Bustrofedon

thumb|*Bustrofedon* adibide bat, ingelesez, antzinako Greziako inskripzioetan erabiltzen zen bezala: 2. eta 4. lerroak eskuinetik ezkerrera irakurtzen dira,
***Bustrofedon***a idazketa-estilo bat da, txandakako idazkera-lerroak alderantzikatzen dituena, letrak ere alderantziz idatzita, ispilu-estiloan. Hori ez dator bat europar hizkuntza modernoekin: hain zuzen ere, horietan idaztean, lerroak beti alde berean hasten baitira, gehienetan ezkerrean.

Jatorrizko terminoa antzinako grezieratik dator: βουστροφηδόν (*boustrophēdón*), βους (*bous*, "idia"),   (*strophē*, "txanda"), eta -δόν (-*dón* adberbio atzizkia, "-ren moduan", hau da, "idia (goldean) biraka dabilen bezala". Gehienbat antzinako eskuizkribuetan eta beste inskripzio batzuetan ageri da. Antzinako Grezian harrian idazteko era arrunta zen, baina gero eta gutxiago erabili zen garai helenistiko osoan. Antzinako idazkera asko, hala nola etruskoa, safaitikoa eta sabaearra, maiz edo ohituraz, *bustrofedon* moduan idazten ziren.
[eskuinera|frame|[Lapis Niger|Foroko inskripzioa (ezagutzen diren latinezko inskripzio zaharrenetako bat) *bustrofedon*ez idatzia, modu irregularrean bada ere: goitik behera, 1., 3., 5., 7., 9., 11., 12., 14. eta 16 lerroak eskuinetik ezkerrera doaz; 2., 4., 6., 8., 10., 13. eta 15.ak, ezkerretik eskuinera; 8., 9., eta 16.ak goikoz behera daude (Domenico Comparettiren igurtzi batetik).]]

## Alderantzizko *bustrofedon*a 
[ezkerrera|thumb|285x285px|Alderantzizko *bustrofedon* testu baten eskema, [Rongo-rongo|*rongo-rongo* moduan, baina latindar idazkeraz]]
[thumb|*[Rongo-rongo* oholtxoa, 180°-ko biraketa simetrikoan dauden glifo batzuk nabarmentzen dituena (alderantzizko *bustrofedon*a).]]
Rapa Nuiko zurezko oholek eta beste artefaktu ebakiek ere *rongo-rongo* izeneko *bustrofedon* testua daramate, oraindik ere argitu gabea. *Rongo-rongo*an, lerro tartekatuetako testua 180 gradu biratua zen, ispilatua izan beharrean: horri *alderantzizko bustrofedon* esaten zaio.

Irakurleak oholtxoko ezkerreko beheko izkinan hasi behar du: lerro bat ezkerretik eskuinera irakurtzen du, gero oholtxoa 180 gradu biratzen du, hurrengo lerroan berriro ezkerretik eskuinera segitzeko. Lerro bat irakurtzean, haren gaineko eta azpiko lerroak alderantziz ageri dira. Hala ere, idazketak tabletaren bigarren aldean segitzen du, lehenengoa amaitzen duen puntuan; beraz, lehen aldeak lerro kopuru bakoitia badu, bigarrena ezkerreko goiko izkinan hasiko da, eta idazketaren norabidea goitik behera aldatzen da. Oholtxo eta pentagrama handiagoak, agian, biratu gabe irakur zitezkeen, irakurlea goikoz behera bistaratutako testu irakurtzeko gai bazen. 

 hungariar folkloristak (1864-1946) idatzi zuen antzinako *bustrofedon* idazkerak antza duela artzainek egiten zituzten hungariera zaharrezko *rovás* makilak. Koska-egile batek zurezko makilari ezkerreko eskuaz eusten zion, eta eskuineko eskuaz letrak eskuinetik ezkerrera mozten zituen: lehen aldea prest zegoenean, makilari bertikalki buelta eman eta kontrako aldea hozkatzen hasten ziren modu berean. Horizontalki tolestean (harriz ebakitako *bustrofedon* inskripzioetan bezala), azken emaitza eskuinetik ezkerrera hasten den testua da, eta ezkerretik eskuinera segitzen du hurrengo lerroan, letrak goikoz behera jarrita. Sebestyének iradokitzen du *bustrofedon*eko idazki zaharrak halako zurezko makiletatik kopiatuak izan zirela, letra moztuekin, inskripzio epigrafikoetarako aplikatuta (jatorrizko zurezko motaren benetako esanahia ezagutu gabe).

## Luviterazko hieroglifikoen adibidea 
Luviterak bertsio bat zuen, hieroglifoetakoa, *bustrofedon* estiloan irakurria (testu gehienak idazkera kuneiformeaz idatzita zeuden): edozein lerro indibidualetako norabidea zenbait hieroglifo osatzen zuten animalien edo gorputz-atalen aurrealdeak seinalatzen zuen. Hala ere, hieroglifo egiptoarrak ez bezala —beren ideograma eta logograma ugariekin, norabidetasun erraza erakusten dute—, luviterazko hieroglifikoaz idatzitako testuaren norabide lineala ikustea zailagoa da. 

## Beste adibide batzuk 
*Bustrofedon*en adibide garaikide bat AEBko eta Kanadako inkesta-udalerrien barruko atalen zenbaki-eskema da. Bi herrialdeotan, 36 ataleko 6x6 lauki-sare batean banatzen dira inkesta-herriak. AEBko *Public Land Survey System*ean ("Lurzoru publikoen inkesta sistema"), udalerri bateko 1. atala ipar-ekialdeko izkinan dago, eta zenbakitzea *bustrofedon* moduan doa, hego-ekialdeko izkinako 36. atalera iritsi arte. Kanadako *Dominion Land Survey*k ("Dominioko lurren inkesta") ere *bustrofedon-*zenbaketa darabil, baina hego-ekialdeko izkinan hasten da. Antzeko eskema bati jarraituz, Erresuma Batuko kale-zenbakikuntzak, batzuetan, norabide batean seriea egiten du eta, gero, bestean itzultzen da (zenbakitze-metodo bera erabiltzen da Europa kontinentaleko zenbait hiritan). Hori ez dator bat kaleetan parez pare dauden zenbaki bakoitien eta bikoitien ohiko metodoarekin, bi-biak norabide berean gorantz baitoaz.

Adibide anitz daude:

* Etruskoek batzuetan erabili zuten.
* Antzinako latina halaxe idazten zen K.a. IV. mendera arte, idazketa-norabidea ezkerretik eskuinera behin betiko finkatu zenean.
* Ge'ez hizkuntzako antzinako testuak —Etiopiako Eliza Ortodoxoaren, Eritreako Eliza Ortodoxoaren eta Beta Israel komunitatearen hizkuntza liturgikoa— *bustrofedon*ez idazten ziren, baita, jatorriz, Safaitiko idazkera ere.
* Vanuatuko Pentecost uhartean erabiltzen den *avoiuli* idazkera *bustrofedon* moduan idatzita dago, diseinu bidez.
* Horrez gain, Induseko idazkera, oraindik deszifratu gabe badago ere, *bustrofedon* moduan idatz daiteke.
* Beste adibide bat *bustrofedon*aren eraldaketa da, matematikan ezaguna.
* Iturri batzuek adierazi dute, halaber, A lineala agian ezkerretik eskuinera, eskuinetik ezkerrera eta *bustrofedon* modura idazten zela.
* Giza hortz iraunkorrak *bustrofedon* sekuentzian zenbakitzen dira Amerikar zenbaki-sistema unibertsalean.
* Artearen historian, Marilyn Aronberg Lavin-ek terminoa  horma-pinturako ziklo batek har dezakeen norabide narratibo mota bat deskribatzeko hartu zuen: "*Bustrofedon*a santutegi jakin bateko horma banaka batzuen gainazalean dago (lineala), baita aurkako horma batean edo gehiagotan ere (airetikoa). Testua hainbat mailatan irakurtzen da, aurrena ezkerretik eskuinera, gero eskuinetik ezkerrera alderantzikatuz, edo alderantziz".
* Datu espazialetarako fitxategien konpresio digitalean, GRIB2ren konpresio-algoritmoak balioak "*bustrofedon* moduan paketatzen ditu, "ondoz ondoko" balioak erredundanteagoak izan daitezen".

### Hizkuntza eraikietan 
* *Ithkuil* hizkuntza eraikiak *bustrofedon* idazkera darabil.
* Marc Okrandek Disneyren 2001eko *Atlantis*: *The Lost Empire* filmerako sortutako hizkuntza atlantikoa *bustrofedon*ez idatzita dago, ur flotatzailearen sentsazioa emateko.
* *Kernetin*, hots, *The* *Montmaray* *Journals*en erabilitako kode-hizkuntza, *bustrofedon* moduaz idatzita dago. Kornubiera eta latinaren arteko konbinazioa da eta komunikazio sekreturako erabiltzen da.
* Idatzi berantiarretan, J.R.R. Tolkienen esanetan, elfo asko eskuin-ezkertiak ziren eta, horrenbestez, ezkerretik eskuinera edo eskuinetik ezkerrera idazten zuten, beharren arabera.
* Lim Carterren *Green Star* eleberrietan, herri laonesaren gidoia *bustrofedon* estiloan idatzita dago.

## Zenbait eraikin europarretan 
* Ejea de los Caballerosko (Zaragoza) San Salvador elizaren iparraldeko atarian, tinpanoan Azken Afariari dagokion duen eszena bat dago, *bustrofedon*ez idatzia.
* Kretako Gortinako Kodea (Gortinako Legeak) *bustrofedon*ez idatzitako inskripzio baten beste adibide bat da. K.a. V. mendekoa da, eta gaur egun arte ezagutzen den greziar legeen bildumarik zabalena da.

## Rousseau 
Pentagrama batetik bestera errazago irakurtzeko, eta "begia saltatzea" saihesteko, Jean-Jacques Rousseauk *bustrofedon* notazio bat irudikatu zuen. Horrek bigarren pentagrama eskuinetik ezkerrera idaztea eskatzen zion idazleari, gero hurrengoa ezkerretik eskuinera, eta abar. Hitzei dagokienez, alderantzikatu egiten ziren, bi lerrotik behin.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Anbigrama
* Ispilu idazkera
* Sator karratua *bustrofedon* moduan irakurtzen da interpretazio bakarrean

## Kanpo estekak 
* Web-ean oinarritutako Bustrofedon testu irakurle bat
* *Bustrofedon* testu irakurle bat
* *Bustrofedon* abiadura-irakurgailua
* Idatzi sigi-saga testua behetik gora