open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elizabeth Hawley

**Elizabeth Hawley** (1923ko azaroaren 9a - 2018ko urtarrilaren 26a) estatubatuar kazetari eta Himalaiatako espedizioen kronikaria izan zen. Hawleyk Himalaiatako mendirik igo ez zuen arren, hura zen nazioartean Himalaiatako espedizioei buruzko kronikaririk jakintsuenetakoa eta errespetatuenetakoa.

Berrogeita hamar urte baino gehiago eman ditu Himalaiako gailurretara igotzen ziren espedizioetako mendizale eta xerpak elkarrizketatzen, eta igoera horien berri ematen. Denborarekin, Hawleyren idatziak gailurra egin izanaren berme bihurtu ziren mendizaleen artean.

## Erreferentziak
Roberto Leal

**Roberto José Leal Guillén** (Alcalá de Guadaíra,Sevillako provintzia ,Espainia, 1979ko ekainaren 28a) Sevillako erreportaria eta telebista aurkezlea da. *España Directo* saioari esker ospetsu bilakatu zen.

2017ko urritik Operación Triunfo 2017 galak aurkezten ditu La 1en Espainiako Telebistan.
Europako Kros Txapelketa

**Europako Kros Txapelketa** () Europa mailan antolatzen den kros txapelketa nagusia da. Abenduan jokatzen da.

## Historia 
1994 urtean hasi zen antolatzen, europar lasterkariek titulu bat irabazteko aukera izan zezaten, mundu mailan irabaztea zaila ikusten baitzen. Gizonezkoetan Serhiy Lebid ukrainarra izan da garaile nagusia, bederatzi txapelekin. Emakumezkoetan ez da palmaresean nagusitasun handirik nabari. Azken urteotan Europako herrialdeen izenean korritzen duten afrikar kroslariak nagusitu dira, Turkiaren izenean korritzen duten keniarrak bereziki.

## Palmaresa 
* 2020ko ekitaldia bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren erruz.

## Garaipenak 
### Gizonezkoak 
### Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
I, Tonya

***I, Tonya*** (euskaraz *Ni neu, Tonya*) 2017ko Craig Gillespie australiar zinema zuzendariak zuzendutako biografia film bat da. Gidoia Steven Rogersek idatzi zuen, eta Tonya Harding patinatzaile artistikoaren bizitza eta 1994an bere lehiakide zen Nancy Kerrigan-ek jasan zuen erasoa kontatzen du. Margot Robbie, Sebastian Stan, Allison Janney, Julianne Nicholson, Caitlin Carver eta Bobby Cannavale aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Tonya Harding patinaia artistiko txapelketa batean axel hirukoitz bat egitea lortu zuen lehen emakume estatubatuarra izan zen 1991an. Baina izotz gainean izandako arrakastak ez zion beti zoriontasunik ekarri bere bizitza pertsonalera.

## Aktoreak 
* Margot Robbie: Tonya Harding
** Mckenna Grace: Tonya Harding gaztea
** Maizie Smith: Tonya Harding (4 urte)
* Sebastian Stan: Jeff Gillooly
* Allison Janney: LaVona Fay Golden
* Julianne Nicholson: Diane Rawlinson
* Caitlin Carver: Nancy Kerrigan
* Bojana Novakovic: Dody Teachman
* Paul Walter Hauser: Shawn Eckhardt
* Bobby Cannavale: Martin Maddox
* Dan Triandiflou: Bob Rawlinson
* Ricky Russert: Shane Stant

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Munduko Kros Txapelketa

[thumb|eskuinera|200px|[Kenenisa Bekele da garaipen gehien lortu dituen lasterkaria.]]
[thumb|eskuinera|200px|[Grete Waitz-ek bost garaipen lortu zituen.]]
**Munduko Kros Txapelketa** () mundu mailan antolatzen den kros txapelketa nagusia da. 1973an hasi zen antolatzen eta 2011 urtetik aurrera bi urtean behin antolatzen da.

1993. urtean Zornotzan antolatu zen.

## Historia 
1903 eta 1972 artean Nazioen Krosa jokatu zen eta 1973an *Munduko Kros Txapelketak* hartu zuen haren lekua, Atletismo Federazioen Nazioarteko Elkarteak (IAAF) antolakuntaren ardura hartu zuenean.

## Lasterketak 
* Gizonezkoen Munduko Txapelketa (12 km)
* Emakumezkoen Munduko Txapelketa (8 km)
* Gizonezko Juniorren Munduko Txapelketa (8 km)
* Emakumezko Juniorren Munduko Txapelketa (6 km)
* 1998 eta 2006 artean Lasterketa motza ere jokatu zen (4 km)

## Palmaresa 
* 2021ean jokatzekoa zen Bathursten baina COVID-19 pandemiaren erruz 2022ra atzeratu zen. 2022an oraindik pandemiaren eragina zela eta beste urtebetez atzeratu zen.

## Garaipenak 
### Gizonezkoak 
### Emakumezkoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sokotoko Kalifa-herria

**Sokotoko Kalifa-herria** edo **Fulani Inperioa** Nigerian kokatutako elkarte espiritual islamiko bat da, eta Sa'adu Abubakar, Sokotoko sultana, buru duena. Fulani Jihadaren garaian Usman dan Fodiok sortu zuen 1809an, Europar konkista eta ondorengo kolonizazioaren aurretik Saharaz hegoaldeko Afrikako inperio indartsuenetako bat izan zen. Kalifa-herria garai kolonialean mantendu zen eta, geroago ere, botere murriztua zuen arren.

## Testuingurua 
Fulani tradizionalki herri nomada da, ganadua, ahuntzak eta ardiak larreratzen dituena, Mendebaldeko Afrikako hiri eta herri desberdinetako larreak populatzen dituena. Inguruko merkataritzaren hazkundeagatik, Fulaniren kopuru handia herrietan kokatu zen, gutxiengo bereizgarria eratuz.

Fulani gehienak islamera bihurtu ziren Fulani komunitateak bizi ziren estatu gehienen gobernanteak bihurtzen ziren aldi berean. Estatu horietako buruzagien Islama nahiko hauskorra zen, ordea, eta animismo nazionalista lasterka berreskuratu zuten mehatxupean sentitu zirenean. XVII. eta XVIII. Mendeen artean, Fulaniek matxinada ezberdinak hasi zituen zapaltzen zituzten agintarien aurka. Sahel mendebaldeko zenbait emirerri txiki, eta normalean bizitza laburreko, ezarri zituzten.

Eskualdeko estatu indartsuenak Hausa etniako hiri estatuak ziren. Horiek Fulani populazio garrantzitsuak izan zituzten, orokorrean bigarren mailako hiritartzat hartuak izan zirenak. Mendeak aurrera egin ahala, ordea, Hausak eta Fulaniak erabat integratzen hasi ziren. Hausa estatu marjinalenetariko bat Gobir zen. Hausa lurreko periferiaren eta pobreen artean, Songhai Inperioaren oinordeko batek gobernatu zuen. Aginte horren ezaugarria despotismoa izan zen, bai Fulani bai Hausa nekazariengana.

## Kanpo estekak
Parvati

**Parvati** edota **Uma**, hinduismoan, ugalkortasuna, maitasuna eta debozioaren jainkosa da.

Jimavaten alaba eta Shiva jainkoaren emaztea da. Era berean, Ganesh (elefante burudun jainkoa) eta Kartikeiaren (Skanda, gerraren jainkoa) ama ere bada.

## Kanpo estekak
José Ignacio Alkorta

**José Ignacio Alkorta Etxebarria** (Zornotza,  - Bartzelona, ) bizkaitar apaiza eta filosofoa izan zen. Irakaslea izan zen La Lagunako Unibertsitatean eta Bartzelonako Unibertsitatean non errealismo transzendental bultzatu zuen.
Víctor Manuel Arbeloa

**Víctor Manuel Arbeloa Muru** (Mañeru, ) nafar politikaria da, Nafarroako Alderdi Sozialistaren kidea. Gregoriotar Pontifize-Unibertsitatean ikasi eta apaiza izan zen 1976ra arte. Poeta eta historialaria, Nafarroako historia eta sozialismoari buruzko liburuak idatzi ditu.

Berak eta Urralburuk bultzatu zuten beren alderdian Araba, Bizkai eta Gipuzkoarekiko eta PSErekiko Nafarroaren banaketa, Nafarroako Foru Erkidegoa eta PSN sortzeko. *Río Arga. Revista navarra de poesía* aldizkariaren zuzendaria izan da.

## Kanpo estekak
Kamerun Alemana

**Kamerun Alemana** () Alemaniar Inperioaren kolonia bat izan zen, 1884 eta 1916 bitarte iraun zuena. Gaur egungo Kamerun hartzeaz gain, beste herrialde batzuen zati batzuk ere hartzen zituen: Gabon eta Kongoko iparraldeko lurraldeak, Afrika Erdiko Errepublikako mendebaldearen puska bat, Txadeko hego-mendebaldea eta Nigeriako ekialdeko zatiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Luis Castejón

**José Luis Castejón Garrues** (Lizarra,  - Iruñea, ) nafar sindikalista eta politikaria izan zen, Nafarroako Alderdi Sozialistaren kidea. Jaioterriko Bosch Siemens enpresan lan egin eta 1978an UGTn sartu zen. 1987an Lizarrako alkate hautatu zuten. 1999 eta 2003 artean Nafarroako Parlamentuko lehendakaria izan zen.
José Antonio Gaiarre

**José Antonio Gaiarre Bermejo** (Fustiñana, ) nafar nekazari eta politikaria da, UPNren kidea. 1983an jaioterriko alkate hautatu zuten eta 1985etik aurrera Bardeako komunitatearen presidentea da.
Nicasio Garbaio

**Nicasio Garbaio Aiara** nafar mediku eta politikari errepublikanoa izan zen. 1931 eta 1934 artean Iruñeko alkatea izan zen, Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zenetik bigarren alkatea eta Gerra Zibila hasi zen arte azken alkate errepublikarra hain zuzen ere.
Daphne Zuniga

**Daphne Eurydice Zuniga** (Berkeley, Kalifornia, 1962ko urriaren 28a) Ameriketako Estatu Batuetako zinema eta telebista aktorea da. Deitura euskalduna aitarengandik datorkio, Guatemalan jaiotako Joaquín Alberto Zuniga Mazariegos, zeina California State University unibertsitatean filosofia irakaslea izan zen.

Zinean bere lanik ezagunena agian *Spaceballs* filma izan daiteke, eta telebistan *Melrose Place* eta *One Tree Hill* (2008-2012) telesailetan egindako rolak.
Christophe Milhères

**Christophe Milhères** (Baiona, Lapurdi, ) lapurtar errugbilari ohi eta entrenatzailea da, hirugarren lerroko hegal moduan aritu zena.

## Taldeak 
* US Tyrosse
* US Dax ?-1997
* Biarritz Olympique 1997-2005
* US Dax 2005-2007
Juan Zubiaurre

**Juan Zubiaurre Jauregi** (Elgoibar,  - Ordizia, ) gipuzkoar futbolaria izan zen, atzelari moduan aritu zena.

## Taldeak 
## Kanpo estekak
Oskar Astarloa

**Oskar Astarloa Uriarte** (Elgoibar, ) gipuzkoar errugbilari ohia da, hirugarren lerroko hegal eta hirugarren lerroko erdiko postuetan aritzen zena. Besteak beste, Getxo RT, Aviron Bayonnais, Saint-Jean-de-Luz Olympique eta Ordizia RE taldeetan ibili zen. Espainiako selekzioarekin 1999ko Munduko Errugbi Kopan eta zazpiko errugbiko 2001eko Munduko Kopan parte hartu zuen. Espainiako eta Euskadiko gazte mailako selekzioen entrenatzailea da gaur egun.

## Bizitza 
Oskar Astarloa Uriarte Elgoibarren jaio zen, 1974ko irailaren 6an, eta Elorrion hazi. Futbolean eta txirrindularitzan probatu ostean, 15 urterekin hasi zuen errugbiko ibilbidea, Elorrio Rugby Taldean. Luzea baina osatu gabeko mutikoa zen artean. Aitarekin mendira joaten zen gorputza lantzera, aizkorarekin ere aritzen zen...  19 urterekin, Hego Euskal Herriko talderik garrantzitsuenak eskaintza egin zion: Getxok. 

1998an, Euskariansen eta Ipar Irlandaren arteko partida jokatu zen Anoetan. Neurketa hartan, Astarloak bigarren zatia jokatu eta interesa piztu zuen Iparraldeko ikuskatzaileengan: Biarritz eta Aviron; bata lehenbiziko mailan, eta bestea, bigarrenean. Astarloak Peio Dospitalen eskaintza onartu, eta Baionara joan zen.  

Gernikak aurrekontu handiko egitasmoa zuen arren, hainbat jokalarik utzi zuten dirurik gabe gelditu zelarik. Talde barruan arazo asko izan ziren.
* 5 puntu (entsegu bat)
* 3 partida 1999ko Munduko Errugbi Kopan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iñaki Laskurain

**Iñaki Laskurain González** (Eibar, ) gipuzkoar errugbilari ohia eta entrenatzailea da. Hirugarren lerroko hegal postuan aritzen zen. Besteak beste, Getxo eta Aviron Bayonnais taldeetan jokatu zuen. Euskadiko Errugbi Federazioko presidentea izan zen 2013tik 2020ra. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gotzon Mantuliz

**Gotzon Mantuliz Dudagoitia** (Getxo, ) bizkaitar modelo eta abenturazalea da. ETB 2ko *El conquistador del fin del mundo* saioan parte-hartzegatik ezaguna bilakatu zen.
The Secret Life of Walter Mitty (2013ko filma)

**The Secret Life of Walter Mitty** (euskaraz "Walter Mittyren Bizitza Sekretua") 2013ko Ben Stiller estatubatuar aktoreak zuzendu eta sntzeztutako abenturazko drama-komedia film bat da. 1939ko James Thurber idazlearen *izenburu berdineko kontakizun laburrean* oinarritutako bigarren berreskuratzeko filma da. Stillerrez gain, Kristen Wiig, Shirley MacLaine, Adam Scott, Kathryn Hahn eta Sean Penn aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
New York. Life aldizkariko Walter Mitty argitaratzaile lotsatiak bere egunerokotasun aspergarritik ihes egiteko irudimenaren bidez abentura handien protagonista dela amets egiten du.

Egun batez, misio arriskutsu batean sartuko duen emakume misteriotsu bat ezagutu eta bere ametsak egi bilakatu dira.

## Aktoreak 
* Ben Stiller: Walter Mitty
* Kristen Wiig: Cheryl Melhoff
* Shirley MacLaine: Edna Mitty, Walter's mother
* Adam Scott: Ted Hendricks
* Kathryn Hahn: Odessa Mitty, Walter's sister
* Patton Oswalt: Todd Mahere
* Adrian Martinez: Hernando
* Ólafur Darri Ólafsson: Groenlandiar helikoptero pilotua
* Sean Penn: Sean O'Connell
* Jon Daly: Tim Naughton
* Terence Bernie Hines: Gary Mannheim
* Marcus Antturi: Rich Melhoff
* Kai Lennox: Phil Melhoff
* Conan O'Brien: Bere burua antzeztuz
* Andy Richter: Bere burua antzeztuz
* Joey Slotnick: Erretiratutako etxe administraria

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Carmelo Larrea

**Carmelo Larrea Karrikarte** (Deustu,  - Madril, ) bizkaitar musikagile eta piano-jotzailea izan zen. Antonio Machín abeslariarentzat lan egin zuen eta, besteak beste, *Camino Verde*, *Dos Cruces* eta *Puente de Piedra* abesti ezagunak ondu zituen.

## Bizitza 
Carmelo Larrea Deustun jaio zen, 1908ko uztailaren 7an. Merkataritza ikasi zuen Eskolapioetan, eta Musika Bilboko Elkarte Filarmonikoan. Azken horretan, Jesus Guridi izan zuen kantu eta organo irakasle. Bizikleta saltzaile eta aisialdian zezenketan ibili ostean, zirkuaren munduan aritu zen bost urtez, piano, biolin eta kontzertina emanaldiak eskainiz. Donostian egin zuen lehenengo agerraldia, Carrey anaien zirkuan, eta, horren ondoren, pista ibiltari handitan lan egitera iritsi zen, esate baterako, Corzana y Feijoo izenekoan.

Piano-jotzaile birtuosoa izateaz gain, jazzaren jarraitzaile sutsua ere zen. Hori zela eta, Sevillako Santa Cruz auzoko zenbait lokaletan saxofoi emanaldiak eskaini zituen 1930eko hamarkadan. Orkestrako lankide batek musika sortzeko eskaturik, abesti ugari egiten hasi zen. bolero horrek 80 bertsio baino gehiago izan zituen eta, besteak beste, María Dolores Praderak, Antonio Molinak, José Felicianok eta Milton Nascimentok abestu zuten. *Suspiros de Triana* filmerako idatzi zuen *Camino verde* kantak ere arrakasta handia izan zuen.

Ameriketan bederatzi urteko kontzertu-itzuli luzea egin zuen eta, horren bueltan, Ipar Europan zehar gurutzaldiak egiten zituen Israelgo *Nili* itsasontziko orkestran sartu zen. 1965ean Madrilera itzulirik, bertan hil 1980ko otsailaren 2an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antonio Machín

**Antonio Abad Lugo Machín** (Sagua la Grande, Kuba,  - Madril, ) kubatar abeslaria izan zen, bolero eta musika arina egin zuena. *El manisero*, *Dos gardenias*, *Angelitos negros* eta beste abestiei esker ospetsu bilakatu zen gaztelaniadunen artean. *El manisero* bere albuma, 1930ean New Yorken Don Azpiazuren orkestrarekin grabatua, Kubako musikan miloika ale saltzeko lehenengoa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rita Pavone

**Rita Pavone** ( ahoskatua; Turin, ) italiar abeslaria eta aktorea da, baladak eta rock egin zuena. 1960ko hamarkadan arrakasta handia lortu zuen.

## Diskogrfia 
* *Rita Pavone* (1963)
* *Non è facile avere 18 anni* (1964)
* *Il Giornalino di Gian Burrasca* (1965)
* *Stasera Rita* (1965)
* *È nata una stella* (1966, bilduma)
* *Ci vuole poco* (1967)
* *Little Rita nel West* (1968)
* *Rita 70*
* *Viaggio a Ritaland* (1970)
* *Gli Italiani vogliono cantare* (1972)
* *Rita ed io* (1976)
* *R.P.* (1980)
* *Gemma e le altre* (1989)
* *Masters* (2013)

## Filmografia 
* *Clementine Cherie* (1963)
* *Rita, la figlia americana* (1965)
* *Rita la zanzara* (1966)
* *Non stuzzicate la zanzara* (1967)
* *Little Rita nel West* (1967)
* *La feldmarescialla* (1967)
* *La più bella coppia del mondo* (1967)
* *Due sul pianerottolo* (1976)
Massiel

**María de los Ángeles Félix Santamaría Espinosa** (Madril, ), **Massiel** izen artistikoz ezaguna, espainiar abeslaria eta telebista aurkezlea da, baladak eta pop egin zuena. 1970eko hamarkadan arrakasta handia lortu zuen, 1968an *La, la, la* abestiari esker Eurovision Abesti Lehiaketa irabazi ondoren.

## Diskografia 
* 1969 *Canciones de la película "Cantando a la vida" / Massiel en Beatleland*
* 1970 *Massiel en México*
* 1972 *Baladas y canciones de Bertolt Brecht*
* 1975 *Viva...*
* 1976 *Carabina 30-30*
* 1977 *Alienación*
* 1981 *Tiempos difíciles*
* 1983 *Corazón de hierro*
* 1984 *Sola en libertad*
* 1985 *Massiel en des... concierto*
* 1986 *Desde dentro*
* 1990 *Deslizes*
* 1993 *Cheque en blanco*
* 1997 *Desátame*
Antonio Ortiz Alonso

**Antonio Ortiz Alonso** (Basauri,  - Aranda de Duero, ) bizkaitar futbolaria izan zen, atzelari moduan aritu zena.

## Palmaresa 
* Kopa (3)
:Athletic: 1943, 1944, 1945

* Liga (1)
:Athletic: 1942-1943
Espainiar Formosa

**Espainiar Formosa** () iparraldeko Taiwanen Espainiak zuen kolonia izan zen, 1626 eta 1642 artean iraun zuena.

Portugaldarrak Taiwaneraino ailegatu ziren lehenengo europarra izan ziren: 1544an eta  () deitu zioten. Espainiarrek kolonia bat ezarri zuten bertan eskualdeko interesak herbeheretar hegoaldeko basearen eraginagatik babesteko. Hala ere, Manilako agintariek ez zuten soldadurik edo materialik bidali eta defentsa ezinezko bilakatu zen. Hamazazpi urte geroago, herbeheretarrek azken espainiar gotorleku setiatu eta uharte osoaren kontrola bereganatu zuten.

## Espainiar gobernadoreak 
* Antonio Carreño Valdés, 1626-1629
* Juan de Alcarazo, 1629-1632
* Bartolomé Díaz Barrera, 1632-1634
* Alonso García Romero, 1634-1635
* Francisco Hernández, 1635-1637
* Pedro Palomino, 1637-1639
* Cristóbal Márquez, 1639-1640
* Gonzalo Portillo, 1640-1642

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ornella Vanoni

**Ornella Vanoni** ( ahoskatua; Milan,  – *ibidem*, 2025eko azaroaren 21a) italiar kantaria eta aktorea izan zen, baladak eta pop egin zuena. 1960ko hamarkadan arrakasta handia lortu zuen.

## Diskografia 
## Filmografia 
* *Romolo e Remo* (1961)
* *Col ferro e col fuoco* (1962)
* *Canzoni in bikini* (1963)
* *Amori pericolosi* (1964)
* ''I ragazzi dell'Hully Gully* (1964)
* *Per un pugno di canzoni* (1966)
* *Cabaret* (1969)
* *Il mulino del Po* (1971)
* *I viaggiatori della sera* (1979)
* *Il cielo sotto la polvere* (2008)
* *Ma che bella sorpresa'' (2015)
Martin Goiti

**Martin Goiti** (Hego Euskal Herria,  - Filipinak, 1574) euskal konkistatzailea izan zen. 1565ean Mexikotik atera eta Miguel Lopez Legazpi eta Juan de Salcedorekin batera Filipinetara joan zen. Manilako Rajah Sulayman menderatu zuen. 1574an Limahongek zuzendatuko 3.000 piratek eskualdea eraso zuten.
Paquita la del Barrio

**Francisca Viveros Barradas** kantari mexikarra (Veracruz, 1947ko apirilaren 2a – *ibidem*, 2025eko otsailaren 17a) **Paquita la del Barrio** ("Paquita auzunekoa") izen artistikoarekin ezaguna, Mexikoko ranchera estiloko abeslaria izan zen, baina Mexikoko beste estilo batzuetakoa ere kantatu zuen.

Telebistako telenobeletan eta filmetan ere aktore lanak egin izan zituen. Alto Luceron jaioa, Veracruz estatuan, Mexiko Hirian hasi zuen karrera 1970ean.

## Estiloa: Gizonezkoei kritika gupidagabea 
Paquita la del Barrio hamabost urte zituela ezkondu zen, haurdun, berrogeita biko gizon batekin. Haurdunaldian jakin zuen bere senargaiak beste herri batean beste emazte eta familia bat zeuzkala, baina ez zuen bertan behera uzteko indarrik izan. Orduan pilaturiko oinazea darie bere abestiei. Errukirik gabe iraintzen ditu gizonak. Hala erakusten du, adibidez, ziur aski bere kanturik ospetsuena denaren izenburuak: *Rata de dos patas* (hanka biko arratoia).

Paquitak lehenbiziko senar hura eta beste gizon asko dauzka gogoan *Agure buztan berde* kantuan: *"Viejo rabo verde"* deitzen die, "zahar gizajo sehaska-bortxatzaile". Beste abesti batean, *Pobre pistolita* (pistolatxo gajoa), bere gizon harroaz kexu zaigu Paquita: "gau osoa pasa nuen itxoiten, zure zurrungak entzuten, bakarrik, ametsetan; pistolatxo tristea zurea, jadanik ez du tiro egiten, ezta noizbehinka ere, inutila, zein zekena izan den natura zurekin".

Esperientzia pertsonalaz aparte, Mexikoko sexismo eta matxismo orokortuari ere egiten dio eraso kantariak estilo horrekin.

## Zinea 
* *Cansada de besar sapos* (2006) (bere rol propioa egiten)

* *Modelo antiguo* (1992)

## Telebistako filmak 
* *Estrella2* (2014) (bere rol propioa egiten)
* *La familia P. Luche* (2007) (bere rol propioa egiten)

## Telenobelak 
* *Velo de novia* (2003) (Antonia "Mamá Grande")
* *María Mercedes* (1992)
* Amor de barrio (2015) (Agerpen berezia)
* *Paquita la del Barrio, la serie* (2017) (telesail biografikoa)
* Rata de dos patas, los amores de Paquita (2018)

## Diskografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
* Paquita la del Barrio Twitterren.
V. urteko fructidorreko 18ko estatu-kolpea

**V. urteko fructidorreko 18ko estatu-kolpea** Direktoriok egindako ekintza da, 1797ko irailaren 4an, Augereau jeneralak bultzatuta. Hauteskundeetan monarkikoek gehiengoa lortu ondoren, hiru direktorek - Paul Barras, Jean-François Rewbell eta Louis Marie de La Révellière-Lépeaux- ''coup d'état'' bat prestatu zuten militarren laguntzarekin. Militarrek diputatuak atxilotu eta horietako 53 Cayennera erbesteratu zituzten. 42 egunkari itxi eta hauteskundeak baliogabetu zituzten. Errepublikanoen erreakzioa apaizetara ere hedatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brumaireko estatu-kolpea

**Brumaireko estatu-kolpea** Emmanuel-Joseph Sieyèsek antolaturiko eta Napoleon Bonapartek egindako ekintza da, 1799ko azaroaren 9an (Lainote hilabetearen 18. eguna). Estatu-kolpeak Direktorioaren eta Frantziako Iraultzaren amaiera eragin zuen eta baita Kontsulatuaren sorrera ere. Gertaera Saint-Cloud jauregian izan zen, non Antzinakoen Kontseilua eta Bostehunen Kontseilua bileran zeuden.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murchison meteorito

eskuinera|thumb|200px|**Murchison meteorito**aren pusketa bat Washington-go Historia Naturalaren museoan

**Murchison meteoritoa** 1969an Australiako Murchison herrian erori zen meteoritoa da, ospetsu bihurtu zena hainbat aminoazido eta konposatu organiko edukitzeagatik (biziaren funtsezko molekulak).

Kondrita karbonatoduna da meteorito hau, hots, karbono duena. Besteak beste, glizina, alanina eta azido glutamiko aminoazidoak zituela egiaztatu zuten zientzialariek, eta D eta L aminoazidoak zeudela ere bai (izaki bizidunen aminoazido guztiak L motakoak dira). Meteoritoan agertzen ziren aminoazido horiek estralurtarrak ziren, zientzialariek baztertu baitzuten Lurreko kutsaduraren ondorioz agertu zirenik .

Azpimarratzekoa da meteorito honen pusketetan aurkitu diren konposatu organiko ugari (aminoazidoak, base nitrogenatuak...) sortzen direla ere Miller eta Urey-ren esperimentua egiterakoan. Beraz, oso litekeena da konposatu horiek Lurretik kanpo sortuak izatea, eguzki-sistemaren planetarteko espazioan  .

Panspermiaren aldekoentzat Murchison meteoritoak agerian jartzen du posible dela Lurrean bizia meteorito hauetako baten bidez sortua izatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mahabadeko Errepublika

**Mahabadeko Errepublika** (; ) Rojhilaten 1946an aldarrikatutako errepublika izan zen. Mahabad zuen hiriburu, eta lurralde txikia zuen bere menpe, Mahabaden ondoko Piranshahr eta Naqadeh hiriak besteak beste. Errepublikaren sorrera eta gainbehera Gerra Hotzeko lehen faseetakotzat har daitekeen Irango Krisiaren parte izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irango Kurdistan

thumb|Berdez, Irango maparen ezkerraldean, Ekialdeko Kurdistan.
**Irango Kurdistan** edo **Ekialdeko Kurdistan** (; ) Irango estatuaren menpe dagoen Kurdistango zatia da. Mendebaldeko Azerbaijan, Kurdistan, Kermanxah, Ilam eta Lorestan probintziek osatzen dute. Kurduek osatzen dute talde etniko nagusia, Irango biztanleriaren %10a direlarik.

Kurdistanek Siria iparraldea (Rojava edo mendebaldeko Kurdistan), Irak iparraldea (Hegoaldeko Kurdistan) eta Turkia ekialdea (Iparraldeko Kurdistan) ere hartzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Gato

**Javier Gato Iñigo** (Irun,  - Pontevedra, ) gipuzkoar futbolaria izan zen, atezain moduan aritu zena.

## Taldeak
Albert Dolhats

**Albert Dolhats** (Milafranga,  - Tarnose, ) lapurtar txirrindularia izan zen.

Kirol ibilbidea 1944tik 1959ra luzatu zen eta Frantziako Tourrean hirutan parte hartu zuen.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
## Taldeak 
* Peugeot-Dunlop - (1943-1947)
* Elvish-Fontan-Wolber - (1948-1950)
* La Perle-Hutchinson - (1951-1953)
* Rochet-Dunlop - (1954-1956)
* Saint-Raphaël-Géminiani - (1957-1959)

## Kanpo estekak 
*
* Euskaldunak Frantziako Tourrean
Kongo Frantsesa

**Kongo Frantsesa** () Frantziak 1882 eta 1906 bitarte Afrikan izan zuen kolonia bat izan zen, gaur egungo Gabongo eta Kongoko Errepublikako lurretan zegoena. Hiriburua Libreville izan zen 1904a arte, eta ondoren, Brazzaville.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Stephen Cabarrus

**Stephen Cabarrus** (Baiona,  - Edenton, Ipar Carolina, ) lapurtar jatorriko estatubatuar politikaria izan zen. 1776an Ameriketara joan eta 1789 eta 1793 artean eta 1800 eta 1805 artean Ipar Carolinako ordezkaria izan zen. Cabarrus konderriak bere izena dakar. Francisco Cabarrús zuen lehengusu.
Ey Reqîb

***Ey Reqîb*** (erdialdeko ,  ahoskatua) Irakeko Kurdistango ereserki ofiziala da. Dildar kurdu poeta eta ekintzaileak idatzi zuen, kartzelan zela, 1938an. Kurduerazko izenburu horrek «Oh, etsaia» esan nahi du; Dildar preso zuten bitartean torturatu eta preso mantentzen zuten kartzelariak ditu aipagai, bai eta Turkia, Iran, Irak eta Siria estatu okupatzaileak ere. Abestia, jatorriz, sorani edo erdialdeko kurdueraz idatzi zen; hala ere, egun hala sorani nola kurmanji edo iparraldeko dialektoetan abesten da.

1946an, abestia Rohjhilaten urtebete iraun zuen Mahabadeko Errepublikaren ereserki ofizialtzat ezarri zuten. Abestiak sozialismo iraultzailea eta Kurduen historia mitikoa dakartza gogora, eta era tradizionalean jo ohi da.

## Hitzak 
### Erdialdeko kurdueraz (hitz ofizialak) 
### Ipar kurdueraz 
### Hego kurdueraz 
### Zazakî dialektoan 
### Hewramî dialektoan 
### Euskal eta ingeles itzulpenak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maletategi

[thumb|[Hudson Rambler autoaren maletategia.]]
**Maletategia** edo **mala** auto batean maletak edo bagajea kokatzeko lekua da. Ibilgailuaren aurrealdean edo atzealdean kokatuta egon daiteke, normalki motorearen kontrako aldean. Gaur egun, ibilgailu gehienek atzealdean eramaten dute. Kotxearen atzeko kristala maletategiaren atearen barne dagoenean "atzeko atea" ere deitzen zaio, eta bost ate dituzten ibilgailuetan hori da bosgarrena.

Maletategia atzean dagoenean, ordezko gurpila ere bertan joan ohi da, edo bertatik irekitzen da azpian dagoen gurpila eskuratzeko bidea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gizakia Helburu

**Gizakia Helburu** irabazi‑asmorik gabeko erakunde pribatu bat da. Erakunde honek antolatzen eta kudeatzen du droga-menpekotasun problemak pairatzen duten pertsonen tratamendurako eta birgizarteratzeko programa. Programa horri ere, Gizakia Helburu programa esaten zaio. Programa integrala dela esaten dute, drogamenpekotasuna pairatzen dutenei eta beren hurbilenekoei, senideei-eta, zuzenduta dagoelako.

Araban, Gizakia Helburu deituriko programa terapeutiko-hezigarria, 1987ko irailean ekin zion bideari. Bizkaian bi urte lehenago.

## Nori zuzenduta? 
Drogen kontsumoari lotutako arazoak dituzten helduei, bere familia eta gizarte sareari.

## Helburu nagusia 
Tratamenduan dauden pertsonei laguntzea, garapen pertsonala eta soziala lortzeko prozesu bat egitera bultzatzea, drogetatik urrun eta bizitza autonomoa izan dezaten laguntzea.

## Zer motatako zerbitzuak eskaintzen ditu? 
Gizaki helbururen **programa tradizionala**k hiru fase eskaintzen ditu: harrera, komunitatea (Sendabide Elkartea) eta birgizarteratzea.

Horretarako hainbat baliabide dauzkate:

### Harrera Zentroak 
Laguntza eskatzeko hasiera-hasierako harrera zentroak.

### Arreta anbulatorioa 
**Balorazio fasea**: eskaeraren azterketa egiten den gunea, kasu bakoitza bertako zein kanpoko zerbitzu berezietara bideratuz.

**Motibazio fasea**: norberaren aldaketa prozesu bat aurrera eramateko, beharrak identifikatzeko laguntza, hasierako helburuak etab. sustatzeko gunea.

**Eguneko zentroa**. Egunero ordu batzuk zabalik.

### Komunitate terapeutikoa 
Egoitza-egitura. Komunitatea, autolaguntza talde bat da. Talde-terapia. Musika-terapia. Pertsonak espazio eta denbora egoki batean bizi duen esperientziatzat hartzen dute, hazkuntza pertsonala eragiteko eta jarrera, afektibitate eta kognitibo orekak lortzeko.

### Birgizarteratze fasea 
Arreta anbulatorioa. Tratamenduaren azken helburua, gizabanakoaren autonomia eta bere birgizarteratzea (familian, gizarte sarean, lan edo ikasketa eremuan).

## Beste programa batzuk 
Programa tradizionalarekin batera, beste lau programa ere eskaintzen dituzte: programa intentsiboa, programa irekia, alkohol programa eta Eraiki programa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Gizakia helburu Araban.
* Gizakia helburu Bizkaian.
* Gizakia helburu Gipuzkoan.
*  Nafarroako Gizakia Helburu
*  Centros de Proyecto Hombre - País Vasco
Zabalburuko geltokia

**Zabalburu** Euskal Herriko Bilboko metroaren geltokiaren proiektua zen, Bilbo udalerriko Abando auzoan zegoen.

Geltokia Bilboko metroaren 4. linearen trazatuan egongo litzateke, 2011ko proposamenaren arabera.

## Egoera 
Geltokia, itsas mailatik 25,00 metrora, Zabalburu plazaren iparraldean egongo litzateke, ipar-ekialdean, Santimami zumarkalea eta Particular de Costa kaleen artean.

|}
|}

## Sarbideak 
Geltokirako 3 sarbide aurreikusi ziren guztira, horietako bi eskailera mekanikoen bidez eta horietako bat igogailuen bidez:

* Santimami zumardia, 10
* San Frantzizko kalea
* Santimami zumardia

## Historia 
2008ko urtarrilaren 24an Eusko Jaurlaritzak metroaren eta lineen ibilbideen lehenbiziko proiektuak azaldu zituen. lineak Moyua plaza eta Errekalde lotuko lituzke, tartean bi geltoki gehiagorekin. Auzokoen aldetik, metro linea berria Moyuako geltokitik Matikoko geltokira luzatzea eskatu zen, garaian eraikitze-lanetan zegoen Metroaren 3. linearekin lotzeko. Hala ere, Bilboko itsasadarra gurutzatzeak ekarriko lukeen ekoizpen-kostu altuegiak argudiatu ziren eskatutako trazadura hori baztertzeko. Garai hartako aurreikuspenen arabera, 10 milioi bidaiarik erabiliko lukete linea hori, eta 6 minututan egin liteke.

2008ko proposamenari berrekinda, 2009ko abenduaren 2an Eusko Jaurlaritzak Moyua eta Matiko geltokiaren arteko luzapena mahaigaineratu zuen, horretarako informazio azterlanak adierazitakoarekin bat. Tarteak tarteko bi geltoki izango lituzke: Euskadi plaza (Iberdrola dorrearen ondoan) eta Deustuko Unibertsitatea (izen bereko unibertsitatearen ondoan). Era berean, Errekalde auzoan 300 metroko kotxetegiak eraikiko zirela iragarri zen, mendi-mazelaren barnealdera, sestra-kotatik 35 metroko sakoneran.

2011ko otsailaren 9an agertutako informazio azterlanari jarraituta linearen zazpi geltokiak plazaratu ziren: Errekalde, Irala, Zabalburu, Moyua, Euskadi Plaza, Deustuko Unibertsitatea eta Matiko.

Azaroaren 7an, Arantxa Tapiak Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen eta Azpiegitura sailburua metroaren eta lineen beharra zehaztuko zuten bi azterlan berri iragarri zituen, eta horrela, azken hamarkadan egindako diseinuak eta proiektuak bertan behera geratu ziren. Hilabetea amaitzean, 4 000 lagunek manifestazioa egin zuten metro-linea hori eraikitzeko.

2019ko urtarrilaren 17an, Unai Rementeria ahaldun nagusiak jakinarazi zuen linea aparkatuko zuela, orain arte bezala. Adierazi zuen Bilboko hegoaldeko auzoak Abandoko geltoki intermodalarekin lotuko zirela, eta horrek esan nahi zuela ez zela eraikiko Errekalde eta Iralabarri egungo Moyuako geltokiarekin lotuko zituen tunel berri bat, baizik eta abiadura handiko trena iristearekin batera sortutako geltoki berrian egingo zela ontzi-aldaketa eta hiri inguruko eta lineak. Horrek lineako proiektuaren amaiera ekarri zuen, geltoki hori eraikitzea baztertuz.

2025eko apirilean, Susana García Chueca sailburuak 2011ko proposamena erabiliko zela erabaki zela baieztatu zuen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bilboko metroa
* 4. linea (Bilboko metroa)

## Kanpo estekak 
* Bilboko metroaren webgune ofiziala
* Euskotrenen webgune ofiziala
Paxintxi

**Paxintxiak**, **pazientxiak, patxintxiak** edo **paxientxiak** gaileta txiki eta biribilak dira, titiburu itxurakoak. Katalunian sortu ziren lehen aldiz eta bertan *pets de monja* (literalki, *moja puzkerrak*) edo *sospirs de noia* (*neskatxa hasperenak*) deitzen dira. Gaztelaniaz ere *pedos de monja* deitzen dira, baina badago Almazánen egiten den antzeko gaileta bat *Paciencias* izena duena.

## Historia 
Tradizioak dio XIX. mendean italiar gozogile batek sortu zituela Bartzelonan. Hasierako izena *pit de monja* zen, hau da, "moja titia", duten titi itxura dela eta. Denborarekin, *pit* hitza (titi) aldatu zen eta *pet* (puzker) hitza erabiltzen hasi zen, sexu aipamenak ekiditeko.

## Errezeta 
* 5 arrautza
* 300 gramo azukre
* Limoi azala
* 200 gramo irin
* Gurina

Arrautzak ondo irabiatu behar dira azukrearekin, kolore zurixka hartzen duten arte. Ondoren, limoi azala birrindua botatzen zaio, irinarekin batera, eta berriro irabiatu behar da espatula batekin. Masa hori manga batean jarri eta menditxo txikiak egiten dira gurineztatutako labe plaka batean. Labean 180ºtan egin behar dira, kolorea hartzen duten arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ed Sullivan

**Edward Vincent "Ed" Sullivan** (New York, 1901eko irailaren 28a - *ib.*, 1974ko urriaren 13a) estatubatuar ikuskizun eta kirol kazetaria, telebista aurkeztea eta egunkarietako zutabegile bat izan zen.

23 urtez etengabe aurkeztu zuen *The Ed Sullivan Show* (1948-1971) ikuskizun telesaioari esker AEBetan sekulako ospea bereganatu zuen.
Fuet

**Fuet** Kataluniako gastronomian tipikoa den hestebetea da, lukainkaren antzekoa. Gordin zerbitzatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Patata minak

**Patata minak** (,  ahoskatua) kubotan zatitutako patatak dira, olioz, tomatez eta piperrautsez egindako saltsa batean zerbitzatuak. Espainiako gastronomian tipikoak dira, tapa moduan zerbitzatzen dituztenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erruki (erlijioa)

thumb|Errukiaren eginbeharrak XVII. mendeko margo batean.

**Errukia**, gupida edo urrikalmendua erlijio-tradizio nagusietan bertute handienen artean dago. Etimologiari dagokionez, latinezko *misere* (behar gorria) eta *cordis* (bihotza) hitzetatik dator, hau da bihotz solidarioa eduki behartsuenentzat. Baita ere *merces* latinezko hitzetik, "ordaina". Kontzeptu zabala da eta baren hartzen ditu borondate ona edo onginahia, barkamena eta adeitasuna.

Lastimarekin ez da nahastu behar.

## Kristautasuna 
Korintoarrei Bigarren Gutunean, Bibliako pasarte batean, Jaungoikoa "Aita errukitsu" moduan agertzen zaigu: "Bedeinkatua Jainkoa, Jesukristo gure Jaunaren Aita, Aita errukitsu eta kontsolamendu ororen iturri den Jainkoa! Berak ematen digu adorea atsekabe guztietan, guk ere besteak edozein atsekabetan adoretu ahal izan ditzagun geuk Jainkoarengandik hartzen dugun adoreaz."

Gorputzari dagokionez, 7 eginbehar nagusi daude kristautasunean: Gosetiari jana eman, egartiari ura, biluzik dagoenari janztekoa, etxegabeei aterpea, gaixoak bisitatu, presoak bisitatu eta hildakoak lurperatu. Arimari dagokionez bestela, beste 7 hau: Ezjakinari irakatsi, zalantzatiari aholkatu, bekatariei ohartu, kalteak egonarriz jasan, irainak barkatu, burumakurrak arindu eta hilda eta bizirik daudenen alde otoitz egin.

## Judaismoa 
*Riham* edo *rehem* hebraierazko hitza da errukia adierazteko. Juduentzat errukiak 13 ezaugarri ditu. Barkamenerako eta besteen sufrimendua propiotzat hartzeko bidea da.
 
## Budismoa 
*Karuṇā* edo errukia budismoaren eskola guztietan present dago. Dalai Lamaren hitzetan "errukia luxu bat baino behar bat da" eta "besteak zoriontsu edukitzea nahi baduzu, errukia praktikatu. Zeu zoriontsu izatea nahi baduzu, errukia praktikatu".

## Hinduismoa 
Itzal asko dituen bertutea da errukia, hiru hitzekin izendatuta: *daya* (दया), *karuna* (करुणा) eta *anukampa* (अनुकम्पा). Filosofia hinduan oinarrizko osagaia, Mahatma Gandhik aldarrikatua besteak beste. Ondoriozko baloreak adeitsua izan, belarjalea izan, kalterik ez egin, onginahia eduki, ez hiltzea eta terrorismorik eza daude, beste askoren artean.

## Islam 
Ala ere errukitsu moduan agertzen zaigu Koranaren arabera. *Rahmah* da arabierazko hitza.

## Ikus, gainera 
* Erruki etxea (Bilbo)
* Errukiaren Amaren basilika (Maribor)

## Kanpo estekak
Enpanada

**Enpanada** (,  ahoskatua) ogi, ore hautsi edo hostore barrubetea da. Goxo edo gazia, labean edo frijitu egiten dute. Espainiako gastronomian tipikoak dira, baita gaztelaniadun beste herrialdetako gastronomiatan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hell's Angels (filma)

'''Hell's Angels'* (euskara *Infernuko Aingeruak'') 1930eko Howard Hughes estatubatuar zinema zuzendari eta ekoizleak zuzendu eta ekoitzitako gerra film bat da.

## Argumentua 
Lehen Mundu Gerra. Bi anai ingeles Britainiar Aire Armadan izen eman dute. Beren balentrien helburua neska baten maitasuna lortzea izango da.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Molitor igerilekua

**Molitor igerilekua**, baita **Auteuil-Molitor igerilekuak** edota **Auteuilko Bainutegi Instalazio Handiak** bezala ere ezaguna, Frantzialo Paris hiriburuan dagoen abandonatutako igerileku konplexu bat da, Parisko 16. barrutian.

Bere art deco estiloarengatik ezaguna da.

1929an Aileen Riggin eta Johnny Weissmuller olinpiar igerilariak estreinaldian zuten.

1946ko uztailaren 5eran Louis Reardek jendaurrean bikiniaren aurkezpena egin zuen.

1989an itxia eta abandonatua izan zen, eta 1990eko martxoaren 27an Frantziako Monumentu Historikoa izendatua izan zen.

Yann Martell idazlearen *Piren Bizitza* eleberrian Pi protagonistak izena Molitor igerilekuari zor dio: frantsesez *Piscine Molitor* = Piscine = Pi.

## Kanpo estekak
John Badham

**John MacDonald Badham** (Luton, 1939ko abuztuaren 25a) ingeles telebista eta zinema zuzendari eta ekoizle bat da. Haurra zela familiarekin batera AEBetara emigratu eta urte gutxira estatubatuar nazionalitatea bereganatu zuen.

## Filmografia hautatua 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Oilasko tikka masala

**Oilasko tikka masala** curry saltsan marinaturiko oilaskodun platera da. Saltsa krematsu eta laranja kolorekoa da. Bere jatorria zalantzazkoa da: Indiako Punjabekoa edota Eskoziako Glasgowko indo-britainiar sukaldari batekoa. Edonola ere, Erresuma Batuko errezetarik ospetsuenetariko bat da eta bertako multikulturalismoaren ikur bilakatu da. Hori dela eta, Robin Cook ministroak "britainiar plater nazionala" zela esan zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katangako estatua

**Katangako estatua** edo **Katangako Errepublika** Kongoko Errepublikatik independentzia aldarrikatu zuen estatua izan zen (gaur egungo Kongoko Errepublika Demokratikoa). 1960ko uztailaren 11n Moïse Tshombe *Confédération des associations tribales du Katanga* (CONAKAT) alderdiko buruak Kongok independentzia lortu eta gutxira egin zuen aldarrikapena. Katangako gobernuak ez zuen probintzia osoan zehar babes berdina eduki, batez ere iparraldeko Baluba eskualdetan. Estatua gaur egun Kongoko Errepublika Demokratikoan dagoen Katanga probintziaren mugak zituen.

Independentzia aldarrikapena Belgikako negozio eta enpresen babesarekin egin zen, eta 6.000 belgikar militarren laguntza zuen. Tshombe Belgikako konpainia industrialengandik gertu zegoen, bereziki Katangan zeuden kobre, urre eta uranio mineralak ustiatu zituzten meatze enpresak. Katanga zen Kongoko eskualde garatu eta aberatsenetariko bat. Katangaren galerarekin, Kongok bere mineral ustiapenen gehiengoa galduko zuen, eta berarekin batera diru-sarrerak. Kongoko gobernu zentralak eta nazioarteko iritziaren zati handi batek ikusi zuen Katangaren independentzia Belgikaren esku egongo zen txotxongilo-estatu bat sortzeko saiakera zela.

Belgikak ez zuen inoiz ofizialki babestu estatu berria, nahiz eta laguntza militarra eman zion. Katanga Gendarmerie deitzen zen indar militar bat sortu zuen Tshombere gobernuak, eta Europako mertzenario zein Belgikako Armadaren tekniketan hezi zituzten. Kongoko krisialdiaren barruan, NBEren tropen babesa jaso zuen Kongok Katangako sezesioa gelditu ahal izateko.

## Ikus, gainera 
* Kongoko krisialdia

## Kanpo estekak
A-68

**A-68** edo **Ebroko Autobia** Nafarroa zeharkatzen duen autobia da. El Burgo de Ebro eta Miranda de Ebro lotuko duen autobia da.

## Tarteuneak 

## Ibilbidea 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Makarroi (gozokia)

**Makarroia** () merenge eta arbendolazko litxar samur eta biribila da, 3-5 cm diametroan, Frantziako hainbat tokiko berezitasuna izanik itxura eta zapore desberdinak dituena, eta batez ere honako herrietan ezaguna: Amiens, Boulay, Chartres, Cormery, Joyeuse, Le Dorat, Massiac, Montmorillon, Nancy, Réau, Saint-Émilion, Sainte-Croix Lannion edo Sault. Euskal Herrian oso ezagunak dira Adam Etxeko makarroiak, Donibane Lohizunen gutxienez 1660tik ekoitziak.

Merengezko pastiza izanik, osagai nagusiak dira zuringoa, glas azukrea eta arbendola xehatuak (arbendola azukre adina). Horrela prestatu orea, plaka batean ezarri, laberatu eta egosten da. Honek ematen dio duen itxura: ore finkatu eta labean gorritutakoa.

thumb|230px|ezkerrera|Askotariko paristar makarroiak.
Nahiz eta Frantziako gastronomiako tipikoak dira, berez Italiar jatorrikoak dira, izan ere Katalina Medici erreginaren sukaldariak errezeta zabaldu baitzuen Gortean. XIX. mendean paristar makarroia jaio zen: gurin-kremazko edo marmeladazko mamia bi makarroien artean. 1880tik aurrera garatu zen Belleville auzoan, eta geroago Latin auzoko gozotegietan hedatu. XX. mendean kolore eta zapore anitzeko makarroiak sorten hasi ziren eta 2000tik aurrera makarroiaren eta mamiaren arteko zapore bananduak agertu ziren: mertxika-arrosa, lima-albaka, praline-yuzua, udare-laranja etab.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Makarroi (pasta)

## Kanpo estekak
Ore (elikagaia)

**Orea** batez ere irinez eta likido batez (ura edo esnea) eguniko nahastura trinko baina malgua da. Askotan, koipea (gurina edo olioa) eransten zaio. Hainbat errezeten osagai nagusia da, tartean ogia, bizkotxoak, pasta eta abar. Jan ahal izateko egosi behar izaten da, labean errea, frijitu edo uretan egosia (zartagin edo plantxa batean, lurrunetan edo uretan). Legamia ere izan dezake, baina aldaera batzuek ez dute halakorik; adibidez, ogi airisak, taloak, pastak eta dumplingak. Munduan gehien erabiltzen den irina gari-irina da, baina halaber artoarena, oloarena, arrozarena, babarrunena eta sojarena. Bere erabilera mundu osoan zabalduta dago, non milaka urtetan zehar elikaduraren oinarria izan den.

## Motak
Pasta ezberdinak erabiltzen dira ogigintzan eta gozogintzan: filo orea, matahami orea, hostorea, ore fina, ore hautsia, pizza orea, ogi orea, petixu orea eta abar.

## Teknikak
Orea ekoizteko erabiltzen diren teknikak ore motaren eta azken produktuaren araberakoak dira.

Legamiaz egindako ogiak ekoizteko teknika arrunta da: gaiak nahastu, oratu eta altxatzen uztea. Ogi-ore askok bigarren etapa bat behar izaten dute laberatu aurretik, non orea berriro oratzen den, azken forma ematen zaion eta azken aldiz altxatzen uzten den. Oratzea orea lantzeko prozesua da, ore leun eta elastiko bat sortzeko bertan glutena garatuz. Prozesu hori tenperaturaren eta denboraren araberakoa da; tenperatura beroegiak edo hotzegiak izanez gero, legamia ez da garatzen, eta altxatze-denbora laburregiek edo luzeegiek eragina dute azken produktuan.

File:Cirdingis36.gif|Oratzea
File:Breaddough1.jpg|Ogi-orea oratu ondoren baina altzatu aurretik
File:Breaddough2.jpg|Ogi-orea atxatu ondoren, 40 minutuz
File:Pasta machine.jpg|Pasta egiten pasta-makinaz

Pasta (makarroi, espageti eta antzekoak) ore lehor batekin egiten da, zeina oratzen eta forma ematen zaion, bai zabalduz (arrabolaz) edo estrusio bidez, bai eskuz luzatuz edo moldatuz (gnocchi edo dumpling-en kasuan bezala). Pasta, ekoiztu eta berehala egosi daiteke ("pasta freskoa" esaten zaio) edo lehortu, luzaroan gordetzeko egosi aurretik.

Galleta edo ogi zapalentzako orea, legamiaz altxatzen ez direnak, nahastu ondoren ez dira oratzen ezta pausatzen uzten, zuzenean forma eman eta laberatzen dira. Beste batzuk frijitu egiten dira, edo zuzenean sutan jartzen, taloak bezala.

Opil txikiak, gofreak, browniak, madalenak eta antzeko gozokiak ore erdi-likido batekin prestatu ohi dira, azken itxura emateko ontzi batera isurtzen dena. Ogi-orea ez bezala, ore horiek ez dira egonkortzen gluten-sare bat eratuz.

## Ikus, gainera
*Oremahaia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arkakarats

[thumb|eskuinera|*[Rosa rugosa* espeziearen arkakaratsa]]
[thumb|eskuinera|[Basa-arrosa, arkakarats gorribiziekin]]
**Arkakaratsa** *Rosa* generoko landareen sasifruitua da, batez ere basa-arrosarena. Horregatik, espezie honi *arkakarats* ere esaten zaio.

### Sendagai 
Herri medikuntzan, arkakaratsak erabiltzen dira batez ere beherakoaren, abitaminosiaren eta asteniaren aurka. Dekokzioan edo elixir eran (alkoholean beratua) erabiltzen dira.

Arkakaratsen ileak ere erabili daitezke, baraurik janez eztiarekin, heste-zizareak kanporatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Roke baseliza (Balmaseda)

**San Roke eta San Sebastian baseliza** Kolitza mendiaren tontorrean dagoen baseliza da, San Rokeren eta San Sebastianen omenez sagaratua. 1111ko agiri, batean agertzen bada ere XIII. mendean eraiki zuten, gotiko estiloan.

Solairu bakarreko angeluzuzeneko nabea du, kanoi-ganga eta absidearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Joan Bataiatzailearen eliza (Balmaseda)

**San Joan Bataiatzailearen eliza** Balmasedan dagoen eliza da, Joan Bataiatzailearen omenez sagaratua. Hiribilduaren herrigunean, Cadagua ibaiaren ondoan dago.

Eraikin gotiko-errenazentista honek nabe eta abside bakarra ditu eta Joan Lopez de La Puente jaunak sortu zuen XV. mendiaren erdialdean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urrutia jauregia

**Urrutia jauregia** izan daiteke:
* Urrutia jauregia, Arabako Barrundian dagoena;
* Urrutia jauregia, Bizkaiko Balmasedan dagoena.
* Urrutia gaztelua, Zuberoako Altzürükün dagoena.
Urrutia jauregia (Balmaseda)

**Urrutia jauregia** Balmasedan dagoen jauregi barrokoa da. Hiru altuerakoa, Diego Urrutia de los Llanos almirantearena izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Balmasedako udaletxea

**Balmasedako udaletxea** Bizkaiko hiribildu horretako Udalaren egoitza da.

1743. urtearen inguruan eraiki zuen Marcos de Vierna y Pellón arkitektoak. Estilo soilekoa eta nabarmenki klasizista, eraikuntzak jatorrian solairu bat eta alboko bi dorre zituen. XIX. mendean bigarren solairua altxatu zen bi dorre horiek lotuz, eta horrek modu nabarian aldatu zuen bere irudia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Horcasitas jauregia

**Horcasitas jauregia** edo **Buniel jauregia** Balmasedan dagoen jauregi neoklasikoa da.

Lau altuerakoa, Lucas Horcasitas Avellanedarena izan zen. Harlandua da nagusi jauregi honetan, aurrealdeak burdin forjatuko balkoiak ditu eta horien alboan Horcasitas familiaren armarriak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eritrear askari

**Eritrear askari**ak Eritreako bertako soldaduak ziren, Italiar Armadako Koloniako Errege Tropen Gorputzean sartuak (*Regio Corpo di Truppe Coloniali*) 1889tik 1941 arte. II. Mundu Gerran, Afrikan Italiaren boterea gainbehera etortzean, desagertu ziren.

## Ezaugarriak 
Tropa erregular hauek rol garrantzitsua bete zuten Italiako Erresumak egindako hasierako hainbat konkistatan. Geroago, Italiar Inperioko goarnizio eta barne segurtasun indar lanak egin zituzten eta, azkenean, kopuru handitan aritu ziren Britainiar Somalia konkistatzen eta 1940-41eko Ekialdeko Afrikako Kanpainan.

## Ikus, gainera 
* Askari
* Zipaio
* Eritrea Italiarra

## Kanpo estekak
Santa Klara komentua (Balmaseda)

**Santa Klara komentua** Balmasedan dagoen monasterio ohia da, klaratarrek erabilia. Egun, jatetxea da.

Monumentu-multzo horren barnean hauexek daude: komentua bera (egun jatetxe-ostatua da), Gramatika Prezeptoria (Latinitate Katedra izenekoa) eta eliza (egun Balmasedako Pasio Bizidunaren Interpretazio Gunea). Apaindura handirik gabeko aurrealdea du. Erdi puntuko arkupean dago sarrera nagusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gorka Bereziartua

**Gorka Bereziartua Mitxelena** (Hernani, 1984), kazetari euskalduna da. Eremulauak webgunean eta Argian lan egin izan du. Batez ere kultur gaiak landu izan ditu, eta gai horiek bere blogean ere lantzen ditu, Boligrafo Gorrian. 2011 eta 2013 urteen artean, euskarazko lehen bideo-kanal jarraituetako batean parte hartu zuen, Beranduegi delakoan.

Rikardo Arregi Kazetari Gaztea Saria irabazi zuen 2009an, Argia aldizkarian argitaratu zituen lanengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Boligrafo Gorria, Gorka Bereziartuaren bloga.
* Boligorria, Gorka Bereziartuaren Twitter kontua.
* @gorka_bm@mastodon.eus Mastodon kontua