open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cesarea Garbuno Arizmendi

**Cesarea Garbuno Arizmendi**, jaiotzaz **María Cesárea Dionisia Garbuno Arizmendi** (Errenteria, Gipuzkoa, 1846ko otsailaren 25a – 1933ko urtarrilaren 26a) gipuzkoar enpresaburua izan zen. Finka eta lur-jabe handia zen, errentekin bizimodu erraza zuena. Bizitza eroso batean egokitu barik, emakume aurreratu eta modernoa izan zen, eta Espainiako lehen petrolio-findegiko enpresaburu bihurtu zen. 

Espainiako lehen findegiaren sorreran parte hartu zuen Pasaian (Gipuzkoa) eta lehen petrolio-ontzian ere bai. Bere negozioak dibertsifikatu egin zituen, besteak beste, erregai-banaketa eta irin-industria. 

## Biografia 
### Familia 
Gurasoak José Antonio Garbuno Echeandia eta Josefa María Arizmendi Goizueta. Ahizpa Josefa Lucrecia Mónica Garbuno Arizmendi zen. Eusebio Añarbe aitonak ibai ondoan burdinola bat zeukan, baita Errenterian hiltegia ere. Gainera birritan Errenteriako alkate izandakoa zen.

### Ezkontza 
1863an, Garbuno, hamazazpi urte zituela, Ramon Londaiz Arrietarekin ezkondu zen. Hauxek izan ziren seme-alabak: Teodoro José María Joaquín Bernardino, Eugenio María Bernardo, Antonio María Francisco Domingo, Antonio María eta María Soledad.Cesárea Garbuno enpresa aitzindariak 1897an eraikitako eta mantentzen den etxea, urteetara hotela egin da. Neo-normando estiloko etxeak mota guztietako gorabeherak, sutea eta bikia galdu ditu. Erreforma zaindu baten ondoren, bere historia osoa berreskuratu zuen.*
* *"Historia del emprendimiento femenino: 40 mujeres empresarias míticas"* izeneko artikuloa, García Abad, 2019ko martxoaren 5a.

## Erreferentziak 
## Bibliografia
* S. Asensio, D. Horcajo Calixto y J. J. Fernández Beobide, “Cesárea Garbuno. Una empresaria del refinado de petróleo en el siglo XIX”, en VV. AA., *Mujeres emprendedoras entre los siglos XVI y XIX*, Madrid, Ministerio de Economía, Industria y Competitividad -Ministerio de Sanidad, Servicios Sociales e Igualdad, 2017, págs. 135-141.

## Kanpoko estekak 
* ¡La piedra la tenía Cesárea Garbuno!, *Onda Vasca-Euskadi Hoy,'' 2 de octubre de 2020
Lakre

thumb|Lakrezko zigilu bat koñak barrika batean.
[thumb|Urtu aurretiko lakre piezak, eta [Zigilu (estanpazio tresna)|zigilu estanpatzailea.]]
**Lakrea** kolofonia, laka eta trementinaz egindako orea da, gorribiziz eta beste kolore mineral batzuez koloreztatua. Erraz urtzen da, fusio-tenperatura baxua duelako, eta argizariaren antzera urtuz eskutitzak, botilak eta kidekoak zigilatzeko erabiltzen da. 

XVI. eta XVII. mendeetan gutunak zigilatzeko erabili ohi zen. Zigiluak dokumentu garrantzitsuen gainean inprimatzeko edo edukiontzien zigilu hermetikoa sortzeko ere erabiltzen zen. 21. mendean apaintzeko erabiltzen da batez ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
NGC 6751

**NGC 6751** Aquila konstelazioko planeta-nebulosa bat da, Lurretik 6500 bat argi-urtera. Izar-haizeak eta erdiko izarretik datorren erradiazioak (izugarri beroa) osatzen dute nebulosa. Haren azaleko tenperatura 140.000 Kelvinekoa da. NGC 6751ren egungo diametroa 0,8 argi-urte ingurukoa da edo eguzki-sistemaren tamaina baino 600 aldiz handiagoa.

Hubble espazio-teleskopioarekin lortutako irudiek nebulosaren zenbait ezaugarri nabarmen eta gutxi ulertzen dituzte. Eskualde urdinek erdiko izarraren inguruan zirkulu-formako eraztun batek eratzen duen gasik beroena adierazten dute. Kolore laranja eta gorriko gas hotzena duten tokiak, barrutik kanpora begira dauden izpi luzeetan eta nebulosaren kanpoko ertza inguratzen duen eraztun irregularrean egoteko joera dutenak. Nebulosaren barruan hodei hotzago horien jatorria ez da ziurra, baina izpiak argi dago erradiazioak eta izar-haizeek beren forman eragiten dutela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Martín González

**Juan Martín González Samso** (Mendoza, 2000ko azaroaren 14a) argentinar errugbilaria da, hirugarren lerroko hegal postuan aritzen dena. 2021etik Ingalaterrako errugbi txapelketan jokatzen du, London Irish taldearekin. 2021eko uztailaren 3an egin zuen debuta Argentinako errugbi selekzioarekin, Errumaniaren kontra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gantxo

**Gantxoa** edo **arropa esekitzeko pintza** arropa lehortzeko esekitzeko erabiltzen den tresna da, normalean esekitoki batean erabiltzen dena. Gantxoak diseinu desberdinetan datoz.

## Historia eta diseinuak 
XVIII. mendean, arropa zikina zuhaixka, adar edo esekitokietan zintzilikatzen da lehortzeko, baina ez dago inolako gantxorik garaiko pintura edo grabatuan. Arropa bustia esekitzeko gantxoak XIX. mendearen hasieran bakarrik agertzen dira, Jérémie Victor Opdebec-ek patentatutako diseinu batekin. Diseinu horrek ez du malgukirik erabiltzen, eta pieza bakarraz osatzen da, bi puntarekin bien artean distantzia txiki bat duena. Pintza mota horrek euste-ekintza errazten du, bi muturrak aparte jartzen baitira eta, hala, nolabait estutzen dira, eta, ondorioz, bi muturrak atseden-egoerara itzultzen.

1853an, AEBetako David M. Smithek bi puntadun gantxo bat asmatu zuen, palanka txiki batek eta malguki batek lotua. Palanka-ekintza baten bidez, bi muturrek pintzaren goiko aldean irrist egiten dutenean, muturrak ireki egiten du, eta askatzen denean, malgukiak bi muturrak ixten ditu, eusteko behar den ekintza sortuz. 

Solon E. Moorek 1887an hobetu zuen Smithen diseinua. Hari bakar batez egindako "malguki bildu" bat gehitu zuen. Malgukiak zurezko bi pieza ixten zituen indar gisa jardunez, eta bi erdiei mugitzeko eta mekanizatzeko aukera ematen die aldi berean. 20. mendean hedatu zen modelo hau, eta 21. mendean ere gehien erabiltzen diren gantxoak Mooreren diseinuan oinarritzen dira.

Hona hiru diseinu eta patenteak konparazioan.

Fitxategi:Clothpin.jpg|Opdebec, 19. mende hasiera.
Fitxategi:Clothespin_(US_Patent_10,163).png|David M. Smith, 1853.
Fitxategi:Clothespin-0157e3.jpg|Solon E. Moore, 1887.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ourenseko katedrala

**Ourenseko Katedrala**, San Martini eskainia, hiriko monumentu erlijioso nagusia da. XI. eta XIII. mendeen artean eraikia, 1867tik basilika txikiko ohoreak ditu tenplu honek, Pio IX.a aita santuaren *Breve Pontificio*ren arabera, urte horretako ekainaren 30ean sinatua. 

Gaur egun, katedrala interes kulturaleko ondasuntzat jotzen da (1931ko ekainaren 3ko dekretuaren bidez, Altxor Artistiko Nazionalaren monumentu historiko-artistiko izendatu zuten).  

XII. mendeko bigarren erdikoa eta XIII. mendekoa da. 1188an Aldare Nagusia sagaratu ondoren, eta 84 metro luze ditu, eta hiru nabe.  

Egungo katedrala aurreko basilika baten gainean eraiki zela uste dute hainbat historialarik. Basilika hura sueboen garaikoa zen. Compostelako ataria baino 50 urte inguru beranduago egin zen. Gaur egun ikusten den polikromia XVIII. mendekoa da, nahiz eta zati batzuetan jatorrizko pintura ikus daitekeen. 

Eskulturen helburua Erdi Aroko herritarrei Bibliako pasarteak irakastea zen., 1516 eta 1520 urteen artean. Hilobi gotiko anonimo bat ere badauka, Galizian dagoen hilobi monumentu garrantzitsuenetako bat. 

### Kristoren kapera 
Kapera XVI. mendean eraiki zuten. XIV. mendekoa izan daitekeen tailla bat dauka. 

### Deanbulatorioa 
XVII. mende hasierakoa, aurretik zegoen elizaren abside erromanikoa mutilatu zuen. Estilo grekoerromatarra dauka, eta abside formako bost kapera ditu. 

### Zinborioa 
Zinborioa Badajozeko Rodrigok egin zuen, 1499 eta 1505. urteen artean. Estilo gotikoan eginda, korronte hispano-flamenkoan.

### Museoa 
1954an zabaldu zuten. Nabe nagusiak eta transeptuko hegoaldeko besoak sortzen duten angeluan kokatzen da, amaitu gabe dagoen klaustro gotikoan.

## Iruditegia 

Fitxategi:A Catedral de Ourense vista dende o alto. Galiza.jpg|Panoramika.
Fitxategi:Pórtico del Paraíso.jpg|Paradisuaren Elizpea.
Fitxategi:Altar Mayor con Retablo Gótico.jpg|Aldare Nagusia, gotiko estilokoa.
Fitxategi:Santo Cristo de Orense.jpg|Ourenseko Kristo ospetsua.
Fitxategi:Catedral de Orense, cimborrio.jpg|Zinborioa.
Fitxategi:Fachada sur o del mediodía.jpg|Hegoaldeko fatxada
Fitxategi:CatedralOurense Portanorte.jpg|Iparraldeko ataria
Fitxategi:Santa Iglesia Catedral-Basílica de San Martíño. Ourense.jpg|Mendebaldeko fatxada
Fitxategi:Ourense, catedral 03-51.JPG|Hilobi anonimoa
Fitxategi:Ourense, catedral, portico Paraíso 03-01.JPG|Paradisuko portikoa

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Cendón Fernández, Marta: "La catedral de Ourense: receptáculo de la memoria de la sociedad medieval", en *SEMATA, Ciencias Sociais e Humanidades*, USC 2010, v. 22: 391-409.

## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
* :Ourenseko Katedrala.
* Galiziako Turismo orria (bisita birtuala): https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/6076/catedral-basilica-de-san-martino?langId=gl_ES
* Patrimonio Galego: http://patrimoniogalego.net/index.php/20899/2012/06/catedral-de-san-martino-ourense/
NGC 6781

**NGC 6781** nebulosa planetario bat da, Aquilako ekuatore-konstelazioan kokatua, 5. magnitudeko 19 Aquilae izarretik 2,5 ° ekialde-ipar-ekialdera. 1788ko uztailaren 30ean aurkitu zuen William Herschel astronomo anglo-alemaniarrak. Nebulosa eguzkitik 1.500 argi-urtera dago. 11,4ko magnitude bisuala du eta 1,9 × 1,8 minutuko arku-tamaina angeluarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bernard Foley

**Bernard Foley** (Sydney, 1989ko irailaren 8a), izengoitiz ***The Iceman*** deitua, australiar errugbilaria da, atzelari eta zabaltzaile postuetan aritzen dena. 2011tik aitzina Super Rugby txapelketan parte hartu zuen New South Wales Waratahs taldearekin. 2019an, berriz, Kubota Spearsek kontratatu zuen Japoniako Errugbi Ligan jokatzeko. 2013an egin zuen debuta Australiako selekzioarekin.

## Palmaresa 
### New South Wales Waratahs 
* Super Rugby
** irabazlea: 2014

### Australiako selekzioa 
* The Rugby Championship
** irabazlea: 2015
* Munduko Errugbi Txapelketa
** finalista: 2015

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bereizmen angeluar

[thumb|left|[M87*-ren handitzea irudikatzen duen mikroarksegundo batzuetako tamaina angeluarra, Ilargian teniseko pilota bat ikustearen parekoa (goi ezkerreko izkinatik erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan). goiko eskuineko izkinan).]]
Bereizmen **angeluarra** **edo bereizmen optikoa** irudiak sortzeko edozein mekanismoren ebazpen-ahalmena deskribatzen du, hala nola teleskopio optikoa, irrati-teleskopioa, mikroskopioa, kamera edo begia. Tresna optiko batek irudi batean bi objektu bereizteko duen ahalmenari egiten dio aipamena.

[thumb|right| Irekidura zirkular batetik igarotzen diren bi iturri puntualetatik, hala nola, begiaren [Begi-nini, argiak sortutako difrakzio-eredu airetsuak. Urruti dauden puntuak (goian) edo Rayleigh irizpidea betetzen duten puntuak (erdian) bereiz daitezke. Rayleigh irizpidea baino hurbilago dauden puntuak (behean) zailak dira bereizten.]]
Astronomian sortzen den galdera da bi izarren artean egon daitekeen distantzia angeluarra bereizita ikus daitezen. Izarrak hain urrun daude, non beti iturri puntualak diren. Hala ere, objektu puntual baten argia teleskopiotik pasatzen denean gertatzen den argiaren difrakzioaren ondorioz, Airy disko izeneko difrakzio-eredu bereizgarria duen irudi anular bat sortzen du. Difrakzioaren ondoriozko muga optikoa enpirikoki kalkula daiteke Rayleigh-en difusioaren printzipiotik,John Strutt Rayleigh-eko baroiak landua.

:  \sin \theta = 1.22 \frac{\lambda}{D}

* *θ* bereizmen angeluarra da,
* *λ* argiaren uhin-luzera da
* D teleskopioaren diametroa edo irekidura da.

1,22 faktorea Airy disko zentrala inguratzen duen lehen eraztun ilunaren posizioaren kalkulutik ateratzen da. Faktore hori erabiltzen da gizakiaren begiak bi argi-iturri puntu —zeinaren Airy diskoak gainjartzen diren— bereizteko duen gaitasuna ikusteko 

Bestalde, turbulentzia atmosferikoaren efektuak (seeing edo *ikusmen astronomikoa* izenekoa) eragiten du gau garbietan ere bereizmeneko arkusegundo 1eko muga bat egotea; hori 300 km-ra ikusten den auto baten faroen bereizketaren parekoa da. Hau da teleskopioak satelite artifizialetan atmosferatik haratago bidaltzeko arrazoietako bat.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
* Irudiaren bereizmena, IRHT-CNRS  2008-01-26an artxibatua Wayback Machinen
Elkarrizketa-programa

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Laura_Bush_on_The_Tonight_Show.jpg/250px-Laura_Bush_on_The_Tonight_Show.jpg|thumb|250x250px|[The Tonight Show|The *Tonight Show*, elkarrizketak umorez konbinatzen dituen eztabaida-programa. Hemen, aurkezleak (Jay Leno) Laura Bush AEBko lehen dama ohiarekin hitz egiten dago.]]
**Elkarrizketa-programa** (ingelesez: *talk show)* gonbidatu baten edo batzuen iritzia entzutera bideratutako telebista-programa bat da, batzuetan eztabaida-formatuan. Gauerdian egiten diren mota horretako programei gauerdiko programa deitzen zaie (ingelesez late night show).

Programa horietan, aurkezleak elkarrizketak egiten dizkie telebistaren mundutik kanpoko protagonistei, pertsona arruntei, bizitzen ari diren edo bizi izan dituzten esperientzia pertsonalen testigantzak eman ditzaten. Arazo sozial, familiar edo sexualekin zerikusia duten gaiak izaten dira, eta ikusleen arreta erakartzen dute, beren sentimenduei interpelazioa egiten baitiete, eta asko lekukotza batzuekin identifikatuta senti daitezke.
Horrelako programetan, beraz, berehalako harremana dago aurkezlearen eta gonbidatuen artean. Gainera, zenbait arlotako adituek ere parte hartzen dute batzuetan (psikologoak, abokatuak, soziologoak), eta beren iritziekin parte har dezakete, landutako gaiaren arabera ikuspegi profesionalago batetik. Eta, azkenik, platotik bertatik ikusleek zein telefonoz ikusleek parte har dezakete, gonbidatuaren aldeko iritzia emanez edo gonbidatuak esaten duenari aurka eginez (pertsona horiek elkarrizketatuarekin nolabaiteko harremana izaten dute eta ez daude ados haren lekukotzarekin).

1950ean sortu zen, Estatu Batuetan barietate-programei lotuta agertu zirenean. 1960. urtearen amaieran, Phil Donahueren ikuskizunak estilo berri bat hasi zuen hedabideetan: informazio interesgarria partekatzea, hainbat gai zalantzan jartzea eta aireztatzea. 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarraldian, joera hori ospetsuen aitorpenetara eta tabuen suntsipenera joan zen. 1990ean, gai nagusia beste pertsona batzuei inoiz kontatu ez zaizkien sekretuak ezagutaraztea zen.
2000. eta 2010. urteetarako, *talk showek* bizipen pertsonalak kontatzen zituzten, programaren emanaldi bakoitzean aldatu ohi den gai baten barruan. Elkarrizketa-programa arrakastatsuenen artean daude The *Oprah Winfrey Show*, The *Tonight Show*, The *Jerry Springer Show* eta Geraldo *Geraldo* Riverarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eosina eta metileno-urdinaren agar

[thumb|right|300px|[Escherichia coliren koloniak eosina eta metileno urdinaren agarrean, distira berde-metalikoa dutenak]]

**Eosina eta metileno-urdinaren agarra** (**EMB** izenekoa, inglesezko sigletan) mikrobiologiako laborategietan erabiltzen den hazkuntza-ingurune solidoa da, bakterio koliformeak antzemateko, batez ere, erabiltzen dena.

Hazkuntza-ingurune hautakorra eta bereizgarria da hau, bakterio Gram positiboen hazkuntza inhibitzen baitu (metileno-urdinak funtzio hori betetzen du), eta baita Gram negatibo batzuena ere. EMB-k laktosa ere badu, bakterio koliformeek hartzitzen dutena. Eosinak kolore iluna hartzen du pH azidotzen denean, laktosaren hartziduraren ondorioz. Modu horretan bakterio laktosa-hartzitzaileak eta ez hartzitzaileak bereiz daitezke .

Bakterio koliformeek honako itxura hau hartzen dute eosina eta metileno-urdinean hazi ondoren (37 Cº-etan eta 48 ordutan) :

* *Escherichia* eta *Citrobacter*: erdigunea iluna duten koloniak, berezko distira berde-metalikoa dutenak
* *Enterobacter* eta *Klebsiella*: erdigune iluna eta arrosa koloreko koloniak 

Laktosa hartzitzen ez duten enterobakterioak (*Salmonella*, *Shigella*...) kolorerik gabeko koloniak sortzen dituzte.

Hazkuntza-ingurune hau Holt-Harrisek eta Teaguek proposatu zuten lehenbizikoz 1916an, eta M. Levinek hobetu 1918an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Burkina Fasoko 2022ko iraileko estatu-kolpea

Estatu-kolpe bat jazo zen Burkina Fason 2022ko irailaren 30ean, Paul-Henri Sandaogo Damiba presidentea kenduz, urte berean herrialdean emandako insurgentzia jihadista maneiatzeko gai ez izateagatik. Damiba Burkina Fasoko lehendakari bilakatu zen 2022ko urtarrileko estatu-kolpearen ondoren. Estatu-kolpeaz geroztik Ibrahim Traoré kapitaina bilakatu da Burkina Fasoko buruzagia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fraser McReight

**Fraser McReight** (Buderim, Queensland, 1999ko otsailaren 19a) australiar errugbilaria da, hirugarren lerroko hegal postuan aritzen dena. 2019tik, Super Rugby txapelketan jokatzen du Queensland Reds taldearekin. 2020ko urriaren 31n egin zuen debuta Australiako selekzioarekin, Zeelanda Berriaren kontra.

## Palmaresa 
### Brothers Old Boys 
* Queensland Premier Rugby
** finalista: 2019
### Queensland Reds 
* Super Rugby AU
** irabazlea: 2021
** finalista: 2020

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Habia leun

**Habia leuna** edo **kabia leuna** (*Cyathus olla*) *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez du sukaldaritzarako baliorik. Haragi gutxiegi eta zaporegabea.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 9 eta 15 mm bitarteko altuerakoa eta 7 eta 13 mm bitarteko diametrokoa, mintz batez itxia gaztetan, gero kaliz txiki baten moduan irekita, Inbutu itxuran, oin estuarekin eta aho zabalarekin. Peridioa edo kanpoko azala tomentosoa da, gris-txigortu zurbil koloretik arre-grisaxka-horixkara doana edo arrexka kolorekoa. Barne-gainazala leuna da, ez du tolesturarik, distiratsua, gris zurbiletik gris ilunera bitarteko koloreekin. Koparen ertza kanpora begira izurtua dago, kapela baten antzera. Peridioloak, arrautzatxoak habia batean itxurakoak, handiak dira, 2 - 3 mm-koak dilista forman, grisak edo gris-beltzaxka kolorekoak, distiratsuak, harizpi irmo batez hormara lotuta daude.

**Etimologia:** *Cyathus* terminoa grekotik dator, katilu, kopa, esan nahi duen “kiathos” hitzetik. Karpoforoaren formagatik. *Olla* epitetoa berriz latinetik dator, eltze, tapadun loreontzia, esan nahi duen “olla” hitzetik

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
Hegaztien habiak gogorarazten dituzten kopa edo inbutuen antzeko gorputz emankorrak dituzten lau espezie daude gutxienez. Ildaskatuta edo ez egon daitezken eta normalean kanpoko gainazala tomentosoa dutenak. *Crucibulum laeve* delakoa, kanela argi kolorekoa. *Cyathus striatus* espezieak, kanpoko azala, tomentoso-hirtsutua du eta arre-gorrixka da, barruko azala ildaskatua du. *Cyathus stercoreus*, *Cyathus striatus*-aren antzekoa da, baina ile arre-krema kolorekoak leunak dira, eta inbutuaren barrualdea ez da ildaskatua.

## Sasoia eta lekua 
Udaberritik udazkenera. Taldekoia, askotan baso eta lorategietako lur zoru biluzian, batzuetan loreontzietan. Ohikoa.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik. Habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Zurkaitz

thumb|240px|Zuhaitz gaztea bi zurkaitzekin
[thumb|[Txakolinmahastia, Zarauztik Getariarako bidean.Lurretik aldenduta daude, zurkaitzetan eutsiak, hezetasunetik babesteko.]]

**Zurkaitza** edo **paldoa** euskarri gisa erabiltzen den zurezko zati edo enborra da.

Nekazaritza eta paisaiagintzan, zuhaitz gazteei eta zenbait landareri alboan jartzen zaie, hazkundearen lehen urtetan edo itxura jakin bat izatearren. Landare belarkarak edo igokariak eusteko, batez ere baratzeetan (hala nola ilarrak eta tomateak), euskarri txikiagoak izaten dituzte, arba izenekoak. Maiz, hiru makil luzez egintako piamide-itxurako egiturak izaten dira.

## Nekazaritzan eta paisagintzan
Zuhaitz landatu berria ez dago lurrean ondo ainguratuta. Bere sustraiak, biluzik edo erro-lurrez, azalekoak dira eta oraindik ez dira lurrean barneratu. Egoera horrek zuhaitza ahultzen du hazkundearen lehen urteetan, eta denbora horretan ondo eutsitako zurkaitz batek bakarrik bermatu ahal izango du zuzen haziko dela.

Zuhaitza ez da zurrundu behar: zurkaitzak ondo eutsi behar du eta aldi berean enborraren mugimendu naturala ahalbidetu. Normalean, zurkaitza soka edo uhal bidez lotzen da enborrera, hazkundea oztopatu gabe. Beraz, ez gehiegi estutu behar enborraren inguruan eta metalezko lokarriak saihestu behar dira azala kaltetu nahi ez bada.

Zuhaitza oso handia landatu ez bada, 3-4 urteren buruan behar bezain sustraituta dago eta zurkaitza ken daiteke.

Hainbat modu erabil daitezke zuhaitz bat zurkaizteko:
*bakarra, zutik ala zeiar, haize nagusien aldean, enborraren marruskadura mugatzeko.
*bi, enborraren alde banatan
*hiru, oholez elkarri lotuak
*lau, oholez elkarri lotuak

## Eraikuntzan
Zurkaitzak batez ere hondatzeko zorian dagoen eraikuntza eusteko erabiltzen da, bai zutik (zutikoak), bai inklinatuak (ostiko edo eskorak), bai horizontalak (etzanak). Zurkaitzak eraikuntza pozesuan ere erabiltzen dira, hala nola eraikinak edo zubiak altxatzeko edo kofratzeko. Aldi baterakoak dira eta lanen amaieran kentzen dira.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
*Ganibela

## Kanpo estekak
Ana María Alonso Zarza

**Ana María Alonso Zarza** (Viñegra de Moraña, Ávila, 1962) geologoa da, Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko (UCM) Geologi Fakultateko Petrologia eta Geokimika saileko katedraduna eta Espainiako Geologia eta Meatzaritza Institutuko zuzendaria. Ia 175 urteko historiaren ondoren, erakunde horren zuzendaritzara iritsi den bigarren emakumea eta lehen geologoa da. Geozientzien Institutuko (IGEO), CSIC-UCM Zentro Mistoko ikertzailea eta Espainiako Elkarte Geologikoko lehendakaria izan da 2016. urtetik 2020. urtera arte. 

## Ibilbidea 
Oso txikitatik izan zuen interesa geologian, eta hamahiru urterekin bazuen bere mineral-bilduma. 1986an, lizentziatu berri, IGEOn sartu zen, bekadun gisa. UCMk Geologia Zientzietako doktoretza lortu ostean, eskolak ematen hasi zen, lehenik Geologia Zientzien Fakultateko bitarteko katedradun gisa eta 1993tik aurrera irakasle titular gisa. 2012an Unibertsitateko Katedradunen lehiaketa irabazi zuen.

Atzerriko ikerketa-zentroetan egonaldiak egin ditu, besteak beste: Postgraduate Research Institute for Sedimentology, Readingeko Unibertsitatea (1989-1994); Department of Geological Sciences, Oregongo Unibertsitatea eta Department of Earth and Atmospheric Sciences, Alberta Unibertsitatea (1995 eta 1996). Ondoren, Txinako Lanzhou (2005) eta Nanging (2006 eta 2015) unibertsitateetan eta, 2007 eta 2015 artean, Uruguaiko Ekialdeko Errepublikako Unibertsitatean, Rio de Janeiroko Unibertsitate Federalean, Buenos Aires Unibertsitatean (CONICET) eta Iparraldeko Unibertsitate Katolikoan (Txile). Hogeita hamar proiektu baino gehiagotan parte hartu du Espainiako eta atzerriko hainbat erakundetan, horietako askotan ikertzaile nagusi gisa. Haren ikerketa-ildoak arroka sedimentarioak eta, bereziki, kareharriak aztertu ditu.Ondare geologikoaren kontserbazioari, interpretazio zentroen diseinuari eta petrolioaren industriari buruzko azterlanetan ere parte hartu du. Ehun argitalpen baino gehiago egin ditu, artikuluen eta biltzarretarako komunikazioen artean. 

**Emakumeak eta zientziaren dibulgazioa**

Alonso Zarzak etengabe lagundu du emakumeak zientzian paper garrantzitsuagoa izan dezaten eta beren ekarpen guztiak ezagut ditzaten. Hala, Elkarte Geologikoko lehendakariorde izan zenean, Emakumeak eta Geologia Batzordea sortu zuen, geologiako profesionalek esparru zientifikoetan duten zeregina aztertzeko eta sustatzeko. Harrezkeroztik, bere gain hartu zituen 2008an mahai-inguru bat antolatzea, 2012an Geologiako aitzindariei omenaldia egitea eta "ezkutuan egon diren geologoak ikusarazteko" beste jarduera batzuk egitea, hala nola beteranoen aintzatespena, 2016. urtean egindako ekitaldi batean.

2020an, Espainiako Geologia eta Meatzaritza Institutuko (IGME) zuzendari izendatu zuten Alonso Zarza. Erakunde honen zuzendaritzara 1849an sortu zenetik iritsi den bigarren emakumea eta lehen geologoa da. 
* 2017an, Emakume Ikertzaile eta Teknologoen Elkarteak hileko zientzialari izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: *Gizakiak ez dauka ahalmen nahikorik planeta suntsitzeko* Berria, 2022.09.16
Ruth Brito

**Ruth Brito Curbelo** (Lanzarote, Kanariak, 1980ko apirilaren 4a), distantzia luze eta ertaineko triatloian lehiatzen den kirolari kanariarra. Gasteizen bizi da. Distantzia Ertaineko Espainiako txapelduna (2017) eta Distantzia Luzeko Triatloiko munduko txapelduna (2012) izan da. Ez da kirolari profesionala, eliteko kirolaria, ama eta langilea da.  

## Biografia 
Ruth Brito Curbelo Kanarietako Lanzarote irlan jaio zen 1980ko apirilaren 4an. Hainbat ezizen ditu: Cancellara, Paperas, baina batez ere Ruti. Gorputz Hezkuntza ikasi zuen Kanaria Handiko Las Palmasen. Lanzarote eta Gasteizen artean bizi da. 2007an iritsi zen Gazteizera. Eneko Llanos triatloia du bikotekide.Jon semea 2014. urtean jaio zen eta zortzi urte geroago Mara alaba. 

2021 Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaietako suziria botatzeaz arduratu ziren Ruth Brito triatleta eta Elena Loyo atleta, beste hiru emakume kirolarirekin batera: Arantza Navarro medikuntza arloko ikerlaria, Maria Jose Saez de Cortazar Xixiluko hostalaria eta Jaione Prado merkataria, Exclusivos Moda-ren sortzailea. Gasteizko andre guztiak ordezkatu nahi izan zituzten:«*Hiriari ekarpena egiten saiatzen garen andreak gara. Keinu hauek oraindik beharrezkoak dira.*»

### Triatlioa guztientzat 
Heziketa fisikoa ikasi zuen, triatloian espezializatua. Erizaintza ikasi nahi  izan zuen, baina ezin izan zuen. Bere desioa Triatloia zabaldu eta jende gehiagorengana iristea zen eta lortu du, hainbat gazte talde eta emakume nagusi entrenatzen baititu.

2017. urteko abuztuan, Kanadako Triathon Distantzia Luzeko Munduko Txapelketan munduko elitean debutatzeko behar ziren puntuak lortu zituen, eta 15. postuan iritsi zen.

## Palmaresa 
* 2018:  Distantzia Luzeko Gasteiz triatloian 3.a.
* 2017: Triathon Distantzia Luzeko Kanadako Munduko Txapelketan munduko elitean debutatzeko behar ziren puntuak lortu zituen 15. postuan iritsi ta.
* 2017: Distantzia Ertaineko Espainiako Triatloiko **Txapelduna** (Iruña).
* 2015: Distantzia Luzeko Gasteizko triatloian 3.a.
* 2012: Finisher Lanzaroteko Ironmanean.
* 2012: Distantzia laburreko absolutuko **txapelduna** Abu Dhabin.
* 2012: Finisher Lanzaroteko Ironmanean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Keinu hauek oraindik beharrezkoak dira  Berria, 2022.08.05

* Audioa: *Ruth Brito, orfebre de sueños*, (37') 2022.03.07
Scleroderma areolatum

***Scleroderma areolatum*** *Sclerodermataceae* familiako onddo espezie bat da. Haragiaren testura eta zaporea kalitatezkoak ez diren arren, gaztetan jan daitezke, oso epe laburrean, gleba erabat zuri dagoen bitartean.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Subglobosoa, txikia, 1 eta 3 cm arteko  diametrokoa, beheko aldean 0,5 eta 1,5 cm bitarteko luzerakoa hanka antzeko txiki bat du.

**Peridioa:** Sinplea, horixka, inguru erregularreko ezkata ilun txikiz apaindua, batzuetan, aureola fin batez inguratuta egoten dira. Helduaroan, goialdean arraildura irregular batek irekitzen du.

**Gleba:** hasieran, zurixka, gero, zahartzean marroi-beltzaxka koloreko hautsa. Ez du kapiliziorik, *Scleroderma* guztiekin gertatzen den bezala.

**Etimologia:** *Scleroderma* hitza grezierazko "sclera" hitzetik dator, gogorra esan nahi du, eta "derma" hitzetik, azala esan nahi du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Scleroderma verrucosum* delakoarekin nahasten da, baina honek peridioa ezkatatxo irregularrez estalia du, eta hanka antzekoa handiagoa du.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean, bide bazterretako humusean, baita hostozabalen eta baso mistoetan ere. Espezie hau oso ohikoa da Europako iparraldean eta oso arraroa Iberiar penintsulan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Kolonbia, Bolivia, Brasil, Argentina, Groenlandia, Azoreak, Kanariak, Europa, Errusia, Iran, Himalaiako eremua, Ipar Korea, Hego Korea, Japonia, Txina, Taiwan, Australia, Zeelanda Berria, Malaysia, Gabon, Benin, Kenya.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2007ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak

**2007ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak** gertakari honen 25.Edizioa izan zen. Azaroaren 6tik 30era ospatu zen Izarraitz Pilotalekuan. Hala ere, udaletxean ere antzezlan eta ekintza batzuk egin ziren.

Antzerki Topaketen urteurren berezia izanik, herriko Lakrikun Antzerki Taldeak *"25 urte eta... segi bueltaka"* antzezlana prestatu eta antzeztu zuen. Antzezlan hau bere estreinuan soilik antzeztu zen, horretarako bereziki sortua baitzen. Edizio honetan, gainera, Corrado Masacciren erakusketa ere izan zen udaletxeko behe solairuan, *"Txontxongiloak, mundu bat"* izeneakoa.

2007ko Ikusleen saria Txalo Produkzioak-en *"Bota patsa"* lanak jaso zuen kartelaren egileak Xanti Alkorta eta Alaitz Ruiz izan ziren, lehiaketa bidez.
thumb|251x251px|XXV.Euskal Antzerki Topaketak, aurkezpena
thumb|250x250px|Txontxongilo erakusketa

## Antzezlanak 
## Eskola antzerkiak 
thumb|282x282px|Eskola antzerkiak. "Xagu tranpa' antzezlana

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
François Remetter

**François Remetter** (Estrasburgo, 1928ko abuztuaren 8a - *ibidem*, 2022ko urriaren 2a) frantziar futbol atezaina izan zen.

Hogei urteko ibilbidean, Strasbourg, FC Metz, FC Sochaux, Girondins de Bordeaux, Grenoble eta Limoges FC taldeetako atezaina izan zen.

26 partida jokatu zituen Frantziako futbol selekzio nazionalarekin eta 1954 eta 1958ko munduko txapelketetan parte hartu zuen. 1958ko Suediako Munduko Txapelketan brontzezko domina lortu zuen.
Taras Bulba

***Taras Bulba*** (errusieraz Тарас Бульба; Tarás Búl'ba), XVII. mendearen lehen erdialdean girotutako eleberri historiko eta erromantiko bat da. 1835ean Nikolai Gogol (1809-1852) errusiar idazleak idatzi eta argitaratu zuen.

## Argumentua 
Dnieperreko kosakoak zenbait mendetan zehar Ukrainak bere nazio independentzia mantendu dezan borrokatu izan dira.

Taras Bulba bere gerlari bizimodua utzi duen gerlari kosakoa da. Poloniarrek Ukraina jaioterria inbaditu eta hori ikusirik beren izaera eta herrialdea babestu eta poloniarrei aurre egiteko kosakoak antolatzen saiatuko da.

## Zinema 
* *Taras Bulba* (1962)

## Kanpo estekak
2005eko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak

ezkerrera|thumb|243x243px|2005eko topaketen aurkezpena
**2005eko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak** gertakari honen 23.Edizioa izan zen. Azaroaren 5etik 27ra ospatu zen Soreasu antzokian. Hain zuzen, agertoki hau berritu aurretik, Soreasu zaharrean, ospatu zen azken topaketa izan zen. Izarraitz pilotalekuan ere izan zen antzezlan bat urte honetan, eta 2006tik aurrera eta 5 urtez hori izan zen topaketen agertokia, Soreasu eraberritzen zen bitartean.

2005eko Ikusleen saria Txalo Produkzioaken *"Erreleboa"* lanak jaso zuen eta kartelaren egilea Gaizka Otamendi izan zen, lehiaketa bidez.
## Antzezlanak 
## Eskola antzerkiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Westgate (Canterbury)

**Westgate** (euskaraz "Mendebaldeko Atea"), Ingalaterrako Canterbury hiriko eraikin bat da, berez Erdi Aroan hirigunea inguratzen zuen eta gaur egun arte mantendu den harresiaren atalik handiena. Hiriko ikur nagusienetako bat da, alegia, mendebaldeko atea edo sarbidea zena.

1380an eraiki zen eta 18 metroko garaiera du.
Peeping Tom (1960ko filma)

***Peeping Tom***, 1960ko Michael Powell ingelesak zuzendutako beldurrezko thriller film bat da. Carl Boehm, Moira Shearer, Anna Massey eta Maxine Audley aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Londres, Mark Lewisek (Karlheinz "Carl" Boehm) Dora (Brenda Bruce) emagalduarekin topaketa bat izan eta jaka azpian daraman ezkutuko kamera batekin grabatuko du, ondoren emagalduaren etxebizitzan hura erailez. Mark bere haurtzaroan sustraitua dagoen desoreka baten ondorioz erotu eta serieko hiltzaile bilakatu den gizasemea da. Haren aita, umeen erreakzioak ikertzeaz obssesionatua zegoenez, Marken psikea guztiz suntsitu eta orain helduzaroan konplexudun izaera gaiztoa duen pertsona bilakatu du. Honela, Mark bere biktimak hiltzear dituela kameraz filmatu edo argazkiak ateratzeko beharra duen hiltzaile bihurtu da, eta lanbidez argazkilaria denez, bere asmo izugarriak eta morbodun inpultsuak inongo susmorik piztu gabe ezkuta ditzake.

## Aktoreak 
* Karlheinz "Carl" Boehm: Mark Lewis
* Columba Powell: Mark Lewis gaztea (krediturik gabe)
* Anna Massey: Helen Stephens
* Moira Shearer: Vivian
* Maxine Audley: Stephens andrea
* Brenda Bruce: Dora
* Miles Malleson: Zaldun bezero adindua
* Esmond Knight: Arthur Baden
* Martin Miller: Rosan doktorea
* Michael Goodliffe: Don Jarvis
* Jack Watson: Gregg inspektore burua
* Nigel Davenport: Miller sarjentu detektibea
* Shirley Anne Field: Diane Ashley
* Pamela Green: Milly, modeloa
* Michael Powell: A.N. Lewis (krediturik gabe)
* John Barrard: Gizon txikia (krediturik gabe)
* Cornelia Frances: Estudioa kirol autoan uzten duen neska (krediturik gabe)
* Susan Travers: Lorraine, modeloa (krediturik gabe)

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Anton Zeilinger

**Anton Zeilinger** (1945eko maiatzaren 20 -) fisikari kuantiko austriarra da. 2022an Fisikako Nobel Saria jaso zuen, Alain Aspect eta John Clauserrekin batera. 2008an, Fisika Institutuko (EB) Isaac Newton Inaugurazio Domina jaso zuen, "fisika kuantikoaren oinarriei egindako ekarpen kontzeptual eta esperimental aitzindariengatik, zeinak informazio kuantikoaren eremu ebolutiboaren giltzarri bihurtu baitira". Zeilinger fisikako irakaslea da Vienako Unibertsitatean, eta Optika Kuantikoaren eta Informazio Kuantikoaren Institutuko zientzialari seniorra, Zientzien Akademia Austriarrean. Ikerketaren zatirik handiena korapilatze kuantikoaren funtsezko alderdiei eta aplikazioei dagokie.

## Kanpo estekak
2006ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak

**2006ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak** gertakari honen 24.Edizioa izan zen. Azaroaren 3tik 25era ospatu zen Izarraitz Pilotalekuan. Hain zuzen, agertoki honetan ospatutako lehen topaketa izan zen, Soreasu antzokia atzean utzi eta birmoldaketa lanak ari ziren bitartean agertoki hau erabiliz topaketetarako. Antzerkigintzarako pentsatutako agertokia ez izanik, egokitzapen handiak behar izan ziren topaketak egin ahal izateko. Soreasu zaharrean gainera, jendea kanpoan gelditu ohi zen txikiegia zelako, eta Izarraitzek ez zuen arazo hori.
thumb|257x257px|2006ko sari banaketa
2006ko Ikusleen saria Aukeran Antzerki Taldearen *"Bideak"* lanak irabazi zuen eta kartelaren egilea Udane Juaristi izan zen, lehiaketa bidez.
thumb|258x258px|Txalo Produkzioaken "Artea" antzezlana

## Antzezlanak 
## Eskola antzerkiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alain Aspect

**Alain Aspect** (Agen, 1947ko ekainaren 15 - ) fisikari frantsesa da, korapilatze kuantikoari buruzko lan esperimentalak egiteagatik ezaguna. 2022ko Fisikako Nobel Sariaren heren bat eman zen, John Clauser eta Anton Zeilingerrekin batera, "fotoi elkartuekin esperimentuak egiteko, Bellen desberdintasunen bortxaketa eta informazio kuantikoaren zientzia aitzindaria ezarriz".

2025eko ekainean Frantses Akademiako kide hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Izarputz

**Izarputza** edo **lurrizar argia** (*Geastrum fimbriatum*) *Geastraceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria, nahiko arrunta Euskal Herrian.

Sinonimoa: *Geastrum sessile*

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** Zabalik 3tik 7 cm-ra neurtzen du, globo forma du gaztetan eta kolorea marroi argia edo gris-okrea. Bilgarri bikoitza du: kanpoaldea, exoperidioa, eta barrualdea endoperidioa.

**Exoperidioa:** Itsas izar gisa irekitzen da, eta 6-9 beso edo petalo triangeluar ditu, beherantz kurbatuak; kanpotik zurixkak, arre-zurbila barrutik arre-gorrixka bilakatuz. 

**Endoperidioa:** Sesila, 1,5 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, globo formakoa, zaku biribil baten formakoa, goian esporak ateratzeko zulo batekin. Mizelioaren bilgarria, papera bezain mehea, beixa edo arrexka kolorekoa da. Gleba, zahartzean hauts marroi bihurtzen da.

**Etimologia:** *Geastrum* terminoa grekotik dator, lurra, esan nahi duen "gé" hitzetik eta izarra esan nahi duen "áster" hitzetik. *Fimbriatum* epitetoa latinetik dator, zerrendekin esan nahi duen "fimbriatus" hitzetik. Laziniak dituelako.

## Jangarritasuna 
Sukaldaritzarako baliorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Geastrum vulgatum* espeziarekin, honen exoperidioaren haragia gorrixka da eta erraz pitzatzen da, *Geastrum triplex* delakoarekin ere bai, hau irekitzean, lerde-zapi edo lepokoaren antzeko batekin geratzen da.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran eta udazkenean, koniferoetan nahiz hostoerorkorretan. Nahiko ohikoa.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Galeria 

Fitxategi:Geastrum fimbriatum 1.jpg
Fitxategi:Geastrum fimbriatum 2.jpg

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Marilyn: sagardotegia eta jazzmana

***Marilyn*** Itoiz taldearen 1982ko abestia da, izen laburrarekin ezagunagoa bere titulu ofizialarekin baino: ***Marilyn: sagardotegia eta jazzmana.*** Hitzak Juan Carlos Perezenak dira, eta musikaren autoretza Antton Fernandezek sinatu zuen.

*Alkolea* diskoan agertu zen, eta hark aurreko lerro sinfoniko progresiboa aurrerapauso tekniko eta estilistiko bat suposatu zuen arren, bestelako doinu pop bat zekarren *Marilynek*, eta hain zuzen ere Itoizen hurrengo diskoetan estilo pop rock hori nagusitu zen, nolabaiteko mugarria izan zelarik kantu hau.

Izenburu osoaren berbak ez dira agertzen kantuaren hitzetan. Bai ordea euskal kantutegiko erreferentzia ezagun bat, *Donostiako hiru damatxo* kantutik hartua, larrosa eta krabelinak aipatzen dituen eta errepikatzen den leloan:

Kantua *Alkolean* diskoan estreinatu zen, eta antologietan ere agertu zen ondoren. 1984an Radio 3 espainolarentzako grabatu zen kontzertu batean ere badago *Marilyn*, urteen buruan Interneterako berreskuratu zen grabaketa batean.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* *Marilyn* Youtuben.
Marilyn (argipena)

**Marilyn** emakumezko pertsona izena da.

Artista hauena, adibidez:

* **Marilyn Monroe** (1926-1962), bataioz Norma Jeane Baker, aktorea.
* **Marilyn Manson**, benetako izenez Brian Hugh Warner, musikari estatubatuarra.

Lan artistiko gisa:

* ***Marylin***, Itoiz taldearen abestia, izen osoa hau duena: ***Marilyn: sagardotegia eta jazzmana***
Dersu Uzala (liburua)

***Dersu Uzala*** (errusieraz Дерсу Узала, Dersú Uzalá), 1921ean Vladimir Arseniev errusiar idazle eta esploratzaileak idatzitako abenturazko biografia eleberri bat da. 

## Argumentua 
Siberiako taigan girotua dago, 1902-1907 artean Arsenievek parte hartu zuen esplorazio taldearen gidari izan zen  nanai etniako Dersu Uzala gidariarekin (1849-1908) izan zuen hartu-emanari buruzko kontakizuna da.

## Zinema 
* *Dersu Uzala* (1975)

## Kanpo estekak
John Clauser

**John Francis Clauser** (1942ko abenduaren 1 - ) fisikari teoriko eta esperimental estatubatuarra da, mekanika kuantikoaren oinarriei egindako ekarpenengatik ezaguna, bereziki Clauser–Horne–Shimony–Holt desberdintasunagatik. 2022ko Fisikako Nobel Sariaren heren bat eman zioten, Alain Aspect eta Anton Zeilingerrekin batera, "fotoi elkartuen esperimentuak egiteagatik, Bellen desberdintasunen bortxaketa eta informazio kuantiko aitzindariaren zientzia ezarriz".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francesco Solimena

**Francesco Solimena** (Serino, 1657ko urriaren 4a - Napoli, 1747ko apirilaren 3a) italiar barrokoko margolaria izan zen.

Bere aitak, Angelo Solimena margolariak, margotzen irakatsi zion. 1674an Napolin kokatu eta Francesco di Mariaren estudioan hasi zen lanean. Vincenzo Orsini kardinalaren babesa jaso zuen eta 1680ko hamarkadan fresko margoen enkarguak jaso zituen. Bere estudioa XVI. mende amaierako eta XVIII. mende hasierako Napoliko pinturan nagusi izan zen.

Bere artea erromatar barrokoko maisuetan oinarritu zen. Freskoak, aldareak, gai mitologikoak eta erretratuak margotu zituen. Arrakasta horri esker, dirutza handia irabazi zuen eta bikain bizi izan zen.

## Iruditegia 

Francesco Solimena - Diana and Endymion - Google Art Project.jpg|Diana eta Endimion, 1705-1710
Francesco Solimena - the Royal Hunt of Dido and Aeneas - Google Art Project.jpg|Dido eta Eneasen errege-ehiza, c. 1712
Solimena Portrait de femme (2004 1 50).jpg|Emakume baten erretratua
SOLIMENA.jpg|Eliza bateko sakristian fresko bat egiteko estudioa
Francesco Solimena - Venus at the Forge of Vulcan, 1704.jpg|Venus Vulcanoren forjaketan, 1704
Francesco Solimena - Madonna and Child - Google Art Project.jpg|Madona eta semea
Francesco Solimena (cópia) - Noli me tangere.jpg|Noli me tangere
Solimena-assomption-Montargis.jpg|Jasokundea
Francesco Solimena - The Annunciation - Google Art Project.jpg|Deikundea
Songe de Jacob, Solimena (1).jpg|Jakoben ametsa
Francesco Solimena - The Abduction of Orithyia - Walters 371695.jpg|Oritiaren bahiketa, c. 1730

## Kanpo estekak
Kyongae Chang

**Kyongae Chang** (Seul, Hego Korea, 1946ko irailaren 5a) Hego Koreako astrofisikaria da. Bere lanik aipagarrienak grabitazio-lenteetan zentratu dira, Chang-Refsdal lentean barne.

## Biografia 
Chang Seulen jaio zen. Van de Kamp eta Heintz irakasleekin egin zuen lan Sproul Behatokian, 1969tik 1971ra, bitar astrometrikoetan ikertzaile elkartu gisa. 1975etik 1980ra Hanburgoko Unibertsitateko "Dr. rer. nat" batean lan egin zuen, eta Chang-Refsdal lentean graduatu zen bere lanarekin. Emaitza nagusia Naturen argitaratu zen 1979an, lehen grabitazio-lentea aurkitu eta berehala.

1985ean Koreara itzuli eta Cheongjuko Unibertsitateko irakasle bihurtu zen.

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak 
* ScientificCommonseko argitalpenen zerrenda partziala.
* Kyongae Chang IAUn
Rachel Somerville

**Rachel S. Somerville** (AEB, XX. mendea) estatubatuar astronomoa da. Galaxien eraketari eta bilakaerari buruzko ikerketa teorikoagatik da ezaguna. Astrofisikarako Dannie Heineman 2013 saria jaso zuen “*Galaxien eraketari eta bilakaerari buruzko oinarrizko ezagutzak emateko, eredu semianalitikoen, simulazioen eta behaketen bidez*.”

## Hezkuntza eta ibilbidea 
Rachel Somerville San Diegoko Gompers Bigarren Hezkuntzako Eskolara joan zen, matematika-, zientzia- eta  informatika magnetiko eskola batera, eta fisikaz arduratu zen lehenbizi. Reed Collegeren fisikako gradu-titulua du, 1989an lortua, eta doktoretza bat Kaliforniako Unibertsitatean, Santa Cruzen, 1997an, non Joel Primack-ekin lan egin baitzuen. Doktoratu ondoren Jerusalemgo Unibertsitate Hebrearrean eta Cambridgeko Unibertsitatean izan zen. Irakasle laguntzaile izan zen Michigango Unibertsitatean eta astronomiako Max Planck Institutuan izan zen, gero Johns Hopkins Unibertsitatean eta Teleskopio Espazialen Zientzien Institutuan.  2011ko uztailean, Rutgers Unibertsitateko Fisika eta Astronomia Saileko irakasle izendatu zuten, eta Astrofisikako George A katedraren eta Margaret M. Downsbrough katedraren inaugurazio-titular izendatu zuten.

Somerville doktorea GOODS taldeko kidea da, galaxien eraketa eta bilakaera aztertzeko unibertso goiztiarrean. Bera da CANDELS inkestako talde teorikoaren burua, Hubble espazio-teleskopioarekin hasitako proiekturik handiena. Galaxien eraketaren eta bilakaeraren azpian dagoen fisikaren simulazio konputarizatuak sortzeagatik da ezaguna.

Rutgers Alec Walen zuzenbide eta filosofiako irakaslearekin ezkonduta dago.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2013an Astrofisikarako Dannie Heineman saria jaso zuen “*Galaxien eraketari eta bilakaerari buruzko oinarrizko ezagutzak emateko, eredu semianalitikoen, simulazioen eta behaketen bidez*” lanarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Rachel Somervilleko hasierako orria Rutgersen
* Berrikuspen artikulua: *Zergatik behar ditugu eremu zabaleko irudiak espaziotik galaxien eraketa ulertzeko*.
* Liburua: Co-evolución of Central Black Hole and Galaxies (IAU S267), ed. Bradley M. Peterson, Rachel S. Somerville eta Thaisa Storchi-Bergmann.
Miren Elgarresta

**Miren Elgarresta Larrabide** (Zumarraga, Gipuzkoa, 1965eko apirilaren 1a) gipuzkoar teknikaria eta kudeatzailea da. Albaitaritzan lizentziatua, ordutik lehen sektoreari lotutako zenbait enpresatan teknikari gisa jarduten finkatu du bere ibilbide profesionala. 2015ean Gipuzkoako Foru Aldundiko Berdintasuneko foru zuzendaria izendatu zuten, Markel Olano diputatu nagusiaren sailera atxikita. 2015-2019 legealdiaren ondoren ere kargu horretan jarraitu zuen 2019tik aurrera, 2022ra arte. 2022ko urrian Eusko Jaurlaritzako gobernu kontseiluak Emakundeko zuzendari izendatu zuen. EAJko kidea da, Oñatin eta Antzuolan zinegotzi izandakoa.

## Ibilbidea 
1983an albaitaritza ikasketak hasi zituen Zaragozako Unibertsitatean, eta 1989an lizentziatu zen. Lizentziatura horretaz gain Euskal Ikasketen diplomaduna da, eta bigarren hezkuntzako irakaskuntza masterra gauzatu du.

1989tik 2004ra arte Lurgintza Nekazal Kooperatiban egin zuen lan teknikari gisa, abeltzain eta baserritarrei aholkularitza emanez. 1997 eta 2004 bitartean Artzain Eskolako albaitari teknikaria eta irakaslea izan zen. 2001ean Artzain Mundua elkartearen sorreran parte hartu zuen, eta gerora bertako koordinatzailea izan zen. 2004tik aurrera Abelur kooperatiban aritu zen, abeltzain ustiapenetako aholkulari-teknikari lanetan, 2009ra arte. Ondoren ingurumen alorrera igaro zen, eta 2009tik 2015era Arantzazuko Parketxean ingurumen proiektuen teknikari modura egin zuen lan.

2007an hasi zuen bere ibilbide politikoa, Oñatiko EAJren kide eginda. 2011ko udal hauteskundeetan EAJren zerrendetan aurkeztu zen, eta 2015ean alderdiaren alkategaia izan zen. 2015ean Gipuzkoako Foru Aldundiko Emakumeen eta Gizonen Berdintasunerako Organoaren zuzendari izendatu zuten. Ardura horretan, emakumeen aurkako indarkeriari aurre egiteko lehen foru plana (Aurreǃ) jarri zuen martxan. Gainera, Berdintsunerako Emakunde Sariaren epaimahaikidea izan da, baita Emakundeko zuzendaritza kontseiluko ordezkoa eta Emakumeen eta Gizonen Berdintasunerako Erakunde arteko Zuzendaritza Batzordeko ordezkoa ere.

2022ko urrian, Eusko Jaurlaritzaren gobernu kontseiluak Emakundeko zuzendari izendatu zuen Elgarresta, Izaskun Landaida ordezkatuz.

## Bizitza pertsonala 
Zumarragarra izan arren, 29 urte zituenetik Oñatin bizi da. Euskaraz, gaztelaniaz eta frantsesez mintzatzen da. Mendia, zinema eta irakurtzea ditu gustuko.

## Hauteskundeak 

## Erreferentziak
Mud (2012ko filma)

***Mud***, 2012ko Jeff Nichols estatubatuarra zuzendutako drama film bat da. Matthew McConaughey, Tye Sheridan, Sam Shepard, Michael Shannon, Joe Don Baker, Ray McKinnon, Sarah Paulson, Paul Sparks, Jacob Lofland eta Reese Witherspoon aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Arkansasko DeWitt konderria, Mississippi ibaian dagoen uharte batean, Ellis (Tye Sheridan) eta Neckbone (Jacob Lofland) mutil nerabeek Mud (Matthew McConaughey) deritzon iheslaria topatuko dute. Maite duen Juniper (Reese Witherspoon) emakumea babesteko gizon bat hil eta Legea eta sari-ehiztariengandik ihesi uhartean ezkutatu den gizasemea. Nerabeek hura Juniperrekin berrelkartzeko helburuz laguntzeko prest agertuko dira eta denok batera haren ihesaldia prestatuko dute, Muden agerpenak bere bizitzetan izango duen eragina oraindik jabetu gabe daudelarik. 

## Aktoreak 
* Matthew McConaughey: Mud
* Reese Witherspoon: Juniper
* Tye Sheridan: Ellis
* Jacob Lofland: Neckbone
* Sam Shepard: Tom Blankenship
* Ray McKinnon: Senior
* Sarah Paulson: Mary Lee
* Michael Shannon: Galen
* Joe Don Baker: King
* Paul Sparks: Carver
* Bonnie Sturdivant: May Pearl
* Stuart Greer: Miller

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa ikusgai
Ian Hamilton

**Ian Hamilton** (Paisley, 1925eko irailaren 13a - North Connel, 2022ko urriaren 4a) eskoziar abokatu eta ekintzaile abertzalea izan zen.

Britainiar armadan zerbitzatu ondoren zuzenbide ikasketak egin zituen Glasgowko Unibertsitatean. Unibertsitatean hasi zen politikan, eta Glasgowko Unibertsitateko Eskoziako Elkarte Nazionalistako eta *Scottish Covenant Association* elkarteko kide izan zen.

1950eko Gabon-gauean, beste hiru ikaslerekin batera, tartean Kay Mathesonekin, Scone harria eraman zuten Westminster abadiako San Koroatzearen aulkiaren azpitik. Eskoziako Elizari eman zioten harria, eta 1951n itzuli zieten agintariei. Hamilton eta bere kideak akusatuak izan ziren, baina ez zituzten auzipetu. Harria 1996an itzuli zen Eskoziara, errege britainiarrak koroatzeko erabiliko den baldintzarekin.

1953an uko egin zion Elisabet II.a erreginari zin egiteari, Elisabet erreginari bakarrik, Elisabet I.a ez baitzen Eskoziako erregina izan.

Eskoziako Alderdi Nazionaleko kide eta Europako Parlamenturako hautagaia izan zen. 1994tik 1996ra Aberdeengo Unibertsitateko errektorea izan zen.

## Lanak 
* *A Touch of Treason*
* *A Touch of More Treason*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak