Hilaria Supa

**Hilaria Supa Huamán** (Huayllacocha, Huarocondo, Anta, Cusco, Peru, 1957ko abenduaren 28a) politikaria eta aktibista da. Kitxua jatorrikoa, nekazari buruzagia eta Peruko arrazismoaren aurkako borrokalaria. Giza eskubideak, herri indigenen eskubideak, emakume indigenen eskubideak, pertsonen salerosketaren aurkako borroka, antzinako jakintzen defentsa eta kitxua, Andeetako identitatearen eta kulturaren zati den hizkuntza erabiltzeko eskubidea defendatzeagatik nabarmendu da. 2011tik 2016ra Andeetako parlamentaria izan zen. Aldez aurretik, 2006tik 2011ra, Cuscon eserleku bat hartu zuen Peruko Errepublikaren Kongresuan, Perutik, eta Peruren historian zin egin zuen Andeetako lehen emakume kongresista izan zen.

## Bizitza 
Wayllaqocha komunitatean jaio zen, Antan (Cusco). Helena Huamán zuen ama. Amaren gurasoek hazi zuten. Gurasotzat zituen aitona-amonak, etxalde bateko peoiak izan ziren, eta aitonaren bere komunitateko aberatsen esplotazioaren aurrean egin zuen borroka inspirazio izan zuen bere borrokari ekiteko.

Oso txikitatik ikasi zuen emakumeen aurkako indarkeriaz, lau bat urte zituela. Etxaldean, emakume gazteen aurkako abusua eta bortxaketak ugariak ziren, eta agintari bakarra lur-jabea zen. Aitonak negar egiten zuen eta behin eta berriz esaten zion, berak (Hilariak) ez zuela gauza bera gertatzen utzi behar eta bere burua defendatzen ikasi behar zuela. 1965ean aitona hil zutenean, izeba baten etxera joan zen lanera, eta 7 urte zituenetik etxeko zerbitzari lan egin zuen. Cusco, Arequipa eta Liman lan egin zuen etxeko lanetan. 

Bere bikotekidea, seme-alaben aita, kamioi-istripu batean hil ondoren, Antara itzuli zen. Beste bikote bat eta beste alaba bat izan zituen. Guztira, bi alaba eta istripu batean hil zen seme bat. Cuscora 22 urterekin itzuli zen, baina emakumeen aurkako tratu txarren eta gizonen alkoholismoaren ondorioz, antolatu beharra zegoela pentsatu zuen. Indarkeriari eta hezkuntzari buruzko hitzaldiekin hasi ziren. Kongresuan Andeetako emakumearen alde egindako lanarengatik eta bere eskubideen aldeko borrokarengatik nabarmendu da.

2002an *Los hilos de mi vida* argitaratu zuen, bere ibilbidea azaltzeko. Urte horretan, Peruko Emakume Enblematikoak diploma jaso zuen, antzutze behartuen aurkako salaketa jarri zuten hamabi nekazariekin batera. 2004an, Mugimendu Zabaleko emakumeek Bakearen Nobel sarirako postulatu zuten, Ester Mogollon-en fundazio-lerroa. *Mil Mujeres/Mila Emakume* sarirako, 2005eko Bakearen Nobel sarirako, Peruk izendatutako zortzietako bat izan zen.
### Ibilbide politikoa 
2006an Peruko Errepublikako Kongresurako hautagai izendatu zuten, *Union por el Perú* taldeko hautagai gisa, eta Peruko historian Andeetako lehen emakumezko biltzarkidea izan zen. Uztailaren 25ean indigenen hizkuntza batean zin egin zuen, kasu horretan Cuscoko kitxuan, eta ondoren Maria Sumire adiskidea; horregatik, Martha Hildebrandt fujimoritar kongresistak kritikatu egin zituen bi indigenak. Biltzarkide-aldian jabetu zen diskriminazioaz, eta hamarkada bat geroago hauxe azaldu zuen: Horren ondorioz, haserretu egin ziren Parlamentuko kideak eta iritzi publikoa, ez baitziren aintzat hartu eta barre egin zitzaion autodidakta bati, ez baitzuen inoiz eskolara joateko aukerarik izan. Gainera, bere ama hizkuntza ez da gaztelania. Gainera, eskuetan artritisa du —arropa garbitzen lan egin zuen urteetan sortua—, eta horrek ez dio uzten ondo idazten, zirriborratu baino ezin du egin eta. Hala ere, aurrera egitea lortu zuen.

2009an, egunkariko izenburu izan ziren medikuntza tradizionala Osasun Sistema Nazionalean sartzeko proposamena, medikuntza tradizionalean dihardutenak legeztatuz (petrikiloak, xamanak, emaginak, etab.), hau da, antzinako metodoak erabiltzen dituztenak, belarrez edo erritualez sendatzea, esaterako.

2011ko Peruko hauteskunde orokorretan, Andeetako Parlamentuan Peruko bost ordezkarietako bat izan zen.

### Ekimenak 
* Biltzar Nazionaleko aretoetako batean, bere ausardiagatik, Felix Julcaren *Una mirada al quechua de Áncash* liburua aurkeztu zen.
* 2014ko azaroan, Tupac Amaru II.ari omenaldia egin zitzaion  Biltzar Nazionalean, Zopa, ZENDAF eta beste kultur talde batzuen lanean.
* Parinacohasen egindako *Taki Unguy* ospakizunean parte hartu du, Andeetako erresistentzia espiritualeko balentria horren berrogeita hamargarren urteurrenean (470).

## Lanak 
* 2002an *Los hilos de mi vida – El testimonio de Hilaria Supa Huamán, una campesina quechua,* Willkamayu argitaletxea, Lima. 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2002an, Peruko Emakume Enblematikoak diploma jaso zuen, antzutze behartuen aurkako salaketa jarri zuten hamabi nekazariekin batera. 
* 2004an, Mugimendu Zabaleko emakumeek Bakearen Nobel sarirako postulatu zuten. 
* 2005ean *Mil Mujeres/Mila Emakume* sarirako. Bakearen Nobel sarirako. Peruk izendatutako zortzietako bat izan zen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Sesión Comisión de Educación.jpg|Hezkuntza Batzordearen bilkura, 2010.12.13
Fitxategi:Supa Huamán Hilaria.jpg| Hilaria Supa Huamán zin egiten, 2011.07.27
Fitxategi:Parlamentaria andina en el día del artesano (6926982243).jpg|Artisauaren eguna, 2012.02.17
Fitxategi:Festejan aniversario de asociación de derechos humanos (6927042771).jpg|Amerikako Herrien Giza Eskubideak Defendatzeko Elkarte Zibilaren seigarren urteurrena, 2012.02.24
Fitxategi:Informan sobre la reglamentación de la consulta previa (7003093013).jpg|Peruko Nekazari Konfederazioko buruak, Claudia Coari kongresukidea eta ezkerrean Hilaria Supa Aldez Aurreko Kontsultaren Legearen hurrengo araudiari buruzko prentsaurrekoa. Lege hori lehenago onartu zuen Espainiako Parlamentuak, 2012.03.21
Fitxategi:28 de Agosto de 2012 (7882646506).jpg|Ekuadorreko batzar nazionala, 2012.08.28

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Myriam Yataco (2012), Peruko estatu-politikak eta hizkuntza indigenen bazterketa. In: Droit et Cultures 63, 2012/1, or. 11-142. Editions L'Harmattan. Nuevas tendencias en la Política Lingüística en Perú (María Sumire eta Hilaria Supa Huaman y su obra), or. 128-132.

## Kanpo estekak 
* Hilaria Supa Huamán - Hoja de vida
* Congresista Hilaria Supa Huamán
* Entrevista a Hilaria Supa
* Informe anual de gestión parlamentaria contresista Hilaria Supa 2006-2007