open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Horizontal

Geometrian, fisikan, astronomian, geografian eta lotutako zientzietan, plano bat **horizontala** da puntu jakin batean, puntu horretan eremu grabitatorioaren gradientearekiko perpendikularra bada. Bestela esanda, itxurazko grabitateak puntu horretan berun haria planoarekiko perpendikularki esekitzea eragiten badu.

Hedaduraz, kontzeptu horizontala bertikalarekin batera erabiltzen da lerro eta kontzeptu erlazionatuak deskribatzeko, nahiz eta berez berun hariarekin edo nibelarekin bat ez etorri; axola duen bakarra da biek angelu zuzen bat osatzea. Hala, kontzeptu horiek edozein planotan erabiltzen dira beren artean perpendikularrak diren ibilbideak deskribatzeko, hala nola arkitekturan, ingeniaritza zibilean edo xakeko taularen kasuan.

Oro har, horizontala den zerbait marraz daiteke ezkerretik eskuinera (edo eskuinetik ezkerrera), koordenatu kartesiarren sistemaren abzisa-ardatza bezala.

## Kanpo estekak
Wenshan zaldi

**Wenshan zaldia** Txinako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik Wenshan zaldia ponien sailkapen taldean sartzen da.

Bere banaketa eremua bereziki Wenshan Zhuang eta Miao Prefektura autonomoan dago.

Poni arraza hau ez dago desagertzeko zorian, nahiz eta azken urtetan bere kopurua murrizten joan den.

## Historia 
Wenshan zaldia Lijiang poniaren sailkapen taldean sartzen da, baina aparteko ezaugarriekin. Wenshan zaldia beste arrazekin konparatuz tamainaz txikiagoa da. 1980. urtean Txinan gutxienez 144.000 Wenshan poni zeuden.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nibel

thumb|Burbuila-nibela
thumb|Funtzionamendu-printzipioari buruzko eskema
**Nibela** neurgailu bat da, elementu baten horizontaltasuna edo bertikaltasuna zehazteko erabiltzen dena. Mota ezberdinak daude, eta nekazariek, zurginek, igeltseroek, errementariek, aluminioko langileek, argazkilariek eta beste batzuek erabiltzen dituzte. nibela oso tresna erabilgarria da, oro har, eraikitzeko, baita koadro bat kokatzeko ere, perspektibak akatsak sortzen baititu.

Burbuilazko nibela XVI. mendeko Melchisédech Thévenot fisikari eta idazle frantsesaren asmakuntza izan zen, 1661ean edo 1662an. Tresna alkoholez bete, harriz muntatu eta leiar batez hornitu zuen. Asmakizunaren berri eman zien Londresko Robert Hookeri eta Florentziako Vincenzo Vivianiri.

## Burbuilazko nibela 
Tresna horren printzipioa hodi garden txiki batean dago (kristala edo plastikoa), eta hodi hori likidoz (alkohola edo eterra) beteta dago, barruan aire-burbuila bat duela. Burbuila bi marken artean simetrikoki badago, instrumentuak maila zehatz bat adierazten du (helburu praktikoetarako), horizontala, bertikala edo bestelakoa izan daitekeena, soilik erreferentziazkoa den neurketa-tresnaren kokapen orokorraren arabera.

## Nibel topografikoa 
Nibel topografikoa topografian eta lur-neurketan erabiltzen den tresna da, eta, teodolito baten antzera, sestrak neurtzeko eta doitasun handiko berdinketak egiteko aukera ematen du, zurezko masoa eta plastikozko hodi bat daramana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Henri Lopes

**Henri Lopes** (Léopoldville, 1937ko Irailaren 12a - Suresnes, 2023ko azaroaren 2a) kongoar politikari, diplomazialari eta idazlea izan zen. Kongoko Errepublikako lehen ministroa izan zen.

Brazzavillen eta Banguin lehen hezkuntza jaso zuen eta 1947an Parisera joan zen bigarren mailako eta unibertsitateko ikasketak egitera. Brazzavillera itzulita, historiako irakaslea izan zen 1964tik 1966ra, eta hezkuntzako zuzendari nagusia 1966tik 1968ra.

Marien Ngouabi presidenteak Hezkuntza Nazionaleko ministro izendatu zuen 1969an, eta Kanpo Arazoetako ministro 1971n. Kongoko Langileen Alderdiaren Bulego Politikoko bost kideetako bat izan zen 1972an, eta 1973tik 1975era lehen ministro kargua bete zuen. 1977tik 1980ra Finantza ministro izan zen, eta, horren ondoren, UNESCOrentzat lan egin zuen Afrikako zuzendariorde nagusi gisa. 1998tik 2015era Kongoko enbaxadorea izan zen Parisen.

Gainera, hainbat sari jaso zituzten eleberriak eta saiakerak idatzi zituen.

## Lanak 
* *Le Méridional* (Editions Gallimard, 2015, )
* *Une enfant de Poto-Poto* (Editions Gallimard, 2012, )
* *Ma grand-mère bantoue et mes ancêtres les Gaulois. Simples discours* (Paris: Editions Gallimard, )
* *Le Lys et le Flamboyant* (Paris: Seuil, 1997, )
* *Le chercheur d’Afriques* (Paris: Seuil, 1990, )
* *Le Pleurer-rire* (Présence Africaine, 1982, )
* *Sans tam-tam* (Éditions CLE, 1977, )
* *La Nouvelle romance* (Yaoundé: CLE, 1975)
* *Tribaliques* (Yaoundé: CLE, 1971)

## Bibliografia 
* Bokiba, André-Patient (2003). ''Henri Lopes: Une lecture d'enracinement et d'universalité''. Editions L'Harmattan. 
* Chemain, Arlette (1988). "Henri Lopes: engagement civique et recherche d’une écriture". *Notre librairie*, 92-93:123-128.
* Maunick, Edouard (1988). "Le territorre d'Henri Lopes". *Notre librairie*, 92-93:128-131.
* Mwepu, P. K. (December 2007). "From self-identity to universality: a reading of Henri Lopes’ works", *Literator* 28(3):131-144. ISSN 0258-2279

## Kanpo estekak
Conocybe pulchella

***Conocybe pulchella*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da. Oso toxikoak diren beste *Conocybe* batzuen senidea. Hobe ez jatea.

Sinonimoak: *Conocybe pubescens var. pseudopilosella*, *Conocybe pseudopilosella*, *Conocybe digitalina*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Oso txikia  0,5 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, koniko-kanpai itxurakoa, ertza ildaskatua. Kapelaren azala leuna, erdigune zimurduna, arre-gris kolorekoa, argiagoa ertzetara.

**Orriak:** Itsatsiak, arre zurbil kolorekoak gaztetan eta arre-gorrixka kolorekoak helduaroan.

**Hanka:** 5 cm arteko garaierakoa, fibrila zurixkaz ildaskatua. 

**Haragia:** Urria, zapore gozokoa. Espora-jalkina marroi-gorrixka kolorekoa.

**Etimologia:** *Conocybe* terminoa grekotik dator, konoa, esan nahi duen "cono" hitzetik eta burua, kasko konikoa, esan nahi duen "cybe" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Zalantzazko jangarria. Toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua 
*Conocybe apala* askoz zurbilagoa da, forma koniko zorrotzagoa du, euriteen ondoren laburki agertzen da.

## Sasoia eta lekua 
Uda hasieratik udazken amaierara. Sortak osatuz atera daiteke belar artean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Europa, Errusia, Mongolia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José María Carrascal

**José María Carrascal Rodríguez** (El Vellón, Espainia, 1930eko abenduaren 8a - Madril, Espainia, 2023ko azaroaren 3a) espainiar idazle eta kazetaria izan zen.

## Bizitza 
1947an bere familia Bartzelonara joan zen bizitzera eta Filosofia eta Nautika ikasketak hasi zituen, azken hau bakarrik amaituz. Trebakuntza-bidaiak *Vizcaya* lurrunontzian egin zituen hainbat hiri eta portuetatik igaroz. 1957an Berlinera joan zen bizitzera, eta han itzultzaile lanetan eta gaztelania irakasten aritu zen. 1958an Pueblo eta Diario de Barcelona egunkarietako Alemaniako berriemaile gisa hasi zen lanean. 1966an New Yorkera joan zen bizitzera, eta hamar urtez *Pueblo* egunkariko Ameriketako Estatu Batuetako berriemailea izan zen. 1969an Kazetaritzan lizentziatu zen Eskola Ofizialean. New Yorken jarraitu zuen ABC egunkariko, Radio Televisión Españolako eta Antena 3 Radio irratiko berriemaile gisa.

1989an Espainiara itzuli zen Ameriketako Estatu Batuetatik, eta Antena 3 telebista kateko *Noticias a las ocho* arratsaldeko zortzietako albistegiak aurkeztu zituen. 1990 eta 1997 *Noticias de la noche* gaueko albistegia zuzendu zuen. 1996an, hilabete batzuetan zehar, *Todos somos humanos* telebelista aurkeztu zuen Javier Sardàrekin. 1990eko hamarkadaren amaieran, Carrascal apurka telebistako albistegietatik aldenduz joan zen, bere kazetari-ibilbidea idatzizko prentsara bideratuz.

La Razón eta ABC egunkarietarako artikuluak idatzi zituen.

2023ko azaroaren 3an hil zen, 92 urte zituela.

## Liburuak 
**El capitán que nunca mandó un barco* (1971).
**Groovy* (1972).
**Mientras tenga mis piernas* (1975).
**USA Super star* (1975).
**La aventura norteamericana* (1982).
**Comentarios* (1994).
**La agonía del felipismo* (1995).
**Nunca volverás a casa* (1997).
**Cartas españolas a mi mujer* (1998).
**Franco. 25 años después* (1999).
**La era Aznar* (2000).
**Jubilación, la vida sigue* (2002).
**La Batalla de Gibraltar* (2012).
**La historia de España que no nos contaron* (2015).
**El Mundo visto a los 80 años* (2016)
**Todavía puedo* (2018)

## Kanpo estekak
Almudena Alonso-Herrero

**Almudena** **Alonso-Herrero** (Madril, Espainia, 1968ko, abenduaren 2a)  Espainiako astronomoa da, eta astronomia infragorria erabiltzea, izarren sorrera eta hauts-emisioa aztertzeko Seynaut galaxietan eta nukleo aktiboak dituzten beste galaxia batzuetan. ikertzen ditu. Ikerketa Kontseilu Nazionaleko ikertzailea da, Teknika Aeroespazialeko Institutu Nazionaleko Astrofisika Zentro Espainiarreko departamentuari atxikia.

## Hezkuntza eta ibilbidea 
1991n Herrerok fisika eta kosmologia ikasi zituen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, eta lizentziadun bat lortu eta doktoretza 1995ean osatu zuen. Oxfordeko Unibertsitatean, Arizonako Unibertsitatean eta Hertfordshireko Unibertsitatean doktoratu ondoko ikertzailea izan zen, eta Espainiako Ikerketa Kontseilu Nazionalean hartu zuen kargua 2016. urtean. [2]

Hubble teleskopio espazialeko NICMOS tresnetako eta Spitzer teleskopio espazialeko MIPS tresnetako talde zientifikoetako kidea izan da. 2022an, Zientzia Zehatz, Fisiko eta Naturalen Errege Akademiako akademika izendatu zuten, eta "Galaxiak aurkituz" izeneko zientzia-dibulgazioko lehen liburua argitaratu zuen. Bere bigarren liburua, James Webb Espazio Teleskopioari buruzkoa da.

## Aitortza 
Almudena Alonso-Herrero Royal Astronomical Societyko kidea da eta Espainiako Zientzien Akademiako kide hautatu zuten 2022an.

## Hautatutako argitalpenak 
* 

### Ikerketa-artikuluak 
* 
* 
* 
* 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pholiotina pygmaeoaffinis

***Pholiotina pygmaeoaffinis*** *Bolbitiaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Galera pygmaeoaffinis*, *Derminus pygmaeoaffinis*, *Galerula pygmaeoaffinis*, *Conocybe pygmaeoaffinis*, *Pholiota pygmaeoaffinis*, *Conocybe friesii*, *Pholiotina friesii*.

## Deskribapena 
**Kapela:** Haragitsua, 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, belusatu-fibrilosoa ertzerantz, okre antzeko zurbila.

**Orriak:** Betik zurbilak, ertz belusatua, luparekin zistidioak ikusi egiten dira.

**Hanka:** 6 cm inguruko garaierakoa eta 0,3 cm inguruko diametrokoa, ildaskatua eta hauts gabe.

**Haragia:** Zurixka.

**Etimologia:** *Conocybe* terminoa grekotik dator, konoa, esan nahi duen "cono" hitzetik eta burua, kasko konikoa, esan nahi duen, "cybe" hitzetik.

## Jangarritasuna 
Ez du interes gastronomikorik.

## Sasoia eta lekua 
Zelai goroldiotsuetan, lorategietan etab, batzuetan taldeetan.

### Banaketa eremua 
Quebec, Ontario, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katearen Atea (Jerusalem)

**Katearen Atea** (arabieraz, باب السلسلة, *Bāb as-Silsila*) Al-Aqsako meskitaren barrutiko ateetako bat da, Jerusalengo hiri zaharreko  Tenpluko Mendian. Antzina, aldi islamiko goiztiarrean, **Daviden Atea** deitzen zitzaion, ***Bāb** **Daud.*** . Auzitegiko Atea (*Bāb al-Maḥkama)* ere deitu izan zaio, gertu delako Tankiziyia izeneko auzi-etxe historiko jerusalemdarra.

Ate angeluzuzenak diru, 4,5 m-ko altuerakoak. Atea itxita dagoenean pertsona bat pasatzeko adinako irekidura txiki bat dago.

Izatez atea parea dira, Bab Al-Silsilah eta Bab Al-Sakinah izenez ezagunak; zehazki iparraldean da Sakinahko atea (lasaiatasunaren atea) eta hegoaldean propio Katearen atea. Sakinah-ko ateko sarrera itxita egon ohi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kotoi Merkatarien Atea

**Kotoi Merkatarien Atea** (: / *Bāb al-Qaṭṭānīn*) Al-Aqsako meskitaren barrutiko ateetako bat da, Jerusalengo hiri zaharreko  Tenpluko Mendian. Barrutiko mendebaldeko lautadatik Kotoi Merkatarien Merkatuan sartzeko atea da. Ekialdeko fatxada dotoreagatik nabarmentzen da.

## Historia 
Tankiz sultan-ordeak gainbegiratuta eraiki zen 1336an, Mamelukeon sultanatoaren garaia an-Nasir Muhammad sultana agintean zela. XIV. mendeko Ibn Fadlallah al-Umari historialariak azaldu zuenez, Tenpluko Mendia azoka eta merkatarien kaleekin lotzea izan zen eraikuntzaren arrazoia.

## Deskribapena 
Hamar urrats behera egin behar dira kale lautik atea propio igarotzeko.

Ekialdeko fatxadak konposatuaren barrualdearn esfera laurdeneko ganga dago. Ganga horrek arku leunki zorrotza du, eta ziriharriak *ablaq* estilo islamikoan daude jarriak, adreilu gorriz eta beixez txandakatuz. Gangak mukarna apaindurako bost lerro ditu halaber.

Gangaren eta atearen artean hirusta formako arkua dago, honek ere *ablaq* patroiak dituelarik adreilu beltz eta beixetan. Egitura honen tinpanoan leiho txiki bat zegoen, baina 1927an itxi zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Burgoyne, Michael Hamilton. "The Gates of the Haram al-Sharif." *In Bayt al-Maqdis: Abd al-Malik Jerusalem (ed.* Raby, Julian and Johns, Jeremy), 114. Oxford: Oxford University Press, 1992.

## Kanpo estekak
Nibel topografiko

[thumb|320x320px|[Sokkia nibela, erabiltzen.]]
thumb|400x400px|Desnibelak lortzea
**Nibel topografikoa** garaiera desberdinetan dauden puntuen arteko desnibelak neurtzeko edo puntu ezagun batetik beste ezezagun batera kotak eramateko tresna da.

## Ezaugarriak 
thumb|400x400px|Kotak lekualdatzea
Eskuzkoak edo automatikoak izan daitezke, irakurketa bakoitzean maila nagusia horizontalki kalibratu behar den edo tresna "estazioan" jartzean automatikoki kalibratu behar den.

Nibel topografikoak teodolitoaren antzeko betaurreko bat du, erretikulu estadimetriko bat duena, apuntatzeko, eta burbuilazko nibel oso sentikorra (edo grabitate-konpentsagailua edo magnetikoa nibel automatikoen kasuan), betaurrekoaren ardatz optikoaren horizontaltasunari eusteko. Biak elkartasunez elkartuta daude, eta, nibelatu gabe dagoenean, aurrebegiaren ardatzak ere ez du horizontaltasun perfektua izaten, baina nibela berdintzean ardatz optikoa ere horizontalizatzen da.

Azken hogeita hamar urteetan horrelako aldaketa bat gertatu da tresna horietan. 1980ko hamarkadaren hasieran, erabiltzen ziren ia tresna guztiak eskuzkoak ziren, baina, une honetan, arraroa da tresna horietako bat aurkitzea, are arraroak dira haiek egiten dituzten markak; izan ere, fabrikazioko teknikak asko hobetu dira, automatikoak eskuzkoak bezain zehatzak eta fidagarriak baitira, lehen eredu automatikoek topografo zaharretan zuten mesfidantza gorabehera.

Tresna horrek ezaugarri tekniko bereziak izan behar ditu bere funtzioa bete ahal izateko, hala nola, burbuila tresna nibelatu ahal izateko, miraren zatiketak ikusi ahal izateko adinako handitzeekin betaurrekoa, eta hariekin erretikulua, punteria egin eta irakurketak hartu ahal izateko, eta konpentsagailu bat izateko aukera, konparaziozko planoaren berdintze eta horizontaltasun perfektua ziurtatzeko.

## Zehaztasuna 
Nibel baten doitasuna erabiltzen den nibelazio motaren araberakoa da. Normalena 20 eta 25 handipen eta mira zentimetratu edo milimetro bikoitzeko nibela da. Nibel horrekin eta metodologia egokiarekin, berdinketak egin daitezke, 1,5 cm inguruko errorearekin nibelatze-kilometro bakoitzeko.

Lan zorrotzagoak egiteko, badira zenbait nibel: burbuila zatitua, falka-erretikulua, mikrometrodun plaka planoparalelak eta INVAR mirak milimetratuak. Horien bidez, 7 mm inguruko doitasunak lor daitezke nibelatze-kilometro bakoitzeko, metodologia egokiarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Damaskoko Atea

**Damaskoko Atea** Jerusalemgo Hiri Zaharrerako portale nagusietako bat da. Hiriaren ipar-mendebaldeko harresian dago, eta bertatik errepide batek lotzen du Nablus hiriarekin. Atea bazar arabiar baten eta hiri zaharreko auzo musulmaneko merkatu baten mugan dago. 

## Izena 
Hebrear Bibliaren arabera, Xetxem edo Sichem izenez ezagutzen zen, eta handik Siriako hiribururaino, Damaskoraino zihoan bidea. Hortik, beraz. izen moderno ohikoa. Hebreeraz, ohikoan, Nablusko Atea esaten diote (itzulita) eta baita שַׁעַר שְׁכֶם *Šaʿar Šəẖem* izen tradizionalarekin. *A*rabieraz, Garaipenaren Atea (*Bāb al-Naṣr* / باب النصر) edo Zutabearen Atea (Bāb al-ʿĀmūd / باب العامود) ere esaten zaio nagusiki. Azken izen hori ohikoa da X. mendetik aurrera behintzat, eta atearen atzeko plazan zegoen zutabe erromatarraren oroimena gordetzen du (II. mendeko monumentua).

## Deskribapena 
Damaskoko ateak bi dorre ditu alde banatan. Dorre bakoitzak matakan bat du. 1967ra arte, ateak dorretxo bat zuen, baina oso kaltetua geratu zen Sei Egunetako gerran atearen kontrola  hartzeko guduan (israeldarren garaipen bat). 

2011ko abuztuan, Israelek dorretxoa berrezarri zuen, gezileihoak barne, Britainiar Mandatuko XX. mendearen hasierako irudiekin lagunduta.
thumb|Damaskoko Atearen azpian dagoen erromatarren garaiko beste atea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Damascus Gate: The significance of the main entry into Jerusalem’s Old City
Intza Olabarria

**Intza Olabarria Lejarza** (Elorrio, Bizkaia, 1994ko otsailaren 22a) bizkaitar geologoa eta artisaua da.

## Biografia 
Elorrioko Pullan jaio eta bizi da. Lehen ikasketak eta DBH Elorrio ikastetxean egin zituen. Gero Durangoko Fray Juan Zumarraga institutuan jarraitu zuen. Euskaraz, ingelesez eta gaztelaniaz moldatzen da. 2012tik 2021era Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU) Geologia ikasi zuen. Iraunkortasuna eta Jardunbide Egokiak Laborategian ere egin zituen. 

Artisau, ostera, interneten ikusita ikasi du, sare sozialetan ipinitako bideo tutorialekin. Hasieran korapilo edo marapilo itzelak izaten zituen esku artean. Horregatik *Marapilo* izena jarri zion proiektu berriari. Geologo lana eta artisautza uztartzea du helburu.  

## Lan ibilbidea 
2018ko otsailetik Elorriko *Aittu* Akademian klase partikularretako irakaslea da. 

### Geologo 
Legution Suez enpresan ingurugiro lanetan jardun zuen. Ondoren Zumaian *Begi-bistan* gidari lanak egin zituen. Zamudioko teknologia parkean, ostera, geotermian aritu zen TEAM enpresan. 

### Artisau 
Urteak dira berarentzat gauzak sortzen hasi zela. Etxe bat erostean hasi zen gauzak egiten dekoratzeko. Ikustera etortzen zen jendeak animatu zuen kanporako egiteko eta *Marapilo* sortu zuen. Izen hori makrame egiten hasi zenean, sortzen korapilo edo marapiloengatik da. Azokatan eta instagram bidez saltzen ditu bere sormenak. Naturan aurkitzen dituenekin sortzen ditu osagaiak. Umetatik harri bereziak, oskol txikiak eta kristalak ekartzen zituen etxera, hondartzara joaten zen bakoitzean. Betidanik gustatu izan zaio natura. Geologia ikasi duenez, harriek asko transmititzen diote: nondik datorren, zer historia duen... Bada, naturak harri berezi bat ematen badio, horregaz zerbait sortzea gustatzen zaio. Besteak beste, makilak edo kalamua ere erabiltzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oleg Protopopov

**Oleg Alekseievitx Protopopov** (; Leningrad, 1932ko uztailaren 16a - Interlaken, 2023ko urriaren 31) errusiar patinatzaile-artistikoa izan zen. Sobietar Batasuneko taldean lehiatu zen.

Hamabost urtez patinatzen hasi zen. 1954an Ludmila Belousova ezagutu zuen eta 1957an ezkondu ziren. Bikote gisa lehiatu ziren eta 1964ko eta 1968ko Neguko Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuten. Lau aldiz izan ziren munduko txapeldun eta beste lau aldiz Europako txapeldun.

1979an asilo politikoa eskatu zuten Suitzan, eta 1995ean herrialde horretako herritartasuna jaso zuten. Patinatzen jarraitu zuten hirurogeita hamarreko adinera arte.

2003an Errusia bisitatu zuten lehen aldiz 23 urtez erbestean egon ondoren, eta 2014an Sotxiko Olinpiar Jokoen inaugurazioan izan ziren. Azken patinaje erakustaldia 2016an egin zuten eta Ludmila 2017an hil zen.

## Emaitzak 
(Bogoiavlenskaia)

(Belousovarekin)

## Kanpo estekak
Al-Zarara Atea

**Al-Zarara atea** (    , *Qaus az-Zarrāra*), **Damaskoko atea** ere deitua ( بوابة دمشق / *Bawābat Dimašq* ), Zisjordaniako Betleem hiriko antzinako harresietako portalea da.

## Deskribapena 
Atea Betleemgo alde zaharreko iparraldean dago. Erromesen ibilbide historikoan Jaiotzaren elizarantz doan atea da, UNESCOren Gizateriaren Ondare den Jesukristoren jaioterria (Betleemgo Natibitarearen eliza eta erromesen ibilbidea) multzoaren parte da.

Al-Zarara atea Izarren Kalea esaten zaionean pasabidea da 21. mendean, arku zorrotza du (doi-doi zorroztua bakarrik), eta dorre baten parte da halaber atea. Dorrea ondoko etxe-ilaren artean hedatzen da. Atean oraindik hiriko harresi zaharrar en aztarnak gordetzen dira. 

## Historia 
thumb| Damaskoko atea edo Al-Zarara XIX. mendean.
thumb| Izarren Kalea Damaskoko atearen iparraldean, 1880 inguruko argazkia, jada alde bietan eraikinak daudela.
Betleem hiriak kanaandarren garaian iparraldera zihoan hiriko ate bat zeukan ziurrenik. Israeldarren garaian hiriko ate nagusia zen eta Jerusalemera zihoan bidean zegoen. Kristau-tradizioaren arabera, Jose eta Maria ate honetatik sartu omen ziren hirira Betleemera egindako bidaian.

6an mendean atea berreraiki zuten Justiniano I.a Ekialdeko Erromako enperadorearen agintean. Beste eraikin berri bat XIV. mendean egin zen otomandarren agintepean.

19. mendera arte ateak Betleem hiriaren iparraldeko muga markatzen zuen, baina mende horren amaieran kanporanzko iparralderanzko eremua ere eraiki eta urbanizatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleksei Lutsenko

**Aleksei Aleksandrovitx Lutsenko** (1992ko irailaren 7a) kazakhstandar txirrindularia da.

## Palmaresa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al-Judeida (Jenin)

**Al-Judeida** () Jenin probintziako herrixka palestinarra da, Zisjordaniaren mendebaldean, Jeninetik 14 kilometro hegoaldera. Palestinako Estatistika Bulego Nagusiaren arabera, hiriak 4.738 biztanle zituen 2007ko erroldan eta 5.950 2017an.

## Historia 
Al-Judeida herri zaharra da, eta zeramika bizantziarrak aurkitu dituzte han.  Adam Zertal arkeologoak dio garai bizantziarreko aztarnak al-Judeidaren muinoaren ertzean leudekeela. Herritarrek %33,3ko zerga-tasa finkoa ordaindu zuten nekazaritza-produktuetan, garia, garagarra, udako laboreak, olibondoak, ahuntzak eta erlauntzak barne, baita noizbehinkako diru-sarrerak eta mahats xarabea edo oliba-olioa biltzeko prentsa ere; guztira 3.500 akçe.

Judeidako gune zaharreko eraikin gehienak XVI. eta XVII. mendeetakoak dira. Nabluseko iparraldean dagoen *Haritheh* barrutiko parte gisa aipatu zuen.

1870ean, Victor Guérin bidaiari frantsesa Judeidara joan zen, eta honela deskribatu zuen: "piko, granada eta oliben lorategien erdian dago. Badirudi leku zaharra dela, izan ere, harriz betetako zisterna ugari eta 35 etxeetako hormetan ondo landutako harriak baitaude".

### Mandatu britainiarraren aroa 
1922ko zentsu britainiarrean, Al-Judeidak 361 biztanle zituen, musulman guztiak, 1931ko zentsuan 569 biztanle, denak musulmanak, eta 106 etxetan bizi zen.

1945eko estatistiketan, biztanleria 830ekoa zen, musulman guztiak, 6.360 dunameko lur-eremuarekin, lurrari eta biztanleriari buruzko inkesta ofizial baten arabera. Herrixkako lurretatik, 2.211 dunam erabili ziren landaketetarako eta ureztatze-lurretarako, 2.850 dunam zerealetarako, eta 20 dunam eraikitakoak  (etxebizitzak).

### 1967tik aurrera 
1967ko Sei Eguneko Gerratik, Al-Judeida israeldarren mende egon da. Osloko Akordioen arabera, hiria A eremuari esleitu zitzaion.

2016ko urtarrilaren 9an, larunbatean, Ali Abu Maryam  herritarra tiroz hil zuten soldadu israeldarrek Beka'ot-eko errepidean.

## Geografia 
Al-Judeida Marj Sanur bailararen hegoaldeko ertzean dago, muino txiki batean, itsasoaren maila baino 425 metro gorago. Al-Judeidako nukleo zaharra herrixkaren erdian dago, eta nahiko txikia da, 14 dunameko azalera baitu. Hirigune zaharraren erdian karratu batean biltzen diren kale estuak ditu. 2007ko SCPko zentsuan, Al-Judeidako populazioa 4.738 hazi zen. 923 etxe zeuden, eta etxe bakoitzak, batez beste, bost kide zituen. Emakumeak biztanleriaren %49,8 izan ziren eta gizonak %50,2.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
 

## Kanpo estekak 
* Ongi etorri Judeidara
* Judaydah, Ongi etorri Palestinara
* Mendebaldeko Palestinari buruzko inkesta, 11. mapa: IAA, Wikimedia commons
Sara Estela Ramírez

**Sara Estela Ramírez** (Villa de Progreso, Mexiko, 1881-Laredo, AEB, 1910eko abuztuaren 21a) irakasle, kazetari, feminista, saiakeragile eta poeta mexikarra izan zen, eta Estatu Batuetako Texaseko estatuan bizi izan zen.

## Biografia 
Ramírez 1881ean jaio zen, Villa de Progreson (Coahuila, Mexiko). Monterrey hirian (Nuevo León) jaso zuen lehen hezkuntza, Saltilloko Fuentes de Ateneoko irakasle-eskolan graduatu aurretik. Laredora (Texas) joan zen bizitzera 1898an, Laredoko apaizgaitegian gaztelania irakasteko, eta han egon zen hil arte. Ramírezek literatura erabili zuen mezu iraultzaile bat transmititzeko, bere lanak *La Crónica* eta *El Demócrata Fronterizo* egunkarietan argitaratu ziren, bai eta berak sortu zituen aldizkako literatura-argitalpenetan ere, *La Corregidora* eta *Aurora*. Antzerkigintzan ere sartu zen apur bat, *Noema* lanarekin.

Bere poesia eta saiakeretan, filosofia, politika eta emakumeen eskubideak sartzen dira. Alderdi Liberal Mexikarreko kide izan zen, eta haren etxea izan zen alderdiaren adarraren egoitza Texas estatuan. Horrez gain, Ricardo Flores Magónekin korrespondentzia trukatu zuen, eta Dolores Jiménez y Muro, Juana Belén Gutiérrez de Mendoza eta Elisa Acuñarekin kolaboratu zuen kazetaritza-hedabideetan. 1910ean hil zen Laredon, arrazoi ezezagunengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Simaurraren Atea

**Simaurraren Atea** (hebraieraz שער האשפות ''Sha'ar Ha'ashpot;* arabieraz *باب المغاربة, Bab al-Maghariba* edo Magrebtarren Atea ) Al-Aqsako meskitaren barrutiko ateetako bat da, Jerusalengo hiri zaharreko  Tenpluko Mendian.

## Historia 
Biblian Persiar garaiko Jerusalemgo ate bati simaur, gorotz edo zikinaren ate esaten zitzaion, baina adituen arabera egungoa dagoen tokitik 600 metro ingurura zegoen.  bihurtzen da

Egungo kokapenean dagoen portale bat aipatzen lehena Al-Muqaddasi da, zeinak *Bab al-Balat* .deitu zion, "Jauregiko Atea" alegia, ate honen atzean kalifen jauregiak zeudelako. Geroago "Magrebtarren atea" arabiar izena zabaldu zen, 1967. urtera arte magrebtarren auzoari baitzegoen atearen alde batean (gaur Mendebaldeko Harresiaren Plaza). 

thumb| Atearen itxura 1940 urtearen inguruan.|erdian|303x303px

Inskripzio batek dio Suleiman I.ak  eraiki zuela 1540/41ean. Jordaniako administraziopean  frontisean zegoen sei puntako izar bat ere ezabatu zuten eta, 1948an, bere zabalera handitu zuten, Jaffako atea trafikoari itxi ziotenean. 1985ean hartu zuen gaur egungo forma Teddy Kollek alkate zela, berriz ere trafikorako zabalago eginez pasabidea. Aldaketa horien ondorioz motordun ibilgailuak (baita autobusak ere) Mendebaldeko Harresiaren plazara sar daitezke 21. mendean. Suleimanen ate originaletik, kuxinekin eta erroseta batekin diseinatutako arku hautsia ikus daiteke oraindik 1985eko dintelaren gainean. 

Gurutzatuen garaiko beste ate bat dago Simaurraren Atetik 20 metrora. Apaindurarik gabeko pasabide hon (*Larruginen Atea'') harresituta egon zen otomandar garaian, baina berriro ireki zuten 20. mendean. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yemendar arabiera

**Yemendar arabiera** () arabiera dialektaleko aldaeren multzotik datorren hizkuntza bat da, Yemenen eta inguruko herrialdeetan mintzatzen dena. Eskuarki, oso dialekto kontserbadoretzat jotzen da, eta ezaugarri klasiko asko ditu, arabiar munduaren zatirik handienean aurkitu ez direnak.

Yemendar arabiera hainbat dialekto nagusitan bana daiteke, bakoitzak bere hiztegi bereizgarriarekin eta fonologiarekin. Talde hauetako garrantzitsuenak san'ani, ta'izzi-adeni (hegoaldeko yemendar arabiera edo djibutiar arabiera), [tihamiyya}} eta [hadhrami arabiera|hadhrami dira. Yemendar arabiera eguneroko komunikazioetarako erabiltzen dute eta ez du estatus ofizialik; arabiera estandar modernoa komunikazio ofizialetan erabiltzen dute, hezkuntzan, merkataritzan eta komunikabideetan.

Hegoaldeko hizkuntza semitikoak, arabiarrak ez direnak, eskualdeko hizkuntza indigenak dira, hainbat hego-arabiar hizkuntza moderno barne hartzen dituztenak, mahri hizkuntza eta soqotri hizkuntza kasu, ez baitira arabiar hizkuntzak, familia semitikoko adar independente bateko kideak baizik. Eskualdean hitz egin ondoren beste familia semitiko bereizia antzinako hegoaldeko arabiera da; hauek islamaren aurreko garaian desagertu ziren, razihi hizkuntzaren balizko salbuespenarekin. Horietako batzuek yemendar arabierarekin ezaugarriak partekatzen dituzte, elkarrekiko duten eraginagatik.

Yemendar arabiera bera ere himyaritieraren eraginpean dago, eta hizkuntza horren substratu esanguratsua du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Daniel Rutherford

**Daniel Rutherford** (Edinburgo, 1749ko azaroaren 3a - *ibidem*, 1819ko abenduaren 15a) eskoziar sendagile, fisikari, kimikari eta botanikaria izan zen.

Edinburgheko Unibertsitatean Medikuntza ikasi zuen eta 1772an doktoretza lortu zuen. 1775etik 1786ra medikuntza egin zuen Eskoziako hiriburuan. 1782an Harveian Societyren sortzaileetako bat izan zen eta 1783an Royal Society of Edinburgh sortzen ere lagundu zuen.

Edinburgoko Unibertsitateko Botanikako irakaslea izan zen eta 1786tik 1819ra Edinburgoko Errege Lorategi Botanikoko zuzendaria izan zen.

Zientziari egin zion ekarpen nagusia nitrogenoaren aurkikuntza eta isolamendua izan zen 1772an.
Apollonie Sabatier

**Apollonie Sabatier** (**Aglaé Joséphine Savatier** jaioa; Mézières, 1822ko apirilak 8 – Neuilly, 1890ko urtarrilak 3) entretenilari, modelo eta kortesano frantsesa zen. 1850eko hamarkadan Pariseko artista frantses ugariren musa bohemioa bilakatu zen, bere irakurle kluba ostatatzen zuen bitartean. Horrez gain, Auguste Clésinger eskultorearen *Sugeak hozkaturko emakumea* (frantsesez: *Femme piquée par un serpent*) eskulturako modeloa izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Herodesen Atea

**Herodesen Atea** (; , ) edo **Daviden Dorrearen Atea**, Jerusalemgo Hiri Zaharreko zazpi ate nagusietariko bat da, bertoko Auzo Musulmana Bab az-Zahra palestinar kanpoaldeko auzoarekin batzen dituena. 755 metroko altueran dago eta Herodes Antipasen izena du, hortik bere jauregira baitzihoazten.

1099an, Lehenengo Gurutzadan, gurutzatuak bertatik sartu ziren Jerusalemen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gizonezkoen eskubideen erreibindikazioa

***Gizonezkoen eskubideen erreibindikazioa, Edmund Burke Zuzen eta Ohoretsuari zuzenduriko Gutunean; bere Frantziako Iraultzaren inguruko Gogoetek Eragina*** (1790) panfleto politikoa da, Mary Wollstonecraft XVIII. mendeko idazle, feminista eta filosofoak idatzia. Bertan, Wollstonecraft-ek errepublikanismoaren defentsa eta aristokraziaren aurka egiten du,

## Testuingurua 
### Testuinguru historikoa 
Gizonezkoen eskubideen erreibindikazioa 1970. urtean idatzi zen, Frantziar Iraultzaren kontextupean. Frantzian jazotako gertakizunek (Pilotalekuko Zina edo Bastillaren Hartzea) Britainia Handiko Erresumako mugimendu erreformista berpiztu eta monarkiaren inguruko eztabaidak goratu zituen, aurreko hamarkadan baztertuak izan zirenak. 

Eztabaida horiek publikoki egin ziren adibideetako bat, 1789tik 1795era argitaratu zen *Iraultzaren Kontrobertsia* deituriko guda-panfletoa da; bertan, komentalari politiko britaniarrek monarkiaren balio eta erreformaren inguruan argudiatzen zuten.

Eztabaida hauetan Wolstoncraft eta beste pentsalari liberal garaikideek (William Godwin eta Thomas Paine, besteak beste) errepublikanismoaren, sozialismo nekazariaren, anarkiaren eta tolerantzia erlijiosoaren alde argudiatzen zuten. Horrez gain, gobernuen ustelkeriaren interes pertsonalek zuten indarraren aurka zeuden, hiritarren boterea ilegalki lapurtzen zuten monarkia eta aristokraziaren aurka zeuden bezala. Ordea, Edmund Burke bezalako pentsalari kontserbadoreek aristokrazia, monarkia zein Elizaren alde egiten zuten.

### Edmund Burkeren *Gogoetak* 
Elkarrizketa politiko hau Edmund Burke politikari irlandarrak Frantziako Iraultzaren inguruko Gogoetak (ingelesez: *Reflections on the Revolution in France)* panfletoa argitaratzean piztu zen. 1790ean argitaratu eta hurrengo bi urteetan zehar 30.000 kopia saldu ziren, bakoitza 3 txelinetara saldua.

Bertan, Burkek Frantziako Iraultzaren idealen eta pentsamoldearen aurka eta aristokrazia, monarkia zein Elizaren alde egiten zuen. Jarrera hau ez zen esperotakoa, Burke aurretiaz monarkia kritikatzen zuen *Whig* alderdi politiko liberalaren parte izan baitzen, Amerikar Iraultza defendatzeaz eta Indiako koloniaren gobernantza kritikatzeaz gain.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jabiyah

**Jabiyah** () VI. eta VIII. menden artean garrantzi politiko eta militarreko hiria izan zen, Hawrango lautadaren eta Golango Gainen artean zegoena. Hasiera batean, ghassanidarren hiriburua izan zen, Bizantziar Inperioko arabiar basailu erresuma zena. Musulmanek Siria konkistatu zuten ondoren, musulmanen kanpamendu militar nagusia bihurtu zen, eta, denbora batez, Jund Dimashqeko (Damaskoko barruti militarreko) hiriburua. Omar kalifak musulman buruzagien bilera bat deitu zuen hirian, Siriaren antolaketa eta militarren soldata erabaki zituztenean. Beranduago, 684an, Jabiyah, arabiar tribuen bilera baten egoitza izan zen, noiz Marwan I.a Muawiyah II.a kalifaren oinordeko izateko aukeratu zuten. Omeiatar kalifek maiz erabiltzen zuten Jabiyah erretiro gisa. Sulaiman ibn Abd al-Malikk Dabiq musulmanaren Siriako kanpamendu militar nagusia bihurtu zuenean garrantzia galdu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leyteko gudua

**Leyteko gudua** izan zen Bigarren Mundu Gerran, Ozeano Bareko gerrako gudu bat, zeinean AEBetako indarrak Leyte uhartean Filipinetan lehorreratu ziren eta hura japoniarrengandik errekonkistatu zuten. Douglas MacArthur jeneralaren agindupean, guduak 1944ko urriaren 17tik abenduaren 31ra arte iraun zuen, eta Filipinetako kanpaina abiarazi zuen artxipelagoa birkonkistatu eta askatzeko, hiru urtez japoniarren okupatu ondoren.

AEBetako lehorreratze operazioari laguntzeko, Leyte Golkoko gudua izan zen, historiako itsas gudurik handiena, 1944ko urrian, uhartearen ekialdean. *Leyteko gudu* izenez, beraz, lehorreratzeari berari eta uharteko lehorreko operazioei esaten zaie.

## Garrantzi estrategikoa 
Leyte uharteak, artxipelagoko handienetako bat, hondartza ugari zituen, eta eraso anfibio baterako egoki suertatzen zen beraz. San Juaniko itsasarteko bideak, Leyte eta Samar lotzen zituenak, blindatuen eta infanteria operazioetarako egokiak ziren. Leyte harrapatzeari esker, Estatu Batuetako Armadako Aire Indarrek uhartedi osoa bonbardatu ahal izateko oinarriak ezartzea ahalbidetuko zuen.

## Guduaren garapena 
Lehorreratzeko maniobrak urriaren 17an hasi ziren, Leyte Golkoko uharte txikietako komando operazioekin. Horietatik urriaren 20an, hainbat ordutako bonbardaketa-sute gogorraren ostean, 6. Armadako tropak Leyteko hondartzetan lehorreratu ziren goizeko 10etan. 13:30ean, MacArthur pertsonalki lehorreratu zen eta Filipinetako askapenaren hasiera dekretatu zuen.

Lehorreratzean eta gero lurraldean aurrera egin zutenean, estatubatuar indarrek lagun izan zituzten Japoniako okupatzailearen aurkako Filipinetako erresistentziko gerrillak.

6. Armadak hainbat egunez aurrera egin zuen, japoniar erresistentzia nahiko nahasia aurkituz. Tacloban, probintziako hiriburua, 21ean hartu zuten. Hilaren 23an, MacArthur-ek Filipinetako administrazioa berrezartzeko ekitaldia antolatu zuen bertan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kwajaleingo gudua

**Kwajaleingo gudua** Bigarren Mundu Gerran gertatu zen, eta Pazifikoko Gerraren parte izan zen. 1944ko urtarrilaren 31tik otsailaren 3ra bitartean borrokatu zen Marshall Uharteetako izen bereko atoloian . Borroka hau Eniwetok atoloia konkistatu aurretik egin zuten indar amerikarrek; Kwajalein munduko koralezko atoloi handiena da ur itxien azaleraren arabera, 97 uharte eta 6,33.&nbsp;km²-ko hedadurarekin (baturan).

