Organismo

Biologian, **organismoa** sistema biziduna da: (animalia, landarea, onddoa edo mikroorganismoa). Organismo guztiak gai dira estimuluei erantzuteko, ugaltzeko, hazteko, garapen biologikoa izateko eta homeostasiari eusteko. Organismoak zelulabakarrak edo zelulaniztunak izan daitezke, eta, azken horietan, zelulak taldeka espezializatuta egon daitezke ehunak eta organoak osatuz.

Organismo hitzaren jatorria greziera da: *ὀργανισμός* - *organismos*, Antzinako Greziako *ὄργανον* - *organon* (tresna, lanabesa) hitzetik datorrena.

Zelula motaren arabera, organismoak bi talde handitan sailkatzen dira: prokariotoak eta eukariotoak. Prokariotoak bi domeinutan bereizten dira: Bacteria eta Archaea. Hirugarren domeinua osatzen duten organismo eukariotoak garatuagoak dira, eta bizitzaren forma aurreratuenak biltzen ditu.

Berriki klado berri bat proposatu da, Neomura deiturikoa, Archaea eta Eukarya multzo berean sartzeko.

Zenbait zientzialarik ez dituzte birusak organismotzat hartzen, ezin baitute berez ugaldu edo metabolismoa eduki. Hala ere, definizio hori zalantzazkoa da, zenbait bizkarroik eta endosinbiontek ere ez baitute bizitza independenterik. Birusak osatzen dituzten molekulak organikoak diren arren, ezin dute ugaldu zelula ostalari batetik kanpo, eta bere prozesu metabolikoek ostalari bat behar dute. Hala ere, organismotzat hartzen ez badira ere, gene propioak dauzkate, eta eboluzionatu egiten dute, gainerako bizitzak eboluzionatzen duen moduan.

Izaki bizidunen materiaren % 95 lau elementuk osatzen dute (bioelementuak): karbono, hidrogeno, oxigeno eta nitrogeno, eta, horietatik abiatuta, biomolekulak sortzen dira:​
* Biomolekula organikoak edo berehalako printzipioak: gluzidoak, lipidoak, proteinak eta azido nukleikoak.
* Biomolekula inorganikoak: ura, gatz mineralak eta gasak.

Molekula horiek etengabe errepikatzen dira izaki bizidun guztietan; beraz, bizitzaren jatorria aurrekari komun batetik dator, oso zaila baita molekula organiko berberak dituzten bi izaki bizidun bereizirik agertzea. 3770-4280 milioi urteko antzinatasuna duten mikrofosilak aurkitu dira; beraz, bizitza hadearrean sor zitekeen Lurrean.​ Erloju molekularrek ere hadearrean balioesten dute.​​

Izaki bizidun guztiak zelulez osatuta daude (ikus teoria zelularra). Horien barruan, bizitzarako beharrezkoak diren erreakzio kimikoen sekuentziak egiten dira, entzimen bidez katalizatuak.

Izaki bizidunak aztertzen dituen zientzia biologia da. 
[thumb|200px|[Koralezko uharri|koralezko uharrian izaki bizidun ugari bizi dira.]]

## Definizioak
[thumb|left|260px|[Ugalketa izaki bizidunen oinarrizko ezaugarria da. Irudiaren goiko aldean, bakterio bat ikus daiteke, eta fisio bitarraren bidez ugaltzen da.]]
Erraza da, normalean, zerbait bizirik dagoen ala ez erabakitzea, izan ere, izaki bizidunek ezaugarri asko partekatzen baitituzte. Era berean, izaki bizidunen oinarrizko ezaugarri horien arabera xedatu daiteke bizitza, horiek materia bizigabetik bereizten laguntzen baitigute:
* Antolamendua. Organismo baten oinarrizko unitateak zelulak dira. Izaki biziduna zelula bakar batez (zelulabakarra) edo zelula askoz (zelulaniztuna) osatuta egon daiteke.
* Homeostasia. Organismoek barne-oreka mantentzen dute; adibidez, presio osmotikoa eta elektrolitoen kontzentrazioa aktiboki kontrolatzen dituzte.
* Erlazio edo suminkortasuna. Kanpoko estimuluen aurreko erreakzio bat da, eta, izaki bizidunei, aukera ematen die  bizi diren inguruneari buruzko informazioa atzeman edo eskuratzeko, erabaki egokiak hartzeko eta bizirauteko erantzun egokia prestatzeko.​ Erantzun bat modu askotakoa izan daiteke: organismo zelulabakar bat ukitzean, uzkurtzea, edo, goi mailako animalietan, zentzumenek eragiten dituzten erreakzio konplexuak, adibidez.
* Metabolismoa. Organismoek edo izaki bizidunek energia kontsumitzen dute elikagaiak zelula-osagai bihurtzeko (anabolismoa), eta energia askatzen dute materia organikoa deskonposatzean (katabolismoa).
* Garapena. Organismoak tamainaz handitzen dira mantenugaiak eskuratu eta prozesatzean. Askotan, prozesu hori ez da materia metatzera mugatzen, aldaketa handiagoak eragiten baititu.
* Ugalketa. Bere buruaren antzeko kopiak egiteko gaitasuna da, bai asexualki guraso bakarretik abiatuta, bai sexualki, gutxienez bi gurasotatik abiatuta.
* Egokitzapena. Espezieak, eboluzionatu, eta ingurunera egokitzen dira.

### Autopoiesia
Izaki bizidunak definitzeko beste modu bat da Humberto Maturana eta Francisco Varela doktoreek egindako autopoiesi kontzeptua. Ideia da, funtzio-multzo baten bidez baino, beren antolaketaren bidez bizi diren sistemak definitzea.​ Sistema bat autopoietiko gisa definitzen da sortutako molekulek sortu zituen sare bera sortzen dutenean eta haren hedadura zehazten dutenean. Izaki bizidunak beren antolamendua gordetzen duten bitartean bizi diren sistemak dira. Beren egiturazko aldaketa guztiak beren ingurunera egokitzeko dira. Sistematik kanpoko behatzaile batentzat, antolaketa hori bere buruari egokituta agertzen da. Zelulak dira sistema bizidun primario bakarrak, hau da, beren autopoiesiari modu autonomoan eusteko gai direnak. Zelulez osatutako organismo zelulaniztunek zelulen antzeko ezaugarriak dituzte, bereziki egoera egonkorra, baina zelulak osatzen dituzten zelulen antolaketa autopoietikoak ematen die bizitza.

### Bizitzaren iraupena
Izaki bizidunaren oinarrizko parametroetako bat haren bizitza-luzera da.​ Animalia batzuk egun bat baino gutxiago bizi dira, eta landare batzuk milaka urte bizi daitezke. Organismo gehienen adina zehazteko, zahartzea erabil daiteke, bakterioak barne.

## Izaki bizidunen konposizio kimikoa
[thumb|left|200px|[Protista *Amoeba proteus* (ameba) ur gezatan aske bizi den eucarionte organismoa da. 500 µm inguru neurtzen du.]]
Organismoak erreakzio kimiko konplexuek eutsitako sistema fisikoak dira, ugalketa eta, neurri batean, jasangarritasuna eta biziraupena sustatzeko moduan antolatuak.​ Molekula bizigabeek osatzen dituzte izaki bizidunak; molekula horiek banan-banan aztertzen direnean ikusten da materia bizigabearen portaera arautzen duten lege fisiko eta kimiko guztiak betetzen dituztela eta erreakzio kimikoak funtsezkoak direla organismoak ulertzeko orduan, baina akats filosofiko bat da (erredukzionismoa) biologia fisika edo kimikatzat soilik hartzea. Beste organismoekiko eta ingurunearekiko elkarreraginak ere garrantzi handia du. Hain zuzen, biologiaren adar batzuk (adibidez, ekologia) oso urrun daude izaki bizidunak ulertzeko modu horretatik.

Los organismos son sistemas físicos soportados por reacciones químicas complejas, organizadas de manera que promueven la reproducción y en alguna medida la sostenibilidad y la supervivencia.​ Los seres vivos están integrados por moléculas inanimadas; cuando se examinan individualmente estas moléculas se observa que se ajustan a todas las leyes físicas y químicas que rigen el comportamiento de la materia inerte y las reacciones químicas son fundamentales a la hora de entender los organismos, pero es un error filosófico (reduccionismo) considerar a la biología como únicamente física o química. También juega un papel importante la interacción con los demás organismos y con el ambiente. De hecho, algunas ramas de la biología, por ejemplo la ecología, están muy alejadas de esta manera de entender a los seres vivos.

Organismoak sistema fisiko irekiak dira, materia eta energia trukatzen baitituzte ingurunearekin. Banakako bizi-unitateak diren arren, ez daude inguruko ingurunetik isolatuta; funtzionatzeko, etengabe materia eta energia xurgatzen eta askatzen dute. Izaki autotrofoek energia erabilgarria sortzen dute (konposatu organiko gisa) eguzkiaren argitik edo konposatu inorganikoetatik abiatuta; heterotrofoek, berriz, beren inguruko konposatu organikoak erabiltzen dituzte.

### Elementu kimikoak
Materia bizia 60 bat elementuk osatzen dute, ia Lurreko elementu egonkor guztiek, gas nobleak izan ezik. Elementu horiei, bioelementu edo elementu biogeniko deritze. Bi motatan sailka daitezke: lehen mailakoak eta bigarren mailakoak.
* **Elementu primarioak** ezinbestekoak dira biomolekula organikoak eratzeko (gluzidoak, lipidoak, proteinak eta azido nukleikoak). Materia biziaren % 96,2 dira. Hauek osatzen dute: Karbonoa, hidrogenoa, oxigenoa, nitrogenoa, fosforoa eta sufrea.
* **Bigarren mailako elementuak** gainerako bioelementu guztiak dira. Bi mota daude: ezinbestekoak eta aldakorrak. Lehenak dira: kaltzioa, sodioa, potasioa, magnesioa, kloroa, burdina, silizioa, kobrea, manganesoa, boroa, fluorra eta iodoa.

[thumb|200px|[Bakterio|Bakterioa *Escherichia coli* gizakien hesteetan dagoen procarionte organismo bat da. 1-4 µm neurtzen du.]]
Konposatu organiko guztien funtsezko elementu kimikoa karbonoa da. Elementu horren ezaugarri fisikoek, hala nola beste atomo txiki batzuekiko lotura-afinitate handiak (beste karbono-atomo batzuk barne) eta tamaina txikiak, lotura anizkoitzak eratzea ahalbidetzen diote, eta ideala bihurtzen dute bizitza organikoaren oinarri gisa. Atomo gutxi (karbono dioxidoa, adibidez) eta makromolekula izeneko milaka atomoren kate handiak dituzten konposatu txikiak era ditzake; karbono-atomoen arteko loturak nahiko sendoak dira makromolekulak egonkorrak eta katabolismoan hausteko adina ahulak izan daitezen; siliziozko makromolekulak (silikonak) birtualki suntsiezinak dira baldintza normaletan; beraz, baztertu egiten dira metabolismoa duen izaki bizidun baten osagai gisa.

### Makromolekulak
Materia bizian dauden konposatu organikoek aniztasun handia dute, eta konposatu gehienak oso konplexuak dira. Hala ere, makromolekula biologikoak oinarrizko molekula txiki batzuetatik (monomeroak) abiatuta eratzen dira, berdinak direnak izaki bizidunen espezie guztietan. Proteina guztiek 20 aminoazido baino ez dituzte, eta azido nukleiko guztiek, berriz, lau nukleotido. Materia bizi guztiaren % 90 inguru, milioika konposatu desberdin dituena, 40 molekula organiko txikiz osatuta dagoela kalkulatzen da.

Adibidez, zelula txiki eta sinpleenetan, hala nola *Escherichia coli* bakterioan, 5.000 konposatu organiko inguru daude (besteak beste, 3.000 proteina mota), eta, giza gorputzean, 5 milioi proteina egon daitezkeela kalkulatzen da; gainera, *E. coli*ren molekula proteiko bakar bat ere ez da giza proteina baten berdin-berdina, nahiz eta batzuek modu berean jokatu.

## Proposatutako formak
Berez aipatutako izaki bizidunez gain, beste forma biologiko batzuk ere sartzea proposatu izan da, hala nola birusak eta agente azpibiralak (birus satelitea, biroideak eta birusoideak), nanobioiak, normalean izaki biziduntzat hartzen ez diren nanobakterioak, ez baitituzte betetzen izaki bizidunak definitzen dituzten ezaugarri guztiak. 2012an, *Parakaryon myojinensis* izeneko organismo zelular bat aurkitu zuten, hiru eremu horietako bakar batean ere sartzen ez dena. Prokariotoetatik nukleoa dutela bereizten dute, eta eukariotoetatik organulurik ez dutela. Gainera, material genetikoa harizpietan gordeta dago, ez kromosoma linealetan, eta zelula-horma peptidoglikanoek osatzen dute, bakterioek dituzten ezaugarrien antzekoak. Prokariotoetatik eta eukariotoetatik bereizten duen ezaugarri bat da flagelorik eta zitoeskeletorik eza.​​ Hori dela eta, zenbait autoreren iritziz, bere Parakaryota domeinua osatu beharko litzateke.

## Izaki bizidunen sailkapena
1,9 milioi izaki bizidun espezie inguru daude deskribatuta, eta domeinu eta erresumetan sailkatzen dira. Sailkapen zabalduenak taxon hauek bereizten ditu:
* Archaea (arkeoak). Organismo prokariotoak, beren konposizio molekularrean bakterioekiko desberdintasun handiak dituztenak. 500 bat espezie ezagutzen dira.
* Bakterio (bakterioak). Organismo prokarioto tipikoak. 10.000 espezie inguru daude deskribatuta.
* Protisto (protozooak). Organismo eukariotoak, normalki zelulabakarrak. 55.000 espezie inguru deskribatu dira.
* Onddo (onddoak). Organismo eukariotoak, zelulabakarrak edo zelulaniztunak, talofitikoak eta heterotrofoak, beren elikagaien kanpo-digestioa egiten dutenak. Deskribatutako 100.000 espezie inguru hartzen ditu.
* Plantae (landareak). Organismo eukariotoak, gehienetan zelulaniztunak, autotrofoak eta askotariko ehunak dituztenak. 3.000 espezie inguru biltzen ditu.
* Animalia (animaliak). Organismo eukariotoak, zelulaniztunak, heterotrofoak, ehun-barietatea dutenak eta, oro har, lokomozio-ahalmena dutenak. Talderik ugariena da, eta 1.425.000 espezie daude deskribatuta.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak