Hip hop musika

**Hip-hop musika**, batzuetan, sinplifikatuz, rap musika izenaz ere ezaguna, New Yorkeko Bronx auzoko hiri barruko afro-amerikarrek eta latinoek garatu zuten herri musika bat da; 1970eko hamarkadatik, raparekin batera garatu zen musika erritmiko estilizatua.

## Bereizketa: kultura eta musika 
Hip-hop kulturaren parte gisa garatu zen musika estiloa da, eta, oro har, lau elementu estilistiko nagusik definitutako azpikultura da: MC (Zeremonia-maisu) kantarien rap ahoskatze-kantaera; *beatboxing* kantaera; DJren *turntable,* eta *scratching* teknikak, break dancing eta graffiti idazketa. Elementu horietako batzuk ez dira soilik musikalak; MC kantariak, adibidez, alderdi estilistiko kulturalak ere jokatzen ditu bere agerpenetan, eta arte adierazpide osagarriak dira grafitia eta dantza, baina, musikaren aldetik ere, estereotipoak lot ditzake hip-hopa scratching eta raparekin identifikatzeraino, baina, hasieratik, beste joera batzuk ere barneratu zituen; eta, Hip-hoparen barruan izandako oihartzunarekin, beste esparru musikal batzuetara zabaldu da eragin musikal hori.

Beste elementu batzuk barne hartzen dute erritmoen laginketak edo disko eta beatboxing erritmikoko baxu-lerroak.​​ Hip-hop musika terminoa rap musika terminoaren sinonimo gisa erabiltzen da.​​ Rapeatzea edo rap egitea ez da nahitaezko osagaia hip-hop musikan, hip-hop kulturako beste elementu batzuk ere sar baitaitezke, hala nola DJ, turntablism, scratching, beatboxing eta pista instrumentalak.

Rapa, musika genero eta kultura gisa, 1970eko hamarkadan sortu zen, auzotako jaiak gero eta ezagunagoak bihurtu zirenean New York hirian, batez ere Bronxen bizi ziren gazte afro-estatubatuarren artean. Auzotako jaietan, DJek kantu herrikoien perkusio etenaldiak jotzen zituzten bi disko-jogailu eta DJ nahasgailu bat erabiliz, disko beraren bi kopien etenaldiak erreproduzitu ahal izateko, batetik bestera txandakatuz eta «etenaldia» zabalduz.​ Hip-hoparen bilakaera goiztiarra gertatu zen laginketa-teknologia eta erritmo-kaxak oso eskuragarri bihurtu zirenean. Scratching eta beatmatching gisako turntablis zerrenden teknikak breaksekin eta jamaikar beltzaranekin batera garatu ziren, abestutako ahots-estilo bat erabili zen erritmoen gainean. Rapeatzea ahots estilo bat da, non artistak, instrumentu batekin, hitz egiten, abesten edo erritmikoki errezitatzen duen.

Hip-hop musika, ofizialki, ez zen irratian edo telebistan erreproduzitzeko grabatu 1979ra arte, hein handi batean, generoaren sorrerako pobreziagatik eta ghettoko auzoetatik kanpo onarpenik ez izateagatik. Eskola zaharreko hip-hopa izan zen generoko lehen olatu nagusia, festara bideratutako disko eta letren eraginak markatua. 1980ko hamarkadak markatu zuen hip-hoparen dibertsifikazioa, generoak estilo konplexuagoak garatu eta mundu osora zabaldu zen heinean. Hip-hop generoaren eskola berria izan zen bigarren olatua, elektro-soinuak markatuta, eta hip-hop-a urrezko arora eraman zuen, 1980ko hamarkadaren erdialdetik 1990eko hamarkadaren erdialde arteko aldi berritzailea eta hip-hop-en berezko diskoen garaia ere garatu zuena. Gangsta rap azpigeneroak, hiri barruko afro-amerikar gazteen bizimodu bortitzetan eta baldintza pobretuetan zentratuta, ospea lortu zuen garai horretan. Mendebaldeko kostaldeko hip-hopa, izan ere, G-funk-ak menderatu zuen 1990eko hamarkadaren hasieran eta erdialdean; ekialdeko kostako hip-hopan, berriz, jazz-rapa, hip-hop alternatiboa eta hardcore-rapa nagusitu ziren. Hip-hopak dibertsifikatzen jarraitu zuen garai horretan sortzen ari ziren beste eskualde estilo batzuekin, hala nola hegoaldeko rapa eta Atlanta aldeko hip-hopa. 1990eko hamarkadaren erdialdean, hip-hopa gehiago saltzen zen genero bihurtu zen, eta, 1999an, gehien saldu zen musika-generoa.

Hip-hop musikaren ospeak 1990eko hamarkadaren amaieratik «bling aroa»ren erdialdera arte jarraitu zuen (2000ko hamarkadaren erdialdea), bidean, hip-hoparen eraginak gero eta gehiago aurkituz beste musika genero ezagunetan, hala nola neo soul, nu metal eta R&B. Estatu Batuek ere eskualdeko estiloen arrakasta ikusi zuten, hala nola crunk-a, erritmoak eta musika letrak baino gehiago azpimarratzen zituen hegoaldeko generoa, eta Hip-hop alternatiboa toki bat lortzen hasi zen korronte nagusian, neurri betean artisten arrakasta gurutzatuaren ondorioz. 2000ko hamarkadaren amaieran eta 2010eko hamarkadaren hasieran, «blog»en garaian, rap musikariek jarraitzaileak lortu zituzten sareko musika banatzeko metodoen bidez, esaterako, sare sozialak eta blogak, eta hip-hop konbentzionalak norabide melodikoagoa eta sentikorragoa hartu zuen gangsta raparen beherakada komertzialaren ondoren. «Trap» eta «mumble rap» azpigeneroak, 2010eko hamarkadaren erdialdean eta 2020ko hamarkadaren hasieran, Hip-hoparen formarik ezagunenak bihurtu dira. 2017an, hip-hopak rock musika gainditu zuen Estatu Batuetako genero ezagunena bezala.

Musika elementu horietan daude musika elektronikoaren integrazioa hastapenetatik, erritmo-kaxen erabilpena, baxu oinarrien *sampling* edo berrerabilpena (beste hainbat eduki sanpleatzera zabaldua gero), eta lehen uhinetatik aurrera, beste tradizio batzuekin hibridatzeko joera, hasi metal rock gogorretik eta funky eta soul joeretara .

## Etimologia
[thumb|ezkerrera|[Afrika Bambaataa DJ Yutaka-rekin Universal Zulu Nation-ekoa, 2004an]]
«Hip» eta «hop» hitzek historia luzea dute elkarrekin erabiltzen diren bi hitzen atzean. 1950eko hamarkadan, adinekoek nerabeek etxeetan egiten zituzten festak «hippity hops» gisa aipatzen zituzten.​ Hip-hop terminoaren sorrera, askotan, Keith Cowboy-ri egozten zaio, Grandmaster Flash and Furious Five-ko rap egile bati .​ Hala ere, Lovebug Starski, Keith Cowboy eta DJ Hollywoodek hitza erabili zuten musika oraindik disko-rap gisa ezagutzen zenean.​ Diotenez, Cowboyk terminoa sortu zuen AEBko armadarekin bat egin berri zuen lagun bati iseka egitean «hip / hop / hip / hop» hitzak abestuz, soldaduen erritmo-kadentziaren hotsa martxan, eta, kulturari buruz hitz egiteko, Michael Holmanek Afrika Bambaataa-ri 1982ko urtarrilean *East Village Eye*n egindako elkarrizketan.​ Terminoak indar handiagoa hartu zuen urte hartako irailean Bambaataak *The Village Voice* egunkarian Steven Hager-i (geroago, 1984an, Hip-hoparen historia baten egilea) emandako beste elkarrizketa batean. 

Desadostasunak daude «hip-hop» eta «rap» terminoak berdin erabil daitezkeen ala ez. Hori hip-hopa gehien ezagutzen duten idazle, interprete eta entzuleen artean ere gertatzen da. Iritzi nagusia da hip-hopa 1970eko hamarkadan New York hiriko Bronx hegoaldean sortu zen mugimendu kultural bat dela rapa lau elementu nagusietako bat izanik. Hip-hoparen funtsezko beste hiru elementuak dira: grafitiaren artea (esprai-artea), Breakdance eta DJ. Rap musika, askogatik, hip-hop kulturaren adierazpenik famatuena bilakatu da, hein handi batean, entzuleria masiboarentzat merkaturatzeko errazena delako.

## Hastapen musikalak
Gehienek musika estiloaren sorrera Clive Campbell (Dj Kool Herc ezizen zuen) newyorktarrari egozten diote. Diskoak jartzen zituen lagun arteko jaietan, eta ikusi zuen bere aukeretako parte erritmikoetan gazteek dantza gogotsuago egiten zutela, kung-fu mugimenduak eta James Brownen estilo atletikoa imitatuz. Parte erritmiko horien luzapena behartzeko, disko bera bi plateretan jarri, eta batetik bestera salto eginez, break edo apurketak behartuz, parte erritmikoen luzapen erakargarria lortu zuen. Estiloaren lehen *break* hortik dator, eta haren dantzari zaleek b-boys epitetoa ere hartu zuten. Saiakera batzuen arrakasta ikusirik, une hartatik aurrera, Campbell *loop*-ak erabiltzen hasi zen *break* horiek etengabe errepikatzeko. 

Alderdi erritmikoak aberasteko, Campbellen beste ekarpen nagusi bat izan zen bere jamaikar jatorriko newyorktarrek egin ohi zituzten rap errezitaldiak gehitu bere saioetara. 

Funk, blues, jazz eta 1960ko, 1950eko hamarkadetako eta lehenagoko rhythm and blues grabaketak dira, besteak beste, Hip-hopa garatzeko erabilitako musika generoak, barne hartuz Bo Diddley-ren hainbat disko eta The Jubalaires gospel taldea, zeinaren 1946ko *Noah* abestia, sarritan, grabatutako raparen lehen adierazpentzat hartzen den. Muhammad Aliren 1963ko *I Am the Greatest* ahozko diskoa hip-hoparen adibide goiztiartzat jotzen dute idazle batzuek. Pigmeat Markham-en 1968ko *Here Comes the Judge* da, diotenez, Hip-hop diskorik zaharrenaren abestietako bat. Hip-hoparen aurretik, 1970ean, estreinako diskoa kaleratu zuten The Last Poets eta Gil Scott-Heron 1971ko *The Revolution Will Not Be Televised* abestiarekin audientzia zabala lortu zuena, ahozko artistak izan ziren. Artista horiek ahozkoa eta musika uztartu zituzten «proto-rap» giro moduko bat sortzeko.
thumb|Afrika Bambaataa 2015. urtean
New Yorken, inguru afro-latino eta karibetarrean garatu zen estilo musikal hori, baina ikusmira musikal zabala zuten elementuak ziren talde horretan. Afrika Bambaataa taldeak, adibidez, Kraftwerken elektronika aurreratu europar ustez hotza eta Yellow Magic Orchestraren elektropop-a ekarri zituen bere nahasketetara, eta, *Planet Rock* bertsioa egin zutenean, soinu berri bat zirudien (ikus kanpo loturetan). 

New Yorken estilo berriak izena eta zabalkundea lortu arren, inguru komertzialetik urrun gertatu zen urteetan. Lehen hip-hop zigiluetako bat Tom Silverman ekoizleak sortu zuen. 1981ean, ia kasualitatez jakin zuen musika estilo berri bat zegoela hirian, eta, disko denda batean, aparteko sekzio bat zegoela jakin zuen, B-Boy room zeritzotena eta salgai oso disko desberdinak zeuzkana (The Eagles, The Incredible Bongo Band edo jazzistak, denak nahasita). Bertan, erosle beltz oso gazteak ibiltzen ziren, eta diskoak binaka erosten (ale beraren bi kopia, break-ak egiteko jartzean), geroago, AEBn «auzoko jaiak» izenez deskribatuko zena. 1950eko hamarkadaz geroztik Jamaika osoan errealitate bat zen, bada, MCek (Jamaikan DJ deiturikoak), gutxienez 1949tik, diskoei buruz hitz egiten eta rapeatzen zuten  «soinu-sistema» jaietan. Batzuek Jamaikan irratitik entzun zitekeen irrati afro-amerikar zaharrenen ahots estiloaren eragina jaso zuten (1950eko hamarkadako *Rocket Ship Show*eko Jocko Henderson barne, errimatzen zuena eta scat-en eragina jaso zuena).

Jamaikako DJen lehen diskoak, Sir Lord Comic-en *The Great Wuga Wuga* (1967) barne, tokiko dantza-aretoaren kulturaren baitan etorri ziren, non disko bigunetan edo azetatozko diskoetan prentsatutako «bereziak», nahasketak edo bertsio bereziak agertzen ziren, eta rap-egileak (DJ deituak), hala nola King Stitt, Count Machuki, U-Roy, I-Roy, Big Youth eta beste hainbat. 1967an, Artista jamaikarrek, hala nola Prince Buster eta Lee *Scratch* Perry (*Judge Dread*) grabaketak egin zituzten talk-over-en ere (dancehall-en DJ estilotik aldentzen den estiloa), nolabait «talking blues» tradizioan errotuta. Jamaikako DJ-en lehen disko luzea izan zen U-Roy eta Peter Tosh-en Kingston ghetto-ko biztanleen gai rastafari bati buruzko duetoa, *Righteous Ruler* (1969an, Lee *Scratch* Perryk ekoiztua). DJ baten lehen disko arrakastatsua *Fire Corner* izan zen, Coxsone's Downbeat sound systemseko King Stitt taldearen DJarena, urte hartan ekoiztua; 1970ean, U-Roy-ren lehen arrakasta handien ondoren, DJ disko arrakastatsu ugari ekoiztu ziren, *Wake the Town* eta beste asko barne. «Remix»aren tradizioa garatu ahala (Jamaikan ere hasi zen, non «bertsio» eta «dub» deitzen zitzaion), garai hartako DJ/rap-egile jamaikar gazteak azaldu ziren, urteak zeramatzatenak soinu sistemetan lanean, eta, bat-batean, grabatzen hasi ziren, eta  bertako arrakasta-disko ugari ekoitzi zituzten; horrek, 1970eko hamarkadan, Bob Marley-ren eraginak piztutako reggae-zaletasunean asko lagundu zuen. 1970eko hamarkadaren hasierako DJ jamaikar nagusiak izan ziren: King Stitt, Samuel the First, Count Machuki, Johnny Lover (1971. urtean Bob Marley eta The Wailers-en abestien bertsioak egin zituen), Dave Barker, Scotty, Lloyd Young, Charlie Ace eta beste batzuk, baita U-Roy, Dennis Alcapone, I-Roy, Prince Jazzbo, Prince Far I.a, Big Youth eta Dillinger etorkizuneko reggae izarrak ere. Dillingerrek, 1976an, *Cocaine in my Brain*ekin lortu zuen lehen rap arrakasta nazioartean (Sly eta Robbie-k berriro grabatutako ''People's Choice Do It Any Way You Wanna Do beat*ean oinarrituta), non New Yorkeko ahots-doinua ere erabili zuen, kontzienteki New Yorkeko rap merkatura zuzenduta. Jamaikako DJ dantzarako musika oso errotuta zegoen soinu sistemaren tradizioan, musika herri txiroen eskura jartzen bitzuen; bada, zuzeneko musika klase ertainek eta goi mailakoek soilik goza zezaketen, maiz klub eta hoteletan baino ez baitzen jotzen. 1973an, DJ Kool Herc soinu sistema jamaikarraren zalea, Bronxera joan zen bizitzera, Jamaikako soinu sistemaren kultura berarekin eramanez, eta, mikrofonoan, beste jamaikar batekin, Coke La Rock-ekin, elkartu zen. Nahiz beste eragin batzuek (batez ere Brooklyn-eko Grandmaster Flowers-en musika-sekuentziatzaileak eta Bronxeko Grand Wizard Theodore-k) hip-hoparen sorreran lagundu New Yorken eta Hip-hoparen inguruko liburu amerikar gehienetan hura gutxietsi, soinu-sistema kulturaren sustraia jamaikarra zen. Raparen sustraiak Jamaikan, Bruno Blumen *Le Rap* liburuan azaltzen dira zehatz-mehatz.

