Samuel ibn Tibbon

**Samuel ben Judah ibn Tibbon** ( - ), **Samuel ibn Tibbon** izenez ezagunagoa (, ), filosofo eta mediku judua izan zen, Proventzan bizi eta lan egin zuena. 1150 inguruan jaio zen Lunelen (Languedoc), eta 1230 inguruan hil zen Marseillan. Arabieratik hebreerara juduen literatura errabinikoaren itzulpenengatik da ezaguna. Samuel ibn Tibbonek bere lan filosofikoak idatzi zituen, besteak beste, "Sefer ha-Mikhtav" (Gutunaren Liburua), etika eta espiritualtasuna jorratzen zituena. Samuel ibn Tibbonen itzulpenek eta iruzkinek eragin handia izan zuten juduen pentsamenduan eta jakintzan Erdi Aroan. Lan horiek filosofia greziarraren eta zientzia islamikoaren ideiak judu munduan zehar zabaltzen lagundu zuten, eta judu-filosofiaren garapenean ere lagundu zuten. 

## Biografia 
Aita Judah ben Saul ibn Tibbonengandik judu-heziketa jaso zuen literatura errabinikoan. Lunel-eko beste irakasle batzuek medikuntza, arabiera eta bere garaiko ezagutza sekularra irakatsi zioten.

Samuel ibn Tibbon ezkondu eta seme-alabak izan zituen, besteak beste, seme bat, Moses ibn Tibbon, arabieratik hebreerara lanak ere itzuli zituena. Geroago bere bizitzan, Frantziako hegoaldeko hainbat hiritan bizi izan zen (1199 Béziers-en, eta 1204 Arles-en).

Bartzelonara, Toledora eta Alexandriara bidaiatu zuen (1210–1213). Azkenik Marseillan kokatu zen. Hil ondoren, bere gorpua Jerusalemgo Erresumara eraman zuten, eta Tiberiaden lurperatu zuten.

## Jatorrizko idazlanak 
1213an, Alexandriatik itzultzean, Samuel ibn Tibbonek *Biur meha-Millot ha-Zarot* ontzian idatzi zuen, Maimonidesen *Alderraien gidariaren* termino filosofikoen azalpena.

Gidaren hebreerazko itzulpena amaitzean (jatorriz arabieraz idatzia), Samuelek bere itzulpenean erabili zituen hitz arrotzen hiztegi alfabetikoa idatzi zuen. Glosarioaren sarreran, hitz hauek bost klasetan banatu zituen:

# Batez ere arabieratik hartutako hitzak;
# Mixnan eta Gemaran gertatzen diren hitz arraroak;
# Arabierarekin analogiaz substantiboetatik eratorritako adizki hebrear eta adjektiboak;
# Homonimoak, esanahi bereziekin erabiltzen direnak; eta
# Arabierarekin analogiaz esanahi berriak ematen zitzaizkien hitzak.

*Gidaren* itzulpenaren kopietan egin nahi zituen zuzenketen zerrenda ere ematen du*.* Glosarioak hitz bakoitzaren eta bere jatorriaren azalpen laburra ez ezik, kasu askotan, adibideekin definizio zientifikoa ere ematen du.

Samuelek Biblia osoari buruzko iruzkin bat idatzi zuen, baina zati hauek bakarrik ezagutzen dira:

* ''Ma'amar Yikkawu ha-Mayim*, i. 9. Generoari buruzko hogeita bi kapituluko tratatu filosofikoa. 9. Gai fisikoak eta metafisikoak jorratzen ditu, egileak aipatzen dituen Bibliako bertsoak era alegoriko-filosofikoan interpretatuz. Tratatuaren amaieran, egileak dio idatzi zuela jentilen artean filosofiaren hedapenari eta bere korreligiosoen gai filosofikoetan izandako ezjakintasunari erantzunez.
* Samuelek aurreko lanean aipatzen duen Eleiz-ari buruzko iruzkin filosofikoa (175. or.), eta hainbat eskuizkribu daude.
* Salomonen Kantari buruzko iruzkina. Lan honen aipamenak Eklesiastesi buruzko iruzkinean aurkitzen dira; Neubauer-en, "Cat. Bodl. Hebr. MSS." 1649. zenbakia, 2, fol. 21; eta bere semeak Salomonen Kantari buruzko iruzkinean. Hauek agerian uzten dute Samuelek idatzi zuela iruzkin hau, baina haren eduki osoa ezezaguna da.

Samuel ibn Tibbon Maimonidesen eta Bibliaren interpretazio alegorikoaren jarraitzaile sutsua izan zen. Bere ustez, Bibliako kontakizun asko parabola gisa (*meshalim*) eta lege erlijiosoak gida gisa (*hanhagot*) bizitza espiritual gorago baterako kontsideratu behar dira. Halako adierazpenak bere garaian arraroak ez baziren ere, Bibliaren interpretazio literalaren atxikimenduak, Maimonidesen aurkako alderdiak, oposizio gogorra sortu zuen lanaren aurka.

## Itzulpenak 
Samuelen ospea ez da bere jatorrizko idazkietan oinarritzen, bere itzulpenetan baizik, batez ere Maimonidesen 1204ko *Alderraien gidaria*n. Maimonidesen aurkakoek izenburu satiriko bat erabili zuten: *Nevukhat ha-Morim* edo "Matxinoen zalantza".

Lan zail hori amaitu aurretik, Samuelek hainbat aldiz kontsultatu zion Maimonidesi gutun bidez, pasarte zail batzuei buruz. Maimonidesek batzuetan arabieraz erantzuten zuen; bere gutunak gero hebreerara itzuli zituen, agian Samuelek. Itzultzailearen trebetasuna goraipatu zuen eta arabieraz menderatzen zuela aitortu zuen, Frantzian harrigarria iruditu zitzaion trebetasuna. Maimonidesek arabieratik hebreerara itzultzeko arau orokor batzuk eman zituen, eta Samuelek zalantzan jarritako pasarteak hebreeraz idatziz azaldu zituen.

Samuel ibn Tibbonen itzulpenaren aurretik sarrera bat dago. Itzulpena Lunel-eko ikasle juduek eskatu zutelako idatzi zuela esan zuen. Bere lanetan lagungarri gisa, aitaren hebreerazko itzulpena («Itzultzaileen Aita» deitzen diona), arabiar hizkuntzari buruzko lanak eta bere liburutegiko arabiar idazkiak erabili zituen. Samuelek *Moreh-n* aipatutako Bibliako bertsoen aurkibidea ere prestatu zuen*.*

Ibn Tibbonen itzulpenaren edizio berri eta moderno bat argitaratu zen 2019an Feldheim Publishers-ek. Puntuazioa eta paragrafo-jauziak gehitu ziren, baita orriaren behealdean hitz zailen itzulpena ere. Sarrera hedatua, aurkibide berri asko eta beste gehigarri batzuk ere badaude.

## Bere lanen ezaugarriak 
Samuelen itzulpenaren bereizketa jatorrizkoarekiko zehaztasuna eta leialtasuna da. Zenbait kritikari kezkatuta agertu dira arabierazko hitz batzuk sartu zituelako hebreerara, eta, arabierarekin analogia eginez, hebreerazko hitz batzuei onartutakoetatik desberdinak diren esanahiak ematen dizkie. Baina, oro har, bere lanaren irismena eta arrakasta ez dira zalantzan jartzen. Batez ere miresgarria da hebreeraz Maimonidesen ideia abstraktuak erreproduzitzen dituen trebezia, hebreera funtsean ideia konkretuak adierazten dituen herri baten hizkuntza baita.

Maimonisten eta antimaimonisten arteko borroka sortu zenean, Samueli errieta egin zioten Maimonidesen ideiak zabaltzen lagundu zuela. Bere kritikari nagusia Judah al-Fakhkhar izan zen.

Samuelek Maimonidesen lan hauek itzuli zituen:

# Berpizkundeari buruzko tratatua hebreerazko *Iggeret* edo *Ma'amar Tehhiyath ha-Metim* izenburupean;
# Pirkei Avoth-i buruzko Mixna iruzkina, sarrera psikologikoa barne, *Shemonah Perakim'' (Zortzi kapituluak) izenekoa;
# Maimonidesen "Hamahiru fede-artikulu" (jatorriz bere Mishnah-ren iruzkinaren zatia, Sanedrin tratatuari buruzkoa, 10. kapitulua)
# Joseph ibn 'Aḳnin bere ikasleari gutun bat,

Samuelek beste arabiar egile batzuen lan hauek ere itzuli zituen:

# 'Ali ibn Ridwanek Galenoren *Ars Parva-*ri buruzko iruzkina (Paris MS. 1114-aren arabera), 1199an Béziers-en amaitu zen
# Averroesen hiru tratatu txikiago, "Sheloshah Ma'amarim" izenburupean (J. Herezek editatua, alemanezko itzulpenarekin: "Drei Abhandlungen über die Conjunction des Separaten Intellects mit den Menschen von Averroes, aus dem Arabischen Uebersetzt von Samuel ibn Tibbon, "Berlin, 1869). Samuelek hiru tratatu hauek itzuli zituen, bai Eklesiastesi buruzko bere iruzkinaren eranskin gisa (ikus goian) bai bereizita (Steinschneider, ibid. 199. or.).
# Yahya ibn al-Batriq-en Aristotelesen *Meteoraren* arabierazko itzulpena, "Otot ha-Shamayim" izenburupean ("Otot 'Elyonot" izenburupean ere aipatua), Alexandriatik egindako bidaia batean itzulia, Lampedusa eta bi uharteen artean. Pantellaria. Hainbat eskuizkributan ageri da. Hitzaurrea eta testuaren hasiera Filipowskik (k. 1860) inprimatu ditu ale gisa. Samuelek egin zuen biritzulpen hau, Toledoko Joseph ben Israelek eskatuta, Batriq-en arabierazko itzulpen bakar eta txar batetik abiatuta (Steinschneider, ibid. 132. or.). ).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Samuel ibn Tibbon", *Stanfordeko Filosofia Entziklopedia*