open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muniain (Aberin)

**Muniain** edo **Muniain Iguzkitza** Aberingo kontzejua da. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 285 biztanle dauka. Udalerriko kontzejurik jendetsuena da beraz.

Berezko udalerria izan zuen, 1857ko erroldarako desagertu zena.

## Kokapena 
Muniain Aberin kontzejuaren mendebaldean dago NA-122 errepidearen albo batean eta Lizarratik gertu. Jurramendiren ekialdeko lehen maldetan kokatua dago.

Iparraldean Etxabarrirekin, ekialdean Abintzao eta Oteitzarekin, hegoaldean Morentin eta Baigorrirekin, eta mendebaldean Deikaztelu eta Arellanorekin egiten du muga.

## Demografia eta biztanleria 
## Ondarea 
* Jasokundearen eliza, hainbat estilo nahasten dituen parrokia da. Jatorrizko tenplua XVI. mendean eraiki zuten, baina zoritxarrez garai hartatik pentagono itxurako aurrealdea baino ez da kontserbatzen. Eliza barruan, erretaula barrokoa dago
* San Roman baseliza, aldaketa handiak izan dituen Erdi Aroan eraikitako baseliza da. Barruan San Romanen eskultura barrokoa dago.
* San Sebastian baseliza, ere Erdi Aroan eraiki zen berez, eta 1654an berriztu.

## Ekonomia 
Iharduera ekonomiko nagusia nekazaritza da, Ega ibaiak lagunduta, herriaren inguruko lurrak nahiko emankorrak dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aberin

## Kanpo estekak 
* Kontzejuaren ikuspegia Google Street View-n.
Aientsa

**Aientsa** izenak hainbat adiera ditu:

* **Aientsa,** Nafarroako Arantza udalerriko kontzejua.
* **Aientsa,** Nafarroako Donamaria udalerriko kontzejua.
* **Aientsa**, euskal deitura, ohikoan gaztelaniaz Ayensa idatzia.
* **Ageza**, Ezporogiko herria, euskaraz *Aientsa* eta *Aiesa* formekin agertu izan da zenbait izendegitan.
Aientsa (Arantza)

**Aientsa** Arantzako kontzejua da. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 69 biztanle dauzka.

## Demografia eta biztanleria 
## Ikus, gainera 
* Arantza

## Kanpo estekak
Urumea (argipena)

**Urumea** Euskal Herriko toki desberdinak dira:

* **Urumea**, Gipuzkoa eta Nafarroako ibaia.
* **Urumea**, Nafarroako Arano udalerriko kontzejua.
* **Urumea pilotalekua**, 1926 eta 1968 artean zabalik egon zen Donostiako frontoia.
* **El Urumea**, XIX. mendeko Donostiako egunkaria.
Erantzungailu automatiko

[thumb|200px|[1957. urteko **Alibiphonomat** makina, erantzungailu automatikoen aitzindari alemaniarra.]]
**Erantzungailu automatikoa** pertsona batek telefono-deiak erantzun ezin dituenean, automatikoki erantzuteko eta mezuak grabatzeko balio duen gailua da.

Erantzungailu automatiko zaharrek zinta magnetikoak erabiltzen zituzten mezuak grabatzeko, baina gaur egun memorien bitartez gordetzen dira.

## Kanpo estekak
Ys

[thumb|400px|*Gradlon Erregearen hegaldia*, egilea E. V. Luminais, 1884 (Musée des Beaux-Arts, [Quimper)]]
**Ys**, **Is** bezala ere idazten da, bretainieraz **Ker-Is** eta frantsesez **Ker-Ys** (*ker* bretoieraz "herri" esan nahi du, kasu honetan "hiri" zentzua hartzen du), Bretainiako kostaldean eraiki zen hiri mitologiko bat da geroago itsasoak irentsi zuena. Bertsio gehienek Douarnenezeko Badian kokatzen dute, Atlantidako historiarekin duen antza nabarmena da.

## Kanpo estekak 
* Gralon.net

## Ikus, gainera 
* Ys-eko erregea
Sutton Hoo

**Sutton Hoo** Goi Erdi Aroko arkeologia-aztarnategia da, Suffolk konderrian dagoena, Erresuma Batuan. Bertan VI. eta VII. mendeetako hilerri anglo-saxoi bat dago, 1938tik induskatua izan dena. Hilobirik aipagarriena ehorzte ontzi bat da, Basil Brown arkeologo amateurrak aurkitutakoa, oso ostilamendu aberatsa zuena.

Aztarnategia garrantzi handikoa izan da East Angliako erresumaren historia ezagutzeko, eta baita garai anglo-saxoiaren hasiera ikertzeko ere, aldi hartako dokumentazio historikorik ez baitago.

## Kokapena 
Sutton Hoo Ingalaterra ekialdeko itsasaldean dago, Deben ibaiaren estuarioaren eskuineko bazterrean, hareazko tontor batean. Beste aldean, Woodbridgeko kaia dago, Ipar itsasotik 11 kilometrora.

## Aztarnategia 
18 hilobi daude Sutton Hooko hilerrian. Batzuek higadura jasan dute mendeetan zehar, eta zaila da jakitea zenbat zeuden. Ehorzketak VII. mendekoak dira. Bertan lurperatutakoek ez zuten erregistro idatzirik utzi. Beraz, ezinezkoa da jakitea nor ziren, baina historialariek uste dute Sutton Hoo East Angliako errege leinuaren hilerria zela, Wuffinga dinastiarena.

Tumulu gehienak arpilatuak izan ziren, Tudor Aroan batez ere, eta han zegoen guztia galdu zen. Bi tumuluk iraun zuten osorik, harrapakatuak izan gabe: Ontzi Handiaren hilobia, Erregearen tumulua ere deitua, eta Zaldunaren tumulua.

1980ko hamarkadan beste indusketa kanpaina bat egin zen, Martin Carverrek zuzendurik, gainerako hilobiak ikertzeko. eta poltsaren barnean zeudekeen 37 urrezko txanpon, 625 aldekoak. Erregearen gerrikoa lotzen zuen lokarrietako bat ere urrezkoa zen, granate gorrizko inkrustazioekin apaindua.

Gazteak hogeita bost urte inguru zituen, eta zurezko zerraldo laukizuzen batean zegoen lurperaturik. Adarrezko eskutokia zuen ezpata luze bat zegoen haren ondoan, burdinazko aizto batekin batera. Ezpata-gerrikoaren belarria brontzezkoa zen, granatezko inkrustazioekin. Sorbaldaren ondoan, larruzko poltsa txiki batean, basalandutako zazpi granate, txori mokoaren forma zuen beste granate bat, eta beira zati bat agertu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Sutton Hoo Erresuma Batuko Ondare Nazionalaren webgunean ikusgai
Kotizazio (argipena)

**Kotizazio** terminoak esanahi ezberdinak ditu:

* kotizazioa, enpresek eta langileek gizarte segurantza finantzatzeko egiten dituzten diru ordaina;
* kotizazioa, burtsan eta beste merkatu zenbaitetan negoziatzen den akzio edo bestelako titulu edo ondasun baten erreferentziazko prezioa.

## Kanpo estekak
Alga gorri

**Alga gorria** (*Rhodophyta*) alga eukarioto mota da. Alga gorriak organismo protistak dira, eta gehienak, zelulanitzak. Forma aldakorra eta biomasa txikia duten landareak dira. 4000 espezie inguru deskribatu dira eta Euskal Herriko kostaldean asko ikus daitezke. Gehienak itsastar bentikoak dira, askotariko substratuetan aurki daitezkeenak eta askotan epifitoak izaten dira, hau da, beste alga batzuei atxikita hazten dira.

Oso ezagunak dira Euskal Herriko kostaldean, askotan egoten baitira *Gelidium sesquipedale* generoko algak eguzkitan lehortzen. Izan ere, alga hau oso aberatsa da Agar-agar izeneko pektina-motan eta aipatu substantzia oso preziatua baita elikagai, botikagintza eta kosmetika industrian.

## Ezaugarriak 
Flageloak: dibisio honetako algek ez dute flagelorik

Ernalketa: gametozistegamia bitartez ematen da alga gorri gehienen arteko ugalketa. Hau da, ernalketa gametoziste mailan ematen da, ugal-zelulei babesa emate aldera.

Zelula horma: pektina ugaridun pektozelulosazko pareta izan ohi dute. Alga talde honetan bi pektina mota aurki daitezke: agarra, *Gelidium* generoan agertzen dena, esaterako; eta korragenoa, *Chondrus* generoan, adibidez. Batzuetan pareta kaltzifikatu egiten da *Lithophyllum* eta *Corallina* generoetan gertatzen den bezala.

Pigmentuak: alga hauetan a- eta b-klorofilak, α- eta β-karotenoak, xantofilak (luteina bereziki) eta fikobilinak agertu ohi dira.

Plastoak: pareta bikoitza dute, tilakoideak isolatuta agertu ohi dira eta fikobilisomak eduki ohi dituzte.

Erreserba: alga gorrien erreserba-substantzia errodamilioia izaten da eta estraplastidialki metatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Alga gorriak *euskalnatura.net* webgunean
Muntadhar al-Zaidi

**Muntadhar al-Zaidi** (; Sadr Hiria, Bagdad, 1979ko urtarrilaren 15a) kazetari irakiarra da. Egipton kokatutako Al-Baghdadia TV telebista irakiarraren Irakeko berriemailea da. Al-Zaidik Irakeko Gerrako alargunen, umezurtzak eta haurrei buruzko erreportajeak egiten zituen.

2007ko azaroaren 16an ezezagun batzuek bahitu zuten Bagdaden. Hori baino lehen, Ameriketako Estatu Batuetako armadak bitan atxilotu zuten. 2008ko abenduaren 14an al-Zaidik bere zapatak jaurti zizkion George W. Bushi Bagdaden prentsaurreko bat ematen ari zenean, baina zapatek ez zuten inor kolpatu. Berehala atxilotua izan zen eta al-Zaidik zauriak jasan zituen. Atxilotzean torturatua izan zela salatu izan da.

2009ko otsailaren 20an epaitu zuten eta hiru urteko espetxe-zigorra ezarri zioten bisita ofizialean zegoen atzerriko estatuburu bat erasotzeagatik. Al-Zaidiren abokatuek epaiaren aurkako helegitea aurkeztu zuten. Azkenik zigorra murriztu egin zioten eta 2009ko irailaren 14an askatu zuten.
Neferirkara II.a

**Neferirkara II.a**, Egiptoko VIII. dinastiako azken faraoia izan zen, K.a. 2160an, Egiptoko lehen tarteko aroan.

*Ordena Zaharra* hondoratu ondoren, Egiptoko VI. dinastiaren amaieran, Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeen gaineko nagusitasuna ezarri zuten.

Gobernari hau, zailtasun politiko edo ekonomikoko garai batean sortutako denbora baterako agintari kontseilu batetakoa izan liteke.

Bere izena, Abidoseko Errege Zerrendan eta Koptoseko dekretuan dago, eta Turineko Errege Kanonaren txataletan, urte eta erdiko erregealdia agertzen da.

Aktoes edo Jety I.ak kendu zuen tronutik, nork estatu kolpe bat jo zuen, eta bere burua faraoi bezala aldarrikatu zuen Henen Nesut edo Herakleopolis Magna hirian, hasiera batean, bere autoritatea, soilik inguruko eskualdeetan onartu zen arren, honela, Egiptoko IX. dinastia abiaraziz.

erdian|thumb|500px|Abidoseko Errege Zerrenda. 56. kartutxoa.
Tír na nÓg

**Tír na nÓg** (gaeleraz "Tír inna n-Óc"). Irlandar ziklo mitologikoetan "Beste Mundua"-ri deitzeko ohiko izenak bi dira:

**Tír na nÓg**, "Betiko Gaztetasunaren Lurraldea", beti orlegi edo berde dagoen lekua, Oisín buruzagi paganoak bisitatu zuen bere adiskideekin batera eta gerora matagarrien ipuietan agertuko zen.

**Mag Mell**, "Gozamenaren Lautada", hau Tethra errege fomorianotarraren agintepean dago kondairaren arabera, nahiz eta beste bertsio batzuetan agintaria itsasoko jainkoa den Manannan mac Lir izan.

## Ikus, gainera 
* Irlandar mitologia
* Zeltiar mitologia
* Gaelera
* Nazio zeltak
* Hizkuntza zeltak
* Zelta
* Irlandako historia

## Kanpo estekak
Baphuon

**Baphuon** (), Kanputxeako Angkorreko eraikin multzoko tenplu bat da. Angkor Thomen barnean dago, Errege Jauregia eta Bayonaren artean. 1060an eraiki zen, Udayadityavarman II.aren erregealdian, Shiva jainkoaren omenez. Denbora batez, Estatuko Tenplua izan zen "Urrezko mendia" (*svarnādrī*) bezala ezaguna.

Muino artifizial baten tontorrean altxatzen da, baina ia desagertua egon zen, 1908tik 1918 arteko etapa ezberdinetan garbitu zen arte. Jauste garrantzitsuak gertatu ziren eta, honen ondorioz, berriz sendotu behar izan zen 1950ean. Osorik, brontzezko plakez estali zen, muino artifiziala berriz Meru mendiarekin elkartzeko.

Landaretzak inbaditua, 1995etik aurrera zaharberritze lanetan dago, EFEOk mantendutako egitasmo batekin. Tenplu honek, birmoldatze sakon bat jasan zuen (eraiki eta handik mende askotara, XV. mendean?) bere egituran Buda erraldoi baten estatua eransteko, Mendebaldeko aurpegiko bigarren solairuan.

## Kanpo estekak
Juan Fernandez plaka

thumb|500px|Juan Fernandez plakaren mapa
**Juan Fernandez plaka**, mikroplaka tektoniko bat da. Bere hedadudra, 0,00241 estereorradianekoa da, eta, orohar, Nazca plakarekin lotua dago.

Ozeano Barearen ekialdean dago, non ozeano honen zati txiki bat hartzen duen. Izena ematen dion Juan Fernandez uhartedia, ekialderago dago, Nazca Plakan.

Juan Fernandez plakak, Pazifiko plaka, Nazca plaka eta Antartikako plakarekin muga egiten du.

Beste plakekin dituen mugak, Ozeano Barearen Ekialdeko dortsalak eratzen ditu, plakaren mendebaldeko ertzean.

Juan Fernandez plaka, milioi bat urteko 22,52ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 35º 91' ipar longitudean eta 70º 17' eki longitudean kokatutako polo baten arabera.

## Kanpo estekak
Athos (pertsonaia)

**Athos**, Alexandre Dumas idazle frantziarraren hiru liburutan agertzen den pertsonaia bat da. Liburu hauek, Hiru Musketariak, Hogei urte beranduago eta Bragelonneko bizkondea dira.

Luis XIII.a Frantziakoa erregearen musketarien taldeko musketarietako bat zen, bere lagun Portos eta Aramis bezala. Bere lagunekin batera, Richelieu Kardinalaren aurkako etengabeko borroka batean sartzen da. Kardinal honekin zerikusia duten abenturarik arriskutsuena, Ana Austriakoaren ohorea salbatzeko, Ingalaterrara joan behar duenean gertatzen da, Frantziako erreginak, maitasun harreman bat baitzuen George Villiersekin eta Richelieuk, harreman hori agerian utzi nahi zuen.

Osperik handiena, gainontzeko musketariekin batera, Arroxelaren setioan hartzen du.

Hogei urte beranduago izeneko liburuan, La Fèreko kondea bezala agertzen da, seme batekin.

## Kanpo estekak
Hiru mosketariak

***Hiru mosketariak*** (frantsesez *Les trois mousquetaires*), Alexandre Dumas frantziar idazlearen eleberri bat da, haren eleberririk ezagunenetako bat. Istorio horretan, D'Artagnan izeneko gazte baten abenturak kontatzen dira, bere etxetik, musketari bihurtzeko irten ondoren. D'Artagnan ez da izenburuko mosketarietako bat, Athos, Porthos eta Aramis musketarien kidea baizik.

D'Artagnanen istorioak handik hogei urtera eta Bragelonneko bizkondea eleberrietan segitzen du. Dumasen hiru obrok D'Artagnanen eleberriak dira.

*Hiru mosketariak* lehen aldiz atalka argitaratu zen *Le Siècle* aldizkarian, 1844ko martxoa eta uztaila bitartean. Hartarako, Bibliothèque Nationalen aurkitu zituen eskuizkribuetan oinarritu zela esan zuen Dumasek. Gatien de Courtilz de Sandrasek (Kolonia, 1700) Dumas ''Mémoires de Monsieur d'Artagnan, capitaine lieutenant de la première compagnie des Mousquetaires du Roi'' ("D'Artagnan jaunaren memoriak, Erregeren Mosketarien lehen konpainiako teniente kapitainarenak") liburuan oinarritu zela frogatu zuen. Liburu hori Marseillako liburutegi publikoak utzi zuen, eta uzte fitxa egundaino iritsi da (Dumasek berarentzat hartu zuen liburua Parisera itzuli zenean).

## Istorioa 
D'Artagnan gazteak Gaskoinia jaioterria utzi du, Parisera joateko, hor Luis XIII.a Frantziakoaren zerbitzura sartu nahi baitu. Bidean, kalte batzuk izan ditu, nagusiki bere izaera gogorragatik. Horren ondorioz, Athos, Porthos eta Aramis mosketariei aurre egin behar die. D'Artagnanek bere kemena frogatu ondoren, hiru mosketariekiko areriotasuna adiskidetasun bihurtu da. Arroxelaren setioan izan zuen ekintza ausartaren ondorioz, mosketarien taldean onartua da. Laurak batera Richelieu Kardinal boteretsuarekin eta Lady Winterrekoarekin –Milady izenaz ezagunagoa da– borrokan sartu dira, Ana Austriakoa erreginaren ohorea salbatzeko. Izan ere, Kardinalak, azpijoko baten bidez, erreginaren eta George Villiers Buckinghamgo dukearen arteko maitasun harremana agerian utzi nahi du, baina mosketariak beren abenturarik arriskutsuenean hasi dira. Besteak beste, Ingalaterrara joan behar dute.

## Zinema 
* *The Three Musketeers (1921eko filma)*
* *The Three Musketeers (1948ko filma)*
* *The Three Musketeers (1973ko filma)*
* *The Four Musketeers (1974ko filma)*
* *The Fifth Musketeer* (1979)
* *The Return of the Musketeers* (1989)
* *The Three Musketeers (1993ko filma)*
* *The Musketeer* (1981)
* *The Three Musketeers (2011ko filma)*

## Marrazki bizidunak 
* D'Artacán y los tres mosqueperros, japoniar-espainiar marrazki biziduneko telesaila; haren pertsonaiak txakurrak dira.

## Kanpo estekak
Ankou

[thumb|250px|ezkerrera|Ankou edo Heriotza. [Bretainiar mitologian oso pertsonaia garrantzitsua]]

**Ankou**, kondairazko Bretainiar mitologiaren pertsonai garrantzitsu bat da. Heriotzaren pertsonifizioa da.

## Deskribapena 
Ankou ez da Heriotza bera, bere morroia baizik. Bere lan edo betebeharra bere gurdi zaharrean hilberrien arimak biltzea da (bretainieraz *karr an Ankoù*, euskaraz "Ankouren gurdia"). Usadioaren arabera, gizaki bizi batek gurdiaren soinu kirriskatua (*wig ha wag*) entzun ezkero, berau edo bere inguruko norbait laster hilko denaren aurre iragarpena izan ohi da. Esaten denez, Ankou ikusten duen edonor urte bateko epean hilko da.

Anatole Le Braz eskribau eta folklorista bretoiak honela deskribatzen du Ankou:

Ankou eliza batzuetan irudikatu ohi da, eskeleto itxuraz eta eskuan gezi bat edo sega bat duela, La Martyre-ekoanadibidez. Bere bi eskultura ere badaude, bata egurrezkoa Saint Milliau de Ploumilliau-ko elizan (Côtes-d'Armor) eta bestea Morlaix-ko *Musèe des Jacobins* (biak XVII. mendekoak).

thumb|erdian|275px|Ankou bere betebeharrak ederki egin ondoren gorpu ugariz inguratuta

## Euskal mitologiako antzeko izakia 
Euskal mitologian Ankouren antzeko izakia Herio litzateke.

## Herri kulturan 
[thumb|ezkerrera|Ankou [La Roche-Maurice herrian, Finistère, Bretainia. Ankou, Heriotzaren pertsonifikazioa da Bretainiar mitologian]]
* Ankou 1978an Fournier marrazkigileak sortutako Spirou komikiaren pertsonai garrantzitsua da eta prezeski "Ankou-a" izenburupean. Bere papera historian originaltasun handikoa da.
* Beste komiki batean ere agertzen da, Alain Deschamps eta Claude Auclair-en *Bran Ruz*-en. Lan honek Ys hiriaren zeltiar kondaira kontatzen du.
* Hirugaren komiki bat ere bada, ''Contes de l'Ankou'' ("Ankou-aren Ipuiak"), gizonak heriotzarekin duen erlazioari buruzko kontakizun laburren sail bat da.
* L' Ankou Rennes-eko amerikar futbol taldearen izena da.

## Ikus, gainera 
* Herio
* Zeltiar mitologia
* Gaelera
* Nazio zeltak
* Hizkuntza zeltak
* Zelta
* Eskoziako historia
* Irlandako historia

## Kanpo estekak
No Béarla

**No Beárla** (euskaraz *Ingeleraz Ez*) Dearg Films RTÉ/TG4 etxeak ekoiztutako eta TG4 telebista katean eman zuten gaelerazko dokumentala zen. Dokumentala Manchán Magan kazetariak gidatzen du. Manchán Magan kazetariak Irlanda osoan zehar (Ipar Irlanda barne) bidaiatzen du, jendeari gaeleraren onurak erakutsiz eta jendeak gaeleraz hitz-jarioa duela frogatuz, oso zabaldua dagoen ustearen aurka.

## Kanpo estekak 
*  No Béarla (IMDB)
*  No Béarla ikusgai. Youtube.com
Morannon

**Morannon** (elfoeraz *Ate Beltza*), Mordor ilunpeetako lurralderako sarrera bakarra ziren ateen izena da. Cirith Gorgorren alde batetik bestera zihoazen ateak ziren, inguratuz. Atzean, Ûdun haran estua hedatzen zen. Aurrean, Inoren Lurrak edo Morannoneko Suntsipena, Dagorlad eta Hildakoen Zingirak hedatzen dira. Etengabeko zaintza zuten bi dorrek zaintzen zuten: Hortzen Dorreak.

Mordorrerako euren bidaia neketsuan, Frodo eta Sam, Morannonera iristen dira eta Khandeko armada ikusten dute, Sauronek bere gerrarako deituak, handik Mordorrera sartzen. Hobbitek Mordorren sartzeko Ate Beltza ez erabiltzea erabakitzen dute, Gollumek ezagutzen zuen beste bidea baizik, Cirith Ungoletik zihoana. Ondoren, Aragornek zuzendutako Mendebaldeko armadak, Sauron desafiatzen du Ate Beltzaren aurrean. Orduan, Dorre Iluneko ordezkaria zen Sauronen ahoa Morannonetik irteten da haiekin negoziatzera, baina, negoziaketek huts egin ondoren, Sauronen armada osoa zaparradan irteten da Ate Beltzetik, Gizakiak erauntsi beltz batean inguratuz. Sauron garaitua izan ondoren, Mendebaldeko Gizakiak Morannonetik sartu eta garaipena osatzen dute.
Onodlo

**Onodlo**, Tolkienen legendariumean agertzen den ibai bat da, Entaguas bezala ere ezaguna. Onodlo, sindarinezko izena du.

Mendi Lainotsuen oinean hazten da, Methedras mendiaren magalean, Fangorn basoa zeharkatzen du, eta, euren urak bertan isurtzen dituzten ibaiadarretatik, Entek, indarra eta elikagaia ematen dien likidoa lortzen dute. Basotik irtenda, ibaiak, emaritsu jarraitzen du hego-ekialderantz, Anduin ibaian itsasoratu arte, beso ugaritan irekiz Anduinen amaitu aurretik, tarteko lurraldeetan, zingira gune bat eratuz, "Entaguasen Ahoak" izenekoa. Rohan, bi zatitan banatzen zuen: Mendemnet eta Ekimnet, eta ibi bakarra zegoen, Entwade, lurralde batetatik bestera igarotzeko, Edorasetik iparrekialdera zegoena.

Merry eta Pippin hobbitek, ibai honetako urak edan zituzten, eta erabat hobetu ziren, orkoen preso bezala egin zuten bidaia gogorretik. Hain da indartsua bere boterea, bi hobbitak, garaiago bihurtu zirela, historiako hobbitik garaienak izan zirelarik.
Morgai

**Morgai**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberrian, Ephel Duath mendilerroaren iparraldetik mendebalderako besoarekiko paraleloan eta Mendilerro Handiaren ekialdeko magaletatik zihoan Mordorreko barne mendilerroa da. Ia, Cirith Gorgor ixten zuen Ephel Duatheko besoraino hedatzen zen mendi arteko haran sakon baten bidez bananduak zeuden.

Bere paraleloan dihoana baino altuera txikiagokoa, muino eta quebradek zeharkatzen zuten. Bere tontor gehienak, moztuak zeuden, Gorgoroth lautada zeharkatzen zuten haize indartsuek eragindako higaduraren ondorioz. Bere magaletako bakar baten ere ez zen ibai edo errekaztorik jaiotzen, eta, beraz, ez zuen landaretzarik.

## Kanpo estekak
Manchán Magan

**Manchán Magan** (Dublin, 1970eko abuztuaren 20a – *ibidem*, 2025eko urriaren 2a) kazetari, bidaiari eta idazle irlandarra izan zen. 30 bidaien dokumentalak egin zituen munduko kultura eta globalizazioaren inguruan, horietatik 12 *Global Nomad* izeneko seriean bere anaia Ruánekin.

2025eko urriaren 2an prostatako minbiziaren ondorioz zendu zen, aurrez, bere onkologoak gaixotasun hori zuela jakinarazi zionean, Euskal Herrian zegoen, hain zuzen ere, Donostian *Manchán’s Europe by Train* bidai programaren saio bat filmatzen.

## Lanak 
### Liburuak 
#### Bidaia-liburuak 
##### Gaeleraz 
* *Manchán ar Seachrán* (Coiscéím, 1998)
* *Baba-ji agus TnaG* (Coiscéim, 2005)

##### Ingelesez 
* *Angels & Rabies: a journey through the Americas* (Brandon, 2006)
* *Manchán’s Travels: a journey through India* (Brandon, 2007)
* *Truck Fever: a journey through Africa* (Brandon, 2008)

#### Eleberriak 
* *Bí I nGrá* (Coiscéim, 2008)

### Telebista 
#### Dokumentalak 
* *Manchán san India* (1996)
* *Manchán i Meiriceá Theas* (1997)
* *Manchán in Éirinn* (1998)
* *Manchán um Nollag* (1998)
* *Manchán USA* (TnaG, 1999)
* *The Global Nomad: Middle East* (2000)
** *Manchán sa Mhean Oirthear*
* *Manchán in Tenerife* (2001)
* *Nasc* (TG4, 2002)
* *Global nomad: China* (2003)
** *Manchán sa tSín*
* *The Struggle* (RTÉ, 2003)
* *Europe - The New Frontier* (RTÉ, 2004)
* *The Easter Rising* (2005-2006)
* *No Béarla* (TG4, 2007)
* *No Béarla 2* (TG4, 2008)

## Ikus, gainera 
* Ruán Magan

## Kanpo estekak 
*  Manchán Magan: webgunea
*  Manchán Magan: IMDB
Venera 1

**Venera 1**, Artizarraren gainetik igaro zen Venera Programako lehen zunda izan zen. 1961eko otsailak 12an jaurti zuen Sobietar Batasunak.

## Deskribapena 
Zunda, beste batzuen artean, honako tresna hauekin hornitua izan zen: magnetometro bat, ioi tranpa bat, mikrometeoritoen detektagailu bat eta izpi kosmiko zenbagailu bat. Venera 1 zundak, ez zuen bultzada sistemarik. Jaurti eta zazpi egunera, Lurretik 2 milioi kilometro ingurura, zundarekin kontaktua galdu zen. 1961eko maiatzak 19 eta 20 bitartean, Artizarretik 100.000 kilometrora igaro zen, ondoren, orbita heliozentrikoan biratzen hasiz.

## Ikus, gainera 
* Artizarraren esplorazioa

## Kanpo estekak
Magnetometro

**Magnetometro**, lagin baten seinale magnetikoa zenbatzeko balio duten gailuei deritze. Oso samurrak daude, Gouyren balantza edo Evansen balantza kasu, eremu magnetiko bat aplikatzean lagin batean gertatzen den itxurazko pisuaren aldaketa neurtzen dutena (eragiten den momentu magnetikoagatik). Sofistikatuak ere izan daitezke, SQUID delakoez hornituak daudenak, adibidez, gaur egun, sentikorrenak direnak.

## Motak 
thumb|Fluxgate magnetometro bat.
Magnetometroak, oinarrizko bi motatan bana daitezke:

* Magnetometro eskalarrek, euren mende dauden eremu magnetikoaren indar osoa neurtzen dute, eta
* Magnetometro bektorialek, eremu magnetikoaren osagaia, norantza zehatz batean neurtzeko ahalmena dute.

Magnetografoa, datuak etengabe erregistratzen dituen magnetometro berezi bat da.

## Kanpo estekak
Orbita heliozentriko

[200px|eskuinera|thumb|[Eguzki-sistemako planeten orbita heliozentrikoen irudikapena.]]
**Orbita heliozentrikoa**, Eguzkia edo beste edozein izarren inguruan egiten dena da. Gure eguzki-sisteman, planeta, asteroide eta kometek, halako orbita dute, baita espazio zunda batzuk eta zabor espazialak ere. Kontraste bezala, Ilargiak, adibidez, orbita geozentriko bat du, hau da, Lur planetaren ingurukoa.

Helio aurrizkia, antzinako grezierazko helios hitzetik dator, eguzkia esan nahi duena, baita Heliosetik ere, greziar mitologian, Eguzkiaren jainkoa zena.

## Kanpo estekak
Pioneer 11

**Pioneer 11**, NASAren espazio esplorazioaren programako lehen zundetako bat izan zen. Cañaveral Lurmuturretik jaurtia izan zen, 1973ko apirilak 5ean. Asteroide gerrikoa arrakastaz igaro ondoren 1974ko apirilak 19an, bere abiadura, bere ibilbidea Jupiterretik gertu kokatzeko zehaztu zen. Jupiterretik igaro zenean, Orban Gorri Handiaren irudiak hartu zituen, polo guneetako lehen behaketak egin zituen eta Kalistoren masa zehaztu zuen.

1979ko irailak 1ean, Saturnora iritsi zen, planetaren hurbileko lehen argazkiak hartuz, non, bi ilargi berri eta eraztun gehigarriak aurkitu zituen. Saturno atzean utzi ondoren, Eguzki-sistematik kanporako bere ibilbidea jarraitu zuen, eguzki haizearen partikula energetikoak aztertuz.

Pioneer zundek, euren energia, isotopo erradioaktiboko iturri batetik (RTG) lortzen zuten. Sortzaile elektriko hauen eraginkortasun galtzeak, bere misioaren amaiera adierazi zuen 1995eko amaieran.

Pioneer 10arekin eta Voyager zundekin beranduago, egin zen bezala, zundak, bere egiturari buruzko plaka bat zuen, balizko estralurtar kultura bati, zundaren jatorria azalduko liokeen mezu batekin. Plakan, gizon baten irudia, emakume batena, hidrogeno atomoaren trantsizioak eta Eguzkiak eta Lurrak, galaxian duten kokapena, hau, batzuetan, Voyager 1 eta 2 zundei ematen zaielarik, mundu guztia nahas dezakeena, Voyager zundek beste plaka batzuk baitituzte, Voyager zundetako urrezko diska izenekoa. Plaka, Carl Sagan eta Frank Drakek diseinatu zuten, Linda Salzman Saganek marraztu zuen bitartean.

## Kanpo estekak 
* Pioneer anomalia
Hastinga

**Hastinga** (okzitanieraz *Hastings* eta frantsesez *Hastingues*) Landetan dagoen komuna da.

Izena 1289 urteko John Hastings bere sortzailetik datorkio.

## Demografia 

ImageSize = width:250 height:200
PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)                           
                                                  
DateFormat = yyyy
Period = from:1960 till:2010
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960
                                    
PlotData =
  bar:600 color:gray1 width:1       
  from:start till:end             
  bar:400 color:gray1              
  from:start till:end            
  bar:200 color:gray1           
  from:start till:end         
  bar:0 color:gray1       
                       
                    
LineData =
  layer:front    
  points:(48,138)(84,134) color:blue  width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 417 1968: 401
  points:(84,134)(100,136)    color:blue    width:2 #1975: 408
  points:(100,136)(128,147)   color:blue    width:2 #1982: 447
  points:(128,147)(160,154)   color:blue    width:2 #1990: 472
  points:(160,154)(196,147)   color:blue    width:2 #1999: 447
  points:(196,147)(228,155)     color:blue    width:2 #2004/5 
  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oakland (Kalifornia)

**Oakland** Ameriketako Estatu Batuetako Kaliforniako hiria da. Hiriak 440,646 biztanle zituen 2020an eta estatuko 8. hiririk handiena da.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Oakland ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriaren webgune ofiziala
San Bisentse

**San Bisentse** (okzitanieraz *Sent Vincenç de Tiròssa* eta frantsesez *Saint-Vincent-de-Tyrosse*) Landetan dagoen komuna da.

## Demografia 

ImageSize = width:250 height:200
PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)                           
                                                  
DateFormat = yyyy
Period = from:1960 till:2010
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960
                                    
PlotData =
  bar:7500 color:gray1 width:1       
  from:start till:end             
  bar:5000 color:gray1              
  from:start till:end            
  bar:2500 color:gray1           
  from:start till:end         
  bar:0 color:gray1       
                       
                    
LineData =
  layer:front    
  points:(48,87)(84,94) color:blue  width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 2945 1968: 3249
  points:(84,94)(100,112)    color:blue    width:2 #1975: 4063
  points:(100,112)(128,121)   color:blue    width:2 #1982: 4474
  points:(128,121)(160,135)   color:blue    width:2 #1990: 5075
  points:(160,135)(196,141)   color:blue    width:2 #1999: 5360
  points:(196,141)(228,155)     color:blue    width:2 #2004/5 
  

## Alkateak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Webgune ofiziala.
Tampa

**Tampa** Ameriketako Estatu Batuetako Florida estatuko hiria da. Estatuaren mendebaldeko itsasaldean dago, Tampako badian, Mexikoko golkotik gertu. 441,9&nbsp;km²ko eremua du eta 2010ean 335.709 biztanle zituen.

Zenbait inkesten arabera, Tampa AEBetako zortzigarren hiririk garbiena eta *20 eta piko* urte dituzten gazteentzako bizitzeko lekurik hobenetakoa da.

## Klima 

## Hiri senidetuak 
Tampa ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tampako Udalaren webgune ofiziala
Folka

**Folka** **Ehiztaria**, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Bere istorioa, Eraztunen Jaunaren eranskinetan kontatzen da. Rohirrim bat da, Rohaneko hamairugarren erregea. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2804an jaio zen, eta Waldaren seme eta oinordekoa izan zen.

## Historia 
Tronura, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2851n iritsi zen, bere aita, orko baten esku hil ondoren. Bere aita, Rohanen geratzen ziren guztiak ehizatuz mendekatu zuen, eta, honela, bere lurretatik kanporatzea lortu zuen. Ehiztari handi bat zen, baina, Rohanen orkoren bat bizirik geratzen zen bitartean, animalia basati bakar bat bera ere ez zuela ehizatuko agindu zuen.

Hamahiru urteko erregealdiaren ondoren, basapizti batek hil zuen, ehizatzen ari zen bitartean. Bere oinordekoa, bere seme Folkwine izan zen, 2864an.
Mikelune-Langlade

**Mikelune-Langlade** (frantsesez eta ofizialki *Miquelon-Langlade*) Saint-Pierre eta Mikeluneko Frantziako itsasoz haraindiko kolektibitateko bi udalerrietako bat da.

## Etimologia 
*Miquelon* izena « Micquelle » formatik eratortzen da eta hau euskarazko *Mikelune* izenean du jatorria Martin Oiharzabal euskal arrantzaleak idatzi zuen bezala Ternua bidean zihoala XVI. mendean.

« Miquelon » euskarazko *Mikel* izenaren forma dela ere esaten da . *Mikel* euskal izena gaztelaniak eraginda *Miquelon* izan daiteke, horregatik gaztelaniaz *Miguelón* da, eta hau frantsesez « grand Michel» (euskaraz *Mikel handia* edo agian *Mikelune*)

Langlade hitza aldiz, « l'île à l'Anglais » (*Ingelesaren Uhartea*) izenaren laburketa da.

## Geografia 
Mikelune-Langlade tonboloen (hondarrezko duna-zerrenda luzeak) bidez lotutako geologikoko ezberdinak diren hiru uhartez osatua dago. Uharte horiek Le Cap, Mikelune Uhartea (*Mikelune Handia*) eta Langlade Uhartea (*Mikelune Txikia*) dira.

Mikelune Uhartean Grand Barachois izeneko albufera dago non itsas txakurrak eta beste animalia batzuk bizi diren.

## Politika 
### Alkatetza 
## Ondasun nabarmenak 
* Cap Blanc eta Pointe-Plate itsasargiak.
* Mikeluneko eliza
* Langladeko eliza.
* Mikelune-Langladeko museoa.
* Aireportua
* Larrañaga baserria

## Hiri senidetuak 
* 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mikeluneko aireportua

## Kanpo estekak 
* Mikelune-Langladeren webgunea
Eguzki haize

[eskuinera|thumb|350px|Eguzki Haizearen plasma, [heliopausara iristean.]]
**Eguzki haizea**, Eguzkiaren goi-atmosferatik kargatutako partikula (plasma) isuria da. Nagusiki, 1 keV inguruko energia duten protoi eta elektroiak dira.

Gure Eguzki-sisteman, eguzki haizeak duen oinarrizko konposaketa, eguzki koroaren bera da: %73 hidrogenoa eta %25 helioa, ezpurutasun batzuekin. Partikulak, erabat ionizatuak daude, oso trinkoa ez den plasma sortuz. Lurretik hurbil, eguzki haizearen abiadura 200 eta 889 kilometro segundoko bitartekoa da, batez beste 450 km/s-koa. Eguzkiak, gutxi gora-behera, segundoko 800 kilo materia galtzen ditu eguzki haize eran.

Eguzki haizea plasma denez, berarekin, eguzkiaren eremu magnetikoa hedatzen du. 160 milioi kilometroko distantziara, eguzkiaren errotazioak, eguzki haizea espiralean arrastatzen du, bere eremu magnetiko lerroak eramanez, baina, distantzia hori baino urrunago, eguzki haizea kanpoalderantz doa, Eguzkiaren zuzeneko eragin gehiagorik gabe. Eguzki orbanek eta Eguzkiaren beste gertaera atmosferiko batzuk eragindako eguzki haize eztanda biziki energetikoak, "eguzki ekaitz" deitzen dira, eta espazio zundak eta sateliteek, honen ondorioz, erradiazio handia jasan dezakete. Lurraren eremu magnetikoan harrapatuak diren eguzki haize partikulek, Van Allenen gerrikoetan elkartzeko joera adierazten dute, eta Aurora polarrak eragin ditzakete Lurraren atmosferarekin talka egiten dutenean polo geografikoetatik gertu. Lurraren antzerako eremu magnetikoak dituzten beste planeta batzuk ere badituzte euren aurorak.

Eguzki haizeak, "burbuila" bat eratzen du izarrarteko ingurunean (hidrogeno eta helio gasak galaxiarteko espazioan). Eguzki haizeak egindako indarra, izarrarteko ingurunea mugitzeko bezain ahaltsua ez den tokia, heliopausa bezala ezagutzen da, eta eguzki sistemaren "ertzik" kanpokoena bezala jotzen da. Heliopausara iritsi arteko distantzia, ez da zehatz ezagutzen, eta, ziur aski, eguzki haizearen abiadura eta izarrarteko ingurunearen tokiko dentsitatearen araberakoa da, baina Plutonen orbitatik harago dagoela ezagutzen da.

## Ikus, gainera 
* Ekaitz geomagnetiko

## Kanpo estekak
Nireo

**Nireo**, greziar mitologian, honako pertsonaia hauen izena izan zen.

* Poseidon eta Kanazeren semeetako bat
* Simeko erregea, Aglaia eta Karoperen semea. Greziarren aldean borrokatu zuen Troiako Gerran, hiru ontzi eraman zituelarik. Espediziolariek, Misia Troiarekin nahastu eta suntsitu zutenean, Nireok, begitartean hartu zuen Hiera, Teleforen emazte ederra, eta hil egin zuen. Greziarren artean ederrena bezala hartzen da, Akilesen ondoren. Euripilok hil zuen, Telefo eta Astiokeren semeak.

## Kanpo estekak
Makaon (mitologia)

**Makaon**, Asklepioren semea zen, eta bere anaia Polidariorekin errege izan zen Tesaliako hiru hiritan.

## Botereak 
Zauriak sendatzeko dohaina zuen, baita larrienak ere. Dohain hau, bere aitagandik jaso zuen. Menelao sendatu zuen, Pandaroren gezi batek zauritu zuena, baita Filoktetes ere, Heraklesek, hamar urte lehenago eragin zion zauri odoltsu bat zuena.

## Historia 
Helenaren ezkongaietako bat zen, eta, beraz, Troiaren aurkako espedizioan parte hartu zuen. Hirian, Troiako Zaldiaren barnean sartu zen, eta Teleforen seme zen Euripiloren esku hil zen. Bere errautsak, Nestorrek eraman zituen Gereniako santutegi batetara, non, gaixoek, sendatzea bilatzen zuten.

## Kanpo estekak
Pandaro

**Pandaro**, Homeroren Iliada lan ospetsuan agertzen den pertsonaia bat da. Likaonen semea, arkulari ospetsu bat da. Troiako Gerran, troiaren aldean parte hartzen du. Lehen aldiz, Iliadako IV. kantuan agertzen da. Gezi batekin Menelao zauritzen du, honela, Helena akaiarrei modu baketsuan entregatuz amaituko zen su eten bat hautsiz. Jainkoak dira, Troiaren suntsipena nahi dutenak, su etena haustera bultzatzen dutena. Aurrerago, Diomedes ere zauritzen du, eta Eneasen auriga bezala aritzen da. Diomedesen esku hiltzen da, nork ezpatarekin aurpegian jotzen duen, mihia moztuz.

Erdi Aroko zenbait lanetan, Roman de Troie, Boccaccioren *Filostrato*n edo Geoffrey Chaucerren "Troilus and Criseyde"n, Pandaro, bere iloba Kresida eta Troilo troiar printzearen arteko maitasun harremanean bitartekoari bezala aritzen da. Elezahar hau ez da greziar mitologiaren zati, baizik eta XII. mendean sortua izan zela. Shakespearek bere "Troilus and Cressida" lanean idatzi zuen bertsioan, Pandaro, haragikoi eta dejeneratu bezala agertzen da.

Pandaro, Virgilioren Eneidan, Eneasen lagun baten izena ere bada.

## Kanpo estekak
Euripilo

Greziar mitologian, **Euripilo**, zenbait pertsonaiaren izena da:

* Pindaroren arabera, Triton jainkoaren haragitzea da.
* Kos uharteko hiriko erregea, Heraklesek hil zuena.
* Troiako Gerrako greziar gerlari bat, tesaliar armada baten burua
* Telefo eta Astiokeren seme bat, misiar armada bat zuzendu zuena. Makaon hil zuen, eta, greziar itsasontziak erretzen saiatzen zen bitartean, Neoptolemok hil zuen.

## Kanpo estekak
Neve Campbell

**Neve Adrianne Campbell** (Guelph, Ontario, Kanada, 1973ko urriaren 3a) aktorea da. Eszenatokietan antzezten hasi zen, eta 1990eko hamarkadako *Party of Five* telesailean Julia Salinger nerabearen papera antzeztuz famatu zen. Ondoren, Hollywooden grabatutako *Scream* sagako, *The Craft* eta *Wild Things* filmetako pertsonai nagusia izan da.

## Filmak 
### Zinema 
### Telebista
## Kanpo estekak
Pamela Anderson

**Pamela Denise Anderson** (Ladysmith, Columbia Britainiarra, Kanada, 1967ko uztailaren 1a - ) aktore, ekoizle eta modelo kanadarra da. 1990eko otsaileko *Playboy* aldizkariak hileko Playmate izendatu zuen.

Pamela Andersonek herritartasun kanadarra eta estatubatuarra du. Hiru senar izan ditu. 1995etik 1998ra Tommy Lee heavy-metal bateriajolearekin ezkonduta egon zen. 2006tik 2007ra Kid Rock raperoarekin ezkonduta egon zen. Azkenik, 2007tik 2008ra Rick Salomonekin ezkonduta egon zen.

Pamela Anderson begetarianoa eta animalien eskubideak aldarrikatzen duen PETA erakundeko ekintzailea da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
### Television 
* *Home Improvement* (1991-1993)
* *Baywatch* (1992-1997)
* *Days of our Lives* (1992)
* ''Come Die with Me: A Mickey Spillane's Mike Hammer Mystery* (1994)
* *V.I.P.* (1998-2002)
* *Baywatch: Hawaiian Wedding* (2003)
* *Stripperella* (2003-2004) (ahotsa)
* *Stacked* (2005-2006)
* *Comedy Central Roast of Pamela Anderson* (2005)
* *8 Simple Rules* (2005)
* *Pam: Girl on the Loose* (2008)
* *The Sunday Night Project* - Izar gonbidatua (2008)
* *Big Brother Australia* - Etxeko gonbidatua 3 egunetan zehar (2008)
* *Malibu'' (etorkizunean)

## Kanpo estekak 
*  Pamela Andersonen webgunea
*  Pamela Anderson (IMDb)
San Martiko Harria

**San Martiko Harria** (frantsesez *La Pierre Saint-Martin*; biarneraz: *La Pèira Sant Martin*) Belaguako mendatearen gainean dagoen lekuaren izena da, 1.578 metroko altueran dagoena, Erraitzeko mendilepoan kokatutakoa Erronkariko ibarraren (Nafarroa Garaia) eta Baretoseko ibarraren (Bearno) arteko mugan; Espainia eta Frantzia arteko mugan ere, beraz.

## Toponimia 
Izena Belaguako mendatea izenetik datorkio, alde atlantikoko *San Martiko Harria* ere esaten zaiona. Jatorrizko bertsioa *Marti* da, zubereraz, nahiz eta Nafarroan batzuetan *Martin* bertsio estandarra ere erabiltzen den, *San Martingo Harria* emanez emaitza gisa.

## Mendizaletasuna 
[|thumb|250px|San Martingo Harriaren [lenarra]]
Tokia ohiko abiapuntua da inguruko mendietara igotzeko, besteak beste Auñamendi (2.507 m), Arlas (2.044 m) eta Lakhura (1.877 m) tontorretara.

## Espeleologia 
Ingurune karstikoak 140 km2-ko azalera du eta leize ugari ditu lur azpian, tartean 1.342 metroko sakonera duen San Martingo osina.

## Eskia 
Izen bereko eski estazioa dago mendateko alde frantziarrean, Ereta udalerrian eta 2.200 metrotan kokatutakoa, eta 55 hektareako azalera daukana.

## Hiru behien zerga 
San Martingo ingurune hau historia luzean zehar Hiru behien zergaren izeneko hitzarmena eta horrekin lotutako ekitaldiaren lekukoa izan da, abeltzain erronkariar eta biarnotarren arteko bakea ekarri zuena eta uztailaren 13ro hainbat turista erakartzen duena.

## Kanpo estekak 
* Eski estazioko webgunea
Orban Ilun Handia

thumb|eskuinera|200px|Neptunoren Orban Ilun Handia, inguruan, metanozko hodei zuriak dituela
**Neptunoren Orban Ilun Handia** (*Great Dark Spot* edo soilik GDS ingelesez), Jupiterreko Orban Gorri Handiaren antzeko orban bat zen. 1989an detektatu zuen Voyager 2 zundak, planetaren hego hemisferioan. Jupiterren Orban Gorri Handia Bezala, antizikloi bat zirudien arren, uste denez, Orban Ilun hori, zulo atmosferiko bat izan zitekeen, Lurreko ozono geruzako zuloa bezala.

## Ezaugarriak 
thumb|ezkerrera|100px|Neptunoren orban ilun handia, Voyager 2tik hartua
Orbanak, ia Lurraren tamaina bera zuen, eta, itxuraz, Jupiterren Orban Gorri Handiaren oso antzerakoa zen. Hasieran, fenomeno bera zela uste izan zen, baina, hurbilagotik ikusita, Neptunoren atmosferan beheragune ilun bat zela ikusi ahal izan zen. Neptunoko haizeak, eguzki-sistema osoko azkarrenak dira, 2400 kilometro orduko abiadurara hel daitezkeelarik orbanaren inguruan, honela, eguzki sistemako planeta guztietan sekula erregistraturiko azkarrenak direlarik.

Orban iluna, Neptunoren metanozko atmosfera erraldoian zulo bat izan liteke. Orbanak, hodei zuri handiak sortzen zituen, Lurreko zirruak bezalakoak. Lurreko zirruak ez bezala, hauek izotz kristalez osatuta daudenak, Neptunokoak, izoztutako metanozko kristalez osatuta daude, eta 36 ordu igaro ondoren disolbatzen hasten dira, Lurrean ez bezala, non ordu gutxitan disolbatzen diren.

## Desagerpena 
Hubble espazio teleskopioak, orbanari berriz argazkia atera zionean 1994an, hau, jada desagertua zen, astronomoak, erabat estali zen zulo bat edo Neptunoren lurrazala suntsitzen amaitu zuen ekaitz bat izan ote zen zalantzarekin utziz.

Bere tokian, aurrekoa baino txikiagoa eta argiagoa zen orban bat agertu zen, oraingoan, ipar hemisferioan, eta Iparraldeko Orban Iluna bezala ezagutzen da.

## Kanpo estekak
Pioneer anomalia

[thumb|240px|[Pioneer 10]]
**Pioneer anomalia** edo **Pioneer efektua**, eguzki-sistemaren kanpoaldea bisitatzen duten espazio zunda ezberdinen esperotako ibilbidean ikusitako desbideraketa da, nagusiki Pioneer 10 eta Pioneer 11n. Gaur egun, 2009 oraindik ez dago gertaera honentzako guztiek onartutako azalpenik.

## Azaldu ezinezko desbideraketa 
Zunda hauek euren bateriak agortu zituztenean, eta, honela, horiekin kontaktua galdu zenean, NASAko zientzialariek, jada ikusi zuten euren orbitan jasandako desbideraketa.

Desbideraketa hau, azelerazio negatibo batek eragiten zuen (eguzkiranzko azelerazioa edo desazelerazioa) edo urdinerako korrimendu oso ahul batek, segundo karratuko nanometro batekoa [(8.74 ± 1.33) × 10−10 m/s2], baina, hala ere, jatorri ezezagunekoa.

## Balizko arrazoiak 
Desazelerazio hau, honako fenomenoek eragindakoa izan daitekeela iradoki da:

* Eguzki haizea eta planetarteko plasma
* Atzeratze termikoa, zunden pila atomikoek sortutako beroagatik
* Materia ilunaren misterioa galaxian
* "Fisika berri" baten manifestazioak, Eskalako hedapen kosmikoa eta Aldatutako newtondar dinamikaren teorietan bezala
* Grabitateak, oraindik ulertzen ez ditugun moduetan funtzionatzen du
* Beste dimentsio ezezagun batzuk indar txikiak sortzen dituzte
* Egitura finaren konstantearen aldaketa

Baina guzti honek ez du askorik laguntzen, materia ilunari buruz eta egitura finaren alfa konstanteari buruz eta gainontzeko arrazoiei buruz ez baita ezer ezagutzen.

## Ondorioak 
NASA, gure eguzki sistemaren kanpoko ertzean eguzki grabitateak dituen eraginak aztertzeko zunda bat prestatzen ari da. Gure eguzki sistemako tokirik urrunenak aztertzera joango litzatekeen edozein zundari erantsiko litzatekeen modulu batetaz osatuta legoke.

## Kanpo estekak
Galaxiarteko espazioa

**Galaxiarteko espazioa**, galaxien artean dagoen espazio fisikoa da. Oro har izarrarteko hautsik eta hondakinik gabe, galaxiarteko espazioa, erabateko hustasunetik gertu dago. Teoriaren batzuk, unibertsoaren batez besteko dentsitatea, metro kubikoko hidrogeno atomo baten baliokide bezala suposatzen dute. Hala ere, unibertsoaren dentsitatea, argi eta garbi, ez da uniformea; galaxietan dentsitate oso altu batetatik (baita euren barneko egituretan, planetak, izarrak eta zulo beltzak kasu, oso dentsitate handia ere), hustasun erraldoietako baldintzetara aldatzen da, honen dentsitatea, unibertsoaren batez bestekoa baino askoz txikiagoa delarik. Tenperatura, soilik 2,73 kelvinekoa da, zero absolututik oso gertu. NASAren COBE misioak, 2,725 ±0,002 Kelvineko tenperatura neurtu zuen.

Galaxia kumulu aberatsetan, Virgoko kumulua bezala, galaxiarteko espazioa, oso arrarifikatutako eta tenperatura altuko gas batek betetzen du, X izpiak igortzen dituelako detektagarria dena.

## Ikus gainera 
* Galaxiarteko bidaia
* Huts (astronomia)

## Kanpo estekak
Superfluido

[thumb|200px|[Helio#Helio II egoera|Helio IIa, azaleretan zehar isurtzen da, bere maila propioa aurkitzeko. Denbora labur baten ondoren, bi gordailuetako mailak berdindu egiten dira. Rollin filmak, ontzi handienaren barnealdea ere estaltzen du. Itxi ez bada, Helio IIak, isuri eta ihes egin dezake.]]
**Superfluidoa** edo **fluido perfektua** erabateko likatasun ezak bereizten duen materiaren egoera bat da, eta, zirkuitu itxi batean, etengabe isuriko litzake marruskadurarik gabe.

1937an aurkitu zuten Piotr Kapitsa, John F. Allen eta Don Misenerrek, eta, bere azterketa, hidrodinamika kuantikoa deitua izan zen.

## Ezaugarriak 
Oso tenperatura txikietan gertatzen den fenomeno fisiko bat da, zero absolututik gertu, aktibitate oro erabat gelditzen den muga. Arazoetako bat, ia elementu guztiak, tenperatura horretan izoztu egiten dela da. Baina badago salbuespen bat: helioa. Helioaren bi isotopo egonkor existitzen dira: helio 4a, oso arrunta dena, eta helio 3a, arraroagoa, eta tritioaren beta desintegrazioan sortzen dena, zentral nuklearretan. Ilargiaren lurrazalean ere badago, haraino, eguzki haizeak eramana.

Bi isotopoek, oso modu ezberdinetan jokatzen dute, bi estatistika kuantikoen efektuak, Fermi-Diracen estatistika, espin erdi-osoko partikulek jarraitzen dutena, eta Bose-Einsteinen estatistika, espin osoko partikulek jarraitzen dutena ikuskatzeko balio duena.

Superfluidoaren ezaugarri bat, objektu solido edo azalera ez porotsu oro zeharka dezaketela da, duten kulunkatze ahalmen handiagatik, Albert Einsteinen Fisika kuantikoaren argudioak frogatzen dituen ezaugarria.

## Ikus, gainera 
* Supereroankortasun
* Helio II

## Kanpo estekak
Denbora serieen zatiketa

thumb|400px|**Denbora serie bateko osagaiak**: denbora seriea (beltzez) joera, ziklo, urtarokotasun eta hondar osagaien elkarreraginaren emaitza da.

Estatistikan, **denbora serieen zatiketa** denbora serie baten azterketarako erabiltzen den teknika multzo bat da, denbora seriea osagai ezberdinetan bereizteko erabiltzen dena. Eskuarki, denbora serie bat osagai hauetan zatitzen da:

* Joera, denbora seriearen norabide nagusia erakusten duen osagaia.
* Zikloa, aldizkako gorabeherak azaltzen dituen osagaia da, eskuarki urtea baino epe luzeagoetan zehar.
* Urtarokotasuna, urtea baino aldi laburragoetan zehar izaten diren norabide bereko aldaketak biltzen dituena.
* Hondarra, ezohiko eta aurreikusezinezko gorabeherak adierazten dituen osagaia, aurreko ataletan biltzen ez direnak eta zoriaren bitartez azaltzen direnak.

Denbora serie baten zatiketarako metodo anitz asmatu da. Horietako bat, Berlin prozeduran oinarritzen den BV4.1 programa da.

## Kanpo estekak
Heliopausa

thumb|300px|Heliopausaren irudikapen grafikoa
**Heliopausa**, eguzki haizea izarrarteko ingurunearekin edo beste izar batzuetatik datorren eguzki haizearekin elkartzen den tokiari deritzo.

Gutxi gora-behera, zirkulu edo malko forma duen muga teoriko bat da, Eguzkiaren eraginaren muga adierazten duena. Bere hedapen erradialarekin zerikusia duen dispertsioak eragindako eguzki haizearen presio galera, izarrarteko ingurunearen kanpo presioarekin berdintzen den tokian dago. Etxean ikusteko moduko era bat, arraska batean da, non ur txorrotadak, hedapen laminarreko gune bat eratzen duen hondoa jotzen duen puntuaren inguruan. Gune honen tamaina, ur zingiratuaren emariaren eta presioaren araberakoa da.

Eguzki-sistema eta izarrarteko espazioaren muga adierazten du, eta Eguzkitik ze distantzia zehatzetara dagoen ez da ezagutzen, hau, Eguzkiak, galaxian zehar egiten duen mugimenduaren norantzan txikiagoa dela suposatzen den arren, eta Plutonen orbitatik haratago dagoela ezagutzen da. Kometek, baina, muga hau zeharkatzen dute, euren orbitak oso eszentrikoak baitira eta 50.000 unitate astronomikoetara edo gehiagora hedatzen dira.

Voyager 1a izan zen heliopausa esploratu zuen lehen ontzia, 2004ko abenduan. Voyager 2a 2007ko abuztuan sartu zen heliopausan, eguzkitik 16 mila milioi kilometro ingurura.