DJ Kool Herc-ek eta Coke La Rock-ek raparen ahots-estiloan eragina izan zuten funk musikako atsedenaldietan poesia-bertso soilak ematerakoan, ikusi ondoren parrandazaleek topa musika-multzoetan reggae integratzeko aurreko saiakeretan interes gutxi erakusten zutela. DJek eta MCek (Zeremonia-maisu) sarritan dei- eta erantzun-kantak gehitzen zituzten, sarritan oinarrizko lelo batez osatuta, interpreteak bere pentsamenduak biltzeko aukera emateko (adibidez: bat, bi, hiru, guztiak, erritmora). Geroago, MCak askotarikoak bihurtu ziren beren ahots eta erritmoaren forman, errima laburrak sartuz, askotan gai sexual edo eskatologikoarekin,  ikusleak entretenitzeko ahaleginean. Hasierako rap horiek hamabikoak sartu zituzten, afro-amerikar kulturaren produktua. Kool Herc & the Herculoids hip-hop taldea izan zen New Yorken aitortza lortu zuena. 1970eko hamarkadaren hasieran, B-boying-a sortu zen kale-festetan; b-boys eta b-girls-ak publikoaren aurrean jartzen ziren estilo bereizgarri eta frenetiko batean dantzatzeko. Estiloa mundu osoko ikusleei kaleratzeko dokumentatu zen lehen aldiz *Style Wars*, *Wild Style* eta *Beat Street* gisako dokumental eta filmetan. B-boy terminoa DJ Kool Herc-ek sortu zuen abestiaren atsedena itxaroten zuten jendea deskribatzeko, haien gaitasun atletikoa erakutsiz, oholtza gainean biraka breakdance dantzatzeko estilo berezi eta frenetikoan.

Aipagarriak ziren MC batzuk bakarkako proiektuak grabatu zituzten bazituzten ere, hala nola DJ Hollywood, Kurtis Blow eta Spoonie Gee, bakarkako artisten maiztasuna ez zen geroago arte handitu, presentzia eszeniko eta dramatiko bakarlarien gorakadarekin, hala nola LL Cool J. Hasierako hip-hop gehienean, taldeek izan ziren nagusi, non kideen arteko elkarlana ikuskizunean funtsezkoa zen. Adibide bat Funky Four Plus One hasierako hip-hop taldea izango litzateke, 1981ean Saturday Night Live-n era horretan aritu zena.

## Lehen aro komertziala 
Rapa eta hip-hopa ez ziren musika-genero ezagun gisa 1979 urtera arte agertu, Sugar Hill Gang New Jerseyko taldeak *Rappers´ Delight* abestia argitaratu zuen arte. Argitalpen horrek eman zion sarrera rap musikari musika-industrian, eta generoaren arrakasta are gehiago elikatu zuen, eta lehen rap-egile belaunaldia sortu.

Old School Rap deritzo 1979 eta 1984 urteen artean rap taldeek egiten zuten musikari. Lehenengo talde multzo horrek ez zion hainbeste garrantzia ematen kantuen lirikari, erritmoari baizik, errima sinple eta erraz gogoratzeko jatorrizko formula errespetatuz.

## Urrezko Aroa (1984-1994) 
Raparen urrezko aroa abestien lirikotasunaren eta ekoizpen hobekuntzarekin batera iritsi zen. Lirismo aldaketa horrek generoari indar poetikoa eman zion, eta azpigenero berrien garapena lortu, lehenago elektronikarekin nahastu zen bezala, beste genero batzuekin zubi eginez. Horrexen adibide bat izan zen AEBn irrati-zabalkunde globala izan zuen lehen hip-hop arrakasta, Run DMC taldearen *Walk This Way; a*besti hori modatik pixka bat pasatutako Aerosmith metal taldearena zen, baina, sanpling eta ekoizpena rockeroekin batera eginik (eta bideoa ere bai ondoren), eta arrakasta ez zen Run DMCrena soilik, Aerosmithek bigarren aro bat bizi izan zuen, eta rap-rock nahasketak ere legitimatuta geratu ziren.

Behin Hip-hop kultura eta rapa Estatu Batuetan zabaldu ondoren, etengabeko berritze-garai horretan, raparen historiako artistarik ospetsuenak kokatu ziren.

**AEBko mendebaldeko kostan**

* *Schoolly D*
* *Ice T*
* *N.W.A.*
* *Snoop Dogg*
* *Cypress Hill*
* *Dr Dre*
* *Warren G*
* *Nate Dogg*
* *2Pac*

**AEBko ekialdeko kostan**

* *Nas*
* *Mobb Deep*
* *Wu-Tang Clan       *
* *Onyx*
* Busta Rhymes
* *Gangstarr*
* *Big L*
* *Notorious B.I.G.*
* *Jay-Z''

Artista horiek, besteak beste, beren DJ eta ekoizleekin batera, rap-musika berregin, eta berritu zuten, batez ere gangsta rap-aren agerpenarekin, horrek eragin handia izan baitzuen AEB osoan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Planet Rock, Kraftwek erritmoekin Afrika Bambaataa.
* Rapper's delight - The Sugar Hill Gang.
* Walk This Way - Run DMC eta Aerosmith.