Martin arrantzale

thumb|Martin arrantzalea lumak atontzen.
**Martin arrantzalea** (*Alcedo atthis*) alcedinidae familiako hegaztia da, Eurasia, Iparraldeko Afrikan eta Asia hegoaldean bizi dena. Euskal Herrian urte osoan ikusten dira martin arrantzaleak, baina neguan populazioa handitu egiten da.

## Izena 
Euskaraz ur eta *martin* terminoak eta antzekoak konbinatzen dituzten zenbait izen ditu txori honek: (Ur)markinete, (Ur)martinete, Aniltxori, Endari-txori, Errekatxori, Kulaberde, Markiñota, Martin-polit, Martin arrantzale, Martintxo, Martintxori, Sanmartintxo, Ur-makinista, Ur-martin, Ur-mikelete, Urtxori...

## Deskribapena 
Hegazti koloretsua da. Burua, bizkarra eta buztana urdinak ditu, eta luma batzuek dizdira metalikoa dute. Azpialdea berriz laranja bizia da. Buruan eta eztarrian kolore zuriko lerro batzuk ere baditu. Buru handia du eta mokoa ere oso luzea da, buztana aldiz oso motza. Hankak ere oso motzak dira, kolore gorri bizikoak. 15-19 zentimetroko luzera duen hegazti txikia da eta hego-zabalera 25 zentimetrotakoa da. 34-46 gramo artean pisatzen ditu.

Sexu dimorfismo handirik ez du, diferentzia aipagarri bakarra mokoaren azpialdea arrak beltza duela eta emeak laranja kolorekoa. Gaztek lumaia urdina baino turkesa kolorekoa izaten dute, eta hankak ilunagoak izaten dituzte.

Hegaldi azkarra eta zuzena du eta dizdira urdin bat baino ez da ikusten sarritan.

## Habitata 
### Bizilekua 
Aintzira, padura, ibai eta erreketan aurkitzen da baina gizakiak egindako urtegi, ubide eta askatan ere ikus daiteke. Kalitate oneko ura behar du, hori dela eta ibai edo aintzira baten uren kalitatearen indikatzaile aproposetako bat da. Landaretza sarria du gustoko ur ertzean, pausaleku aproposak ere behar ditu eta habia egiteko lurrezko ezpondak.

## Ugalketa 
Ugalketa garaian oso lurraldekoia bihurtzen da, elikagai kopuru handia behar baitu berarentzat eta kumeentzat. Habiak elkarrengadik gutxienez kilometro batera jartzen dituzte, baita 3'5 kilometrotara ere.

Eztei dantza arrak hasten du. Emearen atzetik abiatzen da eta behin eta berriz deitzen dio. Ondoren arrantzaturiko arrainak ematen dizkio erritual gisa. Emeak onartzen badu berehala kopulatzen dute.

## Taxonomia 
Carl von Linneok deskribatu zuen 1758 urtean *Systema naturae* liburuan eta *Gracula atthis* izena eman zion. Gaur egun *Alcedo atthis* izena du, hegaztiaren latinezko izena zen *Alcedo* (grekeraz ἀλκυών, *halcyon*) eta *Atthis* Lesboseko emakume eder bat zen, Saforen maitalea.

Zazpi azpiespezie ezagun ditu:
* *Alcedo atthis atthis* - Europako hego-ekialde eta Afrikako iparralde eta India artean bizi dena.
* *Alcedo atthis ispida* - Britainiar Uharteak eta Errusiako mendebalde artean bizi dena.
* *Alcedo atthis bengalensis* - Baikal Lakuan eta Indiako iparraldean bizi dena.
* *Alcedo atthis taprobana* - Indiako hegoaldean eta Sri Lankan bizi dena.
* *Alcedo atthis floresiana* - Sondako uharte txikietan bizi dena.
* *Alcedo atthis hispidoides* - Sulawesi eta Molukak artean bizi dena.
* *Alcedo atthis solomonensis* - Salomon Uharteetan bizi dena.

## Euskal Herrian dituen izenak 
thumb|Martin arrantzaleak izen ugari ditu euskaraz.
Euskal Herrian zehar hainbat izen ematen zaio:

* *(Ur) Markinetea*, *Markiñota*, *(Ur) Martinetea*, *Ur-martina*, *Martintxoria* (Bizkaia, Deba arroa, Urola Kosta, Goierri)
* *Martin pexer* (Lapurdiko Hirigunea)
* *Aniltxoria* (Arratia)
* *Endari txoria* (Lea Artibai)
* *Errekatxoria* (Tolosaldea, Arratia, Plentzia, Gorbeia ingurua)
* *Kulaberdea* (Bidasoa Beherea, Lea Artibai)
* *Sanmartintxo* (Bidasoa Beherea)
* *Ur makinista* (Durangaldea, Debabarrena)
* *Ur mikeletea* (Gorbeia ingurua)
* *Urtxoria*

## Kontserbazio egoera 
Mundu mailan "kezka txikia" gisa sailkatuta dago IUCN-ren zerrenda gorrian. Hala ere aipatu beharra dago bere ekosistemaren suntsiketak eta kutsadurak arrisku larria suposatzen dutela. Errekak, ibaiak, estuarioak eta ur geldoko ur masak atsegin dituenez, hauen kutsadurak arazo larria suposatzen du, ezin ahaztu nahiko babestuak egon arren, hezeguneak eta ibaiak kaltebera egoeran dauden ekosistemak direla. Beraz, hegazti koloretsu honen biziraupena bermatzeko, bere ekosistemak osatzen dituzten hezeguneak, errekak, ibaiak, urmaelak eta bestelako ur masak garbi eta kutsaduraz kanpo mantendu behar dira.

## Iruditegia 

Irudi:Alcedo atthis 4 (Lukasz Lukasik).jpg|Martin arrantzalea.
Irudi:Common Kingfisher (Alcedo atthis) (42986471865).jpg|Martin arrantzalea ur ertzean.
Irudi:Dive (19531528900).jpg|Martin arrantzalea erasoan.
Irudi:Eisvogeltreffen.jpg|Bikotea.
Irudi:Alcedo atthis 1 (Bohuš Číčel).jpg|Bikotea kopulatzen.
Irudi:Junger Eisvogel (Alcedo atthis).jpg|Martin arrantzale gazteak lumaia turkesa du.
Irudi:Alcedo atthis MHNT ZOO 2010 11 160 Arcy-sur-Cure.jpg|Arrautzak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Migel M. ELOSEGI IRURTIA:«Tximista urdina» Elhuyar Aldizkaria. Zientzia.net.