open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alonso Carrillo Peraltakoa

**Alonso Carrillo Peraltakoa** (1467-1533), nafar noblea izan zen, Faltzesko I. markesa izan zena, Leringo III. kondea, Azkoiengo baroniako eta Faltzes, Amposta, Maya, Andosilla, Cárcar hiribilduetako jauna, Nafarroako Errege Kontseiluko kidea, errege-etxeko zerbitzari nagusia, kondestable, mariskal eta maiordomo nagusia, Úbeda eta Baezako korrejidorea izandakoa.

1504ko azaroaren 21ean, Elisabet bere amonak Katalina erregina bere oinordekotzat ezartzen zuen testamentuaren aurka protesta egin zuen, bere buruarentzat Peraltaren maiorazkoa erreklamatuz. Azkenean, bi aldeak akordio batera iritsi ziren 1504ko azaroaren 28an. Bere amonaren herentziaren truke, erregeek Azagra eta bere gotorlekua eman zizkioten bere basailu guztiekin eta Peñaflorreko gaztelua eta ingurukoa, bere amonak izan zuen bezala.

1512ko uztailaren 29an, Nafarroako erregeek Fernando Katolikoa erregeari ematea hitzartu zuten bahituetako bat izan zen, Nafarroako konkistaren esparruan Iruñea errenditu ondoren hitzartutakoak zehatz-mehatz betetzeko. Kondestablea Frantziatik Nafarroara itzuli zen, hilaren 31ko ultimatum batek eskatzen zuen bezala, eta gaztelar alderdian afiliatu zen. Fernandori Faltzesko gotorlekua eskaini zion, Albako dukearen ondoan eutsi zion, Joan erregeak Nafarroa inbaditu zuenean urte horretan bertan, eta Erriberri eta Tafalla menderatzen lagundu zuen. Hain konfiantza handia eman zion Gaztelako erregeari, ezen honek agaramontar bandoaren buru izendatu eta Nafarroako mariskal titulua eman baitzion.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*

## Kanpo estekak
Bankuen erregulazio

thumb|329x329px|Europako Banku Zentrala, bankuen erregulatzaileetako bat.
**Bankuen erregulazioa** (ingelesez, *Banking regulation*) banku enpresen jarduera oro erregulatzen eta neurtzen duen politika neurria da. Instituzio publikoek gauzatzen duten jarduerak dira, banku krisiak saihesteko helburuarekin. Finantza merkatua zein aseguru produktuak neurtzeko politikak ere izaten dira. 

Erregulazio anitzen xedea; beraz, bankuek eskaintzen dituzten jarduera ekonomikoei gidalerro jakin batzuk finkatzean datza, kontsumitzaileen zein herrialdeko ekonomiaren mesederako. Era berean, finantza instituzioen eta kontsumitzaileen artean gardentasuna bultzatzea ere bilatzen dute erregulazioek, gardentasun handiagoko testuingurua sortuz.   
## Segurtasuna 
Aurrezkien segurtasuna bermatzeko jarraibideak finkatzen dituzte erregulazioek, banakoen aurrezkien biziraupenerako. Politika hauek kontsumitzaileen gordailuak babesten dituzte finantza jardueren aurrean. Inbertsio-bankuen eta banakoen aurrezkien arteko dikotomia errespetatzeko helburua dute, gehiegizko inbertsioek gordailuak kaltetu ez ditzaten. Kontsumitzaileei konfiantza transmititzeko xedea dute ere politikek, gordailuen segurtasuna bermatuz eta instituzio finantzarioen irudia hobetuz. Hori horrela, funts kolektiboak sortzen dituzte erreskateak posible izateko kasu berezietan. Banku sistema beraren sostengua indartzea dute jomugan.  

## Maileguak 
Maileguen eskaintza gidatzea ere helburu dute politikek, operazioen neurketa sakonagoa sendotuz. Erregulazio anitzek betebeharreko gidalerroak inposatzen dizkie banku-enpresei, mailegu operazioak hobeto ikertuak izan daitezen. Horrela, banku krisiak saihesteko politikak ezartzen dira, banakoen aurrezkiak inbertsioekin taxuz tartekatuz. Helburua finkatuta, maileguen eskaintza eta banakoen gordailuak babestea konplexua da erabat, eta sistemak kritika ugari jaso izan ditu hainbat urteetan zehar. 2008ko krisiaz geroztik, kritikak areagotu egin dira, eta sistemaren optimizazioa lortzeko jarraibideak ez daude argi adituen artean. Dena dela, 2008ko krisitik gaur egunera, maileguen operazioak espezializazio handiagoa lortu dute erregulazioak direla eta, operazioen segurtasunean eraginez.  

## Kritikak 
Egungo banku sistemak kritika ugari jaso ditu banakoen gordailuak bermatzeko ahalmen eskasa dela eta. Banku krisiek mailegu zein inbertsio metatze izugarriak modu desorekatuan gauzatzean gertatu izan dira, eta hainbat adituk uste dute egungo sistemak ez dituela bermatzen jarraibide jakin batzuk krisiak saihesteko. Egungo bankuen kutxa-koefizientea oso baxua izanik, banku guztiek inbertsioen edota maileguen operazioak bezeroen aurrezkiekin tartekatzen dituzte une oro, aurrezkien segurtasuna ahulduz. Errotik aldatu ezin daitekeen sistematzat dute hainbatek, sistemaren aldaketa sakona egitean kalte izugarriak eragin dezakeelako. Banku merkatuan, merkatu askearen eta erregulazioen arteko erdibideko egoera nagusitu da, kritikak kritika. Sistema aldatze aldera, CBDC proiektua dute ahotan Europar Batasuneko hainbat adituk, Banku Zentralen eskuetan dagoena. Euro digitala da sistema berri horren oinarria.

## Erreferentziak
Katrina Ely Tiffany

**Katrina Brandes Ely Tiffany** (1875eko martxoak 25a – 1927ko martxoak 11) Filadelfiako familia ospetsu bateko estatubatuar sufragista eta filantropoa izan zen.

## Haurtzaroa 
Katrina Brandes Ely 1875eko martxoaren 25ean jaio zen Altoona-n, Pennsylvania-n, Theodore N. Ely eta Henrietta van Siden Brandes Ely-ren alaba. Aita Pennsylvania-ko Trenbideko presidenteordea zen. Baldwin Eskolara joan zen eta Bryn Mawr Unibertsitatean graduatu zen 1897an.

Bere ahizpa Gertrude Sumner Ely filantropo nabarmena izan zen, Lehen Mundu Gerran ausardiagatik Croix de Guerre (Gerrako gurutzea) saria bi aldiz eman zitzaiona.

## Ibilbidea 
Senarra sufragioaren aurka egon arren, Tiffany New York-eko Frankizia Berdineko Liga Kolegiatuko presidentea izan zen, baita New York-eko Emakumeen Sufragioaren Alderdiko ofizial bat ere, eta hizlari erregularra izan zen Glen Cove-ko Sufragio Berdineko Klubean, Elmwood-etik gertu, Long Islandeko udako etxean. 1916an, Atlantikoaren Hiriko Sufragioaren Konbentzioa-n "ohorezko taldean" zegoen, Wilson presidenteari ongietorria emanez ekitaldira. 1917ko sufragioaren desfile baten buru izan zen New York hirian, AEBetako bandera handi bat eramanez. Sufragioa irabazi ondoren, Emakume Bozkatzaileen Ligan aktibo izan zen, James W. Wadsworth-en aldeko kanpaina egin zuen, eta Nazioen Ligaren alde egin zuen. 1920an, ''Harper's Bazaar* -erako artikulu bat idatzi zuen,*"Women of To-Morrow Need the College of To-Day"''  [Biharko emakumeak gaurko unibersitatea behar dute] izenekoa.

Tiffany National American Woman Suffrage Association-eko (NAWSA) Gerra Zerbitzuko Batzordeko buru izan zen, eta marinelentzako puntu-dohaintzak antolatu zituen, Biltzarreko 27. Barrutiko Itsas Armadaren Konfort Unitateko presidente gisa.

Tiffany New York-eko Emakume eta Haurrentzako  Erizaintza eta Sunnyside Eguneko Haurtzaindegiko batzorde exekutiboetan aritu zen. New York hiriko Bryn Mawr College eta Bryn Mawr Club-eko ikasle ohien elkarteko presidente bezala hitz egin zuen.

## Bizitza pertsonala 
Katrina Ely, Charles Louis Tiffany II.arekin (1878–1947) ezkondu zen, Louis Comfort Tiffany-ren semea. New York hirian bizi ziren, eta Long Island-eko Oyster Bay Cove-n udak pasaten zituzten. Pneumoniak jota hil zen 1927ko martxoaren 11n, 51 urte zituela, New York hirian. Carrie Chapman Catt eta Charles P. Howland-ek New York-eko Tiffany zerbitzuan hitz egin zuten. "Katrina Ely Tiffanyren bizitza hiritar ona izan beharko lukeenaren adibiderik onena izan zen", adierazi zuen Catt-ek. "Aurkitu zuena baino hobeto utzi zuen mundua".  Bere ondarearen zatirik handiena ahizpei eta Bryn Mawr College-ko ikasle ohien elkarteari utzi zien.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Tiffany-ren argazki bat, Carrie Chapman Catt, Bryn Mawr College Liburutegiko albumetakoa.
Ahmed al-Txaraa

**Ahmed Hussein al-Txaraa** (; Riad, Saudi Arabia, 1982), gerra-izenez **Abu Mohammad al-Golani** () deitua, siriar buruzagi jihadista da, 2017tik aurrera Hay'at Tahrir al-Sham (HTS) erakundeko emirra dena. 

## Biografia 
Bere aita ekonomista zen, eta Saudi Arabiako Petrolio Ministerioan egiten zuen lan. Alta, gerora, Damasko hiriburuko Mezzeh auzoan hezi zen. Medikuntza ikasketak egin zituen, baina ez zituen amaitu.

Ekialde Hurbileko Middle East Eye albiste agentziaren arabera, 2001eko irailaren 11ko atentatuen ondotik egin zen jihadista. 2003an, Ameriketako Estatu Batuek Irak inbaditu ostean, muga zeharkatu eta bertako Al-Qaedako adarrarekin bat egin zuen. Bertan atxilotu egin zuten, eta bost urte egin zituen preso —tartean, Abu Graib presondegian, non AEBetako indarrek presoak torturatu zituzten—.

2011ko martxoan, Udaberri Arabiarra deituriko matxinaden testuinguruan, Baxar al-Assaden aurkako matxinada hasi zuten Sirian, eta jaioterrira itzuli zen Al-Golani. Orduan sortu zuen Al-Nusra frontea, Siriako Al-Qaedaren adarra. Talde horrek oso metodo bortitzak erabili ditu Sirian egindako atentatuetan. Eraso suizida ugari egin zituen Siriako armadaren aurka. Orduan hartu zuen Abu Mohammad al-Golani gerra izena. 2021ean, PBS AEBetako telebista publikoari emandako elkarrizketa batean azaldu zuen izen horrek erreferentzia egiten diola Golango gainetan bere familiak dituen erroei: 1967an, Israelek ordoki hori bere gain hartu ondotik, eremua uztera behartu zuten aitaren sendia.

AEBek ezarritako «terroristen zerrenda» barruan dago 2013tik, eta, 2017an, AEBetako Gobernuak prezioa jarri zion hari buruzko informazioa errazten zionari: hamar milioi dolar. Irakek aginduta, Al-Assaden gobernua erorarazi eta Sirian xaria —lege islamikoa— ezarri nahi izatea egozten zion garai hartan Washingtonek.

2016an loturak hautsi zituen Al-Qaedarekin, eta 2017an ekin zion Siria ipar-mendebaldean ziren indar islamisten HTS koalizioa sortzeari. Urteotan guztiotan, haren indarren mende egon diren lurretan, Idlib eskualdean, giza eskubideen aurkako eraso larriak egin direla salatu dute bertan bizi diren herritarrek eta giza eskubideen aldeko taldeek. Xaria inposatu dute, eta, kasurako, emakumeak harrika hil dituzte, eta euren arerioak erail. Nazio Batuen Erakundeak gerra krimen gisa izendatu ditu HTSk egindako hainbat ekintza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claudia Villafañe

[thumb|265x265px|[Claudia Villafañe eta Diego Maradona1987an]]
**Claudia Rosana Villafañe** (Buenos Aires, Argentina, 1962ko urtarrilaren 22a) argentinar aktorea, modelo enpresaburua eta antzerki-ekoizlea da. Ezaguna egin zen Diego Maradona futbolaren legendarekin ezkontzean. Aktore ezaguna da, *Muñeca brava* (1998), *MasterChef Celebrity Argentina* (2020) eta *Ángel Di María: Romper la pared* (2024) lanengatik ezaguna. Diego Maradonarekin ezkonduta egon zen. 1987an bere lehen alaba izan zuen, Dalma, harreman bizi eta aldi berean istilutsu horretatik Diego Armando Maradona Junior, Cristiana Sinagra italiarrarekin batera, Maradona aita bihurtu zela jakin zuen telebistaz. Baina Diegok ukatu egin zuen aitatasun hori, eta justiziak haurrari bere abizena ematera behartu bazuen ere, berak ukatzen jarraitu zuen hogeita hamar urte baino gehiagoan. Ukatu egin zien emazteari, alabei, semeari eta galdetu zioten kazetari guztiei. Eta Claudiak aurrera jarraitu zuen bikotearekin, eta, handik bi urtera, Gianinna bigarren alaba erditu zuen. Luna Park mitikoan ezkondu zen 1989ko azaroaren 7an, Elsa Serrano italiar-argentinarrak diseinatutako soineko batekin.

### Bizitza pertsonala 
14 urtez ezkonduta egon eta gero, 2003ko martxoaren 7an egin zuen dibortzio eskaera, etxea uzteagatik.  Dalma eta Gianinna alabak, garai hartan 15 eta 12 urte zituztenak, hurrenez hurren, edukitzeko eskatuz. 2017an, 10 urtez ezkonduta egon ondoren, Jorge Taiana enpresaburu eta aktorearekin zuen harremana argitu zuen.

## Lan ibilbidea 
1999an, Natalia Oreiro eta Facundo Arana protagonista zituen *Muñeca Brava* telenobelan parte hartu zuen. Hainbat urtez Napolin (Italia) bizi izan zen, eta Maradonaren hainbat negozio administratzeaz arduratu zen.

2003an *Pijamas* antzezlana ekoitzi zuen Fabian Gianola, Mario Pasik, Victoria Onetto, Anita Martínez, Luciana Salazar eta Jorge Taianarekin.

2005ean, Diego Maradonaren *La noche del 10* saioan parte hartu zuen, El Trece katean. 2008an, Maradonaren bizitzan oinarritutako Emir Kusturica zinemagile serbiarraren *Maradona by Kusturica* omenezko dokumentalean parte hartu zuen. 2020an, MasterChef Celebrity Argentina telebista-saioko lehiakideen taldean sartu zen, eta reality horren irabazle izendatu zuten,  eta 2024an Ángel Di María: Romper la pared lanean. 2020ko uztailean, epai judizial baten ostean, senar ohiaren aurkako auziaren artxibatzea baliogabetu zioten.

2020an *Maradona, sueño bendito* telesaila egin zen, eta Laura Natalia Esquivel (Claudia gaztetan) eta Julieta Cardinali (Claudia helduaroan) aktoreek antzeztu zuten. Aukera horretan, Villafañek ohar batzuk eman zituen gutun dokumentu bat bidali ziela bertako ekoizleei, Amazoni eta BTF Mediari, ez baitzioten baimenik eskatu ez berari, ezta bere familiari ere, bere identitateak erabiltzeko.

## Filmografia 
* 2008: *Maradona by Kusturica*

## Erreferentziak 
## Kanpo  estekak
Hemitrichia decipiens

***Hemitrichia decipiens*** *Arcyriaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Clathrus stipitatus*, *Mucor miniatus*, *Lycoperdon pusillum*, *Sphaerocarpus ficoides*, *Stemonitis ficoides*, *Trichia fallax*, *Trichia fallax var. ß ficoides*, *Trichia virescens*, *Trichia cerina*, *Trichia fulva*, *Trichia clavata var. ß cerina*, *Trichia furcata*, *Trichia fallax var. cerina*, *Trichia nana*, *Trichia decipiens*, *Trichia stuhlmannii*, *Trichia pusilla*.

## Deskribapena 
**Esporaforoa:** Banaka baina gregario hazten da, 3 edo 4 mm-ko altuera gainditzen ez duen tamainakoa. Bere garapen osoan zehar forma eta kolore aldaketa anitz bat du, gorrixka da hasieran zurtoin txiki zuri batekin, gero tonu okre antzeko-laranjarantz zurbiltzen da, ondoren okre bihurtzen da eta oina ilundu eta gorritu egiten da, amaieran okre-horixka koloreko kapilizio bat sortzen da. Bere forma globo itxurakoa edo piriformea da hasierako faseetan, gero, esporulatzean, zuntzez gainezka dagoen kopa baten forman geratzen da. Kapilizioa espiral formako zuntz antzu luzez osatua dago, luzetarako ildaskarik gabe, hauek zuntzen artean dauden esporak barreiatzen laguntzen dute. Peridioa dehiszentea eta distiratsua da, tolestura txikiak ditu oin aldera, heltzen denean hausten da kapilizioa sortuz.

**Hanka:** Altuera osoaren % 50 da oina, zuria, gero okre-gorrixka, mokotsua eta harizpiduna.

**Etimologia:** *Decipiens* epitetoa latinetik dator, engainatu esan nahi duen “decipere” hitzetik. Ez delako erraza identifikatzeko.

## Jangarritasuna 
Interes gastronomikorik gabea.

### Nahasketa arriskua 
*Trichia* taldeko espezie ohikoena da. Espezie askorekin nahas daiteke, mikroskopioaren laguntza gabe identifikatzeko zaila.

## Sasoia eta lekua 
Ia urteko edozein garaitan aurki daitekeen espezie arrunta da. Hildako egur mota guztietan, azalean edo zuhaitzen adarretan.

### Banaketa eremua 
Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, Antartikan izan ezik, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Destilazio zatikatu

**Destilazio zatikatu** esaten zaio nahaste bateko osagaiak irakite-puntuaren arabera bereizteko prozedurari. Nahastea ontzi berezi batean berotuz, osagai lurrunkorrena lurruntzen da lehenik; ondoren, lurruna hoztuz berriz likidotzen da, eta hala bereizten da delako osagaia besteetatik. Destilaizo zatikatua laborategietan zein industrian usatzen da.

Prozesua burutzeko destilazio-zutabeak usatzen dira.

## Prosesuaren azalpena 
thumb|Destilazio zatikatua laborategian
Destilatu behar den konposatu-nahaste likidoa hondo biribileko matrazean jartzen da, burbuilen-kontrako pikor batzuekin batera, eta destilazioa-zutabea goiko aldean jartzen da. Nahasketa berotu eta irakin ahala, lurrunak zutabea igotzen du. Lurruna beirazko plataformetan kondentsatzen da (*plater* esaten zaie), zutabearen barruan, eta du beheko likidorantz isurtzen da; hala, errefluxua eginik. Platerik beroena zutabearen behealdean dago, eta platerik hotzena, berriz, goialdean. Egoera egonkorrean, plater bakoitzeko lurruna eta likidoa orekan daude. Zatirik lurrunkorrena bakarrik ailegatzen da gas-egoeran goiko alderaino. Zutabearen goiko aldeko lurruna kondentsadorera pasatzen da gero, eta han hoztu egiten da likido gisa kondentsatu arte.Prozesuak aurrera jarraitzen du, harik eta nahastearen osagai lurrunkorrak osorik irakin duen arte. Puntu hori ezagutu daiteke termometroak erakutsitako tenperatura-igoeragatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nisba

Izen arabiarretan, **nisba** (; ), **nesba** edo **nesbat** bezala ere izendatua, pertsonaren jatorria- antzinako tribu edo arbasoak- adierazten duen adjektibo bat da, izenaren amaieran erabiltzen dena eta, noizbehinka, -*iyy* (gizonezkoen kasuan) edota eta -*iyyah* (emakumeen kasuan) atzizkian amaitzen dena. Nisba, jatorriz arabierazko hitza, beste hizkuntza askotara pasa da, hala nola turkierara, persierara, bengalerara eta urduerara.

Persieraz, turkieraz eta urdueraz, '''' bezala ahoskatzen eta idazten da beti. Arabierazko usadioan, ahoskera hori hitza bere konstrukto-egoeran bakarrik ahoskatzen denean gertatzen da.

Praktika irandar izenetan eta Asia hegoaldeko izen musulmanetan hartu dute. Tribu, lanbide edo hiri baterako nisba da abizen arruntena arabieraz.

## Adibideak 
;Lekuak
* Al-Afghani, afghanistandarra
* Al-Albani, albaniarra
* Al-Almani, alemaniarra
* Al-Amriki, amerikarra
* Al-Andalusi, andalustarra
;Tribuak
*al-Tamimi, Bani Tamim klaneko kidea
*al-Qurashi, Quraish klaneko kidea
*Al-Hashemi, Banu Hashim klaneko kidea
;Fede eta zaletasunak
* al-Nasiri, kristaua, hitzez hitz: "nazaretarra"
* al-Majusi, majus lanbidetik ekarria, zoroastriarra
* al-Falaki, astronomoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
MuseoTIK

**MuseoTIK** Euskal Autonomia Erkidegoko museoen katalogo kolektiboa, digitala eta online da, edo, nahi bada, biltegi digital bat, Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Politika Sailak sortua, berau osatzen duten museo bakoitzaren.

Katalogoan, hainbat museotako pieza nabarmenak ikus daitezke eta pieza bakoitzaren datuak eskuratu. Pieza gehienak argazkien bidez ikus daitezke, baina fotogrametria bidezko egindako 3D irudiak ere ikus daitezke kasu batzuetan. Museo batzuen kasuan, bisita birtuala egin daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erretorta

Kimikako laborategietan **erretorta** destilazioan erabiltzen den beirazko ontzia da, lepo luzea eta beherantz kurbatua duena. Substantziak, normalean solidoak edo erdisolidoak, berotuz destilatzeko edo deskonposatzeko erabiltzen da. Lepoak lurrunen kondetsadore gisa egiten du lan.

Erretorta alanbikearen parteetako bat izaten da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ghanatar izen

**Ghanatar izena** herrialde hartan ohiturazkoa den izen sistema da. Ghanatar izenak bertoko talde etnikoen hizkuntzan oinarritutako izen eta abizen jakin batzuek osatzen dituzte: besteak beste, Akan, Dagomba, Ga, Ewe eta Nzema. Sarritan, haurrei "eguneko izena" ematen zaie, jaio ziren asteko egunari dagokiona. Egun horiek esanahi gehiago dute pertsonaren arimari eta izaerari dagokienez. Erdiko izenek askoz ere barietate handiagoa dute eta beren jaiotza-ordenari, biki izateari edo arbaso baten bigarren izenari erreferentzia egin diezaiokete. Izen hauek atzerrian bizi diren ghanatarren eta diasporan bizi diren afrikarren artean ere erabiltzen dituzte. XVIII. eta XIX. mendeetan zehar, gaur egungo Karibeko Ghanako herri esklabizatuari koromanteak esaten zitzaion. Egungo Mole-Dagombe etniako kideek neskei izenak  ematen zaizkie, eta gutxi ematen zaizkie bi sexuei.

Ghanatar gehienek sistema honetako izen bat dute gutxienez, baita arabiarra edo mendebaldekoa ere. Kwame Nkrumah Ghanako lehen presidenteak eta Kofi Annan Nazio Batuen idazkari nagusi ohiak izen hauek erabiltzen dituzte.

## Hegoaldeko Ghanan erabilitakoak
## Iparraldeko Ghanan erabilitakoak
Hauexek dira Dagomba herriak erabiltzen dituenak:

## Bibliografia 
* 
*Kropp Dakubu M.E. (2000). *Personal Names of the Dagombas*. p.&nbsp;57. Michigan State University.
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Kondentsadore (laborategia)

Kimikako laborategian **kondentsadore** edo **hoztaile** esaten zaio destilazio-matrizetik askatzen diren lurrunak kondentsatzeko beiraz egindako aparatuari. Lurrunak hoztailetik pasatzen den likido hozgarri baten bidez, ura normalean, kondentsatzen dira.

## Kanpo estekak
Chrystal Macmillan

**Jessie Chrystal Macmillan** (Edinburgo, Eskozia, Erresuma Batua, 1872ko ekainaren 13a – ibidem, 1937ko irailaren 21a) britainiar matematikari,  abokatu legelari, politikari, ekintzaile eta sufragista izan zen. 1896an, Edinburgoko Unibertsitatean Zientzietako karrera batean graduatu zen lehen emakumea izan zen, eta 1908an, Lorden Ganberan demanda bat egin zuen lehena. Ganbera horri eskatu zion botoa emateko eskubidea, emakume graduatuek aukera izan zezaten garai hartan unibertsitateen ordezkari ziren Parlamentuko Kideei botoa emateko.

## Ibilbidea 
Lehen Mundu Gerraren aurka agertu zen, eta National Union of Women's Suffrage Societies (Emakumeen sufragioaren aldeko elkarteen liga nazionala) utzi ere egin zuen, gerra-ahaleginari babesa emateagatik.1915ean Hagan bakea bilatzeko bildu zen Emakumeen Nazioarteko Kongresuaren antolatzaileetako bat izan zen, baita proposamenak gobernu neutraletara eramateaz arduratu zen ordezkarietako bat ere. Bakearen eta Askatasunaren aldeko Emakumeen Nazioarteko Ligaren sortzaileetako bat izan zen, eta Parisko 1919ko Bake Konferentziako ordezkarietako bat. Konferentzia horretan, Nazioen Ligaren sorrera babestu zuen, eta Versaillesko Itunak Alemaniari aplikatutako termino gogorren aurka agertu zen. 1913 eta 1920 artean Emakumeen Nazioarteko Aliantzako idazkaria izan zen.

1935eko Hauteskunde Orokorretan Alderdi Liberaleko Parlamentuko kide izateko hautagaia izan zen eta bere barrutian hirugarren postua lortu zuen botoen %5,76rekin.

Bere bizitza osoan, emakumeek senarrengandik aparteko herritartasuna izan zezaten eta ezkontzean beste herritartasun bat hartzera beharturik egon ez zitezen borrokatu zuen. 1957an, hil eta hogei urtera, Nazio Batuek neurri hori onartu zuten azkenean.

## Aintzatespenak 
2008an, Edinburgoko Unibertsitateak Gizarte eta Politika Zientzien Eskolaren eraikinari bere  izena jarri zion haren omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dagomba (etnia)

**Dagomba** mendebaldeko Afrikako talde etnolinguistikoa da, Ghanan eta Togon hedaturik dagoena. 3,1 milioi pertsona baino gehiago dira. Dagomba hitza, jatorrian, Naa Gbewaak bateratu zituen beste herri ahaide batzuei erreferentzia egiteko erabiltzen da, Mamprusi eta Nanumba barne. Dagomba herriaren lurraldeak Dagbon du izena, eta dagbaniz hitz egiten dute. Dagbani iparraldeko Ghanako hizkuntzarik mintzatuena da, eta Ghanako bigarren hizkuntza nagusia. Dagombak oinordetza-sistema patrilinealak eta matrilinealak praktikatzen ditu.

XVII. mendearen amaieran, Zanjina erregea islamera bihurtu zuen lehen agintaria izan zen. Zanjinaren erregealdia oparoa izan zen. Ikasketa zentro asko sortu ziren eta beka tradizioaren zati garrantzitsua bihurtu zen. 1700ean Moliyili Unibertsitatea ezarri zen, baina geroago bertan behera utzi zuten europar kolonizazioaren garaian. Dagombak aurre egin zion europar kolonizazioari, baita Alemaniak Yendi bere hiriburua su hartu eta okupatu ondoren ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Zumalde

**Iñaki Zumalde Romero** (Oñati, 1926ko otsailaren 3a – Oñati, 2011ko irailak 25a), historialaria, idazlea eta enpresaria.

## Bizitza 
Gurasoak Juan Zumalde marmolari-eskultorea, eta txirrindulari ospetsua bere garaian, eta Carmen Romero izan ziren. Hamar seme-alabengatik Iñaki zaharrena izan zen. Oñatiko aitona-amonak eta amaren aldeko izeba batekin hazi zen, garai hartan Amorebieta-Etxanon bizi zen familiarengandik urrun. Aitona-amonak “Ona Hotel”aren jabeak ziren, eta bere bizitzako lehen urteetan eskola eta familiaren negozioan laguntzea uztartu zituen. Gaztetatik literaturaz eta filosofiaz interesatu zen, batez ere egile frantsesez. Oñatiko agustindarrekin ikasi zuen hizkuntza hori, eta baita Arantzazuko Santutegiko frantziskotarrekin, bereziki aita Iraola, *Aranzazu* aldizkariko zuzendaria, eta aita Biain, Kuban argitaratutako *La Quincena* aldizkariko zuzendariarekin. 1950etik aurrera, aldian-aldian Donostiara, Bilbora, Iruñera eta Gasteizera joaten zen. Bertan, garaiko intelektualak ezagutu zituen: Jose Artetxe, Fausto Arotzena, Jose Maria Busca Isusi, Bernardo Estornes Lasa, Elías Amezaga, Koldo Mitxelena, Manuel Lekuona, Jose Migel Barandiaran, etab. 1953an Parisera joan zen lehen aldiz, eta han Jose Antonio Agirre eta erbestean zeuden beste euskaldun batzuk ezagutu zituen. Aldi berean, literatur kritikari buruzko artikuluak idatzi zituen Kuba, Mexiko eta Venezuelako hainbat aldizkarietan.

Beste bazkide batzuekin, 1957an “Talleres José Igartua y Cía” metalurgia enpresa sortu zuen, farolak eta kateak egiten zituena. Enpresa handituz joan zen Gasteizen eta Sevillan ekoizpen-plantak jarriz, harik eta krisiaren ondorioz, 1980ko hamarkadan itxi zuten arte. 1960an *Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko* kide supernumerario izendatu zuten, bere jarduera eta argitalpenetan maiz parte hartuz.

1961ean Aretxabaletako Miren Estibaliz Igartuarekin ezkondu zen, eta hiru seme-alaba izan zituzten, eta ondoren hiru biloba. *Akademia Erraria-*ko kide ere izan zen, eta Auñamendi Eusko Entziklopediaren argitalpenetan idatzi zuen. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan, enpresako gerente gisa zuen jarduera, ikerketa historikoa eta kritika literarioa uztartu zituen. 1979 eta 1988 artean Donostiako Udal Aurrezki Kutxako kontseilari izendatu zuten, eta 1979an Oñatiko udal hauteskundeetarako Euzko Alderdi Jeltzalearen zerrendetan aurkeztu zen. Bere jarduera politikoaren barruan, 1983 eta 1987 bitartean Gipuzkoako Batzar Nagusietako kide izan zen, alderdi beragatik.

Eusko Ikaskuntzako bazkide izan zen, eta bertako Historia-Geografia Saileko lehendakari 1980 eta 1985 artean. Bestalde, 1985 eta 1988 artean Oñatiko Kultur Etxeko arduraduna izan zen. *America y los Vascos* telesaileko dokumentalen gidoiak ere idatzi zituen EITBrentzat. Handik gutxira, Eusko Jaurlaritzako Kultura Saileko *Amerika eta Euskaldunak* Batzordeko kide izendatu zuten. Eta 1990eko hamarkadan, bere *Euskalerriaren Adiskideen Elkarte* maiteari eskaini zion bere denbora. Halaber, Oñatira joaten zen edonork beti zuen gidari prestua herria erakusteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arantxa Ugartetxea Arrieta

**Arantxa Ugartetxea Arrieta** (Donostia, Gipuzkoa, 1942ko apirilaren 28a) pedagogoa eta idazlea da, irakasle eta hizlari ere jandundakoa.

## Bizitza 
### **Formakuntza** 
Pedagogian lizentziaduna Euskal Herriko Unibertsitatean eta Euskaltzaindiaren euskara tituluduna. 8 urtez bizi izan zen São Paulon (1982-90), eta graduatu ondoko 4 ikastarotara joan zen Paulo Freire irakasle eta pedagogoarekin, bai eta Antropologia Indigenako 3 ikastarotara ere, Carmen Junqueira irakasle eta antropologoarekin.

Eusko Ikaskuntzako Hezkuntza Saileko kidea.

## Argitalpenak 
Hainbat liburu eta artikulu idatzi ditu, besteak beste;
# *Irakurtzeko Egintzaren Garrantzia.* Paulo Freireren *A importancia do ato de ler.* liburuaren itzulpena. UEU. Bilbo 1990.
# *Aproximándome*.  *A Pedagogia da libertação em Paulo Freire*.  Unespe argitaletxea. Brasil.
# *Entre la exigencia y el deseo*. En *Recordando no Brasil a Espanha de Ontem: Conversas Femenininas.* Notandum-. Mandruvá. argitaletxea São Paulo. 2004. 
# Autonomiaren pedagogia. *Ikastaria cuadernos de educación*, 10. zenb.. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1999.
# *La cultura del viaje vasco-brasileño*. *Lectura pedagógica de la realidad vasco-brasileña. Ikastaria, cuadernos de educación* 13.zenb. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 2004, 
# *Gernika Kutun, São Pauloko Euskal Etxea*. *Vasconia*. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 1998,
# *El Instinto de Platea, en la sociedad del espectáculo*. Alfredo Correia. Itzulpena. Hiru.2003.
# *Emociones*. *Euskaldunak munduan-Vascos en el Mundo.* Gasteiz: Eusko Jaurlaritza. Lehendakaritza. Eusko Jaurlaritzako Argitalpen Zerbitzu Nagusia,20o3)
# *Andrea.* (Pasiónporloslibros argitaletxea, 2012)
# *Kontxako amona eta kapitaina.(Pasiónporloslibros argitaletxea, 2013)* 
# *El hijo de la matrona de Pampa..(Pasiónporloslibros argitaletxea, 2013)* 
# *Cuentos en la universidad. (Pasiónporloslibros argitaletxea, 2013)*
# *Katedraleko Atarian – A las afueras del Templo.*(Pasiónporloslibros argitaletxea, 2014)
# *Cartas Desde el Conflicto.*(Pasiónporloslibros argitaletxea, 2016) 
# *Nabil. (Pasiónporloslibros argitaletxea, 2024)*

Gainera, hainbat artikulu argitaratu ditu Eusko Ikaskuntzaren Euskonews astekarian eta aldizkari hauetan: Argia; Isilik; Hik Hasi; ele - Alfabetatzeaz

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sexua zehazteko ZW sistema

thumb|Sexuaren ZW zehaztapena txorietan
**Sexua zehazteko ZW sistema** Hegazti, zenbait arrain eta Krustazeo, intsektu (tximeletak eta sitsak) eta narrastiren (Komodoko dragoia) ondorengoen sexua zehazteko modua da. ZW sisteman, obuluak zehazten du seme-alaben sexua, sexua zehazteko XY sisteman ez bezala, non espermatozoideak zehazten duen sexua. Sistema horretako kromosomak izendatzeko, Z eta W letrak erabiltzen dira XY sistemakoetatik bereizteko. Arrak homogametikoak dira (ZZ); emeak, berriz, heterogametikoak (ZW). Z khandiagoa da, eta gene gehiago ditu, XY sistemako X kromosoma bezala.

## Erreferentziak
Bilkisu Funtuwa

**Hajiya Bilkisu Salisu Ahmed Funtuwa** (Funtuwa, 1962), ***Aunty Bilki*** ezizenez ere ezaguna, nigeriar idazlea da, hausaz idazten duena.

## Bizitza 
Bilkisu Funtuwa Nigeriako iparraldeko Funtuwa herrian jaio zen 1962an eta hezkuntza islamiarra jaso zuen. Gaur egun familia poligamo batean bizi da emazte nagusi gisa, emakumezko pertsonaia musulmanetan zentratuz.

Bere eleberriek emakumeen eskubideekin, hausa herriarekin eta islamarekin lotutako gaiak uztartzen dituzte, egileak komunitete horietako kide gisa izandako esperientziatik abiatuta.

## Lanak 
* *Allura cikin ruwa* (1994)
* *Wa ya san gobe?* (1996)
* *Ki yarda da ni* (bi liburukitan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lilit Harutyunyan

**Lilit Harutyunyan** (Giumri, 1993ko apirilaren 4a) atleta da. Armenia ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Melik Janoyan

**Melik Janoyan** (1985eko martxoaren 24a) atleta da. Armenia ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tuber foetidum

***Tuber foetidum*** *Tuberaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Karpoforoa:** 2 eta 4 cm bitartekoa, normalean lobatua, hasieran gogorra, baina laster pattala, biguna. Peridioa mehea da gainazal pikortsu samarrarekin edo garatxoekin, leuna izatera iristen da. Arre-gorrixka kolorekoa, gaztaina kolore-gorrixka edo herdoil kolorekoa. Gleba zuritik grisera, gero arre-gorrixka, biguna, arre kolorekoak bihurtzen diren peridioko hainbat puntatatik hasita gleban zehar zabaltzen diren zain zuri lodi eta mehe gutxi batzuek estalita. Usain handikoa, higuingarria, baratxuri-antzekoa.

**Etimologia:** *Tuber* terminoa “tuber” “tubero” hitzetatik dator, boilurraren izena Plinio eta beste autore batzuentzat. *Foetidum* epitetoa bere usainagatik du.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
Gleban zain gutxi eta lodi xamarrak dituelako ezagutzen da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean eta neguan. Arteen, pagoen  eta baita alertzeen basoetan ere.

### Banaketa eremua 
Europa, Errusia, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret Hayden Rorke

**Margaret Hayden Rorke** (1883ko ekainaren 19a – 1969ko martxoaren 2a) estatubatuar koloreko arauetan aditua, aktorea eta sufragista izan zen eta ia 40 urtez Estatu Batuetako Ehunezko Koloreen Txartelen Elkarteko zuzendari kudeatzailea izan zen. Hogei eta hogeita hamarreko hamarkadako "eragin handiena duen kolore iragarlea'" gisa ezagutzen da.

## Haurtzaroa 
Margaret Nillie Hildegard Hayden, New York-en jaio zen, William Richardson eta Katherine Elizabeth (Farson) Hayden gurasoak izanez.  1883ko ekainaren 19an. Aita antzerki ekoizlea zuen. Marguerite Hayden izenarekin antzerkiko aktore gisa ibilbide laburra izan zuen, 1903ko *The Earl of Pawtucket* ekoizpen ibiltaria eta  *A Romance of Athlone and Terence* paperak barne. 1907ko apirilaren 16an ezkondu zen William Henry Rorke-rekin, eta utzi egin zion jarduteari. Bikoteak lau seme-alaba zituen (horietako bat haurtzaroan hil zen), Hayden Rorke aktorea barne.

## Sufragioa 
1914an, Rorke-k *Elizgizon Katolikoen Emakumeen Sufragioari buruzko Gutunak eta Hitzaldiak* bildu eta argitaratu zituen. Hitzaurrean azaldu duenez, "Eliza Katolikoa ofizialki emakumeen sufragioaren aurka agertzen den inpresio nagusia zuzentzeko nahiak eragin zuen".

## Ibilbidea 
Rorke "kolorearen lehen igarle profesionala" izan zen, eta Estatu Batuetako Ehunezko Koloreen Txartelen Elkarteko (TCCA) zuzendari kudeatzailea ia berrogei urtez. 1918an  sartu zen TCCA-n, eta 1919ko urrian izendatu zuten zuzendari kudeatzaile.

Rorke-k AEBetako fabrikazioan kolorea estandarizatzen lagundu zuen eta joeretan eragina izan zuen. Oinetako eta Boten Fabrikatzaileen Elkarte Nazionaleko Estilo Batzordeko presidenteak proposatuta, Rorke-k bere lehen "Koloreen Harmonien Grafikoa" argitaratu zuen 1925ean.  1929rako, Rorke Estatu Batuetako armadarekin lanean ari zen, uniformearen oihalentzako koloreak estandarizatzeko eta  ebakitzeko. 1926tik 1935era egin zuen lan AEBetako banderaren koloreak estandarizatzeko.
[alt=|ezkerrera|thumb|The Phantom of the Opera ([1925) filmeko Technicolor sekuentzian agertoki honen ondoren "Phantom Red" izendatu zuten Rorke]]
Rorke-k "estilo espioiak" erabili zituen Bettina Bedwell  *Chicago* *Tribune*-ko korrespontsal atzerritarra bezala, eta Parisko modaren joeretan eguneratuta eduki zuen 11 urtez. Rorke-k eta TCCA-ko bere taldeak Bedwellek bere kolore aurreikuspenetara bidalitako txostenak txertatu zituzten, Parisko modaren xarma erabiliz elkartearen sinesgarritasuna eraikitzeko.

## Ondorengo urteak 
Rorke 1954an erretiratu zen TCCA-tik eta handik gutxira Kaliforniara joan zen. Bere senarra 1941ean hil zen, eta Rorke Hollywood-en hil zen 1969ko martxoaren 2an, 85 urte zituela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Margaret Hayden Rorke at *Find a Grave* [Hilobi bat aurkitu]
Destilazio-zutabe

**Destilazio-zutabea** edo **zatikatze-zutabea** nahaste likidoak destilatzeko erabiltzen den tresneria da, nahastea bere osagaietan edo frakzioetan banatzeko helburu duena, lurrunkortasun-diferentziak baliatuta. Destilazio-zutabeak laborategiko eskala txikiko destilazioetan eta eskala handiko destilazio industrialetan erabiltzen dira.

## Laborategian 
Laborategiko destilazio-zutabea beirazko tresna bat da, lurrunkortasun handiko konposatu likidoen nahasteen osagaiak bereizteko erabiltzen dena. Zatikatze-zutabeek nahastea bereizten laguntzen dute, eta, hala, lurrunak hoztu, kondentsatu eta lurrundu egiten dira berriro, Raoult-en legeari jarraituz. Kondentsazio-lurruntze ziklo bakoitzarekin, lurrunak osagai jakin batean aberasten dira. Azalera handiago batek ziklo gehiago egiteko aukera ematen du, bereizketa hobetuz. 
thumb|Laborategiko destilazio-sistema|ezkerrera
Destilatu behar den konposatu-nahaste likidoa hondo biribileko matrazean jartzen da, burbuilen-kontrako pikor batzuekin batera, eta destilazioa-zutabea goiko aldean jartzen da. Nahasketa berotu eta irakin ahala, lurrunak zutabea igotzen du. Lurruna beirazko plataformetan kondentsatzen da (*plater* esaten zaie), zutabearen barruan, eta du beheko likidorantz isurtzen da; hala, errefluxua eginik. Platerik beroena zutabearen behealdean dago, eta platerik hotzena, berriz, goialdean. Egoera egonkorrean, plater bakoitzeko lurruna eta likidoa orekan daude. Zatirik lurrunkorrena bakarrik ailegatzen da gas-egoeran goiko alderaino. Zutabearen goiko aldeko lurruna kondentsadorera pasatzen da gero, eta han hoztu egiten da likido gisa kondentsatu arte.Prozesuak aurrera jarraitzen du, harik eta nahastearen osagai lurrunkorrak osorik irakin duen arte. Puntu hori ezagutu daiteke termometroak erakutsitako tenperatura-igoeragatik.

## Industrian 
Industriaren esparru hauetan usatzen dira destilazio-zutabeak: petrolioaren prozesaketan, petrokimikan, gas naturala prozesatzean, harrikatz-mundruna prozesatzean, garagardogintzan, aire likidoa bereiztean eta disolbatzaile organiko alifatikoak lortzean.

Instalazio industrialetan zutabearen diseinua eta funtzionamendua destilatuko den nahastearen osaeraren eta destilazioz lortu nahi diren produktuen araberakoa izaten da.

Petrolioaren destilazio zatikatua ipiniko dugu adibide gisa.

Lurrundutako hidrokarburo-nahastea zutabearen behealdetik sartzen da eta, goratu ahala, zutabearen goialdetik jaisten den likido kondentsatuarekin nahasten da. Zutabeko tenperatura txikiagoa da goian behean baino eta, beraz, hidrokarburoak irakite-tenperaturaren arabera bereizten dira, zenbat eta astunago diren, beherago. Zutabeak kondentsatutako frakzioak jaso eta kanporatzeko egiturak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anko

**Anko** azuki babarrunekin egindako ore gozoa da, Asia ekialdean gozogintzan erabiltzen dena, batez ere Japonian, Korean eta Txinan.

Banarrun oreak izen ezberdinak ditu:
* Txineraz: 红豆沙 pinyin: hóngdòushā.
* Koreeraz: 팥소, *patso*.
* Japonieraz: 餡子, *anko*.

Orea prestatzeko babarrunak irakiten dira, eta gero xehatu edo eho. Ondoren, orea gozatu egin daiteke edo den bezala utzi. Orearen kolorea gorri iluna izan ohi da, babarrun azaletik datorkiona. Korear sukaldaritzan, azukiak (maiz barietate beltza) egosi aurretik azalgabetu daitezke, eta horrela ore zuri bat sortzen da.

## Motak
Japoniako ankoa bere trinkotasunaren arabera sailkatzen da. Mota ohikoenak hauek dira:
* *Tsubuan* (粒餡), babarrunak egosi eta gero azukrea gehitu
* *Tsubushian* (潰し餡), babarrunak egosi ondoren xehatzen dira
* *Koshian* (漉し餡), galbahetik pasatzen dira azala kentzeko, mota ohikoena
* *Sarashian* (晒し餡), ore lehortua, berriz hidratatua
* Ogura-an (小倉あん) babarrunen erdia osorik eta beste erdia xehatua eta azalgabeak

## Japoniar gastronomian 
* *Anmitsu*: anko eta gelatina
* *Imagawayaki*: zartaginan egositako orea, ankoz betea
* *Anpan*: ogia ankoz betea
* *Daifuku*: mochi bat ankoz betea. Marrubi bat badu, *ichigo daifuku mochi* deitzen da
* *Dorayaki*: opil bat ankoz betea
* Manjū
* *Oshiruko* edo *Ozenzai*: babarrun gorriko zopa
* *Taiyaki*: arrain itxurako gofrea, hainbat betegarrirekin, horietako bat anko
* *Uirō*: gozopil tradizionala
* *Yōkan*: babarrun gorri gelatina

## Iruditegia

File:Zongzi3.JPG|*Zongzi* txinatarra, arroz likatsuz egina, *dousha* orez betea izan ahal dena.
File:Mooncake1.jpg|Ilargi opil txinatarra, aldaera batzuek *dousha* dute.
File:Redbeanpastepancake.jpg|Opil zapal txinatarra, *dousha* orez betea.
File:Daifuku 1.jpg|*Daifuku* japoniarra *anko* orez betea.
File:Anpan 001.jpg| *Anpan* japoniarra.
File:Taiyaki.jpg| *Taiyaki* japoniarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patricia Blair

**Patricia Blair**, **Patsy Lou Blake** (Fort Worth, Texas, AEB, 1933ko urtarrilaren 15a – North Wildwood, New Jersey, AEB, 2013ko irailaren 9a) estatubatuar aktorea izan zen, zinema eta telebistan aritu zena. Ezaguna izan zen, batez ere, *Daniel Boone* (1964), *Mute panic* (1959) eta *Temple Houston (*1963) lanengatik.

## Aktore ibilbidea 
Blair hainbat pelikula eta telesailetan agertu zen. Zineman, *Jump Into Hell* (1955) gerra-draman egin zuen debuta, eta bere azken agerpena *The Electric Horseman* (euskaraz: Zaldi elektrikoa) (1979) filmean izan zen. Telebistako hainbat telesailetan agertu zen, eta *The Rifleman* eta *Daniel Boone* nabarmendu ziren, azken hori Fess Parker protagonista zuela.

Blair North Wildwoodeko (New Jersey, AEB) bere etxean hil zen, 80 urterekin bularreko minbiziaren ondorioz.

## Filmografia hautatua 
Besteak beste, lan hauexetan hartu zuen parte:

### Filmak 
* *Jump Into Hell* (1955)
* *Crime Against Joe* (1956)
* *The Black Sleep* (1956)
* *City of Fear* (1959)
* *Cage of Evil* (1960)
* *The Electric Horseman* (1979)

### Telebista 
* ''The Dennis O'Keefe Show*, 1 atal (1960)
* *The Bob Cummings Show*, 1 atal (1957)
* *Yancy Derringer*, 5 kapitulu (1957)
* *The Rifleman*, 22 atal (1962–1963)
* *El virginiano*, 1 kapitulu (1963)
* *Perry Mason*, 1 atal (1963)
* *Bonanza*, 1 kapitulu (1964)
* *Daniel Boone'', 46 atal (1964–1970)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
June Lockhart

**June Lockhart** (New York, AEB, 1925eko ekainaren 25a - Santa Monica, Kalifornia, 2025eko urriaren 23a) estatubatuar aktorea izan zen. Ezaguna egin zen, batez ere, *Lassie* txakurraren telesailean egindako lanarekin, Maureen Robinson pertsonaia antzeztu zuenean *Lost in Space* (euskaraz: Espazioan galduta) (1965), *She-Wolf of London* (1946) eta *Lost in Space*  (1998) lanengatik.

## Bizitza 
### Lehen urteak 
New York hirian jaio zen 1925ean interpretazio munduko familia batean. Aita Gene Lockhart aktore kanadiarraren izan zen 1933an Broadwayn ospera salto egin zuena *Ah, Wilderness!* lanean*.* Ama  Kathleen Lockhart aktore ingelesarena izan zen. John Carl Lindsay eta John Francis Maloneyrekin ezkonduta egon zen.

### Filmak 
### Telebista 
## Sariak eta aintzatespenak 
* 1948an, Lockhartek Interpretazio Onenaren Tony saria irabazi zuen, Broadwayn *For Love or Money* filmean egindako lanarengatik. 
* 1948an Antzerki saria
* 1960an Izarra jarri zioten Hollywoodeko Ospearen pasealekuan
* 2013an sari berezi publikoa 
* Bi Emmy saritarako izendatu zuten

## Iruditegia 

Fitxategi:June_Lockhart_Lassie_National_Dog_Week_1963.JPG||June Lockhart eta Lassie txakurra, *Lassie* filmean, 1963an
Fitxategi:June_Lockhart_Lost_in_Space_1965.JPG|June Lockart Maureen Robinson pertsonaiarena egiten, ''''''Lost in Space'*** **l*'anean, 1965ean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gazako egunerokoa

thumb|250px|Egileak Gazako txikizioa gertutik ezagutu zuen.

***Gazako egunerokoa*** Atef Abu Saif palestinar idazleak 2024an plazaratutako kroniken liburua da. Gazako zerrendan 2023az geroztik Israelgo Armada gauzatzen ari den genozidioari buruzko lekukotasuna eskaintzen du.

## Kronikak 
Atefek modua egin zuen ikusitakoari eta batez ere bizitakoari buruzko kronikak idazteko, eta Gazatik kanpoko lagunei ahal bezala bidaltzeko, sakelako mezu eta audio laburren bitartez. Egun haietan idatzitako kronika haietako batzuk *The New York Times*, *The Washington Post* edo *Le Monde* egunkarietan argitaratu ziren, bai eta *Berria*n ere. 

Horrela, Atef Abu Saifena izan zen Gazatik mendebaldeko hedabideetara iritsi zen ahots bakarrenetakoa, are gehiago inbasioaren hasieran, Isralek ezarritako komunikazio-kontrola ezin zorrotzagoa izan zenean. Atefek eta Yasserrek 85 egun pasatu zituzten Gazan, harik eta nola edo hala handik atera ahal izan zuten arte. 85 egun haietan idatzitako kronikek, orain guztiak bilduta, *Gazako egunerokoa* osatzen dute. Liburua hamar bat hizkuntzatan argitaratu da.

## Edukia 
Kronika harrigarriak dira, bizi-biziak, heriotzaren inguruan ardaztuta dauden arren. Atefek eztandak zenbatzen pasatako gauez hitz egiten du; hondakinen artean bizitza-aztarnak aurkitzeko ahaleginez; anestesiarik gabeko ebakuntzez; haurren amesgaiztoez; arpilatutako etxe, eskola eta ospitaleez; hildako senide eta adiskideez; jan- eta ur-faltaz... eta bonbez, edonondik etortzen diren eta edonon eror daitezkeen bonbez. 

## Liburua euskaratuta 
Irene Arrarats Lizeagak eta Maialen Berasategik ingelesetik egindako itzulpenari esker argitaratu da liburua euskaraz. Hitzaurrea, berriz, *Berria*ko zuzendari Amagoia Mujika Tolaretxipik idatzi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://postdata.elkar.eus/wp-content/uploads/2024/09/ELKAR-77-web.pdf, Karmele Urrutia: «Gazako egunerokoa», *Elkar* aldizkaria, 2024ko udazkena, 16.or.]
Ira-belar urdin piriniar

**Ira-belar urdin piriniarra** (*Aconitum variegatum*) *Aconitum* generoko landare belarkara espezie bat da, erranunkulazeoen familiakoa. Europako mendiguneetan oso ugaria izaten da, bai eta Piriniotan eta Euskal mendietan ere.

## Taxonomia 
### Historia 
Lineok deskribatu zuen lehenengoz 1753. urtean *Species Plantarum* liburuan. Aconitum generoa aintzinako grezierazko *akòniton* izenetik dator, "landare pozointsua" esan nahi du, izan ere Homeroren garaitik jakina baita landare toxikoak direla. Espeziearen *variegatum* izenak "nabarra" edo "koloretsua" esan nahi du.

### Azpiespezieak 
Euskal Herrian badugu bertan soilik agertzen den *Aconitum variegatum subsp. pyrenaicum* (Vivant & Delay) azpiespeziea. Andia, Aralar, Hernio eta Aratz mendietan hazten da eta inoiz Aragoi aldeko Piriniotan ere ikusi izan da.

1989an egindako sailkapenean hiru azpiespezie finkatu ziren:
* *Aconitum variegatum subsp. pyrenaicum* (Vivant & Delay): Euskal Herrian
* *Aconitum variegatum subsp. nasutum* (Fisch. ex Rchb.): Europa hego-ekialdean, Anatolia iparraldean eta Kaukasian.
* *Aconitum variegatum L. subsp. variegatum* (Rchb.): Europa erdialdean eta ekialdean.

## Deskribapena 
250px|thumb|Ira-belar urdinaren loreak.
Landare belarkara eta bizikorra da. Metro bateko zurtonak garatzen ditu eta hosto zabal palmatuak ditu, oso lobulatuak eta nerbio oso markatuak dituztenak. Hostoak txandakatuak dira.. Kareharrizko erlaitzetako belar artean aurkitzen da, beti ere eremu ospeletan., hots, negu partean zati aereoa galtzen du baina lurpean dagoen errizomak eratzen dituen tuberkulu biribilek landare berria ateratzen dute udaberrian., eta udazkenean ematen ditu fruituak. Polinizaziorako intsektuak erabiltzen ditu eta hazien zabalkundea haizearen bidez gertatzen da.

Ez da sendabelar gisa erabiltzen toxikotasun handia duelako eta manipulatzea zein irenstea hilgarria izan daitekeelako.

## Mehatxuak 
Landare pozoitsua izateak eta irisgarritasun txikiko tokietan hazteak abereentzako erakargarria ez izatea dakar. Populazio txikiak eratzen ditu ordea eta populazio horietako aniztasun genetikoa oso txikia izateaz gain, eremu ezegonkorretan hazten denez ingurunearen edozein aldaketak tokiko populazio txikiak erabat desagertaraz ditzake.

## Iruditegia 

Irudi:Aconitum variegatum1JUSA.jpg|Infloreszentzia.
Irudi:Aconitum variegatum flower 280702.jpg|Lorea.
Irudi:Aconitum variegatum ENBLA02.jpg|Hostoa.
Irudi:Aconitum variegatum 2017-10-02 6883.jpg|Fruituak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akanera

**Akanera** Ghanako hizkuntzarik mintzatuena da, eta herrialdeko hegoalden bizi den akan herriarena. Akaneraren hiztun gehienek hizkuntza honi twi esaten diote, nahiz eta izen hori, berez, bi dialekto literario nagusiei dagokien. Izan ere, hiru dialekto garatu dira, irizpide literario gisa ortografia ezberdinekin: batetik, asante eta akuapem (elkarrekin twi deituak); eta, bestetik, fante. Nahiz eta elkarrekiko ulergarritasun osoa izan, beste estandarren hizlarientzat idatzizko moduan eskuraezinak izan ziren Akanerazko Ortografia Batzordeak 1978an akanerazko ortografia komuna garatu zuen arte, nagusiki akuapem dialektoaren antzinako ideogrametan oinarritua.

Hizkuntza hau Hego Amerikara iritsi zen, bereziki Surinamera, esklabo trafikoarekin. Surinam barnera ihes egin zuten esklaboen ondorengoek akaneraren forma bat erabiltzen dute oraindik; horren barruan sartzen da jaiotzen diren asteko egunetik aurrera haurrei izena emateko ohitura, adibidez, Kwasi gizon batentzat eta Kwasiba igande batean jaiotako neskato batentzat.

Gaur egun, twi akanerazko barietatea Ghanako gobernuak sustatutako hizkuntza nagusietako bat da.

## Adibideak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Day of the Jackal (telesaila)

***The Day of the Jackal*** britainiar telesail dramatikoa da, Frederick Forsythen izen bereko eleberrian oinarrituta eta Ronan Bennettek Sky Atlantic eta Peacock kateentzat egina.

## Sinopsia 
Radiohead taldearen *Everything In Its Right Place* abestiaren melodiak irudiak bustitzen dituen bitartean, adineko gizonezko bat agertuko da ispiluari begira; lanera doa, etxe orratz bateko garbitzailea da. Minutuek aurrera egin ahala, egiten dituen ekintzengatik eta mugitzeko duen moduagatik, jarrera susmagarria duela ohartuko da ikuslea. Bost minutu inguru irauten duen sekuentzia hori tiroketa batekin amaituko da. Gizon zahar hori mozorrotuta dago; «The Jackal» deitzen dioten hiltzaile gupidagabea da, eta eraikin horretan hainbat pertsona hil ditu.

## Pertsonaiak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak