open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lopez lurmuturra

**Lopez** Afrikako mendebaldeko lurmuturra da, Gabonen, Ogooué ibaiaren deltan dagoena. Gineako golkoaren eta Ozeano Atlantikoko hegoaldearen arteko muga egiten du. Bertan dago Port-Gentil portu hiria.

XV. mendean Lopo Gonçalves portugaldar esploratzaileak aurkitu eta *cabo Lopes Gonçalves* izena eman zion.

## Kanpo estekak
Niueko bandera

[thumb|250px|eskuinera|[Fitxategi:FIAV 110000.svg|23px Bandera ratioa: 7:4]]

**Niueko bandera** Niue estatu burujabeko bandera da. 1975ean onartu zen. *Union Flag* edo Erresuma Batuko bandera du, goiko ezkerraldeko bazterrean; Union Flagaren erdialdean, izar bat; eta izar horren inguruan, beste lau izar, diamante bat sortuz.

## Ezaugarriak 
Bandera hau oso bitxia da, Erresuma Batuko banderaren diseinuan inspiratutakoen artean arraroa baita oinarri horia izatea, bai eta britainiar bandera horri elementuak (izar horiek) gehitzea ere.

## Esanahia 
1996an **Niuek** Aucklanden duen kontsulatuak banderako elementu bakoitzaren esanahia azaldu zuen:.
* Urre-horiak uharteko eguzki distiratsua eta «Niueren eta Zeelanda Berriaren arteko berotasun eta adiskidetasuna» adierazten ditu.
* *Union Flag* delakoak Niue 1900eko urriaren 19an eratu zen britainiar protektoratu bat izan zela dakar gogora.
* Lau izar txikiek Hegoaldeko Gurutzea eta Zeelanda Berria ordezkatzen dituzte, 1901ean Niue estatu horretako administrazioaren menpean geratu zelako. Bien arteko oraingo harreman estua ere adierazten du.
* Biribil urdinaren barruan dagoen izar handiak, azkenik, itsaso urdinaren erdian bakar-bakarrik dagoen Niueren autogobernua adierazten du.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Niue
* Erresuma Batuko bandera

## Kanpo estekak 
*  *Flags of the World* webgunea.
*  Bandera ikusgai, Niueko Gobernuaren webgunean.
Pixies

**Pixies** rock alternatiboko musika talde bat da, Bostonen 1986an sortua. Taldea 1993an desegin zen modu garratzean, baina 2004an berriro batu zen. Black Francis (ahots nagusia, gitarra elektrikoa eta gitarra akustikoa), Joey Santiago (gitarra elektrikoa), Kim Deal (baxua eta bigarren ahotsa), eta David Lovering (bateria ) izan dira taldearen kideak hasieratik. AEBetan arrakasta apala lortu bazuten ere, Erresuma Batuan eta gainerako Europan ospetsuagoak bilakatu dira, nahiz eta ez duten arrakasta luzeegia erdietsi musikaren korronte nagusian.

Taldearen estiloa punkean eta indie rockean oinarritzen da, eta, oso melodikoa izan arren, narritagarria izan daiteke. Black Francisek sortzen ditu taldearen letra gehienak, eta haren ukitu etsigarria eta ahuenezkoa nabaria da. Oso maiz, kanta kriptikoak idazten ditu ezohiko gaiei buruz -UFOak edo surrealismoa, esate baterako-. Taldearen kanta ugarik desoreka mentala, Bibliako irudi bortitzak eta oinaze fisikoa dituzte hizpide.

Taldea sarri hartzen da rock alternatiboaren 1990eko hamarkadako loraldiaren aitzindaritzat, nahiz eta desegin ziren hartze horrek ekar zekizkien onurak jaso aurretik. Nirvanako Kurt Cobainek berak aitortu zuen gauza asko zor zizkiola Pixis-i. Beste talde alternatibo batzuek antzeko aitorpenak eginda, Pixisen ospea nabarmenki hazi zen desegin eta ondoko urteetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jatorrizko funtzio

[thumb|300px|(x,y) puntu bakoitzari maldatzat *ƒ*(*x*) = (x3/3)-(x2/2)-x funtzioa duen bektore bat esleituz definitutako [bektore-eremua. *ƒ*(*x*)-ren infinitu jatorrizkoetariko hiru erakusten dira, integrazio-konstantea *K* aldatuz lor daitezkeenak.]]
Matematikan, *[a,b]* tarte itxi batean definituriko *f*(*x*) edozein funtzio erreal emanda, *f*(*x*) funtzioaren **jatorrizkoa** edo **antideribatua**, *[a,b]* tartean definitua eta deribagarria den *F*(*x*) beste funtzio bati esaten zaio, non tarte horretan *F*(*x*) funtzioaren deribatua *f*(*x*) funtzioa den. Hau da:
:\forall x \in [a,b],\quad F\,'(x) = f(x).
*f* funtzio batek tarte batean jatorrizkorik izateko baldintza nahikoa jarraitua izatea da.

Beraz, *f* funtzio batek jatorrizkorik badauka tarte batean, ezin konta ahala jatorrizko funtzio izango ditu, haien artean desberdinak konstante batengatik baino ez direnak: *F*1 eta *F*2 *f*-ren jatorrizkoetariko bi funtzio badira, orduan existitzen da *K* zenbaki erreala, integrazio-konstantea deritzoguna, non *F*1 = *F*2 + *K* den. Horregatik, *f* funtzioaren jatorrizkoen multzoa *F* + *K* da. Multzo horri *f*-ren **integral mugagabea** deritzogu eta honela adierazten dugu:

: \int{f} &nbsp; edo &nbsp; \int{f(x)dx}

Funtzio baten jatorrizkoa kalkulatzeko prozesuri **integrazio mugagabea** deritzogu eta deribazioaren alderantzizko prozesua da. Integral mugagabeak integral mugatuekin erlazionatuta daude kalkuluaren oinarrizko teoremaren bitartez, eta hamaika funtzioren integral mugatua kalkulatzeko metodoa ematen dute.

## Jatorrizkoen taulak 
### Funtzio sinpleak 
K,a,\omega,\varphi konstante errealak dira, \omega\neq 0 izanda eta K\, integrazio-konstantea.

Kontuan izan taula horrek x^a funtzioaren jatorrizkoak dituela a\in\N (zenbaki arrunta) zenbakietarako ez ezik, baita a\in\Z (zenbaki osoa) zenbakietarako ere, polinomioekin lan egitea errazten duena; esaterako: \frac 1{x^2}=x^{-2}, eta a zenbaki erreal ez osoa den kasuan ere, adibidez \sqrt x=x^\frac{1}{2}, \frac{1}{\sqrt x}=x^{-\frac{1}{2}}.

### Funtzio konposatuak 
u eta v bi funtzio konposatuak dira.

+K\,
|-----
| \sin u \times u^\prime 
|  - \cos\,{u} +K
|-----
| e^u \times u^\prime 
| e^{u}+K\,
|}

## Kanpo estekak
Siméon Denis Poisson

**Siméon Denis Poisson** (Pithiviers, Frantzia, 1781eko ekainaren 21a - Sceaux, Frantzia, 1840ko apirilaren 25a) frantziar matematikari eta fisikari bat izan zen.

## Lanak 
Matematikan, ezaguna da elektrizitatearen ikerketan egin zituen ekarpen matematikoengatik. Probabilitate teorian, Poissonen banaketa gertaera arraroen lege moduan garatu zuen, probabilitate txikiko gertakizunak saialdi kopuru handi batean gertatzen diren aldi kopuruak eta horien probabilitateak irudikatzen dituena.

Laplace matematikari ospetsuaren ikaslea izan zen; Parisko Eskola Politeknikoan eta Zientzia Fakultatean irakasle izan zen. Mekanikari buruz hainbat ikerketa egin zituen; aipagarriak dira, besteak beste, grabitate potentzialari eta potentzial elektrostatikoari buruz egin zituenak. Magnetismoaz egindako azterketek ere ospe handia eman zioten. Estatistikan, probabilitateei buruz egindako ikasketek arrakasta handia eman zioten; aipagarria da haren izena daraman banaketa, esate baterako. Harena da *Mémoire sur la théorie du magnétisme* (1824, *Magnetismoari buruzko teoria)* lana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tindalizazio

**Tindalizazioa** esterilizazio mota bat da, aldizkako beroketan oinarritzen dena. Esterilizatu nahi den produktua tenperatura altuekin tratatzen da (60º-100&nbsp;°C-tan 30 minututan; irakin uretan sartu ohi da), eta beroketa horren ondoren inguruko tenperaturan uzten da 24 ordutan. Gero, prozesua errepikatzen da berriz. Bukatzeko, hirugarren tratamendu termikoa ezartzen zaio produktuari.

Esterilizazio zatikatu hau John Tyndall zientzialari irlandarrak asmatu zuen 1887an.

Teknika honek zelula begetatiboak ez ezik, endosporak ere suntsitzen ditu. Lehenengo tratamendu termikoak esporulazioa eragiten du, eta 24 orduko atsedenaldiak esporen ernatzea eragiten du (hots, esporak zelula begetatibo bihurtzea). Bigarren tratamendu termikoak zelula begetatibo horiek deuseztatzen ditu. Prozesua errepikatzen da, bigarren ernatze bat eragiteko (badaezpadako neurria izaten da hau, lehenengo tratamenduaren ondoren endospora batzuk hozitu gabe gera baitaitezke). Hirugarren tratamendu termikoak bigarren ernatze horren ondorioz sortutako zelulak apurtzen ditu.

Tindalizazioa esterilizatu behar den produktuak 100º C baino tenperatura altuagorik onartzen ez duenean erabiltzen da. Autoklabearen bidezko esterilizazio klasikoaren aldean (121º C, 20 minututan), baina, askoz motelagoa da, prozesuak hiru egun irauten duelako.

## Kanpo estekak
Liam

**Liam** (euskaraz idazten den gisa ahoskatzen da, hots, *Liam* edo *Liem* azken bokal horren ahoskera a/e artean dagoelarik) irlandar jatorriko gizonezko izena da. Euskaraz bere parekidea *Gilen* litzateke. Berez, *Willahelm* izen frankoa edo ingelesezko *William, Will edo Bill* izenen irlanderazko aldaera *Uilliam* da, eta *Liam* izen horren laburdura litzateke.

## Izena daramaten pertsonak 
* Liam O'Flaherty, (1986-1984), irlandar idazlea.
* Liam Cosgrave, (1920), Irlandako Errepublikako Taoiseach ohia eta politikaria.
* Liam O'Flynn, (1945), uilleann pipes gaita jole irlandarra.
* Liam Neeson, (1952), irlandar aktorea.
* Liam Ó Maonlaí, (1964), irlandar abeslari eta musikaria.
* Liam Gallagher, (1972), Oasis taldeko abeslari ingelesa.

## Kanpo estekak
Brendan Clonfertekoa

**San Brendan Clonfertekoa** (irlanderaz *Naomh Breandán*; islandieraz *Brandanus*; Tralee, Kerryko konderria, 484 aldean - Annaghdown, Galwayko konderria, 577 aldean), ezizenez *Nabigaitzailea*, *Bidaiaria* edo *Ausarta* deitua, irlandar elizgizon eta santua izan zen.

Erdi Aroko gaeldar munduko bidaia harrigarrienetako baten protagonista izan zen, X.-XI. mendeen arteko *Navigatio Sancti Brandani* eskuizkribuan azaldua. Bertan, San Brendanen uhartea deritzana topatu zuen.

## Ikus gainera 
* San Brendanen uhartea
* Brendan (berezko izena)
Aidan

**Bredan** gizonezko berezko izena da. Bere jatorria Irlanda eta Eskozian du, batean *Aodhán* idazten da, bestean aldiz *Aodhàn*. Ingelesera *Aidan* gisa iragan zen. Berez, jatorria *Aodh* hitzan du (euskaraz *Sua* esan nahi du), hau era berean *Aed* jainko zeltaren izenaren oinarria litzateke.

## Izen hau daramaten pertsonak 
* Aidan Gillen, (1968), irlandar aktorea.
* Aidan Quinn, (1959), irlandar jatorriko estatubatuar aktorea.

## Kanpo estekak
Hogar 10

*Hogar 10* LTDko telebista kate bat izan zen Telehit ordezkatuz. Bere emisioak 2007ko uztailaren 31an hasi ziren Eva Argiñanok aurkestutako *Hoy cocinas tú* sukalde programarekin arratsaldeko 20:30an. laSexta zen kate honen jabe.

2009ko abuztuaren 14an Hogar 10 ordezkatua izan zen, Gol Televisión ezarriz.

2010eko urriaren 1an laSexta 2 agertu zen LTDn Hogar 10en programazio berdintsuarekin.

## Erreferentziak 
*  Hogar 10, el nuevo canal TDT de LaSexta *Vayatele* 2007ko uztailaren 25a
*  Vea como desaparece Hogar 10 y llega Gol Televisión  *Lacoctelera.net* 2009ko abuztuaren 14a

## Ikus, gainera 
* laSexta

## Kanpo estekak 
* laSextaren webgune ofiziala
Indar momentu

[frame|eskuinera|Erradioa (r), indarra (F) eta indar paraleloen (τ) arteko erlazioa, eta aldi berean, erradioa (r), [momentu lineala (p) eta momentu angeluarrraren (L) arteko erlazioa ere ikus liteke.]]

**Momentua** Newtondar mekanikan bektore magnitude bati deritzo. Batzuetan **torke** -ingelesetik: ***Torque***- izendapena ere jaso ohi du.

## Sarrera 
thumb|220px|eskuinera|Indar baten momentuaren irudikapena puntu batekiko.
thumb|Indarra (F), distantzia (r) eta momentua (τ).

Solido zurrun batek neurri fisiko bat du eta espazioan bolumen bat betetzen du, horregatik, berari eragiten dioten indarrek ez dute puntu batean kontzetratuta egon beharrik.

Eman dezagun bolante bati indar bi indar berdin egiten dizkiogula, baina aurkako noranzkoan eta bien artean distantzia bat utzita. Indarren batura, noski, zero da, baina bolantea ez dago orekan, biraka dabil. Distantzia batera aplikatzerakoan biraketa sortzen duen indarraren berezitasun honi, *momentua* esaten zaio. Hau da, momentuak gorputza birarazten du eta orekan egotea nahi dugun gorputzak ezin du biraketarik izan.

## Indar baten momentua 
**Indar baten momentuak puntu batekiko, indar horrek puntuarekiko biraketa-higidura bat sorrarazteko duen gaitasunaren neurria ematen digu**. Bere balioa, indarretik puntura perpendikularrean dagoen distantzia eta indarraren modulua biderkatuta lortzen da. Laburbiltzeko, hau da:

:\vec {M} = \vec {r} \times \vec {F}

edo

 \left\vert\vec M \right\vert =\left\vert\vec r \right\vert \cdot \left\vert\vec F \right\vert \cdot \sin \alpha

\vec {M} = Momentua / \vec{r} = Distantzia / \vec {F} = Indarra / \alpha = r eta F-k osatzen duten angelua

Ikus daitekenez, **momentuak**, ekuazioak ematen duen modulu bat du, baita biraketa-zentzuak ematen duen noranzko bat ere, eta bektore izateko norabidea bakarrik falta zaio. Norabide hau, biraketa-planoari perpendikularra den lerro bat da, honi **momentuaren ardatza** esaten zaio, eta biraketa hori zerekiko den adierazten du.

Momentuaren ikurra:

* a) Positiboa: Indarrak erloju-orratzen aurkako higidura sortzen badu.
* b) Negatiboa: Indarrak sortutako higidura, erloju-orratzena bezalakoa bada.

M magnitudearen unitatea Sistema Internazionalean (S.I.), m.N (metro.Newton) edota N.m (Newton.metro) da.

## Ikus, gainera 
* Indar-pare

## Kanpo estekak 
* Indar momentua eta momentu angularra
Estraperloaren eskandalua

**Estraperloaren eskandalua** Espainiako Bigarren Errepublikan gertatutako eskandalu politikoa izan zen, Donostiako *Straperlo* markako erruleta elektrikoaren jokoaren inguruan piztu zena. Eragin zuen eskandaluak Espainiako errepublikako gobernu eskuindarra eraitsi zuen eta, ondorioz, hauteskunde berriak izan ziren 1936ko otsailean.

Espainiako Gerra Zibil ostean, Espainiako estatuak kontrolatutako produktuen legez kanpoko merkatua izendatzeko erabili zen estraperlo hitza.

## Gertaerak 
Espainiako II. Errepublikaren garai liskartsuan, Strauss, Perel eta Lowann enpresari herbeheretarrek erruleta berri bat diseinatu, saldu eta haiek eman bide zioten izena, besterik ere proposatu izan den arren: Strauss eta Perlowitz bi negozio-gizonek jarri ziotela izena. Beraz, horiek sustatu zuten negozioa. Botoi batek kontrolatzen zuen erruleta eta nahi zen emaitza lor zitekeen.

Strauss, Perel eta Lowannek -azken hau Straussen emaztea zen- Donostiako Kasinoan aipatutako erruleta ezartzea nahi zuten eta horretarako, 1934an, gobernuko hainbat goi-kargu sobornatu zituzten. Tartean zen Aurelio Lerroux, Alejandro Lerroux Alderdi Erradikaleko buru zenaren iloba, eta Rafael Salazar Alonso, alderdi berekoa eta barne-ministroa 1932tik. Garai hartan, Alderdi Erradikala José María Gil-Roblesen CEDArekin batera zegoen gobernuan.

Salazar Alonsok urrezko erloju bat eta orduko 100.000 pezeta onartu zituen eroskeriaren ordainetan (egungo 50.000 € inguru); Eduardo Benzo barne-gaietako idazkariak eta José Valdivia segurtasuneko idazkari nagusiak 50.000 pezeta bana jaso zituzten. Aldiz, era horretan, erruletarako baimena eman arren, gutxi iritzita polizia-sarekada bat agindu zuten Donostiako Kasinoan. Iruzurra azaleratu zenean, jokoa debekatu egin zuten. Mallorcako Formentor hotelean ere martxan zegoen eta han ere itxi beharrean izan ziren.

Daniel Straussek, orduan, iruzurrari buruzko dokumentuak pasa zizkion Alcalá-Zamora Espainiako Errepublikako presidenteari, Alejandro Lerrouxek jokoa debekatu eta ez baitzion kalte-ordainik ordaindu nahi. 1935eko hondarrean egindako Espainiako parlamentu-eztabaidan, gehiengoak Salazar Alonso zuritu zuen (140k, 137ren kontra), baina Madrilgo alkatea zenaren sinesgarritasuna lur jota zegoen ordurako. Piztu zen eskandaluak Alderdi Erradikalaren gainbehera ekarri zuen eta gobernua eraitsi. Zenbaitek Gerra Zibilaren bidea ireki zuela irizten dute.

## Erreferentziak 
* SOLÉ, José María."El escándalo del estraperlo", *El Mundo*, 1995eko irailaren 17a.
* Marc Fontbona, *El estraperlo, una ruleta política*, "La Aventura de la historia" (Madrid), núm. 120 (Octubre 2008), 36-40.
* José Carlos García Rodríguez *El Caso Strauss. El escándalo que precipitó el final de la II República* Editorial Akrón, Astorga (León), 2008 .

## Kanpo estekak
Ahmed Al Safi

**Ahmed Al Safi** (احمد الصافي) (Diwaniya, Irak, 1971 - ) eskultore eta margolari irakiarra da. 2005 urteaz geroztik Frantzian bizi da.

## Kanpo estekak 
* AlSafiArt
* Saatchi Gallery
Manex ardi burugorri

**Manex ardi burugorria** Euskal Herriko bertako ardi arraza bat da, eta bi azpimota edo arraza ditu: manex ardi burugorria eta manex ardi burubeltza. Bi mota horiek arraza bereizitzat jotzen dira gaur egun. Manex ardiak Hegoaldeko ardi latxaren senide hurbilak dira. Hainbatentzat ordea ardi hau ez da aparteko arraza, ardi latxaren mota bat baizik. Iturri ezberdinen arabera honen inguruko iritzi ezberdinak daude. Frantziar Administrazioak bertako arrazatzat jotzen du, ardi latxetik aparte.

## Hedapena 
Manex ardi burugorria Euskal herriko Iparraldean dago hedatuta.

## Ezaugarriak 
* Arraza landatarra da. Ardi gogorrak dira, Pirinio aldeko larre eskasenetan ondo moldatzen direnak.
* Bereziki esnetarako erabilitako ardia da, eta arraza hau, beste ardi arraza batzuen esnearekin batera, Ossau-Irati gazna egiteko erabiltzen da.
* Ardi arraza iletsua da. Kolore zurikoak dira jeneralki eta hanka eta buru gorriak.
* Ardi mota honek trashumantziako mugimenduak egiten du urtean zehar goiko Bortuetatik beheko ibarretara.

## Begira 
* Aari, Euskal mitologian ardiari buruzko kontuak jakiteko.
* Martak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Momentu (argipena)

**Momentu** izenak hainbat esanahi eta erabilera ditu:

* Hego Euskal Herriko lagunarteko hizkeran, a edo a, denbora laburra;
* fisikan,
** indar momentua, mekanikako bektore magnitude bat;
** momentu lineala, masa bider abiadura;
** momentu angeluarra, errotazio-mugimenduko kontzeptu bat;
* matematikan eta estatistikan, momentu, puntu edo datu batzuen ezaugarriak neurtzeko funtzio bat,
** momentuen funtzio sortzailea,
** momentuen metodoa;
* sismologian, momentu sismikoa, lurrikarei buruzko magnitude bat,
** momentu magnitude eskala, momentu sismikoan oinarritutako eskala.
Kerry GAA

**Kerry GAA** edota **Kerry County Board of the Gaelic Athletic Association** (irlanderaz **Cumann Lúthchleas Gael Chontae Chiarraí**) Irlandako hego-mendebaldean dagoen Munster probintzian kokatuko Kerry konderriko gaeldar jokoetako talde bat da. Taldearen koloreak orlegia eta urre koloreak dira, konderriaren kolore ofizialak hain zuzen ere, kolore hauek Kerry konderriko edozein udalerri, herrixka, tarbenetan edota taldearen partidetara joan ohi diren zaletuen jantzietan ikus daitezkelarik.

Irlandan zerbaitegatik oso ezaguna bada gizonezkoen futbol gaeliko taldearengatik da. Historia osoan Irlandako Futbol Gaeliko Liga Nazioneko txapelketa gehien irabazi dituen talde baita, denera 19, 4etan txapeldunordea ere izan delarik. Hurling taldea ere badu, baina ez du hainbesteko arrakastarik izan, lorturiko garaipen bakarra 1891eko All-Ireland Senior Hurling Championship baita.

Elkarte Atletiko Gaelikoaren barnean dagoen Kerryko kirol saila 1888an sortu zen.

## Tituluak 
### Futbol Gaelikoa 
#### All-Ireland Senior Football Championship 
#### National Football League 
## Jokalari mitikoak 
* Dan O'Keefe
* Joe Keohane
* Seán Murphy
* Mick O'Connell
* Pat Spillane
* Mikey Sheehy
* Páidí Ó Sé
* Ogie Moran
* Ger Power

### Hurlinga 
#### All-Ireland Senior Hurling Championship 
#### National Hurling League 
## Kanpo estekak 
* Kerry GAA taldearen webgune ofiziala 
* Kerry taldeko antzinako kamiseta mitikoak erosteko aukera.
Páidí Ó Sé

**Páidí Ó Sé** (1955eko maiatzaren 16a, Ceann Trá, Dingle penintsula, Kerryko konderria &ndash; 2012ko abenduaren 15a, Ceann Trá, Dingle penintsula) irlandar futbol gaeliko jokalari eta entrenatzaile bat izan zen, bere ibilbidean zehar bere jaioterriko Kerry konderriko taldearekin lortutako txapelketei esker kirol horretako kondaira bilakatu zelarik. Ama hizkuntza irlandera zuen.

Bere udalerriko *An Ghaeltacht* taldean jokatu zuen, baita 1975-1987 urteen artean Kerry GAA taldearekin ere. Azken honekin eta bere lidergopean All-Ireland Football Championship 8 txapelketa irabazi zituzten, Irlanda osoan sekulako ospea bereganatu zuelarik. Bere hilobak diren Darragh, Tomás eta Marc Ó Sé ere futbol gaeliko jokalari nabarmenak dira.

## Ikus gainera 
* Kerry GAA

## Kanpo estekak 
* Páidí Ó Sé futbol galeiko jokalariari buruzko dokumentala ikusgai. Youtube.com 
* Páidí Ó Sé eta Kerry GAA taldeko 1980ko irudiak. 
* Páidí Ó Sé-ri gaur egun TG4 irlandar telebista katean eginiriko elkarrizketa
Fomite

Mikrobiologian, **fomiteak** mikroorganismoak dituzten objektuak dira, infekzioak hedatzen dituztenak gizabanakoen artean aipatutako mikroorganismoak garraiatzerakoan.

Fomitetzat jo daitezke mukizapiak, eskuoihalak, jostailuak, telefonoak, boligrafoak edo arkatzak, ordenagailuen teklatuak... Objektu horiek guztiek erabiltzaile gaixo batek askatzen dituen bakterioak eta birusak atxikitzen dituzte. Beste erabiltzaile osasuntsuak ikutzerakoan mikrobioen transmisioa suertatzen da.

Arizonako Unibertsitatean jarduten duen Charles Gerber irakaslearen arabera, bulego baten ordenagailuaren teklatuak komuna baten tapak edo estalkiak dituen adina birus eta bakterioak ditu. Beste ikerketa batek kafea hartzeko kikara batzuen kirtenen %41ek bakterio fekalak zituela frogatu zuen, eta telefonoen aurikularrek milaka bakterio/cm2-ko ukan ahal dituztela jakinarazi zuen.

## Kanpo estekak
Norteko trenbideari

**Norteko trenbideari** edo **Norteko trenari jarriak** Jose Manuel Lujanbio *Txirrita* bertsolariaren bertso sorta bat da, 1931. urtean *Bertsolariya* aldizkarian agertua.

## Bertsoak 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Apellidua Olazabal det

**Apellidua Olazabal det** Jose Manuel Lujanbio *Txirrita* bertsolariaren bertso sorta bat da. Bertsoan garbi aipatzen denez, nonbait Irungo Felix Olazabal izeneko norbaiti jarriak dira eta 1893. urte inguruan girotuta daude.

## Hitzak 
## Kanpo estekak
Hargin andaluza

**Hargin andaluza**, **Hargin andaluzari** edota **Hargin andaluzarena** Jose Manuel Lujanbio "Txirrita* bertsolariaren gaztetako bertso ezaguna da.

## Historia 
*Txirrita bertsolaria *Latze* baserrian hamairu urterarte bizi izan zuen, nonbait fabrika batek *Latze* baserriko soro eta larreak hartu omen zituen eta familia osoa Errenteria edo Oreretako *Txirrita* baserria mugitu zen. Fabrika hori *Hijos de Jaime Puig* - *Destilería de Leñas y Fábrica de Productos Químicos* zen (gaur egun itxia). *Latze* baserria denbora askoan oso-osorik mantendu zen, baina azkenean erortzen amaitu zuen.

Fabrika hura eraikitzean, langileen artean ba omen zegoen hargin andaluziar bat. Behinola, hargin andaluziar hark bezperan egindako horma okertuta aurkitu omen zuen, eta horma oker hura zuzendu nahirik bultzaka hasi omen zitzaion. Lantegi horretan ari zela, Txirritak ikusi egin zuen. Oraindik mutiko koxkorra zen, baina honako bertso hau bota zion:

Gertaera honen beste bertsio baten arabera, oso hargin ona zela eta, berealdiko ospea zuen hargin andaluziar bat Ereñotzura etorri omen zen. *Txirrita* mutikoa, beste batzuekin batera hargin-mutil lanetan ibili ohi zen. Dirudienez aurreko egunean andaluziar harginak horma oker xamarra egin omen zuen (hargintzan honi *bizkarra* esaten omen zaio). Inork ez ikusteagatik, andaluziar hargina goizean goiz joanda, mailuarekin horma barrualdera kolpatuz ari omen zen Txirritak ikusi eta bertso ospetsu hori bota zionean.

## Kanpo estekak 
* "Hargin andaluza" bertsoaren Xabier Leteren bertsioa entzungai 
* "Hargin andaluza" bertsoaren Andoni Egañaren bertsioa entzungai
Amets bat (Txirrita)

**Amets Bat** Jose Manuel *Lujanbio* bertsolariaren bertso sorta bat da. Gaia euskararen XX. mende hasierako egoera du, euskara bere semeak baztertuta duten amona zahar batekin parekatuz.

## Hitzak 
## Kanpo estekak
Sex Pistols

**Sex Pistols** punk musika taldea zen, Londresen 1975ean sortua. Mugimendu punka jarri zuten abian Erresuma Batuan, eta rock musikari andanaren eredua izan dira, nahiz eta haien ibilaldi profesionalak bi urte eta erdi baino ez iraun, eta 4 single eta estudio album bakarra ondu (''Never Mind the Bollocks, Here's the Sex Pistols*). Taldearen abestirik ezagunetarikoak God Save the Queen eta Anarchy in the U.K. dira.

Hasierako kideak hauek ziren: Johnny Rotten abeslaria, Steve Jones gitarra-jotzailea, Paul Cook bateria-jotzailea eta Glen Matlock baxu-jotzailea. Sid Viciousek ordezkatu zuen Matlock 1977ko hasieran. Malcolm McLaren enpresariaren zuzendaritzapean, hautsak harrotu zituzten Erresuma Batuan. Maiz, kontzertuek oztopo ugari zituzten antolatzaile eta agintariekin, baina jendez betetzen ziren.

1978ko urtarrilean, AEBetan zehar bira istilutsua egin ondoren, Rottenek taldea utzi zuen. Hurrengo hilabeteetan, gainerako hiru kideek kantak grabatu zituzten Sex Pistolsen historia islatu zuen filmerako: *The Great Rock 'n' Roll Swindle*. Sid Vicious 1979ko otsailean hil zen, heroinaren gaindosiak jota. Besteak 1996an batu ziren berriz, *Filthy Lucre Tour'' izeneko bira egiteko. 2002az geroztik, gehiagotan elkartu dira show eta bira gehiago egiteko.

## Kanpo estekak
Prozesu (argipena)

**Prozesu** terminoak aldi zenbaitetan burutzen den ekintza edo gertaera bat da. Erabilera ezberdinak ditu:

* zientzian,
** ekoizpen-prozesua, produktu bat ekoizteko burutzen diren aldi ezberdinen multzoa da;
** informatikan, prozesua;
** estatistikan, prozesu estokastikoa denboran edo espazioan zehar zehazten diren banaketa multzo bat da;
** kimikan, prozesu kimikoa, erreakzio kimikoa;
* zuzenbidean, prozesu judiziala;
* literaturan,
** Prozesua, Franz Kafkaren liburu bat.
Ni esposatzian

**Ni esposatzian** (*Ni ezkontzean*) Juam Manuel Lujanbio "Txirrita" bertsolariaren bertso sorta bat da.

## Hitzak 
## Kanpo estekak
Lopez (XVIII. mendea)

**Lopez** XVIII. mendeko apaiz eta euskal idazlea izan zen, jatorriz Jutsikoa. Ibarreko erretorea izan zen. 1782an Alfonso Rodriguezek XVI. mendean idatzitako *Práctica de la perfección cristiana* liburua euskaratu eta Avignon-en argitaratu zuen Alphonsa Rodriguez izenez. Lan horretarako Amikuzeko baxenafarrera erabili zuen . Hizkuntza aldetik, mendebaldeko euskaldun askorentzat, deigarria da liburuko alokutiboaren, xukaren, erabilera.

## Lanak 
* *Alphonsa Rodriguez Jesusen Compagnhaco Aitaren Guiristhinho perfeccioniaren praticaren pparte bat Heuzcarala itçulia, Heuzcara becic eztakitenen daco*. 1782, Avignon.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lopez Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan
Erribozima

thumb|upright|eskuinera|Mailuburu erribozima baten egitura
**Erribozimak** jarduera entzimatikoa edo katalitikoa duten ARNaren molekulak dira. Izenak berak ere (*erribozima*: ent**zima** **erribo**nukleikoa) aipamen egiten dio ezaugarri berezi horri.

Birusetan, bakterioetan eta eukariotoengan aurkitu dira erribozimak.

Molekula hauek funtsezko zeregina bete zuten biziaren jatorrian. Izan ere, informazio genetikoaren eramaileak izanik eta, aldi berean, katalizatzaileak izanik "*ARN mundu*"aren oinarrizko elementuak dira. ARN munduaren hipotesiaren arabera, duela 3.500 milioi urte inguru beren erreplikazioa egiteko gai ziren azido erribonukleikoak agertu ziren, gaur egungo ADNk eta proteinek egiten dituzten funtzioak egiten zituenak.

1981ean Thomas Cech ikerlariak aurkitu zituen lehenengo erribozimak protozoo batekin lanean ari zela. Zientzialari horrek protozoo horren ARNaren heltze prozesua ikertu zuen, eta ARN horren introiak ez zituela inongo entzimarik kentzen erreparatu zuen. ARNk berak introien kentze-prozesua katalizatzen zuela proposatu zuen.

Erribozima gehienek ARN moztu eta itsasten duten katalizatzaileak dira.

## Kanpo estekak 
*  Bere burua kopiatzen duen RNA sintetikoa
Orain bi milla urte

***Orain bi milla urte*** (*Orain bi mila urte*) Jose Manuel Lujanbio "Txirrita" bertsolariaren bertso sorta bat da. Antzinaroko "kantabriar" euskaldunen eta erromatarren arteko borrokak aipatzen ditu, baita garai haietako *Lekobide* eta *Otsobal* euskal buruzagiak eta Tubal, denak pertsonai sasi-historiko-mitologikoak ere, bai eta Octaviano erromatar enperadorea ere. *Leloren kantua* edo *Kantabriarren kantua* deritzon kantu apokrifoan eta batez ere Juan Benanzio Arakistainen *Tradiciones Vasco-Cántabras* liburuko "Los Cantabros" (kantabriarrak) kontakizunean oinarritzen da.

1933an argitaratu zen, bi zatitan, Argia aldizkariaren 647. eta 648. zenbakietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Testu osoa, Wikitekan:
Oraingo neskatxen jazkerak

**Oraingo neskatxen jazkera** Jose Manuel Lujanbio "Txirrita" bertsolariaren bertso sorta bat da.

## Hitzak 
## Kanpo estekak
Pernando Amezketarra (Txirrita)

**Pernando Amezketarra** Jose Manuel Lujanbio "Txirrita" bertsolariaren bertso sorta bat da. Bere izenburuak ongi adierazten duen gisa Pernando Amezketarrari buruzkoak dira.

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amets bat (Txirrita) 
* Bertso berriyak Txirritak jarriyak 
* Gure munduko bizimodua 

## Kanpo estekak
Gure munduko bizimodua

**Gure munduko bizimodua** Juam Manuel Lujanbio "Txirrita" bertsolariaren 1931ko bertso sorta bat da. Hitz eta gogoeta sakoneko bertsoak, gizarte kritika garbi bat azalarazten dute.

## Hitzak 
## Kanpo estekak
Ia guriak egin du

***Ia guriak egin du*** Frantzisko Petrirena Rekondo "Xenpelar" bertsolariaren bertso sorta bat da. 1872an piztu zen Bigarren Karlistaldiaren bezperetan jarri zituen zortzi bertso hauek Xenpelarrek, gerran ez hasteko eskatzen.

## Bertsoak 

:Iya guriak egin du,
:badegu zeñek agindu;
:ez oraindik umildu,
:alkarrengana bildu;
:gerra nai duben guziya,
:berari kendu biziya!

:Okasiyua prestatzen,
:lotan daudenak esnatzen;
:etzait neri gustatzen
:maliziyan jostatzen
:iñorekin ibilltzia;
:ark merezi du illtzia!

:Gerraren billa gau t'egun
:etsaiak arturik lagun;
:arrazoi ote degun
:edo zer datorkigun
:asitzerako pentsatu
:fusillak nola dantzatu!

:Ez naiz ni gerraren zale,
:baizik pakearen alde;
:zeñek nai duen galde,
:berari tira dale,
:bala bat sartu buruan,
:aspertuko da orduan!

:Umildadean alkarri
:errespetua ekarri;
:lege eder bat jarri
:bizi gaitezen garbi;
:ori deseo nuke nik,
:ixuri gabe odolik!

:Gaitzak gerade umiltzen
:eta pakean unitzen;
:ez da errez ibilltzen
:anaiak alkar illtzen,
:zer dan entenditu gabe;
:ortan galduko gerade!

:Gu gera iru probintzi,
:lengo legerik ez utzi;
:oieri firme eutsi,
:naiz anka bana autsi;
:jaioko dira berriyak,
:gu gera euskal erriyak!

:Alabes eta bizkaino,
:gu gera gipuzkoano;
:aitak ill ziran baño
:semeak oraindaño
:legea degu guardatu;
:letra zarrik ez ukatu!

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Ia guriak egin du*, Eñaut Agirrek kantatua, bertsoikasgela.eus
Betroiarenak

***Betroiarenak*** bertso sorta bat da, bederatzi puntuko neurrikoa, Xenpelarrek idatzi zuena. Erositako behi bretoi makal batekin izandako gorabeherak kontatzen ditu 12 bertsotan, modu umoretsuan.

## Historia 
Antonio Zavalaren arabera, bertsoetan aipatzen den "*Fermiñ erostuna*" Fermin Errazkin Abalgada zen, Errenteriako nekazaria, Xenpelarren etxe berean bizi zena. Izan ere, Xenpelarren koinatua, Jabier Aranberri, aritzen omen zen haren aziendak gobernatzen.
 
Ostegun batez, feria eguna Hernanin, herri horretara joan zen Fermin, eta Inazio delako bati behi betroi bat erosi zion. Behi ona omen zen, baina bidean, betroia kanpoan utzita Fermin taberna batean zelarik, trukatu egin zioten. Betroi trukatu horrekin eliz ataritik pasatzean, irri egin zioten apaizek. Horregatik esaten omen du Xenpelarrek:

"*burlaka asi zaizka*
*elizatik ontzak ...*"

Fermin Errazkin 1891ko maiatzaren 12an hil zen, Errenteriako Madalen kalean, 54 urterekin, pneumoniak joa.
 
## Bertsoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Betroiarenak*, Eñaut Agirrek kantatua, bertsoikasgela.eus
Loriak udan intza bezela

**Loriak udan intza bezela** Bilintx bertsolariaren bertso sorta bat da.

## Hitzak 
## Kanpo estekak 
* Benito Lertxundiren "Loriak udan intza bezela" abestiaren bertsioa entzungai
Rousseau (argipena)

**Rousseau** frantsesezko abizen bat da.

Honako pertsona ezagunek dute abizen hau, besteren artean:
* Jean-Baptiste Rousseau (1670-1741), frantziar olerkari eta antzerkigilea.
* Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), suitzar idazle, konpositore eta filosofoa.
* Théodore Rousseau (1812-1867), Barbizongo eskolako frantziar margolaria.
* Henri Rousseau (1844-1910), naïf estiloko frantziar margolaria.
Iparragirre abila dela

***Iparragirre abila dela*** Xenpelar bertsolariaren bi bertso dira, Jose Maria Iparragirreri zuzendutakoak. Garai hartako pentsamoldearen ustez, Iparragirre *eskoladun* bertsolari edo musikaria zen, eta gainontzeko bat-bateko bertsolariak, aldiz, baserritar xumeak. Horregatik horietako askok gitarra-jotzaile "komeriante" moduan ikusten zuten.

## Bertsoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berdabioko semea

***Berdabioko semea*** —baita ere ***Goizuetan***, ***Berdabioren bertsoak***, ***Goizuetan bada gizon bat*** edo ***Trabukoren kanta*** deitua— egile ezezaguneko kopla sorta bat da, seiko handia edo hiru puntuko handia ere esaten zaion neurrikoa.

## Kokalekua eta istorioa 
thumb|Mikel Laboa
Kontatzen dituen gertakizunak Goizueta, Lesaka eta Arantzako (*Aranaz*) herrietan kokatuak daude. Goizuetako Artikutzatik gertu, Elama auzoan, Berdabioko bordan bizi zen gizon baten ahotik mintzo da narratzailea. Ahozko tradizioaren arabera, bertsoak Berdabioko gizon hark berak egin omen zituen, Iruñeko kartzelan zegoela. Besteak beste, Patziku Perurena bezalako ikerlarien dokumentazio-lanari esker frogatu da kanta XVIII. mende bukaerako egiazko gertakizunetan oinarritua dagoela.

Kopletan Trabuko izeneko gizon bat erdeinatzen da, gizon gaiztoa eta gezurtia dela salatuz (*hitzak ederrak, bihotza paltso*). Nahiz eta kantuan istorioaren alde gehienak nahiko ilunak izan, Goizueta eta inguruko ahozko tradizioari esker alderdi asko argitzen dira, aldaera eta ñabardura askorekin izanda ere.

Aldaera guztiak bat datoz honako kontakizunean: *Berdabiok* bere bordaren inguruko meatze batetik ateratako metalarekin (Goizueta meatzaritza eta oletatik bizi izan da mendeetan, duela ez asko arte) diru faltsua egiten zuen (ontzako urreak), gero, kontrabandoz, mugaz beste aldera igarotzeko. Iturri batzuen arabera, meatzeko metala ezezik, lapurturiko urre eta bestelakoak ere baliatzen zituen dirua egiteko, eta hain zuzen lapurretagatik atxilotu zuten hasieran Berdabio.

Berdabiok beste hiru kiderekin burutzen zuen diru faltsuketa hura. 1748ko dokumentu batean Joseph de Etchagarai (Berdabiokoa), Joseph de Quillaberri, Gracian de Echeverria eta Juan Antonio de Navaz izenak ageri dira. Haiei leporatu zitzaien delitua. Atxilotuak mugaldeko jendea ziren, Kilaberri zuberotarra zen sortzez, Etxeberria Hazparnekoa eta Navaz zubietarra Non dagoen, ipuinetako misterioa da.

Kontatzen denez, Berdabio kartzelan hil zen, eta bertsook han kantatu omen zituen, bere salatariari mendeku hartzeko. Patziku Perurenaren arabera, ordea, Berdabio kartzelatik irten zenaren frogak daude, eta badirudi ia erabateko pobrezian hil zela

(Aita Donostiak Aranazen jaso eta 1929ko bere kantutegian jasotako aldaera)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ni ez naiz MIkel Laboa
* Cancionero Popular Vasco

## Kanpo estekak 
* Mikel Laboaren *Goizuetan* abestiaren bertsioa, YouTub webgunean entzungai.
* Patziku Perurena, *Goizuetan bada gizon bat* (2010) lanaren lehen kapitulua irakurgai, Alberdania argitaletxearen webgunean.
Ardi latx muturbeltz

**Ardi latx muturbeltza** edo **ardi latx burubeltza** Euskal herriko bertako ardi arraza bat da. Ardi latxaren bi mota daude, egun bi arraza ezberdintzat jotzen direnak, ardi latx muturbeltza eta ardi latx muturgorria.

Hainbat adituren ustez, Ipar Euskal Herriko manex ardiak (manex ardi burubeltza eta manex ardi burugorria) ardi latxaren barietateak baino ez dira. Hala ere, arraza ezberdintzat hartzen dituzte sailkapen ofizialek.

[thumb|ezkerrera|Ardi latx muturbeltz eta muturgorriak, [Gasteizko mendiak (mendilerroa)|Gasteizko mendietan.]]

## Arrazaren historia 
Ardi honi *latx* izenondoa, dirudienez, duen ilea oso latza delako eman zitzaion. Antzinakoak dira oso, eta gaur arte heltzearen arrazoia honako hau da: mendetan debekatuta egon zela kanpoko beste edozein arrazako ardirik ekartzea.

## Bibliografia 
* Razas ovinas Españolas. Antonio Sanchez Belda. Maria C. Sanchez Trujiñano. Ministerio de agricultura , Pesca y Alimentación. 1987. 

## Ikus, gainera 
* Aari, Euskal mitologian ardiari buruzko kontuak jakiteko.
* Martak

## Kanpo estekak 
*  Ardi latxaren elkartearen webgunea
* Arrazari buruzko bideoa
House by the River

***House by the River*** Fritz Langek 1950ean zuzendutako film dramatikoa da, Republic Pictures etxeak ekoiztua.

## Argumentua 
Stephen Byrne eleberrigileak (Louis Hayward) neskamea jazarri du eta, bere burua ezin kontrolatuta, eskuez hil arte ito egingo du, andreak aurre egin dio eta. Anaia koxuak lagunduta emakumearen gorpua ibaian desagerraraziko dute, baina handik gutxira ur-azalera egingo du eta poliziaren ikerketa abian jarriko da.

## Aktoreak 
* Louis Hayward ... Stephen Byrne
* Jane Wyatt ... Marjorie Byrne
* Lee Bowman ... John Byrne
* Dorothy Patrick ... Emily Gaunt
* Ann Shoemaker ... Mrs. Ambrose

## Kanpo estekak 
*  ***House by the River*** **IMDb** atarian
Euskal Batasuna

**Euskal Batasuna**, **EB**, Ipar Euskal Herriko alderdi politiko abertzale eta ezkertiar bat izan zen. Herri Batasunarekin harreman estuak izan zituen. Abertzaleen Batasuna (AB) koalizioaren sorreran parte hartu zuen eta kide gehienak bertan integratu ziren.

## Hauteskundeak 
Frantziako Legebiltzarrerako hauteskundeetara EMA alderdiarekin batera aurkeztu zen 1993. urtean. Ondoren, Herri Batasunarekin, EMArekin eta Herriaren Alderekin (HA, Patxa eta Oldartzen mugimenduetatik zetorrena) akordio bat sinatu zuen 1994an. Urte berean, Europako Parlamenturako hauteskundeetan, Eusko Alkartasunarekin Frantziako Regions et Peuples solidaires izeneko zerrendan partaide izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ongi-etorriya

***Ongi-etorriya*** ("Ongietorria") Pello Mari Otaño bertsolariak 1901ean idatzitako bertsoa da. Akrostiko bat egiten du Otañok bertso honetan. Lerro bakoitzaren lehenengo letra hartu eta goitik behera irakurtzen bada, "Jose Mari Aldasoro" izena irakur daiteke. Jaun hri nor izan zan ez da jakina. Baina, itxura danez, Argentinan gaixoturik, Euskal Herrira etorri zan osasunaren bila; eta, sendatu ondoren hara ostera joan zenean, Otañok zortziko txiki hauekin eman zion bere ongi-etorria.

Bi bertso hauek Buenos Airesko La Baskonia aldizkarian argitaratu ziren, beraren 287 zenbakian, 1901eko irailaren 20an.

## Hitzak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Akrostiko

## Kanpo estekak
Herriaren Alde

**Herriaren Alde**, **HA**, Ipar Euskal Herriko alderdi politiko abertzale eta ezkertiar bat izan zen. 1994an sortu zen Patxa eta Oldartzen taldeen hurbiltzearen ondorioz. Nazio arloko borrokari, gizarte arlokoa gehitzearen beharra azpimarratu zuen.

## Historia 
Taldea sortu zelarik, Asterixen komikietan oinarritua den Baiona Ttipiko Patxa plazako margolan famatua margotu zuten. Bertan espainiar eta frantziar poliziak ageri dira, lupa batez handitua den Euskal Herriari begira. Margolana gaur egun oraino ikusten ahal da.

Herri Batasunarekin, EMArekin eta Euskal Batasunarekin akordio bat sinatu zuen 1994an.

1995 urte bukaeran GAL erakundea lagundu zuten Frantses polizia batzuen izen-deiturak agertarazten zituen afitxa bat atera zuen. Honen ondorioz, izendatutako polizietarik batzuek, Joël Cathala, Michel Helie eta Alain Etxeto poliziek, salaketa jarri zuten alderdiaren kontra, difamazioa egiten zutela erranez. *Enbata* eta *Ekaitza* hedabideetako zuzendariak eta Herriaren Aldeko kide bat epaituak izan ziren horren kari 1996ko otsailean. *Ekaitza* zuritua izan zen prozedura akats batengatik baina *Enbatako* Jakes Abeberri eta Herriaren Aldeko Jakes Bortairu isuna ordaintzera zigortuak izan ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patxa

thumb|Patxaren logoa
**Patxa** Ipar Euskal Herriko gazte-kolektibo abertzale eta ezkertiarra izan zen, joera anarkistakoa, 1986an sortutakoa. Kanpainak burutu zituen arlo anitzetan: gaztetxeak, intsumisioa, feminismoa, preso politikoak, zezenketen aurka, faxismoaren aurka, etab.

Haren egoitza Patxoki zen, gaur egun Bizi! mugimenduak kudeatzen duen eraikina, Baionako Tonneliers karrikan.

1991n Oldartzen kolektiboarekin elkarlanean hasi zen. 
1994an desegin eta, Oldartzenekin bat eginik, Herriaren Alde eragilea sortu zuten Patxako hainbat kidek.

Haren kideetarik batzuk oso aktiboak izan ziren Gazteriak mugimenduaren sortzean.

*Patxaran* izeneko fanzine bat argitaratzen zuen. 

## Historia 
1986: Patxa sortu zen.

1987: Lehen Rock Eguna, Arrangoitzen.

1991: Etxe askatuaren okupazioa.

1991-1992: Insumisioaren aldeko kanpainaren gorena.

1994: Patxa desegin zen.

## Okupazioak 
Patxak, gazteentzako lokalen beharrari erantzun nahian, eraikin hutsak okupatu zituen, Baionan: Pannecau karrikan, Lagréou karrikan... Gehien iraun zuen okupazioa Espainiako karrikako *Etxe Askatua*rena izan zen, 1991n. Poliziak hilabete pare baten buruan handik kanporatu zituen, eraikinaren atea adreiluz hetsiz.

## Insumisioa 
thumb|Intsumisioaren aldeko manifestazioa.
Patxako kideek Frantziako armadan soldadutza egiteari uko egiten zioten. Haietarik batzuk intsumitu eta presondegiratuak ere izan ziren. Kanpainak sustengu handia bildu zuen eta MAIA (Militarismoaren Aurka, Intsumisioaren Alde) mugimendua sortu zen eta ondoko urteetan intsumitu gehiago ekarri.

## Beste kanpaina batzuk 
Patxa bereziki aktiboa izan zen beste hainbat arlotan: feminismoa, preso politikoen sustengatzea, zezenketen aurka, faxismoaren aurka...

## Eragina 
### Literaturan 
2010ean, Eneko Bidegainek gazte taldeari buruzko liburua aurkeztu zuen, *Patxa: Besta bai borroka ere bai* izenburupean.

### Kazetaritzan 
Enbata aldizkariko 1991ko zutabe batean, Patxaren deskribapen bat irakur daiteke (frantsesez).

### Zineman 
Rock et Révolution dokumentalean, Patxako orduko kide bat eta orduko irudi batzuk ikus daitezke (20:00tik goiti, hamar bat minutuz).

### Toponimian 
2017an Patxa Plaza Kolektiboak, Baionako herriko etxearekin elkarlanean, herri galdeketa bat abiatu zuten Patxa plaza eraberritzeko. 2019an, ofizialki Trinketeko plaza zena Patxa plaza bilakatu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gazteriak

## Kanpo estekak 
* https://www.gaztezulo.eus/albisteak/besta-bai-borroka-ere-bai
* /?fbclid=IwAR37so6lKzkoqDJQQR5L2yY_jq53DCq3FE6xFFHHsY6ldjchI59fiVQ8AvA
* https://www.youtube.com/watch?v=iVCwr7SfWiM
Kyle of Lochalsh

**Kyle of Lochalsh** (Eskoziako gaeleraz *Caol Loch Aillse*) Eskoziako Highland eskualdean dagoen mendebalde kostaldeko udalerri bat da. Inverness hiritik 100 kilometro inguru mendebalderantz dago, Loch Alsh aintziraren sarreran. Bere aurrean Skye uhartea eta bertan dagoen Kyleakin udalerria kokatzen dira.

Bertan Skye uhartera errepidez joateko pasabide bakarra den Skye Bridge zubia kokatzen da (beste modu bakarra 1995ean zubia eraiki zen arteraino, ferryz zeharkatzea baitzen), uharte hartan dagoen Kyleakin udalerriarekin elkarlotuz. Honela bada, Kyle of Lochals udalerria Skye uhartearen lehorreko ataria dela esan liteke. Eilean Donan gaztelu ospetsura joateko abiapuntu ezin hobea ere bada.

## Eraikina 
* Kyle of Lochalsheko tren geltokia

## Iruditegia 

Irudi:Main Street Kyle.JPG|Kale nagusia
Irudi:Kyle of Lochalsh railway station - geograph.org.uk - 54111.jpg|Kyle of Lochalsheko tren geltokia
Irudi:Fishing boats at Kyle of Lochalsh - geograph.org.uk - 1031631.jpg|Portua
Irudi:Kyle of Lochalsh - geograph.org.uk - 8319.jpg|Itsasotik ikusita

## Ikus gainera 
* Portree

## Kanpo estekak 
* Kyle of Lochalsh udalerriko webgunea
Skye Bridge

**Skye Bridge** edo **Skye zubia** Eskoziako Highland eskualdean kokatzen den zubia da. 1992an eraikitzen hasi zen, eta azkenik 1995ko urriaren 16a ireki zen. Eskoziako lur lehorran dagoen Kyle of Lochalsh udalerria eta Skye uhartean dagoen Kyleakin udalerria errepidez lotzen ditu, Loch Alsh aintzira zeharkatuz, zubi honen eraikuntza arte 1600. urtetik aurrera bien arteko zeharkaldia burutzen zuen ferry zerbitzu batek egiten baitzuen. Diseinatzailea Miller-Dywidag eta Arup ingenieritza konpainiak izan ziren, eta erabilitako materiala altzairua eta hormigoia izan ziren. Gutxi gorabehera 500 metroko luzera du.

## Kanpo estekak 
* Skye zubiari buruzko orrialdea. Undiscoveredscotland.co.uk
Tea Party (mugimendua)

right|thumb|Gadsden banderak **Tea Party mugimenduko** jarraitzaileen ikur bilakatu da: "*Dont tread on me*" ("Ez nazazu zapaldu") da bere leloa.

**Tea Party mugimendua** Estatu Batuetan 2009 urtean, Barack Obama presidente zelarik, sortutako mugimendu politiko da. Gobernuak plazaratutako erreforma ekonomiko eta sozialen aurka azaldu, hala nola zerga igoera, eta Estatu Batuetako jatorriko idealak (indibidualismoa eta banakoaren autonomia, kasu) aldarrikatzen dituena. Hainbat buruzagi ezagun izan ditu jaio zenetik, besteak beste, Sarah Palin, Rand Paul, Marco Rubio, eta Michelle Bachmann. Gaur egungo Estatu Batuetako estatu-idazkaria, Mike Pence, adibidez, Tea Party-ko kidea da. 2010 urtetik aurrera mugimenduak zabalkuntza handia izan du: antolatutako jarraitzaileen elkarretaratzeak eta urte hartako azaroko hauteskundeetan izan behar zituen emaitzak mundu osoko ikusmira erakarri zuten, Barack Obama eta alderdi demokrataren aurkari sendo moduan. Antolakuntza oso horizontala izan du jaio zenetik, eta Tea Partyren parte diren hainbat erakunde sozial aurkitu daitezke (Tea Party Patriots, Tea Party Express, etab).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Terneuzen

**Terneuzen** () Herbehereetako Zeelanda probintziako hiria da eta 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 55.244 biztanle zituen. Probintziaren hegoaldean dago, Gante eta Terneuzen arteko kanalaren amaieran. Hiriaren herrigunean 24.000 pertsona bizi dira eta inguruan hainbat herri txikiago daude.

## Inguru naturala eta kokapena 
Terneuzenen udalerri mugakideak honakoak dira: Sluis mendebaldean, Westerschelde itsasadarra iparraldean, Belgikako Gante hiria hegoaldean, eta Hulst ekialdean.

Westerschelde itsasadarraren iparraldean Borsele eta Vlissingen daude, iparralde eta ipar-mendebaldean.

## Herriak 
| width="15" | &nbsp; ||

|}

## Ekonomia 
Terneuzenen Dow Chemical multinazional amerikarraren lantegi erraldoia dago, Ameriketako Estatu Batuetatik kanpo gaur egun duten handiena.

## Garraiobideak 
Conexxion eta Veolia konpainien autobus lineak daude inguruko herrietara eta Westerschelde tunelak Terneuzen eta Ellewoutsdijk batzen ditu izen bereko ibaia lurpetik zeharkatuz.

Herriaren mendebaldean (herrigunetik kilometro batera) autobus geltoki berria eraiki da.

2011an Sluiskilgo tunelaren eraikuntza hasi zen, Terneuzen eta Gante arteko ubidearen azpitik igaro eta itsasontzien joan-etorriak eragiten dituen trafiko arazoak saihesteko asmoarekin. Tunela 2014an zabaltzea espero da.

## Ikus, gainera 
* Zeelandar Flandria

## Kanpo estekak 
*  Hiriaren webgune ofiziala.
Xarea Munduko XVI. Pilota Txapelketan

Munduko XVI. Pilota Txapelketan xare txapelketa 30 Paue eta Oloroe-Donamariako trinketeetan jokatu zen. Munduko txapelketa Frantzian ospatu zen 2010eko urrian.

## Egoitzak 
* Paue
* Oloroe-Donamaria

## Txapelketa 
### A multzoa 
### B multzoa 
### Azken fasea 
;Final laurdenak

;Finalerdiak

;3. eta 4 postuak

;Finala

## Dominak 
## Kanpo estekak 
* Emaitza ofizialak
Bertso berriyak Txirritak jarriyak

**Bertso berriyak Txirritak jarriyak** ("Bertso berriak Txirritak jarriak") Txirrita bertsolariaren bertso sorta bat da. Bere garaian jazo zen Lehen Mundu Gerrari buruzkoak dira.

## Hitzak 
## Kanpo estekak
Txirritaren lendabiziko bertso-lagunak

**Txirritaren lendabiziko bertso-lagunak** ("Txirritaren lehendabiziko bertso-lagunak") Jose Manuel Lujanbio "Txirrita" bertsolariaren bertso sorta bat da.

## Hitzak 
## Kanpo estekak