Thor

**Thor** edo **Donar** (, antzinako ingelesez *Þunor*, antzinako goi germanieraz *Donar* eta hizki errunikoetan *þonar ᚦᛟᚾᚨᚱ*) eskandinaviar mitologia eta germaniar mitologiako trumoiaren jainkoa da. Halere, bere funtzioa konplexua da, trumoia, ekaitza, haritza, indarra, ugalkortasuna eta gizateriaren babesaren ideiekin ere loturik azaldu ohi baitzen.

Bere gerra arma jaurtitzeko mailu bat zen, Mjölnir delakoa, honetatik erreplika txikiak landu ziren, beranduago Eskandinaviaren kristautze garaian eskandinaviar paganoek euren jentiltasuna kristauen aurrean adierazteko kutun gisa erabili zituzten.

## Izenak 
[thumb|ezkerrera|175px|Thor jainkoa bere gurdia eta [ahuntzekin batera.]]
[ezkerrera|175px|thumb|[1893ko Thorren irudikapena.]]

### Thor 
Jainko honen izena antzinako eskandinavieraz *Þórr* da, anglosaxoieraz *Þunor*, antzinako saxoieraz *Thunaer*, antzinako herbehereraz *Donar* eta antzinako goi alemanaz *þunraR*.

Aldaera guzti hauek antzingermanierazko **Þunraz* izenetik eratorriak dira. Ingelesezko *thunder* (euskaraz "trumoi") hitza, edota alemanezko *Donner*, herbehererazko *donder*, suedierazko *tordön*, eta daniera eta norvegierazko *torden* hitzen jatorri berdina du (hauek *-dön/-den* atzizkia dute, jatorriz "burrunba" edo "dunbots" esan nahi dute).

### Thorren beste izen batzuk 
Antzinako eskandinaviar olerkigintzan Thor jainkoa izen ezberdinez deitua da. Kenningar direlako kontakizunetan ere skald izeneko olerkari-gerlariek jainko honi izen ezberdinez deitu zuten. *Nafnaþulur* delako kenningar bilduman jainko honen izen ezberdinez osatutako ahapaldi bat ere badado:

Izen hauetako lehenbizikoak, *Atli* izenak, "Izugarria" esan nahi du, *Ásabragr* izenak "Jainkoen printze", *Ennilangr* izenak "Kopeta zabalduna", *Björn* izenak "Hartz", *Harðvéorr* izenak "Arkulari indartsua", *Sönnungr* izenak "Benetakoa", *Véoðr* izenak "Sakratuaren babeslea" eta *Rymr* izenak "Zalapartatsua".

Izen hauetako batzuk edda eta skalden olerkigintzan agertu ohi dira. Adibidez, *Vingþórr* "Thor gudukoa" eta *Hlórriði* "Zaldun zaratatsua" izenak *Þrymskviða* kontakizunean ere agertzen dira.

## Ezaugarriak 
[thumb|200px|Thor jainkoa bere [Mjölnir mailua eta Megingjörð gerrikoarekin, XVIII. mendeko islandiar eskuizkribu batean.]]

Thorrek klima eta uzta nahiz sagaratzea, justizia, babesa eta guduak kontrolatzeko ahalmena zuen. Horrenbestez sarritan jainko gorentzat jo ohi zen.
Jainko honen ezaugarri nabarmenena bere gerlari izaera da, kondaira askok bere guda mailua eskuan duela erraldoi multzoen artean bidea irekitzen irudikatu izan dute. Halere, Thorrek bere gerlari paperean babeslearen rola betetzen du, aldiz Odin jainkoak bere jarraitzaileak gudu-zelaira hiltzeko eta loria jasotzeko deitu ohi zituen, horregatik Thorrek baserritar eta artisauen komunitate bakezalegoen artean gurtze handiagoa izan zuen.

Islandiarrentzat Thor legearen zaindaria zen, eta ostegunetan þing biltzarra bere ohorez ireki eta zinpetze gehienetan laguntza eta babes eskatzen zitzaion.

Jainko honi zuzenduriko kenningar direlako *Haustlöng* olerkian "pentsalari sakon" gisara izendatzen da, eta nahiz eta aldi gehienetan ekintza zuzena estrategiaren gainetik nahiago izan, kondaira askok bere jakintza ere deskribatzen dute, *Alvíssmál* olerkian kasu, honetan Thorrek bere alabaren ezkongai izateko asmoz zuen Alvíss ipotx jakintsua goizaldera arte luzatu zuen asmakizun lehiaketa baten bidez engainatu zuen, eta modu honetan lehenbiziko eguzki printzek ipotxa harri bilakatu zuten. *Gautrek sagan* aipatzen denez, Thorrek Odin jainkoari erraldoien biloba zen Starkad delakoaren patuaren inguruko erronka bota zion, Odinek Starkadi eskainitako bedeinkapenak Thorrek madarikazioekin erantzunez.

Gainera, Thor jainkoa runa eta sagarapenarekin lotu ohi da, ahalmen magikoak, bere ahuntzak berpizteko gaitasuna, eta bere neurria eta itxura aldatzeko gaitasunaren jabe ere bada.

Zeruko jainko gisa, ugalkortasunaren rola ere badu. Udako ekaitzetako tximistargiek uztak ontzen zituztela uste zen. *Þrymskviða* olerkiaren arabera, Thorren mailua emaztegaiaren soineko gainean izateak, ugalkortasun errituala eta zerua eta lurraren arteko elkar harremana iradokitzen du.

## Jabetzak 
[thumb|150px|ezkerrera|[Zilar eta urrez xaflatutako mailua. Suediako Öland uharteko Bredsätra herrian topatua.]]

### Mjölnir 
Thorren jabetza ospetsuena helduleku motzeko Mjölnir mailua da, zeinaren bere egileak Sindri eta Brokk ipotxak izan baitziren. Bere jomugan inoiz ez hutsegiteko gaitasuna du, eta behin jaurti ondoren beti bere jabearen eskuetara itzultzen da, gainera txikitu eta arroparen azpian disimuluz eraman liteke, bestalde tximistak jaurtikitzeko ere erabil daiteke. Bere mailua altxatzeko, Thorrek bere indarra areagotzen duen gerrikoa erabili ohi du, Megingjörð delakoa, eta burdinezko pare bat eskularru ere bai. Mjolnir mailua erraldoien aurka borrokatzeko orduan erabiltzen duen arma nagusia da, jainkoek diotenez, ipotzek landutako lan guztietan ederra omen zen, bai eta Jötunheim lurraldeko indarren aurkako defentsan jainkoek zuten armarik boteretsuena ere. Mailua Thor jainkoaren ikur eta kutun bihurtu eta Bikingoen Aroan apaindura pieza oso ezaguna, eta eskandinaviar eta germaniar paganismoaren ikono ere bilakatu zen.

### Gurdia 
Thor jainkoa Tanngrisnir eta Tanngnjóstr izeneko aker magikoek tiratutako gurdi batean bidaiatu ohi du. Ahuntz hauen ezaugarri nagusia Thorrek gosea izan ezkero haiek prestatu eta gero, bidaiatzen jarraitu behar baldin bazuen, euren azalez hezurrak estali eta mailuaren boterearen bidez ahuntzak berpiztu zitzaizkienean datza. Behin batez, gaur iragateko baserritar batzuei ostatu eskatu zien, akerrak prestatu eta Þjálfi zeritzon familiako semeetako batek bere hezurretako bat puskatu zuen, honenbestez, hurrengo goizaldean Thorrek akerrak berpiztu zituenean, haietako batek herren egiten zuela ohartu zen. Thorren haserrea ez zen nolanahikoa izan, eta arazo hura konpontzeko asmoz Þjálfi eta bere arreba Röskva, Thorren morroi bilakatu eta bere abentura eta balentria askotan lagundu zioten. *Haustlöng* eskaldar olerkiak dioenez, Thorrek bere gurdian bidaiatzen zuen einean, lurra eta mendiak suntsituak gelditzen omen ziren.

### Bilskirnir 
Thor jainkoa Þrúðheimr ("Indarraren bizilekua") edo Þrúðvangr erresumako Asgard lurraldean bizi zen. Han Sif emaztea eta bere semeekin Bilskirnir izeneko jauregian bizi da, eraikin guztien artean handiena da eta 540 gela ditu. Guzti hau *Grímnismál* kondairan azaltzen da. *Hárbarðsljóð* kondairan aipatzen denez, nahiz eta hau aipatzen duen iturri bakarra izan, jauregian Thorrek hildako baserritar eta esklaboei harrera egiten omen zien.

#### *Gautreken saga* 
*Gautreken saga* Odin eta Thorren arteko liskar batean oinarritzen da, hauek uharte batean epaile paperean daude eta Starkard izeneko erraldoi baten bilobari aldizka bedeinkapenak eta madarikazioak eskaintzen dizkiote. Thor bere aitona erraldoiaren etsai izan eta hil egin zuenez, Odinek ilobari ematen dizkion bedeinkapenak trebeziaz neutralizatuko dituen madarikazioak erantzungo ditu.

:''Orduan Thor mintzatu zen: 'Alfhildek, Starkaden amak, bere semearen aita gisa Thor bera baino erraldoi bat nahiago izan zuen. Horregatik Starkad berak inoiz seme edo alabarik izan ez dezan eta bere familia berarekin bat amaitu dadin agintzen dut.' *
:*Odin: "Hiru bizitza denboraldiz bizi dadin agintzen dut." *
:*Thor: "Haietako bakoitzean ekintza ankerrenak gauzatuko ditu." *
:*Odin: "Arma eta arropa onenak izan ditzan agintzen dut." *
:*Thor: "Lur edo estaturik inoiz izan ez ditzala agintzen dut." *
:*Odin: "Hau ematen diot, dirutza handiak izan ditzala." *
:*Thor: "Madarikatu egiten dut, duenarekin inoiz asetua egon ez dadila." *
:*Odin: "Gudetan garaipena eta ospea ematen dizkiot." *
:*Thor: "Madarikatu egiten dut, gudu bakoitzean larriki zauritua izan dadila." *
:*Odin: "Olerkigintzaren artea ematen diot, mintzatzen den bezain azkar olerkiak konposatu ditzan." *
:*Thor: "Berak konposatzen duena ez du inoiz oroituko." *
:*Odin: "Jauntxoen artean estimatuena eta haien artean onena izan dadila agintzen dut." *
:*Thor: "Jende arruntak gorrotatu egingo du." *
::*Gautreken saga'', 8. kapitulua

## Gurtza 
Lehenbiziko idatzitako erregistroetatik Bikingoen Aro berantiarrera arte Odinekin batera germaniar herriek gehien gurtzen zuten jainkoa izan zen. Eskandinaviar eta germaniar kondaira gehienek bera eta bere balentrien aipatu ohi dituzte, Edda kontakizunetan Midgard edo gizonen munduaren babeslea zen.

Eskandinaviaren kristautze prozesuan zehar eta amaieran kristau misiolarien eraginpean Thorren irudia deabrutu egin zuten. Historiografia kristauak kontatzen du Alemania iparraldean, herri germanikoen artean, zegoen Thorren haritz gurtua VIII. mendean San Bonifazio kristau misiolari anglosaxoiak moztu zuela, zurarekin kapera bat eraiki zuelarik, paganismoa kristautasunarekin ordezkatuz modu sinbolikoan.

Behin kristautasuna ezarri ondoren, Thorren inguruko fedearen arrastoak nagusiki baserri giroan mantendu ziren, honela eskandinaviar eta germaniar folklorean biziraun eta gaur egun neopaganismoan berpiztu edo berreraiki dira.

## Thor kultura garaikidean 
thumb|Thor Marvelekoarena egiten, cosplay-zaletu bat.
1962. urtean super-heroien komikien munduan agertu zen Thor, Marvel komikien eskutik, Jack Kirbyk marraztua, eta Stan Leek eta Larry Lieberrek idatzitako istorioetan. Irudi ikoniko bat hartu du pertsonaiak horren ondorioz; ile horia, kapa gorria, kasko hegoduna, eta eskuan bere mailu mitikoa. Marvel Unibertso Zinematikoan are gehiago garatu da pertsonaia, itxura horri eutsiz, Chris Hemsworth aktoreak gorpuztu duelariik 2011ko Thor filmetik.

Komiki eta film horietan Thorrekin batera mitologia nordikoko beste elementu batzuk ere azaldu dira, hala nola Asgard (planeta bihurturik) edo senideak, Odin aita eta Loki anaia.

## Thor izena daraman jendea 
* Thor Heyerdahl (1914-2002), norvegiar esploratzailea, etnografoa eta abenturazalea.
* Thor Hushovd (1978-), norvegiar txirrindularia.

## Ikus gainera 
* Thorren haritza
* Thor (komikia)
* Thor (filma)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak