open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nuri al-Said

**Nuri Paxa al-Said** (Bagdad, 1888ko abendua – *ibidem*, 1958ko uztailaren 15a) irakiar militar eta politikaria izan zen. Zortzo aldiz izsn zen Irakeko lehen ministro Britainiar Agintaldian eta Irakeko Monarkian.

1906an graduatu zen Istanbulgo ikastetxe militar batean eta 1911n Otomandar Inperioko armadako ofizial bihurtu zen. 1912an Tripolitaniara bidali zuten italiar okupazioari aurre egiteko eta britainiarren aurkako gerrillari bihurtu zen Libian. Harrapatu eta Egiptora bidali zuten, eta han nazionalismo arabiarraren ideiekin bat egin zuen. Arabiar Iraultzan borrokatu zuen Faisal I.aren aginduetara eta 1918an Damasko otomandarrei kendu zieten tropa arabiarrak zuzendu zituen.

Irakeko errege izendatu ondoren, Faisalek Nuri poliziaburu izendatu zuen 1922an. 1924an indar armatuen komandanteorde bihurtu zen.

1929an lehen ministro izendatu zuten eta hurrengo urtean 1930eko Anglo-Irak Ituna sinatu zuen, agintaldian britainiar botereak berretsi zituena. 1932an kargutik kendu ondoren, militarren arteko eragina mantentzen eta britainiarren interesak babesten jarraitu zuen.

1938ko abenduan lehen ministro kargura itzuli zen estatu-kolpe baten ondoren, eta 1939an Gazi I.a erregearen auto istripuan nahastuta egotearen susmagarri izan zen.

1941eko nazien aldeko estatu-kolpearen ondoren herrialdetik ihes egin zuen, baina britainiarren inbasioaren ondoren itzuli eta lehen ministro izendatu zuten berriro. Herrialdeko politikaren figura nagusia izan zen 1940ko eta 1950eko hamarkadetan. Bere politika kontserbadoreek, nazionalista arabiarrek, britainiarren aldekoek, komunisten kontrakoek eta Nasserren kontrakoek Iraken ez oso ezagun bihurtu zuten. Herrialdearen bilakaera ekonomiko eta sozialera egokitzen ez jakitea leporatu zioten.

1955ean Itun Zentraleko Erakundea sinatu zuen eta herrialdea Mendebaldearekin eta Turkiarekin lerrokatu zuen. 1956an Frantzia, Britainia Handia eta Israel babestu zituen Suezko krisialdian. Bere politikaren aurkako manifestazio jendetsuen ondoren, lege martziala ezarri zuen. 1958an Irakeko eta Jordaniako Arabiar Federazioa sortu zen, Egiptoren eta Siriaren arteko batasunari erantzuteko.

1958ko uztailaren 14an monarkia boteretik kendu zuten eta errege-familia erail egin zuten. Nuri ihes egiten saiatu zen, baina hil egin zuten.
Kōki Hirota

**Kōki Hirota** (廣田 弘毅, Hirota Kōki, 1878ko otsailaren 14a - 1948ko abenduaren 23a) japoniar diplomazialari eta politikari izan zen, 1936tik 1937ra bitartean Japoniako lehen ministroa izan zen. Bigarren Sino-Japoniar Gerran egindako gerra krimenengatik exekutatu zuten Tokioko Epaiketetan.

## Kanpo estekak
Sandra Pascoe Ortiz

**Sandra Pascoe Ortiz** (Mexiko, XX. mendea) zientzilaria, ingeniari kimikoa, irakaslea eta ikertzailea da. Atenajac Haraneko Unibertsitateko irakaslea da Zapopan udalerrian. Kaktusen zukuaz egindako alternatiba plastiko ez toxiko, berriztagarri eta biodegradagarria garatzeagatik da ezaguna.

## Bizitza 
1995eko Pascoe Ortizek Ingeniaritza Kimikoa amaitu zuen Guadalajarako Unibertsitatean abuztuan. Prozesu Bioteknologikoetako Zientzietako Maistratza gradua lortu zuen unibertsitate berean 1999ko abuztuan. 2020ko abenduan Biosistematika, Ekologia eta Natur eta Nekazaritza Baliabideen Maneiuko Zientzietako Doktore gradua lortu zuen unibertsitate berean.

### Lan ibilbidea 
2002ko urtarrilean hasi zen irakasten Atemajac Haraneko Unibertsitatean. 2011ko urtarrilean, irakasle ikertzaile lanetan hasi zen, eta, handik aurrera, garapen jasangarriko eta berrikuntzako proiektuetan lan egin du. 

## Ikerketa-ildoak 
2013an, Pascoe Ortiz indipikondoa (nopala) plastikorako oinarri gisa erabiltzearen inguruan ikertzen hasi zen ikasle batzuekin. Nazioarteko komunitatearen laguntza falta izan zen, eta, hortaz, beste zientzialari batzuen ekipo, material eta interes falta; ondorioz, azterketa bertan behera utzi zen azkenean. Gero, ikasle talde berri batekin jarraitu zuen proiektuan.

Pascoe Ortizek zera aurkitu zuen, kaktusak substantzia biopolimerikoen sorkuntza osatzen duten azukre eta goma berdinez osatuta daudela, eta horiek direla, hain zuzen, plastikoaren beraren oinarrizko osagaiak. Hasieran, Mexikoko sukaldaritzan ohikoena den kaktus mota erabili zuten: *opuntia ficus indica* delakoa, eta, gero, *opuntia megacantha*. Kaktusen zukua erauzi eta glizerinarekin, proteinekin, argizari naturalekin eta koloratzaileekin nahastu ondoren, xaflatu eta lehortzen uzten da. Amaituta dagoenean, produktua oso moldakorra da, eta horrek Pascoe Ortiz uzten du ikerketa produktu sorta zabalago baten fabrikaziora zabaltzeko.

Plastikoaren fabrikazioan ez bezala, prozesuak ez du petrolio gordinik behar, hura erauzteak kritika asko eragin baititu ingurumenzaleen aldetik. Karbono neutrala ere bada, degradatzean igorritako karbonoa eta haztean xurgatutakoa kopuru berdina baita.

Tuna-kaktusaren bidez egindako bioplastikoa berriztagarria da, landaretik hosto gutxi hartzen baitira. Horri esker birsortzen da eta ez da beharrezkoa hazitik helduarora arte garatzea. Toxikoa ere ez da eta segurua da animalientzat zein gizakientzat irenstea. Bioplastikoa 2-3 hilabete eta 7 egun pasatu ostean degradatzen da uretan murgilduz gero.

Prozesua Pascoe Ortizen laborategian baino ez da egiten. Mexikoko hainbat nopal-landare espezierekin esperimentuak egiten ari da, eta jostailuetan, poltsetan eta eskala handiko erabilera komertzialerako beste produktu plastiko batzuetan kaktusa zelan erabil daitekeen aztertzen jarraitzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Keisuke Okada

Japoniako almirante eta estatu-gizona izan zen, 1934tik 1936ra Japoniako lehen ministro izan zena.

## Kanpo estekak
Ngozi Okonjo-Iweala

**Ngozi Okonjo-Iweala** (1954ko ekainaren 13a) nigeriar ekonomialaria da (AEBetako naziotasuna du 2019tik ), Munduko Merkataritza Erakundeko zuzendari nagusia 2021eko martxotik., kargu hori izan duen lehen emakumea eta lehen afrikarra izan da.

## Ibilbidea 
Okonjo-Iweala bi aldiz izan da Nigeriako Finantza ministro (2003–2006 eta 2011–2015), eta 2006an Atzerri ministro gisa jardun zuen laburki. Bi kargu horiek bete zituen lehen emakumea izan zen. Olusegun Obasanjo presidentearen administrazioan Finantza ministro gisa egindako lehen agintaldian, Parisko Klubarekin izandako negoziazioetan buru belarri aritu zen, eta horrek Nigeriaren zorraren 30.000 milioi dolar deuseztatzea ekarri zuen, 18.000 milioi dolar erabat kitatzea barne.

Finantza erakunde eta enpresetan kargu ugari izandakoa da, adibidez Munduko Bankuan. Zuzendaritzaren parte izan da honakoetan adibidez: Danone, Twitter , Standard Chartered Bank,  MINDS (Garapen Ikasketetarako Mandela Institutua), Carnegie Endowment for International Peace, Georgetown Institute for Women, Peace and Security, One Campaign, GAVI (Txerto eta Inmunitaterako Aliantza Globala), Rockerfeller Fundazioa eta beste batzuk.

## Bizitza pertsonala 
Ngozi Okonjo-Iweala Ogwashi-Ukwun jaio zen, Delta Estatuan, Nigerian, non bere aita, Chukwuka Okonjo irakaslea, Ogwashi-Ukwuko Obahai errege familiako *obi* edo erregea izan zen, tradiziozko kargua Nigerian.

Ngozi Okonjo-Iweala ezkonduta dago Ikemba Iweala neurozirujauarekin . Lau seme-alaba dituzte, eta horietako bat da Uzodinma Iweala idazle eta osagilea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Print 2.0

**Print 2.0** Hewlett-Packard-ek asmatutako kontzeptua da, bigarren inprimatze-belaunaldi bati erreferentzia egiteko: Webetik inprimatzea, erabiltzaileek orriak inprimatu ahal izan ditzaten, edukia nahi den ordenan egokituz. Gainera, Web 2.0rekin bat datorren kontzeptua da, eta erabiltzaileen arteko lankidetza eta informazio-trukea sustatzea du helburu, modu sinple eta dinamikoan.

## Print 2.0ren helburuak 
* Hurrengo belaunaldiko inprimaketa digitaleko plataforma bat ematea, bolumen handiko merkatu komertzialetan abiadura handitu eta inprimaketa-kostua murrizteko.
* Internetetik inprimatzeko erraztasunak ematea.
* Eduki digitala sortzeko eta argitaratzeko plataformak erabiltzaile-segmentu guztietara zabaltzea.

## Print 2.0ren proiekzioak 
2010erako 53 trilioi orri digital baino gehiago egongo direla kalkulatzen da, Sarean mugitzen den edukia handitzen den heinean, eta erabiltzaile mota ezberdinek (baserritarretatik multinazionaletaraino) Webgunea sortzeko eta partekatzeko modu berriak aurkitzen dituzte. Testuinguru horretan, Print 2.0-k inprimaketa-inguruneak optimizatzen, azpiegiturak administratzen eta inprimaketa-lanen fluxuak eraldatzen lagundu nahi du, enpresa txikiei aukera errentagarriak eskainiz enpresa barruan materialak garatzeko eta inprimatzeko, espezialistei azpikontratatuak izan balira bezalako kalitatearekin.

Print 2.0 proposamenaren bidez, erabiltzaileei behar dutena zehazki sortzeko eta inprimatzeko aukera eman nahi zaie, kanpoko laguntzarik behar izan gabe, eta Interneten indarra baliatuz, erabiltzaileak komunikatu, kolaboratu eta edukia argitaratu dezaten.

## Kanpo estekak 
* Power of Print
* Print 2.0 Gwen
Chen Yanhao

**Chen Yanhao** (1972ko urtarrilaren 2a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leporrak eta Dortokak

thumb
**"Leporrak eta Dortokak"** Esopo greziarraren alegia ezagun bat da, eta bere bidez bizitzako balio garrantzitsuak irakasten dira, hala nola, pazientzia, lan gogorra eta autoengainua saihestea.

#### Laburpena 
Behin batean, leporra eta dortoka lasterketa bat egitea erabaki zuten. Leporrak oso azkar korrika egiten zuen, eta bere abiadurarekin irabaztea ziur zegoen. Hala ere, dortokak lasai eta etengabe korrika jarraitu zuen, eta leporra bere azkartasunean gehiegi konfiatu zen. Lasterketa erdian, leporra lo egin zuen, pentsatuz denbora asko zegoela. Baina dortokak, geldo baina etengabe, lasterketa amaitu zuen eta irabazi zuen.

#### Morala 
**"Lentoa baina etengabea irabazten du."** Fábula honek erakusten duenez, askotan ez da beharrezkoa azkarra izatea edo gehiegi konfiatzea, baizik eta pazientzia eta etengabeko ahalegina. Hori da benetako garaipena lortzeko bidea.
Txakur erdi hondoratuta

thumb|J. Laurent argazkilariak 1874an egindako margolanaren argazkia, horman zegoenean.

***Txakur erdi hondoratuta*** edo ***Txakurra*** bestetik gabe () 1819an Francisco Goyak egindako margolana da, Margolan Beltzen sailekoa, *Quinta del Sordo* (Gorraren Etxea) zeritzon bi solairuko etxean jarrita, Madrilgo kanpoaldean. Gaur egun Pradoko museoan ikus daiteke, Madrilen. 

Analisi garaikide batzuek geroagoko beste mugimendu artistiko batzuen lehen aztarnak ikusi nahi izan dituzte obran, hala nola inpresionismoarenak.

## Deskribapena 
Margolan handia da: 130 x 84 zm.

Oso koadro soila da: txakur baten burua baino ez du ageri, plano inklinatu baten atzetik. Plano hori okre ilun kolorekoa da, eta espazio bertikal baten gainean ageri da, tonu argiagoan, koadroaren espazioan beste irudirik gabe. Txakurraren buruaren begirada gorantz doa, eta bakardadea irudika lezake.

## Historia 
Gainerako Pintura Beltzak bezala, *Txakurra* hormatik mihisera eraman zuen Salvador Martínez Cubellsek 1873tik aurrera, 1878ko Parisko Erakusketa Unibertsalean saltzeko asmoa zuen Émile d'Erlanger baroiaren enkargua jaso ondoren. Hala ere, lanek ez zuten eroslerik erakarri eta baroiak berak eman zizkion dohaintzan, 1881ean, Pradoko museoari; gaur egun bertan daude ikusgai.

## Interpretazioak 
Lanaren interpretazio desberdinak egin dira:
* Lana bukatu gabe dago.
* 1874an J. Laurent argazkilariak egindako argazkiaren azterketatik abiatuta egindako interpretazio batzuen arabera, txakurrak txori batzuen hegaldiari begiratzen dio oso interesaturik.
* Valeriano Bozalek, 1997an, iritzi guztiak bildu zituen, tartean txakurrak hegan doazen bi txori ikusten dituela, edo Goyak koadroa amaitu ez zuela barne. Hala ere, erabat baieztatzen du bat bera ere ez dela argudio erabakigarria, eta ez ginatekeela ziur egon animalia hondoratzen ari denik ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Pradoko museoaren fitxa.
Saitō Makoto

(1858ko urriaren 27a - 1936ko otsailaren 26a) Japoniako itsas ofiziala eta politikaria izan zen. Lehen Txina-Japonia Gerran bi gurutzontziren agintean bere burua nabarmendu zuenean, Saitō azkar igo zen kontralmirante mailara 1900. urtean. Almiranteorde mailara igo zen Errusia-Japonia Gerran 1904an. 1927 eta berriro 1929tik 1931ra. 1932ko maiatzean Inukai Tsuyoshi erail zutenean, lehen ministro kargua hartu zuen eta agintaldi bat bete zuen. Saitō 1935eko otsailean zerbitzu publikora itzuli zen Zigilu Pribatuaren Lord Keeper gisa, baina urtebete beranduago hil zuten otsailaren 26ko Istripuan. Saitō Takahashi Korekiyorekin batera,  hil zuten Japoniako azken lehen ministro ohiak izan ziren 2022ra arte, Shinzō Aberen hilketarekin.

## Kanpo estekak
Samuel Ferguson

**Samuel Ferguson** (Belfast, 1810eko martxoaren 10a – Howth 1886ko abuztuaren 9a) irlandar olerkari, abokatu eta antikuarioa izan zen. Irlandako mitologiarekiko eta Irlandako antzinako historiarekiko zuen interesa zela eta, William Butler Yeatsen eta Irlandako literatur berrikuntzako beste olerkari batzuen aitzindaria izan zen.

Belfast Academy eta Belfast Academical Institution-en ikasi zuen. Gero Dublinera joan zen zuzenbidea ikastera Trinity Collegen. 22 urte zituenetik idazten hasi zen eta ''Blackwood's Magazine* eta *Dublin University Magazine* aldizkarietan kolaboratu zuen.

Dublinen finkatu zen abokatutzan aritzeko eta 1846an bira bat egin zuen Europako museo, liburutegi eta aztarnategi arkeologikoetan zehar.

Poesia ez ezik, antigoaleko gauzei buruz ere idatzi zuen. 1863an megalitoak ikastera bidaiatu zuen eta *Ogham Inscriptions in Ireland, Wales, and Scotland* izeneko liburua idatzi zuen. 1872an lan nagusia argitaratu zuen, *Congal* poema luzea. 1882an Irlandako Errege Akademiako lehendakari hautatu zuten.

## Lanak 
* *Lament for the Death of Thomas Davis*, 1847
* *Aideen's Grave*, 1858
* *Lays of the western Gael: and other poems*, 1865
* *Cashel of Munster*, 1867
* *The Coolun*, 1867
* *Dear Dark Head*, 1867
* *Poems*, 1880
* *Congal*, 1872
* *Shakespearean Breviates*, 1882
* *Ogham inscriptions in Ireland, Wales, and Scotland*, 1887
* *The Poetry of Sir Samuel Ferguson*, 1887
* *Lays of the red branch*, 1897
* *Poems of Sir Samuel Ferguson'', 1918

## Kanpo estekak
Irati Urberuaga Aranguena

**Irati Urberuaga Aranguena** (Aulesti,  Bizkaia, 1984ko irailak 18) Bizkaiko kazetari eta politikaria da. Aulestiko alkatea da 2023tik.

Kazetaritzan Lizentziatua (EHU, 2006) eta Haur Hezkuntzan graduatua (Unir, 2021) da. Hainbat komunikabidetan lan egin du, eta Lea Artibai eta Mutrikuko Hitzako zuzendaria izan zen. Diseinu eta Komunikazioa Aulesti SL (Ibegrafik) enpresako kazetaritza arduraduna ere izan da.

2023ko hauteskundeen ondoren, Aulestiko alkate izendatu zuten. 

3 seme-alaba ditu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biroleo

**Biroleo** Karrantzan dagoen bi harrespilez osatutako gunea da, Turtzioz eta Rasines (Kantabria) muga artean. Armañongo estazio megalitikoaren parte da. 

## Ezaugarriak 
Bi harrespilez osatutako multzoa da, hareharriz egindakoa. Lehenengoa 1966an aurkitu zuten P. M. Gorrotxategik eta J. M. Iparragirrek, eta bigarrena 1975ean Gorrotxategik berak J. Gorrotxategirekin batera. Hala ere, ez da ziurra lehenengoa historiaurrekoa ote den. Edonola ere, bigarrenak 7 metroko diametroa du kanpoko eraztunean eta 5 metrokoa barnekoan. 55 lekuko ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maistrugain mendebalde

**Maistrugain mendebaldea** Baztango Erratzun dagoen harrespil bat da. Otsondo – Iparlako estazio megalitikoaren parte da. 

## Deskribapena 
Tumulu motako harrespila da, 3 metroko diametrokoa eta 0,2 metroko garaierakoa. Erdialdean bi lauza ditu lurrean eta hareharrizkoa da. 1984an aurkitu zen eta ez da indusketarik egin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Osmofilo

Biologian, **osmofiloak** presio osmotiko handietan bizi daitezkeen mikroorganismoak dira. Estremofilo mota bat dira mikrobio osmofiloak.

Presio osmotiko handiko ingurugiroak dira azukre edo gatz ugari dituztenak (jarabeak edo gatzunak, adibidez). Mikrobio halofiloak osmofilo mota bat dira, gatz-kontzentrazio handietan bizi direnak.

Mikrobio gehienak hilko dira presio osmotiko handiko ingurugune batean sartzen baldin baditugu. Osmofiloak izan ezik. Osmofiloa ez den zelula bat solutu-kontzentrazio handiko (gatza, azukrea edo proteinekin) ingurune batean sartuz gero  ura galduko du eta deshidratatuta hilko da.

Presio osmotiko handiei aurre egiten dieten mikrobioak osmotoleranteak izan daitezke (presio osmotiko handiak toleratzen dituztenak) edo osmofiloak. Azken hauek toleratu ez ezik, presio osmotikoak handiak ere behar dituzte bizitzeko.

Organismo osmofiloek hainbat ezaugarri fisiologikori esker ez dute urik galtzen ingurune oso azukredunetan. Gluzido, alkoholak eta aminoazido berezi batzuei esker aurre egiten diete presio osmotiko handiei. 

Osmofilo gehienak legamiak eta lizunak dira: esaterako, Saccharomyces, Zigosaccharomyces, Aspergillus eta Penicillium generoetako espezie batzuk. Bakterioen artean, Micrococcus. 

Mikrobio osmofiloek kalte handia egin dezakete janari-industrietan, azukredunak diren elikagaiak hondatzen dituztelako: goxokiak, eztia, marmeladak, jarabeak...

## Kanpo estekak
Francis Billy Hilly

**Francis Billy Hilly** (Ranongga, 1948ko uztailaren 20a – Honiara, 2025eko martxoaren 10a) salomondar politikaria izan zen, Salomon uharteetako lehen ministroa 1993tik 1994ra.

Hego Pazifikoko Unibertsitatean ikasi zuen eta britainiar administrazio kolonialean lan egin zuen.

Legebiltzarreko kide izan zen 1976tik 1984ra, eta 1993tik hil zen arte. 1993ko hauteskundeen ondoren lehen ministro izendatu zuten, eta 1994an dimisioa eman zuen, parlamentuaren babesik jaso ez zuelako. Bere agintaldian, egur-ustiapeneko enpresen gaineko kontrolak ezarri zituen. Papua Ginea Berriko gobernuaren eta Bougainville uharteko separatisten arteko su-eten akordioa ere lortu zuen.

2006an Manasseh Sogavareren gobernuan Merkataritza, Industria eta Enplegu ministro izendatu zuten, baina Txinako Herri Errepublikaren onarpen akordio bat sinatu ondoren kanporatu egin zuten. 2007an itzuli zen Merkataritza ministro izatera Derek Sikuaren gobernuan, 2010eko hauteskundeetako porrotera arte.

## Kanpo estekak
María Teresa Sande

**María Teresa Sande López** (Uruguai, 1926ko urriaren 29a) zientzialaria, medikua da, batez ere neurokirurgiaren arloan egindako kolaborazioengatik ezaguna.

## Bizitza 
1954an, Sande medikuntzan graduatu zen Montevideoko Medikuntza Fakultatean, kirurgian espezializatuta. 

### Lan ibilbidea 
Montevideoko Maciel Ospitalean kirurgiako laguntzaile gisa lan egin zuen hasiera batean. Neurokirurgiako praktika 1940ko hamarkadan hasi zuen, Atilio García Güelfi doktorearen eskutik. Maciel Ospitalerako lanean, Sandek neurokirurgiari buruzko ikerketekin jarraitu zuen, ordukoan Roman Arana Iñiguez irakaslearen laguntzarekin.

Handik aurrera, neurokirurgiako ikerketa- eta praktika-taldeak sortu zituen hainbat erakundetan, hala nola Britaniar Ospitalean, Pedro Viscan, Pereira Rossellen, Espainiako Erietxean eta Familia Esleipenen Kontseilu Nagusian. Roman Arana irakaslearekin izan zuen harremanak aurrera egin zuen urteen poderioz, Ameriketako Estatu Batuetan, Perun, Argentinan, Brasilen eta Txilen nazioarteko hainbat ospitaletara bisitak egin zituen lantaldea sendotuz. 2002. urtean, Uruguaiko Mediku-Sindikatuak Lan Jardunean Merituaren Sari Sindikala eman zion Sanderi.

## Sariak eta aintzatespena 
* 2002an, Uruguaiko Mediku-Sindikatuak Lan Jardunean Merituaren Saria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Paulina Luisi
* María Hortal
* Élida Murguía
* Dinorah Castiglioni

## Kanpo estekak 
* María Teresa Sanderen fitxa Uruguaiko Medikuen Sindikatuan
Hilma Angered-Strandberg

**Hilma Kristina Elisabeth Angered-Strandberg** (Stockholm, 1855eko ekainaren 10a – Meran, 1927ko urtarrilaren 23a), ***Lilian*** izengoitiz ere ezaguna, suediar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Carl Gustaf Strandberg epailearen eta Eva Strandbergen bost seme-alabetatik zaharrena, Hilma Strandberg Stockholmen jaio zen 1855ean. Oso gaztea zela, gurasoak hil zitzaizkion, eta bere bizimodua irabazi behar izan zuen. Denbora batez irakasle pribatu izan ondoren, telegrafo-operadore bihurtu zen eta 1883tik 1888ra Fjällbackan lan egin zuen. Garai horretan, hainbat aldizkaritarako ipuinak idazten hasi zen.

1888an Hjalmar Angered margolariarekin ezkondu zen eta Ameriketako Estatu Batuetara joan zen bizitzera. Bi seme-alaba izan zituen, baina biak umetan hil ziren. Ezkontzatik sei urtera, senar-emazteak Suediara itzuli ziren.

1898an, Ipar Amerikan girotutako bi eleberri plazaratu zituen, *Den nya världen* eta *På prärien*. 1904an, *Lydia Vik* eleberria argitaratu zuen, neurri batean autobiografikoa.

Osasun kaskarra eta zailtasun ekonomikoak izan arren, asko bidaiatu zuen Italian eta Suitzan zehar. 1905ean, *Under* *söderns sol* bilduma argitaratu zuen, Italian jasotako inpresioetan oinarritua. *Hemma* (1912) eleberriaren eta *På bygator och alpvägar* (1915) ipuinen argumentua ere Italian gertatzen da.

1916an, Hilma Angered-Strandberg Suediako Bederatzien Elkartearen sari nagusia jaso zuen. 1919an senarra hil zitzaion. 1924an, idazlearen azken liburua argitaratu zen, *Barbarens son* eleberri historikoa, zeinaren argumentua Erdi Aroko Italian gertatzen den. Eleberri honen hitzaurrea Ellen Keyk idatzi zuen. 1888tik 1925era bi idazlek gutunak idazten zizkioten elkarri, eta haien arteko korrespondentzia, 228 gutun biltzen dituena, gaur egunera arte gorde da. Hilma Angered-Strandberg 1927an hil zen Meranen, Italian.

## Lanak 
## Sariak 
* 1916: Bederatzien Elkartearen Sari Nagusia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karla Bustamante Valles

**Karla Bustamante Valles** (Chihuahua, Mexiko, XX. mendea) zientzialaria da, bioteknologian espezializatua. Biogenierako Ikerketa Zentroko presidentea da. Zentro horretan, ikerketa biomedikoko, diagnostikoko eta errehabilitazio-terapietako mekanismo teknologiko berriak garatzen dira.

## Bizitza 
Ingeniaritza Elektronikoa ikasi zuen Chihuahuako Teknologikoan; Zientzietako maistratza, Conacyt-en bekaduna, eta Ingeniaritza Biomedikoko doktoretza Surreyko Unibertsitatean, eta Errehabilitazio Aurreratuko doktoretza ondokoa Marquetteko Unibertsitatean. Ingeniaritza Biomedikoko Ikertzaileen Sistema Nazionalean (Mexiko) dago, I. mailan.

### Lan ibilbidea 
Biomedikuntzako Teknologia eta Ikerketa Zentroaren sorreran parte hartu zuen, baita Chihuahuan *Errehabilitazio Robotikoko Gimnasioan* ere.

2009an, Karla Bustamantek Engineering World Health Chihuahua taldea sortu zuen. Talde horretan, ikasleek eremu baztertuetako ospitaleetan egiten dute lan, eta mediku-aparailuak lortu edo konpondu egiten  dituzte.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2016. *Rotarios Destacados* delakoen aintzatespena, Teknologia eta Berrikuntza kategorian
* 2013. Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzako Estatuko Saria, Osasun eta Berrikuntzaren arloan
* 2012. Gazteriaren Sari Nazionala, *Engineering World Health Chihuahuako* ikasleekin batera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antoni Gelabert

**Antoni Gelabert Amengual** (Santa María del Camí, 1921eko irailaren 7a - Palma de Mallorca, 1956ko abenduaren 13a) txirrindulari mallorcarra izan zen, profesionala 1946 eta 1956 artean.

Garaipenik aipagarrienak,  1950eko Kataluniako Volta, 1950eko eta 1955ko Espainiako errepideko txapelketa eta Espainiako Vueltako hiru etapa izan ziren.

1956ko abenduaren 13an hil zen, Coll de Sólleren izandako auto istripu batean, txirrindularitza proba bat jarraitzen ari zela.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan eta Munduko txapelketan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Betty Webb (kode-haustailea)

**Charlotte Elizabeth Webb** (jaiotzez, **Vine-Stevens**; Londres, 1923ko maiatzaren 13a - 2025eko martxoaren 31)  Bigarren Mundu Gerran Bletchley Park-en lan egin zuen kriptoanalista izan zen. 1941ean, Erresuma Batuko Britaniar armadan lanean hasi zen, emakumeen atalean    (*Auxiliary Territorial Service*).

## Bizitzako lehen urteak 
Charlotte Elizabeth Vine-Stevens da bere izen osoa, bere ama Charlotteren omenez, hala ere, "Betty" izenez ezaguna da. Bere haurtzaroa ''Richard's Castle* izeneko herri britainiarrean eman zuen,  eta "idiliko" gisa deskribatu izan du berak. Etxean bertan hezi zuten; bere amak berari eta bere anaiari etxeko eskolako klaseak eman zizkien. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean etxeko ekonomia ikasketak egiten ari zen Radbrook Collegen, Shrewsbury-n. 1941eko maiatzean, 18 urte bete bezain pronto, Britaniar armadako  emakumeen atalean  (*Auxiliary Territorial Service*) izena eman zuen, eta oinarrizko entrenamendua jaso zuen Wrexham-eko *Royal Welch Fusiliers'* kuartelean. Handik Londreseko *Devonshire House*-era elkarrizketa batera eraman zuten eta bertatik berehala bidali zuten Bletchleyra. Webbek berak azaldu zuenez, *Major Tester'' sailean jasotako mezuak txarteletan erregistratu behar ziren, zapata-kutxetan antolatzen zituzten ondoren, modu eraginkorrean berreskuratu ahal izateko mezuak. Egunean 10.000 mezu inguru antolatzen zirela uste da. Horren arabera, egiten ari ziren lanaz ezin zuten ez beren familiekin, ez lagunekin, ezta Bletchley-ko beste lankideekin ere hitz egin.

2021eko otsailean, Webb Worcestershiren (Ingalaterra) bizi zen. 2023ko maiatzean bete zituen 100 urte.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Emakumeak Bletchley parkean

## Kanpo estekak
Imanol Arriortua Zorrilla

**Imanol Arriortua Zorrilla** (Derio, Bizkaia, 1998ko maiatzaren 12a) txirrindulari euskal herritarra da. Zilarrezko eta brontzezko domina lortu du Zurich 2024ko Munduko Txapelketan (2024 UCI Para-cycling Road World Championships) errepidean eta erlojupekoan, Tandem B kategorian, Francisco García Rus pilotuarekin. 

Gaur egun Sonsol Grupetako kidea da.
thumb|367x367px|2024 UCI Road World Championships Zurich Men B Medal Ceremonie

## Biografia 
Arriortua Fisioterapian graduatua da Euskal Herriko Unibertsitatean eta Osteopatiako Masterra egiten  ari da Madrilen. Amateur mailan hasi zen lehiatzen, baina, ikusmen endekapenezko Stargard gaitzaren ondorioz, paratxirrindularitzan ere lehiatzen da.

## Ibilbidea 
### Gaztaroa eta Hasierako Urteak 
Arriortua txikitatik kirolzalea izan zen. Kirolarekiko interesa futbolean nabarmendu zen eta hamazortzi urtera arte futbolean aritu zen Derioko Futbol Taldean, baina geroago txirrindularitzarekiko interesa piztu zitzaion.

Bere ibilbidean oztopo bat izan du bere benetako maila erakusteko: Stargardt gaitza, ikusmenari eragiten dion endekapenezko gaixotasuna. Hala ere, lehiatzen jarraitu zuen.

### 2024ko Espainiako Txapelketak 
2024ko maiatzean, Espainiako Txapelketetan parte hartu zuen Caravaca de la Cruzen (Murtzia) eta han tandem kategorian bi proba nagusietan nagusitu ziren.

Espainiako txapelketan lortutako emaitzek Munduko Txapelketarako sailkapenean pisu handia izan zuten, eta horri esker Espainiako Selekzioarekin Zuricheko 2024ko Munduko Txapelketan parte hartu ahal izan zuen.

* **Erlojupeko proba:** Lehen postua eta **txapeldun titulua** eskuratu zuen.
* **Errepideko proba:** **Bigarren garaipena** eskuratu zuen eta Espainiako txapeldun izendatu zuten.

### 2025.urtea 
Aurten ere amateur kategoria eta paratxirrindularitza konbinatuko ditu, Perseus Zabalgarbi Fortinet  eta Cofidis Promesa Paraolinpikoen taldeekin, Basque Teamen laguntzarekin.

## Erreferentziak
Nroff

**Nroffa** ("new roff" edo "roff berria" hitzaren laburdura) Joe Ossanak idatzitako Unixeko testuak formateatzeko programa bat da, inprimagailuen eta terminaletako leihoen formaturako irteera egokia ematen duena. UNIXen laguntza-sistemaren zati integrala da, eta Unixen eskuliburuko orriak formateatzeko erabiltzen da, azken aurkezpenerako.

CTSSrako RUNOFF programaren ondorengoa da, testuak formateatzeko lehen programa konputarizatuaren ondorengoa, eta Unixen dokumentuak prozesatzeko troff sistemaren aitzindari zuzena da.

## Inplementazioak 
Minix sistema eragileak, besteak beste, Vic Abell-en cawf izeneko nroff klon bat erabiltzen du, awf-ean oinarritua, Henry Spencerrek awk-en diseinatutako Izugarri bideragarria den formateatzailea (Amazingly Workable Formatter). Horiek ez dira nroff/troff-en sartutako erremintentzako ordezkapen osoak, baina nahikoa dira oinarrizko dokumentuak eta eskuliburuko orriak erakusteko eta inprimatzeko.

Ratfor-en nroff-en bertsio sinplifikatu bat ere eskuragarri dago, Brian Kernighan eta P.J. Plauger-ren Software *Tools* liburuaren adibide gisa.
Telemo

thumb|Telemo, Eurimoren semea - Johann Theodor de Bry-ren irarlana (1615)
**Telemo** (), Eurimoren semea, ziklopeen artean bizi zen greziar mitologiako profeta bat da. Polifemo ziklopeari iragarri zion Ulises izeneko gizon batek ikusmena kenduko ziola.

Behin Ulisesek itsutu ondoren honela gogoratzen du Polifemok *Odisea*-ko pasartean Telemoren profezia:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iker Markinez

**Iker Markinez Munduate** (Beasain, 1974) sukaldari gipuzkoar ezaguna.

Ormaiztegin dagoen Kuko jatetxearen sukaldaria da. 2016an sukaldaritzari buruzko liburua plazaratu zuen, *Euskal sukaldaritza praktikoa*, Adunako Ttartalo argitaletxean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Hortal

**María Haydeé Hortal Palma** (Uruguai, 1927ko uztailaren 21a – Ibidem, 2021eko uztailaren 24a) zientzialaria, medikua eta ikertzailea izan zen, mikrobiologia eta epidemiologiaren ikerketan esperientzia handia zuena.

## Bizitza 
### Prestakuntza 
Hortalek Zientzia Biologikoetan lizentziatu zen 1962. urtean eta Zientzia Medikoetan doktoretza osatu zuen 1965. urtean Uruguaiko Errepublikako Unibertsitatean. 1970. urtean Ameriketako Estatu Batuetako Michigango Unibertsitateak emandako Osasun Publikoko Maistratza lortu zuen. Hamar urtetik gora jardun zuen irakasle Errepublikako Unibertsitateko Medikuntza Fakultateko Bakteriologia eta Birologia Sailean, eta, gainera, bertan Mikrobiologiako ikerketa-proiektuen koordinatzailea izan zen.

### Ibilbidea 
Bere ibilbidean, Osasun Publikoko Ministerioari eta beste erakunde batzuei lotuta egon zen. Han, Infekto-kutsakorren Zerbitzuko Bakteriologia Laborategiko, Osasun Publikoko Laborategi Nazionaleko eta Mikrobiologia Unitateko burua izan zen. PEDECIBA Oinarrizko Zientzien Garapenerako Programako lehen mailako ikertzailea ere izan zen.

## Lanak 
Ehundik gora argitalpen zientifiko egin zituen, bai Espainian, bai nazioartean.

## Nabarmendutako argitalpenak 
* 1999an, *Infecciones intrahospitalarias en Uruguay: resistencia a los antibióticos de los principales microorganismos identificados.* 
* 2000n, *Impacto de Streptococcus pneumoniae en las neumonías del niño latinoamericano.*
* 2001ean, *Epidemiología molecular de Streptococcus pneumoniae.*
* 2003an, *Vacunas Conjugadas Antineumococo: información para toma de decisiones.*
* 2006an, *Neumonía comunitaria: su impacto en la demanda asistencial del Departamento de Emergencia Pediátrica.*
* 2006an, *Primera experiencia nacional de vacunación anti-influenza en población infantil.*
* 2008an, *Sífilis congénita: un problema tan antiguo como actual.*

## Sariak eta aintzatespenak 
Bere ibilbide luzean, hainbat sari eta aintzatespen jaso zituen:

* Uruguaiko Medikuen Sindikatuko Batzorde Exekutiboak emandako Zientzia- eta Irakaskuntza-merezimenduaren Sari Sindikala
* Hezkuntza eta Kultura Ministerioko Zientzia eta Teknologia Zuzendaritzak egindako Lan Zientifikoaren Omenaldia
* Estatu Batuetako Ikerketa Kontseiluaren Saria
* Nazioarteko Ikerketa Agentzia Saria eta Ikerketa Saria.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Élida Murguía
* Dinorah Castiglioni
* María Teresa Sande
* Paulina Luisi

## Kanpo estekak
Takahashi Korekiyo

Japoniako politikari japoniarra izan zen, 1921etik 1922ra bitartean Japoniako lehen ministroa eta Ogasun ministroa hil zutenean. Parekideen Etxeko kide eta Japoniako Bankuko buru ere izan zen.

## Kanpo estekak
Zufreko hamasei arrosak

**Zufreko hamasei arrosak** Zufre (Huelva probintzia) udalerriko emakume errepublikar talde bat izan zen, Higuera de Sierra parean,  Armada Frankistaren tropek torturatu, bortxatu eta erailak, 1937ko iraila eta azaroaren 4a bitartean.

1936ko uztailaren 18ko estatu kolpearen ondorioz eta ondorengo egunetan, Franco jeneralaren tropek Sevilla hiria hartu zuten, eta Huelva, Madril (Extremaduratik) eta Malagaren aurkako erasoak aurrera eramateko base bihurtu zuten. Armadak, legionarioek eta milizia faxistek, Queipo de Llano jeneralak Radio Sevillatik ematen zituen aldarrikapen beldurgarriek adoretuta, beldurrezko erregimena ezarri zuten, bide bazterrean milaka hildako anonimo utziz, areka eta hobi komunetan lurperatuta.

Huelvako probintzian, meatze-arroko lehen erresistentzia saiakerak gorabehera, ez zen gerrarik izan, eta faxistek Bigarren Errepublikarekin bat egin edo ezkerreko alderdi edo sindikaturen batean militatu zuen edozein susmagarriren aurkako jazarpen odoltsua piztu zuten. Gizon askok mendietara ihes egin zuten eta haien ama, ahizpa edo emazteak umiliazio publikoak jasan zituzten, bahituak, bortxatuak, errizino-olioa edatera behartuak eta ondoren erailak izan ziren.

1937ko irailean eta azaroaren 4ra arte, Remedios Gil, Mariana Sánchez, Amadora Sánchez, Encarnación Méndez, Elena Ramos, Bernabela Rodríguez, Alejandra Garzón, Teodora Garzón, Amadora Rodríguez, Modesta Huerta, Dominica Rodríguez, Felipa Ventura Rufo eta Carlota Garzón  herriaren erdian, kamioietan kargatu zituzten beren seme-alaben aurrean Aracenara epaitzera eramango zituztelakoan, baina, inolako epaiketarik gabe, banan-banan erail zituzten Higuera de la Sierra herrirantz zihoazen, beste bost gizonekin batera.

Higuera de Sierrako hilerrian egindako arkeologia-lanetan, indarkeriaz hildako sei gorpu baino ez dituzte aurkitu orain arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makondera

**Makondera** (*Chi(ni)makonde*) ekialdeko Afrikako bantu hizkuntza da, hego-ekialdeko Tanzaniako eta iparraldeko Mozambikeko makondeek hitz egiten dutena. 
Makonde bantu hizkuntza bat da, yaoerarekin harreman estua duena. Matambwe (*Matembwe*) eta Mabiha (*Maviha*) dialektoak dibergenteak dira, eta agian ez dira makonderakoak.

moskitoek kutsatzen duten sukar biriko bat, Makonde ordokian lehen aldiz identifikatua eta chikungunya deitua, makonderazko *kungunyala* aditzetik dator ("makurtzen dena", "konortea galtzeko" edo "makurtuta ibiltzea" esan nahi duena). Terminoaren deribazioa, oro har, swahiliarrekin gaizki lotu dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eutropia (Konstantino I.aren arreba)

**Eutropia** (350 urtean hila) Konstantzio Kloro erromatar enperadorearen eta Flavia Maximiana Teodoraren alaba zen, eta, beraz, Konstantino Handiaren arrebaordea. Nepotiano usurpatzaile inperialaren ama izan zen, eta, ziurrenik, berarekin batera hil zuen Magnentzio usurpatzaile etsaiak, 350. urtean.

336an kontsul izandako Virio Nepotianorekin ezkonduta zegoen, Konstantino Handiaren aliatua.

## Heriotza 
350 urtean hil zuen Magnentziok, bere seme Nepotianorekin batera. Atanasio Alexandriakoak bere hilketa aipatzen du bere *Apologia ad Constantium* liburuan, Konstantzio II.a enperadoreari idatzia (Eutropiaren iloba), besteak beste, Magnentziok hil zituenen zenbaiten artean:Iturri berak Atanasioren ezaguna zela erakusten du, Erroman noizbaiten aurretik egondakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makua (hizkuntza)

**Makua** (*Emakuana*) ekialdeko Afrikako bantu hizkuntza da, iparraldeko Mozambiken hitz egiten dutena. Gutxi gorabehera 5,8 milioi makuek hitz egiten dute, Zambezi ibaiaren iparraldean, batez ere ia erabat etnikoki makua den Nampula probintzian, bizi direnak. Mozambikeko hizkuntza indigenarik mintzatuena da.

Talde bereko hizkuntzak alde batera utzita, makua beste bantu hizkuntzetatik bereizten da  *e* alde kontsonante + bokal aurrizkiak galtzeagatik; konparatu *epula*, "euria", tswanerazko *pula*rekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chopi

**Chopi** (*Chichopi*) ekialdeko Afrikako bantu hizkuntza da, Mozambikeko hegoaldeko kostaldean (Limpopo ibaiaren iparraldean dagoen Inhambane probintzian) hitz egiten dutena. Jouni Filip Mahok 2009an iraungitako lenge dialektoa hizkuntza bereizia zela esan zuen. The Joshua Projecten arabera, 1.160.000 hiztun inguru zituen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Ryohei Kagaya, *A Classified vocabulary of the Lenje language*, Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo, 1987, 141 p.
*  Bishop Smyth and John Matthews (dir.), *A vocabulary with a short grammar of xiLenge, the language of the people commonly called Chopi, spoken on the east coast of Africa between the Limpopo River and Inhambane*, Society for Promoting Christian Knowledge, London, 1902, 47, 44 p.

## Kanpo estekak
Makonde

**Makondea** Tanzaniako hego-ekialdeko eta Mozambikeko iparraldeko talde etnikoa da. Makondeek Muedako goi-lautadan garatu zuten beren kultura, egungo Mozambiken. Gaur egun, Tanzania eta Mozambike artean banatuta bizi dira, Kenyan ere presentzia txikia dutelarik. Tanzaniako makonde biztanleria 2001ean 1.140.000 lagunekoa zela zenbatesten zen, eta Mozambikeko 1997ko erroldaren arabera, makonde biztanleria 233.358 lagunekoa zen. Orduan 1.373.358 ziren.

Ruvuma ibaiak bitan zatitzen du herria; Tanzaniakoek bere burua Makonde deitzen dute, Mozambikekoek, berriz, **Maconde**. Talde biek denboraren poderioz hizkuntza aldaera ezberdinak garatu dituzte, jatorri eta kultura bera izanda ere.

## Historia 
Makondeek arrakastaz eutsi zieten afrikarren, arabiarren eta europarren eraso esklabistei. 1920ko hamarkadara arte ez zituzten kolonialki menderatu. 1964an Portugalen subiranotasunaren aurka hasi eta 1975ean Mozambikeren independentziarekin amaitu zen gerrilla makondek hasi zuen. Gerrilla hau FRELIMO mugimendu iraultzaileak zuzendu zuen, Askok beste hizkuntza batzuk hitz egiten dituzte, hala nola ingelesa Tanzanian, portugesa Mozambiken eta swahilia eta makua bi herrialdeetan.

## Makonde artea 
Makondeek zura landu ohi dute, normalean etxean erabiltzeko objektuak egiteko, baita irudi apaingarriak eta maskarak egiteko ere. 1930eko hamarkadatik aurrera, kolonizatzaile portugaldarrak iritsi ondoren, misiolari eta merkatarien artean zurezko eskultura horiekiko interesa piztu zen, eta horietako asko erosten hasi ziren. Makonde eskultoreak, interes hori ezagututa, *pau-preto* (ebanoa, *diospyros ebenum*) eta *pau-rosa* (*swartzia* spp.) erabili zituzten beren piezak egiten, ordura arte erabiltzen ari ziren egur leun eta ez oso erresistentearen ordez.

Makonde carving_1.jpg
Makonde carving_1_detail_1.jpg
Makonde carving_2.jpg
Makonde elephant.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chuwabo

**Chuwabo** (*Echuwabo*) ekialdeko Afrikako bantu hizkuntza da, Mozambikeko erdialdeko kostaldean hitz egiten dutena. Maindo, berez hizkuntza bereizitzat hartzen dutena, dialektoa izateko gertua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makua (etnia)

**Makua** hego-ekialdeko Afrikako talde etniko bat da, Mozambikeko iparraldean eta Tanzaniako hegoaldeko mugan, bereziki Mtwara eskualdean,  nagusia dena. Mozambikeko talde etnikorik handiena dira, eta populazioaren zati handi bat eskualde handi batean dago, Zambezi ibaiaren iparraldean.

Soziologoek herria aztertu eta lau adar geografiko eta linguistikotan banatu dituzte: behealdekoak edo Lolo Makua, goialdekoak edo Lomwe Makua, Maua eta Niassa Makua edo Medo. Kalkulatzen da makua biztanleriaren guztizkoa gutxi gorabehera 3,5 milioi biztanlekoa dela, horietatik milioi batek behealdeko dialektoaz (hegoaldekoa) egiten duela eta 2 milioi inguruk goialdeko dialektoa (iparraldekoa, Lomwe) hitz egiten dutela; eskualdearen hedadura eta biztanleria dela eta, lurraldea makuarekin partekatzen duten hainbat talde etnikok makua ere hitz egiten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Élida Murguía

**Élida Murguía de Roso** (Salto, Uruguai, 1914ko azaroaren 28a – 2012ko urriaren 12a) zientzialaria, medikua eta zirujaua izan zen, Uruguaiko lehen emakume mediku-zirujaua.

## Bizitza 
Murguía Salto hirian jaio zen 1914an. Bigarren mailako ikasketetan ikastetxe katoliko batean graduatu ostean, Medikuntza Fakultatean eman zuen izena, eta hantxe lortu zuen medikuntzan doktore titulua 1947. urtean. Gizonezkoek osoki menderatutako espezializazio batean Uruguaiko lehen emakume mediku zirujaua bihurtu zen.

### Lan ibilbidea 
Montevideoko erakundeetan aritu zen lanean, hala nola Pedro Visca Ospitalean, Gizarte Segurantzako Zuzendaritza Nagusian, Pereira Rossell Ospitalean eta Uruguaiko Sindikatu Medikoaren Laguntza Zentroan. Azken erakunde horretan Haurren Kirurgia Zerbitzuko buru gisa jardun zuen 1985ean.

Irakasle gisa Medikuntza Fakultatearen eskutik lan egin zuen, kirurgia pediatrikoko irakasle kargua bosgarren graduan betez. Bere ibilbidean zehar idatzi asko argitaratu zituen, horien artean 1960ko hamarkadaren hasieran argitaratutako haurren erredurei buruzko txosten zehatzak nabarmentzen direlarik. 

### Heriotza 
Murguía 2012ko urrian hil zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 1999an, Uruguaiko Sindikatu Medikoak emandako Sindikatu Sariarekin ohoratu zuten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Paulina Luisi
* Dinorah Castiglioni
* María Hortal
* María Teresa Sande

## Kanpo estekak 
* Élida Murgia fitxa
Juana Calfunao

**Juana Rosa Calfunao Paillaléf** Txileko erdi-hegoaldeko maputxe komunitate indigenaren agintari (lonco) nagusietakoa da. Cuncoko (Araucania eskualdea) Juan Paillalef komunitateko burua.

## Familia 
Ambrosio Calfunao werkenaren alaba da, bera eta bere anai-arrebak haurrak zirenean hil zena, eta Mercedes Paillaléf lonkoarena. Bere ama ere komunitateko buru izan zen eta Txileko diktadura militarraren ondorioz bi urtez egon zen espetxeratuta Temucoko espetxean.

Bere alaba, Relmutray, Suitzara bidali zuten 9 urte zituela, bertan asiloa eskatu zuen eta bere izeba Rayen Calfunao Paillalefekin bizi izan zen 2006 eta 2011 urteen artean.

## Maputxeen liderra 
Lider garrantzitsua da maputxeen borroketan, haien burujabetza baieztatzeko, estatu eta korporazio indarkeriari aurre egiteko, eta haien antzinako lurretatik baliabide naturalak ateratzea gaitzesteko. Torturaren Aurkako Batzorde Etikoa Txileko gobernuz kanpoko erakundearen sortzailea ere bada.

2000ko maiatzean, abortu natural baten biktima izan zen, Temucon atxilotuta egon ostean.

2006ko azaroan, 150 eguneko espetxe zigorra ezarri zion Txileko estatuak, maputxeen lurretatiik bide pribatu bat eraikitzearen aurka protesta egiteagatik. Lau urte eta erdi eman zituen kartzelan. Bere ahizpa Luisa Calfunaorekin batera gose greba egin zuen 2007ko zenbait astetan. Bere familiako beste kide batzuk ere jazarri edo espetxeratu dituzte.

2015eko urrian, Calfunao Paillaléfek Estatu Batuak bisitatu zituen eta Amerikako Estatuen Erakundearen (AEE) aurrean testigantza eman zuen, Txileko gobernua auzitara eramanez maputxe herriaren aurka egindako hainbat indarkeria motagatik, lur indigenak bereganatzeagatik eta  emakume maputxe eta haurren tratu txarrak emateagatik. Ordutik aurrera, Giza Eskubideen Batzorde Interamerikarrak berarentzat eta bere familiarentzat hartutako kautelazko neurrien onurak jasotzen ditu (2019ko otsailean ezabatutako neurriak).

Bere komunitateko lurraldea zatituko lukeen bidea eraikitzearen aurka dago. 2018ko uztailean, 5 urteko kartzela zigorra ezarri zioten karabinero bat lesionatzeagatik, baina 2018ko urrian Apelazioen Gorteak berak aurkeztutako baliogabetasun helegitea onartu eta horren aurkako ahozko epaiketa berri bat egitea agindu zuen.

Camilo Catrillancaren hiletan, dei bat egin zuen herri maputxea biderkatu eta seme-alaba gehiago izan zitzan, herriaren borrokarekin jarraitu ahal izateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antiklea

**Antiklea** ()  greziar mitologiako pertsonaia da, Itakako errege Laertesen emaztea eta Ulisesen ama.

Ulisesek, etxerako bidean, Hades-en erreinutik edo lurpeko mundutik pasa behar du Tiresiasen iragarpenak entzuteko. Han, ustegabean, Antiklea ama aurkituko du, penaz hil dena Troiako Gerrara joan zitzaion semea aspaldi ikusi ez duelako. Antikleak etxekoen berri emango dio Ulisesi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La cocina de Nicolasa

***La cocina de Nicolasa*** (Nikolasaren sukaldaritza) euskal sukaldaritzako liburu klasikoa Nicolasa Pradera sukaldari markinarrak 1933an plazaratu zuen. Hitzaurrea Gregorio Marañón idazleak idatzi zion. Lanak edizio ugari ezagutu ditu, hogei inguru, azkena 2010eko, Txertoa argitaletxearen eskutik. Euskal gastronomiaren erreferentziazko lana bihurtu zen.

## Edukia 
Funtsean sukaldeko errezetak dira, arlo desberdinetan: saldak, zopak, pureak, makarroiak, arrautzak, tortillak, frijituak, arrainak, saltsak, haragi-platerak, hegaztiak eta ehiza, egosiak edo potajeak, barazkiak, haragi-erreak, hegaztiak eta ehiza, fianbreak, konpotak, izozkiak, gozokiak, gozogintza.

## Liburuaren fitxa 
* Izenburua: *La cocina de Nicolasa*
* Egilea: Nicolasa Pradera. Hitzaurrea: Gregorio Marañón.
* Argitaletxea: Rivadeneyra (Madril). Lehenengo edizioa.
* Hizkuntza: Gaztelania
* Urtea: 1933
* Orrialdeak: 338

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Liburuaren lehen edizioaren PDFa.
Dinorah Castiglioni

**Dinorah Castiglioni** (Uruguai, 1918ko irailaren 10a – Montevideo, Uruguai, 2016ko maiatzaren 5a) zientzialaria, maistra, mediku zirujaua eta irakaslea izan zen. 

## Bizitza 
Maistra bezala 18 urterekin hartu zuten, lau urtez ikasten jardun ostean, eta Errepublikako Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean doktore graduatu zen 1950ean. Dinorah Castiglioni 1939an sartu zen Errepublikako Unibertsitateko Medikuntza Fakultatean. Une horretan, lehen eta bigarren urteko ikasleak batuta, emakumeen kopurua 80ra iristen zen, eta gizonena 220ra. Uruguain kirurgialari gisa graduatu zen lehen emakumea izan zen.  

### Lan ibilbidea 
20 urtez, emakume zirujau bakarra izan zen. 30 urte baino gehiagotan jardun zuen unibertsitateko irakasle lanetan. Hogei urte baino gehiago egin zuen lan Manuel Quintela Klinika Ospitalean, unibertsitate-ospitalean.

1976. urtean, Maciel Ospitalean sartu zen, Klinika Kirurgikoko Irakasle Agregatu gisa.

2003. urtetik Uruguaiko Medikuntza Akademiako kidea izan zen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2015ean Montevideoko Herritar Ospetsua saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Paulina Luisi
* María Hortal
* María Teresa Sande

## Kanpo estekak