Ollaran

**Ollaran** edo **Olloibar** (Oltzako hizkeraz: *Ollabar*) Euskal Herriko udalerria eta ibarra da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean dago, Iruñea hiriburutik 26,9 kilometrora. Altuera 615 eta 1264 metro artekoa da, eta 36,98 km²-ko azalera hartzen du.  biztanle zituen.

Ollaran Andimendiko ekialdean dago, eta bertatik lurrazpiko uren zati handi bat isurtzen da. Hala, haranean Artetako iturburua dago, Iruñerriko edateko uraren hiru hornidura-iturrietako bat. Ibarraren konfigurazioa berezia da, lur estu bat baita, harkaitzean zulatua, mendi garaiez inguratua. Herri guztiak, Beasoain eta Egillor izan ezik (Arakil ibaiertzean daude), Udarbe ibaia inguratzen dute, ibarreko ur-ibilgu nagusia.

Bertako biztanleak *ollarandarrak* edo *olloibartarrak* dira. Ibarburua Ollo kontzejua da, non udaletxea dagoen. 8 kontzejuk osatzen dute udalerria.

## Geografia 
### Inguru naturala eta kokapena 
[thumb|300px|[Ollo (kontzejua)|Olloko goitiko ikuspegia]]

Txurregi (1.128 m) eta Gaztelu (998 m) iparraldean, eta Mortxe (1.123 m) hegoaldean udalerriko mendiak dira. Bestela, Arakil ibaiak zeharkatzen du ibarra iparraldetik hegoaldera. Udarbe ibaiak bat egiten du horrekin, mendebaldetik etorrita.

Ollaran Iruñeko merindadearen hegoaldean dago Iruñerriko gune metropolitarretik gertu, eta Lizarrako merindadearekiko mugan.

Mugakideak Arakil (iparraldean), Itza Zendea (ekialdean), Oltza Zendea (hegoaldean) eta Andimendi dira.

### Klima eta landaredia 
Ollarango klimaren ezaugarriak azpiatlantiar motakoak dira, baina altueraren arabera asko aldatzen dira batez besteko balioak. Horrela, prezipitazioak 1.000 eta 1.400mm artekoak izaten dira, eta tenperaturak 6 eta 12 gradu bitartekoak. Udalerriaren gunerik menditsuenetan, hau da mendebaldeko Urbasa mendilerroan, neguak hotzak eta elurtsuak izaten dira.

Zuhaitzik ugarienak haritzak dira, eta Ollarango gunerik altuenetan pagoak nagusi dira, udalerriko gunerik baxuenetan, berriz, arteak eta haritzak nabarmentzen dira. Birlandaturiko 171,92 hektarea pinu beltz, basa pinu eta pinu lariziar (Pinus nigra) daude Ollarango mendietan.

## Kontzejuak 
# Anotz: 33 biztanle (2020).
# Arteta: 28 bz.
# Beasoain-Egillor: 122 bz. 
# Iltzarbe: 50 bz. 
# Ollo: 53 bz.
# Saldise: 10 bz. 
# Senosiain: 43 bz. 
# Ultzurrun: 83 bz. 

## Demografia 
2008ko erroldaren arabera, ez da etorkinik bizi Ollaranen.

## Politika 
### Udaletxea 
* HELBIDEA: Santo Tomas kalea, 1
### Udal hauteskundeak 
2007an Ollarango alkate kargurako *Agrupación Vecinal Txurregui* (AVT) zerrendako Francisco Javier Ekai Iltzarbe aukeratu zuten. Udaletxeko zazpi zinegotzietatik lau lortu zituen, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak sei izan ziren (emandako guztien %&nbsp;2,50) eta boto zuriak zortzi (botoen %&nbsp;3,42). Abstentzioa %&nbsp;23,32koa izan zen.

2011ko udal hauteskundeetan Auzolan zerrendak (4 zinegotzi, Francisco Javier Pérez Cueva) irabazi zituen. Txurreguik (2) eta PPk (1) ere ordezkaritza lortu zuten.

2015eko udal hauteskundeetan Auzolan zerrenda bakarrik aurkeztu zen eta 7 zinegotziak lortu zituen, Francisco Javier Pérez Cuevak alkate segitu zuen. 2016ko irailaren 13an David Campionek hartu zuen alkatetza zentsura mozio baten bidez.

### Alkateak 
Hauek izan dira Ollarango azken alkateak:

## Euskara 
Antzinako kronikek dioten bezala, Iruñerriko betiko hizkuntza euskara izan da. Izan ere, Al-Himiari kronikagile musulmanak X. mendean Iruñerrikoaz idatzi zuen: "Gehienak euskaraz mintzatzen dira, eta, beraz, ez zaie ezer ulertzen".

XVI. eta XVII. mendeetan gaztelania ulertzen ez zutenak bazeuden Ollaranen. Baina XIX. mendean euskara arin galtzen hasi zen. 1863an Iruñerriko herri guztietan hitz egiten zen euskaraz, baina frankotan jadanik zaharrek baino ez zuten erabiltzen. 1904ko inkesta baten arabera, Ollarango Anotzen, Saldisen, Ollon, Ultzurrunen eta Senosiainen euskaraz mintzatzen zen. Ollaranen 1929an ere euskaldunak bazirela kontu jakina da. 1992ko abuztuan, hil egin zen Iruñerriko azken euskaldunzaharra, Beorburuko Esteban Garbisu.

## Ollarandar ospetsuak 
* Felix Urabaien (1883-1943), irakasle, eleberrigile eta kazetaria.
* Jose Antonio Jauregi (1941-2005), antropologo eta saiakeragilea.

## Iruditegia 

Irudi:Ollo, Euskal Herria.JPG|Ollo
Irudi:Ultzurrun, Euskal Herria.JPG|Ultzurrun
Irudi:Arteta, Euskal Herria.JPG|Arteta
Irudi:Artetako gatzagak.jpg|Artetako gatzagak.
Irudi:Fantikorena etxea, Arteta, Ollaran.jpg|Fantikorena etxea, Nafarroako Erresumako Museo Etnografikoaren egoitza, Arteta.
Irudi:Anotz, etxe bat.jpg|Anozko etxe bat.
Irudi:Senosiain herriko aska ta etxe bat.jpg|Senosiain.
Irudi:Egillor (Ollaran).jpg|Egillor.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), *Nafarroako toponimia eta mapagintza. XI*, Iruñea, 1992. 

## Ikus, gainera 
* Nafarroako udalerrien zerrenda
*Iruñerria
*Iruñeko merindadea

## Kanpo estekak 
*  Ollarani buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
* Herriaren urrutiko ikuspegia NA-7030 errepidetik, Google Street View-n.