Izturitze eta Otsozelaiko harpeak

**Izturitze eta Otsozelaiko harpeak** () Nafarroa Behereko haitzulo multzo bat dira; Izturitze eta Donamartiri udalerrien artean daude, Arberoan. Kareharrizko mendi batean daude, Arberoako errekaren gainean. Guztira hiru harpe daude, bata bestearen gainean: Izturitze, Otsozelaia eta Arberoa izenekoak.

Pirinio aurrean duen kokapen estrategikoaren ondorioz, gutxienez orain dela 80.000 urte Neandertalek okupatu zuten, eta suharriz egindako tresna ugari utzi zituzten. Ondoren, gizaki anatomikoki modernoa iritsi zenean, orain dela 40.000 urtetik 10.000 urte ingurura okupatu zuen, eta tresna ugari, labar-artea, Izturitzeko txirula bezalako musika-tresnak eta dekoraziorako milaka objektu utzi zituen bertan. Akitaniako lautaden eta Kantauriko kobazuloen arteko lotura estrategikoa zela pentsatzen da.

1929an aurkitu zituzten, eta 1953an, monumentu historiko izendatu zituzten. Paleolito Ertainetik erromatarren garaira arte duen sekuentziarengatik, eta aurkitutako 33.000 objektu baino gehiagorengatik, Mendebaldeko Europako haitzulo arkeologiko garrantzitsuenetako bat da.

## Geologia eta topografia 
left|thumb|Izturitzeko harpeen zehar-ebakiaren eskema.
Haitzuloak Izturitze eta Donamartiri artean daude, Nafarroa Behereko Arberoa eskualdean. Hiru haitzuloak dauden mendiak *Gaztelu* izena du, eta gainean Nafarroako Erresumaren gaztelu bat du. Gaztelu izeneko mendia kareharrizkoa da, urgoniar motako mikritaz osatutakoa. Kobazuloaren eremurik handiena Donamartirin dago, baina garai historikoetan Izturitzera ematen zuen sarbidea soilik zegoen ikusgai, eta horregatik darama iparraldean dagoen herriaren izena.

Izturitzeko kobazuloa sistema karstiko baten goiko maila ezartzen du, eta kobazulo bakoitzak bailarak izan duen maila erakusten du, Pleistozenoan izan diren glaziazioen eraginez nabarmen aldatu direnak. Mendiaren azpitik igarotzen da Arberoako erreka, eta horrek induskatu ditu goitik behera antolatuta dauden hiru haitzuloak:
* Izturitzeko haitzuloa, altuena dena eta sortu zen lehena.
* Otsozelaiko haitzuloa, 20 metro behera dagoena, eta bere kaltzitazko konkrezioengatik nabarmena dena.
* Erburuako haitzuloa, gaur egun errekak okupatzen duena.

Hiru haitzulo horiek giza okupazioak izan zituzten (Neandertalak lehenengo, *Homo sapiens* aurrerago) gure aroa baino 80.000-10.000 urte inguru lehenago.

### Izturitzeko haitzuloa 
[thumb|Izturitzeko haitzuloaren plano orokorra. Bi gela handiak (goian San Martin; behean Areto Handia) eta gela txikiagoak (fosfatoak eta rinolofoak) agertzen dira. Gorriz, labar-artea aurkitu diren lekuak. Paleolitoan sarrera handia izango zen, 15-20 metroko zabalerakoa eta hamar metro inguruko altuerakoa, eta horrek urrunetik ondo ikustea zekarren.

## Ikerketaren historia 
### XX. mendearen aurretik 
Izturitzeko harpearen sarrera ondo ezaguna izan da historian zehar, [Erdi Aroko objektuak aurkitu baitira. Hala ere, sarrera hura ez da gaur egun erabiltzen dena, aurrerago sortu zena. XIX. mendean jada historiaurreko objektuak aurkitu ziren bertan.

XVII. mendean Charles Hautin de Villarsek eta Jean Hellotek aipatzen dute «Isturie» izeneko lekuan urre meatzeak zeudela. Mezu horiek ikertzeko, etorkizunean Estrasburgoko alkate izango zen Philippe-Frédéric de Dietrichek ikerketa abiatu zuen 1785ean, meatzeen errege-inspektorea zela probestuz. Urrerik ez, baina kobazuloen sarrerak mapan aipatu zituen. 1860an Napoleon III.ak eta Eugenia de Montijo emazteak kobazuloa bisitatu zuten.

Hourcastagné et Lacau-Barragué abizeneko bi enpresarik guanoa ustiatzeko proiektua sortu zuten. 1884an, ustiaketa horren baitan suharrizko objektuak eta tailatutako beste batzuk aurkitu zituzten. 1895eko abuztuaren 10ean Akizeko Borda elkartean aurkikuntzaren berri eman zuten, eta Édouard Piette arkeologoak hitzaldia entzun zuen. Pierre Lotik 1893an kobazuloa bisitatu zuen.

### XX. mendea 
Mende hasieran, Izturitzeko haitzulotik datozen fosfatoen ustiapena eten egin zen, bi jabeen arteko desadostasunaren ondorioz. 1912an Donamartiri aldera ematen duen haitzuloaren sarrera ireki zen. Lehen indusketa-kanpaina bat egin zen 1913tik 1920ra, Emmanuel Passemardek zuzendua, 1917an Kanbo gertu Olha harpea aurkitu zuena. Lehen kanpaina horretan batez ere Areto Handia induskatu zen, eta San Martin Aretoa ez zen hainbeste ukitu.

[thumb|Izturitzeko Areto Handia eta grabatutako zutabea, eguzki argiarekin, hegoaldeko atea itxi aurretik. Saint-Périerrek 1936an egindako argazkia da, eta zutabearen gainean zeuden estalagmitak ere ikus daitezke, Passemardek kendu aurretik.

1955etik 1956ra, [Jose Migel Barandiaranek, P. Bouchetek eta Georges Laplacek Izturitzeko haitzuloa induskatu zuten, eta haitzuloetako hartz-hondar ugari argitu zituzten. 1952an Saint-Périerrek puntu gorriak aurkitu zituen paretatan, eta horregatik ehorzketa funtzioren bat zuela proposatu zuen. Barandiaranek eta Laplacek Otsozelaia haitzuloaren amaierako aldean lan parietalak aurkitu zituzten. Bi leizeen arteko lotura galeriari Georges Laplace izena jarri zioten. Arlette Leroi-Gourhan paleopalinologoa arduratu zen aztarnategiaren analisi polinikoaz, eta 1959an argitaratu zituen emaitzak.

Erberuako leizea 1973ko abuztuaren 15ean aurkitu zuten Jean-Daniel Larribauk eta Claude Barroumesek. Bi urte geroago, eta 1982an ere bai, J.-D. Larribauk argitaratu zituen bertako labar-artearen txostena, baita grabatuak eta margolanak ere. Otsozelaian aurkitutako labar-artedun galeria batek bere izena darama:
* Behe Mousteriarra (-80.000 urte): San Martin aretoak silexezko ehundaka pieza ditu (ezpalak, harraskagailuak eta kuartzitazko lanabesak), eta zaldiak, oreinak, hartzak eta hienak zeudela adierazten duten zatiak.
* Goi Mousteriarra (-65.000 eta -45.000): San Martin aretoan ohikoa zen okupazioa. Garai hartakoak dira silexezko ehunka pieza. Orduko fauna oreinek, zaldiek, errinozeroek osatzen dute, eta elur-oreina agertzen da.
* Protoaurignaziarra: San Martin aretoaren okupazio bakan batzuk. Garai horretako hezurrezko tresnarik ez da aurkitu, baina suharrizko 223 pieza aurkitu dira, horien artean nukleo bat eta 156 tresna (karrakagailuak, zulakaitzak). Klima hozten ari zela nabaritzen da, inguruko landarediaren osaketari jarraituz.
* Aurignac tipikoa (-35.000): Izturitzeko aretoan okupazio arrasto batzuk antzematen dira, ugariagoak San Martin aretoan. 578 hezurrezko tresna (puntzoiak, azagaiak, apaingarriak) eta 5.506 pieza litiko (nukleoak, karrakagailuak, tartean karenatu batzuk, zulakaitzak, ukitutako xaflak) atera dituzte, baita artelanak ere (hezur dekoratuak). Zaldiak, uroak, elur-oreinak eta oreinak osatzen zuten fauna, klima ez oso hotzean.
* Gravettiarra (-30.000 eta -25.000): Izturitzeko aretoak jendetza ugariaren aztarnak erakusten ditu. Hezurretako 2.008 tresna aurkitu dira (puntzoiak, azagaiak, apaingarriak), baita silexezko 15.497 pieza ere (164 nukleo; gainerakoak karrakagailu (% 28), zizel (% 45) eta La Gravette motako beste punta batzuen artean banatzen dira). Grabatu batzuk eta hezur asko ere aurkitu dira. Faunaren aztarnek zaldiak, uroak, elur-oreinak eta oreinak eta saiga antilopeak ere ikusten uzten dituzte. Garai hartako klima hotzik handienera iritsi zen.
thumb|*Amodiozko jazarpena* deitutako grabatua, Madeleine aldikoa. (MAN 84 772).
* Solutrearra (-20.000): Izturitzeko aretoa gutxi erabiltzen da. Bertan, hezurrezko 177 tresna (azagaiak, puntzoiak, orratzak eta apaingarriak) eta silexezko 628 objektu (nukleoak, karrakagailuak, zulakaitzak, ukitutako xaflak eta erramu-hostoak) aurkitu dira. Artelan gutxi daude. Zaldiak, bisonteak, elur-oreinak eta saigak osatzen dute fauna. Klimak leuntasun txiki bat markatzen du, garai heze samarrean.
* Erdi Madeleine (-17.000): Izturitzeko eta San Martingo aretoak erruz erabiltzen dira. 3.502 hezurrezko objektu ateratzen dira lurpetik (azagaiak, puntzoiak, makila erdi biribilak, lisagailuak, zulatutako makilak, orratzak, apaingarriak), baita 7.542 pieza litiko ere (nukleoak eta tresnak, hala nola karrakagailuak, zulakaitzak eta ukitutako xaflak). Artelanak izugarri ugariak dira. Fauna zaldiek, uroek, oreinek eta elur-oreinek osatzen dute. Klima nahiko hotza zen.
[thumb|250px|Izturitzeko [azagaia puntak, Goi Madeleinekoak.]]
* Goi Madeleine (-15.000): Izturitzeko aretoak oso okupazio oparoa du. Bertan, hezurrezko 1.324 objektu (azagaiak, puntzoiak, arpoiak, zulatutako makilak, lisagailuak, orratzak eta apaingarriak) eta silexezko 2.412 pieza (369 nukleo eta 1.534 erreminta –karrakagailuak (% 17), zizelak (% 53) eta ukitutako xaflak) aurkitu dira. Elur-oreina nagusi da, eta zaldiek eta uroek laguntzen dute. Palinologiak klima hotz eta hezea erakusten du.
* Neolitoa (-5.000): San Martin eta Izturitzeko aretoak hilobi-eremu gisa erabiltzen dira, eta giza hezur ugari eta zeramika-zatiak aurkitu dira.
* Kalkolitoa: kobrezko aizkora lauak eta leundutako aizkorak aurkitu dira Izturitzeko aretoan.
* Erromatarren garaia: txanpon ugari eta pitxer zatiak aurkitu dira Izturitzeko aretoan;
* Erdi Aroa: balezta baldosa bat eta pitxer bat aurkitu dituzte Izturitzeko aretoan.

### Arte higigarria 
thumb|Izturitzeko altxor higigarrian dekoratutako elementuak.
Izturitzeko kobazuloa bereziki garrantzitsua da objektu higigarrien kopuruan, eta adituek uste dute produkzio zentro bat zela. Saint-Germain-en-Layen dagoen Arkeologia Museo Nazionalak Passemarden eta Saint-Périerren bildumak ditu, estatuaren jabetzakoak direnak. Museoaren bilduman 7.831 hezur tresna, 33.814 objektu litiko (26.652 tresna barne), ehunka pieza grabatu eta margotu eta milaka hezur zati ditu. Estatuarenak ez diren objektuak Hazparneko departamentuko arkeologia zentroan daude. 

Gravettiar artea ez da oso ikusgarria, pieza asko apurtuta daudelako, baina gertuko beste haitzulo batuetan aurkitutakoarekin loturak egiteko aukera ematen du. Pirinioetako hainbat kokalekurekin (adibidez, Gargas) eta Aizpitarten eta Alkerdin hormetan agertutako labar-artearekin loturak egin dituzte adituek. 

#### Izturitzeko txirulak 
thumb|Izturitzeko txiruletako bat.

Izturitzeko txirulak musika tresna paleolitiko multzo bat dira. Zaharrena Aurignac aldikoa da eta berriena Madeleine aldikoa, baina gehiengoa Gravette aldikoak dira. Europan aurkitutako Paleolitoko musika tresnak ez dira asko, baina aurkitutako herena baino gehiago Isturitzen egindakoak dira. Txirulak sai hezurrekin egindakoak dira, baina ez dago argi nola jotzen ziren: zuzenean putz egiten, ezpainen bidez airea botatzen edo mihi bat erdian jarrita, klarinete batean bezala. Gaur egun, Saint-Germain-en-Layen dagoen Arkeologia Museo Nazioalean gordetzen dira. Gizaki anatomikoki modernoak musika egiten du munduan zehar, eta pentsatzekoa da iraganetik datorren ohitura dela, baina zaila izaten da musika instrumentu horiek aztarnategietan aurkitzea. Arkeologoek zulatutako hezurrak aerofonotzat hartzen dituzte, ez delako bestelako funtziorik ezagutzen, eta soinua egiteko aukera dutelako. Munduan aurkitutako zaharrena Divje Babekoa da (Eslovenia), leize-hartz baten femurrean egindako lau zulokoa, orain dela 43.000 urte inguru egina. Hala ere, tresna hori Neandertalei egozten zaie, eta eztabaida iturri nabarmena da. Eztabaidagarria den kasu hori kenduta, beste guztiak gizaki modernoei egozten zaizkie, eta Europan 54 inguru aurkitu dira, horietatik % 37 Izturitzen. Akitanian hainbat aurkitu dira: Lespaux, Pair-non-Pair, Peyrat, Les Roches, Blanchard, La-Roque-Saint-Christophe, Laraux edo Le Placarden aurkitutako hirurak. Europan aurkitutako gainontzeko gehienak Alpeen iparraldekoak dira. Estratigrafia zehatzik gabe, 1913an kendu baitzen, zaila da jakiten noizkoa den, baina paraleloetan oinarrituta Madeleine ertainean egin zela uste da  

2010retik aurrera ikerketa sakon bat egin zen modu sistematikoan pareta guztietako marken inbentarioa osatzeko. Horrela, 22 entitate grafiko eta hamalau grabatu aurkitu ziren Izturitzeko haitzuloan. San Martin aretoan sarrera ondoan daude puntu taldeak, eta baliteke baten bat animalia baten marrazkitik geratzen dena izatea. Fosfatoen gelan jatorrizko zoruaren altueran daude puntu ugari. Areto Handian, oso handia izanagatik ere, puntu bakarra aurkitu da, baina bertan dago zutabe grabatua. Gela sepulkralean barrak eta puntuak agertu dira, hormetan txertatutako objektu ugari dauden leku batean. 

Otsozelain 1929an ikusi ziren lehen puntu gorriak, baina ez zen izan 1955ra arte Laplacek azken gelan hainbat irudi aurkitu zituela, tartean zaldien friso bat, hegazti buru bat, margo beltzarekin egindako zaldi eta bisonte bana eta grabatutako zaldi eta orein bat. 1982an Larribauk bisonte bat aurkitu zuen eta amaierako gelan zaldi bat aurkitu zuen buztinarekin eginda. 1989an Prudhommek 22 animalia eta hemezortzi abstrakzio zerrendatu zituen, baina ez zuen ikerketa artistikorik egin. Larribau gelan dauden zaldiek teknika ugari erakusten dituzte, aurkitutako paretaren egoeraren arabera aldatu zena. Otsozelaian gai nagusia zaldiak direla ematen du, Ekainen den bezala. 2010reko hamarkadan hasitako ikerketa ziklo berrian, Otsozelaiko irudiak berriro ere katalogatzeari ekin zioten. Aurkitu zituzten ehunka marka gorri bazirela, bereziki gunerik estuenetan, eta ondorioztatu zuten sartzen zirenak gorputz okrez estalia zutela, eta markak bidean paretak ukitzearen ondorio zirela. Bestetik, buztinarekin egindako lerro abstraktuen gune batean emakume alu baten errepresentazioa ere katalogatu zuten, Euskal Herrian aurkitutako lehena (geroago, Aizpitarteko leizeetan aurkitu zen handiago bat). Guztira, 280 objektu txertatu zituzten lau aretoetan. Areto bakoitzean hiru gune bereiz daitezke: gune nagusi bat, biltegi gehienekin; bigarren mailako gune bat –berta  metaketek elkartuta segitzen dute, nahiz eta sakabanatuagoak izan–; eta gune txikiago bat, non metaketak isolatuta dauden eta ez diren oso ugariak edo bakarrik ere badaude. Lau depositu mota daude: silexezko tramankuluak (% 3,57), denak zizelkatuak, hezur zati oso txikiak (% 93,54), gutxitan landuak eta batzuetan puskatuak, tonu ezberdinetako eta partikula tamaina nahiko lodiko material koloratzaileak (% 2,14) eta, salbuespen gisa, animalien hortzak (% 0,71) eta Aurignac aldiko ugaztunen hortzetan egindakoek klima hotz eta lehorra iradokitzen dute Aurignac garaiaren hasieran, gizaki modernoa iritsi zenean, eta ondoren hotzago eta are lehorragoa. Hala ere, zaldia eta elur-oreina ehizatzen segitu zuten inguruan.

## Izturitze, euskal bidegurutzean 
Denbora luzez, inguruko lurraldeetan ezagutzen ziren labar-arte kasu ugariekin alderatuta, euskal lurraldean hutsune erlatiboa zegoen. Hutsune horri "euskal hutsunea" deitu izan zaio, eta XX. mendearen amaierara arte ikuspegi nagusia zen. Geroztik aurkitu diren labar-artedun haitzulo ugariek ikuspegia aldatu dute, eta "euskal bidegurutzea" terminoa erabiltzen hasi da, ulertuta Kantauri itsasoko mendebaldeko, Ariège eskualdeko eta Dordoinako artearen mugimenduek pasabide naturala zutela euskal kostaldetik ekialde-mendebalde norabidean, baita Gaztelako ordokira iristeko ere. Ikuspegi horretan, Izturitzen paper garrantzitsua jokatu du, bai Aurignaciarretik aurrera okupatua egon delako, zein bertan aurkitutako milaka objektuen arte-estiloarengatik. Eta Gravetteko tekniketan ere antzeko loturak egin dira Gargas, Roucadour, Pech Merle eta Aizpitarterekin.

Ez dago argi eragin kulturalaren ondorioz zen (pertsonen mugimenduak Izturitzen bateratzen ziren) edo truke kateen ondorioz (objektuak Izturitzen ekoizten ziren eta leku urrunetara iristen ziren). Edonola ere, Izturitzekoa da epe luzeko okupaziorik nabarmenena Euskal Herriko Paleolitoan, baita ikerketa zentro garrantzitsua ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Euskal Herriko aztarnategiak: Izturitzeko eta Otsozelaiko harpeak», *Berria*, 2018-08-28.
* Izturitze eta Otsozelaiko harpeen webgunea