Portugalgo lurralde antolaketa

[eskuinera|thumb|200x200px| [Lisboa eta Oeiras udalerrien arteko muga; Santa Maria de Belém (Lisboa) eta Algés (Oeiras) parrokiek ere partekatzen dute.]]
**Portugalgo lurralde antolaketa** antolamendu geografiko eta administratiboetan bereiz daiteke.  Lurralde sistema honako hauek osatzen dute:

* 18 barruti (Portugal kontinentalean) eta 2 uhartedi
* 308 udalerri
* 3092 parrokia (*freguesia*)

Antolamendu administratiboa ez dator beti bat geografikoarekin:   non herrien erregimena, nekazaritza eta batasun fiskala aplikatzen zen, nahiz eta oraindik ere banatu gabeko lurrak egon.   

Errekonkistarekin batera, hiribilduak koroaren jabetza izatera pasa ziren, koroak zuzenean ustiatuz edo erregearen basailuengan utziz. Antolatu gabeko lurraldeei foruak ematen zitzaizkien maiz, lehenik eta behin, leialtasun-eskubideak ezartzeko eta Erdi Aroko finkamenduak sustatzeko. Bestalde, populazioak landa-eliza txikien inguruan bildu ziren eta, horrela, parrokiak eratu ziren, hasiera batean lurralde osoa hartzen ez bazuten ere, ondorengo mendeetan esponentzialki hazi ziren.   eta hauek, era berean, korrejidoreetan, epaitegietan edo kontzejuetan banatuta zeuden.   Udalerri batzuek haiei lotutako terminoa (edo alfoz) zuten, hau da, kilometroko erradio aldakor baten barruan legez eta administratiboki menpe zegoen udalerri bat inguratzen zuen lurraldea. 

XVI. mendean, Joan III.aren erregealdian, eskualdeei " probintzia " eman zitzaien, eta "eskualde" izendapena probintziaren azpizatiketa berriei aplikatzen hasi zitzaien,  korrejidore baten menpe egon ohi zirenak; 

Denboran zehar aldaketa batzuk gertatu arren, ia beti egon ziren zatiketa hauek:

* Entre-Douro-e-Minho (noizbehinka " Minho " bezala aipatzen da soilik)
* Trás-os-Montes
* Beira
* Estremadura
* Alentejo (lehen Entre-Tejo-e-Guadiana izenez ezagutzen zena)
* Algarve

### Liberalismoa 
1820ko Iraultza Liberalaren ostean, herrialdearen berrantolaketa administratiborako hainbat proposamen egin ziren, baina kontrairaultza absolutistaren ondorioz,  proposamen horiek ez zuten aurrera aegin. 1832an Erregentzia liberalaren gobernuak, Azoreetan erbesteratuta, herrialdearen berrantolaketa administratibo berri bat dekretatu zuen. Herrialdea probintziatan banatuko litzateke, probintziak eskualdeetan, hauek udalerritan, eta azkenik, udalerriak parrokietan. Banaketa horrek lurralde nazional osoa hartuko luke, hau da, kontinentea ez ezik, ondoko uharteak eta baita itsasoz haraindiko lurraldeak ere. Erreforma lurralde nazional osoan 1834ko Gerra Zibilean garaipen liberalaren ostean aplikatu zen. Dena den, 1835etik aurrera, zatiketa hori barrutietan, udalerrietan eta parrokietan oinarritu zen, eta probintziak barruti-multzo bihurtuko ziren estatistika- eta eskualde-erreferentzia-helburuetarako.

Lege berri honen bidez 799 udalerri sortu ziren, 21 barrutitan banatuta.  Hauek ziren:

# Angra Do Heroísmoko barrutia
# Aveiro barrutia
# Beja barrutia
# Bragako barrutia
# Bragançako barrutia
# Castelo branco barrutia
# Coimbra barrutia
# Évora barrutia
# Faro barrutia
# Funchal barrutia
# Guarda barrutia
# Horta barrutia
# Lamegoko barrutia (Viseuko barrutia berrizendatua)
# Leiriako barrutia
# Lisboako barrutia (ordura arte Lisboa barrutian eta Setúbal barrutian banatua)
# Ponta Delgada barrutia
# Portalegreko barrutia
# Porto barrutia
# Santarémeko barrutia
# Viana do castelo barrutia
# Vila Real Barrutia

Hurrengo urteetan ehunka udalerri desagertu ziren, eta 1842n 381 baino ez ziren geratu.  Hala ere, osteko gobernuek  haren sorrera atzeratu egin zuten.

1990eko hamarkadaren erdialdetik aurrera, Portugalen Erregionalizazioaren inguruko eztabaida areagotu egin zen, eta ondorioztatu zen Portugal kontinentalean eskualde administratiboak sortzeko prozesua abian jartzea beharrezkoa eta premiazkoa zela. 1991n, Cavaco Silvaren gobernuak, 56/91 Legea onartu zuen, Portugalgo Konstituzioaren arabera, eskualde administratiboen antolaketa eta funtzionamendua ezarri zuena, haien organo politikoak eta dagozkien funtzionamendua, eskumenak eta ardurak zehaztuz. Era berean, zehazten zuen ere eskualdeak sortzeko modua, hauteskunde-erregimena eta eskualdeko ogasunaren funtzionamendua, nahiz eta sortu beharreko eskualde kopurua eta horien mugaketa zehaztu gabe utzi zituen. 

Hurrengo urteetan eztabaida bizia izan zen eskualde administratiboak sortzearen inguruan. 1995ean António Guterres lehen ministro hautatu berriak bere hauteskunde programan eskualde administratiboak sortzea zeraman. Hala ere, 1997ko Konstituzioaren berrikuspenean, Portugal penintsulako eskualdeen erakunde espezifikoen onarpena erreferendumen bidez egin behar zela ezarri zen.

1998ko azaroaren 8an,zortzi administrazio-eskualde ezartzeko proposamenari buruzko erreferenduma egin zen, barrutiak ezabatzen zituena. Erreferendumean bi galdera egin ziren: bata administrazio-eskualdeen erakunde soilari buruzkoa eta bestea eskualdearen erakundearen ingurukoa. Erregionalizazioari buruzko erreferenduma, beraz , Portugalgo demokraziaren historiako bigarren erreferenduma bihurtu zen eta Portugalgo Historian galdera bat baino gehiago izan zuen lehen erreferenduma. 

Erreferendumean proposamenak baztertu egin ziren, baina erreferenduma ez zen loteslea, hautesleen % 50 baino gehiagok parte hartu ez zutelako.

### XXI. mendea 
thumb| Portugaleko hiriguneak, 2007 inguruan. Gorriz, orduko Mendebaldeko Hiri Erkidegoa adierazten da. Marroi koloreko udalerriak, garai hartan, oraindik hirigunerik sartu gabe zeudenak dira.
Mende berriarekin batera erreformak etorri ziren, eta herrialdea eskualdetan banatu zen, hauek ere berean hiriguneetan banatu ziren, administrazioaren ikuspuntutik jarduteko (barrutien zatiketa paraleloan mantendu zen). Hasieran, hiri-eremuak metropoli-eremuetan eta udalerri arteko erkidegoetan sailkatu ziren, lehenak metropoli-eremu handiak (GAM) edo hiri-erkidegoak (ComUrb) izan zitezkeen. Beraz, hiru hirigune mota zeudela kontsidera daiteke.   Udalerriek hiri-eremu bat osatzeko, irizpide geografikoak bete behar zituen, eta zenbaitetan, demografikoak ere. 

Beraz, udalen arteko erkidegoa osatzeko, lurralde mailan jarraia izatea baino ez zen beharrezkoa.  Horietakoak ez diren udalerriek udalen arteko erkidegoak baino ezin dituzte osatu, eta horiek, beren eremuaren oinarri gisa, NUTS III unitateek hartzen duten lurraldea izan beharko dute. 

## Antolaketa geografikoa 
### Barrutiak 
thumb| Portugalgo barrutiak.
Portugal kontinentalean 18 barruti daude eta haien banaketa nahiko homogeneoa da. Hala ere, desberdintasun handiak daude herrialdeko kostaldeko eta barnealdeko barrutien artean, bai biztanle-dentsitateari dagokionez, bai barne produktu gordinari (BPG) dagokionez.

Ondorengo zerrendan udalerri eta parrokia kopurua, 1991-2001-2011-2021 urteetako biztanle kopurua, barruti bakoitzaren azalera eta biztanleria-dentsitatea agertzen dira:

Portugalgo Konstituzioak ezartzen du ere barrutiek  udaletako ordezkariek osatutako batzar bat eta gobernadore zibil  bat duela baina 2011n azken kargu horiek lege-dekretu bidez *de facto* kendu zituzten. 

### Udalerriak edo kontzejuak 
eskuinera|thumb|228x228px| Portugalgo udalerriak
Udal banaketa administratiboa herrialdeko koherenteena eta egonkorrena izango da. Gaur egun, Portugal 308 udalerritan banatzen da, oro har beren tokirik handienaren arabera izendatzen direnak, hau da, normalean administrazio-organoen egoitza izan ohi dena. 

### Parrokiak edo *freguesiak* 
Parrokia Portugaleko zatiketa geografikorik txikiena da, udalerrien azpizatiketa bat izanik. Parrokietan banatzea —« parrokia zibil » izenarekin— 1835eko administrazio erreformaren ondoren sortu zen. Gaur egun, 2013az geroztik, 3.092 parrokia daude.

## Antolaketa administratiboa 
#### Autonomia-erkidegoak 
[thumb| [Azoreak|Azoreetako eskualde autonomoko bandera .]]
[thumb| [Madeira|Madeira eskualde autonomoko bandera .]]
Autonomia erkidegoek ganbera bakarreko organo legegilea —Eskualdeko Batzar Legegilea— eta organo exekutiboa —Eskualdeko Gobernua— dituzte, baita Errepublikaren Ordezkari bat ere, Errepublikaren subiranotasuna ordezkatzen duena.

Eskualdeko Batzar Legegilea sufragio unibertsal, zuzen eta sekretuaren bidez aukeratzen dute autonomia erkidego bakoitzeko herritarrek, ordezkaritza proportzionalaren bidez. Legebiltzarreko diputatuak lau urteko agintaldirako hautatzen dira.exekutiboa 

Eskualdeko Gobernuak Eskualdeko Gobernuaren lehendakaria eta eskualdeko idazkariak ditu, batzuetan Eskualdeko Gobernuaren lehendakariorde bat edo gehiago eta eskualdeko idazkariordeak barne. Eskualdeko Gobernuko lehendakaria, oro har, Legebiltzarrerako hauteskundeetan boto gehien jaso dituena alderdi politikoa izan ohi da eta Errepublikako ordezkariak izendatzen du kargurako. Eskualdeko Gobernuaren gainerako kideak Errepublikako ordezkariak izendatzen ditu Eskualdeko Gobernuaren presidentearen proposamenez.

Errepublikako Ordezkariak ordezkaritza- eta gainbegiratze-funtzioak baino ez ditu; Errepublikako Lehendakariak izendatzen du, gobernuari kontsulta egin ondoren.

Eskualde autonomoak zuzenean udalerritan banatzen dira (hemeretzi Azoreetan eta hamaika Madeiran).

#### Eskualde administratiboak 
Portugal kontinentalean, bost **eskualde administratibo** daude, *Estatistikako Lurralde Unitateen* *Nomenklatura*ren bigarren banaketarekin bat eginez, *NUTS* izenez ere ezaguna.

Lurralde unitate hauek 1969an sortutako "plangintza-eskualdeetan" jatorria dute, III Garapen Planak helburu zuen garapenaren eskualde-banaketa ekitatiboa egiteko helburuarekin. Hasieran, estatistika- eta lurralde-antolamendurako soilik erabiltzen ziren, zati horiek gero eta gehiago erabiltzen dira ministerio ezberdinetako zerbitzu deskontzentratuen jarduera-eremuak definitzeko, barrutiak ordezkatuz.  

Eskualdeak Eskualdeko Koordinazio eta Garapen Batzordeek (CCDR) kudeatzen dituzte. Administrazio eta finantza autonomia duten Administrazio Zentraleko zerbitzuak dira, eskualdeen garapenari dagozkion neurriak gauzatzeaz arduratzen direnak. 

Hurrengo zerrendan bost eskualdeak agertzen dira, udalerri eta freguesia kopurua, azalera, biztanleria, biztanleria dentsitatea eta eskualde bakoitzeko BPGrekin.

##### Azpieskualdeak 
Eskualdeak azpieskualdeetan banatzen dira eta, nahiz eta hitzaren benetako zentzu osoan administrazio-azpizatiketak ez izan, udalerrien arteko lankidetza ahalbidetzen duten egitura informalak dituzte. 
thumb| Portugalgo egungo azpieskualdeak
Portugal kontinentalean, gaur egun 23 **azpieskualde** daude, *Estatistikako Lurralde Unitateen Nomenklaturaren* hirugarren banaketarekin bat datozenak. Azpieskualdeak gobernatzen dituzten organoak udalen arteko entitateak dira, eta bi kategoriatakoak izan daitezke: metropoli-eremuak (AM) edo udal arteko erkidegoak (CIM).

25 **azpieskualdeak** hauek dira: Alentejo Erdikoa, Kostaldeko Alentejo, Algarbe, Alentejo Garaia, Minho-Lima, Tâmega Garaia, Lisboako Metropoli Eremua, Portoko Metropoli Eremua, Ave, Beira Baixa, Beiras eta Serra da Estrela, Alentejo Beherea, Cávado, Duero, Lezíria do Tejo, Médio Tejo, Mendebaldea, Aveiro eskualdea, Coimbra eskualdea, Leiria eskualdea, Tâmega e Sousa, Terras de Trás-os-Montes eta Viseu Dão-Lafões ; horietatik:

* 7 azpieskualde Iparraldeko Eskualdeari dagozkio,
* 7 azpieskualde Erdialdeko Eskualdeari dagozkio,
* 5 azpieskualde Alentejo eskualdeari dagozkio,
* 1 azpieskualde Lisboako Metropoli-eremuari dagokio,
* 1 azpieskualde Algarbe eskualdeari dagokio.

### Udalerriak 
Udalerriek kontseilu geografikoekin bat egiten dute eta deliberazio-organo batek (Udal Batzarra) eta organo betearazle batek (Udal Ganbera) kudeatzen dituzte, biak herritarrek zuzenean aukeratutakoak. Dagokion udalerria osatzen duten parrokia guztietako presidenteek eta zuzenean aukeratutako kideek osatzen dute Udal Batzarra, zeinen kopurua Parrokiako Kontseiluko presidenteen kopurua gehi bat izan behar duen. Udalbatzarreko kideak Udal Diputatuak deitzen dira eta lau urteko agintaldia dute. 

Alkateak eta hainbat zinegotzik osatzen dute Udal Ganbera, eta horien kopurua udalerri bakoitzeko biztanleriaren arabera aldatzen da. Organo hori herritarrek zuzenean hautatzen dute lau urteko agintaldirako, eta bere osaera hauteskundeetara aurkezten diren alderdiek eta herritar taldeek jasotako botoekiko proportzionala da.

### Freguesiak 
[thumb|350x350px| [Bragantza (Portugal)|Bragantzako Sé, Santa Maria eta Meixedoko freguesiako Kontseilua.]]
Freguesia Portugalgo banaketa administratiborik txikiena da, udalerrien azpizatiketa bat izanik. Udalerriek bezala, tokiko erakundetzat hartzen dira. Udalerri txiki baten antzera funtzionatzen dute, lehengoen antzeko funtzioekin, baina eskala txikiagoan eta baliabide gutxiagorekin. Freguesiak deliberazio-organo batek (Freguesiako Biltzar) eta organo betearazle batek (Freguesiako Batzar) kudeatzen dituzte. 

Freguesiako Biltzarra, zeinaren osaera aldatu egiten da dagokion parrokiako biztanleriaren arabera, sufragio unibertsal, zuzen eta sekretuaren bidez hautatzen dute dagokien parrokiako eremuan erroldatutako herritarrek. Bertako kideak lau urteko agintaldirako hautatzen dira. 

Freguesiako Biltzarrak Batzarreko kideak aukeratzen dituzte, eta Batzarreko Lehendakaria freguesiako hauteskundeetan boto gehien lortu dituen zerrendako lehen hautagaia izaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak