open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gardelegi

**Gardelegi** (euskaraz eta ofizialki *Gardelegi*; gaztelaniaz *Gardélegui*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 572 metroko garaieran dago. Gasteizko udalerriaren hegoaldean dago, hirigunetik 3,5 bat kilometrora. Herrixka A-2124 errepidearen alboan dago, Trebiñu eta Gasteizko udalerriak elkartzen dituena.

2009. urtetik aurrera auzo berria sortzen ari da Gardelegi eta Aretxabaletako herrixken artean, Goikolarra izenakoa. Guztira 2.210 etxebizitza berri eraikiko dira: 188 etxebizitza familiabakar isolatu, 416 etxebizitza familiabakar atxiki, eta babes ofizialeko 1.455 etxebizitza. 2021an jada 2.000 biztanle inguru bizi ziren eremu hartan.

Gardelegiko lurretan Gasteizko zabortegi nagusia dago, 1973tik martxan dena. Hainbat aldiz handitu dute.
Fitxategi:Gardelegi (Araba) (73745).jpg
Fitxategi:Gardelegi (Araba).jpg
Fitxategi:Gardelegi, Olarizutik (Araba) (60092).jpg

## Historia 
1025. urtean datatzen den Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Gardellihi***.

## Demografia 
## Jaiak 
Gardelegik ekainaren 29an ospatzen ditu bere jaiak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Goikolarra
* Gardelegiko zabortegia

## Kanpo estekak 
* San Pedro eliza - bisita birtuala
Zumeltzu

**Zumeltzu** Gasteizko (Araba) udalerria osatzen duten kontzejuetako bat da. 621 metroko garaieran dago, Gasteiztik 9 bat kilometro hego-mendebaldera.

Dokumentatuta dago, 1025. urteko Donemiliagako goldean, *Zumelzu* aldaera.

## Geografia 
Gasteizko mendien iparraldeko magalean dago herria, Bustu mendiaren azpian. Subilla Gasteiz du mendebalderago eta Eskibel ekialdean.

## Demografia 
## Argazki galeria 

Fitxategi:Zumeltzu (Araba) 3.jpg
Fitxategi:Zumeltzu (Araba) 2.jpg
Fitxategi:Zumeltzu (Araba) hilerria.jpg|Hilerria
Fitxategi:Zumelzu - Iglesia de San Juan Bautista 2.jpg|San Juan eliza
Fitxategi:Zumelzu - Iglesia de San Juan Bautista 6.jpg|San Juan eliza

## Kanpo estekak
Zuhatzu Gasteiz

**Zuhatzu** edo **Zuhatzu Gasteiz** (ofizialki *Zuazo de Vitoria / Zuhatzu*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 537 metroko garaieran dago. Zuhatzuk, Arabako herri askok bezala, kontzeju edo administrazio-batzar delako izaera politiko-administratiboa du.

Gasteizko hirigunearen mendebaldean dago, hiriaren eta Jundizko industrialdearen artean.

Dokumentatuta dago, 1025. urteko Donemiliagako goldean, *Zuhazu* aldaera.

## Hirigintza 
thumb|400px|ezkerrera|Zuhatzuko lerrokadurak eta kalifikazio xehea (Gasteizko Hiri Antolakuntzarako Plangintza Orokorraren Berrikuspena, 2007-12-31).
{}

## Demografia 
XXI. mendearen hasieran Gasteizko udalerrian egin zen hiri plangintzaren ondorioz, Zuhatzuk hazkunde esanguratsua izan zuen biztanleriari dagokionez.

## Ondasun nabarmenak 
* San Esteban eliza. Portikoa Juan Etxabarriak egin zion 1779an.

Fitxategi:Zuazo de Vitoria - Iglesia de San Esteban 02.jpg
Fitxategi:Zuazo de Vitoria - Iglesia de San Esteban 2.jpg
Fitxategi:Zuazo de Vitoria - Iglesia de San Esteban 5.jpg
Fitxategi:Zuazo de Vitoria - Iglesia de San Esteban 06.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Zuhatzu Auñamendi entziklopedian
Iruraiz

ren pasartea: [...] *Gastehiz, Arriaga,  **HIRASZAEZA** XXII reg: Gelhegieta, Iscona, Troconiz, Burgellu et Garonna  Hararihini, Aialha, Larrahara, Dullanzi, Aniu, Larraza et Arbelgoihen,  Herenizguhin et Habaunza, **HEGIRAZ** XIII rg, **H**amamio, Harhahia...*]]
[thumb|Egungo [Iruraiz-Gauna]]
**Iruraiz** Arabako antzinako barrutia zen. 1967ko otsailaren 5ean bat egin zuen, Gauna udalerri zaharrarekin Iruraiz-Gauna udalerria osatzeko.

1025. urteko Donemiliagako goldean aipatura: ***Hiraszaeza*** aldaerarekin.

## Herriak 
1025. urtean honako herriek osatzen zuten Donemiliagako goldearen arabera: 

Gelhegieta, Iscona, Troconiz, Burgellu, Garonna, Hararihini , Aialha, Larrahara, Dullanzi, Aniu, Larraza et Arbelgoihen, Herenizguhin, Habaunza eta Hamamio.

1337. urtean Alfontso XI. Gaztelakoak Dulantziri hiri-forua eman zion eta hara joan ziren, hiri berria populatzera,  [...] *los de las aldeas de Ayala et de Henayo et de Larraharra et de Holga et de Larraça et de Igueleta*.

Urte berean, 1337. urtean Alfontso XI. Gaztelakoak Burguri hiri-forua eman zion eta hara joan ziren, hiri berria populatzera,  [...] *Gáceta, y de Argómaniz, y de Arramain y de Quilchano y Garona y Añue, y Arbulu y Ayxona*

Antzinako Erregimenaren amaieran, Iruraizko ermandadea honako hauek osatu zuten:

Azilu (hiriburua), Alaitza, Arrieta, Egileta, Ezkerekotxa, Gazeo, Gereñu, Jauregi, Langarika eta Trokoniz.

## Historia 
Herriari buruzko lehen dokumentu idatzia 1417. urtekoa da.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iruraiz-Gauna

## Kanpo estekak
Miñaogutxi

**Miñaogutxi** (ofizialki *Miñano Menor / Miñao Gutxia*) Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 551 metroko garaieran dago, Gasteiztik hamaika kilometro iparraldera.

Miñaogutxin bertan dago Arabako Teknologi Parkea.

## Historia 
Herria aipatuta agertzen da 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Mengano***.

## Demografia 
thumb|400px|Herriaren ikuspegia.|erdian

## Ondasun nabarmenak 
Herriak San Bizente Martiriari eskainitako eliza erromanikoa dauka.
Fitxategi:Miñaogutxia (Araba) San Bizente eliza.jpg
Fitxategi:Miñaogutxia (Araba) San Bizente eliza 3.jpg
Fitxategi:Miñaogutxia (Araba) San Bizente eliza 2.jpg

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mundakako printzesa

**Mundakako printzesa** Bizkaiko euskal mitologiako pertsonaia da. 1454. Urtean Lope Garcia de Salazarrek gazteleraz jasotako kondairak dioenez Eskoziako errege baten alaba zen eta itsasontziz ibaian barrena abiatu zen beste eskoziar gizon eta emakume askorekin batera. Gernika pasa eta Mundakan geratu ziren eta han zeudelarik "Culebro"k haurdun utzi zuen printzesa. Elkarketa horretatik Bizkaiko lehenengo Jauna jaio zen, hau da, Jaun Zuria.

On Jose Migel Barandiaranen ustetan "Culebro" hura Sugaar izan zitekeen.

## Kanpo estekak 
* http://www.euskonews.eus/0205zbk/gaia20501es.html Jaun Zuriari buruzko artikulua Euskonewsen
Bilboko abra

[thumb|150px|[Bilboaldea|Bilbo Handia satelitez ikusia. Goian eta ezkerrean, Abrakoa]]
[thumb|150px|[Bilboko portua Luzuerotik ikusita. Hauek Abraren kanpo mugak dira.]]

**Bilboko abra**, edo batzuetan **Abra** soilik, Bizkaiko golkoan dagoen golkoa da. Ibaizabaleko itsasadarra bukatzen den lekuan dago.

Bere mendebaldean Santurtzi eta Zierbena herriak daude eta Serantes mendia, eta ekialdean Getxo eta Galea lurmuturra.

Bilboko portua hemen kokatuta dago eta gaur egun itsasontzi trafiko handiko lekua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vital Kutxa

[thumb|300px|[Vital eraikina|Vital Kutxaren eraikin nagusiaren irudia, Gasteiz hiriko Salburua auzoan]]
**Vital Kutxa** () edo **Araba eta Gasteizko Aurrezki Kutxa** Arabako aurrezki kutxa nagusia da, 1990ean Arabako Aurrezki Kutxa eta Gasteizko Aurrezki Kutxa batzean sortua. 2007. urteaz geroztik, egoitza nagusia Gasteiz hiriko Salburua auzoan dagoen Vital eraikinean du.

Egungo lehendakaria Jon Urresti García da.

## Historia 
2008an, Euskadiko Aurrezki Kutxa sortzeko proiektutik kanpo geratu zen, nahiz eta azkenean BBK eta Kutxaren arteko bateratzea gertatu ez.

### Kutxabank bankuaren sorrera 
2011ko martxoaren 23an BBK, Kutxa eta Vital Kutxako presidenteek elkartze birtuala egiteko akordioa sinatu zuten, horretarako hiru elkarteen jarduerak batuko dituen banku bat sortuz.

2011ko irailaren 16an, Vital Kutxaren batzar nagusian Kutxabank bankuaren sorreraren inguruan egin zen botazioan, 95 kontseilarietatik 90ek alde bozkatu zuten, ELAko biek kontra, eta hiru abstentzio izan ziren: LABena eta talde independente batena.

## Antso Jakituna fundazioa 
Antso Jakituna Fundazioa (edo *Sancho el Sabio Fundazioa*) Arabako Vital Kutxaren Gizarte Ekintzak kudeatzen duen fundazio bat da.

## Ikus gainera 
* Vital eraikina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Vital Kutxaren webgunea
Monasterioguren

**Monasterioguren** Gasteizko udalerria osatzen duten herrietako bat da. 590 metroko garaieran dago, Gasteizko udalerriaren hegoaldean, hirigunetik 6,5 kilometrora. Gasteiz mendien azpian dago herrixka, eta mendizale askok mendi hauetara doazen ibilbide ugariren abiapuntu moduan erabiltzen dute Monasterioguren.

Herriaren albotik Betoñu haitzaren abelbidea igarotzen zen antzina. Arabako Errioxaren eta hiriburuaren arteko merkataritza-bide garrantzitsua izan zen: abereak, ardoa eta nekazaritza-produktuak garraiatzen ziren bide honetatik. Toponimia txikian, aspaldiko ahozko herri izenaren aztarna gorde da: Mostrun.

## Demografia 
## Jaiak 
Monasteriogurenek ekainaren 29an ospatzen ditu jaiak.

thumb|400px|erdian|Monasterioguren (Gasteiz)

## Argazki galeria 

Fitxategi:Monasterioguren (Araba) - Plazako etxe bat eta San Pedro eliza.jpg|Plazako etxe bat eta San Pedro eliza
Fitxategi:Monasterioguren (Araba) - San Pedro eliza - Arkupea.jpg|San Pedro elizako arkupea
Fitxategi:Monasterioguren (Araba) - San Pedro eliza - Ataria.jpg|San Pedro elizako ataria
Fitxategi:Monasterioguren (Araba) - San Pedro eliza - Atariko kapitelak.jpg|San Pedro elizako kapitelak
Fitxategi:Monasterioguren (Araba) - San Pedro eliza - Atariko arkiboltak.jpg|San Pedro elizako atariko arkiboltak
Fitxategi:Monasterioguren (Araba) - San Pedro eliza - Arkupeko ate txikia.jpg|San Pedro elizako atariko ate txikia
Fitxategi:Monasterioguren (Araba) - San Pedro eliza- Arkupeko leihoa.jpg|San Pedro elizako arkupeko leihoa
Fitxategi:Monasterioguren (Araba) - Etxe bateko armarria.jpg|Armarridun etxe bat

## Kanpo estekak 
* San Pedro Apostoluaren eliza - bisita birtuala
Emmanuel-Joseph Sieyès

**Emmanuel-Joseph Sieyès** (Fréjus, Var, 1748ko maiatzaren 3a - Paris, 1836ko ekainaren 20) elizgizon, politikari eta saiakeragile frantziarra izan zen.

Iraultzaile garrantzitsua izan arren ez zuen ideologia zehatzik eduki. Horri esker Iraultza prozesu osoan bizirik mantendu zen eta gobernu guztietan parte hartu zuen. Apaiza zen eta Iraultzaren hasieran “Zer da hirugarren estatua?” idazkia argitaratu zuen. Geroago Giza Eskubideen Aldarrikapena idazten lagundu zuen eta, lehen esan den moduan, gobernu guztietan hartu zuen parte. Napoleoni politikan sartzen lagundu zion eta kontsulatuan hartu zuen parte. VIII. urteko konstituzioa idatzi zuen, baina Napoleonek hainbat gauza aldatu zituen eta dimititu egin zuen. Hortik aurrera politikan marjinatua izan zen. Berresarkuntzarekin Frantziatik erbesteratua izan zen, baina 1830eko Iraultzaren ondoren itzuli zen. Sei urte geroago arrazoi naturalengatik hil zen.

## Zer da hirugarren estatua? 
Behean, apaiz honen ideologia argi ageri da:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georges Jacques Danton

**Georges Jacques Danton** (1759ko urriaren 26a – 1794ko apirilaren 5a) Frantziako Iraultzako protagonista handienetakoa izan zen.

Iraultzaile honek 1790an *cordelierren* kluba sortu zuen eta honen lehendakari bihurtu zen. 1792. urtean Konbentzio Nazionalean partaide aukeratu zuten eta arazo asko eduki zituen girondarrekin. Hurrengo urtean Salbazio Publikoan esku hartu zuen, baina azkenean orduan bere aliatua zen Robespierre atera zen erakunde beterazle horren agintaria. Ez zen izan Izualdiaren guztiz aldekoa eta Klementzia Komite bat proposatu zuen. Robespierrek bere interesentzat arriskutsua ikusi zuen eta gillotinara kondenatu zuen.

Erregearen Aholkularitzako legegizona izan zen 1785-1791 bitartean. *Club des Cordeliers* elkartea sortu zuen 1790. urtean, eta Justizia ministro hautatu zuten 1792an. Frantziako Iraultzaren aldekoa izaki, nazioko defentsaren antolatzaile nagusia izan zen. Prusiak Frantzia hartu zuenean Dantonek gobernuak hiriburua uztea eragotzi zuen, probintzietara abertzaletasunaren sua mantentzera ordezkariak bidali zituen, eta 3.000 pertsonatik gora atxilotu zituen Parisen. Konbentziorako diputatu hautatu zuten 1792. urtean. Urte bereko urritik aurrera girondarrek gogor eraso zioten iraileko sarraskian erantzukizun zuzena izan zuelakoan. Luis XVI.a erbesteratzearen aldekoa bazen ere, azken unean erregearen heriotzaren aldeko botoa eman zuen. Epaitegi Iraultzailea eta Osasun Publikoko Batzordea sortu zituen handik urtebetera (1793). Ez zituen matxinadak zapaldu, ez zen girondarrekin bat etorri eta inflazioak gora egin zuen aginpidean iraun zuen bitartean; hortaz, 1793ko urrian konbentzioak bere postutik kendu zuen. Saint Justen salaketa zela medio, 1793. urteko martxoaren bukaeran atxilotu, hurrengo hilabetean epaitu eta gillotinan hil zen Camile Desmoulins lagunarekin batera, urte bereko apirilaren bostean.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
*  *Discours Civiques de Danton* liburua Gutenberg proiektuan
Alfa (argipena)

**Alfa** edo **Alpha** hitzak esanahi zenbait ditu:
* **alfa** edo alpha, alfabeto grekoko lehen hizkia da, \alpha idazten da;
* **Alfa**, Eibarko enpresa;
* Fisikan,
** **alfa erradiazioa,**
** **alfa desintegrazioa;**
* **Alpha Centauri** izarra;
* **DEC Alpha** konputagailu arkitektura;
* **Alpha** ekaitz tropikala;
* Antropologian, **alfa**, animalia sozialen talde batean besteen nagusitzat hartzen dena (alfa arra, alfa emea, ...).
* **Alpha**, AEBetako Michigan estatuko herria.
* **Cronbachen alpha**, estatistika arloko kontzeptua, \alpha alpha hizki grekoaz irudikatzen dena.
Beta (argipena)

**Beta** hitzak adiera zenbait ditu:
* Beta letra grekoa.
* Beta partikula.
* Beta (transistorea).
* Beta: programa informatiko baten bertsioa.
* Beta: Urtzi Urkizu euskal idazlearen narrazio-poesia idazlana.
* Beta hurakana
* Beta: mineral geruza.
* Beta ibilbide laburra izan zuen bideo-zienten formatu bat izan zen.
Vita

**Vita** hitzak zenbait esanahi izan ditzake:
# Beta letrarentzako izena.
# Vita, Avilako udalerria.
# Vita, Italiako uharte bat da, Siziliako itsasartean kokatutakoa, Mediterranear itsasoan.

## Ikus, gainera 
* Vitae
Beta (hizkia)

eskuinera|thumb|Beta letra

**Beta** edo **vita** alfabeto grekoaren bigarren letra da. **B** (larriz) eta **β** (xehez) idazten da. Nazioarteko alfabeto fonetikoan, /β/ letra xeheak zenbait hizkuntzatako leherkari ezpainbikari afrikaria adierazten du; adibidez, euskarazko *a**b**ere* hitzekoa (euskaraz, bokal artean beti).

## Ikus, gainera 
* Beta oxidazioa
* Beta partikula
* Beta desintegrazioa

## Kanpo estekak
Gamma (argipena)

**Gamma** hitzak, gamma alfabeto grekoko hizkiaren izena denak, esanahi eta erabilera zenbait ditu:
* Gamma letra grekoa
* Gamma izpia
* Gamma ekaitz tropikala
* estatistikan, Goodman eta Kruskalen gamma, asoziazio ordinal eta heinen korrelazioko neurria.
* Gamma funtzioa

## Ikus, gainera 
* Gama
Zeta (argipena)

**Zeta**, hurrengo gauzak izan daitezke:
# Zeta letra grekoa.
# Zeta letra latindarra.
# Zeta, *fibroina* deituriko proteinek sortutako substantzia likatsua.
# Zeta ekaitz tropikala
Ikus, halaber:

* **Zetak**, musika talde euskalduna.
Gamma (hizkia)

eskuinera|thumb|Gamma letra

**Gamma** alfabeto grekoaren hirugarren letra da. **Γ** (larriz) eta **γ** (xehez) idazten da.  Nazioarteko alfabeto fonetikoan, /γ/ letra xeheak zenbait hizkuntzatako leherkari belar afrikaria adierazten du; adibidez, euskarazko *a**g**ertu* hitzekoa (euskaraz, beti bokal artean gertatzen da).

## Ikus, gainera 
* Gamma izpiak
* Gamma funtzioa

## Kanpo estekak
Delta

**Delta** hurrengo adierei dagokie:
# Delta ibaietakoa.
# Delta letra grekoa.
# Delta hegala.
# Delta kohetea.
# Delta ekaitz tropikala
Berlingo Konferentzia

**Berlingo Konferentzia** () 1884–85 bitartean egindako nazioarteko batzarra izan zen, Afrikako europar kolonizazioa arautu zuena. Alemaniako kantziler Otto von Bismarckek antolatu zuen, Europako potentziek zituzten gatazka kolonialistak konpontzearren, eta Berlinen egin zen, 1884ko azaroaren 16tik 1885eko otsailaren 26ra. Europako hamabi estatu nagusiak (Alemania, Austria-Hungaria, Belgika, Danimarka, Espainia, Frantzia, Erresuma Batua, Italia, Herbehereak, Portugal, Errusia eta Suedia-Norvegia), Ameriketako Estatu Batuak eta Otomandar Inperioa izan ziren parte-hartzaileak.

Konferentziak hasiera formala eman zion Afrikaren banaketari, eta ezeztatu zituen afrikar gobernu autonomo gehienak; 1870eko hamarkadaren amaieran kontinentearen %10 besterik ez zegoen europarren agindupean; hogei urte geroago, Etiopia eta Liberia soilik ez zeuden Europako estatuen mende. kostalde bat okupatzen zenean, hari zegokion barnealdea edo *hinterland* ere kolonizatu behar zen, eta ondoren gainerako estatuak jakinaren gainean jarri beharra zegoen. Ondorioz, estatuek lasterketa bati ekin zioten, ahalik eta lur gehien konkistatzearren.

Kongo eta Niger ibaien arroak nazioarteko nabigazio eskualdetzat hartu zituzten; era horretan, kontinentearen barrualdea ustiatzea ahalbidetu zuten. *Kongo Garaiko Ikerketa Batzordea*-ren esku utzi zen Kongo ibaiaren arroko 2 milioi kilometro koadroko eremua (egungo Kongoko Errepublika Demokratikoa). Kongoko Estatu Burujabea izena hartu zuen lurralde hori Leopoldo II.aren jabetza pribatua izan zen 1908 arte.

## Ondorioak 
thumb|350px|
Afrikako banaketa 1913an.


Berlingo Konferentziaren bitartez, *pax colonial* izeneko garai historikoaren oinarriak ezarrita geratu ziren eta hala iraun zuten Lehen Mundu Gerra hasi bitartean.
* Britainiar Inperioak bere menpeko lurraldeak sendetsi zituen, eta beste batzuk eskuratu. Ondorioz, koloniak eduki zituen Afrikako mendebaldean (Nigeria, Sierra Leona eta abar); ekialdean (Egipto, Sudan, Kenya); eta hegoaldean (Hegoafrika, Rhodesia eta abar).
* Frantziak ere lur gehiago lortu eta lehengoak atxiki zituen: Magreb osoa, Sahara (Libia eta Egipto izan ezik), Sahelgo herri gehienak, Gabon, Kongo Frantsesa eta Madagaskar.
* Alemaniak Togo, Kamerun, Namibia eta Tanzania (Ekialdeko Afrika Alemana) eskuratu zituen.
* Belgikak Kongo bereganatu zuen: Leopoldo II.aren jabetza gisa 1908 arte, eta kolonia moduan (Kongo Belgikarra) handik aurrera.
* Portugalek Mozambike eta Angola atxiki zituen.
* Espainiak Mendebaldeko Sahara eta Ekuatore Ginea eskuratu zituen.
* Italiak Libia, Eritrea eta Somalia lortu zituen.
* Etiopia eta Liberia geratu ziren Afrikako estatu independente bakartzat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Delta (hizkia)

eskuinera|thumb|Delta letra

**Delta** alfabeto grekoaren laugarren letra da. **Δ** (larriz) eta **δ** (xehez) idazten da. Greziar zenbakizko sisteman lau balioa zeukan.

## Erabilerak 
Zientzietan \Delta \,, \delta \, eta \partial  ikurrek hainbat gauza adieraz ditzakete:

* \Delta \, :
** Fisikan, magnitude batek pairatzen duen aldaketa (makroskopikoa denean).
** Laplaceren operadorea: \Delta f = \sum_{i=1}^n {\frac{\partial^2}{\partial x_i^2}} 
** Partikulen fisikan, delta partikulak izendatzeko..

* \delta \,
** Aldaketa infinitesimala adierazteko..
** Kimikan elektronegatibotasun aldaketak eta karga elektriko partzialak (δ- eta δ+).
** Nazioarteko alfabeto fonetikoan, /δ/ letra xeheak zenbait hizkuntzatako leherkari horzkari afrikaria adierazten du; adibidez, euskarazko *a**d**ar* hitzekoa (euskaraz, beti bokal artean gertatzen da).

* \partial 
** Deribatu partzialak adierazteko..

## Kanpo estekak
Epsilon (hizkia)

eskuinera|thumb|Epsilon letra

**Epsilon** alfabeto grekoaren bostgarren letra da. **Ε** (larriz) eta **ε** (xehez) idazten da.

## Kanpo estekak
Omega

eskuinera|thumb|Omega letra

**Omega** alfabeto grekoaren hogeita laugarren eta azken letra da. **Ω** (larriz) eta **ω** (xehez) idazten da.

## Kanpo estekak
Psi

eskuinera|thumb|Psi letra

**Psi** alfabeto grekoaren hogeita hirugarren letra da. **Ψ** (larriz) eta **ψ** (xehez) idazten da.

## Ikus, gainera 
* J/ψ partikula

## Kanpo estekak
Klovis I.a

**Klovis** edo **Klodoviko I.a** (Tournai, 465 &ndash; Paris, 511) frankoen erregea izan zen 481-511 bitartean.

## Bizitza 
Aita Txilderiko I.a hil zenean (481), Tournaiko franko saliarren errege izendatu zuten. Klotilderekin ezkondu zen.

486ean, Soissonsko guduan Siagrio jeneral erromatarra garaitu zuen, "erromatarretan azkena". Alamanei irabazi zien (495), baita burgundiarrei ere (500). 507an, Loira ibaia gurutzatu zuen Tolosa Garonako Bisigodoen Erresuman gaindi, eta Septimaniako mugetara heldu. Alariko II.a erregea hiltzera heldu zen, Vouilléko guduan. Monarkia franko merovingiarraren fundatzailea eta ia Galia osoko errege bakar bihurtu zen. Ondorioz, Erromako berant inperioaren Ekialdeko enperadoreak kontsul titulua eman zion.

Bere emazte Klotilderen eta Reimseko San Remigio apezpikuaren eraginez katolizismora aldatu zen; katolizismoa babestu eta Orléansko kontzilioa bildu zuen (496an gutxi gorabehera). Bere heriotzaren ondoren, erresuma bere lau semeen artean banatu zen: Txildeberto, Klodomiro, Klotario eta Teodoriko.

## Genealogia 
## Izena 
*Chlodovech* forma frankikoa latindu eta *Chlodovechus* izena hartu zuen; geroago, berriz, *Ludovicus*. Frantseseko *Louis* izena bertatik dator, eta gaztelaniazko *Luis* ere bai. Euskaraz, jatorrizko *Chlodovech* formatik sortu zituen Sabin Aranak, bere izendegian, *Koldobika* izena eta haren laburdura *Koldo*.

## Erreferentziak 
## Oharrak 
## Ikus, gainera 
* Merovingiar leinua

## Kanpo estekak
Alariko II.a

**Alariko II.a** (, ;  - Vouillé, 507ko abuztua) Akitaniako bisigodoen zortzigarren erregea (484 - 507). Euriko erregearen semea. Teodoriko Handia ostrogodoen erregearen alaba zen Tindigotarekin ezkondu zen.

Loiratik hegoaldeko Galia eta ia-ia penintsula osoa menpean zituen. "*Lex Romana Visigothorum*" edo "*Alarikoren Brebiarioa*" izeneko obran erromatarren legeak bildu zituen, 506an. Hurrengo urtean ordea (507), Poitiers inguruan, Vouilléko guduan, frankoen errege Klovisek bere aurka borrokatu eta hil egin zuen; ondorioz, bisigodoek Tolosako erresuma desegin zen eta bisigodo uholde bat, dagoeneko bere agindupean zegoen Hispaniara joan joan behar izan zuten. Aldiz, Carcassonan bisigodoek eutsi egin zieten eta Septimania bisigodo geratu zen beste bi mendez, 719an musulmanek Narbona atzeman zuten arte.

## Erreferentziak
Aiherrako Hitzarmena

**Aiherrako Hitzarmena** 1450eko martxoaren 18an herri horretako Beltzuntze jauregian egindako ituna da, ingelesen menpean hiru mende izan ondoren, Lautrec eta Gaston XI.a Foixko Bearnoko bizkondeek Beltzuntzeko jaun lapurtarrekin sinatu zuten konbentzioa, ingelesen menpetik atera eta Frantziaren menpe jartzeko baldintzak ezarri zituena.

Karlos VII.a Frantziako erregeak Lapurdiko antolaketa politikoa, ohiturak eta eskubideak nola errespetatuko zituen arautzen zen bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Foix

**Foix** (frantsesez  ahoskatua;   ahoskatua;   ahoskatua) Frantziako Okzitania eskualdeko Ariège departamenduan kokatua dagoen hiria da. 30.000 biztanle ditu.

## Historia 
Foixko Konderriko hiriburua izan zen. Albitarrek setiatu zuten 1210ean eta Filipe Ausarta Frantziako erregearen osteek, berriz, 1272an. Henrike III.a Nafarroakoa 1604an edo 1607an batu zuen Foixko konderria Frantziako koroara.

Foix konderriak oraingo Ariège departamenduko lur gehienak hartzen zituen. Carcasonako konde Roger II.a eta Foiseko I.ak sortu zuen (1035 / 1038 - 1064). XII - XIII. mendean, Bartzelonako erresumarekin lotua egon zen. Foixko Esklaramundak bere izeba Margarita Monkada-koagandik jarauntsi zituen Bigorreko konderria eta Bearno, Marsan eta Gabarnako bizkonderriak, Monkadako Bearnesek Bartzelonako konderrirainoko zituzten lurrak; hortaz, Castelbo-go eta Andorrako jaurerriak batu zituen.

Gaston I.a Foixkoak (1302 - 1315) konderria banatu egin zuen eta bere seme Gaston II.a Foixkoak (1315 - 1343) Fois, Bigorra, Bearno, Marsan, Gavarda, Donasa eta Andorrako feudoa jaso zituen. Gaston II.ak Castelbongo konderria sortu zuen eta bere seme Gaston III.ak (1343 - 1391) konderria erregearen esku utzi zuen. Oinordekorik gabe hiltzean bere arreba Elisabet I.a jarauntsi zion. Isabel Arginbaldo I.arekin ezkondu eta horien semea Joan I.a izango zen dinastia berriaren (Graili - Foix) lehena. Joan I.a Albreteko Joanarekin ezkondu zen eta horien seme Gaston IV.a Foixkoa 1441an ezkondu zen Nafarroa eta Aragoiko Leonor I.arekin.

Leonor I.a Nafarroakoa hil zenean (1479), bere biloba Frantzisko Febo goratu zuten errege Nafarroan. Gero, Katalina I.a Nafarroakoa Joan III.a Albretekoarekin ezkondutakoan (1486) Albret etxearen pean egon zen eta Piriniooz hegoaldeko lurra Nafarroako koroaren barruan izan zen Aragoiko Fernando II.a Inkisiziokoak Nafarroa inbaditu zuen arte (1512). Henrike III.a Nafarroakoak, IV.a Frantziakoa, Frantziako koroan lotu zuen 1607an.

## Demografia 

## Herri eta hiri senidetuak 
* , 1962
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Foix Herria
* Foixko konderria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zeta (hizkia)

eskuinera|thumb|Zeta letra

**Zeta**, edo **Zita**, alfabeto grekoaren seigarren letra da. **Ζ** (larriz) eta **ζ** (xehez) idazten da.

## Kanpo estekak
Acebedo

**Acebedo** leku ezberdinen izena izan daiteke:
# Acebedo: Arabako herria.
# Acebedo: Leongo probintziako (Espainia) udalerria.
Etenpuntuak

**Etenpuntu**ak puntuaren ordez perpaus bat amaitzeko erabil daitekeen puntuazio zeinua da. Horizontalean lerrokatuta eta idazketa lerroaren behealdean idazten diren hiru puntuk osatzen dute.

Berez, puntuaren esanahi bera du, baina aurretik duen esaldia amaitu gabe dagoela eta jarraipen bat izan dezakeela adierazten du. Honakoetan erabiltzen da:

* Zerrendak segitzen duela adierazteko ("eta abar" esapidearen ordezkoa da).
* Hizlariak esaldi bat ez bukatzea erabaki duelako, jarraian datorrena jakintzat jotzen delako edo mezua esan beharrean, iradoki nahi delako.
* Hizlariak esaldi bat bukatu ezin izan duela adierazteko.
* Aipuetan, garrantzi gutxi duelakoan edo luzeegia delakoan zati bat kendu dela adierazteko parentesi arteko etenpuntuak erabiltzen dira.

## Kanpo estekak
Antezana

**Antezana** edo **Antezana Erribera**, (gaztelaniaz eta ofizialki* Antezana de la Ribera*), Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Historia 
Herriaren izena Erdi Arotik dokumentatzen da. Aipatzen da, esate baterako, 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Antezana***.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza
* Alaitasunaren Andre Mariaren baseliza

## Irudiak 

Fitxategi:Antezana (Araba) (30663).jpg|Jasokundearen eliza
Fitxategi:Antezana (Araba) (49503).jpg
Fitxategi:Antezana (Araba) (29571).jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Andetxa. (Gaztelaniazko izena *Antezana de Foronda*).
* Erriberagoitia.
* Añanako Kuadrilla.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anuntzeta

**Anuntzeta** (batzuetan **Anuzita** izena erabiltzen da) Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrietako bat da.

1025. urteko Donemiliagako goldean agian Anuntzeta/Anuzita toponimoaren aldaera izan zitekeen *Anuz/quta* agertzen da, Erriberagoitia aldeko beste toponimo batzuekin batera multzokatuta. Roberto González de Viñaspre dokumentu zaharretako hainbat lekukotasun bildu zituen, toponimoak eta antroponimoak, *Anunceta > Anuceta > Anucita* euskararen baitako bilakaera proposatzeko.

## Etimologia 
Roberto González de Viñasprek honako hau proposatzen du: 

**anuntz > ahuntz + -eta** (pluralgilea).

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Esteban eliza
* San Klemente baseliza

Fitxategi:San Esteban eliza, Anuntzeta (Araba).jpg|San Esteban eliza
Fitxategi:San Esteban eliza, Anuntzeta (Araba) 3.jpg|San Esteban eliza

## Herritar nabarmenak 
* Julian Zulueta (1814-1878), indianoa, merkataria, esklabo-trafikatzailea eta Habanako alkatea.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Erriberagoitia
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Traol

eskuinera|thumb|Traola

**Traol**a mundu osoan (batez ere ingelesezko testuetan) zenbaki zeinutzat erabiltzen den **#** ikurraren euskal izena da, forma bera duen arrantza tresnatik datorkiona. Euskaraz beste hainbat izen ere darabiltzagu adiera horretarako *(laukitxo, kuxin...)*, baina egun, usadioko euskal hitz hori *(traol)* erabiliena da. Antzekoak diren arren, ez da musikako testuinguruetako *diese* edo *sostenitu*aren ♯ sinboloarekin nahasi behar.

*Traola* edo *traol hitza* deitzen zaio ikur hori erabiltzen duen metadatuen etiketari ere, ingeleseko ''* hitzaren esanahi berarekin. X-ren moduko gizarte sareetan, mezua etiketatzeko erabiltzen da traol (#) ikurraz hasita idazten den karaktere segida. Karaktere segida horretan klik eginez, traol hitz bera duten mezuak berreskura daitezke. Gai zehatz baten inguruan aritzeko erabiltzen da:  haietako batzuk kanpaina ere bihurtzen dira, edo mugimendu bat izendatzeraino irits daitezke, hala nola #MeToo kanpainaren kasuan.

## Izena 
Orotariko Euskal Hiztegian, *tragol* aldaeraren barruan bilduta ageri dira izenaren lau aldaera: *tragol, traol, trebol* eta *treboil*. Hala ere, egungo euskal hiztegi nagusietan, *traol* idatzita ageri da, bai arrantza tresnaren izena, bai ikurrarena.

Usadiozko erabileran, hitzak «aparailua biltzeko zurezko laukia» esan nahi du (egun, plastikozkoak ere daude). Arrantzarako tresna horren forma berdina duelako erabiltzen da gaur egun # ikurra izendatzeko ere.

Fitxategi:Traola, aparailua bilduta.jpg|Arrantzarako traola, aparailua bilduta duela.
Fitxategi:Traola, aparailua solte.jpg|Arrantzarako traola, aparailua solte duela.

## Ikus, gainera 
* *Hashtag''.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maite Goñi eta beste: «# zeinua 'traol' da euskaraz», *Sustatu*, 2011-11-14.
Arreo (Erriberagoitia)

**Arreo** Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Historia 
1025. urtean datatzen den dokumentu batean, Donemiliagako goldean, aipatzen da honela idatzita: ***Arreio***.
[thumb|300px|right|[Arreo-Caicedo Yusoko aintzira|Arreoko aintzira.]]
## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Santo Tomas eliza
* Yerako Andre Mariaren baseliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Arreoko aintzira
* Erriberagoitia
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Artatza-Axkoeta

**Artatza-Axkoeta** (ofizialki *Artaza-Escota/Artatza-Axkoeta*) Arabako kontzejua da, Erriberagoitia udalerrikoa. Bi herrik osatzen dute, hots, Artatza eta Axkoetak; eskaintzen diren koordenatuak Artatzakoak dira.

1927 arte biak Lacozmonte desagertutako udalerriaren barruan zeuden.

## Izena 
Bai Artatza, bai Axkoeta, biak elkarren ondoan dokumentatuta agertzen dira 1025. urteko datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Artazaha*** eta ***Haizcoeta***.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Kosme eta San Damian eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Epsilon (argipena)

**Epsilon** terminoak honako artikuluetara eraman gaitzake:
# Epsilon letra grekoa.
# Epsilon Euskadi, autobolismo taldea eta porrot egin zuen euskal enpresa.
# Epsilon testu editorea.
# Epsilon urakana

Ikus halaber:

* Upsilon.
Barrón

**Barrón** (euskaraz *Barron* eta *Barhoa* formak ere erabili dira) Arabako herri bat da, Erriberagoitia udalerrikoa. 1927 arte Lacozmonte desagertutako udalerriaren barruan egon zen.

Pentsa daiteke Donemiliagako goldean, 1025. urteko dokumentuan, agertzen den ***Barhoa*** toponimoa, herri honen izenaren forma zahar bat erakusten duela. *Barhoa* dokumentatzen da, berriro ere, Becerro Galicano kodexean, 1129. urteko dokumentu batean.

Sudurkaria, , dokumentatzen da X. mendean, *Barfone* eta XII. mendetik aurrera, Varron/Barron... 

Patxi Salaberri Zaratiegik azaltzen du   (978) eta  (1025) >  bilakaera, baina ez du esaten *Barhoa* hartan bokal sudurkariren bat, grafikoki markatu gabea, egon zitekeenik.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Esteban eliza
* San Antonio baseliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luís Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Añanako kuadrilla

## Kanpo estekak
Basquiñuelas

**Basquiñuelas** Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Historia 
Herriaren aipamenik zaharrena, ustez, Donemiliaga Kukulako Kartularioan: ***blasconoas*** (940. urtean datatua).

1025. urteko Donemiliagako goldean, dokumentatuta dago ***Basconguelas*** toponimoa, ziur aski gaurko Basquiñuelas horren garai hartako aldaera.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Jines eliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erriberagoitia
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Caicedo Sopeña

**Caicedo Sopeña** Arabako mendebaldeko herri bat da, Erriberagoitia udalerrikoa.

## Izena 
Garai batean herriaren euskal izentzat *Kaizedo Goikoa* proposatu bazen ere, Euskaltzaindiak euskara batuan *Caicedo Sopeña* dela arautu zuen.

1025. urteko Donemiliagako goldean ***Cassicedo*** toponimoa bi aldiz agertzen da Erriberagoitiako toponimoen multzoan, (eta ***Cassizedo*** ere agertzen da, behin).

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Martin eliza
* Santa Gema baseliza

Fitxategi:Caicedo Sopeña (Araba) eliza (44835).jpg|San Martin eliza
Fitxategi:Caicedo Sopeña (Araba) eliza (70188).jpg|San Martin elizako ataria
Fitxategi:Caicedo Sopeña (Araba).jpg
Fitxategi:Caicedo Sopeña (Araba) (16319).jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Añanako kuadrilla

## Kanpo estekak
Leziñana Oka

**Leziñana Oka** edo **Leziñana** (ofizialki ***Leciñana de la Oca***) Arabako herria da, Erriberagoitiako udalerrikoa.

1025. urteko Donemiliagako goldean, Erreberagoitiko beste toponimo batzuekin multzokatuta, ***Lizinganiella*** agertzen da. Ustez Leziñana Oka toponimoaren aldaera zaharra.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Donejakue eliza

Fitxategi:Leciñana de la Oca (Ribera Alta) - Iglesia de Santa Eulalia 5.jpg|Eliza
Fitxategi:Leziñana Oka (Araba) eliza (71290).jpg|Elizako ataria
Fitxategi:Leciñana de la Oca (Ribera Alta) - Iglesia de Santa Eulalia, portada románica 03.jpg|Elizako atariko kapitelak
Fitxategi:Leziñana Oka (Araba).jpg
Fitxategi:Leciñana de la Oca (Ribera Alta) 17.jpg

## Irudiak 

Fitxategi:Leziñana Okako meandroa.jpg|Leziñana Okako meandroa
Fitxategi:Leciñana de la Oca (Ribera Alta) 19.jpg
Fitxategi:Leciñana de la Oca (Ribera Alta) 32.jpg
Fitxategi:Leziñana Oka (Araba).jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Añanako Kuadrilla
* Leziñana, Lantaron udalerriko herria.

## Kanpo estekak
Morillas

**Morillas** Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrietako bat da. Subilla Morillaseko iparraldean dago.

## Historia 
X. mendean, 949, dokumentatuta dago herri honen izena: ***Morielle***. Donemiliagako goldean ere (1025) aipatzen da, barrutia edo merindade baten izenburuan: ***(De) Morillas***.

## Geografia 
Arkamu mendilerroaren hegoaldean dago, Tetxa haitzartearen sarreran. Baia ibaia du herriaren barrenean, eta ibaiaren beste aldean Subilla Morillas du.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Pedro eliza

## Morillastar ezagunak 
* Fray Juan Ramírez (?-1609) Guatemalako apezpikua

## Irudiak 
[thumb|Morillas. *[Circa* 1915]]

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Erriberagoitia.
* Añanako Kuadrilla.
* Subilla Morillas.

## Kanpo estekak
Nuvilla

**Nuvilla**, **Nubilla** Arabako herria da, Erriberagoitiako udalerrikoa.

## Toponimoa 
Herriaren izenaren zenbait aldaera jaso dira dokumentuetan historian zehar: *Luni uilla* (1025), Donemiliagako goldean); *Nueueuilla *, (1257);  *Nubilla*, (1551); Nobilla, (1727); *Nubilla, Nuvilla* (1802); *Nubilla* (1849). *Nuvilla* nagusitu zen gero, agidanez.

## Demografia 
## Argazkiak 

Fitxategi:Nuvilla, Araba 2.jpg
Fitxategi:Nuvilla, Araba.jpg
Fitxategi:Nuvilla, Araba 3.jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Ormijana

**Ormijana** edo **Urbilana** Arabako mendebaldeko herri bat da, Erriberagoitia udalerrikoa.

## Toponimoa 
XI. mendetik aurrera maiz dokumentatua. Donemiliagako goldean, 1025: ***Urvillana***. Gero, hainbat aldaera grafiko eta XVI. mendetik aurrera, dokumentuetan, *(H-)Ormijana*, (gehienetan hatxe gabe).

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* San Pedro eliza

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Pobes

**Pobes** Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrien artean herriburua da.

1025. urteko Donemiliagako goldean ***Paves*** aldaera agertzen da Erriberagoitiako toponimoen multzoan. Geroagoko dokumentuetan, ordea, betiere *Poves/Pobes* ikusten da.

## Demografia 
## Historia 
Pobesen aurkitutako lehenengo bizi-aztarnak Paleolitokoak dira. Hala ere, baliozko objektu gutxi topatu dira ingurumarietan, erromatar errepideren bat aldez utzita.

Arabako Foru Aldundiak, eta erakunde publiko honen azpitik dagoen Arabako Artxibo Historikoak bereziki, Pobesen gertatutako datu bat besterik ez dute gordetzen: Pobesko Borroka.

Uztailaren 18an, Espainiako guda zibilaren hasieraren ostean, Arabako probintziaren hegoaldea alde nazionalean gelditu zen. Herri gutxi zeuden gudaroste nazionalari aurre egiteko gai zirenak, artarako guda-baliabide handiak behar baitziren. Euren artean Pobes zegoen.
Fitxategi:Kiroldegia, Pobes, Araba.jpg|Kiroldegia
Fitxategi:Bolatokia, Pobes, Araba.jpg|Bolatokia
Fitxategi:Pobes - Ayuntamiento de Ribera Alta 1.jpg|Osasun etxea eta udaletxea

## Garraioa 
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:

## Ondasun nabarmenak 
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza
Fitxategi:Eliza (Pobes, Araba) 7.jpg
Fitxategi:Eliza (Pobes, Araba).jpg
Fitxategi:Eliza (Pobes, Araba) 2.jpg
Fitxategi:Eliza (Pobes, Araba) 3.jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Tuyo

**Tuyo** Arabako herria da, Erriberagoitia udalerrikoa.

1025. urteko Donemiliagako goldean dokumentatuta dago *Tuiu* aldaera.

## Historia 
Tullica izeneko karistiar herria bertan zegoen, Zadorraren ertzean.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Santa Ana eliza.
* Tuyoko pikota.
* Tuyoko gaztelua. Hondakinak besterik ez dira geratzen. (Koord.: 42.79658963770901, -2.8369306568157757)
* Tuyoko harrespila. (Koord.: 42.7863404703682, -2.8506579511630394)

Fitxategi:Tuyo (Ribera Alta) 17.jpg
Fitxategi:Tuyo (Ribera Alta) - Iglesia de Santa Ana 3.jpg
Fitxategi:Tuyo (Ribera Alta) - Iglesia de Santa Ana 1.jpg

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Ikus, gainera 
* Añanako Kuadrilla.
* Forniello.

## Kanpo estekak
Karlos VII.a Frantziakoa

**Karlos VII.a** (Paris, 1403ko otsailaren 22a - Mehun-sur-Yèvre, 1461ko uztailaren 22a) 1422-1461 bitartean Frantziako erregea izan zen.

## Bizitza 
Karlos VI.a Frantziakoaren eta Elisabet Bavariakoaren semea izan zen.

Bere agintaldiaren hasieran, ingelesek Frantziaren gehiena hartuta zuten. Ehun Urteko Gerraren garaia zen eta erregeak haiek bidaltzeko egindako ahaleginak alferrikakoak izan ziren. Horrezaz gain, aitak Troyesko hitzarmenean oinordeko gisa gaitzetsia zuen. Joana Arc-ekoak Orleans konkistatu eta 1429an Reimsen Frantziako errege koroatu zuen. Hura preso hartu zutenean, ordea, Karlos VII.ak ez zuen batere ahaleginik egin salbatzeko.
  
1438an, Elizaren boterea gutxitu eta jauntxoen kontrolpean jartzen zuen Bourgesko Santzioa promulgatu zuen. Formigny (1450) eta Castillongo (1453) guduen ondoren, ingelesak Frantziatik bidali zituzten. Calais besterik ez zuten atxiki ingelesek. Bien bitartean Lapurdi Frantziako koroapera pasa zen Aiherrako Hitzarmenaren bidez (1450). 1453an Akitania bereganatu zuen. Karlos VII.ak aldaketa ugari burutu zuen Frantziako gobernu, finantza eta armadan. Erregearen aginpidea indartu eta gudaroste sendoa antolatu zuen.

## Erreferentziak
Villaluenga (Erriberagoitia)

**Villaluenga** Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Historia 
Herriaren izena aipatuta agertzen da 1025. datazioa duen Donemiliagako goldean: ***Billa Luenga***.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Santa Justa eta Santa Rufina eliza

Fitxategi:Santa Justa eta Santa Errufina eliza (Villaluenga, Araba) 7.jpg
Fitxategi:Santa Justa eta Santa Errufina eliza (Villaluenga, Araba) 8.jpg
Fitxategi:Santa Justa eta Santa Errufina eliza (Villaluenga, Araba) 6.jpg
Fitxategi:Santa Justa eta Santa Errufina eliza (Villaluenga, Araba) 3.jpg
Fitxategi:Santa Justa eta Santa Errufina eliza (Villaluenga, Araba).jpg

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erriberagoitia
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Exonimo

**Exonimo**a (grezieratik: *exo* "kanpo" eta *nomos* "izen") toki edo pertsona baten izenaren bertsioa da, toki horretakoa edo pertsona horrena ez den hizkuntza batean. Tokien exonimoei exotoponimo deritze, eta euskal exotoponimoen adibide dira *Frantzia* izena (bertako hizkuntzaz *France* da), edota *Bartzelona* (bertako hizkuntzaz, *Barcelona*). Pertsonen exonimoei exoantroponimo deritze, eta euskal exoantroponimoen adibide dira aita santuen nahiz errege-erreginen izenak: *Joan Paulo I.a* (latin errituko Eliza Katolikoaren hizkuntzan, *Ioannes Paulus PP. I*), *Gilen I.a Ingalaterrakoa* (ingelesez, *William I*), eta abar.

Beste hizkuntza batetiko toki edo pertsona izen batek zenbat eta tradizio luzeagoa izan hizkuntza batean, orduan eta maizago izango du izen horrek exonimoa hizkuntza horretan.

NBEk gaur egun exonimo gehiago ez sortzea proposatzen du, lekuen toponimoak ahalik eta hoberen kontserbatzeko asmoz.

## Ikus, gainera 
* Exonimo eta endonimo
* Toponimo
* Tautotoponimo

## Kanpo estekak 
* Euskaltzaindia: Euskal exonimia, Euskal Onomastikaren Datutegian.
Erregio

thumb|Afrikako estatuen banaketa bat, erregio geo-politikoetan.**Erregio** edo **eskualdea** lurralde, itsaso edo ur azalera bat biltzen duen kontzeptu geografiko bat da, banako kontzeptua den tokiaz gaindi eta erreferentziazko eremu geografikoa baino txikiagoa. Adibidez, Mendebaldeko Europa bertako herrialdeak biltzen dituen eremua da eta aldi berean Europako zati bat ere bada; Eurasiako kontestuan bata zein beste erregio edo eskualde izenda ditzakegu. Euskaltzaindiak sinonimotzat ditu, baina erabilpenean eskualde gehiago agertzen da bere testuetan, nahiz eta, kontzeptu bat azaltzearren adibidez "eskualde hizkuntzak" zein "erregio hizkuntzak" erabiltzen dituen.

## Kategorizazioa 
Eskala anitzeko eremuak jaso ditzake erregioak: zenbait herri biltzen duen ibar bat bezain txikia (Babia, esaterako) edo kontinentea bezain handia (Amerika).

Eskualde edo erregioak definitzeko irizpide ohikoenak dira: geografikoak (Pirinioak), politikoak (Nafarroa Garaia), klimatikoak (Sahara), biologikoak eta ekologikoak (tundra), gizarte-faktoreetan oinarrituak (Euskal Herria) edo irizpide ekonomiko eta logistikoetan (EMEA).

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Frantziako eskualdeak (frantsesez *region* deituak)
* Herrialdea
*Eskualdea.

## Kanpo estekak
Biloria (Erriberagoitia)

**Biloria** (ofizialki **Viloria**) Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrietako bat da.

## Historia 
Lehen aldiz Donemiliagako goldean (1025) aipatzen da herri honen izenaren aldaera: ***Billoria***. Gero, herriaren izena Erdi Aroko dokumentuetan gehienbat horrelaxe aipatzen da: *Villa oria* /*Villoria* / Viloria.ref>

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
* Santa Eulalia eliza
* Yerako Andre Mariaren baseliza

## Bibliografia 
* *Alava, pueblo a pueblo*. Jose Luis Sáenz de Ugarte (1983). Caja Provincial de Álava - Arabako Kutxa

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erriberagoitia
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Hereña

**Hereña** Arabako Erriberagoitia udalerria osatzen duten herrietako bat da.

Hizkuntza nagusia gaztelania du, XVI. mendea baino lehen galdu zen euskara.

1025. urteko Donemiliagako goldean ***Erenna*** toponimoa birritan agertzen da, lehenengo Ossingani barrutian eta gero Alfonze de Fornello barrutian. Bi *Erenna* horiek interpretatu dira lehenengoa herri hustu baten erreferentzia bezala eta bigarrena egungo Hereña herriaren izenaren aldaera zaharra bezala. Becerro Galicanoko kartografia prestatu zutenek lehenengo *Erenna*ri 187. zk. etiketa ezarri zioten eta gaztelaniaz "Eriñuela" ordaina eman zuten. Bigarren *Erenna* egungo Hereñarekin identifikatu zuten eta 218. zk. etiketarekin markatu.

## Demografia 
## Ondasun nabarmenak 
Aipagarri dira San Migel parrokia eliza eta San Bartolome ermita erromanikoa.
Fitxategi:Hereña (Araba) eliza (38675).jpg|San Migel eliza
Fitxategi:Hereña (Araba) eliza (66899).jpg|San Migel eliza
Fitxategi:Hereña (Araba).jpg
Fitxategi:Hereña (Araba) iturria (33981).jpg|XIX. mendeko iturria
Fitxategi:Hereña (Araba) (74858).jpg

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erriberagoitia
* Añanako Kuadrilla

## Kanpo estekak
Area (unitatea)

**Area** bat 100 metro koadroren baliokidea den azalera unitatea da. Gaur egun ez da asko erabiltzen, baina bai bere multiploa den hektarea.

## Kanpo estekak
Kilometro koadro

[thumb|300px|**Kilometro koadro** batek 100 [hektarea ditu.]]

**Kilometro koadroa** edo **kilometro karratua** kilometro bateko luzera eta kilometro bateko zabalera duen karratua da. Milioi bat metro karraturen baliokidea da, eta geografian erabiltzen den azalera unitatea da.

Ikurra **km²** da.

1 km² ondorengo hauen baliokidea da:
* 1 000 000 m² = 106 m²
* 100 hektarea
* 0,386 102 milia koadro (sistema anglosaxoia)

Alderantziz:
* 1 m² = 0,000 001 km² = 10-6 km²
* 1 hektarea = 0,01 km²
* 1 milia koadro = 2,589 988 km²

## Kanpo estekak
Hektarea

thumb|Hektarea bat = 100 area = 10.000 m2
**Hektarea** bat 100 arearen baliokidea da, hau da, 10.000 m² balio duen azalera unitatea. Lur-sailen azalera neurtzeko erabiltzen da.

Ikurra **ha** da, eta ez *Ha*.

## Baliokideak 
1 ha hauen baliokidea da:
* 10.000 metro koadro
* 0,01 km²
* 1 hektometro koadro

Halaber:
* 0,00386102 milia koadro
* 2,4710538 akre nazioarteko (sistema anglosaxoia)
* 2,4710439 akre estatubatuar (sistema anglosaxoia)
* 107.639 oinbete koadro (sistema anglosaxoia)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Azalera-unitate aldagailua
Zabalera

**Zabalera** neurketa bidimentsional edo tridimentsionaletan **X** ardatzari dagokion neurria da, hau da, horizontala den neurketari.

## Ikus, gainera 
* Luzera

## Kanpo estekak
Altitude

**Altitudea** puntu konkretu batekiko dagoen distantzia bertikala da. Puntu horri *zero maila* deritzo.

* Geografian, altitudea neurtzean itsas maila da zero maila.
* Meteorologian, altitudea tenperaturaren aldaketa sortzen duen faktoreetako bat da.
* Hegazkinentzat, altitudea neurtzean itsas maila da zero maila; altuera neurtzean, ordea, lurra da zero maila.
* Itsas nabigazioan, koordenatu horizontalen sistema (altitudea eta azimuta) erabiltzen da zeruko objektuen posizioa deskribatzeko.

## Kanpo estekak