Antonio Vivaldi

**Antonio Lucio Vivaldi** (Venezia, 1678ko martxoaren 4a - Viena, 1741eko uztailaren 28a) musikagilea, biolinista, inprimatzailea, irakaslea eta Barrokoko apaiz katoliko veneziarra izan zen. *Il prete rosso* deitzen zioten («Apaiz gorria»), apaiza eta ilegorria zelako. Konpositore barrokorik handienetakotzat hartzen da, bere bizitzan izan zuen eragina Europa osora zabaldu zen eta Johann Sebastian Bachen musika instrumentalaren garapenean funtsezkoa izan zen. Bere maisutza *concerto* generoa, bere garaiko garrantzitsuena, zimendatzean islatzen da. Zazpiehun eta hirurogeita hamar bat lan konposatu zituen, besteak beste, laurehun *concerto* baino gehiago, flauta, biolin eta musika tresna desberdinetarako, eta berrogeita sei opera inguru. Biolin eta orkestrarako *Lau urtaroak* seriearen egile ezaguna da.

Bere konposizio asko Ospedale della Pietà izeneko haur abandonatuentzako etxeko musika-talde femeninorako idatzi zituen. Vivaldi hemezortzi hilabetez apaiz katoliko gisa aritu zen han, eta 1703tik 1715era eta 1723tik 1740ra bitartean aritu zen lanean. Arrakasta izan zuen, halaber, Venezia, Mantua eta Vienako operen antzezpen garestiekin. Erromatar Germaniar Inperio Santuko Karlos VI.a enperadorea ezagutu ondoren, Vienara joan zen eta benetako babesa espero zuen. Enperadorea, ordea, iritsi eta gutxira hil zen, eta konpositorea bera hil zen urtebete geroago.

Ia bi mendetako gainbeheraren ondoren, bere musikak berpizkundea izan zuen XX. mendearen hasieran, bere lanari eskainitako ikerketa akademiko handiarekin. Vivaldiren konposizio asko, noizbait galdutzat jo zirenak, berriro aurkitu dituzte, horietako batzuk XXI. mendean ere. Haren musika oso ezaguna da oraindik ere, eta mundu osoan interpretatzen da.

## Bizitza 
### Familia 
Familiaren jatorriari buruz ezer gutxi dakigu: aitona, Agostino, Bresciako okina zen, Margheritarekin ezkondua, eta harekin hainbat seme-alaba izan zituen. Horietako bat Giovanni Battista izan zen, Gianbattista izenez ezaguna. 1656an jaio zen eta konpositorearen aita izan zen. Margherita, senarra hil ondoren, Veneziara joan zen seme-alabekin. Gianbattista ile-apaintzailea izan zen biolinista gisa nabarmentzen hasi eta profesionalki horretan aritu aurretik. 1676ko ekainean, hogei urte zituela, Camilla Calicchiorekin ezkondu zen. Gianbattista Vivaldi musikaria, *Rosso* («Gorria») goitizenez ezaguna, eta zenbait dokumentutan Giovanni Battista Rossi izenarekin agertzen zena, Santa Ceciliako ''Sovvegno de' musicisti di Santa Cecilia* (musikari veneziarren erakunde profesionala) taldeko kide fundatzailea izan zen; halaber, biolinista izan zen San Marko basilikan eta Teatro San Giovanni Grisostomoko orkestran. Bada 1689ko *La Fedeltà sfortunata* izeneko opera bat, Giovanni Battista Rossik sinatua.

### Lehen urteak 
[thumb|[San Giovanni in Bragora eliza, Venezian. Bertan bataiatu zuten Vivaldi.|ezkerrera]]
Antonio Lucio Vivaldi 1678ko martxoaren 4an jaio zen Venezian, orduan Veneziako Errepublikako hiriburuan. Emaginak, jaio eta berehala, etxean bataiatu zuen, eta ondorioz, bizitza arriskuan zegoela uste zuten. Ziurtasun osoz ezagutzen ez den arren, haurraren berehalako bataioa haren osasun egoera txarragatik edo egun hartan hiria astindu zuen lurrikara batengatik izan zen. Lurrikararen ondorioz sortutako traumarengatik, Vivaldiren amak apaizarengana eraman zuen . Bi hilabete geroago izan zen elizan bataio ofiziala. Antoniok bederatzi anaia izan zituen, eta horietako hiru goiz hil ziren. Honako hauek izan ziren: Gabriela Antonia (1676-1678), Margarita Gabriella (1680-1750), Cecilia Maria (1683-1767), Bonaventura Tomaso (1685-1718ren ondorengoa), Zanetta Anna (1687-1762), Francesco Gaetano (1690-1752), Iseppo Santo (1692-1696), Gerolama Michela (1694-1696) eta Iseppo Caetano (1697-1729 baino beranduago). 

Giovanni Battistak biolina jotzen irakatsi zion Antoniori, eta gero Venezian zehar ibili zen, instrumentu hori semearekin jotzen. Seguru asko, goiz ikasi zuen musika-tresna jotzen, hogeita lau urterekin musika asko ikasi baitzuen, Ospedale della Pietàn lanean hasi zenean. Litekeena da Antonio ere Giovanni Legrenziren ikaslea izatea, *Sovvegno*aren presidentea eta Barrokoko lehen konpositoreetako bat eta San Markosko basilikako kapera-maisua. Litekeena da Legrenzik Antonio gazteari konposizioko lehen ikasgaiak ematea. Walter Kolneder akademikoak Legrenziren estiloak Vivaldiren lehen lan liturgikoetako batean eragin zuela uste zuen, *Laetatus sum* (RV Anh. 31), 1691n idatzia, hamahiru urte zituela.

### Gaztaroa eta apaizgoa 
1693an, hamabost urte zituela, apaiz izateko ikasten hasi zen. Urte horretako irailaren 18an, Antonio mintegi batean sartu zen eta bere lehen agindu txikiak jaso zituen: 1693ko irailaren 19ko ostiarioa, 1694ko irailaren 21eko irakurlea, 1695eko abenduaren 25eko exortzista eta 1696ko irailaren 21ean akolitoa. 1699ko apirilaren 4an subdiakono ordenatu zen, gero diakonoa —1700eko irailaren 18an— eta azkenean apaiz elkartua 1703ko martxoaren 23an, hogeita bost urterekin.

Musika nahiago zuen erlijio-betebeharrak baino, eta 1704an lortu zuen meza esatetik salbuestea. Haren sintomak, *strettezza di petto* («bularreko opresioa»), asma-forma gisa interpretatu dira, eta Roger-Claude Travers frantsesaren ikerketa medikoen arabera, badirudi *angor pectoris* (bularreko angina) dela. Horrek ez zion eragotzi musika-jarduerak konposatzea edo horietan parte hartzea, haize-instrumentuak jotzeari utzi zion arren. Apaiz gisa ordenatu ondoren, *Il Prete Rosso* («Apaiz gorria») eman zioten izena. Vivaldik meza egin zuen apaiz gisa, gutxitan, eta bazirudien apaiz-betebeharretatik erretiratu zela, nahiz eta bera apaizaren kide izaten jarraitzen zuen. Meza ematen zuen bitartean konposatzeko ohiturari zor zaiola uste da. Badirudi katolizismoarekin konprometituta egon zela, Vienako heriotza-erregistroetan sartzeak honela baitio: «Antonio Vivaldi, apaiz sekularra». Uste da deabru katoliko izaten jarraitu zuela, izan ere, 1792an, Ernst Ludwig Gerber konpositore protestanteak Vivaldi zaharrari buruz idatzi zuen: «Arrosarioak ez zuen inoiz bere eskua uzten, opera bat idazteko luma hartzen zuenean izan ezik».

### Ospedale della Pietà kontserbatorioa 
[thumb|[Ospedale della Pietàren ilustrazio bat.]]
[thumb|*[L'estro Armonico*, Vivaldiren lehen argitalpen garrantzitsua.]]
1703ko irailean, Vivaldi Veneziako Ospedale della Pietà izeneko umezurztegi bihurtu zen biolin-maisu. Konpositore gisa ezagunagoa den arren, teknika bikaina zuen biolin-joletzat ere hartu zuten. Johann Friedrich Armand von Uffenbach arkitekto alemanak «konpositore eta biolinista ospetsua» izendatu zuen: «Vivaldik bakarkako akonpainamendu bikain bat interpretatu zuen, eta ondorioetan fantasia aske bat erantsi zuen (kadentzia inprobisatu bat), erabat harritu ninduena, ia ezinezkoa baita norbaitek noizbait ukitu izana horrela».

Vivaldik hogeita bost urte besterik ez zituen Ospedale della Pietàn lanean hasi zenean. Hurrengo hogeita hamar urteetan bere lanik garrantzitsuenak bertan egin zituen. Venezian antzeko lau erakunde zeuden, haur abandonatuei edo umezurtzei edo haien familiei babesa eta hezkuntza emateko. Errepublikak emandako funtsekin finantzatzen ziren. Haurrek lanbide bat ikasten zuten eta erakundea utzi behar izaten zuten hamabost urte betetzean. Neskek musika-hezkuntza jasotzen zuten eta talenturik handiena zutenak Ospedaleko orkestra eta koru ezaguneko kide bihurtzen ziren.

Vivaldi izendatu eta gutxira, umezurtzak aintzatespena eta begirunea irabazten hasi ziren atzerrian ere. Kontzertu, kantata eta ahots-musika idatzi zituen haientzat. Hirurogei obra baino gehiago biltzen dituzte, eta askotarikoak dira: bakarlarientzako moteteak, abesbatza bikoitz eta orkestrarako eskala handiko koru-lanak. 1704an *viola all'inglese* maisu-kargua gehitu zitzaion biolin-irakasle gisa zituen funtzioei. Koruko maisuaren posizioak denbora eta lan asko eskatzen zuen. Oratorio edo kontzertu bat osatu behar zuen jai bakoitzean, eta umezurtzei musikaren teoria eta zenbait instrumentu jotzen irakatsi.

1705ean, Giuseppe Salak bere lanen lehen bilduma (Connor Cassara) argitaratu zuen: *Op. 1* hamabi sonatako bilduma da, bi biolinetarako eta baxu jarraiturako, estilo konbentzionalean. 1709an bere *Op. 2* agertu zen, biolin eta baxu jarraiturako hamabi sonatako bigarren bilduma. Konpositore izateko benetako aurrerapena hamabi kontzerturen lehen bildumarekin iritsi zen: bat, bi eta lau biolin, hari-instrumentuekin, *L'estro Armonico* Op. 3 (), Estienne Rogerrek 1711n argitaratu zuen Amsterdamen, Fernando Mediciri eskainia. Printzeak musikari asko babesten zituen, hala nola Alessandro Scarlatti eta Georg Friedrich Händel. Musikaria zen eta Vivaldi, seguru asko, Venezian ezagutu zuen. *L'estro armonico* arrakasta handia izan zen Europa osoan. Urte hartako otsailean, Bresciara joan ziren Vivaldi eta haren aita, eta han interpretatu zuten *Stabat Mater* (RV 621), jaialdi erlijioso baten parte gisa. Lana presaka idatzita dagoela dirudi: hari-zatiak sinpleak dira, lehenengo hiru mugimenduen musika hurrengo hiruretan errepikatzen da, eta testu guztia ez dago prest. Hala ere, neurri batean, musikaren esentzialtasun behartua dela eta, obra bere lehen maisulanetako bat da.

Ospedaleko administrazio-kontseiluarekin zuen harremana tirabiratsua zen maiz. Batzarrak urtero bozkatu behar zuen irakasleak mantentzearen egokitasunari buruz. Vivaldiren gaineko bozketa oso gutxitan aho batekoa zen, eta 1709an zazpi eta sei izan zen haren kontra. Urtebetean musikari independente gisa aritu ondoren, 1711n, berriro deitu zioten Ospedaletik, aho bateko botoarekin; argi eta garbi, urtebetean ez zegoenean, batzordea ohartu zen bere eginkizunaren garrantziaz. 1714an *La stravaganza* op. 4 argitaratu zuen, biolin eta soketarako kontzertu-bilduma, Vettor Delfin veneziar nobleari (biolin-ikasle ohia) eskainia. 1716an *maestro di concerti* (musika zuzendaria) gradura igo zuten, eta horrek erakundeko musika jarduera guztiaren arduradun bihurtu zuen.

1718tik aurrera bidaia ugari egin bazituen ere, Ospedallek 2 zeki ordaindu zizkion hilean orkestrarako bi kontzertu idazteagatik eta Venezian bost aldiz gutxienez entseatzeagatik. Ospedalleko erregistroek erakusten dutenez, 1723 eta 1733 artean ehun eta berrogei kontzertu ordaindu zizkioten.

### Opera *impresario* 
* estreinaldiaren kartela.]] 
XVIII. mendearen hasieran, opera Veneziako entretenimendu musikalik ezagunena zen, eta Vivaldiren errentagarriena zela frogatu zuen. Zenbait antzoki lehian aritu ziren ikusleen arretarengatik. Opera-konpositore gisa hasi zuen bere karrera bigarren mailako jarduera gisa: bere lehen opera, *Ottone in villa* (RV 729), ez zen Venezian antzeztu, Vicenzako Garzerie antzokian egin zuen 1713an. Hurrengo urtean, Veneziako San Angelo Antzokiko *impresario* bihurtu zen eta *Orlando finto pazzo* (RV 727) opera egin zuen. Lana ez zen jendearen gustukoa izan, eta, beraz, bi asteren ondoren itxi zen, eta aurreko urtean irudikatutako beste obra baten errepikapenarekin ordeztu zen.

1715ean *Nerone fatto Cesare* (RV 724, orain galduta) aurkeztu zuen, berak zuzendutako hainbat konpositoreren musikarekin. Hamaika aria zituen operak, eta arrakasta handia izan zuen. Azken denboraldian, *Arsilda, regina di Ponto* (RV 700) antzeztea pentsatu zuen, berak osotara konposatutako opera, baina hiriko zentsoreak antzezpena blokeatu zuen. Pertsonaia nagusia, Arsilda, beste emakume batekin, Lisearekin, maitemindu zen, gizon baten plantak eginez. Hurrengo urtean, Vivaldik lortu zuen zentsoreak operaren emanaldia onartzea, eta arrakasta handia izan zuen.

Garai horretan, Ospedallek zenbait obra liturgiko eskatu zizkion. Garrantzitsuenak bi oratorio izan ziren. *Moyses Deus Pharaonis* (RV 643) galdu egin zen. Bigarrenak, *Juditha Triumphans*ek (RV 644), Veneziako Errepublikaren garaipena ospatzen zuen Otomandar Inperioaren aurka eta Korfu uhartearen harrapaketa. 1716an konposatua, bere obra sakro nabarmenetako bat da. Kantatutako hamaika zatiak Ospedalleko neskek interpretatu zituzten, bai gizonezkoek bai emakumezkoek. Aria askok instrumentu solisten zatiak dituzte —flauta gozoak, oboeak, maitasun-biolak eta mandolinak—, eta neskek zuten talentua erakusten dute. 1716an, Vivaldik beste bi opera idatzi eta ekoitzi zituen: ''L'incoronazione di Dario* (RV 719) eta *La costanza trionfante degl'amori e degl'odii* (RV 706). Azkena hain ezaguna izan zen ezen bi urte geroago, berrargitaratua eta izenburu berriarekin, *Artabano re dei Parti* (RV 701, orain galduta). San Angelo antzokian ere antzeztu zen 1731n, eta urtebete geroago Pragan, *Doriclea* izenarekin (RV 708). Hurrengo urteetan, Italia osoan zehar antzeztutako zenbait opera idatzi zituen.

