open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gertrude Hermes

**Gertrude Anna Bertha Hermes** (Bickley, Kent, 1901eko abuztuaren 18a - Bristol, 1983ko maiatzaren 9a) britainiar eskultore eta grabatzailea izan zen. *English Wood Engraving Society*-ko kide izan zen (1925-1931 bitartean) eta *Society of Wood Engravers*, *Royal Academy of Arts* eta *The London Group*-ekin egin zituen erakusketak 1930eko hamarkadan.

## Ibilbidea 
Gertrude Anna Bertha Hermes 1901eko abuztuaren 18an jaio zen Bickleyn (Kent), Helene, Gerdes izan zuen ama eta  Louis August Hermes  aita, biak ala biak Altenakoak ziren, Dortmundetik gertu, Alemania. 1921 inguruan Beckenham Arte Eskolara joan zen, eta 1922an Leon Underwood-eko Brook Green Pintura eta Eskultura Eskolan matrikulatu zen, non Eileen Agar, Raymond Coxon, Henry Moore eta Blair Hughes-Stantonek ere ikasi zuten, 1926an Blair Hughes-Stantonekin ezkondu zen.1931n banandu egin ziren eta 1933an dibortziatu. 

Hermes Joseph Bard-ek argitaratutako Island (1931) argitalpen laburraren kolaboratzailea izan zen. Penguin Books argitaletxearen enkarguz ilustratzaile ere jardun zuen.

Hermesek Royal Academy of Arts-en erakusketa egin zuen 1934tik, eta Veneziako Nazioarteko Erakusketan 1939an. 1937an, Parisko Nazioarteko Erakusketako Britainiar Pabilioirako enkargua egin zuen. Estatu Batuetan eta Kanadan bizi eta lan egin zuen 1940tik 1945era arte. Ingalaterrara itzuli zenean, Londresko Central School of Art-en (gero Central St Martin's) erakutsi zituen egurrezko grabatuak eta linoleozkoak, 1940ko hamarkadaren amaieratik 1950eko hamarkadaren hasierara arte. Marrazketa ere irakatsi zuen Londresko zoologikoan. 1966tik, Royal Academyko Eskoletan irakatsi zuen.

1949an, Royal Society of Painter-Etchers and Engravers-eko kide aukeratu zuten; 1963an, Royal Academy of Arts-eko kide eta 1971n akademiko. 1961ean, lehen saria jaso zuen Giles Bequest lehiaketan, Victoria eta Albert Museoan, Stonehenge linoleoan egindako grabatuagatik. 1981ean OBE izendatu zuten.

Bere lana bilduma publiko askotan aurkitzen da, Tate eta National Portrait Gallery barne. Bere lana bilduma pribatuetako parte ere bada, David Bowieren bilduman brontzezko "Swallow" (1926) ate-aldaba bat barne.

Hermesek garuneko isuri larria izan zuen 1969an, eta ondorioz ezin izan zuen lanik egin. Bristolen hil zen 1983an.
link=Archivo:Conrad_Noel,_Prophet_and_Priest_-_geograph.org.uk_-_847527.jpg|thumb|150px
## Lanak 
* *Spring bouquet*, 1929, zurean grabatua
* *Leda and the Swan*, 1932, eskultura
* ''The warrior's tomb*, 1941, zurean grabatua
* *Bat and Spider*, 1932, egurrean grabatua
* *Other Cats and Henry*, 1952, zurean grabatua
* *Kathleen Raine*, 1954, eskultura
* *Peacock'', 1961, brontzezko eskultura, Ordsall High School in Salfordentzat

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* Perfil en la Royal Academy of Arts Collections
Mecklenburg-Schwerin

**Mecklenburg-Schwerin** izan daiteke:

* **Mecklenburg-Schweringo Dukerria** (1701-1815), Germaniako Erromatar Inperio Santuko eta Rhineko Konfederazioko dukerria;
* **Mecklenburg-Schweringo Dukerri Handia** (1815-1918), Germaniar Konfederazioko, Iparraldeko Alemaniar Konfederazioko eta Alemaniar Inperioko estatua;
* **Mecklenburg-Schweringo Estatu Askea** (1918-1933), Weimarko Errepublikako estatua
Kolka lurmuturra

**Kolka lurmuturra** (, , ) Itsaso Baltikoko lurmuturra da, Rigako golkoko sarreratik gertu, Letoniako Kurlandiako penintsulan dagoelarik. Irbe itsasarteak lurmuturra inguratzen du, Estoniarekin muga naturala egiten duena. Kolka lurmuturrak Rigako golkoaren ipar-mendebaldeko muga osatzen du. Lurmuturraren ekialdean Ruhnu uhartea dago (Estonia), golkoaren erdian dagoena.

Lurmuturraren ondoan Kolkako itsasargia eta Kolka herria daude. Itsaso Baltikoko itsasertzean, Vaide, Saunags, Pitrags, Košrags eta Sīkrags bezalako antzinako livoniar kokaleku-lerro bat dago, guztiak «Livoniar Kostaldea» kulturalki babestutako lurraldearen barnean.

## Klima
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abruka

**Abruka** () Estoniako herrixka bat da, nagusiki Rigako golkoko Abruka uharteak (8,78 km²) osatua, Saaremaa uhartetik 4 kilometro hegoaldera. Herrixkak Vahase, Kasselaid, Linnusitamaa eta Kirjurahu uharte txikiak ere hartzen ditu, guztira 10,1 km²-ko azalera izanik.

Abruka Saaremaa parrokiako zati da, Saareko konderrian. 2011n herriak 33 biztanle zituen.

Abrukako biztanleriari buruzko lehen erregistroak Erdi Arotik datoz, eremua prusiar Ordena Teutonikoaren Estatuak gobernatzen zuenean; Ösel-Wiekeko apezpikuak zaldi-haztegia bat sortu zuen uharte handienean, garaia hartan Ordena Teutonikoaren behe-alemanez **Abro** izenekoa. Biztanleria iraunkorra XVIII. mendean garatu zen. 1881-1972 ikasturtetik aurrera, lehen hezkuntzako eskola batek Abrukan lan egin zuen.

Abruka Europa erdialdeko hosto zabaleko baso baten kokalekua da, eskualdean oso bakana dena. Hau babesteko erreserba natural bat sortu zuten 1937an.

Liburutegi bat dago (portuko eraikinean) eta museo bat Abrukako eraikin zaharrenean (Abrukako Etxea).

Abrukarara ailegatzeko, *Heili* posta-itsasontzia erabiliz irits daiteke Kuressaareko Roomassaareko portutik.

Jüri Tuulik eta Ülo Tuulik idazle bikiak Abrukan jaio ziren.

## Galeria

File:Abruka OnEarth WMS.png|Satelitezko irudia.
File:Abruka salumets.jpg|Basoa udaberrian.
File:Abruka salumets juunikuus.JPG|Basoa ekainean.
File:Abruka tulepaak ja tuletorn.jpg|Abrukako itsasargiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hag's Head

'''Hag's Head''',  eta , Irlandako mendebaldeko kostaldeko lurmutur bat da, Ozeano Atlantikoan. Clare konderrian dago, Moherko itsaslabarraren hegoaldeko muturrean, itsaslabarrek ezohiko harkaitz egitura bat osatzen duten tokian.

Bertatik Moherko itsaslabarraren atal handi bat ikusgai dago.

## Mitologia 
[thumb|right|250px|right|Hag's Head lurmuturra eta [Moherko dorrearen ikuspegia.]]
Bertako kondaira baten arabera, sorgin zahar (ingelesez *hag*) edo itsas-atso bat, Malbayko Mal delakoa, Cú Chulainn heroiaz maitemindu omen zen, eta haren atzetik Irlanda guztia zeharkatu. Cú Chulainn harengandik ihesi, itsas-muinoak harlauzak balira bezala batetik bestera jauzi eginez igaro zen, baina Mal hura bezain arina ez zenez, haren atzetik itsas-muinoetan jauzi egiten hasi, oreka galdu eta toki honetako itsaslabarraren harkaitzen aurka kolpatuz hil zen, hotik itsasmuturraren izena.

## Moherko dorrea 
Hag's Head lurmuturrean Moherko dorrearen hondakinak daude. XIX. mendearen amaiera arte toki honetan *Mothar* edo *Moher* izeneko tontor-gotorleku bat egon zen. Bertan, arku natural bat ere badago.

## Ikus, gainera 
* Moherko itsaslabarra
* Moherko dorrea
* O'Brienen dorrea
* Cú Chulainn

## Kanpo estekak
Haize kontra

***Haize kontra*** Patxi Iturregik idatzitako ipuin liburua, 1996an Elkar argitaletxeak argitaratua.

## Ipuinak 
Hitzaurrea: Amarrak askatu aurretik (Edorta Jimenez)

# Itsasoetako anaiartea
# Iruzurraren tamaina
# Atearen zein aldetan?
# Hobe ez gogoratzea
# Hondarreko distira ahantzi hura
# Egur harroa
# Untzi zatikalekua
# Cyprus-en sekretua
# Ur biziak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kihnu

**Kihnu** Baltikoko uhartea da, Rigako golkoan dagoena. Uhartea estoniar subiranotasunaren menpe dago, Pärnuko konderriaren parte izanda. Guztira 16,4 km²-ko azalera du eta 2013an 690 biztanle zituen. Inguruko uharteekin batera, Kihnu parrokia osatzen du, konderriko txikiena dena eta 16,8 km²-ko azalera duena.

Uharteak lau herri nagusi ditu: Lemsi, Linaküla, Rootsiküla eta Sääre. Kihnura iristeko, hegazkin bat edo ferry bat har daiteke Pärnutik, edo izotzaren gainetik negu batzuetan.

Kihnuko kultur-gunea 2003an aldarrikatu eta 2008an Gizateriaren Kultura Ondare Immaterialaren Zerrenda Adierazgarrian inskribatu zuten.

## Klima
## Galeria 

Kihnu tuletorn.jpg|Kihnuko itsasargia Haubjerre mendian.
Kihnu kirik.jpg|Kihnuko eliza.
Kihnu-KYLÄKAUPPA.jpg|Kihnuko hotela.
Seashore of Kihnu.jpg|Kihnuko kostaldea.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moherko dorrea

**Moherko dorrea**,  eta ; historikoki *Moher Uí Ruis* edo *Moher Uí Ruidhin*, Irlandako mendebaldeko Hag's Head itsaslumuturrean dagoen dorre baten hondakinak dira, Clare konderriaren mendebaldean dagoen Moherko itsaslabarraren hegoaldean.

Gaur egungo dorrearen hondakinak 1808an eraiki ziren, tontor-gotorleku bat zegoen lekuan. Aurrez, gutxienez 1780tik beste dorre bat bazen.

## Ikus gainera 
* Hag's Head
* Moherko itsaslabarra
* O'Brienen dorrea
Segundo Echegaray García

**Segundo Echegaray García**, 1900eko abenduaren 5ean Buenos Airesen jaio eta 1936ko irailaren 15ean Vigon hil zena, peritu industrial eta enpresari argentinarra izan zen.

## Biografia 
Martin Echegaray Olañeta (1866-1931) Toralla uhartearen jabearen semea zen. Mason, aita bezala, Vicus nº 8-ko kidea zen. 1936ko uztailaren 18ko estatu kolpeak Enrique Blein Budiño alkate ohi eta familiaren laguna ezkutatu zuenean. Segundo irailaren 15ean atxilotu eta hil zuten falangistek Cabralen, Eugenio Arbones Castellanzuelo, Abraham Muñoz Arconada, Luis Bilbatúa Zubeldia, Inocencio Taboada Montoto, Marcial Araujo Conde eta Adolfo Morgade Pazosekin. Bere gorpuzkiak Buenos Airesera eraman zituzten, familiaren panteoian atseden hartzeko.

Segundoren hilketaren ostean, bere ama, Inocencia García Iglesias, eta bere anai-arrebak: Eduarda, Juan Luis, Isabel eta Inocencia, Argentinara erbesteratu ziren. Martin anaia, margolaria, Frantzian errefuxiatu zen.

## Oharrak 
## Kanpo estekak
Sisera

**Sisera** kanaandar militarra izan zen, Hazor hiriko Jabin erregearen armadako buruzagia, Bibliako *Epaileen Liburua*-n agertzen dena. Jaelek hil zuen.

## Bibliako kontakizuna 
Bibliako *Epaileen Liburua*-ren arabera, Hazor hiriko Jabin erregearen gudarostearen buruzagia zen Sisera, eta Haroxet-Goim hirian bizi zen. Burdinazko bederatziehun guda-gurdi zituen eta hogei urtez gogor zanpatu zituen israeldarrak.

Garai hartan, Debora profetesak gobernatzen zuen Israel. Behinola, Neftaliren lurraldeko Kedex hirian bizi zen Barak izeneko bati dei egin eta Israelen Jainkoaren agindu hau eman zion: "zoaz eta bil itzazu zeurekin Tabor mendian Neftali eta Zabulonen leinuetako hamar mila gizon. Nik Kixon errekara ekarriko dizut Sisera, Jabinen gudarostearen buruzagia, bere guda-gurdi eta gudari-taldearekin, eta eskura emango". 

Barak Tabor mendira igoa zela jakin orduko, Sisera, burdinazko bederatziehun guda-gurdiak eta bere gudaroste osoa bildurik, Haroxet-Goimdik atera eta Kixon errekara joan zen. Barak Tabor menditik jaitsi zen, bere hamar mila gizonak ondoren zituela. Baraken erasopean, Siseraren gudari guztiak ezpatapean erori ziren, bizirik bat ere gelditu gabe.

Horiek horrela, Sisera Heber kendarraren oihal-etxolaraino joan zen ihesi, abegi ona eginen zioten itxaropenez, bakean baitziren Jabin eta Heber kendarra. Heberren emazte Jael bidera atera zitzaion, hauxe erranez: "Zatoz, ene jauna, zatozkit; ez izan beldurrik!". Emakumeak esnea eman zion edateko, eta Sisera, leher eginik, lokartu zen. Orduan, Jaelek oihal-etxolari eusteko ziri bat eta mailua eskuan hartu, Siserarengana isilean hurbildu eta buruan sartu zion alderik alde, lurrari josiz. 

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Flavoparmelia caperata

***Flavoparmelia caperata*** liken hostokara bat da, kolore gris argi berdekoa eta zirkulu formakoa. Zuhaitzen enborretan hazten da normalean. 2006an Alemanian "urteko likena" saria eman zitzaion.

## Taxonomia 
Lineok deskribatu zuen 1753. urtean *Species Plantarum* liburuan, *Lichen caperatus* izena eman zion. Espeziearen *caperatus* izenak "zimurra" esan nahi du.

1986an Mason Hale estatubatuar likenologoak Flavoparmelia generoa sortu zuen eta bertan sartu zuen.. Likenak kolore argia du, horixka, berdexka edo grisaxka. *Trebouxia* generoko alga mikroskopiko berdeak ditu. Azpialdea ordea iluna du, marroia ia beltza.. Zuhaitz hostozabalen azal latzetan hazten da, enborrean edota adarretako loturetan. Kolore argia duenez erraz ikusten da enbor iluna duten edo goroldia duten zuhaitzetan. Toki itzaltsuak eta hezeak atsegin ditu.

## Iruditegia 

Irudi:Flavoparmelia caperata 240112.jpg
Irudi:Flavoparmelia caperata (38777890900).jpg
Irudi:Flavoparmelia caperata 102644387.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martín Echegaray Olañeta

**Martin Echegaray Olañeta** (Freijeiro, Vigo. 1866ko urriaren 28a - Baños de Molgas, 1931ko uztailaren 18a) Espainiako enpresaburu, politikari eta filantropoa izan zen.

## Biografia 
Hamahiru urterekin emigratu zuen Buenos Airesera. Merkataritzako saltzailea izan zen eta denborarekin merkatari oparo bihurtu zen. Dirutza handia bildu zuen ozeanoz haraindiko nabigazio eta merkataritzako negozioekin. 1906an, Europa eta Rio de la Plata arteko transatlantiko handien nabigazio azkarreko proiektua jarri zuen martxan. Buenos Aireseko galiziar kolektibitateko kide izan zen, Galiziako emigrazioa Centro Gallego la Unión Gallega gisa bildu zuen erakunde bat sortzeko porrotari lotuta. Halaber, Val Miñor Elkarte Hispanoamerikarreko kolaboratzailea izan zen. Halaber, Argentinako hiriburu zen masoneria liberalaren eta errepublikaren aldeko taldeen kide izan zen, eta Galiziako Errege Akademiako kide ere izan zen.

1906ko maiatzaren 13an Espainiara itzuli zenean, Gijonen bizi izan zen lehenengo eta Vigon gero, 1910ean. Vigoko Tranbia Elektrikoen Konpainia sortu zuen beste bazkide batzuekin batera, eta bertako lehen presidentea izan zen. Toralla uhartea erosi zion Enrique Lameirori eta bertan Vila Gioja izeneko udako egoitza jarri zuen. Vigon zinegotzi izan zen 1922an. Centro Republicano Vigués-eko presidentea izan zen, eta  Vicus 8 Logia Masonikoko kidea. Urak hartzen ari zela hil zen Baños de Molgasen eta Pereiroko hilerrian lurperatu zuten. Geroago, haren gorpuzkiak Buenos Airesera eraman zituzten, familiaren panteoi batean atseden hartzeko.

## Bizitza pertsonala 
Inocencia García Iglesiasekin ezkondu zen. Bere seme Segundo Echegaray Garcia 1936ko irailean hil zuten falangistek. Bere beste seme-alabak, Juan, Eduarda, Luis, Isabel eta Inocencia, Argentinara erbesteratu ziren amarekin eta beste seme bat, Martin Echegaray Garcia, margolaria, Frantzian geratu zen.

## Aintzatespenak 
1907ko martxoaren 14an Vigoko seme kutun izendatu zuten.

Errepublika garaian, Coruxo eta Canido lotzen zituen errepideak bere izena eraman zuen. Gaur egun, Florida etorbidea eta Castelao etorbidea lotzen dituen kale batek darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pereiroko hilerria

**Pereiroko hilerria**, udalarena, Castreloseko parrokia viguesean dagoen Pereiró herriko hilerria da, Jenaro de la Fuente Domínguezek diseinatua, 1898ko martxoan inauguratua, barrutiko giltzak jaso zituzten Antonio López de Neira alkate eta Valeriano Menéndez Conde eta Álvarez apezpiku zirela.

## Historia 
Hilerriaren historia Vigo hiriaren XIX. mendearen amaierako oparotasunarekin batera doa. Biztanleriak gora egin zuen, eta hildakoek ere bai. Bi hilerriak (Picacho eta Santiago) nahikoak ez zirenez, Udalbatzak hilerri berri eta higienikoago bati hasiera eman zion 1889. urtean. Pereiron jartzea erabaki zen. 121 lurren desjabetzeetan 38.604 pezeta gastatuz eta eraikuntzan 100.000 pezeta gastatuz, 62.500 m²-ko kanposantua egin zuten, hiru metro eta erdiko altuera zuen harri bakarreko harresiz inguratua, erdian bi pasealeku handi eta zortzi korridore zituena, 16 karratutan banatuta panteoi, hilobi komun, foxa komun eta hilerri zibilerako, zuhaitzak bananduz. Jose Elduayen izan zen bere bultzatzaile nagusia eta berak finantzatu zuen kapera, Andre Maria Doloretakoari eskainitakoa, non ehortzita dauden Elduayen bera, inaugurazioaren urtean hil zena, eta bere familia.

### 1936ko fusilamenduak 
1936ko uztailaren 18ko Estatu-kolpearen ostean, abuztuaren 27an, Vigoko alkate Emilio Martínez Garrido, Lavadoresko Udaleko alkate José Antela, Ramón González Brunet, Ubaldo Gil Santóstegui, Manuel Rey Gómez, Apolinar Torres eta Ignacio Seoane, Enrique Heraclio Botana eta Antonio Bilbatúa Zubeldia diputatu sozialistak fusilatu zituzten.  

## Hileta-artea 
Hilerrian Francisco Asorey Gonzalez eskultorearen hainbat lan daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ramallosako zubia

**Ramallosako zubia** () Nigrángo A Ramallosa parrokia eta  eta Baionako Santa Cristina da A Ramallosa parrokia lotzen dituen zubi bat da, Pontevedrako probintzian. XIII. mendean eraiki zen erromaniko estiloan.

1991. urtean Monumentu Historiko izendatu zuten.

## Historia 
Tradizioaren arabera Tuiko apezpikua zen Pedro González Telmok agindu zuen zubiaren eraikuntza XIII. mendean, Alfontso IX.a Leongoak 1201. urtean Baiona sortu eta gutxira. Pentsatzekoa da aurretik zubi zaharrago bat egongo zela, Antoninoren Ibilbidearen XX. erromatar bidea (*per loca maritima*) bertatik igarotzen baitzen.

XX. mendean berriztatze lanak egin ziren.

## Egitura 
Zubiak Miñor ibaia zeharkatzen du haren bokaletik hurbil. 36 metrotako luzera du eta 10 arku ditu, batzuk puntu erdikoak eta beste batzuk puntadunak. Arkuek 3 eta 5,5 metro arteko zubibegia dute. Zubiaren zabalera 5 metrotakoa da. 

Zutabeak nahiko uniformeak dira, 5 metro inguruko lodiera dute, eta triangelu profileko zubi-branka ateratzen dute albo bietara, alde batetik itsasoaren indarrari aurre egiteko eta bestetik ibaiaren indarrari eusteko. Erdiko zutabeetako batean gurutze bat eta aldare txiki bat daude. Bertan San Telmoren irudia dago eta purgatorioan erretzen ari diren arimen eszena bat ere bai.

## Erritualak 
Ugalkortasunarekin loturiko erritualak egiten ziren zubian. Tradizioaren arabera haurdun zegoen emakumezkoak gauerdian zubia gurutzatuko zuen gizon bat konbentzitu behar zuen sabelean ibaiko ura isurtzeko eta ondoren haurraren aitabitxi izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fallbach ur-jauzia

**Fallbach ur-jauzia** () Austrian dagoen ur-jauzi bat da, herrialdeko altuenetakoa. Karintiako Hohe Tauern Parle nazionalaren barnean dago, Malta herrixkatik gertu.

## Deskribapena 
Fallbach ibaiak 220 metrotako jauzia egiten du kareharrizko horman behera.

Ekainean eta uztailean Alpeetako izotza urtzen den garaian ur-jauziak ur-kopuru handia izaten du. Negu hotzenetan aldiz ur-jauzia izoztu da eta orduan izotz eskalada egiteko aprobetxatzen da.

## Iruditegia 

Irudi:Fallbach Klettersteig 4.jpg
Irudi:Fallbach Klettersteig 6.jpg
Irudi:Fallbach Wasserfall.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nitrometano

**Nitrometanoa** konposatu organikoa da, CH3NO2 formula duena, nitroderibatuen klasekoa. Nitroderibatu sinpleena da Likido kolorge, oliotsu eta sukoia da. Disolbagarria da etanoletan, kloroformotan eta karbono(IV) klorurotan. Narritagarria da.

## Sintesia 
Nitrometanoa industrian propanoa eta azido nitrikoa gas fasean eta 350-450 C-ko tenperatura-tartean erreakzionaraziz sintetizatzen da. Erreakzio-emaitza interes industrialeko lau nitroalkanoen nahastea da: nitrometanoa, nitroetanoa, 1-nitropropanoa eta 2-nitropropanoa. Laurak destilazioz bereizten dira.

Nitrometanoa laborategian prestatzeko sodio kloroazetatoa sodio nitritorekin erreakzionarazten da ur-disoluzioan.

    ClCH2COONa + NaNO2 + H2O ->CH3NO2 + NaCl + NaHCO3

## Erabilera 
Nitrometanoa sintesi organikoan usu erabiltzen da, adibidez kloropikrina intsektizida sintetizatzeko. Halaber, disolbatzaile gisa, disolbatzaile kloratuen egonkortzaile moduan eta modelismoko errekuntza-motorretan erregaiaren osagai bezala usatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berreraikitzea (AEB)

**Berreraikitzea** edo **Berreraikitze Aroa**, , Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilaren ondoren, Ameriketako Estatu Konfederatuetako  hamaika estatuak Ameriketako Estatu Batuetara berrelkartu eta abolizionismoa rta aldaketa sozialak nagusitu eta Hegoaldeko Estatu Batuen berreraikitzearen garaiak jasotako izendapena da, honek, 1865-1877 denboraldia barne hartzen du.
Orinduik ur-jauziak

**Orinduik ur-jauziak** (, ) Brasil eta Guyana arteko mugan dagoen ur-jauzi multzo bat da.

## Kokapena eta izena 
Ireng (edo Maú) ibaian daude ur-jauzi hauek. Ireng ibaiak Tacutu ibaian isurtzen ditu urak, eta beste hainbat ibairen ondoren Amazonas ibaira iristen dira urak. Inguruko kapong hizkuntzan *orin* Ireng ibaiaren ertzeko harrietan aurkitzen den landare baten izena da eta *duik* hitzak "ur-jauzia" esan nahi du.

## Deskribapena 
Ireng ibaiak Tacutu ibaiarekin bat egin baino lehenago aurkitzen dira ur-jauziak, Pakaraima mendialdean. Ur-jauziek hainbat mailatan 25 metrotako altuera dute eta 150 metrotako zabalera.

## Iruditegia 

Irudi:Orinduik Falls - panoramio (1).jpg
Irudi:Orinduik Falls (14054550516).jpg
Irudi:Orinduik Falls Sept 2007.JPG

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dunbeg gotorlekua

**Dunbeg gotorlekua**,  eta , Irlandako hego-mendebaldeko Dingle penintsulan dagoen Burdin Aroko tontor-gotorleku bat da, Kerry konderrian.

Slea Head lurmuturraren hegoaldean dago, Dingle badiara begira.
Tontor-gotorleku

[thumb|right|250px|[Dunbeg gotorlekua, tontor-gotorlekua, Irlandako Dingle penintsulan.]]
**Tontor-gotorlekua**, , itsaslabar batean gain eraikitako defentsa egitura bat da, maiz lur lehorrera estu batez elkarlotua. 

Gehienak Burdin Aroan eraikiak izan ziren.

Nagusiki, Irlanda, Man Uhartea, Orkadak, Ingalaterrako Kornualles eta Devon konderriak, Anglo-normandiar uharteak eta Bretainian kokatuak daude.
Puffin uhartea (Kerry konderria)

**Puffin uhartea**,  eta , historikoki **Inishfearglin**, Irlandako Iveragh penintsulan dagoen biztanlerik gabeko harkaitz eta maldadun uharte bat da, Kerry konderrian.

56 hektareako azalera du.

Bertara Valentia uhartetik egun pasako bisitak egin ohi dira.
Inch (Kerry konderria)

**Inch**, irlanderaz **Inse**, Irlandako hego-mendebaldeko Dingle penintsulan kostaldean dagoen etxaldea eta townland bat da, Kerry konderrian, Dingle badiaren kostaldean eta Annascaul herriaren ekialdean.

**Inch Strand** etxaldea ere Inch towlandean dago, bertan duna sistema bat dago.

[thumb|center|300px|Inch eta Inch Strand etxaldeak, [Kerry konderria.]]
Kerry Itsas Parke Nazionala

]]

**Kerry Itsas Parke Nazionala**,  eta , Irlandako hego-mendebaldeko Dingle penintsulan sortzear dagoen parke nazional bat da, Kerry konderrian eta Gaeltacht eremuan. 2024ko apirilearen parkearen sorrera iragarri zen. Nagusiki itsas parkean izango den eta 28.000 hektareako azalerako parkea izango da. Horrek Irlandako parke nazional handiena bilakatuko du. Bere barnean honako guneak egongo dira:

*Dingle penintsulan eta inguruan:
**Blasket uharteak kontserbazio eremu berezia
**An Abha Mhór ibarra eta Conor Pass
**Brandon mendiaren natura erreserba, Más an Tiompáin mendiaren magalean
**Incheko dunak
**Kerry lurmuturreko hondar-bankuak

*Iveragh penintsulatik kanpo:
**Skellig uharteak, Gizateriaren ondare den Skellig Michael uhartea barne
**Puffin uhartea
**Derrynane badia

## Kanpo estekak 
* Kerry Itsas Parke Nazionala, Irlandako Parke Nazionalak
Arabelly Orjuela

**Arabelly Orjuela** (1988ko uztailaren 24a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mauricio Ortega

**Mauricio Ortega** (1994ko abuztuaren 4a) atleta da. Kolonbia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alicia Cawiya

**Alicia Cawiya** edo **Cahuiya** (Ñoneno, Ekuador, XX. mendea) ekuadortar huaorani indigenen eskubideen aldeko politikaria eta aktibista da, Ekuadorko Herri Indigenen Konfederazioan emakumeen dibisioko burua eta  huaorani klanen, taragomenetarren eta tagomenetarren eskubideen defentsan ahots agerikoenetako bat. BBCk 2023ko 100 emakume eraginkorrenetako bat izendatu zuen.

## Ibilbidea 
Ñoneno komunitatean jaio zen, Yasuniko erreserban, Ekuadorren. Bere aitona, Iteca, Amazonaseko  kautxu-moztaileen aurka borrokatu zen gudari huaorani errespetatua izan zen, eta hil egin zuten. Ordezkaritza politiko indigena nazionalean kargu altuena eskuratu zuen lehen emakume hautetsi huaorania bihurtu zen. Ekuadorreko Huaorani Nazioaren presidenteorde bihurtu zen, eta petrolio ustiapenaren aurkako mugimenduaren buruzagia bere eremuan. 

2013ko urriaren 3an hitzaldi bat eman zuen Ekuadorreko Kongresu Nazionalean, gero Ekuadorreko Asanblea Nazionala izenaz ezagutuan, bere jatorrizko hizkuntzan eta gaztelaniaz petrolio industriak duen mehatxuaren aurrean eta Amazonaseko arroa babestearen alde. Adierazi  zuen zazpi petrolio konpainia aritu zirela euren herrian lanean, orain pobreagoak zirela eta ez zutela ezer irabazi. Haren diskurtsoak ez zuen Asanblea Konstituziogilearen erabakia aldatu, eta Yasuní-TT esplotazioa onartu egin zuen 133 botoetatik 108 boto aldekoak izanik. 2016an hasi ziren eraikitzen. 2013an ere, Giza Eskubideen Batzorde Interamerikarrean (CIDH) lekuko izan zen, Tagaeri-Taromenane herrien egoera aztertzeko, baliabide naturalak eta bizimoduak hondatzen dituzten garapen-proiektuek kaltetuta daudela azpimarratuz. 

2018an NBEko Indigenen Gaiei buruzko Foro Iraunkorrean hitza hartu zuen zuen eta Amazoniko Emakumeen globalizazioaren aurkako borroka eta erronkak foroan parte hartu zuen. Andina Simon Bolivar Unibertsitatean**.** Urte hartatik, *Land is Life* erakundeko Herri Indigena Bakartuen Programako koordinatzaile bihurtu zen.

## Aintzatespenak 
Estatuko korporazio britainiarrak Ekuadorreko Amazoniako oihana babesteko borrokan Alicia Cawiya funtsezko pertsonatzat jo zuen. 2023an, BBCren urteko 100 emakume eraginkorrenen zerrendan sartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nitropropano

**Nitropropanoa** konposatu organikoa da, C3H7NO2 formula duena, nitroderibatuen klasekoa. Bi isomero ditu: 1-nitropropanoa eta *2-nitropropanoa*. Bi isomeroak likido kolorge, oliotsu eta sukoiak dira. 1-nitropropanoaren irakite-puntua 132 C-koa da eta 2-nitropropanoarena 120 C. Ezaugarri hau usatzen da biak destilazioz separatzeko. Disolbagarriak dira etanoletan, kloroformotan eta dietil eterretan. Narritagarriak dira. 2-nitropropanoa kartzinogenoa da.

## Sintesia 
Nitropropanoa propanoa eta azido nitrikoa gas fasean eta 350-450 C-ko tenperatura-tartean erreakzionaraziz sintetizatzen da. Erreakzio-emaitza interes industrialeko lau nitroalkanoen nahastea da: nitrometanoa, nitroetanoa, 1-nitropropanoa eta 2-nitropropanoa. Laurak destilazioz bereizten dira.

## Erabilera 
Nitropropanoaren bi isomeroek antzeko erabilera dute. Disolbatzaile legez usatzen dira pinturetan, itsagarrietan, bernizetan, polimeroetan, erretxinetan eta estalduretan. Halaber, sintesi organikoan ere baliatzen dira lehengai gisa.

## Toxikotasuna 
Bi isomeroak narritagarriak dira. Larruazalean zehar, arnasketaz edo irentsiz narritadurak eragiten dituzte begietan, mukosetan edo arnas-aparatuan. Gibel- eta giltzurrun-arazoak eragin ditzakete.

Bestalde, 2-nitropropanoa tabako-kearen osagaia da eta kartzinogenotzat jotzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ibrahim al-Hamdi

**Ibrahim al-Hamdi** (Ibb, 1943ko irailaren 30a – Sana, 1977ko urriaren 11) yemendar militar eta politikaria izan zen. Yemengo Arabiar Errepublikako presidentea izan zen 1974tik hil zen arte.

Banu Hamdan tribuko epaile islamiar baten semea izan zen eta aitari epaitegian lagundu zion monarkiaren garaian pilotaje militarreko ikasketak egiten zituen bitartean.

Errepublika aldarrikatu ondoren, komandoak zuzendu eta gobernuan zerbitzatu zuen. 1974ko ekainaren 13an Abdul Rahman al-Iryani presidentea agintetik kendu zuen estatu kolpe militarrean parte hartu zuen eta presidente izendatu zuten.

Bere politika gobernu zentralak herrialdea kontrolatzera zuzendu zuen, baita tribuen leialtasunak eta Erdi Aroko gizarte-klaseak ezabatzera ere. Eskolak, klinikak eta errepideak eraiki zituen ordura arte atzeratutako herrialde batean, eta hazkunde ekonomiko handia eta bizi-maila handitzea lortu zuen herrialdean. Hego Yemenekin bateratzeko negoziazioak ere hasi ziren.

1977ko urriaren 11n Ahmad al-Ghashmi presidenteordearen etxean bazkaltzera gonbidatu zuten. Han saudiarabiar agente batek hil zuen eta uste da konspiratzaileen artean Al-Ghashmi eta Ali Abdullah Saleh egon zirela.
Alys Pearsall Smith

**Alyssa Whitall** " Alys " **Pearsall Smith** (Filadelfia, Pennsylvania, AEB, 1867ko uztailaren 21a – Londres, Erresuma Batua, 1951ko urtarrilaren 22a) estatubatuar-britainiar idazlea eta sufragista izan zen. Errefuxiatuentzako laguntza-kudeatzailea eta Bertrand Russell filosofo aktibistaren lehen emaztea izan zen. 1907an amentzako eskola berritzaile bat sortu zuen gizartearen buru izan zen. Sufragismoaren alde ere inplikatu zen.

## Bizitza 
### Familia 
Pearsall Smith Pennsylvania estatuko Filadelfia hirian jaio zen. Gurasoak Robert Pearsall Smith eta Hannah Whitall Smith izan ziren, Ameriketako Estatu Batuetako santutasun mugimenduko eta Britainia Handiko Higher Life mugimenduko pertsona ospetsuak. Mary Berenson arte historialaria eta Logan Pearsall Smith saiogile eta kritikariak haurrideak zituen, eta Martha Carey Thomasen hezitzaile sufragista lehengusina. 

Pearsall Smith-en familia Ingalaterran bizi izan zen 1873 urtetik 1875 urtera eta gero berriro 1888 urtetik aurrera. 

### Ikasketak 
Pearsall Smith Filadelfia ondoko Bryn Mawr College-n graduatu zen.  1888an, Alys Ingalaterrara joan zen Oxfordeko Unibertsitatean ikastera.

Ingalaterran, familia harremanetan jarri zen George Bernard Shaw idazlearekin, Henry James idazle eta kritikariarekin eta Bernard Berenson arte adituarekin. Azken hau bere ahizpa Maryrekin ezkondu zen.

### Ezkontza 
1894ko abenduaren 13an, Bertrand Russell filosofo, aktibista, idazle eta matematikariarekin ezkondu zen, Anberleyko bizkonde-bizkondesaren semearekin, Quaker Meeting House St. Martin's Lanen, Londresen. 1911 urtean banandu ziren eta 1921 urtean dibortziatu Pearsall Smith ez zen inoiz berriro ezkondu. 

### Ibilbidea 
Pearsall Smith Errefuxiatu Italiarrei Laguntzeko Batzorde-burua izan zen, Benito Mussoliniren sasoiko Italiatik ihesi zihoazenei laguntzeko.ezkerrera|thumb| Ama eta haurtxoentzako ongietorriko kanpoaldeathumb|264x264px| Ama Eskola baterako kartela

St Pancras-eko Ama eta Haurren Elkartearen batzorde orokorraren buru ere izan zen. Batzorde horrek Amentzako Eskola (Ama eta Haurren Ongietorria izenez ere ezaguna) ezarri zuen Charlton Street-en, Londresen, NWn, 1907 urtean. Zentro horrek hainbat zerbitzu eskaintzen zituen haurren heriotza-tasa murrizteko, hala nola, haurrak pisatzea, ama haurdunei eta bularreko haurrei elikagaiak ematea eta aholkularitza medikoa eta amatasunekoa. Adele Meyer izan zen presidenteordea eta neurri handi batean enpresa finantzatzen zuena.

Badirudi, era berean, Pearsall Smith emakumeen sufragioaren aldeko aktibismoaren alde inplikatu zela 1908 urtean.

### Heriotza 
Londresen hil zen 1951ko urtarrilaren 22an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mary Lacy

**Mary Lacy** (1740 – 1801) britainiar marinela, itsas pintorea eta idazle autobiografikoa izan zen. Baliteke, bera izatea Britainia Handiko Almirantego pentsio bat jaso zuen lehen emakumea.

## Biografia 
Mary Lacy Wickhamen (Kent) jaio zen 1740an. Hamabi urte besterik ez zituela hasi zen etxeko langile lanetan. 1759an, hemeretzi urterekin, Maryk etxetik ihes egin zuen gizonez jantzita.1763an, ontziola batean sartu zen, ontzigintza ikasteko asmoz, eta prestakuntza arrakastaz osatu zuen. 1770ean, berriz, itsas arotzareen ziurtagiria lortu zuen. Seguru asko, hori lortu zuen lehen emakumea izan zen. Hala ere, 1771n lana utzi behar izan zuen erreumaren ondorioz, eta britainiar Almirantetzaren pentsio bat eskatu zuen bere legezko izenarekin (Mary Lacy), eta eman egin zioten. 

1772ko urriaren 25ean, St Mary Abbots-en, Kensington-en, Mary Lacy ezkondu egin zen Josias Slade-rekin. Josias Slade ere Kent-eko ontzigilea zen, eta sei seme-alaba izan zituzten: Margaret (1772-1815), Josias (1775-1777), Mary (1777-1777), Josias (1780) eta Elizabet8). Mary Lacy 1801ean hil zen eta St Paul's-en (Deptford, Kent) lurperatu zuten 1801eko maiatzaren 3an.

1773an, Mary Lacyk *The Female Shipwright* izeneko memoriak argitaratu zituen, Erresuma Batuko Itsas Museo Nazionalak 2008an berrargitaratu duen lana. Mary Lacyren autobiografia *The Lady Tars* (2008) lanean ere argitaratuta dago, Hannah Snell eta Mary Anne Talbotekin batera. Halaber, Female Tars: *Women Aboard Ship in the Age of Sail* (1996) liburuaren kapituluetako batean, Suzanne Starkek Mary Lacyk XVIII. mendeko Ingalaterran izandako bizitza kontatzen du.

## Argitaratutako lanak 
* *The Female Shipwright* (1773).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laura Sánchez López

**Laura Sánchez López** (Gross-Gerau, Alemania, 1981eko maiatzaren 29a) huelvar modeloa eta aktorea da. Espainian ezaguna egin zen *Los hombres de Paco* telesail arrakastatsuan Pepa Mirandaren papera egitean.

## Bizitza 
Alemanian jaio zen 1981ean, eta bi hilabete baino ez zituenean familiarekin Huelvara joan zen bizitzera.

1998an hasi zen modelo lanetan, Elite agentziaren "The Look of the Year" saria jaso zuenean. Ordutik, etengabe aritu da lanean, bai Espainian, bai Europako bai Europatik kanpoko beste herrialde batzuetan, hala nola Parisko Fashion Week zein Milango Fashion Week. Espainian, 2001-2002 manikirik onena izendatu zuten “Cibeles pasarelan”.

*Elle, Vogue, Marie Claire, Madame Figaro* edo *Donna* aldizkarietako azala izan da. Gainera, Trucco, Rolex, Kerastase, Caramelo, Victorio & Lucchino eta Punto Blanco enpresen publizitate-kanpainetan parte hartu du.

Gainera, 2008. urtean *Los hombres de Paco* (2005-2010) telesailean egin zuen debuta aktoretza munduan, Pepa pertsonaia interpretatuta. Fans talde, foro eta web askotan hitz egin zen  "Silvia Castro" pertsonaiarekin  (Marián Aguilerak  interpretatua) izan zuen istorio erromantikoari buruz eta harrezkero *La fuga* edo *El chiringuito de Pepe* bezalako telesailetan agertzen jarraitu du eta Alexen rola izan zuen *3 Bodas de más* filmean.

## Bizitza pertsonala 
1998an, Enrique Miranda modeloarekin hasi zen harremanetan, eta 2003an banandu egin zen. Horren ostean, Aitor Ocio futbolariarekin hasi zen harremanetan, eta Naia izeneko alaba bat izan zuten. 2011n, Tenerifeko David Ascanio abeslariarekin hasi zen harremanetan. 2024an banandu egin ziren, eta Manuel Escribano toreatzailearekin hasi zuen harremana.

## Filmografia 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:

### Telebistako serieak 
### Filmak 
### Telebista saioak 
## Sariak eta aintzatespenak 
* 1997: *Elite* agentziaren "*The Look of the Year*".
* 2001-2002: Maniki onena Cibeles ibiltokiaren XXXIII. edizioan.
* 2002: GQ's 'Woman of the year saria irabazi zuen.
* 2003: Espainiako *Glamour* aldizkariak 'Urteko modeloa' saria eman zion.
* 2004: ''Woman Magazinek emandako 'Urteko modeloa' sariaren irabazlea''.
* 2018: Eldako Oinetakoen Museoak emandako Espainiako Galtzada Onenaren Emakume Sariaren irabazlea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Marián Aguilera

**Marián Aguilera Pérez** (Montgat, Bartzelona, 1977ko martxoaren 12a) kataluniar aktorea da, zinema zein telebistan jarduten duena. Ezaguna egin zen, batez ere, *Al salir de clase* (1997-1999) telesailean "Miriam" pertsonaia interpretatzean eta *Los hombres de Paco* (2005-2010) telesailean Silvia Castro pertsonaiarekin.

## Ibilbidea 
Mundu mailan eman zen ezagutzera, 15 urte zituenean, Bartzelonako 1992ko Udako Olinpiar Jokoetarako  sugar olinpikoa Greziatik heldu zenean, eta Empúriasen eraman zuenean. Horren aurretik, 10 urte baino ez zituenean, Espainia mailan ezaguna zen, Apis markako tomate frijituaren iragarkiko Maripili ikonikoaren papera egiteagatik. 

Protagonista izan zen lehen filma *El largo invierno* (1992) izan zen, Jaime Caminoren eskutik. Bere lehen film batzuetan ere izan zituen beste agerpen aipagarri batzuk, hala nola, *La Ciudad de los Prodigios* (1999), *Quin Curs el Meu* Tercer! (1994) edo *Tuno Negro* (2001).

Geroago, *Al salir de clase* (1997-1999) telesailean "Miriam" pertsonaia interpretatzeagatik egin zen ezaguna, Madrilgo nerabe talde baten bizitzari buruzko telesaila. Telesaila bukatu ostean, *Esentzia de Poder* (2001-2002) eta *Código Fuego* (2003) filmetako protagonista izan zen.

*Los hombres de Paco* (2005-2010) telesailak izar bihurtu zuen nazioartean, "Silvia Castro" pertsonaiarekin. Fans talde, foro eta web askotan hitz egin zen "Silvia" pertsonaiak "Pepa"-rekin  (Laura Sánchez Lópezek interpretatua) izan zuen historia erromantikoari buruz. Telesailak arrakasta izan arren, Marián Aguilerak utzi zuen 2009 urtean, hazteko eta beste aukera batzuk aztertzeko. Telesailaren bederatzigarren denboraldian agertu zen berriro, modu onirikoan, "Paco"-ren ilusiozko pentsamenduetan.

## Filmografia 
### Filmak 
### Film laburrak 
* ¿Quién es Libertad Lionetti? (2015)
* La Última Función (2007)
* Válido Para un Baile (2006)
* Otra Vida (2005)
* Mucha Mierda (1999)

### Telebista/Miniserieak 
* Homicidios (2011)
* Los hombres de Paco (2005–2010)
* El Inquilino (2004)
* Código fuego (2003)
* Esencia de Poder (2001–2002)
* Laberint d'ombres (1999–2000)
* Al salir de clase (1997–1999)
* El Hijo de Sandokan (1998)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Toila (landa-udalerria)

**Toila landa-udalerria** (estonieraz Toila vald) Estoniako udalerria da, Ida-Viru konderrian dagoena. 4.735 biztanle ditu (2019) eta 266 km²-ko azalera.

## Historia 
Toila landa-udalerria Estoniako udalerrien 2017ko erreforma administratiboaren garapenean eratu zen, Kohtla-Nõmme landa-udalerria, antzinako Toila landa-udalerria eta Kohtla landa-udalerria batuz.

Hasiera batean, Jõhvi udalerriarekin bat egitea ere pentsatu zen. 2022. urtearen amaieran, Toila eta Jõhvi udalerriek berriro hasi zituzten atxikimendu-elkarrizketak.

## Kokalekuak 
Toila landa-udalerriak barruti bat (Kohtla-Nõmme), bi baruti txiki (Toila eta Voka), eta 27 herri ditu.

### Herriak 
Altküla - Amula - Järve - Kaasikaia - Kaasikvälja - Kabelimetsa - Kohtla - Kohtla-Uueküla - Konju - Kukruse - Martsa - Metsamägara - Mõisamaa - Ontika - Paate - Päite - Peeri - Pühajõe - Roodu - Saka - Servaääre - Täkumetsa - Uikala - Vaivina - Valaste - Vitsiku - Voka

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Placynthium nigrum

***Placynthium nigrum*** liken krustazeo bat da, beltz kolorekoa. *Zianoliken* bat da, au da, onddoa zianofizeoekin dago sinbiosian. Ipar hemisferioan zabaldurik dago.

## Taxonomia 
William Hudsonek *Lichen niger* izenarekin deskribatu zuen Zientziarako 1778an. Samuel Frederick Gray botanikari britainiarrak *Placynthium nigrum* izena eman zion 1821. urtean. Espeziearen *nigra* eta *nigrum* izenak "beltza" esan nahi du latinez.

Scytonema zianobakterioarekin dago sinbiosian. Arraroa da genero hau beste likenetan agertzea.

## Deskribapena 
4-5 cm inguruko diametroa duen likena da. Itxura borobiltsua baina irregularra izaten du Apotezioak ugariak dira baina oso txikiak, 1 mm ingurukoak, eta taloan txertaturik daude.

Batzuetan ertzean lerro urdin bat azaltzen du.

## Habitata 
Harri gainean hazten da eta basofiloa da. Ingurune antropikotan agertzen denez nahiko ohikoa da mortero edo zementu gainetan ere ikustea.

## Iruditegia 

Irudi:Placynthium nigrum 300308a.jpg|*Placynthium nigrum* likena.
Irudi:Placynthium nigrum Jymm.jpg|*Placynthium nigrum* likena.
Irudi:Placynthium nigrum.jpg|Apotezioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teresa de Pelegrí

**Teresa de Pelegrí** (Bartzelona, Katalunia, 1968) gidoilaria eta zinema-zuzendaria da. Ezaguna da, batez ere, *Seres queridos* (2004), *Inconcientes* (2004) eta *Amor en su punto* (2013) lanengatik. 2001 urtean, jatorrizko gidoi onenaren Goya sarirako izendatu zuten Dominic Harari eta Joaquim Oristrell *Sin vergüenza* filmarekin, eta gidoi egokitu onenaren Goya sarirako Dominic Harari eta Sigfrid Monleon *La isla del holandés* filmarekin; aldi berean, *Malagako* Jaialdiko Zilarrezko Biznaga irabazi zuen *Sin vergüenza* lanarekin.

Pelegrík eta Dominico Hararik, elkarrekin, gidoigile eta zuzendari lanak egin zituzten *Ser queridos* filmean (arabiarren eta israeldarren arteko gatazkan girotua). Epaimahaiaren saria irabazi zuten, Monte-Carloko Komedia Zinemaldian eta Alpe d'Huezko Komedia Zinemaldian, bai eta Jerusalemgo Zinemaldian ere. 2005 urtean Zinemako Bartzelona saria irabazi zuen *Inconscients* lanarekin. 2008an *Serrallonga* minisailaren gidoia egin zuen, eta 2009ko Gaudí sarietarako telebistako film onenaren izendapena jaso zuen.

2014an, Hararirekin *The Food Guide tono Love* zuzendu zuen, eta Malagako Jaialdirako Urrezko Biznaga lortzeko izendatuak izan ziren.

## Filmografia 
; Zuzendari eta gidoilari

* *De nou a deu* (1990)
* *Roig* (1994)
* *El domini dels sentits* (1997)
* *Atrapa-la* (telefilm, 2000)
* *Seres queridos* (2004)
* *The Food Guide to Love* (2014)

; Gidoilari

* *Novios* (1999)
* *Sin vergüenza* (2001)
* ''L'illa de l'holandès* (2001)
* *Inconscients (2003)*
* *Serrallonga* (2008)
* *Total Siyapaa* (2014)
* *L'escollit (El elegido)* (2016)
* *The Head (Temp 3)* (2025)
* *Las Vidas Posibles de mi Madre'' (2026)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otto Tief

**Otto Tief** (Uusküla, 1889ko abuztuaren 14a – Ahja, 1976ko martxoaren 5a) estoniar abokatu, militar eta politikaria izan zen. Estoniako lehen ministroa izan zen 1944ko irailean.

1910 eta 1916 artean zuzenbidea ikasi zuen San Petersburgon eta Estoniako Independentzia Gerran Kalev kirol-taldeko kideek osatutako Kalevlaste Maleva batailoiko komandantea izan zen. Gerra amaitu ondoren, zuzenbidean graduatu zen Tartuko Unibertsitatean 1921ean. Estoniako Bankuko lege-aholkularia izan zen, eta abokatu ere izan zen.

1926an aukeratu zuten lehen aldiz Riikoguko kide, eta Gizarte Gaietarako ministro izan zen 1926tik 1927ra, eta Justizia ministro 1928an.

1944an, nazien indar okupatzaileak Estoniatik erretiratu eta Armada Gorria iristen zen bitartean, Jüri Uluotsek irailaren 18an Otto Tief izendatu zuen lehen ministro. Tiefek, orduan, aldarrikapen bat argitaratu zuen Estoniaren independentzia berrezarri eta Tallinnen defentsa antolatu zuen Armada Gorriaren aurrean.

Irailaren 22an sobietarrak Tallinnen sartu ziren eta NKVDk Tief atxilotu zuen urriaren 10ean. 1945ean hamar urteko zigorra ezarri zioten Siberiako gulagean. 1955ean Estoniara itzuli zen, baina beste hamar urtez Sobietar Ukrainan erbesteratuta bizi behar izan zuen. 1965ean Letonian kokatu zen, Estoniako mugatik gertu. 1993an, haren gorpuzkiak Tallinngo hilerri nazionalera eraman zituzten.
Waldo Gil Santóstegui

**Waldo** edo **Ubaldo Gil Santóstegui** (Vigo, 1879ko ekainaren 9a - Vigo, 1936ko abuztuaren 28a) Galiziako (Espainia) mediku eta politikaria izan zen, Gerra Zibilean frankisten bandoaren errepresioaren biktima.

## Biografia 
Waldok Vigon lan egin zuen medikuntzan, eta 1913an Nicolas Paz Pardo doktorearekin batera X izpien kabinete bat ezarri zuen lehena izateagatik nabarmendu zen. Espainiako Langile Alderdi Sozialistako (PSOE) eta Langileen Batasun Orokorreko (UGT) kidea, probintziako diputatu hautatu zuten 1921ean, eta, ondoren, Kongresurako diputatu izateko hautagai sozialista aurkeztu zen 1923ko hauteskunde orokorretan, eserlekurik lortu gabe. 1931ko udal hauteskundeetan Vigoko udaleko zinegotzi aukeratu zuten, eta alkateorde izatera iritsi zen. 1936ko uztaileko estatu-kolpearen ondorioz, Espainiako Gerra Zibila hasi eta gutxira atxilotu egin zuten, gerra-kontseilu oso sumarisimo batean epaitu eta heriotza-zigorra ezarri zioten. Pereiroko hilerrian exekutatu zuten, Ignacio Seoane, Enrique Heraclio Botana Pérez eta Antonio Bilbatúa Zubeldia diputatuekin, José Ramón Garrido alkatearekin eta Emilio González alkatearekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fosforita

**Fosforita** mineral fosfatatu asko dituen arroka sedimentario ez-detritikoa da. Fosfatoen edukia, gutxienez, %15 eta %20 artekoa da, eta igoera handia da %0,2 baino gutxiago duen harri sedimentario tipiko batekin alderatuta. Fosfatoa fluorapatita (Ca5(PO4)3F) gisa agertzen da, masa kriptokristalinoetan ohikoa (ale-tamainak < 1 μm).

Kareharriek eta eskistoek maiz izaten dituzte fosfatoak. Fosfatotan aberatsak diren arroka sedimentarioak marroiak edo beltzak izan daitezke, eta zentimetro bateko lodierako xafletatik metro batzuetako lodierako geruzetara doaz. Azken aukera horretan, arroka fosfatatuak ez ezik, lutitak, silexa, kareharria, dolomiak eta, batzuetan, hareharriak ere izaten dira.

## Arroka sedimetario fosfatatuen sailkapena 
* Primitiboa: Bioturbaziorik gertatu ez denean gertatzen da, hau da, sedimentu fosfatatuak ez direnean aldatzen.
* Kondentsatua: partikula fosfatatuak, laminak eta oheak kontzentratu direnean. Erauzketa- eta bioturbazio-prozesuek mesede egiten diote horri.
* Aloktonoa: fluxu turbulenteek mugitu eta jalkitako partikula fosfatatuak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrei Korf

**Andrei Nikolaievitx Korf** edo **Korff** baroia (errusieraz: Андрей Николаевич Корф; 1831 – 1893) Errusiako Ekialde Urruneko lehen erregeordea (1884-1893) izan zen. Korf herriaren eta Korf badiaren izenek oroitarazten dute.

Germaniar jatorriko Korff familia nobleko partaidea zen. Errusiar baroi inperial bat zen, baltikoko alemaniar jatorrikoa, eta Errusiar Armada Inperialeko infanteriako jenerala izan zen. Andrei Korfek Kaukasoko Gerran parte hartu zuen eta 1859an Vedenoko gudua zuzendu zuen. Infanteriako Eskola Ofiziala sortu zuen.

1884an Korf Itsas Gobernazio Nagusiaren buruan jarri zuten, Errusiako Ekialde Urruna barne hartzen zuena, Sakhalin uhartetik, ekialdean, Baikal aintziraraino, mendebaldean. Korfek eskualdearen garapena errazten zuten neurri batzuk hartu zituen. Hezkuntza hobetzeko lan egin zuen, Ussuri ibaiaren arroaren kolonizazioa bultzatzeko, zigiluen merkataritza babesteko, Japonia eta Txinarekin harreman komertzialak sortzeko eta Sakhalin uhartean ikatz meategiak eraikitzeko.

Amur Barruti Militarreko lehen komandante ere izendatu zuten, 1893ko otsailaren 7an hil zen arte.

Korff baroiaren marmolezko hilobia, Khabarovsk hiriko katedralean, komunistek suntsitu zuten 1930ean. Historialari sobietarrek 1889ko Karako kartzelako aferaren errua bota zioten, non sei preso bere buruaz beste egin zuten egoera txarren ondorioz.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Sorrentoar penintsula

**Sorrentoar penintsula** edo **Sorrentoko penintsula** () hegoaldeko Italiako penintsulada, iparraldean Napoliko golkoa eta hegoaldean Salernokoa banatzen dituena.

## Geografia 
### Ikuspegi orokorra 
Penintsulak, bere hiri nagusia den Sorrentoren izena du, iparraldeko kostaldean (Napoliko golkoan) dagoena. Amalfiko kostaldea hegoaldean dago. Lattari mendiak penintsulako bizkarrezur geografikoa osatzen du. Capri uhartea penintsulako mendebaldeko muturrean dago, Tirreniar itsasoan. Inguru guztia turismo-gune garrantzitsua da.

### Udalerriak 
Penintsulako 9 erkidego Napoliko probintzian daude, eta 12 Salernoko probintzian.

|}

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Istrianet
Lattari mendiak

**Lattari mendiak** (; ) hegoaldeko Italiako mendigune bat da, Apeninoetan kokaturik dagoena, Campanian. Mendikatea Sorrentoar penintsularen eta Amalfiko kostaldearen ardatz nagusia da.

## Geografia 
Lattari mendiak Picentini mendien mendebaldeko zabalpena dira Campaniar Apeninoetan, Tirreniar itsasorantz hedatuz Sorrentoar penintsula osatzeko. Izena eremu horretan bazkatzen diren ahuntz-taldeetatik dator, esne-kalitate () ona ematen dutenak.

Mendikatea Napoliko golkoak mugatzen du ipar-mendebaldean, iparraldean Sarno ibaiaren lautadak, ekialdean Cava de' Tirreniko haranak eta hegoaldean Salernoko golkoak. Eskualdeko arroka nagusia kareharria da, eta San Michele mendian dute altitude handiena (1444 m). Iparraldean, Faito mendi ezaguna dago. Castellammare di Stabiatik sar daiteke bertara, teleferiko baten bidez.

## Historia 
552- 553 inguruan, bertan Ekialdeko Erromatar Inperioaren eta Erresuma Ostrogodoaren armaden artean  Mons Lactariuseko gudua borrokatu zuten, azken Gerra Gotikoaren testuinguruan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kukhva

**Kukhva** (, ) ipar-mendebaldeko Errusia eta ekialdeko Letonia zeharkatzen duen ibaia da.  Letoniako Kārsava, Baltinava eta Viļaka udalerrisk eta Errusiako Pskov oblasteko Pitalovski eta Ostrovski barrutiak igarotzen ditu. Velikaia ibaiaren ezkerraldeko ibaiadarra da. 106 kilometro luze da, eta bere arroaren eremua 828 kilometro karratu.

Kukhvaren jatorria Letoniako ekialdeko Numerne aintziran dago. Ibaia iparralderantz doa, eta haren zati bat Letonia eta Errusiaren arteko nazioarteko muga osatzen du. Kukhvak, iparralderago, mugatik alde egiten du, Pskov oblasteko Pytalovsky barrutiaren iparraldea zeharkatzen du, Ostrovski barrutiaren eta Pitalovski barrutiaren arteko muga osatzen du, ekialderantz biratzen du eta Ostrovski barrutia zeharkatzen du, ezkerretik Velikaiarekin bat egiten duen tokiraino. Kukhvaren ahoa Truxki herrian dago.

Kukhvaren drainatze-arroak Letoniako ipar-ekialdean, Pitalovski barrutiaren iparraldean eta Errusiako Pskov Oblast barrutiko Ostrovski barrutiaren mendebaldean dauden eremuak hartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak