Lise Meitner

**Lise Meitner** (Viena, 1878ko azaroaren 7 &ndash; Cambridge, 1968ko urriaren 27), emakume zientzialarien artean garrantzitsuenetarikoa da. Naziengandik alde egin zuen emakumea. Fisio nuklearraren arduraduna. Bonba atomikoaren ama judua eta, aldi berean, Manhattan proiektuan parte hartu izan nahi ez zuen zientzialari bakarra. Lise Meitner pertsona oso ezaguna izan zen Bigarren Mundu Gerraren ostean, Eleanor Roosevelten mailako heroia. Hala ere, gaur egun ez da oso ezaguna. Literatura orokorrean fisio nuklearrean egindako lan aitzindaria ez da ia aipatzen, eta bere izena agertzen bada fisika nuklearrean kontribuzioak egin zituela esaten da, eta modu marjinal batean. Beste emakume zientzialari asko bezala, bere izena garrantzitsua ez balitz bezala hartzen da.

## Biografia 
Bere benetako izena, Elise Meitner izan zen. Lise Meitner-en jaiotza-egun zehatza ez da ezagutzen, baina Vienako jaiotze judu komunitatean, 1878ko azaroaren 17an jaio zela agertzen da. Nahiz eta beste dokumentu guztietan, 1878ko azaroaren 7a agertzea. Beranduago kristautasunera bihurtu zen familia judu batean jaio zen. Bere aita Philipp Meitner izan zen, Austriako lehenetariko abokatu judua. Philipp-ek bere lanerako bulego bat ez zuen eskatu. Horregatik, etxea ez ezik, bere aitaren bulegoa ere izan zen haien etxea. Lise eta bere 7 anai-arreba hazi ziren bere aitaren kontuak entzuten. Idealismoak eta haien aitaren eta amaren fedeak aurrerakuntzan egin zuten haien seme-alaba guztiak ikasketa altuak izatea.

Vienako Unibertsitatean ikasi zuen, non 1901ean eman zuen izena eta 1907an doktoratu zen. Berlingo Unibertsitatean ere ikasi zuen, Max Planck-en klaseak jarraitzeko.

Otto Hahn-ekin aritu zen 30 urteko iraupeneko ikerketa batean, eta 1918an protaktinioa aurkitu zuen. Irakasle bezala ere aritu zen Kaiser Wilhem institutuan eta Berlingo Unibertsitatean 1926 eta 1933 urteen artean.

1938ko bukaeran Alemania uztera behartuta ikusi zuen bere burua, nazi gobernuko Nuremberg-en legeen ondorioz, eta Manne Siegbahn institutuko ikerketa atomikora batu zen Estokolmoko Unibertsitatean. Bertan bere iloba Otto Robert Frischekin harremanetan jarri zen. Meitnerren laguntzaz, Otto Hahn eta Fritz Strassmann-ek gizakiak sortutako fisio nuklearraren lehen hastapenak lortu zituzten, baina ez ziren konturatu Lise-k emaitzak interpretatu zituen arte. 1939an Hahn-ek bere lana argitaratu zuen Meitnerren izena aipatu gabe, erregimen naziak emakume judu baten izena jartzen utziko ez ziotela aitzakia bezala jarriz. Metiner eta Frisch-ek fenomenoa azaldu zuten tanta likidoaren modeloaren bidez, fisio nuklearraren terminoa erabiliz Nature aldizkarian argitaratutako lan batean. Teoria atomikoari eta erradioaktibitateari buruz ikerketak egin arren, Otto Hahn-en lanean egilekide bezala ez agertzeak kalte handia egin zion bere karrerari. Izan ere, Nobel komiteak alde batera utzi zuen eta Hahn-i eman zioten Kimikako Nobel Saria 1944an. Hala ere, 1966an Enrico Fermi Saria eman zioten Estatu Batuetan, fisikan egindako kontribuzioen aitorpen bezala.

Kate-erreakzioaren existentzia proposatu zuen, zeinak bonba atomikoaren garapenean lagundu zuen. 109 zenbaki atomikoko elementu kimikoa haren ohorean izendatu zuten, **Meitnerioa**.

Meitner suediar hiritar naturalizatu zen 1949an. 1960ean erretiratu eta Erresuma Batura joan zen bizitzera, bere senide askorekin batera. Lise Cambridgen hil zen, 1968ko urriaren 27an. Nahi bezala, Bramleyn (Hampshire) lurperatu zuten, 1964an hildako bere anai Walterrekin batera. Haren ilobak, Otto Frischek, bere hilarriko inskripzioa idatzi zuen: >.

## Ikasketak 
1892ko uztailaren 15ean,14 urte zituenean, lizentziatu egin zen Ueters-eko ikastola batean. Bere kalifikazioak ez ezik, bere jarrera ere oso ona izan zen. Lisek frantsesa irakatsea erabaki zuen. Garai horretan emakumeak legez ezin zutelako unibertsitatera joan, eta soilik unibertsitate titulua behar ez ziren irakaskuntzetan lan egin ahal zutelako.

XIX. mendearen bukaeran,  emakumeei usten hasi zieten filosofiako unibertsitatera joatea. Eta Lise bere heziketa bukatu ostean, Vienako unibertsitatera sartu zen. Baina klasean ikasi beharrean, unibertsitateko sotoan ikasten zuen, bere gelakide guztiak mutilak zirelako ez zioten usten klasera joatea.

•1925 ean Lieben saria irabazi zuen.

•1946 an urteko emakume izendatu zuen National Press Club-ak

•1949 an Max Planck domina eskuratu zuen, fisika teorikoan eginiko ekarpenengatik, sari hau Otto Hahn-ekin batera lortu zuen.

•1955 ean Otto Hahn saria irabazi zuen.

•1960an Wilhelm Exner domina irabazi zuen

•1966 an  Enrico Fermi Award-a Hahn eta Fritz Strassmannekin batera lortu zuen.

### Fisio nuklearrarengatik Nobel Saria 
Meitnerrek jasotako ohore asko zalantzan jarri izan dira fisio nuklearraren nobela ez irabazteagatik. Sari hau Otto Hahn-ek bakarrik eskuratu zuen.

Lise eta Otto elementu artifizial berriak sortzea helburu zuen ikerketa batean lanean ari ziren. Hau egiteko uranio atomoaren nukleoari neutroiak botatzen hasi ziren. Liseren ikerkuntza oztopatuta ikusi zen naziak gobernura iritsi ziren momentuak, Meitner judua zen eta honengatik Alemaniatik alde egin zuen. Lise Suedian zegoen bitartean Ottok ikerkuntzarekin jarraitu zuen alemanian. Ezkutupean gutunak idazten zituzten ikerkuntzaren berri emateko. Ottok esperimentuetatik lortutako emaitzak ulertzeko arazoan zituen eta gutun hauetan Meitnerri adierazten zion. Meitner Suediatik konturatu zen egiten ari zirena ez zela elementu berriak sortzea, baizik eta uranio atomoaren nukleoa zatitzea. Zatiketa honek izugarrizko energia sortzen zuela konturatu zen. Honela Lise Meitnerrek fisio nuklearra aurkitu zuen.

Ottori jakinarazi zion eta honek ikerkuntzarekin jarraitu zuen. Azkenik 1944 ean Otto Hahn-i Nobel Saria eman zioten Liserekin egindako lanarengatik baina berari errekonozimendurik eman gabe.

Lise berak idatzi zuen gutun batean, “Ziurrenik Hahn ek merezi zuen Kimikako Nobela, hortaz ez dago zalantzarik. Baina uste dut Otto Robert Frischek eta biok ekarpen handia egin genuela uranioaren azterketan, fisioari buruz hizketan, zergatik sortzen den eta zer sortzen duen hainbesteko energia guk argitu genuen".

### Errekonozimenduak 
* 1997 an taula periodikoaren 109. elementuari, Meitnerren ohorez, Meitnerio izena eman zioten. Honela, Lise Meitner, lehen emakumea bihurtu zen tabla periodikoan ohoretuta agertzen.
* Ilargiko eta Venuseko zenbait kraterrek bere izena dute.
* 6999 Meitner asteroide gerrikoko asteroide nagusiak ere honela izena du bere ohorean.
* Bere merezimenduz hainbat sari sortu dira.
* 2000. urtean Lise Meitner saria sortu zen Europan.
* 2006 ean Gotemburgoko Lise Meitner saria, Suedian.

## Bitxikeriak 
Meitnerrek bizitza gogorra izan zuen jaio zen garaiarengatik. Garai hartan emakumeek ezin zuten unibertsitatera joan eta honek bere ikasketetan trabak jarri zituen baina hala ere doktoretza bat lortu zuen eta honela munduko bigarren emakumea bilakatu zen doktoretza bat lortzen. Bizi zen garaia zela eta, behin lana lortu zuenean ezin zituen laborategiak gizonekin konpartitu beraz aparteko gela batean egin behar zuen lan, bakarrik eta behar zuen material guztia izan gabe.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Frisch, Otto Robert, ed. (1959). Trends in Atomic Physics: Essays Dedicated to Lise Meitner, Otto Hahn, Max von Laue on the Occasion of their 80th Birthday. New York: Interscience.
* Goldberg, Stanley (July 1996). "With friends like these . ..." Bulletin of the Atomic Scientists. pp. 55–57. Contemporaneous review of Ruth Lewin Sime's biography of Meitner.
* Hedqvist, Hedvig, Lise Meitner at Svenskt kvinnobiografiskt lexikon
* Kyle, R. A.; Shampo, M. A. (1981). "Lise Meitner". JAMA: The Journal of the American Medical Association. 245 (20): 2021. doi:10.1001/jama.245.20.2021. .
* Lykknes, Annette; Van Tiggelen, Brigitte, eds. (2019). Women In Their Element: Selected Women's Contributions To The Periodic System. New Jersey: World Scientific. . OCLC 1104056222.
* Meitner, Lise (2005). Hahn, Dietrich (ed.). Erinnerungen an Otto Hahn [Recollections of Otto Hahn] (in German). Stuttgart: S. Hirzel. . OCLC 180889711.
* Rife, Patricia (1999). Lise Meitner and the Dawn of the Nuclear Age. John Archibald Wheeler (foreword). Birkhäuser. . OCLC 38130718.
* Sime, Ruth Lewin (2006). "Lise Meitner". In Byers, Nina; Williams, Gary (eds.). Out of the Shadows: Contributions of 20th-Century Women to Physics. Cambridge University Press.
* Sime, Ruth Lewin (2005). "From Exceptional Prominence to Prominent Exception: Lise Meitner at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry" (PDF). Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus. Retrieved 26 November 2015. Sime's article is the 24th publication in the series History of the Kaiser Wilhelm Institute under National Socialism.

## Kanpo estekak