Crohn gaitza

**Crohn gaitza ,** edo **azkenburuko ileitisa,** gaixotasun kroniko bat da, hesteetako hanturazko gaixotasunen taldean kokatzen dena ultzeradun kolitisarekin batera. Gaixoaren sistema immunologikoak gaixoaren beraren hesteari eraso egiten dio, eta horren ondorioz, digestio-hodiaren edozein aldetan ager daitekeen hantura eragiten du. Handitzea normalean ileon aldean gertatzen da, heste meharraren azken zatian, eta hortik datorkio bere izen espezifikoa.

## Historia 
Gaixotasuna Giovanni Battista Morgagnik (1682-1771) deskribatu zuen lehen aldiz. Geroztik, beste mediku batzuek ere ikertu zuten gaitza: John Bergek 1898an, eta Antoni Lesniowski kirurgialari poloniarrak 1904an. 1932an, Burrill Bernard Crohn doktoreak eman zuen gaixotasunaren berri, eta hari zor zaio gaixotasunaren izenik ezagunena.

## Jatorria 
Eritasunaren arrazoi zehatza ezezaguna da oraindik. Hala ere, faktore genetikoek zein ingurumen-faktoreek (tabakoa eta ahotiko antisorgailuak, batik bat) eragina dutela frogatu da. Zenbait ikerketak gaixotasuna 16. kromosomaren gen batekin erlazionatu dute.

## Anatomia patologikoa 
Digestio-aparatuaren edozein zati kaltetu daiteke, ahotik hasi eta uzkiraino; ohikoena azkenburuko ileona, kolona edo biak kaltetzea da. Lesioa transmurala eta etena da, hau da, heste-horma osoari eragiten dio eta zati gaixoak zati osasuntsuekin tartekatzen dira.

###### Ikuspuntu makroskopikotik 
Ultzera aftosoak, granulomak, fistulak eta artekak nabarmentzen dira. Ondorioz, heste-paretek "harriztatu" itxura hartzen dute.

## Sintomak eta zeinuak 
ezkerrera|thumb|187x187px|Chron gaitza pairatzen deun paziente baten heste-pareta
Cronh gaitzaren ezaugarri klinikoak aldakorrak dira, baina zeinurik esanguratsuenak honako hauek dira:

* Sintoma orokorrak: sukarra, nekea eta pisu galera nabarmena. 
* Digestio-sintomak: sabelmina eta beherakoa (askotan odolik gabe)
* Azterketa fisikoa: eskuz ukitu daitekeen masa abdominala, uzki-arteka eta fistulak. 
* Umeengan: hazkunde-atzerapena eman daiteke.
* Kasu akutuak: ileitis akutua ager daiteke(apendizitisarekin nahas daitekeena) eta baite abszesuak ere.

Gaixotasunaren bilakaera hiru patroi nagusitan bana daiteke:

# Hanturazkoa
# Estenosatzailea
# Fistulizatzailea

## Konplikazioak 
### Konplikazio ohikoenak 
Heste-butxadura (edema edo fibrosiagatik), uzki inguruko lesioak, fistula eta abszesuak dira.

#### Fistula mota desberdinak 
Heste-hesteetakoak, heste-maskuriarrak, heste-baginalak, heste-larruazalekoak edo heste-ehun bigunetakoak bereizten dira, askotan abszesuak sortuz. Ultzeradun kolitisarekin alderatuta, heste-zulaketa eta megakolon toxikoa oso ezohikoak dira.

Bestela behazun-gatzen xurgapen txarrak kolesterolez osaturiko behazun harriak edota oxalatozko giltzurrun-harriak eragin ditzake.

##### Epe luzera 
thumb|176x176px|Kolon eta ondesteko minbizia
Konplikazio batzuk hesteetako gaixotasun gaiztoak eta amiloidosia lirateke. Crohn gaitza duten pertsonek kolon eta ondesteko minbizia pairatzeko arrisku handiagoa dute pertsona osasuntsuek baino. 

## Digestio-aparatuaz kanpoko klinika 
Digestio-aparatuan gertatzen denaz gain hesteetako hanturazko gaixotasunak gorputzeko beste zenbait aparatu eta atal ere kaltetu ditzake:
ezkerrera|thumb|199x199px|Artritis periferikoa

### Artikulazioak 
Artritis periferikoa, giltzadura handiak kaltetzen ditu (belaunak, orpoak). Hesteetako gaixotasunaren agerraldiekin batera gertatzen da eta normalean hesteetako sintomak giltzaduretakoen aurretik doaz. Ultzeradun kolitisean baino sarriagotan ikus daiteke, digestio-aparatuaz kanpoko konplikazio arruntena izanik. Espondilitis ankilosatzaile eta sakroileitisak aldiz ez daukate zertan hesteetako gaixotasunarekin batera joan.

### Larruazala 
thumb|236x236px|Eritema nodularra
Eritema nodularra larruazaleko agerpen ohikoena da. Crohn gaitza emakumeengan arruntagoa da eta hesteetako gaixotasunarekin batera agertzen da. Beste konplikazio batzuk: ultzera aftosoak, gangrenadun pioderma eta larruazaleko Crohn gaitza.

### Begiak 
Epieskleritisa, iritisa eta ubeitisa.

### Gibela 
Gibeleko esteatosia, gibel barneko kolangitis esklerosatzailea, kolangitis esklerosatzaile primarioa, kolangiokartzinoma eta hepatitis kronikoa.

### Beste batzuk 
Anemia hemolitiko autoinmunea, flebitisa eta biriketako enbolia, gaixotasunak sortzen duen hiperkoagulabilitate egoeragatik.

## Diagnostikoa 
##### Proba analitikoak 
* Leukozitosia, aldi akutuko erreaktanteen igoera, plaketen igoera eta hemoglobinaren jaitsiera aurki ditzakegu besteak beste.
thumb|219x219px|Kolonoskopia proba Crohn gaitza diagnostikatzeko.

##### Bariodun erradiologia 
* Gaixotasunaren hedadura eta honekin agertzen diren lesioak definitzeko oso lagungarria da. Hala ere, bere erabilera kontraindikatuta legoke aldi akutu eta megakolon toxikoan.

##### Endoskopia: kolonoskopia 
* Diagnostikorako daukagun metodo sentikor eta espezifikoena da.

### Diagnostiko bereizlea 
Gaixotasun honen diagnostikoa egin baino lehenago beste gaixotasun batzuk baztertu beharko ditugu:

* Ondesteko odoljarioak sor ditzaketen hainbat gaixotasun: odoluzkiak, minbizia, polipoak, dibertikuluak, angiodisplasia.

* Kolitis akutu kutsagarria: Salmonella, Shigella, Campylobacter, Yersinia, Plesiomanas shigelloides, Aeromonas hydrophilia, E. Coli 0157:H7, Clostriduim difficile (pseudomintzezko kolitisa), gonokozia, tuberkulosia, amebiasia, zitomegalobirusa.thumb|352x352px|Crohn gaitza vs ultzeradun kolitisa

* Kolitis iskemikoa.

* Heste suminkorraren sindromea.

* Hesteetako linfoma.

## Tratamendua 
### Oinarrizko tratamendua 
Gaixotasuna arina denean beherakoaren kontrako farmakoekin nahikoa da (difenoxilatoa, atropina eta loperamida). Kasu larrienetan aldiz, baraua, zain-barnetiko kortikoideak, hidratazioa eta odol-transfusioak beharrezkoak izaten dira. Mantenu parenterala Crohn gaitzan lehen mailako tratamendu gisa eraginkorra da, baina ahotiko elikadura berriz ere sartzen denean berrerortze ugari gertatzen dira eta ez du inoiz tratamendu farmakologikoa ordezkatu behar. Beste alde batetik, guztiz garrantzitsua da indargabetuta dagoen gaixoa ebakuntza aurretik fisikoki zein psikologikoki ondo prestatzea.

##### Sulfasalazina eta aminosalizilatoak 
thumb|270x270px|Sulfasalazina

* Sulfasalazinaren osagai aktiboa azido 5-aminosalizilikoa da (5-ASA) eta sulfapiridina izeneko garraiatzaile bati loturik dago. Ikusi da alde batetik larritasun arin eta ertaineko koloneko gaixotasunean eraginkorra dela eta bestetik ultzeradun kolitisaren gutxitzeak mantentzeko ere erabil daitekeela. Farmako honek toxikotasuna sulfapiridinari zor dio. Dosi menpekorrak diren 2. mailako ondorioak: goragalea, buruko mina eta anemia hemolitikoa dira. Hauek dosia gutxiagotzean hobetuko dira. Idiosinkrasiagatiko ondorioak sukarra, exantema, neutropenia, pankreatitisa eta hepatitisa dira, besteak beste. Aminosalizilato berriak sulfasalazina bezain eraginkorrak dira baina toxikotasun txikiagoarekin.

##### Glukokortikoideak 
* Gaixotasun larrian eta ileon eta kolona hartzen dituen Crohn gaitzan erabilgarriak dira. Epe luzera dituzten ondorioek erabilpen kronikoa zailtzen dute.

##### Immunogutxitzaileak 
* Azatioprina eta 6-merkaptopurina dira. Kortikoide dosiak gutxitzeko eta fistuladun edota erantzuten ez duen Crohn gaitzan erabiltzen da (batzuetan 2-6 hilabete behar izaten dira emaitzak ikusteko). Toxikotasunari dagokionez pankreatitis-a, inmunoeskasia eta kartzinogenesia sor ditzake. Haurdunaldian ezin dira erabili.

##### Metronidazola 
thumb|Metronidazola
* Koloneko gaixotasunean eta erantzuten ez duen uzki inguruko Crohn gaitzan eraginkorra izan daiteke. 2. mailako ondorioak neuropatia periferikoa, metal-zaporea eta kartzinogenesia dira. Haurdunaldian ekidin behar da. Beste antibiotiko batzuk, adibidez, ziprofloxazinoa; ileon eta uzki inguruko Crohn gaitzan erabilgarria izan daitezke. Abszesu eta kolitis fulminantean espektro zabaleko zain-barnetiko antibiotikoak eman behar dira. 

### Kirurgia 
Ultzeradun kolitisak bestelako tratamenduei erantzuten ez dionean, megakolon toxikoa 24-48 ordutan farmako bidezko tratamenduarekin hobetzen ez denean eta minbizia edo displasia dagoenean kolon osoa kentzea sendagarria da. Crohn gaitzan, aldiz, heste zati bat kentzen da behin betiko butxadura, abszesu edo fistulek bestelako tratamenduari erantzuten ez diotenean. Kasu honetan ebakuntza ez litzateke sendagarria izango.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak