open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Club Deportivo Mirandés

250px|thumb|Mirandésen aurreneko taldea.
**Club Deportivo Mirandés** Miranda Ebroko futbol taldea da. 1927an sortua, egun Bigarren Mailan dabil.

## Historia 
*Club Deportivo Mirandés* 1927an sortu zen. 1977an lehendabizikoz igo zen Bigarren B Mailara. 2005an maila galdu arren, 2009an berriro igo zen.

2011-12 denboraldia bikaina egin zuen eta Errege Kopan final aurrekoetara iritsi zen. Bilboko Athletic Klubak kanporatu zuen. Maila onaren erakusgarri, urte berean Bigarren mailara igotzea lortu zuen. Carlos Pouso zen entrenatzailea eta euskal herritar jokalari ugari zituen plantillan.

2012-13 denboraldian debuta egin zuen beraz bigarren mailan eta 15. postua eskuratuz erraz samar lortu zuen salbazioa. Hurrengo urtean bikain hasi zen, liderra ere izan zen hasierako jardunaldietan, baina azken partidan Alavések aurrea hartu eta maila galdu zuen. Hala ere Real Murciak beharrezko abala aurkeztu ez eta 2014-15 denboraldian bigarren mailan aritu zen, aurreko urtean baino hobeto, 8. postua eskuratu baitzuen, inoizko posturik onena. 2016-17an ordea azken postuan gelditu eta maila galdu zuen.

Andoni Iraola usurbildarra entrenatzaile duela 2019an Bigarren mailara itzuli da eta Errege Kopan finalerdietara iritsi da bidean lehen mailako hiru talde kanporatuz, Celta, Sevilla eta Villarreal. Finalaurrekoetan Errealak kanporatu du, Anoetan zein Anduvan 1-0 emaitza lortuz.

## Uniformea 
### Historikoa 
### Azken urteak 
## Futbol Zelaia 
[250px|thumb|[Anduva udal estadioa eta zaleak.]]
Mirandako **Anduva** futbol zelaiak 6.500 ikusleentzako lekua du.

## Datuak 
2024-25 denboraldia barne.
* **Denboraldiak Lehenengo Mailan**: 0
* **Denboraldiak Bigarren Mailan**: 11
* **Denboraldiak Bigarren B Mailan**: 14
* **Denboraldiak Hirugarren Mailan**: 50
* **Emaitzarik onena**: 8.a (Bigarren Maila, 2014-15 denboraldia.)

### Azken denboraldiak 
## Palmaresa 
* **Bigarren Maila (0):** zortzigarrena 2014-15 denboraldian.
* **Errege Kopa (0):** final aurrekoak 2011-12 eta 2019-20 denboraldietan.
* **Bigarren B Maila (1):** 2011-12.
* **Hirugarren Maila (4):** 1988-89, 2002-03, 2006-07, 2007-08.
* **Espainiako Federazioaren Kopa (1):** 2018-19.
* **Trofeo invicto Don Balón:** 2002-03.

## Kanpo estekak 
* www.cdmirandes.com
Leverkusen

**Leverkusen** Alemaniako Ipar Renania-Westfalia estatuan dagoen hiria da. 2009. urtean 160.593 biztanle zituen. Düsseldorf eta Koloniaren arteko errepidean kokaturik dago, Rhin ibaiaren ekialdean. Bayer farmakologia enpresaren egoitza izateagatik eta Bayer 04 Leverkusen futbol taldeagatik da bereziki ezaguna.

## Historia 
Gaur egungo Leverkusen hiriak aurreragoko herrixka batzuk hartzen ditu bere baitan. XII mendean dagoeneko aipatzen da Wiesdorf herrixka. XIX mendean ordurarte nekazal eremua zena Rhur ibarraren industrializazioak bereganatu zuen. Wiersdorfen Carl Leverkus botikariak tindatze lantegi bat ezarri zuen 1860an, eta 1891n Bayer enpresak erosi zuen bertan bere egoitza ezarri eta Alemaniako jarduera kimikoaren zentru nagusi bihurtzeko.

Leverkusen hiria 1930ean sortu zen Wiesdorf, Schlebusch, Steinbüchel eta Rheindorf herriak elkartuz. Izena industrializazioaren bultzatzailea izan zen Carl Leverkus botikariaren omenez ezarri zuten. 1975ean Opladen, Lützenkirchen, Hitdorf eta Bergisch Neukirchen elkartu zitzaizkion.

## Ondasun nabarmenak 
* '*Morsbroich gaztelua (*Schloss Morsbroich*):** Gaztelu barrokoa gaur egun arte garaikidearen museoa dena.
* **Lorategi Japoniarrak:*' Carl Duisberg kimikariak 1923an sorturiko parkea.
* BayArena estadioa.
* Bayer Hochhaus eraikina.

## Kirolak 
Hiriko talde ezagunena Bayer 04 Leverkusen kirol taldea da, BayArena estadioan etxeko partiduak jokatzen dituelarik. Hainbat kirol ezberdin hartzen ditu bere baitan, nagusiak futbola eta saskibaloia direlarik.

Gizonezkoen Futbol taldeak 1993an Alemaniako Kopa irabazi zuen eta ez zuen Bundesliga inoiz irabazi, ―"Neverkusen" esaten zioten―, 2024. urtera arte, nahiz eta 5 aldiz izan zen bigarrena. Europan UEFA Kopa irabazia du eta 2002an UEFAko Txapeldunen Ligako finala jokatu zuen.

Sasklibaloi taldeak Alemaniako 14 Liga eta 10 Kopa irabazi ditu.

## Hiri senidetuak 
Leverkusen ondorengo hiriekin senidetuta dago:

## Iruditegia 

Irudi:DCP 2162 Rathaus Leverkusen.jpg|Udaletxea
Irudi:BayArena neu 2009.jpg|BayArena estadioa
Irudi:Villa-roemer.jpg|Villa Römer etxaldea
Irudi:Wiesdorf bayer 02.jpg|Bayer Hochhaus etxe orratza

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leverkusen hiriko webgunea  
* Leverkusen hiriko webgunea
Bruchsal

**Bruchsal** Alemaniako Baden-Württemberg estatuan dagoen hiria da.

## Hiri senidetuak 
Bruchsal ondorengo hiriekin senidetuta dago:

* 
* 
* 
* 

## Iruditegia 

Irudi:Juedischer Friedhof Bruchsal 14 Karl Marx (fcm).jpg|Judu hilobiko hilarria
Irudi:HeidelsheimOrtskern.jpg|Heidelsheim
Irudi:Bruchsal Bahnhof 20070602.jpg|Tren geltokia
Irudi:Bruchsal Peterskirche 20070602.jpg|San Pedroren eliza

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Bruchsal hiriko webgunea
British Academy of Film and Television Arts

**British Academy of Film and Television Arts** (euskaraz *Britainiar Zinemagintza eta Telebistako Akademia*) edo **BAFTA** Erresuma Batuko Zinemagintza eta Telebistaren munduko jendea biltzen duen erakundea da.

Erakunde hau gutxi gorabehera 6500 kideek osatzen dute, eta hauen helburua "zinema, telebista edota bideo-jokoen munduan lan egiten dutenei bultzada ematea da, euren lan bikaina ezagutzera eman eta sarituz, eta mugimenduzko arte bisual mota hauetako edozeinetako erabiltzaileak hezitzea".

## Sari emateak 
BAFTAk sari emate ekitaldi ezberdinak ospatzen ditu urtez urte:
* British Academy Film Awards: Aurreko urtean Erresuma Batuko zinema aretoetan estreinatutako filmeen merituak goraipatzeko.
* British Academy Television Awards: Aurreko urtean Erresuma Batuan estreinatutako telebista saioen ageriko merituak goraipatzeko.
* British Academy Television Craft Awards: Aurreko urtean Erresuma Batuan estreinatutako telebista saioetako teknikari eta artisauen merituak goraipatzeko.
* British Academy Games Awards: Aurreko urtean Erresuma Batuan estreinatutako bideo-jokoen merituak goraipatzeko.
* British Academy Children's Awards: Aurreko urtean Erresuma Batuan haurrei zuzenduta estreinatutako film, telesaio eta bideo-jokoen merituak goraipatzeko.
* BAFTA Student Film Awards: Filmeen munduan suspertzen ari den talentu berria goraipatzeko.

## Kanpo estekak
Ama

:*Agian, generoz bereizi gabe gurasoen gaiari buruz jakin nahi zenuen.*
[200px|thumb|[Dorothea Langeren *Ama migratzailea*.]]
**Ama** seme-alaba bat edo gehiago eduki edo guraso bezala hezi duen emakumezkoari deritzo. Gizonezko baliokidea aita da.

Urtero, amaren eguna ospatzen da munduko herrialde askotan. Kristauek Andre Mariari Ama Birjina deitzen diote Jainkoaren Amatzat dutelako.

*Amatxo* amari deitzeko era familiarra da.

## Ikus, gainera 
* Ama Birjina
* Amaren eguna
* Aita
* Guraso
* Matriarkatu

## Kanpo estekak
Mirandes

thumb|270 px|Kale erreotulazioa mirandes hizkuntzaz
**Mirandesa** (*lhéngua mirandesa*) mintzaiera iberiar-erromantze bat da, astur-leoneraren dialektoetako bat. 15.000 bat lagunek hitz egiten dute.

## Hiztunen geografia 
Portugalgo Miranda do Douro eta Vimiosoko kontzejuetan (Bragançako barrutia) hitz egiten dute.

Hiru azpi-dialekto ditu: erdialdekoa (*normal*), iparraldekoa (*raiano*) eta hegoaldekoa (*sendinês*).

## Historia 
José Leite de Vasconcelosek 1882tik idazten eta ikertzen jardun zuen.

1999an, Miranda do Douroko Udalak eta Lisboako Unibertsitateak, portugesean oinarrituz, mirandesaren ortografia arauak zehaztu zituzten. Handik gutxira, Portugalgo Gobernuak mirandesa hizkuntza ofizial izendatu zuen, hizkuntzaren eragin eremuan.

Mirandesaren normalizazio prozesua eta babesa Anstituto de la Lhéngua Mirandesak garatzen du. Erakunde hori 2000ko irailean sortu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Astur-leonera
* Dialektoen continuuma
* Portuñola

## Kanpo estekak 
* Lhéngua i cultura mirandesa
* Sitio de L Mirandés
* Blogger de L Mirandés
Ciudad Victoria

**Ciudad Victoria** Mexiko ipar-ekialdeko hiria da, Tamaulipas estatuko hiriburua da. 2010ean 305.155 biztanle zituen.

## Geografia 
### Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nuevo Laredo

**Nuevo Laredo** Mexiko ipar-ekialdeko hiria da. Tamaulipas estatuaren iparraldean dago, Rio Bravoren hegoaldeko bazterrean, Mexiko eta AEBen arteko mugan. Ibaiaren beste aldean Texasko Laredo dago. 2010ean 373.725 biztanle zituen hiriak, eta 648.824 biztanle Laredo-Nuevo Laredo metropoli eremuak.

## Geografia 
### Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Reynosa

**Reynosa** Mexiko ipar-ekialdeko hiria da, Tamaulipas estatuaren ipar-erdialdean dagoena, AEBetako Texas estatutik hurbil, Rio Bravo ibaiaren hegoaldeko ertzean. Ibaiaren beste aldean Texasko McAllen hiria dago. 2010ean Tamaulipas estatuko hiririk handiena zen, 589.466 biztanlerekin. Burdinbide eta errepidegune garrantzitsua da. Aireportua dago.

## Geografia 
### Klima 
Reynosak estepako klima beroa dauka, *BSh* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Ekonomia 
Nekazaritza (kotoia, azukre kanabera, artoa, behi azienda), industria (petrolio findegiak, kimika industria, ehungintza, janari industria, destilategiak) eta zerbitzuak (han dago aduana) dira ekonomia jarduera nagusiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erretiro

**Erretiroa** (Ipar Euskal Herrian, *erretreta*; Hego Euskal Herrian, *jubilazioa*) pertsona batek adin arrazoiak direla kausa behin betiko lan ordaindua egiteari utzi dioneko egoerari deritzo. Erretiroa hartu duen pertsonari **erretiratua** edo **erretretatua** esaten zaio —edo, Hego Euskal Herrian, **jubilatua**—; edo, pentsioa jasotzen badu, **erretiroduna**. Erretiratzeko adina 60-70 urte bitartekoa da herrialde gehienetan. Erretiratuak, gehienetan, pentsioa edo errenta jasotzen du, bizimodua atera ahal izateko, lan egindako urteetan egindako ekarpenen ordainetan, pentsio-sistema publikotik edo, horrelakorik ez duten herrialdeetan, berak aurreztutako dirutik. Beste alde batetik, erretiroa mugarri garrantzitsua izaten da pertsona baten bizitzan, lan egoeratik askotan egoera pasibora iragaten baita. Batzuetan, iragate horrek depresioa edo bestelako arazo larriak sortzen ditu.

## Kanpo estekak
Totentanz (musika taldea)

**Totentanz** Erik Bobella baxu-joleak, Dariusz Pawlowski bateria-joleak eta Dariusz Durał gitarra-jotzaileak 2005. urtean Poloniako Tarnów hirian sortutako rock musika taldea da.

## Historia 
2005ean sortu zuen taldea 1992tik Polonian bizi den Erik Bobella baxu-jole estatubatuarrak. Horrez gain, 2005 eta 2007 bitartean KSUko musikaria izan zen. Hasiera batean taldeak ez zuen izenik. Dariusz Pawłowski bateria-jolearekin eta Dariusz Durał gitarra-jotzailearekin osatu zen. 2005eko ekainean, Rafał Huszno abeslari eta gitarrista, Ottwieler taldeko musikari ohia, taldean sartu zen. 2005eko irailean, Dariusz Durałek taldea utzi ondoren, Adrian Bogacz sartu zen bere ordez.

2006ko udaberrian taldeak **Totentanz** izena hartu zuen Franz Liszten *Heriotzaren dantza* konposiziotik. Jarosława Kidawyren laguntzaz, *Nieból* aurkezpen lana grabatu zuten. Urte berean, Sebastian Mnich KSU taldeko musikari ohiak, taldearekin bat egin zuen bateria-jole bezala. 2007ko irailean Mystic Production diskoetxearekin kontratua sinatu zuten. 2008an *Zimny dom* izeneko diskoa argitaratu zuten, taldearen bigarren estudioko diskoa. 2009ko ekainaren 5ean Tarnówen emandako kontzertu bat grabatu zuten eta abenduaren 5ean *Live* zuzeneko lana kaleratu zuten CD eta DVD formatuan.

## Taldekideak 
* Rafał Huszno - (gitarra, abeslaria)
* Erik Bobella - (baxua)
* Adrian Bogacz - (gitarra)
* Sebastian Mnich - (bateriak)

### Taldekide ohiak 
* Dariusz Durał - (gitarra)
* Dariusz Pawłowski - (bateriak)

## Diskografia 
### Diskoak 
* *Nieból* (2007)
* *Zimny dom* (2008)
* *Live* (2009)
* *Inni* (2011)
* *Człowiek* (2014)

### Zuzeneko diskoak 
* *Live* (2009)

### Singleak 
* *Nieból (singlea)* (2008)

## Kanpo estekak 
*  Webgune ofiziala
Totentanz

**Totentanz** hurrengo gauzak izan daiteke:

* **Totentanz (musika taldea)** - rock musika talde poloniarra.
* **Totentanz (Franz Liszt)** - Franz Liszten pianorako eta orkestrarako konposizioa.
Zebra

thumb|250px
 
**Zebra**k Afrikako ugaztunak dira, Equidae familiakoak, beren larru zuri-beltzengatik ezagunak. Marra horiek ezberdinak dira espezieko kide bakoitzarengan. Animalia taldekoiak dira, talde handietan bizi direnak edo haren txikietan. Zaldi eta astoak ez bezala, zebrak ez dira inoiz bezatuak izan.

Afrikako ekialdean eta hegoaldean bizi dira, sabana eta lautada zabaletan. Espezie ugariena zebra arrunta da.

## Etimologia 
Iberiar penintsulan bizi zen zaldi berezi baten izena *enzebra* edo *zebro* zen eta handik omen dator *zebra* izena. Euskal Herrian ere bizi izan zen, Zestoako Ekain leizeko margoek erakusten duten bezala. Dena dela, zaldi horren inguruan misterio handia dago oraindik.

Greziarrek zebrak ikusi zituztenean, *hippotigris* izena eman zioten, "zaldi tigre", alegia.

## Taxonomia 
Hiru zebra espezie daude: *Equus zebra*, *Equus quagga* eta *Equus grevyi*. Bi azpigenerotan banatuak izan dira: **Hippotigris** eta **Dolichohippus**. Lehenengo biak zaldi baten itxurakoak dira eta azkena asto baten antzekoa. Hala ere, ADNarekin eginiko analisien arabera talde monofiletikoa dira.

* Generoa: *Equus*
** Azpigeneroa: *Hippotigris*
*** **Zebra arrunta** (*Equus quagga*)
**** *Equus quagga quagga* (†)
**** Burchell zebra, *Equus quagga burchellii*
**** *Equus quagga boehmi*
**** *Equus quagga borensis*
**** *Equus quagga chapmani*
**** *Equus quagga crawshayi*
*** **Mendi-zebra** (*Equus zebra*)
**** *Equus zebra zebra*
**** *Equus zebra hartmannae*
** Azpigneroa: *Dolichohippus*
*** **Grevy zebra** (*Equus grevyi*)
** Historiaurreko zebrak (iraungita)
*** *Equus simplicidens*

## Kanpo estekak
Dambisa Moyo

**Dambisa Moyo** (Lusaka, 1969-) ekonomialari zambiarra da. Oxfordeko Unibertsitatean eta Harvarden ikasi ondoren Munduko Bankuan eta Goldman Sachsen lan egin izan du, besteak beste.

2009an argitaratutako *"Dead Aid: Why Aid is Not Working and How There is a Better Way For Africa"* ("Hildako laguntza: Zergatik laguntzak ez dabiltza ondo eta nola dagoen bide hobea Afrikarako") liburuarekin oihartzun handia lortu du mundu osoan, izan ere Afrikako herrialdeek orain arte jaso izan dituzten nazioarteko diru-laguntzak ezbaian ipini ditu eta horri buruzko hausnarketa abiatu du, polemika piztu izan duena. Bere ustez diru-laguntza hauek menpekotasuna eta ustelkeria sustatzen ditu, afrikarren ekimen eta gaitasunak murriztuz. Moyok garapenerako bide alternatiboen alde egin du bere liburuan, mikrokredituen sistemaren alde, merkataritza bidezkoa eta Txinarekiko harremanak sendotzearen alde.

Lan hau dela-eta, "Time" aldizkariak 2009ko eta mundu osoko 100 pertsona eraginkorrenen artean sartu zuen.

2011an bigarren liburua argitaratzeko asmoa dauka, ildo beretik joanda: *"How the West Was Lost: Fifty Years of Economic Folly - And the Stark Choices that Lie Ahead"* ("Nola Mendebaldea galduta zegoen: Erokeria ekonomikoko berrogeita hamar urte eta aurrean ditugun aukera latzak") .

## Kanpo estekak 
* Webgune pertsonala
Kristiane Etxaluz

**Kristiane Etxaluz** (Domintxaine, Zuberoa, 1941 -) ezker abertzaleko militante historikoa da. Alfonso Etxegarai urte luzeetan deportatuta egon zen bikotekidea. Zuberoa eta São Toméren artean bizi izan zen.

Bere ibilbide politikoaz gain, Euskal kulturaren esparruan ere parte hartu zuen. Sagarren Denbora (2010) protagonista izan zen, Caminho longe (2021) dokumentalean agertu zen, Etxegarairen itzulera kontatzen zuena, ere ahots aktore moduan lan egin zuen Gartxot (2011) eta Hubert Le Blonen (2015). Gainera antzerkian ere parte hartu du.

## Biografia 
Domintxainen jaio zen; gaur egun ere, Euskal Herrian denean, herri hartako Sorhabilia etxaldean bizi da.

Medikuntza, Biologia eta Kazetaritza ikasketak egin ditu eta Espainierazko Filologian lizentziatua da. Hazparneko Lanbide eskolan irakasle aritu zen gaztetan.

Abertzaletasunarekiko lehen loturak 1961-1962an Bordelen ikasle zebilela izan zituen. 1963an Enbata mugimenduaren sorreran esku hartu zuen. 1965ean Dantxarinean atxilotu eta Iruñean kartzelaratu zuten, ETAren aldeko postari lanak egin zituelako. Taldeko kidea izanik 1967an Enbatako hautagaia izan zen; kanpaina arrakastatsua izan bazen ere, espektatibak ez ziren bete eta ez zen % 5era heldu.

Politika arloan egin duenaz gain antzerki eta kultura munduak ere jorratu ditu aspalditik. 1968an Matalas antzezlanean eta 1969an Piarres Larzabalek idatzitako *Ibañeta* izenekoan parte hartu zuen; 2008an obra beraren berrantzezpenean ere parte hartu zuen. Geroago tobera herri antzerkiaren berreskurapena ekarri zuen *Lurra gurea da* lanean aritu zen; Iholdin egin nahi zuten urtegi baten gaineko problematikari buruzkoa izan zen. Bigarren tobera Baigorrin egindako *Etxe sartzea* izan zen.

1985an Frantziako gobernuak Alfonso Etxegarai senarra Baionan atxilotu eta Ekuadorrera deportatu zuen; han bahitu eta torturatu egin zuten, eta argitu gabeko gertaera batzuen ondoren, São Tomén azaldu zen. Politikaren eremuan zenbait urtetan Herri Batasunaren ekitaldietan esku hartu zuen. AB eta Batasunaren arteko hausturaren aurrean, ezker abertzalearen batasunaren alde atera zen.

1990eko hamarkadan nekazaritzan aritu zen Domintxaine jaioterrian eta, horretaz gain, Ekin aldizkarian ere idazten zuen.

## Argitalpenak 
* Alfonso Etxegarai: *Regresar a Sara. Testimonio de un deportado vasco* liburua, Txalaparta, Tafalla, 1995.
* Manu Robles-Arangiz Fundazioaren *Sustraiak* aldizkarian *Iparraldeko mugimendu abertzalearen Historiaren haritik* argitaratu zuen 2008an; liburuko lehen kapitulua (*Les tout débuts (1960-1975)*) **Etxaluzek** egina da.
* *Sagarren denbora* filma, 2010; zuzendariak: Josu Martinez eta Txaber Larreategi.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Enbata
* São Tomé eta Príncipe
* Sagarren denbora

## Kanpo estekak 
*  *Herraren gainean ez dugu herria eraikitzen ahal*, elkarrizketa Larrunen.
*  Elkarrizketa Garan.
Masia

[thumb|[Lluçà (Osona) udalerriko masia zaharra, XVII. mendekoa.]]

**Masia** Kataluniako landetxe tradizionala da, nekazari edo artzainen esparru sakabanatuko eraikin tipikoa eta herriguneetatik aldenduta. Etxea "mas" izeneko multzoaren eraikin nagusia da.

Balear Uharteetan eta Valentziako Erkidegoan ere masiak badaude, eta historiari dagokionez Erdi Arotik aurrera agertzen joan ziren eta, munduko beste toki batzuetan bezala, gaur egun landa-turismoarekin lotuta daude hein handi batean.

## Kultura 
Naturarekin oso lotuta alde batetik eta bestetik giza jarduera eta ohitura tradizionalekin eta hizkuntzarekin, Renaixençaren garaian izaera goratua hartu zuen, bizitoki arruntetik haratago eta nekeak eta bestelako ajeak bazter batean sarritan utziz eta leku sakratutzat joz.

1923tik 1936 arte *"Estudi de la Masia Catalana"* izeneko talde humanista eta zientzialaria Katalunian eta Balear Uharteetan zehar ibili zen dokumentazio lanak eginez, masiak ez ezik hizkuntza bera ikertuz tokian tokiko dialektoak jasoz eta arte erromanikoaren tenpluei ere arreta berezia eskainiz.

Hiria eta herriaren arteko dikotomiaren adibidea da azken finean, liberalismo eta karlismoaren artekoa, nazionalismo kataluniarrak erabilitako ikur kulturala. Euskal Herrian gertatzen den fenomenoa da azken finean.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Can Taxonera Arenys de Mar Catalonia.jpg|Masia de Can Taxonera (Arenys de Mar)
Fitxategi:Catalonia PremiàDeDalt Rectoria.JPG|Rectoria de Premià de Dalt.
Fitxategi:Mas fabregas del bosc-ametlladelvalles.jpg|Masia de Mas Fabregas del Bosc (L'Ametlla del Vallès)
Fitxategi:Mas dorca.jpg|Masia de Mas Dorca (L'Ametlla del Vallès)
Fitxategi:Catalonia SantVicençDeMontalt CanMora.JPG|Can Mora (Sant Vicenç de Montalt)
Fitxategi:Can pages vell-ametlladelvalles.jpg|Masia de Can Pages Vell (Ametlla del Vallès)
Fitxategi:Catalonia PremiàDeDalt CanWerboom Façana.JPG|Can Werboom (Premià de Dalt).
Fitxategi:Masia Sant Antoni.JPG|Masia del Restaurant Sant Antoni (Premià de Dalt)

## Bibliografia 
* *"La vida a pagès. El món perdut de les masies i les possessions de Catalunya i Les Balears"*. La Magrana, 2010.

## Ikus, gainera 
* Herrialde Katalanak

## Kanpo estekak 
* Landa-turismoa Katalunian
Karlovy Varyko Nazioarteko Zinemaldia

**Karlovy Varyko Nazioarteko Zinemaldia** (txekieraz *Mezinárodní filmový festival Karlovy Vary* eta ingelesaz *Karlovy Vary International Film Festival*) urtero Txekiar Errepublikako Karlovy Vary hirian ospatu ohi den zinemaldia da. 1946an sortu zen.

## Kanpo estekak 
* Karlovy Varyko Zinemaldiaren webgune ofiziala
Matamoros

**Matamoros**, izen ofizialez **Heroica Matamoros**, Mexiko ipar-ekialdeko hiri bat da. Tamaulipas estatuaren iparraldean dago, Rio Bravoren hegoaldeko bazterrean, Mexikoren eta AEBren arteko mugan. Ibaiaz bestaldean, Texasko Brownsville hiria dago. 2010ean 449.815 biztanle zituen.

## Geografia 
### Klima 
Klima subtropikal hezea dauka, *Cfa* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Hiritar ezagunak 
* Manuel del Refugio González Flores (1832-1893), militar eta politikaria.
* Dulce (1955-2024), abeslari eta aktorea.
* Cristina Rivera Garza (1964-), idazlea.
* Osiel Cárdenas Guillén (1967-), droga trafikatzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tampico

**Tampico** Mexiko ekialdeko hiri eta portua da, Tamaulipas estatuan dagoena. 2010ean 297.284 biztanle zituen. Tampico, Altamira eta Ciudad Madero hiriek osatutako metropoli eremua estatuko jendetsuena zen, 859.419 biztanlerekin 2010ean.

## Geografia 
### Klima 

## Ekonomia 
Portua Mexikoko golkoko bigarren garrantzitsuena da, Veracruzekoaren ondotik. Esportazio-produktu nagusia petrolioa bada ere, zilar, kobre, egur, artile, kalamu eta beste nekazal produktu batzuen esportazioa ere garrantzi handikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tampicoko udalaren webgunea tampico.gob.mx
Tepic

**Tepic** Mexikoko mendebaleko hiria da, Nayarit estatuko hiriburua eta hiririk handiena. Estatuaren erdialdean dago, Guadalajaratik 225 kilometro ipar-mendebaldera, Mololoa eta Tepic ibaien bazterretan hedaturik. 2010ean 332.863 biztanle zituen hiriak, eta 380.249 biztanle udalerri osoak.

## Geografia 
### Klima 

## Historia 
1532. urtean sortu zuten hiria.

## Ekonomia 
Nekazaritza (azukre kanabera, tabakoa, bananak, kafea, laboreak) eta industria (janari industria, ehungintza, kimika industria) dira ekonomia jarduera nagusiak. Merkataritza eta zerbitzu gune garrantzitsua da. Apezpikutegia eta aireportua baditu.

## Ondasun nabarmenak 
* Santa Cruz eliza, XVIII. mendeko katedrala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Tepiceko udalaren webgunea, tepic.gob.mx
Santiago de Querétaro

**Santiago de Querétaro** Mexikoko erdialdeko hiri eta udalerria da, Querétaro Arteaga estatuko hiriburua eta hiri handiena. 2010ean hiriak 626.495 biztanle zituen eta udalerriak 801.940 biztanle. Oso hiri industrializatua da, eta 2009an Mexikoko metropoli eremu aberatsena zen Barne Produktu Gordina per capita kontuan hartua.

## Geografia 
### Kokapena 
Hiria Querétaro estatuaren mendebaldean dago, Mexiko Hiritik 213 kilometro ipar-mendebaldera eta San Luis Potosítik 200 kilometro hegoaldera, itsasoaren mailatik 1820 metrora.

### Klima 
Estepako klima beroa du, *BSh* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Ondarea 
Aipagarriak dira Espainiaren kolonia izan zen garaiko eraikuntzak: gobernuaren jauregia, katedrala, eta abar. 1996an UNESCOk Querétaroko hirigune historikoa Gizateriaren ondare izendatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Abere

[thumb|375px|[Ardiak eta behi bat bazkatzen, Hegoafrikan]]

**Abere**ak edo **azienda** —zenbait euskalkitan *abrea*, *kabala* edo *ganadu*.

Hala ere, *abere* eta *azienda* hitzak lausoak dira eta oso esanahi hertsia edo zabalagoa eman dakieke. Ikuspuntu zabalagoaren arabera, gizakiak erabilera jakin bat emateko hazten duen animalia oro aberea da: ikuspuntu horretatik, animalia etxekotuak erdi-etxekotuak edo harrapatutako animalia basatiak dira. Adiera hertsiagoan, etxeko animaliak soilik dira, haragitarako hazten diren etxeko animaliak soilik edo, halaber, haragi gorria ekoizteko hazten diren etxeko animaliak soilik. Zenbait lekutan, *abere* hitza soilik zaldi aziendari dagokio.

## Abereen sailkapena 
Oro har, behiei *abelgorri* edo *azienda gorri* esaten zaie (bertako arraza gorriei, behintzat); ardiei, *abelxuri* edo *azienda zuri*; eta zaldi-behorrei (batzuetan, ahuntzei eta urdeei ere bai), *abelbeltz* edo *azienda beltz*, agian garai batean Euskal Herriko zaldi azienda nagusia pottokak zirelako.

Erronkarieraz zaldi-behorrei *abregende* esaten zitzaien; ardiei, *ilagende*; ahuntzei, *bilagende*; eta txerriei, *txerrigende*.

Behiei, astoei, zaldiei eta neurri bereko animaliei, *abere larri* esaten zaie, eta ardiei, ahuntzei eta urdeei, *abere xehe* (zenbait euskalkitan *abeltxe* edo *giberri*). Antzeko sailkapenak *abere nagusiak* eta *abere txikiak* bereizten ditu.

## Abeltzaintza 
Abereen hazkuntzatik, gizakiak halako irabaziak eskuratze ditu:

* animalia bera;
* elikagai izango diren produktuak (haragia, hesteak, gantzak, esnea, arrautzak, eztia);
* bestelako produktuak (zurdak, ileak, tendoiak, artilea, larruak, hezurrak, lumatxa, adarra, simaurra, ongarri likidoa, animali irinak);
* abereen indarra.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Xabier Andonegi Mendizabal

**Xabier Andonegi Mendizabal** (Mutriku, 1955eko urtarrilaren 4a - ) euskal apaiz bat da, Gipuzkoako Pio XII Donostiako Goi Zientzietarako Goi Ikastegiko zuzendaria eta Hemen aldizkari erlijiosoko zuzendari-taldearen kide ere badena. 2009 urtearen bukaeran Jose Ignacio Munilla Donostiako elizbarrutiko apezpiku izendatu zutenean nabarmendu zen, izendapenaren aurka Gipuzkoako apaizen adierazpen kolektibo bat bultzatzeagatik. Egun, Lasarteko parrokoa da.

## Erreferentziak
Xabier Andonegi (argipena)

**Xabier Andonegi** pertsonaia ezberdinen izen eta abizena da:

* Xabier Andonegi Gurrutxaga, gipuzkoar filosofo eta EHUko irakaslea;
* Xabier Andonegi Mendizabal, gipuzkoar apaiza.
Ziklo ekonomiko

**Ziklo ekonomikoak** ekonomia sistema batean txandaka izaten diren hazkunde eta atzerakada garaien zikloak dira. Ziklo ekonomikoaren hazkunde garaian, BPG edo ekoizpena handitzen da, langabezia gutxitzen, eta inflazioa sortzen; ziklo ekonomikoa atzerakada garaian dagoenean, ekoizpena gutxitzen da, eta langabezia handitzen. Ziklo ekonomikoek ekonomia osoari edota ekonomia arlo jakin bati eragin diezaiokete. Ziklo ekonomikoaren gainbehera eta hazkundea bapatekoak eta intentsitate handikoak izan daitezke: gorakada handia denean, *boom* bat dela esan ohi da; bat-bateko atzerakada nabarmena denean, aldiz, krak bat dela esaten da.

Zikloen iraupena aldakorra eta ziurgabea da beti, eta horrek eragotzi egiten du ziklo horien azterketa sistematikoa: stock mailen gorabeherek eragindako hiru urteko zikloak hauteman dira (Kitchin zikloak izenekoak, alegia); inbertsioetan, berriz, zazpi urteko zikloak (Juglar zikloak izenekoak). Hamarkada batzuetako iraupena duten zikloak ere aztertu dira, adibidez: gutxi gorabehera 50 urtekoak diren Kondratiev zikloak, eta eraikuntza sektoreko Kuznet zikloa, 20 bat urtekoa.
 

Hainbat teoria dago ziklo ekonomikoak sorrarazten dituzten faktoreei buruz. Teoria monetarista batek dioenez, inflazioa kontrolatzeko moneta politikak sortzen ditu ziklo horiek; beste teoria zenbaitek, berriz, aldaketa teknologikoek eta ekonomiari buruzko aurreikuspen subjektiboek eragiten dituztela diote.   

## Oharrak eta erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ziklo ekonomikoak, Gizapedian.
Historia Augusta

***Historia Augusta*** Antzinako Erromako Behe Inperio garaiko biografia bilduma dugu; II. eta III. mendeetako enperadoreak aipatzen ditu, Hadrianoren garaitik hasi (117-138) eta Numerianoren garaira arte (283-284). Tradizioak Diokleziano (284-305) eta Konstantinoren (306-337) garaiko autore talde baten lantzat dauka. Aspaldidanik, ordea, faltsifikazio handi bat dela uste da: autore faltsifikazioa, kronologia... Galdera nagusia liburuak erabilitako iturriak da. Izan ere, garai horren testigantza bakarrenetarikoa da eta horregatik historiagileek ez dute horrelako aukerarik erabat ezabatu nahi.

## Kanpo estekak 
* Latinez idatzitako jatorrizko testua.
Koiuntura (ekonomia)

**Koiuntura ekonomikoa** eskualde, herrialde edo sektore bateko uneko egoera ekonomikoa da, inflazio-tasa, BPGaren igoera, langabezia eta epe laburreko egoera zertzen duten bestelako adierazle ekonomikoen bitartez irudikaturik. Aldiz, epe luzerako joera ezartzen duten faktore ekonomikoen multzoa egitura ekonomikoa da.

## Kanpo estekak
Behe-aleman

**Behe-saxoiera** edo **behe-alemaniera** (*Plattdüütsch, Nedderdüütsch*, alemaniera standarrean: *Plattdeutsch, Niederdeutsch*; nederlanderaz: Nedersaksisch) Mendebaldeko germaniar hizkuntzen multzoaren barnean kokatzen den azpi-multzoa da.

## Hiztegia 
* Kaixo - *Moin*
* Egun on (goizean goiz) - *Goden morgen / Morgen ouk*
* Egun on (egunean zehar) - *Goden dag / Dag ouk*
* Eskerrik asko - *Danke ouk*
* Nire izena... da. - *Ik heyt(e)...*
* Nire ama hizkuntza euskara da. - *Myn moderspråke is baskisk.*
* Ez dakit alemaniera. - *Ik snak(ke) keen düütsk.*
* Behe-saxoiera gehiago ikasi nahi dut. - *Ik wil meyr sassisk leyren.*

## Ikus, gainera 
* Mendebaldeko behe-alemana
* Nederlandar behe-saxoiera

## Kanpo estekak
Otarrainxka

thumb|250px|*Penaeus esculentus*
**Otarrainxkak** *Penaeus* eta beste zenbait generotako krustazeoen izen arrunta da. Sukaldaritzan oso aintzat hartuak dira. Ohikoena *Penaeus kerathurus* (edo *Melicertus kerathurus*) da, Mediterraneoan bizi dena.

Bizkaian **langustino** ere diete.

## Espezieak 
* *Penaeus* generokoak:
** *P. kerathurus*, otarrainxka (otarrainxka arrunta)
** *P. duorarum*, otarrainxka atlantikoa.
** *P. vannamei*, ekuatoreko otarrainxka
** *P. latisulcatus*, boli otarrainxka
** *P. aztecus*, otarrainxka arrea
** *P. indicus*, otarrainxka zuria
** *P. stylirostris*, otarrainxka urdina
** *P. japonicus*, japoniar otarrainxka

## Ikus, gainera 
* Otarrain

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Otarrainxka arrunt

**Otarrainxka arrunta** (*Melicertus kerathurus*) krustazeo espezie bat da, izkirak baino handiagoa dena. Sukaldaritzat oso aintzat hartua da.

Izena otarrainaren txikigarritik datorkio, espezie honen antza baitu.

Antzeko espezie ugari otarrainxka izena hartzen dute, gehienak *Penaeus* generokoak eta jateko onak.

## Ezaugarriak 
Otarrainxka arrunta Mediterraneoan bizi da. Beste krustazeoak bezala, gorputz osoa oskol batek babesten du. Gorputzaren aurrealdea, *zefalotaraxa*, buruaren eta toraxaren bategitea da eta organo garrantzitsuenak ditu: nerbio sistema, zakatzak, bihotza eta urdaila. Oskoletik antenak ateratzen dira, bibrazioak sumatzeko gai direnak. Oskoletik antenatxoak ere ateratzen dira, usaintzeko eta oreka mantentzeko erabiliak.

Jateko ona den gorputz atala abdomena da, sei ataletan banatua dagoena.

20cm luze izatera eta 100g pisatzera irits daiteke.

## Ikus, gainera 
* Otarrainxkak
* Otarrain
Mendebaldeko germaniar hizkuntzak

**Mendebaldeko germaniar hizkuntzak** germaniar hizkuntzen multzoko adarrik handiena da, eta bere barnean alemana, ingelesa, nederlandera, frisiera, afrikaansa edota yiddish hizkuntzak sailkatzen dira, besteak beste. Germaniar hizkuntzen taldeko beste bi adarrak iparraldeko eta ekialdeko germaniar hizkuntzek osatzen dute.

## Kanpo estekak
Caridea

**Caridea** dekapodo igerilariak dira, izkira izenarekin ezagutzen direnak. Hala ere, *Dendrobranchiata* subordenakoak ere *izkira* izena har dezakete ere.

Izkirak elikagai garrantzitsuak dira animalia handiagoentzako, arrain eta baleentzako. Espezie ugari sukaldaritzan oso estimatuak dira.

## Ezaugarriak 
Decapoda ordenako talde ugariena da. Hirugarren pereiopodo pareak (oinak) ez du haginik, Stenopodidea infraordenako espezieetatik desberdinduz.

Mundu osoan bizi dira, ur gazi eta gezatan. Izkira helduak ura iragaziz bizi dira, itsas edo ibai hondotik hurbil. Sardatan bizi daitezke eta atzeraka laster igeri egiteko ahalmena dute.

## Kontsumoa 
Beste itsaskiek bezala, izkirek kaltzio, iodo eta proteina ugari dute, baino balio energetiko urria. Izkirez osatutako otordu bat kolesterol iturri garrantzitsua da, 122&nbsp;mg - 251&nbsp;mg artean 100&nbsp;gramoko, prestaketa motaren arabera.

Hala ere, izkirak eta beste itsaski ugari alergia eragile ohikoenak dira. Gainera, ez dira *kosher* eta, horregatik, sukaldaritza juduan debekatuak daude. Hala ere, *halal* izan daitezke eta, hortaz, musulman sukaldaritzan baimenduak.

### Arrantza 
Ondoko taulak munduko izkira arrantza azaltzen du, milioi tonatan:

## Espezieak 
Hauek dira sukaldaritzan erabilitako ohiko espezieak:
* Izkira handia (*Palaemon serratus*)
* Izkira zuria (*Crangon crangon*)
* *Pandalus borealis*
* *Penaeus setiferus*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Izkira burruntziak egiteko errezeta (Berria)
Buia (argipena)

**Buia** hitzak adiera zenbait ditu:
* Buia, ur gaineko seinalea.
* Buia, Bilboko auzoa.
* Buia, Italiako Udineko probintziako udalerria.
* Buia karramarro mota (*Cancer pagurus*).
Ezmel Ablitaskoa

**Samuel** edo **Ezmel Ablitaskoa** (Ablitas, ? &ndash; ?, 1342), "Ablitasko judu aberatsa" ezizenaz ezaguna, mailegu-emaile nafarra izan zen, Nafarroa eta Aragoiko erregeak finantzatu zituena.

## Biografia 
Ezmelek Ablitasko juduen artean ezaguna zen On Joseph aita zuen. Aragoiko erregeari eta Nafarroako jauntxoei hain diru-kopuru handiak maileguz eman zizkion (itzuli ez zizkiotenak) ezen Samuelek ezin baitzituen zergak ordaindu. Bere heriotza eta gero, bere iloba zen Samuel II.a Ablitaskoa eta Tuterako kristau bat bere ondarearen administratzaile bilakatu eta zinpean jabetzak saltzera behartu zituzten, tartean altzariak, dirua, urrezko eta zilarrezko ontziak, loreontziak edo tailuak.

Beste azalpen bat ere badago: 1340 inguruan, mailegu asko eman zizkion nafar jauntxoei, hasieran interesik gabe, baina San Joan egunerako ordaintzen ez bazuten, % 20ko interesean. Hil zenean, erret-ondasunaren zordun zelako, erreginak bereganatu zituen Ezmel Ablitaskoaren diru-kontuak. Petri IV.a Aragoikoak, ordea, dirua zor zion Ablitasi: 60.000 soldata edo 3.000 bartzelonar libera hain zuzen ere; Nafarroako erregeak, halaber, bere alaba Mariaren dotea zor zion aragoiarrari. Aragoiko erregeak emaztearen doteaz kitatu zuen Ezmel Ablitasen jaraunsleekin zuen zorraren truke.

Dena dela, 1343an Joana II.a Nafarroakoak bere ondarea konfiskatu zuenean, erret-ogasunak dirutza handia lortu zuen, tartean, erregeak berak zuen 53.000 liberako zorra.

## Semeak 
Samuelen seme bi ezagutzen ditugu, Funes eta Judah izenekoak hain zuzen ere, azkena Iruñean aurkitutako agiri batean agertzen delarik.

## Erreferentziak
Ben Xaprut

**Shem-Tob ben Isaak Xaprut** (; Tutera, XIV. mendeko erdia - ?) filosofo, mediko eta polemista euskal-judua izan zen. Batzuetan bera baino lehen jaiotako Shem-Ṭob ben Isaac Tortosakoarekin edo bere izenkidea eta X. mendean khazariarren erregea zen Hasdai Ibn Shaprutekin nahasten dute.

## Biografia 
Bere gaztaroan jatorrizko bekatu eta eroskundeari buruzko jendaurreko eztabaida famatua izan zuen Pedro Martínez de Lunarekin, gero Benedikto XIII.a Avignongoa antipapa bilakatuko zena.

1370eko hamarkadan Nafarroan izandako gatazkak zirela eta, Ibn Xaprut, beste askok egin zuten moduan, erbesteratu eta Tarazonara joan zen, non juduen eta kristauen medikua izan zen. Ordurako jadanik eruditu talmudiko garrantzitsuenetarikoen artean zegoen zen eta Sheshetek eta berak elkarri bidali zizkioten eskutitzak.

## Lanak 
* 1380ko maiatzean edo 1385ean Tarazonan zela, bere liburu nagusia idatzi zuen, bataiatutako juduen aurka argitaratutako *"Eben Boḥan"* izenekoa. Jacob ben Reubenen *"Milḥamot Adonai"* liburuan oinarrituta, elkarrizketa moduan idatzitako liburu honek hamalau kapitulu edo "ate" ditu. *"Milḥamot"*en alde bateko kopia baino jarraipen edo luzatzea da. Bukatu ondoren, hamabortzgarren kapitulu bat gehitu zuen, Alfontso Valladolidekoak Jacob ben Reubenen lanaren aurkako idatziak erantzuteko. Kapitulu interesgarriena, "Lamas" ("Samael") ezizenarekin idatzia, hamahirugarrena da, adituen ustetan XIV. mendeko Schopenhauer batena dela. Horretarako Sulaiman ibn Yaishen eta Lorkiren hebreerazko itzulpenak erabili omen zituen.
* Ibn Ezraren Pentateukoari buruzko iruzkinari buruzko superiruzkina idatzi zuen, ''"Ẓafnat Pa'aneaḥ"* izenekoa.
* *"Pardes Rimmonim"*, *haggadot* izeneko testu talmudikoen azalpenak, Sabbionettan 1554an argitaratutakoak.
* *"Besorat Mattai"*, Mateoren Ebanjelioaren hebreerazko itzulpena, azkenekoz 1879an Göttingenen Ad. Herbstek argitaratua.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*Jimenez, Jon (2024): “Euskal Herriko pentsamenduaren historiaz” in Haritz Azurmendi, Alba Garmendia eta Jon Mentxakatorre (argtz.):  *Euskal pentsamenduaren garabideak'', Bilbo, UEU.
Lasa (argipena)

**Lasa** izenak hainbat adiera eduki ditzake:

## Toponimoak 
* Lasa, Nafarroa Behereko udalerria.

## Abizenak 
* Egoitz Lasa (1976-), Donostiako aktore gipuzkoarra.
* Oskar Lasa (1972-), Etxarri-Aranazko pilotari nafarra.
* Onintza Lasa (1972-), Tolosako politikari gipuzkoarra.
* Mikel Lasa Goikoetxea (1971-), Legorretako futbolari gipuzkoarra.
* Anuska Lasa, aktorea.
* Jon Iñaki Lasa (1963-), Gernikako idazle bizkaitarra.
* Amaia Lasa (1959-), Iruñeko aktore nafarra.
* Amaia Lasa (1948-), Getariako idazle gipuzkoarra.
* Miguel Maria Lasa (1947-), Oiartzungo txirrindulari gipuzkoarra.
* José Manuel Lasa (1939-), Oiartzungo txirrindulari gipuzkoarra.
* Mikel Lasa (1938-), Donostiako idazle gipuzkoarra.
* Esteban Lasa (1874-1959), Beasaingo apaiz gipuzkoarra.
* Iñaki Lasa (1938-2025), Legazpiko futbolaria.

## Gertakariak 
* Lasa eta Zabalaren hilketa
Autile

**Autile** (frantsesez eta ofizialki *Autevielle-Saint-Martin-Bideren*; okzitanieraz *Autivièla-Sent-Martin-Bidèren*) Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerria da, Bearnon dagoena.

## Geografia 
### Auzoak 
* Autile
* Bideren
* Saint-Martin

### Udalerri mugakideak 
* Abitaine eta Athos-Aspis iparraldean
* Salbaterra Bearno ekialdean
* Guinarthe-Parenties hego-ekialdean
* Arboti-Zohota (Nafarroa Beherea) hego-mendebaldean
* Ozaraine-Erribareita (Zuberoa) hegoaldean.

## Demografia 
## Alkateak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Buia (animalia)

**Buia** edo **txangurrua** (*Cancer pagurus*) *Brachyura* infraordenako krustazeo dekapodoa da. Neurri handiko karramarro hau Ipar Itsasoan, Ipar Atlantikoan eta Mediterraneoan bizi da.

Txangurruaren (*Maja squinado*) antza du, baina buiaren oskola leuna da guztiz, txangurrua ez bezala. Kolore arre-gorrixkako oskol arrauzkara du, 25&nbsp;cm zabal izatera irits daitekeena heldua denean. 3&nbsp;kg izatera irits daiteke. Hanketako hagin puntak beltzak ditu.

## Ezaugarriak 
thumb|ezkerrera|200px|Emearen ahoaldea
thumb|ezkerrera|200px|Emearen sabelaldea

Buia helduen oskola arre-gorrixka da, gazteena ordea arre-gorrindola da. Batzuetan orban zuriak dituzte eta aurrealdeko ertzean bederatzi gingil, tarta batel azala bezala. Arren oskola 60 mm luze izan ohi da eta emeena 98 mm, nahiz eta 150&nbsp;mm eta 250&nbsp;mm izatera irits daitezkeen kasu batzuetan. Oskolaren toles bat sabelaldean luzatzen da, ganbera brankiala osatzeko, zakatzak dauden lekua.
.

Lehenengo pereiopodoa eraldatua dago, hagindun hanka indartsuak izateko, punta beltzekoak. Beste pereiopodoak *seta* zurruneko zerrendaz estaliak daude.

Aurreakaldean, antenak eta antenulak ikusgai dira. Hauen atzean begizuloak daude, non begi elkartuak kokatuak diren. Ahoaldean hiru pare maxilipedo ditu, hauen atzean maxila pare bat eta maxilula pare bat, eta, azkenean, barailak.

Beste karramarroen antzera, abdomena toraxaren azpian tolestua du eta dimorfismo sexuala nabari zaio: arrek estua dute eta emeek zabala.

## Jokaera 
Gaueko harraparia da. Bere zulotik atera eta 50 metrora urrun daiteke ehizan. Krustazeo eta molusku ugari harrapatzen ditu. Buiaren harrapariak arrainak eta zefalopodoak dira. Beste karramarro batzuk baino geldoago ibiltzen da baina konpentsatzeko hagin handiak ditu.

## Erreferentziak
Ganibet

**Ganibeta**, **aiztoa** edo **labana** mozteko erabiltzen den ertz edo xafla da, eskuz edo beste modu batez eusten dena eta heldulekua duena edo ez. Aiztoak gutxienez Harri Arotik erabiltzen dira, duela bi milioi eta erdi urteko Olduvai aldikoak aurkitu baitira. Hasieran harriz, silexez edo obsidianaz egiten ziren; ondoren, teknologiak aurrera egin ahala, beste material batzuk erabili izan dira, hala nola brontzea, kobrea, burdina, altzairua, zeramika edo titanioa.

## Hitzak 
"Aizto" hitza haitz terminotik eratorria da, antzinako jatorria frogatuz, nahiz eta askok zalantzan ipini.

"Labana", "ganibeta" eta "aizto" hitzen sinonimoa izan daiteke, nahiz eta bereziki ahoa kirtenaren barnean toles daitekeena adierazi.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Selena

**Selena Quintanilla-Peréz** —**Selena** izenaz ezaguna— (Lake Jackson, Texas, Ameriketako Estatu Batuak,  – Corpus Christi, Texas, Ameriketako Estatu Batuak, ) mexikar jatorriko estatubatuar abeslari bat izan zen, *Tejano musikako erregina* deitua. *Billboard* aldizkariak «1990eko hamarkadako artista latino gorena» eta «hamarkadan gehien saldu duen artista latinoa» izendatu zuen. Selena hil eta bi astera, 1995eko apirilaren 12an, Texasko orduko gobernadore George W. Bushek haren urtebetetzea «Selenaren eguna» izendatu zuen Texasen.

## Diskoak 
* *Selena y Los Dinos* (1984)
* *The New Girl in Town* (1985)
* *Alpha* (1986)
* *Muñequito de Trapo* (1987)
* *And the Winner Is...* (1987)
* *Preicosa* (1988)
* *Dulce Amor* (1988)
* *Selena* (1989)
* *Ven Conmigo* (1990)
* *Entre a Mi Mundo* (1992)
* *Selena Live!* (1993)
* *Amor Prohibido* (1994)
* *Dreaming of You* (1995)

## Kanpo estekak 
* "Feminista ekuatoriar immigrantea", Jakoba Errekondo, 2006ko otsailaren 2a Argia (2.950 zk.)
Cuernavaca

**Cuernavaca** Mexiko erdialdeko hiria da, Morelos estatuko hiriburua eta hiri handiena. Mexiko Hiritik 85 kilometro hegoaldera dago eta Acapulcotik 290 kilometro iparraldera. 2010ean hiriak 338.650 biztanle zituen, eta udalerri osoak 365.168 biztanle. XIX. mendean Alexander von Humboldtek *Udaberri Amaigabearen Hiria* ezizena eman zion.

## Geografia 
### Klima 
Sabanako klima dauka, *Aw* Köppen klima sailkapenaren arabera.

## Ekonomia 
Merkataritza, industria eta nekazaritza hiri garrantzitsua da: artoa, garia, fruitu arbolak, irina, ehungintza, findegiak, destilategiak eta porlana. Turismoa ere aipagarria da.

## Ondarea 
Aipagarri dira Hernán Cortésen jauregia (1532), Nuestra Señora de la Asunción katedrala (1533), Teopanzolcoren piramide azteka eta Borda izeneko lorategiak (XVIII. mendea).

## Herri senidetuak 
Cuernavaca ondorengo herriekin senidetuta dago:

*  Kaparrotsu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Anthony Douglass

**William Anthony Douglass** —batzuetan abizena **Douglas** idazten dioten arren, bukaeran bi *s* ditu haren abizenak— (Reno, Nevada, 1939ko abenduaren 24a), Ameriketako Estatu Batuetako antropologoa da, Nevadako Unibertsitateko Euskal Gaien Zentroko irakasle emeritua. 1963az geroztik, Euskal Herrian hainbat landa lan egin ditu, batez ere Etxalarren (Nafarroa) eta Aulestian (Bizkaia). Amerikan eta Australian ere ikertu du euskaldunen presentzia.

Giza antropologiaz arduratu da Nevadako, Madrilgo eta Chicagoko unibertsitateetan. 1963. urtetik 1970era bitartean Aulesti (Bizkaia) eta Etxalar (Nafarroa) herrietan bilketalanak egin zituen, eta Amerika mendebaldeko euskal artzainen komunitateak aztertu zituen. Nevadako Renoko Unibertsitatean Basque Studies Program zelakoa, egun Center for Basque Studies, sortu eta horren arduradun izan zen hogeita hamar urtez (1967-1997); zentro horren koordinatzaile emeritua da. Besteak beste, Euskal Herriari eta euskal diasporari buruzko ikerketa ugari egin eta argitaratu ditu.

1984ko urriaren 2an, Euskal Herriko Unibertsitateak honoris causa doktore izendatu zuen. 1998ko apirilaren 24an, Euskaltzaindiak euskaltzain ohorezko izendatu zuen, merezimendu hauek aipatuta: Douglassek sortu zuen Basque Studies Program delakoa, Renon, Nevadako Unibertsitatearen barruan; eta ezin konta ahala liburu eta artikulu idatzi ditu (besteak beste, *Death in Murelaga* eta *Amerikanuak*). 1999ko urriaren 19an, Eusko Jaurlaritzako lehendakariak Lagun Onari goraipamena eman zion, arrazoi hau azalduta: «nabarmen lagundu du euskal kulturaren historia ikertzen eta euskal kultura nazioartean ezagutarazten».

2005ean, bere liburutegia dohaintzan eman zion Nafarroako Unibertsitate Publikoari (NUP). Antropologiari buruzko euskarazko, gaztelaniazko eta ingelesezko 6.000 argitalpen jaso zituen NUPek.

2006ko bake-prozesuan bitartekari gisa ibili zen, isilpean.

2013ko Durangoko Azokan Argizaiola Saria jaso zuen.

## Bibliografia 
* Death in Murelaga: the social significance of funerary ritual in a Spanish Basque village (1969).
* Echalar and Murelaga: opportunity and rural depopulation in two Spanish Basque villages (1973).
* Amerikanuak: the Basques of the New World (Jon Bilbaorekin) (1975).
* Beltran: Basque sheepman of the American West (Beltran Parisekin) (1979).
* Emigration in a south Italian hill town: an anthropological history (1984).
* Basque sheepherders of the American West (Richard H. Lanerekin) (1985).
* From Italy to Ingham: Italians in North Queensland (1995).
* Terror and taboo: the follies, fables and faces of terrorism (Joseba Zulaikarekin) (1996).
* Azúcar amargo: vida y fortuna de los cortadores de caña italianos y vascos en la Australia tropical (1996).
* La vasconia global: ensayos sobre las diásporas vascas (2004).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Joan-etorria euskarazko material didaktikoa.
Nekora

:*"Txamar" hitzak artikulu honetara dakar. Jantzia gaitzat duena beste hau da: Zamar.*

**Nekora** edo **txamarra** (*Necora puber*) krustazeo dekapodo espezie bat da, sukaldaritzan oso aintzat hartzen den karramarroa. ***Necora*** generoko espezie bakarra da, hau da, monotipikoa. Bizkaian **parte txarreko karramarro** ere diote.

Nekora Norvegia hegoaldetik Mendebaldeko Sahara arte bizi da, eta Mediterraneoaren eskualde batzuetan ere bai. Itsas hondo harritsuetan bizi da, itsasertzetik 65 metroko sakonera arte.

## Ezaugarriak 
Gorputza ile fin-finez estalia du, belus itsura emanez. Oskola arrexka edo beltzaxka du, tarte urdinekin, 7–15&nbsp;cm zabalekoa. Lehengo pereiopodo (hanka) parea besteak baino handiagoa da eta haginak ditu. Azken pereiopodo parea zabala da, igeri egiten errazteko.

Negu azkenetan, arrak emea ernaltzen du, hazia hazi-putzu baten ipintzen du eta handik pasatzen dira arrautzak errun momentuan, martxo inguruan.

image: Etrilledos.jpg | Bizkarraldea
image: EtrilleFace.png| Aurrealdea
Image: EtrilleVentre.jpg | Sabelaldea

## Sukaldaritza 
Nekorak merkatuko karramarro espezietan haragirik finena eta estimatuena du. Prestatzeko ohiko era egostea da. Ohiko platera da Europa Mendebaldean Atlantikoaren kostaldean, Euskal Herria barne.
250px|thumb|ezkerrera|Txamar egosiak.

## Erreferentziak
Datil (moluskua)

**Datilak** (Solenidae) ur gaziko molusku kuskubiko familia bat dira.

## Ezaugarriak 
Datilen oskolak luzekarak, simetrikoak eta leunak dira, bien artean luzera osoan josiak. Maskorraren mutur batean buru atrofiatua dago eta bestean aizkora itxurako oina.

Habitat hondartsu eta lohitsutan bizi dira. Mehatxuren baten sumatuz gero, laster-laster lurperatzeko ahalmena dute.

## Generoak eta espezieak 
Solenidae familia bi generotan banatzen da:
* *Solen* Linnaeus, 1758
* *Solena* Mörch, 1853 

Batzuetan, Pharidae familiako eta *Ensis* generoko espezie batzuek datil ere dute izen arrunta. Hauek dira Euskal Herrian ezagunen diren espezieak, sukaldaritzan duten balioagatik:
* Datil handi (*Ensis siliqua*)
* Datil ildodun (*Solen marginatus*)
* Datil oker (*Ensis ensis*)

## Erreferentziak
Vicente Zaragueta

**Vicente Zaragueta Laffitte** (Hernani, 1926 &ndash; Donostia, ) donostiar enpresaburua izan zen, El Diario Vascoko kontseilukidea, besteak beste, baina Donostiako Aquariuma kudeatzen duen Gipuzkoako Ozeanografia Elkartearen presidentea izateagatik ezagunagoa. Zaragueta donostiar familia aberatsaren kidea, Maria Teresa Zulaikarekin ezkonduta zegoen eta Eusko Ikaskuntza eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen kidea izan zen. 2013an Joxe Mari Korta Saria lortu zuen.

Bakegintzan ere aritutakoa zen. Aieteko Bake Konferentziaren sustatzaileetako bat izan zen eta 2013ko urriaren 10ean eta 11n Donostian egin zuten munduko alkateen bake konferentziako ohorezko patronatukide izendatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa *Euskonews* aldizkari digitalean, 2008/02/29.
* Heriotzaren berria.
* :Vicente Zaraguetaren heriotza *El Diario Vasco*n.