open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mary Elliott Hill

**Mary Elliott Hill** (South Mills, Ipar Karolina, 1907ko urtarrilaren 5a - Frankfort, Kentucky, 1969ko otsailaren 12a) kimikari afroamerikarra izan zen. Hillek argi ultramorearen propietateak landu zituen, metodologia analitikoa erabiliz, eta bere senar Carl McClellan Hill-ekin lankidetzan, plastikoen garapenean lagundu zuen zetonaren sintesia gauzatuz. Kimikan lizentziatura lortu duen lehen emakume afroamerikarra dela uste da. 

## Lehen urteak eta hezkuntza 
Hill South Mills hiri banandu txikian jaio zen, Ipar Carolinan, 1907ko urtarrilaren 5ean, eta bi anaia izan zituen. Hill 1925ean hasi zen Virginia State College for Negroes, orain Virginia State University-ra (VSU) joaten, eta 1929an lortu zuen kimikako lizentziatura. Hillek graduondoko ikasketak ere egin zituen udetan Pensilvaniako Unibertsitatean, eta kimikako lehen masterra eman zitzaion emakume afroamerikarra bilakatu zen 1941ean. Urte bete beranduago, Kentuckyko Estatu Unibertsitatean (KSU) lan egin zuen. Han, senarra, Carl McClellan Hill, kimika saileko burua zen. Irakasle elkartu eta kimika saileko bitarteko buru izendatu zuten 1951tik 1952ra. KSUn, Hillek espektrofotometria ultramorea ikasi zuen, eta Carl Hillen taldean lan egin zuen. Carl Hillek zetonaren sintesiari buruzko ikerketarako funtsak jaso zituen, National Science Foundation (NSF) eta Estatu Batuetako Aire Armadaren funtsak barne. Mary Hillek polimerizazioa jasan lezaketen zetona monomerikoetan lan egin zuen, plastikoak sortzeko urrats bat dena. 1963ko egunkari batean egindako elkarrizketa batean, aipatutako zaletasunak irakurtzea, alemana eta errusiera ikastea, loreen antolaketaz gozatzea eta futbola ikustea ziren. Beta Kappa Chiko kidea izan zen. Hills Ingalaterrara egindako bidaia batetik itzuli berria zen, 1969ko otsailaren 12an Kentuckyko Frankforteko King 's Daughters Ospitalean izandako "bihotzeko disfuntzio baten" ondorioz hil zenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orientazio (geometria)

[eskuinera|thumb| Orientazioa aldatzea [Koordenatu kartesiar|koordenatuen ardatzak biratzearen baliokidea da .]]
Objektu baten **orientazioa** espazioan erreferentzia-puntu finko bat aldatu gabe kokatzeko aukera posibleetako bakoitza da. Puntu finko bat duen objektua oraindik puntu finko horren inguruan biratu daitekeenez, erreferentzia-puntuaren posizioak ez du posizioa guztiz zehazten, beraz, posizioa guztiz zehazteko orientazioa ere zehaztu behar duzu. Orientazioa objektuaren erreferentzia-puntuan oinarri bektorial ortogonal bat gehituz ikus daiteke; oinarri ezberdinek orientazio desberdinak irudikatuko lituzkete.

## Eulerren angeluak 
Orientazioa definitzeko beste modu posible bat gorputza oinarri bektorial batek zehaztutako posizio batetik orientazio berri bat definitzen duen beste oinarri batera eramango luketen angelu sorta bat ezartzea da. Normalean hiru Eulerren angeluak hartzen dira, prezesioa, nutazioa eta biraketa edo errotazioa izenekoak.

*N* dimentsioko espazio batean orientazio-aldaketa zehazteko beharrezkoak diren angelu-kopurua *n*(*n*-1)/2 da, beraz planoan (*n* = 2), bere ardatz perpendikularraren inguruko angelu bakar batek orientazioa definitzen du, hiru dimentsioko espazioa (*n* = 3) hiru angelu behar ditugu posizioa zehazteko, adibidez Eulerren angeluak. Errotazioaren kontzeptua *n* > 3rako orokortu dezakegu, n dimentsioko espazio batean biraketen edo orientazio-aldaketen multzoa hain zuzen ere SO(*n*) (matrizeen) talde gisa *n(n-1)/2-ren* *dimentsio* berdina duena da.

## Kanpo estekak
Lactarius cremor

***Lactarius cremor*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, laster deprimitua, ertza pixka bat krenulatua, laranja-arre oreinkume kolorekoa edo gorrixkaz zikindua.

**Orriak:** Haragi-okre kolorekoak, okertuak.

**Hanka:** Laburra, 2 cm inguruko garaierakoa eta 0,5 cm inguruko lodierakoa, askotan okertua edo eszentriko samarra, kapelaren antzeko kolorekoa.

**Haragia:** Zurbila, lehenengo huntz usainarekin, gero txikoriarenarekin. Latexa, zurixkatik urtsura.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzea  edo haustean.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Hostozabal zuhaitzen azpiko sastrakadietan, lurzoru astunetan, karedun lurretan.

### Banaketa eremua 
Alaska, Europa, Turkia, Kaukasia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
UROVESA

**UROVESA** (**URO** **V**ehículos **E**speciales **S.A.**) galiziar automobil-egile eta defentsa-kontratista da, Santiago de Compostelan egoitza duena. Tona eta edukiera handiko ibilgailu berezien eraikuntzan espezializatua, zehazki, lur orotako ibilgailuak eta kamioiak, sorreratik, Espainiako Indar Armatuen defentsa-kontratista nagusietako bat izan da.

Enpresak uroari (*bos taurus primigenius*) zor dio izena. Espezie horretatik datoz gaur egungo behi-aziendaren ia etxe-arraza guztiak.

## Egungo modeloak 
### Zibilak 
;Ibilgailu arinak
* TT URO VAMTAC

;Kamioiak
* K3-24.14&16 (Euro 3)
* K6-25.14&16 (Euro 6)
* K5-30.14&16 (Euro 6)

### Militarrak 
* URO VAMTAC S3
* URO VAMTAC ST5
* URO VAMTAC SK-95
* K3-24.14&16

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Santa Bárbara Sistemas

**Santa Bárbara Sistemas** espainiar defentsa-kontratista da, Madrilen egoitza duena. Kanadako General Dynamics enpresaren Lurreko Sistemen Europako Taldearen barruan dago. Espainiako Indar Armatuen hornitzaile nagusietako bat da. Fabrikak Alcalá de Guadaíran (Sevilla) eta Trubian (Oviedo) ditu.

Hauek dira Santa Bárbara sistemen negozio-lerro nagusiak: ibilgailu blindatuak, ibilgailu bereziak eta anfibioak, arma-, munizio- eta misil-sistemak, eta ikerketa eta garapena (I+G).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zekale-irin

**Zekale-irina** zekalearen ehoketatik ateratako hautsa da eta giza kontsumorako erabiltzen da. 

## Ikus, gainera 
* Arto-irina
* Gari-irina

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mónica Cervera

**Mónica Cervera Rodríguez** (Málaga, Espainia, 1975eko ekainaren 6a) espainiar aktorea da.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telesailak 
### Antzerkia 
## Kanpo estekak
Jevgenia Berkovitx

'*Jevgenia *(Zhenia)* Borisovna Berkovitx*' (; Leningrad, 1985eko apirilaren 29a) errusiar antzerki zuzendari, dramagile eta poeta da, *Sedmaia Studia* antzerki taldeko kidea.

## Bizitza 
thumb|Vadim Levanov dramagilea eta Jevgenia Berkovitx zuzendaria *Gerontofobia* antzezlanaren emanaldiaren ostean (Mosku, 2011)
2007an San Petersburgoko Antzerki Arteen Akademian lizentziatu zen antzerki kudeaketan. 2003tik 2008ra San Petersburgoko Gazteen Antzokian lan egin zuen zuzendari eta irakasle gisa. 2008an, Moskuko Antzerki Eskola-Estudioan sartu zen antzerki zuzendaritza ikasteko eta 2012an graduatu zen. Gradu amaierako lan gisa, *Zhavoronok* antzezlana zuzendu zuen, Jean Anouilhen ''L'Alouette* lanean oinarritua. Urte berean, *Platforma* proiektuaren baitan, Sergei Nevskiren *Autland* operaren errusiar estreinaldia zuzendu zuen Moskuko Vinzavod zentroan.

2022ko otsailaren 24an, Ukrainako inbasioaren aurkako pikete batean parte hartu zuen eta 11 egunez atxilotu zuten.

2023ko apirilaren 10ean, Errusiar Federazioko Ikerketa Batzordeak Jevgenia Berkovitx eta Svetlana Petritxuk dramagileen aurkako auzi penal bat ireki zuen  «terrorismoaren justifikazioarengatik», Interneten argitaratutako *Finist jasny sokol* antzezlanaren irakurketaren bideo-grabazioan oinarrituta. Maiatzaren 4an atxilotu zuten. Ez zuten errudun aitortu, eta azaroaren 3an, Juri Rakhmatov epaileak, Dmitri Polestxuken ikertzailearen eskaera onartuz, Jevgenia Berkovitx eta Svetlana Petritxuk espetxean utzi zituen 2024ko urtarrilaren 10era arte. Urtarrilaren 10ean atxiloketa martxoaren 10era arte luzatu zieten.

2024ko apirilaren 15ean, Errusiako Finantza Zaintzarako Zerbitzu Federalak Jevgenia Berkovitx eta Svetlana Petritxuk «terrorista eta muturrekoen» zerrendan sartu zituen eta haien banku-kontuak blokeatu zituen.

2024ko uztailaren 8an, sei urteko espetxe-zigorra ezarri zieten Berkovitxi eta Petritxuki.

### Bizitza pertsonala 
Nikolai Matveievekin ezkonduta dago. Bi alaba adoptatu dituzte, Anna eta Kira.

2023ko azaroaren 20an, Berkovitxen amona Nina Katerliren heriotzaren berri eman ondoren, Errusiako 23 pertsona publikok, Ivan Urgant eztabaida-aurkezle ohiak, Dmitri Muratov kazetariak, Txulpan Khamatova eta Jevgeni Mironov aktoreek barne, gutun ireki bat idatzi zioten Tatiana Moskalkova giza eskubideetarako komisarioari, Berkovitx askatzeko laguntza eskatuz, amonari omenaldia egin diezaion. *Novaia Gazeta* egunkarian argitaratu zuten gutuna. Berkovitxi amonaren hiletara joateko baimena eman zioten eta gero atxiloketara itzuli zen.

## Lanak 
### Antzerki zuzendari gisa 
### Dramagile gisa 
* *Peer Gynt* (itzultzailea, 2016)
* *Antigona* (libretoaren egilea, 2019)

### Zinema zuzendari gisa 
* *Jesli by ja byl* (2014, Aleksandr Kastxeievekin batera)

### Poeta gisa 
* *Nagolo'' (2023, Sveta Nagaievarekin batera)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lactarius citriolens

***Lactarius citriolens*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Kolikoak eta digestio arazoak eragin ditzake.

Sinonimoa: *Lactarius cilicioides*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 6 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, zuri-okre-horixka kolorekoa, kolore bereko irtengune ezkatatsu batekin apaindua ertzerantz, baina gero okre ilungora, okrera edo gorri-okre kolorera pasatzen da, zabaldua, erdian hondoratua, ertza beherantz biribildua, batzuetan eremu zirkularrekin.

**Orriak:** Zurixka-horixkak, itsatsita, pixka bat dekurrenteak.

Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.

**Hanka:** 3 eta 4 cm bitarteko garaierakoa eta 1 eta 2 cm bitarteko lodierakoa, zilindrikoa, labur samarra, zurixka, ia betik zulotxoekin, *Lactarius scrobiculatus* delakoak izaten dituen bezalakoekin.

**Haragia:** Zurixka, limoi-azalaren usaina izaten du. 

**Latexa:** pixka bat krema itxurakoa, zuria, nahiko azkar herdoiltzen da eta kolore horia hartzen du. Akre samarreko zaporea 

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis" esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean. *Citriolens* epitetoa latinetik dator, zedro, esan nahi duen "citreus" hitzetik eta usaintsua, esan nahi duen "olens" hitzetik. Bere usainagatik.

## Jangarritasuna 
Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius resimus* delakoarekin nahas daiteke, honek, azala, orban horixkekin  zuri kolore bakarrekoa du, eta latexak portaera bera du. *Lactarius pubescens* txikiagoa da. *Lactarius intermedius*, ile gutxiagokoa da, ez du eremu zirkularrik, azala laranja-horixka kolorekoa, orri adnatuak ditu eta hanka eskrobikulatua, izeien azpian ateratzen da. *Lactarius scrobiculatus* espezieak zulo gehiago ditu oinean.

#### Lactarius cilicioides eta Lactarius citriolens 
Lactarius cilicioides eta Lactarius citriolens perretxikoak biak Lactarius generokoak dira, baina desberdintasun nabarmenak dituzte. Lactarius cilicioides bere txapela marroi-gorrixkatik laranjara artekoa da, sarritan likatsua eta latex zuria askatzen duten orri zurixkak eta krema kolorekoak. Perretxiko hau koniferoen azpian hazten da batez ere eta usain gozo eta fruitutsua du.

Bestalde, Lactarius citriolens txapel moretik moreagatik, latex zuritik limoi horixka ugarigatik eta limoi usain bereizgarriagatik bereizten da. Normalean zuhaitz gogorren azpian hazten da, batez ere haritzen azpian. Garrantzitsua da perretxiko hauek perretxiko zaleek nahastu ditzaketela.

## Sasoia eta lekua 
Uda amaieran eta udazkenean. Pinuen azpian. Lurzoru karedunetan. Urria.

### Banaketa eremua 
Kanada, Txile, Islandia, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Haurren greba (1925)

**Haurren greba** () 1925eko urtarrilaren 7an hasi zen Bartzelonako Les Corts auzoan. 9 eta 12 urte arteko haur langileak mobilizatu ziren haien lan baldintzak hobetzeko asmoz.

## Gertakariak 
Haurren greba hasi zen Bartzelonan. Primo de Riveraren diktadura betean, Kataluniako beiragintza enpresa handienetako bat zen Cristallerias Planell-eko 9 eta 12 urte arteko haur langileak lan-baldintza gogorren aurka mobilizatu ziren. Lantegi horretan Europa osorako lanparak egiten zituzten. Negozioa apenas kobratzen zuten aprendiz hauen lanean oinarritzen zen. Hori aldatu zen 11 urteko Francesc Pedra Argüelles CNTko afiliatuak lankide gazteak mobilizatu zituenean. Denbora gutxian elkartasun greba Bartzelona osora hedatu zen eta lan baldintzak eta soldata hobetzea lortu zuten.

## Bibliografia 
* : Gabriela Grifol Porta (*Betevé*, 2017ko maiatzak 17) https://beteve.cat/va-passar-aqui/vaga-nens-cristalleries-planell/

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ingeles landetxe

[thumb|upright=1.4|[Belton House ingeles landetxea, Lincolnshire ]]
**Ingeles landetxea**,  edo *country house*, Ingalaterrako landa eremuan ohikoa den jauregi edo luxuzko etxe mota bat da, landa eremuko jauntxo eta aristokraziaren bizilekuak.

XX. mendearen hasiera arte ingeles aristokrazia ez zen hirien erdigunean bizi jende apal eta pobreen bizilekutzat jotzen baitzen, eta haietatik urruti landa eremuan eta beren lurjabetzez inguraturik bizitzeko ohitura zuten. XVIII. eta XIX. mendeen artean eraikin mota hauen bilakaera eta ugaritze garai oparoena izan zen.

Ingalaterran girotutako aristokraziari buruzko film eta telesaila ugari landetxe hauetan kokatuak dira.
Belton House

**Belton House**, Ingalaterrako Belton udalerrian dagoen ingeles landetxe bat da, Grantham udalerritik hurbil eta Lincolnshire konderrian.

1685-1687 artean John Brownlow, 3. Baroiak eraiakiarazi zuen. Gaur egun museoa da.
Longleat

**Longleat**, Ingalaterrako Warminster udalerritik 7 kilometro mendebaldera dagoen ingeles landetxe bat da, Wiltshire konderrian. 

1568-1580 artean Robert Smythson arkitektoak eraikiarazi zuen. Gaur egun museoa da.
Waddesdon Manor

**Waddesdon Manor**, Ingalaterrako Waddesdon udalerrian dagoen ingeles landetxe bat da, Buckinghamshire konderrian. 

1883an Ferdinand de Rothschild baroiak eraikiarazi zuen eta 1990ean zaharberritua izan zen. Gaur egun museoa da.

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala
Navantia

**Navantia** ontzigintza zibil eta militarrean aritzen den espainiar sozietate publikoa da. Gaur egun, Espainiako Itsas Armadaren kontratista nagusia da.

2005ean IZAR enpresaren aktibo militarren bereizketaren oinordekoa, hispaniar munduko ontzigintza-enpresa handiena da, baita Europako zaharrena eta garrantzitsuenetariko bat ere.

Navantiak mota guztietako itsasontziak, itsaspekoak eta sistemak diseinatu, ekoiztu eta garatzen ditu. Aldi berean, beste merkatu batzuetara hedatzen ari da, hala nola energia berriztagarrietara, *offshore* industriara eta ontzigintzak behar dituen era guztietako zerbitzuetara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rage (2014ko filma)

***Rage*** (euskaraz *Amorru*) edo ***Tokarev***, 2014ko Paco Cabezas espainiarrak zuzendutako ekintza-film bat da. Nicolas Cage, Rachel Nichols, Peter Stormare, Danny Glover, Max Ryan, Judd Lormand eta Pasha D. Lychnikoff aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Alabama, Paul Maguire (Nicolas Cage) iragan iluna duen eta egun negoziogizon errespetagarria den gizasemeak berekin zorrak kitatu nahi dituzten errusiar mafiako kideek Vanessa (Rachel Nichols) alaba bahitua izanagatik mendekatu nahi du. Bere ezagunen aurrean, gizaseme langilea eta familia zalea da, baina Paulek iragan oso ezberdina izan zuela ez dira jakitun izango, hartan bizia merkea eta zorrak odolez ordaintzen ziren.

## Aktoreak 
* Nicolas Cage: Paul Maguire
**Weston Cage: Paul Maguire gaztea
* Rachel Nichols: Vanessa
* Peter Stormare: Frances "Frank" O'Connell
* Danny Glover: Peter St. John detektibea
* Max Ryan: Kane
**Jon Dannelley: Kane gaztea
* Michael McGrady: Danny Doherty
* Judd Lormand: Zuri jauna
* Max Fowler: Mike
* Pasha D. Lychnikoff: Chernov
* Ron Goleman: Hanson detektibea
* Aubrey Peeples: Caitlin Maguire
* Elena Sanchez: Lisa
* Garrison Tyler: Ivan
* Dawn Hamil: Amber
* Jack Falahee: Evan
* Kelly Tippens: Eleanor
* Kevin Lavell Young: Oliver
* Patrice Cols: Anton
* Steven Vickers Jr.: Jack
* Sarah Ann Schultz: Russell andereinoa
* Paul Sampson: Sasha Barad
* Sam Velasquez: Tony Blanco
* Elisa García: Águeda Blanco

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Véronique de Viguerie

**Véronique de** **Viguerie** (Tolosa, Frantzia, 1978ko apirilaren 12a) fotokazetari frantziarra da.

Besteak beste, 2008ko abuztuaren 18an, Afganistanen, bederatzi soldadu frantses hil zituen segada bat antolatu zuen Talibanen komandoaren argazkiak egin zituen, *Paris Matchentzat*.

## Biografia 
Véronique de Viguerie 1978an jaio zen, Tolosan. Haren aita, Henry de Viguerie, erradiologoa eta argazkilari amateurra da. Véronique Carcasonan hazi zen, eta zuzenbidea ikasi zuen.

*Witness* serie dokumentalaren hirugarren atalaren gaia izan zen, HBOk ekoitzia eta 2012ko azaroan Estatu Batuetan zabaldua.

## Argitalpenak 
* 2008: *Afghanistan, regards croisés*, avec Marie Bourreau, Paris, Hachette 
* 2011: *Carnets de reportage du XXIe siècle*, avec Manon Quérouil-Bruneel, Paris, éd. Verlhac 
* 2015: *Profession reporters.* *Deux baroudeuses en terrain miné*, avec Manon Quérouil-Bruneel, Éditions de La Martinière, 
* 2019: Véronique de Viguerie, t. 60, Reporters sans frontières (RSF) / édition illustrée, coll. «100 photos pour la liberté de la presse», 7 mars 2019, 144 p. (ISBN 978-2362200564).
* 2019: ''Yémen, la guerre qu'on nous cache*, avec Manon Quérouil-Bruneel, Images Plurielles, Paris, 

## Erakusketak 
Zerrenda ez da zehatza 

* 2021: *Sur le front syrien*, Véronique de Viguerie eta Virginie Nguyen Hoang, Erresistentziaren eta Borrokalariaren Museoa, Montauban, maiatzaren 18tik azaroaren 19ra.
* 2021: *Ville en guerre'', 2021: Visa d'or humanitaire du CICR irabazi dutenen erakusketa kolektiboa, Fait & Cause Galeria, urriaren 20tik abenduaren 17ra

## Sariak 
* 2006: Emakume fotokazetariaren Canon saria, Perpinyàko Visa pour l'image jaialdian, talibanei buruzko proiektu batengatik.
* 2007: Argazkilari Gazteen Saria, Angerseko jaialdian.
* 2009: Hirugarren saria World Press Photon.
* 2010: *Prix Bayeux-Calvados des correspondants de guerre* saria.  
* 2018: Urrezko Visa *Paris Match* News eta Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordeko (CICR) urrezko Visa humanitarioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vallfogona de Balaguerko geltokia

**Vallfogona de Balaguer** Lleida-La Pobla de Segur lineako geltoki bat da, Vallfogona de Balaguerko udalerrian kokatuta dagoena. Geltokian Lleidako aldirietako  eta  lineek dute geltokia. Bestetik, sasoi turistikoan *Tren dels Llacs* zerbitzu turistikoa eskaintzen da. Geltokia eskaerapeko geraleku modura funtzionatzen du eskaintzen diren tren zerbitzuetarako.

## Egoera 
Geralekua honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:

* : 22,154 kilometro-puntua.
## Historia 
Lleida eta La Pobla arteko trenbidea 1924ko otsailaren 3an ireki zen, Lleida eta Balaguer arteko tartearen inaugurazioarekin. Trenbide berriaren helburua Lleida eta Saint-Girons, Frantzian, trenaren bidez lotzea zen.

Primo de Riveraren diktaduran linearen luzapen lanak hasi ziren Balaguertik La Pobla eta Saint-Gironsera luzatzeko eta Lleidatik trenbidea Baezara luzatzeko. Nahiz eta proiektua "premiazko" bezala kalifikatu diktaduraren *Guadalhorce Plana*-n, handik gutxira prokamatutako Bigarren Errepublikak lanak geldiarazi zituen proiektuaren berrikusketa burutzeko.

Errepublikak eta gerora gertatutako Gerra Zibilak trenbidearen luzapen lanak bertan behera utzi zituen, eta ez zen 1940ko hamarkadara arte aurrerapenik egin. 1940ko hamarkadan, Francoren Diktadura garaian, luzapen lanak jarraitu ziren RENFE enpresak zuzenduta. Horrela, trenbidearen luzapena lortu zen Balaguertik La Pobla de Segurrera, tartea 1951eko azaroaren 13an ireki zelarik.

1962-an, Munduko Bankuak gomendatuta, Espainiako Gobernuak trenbide berrietarako finantzaketak murriztu zituen, Lleida eta La Pobla de Segur arteko trenbideak luzapen gehiagorik izan gabe.

1980ko hamarkadan estatu osoko trenbideen finantzaketaren errebisioa eman zen, linea defizitarioen ixtea aztertuz. Lleida-La Pobla trenbidea ixteko arriskuan zegoen, baina 1984ko abenduan Lleidako Diputazioak, Generalitateak eta RENFEk zerbitzuen jarraitasuna bermatu zuten, zerbitzuaren defizitaren finantzarako akordio bat sinaturik.

Momentu horretarik aurrera, Generalitateko gobernu desberdinek trenbidearen transferentzia eskatzen hasi ziren, azkenean 2005ko urtarrilaren 1ean eman zena. Momentu horretarik aurrera, linearen kudeaketa FGC enpresa publikoaren esku geratu zen, nahiz eta material mugikor aproposaren faltan, tren zerbitzuak Renfe-k eskaini. 2016ko uztailaren 25ean, FGC bihurtu zen linearen eragile bakarra, 331 serieko tren berriak zerbitzuan sartu ostean.

## Zerbitzuak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
*Lleidako aldiriak
*Kataluniako aldiriak

## Kanpo estekak 
* Lleida-La Pobla linearako FGC-ren webgunea
* '*Tren dels Llacs*' tren turistikoaren webgunea
Emerentziana

**Santa Emerentziana** erromatar martiri kristaua izan zen.

## Bizitza 
Santa Ainesen kondairaren arabera, Emerentzianaren ama Ainesen inude eta zaintzailea zen.

Aines hil eta egun gutxira, Emerentziana, oraindik kristautasuna ikasten ari zen katekumenoa, haren hilobira joan zen otoitz egitera eta bat-batean paganoek eraso egin zioten. Kristau fedea eta Ainesekiko harremana aitortu zuen eta jendetzak harrikatu zuen. Beraz, Eliza Katolikoaren oinarrien arabera, odol bataioa egin zuela kontsidera daiteke.

## Gurtza 
Emerentzianaren kultua oso antzinakoa da, Jeronimo Estridongoa, Beda eta beste batzuen martirologiak egiaztatzen dutenez, baina haren heriotzaren data zehatza ere ezezaguna da. Orain Santa Emerentziana eguna urtarrilaren 23an ospatzen da, baina Jeronimoren martirologioaren arabera, irailaren 16an ospatzen zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gerrit Schimmelpenninck

**Gerrit Schimmelpenninck** kondea (Amsterdam, 1794ko otsailaren 25a – Arnhem, 1863ko urriaren 4a) herbeheretar negozio-gizon, diplomazialari eta politikaria izan zen, ideologia liberaletik kontserbadorera.

Herbehereetan lehen ministro kargua bete zuen lehen pertsona izan zen. San Petersburgoko eta Londresko enbaxadetan ere jardun zuen.

Gilen II.a erregeak lehen ministro izendatu zuen Johan Rudolph Thorbecke Ministroen Kontseilutik kanpo mantentzeko. Schimmelpenninckek 1848an hartu zuen lehen ministro kargua, eta, gainera, Kanpo Arazoetako eta Finantza Ministerioez arduratu zen. Britainiarraren antzeko konstituzio bat onartzea proposatu zuen, baina bere proposamena baztertu egin zen. 1848ko maiatzean dimititu zuen.
Euskadi Ta Askatasunaren Talde Autonomoa

**Euskadi Ta Askatasuna-ren Talde Autonomoa**, **ETA-ren Talde Autonomoa** bezala ezagunagoa, 1964-1968 bitartean jardun zuen talde armatu bat izan zen, ETAren adar militar gisa lehenik eta erakunde independente bezala ondoren.

## Historia 
1964a inguruan, ETA-ren inguruko talde bat sortu zen Oñati eta Arrasaten, Xabier Zumalde "El Cabra"-ren zuzendaritzapean. ETA-ren IV. Biltzarrean, bere pentsaera ideologikoaz galderarik egin gabe, Zumalde izendatu zuten erakundearen adar militarraren arduradun. Ondorioz, erakundearen armategia bere eskuetan jarri zen: dozena erdi arma labur eta ehunka gramo dinamita. Baina "Cabra"-ren taldeak bere kontura jarduten zuen eta, horregatik, Talde Autonomo izenez egin zen ezagun.

ETA-ren barne-desadostasunak agerian geratu ziren 1966ko Aberri Eguna zela eta. EAJk Gasteizen biltzeko eskatu zien jarraitzaileei. Aldiz, ETAren Bulego Politikoak Irun-Hendaia artean biltzeko deia zabaldu zuen. "El Cabra", adar militarreko arduraduna, ez zegoen ados ETAren buruzagitzaren garapen ideologikoarekin eta ez zuen onartu Iruna bere gizonekin joatea, segada bat zela argudiatuz. Hori gutxi ez eta Talde Autonomoaren eta erakundearen gainerako adarren arteko banaketa sakondu egin zen urte bereko maiatzaren 1ean. Erakundearen buruzagitzak Erandiora bidali nahi izan zuen Talde Autonomoa, ikurrinak zintzilikatzera. “Cabra”-k aldiz, Bizkaia barnealdeko landa-herrixka txiki bat hartzea erabaki zuen: Garai. Goizeko 07:00etatik aurrera, bere gizonek telefonoak moztu, ikurrinak jarri, pilotalekua margotu eta esku-orriak banatu zituzten. Parte hartu zuten hogeita hamar militanteek ETAren lehen zatiketa osatu zuten harrezkero.

Ordutik aurrera talde honek "ETAren Talde Autonomoa" izenarekin jardun zuen, batez ere Oñatiko mendietan. "La insurrección en Euskadi" filmean deskribatutako mendiko gerrillen fikzioa errealitate bihurtzen saiatu zen taldea: taldekideak mendiko ibilaldi luzeetarako entrenatu zituzten eta tortura-simulazioak egin zizkieten; gainera, komunikazioei, energia-lerroei eta leku neuralgikoei buruzko planoak eta argazkiak pilatu zituzten. Taldea 1968an desagertu zen, militante garrantzitsuenak atxilotu ondoren.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Zumalde, Xabier. Las botas de la guerrilla: memorias del jefe de los grupos autónomos de ETA, 1969-1977. Status Ediciones,  Arrigorriaga,  2004.
* Zumalde, Xabier: Mi lucha clandestina en ETA: memorias del primer jefe del Frente Militar (1965-1968). Status Ediciones,  Arrigorriaga, España,  2004.

## Kanpo estekak
Luz María del Castillo Fregoso

**Luz María del Castillo Fregoso** (Mexiko Hiria, 1926ko urtarrilaren 6a - 1990eko otsailaren 13a) kimikari-biologo mexikarra izan zen, Mexikon bioteknologian aitzindaritzat hartua. *Zientzia Saria* jaso zuen lehen emakume nexikarra izan zen , Ikerketa Zientifikoaren Akademiak emana. Gainera, nazioartean ospe handiena duten hamar zientzialarietako bat da. 

## Biografia 
Del Castillo Fregosok Institutu Politekniko Nazionaleko Zientzia Biologikoen Eskola Nazionalean ikasi zuen, eta haren ohorezko diploma eskuratu zuen. 1947an ENCBko Fisiologia Orokor eta Begetaleko Laborategian sartu zen eta 1949an bere azterketa profesionala gainditu zuen, berriz ere ohorezko aipamenarekin. eta 1981ean IPNko *Lázaro Cárdenas presea saria* jaso zuen.

1966an, Maria Luisa Ortegarekin batera, Kunitzen Metodoa argitaratu zuen, Ortega eta del Castillok aldatua, jarduera proteolitikoa zehazteko balio duena. Metodo hori asko erabiltzen da industrian, eta tresna garrantzitsua da herrialdeko nekazaritza-sektorearen garapen teknologikorako.

Sustapen eta Jarduera Akademikoen Batzordearen Produktu Naturalen Laborategia sortzea lortu zuten lanak gidatu zituen. 1980an, Produktu Biotikoen Garapenerako Zentro bihurtu zen,

1986an, «*People to people»* ordezkaritza estatubatuarreko kide izan zen, eta Txinara joan zen zientzia-trukerako. Hau izan zen zientzialari estatubatuarrek zientzialari txinatarrekin izan zuten lehen kontaktua.

1990eko otsailaren 13an hil zen.

2014an, Nuevo Leongo Kultura eta Arteetarako Kontseiluaren omenaldian, Mexikon ekarpen nabarmenak egin dituzten hogeita hamaika zientzia-emakumeetako bat izan zen.
* Institutu Politekniko Nazionaleko *Presea Lázaro Cárdenas*, 1981ean.

## Erreferentziak
Ventura Pons

**Bonaventura Pons Sala**, **Ventura Pons** izenez ezagunagoa, (Bartzelona, Katalunia, 1945eko uztailaren 25a - *ibidem*, 2024ko urtarrilaren 8a) kataluniar zinema zuzendaria, gidoigilea, ekoizlea eta antzerki zuzendaria izan zen.

2005ean *Zinegoak* jaialdiko ohorezko saria jaso zuen.

## Filmografia 
*2019 *Be happy!*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2018 *Universal i faraona*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2017 *Miss Dalí*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2016 *Sabates grosses*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2016 *Oh, quina joia!*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2015 *El virus de la por*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2014 *Cola, colita, colassa*, Colitari omenaldia, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2013 *Ignasi M*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2012 *Un berenar a Ginebra*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2011 *Any de Gràcia*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2010 *Mil cretins*, zuzendaria eta gidoigilea.   
*2009 *A la deriva*, zuzendaria eta gidoigilea.   
*2008 *Forasters*, zuzendaria eta gidoigilea.   
*2007 *La vida abismal*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2007 *Barcelona (un mapa)*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2005 *Animals ferits*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*2004 *Amor idiota*, zuzendaria eta gidoigilea. 
*2002 *El gran Gato*, zuzendaria eta gidoigilea.
*2001 *Food of Love*, zuzendaria eta gidoigilea. 
*2000 *Anita no perd el tren* , zuzendaria eta gidoigilea.
*2000 *Morir (o no)*, zuzendaria eta gidoigilea.  
*1998 *Amic/Amat*, zuzendaria.
*1997 *Carícies*, zuzendaria. 
*1996 *Actrius*, zuzendaria.  
*1994 *El perquè de tot plegat*, zuzendaria eta gidoigilea. 
*1993 *Rosita, please!*, zuzendaria eta gidoigilea. 
*1992 *Aquesta nit o mai*, zuzendaria eta gidoigilea. 
*1990 ''Què t'hi jugues, Mari Pili?*, zuzendaria eta gidoigilea. 
*1989 *Puta misèria*, zuzendaria eta gidoigilea. 
*1986 *La rossa del bar*, zuzendaria, ekoizlea eta gidoigilekidea. 
*1980 *El vicari d'Olot*, zuzendaria eta gidoigilea. 
*1978 *Ocaña, un retrato intermitente'', zuzendaria eta gidoigilea.

## Ikus, gainera
* Kataluniako zinema

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Northrop Grumman B-2 Spirit

**Northrop Grumman B-2 Spirit** (**Stealth Bomber**- - ere deitua) Northrop Corporationek garatutako bonbaketari estrategiko balioaniztuna da, ikuspen gutxiko ezkutuko teknologia erabiltzen duena eta arma konbentzionalak zein nuklearrak garraiatuz hegazkinen aurkako defentsak barneratzeko gai dena. Bere kostu handia zela eta, hegazkin honen proiektua nahiko eztabaidagarria izan zen Estatu Batuetako Kongresuan eta Estatu Batuetako Estatu Nagusi Bateratuko kideen artean, garatu eta zerbitzuan jarri zen bitartean. Laurogeiko hamarkadaren amaiera eta laurogeita hamarreko hamarkadaren hasiera bitartean, Estatu Batuek 132 bonbaketari eskuratzeko asmoa zuten. Laurogeita hamarreko hamarkadaren erdialdean, Kongresuak 21 B-2 hegazkin baino ez zituen flota bat erostea onartu zuen.

Inoiz ekoiztu den hegazkinik garestiena da. 1997an B-2 bakoitzaren fabrikazio-kostua 737 milioi $ ingurukoa zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
URO VAMTAC

**URO VAMTAC** (**V**ehículo de **A**lta **M**ovilidad **Tác**tico) 4×4 helburu anitzeko ibilgailu militarra da, UROVESAk Santiago de Compostelan ekoizten duena. Estatubatuar Humveeren kontzeptuan oinarrituta, hamabost urte geroago garatu zutenez, teknologia garatuagoa erabiltzen du. Gaur egun Espainiako Indar Armatuen hornidura-ibilgailua da.

Lur orotako prestazioek eta mugikortasun handiko ezaugarriek aparteko gaitasuna ematen diote oso eremu malkartsuetan eta karga betean abiadura handietan mugitzeko. VAMTAC Afganistanen, Iraken, Kosovon, Kongoko Errepublika Demokratikoan edo Libanon egon da zerbitzuan, Espainiako Indar Armatuek edo Portugal, Errumania eta Maroko bezalako beste batzuek erabilita.

## Kanpo estekak
Lily Gladstone

**Lily Gladstone** (Kalispell, Montana, 1986ko abuztuaren 2a) Ameriketako Estatu Batuetako aktore indigena da, zehatz-mehatz siksikaitsitapi eta nimíipuu (Nez Perce).

2023an Mollie Burkhart-en papera antzeztu zuen *Killers of the Flower Moon* Martin Scorseseren filmean, eta hainbat sari irabazi, besteak beste, emakumezko aktore onenaren Urrezko Globo saria drama film batean. Urrezko Globo bat irabazi duen lehen pertsona indigena da.

## Erreferentziak
General Dynamics F-111 Aardvark

**General Dynamics F-111 Aardvark** () irismen ertaineko eraso-hegazkin taktiko eta intertzeptore bat izan zen, bertsio guztietan bonbardaketa estrategikoko, azterketako eta gerra elektronikoko misioak betetzen zituena. General Dynamics konpainia estatubatuarrak garatu zuen 1960ko hamarkadan, eta 1967an hasi zen lanean Estatu Batuetako Aire Armadarekin (USAF). Australiako Aireko Armadak (RAAF) ere F-111 eskuratu zuen, 1973an F-111C bertsioa zerbitzuan sartuz.

F-111 serieko produkzio-hegazkin batean hainbat teknologia txertatuz aitzindaria izan zen, geometria aldakorreko hegalak, erregai-ondoko turbofan motorrak eta abiadura handiko hegaldietarako lur automatizatuaren segimendu-radarra kota baxuan barne. Bere diseinuak eragina izan zuen ondorengo geometria aldakorreko hegala zuten hegazkinen garapenean, eta bere ezaugarri aurreratu batzuk ohikoak bihurtu ziren abiazio militarrean.

## Kanpo estekak
Frederick Weld

Sir **Frederick Aloysius Weld** (Bridport, Dorset, 1823ko maiatzaren 9a - Chideock, Dorset, 1891ko uztailaren 20a) ingeles administratzaile kolonial eta politikaria izan zen. Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen 1864tik 1865era.

Familia katoliko bateko kidea zen eta heziketa ona jaso zuen Ingalaterran eta Europan, filosofia, kimika, hizkuntza eta zuzenbideko ikasketekin. Britainiar kolonietan karrera bat jarraitzea erabaki zuen eta 1844an Zeelanda Berrira iritsi zen.

Abeltzaintzari ekin ondoren, katolikoen aurkako diskriminazioaren aurka jarri zen politikan. 1851n parlamentuan sartu zen eta 1860an Edward Stafforden gobernuan. 1864tik 1865era Zeelanda Berriko lehen ministroa izan zen. Hiriburua Aucklandetik Wellingtoneraino eraman zuen, maorien lurrak konfiskatu zituen eta britainiar tropak Zeelanda Berritik ateratzea lortu zuen.

Ondoren, Mendebaldeko Australiako (1869-1875), Tasmaniako (1875- 1880) eta Malaysiar Estatuetako (1880-1887) gobernadorea izan zen.
Li Fanghua

**Li Fanghua** (txinera sinplifikatuan: **李方华**; txinera tradizionalean: **李方華**; txineraz: **Lǐ Fānghuá**; Britainiar Hong Kong, 1932ko urtarrilaren 6a - Pekin, 2020ko urtarrilaren 24a) Txinako fisikari bat izan zen, Txinako Zientzien Akademiako, Munduko Zientzia Akademiako eta Nazioarteko Kristalografia Batasuneko kidea. Txinako Fisika Elkarteko eta Kristalografia Batasuneko zuzendaria ere izan zen, eta *Journal of Chinese Electron Microscopy Society*, *J. Electron Microscopy*, *Chinese Physics Letter* eta *Chinese Journal of Physics* aldizkarietako editorea.

Lik erraz hitz egiten zuen baita ere ingelesez, frantsesez, alemanez, japonieraz eta errusieraz.

2003an ''Emakumezko Zientzialarien L 'Oréal-UNESCO Saria'' irabazi zuen, sari hau lortu zuen lehen emakume txinatarra izan zelarik. Lau neba eta ahizpa bat zituen. Bere aita, Li Jiong (txineraz: 李炯), jeneral nagusia izan zen Armada  Iraultzaile Nazionalaren Laugarren Armadan. Bere ama, Liu Jiqing, (txineraz: 刘季卿) Pekinekoa zen. Lik haurtzaroa Britainiar Hong Kongen, Pekinen eta Guangdongen igaro zuen.

Iraultza Kulturalaren garaian, Maiatzaren Zazpiko Eskoletara bidali zuten lanera.

Li Fanghua banakako kristalen elektroien difrakzio-egituraren analisiaren arloan aitzindaria da, eta funtsezko figura Txinan bereizmen handiko mikroskopia elektronikoaren garapenean. Bereizmen handiko mikroskopia elektronikoaren arloan lan egin zuen, irudiak prozesatzeko programa informatikorako oinarrizko kalkuluak ezarri zituen, fenomeno parasitarioak (interferentziak, esaterako) ezabatzeko soluzio bat landuz. Bere lanak mikroskopia elektronikoko irudiak hobetzea ahalbidetu zuen, materialak aztertzeko.

Pekinen hil zen 2020ko urtarrilaren 24an, laurogeita zortzi urte zituela, gaixotasun baten ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
BGM-109 Tomahawk

**BGM-109 Tomahawk** estatubatuar irismen luzeko gurutzaldi-misila da, subsonikoa, eguraldi guztian kapazitatea duena. General Dynamicsek diseinatu zuen 1970eko hamarkadan irismen ertaineko eta irismen luzeko misil gisa, abiadura subsonikoan altuera baxuan hegan egiteko, urpekontzi batetik edo fragata baten bizkarretik jaurti ahal izateko. Hainbat aldiz hobetu da eta, hainbat erosketa korporatiboren bidez, orain Raytheon Technologies teknologia militarreko enpresak fabrikatzen du. McDonnell Douglasek tomahawk batzuk ere egin zituen. Bere irismen maximoa 1600 kilometrokoa da eta bere eraso ahalmena edozein lehergai mota har dezake, buru nuklearrak barne.

## Aldaerak 
* AGM-109H/L Medium Range Air to Surface Missile (MRASM)
* BGM-109A Tomahawk Land Attack Missile - Nuclear (TLAM-N)
* BGM-109C Tomahawk Land Attack Missile - Conventional (TLAM-C)
* BGM-109D Tomahawk Land Attack Missile - Dispenser (TLAM-D)
* BGM-109G Gryphon Ground Launched Cruise Missile (GLCM)
* RGM/UGM-109B Tomahawk Anti Ship Missile (TASM)
* RGM/UGM-109E Tomahawk Land Attack Missile (TLAM Block IV)

## Kanpo estekak
Lince (tankea)

**Lince** (gaztelaniaz  ahoskatua, ) espainiar garapena zuen guda-tanke nagusia izan zen, 1980ko hamarkadan eta 1990eko hamarkadaren hasieran martxan ipini zutena. Espainiako Lurreko Armadak 1954 eta 1975 artean Estatu Batuetatik Mutual Defense Assistance Act delakoaren itunpean jaso zituen M47 eta M48 Patton gurdiak ordezkatzea eta 1970eko hamarkadan armadarentzat egindako AMX-30E gurdiak osatzea zen asmoa. Hainbat naziotako enpresek, hala nola Krauss-Maffei alemaniarrak, Santa Bárbara espainiarrak eta GIAT frantziarrak, garapen-kontraturako eskaintzak egin zituzten. Lehentasun nagusiak mugikortasuna eta suzko potentzia ziren, babesean oinarritutako bigarren mailako lehentasunarekin; Lince gurdia lehiakideak baino arinagoa eta azkarragoa izango zen. Ibilgailuaren tamaina Espainiako trenbide eta errepide sareak ere mugatuko zuen. Su- eta babes-boterearen maila nahikoa lortzeko, tamaina-baldintzak kontuan hartuta, Lince-ak Rheinmetallen 120 mm-ko L/44 kanoia eta Leopard 2A4 alemaniar tankearen blindajea erabili behar zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sakris Kupila

**Sakris Kupila** (Humppila, 1996ko apirilaren 14a) finlandiar medikuntzako ikasle eta trans aktibista da. 2019 eta 2020 artean Seta LGBT erakundeko presidentea izan zen. 

## Bizitza 
Jaiotzez emakumezko generoa esleitu zioten baina umetatik genero disforia sentitu zuen. Hemeretzi urte zituela, emakumezkotik gizonezkorako sexua berresleitzeko prozesu juridikoa hasi zuen. Horretarako baldintza gisa, lehenik transexualitatearen diagnostiko psikiatrikoa jaso behar izan zuen, egoera hau buruko gaitz batekin parekatzen duena.  

Horrez gain, Finlandiak esterilizazioaren legezko betekizuna zuen sexua berresleitzeko. Kupilak horri uko egin zion, eta genero juridikoaren aldaketa ukatu zioten. Horren harira, nazioarteko kanpaina bat hasi zuen Amnistia Internazionalak Finlandiako legea alda zezaten pertsona transen eskubideak urratzeagatik. Hori bere giza eskubide orokorren partetzat hartzen du.  

Kanpaina 2017ko abuztuan amaitu zen, Finlandiako gobernuak genero trantsizioei buruzko legea ez aldatzea erabaki zuenean.  

Sakris Kupila Jaana Tiirirekin ezkonduta dago, pertsona desgaituen eskubideen aldeko aktibista dena. Finlandiako legearen arabera, haien ezkontza sexu bereko pertsonen arteko ezkontzatzat hartzen da. Helsinkin bizi dira, non Kupilak medikuntza ikasketak egiten ari da Helsinkiko Unibertsitatean.  

2018ko azaroan, Kupila hautatu zuten Seta LGBT erakundeko presidente gisa 2019-2020 urterako.  

2019an Finlandiako eragin handieneko hamar medikuen artean sailkatu zen.   

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Argisaingo Santa Marina

**Argisaingo Santa Marina** eliza Albizturko Santa Marina bailaran dagoen jatorri erromanikoko eliza da. Done Jakue bidean kokatuta dago eta garai batean inguruko herrietako erreguteak bertan egiten ziren.

Gaur egun ere XII. edo XIII. mendeko sarrerako portale erromanikoa gordetzen du, bere gailurrean *“Inri P.Miguel de Eceiza Sª Marina”* dioen hareharrizko gurutze bat duelarik. Erdialdeko erretaulak gurutze bat gordetzen duen tenplete xume bat du. Bigarren mailan  bi zutabeen artean Santa Marinaren irudi bat kokatzen da. Eskuinaldeko erretaulan, korintoar zutabeen artean, Loiolako San Inazioren irudia (gainera bizarrik gabe) eta azpian sagrario bat ikus daitez. Ezkerraldeko erretaula *San Migelen* izenean eraikia dago. Koruaren azpian ponte bat eta hiru irudi daude: *San Isidro Laboraria*, *San Luis Gontzaga* eta *San Joserena*. Donostiako Elizbarrutiko Museoan tenplu honetako XVI. mendeko zilarrezko eta urrezko kaliza gordetzen da.

## Jatorria 
Tradizioak dioenez baseliza Santa Marinaren irudia agertu zen leku berean kokatzen da eliza. Herritarrek eliza beste toki batean egitea pentsatu zuten eta hau Albizturtik Bidanira eta Goiatzera doan bidearen bidegurutzean eraikitzen hasi ziren. Baina gau guztietan materialak desagertu eta beste leku batean agertzen ziren. Jaungoikoaren abisua zela eta egun dagoen tokian eraiki zuten eliza.

## Historia 
Argisaingo Santa Marina elizaren lehen idatzizko aipamena Goiatz, Errezil, Beizama, Bidania eta Albizturko kontzejuek eta Pedro Iñigez de Albisuk 1353.ean sinatu zuten konpromisoan agertzen da.

!431.ean dokumentatuta dago Santa Marina Elizaren Zerbitzariak ziren Frai Juan de Mendaro eta Frai Gartzia de Zumarragak Goiatzen eta Bidanian lur zati batzuk erosi zituztela.

Bestalde, XVIII. mendeko idatzi batek honako hau esaten du:*"Esta capilla se hizo a honor y gloria de Nuestro Señor Jesucristo y de la Santisima Virgen su Madre, de la Bienaventurada Santa Marina siendo fraile Fr. Martín de Urcasoro y monja Marina Larrañaga, año de mil quinientos cincuenta".*XVI. mendearen erdialdean elizan obra garrantzitsuak egin ziren.

Bestetik, 1573.an elizaren serora bezala Catalina de Urkasoro izendatu zuten.1595.ean serora Marina de Erausti izendatu zuten. Hamar urte geroago serora etxearen arotz lanerako Martin de Urreta izendatu zuten.

1774.an elizaren dorrean ordulari bat jartzen saiatu ziren. Londrestik ordulari bat ekartzea pentsatu zen. *"Un reloj de bronce que tenga péndola larga a la holandesa y en cuadro tres cuartos de vara tanto de alto como de ancho, que tenga piñones abiertos a lima en lugar de linternas con horas y medias horas de toque con ruedas fuertes y escapes que puedan levantar el mazo de siete a ocho libras...".* Diru-kontuak medio, atzenean,  Pedro Jose de Muñoa Tolosarrak eraiki zuen erlojua.

1871ean bi serora-etxeak (*Santa Marina Haundia* eta *Seroretxe*) desamortizatu ziren maizterrak erosi zituztelarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tour Magne (Nîmes)

***Tour Magne*** edo **Dorre handia** monumentu galo-erromatarra da eta Cavalier mendian dago, Nîmesen, Gard departamenduan. *Jardins de la Fontaine* edo **Iturriko lorategiak** babesten ditu, bertatik du sarrera, eta hiriko erromatarren garaiko aztarnarik ikusgarrienetakoa da. Monumentu historiko gisa sailkatzen da 1840ko zerrendan.

## Aurrekariak 
Garai batean, galiarrek leku hori erabiltzen zuten urrutitik bidaiarien iritsiera ikusteko lautadako errepideetara. Erromatarrek galiar dorre zaharraren gainean eraiki zuten hurrengoa, hau da, *Tour Magne* Augustoren garaian eraldatutako erromatarren aurreko eraikina da.  Augustoren garaiko Nîmesen inguruko 7 km-ko harresi handia 80 dorrek markatzen zuten, eta *Tour Magne* dorrea  handiena eta ederrena zen.

K.a. II. mendearen amaieran 18 m-ko altuera zuen, erromatarren garaian 36 m-ko altuera izan ondoren, eta gaur egun dorreak 32,50 m baino ez du neurtzen. Thomas Platterrek 1596an jada hustuta ikusi zuen.

## Deskribapena 
Basamentu oktogonal batek osatzen du, eta bere irregulartasuna azaltzen du biltzen duen harri lehorreko dorrearen formak. Azken hori oraindik dorrearen barruan ikus daiteke, negatiboan. 70 m-ko luzera duen ukondotako arrapala batek, zeinetatik hegoaldeko irteerak eta azken arkuerdiaren zati batek iraun duten, lehen solairu horretako ingurabidera eramaten zuen. Handik horma-atalera (bi dorreren artean zegoen harresira)  irits zitekeen, maila berean baitzegoen, iparraldean eta mendebaldean. Harresian integratutako solairu horren gainetik, dorre poligonala erabat itsua da. Hasieran dorre guztia inguratzen zuen terrazarako sarbidea dorrearen barruan egokitutako 132 mailako eskailera baten bidez egiten zen.  Azken bi mailak pilastra toskanarrez apainduta zeuden, eta bestea, ia erabat desagertu dena, zutabez.

## Erabilera 
Hipotesi asko egin dira dorrearen jatorrizko erabilerari buruz. Santutegiaren presentzia markatzen zuen, Nîmesko iturria edo *augusteum*a, eta *oppidum*a babesten zuen. Erromatarren garaian, harresian integratutako egituragatik, defentsa-lana egin zezakeen eta talaia- edo seinale-dorrea izan zatekeen. Altuera bikoiztean, botere erromatarrak ere bere boterea erakusten zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Christian Oliver

**Christian Oliver** (Celle, Alemania, 1972ko martxoaren 3a - Karibe itsasoa, Bequia uharteko kostaldea, Saint Vincent eta Grenadinak, 2024ko urtarrilaren 4a) alemaniar aktorea izan zen. *Cobra 11* telesailean antzezteagatik ezaguna zen.

2024ko urtarrilaren 4an hil zen hegazkin istripu batean 51 urte zituela. Christian bera, bere bi alabak (Madita eta Annik) eta Robert Sachs pilotua zihoazen lau eserlekudun hegazkina, Saint Vincent eta Grenadinetako Bequia uharteko kostaldearen aurrean Karibe itsasora erori eta laurak lekuan bertan hil ziren.

## Filmografia hautatua 
## Kanpo estekak
Lactarius hysginus

***Lactarius hysginus*** *Russulaceae* familiako onddo espezie bat da. Ez da ona sukalderako.

Sinonimoak: *Lactarius curtus*, *Lactifluus curtus*. *Lactifluus hysginus*, *Agaricus hysginus*, *Galorrheus hysginus*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, ganbiletik lau-ganbilera, erdigune deprimitua. Azal likatsua, laukiekin, gorri ilun kolorekoa edo ardo kolorekoa, zaintxo erradialez egindako sarearekin.

**Orriak:** Estu, hauskorrak, kolore argikoak, zuri-krema-horixka kolorekoak.

**Hanka:** 3 eta 5 cm bitarteko garaierakoa, laburra, oinarrirantz estutua, pruinaduna eta itsaskorra, marroi-krema koloretik marroi-gorrixkara doana. Latex zuria, ebakitzean ez da kolorez aldatzen (potasarekin horira erreakzionatzen du), zapore akre bizikoa.

**Haragia:** Zurixka, lurrin usain desatseginekoa eta gaztetan zapore leuna izaten du, baina pikantea bihurtzen da. Espora-jalkina zuria.

**Etimologia:** *Lactarius* terminoa "lac" "lactis", esnetik dator, esneari dagokio. Latexa jariatzen dutelako ebakitzean edo haustean

## Jangarritasuna 
Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua 
*Lactarius trivialis* delakoarekin nahas daiteke, honek kapela handiagoa izaten du eta urkien eta koniferoen azpian ateratzen da. *Lactarius uvidus* espezieak latex morea du. *Lactarius musteus*-ak hori-berdexkara jotzen duen latex zuria. *Lactarius necator*-ak azala ez du hain likatsua, kolore desberdinekoa da, eta gris-berdexka koloreko latexa du. *Lactarius hysginus*, autoreren batek beste espezie bat dela dio, sulfato ferroso-agatik berdexkagoa delako.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Bakarrik edo taldean. Hostozabalen eta koniferoen baso mistoetan. Hezeguneak dituzten inguruetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Groenlandia, Europa, Japonia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Plastiko pellet

thumb|250px|Plastikozko pelletak.
thumb|250px|Plastikozko pelletak izadian. Kutsadura mota bat dira.
thumb|250px|Kostaldeko bolatxoak biltzea sustatzen duen kartela ingelesez.

**Plastikozko pelletak** edo **pinportak** () plastikozko bolatxoak dira, polietilenoarekin, polipropilenoarekin, poliestirenoarekin edo bestelako plastiko konposatuekin egiten dituzte, lehengai gisa erabiltzeko. Tamainua 5 mm-tik beherakoa da.

## Kutsadura 
Plastiko hauek mundu osoko ibai, hondartza eta aintziretako ertzetan ikus daitezke.

1970eko hamarkada inguruan erregistratu zen lehen aldiz hondartzetan, kutsadura gisa, baina erabilera lehenago erregistratu da, 1940ko eta 1950eko hamarkaden inguruan. Bolatxoak modu askotara iristen dira ozeanora, baita garraioko ustekabeko isuriak ere, eta azkar mugitzen dira, haizeak eramateko bezain txikiak baitira eta uretan ere flotatzen baitute. Ingurunean geratu ahala, deskonposatzen eta are txikiago bihurtzen jarraitzen dute, mikroplastikoak sortuz.

Plastiko horiek ekosistema asko alda ditzakete, hegazti eta arrain batzuek beren janariarekin nahas baititzakete, eta gosez hil daitezke jan dituzten kantitateen ondorioz. Gainera, toxinak eta beste produktu kimiko kaltegarri batzuk (kutsatzaile organiko iraunkorrak) xurgatu ditzakete, eta arrainek irentsi ditzakete, pozoituz horrela; ondoren, giza kontsumorako harrapatuak baldin badira, pertsonengan bukatu daitezke. Gainera, haien azalean biofilmak sor daitezke, gizakientzat kaltegarriak diren patogenoekin.

Talde ekologistek-eta salatu dutenez, plastikozko bolatxo horiek ez dira sailkatzen merkantzia arriskutsuen artean. Hala sailkatuko balira, garraiatzerakoan segurtasun neurri zorrotzagoak hartu beharko lirateke.

Urtero material horren 230.000 tona inguru isurtzen dira itsasora, eta itsasoetako kutsaduraren arrazoi nagusietako bat dira. Hamarkadak behar dituzte desegiteko. Kostaldera iristen direnean, berriz, biltzeko zailtasun handiak sortzen dituzte, oso txikiak baitira —bost bat milimetroko diametroa izan ohi dute—, eta kontuz ibili ezean hondarretan barrena sar bailitezke.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Plastiko pelletek eragindako kutsadura

## Kanpo estekak 
* :Nurdie Patrol wegunean. Kutsadura mota honi eskainitako webgunea.