Ahabia gorri

thumb|Ahabia gorriaren gutxi gorabeherako banaketa munduan. Gorria: *Vaccinium oxycoccus*. Laranja: *Vaccinium microcarpum*. Berdea: *Vaccinium macrocarpon*.
**Ahabia gorri** izenarekin, *Vaccinium* generoko ***Oxycoccus*** azpigeneroaren landare batzuei egiten zaie erreferentzia. Botanikari batzuek pentsatzen dute *Oxycoccus* generoa dela bere horretan. Zohikaztegi azidoetan hazten dira, Ipar Hemisferioaren gunerik hotzenetan. "Ahabia" hitzak -a itsatsia du.
thumb|*Vaccinium oxycoccus*en loreak

Ahabia gorriak zuhaixka edo aihen-belar txikiak eta herrestariak dira, 2 metro luze eta 5 eta 20 zentimetro bitarteko altuerakoak; zurtoin mehe eta zaintsuak dituzte, ez oso zurezkoak, eta hosto txiki iraunkorrak. Espezie monoikoa da, eta loreak arrosa ilun kolorekoak ditu. Hostoak «islatuta» daude, eta karpeloak eta estanbreak agerian uzten dituzte, aurrerantz begira. Fruitua benetako baia bat da, hostoak baino handiagoa. Hasieran, zuria da, baina, heltzean, gorri bizia bihurtzen da. Erleek polinizatzen dituzte. Jangarria da, baina zapore garratza du, gozotasuna ezkutatzeko modukoa.

2020an, Ameriketako Estatu Batuek, Kanadak eta Txilek munduko ahabia gorrien % 97 ekoizten dute. Ahabia gorri gehienak ahabia gorri zukua, saltsa, marmelada eta ahabia gorri deshidratatu azukredun gisako produktu bihurtzen dira, eta gainerakoak freskoan saltzen zaizkie kontsumitzaileei. Ahabia gorrien saltsa indioilarraren osagarri tradizionala da Estatu Batuetan eta Kanadan Eguberritako eta Esker Ematearen Eguneko afarietan, eta Erresuma Batuan Eguberritako afarian.

## Espezieak
Ahabia gorriaren hiru edo lau espezie daude, bi ataletan sailkatuta:
### *Oxycoccus* azpigeneroa, *Oxycoccus* saila
* *Vaccinium oxycoccus* edo *Oxycoccus palustris* (ahabia gorri arrunta edo iparraldeko ahabia gorria). Ipar hemisferioko eremu hotz osoan dago, Ipar Europa, Iparraldeko Asia eta Ipar Amerikako iparraldea barne. Hosto txikiak ditu, 5 eta 10 mm bitartekoak. Hostoak arrosa ilun kolorekoak dira, erdian buru purpura bat dute, eta zurtoin iletsuetan hazten dira. Fruitua baia txiki bat da, gorria edo arrosa argia, izaera garratzeko zapore freskagarria duena.
* *Vaccinium microcarpum* edo *Oxycoccus microcarpus* (ahabia gorri txikia), Ipar Europan eta Iparraldeko Asian ematen da, eta aurrekotik desberdintzen da hostoak triangeluarragoak direla eta loreen zurtoinak ez direla iletsuak. Botanikari batzuek *V. oxycoccus*-en barruan sartzen dute.
* *Vaccinium macrocarpon* edo *Oxycoccus macrocarpus* (ahabia gorri amerikarra), Ipar Amerikako jatorrizkoa (Kanadako ekialdea eta Estatu Batuetako ekialdea, Ipar Carolinako hegoaldean, altitude handietan). *V. oxycoccus*aren aldean, hostoak handiagoak dira, 10 eta 20 mm bitartekoak, eta sagarraren antzeko zaporea du.

### *Oxycoccus* azpigeneroa, *Oxycoccoides* saila
* *Vaccinium erythrocarpum* edo *Oxycoccus erythrocarpus* (hegoaldeko mendietako ahabia gorria), Ipar Amerikako hego-ekialdean du jatorria, Appalache mendien hegoaldean eta Asiako ekialdean.

Ahabia gorria «lore faltsu»aren biktima izan daiteke, Massachusetts eta New Jerseyko produkzio eremuetan ohikoa den phytoplasmaren gaixotasun kaltegarri baina kontrolagarria.

## Historia
[thumb|Ahabia gorriaren uzta [Nantucket, Massachusetts, Eastman Johnson, 1880.]]
Ahabia gorria herri artikoen dietaren parte izan da milaka urtez, eta, oraindik ere, fruitu oso ezaguna da Eskandinavian eta Errusian. Eskozian, zuhaixka basatietan biltzen zituzten baiak, baina habitat egokiak galtzeak hain urritu ditu landareak, ezen jada ez baitira aurkitzen. Ipar Amerikako ekialdean, amerindiarrek *Vaccinium macrocarpon*aren fruituak erabiltzen zituzten elikagaitzat, eta «pemmican» izeneko bizirauteko elikagaiaren osagai nagusietako bat ziren. Jakina da Massachusettseko kolono ingeles gosetiei erakutsi zizkietela 1620 inguruan, eta, hala, ahabia gorria Esker Ematearen Eguneko ohiko festan sartu zuten.

Ipar Amerikan, Ingalaterra Berriko eskualdeetako nazio algonkinarren Narragansett herriak ahabia gorriak «pemmican»en janari eta tindagaitzat erabiltzen zituela dirudi. Baia gorriei «sasemineash» deituz, litekeena da Narragansett herriak ahabia gorriak kolonoei sartu izana Massachusettsen. 1550ean, James White Norwoodek ahabia gorriak erabiltzen zituzten bertako amerikarrak aipatu zituen, eta ahabia gorri amerikarren lehen aipamena izan zen hori. James Rosierren *The Land of Virginia* liburuan kontatzen denez, europarrak lehorreratu, eta ahabia gorriz betetako azal-kopak zeramatzaten bertako amerikarrekin egiten zuten topo. Plymouthen (Massachusetts), 1633an, Mary Ringen senarrak ahabiaz tindatutako haren azpiko gonak 16 txelinen truke jarri zituela enkantean kontatzen da.

1643an, Roger Williamsen *A Key into the Language of America* liburuak ahabia gorriak deskribatzen ditu, eta «hartz baiak» izenez aipatzen ditu, hartzek jaten zituztelako. 1648an, John Elliott predikaria Thomas Shepard's-en *Clear Sunshine of the Gospel* liburuan aipatua izan zen, erromesek indiarrak ahabiak biltzen erabiltzeko zituzten zailtasunei buruzko kontakizun batean, nahiago baitzuten ehizatu eta arrantzatu. 1663an, erromesen sukaldaritza liburua agertu zen ahabia saltsaren errezeta batekin. 1667an, Ingalaterra Berriko biztanleek hamar ahabia upel, hiru bakailao upel eta indiar arto pixka bat bidali zizkioten King Charlesi, John Hullek sortutako pinuaren txelina bertan egiteagatik zuen amorrua baretzeko. 1669an, Richard Cobb kapitainak oturuntza bat prestatu zuen bere etxean (Mary Gorhamekin ezkondu zela eta Asistentzia Batzarrerako hautatua izan zela ospatzeko), indioilar basatia basahabiaz egindako saltsarekin zerbitzatuz. 1672ko *New England Rarities Discovered* liburuan, John Josselynek ahabia gorriak deskribatu zituen, eta honela idatzi zuen:

Herbehereetako Terschelling uharteko labore tipikoa ere bada, XIX. mendean hara iritsi baitzen: fruituz betetako upel bat (hondoratzeren baten hondarrak) iritsi zen kostaldera, eta, diotenez, uharteko biztanleek ireki omen zuten. Haiek, upelean ezer baliotsurik aurkitu ez zutenez, fruituak lurrera bota zituzten. Baina ahabia gorriak habitat aproposa aurkitu zuen, eta, orain, uhartean ugaria da, eta, bertan, likoreak, marmeladak eta beste produktu asko egiten dira harekin.

## Munduko ekoizpena
Iturria.

Ahabia gorriaren zukuak txantxarrak eragiten dituzten agente patogenoak blokeatzen dituen substantzia kimiko bat ere badu.

Gernu-infekzioen tratamenduetan erabiltzeari dagokionez, hainbat ikerketa biltzen dituzten bi laburpenek ondorioztatu dute ez dagoela ebidentziarik ahabia, ahabia-zukua edo ahabia-estraktuen konprimituak gernu-traktuko infekzioen prebentzioan edo tratamenduan eraginkorrak direnik esateko. Azterketak egiteko, hainbat produktu erabili ziren milaka pertsonengan (batez ere, infekzio errepikariak zituzten emakumeetan). Analisi mota horretan ohikoa denez, banakoen erdiek plazeboak jasotzen dituzte, eta beste erdiek, aztertu beharreko produktua. Egindako azterketa guztietan, ahabiak edo deribatuak jaso zituzten pazienteek ez zuten desberdintasun nabarmenik erakutsi plazeboak jaso zituztenekin.​

2004ko udazkenean, Erresuma Batuan ohar bat argitaratu zen warfarina hartzen duten pazienteei ahabia gorriaren zukurik ez edateko ohartarazteko, konbinazio horrek, itxuraz, eragiten dituen ondorio kaltegarriak direla eta.

## Ikerketa 
### Fitokimikoak 
Ahabia gordinak, ahabia zukua eta ahabia estraktuak polifenol iturri dira, proantozianidinak, flavonolak eta kertzetina barne. Konposatu fitokimiko horiek «in vivo» eta «in vitro» aztertzen ari dira sistema kardiobaskularrean, immunitate-sisteman eta minbizian izan ditzaketen ondorioak aztertzeko. Hala ere, gizakiekin egindako ikerketek ez dute baieztatzen ahabia polifenolen kontsumoak minbiziaren aurkako onurak, immuneak edo kardiobaskularrak ematen dituenik. Xurgapen eskasak eta iraizketa azkarrak mugatzen dute potentziala.

### Extraktuaren kalitatea 
Arazoak egon daitezke ahabietatik ateratako A motako proantozianidinak (PAC) kuantifikatzeko balidazio faltarekin. Adibidez, PAC estraktuaren kalitatea eta edukia hainbat metodo erabiliz atera daiteke, besteak beste: Europako farmakopearen metodoa, masa kromatografia/espektrometria edo 4-dimetilaminozidiosehido eraldatuaren metodo kolorimetrikoa. Aterakinen analisiaren aldaketek zailtasunak sor ditzakete ahabien abiapuntuko materialen PAC aterakinen kalitatea ebaluatzeko; adibidez, eskualdearen jatorriaz, uztaren unearen heldutasunez  eta uztaren ondorengo eraldatzez. Ebaluazioek erakusten dute kalitatea asko aldatzen dela PAC komertzialaren estraktu batetik bestera.

## Marketin eta ekonomia
### Ameriketako Estatu Batuak
Ameriketako Estatu Batuetan, ahabia gorrien salmentak Esker Ematearen Egunarekin eta Eguberriekin lotu izan dira.
thumb|left|AEBko urteroko ahabi-laboreak, 1907tik 1935era

AEBn, ahabia gorrien eskala handiko laborantza garatu da, beste herrialdeetan ez bezala. AEBko ahabia hazleek merkaturatze kooperatiboaren historia luzea dute. Jada 1904an, John Gaynor Wisconsineko laborariak eta A.U. Chaney Iowako Des Moines herriko fruta artekariak Wisconsin Cranberry Sales Company izeneko kooperatiba batean antolatu zituzten Wisconsineko laborariak, erosleengandik prezio bateratu bat jasotzeko. New Jerseyko eta Massachusettseko laborariak ere kooperatibetan antolatu ziren, eta National Fruit Exchange sortu zuten, fruta Eatmor markaren pean merkaturatzen zuena. Komertzializazio kooperatiboaren arrakastak porrotera eramateko zorian egon zen. Prezio altu eta konstanteekin, azalera eta produkzioa bikoiztu egin ziren 1903 eta 1917 artean, eta prezioek behera egin zuten.

Ahabia soberakinekin eta AEBko etxeetako ohituren aldaketekin, laborari ekintzaile batzuk kalitate txikiagoko ahabiak ontziratzen hasi ziren merkatu freskorako. Mozkinak urriak zirenez kontserba-lantegien arteko lehia gogorra zen. Ocean Spray kooperatiba 1930ean sortu zen, prozesamendu primarioko hiru enpresak bat eginda: Ocean Spray Preserbating company, Makepeace Preserbating Co, eta Cranberry Products Co. Enpresa berriak Cranberry Canners, Inc. izena hartu zuen, eta Ocean Spray etiketa erabili zuen bere produktuetan. Enpresa berriak merkatuaren % 90 baino gehiago prozesatzen zuenez, legez kanpokoa zatekeen AEBko monopolioaren aurkako legeen arabera, baina John Quarles abokatuak nekazaritza kooperatibentzako zegoen salbuespena aurkitu zuen. 2006an, AEBko industriaren % 65 inguru Ocean Spray kooperatibarena da.

1958an, Morris April Brothersek (Eatmor markako ahabia saltsa ekoizten zuen Tuckahoen, New Jerseyn) salaketa jarri zuen Ocean Sprayren aurka Sherman Antitrust Legea urratzeagatik, eta 200.000 dolar irabazi zituen benetako kalteetan eta kalte hirukoitzetan, hain zuzen ere, Ahabiaren Ikara Handia gertatu zenean. 1959ko azaroaren 9an, Arthur S. Flemming Ameriketako Estatu Batuetako Osasun eta Giza Zerbitzuen Departamentuko idazkariak iragarri zuen 1959ko ahabien uztaren zati bat amitrol herbizidaren arrastoekin kutsatuta zegoela. Ahabien merkatua hondoratu egin zen, eta laborariek milioika dolar galdu zituzten. Hala ere, izualdiak industriari erakutsi zion ezin zirela Gabonetako merkatuaren menpe egon beren produktuentzat; urte osoan saltzeko merkatuak aurkitu behar zituzten beren frutarentzat. Pestiziden erabilerarekin ere kontu handiz ibili behar izan zuten. Aminotriazolaren izualdiaren ondoren, Ocean Spray berrantolatu egin zen, eta dirutza handiak inbertitu zituen produktuen garapenean. Produktu berriak sartu ziren, hala nola ahabia zuku eta sagar nahasketak, eta, horien ondoren, beste zuku nahasketa batzuk.

## Ikus, gainera
* Jujubondo
## Erreferentziak
## Kanpo estekak 
*  Cranberry Library Page: página muy completa de enlaces relacionados con el arándano rojo (Universidad de Wisconsin-Madison).
*  Estudio de 1989 sobre el papel que el zumo de arándano rojo puede jugar en la inhibición de la adherencia bacteriana a la pared interna de la vejiga
*  The Cranberry Institute Información sobre los beneficios para la salud del arándano rojo