Guduan parte hartutako marine estatubatuarren artean, euskal jatorriko soldaduak izan ziren. Lawrence Erburu Laugarren Dibisioko 24. erregimentuko L konpainiakoa onik irten zen Kwajaleindik, baina hurrengo egokitu zitzaion Saipango guduan hil zen. Federico Clavería fotokazetari militar gisa aritu zen gudu honetan eta beste batzuetan, eta Gerra bizirik gainditu zuen.

## Garrantzi estrategikoa 
Salomon Uharteak galdu ondoren, japoniarrek erabaki zuten Marshall Uharteak sakrifikatu zitzaketela, aberritik hurbilen zeuden uharteen defentsarekin konparatuta. Bestalde, amerikarrek 1921eko Orange Planean jada uharteetatik igarotzen zen Japoniara hurbiltzeko estrategia eta hori MacArthurren jauzikako estrategiarekin integratuta zegoen (etsaiak okupatutako uharte batzuen gainetik jauzi egin hurrengora, atzean isolatuta geratutakoek arriskurik eragingo ez zutelakoan). 

Gudu estrategiko bat atoloi honetan gerta zitekeela jakitun, japoniarrek indartu egin zuten ordurako aski handia zen goarnizioa.

AEBeko indarretan, ikuspegi taktikotik Richmond K. Turner almirantearen eta Holland M. Smith marineen jeneralaren arteko iritzi ezberdintasunak zeuden konkistaren garaiari buruz; Turnerrek Wotje eta Maloelap konkistatu nahi zituen, han ontziak hornitu eta berritu, eta Kwajalein eta Eniwetok konkistatzera joan nahi zuen. Baina Smithek aurreko konkista horiek ebitatu nahi zituen, indarrak Hawaiin bertan hornituta. Raymond Spruance almiranteak erabaki zuen beste bi komandanteen gainetik, Kwajaleinera zuzenean joango zirela beste konkista horiek egin gabe.

Guduak amerikarrei 372 hildako kostatu zitzaien, eta japoniarrek 8.100 gizoneko goarnizioa zutelarik 7.870 hildako eta 230 preso zenbatu zituzten. Enplegatutako indarren nagusitasunak amerikarrei konfidantza eman zien hurrengo uharteak hartzeko orduan egutegia azkartzeraino.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Guldin

**Paul Guldin**, **Habakuk Guldin** jaioa (Mels, 1577ko ekainaren 12a - Graz, 1643ko azaroaren 3a) suitzar jesulagun, matematikari eta astronomoa izan zen. Guldimen teorema aurkitu zuen biraketa-solido baten azalera eta bolumena kalkulatzeko.

Johannes Kepler astronomoarekin duen loturagatik eta Cavalieriren Printzipioaren kritika bat argitaratzeagatik ere ezagutzen da.

Jatorriz judua bazen ere, bere gurasoak protestanteak ziren eta erlijio horretan hezi zuten. Alemaniako hainbat hiritan aritu zen urregile gisa. 1597an katolizismora bihurtu zen, Paul izena aukeratu eta Jesusen Lagundian sartu zen. Matematika ikasi zuen Romako Unibertsitate Gregorianoan eta 1617an apaiz ordenatu zuten.
Matematikako irakaslea izan zen Erroman, Grazen eta Vienan.

## Lanak 
* *Refutatio elenchi calendarii Gregoriani Setho Caltisio conscripti*
* *Paralipomena ad Refutationem ; in iisque producuntur viginti et novem exempla paschatum ex Sancto Cyrillo Alexandrino nunquam antea edita*
* *Problema arithmeticum de rerum combinationibus, quo numerus dictionum seu conjunctionum diversarum quæ ex XXII alphabeti litteris fieri passant indagatur*, Viena, 1622
* *Problema geographicum de motu terræ ex mutatione centri gravitatis ipsius provenienti*, Viena, 1622
* *Problema geographicum de discrepantia in numero ac denominatione dierum, quam qui orbem terrarum contrariis viis circumnavigant, et inter se et cum iis qui in eodem loco consistunt, experiuntur*, Viena, 1633
*  *Centrobaryca, seu de centro gravitatis trium specierum quantitatis continuæ libr. IV*, Viena, 1633-1642, 2 liburuki, in-folio
** De centro gravitatis trium specierum quantitatis continuæ, III. liburuki, Viena, 1641

## Kanpo estekak
Al Aksa liburutegia

alt=Interior of the library|thumb|Al-Khutniyya liburutegiaren barrualdea, Al-Aksa liburutegi-sistemaren zati bat

Jerusalemgo **Al-Aksa liburutegia** (Al Aksa meskitako Liburutegia ere deitzen zaio) Al Aksa meskitaren multzoan liburuak gordetzen dituen eraikina da.

## Kokalekua 
Liburutegiak bi osagai ditu:

* Liburutegi nagusia: Al Aksa meskitaren mendebaldean.
* Al-Khutniya liburutegia: Al Aksa meskitaren hegoaldean.

Bi tokietara multzoaren barrutik baino ezin da iritsi.

### Liburutegi nagusia 
Al Aksa liburutegi nagusiaren eraikinak izen asko izan ditu:

* Meskita Zuria, harrien koloreagatik.
* "Emakumeen meskita", edo "emakumeen aretoa", aspaldian emakumeek erabiltzen zutelako.
* "Tenplarioen Armategia", 1193a baino lehen Tenplarioek erabili zutelako kuarteleko areto, jantoki edo armategi gisa, haiek eraiki omen baitzuten 1160. 1193. urtean (Ayyubtarren dinastian), mihrab bat jarri zuten hegoaldeko horman.
* "Abu Bekr-en meskita": ziurrenik XIX. mendean europarrek jarritako izena.

Liburutegiko sarrera Yusuf Agharen kupula dagoen patioan dago. Mendebaldean Museo Islamikoaren hegoaldeko atala eta Al Fakhariyya minaretea daude.

1922an, Musulmanen Kontseilu Gorenak Al Aksa Meskitako Liburuen Etxea ezarri zuen. 1923an, multzo osoan sakabanatutako liburuak An Nahawiya kupulan bildu ziren. 1948tik 1976ra bitarte itxita egon ondoren 1977an ireki zen berriz; liburuak Museo Islamikotik Ashrafiyia madrasara eraman ziren, eta azkenik, 2000n, Emakumeen Meskitara.

### Al Khutniyya liburutegia 
ezkerrera|thumb|Al Khutniyyako sotoko atea
**Al Khutniya liburutegia** eskuizkribuen liburutegi bat da. Sheikh Al Khutnī/Al Khatanī jakintsuaren izena darama, antzinako *zawiya* edo *madrasa* baten izena ere badena.

Al Aksa zaharraren barruan dago, eta Ate Bikoitzaren goiko aldean. Liburutegia multzoko hegoaldeko harresiaren eranskin bat da. Sarbidea Al Aksa meskitaren azpian dagoen tunel baten bidez egiten da. Tunelaren sarrera/irteera bakarra meskitaren arkupearen aurretik dago, iparraldean.

Liburutegi honek 1998an izan zuen hasiera, meskitako boluntario baten (Marwan Nashashibi) eta haren emaztearen (Um Adnan) ekimenez. Bilduman jurisprudentzia, hadithak, hagiografia, sufismoari buruzko testuak eta beste hainbat gairi buruzkoak ditu.

## Zerbitzuak 
Liburutegiko zuzendaria (liburuzain burua) gehienetan Museo Islamikoko zuzendaria ere izaten da.

20.000 liburu inguru ditu, eta nabarmena da arkeologia islamikoari buruzko atala. Liburu gehienak arabieraz eta ingelesez daude, eta zenbait frantsesez. Horrez gain, 2.000 eskuizkribu arabiar inguru ditu, 5. mendetik otomandar garairainokoak, bakarrik ikertzaileen eskura daudenak. Beste atal aipagarri bat egunkari eta aldizkari palestinarrena da, horietako asko XX. mendearen hasierakoak.

Haur eta gazteei buruzko sail bat du liburutegi nagusian.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Eskuizkribuen bilduma
* Webgune ofiziala
Ziza Massika

**Ziza Massika**, **Sakina Ziza** benetako izena zuena (Merouana, Batna, Aljeria,  1934ko urtarrilaren 28a  - Colla, Aljeria, 1959ko abuztuaren 29a), aljeriar erizaina eta militante nazionalista izan zen, Aljeriako gerran nabarmendu zena.

## Biografia 
Sakina Zizak bere jaioterrian, Batnan, egin zituen lehen mailako ikasketak. Horren ondoren, bigarren mailakoak egiten hasi zen Sétif-en, bertako *Collège de jeunes filles-en* (gaur eguneko Malika Gaïd lizeoa), eta Batnan amaitu zituen 1953an, batxilergoa lortuta. Horren ondoren, Frantziara joan zen 1955 arte, eta han goi-mailako ikasketak egin zituen Montpellierreko Unibertsitatean, bere neba Ayache Zizarekin batera. ALNn erizain gisan jardun zuen, kaporal graduarekin hasieran eta gero sarjentu graduarekin. Collo eskualdera bidali zuten,

Bonbardaketa batean hil zuten gerrillaren kontrako T-6 hegazkin batetik jaurtitako suziri batez, Colloren inguruan, bere ardurapean zuen ospitaletik gertu. eta ospitale bati. Era berean, Aïn Naâdja ospitale militarreko mediku eta teknikari paramediko talde batek, Aïn Djasser-eko daïrako finka autogestionatu batek eta Aïn Djasser hiriko urbanizazio batek ere bere izena daukate.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Ibrahim Ras Al Aïn - *Du banc de l’école en Tunisie à l’épique de la révolution algérienne* (من مقعد الدراسة بتونس إلى ملحمة الثورة بالجزائر)
* Gilbert Meynier, Mohammed Harbi - *Le FLN : Documents et histoire, 1954-1962* - &nbsp;604. or., le Grand livre du mois, 2004, 898 or.. 
* René Fagnoni, *Chronique des Aurès : recueil de poésies visuelles et autres senteurs*,&nbsp;31. or., Art Kange éditions 2005, 127 or. 
* Ali Kafi, *Mémoires du  président Ali Kafi : du militant politique au dirigeant militaire 1946-1962*, &nbsp;132. or., Casabah 1999, 416 or 
*  Ali Kafi, *Moudhakirat Er-raïs Ali Kafi min al-mounadil as-siyassi ila al-qaïd al-askari 1946-1962*, 158-159. or., Dar El Casabah 1999, 448 or.

## Ikus, gainera 
* Aljeriako gerra

## Kanpo estekak 
* Ziza Massika, l’Aurèsienne
Hizkuntza galo-italikoak

**Hizkuntza galo-italikoak**  Italiako iparraldean eta Suitzan hitz egiten diren hizkuntza erromantzeak dira . Indoeuropar hizkuntzen familiaren barruan, mendebaldeko hizkuntza erromantzeen talde galo-erromantze eta italo-erromantzearen artean daude. 

## Azpitaldeak 
Mintzaira galo-italikoak dira :

* Piemonten hitz egiten den piemontera ;
* Lombardiera, Lombardian.
* Liguriera bere aldaerekin, besteak beste, monakoera  eta Frantziako estatuko beste hizkuntza komunitate txiki batzuk. Korsikan Bonifacio hegoaldeko hiriko mintzaira ere ligureratzat jotzen da, eta baita Sardinia hego-mendebaldeko tabarkino delakoa.
* Emiliano-romagnoloa Emilia-Romagnan eta Marken iparraldean, Lunigianan, San Marinon eta Lombardian hitz egiten da, Mantua eta Pavia probintzietan. ;
* Basilicatako galo-italikoa ;
* Siziliako galo-italikoa .

### Hedadura geografikoa 
erdian|thumb|314x314px|Hizkuntza galo-italikoen hedadura.

## Galia / Italia mugetako mintzaira gehiago 
Galo-italiko terminoak adierazten duen bezala, Europako bi nazio handi horien arteko mintzairak dira, baina geografikoki, Italia iparraldean dago kokatuta mintzairen multzoa, hegoaldeko bi uharte linguistikoz gain (Basilcatan eta Sizilian). Hala ere, ligurieraren eskualdea iristen da Frantzian barrena puntu batzuetara, Monakora eta Kosta Urdineko puntu batzuetara.

Era berean, Frantziako jatorrizko hizkuntzatzat har daitezkeen frankoproventzerak eta okzitanierak badituzte Italian hiztun-komunitateak, muga ondokoak batzuk, baina hegoalderagoko komunitate isolatuak ere bai.
thumb|Apulian frankoproventzeraz mintzo diren bi herriak.
Okzitanieraren kasuan, Frantziako mugatik gertu  Okzitaniako haranetan, eta isolatuta hegoaldean Calabrian, Guardia Piemonteseko komunitatea.

Frankoproventzeraren kasuan, Frantziako mugatik gertu, Aosta haraneko hizkuntza da, eta baita haren hegoaldera dagoen Piemonteko 43 herritako eskualde batekoa. Isolatuta, hegoaldean, Apuliako komunitate frankoproventzala bi herritan dago, Faeton eta Celle di San Viton.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Retegi

**Mikel Retegi Goñi** (Barañain, 2001eko apirilaren 27a-), txirrindulari nafarra da. Kern Pharma taldearekin pasa zen profesionaletara 2023an.

Mikelen aita, Julian Retegi pilotari handiaren lehengusua da. Gaztetan pilotan aritu zen, baina 17 urte zituelarik, pilota utzi eta txirrindularitzari ekin zion buru-belarri.

## Palmaresa 
**2021**
* Udaberri Saria
* 2. Valentziako Itzulian eta etapa bat
* 2. Santisteban Memorialean
* 2. Sabin Foruria Oroimenezkoan
**2022**
* Xanisteban Saria
* 2. San Roman Sarian 
* 2. Andra Mari Sari Nagusian
* 2. Torredonjimeno Klasikoan
* 2. Aiztondo Klasikan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Mikel Retegi - *FirstCycling.com*
Joseba Zumeta

**Joseba Zumeta Etxabe** (Aizarnazabal, 1982ko apirilaren 17a-), gipuzkoar txirrindulari ohia da.

## Palmaresa 
**2002**
* 2. Sabin Foruria Oroimenezkoan
* 2. San Pedro Sarian
**2004**
* 3. Andra Mari Sari Nagusia 
* 5. Eusebio Vélez Sarian
**2007**
* 10. Circuito Montañéseko etapa batean

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*