Xabier Arregi Iparragirre

**Xabier Arregi Iparragirre** (Zubieta, Donostia, 1964) Informatikaria, Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea eta politikaria da. Informatika Fakultatean lan egiten du 1988tik. Euskararen prozesamendu automatikoan ikertzen duen Ixa Taldeko kidea izan da taldea sortu zenetik eta HiTZ zentroko koordinatzailea da gaur egun. 2015-2019 urte bitartean Usurbilgo alkatea izan zen, aurretik Donostia eta Usurbilen artean banatzen den Zubietako alkate pedaneoa ere izan zen.

## Ikasketak 
1987an lortu zuen Informatikako lizentziatura, eta 1995ean Informatikako doktore titulua, biak Euskal Herriko Unibertsitateko Informatika Fakultatean. Tesian itzulpenean laguntzeko hiztegi-sistema eleanitz aurreratu bat diseinatu zuen.

## Irakaslea 
alt=|ezkerrera|thumb|Liburua: Programa informatikoen espezifikazio, egiaztapen eta eratorpen formala (1993 eta 2016)
Irakasle kontratatua da unibertsitatean da. Euskara unibertsitatean sartzeko prozesuaren barruan hainbat irakasgai irakatsi ditu euskaraz, eta horien artean ekarpen handiena egin zuen Programazioaren Metodologia I (93/94) eta Programazioaren Metodologia II (91/92) irakasgaiak euskaratzen.
thumb|'*Programen Egiaztapena eta Eratorpena*' liburua (1993)
Informatikako programen egiaztapen_formala eta logika_konputazionala bezalako kontzeptuak euskaraz lantzen aitzindaria izan zen. Software-industriak zeharo fidagarriak diren aplikazioak garatzera jo behar du. Software-garatzaileak erremintak eta teknikak behar ditu aplikazio erabat fidagarriak garatu ahal izateko. Gaur egun egon badaude errorerik gabeko softwarea sortu ahal izateko ezagutza, metodo eta teknologiak. Horren erakusgarri da, adibidez, Parisko garraio-sarearen kontrolerako softwarea; azken 10-15 urteetan ia-ia ez da egon software-akatsen ondorioz sortutako istripu larririk.

Unibertsitateko graduen mailatik harantzago, hizkuntza-teknologian profesional adituak eta doktoreak hezteko eragilea ere izan da bere tesia bukatu zuenetik, hasieran gai hori lantzen zuten doktorego-ikastaro espezifikoak ematen. Gero 2001 eta 2006 urteen artean UEU eta EHUren artean sortu zuten *Hizkuntza eta Teknologia (HIZTEK)* berezko tiltuluko irakaslea izan zen, baita 2006tik aurrera *Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua* master ofizialean ere. 2001ean hasi zen heziketa-lerro honetan 150 aditu sortu dira. Gaur egun Hizkuntza Teknologia lan-eremua dinamizatzen ari diren informatikari eta hizkuntzalari gehienak hortik atera dira. Masterrean, hizkuntzaren prozesamenduan ezinbestekoak diren bi arloak uztartzen dira: teknologia, batetik, eta hizkuntzalaritza, bestetik. Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua doktorego-programan guztira 55 tesi irakurri dira euskaraz lerro honetan 1988tik, eta azkenaldian 20 tesi aurkeztu zire 2012-2017 urteetan.

## Unibertsitateko kudeatzailea eta antolatzailea 
**I**bilbide luzea egin du unibertsitate-kudeaketan. UPV/EHUko Informatika Fakultateko dekanordea izan zen 1992 eta 1996 urteen artean, eta Lengoaia eta Sistema Informatikoak Saileko zuzendaria 2013tik 2015era. Ixa taldeko sortzaileetako bat izan zen eta taldearen koordinatzailea 2019tik. Fakultateko Batzarreko kidea eta hainbat kudeaketa-batzordetan ere parte hartu du luzaro.

ELEKA SL enpresaren sorrera bultzatu zuen; enpresa hori spin-off gisa sortu zen 2002an, UPV/EHUko IXA taldearen eta Elhuyar Fundazioaren arteko lankidetzaren ondorioz.

## Ikertzailea 
Hizkuntzaren prozesamenduaren arloan aritzen den Ixa ikertaldeko koordinatzailea da eta Hitz Zentroko ikertzailea da. Berak pertsonalki 3 doktorego-tesi zuzendu ditu eta 4 ikaslibururen egilekidea da. 100dik gora ikerketa-artikulu argitaratu ditu, informatikaren, adimen artifizialaren eta hizkuntzaren prozesamenduaren arloetan. Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 40 lan baino gehiago agertzen dira.

### Ikerketa-lerroak 
Ugariak dira ikerlari moduan landu dituen arloak. Gehienak hizkuntzaren prozesamendu automatikoarekin eta Ixa Taldearekin lotuta badaude ere. Hauek dira bere lerro nagusiak:

* Hiztegi-ezagutzaren erauzketa eta egituraketa. Oinarrizko analizatzaile linguistikoak (1990-2000) Bere tesia arlo horretan garatu zuen. Xabier Artola, Iñaki Alegria, Eneko Agirre eta Itziar Adurizen tesien inguruko gaietan ere lagundu zuen.

* Hizkuntz tresna informatikoen integrazioa eta testuak linguistikoki etiketatzeko laguntzak (1995tik) Besteak beste Sintaktikoki etiketatutako EPEC corpusa (EPEC-DEP) sortu zen lan horietatik.

* Informazio-bilaketa eta galderak automatikoki erantzutea (2000tik)

### Produktuak 
thumb|Zuzentzaile ortografikoa (2018)
Besteak beste, egileetako bat izan da euskararen tratamendu automatikorako produktu hauetan:
thumb|Xuxen, 1994
* *XUXEN: Euskararako Zuzentzaile Ortografiko eta Analizatzaile Mrfologikoa*
* *EDBL: Euskararen Datu-base Lexikala, Esanahia barik, hitz bakoitzaren propietate lexikal eta morfologikoak zehazten ditu definizio bakoitzak. Informazio hori Xuxen zuzentzaile ortografikoaren eta EHUko Ixa Taldearen beste tresna eta aplikazio askoren oinarri lexikala da.*
* *EUSTAGGER Euskararako Lematizatzaile/Etiketatzailea*
* *ElhuyarWord hiztegi-sistema. Testu editatu bitartean hiztegia kontsultatzeko aplikazio informatiko gehigarria.*
* *Euskal WordNet, euskarazko lehenengo ezagutza-base lexikal edo "hiztegi semantiko" eleanitza da.*

### Ikerketa-proiektu nagusiak 
1988az geroztik hainbat ikerketa proiektutan parte hartu du, besteak beste hauetan:
* 2025: CLARIA-EUS-gArA: Euskarazko Albisteen Elkarrizketa Bidezko Laguntzailea Gizarte Zientzietan Ikertzeko.
* 2025: Eneko Agirrek zuzendutako zenbait proiektu: *Nueva economía de la lengua*, *Hizkuntza teknologian ikertzen*, *Tecnología del lenguaje al servicio de la sociedad, Extremely low-resourced machine translation*
* 2024; Hitz zentroko zenbait proiektu: *Aprendizaje en contexto como nuevo paradigma para desarrollar tecnologías del lenguaje escalables y de alta precisión adaptadas a las necesidades industriales del País Vasco* (Zuz.: Aitor Soroa)*, Servidor con múltiples unidades de procesamiento gráfico para modelos de lenguaje* (Zuz.: Eneko Agirre), *Few-shot learning and argumentation to detect and fight misinformation in social media* (Zuz.: Rodrigo Agerri)
* 2023-2026. LINGUATEC-IA Red Transfronteriza de cooperación tecnológica en inteligencia artificial aplicada al lenguaje para la construcción de una infraestructura lingüística transpirenaica.
* 2023:  Hitz zentroko zenbait proiektu: *Sign language translation mobile application and open communications framework* *eta European language equality2*
* 2022: *Servidor GPUS para aprendizaje profundo de modelos de lenguaje*  (Zuz.: Eneko Agirre)
* 2021: *Nueva generación de modelos neuronales de inteligencia artificial para transformar las tecnologías de la lengua en la industria del País Vasco*  (Zuz.: Aitor Soroa)
* 2018-2022: IXA Taldea  (Zuz.: Arantza Diaz de Ilarraza) 
* 2016: *Basque advanced informatics laboratory*  (Zuz.: Agustin Arruabarrena)
* 2016: *HIRIKIA: Convenio específico de colaboración entre Donostia/San Sebastian 2016 Fundazioa-Fundación Donostia/San Sebastian 2016 y la UPV/EHU para la planificación y ejecución de HIRIKIA*
* 2015: KulturBideak Donostia 2016
* *2012: Ber2Tek - Hizkuntza-, ahots- eta multimedia-teknologia hizkuntzen industrien zerbitzuan.*
* 2012: *Izendun Entitateen errekonozimendu irekia polaritatearekin hobetua. OpeNER*: Open Polarity Enhanced Named Entity Recognition
* 2012: *IBILBIDE*: ondare kultural digitalean nabigatzeko teknikak.
* 2011: Lexikoaren behatokia
* 2010: *TIMM sare tematikoa:* Informazio eleaniztun eta multimodalaren tratmendua (Tratamiento de Información Multilingüe y Multimodal).
* 2010: *Eskola hiztegien kudeaketa software libreaz*
* 2010: *KNOW2*: Hizkuntza ulertzeko teknologiak, arlo jakinetako informazioaren atzipen eleaniztunari begira
* 2004: *Euskarari aplikatutako zuzenketa lexikala, morfologikoa eta sintaktikoa.*
* 2001: *Euskararen lematizatzaile/etiketatzailea*.
* 2001: *ElhuyarWord hiztegi-sistema*.
* 2000-2003 *HERMES*: Hemeroteka elektronikoak: Informazioaren berreskurapen eleanitza eta erauzketa semantikoa. (Hemerotecas electrónicas: recuperación multilingüe y extracción semántica).
* 1996-1999 *ITEM*: Informazioa berreskuratzeko sistema eleanitza.
* 1992: *HAIN*: Hizkuntz aplikazioetarako ingurunea.
* 1992: *Hiztegi sistema eleanitz adimenduna*.
* 1994: *XUXEN*: Euskararako Zuzentzaile Ortografiko eta Analizatzaile Morfologikoa.

1988an *Informatika eta zuzenbidea* izeneko ikastaro bat antolatu zuen Santiago Goñi abokatuarekin, Ibon Zipitria informatikariarekin

Informatikari Euskaldunen Bilkuretako antolatzaile izan zen hasieratik. 1996ko lehen bilkuran Eneko Agirre, Iñaki Alegria, Xabier Artola, Montse Maritxalar, eta Kepa Sarasolarekin antolatu zuen. Orduko testu editoreak, kalkulu-orriak, datu-baseak euskaraz erabiltzeri ez zegoenean, **Arregik** berak idatzi zituen bilkura haren hasierako helburuak, egoera etsigarri hari aurre egiteko eskatuz. Geroago hutsune horiek bete ziren, gaur egunean oso normaltzat ikusten da oinarrizko programa horiek euskaraz erabili ahal izatea, baina orduan erronka bat zen hori lortzea. Informatikari euskaldunen lehen bilkurak hutsune horren presentzia salatu zuen eta eragin zuen konponketa bat bilatze aldera.

Aitzindaria izan zen Informatikaria euskaraz lantzen eta parte hartu zuen informatikako lehenengo hiztegien sorkuntzan, esate baterako honetan:

* *Informatika hiztegia. Iñaki Alegria Loinaz, **Xabier Arregi Iparragirre**, Olatz Arregi Uriarte, Agustin Arruabarrena Frutos, Xabier Artola Zubillaga, Lore Azkarate Villar, Pili Lizaso Murua, Miel Loinaz Beristain, Montse Maritxalar Anglada, Txelo Ruiz Vazquez, Kepa Sarasola Gabiola, Elena Zubelzu. 1993, UZEI*

Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 40tik gora lan agertzen dira.

## Usurbilgo alkatea (2015-2019) 
2015-2019 urte bitartean, Usurbilgo alkatea izan zen, unibertsitateko lana aldi batez utzita. Aurretik Zubietako alkate pedaneoa izandakoa zen.

Kulturan oso aberatsa den Usurbil herriak urte horietan bultzada gehigarria jaso zuen alor horretan:

* Jakin-UEU-Usurbil udako jardunaldia hasi zen antolatzen 2017an, Usurbilen bertan eta UEUren udako ikastaroen barruan. Harrezkero hauek izan dira hausnartzeko eta eztabaidarako jorratu dituzten gaiak: 2017an '''Euskara, generoa, jatorria eta klasea gurutzatzen diren lekua';'' 2018an 'Utopia 1968/2018. Iruditeria berrien bila' ; eta 2019an 'Maitasuna politikoa da'.
* Adi Usurbil telefonorako app aplikazioko azalpenekin bisitatu daitezke Usurbileko hainbat kulturgune. 60ko hamarkadan Euskal Herrian gertatu zen kultur eztanda islatzen duen Harria Hitz Ibilbidea. Usurbilgo alderdirik esanguratsuenak ezagutzen dira: Sagardoa, sagardoari egindako monumentua; Artze anaiak, Askatasuna plazan; Tapia, muralean; Mikel Laboa, Mikel Laboa plazan; Zumeta, Zumetaren muralean; Udarregi, Udarregiren omenenezko eskulturan; eta Gizon proba, Dema Plazan. Ibilbide hori mugikorretarako aplikazio bidez egin daiteke, Usurbil dagoen Elhuyar Fundazioak egindako aplikazio horri esker.
* Hizkuntza-teknologiek udaletako zerbitzuetan ekar ditzaketen laguntzak landu zituen udalak Elhuyar Fundazioarekin, itulpen-lanetan, inklusibitatean eta irisgarritasunean urratsak emate aldera.
*

Zubietako errauskailuari alternatiba bat hainbat aldiz proposatu eta landu arren, Gipuzkoako Foru Aldundiak eraiki eta martxan jarri zuen Usurbilen.

Autobus publikoen eskaintza zerbitzuari eusteko ahaleginak ere egin zituen Arregik. Txirikorda proiektuan belaunaldiarteko etxebizitza komunitarioa sortzeko ekinbidea 2018an abiatu zen Ugartondon. Jarduera ekonomiko berriak sustatu zituen udalak garai horretan: Polo ekonomiko eta industriala, sagardoaren kultura, turismo-eskaintza, herri merkataritza, edota herriko lokal hutsen kudeaketa.

## Errebotezalea eta jokalaria (1982-1993) 
thumb|300x300px|Zubietako erreboteaz (1993)
thumb|Zubietako errebote-frontoia|alt=|250x250px
Txikitatik bizi izan zen Zubietako frontoi ondoan. Hamar urte zituelarik oparitu zioten xestoa eta une hartan bertan eskuan lotu eta plazan paretaren kontra hasi zen jolasten. Urte batzuk horrela pasa ondoren, 17 urterekin hasi zen errebotean jolasten. Gazteek lau-bost urte igarotzen baitituzte pilota hartzen, botatzen eta posturak ikasten errebotean hasi baino lehen.

Zubietako erreboteko jokalaria izan zen hainbat urtez, txapeldunak izatera ere heldu zirela. Enrique Abril errebote-txapelketan Zubietako '*Yoko garbi*' (*Joko garbi*) taldea txapelduna izan zen 1989an Donibane Lohizuneko *Luzean* taldeari irabazita. 1991n txapeldunordea izan zen, Hazparneko *Noizbait* taldearekin finala galduta, eta 1992an ere kasu hartan finalean Baionako Aviron Bayonnais taldearekin jokatuta.

Errebotea sustatzearren ere lan egin zuen eta UZEIren Pilota hiztegiko egileetako bat izan zen 1994an.

## Liburuak 
* *Programen espezifikazio, egiaztapen eta eratorpen formala*. Javier Alvez Gimenez, **Xabier Arregi Iparragirre**, Jose Gaintzarain Ibarmia, Paqui Lucio Carrasco, Montse Maritxalar Anglada (UEU eta UPV/EHU, 2016), EHUko Informatika Fakultateko 5 irakasleek liburu honetan software fidagarria eraikitzeko oinarrizko prestakuntza-ikastaro baterako materiala eskaintzen dute. Programazio-arloan hasi berria den edonorentzat baliagarria da.
* *Programen egiaztapena eta eratorpena*. Xabier Arregi Iparragirre, eta Paqui Lucio Carrasco-rekin (UEU, 1993).
* *Verificación de programas y metodología de la programación* (espainierazko argitalpena) Arantza Daz de Ilarraza eta Paqui Lucio Carrasco-rekin.
* *Pilota: kirol hiztegiak* (Uzei, 1994) Jose Antonio Aduriz Zabala, Jabier Agirre Lasarte, Pello Aiestaran, Xabier Armendaritz Gonzalez de Langarika, **Xabier Arregi Iparragirre**, Rikardo Arrue Imaz, Teodoro Arruabarrena, Lore Azkarate Villar, Iñaki Elortza, Itziar Etxegia Lizaso, Santiago Iruretagoiena, Jabier Lasarte, Miel Loinaz Beristain, Fernando Mendizabal Mujika, Joxian Mujika, Gotzon Nazabal Jaka, Patxi Petrirena Altzuguren, Joxan Unsain Iraola, Gregorio Urdapillet.
* *Informatika hiztegia* (UZEI, 1993) Iñaki Alegria Loinaz, Xabier Arregi Iparragirre, Olatz Arregi Uriarte, Agustin Arruabarrena Frutos, Xabier Artola Zubillaga, Lore Azkarate Villar, Pili Lizaso Murua, Miel Loinaz Beristain, Montse Maritxalar Anglada, Txelo Ruiz Vazquez, Kepa Sarasola Gabiola, Elena Zubelzu.

## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2017: Bagerak bere 25. urteurrenean  Ixa Taldeari errekonozimendu sariathumb|Xabier Arregi, Bersolaritzako errima-aurkitzaile automatikoaz (2001)|405x405px
* 2013: Abbadia saria, Ixa Taldeari.
* 2013: Donostiako udalaren eskutik Ixa Taldearen aldeko adierazpen instituzionala.
* 2012: Ibilaldian omendua teknologia berrietan euskara sartzeko egindako lanengatik beste hauekin batera: Lapurdiko Harluxetar lehengusu ingeniariak: Klaudio Harluxet eta René Harluxet; Aurki, Sustatu, Codesyntax: Luistxo Fernandez). UEUko Informatika saila**:** Olatz Arbelaitz; EHUko Donostiako Informatika Fakultatea; EHUko Aholab Taldea: Inma Hernaez; puntueus: Iratxe Esnaola; kaixo.com: Aitor Lopez de Aberasturi; Erentzun ikastola: Fultxo Crespo; Hachtibista, sare sozialak: Gorka Julio; Euskal Jakintza: Maite Goñi.

* 2002: Toribio Etxeberria saria, ELEKA INGENIARITZA LINGUISTIKOA, S.L. *spin-off* enpresa sortzeagatik.
* 2001: Manuel Laborde Werlinden saria, ELEKA INGENIARITZA LINGUISTIKOA, S.L. spin-off enpresa sortzeagatik.
* 2001: CAF_Elhuyar Zientzia dibulgaziorako VII. saria."Bertsolaritza errima aurkitzaile automatikoa" artikuluarengatik, Iñaki Alegria, Xabier Arregi eta Bertol Arrieta ziren artikuluaren egileak.

* 1995: Tesietarako UPV/EHUren sari berezia “Itzulpenean laguntzeko Hiztegi-sistema eleanitza”.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Donostiako Informatika Fakultatea
* Ixa Taldea
* Xabier Artola
* Iñaki Alegria
* Montse Maritxalar
* Usurbil
* Errebotea

* Komunikazioa euskaraz ingeniaritzan

## Kanpo estekak 
* Patxi Xabier Arregi Iparragirre - Euskal Herriko Unibertsitatea» -&#x20;*ekoizpen-zientifikoa.ehu.eus*.
* HiTZ: Hizkuntza Teknologiako Euskal Zentroa
* Ixa taldea
* @xarregi kontua Twitterren.
* HAP: Hizkuntzaren azterketa eta analisia master ofiziala.
* UPV/EHUko Informatika Fakultatea
* Antton Abadia saria 2013 Gipuzkoako Foru Aldundia.