Manuel Santa Kruz

**Manuel Ignazio Santa Kruz Loidi** (Elduain, Gipuzkoa, 1842ko maiatzaren 23a – Pasto, Kolonbia, 1926ko abuztuaren 10a), **Santa Kruz apaiza** izenez ezagunagoa (edo "Don Manuel"), apaiz eta gerrillaria izan zen.

## Bizitza 
thumb|eskuinera|275px|Santa Kruz apaiza 1873an.
Jatorri xumekoa zen eta haurtzaroan umezurtz geratu zen. Amaren aldeko osaba baten laguntzari esker Gasteizko apaiztegian ikasi eta apaiztu zen. Apaizgai garaian bere izaera asaldatuak, indarrak, malgutasunak eta abenturazaletasunak nabarmendu zuten eta ez ikasteko zaletasunak. 1866an Hernialdera bidali zuten apaiz-lanetara.

1868ko iraultzak Elisabet II.a Espainiakoa tronutik kendu eta gutxira, Santa Kruz karlismoaren aldeko propaganda aktiboa egiten hasi zen. 1870eko urriaren hasieran arrazoi horrengatik atxilotu zuten, baina urriaren 6an Ipar Euskal Herrira ihes egin zuen. 1872ko apirilean Bigarren Karlistaldia hasi zenean, muga igaro eta talde batean kapilau sartu zen. Ahalegina porrotean bukatu zen eta Ipar Euskal Herrira itzuli zen. Ez zuen Zornotzako ituna onartu eta abuztuan muga zeharkatu zuen, oraingoan taldeburu gisa. Aramaion berriro atxilotu eta berriz ere ihes egitea lortu zuen, era harrigarrian. Ordu askoz ibai batean urperatuta eta kanabera baten bidez arnasa hartzen zuela. Aramaioar batek lagundu zion handik ezkutuan ateratzen, eta Anbotoko baserri batean hartu zuen babes, ondoren Ipar Euskal Herrian babesa lortuz. 1872ko abenduan muga berriro igaro zuen, eta 50 laguneko taldetxoa bildu zuen.

Garai horretan bere aldarrikapen ospetsua egin zuen, zeinean bere konfiantzazko gizonak aipatu eta bere goiburua azaldu zuen:

Bere taldea Gipuzkoa eta Nafarroa arteko mugan aritu zen borrokan eta Santa Kruz berehala karlismoaren buruzagi agerikoenetako bat bihurtu zen. Mikeleteak etengabe segika zituelarik, zutabe liberalen aurkako segada batzuk burutu zituen. Ospetsu egin zen batez ere bere ausardia eta balentriengatik, baina baita bere ankerkeriagatik ere. Bere izenak lilura baino gehiago izua sorrarazten zuen. "Zentzagarri" gisa gizon zein emakumeak makilatu ohi zituen eta eraikin batzuk erre zituen (kasurik ospetsuena Beasaingo tren geltokiaren erreketa izan zen). 

Bere jokaera askea zela-eta gatazkak izan zituen karlismoaren buruzagi militarrekin eta hauek haren aurkako neurriak hartzea erabaki zuten. Begitan hartu zuen Antonio Lizarraga jeneralaren aginduz gerra-kontseilua egin zioten eta heriotza zigorra jaso zuen, nahiz eta handik lasterrera indultua eman zioten.Hori baino lehen, 1873 urtarrilean Aian jazo zen guduan, Lizarragak ez zion laguntzarik bidali. Gertakarion inguruko polemikak hurrengo hamarkadetan jarraitu zuen, eta Santa Kruzen alde irten ziren autore batzuk. Egun, karabinero horien omenezko oroitarri bat dago, 42 hildakoren kopurua zehaztuz.

On Karlosek kargugabetu zuen, eta armada liberalaren zein karlistaren jazarpena zela eta, borroka utzi eta 1873ko uztailean muga berriz zeharkatu zuen. Irailean berriro Gipuzkoara itzuli zen, Lizarragak bere gizon batzuk fusilatu zituela jakin ostean. Talde berri bat osatu zuen, eta artilleria pieza batzuk ere lortu zituen. Aritxulegin zuen gotorlekua baina ez zen luzaro izan, abenduan behin betiko atzerriratu zen, lehenengo Frantziara (Nantes eta Lillen) eta gero Ingalaterrara. Santa Kruz Jesusen Konpainian sartu eta misiolari aritu zen Jamaikan eta Kolonbian, azken herrialde horretan hil zen arte.

## Gorpua euskal herriratzeko asmoa 
2026ko urtarrilaren 9an, Ataria agerkari digitalak argitaratu zuen Elduaingo Udalak eskatua ziola Aranzadi Zientzia Elkarteari azter zitzala Santa Kruz apaizaren gorpua Kolonbiatik Euskal Herrira ekartzeko aukerak. Abuztuaren 10ean ehun urte beteko dira apaiz elduaindarra Kolonbian hil zela eta horren karietara SAnta Kruz gogoratzeko zenbait ekitaldi egin nahi ditu Udalak. 

Ataria agerkariaren hitzetan, "eskualdeko beste hainbat udalerrirekin batera, *Tolosako setioa eta Belabietako bataila* ikerketa-proiektuan parte hartzen ari da Elduain". "Aranzadi dabil ikertzen eta, besteak beste, Elduain bertako dokumentazio asko jaso du, tartean herriko seme izan zen Manuel Santa Kruz Loidiren ingurukoa ere. Ikerketaren barruan eta Santa Kruz apaizaren heriotzaren mendeurrenaren harira egin diote eskaera zientzia elkarteari, Udalak jakin nahi baitu zein aukera dagoen haren gorpua Elduainera ekartzeko"
* Esteban Indart, ezizenez *Lasalako turutajolea*, karlistek fusilatu zuten.
* *Oilarra*, Ramon Cabrera gerrillari karlistarekin bat egin zuen Alfontso XII.aren alde.
* Jose Ramon Garmendiak, ezizenez *Lazkaoko ikaslea*, Frantzian bizitzen bukatu zuen.
* *Portuetxe* Parisen apaiz bihurtu zen.
* *Kaperutxipi* Argentinara erbestetu zen.
* *Arroxko* pilotari bihurtu zen.
* *Lechugino* Beran (Nafarroa Garaia) bizi izan zen.
* Juan Egozkue, Santa Kruzek fusilarazi zuen 1873ko apirilean.
* *Soroeta* guduan hil zen.
* Frantzisko Maria Aranburu Mendiaratz, ezizenez *Beltza* (Beasain, Gipuzkoa, 1838ko abenduaren 20a – ?) Pio Barojak desagertutzat eta liberalek hiltzat emana bazuten ere, haren senideek Frantziatik itzulita Bizkaian bizi izan zela diote.

Auñamendi Eusko Entziklopediak beste kideen zoriaz honako hau dio:
* 1990ean, Jose Maria Tudurik *Santa Cruz, el cura guerrillero* filma egin zuen.
* 1992an, Junes Casenavek *Santa Kruz güdülari* pastorala idatzi zuen.
* 2008an Bizardunak musika taldeak "Santa Kruz Apaizaren Kondaira" deituriko abesti bat publikatu zuten "Bizardunak" deituriko diskoan.

## Erreferentziak 
## Bibliografía 
* Espasa-Calpe (1927), "Santa Cruz (Manuel)", Enciclopedia Universal Ilustrada Europeo-Americana, LIII. liburukia, 183-184 orr..
* Estornés Zubizarreta, Idoia: "Santa Cruz Loidi, Manuel Ignacio", Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Melgar, Francisco Martín (1940): "Capítulo XIII: El cura de Santa Cruz", in *Veinte años con Don Carlos: Memorias de su secretario, el Conde de Melgar*, 81-84 orr..
* Zavala Fernandez de Heredia, Luis [et al.] (2018): *El cura Santa Cruz. Nuevos datos y cartas inéditas del Archivo de la Casa de Zavala*, Etor-Ostoa S. L.

## Ikus, gainera 
* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
*  Nuñez (2007-01-12): «El cura Santa Cruz, en imágenes», *Diario Vasco*.
*  "Los Fusilamientos de Endarlaza: Crónica de un Desastre Anunciado", Hechos, Anécdotas y Relatos de Las Guerras Carlistas, http://mikelatz.blogspot.com.
*  "Grandes guerrilleros II; el fundamentalismo anárquico del cura Santa Cruz, soulguerrilla.com
*  Góngora, Francisco (2016-06-28): "La rocambolesca huida de Aramaio del guerrillero cura Santa Cruz", El Correo.