Lesaka

**Lesaka** ([les̺aka]) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Bortzirietako ibarrekoa, Baztan-Bidasoa eskualdekoa. . urtean  biztanle zituen, eta 2025ean 2.721. Bortzirietako bigarren udalerririk populatuena da eta, azalerari dagokionez, handiena (ia 55 km2-rekin). 

Donostiatik 38 km-tara, Baionatik 52 km-tara eta Iruñeatik 63 km-tara dago kokatuta. 

## Geografia 
Lesakako tokirik garaiena Bianditz gailurrean da, itsas mailatik 840 metro gorago; eta baxuena Endarlatsan, itsas mailatik baino 18 metro gorago baita hor Bidasoa. Bi gune horien artean dago herrigunea, 77 metroko garaieran. Onin errekak udalerria gurutzatzen du, hiribildua bitan banatuz, eta ekialdean Bidasoarekin bat egiten du. Aipatzekoak dira, halaber, hidrologiari dagokionez, Endara urtegia (San Anton) eta Domiko.

Inguruko mendien artean hauek dira aipagarrienak: Frain (408 m) ekialdean, Unanua (650 m) hegoaldean, lehen aipatutako Bianditz (840 m) eta Errenga (794 m) mendebaldean eta Aiako harria (821-832 m), Agiña (614 m) eta Kopakarri (596 m).

### Udalerri mugakideak 
[thumb|erdian|400px|Lesaka herriaren ikuspegi orokorra, [Frain (mendia)|Frain menditik]]
Lesakak mugakide ditu iparraldean Irun (Gipuzkoa); hegoaldean Goizueta, Arantza eta Igantzi; ipar-ekialdean Bera eta ekialdean Etxalar; eta mendebaldean Oiartzun (Gipuzkoa).

### Klima eta landaredia 
Lesakak klima atlantiko-hezea du, negu garaiko aldaketa termiko txikia, eta urte osoan zehar jausten den eurite ugariekin. Neguak ez dira oso hotzak izaten, eta udak nahiko epelak dira. Batez besteko tenperatura 12-14 gradukoa eta prezipitazioak 1.600-2.000mm artekoak izaten dira. Urteroko egun euritsuak 180 inguru dira.

Jatorrizko landaredia (pago eta haritzez osatutakoa) ia erabat desagertu da gizakiaren eragina dela eta. Pagoak udalerriko gunerik garaienetan aurki zitezkeen, eta haritzak gunerik baxuenetan. Gaur egun pagadiak udalerriaren mendebalde eta ipar-mendebaldean daude eta hariztiak iparralde eta sakabanatutako beste hainbat guneetan. Gizakiak jatorrizko basoak kendu eta pinu sailak landatu ditu (intsinis pinua eta Japoniatik ekarritako laritza).

#### Estazio meteorologikoak 
Lesakan bi estazio meteorologiko daude, bata itsasoaren mailatik 76 metrora, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1979an jarria, eta bestea San Anton auzoan, itsas mailatik 305 metro gorago, 1991ean jarria.

### Auzoak 
Herriguneak bi zati ditu, Onin errekak bereiziak: Legarrea ekialdean, Pikuizelaia mendebaldean. Onin Udal Taldearen (4) botoekin. Baliogabeko botoak 317 izan ziren (emandako guztien %18,53) eta boto zuriak 24 (%1,72). Abstentzioa %27,56koa izan zen. 2009an Erkiziak dimititu eta gero EAJko Juan Fermin Mitxelenak hartu zuen alkatetza.

2011n hauexek izan ziren aurkeztutako zerrendak eta lortu zituzten zinegotziak: Bildu (6; Peio Etxabide alkate bihurtu zen), EAJ (5), PSN (0) eta UPN (0). Herri honetan, beraz, ez zen NaBai 2011ko zerrendarik aurkeztu.

### Udaletxea 
Udaletxea, XVII. mendearen amaieran eraikitako egitura barrokoa da. Eraiki zenetik hainbat aldiz eraberritu da (batez ere, barrualdea). Lesakako Plaza Zaharrean dago eta Nafarroa iparraldeko eraikuntzen ezaugarri tipikoak biltzen ditu. Beheko solairuan, zutabedun ataria dago, bi koloreko harriz egina. Azken eraberritzea 1980ko hamarkadaren amaieran egin zen, 19,3 milioi pezetako aurrekontuarekin. Udala alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute.

* HELBIDEA: Plaza Zaharra, 1

### Alkateen zerrenda 
## Azpiegitura eta garraioak 
### Hezkuntza 
* Tantirumairu ikastola
* Irain eskola publikoa

### Garraioak 
La Burundesa autobus konpainiaren Donostia eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Maiztasunak aldakorrak dira, baina gutxinez bi zerbitzu izaten dira norabi bakoitzean egunero. Lineak honako ibilbidea egiten du:

* Donostia - Irun - Lesaka - Etxalar - Igantzi - Sunbilla - Doneztebe - Narbarte - Belate - Almandoz - Olague - Ostitz - Sorauren eta Iruñea

## Kultura 
### Euskara 
Goi-nafarreraren ipar-sartaldeko euskalkia herriko berezkoa da, Bortziriko eta Malerrekako herriekin partekatzen duena, eta Baztango hizkeratik desberdina dena. 

Bertzela, Lesakak birritan antolatu du euskara sustatzeko Nafarroa Oinez jaia, Tantirumairu ikastolaren alde, 1988an eta 2017an. 

Halaber, Nafarroako Bertsolari Txapelketan Xabier Silveira lesakarra da orain arte txapel gehien eskuratu dituena historia osoan (7). Herrikoa ere bada Estitxu Arozena, 2 txapel irabazi zuena. 

Azkenik, Maddi Ane Txoperena bertsolaria eta idazlea Lesakako bizilaguna da. 

### Jaiak 
Lesakako festak uztailaren 6tik uztailaren 10era ospatzen dira. Uztailaren 7a, San Fermin eguna, egun garrantzitsuena da.
thumb|225x225px|Zakuzaharren ilustrazioa
Inauteriak bereziak dira Lesakan. igandean Zakuzarrak eta Goitarrak izaten dira.  Inaute astelehen eta asteartean Fraindarrak ibiltzen dira arraultze-eskean.
Aipatzekoa da, halaber, azaroko bigarren hamabostaldian ospatzen den udazkeneko azoka. Lesaka ezaguna da, orobat, Olentzeroren inguruan egiten dituen ospakizunak direla eta. Izan ere, zenbait ikerlarik (historialariak eta etnografoak, batez ere) Lesakan kokatu dute eguberrietako pertsonaia mitiko horren sorrera.

### Elkarteak 
Beti Gazte kirol elkartea nabarmentzekoa da, futbola, mendia, txirrindularitza, herri kirolak eta bertze atal batzuk lantzen dituena.

Bortzirietako bertsolaritza eskola Lesakan dago, Manolo Arozena arduradun eta Estitxu Arozena eta Erika Lagoma irakasle dabiltzalarik.

Musika arloan, Lesakako Musika Banda azpimarratzekoa da, Nafarroa osoko zaharrenetarikoa, 1857an sortua baita. Halaber, herrian bi abesbatza, txistu, trikiti eta dantza talde bana daude, Tantirumairu folklore taldearekin batera.

## Ondasun nabarmenak 
[thumb|300px|[Zabaleta dorretxea, XV. mendekoa.]]

* **Lesakako Alde Zaharra**.

* Plaza Zaharra.

* **San Martin Tourseko eliza**, XVI. mendean eraikia, Nafarroako monumentalenetariko bat da.

* **Minddurenea dorrea** (XIV. mendekoa). Seguruenik Lesakako eraikinik zaharrena.

* **Zabaleta dorretxea** (XV. mendekoa).

* Etxezaharrea (XVII. mendea).

* Bordienea (XVIII. mendekoa). 

* **Karmeliten komentua** (XVIII. mendea). Arriola indianoak eraikiarazia, barrutegiko mojak bizileku zen; orain hutsik dago.

* Lesakatik Oiartzunerako bidean, Aginako harrespilak, trikuharria eta tumulua. Halaber, Jorge Oteizak Aita Donostiari egindako oroitarria ikus daiteke bertan.

* **San Anton urtegia**: Lesakatik Oiartzunerako bidean dago, Aritxulegi mendatetik oso hurbil.

## Lesakar ospetsuak 
[thumb|[Estitxu Fernandez, lesakar ospetsuetako bat]]

* Joseph Mikelestorena (1710-1785), apaiza eta idazlea.
* Gabriel de Lassaga (1726-1791) Militarra, funtzionarioa eta Santa Fe erregeordeko kidea.
* Rafael Balantzategi (1853 -¿?) Kazetari, telegrafista eta politikari karlista amorratua izan zen.
* Eladio Esparza (1888-1961), kazetari eta politikari frankista ezaguna.
* Alfonso Rodríguez Aldabe (1911-2008), filosofoa, historialaria eta diplomatikoa.
* Santiago Irigoien (1914-2007), txistularia eta konposatzailea.
* Pepito Iantzi (1917-1985), akordeoi-jotzailea, abeslaria, musikagilea eta Los Xey taldeko kidea.
* Rafael Olaechea albistur (1922-1993) Erlijioso jesuita, unibertsitateko irakasle eta historialari espainiarra izan zen, XVIII. mendean aditua.
* Elías Garralda Alzugaray (1926-2012) Margolari paisajista
* Javier Igiñiz Etxeberria (1945-) Ingeniari argiketaria eta Peruko eta Espainiako ekonomialaria.
* Manolo Arozena (1949-), bertsolaria.
* Tasio Erkizia (1943-), Herri Batasunako Mahai Nazionaleko kidea urteetan izandakoa.
* Xabier Erro (1946-2018), mendigoizalea.
* Jose Luis Etxegarai (1947-), politikari jeltzalea, herriko alkate izan zen hainbat urtez.
* Kontxi Erro (1951), andereño aitzindaria. 
* Luziano Mitxelena (1952-) txirrindulari amateurra, kamioilari ohia eta kamioi garraioko enpresaburua.
* Francisco Javier Irazoki (1954-), kazetaria eta idazlea.
* Mikel Taberna (1957-), euskal idazlea.
* Karlos Santiago (1958-2025), irakasle eta pedagogoa. 
* Julian Iantzi (1967-), telebista aurkezlea. Nahiz eta Estatu Batuetan jaio, gurasoak lesakarrak ditu eta gaztaroa Lesakan igaro zuen.
* Garbiñe Larralde (1968-) Artista eta irakasle aditua Visual Thinking-en. IKTek hezkuntzari eskaintzen dizkioten aukerak eta pentsamendu bisuala ikertzen ditu
* Gaizka Sarasola (1974-), musikaria, antzerkigilea eta idazlea.
* Estitxu Arozena (1975-), bertsolaria.
* Xabier Erkizia (1975-), musikaria.
* Estitxu Fernandez (1975-), bertsolaria, irrati esataria eta telebista-aurkezlea.
* Iñigo Olaetxea (1975-), bertsolaria.
* Xabier Silveira (1976-), bertsolaria.
* Xabier Saralegi Alzate (19??-2007), alpinista.
* Erika Lagoma (1981-), bertsolaria.
* Miren Rubio Iturria (1985), kazetaria.
* Iñaki Larralde (1985-), pilotaria.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Lesaka, Euskal Herria.JPG|Onin erreka.
Fitxategi:Mikelenea.jpg|Mikelenea.
Fitxategi:Lesaka 1, Euskal Herria.JPG|Albistur karrika.
Fitxategi:Tourseko Martin Deunaren eliza, Lesaka.JPG|San Martin Tourskoaren eliza
Fitxategi:Lesaka eta Larhun Unanua mendiko tontorretik 01.jpg|Unanuara joateko bidetik. Larrun mendia atzean

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Lesakako udal pilotalekua
* Nafarroako udalerrien zerrenda

* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
* Udaleko webgunea
* Herriko albistegia "Ttipi-Ttapa"ren webgunea
*  Lesakari buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
* "Nafar Away" saioan (11TB).