open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
NOR Ikerketa Taldea

**NOR ikerketa taldea** Euskal Herriko Unibertsitatekoa da. UPV/EHUko Parte Hartuz eta AFIT ikertaldeekin batera EMAN Prestakuntza eta Ikerkuntza Unitatea osatzen dute. Taldeak honako ikerketa-ildo hauetan egiten du lan: Europako hizkuntza gutxituak eta telebista, Euskal Herriko ikus-entzunezkoen egitura eta tokiko telebistak, Komunikabideak eta talde nortasunak. Horrez gain, harreman sendoak ditu Europako beste ikerketa talde batzuekin, bereziki *Mercator Media* nazioarteko taldearekin.
thumb|Behategia, euskal Komunikabideen behatokia
## Tirabirak 
[ezkerrera|thumb|[Tirabirak]]
Urteetan euskal gatazkaz komunikabideetan argitaratu izan diren binetak era masiboan batu zituen "Tirabirak" egitasmo transmedia sortu zuen EMAN Taldearekin (Josu Amezaga, Edorta Arana, Tania Arriaga, Patxi Azpillaga, Iñaki Barcena, Estitxu Garai, Sahatsa Jauregi, Libe Mimenza, Bea Narbaiza eta Mario Zubiaga). Egitasmoaren barruan hainbat elementu sartu ziren: ikerketa, erakusketa ibiltaria, artxibo interaktiboa, elkarrizketak, webdoka, ikastaroa, ekitaldiak…
## *Jainkoak ez dit barkatzen* 
thumb|*Jainkoak ez dit parkatzen*
Lezo Urreztieta marinelen historia sinesgaitza kontatzen duen *Jainkoak ez dit barkatzen* filma Donostiako Zinemaldian aurkeztu zuen. Martin Ugalde kazetariak jasotako materiala erabili zuen Josu Martinezek gidoia sortzeko.

## Kantatzen duten herriak jardunaldiak 
*Kantatzen duten herriak* izeneko jardunaldia antolatu zuen taldeak.thumb|Mercator sarea
## Sariak eta errekonozimenduak 
* 2020: Miren Artetxe Sarasola, NOR Ikerketa Taldeko kideak, Euskarazko Tesien Koldo Mitxelena Saria jaso zuen, Euskaltzaindiak eta EHUk banatzen dutena. Mirenek EHUn defendatu zuen *Ipar Euskal Herriko bertso-eskoletako gazteen hizkuntza ibilbideak: gazte identitateak, hizkuntza mudantzak eta legitimizazio prozesuak* izeneko doktore-tesia, Jone Miren Hernandez eta Josu Amezagaren zuzendaritzapean, 2020ko otsailean. [thumb|[Hekimen]]

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Frank Poole HAL 9000ren aurka

thumb|Partidaren garapenaren animazioa.
**Frank Poole HAL 9000ren aurka** fikziozko xake partida bat da, *2001: A Space Odyssey* filmean jokatzen dena Frank Poole astronautaren eta HAL 9000 superordenagailuaren artean. HALek hutsik egin ezin duenez, ez da harrigarria Poole garaitzea, nahiz eta eleberrian aipatzen den HAL %50ean irabazteko programatuta dagoela, astronauten aurkako partidatan emozioa ziurtatu ahal izateko.

Stanley Kubrick xakearen zalea zenez, beste film askotako xake-partidak ez bezala, honetan benetako partida bat dela ematen du, fitxen kokapenak zentzua duelako. A. Roeschen eta W. Schlageren artean Hanburgon 1910ean jokatutako partida bat dela ematen du.

Poolek eta HALek jokatzen duten xake partida inteligentzia artifizialaren eta ordenagailu bidezko xakearen aurrerapen testutzat hartzen da, filmaren estreinaldiaren garaian gorantza zihoazen eremuak.

## Partida 
**1. e4 e5 2. Cf3 Cc6 3. Ab5 a6 4. Aa4 Cf6 5. De2**
:Irekiera Ruy López irekieraren barruko Worrall eraso bat da.

**5... b5 6. Ab3 Ae7 7. c3 O-O 8. O-O d5**
:Mugimendu honekin peoi bat sakrifikatzen da, (ECO kodea C86). Zuriek onartzen badute, beltzek posizio aktiboa hartuko dute.

**9. exd5 Cxd5 10. Cxe5 Cf4 11. De4 Cxe5 12. Dxa8?**
:Mugimendu honek dama mugitzen du, eta baimentzen die beltzei erregearen aldea indartzea. Zuriak ere okerrago daude zaldunetako bat hartzen badute, Cd3 edo Ad6 eginez eman dezaketen erantzuna. Jokaldirik onena 12.d4 da, eta horri beltzek 12...Ab7 mugimenduarekin erantzun diezaiokete.

**12... Dd3!**
:13...Ce2+ mehatxagarria 14.Rh1 Cg3+ Xake mate baten aukerarekin ondoren.

**13. Ad1 Ah3!**
:Beltzek 13...Ag4 daukate, pieza bat irabazten, eta jarraian 14.Db7 Axd1 15.Txd1 Ce2+ 16.Rh1 Cg4 17.Df3 Dxf3 18.gxf3 Cxf2+; o 13...Ch3+, dama irabaziz eta, 14.gxh3 Axh3 mehatxu bikoitza, xake matearena eta Txa8. Partida une honetan ikusten da filmean, aurreko guztia ez baita ikusi.

**14. Dxa6?**
:Zuriek diagonal handia uzten dute, eta jokaldi fortzatu batean sartzen dira. Ondoren 14.Db7 c6 15.Dxe7 Axg2 16.Te1 Cf3+ 17.Axf3 Dxf3, matea ez dago urrun.

**14... Axg2 15. Te1 Df3**
:Hemen HALek notazio deskriptiboa erabiltzen du eta esaten du: *"Sentitzen dut, Frank, ematen du ez duzula ikusi. Dama alfil hirura, alfilak dama irabazten du, zaldunak alfila lortzen du eta xake mate."*

:Hau ez da zuzena bi zentzutan. Alde batetik, damaren mugimendua notazio deskriptiboan "dama alfil seira" izango litzateke, eta ez hirura; bestetik, HALen 15...Df3 16.Axf3 Cxf3# aldaerak ez du aipatzen zuriek erresistentzia beste bi jokaldiz egin dezaketela, adibidez 16.Dh6 eginez. Kritiko batzuek uste dute akats hau HALen funtzionamendu txarraren eta tripulazioari gezurra izateko gaitasunaren aurreikuspen bat dela.

**1–0**
:Poolek partida uzten du eta ez du HALen analisia eztabaidatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grégory afera

Grégory Villemin Lépanges-sur-Vologneko lau urteko haur bat izan zen.1984ko urriaren 16a, bere gorpua 7 kilometrora aurkitu zuten, Docellestik gertu, Vologne ibaian. Kasu hau **Grégory afera** () izenaz ezagutzen dute eta hainbat hamarkadatan zehar Frantzian nazio mailako estaldura zabala jaso du, non interes publikoa bereganatzen jarraitzen duen. Hilketa egun azaltzeke dago.

## Testuingurua 
1981eko irailetik 1984ko urrira, Grégoryren gurasoek, Jean-Marie eta Christine Villeminek, eta Jean-Marieren gurasoek (Grégoryren aitona-amonak), Albert eta Monique Villeminek, gutun anonimo ugari eta gizon baten telefono deiak jaso zituzten, Jean-Marierengatik delitu ezezagun batengatik mendeku hartuko zutela mehatxatuz.

## Hilketa 
1984ko urriaren 16ko 17:00ak pasatxo zirela, Villemindarren aurreko patioan jolasten ari ez zela konturatu ondoren, Christine Villeminek Grégoryren desagerpena salatu zion poliziari. 21:00etan, Grégoryren gorpua Vologne ibaian aurkitu zuten, eskuak eta oinak sokaz lotuta zituela eta aurpegian artilezko txano bat zuela.

Bernard Laroche, Jean-Marie Villeminen lehengusua, Murielle Bolle Larocheren koinataren arabera, hilketan parte hartu zuen, eta 1984ko azaroaren 5ean atxilotu zuten. Bollek geroago esandakoa zuzendu zuen, poliziak behartu egin zuela esanez.

1985eko uztailean Christine Villemin hilketagatik akusatu zuten. Haurdun zegoela, 11 eguneko gose-greba egin zuen. Apelazio-auzitegi batek froga ez oso sendoak eta arrazoi koherenterik eza aipatu ondoren askatu zuten.

2000n kasua berriro ireki zuten gutun anonimo bat bidaltzeko erabilitako zigilu batean DNA frogak egiteko, tamalez, frogak ez ziren eztabaidaezinak. 2008ko abenduan, Villemindarren eskaera baten ondoren, epaile batek kasua berriro irekitzea agindu zuen Grégory lotzeko erabilitako sokan DNA froga egiteko, gutunak ikertzeko eta beste froga batzuk ahalbidetzeko. Beste izekoa aske utzi zuten eta, Grégoryren izeko eta osaba zaharra isilik egoteko bere eskubideari erregutu zioten. Muriel Bolle ere atxilotu zuten eta 36 egun eman zituen espetxean besteekin batera aske utzi zuten arte. 2017ko uztailaren 11n, lehen ikerketaren ardura zuen magistratuak, Jean-Michel Lambertek, bere buruaz beste egin zuen, tokiko egunkari bati bidalitako agur-gutun batean kasua berriro irekitzearen ondoriozko presio gero eta handiagoa aipatuz.

2018an, Murielle Bollek bere partaidetzari buruzko liburu bat idatzi zuen, *Briser le silence* () izenekoa. Liburuan, Bollek bere errugabetasuna (eta Bernard Larocherena) mantendu zituen eta poliziari inplikatzeko hertsatzea egotzi zion. 2019ko ekainean, Faivrek poliziaren aurrean salaketa jarri ostean, Bolleri irain egitea egotzi zioten.

## Herri kulturan 
Hilketak eta ondorengo ikerketak hainbat telesail dokumentalen oinarria izan dira, tartean *The Curse of the Vologne* (France 3 2018) eta *Who Killed Little Gregory?* (Netflix 2019).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cerro del León

**Cerro del León** Txileko Antofagasta eskualdeko El Loa probintzian dagoen geruza-sumendi bat da. Txileko erdialdeko sumendi-gunearen parte da, eta ingurukoekin sumendi-lerro bat eratzen du, Paniri-rekin eta Holozenoan aktibo egon zen Toconce-rekin. Cerro del León bera hiru fasetan eraiki zen laba andesitiko-dazitikoaren ondorioz eta glaziazioaren higadura jasan zuen .

## Erlijio garrantzia 
Cerro del León lurraldeko jatorrizko biztanleentzako mendi sakratu gisa hartzen da. Inka gune erlijioso bat dago gailurrean.

## Kanpo estekak
Linzor

**Linzor** Bolivia eta Txile arteko mugan dagoen geruza-sumendi bat da. 5680 m-ko altuera du. Boliviako Eduardo Abaroa Andeetako Fauna Erreserba Nazionalaren Laguna Colorada aintziraren ipar-mendebaldean dago eta Txileko Cerro del León sumendiaren ekialdean.

Txileko Antofagasta eskualdeko Linzor eta Toconce sumendien puna garaian eta hegaletan dagoen izen bereko herria ere aipa dezake. Leku horretan basaltozko harrobi bakarra aurkitu zen, eskualdeko biztanleek hasierako sortze garaian bi aurpegiko pieza handiak egiten zituzten, hala nola, dardo puntak edo lantzak.

## Kanpo estekak
Spanx

**Spanx, Inc.** azpiko arropa ekoizten duen Ameriketako Estatu Batuetako enpresa bat da. Sara Blakelyk 2000. urtean Atlantan sortua, pantiak eta emakumeentzako beste azpiko jantzi batzuk ekoizten ditu. 2010az geroztik, gainera, gizonentzako azpiko jantziak ere ekoizten ditu. Spanx jantzi moldatzaileen fabrikazioan espezializatu da, jantziok soinean daramatzatenei argalagoen itxura ematen dietenak. Merkatu-segmentu horretan sona handiko marka da, hainbat pertsona ospetsuren gogokoena, alegia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Fernando Lazcano Mujica

**Fernando Lazcano Mujica** ( Santiago, 1810 - Santiago, 1886ko martxoaren 11 ) abokatu, politikari eta ministro txiletarra izan zen.

## Biografia 
Prudencio Lazcano eta García Zuñigaren eta Cruz Mujica Jauregui eta Correaren semea zen. Bere ikasketak Institutu Nazionalean egin zituen eta legeak egin zituen San Felipeko Unibertsitatean, abokatu graduatu zelarik 1832ko azaroaren 19an.

Santiagoko Apelazio Gorteko idazkari izendatu zutenean hasi zuen bere karrera. 1851ko irailaren 18an, Manuel Montt presidenteak Justizia Kultu eta Instrukzio Publikoko ministro izendatu zuen. Montten gobernuaren hasierarekin lehertuko zen iraultzaren ondorioz, laster utziko zuen kargua.

Senatari aukeratua izan zen 1852tik 1860ra, eta bertan Senatuko presidente izan zen, baita ere Gorte Goreneko ministroa.

## Kanpo estekak 
* Erreseina biografikoa Txileko Kongresu Nazionaleko Liburutegian.
A Través (argipena)

**A Través** terminoak hainbat artikulutara eraman gaitzake Wikipedia honetan.

* ***A través***, Cristina Iglesias artista donostiarraren eskultura.
* ***A través de San Sebastián***, 1960an Donostian egindako filma.
* ***A través del fútbo**l*, 1962ko film dokumentala.
A través (Cristina Iglesias)

***A través*** (), Valentziako Bombas Gens arte zentroaren lorategietan dagoen urmael eskultorikoen multzoa da, Cristina Iglesias artista donostiarraren eskultura publikoa. 2018an inauguratu zen.

Bi urmael dira, kurba batean egokituak, 14 eta 11 metro karratukoak. Uraren azpi eta ertzetan, brontzezko egiturak, ibaien hondoa eta sustraiak gogora dakartzatenak. Nolabait aurrekaritzat har daiteke Cristina Iglesiasen hurrengo lanarena, Hondalea. Cristina Iglesias Valentzia igarotzen duen Turia ibaiaren izaeran inspiratu zen lan honetarako, eta kontuan hartu zuen 1957ko Turiaren uholde hondamendizkoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
MAM (argipena)

**MAM** siglak hainbat adiera du:

* **MAM** esaten zaio sarri hedabideetan, Michèle Alliot-Marie politikari lapurtarrari.
* **MAM**, Gasteizko enpresa bat izan zen, pedimetroak egin izan zituena.
Esther Gorostiza

**Esther Gorostiza Garai** (Atxondo, Bizkaia, 1953ko ekainaren 14a) pediatra da. 1985etik 2021era jardun zuen pediatra lanean osasun zentroetan,

## Biografia 
Medikuntza ikasketak egin ondoren Pediatria espezialitatea egin zuen eta Gastroentorologia eta Nutrizio ikasketak sakondu zituen Parisen (Frantzia), eta 1985ean pediatra hasi zen lanean Abadiñon. Matiena eta Zelaietako osasun zentroetan jardun zuen lau urtean, lanaldia partekatuz. Azken 32 urteak Matienan egin zituen bertako umeak artatzen. 2021ean bata erantzi eta etapa berri bati ilusioz ekin zion. Semeekin eta ilobagaz denbora pasatzeko, lagunekin mendian ibiltzeko eta musika entzuteko gogoz.

## Lanak 
* *Escolarización precoz e incidencia de enfermedades infecciosas en niños menores de 3 años.* Argitalpena Talde lanean.
* *Aspectos nutricionales en el niño alimentado al pecho.* Ponentzia aurkeztu zuen Gijonen.
* *Saber más para comer mejor*. Esther Ruiz Chércoles pediatrarekin batera.
* *Helicobacter pylory. Gaur egungo egoera (Situación actual del Helicobacter Pylory)*. Ponentzia.
* *Gaixotasun zeliakoa lehen mailako arretako Pediatriako jardute klinikoan.* Ponentzia.
* *Proyecto de promoción de la salud Prescribe vida saludable: lugar de encuentro entre la Atención Primaria y la comunidad»*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laguna Colorada

**Laguna Colorada** Andeetako flamenkoen ugalketa aintzira da, hegazti migratzaileak milaka dira bertako ur mineraletan. Eduardo Abaroa Andeetako Fauna Erreserba Nazionalaren barruan dago, Bolivian, Potosino goi-ordokian .

## Geografia 
Bere gehieneko neurriak 10,7 km luze eta 9,6 km zabal dira, 54 km²-ko azalera eta 35 cm-ko batez besteko sakonera dute. Andeetako gazi mota altuko aintzira kontsideratzen da, ipar-ekialdeko eta hego-ekialdeko sektoreetako borax uharteak ere baditu. 35 kilometroko perimetroa du.

Laguna Coloradan urteko batez besteko prezipitazioa 75 mm-koa da.Tenperaturak: ertaina 8,9; Batez bestekoa gehienez 10,7; Absolutua gehienez 17,4; Batez besteko baxuena -8,9; Gutxieneko absolutua -17,0. 

### Prezipitazio historikoa, hileko eta urteko batez bestekoa mm-tan  
## Konposizioa 
Bere uren kolore gorria, gorri koloreko sedimentuengatik eta alga mota batzuen pigmentuengatik da, uraren tonuak, marroi kolorekoak eta gorri bizikoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [http://jordibusque.blogspot.com.ar/2012/04/la-laguna-colorada-bolivia.html Laguna Colorada aintzirari buruzko argazki-erreportajea.
X kumaldia

[thumb|X kumaldiko zikada heldu bat 2004an, [Princetonen, New Jersey.]]
**X kumaldia** edo **Ekialdeko Kumaldi Handia** Ameriketako Estatu Batuetako ekialdean erregularki agertzen den zikada periodikoen 15 kumaldietako bat da. 17 urtero gertatzen den zikaden artean kontzentraziorik eta hedapenik handiena duena da. 2021ean eman zen kumaldi handiaren osteko hurrengoa 2038an izango dela aurreikusten da.

## Ezaugarriak 
17 urtean behin, X kumaldiko zikaden ninfek tunel bat egiten dute gorantz modu masiboan, lurzoruaren gainetik agertzeko. Intsektuek, orduan, euren exoeskeletoa uzten dute zuhaitzetan edo beste gainazal batzuetan, eta heldu bilakatzen dira. Zikada helduek hegan egiten dute, ugaldu, arrautzak uzten dituzte adaxketan eta, aste gutxiren buruan, guztiak hiltzen dira. Intsektuen lurrazpiko bizitzaren, bat-bateko emergentzia masiboaren eta helduaro motzaren konbinazioak baimentzen die bizitzea predatzaile ugari izanda ere. Hiru espezie daude kumaldi honetan, *Magicicada septendecim*, *Magicicada cassinii* eta *Magicicada septendecula*, zuhaitz espezie ezberdinak eta arren kanta ezberdinak dituztenak.

File:Brood X Cicada Nymphs.jpg|alt=Photo of Brood X Cicada Nymphs emerging from holes in the ground in Druid Hill Park, Baltimore, Maryland|X kumaldia agertzen Druid Hill Parken, Baltimore, Maryland (2021ko maiatzaren 13)
File:17 year cicada Brood X two cicada nymphs final molt 2021.webm|Muda prozesuaren bideo bat.
File:Brood X cicada Columbus Ohio 05212021.jpg|X kumaldiko zikada bat eta exubiak, Columbus (Ohio).
File:2004May21-Cicada (6).JPG|Talde baten agerraldiaren xehetasuna Finneytown (Ohio)
File:Magicicada ovipositing.jpg|thumb|X kumaldiko zikada bat arrautzak erruten zuhaitz batean, Baltimoren, 2021eko maiatzaren 26a.
File:Cicada Brood X 2021 Perry Hall.jpg|thumb|X kumaldiko zikada bat masusta gazte baten gainean, 2021eko maiatzaren 22a, Perry Hall (Maryland).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan I.a Alberto

**Joan I.a Alberto** (; Krakovia, 1459ko abenduaren 27a - Torun, 1501eko ekainaren 17a) Poloniako erregea izan zen 1492tik hil zen arte 1501ean.

Kasimiro IV.a Jagellondarra eta Elisabet Hungariakoaren semea izan zen. Printze oinordeko zela, tatariarrak garaitu zituen Kopystrzyen (1487). 1490ean, Hungariako nobleziak Hungariako errege izendatu zuen, baina bere anaia Ladislao II.a Jagellondarrak garaitu zuen. 1492an bere aitaren oinordekoa izan zen Poloniako errege bezala. Turkiarren aurkako kanpaina bati ekin zion Moldavian eta leialtasun-zina eskatu zien zaldun teutonikoei.

## Kanpo estekak
Tabula Rogeriana

thumb|Taula Rogeriana iparra goian dagoela (jatorrizkoan, behean dago).
***Tabula Rogeriana*** munduaren deskripzio bat da, Muhammad al-Idrisi geografo arabiarrak 1154an burutu zuena hamabost urtez lan egin ondoren iruzkinetan eta ilustrazioetan Siziliako Roger II.a erregearen gortean, hark lana 1138 inguruan eskatu ondoren. Mendebaldean izen horrekin ezagutzen bada ere (latinez, *Rogerren mapa*), arabieraz Nuzhat al-mushtāq fī ikhtirāq al-āfāq du izena (نزهة المشتاق في اختراق الآفاق‎, hitzez hitz, "Munduko eskualdeetan barna joateko grina duenaren ibilaldia").
Ser Anzoategui

**Ser Anzoategui** (Huntington Park, Kalifornia, 1979ko abuztuaren 31) aktore estatubatuarra da. Ezaguna egin zen Eddy pertsonaia gorpuzten Starz kateko *Vida* telesailean (2018-2020), eta Daysi Cantu pertsonaiarekin *East Los High* delakoan (2015-2016).

Gurasoek Estatu Batuetara emigratu zuten Argentinatik eta Paraguaitik eta Los Angeles metropolitanoan jaio eta hazi zen Ser Anzoategi. Pertsona ez-binarioa da, genero neutroko izenordainak erabili ohi ditu ingelesez.

Loyola Marymount Unibertsitateko unibertsitatean ikasia da Anzoategui.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elisabet Woodville

**Elisabet Woodville** (**Wydville**, **Wydeville** edo **Widvile** ere idatzia) (Grafton Regis, Northamptonshire, c. 1437 &ndash; Bermondsey, Surrey, 1492ko ekainaren 8a) Eduardo IV.a Ingalaterrakoaren emaztea eta Ingalaterrako erregina ezkontidea izan zen.

Richard Woodville eta Jacquetta Luxenburgokoaren alaba izan zen. 1452 aldera Sir John Grey of Grobyrekin ezkondu zen eta 1461ean alargundu zen. Ospetsua izan zen bere edertasunagatik.

1464ko maiatzean Eduardo IV.a erregearekin ezkondu zen isilpean. 1465ean erregina koroatu zuten. Ezkontza ez zen ondo hartu gortean, Elisabet ez baitzen familia noblekoa, eta Lancaster etxearen alde egin zuen.

Erreginaren familia Richard Neville, Warwickeko 16. kondeari aurka egiten hasi zenean, kondeak Eduard kargutik kendu zuen eta Henrike VI.a tronura itzuli zen 1470ean. Hala ere, Eduardek tronua berreskuratu zuen hurrengo urtean.

Elisabet hamar seme-alaba izan zituen Eduardorekin, horien artean Eduardo V.a erregea. 1483an bere senarra hil zen. Handik gutxira, Gloucestershireko dukeak Elisabet-en semeak legez kanpokotzat jo zituen eta bere burua errege izendatu zuen Rikardo III.a izenarekin.

Elisabetek Henrique VII.aren alde egin zuen Rikardoren aurka. Elisabet Woodvilleren alaba Elisabet Yorkekoa, Henrike VII.arekin ezkondu zen eta Ingalaterrako erregina ezkontidea izan zen.

Bere bizitzako azken urteak erretiratuta bizi izan ziren Bermondsey-ko komentuan.

## Kanpo estekak
Fernando Manzaneque

**Fernando Manzaneque Sánchez**, (Campo de Criptana, 1934ko otsailaren 4a - Alcázar de San Juan, 2004ko ekainaren 5a), *Manzaneque de la Mancha* goitizenez ezaguna, txirrindulari espainiarra izan zen, 1954tik 1968ra profesionaletan aritu zena.

## Kirol ibilbidea 
Etapakako lasterketetan nabarmendu zen, non mendiko etapetako ihesaldi luzeetan oso trebea zen. Erregulartasun handiko txirrindularia, Espainiako Vuelta 11 aldiz amaitu zuen, horietatik 6 aldiz lehen 10 sailkatuen artean. Frantziako Tourrean 8 aldiz hartu zuen parte.

Profesionaletan 40 garaipen lortu zituen. Aipagarrienak Frantziako Tourreko 3 etapa, Espainiako Vueltako bi etapa, Levanteko Itzulian lortutako bi garaipenak eta Midi Libreko sailkapen nagusia izan ziren.

Anaia gaztea Jesús ere txirrindulari profesionala izan zen.

Txirrindulari ibilbidea amaitu ostean, zenbait talde profesionaletako kirol zuzendaria izan zen. 1971n Lan Magistraturaren aurrean bere kontratua salatu zuen Werner txirrindulari taldearen aurka, bere soldata, kirol zuzendari bezala, ez ordaintzeagatik. 1979an Manzaneque-Tam Atun-CR txirrindulari taldea sortu zuen eta urte horretan, taldearen kirol zuzendaria ere izan zen. Hurrengo urteetan, taldeak izena aldatu zuen, Manzaneque-Alan 1980an eta Hueso-Manzaneque 1981ean.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Abenturazale

thumb|250px|Egungo abenturazaleak muturreko tokietara joaten dira sarritan.
[thumb|250px|[Marga Andurain, Lapurdiko abenturazalea.]]
**Abenturazalea** abenturak bilatzen dituen pertsona da. Abenturazalea ezagutzen ez dituen beste unibertsoetan edo errealitateetan sartzen den pertsona da. Helburu desberdinak izan ditzake: arriskuei aurre egitea, beste pertsonak ezagutu ez dituzten lekuak ezagutzea, emozioa...

## Historian 
Historikoki hitzak beste esanahi zuen. Lehen abenturazalea mertzenario antzeko militarra zen, armada batekin lotu gabekoa eta karrera militarra egin gabe, bere borondatez, gerrara joaten zena. Abenturazaleak Katilina, Allectus, Joan Salazar edo Konpainia Librearen kideak izan ziren.

## Gaur egun 
Erabat aldatu du esanahia eta egun ez dira gerrara joaten den jendea, abenturak eta esperientzia berriak bilatzen dituzten pertsonak baizik. Esaterako, Euskal Herrian, Marga Andurain, Jon Arretxe, Xebe Peña edo Jesus López de Dicastillo adibide egokiak izan daitezke.

## Fikzioan 
Abenturazaleen irudia asko landu da fizkioan. Zineman, esaterako, Indiana Jones edo Allan Quatermain aipa daitezke. Komien munduan Tintin. Bideo-jokoetan Lara Croft, literaturan Robinson Crusoe, Sandokan...

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mertzenario
* Abentura

## Kanpo estekak
Luca (2021eko filma)

**Luca** 2021eko Enrico Casarosa italiar zinema zuzendariaren konputagailu-animaziozko fantasiazko komedia film bat da. Pixar Animation Studios ekoiztetxeak ekoitzi zuen eta Walt Disney Pictures ekoiztetxea da banatzailea.

## Argumentua 
Italiar Rivierako Portorosso herrian, Luca izeneko gazte batek uda ahaztezin bat bizitzen du Alberto lagun onenarekin, bertan ezagutu zuena. Hala ere, sekretu itzel bat ezkutatzen dute bai Luca zein Albertok: mutiko arrunten itxura azaltzen dute, baina berez ur munstroak dira, itsaspeko mundu batetik etorriak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Luca* filmaren IMDBko fitxa irakurgai
Alan Brooke

**Alan Francis Brooke, Alanbrooke 1. bizkondea** (Bagnères-de-Bigorre, 1883ko ekainaren 23a - Hartley Wintney, Hampshire, 1963ko ekainaren 17a) britainiar militarra izan zen.

Frantzian bizi izan zen hamasei urte bete arte. Woolwicheko Errege Akademia Militarrean ikasi zuen eta Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen.

Bigarren Mundu Gerran Estatu Nagusiko buruzagia izan zen. Beraz, Winston Churchillen aholkulari militar nagusia eta estrategia militar britainiarraren koordinatzailea izan zen. 1944an mariskal izendatu zuten.

Ingalaterrako Lord Kondestable Garaia izan zen Elisabet II.a Erresuma Batukoaren koroatzean. Bere gerrako egunkarietan Churchill kritikatu zuen.

## Kanpo estekak
2021eko Lieja-Bastogne-Lieja

**2021eko Lieja-Bastogne-Lieja** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 107. edizioa izan zen. 2021eko apirilaren 25ean egin zuten Lieja eta Lieja artean, 259,1 kilometroko ibilbidearekin. Proba UCI World Tourren zati izan zen.

Garailea, UAE Emirates taldeko Tadej Pogačar esloveniarra izan zen, helmugako esprintean Julian Alaphilippe eta David Gaudu frantziarrei gailendu zitzaielarik.

## Taldeak 
## Sailkapen orokorra 
## Kanpo estekak
¿Qué hace una chica como tú en un sitio como éste?

***¿Qué hace una chica como tú en un sitio como este?*** 1978ko Fernando Colomo espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Argumentua 
Rosa adin ertaineko emakumea da, eta bere bizitza goitik behera aldatuko da Jorge senarrarengandik dibortziatu eta rocker gazte bat ezagutuko duenean. Ezberdintasunak desberdintasun, biek egoera hunkigarriak bizi dituzte Madrilgo gauean.

## Aktoreak 
* Carmen Maura: Rosa
* Concha Grégori
* Félix Rotaeta: Jorge
* Héctor Alterio
* Kiti Mánver
* Joaquín Hinojosa

## Kanpo estekak
The Last Witch Hunter

***The Last Witch Hunter*** (euskaraz *Azken Sorgin Ehiztaria*), 2015eko Breck Eisner estatubatuarrak zuzendutako fantasiazko ekintza film bat da. Vin Diesel, Elijah Wood, Rose Leslie, Julie Engelbrecht eta Michael Caine aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Izurri Beltzaren garaian, Kaulder (Vin Diesel) sorgin ehiztariak Sorgin Erregin (Julie Engelbrecht) ahalguztidunaren madarikazioa jaso ostean hilezkor bilakatu da. Gaur egungo munduan, Kaulderrek naturazgaindiko izaki horiek gizakiei egin diezaieketen kalteetatik defendatzen ditu. Belvial (Ólafur Darri Ólafsson) azti boteretsua Kaulderren etsai nagusienetako bat da. Bere familiaren galerak atsekabetua, Kaulder sorgin ehiztari leinu bateko azken kidea da.

## Aktoreak 
* Vin Diesel: Kaulder
* Rose Leslie: Chloe
* Elijah Wood: Aita Dolan 37
* Michael Caine: Aita Dolan 36
* Ólafur Darri Ólafsson: Baltasar Ketola / Belial
* Julie Engelbrecht: Sorgin Erregina
* Rena Owen: Glaeser
* Isaach De Bankolé: Max Schlesinger
* Lotte Verbeek: Helena, Kaulderren emaztea
* Dawn Olivieri: Danique
* Inbar Lavi: Sonya
* Aimee Carrero: Miranda
* Bex Taylor-Klaus: Bronwyn
* Allegra Carpenter: Fatima
* Kurt Angle: 4. bizkarzaina
* Joe Gilgun: Ellic

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
La vida alegre

***La vida alegre*** film komikoa da Fernando Colomo espainiar zinemagileak 1987an zuzendu zuena.

## Argumentua 
Anak eta Antoniok elkarrekin lan egiten duten senar-emazteak osatzen dituzte: biak medikuak dira. Antonio osasun ministroaren aholkularia da. Bere aldetik, Anak sexu-transmisiozko gaixotasunen klinika batean lan egiteko aukera izango du, non pertsonaia xelebre eta marjinalen azpimultzo bat ezagutuko duen.

## Aktoreak 
* Verónica Forqué
* Antonio Resines
* Ana Obregón
* Guillermo Montesinos
* Massiel
* Miguel Rellán
* Gloria Muñoz
* Rafaela Aparicio
* Chus Lampreave
* El Gran Wyoming
* Javier Gurrutxaga
* María Elena Flores
* Alicia Sánchez

## Kanpo estekak
El caballero del dragón

***El caballero del dragón*** 1985eko Fernando Colomo espainiar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko filma da. Bere zuzendariaren eta, oro har, espainiar zinemaren pelikularik txarrenetakotzat jotzen da, eta horrek, bere aurrekontu handiarekin batera, porrot handia eragin zuen.

## Argumentua 
Erdi Aroko Europako toki zehaztugabe batean, ibilgailu estralurtar bat herensuge batekin nahasten dute. Bere tripulatzailea, Ix, Alba printzesarekin maiteminduko da, eta Rue kondea, Frai Lupo gaiztoak eta Klever kapitainaren arteko gatazka batean murgilduko da. Azkenean gaiztoak garaituko ditu, printzesarekin geratuko da eta, bere burua inguratzen duen aureolaren ondorioz, herriak santu batekin nahasiko du.

## Aktoreak 
* Miguel Bosé - Ix, estralurtarra
* Klaus Kinski - Boecius
* Harvey Keitel - Klever
* Fernando Rey - Frai Lupo
* María Lamor - Alba printzesa
* José Vivó - Rue kondea
* Josep Maria Pou
* Paco Catalá - Artzina
* Carles Canut
* Lydia Bosch

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sé infiel y no mires con quién

***Sé infiel y no mires con quién*** 1985eko Fernando Trueba espainiar zinema zuzendariaren film komikoa da, John Chapman eta Ray Cooneyren *Not Now, Darling* antzezlanean oinarrituta.

## Argumentua 
Paco eta Fernando zailtasun ekonomikoak dituen argitaletxe baten jabeak eta lagunak dira, eta Adela Mora haur idazle arrakastatsuenarekin kontratua sinatuz aurrera aterako direla uste dute. Kontratua sinatuko den gauean, Pacok bere etxea eskatuko dio Fernandori hitzordu baterako, berak idazlearekin afaltzen duen bitartean. Baina Pacoren emazteak, Carmenek, etxea eskatuko dio bere lagun Rosari, Fernandoren emazteari.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
El año de las luces

***El año de las luces*** 1986ko Fernando Trueba espainiar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Argumentua 
1940ko udaberrian, Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, eroritako soldadu baten bi semek, Manolok, hamasei urteko mutil batek eta bere anaia Jesusek, tuberkulosi sintomak dituzte. Pepe bere anaia zaharrenak Gatako mendilerroko Falange Españolako eta Sección Femeninako kideek zuzendutako landa *preventorio* batera eramaten ditu, Portugalgo mugatik gertu. Biak Irene zuzendariaren zaintzapean bertan geratuko dira osasuna berreskuratzeko.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
Sección Femenina

**Sección Femenina** () Falange Española alderdiaren emakumezko adarra izan zen, eta ondoren FET y de las JONSena. Sección Femenina Madrilen eratu zen 1934an, eta berrogei urtez funtzionatu zuen, Franco jenerala hil eta, ondorioz, erregimena desmuntatu ondoren desegin zelarik.

## Hasierak 
Espainiako Falangeak kidetza ukatu zien Pilar Primo de Rivera, Carmen Primo de Rivera, Inés eta Dolores lehengusinak eta Luisa María Aramburu, haien laguna zenari emakumezkoak izateagatik. Aldiz, Sindicato Universitario Español (SEU) delakoan sartzea gomendatu zitzaien eta bertan ezagutu zituzten beste emakume batzuekin Sección Femenina sortu zuten.

Pilar Primo de Rivera Falangearen fundatzailearen arrebak hasieratik amaiera arte zuzendu zuen. Buruzagi Nazionalaren katolizismo sutsuz bustita, Falangearen adar femeninoak Elisabet Katolikoa eta Santa Teresa Jesusena hartu zituen bere ekintzaren eredu eta ikur gisa. Bere garaian, Sección Femeninak botere ia monopolistikoa izatera iritsi zen, diktadura frankistan zegoen erakunde femenino bakarra baitzen.

### Hezkuntza Fisikoa eta amatasuna 
Pilar Primo de Riveraren aburuz, emakumeen hezkuntza fisikoaren ondorio zuzena zen haien seme-alaben osasunaren sendotasuna, beraz kirola amatasunari egon zen lotuta. Hori dela eta hainbat kirol txapelketa antolatzen zituzten, saskibaloiaren kasuan, 1940. urtean ospatu zuten lehenengo txapelketa nazionala. Saskibaloia, eski, igeriketa, hockey eta eskubaloiarekin batera emakumezkoak egin zezaketen kirolen artean zegoen, izan ere, horiek haien feminitatea sustatzen zuen, ez atletismoa bezala, zeina gizonezkoei bideratzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Totó La Momposina

**Sonia Bazanta Vides** (Talaigua Nuevo, Kolonbia, 1940ko abuztuaren 1a), **Totó la Momposina** bezala ezagunagoa, musika folklorikoko abeslaria da, Kolonbiako Karibeko kostaldekoa.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Musikari familia batean jaio zen. Lan hobeagoen bila, familia bizilekuz aldatu zen. Lehenengo Barrancabermejara eta gero Villavicenciora. Garai hau (50. hamarkada) Biolentziaren aroa lez ezagutzen da Kolonbian, eta Bazanta Vides familia jazarri egin zuten alderdi liberalaren jarraitzailea zelako. Ondorioz, Bogotara joan ziren bizitzera. Amak kostaldeko musika instrumentuak eraman zituen hiriburura, eta horien laguntzaz musika jotzen, abesten eta dantzatzen erakutsi zien bere umeei.

Totók Bogotako Unibertsitate Nazionaleko kontserbatorioan ikasi zuen, baina horretaz gain Magdalena ibai ertzeko herrietan ibili zen, hango biztanleen erritmoak eta abestiak ikasten.

Ekitaldiaren ondoren, Totók Parisen denboraldi bat pasatzea erabaki zuen. Sorbona unibertsitatean matrikulatu zen, dantza, koreografia eta erritmoaren historia ikasteko.

1984an Womad jaialdira gonbidatu zuten lehen aldiz.

## Diskografia 
* *Toto La Momposina Y Sus Tambores (1989)*

* *La candela viva* (1992)
* *Carmelina* (1995)
* *Pacanto* (1998)
* *La bodega* (2008)
* *El asunto* (2014)
* *Tambolero* (2015)

## Sariak 
* Urrezko kongoak, Barranquillako Jaialdian (1999 eta 2009)
* Ibilbideari saria Womex Jaialdian (2006)
* Grammy Latino Sari Berezia Bikaintasun Musikalari (2013)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bazkazane

**Bazkazane** Ahatsa-Altzieta-Bazkazane udalerriko herri bat da, Euskal Herriko Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta, Garazi eskualdean.

Bertako biztanleak *bazkazandarrak* dira.

## Izena 
Bazkazane beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

* frantsesez: *Bascassan* ("bazkazán" ahoskatua)

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

* *Bazquazen* (1208)
* *Bascaçen* (1292)
* *Bascacen* (1350)
* *Vazquacen* (1613)
* *Bascassan* (1789) Prozesu horretan, udalerri berriaren lurraldearen zati bat Ezterenzubi udalerri sortu berriari lagatzen zaio.

## Garraio 
Hergarai Bizik eskatutako Garraio Solidarioa zerbitzu presta dio Altzietan.

## Ondasun nabarmenak 
* Bazkazaneko serorategia
* Bazkazaneko San Andres eliza

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ahatsa-Altzieta-Bazkazane
* Garazi
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak
Fernando Lazcano Echaurren

**Fernando Liborio Lazcano Echaurren** ( Santiago, 1848ko uztailaren 23a - 1920ko abuztuaren 30a ) joera liberaleko abokatu eta politikari txiletarra izan zen.

## Familia eta ikasketak 
[ezkerrera|thumb|279x279px| Fernando Lazcano eta bere bilobak [1919an.]]
Fernando Lazcano Mujica diputatu ohi eta ministroaren eta Dolores Echaurren Larrainen semea izan zen. Prudencio Lazcano Echaurrenen anaia, Santiagoko intendentea eta diputatua izan zena.

San Inazio Ikastetxean eta Institutu Nazionalean egin zituen ikasketak, eta zuzenbidea ikasi zuen Txileko Unibertsitatean, non abokatu titulua lortu zuen 1871n.

1873tik ezkonduta egon zen Emilia Errázuriz Echaurren, Federico Errázuriz Echaurren presidentearen arreba, eta zazpi seme-alaba izan zituzten.

Garaiko pertsonaia politiko asko bezala, Lazcano ere lurjabe handia zen, 1874an Curicó probintziako jabetzarik garestiena zuen. Guaiko Etxaldea, Romeral ekialdean zegoenak, 20 milioi pesoko errenta zuen, eta 10.200 kuadrako lursaila. Hau 70 pertsonek lantzen zuten.

## Kanpo estekak
Tanatosi

[270px|thumb|[Suge gorbataduna (*Natrix natrix*) hildakoaren itxurak egiten.]]
**Tanatosia** animalia batzuek erabiltzen duten biziraupen estrategia bat da, non hilik daudela erakusten duten harrapariak jan ez ditzan. Hainbat animaliak erabiltzen du estrategia hau, hala nola intsektuek (fasmidoek, koleopteroek edo inurriek), narrastiek (suge eta sugandilek), anfibioek, ugaztunek eta hegaztiek.

Gizakiak eragindako paralisia denean **animalia hipnosia** esaten zaio.

## Izena 
Grekerazko θανάτωσις (*Thanátosis*) hitzetik dator eta bi hitz elkartzen ditu; *Thanatos* (heriotza) eta *-sis* atzizkia (ekintza). Horrela "hildakoarena egin" esan nahi du kontzeptu honek.

## Prozesua 
Zientzilari askok "mugiezintasun toniko" gisa definitzen dute tanatosia. Arriskua ikusten duenean kanpoko estimuluekiko erantzuna nabarmen murrizten du animaliak eta arriskua pasatzen denean jatorrizko egoera fisiologikoa berreskuratzen du. *Heterodon platirhinos* sugeak esate baterako hildakoaren itxurak egiteaz gain usain desatsegina jariatzen du eta harrapariak usteltzen dagoen animalia dela pentsatzen du.

Ugaztunen artean aipagarriena *Didelphis virginiana* martsupiala da. Bere burua mehatxatua ikusten duenean tanatosia egiten du. Mugimendu ezari beste hainbat ezaugarri ere gehitzen dizkio; oka egiten du, hortzen artean bitsa agertzen du eta pixarekin eta gorotzarekin usain txarreko sustantzia kimiko bat jariatzen du.

Hainbat harraparik mugimenduan dagoen harrapakina soilik ikusten dute. Bestalde harrapari ugarik harrapakin osoa irensten dute eta tanatosi egoeran dagoen animalia irensteko zailtasunak izan ditzakeela iruditzen bazaie baztertu egiten dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pradoko Museoaren luzapena

Pradoko Museoaren luzapena Rafael Moneo arkitekto nafarrak diseinatutako eraikin bat da, Madrilgo Pradoko Museoaren handitzea ahalbidetu zuena. 2007an inauguratru zen.

1996an lehiaketa ireki zuen Pradoko Museoak eta ehundaka proposamenen artean, Moneorenak irabazi zuen. 106 milioi euroko kostua izan zuen lanek, eta 2007an ireki zen eraikina. Eraikinak ate monumental berezi bat dauka, Moneore enkarguz egina, Cristina Iglesias eskultore donostiarrak egindako *Portón-Pasaje* brontzezko atea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaia Egidazu

**Amaia Egidazu Arrube** (Durango, Bizkaia, 1981eko urtarrilaren 26a) biologoa, idazlea eta ilustratzailea da.

2021ean Etxepare saria jaso zuen Zizur Nagusian *Dorotea* albumagatik.

## Biografia 
Lehenengo ikasketak Iurretako Maiztegi ikastetxean egin zituen, ondoren Durangoko Institutuan jarraitu zuen. Biologia ikasketak, berriz,  Euskal Herriko Unibertsitatean. Ingurumena eta energia berriztagarrien sektorean lan jarduera desberdinetan aritu ondoren, haurren pedagogiarekiko interesak arlo horretako formakuntzetan murgiltzera bultzatu zuen. Amatasuna eta haur txikien bidelagun lana uztartzen ditu eskola aktibo batean.

## Lanak 
* Tamara Chubarovsky-ren errima-sortak eta ipuinak euskarara itzuli eta moldatu ditu.

* *Dorotea Albuma* idatzi eta ilustratu du.
* *Poltsikorako poemak.* Saroa Bikandirekin elkarlanean.
* *Itsaso gazian*, Nieves Garcíak idatzitako *Por la mar salada* jatorrizko liburuaren itzultzailea.
* *Txirriki-Txarraka* (2025) idatzi eta ilustratu du.
* *Data-sarta* (2025) Argiakoekin batera, Euskal Herriko historiaren inguruko karta jokoa 10 urtetik gorako umeentzat 

## Sariak 
* 1999eko R.M. Azkue poesia lehiaketan hirugarren Saria jaso zen *Bizitza* lanagatik, Ane Egidazurekin elkar-lanean.

* 2021eko ekainean Etxepare saria jaso zuen *Dorotea* albumagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: *Literatura oso garrantzitsuada umeekin lotura sortzeko, atenzio osoa eskatzen du eta* Anboto, 2021.11.05
Cf.

**cf**. latinezko laburdura bat da, batzuetan **cfr**. aldaerarekin erabilia, aipu bibliografikoak egiterakoan eta erreferentziak aipatzerakoan oso erabilia. Latinezko ***c**on**f**er/conferatur* *aditza dago laburdura honen atzetik: konparatu, erkatu, jarri aurrez aurre.

*Confer* irakurtzen da, (eta ez batzuetan ikusi den bezala **cita fuentes*).

## Ikus, gainera 
* *Confer''.
Jarosław Kaczyński

**Jarosław Kaczyński** (Varsovia, 1949ko ekainaren 18a) poloniar politikaria da. Lege eta Justizia Alderdiko sortzaile eta kidea da.

1949an Polonian jaio ziren bi anaia bikiak, Jarosław eta Lech. Jarosławek zuzenbidea ikasi zuen Varsoviako Unibertsitatean.

Erregimen komunistan, oposizio-erakundeetan militatu zuen. 1990eko hamarkadan alderdi kontserbadore bat sortu zuen eta diputatu izan zen. Lech Wałęsa, presidentearen kantzilergoko burua ere izan zen, baina gero kargutik kendu zuten.

Bere anaiarekin Lege eta Justizia Alderdia sortu ondoren, 2005eko hauteskundeak irabazi zituzten. Lech presidente izendatu zuten. Hurrengo urtean Jarosław lehen ministro aukeratu zuten. Ustelkeriaren aurkako neurriak, funtzionario komunistak garbitzeko neurriak eta politika euroeszeptuagoa egin zituen.

2007an hauteskundeak galdu zituen Plataforma Zibikoaren aurrean eta 2010ean bere anaia hil ondoren egindako presidentetzarako hauteskundeak galdu zituen.

2020tik Mateusz Morawieckiren gobernuko lehen ministrordea da.

## Kanpo estekak
Teresa Jordá Vitó

**Teresa Jordá Vito** (Terrassa, Bartzelona, 1943ko apirilaren 2a) kataluniar akuarela margolaria da.

## Bizitza 
Terrassan jaio zen (Bartzelonako probintzia) . Raimunda Vitó artistaren alaba, Arte Ederretan, Pinturan eta Diseinuan lizentziatu zen 1989an Bartzelonako Unibertsitatean. Arte Ederretako Editorial Masterra egin zuen Bartzelonako Unibertsitatean 1991an. Gero, Tarrassako Escola Industrial d'Arts i Oficis-en ikasi zuen.

Akuarelista abstraktu onenetakotzat jotzen da,  akuarela nazional eta nazioarteko sari ugari ditu bere curriculum zabalean.  Akuarelari eta abstrakzioari buruzko ikastaroak eta tailerrak eman ditu   eta erakusketa mailan erakusketa ugari egin dira, bai kolektiboki    bai banaka.

Teresa Jordà Vitó-ren obretan kolorea da protagonista eta espazioaren eraikitzaile gisa. Akuarelak iluntasunaren eta estatikoen aurkako erasoa dira, argia eta mugimendua dira. 

Artista honek akuarelaren teknika erabiltzen du bere sentimenduak adierazteko. Akuarela paperean margotzen du, ebakitzen du, ebakiak egiten ditu, josten du eta lana berriro jartzen du. Hiru dimentsiotan egindako lanak ere sortzen ditu,  horma paperarekin eskulturak sortzea lortuz, ura eta pigmentuan oinarritutako teknika honekin.
## Sariak eta ohoreak 
* 2017. 3. saria, IWS Internacional Indian
* 2017. Aipamena, Watercolor Salon Theoaloniki Grezian
* 2016. 2. saria Internazionale Fabriano Watercolor "Marche d'Acqua"n
* 2015. 1. saria Vicenç Ballestar ARTE21. AAC. Homenage CTGallery- Reus. Ibilbidea eta akuarelista kalitateari
* 2014. Zilarrezko domina III Bienal Internacional de nuevas técnicas en la acuarela. Caudete. Zilarrezko domina AAC 102. 
* 2011. Auszeichnung Watercolour Abstract. Hahnemühle FineArt GmbH Dassel.
* 2010 1. saria XIV Simposium Nacional de Acuarela. Palma Mallorcakoan.
* 2. saria XCIX Urteko erakusketa kolektiboa. Kataluniako Akuarelisten Elkartea BCN
* 2007. 1. saria Internacional de Aquarela J. Martínez Lozano. Llançà. Girona.
* 2005. Urteko Terrassenca izendatua CSC Terrassa. Bartzelona.
* 2005. Zona Francako Partzuergoaren Gabonetako zorion agurra editatzeko hautatua eta saritua. Bartzelona. Obra plastikoa. Akuarela. Erreprodukzio litografikoa, edizio berezia eta mugatua.
* 1997. 1. saria Ceferino Olivé. Reus. Tarragona.
* 1996. 1. saria *Abstracción*. Pintura Latina. Bartzelona.
* 1995. Ricard Camí sarian Finalista. Tarrasako Caixa d’Estalvis .
* 1994. Kataluniako akuarelisten Elkartearen Urrezko domina. Barcelona.
* 1992. Criteri d’Art Ciutat de Terrassa saria. Bartzelona.
* 1991. Kataluniako akuarelisten Elkarteko Ohorezko domina. Bartzelona.
* 1990. Ignasi Salvans saria. Kataluniako akuarelisten Elkartea. Bartzelona.
* 1989. Caja de Madrid *Ulpiano Checa* saria. Bartzelona.
* 1986. Castell de Palau a la Cultura saria. Pintura. Terrassa. Bartzelona.
* 1982. Ohorezko aipamena. Bartzelonako akuarelaren lehen Biennala.
* 1976. Bartzelonako Akuarela Sari Nazionala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Blog personal
* Teresa Jordá Vitó Facebook
* Teresa Jordá Vitó Twitter
* Teresa Jordá Vitó Pinterest
* Videos en YouTube sobre Teresa Jordá Vitó
Giorgio Morandi

**Giorgio Morandi** (Bolonia, 1890eko uztailaren 20a - *ibidem*, 1964ko ekainaren 18a) italiar margolaria izan zen.

Boloniako Arte Ederretako Akademian ikasi zuen. Cézanne, André Derain eta Picassoren eragina jaso zuen. 1910ean Florentziara egindako bidaia batean Giotto, Masaccio, Piero della Francesca eta Paolo Uccelloren lanek txunditu zuten. Aro labur bat izan zuen futurista estiloan 1914an. 1918tik 1922ra margolaritza metafisikoaren etapa bat izan zuen.

Izadi hilak margotzen espezializatu zen. Tonu sotilekin objektu sinpleak deskribatzen zituen: pitxerrak, botilak, katiluak, loreak eta paisaiak.

Bere hilobian Giacomo Manzùk egindako busto bat dago.
## Kanpo estekak
Sodupeko Batzokia

**Sodupeko Batzokia** EAJk Sodupen duen egoitza bat da, Gueñes udalerrian.

Gueñeseko Batzokiaz desberdina da.

## Kanpo estekak
Fernando III.a Toscanakoa

**Fernando III.a** (Florentzia, 1769ko maiatzaren 6a - *ibidem*, 1824ko ekainaren 18a) noblea izan zen; Toscanako duke handia, 1790etik 1801era eta 1814tik 1824ra. Salzburgoko Hauteslerriko duke eta printze hauteslea ere izan zen 1803tik 1805era eta Würzburgeko duke handia 1805etik 1814ra.

Habsburgo-Lorrenaren etxeko kide izan zen. Leopoldo Toscanako duke handiaren eta Maria Luisa Espainiakoaren semea izan zen. Aita enperadore aukeratu zuten 1790ean, eta Fernando Toscanan izan zen haren oinordekoa.

Frantziako Lehen Errepublika onartu zuen lehen erregea izan zen. Britainia Handiarekin eta Errusiarekin bat egin behar izan zuen Lehen Koalizioko Gerran. Hala ere, handik gutxira koaliziotik erretiratu eta Toscanaren neutraltasuna aldarrikatu zuen. 1799an Vienara ihes egin zuen Florentzian errepublika aldarrikatu ondoren.

1801eko Aranjuezeko Itunean Toscanari formalki uko egin zion. Salzburgoko Hauteskundeak konpentsazio gisa jaso zuen. 1805ean, Pressburgeko Itunak Salzburgo bere anaia Frantzisko II.a enperadoreari eman zion eta Fernandok Würzburgeko dukerri handia jaso zuen. Napoleonen porrotaren ondoren, Toscanako Dukerri Handia berreskuratu zuen 1814an.

1790ean Luisa Napolikoa eta Siziliakoarekin ezkondu zen eta bost seme-alaba izan zituzten. Bere seme Leopoldo II.a Toscanakoa izan zuen oinordeko.

## Kanpo estekak
Chamberlain

**Chamberlain** izenak adiera zenbait ditu:
 
Abizenakː
* Neville Chamberlain politikari ingelesa.
* Owen Chamberlain fisikaria.
* Austen Chamberlain Erresuma Batuko politikaria.
* Wilt Chamberlain NBAko inoizko hoberenetarikoa.
* Richard Chamberlain estatubatuar antzerki eta zinemako aktore bat.
* Joseph Chamberlain britaniar politikaria.

Lekuakː
* Chamberlain (Hego Dakota) Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat.
Yorktown (argipena)

**Yorktown** izenak adiera zenbait ditu:
 
Lekuakː
* Yorktown (Virginia) Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat.
* Yorktown (New York) Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat.
* Yorktown (Iowa) Iowako hiri bat.
* Yorktown (Texas) Texasko hiri bat.
* Yorktown (Indiana) Indianako herri bat .

Gudakː
* Yorktowngo guda
Club Deportivo Tudelano 2021-2022

Entrenatzailea:  Carlos Pérez Salvachúa (2021-Egun, 8.jardunalditik)  Javier Olaizola (2021, 7.jardunaldirarte)
* 15px = Kapitainak.
* 15px = Epe luzeko lesioa.
*  23 baino handiagoa den zenbakia duten joklariak harrobiko taldetako jokalariak dira, eta beraz talde biekin jokatu dezakete partidak. Espainiar ferezadioaren arauak diotenez, lehen taldeko jokalariek 1-etik 23-erako zenbakiak eraman beharko dituzte, eta 3.atezaina egongo balitz 24 zenbakia eraman beharko du

#### Bajak 
### Neguko merkatua 2022 
### Udako merkatua 2021 
## Kanpo estekak
Llullaillaco sumendia

**Llullaillaco** Andeetako mendilerroan kokatutako geruza-sumendia da, goi-ordokiaren barruan, Saltako probintzia (Argentina) eta Antofagasta eskualdearen (Txile) arteko mugan. Nevado Ojos del Salado-ren ondoren munduko bigarren sumendi aktibo altuena dela jotzen da eta azken erupzioa 1877an gertatu zen.

2001eko ekainaren 20an1, sumendi, non sumendiaren goialdean Llullaillacoko momiak aurkitu ziren, Gune Historiko Nazional izendatu zuen Argentinako Nazioaren Botere Exekutiboaren 25 444 Legeak 

## Heltzeko modua 
Llullaillacoko oinera heltzeko ibilgailuz edo mandoz egin behar da. Azken horiek inguruko herrietako biztanleei alokatu ahal zaizkie. Txileko aldetik sarbidea parke nazional homonimoaren bidez egiten da, lurrezko bideetan zehar. Errepide horiek mendizaleek beren oinarrizko kanpamendua finkatu ohi duten eremu batean amaitzen dute, 4600 m-tan. 

Argentinako aldean ez dago oinarrira joateko errepiderik, eta lau gurpileko trakzioko ibilgailu bat bakarrik irits daiteke mendiaren magalera, 4600 m baino gehiago, bidea ezagutzen dela suposatuz. 

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Afraflacilla

***Afraflacilla*** Araneomorphae generoaren Salticidae familiakoaren armiarma da. Afrikan, Ekialde Hurbilan, Europan eta Australian aurkitzen dira.

## Espezien zerrena 
The World Spider Catalogoaren arabera, 12.5::
* *Afraflacilla antineae* (Denis, 1954)
* *Afraflacilla asorotica* (Simon, 1890)
* *Afraflacilla bamakoi* Berland & Millot, 1941
* *Afraflacilla berlandi* Denis, 1955
* *Afraflacilla courti* Zabka, 1993
* *Afraflacilla epiblemoides* (Chyzer, 1891)
* *Afraflacilla grayorum* Zabka, 1993
* *Afraflacilla gunbar* Zabka & Gray, 2002
* *Afraflacilla huntorum* Zabka, 1993
* *Afraflacilla millidgei* Zabka & Gray, 2002
* *Afraflacilla risbeci* Berland & Millot, 1941
* *Afraflacilla scenica* Denis, 1955
* *Afraflacilla similis* Berland & Millot, 1941
* *Afraflacilla stridulator* Zabka, 1993
* *Afraflacilla vestjensi* Zabka, 1993
* *Afraflacilla wadis* (Prószyński, 1989)
* *Afraflacilla yeni* Zabka, 1993

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IONen.
* Nomenclator Zoologicus.