Estoniako zinema

thumb
right|thumb|*Karujaht Pärnumaal* (Hartzaren ehiza Pärnumaan, 1914), lehen Estoniako fikziozko filmaren zatiak.

**Estoniako zinema** herrialde horretako zinematografia-industriak sortzen du. Pentsatzekoa denez, ez da oso aberatsa. Herrialdearen tamaina kontuan hartuta (1.500.000 biztanle, 2019ko estimazioa), Estoniako zinemak nahiko film gutxi ekoizten ditu urtean, dozena erdi bat film inguru, batzutan gutxiago. Zinemaldiei, filmategien lanari eta 2004an Europar Batasunean sartu izanari esker, Estoniako zinema atzerrian ezagutzen hasi zen, bereziki bere dokumentalak eta animaziozko filmak.

## Historia 
### 1896-1911 
Mugitzen ziren lehen filmak Tallinnen proiektatu ziren 1896an. Bestalde, lehen zinema aretoa 1908an inauguratu zen. Esan daiteke Suediako Gustavo V. erregeak Tallinnera, herrialdeko hiriburura, egindako bisitaren berri ematen zuen film labur baten ekoizpenarekin hasi zela zinema herrialdean, 1908an.

### 1912-1918 
Estoniako lehen dokumentala Johannes Pääsukek sortu zuen 1912an, eta, ondoren, *Karujaht Pärnumaal* (*Hartzaren ehiza Pärnumaan*) film laburra 1914an. Estoniako lehen zinema-estudioa, Estonia Film Tartus, Johannes Pääsukek (1892-1918) sortu zuen. Pääsukek estoniar naturari buruzko dokumentalak, film laburrak eta irudiak ekoitzi zituen Estoniako Museo Nazionalerako. *Karujaht Pärnumaal* (Hartzaren ehiza Pärnu konderrian, 1914) fikziozko lehen film laburra izan zen Estonian. Guztira, J. Pääsukek egindako zortzi filmek osorik iraun dute eta Estoniako Artxibo Zinematografikoan daude jasota.
[thumb|200px|[ Lennart Meri (1929-2006) estoniar idazle, zinemagile eta politikaria izan zen.]]

### 1918-1940 
Lehen luzemetraia 1924an egin zen, La sombra del pasado; zuzendaria Konstantin Märska izan zen eta ekoizlea Konstantin Märska Filmiproduktsioon. Gaur egun Märskaren bi film gordetzen dira: *Visased pruudid* (1929) eta *Jüri Rumm* (1929). Theodor Lutsu Filmiproduktsioon, bestalde, Theodor Lutsek eta bere emazte Aksella Lutsek sortu zuten, dokumentalak eta luzemetraiak ekoiztuz. *Noored kotkad* (Arrano gazteak) (1927) filma Estoniako zinemaren giltzarritzat hartu ohi izan da. Lutsek sobietar aroaren aurretik egindako Estoniako soinu-film bakarra zuzendu zuen, *Päikese lapsed* (1932) koprodukzio estoniar-finlandiarra. Luts, filma amaitu eta berehala, Finlandiara joan zen bizitzera argazki-zuzendari gisa lan egiteko eta ez zen inoiz Estoniara itzuli. Ekoizpen zinematografikoko beste estudio txikiago batzuk ere izan ziren, hala nola Siirius Film eta K.Kalamees Tartu.

1930eko hamarkadan Depresio Handiak Estonia astindu ondoren, ekoizpen zinematografikoko enpresa nagusia Eesti Kultuurfilm izan zen, Estatuak diruz lagunduta. Dokumentalak ekoizten zituen nagusiki.

Hogeita hamarreko hamarkadaren amaieran, Miliza Korjus — Oscar sarietarako izendatua eta *The Great Waltz* (1938) filmean egindako lanagatik ezaguna —, Errusiako Armada Inperialeko teniente koronel estoniarraren alaba eta, ondoren, Estoniako Gerra Ministerioko Estatu Nagusiko burua, Hollywoodeko zineman ibilbide arrakastatsua izan zuen.

Estoniako animaziozko lehen film laburra, *Kutsu-Juku seiklusi*, 1931n egin zen.
thumb|250px|Soprus zinema Tallinnen.

### 1940-1953 
Sobietarren okupazioa 1940-1941ean eman zen. Berehala Alderdi Komunistak Eesti Kultuurfilm hartu zuen, haren izena aldatuz: Kinokroonika Eesti Stuudio —«Albisteen Estoniar Estudioa»—.  
Sobietar Batasunaren nagusitasunaren lehen hamarkadetan, 1944an Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean Estonia SESBera anexionatu ondoren, herrialdean aktibo zeuden zinemagile gehienak Sobietar Batasunaren barnetik zetozen eta zeregin nagusitzat sozialismoaren garaipena erretratatuko zuten propaganda-filmak sortzea zuten, batez ere albistegi eta dokumental moduan.

### 1953-1991 
Iosif Stalin 1953an hil zen eta, ondoren, kultura munduan nolabaiteko liberalizazioa eman zen. Zinemagileek filmak sortzeko askatasuna gehiago izan zuten nahiz eta laguntza ekonomikoa Moskuko Estatuko Zinematografia Batzordea erakundetik jaso. Halaber, zentsura mantentzen zen. 

1954an Tallingo Zinema Estudioaren izena aldatu zuten; urte horretatik aurrera *Kunstiliste ja Kroonikafilmide Tallinna Kinostuudio* —«Fikziozko Filmen eta Albistegien Tallinn Estudioa»—. 1963an *Tallinnfilm* izena hartu zuen. Garaiko ekoizpenen artean bi bereizi egin behar dira: *Juunikuu päevad* (1957) eta *Vallatud kurvid* (edo *Opasniye Povoroty*), Kaljo Kiisk zuzendariak kozuzenduta.

1960ko hamarkadan, Eduard Bornhöhe idazle estoniarrak Gabriel printzeari buruz idatzitako lan bat zinemara egokitu zuen Arvo Valtonek. Grigori Kromanov *Viimne reliikvia* (Azken erlikia) filmaren zuzendari izendatu zuten, Tallinn filmek 1969an estreinatua. Filmak Sobietar Batasun osoan ikusle errekorra hautsi zuen, 44,9 milioi sarrera salduz. Arrakastaz banatu zuen 60 herrialde baino gehiagotan zinema-esportatzaile sobietarrak.

## Estoniako zuzendariak 

* Martti Helde (1987-)
* Vel'je Kjasper (1930-)
* Kal'je Kijsk (1925-)
* Kal'ju Komisarov (1946-)
* Kadri Kõusaar (1980-)
* Grigori Kromanov (1926-1984)
* Arvo Kruusement (1928-)
* Leida Laius (1923-1996)
* Theodor Luts (1896-1980)
* Konstantin Märska (1896-1951)
* Lennart Meri (1929-2006)
* Jurij Mjujur (1929-)
* Arko Okk (1967-)
* Veiko Õunpuu (1972-)
* Johannes Pääsuke (1892-1918)
* Ilmar Raag (1968-)
* Rein Raamat (1931-)
* Jakob Sildnik (1883-1973)
* Tõnu Trubetsky (1963-)

[thumb|200px|[Lenna Kuurmaa (1985) aktorea.]]
## Aktore ezagunenak 

* Argo Aadli
* Dajan Ahmet
* Märt Avandi
* Rasmus Kaljujärv
* Margus Lepa
* Marko Matvere
* Bruno O'Ya
* Lauri Pedaja
* Üllar Saaremäe
* Indrek Sammul
* Mart Sander
* Kristjan Sarv
* Ott Sepp
* Tõnu Trubetsky
* Andrus Vaarik
* Priit Võigemast
* Ita Ever
* Lenna Kuurmaa

## Zinemaldiak 
* Pärnuko zinema dokumental eta antropologikoaren zinemaldia
* Tallinngo Gau Beltzen Zinemaldia, 1997an sortua
* Estoniako zinemaldiak

## Film onenak. 2002ko inkesta 
Estoniako hamar film onenen 2002ko inkesta, Estoniako zinema kritikari eta kazetariek egina

#*Kevade* (1969), Arvo Kruusementek zuzenduta
#*Hullumeelsus* (1968), Kaljo Kiiskek zuzenduta
#*Ideaalmaastik* (1980),  Peeter Simmek zuzenduta
#*Viimne reliikvia* (1969), Grigori Kromanovek zuzenduta
#*Georgica* (1998), Sulev Keedusek zuzenduta
#*Nipernaadi* (1993), Kaljo Kiiskek zuzenduta
#*"Hukkunud Alpinisti" hotell* (1979), Grigori Kromanovek zuzenduta
#*Naerata ometi* (1985), Leida Laiusek, Arvo Ihok zuzenduta
#*Põrgupõhja uus Vanapagan* (1964), Grigori Kromanov, Jüri Müürek zuzenduta
#*Tuulte pesa* (1979), Olav Neulandek zuzenduta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak