Xabier Etxebarrieta

**Txabi Etxebarrieta**, izen osoz **Xabier Etxebarrieta Ortiz** (Bilbo, Bizkaia, 1944ko urriaren 14a – Tolosa, Gipuzkoa, 1968ko ekainaren 7a), ETAko kide nabarmena izan zen, 1967an ETAren V. Asanbladaren zuzendaria eta ondorengo ETAren Biltzar Ttipi edo batzorde exekutiboko kidea. Halaber, ETAren lehen hilketa egin eta, aldi berean, Guardia Zibilak hil zuen lehen etakidea izateagatik ere bada ezaguna. 

Etxebarrietaren hilketak ETAk espresuki antolatutako lehen hilketa azkartu zuen, Melitón Manzanasena, bi hilabete geroago, 1968ko abuztuan. Halaber, 1978ko martxoan, ETAk José María Acedo guardia zibila hil zuen Adunan. Hilketa bereganatzean, Etxebarrietaren hilketan parte hartu zuen guardia zibiletako bat izan zela adierazi zuen.

## Biografia 
Bilboko Abando auzoan jaio zen, Ibañez kalean, 1944ko urriaren 14an. Aitaren aldeko familia Ispasterrekoa eta Lekeitiokoa zen, eta Aiaraldekoa amaren aldekoa. Lau anaietatik hirugarrena izan zen, Jose Antonio eta Angelen ondoren, eta Asunberen aurretik. Lehen hezkuntza eta batxilergoa eskolapioen ikastetxean egin zituen. Eskolapioen ikastetxea Francoren erregimenaren aurkako jarrera izateagatik nabarmendu zen. Han, Justo Mokoroa eta Jabier Eizagirre, izan zituen irakasle, biak abertzaleak.

1957 aita hil zitzaion. 1961 urtean, Bilboko Alde Zaharrera aldatu zen familia, egungo Miguel Unamuno plazara. Ekonomia ikasketak egin zituen Elkano kaleko eskolan lehenbizi eta 1964tik Sarrikoko fakultatean. Musika klasikoa, literatura eta zinema hizketagai zituen lagunartea zuen. Euskara ikasteari ere ekin zion. 1963 urtean maitasun harreman laburra baina bizia du Isabel izeneko neska batekin. Idatzi ere egin zuen, ia beti gaztelaniaz. 1961-62 urteetan *El ruido de la vida* lehen olerki-bilduma osatzen du, eta hurrengo urteetan *Voces de amianto y calma* (1963), *En pie de pensamiento* (1964, zeinarekin *Adonais* olerki-sarira aurkeztu zen), *Las turbias potestades* (1966) eta *Versos sueltos* (1963-1967).

Fakultatean *Facultad* eta *Sarriko* izeneko ikasle-aldizkarietan idatzi eta azken horren zuzendaria ere izan zen. 1963-64 eta 1964-65 ikasturteetan militantzia politikoan aritu zen; hain zuzen, SEU (*Sindicato Español Universitario*) izeneko ikasleen sindikatu ofizial falangistaren aurkako mobilizazioetan nabarmendu zen. ETAn 1963an sartu zen
eta matrikula aldatua zuen. José Pardines guardia zibila, autoaren atzealdean makurtuta, autoaren bastidoreko zenbakia matrikularekin bat ez zetorrela ohartu zela ikusita, Etxebarrieta Astra 600/43 pistola hartuta autotik atera eta tiro egin zion bizkarretik; lurrean zegoela beste hiruzpalau tiro egin zizkion bularrean. 

Ihesean, Bentaundin, Tolosaren hegoaldean, Guardia Zibilaren kontrol bat zegoen. Bertan hil zuten Etxebarrieta eta, orduko bertsio ofizialaren arabera, tiroketa batean hil zen. Eduardo Osa Santibañezek, autoan zihoan hirugarren etakideak, kontatu zuen autoa miatzen hasi zirela; Etxebarrieta autotik irten zen, pistola gordeta zuela. Guardia zibilak zerbait sumatu zuen, eta ETAkoa zirela igarri zien; kinka horretan, guardia zibila gainera joan zitzaion Etxebarrietari, ETAkoak zirela oihukatuz. Iñaki Sarasketak eta Eduardo Osak ihes egitea lortu zuten, ziztu batean. Sarasketa Errezilgo elizan gorde zen; Osa Amezketara joan zen. Biharamunean atxilotu zuten Sarasketa. 

Etxebarrietaren autopsiari buruzko Javier Buces historialariaren azterketak areago gezurtatu du XXI. mende arte iraun duen tiroketaren tesi ofiziala, Etxebarrieta bigarren tiroan bizkarretik hil zutela berretsi baitzuen. Historialariak, halaber, salatu zuen kasua zintzotasun faltaz kudeatu zela, ETAren eta euskal nazionalismoaren kontra erabiltzeko, horretarako akademian oinarrituz; "kontakizun bat egitea bilatzen dute, ez egia akademikoa kontatzea", adierazi zuen kasu honen inguruko ikerketa egin ondoren. Etxebarrietaren autopsia 50 urte baino gehiago egon zen ezkutaturik, 1968tik 2022rarte. Guardia Zibilak 2023ko udazkenean Iruñean antolatu erakusketa batean, ez zen hilketa estrajudizial horren berri eman, baina "[hil egingo zutela] ez zuen susmatuko" adierazten zen. Hain zuzen, 1978ko martxoan, ETAk José María Acedo guardia zibila hil zuen Adunan eta, bere gain hilketa hartzean, oharrean adierazi zuen Etxebarrietaren hilketan parte hartu zuen guardia zibiletako bat izan zela. 

## Etxebarrietaren idazlanak 
Etxebarrietaren lanak liburu batean bildu zituen Jose Maria Lorenzo Espinosak, 1996an: *Poesía y otros escritos. 1961-1967*.

## Txabi Etxebarrieta, kulturan eta oroimenean 
Etxebarrietaren irudia frankismo garaian mitifikatua izan zen. Horren adibide dugu Telesforo Monzonek eskaini zion *Txabi Etxebarrieta kanta*. Kanta hori Imanol Larzabal abeslariak eman zuen ezagutzera, bere *Herriak ez du barkatuko* diskoan, 1974an. 2007an Fermin Muguruzak eta Xabi Strubellek bertsio berri bat plazaratu zuten, Ahaztuak 1936-1977 elkarteak egindako *Oroitzapenerako kantak* izenburuko diskoan. Hauek dira abestiaren lehen hitzak, abestian lelo gisa errepikatzen direnak:

:Lehengo batean
:kalearen erdian
:Benta-Handi erdian,
:Xabier anaia, hil zuten.
Etxebarrietaren heriotzak biziki hunkitu zuen Jorge Oteiza. *Par móvil* eskultura eskaini zion, hil zuten tokian bertan 90eko hamarkadaren hasieran kokatua, eskultoreak hala nahita; nahiz eta orduan, Oteizak adierazi zuen Etxebarrietak hildako José Pardines guardia zibilari ere eskaintzen ziola. Dena den, Oteizak bere lagunari eskaini zion eskultura adierazgarriena *Pietá* da, Arantzazun instalatu zena. Hauxe adierazi zuen (gaztelaniazkoaren itzulpena):

Gabriel Aresti bezala, Etxebarrieta Albiakoa zen (Abando), euskaltasun galaraziaren eta gizarte baldintza hertsagarrien kezka berdinek arduratua. Etxebarrietak aske izateko zuen gaitasuna miretsi zuen Arestik bere poemetan, arrano hegalaritzat hartuz, berbera *usakume* zen bitartean.

2023ko ekainaren 7an, jendetza bat bildu zen Bilboko Unamuno Plazan (edo Etxebarrieta Anaien Plazan) haren heriotzaren 55. urteurrenean oroimen ekitaldi bat egiteko, Etxebarrieta Memoria Elkarteak deiturik. Goizean, Derioko hilerrian ere oroitu zuten. Hamar minutura, ordea, Ertzaintza agertu zen eta, antolatzaileek salatu zutenez, haren argazki handi bat eraman zuen, bertaratuek gehiago erakutsi zituzten arren.

## Erreferentziak 
## Bibliografia gehigarria 
## Kanpo estekak 
*https://www.berria.eus/paperekoa/1930/046/001/2021-08-01/guardia-zibilak-berbertatik-sartu-zion-tiroa-etxebarrietari.htm: Etxebarrietaren hilketaren testigu batekin elkarrizketa,