open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Errukula

**Errukula** (*Eruca vesicaria*, *E. vesicaria subsp. sativa* edo *E. sativa*) Brassicaceae familiako barazkia da, jatorriz Mediterraneo eskualdekoa. Sukaldaritzan estimatua da, hosto jangarriek piperbeltz zapore arina baitute.

Batzuetan "errukula" *Diplotaxis tenuifolia* landareari ere esaten zaio, eta haren hostoak ere jaten dira *Eruca sativa* landarearen antzera. **Errukola** edo **arroketa** (frantsesez *roquette*) ere esaten zaio.

## Ezaugarriak 
Errukula 20–100 cm arte hazten den landare urterokoa da. Hosto pinatuak sakon lobulatuak dira, alboko lau eta hamar lobulu txiki eta lobulu terminal handi batekin. Loreak 2–4 cm diametrokoak dira, korinboan jarriak, *Brassicaceae* lore-egitura tipikoarekin. Petaloak krema-zuriak dira, zainak moreak dituzte eta horiak dira. Fruitua 12–25 mm luzeko silikua bat da, moko apiko batekin, zenbait hazi dituena (jangarriak direnak). Espezieak 2n = 22 kromosoma ditu.

Lantzen oso erraza da. Ura duen neurrian hostoa eman eta eman egingo du. Udan ez da ondo hazten, "lorera igotzeko" joera baitu.

## Erabilerak 
Errukula barazki gisa kontsumitu izan da Mediterraneo inguruko eskualdeetan antzinako erromatarren garaitik, afrodisiakotzat jotzen zena. Tradizioz, ordea, basatiki bildu eta ez da eskala handian landu izan. 1990eko hamarkadara arte ere ez da ikerketa zientifikorik egin. Gaur egun, hainbat lekutan landatzen da, bereziki Veneton, eta munduko saltoki ezberdinetan eskuragarri dago.

Errukula entsaladan erabiltzen da bereziki, baina barazki gisa ere sukaldatzen da pasta edo zezina erabiliz. Italian ere ohikoa da pizzetan erabiltzea, soilik labearen ondoren gehituz. C bitaminan eta burdinan aberatsa da.

Magrebeko errukula noizbehinkako ekaitzen ondoren etortzen da, eta zopan jaten.

## Irudiak 

File:Eruca sativa sl1 (cropped).jpg|Hostoak
File:Rucola(Eruca vesicaria),inflorescence,young fruits NL jun2012.jpg|Infloreszentzia eta fruitu gazteak
File:Rocket Salad, Arugula, Roquette, Rucola, Rugula (Eruca vesicaria subsp. sativa).jpg|Lekak
File:Ful medames.jpg|Gosaria Kairon (Egipto): babarrun egosiak, barazki ozpinduak, ogia eta errukula
File:Flickr - cyclonebill - Tortellini med rucola og citronsaft.jpg|Tortellini pasta errukula eta limoiaz
File:Gorgonzola chorizo rocket tomato open sandwich.jpg|Gorgonzola, errukula, saltxitxa eta tomate otartekoa

## Sinonimoak 
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mizuna

## Kanpo estekak
Victoria Piñeiro

**María Victoria "Vicky" Piñeiro Guiance** (Cangas, 1983ko urriaren 20a - ) galiziar arraunlaria da. Kontxako bandera zortzi aldiz irabazi du, eta zazpi aldiz Emakumezkoen Traineru Liga.

## Ibilbidea 
Mecos taldean hasi zen arraunean eta 2006tik aurrera Astillerora joan zen. Kontxako aurreneko bi ekitalditan bigarren postua eskuratu zuen kantabriarrekin.

2010an Galiziara itzuli zen, Samertolameu taldera eta honen bidez Rias Baixas selekzioarekin hiru Kontxako Bandera irabazi zituen jarraian. 2015ean Zumaiak fitxatu zuen eta 2017an San Juanek. Batelerakin beste bi Kontxa eta bi Liga eskuratu zituen. 2018an arraunlariek San Juan utzi zutenean Victoria Oriora joan zen eta berriz ere Kontxak eta Ligak irabazi zituen.

## Taldeak 
## Garaipenak 
### Traineruan 
* Kontxako Bandera (8)
** Rias Baixas (3): 2010, 2011, 2012.
** San Juan (2): 2017, 2018.
** Orio (3): 2019, 2020, 2022.
* Euskotren Liga (7)
** Rias Baixas (2): 2009, 2010.
** San Juan (2): 2017, 2018.
** Orio (3): 2019, 2020, 2022.
* Espainiako Txapelketa (2): 2010, 2011.
* Galiziako Txapelketa (2): 2010, 2014.
* Emakumezkoen Galiziako Traineru Liga (1): 2010.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskotren Ligako webguneko informazioa
Edith Humphrey

**Edith Ellen Humphrey** (1875eko irailaren 11 &ndash; 1978ko otsailaren 25a) britainiar kimikaria izan zen. Kimikako doktoretza lortu zuen lehen emakume britainiarra izan zela uste da.

1901ean Kimikan doktoretza lortu zuen lehen emakume ingelesa izan zen. Koordinazio kimikoan egindako lana aitzindaria eta funtsezkoa izan zen, berari esker Alfred Wernerrek gerora Nobel saria irabaz zezan. Kira-konposatu inorganiko bat sintetizatu zuen lehen kimikatzat ere hartzen da, baina, hala eta guztiz ere, unibertsitateko ikerketa utzi behar izan zuen jasotzen zituen presio eta jarrera matxisten ondorioz.

## Lana 
Werneren asistenteetako bat izan zen eta bere lehen ikaslea izan zen geometrian isomerikoak diren kobaltozko konplexuen lehen serie berriaren prestaketan arrakasta izan zuena eta honen ondorioz hasi zienbere lnak.
 
Adolf Grün eta Edith Humphrey kristal aberastuak prestatu zituzten, eta, bitxia bada ere, aldi berean konplexuen kristal enantiomorfikoak, kristalak eskuz banandu ahal izan ziren. Egia da, kristalen portaera dela eta, honek oso esfortzu zaila izan behar zuela, baina Louis Pasteurren metodo hau, itxuraz, ez zen kontuan hartu.
Guzti honen merezimendua Humphreyri emam baliote bere maisuak lortu zuen nobel saria segur aski berarentzat izango litzateke.

Bere lan guztia amaitu eta gero, jubilatu zenea, kimika imbestigatzen jarraitu zuen eta Kimika Elkarteari emakumeak onartzeko eskatu zioten hemeretzi kimikarietako bat izan zen

Edith Humphreyk 1900 inguruan prestatutako kristal erakusketa.
Royal Society of Chemistry (RSC) delakoaren 150. urteurrena zela eta, 1991ko apirilaren 8an, Suitzako Kimika Batzordeak Humphreyk bere doktoretzarako sintetizatutako jatorrizko kristalen lagin bat bidali zien, kristal baten soluzio baten CD espektro moderno batekin batera. Kristal kaxa hau RSCren erakustaretoan dago.

## Bizitza 
Edith John Charles Humphrey (1833-1903), Londresko Obren Metropoli Batzordeko langile bat, eta bere emazte Louisa (ezkongabea, Frost, 1831-1910) maistraren zazpi seme-alabetatik gazteena izan zen. John Humphreyk bere bizitza egoera txarrean hasi zuen, bere aita bota egile bat izan zen eta bera bere alaba eta semeentzako hezkuntzaren defendatzaile handia izan zen.3 Edith klase ertaineko etxe batean hazi zen, Kentish Townen, Londresen. Bere bi ahizpa nagusiak maistra bihurtu ziren, eta bere anaiak, horien artean Herbert Alfred Humphrey (1868 – 1951) Humphrey bonbaren asmatzailea eta William Humphrey (1863 – 1898) Freetowneko (Sierra Leona) Fourah Bay Collegeko zuzendaria, gradu mailan heziak izan ziren.

Camden School for Girlsera joan zen, eta, ondoren, 1891tik aurrera, North London Collegiate Schoolera, Erresuma Batuko lehen emakume eskoletako bat, zientzia ikasketa planean sartu zuena.
Pernando Amezketarra bertsolaria

***Pernando Amezketarra bertsolaria*** Antonio Zavalak atondutako bertsolari ospetsuaren bertso eta pasadizo antologia da. 1966an plazaratua, oso elementu desberdinekin osatuta dago. Modu batez, Gregorio Muxikak 1925ean prestatu zuenaren osagarri gisa izan nahi zuen.

## Liburuaren atalak 
Hiru ataletan antolatuta dago:
* "Pernandoren bizitza" eta honekin batera "Pernando Amezketarra bertsolari".
* "Bertsoak". Atal honetan bi bloke daude: lehenengoan "Kantuzko bertsoak" biltzen dira eta bigarrenean "Izketako bertsoak".
* "Gertaerak". Atal honetan hiru bloketan antolatutako pasadizoak ditugu ("Erretore jaunarekin", "Artzeko-dunak" eta "Ziriak"); atala ixteko "Pernando Amezketarrarekin elkarrizketa" dago, Antonio Arrue paratutako "psikoanalisis antzeko elkarrizketa txantxetakoa, ametsetan Pernando agertu zitzaion batean egiña".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Liburua Euskaltzaindiaren webgunean.
Klorokina

**Klorokina** edo **klorokinina** malariaren tratamenduan erabiltzen den sendagaia da, Hans Andersagek 1934an aurkitu zuena. Munduko Osasun Erakundearen funtsezko sendagaien zerrendan dago. Aurkitu zenean, aurrerapauso handia eman zen, merkea eta eraginkorra zelako. Asko erabili da, baina gizakian malaria eragiten duten lau *Plasmodium* espezieek, ordea, erresistentzia garatu dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Live Is Life

**Live is life** (euskaraz literalki *Bizitza Bizitzea Da*) Opus austriar pop musika taldearen abesti bat da. 1984an konposatu eta 1985an single gisa merkaturatu zuten, urte honetako udan Europako herrialde askotako abesti zerrenden lehen postuan kokatu zelarik. Kanadan ere lehenbiziko postura gailentzea lortu zuen, eta AEBetan top 40an sartu zen.

Denboraz, 1980ko hamarkadako ikur edota abesti ezagunenetakoa bilakatu zen. Bestalde, musika talde ugarik jatorrizko abestiaren bertsioak moldatu zituzten.

## Kanpo estekak 
* *Life is life* abestiaren bideoklipa entzungai eta ikusgai
Jenni Haukio

**Jenni Elina Haukio** (Pori, Finlandia, 1977ko apirilaren 7a) finlandiar poeta da. 2012ko martxoaren 1az geroztik Finlandiako Lehen Dama da. Sauli Niinistö egungo Finlandiako presidentearen emaztea da.
Carmen de Mairena

**Carmen de Mairena** (Bartzelona, Katalunia, 1933ko martxoaren 15a - ibidem, 2020ko martxoaren 22a) kataluniar emakumezko abeslari eta artista transexuala izan zen.

## Bizitza 
**Miguel Brau Gou** jaiotza-izenaz, Bartzelonako Sarrià auzoan jaio zen 1933an.
 
1990eko hamarkadaren erdian Espania mailan ospetsu bilakatu zen Javier Cárdenas telebista aurkezlearekin telebistan agertuz. Filmetan ere antzeztu du, horietako batzuk film pornografikotan.

2010eko Kataluniako Parlamentuko hauteskundeetan Reusko Koordinakunde Independentea (CORI) alderdi politikoaren hautes-zerrendaren bigarrena izan zen Bartzelonako hautes-barrutitik aurkeztuta.

## Filmografia 
### Telebista 
* Telecinco: *Crónicas marcianas*, *Aquí hay tomate*, *Sálvame*
* Antena 3: *Dónde estas corazón*

### Zinema 
* 2001: *Todo lo sólido*
* 2003: *Soy puta pero mi coño lo disfruta*
* 2004: *FBI_ Frikis Buscan Incordiar*
* 2005: *XXV Por detrás me gusta más*
* 2011: *Torrente 4: Lethal crisis*
Hidroxiklorokina

**Hidroxiklorokina** malariaren tratamenduan erabiltzen den sendagaia da, **Plaquenil**, **Axemal** (India), **Dolquine** eta **Quensyl** merkataritza izenekin saltzen dena. Artritis erreumatoideak eta lupusak eragindako hantura murrizteko ere baliatzen da. Ahotik hartzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Basa errukula

**Basa errukula** (*Diplotaxis tenuifolia*) Brassicaceae familiako barazkia da, jatorriz Mediterraneo eskualdekoa. Sukaldaritzan estimatua da, hosto jangarriek piperbeltz zapore arina baitute.

## Ezaugarriak 
Landarea 20-80 cm hazten da, eta zurtoin oso adarkatuak ditu, adar bakoitza 3-6 hosto gilngildunekin, forma anitzekoak.

Loraketa luku terminaletan gertatzen da. Loreak horiak dira eta gurutzean ezarritako lau petalo dituzte, bakoitza 8-15 mm luze. Fruituak 2-4 mm zabal eta 3-6 mm luze duten silikua txikiak dira, gehi 2 mm-ko gehigarri bat, barnean hazi ugari dituena.

Nahiago ditu lurzoru nitrogenatuak, basikoak, solteak eta hareatsuak. Lantzen oso erraza da. Ura duen neurrian hostoa eman eta eman egingo du.

Basa errukula aberatsa da azido askorbikoan, karotenoideetan, polifenoletan eta glukosinolatuetan (batez ere glukosativina eta glukoerucinan, zapore mina ematen diotenak). Hostoak mastikatzen direnean, mirosinasa entzimaren bidez, glukosinolatuak isotiozianatoetan eta indoletan metabolizatzen dira.

## Erabilerak 
Basa errukula sukaldaritzan erabiltzen da, batez ere gordina entsaladan, pastarekin nahastuta edo betegarriak egiteko, errukula bezala.

"Errukula" izenarekin saldu ohi da.

File:Diplotaxis tenuifolia IP0209094.jpg|Hostoak
File:Diplotaxis tenuifolia, wilde rucola bloem (1).jpg|Lorea

## Sinonimiak 
* *Thlaspi abulense* Pau
* *Pastorea abulensis* (Pau) Rothm.
* *Eruca perennis* Mill.
* *Brassica muralis* Huds.
* *Brassica erucastrum* Crantz non L. 1753
* *Sisymbrium tenuifolium* L.
* *Sisymbrium acre* Lam.
* *Sinapis tenuifolia* (L.) R.Br. in W.T.Aiton
* *Eruca tenuifolia* (L.) Moench
* *Eruca muralis* (Huds.) P.Gaertn., B.Mey. & Scherb.
* *Crucifera tenuifolia* (L.) E.H.L.Krause
* *Brassica tenuifolia* (L.) Baill.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mizuna

## Kanpo estekak
Andy Fraser

**Andrew McLan Fraser** (Londres, 1952ko uztailaren 3a - Temecula, Kalifornia, 2015eko martxoaren 16a) ingeles baxu jotzailea izan zen, *Free* taldeko kidea. Bost urterekin hasi zen pianoa ikasten eta 12rekin gitarra jotzen hasi. 15 urterekin profesionalki jotzeari ekin zion eta Paul Rodgers, Simon Kirke eta Paul Kossoffekin Free taldea sortu zuen. *All Right Now* abestia idatzi zuen Rogersekin batera. 1972an taldea behin betiko utzi zuen eta *Sharks* taldea sortu zuen. Gerora, abestiak idazten aritu zen; ezagunenak *All Right Now* eta *Every Kinda People* dira, azken hau Robert Palmer-ek abestu zuenak.

## Diskografia
Bizikleta estatiko

thumb|eskuinera|200px|Bizikleta estatikoa.
**Bizikleta estatikoa** ariketa fisikorako tresna bat da. Bizikletak ez bezala, ez da ibilgailu bat. Tresna honek zela, oinpekoak eta eskulekuak ditu, bizikleta batean baleude bezalabkokatuta.

Bizikleta estatikoak gurpilik gabeko bizikleta arrunt baten antza izan ohi du. Dena dela, bizikleta arrunt bat ariketa fisiko estatikoa egiteko erabil daiteke bizikleta arrabolen gainean jarriz.
Joxepa Zubeldia

**Matea Joxepa Zubeldia Elizegi** (Hernani, 1867 - *ib.*, 1947) gipuzkoar bertsolari eta bertso jartzailea izan zen. Bertso asko idatzi zituen arren, sorta bakarra gorde da, 1918an Hernaniko erietxera baztanga zuten gaixoak ekarri behar zituztela-eta izandako matxinadari buruzkoa. Urte horretako ekainaren 1ean, garaipena ospatzeko Hernaniko Ezkiaga pasealekuan egindako herri bazkarian, mahai gainera igota, kantatu zituen sortako 24 bertsoak.

## Bizitza 
[thumb|[Hernaniko Kale Nagusian zuen denda]]
1867ean Hernaniko Ibarluze baserrian jaio zen, 1918ko apirilaren 2ko hamarrak baino lehen Hernaniko Benefizentzia Etxera eramatea. Gaixo horietako batzuk oso egoera larrian zeuden, hiltzeko zorian. Hernaniko herritarrak oso haserre zeuden erabakiarekin, baztanga gaitz larria eta oso hilgarria izanik, beren osasuna eta Benefizentzia Etxeko egoiliarrena arriskuan jartzen zituztela uste zutelako, eta herriko industria kaltetua izango zela beldur zirelako. Apirilaren 1ean Hernaniko udaleko udalbatzan bildu ziren Benefizentzia eta Osasun batzordea, eta herritar talde handi bat. Erabakiaren aurka egitea adostu zuten eta Gobernadorearekin Donostian biltzeko batzorde bat izendatu zuten. Gaixoekin elkartasuna eduki nahi zuten, baina herritarren osasuna arriskuan jarri gabe eta horretarako alternatibak jarri nahi zituzten mahai gainean. Gobernadoreak uko egin zion batzordearekin biltzeari. Bide diplomatikoek huts egin zutela ikusirik herritarrak kalera atera ziren.

1918ko ekainaren 1ean bazkari herrikoia egin zuten Hernaniko Ezkiaga pasealekuan garaipena ospatzeko. Joxepa Zubeldia mahai gainera igo zen eta matxinadari buruzko 24 bertsoko sorta kantatu zuen. Joxepa eta bere familia Kale Nagusian bizi ziren eta alabak etxeko leihotik begira egon ziren lotsatuta. 24 bertsoak, Joxepa Zubeldiaren sinadurarekin. Donostiako Raimundo Altunaren inprimategian egin zituzten bertso-paperak, baina ez da ezagutzen nork enkargatu zituen.

 Garcia Prieto Espainiako Gobernuko Ministroa zen eta Santillana eskualdeko Diputatua. Liburuaren azala Joxepa Zubeldiaren birbiloba den Arantzazu Ruizek diseinatu zuen.

2020ko martxoaren 29an Euskal Telebistako Hitzetik Hortzera bertso saioan "Isildu ez zirenak: Joxepa Zubeldia" izenburupean berari buruz aritu ziren hizketan, XIX. eta XX. mendeko lehen erdiko andre bertsolariei eskainitako zazpi ataletako batean, eta bere bertsoak ere kantatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Bertsoaren haria Hernanin. Estitxu Eizagirre. 104-109 or. 2014ko martxoa

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* "Bertso berrik andre batek jarrik" bertso sorta osoa Wikitekan
* Joxepa Zubeldia BDB Bertsolaritzaren datu-basean
* "Baztangaren matxinadako bertsoak idatzi zituen Joxepa Zubeldia ezagutzen" ETBko Hitzetik Hortzera saioan
* Joxepa Zubeldiaren bertso papera, gutuna, eskuizkribuak... Koldo Mitxelena Kulturuneko fondoan
* "Bertsoaren haria Hernanin" liburua (PDF)
* "Bidea urratu duten bertsoak" liburua (PDF)
Jorge Verstrynge

**Jorge Verstrynge Rojas** (Tanger, 1948ko irailaren 22a) politikari, politologo eta geopolitiko espainiar-frantziarra da. Espainako eskuineko alderdietan papera garrantzitsua bete zuen XX. mendeko 80. hamarkadan. Ondoren, ezkerrean lerrokatu zen eta politika aktiboa utzi zuen. Madrilgo Complutense Unibertsitatean irakasle, hedabide desberdinetan idazten du, besteak beste *El Viejo Topo* aldizkarian. Sarritan bere iritziekin eta jarrerekin polemika handiak eragin ditu. Gaur egun ideologikoki laiko eta errepublikaren aldeko gisa definitzen du bere burua.
   
## Obra 
* *Una sociedad para la guerra. Los efectos de la guerra en la sociedad industrial*. Centro de Investigaciones Sociológicas. Madril, 1978.
* *Entre la cultura y el hombre*, Autor Editor 3, Madril, 1981.
* *La normalización democrática*, Alianza Popular, Madril, 1982.
* *Madrid, mi desafío*, El Burgo, Madril, 1983.
* *Una sociedad para la Guerra. Los efectos de la guerra en la sociedad industrial*, Centro de Investigaciones Sociológicas, Madril, 1988.
* *El sueño eurosiberiano. Ensayo sobre el futuro de Europa*, UCM, Madril, 1992.
* *Los nuevos bárbaros: centro y periferia en la política de hoy*, Grijalbo, Bartzelona, 1997.
* *Elogios*, El Viejo Topo, Mataró, 1998.
* *Memorias de un maldito* (autobiografia), Grijalbo, Bartzelona, 1999.
* *Sobre el poder del pueblo*, El Viejo Topo, Mataró, 2000.
* *R: Rebeldes, revolucionarios y refractarios: ensayo sobre la disidencia*, El Viejo Topo, Mataró, 2002.
* *La guerra periférica y el islam revolucionario. Orígenes, reglas y ética de la guerra asimétrica*, El Viejo Topo, Mataró, 2005.
* ''Frente al Imperio: Guerra Asimétrica y Guerra Total', Foca, Madril, 2007.
* *Proteccionismo y Economía de Gran Espacio", El Viejo Topo, 2009
* *¡Viva la desobediencia! Elogio del refractario*, Península, Madril, 2011.
* *Contra quiénes luchar*, Ediciones Península, Madril, 2013.
* *Populismo. El veto de los pueblos'', El Viejo Topo, Mataró, 2017.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Jorge Vestryngeren lanak Dialnet webgunean.
* :Elkarrizketa Kamchatka webgunean, 2018/12/28.
Carlos Falcó

**Carlos Falcó y Fernández de Córdova** (Sevilla, 1937ko otsailaren 3a - Madril, 2020ko martxoaren 20) espainiar nobleziako kide eta enpresaburua izan zen. Griñongo markesa, Castel-Moncayoko markesa eta Espainiako handikia izan zen. Ezaguna Isabel Preyslerren senarra izan zelako, Tamara Falcóren aita zen. 2020ko martxoaren 20an hil zen COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemiaren ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aurlus Mabélé

**Aurélien Miatsonama** edo **Aurlus Mabélé** (Brazzaville,  - Paris, ) kongoar abeslari eta konpositorea izen zen. *Soukousaren Erregea* ezizenena ematen zitzaion.

## Biografia 
Aurlus Mabélé 1953ko urriaren 26an jaio zen Brazzavillen, Kongoko Errepublikako Poto-Poto barrutian.

1974an, Jean Baron, Pedro Wapechkado eta Mav Cacharel taldekideekin batera, Les Ndimbola Lokole taldea sortu zuen. 1986an, Diblo Dibala eta Mav Cacharelekin Loketo taldea sortu zuen.

Hogeita bost urteko ibilbidean, hamar milioi album baino gehiago saldu zituen mundu osoan, Afrikako kontinentearen mugetatik kanpo zokoa ezagutarazten lagunduz.

66 urte zituela hil zen, COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemiaren baitan.

## Diskografia 
* *Dossier X* 2000 (JPS Production)
* *Compil two* 1999 (DEBS Music)
* *Compil one* 1999 (DEBS Music)
* *Tour de contrôle* 1998 (JPS Production)
* *Proteine 4* 1998 (JIP)
* *Best of Aurlus Mabele* 1997 (Mélodie) CD 41044 2
* *Album 1997* 1997 (Mélodie)
* *Album 1996* 1996 (Mélodie) CD 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shock hipobolemiko

**Shock hipobolemikoa** sindrome konplexu bat da, odol bolumen zirkulatzailea jaisten denean garatzen dena, bihotza gorputzari behar adina odol ponpatzeko gai ez denean. Egoera kliniko horretan, zeluletara iristen den odol kantitatea ez da nahikoa zelulek beren funtzioak egin ahal izateko. Shock mota horrek organo askok funtzionatzeari uztea eragin dezake; beraz, talka hipobolemikoa larrialdi medikoa da.

Pertsona bati odol bolumenaren %10 ere atera dakiokeela badakigu, odol presioan eta bihotzeko gastuan eragin garrantzitsurik izan gabe. Hala ere, odol bolumen normalaren %20 baino gehiago galtzeak shock hipobolemikoa eragiten du. Odolaren galera zenbat eta handiagoa eta azkarragoa izan, orduan eta gogorragoak izango dira sintomak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lidokaina

**Lidokaina** edo **xilokaina** anestesiko lokalen familiako sendagaia da, amino amidoen motakoa, horien artean dibukaina, mepibakaina, etidokaina, prilokaina eta bupivakaina izanda. 1943an Nils Löfgren eta Bengt Lundqvistek sintetizatu zuten. Gaur egun, odontologoek asko erabiltzen dute. Eragin antiarritmikoa ere badu.

Lidokainaren %90a gibelean metabolizatzen da, nukleo aromatikoaren hidroxilazioaren bidez, eta beste bide metaboliko batzuk daude oraindik identifikatu gabe. Giltzurrunek irensten dute. Kokaina eta prokaina bezalako esterretatik eratorritako anestesiko lokalek baino azkarrago eta iraupen luzeagoz egiten du efektua.

Zain barnetik emandako lidokainaren batez besteko bizitza 109 minutu ingurukoa da, baina metabolismoa gibelaren odol-irrigazioaren araberakoa denez, dosia jaitsi behar da bihotz-gastu txikia duten edo shockean dauden pazienteen kasuan. Munduko Osasun Erakundearen funtsezko sendagaien zerrendan dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anestesiko lokal

thumb|250px|Anestesikoen infiltrazio lokal bat

**Anestesiko lokala** gorputzeko zona jakin eta mugatu batean, berehalako eta erabateko sorgortasun edo sentikortasunik eza eragiten duen substantzia da. Sendagai honen efektuak modu iragankorrean eta hautemangarrian nerbio eta muskulu lokalizatuen mintzen bidez bulkada elektrikoa bideratzea eragozten du. Beraz, funtzio motorra ere blokeatzen da, gihar leunean izan ezik, oxitozinak (hipofisiak askatutako hormona) estimulatzen jarraitzen baitu.

Gaur egun erabiltzen diren anestesiko lokal asko krema edo aerosol (lidokaina) edo ahoko piluletan (benzokaina) erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Luis Monge Recalde

**José Luis Monge Recalde** (Alhama de Aragón, 1934) abokatu eta politikari espainiarra. Nafarroako senataria izan zen. Nafarroako senataria izan zen Espainiako Senatuan eta Nafarroako parlamentaria.

## Biografia 
Batxilergoa Bilbon ikasi zuen eta Valladolideko Unibertsitatean zuzenbidea ikasi zuen. Zuzenbide laborala eta sindikala zen bere espezialitatea. Espainiako Justizia Ministerioan lan egin zuen eta 1967tik 1971ra lan-ikuskaria izan zen eta 1974-1976 artean *Potasas de Navarra* lanteagiaren langileen zuzendaria.

1976an Espainiako Alderdi Sozial Demokratan sartu zen. 1977ko Espainiako hauteskunde orokorretan eta 1979ko Espainiako hauteskunde orokorretan Nafarroako UCDren senataria izan zen.  1982ko Espainiako hauteskunde orokorretan ez zen atera baina bai 1983ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundetan, Alianza Popularraren zerrendetan.

Ondoren beste kargu batzuk bete zituen: Metalaren Enpresarien Nafarroako Elkartearen presidentea eta Nafarroako Lan-epaitegiaren Arbitroen Batzordeko partaidea. Margolari gisa zenbait erakusketa egin du.

## Obra 
* *Técnicas de negociación colectiva: el decálogo del buen negociador*, 2004.
* *El encuadramiento en la seguridad social de los altos cargos societarios*, 1998.
* *Comentarios a la reforma laboral de 1994*, 1994.
* *La excedencia laboral en la jurisprudencia*, 1987.
* *Las relacionas laborales hoy*, 1985.
* *Las horas extraordinarias y la prolongaciones de jornada: su problemática legal y práctica*, 1983

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bárbara Rivas

**Bárbara Rivas Aranburu** (Zumarraga, 1992ko abenduaren 17a) euskal aktore eta abeslari bat da. Zumarragan jaioa eta besteak beste, *Go!azen* musika-filmean parte hartu du aktore lanetan, "Irati" izeneko pertsonaiari bizia emanez. Dantza eta Gimnasia Erritmikoa ikasteaz gain, Madrilgo RESAD unibertsitatean Arte Dramatikoa ikasi zuen.

## Film laburrak 
* *Behobia*, Juanmi Cuesta (2017).
* *Bellanca*, Víctor Nores (2015).
* *El Desconfío*, Maria Clara Mendiburu eta Marta Roman (2015)
* *Fishura*, Yago Mateo (2015).

## Telebista 
* *Desagertuta,* Jabi Elortegi (2025)
* *Allí abajo*, Juanma Pachón (2018).
* *Go!azen*, Jabi Elortegi (2016).
* *Cielo con Diamantes*, Alejandro Ibañez, Pilotua (2014)
* *Vaya Semanita*, Idoia Uranga, telesaila (2010).
* *Euskolegas*, Javier Bikuña (2010).
* *Go!azen*, Jabi E./Aitor Aranguren, telesaila (2009).
* *Goenkale*, Olatz Beobide, telesaila (2007-2008).

## Zinema 
* *El Silencio de la Ciudad Blanca*, Daniel Calparsoro (2018).
* *Ama nora goaz?*, Iban Gonzalez (2016).
* *Go!azen*, Jabi Elortegi/Aitor Aranguren, telefilm (2008).

## Antzerkia 
* *Cyrano*, Cie hecho en casa. FR. eta EUS. bertsioa (Orain).
* *Cuando una puerta se abre*, La farándula, Donostia (2017).
* *The Tales of the fantastic*, Edward Boot eta Bárbara Rivas, Uk (2015).
* *Zarena zarelako*, Bárbara Rivas, Zumarraga (2015).
* *Acqua Alta*, Edward Boot, UK Tour (2015).
* *Herri Opera*, Jon Plazaola, Zumarraga (2014).
* *La Maga Maja*, Cari Antón, Madril (2014).
* *Ujier*, Las Paredes, Cynthia Miranda, Madril (2014).
* *Aparato*, egile asko, Madril (2013).
* *Danza*, Girondeando, Zumarraga (2013).
* *¡Soy actriz! ¿Qué pasa?*, Darío Ese, Madril (2010).
* *La casa de Bernarda Alba*, La lavandería, Madril (2010).

## Kanpo estekak 
* Barbara Rivas-en weborrialdea,
Larrialdi medikuntza

thumb|eskuinera|Larrialdiko unitate bat
**Larrialdi medikuntza** larrialdi mediko batean edo une akutuan dagoen edozein gaixotasunetan diharduen medikuntzaren espezialitatea da. Larrialdia pertsona baten bizitzarako berehalako mehatxua dakarten lesio edo gaixotasuna da, eta haren asistentzia ezin da atzeratu. Mediku-arretarik ez izatea pazientearen osasunerako arrisku larria, gorputzeko funtzioen narriadura larria, eta edozein organoren edo gorputzeko atalen disfuntzio larria izan daiteke.

Larrialdi mediko bati ematen zaion edozein erantzun egoeraren, pazientearen eta laguntza emateko baliabideen araberakoa izango da. Larrialdia ospitale baten barruan gertatzen den edo ospitale batetik kanpo gertatzen den (adibidez, kalean) ere aldatuko da; kasu horretan, ospitaleratu aurreko medikuntzaz ari gara.

Ospitaleetan larrialdietako zerbitzuak daude: Larrialdietako Medikuntzan espezialista den mediku bat dute buru, eta laguntza talde osoari orientazio akademikoa zein asistentziala emateko gaitasuna dute, edozein larrialdiri erantzuteko. Nazioarteko espezialitatea kontinente guztietan hazi da, eta eragin handia izan du paziente akutu eta kritikoaren arreta integralean. Kontinente guztietan daude espezialitatearen hazkundea sustatzen duten elkarteak, eta nazioartean, International Federation for Emergency Medicin erakundeak biltzen ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The Plot Against America (telesaila)

***The Plot Against America*** estatubatuar telesail dramatikoa da, Philip Rothen izen bereko eleberrian oinarrituta. Ukronia istorio bat kontatzen du.

## Sinopsia 
Bigarren Mundu Gerraren urteetan dago istorioa girotuta, Ameriketako Estatu Batuetan. 1940. urtea da, eta Franklin D. Rooseveltek ez ditu hauteskundeak irabaziko. Alderdi Errepublikanoko buruzagi populista batek irabaziko ditu, Adolf Hitlerren lagun batek.

## Aktoreak 
* Winona Ryder: Evelyn Finkel
* Anthony Boyle: Alvin Levin
* Zoe Kazan: Elizabeth "Bess" Levin
* Morgan Spector: Herman Levin
* Michael Kostroff: Shepsie Tirchwell
* David Krumholtz: Monty Levin
* Azhy Robertson: Philip Levin
* Caleb Malis: Sandy Levin
* Jacob Laval: Seldon Wishnow
* John Turturro: Rabbi Lionel Bengelsdorf
* Ben Cole: Charles Lindbergh

## Atalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Journey to the Center of the Earth (1959ko filma)

***Journey to the Center of the Earth*** (euskaraz *Bidaia Lurraren Bihotzeraino*), 1959ko Henry Levin estatubatuarrak zuzendutako zientzia-fikziozko abentura film bat da. Jules Verne frantziar idazlearen *1864ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. James Mason, Pat Boone eta Arlene Dahl aktoreek antzeztu zuten.

Oscar Sarietarako hiru izendapen jaso zituen: Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Lyle R. Wheeler, Franz Bachelin, Herman A. Blumenthal, Walter M. Scott, Joseph Kish), Efektu berezi onenen Oscar Saria eta Soinu onenaren Oscar Saria (Carlton W. Faulkner).

## Argumentua 
1880, Edinburgo, Eskozia, Sir Oliver Lindenbrook (James Mason) geologo eta irakasleak bere ikasgelan Alec McEwan (Pat Boone) ikaslearen eskutik arroka bolkaniko bat jasoko du, honen barnean duela 300 urte bizitako Arne Saknussemm zientzialariak Lurraren bihotzera joateko adierazpenak daude. Orduan, Lindenbrookek zientzia esplorazio bidai bati ekitea erabakiko du, Aleci berarekin batera joateko eskatuz. Bidaian, Hans Bejelke (Peter Ronson) islandiarra gidari izango dute, eta Göteborg (Ivan Triesault) irakaslearen alaguna den Carla (Arlene Dahl) elkartuko zaie. Lau bidaiariek Lurraren bihotzera iristeko helburuz abentura harrigarri eta arriskutsuak biziko dituzte.

## Aktoreak 
* James Mason: Sir Oliver Lindenbrook
* Pat Boone: Alec McEwan
* Diane Baker: Jenny Lindenbrook
* Arlene Dahl: Carla Göteborg
* Peter Ronson: Hans Bjelke
* Thayer David: Saknussemm kondea
* Bob Adler: Senargaia (kredituetan Robert Adler)
* Alan Napier: Dean
* Ivan Triesault: Göteborg irakaslea
* Alex Finlayson: Boyle irakaslea

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Aileen Baviera

**Aileen San Pablo Baviera** (1959ko abuztuaren 26a - 2020ko martxoaren 21a) filipinar politika-zientzialaria eta sinologoa izan zen. Filipinetan Txinari buruzko gaietan pertsonarik adituenetako bat zen.

1979ko urrian Atzerriko Zerbitzuan lizentziatu zen Filipinetako Unibertsitatean. Pekingo Unibertsitatean Txinako Historia Modernoa ikasten ari zenean, Txinan ikerketak egiteko aukera izan zuen. Bien bitartean txinera ikasi eta herrialdearen iparraldea eta mendebaldea ezagutu zuen. 1989an Asiar Gaietan master diploma lortu zuen, Txinan eta Ekialdeko Asian espezializatuz. 2003an Politika Zientzian doktoratu zen.

## Kanpo estekak
Joan Bautista Intxaurrandiaga

**Joan Bautista Intxaurrandiaga Roteta** (Alkiza, -Donostia, 1747ko irailaren 30a) hargina izan zen. Arana bailarako Intxaurrandiaga baserrian jaio zen. Gurasoak Alejandro Intxaurrandiaga eta Dorotea Roteta zituen 10 senideko familia batean.

1720ko otsailaren 19an Getarian ezkondu zen Ana Rekondorekin eta lau seme izan zituzten: Joan Migel Bizente, Bartolome, Joan Martin eta Joan Elias. Bere ofizioa medio herriz herri ibili behar izan zuen: Getarian, Hondarribian, Donostian, Lesakan eta beste hainbatetan.

Emaztea hil eta bigarrenez ezkondu zen 1742ko irailaren 30ean Astigarragako Madalena Gurutzeagarekin. Biok alaba bat izan zuten: Maria Bizenta.

Joan Bautista XVIII. mendeko hargin sonatuekin lehiatu zen, eraikuntza erlijioso eta zibiletan, Gipuzkoan zein Nafarroan. Alkizan Intxaurrandiaga baserria eta Etxetxo bi eraikuntzak gauzatzeaz gainera, San Martin parrokiako aldare nagusiko mailadia, lauzadura eta idulkia egin zituen. Nafarroan, berriz, Goizuetako parrokiaren egitura amaitu eta Lesakako elizaren obra osoa bere ardurapean egon zen. Harlanduzko egitura bikaina du aipatu San Martin elizak, neurri handi batean Joan Bautistaren obra.

Astigarragako udaletxe berria berak eraiki zuen. Martin Saroberekin Pasaia Donibaneko Bonantza Kristo Gurutzatua. Donostiako Santa Maria basilika barrokoaren eraikuntzan aritu zen Lizardi aita-semeekin eta Martin Saroberekin elkarlanean.

1735ean Alkizako alkate aukeratu zuten polemika baten erdian. Hain zuzen ere, hautesle batzuk dudatan ipini zuten Alkizan bizi ote zen eta, ondorioz, hautagai izan zitekeen. Auziak gora jo zuen eta Korrejidoreak Joan Bautistaren iritzia bere egin zuen eta auzotasuna onartu zion.

Donostian hil zen Martin Uribe notarioaren aurrean testamentua egin zuen egun berean, 1747ko irailaren 30ean. Alkizan lurperatu zuten.

## Erreferentziak
Elise Thérèse Koekkoek-Daiwaille

thumb|250px|Kleveko etxea, Alemanian.
**Elise Thérèse Koekkoek-Daiwaille** (Amsterdam, 1814ko maiatzaren 5–Koblenz, 1881ko ekainaren 2) herbeheretar margolari eta litografoa izan zen.

## Biografia 
Jean Augustin Daiwaille zen bere aita eta berak margotzen ikasteko eskolak eman zizkion. 1883an Barend Cornelis Koekkoek ikuspegien margolariarekin ezkondu zen. Bikoteak bost alaba izan zituen; Adèle eta Marie Louise ere margolariak izan ziren. Kleven, Alemanian, ertilarientzako eskola bat antolatu zuten. Gaur egun, bertan dago *B.C. Koekkoek-Haus* museoa.

## Lanak 
Bere ospea batez ere *Principes des fleurs et des fruits* sei litografien bilduma egiteagatik datorkio. Album horretan frutak eta loreak erakusten dituzten izadi hilak jaso zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Jacinta Ortiz

**Jacinta Ortiz Mesa** (Huétor Tájar, Granada, 1939) nekazari eta poeta andaluziarra izan zen.

## Biografia 
Jacinta Ortiz Mesak, *La Tilli* izenaz ezagunak, txikitatik sentitu zuen hitzekiko eta errimekiko zaletasuna. Soroan bakarrik lan egiten zuenean, bere olerkiak konposatu eta memorizatu egiten zituen, garaiko matxismoa zela eta, ezin izan baitzuen irakurtzen eta idazten ikasi. Helduaron ostera, bere udalerriko Helduen Eskolan, ikasi zuen irakurtzen eta idazten. Jubilatu ondoren eta septuagenarioa zela, maistra bat kontratatu zuen eta bere poemak eman zizkion, Dauro argitaletxeak argitaratu zituenak.

*La Campesina* izeneko bere lehen liburuan, kontatzen du bere amak nola ekarri zuen mundura inoren laguntzarik gabe, eta ia bizitza osoa eman zuela lurra lantzen, abereak hazten eta bost seme-alaba zaintzen. *La campesina y el marqués* bigarren liburuan, kasualitatez ezagututako jaun markes batetaz maitemindu zela kontatzen du, eta harengandik nolako maitasun desengainu handia jaso zen. 2020an, 38 ipuinez osatutako bilduma bat argitaratu zuen, eta udalerriko ikastetxe guztiei oparitu zien, haurrek gelan irakur zitzaten.

Bost seme-alaba izan zituen, eta 31 urterekin alargun geratu zen.

## Lanak 
* *La campesina* (Dauro argitaletxea, 2013).
* *La campesina y el marqués* (Dauro argitaletxea, 2017).
* *Cuentos y fábulas* (Editorial Dauro argitaletxea, 2020).

## Sariak eta aitorpenak 
* 2018 Huétor Tájar herriko Padre Manjón ikastetxeko bibliotekak 'Bibliotilli'. du izena.
* Huétor Tájar jaioterriko kale batek bere izena darama.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://cadenaser.com/programa/2020/03/09/hoy_por_hoy/1583750762_165225.html
Joan Elias Intxaurrandiaga

**Joan Elias Intxaurrandiaga Rekondo** (Lesaka, 1735- Albiztur?, ) eskultorea. Joan Bautista Intxaurrandiagaren eta Ana Rekondoren lau semeetatik gazteena da. Aita Alkizako alkatea zen 1735ean, baina Joan Elias Lesakan jaio zen aita bertan ziharduelako eliza eraikitzen.

Tomas Jauregi eskultorearen arreba Brigidarekin ezkondu zen. Uste denez koinatuaren eraginez hasi zen eskultore-lanak egiten. Estilo barrokoa landu zuen. Bere ogibideak eraginik, Azpeitia, Asteasu, Urretxu, Gabiria, Itsaso eta Albizturren bizi izan zen.

Alkizako erretore etxearen proiektua Joan Eliasek egina da, baldintza tekniko oso zehatzak emanez. Aurrekontua 66.255 errealetara iristen zen. Etxearen dotoreziak eta luxuak iritzi kontrajarriak sortu zituen herrian. Halere, proiektua errespetatu egin zen.

Alkizako Katalandegi eta Intxaurrandiaga bi baserrietako intxaurrandiagatarren belaunaldietako herentzia-kontuak garbitu zituen. Hogeita hamar urtetako lana izan zen, arazoa oso konplexua baitzen. Hiru belaunaldietako zama astuna, jaraunsleak Nafarroa, Madril, Zamora eta Ameriketan bizi ziren eta ondasun oparoak urte haietan inoiz tasatu gabe zeuden. Joan Elias, 1799an, Albizturren bizi zelarik, bere proposamenak onartu zituzten ondorengoek.

## Erreferentziak
Potasas de Navarra

***Potasas de Navarra***, baita ere ***PDN***, (), frankismo garaiko INIk 1957ko maiatzaren 29ko dekretuaren bidez sortu zuen Nafarroako enpresa handia izan zen. Inguruko herrietan eragin handia izan zuen eta bertako langileria Nafarroako eta Euskal Herriko langile mugimenduarentzat benetako erreferentea izan zen. 1985ean itxi egin zen. Enpresaren helbidea Beriainen, Nafarroa Garaian zegoen.

## Historia 
1957ko maiatzaren 29ko dekretuaren bidez sortu zuten. 1970eko hamarkadan sindikalismo indartsua zuen lantegiak eta bertan aurrera eraman ziren grebak ospetsuak izan ziren. Potasasen langileek borroka bide berriak sortu zituzten, ezagunena mehategietan ixtearena. Protesta mugimendu ezagunena 1975eko urtarrilaren 7an hasi zen. Egun horretan itxialdia hasi zuten meatzariek. Enpresaren zuzendaritzak bi hilabetez lana eta soldata etena zien 2.000 bat langileri eta horren aurka, 47 langilek meatzeetara sartzea lortu eta protestaldia abiatu zuten. Guardia Zibilak gainontzekoei sarrera eragotzi zien eta beraz, hauek, egunero meatzearen sarreran kontzentrazioak egin zituzten. Zizurretik 5.000 pertsonen manifestazioa mehategiraino hurbiltzen saiatu zen. Goardia Zibilen errepresioa horren aurrean oso gogorra izan zen. Estatuan lehen aldiz piloten jaurtigailuak erabili ziren eta errepresiorako zuten material guztia agortu zuten. Nafarroa osoan greba orokorraren bi egun antolatu ziren. Azkenean, urtarrilaren 21ean, langileak mehategitik atera ziren eta protesta amaitutzat eman zuten langileek. Zalantzarik gabe hau Nafarroan izandako greba handiena izan zen. Hainbat langile prozesatu egin zituzten, baina elkartasun uholdeak epaiketa bertan behera uztea lortu zuen.

Lantegi hau itxi ondoren, urte berean, abenduaren 28an, INIk eta Nafarroako Gobernuak «Potasas de Subiza» sortu zuten. Lantegi berriak 1990ean 533 langile zituen eta ongarriak ekoizten zituen. Azkenik, 1990eko hamarkadan, betiko itxi zuten XX. mendean Nafarroako enpresarik handiena izandakoa.

## Ezaugarriak 
Potasa hobi handi bat ustiatu zuen. Oso lantegi mekanizatua zen. Bost izan ziren ireki ziren putzuak: Undiano I eta II, Beriain, Gendulain eta Espartza. Itxi egin zen urtean, 1985ean, 2.021 langile zituen. Hobitik ateratzen zen minerala bertan tratatu egiten zen, ondoren bidaltzeko Pasaiako portura non lantegiak kaiak eta biltegia zituen. Handik munduko toki askotara bidaltzen ziren produktuak: Estatu Batuetara, Ipar Europara, Marokora, Aljeriara...

## Getzaurre auzoa 
Getzaurre Beriain udalerriko auzoa da. Gaztelaniaz *Poblado de Potasas* izenarekin jaio zen Beriain herri zaharretik aldenduta eta N-121 errepidearen ertzean *Getzaurre* izeneko parajean. Auzo hau XX. mendearen erdialdean sortu zuen "Potasas de Navarra" enpresak, langileak lantegitik hurbilago egoteko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Getzaurre
* Potasa

## Kanpo estekak 
* :Bideoa Youtuben.
* :Sindikalismoa Potasas lantegian.
Pilar Claver

**Pilar Claver Labayru** (Izaba, Nafarroa Garaia, 1915eko azaroaren 2a &ndash; Paris, Frantzia, 2000ko ekainaren 27a) aktibista errepublikarra izan zen. Komunista.

Alemaniarren aurkako lehen manifestazioa eragin zuen Anguleman 1942ko hasieran, Marsellesa abestuz.

Nafarroako Unibertsitate Publikoak nafar errepublikarren exilioari buruz egindako estudio bateko zerrendan agertzen da haren izena.

## Biografia 
Izaban jaio zen Pilar Claver. Haren ama Maria Labayru izan zen, komunista, errepublikarra.Pilarrek, Espainiako Gerra Zibilaren garaian, haren amak bezala, erbestea ezagutu zuen, lehenengo Katalunian eta ondoren Frantzian.

Frantzian exiliaturik zegoela alemaniarren aurkako lehen manifestazioa eragin zuen Anguleman 1942ko hasieran, Marsellesa abestuz.

Robert Casas eta Salvador Guasch PSUCeko katalanekin *Solidaridad Española* sortu zuen Pilarrek Charenten. Bere etxea gerrillarien base eta gordeleku izan zen. Ihes sare batekin kolaboratu zuen. Askapenaren ondoren, Espainiako Emakume Antifaxisten Batasuneko (AMAE) kide izan zen Parisen, baita Espainiako emigratuen eskubide zibiko eta sozialak defendatzeko *Iberia Cultura* elkarteko partaide ere.

2000 urtean hil zen eta hirukolorekoan bilduta lurperatua izatea eskatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zapore-belar

**Zapore-belarrak** edo ***bouquet garni*** () Frantziako gastronomiaren oinarrizko ongailua da. Hari batekin lotutako belar onez osatutako sorta da, eta haragi- eta hegazti-erregosi, ragut-, zopa- eta salda-mota askoren osagaia da. Oro har, gainerako osagaiekin irakiten da, baina kendu egiten da jakia zerbitzatu behar denean.

Etxean egiteko erraza da, baina barazki-dendetan egina erosi ohi da.

## Errezeta 
Ez dago zapore-belarretarako errezeta orokorrik, baina errezeta gehienek perrexila, ezkaia eta erramu-hostoak dituzte. Errezetaren eta eskualdearen arabera, zapore belarrak basilikoa, perrexil heze hostoak, apoperrexila, erromania, azitraia, binagrera, oreganoa, martorria eta porru-hosto zati bat ere izan ditzake. Zapore-belarrak saldak lurrintzeko erabiltzen da, eta horiek egosteko azken fasean gehitzen da.

## Erabilera 
* *Bœuf bourguignon*
* Eltzeko behiki
* Eltzeko oilaki
* *Carbonade*
* *Lapin chasseur*
* Aratxekia saltsa zurian
* Osobuko
* Buillabesa

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Bofedal

thumb|200x200px
thumb| Bofedal Bolivian
**Bofedala** altitude handiko hezegunea da, eta hezetasun iraunkorra duen berezko belarditzat hartzen da. Bofedalean bizi diren landareei landare hidrofitikoak esaten zaie. Bofedalak 3800 metroko altitudean dauden Andeetako goi-ordokietan bezalako guneetan eratzen dira, non lautadek euri-prezipitazioetatik, glaziarren urtzeetatik eta batez ere lurrazpiko uren azaleratzeetatik datozen urak biltzen dituzten.
Eltzeko behiki

**Eltzeko behiki**, **behiki egosi** edo ***pot-au-feu*** () Frantziako gastronomiaren errezeta nabarmena da, barazkiz eta zapore-belarrez lurrindutako salda batean egosten den behikiz osatua. Eltzeko behikia frantziar eltzekoen familia zabalekoa da, Europa osoan dauden antzinako jaki landatar eta apalak, eta, beraz, eskualde eta nazio aldaerak ugariak dira tokiko osagaien arabera.

Beste alde batetik egostearen ondoriozko salda zerbitzatzen da; harekin batzuetan ziriolak, irrisa edo orekia egosten dira, eta hura askotan afaltzeko gordetzen da. Aldi berean, muina hezurretatik banatzen da, mahaikideek txigortuan jan dezaketena. Gero, haragia zerbitzatzen da, Dijongo ziape pittin batekin batera, barazkiekin batera. Haragi-hondarrak xehatu eta haragi-orea egiteko erabil daitezke, baina ez da ohikoa Frantzian.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Bœuf bourguignon

***Bœuf bourguignon*** () Frantziako gastronomiaren errezeta nabarmena da. Bere bi osagai nagusiei zor die bere izena: txahal haragia eta ardoa, Borgoinako bi produktu enblematiko.

Plater hau Borgoinako ardo beltzez egindako abere-haragizko estofatu bat da, baratxuri, tipula, azenario, gatz eta *bouquet garni* batekin aromatizatua. Egosketa luzea da, eta su motelean egiten da. Egostearen ondoriozko likido kontzentratua pixka bat loditu ohi da *roux* batekin, saltsa baten trinkotasuna emateko. Hirugihar, perretxiko edo txanpinoi eta tipulin goarnizio batekin zerbitzatzen da.

## Historia 
Nekazari plater moduan jaio zen Borgoinan. Haragi gogorreko xerra bat edukitzean, eta koipe pixka batekin, su baxuan egosten dute zenbait orduz, salda edo otorduekin hartzen zuten ardoarekin estalita.

Plater "tradizionaltzat" hartzen da, eta, XIX. mendean jada dokumentatua dagoen arren, ziur asko oso antzinakoa da. Arkume hanka eta untxientzat antzeko osagarriak dituzten eta "à la Bourguignonne" deituriko beste errezeta batzuk XIX. mendearen erdialdekoak dira.

Platera Frantziako gastronomiaren estandar bihurtu da, Parisko bistroetan bereziki. XX. mendean hasi zuten Borgoinako espezialitatetzat hartzen.

Julia Child estatubatuar sukaldariaren esanetan, plater hori "gizakiak prestatutako behi-haragizko plater gozoenetako bat da".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aratxekia saltsa zurian

**Aratxekia saltsa zurian**, **txahalkia saltsa zurian** edo ***blanquette de veau*** Frantziako gastronomiaren errezeta nabarmena da, zekor-haragi erregosiz, azenarioz eta esnegain eta gorringozko basiz osatua. *Blanquette* raguta estaltzen duen basi zuritik dator. Jakiari perretxikoak gehi dakizkioke, eta irris, oreki edo lursagarrekin ipin daiteke. Haragia, azenarioak eta osagarria bero zerbitzatzen dira. Limoi-zuku xorta bat ere gehitu daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nerea Gorriti

**Nerea Gorriti Kortaberria** (Eibar, Gipuzkoa, 1987ko uztailaren 18a) gipuzkoar aktore eta kantaria da.

## Lanak 
### Zineman 
* *Hutsune Gorrian* - Zuzen. Mendilibar/Ibon
* *Limits* (2017), Zuzen. Aitor Mendilibar
* *Bilbao Bizkaia Exterior-Día* (2015), Zuzen. Enrique Urbizu.

### Telebistan 
* *Ihesaldia* (2019).
* *Presunto Culpable* (2018).
* *Bago!az*
* *Go!azen 4.0* (2017-2018).
* *El Barto*
* *Aitaren etxea* (2015)
* *Goenkale* (2013)

### Antzerkian 
* *Lur -* Zuzen. Getari Etxegarai.
* *Zaharrak Berri* - Zuzen. Francisco Lidón.
* *Go!azen antzerkira*.
* *Piso in-compartido* - Zuzen. Íñigo Diérez.
* *Missing Teresa* - Zuzen. Francisco Lidó.
* *Cocilocos* - Zuzen. Mark Nef.
* *Interview* - Zuzen. Rosario Yubero.
* *Los sin miedo. La casa de los esqueletos asustados* - Zuzen. Carlos Silveira.
* *Sangre carbón* - Zuzen. Rebeca Sanz.
* *El muro* - Zuzen. Antonio Laguna eta Rodrigo Alonso.
* *Aquelarre y la roja de Nosferatu* - Zuzen. Ernesto Caballero.
* *Las huellas de la Barraca* - Zuzen. Mariano Gracia.
* *Escape Room* - Zuzen. Begoña Bilbao

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Iban Malo

**Iban Malo Etxabe** (Donostia, 1977ko urtarrilaren 16a) euskal aktorea da.

## Filmografia 
### Telebista 
* *Goǃazen 6.0* (2019-2020). Musá, teknikaria. Sararen aita (12 atal), ETB 1.
* *Ancla II* (2015), Telecinco.
* *El Secreto de Puenteviejo* (2015), Antena 3.
* *Amores que duelen* (2015), Telecinco.
* *Goenkale* (2014), ETB 1.
* *La que se avecina* (2014), Telecinco.
* *La Selección* (2014), Caracol TV.
* *Hispania* (2011), Antena 3.
* *Euskolegas* (2009), ETB 2.
* *Qué vida más triste* (2008-2009), La Sexta.
* *Pilotari* (2007-2008), ETB 1.
* *Hospital Central* (2007), Telecinco.
* *Goenkale* (2003), ETB 1.
* *Hasiberriak* (2002). ETB 1

### Zinema 
* *Irati. Zuzen.:* Paul Urkijo
* *Marisa en los bosques*. Zuzen.: Antonio Morales
* *Tarde para el recreo*. Zuzen.: Pablo Malo
* *Lasa y Zabala*. Zuzen.: Pablo Malo
* *Segunda oportunidad*. Zuzen.: Rubén Sánchez
* *La punta del iceberg*. Zuzen.: David Cánovas
* *Bon appetit*. Zuzen.: David Pinillos
* *Zorion perfektua*. Zuzen.: Jabi Elortegi
* *El complot Maya Deren*. Zuzen.: Antonio Morales
* *Así es, así fue*. Zuzen.: Irene Rubio
* *Camaleones*. Zuzen.: Santiago Capuz
* *Aquellas pequeñas cosas*. Zuzen.: Sharis Franky
* *Corto a la carta*. Zuzen.: Adrián Silvestre"
* *Felicidad*. Zuzen.: Marta Caño
* *Operación Zar*. Zuzen.: Miguel V. González
* *El encuentro*. Zuzen.: Lucas Gancedo
* *Asesinos, dígame?*. Zuzen.: Raquel Polo
* *Érase una vez*. Zuzen.: Jorge Molinuevo
* *Horizontes oscuros*. Zuzen.: Unai Narro
* *Tempus fugit*. Zuzen.: Nerea Ruiz de Azua

### Antzerkia 
* *Vooyeur*. Teatro Infanta Isabel, Teatro Galileo y gira por España (2017).
* *Caperucita Roja*. Zuzen.: Miguel Ribagorda (2014).
* *La Trola de los pequeños burgueses*. Zuzen.: Paul Zubillaga (2012).
* *Opción múltiple*. Zuzen.: Sheila Beltrán (2012).
* *Juegos de Guerra*. Zuzen.: Ramón Quesada (2012).
* *Canibal Teatro*. Zuzen.: Margari Altolaguirre (2010).
* *Los pasos*. Zuzen.: Margari Altolaguirre (2009).

## Erreferentziak
Kanputxeako Herri Errepublika

**Kanputxeako Herri Errepublika** (; *Sathéaranakrâth Pracheameanit Kâmpŭchéa*) Kanputxearen Salbaziorako Fronte Batu Nazionalak Kanbodian eratu zuen estatua izan zen. 1979an sortu zen Pol Pot buru zuen Kanputxea Demokratikoa estatuak porrot egin ondoren.

1989ko maiatzean Kanputxeako Herri Errepublikak izen ofiziala aldatu zuen **Kanbodiako Estatua** (; *Rath Kâmpŭchéa*) izena hartuz, izendapen berriarekin nazioarteko ezagutza zabalagoa lortuko zuelakoan. Izen horrekin jarraitu zuen 1993an erresuma berrezarri eta Kanbodiako Erresuma eratu zen arte.

## Kanpo estekak
Osobuko

**Osobuko** edo ***osso-buco*** (italieraz  eta Milango lombardieraz  ahoskatua; ) Italiako gastronomiaren errezeta nabarmena da, Milanen jatorria duena. XX. mendearen bigarren erdialdetik aurrera, munduko hainbat tokitan oso ohiko bihurtu da.

Zekorraren belaunpearekin prestatutako erregosia da, hezurrik gabeko lodiera handiko xerratan egina (gutxienez 3 cm). Sarritan, risottoarekin batera zerbitzatzen da, orokorrean, *risotto alla milanese*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak