open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Annika Thor

**Annika Thor** (Göteborg, 1950eko uztailaren 2a) suediar idazle eta gidoilaria da. 1997an August saria irabazi zuen *Sanning eller konsekvens* liburuarengatik.

## Bizitza 
Thor Göteborgen jaio zen familia judu batean. Liburuzain, eleberrigile, gidoilari eta kazetari gisa lan egin du. 1997an August saria irabazi zuen *Sanning eller konsekvens* gazteentzako liburuarengatik, eta 1999an Alemaniako Haurrentzako Fikzio Saria (Deutscher Jugendliteraturpreis) *En ö i havet* eleberriarengatik. Azken eleberri horrek Holokaustotik ihes egin eta Suediako uharte batean bizitzera joan ziren haurren istorioa kontatzen du eta hiru sekuela ditu: *Näckrosdammen* (1997), *Havets djup* (1998) eta *Öppet hav* (1999).

Annika Thorren liburuak guztira 17 hizkuntzatara itzuli dira.

## Lanak 
### Liburuak 
### Gidoiak 
* 1990: *En hel del*
* 1997: *Sanning eller konsekvens*
* 2001: *Kattbreven*
* 2003: *Hannah med H*
* 2003: *En ö i havet*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Ernestina Larráinzar Córdoba

**María Ernestina Larráinzar Córdoba** (Erroma, Aita Santuen Lurraldea, 1854ko urriaren 23a – Mexiko Hiria, 1925eko urtarrilaren 16a) mexikar idazle eta irakaslea izan zen. Josefina ahizparekin batera, Kalbarioko Alaba Misiolarien Kongregazioa sortu zuen.

## Bizitza 
María Ernestina Larráinzar Córdoba Erromako Ruspoli jauregian jaio zen 1854ko urriaren 23an. Manuela Córdoba guatemalarraren eta Manuel Larráinzar diplomazialari mexikarraren alaba zen. Bi ahizpa (Enriqueta eta Josefina) eta bi neba zituen. 1866an, bere aita Errusiako, Suediako eta Danimarkako gorteetako ministro ahalguztidun izendatu zuen Mexikoko Maximiliano I.a enperadoreak, eta beraz, María Ernestinak 12 edo 13 urte zituela, bere gurasoekin eta ahizpekin San Petersburgora joan zen. Mexikoko Bigarren Inperioa erori ondoren, familia Guatemalara joan zen bidaian.

Benito Juárez 1872an hil ondoren, Larráinzarrek eta bere familiak Mexikora itzuli ahal izan zuten. Bere ahizpa Josefinarekin elkarlanean, eleberriak eta bidaia-liburuak idatzi zituen, eta 1885eko urtarrilaren 19an Kalbarioko Alaba Misiolarien Kongregazioa sortu zuten, Kubara, Espainiara, Italiara, Rhodesiara eta Jerusalemera hedatu zena.

1925eko urtarrilaren 16an hil zen Mexiko Hirian. Cuauhtémoc udalerriko ikastetxe pribatu bati ere haren omenezko izena jarri zioten.

## Lanak 
Bere literatura lanak Josefina Larráinzar ahizparekin batera idatzi zituen:

* *Horas serias en la vida. Reflexiones escritas en 1879* (1879)
* *Misterios del corazón* (1881)
* *Viaje a varias partes de Europa* (1882)
* *¡Sonrisas y lágrimas!* (1883)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Messenger of Death

***Messenger of Death*** () 1988ko J. Lee Thompson ingelesak zuzendutako ekintza eta thriller film bat da. Rex Burns idazlearen *The Avenging Angel* (1983, *Aingeru Mendekatzailea*) eleberrian oinarritua dago. Charles Bronson, Trish Van Devere, Laurence Luckinbill, Daniel Benzali, Marilyn Hassett eta John Ireland aktoreek antzeztu zuten.

## Sinopsia 
AEB, Colorado, Garret Smith (Charles Bronson) herri batean jazo berri den familia mormoi bateko hiru emakume eta haur batzuen erailketa kasu bat ikertzen ari den kazetaria da. Poliziak erailketaren arrazoia erlijiotsua delako susmoa du, baina Smith piskanaka egia zein den eta hiltzailearen erailketak burutzeko ezkutuko arrazoiak jakingo ditu.

## Aktoreak 
## Kanpo estekak
Gennargentu

**Gennargentu** ( ahoskatua; ,  ahoskatua) mendigune zabala da, Sardiniako erdi-ekialdean, Nuoroko eta Ogliastrako probintzien artean,  dagoena. Uharteko gailurrik altuenak hartzen ditu: Espada mendia (1.595 m.), Erba Irdes punta (1.676 m.), Bruncu Espina (1.829 m.), Paulinu punta (1.792 m.) eta La Marmora punta (1.834 m.), azken hau uharteko altuena.

## Geologia 
Geologiari dagokionez, kontinente europarreko harkaitz-formazio zaharrenetakoa da, eta, horregatik, nahiko mendi baxuak eta zirkularrak ditu. Arrokaren tipologiak eskistotik granitorako aldaketak ditu.

## Parke nazionala 
Mendiguneak Europa osoko dentsitate demografiko txikienetakoa du, eta edertasun natural eta baliabide biologiko ugari gordetzen ditu. Edertasuna zaintzeko, Gennargentuko Parke Nazionala sortu zen, instituzionalizazio-fasean zailtasunak izan dituena, tokiko erresistentzia izan baitu, batez ere lurraldearen desjabetzearen beldurrean oinarrituta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arantxa Tirado Sánchez

**Aránzazu «Arantxa» Tirado Sánchez** (Bartzelona, Katalunia, 1978) politologoa da, nazioarteko harremanetan eta bereziki Latinoamerikako gaietan aditua.

## Biografia 
Bartzelonan jaioa, Zientzia Politikoak ikasi zituen Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan (UAB) eta, ondoren, unibertsitate berean doktoratu zen nazioarteko harremanetan (2016an) eta latinoameriketako nazioarteko gaietan Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan (UNAM),   Nora Sainz Gsellek zuzendutako tesiaren bidez, Hugo Chávez buru zuen gobernuaren agintaldiko Venezuelaren atzerri politika.

Hamabi urtez bizi izan zen Mexikon eta ikerketa aldiak egin zituen Kuban eta Venezuelan.

Gaur egunean, Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan irakasle asoziatua da, CELACeko ikerlaria (Latinoameriketako eta Karibeko Estatuen Elkartea).

Gainera, Onda Cero irratiko “Julia en la onda” irratsaioan kolaboratzailea ere bada. 

2025ean *XXI. mendeko geopolitika: subiranotasuna, gatazkak eta nazioarteko dinamikak* izeneko EHUren udako ikastaroan parte hartu zuen. 

## Lanak 
### Egilea 
* Tirado, Arantxa (2019). *Venezuela: más allá de mentiras y mitos*. Madril: Akal.

### Beste egile batzuekin batera egindako lanak 
* Tirado, Arantxa & Romero Laullón, Ricardo (2016). *La clase obrera no va al paraíso. Crónica de una desaparición forzada*. Madril: Akal.
* Tirado, Arantxa & Romero Laullón, Ricardo (2018): "Los trabajadores culturales en el Capitalismo del Siglo XXI ¿Obreros de la Cultura o Privilegiados sociales?". In José Manuel Rivas, José Manuel & Tarín, Adrián (argit.) *La clase trabajadora. ¿Sujeto de cambio en el Siglo XXI?*, Siglo XXI, 978-84-323-1922-8.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Arantxa Tiradori Aitor Garmendia Etxeberriak egindako elkarrizketa *Berria* egunkarian (2025-07-01).
Harresi Gorria (Calp)

**Harresi Gorria** () Ricardo Bofill Levi ( 1939 - 2022 ) arkitektoaren eraikina da, *La Manzanera* urbanizazioan kokatua, Calpen (Alacant) . 1973an eraiki zuten, baina, arkitektoaren hitzen arabera, diseinua hamar urte lehenago hasi zen.

Eraikinaren konfigurazioa estetika konstruktibista orroitzen du. Estetika horrek elkarrekin komunikatutako patioak sortzen ditu, eta horietatik sartzen da etxebizitzetara. Teilatuko terrazetan solariuma, igerilekua eta sauna bat daude.

## Kanpo estekak 
* https://www.arquitecturaydiseno.es/arquitectura/te-desvelamos-secretos-muralla-roja-calpe-emblematico-edificio-ricardo-bofill_7324

* https://www.revistaad.es/arquitectura/articulos/muralla-roja-de-calpe-ricardo-bofill-alicante-aniversario

* https://www.levante-emv.com/marina/2023/02/19/actividades-ano-bofill-calp-83145480.html
Nedžad Mulabegović

**Nedžad Mulabegović** (1981eko otsailaren 4a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ivan Mustapić

**Ivan Mustapić** (1966ko uztailaren 9a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kristina Perica

**Kristina Perica** (Zagreb, 1979ko azaroaren 5a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Matea Parlov Koštro

**Matea Parlov Koštro** (Zagreb, 1992ko ekainaren 2a) atleta da. Kroazia ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zulagailu (Historiaurrea)

thumb|Ijelki gaineko zulagailua.
**Zulagailua** Historiaurreko tresna bat da, harrizko printza edo ijelki gainean landu dena. Mutur batean, ukitu ahurrez zorroztutako punta bat du, alboko bi koskaz inguratua. Horrela, neurri fineko orratz luze bat definitzen da, eskuarki bi aurpegiko orratza izaten dena. Gorputza aurpegibikoa izan daitekeen ala ez. 
Bi alboetako ukiera soila ala malkartsua izan daiteke, eta  eratutako punta zuzena edo okerra. 

Zulagailuak zura edo hezurra bezalako lehengaiak zulatzeko erabiltzen zirela uste da, eta larrua zulatzeko, berriz, hezurrezko puntzoiak erabiltzen zirela, horretarako egokiagoak baitira. Elementu hau batez ere Paleolitoan erabili zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Perforador» *CER, Colecciones en Red*. Espainiako Kultura Ministerioa
Lina Bettucci

**Lina Julia Bettucci Rossi** (Buenos Aires, Argentina, 1940ko irailaren 23a) zientzialaria, biologoa, irakaslea eta ikertzailea da, eta bere ibilbidearen zati handi bat Uruguain egin du. Bere ikerketaren gai nagusia mikologiaren edo onddoen azterketaren arloan kokatu du.

## Biozitza 
### Prestakuntza akademikoa 
Bettucci Argentinako hiriburuan, Buenos Airesen, jaio zen 1940an. Uruguaira joan zen bere lanbide-heziketa egitera, eta Zientzia Biologikoetan lizentziatura lortu zuen Errepublikako Unibertsitatean 1971 urten. 1983 urtean Lurzoruen Mikrobiologiako Doktoretza lortu zuen Frantziako Nancy Unibertsitatean.

### Lan ibilbidea 
Mikologian eta fitopatologian interesatua, ikerketa-proiektuak egin zituen eta Landare Biologia eta Botanikako irakasle jardun zuen Errepublikako Unibertsitatean. Frantziako lurretan egindako egonaldian, irakasle eta ikertzaile jardun zuen Kriptogamia Sailean, Frantziako Historia Naturalaren Museo Nazionalean. Tutore edo ikertzaile aritu den beste erakunde batzuk Paris-Hegoaldeko Unibertsitatea, Buenos Airesko Unibertsitatea eta Mexikoko Unibertsitate Autonomo Metropolitarra dira.

Oinarrizko Zientzien Garapenerako Programa (PEDEClBA) eta Ikerketa eta Berrikuntzako Agentzia Nazionala (ANII) bezalako erakundeekin ikerlzaile lanetan jardun du, Bettucci-k berrogeita hamar ikerketa-artikulu baino gehiago argitaratu ditu eta, besteak beste, Traditional and new microscopy techniques applied to the study of microscopy bar are advanic estudioan aplikatutako mikroscopic (Microscopy bar) liburuaren kapitulu batekin kolaboratu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agua Blanca (Ekuador)

**Agua Blanca** Ekuadorreko Manabi probintzian dagoen Puerto López kantonamenduan dagoen Machalilla parrokiako udalerri bat da. Puerto López hiriaren ekialdean dago. 

Komunitateak eliza txiki bat eta museo bat ditu herriaren erdian. Eliza kolore biziekin ederki margotuta dago.

Eremua bera Machalilla Parke Nazionalean dago eta sarrera txiki bat ordaindu behar da turistentzat. Parkean arrautza ustel usain handia duen sufre aintzira bat dago. Ura eta azpiko lokatza oso onak dira larruazalerako, gordailuetan dagoen sufreagatik. Aintziraren inguruan maiz ikusten dira kolibriak uraren gainean zintzilik dauden loreetan elikatzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Michel Stolker

**Michiel Johannes «Mies» Stolker** (Zuilen, 1933ko irailaren 29a - Etten-Leur, Ipar Brabante, 2018ko maiatzaren 28a), txirrindulari herbeheretarra izan zen, profesionala 1956tik 1966ra.

Garaipenik aipagarrienak, 1956ko Giroko etapa bat, 1964ko Vueltako beste etapa bat eta 1962ko Midi Libre.

Erretiratu ostean, kirol zuzendari izan zen.

## Palmaresa 
### Amateurretan 
**1953**
* Ronde van Overijssel
* 2. Ipar Holandako Itzulian
**1955**
* Ronde van Overijssel
* Limburgoko Tourra
* 2. Omloop der Kempenen
* 3. Olympia's Tourrean
### Profesionaletan 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Adavale

'''''', Australiako baserri giroko herri txiki bat da, Queensland estatuan.

2021ean 72 biztanle zituen.
Dénes Berinkey

**Dénes Berinkey** (Csúz, 1871ko urriaren 17a – Budapest, 1944ko ekainaren 25a) hungariar legelari eta politikaria izan zen. Hungariako Lehen Errepublikako lehen ministroa izan zen Mihály Károlyiren presidentetzan, bi hilabetez 1919an.

1919ko martxoaren 20an, Fernand Vix militar frantziarrak, aliatuen izenean, ohar bat aurkeztu zion Berinkeyren gobernuari, Hungariako armada Hungariara erretiratzeko eskatuz. Gobernuak ezin izan zion eskaerari uko egin eta dimisioa aurkeztu zuen.

Károlyi presidenteak gobernu berria osatzeko eskatu zien sozialdemokratei. Aurretik sozialdemokratek komunistekin bat egin zuten eta Károlyik ez zekien hori. Beraz, presidenteak boterea eman zion Hungariako Sobietar Errepublika aldarrikatu zuen gobernu komunistari.
Allora (Queensland)

**Allora**, Australiako baseri giroko herri bat da, Queensland estatuan.

2021ean 1.205 biztanle zituen.
Blackall (Queensland)

**Blackall**, Australiako baserri giroko herri bat da, Queensland estatuan.

2021ean 1.365 biztanle zituen.
Bowen (Queensland)

**Bowen**, Australiako ekialdeko kostaldeko udalerri bat da, Queensland estatuan.

2021ean 11.205 biztanle zituen.
Bray Park (Queensland)

**Bray Park**, Australiako Moreton Bay Hiriko auzune bat da, Queensland estatuan.

2021ean 10.271 biztanle zituen.
Kukarre

**Kukarre** Gipuzkoako erdialdeko mendi bat da, Beasaingo Erauskin auzoan  kokatua, Goierri eskualdean. 387 metroko garaiera du. Bidaurre eta Arteta baserrien artean dagoen tontorra ondo bereizten da, komunikazio-antena bat baitago bertan. 

## Abiapuntuak 
* Beasaingo Erauskin auzotik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murphy's Law (filma)

'''''Murphy's Law''''', , 1986ko J. Lee Thompson ingelesak zuzendutako ekintza eta thriller film bat da. Charles Bronson, Carrie Snodgress, Robert F. Lyons, Richard Romanus, Kathleen Wilhoite eta Angel Tompkins aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Los Angeles, Jack Murphy (Charles Bronson) hiriko polizia saileko izaera latzeko detektibe alkoholiko eta antisoziala bere emazte ohi (Angel Tompkins) estriperraren erailketa egotzi berri dute, bera errudun eta hilketaren erruduna duela 10 urte Murphyk atxilotu eta espetxeratu zuten Joan Freeman (Carrie Snodgress) emakume psikopata izan arren. Murphyk kartzelan amaitu eta hiltzaileaz mendekatu nahiko du, betebehar horretan Arabella McGee (Kathleen Wilhoite) neska gazte lapur, lotsagabe eta ahoberoaren laguntza izango du.

## Aktoreak 
* Charles Bronson: Jack Murphy polizia detektibea
* Kathleen Wilhoite: Arabella McGee
* Carrie Snodgress: Joan Freeman
* Robert F. Lyons: Art Penney polizia detektibea
* Richard Romanus: Frank Vincenzo
* Angel Tompkins: Jan Murphy 
* Bill Henderson: Ben Wilcove
* James Luisi: Ed Reineke sarjentua
* Clifford A. Pellow: Nachman tenientea
* Janet MacLachlan: Lovell doktorea
* Lawrence Tierney: Cameron
* Joseph Roman: Carl
* Don Brodie: Zaharra

## Kanpo estekak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Lakizar

**Lakizar** Gipuzkoako erdialdeko mendi bat da, Beasain udalerriaren lursailetan, Goierri eskualdean kokatua. 265 metroko garaiera du. Hirigunetik gertu dago, Ugartemendi auzoaren gainean. Bere altuera baxua da eta gutxi nabarmentzen da inguruko lursailetatik. Tontorrean zuhaitz gutxi batzuk ditu eta linea elektrikoaren dorre bat.

Bere Mendebaldeko hegaleko urak Zagaitz errekara jaisten dira, Iparraldekoak Oria ibaira eta Ekialdekoak Agauntza ibaira. Iparraldean Oria ibaiaren ibarra du, Beasaingo hirigunea dago bertan. Haran hori, Lakizar mendiaren hegalak ixten du Hegoaldetik eta Usurbe mendiaren hegalak Iparraldetik.

Bere Ekialdeko eta Mendebaldeko hegaletan zeuden bi iturburuetatik egin ziren lehenengo ur-ekarrerak Beasaingo hirigunera XIX. mendearen amaieran, kalean herritarrentzat iturria jarriz.  

## Abiapuntuak 
* Beasaindik, Ugartemendiko ur-deposituaren albotik. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lupezketa

**Lupezketa** Gipuzkoako erdialdeko mendi bat da, Murumendiko mendilerroan, Beasaingo auzoa den Arriarango arroiaren gainean , Goierri eskualdean. 607 metroko garaiera du.   

## Abiapuntuak 
* Agortako lepotik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moteko punta

**Moteko** punta Gipuzkoako erdialdeko mendi bat da, Murumendiko mendilerroan kokatua, Beasaingo udalerriaren lursailetan, Goierri eskualdean. 486 metroko garaiera du. Alboan Mallutz mendia du. Garin auzoaren mendebaldean eta Arriarango urtegiaren iparraldean kokatuta dago. 

Bere gailurraren ekialdeko hegala Garin auzoraino iristen da. Bizkar horretan daude auzoko sororik gehienak eta baita hilerria ere. 

Mallutz mendiaren gailurrean amaitzen den hegala izan ezik,  beste hegal guztiak errekaz eta urtegiaz inguratuta daude. 

Iparraldeko eta ipar-ekialdeko hegalen beheko sakanean zehar, Leasain erreka doa Arriarango urtegira iritsi arte. Hegoaldeko eta hego-ekialdeko hegalen sakanetan berriz, Argoien errekak urtegi berera isurtzen ditu urak  bere amaieran.  

Moteko mendi-oina, iparraldetik hegoaldera, tunel batek zeharkatzen du. 1916. urtean Andres Telleriak Iturbeltz izeneko iturburua erosi eta ur-jauzia eraiki zuen. Eztanda errekaren ertzean kokatuta zegoen Makinetxe zentral hidraulikora bideratu ziren urak. Eztanda ibaiko urak Arriarango jauntxoak erabiltzen zituen eta Makinetxek Murumendiko mendebaldeko mendigunean zehar sakabanatutako errekatxo eta iturrietako urarekin hornitzen zen, gaur egun Arriaran urtegia hornitzen duten errekatxoekin alegia. 

## Abiapuntuak 
* Garin  

## Ikus, gainera 
* Elektrizitatearen hastapenak Beasainen

* Makinetxeko zentral elektrikorako ubidea Moteko punta zeharkatuz 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leora Dana

**Leora Dana** (New York, 1923ko apirilaren 1a - Ib., 1983ko abenduaren 13a) estatubatuar aktorea izan zen antzerkian, zineman eta telebistan.

New York hirian jaio zen. 1973an, Tony Saria eman zioten 'The Last of Mrs. Lincoln' filmean egindako lanagatik.

Kurt Kasznar aktorearekin ezkonduta egon zen 1950etik, eta 1958an dibortziatu ziren. Bitxikeria gisa, bere ahizpa Doris, Gabriela Mistral idazle txiletarraren lagun mina eta, ondoren, betearazle literarioa izan omen zen.

Leora Dana minbiziak jota hil zen 1983an, New York hirian. 60 urte zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moscatuero

**Moscatuero** hustutako herria da, eta gaur egun Leziñana Oka kontzejuan dago, Lantaron udalerrian, Araban.

## Toponimia 
Dokumentu zaharretan *Mascatuero* izena ere ikusten da.

## Historia 
Donemiliagako goldean, 1025, dokumentatua, Arreo eta Villabezana artean kokatua omen zegoen. Gaur egun *Moscadero* izeneko parajearekin lotu izan da, Leziñana, Molinilla eta Salcedo erdian dagoen eremua.

Ez dakigu noiz despopulatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Olibani

**Olibani** Arabako herri hustu baten izena da. Gaur egun Arreoko kontzejuaren eta Turiso kontzejuaren lurraldean, Erriberagoitian, kokatuta egon zen herri baten izen zaharra da; Lantarongo udalean dagoen herri hustua da. 

Gaur egun, parajeari, gaztelaniaz, **Oliván** esaten zaio. (Molinillako Beheko auzotik bostehun bat metro hego-ekialdera dago kokatuta).

## Historia 
1025etik dokumentatuta, Donemiliagako goldean, Molinilla eta Padul artean omen zegoen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jon Erguin Dorronsoro

**Jon Erguin** Beasain, 1980ko Ekainak 12, kirolari euskalduna.
Kirol anitzetan espezializatua, Mendi Duatloian, Mendi Bizikletan, Iraupen Eskian eta Neguko Triatloian nabarmendu dena. 

## Ibilbidea 
Bere lehen lasterketak Iraupen Eskian izan ziren eta 2004an hasi zen entrenatzen eta maila absolutoan lehiatzen. Pixkanaka  Mendi Duatloi eta Neguko Triatloietan ere espezializatu zen. Hainbat garaipen, Euskal Herriko txapel, eta nazioarteko probetan emaitza onak lortu ondoren, 2015ean Mendi Bizikletako lasterketetan zentratzea erabaki zuen. Bi urtetan, Mendi Bizikletako hainbat lasterketa garrantzitsu irabazi zituen, Euskal Herriko Txapela, eta XCM Munduko Txapelketan eta XCO Munduko Kopan parte hartu zuen. 2022ra arte lehiatzen jarraitu zuen.

## Lorpen nabarmenak 
### Euskadi / Euskal Herri -ko Txapeldun 
* Duatloi Kross / Mendi Duatloia – (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2017) 
* Iraupen Eskia – (2004, 2005, 2010, 2011, 2021) 
* Mendi Bizikleta XCO – (2017)
* Neguko Triatloia – (2011)
* Triatloi Kross – (2015)

### Espainiako txapeldun 
* Neguko Triatloia – (2012, 2013)

### Nazioarteko emaitza nagusiak 
* Neguko Triatloiko Munduko Txapelketa (9) – 2012 Jämijärvi 
* Neguko Triatloiko Europako Txapelketa (5) - 2012 Carcoforo
* Neguko Triatloiko Europako Kopa (2) - 2012 Oberstaufen
* Mendi Bizikletako XCM Munduko Txapelketa (63) - 2016 Laissac.

## Erreferentziak
Diogo Jota

**Diogo José Teixeira da Silva** (Porto, Portugal,1996ko abenduaren 4a – Cernadilla, Espainia, 2025eko uztailaren 3a) portugaldar futbolaria izan zen, aurrelari postuan aritzen zena.

Bere ibilbidea FC Paços de Ferreria taldean hasi zuen 2014an. 2018an Atletico Madrilek fitxatu zuen eta Porto FCri eman zion. Wolverhampton Wanderers Footbal Cluben ere jokatu zuen eta 2020tik 2025era Liverpool Football Cluben.

Portugalgo futbol selekzio nazionalarekin 49 partida jokatu zituen.

Diogo Jota auto istripu batean hil zen anaiarekin batera Zamorako probintzian (Espainia) 2025eko uztailaren 3an.

## Palmaresa 
**Wolverhampton Wanderers**
* English Football League Championship: 2017–18

**Liverpool**
* Premier League: 2024–25
* FA Cup: 2021–22
* Ingalaterrako Futbol Ligako Kopa: 2021–22

**Portugal**
* UEFAko Nazioen Liga: 2018–19, 2024–25

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lavezzi uharteak

**Lavezzi uharteak** (; ; ; ) Bonifacioko itsasartean (Mediterraneo itsasoa), Korsika eta Sardinia artean, Bonifacio (Korsika) herritik 10 bat kilometro hegoaldera dauden ehun uharte txiki edo uhartetxo granitikoz osatutako uhartedi txikia da. Uhartediak 1,91 km²-ko azalera baino ez du — guztira 51,23 km²-ko itsas azalera batean —, eta gehienez 50 metroko altuera. Uhartetxo gehienak Frantziakoak dira eta gutxi batzuk Italiakoak.

Uharte nagusiak Porraggia, Ratino, Piana, Cavallo (biztanleak dituen bakarra) eta Lavezzo (itsasargia dagoen tokia) dira, baita Sperduto uharteen taldea ere.

Frantziako eremu babestua da, 1982tik erreserba natural gisa katalogatua, Lavezzi Uharteetako Erreserba Naturala. 1999ko abendutik, Bonifazioko itsasartearen Erreserba Naturala zabalenaren parte da.

Uharteen hegoaldean dagoen ezproia Frantzia metropolitarraren puntu hegoaldekoena da.

## Historia
1855eko otsailaren 15ean, itsasartean *Sémillante* frantzia fragata hondoratu zen. Krimeako Gerrara zihoazen 750 soldaduak bertan hil ziren eta uhartedian lurperatu zituzten.

Brigitte Bardotek 1952an *Manina, la fille sans voiles* filma uharteetan grabatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Manina, la fille sans voiles

***Manina, la fille sans voiles*** 1953ko Willy Rozier frantziar zinema zuzendariaren melodrama da.

Filma Bardoten lehen filmetako bat da, 17 urte besterik ez zituela, eta polemikoa izan zen Bardot gazteak filmean erabilitako bikinigatik, izan ere, zineman bikini bat agertu zen lehen aldietako bat eta bikinia oraindik ere lotsagabetzat jotzen baitzuten.

## Sinopsia 
Gérard Morèrek, 25 urteko ikasle paristarrak, arkeologia hitzaldi batean Korsikako kostaldean hondoraturik dagoen feniziarren ontzi baten hondarrak altxor bat izango zuela jakin zuen, Peloponesoko Gerraren ondoren Troliok galdua. Bost urte lehenago, urpeko urpekaritza batean, Lavezzi uharteetako baten ondoan, anfora zati bat aurkitu zuen. Lagunak eta ostalari bat konbentziko ditu altxorra berreskuratzeko bere ametsean inbertitzeko. Tangerrera doa, eta han Éric ezagutuko du, zigarro-kontrabandoz bizi den eta artxipelagora eramateko konbentzitzen duen abenturazalea. Han Manina, Lavezzi irletako itsasargiko zaindariaren alaba, berriz topatuko du. 18 urtekoa orain, ederra eta garbia, harkaitzetan amiltzen dena. Éricek Gérardek txalupan eraman zuela uste du, baina azken honek altxorraren existentzian zuen sinesmenak pazientzia hartzera bultzatzen du.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Left 4 Dead 2

***Left 4 Dead 2*** Valveko garatu eta argitaratutako 2009ko lehen pertsonako tiro joko bat da. *Left 4 Dead* (2008) jokoaren jarraipena eta *Left 4 Dead* serieko bigarren jokoa, Microsoft Windows eta Xbox 360rako kaleratu zen 2009ko azaroan, MacOS Xrako 2010eko urrian eta Linuxerako 2013ko uztailean.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala (ingelesez)
Giuseppe Cesari

**Giuseppe Cesari**, **Il Giuseppino** edo '''Cavalier d'Arpino'* (Erroma, 1568ko otsailaren 14a – *ibidem'', 1640ko uztailaren 3a) italiar margolari manierista izan zen.

Erroman Niccolò Pomarancioren ikastun izan zen. 1585ean Accademia di San Lucan sartu zen eta 1607an Aita Santuaren gobernuak kartzelatu egin zuen laburki. Bere anaia Bernardino Cesarirekin lan asko egin zituen eta Caravaggioren maisua izan zen.

Bere izaera suminkorragatik ezagutu zen. Klemente VIII.a aita santuak Kristoren Ordenako zaldun izendatu zuen eta horregatik batzuetan Cavalier d'Arpino deitzen zaio.

## Iruditegia 

Santa Cecilia che suona un piccolo organo.jpg|*Santa Zezilia* (1630).
Dome of Saint Peter's Basilica (interior) - Vatican City - 13 May 2011.jpg|San Pedro basilikaren kupularen mosaikoa.
Ascension of Jesus among the apostles and the Virgin.jpg| Jesusen igoera, Olgiati kapera, Santa Prassede eliza
Cavalier d'Arpino - Diane the Huntress - Google Art Project.jpg|Diana ehiztaria, 1600-1601, Pinacoteca Capitolina
Papa Clemente VIII Aldobrandini – Giuseppe Cesari (cropped).jpg|Klemente VIII.a Aldobrandini, Museo diocesano di Senigallia
Giuseppe Cesari - Perseus and Andromeda, 1592.jpg|Perseo eta Andromeda (c. 1592), Rhode Island School of Design Museum, Providence
Giuseppe Cesari, called Cavaliere d'Arpino, Martyrdom of Saint Margaret, c. 1608-1611, NGA 63055.jpg|Santa Margaritaren martirioa, 1608-1611, National Gallery of Art, Washington
Inmaculada Concepción (Arpino).jpg|Sortzez Garbia, Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid
Cavalier d'arpino, trasfigurazione, 1597-1601 ca straight.jpg|Kristoren igoera (1600), San Giovanni in Laterano, Erroma
Cavalier d'Arpino - Christ Taken Prisoner - WGA04690.jpg|Kristok preso hartu zuen
GCesari.jpg|Kristoren grina, San Biagio e Carlo ai Catinari eliza, Erroma

## Kanpo estekak
Adieu Philippine

***Adieu Philippine*** 1962ko Jacques Rozier frantziar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.

## Sinopsia 
Paris, 1960ko uda. Michel laster joango da Aljeriara soldadutza egitera. Bitartean, telebistan lan egiten du, eta Liliane eta Juliette ezagutuko ditu, bereiztezinak diren bi lagun. Michel bere azken egun libreetan pentsatzen ari da, lana utzi eta oporretara doa Korsikako kostaldeetara, non bi neskak berarekin elkartzea erabakitzen duten.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alain Mimoun

**Alain Mimoun**, jaiotzez Ali Mimoun Ould Kacha (1921eko urtarrilaren 1a - 2013ko ekainaren 27a), frantziar  distantzia luzeko korrikalaria izan zen, pistako probetan, krosean eta maratoian lehiatzen zena. 1956ko Olinpiar Jokoetako txapelduna izan zen maratoian. Historian zehar frantziar atletismo kirolaririk dominatuena da. 1999an, Athlétisme Magazine atletismo aldizkari frantziarraren irakurleek "XX. mendeko atleta frantsesa" izendatu zuten.

Pistan, Mimoun-ek hiru zilarrezko domina irabazi zituen Olinpiar Jokoetan, bigarren postuan geratuz Emil Zátopek-en atzetik 10.000 metroko finalean 1948an, eta berriro ere bigarren geratuz 5.000 metroko eta 10.000 metroko finalean 1952an. Zilarrezko domina irabazi zuen bi probetan, Zátopek-en atzetik, 1950eko Europako Atletismo Txapelketetan. 1949tik 1958ra, lau urrezko domina eta bi zilarrezko domina irabazi zituen Nazioarteko Kros Txapelketetan. Lau aldiz irabazi zuen urrezko domina Mediterraneoko Jokoetan, 5.000 m/10.000 m bikoitza osatuz 1951n eta 1955ean.

Aljerian jaioa, Mimoun-ek Frantziaren eta Mendebaldeko Aliatuen alde borrokatu zuen Bigarren Mundu Gerran. Frantziako armada utzi eta gutxira, Frantzia metropolitarrean kokatu zen. Guztira, Frantzia ordezkatu zuen lau Olinpiar Joko jarraian, 1948tik 1960ra. Nazioartean 86 aldiz lehiatu zen Frantziaren izenean. 1947tik 1966ra, guztira 29 titulu senior irabazi zituen Frantziako txapelketa nazionaletako 5.000 m, 10.000 m, maratoi eta kros probetan. Mimounek korrika egiten jarraitu zuen bere bizitzaren amaieran eta beteranoen adin-kategoriako hainbat errekor ezarri zituen.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Borgo (filma)

***Borgo*** 2023ko Stéphane Demoustier frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Mélissa espetxeko zaindaria Borgoko presondegira eraman zuten, eta hilketa bikoitz bateko gaizkide bilakaturik amaituko da.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Les Bijoutiers du clair de lune

***Les Bijoutiers du clair de lune*** 1958ko Roger Vadim frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da. Albert Vidalieren izen bereko eleberrian oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Espainiako landa-eremuan girotua, Ursula komentu batetik irten berri den neska gazte bat da eta bere izeba Florentine eta bere senar bortitzarekin, Ribera kondearekin, bizitzera joan da. Riberak Lambert hilda ikusi nahi du, herriko gazte bat. Ursula berehala maitemintzen da Lambertekin. Bien arteko liskar batean, Lambertek Ribera hilko du bere buruaren defentsan.

Ursulak laster jakingo du gatazkaren zergatia: bere izebarekin abentura bat izaten ari zen. Hala ere, Florentine bere maitaleak ez duela berarekin konprometitzeko asmorik ohartzen denean, uko egiten dio Lamberten koartada poliziari berresteari eta iheslari bihurtzera behartzen du. Ursulak ihes egiten du berarekin, eta elkarrekin bilatzen dute herrialdetik onik ateratzeko modua. Poliziari ihes egiten dioten bitartean, maitaleak El Chorro izeneko haitzartean babesten dira.

Lambert Florentinerekin harremanetan jartzen da, eta honek onartzen du ihesaldia osatzen laguntzea. Baina hiriko hitzorduan, poliziak Florentineren autoa ikusten du eta susmatzen hasten da. Polizia batek Lambert ikusten du herriko kalean. Lamberten protesten aurka, Ursula harengana doa korrika. Ohartarazpen-tiroak egin ondoren, poliziak bala batzuk jaurtitzen ditu kalean gora, eta Ursula hiltzen du bizkarrean, Lamberten aurrean gelditzen den bitartean. Lambert onik dago. Berak ate baten kontra eusten dio eta, bera hiltzen denean, bere maitasuna aitortzen diote elkarri, bera lurrera hilik erori baino lehentxeago.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Don Juan 73

***Don Juan ou si don Juan était une femme*** edo ***Don Juan 73*** 1973ko Roger Vadim frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Frantzian, Jeanne hileta-elizkizun batera iristen da apaiza den Paul bere lehengusua bisitatzera. Paulek otoitz egiten duen bitartean, Jeanne ikusten du. Hileta amaitzen denean, bi solaskideek ez dute elkar ikusi urtebetean, eta Jeannek aitortzen du norbait hil duela. Bere etxean, Jeannek Léporellarekin, bere idazkariarekin, hitz egiten du aitaren ondasunei buruz bihotzekoak jota hil ondoren. Uste du Don Juanen berraragitzea dela, eta bere xarmagatik erori diren gizonak suntsitzen saiatzen da. Handik gutxira, Léporella joan eta Paul dator. Zalantzan jartzen du Jeannek norbait hil zuela esan izana, eta horri kontatzen dio istorioa.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Le coppie

***Le coppie*** () 1970eko Mario Monicelli, Alberto Sordi ets Vittorio De Sica italiar zinema zuzendarien film komikoa da. Filmak hiru atal  (*Il frigorifero*, *La camera*, *Il leone*) ditu, bakoitzak zuzendari batek grabatua.

## Aktoreak 
### Il frigorifero
*Monica Vitti: Adele Puddu
*Enzo Jannacci: Gavino Puddu

### La camera
*Alberto Sordi: Giacinto Colonna
*Rossana Di Lorenzo: Erminia
*Abul Kalam Shamsuddin : unibertsitateko irakaslea

### Il leone
*Alberto Sordi: Antonio
*Monica Vitti: Giulia
*Gigi Bonos: zirkuko jabea

## Kanpo estekak
Banditi a Orgosolo

***Banditi a Orgosolo*** () 1961eko Vittorio De Seta italiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Michele, Orgosoloko artzain bat, bidegabe lapurreta eta hilketa leporatuta, muinoetara ihes egin beharko du. Barbagiako eremu irisgaitzetara ihes egitean, non ez dagoen ez urik ez larrerik, artaldeko ardi guztiak galtduko ditu. Gau batean, zorrez beteta eta probak laster izango dituela eta, beste artzain baten sarbidean sartu eta, pistolaz, ardi guztiak lapurtuko ditu. Michele abere-lapur bihurtu da.

## Aktoreak 
*Vittorina Pisanu: Mintonia
*Michele Cossu: Michele Cossu
*Peppeddu Cuccu: Peppeddu Cuccu

## Kanpo estekak
Luna rossa (1951ko filma)

***Luna rossa*** () 1951ko Armando Fizzarotti napolitar zinema zuzendariaren film melodramatikoa da. Izen bereko napolitar abesti herrikoi batean oinarrituta dago.

## Sinopsia 
Mariak Carlorekin ezkontzekotan dago. Carlo baliabide handiko gazte ederra da, taberna baten jabe den Napoliko merkatari ezagun baten semea izanik; Mariaren anaia, Paolo, Argentinara emigratu zena, oso neska erakargarri batekin dago erromantikoki lotuta, Luciarekin, nahierara manipulatzen duen eskrupulurik gabeko emakume baten alabarekin.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Frau

**Maria Frau** (Sassari, 1930eko abuztuaren 6a) italiar aktore ohia da. 

1950ean egin zuen debuta, *Margherita da Cortona* filmean rol nagusia antzeztu zuenean. Hemezortzi filmetan agertu ondoren, 1957an erretiratu zen, ezkondu ondoren.

## Filmografia hautatua 
* *Margherita da Cortona* (1950) 
* *Luna rossa* (1951)
* *Il lupo della frontiera* (1951)
* ''Il prezzo dell'onore* (1952)
* *Sul ponte dei sospiri* (1953)
* *I sette peccati di papà* (1954)
* *La barriera della legge* (1954)
* *Stern von Rio* (1955)
* *Totò all'inferno* (1955)
* *La Venere di Cheronea'' (1957)

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 

## Kanpo estekak
Arthur Giesl von Gieslingen

**Arthur Giesl Freiherr von Gieslingen** austrohungariar ofiziala izan zen (azkenean Zalditeriako jenerala) eta *Evidenzbüro* (Froga Bulegoa) aldi baterako burua, Austria-Hungariako inteligentzia zerbitzu militarra. 1889an Rudolf printze oinordekoa inplikatu zuen Mayerling aferan eta 1913an Danubioko monarkia astindu zuen Redl aferan parte hartu zuen.

## Biografia 
Arthur Giesl, Gieslingen baroia, geroago *Feldzeugmeister* (Maisu Militarra) izango zen Heinrich Karl Giesl, Gieslingen baroiaren seme zaharrena zen. Teresiako Akademia Militarrean entrenatu ondoren, 1875ean dragoi erregimentu batera bidali zuten. 1880ko hamarkadaren hasieran, Estatu Nagusiko kide bihurtu zen. 1877 eta 1887 artean, *Evidenzbüro*rako hainbat misio sekretutan aritu zela esaten da.

1887an, Giesl tronuaren oinordekoaren, Rodolfo artxidukearen, laguntzaile nagusi izendatu zuten. Rodolfo 1889ko urtarrilaren 29tik 30era bitarteko gauean hil ondoren, tronuaren oinordekoaren eta Mary Vetseraren gorpuak Mayerling gazteluan ikusi zituzten pertsona gutxietako bat izan zen. Gieslek funtsezko papera jokatu zuen Rodolforen maitalearen hilketa estaltzen. Urte bereko otsailean, kapitainari Burdinezko Koroaren Ordena eman zioten, bere maila militarrerako ohore ezohiko altua. 1891n, Frantzisko Josef enperadorearen laguntzaile bihurtu zen urtebetez.

1898an, Giesl *Evidenzbureau*-ko buru izendatu zuten. Inteligentzia Zerbitzu Militarraren fitxategi gehienak 1918ko azaroan suntsitu zirenez, ia ezer ezin da esan *Evidenzbureau*-ko buru gisa egindako jarduerei buruz. Bere lankideen artean Alfred Redl zegoen.

1903an, infanteriako brigada baten agintea hartu zuen eta handik gutxira jeneral nagusi izendatu zuten. 1905ean, Wiener Neustadteko Theresiar Akademia Militarreko komandante izendatu zuten, monarkiako ofizialen prestakuntza zentrorik garrantzitsuena. 1907an, teniente mariskal izendatu zuten.

1910ean, Theresienstadteko 29. Infanteria Dibisioaren agintea hartu zuen. 1912an, Pragako VIII. Gorputzeko komandante bihurtu zen. Kargu horretan, Alfred Redl, ordutik koronel eta Evidenzbüro-ko buruorde mailara iritsi zena, bere langilegoan sartu zuen. 1913ko maiatzean, Redl espioi gisa salatu zuten; 1903tik Errusiari sekretu militarrak kontatzen ari zitzaion. *Evidenzbüro*-ko buru ohia eta Redlen nagusi zuzena zen Giesl von Gieslingenek aferaren berri guztiz zuen eta aferaren (huts egin zuen) estalduraz arduratu ziren goi mailako ofizialen taldeko kidea zen.

1913an, Giesli bere erregimentua eman zioten (16. Infanteria Erregimentua). Lehen Mundu Gerraren hasieran, berak zuzendutako VIII. Gorputzak Serbiaren aurkako kanpainan parte hartu zuen. Tropak ustekabean uxatu eta galera handiak jasan zituzten. Ofentsiba horien porrotaren ondoren, Giesl —beste ofizial batzuk bezala— kargutik kendu eta erretiroan jarri zuten soldata murriztuarekin. Karlos enperadoreak berriro aktibatu zuen 1917an eta azkenean erretiratu zen 1919an.

Arthur Giesl von Gieslingen Wladimir Giesl von Gieslingenen anaia zen, eta Adolph Giesl-Gieslingen lokomotora-diseinatzailea bere semea zen.

## Kanpo estekak
El Chaco (Ekuador)

**El Chaco** Ekuadorreko Napo probintzian dagoen hiri bat da. El Chaco kantonamenduaren hiriburua da, eta bere edertasun natural aberatsagatik eta garrantzi ekologikoagatik da ezaguna. Eskualdeak paisaia anitzak ditu, besteak beste, hodei-basoak, ibaiak eta ur-jauziak, ekoturismorako eta kanpoko jardueretarako, hala nola mendi-ibiliak eta hegaztien behaketa, helmuga preziatua bihurtuz.

Ingurumen-erakargarritasunaz gain, El Chacok funtsezko zeregina du tokiko ekonomian nekazaritza-gune gisa, frutak, barazkiak eta ganadu ekoizten baititu. Hiria tokiko gobernuaren eta komunitate-bizitzaren gune gisa funtzionatzen du.

El Chaco askotan goraipatzen da bere ingurune naturala zaintzeko duen konpromisoagatik, garapen iraunkorra sustatzeko duen bitartean. Bere leloa, “Pueblo Mágico del Ecuador” (Ekuadorreko Herri Magikoa), bere xarma berezia eta garrantzi kulturala islatzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Napo probintziaren mapa
Frank Shorter

**Frank Charles Shorter** (1947ko urriaren 31n jaioa) estatubatuar distantzia luzeko korrikalaria da, 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan maratoian urrezko domina eta 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zituena. Bere olinpiar arrakasta, beste estatubatuar korrikalarien lorpenekin batera, 1970eko hamarkadan Estatu Batuetan korrika egiteko booma piztu izanaren meritua da.

## Bizitza eta hezkuntza 
Frank Shorter Munichen (Alemania) jaio zen, non bere aita, Samuel S. Shorter medikua, AEBetako armadan zerbitzatu zuen. Middletownen (New York) hazi zen, eta han kale bati izena jarri zioten bere omenez (Frank Shorter Way). Frank Shorter Way lehenago Orange Classic 10K ibilbidearen parte zen, eta Shorterrek 1981ean lehen lasterketan irabazi zuen. Gill-eko (Massachusetts) Mount Hermon School-en batxilergoko titulua lortu ondoren, 1965ean, Shorterrek Yale Unibertsitatean (New Haven, Connecticut) graduatu zen Arte Lizentziaturan (B.A.) 1969an, eta Floridako Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean (Gainesville, Florida), Juris Doctor titulua (J.D.) 1974an.

## Korrikalari ibilbidea 
Shorterrek lehen aldiz lortu zuen ospea 1969ko National Collegiate Athletic Association (NCAA) sei miliako lasterketako titulua irabaziz Yale-n bere azken urtean. Bere lehen AEBetako titulu nazionalak 1970ean irabazi zituen hiru miliako eta sei miliako probetan. Halaber, AEBetako sei miliako/10.000 metroko txapeldun nazionala izan zen 1971n, 1974an, 1975ean eta 1977an.

Shorterrek maratoian lortu zuen bere aintzatespen handiena, eta maratoi olinpikoan bi domina irabazi dituen atleta estatubatuar bakarra da. Municheko Jokoetan —kasualitatez, Shorterren jaioterrian— bosgarren postuan amaitu zuen 10.000 metroko finalean, sailkapen fasean ezarritako probako errekor estatubatuarra hautsiz. Egun batzuk geroago, urrezko domina irabazi zuen maratoian. Lorpen goren hori Norbert Sudhaus Mendebaldeko Alemaniako ikasle inpostore batek zikindu zuen, Shorter baino lehen sartu baitzen Olinpiar Estadiora. Shorter ez zen kezkatu zilarrezko domina lortzeko lehian ari zela pentsaraziz engainatu zuten jendetzaren isiltasunak. Shorter ziur zegoen urrezko domina irabaziko zuela, bazekielako inongo korrikalarik ez zuela aurreratu. Ondoren, James E. Sullivan saria jaso zuen Estatu Batuetako atleta amateur onenaren izendatuta. 1976ko Montrealgo Udako Olinpiar Jokoetan, Shorterrek 10.000 metroko lasterketa utzi zuen maratoian bakarrik zentratzeko, zilarrezko domina irabaziz maratoian, eta lehenago saririk gabeko Waldemar Cierpinski Ekialdeko Alemaniakoaren atzetik amaituz. Geroago, Cierpinski estatuak babestutako dopin programaren parte gisa inplikatu zuten, Werner Frankek 1990eko hamarkadaren amaieran Leipzig-eko Stasiren egoitzan aurkitutako Ekialdeko Alemaniako atletismo ikerketa fitxategiak zirela eta.

## Markarik onenak 
* 2 milia - 8:26.2 (1971)
* 3 milia – 12:52.0 (1974)
* 5000 metro – 13:26.60 (1977)
* 10,000 metro – 27:45.91 (1975)
* Maratoia (42.195 km) – 2:10:30 (1972)

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Lorena Orozco Orozco

**Lorena Sofía Orozco Orozco** (Mexiko, XX. mendea) zientzialaria, mediku eta ikertzailea da. Medikuntza Genomikoaren Institutu Nazionaleko (INMEGEN) Zientzia Medikoetako ikertzailea da, eta, besteak beste, gaixotasun arraroen, gaixotasun autoimmuneen eta sindrome metabolikoa, diabetesa eta dislipidemiak bezalako gaixotasun konplexuen genomika aztertzen du.

## Bizitza 
Medikuntza ikasi zuen Chihuahuako Unibertsitate Autonomoko Medikuntza Fakultatean. Irakasletza eta doktoretza lortu zuen Ikerketa eta Ikasketa Aurreratuen Zentroan (CINVESTAV), eta doktoretza ondokoa Aniztasun Genomikoaren Laborategian (NIH, Frederick, MD. EUA).

Orozcok hainbat ikerketa egonaldi egin ditu Torontoko (Kanada) Hospital for Sick Children eta Ipar Carolinako Chapel Hilleko Unibertsitatean. INMEGENeko Immunogenomika eta Gaixotasun Metabolikoen Laborategiko Medikuntza Zientzietako ikertzailea da. Medikuntza Genomikoko ikastaroetako irakasle titularra izan zen Mexiko Hiriko Unibertsitate Autonomoan (UACM), eta 2012 urtetik UNAM-INMEGENeko Medikuntza Genomikoko Espezialitate Altuko irakasle titularra da. Horrez gain, Espainiako hainbat erakundetako maistratza eta doktoregoko tutore lanetan parte hartu du. 

Medikuntzaren eta osasun-zientzien arloan jardun du, eta bere ikerketa-ildo nagusia gaixotasun arraroen genomika, gaixotasun autoimmuneak, populazioen genetika eta gaixotasun konplexuak aztertzea da, hala nola, sindrome metabolikoa, diabetesa eta dislipidemiak, besteak beste.

## Lan zientifikoak 
Ikerketa originaleko 120 artikulu baino gehiago ditu nazioarteko eta Espainiako aldizkarietan, baita dibulgazio zientifikoko beste lan batzuk ere, genetika molekularraren arloko liburuen 15 kapitulu barne.

Gainera, gaixotasun genetiko eta metabolikoei buruzko nazioarteko ikastaro trinkoak ematen eta eguneratzen parte hartu du, eta gaixotasun metabolikoei buruzko ikastaroak eman ditu, hala nola diabetes mellitusa, Mexikoko Ospitale Nagusian.

## Sariak eta aintzatespenak 
Bere ibilbidean zehar 25 sari baino gehiago jaso ditu. Mexikoko Zientzien Akademiako kidea da, eta III. mailako Ikertzaileen Sistema Nazionaleko kidea.

* 2014 urtean, Ikerketako Sari Nazionala jaso zuen, ikerketa klinikoaren kategorian, immunitate-sistemako gaixotasunak —asma eta lupus eritematoso sistemikoa— garatzeko joera duten biomarkatzaileekin egindako lanarengatik. Graduondoko 50 tesi baino gehiago ere zuzendu ditu.
* 2023 urtean, GREGoR Consortium-en oroimenezko Deborah Nickerson saria eman zioten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valerie Saena Tuia

**Valerie Saena Tuia** (Samoa, XX. mendea) zientzialaria, genetikalaria eta ikertzailea da, Samoako landareetan aditua. Baliabide genetikoen arduradun ofiziala izan zen Ozeano Bareko Laborantzarako eta Zuhaitzetarako Zentro Komunitarioaren Idazkaritzan 15 urte baino gehiagoz, eta 2017an erretiratu egin zen.

## Bizitza 
Tuiak batxilergoa du Nekazaritzan, graduondoko diploma eta maistratasuna Nekazaritzan.

### Lan ibilbidea 
Samoan, nekazaritzako ofiziala eta Samoako zerbitzu publikoko ikertzaile nagusia izan zen. Eginkizun horietan, Tuia nekazariekin lan egiteko arduraduna izan zen, laboreak dibertsifikatzen eta hobetzen laguntzeko. Geroago, Fiyira joan zen Ozeano Bareko Laborantzarako eta Zuhaitzetarako Zentro Komunitarioko Idazkaritzan lan egiteko, baliabide genetikoen arduradun ofizial gisa.

Bere agintaldian, Tuiak taro landarearen sustraien hazkuntzari buruzko ikerketa zientifikoa burutu zuen. Taro landarea Araceae familiako landare jangarria da eta eskualde tropikaletan almidoia lortzeko landatzen da. Munduko taro bildumarik handiena ezarri zuen eta eskualdeko landareen banku genetikoa kudeatu zuen. Erdiko taro bilduma hostoaren ilearen gaixotasunarekiko toleranteak diren taro barietate berriak garatzeko erabili da. Ogi-zuhaitza hedatzeko sistema batean ere lan egin zuen Tuiak, metodo konbentzionalak erabiliz landatzen zirenak baino landare indartsuagoak eta altuagoak sortu zituelarik.

Erretiroa hartu eta gero, Tuia Samoara itzuli zen familia negozio bat gidatzera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arushako artxidiozesia

**Arushako artxidiozesia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar artxidiozesia da. 1963ko martxoaren 1ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1999ko martxoaren 16an artxidiozesi mailara igo zen. Artzapezpikuaren egoitza Arushan dago. Egun artzapezpikua Isaac Amani Massawe da.

## Ordinarioak 
### Arushako apezpikuak 
* Dennis Vincent Durning (1963-1989)
* Fortunatus M. Lukanima (1989-1998)
* Josaphat Louis Lebulu (1998-1999)

### Arushako artzapezpikuak 
* Josaphat Louis Lebulu (1999-2017)
* Isaac Amani Massawe (2017-)

## Apezpiku laguntzailea 
* Prosper Balthazar Lyimo (2014-2026)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mbuluko elizbarrutia

**Mbuluko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1943ko apirilaren 14an ezarri zen prefetura apostoliko gisa, 1952ko urtarrilaren 10ean bikariotza apostoliko mailara igo zen eta 1953ko martxoaren 25ean elizbarruti mailara. Apezpikuaren egoitza Mbulun dago. Egun apezpikua Anthony Gaspar Lagwen da.

## Ordinarioak 
### Mbuluko prefektu apostolikoa 
* Patrick Winters (1944-1952)

### Mbuluko bikario apostolikoa 
* Patrick Winters (1952-1953)

### Mbuluko apezpikuak 
* Patrick Winters (1953-1971)
* Nicodemus Atle Basili Hhando (1971-1997)
* Jude Thaddaeus Ruwa'ichi (1999-2005)
* Beatus Kinyaiya (2006-2014)
* Anthony Gaspar Lagwen (2018-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moshiko elizbarrutia

**Moshiko elizbarrutia** (, , ) Erromatar Eliza Katolikoaren tanzaniar elizbarrutia da. 1910eko irailaren 13an ezarri zen Kilima-Njaroko bikariotza apostoliko gisa eta 1953ko martxoaren 25ean elizbarruti mailara igo zen, gaur egungo izena hartuz. Apezpikuaren egoitza Moshin dago. Egun apezpikua Ludovick Joseph Minde da.

## Ordinarioak 
### Kilima-Njaroko bikario apostolikoak 
* Marie-Joseph-Aloys Munsch (1910-1922)
* Henry Aloysius Gogarty (1923-1931)
* Joseph James Byrne (1932-1953)

### Moshiko apezpikuak 
* Joseph James Byrne (1953-1959)
* Joseph Kilasara (1960-1966)
* Joseph Sipendi (1968-1985)
* Amedeus Msarikie (1986-2007)
* Isaac Amani Massawe (2007-2017)
* Ludovick Joseph Minde (2019-)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nancy Arana Daniel

**Nancy Guadalupe Arana Daniel** (Mexiko, XX. mendea) zientzialaria, informatikaria, ingeniaria, unibertsitateko irakaslea eta ikertzailea da.

## Bizitza 
Informatika ikasi zuen Guadalajarako Ikerketa eta Ikasketa Aurreratuen Zentroan (CINESTAV), maistratasuna lortuz 2003 urtean eta doktoretza 2007 urtean. 

## Lan ibilbidea 
Irakasle eta ikertzailea da Guadalajarako Unibertsitateko Zientzia Konputazionalen Sailean. Ikasketa automatikoko ikuspegietan espezializatuta dago. Hauexetan sartzen dira laguntza-bektoreen makinak eta sare neuronal artifizialak, roboten mugimenduaren planifikazioari, ordenagailu bidezko ikusmenari eta erlazionatutako arazoei aplikatuak. Hondamendiei erantzuteko robotentzako metodoak garatu ditu, obra-hondakinetako giza biktimak-eta bereizteko.

## Aintzatespena 
Arana Daniel Mexikoko Zientzia Akademiako kidea da.

## Hautatutako lanak 
Arana Daniel honako liburu hauen egilekidea da:

* *Algoritmos bioinspirados para ingeniería* (euskaraz: Ingeniaritzarako algoritmo bioinspiratuak)  Alma Y. Alanís eta Carlos López-Francorekin batera, Elsevier, 2018)
* *Redes neuronales para robótica: una perspectiva de ingeniería* (euskaraz: Neurona-sareak *robotikarako*: ingeniaritza-ikuspegi bat) Alma Y. Alanís eta Carlos López-Francorekin batera, CRC Press, 2019)
* *Modelado y control de redes neuronales: aplicaciones para sistemas retardados no lineales desconocidos en tiempo discreto* (euskaraz: Neurona-sareen modelatzea eta kontrola: denbora diskretuko sistema atzeratu ez-lineal ezezagunetarako aplikazioak) Jorge D. Ríos, Alma Y. Alanís eta Carlos López-Francorekin batera, Academic Press, 2020)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak