open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aitor Sarriegi

**Aitor Sarriegi Galparsoro** (Beasain, Gipuzkoa, 1976ko abenduaren 26a) bertsolaria eta irakaslea da. Informatikako Ingeniaritza ikasi zuen Donostiako Informatika Fakultatean, eta informatikari lanetan aritu ondoren Lapuebla de Labarcako ikastolan eta Gasteizko Armentia ikastolan aritu zen irakasle. Gaur egun Urretxu-Zumarraga ikastolan ematen ditu eskolak DBH eta batxilergoan.

2011n Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa irabazi zuen, eta Bertsolari Txapelketa Nagusiko hiru finaletan parte hartu zuen 2017ko txapelketan utzi zuen arte.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** Finalista (3): 2009, 2013, 2017
** Finalaurrekoak (3): 1997, 2001, 2005
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa
** Txapelduna (1): 2011
** Finalista (2): 2011, 2007
** Finalaurrekoak (2): 1995, 2003

## Sariak 
* Lizardi saria (1): 1992
* Osinalde saria (1): 1993

## Kanpo loturak 
* «Aitor Sarriegi», *Bertsozale.eus*.
Iker Zubeldia

**Iker Zubeldia Katarain** (Zegama, Gipuzkoa, 1981eko maiatzaren 16a) euskal bertsolaria da. Ogibidez kaldereroa da.

2007an Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan finaletara heldu zen.

2023tik Zegamako alkatea da.

## Sariak 
* 2002ko Osinalde saria.

## Kanpo estekak 
*  Iker Zubeldia
Ekaitz Goikoetxea

**Ekaitz Goikoetxea Asurabarrena** (Beasain, Gipuzkoa, 1980ko abuztuaren 28a) euskal bertsolari eta bertso-jartzailea da. Euskal Filologia ikasi zuen eta euskara irakaslea da. Halaber, Irati Goikoetxea idazlearen neba da. 

2021ean Popatik musika taldea sortu zuen Xabier Crehuet eta Aingeru Mayorrekin batera eta 2022an atera zuten diskoa. *Maitatzeari...* izena duena.

## Bertsolaritza 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia
** finalaurreak (1): 2005
** final laurdenak (1): 2001
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa
** finalista (1): 2003
* Euskal Herriko Eskolarteko Txapelketa (1): 1997 (txikitan)
## Sariak 
* Orixe saria (1): 2005

## Musika 
* *Maitatzeari...* (2022, autoekoizpena)

## Kanpo estekak 
*  Ekaitz Goikoetxea
Unai Agirre

**Unai Agirre Goia** (Hernani, Gipuzkoa, 1975eko uztailaren 30a) euskal bertsolaria, eragilea eta bertso eskolako irakaslea da. Hernaniko Kronikan eta euskara irakasle egin du lan. Gaur egun, sagardogintzan ari da lanean, Gipuzkoako Sagardogileen Elkartean, hain zuzen ere.

## Bertsolaritzan hasiera 
Bertsotan Juanjo Uriarekin hasi zen Langile ikastolan, hamar bat urterekin. Aitor zinean egin zuen bertso eskolakoekin bere lehen plaza, Hernanin.

## Bertsokera 
Bere anaia Eñaut Agirrerekin batera, bertso zaharrak berreskuratzeko ahalegin handia egin du, eta hori dela eta, sarritan tradizio handiko doinuak erabiltzen ditu, tartean, Txirritaren Hirurogeita hamasei urte delakoa.

Oso bertsolari sentibera da bere kantukerari dagokionez, baina umore zorrotza du, aldi berean.

## Sariak 
### Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** Finala (1): 2017
** finalaurrekoak (3): 1999, 2001, 2013
** final laurdenak (1): 2009
* Gipuzkoako Bertsolari Txapelketa:
** bosgarrena (1): 2015
** zazpigarrena (1): 2007
** zortzigarrena (1): 2011
** finalaurrekoak (1): 1995
** final laurdenak (1): 2003
* Euskal Herriko Eskolarteko Txapelketa
** Txapeldun (1): 1989 (txikitan)
** Finalista (1): 1990 (handitan)
* Gipuzkoako Eskolarteko Txapelketa
** txapeldun (3): 1987, 1988, 1989 (txikitan)
** bigarren (1): 1990 (handitan)
** finalista (3): 1990, 1992, 1993 (handitan)

## Sariak 
* Xenpelar saria (0): 1991n bigarren
* Lizardi saria (2): 1993, 1994
* Orixe saria (1): 2007
* Osinalde saria (0): 1993an finalista eta herriaren saria

## Bertso-paper lehiaketak 
* Joxe Legarreta bertso-paper lehiaketa 1997: 1. saria (18 urtetik gorakoen mailan)
* Joxe Legarreta bertso-paper lehiaketa 1999: 1. saria (18 urtetik gorakoen mailan)
* Joxemiel Barandiaran literatur lehiaketa (bertso-paperak) 1989: 1. saria (12-14 urte artekoen mailan)
* Literatur lehiaketa egile berrientzat : 1. saria
* Literatur lehiaketa egile berrientzat 1997: 1. saria
* On Manuel Lekuona bertso-paper lehiaketa

## Sortutako doinuak 
* Bizkorra ez naiz, baina badaukat

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Unai Agirre
Amaia Agirre Arrastoa

**Amaia Agirre Arrastoa** (Villabona, Gipuzkoa, 1977ko abuztuaren 27a) euskal bertsolaria, Bertso-eskolako irakaslea eta bertso-transkribatzailea da. Euskal Filologian lizentziatua da eta *Hitzetik Hortzera* telebista-programan erredaktore gisa aritu zen 8 urtez. Hamaika Bertute ekimeneko kidea ere izan zen.

2021eko, 2022ko eta 2023ko udetan, Berriako "Eguzki epelean" izeneko zutabea idatzi du. 

2016tik Asteasun bizi da. 

## Bertso eskoletako irakasle 
2009tik Gipuzkoko Bertsozale Elkarteko irakaslea da hezkuntza arautuan.

Gipuzkoako Bertsozale Elkarteko hainbat bertso-eskolatan irakasle lanak egin ditu, besteak beste hauetan: Aduna Ikastetxea (Aduna, 2012-2013),  Alkartasuna Lizeoa (Beasain, 2012-2013, 2019-2020), Andramendi Ikastola (Beasain, 2012-2013), Anoetako Herri Ikastola (Anoeta, 2019-2020), Asteasuko Bertso-Eskola (Harituz, 2008-2009), Beasaingo Bertso-Eskola (Goierriko BE  2008-2009), Egape Ikastola (Urnieta, 2019-2020), Elizatxo Ikastola (Hernani, 2019-2020), Fleming Ikastola (Villabona, 2012-2013, 2014-2015, 2019-2020), Getariako Bertso-Eskola (2008-2009, 2011-2012), eta Ibarrako Bertso Eskola (Harituz, 2008-2009, 2008-2009).

* Pello Mari Otaño bertso paper lehiaketa 3 aldiz.
* Lazkao Txiki  bertso paper lehiaketa 4 aldiz.
* Balentin Enbeita bertso paper lehiaketa behin.
* Taket bertso paper lehiaketa behin.

## Hitz-jokoak 
Bertsolari moduan eta bertsoetatik kanpo jolasgura da Amaia. Esaterako, 30 hitz-joko hauek idatzi zituen "*Abubakar*" iritzi-artikuluan 2022ko abuztuan:

## Kazetari 
* 2021eko, 2022ko eta 2023ko udetan, Berria euskarazko egunkariko "Eguzki epelean" izeneko zutabea idatzi zuen.
* Biba zuek telebistako saioko kolaboratzaile lanetan dihardu 2021az geroztik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Amaia Agirre bertsozale elkarteko webgunean
* Amaia Agirre Berria egunkariko artikuluak (50 baino gehiago)
Abel Enbeita

**Abel Enbeita Ealo** (Muxika, Bizkaia, 1942ko abuztuaren 1a) euskal bertsolaria eta bertso-irakaslea da. Balendin Enbeita bertsolariaren semea eta Jon Enbeita eta Libe Enbeitaren anaia da.

20 urte bete arte ikasten aritu zen. Soldaduska egin, eta gau eskolan sartu zen alfabetatzeko. 26 urterekin Abornikanora (Araba) joan zen bizitzera. Bertso eskolen sortzailea izateaz gain, ikastoletan irakasle ibili zen. Frankismo garaian, espetxean egon zen aldi batez, bertso saioetan adierazten zuena zela eta. 1990ean Arabako Prudentzio Deuna Sariketa irabazi zuen.

## Txapelketak 
* 1990eko Prudentzio Deuna Sariketa

## Kanpo estekak 
*  http://www.bertsozale.com/euskara/nordanor/nordanor-datuak.php?id=+++++++698&orri=1
Anastasio I.a (aita santua)

**Anastasio I.a** (?-401) Eliza Katolikoko 39. aita santua izan zen, 399 eta 401 artean.

Origenes salatu zuen, haren iruzkin biblikoetako esajerazioengatik. Afrikako elizetara ere bidali zituen zenbait gutun donatismoaren zismaren aurka. Hurrengo aita santua haren seme Inozentzio I.a izan zen.

401eko abenduaren 19an hil zen. 1922an zuzendu zen arte, haren heriotza apirilaren 27an ospatzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Pagadizabal

**Mikel Pagadizabal Amiano** (Villabona, Gipuzkoa, 1974ko abuztuaren 27a) euskal aktorea eta umorista bat da. ETB1eko Wazemank saioan hasi zuen bere tekebistako ibilbidea. Berak dioenez, Anjel Alkainek salbatu egin zuen aktore modura kontratatu zuenean.

Wazemanken arrakastaren ondoren, lan-talde berdinarekin saio gehiagotan aritu zen: Noaoa!, Finlandia, Brinkola, Wazemank 2.0 eta Wazemank 3.0.

2010etik 2013ra Euskadi Irratian aritu zen umorezko saio batean Jon Iraolarekin, Anjel Alkainekin eta Ilaski Serranorekin batera.

Irratian amaitu eta Airean saioan aritu zen denboraldi batez kolaborzataile modura, Jaime Otamendirekin batera.

Hala ere, Wazemanken ondorengo bere bigarren arrakasta Herri txiki, infernu handi izan da. Bertan aurkezle lanetan ikusi genuen lehenengoz Zuhaitz Gurrutxagarekin batera. Saio honekin gainera, Gabon Gaueko gala (Euskal Kantuen Gaua) eta Urte Zahar Gaueko kanpaikadak aurkeztu ditu.

2019an Autentikoak saioa ere aurkeztu zuen Fermin Etxegoienekin batera. Hala ere, programak ez zuen arrakastarik izan eta 6 atal bakarrik egin zituzten.

## Ibilbidea 
## Liburua 
2024an zientzia-fikziozko eleberria argitaratu zuen, *Bisita*. 

## Kanpo estekak 
*  Mikel Pagadizabali elkarrizketa (matraka.info)
*  Mikel Pagadizabali elkarrizketa *Argia* astekarian
Tiroide kartilago

**Tiroide kartilagoa**, arko krikoideotik gora dagoena, laringeko kartilagoetatik handiena da.

Forma karratudun bi lamina simetrikoz eratuta dago. Bi lamina hauen elkarketak, laringeko irtengunea edo zintzur-sagarra eratzen dute. Gizonezkoetan, 90º angelu bat eratzen dute, emakumezkoetan, berriz, 120ºkoa.

Tiroide kartilagoaren atzealdeko ertzak, bi adarretan amaitzen dira: aurrealdekoak eta atzealdekoak.

## Ikus, gainera 
* Tiroide

## Kanpo estekak
Teofilo Alexandriakoa

**Teofilo Alexandriakoa** (†412ko urriaren 15a) Alexandriako aitalehen bat izan zen, Egipton, 385etik 412 arte. Eliza Ortodoxo Koptoak santutzat hartzen du.

Kristauen, berriki nagusi zirenak, eta Alexandriako gizarte jentilaren arteko gatazkaren garaiko aita santu kopto bat zen, bakoitzak, Alexandriako biztanleriaren zati baten babesa zuelarik.

391n, Teofilok (Rufino Akileiakoa eta Sozomenoren arabera), ezkutatutako tenplu jentil bat aurkitu zuen. Bere jarraitzaileekin batera, publikoari objektu jentilak, trufaka erakutsi zituen, jentilei, kristauei erasotzeko hainako haserrea eragin zielarik. Kristauek, jentilak Serappeumera erretiratzera behartuz kontraeraso zuten. Enperadoreak, Teofilori gutun bat bidali zion, non jentilak barkatu baina tenplua suntsi zezala zioen.

Serappeumaren suntsipena, antzinako zein egungo egile askok, Kristautasunaren beste erlijio batzuen gaineko garaipenaren irudikapen bezala ikusi dute. Hipatia Alexandriakoa filosofoa alexandriar jende multzo batek lintxatu zuenean, Teofiloren biloba eta oinordekoa zen Zirilo Alexandriakoa "Teofilo berria" bezala aldarrikatu zuten, hiriko azken idolatria hondarrak suntsitu baitzituen.

Teofilo, Origenesen jarraitzaileengandik banandu zen, denbora batez haien alde egin ondoren. Bere iloba Zirilok lagundu zion Konstantinoplara 403an, eta han presiditu zuen "Arteko Sinodoa" (*Synodus ad quercum*), Joan Krisostomo kargutik kendu zuena.

## Mantendu diren bere lanak 
* Gutunak Jeronimo Estridongoa eta Anastasio I.a eta Inozentzio I.a aita santuekin
* Krisostomoren aurkako tratatua
* San Jeronimok itzulitako sermoiak (Migneen lanean mantentzen direnak)
* Beste homilia edo sermoi batzuk, bakarrik koptoz eta Ge'ezerako itzulpenean mantentzen dira
Jose Maria Muñoa

**Jose Maria Muñoa Ganuza** (Paue, Frantzia, 1942) Eusko Ikaskuntzako lehendakaria izan zen lau urtez, 2008ko abenduaren 26tik hasita 2012ko uztailera Javier Retegi sei urtez izandakoaren ordezkoa zan zen. Iñaki Dorronsoro Plazaolak hartu zion Eusko Ikaskuntza erakundeko lehendakaritzaren lekukoa.

Pauen jaioa da baina guraso gipuzkoar erbesteratuak ditu. Ingeniaritza ikasketak Grenoblen egin zituen. Ingeniaria da eta Donibane Lohitzunen, Baionan eta Parisen bizi izan da besteak beste. 1974an Madrilera joan zen eta bederatzi urtez egon zen ingeniari. 1983an Eusko Jaurlaritzak sorturiko zentro batean ibili zen krisian zeuden enpresa txikiei laguntzeko. 1990ean, beste eskualdeekin harremanak izateko deitu zuen Eusko Jaurlaritzak. 1994an Jose Antonio Ardanza lehendakariak Kanpo Harremanetarako ordezkari izendatu zuen.

Horretan jardun zuen hamalau urtez. Gainera, Europar Batasuneko erakunde batean euskara erabili zuen lehen pertsona izan zen, Eskualdeen Komitean izan baitzen.

2008ko abenduaren 26an Eusko Ikaskuntzak egindako ezohiko batzarrean Javier Retegi aurreko lehendakariaren lekukoa hartzeko hautagai bakarra izan zen. Hortaz, lau urtez izan zen Eusko Ikaskuntzako lehendakaria, 2012ko uztailera arte.

## Kanpo estekak
Akagi

***Akagi*** (赤城) japoniar hegazkin-ontziak Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen Ozeano Barea eszenatokian. Bere lehenengo misioan Pearl Harborreko erasoan parte hartu zuen. Midwayko guduan ere parte hartu zuen, baina beste hiru japoniar hegazkin-ontzirekin urperatu zuten. Chuichi Nagumo almirantearen itsasontzi nagusia izan zen ordu arte.

## Kanpo estekak
Javier Retegi

**Javier Retegi Aiastui** (Bergara, Gipuzkoa, 1937ko urtarrilaren 9a) Eusko Ikaskuntzako lehendakaria izan zen 2002ko abendutik 2008ko abenduaren 26ra.

1979 eta 1982 bitartean Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuordea izan zen Pedro Miguel Etxenike sailburu zelarik. 1995eko urtarriletik 1998ko abendura Industria, Nekazaritza eta Arrantza sailburua izan zen EAJrekin, eta baita Mondragon Unibertsitatearen errektorea 1998 eta 2001 urte bitartean.

## Biografia 
Bergarako lanbide eskolan gauzatu zituen bere ikasketak. 17 urte zituela,  Unión Cerrajera-n hasi zen lanean, Arrasateko Eskola Politeknikoan Industria Peritutatzako ikasketak gauzatzen hasi zen bitartean, Donostiako Industria Perituen Eskolan titulua eskuratuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bartzelonako Unibertsitatea

**Bartzelonako Unibertsitatea** () Bartzelonan kokatuta dagoen unibertsitate publikoa da. Honako guneetan ditu fakultateak: Universitat plaza, Diagonala, Bellvitge (Hospitalet de Llobregat), Mundet, Sants eta Bartzelonako Ospitale Klinikoa.

Unibertsitatea 1450ean sortu zen, eta XVIII. mendean Cerverara 150 urtez eraman behar izan zuten arren, Bartzelonara bueltatu zuten ondoren.

## Kanpo estekak 
*  Bartzelonako Unibertsitatea
Madrilgo Unibertsitate Autonomoa

**Madrilgo Unibertsitate Autonomoa** () 1968an sortutako unibertsitate publikoa da. Cantoblancoko campusean kokatuta dago, Madrilgo iparraldean, Alcobendas eta San Sebastian de los Reyes udalerrietatik gertu. 2.252.000 m²-ko azalera duen campus hau 1971n inauguratu zen.

Zazpi fakultate ditu: Zientziak, Zuzenbidea, Filosofia eta Letrak, Psikologia, Medikuntza (Cantoblancoko campusetik kanpo), Ekonomia- eta enpresa-zientziak, Hezkuntza, eta Goi Eskola Politeknikoa.

## Ikasle Ohiak 
* Nagua Alba
* Aitzole Araneta
* Ione Belarra
* Belén Bermejo
* Ana Blanco
* María Blasco Marhuenda
* Mercedes Castro
* Margarita del Val
* Consuelo Flecha García
* Fernando García de Cortázar
* Carola García de Vinuesa
* Cristina Garmendia
* Pruden Gartzia
* Ana Maria Lajusticia

* Ángeles Maestro
* Ana Martínez Collado
* Ana de Miguel
* Irene Montero
* Izaskun Moyua
* María Ángela Nieto
* Verónica Pascual Boé
* Txema Portillo
* Carolina Punset
* Elsa Punset

* Mónica Ramos Toro
* Teresa Rodrigo Anoro
* Gil Carlos Rodríguez Iglesias
* Asunción Ruiz

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* [Madrilgo Unibertsitate Autonomoa(https://eu.wikipedia.org/wiki/%5Bhttp:%2F%2Fwww.uam.es_Madrilgo_Unibertsitate_Autonomoa)]
Xumai Murua

**Xumai Murua** (Baiona, Lapurdi, 1985eko urtarrilaren 17a) euskal bertsolaria da. Gorputz Heziketako irakaslea da. Familian beste bertsolari batzuk ere badira, bere arreba Maindi Murua eta bere anaia Ortzi Murua ere plazaz plaza ari baitira. 

## Txapelketak 
* Xilaba Bertsulari Xapelketa: 
** Finalista 2008, 2010, 2012, 2014 eta 2016an.
** Taldekakoa (1): 2018
* Euskal Herriko Eskolarteko Txapelketa: txapeldun ordea 2003an (txikia zenean).
## Sariak 
* Xalto Saria (1): 2001
* Berritxu saria (1): 2003

## Kanpo estekak 
*  Xumai Murua
Sesostris II.a

**Jajeperra Senusert**, **Senusert II.a** edo **Sesostris II.a**, Egiptoko XII. dinastiako laugarren faraoia izan zen. K.a. 1882tik K.a. 1872 arte gobernatu zuen (Jürgen von Beckerath).

**Jajeperra** bezala aipatzen da Abidoseko Errege Zerrendan eta Saqqarakoan, baina bere izena, ulerkaitza da Turineko Errege Kanonean. Manetonen epitomeetan aipatu ere ez da egiten. Bere erregealdiaren 6. urtea, nomarka baten hilobiaren harresi batetako erliebean dokumentatua dago, Beni Hassanen.

Bere ondorengoa izan zen Sesostris III.ak ez bezala, harreman onak izan zituen tokiko zenbait nomarkekin, garai honetan, ia faraoia bezain boteretsuak ziren Egiptoko gobernari probintzialak.

Sesostris II.ak baliabide asko bidali zituen El Fayumeko oasira, ureztatze sistema zabal bat eraikitzeko lanak abiatzeko aginduz, Bahr Yusuf edo Joseren kanaletik Birket Qarun lakuraino, El Lahunen dike baten eta ureztatze kanal sare zabal baten eraikuntzaren bidez. Bere egitasmo handiaren asmoa, eskualdeko nekazaritza lurraren azaleraren handitzea zen.

Egitasmo honen garrantzia, Sesostris II.ak, errege nekropolia Dahshurretik El Lahunera eramateko erabakiarekin nabarmentzen da, non bere piramidea eraikitzea agindu zuen. El Lahun, hemendik aurrera, Egiptoko XII eta XIII. dinastien hiriburu bezala geratuko da.

Erregeak, gainera, ezagutzen den lehen *langile hiria* ezarri zuen. Kahunetik gertuko herrian, Egiptoko Inperio Berrian, Deir el-Medinako *artisauen hiria*ren prototipoa izango dena.
thumb|250px|Sesostris II.aren piramidea El Lahunen
## Bere garaiko testigutzak 
Bere balizko lurperaketa tokia, adobez eraikitako 106 metroko luzera eta 50 metroko altuerako piramidea, El Lahunen eraiki zen.

* Heliopolisetik datorren esfingea, Kairoko Egiptoar Museoan (Sourouzian)
* Asuanetik gertuko arroka batean dauden zenbait idazkunetan aipatua, Amenemhat II.arekin batera aipatua.
* Bere gurtzari buruzko erreferentzia ugari *Lahuneko papiroetan* (Flinders Petrie)
 Zatia
1958ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

**1958ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketa** lurralde horretan egindako lehenengo edizio ofiziala izan zen, Euskaltzaindiak antolatutakoa, Frankismoaren sasoian bete-betean. Sustatzaile nagusia eta aurkezle lanetan Alfontso Irigoien ibili zen eta epaimahaikideen artean Gabriel Aresti izan zen. Asmoen artean euskara garbiaren zurrunkeria gainditzea eta hizkuntza aisialdi giroan gizarteratzea. Horretarako, Irigoienek jasotako bertsoekin egindako "Euskal Kantak" izeneko liburuxka prestatu eta milaka ale banatu zituen hiritarren artean, batik bat gazteak zaletzeko xedearekin.

Abuztuaren 24an finala egin zuten arrakasta itzelarekin, Bilboko Arenala publikoak leporaino bete zuelarik. Areatzako finalaean zazpi bertsolari finalista izan ziren, horietatik bost Ipar Uribekoak: bat Txorierrikoa, bat Uribe Butroekoa eta hiru Uribe Kostakoak.

Garailea Balendin Enbeita izan zen, "Taket"ekin izandako lehia eta ika-mika tarteka.

## Finala 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa

## Bibliografia 
* "Bertan Bilbo. Bizkaiko hiriburua eta euskara: XX. mendeko historia". Aitor eta Pedro Zuberogoitia. Bilboko Udala. 2008.

## Kanpo estekak 
* "50 urte pasatu eta gero hau!"
* "1958-2008, Getxo"
* 1958ko Bizkaiko Txapelketa Bertsozale Elkartearen webgunean
Jon Azpillaga

[thumb|Jon Azpilaga, ezkerrean, [Manuel Olaizola|Uztapideri egindako omenaldian. (c. 1975). Azpillagaren ondoan: Koxme Lizaso, Jon Lopategi, Joxe Lizaso, Uztapide, Manuel Lasarte, Jose Joakin Mitxelena, Mattin eta Xalbador bertsolariak.]]
**Jon Azpillaga Urrutia** (Pasai San Pedro, 1935eko azaroaren 26a - Mutriku, 2017ko otsailaren 2a) gipuzkoar bertsolari eta bertso-eskolako irakaslea izan zen.

## Bizitza 
Jon Azpillaga Pasaian jaio bazen ere, aita, Juan Azpillaga ondarrutarra zen, eta ama, Beronika Urrutia, Berriatukoa. Jonek urte eta erdi zituenenan, aita hil zen gerran. Orduan, ama, haurdun, eta semea Berriatura joan ziren bizitzera. Hamasei urterekin hasi zen lanean, Ondarruko lantegi batean. Soldadutzatik itzuli zenean, ama eta bi semeak Ondarrura aldatu ziren. Bertan egiten zuen bizitza eta, besteak beste, orfeoian kantatzen zuen. 1960an, Mutrikura ezkondu zen, Maria Arrizabalagarekin; bi seme-alaba izan zituzten. 1993an, angioplastia bat egin zioten eta, osasun arazoak zirela-eta, adina baino lehen erretiratu zen.

Etxe berean bizi zen osabari esker bertsozaleturik, Santa eskean hasi zen lehen koplak kantatzen. Lehenengo plaza Amoroton egin zuen, Jon Mugartegi lagun zuela, 1950ean. Handik aurrera saio ugari egin zituzten biek inguruko herri eta auzoetan.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** Hirugarrena (1): 1980.
** Finalista (4): 1960, 1962, 1980, 1982.
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa:
** Txapelduna (1):1961.
** Bigarrena (3): 1959, 1960, 1962.
** Hirugarrena (1): 1963.

## Sariak 
* Loiolako Herri Irratia saria (2): 1963, 1965

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Bertsozale.com: Jon Azpillaga
* Jon Azpillagaren karikatura «Aurreak erakusten du atzeak nola kantatu » Gaztelumendi, Unai eta Beñat.  (*Gaztezulo,* 2017)
1944ko Neguko Olinpiar Jokoak

**1944ko Neguko Olinpiar Jokoak**, aurrekoen ezeztapenaren ondoren, Neguko Olinpiar Jokoen V. edizioa izango zen, eta Italiako Cortina d'Ampezzo hirian ospatu beharrekoak ziren.

Baina hor zirauen oraindik Bigarren Mundu Gerrak, eta honek, Joko hauek ere bertan behera utzi eta ezeztatzea eragin zuen. 1948an berrabiaraziko ziren Olinpiar Jokoak.

Cortina d'Ampezzo, gainera, 1956ko Neguko Olinpiar Jokoen egoitza izango zen, Italian ospatzen ziren lehen Olinpiar Jokoak izango zirelarik.

 

## Kanpo estekak
Juan Mugartegi

**Juan Mugartegi Iriondo**, **Jon** edota **Joan**, (Berriatua, Bizkaia, 1933ko abuztuaren 26a - Berriatua, 2018ko urtarrilaren 18a ) euskal bertsolaria zen. Gaztetan hasi zen bertsotan, bere herriko Jon Azpillaga lagun hartuta.

## Txapelketak 
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** Finalista (3): 1960, 1965, 1967.
* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa:
** Txapelduna (1): 1960.
** Bigarrena (2): 1964, 1966.
** Finalista (5): 1959, 1960, 1962, 1964, 1966.
## Sariak 
* Loiolako Herri Irratia saria (1): 1964

## Kanpo loturak 
*  Bertsozale.com: Jon Mugartegi
*  Bertsozale.com: Jon Mugartegi hil da
*  Iriondo, Joxe Mari "Segi, Mugartegi"
Cortina d'Ampezzo

'''Cortina d'Ampezzo''' (italieraz  ahoskatua; , ; ) Italia iparraldeko Veneto eskualdeko Bellunoko probintzian dagoen herri bat da. Alpe Dolomiten erdian dago, eta, gaur egun, nazioarteko toki turistikorik nagusienetako bat da. Nazioarteko jet-set delakoa bertara sarri joaten delarik, bere tokirik erakargarrienak, batez ere negukoak dira, bere eski pistengatik baita ezaguna. Cortina d'Ampezzo, Dolomitetako perla bezala ere deitua da, 1956an, Neguko Olinpiar Jokoak antolatu zituen herria izan baitzen. Hemen jaio zen Lino Lacedelli mendigoizalea, 1925ean, 1954an, munduko bigarren mendirik garaiena den K2 mendiaren tontorrera iristen lehena izan zena. Zenbait film ere egin ziren hemen: Adibidez 1962-1963ko *Pantera Arrosa* eta 1981eko *007 Agentea*.

Lehen aipaturiko ekitaldiengatik behin ezaguna delarik, Cortina d'Ampezzok dizdira propioa du, dagoen haranaren edertasunagatik.

## Mugakideak 
Cortina d'Ampezzok honako udalerri hauekin egiten du muga:
 

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
*  (1971tik aurrera)
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lino Lacedelli

**Lino Lacedelli** (Cortina d'Ampezzo, Bellunoko probintzia, 1925eko abenduaren 4a - *ib.*, 2009ko azaroaren 20a) italiar mendigoizalea izan zen, 1954ko uztailaren 31n K2 mendiaren tontorrera lehen aldiz igo zen italiar espedizioko kideetako bat.

Bere lehen eskalada, dirudienez, hamalau urterekin egin zuen, bere aitaren zaintzatik ihes eginez, Cinque Torriko hormetan. 1947 eta 1954 bitartean biltzen da bere aktibitate gehiena, bide zailen bigarren, hirugarren edo laugarren errepikapenekin, batez ere Dolomitetan. Desiok, une horretako alpinista italiarrik hoberena zen Ricardo Cassin espediziotik kanpo utzi zuen bitartean (ustezko arazo fisiko batzuengatik), Lacedelli hoberenen artean dago, bigarren partaiderik gazteena da, Bonattik baino bost urte gehiagorekin eta Achille Compagnoni baino hamaika gutxiagorekin. Liburu ofizialean, Ardito Desiok honako hau idatzi zuen Lacedelliri buruz: ''"ezkongabea, 29 urtekoa, Cortina d'Ampezzokoa (Veneto). Altuera, 1,78; lanbidez, hidraulikoa, gida alpetarra eta eski irakaslea..."''

## Italiar Errepublikako Merituaren Ordena 
Gurutze handiaren Zaldun izendatua izan zen 2004ko abenduak 2an.

## Kanpo estekak 
*  K2ra eginiko lehen igoeraren 50. urteurrena
Sirizio

**Sirizio** Eliza Katolikoko 38. aita santua izan zen, 384tik 399 arte.

Damaso I.a aita santua hil ondoren, hurrengoa izateko hautagairik hoberena Jeronimo zen, baina haren izaera gogorraren eta hitz mingarrien ondorioz, ez zuen behar adina onarpen izan. Sirizio aukeratua izan zen, eta aitasantualdia 384an hasi. Aukeraketak atsekabeturik, Jeronimok Erroma utzi eta Ekialdera joatea erabaki zuen.

Dekretuetan, plural maiestatikoa erabili zuen lehen aita santua da: "Agintzen dugu", "Dekretatzen dugu", "Gure autoritateagatik"... enperadoreen estilo erretorikoan. Bestetik, aita santu titulua erabili zuen lehena ere bada.

San Paulo Harresiz Kanpokoaren lehen basilika ere sagaratu zuen. Haren izena 1823an ia osorik suntsitu zuen sutean kaltetua izan ez zen basilika horretako zutabeetako batean ikus daiteke oraindik.

Klerigoentzako zelibatua agindu zuen.

399ko azaroaren 26an hil zen, eta Pristzilaren katakonban lurperatuta dago. XVIII. menderarte, haren izena ez zen santuen zerrendan sartu, Benedikto XIV.aren santu aldarrikatu arte.

## Erreferentziak
Italiar Errepublikako Merituaren Ordena

thumb|Italiar Errepublikako Merituaren Ordena
**Italiar Errepublikako Merituaren Ordena**, Italiako legebiltzarrak 1951ko martxoak 3ko 178. legean ezarritako esker on publikorako instituzio italiar bat da.

Italiar Errepublikako Merituaren Ordena, Italiako zalduneria ordenetan lehena eta garrantzitsuena da, eta nazioarentzako, zientzietan, literaturan, artean, ekonomian eta kargu publikoen betetzean egindako lorpenak saritzen saiatzen da, baita karitatezko aktibitateetan eta gizarte, filantropia xededunak eta xede humanitarioak dituztenak ere, euren karrera zibil edo militarrean zerbitzu azpimarragarriak egiten dituztenak azpimarratzeaz gain.

Ohorezko saria jasotzeko ohitura eta arauak, Ordenaren Estatutuan datoz, 1952ko urriak 31n Legebiltzarrak onartua eta Italiako Aldizkari Ofizialean argitaratua urte bereko azaroak 29an.

Italiar Errepublikako Merituaren Ordena, Italiako zein Italiatik kanpoko jendeari eman ahal zaio, 35 urte badituzte behintzat, eta zuzenean Errepublikako Presidenteak ematen du.

## Mailak 
Ordenak, honako sei maila hauek ditu:

# Lokarri Handiarekin apaindutako Gurutze Handiaren Zalduna
# Gurutze Handiaren Zalduna
# Ofizial Handia
# Komendatorea
# Ofiziala
# Zalduna

Italiako zein atzerriko emakume zein gizon garrantzitsuen lorpen handiak saritzeko, salbuespen bezala, Gurtze Handiaren Zaldunei, Ordenaren Lokarri Handia eman ahal zaie.

### Lokarri Handiarekin apaindutako Gurutze Handiaren Zalduna 
ezkerrera|50px

### Gurutze Handiaren Zalduna 
ezkerrera|50px

### Ofizial Handia 
ezkerrera|50px

### Komendatorea 
ezkerrera|50px

### Ofiziala 
ezkerrera|50px

### Zalduna 
ezkerrera|50px

## Kanpo estekak 
* Sezione del sito del Quirinale del'Ordine al Merito della Repubblica Italiana
Multibibratzaile

[thumb|[Transistore bipolar|BJT transistoreez egindako bistablea.]]
[thumb|[Transistore bipolar|BJT transistoreez egindako astablea.]]
**Multibibratzaileak** edo **multibibradoreak** bi egoera dituzten osziladoreak, tenporizadoreak eta flip-flopak inplementatzeko erabiltzen diren zirkuitu elektronikoak dira.

Hiru multibibratzaile mota daude:
* **Multibibratzaile astablea**: bi egoera metaegonkor dituen zirkuitua da. Hau da, zirkuitua ez da inoiz egoera egonkor batean gelditzen eta egoera batetik bestera pasatuko da etengabe.
* **Multibibratzaile biegonkorra**: bi egoera egonkor dituen zirkuitua da. Zirkuitua beti bi egoera egonkorretako batean dago eta ez da beste egoerara igarotzen zirkuituari eragiten ez zaion arte. Zirkuitu honi flip-flopa ere esaten zaio.
* **Multibibratzaile monoegonkorra**: egoera egonkor eta egoera metaegonkor bana dituen zirkuitua da. Zirkuitua egoera egonkorrean dago zirkuituari eragiten ez zaion arte. Zirkuituari eragiten zaionean, tentsio-disparo baten bidez, egoera metaegonkorrera igaroko da eta denbora jakin bat pasa ondoren egora egonkorrera itzuliko da.

Zirkuitu multibibratzailerik ezagunena 555 zirkuitu integratua da.

## Ikus, gainera 
* Osziladore elektronikoak.

## Kanpo estekak 
*  [Multibibratzaileen funtzionamendua simulatzen duen Java applet(https://eu.wikipedia.org/wiki/Java_applet)a.]
Béjarreko mendilerroa

**Béjarreko mendilerroa** () Espainiako mendigunea da, Erdialdeko Mendigunean kokatuta.

Salamancan kokatuta, gertuko Frantziako mendilerroarekin batera UNESCOk Biosfera Erreserba izendatua izan zen.

Hegoaldean Cáceresko Jerte ibaiaren harana, ekialdean Ávila, mendebaldean Alagón ibaia eta iparraldean Meseta ditu.

Mendilerroaren mendirik altuena 2.430 metroko altuera duen Canchal de la Ceja da.

## Kanpo estekak
Autoimmunitate

**Autoimmunitatea** antigeno propioen aurkako ezohiko erantzun immunean datza. Autoimmunitateak gaixotasun autoimmuneak sortzen ditu, zeinetan autoantigorputzek gaixoaren ehun, organo edota aparatu espezifikoei (gaitzaren arabera) eraso egiten diete. Autoimmunitatearen ondorio patologiko nagusia organo-dianaren hantura eta endekapena da. 

Autoimmunitata immunitate-sistemaren funtzionamendu aldrebesaren adierazpena da, ondorio patologikoak dituena. Immunotolerantziaren bidez, immunitate-sistema normal batek ondo bereizten ditu kanpoko antigenoak eta antigeno propioak, eta kanpoko antigenoen aurka soilik jarduten du. Immunotolerantzia, antza, fetu-bizitzan eta bizitzaren lehenengo hilabeteetan garatzen da, eta horri esker heldugabeko T eta B linfozitoek "ikasi" egiten dute berezko eta kanpoko antigenoen artean bereizketa egiten . Fase horretan gertatzen diren immunotolerantziaren akatsak egongo lirateke autoimmunitatearen oinarrian.

Immunotolerantziaren akatsez gain, beste alderdi batzuek ere autoimmunitatearen atzean egon litezke:

*HLA sistema genetikoaren alelo berezi batzuk (HLA-B27, HLA-DR3, HLA-DR4, HLA-DR15...). HLA antigeno berezi horiek oso lotuta daude hainbat gaitz autoimmunerekin.

*mimetismo antigeniko deritzona

*T linfozito erregulatzaileen jardueran leudekeen akatsak

*linfozitoen aktibazio poliklonala (superantigenoak ekoizten dituen infekzio baten ondorioz)

Autoimmunitateak sortzen duen gaitz autoimmuneen zerrenda oso luzea da. Batzuk aipatzearren, artritis erreumatoidea, ultzeradun kolitisa, Crohn gaitza, gazteen diabetes mellitus, lupus eritematosoa, espondilitis ankilosatzailea, esklerosi anizkoitza, hepatitis autoimmunea, psoriasia, miastenia gravis, Hashimotoren tiroiditisa, etab. 

## Erreferentziak 
= Ikus, gainera =
*Immunotolerantzia
*Gaixotasun autoimmunea

## Kanpo estekak
Gatako mendilerroa

**Gatako mendilerroa** () Espainiako mendebaldean dagoen mendigunea da, Erdialdeko Mendigunean kokatuta, Caceresko probintzia eta Salamancakoaren artean.

## Tontorrak 
Hona hemen mendi nagusien zerrenda:
* Mesas (1.265 m.)
* El Espinazo (1.330 m.)
* Jálama (1.493 m.)
* Jañona (1.367 m.)
* Bolla Chica (1.408 m.)
* Bolla (1.519 m.)
* Arrobuey (1.412 m.)
* La Corredera (1.456 m.)
* Peña Canchera (1.592 m.)

## Ibaiak 
Mendilerroa ez da ibai nagusien iturria, erreka askoen iturria baizik. Hona hemen ibai inportanteenak:
* Iparraldeko zatian (Dueroko arroa) 133 kilometroko luzera duen Águeda ibaia eta bere ibaiadarrak diren errekak jaioak dira.
* Hegoaldeko zatian (Tajoko arroa) Erjas ibaia eta bere ibaiadarrak diren errekak jaioak dira, tartean Árrago ibaia.

## Kanpo estekak
Sierra de Francia

**Sierra de Francia** (*"Frantziako mendilerroa"* euskaraz) Salamancako probintziako hegoaldean dagoen eskualdea da.

## Geografia 
Eskualde honetan izen bereko mendigunea dago, Erdialdeko Mendigunearen zati bat dena. Gertuko Béjarreko mendilerroarekin batera UNESCOk Biosfera Erreserba izendatua izan zen.

Hona hemen mendilerroaren mendi nagusiak:
* Peña de Francia (1723 m.)
* La Hastiala (1.735 m.)
* Mesa del Francés (1.638 m.)
* Pico Robledo (1.614 m.)

Eskualdea ibai batzuk zeharkatua da, tartean Francia ibaia edo Alagón ibaia.

## Herriak 
Eskualdearen herriak:
Monsagro, El Maíllo, Serradilla del Arroyo, La Alberca, El Cabaco, Nava de Francia, Mogarraz, Herguijuela de la Sierra, Monforte de la Sierra, Madroñal, Cepeda, Villanueva del Conde, Miranda del Castañar, Sotoserrano, Las Casas del Conde, Garcibuey, San Miguel de Robledo, Sequeros, Sotoserrano, Valero eta San Martín del Castañar.

## Kanpo estekak
Midwayko Gudua

**Midwayko gudu**a Bigarren Mundu Gerran, japoniar eta estatubatuar armadek borrokatutako guda garrantzitsu bat izan zen, 1942ko ekainaren 4tik 7ra. Izena Midway Atoloitik datorkio. Japoniar gudarosteak galdu zuen lehena izan zen, lau hegazkin-ontzi hondoratuta: *Akagi*, *Kaga*, *Hiryu* eta *Soryu*. Estatubatuarrek, ordea, Yorktown hegazkin-ontzia soilik galdu zuten. Guda erabakigarri hartatik aurrera, japoniarrek itsasoan zuten nagusitasuna betiko galdu zuten: haien konkistak eten egin ziren eta AEBek, aldiz, Japoniar Inperioaren aurka egiten zituzten erasoaldiek gero eta indar handiagoa izan zuten.

## Aurrekariak 
Pearl Harborreko ekintzarekin hasi zen Bigarren Mundu Gerran Ozeano Barea frontea deitzen dena. Hasieratik Isoroku Yamamoto almirantearen estrategia Estatu Batuetako hegazkin-ontziak deuseztatzeko helburu nagusia zuen. Pearl Harborren ez zuen lortu, ez baitzeuden han; hori zela eta, japoniarrek nahi zuten gudu erabakigarria (*kessen kantai* japonieraz) ezin izan zuten lortu. Hala eta guztiz ere, kontzeptu hori ez zitzaien gerra osoan ahaztu.

1942ko apirilaren 18an, James H. Doolittle estatubatuar teniente-koronelak Tokio eta Japoniako beste hiri batzuk bonbardatu zituen. Japoniarren ustetan, hiriburua erasoezina zen, eta erasoaren ondorioz neurriak hartzea erabaki zuten, horrelakorik berriro gerta ez zedin. Tokiori B-25 bi motordun hegazkinek eraso egin zioten eta japoniarrek uharte batetik abiatu zirela oker pentsatu zuten: haien ustez, hegazkin horiek ezin ziren hegazkin-ontzi batetik aireratu (izatez Hornet hegazkin-ontzitik irten ziren).

Eraso horrek Yamamotori behar zuen aitzakia eman zion. Aspaldi planeatua zuen Midway uharteetako inbasioa, haren bidez, base aurreratua lortzeko, babes-perimetroa zabaldu eta gudu erabakigarria lortzeko, estatubatuarrek irlak defendatzen saiatzen baziren.

Kontuan hartzekoa da halaber koral Itsasoko gudua 1942ko maiatzean izan zela. Haren ondorioz, Shokakuk eta Zuikakuk, japoniar hegazkin-ontzi modernoenek, ezin izan zuten Midwayko guduan parte hartu, estatubatuar hegazkinen erasoek bati txikizio ugari egin zikiotelako, eta hegazkinen eskifai berriak itsas gudarako teknikak ikasteko beta nahikoa izan ez zuelako. Gauzak horrela, pilotu askok ez zuten behar adinako prestakuntzarik.

Era berean, AEBek bazekiten japoniarrek noiz eta nola eraso egin behar zuten, Code Talkers izeneko informazio zerbitzuari esker.

## Kanpo estekak
Toledoko mendiak

**Toledoko mendiak** () Iberiar Penintsulan dagoen mendigunea da, Tajo eta Guadiana ibaien arroak banatzen dituena. Ekialdetik mendebaldera bere 350 kilometroko ibilbidean mendirik altuena 1.603 metroko La Villuerca da.

Mendi hauetan Algodor ibaia (95 km), Almonte ibaia (Tajoren ibaiadarra) eta Amarguillo ibaiak (Guadianako ibaiadarra) dute iturria.

## Zatiketa 
* **Toledoko Mendiak** berez: Toledo eta Ciudad Realeko probintzietan kokatuta, mendigune osoaren ekialde eta erdialdeko zatiak dira. Mendirik altuenak Rocigalgo (1447 m), Corral de Cantos (1421 m), Peñafiel (1419 m) eta Amor (1379 m) dira.
* **Altamirako mendilerroa**: Extremadura eta Gaztela-Mantxa artean kokatuta, mendirik nagusiak Riscos Altos (1324 m) eta Risco de las Moras (1279 m) dira.
* **Guadalupeko mendilerroa**: Cáceresen kokatuta, mendirik altuenak La Villuerca (1603 m), Cervales (1441 m), Carbonero (1428 m), Ballesteros (1342 m), Sobacorbas (1320 m) eta Risco Redondo (1287 m) dira.
* **Montánchezeko mendilerroa**: Cáceresen kokatuta, mendirik altuenak Montánchez (995 m), Cancho Blanco (955 m) eta Alijares (786 m) dira.
* **San Pedroko mendilerroa**: Badajoz eta Cáceresko probintzietan kokatuta, mendirik altuenak Torrico de San Pedro (702 m), Atalaya (624 m), Chorlo (624 m), Morrón del Cotarro (615 m) eta Manzano (610 m) dira.
* **San Mamedko mendilerroa**: Alentejo Garaian kokatuta, mendirik altuena São Mamede (1025 m) da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  www.montesdetoledo.org
Programatzaile

**Programatzaile** bat programatzen diharduen pertsona da, hau da, ordenagailuetan edo konputagailuetan idazteaz arduratzen den pertsona. Programatzaileak software **garatzaile** izenarekin ere ezagunak dira.

Herrialde gehienetan, programatzailea lan kategoria ezaguna ere bada. Programatzera dedikatzen den pertsonaren lan-postu izena hain zuzen ere.

## Historiari buruz aipamen laburra 
Ada Lovelace, Lord Byron poeta ezagunaren alaba, historiako lehen programatzailetzat hartzen da. 1842an Charles Babbage matematikariarekin elkarlanean ibili zen eta honen makina analitikoan egin zuen bere ekarpena: Bernouilliren zenbakiak kalkulatzeko sistema bat.

eskuinera|thumb|Ada Lovelace

## Deskribapena 
Programatzailea konputagailuak uler dezakeen programazio lengoaia erabiliz prototipoak ezartzeaz arduratzen da.

Hasiera batean, programatzailearen lana Taylorren jarraitzaileen ikuspuntutik txertatu zen, hau da, enpresaren funtzioetara espezializatua. Honela, software produkzioa kategoria profesional bakoitzaren papela argi definitua dagoen lan multzo espezializatu bezala ulertzen da:
* **Analistaren** zeregina arazo bat aztertzea eta deskribatzea da, ondoren informazio sistema batekin irtenbidea aurkitzeko helburua duelarik.
* **Programatzailearen** zeregin bakarra analistaren argibideak ordenagailuak egikaritu ditzakeen kodeetan ezartzea da. Argibide guzti hauek karga kuaderno deiturikoan biltzen dira, bi lankideen arteko komunikazio sistema delarik. Ikus daitekeenez hau guztiz lan mekanikotzat eta maila gutxikozat hartzen zen.

Gaur egun ikuspuntu hau ez dela egokiena pentsatzen da lan intelektualak burutzeko, softwarea sortzea izan daitekeena bezala. Honela software programatzailearen lanbidea garatzen joan da denboran zehar. Analista eta programatzaileen arteko komunikazio arazoa dela eta (dokumentu bat ez da nahikoa zer egin nahi den azaltzeko) beste lan kategoria bat sortu zen **analista-programatzailea** deiturikoa. Honen ondorioz, hasierako programatzailearen adiera bazter batean gelditzen da ondorengoarekin ordezkatua den bitartean: funtzio ez hain mekanikoak dituen eta formakuntza jaso duen profesinala.

Analistaren lanbideak ere jasan du aldaketa, software **diseinatzalearen** kontzeptua sortuz. Hau software ingeniaritzaren aurrerapenei esker etorri da non analistaren lana diseñatzeilearen lanetik bereizten den. Analistak arazoa deskribatzen du (zer egin) diseinatzaileak konponbidea azaltzen digun bitartean (nola egin). Garatuta dauden herrialde gehienetan honek bidea ireki dio **diseinatzaile** edo **software arkitekto** lan kategoria berriari.

## Ikus, gainera 
* Software
* Iturburu-kode
* Programazio-lengoaia.
Amenemhat II.a

[thumb|250px|[Egiptoko XII. dinastia|XII. dinastiako Amenemhat II.a, XIX. dinastiako Merenptah eta XXIII. dinastiako Sheshonq I.a faraoien izenak grabatuak dituen esfingea. Tanisetik ekarritako granitoan. Louvre.]]
**Nubkaura Amenemhat** edo **Amenemhat II.a**, Egiptoko XII. dinastiako hirugarren faraoia izan zen. 35 urte inguruz gobernatu zuen, K.a. 1914tik K.a. 1879 edo K.a. 1876 arte (Jürgen von Beckerath), edo K.a. 1929tik K.a. 1895 arte.

Bere tronu izena zen **Nubkaura**k "Urrezkoak dira Raren Kak (izpirituak).

**Nubkaura** bezala aipatzen da Abidoseko Errege Zerrendan, eta **Nubkara** Saqqarakoan. Turineko Errege Kanonean, berriz, irakurrezina. Manetonek idatzitako **Ammenemes** baldin bada, Julio Sexto Afrikanoren arabera, 38 urteko erregealdia izan zuen.

## Bizitza 
Bere aurreko faraoia izan zen Sesostris I.aren semea zen.

Bere erregealdian, inguruko herrialdeekin merkataritza garatu zen, Kush eta Punterako espedizioak antolatu ziren. Zenbait herri asiarrekin elkarkidetza ere bultzatu zuen.

Garai hartan, zenbait espedizio militar erregistratu ziren: Siriarako espedizioak, emaitza bezala, bi hiri gotorturen hartzea izan zuen; 1500 preso baino gehiago ekarri zire Egiptora, errege nekropoliko eraikuntza lanetan erabiliak izan zirelarik. Erregearen aktibitate zabalak, nomarken independentzia sendotu zuen, euren armada propioak izatea baimendu zitzaielarik.

Amenemhat II.ak elkargobernu bat ezarri zuen bere seme Sesostris II.arekin, bere erregealdiko 33. urtean, bera zahartzen ari zenean, dinastiaren jarraipena ziurtatzeko.

## Bere garaiko testigutzak 
Menfisen, berebiziko garrantzia zuen dokumentu bat aurkitu zen: bere erregealdian datatutako idazki baten zatiak, bere gobernuaren hasieran gertatu ziren gertaerei buruz informatzen duena eta zenbait tenplura egindako dohaintzak aipatzen dituena, hegoaldeko Kanaanera eginiko kanpaina bat eta gortean, ordainak dakartzaten kushitarren presentziaz gain.

### Eraikinak 
Dahshurren piramide bat eraikitzea agindu zuen, Turako kareharri zuriz amaitua izan zena; oso kaltetua dago, eta ez oso aztertua; hil ganberak, kareharrizko sarkofago bat du. Piramidearen ondoan, zenbait errege emazteren hilobiak aurkitu ziren; horietako batzuk, oraindik urrezko bitxiak zituzten.

### Idazkunak 
Todeko Monturen tenpluaren azpian aurkitutako lapislazuliko ontzi bat eta ekialde hurbileko estiloko atzerriko zigiluak dituen beste ontzi batek eratutako altxorra. Altxorra duten kaxek, Amenemhaten izena daramate (Bisson de la Roque/Contenau/Chapouthier)
[eskuinera|thumb|300px|Amenemhat II.aren Piramidea [Dahshurren.]]
Erregearen izena, zenbait idazkunetan aipatzen da:

* Uadi Um Baladen aurkitutako estela (Mathieu)
* Atea Hermopolisen (Spencer)
* Harkaitz batean, Sesostris II.arekin, Asuanetik gertu (de Morgan)
* Harri zatiak urteliburuekin, Menfisen (Altenmüller/Moussa)
* Faienzazko plaka, UC13201 (Petrie Museoa)
* Zigilu zilindrikoa (Nubkaura) UC11277 (Petrie Museoa)
* Horusen izena duen zatia UC11270 (Petrie Museoa)
Esklusa

thumb|263px|Panamako Kanaleko esklusa baten ikuspegia
**Esklusak** edo **uhateak** nabigazio ubideetan bildutako goitierak gainditzea ahalbidetzen duten lan hidraulikoak dira, bertan aurkitzen diren itsasontziak jaitsi edo igotzen dituztenak. Batzuetan, presa baten egitura gehigarrietako zati ere badira, ibai nabigagarrietan eraikitzen denean.

Oso ezagunak dira Panamako Kanalekoak. Europako barne nabigazioa garatuta dagoenez, Ipar Itsasotik Itsaso Beltzera nabiga daiteke, zenbait esklusa erabiliz.

Esklusa bat zeharkatzea kontu motela da: ur-mailak orekatu behar dira, lehenik itsasontzia dagoen kanalaren zatiarekin eta, ondoren, hurrengo mailarekin. Ur-kontsumoa handia da: gutxitzeko, esklusa zeharkatu behar duen itsasontzirik ez badago, bete zein hustean kontu izan behar. Hori bi esklusa paraleloan eraikitzeko arrazoietako bat da; horrela, batak husten duen uraren zati bat bestea betetzeko erabil daiteke.

Teknikoki, esklusa bakarrarekin gaindi daitekeen goitiera gehiena 25 metro ingurukoa da. Alde handiagoak gainditzeko, bata bestearen jarraian jarritako lanetara jo behar da —are zailagoak dira— edo honakoen antzeko beste gailuak erabili:

* itsasontzi-igogailuak, eta
* ur-plano okertuak.

Belgikan "du Centre" kanalaren gainean, 2002an, Strépy-Thieuko igogailu-funikularra inauguratu zen, 73 metroko goitiera gainditzea ahalbidetzen duena.

## Ikus, gainera 
* Falkirkeko Gurpila

## Kanpo estekak
Asiut

**Asiut** (arabieraz محافظة أسيوط, '**,  ahoskatua) Egiptoko hiria da, izen bereko eskualdeko hiriburua dena. Antzinako egiptoar hiria ondoan du: modernoa -n dago eta antzinakoa, berriz, -n.

Antzinako greziar **Likopolis** eta antzinako egiptoar **Sauty''', Goi Egiptoko XIII. nomoko hiriburua izan zen, Nilo ibaiaren ibarrean zegoena, Kairotik 359 kilometro hegoaldera. Gaur egun, Asiut gobernazio edo probintziako hiriburua da.

## Historia 
Nubia eta Itsaso Gorritik zetozen karabanek bat egiten zuten merkataritza gune handi bat zen. Egiptoko XI. dinastian, hegoalderago zeuden Herakleopolis eta Tebaseko nomoekin gatazkan sartu zen. Hiri honetan, Upuat jainkoa gurtzen zen, nondik Likopolis izen greziarra datorren. Neoplatonismoaren sortzaile izan zen Plotinoren (205-270 jaioterria izan zen.

Gaur egun, hiri garrantzitsu bat da, izen bereko gobernazio edo probintziaren hiriburu delarik. Bere biztanleria, 2006ko azken erroldaren arabera, 343.498 biztanlekoa da, eta gune kopto nagusienetako bat da. Asiutetik gertu, 1902an amaitu zen esklusadun presa bat eraiki zen, nondik Ibrahimia izeneko kanala abiatzen den, Joseren Kanalarekin lotzen dena, Egiptoko ureztatze kanalik handiena, Nilo ibaiaren urak Birket Qarun lakuari ematen dizkionak, El Fayum eskualdean. Unibertsitate bat du.

### Hondar arkeologikoak 
Antzinako hiriaren hondakinik ez da geratzen, baina mendian zulatutako hilobiak monumentu bikainak dira. Hondakin garrantzitsuenak, badariar garaiko bere zeramika gorri eta beltz aurredinastikoak dira, baita IX, X eta XII. dinastietako zenbait hilobi ere.

* Egiptoko lehen tarteko aroko hilobiak
* Inperio Ertaineko hilobiak
* Mesehtiren hilobia, miniaturazko zurezko soldaduekin (Kairoko Egiptoar Museoa)
* Sieseren hilobia
* Amenhotepen hilobia

Ernesto Schiaparellik, Egiptoko lehen tarteko aroko dignatarioen hilobiak induskatu zituen

Turingo Egiptoar Museoak, Dyafhapi, Shemes, Minhotep eta Upuautemhaten hilobietan aurkitutako zenbait objektu ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gurpil handi

[thumb|320px|eskuinera|Haurrentzako noria [Donostian.]]
[thumb|320px|eskuinera|*[London Eye* Londresen.]]
**Gurpil handia** edo **noria** posizio bertikalean dagoen gurpil bat da, feria eta jolas-parkeetan erabiltzen ohi da denborapasa gisa. Zirkunferentziaren kanpoaldean, jendea igo daitekeen kabina edo ontzitxo batzuk ditu. Gaur egungo noriarik handienek kanpoan izaten dituzte kabina horiek, eta motore elektrikoek kabinak mugitzen dituzte, beti horizontal egon daitezen, eta "kapsula" izena ere ematen zaie. Txikiagoetan zein sinpleagoetan, kabinak eskegita daude, eta grabitazioaren ondorioz daude eskegita.

Erdi Aroaren amaieran egurrezko gurpil handiak egin zirela uste da, eta XVII. mendean Bulgarian baziren. Hala ere, gaur egungo noria modernoak, metalarekin eginak, XIX. mende amaierakoak dira. 1893ko Chicagon George Washington Gale Ferris Jr.ek eraiki zuen bat, erakusketa unibertsalean erabiltzeko. 

Gaur egun munduan dagoen handiena Ain Dubain dago, eta 250 metroko altuera du, baina 2021ean ireki ondoren itxi zen. Funtzionamenduan dagoen altuena Las Vegasko High Roller da, 167,6 metrorekin. 

## Gorpil handi ezagunak 
* *London Eye*
* Nanchangeko Izarra
* Cosmo Clock 21 (Yokohama)

## Kanpo estekak
Demanda mendilerroa

**Demanda mendilerroa** edo **Arandio mendilerroa** () Iberiar penintsulan dagoen mendigunea da, Iberiar mendilerroan kokatuta. Burgos, Errioxa eta Soria artean dago.

Ebro eta Duero ibaien haranen artean kokatuta dago. Bertan sortzen dira Arlanza eta Arlanzón Duero ibaiaren adarrak, bai eta Oca, Oja, Tirón (Fresneda de la Sierra Tirón herrian) eta Najerilla Ebro ibaiarenak ere.

## Tontorrak 
Mendirik garaiena Errioxan dagoen San Lorenzo da (2.270 metro), non Valdezcaray eski-estazioa dagoen. Bigarren mendirik garaiena San Millán da (2.132 m), Burgosko probintzian garaiena dena.

## Giza paisaia 
Eskualdeko herri nagusiak Salas de los Infantes, Belorado eta Pradoluengo (Burgos) eta Ezkarai (Ezcaray), Ozkabarte (Santo Domingo de la Calzada) eta Donemiliaga Kukula (San Millan de la Cogolla) (Errioxa) dira.

Guztira 9.500 biztanle inguru bizi dira eskualdean, horietatik 2.051 Salas de los Infantesen.

## Ikus, gainera 
* Demanda mendilerroa (eskualdea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  www.sierradelademanda.com
Moncayo

**Moncayo** edo **San Miguel** Iberiar mendilerroko mendia da, Zaragoza eta Soriako probintzien artean kokatuta. 2.314,30 metro ditu eta mendilerroaren mendirik altuena da. 1978an bere azalaren 9.848 ha parke natural bihurtu zituzten.

## Igoerako bideak 
Normalean lau bide erabiltzen dira Moncayoko gailurrera heltzeko:
* Virgen del Moncayo santutegitik (2 o.).
* Fuente de los Frailesetik (2 o. 45 m.).
* Litagotik (1 o. 15m., Fuente de los Fraileseraino).
* Ágredako kobazulotik (2 o. 30 m.).
* Beratóndik (2o. 45m.).

## Galeria

Fitxategi:GR 90 Parque Natural Moncayo.jpg|link=|alt=
Fitxategi:El Moncayo.Zaragoza..jpg|link=|alt=
Fitxategi:Otoño en el Moncayo-Zaragoza.Aragón..jpg|link=|alt=
Fitxategi:Seta en el Moncayo (8105260253).jpg|link=|alt=
Fitxategi:Moncayo 1992 06.jpg|link=|alt=
Fitxategi:Moncayo-2.jpg|link=|alt=
Fitxategi:Cima del Moncayo en verano.jpg|link=|alt=

## Kanpo estekak
Sierra de Albarracín

**Sierra de Albarracín** () Aragoiko eskualdea da, Teruelgo probintziako hego-mendebaldean kokatuta.

* Hiriburua: Albarracín
* Azalera: 1.414 km²
* Biztanleria: 5.041 biztanle (2007)
* Biztanle dentsitatea: 3,6 biz/km²

## Geografia 
Iberiar mendilerroan kokatuta, eskualdea menditsua da oso. Izan ere, mendilerroaren zati bat osatzen du. Bere mendiak ibai nagusi askoen iturria dira.

## Udalerriak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala