Murga dorretxea

**Murga Dorretxea** Murgan dago, Aiarako udalerrian (Araba, Euskal Herria). Dorrea Izoria ibaia zeharkatzen duen zubitik gertu dago.

Murga Dorrea ere deitua den eraikina, eskualdeko Erdi Aroko defentsa arkitekturaren adibide nabarmenetako bat da, eta balio historiko eta ondare handia du. 

Murgako Dorretxea, Murgako Dorrea ere deitua, Aiaraldean dagoen eraikin enblematikoa da. 1272 inguruan eraiki zuen Juan Sánchez de Murgak, "Chicubín" ezizenez ezaguna, Aiarako Jaunaren semea. Dorrea, hasieran, egurrez eraiki zuten, Izoria ibaiaren ondoan. Hala ere, denborak eta bandoen arteko borrokek eragindako narriaduraren ondorioz, harriz berreraiki zen XIV. mendean, gaur egun oraindik ikusten den ezaugarria.

Bere hiru aldeetatik inguratzen duen XVI. mendeko jauregi eder batez inguratua dago, XVI. mendeko jauretxe aurreratuaren irudia emanez. Bere eskuinean, XV. mendeko beste jauregi bat atxiki zen.

2001eko irailaren 5ean, Eusko Jaurlaritzak *monumentu* izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Deskribapena 
Murga dorretxea-jauregia Murgan dago, Aiara bailarako udalerria berau.

Amurriotik Zuhatzarako bidea zenaren ondoan dago. Dorreak Izoria ibaia zeharkatzen duen zubia meneratzen du.

Murgako Dorretxea dorre karratua da, harlangaitzezko harriz eta harlanduz eraikia. Garai batean, almenak eta gezileihoak zituen, Erdi Aroko dorreetako elementu tipikoak, nahiz eta horietako asko galdu edo aldatu egin diren denborarekin.

Barruan, logelak erdiko espazio baten inguruan antolatuta daude. Hormak lodiak dira erasoetatik babesteko. Sarrera nagusia maila altu batean dago, etsaiak sartzea zailtzen zuena.

## Historia 
thumb|276x276px
Murga dorrea XIII. mendean eraiki zen, hasiera batean "Chicubín" ezizenez ezaguna zen Juan Sánchez de Murgak Izoria ibaiaren ondoan eraikitako egurrezko eraikina izanik. Pertsonaia hau Aiarako Jaunaren semea zen, eta dorrea gotorleku garrantzitsua izan zen eskualdeko leinuen arteko gatazka garaian, bando gerrak bezala ezagutzen zirenak. Denborak aurrera egin ahala, eta liskarren eta hondamen naturalaren ondorioz, harriz berreraiki zen XIV. mendean.

## Bilakaera eta ondorengo erabilerak 
XV. mendean dorreak bere funtzio militar nagusia galdu zuen eta bizitzeko helburuetarako egokitu zen. Garai horretan, handitze eta aldaketa arkitektonikoak egin ziren, defentsa diseinua leundu zutenak. Ondorengo mendeetan, Murga familiak bertan bizitzen jarraitu zuen, leinuaren sinbolo gisa zuen garrantziari eutsiz.
## Birgaitzea eta kontserbazioa 
XX. mendean, Murga Dorrea Interes Kulturaleko Ondasun izendatu zuten 1984an. 2018an, kultura ondasun izendatu zuten, monumentu multzo kategoriarekin, eta Euskal Autonomia Erkidegoko historia eta ondare testuinguruan duen garrantzia nabarmendu behar da. Gaur egun, dorrea titulartasun pribatukoa da, eta haren egitura eta ondarea zaintzeko birgaitze lanak egin dira.

Dorreak oinplano karratua du, harlangaitzezko harriz eta harlanduz egina. Jatorrian, almenak eta gezileihoak zituen, baina ezaugarri horietako asko desagertu egin dira edo aldatu egin dira denborarekin. Bere inguruan, XV. eta XVI. mendeetako bi jauregi daude ondoan, monumentu-multzoa osatzen dutenak.

## Dorrea 
Dorrea ondo ikusten da iparraldetik, hortik bere altuera guztia ikusten baita; toki horretan ibaia foso bihurtu eta hurbil duen zubia ondo babestuta geratzen da. Beheko solairuak harlangaitzezkoak dira eta goiko solairua adreiluzkoa. Solairu horietan saeterak ditu eta seguruenera, beste altxatuek ere izango zituzten.

Teilatua lau isurialdekoa da eta hegalki xumea du.

Iparraldeko bista horretan leihoak ageri dira, inolako irizpiderik gabe egindakoak, eta gaizki errematatuta daudenak. Itxura guztien arabera, aspaldi ez dela eginak dira, eraikina jauretxe izateari utzi eta baserri bihurtu zenean.
thumb|389x389px
thumb|323x323px
Gainontzeko fatxadetan bakarrik azken solairuak ikus daitezke, adreiluz eginak daude eta jauretxearen estalkiaren gainetik ateratzen dira. Hegaletan kubo zilindriko txiki batzuk ditu, garitoi modura molduratutako mentsula gainetan jarriak. Solairurik garaienean leiho txikiak ditu gotorlekuen almenak gogorazten dizkigutenak.

Azken aurreko altueran tamaina askotako eta txarto samar egindako leihoak ageri dira. Solairu hori adreiluzko moldura estu baten bidez dago bai goragoko bai beheragoko solairuetatik banatuta.

Dorreoiak 13,60 x 9,50ko neurria du. Jauregiaren barruan bere ate nagusia dago, lehen solairuaren altueran dagoena eta zorroztutako arkua duena. Sarrerako harrizko eskailera du, aldapa handikoa. Atea zurezkoa da, aspaldikoa eta orri bikoa eta egurrezko tranga du. Galeriaren aldean beheko solairuaren parean beste ate bat ageri da gaur egun itxita dagoena eta itxuraz ate nagusiaren antza duena.

Dorrearen barruko egitura zurezkoa da eta eskailera ere zurezkoa da eta kontserbatu egin da.

## Jauregia 
Jauregiak 25,80 x 15,80ko neurria du eta bere elementurik deigarriena duen errenazimentuko galeria da, bost arku ditu aurre aldera begira eta lau albo batera.

Lehen solairua adreiluzkoa da ekialdeko aldea kenduta. Alde hori harlangaitzezkoa da eta Murgatarren armak dituen errenazimentuko leihoa du. Solairuaren gainontzean aparteko interesik ez duten baoak daude, bai leihoak bai balkoiak, seguruenera harrez gero egindakoak. Altura honetan ageri dira dorreko familiaren noblezia-armarriak.

Itxura guztien arabera, ez baitago agiririk adieraziko dena babesteko, eraiki zen jauregiaren lehen zatia ekialdeko aldea izan zen eta ondoren edo batera galeria egin zen. Ondoren, agian XVIII. mendean, eraiki zen bere gainean beste solairu bat eta baita dorrearen gainean ere.

Eskuin aldeko aldeak sarrerako ate propioa du, barrutik apainduta dagoen erdi puntuko arkua duena eta bertara heltzeko galeriatik joan behar da.

## Estalpea 
Eskuin aldeko hegalari atxikita, harlangaitzezko hegalaren errenkari jarraituz, harlangaitzezko eta silarrixkako estalpe batzuk daude eta beste batzuk bloke eta txapazkoak. Bada hor puntu erdiko arku bat dobelaz egindakoa, zabal samarra eta horturako sarbidea dena. Lurra harlauzazkoa da, eta horregatik, pentsa daiteke patioa ixten zuen murru bat egongo zela kuboa eta aipatutako atea zituena.

Estalpe hiladaren buruan aurrekoaren antzekoa den bigarren dorreoia dago.

Estalpe horiek eraikin desegokiak dira eta eraikin-multzoa desitxuratzen dute bai duten eraikuntza-motagatik bai euren antolamenduagatik. Ez dira desegokiak beste elementu batzuk, besteak beste, atea eta dorreoiak.

## Dorretxea gaur egun 
Gaur egun, Murga Dorrea Aiaraldeko ondare historiko eta arkitektonikoaren lekukotza gisa kontserbatzen da. Kontserbazio egoera onean daude denboran zehar egin diren hainbat zaharberritze proiekturen ondorioz. Proiektu horiek beren egitura eta elementu bereizgarriak zaintzera bideratuta daude. Ekimen horien artean daude harresiak sendotzea, galdutako elementu arkitektonikoak berreskuratzea eta ingurunea hobetzea, multzoaren balio kulturala nabarmentzeko.thumb

Murga Dorrea, Interes Kulturaleko Ondasun gisa katalogatzeaz gain, Monumentu Multzo baten parte ere bada, ondoko beste eraikin batzuk barne hartzen dituena, hala nola XV eta XVI. mendeetako bi jauregi errenazentista. Jauregi horiek altuera txikiagoa eta bizitegi ikuspegi handiagoa dute, eta dorrearen osagarri dira. Hala, paisaia arkitektoniko paregabea sortzen dute, mendeetan zehar eraikuntza estiloek eta eraikinen funtzioek izan duten bilakaera islatzen duena. Ingurune horri esker uler daiteke Erdi Aroko defentsa egiturak pixkanaka egokitzen joan zirela, bizitegi beharrei eta behar sinbolikoei erantzuteko.

Titulartasun pribatukoa izan arren, Murgako Dorreak Euskal Herriko Erdi Aroko ondarearen ikur ikoniko izaten jarraitzen du. Bere garrantziak tokiko izaera gainditzen du, XIII. eta XIV. mendeetan zehar bando gerren testuinguruan euskal lurraldea markatu zuten dorreen adibide bat baita. Kontserbazioak eta ibilbide turistiko eta kulturaletan sartzeak erreferentzia puntu bihurtzen dute Aiaraldea eskualdearen historiari buruz gehiago jakin nahi dutenentzat.

Bere balio arkitektonikoaz gain, Murga Dorreak esanahi historiko garrantzitsua du. Nobleen leinuek eskualdearen konfigurazio sozial eta politikoan izan zuten eraginaren oroigarri gisa funtzionatzen du. Ondare horrek Erdi Aroko arkitekturako ikertzaile eta adituak ere erakartzen ditu, garaiko eraikuntza teknikak, erabilitako materialak eta egiturak denboran zehar izan dituen egokitzapenak ulertzeko interesa dutenak.

Gaur egun, bere izaera pribatua dela eta, publiko orokorrarentzat beti irisgarria ez den arren, dorrearen ingurua leku ezin hobea da kultura eta turismo jardueretarako. Bere kokapenak, belardi eta basoz inguratua, eta Izoria ibaiaren hurbiltasunak, historia, natura eta kultura uztartzen dituen eszenatokia osatzen dute. Ohikoa da dorrea toki erakundeek antolatutako bisita gidatuen programen parte izatea, eta Aiaraldeko ondare historikoan duen garrantzia eta Euskal Herriaren nortasunari egiten dion ekarpena nabarmentzen dute.

Murgako Dorrea, beraz, monumentu arkitektonikoa ez ezik, iraganerako zubia ere bada, Erdi Aroko tradizioak eta historiak eskualdeko errealitate garaikidearekin lotzen dituen espazioa.

## Bibliografia 
* García Gómez, I., Plata Montero, A., Zufiaurre Sánchez, L., *"La Torre de Murga"* (Aiara),  online

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Kultura Ondasun izendapena EHAAn