Marco Polo

thumb|Marco Poloren erretratu bat, XVI. mendean
**Marco Polo** (1254ko irailaren 15a - 1324ko urtarrilaren 8a) veneziar bidaiari eta merkataria izan zen. Aita Nicolò eta osaba Maffiorekin batera, Zetaren Bideari jarraituz Txinara ailegatu ziren mendebaldarren artean lehenetarikoa. Asia, Persia, Txina eta Indotxinan zehar bidaiatu zuen 1271tik 1295era bitartean. Bere bidaiak kontatu zituen Rustichello da Pisak idatzitako *Munduaren deskribapena* (*Divisament dou monde*) liburuan. Liburuak beste izen batzuk ere badauzka, hala nola *Munduko Mirarien liburua* (jatorrizko frantsesezko izenburua *Livres des merveilles du monde*) *Milioia* (italierazko *Il Milione*) edota *Marko Poloren Bidaien liburua*.

Venezian sortu zen eta merkataritza ikasi zuen. 1271n, 17 urte zituela, bere aita Nicolorekin eta osaba Maffiorekin Asiara joan zen (haiek 1269an itzuli ziren Asiatik), eta Kublai Khanen, mongoliar enperadorearen, zerbitzura jarri zen. Hogei bat urtez, hainbat mandatu ofizial bete zituen han, eta bidaia diplomatiko ugari egin zuen Birmaniara, Indiara, Indonesiara, Sri Lankara edota Indotxinara. Yuan Dinastiaren Txinan gaindi ere asko ibili zen, eta Europan ezagunak ez ziren gauza asko ikusi zuen. Hogei urte geroago etxerako bidea hartu zuen, misio diplomatiko bat zela eta.

1291n, Marco Polok, aitak eta osabak proposatu zuten Mongoliako Kököchin printzesa laguntza Persiara joatea. Hara iritsi ziren 1293an, eta printzesa han utzi ondoren, Konstantinoplarantz jarraitu zuten, eta gero Veneziara itzuli ziren, 1295ean. Kataluniako atlasa eta Fra Mauroren mapa haren kontakizunaren aitortzan oinarritzen dira hein batean.

1299an atera zen espetxetik, eta merkatari aberats bihurtu zen. Ezkondua eta hiru alaben aita zela, 1324an hil zen, eta Veneziako San Lorenzo elizan dago lurperatua.

## Bizitza 
thumb|Corte Seconda del Milion, Venezian
### Sorlekua eta familia 
#### Aita bidaiaria 
Marco Polo 1254 inguruan jaio zen Venezian, Veneziako Errepublikako hiriburuan. Ekialde Hurbilarekin merkataritza harremanak zituen familia bateko semea zen, eta 15 edo 16 urte zituenean ezagutu zituen aita eta osaba, Txinatik etorri zirenean, hain zuzen. Niccolò Polo bere aitak Venezian zeukan etxea. Marcoren ama haurdun utzi zuen, Maffeo Polo anaiarekin Asiara bidaiatzera abiatu aitzin. Italiara itzuli ziren “Veneziara itzultzeko eta bere etxea bisitatzeko” asmoz, Marco Poloren bidaiak liburuan agertzen denaren arabera. Itzuli zirenean, ordea, Niccolò Polo ohartu zen haren emaztea hila zela, eta Marco izeneko hamabost urteko seme bat utzia zuela.

Marco Poloren aitatxi, Andrea, Venezian bizi zen, San Felice elizaren inguruan, eta hiru seme zeuzkan: Marco zaharrena, Maffeo eta Niccolò (Marcoren aita). Baina denak ez datoz bat Marco Poloren genealogia horren fidagarritasunarekin. Marco Poloren osaba zaharrenak (Marco Polo izena zuen, hark ere) dirua utzi zuen Konstantinoplan itsasontzi bat eskatzeko.

Veneziako zenbait iturri historikoren arabera, Polo familiaren arbasoak Dalmaziakoak ziren.

#### Haurtzaroa 
Ez dago informazio handirik Marco Poloren haurtzaroaz. Baina ia ziurtzat jotzen da Venezian iragan zituela bere lehen hamabost urteak. Geroago, aita Floradise Trevisanekin ezkondu zen.

#### "Milione" ezizena 
Marco Polok bi ezizen bazituen. Batetik, *Marco Paulo de confinio Sancti Iohannis Grisostomi* (San Giovanni Grisostomo elizbarrutiko Marco Polo)  gisa izendatzen zuten, Veneziako Errepublikako artxiboan.

Marco Polo *Milione* (milioia, italieraz) edo *Messer Marco Millioni* (Marco Milioiak jauna) ezizenez ere deitu ohi zuten, bidaiatik itzuli ondoren. Haren liburuaren izenburu osoa hau da: *Il libro di Marco Polo detto il Milione* (Marco Polo “Milione” ezizendunaren liburua). Giovanni Battista Ramusio XV. mendeko humanistaren arabera, izengoiti hori jarri zioten Veneziara itzuli zenean denbora guztiak aritu zelako Kublai Khanen aberastasuna aipatzen. Baina denak ez datoz bat hipotesia horrekin, haren aitak ere Milione izengoitia zuelako. Luigi Foscolo Benedetto XIX. mendeko hizkuntzalariaren arabera, Milione da Emilione izenaren modu laburtua, eta izengoiti hori erabiltzen zuten Niccolò eta Marcoren familia beste Polo familietatik bereizteko. Baina haiek espedizioa utzi zuten Yumurtalıken, gerra lehertzeko zurrumurruek beldurtuta.

#### Txinara 
thumb|Marco Polo Kublai Khanenekin
thumb|Marco Polo Kublai Khanen aurrean. 1863ko margolana
Hango faktoriatik abiatuta, zetaren bideari ekin zioten, iparraldetik. Lur-bideetatik jarraitu zuten bidaia. Mongolia alderik alde igaro ondoren, Xanadura (Txina) iritsi ziren. (Kublai Khanen udako egoitza zegoen han, eta 1272an Kanbaluk hirira berreiraiki zuen, hala nola egungo Pekin hiria). 1275a zen, eta Marco Polok 21 urte zituen. 15 edo 16 urte eman zuten Kublai Khanen gortean eta zenbait kargu izan zituen han. Annama, Tokina, Indiara eta Persiara joan zen, Kublai-Khanen enbaxadore. Malaysia, Sumatra, Sri Lanka, India. Baina 1291n baimena eman zien, haien ardurapean utzi zielako Kököchin printzesa mongoliarra Persiara eramatea, han, Arghum Khanekin ezkon zedin. Bidean, euriteengatik, bost hilabetez geldirik egon behar izan zuten Perlaken, Sumatra uhartearen iparraldean. 1293ko udaberrian iritsi ziren Ormuzera, eta hainbat hilabetez egon ziren Persian. Printzesa hara eraman eta han utzi ondoren, Europarako bidean jarraitu zuten, Konstantinoplaraino. Trebizondan zeudela, aldiz, bere ontasunen zati bat lapurtu zioten, itxura batean genoarren eraginpean zeuden batzuek.

#### Atxiloketa 
Garai hartan, Venezia gerran zegoen Genovako Errepublikaren aurka. Polok katapulta bat zeukan galera baten gidaritza hartu zuen gerrara joateko. Itxura guztien arabera, 1296an, genoarrek harrapatu zuten Mediterraneo itsasokan izandako borrokaldi batean, Anatoliako itsas-bazterrean, Adanaren eta Iskenderungo golkoaren artean. Horrek gezurtatuko luke Polo Dalmaziako inguruetan, Curzolako guduan (1298ko irailean), harrapatu zutela dioen teoria (XVI. mendeko teoria hori Giovanni Battista Ramusioren teoria). Handik, Genoako espetxera eraman zuten. Hiru urte iragan zituen espetxean.

#### Espetxean 
Espetxean zegoela, Rustichello Da Pisa ziega-kideari xehe-xehe diktatu zion bidaien kontakizun xehea.

#### Merkataritzan aberasten 
Polo 1299ko abuztuan atera zen kartzelatik alabarekin. Hori alaba eduki zituzten: Fantina, Bellala eta Moreta.

#### Liskarretan 
1305ean, Marco Poloren izena agertu zen zergen ordainketari lotuta izandako istiluei buruzko dokumentu batean. Testamentuaren arabera, 10.000 dukat zeuzkan, erran nahi baita ez zela Veneziako merkatari aberatsenetako bat, eta 100 lira eman zizkion.

Bere beste ontasunak eta jabetzak pertsonen eta Veneziako erlijio eraikuntzen artean banatu zituen. Harekin zorrak zituen koinatari 300 lirako zorra barkatu zion. San Giovanni komentuari, San Polo elizari eta Benvenuto fraideari ere barkatu zizkien haien zorrak. Bestetik, Giovanni Giustinani apaizari 220 solido (txanpona) emateko eskatu zuen, notario lanak egiteagatik. Semea sortu aitzin joan zen, Maffeo anaiarekin batera, merkataritza bidaian. Beste asko hil ziren Egeo itsasoko beste veneziar kolonietara ihes egiteko ahaleginean, haien txalupa beteegiak hondoratu zirelako.

Niccolò eta Maffeo Polo Erdialdeko Asiako merkatuaren bila abiatu ziren, eta Soldaiako faktoria txikia hartu zuten Sudaken, Itsaso Beltzaren bazterrean, Laugarren Gurutzadaren bitartez zabaldu zena mendebaldeko merkatarientzat.

Geroago Txinara heldu ziren, eta Kubilai Khan ezagutu zuten. Khanek Txinaren eta Europa kristauaren arteko merkatuaren monopolioa eskaini zien, eta horren ordainez eskatu zien ehun bat jakintsu eta artista bidal zitzaten kristauen Inperioa ilustratzeko. Aita Santuari mezu bat helarazteko ardura zeukaten, hark, 1250etik hara, Txinako tribu horietan (Mendebaldekoek tartaroak deitzen zituzten, garai hartan) ikusten baitzuen Islmaren kontra borrokatzeko aliatu aukera bat.

Marco Poloren bidaiak liburuaren arabera, Asiaren zati handi bat zeharkatu zuten, eta Kublai Khan mongoliar buruzagi eta Yuan dinastiaren sortzailearekin bildu ziren.

### Asiarako itzulera prestatzen 
Ez dago argi Niccolò eta Maffeo Kubilaien egon ziren 1265ean edo 1266an, ala Xanadun bildu ziren Kublai Khanekin. Hain zuzen, Khanek, Mendebaldeari zegozkion gaiak Xanaduko udako egoitzan lantzen zituen. Ez ziren luzaroan egon han, hainbat eginkizun eman zizkietelako: Inperio Mongolaren enbaxadore gisa bidali zituzten Aita Santuarengana. Mediterraneora itzuli zirenean, Aita Santua hil berria zen, eta hiru urte iragan ziren berria aukeratu artean.

Asiara itzuli zirenean, Marco gaztea lagun, ezin izan zituzten ehun jakintsu eraman berekin. Horren ordez, Jerusalemgo olio santua (Jesu Kristoren erreplikatzat hartzen dena) eraman zuten, itxura guztien arabera Marcok berak soinean zeramana. Kublai Khanek mandatariak bidali zituen haiengana, beharbada kristautasunaren ohoretan. Kublairen kide asko kristau siriakoak ziren.

### Marco Poloren Ibilbidea 
Ibilbide zehatza egitea zaila da hainbat arrazoirengatik. Lehenik eta behin, narrazioaren helburua ez da bidaiako egunkari bat ematea, baizik eta irakurleari bere arrarotasunagatik interesatzen zaizkion bistako gauzen deskribapena. Testu idatzi batean, gertaerak gertatu eta hogei urte baino gehiagora, zehaztasunik ezak oso ulergarriak dira. Azkenik, zeharkatutako hiri asko desagertuta egon daitezke, edo izen aldatua ikusi dute, batzuetan hainbat aldiz, Txinan gertatzen den bezala: Quinsai gaur Hangzhou du izena; Campision Kan-tcheou bihurtu da eta ondoren Zhangye; Sing-acion Shachou izan zen eta gero Dunhuang; Carcan Shaccihe bihurtu da; Ciarciam Qiemo da gaur egun; Quengianfuk King-tchao izena hartu zuen Xi'an bihurtu aurretik

Hau da hainbat egilek proposatutako mapa hau da:

* Joana : Venezia, Akre, Mosul, Bagdad, Tabriz, Kerman, Sabzawar, Sapurgam, Kashgar, Pamir, Yarkand, Hotan, Lop, Dunhuang, Barneko Mongolia, Langzou, Shangdu (hiru urte).
* Itzulia Txinako itsasotik, Vietnam, Sumatra, Indiako ozeanoa, Kochi, Bhavnagar, Ormuz, lurrean barrena Irandik Tabriz eta Trebizondara, Konstantinopla, Grezia eta Venezia (hiru urte).

Horrez gain, liburu horretan ere bilduta daude Marco Polok enperadoreari kontatzen zizkion istorioak; behatzaile eta narratzaile gaitasun handiak erakutsi zizkion Khani. Hain zuzen, Khan kexatzen zen bere mandatariak beren eginkizunaz bakarrik mintzatzen zitzaizkiola, eta ez ziotela deus berezik kontatzen joaten ziren herrialdeetako ohiturez eta ezaugarriez. Horretaz jabeturik, Marco Polok arreta handia jarri zuen bisitatzen zituen herrialdeetako hainbat gauza ikasteko, gero Kubilai Khani kontatu ahal izateko.

Historialari batzuen arabera, liburu hori entziklopedia bat zen edo geografia bat. Beste batzuen ustez, aldiz, Kubilai Khanen kronika liburu bat, printze ispilu bat edo merkatari liburu bat. Eta badira erreportajetzat jotzen dutenak ere. Dagoen eskuizkribu zaharrena italiera kutsu handiko antzinako frantsesezkoa da. Badago beste bertsio zahar bat ere, hala nola Giovanni Battista Ramusio italarriaren itzulpena (1559an inprimatua) eta Toledon (Espainia) dagoen XV. mendeko latinezko bertsio bat. Antzinako frantsesezko beste bertsio bat, 1350ekoa, Suediako Liburutegi Nazionalean dago.

Bertsio zaharrenetako bat da *Iter Marci Pauli Veneti*, Francesco Pipino fraide predikariak 1302an latinera egindako itzulpena, Marco Veneziara itzuli eta urte gutxira. Kontuan hartuta garai hartan latina zela kultura hizkuntza zabalduena eta autoritatea zeukana, uste da Rustichelloren testua latinera itzuli zutela Predikarien Ordenaren borondatez. Horri esker, liburua Europa osora zabaldu zen.

Geroztik atera diren eta gaur egun ezagutzen diren edizioak hainbat bertsio eta itzulpenen artean osatutakoak dira, adibidez R.E. Latham-ek ingelesera itzulitakoa 1958an. Bertsio guztiek, halaber, ez dute luzera bera. Adibidez, Toldoko katedraleko liburutegian aurkitutako latinezko bertsioaren itzulpen bat, Paul Pelliot eta A.C. Mouleem 1938a ingelesera itzulitakoa, beste bertsioak baino %50 luzeagoa da.

#### Itzulpenak 
Liburua Santaellak itzuli zuen gaztelerara, 1503an. Bertsio hartan oinarrituta, John Frampton-ek ingelesera itzuli zuen 1579ean.

### Narrazioa 
Liburuaren hitzaurreak deskribatzen ditu Marco Poloren aita eta osaba, Berke Khan printzearen bizilekua zen Bolgharrera iristen. Urte bat geroago, Ukekera joan ziren, eta handik Bukharara. Han jaso zuten Kublai Khanekin biltzeko gonbidapena. Hura ez zen sekula bildu europarrekin. 1266an iritsi ziren Kublai Khanen egoitzara, Dadura (gaur egungo Pekin). Kublaik hainbat galdera egin zizkien Europako sistema juridikoaz eta politikoaz. Aita Santuaz eta Erromako elizaz ere galdetu zuen. Elkarrizketaren ondoren, Aita Santuari emateko gutun bat utzi zien, Zazpi Arteak (gramatika, erretorika, logika, geometria, aritmetika, musika eta astronomia) ezagutzen zituzten ehun kristau bidaltzeko eskatuz. Baina Klemente IV.a Aita Santua 1268an hil zen, eta tarte luzez ez zutenez haren ordezkoa izendatu, itzulera bidaia atzeratu zen. Niccolò eta Maffeo Polo Veneziara itzuli ziren. Marcok, 15 edo 16 urte zeuzkala, orduan ezagutu zuen aita.

1271n abiatu ziren berriz Asia aldera, Marco Polorekin batera. Akreraino nabigatu zuten, eta handik gamelu gainean abiatu ziren Ormuzeko porturaino. Handik itsasontziz joan nahi zuten Txinara, baina hango ontziak ez zeuden egoera onean, beraz lurreko bideetatik jarraitu zuten, zetaren bidean barrena.

Bidai hartan, une batez, merkatari ibiltarien karabana batekin batu ziren. Baina gaizkile batzuek karabana hari eraso egin zioten, harea ekaitza batez baliatuta. Polotarrek lortu zuten borrokatzea eta ihes egitea ondoko hiri batera, baina erasoan karabana hartako kide asko hil ziren eta beste asko esklabo hartu zituzten.

Liburuaren gainerako zatietan, Marco Polok Txinan eta Birmania hegoaldean egindako hainbat inperio-bisitari buruz idatzi zuen. Polotarrek Mongoliako auzitegiaren errespetua lortu zuten, eta horregatik Kublai Khanek atzera bota zuen itzultzeko eskaria. Polotarren kezka, ordea, segurtasunez itzuli ahal izatea zen, pentsatuz Kublaien balizko heriotza baten ondoren, haren etsaiek aurka egingo zietela.

1292an, Pertsiako subirano Kublaien iloba txikiak ordezkariak bidali zituen Txinara, harentzako balizko emazte bat aurkitzeko eskatuz. Polotarrak haiekin itzuli ziren Pertsiara. Singapurreko porturantz nabigatu zuten, gero Sumatrara joan ziren eta handik Jaffnako Point Pedro portura. Azkenik, Arabiako itsasoa zeharkatu zuen, Ormuzera heltzeko.

Itzulera bidaiak bi urte iraun zuen. 600 lagunek bidaiatu zuten, baina haietatik 18 baizik ez ziren atera bizirik (Polotarrak barne). Ezkontza jaian egon ziren eta handik joan. Ormuzetik lur-bidez joan ziren Trebizondeko portura (oraingo Trabzon), Itsaso Beltzaren bazterrera.

   •    Bigarren aldiz joan zen Ganzhou-ra; aldi hartan, osabarekin. Urte batez egon zen han, Harresi Handiaren mendebaldeko muturrarekin muga egiten duen hirian (Liburua 61).

   •    Yangzhou-ra joan zen, eta hiru urtez egon zen han. Hiri hura mongoliarrek konkistatu berria zuten, eta Marco Polok hartu zuen hango gobernatzailearen lekua.

   •    Indiara joan zen, baina Marco Polok ez zuen xehetasunik eman bidaia hari buruz.

   •    Yunnan-era (Txinako hego-ekialdera) joan zen, beharbada, baina ez da baieztatua.

   •    Tibet-era joan zelako ustea ere badago, hango ohiturak, erlijio errituak eta tenplu budistak deskribatu zituelako.

   •    Vietnamera, Birmaniara eta Indietara joan zen enbaxadore gisa, itsaso bidez. Bi urteko ibilbidea izan zen.

   •    Printzesa bat lagundu zuen Iranera, eta Europako estatuei mezu bat eramateko ardura izan zuen. Halaber, bidaia hura izan zen Italiarako itzulera bidaia.

Marco Polo Sichuanera (Lib 115), Birmania barnealdera eta Yunnan-eko ibarretara ere joateaz gain, Txinako hegoaldeko eskualdeak ere bisitatu zituen. Txinako bazter guztiak ezagutu zituen, bai kostaldeko hiri jendetsuak, ipar-mendebaldeko lur lehorrak edota erdialdeko ibar baztertuak, teknologiak eta materialak.

Batetik, bere liburuan, xeheki deskribatu zituen Mongoliako auzi politikoak eta ekonomikoak, posta zerbitzua, dirua, prezioak eta abar. Diru-paperei aukera izugarria ikusi zien. Hango enperadoreak metal preziatuak, harribitxiak, urrea eta zilarra jasotzen zituen eta billetetan ordaintzen zituen. Ikatzaren eta amiantoaren erabilera ere deskribatu zuen. Indian behientzat zaukaten errespetuaren berri ere eman zuen.

Marco Polok interes berezia zeukan harribitxiengan. Persian turkesak ezagutu zituen, Afganistan iparraldean lapis lazuli harri urdin biziak eta errubi gorri diztiratsuak, zafiroak.

Halaber, espeziak interesez bilatu zituen. Kanela, jengibrea eta antzekoak, intxaur muskatuak, azafraia, piperbeltza edota, iltzea.

### Ikerlari lanak 
Yuan dinastiaren urtekari ofizialen arabera, 1277an, “Po-lo izendatu zuten ikerlari pribatu”. 1282an, Mongoliako Lehen Ministro Ahmad Fanakati erail zuten, eta Kubilai Khan berehala joan zen Xanadu hiriburura, eta Marco Polori eta beste kargudun batzuei eskatu omen zien zaldiak har zitzatela eta joan zitezela Pekinera, ikerketa egiteko eta errudunak aurkitzeko. Hilabete baten buruan, Marco Polok argitu zion Ahmad-ek zenbat krimenetan parte hartu zuen. Enperadoreak, orduan, ministroa hil zutenak errugabetu zituen.

Ez dago erabat frogatuta Txinako dokumentu horietan agertzen den pertsona Marco Polo bera zela, baina Marco Poloren bidaietako kapitulu batean xeheki azaltzen dira Ahmad Fanakatiren hilketari buruzko xehetasunak.

Marco Polo harribitxi askorekin itzuli zen sorterrira. Ez zuen argitu merkantzia bidez aberastu zela. Itxura guztien arabera Kubilai Khanek berak egiten zizkion oparien bidez aberastu zen.

## Oroigarriak 
thumb|Italiakok billetea, 1982an kaleratua, Marco Poloren erretratuarekin.
Marco Polo ardia, *Ovis ammonen* azpiespeziea, esploratzaileren izena jarri zioten, izan ere Pamir Mendiak igaro zituenean deskribatu zituen 1271ean.

Veneziako aireportuak bere ibilbide zena darama, Venezia-Marco Polo aireportua.

#### Filmak 
* *The Adventures of Marco Polo* (1938), Archie Mayo
* *Marco Polo* (1961)
* *Marco the Magnificent* (1965)
* *Marco* (1973), Seymour Robbie
* *Marco Polo* (馬哥波羅) (1975), Chang Cheh
* *Marco Polo Junior Versus the Red Dragon* (1972),

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ikus, gainera 
* *Marco Poloren bidaiak*

## Kanpo estekak 
*  Marco Poloren bidaien Google mapa
*  «The Marco Polo Odyssey», *National Geographic*, 2001-07-01.