open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jesus Ballaz Zabalza

**Jesus Ballaz Zabalza** (Ledea, Nafarroa Garaia, 1946) nafar idazlea da.

## Biografia 
Historian lizentziatua da. Bartzelonan bizi da, haur eta gazteentzako liburuen editore gisa. Hainbat egile katalanen lanen kritika eta itzulpena egiteaz gain, hainbat eleberri eta ipuin argitaratu ditu, eta askotan saritu dute. Sari Nazionalak eskuratu ditu "haurrentzako liburuei buruzko kritika", "Itzulpena" eta "komiki-gidoiak" ataletan. Hitzaldi ugari eman ditu, artikulu ugari idatzi ditu eta haur eta gazteentzako literaturari buruzko hainbat forotan parte hartu du. Municheko Jugendbibliothek-eko bekaduna izan zen eta Europako lau herrialdetako argitaletxeek parte hartzen duten haur-narratibako "Europa Sariaren" bultzatzailea.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Jose Mendibe Sueskun

**Jose Mendibe Sueskun** (Ledea, Nafarroa Garaia, 1836ko urtarrilaren 11 &ndash; Sanandere, Kantabria, 1906ko martxoaren 13) idazlea, irakaslea eta jesuita izan zen.

## Biografia 
Filosofia eta Teologiako irakaslea izan zen Poianan (Frantzia), jesuitak Espainiatik kanporatu zituzten garaian, 1868ko Iraultzaren garaian, eta Oñan (Burgos). Fiesolera (Italia) deitu zuten, Jesusen Lagundiaren kuria orokorrera, jesuiten ikasketa sistema berrantolatzeko.

1896tik ia erabat galdu zuen ikusmena eta Burgosko eta Sanandereko jesuiten elizetan konfesatzeari ekin zion.

Idazle gisa, batez ere, Filosofiako eskuliburuen zazpi liburukiko sortagatik ezagutzen da. Liburu horiek Espainiako eta Iberoamerikako unibertsitateetan nabarmen zabaldu ziren, eta oso estimatua izan zen garai haietan modernotasuna izateagatik. Latinera itzuli zuen, mintegi eta erlijio-etxeetan erabiltzeko. Hizkuntza horretan idatzi zituen *Institutiones Theologiae Dogmatico-Scholasticae*.

Apologista lana *La Ciencia Cristiana* aldizkarian argitaratutako artikulu batzuekin hasi zuen, geroago *La Religión Católica vindicada de las imposturas racionalistas* izeneko liburukian bateratu zuena.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak
Aitor Badiola (abeslaria)

**Aitor Badiola** (Donostia, 1949) euskal abeslaria. Lanbidez taxilaria zen.

## Diskografia 
Hauek dira Badok webgunean jasotakoak:
* 1972: *Aitor Badiola* singlea. Edigsa, Herri gogoa.
* 1977: *Ongi egin duk / Itasoan preso* singlea. Elkar. Jean Garin musikariarekin batera. Hau bere lan ezagunena izan zen.
* 2000: *Naizena izan arte*. Irusta.
* 2007: *Noiz*. Autoedizioa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Ledea)

**Jasokundeko Andre Mariaren eliza** Ledea udalerrian XVIII. mendeko kristiau eliza bat da.

## Eraikina 
Eliza honek hiru habearte ditu, lau pilare karratu eta burualde zuzena, ertz-gangaz eta gurutzaduraren gaineko kupulaz estalia. Elizaren gaur egungo egitura XVIII. mendeko eraberritze baten ondorio da, Erdi Aroko eliza batetik abiatuta. Eliza horren aztarna gotikoak geratzen dira koruan -arku fajoi zorrotz bat dorrearen azpian eta ate zorrotz bat- eta kanpoaldean, non portada erromaniko bat dagoen, lekuz aldatuta. Azkenik, XIX. mendean, alboetako habearteak oinaldera handitu ziren zati berri batekin, eta arkupea eraiki zen.

Elizako altzarien pieza aipagarria erretaula nagusi barrokoa da, XVIII. mendearen lehen erdikoa. Erretaula horretan, Juan Huitzi Ituren eta Juan Berroeta Zangozako maisuen 1630 inguruko aurreko erretaulako erliebe errenazentistak daude, Kristoren Haurtzaroko eta Pasioko eszenak eta apostoluen irudiak irudikatzen dituztenak. XVIII. mendeko polikromiari eusten dio. Erretaularen buruan, alabastro polikromatu gotikoko irudi bat dago, *Belengo Andre Mariaren* izenpean gurtzen dena.

XVIII. mendean Jesusen Bihotzaren erretaula datatzen da eta XIX. mendean Arrosarioko Ama Birjinaren eta Kristoren erretaulak, estilo neoklasikokoak. Azken erretaula horren titularra espresibismo argiko XVI. mendeko irudia da. Irudi solteak eta zilargintzako pieza batzuk gordetzen ditu. Parrokiaz gain, San Martin eta San Bartolome ermitak daude herrigunearen mugetan.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Ledea

## Kanpo estekak
Ledeako zubia

**Ledeako zubia** Urraul ibarreko Ledea udalerrian XX. mendeko hormigoiezko zubi bat da, Irati ibaiaren gainean.

Euskal Herrian hormigoi armatuz egindako lehen zubia izan zen, eta lehenetarikoa Iberiar Penintsulan.

## Historia 
Deabururen zubia suntsitu zenetik, herri hau oso gaizki komunikatuta egon zen XIX. mende osoan, ia isolatuta eta Leireko mendilerroak iparraldean eta Irati ibaiak berak hegoaldean itxita. Ibaia zeharkatzeko, pertsonentzako txalupa bat eta gurdietarako egurrezko putzu txiki bat erabiltzen ziren.

Nafarroako Foru Aldundiak 1905ean iragarri zuen beharrezkoa zen Irati ibaiaren gaineko zubia eraikiko zela. Inauguratu eta hiru urtera, zubi berria, gainera, trenbide elektrikoa igarotzeko erabiliko zen, El Irati S.A. zur-enpresaren Iruñea-Zangoza.

## Erreferentziak 
* 

## Ikus, gainera 
* Ledea
* Irati ibaia

## Kanpo estekak
Robert Smithson

**Robert Smithson** (Passaic, New Jersey, 1938ko urtarrilaren 2a - Amarillo, Texas, 1973ko uztailaren 20a) estatubatuar land art eta arte kontzeptualen artista izan zen.

Margolaritza eta marrazketa ikasketak egin zituen New Yorken.  Bere ibilbidearen hasieran margolaria izan zen eta marrazkiak eta collageak egin zituen arte katolikoaren eta pop artearen eraginekin. 

1964tik aurrera minimalismoen mugimenduarekin bat egin zuen. 1967tik New Jerseyko industrialdeetan instalazioak egiten hasi zen. Industria-aurriak eta paisaia desitxuratuak ere landu zituen.

1973an hil zen hegazkin istripuan.

Emmen Smithson Broken Circle.JPG|*Broken Circle*, Emmen, Herbehereak
Emmen Smithson Spiral Hill.JPG|*Spiral Hill*, Emmen, The Netherlands
Image:Spiral-jetty-from-rozel-point.png|*Spiral Jetty*, Utah, AEB
Partially Buried Woodshed Plaque.jpg|*Partially Buried Woodshed* plaka, Kent, OH, AEB
Partially Buried Woodshed Remains.jpg|*Partially Buried Woodshed*, hondarrak, Kent, OH, AEB

## Kanpo estekak
Sam Jones

**Samuel "Sam" Jones** (Wilmington, Ipar Carolina, 1933ko ekainaren 24a - Boca Raton, Florida, 2021eko abenduaren 30a) estatubatuar saskibaloi jokalaria izan zen.

1957tik 1969ra NBAn jokatu zuen Boston Celtics taldean. Bill Russell eta K. C. Jonesekin batera Boston Celtics taldeak 1959tik 1966ra jarraian lortu zituen zortzi txapelketak irabazi zituen. NBAko hamar txapelketa irabazi zituen, eta Bill Russellek bakarrik gainditu zuen hamaikarekin.
Pupetta Maresca

**Assunta Maresca** (Castellammare di Stabia, 1935eko urtarrilaren 19a-Ib., 2021eko abenduaren 29a), **Pupetta** ("Panpintxo") eta "Madame Camorra" izengoitiez ezaguna, Italiako Camorraren partaide ezaguna izan zen. 1950ean mundu osoko egunkarietan agertu zen haren senarraren hiltzailari hil eta gero. Camorraren partaide batzuen bikotekidea, filme batean hartu zuen parte, Renato Parraviciniren *Crimen en Posillipo*. Gaztea zenean Edertasunaren erregina izan zen.

## Pupetta zineman 
Pupetta Maresca biografia film desberdinetan jasoa izan da: 
* *La sfida* (*El desafío*) (1958). Zuzendaria, Francesco Rosi. Pascalone eta Pupetta Marescaren historian oinarrituta. Rosanna Schiaffinok Marescaren pertsonaia interpretatu zuen. 
* *Il caso Pupetta Maresca* (1982) (telefilm). Alessandra Mussolini Pupetta Marescaren papera egin zuen. Maresca filmarekin ados ez eta filmak hamabi urte behar zituen zabaldua izateko. 1994an filma Rai 3 telebistan eman zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Pupettari buruzko artikulua.
Consuelo Uranga

**Consuelo Uranga**, ***Gorria*** ezizenez ezaguna (Rosales, Mexiko, 1903 - Mexiko Hiria, 1977ko azaroaren 10a), komunista sortzailea izan zen Mexikoko Alderdi Komunistan (PCM), eta aitzindaria emakumeen botoa aitortzeko borrokan.

## Ibilbidea 
Valentín Camparekin eta Hernán Laborderekin batera, Mexikoko Langileen Alderdi Nekazaria sortu zuen, PCMtik kanporatu ondoren, León Trotskiren hilketaren errua jaso ondoren. Consuelok Zumardia Zentraleko sarraskia ikusi zuen 1952an eta ikasleen mugimenduaren adierazpenetan parte hartu zuen.

Jesús Vargas historialariaren arabera, Consuelo Mexikoko feminista batzuek baino ez dute ezagutzen, PCMtik kanporatzeko unean, epairen bat balitz bezala kanporatu baitzuten historiatik.

thumb|Meategietako langileen monumentua, Nueva Rosita, Coahuila|266x266px

1951n Consuelok Nueva Rositako meatzarien eta karabanen greban parte hartu zuen, baita Miguel Henríquez Guzmánen kanpainan eta hauteskunde-iruzurraren ondorengo protestetan ere. José Vasconcelosen hauteskunde-kanpainan ere parte hartu zuen.

Urangak Espainiako Gerra Zibilean laguntza eman zien herrialdean zehar elkartasuna eskatzen ibili ziren Espainiako brigada errepublikanoei.

## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak
Iguazú (departamendua)

**Iguazú** Argentinako Misiones probintziako ipar-mendebaldean dagoen departamendua da. Eldorado, Manuel Belgrano jenerala departamenduekin eta Muga Hirukoitza osatzen duten Brasil eta Paraguaiko herrialdeekin egiten du muga. Departamenduak 2.736 km²-ko azalera du, probintziako guztizkoaren % 9,21aren baliokidea. 82.227 biztanle ditu (2010eko INDEC erroldaren arabera).

### Babestutako eremuak 
* Esperanza Probintzia Parkea
* Iguazu Parke Nazionala
* Puerto Peninsulako Probintzia Parkea
* Urugua-í Probintzia Parkea
* Uruzuko Probintzia Parkea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
El Rey (abestia)

***El Rey*** () rantxera estiloko Mexikoko abesti ezaguna da. José Alfredo Jiménezek idatzi zuen.

## Bertsioak 
José Alfredo Jiménezek lehenengoz interpretatu zuen, gero Pedro Vargasek, gero Vicente Fernández charro kantariak eta gero María Dolores Praderak, Luis Miguel abeslari erromantikoak, Mateo Blancok eta Charlie 3 punk talde argentinarrak.

Maná talde mexikarrak eta Andrés Calamaro abeslari argentinarrak abesti honen zuzeneko bertsioak egin zituzten eta Plácido Domingo tenorrak *100 años de mariachi* bere 1999ko albumean sartu zuen.

Mario Moreno "Cantinflas" aktoreak *El barrendero* bere azken filmerako ere bertsionatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Si nos dejan

***Si nos dejan*** bolero rantxera estiloko Mexikoko abesti ezaguna da. José Alfredo Jiménezek idatzi zuen.

## Bertsioak 
José Alfredo Jiménezek lehenengoz interpretatu zuen eta gero hainbat mexikar kantariek bere bertsioak egin zituzten. Kanpotarrek ere bertsionatu zuten, tartean Amanda Miguel, Bertín Osborne, Claudia de Colombia, Fernando Villalona, Massiel, Moncho, Olimpo Cárdenas, Placido Domingo, Rocío Dúrcal, Rubby Pérez, Shaila Dúrcal, Tamara edota Vicky Carr..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La bamba

***La bamba*** Mexikoko abesti tradizional oso ezaguna da. Jatorri ezezaguna du. Son jarocho estilokoa, Veracruz estatuko ereserki ez ofiziala da.

Bertsio komertzialik zabalduena Ritchie Valensek egin zuen, 1958an. Arrakasta lortu du mundu mailan, eta 1987an Los Lobos taldearen bertsioa Billboard Hot 100 sarietan lehen postua lortu zuen espainierazko lehen abestia izan zen, Ritchie Valensen bizitza kontatzen zuen *La Bamba* filmeko abesti nagusia izan baitzen.

## Hitzak 
*La bamba*n kantatzen diren bertsoak oso gai zabalekoak dira: emakumeei abesten zaie, harreman sentimentalak oro har, edota jarochoen (veracruztarren) bizitzan gertatzen diren egoera barregarriei. Ia bertsio guztietan agertzen diren esaldiak dauden arren, abestiaren egiturak berak aldaera pertsonalak sartzera gonbidatzen du, bat-bateko bertsoak barne. Honako hauek daude ia bertsio guztietan:

*"Para bailar la bamba*
*Para bailar la bamba*
*Se necesita una poca de gracia*
*Una poca de gracia y otra cosita*
*Ay arriba y arriba, ay arriba y arriba*
*y arriba iré, yo no soy marinero*
*Yo no soy marinero. Soy capitán.*
*Soy capitán. Soy capitán.*
*Bamba, bamba*
*Bamba, bamba*
*Bamba, bamba."*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Komodoko Parke Nazionala

**Komodoko Parke Nazionala** Sondako uharte txikietan dago, Mendebaldeko Nusa Tenggara eta Ekialdeko Nusa Tenggara probintzien arteko mugan, Sumbawatik ekialdean eta Indonesiako artxipelagoko Flores uhartetik mendebaldean. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1991n.

Komodo, Rinca eta Padar hiru uharte handiek osatzen dute parke nazionala, baita beste uharte txiki ugariek ere, Gili Motang eta Nusa Kode, esaterako. Uharte horiek jatorri bolkanikoa dute eta bertan 4.000 pertsona inguru bizi dira.

Parke nazionala 1980ko martxoaren 6an sortu zuten, **Komodoko dragoia** (*Varanus komodoensis*) babesteko helburuarekin. Gerora, helburua eskualdeko flora eta fauna babeste aldera zabaldu zen, itsas eremuak barneratuz. Azalerak (itsasokoa eta lurrekoa) 1.817 km² inguru hartzen ditu, eta horietatik 603 km² lurrekoak dira. Nahiz eta proposatutako luzapenek 2.321 km²-ko azalera lor zezaketen. 2011ko azaroaren 11n Komodoko Parke Nazionala Munduko Zazpi Mirari Naturaletako bat izendatu zuten. Komodoko dragoia 3 m inguruko luzera eta 70 kg inguruko izakia da.

## Irudiak 

Komodo Islands.jpg||
Rinca Island.jpg|
Komodo Dragon Eating Rinca.jpg|
Komodo dragon stalking deer.png|
Kanawa Island.jpg|

## Kanpo estekak 
* Página Oficial del parque nacional de Komodo. 
* Komodo-gateway.org 
* Cruceros por Komodo
Bésame mucho

***Bésame mucho*** Mexikoko abesti ezaguna da. Consuelito Velázquez piano-jotzaile eta konpositore mexikarrak 1932an idatzi eta 1940an estreinatu zuen. Musika latinoaren historiako abestirik garrantzitsuenetako bat da. Abestia Consuelito Velázquez idatzi zuen eta Emilio Tuero izan zen abesten lehena. Denborarekin, abestia artista batetik bestera joan zen moldaketa ezberdinekin, Lucho Gatica eta Pedro Infanteren bertsioak ezagunenetako batzuk izanik, baita The Beatlesen ingelesezko bertsioa ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
La cucaracha

***La cucaracha*** () Mexikoko abesti tradizional oso ezaguna da.

## Jatorria 
Bere jatorria ezezaguna da. Fernán Caballerok 1859an aipatu zuen abestia Espainian, eta, ziur aski, 1818 inguruan ere abesten zuten. Jatorri espainiarrekoa izan zitekeela uste badute ere, ez dago hori ziurtasunez baieztatu ahal izateko iturri fidagarririk. Abestiak ospea lortu zuen Mexikoko Iraultzaren garaian, XX. mendearen hasieran.

## Hitzak 
Hainbat hitz ezberdinak ditu, tradizionalagoa honakoa da:
:*La cucaracha, la cucaracha*
:*ya no puede caminar;*
:*porque no tiene, porque le falta*
:*la patita de atrás.*

Edonola ere, ezagunena honakoxea da:

:*La cucaracha, la cucaracha*
:*ya no puede caminar;*
:*porque no tiene, porque le falta*
:*marihuana que fumar.*

## Euskaraz 
Ruper Ordorikak "Labexomorro" izenburuaz euskarazko bertsioa abestu du. 2008ko ''Hamar t'erdietan'' albumean grabatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Gaztelaniazko bertsioa.
* Ruper Ordorikaren bertsioa.
Jessica Henwick

**Jessica Yu Li Henwick** (Surrey, Ingalaterra, Erresuma Batua; 1992ko abuztuaren 30a) aktore ingelesa da,  HBOren *Game of Thrones* telesailean Nymeria Arenaren papera egiteagatik ezaguna; Jessika Pava, *Star Wars VII. Atala: Indarraren Iratzartzea*, eta Colleen Netflixen *Iron Fist*en.

## Biografia 
Henwick Surreyn, Ingalaterran, jaio eta hazi zen, Singapurren jaiotako ama txinatar baten alaba eta Zambian jaiotako aita ingeles baten alaba. Aita, Mark, autorea da, eta ama negozio minoristatik erretiratuta dago. Redroofs Antzerki Eskolan eta Gazteriaren Antzoki Nazionalean trebatu zen.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lyna Khoudri

**Lyna Khoudri** (: Aljer, 1992) Aljerian jaiotako aktore frantsesa da.

## Biografia 
Khoudri 1992an jaio zen Aljerian, aita kazetari zuen Aljeriako telebistan bat eta ama biolinista zen. Bera haurra zela familia erbesteratu gisa joan zen Aubervilliers-era (Frantzia), Aljeriako gerra zibilean, aita lanbideagatik arriskuan zegoelako. 

Sofía Djamak zuzendutako *Les Bienheureux* filmean egindako lanagatik (2017), aktore onenaren Orizzonti saria irabazi zuen Veneziako Nazioarteko Zinemaldian. 2020an, *Papicha* filmean egindako lanagatik, etorkizun handieneko aktoreari Cesar saria irabazi zuen.

## Filmografia 
### Zinema 
* 2016 : *Polina, danser sa vie*
* 2017 : *Les Bienheureux*
* 2017 : *La fête est finie*
* 2017 : *Luna*
* 2019 : *Papicha*
* 2019 : *Hors normes*
* 2020 : ''Qu'un sang impur...*
* 2020 : *Gagarine*
* 2021 : *Haute Couture*
* 2021 : *The French Dispatch*
* 2021 : *La Place d'une autre*
* 2022 : *Nos frangins*
* 2022 : *Novembre*
* 2022 : *Houria*
* 2023 : *Les Trois Mousquetaires : D'Artagnan*
* 2023 : *Une zone à défendre*
* 2023 : *Les Trois Mousquetaires : Milady*
* 2024 : *L'Empire*
* 2024 : *Roll*

### Telebista 
* 2014 : *Joséphine, ange gardien*
* 2016 : *Deux flics sur les docks*
* 2019 : *Les Sauvages''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
HIESaren Aurkako Nazioarteko Eguna

**HIESaren Aurkako Nazioarteko Eguna** abenduaren 1ean ospatzen da, eta GIB/HIESaren pandemiaren aurkako aurrerapenak ezagutaraztea du helburu. 2020ko HIESaren Aurkako Nazioarteko Egunaren leloa "Elkartasun globala, erantzukizun partekatua" da.

## Historia 
[thumb| [Buenos Airesko obeliskoa|Buenos Aireseko (Argentina) obeliskoa kondoia jantzita, 2005eko abenduaren 1a ospatzeko.]]1988ko abenduaren 1ean ospatu zen lehenengoz. Osasun Ministroen Nazioarteko Biltzarrean, 1988a "HIESari buruzko Komunikazio eta Lankidetzaren Urtea" izendatu zuten. 

Munduko Osasun Erakundeak (OME) abenduaren 1a HIESaren Aurkako Borrokaren Nazioarteko Eguna deklaratzeko promosamena egin zuen eta Osasunaren Nazioarteko Batzarraren eta NBEren Batzar Nagusiaren babesa izan zuen.

1988ko urriaren 27an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 43/15 Ebazpenean abenduaren 1a HIESaren Aurkako Borrokaren Nazioarteko Eguna izendatu zuen OMEren proposamena aurrera eramanez.

1988tik 2004ra, ONUSIDAk HIESaren Aurkako Nazioarteko Eguna antolatzearen ardura zuen, baina 2005etik aurrera WAC-World Aids Campaign erakunde independentearen esku utzi zuen.

## Etimologia 
2011n ONUSIDAK egunaren izena aldatu zuen, "borroka" hitzak gerra kutsua zuelakoan "ekintza" hitza proposatuz.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* GIB
*ONUSIDA - GIB/HIESaren gaineko Nazio Batuen Programa Bateratua
*HIESaren Nazioarteko Elkartea (IAS)
*Malariaren Mundu Eguna

## Kanpo estekak 
* HIESaren Aurkako Nazioarteko Egunaren gune ofiziala
*ONUSIDAren webgune ofiziala
Erromatar-Persiar gerrak

**Erromatar-Persiar gerrak,** - Erromatar-Iraniar gerrak, Erromatar-Sasandar gerrak edo Bizantziar-Sasandar gerrak bezala ezagunak ere -, III. eta VII. mendeetan Erromatar Inperioak, -gero Bizantziar Inperioa-, Sasandar Inperioarekin izandako gatazka militarrak izan ziren. Ia etengabe borrokatu ziren aldi horretan, nahiz eta aldi luzeak egon ziren elkarrekin modu baketsuan (batez ere V. mendean). Erromatar eta pertsiar gerretako baliabideen gastua handia izan zen bi inperioentzat.

Gatazkak III. mendean hasi ziren, Sasandar Inperioaren sorrerarekin, eta Heraklio enperadorearen kanpaina garailearekin amaitu ziren, 628-630ean. Operazio militarrak bereziki gogorrak izan ziren Xapur I.aren garaian (240/242-272), Xapur II.aren garaian (309-379), Kosroes I.aren garaian (531-579) eta Kosroes II.aren garaian (590-628). Erasoak erromatarren zein persiarren aldekoak izan ziren. Bizantzio eta Persiaren arteko azkeneko gerrarik  handienaren ondoren (603-628) bi potentziak, agortuak, islamaren hedapenaren biktima izan ziren, Sasandar Inperioa erabat suntsitu eta Bizantziar Inperioaren ekialdeko probintziez jabetu zelarik. Gertaera honek Antzinaroaren amaiera adierazten du.

## Gorgan Harresi Handia 
'Suge Gorria' izenez ezaguna bere adreiluen koloreagatik, Gorgango Harresi Handia munduko defentsa-eraikinik luzeenetakoa da, ingeniaritza-lan sofistikatua eta sasanidar garaiko sekretu asko gordetzen dituena. Momentuz, 200 kilometroko tartea identifikatu dute arkeologoek. Erromatar edozein harresi baino luzeagoa eta Txinako Harresi Handia baino mila urte lehenago eraikia. Iturri historikoek diotenez, Gorgango harresiak 300 kilometroko luzera zuen, Kaspiar itsasoan hasten zen eta Merv hiriraino jarraitzen zuen (Turkmenistanen).
Fitxategi:Byzantine and Sassanid Empires in 600 CE.png|Bizantziar eta Sasandar Inperioak (600)
Fitxategi:Roman-Persian Frontier in Late Antiquity-ar.svg|Erromatarren eta sasandarren arteko mugak
Fitxategi:Turkmenistan Merv.jpg|Merv hiria
Fitxategi:Gorgan-e-Difar.svg|Gorganko Harresi Handia
Fitxategi:Great Wall of Gorgan - panoramio (1).jpg|Gorganko Harresi Handia
Fitxategi:Great Wall of Gorgan 20160522 10.jpg|Gorganko Harresi Handia
Fitxategi:Great Wall of Gorgan 20160522 04.jpg|Gorganko Harresi Handia
Fitxategi:Sassanid plate.jpg|Sasandar platera
Fitxategi:SassanidWomanZorastrianism.jpg|Sasandar emakumea
Fitxategi:ByzantineBronzes.jpeg|Bizantziar moneta

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Los persas emplearon las primeras armas químicas en el siglo III (El País, 2009)
* El Imperio Persa Sasánida. De la lucha con Roma, a la derrota frente al Islam.(Bideoa, 2017)
Mistérios de Lisboa

***Mistérios de Lisboa*** () 2010eko film portugaldarra, Raúl Ruiz zinemagile txiletarrak zuzendua, Camilo Castelo Brancok 1854an idatzitako eleberri batean oinarritua. Filmak lau ordu pasa irauten ditu, 272 minutu zehazki, eta hori dela-eta herrialde batzuetan lau ataleko telebistako telesail gisa banatu zen.

## Argumentua 
Lisboa eta inguruetan, XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen hasieretan, pertsonaia batzuen bizitza elkarlotuak ageri zaizkigu, inguru aristokratiko batean gehienbat, baina Europan garai hartan gertatzen ari ziren eraldaketa sakonen kontestuan.

Pertsonaia horien amodio ezinezkoak, ume sasikoak, hilketak, ezinikusiak... pertsonaia bakoitza sekretuz beteriko mundua da, haien iraganean murgil egingo dugu eta elkarrekin gurutzatzen diren lerro franko aurkituko, filmaren ardatza delarik inbestigatzaile lanetan eta intrigetan ibiltzen den Aita Dinis apaiza.

## Aktoreak 
* Adriano Luz : Aita Dinis
* Maria João Bastos : Angela de Lima
* Ricardo Pereira : Alberto de Magalhaes
* Clotilde Hesme : Élisa de Montfort
* Julien Alluguette : Benoît de Montfort
* Léa Seydoux : Blanche de Montfort
* José Afonso Pimentel : Pedro da Silva
* Melvil Poupaud : Ernest Lacroze
* Sofia Aparício : Penacovako markesa
* Malik Zidi : Armagnac
* Margarida Vila-Nova : Alfarelako markesa
* Cleia Almeida : Francisca
* Albano Jerónimo : Santa Barbarako kondea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nilofar Bayat

**Nilofar Bayat** (Kabul, Afganistan, 1990) afganiar abokatu eta gurpil aulki gaineko saskibaloi jokalaria da. 

## Biografia 
Nilofar Bayatek bi urte zituenean, talibanek jaurtitako misil batek bere familiaren etxean jo zuen; neba hilik gertatu zen, bera eta aita berriz, zaurituta. Berak hanka bat galdu zuen eta bizkarrezurrean ere zauri larriak jasan zituen. Urtebetez egon zen ospitaleratua.

## Ibilbidea 
Hamid Karzairen presidentetzan, zuzenbidea ikasteko aukera izan zuen eta abokatu egin zen. Publikoki talibanen aurkako jarrera hartu zuen eta emakumeen eta, bereziki, emakume ezinduen eskubideen alde lan egin zuen. Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordean ere jardun zuen.

Gurpil-aulkiko saskibaloia praktikatzen hasi zen gizonak jokatzen ikusi ostean.Ondoren, Afganistango selekzioaren sorreran lagundu zuen, kapitain bihurtuz.Talde honek 2017an bere lehen lehiaketetan parte hartu zuen. Jokalari afganiarrak Tokioko Joko Paralinpikoetarako sailkatzen ere saiatu ziren.

2021eko abuztuan, talibanek Kabul hartu ondoren, Nilofar Bayatek bazekien arriskuan zegoela: *Hil egin ahal naute, bideo askotan agertzen bainaiz talibanez, saskibaloiaz hitz egiten zein Afganistango emakumeen martxetan parte hartzen*. Arriskuaren aurrean jaoterritik alde egiten saiatu zen. Kabulgo aireportuan aterpea hartzen ari zela, talibanekin egin zuen topo eta ekipajea konfiskatu zioten. Zenbait kazetarik eta saskibaloi taldek egindako kudeaketari esker Nilofar Bayatek eta bere senarrak Kabuldik irten eta Espainian errefuxiatzea lortu zuten, Torrejón de Ardozeko aire basean lurreratuz Dubain geldialdia egin ostean, Bilbora heldu ziren Bidaideak saskibalio taldeak kontratatu zuen, baita bere senarra ere, Ramesh Naik Zai, kirol bereko Afganistango gizonezkoen selekzioko kidea. Prentsaurrekoa emanez, nazioarteari eskatu zion kezkatzeko Afganistan eta bertako herriaren patuaz, eta esan zuen.*Talibanak ez dira aldatu* 

## Aitorpenak 
* Nilofar Bayat izan zen 2022ko Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldiaren 19. edizioaren kartelaren protagonista. Afganistango emakumeen eskubideen alde jarduten du ‘Free Women for Afghanistan’ proiektuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Nilofar Bayat: *Bizitza duin baten bila* Berria, 2021.10.05
Geraldine Finlayson

**Geraldine Finlayson** antropologo eta zoologo gibraltarra da, John Mackintosh Hall-eko zuzendaria, Gibraltarko Ikerketarako Institutuko zuzendaria eta Gibraltarko Museoko laborategiko buru zientifikoa. Clive Finlaysonekin ezkonduta dago eta seme bat du.'

## Bizitza akademikoa 
2008an, Anglia Ruskineko Unibertsitatean (Cambridge, Erresuma Batua) lortu zuen doktoretza honako tesiarekin: «Klima, landaretza eta biodibertsitatea: Iberiar penintsularen hegoaldeko eskala anitzeko azterketa».

Urte askoan, Finlayson-ek Neandertal gizakiak Gibraltarren duen presentzia aztertu du, eskualdean zenbait indusketa egin ondoren, ur azpian barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mazedoniar Gerrak

**Mazedoniar Gerrak**, K.a. III. eta II. mendeetan Mazedonia eta Erromatar Errepublikaren arteko lau borroka armatuak dira. K.a. 168an bukatu ziren Mazedoniako azken porrota gertatu zenean. Erromatar Errepublikak anexionatua izan zen eta, horrela, Heleniar Greziaren independentzia bukatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Diplomatika

thumb|'De re diplomatica', diziplinaren sorrerakoa
**Diplomatika** (Antzinako grezieraz δίπλωμαtik hitzatik eratorria, hots, bitan tolesturiko papera) ikerketa historikoaren diziplina laguntzailea da. Edozein garaitan sortutako dokumentu ofizialen  edo *diplomen* izaera, egitura, sailkapena, balioa eta horien benetakotasuna edo faltsutasuna zehazteko helburua ere badu. Historiaz gain, bere ekarpenak lagungarriak dire ere beste hainbat diziplinatan, hala nola, Zuzenbidea, Artxibistika edo Filologia.. Era berean, hainbat espezialitate garatzen ditu, dokumentu-moten, jatorrizko erakundearen edo garaiaren arabera.

Horretarako kontuan hartzen ditu, besteak beste,  agiri  horien idazkera, hots, paleografia, gaia, egitura, euskarri fisikoa, filigranak, tintak,  zigiluak, sinadurak, hizkuntza eta klausulak. .

Dagoeneko XV. mendetik jorratzen zen,  Erdi Aroko monasterioetako eta Elizako dokumentuen azterketa kritikoaren bidez, askotan zalantzazko benetakotasun gutun eta diplomaz beteak baitziren horien agiritegiak. Hastapenetan erabakigarria izan zen Humanismoaren ekarpena eta iturrien azterketei emandako garrantzia. Beren eragina Erreformako eta Kontrarreformako historialariek jaso zuten, beren tesiak eta instituzioak defendatzeko. XVII. mendean dagoeneko sortua zen, Elizaren historiaren esparruan. 

Ildo horretatik,  Daniel van Papenbroeck kritikari jesuitari erantzunez, Jean Mabillonek, Saint-Maur Kongregazioko beneditarrak, historialari frantsesa, 'De re diplomatica' (1681) liburua idatzi zuen eta lan horri esker Diplomatikaren sortzaile gisa hartua izan zen. Bertan, XIII eta XVI mendeen arteko eskuizkribuen adibideak kopiatu eta aztertzen zituen.. 

Denbora luzez, diplomatika  diziplina elizgizonen lana izan zen neurri handi batean; Mendebaldeko Europan, Eliza Katoliko Erromatarraren dokumentuak izan ziren bere lehen aztergaia. XVII. eta XVIII. mendeetan erabilera zabala izan zuen jaurgoen-auzietan, Erdi Aroko dokumentuetan oinarrituta baitzeuden jabegoak eta ezbaian jartzen ziren jurisdikzioak iraultzeko helburuarekin. XIX. mendean bere bilakaera jarraitu zuen, argazkigintzak lagunduta, metodo historiko-kritikoaren, idazkeraren sailkapenaren eta sistematizazioaren azterlanaren eta sendotzearen testuinguruan..
XX. mendearen bigarren erdian, diplomatikaren lan eremuak aurrera egin zuen, historia kulturalean eta idazketaren erabileren historian oinarrituz eta garaiko agiritegien dokumentuetara eraman ikerketa. Egun, jarduera euskarri elektronikoan produkzioaren egiazkotasuna aztertezean datza, sortzaileetatik hasita, diziplinaarteko ikerketaren bidez.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Paleografia

## Kanpo estekak
Matilde Rodríguez Cabo

[thumb|[San Luis Potosí Mexikon]]
**Matilde Rodríguez Cabo Guzmán** (Las Palmas, San Luis Potosí, 1902ko uztailaren 17a &ndash; Mexiko Hiria, 1967ko irailaren 8a) mexikar medikua, psikiatra, idazlea, feminista, sufragista eta aktibista izan zen emakumeen eskubideen alde.

## Bizitza eta lana 
Mexiko hirira joan zen, eta han egin zuen lehen hezkuntza Coyoacángo “Protasio Tagle” eskolan. 14 urte zituela Eskola alemanean sartu zen, 1917tik 1921era. Ikastetxe horrek prestakuntza-ziurtagiria eman zion bosgarren mailara arte, eta, gainera, Alemania, Austria edo Suitzako edozein unibertsitatetan onartua izateko eskubidea ematen zion. 1922ko urtarrilaren 20an Medikuntza Eskola Nazionalean izena eman eta 1927an amaitu zuen karrera. 1928ko maiatzaren 11n eta 12an aurkeztu zituen azterketa teoriko eta praktikoak. Juárez ospitalean proba praktikoari eutsi zion. José Tomás Rojas doktoreari eskainitako *Tonizitate gastrikoa eta gastrotonometria* tesiaren alde egin zuen eta aho batez onartu zuten.

Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko Medikuntza Fakultateko ikasketak egin zituen 1929an, eta psikiatrian espezializatu zen Berlingo Humboldt Unibertsitatean 1929tik 1930era bitartean.

Bere garaiko «feminismo aurreratuaren» parte gisa, Mexikoko mugimendu feministaren aitzindari izan zen 1940ko hamarkadan, Esther Chaparekin eta María Lavalle Urbinarekin batera; testuinguru horretan, bere herrialdean hainbat erakunde sortu zituzten emakume eta intelektualen taldekoa izan zen, besteak beste, Emakumeen Aldeko Fronte Bakarra, non Esther Chapa, Refugio García, Esperanza Balmaneda eta Consuelo Urangarekin batera pertsonalitate ikusgarrienetako bat izan baitzen.

1932ko urriaren 8an La Castañedako Manicomioko Haurren Psikiatriako Pabiloiko buru izendatu zuten. Berak sustatu zuen zerbitzu hori, eta 25 urtetik gora  izan zen buru.

1933an sortu zuen ikaskuntza motelekoentzako, hau da, ikasteko arazoak zituzten biztanleentzako lehen eskola.

1936an, Ofelia Domínguez Navarrorekin batera, bere herrialdeko abortua despenalizatzeko erreformak proposatu zituen lehena izan zen, *La Mujer y la Revolución en el Frente Sozialista de Abogados* txostenaren bidez. Proposamen hori «abangoardian egon zen emakumearen autodeterminazioari buruzko nazioarteko eztabaidari dagokionez». Gainera, eugenesiaren eta abortatzeko eskubidearen aldeko ikertzaile ezaguna izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Swartberg

**Swartberg** (, ) Hegoafrikako mendilerroa da, Karoo Txikiaren iparraldean eta Karoo Kandiaren hegoaldean dagoena, Lurmutur Mendebaldea probintzian. Ekialde-mendebalde norabidea duten bi mendilerrok osatzen dute: Klein Swartbergek eta Groot Swartbergek. Seweweekspoortpiek (2.325 metro) da gailurrik garaiena. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jack Ruby

**Jack Ruby**, **Jacob Leon Rubenstein** jaioa (Chicago, 1911ko martxoaren 25a - Dallas, 1967ko urtarrilaren 3a) estatubatuar gaueko klubeko jabea eta Lee Harvey Oswalden hiltzailea izan zen.

Chicagon jaio zen familia judu batean, hamar anai-arrebetatik bosgarrena eta gaizkile gaztea izan zen. 1943tik Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen hegazkinen mekanikari gisa. 1947an Dallasera joan zen eta bertan gaueko eta striptease klubak kudeatu zituen.

Legez kanpoko jardueretan parte hartu zuen, hala nola legez kanpoko jokoetan, narkotikoetan eta prostituzioan, eta mafiako kide izan zen. FBIko informatzailea ere izan zen.

1963ko azaroaren 24an Lee Harvey Oswald (John F. Kennedyren hiltzailea) hil zuen tiroz.
[thumb|right|Ruby Oswaldi tiro egiten, [Robert H. Jacksonen argazkia]].
1964ko martxoan hilketagatik heriotza-zigorra ezarri zioten. 1966an, kondenaren aurkako apelazio-errekurtsoa onartu zen, eta beste epaiketa bat egiteko agindu zen. Ruby minbiziak jota hil zen epaiketa berria baino lehen.
Josefina Gómez Mendoza

**Josefina Gómez Mendoza** (Madril, 1942ko ekainaren 1a) geografo, idazle eta katedradun emeritu madrildarra da. 1984tik 1985era Madrilgo Unibertsitate Autonomoko errektore izan zen, eta unibertsitate horretako kargu zegoen lehen emakumea izan zen. Historiako Errege Akademiako akademiko osoa, 7 zenbakidun domina. 2002ko otsailaren 8an hautatua, 2003ko apirilaren 27an jabetu zen lanpostuaz.

## Bizitza 
Filosofia eta Letretan lizentziatua (Historia atala Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean 1974an). Filosofia eta Letretan doktorea (Historia eta Geografia Atalak unibertsitate berean).

1978an, oposizioz geografiako irakasle laguntzailea izan zen eta 1979an irakasle agregatua. 1981ean, Espainiako Geografia Katedra irabazi zuen sarrera-lehiaketa bidez.

1985etik 2012ra Analisi Geografiko Erregionaleko katedraduna izan zen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. 

2005eko ekainean, Madrilgo Karlos III.a Unibertsitateko *honoris* causa doktore izendatu zuten eta 2006ko otsailaren 3an izan zen.

2012ko irailean, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko katedradun emeritu izendatu zuten. 2012ko urrian, Madrilgo Unibertsitate Autonomoko irakasle emeritua, eta azaroan, *honoris causa* doktore, Lyongo Goi Eskola Normalean.

2003tik 2008ra bitartean eta 2008-2013ko hautapenezko estatu-kontseilaria izan zen, eta Parke Nazionalen Kontseilu Nazionaleko kidea (2008tik).

Espainiako Geografoen Elkarteko presidentea izan zen (1993-1997)

Komunikabide batzuetan parte hartu du, besteak beste, El País egunkarian.

## Liburuak 
Liburu hauek argitaratu ditu:
* 1977: *Henares Behereko landazabala Madrilgo aglomerazioan*
* 1977: *Nekazaritza eta hiri-hedapena*
* 1982: *Pentsamendu geografikoa*
* 1982: *Bidaiariak eta paisaiak*
* 1992: Espainiako mendien zientzia eta politika (1848-1936)
* 1999: Madrilgo paisaiak (Natura eta Landa Ingurunea)

## Sariak eta ohoreak 
* 2002ko ekainaren 14an: Alfontso X.a Jakitunaren Ordena Zibileko Gurutze Handia.
* 2009: Laneko Merezimenduaren Urrezko Domina.
* Madrilgo Unibertsitate Autonomoko urrezko domina.
* Frantziako Palmes Académiques.
* 2006: *honoris causa doktore* Madrilgo Karlos III.a Unibertsitatean.
* 2011: Fernando González Bernáldez saria. González Bernáldez Fundazioa.
* 2012ko urriaren 10a: *honoris causa doktore* Lyongo École Normale Supérieure.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Historiako Errege Akademia
Joseph Wirth

**Karl Joseph Wirth** (Freiburg im Breisgau, 1879ko irailaren 6a - *ibidem*, 1956ko urtarrilaren 3a) alemaniar politikaria izan zen. Alemaniako kantzilerra izan zen 1921etik 1922ra.

Matematika, natur zientziak eta ekonomia ikasi zituen Freiburgeko Unibertsitatean eta irakasle aritu zen.

Zentrum alderdi katolikoko kidea izan zen eta 1914an Reichstageko kide hautatu zuten. Lehen Mundu Gerran Gurutze Gorriko erizaina izan zen.

Azaroko Iraultzan Baden estatuko Finantza ministroa izan zen eta Finantza ministroa ere izan zen Hermann Müller kantzilerraren gobernuan 1920an. 1921eko maiatzean kantziler bihurtu zen demokraten (DDP) eta sozialisten (SPD) babesarekin. Bere gobernuak aliatuei konponketa ordainketak egiten jarraitu zuen.

Urrian dimisioa eman zuen Silesia Garaiko erreferendumaren aurka protesta egiteko, baina Friedrich Ebert presidenteak berriro agindu zion gobernua osatzeko. 1922ko apirilean, Rapalloko Ituna sinatu zuen Ebert-ekin. Azaroan lehen ministro kargua utzi zuen.

1929an Lurralde Okupatuetako ministro izendatu zuten eta 1931n Barne ministro.

1933an naziak boterera iristearen aurka agertu zen eta erbestera joan zen. 1949an Alemaniara itzuli zen eta Alemaniako Aliantza neutralistaren sortzaileetako bat izan zen.
Rinca uhartea

**Rinca uhartea** Indonesiako uharte txiki bat da Sondako uharte txikietan dagoena. Komodoko dragoiak gordetzeagatik da ezaguna. Administratiboki, Ekialdeko Nusa Tenggara (Indonesia) probintziari dagokio.

## Geografia 
Rinca mendebaldean Komodo uhartearen eta ekialdean Floresen artean dago.

## Kanpo estekak
Padar uhartea

**Padar uhartea** Indonesiako uharte txiki bat da, Sondako uharte txikietan dagoena. Administratiboki, Ekialdeko Nusa Tenggara (Indonesia) probintziari dagokio. Komodoko Parke Nazionalaren barruan dago.

## Geografia 
Padar mendebaldean Komodo uhartearen eta ekialdean Rincaren artean dago.

## Kanpo estekak
Banggai uharteak

**Banggai uharteak** (indonesieraz, **Kepulauan Banggai**), Toloko badian (Teluk Tolo), Bandako itsasoaren eta Moluka uharteetako itsasoaren arteko mugan, Indonesiako Sulawesi uhartearen ekialdeko muturrean, Indonesiako uharteen artxipelago bat dira, Peleng itsasarteak bereizten dituena.

123 uhartez osatuta daude, 5 handienak barne:

* Peleng (2.340 km²);
* Banggai uhartea (268 km²);
* Bangkurung (145 km²);
* Celebra Besar (84 km²);
* Labobo (80 km²).

Administratiboki, artxipelagoak Erdialdeko Sulawesi probintziako erregentzia bat osatzen du, hiriburua Banggai hirian duena, Banggai uharte homonimoan dagoena. Erregentziaren azalera 3.160 km²-koa da, 18.828 km² itsasoarekin.

Erregentzia hau ez da nahastu behar Banggai departamenduarekin, 1999an banandu baitziren, Buol eta Morowali erregentziekin batera.

## Garraioa 
Uharteetara itsasontziz hel daiteke Luwuketik, Banggai departamenduko hiriburu ohitik. Luwuk airez konektatuta dago Palurekin, Erdialdeko Sulawesi probintziako hiriburuarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisa Garrido Moreno

**Elisa Garrido Moreno** (Valentzia, 1985) artearen eta zientziaren arteko harremanetan espezializatutako ikertzailea eta irakaslea  da.

## Biografia 
Artearen Historian eta Teorian doktorea, Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. Artearen Historian (Valentziako Unibertsitatea, 2009) eta Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziaduna (Salamancako Unibertsitatea, 2012). Alexander von Humboldt bidaiari eta naturalistaren lanean, artea, zientzia eta paisaiaren pinturaren arteko elkarguneari buruzko doktore-tesia egin zuen Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Goreneko Zientziaren Historiako Departamentuan.

Madrilgo Karlos III.a Unibertsitatean ikertzaile kontratatu gisa lan egin du, Fulbright programaren ikertzaile gisa National Museum of Natural History  Smithsonian Institution (Washington DC, Estatu Batuak) delakoan, eta akademiko bisitari gisa Oxfordeko Unibertsitatean, non *Female Science and Visual Culture: Witches, Supporters and Heroines (Emakumeen zientzia eta ikusizko kultura: sorginak, jarraitzaileak eta heroiak)* ikerketa-proiektua gauzatu baitzuen.

*Arte y ciencia en la pintura de paisaje: Alexander von Humboldt* (Doce Calle, 2018) liburuaren egilea da, baita ikusizko kulturarekin lotutako hainbat argitalpenen egilea ere, zientziaren historiaren eta ikusizko praktika garaikideen bidez.

Madrilgo Unibertsitate Autonomoko irakaslea da. Arte-zientzia loturari eta emakumeek zientziaren historian duten zereginari buruzko dibulgazio zientifikoan dihardu. *#MujeresDivulgadoras: ciencia con voz de mujer (*#Emakumezko Dibulgatzaileak: zientzia emakume-ahotsean) 3. edizioan parte hartu du eta Principia Magazinen ohiko kolaboratzailea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elisa Garrido, ¿Por qué la ciencia necesita al arte? (Mestizajes, Donostia - San Sebastián, 2021)
* Elisa Garrido, Somos lo que vemos. De musas a científicas (Día Intenacional de los Museos, México, 2021)
* Elisa Garrido, Flores raras: arte y políticas de representación en el discurso científico. (Museo del Prado, 2021)
* Elisa Garrido, El efecto Matilda en la galería: mujeres en los museos de historia de la ciencia (Congreso MAN, 2020)
* Elisa Garrido, Historia de la ciencia a través del arte | UC3M (Noche de los Investigadores 2019)
* Elisa Garrido, Arte, ciencia y viaje: por qué Alexander von Humboldt revolucionó el relato de la naturaleza (Naukas, 2018)
* Elisa Garrido, Recuperando referentes femeninos en la ciencia "Brujas: malditas y reaccionarias" (Principia-Fundación Telefónica, 2018)
*Elisa Garrido elkarrizketa: *Arteak ere egiten dituen galderak egiten ditu fisikak* Berria, 2021.11.26
Peleng uhartea

**Peleng uhartea** 

Uhartean bost barrutiko hiriburu daude: Bulagi, Tataba, Liang eta Salakan Sambiut. Peleng uharteko jende gehienak kokondoak, batatak eraitetik edo arrantzatik bizi dira. Uharteko hiririk handienak Bonganang eta Basiano dira.

Banggai uharteen taldeko Peleng inguratzen duten uharte txikiagoetako batzuk Banggai uhartea bera, Bowokan, Labobo, Kebongan, Kotudan, Tropettenando, Timpau, Besar salue, Kecil salue, Masepe eta Bangkulu dira.

* Hiriak:
** Basiano
** Bongangang
** Bulagi
** Lolantang
** Lukpenenteng
** Luksagu
** Pelei
** Mumulusan
** Salakan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Faustino Villanueva Villanueva

**Faustino Villanueva Villanueva** (Esa, Nafarroa Garaia, Euskal Herria, 1931ko otsailaren 15a - Joyabaj, Quiché, Guatemala 1980ko uztailaren 19a) nafar apaiza eta misiolaria izan zen.

## Biografia 
Jesusen eta Mariaren Bihotz Santuen Kongregazioko apaiza, 1956an meza abestu zuen. Hiru urte geroago Guatemalara joan zen misiolari gisa, eta bertan egon zen 1980an hil zen arte. 1960tik 1996ra bitartean herrialdeak jasan zuen gerra zibilaren testuinguruan, sikari paramilitarrek hil zuten Joyabajeko parrokian, 1980ko uztailaren 19an.

Aste batzuk lehenago, ekainaren 4an, José María Gran Cirera bere kidea hil zuten, eta hurrengo urtean, otsailaren 15ean, torturatua izan ondoren, zorte bera izan zuen Juan Alonso Fernándezek, hau ere Bihotz Sakratuen Kongregaziokoak. «Hiru erlijiosoak zazpi katekista indigenekin batera beatifikatu zituzten Guatemalan, 2021eko apirilaren 23an». Esak Faustino Villanuevari monolito bat eskaini dio espazio batean, eta bertan jarri dute.

## Erreferentziak 
* Jesús L. Camblor, *Dieron su vida. Mártires M.S.C. en Centroamérica*. Valladolid, Sever-Cuesta, 1985.

## Kanpo estekak
GIB/HIESaren gaineko Nazio Batuen Programa Bateratua

**GIB/HIESaren gaineko Nazio Batuen Programa Bateratua** (**ONUSIDA** akronimoarekin ezagunagoa) Nazio Batuen Erakundearen programa bat da, HIESaren aurkako ekintzan hainbat agentzia espezializatuen jarduerak koordinatzeko. UNAIDS, ingelesez, 1996ean jarri zen martxan.

Zuzendari exekutiboa Winnie Byanyima da, Nazio Batuen Idazkari Nagusiordea, eta Geneva-n (Suitza) kokatua dago.

## HIESaren aurkako nazioarteko estrategia 
HIESaren aurkako nazioarteko estrategia 2021-2026 Garapen Jasangarrirako Helburuei eta 2030 Agendari lotuta dago eta desberdintasunak murrituz zerbitzuen irisgarritasuna hobetzea du helburu. 

ONUSIDAK urtero urtero HIESaren aurkako erantzuna handitzearen alde egin du, baina 2015a eta gero behin betiko erantzuna bilatzen du, 2030ean HIESaren epidemiarekin amaitu dadin. Horretarako, 2020rako 90-90-90 helburuak ezarri ziren, 2030era begira, helburuok 95-95-95 dira:

* 2030ean GIBarekin bizi direnen %90ak bere diagnostikoa ezagutzea.
* 2030ean bere diagnostikoa ezagutzen dutenen %90ak tratamendu antirretrobirala jasotzea.
* 2030ean tratamendua jasotzen dutenen %90 birusaren supresioa izatea (odolean ez detektatzea).

2021eko ekainean HIESAren gaineko goi-mailako batzarra  eta gero, Nazio Batuen Erakundearen Batzar Nagusiak deklarazio politiko berriaren berri eman zuen.

## Erakundeak 
ONUSIDArekin lan egiten duten NBEko agentziak hauek dira:

* ACNUR Errefuxiatuentzako NBEren Goi Komisarioaren Bulegoa
* UNICEF Haurrentzako Nazio Batuen Fondoa
* PMA Elikagaien Munduko Programa
* UNDP Garapenerako Nazio Batuen Programa
* UNFPA Nazio Batuen Populazioaren Funtsa
* UNODC Droga eta Delituen Kontrako NBEren Bulegoa 
* OIT Lanaren Nazioarteko Erakundea
* Unesco Hezkuntza, Zientzia eta Kulturarako Nazio Batuen Erakundea 
* OME Munduko Osasun Erakundea
* Munduko Bankua

## Laguntzaileak 
* HIESari, Tuberkulosiari eta Malariari aurre egiteko Nazioarteko Fondoa (Fondo Mundial)

## Fede oneko enbaxadoreak 
Fede oneko enbaxadoreen zerrenda:

* Victoria Beckham
* Vera Brezhneva
* Wanessa Camargo
* Toumani Diabaté
* Myung Bo- Hong
* Mette-Marit Norvegiakoa
* Ratu Epeli Nailatikau
* Aishwarya Rai Bachchan
* Yola Semedo
* Tailandiako Soamsawali Krom Muen Suddhanarinatha
* Mateus Solano
* Estefania Monakokoa
* Naomi Watts
* Lulu Haangala Wood

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* HIESaren Aurkako Nazioarteko Eguna
*HIESaren Nazioarteko Elkartea (IAS)

## Kanpo estekak 
* Unaids.org (ONUSIDAren gunea).
* 2006 Unaids.org (ONUSIDAren txostena HIESaren epidemia globalari buruzkoa).
* GreenFacts.org (HIESaren epidemiaren egoera eta erronkak, ONUSIDAren txostenaren laburpena, GreenFacts-ek egina).
Robert Loggia

**Salvatore "Robert" Loggia** (New York, 1930eko urtarrilaren 3a - Los Angeles, 2015eko abenduaren 4a) estatubatuar aktorea izan zen. Hirurogei urteko ibilbide izan zuen zineman eta telebistan. 1985ean Oscar Sarirako izendatu zuten.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Millet (Otomandar Inperioa)

***Millet*** Otomandar Inperioko komunitate konfesionalei erreferentzia egiteko erabiltzen den terminoa da. "Lege pertsonalari" buruzko auzitegi independenteei buruzkoa da; horien arabera, komunitate erlijiosoei (erretako juduei) beren burua sistema musulman nagusiaren barruan gobernatzeko baimena eman zitzaien. Komunitateek beren burua antolatu eta gobernatzen zuten, eta beren ordezkari gorenek obedientzia erakusten zioten sultanari. Tanzimat (1839-1876) erreforma otomandarren ondoren, terminoa legez babestutako gutxiengo talde erlijiosoak izendatzeko erabili zen, beste herrialde batzuetan nazio hitza erabiltzen den moduan. Millet hitza *millah* arabiar hitzetik dator eta hitzez hitz "nazioa" esan nahi du. Lege islamikoaren *millet* sistema erlijio-aniztasun aurre-modernoaren adibidetzat hartua izan da. Kontzeptua Ekialdeko Elizako komunitateentzat erabili zen IV. mendean Otomandar Inperioa ezarri aurretik.

## Kontzeptua 
*Millet*aren sistemak historia luzea du Ekialde Hurbila, eta oso hurbil dago musulmanak ez diren gutxiengoei buruzko arau islamikoetatik. Otomandar terminoak lege pertsonalari dagozkion auzitegi bereiziei egiten die erreferentzia (ezkontzak, herentziak, etab.), non gutxiengoei alderdi horretan beren kabuz antolatzeko aukera ematen zitzaien, otomandar gobernuaren ia inolako interferentziarik gabe, betiere musulmanik tartean ez bazegoen.

Pertsonak beren erlijio edo komunitate konfesionalen arabera zeuden beren *millet*aren mende, beren jatorri etnikoen ordez, *millet* kontzeptuaren arabera. *Millet* bateko buruzagiak, gehienetan jerarka erlijioso batek, sultan otomandarrari edo errege sasanidari, hurrenez hurren, jakinarazten zien. *Millet*ek botere handia zuten, beren legeak sortu eta beren zergak bildu eta banatzen zituztelako. Otomandar Inperioarekiko leialtasuna besterik ez zen eskatzen. *Millet* bateko kideak krimen bat egiten zuenean beste bateko kidearen aurka, kaltetutako aldearen legea aplikatzen zen. Hala eta guztiz ere, lege islamikoak *millet*ei ematen zien lehentasuna, musulman bat tartean zegoen liskar bat zenean. Eztabaida lege musulmanarekin, *sharia*rekin, konpontzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ahazteko eskubide

**Ahazteko eskubidea** *habeas datarekin* eta datu pertsonalen babesarekin, ohorerako, intimitaterako eta irudirako eskubidearekin eta sekretuen eskubidearekin lotutako kontzeptua da. Kontzeptu hori aplikatuz, informazioa ezabatu, blokeatu edo indexatzeko eskaerak egiten dira. Eskubide hau praktikan jarri da munduko hainbat lekutan, Europar Batasuna barne. 

Informazio hori egiazkotzat jotzen da, baina zaharkitutzat edo garrantzirik gabekotzat, denborak aurrera egin ahala. Kontzeptu horrek, batzuetan, talka egin dezake adierazpen- eta informazio-askatasunarekin.

Ahazteko-eskubidea edo ezabatze-eskubidea da herritarrek beren datu pertsonalak ezabatzeko eska dezaketenean, baldin eta datu horiek ez badira beharrezkoak jaso ziren xederako, baimena kentzen denean edo legez kanpo jaso direnean. Gainera, bilatzaileetan informazioa lortzeko estekak blokeatzeko eska dezakezu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Algetiko Parke Nazionala

**Algetiko Parke Nazionala** (georgieraz: *ალგეთის ეროვნული პარკი, algetis erovnuli parki*) Georgiako hego-ekialdeko eremu babestua da. Kvemo Kartli eskualdean dago, Tetritskaro udalerrian, Tbilisi hiriburu nazionaletik 60 bat km hego-mendebaldera.

Parke nazionala Algeti haranaren goiko partean zehar hedatzen da Trialeti mendilerroaren hegoaldeko magaletako basoetan, bere punturik garaiena Kldekari mendia delarik 2000 m-ko altueran dagoena. 1965ean sobietar gobernuaren menpe sortu zen parkea, Kaukasoko izeiaren eta Nordmann izeiaren ekialdeko mugak babesteko estatuko erreserba gisa. 2007an, parke nazional gisa berrantolatu zen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak