelonar opera abeslaria izan zen, koloratura arineko sopranoa, bere garaiko nabarmenetakoa.

## Bizitza eta jarduera 
Antonio Barrientos eta Esperanza Llopisen alaba, bere familian ez zegoen musikan eta kantuan aritzen zen pertsonarik. Maria Barrientosek musika heziketa osoa jaso zuen (pianoa eta biolina) eta Bartzelonako Udal Musika Eskolan hasi zituen kantu ikasketak. Ahots ikasketak Francisco Bonetekin egin zituen.

Udal Eskola garrantzitsua aprobetxatuz, sari bat sortu zuen Bartzelonan, gazteek musika eta kantu ikasketak atzerrian hobetu zitzaten. 

## Aintzatespenak 
* Bere izena daramatzaten kaleak daude Madrilen, Bartzelonan eta Malagan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Alain Pâris, ''Dictionnaire des intérètes et de l'interpretation musicale au XX siècle* (2 vols), Ed. Robert Laffont (Bouquins, Paris 1982, 4. edizioa 1995, 5. edizioa 2004).  
* D. Hamilton (arg. ),The Metropolitan Opera Encyclopedia: A Complete Guide to the World of Opera (Simon and Schuster, New York 1987). 
* Roland Mancini eta Jean-Jacques Rouveroux, (jat. H. Rosenthal eta J. Warrack, frantsesezko edizioa), *Guide de l’opéra*, Les forzables de la musique (Fayard, 1995).  

## Kanpo estekak 
* María Barrientos
* Diario La Vanguardia, 10 de marzo de 1898
*  [Aria "Caro Nome" de *Rigoletto(https://eu.wikipedia.org/wiki/Rigoletto)*]
*  [Aria "Regnava nel silenzio" de *Lucia de Lammermoor(https://eu.wikipedia.org/wiki/Lucia_de_Lammermoor)*] *Lucia de Lammermoor''
Felipe López

**Felipe López** (1977ko martxoaren 10a) arkularia da. Espainia ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Adriana Martín

**Adriana Martín** (Madril, 1996ko apirilaren 12a) arkularia da. Espainia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ischnoderma benzoinum

***Ischnoderma benzoinum*** *Fomitopsidaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Ungulina fuliginosus*, *Polyporus fuliginosus*, *Boletus benzoinus*, *Lasiochlaena benzoina*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 5 eta 20 cm bitarteko diametrokoa. Zatitua eta unbiliformea, substratuan dortsaleko mameloi batek finkatzen du; latsa, zimurtsua, arre-herdoil kolorekoa edo gaztaina kolorekoa, eremu beltz-arreekin isla urdinxkekin; ertza hasieran lehoi kolorekoa, gero kolore berdinarekin.

**Tutuak:** 4 eta 8 mm bitarteko luzerarekin.

**Poroak:** 0,25 eta 0,5 mm bitartekoak, borobil-angelutsuak, zuriak, edo horixkak, azkenean kanela kolorez edo tabako kolorez zikinduak.

**Hanka:** Ez du hankarik.

**Haragia:** Haritsu-haragitsua, gero suberoso-gogortua, zurbila, horixka ondoren lehoi kolorekoa.

**Etimologia:** *Polyporus* terminoa grekotik dator, ugari, asko, esan nahi duen “poly” hitzetik eta poro, esan nahi duen “póros” hitzetik. Poro ugarirekin. *Fuliginosus* epitetoa latinetik dator, fuligineo kolorea esan nahi duen “fuliginosus” hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Ale bakartietan edo gainjarrietan eta inbrikatuetan. Pinu eta izeietako motzondoetan eta sustraietan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Europa osoa, Errusia, Japonia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bondarzewia mesenterica

***Bondarzewia mesenterica*** *Bondarzewiaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Bondarzewia montana*, *Polyporus anax*,  *Polyporus montanus*, *Grifola montana*, *Bondarzewia montana*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 30-50 cm. Flabeliformea, askotan inbrikatu-adartsua, lobatua, uhindua, belusatua; hurraren kolorekoa edo gamuza zurbil kolorekoa.

**Poroak:** 1-2 mm-koak. Albeolatuak, gero labirintiformeak, meheak, koskadunak, zuriak edo krema argiak.

**Hanka:** Lodia eta oso laburra, iletsua, zurixka.

**Haragia:** Harroa, gero hauskorra eta zuria; mingotsa, ez da belzten.

**Etimologia:** *Polyporus* terminoa grekotik dator, ugari, asko, esan nahi duen “poly” hitzetik eta poro, urrats esan nahi duen “póros” hitzetik. Poro ugarirekin.  *Montanus* epitetoa latinetik dator, mendikoa esan nahi duen “montanus” hitzetik. Mendian hazten delako.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Meripilus giganteus* delakoarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua 
Soropildua izeien enborren oinarrian, mendian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Taiwan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
South London

'*** edo **Hegoaldeko Londres*', Erresuma Batuko Londres hiriburuaren dagoen eremu bat da, Tamesis ibaiaren hegoaldeko bazterrean.

Bexley, Bromley, Croydon, Greenwich, Kingston upon Thames, Lambeth, Lewisham, Merton, Richmond, Southwark, Sutton eta Wandsworth barrutiak barne hartzen ditu.

## Erreferentziak 
* Zerrenda:Londresko auzoak
Chang Hao (igerilari artistikoa)

**Chang Hao** (1997ko apirilaren 28a) igerilari artistikoa da. Urrezko domina bat (Txinako lehena) eta zilarrezko domina bat irabazi zituen 2017ko Munduko Txapelketan. 2016ko Asiako Igeriketa Txapelketetan ere zilarrezko 3 domina irabazi zituen.

## Kirol lorpenak 
## Erreferentziak
2024ko Udako Olinpiar Jokoetako piktogramak

**2024ko Udako Olinpiar Jokoetako piktogramak** 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetako kirolak eta lehiaketak sinbolizatzeko sortu ziren piktograma olinpikoak izan ziren. Aurreko Jokoetako piktogrametako ikonografian aldaketa ekarri zuten, silueta antropomorfikoak alboratuz, simetria ardatzen inguruan sortutako armarri formak sortu baitzituzten Joachim Roncin jokoetako diseinu-arduradunak zuzendaritzapean.

## Deskribapena 
Sortu zuten sortan piktograma bakoitzak kirolaren tresna bereizgarri bat aurkezten du, hala nola arkularitzarako geziak, txirrindularitzarako bizikletak edo saskibaloirako baloi bereizgarria. Era berean, joko-zelaia edo pista ere ageri da, kirol bakoitzeko jokalekuaren ezaugarri bereizgarri bat erakusten dute. Piktograma guztiak simetriaz diseinatuta daude, X formako ardatz baten inguruan, armarri itxura sendotuz.

Aurreko piktogramekin haustura nahita bilatu zutela azaldu zuen Julie Matikhine Jokoetako marka-zuzendariak, eta besteak beste erabakia  gazteekin eta haien komunikatzeko moduarekin konektatzeko premian oinarritu zuen. Halaber diseinu berriak funtzio emotiboarekin sortu zituzten, adierazgarriarekin baino gehiago. Artifiziorako pentsatutako grafismoa da, ez zerbitzurako; hau da, ez piktograma ohikoak toki publiko batean jendea toki jakin batera bideratzeko izan dezakeen funtziorako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Torrecilla Iturmendi

**José Ramón Torrecilla Iturmendi** (Oteitza, 1929ko uztailaren 3a - Lizarra, 2024ko irailaren 2a) nafar kazetari, kronikagile eta idazlea izan zen.

Lizarrako egunerokotasunaren kronikagilea izan zen eta milaka artikulu idatzi zituen, mota askotarikoak, baita, tartean, hamar liburu argitaratzeko parada ere izan zuen.

## Kronikagilea
Torrecillak, Lizarra eta inguruko herrien historia jasotzen duen dokumentu-basea osatu zuen. Bere artxiboan, mota askotako materiala zegoen: Prozesio, festa edo dantzetatik hasi eta hiriak jasan dituen uholde edo elurteetaraino. Hala ere, kirola da gai nagusia. Esan daiteke azken mendeko Lizarrako kirol ia guztia bere artxiboetan bilduta dagoela, argazki horiek, batzuetan berak bilduta, eta beste askotan, gehienak, berak erretratatuta. Irudi bakoitza zehazki dokumentatuta dago: lekua, unea eta protagonistak.

2011an, artxibo personal honen material guztia, Lizarrako udalari eman zion.

## Kazetaria
1962tik aurrera. El Pensamiento Navarro, Norte Deportivo, Navarra Hoy, Diario de Noticias eta Diario de Navarra egunkarietan kirol kronikak idatzi zituen.

## Euskaltzalea
Lizarrako **Gure Hizkuntza** kultur elkarteko sortzaileetariko bat izan zen eta euskera ez menperatu arren, beti aritu zen hizkuntza eta euskal kulturarekin zerikusirik zeukaten ekintzak sustatuz. 

## Lanen zerrenda 
* *El CD Izarra y los 70 años de la historia del fútbol de Estella* (1990) (ISBN: 978-84-404-7597-8)
* *Cuadrillas, Murgas, Peñas y Canciones populares de Estella* (1995) (ISBN: 978-84-605-3460-0)
* *Costumbre y tradiciones de Estella y sus pueblos* (1996) (ISBN: 978-84-921858-0-1)
* *75 Aniversario del C. D. Izarra* (1998) (ISBN: 978-84-921858-1-8)
* *Club Deportivo San Miguel, 50 años de pelota en Tierra Estella* (2001) (ISBN: 84-921858-4-8)
* *Tierra Estella taurina* (2004) (ISBN: 978-84-921858-2-5)
* *Estella, la música y su protagonistas* (2015) (ISBN: 978-84-938824-7-1)
* *Lizarra Pilotalekua 50. urteurrena* (2017) (ISBN: 978-84-617-7852-2)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1972ko Udako Olinpiar Jokoetako piktogramak

**1972ko Udako Olinpiar Jokoetako piktogramak** 1972ko Municheko Olinpiar Jokoetako kirolak eta lehiaketak sinbolizatzeko sortu ziren piktograma olinpikoak izan ziren. Otl Aicher Ulm-eko Grafismoko Goi Eskolako zuzendariak sortu zituen, eta eragin ikoniko handia izan zuten. mugarri bat izan ziren diseinu olinpikoan eta, oro har, instalazio eta zerbitzu handien seinaleztapenaren bilakaerarako, non piktogramen hedapena lagundu zuten..

## Ezaugarriak 
Aicherren piktograma egitura-aldaketa garrantzitsu bat gertatu zen beren aurrekari zuzenarekiko, 1964ko Tokioko piktogramekiko, originalen silueta antropomorfikoen ildotik abiatu arren. Kirolarien posizio fisikoen abstrakzio sinplifikatu baten ordez (Tokio 1964) lau elementuren konposizioan oinarritzen den egitura bat dago: burua, enbor-gerria, besoak eta zangoak. Horiexekin mugitzen ari den atletaren posizio guztiak konfiguratu zituzten, arau grafiko eta geometrikoen sistema zorrotz baten arabera: Karratu baten barruan, piktogramen lerroak 45º-ko edo 90º-ko angeluetan oinarritzen dira.

Piktogramen adierazkortasuna eta Jokoekin lortutako identifikazioa hain handiak izan zire non Montreal 1976an Municheko piktogramak erabiltzeko baimena eskatu zuten, eta funtsean haietan aldaera txiki batzuk eginez (Georges Huel eta Pierre-Yves Pelletier diseinatzaileen bidez), berdina da erabilitako sorta. Irudietako posizio zehatzak gutxitan aldatzen dira, adibidez judoaren piktograman. Urte batzuk geroago, Calgaryko Neguko 1988ko Jokoetan, berriz Munichekoak erabili zituzten, negukoak ere sortu baitzituen Aicherrek bere sortan, ez zirenak erabili Sapporo 1972an (Munich baino zazpi hilabete lehenago izan ziren Neguko Joko haiek), baina bai beste zenbait kontestutan gero, Calgary 1988az gain.

## Iruditegia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alresford (Essex)

'''''', Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen udalerri bat da, Essex konderrian.

2011n 2.009 biztanle zituen.
Ainsuberreluz

**Ainsuberreluz**, baita ere **Ainsu Berreluz**, XVIII. mendean zehar Gipuzkoako hiru herrien batasuna izan zen: Alkiza, Anoeta eta, 1815etik, Hernialde.

## Historia 
Elkartzeak hurbileko hiribildu batzuen akordiotik sortzen ziren, aldi baterako konkordia-eskritura sinatzen zutenak eta gero berritzen zihoazenak. Fusio horiei esker, kideen suak — botoen baliokideak — biltzen zituzten, eta Gipuzkoako Batzar Nagusietara ordezkari amankomun bat bidaltzen zuten.

1742an, *Ainsu* batu zen, Alkiza eta Anoeta hiribilduak biltzen zituena; hasiera batean hogei urterako sinatu bazen ere, gero 1762ko ekainean, 1781eko ekainean eta 1805eko ekainean berritu zen. 1815eko urrian, Hernialde hiribildua batasunera gehitu zen, baina izena aldatu eta *Ainsuberreluz* izena jarri zitzaion. Deskribapena Pablo Gorosabelen *Diccionario histórico-geográfico-descriptivo de los pueblos, valles, partidos, alcaldías y uniones de Guipúzcoa* (1862) hiztegian agertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Javier Maria Sada(https://eu.wikipedia.org/wiki/Javier_Maria_Sada): *Breve historia antigua de los pueblos de Gipuzkoa*. Gipuzkoako Foru Aldundia.]
Westgate-on-Sea

'''''', Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen udalerri bat da, Kent konderrian.

2011n 6.996 biztanle zituen.
Nikolaos Plastiras

**Nikolaos Plastiras** (; Karditsa, 1883ko azaroaren 4a – Atenas, 1953ko uztailaren 26a) greziar jeneral eta politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1945ean, 1950ean eta 1951tik 1952ra.

Militar bat izan zen, bere ausardiagatik ezaguna, eta "Zaldizko beltza" deitua Greko turkiar gerran. Gerrako greziar porrotaren ondoren, Plastiras Eleftherios Venizelosen beste aldekoekin elkartu zen 1922ko irailaren 11ko Iraultza antolatzeko, Konstantino I.a Greziakoa erregea kargutik kendu zuena.

Gerrarteko garaian errepublikarra eta Venizelosen aldekoa izaten jarraitu zuen. 1933an eta 1935ean bi estatu-kolpe zuzendu zituen monarkiaren berrezarpena saihesteko, baina bi kolpeek porrot egin zuten, eta Frantzian erbesteratu behar izan zuen.

Bigarren Mundu Gerran Ardatzeko herrialdeek Grezia okupatu zuenean, EDES erresistentzia-taldea zuzendu zuen Marseillako erbestetik. Greziara itzuli ondoren, hiru gobernu zentrista zuzendu zituen, askotan Alderdi Liberalarekin koalizioan.
Burbage (Wiltshire)

**Burbage**, Ingalaterrako hego-mendebaldean dagoen udalerri bat da, Wiltshire konderrian.

2011n 1.772 biztanle zituen.
Baydon

'''''', Ingalaterrako hego-mendebaldean dagoen herri bat da, Wiltshire konderrian.

2021ean 653 biztanle zituen.
Flynn Southam

**Flynn Southam** (Perth, 2005eko ekainaren 5a) igeriketan aritzen den kirolari australiarra da. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan bi domina eskuratu zituen, zilarrezkoa eta brontzezkoa.

## Ibilbidea 
Gold Coast hiriko Bond Unibertsitatean entrenatzen du Chris Mooney entrenatzailearekin. Errelebotako probatan aritu izan da hasieratik.

Nazioarteko debuta 2022ko Commonwealth Jokoetan egin zuen urrezko hiru domina irabaziz. 2023an Fukuokan jokaturiko Munduko txapelketan urrezko bi eta brontzezko bat irabazi zituen eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, zilarrezkoa eta brontzezkoa eskuratu zituen.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shurdington

'''''', Ingalaterrako mendebaldean dagoen udalerri bat da, Gloucestershire konderrian.

2011n 1.936 biztanle zituen.

## Gazta lasterketa 
Urtero Cooper's Hill Cheese-Rolling and Wake gazta lasterketaren partaideak udalerri honetako izen berdineko tabernan bildu ohi dira.
Hergest Ridge

**Hergest Ridge** edo **Cefn Hergest**, Gales-Ingalaterra mugan dagoen mendi bat da, Galesko Powys lurralde unitateko Llanfair Llythynwg/Gladestry udalerria eta Ingalaterrako Herefordshire konderriko Kington udalerriaren artean.

426 metroko garaiera du.
Stapleton (Herefordshire)

**Stapleton**, Ingalaterrako mendebaldean dagoen herrixka bat da, Herefordshire konderrian. Gales-Ingalaterra mugan dago.

2011n 110 biztanle zituen.
Ben O'Connor

'''Ben Alexander O'Connor''' (Perth, 1995eko azaroaren 25a) txirrindulari australiarra da, profesionala Team Jayco–AlUla taldean.

Bere palmaresean astebeteko Itzulietako etapa garaipen batzuk nabarmentzen badira ere, batez ere aipatzekaok dira hiru itzuli handietan lortutako etapa garaipenak: 2020ko Italiako Giroan, 2021eko eta 2025eko Frantziako Tourrean eta 2024ko Espainiako Vueltan.

## Palmaresa 
## Emaitzak lasterketa nagusietan 
### Itzuli Handiak eta Munduko txapelketak 
### Beste Itzuliak 
—: ez zuen parte hartu 
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Ben O'Connor – *Sitiodeciclismo.net*