open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marcelo Vigil

**Marcelo Vigil Pascual** (Madril, Espainia, 1930 &ndash; Salamanca, Espainia, 1986) espainiar historialaria izan zen.

## Biografia 
Filologia klasiko, arkeologia eta historiako ikasketak egin zituen, Madrilen. Filologia klasikoko lizentzia lortu ondoren, Antonio García y Bellido arkeologia katedradunaren esanetara jarri zen, doktoretza-tesia egiteko.

1958tik 1959ra bitartean, Londresen ikasteko diru-laguntza eskuratuta, erromatarren garaiko beirei buruzko lanak egin zituen, Harder doktore ospetsuaren zuzendaritzapean, eta Neolito, Brontze eta Burdin Aroei buruzko ikasketak, halaber. 1960tik 1961era bitartean, Erromako Unibertsitaterako diru-laguntza lortu zuen, eta Behe Inperioari buruzko ikasketak egin zituen.

1961ean Austrian izan zen, Magdalensbergeko indusketetan lan egiten. 1965. urtean Antzinako Historiako katedra lortu zuen Granadako Unibertsitatean, eta Salamancako Unibertsitatekoa gero. Handik aurrera, Salamancan egin zuen lan. 1963tik aurrera, Abilio Barbero de Aguilera irakaslearekin batera, erromatarren azkenaldiari eta Goiz Erdi Aroari buruzko lanak idatzi zituen, Marcelo Vigilek historiari egin dion ekarpenik handiena.

## Lanak 
Lanik aipagarrienak: *Sobre los orígenes sociales de la Reconquista* (1965, *Errekonkistaren jatorri sozialaz*), *Algunos problemas sociales del norte de la Península a fines del Imperio Romano* (1968, *Penintsulako iparraldeko zenbait gizarte-arazo Erromatar Inperioaren azken aldian*), *El vidrio en el mundo antiguo *(1969, *Beira antzinako munduan*), *Manual de Historia Antigua de España* (1969, *Espainiako Antzinako Historia Eskuliburua*), *La formación del feudalismo en la Península Ibérica* (1970-1978, *Feudalismoaren sorrera Iberiar penintsulan*).

## Erreferentziak
Knut Hamsun

**Knut Hamsun**, **Knut Pedersen** jaioa, (Vågå,  – Grimstad, ) norvegiar eleberrigilea izan zen. Haurtzaro latza izan ondoren, lanbide askotan aritu zen, Norvegia osoan zehar. Bi aldiz emigratu behar izan zuen Ameriketara. Kopenhagen bizi zela, *Sult* (1890, *Gosea*, J.M. Mendizabalek euskarara itzulia) eleberri autobiografikoa argitaratu zuen. Norvegiako literaturan benetako iraultza ekarri zuen eleberri arrakastatsu horrek; obra horretan Hamsunek bere poetika erakutsi zuen: gizartearen deskribatze-molde errealistaren gaitzespena eta arimaren bizitza, inkontzientearen, ametsaren eta misterioaren goresmena. Nietzsche, Strindberg, Byron eta Dostoievskiren eragina izan zuen, eta izadira itzultze erromantikoa eta menturazko bizitza laudatu zituen bere eleberrietan: *Mysterier* (1892, *Misterioak*), *Pan* (1894), *Victoria* (1898). 1904an *Bihotz basatia* izeneko poema-bilduma argitaratu zuen. Nekazari-zibilizazioaren suntsipenak sorturiko sentimena islatu zuen bere obra nagusian: *Markens grøde* (1917, *Lurrak emandako uzta*). Sentipen primitiboak mugitzen duen arlote librea gai hartuta, trilogia bat idatzi zuen: *Arloteak* (1927), *Augusto* (1930) eta *Bizitza aurrera doa* (1933). Bere ideiek nazionalsozialismoa onartzera eraman zuten, 1930etik aurrera, eta Quislingen gobernuaren eta Norvegian sartuak ziren alemaniarren alde egin zuen. Gerra amaiturik, traizioagatik epaitu zuten, eta, haren adina zela eta, hiru urtez (1945-1948) eritegi batean sartu. Bertan eguneroko bat idatzi zuen: *Belarra hazten den bideetan zehar* (1949).

1920an Literaturako Nobel Saria jaso zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fra Filippo Lippi

**Fra Filippo Lippi** (Florentzia, 1406 aldean - Spoleto, 1469ko urriaren 8a) italiar margolaria izan zen. Florentziako eskolako Pizkundeko margolari nagusietakoa izan zen.

## Bizitza 
Santa Maria del Carmine komentuan hasi zen dekorazio-lanetan, eta bertan ezagutu zituen Masaccioren lanak. 1432an utzi zuen monasterioa, fresko batzuk margotu ondoren, eta Itsaso Adriatikoan mairuen aurkako guduetan parte hartu zuela dirudi, (esklabo gisa eduki omen zuten mairuek, hemezortzi hilabetez).

1434an Paduara jo zuen, eta 1437an itzuli zen Florentziara, Medicitarrentzat lan egitera. Bi lan nagusi eman zituen urte hartan: *Andre Maria eta Haurra Frediano eta Agustin santuen artean* (1438, Louvre, Paris) eta *Andre Maria eta Haurra*. Massaccioren eragina handia da lan horietan eta Donatello eta Jacopo della Quercia eskultoreen kutsua ikus daiteke dekorazio-elementuetan. 1441etik 1443ra margotu zuen *Deikundea* lanean (Galleria nazionale d'arte antica, Erroma), pintura-molde berriak erakutsi zituen: ikuspegi-efektuak, kolorearen eta formaren arteko kontrastasunak eta jantzi arinen mugimendu leuna, Sandro Botticelliren artearen aitzindari. Erretaula ospetsu bat pintatu zuen garai hartan, Fra Angelicoren moldean: *Ama Birjinaren koroatzea* (1444 ondoan, Vatikanoko pinakoteka).

Fra Filippo Lippik beste inork ez bezala landu zuen erretauletan *Madonna* edo Andre Maria eta Haurra gaia. *Madonna eta Haurra eta Mariaren bizitzako eszenak* da gisa honetako lan aipagarriena. 1445ean beste *Ama Birjinaren koroatzea* bat margotu zuen (1439-1447, Uffizi Galeria, Florentzia), baina Fra Angelicoren moldeetatik guztiz urrun. Freskoak eta erretaulak egiten jarraitu zuen, Fra Diamanterekin batean, eta 1467an Spoletora jo zuten biek, Medicitarrentzat lan egitera. Hango katedralean egin zituen Fra Filippo Lippik azken freskoak.

## Iruditegia 

Image:Fra_Filippo_Lippi_011.jpg|*Deikundea*, 1440–1445Galleria nazionale d'arte antica, Erroma.
Image:Madonna and Child (Filippo Lippi).jpg|*Ama Birjina eta Haurra*, 1440–1445Washingtongo Arte Galeria Nazionala.

## Erreferentziak
Michel Deville

**Michel Deville** (Boulogne-sur-Seine,  - *ibidem*, 2023ko otsailaren 16a) frantses zinemagilea izan zen.

1960an egin zuen lehenengo film luzea: *Ce soir ou jamais (Gaur gauean edo inoiz ez). *Lan horretako gidoia Nina Companeezekin idatzi zuen, eta harrezkero hamaika filmetan, komedia distiratsuak gehienak, lan egin zuten elkarrekin: *Adorable menteuse* (1961, *Gezurti maitagarria*), ''À cause, à cause d'une femme* (1962, *Emakume baten erruz, erruz*), *L'Appartement des filles* (1963, *Nesken apartamentua*), *Benjamin ou les mémoires d'un puceau* (1967, *Benjamin edo birjina baten oroitzapenak*), *L'Ours et la Poupée* (1969, *Hartza eta panpina*), besteak beste. *Raphaël ou le débauché *(1970, *Rafael edo gizagaldua*) lanean, Companeez eta Devilleren arteko azkena, doinua erabat aldatzen da, eta plazeraren bilatzeak bakardadera eta heriotzara eramaten duela azpimarratzen da. 1973an *La Femme en bleu (Emakumea urdinez) *idatzi zuen Devillek, eta hurrengo lanen arrastoa erakusten du: limurtzaile aspertu batek benetan erakartzen duen emakume ideala bilatzen du. Komedia arinak maitasunaren zalantzen ondorioz sortutako gogoetari uzten dio lekua: *Le Mouton enragé* (1973, *Bildots haserrea*); *Eaux profondes* (1981, *Ur sakonak*), *Les Capricieux* (1984, *Apetatsuak*), *Aux petits bonheurs* (1994, *Zorion txikiak*). Zenbait kasutan musikak agintzen du filmean: *Le Voyage en douce* (1979, *Bidaia isilean*), *Péril en la demeure* (1985, *Arriskua etxean*), *Le Paltoquet *(1986, *Ezjakina*), *La Lectrice* (1988, *Irakurlea*), *Nuit d'été en ville *(1990, *Udako gaua hirian*). *Dossier 51 *(1978) ezin sailka daitekeen lana da, komunikabide modernoek egiten duten manipulazioari buruzkoa.

## Filmografia hautatua 
* *Un fil à la patte*, 2005
* *Un monde presque paisible*, 2002
* *La Maladie de Sachs*, 1999
* *Le Fils de Gascogne*, 1995
* *La Lectrice*, 1988
* *Péril en la demeure, 1985
* *Eaux profondes* (1981)
* *Le Voyage en douce*, 1980
* *Le dossier 51*, 1978
* *Le Mouton enragé*, 1974
* *La Femme en bleu*, 1973
* *Raphaël ou le débauché*, 1971
* ''L'Ours et la poupée*, 1969
* *Benjamin* (1968)
* *Zärtliche Haie* (1967)
* *Ce soir ou jamais'' (1961)

## Erreferentziak
Arturo Pérez-Reverte

**Arturo Pérez-Reverte Gutiérrez** (Cartagena,  - ) espainiar idazle eta kazetaria da. Espainiako Errege Akademiako (*Real Academia Española*) kide da 2003az geroztik.

Hasieran kazetaritzan nabarmendu zen, irrati, prentsa eta telebistan, gerrako berriemaile gisa, baina geroago eleberrigintzan murgildu zen buru-belarri, eta jarduera horrek eman dio arrakastarik handiena, bai Espainian bai atzerrian; izan ere, haren liburuak hogei herrialdetan baino gehiagotan argitaratu dira, bai eta hizkuntza zabalduenetara itzuli ere. Pérez-Reverte abenturazale amorratua da, bai lurreko abenturena eta, azken urteetan batez ere, itsasokoena halaber. Oro har, bere literatur lanetan, eleberri historikoaren eta polizia-eleberrien tradizioaren jarraitzailea izan da. Eleberrien artean aipagarriak dira *El húsar* (1986, *Husarra*), *El maestro de esgrima* (1988, zinemara eramana, *Esgrimako maisua*), *La tabla de Flandes* (1990, zinemara eramana, *Flandesko taula*), *El club Dumas* (1993, *Dumas kluba*), *Territorio Comanche* (1994, *Lurralde komantxea*, zinemara eramana) eta *La piel del tambor* (1995, *Danborraren larrua*). 1996an, bestalde, gazte-literaturako sail bati hasiera eman zion, alaba Carlotarekin lankidetzan, *El Capitán Alatriste (Alatriste kapitaina) *eleberriarekin. 1997an eman zuen argitara sail horretako bigarren eleberria (horretan ere Alatriste kapitain delako bat dela protagonista), *Limpieza de Sangre (Odol-garbitasuna)* izenekoa eta 1998an plazaratu zuen *El sol de Breda (Bredako eguzkia)*, hirugarrena. Eleberri hura argitara eman zen garaian bi sari jaso zituen, Raymond Chandler saria Italian eta Frantziako Arteen eta Letren Ordenako Zaldunarena. Beste sari asko ere jasoa da.

## Lanak 
### Narratiba 
* *El húsar* (1986, Akal)
* *El maestro de esgrima* (1988, Mondadori)
* *La tabla de Flandes* (1990, Alfaguara)
* *El club Dumas* o *La sombra de Richelieu* (1993, Alfaguara)
* *La sombra del águila* (1993, Alfaguara)
* *Territorio comanche* (1994, Ollero y Ramos)
* *Un asunto de honor (Cachito)*, relato, (1995, Alfaguara)
* *La piel del tambor* (1995, Alfaguara)
* *La carta esférica* (2000, Alfaguara)
* *La Reina del Sur* (2002, Alfaguara)
* *Cabo Trafalgar* (2004, Alfaguara)
* *El pintor de batallas* (2006, Alfaguara)
* *Un día de cólera* (2007, Alfaguara)
* *Ojos azules*, kontaketa, (2009, Seix Barral)
* *El asedio* (2010, Alfaguara)

***Las aventuras del capitán Alatriste saila***
# *El capitán Alatriste* (1996, Alfaguara)
# *Limpieza de sangre* (1997, Alfaguara)
# *El sol de Breda* (1998, Alfaguara)
# *El oro del rey* (2000, Alfaguara)
# *El caballero del jubón amarillo* (2003, Alfaguara)
# *Corsarios de Levante* (2006, Alfaguara)
# *El puente de los asesinos* (2011, Alfaguara)
# *Misión en Paris* (2025, Alfaguara)

## Erreferentziak
Louis L'Amour

thumb|354x354px|Louis L’Amour eta Ronald Reagan, 1983

'''Louis Dearborn L'Amour'* (Jamestown, Ipar Dakota, AEB, 1908ko martxoaren 22a - Los Angeles, Kalifornia, AEB, 1988ko ekainaren 10a) ingelesezko idazlea izan zen.

## Biografia 
Ahozko tradizio aberatsa jaso zuen etxean, txikitatik Mendebalde Urruneko lehen konkistatzaileen abenturak eta indiarrekiko borroken istorioak entzun baitzituen. Hortik atera zuen bere nobeletarako gaia. Bere bizimodua ere nobeletakoa izan zen. Hamabost urte zituela utzi zuen eskola, eta mendebaldera jo zuen, era bateko eta besteko lanak eginez.

Hogei urte inguru zituela, Ekialde Urruneko zenbait tokitan ibili zen. Han ere ez zuen zorte handirik izan, ordea, eta berriro bere sorlekura itzulita, boxeolari egin zen. Gero, Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen, eta bere soldadu-lagunek behin eta berriz eskatzen zioten Mendebaldeko lehen kolonoen istorioak kontatzeko. Istorio horiek pizten zuten interesa ikusita, idazten hasi zen.

1951n argitaratu zuen lehen nobela, *Tex Burns* ezizenaz: *Hopalong Cassidy eta High Rockeko zaldunak*. 1953an kaleratu zuen *Sakona*, bere nobelarik ezagunenetakoa. Arrakasta handia izan zuen, bai kritikaren aldetik eta baita irakurleen aldetik ere. 1953tik 1958ra bitartean, 15 eleberri kaleratu zituen. Oso eleberri originalak idatzi zituen: bere heroiek, betiko gogortasunaren atzean, erromantizismo kutsu bat zuten, eta ekintzaren erritmoa oso azkarra zen, indarkeria gehiegi gabe. Bere azken nobelak familia-sagak izan ziren. Europatik etorritako zenbait familiaren arrastoa jarraitu zuen, eta 40 nobela idazteko gaia atera zuen, bere ikerketetatik. Sackettarrei buruzko nobelak dira, esate baterako, *Urruneko mendi urdinetarako bidean* (1976), *Gizon bakartia* (1971) eta *Broken Hillseko gizona'' (1975).

## Erreferentziak
André Delvaux

**André Delvaux** (Lovaina, 1926ko martxoaren 21a - Valentzia, 2002ko urriaren 4a) belgikar zinema-zuzendaria izan zen.

Zuzenbidea, germaniar filologia eta pianoko ikasketak egin zituen, eta bere lehen film luzea, *Gizon kaskamotza*, ia berrogei urte zituela zuzendu zuen. Hizkuntzalaritza eta musika izan ziren bere zinemaren oinarri nagusiak. Flandestar literaturako eskolak eman zituen, eta arte zinematografikoko irakasle izan zen, Belgikako Zinema Eskolan. Estetikako saiakera-idazle nabarmena zen, gainera; irudiari eta hotsari buruzko bere teorien froga praktiko gisa egin zituen film batzuk. 1960tik 1966ra bitartean, kultura-programak egin zituen telebistarako, Jean Renoir eta Federico Fellini zinemagileei buruzko sailak, besteak beste. Baina *Gizon kaskamotza* filmarekin egin zuen zinemarako jauzia. 1960ko hamarraldiko film berezienetako bat da, Johan Daisne abangoardiako idazlearen obraren egokitzapena. Filmak izan zuen arrakastari esker, *Gau bat, tren bat* egin zuen gero, eta harrezkero, europar zinemagile nagusietako bat bihurtu zen. Debutaz gero, nazioarteko kritikaren onespena izan zuen beti. Bere estilo narratibo soilak eta filmei darien errealismo magikoak guztiz xarmatu zituen europar zinemagileak. Oso zorrotza zen bere proposamenetan, denbora-tarte luzeak igarotzen zituen proiektu bat bukatu eta beste bati ekin baino lehen, eta horregatik hamabi bat film besterik ez zituen egin, zuzendari gisa egindako hogeita hamabost urtean. Lan nagusiak: *Gizon kaskamotza* (1965), *Gau bat, tren bat* (1968), *Hitzordua Brayn* (1971), *Belle* (1973), *Eme erdi zakur erdi otso* (1978), *Woody Alleni, Europatik, maitasunez* (1980), *Benvenuta* (1983), *Babel Opera* (1985).

## Erreferentziak
Kenichi Fukui

(Nara, Honshu uhartea, 1918ko urriaren 4a - Kyoto, 1998ko urtarrilaren 9a) japoniar kimikaria izan zen. Kiotoko Unibertsitate Inperialean egin zituen kimikako ikasketak, eta unibertsitate hartako irakaslea izan zen 1944tik 1982ra bitartean; besteak beste, Japoniako Kimika Elkarteko eta Oinarrizko Kimikaren Institutuko lehendakari izan zen.

Lan esperimental gehienak kimika organikoaren alorrean egin zituen, karbonozko gai elkartuei buruz, fuelari, gasari eta ikatzari buruz, besteak beste. Erreakzio kimikoei buruzko ikerketak egin zituen; hain zuzen ere, atomoak erreakzio kimikoetan elkarri nola lotzen zaizkion aztertu zuen, nagusiki. 1952. urtean egindako lanetan ikusi zuenez, elektroiak, nukleoaren inguruan hodeien modukoak osatuz, orbitaletan mugitzen ziren, eta elkarren alboan kokaturik dauden atomo desberdinetako orbitalen edo elektroi-hodeien arteko elkarreraginaren bidez lotzen ziren atomoak bata bestearekin. Oso zaila zen, dena dela, zein eratako elkarketak gertatzen ziren asmatzea, baina Fukuik metodo bat asmatu zuen gai elkartu jakin bat osatzeko zein atomo jakin elkartzen diren asmatzeko, atomoaren elektroi-hodeiaren dentsitatea neurtuz. Atomo bateko energia goreneko elektroiak (oro har kanpoaldeko orbitaletan egoten direnak) beste atomora aldatzen ohi dira, eta Fukuik orbital lotzaile deitu zuen orbital berria osatzen dute horrela.

1970. urteaz gero, Fukuik eta bere lan-taldeak erreakzio kimikoak eta molekulen formak aztertzeko hainbat lan egin zituzten. Kimikako Nobel Saria eskuratu zuen 1981ean, R. Hoffmann zientzialariarekin batera, alor berean, baina zeinek bere aldetik, egindako ikerketengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herbert Southworth

**Herbert Rutledge Southworth** (Canton, Oklahoma, AEB, 1908ko otsailaren 6a - 1999ko urriaren 30a) estatubatuar historialaria izan zen.

## Biografia 
Texas eta New Yorken egin zituen ikasketak. 1933tik 1938ra bitartean, Washingtongo Kongresuko Liburutegian lan egin zuen. Ordurako, liburuak biltzeko grina zuen, eta Espainiako Gerra Zibilari buruzko materiala biltzen eta gordetzen hasi zen, liburutegian garrantzizko dokumentuak eskuratzeko zuen aukera baliatuz.

1938tik 1939ra bitartean, Espainiako enbaxada errepublikanoan lan egin zuen, New Yorken, eta erakunde politikoen propaganda ezagutzeko aukera izan zuen. Espainiako gerra bukatu zenean, Gerra Informazioko Bulegoarentzat lan egin zuen, New York, Aljer, Rabat eta Casablancan. Gero, 1946tik 1960ra bitartean, Afrikako Irrati Elkarteko zuzendari nagusi izan zen, eta han ere Espainiako Gerra Zibilari buruzko material asko biltzeko aukera izan zuen.

1961ean Frantziara joan zen, eta idazle eta irakasle gisa lan egin zuen.

## Lanak 
1939an Espainiako Gerra Zibilari eta faxismoari buruzko lehenengo lanetako bat argitaratu zuen, *Foreign Affairs* aldizkarian, 1963an *Francoren gurutzadaren mitoa*, 1967an *Antifalange*, eta 1975ean *Gernikaren sarraskia*. Azken lan horrek Sorbonako Unibertsitatearen onespena jaso zuen, eta historian doktore izendatu zuten. Southworthen ustez, Estatu Batuetako, Ingalaterrako eta Frantziako eliza katolikoaren laguntzarik gabe, Francok ez zukeen gerra irabazi izango. Haren ustez, faxismoa 1917ko Errusiako Iraultzaren eta Bigarren Mundu Gerra ondorengo deskolonizazioaren artean zabaldu zen Europako mendebaldean eta erdialdean. Espainian gertatu zena salbuespena izan zen, egitura administratibo frankistaren luzapen artifiziala.

## Erreferentziak
John A. Pople

**John Anthony Pople** (Burnham-on-Sea, Somerset, Ingalaterra, 1925eko urriaren 31 &ndash; Chicago, AEB, 2004ko martxoaren 15a) kimikari teorikoa izan zen. Kimikako Nobel Saria irabazi zuen 1998an, W. Kohnekin batera, gertaera kimiko-kuantikoen zenbakizko azterketa-metodoak asmatzeagatik.

## Biografia 
Matematikako ikasketak egin zituen, Cambridgeko Unibertsitatean. 1964an, kimika fisikoko eskolak eman zituen, Estatu Batuetako Carnegie Mellon Unibertsitatean, eta 1986an, Northwesterneko Unibertsitatean. 1950eko hamarraldian, erresonantzia magnetiko nuklearraren oinarri teorikoak aztertzen lehena izan zen, baina molekulen portaera deskribatzen duten quantumen kimikako ekuazio konplexuen zenbakizko azterketa-metodoak asmatzea izan zen zientziari egin zion ekarpenik handiena. Formalismo hori oso konplexua da, eta bere azterketa matematikoa bi edo gehienez ere hiru atomo dituzten molekuletan aplika daiteke bakarrik, arrakastarik izango bada. Ekuazioen konplexutasuna berreketaz handitzen da atomo kopuruarekin, eta zisteina bezalako molekulak zenbakizko azterketaren bidez baizik ezin dira ebatzi; hau da, ordenagailuak erabiliz. Popleren aitzindari-lana funtsezkoa izan zen, eta matematikari izatea lagungarri izan zitzaion, kasu bakoitzean algoritmo egokia aurkitzeko. Popleren taldeak egin zuen lehen kalkulu programa Gaussian 70 izan zen. Programak esperimentu oso garestiak eta oso motelak aurrezteko balio izan zuen. Bere algoritmoek gero eta efektu fisiko zehatzagoak lortu zituzten, eta bere programak esperimentuak bezain zehatzak izatera iritsi ziren. Gaur egun, metodo horiek ezinbestekoak dira kimika eta fisika laborategietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alain Connes

**Alain Connes** (Draguignan, Var, 1947ko apirilaren 1a) frantses matematikaria da.

## Biografia 
Lehenengo ikasketak Parisko École Normale Supérieurean egin zituen. Graduatu ondoren (1970), Ikerketa Zientifikorako Zentro Nazionalarentzat aritu zen ikerlanean. Bere tesiak *(III. motako faktoreen sailkapen bat)* aljebra operatzaileak, bereziki Von Neumann aljebrak, aztertzen ditu. Jacque Dixmieren laguntzaz idatzi zuen, eta 1973an aurkeztu zuen. 1974-75 ikasturtea Ontarioko Erreginaren Unibertsitatean (Kanada) igaro zuen. 1976tik aurrera Parisko VI. Unibertsitatean lan egin zuen. Princetongo Ikerketa Aurreratuetako Institutuan ere aritu zen. 1980an Parisko Unibertsitatea utzi zuen eta Bures-sur-Yvetteko Ikerketa Zientifiko Aurreratuen Institutura joan zen irakasle. 1981ean Ikerketa Zientifikorako Zentro Nazionalera itzuli zen, oraingo honetan ikerketen zuzendari gisa. Postu hori zortzi urtez bete zuen. Parisko Frantziako Eskolako irakasle ere bada 1984az geroztik. 1983an Fields domina eman zioten Varsoviako Nazioarteko Kongresuan. III. motako faktoreez gainera, Connesek matematikako arlo asko aztertu ditu: geometria diferentziala, ez-trukakorraren integrazioa, etab. Bere azkeneko lanetan geometria ez-trukakorra aztertu du; testu garrantzitsu bat argitaratu zuen gai horri buruz 1994an. Fields dominaz gainera, beste sari asko jaso ditu: Aimeé Berthé saria (1975), Pecot-Vimont saria (1976), Ikerketa Zientifikorako Zentro Nazionaleko urrezko domina (1977), Parisko Zientzietako Akademiaren Ampère saria (1980), Frantziako Elektrizitatearen saria (1981), eta Crafoord saria (2001). 1982an Zientzietako Akademiako kide izendatu zuten.

## Erreferentziak
Walter Kohn

**Walter Kohn** (Viena, 1923ko martxoaren 3a - Santa Barbara, Kalifornia, 2016ko apirilaren 19a) estatubatuar fisikaria eta matematikaria izan zen. Dentsitate funtzionalaren teoria adierazi zuen, molekulen geometria eta beren loturen ezaugarriak ezagutzeko balio duena. Matematika- eta fisika-ikasketak egin zituen, Torontoko Unibertsitatean (Kanada) eta Harvarden (Estatu Batuak). Irakasle izan da Harvardeko Unibertsitatean (1948-1950), Carnegie Mellonen (1950-1960), San Diegoko Unibertsitatean (1960-1979), eta Santa Barbarako Unibertsitatean. San Diegoko Unibertsitateko fisika-saileko idazkari izan zen 1961-1963 bitartean, eta Santa Barbarako Unibertsitateko Fisika Teorikoko Insititutuko sortzaile eta zuzendari 1979-1984 bitartean. 1991tik aurrera azkeneko erakunde horretako fisika-saileko ikertzaile izan da. Bere ikerketen bidez frogatuta utzi zuen molekula konplexu baten geometria-teoriaren bidez lortzeko ez dagoela zertan azterturik elektroi bakoitzaren mugimendua; aitzitik, aski dela espazioaren edozein puntutan kokatuta dagoen batez besteko elektroi kopurua ezagutzea. Teoria hori egitura molekularren zenbakizko kalkuluan erabili izan da arrakastaz, eta entzima eta katalisi mekanismoak aztertzeko balio du. Horrez gainera, erdieroaleen fisika, supereroankortasuna, gainaldeen fisika eta katalisiari buruzko lan asko argitaratu ditu. Lan horietatik guztiengatik, sari asko jasotakoa da: egoera gotorreko fisikako Oliver Buckley saria (1960), Davisson-Germer saria (1977) eta Feenberg domina (1991), besteak beste. 1998an Kimikako Nobel Saria jaso zuen, J. A. Poplerekin batera, molekulen ezaugarrien eta prozesu kimikoen azterketa teorikoan aitzindari izateagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erich Leinsdorf

**Erich Leinsdorf** (Viena, 1912ko otsailaren 4a - Zurich, 1993ko irailaren 11a) estatubatuar orkestra-zuzendaria izan zen, jatorriz austriarra.

Bost urte zituela, pianoa ikasten hasi zen, eta 1920. urtetik aurrera, Paul Pisken emaztearekin lan egin zuen. Ondoren, Paul Emerichekin (1923-1928) jarraitu zituen piano-ikasketak, eta Paul Amadeus Piskekin konposizioa. Biolontxeloa ere landu zuen, Lilly Koszekin batera. 1930ean, orkestra-zuzendaritzako ikastaro bat egin zuen Salzburgon. 1931tik 1933ra bitartean, Vienako musika-akademian trebatu zen, eta 1933an, akademia horretako orkestra zuzendu zuen. Handik urtebetera, Salzburgoko Jaialdiko zuzendari-laguntzaile izan zen. Ondoren, New Yorkeko Metropolitan operak laguntzaile gisa aritzeko eskatu zion, eta 1938an, *Walkyria* zuzendu zuen. Handik hilabetera, opera hartako bigarren zuzendari izendatu zuten, eta 1939an, alemaniar errepertorioko zuzendari hartu zuten. 1942an, Estatu Batuetako hiritartasuna hartu zuen. 1943tik 1946ra bitartean, Clevelandeko orkestrako musika-zuzendari izan zen, eta 1947tik 1956ra bitartean, Rochestereko orkestra filarmonikoko zuzendari. 1956an, New Yorkeko operako zuzendari izan zen. Handik urtebetera, Poulencen *Karmeldarren elkarrizketa* zuzendu zuen, San Franciscoko operan. Bostongo Orkestra Sinfonikoaren zuzendari izan zen, 1962tik 1969ra bitartean, eta bitarte horretan, zazpiehun kontzertutik gora eman zituen. Baina orkestraren administrazioarekin gorabeherak izan ondoren, hiria utzi, eta batetik bestera aritu zen. Hainbat bidaia egin zituen Europara, Bayreutheko Jaialdira, batez ere. Vienako Orkestra Filarmonikoan eta Berlingo Orkestra Sinfonikoan ere aritu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Henreid

thumb|Paul Henreid.

**Paul Henreid** —jaiotza-izena: **Paul George Julius Henreid Ritter von Wassel-Waldingau**— (Trieste, Austria, 1908ko urtarrilaren 10a - Santa Monica, Kalifornia, 1992ko martxoaren 29a) estatubatuar zinema-aktore eta zuzendaria izan zen, austriarra jatorriz.

## Biografia 
Suediar baroi baten semea zen. Arte dramatikoko ikasketak egin zituen, eta antzoki batean Max Reinhardten laguntzaile-lanak egiten ziharduela, Otto Premingerrek aktore-dohainak ikusi zizkion. Bere lehen filma, *Hohe Schule* (1934), Austrian egin zuen, baina nazismoaren erasotik ihesi, 1935ean, Britainia Handian lan egin behar izan zuen, eta 1939az geroztik, Estatu Batuetan.

*Goodbye, Mr. Chips* (1939) filmean parte hartu zuen, eta nazismoaren arriskuez ohartarazten zuten zenbait lanetan ere bai: *Last Train to Munich* (1940), *Joan of Paris* (1941) eta *Casablanca* (1942), azken horretan, Europa erdialdeko erresistentziako kide baten papera eginez. Warner etxeak kontratatu zuen, eta entzute handia lortu zuen *Now Voyager* (1941) filmean, Bette Davisen senarraren paperean. Ondoren, *The Spanish Main* (1945), *Last of the Bucaneers* (1950), *Song of Love* (1947) eta *Of Human Bondage* (1946) filmetan ere parte hartu zuen.

1948az geroztik, bere filmak ekoizten hasi zen, eta 1957tik aurrera, zuzendari-lanetan. Hala, *For Men Only* (1951), *A Woman´s Devotion* (1957), *Live Fast, Die Young *(1960) edo *Dead Ringer* (1964) filmak eta *Alfred Hitchcock Presents* telebistako saioko kapitulu asko ere berak zuzendu zituen. Gero, 1970eko hamarraldian, superprodukzio askotan agertu zen: *The Four Horsemen of the Apocalypse* (1962), *Operation Crossbow* (1965), *The Madwoman of Chaillot* (1968) eta *Exorcist II: The Heretic* (1977).

## Erreferentziak
Léo Malet

**Léo Malet** (Montpellier, Frantzia, 1909ko martxoaren 7a - Paris, Frantzia, 1996ko martxoaren 3a) frantses idazlea izan zen.

## Biografia 
1925ean Parisen hartu zuen bizilekua, eta han, talde anarkistetan sartu zen. Besteren kontura bizi zen, eta umorista gisa lan egiten saiatu zen. Baina, 1931n André Breton ezagutu zuenean, idazten hastea erabaki zuen. Surrealisten taldean sartu zen, eta hainbat agerraldi artistiko, politiko eta literariotan parte hartu zuen.

1936an argitaratu zuen lehenengo poema-bilduma: *Ne pas voir plus loin que le bout de son sexe* ("Ez ikusi bere sexuaren muturretik urrunago"). Ondoren, 1937an ''J'arbre comme cadavre* argitaratu zuen, eta 1940an *Hurle à la vie* ("Bizitzari oihu egin"). 1940an preso hartu zuten, ezkerralde bakezalearekin lotura zuelako, eta Alemaniara eraman zuten.

1941ean Parisa itzuli zenean, polizia-eleberriak idazten hasi zen, ezizenak erabiliz (Frank Hardin, Leo Latimer). 1943an, *120, rue de la Gare* lanean, Nestor Burma detektibe pribatua sortu zuen, gizakiaren pesimismoaren agergarria. Nestor Burma hogeita hamarren bat eleberritako heroia izan zen, *Nouveaux Mystères de Paris* sailekoa, bereziki. Sail horretako istorioak auzoetan kokatzen dira: *Fièvre au Marais*, 1955; *Brouillard au pont de Tolbiac*, 1956; *Les Eaux troubles de Javel*, 1957; *Du rébecca rue des Rosiers*, 1958.

Ilusio iraultzaileetara itzulirik, bere bilakaeraren giltzarria trilogia baten bidez erakutsi zuen: *La vie est dégueulasse* (1948, "Bizitza nazkagarria da"); *Le soleil n'est pas pour nous* (1949, "Eguzkia ez da guretzat"); *Sueur aux tripes'' (1969, "Izerdia hesteetan"). Omer Refreger eta Jean de Selneuves ezizenekin abenturazko eleberriak argitaratu zituen.
## Erreferentziak
Carlos Rojas

**Carlos Rojas Vila** (Bartzelona, Katalunia, 1928ko abuztuaren 12a - Greenville, Hego Carolina, 2020ko otsailaren 8a) katalan idazle eta unibertsitate-irakaslea izan zen.

## Biografia 
1951n eskuratu zuen Filosofia eta Letretetako lizentzia Bartzelonako Unibertsitatean, eta 1955ean egin zen doktore Madrilgoan. Irakasle izan zen, besteak beste, Estatu Batuetan, Rollins Collegen (Florida) eta Emoryko Unibertsitatean (Atlanta).

Lehen eleberria, *De barro y esperanza* *(Lohiaz eta itxaropenaz)* 1957an argitaratu zuen, eta hurrengo urtean kaleratu zituen *El futuro ha comenzado* *(Etorkizuna hasia da) *eta *El asesino de César (Zesarren hiltzailea)*, azken hori Ciudad de Barcelona sariduna (1958). Harrezkero irabazi ditu beste zenbait sari ere, adibidez 1968ko "Miguel de Cervantes" Espainiako Literatura Sari Nazionala, *Auto de fe (Fede-zigorra)* lanarekin, Planeta saria 1977an *Azaña* liburuarekin, Ateneo de Sevilla saria *Memorias inéditas de José Antonio Primo de Ribera* *(José Antonio Primo de Riberaren memoria argitaragabeak)*; 1980an, Nadal saria *El ingenioso hidalgo y poeta Federico García Lorca asciende a los infiernos* obragatik eta, 1984an, Espejo de España saria *El mundo mítico y mágico de Pablo Picasso (Pablo Picassoren mundu mitiko eta magikoa) *idazlanarekin. 90ko hamarkadan,*El jardín de Atocha* (1990) eta *Proceso a Godoy* (1992) eleberriak dira azpimarratzekoak. Baina eleberriez gainera, saiakera ugari ere idatzi ditu: *Diálogos para otra España* (1966, *Elkarrizketak beste Espainia batentzat*), *Por qué perdimos la guerra *(1970, *Zergatik galdu genuen gerra*), *La guerra civil vista por los exiliados* (1975, *Gerra zibila, erbesteratuek ikusia*), *Retratos antifranquistas* (1977, *Erretratu antifrankistak*) etab. Eta, azkenik, edizio kritikoak osatu ditu ingeles eleberrigileei buruz.

## Obra 
* 1957 De barro y esperanza (Eleberria)
* 1958 El futuro ha comenzado (Eleberria)
* 1965 Adolfo Hitler está en mi casa (Eleberria)
* 1966 Diálogos para otra España (Saiakera)
* 1968 Auto de Fe (Eleberria) Literatura Sari Nazionala
* 1969 Por qué perdimos la guerra (Saiakera)
* 1970 Aquelarre (Saiakera)
* 1973 Diez figuras de la guerra civil (Saiakera)
* 1973 Azaña (Eleberri biografikoa) Planeta Saria
* 1975 La guerra civil vista por los exiliados (Saiakera)
* 1977 Memorias inéditas de José Antonio (Eleberri biografikoa) Ateneo de Sevilla saria
* 1978 El valle de los caídos (Eleberria)
* 1980 El Ingenioso hidalgo y poeta Federico García Lorca asciende a los infiernos (Eleberri biografikoa) Nadal Saria
* 1981 La Barcelona de Picasso (Saiakera)
* 1984 El mundo mítico y mágico de Picasso (Saiakera)
* 1988 El jardín de las hespérides (Eleberria)
* 1990 El jardín de Atocha (Eleberria)
* 1990 Yo Goya (Saiakera)
* 1992 Proceso a Godoy (Eleberri historikoa)
* 1995 Alfonso de Borbón habla con el demonio (Eleberria)
* 1997 Los borbones destronados (Saiakera)
* 1999 Carlos IV (Eleberri historikoa)
* 2000 Puñeta, la Españeta (Saiakera)
* 2003 Diez crisis del franquismo (Saiakera)

## Erreferentziak
Stephan Hermlin

**Stephan Hermlin**, jaiotza-izenez **Rudolf Leder** (Chemnitz, Alemania, 1915eko apirilaren 13a - Berlin, Alemania, 1997ko apirilaren 6a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
1931n Gazteria Komunista elkarteko kide egin zen, eta inprimategi batean lanean hasi zen. 1936an Egiptora emigratu zuen, eta Palestinara joan zen gero. Handik, Espainiara igaro zen, Gerra Zibilean parte hartzera. Gero, Ingalaterra, Frantzia eta Suitzara joan zen, eta 1945ean itzuli zen Alemaniara. Frankfurten, erredaktore gisa hasi zen lanean, eta 1947an, Bigarren Mundu Gerraren erdian, sobietarren mendeko eremura igaro zen. Erbestetik itzulita ezagutarazi zuen bere burua idazle gisa. Dena dela, lehenago, Suitzan argitaratu zituen bere lehen poemak. Konposizio poetiko horietan surrealismoaren eta sinbolismoaren eragin handia nabari da, komunismoarenaz gainera. Hitz lauzko lanetan, fikzioa eta errealitatea nahastu zituen, eta irudi bat nagusitzen da haietan guztietan: bakartasunarena.

Lan aipagarriak ditu, besteak beste, *Der Leutnant Yorck von Wartenburg* (1946, "Yorck von Wartenburg tenientea"); *Die Zeit der Einsamkeit* (1949, "Bakartasunaren garaia"); *Die Zeit der Gemeinsamkeit* (1949, "Konpainiaren garaia"); *Die erste Reihe* (1951, "Lehen lerroa"), faxismoaren aurkako erresistentziako kideen erretratua. *Die Kommandeuse* (1954, "Komandante andrea") narrazioak kritika handiak izan zituen herrialdearen bi aldeetan, nazien erregimenaren garaiko gertaerak Alemaniako Errepublika Demokratikoan 1953ko ekainaren 17an gertatu zirenekin parekatzen zituelako. 1980ko hamarraldian, Hermlinek saiakerak idatzi zituen, batez ere, eta Alemaniako alde bietako artisten arteko truke intelektuala gauzatzen ahalegindu zen.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Peter Maxwell Davies

**Peter Maxwell Davies** (Manchester, Ingalaterra, 1934ko irailaren 8a - Sanday, Orkadak, Eskozia, 2016ko martxoaren 14a) abangoardiako musikagilea izan zen.

## Bizitza 
Manchesterko Musika Talde Berriko kide zen, Birtwisle eta Alexander Goehrrekin batera. Musika-ikasketak Manchesterko Musika Eskolan eta Manchesterko Unibertsitatean egin zituen. 1957an, beka bat irabazi zuen Goffredo Petrassi musikagile italiarrarekin Erroman ikasteko. Ikasketak amaitu ostean, musika-irakasle izan zen Cirencesterko eskolan. 1967an, musikagile eta interprete gisa hasi zen Pierrot Playersekin (taldearen sortzaile izan zen, Birtwislerekin batera). Daviesen hurrengo hiru urteetako konposizio gehientsuak esandako taldeak interpretatu zituen. 1970ean desegin zen taldea, eta The Fires of London izeneko taldea sortu zuen Daviesek, musika-zuzendari bakarra bera zela. Urte hartatik aurrerako musika gehiena Eskoziako Orkney uharteetan egin zuen, eta eskoziar musikan oinarritu zituen bere konposizio asko.

*Gizon armatuaren gaineko meza *izeneko obran, Erdi Aroko musikako hainbat elementu antzematen dira, ez dago alferrik XIII. mendeko dantzetan inspiratua. Antzerkirako egin dituen lanen artean aipatzekoak dira *Eight song for a mad king*, *Le jongleur de Nôtre Dame* maskaradarako idatzia eta *Vesalii icones*. Hainbat opera ere idatzi ditu: *Taverner*, XVI. mendeko musikagilearen bizitzari buruzkoa, *The two fiddlers*, Orkneyko haurrentzat idatzia, *The Lighthouse, The martyrdom of St. Magnus *eta *Ave Maris Stella*. Aipagarriak dira, orobat, *Veni Sancte spiritus, Magnum mysterium, Leopardi fragments *(tronpetarako sonata), bi sinfonia eta *Turris campanarum sonatium*, Yamash'ta japoniar perkusionistarentzat idatzia.

2004. urtean Master of the Queen's Music izendatu zuten, eta 2008. urtean Manchester University Music Societyko (MUMS) buru. 2009tik aurrera, Cambridgeko Homerton Collegeko ohorezko kide zen.

## Erreferentziak
Issey Miyake

**Issey Miyake** (japonierazko izena: 三宅 一生; Hiroshima, Japonia, 1938ko apirilaren 22a - Tokio, 2022ko abuztuaren 5a) moda diseinatzailea izan zen. Sortaldeko tradizioa, moda denboraz kanpoko, garbi eta eskultural batekin elkartu zuen, eta oihal zabalak erabili zituen, modu originalean, gorputzari mugimendu askatasuna uzteko.

## Bizitza 
Diseinu-ikasketak egin zituen Tamako Arte Unibertsitatean, eta 1965ean Parisa joan zen ikasketak sakontzera. 1966an Guy Laroche jostunari laguntzen hasi zitzaion, eta 1968an Givenchyren taldean hasi zen lanean. 1969an Geoffrey Beeneren New Yorkeko *prêt-à-porter *enpresa inportanteak estilista gisa kontratatu zuen, eta hurrengo urtean bere enpresa zabaldu zuen, Tokion.

1971n aurkeztu zuen lehen arropa-bilduma, New Yorken. Miyakek, Sartaldeko janzkera tradizionaletik urrunduz, oihal zati zuzenak aukeratu zituen (kimonoak egiteko erabiltzen dena bezalakoak), soilak eta lasaiak. Teknika horrek egungo janzkeraz gogoeta egiteko balio izan zuen. Artistaren aburuz, jantziak gorputzaren eta mugimenduaren askatasuna nabarmendu behar du, eta haren kalitate estetikoa ez datza hainbeste xehetasunean edo horniduran, nola formaren soiltasunean, asimetrikoa batzuetan, mugimendua errazteko. Gero, ehunen azterketari aplikatu zion ikuspegi hori, eta material berriak (plastikoa, ihi txirikordatua, paper koipeztatua) eta efektu berriak (tolesak, drapeatuak edo trokelatuak) erabili zituen, bai alkandora-blusetan nola beroki laukizuzenetan edo kimono jantzietan.

1975ean bere lehenengo denda zabaldu zuen Parisen, eta *prêt-à-porter *sareak ere sortu zituen, hala nola Issey Sport eta Plantation. 1980an Maurice Béjarten *Casta Diva* ballet obraren jantziak diseinatu zituen.

## Erreferentziak
Tatiana Troyanos

**Tatiana Troyanos** (New York, 1938ko irailaren 12a - *ibidem*, 1993ko abuztuaren 21a) estatubatuar mezzo-sopranoa izan zen. Ikasketak New Yorkeko Juilliard Musika Eskolan egin zituen, eta han, Hans Heinzerekin lan egin zuen. 1963an New York City Operan egin zuen debuta, Brittenen *Udako gau bateko ametsa* laneko Hipolita paperean. Bi urtez aritu zen opera horretan kantatzen. Ondoren, Rolf Liebermannek Hanburgoko Operara deitu zuen, eta hamar urtez bertako abeslari nagusietako bat izan zen (1965-1975). Lehenengo lana Preziosilla izan zuen (*Patuaren indarra*), 1965ean. Handik urtebetera, Aix-en-Provenceko Jaialdian egin zuen debuta. 1967an izugarrizko arrakasta izan zuen Montrealeko Operan, Erakusketa Unibertsala zela-eta. Handik urtebetera, Berliozen Margarita papera egin zuen, Marseilleko Operan. 1969an Municheko Operara gonbidatu zuten *Carmen* egitera. Pendereckiren *Louduneko deabruak* lanean parte hartu zuen, Hanburgon (1969). Hiri horretan bertan, beste hainbat lan egin zituen, *Così fan tutte*, *Tannhäuser*, *Aida*, besteak beste. 1969an, Londresko Covent Gardenen egin zuen debuta, eta baita Salzburgoko Jaialdian ere. 1971n, Chicagoko Opera lirikoan eta Washingtonekoan kantatu zuen; 1976an, New Yorkeko Metropolitan Opera Housen; 1977an, Parisko Operan eta Milango La Scalan. Meten berrehun emanaldi eman zituen, 1990eko hamarraldiaren hasiera arte, eta era askotako paperak kantatu zituen: Carmen, Santuzza, Ameris, Eboli, Poppee, Venus, la comtesse Geschwitz (*Lulu*), Orlovsky (*Saguzarra*), Cassandre (*Troiarrak,* 1983), Brangäne (*Tristan eta Isolda*, 1984), Kundry (*Parsifal*), Giulietta (*Hoffmannen ipuinak*, 1987), Dorabella (1990)... Minbiziak jota hil zen.

## Erreferentziak
Alberto Sols

**Alberto Sols García** (Sax, Alacant, 1917ko otsailaren 2a - Denia, 1989ko abuztuaren 10a) espainiar biokimikaria izan zen.

Medikuntzako ikasketak egin zituen (1946). Ikasketak bukatuta, Bartzelonara joan zen, eta klinika-analista gisa eta fisika eta kimikako irakasle gisa lan egin zuen. Gero, diru-laguntza bati esker, Estatu Batuetan izan zen hiru urtez, Saint Louisko Washington Unibertsitatean, Cori senar-emazteekin batera, hexokinasari buruzko ikerketa-lanak egiten (garuneko energiaren metabolismoa baldintzatzen duen entzima bat da hexokinasa). Espainiara itzuli zenean (1954), Fisiologia Institutuan hasi zen lanean, eta bi urte geroago CSICen, karbohidratoen metabolismoaren entzimologia eta metabolismoaren erregulazioa aztertzen. Espainiako Biokimika Elkarteko sortzaileetako bat izan zen, eta erakundeko lehendakari lehenengo bost urteetan (1963-1968). Gero, Biokimikako Batzorde Nazionalaren ardura hartu zuen, 1972. urtera arte. 1969an, Madrilgo Medikuntza Fakultateko Biokimika Sailaren ardura hartu zuen, eta 1976an, biokimikako katedradun izendatu zuten, Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. Halaber, Entzimologia eta Molekula Patologia Institutuko zuzendari izan zen CSCIen. Espainiako biokimikaren aitzindaritzat hartzen da. Lanik aipagarrienak: *Nuevos sistemas de análisis calorimétrico* (*Azterketa kalorimetrikorako sistema berriak*) eta *Regulación metabólica y Acción enzimática* (*Erregulazio metabolikoa eta entzimen eragina*). Bere lanik gehienak aldizkari espezializatuetan argitaratu dira. Sari asko jasotakoa da: 1981eko Ikerkuntzako Asturiasko Printzea Saria eta 1988ko Ramón y Cajal Ikerkuntza Sari Nazionala, besteak beste.

## Erreferentziak
Chrysler

**Chrysler** automobilak egiten dituen estatubatuar multinazionala da. 1924an sortu zuen Walter Chryslerrek, *Chrysler 70* (70ZP eta 6 zilindro) bere lehenengo automobila aurkeztu zuenean. 1928an Chrysler konpainiak Dodge konpainia bereganatu zuen. Urte horretan bertan bi marka mendeko sortu ziren, *Plymouth* eta *DeSoto*; handik bi urtera desegin ziren.

Chryslerrek Dodge hartu zuenean, Estatu Batuetako automobil-egileen artean hirugarren etxea bihurtu zen. 1935ean diseinu aerodinamikoa zuen serieko lehenengo ibilgailua aurkeztu zuen, *Airflow*. Izugarrizko iraultza izan zen formei dagokienez: gainalde guztiak biribildu egin ziren, eta argiak autoaren egitura osoaren barruan sartu ziren. Garai horretan enpresa Europara zabaltzearen beharra ikusi zen, eta hala, 1963an Simca enpresa bereganatu zuen.

Era horretan Chryslerrek lantegiak izan zituen Frantzian, Britainia Handian eta Espainian (Barreiros enpresa erosita). Baina gauzek okerrera egin zuten, eta 1978an Europako saila saldu egin behar izan zuen Chryslerrek; Peugeoti saldu zion sail hori. 1987an American Motors Corporationen mende gelditu zen. 1980ko hamarraldian enpresak krisi larria igaro zuen, baina azken urteetan produktu berriei esker, goranzko aldia du berriz ere. Automobil berri horien artean aipagarriak dira *Neon* edota *Vision*, eta batez ere, lehenengo monobolumen modernoa, urte askoan Estatu Batuetan gehien saldu den mota horretako automobila izan dena, *Dodge Caravan* edota *Chrysler Voyager*. Bestalde, aipagarria da mendian eta edozein motatako eremuan erabiltzeko egokia den *Jeep* markako automobilak izan duen harrera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simon Rattle

Sir **Simon Denis Rattle** (Liverpool, Ingalaterra, ) britainiar orkestra-zuzendaria da. Piano-, perkusio- eta orkestra-zuzendaritzako ikasketak egin zituen Londresko *Royal Academy of Music*en. Zuzendari gisa berehala nabarmendu zen, eta 1974an John Player Nazioarteko Zuzendari Lehiaketako lehen saria irabazi zuen. 1974-1977 bitartean Bournemouttheko Orkestra Sinfonikoko eta Sinfoniettako zuzendari-laguntzaile gisa lan egin zuen, eta 1980an Birminghameko Sinfonikoko lehen zuzendari eta zuzendari artistiko izendatu zuten. *Henry Wood Promenade Concerts*etan (1976) eta Glyndebourneko Jaialdian (1977) parte hartu duen zuzendari gazteena izan da. Gustav Mahler, Jean Sibelius, Igor Stravinski, Serguei Rachmaninoff eta Janácek ditu musikari kutunenak. Operan arrakasta handia izan zuen George Gershwinen *Porgy and Bess*ekin (Glyndebourne, 1986), Alban Bergen *Wozzeck*ekin (Los Angeles, 1988) eta Janáceken *Azeri maltzurra*rekin (Covent Garden, 1990). XX. mendeko musikaren defendatzaile sutsua da, eta gehienbat egungo musikagileen obrak interpretatu ditu. Hala ere, *Orchestra of the Age of Enlightment* (edo Argien Mendeko Orkestra) gidatu zuen, garai hartako musika-tresnekin (*Idomeneo*, Wolfgang Amadeus Mozart, Londres, 1987). 1987an, Glyndebourneko Jaialdian, Mozarten *Figaroren ezteiak* gidatu zituen orkestra horrekin; obra hura horrelako orkestra batekin jotzen zen lehen aldia izan zen. Benjamin Britten, Janácek, Gustav Mahler eta Jean Sibeliusen lanen grabazioak egin ditu, besteak beste. 1999an, Berlingo Orkestra Filarmonikoaren zuzendaria izendatu zuten eta kargu horretan dihardu gaur egun ere. 2008. urtean Musikako Juan de Borbón saria jaso zuen.

## Erreferentziak
Eugène Grindel Eluard

**Eugène Grindel Eluard** (Saint-Denis, 1895eko abenduaren 14a - Charenton-le-Pont, 1952ko azaroaren 18a), izengoitiz **Paul Eluard** deitua, frantziar poeta izan zen.

## Bizitza 
Oso gaztetan, erietxe batean sartu behar izan zuen (1912). Lehen Mundu Gerra (1914-1918) ezagutu zuen , eta bakea izan zen, harrezkero, haren ametsa: *Poèmes pour la Paix* (1918, «Bakerako poemak»). Gerra bukatu zenean, Louis Aragon, André Breton eta Tristan Tzara ezagutu zituen, besteak beste, eta, Dada mugimenduan hartu zuen parte; garai hartakoa da *Les Animaux et leurs hommes* (1921, «Animaliak eta beren gizonak»). Handik gutxira, ordea, surrealismora jo zuen: *Mourir pour ne pas mourir* (1924, «Ez hiltzeko hil»).

1929an Maria Benz *Nusch* ezagutu zuenean, bizitza errotik aldatu zuen, eta maitasuna bihurtu zuen bere poesiaren ardatz: *Capitale de la douleur* (1926, «Oinazearen hiriburua»), *L´amour, la poésie* (1929, «Maitasuna, poesia»), *La vie inmédiate* (1932, «Berehalako bizitza»), maitasun eroaren kantak dira. Aldi hura igaro ondoren, gauza sotilenetara itzuli zen, hizkuntza-gardentasunaren bila: *Les yeux fertiles* (1936, «Begi emankorrak»), *Donner à voir* (1939, «Ikustera eman»).

1926an Alderdi Komunistan sartua zen baina, Aragonekin izandako istiluen ondoren, 1933an bota egin zuten. Hala eta guztiz ere, faxismoaren kontrako borrokari eutsi zion (*La Victoire de Guernica*, 1938). Bigarren Mundu Gerra heldu zenean, erresistentzian sartu eta idazleen nazio-batzordeko buru izan zen; garai hartako poemek gerra dute gai nagusitzat. Gerra bukatu zenean, betiko bake-ametsari heldu zion berriro: *Poésie ininterrompue* (1946, «Etenik gabeko poesia»), *Le dur désir de durer* (1946, «Irauteko desira gogorra»), *Tout dire* (1951, «Dena esan»).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskarari ekarriak: Paul Eluard Ekarriak.armiarma.eus
Frank Sherwood Rowland

**Frank Sherwood Rowland** (Delaware, Ohio, 1927ko ekainaren 28a – Newport Beach, Kalifornia, 2012ko martxoaren 10a) estatubatuar kimikaria izan zen.

Chicagoko Unibertsitatean eskuratu zuen doktoregoa, 1952. urtean. Ondoren irakasle jardun zuen Princeton eta Kansasko unibertsitateetan, eta Kaliforniako Irvin Unibertsitateko kimikako katedra eskuratu zuen 1964an. Handik hogeita hamar urtera, 1994an, unibertsitate hartako Donald Bren ikerketa-katedra lortu zuen. Rowland eguratseko kimikan eta erradiokimikan aditua da, eta Mario Molina lankidearekin batera hozkailuetan, *spray*etan eta abarretan erabiltzen diren klorofluorokarburo industrialek (CFC) ozono-geruza kaltetzen dutela aurkitu zuen. Aurretik Paul J. Crutzenek oxido nitrosoa eguratseko geruza gorenetara igo eta ozonoa hondatzen zuela aurkitu zuen bezala, Molinak 1973an iragarri zuen CFCekin ere gauza bera gertatzen zela. Harrezkero gai horrek ozono-molekulen egonkortasunean duen eragina aztertzeko ikerketak egin zituzten Rowland eta Molinak, eta ondorio hau atera zuten: CFC molekulek egonkor irauten dute eguratseko geruza beherenetan, baina goialdera igo ahala argi ultramorea xurgatzen hasten dira, hautsi egiten dira eta kloro-atomoak sortzen dituzte, eta kloro-atomoek, berriz, kalte egiten diete ozono-molekulei. Zientzietako Nazio Akademiak oniritzia eman zion bi ikertzaileon lanari, eta horrela hasi zen mundu guztian CFCak debekatzeko kanpaina, 1985az gero bereziki indartu dena, britainiar ikertzaile batzuek Antartika inguruan ozono geruzaren % 40 hondatuta dagoela aurkitu zutenez gero. 1995ean, Kimikako Nobel Saria eman zieten Rowland, Molina eta Crutzeni ozono-geruzaren hondamenaz egindako lanengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Denis Levaillant

**Denis Levaillant** (Paris, Frantzia, 1952ko abuztuaren 3a -) frantses musikagilea eta pianista da.

## Biografia 
Nancyn egin zituen piano- eta musika-idazketarako ikasketak. 1970eko hamarraldian berdin-berdin ikus zitekeen piano-errezitaletan edo jazz-kontzertuetan. Ondoren filmetako eta ikuskizun musikaletarako musika osatzen hasi zen. 1981ean *Bleu 17* elkartea sortu zuen, ikuskizun-modu berrietara zabalik zegoena. 1995ean, berriz, Frédéric Leibovitzekin batera *Musika generalista* bulegoa sortu zuen, ikus-entzunezko alor guztiak lantzen zituena.

Koreografoekin eta antzerki-zuzendari ospetsuekin lan egin zuen: *Le Jardin du sanglier *(1979, *Basurdearen lorategia*), *Les Pas perdus *(1983, *Urrats galduak*). Jarduera horiez gainera, azpimarratzekoa da Levaillantek zuen idazteko gaitasuna; hainbat aldizkaritan idatzi zuen: *Le Monde de la musique, Revue d´esthétique, Corps écrit*. Liburu bat ere idatzi du: *L´Improvisation musicale *(1980).

Irrati-ekoizlea ere bazen, eta RAIko Italia saria irabazi zuen *Speakers *(1988) bere irratirako poemagatik, eta Tendanza nazioarteko saria *Piano solo Piano *ikuskizunagatik (1987). Operaren (*OPA mia, *1990) eta zirkuaren (*Piano Circus, *1993) alorretan ere aritu da, eta baita zineman ere. Levaillanten katalogoa hirurogei partiturak osatzen zuten 1999an. Musika-lan nagusiak hauek ditu: *Harri beltzak, *hamabi ahots mistotarako (1984); *Gesualdoren hilobia *(1995); *Narzisoren ohiartzuna, *piano eta orkestrarako kontzertua (1996), *Ipuin-paisaiak, *orkestrarako bost pieza (1998). Katalogo hori mestizaje-gune bat da, Afrika, jazza, pop ingelesa, Ravel, Debussy eta abar maisutasun handiz nahasten dituena.

## Erreferentziak