Jane Clifford

**Jane Clifford** (Erresuma Batua, 1821) britainiar argazkilaria izan zen, XIX. mendeko berrogeita hamarreko eta hirurogeiko hamarkadetan Espainian lan egin zuena. 1821ean edo 1822an jaioa, ez dakigu non eta noiz jaio zen zehazki, ezta noiz hil zen ere. Frantziako Argazkilaritza Elkartean (SFP) onartua izan zen lehen emakumea izan zen, 1856an eta 1885ean utzi zion, ziur asko, hil egin zelako. 

## Ibilbidea 
thumb|396x396px|Jane Clifford globo aerostatikoan, *Madrilgo panorama* goitik begiratuta erreproduzitzeko, 1851n.
Ez dago daturik Jane Cliffordek Espainian egon baino lehen bizi izan zuen garaiari buruz, jatorri ingelesa izan ezik. Bada, ordea, haren izaera abenturazale eta ausartaren berririk: 1851. urteko urtarrilaren 18ko *La Ilustración* aldizkari madrildarrak globo aerostatikoan muntatutako grabatu bat erreproduzitu zuen. Erakusketa "*Madrilgo panorama* goitik begiratuta erreproduzitzeko" proba sail baten parte zen.

1850. urtean senarrarekin, Charles Clifford argazkilari galestarrarekin, batera heldu zen Espainiara. Biek Madrilen argazki-erretratuen kabinete bat zuzendu zuten Montera kalean, eta Carrera San Jeronimo eta Puerta del Solera eraman zuten hurrenez hurren, "*El dagerrotipo Inglés*" izenarekin.

1856an Frantziako Argazkilaritza Elkartean onartua izan zen lehen emakumea izan zen.  

1863. urtean Madrilen Charles Clifford hil ostean, Jane Cliffordek hirian bizitzen jarraitu zuen eta bere estudioa Kale Nagusira eraman zuen, aurreko izen komertziala 1863tik 1868ra mantenduz. Sasoi hartan ohikoa zen praktika hori, estudioaren ospea ziurtatu nahi zuena, eta lehendik zituzten bezeroek enkarguak beste leku batzuetan egin ez zitzaten.    

1863. urteko azaroan, Sir John Charles Robinsonek, Londresko South Kensington Museoko kontserbatzaileak - gero Victoria and Albert Museum -, Janeri eskatu zion Madrilgo Pinturen Errege Museoan (gero Pradoko Museoan) zegoen *Dofinaren Altxorra* (gaztelaniaz: el Tesoro del Delfín) osatzen zuten artelanei argazkiak ateratzeko. Jane Cliffordek enkargu hori jaso izanak, 1856tik Frantziako Argazkilaritza Elkarteko kide izatearekin batera, argazkilariak bere sasoian izan zuen ospea erakusten du. Hala eta guztiz ere, ez zituen bere izenez sinatu alargundu ostean argi eta garbi egin zituen lanak, ezta Delfinaren Altxorraren argazkiak ere. 

Bere presentzia Madrilen 1866ra arte dokumentatuta dago. Argazkilariari buruzko beste datu batzuk ez dira ezagutzen urte horretatik 1885. urtera arte, urte horretan SFPko artisten zerrendan egoteari utzi baitzion.  

### Argazki-teknikak 
Jane Cliffordek sasoi hartako argazki-teknika nagusiak erabili zituen Madrilgo kabineteetan: dagerrotipoa lehenik, eta 1852 eta 1854 artean kalotipoa.

1856. urtetik aurrera, bere argazki-estudioak kalotipoa utzi eta beirazko plakak kolodioi hezean sartu zituen, irudiei argitasun handiagoa ematen zieten eta. Teknika hori erabili zuen *Dofinaren* *Altxorrari* argazkiak ateratzeko. Dofinaren Altxorraren argazkiak atera zituen aire zabalean, Museoko patioetan, sasoi hartako argazki-plakek argiarekiko zuten sentikortasun txikia zela eta. Beirazko negatiboak erabili zituen kolodioi hezean. Negatibo horietatik paper gaineko positiboak lortzen zituen, kontaktuaz. Altxorraren argazkien datu teknikoetan "*Albumina argazki-paperaren gainean*" teknika agertzen da. Azkenean, hauek kartoi baten gainean itsasten ziren. Ondorengo beste argazkilari batzuek ez bezala, Cliffordek pieza bakoitza banaka erretratatu zuen, kasu batean izan ezik. 

Kolodioiaren teknikaren arabera, plakak heze egon behar zuen errebelatzeko eta irudiak hartzeko prozesu osoan. Hau da, artistak —sasoiko beste profesional batzuek legez— bere argazki-laborategia eraman behar izan zuen, plaka hartu baino lehen prestatu eta berehala errebelatzeko. 
## Lanak 
Bere lanetan sinadura pertsonalik ez egoteak zaildu egiten du Jane Clifforden lana ezagutzea, senarra hil baino lehen. Hurrengo urteetan baino ezin da ziurtatu bere egiletza, nahiz eta ziur egon zigilu komertzial komuneko argazki asko artistarenak izango zirela. Horren erakusgarri da SFPko kide izatea 1856. urtetik. Hamarkada batzuk geroago, zailtasun bera aurkitzen dugu Gerda Taro alemaniar argazkilariaren lanaren egiletza Rober Capa izen komertziala arakatzean.
Senarra hil osteann, Jane Cliffordek bukatu gabe geratu zen Andaluzia eta Murtziako argazki-albumaren 30 kopien lana bukatu zuen, eta Espainiako ikuspegi monumentalen argitalpenarekin jarraitu zuen. Erretratuetan espezializatutako Dagerrotipo Ingelesa izeneko estudioa zuzentzen jarraitu zuen.

Bere lanik arrakastatsuena, 1863 inguruan, Sir John Charles Robinsonek eskatuta, **Dofinaren Altxorrari** buruz egin zuen argazki-multzoa da, Londresko South Kensington Museorako multzo artistiko hori dokumentatzeko interes handia zuena. Altxor hori Elisabet II.a Borboiko erreginak utzi zion Pradoko Museoari 1839. urtean, haren piezek balio artistiko handia zutela kontuan hartuta. ezkerrera|thumb|288x288px|Gondola edo kristalezko galera hiru sierpe hegodunekin. Jane Clifforden argazkia. Dofinaren altxorrathumb|Urrezko sirena. Jane Clifforden argazkia. Dofinaren altxorra
Pieza horiek antzinako urregintzako piezak ziren, eta XVI. eta XVII. mendeetan egin ziren gehienbat. Bakarren bat Antzinako Erromakoa edo sasandar sasoiko Persiakoa da. Horietako asko harri naturalez eginak zeuden (turkesa, ametista...), metalez apainduak (urrea eta zilarra guarnizioetan) eta harri bitxiz (diamanteak, esmeraldak...) eta erdi-bitxiz (agata, lapis lazulia...). Altxor hori 1734. urtean heldu zen Espainiara, Felipe V.a erregearen herentzia gisa, eta bere aitaren (dofinaren) bildumaren parte zen, Luis XIV.a Frantziakoaren semearena. Gainerako altxorra Parisko Louvre Museoan dago.
Dofinaren Altxorreko argazkien negatiboak gorde zituen, eta positiboen kopiak saldu zizkien South Kensington Museum, Pradoko Museoeta Göteburgeko Konstmuseum-ari (Suedia), baita Ondare Nazionalari ere. Jane Clifforden lanari esker, gaur egun multzotik desagertuta dauden pieza batzuk ezagutu ahal izan dira, eta 1918. urtean Altxorra lapurtu ostean kendu zizkieten osagarri batzuk osatu ere egin ahal izan dira.

Nafarroako Unibertsitateko Museoak argazki horietako berrogeita hamezortzi erosi zituen 2011n eta 2018an. 2019ko urritik 2020ko otsailera bitartean aurkeztu ziren jendaurrean, Erakusketa zaindu batean. Mario Fernández komisarioaren hitzetan: "*Argazki hauek XIX. mendean Espainian emakume batek egin duen artelanen dokumentazio-proiekturik zabalenarenak dira*".

2026an Nafarroako Unibertsitateko Diseinu graduko ikasleek lehen argazkilari britainiarren estetika eta konposizioa ikasteko, XIX. mendearen erdialdera, Charles eta Jane Clifforden ibilbide profesionala  egindako albumen bidez. Argazkigintza garatu zuten Espainian eta Europari Espainia monumentala ezagutarazi zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
* Fontanella, Lee (1999): "Clifford Espainian: argazkilari bat Isabel II.aren gortean", ed. El Viso, Madril
* Onfray; S.: "Haiek: modelotik argazkilaritzara. Emakumea erretratu-forma berrien sustatzaile gisa Madrilgo argazki-estudioetan (1860-1880)" Área Abierta, Ikus-komunikazioko eta publizitateko aldizkaria, 18(1), 13-38. 

## Kanpo estekak 
* *Charles Clifford*. La 2 katea, *La aventura del saber* saioa. (9´). 2026.02.04
* Jane Clifforden argazki erakusketa Nafarroako Unibertsitateko Museoan   .
* "Non dago Jane Clifford" hitzaldi performatiboa bere argazkien erakusketan Nafarroako Unibertsitatearen Museoa