open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paiute

[thumb|[Numaga, paiuteen burua 1878ko gerran]]

**Paiuteak** Ipar Amerikako izen bereko bi herri indiarrak dira.

Paiute herriak xoxon herriaren familiakoak dira. Uto-azteka familiako hizkuntza bat erabiltzen dute eta XIX. mendera arte egungo Estatu Batuetako hego-mendebalean bizi ziren. Hegoaldeko paiuteak Utah, Arizona, Nevada eta Kalifornia arteko lurretan bizi ziren eta erreserbetan itxi zituzten XIX. mendean Estatu Batuetako agintariek, kolonizatzaile zuriekiko liskarrik gabe ia. Iparraldeko paiuteak Nevada, Oregon eta Kaliforniako estatuen artean bizi ziren aldera zabaldu ziren. 1840tik aurrera, kolonizatzaile eta meatzari zurien aurkako borrokan jardun zuten eta guztiz menderatu zituzten 1874an.

4.000 paiute inguru dira gaur egun.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pteropus neohibernicus

***Pteropus neohibernicus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus neohibernicus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Shirley Temple

**Shirley Temple Black**, jaiotzez **Shirley Jane Temple**, (Santa Monica, Kalifornia, AEB, 1928ko apirilaren 23a - Woodside, Kalifornia, 2014ko otsailaren 10a) Estatu Batuetako antzezlea izan zen.

## Biografia 
Shirley Jane Temple 1928ko apirilaren 23an jaio zen Santa Monican, Kalifornian. Gertrude Temple etxekoandrearen eta George Temple bankuko langilearen alaba zen. Familia herbeheretar, ingeles eta alemaniar jatorrikoa zen. Shirleyk bi neba zituen, John eta George.

Templeren amak abesteko, dantzatzeko eta antzezteko talentuak garatzera bultzatu zuen. Haurra zela hasi zen zineman lan egiten (1932). Lehen agerraldietan arrakasta handia izan zuen, eta, 1934tik aurrera, protagonista bihurtu zen. 1938 arte, batez beste urteko hiru filmetan parte hartu zuen. Urte hartan, haur antzezle ezagunenaren Oscar berezia jaso zuen. Handitu ahala, haren ospea apalduz joan zen.

Film nagusiak: Alexander Hallen *Little Miss Marker* (1934), Henry Hathawayren *Now and Forever* (1934); David Butlerren *Bright Eyes* (1935); Cummingsen *Poor Little Rich Girl* (1936).

1949an zinema utzi zuen. Gero, politikan parte hartu zuen alderdi errepublikarraren barruan.

### Bizitza pertsonala 
1943an, 15 urteko Templek 22 urteko John Agar ezagutu zuen, eta 1945ean, 17 urte zituela, harekin ezkondu zen. 1948an alaba bat izan zuten, Linda Susan Agar. John Agar alkoholikoa zen, emaztea gaizki tratatu zuen eta ezkontzaz kanpoko harremanak zituen. 1950ean dibortziatu ziren. 

Urte berean, Shirley Temple Charles Alden Black enpresaburuarekin ezkondu zen. Bi seme-alaba izan zituzten, Charles Alden eta Lori. 2005ean, Black hil zen. 

1972an, 44 urte zituela, bularreko minbizia diagnostikatu zioten Templeri. Haren aitorpen publikoa urrats garrantzitsua izan zen bularreko minbiziari buruzko kontzientzia areagotzeko eta gaixotasunaren inguruko estigma murrizteko. 

### Heriotza 
2014ko otsailaren 10ean hil zen, 85 urte zituela, Woodsiden, Kalifornian. Temple erretzailea izan zen bizitza osoan, baina ohitura hori jendaurrean erakustea saihesten zuen, ez baitzuen eredu txarra eman nahi. Alta Mesa parke memorialean lurperatu zuten.

## Lanak 
### Zinema 
### Telebista 
* 1958-1961: ''Shirley Temple's Storybook*
* 1963: *The Red Skelton Show*

### Irratia 
* 1942: *Junior Miss*

## Irudi galeria 

Fitxategi:Shirleytemple young.jpg|Shirley Temple *Glad Rags to Riches* filmean (1933)
Fitxategi:James Dunn and Shirley Temple publicity photo for "Bright Eyes" - front (cropped).jpg|Shirley Temple eta James Dunn *Bright Eyes'' filmean (1934)
Fitxategi:Shirley Temple, NPG 94 48 (cropped).jpg|Shirley Temple 1938an
Fitxategi:Shirley Temple - Image (1943).png|Shirley Temple 1943an
Fitxategi:ShirleyTempleMackenzieKing2b.jpg|Shirley Temple 1944an
Fitxategi:Shirley Temple with her daughter Linda Susan, May 1948.jpg|Shirley Temple eta Linda Susan Agar ama-alabak (1948)
Fitxategi:Mrs. Nixon attends a ceremony in Ghana - NARA - 194403.tif|Shirley Temple, Patricia Ryan Nixon lehen dama eta Nana Osae Djan II.a buruzagia, Ghanan (1972)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Georges Rodenbach

**Georges Raymond Constantin Rodenbach** (Tournai, Belgika, 1855eko uztailaren 16a - Paris, Frantzia, 1898ko abenduaren 25a) belgikar poeta izan zen, frantsesez idatzi zuena.

## Biografia 
*La Jeune Belgique* aldizkarian idatzi zuen gaztetandik. Zuzenbide ikasketak albo batera utzi, eta literatura idazten hasi zen. Parisen jarri zen bizitzen gero, eta poema-liburu hauek argitaratu zituen: *Le foyer et les champs* (1877, *Sutondoa eta zelaiak*), *Les tristesses* (1879, *Tristeziak*), *La mer élégante* (1881, *Itsaso dotorea*), *L´hiver mondain* (1884, *Munduko negua*), *La jeunesse blanche* (1886, *Gazteria zuria*), *La règne du silence* (1891, *Isiltasunaren erresuma*) eta *Le miroir du ciel natal* (1898, *Jaiotzako zeruko ispilua*).

Rodenbachenak dira, halaber, *Bruges-la-Morte* (1892, *Brujas hila*) eta *La cerillonneur* (1897, *Kanpaijolea*) eleberriak.

## Erreferentziak
Jacques Roumain

**Jacques Roumain** (Port-au-Prince, Haiti, 1907ko ekainaren 4a - Haiti, 1944ko abuztuaren 18a) Haitiko saiakeragilea, poeta eta kontakizun-idazlea izan zen.

Europan izan ondoren *Revue indigène* aldizkaria (1927) eta Haitiko Alderdi Komunista (1934) sortu zituen. Horren ondorioz atxilotu zuten, eta erbestean izan ondoren 1941ean itzuli zen Haitira. Etnologia Bulego bat antolatu zuen bere jaioterrian, eta Mexikon izan zen diplomazia-lanetan. Surrealismoaren ildotik afrikanismoa aldarrikatzen zuen bere lehen ipuinetan, saiakeretan eta kontakizun-liburuetan; geroago, ordea, langileentzako literatura egin zuen. Obra nagusiak: *La proie de l´ombre* (1930, *Itzalaren gatibua*), *Bois d´ébène* (1936, *Ebano-zura*) eta *Les gouverneurs de la rosée *(1944, *Ihintzeko gobernariak*).

## Erreferentziak
Taiping matxinada

**Taiping** () Txinan 1851tik 1864ra bitarteko urteetan izan zen erlijio eta politika mugimendua izan zen, gainbehera zihoan herrialdea salbatzearren Qing dinastiaren aurka matxinatzera deitu zuen Hong Xiuquanek gidatu zuena. Bere burua Jesukristoren anaia txikitzat zuen Hong Xiuquanek. Matxinadak inoiz izan den gerra zibil odoltsuena ekarri zuen: 20 milioi hildako. Hong Xiuquanen gudarosteak Yangzi ibaiaren behe-aldeko arroa hartu eta Nankinen hiriburua ezarri zuen. 1864an Txinako enperadorearen gudarosteak, europarren laguntzarekin, Nankinen sartu eta matxinatuak menderatu zituen. Handik aurrera, Qing dinastia sartaldeko estatu indartsuen mendean geratu zen, guztiz ahulduta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pierre Waldeck-Rousseau

**Pierre-Marie-René Waldeck-Rousseau** (Nantes, Frantzia, 1846ko abenduaren 2a - Paris, Frantzia, 1904ko abuztuaren 10a) politikaria izan zen. Abokatua zen lanbidez. 1879tik aurrera Frantziako Alderdi Errepublikanoko diputatu izan zen. Gambettaren agintaldian Frantziako Barne Arazoetako ministro izan zen (1881), eta kargu bera izan zuen Ferryren gobernuan (1883-1885). 1899an gobernuburu hautatu zuten, eta gobernu errepublikazale anitza eratu zuen.

Waldeck-Rousseauren agintaldian, Dreyfus afera berriz aztertu ondoren, Dreyfus aske uztea erabaki zen, eta besteren artean, amnistia orokorra eman zuen eta elkarteak arautzen zituen lege bat jarri zuen indarrean, sindikatuen sorrera eta erlijio-elkarteen antolakuntza bideratu zuena. 1902an berriro hautatu zuten gobernuburu, baina eritasun larri bat zela eta kargua utzi behar izan zuen berehala.

## Erreferentziak
Dirk van Baburen

thumb|260px|Dirck van Baburenen *Kontzertua*.

**Dirk van Baburen** (Utrecht, Herbehereak, 1595 inguruan - 1624ko otsailaren 21a) margolaria izan zen. Caravaggioren jarraitzaile nagusietakoa izan zen Herbehereetan. Paulus Moreelse izan zuen irakasle Utrechten, eta David Haenekin ibili zen Italian zehar. Erroman sendotu zuen bere estiloa, Caravaggioren lanak eta bereziki Caravaggioren erretratuetako pertsonaiak oinarri zituela. Italian zela erlijio-gaiak irudikatu zituen batez ere, eta Utrechten aldiz, gai profanoak landu zituen. XVII. mendeko erlijio-lan nagusietakoa irudikatu zuen San Pietro in Montorioko kapera batean David Haenekin batera egindako zenbait lanen artean: *Kristo Hilobi Santuan*. Bere beste zenbait lan aipagarri: *Musikari gaztea*, *Tito*, *Kristo Gurutzearekin*, *Kontzertua*, eta abar.

## Erreferentziak
Thomas Chatterton

**Thomas Chatterton** (Bristol, 1752ko azaroaren 20a - Londres, 1770ko abuztuaren 24a) ingeles poeta izan zen. Haurtzaroko ametsek eta Bristolgo katedralaren xarma ezkutuak, XIV. mendeko idazle bat asmatzera, Thomas Rowley, eta, haren izenean, kutsu zaharreko poemak idaztera bultzatu zuten (*Thomas Rowleyren poemak*, 1777an argitara emanak). Poeta zahar asmatuaren iruzur hori ez zen 1875era arte argituko. 1770. urtean, Londresa joan zen idaztetik bizitzeko asmoz, baina inolako laguntzarik ez baitzuen jaso, bere buruaz beste egin zuen, hemezortzi urte zituela, artsenikoa hartuz. Poeta madarikatuen sinboloa izan zen erromantizismoaren garaian (Vigny, *Chatterton*). Poema batzuk oso ospetsu bihurtu ziren (*Karitatearen Balada*, Samariar Onaren parabolaren moldapena).

## Erreferentziak
John Cockcroft

**John Douglas Cockcroft** (Todmorden, Ingalaterra, 1897ko maiatzaren 27 &ndash; Cambridge, Ingalaterra, 1967ko irailaren 18a) fisikaria izan zen.

1932. urtean Cockcroftek eta Waltonek lastertasun handiko protoiz bonbardatu zuten litioaren atomo nukleo bat, eta erreakzio haren ondorioz helioaren atomo nukleo bat lortu zuten. Bigarren Mundu Gerran (1939-1945), Cockcroftek ikerketa atomikorako laborategi bat zabaldu zuen Kanadan, Montrealdik hurbil. Gerraren ondoren British Atomic Energy Research Establishmenteko zuzendari izan zen, eta 1959. urtean Cambridgeko Unibertsitateko Churchill Collegeko buru izendatu zuten. 1951. urtean Fisikako Nobel saria irabazi zuen, Ernest T.S. Walton lankidearekin batera, atomoen nukleoa artifizialki azeleratutako partikulen bidez desintegratzeko egindako lanengatik.

## Lehenengo urteak 
Ingalaterran jaio zen, 1897ko Maiatzaren 27ean. Todmorden hirian, Yorkshireko West Riding. Jonny W ezizenaz ezagutzen zen. bost anaien nagusiena izan zen. Bere anaiak Eric, Phillip, Keith eta Lionel ziren. 1901tik 1908ra bitartean, Walsden gherrian zegoen Church of Engand School-eko eskolan ikasi zuen. Todmorden eskolan eman zituen hurrengo bi urteak eta 1909tik 1914ra Tormordenko bigarren eskuntzako institutoan. Futbol eta kriket egin zuen bertan. Manchestergo Victory Unbertsitatean,matematika ikasi zuen gero. Unibertsitateko lehen urtea 1915ko Ekainean bukatu zuen eta lehenengo muundu gerra zela eta Officers Training Corps-en eman zuen izena, baina ez zen bere metsa ofiziala izatea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Martín de los Heros

**Martín de los Heros** (Balmaseda, 1783ko azaroaren 8a - Madril, 1859ko martxoaren 14a) bizkaitar militar, idazle eta politikari liberala izan zen. 1835-1836 bitartean Espainiako Gobernazio ministroa izan zen.

## Biografia 
Espainiako liberalen matxinadan parte hartu zuen, 1820. urtean, teniente-koronel zela.

1823an absolutismoa berriro ezarri zenean, erbestera jo zuen. 1834. urtean Espainiara itzuli zen eta Madrilgo Gorteetako prokuradore hautatu zuten Bizkaiko Jaurerrian.

1835ean Gobernazio ministro izendatu zuten. 1840. urtean Liburutegi Nazionaleko zuzendari kargua eman zioten.

## Idazlanak 
Historiako gaiak landu zituen bere idatzietan: *Historia de Balmaseda *(1926, *Balmasedako Historia*), *Historia del Conde Pedro Navarro* (1854, *Pedro Navarro kondearen historia*) eta *Diccionario de hombres ilustres de las Encartaciones* (*Enkarterriko gizon handien hiztegia*).

## Erreferentziak
Pesaro

**Pesaro** ( ahoskatua; ) Italiako erdi-ekialdeko Markak eskualdeko hiria eta portua da, Pesaro eta Urbino herrialdeko hiriburua. 126,77&nbsp;km²ko eremua du eta 2015eko maiatzean 94.446 biztanle zituen.

## Geografia 
Itsaso Adriatikoaren ertzean dago, Foglia ibaiaren bokalean.

## Historia 
*Pisaurum* izena zuen antzina. K.a. 184tik aurrera erromatar kolonia izan zen. 1285etik 1445era bitartean, Malatesta familiaren eskuetan egon zen hiria, eta 1445ean Sforza familiak erosi zuen.

Gioachino Rossiniren sorterria da; *Liceo Musicale Rossini* sortu zuen bertan musikagile horrek.

## Demografia 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:555 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:95000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
  bar:2011 text:2011

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 26496
  bar:1871 from:0 till: 27573
  bar:1881 from:0 till: 28904
  bar:1901 from:0 till: 33309
  bar:1911 from:0 till: 36620
  bar:1921 from:0 till: 38984
  bar:1931 from:0 till: 42412
  bar:1936 from:0 till: 44589
  bar:1951 from:0 till: 54113
  bar:1961 from:0 till: 65973
  bar:1971 from:0 till: 84719
  bar:1981 from:0 till: 90412
  bar:1991 from:0 till: 88713
  bar:2001 from:0 till: 91086
  bar:2011 from:0 till: 94237

PlotData=

  bar:1861 at: 26496 fontsize:S text: 26.496 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 27573 fontsize:S text: 27.573 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 28904 fontsize:S text: 28.904 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 33309 fontsize:S text: 33.309 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 36620 fontsize:S text: 36.620 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 38984 fontsize:S text: 38.984 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 42412 fontsize:S text: 42.412 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 44589 fontsize:S text: 44.589 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 54113 fontsize:S text: 54.113 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 65973 fontsize:S text: 65.973 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 84719 fontsize:S text: 84.719 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 90412 fontsize:S text: 90.412 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 88713 fontsize:S text: 88.713 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 91086 fontsize:S text: 91.086 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 94237 fontsize:S text: 94.237 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Iturria ISTAT

## Ekonomia 
Sufre-findegiak, mekanika-industria eta ehungintza dira jarduera ekonomiko nagusiak. Oso ezagun egin zen mundu osoan Pesaroko zeramika.

## Ondasun nabarmenak 
* Apezpiku-egoitza.
* Duke-jauregia (XV. mendea).
* Katedral erromanikoa
* Arkeologia-museoa.
* Bainuetxea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Juan Fernández uhartedia

**Juan Fernández uhartedia** edo **artxipelagoa** Txileko uhartedia da, Ozeano Barearen hegoaldean dagoena, Valparaisoko itsasertzetik 650 km-ra. 633 biztanle ditu (2002).

Robinson Crusoe izeneko herrian bizi dira gehienak, Cumberland badiaren ertzean.

Hiru uharte bereizten dira: Más a Tierra edo Robinson Crusoe uhartea (93 km2), Más a Fuera edo Alejandro Selkirk uhartea (88 km2) eta Santa Clara uharte txikia, Más a Tierra uhartearen hego-mendebalean.

Sumendi-uharteak dira.

## Ekonomia 
Otarrain-arrantza da nagusi.

## Historia 
1563an aurkitu zituen uharteak Juan Fernández itsasgizon espainiarrak. Han bizi izan zen urte batzuez Alexander Selkirk itsasgizon eskoziarra; marinel horrek kontatutakoetan oinarritu zen Daniel Defoe idazlea bere *Robinson Crusoe* ospetsua idazteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Macchiaioli

***Macchiaioli*** inpresionismoaren aitzindari nagusitzat hartu ohi den italiar margolari-taldebat da. *Macchiaioli* taldea osatzen zuten margolariak Florentzian, 1855etik 1867ra bitarteko urteetan, bildu ohi ziren. Garai hartako akademia-ereduen kontra jardun zuten, eta ordura artekoa baino estilo biziago bat proposatu zuten, kolorezko orbanak (*macchie*) erabiliz errealitatearen inpresioa agerrarazteko. Corot margolari frantsesaren eta Barbizongo eskolaren eragina nabaria da taldeko margolariengan, baina horiek ikuspegiak ezezik, erretratuak eta historiako gertaerak ere margotu zituzten. Talde horretako margolarien artean, aipatzekoak dira Cristiano Banti, Giovanni Boldini, Giovanni Fattori, Telemaco Signorini, Silvestro Lega, Raffaello Sernesi, Giuseppe Abbati, Odoardo Borrani, Vincenzo Cabianca, Adriano Cecioni, Vito D'Ancona, Serafino De Tivoli eta abar.

## Erreferentziak
Antonio de Ulloa

**Antonio de Ulloa y de la Torre-Guiral** andaluziar zientzialaria eta marinela izan zen (Sevilla, 1716ko urtarrilaren 12a - Leon uhartea, antzina San Fernando, 1795). Jorge Juanekin batera Condamine Espedizioan parte hartu zuen Ekuadorren meridianoko arku bat neurtzeko lanetan. Espainiara itzultzerakoan (1745), britainiarrek preso hartu zuten bera zihoan itsasontzia. 1746. urtean Madrila itzuli zen, eta harrezkero era askotako lanak egin zituen; besteak beste, Cadizko Astronomia Behatokia eta Historia Naturala eta Metalurgiarako Kabineteak sortu zituen. Militar eta gobernu-kargu batzuk ere izan zituen. Besteren artean, *Harreman historikoak* (1748), *Isileko berriak* (1826) eta *Astronomia eta fisikari buruzko oharrak* (1748) lanak idatzi zituen, Jorge Juanekin batera.

## Erreferentziak
Aleijadinho

thumb|250px|alt=|Ouro Pretoko San Frantzisko eliza

***Aleijadinho*** (jaiotza-izena: *Antonio Francisco Lisboa* ; Ouro Preto, Minas Gerais, 1738ko abuztuaren 29a - 1814ko azaroaren 18a) Brasilgo arkitekto eta eskultorea izan zen. Arkitekto portuges eta jopu beltz baten semea; 35 urte zituela elbarri gelditu zen gaixotasun baten ondorioz (hortik datorkio goitizena, *Aleijadinho*, elbarritxoa).

Brasilgo barrokoak eman duen artista nagusia da. Bere obren artean *Saõ Francisco* elizako aurrealdea (Ouro Preto) eta bertako eskulturak, pulpitua eta aldareak daude. Utzi duen eskultura multzorik ospetsuena *Bom Jesu de Matazinhos* elizako hamabi igarleak dira, eraikuntza eta inguruko ikuspegiarekin ezin hobeki adosten direnak. Interesgarriak dira, halaber, Ouro Pretoko *Carmen* elizako aldareak eta Sabaran den izen bereko elizako frontisa.

## Erreferentziak
Santiago Cunchillos Manterola

**Santiago Cunchillos Manterola** (Agoitz, 1882ko urtarrilaren 20a - Buenos Aires, 1953ko urtarrilaren 16a) nafar legegizona eta itzultzailea izan zen. Nafarroako Diputazioko Idazkari izendatu zuten 1909. urtean. Iruñeko zinegotzia eta EAJko kidea izan zen. 1931. urtean Euskal Estatutuaren erredakzioan hartu zuen parte. 1936an Buenos Airesa erbesteratu zen eta bertako *Euzko Deya* aldizkarian idatzi zuen. J.H. Louwyck (*¡Daña para tu sombra!*, 1946), M. Troplong (*La influencia del cristianismo en el derecho civil romano*, 1947), Georges Renard (*Introducción filosófica al estudio del Derecho*), René Biot (*Salud humana*, 1948), J.T. Delos (*La Nación)*, Raisa Maritaín (*Las grandes amistades*, 1950) eta Louis Josseranden obrak (*Derecho Civil*, 1951-1952) itzuli zituen gaztelaniara.

## Erreferentziak
Iain Douglas-Hamilton

**Iain Douglas-Hamilton** (Wiltshire, 1942ko abuztuaren 16a – Nairobi, 2025eko abenduaren 8a) britainiar zoologoa izan zen.

## Biografia 
1966an Manyara aintzirara joan zen, Tanzaniara, elefanteei buruzko lehen ikerketa zientifikoa egitera. Pakidermoak identifikatzeko eta haien egitura sozialak aztertzeko sistema asmatu zuen, ondorengo ikerketetan ere oinarritzat erabili dena.

Best-seller bat, *Among the Elephants* (*Elefante artean*) idatzi zuen bere emazte Oriarekin batera, Manyara aintziraren inguruko gertaerak kontatuz.

1976an elefanteak desagertzeko arriskuan zeudela jakinarazi zuen, eta boliaren salerosketari eta isileko ehiztarien jardunari leporatu zion errua.

1989an txosten bat argitaratu zuen azkeneko urteetako datuekin, eta boliaren salerosketa debekatzea lortu zuen.

## Erreferentziak 
Bilatu
Notifications (0)
Pteropus nitendiensis

***Pteropus nitendiensis*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus nitendiensis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Jacinto Eskibel

**Jacinto Eskibel Ugalde** (Gasteiz, Araba, 1595eko abenduaren 30a - Japonia, 1633ko abuztuaren 10a) arabar misiolaria izan zen. Apaiz domingotarra zen.

## Biografia 
Manilara jo zuen 1625. urtean eta japoniera ikasteari ekin zion. Japoniera-gaztelera hiztegi bat argitaratu zuen handik gutxira. Ondoren Formosako uhartera joan zen misiolari gisa eta bertan misioak antolatu, elizak eraiki eta gazte txinatar eta japoniarrentzako apaiztegi bat eratu zuen. Japoniara zihoala hil zuten.

## Obra nagusiak 
* *Vocabulario de la lengua japonesa y española*
* *Catecismo de la doctrina cristiana en la lengua de los indios de Formosa*
* *Vocabulario de Japón declarado primero en portugués por los Padres de la Compañía de Jesús de aquel Reino, y agora en Castellano en el Colegio de Santo Tomás de Manila*

## Erreferentziak
Haldaten aparatu

**Haldaten aparatua** Charles de Haldat du Lys fisikari frantsesak asmaturiko tresna da, ontzi baten hondoaren gainean isurkari batek egiten duen presioa, isurkari horren dentsitatearen eta garaieraren araberakoa, eta ez ontziaren formaren araberakoa dela frogatzeko balio duena.

90 graduko angeluan bi aldiz tolesturiko hodi ireki bat da, adar bat bestea baino luzeagoa dela; hodi tolestuan merkurioa jartzen da. Adar luzean forma eta neurri ezberdinetako ontziak ezar daitezke, betiere hondo berdina dutenak, urez edo beste edozein isurkariz maila berdineraino betetzen dira. Hodiaren beste adarrean merkurioa beti altuera berera igotzen dela egiaztatzen da, ezarritako ontziaren neurria eta forma edozein direla ere.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ignazio Otsoa Oltzako Sanz

**Ignazio Otsoa Oltzako Sanz**, ***Iñaki Desormais*** izengoitiaz ere ezaguna (Iruñea, Nafarroa, 1940ko martxoaren 29a - *ib.*, 2015eko apirilaren 20a), nafar poeta izan zen.

## Biografia 
Zuzenbideko ikasketak egin zituen Zaragozan eta Kazetaritzakoak Iruñean. Nafarroako Unibertsitateko Soziologiako katedradun, Iruñeko Turismo Eskolako irakasle eta Espainiako Irrati Nazionaleko berriemaile izan zen Nafarroako hiriburuan.

*Río Arga* eta *Elgacena* aldizkarietan plazaratu zituen poema asko, eta sari ugari jaso zituen, bestalde.

Obra nagusiak: *Ea bunker, ea, ea* (1978. urteko Sanfermin odoltsuari buruzkoa), *Matad al dinosaurio* (1983), *Pájaro de ojos ciegos* (1987), *Levitación sobre el caos* (1987), *Tiempo provisional* (1988), *Libro de infames ilusiones* (1988), *La desaparición ilimitada* (1988) eta *Adiós Pamplona-Agur Iruñea* (1990).

## Erreferentziak
Armand-Emmanuel du Plessis de Richelieu

**Armand-Emmanuel-Sophie-Septimanie de Vignerot du Plessis**, Richelieuko dukea, (Paris,  - *ibidem*, ) frantses militar eta politikaria izan zen. Richelieu marexalaren biloba zen, Fronsaceko dukea sortzez. Frantzia utzi zuen 1790ean eta Errusiako gudarostean borrokatu zen turkiarren aurka. 1803-1814 urteetan Odesako gobernari izan zen. Frantzian berriro monarkia berrezarri zenean itzuli zen, eta Lehen ministro izendatu zuten 1815eko azaroan. Aginpidean zegoela, ez zuen ezer egin erregezaleen izu-ekintzak eta mendekuzko hilketak galarazteko. 1818an Decazes liberalagoak hartu zuen haren lekua, eta 1820an berriro ezarri zuten Lehen ministro, eskuin-muturrekoek hala eskatuta. 1821ean utzi behar izan zuen kargua, inoren gogokoa ez zelako.

## Erreferentziak
Aligatore

**Aligatoreak** (*Alligator*) krokodilidoen familiako narrastiak dira. Luzeak eta handiak izaten dira eta ezkatak dituzte bizkarraldean. Bi espezietakoak izaten dira: *Alligator mississippiensis*, AEBetan bizi dena, eta *Alligator sinensis,* Txinako Yangzi ibaiaren haranetan bizi dena.

Arrak orro ozenak egin ditzake; horretarako gai den narrasti espezie bakarra da. Hogeitik hirurogeira arrautza erruten dituzte aldiko eta aligator kumeak, kolore bizia eta hogei zentimetrotako luzera dutenak, bere kasa hazten dira amak eta aitak bakarrik utzita. Ur gezatako karramarroak, dortokak eta beste zenbait ornodun jaten dituzte.

Animalia hauen larrua poltsak egiteko erabiltzen da eta horregatik dago desagertzeko arriskuan.

## Espezieak 
* *Alligator mississippiensis*
* *Alligator sinensis*
eta honako espezie fosilak:
* *Alligator mcgrewi*
* *Alligator mefferdi*
* *Alligator olseni*
* *Alligator prenasalis*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jose Fernando Etxabe

**José Fernando Etxabe Asu Romero** (Getaria, Gipuzkoa, ? - Usurbil, Gipuzkoa, 1832ko urtarrilaren 8a) gipuzkoar politikaria izan zen.

## Biografia 
1794ko uztailean, Getarian egin ziren Batzar Nagusiek txandako ahaldun nagusi aukeratu zuten, getariarra zelako. Etxabek, bere koinatu Joaquín María Barroeta eta beste diputatuekin batera, probintzia horretan sartutako oste frantsesen eta Gipuzkoaren arteko hitzarmena izenpetu zuen urte bereko abuztuan, Konbentzio Gerraren garaian.

Hitzarmen horren arabera, Gipuzkoa Espainiako estatutik kanpo geratzen zen, Frantziako agintearen mendean, Gipuzkoari foruak errespetatzen bazitzaizkion, betiere. Errepublikaren aldekoa bazen ere, Gipuzkoa Frantziaren mende geratzearen aurka azaldu zen 1808an eta, hori zela eta, frantsesek preso hartu zuten.

## Erreferentziak
Jose Lorentzo Goikoetxea

**Jose Lorentzo Goikoetxea** (Getaria, 1744 &ndash; Brest, Bretainia, 1800eko apirilaren 14a) gipuzkoar itsasgizona izan zen.

Gazterik hasi zen itsasoan, eta itsasketa- eta matematika-ikasketak egin zituen Nantesen (1757). 1759. urtean joan zen Caracasera eta Gipuzkoar Errege Konpainiaren zerbitzuan jarri zen bertan. Bidaldi ugari egin zuen Caracasko eta Pasaiako portuen artean. Haietako bidaldi batean ingelesek preso hartu eta Puerto Ricon utzi zuten libre. Berriro ere harrapatu zuten ingelesek eta Jamaikan utzi zuten. 1777. urtean, Pasaian zegoela, Espainiako armadan hasi zen lanean. 1778-1783 urteetan zenbait gudutan hartu zuen parte eta ontzi ugari hartu zituen preso. Apoplexiak jota hil zen Brest aldean, Frantziako eta Espainiako ontzi-talde bateko buru zela.

## Erreferentziak
Julien Green

**Julien Green** (Paris, 1900eko irailaren 6a - *ib.*, 1998ko abuztuaren 13a) frantses idazlea izan zen.

Lehen Mundu Gerran parte hartu ondoren, Virginian jarri zen bizitzen. Familia protestantean hezi bazen ere, katoliko egin zen. Lehen eleberrietan giro itogarri kezkaz betea agertzen du; *Mont-Cinère* (1926), *Adrienne Mesurat* (1927) eta *Léviathan* (1929) eleberriak dira giro horren erakusgarri. Ondoren, barne-bizitzaren azterketa hartu zuen oinarri *Le visionnaire* (1934), *Minuit* (1936), *Moira* (1950) eta *Terre lontaine* (1966) lanetan. Autobiografiarako joera ere azaldu izan zuen *Partir avant le jour* (1963), *Mille Chemins ouverts* (1964) eleberrietan, besteak beste. 1987an *Les pays lointaines* argitaratu zuen. Eguneroko bat ere idatzi zuen 1938-1955 urte bitartean.

## Erreferentziak
Richard Benjamin

**Richard Benjamin** (1938ko maiatzaren 22a, New York) estatubatuar zinema zuzendari eta aktore bat da. Hasieran, antzerki-antzezle gisa hasi zen, New York Shakespeare eta Beverly Hillseko Canon Theatre antzokietan. Gero, telebistako eta, batez ere, zinemako antzezle gisa aritu zen. Arlo horretan, hauek dira Bejaminen lanik aipagarrienak: *He and She* telesaila (1967), Mike Nicholsen *Catch 22* filma (1970), *Westworld* (1973), Herbert Rossen *The Sunshine Boys* filma (1975), Howard Zieffen *House calls* filma (1978), *Quark* telesaila (1978), *Packin´ It In* (1983) eta *The Pentagon Wars* telesailak (1998). 1982az geroztik, film ugari zuzendu ditu, hala nola *My Favorite Year* (1982), *The Money Pit* (1986), *My Stepmother Is an Alien* (1988), *Made in America* (1993), *Mrs. Winterbourne* (1996), *The Pentagon Wars* (1998), *The Goodbye Girl * (2004), *A Little Thing Called Murder * (2006).

## Erreferentziak
Lisipo

**Lisipo** (; Sikion, K.a. 390 &ndash; K.a. 310) greziar eskultorea izan zen. Argos eta Sikiongo eskoletako maisu nagusia izan zen Filipo Mazedoniakoaren eta Alexandro Handiaren garaian eta K.a. IV. mendeko Greziako eskultore handienetakoa, Praxiteles eta Eskopasekin batean. Errealismoak kezkatu zuen bereziki; ordu arteko frontalismo hieratikotik urrundu zen eta mugimenduari berebiziko garrantzia eman zion. Antzinako kronikarien arabera, eskultura asko egin zuen (1.500etik gora batzuen esanetan), baina kopiak baizik ez dira geratu: *Agias Farsalakoa,* atleta garaile baten irudia; *Apoxiomenos,* bere kanona erakusten duen irudi-eredua; *Eros arkuarekin, Eros Thespiakoa *eta* Hermes Azara,* Alexandro Handiaren erretratua.

## Erreferentziak
François-André Danican Philidor

**François-André Danican Philidor** (Dreux, Frantzia, 1726ko irailaren 7a - Londres, Ingalaterra, 1795eko abuztuaren 31) frantses musikagilea eta xake-jokalari ospetsua izan zen. Artean munduko xake txapelketarik jokatzen ez bazen ere, bere garaiko xakelari indartsuena izan zen, eta XVIII. mendeko onenetakoa.

## Biografia 
Musikari familia bateko kide ezagunena. Gaztetandik izan zen erregeren kaperako kide Versaillesen. Konposizio ikasketak egin zituen Camprarekin.

Holanda, Alemania eta Britainia Handian zehar ibili zen xake-jokalari gisa lehiaketetan parte hartzen. 1749tik aurrera urtero joaten zen Londresa xakean aritzera, eta xakeaz liburu bat idatzi zuen, *Xake-jokoaren analisia* (1748).

1754. urtean Parisen hasi zen bizitzen, eta geroago famatuak izan ziren opera komikoak idatzi zituen, besteak beste *Sancho Pança dans son isle* (1762) eta *Tom Jones* (1765). Opera dramatikoak eta eliz musika ere idatzi zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Chessgames
Sylvia Plath

**Sylvia Plath** (Boston, Massachusetts, AEB,  - Londres, Erresuma Batua, ) ingelesezko estatubatuar poeta eta eleberrigile bat izan zen.

## Biografia 
Zortzi urte zituenean argitaratu zuen bere lehen poema, eta sari ugari eskuratu zituen artean haurra zela. Cambridgeko Unibertsitatean irakaslea izan zen, eta bertan ezkondu zen Ted Hughes poetarekin. Bere buruaz beste egin zuen Londresen 30 urte zituenean.

Hil ondotik handituz joan da Plathen itzala. 1982an Pulitzer saria eman zioten.

## Idazlanak 
Silviaren poemek, irudi zorrotzak, sarritan bortitzak, dituzte ezaugarri nagusitzat. *Confessional Poetry* edo poesia konfesionala deitutako joeraren ordezkari nagusietako bat da Robert Lowellek zabaldu zuen bidearen urratzaile gorenetekoa, Anne Sextonekin batera.  

Lan nagusiak: 

* *The Colossus* (1960, poemak).
* *The Bell Jar* (1963, eleberri autobiografikoa, Victoria Lucas izengoitipean argitaratua), 
* *Ariel* (1965ean argitaratua, poema-bilduma).
* *Three women* (1968)
* *Crossing the Water* (1971n argitaratua, poema-bilduma), 
* *Johnny Panic and the Bible of Dreams* (1977, kontakizun laburrak; *Johnny Panic eta ametsetako Biblia*).

## Lan euskaratuak 
* *Hiru emakume* (Jatorrizko izenburua: *Three women*): Berriozar : Denonartean, 2018an. Amatasunaren inguruko poema, ozenki irakurri zuena egileak BBC irratian, hil aurreko urtean, 1962an. Harkaitz Canok euskaratu zuen eta Anuska Allepuzek ilustratu..

* *Ariel eta beste poema batzuk.* itzul.: Iñigo Astiz Denonartean, 2013.

* *Ispilua.* itzul.: Maria Garziarena Garziarena-1, 1992
* *Beirazko kanpaia* (Jatorrizko izenburua: *The Bell Jar* (1963)), Itz. Garazi Arrula Ruiz, Txalaparta, 2022.

## Ondarea 
* Hil ondoren, haren memoriak, gutunak, biografiak eta beste argitaratu dira. 
* Christine Jeffs zinemagileak *Sylvia* estreinatu zuen 2003an, Sylvia Plath (Gwyneth Paltrow) eta Ted Hughes (Daniel Craig) poeten arteko amodio istorio dramatikoan oinarritutako filma.

* *Tulips* eta *Lady Lazarus* poemak SECRETISMO nesken musika taldeak kantu bihurtuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Peter K. Steinberg - A celebration, this is: A website for Sylvia Plath
Frederick Rolfe

thumb|Rolfe, 1890 inguruan.

**Frederick William Rolfe**, goitizenez ***Baron Corvo*** (Londres, Ingalaterra, 1860ko uztailaren 22a - Venezia, Italia, 1913ko urriaren 25a) ingelesezko idazlea izan zen. Katoliko egin zen, eta apaizgaitegi batean sartu zen, baina handik egotzi zuten homosexuala zelako. Artegintzan jardun ondoren (pintura, argazkigintza) *Yellow Book* aldizkarian hasi zen idazten, eta ipuin-bilduma bat argitaratu zuen: *Stories Toto Told Me* (1898, *Totok kontatu zizkidan ipuinak*). Ondoren *Hadrian the Seventh* (1904, *Adriano VII.a*), *Sir Tarquinio* (1905, *Tarquinio jauna*) eta idazlearen obrarik ezagunena, *The Desire and The Pursuit of The Whole* (1934an argitaratua, *Absolutuaren grina eta bilatzea*) lan autobiografikoa idatzi zituen. Symons kritikariak haren biografia argitaratu zuen 1934. urtean, eta lan hari esker egin zen ezaguna Rolfe.

## Erreferentziak
Tripanosoma

**Tripanosoma** zoomastigoforeoen klaseko zenbait protozoo bizkarroiren genero-izena. Mikroskopioz bakarrik ikus daitekeen arrautza egiturako gorputz luzarana dute. Mintz bigun aldakor batean bilduak egoten dira. Tripanosoma espezieak arrainen, hegaztien eta ugaztunen odolean bizkarroi bizi izaten dira. Gehienek ez dezakete beren bizitzako zikloa diptero odol-xurgatzaile batzuen laguntzarik gabe bete, horiek sartzen baitiete ornodunei bizkarroia odola xurgatzean. Bizkarroi horietan ezagunenak *Trypanosoma gambiense* eta *Trypanosoma rhodesiense* dira. Tse-tse eltxoak (*Glossina palpalis*) eta (*Glossina morsitans*) eltxoak sartzen dituzte bizkarroi horiek. Tripanosomiasi gaitza eragiten dute bizkarroi horiek.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fats Waller

**Fats Waller**, jaiotza-izenaz **Thomas Wright Waller** (New York, AEB, 1904ko maiatzaren 21a - Kansas City, AEB, 1943ko abenduaren 15a), Estatu Batuetako jazz-musikagilea, piano-jotzailea eta organo-jotzailea izan zen.

Jazzaren historiako piano-jotzailerik bikainetako bat izan zen.

## Biografia 
Hamabost urte zituela piano-jotzaile profesional gisa aritu zen kabaretetan eta antzokietan. Jazzeko kantari eta musikari handiekin jardun zuen: Bessie Smith, Louis Armstrong.

1930. urte aldera abestiak idazten hasi zen, eta 1934tik aurrera ehunka grabazio egin zituen bere talde txikiarekin.

Umore, asmamen eta irudimen handia zuen. Jazzeko lehen organo-jotzailea izan zen. Pieza ezagunen egilea da, hala nola *Ain´t Misbehavin´*, *Honeysuckle Rose*, *Squeeze Me* eta beste asko.

Zenbait filmetan ere -*Stormy Weather* (1943)- esku hartu zuen.

## Erreferentziak
Pteropus ornatus

***Pteropus ornatus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus ornatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
José Colá

**José Colá Goiti** (Gasteiz, 1841 - *ib.*, 1924) arabar idazle eta arkeologoa izan zen. Zuzenbide-ikasketak egin zituen Madrilgo Unibertsitatean. Hirugarren Gerra Karlistaren ondoren, Amerikara joan behar izan zuen. Handik itzulitakoan *La emigración vasco-navarra* liburua idatzi zuen (Gasteiz, 1882). Obra honen sei argitalpen egin ziren hiru urtetan, eta euskarara (1885, *Euskal-naparren joaera edo emigrazioa*, Marcelino Soroaren itzulpena) eta frantsesera itzuli zen. Gasteizi buruzko lan ugari idatzi zuen: *La ciudad de Vitoria bajo los puntos de vista artístico, literario y mercantil, seguida del indicador del viajero* (1883, hiru argitalpen), *El futuro de Vitoria* (1884), *Guía de Vitoria* (1901) eta *La Virgen Blanca* (1901).

## Erreferentziak
Saliar dinastia

thumb|eskuinera|255px|  

**Saliar dinastia** (), **frankoniar dinastia** izenez ere ezaguna, franko salioen errege-leinua izan zen (1024-1125). Konrado II.a lehen saliar enperadoreak (1024-1039) Burgundiako erresuma jarri zuen bere agintepean eta Henrike III.ak eraman zuen inperioa bere gorenera (1039-1056). Nikolas II.a eta Gregorio VII.a Aita Santuak enperadorearen aginpidetik kanpora hasi ziren jarduten eta tirabira horien ondorioz, 1076-1122 bitarteko urteetan luzatu zen Inbestiduretako gerra.

Wormsko konkordatuaren arabera (1122), Aita Santuaren eta enperadorearen aginte-eremuak bereizi ziren eta elizak, munduko arazoei buruzko aginte-maila neurri batean galdu arren, inperioa erlijio eta etika gaietan bere mende izatea lortu zuen. Inbestiduren auziaren garaian hasi ziren Italiako hiriak inperioaren aurkako borrokan.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cristina Hoyos

**Cristina Hoyos Panadero** (Sevilla, 1946ko ekainaren 13a) espainiar dantzaria eta koreografoa da. 1964an egin zuen debuta, New Yorkeko Munduko Ferian, Espainiaren pabiloian, eta lau urte geroago Antonio Gadesen ballet konpainian hasi zen lanean. 1989an bere konpainia sortu zuen.

## Lanak 
Egin dituen koreografien artean aipagarriak dira *Sueños flamencos* (1990, "Amets flamenkoak") eta *Caminos andaluces* (1994, "Andaluziako bideak"), besteak beste. Zineman, antzezle gisa, Carlos Sauraren gidaritzapean lan egin du, *Bodas de sangre* (1981, "Odol ezteiak"), *Carmen* (1983) eta *El amor brujo* (1986, "Amodio sorgina") filmetan. 1991n Espainiako Dantzako Sari Nazionala jaso zuen, eta 1992an Bartzelonako Olinpiar Jokoen inaugurazio ekitaldian parte hartu zuen.

## Erreferentziak
Ignacy Krasicki

**Ignacy Błażej Franciszek Krasicki** (Dubiecko, 1735eko otsailaren 3a - Berlin, 1801eko martxoaren 14a) Poloniako idazlea izan zen. Poloniako poeta hoberena izan zen XVIII. mendean. Aristokraziako familia batean sortu zen, eta Warmiako printze-apezpiku hautatu zuten hogeita hamabi urte zituela. Estanislao II.a Poniatowski erregearen kapilau izan zen ondoren, eta Gnieznoko artzapezpiku egin zuten 1795ean. Ospe handia hartu zuten bere alegiek eta bizio batzuen, bereziki hordikeriaren eta zikoizkeriaren, aurkako satirek (1799). Heroi xelebre bat sortu zuen, bestalde, bere *Monachomachia* satiran (1778, *Fraileen gerra*). Defoe, Swift eta Rousseauren eragina izan zuen Krasickik, eta sarrera egin zion nobela modernoari bere *Mikolaja Doswiadczynskiego* obraz (1776, *Nikolas Eskarmentu Handiren abenturak*).

## Erreferentziak
Edda Moser

**Edda Moser** (Berlin, ) alemaniar opera-abeslaria da, sopranoa. Kantua Berlinen ikasi ondoren, Würzburgeko abesbatzako kantari izan zen eta paper txikiak egin zituen hainbat operatan. Londresen kontzertu bat eman zuen Hans Werner Henzeren lanak ezagutarazteko. 1968ko Salzburgoko jaialdian, Karajan zuzendariak Wagnerren *Rhingo urrea* laneko paper nagusia kantatzera gonbidatu zuen. Urte horretan bertan, New Yorkeko Metropolitanen aritu zen. Europako antzoki nagusietara gonbidatu zuten gero (Viena, Paris, Hanburgo), eta, 1970ean, Metropolitanera itzuli zen Mozarten *Txirula miragarria* laneko Gaueko Erreginaren papera kantatzera. Bachetik hasi eta gaur egungo musikagileetarainoko errepertorioa kantatu du Edda Moserrek.
## Erreferentziak
Nizeforo I.a Logoteta

**Nizeforo I.a** (; 760 aldean - Pliska, 811ko uztailaren 26a), izengoitiz **Logoteta**, 802-811 bitartean Bizantziar Inperioko enperadorea izan zen.

## Bizitza 
Erresumako altxorraren arduradun (logoteta) izan zen Irene enperatrizak aginpidea izan zuen bitartean. 802an estatu-kolpea jo eta enperadore izendatu zuen bere burua. Erresumako zerga-bilketa aldatu eta nahitaezko soldadutza ezarri zuen. 805ean eslaviarrak matxinatu ziren Patrasen, baina Nizeforo I.ak mendean hartu zituen eta Balkanetako penintsula berreskuratu zuen Bizantzioko Inperioarentzat. 807. urtean arabiarrek bizantziarrak azpiratu zituzten eta Nizeforo I.ak zergak ordaindu behar izan zizkion Harun al-Raxidi. 811n bulgariarrei eraso zien, baina Krum bulgariar khanak bizantziarrak garaitu zituen, eta Nizeforo hil zuen; edontzi bat egin zuen haren burezurrarekin.

## Erreferentziak
Giovanni Battista Rosso Fiorentino

**Rosso Fiorentino**, jatorrizko izena: **Giovanni Battista di Jacopo** (Florentzia, 1494ko martxoaren 8a - Paris, 1540ko azaroaren 14a), italiar margolari manierista izan zen.

## Bizitza 
Florentzian egin zituen pintura ikasketak. Bere gorabehera handiko izaera erakutsi zuen lehen koadroetan, *Ama Birjina lau santuekin*, *Jesus hila gurutzetik jaisten*, toskanar manierismoaren aitzindari bihurtuko zuena. Andrea del Sartorekin ikasi zuen, eta harekin eta Pontormorekin batera lan egin zuen Annunziatako freskoetan (1517). Haiek bezalaxe, Rosso ere Dureroren irudietan oinarritu zen. Rossoren ikuspegi manieristak dinamismo bereziko bortizkeria goresten du, eta gainaldeak era geometrikoan lantzen ditu. Kubismoaren abstrakzioara eta esmaltearen koloreetara hurbiltzen da zenbaitetan. Rossoren manierismoa ondoen agertzen duen lana *Moises Jetroren alabak defendatzen* (*Mosè difende le figlie di Jetro*, 1523-1527, Uffizi Galeria, Florentzia) da, Erroman izan zen garaian pintatu zuena. Michelangeloren eragina agerian du, bestalde.

thumb|ezkerrera|*Moises Jetroren alabak defendatzen*, 1523-1527
Erroman eta Arezzon lan egin ondoren (*Gurutzea aldapan gora*), 1530ean Frantziara joan zen Frantzisko I.ak hots eginda, eta Fontainebleauko gazteluko dekorazio-lanen zuzendari izan zen. Sasoi hartan pintatu zuen *Pietatea* obra (1535, Louvre, Paris) da artistaren maisulanik aipagarrienetakoa. Fontainebleauko eskolako aitzindaria izan zen. Garai horretakoa da, adibidez, *Santa Ana* gehiegizko espresionismo geometrikoa duena, karikaturaren hurbilekoa.

## Erreferentziak
Hua Guofeng

**Su Zhu**, ezagunagoa **Hua Guofeng** izenagatik, txineraz 华国锋 (Hunan, Txina, 1921eko otsailaren 16a - Pekin, Txina, 2008ko abuztuaren 20a) txinatar politikaria izan zen.

## Biografia 
Bere sorterriko probintzian alderdi- eta administrazio-postu gorenen ardura izan zuen. Gero Batzorde Zentraleko kide izendatu zuten (1969), eta Lin Piao baztertzeko esku hartu ondoren, politburoko kide izendatu zuten (1973). Segurtasun-ministroa eta lehen ministrordea (1976) zela, Mao Tse Tung hiltzean Alderdi Komunistako lehendakari bihurtu zen. Deng Xiaopingekin elkarturik, Maoren orientabide eta jarraitzaileen aurka ekin zien (Lauren Banda deitu zen Maoren alarguna eta beste hiru buruzagiren atxiloketa) eta lau modernizazioak (defentsa, teknologia, nekazaritza eta industria) bultzatu zituen. Politika ekonomikoak sorturiko tentsioek bazterturik geratu zen 1981ean.

## Erreferentziak
Pteropus personatus

***Pteropus personatus*** Pteropus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Pteropodidae

## Kanpo estekak 
* 'Pteropus personatus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Pistoia

**Pistoia** Italiako erdialdeko hiria eta izen bereko herrialdeko hiriburua da, Toscana eskualdean.

2008an, 90.072 biztanle zituen.

## Geografia 
Apenino mendien oinetan dago, Ombrone Pistoiese ibaiaren ertzean. Udalerriokin muga egiten du:

## Ekonomia 
Merkataritza eta industria (metalurgia, kimika industria, zapatagintza, ehungintza, zapatagintza, burdinbide gaiak) ekonomia jarduera nagusiak dira.

## Ondasun nabariak 
Hiriak Erdi Aroko monumentu ugari gorde ditu. Aipagarriak dira, besteak beste, XII. mendeko katedral erromanikoa, XIV. mendeko bataiotegia, San Giovanni Fuorcivitas eliza (XII-XIV. m.), Santa Maria della Grazie eliza (1469), San Andres eliza (XII. m.) eta Communale (XIII-XIV. m.), Pretorio (XIV. m.) edo Ospedale del Ceppo (XIII. m.) jauregiak.

## Iruditegia 

Irudi:Pistoia0002.jpg|Kanpaidorrea.
Irudi:070503 pistoia baptistry 01.jpg|Baptisterio oktogonala.
Irudi:Pistoia palazzo comunale.JPG|Palazzo Comune jauregia.
Irudi:731PistoiaTeatroManzoni.JPG|Manzoni antzokia.

## Hiritar ezagunak 
* Cino da Pistoia (1290-1336/1337), legegile eta olerkaria.
* Klemente IX.a (1600-1669), aitasantua.
* Francesco Manfredini (1680-1748), konposatzailea.
* Ippolito Desideri (1684-1733), jesuita eta misiolaria.
* Filippo Pacini (1812-1883), medikua eta anatomista.
* Enrico Betti (1823-1892), matematikaria.
* Giovanni Michelucci (1891-1990), arkitektoa.
* Marino Marini (1901-19809, eskultorea.
* Licio Gelli (1919-2015), ekonomialaria.
* Mauro Bolognini (1922-2001), zinema zuzendaria.
* Christian Orlandi (1998-...), aktorea.

## Hiri senidetuak 
*  Oneşti, Errumania
*  Kruševac, Serbia
*  Pabe, Okzitania, Frantzia, 1975. urtetik aurrera
*  Zittau, Alemania

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Pistoiako udal webgunea
Francisco Martínez de la Rosa

**Francisco de Paula Martínez de la Rosa Berdejo Gómez y Arroyo** (Granada, 1787ko martxoaren 10a - Madril, 1862ko otsailaren 7a) espainiar politikari eta idazlea izan zen. Liberala zenez gero, Errestaurazioaren garaian Frantziara egin behar izan zuen ihes, eta han Europako literaturako mugimendu berriak ezagutu zituen. Espainiara itzuli zen amnistia bati eske Fernando VII.aren erregealdiaren amaieran. 

Espainiako enbaxadore izan zen Erroman eta Parisen, eta Estatuko Kontseiluko ministro eta lehendakari eta gobernuburu. Literaturari dagokionez, olerkiak eta antzerki-lanak idatzi zituen, estilo neoklasikokoak gaztetan. Parisen izan zen garaian berriz (1823-1834) erromantizismoaren bidea hartu zuen. Hauek dira lan nagusiak: *Poética* (1827), *Poesías*, *Elegía a la muerte de la duquesa de Frías*, *La conjuración de Venecia (1834)*, *Abén Humeya*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gabriel Pierné

**Henri Constant Gabriel Pierné** (Metz,  - Ploujean, ) frantses musikagilea, orkestra-zuzendaria eta organo-jotzailea izan zen. César Franckekin eta Massenetekin egin zituen ikasketak Parisko Kontserbatorioan. 1882. urtean Erromako Sari Nagusia irabazi zuen *Edith* kantatarekin, eta 1890. urtean Francken organo-jotzaile postua hartu zuen Sainte Clotilden. 1903. urtetik aurrera Colonne kontzertuetako zuzendari-laguntzailea izan zen, eta 1910-1934 urteetan, haien orkestra-zuzendari nagusia. Lan aipagarriak ditu: *La fille de Tabarin* opera (1901); *Cydalise et le chévrepied* balleta (1919); *La croisade des enfants* oratorioa (1902); orkestrarako lanak, pianorako kontzertu bat (1887), ganberako musika, organorako musika eta abestiak.

## Erreferentziak
Raimundo VI.a Tolosakoa

**Raimundo VI.a Tolosakoa** (1156ko urriaren 27a - Tolosa, Okzitania, 1222ko abuztuaren 2a) Tolosako kondea izan zen 1194-1222 bitartean.

## Biografia 
Aurrekoek ez bezala Aragoiko koroarekin lotura izan zuen, Petri Katolikoaren arreba Leonorrekin ezkondu baitzen 1204an. Hiriko burgesia eta albitarrak babestu zituen eta, ondorioz, Inozentzio III.ak eskumikatu zuen.

Raimundo VI.a katolikoen mendekotasuna onartzeko prest agertu zen, baina Simon Monfortekoa kontra izan zuen. Lagun zuen Petri Katolikoaren heriotzak Okzitaniako Tolosa erortzea ekarri zuen 1215ean, hiria bi urtez setiatua egon ondoren, eta Aita Santuaren esku utzi behar izan zituen kondeak bere lurrak. Hala eta guztiz ere, Kataluniako gudarosteak berreskuratu zuen Tolosa eta hara itzuli zen Raimundo VI.a.

## Erreferentziak
Arturo Toscanini

**Arturo Toscanini** (Parma, 1867ko martxoaren 25a - New York, 1957ko urtarrilaren 16a) italiar orkestra-zuzendaria izan zen.

Biolontxelo eta Konposizio ikasketak egin zituen Parmako Kontserbatorioan. Hemeretzi urte zituelarik, Rio de Janeiroko Opera Etxean Verdiren *Aida* operaren zuzendaritzaz arduratu behar izan zuen ustekabean. Geroago, orkestra-zuzendari ospetsu bihurtu zen Italian. 1898. urtean Milango La Scalako musika-zuzendari izendatu zuten, eta 1908. urtean New York Metropolitan Operakoa. 1928-1936. urteetan New Yorkeko Orkestra Filarmoniko-Sinfonikoko zuzendari izan zen, eta mundu osoko orkestretan egin zituen agerpenak. 1937-1954. urteetan NBC Orkestra Sinfonikoko zuzendari izan zen. Verdi, Beethoven eta Wagnerren lanen zuzendari bikaina izan zen.

## Erreferentziak
Georg Joseph Vogler

**Georg Joseph Vogler**, **Abbé Vogler** gisa ere ezaguna (Pleichach, Würzburg, Alemania, 1749ko ekainaren 15a - Darmstadt, Alemania, 1814ko maiatzaren 6a), alemaniar musikagilea eta teorikoa izan zen.

## Biografia 
Txikitatik ikasi zuen biolina eta organoa jotzen. Beka bati esker Martinirekin osatu zituen ikasketak Bolonian.

1775. urtetik aurrera bigarren kapera-maisu izan zen Mannheimen, eta 1776. urtean Eskola bat sortu zuen han.

1786-1788. urteetan Stockholmeko kapera-maisu izan zen. 1807. urtean Darmstadten izan zen.

Piano- eta organo-kontzertualdi ugari eman zituen Suedia, Espainia, Grezia, Afrika eta Armenian. Weber eta Meyerbeer ikasle izan zituen.

Liburu asko argitaratu zituen musikaren teoriaz, *Akustikari buruzko datuak* (1801), besteak beste. Operak, kantatak, pianorako kontzertuak eta, batez ere, eliz musika idatzi zituen.

## Erreferentziak