Araitz

**Araitz** ([aɾaits̻]) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri eta haran bat da, Leitzaldeako eskualdean eta Gipuzkoarekiko mugan kokatua. 528 biztanle zituen udalerriak 2023. urtean.

Araitz haranean kokatuak daude Araitz udalerria, Betelu eta Larraun udalerriko Azpirotz, Lezaeta zein Errazkin.

Betelu 1694an banandu zen, eta bere udala osatu zuen.

2009az geroztik Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko (UEMA) partaidea da.

## Geografia 
### Ingurune naturala 
Hegoaldean, Aralarko mendilerroa udalerriaren mugakide naturala dugu, Aralarko Mallo ikusgarriak bertatik bertara baitaude: Ttutturre (1282&nbsp;m), Intzako dorrea (1431&nbsp;m), Aldaon (1411&nbsp;m), Uakorri (1306&nbsp;m) eta Balerdi (1197&nbsp;m).

Ekialdean berriz Elosta (937&nbsp;m), Santa Barbara (853&nbsp;m) eta Urkieta (854&nbsp;m) mendiak daude.

Araxes ibaiak udalerria zeharkatzen du hego-ekialdetik ipar-mendebaldera. Aralarko eta inguruko mendietako urak jasotzen ditu, eta Gipuzkoa aldean Oria ibaira isurtzen ditu.

### Mugakideak 
Iparraldean Areso du mugakide; ekialdean, Larraun eta Betelu udalerriak; hegoaldean, Aralar mendilerroa; eta mendebaldean, Gipuzkoako Lizartza, Orexa, Gaztelu eta Amezketa udalerriak, eta Tolosako Bedaio auzoa.

[thumb|500px|erdian|Araitz harana eta [Aralarko Malloak|Aralarko Malloen ikuspegi panoramikoa.]]

## Armarria
Herriko armarria hiru zatitan banatuta dago: Goiko zatian, arranoa agertzen da. Beheko zatia, bitan bananduta dago: Ezkerrean basurdea eta eskuinean oreina irudikatuta daude.

## Historia
1268an agertzen da Araitz lehenengo aldiz idatzita testu batean. Garai hartan, Gipuzkoa Gaztelaren menpe zegoen, eta beraz bi erresumen arteko lurralde mugakoa zen. "Gaizkileen muga" deitzen zen orduan.

XVI. mendean, Anduezatar jaunek agintzen zuten Araitzen, Atallun jauregia zutelarik.  Beaumontarrak ziren, eta 1512an Johan Martínez de Anduezak Leringo kondeari eta gaztelar armadari laguntza handia eman zien, 400 araiztar eramanez Iruñea bereganatzeko gudura. 

1595ean, Fermín de Lodosa bertako jauna zelarik, Intzan Intzako sorgin-ehiza prozesua egin zuten. Ibarreko ia 30 pertsona atxilotu zuten, sorginkeriaz akusaturik.10 emakume eta 2 gizon hil ziren Iruñeko kartzelan, epaiketa egin baino lehen. Bizirik gelditu ziren guztiak errugabetu zituzten epaiketan, musikari bat izan ezik, 100 zigorkada eta 6 urteko erbestealdia jaso zituen kondena moduan. (1983an Pedro Olea zinegileak "Akelarre" filma egin zuen ibar honetan, 4 mende lehenago gertatutakoan oinarrituta).    

Historiako beste gertakari nagusi bat 1714ko irailean izan zen, lubizi erraldoi batek Intzako herria suntsitu zuenean. Malloen oinetatik lur mingain batek astiro aurrera egin zuen, aurreko asteetan jasotako euriteek eraginda. Moteltasunak ahalbidetu zuen hildakorik ez egon izana, baina bai suntsiketa materialak. 

Azpirozko mendatea bertan egonda, Gipuzkoa eta Nafarroaren arteko komunikazioa bertatik igaro izan da azken mendeetan. Halaber, gerretan, armaden igarobidea izan da ibarra, horrekin batera datozen lapurketa, bortxaketa eta suntsiketekin. Hau izan zen bereziki tragikoa San Luisen Ehun Mila Semeen inbasioekin eta Karlistaldietan.

1995ean, Araitzeko bizimodua asko aldatu zuen Leitzarango autobia martxan jartzeak, onerako zein txarrerako.

## Kontzejuak 
[thumb|300px|[Arribe]] 

Udalerria bost kontzejutan banatuta dago: Azkarate, Gaintza, Intza, Uztegi eta Arribe-Atallu. Era berean, azken kontzeju hori bi herrik osatzen dute: Arribe eta Atallu.

Arribek eta Gaintzak berezko udalerri bana izan zuten 1857ko errolda arte.

2014an, populazioa horrela bananduta zegoen herrika:

# Arribe-Atallu: 247 biztanle.
# Azkarate: 93 biz. 
# Gaintza: 66 biz.
# Intza: 66 biz.
# Uztegi: 61 biz.

## Demografia 
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko sei etorkin bizi ziren herrian, biztanleen %&nbsp;1,02 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

## Politika 

### Alkateak 
### Udal hauteskundeak 
Araizko alkate EAE alderdiko Imanol Iriarte Gorostegi atera zen, 2007ko udal hauteskundeetan. Udaleko zazpi zinegotzietatik sei lortu zituen Eusko Abertzale Ekintzak, eta hortaz, gehiengo absolutua udalean. Boto baliogabeak 4 izan ziren (emandako guztien %&nbsp;1,22), eta 6 boto zuri ere izan ziren (botoen %&nbsp;1,85). Abstentzioa %&nbsp;39,85 izan zen.

2015ean Bildu izan zen aurkeztutako zerrenda bakarra. 217 boto eta 7 hautetsiak erdietsi zituen. Joxe Manuel Zubillaga Mugerza izendatu zuten alkate.

### Udaletxea 
1981ean eraiki zen, errepide nagusitik gertu eta anbulatorioaren ondoan. Hiru solairu dauzka, eta kanpoaldeko hormak zarpeaturik daude. Udala alkatea eta sei zinegotzik osatzen dute. Araizko udaletxeko idazkaria Beteluko idazkari ere bada.

* Helbidea: Kale Nagusia, 4 (Arribe kontzejua)

## Euskara 
Gaur egun ere biztanleen %&nbsp;90etik gora dira euskaldunak. Hizkerari dagokionez, Larraungo hizkera da bertakoa, erdialdeko euskalkiaren aldaera dena.

Bertako hedabideen artean Aralar Irratia dugu, bailarako herri honetan ere bere uhinak zabaltzen dituena. Mailope aldizkaria ere aipatzekoa da.

## Araiztar ezagunak
* Migel Olasagarre "Aita Damaso Intza" (1886-1986), fraide eta idazlea.
* Urko Aristi (1977-), kazetari eta telebista aurkezlea.
* Oskar Estanga Ezkurdia (1978-), bertsolari, dantzari eta DJa.

## Irudiak 

Irudi:Malloetako tontorrak.jpg|Araitz ibarreko herri batzuk. Atzean Aralarreko Malloetako tontorrak.
Irudi:Atallo.jpg|Atalluko plaza eta eliza.
Irudi:Atalluko-san-juan.jpg|Atalluko San Juan.
Fitxategi:Atalluko eliz dorrea eta Balerdi Aralar.JPG|Atalluko eliz dorrea eta Balerdi mendia.
Fitxategi:Azkarateko borda bat.JPG|Azkarateko borda bat. Balerdi mendia.
Fitxategi:Azkarate 20180805 100229.jpg|Azkarate
Fitxategi:Araiz 1990 01.jpg|Gaintza 
Fitxategi:Auntzin auzoa.jpg|Auntzin auzoa Intza herrira doan bidetik.
Fitxategi:Intza eta, atzealdean, Aralarko Malloak.jpg|Intza eta, atzealdean, Aralarko Malloak.jpg
Fitxategi:Balerdi eta Uztegi.jpg|Balerdi eta Uztegi.jpg

## Bibliografia 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XLVI*, Iruñea, 1997. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Araizko Udalaren webgunea (araitz.eus).
* Arribe kontzejuko Kale Nagusiaren ikuspegia, Google Street View zerbitzuan., 
* "Nafar Away" saioan (11TB).(Belarra jaisteko kablea Araizko Zaporeak elkartearko Maider Agirrebarrena,  Antsoenea Gaztandegiko Peio Goikoetxea. Juan Gorriti eskultorea Batzarre etxean,, eta Eneritz Urkola Tximuutxe bilgune feminista.
* Ahotsak.eus > Araitz