open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Preserbatibo

thumb|250px|Gizonentzako kondoi bat bere luzera osoan.
**Preserbatiboa** edo **kondoia** sexu-transmisiozko gaixotasunak ekiditeko eta metodo antisorgailu moduan erabiltzen den elementua da.

Gizonezkoentzako kondoiaren kasuan, zakil tentera egokitzen den zorro fin bat da, material ezberdinetakoa izan daitekeelarik. Orokorrean latexezkoa bada ere, poliuretanozkoak aurkitu ditzakegu latexari alergia duten kasuetarako.

Emakumezkoentzako kondoia bagina forratzen eta kanpo-genitalak estaltzen dituen poltsa da.

Preserbatiboa (sorkundea babestutik datorren termino edo hitza) edo kondoia deituta ere, haurdun ez gelditzeko eta sexuaren bidez transmititzen diren gaixotasunengandik babesteko elementua da.

Gizonezko kondoien kasuan, zakila tente jartzen denean gainean ipintzen den funda moduko bat da eta material ezberdinetakoak izan daitezke; normalean latexa erabiltzen da baina hasiera baten animalien larruez egiten ziren eta egun poliburetanoz ere egiten dira latexari alergia duten pertsonentzat.

Preserbatiboa gaixotasun sexualengatik babesteko antzinetik erabili da eta haurdun ez gelditzeko ere erabilia zen.

Gizakiek erlazio sexualak eta umeen sorkuntzaren arteko erlazioa ikusi zutenean, puntak itxita zituzten animalien heste zatiak erabiltzen hasi ziren eta gauza bera sexu eta gaixitasunen arteko erlazioa antzeman zutenean.
Gaur egun ere horrelako gailuak lor ditzakegu (hobeto eginda), bero korporala eta ukimen sentzazioa trasmititzeko onak direlako, baina ez dira haurdun ez gelditzeko oso eraginkorrak.

Egipton, gutxienez K.A. 1000. urtetik zakilaren gainean oihalezko zorroak erabiltzen zituzten. Minos Erregearen leiendak (1200. K.a) hazia gordetzeko arrainen birikiak eta hauntzen maskuriak aipatzen ditu.
Ziape

**Ziapea**, **mustarda** (Ipar.) edo **mostaza** (Heg.) sukaldaritzan erabilitako ongailua da, kolore hori-marroiko orea, edo saltsa lodi, itxura du eta zapore bizia dauka. 

Ziape saltsa lodia edo ziape orea ziape landareko haziekin prestatzen da (ziape zuria, *Sinapis hirta*; marroia edo Indiakoa, *Brassica juncea*; beltza, *Brassica nigra*). Landarearen haziak ur, ozpin eta beste likido batzuekin nahasten dira eta sukaldaritzan erabiltzen da, beste espezia edo ongailu batzuekin batera. 

Munduan ezaguna da Dijongo (Frantzia) ziapea.

## Ekoizpena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zumeltzegi dorrea

**Zumeltzegi dorrea** Oñatin dagoen dorretxea da, Oñatiko kondeena izandakoa.

Dorretxeari buruz errege-agirietan datorren lehen aipamena 1489koa da, baina horrek ez du esan nahi dorrea antzinagokoa izan ez daitekeenik edota bere ordez beste dorre bat ez zegoenik. Azken xehetasun hau hobeto jakin ahal izango da dorreak iparraldetik duen eranskina kendu ondoren; edonola ere, sarbide horrek arku zorrotz bat duela jakinik, 1530 baino lehenagokoa dela esan dezakegu.

1998ko azaroaren 24an, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Ezaugarriak 
Tipologia aldetik Oñatiko Zumeltzegi dorrea areto-dorreen sailekoa dugu. Era honetako eraikinek solairu nagusira kanpotik izaten dute sarbidea; solairu hori areto handi batek okupatzen du; salbuespenez aretoa bigarren solairuan egon daiteke, eta batzuetan, kasu honetan bezala, bikoitza izan ohi da. Dorrearen neurriek, bere tankera bertikalak, hainbat gezileiho izateak, eta batez ere bere hormen lodiera handiak (1,80 m behe solairuan) babes eraikina zela pentsarazten digute. Alderantziz, XVI. mendeko ustezko beste hainbat dorretxe baserri giroko eta jauregi antzeko egoitzak besterik ez dira.

Eraikuntza, egun ezagutzen dugun eran, ongi zehaztutako hainbat une historiko desberdinek bereizten dute. Lehena 1530 aurretikoa litzateke eta dorrea jaso zeneko uneari legokioke. Garai honetakoak izan daitezke dorrearen horma sendoak eta gezileihoak, hala nola, behe solairuan dagoen arku zorrotzeko atea.

Dorrea definitzen duen bigarren une historikoa XVII. mendeko erdiko hamarkadak ditugu. Garai horri dagokio teilatuko zureriaren gehiena, guztia ez bada. Horixe jartzen dute agerian oraindik han dauden enara-buztan tankerako mihiztadurek, zeinak, zuzenak eta gutxi zorroztuak izanik, soluziobide horretarako aldi berantiarra adierazten baitute. Konponketa hori estalki guztira helduko zela pentsa dezakegu. Bestalde, ikertzea mereziko luke saoliruetan dauden jarleku-leihoak une honetakoak diren; eta, halaber, bertan dauden gargolen antolamenduak iradokitzen duenaren arabera, perimetro-hormen handitzea ere garai honetan burutua ote den.

Dorrearentzako beste une historiko bat XIX. mendearen erdialdea dugu: orduan saldu eta likidatu ziren kondearen ondasunak, dorrea baserri bihurtuz. Erabilera berri horretarako eraikin gehigarriak erantsiko zitzaizkion.

Azkenik 1984an dorrea eraberritu eta birgaitu egin zen. Orduan eman zaizkion dorre barruko bizitzari beharrezkoak diren bizigarritasun-baldintzak; era berean, estalkia berregin zen, hartarako birziklapen-zureria erabiliz.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Zumetzegi dorrea.jpg
Fitxategi:Zumeltzegi Torrea.JPG
Fitxategi:Zumeltzegi Torrea.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kultura Ondasun izendapena EHAAn
Jumièges

**Jumièges** Frantziako ipar-mendebaldean dagoen udalerria da, Itsas Sena departamenduan (Normandia) kokatutakoa, Le Havre eta Rouen artean.

## Abadia 
thumb|ezkerrera|Abadiako ikuspegia.
Jumiegesko abadia arkitektura erromanikoaren eredu ederra da, VII. mendean sortua eta ondorengo garaietan hainbat bider eraitsi eta berreraikia.

## Kanpo estekak 
*  Jumiegesko abadiaren arkitekturari buruzko informazioa
Maria del Puy

**Maria del Puy Alonso González**, ezagunago ***Maria del Puy*** (1941, Iruñea &ndash; 2015eko azaroaren 25a, Iruñea) euskal herritar aktore eta bikoiztaile bat izan zen. Batez ere telebistan egindako lanagatik ezaguna zen. Bikoizketan ere lan egin zuen, Shirley MacLaine, Liza Minnelli, Geraldine Chaplin, Ingrid Bergman, Jane Fonda, Katharine Hepburn edo Jaclyn Smith bikoizten.

## Lana 
### Zinema 
* *Mi calle*, Edgar Nevillek zuzenduta (1960),
* *Mi último tango*, Luis Cesar Amadorik zuzenduta (1960)
* *Yo la vi primero*, Fernando Fernan Gomezek zuzenduta (1974).

