Lady Constance Bulwer-Lytton

**Lady Constance Georgina Bulwer-Lytton** (1869ko urtarrilaren 12a - 1923ko maiatzaren 2a), **Constance Lytton** ezizenez ezaguna,  britainiar ekintzaile sufragista, idazle, hizlari eta espetxe-erreformaren, emakumeen botoaren eta jaiotza-tasaren kontrolaren defendatzailea izan zen. **Jane Warton** izena erabili zuen tratu berezirik ez jasotzeko protesta sufragistengatik espetxeratu zutenean.

Gizarte britainiarreko klase buruzagi pribilegiatuan jaio eta hazi zen arren, Lyttonek aurrekari horiei uko egin zien Emakumeen Batasun Sozial eta Politikoarekin (WSPU) bat egiteko, «Emakumeentzako Botoaren» aldeko kanpaina egiten zuten ekintzaile sufragisten talderik militanteena.

Ondoren, lau aldiz espetxeratu zuten, behin Liverpooleko Walton kartzelan sartuz, Jane Wartonen gerra izenarekin, non indarrez elikatu zuten gose greban zegoen bitartean. Jane Wartonen ezizena eta mozorroa aukeratu zituen, «Londresko jostun itsusia», familia-loturak zirela eta tratu berezia eta pribilegioak jasotzea saihesteko: erregeorde baten alaba zen, eta Lorden Ganberako kide baten arreba. Emakumearen eskubideei buruzko eskuorriak idatzi zituen, *The Times* egunkarian artikuluak, eta baita bere esperientziei buruzko liburu bat ere, "*Prisons and Prisoners"*, 1914an argitaratu zena.

Lytton ezkongabe geratu zen, amak gizarte-maila baxuagoko gizon batekin ezkontzeko baimena ukatu ziolako, eta uko egin zion beste norbaitekin ezkontzeko aukerari . Bihotzekoak, burmuineko isuriak eta 54 urterekin  heriotza goiztiarrak, neurri batean, bere gose grebaren traumari eta presondegiko agintarien elikadura behartuari egotzi zaizkio.

## Lehen urteak eta familia 
thumb|Robert Bulwer-Lytton.
thumb|Edith Villiers.
Lytton,  Lyttoneko lehen konde Robert Bulwer-Lytton eta Edith Villiersen zazpi seme-alabetatik hirugarrena izan zen.  Bere lehen urte batzuk Indian eman zituen, bere aita Gobernadore Nagusia zen lekuan; berak aldarrikatu zuen Victoria erregina «Indiako Enperatriza» zela. 

Bere neba-arrebak hauek izan ziren:

* Edward Rowland John Bulwer-Lytton (1865-1871)
* Lady Elizabeth Edith "Betty" Bulwer-Lytton (1867ko ekainak 12 - 1942ko martxoak 28). Gerald Balfour, Balfour-eko 2. kondearekin ezkondua, Arthur Balfour Lehen Ministro izango zenaren anaia.
* Henry Meredith Edward Bulwer-Lytton (1872-1874)
* Lady Emily Bulwer-Lytton (1874-1964). Edwin Lutyens arkitektoarekin ezkondu zen. Jiddu Krishnamurtiren elkartekide eta isilmandataria.
* Victor Bulwer-Lytton, Lytton-eko bigarren kondea (1876-1947), Winston Churchill-en lehen maitaleetako bat zen Pamela Chichele-Plowden-ekin ezkondu zen.
* Neville Bulwer-Lytton, Lyttoneko 3. kondea (1879ko otsailaren 6tik 1951ko otsailaren 9ra)

Indiako lehen urteetan, Lytton etxe-irakasle batzuek hezi zuten, eta, informatzen denez, haurtzaro bakartia izan zuen. Badirudi, Winston Churchill ezagutu zuela Indian bizi zen bitartean, non Victor nebaren aurkaria zen Pamela Chichele-Plowden zela eta: «Winston Churchill ikusten duzun lehen aldian haren akats guztiak ikusten dituzu, eta zure bizitza osoa haren bertuteak deskubritzen pasatzen zara». Nahiz eta bere heziketa Ingalaterran jarraitu, garaiko izen artistiko, politiko eta literario handiez inguraturik, bizimodu aristokratikoa baztertu zuen. Aita hil ondoren, ama zaintzeko erretiratu zen, kanpoko munduan interesatzeko saiakerak baztertuz. 

Lytton ezkongabe egon zen hil zen arte; 1892an amak «maila sozial baxuko» gizon batekin ezkontzeko baimena ukatu zion. Zenbait urtez alferrik itxaron zuen amak iritziz alda zezan, eta uko egin zion beste norbaitekin ezkontzeko aukerari.

## Emakumeen sufragioa 
Lyttonen bizitzaren aldi bakartia 1905ean hasi zen aldatzen, bere izeba amona eta ama ponteko, Lady Bloomfielden, oinordetzan 1.000 libera jaso zituenean. Kopuru hori Morris dantzaren berpizteari eman zion , eta familia-erregistroek diotenez, «bere neba Nevillek iradoki zuen Esperance Klubari ematea, langile-klaseko neskentzako kantu- eta dantza-talde txiki bati», non bere egitekoaren zati bat Morris dantza irakastea zen. Emmeline Pethick-Lawrencek eta Mary Nealek sortu zuten Esperance Club, Londresko soinekoen merkataritzan neska gazteek zituzten egoera larriei erantzuteko.

### (1908) Kausa sufragistara bihurtzea 
1908ko irailaren eta 1909ko urriaren artean, Constance Lytton sufragista militanteen kausara bihurtu zen erabat. 1908ko irailaren 10ean Adela Smithi idatzi zion:

Littlehampton-en... Presondegiko gehiegikeriekin zuzeneko harreman pertsonala izan dute. Espetxe-erreformarako dudan zaletasunak indar berria hartu du horrela... Hollowayko espetxeko ikuskatzailea elkarrizketatzeko asmoa dut, eta irailaren 16an askatutako hurrengo emakume preso sufragisten taldearekin sufragisten gosarian parte hartuko dut. Pethick-Lawrencerekin hizketaldi luzea izan nuen. Batez ere emakume sufragistei buruz hitz egin zuen, eta, nahiz eta kausarekin ados egon, ez ninduen batere ados jarri bere metodo batzuei egin nizkien kritikekin.  

ezkerrera|thumb|Boto-emaileen liburuxka.
Geroago, beste sufragista batzuk ezagutu zituen, besteak beste, Annie Kenney eta Emmeline Pethick-Lawrence, Green Lady Hostel-en eta Hollowayko espetxean zehar egindako ibilbide batean.  1908ko urriaren 14an, honela idatzi zion amari:*Prison and Prisonersen*, honako hau adierazi zuen: «*Emakumeak behin eta berriz saiatu dira, eta beti alferrik, haientzako bide baketsu guztiak irekitzen, ondorengo gobernuetan eragiteko*. Prozesioak eta eskaerak alferrikakoak ziren erabat. 1909ko urtarrilean, Emakumeen Batasun Sozial eta Politikoko (WSPU) kide bihurtzea erabaki nuen.  WSPUrentzat lan eginez, hitzaldiak eman zituen herrialde osoan zehar, eta bere familia-loturak erabili zituen Parlamentuan kanpaina egiteko.  Herbert Gladstone Barne Idazkariari idatzi zion Emmeline Pankhurst eta Christabel Pankhurst askatzeko eskatuz.

 

1909ko otsailaren 24an, Lyttonek kartzelen eta presoen erreformaz idatzi zion amari (Capítulo III-*A Deputation to the Prime Minister* «Una delegación al Primer Ministro»): 1909ko martxoan Hollowayko espetxean zegoen bitartean bere gorputza mutilatzen hasi zen. «Emakumeentzako botoak» tatuatzea zen bere plana bularretik masaileraino, beti ikusgai izan zedin. Baina bularrean eta saihetsetan «V»-a osatu ondoren, benda esterilak eskatu zituen odola pozoitzea saihesteko, eta bere plana bertan behera utzi zuten agintariek. Lytton-ek *Prisons and Prisoners* (VIII-A Kapitulua Track to the Water's Edge «Pista bat ur-ertzean»)  auto-mutilazio ekintzari buruz idatzi zuen:  Erabaki nuen "Emakumeentzako botoak" hitzak nire gorputzean idaztea, orratz batez larrua igurtziz, bihotzetik hasi eta aurpegian bukatuz. Medikuei izen-ematearen lehen erdia erakustea proposatu nuen, esanez banekiela itxurak funtzionarioek errespetatzen zituztela, ongi iruditu zitzaidan azken letra eta azken puntua masailera etorriko zitzaizkidala, eta oraindik nahiko fresko eta ikusgarri egongo zirela askapenaren egunean. 

... (odola)... Hurrengo goizean, gosaldu aurretik, serio hasi nintzen lanean, eta hauetako bakoitza [orratza eta kapela-orratz hautsia] txandaka erabiliz, V fbat egitea lortu nuen nire bihotzaren gainean.  Horixe izan zen hogei minutu osoko lana, eta nik nahi nuena baino inpresio sakonagoa egin nuen. Urratuak odola bota zuen neurri bateraino. Ez nuen odol-intoxikazio arrastorik nahi, eta, espetxeko arropa zakarrarekin kontaktua izateko beldurrez, sorgina gosaltzera nire bila etorri zenean, pelusa eta igeltsu zati txiki bat eskatu nion.

## Kronologia 
### (1909) Espetxeratzea Newcastlen 
1909ko urrian, Constance Lytton bigarren aldiz atxilotu zuten Newcastlen. Paperean bildutako harri bat bota zuen mezu honekin: «*Lloyd Georgerentzat - Tiraniaren aurkako matxinada Jainkoari obeditzea da - Ekintzak, ez hitzak»*. Bere mezua, gose greban zeuden sufragista espetxeratuak indarrez elikatzeko gobernuaren politika berriari emandako erantzuna zen.

### (1910) Jane Warton Liverpoolen, Waltoneko kartzelan 
thumb|Lytton Jane Warton jostun londrestarraren papera egiten, Liverpooleko protesta batean (1910).
1910eko urtarrilean, preso pobreenei tratu txarrak ematen zizkietela sinetsita, Lytton Liverpoolera joan zen, Londresko Jane Warton izeneko langile-klaseko jostunez mozorrotuta.  Mozorroturik jarraitu zuen, ekitaldi batean Sarah Baines eta Patricia Woodlockekin hitz egin eta presondegiko gobernadorearen etxera manifestazio bat gidatu zuenean, behartutako elikaduraren «desohorea» Liverpooletik kanporatua izan zedin eskatuz. Atxilotu egin zuten, diputatu baten autoari harriak bota zizkioten istilu baten ondoren; Waltongo espetxean sartu zuten 14 egunez «lan behartuak» egitera, eta 8 aldiz indarrez elikatu zuten. Askatu ondoren, etsi-etsian ahul bazen ere, bere esperientziaren kontakizunak idatzi zituen *The Times* eta *Votes for Women* (WSPUren hileroko aldizkaria, 1907an kaleratua) egunkarientzat. Preso sufragistek jasaten zituzten baldintzetan izandako esperientziari buruzko hitzaldiak ematen jarraitu zuen. Bere diskurtso eta gutunek behartutako elikaduraren praktikarekin amaitzen lagundu zutela uste da.  

Lyttonek «Jane Warton»en pasarteaz idatzi zuen *Prisons and Prisoners,* (XII. kapitulua-Jane Warton ) eta (XIII. kapitulua-*Walton Gaol, Liverpool:My Third Imprisonment* «Nire hirugarren espetxeratzea» )

Poliziak hartu ninduen. Behingoagatik atxilotua eta espetxeratua izatea helburu nuenez, harriak deskargatzen hasi nintzen, ez botatzen, baizik eta Gobernadorearen lorategiko hesiaren gainera erortzen uzten. Haietako batek atxilotu ninduen gizon baten sorbalda ukitu zuen. Barkamena eskatu nion. Bi poliziak besoetatik heldu eta komisariara eraman ninduten.}}

#### Behartutako elikadura 
[eskuinera|thumb|[Holloway (Londres)|Hollowayko espetxean indarrez elikatutako sufragista bat, emakumeen sufragioaren aldeko gose-grebetan, 1911 inguruan]]

Lyttonen osasunak okerrera egiten jarraitu zuen eta 1910eko abuztuan bihotzekoak eman zion, baita gorputzaren eskuineko aldea geldiarazi zuten apoplexia batzuk ere. Ezkerra erabili zuen *Prisons and Prisoners* (1914) idazteko, eta horrek eragina izan zuen espetxeen erreforman.

Lyttonek Hunger Strike Medal bat jaso zuen WSPUren «balioaren truke».

### 1911tik aurrera 
1911ko ekainean, Lyttonen nebak Ellen Avery bertako eskolako zuzendariaren gutun bat jaso zuen, eta beste berrogeita bat «Knebworth eta Woolmer Green-eko emakume sufragistak», Lytton-tarrei eskerrak emanez «gure kausagatik lan egiteagatik» eta «emakumeenganako fedeagatik»: 17 WSPUren sinatzaile izan ziren, Ethel Smith Bulwer-Lytton-eko sukaldaria bera eta Dora Spong barne, zeinaren familiak etxeko ekipamendua egiten baitzuen janaria txikitzeko makina gisa, sukaldariak agian erabili zituenak, eta 9 Emakumeen Sufragioko Elkarteen Batasun Nazionalean (NUWSS) zeuden, erakunde ez-militante eta sufragistan. 1911ko azaroan Constance Lytton Holloway-n espetxeratu zuten laugarren aldiz, Parlamentuko Etxeetan leihoak hautsi ondoren, edo Londresko Victoria Streeteko posta-bulego batean. Hala ere, baldintzek hobera egin zuten, *«dena zen gizalegea; han egon nintzen lehen aldiaz geroztik ezagutezina zen»*, eta sufragistak preso politiko gisa tratatzen zituzten.

1914an gerra piztu zenean Munduko Posta Batasunak bere kanpaina militantea amaitu ondoren, Lyttonek Marie Stopesen kanpainari babesa eman zion jaiotza-tasa kontrolatzeko klinikak ezartzeko.

1918ko urtarrilean parlamentuak lege-proiektu bat onartu zuen, 30 urtetik gorako emakumeei botoa emanez dirudun batekin ezkonduta bazeuden edo eurak baziren.

## Heriotza eta oroitzapena 
ezkerrera|thumb|Familiaren  mausoleoa Knebworth-en.
Constance Lytton ez zen inoiz erabat sendatu espetxean izan zuen tratamendutik, bihotzekoak jota eta garuneko isuri baten ondorioz hil zen, eta Knebworth-en artatu zuen amak. Homewood-en bizi izan ziren, Edwin Lutyens koinatuak diseinatutako etxean. 1923an hil zen, 54 urte zituela, Homewoodetik Paddingtongo (Londres) etxebizitza batera bizitzera joan eta egun batzuetara, bizitza aktibo bati berrekiteko ahaleginean. Bere hilkutxan utzitako sufragisten kolore purpura, zuri eta berdeekin lurperatu zuten. Haren gorpuzkiak familiaren mausoleoan daude.

Nire Aingeru Ama... Inoiz gutun hau irakurtzen baduzu, kausarekin bat egin ondoren atxilotu egin nindutela esan nahiko du, eta ez zaitut berriro ikusiko Hollowayn egon arte... Kartzelak, dakizunez, nire zaletasun izan dira. Nire baitan dagoen amatasuna, urteetan zehar, presoen patuak esnatzen joan da, haien arimei eta gorputzei eragiten zaien kalte deliberatu eta krudelak, haiekiko aukera onen zarrastelkeria ezjakin eta sumingarriak, harik eta orain haiei buruzko pentsamenduak, haienganako irrikak, haur batek bere amari dei diezaiokeen bizitasun eta jasanezintasun berberaz biltzen eta erakartzen nauen arte.

1909ko martxoan Hollowayko espetxean zegoen bitartean bere gorputza mutilatzen hasi zen. «Emakumeentzako botoak» tatuatzea zen bere plana bularretik masaileraino, beti ikusgai izan zedin. Baina bularrean eta saihetsetan «V»-a osatu ondoren, benda esterilak eskatu zituen odola pozoitzea saihesteko, eta bere plana bertan behera utzi zuten agintariek. Lytton-ek Prisons and Prisoners (VIII-A Kapitulua Track to the Water's Edge «Pista bat ur-ertzean»)  auto-mutilazio ekintzari buruz idatzi zuen:

Erabaki nuen "Emakumeentzako botoak" hitzak nire gorputzean idaztea, orratz batez larrua igurtziz, bihotzetik hasi eta aurpegian bukatuz. Medikuei izen-ematearen lehen erdia erakustea proposatu nuen, esanez banekiela itxurak funtzionarioek errespetatzen zituztela, ongi iruditu zitzaidan azken letra eta azken puntua masailera etorriko zitzaizkidala, eta oraindik nahiko fresko eta ikusgarri egongo zirela askapenaren egunean.
... (odola)... Hurrengo goizean, gosaldu aurretik, serio hasi nintzen lanean, eta hauetako bakoitza [orratza eta kapela-orratz hautsia] txandaka erabiliz, V fbat egitea lortu nuen nire bihotzaren gainean. Horixe izan zen hogei minutu osoko lana, eta nik nahi nuena baino inpresio sakonagoa egin nuen. Urratuak odola bota zuen neurri bateraino. Ez nuen odol-intoxikazio arrastorik nahi, eta, espetxeko arropa zakarrarekin kontaktua izateko beldurrez, sorgina gosaltzera nire bila etorri zenean, pelusa eta igeltsu zati txiki bat eskatu nion.

Goi Mailako Mediku Ofizialarengana eraman ninduten, eta salako superintendenteak, bere aurrera pasarazi eta ikuskapenerako "V" marratua erakutsi ondoren, oso haserre zegoen. Artisau baten poza sentitu nuen nire lanean. «V» oso argi eta uniformeki inprimatu zen, hondoko material aldakorra gorabehera: saihets-hezur bat, fardel deseroso bat osatzen duena. Doktoreari seinalatu nion bezala, bihotzaren gainean jarrita zegoen, eta organo horren pultsazioa argi eta garbi erregistratzen zuen erloju baten orratzaren argitasun berarekin, eta, beraz, ez zuen behar [estetoskopioa] jar ziezaioten.

## Kronologia 
Knebworth Etxearen memorialaren laburpen argitaratua.

* 1869 - Lady Constance Georgina Lytton-en jaiotza.
* 1880 - Familiak India utzi zuen.
* 1887 - Betty ahizpa Gerald Balfourrekin ezkondu zen.
* 1897 - Emily ahizpa Edwin Lutyensekin ezkondu zen.
* 1908 - Lady Bloomfield amabitxia hil egin zen, eta 1000 libera utzi zizkion. Lyttonek Annie Kenny eta Emmeline Pethick-Lawrence ezagutu zituen ondoren.
* 1909 - WSPUko kide ofizial bihurtu zen.
* 1909 - Lehen aldiz 1909ko otsailean espetxeratu zuten.
* 1909 - *"No Votes for Women: A Reply to Some Recent Anti-Suffrage Publications"* panfletoa argitaratu zuen.
* 1909 - Bigarren aldiz espetxeratu zuten Hollowayn 1909ko urrian.
* 1910 - Jane Wartonez mozorrotu eta hirugarren aldiz espetxeratu zuten Walton Gaolen, Liverpoolen, baldintza ikaragarrietan. Behin baino gehiagotan elikatu zuten indarrez.
* 1910 - The Times-en izandako esperientziei buruz idazten du.
* 1911 - Laugarren aldiz espetxeratu zuten, Hollowayn, 1911ko azaroan.
* 1912 - Garun-isuri bat izan zuen, eta inoiz ez zen erabat sendatu. Hala ere, *Prisons and Prisoners* idazten jarraitu zuen: zaintzapean eman zuen denboraren kontakizuna.
* 1914 - Prisons and Prisoners argitaratzen da.
* 1918 - La Presentation of the People Act 1918 delakoak 30 urtetik gorako gizon-emakume guztiei ematen die botoa.
* 1923 - Lytton 54 urterekin hil zen.
* 1928 - 1928ko Herriaren Ordezkaritzari buruzko Legeak emakumeei ematen die botoa, gizonei ematen zaizkien arrazoi berberengatik.

## Ikus, gainera 
* Feminismoaren historia
* Letter of Constance Lytton are held at The Women's Library at London Metropolitan University, ref 9/21

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Jenkins, Lyndsey (2015). "*Lady Constance Lytton: Aristocrat, Suffragette, Martyr"* (en inglés). Londres: Biteback Publishing. ISBN 978-1-84954-795-6. 
* Thomas, Sue. '''Scenes in the writing of "Constance Lytton and Jane Warton, spinster" : contextualising a cross-class dresser'. Women's History Review, 12:1"'' (2003), 51–71. Publisher: Triangle Journals; Routledge.  .

## Kanpo estekak