### Mantua eta *Lau urtaroak* 
[thumb|*[Il cición dell'armonia e dell'inventione*, *Lau Urtaroak* argitaratu zen liburuxka.]]
1717an eta 1718an, Filipe Hesse-Darmstadtekoa Mantuako gobernadorearen gortean kapera-maisu izateko lanpostu berri bat eskaini zioten. Hiru urtez joan zen hara, eta hainbat opera egin zituen, besteak beste, *Tito Manlio* (RV 738). Hirian egon zen bitartean, Vivaldik abeslari izan nahi zuen gazte bat ezagutu zuen, Anna Tessieri Girò, bere jarraitzaile eta *prima donna* faborito bihurtu zena. Anna, Paolina anaiorde nagusiarekin batera, Vivaldiren segizioan sartu zen, eta bidaia askotan lagundu zioten. Espekulazioak izan ziren Vivaldiren eta Girò-ren arteko harremanaren izaerari buruz, baina ez dago laguntasunaz eta lankidetza profesionalaz haraindiko zerbait dagoela adierazten duen ebidentziarik. Nahiz eta Vivaldi zalantzan jarri zuten Anna Giròrekin zuen harremanagatik, erabat ukatu zuen harreman erromantiko oro 1737ko azaroaren 16ko Bentivoglio patroiari bidalitako gutun batean.

Denboraldi horretan *Lau urtaroak* idatzi zituen, urtaro bakoitzerako eszena egokiak irudikatzen dituzten biolinerako lau kontzertu. Hiru kontzertu originalak izan ziren sorreran, eta lehenengoak, «» izenekoak, berriz, *Il Giustino* opera garaikideko lehen ekitaldiko sinfonia baten motiboak hartu zituen. Kontzertuetarako inspirazioa, seguru asko, Mantuako zelaietatik etorri zitzaion. Obra iraultza musikal bat izan zen bere sorkuntzan: kontzertu horietan errekak jariatzen, hegaztiak kantatzen (espezie desberdinetakoak, bakoitza bere ezaugarriarekin), txakur zaunkak, eltxo bandoak, artzainak negarrez, ekaitzak, dantzariak mozkortuta, gauak isilik, ehizako partidak ehiztarien ikuspegitik, presak, paisaia izoztuak, haurrak neguko izotzaren gainean irristatzen... entzun zitezkeen. Kontzertu bakoitza soneto bati lotuta dago, agian konpositorearenak berarenak, eta musikan antzeztutako eszenak deskribatzen ditu. Hamabi kontzertuko lehen lau kontzertu bezala argitaratu ziren: *Il cición dell'armonia e dell'inventione*, op. 8, Amsterdamen Michel-Charles Le Cènek argitaratua 1725ean.

1721ean Milanera joan zen, eta han *La Silvia* drama pastorala aurkeztu zuen (RV 734, bederatzi aria kontserbatu dira). Hurrengo urtean berriro bisitatu zuen hiria *L'adorazione delli tre re magi al bambino Gesù* oratorioarekin (RV 645, orain galduta). 1722an Erromara joan zen bizitzera, eta han estilo berria eman zien bere operei. Benedikto XIII.a aita santu berriak harentzat jotzeko gonbita egin zion. 1725ean Veneziara itzuli zen, eta bertan lau opera ekoitzi zituen urte berean.

### Azken urteak 
Bere karrerako gailurrean nobleziaren eta europar monarkien enkarguak jaso zituen. *Gloria e Imeneo* (RV 687) serenata (kantata), 1725ekoa, Venezian enbaxadore frantziarrak enkargatu zuen Luis XV.aren ezkontza ospatzeko. Hurrengo urtean beste serenata bat idatzi zuen, *La Sena festeggiante* (RV 694), Frantziako enbaxadan estreinatu zena, Enriketa eta Luisa Elisabet printzesa frantsesen jaiotza ospatzeko. *La Cetra* op. 9 Karlos VI.a enperadoreari eskainia zen. 1728an, Vivaldik enperadorea ezagutu zuen, eta Triestera joan zen, portu berri baten eraikuntza aztertzeko. Karlosek hainbeste miresten zuen konpositorearen musika, ezen esan baitzuen gehiago hitz egin zuela konpositorearekin, azken bi urteetan bere ministroekin hitz egin baino. Zaldun titulua, urrezko domina eta Vienari gonbita eman zizkion. Konpositorea *La Cetra*ren eskuizkribu batekin egokitu zitzaion, ia erabat desberdinak ziren kontzertu-multzo batekin, izenburu berarekin eta Op. 9 moduan argitaratuta. Inprimaketa, seguruenik, atzeratu egin zen, eta horrek enperadorearentzako bat-bateko bertsio bat prestatzera behartu zuen Vivaldi.

Vivaldi Vienara eta Pragara joan zen 1730ean, aita lagun zuela. Han aurkeztu zuen *Farnace* opera (RV 711), sei erreposizio izan zituena. Bere ondorengo operetako batzuk garaiko bi idazle italiar nagusiekin lankidetzan sortu zituen. *L'olimpiade* eta *Catone in Utica* idatzi zituen Pietro Metastasiorekin, Vienako mugimendu arkadianoko ordezkari eta gorteko poeta nagusiak. Carlo Goldoni gazte batek *Griselda'' berridatzi zuen Apostolo Zenoren aurretiazko libretotik abiatuta.

Konpositore garaikide askok bezala, bere bizitzako azken urteetan zailtasun ekonomikoak izan zituen. Bere konposizioek ez zuten lehen bezain estimatua Venezian, musikaren zaletasunak azkar aldatu eta moda-iraganaldetzat hartzen baitziren. Erantzuna: eskuizkribuen kopuru handi bat saldu zuen, prezio ezin hobean, Vienara eramateko. Hiritik alde egiteko arrazoia ez dago argi, baina badirudi, Karlos VI.a enperadorearekin elkartzeak arrakasta izan ondoren, konpositore postua lortu nahi zuela Gortean. Vienara egindako bidaian, Grazen gelditu zen, Anna Girò bisitatzeko.

Litekeena da, halaber, Vivaldi Vienara joatea operak aurkezteko, batez ere Kärntnertheaterretik gertu bizi izan zelako. Hirira iritsi eta gutxira, Karlos VI.a hil egin zen, eta horrek edozein babes inperial edo diru-iturri egonkor galtzea ekarri zion. Handik gutxira, pobretu eta «barne-infekzio»z hil zen 1741eko uztailaren 27tik 28ra bitarteko gauean, 63 urte zituela, Vienako zaldi-zela fabrikatzaile baten alargunaren etxean. Uztailaren 28an, hilerriko hilobi sinple batean lurperatu zuten. Hilobi hori ospitale publiko batena zen, San Karlos Borromeo elizatik gertu. Hileta San Esteban katedralean izan zen. Kleingeläut kanpaia-errepikearekin egindako hiletaren kostua 19 Gulden eta 45 Kreuzer izan zen, eta nahiko garestia kanpaia-errepike hain txikirako.

## Lanak 
Operak idatzi zituen gehienbat, eta oso harrera ona izan zuten orduko zaleen artean.

### Operak 
### Musika instrumentala 
### Opera sakroa 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* Barrokoa
* Musika klasikoa

## Kanpo estekak