### Antzerkia 
* *Caimán* (1981)
* *Un hombre en la puerta* (1984)
* *La puerta del ángel* (1986)
* *Los tres etcéteras de Don Simón* (1997)
* *La calumnia* (2006)

### Telebista 
* *El Comisario*
* *A Electra le sienta bien el luto* (1986)
* *La comedia dramática española*
* *Teatro breve*
* *Mujeres insólitas*
* *El teatro*
* *Ficciones*
* *Páginas sueltas*
* *Personajes a trasluz*
* *Hora once*
* *Diana en negro*
* *Teatro de siempre*
* *Estudio 1*
* *Los encuentros*
* *Historias de mi barrio*
* *La Noche al hablar*
* *Primera fila*
* *Novela*
* *Cuarto de estar* (1963)
Maria Jesus Jodar

**Maria Jesus Jodar Cartujo**, (Iruñea, 1962) nafar aktorea da. Telebistan eta antzerkian lan egin du.

## Lanak 
* *Aída*
* *Vaya Semanita*
* *Mis adorables vecinos*
* *¡Ala...Dina!*
* *Policías*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monza

**Monza** Italiako iparraldean dagoen hiria da, Lonbardiako eskualdean kokatutakoa.

## Duomo 
thumb|ezkerrera|Monzako Katedrala.
Monzako katedrala (*Duomo di Monza*) VI.-VII. mendeetan egindako eraikin erromaniko ederra da.

## Kanpo estekak
Pavia

**Pavia** (italieraz  ahoskatua; lombardieraz *Pavia*; ; Erdi Aroko latinez: *Papia*) Italiako iparraldean dagoen hiria da, Lombardiako eskualdean kokatutakoa.

Aipagarriak dira , besteak beste, katedrala (XV. mendea), San Pietro in Ciel d´Oro eta San Michele elizak eta Visconti familiaren gaztelua (XIV. mendea). Merkataritza eta industria (ehungintza, mekanika industria) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Historia 
Galiarren *Ticinum* hiria izan zen, eta indar handia izan zuen Erromatar Inperioaren garaian. 476an Odoakrok suntsitu zuen baina lonbardiarrek berriro eraiki eta beren hiriburu egin zuten (572). Lonbardiarren eta frankoen hiriburu izan ondoren XII. mendean burujabetasuna lortu zuen. 1359an Milango Visconti familiak hartu zuen; 1515ean espainiarren mende eta 1706an austriarren mende geratu zen. Frantziaren esku egon ondoren Austriakoen agindupean egon zen berriro (1814-1859 bitartean), 1860an Italiako erresumaren lurralde bihurtu zen arte.

### Klima 
## Mugakideak 
Paviak honako udalerri hauekin egiten du muga:

## San Michele Maggiore 
thumb|ezkerrera|San Michele Maggioreren eliza.
San Michele Maggiore Pavian dagoen Erdi Aroko eraikinik ezagunena eta garrantzitsuena da, XI.-XII. mendeetan egindako eraikin erromaniko ederra dena.

## Herri eta hiri senidetuak 
*  Vilnius, Lituania
*  Hildesheim, Alemania
*  Besançon, Frantzia
*  Hermel, Libano
*  Zante, Grezia

## Ikus, gainera 
* Via Francigena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Como

**Como** (italieraz  eta berton  ahoskatua; lombardieraz: *Còmm*; ) Italiako iparraldeko hiria da, Lombardiako eskualdean kokaturik dagoena. Izen bereko aintziraren ertzean kokaturik dago eta Suitzarekin muga egiten du. 2011ko urtarrilaren 1ean 85.263 biztanle zituen.

## Mugakideak 
Comok honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Banaketa administratiboa 
thumb|250px|top|Barruti administratiboak.
Como 9 '''' edo auzotan banaturik dago:

* 1 – Albate – Muggio' – Acquanera
* 2 – Lora
* 3 – Prestino – Camerlata – Breccia – Rebbio
* 4 – Camnago Volta
* 5 – City Center – West Como
* 6 – Borghi
* 7 – North Como – East Como
* 8 – Monte Olimpino – Ponte Chiasso – Sagnino – Tavernola
* 9 – Garzola – Civiglio

## Sant'Abbondio 
Sant'Abbondioren basilika XI. mendean egindako eraikin erromaniko ederra da.

## Klima 
## Herri eta hiri senidetuak 
Comok honako hiri senidetuak ditu:
*  Fulda, Alemania, 1960
*  Tokamachi, Japonia, 1975
*  Nablus, Palestina, 1998
*  Netanya, Israel, 2004

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Etura

**Marta Etura Palenzuela** (Donostia, 1978ko urriaren 28a - ) gipuzkoar aktorea da.

Goya Sarietarako hiru aldiz izendatu zuten 2010ean bigarren mailako aktore onenaren saria irabazi zuen arte, *Celda 211* filmean egindako lanagatik hain zuzen ere.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
* *El incidente* (2014-)
* *Águila Roja* (2013)
* *Vientos de agua* (2006)
* *La vida de Rita* (2003)
* *Raquel busca su sitio* (2000)

## Kanpo estekak
Mary Begoña

**Mary Begoña** (Bilbo, 1925eko apirilaren 4a - Madril, 2020ko apirilaren 12a) euskal aktorea izan zen.

## Lanak 
### Errebista 
* *Las siete mujeres de Adán* (1957)
* *Besame con música* (1958)

### Zinema 
* *La Reina del Tabarín* (1960), Jesus Francok zuzenduta.
* *¡Cómo está el servicio!* (1968), Mariano Ozoresek zuzenduta.
* *La boda del señor cura* (1979), Rafael Gilek zuzenduta.
* *...Y al tercer año, resucitó* (1980), Rafael Gilek zuzenduta.
* *¡Qué verde era mi duque!* (1980), José María Forquék zuzenduta.
* *La Lola se va a los puertos* (1993), Josefina Molinak zuzenduta.

### Antzerkia 
* *Los viernes a las seis* (1976)
* *Con la mosca en la oreja* (1988)
* *Doña Rosita, la soltera* (1988).
* *Aprobado en castidad* (2001)
* *Cianuro... ¿solo o con leche?*

### Telebista 
* *Hostal Royal Manzanares* (1996-1998).
* *Estudio 1* (1979)

## Kanpo estekak
Oscar Velado

**Óscar Velado Blasco** (Gasteiz, 1978) euskal herritar aktorea da, telebistan ibilitakoa.

## Lanak 
### Film laburrak 
* *Una vez oí tu nombre*
* *Historia del MK*
* *Dinero sucio*
* *Alba* (2005)

### Antzerkia 
* *Calígula*
* *Después de la lluvia*
* *Arcángeles Beleneros*
* *Sed*
* *Cuestión de poder* (2005)
* *Compartiendo a Benedetti* (2006)

### Telebista 
* *Periodistas*
* *Al filo de la ley* (2003)
* *Fuera de control* (2005)
* *Génesis: En la mente del asesino* (2005)
* *Mujeres* (2006)
* *Amar en tiempos revueltos* (2006/7)

## Kanpo estekak
Pisa

**Pisa** ( ahoskatua) Italiako mendebaldeko hiri bat da, Toscanako eskualdean kokatua.

## Mirakuluen enparantza 
thumb|ezkerrera|Pisako Katedrala arratsaldean.

Hiriak monumentu multzo ikusgarria gordetzen du "Mirakuluen enparantza" () izenekoan, Gizateriaren Ondaretzat hartua: 

* alde batetik, 1063 eta 1118 artean eta haitzurdinez egindako Pisako katedrala (*Duomo*), arkitektura erromanikoaren eredu paregabea,
* bestetik, Pisako dorre ezaguna, XII. mendekoa eta okerturik eraikitakoa, eta azkenik
* bataiotegia eta hilerria.

## Klima 
## Pisatar ezagunak 
* Galileo Galilei (1564 – 1642), fisikari, filosofo, astronomo eta matematikaria.
* Michele Bartoli (1970), txirrindularia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Pedro Osinaga

**Pedro Osinaga Escribano** (Iruñea, 1936ko abenduaren 15a - Madril, 2017ko abenduaren 29a) nafar aktorea izan zen. Antzerkian egindako lanagatik izan zen ezaguna batez ere. 1999an Arte Ederretako Merezimenduko Urrezko Domina jaso zuen, eta 2010ean Nafarroako Kazetarien Elkartearen saria.

## Filmagintza 
### Zinema 
* *Cuentos de las sábanas blancas* (1977)
* *Fulanita y sus menganos* (1976)
* *Los hijos de...* (1976)
* *Don Juan* (1974)
* *Venta por pisos* (1972)
* *Las Ibéricas F.C.* (1971)
* *Los jóvenes amantes* (1971)
* *Las nenas del mini-mini* (1969)
* *Joaquín Murrieta* (1965)
* *Les parias de la gloire* (1964)
* *Tengo 17 años* (1964)
* *Nuevas amistades* (1963)
* *La reina del Chantecler* (1962)
* *Siempre es domingo* (1961)
* *Regresa un desconocido* (1961)
* *Amor bajo cero* (1960)
* *El príncipe encadenado* (1960)

### Telebista 
* *¿Se puede?*
* *Ni contigo ni sin tí*
* *Primera función*
* *Todo queda en casa* (1986)
* *La comedia musical española* (1985)
* *Cinco minutos nada menos* ([1984)
* *Estudio 1* ([1970-1980)
* *Que usted lo mate bien* (1979)
* *Antología de la zarzuela* (1979)
* *Réquiem por un empleado* (1978)
* *Novela* (1970-1978)
* *El burlador de Sevilla* (1976)
* *Telecomedia* (1974)
* *Noche de teatro* (1974)
* *Animales racionales* (1973)
* *Viajes alrededor de una pareja* (1970)
* *Los sobrinos del capitán Grant* (1970)
* *Vivir para ver* (1969)
* *Doce lecciones de felicidad conyugal* (1969)
* *La risa española* (1969)

## Erreferentziak
Siena

**Siena** erdialdeko Italiako hiria da, Toskana eskualdekoa. 445&nbsp;km²-ko eremua du eta 2015eko irailean 53.877 biztanle zituen. Gizateriaren Ondare izendaturik dago, Erdi Aroko eraikinen multzo ederra dela eta.

## Historia 
Etruriarren hiri izan zen lehenik eta erromatarren mendeko kolonia geroago. 800. urtean Karlomagnok menderatu zuen; XII. mendean errepublika gibelino burujabe bihurtu zen. XII. mendetik XIII.aren amaiera arte garrantzi handiko salerosketa eta finantza gunea izan zen. Florentziaren kontra borrokatu zen Florentzia guelfoa baitzen eta Sienarekiko nagusitasuna lortu nahi baitzuen; 1260an Florentziaren kontra garaipena lortu zuen baina Karlos Anjoukoak, Florentziaren aldeko zenak, Sienari eraso eta menderatu zuen. 1298an Sienaren gainbehera hasi zen krisi ekonomikoaren (1298an Buognasori Sienako familia aberatsenak hondoa jo zuen eta ekonomian nahasmendu handia sortu zen) eta 1348an izurri beltzak sortu zuen hondamendiaren ondorioz.

XIII. mendearen bukaeran eta XIV.aren hasieran, hiriaren gainbehera hasi zenean, Sienan arteak indar handia hartu zuen, pinturak bereziki; aipagarriak dira besteren artean, Duccio, Simone Martini eta Pietro Lorenzetti margolariak, bizantziar estiloan oinarritu eta gotikoaren ezaugarri nagusiak (argiaren eta kolorearen erabilera) landu zituztenak.

1487-1512 bitartean Pandolfo Petrucci tiranoaren mendean izan zen harik eta 1524an Espainiako Karlos V.aren esku gelditu zen arte; espainiarrek 1557ean Kosme I.a Medicikoaren esku utzi zuten eta Toscanaren parte bihurtu zen. 1861ean Toscanako gainerako lurrekin batera Italiako Erresuman sartu zen.

## Geografia 
### Mugakideak 
Sienak honako udalerri hauekin egiten du muga:

### Klima 
Köppen klima sailkapenaren arabera, Sienak klima azpitropikal hezea du (*Cfa*).

## Ondarea 
thumb|250px|*Piazza del Campo*-ren ikuspegia goitik hartua.
Erdi Aroko eraikuntza asko gorde dira; besteak beste, aipagarriak dira katedrala, San Domenicoren eliza eta XIII. eta XIV. mendeetako jauregiak.
* Sienako katedrala (*Duomo*) arkitektura erromanikoaren eredu ikusgarria da; eraikuntza XII. mendean amaitu zen, eta osagai gotikoak ere ditu.
* *Piazza del Campo* izenekoa hiriko plaza nagusia da, monumentu ederrek inguratua: *Palazzo Comunale* jauregia, *Torre del Mangia* dorrea, *Cappella di Piazza* kapera eta *Fonte Gaia* iturria, hain zuzen ere. Plaza honetan egiten da *Palio* zaldi-lasterketa urtero, hiriaren adierazpen kultural ezagunena agian.

## Ikus, gainera 
* Via Francigena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Sienako udal webgunea
Cluny

**Cluny** Frantziako ekialdean dagoen udalerria da, Borgoina-Franche-Comtéko eskualdean eta Saona eta Loira departamenduan kokatutakoa, Dijon eta Lyon artean.

## Abadia 
X. mendean eraikitzen hasi ziren, 910. urtearen inguruan, eta 1130an amaitu. Arkitektura erromanikoaren adibide ederra dugu.

thumb|ezkerrera|Abadiako dorrea.

## Kanpo estekak 
*  Clunyko webgune ez ofiziala
*  Abadiaren arkitekturari buruzkoa
Maruatx

**Maruatx** Zaraia mendilerroko mendi bat da, Deguria edo Degurixa Haranaren ekialdeko muturrean. Bere garaiera, 1036 metrokoa da, Deguria Inguruan aurkitzen diren mendietatik, txikienetako bat izaki, Andarto Txiki eta Gazteluko Haitza mendien ondoren.

## Berezitasunak 
Behealdean, lurretik gertu, mendia alderik alde igarotzen duen kobazulo txiki eta estu bat du, oso baxua gainera.

## Irispideak 
* Lehen bidea, Eskoriatzako Bolibar Auzotik abiatzen da. Aitzorrotzetik gertu dagoen Urizar edo Uxarko bidegurutzera heldu ondoren, Alabitara doan bidea hartu behar da, eta denbora guztian bide horri jarraitu, Lizargarate lepoan dagoen bidegurutzera heldu arte. Bidegurutze hau adierazita dagoen tokitik, ezkerrera hartu behar da, gas hodiaren bideari jarraitzeko. Minutu batzuk beranduago, bide horren amaierara heldu ondoren, berriz ere ezkerrera hartu behar da, Arlutz mendiaren tontorra begi bistan izan arte. Eta, mendi honen tontorrera heldu baino lehenago, berrehun metroko goitiera salbatzen duen bide bat dago eskuinetara. Bide hori amaierara jeitsi ondoren, Degurian zehar barneratu beharra dago. Maruatx, dagoeneko, begi bistan dago. Bertan aurkitzen diren bide ezberdinetatik, tontorrera hel daiteke.
* Bigarrena, Urkuluko urtegitik abiatzen da. Hemendik, Arbeko labarra igo behar da, Ugaztegiko bidegurutzera heldu arte. Hemendik, Kontrastako lepoa izeneko tokira abiatu behar da, Ugaztegiko bidegurutzera heldu ondoren, eskuinetara hartzen den bide bati jarraiki. Hemendik, Deguriako haranera heltzen da. Kontrastako lepoa, lepo harritsua da, inguru osoa bezala. Hemendik, hegoaldera joan besterik ez dago, Maruatxera heltzeko
* Hirugarrena, Eskoriatzako Mendiola elizatetik abiatzen da. San Juan Portaletaña ermita atzean utzi ondoren, Udalatzara heltzen da. Ondoren, Bistakoatxa lepoa igaro behar da, ondoren, Erlaitzko Lepoa eta Otsoarrate Lepoa igaroz, Deguriara hel daiteke ekialderanzko bidea jarraituz.

## Tontorra 
Inguruko beste mendiek bezala, tontorra harrizkoa duen arren, zati handi bat zuhaitzez beterik dago.

## Kanpo estekak 
* "Mendikat" webgunean.
Sergio Muñiz

**Sergio Muñiz**, (Bilbo, 1975eko irailaren 24a - ) bizkaitar aktore, abeslari eta modeloa da. Italian bizi eta lan egiten du.

## Lanak 
### Antzerkia 
* ''Pene d'amore perdute* William Shakespearekoa (2007).

### Pelikula 
* *La signora delle camelie* (2005), Lodovico Gasparinik zuzenduta.
* *Los Borgia* (2006), Antonio Hernándezek zuzenduta.
* *I giorni perduti* (2007), Bruno Gaburrok zuzenduta.
* *Dark Resurrection* (2007), Angelo Licatak zuzenduta.
* *Caterina e le sue figlie 2* (2007), Vincenzo Terracciano eta Luigi Parisik zuzenduta.
* *Io non dimentico* (2008), Luciano Odorisiok zuzenduta.
* *Vite sospese* (2008)

### Telesailak 
* *L'isola dei famosi* (2004), Reality showeko garailea izan zen.
* *El traidor* (2006)
* *L'isola dei famosi - Le Olimpiadi* (2006)

### Diskografia 
* *La Mar* - Single (2009)
* *Playa'' - EP (2014)
Axoplasma

**Axoplasma**, biologiari dagokionez, neuronaren axoiaren barnean dagoen zitoplasmari deritzo. Axoplasma, likido likatsu bat da. Bere barnean, neurohodiak, neurofilamentuak, mitokondriak, bikortxoak eta bexikak daude. Likido likatsu honen barruan, osagai guztiak suspentsio egoeran daude. Axoplasmaren funtzioa, bere zati higikorren garraioa da, sinapsi bexikekin gertatzen den bezala.

## Ikus, gainera 
* Nerbio-sistema

## Kanpo estekak
Ramón Reparaz

**Ramón González Repáraz** (Donostia, Gipuzkoa, 1931ko urriaren 14a - Madril, Espainia, 2006ko abenduaren 28a) aktorea izan zen. Emaztea Mara Goyanes espainiar aktorea zuen. Bikoizketa arloan ere lan egin zuen, adibidez, Harry Potterren kapela bikoiztu zuen gaztelaniara.

## Lana 
### Zinema 
* *Terroristas* (1987)
* *Caín* (1987)
* *El Lute: camina o revienta* (1987)
* *Policía* (1987)
* *Bior bira* (1985)
* *El pico 2* (1984)
* *Memorias del general Escobar* (1984)
* *Estoy en crisis* (1982)
* *Segoviako ihesa* (1981)
* *Navajeros* (1980)
* *Tres mujeres de hoy* (1980)
* *Miedo a salir de noche* (1980)
* *El diputado* (1978)
* *Venus de fuego* (1978)
* *Arriba Hazaña* (1978)
* *La criatura* (1977)
* *Celedonio y yo somos así* (1977)
* *El reprimido* (1974)
* *El calzonazos* (1974)
* *El insólito embarazo de los Martínez* (1974)
* *Soltero y padre en la vida* (1972)
* *El día de mañana* (1969)
* *Alegre juventud* (1963)

### Telebista 
* *El comisario* (2002)
* *Canguros*
* *Cómicos* (1987)
* *La comedia musical española* (1985)
* *Estudio 1* (1965 eta 1983)
* *Que usted lo mate bien* (1979)
* *Noche de teatro* (1974)
* *Pequeño estudio* (1972)

## Oharrak
Morris

**Maurice de Bevere** edo **"Morris"** ezizenez ezagunagoa (Kortrijk, Flandria, 1923ko abenduaren 1a - 2001eko uztailaren 16a) komiki marrazkilari belgikarra izan zen.

"Lucky Luke" pertsonaia ezagunaren sortzailea dugu.

Istripuzko eroriko baten ondorioz hil zen.

## Bizitza 
Belgikako Kortrijk herrian jaioa, Morris, "Compagnie Belge d'Actualités animation studios (CBA)"n hasi zen marrazten. Hauek, sortu berriak ziren estudioak ziren. Bertan Peyo eta André Franquinekin egin zuen topo. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, estudio hauek itxi egin behar izan zuten. Morris, orduan, "Het Laatste Nieuws" egunkari flandriarrarentzat lanean hasi zen, marrazkigile bezala. Baita Dupuisen "Le Moustique" astekariarentzat ere. Azken honentzat, 250 azal eta beste hainbat marrazki egin zituen, zine izarren karikaturak, batipat.

## Lucky Luke 
Morrisek bere pertsonaiarik ospetsuena, Lucky Luke, 1946. urtean asmatu zuen. 1955etik aurrera, pertsonaia honi buruzko komikiak egiteko, René Goscinny komiki gidoilari frantziarraren laguntza izan zuen. Eta Goscinny bera izan zen Lucky Luken komikien gidoilaria, 1977. urtean hil zen arte.
Paatari aintzira

**Paatari aintzira** Finlandiako Inari udalerrian dagoen aintzira da.

## Ikus, gainera 
* Inari

## Kanpo estekak 
*  Finlandiako lakuak.
*  Etelä-Savon ympäristökeskus: Saimaa, nimet ja rajaukset.
Pautujärvi aintzira

**Patujärvi aintzira** Finlandiako Inari udalerrian dagoen aintzira da. 24,22 kilometro koadroko azalera dauka.

Inari aintziraren hegoaldean dago.

## Kanpo estekak 
* Lakuan egindako argazkia Panoramio.com webgunean.
Vasko (ibaia)

**Vaskojoki**, **Fašku** edo **Vasko** ibaia Finlandiako Inari udalerritik igarotzen den ibaia da.

## Kanpo estekak
Rahajärvi

**Rahajärvi aintzira**, baiata ere **Raahajärvi** Finlandiaren Laponiako Inari udalerrian dagoen aintzira da. Bi zonalde bereizi egiten dira, goikoa eta behekoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Mapak eta kokapena.
Tomás Blanco

**Tomás Blanco García** (Bilbo, 1910eko azaroaren 10 &ndash; Madril, 1990eko uztailaren 16) bizkaitar aktorea izan zen. Gaztetan militarra izan zen. 1960ko hamarkadan *spaghetti western* asko egin zituen.

## Filmografia hautatua 
* *Mariona Rebull* (1946), José Luis Sáenz de Herediak zuzenduta.
* *Nada* (1947), Edgar Nevillek zuzenduta.
* *Pequeñeces* (1950), Juan de Orduñak zuzenduta.
* *La laguna negra* (1951), Arturo Ruiz Castillok zuzenduta.
* *La violetera* (1958), Luis César Amadorik zuzenduta.
* *¿Dónde vas Alfonso XII?* (1958), Luis César Amadorik zuzenduta.
* *Historias de la televisión* (1965), José Luis Sáenz de Herediak zuzenduta.
* *Per qualche dollaro in più* (1965), Sergio Leonek zuzenduta.
* *La residencia* (1969), Narciso Ibáñez Serradorrek zuzenduta.
* *Don Erre que erre* (1970), José Luis Sáenz de Herediak zuzenduta.
* *Una chica casi decente* (1971)

## Telebistarako lanak 
* *Teatro breve*
* *Los Mitos*
* *Las Viudas*
* *Mujeres insólitas*
* *El Quinto jinete*
* *Original*
* *El Teatro*
* *Noche de teatro*
* *Silencio, estrenamos* (1974)
* *A través de la tiniebla*
* *Hora once*
* *Teatro de misterio*
* *La Risa española*
* *El Premio*
* *Pequeño estudio*
* *Historias naturales*
* *Doce cuentos y una pesadilla*
* *Teatro de siempre*
* *La Pequeña comedia*
* *Historias para no dormir*
* *Estudio 1*
* *Teatro para todos*
* *Novela*
* *Tras la puerta cerrada*
* *Estudio 3*
* *Sábado 64*
* *Tengo un libro en las manos*
* *Escuela de maridos*
* *Teatro de familia*
* *Primera fila*
* *Gran teatro*
Ivalo aireportua

**Ivaloko aireportua** (NAZE: IVL, NAGE: EFIV), (finlandieraz: *Ivalon lentoasema*), Finlandian iparraldean dagoen aireportua da, Inari udalerriko Törmänen herrixkan. Finnair konpainiak, Helsinki hiriburuarekin lotzen du udalerria eta bertatik, udalerria bisitatzen duten turistak datoz batik bat.

Tankavaarako urre meatzeak, Saariselkäko eski azpiegiturak, Inarijärvi Aintzira eta izokin ugari eroaten duten ibai emankorrez gozatzeko iristen diren turisten kopurua, urtetik urtera handitu egiten da. 2007. urtean esaterako, 146.000 bidaiari . Aireportua, Ipar Norvegia eta Murmanskeko atea da.

Pista nagusia alemaniarrek Bigarren Mundu Gerran eraiki zuten alfastozko 2,499 km-ko pista da.

## Hegaldiak 
## Ikus, gainera 
* Inari
* Törmänen

## Kanpo estekak 
*  Ivaloko aireportuaren webgune ofiziala

## Erreferentziak
Lizargarate lepoa

**Lizargarate lepoa** Eskoriatzan dagoen mendate bat da, 970 metroko garaieran.

Bertatik, hainbat bide abiatzen dira, norabide desberdinetan. Baina bi bereizi daitezke batik-bat: Alabitara doana, bat, eta Deguria edo Degurixara doana, bestea. Bidegurutzea, Lizargarateko lepoa, altzairuzko plaka batzuez adierazita dago. Bertatik abiatzen dira, lehen aipaturiko bi bideez gain, Elgeako mendilerrora doan bide bat, eta beste bat Eskoriatzara.

## Irispideak 
Bertara heltzeko bideak, bi edo hiru badira behintzat. Baina, guztietatik laburrena eta errazena, Aitzorrotz menditik gertu dagoen Urizar edo Uxarko bidegurutzerik abiatzen da. Toki hortatik abiatuta, Alabitara doan bidea hartu behar da, eta zuzen jarraitu denbora guztian. Ordu bete baino gutxiago irauten duen ibilaldi baten ondoren, Lizargarateko lepoa adierazita dagoen tokira heltzen da. Aipaturiko Urizarko bidegurutzetik abiatu ondoren, baina Lizargaratekora heldu baino lehenago, gas hodiaren bidea dago, kolore horiko langa metaliko batzuekin adierazita dagoena. Mendiolatik edo Urkulutik ere hel daiteke, lehenengo Degurixara helduz, eta, ondoren, handik, Arlutz mendi ingurura igo ondoren, aurrerago dagoen eskuinetarako bide batetik jeitsiz.

## Kanpo estekak
Olof Eriksson

**Olof Werner William Eriksson** (Helsinki, 1911ko apirilaren 5a – *Ib.*, 1987ko maiatzaren 27a) Finlandiako udalerrietako hainbat armarri marraztu zituen gizona izan zen.

[120px|thumb|ezkerrera|Olof Erikssonek sortutako irudidun [finlandiar marko bat (1963).]]
Finlandiar markoaren irudia grabatu zuen. 1965ean Pro Finlandia domina lortu zuen.
Andimendi

**Andimendi** Nafarroa Garaiko mendebaldeko mendilerro bat da, Sakana haranaren hegoaldean eta Goñibar eta Ollaran ibarren iparraldean kokatua. Elkarren arteko nolabaiteko jarraipena dute Andimendik eta Urbasa mendilerroak: izan ere, bi mendilerroek eratutako mendigunea babesten du Urbasa-Andia natura parkeak.

Halaber, Andimendin dugu Euskal Herriko erdigunea, 2004an matematikoki ezarria. Beriain mendi ikusgarria da Andimendiko tontorrik altuen eta ezagunena. Branka moduko profil ezaguna du Ihurbain tontorraren mendebaldean, ursalto deitzen dioten ebaki geologiko bertikalduna.

## Mendiak 
Hauek dira mendilerroaren 3 tontor altuenak:
# **Beriain**, 1.493 m. 
# Ihurbain, 1416 m.
# Beriainpunta, 1.429 m. 

# **Beriain**, 1.493 m. 
# Ihurbain, 1416 m.
# Beriainpunta, 1.429 m. 
# Amorro, 1.349 m. 
# Lezizagoa edo Lezitza, 1.348 m. 
# Idoitxiki, 1.272 m. 
# Peña Blanca, 1.266 m. 
# Alto de las Bordas Viejas, 1.265 m. 
# Arrasaundi, 1.261 m. 
# Atazabal, 1.252 m. 
# Malkasko, 1.238 m. 
# Pagomotxeta, 1.237 m. 
# Elordia, 1.235 m. 
# Artxurieta, 1.228 m. 
# Beorzulo, 1.228 m. 
# Eskalaborro, 1.228 m. 
# Trinidad de Iturgoien, 1.224 m. 
# Zurloz, 1.224 m. 
# Mugaga, 1.219 m. 
# Oskandia, 1.215 m. 
# Satrustegiko Haitza, 1.204 m 
# Tontorraundi, 1.203 m. 
# Aitzorrotz, 1.192 m. 
# Lardanburu, 1.183 m. 
# Dorrokoteka, 1.176 m. 
# Saratsa edo Usabide, 1.173 m. 
# Otsaurka, 1.171 m. 
# Tanturaundi, 1.162 m. 
# Zoiolagana, 1.147 m. 
# Tunelgaña, 1.146 m. 
# Artzidoi, 1.143 m. 
# Bixkarluz, 1.141 m. 
# El Alto, 1.139 m. 
# Satrustegi II, 1.139 m. 
# Elimendi, 1.135 m. 
# Urdanegi, 1.131 m. 
# Txurregi, 1.128 m. 
# Tanturtxiki, 1.102 m. 
# Motxope, 1.079 m. 
# Monosarios, 1.067 m. 
# Ibarrola, 1.065 m. 
# Santa Cruz, 1.042 m. 
# Mendiburu, 1.039 m. 
# Gaztelu III 1.001 m. 
# Mendizelaia, 982 m. 
# Gazteluzar, 979 m. 
# Kapanasta, 973 m. 
# Txargain, 972 m. 
# Alto de la Balsa, 889 m. 
# San Cristobal, 654 m 
# Eularro, 646 m. 
# Monte Primero, 639 m. 
# Errezumendia, 609 m. 
# Burumendi, 603 m 
# Txaparrandia, 598 m 
# Aizgorrieta, 578 m 
# Santa Barbara, 554 m 
# Alto de Kapana, 489 m 

## Ikus, gainera 
* **Euskal Herriko Erdigunea**, 1.236 m. 
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda
* Nafarroako mendien zerrenda
* Urbasa-Andia natura parkea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Euskal Herria" webgunean.
* Beriain eta Andimendiko tontorrak (Mendikat).
Urien Wiliam

**Urien Wiliam** (Barry, Gales, 1929ko azaroaren 7a - Penarth, Gales, 2006ko urriaren 21a), idazle eta antzerkigile galestarra zen.

Barryn jaioa, Stephen J. Williams Swanseako Galesko unibertsitateko irakaslearen semea zen. Galeseraren gramatikan aditua zen, hizkuntza sakonki ikasi zuen Swanseako Unibertsitatean. Ondoren, Liverpoolgo Unibertsitatera psikologian doktoregoa egitera joan zen.

1972. eta 1973. urteetako Drama Medal saria irabazi zuen Galesko Eisteddfod Nazionalean. Gainera *Wil Cwac Cwac* haurrentzako telebista-programarako gidoiak idatzi zituen.

## Lanak 
### Antzerkia 
* *Cawl Cennin* (1969)
* *Y Ffin* (1970)
* *Y Llyw Olaf* (1972)
* *Y Pypedau* (1973)

### Eleberria 
* *Dirgelwch y rocedi* (1968)
* *Pluen yn fy het a Stafell Ddwbl* (1970)
* ''Perygl o'r Sêr* (1972)
* *Tu Hwnt i'r Mynydd Du* (1975)
* *Chwilio Gem* (1980)
* *Breuddwyd Rhy Bell'' (1995)

## Ikus, gainera
* Zerrenda:Galesezko idazleak
Gasteizko hidrologia

**Gasteizko hidrologiaren** elementu egituratzaile nagusia Zadorra ibaia da. Gasteizko erreken sarea, Arabako Lautada osokoa bezala, isurialde mediterraneoan dago eta Ebro ibaira isurtzen ditu bere urak.

Zadorra ibaiak ekialdetik mendebalderako ibilbidea betetzen du Gasteizko udalerrian barrena. Arratzu-Ubarrundia udalerriko Dura herritik sartzen da Gasteizera, hirigunearen iparraldetik igarotzen da Gamarra Nagusia, Abetxuku, Gobeu, Aztegieta eta Krispiña herrien albotik, eta azkenean udalerritik irteten da Trespondera joateko.

Gasteizera sartu baino lehen, Zadorra ibaiaren eta bere zenbait ibaiadarren urak urtegiratu egiten dira Zadorrako urtegien sisteman. Urtegi hauek Uribarri Ganboakoa, Urrunagakoa eta Albinakoa dira.

Hidrogeologiari dagokionez, elementurik garrantzitsuena Gasteizko akuifero kuaternarioa da. Arabako Lautadaren azpian kokaturik dagoen akuifero hau 10-15 metroko potentzia daukaten alubioi-metaketez eta ibai-metaketez osatuta dago. Bi atal dauzka, mendebaldekoa, Zaias ibaiaren eta Zadorraren artean dagoena, eta ekialdekoa, hirigunearen azpian eta bere ekialdean dagoena eta Dulantziraino hedatzen dena. Bestalde, Badaia mendilerroaren azpian Subillako akuifero karstikoa dago.

## Kanpo estekak
Mendekoste

**Mendekoste** (, "berrogeita hamargarren eguna") kristautasuneko jai garrantzitsuenetakoa da, Pazkotik zazpi astera ospatzen dena. Jaiegun honetan, kristauek Espiritu Santua apostoluen gain etorri zen eguna gogorarazten dute (Apostoluen Eginak liburuko 2. kapituluan kontatzen da gertakizun hau). Mendekoste-egunari **Pazko Maiatzeko** edo **Maiatz-pazko** izenak ere ematen zaizkio, batzuetan ekainean ospatzen bada ere.

Kristautasuneko beste hainbat jaiegun bezala, judaismoko jaiegun batekin lotzen da (Shavuot) jaia. Juduek egun honetan Jainkoak Moisesi Legea (Hamar Aginduak) eman izana oroitzen dute.

Bibliaren arabera, Mendekoste egunean Jesusen ikasleak Azken Afariko gelan elkarturik zeuden, ateak itxita. Goizean goiz zarata izugarri bat entzun zuten eta, bat-batean suzko irudi bana jarri zitzaien ikasle bakoitzari buru gainean, Espiritu Santuz bete ziren eta atzerriko hizkuntzetan mintzatzen hasi. Gertakizun horren ondoren, gelatik atera eta Jerusalemen zehar Jesusen bizitzaren, irakatsien, heriotzaren eta piztueraren berri ematen hasi ziren. Egun horretan bertan, hiru mila lagunetik gora batu zitzaizkien eta bataioa hartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Pentecost (Whitsunday) Catholic Encyclopedia
*  Pentecost Jewishencyclopedia.com
*  Feast of Holy Pentecost Greek Orthodox Archdiocese of America
Thomas Malthus

**Thomas Robert Malthus** (Dorking, 1766ko otsailaren 14a - Bath, 1834ko abenduaren 29a) ekonomialari ingelesa eta apaiz protestantea izan zen. Demografiaren sortzailetzat jotzen da.

## Biografia 
Thomas Malthus ekonomia oparoko familian jaio zen, zortzi semealabetatik bigarrena izanik. Bere aita David Hume filosofoaren lagun gertua zen. 1784tik aurrera Cambridgeko Unibertsitatea ospetsuan garatu zituen goi mailako ikasketak eta 1797an apaiz anglikanoa izendatu zuten. Hiru semealaba izan zituen Harriet Eckersall emaztearekin.

## Teoria 
Bere lanik garrantzitsuena, *Biztanleriaren printzipioaren saiakera*, alegia, 1798an argitaratu zuen. Bertan, tesi iraultzailea garatu zuen Malthusek, esanez munduko biztanleria progresio geometrikoan hazten dela, bizibideen hazkundeak progresio aritmetikoa jarraitzen duen bitartean. Ondorioz, gizateria ogibiderik gabe aurkituko da momentu jakin batean, *Malthusen hondamendia* gisa ezagutzen den zorigaiztoko unean, hain zuzen.

Teoria hauek direla eta, baliabideak mugatuak diren heinean, gizakia suntsipenera kondenatuta dagoela ziurtatu izana egotzi zaio, idatzita utzi ez bazuen ere. Berak adierazi zuena zera izan zen, gizakiaren birsortze-gaitasuna eta elikagaien ekoizpenaren arteko borroka etengabea izango zela. Biztanleriaren inguruko ideiok ekonomia *zientzia iluna* gisa ezagutzera eman izana bultzatu zuten.

Kapitalismoaren jarraitzaileek Malthusen ideiak defendatu dituzte maiz. Zentzu horretan, eskuin-muturreko idealak piztea ere egotzi zaio, baita arrazakeria ere.

## Eragina 
Malthusen saiakera seminala 1838an irakurri ondoren otu zitzaion Charles Darwini hautaketa naturalaren teoria garrantzitsua, berak aitortu bezala.

John Maynard Keynes ekonomialari ezagunak bere ideien aitzindaritzat jo zuen Malthus.

Gabriel Arestik ere aipatu zuen haren 1970eko *Harrizko herri hau* lanan barnako *Ekainaren 26 egun* olerkian, honakoa esanez:

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Biztanle dentsitatea

## Kanpo loturak 
*  Malthusen *An Essay on the Principle of Population* saiakera
Bethan Gwanas

**Bethan Gwanas** (Brithdir a Llanfachreth, Gwynedd, 1962ko urtarrilaren 16a - ) galeseraz soilik idazten duen idazle galestarra da. Gazteentzako, helduentzako eta galesera ikasle hasiberrientzako eleberriak idatzi ditu.

Frantsesean graduatua da Aberystwytheko unibertsitatean. 1985ean Urdd Eisteddfodeko koroa irabazi zuen. Bethesdan, Cardiffen, Nigerian eta Frantzian bizi ondoren, Rhydymainera itzuli da.

Idazle ospetsua izan aurretik, frantsesezko, ingelerazko eta kanpo jardueretako irakaslea izan zen. Halaber, Radio Cymrun ikerketa laguntzaile eta ekoizle bezala egin zuen lan.

## Lanak 
## Ikus, gainera
* Zerrenda:Galesezko idazleak
David de Jorge

**David de Jorge Ezeizabarrena** —izengoitiz ***Robin Food***— (Hondarribia, Gipuzkoa, 1970eko urriaren 4a) sukaldaria da. Martin Berasategi Taldeko kudeaketa eta promozio lanak egiten ditu. Pedro Subijana, Hilario Arbelaitz, Michel Guerard, Jaques Chibois eta Martin Berasategi sukaldari handiekin ikasi zuen. Andoni Luis Adurizekin batera, Mugaritz jatetxea sortu zuen.

Gourmandia argitaletxeko kudeatzailea da. *Recetania, Glotonia* eta *Sukaldean* sukaldaritza eta gastroliteratura jorratzen dituzten blogak kudeatzen ditu, Hasier Etxeberria idazlearekin batera. 2008. urtean ETB 2n *Cocina sin bobadas* izeneko bi emanaldi berezi aurkeztu zituen. Vocento komunikazioa taldeko hainbat argitalpenetan ere idazten du.

2010aren hasieraz geroztik, *Robin Food, atracón a mando armada* saioa aurkezten du ETB 2 telebista katean. Ikusle-entzuleen kopuruaren aldetik arrakasta itzela du. Koipeari eta kolesterolari beldurrik ez dien saioa da, dietetikaren zuzentasunari kasurik egiten ez diona, goi mailako sukaldaritzaren dotoreziari eta elitismoari uko egiten diena. Gastronomian nagusitu diren arauei kontra egiten die, beraz, eta errebeldia horren beste adierazpide bat da saio bakoitzaren azken agurrean De Jorgek egin ohi duen oihua: *«¡Viva Rusia!»* («gora Errusia!»). Frankismoaren garaian «gora Euskadi!» edo «gora Errusia!» oihukatzea gogor erreprimitzen zela gogorarazten du esaldi horrek, eta Davidek bere errebeldia nabarmentzeko erabiltzen du.

Bere sukaldaritza herrikoiaren erakusgarri, munduko hanburgesarik handiena egin zuen Davidek Bilbon, 2011ko ekainaren 20an: 5 metro luze, 3 metro zabal, 400 kiloko pisua eta 2,5 zentimetroko lodiera. Guztira, 4.000 anoa inguru banatu zituzten.

## Idazlanak 
*Porca memoria* (2006, RBA). Hasier Etxeberriarekin batera idatzia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Glotonia
* Sukaldean
* Recetania
* Atracón a mano armada
* Sustrai COLINA: «David de Jorge, Robinfood: "Zin dagit sukaldari ona naizela!"», *Argia*, 2254. zenbakia, 2010-11-28.
Moskovita

{{mineral infotaula
|izena = Moskovita
|irudia = Muscovite2.jpg
|kategoria = Filosilikatoa
|formula = KAl2(AlSi3O10)(F,OH)2
|kolorea = Zuria, grisa, zilarkara
|habitoa = Masiboa, hosto-formakoa edo orrikara
|sistema = Monoklinikoa, prismatikoa
|haustura = Perfektua {001}
|fraktura = Mikaduna
|gogortasuna = 2 - 2,5, 4
|distira = Bitreoa
|errefrakzio indizea = nα = 1.552 - 1.576 nβ = 1.582 - 1.615 nγ = 1.587 - 1.618
|pleokroismoa = Ahula koloreztatua denean
|marra = Zuria
|dentsitate = 2,76 - 3
|urtzea = 1.320&nbsp;°C inguruan
|disolbagarritasuna = Disolbagarria azido fluorhidrikoan
}}
**Moskovita** aluminiodun eta potasiodun filosilikatoa da. **Mika arrunta** edo **mika potasikoa** ere deitzen zaio. Bere formula kimikoa KAl2(AlSi3O10)(F,OH)2 da. Bere haustura ia perfektua da, orri oso meheak eta askotan oso zaluak sortuz. Indian 3 metro zabal eta 5 metro luze diren moskobita-xaflak aurkitu dira.

Moskovita mikarik arruntena da. Granitoan, pegmatitan, gneissean eta eskistoetan ageri da, bai eta kontaktuzko arroka metamorfiko gisa edo bigarren mailako mineral gisa topazioa, feldespatoa, zianita eta beste zenbait mineralen eraldaketaren ondorioz. Pegmatitetan, askotan, erabilera komertzialerako balioa daukaten xafla erraldoiak osatuz ageri da. Moskovita suaren kontrako materialak eta material isolatzaileak egiteko erabiltzen da gehien bat. Labaingarri gisa ere erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sami Parlamentuak

thumb|eskuinera|300px|Norvegiako sami parlamentua.

**Samitarren Legebiltzarrak** (iparraldeko samieraz: *Sámediggi*; inariko samieraz: *Sämitigge*; skolt samieraz: *Sää´mte´ǧǧ*), Finlandia, Norvegia, Suedia eta Errusiako samitarren parlamentua da. Izan ere, ez da parlamentu bakarra eta arauak ezberdinak suertatzen dira hiru herrialdeetan.

Legebiltzar finlandiarra Inari udalerrian dago.

## Historia 
Herri eskandinaviar hauek nomadak ziren garaietan, *"Finnekonger"* ("Errege samiak") agintari gorenak ziren. XII. mendekoak dira lehendabiziko aipamenak zentzu horretan. Hala ere, izena nahasgarria da, noblezia ez denez inoiz izan sami kulturaren ezaugarria.

XIX. mendearen erdialdean, Alexandro II.a Errusiakoa tsarrak erreforma demokratikoak abiatu zituen, samitarrentzat batzarra eskainiz. Kola hirian urtean behin batzartzen ziren, *Koladak Sobbar* izenekoa. Errusiako Iraultza garaian desagertu zen ekimena.

XIX. mendearen amaiera eta XX. mendearen hasiera artean, bestela, mugimendu bat abian ipini zen Norvegian, Finnmark eta Troms konderrietan, Sami kultura eta hizkuntza mantentzeko helburuarekin. Per Fokstad eta Isak Saba izan ziren horretarako buruzagi nabarmenak, biak ala biak laboristak. Saba 1907an izan zen hautatutako lehenengo samia legebiltzar nazional batean historian. *"Sámi soga lávlla"* bere poema denborarekin musikatu eta samitarren abesti ofizialtzat hartu zuten.

1917an, lehenengo nazioarteko konferentzia samia antolatu zuten Trondheimen, Norvegia eta Suediako iparraldeko eta hegoaldeko herritarrak batuz. Elsa Laula Renberg eta Daniel Mortensson nabarmendu ziren ekimen honetan, biak ala biak hegoaldekoak. Elur-oreinen abeltzaintza arautzea auzi nagusien artean eduki zuten. Samitarren egun ofiziala otsailaren 6a da orduko biltzarra zela eta.

Sami Kontseilua bestela eratu zuten bigarren konferentzia eta gero, Karasjoken, Norvegian, 1956ko abuztuaren 18an.

## Legebiltzarrak 
thumb|eskuinera|300px|Suediako sami legebiltzarra.

Finlandiako sami legebiltzarra 1996ko martxoaren 2an zabaldu zuten, orain arteko berriena. Aanaaren dago kokatuta eta 21 ordezkari ditu. Lau urtetik behin aukerazten dituzte Samien Lurraldeko udalerrietan.
 
Norvegiako sami legebiltzarra, aldiz, 1989ko urriaren 9an ipini zuten abian, Karasjoken. 39 ordezkari ditu, 4 urtetik behin egindako bozketen bidez 7 egoitzetan: Nuortaguovlu (Ekialdeko Norvegia), Ávjovarri (Goimendiak), Davveguovlu (Iparraldea), Gáiseguovlu (Lurralde menditsua), Viestarmearra (Mendebaldeko Itsasoa), Åarjiel-Saepmie (Hego Sápmi) eta Lulli-Norga (Hegoaldeko Norvegia). Finladian ez bezala, herrialde osoan zabaltzen dira.
 
Suediako sami legebiltzarra, azkenik, 1993ko abuztuaren 26an martxan ipini zuten. Kiruna da egoitza. Parlamentuak 31 ordezkari ditu, 4 urtetik behin bozkatutakoak, beste bi herrialdeetan bezala.

## Kanpo estekak 
* Suediako sami legebiltzarra.
* Finlandiako sami legebiltzarra.
* Norvegiako sami legebiltzarra.
Jolly Jumper

**Jolly Jumper** komikietako pertsonaia bat da, zaldia zehazki. Lucky Luke cow-boy edo bakeroaren zaldia da. Kolore zurikoa da, eta Lucky Lukek esaten dion guztia ulertzen du. Beti egoten da prest Lucky Luki laguntzera joateko, hau zailtasun handietan sartuta dagoenean. Berebiziko amorru dio Rantanplan zakurrari, Dalton Anaiak preso egoten diren espetxeko zakur leloari, Lucky Lukekin joaten baita zakur hau haren egitekoren batetara. _"Munduko zaldirik argiena" bezala deskribatuta dago

## Lehen agerpena 
Lucky Luken komikietan, Jolly Jumper, lehenengo aldiz, "*Arizona 1880*" istorioan agertu zen. Istorio hau, Le Journal de Spirou komiki aldizkarian argitaratu zen, 1946ko abenduaren 7an.

## Beste ezaugarri batzuk 
Xakean jokatzen badaki, eta Lucky Luki joko hontan irabazten dio. Alanbre estuen gainean ibiltzen ere badaki. Azkenik, atzeko ezkerraldeko hankan, marroi koloreko orbantxo batzuk ditu.

## Kanpo estekak
Kristal-sistema monokliniko

[thumb|300px|[Ortosa|Ortoklasa sistema monoklinikoan kristalizatzen den minerala da.]]
**Sistema monoklinikoa** mineralak kristalizatzen diren zazpi kristal-egituretako bat da. Simetria ardatz bitarra du, honi perpendikularra den plano bat eta inbertsio zentro bat. Sare monoklinikoaren denotazioa 2/m da. Simetria plano bakarra ere izan dezakete sistema honetan kristalizatzen duten mineralek. Baita simetria ardatz bitarra eta sistema plano bakarraren arteko konbinaketa ere. Bi ardatzek angelu kamutsa osatzen dute. Sistema honetan kristalizatzen duen mineral ezagunenetako bat talkoa da, Mohsen eskalan mineralik bigunenaren postua betetzen duena.

## Parametroak 
Sistema monoklinikoaren ezaugarriak honakoak dira:
* α ≠ 90º
* β = γ = 90º

## Bravaisen sareak 

image:Monoclinic.svg|Monokliniko sinplea.
image:Base-centered monoclinic.svg|Oinarrian zentraturiko monoklinikoa.

## Kanpo estekak
Lucky Luke

**Lucky Luke** komikietako pertsonaia bat da, 1946an, Morris marrazkilari belgiarrak asmatu zuena.

## Pertsonaia 
Pertsonaia bera cow-boy edo bakero bat da, XIX. mendeko Estatu Batuetako Mendebalde Basatian bizi dena. Ospetsua da, bere itzala baino azkarragoa delako. Jolly Jumper da bere zaldia, eta Lucky Lukek laguntza behar duen orotan agertzen da. Herri askotatik igarotzen da, bertako jendeari laguntzeko, ahal duen guztietan. Bere egitekoa bete duenean, egon den herritik alde egiten du, herri hortako jendeak, bertan geratzeko eskatzen dion arren. Lucky Lukek, Estatu Batuen benetako historiako une garrantzitsuetan ere parte hartu du, Pony Expressaren sorreran, Oklahomako kolonizazioan eta nazioko bi kostaldeen telegrafo bidezko loturan, adibidez. Benetan bizi izan ziren pertsonaiak ere, agertu izan dira Lucky Luken komikietan. Calamity Jane, Billy the Kid, Roy Bean, Jesse James...

## Arerioak 
Bere areriorik ospetsuenak eta errepikatuenak, Dalton Anaiak dira. Estatu Batuetako historian, abizen honetako anaia batzuk ere bizi izan ziren. Dalton Anaien izenak hauek dira: Joe, William, Jack, eta Averell, altueraz, txikienetik garaienera jarriz. Hauek, beti Lucky Luke akabatu nahian ibiltzen dira, baina ez dute sekula lortzen. Eta beti, espetxe batean amaitzen dute. Beste arerio batzuk ere daude, baina Dalton Anaiak dira ezagunenak.

## Beste pertsonaia batzuk 
Rantanplan: Dalton Anaiak preso egoten diren espetxeko zakur zaintzailea. Nahiko leloa da, eta Jolly Jumperrek ezin du bere presentzia jasan. Halere, beti joaten da Lucky Lukekin, honen egitekoren batetara.

## Lucky Luken beste ezaugarri batzuk 
Hasierako komikietan, zigarro bat eramaten zuen beti ahoan. Baina, 1983. urtean, Morrisek, hori aldatzea erabaki zuen. Eta, hala, zigarro baten ordez, ordutik aurrerako komiki guztietan, lastotxo bat eraman izan zuen. Honek, Osasunerako Mundu Erakundearen esker ona jaso arazi zion marrazkilari belgiarrari.

## Lucky Luke telebistan 
1990eko hamarkadan, pertsonaia honekin, telesail bat egin zen, Terence Hill aktore italiarra protagonista zela. Telesail hontan, hainbeste urtetan zehar Lucky Luken ezaugarrien artean ohikoak izan ziren zigarroa eta ile beltza, lastotxo bat eta kolore horiko ileagatik aldatu ziren.

## Kanpo estekak 
*  webgune ofiziala
*  Lucky-luke
Talko

thumb|Kristala talc.

**Talkoa** silikatoen taldeko mineral zuri edo gris berdexka da, eta Mohsen gogortasun eskalan gogortasun txikienaren eredu bezala hartzen da. Horregatik, eskala honetan, 1 balioa ematen zaio. Ukitzean, hain koipetsu edo xaboitsu nabaritzen da, ezen azazkalarekin marratu daitekeen.

## Hobiak 
Talkoa, ohi, modu masiboan agertzen da (esteatita ere deitzen dena) eta oso gutxitan ondo eratutako kristaletan. Olibinoa, piroxenoa eta anfibola bezalako magnesio silikatuen metamorfosiagatik eratzen da. Mineral honen ekoizlerik handiena, Ameriketako Estatu Batuak, Txina eta Europar Batasuna dira, nondik munduko ekoizpen osoaren zati handi bat datorren.

## Industrian duen garrantzia 
thumb|ezkerrera|Talko hautsa
Hainbat erabilpen ditu mineral honek. Hauts eran, paper eta kartulinaren ekoizpenean, betegarri bezala erabiltzen da, baita laka eta margoendako ere. Zeramikaren industrian, goma eta plastikoen gehigarri bezala erabiltzen da, baita larruazalaren narritadurak eragozteko eta hau hidratatzeko.

Tenperatura altuekiko duen erresistentziagatik, termoerresistenteak diren materialen ekoizpenean ere erabiltzen da

Kosmetikako hauts askoren oinarria ere bada

Azkenik, janari industrian, E553b bezala erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak