Tay-Sachsen gaixotasun

**Tay-Sachsen gaixotasuna** edo **familiako idiozia amaurotikoa** sortzetiko adimen-ahultasuna, mailarik baxuenarekin agertzen dena (idioziarekin, hain zuzen). Adimen-narriadura progresiboa da, ikusmena hondatu egiten da, nerbio optikoaren atrofiarekin eta amaurosiarekin (itsutasunarekin), eta orban horiak kolorazio berezia hartzen du (gerezi-kolorea, hain zuzen). 3-4 urteren buruan heriotza agertzen da.

Metaketa lisosomalak eragindako gaixotasunetako bat da. Gaixotasuna duten gizabanakoak ez dira gai A-hexosaminidoak izeneko entzima lisosomiko bat sortzeko. Entzima horrek gangliosidoen, esfingolipido mota bat, degradazioan parte hartzen du eta nerbio-sistema zentralera metatzen eta endekatzen dira. Lipidosien edo lipidoak biltegiratzearen ondoriozko gaixotasunen barruan sartzen dute.

## Fisiopatologia 
Tay-Sachsen gaixotasuna anomalia autosomiko errezesiboa da, eta nerbio-sistema zentralaren endekapen progresiboa eragiten du. Haurtxoek normalak dirudite jaiotzean, eta normalean sei hilabetera arte garatzen dira,

## Etiologia 
Tay-Sachsen gaixotasuna A hexosaminidasa (HEXA) entzimaren aktibitate-galeraren ondorioz gertatzen da. Entzima hori normalean lisosometan egoten da; organulu horiek molekula handiak degradatzen dituzte zelularentzat birziklatzeko. GM2 gangliosidoa degradatzeko, nerbio-zelulen mintzen osagai lipidiko bat behar da HEXA. HEXA funtzionalik gabe, gangliosidoak garuneko zeluletan metatzen dira eta nerbio-sistema hondatzen dute. TSDrako eramaile heterozikgotoek, genearen kopia normal batekin, HEXA kantitate normalaren erdia baino ez dute sortzen, baina ez dute gaixotasunaren sintomarik agertzen.

Tay-Sachsen gaixotasunaz arduratzen den genea 15. kromosoman dago, eta HEXA entzimaren alfa azpiunitaterako kodetzen du.

## Koadro klinikoa 
Sintoma ohikoenen artean honako hauek daude: eskuen dardara, hizketaren akatsak, muskuluen ahultasuna eta orekaren galera, gorreria, ikusmen-gaitasunaren galera, baita itsutasunera iristea ere, krisi epileptikoak, hazkundearen atzerapena, suminkortasuna, apatia eta gaitasun mental eta sozialen atzerapenak.

## Pronostikoa 
Gaixotasun sendaezina da, eta pazienteak, oro har, bost urte bete baino lehen hiltzen dira. 16 urte bete arte bizi izan zen paziente baten kasu baten berri eman zen.

## Tratamendua 
Gaur egun TSDrako tratamendu eraginkorrik ez dagoen arren, eramaileen detekzioan berriki egindako aurrerapenek gaixotasunaren prebalentzia murrizten lagundu dute arrisku handiko populazioetan. Eramaileak Hex-Aren jardueraren proben bidez edo mutazio genetiko zehatzak detektatzen dituzten DNA proben bidez identifika daitezke. Gainera, gaur egun, Tay-Sachsen gaixotasunerako tratamendu potentzial gisa, Hex-A entzima ordezkatzeko terapiak eta gangliosidoen sintesiaren inhibitzaileak ikertzen ari dira.

Ingeniaritza genetikoan egindako azken aurrerapenei esker, Hex-A entzima ez sortzeak eragindako anomaliaren gene konpontzailea haurraren DNAn sar daiteke, haren gabeziaren sintomatikoa baita. Teknika konplexu hori egiteko, aldez aurretik oso jarduera txikiko birus batean sartutako genea sartzen da (hotzeriaren birusarena baino askoz txikiagoa), eta birus horren gorputza azkar barreiatzeko eta normalean zituen gene patogenoak ezabatzeko gai diren geneak utzi zaizkio.

## Prebentzioa 
Gaur egun, Tay-Sachsen gaixotasuna prebenitzeko hainbat estrategia daude, batez ere juduei zuzendutakoak, gaixotasun hori gehien pairatzen dutenei zuzenduta:
* Jaio aurreko diagnostikoa. Jaio aurreko proba genetikoak zehaztu dezake fetuak bi gurasoen genearen kopia akastun bat heredatu duen ala ez. Haurdunaldia eteteko prest dauden bikoteentzat, horrek Tay-Sachs gaixotasuna izateko arriskua kentzen du, baina abortuak arazo etikoak sortzen ditu familia askorentzat. Bilo korionikoaren lagina, haurdunaldiaren 10. astearen ondoren egin daitekeena, jaio aurreko diagnostikoa egiteko modurik ohikoena da.
* Obulua ezarri aurreko diagnostiko genetikoa. Ernalketa kasuetan, non amaren obuluak ateratzen diren ernaltzeko, enbrioia ikus daiteke amaren umetokian ezarri aurretik, eta, horrela, enbrioi osasuntsuak bakarrik hautatzen dira. Tay-Sachs gaixotasunaz gain, ezarri aurreko diagnostiko genetikoa fibrosi kistikoa, zelula faltziformeen anemia, Huntingtonen gaixotasuna eta beste nahasmendu genetiko batzuk prebenitzeko erabili da. Hala ere, metodo hau garestia da. Teknologia mediko inbaditzaileak behar ditu, eta askoren finantza-baliabideetatik haratago dago.
* Bikoteak aukeratzea. Judu ashkenazien zirkuluetan ikerketak egiten dira komunitateko zein pertsona diren genearen eramaileak eta, beraz, euren seme-alabei gaixotasuna transmititu diezaieketen zehazteko. Emaitza horiek ez zaizkie zuzenean pertsonei ematen; aitzitik, 6 digituko zenbaki bat ematen zaie, eta zenbaki horretara dei dezakete eramaileak diren ala ez jakiteko. Proba horien helburua 2 eramailek euren artean seme-alabarik ez izatea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak