Fernandel

**Fernandel** —jaiotza-izena: **Fernand Joseph Desiré Contandin**— (Marseilla, Frantzia, 1903ko maiatzaren 8a - Paris, Frantzia, 1971ko otsailaren 26a) aktorea izan zen. Opereta eta komedia aktore gisa hasi zen, baina zineman izan zuen osperik handiena. Filmetan, inozo, xamur, eratsu eta umoretsu agertzen da beti Fernandel. M. Pagnolen filmetan gailendu zen batik bat (*Angèle*, 1934; *Regain*, 1937; *Schpountz*, 1938; *La fille du puisatier*, 1940, eta *Don Camilo* film-saila).

Bere izen artistikoa, Fernandel, omen zetorkion amaginarrebak «hor dator Fernand d'elle» (hau da, *hor dator alabaren Fernand*) zioelako. Hala ere, esan ohi da bertsio hori ez dela egiazkoa.

Music halletik irtenda, hainbat hamarkadatan, Frantziako zinemako izarrik handienetakoa izan zen. Txarteldegiko benetako txapelduna, bere ibilbide luzean, aretoetara 200 milioi ikusle baino gehiago erakartzea lortu zuen.

Bigarren Mundu Gerraren aurreko eta ondorengo zinemako komediante enblematikoa da, eta klasiko bihurtu diren hainbat filmetan jokatu zuen: *Angèle*, *Regain*, *Le Schpountz*, *La Fille du puisatier*, *Topaze*, ''L'Auberge rouge*, *Le Mouton à cinq pattes*, *Ali Baba et les Quarante Voleurs* edo *La Cuisine au beurre*, baita errepikatzen diren hainbat pertsonaia ere, hala nola *Don Camillo* film-saila. Rol dramatiko batzuk ere arrakastaz jokatu zituen, batez ere *Naïs*, hasierako garaietan, gero *La Vache et le Prisonnier* 1959an edo, bere bizitzaren amaieran, *Heureux qui comme Ulysse*...

Abeslari herrikoia da, diskografia garrantzitsu bat utzi du, eta han ere kanta famatuak izan ditu, askotan bere filmen jatorrizko bandako edo telebistan edo irratian egindako agerpenetako batzuk, besteak beste: *On m’appelle Simplet*, *Ignace*, *Félicie aussi* edo *Le Tango corse*. Ezaguna berak bere buruari ematen dion «zaldi-buru» izenez, nazioartean ospea lortzen du; izan ere, 1968ko maiatzaren 3an, De Gaulle jeneralak, Eliseora egindako harrera batean esan zuen aktorea zela «munduan bera baino ospetsuagoa zen frantziar bakarra».

Birikako minbiziak jota hil zen.

## Bizitza
Marseillan jaio zen guraso italiarrengandik (Dioniso Coutadin eta Desirea Bedouina). Italian oso zabalduta dagoen iruzkin baten arabera, Fernandel Perosan jaio zen (Piemonteko herria, gurasoen bizilekua), eta, egun gutxira, Frantziara eraman zuten, jaiotzagatik nazionalitate frantsesa eduki ahal izateko.​ Fernandelek txikitatik Piemonteko hizkuntza hitz egiten zuen, ama-hizkuntza gisa, eta bost urte egin ondoren hasi zen frantsesez ondo hitz egiten, eskolara joaten hasi zenean.

Bere aita, Denis Contandin, kontulari gisa aritzen da, baina komediante-abeslari amateur gisa era aritzen da, Sined izengoitiaren pean, «Denis» izen alderantzikatua edo anaziklikoa, eta ama, Desirée Bédouin, komediantea da, eta berehala nabaritzen dute Fernand gaztearen talentua. Aitak Marseillako auzoetan antolatzen dituen kontzertuetara joaten da aitaren atzetik, oholtza gainera igoz. Abeslari afizionatu gazteentzako lehiaketa batean, haur prodigioen lehen saria irabazi zuen Marseillako Châtelet antzokian.

Gaztetan hasi zen lanean aktore gisa, Frantzia hegoaldeko *bariete *agertokietan eta I. Mundu Gerrako zaurituen aurrean kantatzen anaiarekin. Handik gutxira, 1928an, Marseillako Odeoi antzokian arrakasta handia izan ondoren, Parisa joan zen. Han, Sacha Guitry aktore eta dramaturgoak aurkitu zuen zinemarako.

Oso ezaguna zen bere zaldi-itxurako aurpegiarengatik.

Benetako aukera *Isidoro*rekin iritsi zitzaion, herriko ergela interpretatzen baitzuen. Baina nazioarteko ospea lortu zuen Giovanni Guareschiren izen bereko liburu-sagako *Don Camillo'' protagonistaren papera bete zuenean. Don Camillo herriko apaiza zen, eta, etengabe, Pepon (Peppone) alkate komunistarekin liskarrean zebilen.

## Debuta Parisen
1928ko abenduaren 7an, Fernandelek Parisen eman zituen lehen urratsak, Bobino aretoan. Bere emanaldiaren arrakastari esker, biharamunean, hemeretzi asteko kontratua sinatu zuen Parisko Pathé zinema zirkuiturako. Théâtre de l'Empire-n ere kontratatu zuen Émile Audiffred-ek. Aita 1930eko martxoaren 10ean hil zen arren, Parisen jarraitu zuen komediante gisa. Ménilmontanteko hotel xume batean instalatuta, Pelleport kalean, Vichyko Eliseo-Jauregian hasi zen. Hantxe ikusi zuen Henri Varnak, Pariseko Casino eta Mogador antzokiko zuzendariak, eta Mayol kontzertuko neguko errebistarako kontratatu zuen, Paris osoa biltzen zuen garai hartan biluzik antzezten zen errebista arrakastatsua. Fernandelek eta Parisys-ek dantza-emanaldien artean tartekatuta hiru esketx jokatzen dituzte.

Bertan zegoen Marc Allégret zuzendaria harritu egin zen Fernandelen gorpuzkera eta nortasunagatik; Sacha Guitryrekin prestatzen ari zen filmean, *Le Blanc et le Noir*, mandatari baten papera eskaintzea erabaki zuen. Horrela, 1930. urteak, Fernandelen ibilbide zinematografikoari hasiera eman zion.

Hurrengo urtean, 1931n, Jean Renoirrek paper garrantzitsuagoa eskaini zion *On purge Bébé* filmean Michel Simonekin batera, Georges Feydeauren antzezlanean oinarrituta. Urte horretan bertan, Jean Gabinekin batera, *Cœur de lilas* filmean parte hartu zuen. Hurrengo urtean, lehen aldiz, protagonista izan zen Dominique Bernard-Deschampsen *Le Rosier de madame Husson* filmean, Guy de Maupassanten ipuin batean oinarrituta.
Fernandelek arrakasta izan zuen 1930etik 1971n Parisen hil zen arte. Garai horretan, ehun film baino gehiago egin zituen, eta Frantziako komiko ezagun eta maiteenetako bat izan zen. Italian ere oso ospetsua zen.

### Ospea
[thumb|Josette Contandin alabarekin, [*Josette* (1937) pelikularen filmazioan.]]
Gerora, bere garaipenak ugaritu egin ziren, batez ere Christian-Jaquerekin egindako filmetan, *Un de la légion et François Ier* (Legioko bat eta Franzisko I.a) (1936), *Josette* (1937, bere alaba zaharrenak ere jokatu zuena), baina, bereziki, Marcel Pagnolen filmetan: *Angèle *(1934), *Regain *(1937), *Le Schpountz* (1938), *La Fille du puisatier* (1940) eta, beranduago, *Topaze *(1951).

Arrakasta zinematografikoek ez zuten Fernandelen abeslari ibilbidea eragotzi. Komedia musikal ugaritan parte hartzen du, geroago, gehienetan, film bihurtuko direnak. Interpretatuko dituen abesti batzuk arrakastatsu bihurtuko dira, hala nola *Ignace*, *Simplet* edo *Félicie aussi*.

1937an, *Ce Soir* egunkari komunistan, oso txalotuak izan ziren serieetan argitaratu zituen bere lehen memoriak.

[thumb|Fernandel eta [Totò ''La loi, c'est la loi* filmean (1958).]]
1939an, Alemaniari gerra deklaratu ondoren, *Txantxa-gerra* deitutakoan mobilizatu zuten, Marseillan, trenaren 15. eskuadroian, Aurellesko kuartelean. Unitateko patioan atxilotu zuten bere lehen zerbitzualdian istilu bat eragin ostean, eta, armistizioa sinatu ondoren, desmobilizatu egin zuten. Bitartean, *Francine* (1939) grabatu zuen, Alemaniaren propagandaren aurka oso konprometitutako abestia.

thumb|Fernandel 1949an, oso ezaguna, Studio Harcourterako paratzen.
1940ko hamarkadako filmak, zeinetarik bi berak zuzendu zituen: *Simplet* (1942) eta *Adrien* (1943), batez ere Continental Films-entzat, Alemaniako kapitalak finantzatutako ekoiztetxerako errodatu ziren. Okupazio garaiko artista askok bezala, bere lanbidearekin jarraituko du, eta, kabaretetan, abesten; operan (Grand Casino) eta Vichyko Casino des Fleurs.en txalotua izan zen, eta Radio-Paris-en tarareatu zuen.

### Ondorengoak
Fernandelek eta bere emazteak hiru seme-alaba izan zituzten:
* Josette, 1926ko apirilaren 19an jaioa, eta 2017. urteko azaroaren 22an hila.
* Janine, 1929ko apirilaren 18an jaioa, eta 2020ko urtarrilaren 4an hila.
* Franck, 1935eko abenduaren 10ean jaioa, eta 2011ko ekainaren 8an hila.

Prentsa sentsazionalista, ospetsuen eskandaluen zalea zena, inoiz ez zuen bakar bat ere aurkitu Fernandelen bizitza pribatuan. Horietako batek, behin, haren burua gutxiesteko keinu batean, «Fernandelen emazte ezkutua» izenburua argitaratu zuen. Emakume hura Fernandelena zen, inoiz aurkeztu ez zuena.

[thumb|center|200px|Fernandelen hilobia, [Passy hilerria (París).]]

## *Don Camillo*
1930eko hamarkadan izandako lehen arrakasten ondoren, Fernandel berriro nabarmendu zen zenbait filmekin, 1950eko hamarkadan, baina, batez ere, *Don Camillo*ren sailarekin; Giovannino Guareschiren lanetik hartua, Italiako herri txiki bateko apaiza eta bertako alkate komunista (herriko eragina lortzearren) borroka lasai batean murgiltzen dira, eta, gerra hotzaren garai horietan, ospea sendotu zuen bere on-puska interpretaziorekin. Guztira sei film egin zituen: *Don Camillo* (1951) eta Julien Duvivier-en  *Il ritorno di don Camillo* (1953), gero, beste zuzendari batzuekin, *Don Camillo e l'onorevole Peppone* (1955), *Don Camillo monsignore... ma non troppo* (1961), *Il compagno don Camillo* (1965) eta, azkenik, *Don Camillo e i giovani d'oggi*, 1970ean hasi zen filmatzen, baina ezin izan zuen osatu, hurrengo urtean minbiziaren ondorioz hil baitzen Fernandel.

[thumb|Don Camillo (Fernandel) eta Peppone ([Gino Cervi) *Don Camillo monsignore* filmaren eszena batean, 1961ean]]
## Filmografia
thumb|Fernandel Jean-Pierre Mockyrekin *La Bourse ou la Vie* filmean (1965eko azaroan).
### Jean Gabin eta Fernandel
Arrakastaren ondorioz, gero eta handiagoak ziren diru-sarrerak kudeatu behar zituztenez, Jean Gabin eta Fernandel saiatu ziren beren aurrezkiak inflaziotik babesten. Fernandelek higiezinen sektorea aukeratu zuen. Gabinek, berriz, lursail bat erosi, eta hau esan zion: «Eraikinak zatika erortzen dira: lurra, berriz, geratu egiten da».

Adiskidetasunak eta estimu handiak elkartuta, bi aktoreek beren produkzio-etxe zinematografiko bateratua sortu zuten  1963an, Gafer etxea, izen artistikoen lehen silabekin osatutako izena. Fernandelek esan zuen: «Ondo egin genuen gure abizenen lehen silabak ez erabilita». Gabinen abizena Moncorgé zen, eta Fernandelena Contandin, hala, *Moncon * (nire ergela) izango zen.

## Sariak eta bereizketak
* 1953: Ohorezko Legioko zalduna (Marcel Pagnolek aurkeztuta)
* 1953: Merituaren Ordena Nazionaleko zalduna
* 1954: Urrezko lehoinabarra
* 1960: Arteen Ordenako zalduna

### Sariak
* 1914: Marseillako Châtelet antzokian (gaur egungo Capitole) antolatutako Comœdia abesti-lehiaketan, bigarren gelditzen da, Larquet izeneko baten atzetik. Horri esker, Palais de Cristal kabaretean debutatu zuen.
* 1949: Barrearen sari handia *On demande un assassin* obrarengatik
* 1952: Zilarrezko Zinta film italiar batean aktore atzerritar onena izateagatik, zinema-kritikarien sindikatu italiarrak emana.
* 1952: Aktore onenaren saria *Don Camillo* filmarengatik.
* 1953: Disko Akademiaren Sari Nagusia *Lettres de mon moulin*-engatik
* 1954: Belgikako aktore popularrenentzako domina (orduan, ospearen 9 Oscar Belgikako Valonian)
* 1954: Urrezko lehoinabarra 1954ko Locarnoko Zinemaldian, *Le Mouton à cinq pattes*-eko sei paperengatik.
* 1957: Cassinoko (Italia) ohorezko hiritarra
* 1960: Europako Oscar saria ospeari
* 1964: Georges-Courteline umorezko saria, Bourvil hartzaile kideak emana
* 1964 : Prentsaren arteko aktorerik kolaboratzaileenarentzako Laranja Saria
* 1964: Disko Lirikoaren Akademiako Urrezko Orfeoa, *Mam'zelle Nitouche* obragatik
* 1967 (abeduaren 7an): De Gaulle jeneralaren Eliseoko Jauregirako gonbidapena jaso zuen, beste artista frantses batzuekin harrera ofizial baterako.
* 1968: Bordeleko Ardo Kontseilu Handian sartzea
* 1968: Disko Akademiaren sari nagusia *Lettres de mon moulin*-engatik
* 1970: Claude Dauphinen Nuit du cinéma eguneko saria

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Les Merveilleuses Aventures de Fernandel, Laurel et Hardy, etc.*, éd. SEINE, 1946 .
* Carlo Rim, Fernandel, coll. *Masques et Visages*, Calmann-Levy, 1952.
* Jacques Lorcey,*Fernandel, Anthologie du cinéma, L'Avant-scène*, Paris, 1973.
* Raymond Castans, *Fernandel m'a raconté*, La Table ronde, 1976.
* J.-J. Jelot-Blanc, *Fernandel: Quand le cinéma parlait provençal*, éd. Alain Lefeuvre, 1981 .
* Jacques Lorcey, Fernandel, PAC, Paris, 1981.
* .
* Frédéric Valmont, *Fernandel: Le Rire de la Canebière'', Didier Carpentier, 2009.