open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giovanni Agnelli

**Giovanni Agnelli** izan daiteke:

* Giovanni Agnelli (1866-1945) Fiat negozio etxeko enpresaburu sortzailea eta Italiako politikaria;
* Giovanni "Gianni" Agnelli (1921-2003), italiar enpresaburua eta Fiat enpresaren akziodun nagusia.
Wim Duisenberg

**Willem Frederik "Wim" Duisenberg** (Heerenveen, 1935eko uztailaren 9a - Faucon, Vaucluse, Frantzia, 2005eko uztailaren 31 ) herbeheretar ekonomista eta politikaria izan zen. Europako Banku Zentralaren lehendakari izendatu zuten 1998ko maiatzaren 2an, Europar Batasuneko estatu eta gobernuburuek europar diru bakarra, euroa, berretsi zuten egun berean. 2003 arte jardun zuen postu horretan.

## Biografia 
Ekonomiako ikasketak egin zituen Groningeneko Unibertsitatean, eta gero lau urte eman zituen Washingtonen, Nazioarteko Diru Funtsarentzat lanean. 1969an Herbehereetara itzuli eta Holandako Banku Zentralaren laguntzaile gisa aritu zen urtebetez. 1973an Ekonomia ministro izendatu zuten, Joop den Uylen lehendakaritzapean, 1977ra arte. Duisenberg Holandako Lanaren Alderdiko kide izan zen.

Bere agintaldian petrolioaren krisia bizi izan zuen, eta lehenengo urteetan zor publiko handiko finantza-politika defendatu zuen, nahiz eta gero erabat aldatu zuen, eta politika ekonomiko guztiz zorrotza bideratu zuen. 1982an Holandako Banku Nazionaleko zuzendari izendatu zuten, Ordainketen Nazioarteko Bankuko zuzendaritza-batzordeko lehendakari zelarik ere. Banku Nazionaleko buru gisa, florinak gorabeherarik ez izatea lortu zuen, Holandako inflazioa Europako txikienetako bat izatea, eta bere herrialdeko ekonomia Europar Batasuneko egonkorrenetako bat izatea.

1993an Europako Banku Zentralen Gobernadoreen Batzordeko lehendakari izendatu zuten, eta 1994tik aurrera Europako Diru Institutuko (Europako Banku Zentralaren sorburua) zuzendaritza-batzordeko kide izan zen. 1997an Europako Diru Institutuko lehendakaritza eskuratu zuen. Kargu horretan izan zituen zereginen artean hauek dira aipagarrienak: Europako Banku Zentrala abian jartzeko prestalanak egitea; bateratzeari buruzko txostena prestatzea, Europako Batzordeak erabakitzeko zein herrialdek hartuko zuten parte Europar Batasuneko azken fasean; Europako Banku Zentralaren organizazioa prestatzea, 1999ko urtarrilaren 1ean abia zedin.

1998ko maiatzaren 2an Europako Banku Zentralaren lehendakari izendatu zuten, zortzi urtez. Baina Frantziaren eta Alemaniaren jarreren arteko tirabirak zirela eta, 2002ko uztailaren 1ean karguari uko egingo ziola hitzartu zen. Hala ere, kargu hartan jarraitu zuen, harik eta 2003an Jean Claude Trichetek (Frantziako banketxe baten porrotarekin zerikusia zuelakoan epaitu baitzuten) kargua hartzeko modua izan zuen arte.

## Erreferentziak
Alfred Schnittke

**Alfred Schnittke**, errusieraz Альфре́д Га́рриевич Шни́тке (Engels, Saratov barrutian, Sobietar Batasuna, 1934ko azaroaren 24a - Hanburgo, Alemania, 1998ko abuztuaren 3a) errusiar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Lehenengo musika-ikasketak Vienan egin zituen, 1946tik 1948ra bitartean. Moskura itzuli zenean, Evgeni Golubev eta Nikolaï Rakoven ikasle izan zen Urriko Iraultzako Musika Akademian, 1958. urtera arte. 1961. urtetik aurrera, orkestrazioa eta konposizioa erakutsi zuen Moskuko kontserbatorioan, eta 1972an bertako irakasle izendatu zuten. 1980an Vienako Musikhochschuleko irakasle bihurtu zen. 1990ean errusiar eta alemaniar hiritartasun bikoitza hartu zuen, eta Hanburgon hartu zuen bizilekua. Mundu osoan aritu zen, eta interprete handienek jo zuten haren musika: Rostropovitx, Rojdestvenski, Kremer, Youri Bashmet, Gutman, Kronos laukotea, Alban Berg laukotea, Borodine laukotea. 1992tik 1994ra, gaixorik, musika idazten jarraitu zuen, eta hala idatzi zuen *9. sinfonia* (1996-1997).

Schnittkeren lehenengo lanak nahiko konbentzionalak izan ziren, Prokofieven eragin nabarmena zutenak: "Kontzertua biolinerako 1" (1957), "Kontzertua pianorako" (1960), "Sonata biolin eta pianorako 1" (1963). Ondoren, idazketa seriala aurkituta, ganbera-musikaren forma zorrotzetara egokitu zuen: "Harizko laukotea 1" (1966), "Elkarrizketak", biolontxelo eta zazpi tresnetarako (1965). Poloniako eskolak erakarri zuen, eta Lutoslawskiren eraginpean, lirismo pertsonalagorantz bideratu zuen bere hizkuntza. "1. Sinfonia" (1969-1972) garai horren lan adierazgarriena da, eta debekatu egin zuten Sobietar Batasunean. Hala ere, Shnittkeren musika Mendebaldean jotzen hasi zen, eta Xostakovitxen ondorengotzat hartzen zen. Erlijioa gero eta leku garrantzitsuagoa hartzen hasi zen bere lanetan: requiem bat atera zuen Shillerren *Don Carlos* lanerako egindako musikatik eta "2. sinfonia" lanerako meza latinoaren testua hartu zuen. Poliki-poliki katolizismora jo zuen (1983). 60ko hamarraldiaren bukaeratik aurrera, Schnittkek hainbat jatorritako osagaiak nahastu zituen bere musikan, vienar balsak, tangoak, rocka eta abar. Dena dela, estilo desberdin anitzeko hizkuntza hori desagertu egin zen 80ko hamarraldian, eta musika egituratuago baterantz egin zuen. Garai horretako musikaren erakusgarri da *(K)ein Sommernachtstraum* (1985) orkestrarako lana.
## Erreferentziak
Oswaldo Guayasamín

**Oswaldo Guayasamín** (Quito, 1919ko uztailaren 6a - Baltimore, Estatu Batuak, 1999ko martxoaren 10a) ekuadortar pintore eta eskultorea izan zen.

## Bizitza 
Quitoko Arte Ederretako Eskolan pintura eta eskulturako ikasketak egin zituen. Ikasketak amaituta, museoz museo ibili zen pintura unibertsaleko maisu handiak aztertuz. 

Gero, Latinoamerikako herrialdeetan barrena egin zuen bidaia batean, indiar gizarte zapaldua ezagutzeko aukera izan zuen, eta harrezkero, hura izan zuen bere koadroetako gai nagusia. Bi urtez luzatu zen bidaia horretan, hiru milatik gora marrazki egin zituen. Marrazki horietan oinarrituta *Huacaynan* (*Negar-bidea*) saila egin zuen, ehun eta hiru koadro, hiru ataletan banatuta: indiarrak, mestizoak eta beltzak. 

1955ean Espainian izan zen lehen aldiz, Bartzelonako Hispaniar Amerikar Artearen III. Bienalean parte hartzeko, eta pinturako lehen saria irabazi zuen *El ataúd blanco* (*Hilkutza zuria*) obrarengatik. 

1957an Hego Ameriketako margolari hoberenaren saria irabazi zuen Sao Pauloko Bienalean. 

1960an Kuban izan zen Fidel Castroren koadro bat egiteko, eta *Martiriak* saila margotu zuen, Batistaren gobernuak egindako sarraskietan oinarrituta. 

1961ean *Hiraren aroa* saila margotzen hasi zen: 250 koadro guztira, bost milatik gora marrazkitan oinarrituta. Obra horrekin berari bizitzea egokitu zitzaion garaiaren ankertasuna eta injustizia islatu nahi izan zuen, eta horretarako mundu osoan zehar bidaiatu zuen, kontzentrazio-esparruak eta Hiroshimako hiria bisitatuz, besteak beste. 
Fitxategi:El incario y la conquista española, mural de Oswaldo Guayasamín.jpg|"*El incario y la conquista española*"
Fitxategi:La Capilla del Hombre, Quito.jpg|"*Gizakiaren kapilla*" Quiton.
Fitxategi:La Capilla del Hombre.jpg|"*La Capilla del Hombre*" Quiton.
Fitxategi:Escultura Guayamín.jpg

## Lan nagusiak 
Espainiarren konkistari buruzko fresko bat Ekuadorko kultura-etxerako (1948); beirazko mosaiko bat Caracasko Centro Bolivarren fatxadarako; *Amazonas ibaiaren aurkikuntza* murala Quitoko Gobernu Jauregirako (1958); *Gizonaren eta kulturaren historia* murala Ekuadorreko Unibertsitate Zentralerako (1958); Espainiari eta Hispanoamerikari eskainitako mural bana (120 metro) Madrilgo Barajasko aireporturako (1982); *Bizi naizen artean beti izango zaitut gogoan* saila, munduko ama guztiei eskainia; 360 metroko mural bat Ekuadorko Legebiltzarrerako (1988); *1942tik aurrerako europar inbasioaren biktimei omenaldia* monumentua (1992); *Egunero gosez hiltzen diren haurrei* eskainitako murala, UNESCO erakundearen Parisko egoitzaren sarrerarako (1992).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gerra eta gu poema euskarara Xabier Artola Zubillagak itzulia. Oilategitik aldizkaria. Alkiza, 2024
Konstantinos Mitsotakis

**Konstantinos Mitsotakis** (Kanea, Kreta, 1918ko urriaren 18 &ndash; Atenas, 2017ko maiatzaren 29a) greziar politikaria izan zen. Greziako lehen ministroa izan zen 1990-1993 bitartean.

## Bizitza 
Legelari- eta politikari-familia batean hazitakoa izan zen. Zuzenbideko, Politika Zientzietako eta Ekonomiako ikasketak egin zituen Atenasko Unibertsitatean. Bigarren Mundu Gerran, Kreta alemanen mendean zegoela, greziar erresistentziaren indarrak batzen lagundu zuen. 1946an, diputatu hautatu zuten; 1951n, Ekonomiako ministrorde; eta geroago, Sofoklis Venizelos-en gobernuan, Garraio eta Herri Lanetako ministro. 1958an, Alderdi Liberalak hauteskundeetan izan zuen porrotaren ondorioz, Mitsotakis hautatu zuten alderdiko buru, Sofoklis Venizelosen ordez. Garai hartan, Alderdi Liberalaren gainbeherak eraginda, beste alderdi bat sortu zen, Center Union (Zentro Batasuna), Georgios Papandreu, Konstantinos Mitsotakis eta Alexandros Baltasisen gidaritzapean. 1964ko hauteskundeetan, Zentro Batasuna izan zen garaile, eta Mitsotakis Finantzetako ministro izendatu zuten. Hala ere, Mitsotakisek Giorgios Papandreuren eskuineko esku izateari utzi zion, honen seme Andreas, Estatu Batuetan 21 urtez egon ondoren, Greziara itzuli zenean. 1965ean, Mitsotakisek Zentro Batasuna utzi zuen Parlamentuko kide batzuekin batera. Gertaera horrek kolokan jarri zuen Greziako politika, eta egonkortasun-falta horrek koronelen diktadura militarra ekarri zuen gero.

Koronelen kolpearen ondoren, Mitsotakis Turkiara joan zen ihes, eta Europara gero. Militarrek haren familia hartu zuten itzultzera behartzeko, baina hura Parisen geratu zen, sei urtez. 1973an itzuli zen, Gerra Legea kendu orduko; erregimen militarra erori baino pixka bat lehenago, kartzelan sartu zuten, zortzi hilabetez. 1977an, legebiltzarkide hautatu zuten, eta Alderdi Liberal Berria (New Liberal) sortu zuen. Urtebete geroago, Konstantinos Karamanlisen Demokrazia Berriarekin bat egin zuen. Rallis-en gobernuan Kanpo Arazoetako ministro izan zen. 1984an, Demokrazia Berriaren (New Democracy) presidentetza eskuratu zuen, Greziako Alderdi Kontserbadore nagusi bihurtuta. 1985eko hauteskundeetan gutxigatik ez zuen gehiengoa lortu, eta koalizioko gobernua eratu zen, kontserbadoreen eta komunisten artekoa. 1990ean, gehiengo absolutua lortu zuen Eraberritze Demokratikoko alderdiaren laguntzaz, baina 1993an galdu zuen, Alderdi Sozialistaren mesedetan.

2004an, Mitsotakisek Parlamentutik erretiratzeko nahia adierazi zuen, lehen aldiz hautatu zutenetik 56 igaro ondoren. Haren seme Kyriakos Mitsotakis Parlamentuko kide da, eta baita haren alaba Dora Bakoyannis ere, biak ere New Democracy alderditik.

Mitsotakis, politikatik kanpo, antigoaleko objektuen bilduma egitearen zale amorratua zen. Objektu horien bilduma ederra Greziako gobernuari eman zion dohaintzan. 2007ko urtarrilean, Mitsotakisek by-pass bikoitza ezartzeko ebakuntza izan zuen Atenasko Onassio ospitalean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atle Selberg

**Atle Selberg** (Langesund, Bamble, Norvegia, 1917ko ekainaren 14a - Princeton, New Jersey, AEB, 2007ko abuztuaren 6a) matematikaria izan zen.

## Bizitza 
Ramanujanen testu batzuk eta Heckek Osloko Matematikarien Nazioarteko Kongresuan (1936) egindako hitzaldia irakurri zituenean hasi zen matematikarekin zaletzen. Doktoregorako ikerlana Osloko Unibertsitatean egin zuen, eta 1942an, doktoregoa bukatu baino urtebete lehenago, ikerketa-kide izendatu zuten. Postu horretan egon zen 1947an Estatu Batuetara joan zen arte.

Princetongo Ikerketa Aurreratuetarako Institutuan egon zen, eta irakasle-laguntzaile izan zen Syracuseko Unibertsitatean. 1951n Princetongo irakasle egin zuten. 1950eko Harvardeko Matematikarien Nazioarteko Kongresuan Fields domina jaso zuen; Viggo Brunen galbahe-metodoen orokortzea egiteagatik eta Riemannen zeta funtzioaren azterketarengatik irabazi zuen saria.

Bestalde, Selberg ezaguna da zenbaki lehenen teorema bat, progresio aritmetiko arbitrarioekin zerikusia duena, frogatzeagatik. Teorema hori XVIII. mendean azaldu zen lehenengo aldiz, eta Riemannek, Hadamardek eta de la Vallée Poussinek frogatu zuten, azkeneko biek analisi konplexua erabiliz. 1949an Selberg eta Erdösek analisi konplexua erabiltzen ez duen frogabide bat aurkitu zuten, Matematikaren Analetan argitaratu zena, *An elementary proof of the prime number theorem* ('Zenbaki lehenen teoremaren frogapen oinarrizkoa') eta ''An elementary proof of Dirichlet's theorem about primes in an arithmetic progression'' ('Zenbaki lehenei buruzko Dirichleten teoremaren oinarrizko froga progresio aritmetiko batean') izenekin.

Selbergek matematikako beste arlo batzuk ere aztertu zituen: Rankin-Selberg metodoa, Selbergen arrastoen formula, Selbergen zeta funtzioa, funtzio automorfikoak eta Dirichleten serieak, besteak beste. Bestalde, Axel Thueren *Selected mathematical papers* aldizkariaren (Oslo,1977) zuzendarietako bat izan zen. 1989an *Reflections around the Ramanujan centenary* ('Ramanujanen mendeurrenari buruzko gogoeta') liburua argitaratu zuen. Fields dominaz gainera, beste ohore asko jaso zituen Selbergek: Norvegiako Zientzietako Akademiako kide, Zientzietako eta Letretako Daniar Errege Akademiako kide, eta Ameriketako Arte eta Zientzien Akademiako kide aukeratu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borgia

**Borgia** Italiako familia izan zen, Valentziakoa jatorriz. Napolin eta Erroman finkatzean beren deitura (Borja) italiar grafiara egokitu zuten. Leinu honek aginpide handia beretu zuen Rodrigo Aita Santuaren garaian (Alexandro VI.a). Kide aipagarrienak: Rodrigo Borgia (Alexandro VI.a); Cesar Borgia; Lukrezia Borgia.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sant Jeroni de Cotalba monasterioa
* Gandía

## Kanpo estekak
Pietro Francisci

**Pietro Francisci** (Erroma, Italia, 1906ko irailaren 9a - 1977ko martxoaren 1a) italiar zinemagilea izan zen.

*Peplum* generoko zinemagile nagusietakoa izan zen.

## Biografia 
Karreraren hasieran, zinemagile amateur gisa, dokumentalak egin zituen. 1934an estreinatu zen bere lehenengo film luzea: *La mia vita sei tu* (*Nire bizitza zu gabe*), maitasunezko harreman kontraesanez bete baten komedia gazi-gozoa, Otello Martelliren argazki ederrez hornitua. Kritikak ez zion oso harrera ona egin, ordea, eta ikusleen artean ere ez zuen arrakastarik izan.

Francisci atzera dokumentalak egiten hasi zen. Hurrengo film luzea egin zuenerako hamabi urte igaro ziren: ''Io t'ho incontrata a Napoli* (1946, *Napolin aurkitu zaitut*), komedia hori ere. Handik bi urtera sakontasun handiagoko lan bat egin zuen: *Natale Al Campo 119* (1948, *Eguberriak 119 zelaian*), kontzentrazio-esparru batean preso daudela, Eguberriko gaua gogorarazten duten italiar batzuen lekukotasun interesgarria.

Bere karreraren lehenengo ziklo horretako azken filma *Antonio di Padova* izan zen (1949, *Antonio Paduakoa*), Bigarren Mundu Gerraren ankertasuna Erdi Aroko mende ilunekin alderatzeko ahalegin originala.

Handik aurrera, ordura arte egindakoa alde batera utzita, ekintza biziko filmak egiten hasi zen: *Il leone di Amalfi* (1950, *Amalfiko lehoia*), *Le meravigliose avventure di Guerrin Meschino* (1951, *Gerrin Meschinoren abentura zoragarria*) eta *La regina di Saba* (1952, *Sabako erregina*). Baina Pietro Francisciren benetako nortasuna 1957an azaldu zen, *Ercole* (*Herkules*) filmarekin. Lan hura genero berri baten hasiera izan zen, *peplum* generoarena, hain zuzen. Lehendik ere eginak ziren antzeko filmak, erromatarren filmak deituak, bai Italian bai Estatu Batuetan, baina *Herkules*etik aurrera hartu zuen genero autonomo izaera. Film hark izan zuen arrakastaren ondoren, haren jarraipena filmatu zuen gero, *Ercole e la regina di Lidia* (1959, *Herkules eta Lidiako erregina*). Horiek izan ziren bere karrerako lanik arrakastatsuenak.

Beste film batzuk: *Saffo, Venere di Lesbos* (1960); *L'Assedio di Siracusa* (1960, *Sirakusako Gudua*); *Ercole sfida Sansone* (1963); eta* Sindbad e il califo di Bagdad'' (1973).

## Erreferentziak
Nafarroa Behereko Gorteak

**Nafarroa Behereko Gorteak** edo **Estatuak** herrialde hartako nafarren ordezkaritza erakunde historikoa dira. Nafarroako Gorteetara biltzen ziren gaur egungo Nafarroa Behereko hiru estatuetako ordezkariak. Bi erakunde-molde bereizi ziren Nafarroa Beherean historian zehar: gaur egungo Nafarroa Beherea osatu zuten eskualde bakoitzeko Gorte Nagusiak eta Nafarroa Behereko Gorteak edo Estatuak.

## Eskualdeetako Gorte Nagusiak 
thumb|274x274px|Donibane Garaziko Mendiri Etxea, 1758tik 1789ra Nafarroako Estatu Nagusien bilkuren egoitza
XIII. mende arte Lapurdiko bizkondeen mendean egon ziren eskualde batzuek osatu zuten geroago Nafarroa Beherea. Zazpi eskualde nagusi bereizten ziren: Garazi, Donibaneko hiria nagusi; Baigorri, gaur egungo Baigorri, Orzaize izan ezik; Orzaize, Orzaize eta Arrosako herriak; Oztibarreko eskualdea; Irisarri, Iholdi eta Armendaritze; Arberoa; eta Amikuze.

Garruze, Donapaleu, Larzabale, Donibane Garazi eta Bastida ziren Nafarroa Behereko hiriak. Baziren baroi-herriak ere: Landibarre eta Behorlegi. Eskualde horietan guztietan biltzen ziren Gorte Nagusiak; herri bakoitzeko biltzarren eta erreinu osoko estatuen arteko erakunde politikoa ziren. 1611ko Foru Berriak berretsi zuen herri eta eskualde bakoitzeko biztanleek Gorte Nagusietara biltzeko zuten eskubidea.

## Nafarroa Behereko Gorteak edo Estatuak 
thumb|upright|Polverelek ondutako *Tableau...*, Gorteek Parisen defendatzeko agindurik
1523an bildu ziren lehenengoz Nafarroa Behereko Gorteak edo Estatuak, Nafarroa Garaiko Gorteetatik bereiz. Honela banatzen zen estatuetako ordezkaritza: aitoren semeak (100-150 etxe nobletako ordezkariak), Erromatar Eliza Katolikoko hierarkia (Baiona eta Akizeko apezpikuak, Garaziko artzapezpikua, Haranbeltz, Utziat eta Donapaleuko prioreak) eta burgesak (hirietako hogeita sei ordezkari).

1611. urtean idatzi zen Nafarroa Behereko Foru Berria (*Fors et coutumes deu Royaume de Navarre deça-ports*, 1611. urtean idatzia eta 1644an argitara emana) eta 1620. urtean bildu ziren errege bakar batera Frantziako eta Nafarroako koroak. 1632. urtean saiatu zen Luis XIII.a Frantziakoa Nafarroa Behereko Gorteak edo Estatuak deuseztatzen. Ez zuen horrelakorik lortu, baina izugarri ahuldu ziren handik aurrera Nafarroa Behereko erakundeak, eta gero eta nabarmenago hasi ziren noble frantsesak politika- eta ekonomia-eremu guztietan agintzen.

Nafarroako Gorteek 1789. urtean Pariseko Estatu Nagusietan egin zuten azken ekintza garrantzitsua, Étienne Polverel beren sindikoa hara bidalita, Nafarroaren berezitasuna eta subiranotasuna defendatzeko. Gorteok agindu bezala, Polverelek *Tableau de la Constitution du Royaume de Navarre et de ses rapports avec la France* aurkeztu zuen Parisen. Alferrik izan zen, baina: Parisko Biltzar Konstituziogileak Nafarroa Behereko Gorteak deuseztatu zituen 1789ko udan, Lapurdi eta Zuberoko biltzarrak bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ariane

thumb|Ariane 42P suziria

**Ariane** Europan sorturiko transbordadore espaziala da, satelite artifizialak (telekomunikazioetarakoak batik bat) espaziora bidaltzeko erabilia. Frantziak bultzatu zuen gehienbat proiektua, herrialde horrexek baitzeukan sateliteak espaziora bidaltzeko behar hainbateko azpiegitura.

*Diamant* izeneko transbordadoreak izan ziren Frantziak egin zituen lehenbizikoak, 1965ean, eta hamar satelite zientifiko espazioratu zituzten 1976 bitartean. Frantziako Espazio Agentzia (CNES, 1962an sortua) arduratzen zen proiektuaz. Urte horretan sortu zen Europako Transbordadoreen Garapenerako Erakundea (ELDO), *Europa* transbordadorea (*Diamant* baino indartsuagoa) egiteko asmoz. 1973an utzi zuten bertan behera proiektua, batere sateliterik espazioratu gabe, eta sakabanatu egin zen ELDO.

Frantziak, orduan, beste proiektu bat proposatu zien europar bazkideei: *Ariane*. Onartu egin zen proiektua (1973), eta horrela, *Ariane* izan zen Europako Espazio Agentzia berriaren programa nagusia. Amerikarrenak eta errusiarrenak ez bezala, *Ariane* proiektuak helburu komertziala zuen, hots, orbita geoegonkorrean (ekuatoretik 200 kilometrora, gune hurbilenean, eta 36.000 kilometrora, urrunenean) jartzea sateliteak. 1979ko abenduaren 25ean espazioratu zen, Kouruko zentro espazialetik, lehenbiziko *Ariane*a. Arrakasta tekniko, industrial eta komertzial handia izan zuen *Ariane* proiektuak, eta 1979ko abendutik 1996ko apirila arte 85 jaurtiketa egin ziren, horietarik 77 arrakastatsuak. Jaurtiketa bakoitzaren kostua 100-150 milioi dolar inguru zen. Ameriketako Estatu Batuei aurrea hartu zien Europak, *Ariane*ri esker, satelite komertzialen espazioratzeari zegokionez. Estatubatuarrek, izan ere, kohete astronautez gidatuetan jarriak zituzten sateliteak jaurtitzeko esperantzak, baina porrot egin zuen proiektuak. Bestalde, elkarte pribatu bat (Arianespace) arduratu izan da 1997az geroztik *Ariane*ren kudeaketa eta komertzializazioaz, eta agentzia publikoek baino emaitza hobeak lortu ditu arlo horietan ere. Atsekaberik ere eragin du, ordea, proiektuak: 1996ko ekainaren 4an airean lehertu zen *Ariane-5*aren kohete esperimentala, gidaritza-sistemaren akatsen bat zela medio, 37 segundoko hegaldia egin eta gero.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kim Dae-jung

**Kim Dae-jung** (;  edo   ahoskatua; Haji-do, Korea, 1925eko abenduaren 3a - Seul, 2009ko abuztuaren 18a) hegokorear politikaria izan zen, Errepublikako presidentea 1998–2003 bitartean. Diktaduraren aurka izandako jarrera zela-eta, *Asiako Nelson Mandela* ezizena eman zioten. Presidente izan zen urteetan, Ipar Korearekin adiskidetzeko politika bultzatu zuen. 2000. urtean Bakearen Nobel saria jaso zuen.

2003an politika aktiboa alde batera uztea erabaki zuen. 2009ko abuztuaren 18an hil zen, Seulen, pneumonia batek eragindako bihotzekoak jota.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Manuel Caballero Bonald

**José Manuel Caballero Bonald** (Jerez de la Frontera, Cádiz, Espainia, 1926ko azaroaren 11 &ndash; Madril, 2021eko maiatzaren 9a) gaztelaniazko poeta, nobelista eta saiakera-idazlea izan zen. 2012an Miguel de Cervantes saria jaso zuen.

## Bizitza eta lanak 
Caballero Bonald literaturgintza eta irakaskuntza elkarri uztartuta ibili izan zen. Kolonbia, Frantzia eta beste hainbat herrialdetako unibertsitateetan literatura-irakasle izan zen, eta hainbat sari jaso zituen poesiaren eta eleberriaren arloan (Poesiako Boscán saria, *Biblioteca Breve* izenekoa, eta hiru bider Espainiako Kritikaren Saria).

1948an hasi zuen bere ibilbide poetikoa, *Poesías* (*Poesiak*) obrarekin. 1952an plazaratu zuen lehen poema-liburua, *Las adivinaciones* (*Asmakizunak*). Horren segidan etorri ziren *Memorias de poco tiempo* (1954, *Denbora gutxiren oroimena*); *Anteo* (1956); *Las horas muertas* (1959, *Ordu hilak*); eta *Pliegos de cordel* (1963, *Lokarridun orriak*). *Vivir para contarlo* (1969, *Ezagutarazteko bizi*) liburuan bildu zituen aurrez aipatutakoak.

Poesia sinbolikoa eta intimista da berea, bere garaiko gizartearekiko adostasunik eza erakusten duena. Hizkera aberatsa darabil, barrokismoa eta herri-hizkuntza bateratzen dituena. 1950eko belaunaldi poetikoko kide da, José Ángel Valente, Ángel González, Jaime Gil de Biedma, Carlos Barral, Claudio Rodríguez eta beste hainbatekin batera. 1984an, *Laberinto de fortuna* (*Zortearen labirintoa*) kaleratu zuen, eta handik urte batzuetara *Diario de Argónida* (1997, *Argonidaren egunkaria*).

Eleberrigintzan hasi zelarik, 1961ean Biblioteca Breve saria eman zioten *Dos días de setiembre* (*Iraileko bi egun*) liburuagatik. Errealismo sozialaren kutsu nabarmena du nobela honek, eta Andaluziako herri batean aberatsen eta nekazari txiroen arteko ezberdintasunak ditu oinarritzat. *Ágata ojo de gato* (1974, *Agata katu-begi*) idatzi zuen ondoren, errealismo magikoaren mugetan dabilena. *Tiempo de guerras perdidas*ek (1995, *Gerra galduen garaia*) kutsu autobiografikoa du, baita *La costumbre de vivir* (2001) lanak ere. *La novela de la memoria* (2010) lanak aurreko biak biltzen ditu ale bakar batean.

Saiakera-libururik ere idatzi izan zuen Caballero Bonaldek, hainbat gairen ingurukoak: *Breviario del vino* (1980, *Ardoaren eskuliburua*); *Narrativa cubana de la revolución* (1968, *Iraultza garaiko Kubako narratiba*); *Luces y sombras del flamenco* (1975, *Flamenkoaren argiak eta itzalak*); *Sevilla en tiempos de Cervantes* (1991, *Sevilla Cervantesen garaian*); *Mar adentro* (2002); *José de Espronceda* (2002); Encuentros con la poesía (2006) eta *Un Madrid literario* (2009).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
David Attenborough

**Sir David Frederick Attenborough** (Isleworth, Londres, 1926ko maiatzaren 8a) britainiar idazlea eta telebistako ekoizle eta aurkezlea da. Richard Attenborough zinemagile zenaren anaia da.

Zoologian eta Geologian lizentziatu zen Cambridgeko Unibertsitatean. 1952an, BBCk era guztietako programak (politikari, erlijioari, balletari, arkeologiari eta abarri buruzkoak) ekoizteko kontratatu zuen. Urte horren amaieran, animaliei buruzko programa bat egin zuen Londresko Parke Zoologikoarekin eta Jack Lester adituarekin elkarlanean. Gero bururatu zitzaien interesgarriagoa izango zela animaliak beren habitatean erakustea eta, hala, Sierra Leonara jo zuten.

1954an hasi zen *Zoo Quest* dokumental-sail famatuan: *Zoo Quest in Sierra Leone*, *Zoo Quest to Guyana*, *Zoo Quest in Paraguay*, eta abar. 1960ko hamarkadaren hasieran, Antropologia ikasten hasi zen Londresko Unibertsitatean, baina BBCkoek BBC-2ko programetako zuzendaritza eskaini zioten, kate berri horretan gutxiengo jakin batentzako kultura-programak eman nahi zituztelako. Oso ezagunak ez ziren billarra bezalako kirolak, ingeles literaturako obra garrantzitsuetan oinarritutako telesailak eta historiari eta naturari buruzko dokumentalak egitea erabaki zuen. Izugarrizko arrakasta izan zuen eta BBCk bi kateetarako kontratatu zuen, programa-zuzendari gisa, finantza- eta administrazio-kontuetan ere erabateko kontrola zuela. Hala ere, 1972an, postua utzi eta naturari buruzko programak egitea erabaki zuen. Tribuen arteak liluraturik, 1975ean *The Tribal Eye* estreinatu zuen, arteak gizarte primitiboetan duen egitekoa azaltzeko saioa. Zenbait urte geroago, naturari historiari buruzko sail bati ekin zion, *Life on Earth*. Britainia Handian eta Europan 10 milioi ikusle baino gehiago izan zituen astean. Trilogia modura planteatu zuen lan hura eta, beraz, 1984an *The Living Planet* eta, 1990ean, *The Trials of Life* egin zituen; ondoren, 1996an, *The Private Life of Plants* egin zuen; 1998an, *The Life of Birds*; 2002an, *The Life of Mammals*; 2005ean, *Life in the Undergrowth*; 2008an, *Life in Cold Blood*; eta 2010ean, *First Life*.

Attenboroughek, aurkezle eta kontalari gisa, klixe sentimentalak, erretorika akademikoa eta hiztegi zientifikoa alde batera utzi eta gaiak modu argi eta erakargarrian azaltzen jakin du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  David Attenboroughen web-orria
* David Attenborough as patron of Population Matters
Noucentisme

thumb|250px|Eugenio d'Ors 1916an.
 ( ahoskatua) XX. mendeko lehen hamarkadan Katalunian sortu eta 40. urteetaraino hedatu zen kultura higikundea izan zen. Katalanismo politikoaren erakundeekin bateratsu garatu zen, haiekin bat egin zuen kultura xedeetan eta haien laguntza izan zuen. Literatura- eta plastika-alorrak besarkatzen zituen mugimendu hau modernismoaren eta tradizio erromantikoaren aurkako erreakzio gisa sortu zen. Teoriko nagusia eta izenaren asmatzailea (1906) Eugeni d´Ors Xènius (1881-1954) izan zen.

## Ezaugarriak 
Modernismoaren ezaugarri ziren germanizazioaren eta Erdi Aroko giroen aldeko joeraren aurrean, Mediterraneoan oinarrituriko estetika klasizista proposatzen zuen noucentismeak. Europatik etorritako joera eten zuen, Kataluniako nortasun politikoa eta kulturala bilatzen baitzuen. Literaturaren alorrean E. D´Ors, Josep Carner, Costa i Llobera, Guerau de Liost, Pompeu Fabra, Joan Maragall eta beste idazle asko gogor saiatu ziren hizkuntza finkatzen. Idazleon lanarekin batera hainbat ekimen sortu ziren hango kultura nortasuna sendotzearren: Institut d'Estudis Catalans (1907), herri-liburutegiak, esperientzia pedagogikoak, aldizkari espezializatuak, etab.

Arte plastikoek garaiko eta tokiko idealekin bat datozen ezaugarriak azaltzen dituzte: araua eta neurria, errealismo idealizatua, adierazpidearen lasaitasuna, gai bukolikoak eta alegorikoak. Pinturaren alorrean zenbait artista nabarmendu ziren, hala nola Joaquim Torres García, Francesc Galí, Josep Obiols, Josep Aragay, Xavier Noguès, etab. Eskulturari dagokionez, Aristide Maillol katalanak abiarazitako bide neoklasikotik, hainbat artista nabarmendu ziren, horien artean: Josep Clarà, Enric Casanovas, Manolo Hugué, lehen Pau Gargallo, Esteve Monegal, Joaquim Claret, etab. Gaudíren obren handitasunari kontrajartzen zaizkion lerroen zorroztasuna eta formen neurria dira noucentisme-ko arkitekturaren ezaugarriak; arkitekto nagusiak: Josep Goday, R. Duran i Reynals, Francesc Folguera, Francesc de P. Nebot izan ziren. Artearen eta kulturaren esparruan, Katalunia modernoa noucentismearen ondorioa da, eta haren ondoren etorritako mugimendu berriek ezinbesteko oinarri izan dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Saura

**Antonio Saura** (Huesca, Espainia, 1930eko irailaren 22a - Cuenca, Espainia, 1998ko uztailaren 22a) espainiar pintorea izan zen.

## Biografia 
Bere kasa ikasi zuen asko irakurriz, eta 1947an hasi zen margotzen, gaixoaldi luze batean. Gaztaroa Madrilen eman zuen, eta 1953tik aurrera denboraldi luzeak egin zituen Parisen. Hasieran, gaixoaldian, obra surrealistak egin zituen, txikiak eta xehetasun handiz landuak, baina gero, 1950 inguruan, libreago margotzen hasi zen, fantasiaren eta surrealismoaren eraginpean, hala ere: *El cementerio de los suicidas*. Abstrakzioa indarra hartzen hasi zen, eta gauzak lausotzen, edo anbibalentzia nabarmen bihurtzen: *Piedra, Luna, Cielo*. Handik gutxira, baina, alde batera utzi zuen figurazioa, eta surrealismoa ahaztu; orbanezko pintura-molde bat egiten hasi zen, indar eta dramatismo handikoa, barrokoa inoiz.

Sauraren jarrerak erabat aldatu zuen Espainiako orduko artea, informalismoaren garaipena ekarri baitzuen. 1957an El Paso taldea sortu zuen, Madrilen, Canogar, Feite, Millares eta beste artista batzuekin batera. Taldea hizkuntza formal berri baten bila ibili zen, informalismotik gertu bere estetikan. Saura Espainiako espresionismo abstraktuaren ordezkari aipagarrienetako bat izan da. Kolore gama urria, zuria eta beltza erabiltzea izan zen bere lehen aldi horretako ezaugarrietako bat: *Crucifixión*. Garai hartan egin zuen "Gaztelakoa" izenez ezagutzen den sail osoa.

80ko hamarralditik aurrera kolore gorria gehitzea erabaki zuen, irudiak (sinbolikoak askotan) egiteko: Kristoren eta emakumezko pertsonaien erretratuak egin zituen, adibidez, marra bihurrituak, ia ezagutezinak erabiliz. Gauzen ikuspegi tradizionala baztertu zuen, eta bere pinturarekin adierazpen abstraktuko bide berri bat urratu zuen. Bestalde, lan handia egina da teorialari gisa saiakera-liburuak idazten, eta orobat, liburu irudigile gisa.

Azkeneko urteetan, tamaina txikiko lanak baztertuta, konposizio handiak egin zituen, eta kolorea ere erabili zuen: aipagarriak ditu, adibidez, *Transformaciones* edo *Superposiciones* sailak. Sari asko jasotakoa da, hala nola Guggeenheim (1960), Carnegie (1964), Luganoko Bienalaren sari nagusia (1966), Mentoneko Bienalaren lehen saria (1968).
## Erreferentziak
Ernst Mach

**Ernst Mach** (Turas, Austriar Inperioa, 1838ko otsailaren 18a - Haar, Alemaniar Inperioa, 1916ko otsailaren 19a) austriar fisikari eta filosofoa izan zen.

## Biografia 
Filosofiaren alorrean, enpiriokritizismoaren jarraitzaile izan zen. Teoria horren arabera, sentsazioak eta sentsazioen arteko loturazko funtzioak (legeak) aztertu behar dira esperientzia, bere osotasunean, ulertu ahal izateko. Enpiriokritizismoak, beraz, azterketatik kanpo uzten ditu substantzia eta kausalitatea, eta eremu fisikoaren eta psikikoaren bikoiztasuna ukatzen.

Fisikaren alorrean, hotsaren lastertasunak aerodinamikan duen eragina aztertu zuen. Fisikari honen omenez, *Mach* izena eman zaio aeronautikan erabiltzen den lastertasun banakoari. Newtonek ezarritako mekanikaren oinarriak kritikatu zituen, eta Machek alor horretan ikertutakoak eragin handia izan zuen Einsteinengan.

## Erreferentziak
Sarvadaman Chowla

**Sarvadaman Chowla** (Londres, Erresuma Batua, 1907ko urriaren 22a - Laramie, Wyoming, AEB, 1995eko abenduaren 10a) indiar matematikaria izan zen.

Londresen jaio bazen ere, Indian igaro zuen haurtzaroa. 21 urte zituela graduatu zen Lahoreko Government Collegen. Doktorego-ikasketak Ingalaterran, Cambridgeko Unibertsitatean, egin zituen, Littlewooden zuzendaritzapean, eta 1931n bukatu zuen.

Indiara itzuli zenean hainbat unibertsitatetan aritu zen matematika-eskolak ematen: Delhiko St Stephen's Collegen, Benaresko Indiar Unibertsitatean, Waltairko Andhra Unibertsitatean eta Lahoreko Punjab Unibertsitateko Gobernu Eskolan. Indiaren independentzia zela eta, Estatu Batuetara joatea erabaki zuen; han Princetongo Ikerketa Aurreratuetako Institutuko irakasle bisitari izan zen, Kansasko Lawrence Unibertsitatean irakasle hautatu zuten arte (1949). Hiru urte geroago, Boulderko Coloradoko Unibertsitatera joan zen, eta han aritu zen 1963 arte. Urte hartan, Pennsylvania Estatuko Unibertsitateko irakasle-ikertzaile postua eskaini zioten, eta 1976 arte aritu zen bertan.

Chowlak ekarpen ugari egin zituen zenbaki-teoriaren eta konbinatoriaren arloan; 1925-1986 bitartean 350 bat artikulu idatzi zituen. Horietan zenbaki-teoria, analisia, zenbaki analitikoen teoria, forma bitar koadratikoak eta klase-zenbakiak, konbinatoria, ekuazio diofantikoak eta hurbilketa diofantikoak eta oinarrizko zenbakien teoria landu zituen. Bestalde, hainbat matematikarirekin batera lan egin zuen, besteak beste Apostol, Artin, Brauer, Davenport, Erdös, Marshall Hall, Hasse, Herstein, Mordell, Pillai, Rao, Selberg, Shimura, Skolem, Todd, Walfisz eta Zassenhaus. Hortaz, Chowlaren zenbait teorema garrantzitsuk haien izenak dituzte; aipagarriak dira Bruck-Chowla-Ryser teorema (1950), Ankeny-Artin-Chowla teorema (1952), Chowla-Mordell teorema (1962) eta Chowla-Selberg formula.

Gainera, Wolstenholmeren teorema ere orokortu zuen, eta Bernoulliren zenbakietan ere ekarpenak egin zituen. Lan horiek zirela-eta, ohore asko jaso zituen; hala, Padma Bhushan saria jaso zuen Indiako Zientzietako Akademia Nazionalaren eskutik (Indian National Science Academy) eta Norvegiako Zientzia eta Letretako Errege Elkarteko kide ere hautatu zuten.
## Erreferentziak
Hyppolyte-Adolphe Taine

**Hyppolyte-Adolphe Taine** (Vouziers, Ardenak, 1828ko apirilaren 21a - Paris, 1893ko martxoaren 5a) frantziar pentsalaria, literatura-kritikaria eta historialaria izan zen. Frantziako XIX. mendeko eskola positibistako pentsalari garrantzitsuenetakoa izan zen.

## Bizitza 
Literatura eta filosofia ikasi zituen Parisen. Platonen eta La Fontaineren obra batzuei buruzko kritika-lanak aurkeztu zituen 1852tik 1853ra bitartean. Tito Livio erromatar historialariari buruz egin zuen doktore-tesia. 1855ean *Voyage aux eaux des Pyrénées* (*Bidaia Pirinioetako uretara*) bidaia-liburua argitaratu zuen, eta hurrengo urteetan idatzi zuen bere lehen filosofia-liburua: *Les Philosophes français du XIXe siècle* (1857, *XIX. mendeko frantses filosofoak*). Positibismoaren aldeko ideiak azaldu zituen obra hartan.

1858an *Essais de critique et d´histoire* (*Kritika- eta historia-saiakerak*) lanaren lehen liburukia aurkeztu zuen, eta hurrengo urteetan *Histoire de la littérature anglaise* (1863-1864, *Ingeles literaturaren historia*) lan handia idatzi zuen. Lan horretan aurkeztu zituen Tainek arteari buruz zituen ideia nagusiak. Haren ustez, gizonaren egitekoak dira artea eta literatura, gizona goi-mailako animalia den aldetik, eta *maisu-gaitasunak* (*"faculté maitresse"*) gidatzen ditu artista eta idazle handiak. Alabaina, norberaren arraza eta bizi dituen giroa (geografia eta gizarte-giroa) eta unea (historia-bilakaera) guztiz faktore garrantzitsuak dira gaitasun hura gauzatzerakoan. Molde bereko argudioak erabili zituen historiako gertakariak azaltzerakoan, eta kritika zorrotzak jaso zituen ideia haien determinismo itxia zela eta.

1864an Parisko Arte Ederretako Eskolako zuzendari izendatu zuen Napoleon III.ak, eta artearen filosofiari buruzko lanak idatzi zituen hurrengo urteetan. 1870ean, psikologia-tratatu bat idatzi zuen, *De l´intelligence* (*Adimenari buruz*). Condillac eta Alexander Bainek zabalduriko ideien alde zegoela erakutsi zuen obra hartan. 1870eko gerraren eta Komunaren ondoren, *Les Origines de la France contemporaine* idatzi zuen (1876-1896, *Egungo Frantziaren jatorria*) eta *Philosophie de l´art* (1882, *Artearen filosofia*) liburura bildu zituen arteari buruzko lan aipagarrienak.

## Erreferentziak
Fidel V. Ramos

**Fidel Valdez Ramos** (Lingayen, 1928ko martxoaren 18a - Makati, 2022ko uztailaren 31) filipinar militar eta politikaria izan zen. Filipinetako Errepublikaren lehendakaria izan zen 1992-1998 bitartean.

## Bizitza 
Kanpo Arazoetako ministro izandako diplomatiko eta legebiltzarkide baten semea da. Estatu Batuetan, West Pointeko Akademia Militarrean, eta Illinoisko Unibertsitatean egin zituen ikasketak. Koreako Gerran parte hartu zuen, eta Filipinetako Ekintza Zibileko Taldeko Estatu Nagusiko buruzagia izan zen (1996-1968), Vietnamgo Gerran.

Ferdinand Marcos lehendakariaren gobernuan (Marcosek hauteskundeen bidez lortu zuen lehendakaritza 1965ean eta 1969an, baina hiru urte geroago konstituzioa deuseztatu zuen, eta diktadura ezarri zuen Filipinetan), Filipinetako Poliziaren buru izan zen, eta Gudarostearen Estatu Nagusiaren buruordea, 1981etik 1986ra bitartean. Marcos lehendakariaren laguntzaile estuenetako bat izan zen. Aitzitik, 1986an, boterea hartzeko piztu zen borrokan, Corazón Aquinoren alde egin zuen, Marcosen diktaduraren aurkako herri-mugimenduaren alde, hain zuzen.

Demokrazia nagusitu zenean, Aquinoren lehendakaritzapean, Estatu Nagusiaren buruzagi eta Defentsa Nazionalaren arduradun izendatu zuten. Hurrengo urteetan, Corazón Aquinoren aurkako estatu-kolpe saio batzuk zapuztu zituen, eta horrek eman zion ospeari esker, Aquinoren ondorengo gisa aurkeztu zen 1992ko lehendakaritzarako hauteskundeetan. Urtebete lehenago, ministro-kargua utzi zuen, eta bere alderdia sortu zuen. Alde txikiz irabazi zuen, eta Filipinetako Errepublikaren hamabigarren lehendakari bihurtu zen, katolikoa ez zen aurrenekoa.

Bere aurreneko zereginak energia- eta ekonomia-krisiari aurre egitea, eta komunisten eta musulmanen gerrilla-ekintzak desagertzeko neurriak hartzea izan ziren. 1997ko irailean, manifestazio jendetsu baten ondoren, atzera egin behar izan zuen bigarren agintaldia lortzeko konstituzioa berritzeko bere ahaleginean. 1998an, Joseph Estradak, ordu arte lehendakariorde izandakoak, hartu zuen lehendakari-kargua, maiatzeko hauteskundeetan hautagai ofizialista José de Venecia, Ramosen babesa zuena, garaitu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Philip Glass

**Philip Glass** (Baltimore, 1937ko urtarrilaren 31) estatubatuar musikagilea da.

## Bizitza 
New Yorkeko Juilliard Akademian egin zituen ikasketak, eta 1960ko hamarraldian, Parisen, Nadia Boulanger musikologoaren ikasle izan zen. Parisko egonaldian ezagutu zuen orobat Ravi Shankar musikagile indiarra, eta orduan hasi zen haren musikarekin zaletzen. Haren eragina nabarmena da Glassen musikan, baina indiar musikaren osagaiak ez ezik, rock musikatik harturiko osagaiak, Afrikako musikarenak eta Ekialdeko musika klasikoarenak bateratu ditu bere obretan. Haren ustez musika-ikuskizuna ez da mugatu behar orkestrara; beste sentipen batzuk ere eragin behar ditu musika-ikuskizunak.

1960ko hamarraldiaren amaieran, Steve Reich, La Monte Young eta Terry Riley musikagileekin batera *minimalismo* izenez ezagutu den musika lantzen hasi zen Glass; harmonia soileko eta apenas bariaziorik gabeko musika-pasarteetatik abiatu eta pasarte horietan diseinuan eta erritmoan aldaketa txikiak sartuz, etengabeko errepikapenak egitea da musika-mota horren ezaugarri bereizgarria. Steve Reich eta Terry Riley izan dira, Ravi Shankarrekin batera, Glassen karreran eragin gehien izan duten musikagileak.

1964an 27 urte zituelarik, Parisera joan zen, garaiko konpositore abanguardista guztien irakasle izan zen Nadia Boulanger-ekin ikastera joan zen.

1968an, New Age mugimenduaren aitzindari nagusietakoa izan zen ganbera-musikako talde bat sortu zuen, The Philip Glass Ensemble, eta sarritan jo izan ditu teklatuak talde horretan. Diskoetxe bat ere sortu zuen, eta ondoko lan hauek eman zituen argitara: *Music in Similar Motion and Music in 5ths* (1973); *Music in 12 Parts 1* eta *Music in 12 Parts 2* (1974); *North Star* (1977); *Solo Music* (1978); *Soho Music* (1981). Bestalde, *Einstein on the Beach* (1976, *Einstein hondartzan*) opera sortu zuen Robert Wilsonekin, eta opera aipagarriak ditu, halaber, *Satyagrama* (1980), Mahatma Gandhiri buruzkoa, *Akhnaten* (1984); *The Voyage* (1992, *Bidaia*), Kristobal Kolonen aurkikuntza aipagai duena; eta, marrazki bizidunetako kontakizunetan oinarriturik, *Orphée* (1993, *Orfeo*); *La Belle et la Bete* (1994, *Ederra eta piztia*); eta *Les Enfants Terribles* (1996,* Ume gaiztoak*). Glass musika minimalistaren alorrean egindako lanengatik da, batez ere, ezaguna, baina ezin ahaztu daitezke zinemarako egindako soinu-bandak: *Koyaanisqatsi* dokumental abangoardista (1983); *Mishima* (1985); *Candyman, adimenaren nagusitasuna* (1992).

2002an *The Hours* filmarako egindako soinu-bandak jatorrizko musika onenaren saria jaso zuen BAFTA sarietan (Akademia Britainiarraren Zinema sarietan). Beste artista batzuen artean, Paul Simon, Linda Ronstadt, Yo-Yo Ma, eta Doris Lessingekin elkarlanean aritu izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Philip Glassen web-orria
Juan Genovés

**Juan Genovés** (Valentzia, Espainia, 1930ko maiatzaren 31 &ndash; Madril, 2020ko maiatzaren 15a) margolaria eta artista grafikoa izan zen.

## Bizitza 
[thumb|[Atochako sarraskian hildako abokatuen omenezko monumentua (2003), Juan Genovésen *El Abrazo* (1976) margolanean oinarritua. Margolan hori amnistiaren aldeko afixatzat erabili zuen Espainiako Junta Demokratikoak, eta horregatik atxilotuta egon zen Geonvés.]]

Ikazkin lan egin zuen txikitatik, eta gerra ondoko urteetan izandako bizipenek eragin handia izan zuten geroagoko haren obran eta izaera artistikoan. Valentziako Arte Ederretako Eskolan egin zituen ikasketak. 1950eko hamarraldian zenbait bidaia egin zituen (Madril, Paris...) eta gaztetatik erakutsi zuen margolaritzarako zaletasuna, baina 1964 arte ez zuen egin bere lehenengo bakarkako erakusketa. Erakusketa arrakastatsua izan zen, eta ospe handia lortu zuen.

1950. urtean Los Siete taldearekin bat egin zuen; 1956. urtean Parpalló taldean sartu zen, eta 1959an Hondo taldearen sorreran parte hartu zuen. 1960ko hamarraldiko zenbait obratan informalismoari eta pintura materikoaren bideari heldu zion, eta erregimenaren onarpena ekarri zion horrek, nahiz eta bera ideia haien kontra zegoen. Baina 1970eko hamarraldirako figuratibismoaren kutsua nabarmentzen hasi zen haren pinturan, eta Espainiako margolaritza figuratiboaren maisu nagusietakoa bihurtu zen.

Haren obran atzematen diren eraginen artean, bereziki aipatzekoak dira errealismo kritikoa, Pop Arta (eguneroko gauzakiak txertatzea obretan, errealismo fotografikoa) eta zinema (prozedura narratiboak, *travelling*ak, lehenengo planoak edo ekintza beraren une desberdinak adierazten dituzten ondoz ondoko irudi sailak). 1970eko hamarraldiko obretan eduki kritiko nabarmena ageri du: salaketa eta errebindikazioa adierazten ditu kolore neutro eta difuminatuen bidez, eta gizarte-errealitatearen salaketa horrek arazoak ekarri zizkion; *Besarkada* edota *Amnistia* izeneko obra egiteagatik atxilotu egin 1976. urtean.

Atzerrian arrakasta handiz lan egin zuen, Europan, Ameriketako Estatu Batuetan eta Japonian. 1980ko hamarraldian, dena den, aldaketa handia gertatu zen Genovésen obran: giza irudiak edo taldeak protagonistatzat hartu ordez, hiri suntsituak agertzen ditu, eta autoek betetzen dute gizabanakoaren lekua, garai postindustrialaren ezaugarri gisa.

Genovések hainbat sari irabazi zituen, eta munduko 44 museotan eta hainbat bilduma pribatutan banatua du obra.

## Erreferentziak
Joan Filipe Bela

**Joan Filipe Bela**, frantziar grafian **Jeanne-Philippe de Béla** (Maule, Zuberoa, 1709ko otsailaren 3a - Paue, Okzitania, 1796) zalduna, militarra eta idazlea izan zen.

## Bizitza 
Gainbehera etorritako etxe oneko semea, abentura egarriak hartu zuen gaztetan eta 18 urte zituela Grenoblen Frantziako armadan sartu zen. Metzen dragoien teniente bilakatu zen. Buruzagi militarren agindu eta errietak gaizki eramaten zituen gizona izaki, kapitain bati duelo batean eraso egin zion eta preso hartu zuten Frantzian. Presondegitik ihes egin eta hainbat gorabeheraren ondoren Suediako armadan sartu zen. 1733. urtean Poloniako Erregetzarako Gerran hartu zuen parte Stanisław Leszczyńskiren alde, Suediako eta Frantziako gudarosteekin batera. Errusiarrek Danzigen hartu zuten preso baina ihes egin eta Königsbergen berriro bere armadarekin bat egin zuen. Arrisku handian ibili ondoren, Frantziara itzuli zen eta, 1738an kanoi mota berri bat asmatu zuen. 1745ean, 36 urte zituela, Luis XV.ak *kantabriarrek* (hots, euskaldunek) osaturiko gudaroste bat sortzeko agindu zion. Horrela jaio zen 1799ra arte jardun zuen *Royal Cantabre* errejimentua, Bela koronel zutela. Errejimentua, Euskal Ehiztarien aitzindaria izan zen. 1748an *Exercices et évolutions à l’usage du Régiment Royal-Cantabre* lana eman zuen argitara eta handik urtebetera utzi zuen armada, auzi luze baten ondorioz. Errejimentua ere ezer ezean geratu zen baina 1762ra arte iraun zuen, Flandrian bere abilezia erakutsiz.

[thumb|Bela etxea, [Maulen]]
Gizon jakintsua, Agosti Xahok (Ariel, 1846) eta Ducerék (1896) argitara eman zuten *Memoires Militaires* lana idatzi, eta 30 urtez luzatu zen *Histoire des Basques depuis leurs origines jusqu’à 1748* lan handiaren prestaerari ekin zion. Euskal Herriko herrialde guztien historia jasotzen zuen, ordura arte idatzi zen euskarazko hiztegirik handienarekin batera. Hiztegi honek euskalkietako hitzak jasotzen zituen, hebreera, grekoa, zeltikoa, bretoiera, arabiera, latina, gotikoa, espainiera eta italierazko adierekin batera. Zoritxarrez, ezin izan zuen argitaratu lan hori eta Dom Sanadon apezpikuak Bela iturri zuela Pauen kaleraturiko *Essai sur la noblesse des Basques* baizik ez da orain arte ezagutzen. Horrez gainera, euskarara itzuli zituen laborantza eta ekonomiari buruzko lan batzuk, argitaratu ezinean geratu zirenak. Maulera joan zen bizitzera eta oihal lantegi bat sortu zuen; han handikien artekotzat onartu zuten eta 1767an Zuberoako Gorteetan aukeratu zuten abokatu, aitonen semeen ordezkari. Aberats, jaun eta lurjabe handi zelarik, klase apalen aurkako neurriak hartu zituen eta Iraultza nagusitu ondoren, lur asko galdu zituen.

## Lanak 
* *Mémoires militaires*;
* *Histoire du Royal Cantabre*;
* *Histoire des Basques*;
* ''Les limites de Sainte-Engrâce avant l'usurpation béarnaise''.

Bere esaerarik ezagunena honakoa da:

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  "Sur les traces mauleonaises du chevalier de Bela et de sa famille", Association Ikerzaleak.