Laxo

[thumb|400x400px|Jokalari bat, [Botaharri|botaharritik sakea egiten.]]
**Laxoa** pilota jokoaren aldaera bat da, gaur egun tresnaz jokatzen direnetan zaharrena (esku huska jokatzen den bote-luzea da ezaguna dugun zaharrena). Luzeko pilota jokoa da, hots, plaza batean bi talde aurrez aurre jarrita jokatzen dena. Jokalariek eskularruarekin jotzen dute pilota. Kintzeka eta jokoka kontatzen da. Nafarroako Gobernuak Kultur Ondasun Inmaterial izendatu zuen 2019ko maiatzean.

## Luzeko beste pilota jokoak 
[thumb|260x260px|[Errebotean jokatzen, Zubietan, 1961ean.]]
Luzeko pilota jokoan (*Joko zuzena* ere esaten zaio) lau aldaera dira gaur egun: bote-luzea (hemengo pilota joko guztietatik ezaguna den zaharrena, esku huska jokatua), errebotea (eskularruz edo xisteraz jokatua), pasaka (trinketean jokatua, esku huska edo eskularruz, kantxa sare batez erdibitua dagoela), eta laxoa (eskularruz jokatua). Oiartzungo Txost elkarteko Anton Mendizabalek 2015ean joko zuzeneko modalitateetan 500 jokalari inguru aritzen zirela estimatzen zuen.

## Arauak 
Laxoaren arauak bote luzearenak dira, baina baditu zenbait desberdintasun ere: larruzko eskularruez eta pilotaleku handiagoetan (herriaren arabera neurri desberdinak izan ditzakete) jokatzen da.Taldeak lau pilotariz osaturik daude, bi eskularru motzarekin eta beste biak luzearekin. Sakea eskularru luzez egiten da. Pilotek 115 eta 125 gramoko pisua dute.

Jokalekuak 66 m luze eta 16 m zabalekoak dira orokorrean. Dena dela, tokian tokiko aukeretara egokitzen dira (zelaiak, herriko plazak, kale-tarteak...). Botaharria jokalekuaren alde batean ipintzen da, eta eremuen arteko marra erdialdean. Jokaleku osoan egin daitezke arraiak, taldeen eremuan trukatzeko. Arraia edo marra esaten da.

Txirristaren teknika erabiltzen da, eta ez da atxikirik onartzen.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Laxoa Oiz Erran 02.jpg|Jokoan Oizko plazan 2018ko finala
Fitxategi:Doneztebe Avia sakean Erran 01.jpg|Sakea, Oizko plazan, botaharritik.
Fitxategi:Laxo pilota-jokoa 03.jpg|Guante luzea
Fitxategi:Laxo pilota-jokoa 01.jpg|Guante laburra
Fitxategi:Laxo pilota-jokoa 04.jpg|Guante luzea
Fitxategi:Laxo pilota-jokoa 06.jpg|Laxo elkartea
Fitxategi:Laxo pilota-jokoa 07.jpg|Jokoak eta puntuak
Fitxategi:Laxo pilota-jokoa 02.jpg|Guante laburrra
Fitxategi:Laxo pilota-jokoa 05.jpg|Guante luzeak

## Historia 
### Sorrera eta aurrekariak 
Greziar antzinatean esferiko deitu jokoa bazegoen, eta geroago erromatar pila pilota-jokoa ere bai. Joko horiek Europa osoan hedatu ziren ahur-joko izeneko esku-jokoa batez ere. Euskal Herriko artzain eta herritarrek mendeetan soropil edo pilotasoroetan gustura biltzen ziren jolasean elkarren aurka aritzera aurrez aurre (mendietan, haran-hutsunetan edo herriko kanpoaldean). Larruzko guantea erabiltzen hasi zenean pilotariak esku-ahurra babestu eta pilota urrunago botatzen zuen. Orduan sortu zen laxoa, euskal pilotaren modalitaterik zaharrena.

### Loraldia: XVIII eta XIX. mendeak 
thumb|400x400px|Laxoan egiten zen Donostiako harresian XVIII. mendean.XVIII. mendekoaren azken herenetik goiti eta XIX. mendean izan zuen loraldia, eta gehien jokatzen zen pilota jokoaren aldaera zen, errebotearekin batera. Are gehiago, dibertimendu bakanetarik izan zen garaiko gazteentzat. Orduko hartan, Euskal Herri osoan, Errioxan eta Aragoiko zenbait aldetan jokatzen zen. Euskal Herriko kirol nagusia izan zen XIX. mendeko bigarren erdi arte. Ipar Euskal Herrian, Nafarroan (ospetsuak ziren Iruñeko San Fermin bestetan jokatzen ziren partidak), nahiz Gipuzkoa, nahiz Bizkaian eta bertze zenbait tokitan ere arrakasta izan zuen Laxoak.

1830 laxoaren unerik hoberena izan zen. 1850tik 1870ra bitartean, gero eta maizago jokatzen zen pareta baten kontra (plekako jokoa). 1857an, Jean Dithurbide Senpertarrak (*Gaintxiki*) zumezko eskularrua asmatu zuen, xixtera sortuz. Kautxuzko pilotaren agerpenak erabat aldatu zuen jokoa. Pilotaren boteak biziago izanik, pareta eraikitzera jo zen. Nafarroako Gobernuak Kultur Ondasun Inmaterial izendatu zuen 2019ko maiatzaren 8ko bilkuran. Berpizten ari da laxoa, 2018an *Baztan-Errekako Laxoa 39. txapelketan* 9 taldek parte hartu zuten, 50 jokalarik guztira. Gazte eta gaztetxoak ere kontuan hartuta urte horretan laxo-jokalariak 110-120 ziren. Gora behera handiak izan baditu ere, gaur egun osansuntsu dagoela erran dezakegu, azken lau hamarkadetan, urtero hutsik egin gabe, herrien arteko txapelketak, bai helduenak bai gazte eta gaztetxoenak, jokatu dira eta.

## Laxo txapelketako irabazleak 
Hauek izan dira txapeldunak 1980tik:

## Loraldiko pilotari ospetsuak 
Desafio handiak baziren Pirinioen bi aldeetako pilotaririk onenen artean. Batzuk heroi bihurtu ziren:

* Perkain, Juan Martin Inda (Aurizberri, 1754-12-31 – Aldude, 1834-12-17) XVIII. mendeko pilotari ospetsua izan zen, laxoan aritu zena. Berari buruz bertso famatuak idatzi ziren, baita Pierre Harizpek 1903an frantsesez idatzitako antzerki baten gaia eta 1931eko "Perkain le basque" opera. Euskal tradizioak lehendabiziko pilotari eta heroitzat hartu du. Frantziako Iraultzaren kontrako ideiak zituelarik, Baztango bizilekutik Aldudeko plazaraino hurbildu zen Iraultza bitarteko egun batean partidu batean parte hartzeko. Atxilotu nahian soldadu batzuk joan zitzaizkionean, Perkainek soldadu-buruaren burua pilotakada batez jo zuen. Gero, jendetzaren babespean, erbestera itzuli zen. Aurkari nagusia Azantza izan zuen, plaza barren eta kanpoan gizon zintzo eta benetako plaza-gizona. *Aipatu konta-kizunean esaten denez, hasiera batean Perkain irabazten ari omen zen, eta mando baten gainean zen nafar batek honela oi-hukatzen zuen behin eta berriro: 300 libera Perkainen alde!Inork ez zion apustua onartzen, hala ere, nafarrak segitzen zuen: 300 libera Perkainen alde! behin eta berriz oihukatzen. Azantzak, nafarraren oihuez nardaturik, pilotakada bat bidali zuen mandoaren aurka, horrela nafarraren erorketa eragin zuelarik. Izugarrizko kalapita sortu omen zen. Une nahas haietan Azantzaren arreba batek: 1000 libera nire anaiaren alde! oihu egin omen zuen eta ikusleetako batek onartu. Perkain, hura dena ikusirik, izugarri urduritu zen eta azkenean, Azantzak partida irabazi omen zuen.*

### *Irungo pilota partidaren kanta* (1846) 
Gipuzkoarren eta lapurtarren arteko partida bat jokatu zen Irunen 1846ko abuztuaren 9an. 12.000 pertsona inguru bildu omen ziren plazan dema ikusteko.
“Irungo pilota partidaren kanta” bertso anonimoen arabera sekulako apustu pila egin ziren. Nafarra izan arren partida hartan parte hartu zuen Gamio apaiz lesakarrak. Gotzainak elizgizonei pilotan jokatzeko jarritako debekua apurtu zuenez, jokatu eta hurrengo egunean atzerrira ospa egin behar izan zuen. Desafioa lapurtarrek irabazi omen zuten.

### *Tolosako partida* 
Perkainek Gipuzkoako Tolosan partida handi bat jokatu zuela diote sei bertso zahar batzuek. Perkainekin batera semeetako bat eta Kurutxet aritu ziren Azantza, Elhorga eta Haroztegiren aurka. Irabazle Perkainen taldea izan omen zen. Lehen bertsoak honela dio: 

1968az geroz ordea Pilotako Federazioan ere sartua baitzen, 1970ean berriz Pilota aldizkaria sortua baitzuen. Hainbat artikulu argitaratu zituen, gehienak euskal pilotaz orokorrean baina erreboteaz eta laxoaz batez ere.

* «Le "**lachua**" aux Aldudes» (1964) 

* *Le rabot et la longue. Contribution à l’histoire de la pelote au XIXe siècle.* (1994) Bulletin du Musée Basque, 1-24 or..

* ***Laxotik** errabotera.* (2002) ASJU.

Iparraldeko Pilotarien Biltzarra elkarteko lehendakaria izan zen 28 urtez 1980tik. Hegoaldeko Pilotarien Batzarra geroago sortu zen eta Haritxelharri omenaldia egin zion 1986an Markinan. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Arraztoa, Tiburcio, (2004), *Guante-Laxoa : la modalidad más antigua de la pelota vasca*, T. Arraztoa, ISBN 8460916391
*  Arraztoa, Tiburcio, (2010), Laxoa la pelota en la plaza, Cénlit, 
*   Dabadie, Séverine; Etchezaharreta, Christiane (2011) *Laxoa : euskal pilotaren iturburua. Mikel Epalza, Ander Ugarte, Tiburcio Arraztoa hizketan* La Cheminante ISBN 9782917598238 PMC 762498584. Itzultzaileak: Kattalin Totorika, PP Ji du Bénares, Edurne Alegria*.*
*  Arraztoa, Tiburcio, (2014), Entre Dios y La Pelota. ISBN: 978-84-15756-52-1
*  Arraztoa, Tiburcio, (2017), Doneztebe Pelotari. ISBN: 978-84-16791-45-3

## Ikus, gainera 
* *Bidasoan gora* liburua

## Kanpo estekak 
* KTX: Laxoa, pilota modalitate zaharrena. La modalidad más antigua de pelota bideoa. Joko irudiak eta arauen azalpenak (Tiburcio Arraztoa, Jokin Apebetxie, Juan Telletxea eta Jabier Almandoz).
* PILOTA ZUZENA - LAXOA Bideo laburra.
* Laxoa-Guante bloga.
* Kintzea eta esperantza, jaunak!Nerea Aranburu Urretabizkaia. 2013https://www.pelotadenda.com/Ficheros/txoko_pelotari/Reglamento_E.pdf#page=71
* 2018ko laxo-txapelketako finaleko argazki-bilduma (Oitz, 2018-08-04).
* Laxoa Erronkarin (Mendixut).
* 1871 baino lehenago jaiotako pilotariak (Taula), *Wikidata*, . Noiz kontsultatua: 2019-04-7.