Everest

**Everest** mendia, Himalaia mendikatearen barruan, munduko gailurrik garaiena da, 8.848,86 m. Nepal eta Tibet arteko mugan dago. Nepaleraz **Sagarmatha** deitzen da gailurra, eta tibeteraz **Chomolungma** edo **Qomolangma,** nondik baitator txinerazko izena, Zhūmùlǎngmǎ Fēng. «Everest» izena Andrew Waugh britainiar topografoak eman zion, bere aurretik Indiako lur neurtzaile nagusi izandako George Everest galestarraren omenez.

Everest mendiak eskalatzaile ugari erakartzen ditu, tartean eskarmentu handiko mendizaleak. Mendia eskalatzeko bi bide nagusi daude: bata Nepalen, hego-ekialdetik gailurrera doana, ibilbide estandartzat hartzen dena; eta bestea Tibeten, iparraldetik abiatzen dena. Ibilbide estandarrean eskalada teknikaren aldetik erronka handirik ez izan arren, Everestek arrisku asko ditu, hala nola garaiera gaitza, eguraldi txarra edo haize bortitza, elur jausiak edo Khumbuko glaziarra.
ezkerrera|thumb|Everest mendia, 3Dn.

## Izena 
ezkerrera|start=0|thumbtime=0|thumb|**Everest** mendiaren gaineko zortzi datu.
Everest mendiaren izena tibeteraz da **Chomolungma** edo **Qomolangma** (), eta .

XIX. mendearen erdialdean ingelesek egindako erregistroen arabera, Darjeelingen «Deodungha» edo «mendi sakratua» esaten zioten mendiari. 1960ko hamarkadan, Nepalgo gobernuak izen ofizial bat eman zion nepaleraz, **Sagarmatha** ().

1865ean, Andrew Waugh britainiarrak, Indiako topografo nagusi zelarik, mendiari lehen izena eman zion ingelesez. Ordu arte, «gama tontorra», «b tontorra», «h moko zorrotza» edo «XV. tontorra» edo antzeko izen generikoez aipatzen zuten. Garai hartan, Nepal eta Tibet itxita zeuden atzerriko bidaiarientzat. Mendiaren izenari dagokionez, Andrew Waughek idatzi zuen:

Waughek erabaki zuen mendiari bere aurrekoa izandako George Everesten izena ematea. Bitxia bada ere, ingelesez Everesten egungo ahoskera () eta George Everesten deiturarena () ez datoz bat.

1960ko hamarkadaren hasieran, Nepalgo gobernua ohartu zen Everest mendiak ez zuela nepalerazko izenik. Hori horrela zen mendia ez zelako ezaguna eta ez zuelako izenik Nepalen, hau da, Katmanduko bailaran eta inguruko eremuetan, beraz izen baten bila hasi zen. Tibeteraz xerpek zerabilten izena ez zen onargarria, herrialdeak nepaleraren alde bideratuta zeukan politikaren aurka zihoanez. Horrela bada, izen berri bat asmatu zuen, Baburam Acharya historialariak sortutako **Sagarmatha** ().

2002an, *Herriaren Egunkaria* () Txinako Alderdi Komunistaren agerkariak artikulu bat argitaratu zuen, Mendebaldean izen ingelesa etengabe erabiltzearen aurka eginez, eta tibeterazko izena erabili beharko litzatekeela azpimarratuz. Egunkariaren arabera, txinerazko izena (hau da, tibeterazko izena) ingelesaren aurrekoa da, izan ere, Qomolangma izena 280 urteko antzinatasunaz agertzen da Txinako mapetan.

## Mendiaren garaiera 
Radhanath Sikdar Mendebaldeko Bengalako matematikari eta topografoa ohartu zen lehenik tontorra Lurreko mendirik garaiena zela, 1852an, «XV. tontorra» (ordura arte ezagutzen zen bezala), 150 km inguruko distantziatik teodolitoen bitartez egindako kalkulu trigonometrikoak erabiliz mendian egindako neurketetan oinarrituta. Neurketak ezin izan zituen hurbilagotik egin, Nepalen sartzeko debekuagatik. XV. tontorrak zehazki 29.000&nbsp;oin (8.839&nbsp;imgm) zituela jakin zuen, nahiz eta aurkikuntza iragarri zen 29.002&nbsp;oin (8.840&nbsp;imgm) zifrarekin; bi oin gehitu zioten neurketaren emaitzari, era arbitrarioan, hain zenbaki zehatza begi neurriz egina izan zitekeela pentsa ez zezaten.

Berrikiago, garaieraren kalkulu zehatzagoak egin izan ziren, emaitza 8.848&nbsp;imgm (29.029&nbsp;oin) izanik, nahiz eta neurketetan aldaketaren bat egon. Everesten ondoren, mendirik garaiena K2 da, 8.611&nbsp;imgm (28.251&nbsp;oin).

8.848&nbsp;imgm-ko garaiera 1955eko Indiako estudio batean zehaztu zen, menditik hurbilago eta teodolitoak erabiliz egina. Garaiera hori, 1975. urtean, txinatarrek egindako beste neurketa batek berretsi zuen. Bietan elur gailurra neurtu zen, eta ez harkaitz gailurra. 1999ko maiatzean, Bradford Washburn britainiar mendizale eta argazkilariak zuzendutako espedizio estatubatuar batek GPS bat jarri zuen gailurreko harkaitzean. Gailuak 8.850&nbsp;imgm garaiera neurtu zuen harkaitzerako eta 1&nbsp;m elur eta izotz geruzarako. Nepalek ez zuen ofizialki onartu.

2005eko maiatzaren 22an, Txinako Herri Errepublikaren Everesteko espedizioko taldea mendiko gailurrera igo zen. Zenbait hilabetez neurketa eta kalkulu konplexuak egin ondoren, 2005eko urriaren 9an, Kartografia eta Topografiako Estatu Bulegoko txinatar zientzialari talde batek munduko gailurrik garaienaren neurketa zehatzaren emaitza jakinarazi zuen. Talde horren arabera, Everest media 8.844,43&nbsp;m&nbsp;±&nbsp;0,21&nbsp;m garaia da itsas mailatik, eta ordu arte egindako neurketarik zehatzena zela adierazi zuten; Hau da, ordura arte uste zena baino 3,7&nbsp;metro gutxiago. Aurreko neurketak, txinatarrek ere, 1975ean eginak zituzten, gailurra 8.848,13&nbsp;m garai zela ezarri zutenak. 2005eko Ikerketaren arabera, gainera, gailurrean 3,5&nbsp;m —ez 90&nbsp;cm, uste zen bezala— lodierako elur eta izotz geruza bat dago.

Everest gaur egun oraindik goratzen ari da, eta ipar-ekialderantz mugitzen, Asiako hegoaldeko plaken tektonikak eraginda. Bi iturrik iradokitzen dute goratze mugimendu abiadura 4&nbsp;mm dela urtean, eta 3-6&nbsp;mm artean ipar-ekialderantz. Garaiera txikitzen ari dela ere iradoki izan da.

2020an, Everest mendi gailurraren 8.848,86&nbsp;m garaiera neurtu zuen beste azterketa bat ezarri eta onartu zuten Txinak eta Nepalek.

### Lehen espedizioak 
Lehen igoera saiakera 1922ko apirila eta ekaina bitartean egin zen, Charles Granville Bruce buru zuen bigarren espedizio britainiar batean, eta 8.320&nbsp;m-ra iritsi ziren. 

Bi urte geroago, 1924an, Edward F. Norton buru zuen hirugarren espedizio britainiar bat gailurrera igotzen saiatu zen berriro. Gailurrerako erasoa aurreikusita zuten maiatza erdirako, baina ekaitz gogor batek ekainaren hasierara arte atzerarazi zien. Lehen saiakera Howard Somerwellek (garaiera gaitzagatik erretiratu behar izan zuen) eta Nortonek egin zuten, 8.570 metroraino iritsiz. Ekainaren 8an, George Malloryk eta Andrew Irvinek beste eraso bat egin zuten ipar lepoko bidetik, baina gailurretik gertu desagertu egin ziren. Urte luzez espekulatu izan da gailurra zapaldu ote zuten. 1999an, ikerketa espedizio batek Malloryren gorpua aurkitu zuen Everesteko kanpamentu nagusitik gertu. Une hartatik aurrera, eztabaida sortu zen alpinismoaren munduan, ea bi mendizaleak gailurrera iritsi ote ziren igoera hartan, Hillaryk eta Tenzingek 1953an igo baino 29 urte lehenago.

Malloryk hitzaldi batzuk eman zituen Estatu Batuetan urtebete lehenago, 1923an. Orduan, New Yorkeko kazetari batek galdetu zionean zergatik igo behar ote zen Everestera, hainbeste aldiz egina ziotenez galdera, erantzun zuen: «Han delako».

1933an, Hugh Ruttledge mendizaleak zuzendutako britainiar espedizioa gailurrera igotzen saiatu zen, eta 8.570&nbsp;metrora iritsi ziren. Urte berean, Lady Houston britainiar aberats dantzari izandakoak «1933ko Everesteko Houston Hegaldia» babestu zuen. Hegaldi horren bidez, Douglas Douglas-Hamilton, hamalaugarren Hamiltoneko dukea eta Clydesdaleko markesa buru zituen hegazkin talde batek gailurren gainetik hegan egin zuen, Erresuma Batuko bandera hedatzeko ahaleginean.
[thumb|440x440px|Everestera egindako igoerak 1953-2012 aldian (Iturria: *[Berria*)]]
Lehen espedizioak Tibetetik, mendiaren iparraldeko aldetik saiatu ziren igotzen. 1950ean, Txinako Herri Errepublikak Tibeteko lurraldearen gaineko kontrola hartu zuelarik, sarbide hori moztu egin zitzaien mendebaldeko espedizioei. Hala ere, Bill Tilman britainiar mendizaleak gidatutako eskalatzaile talde batek esplorazio espedizio bat egin zuen Nepalen zehar, hegoaldetik, gaur egun ohiko ibilbidea dena zabalduz.

1952an, suitzar espedizio batek, Edouard Wyss-Dunant alpinista buru zelarik, baimena lortu zuen Nepaletik eskalada bat egiten saiatzeko. Ibilbide bat ezarri zuen Khumbu izotz jauzitik eta hego lepora igo zen, 7.986&nbsp;m garaieran. Raymond Lambert eta Tenzing Norgay xerpak 8.595&nbsp;m ingururaino igotzea lortu zuten, hego-ekialdeko gandorrean, eskaladako garaiera errekor berri bat ezarriz. Tenzingen esperientzia baliagarria izan zen 1953an britainiar espedizioko kide izateko kontratatu zutenean.

### Lehen igoera 
1950eko urrian, txinatarrek Tibeten indarrez sartu zirenean, mendiaren iparraldeko isurialderako sarbidea guztiz etenda geratu zen 30 urtez baino gehiagoz. Horren ondorioz, hautabideak bilatu behar izan zituzten Everest eskalatu nahi zuten mendizaleek. Urte hartan, Nepalek atzerriko espedizioei mugak ireki zizkiela aprobetxatuz, hegoaldeko bidea aztertzen hasi ziren. 1951n, Eric Shipton alpinista buru zuen britainiar espedizio batek ibilbide hura —hegoaldetik abiatuta, alegia— posible zela azaldu zuen, eta hurrengo urterako saiakera bat prestatzen hasi zen. Alabaina, Nepalek ez zien baimenik eman, Suitzako espedizio bati emana baitzitzaion. Suitzarrak 8.600 metroraino iritsi ziren, baina atzera egin behar izan zuten eguraldi txarrak eta haize bortitzak eraginda.

1953an britainiarrek beste espedizio bat antolatu zuten, John Hunt buru zelarik. Lehen saiakera batean, maiatzaren 26an, Tom Bourdillonek eta Charles Evansek osatutako sokada gailurretik ehun metro eskasera gelditu zen, aurrera egin ezinik, oxigeno arazoengatik.

Hiru egun geroago, maiatzaren 29an, Edmund Percival Hillary zeelandaberritarra eta Tenzing Norgay xerpa goizeko 06:30ean abiatu ziren, eta 11:30ean iritsi ziren gora, munduko gailurrik garaiena zapaltzeko.

Garai hartan, biek adierazi zuten espedizioaren talde lana izan zela arrakastaren giltza, baina urte batzuk geroago Tenzingek argitu zuen Hillary izan zela gailurrean oina jartzen lehena. Mendian gora gelditu ziren argazkiak ateratzeko eta elurretan lurperatu zituzten gozoki batzuk eta gurutze bat, beherantz abiatu aurretik. Espedizioaren arrakastaren albistea berehala iritsi zen Londresera, Elizabeth II.a erreginaren koroatze eguneko goizean. Katmandura itzultzean, Hillaryk eta Tenzingek jakin zuten britainiar zaldun izendatu zituztela.

### 1996ko hondamendia 
1996ko eskalada denboraldian, hamabost pertsona hil ziren Everesten, Everesten historiako hilgarriena. Horietako zortzi, hiru espedizio desberdinetakoak, maiatzaren 10ean hil ziren, mendia bortizki jo zuen ekaitz baten ondorioz. Apirilean beste lau pertsona hil ziren, egun hartan jasandako lesioen ondorioz. Hondamendiak eztabaida handi bat piztu zuen Everesteko masifikazioaz. Jon Krakauer kazetariak, kaltetutako taldeetako baten partaide zelarik, liburu bat argitaratu zuen, bere esperientzia azalduz. Anatoli Boukreev mendizale gidariak —Krakauerrek aipatua sentitu zenez— bere bertsioa eman zuen beste liburu batean. Liskarrak eztabaida luzea piztu zuen alpinismoaren munduan. 2004ko maiatzean, Torontoko Unibertsitateko bi ikertzailek egindako azterketa batek erakutsi zuen 1996ko maiatzaren 10eko egun hartan baldintza atmosferiko ezohiko batek eragin zuela oxigeno maila %&nbsp;14 gutxitzea.

## Euskal espedizioak 
thumb|1980ko euskal espedizioko kideak.
Euskal mendizaleen artetik, Everesteko gailurra zapaltzeko lehen espedizio serioa 1974an egin zen, Tximist Espedizioa,  lau urteko prestakuntzaren ostean. Everestera igotzen saiatu zen 23. nazioarteko espedizioa izan zen, 16 kidez osatua, baina ez zuten gailurra lortu, 320 metrora geratu ziren, haize bortitzak eraginda.
thumb|Komikia: Everest - 1980 Euskal espedizioa - Herri oso bat gailurrean
Everest Euskal Espedizioa 1980. urtean antolatu zen, 12 euskal herritarrekin eta bertako xerpa laguntzaileekin. Maiatzaren 14an, Martin Zabaleta eta berarekin zihoan xerpa, Pasang Temba, gailurrera iritsi ziren, munduko tontorrik garaienera heldu zen lehen euskal espedizioa izanik. Zabaleta izan zen Everest mendia igotzen 104. pertsona, eta ikurrina, bertan jarri zen 14. bandera. Oxigenoz lagunduta egin zuten gailurra Tembak eta Zabaletak, baina beheranzkoan amaitu egin zitzaienez, 8.760 metrora bibak bat egin ondoren lortu zuten, biharamunean, 5. kanpamendura iristea.

Bi euskal espedizioen kontakizuna *Agur Everest* film dokumentalean bildu zen 1980an.

## Estatistikak 
2024. urtearen amaiera arte, 7.269 mendizale iritsi dira Everest mendiaren gailurrera, eta guztira 12.884 igoera arrakastatsu egin dira, behin baino gehiagotan iritsi diren mendizaleak kontuan hartuta. Urtero, 700 eta 1.000 eskalatzaile artean saiatzen dira gailurrera heltzen, eta arrakasta tasak %&nbsp;60 eta %&nbsp;70 artekoak dira.

Everest eskalatzen 335 hildako erregistratu ziren 2024ko abenduaren 31 arte. Horietatik, 200 gorpu baino gehiago mendian gelditu dira, handik ateratzeko arazo logistiko konponezinen ondorioz.

## Oxigenoaren erabilerari buruzko eztabaida 
Igoeran oxigeno bonbonak erabiltzea gai eztabaidatua izan da beti. George Malloryk berak kiroltasunaren aurkakotzat jotzen zuen arren, oxigeno gabe gailurrera iristea ezinezkoa izango zela ondorioztatu zuen eta, beraz, erabili egin zuen. Tenzingek eta Edmund Hillaryk gailurrera iristea lortu zutenean, oxigenoa erabili zuten. Hurrengo 25 urteetan, normaltzat jo zen edozein igoera saiakerarako. Reinhold Messner mendizalea izan zen, Peter Habelerrekin batera, 1978an oxigenoaren erabilera tradizionala hautsi zuen lehen eskalatzailea. Biek gailurrera lehen aldiz igotzea lortu zuten, oxigenoa erabili gabe. Messnerrek beti ukatu izan ditu oxigenoa erabiltzearen akusazio batzuk. Salaketak isilarazi egin zituen Everesteko gailurrera igo zenean 1980an, babesik eta laguntzarik gabe, bakarka, ipar-ekialdeko bidetik, teknikoki zailagoa dena. Hala ere, Messnerren igoeren ondorengo urteetan, oxigenoaren erabilerari buruzko eztabaidak jarraitu zuen.

1996. urteko hondamendiak eztabaida areagotu zuen. Jon Krakauerren 1997ko liburuak kritika pertsonalak azaldu zituen oxigenoaren erabileraz. Krakauerrek idatzi zuen oxigenoak aukera ematen zuela gutxi kalifikatutako eskalatzaileak igotzen saiatzeko, eta horrek egoera zailak nahiz hildako gehiago ekartzen zituela. 1996ko maiatzaren 10eko hondamendia, neurri batean, igo nahian zebiltzan eskalatzaile kopuru handiak (33 egun batean) eragin zuen, Hillaryren zapaldan ilarak sortu eta eskalatzaileak atzerarazi baitzituen. Pilaketaren ondorioz, mendizale asko gailurrera arratsaldeko ordu biak pasata iritsi ziren, behera itzultzeko ordu mugatzat hartzen dena. Krakauerrek oxigenoa debekatzea proposatu zuen, larrialdi kasuetan izan ezik, eta argudiatu zuen horrek mendiaren kutsadura saihestuko lukeela —bonbona asko mendi lepoetan pilatzen dira— eta kualifikazio gutxiko mendizaleak baztertuko lituzkeela.

## Ingurumen eragina 
1990 eta 2019 artean, Everest mendia igotzeko espedizio komertzialak ugaritzeko joera nabarmena izan zen, eta horrek hondakinen hazkunde esponentziala ekarri zuen, hala nola kanpadendak, material sintetikoz egindako jantzi teknikoa, oxigeno bonbonak, gas botilak, abandonatutako kanpamentuetako beste hondakinak, baita mendizaleek erabiltzen dituzten komun eramangarrien hondakin urak ere.[start=0|thumbtime=28|thumb|Munduko zortzi [Leku muturrekoenak|leku muturreko: **Everest** mendia da munduko tokirik garaiena.]]Prozesu horrekin batera, azpiegiturak eraiki ziren eta mendiaren pribatizazio politikak ezarri, sarbidea ematen duten baimen ofizialen bitartez. Baimenak mugatu egin ziren ekonomikoki 40.000 eta 60.000 euro bitarteko gutxieneko aurrekontua izan dezaketen taldeentzat. Mendiko turismo horrek eragin nabarmenak ditu gizartean, kulturan eta ingurumenean. Alan Arnette mendizale eta idazleak emandako datuen arabera, 2021ean garaiera handiko turismoan aritu ziren berrogei agentzietatik gehienak mendebaldeko herrialdeetakoak dira, eta %&nbsp;30 eskas batek du bere kokalekua Nepalen. Bertako biztanleek eskulan merkea jarri behar dute, Mendebaldeko espedizio eta taldeen hornigaiak eramateko, sokak finkatzeko eta hondakinak biltzeko.

## Bitxikeriak 
[ezkerrera|thumb|250x250px|Alderaketa: [Olympus Mons, Mauna Kea eta Everest.]]
Nahiz eta Everest (8.848,86&nbsp;m) munduko mendi garaiena izan itsas mailaren gainetik, Ekuadorren dagoen Chimborazo sumendia (6.268,2&nbsp;m) da lurraren erdigunetik urrutien dagoen puntua, ekuatoretik hurbilago baitago eta Lurra elipsoide bat baita, hau da, zabalagoa da ekuatorean lurburuetan baino.

Era berean, mendia altxatzen den planotik gehien luzatzen dena kontuan hartuz gero, orduan Kilimanjaro litzateke, Tanzaniako lautadatik 5.600&nbsp;m altxatzen baita, 5.895 metroko garaierara arte.

Everest da itsas mailatik gorena den gailurra, baina badira beste bi mendi «Lurreko mendirik garaiena» tituluaren hautagai: Mauna Kea, Hawaiin, da garaiena bere oinarritik neurtuz gero, 10.203&nbsp;m altxatzen baita zoru ozeanikoan duen oinarritik, baina soilik 4.205&nbsp;imgm iristen da.

Ozeanoen punturik sakonena Everest mendiaren garaiera baino beherago dago: Challenger Deep puntua, Marianetako itsas hobian dagoena, 10.900&nbsp;m.

Eguzki sistemako mendirik garaiena, berriz, Marteko Olympus Mons da, itzalitako sumendi bat.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* 14 zortzimilakoak
* Asiako geografia

## Kanpo estekak 
*  National Geographic, Mount Everest