Itsaso

[thumb|280px|Itsasoa [Ondarraitz hondartzatik ikusia goizaldean, Hendaian]]
[thumb|280px|[Bizkaiko golkoa: Euskal Herriko itsasoa]]
**Itsasoa** ur gaziko hedadura zabala da, kostatik haratago dagoena, eta Lurraren azaleraren %&nbsp;71&nbsp;estaltzen duena (361.132.000&nbsp;km²,&nbsp;eta bolumen osoa 1.332.000.000&nbsp;km³&nbsp;inguru). Itsasoek hidrosferaren azaleraren %&nbsp;97,2&nbsp;hartzen dute. Lurreko klima erregulatzen du, eta eginkizun garrantzitsua du uraren zikloan, bai eta karbonoaren eta nitrogenoarenean ere. Geografian, itsasoa ur eremua da, ozeanoa baino txikiagoa edo harexen zatia dena, eta, batzuetan, aintzira handiei ere *itsaso* deitzen zaie. Gizakiak historiaurretik baliatu izan dira itsasoz, aztertuz, ustiatuz eta garraiobidetzat erabiliz. Itsasoaren azterketa zientifiko modernoa ozeanografia da.

Itsasoko uretan disolbatutako solido ugariena sodio kloruroa da. Horrez gain, urak magnesio-, kaltzio-, potasio- eta merkurio-gatzak ere baditu, baita beste asko ere, horietako batzuk oso kontzentrazio txikietan. Gazitasuna asko aldatzen da, txikiagoa (ur azaletik eta ibai handien bokaleetatik hurbil) eta handiagoa (hondo sakonetan); hala ere, disolbatutako gatzen proportzio erlatiboak gutxi aldatzen dira itsasoan zehar.

Gazitasuna asko aldatzen da. Txikiagoa da ur azaletik hurbil eta ibai handien bokaletan, eta ozeano sakonean, berriz, handiagoa; hala ere, gatz disolbatuen proportzio erlatiboak gutxi aldatzen dira ozeanoetan. Itsasoko uretan disolbatutako solidorik ugariena sodio kloruroa da. Itsasoko urak magnesio, kaltzio eta potasio gatzak ere baditu, beste elementu askoren artean, batzuk kontzentrazio minimoetan. Itsasoaren gainazalean jotzen duten haizeek olatuak sortzen dituzte, eta olatu horiek hautsi egiten dira sakonera txikiko uretan sartzen direnean. Haizeek gainazaleko korronteak ere sortzen dituzte marruskaduraren bidez, ozeanoetan ur-zirkulazio motelak baina egonkorrak ezarriz. Zirkulazioaren norabideak zenbait faktorek gobernatzen dituzte, hala nola kontinenteen formak eta Lurraren errotazioa (Coriolis efektua). Ur sakonetako korronteek, uhal garraiatzaile globala izenez ezagutzen direnak, ur hotza garraiatzen dute poloen gertutik ozeano guztietara. Mareak edo itsasaldiak, egunean bi aldiz itsas maila igotzeak eta jaisteak, Lurraren errotazioak eta Ilargiaren eta, neurri txikiagoan, Eguzkiaren grabitazio-efektuek eragiten dituzte. Mareek oso maila altua izan dezakete badia edo estuarioetan. Plaka tektonikoek ozeanoen azpian egiten dituzten mugimenduen ondorioz sortzen diren urpeko lurrikarek tsunami suntsitzaileak eragin ditzakete, sumendiek, lur-irristatze handiek edo meteorito handien talkek bezala.

Askotariko organismoak, bakterioak, protistoak, algak, landareak, onddoak eta animaliak barne, itsasoan bizi dira. Itsasoko habitat eta ekosistemak aukera zabala eskaintzen du. Horiek bertikalki hedatzen dira Eguzkiak argiztatutako gainazal eta itsasertzetatik eremu abisal hotz eta iluneko sakonera eta presio handietaraino, eta, zabaleran, kasko polarren azpiko ur hotzetatik eskualde tropikaletako koralezko uharrien aniztasun koloretsuraino. Organismo-talde nagusietako askok eboluzionatu zuten itsasoan, eta baliteke bizitza han hasi izana.

Gizakia elikagaiz hornitzen da itsasotik, batez ere arrainez, baina baita itsaski, ugaztun eta algez ere, arrantzaleek harrapatuz edo urpean haziz. Itsasoak beste hainbat erabilera ere baditu, horien artean merkataritza, bidaiak, meatzaritza, energiaren sorrera, gerra eta aisialdiko jarduerak, hala nola igeriketa, bela eta urpekaritza. Jarduera horietako askok itsas kutsadura sortzen dute.

Itsasoa garrantzitsua da giza kulturan; agerpen garrantzitsuak ditu literaturan (behintzat Homeroren *Odiseatik*), itsas artean, zineman, antzerkian eta musika klasiko eta herrikoian. Sinbolikoki, itsasoa Scylla gisako munstroen itxuran agertzen da mitologian, eta, ametsen interpretazioan, inkontzientea den burua irudikatzen du. 

Itsasoaren nazioarteko eguna ekainaren 8an ospatzen da, eta Munduko Itsas Eguna irailaren 26an.​ 2008an, Europako Batzordeak maiatzaren 20ko data proposatu zuen Europan itsasoa ospatzeko eta itsas kultura eta ondarea sustatu asmoz. Egun horretan, «ate irekiko» (portu irekiak) eginkizunak, museo eta akuarioak inplikatzen dituzten ingurumen-ekintzak, hitzaldiak eta abar egin zitekeen. Batzordeak urtero antolatzen du Europako itsas eguna (ingelesez: European Maritime Day, DME) hiri desberdin batean.

## Definizioa
[thumb|Munduko ozeanoetako urak erakusten dituen mapa animatua. Lurra inguratzen duen ur-masa jarraitua da. Munduko ozeanoa hainbat eremu nagusitan banatzen da, eta, horien artean, truke nahiko mugagabea dago. Oro har, bost ozeano-zatiketa definitzen dira: [Ozeano Atlantikoa|Atlantikoa, Barea, Indiakoa, Hegoaldekoa eta Artikoa; azken biak, batzuetan, lehenengo hiruren parte direla kontsideratzen da.]]
Itsasoa Lurreko ur ozeaniko guztien sistema interkonektatua da, Ozeano Atlantikoa, Barea, Indiako Ozeanoa, Hegoaldekoa eta Artikoa barne.​ Hala ere, «itsaso» hitza erabil daiteke askoz txikiagoak diren ur-gorputz jakin batzuk izendatzeko ere, hala nola Ipar Itsasoa edo Itsaso Gorria. Ozeanoak izango lirateke hedadura handiena dutenak, eta, gero, tamaina desberdinetakoak, itsasoak etorriko lirateke. Ez dago itsasoen eta ozeanoen arteko bereizketa garbirik, nahiz eta, oro har, itsasoak txikiagoak diren eta, askotan, lurrez inguratuta dauden neurri batean (itsaso marjinalak, adibidez) edo guztiz (barruko itsasoak).​ Hala ere, Sargazoen itsasoak ez du itsasertzik, eta korronte zirkular baten barruan dago, Ipar Atlantikoaren biraketa.​ Itsasoak, oro har, aintzirak baino handiagoak dira, eta ur gazia dute, baina Galileako itsasoa ur gezako aintzira da.​​ Itsasoaren eta ozeanoaren arteko bereizketa hainbat arrazoirengatik egiten da, batez ere itsaso irekiei buruz hitz egiten denean; normalean, bereizketa kokapen geografikoaren arabera egiten da, eskuarki bi masa lehortarren artean dagoena edo, batzuetan, gutxienetan, plataforma kontinentalaren kokapenaren arabera. Horren adibide batzuk dira: Mantxako kanaleko itsasoa, Ozeano Atlantikoarekin Itsaso Zeltikotik komunikatzen dena, baina Ingalaterrako hegoaldeko kostaren eta Frantziako iparraldeko kostaren artean duen kokapenagatik bereizten dena; Mediterraneo itsasoa, Gibraltarko itsasartetik Ozeano Atlantikoarekin komunikatzen dena eta Europa, Asia eta Afrikaren artean kokaturik egoteagatik argi eta garbi bereizten dena, itsas baldintza propioak izateraino (tenperatura desberdinak, fauna eta flora desberdinak eta anplitude ezberdineko mareak). Beste itsaso ireki bat, kasu honetan Sargazoena, Floridan zehar bere alga metaketarekin, Ozeano Atlantikotik erabat modu arbitrarioan bereizten da.

Itsas Zuzenbideari buruzko Nazio Batuen Konbentzioak dio ozeano osoa itsasoa dela.​​

## Hitza
Euskara batuan erabili beharrekoa *itsaso* da, *ts*-rekin. 

*Itsaso* emakume-izena ere bada. *Itxaso* ere erabiltzen da. *Itsaso* edo *Itxaso* deiturak ere badira.

### Izenak
Ur eremu batzuek *itsaso* izena hartzen dute itsasoak ez izan arren. Beste hainbat, nahiz eta beste izen bat erabili, itsasoak dira. Adibidez, *golko* eta *badia*. Hurrengo zerrendan izen nahasgarri batzuk agertzen dira:
* Bizkaiko golkoa: Ozeano Atlantikoko itsasoa da.
* Persiar golkoa itsasoa da; Mediterraneoaren antzekoa.
* Itsaso Hila, berez, aintzira da.

## Motak
Ozeanoa baino txikiagoak diren itsasoen artean, hiru mota bereizten dira: Itsaso zabalak, ozeanoekin zuzenean lotuta daudenak (Kantauri itsasoa edo Karibekoa, esaterako), ozeanoarekin itsasarte baten bidez lotuta dauden itsasoak (Mediterraneoa edo Itsaso Gorria, adibidez) eta, azkenik, itsaso itxiak, ozeanoarekin batere loturarik ez dutenak (Itsaso Hila, Kaspiar itsasoa eta abar).

### Zerrenda
## Itsasoko ura
thumb|upright=1.3|right|Batez besteko gazitasuna urazalean (World Ocean Atlas, 2009)

Gazitasuna da, dudarik gabe, itsasoko uraren ezaugarri nagusia; horregatik, *gesala* ere esaten zaio. Gazitasunarekin batera, tenperatura eta presioa dira beste bi tasun aipagarriak. Eguzki energia da itsasoen bero iturri behinena; hala, ur azalean nabaritzen da, batez ere, Eguzkitiko berotasuna, eta, sakondu ahala, gero eta berdinago eta gorabehera gutxiago izaten du.

Oro har, itsasoko uraren erdia 13&nbsp;eta 3,8&nbsp;graduren artekoa da; horrela, bada, itsasoa kontinenteetako tenperaturen erregulatzailea da. Itsasoko urak bere osaketan elementu kimiko asko ditu. Hala ere, itsas azaleko gazitasunak gorabehera handiak izaten ditu; batetik, beroak azaleko ura lurruntzen du, eta, orduan, gazitasuna handitzen da; bestetik, ibaietako urak, euriak eta glaziarretako izotz urtuak gezatu egiten dute itsas azaleko ura.

Sodio kloruroa da itsas urak duen gatz ugariena, eta, ondoren, magnesio kloruroa, kaltzio eta potasio sulfatoak, kaltzio karbonatoa eta magnesio bromuroa, besteak beste. Lurrunketa handia izaten den itsasoetan –tropiko aldekoetan eta itsaso itxietan–, are gaziagoa izaten da itsas ura.

## Uraren higidura
Itsasoko ura etengabe ari da mugitzen, gainaldeko ura batez ere. Uhinak, itsasaldiak eta itsaslasterrak dira itsasoaren higidura mota nagusiak.

### Uhinak
Haizeak jotzen duenean, ur azalean uhinak edo olatuak eratzen dira, eta, gehienez ere, zazpi-hamar metrotako sakonera izaten dute. Itsas zabalean, haizeak uhinak eratzen ditu, baina ez du ur masa aurrerantz eramaten; kostaldera hurbildu ahala, ordea, olatuaren uhinak hondoaren kontra jo, eta lehertu egiten dira. Olatuek indar handia har dezakete lehertzean; hala, kosta higatzen dute.

Itsas zabaleko olatuek eta grabitate arruntekoek izan dezaketen goreneko garaierari buruz hainbat iritzi daude, baina, orain arteko erregistroen arabera, olatuek 20 metroko garaiera izan dezakete gehienez ere. Dena dela, uhin garaiera oinarri harturik, sailkapen hau egiten dute marinelek ageriko olatuentzat:
* *Itsaso barea* dagoela esaten da itsasoaren egoera oso egonkorra denean, uhin luzera handiko eta garaiera oso txikiko olatuak, beraz, ia ikusten ez direnak.
* *Itsaso kizkurra* dagoela esaten da olatuak uhin luzera txikikoak eta 25&nbsp;zentimetro baino anplitude txikiagokoak direnean.
* *Itsaso handia* da lau metro inguruko anplitudeko olatuak daudenean.
* *Itsaso oso handia*, berriz, lau metrotatik sei metro arteko anplitudeko olatuak daudenean.
* *Itsaso zakarra* olatuek seitik bederatzi metro arteko anplitudea duten egoera da.
* *Itsaso hautsia* 9&nbsp;metrotik gorako anplitudeko olatuak eratzen diren egoera da.

### Itsasaldiak
Mareak edo itsasaldiak itsas mailaren gorabeherak dira, eta Eguzkiaren eta, batez ere, Ilargiaren erakartze indarrek eragiten dituzte. Ilargiaren erakartze indarra Eguzkiarena baino askoz ere handiagoa denez Lurrean, Ilargiaren aldiekin batera izaten dira itsasgorak eta itsasbeherak.

Ilberria eta ilbetea denean izaten dira itsasaldi biziak, eta orduan igotzen eta jaisten da gehien itsas maila, zeren eta, halakoetan, Ilargiaren erakarpen indarrari Eguzkiarena gehitzen baitzaio. Itsasaldiak askoz ere gorabehera txikiagoak izaten ditu itsaso itxietan (Mediterraneoan, adibidez) itsaso zabaletan baino (Kantauri itsasoan, esaterako).

### Itsaslasterrak
thumb|320px|Ur-azaleko itsaslasterrak: gorria beroa da; urdina, hotza.

Itsasoko ur-lasterrak itsas azalean edo hondoan higitzen diren ibaien moduko jarioak dira, eta Lurreko beste latitude batzuetara eramaten dituzte jaiolekuko uraren ezaugarriak (gazitasuna, tenperatura, etab.). Haize nagusiak eta uraren dentsitate desberdintasunak dira itsaslasterrak sortzen dituzten bi arrazoi behinenak. Itsaslasterrak horizontalean higitzen dira azalekoak direnean eta bertikalean sakonekoak direnean.

Lurraren errotazioarengatik sortzen den inertziak, *Coriolisen indarra* delakoak, eskuinerantz desbideratzen du itsaslasterren norabidea Ipar hemisferioan, eta ezkerrerantz Hego hemisferioan. Itsaslasterrak hotzak edo epelak izaten dira, jaiolekuaren arabera, eta eragin handia dute tokian tokiko kliman.

Itsaslaster hotzak bi lurburuetan jaiotzen dira, eta tropikoetarantz bideratzen dira handik; aldiz, itsaslaster epelak ekuatorean eta tropiko aldean jaio, eta lurburuetarantz joaten dira. *Golkoko itsaslasterra* izenekoa Bizkaiko golkotik igarotzen da; itsaslaster epela da, Mexiko parean jaiotzen baita, eta Euskal Herriko klima epeltzen du.

## Itsas hondoko erliebea
380px|thumb|eskuinera|Itsasertz-ozeano ebaketa: plataforma kontinentalaren kokapena.

Lurrazalean bezala, itsas hondoan ere haranak, sakanak, ordokiak eta mendikateak daude. Hala, kostaldean, kontinentearen itsaspeko ordokia hedatzen da, itsaso zabalerantz okertuta egoten den lur zerrenda laua eta sakontasun gutxikoa (200 metro sakon du gehienez ere).

Kontinentearen itsaspeko ordokia bukatzen den tokian, ezponda edo aldapa hasten da; ordokian eta ezpondan, arroila sakon batzuk izaten dira ibaietako ur lasterrek ebakiak. Ezpondatik itsaso zabalerantz barneratu ahala, itsas hondoko sakana edo ordoki abisala hedatzen da; itsas maila baino 3.500-5.500&nbsp;metro beherago dago sakana abisala, eta bertan biltzen dira, ibaiek eramanda, kontinenteetako sedimentuak.

Ordoki abisalean, mendikateak edo bizkarrak daude, ozeanoetan zehar kilometro askotan luzatzen direnak, eta mendikate horietako tontorrak bizpahiru kilometrotako garaiera izaten dute. Lurraren azaleko bi plakaren artean eratzen dira itsas hondoko bizkarrak, eta lurpeko indarren ondorio dira. Ordoki abisalean badira osin sakon batzuk ere, eta, osin horien alde batean, uretatik kanpora irteten diren tontor batzuk izaten dira, uharte arku izenekoak.

## Itsas bizitza
[left|upright|thumb|[Koralezko uharria munduko habitat bioaniztasunhandienetakoa da.]]

Itsasoa hainbat izaki bizidunen bizitokia da, habitat gisa erabilia. Eguzkiaren argiak goiko geruzak bakarrik argitzen dituenez, itsaso gehiena ilunean dago. Sakonera eta tenperatura gune ezberdinek espezie multzo desberdinentzako habitata ematen dutenez, itsas inguruneak, bere osotasunean, bizi-aniztasun oparoa jasotzen du bere baitan. Itsas habitatak aldatu egiten dira ur azaletik hasi eta itsas hobi sakonenetaraino eta koral uharriak, alga-basoak, itsas belardiak, marea-putzuak, itsas hondo lohitsu, hareatsu eta harritsuak eta eremu pelagiko irekia barne. Itsasoan bizi diren organismoak askotarikoak dira: 30&nbsp;m luzeko baleatik fitoplankton eta zooplankton mikroskopikoetaraino.

Itsas ekoizle primarioak (landareak eta organismo mikroskopikoak planktonean) oso hedatuta daude, eta funtsezkoak dira ekosisteman. Kalkuluen arabera, munduko oxigenoaren erdia fitoplanktonak sortzen du, eta itsasoko material biziaren ekoizpen primarioaren % 45 diatomeek ematen dute. Alga handiagoak, makroalga (itsas belarra) deritzena, garrantzitsuak dira toki mailan; sargazoek jito flotatzaileak eratzen ditu, kelpak, aldiz, itsas hondoko basoak.

Argia ur azaletik 200&nbsp;metrora baino ezin denez sartu, sakonera hori da landareak haz daitezkeen itsas zati bakarra. Itsasoko nitrogenoaren zikloa eraldaketa mikrobiar konplexuetan datza, horien artean nitrogenoaren finkapena, honen asimilazioa, nitrifikazioa, anammoxa eta desnitrifikazioa.

Animalia handiei dagokionez, itsasoan lehorrean baino taxoi mota zabalagoa dago, eta oraindik espezie asko ez dira aurkitu, zientziak ezagutzen duen kopurua urtero handituz. Ornodun batzuk lehorrera itzultzen dira ugaltzera, adibidez, itsas hegaztiak, fokak eta dortokak, baina arrainek, zetazeoek eta itsas sugeek bizimodu erabat itsastarra dute, ornogabeen filum oso batzuk bezala.

### Biomak
Itsasoko biometan, ezin da eskualde biomarik bereizi, itsasoko ingurunearen egoera era berekoa delako eskala handian eta itsasoko izaki biziak erraz barreiatzen direlako. Urak dituen ezaugarri fisikoen ondorioz, itsasoan ez dira behin ere izaten lehorrean, berez, izaten diren tenperatura aldaketak; gainera, ura ez da faktore mugatzailea, argia bai ordea, ez baita metro gutxi batzuk baino sartzen.

*Itsasaldeko bioma: Kostaldearen eraginetik urrun dago, eta hiru azpibiomatan banatzen da: igeri dauden eta itsaslasterrek eramaten dituzten izaki bizi, batez ere, mikroskopikoena (planktona); nektonak edo animalia multzo igerilari aktiboek (balea, izurdea, atuna, txibia, dortoka, etab.) osatzen dutena eta hondoko izakiek edo bentosak osatzen dutena.

*Kostalde harkaiztsuetako bioma: Itsas belarrak dira hor nagusi; eremu batzuetan, saldo horizontal ondo mugatuak eratzen dituzte. Urak zenbat eta sakonago, saldo horiek orduan eta aldatuago (eremu banatze bertikala) izango dira, animaliengan ere eragina duten itsasaldien ondorioz sortzen diren lehorraldien arabera.

*Lurreko eremu batzuetan, koralezko uharriak izaten dira, eta, beren ehunetan, itsas belar mikroskopikoak dituzten koralak nagusi dira han. Koralezko uharriek, «Itsasoko baso tropikalak» deiturikoek, munduko ozeanoaren azaleraren %&nbsp;0,1&nbsp;baino gutxiago hartzen dute, baina bertako ekosistemak itsas espezie guztien %&nbsp;25&nbsp;dira. Ezagunenak uharri tropikalak dira, Australiako Koral hesi handia kasu, baina ur hotzeko uharriek espezie ugari dituzte, koralak barne.

*Kostalde hareatsu eta lohitsuetako bioma: Azpiak ez du egonkortasunik, itsasaldiek eta ur-lasterrek etengabe astintzen baitute, eta, beraz, etengabe ari da azpia eratzen berriz. Itsas belarrak bakanak dira, eta animaliak ugariak: harrak, soinberak eta oskoldunak gehienbat.

## Itsaso estralurtarrak
Ilargiko itsasoak zabaldi basaltikoak dira, berez. Lehen astronomoen ustetan, ur eremuak zirenez, *itsaso* izena hartzen dute. Izena latinez dute, hau da, *mare*, baina baita ere *oceanus* (ozeanoa), *lacus* (aintzira), *palus* (zingira) edo *sinus* (badia).

Baliteke, aspaldi. ur likidoa egotea Marteko lurrazalean. Horregatik, hainbat zabaldi itsaso lehortuak direlako teoriak daude. Handiena, *Vastitas Borealis* da; beste batzuk *Hellas Planitia* eta *Argyre Planitia* dira.

Hainbat ilargiren lur azpian, ur likidoa dagoela uste da, batez ere Europa ilargian.

## Kulturan
[thumb|upright=1.6|alt="Great wave" by Hokusai|*[Kanagawako olatu handia* (Katsushika Hokusai, 1830&nbsp;inguru)]]

Itsasoak kulturan eragin handia izan du hainbat mendeetan zehar, eta gizakiak itsasoan izan duen esperientzia kontraesankorra izan da: boteretsua baina barea, ederra baina arriskutsua. Itsasoari buruzko kultura literatura, arte, poema, film eta antzerki bidez gauzatu da. Txalupak irudikatzen dituen artelanik zaharrena duela 40.000&nbsp;urtekoa da. Harrezkero, hainbat herrialde eta kulturatako artistek itsasoa irudikatu dute. Sinbolikoki, izaki fantastikoz betetako ingurune etsaitzat hartu izan da itsasoa: *Leviatan* Biblian, *Isonade* japoniar mitologian, *Kraken* eskandinaviar mitologian edo *Traganarru* euskal mitologian.

## Zientzian
*Itsaso* terminoa fisika kuantikoan ere erabiltzen da. Dirac itsasoa energia negatiboaren egoeren interpretazio bat da, hutsa barnean hartzen duelarik.
## Oharrak
## Erreferentziak
## Ikus, gainera
* Ozeano
* Itsasargi
* Itsasarte
* Itsaslaster
* Itsasoko ur
* Itsasoa kulturan

## Kanpo estekak
* Ozeanoei buruz hitz egin dezagun Unesco Etxearen txostena