open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cohenen kappa

Estatistikan, **Cohenen kappa** κ kappa hizki grekoaz irudikatzen dena, balorazio metodo edo epaile ezberdinen arteko adostasun mailarako neurria da, printzipioz 2 balorazio metodo edo epailetarako, balorazioa aldagai kualitatibo edo kuantitatibo diskretu baten arabera egiten delarik, zoriz itxaron daitekeen adostasun maila ere kontuan hartuz. 2 epaile baino gehiagotarako bertsio bat ere garatu da. Adibidez, froga bat burutu ondoren, bi irakaslek hainbat ikaslek irakasgai bat gainditu duten, gainditu ez duten edo gainditzeko beste aukera bat eman behar zaien erabaki dute modu independentean. Cohenen kappa koefizienteak bi irakasleak euren balorazioetan zenbateraino datozen bat neurtzen saiatuko litzateke adibidean, zoriz itxaron daitekeen adostasun maila baztertuz. Neurketa ezberdinen zehaztasuna aztertzeko ere erabil daiteke.

Formula honen arabera kalkulatzen da:

(1)
:\kappa = \frac{p_o - p_e}{1 - p_e}

p_o,\ p_e izanik, adostasun proportzioa eta zoriz itxarondako adostasun maila hurrenez hurren. Koefiziente honek [-1,1] tarteko balioak hartzen ditu. Negatiboa denean, desadostasuna da nagusi balorazioetan. [0,0.6] tartean adostasuna txikia eta 0.6tik gorako balio baterako adostasuna handia dela esan daiteke, interpretazio egoki bat egiteko antzeko ikerketak eta ikergai den egoera bera ere kontuan hartu direla jakinik betiere.

## Adibidea 
Bi irakaslek 71 ikasleri buruz emandako balorazio gurutzatuak azaltzen dira honako kontingentzia taula honetan:

p_o adostasun maila kalkulatzeko, bi irakasleak ados daudeneko ikasleen proportzioa eman behar da:

:p_o=\frac{25+16+6}{71}=0.66

Zoriz itxaron daitekeen adostasun maila honela kalkulatzen da:

:p_e=\frac{31}{71}\times \frac{38}{71} + \frac{27}{71}\times \frac{22}{71} + \frac{11}{71}\times \frac{13}{71}=0.37

Eta beraz,

(1)
:\kappa = \frac{0.66 - 0.37}{1 - 0.37}=0.46

Adostasun maila ertaina dela esan daiteke.

## Epaile anitzetarako bertsioa 
2 balorazio edo epaile baino gehiago daudenean, epaileen arteko bikote posible guztiak osatzen dira, ordena kontuan hartu gabe, eta bikote bakoitzeko Cohenen kappa, 2 epaileko bertsioan, kalkulatzen da. Adostasun maila epaile guztietarako, kalkulaturiko kappa koefizienteen batez bestekoaren bitartez neurtu daiteke, 2 epaileko kappa bezala interpretatuz.

## Kanpo estekak
Iker Gorosterrazu

**Iker Gorosterrazu Elizagoien** (Ituren, Nafarroa Garaia, 1990) bertsolaria da. 2008tik aurrera Nafarroako Bertsolari Txapelketan parte hartu du. Irakasle ikasketak egin ditu Nafarroako Unibertsitate Publikoan. Haren anaia Egoitz ere bertsolaria da.

## Txapelketak
* Nafarroako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Txapeldunordea (1): 2007
** Finalista (2): 2005 eta 2006
* Euskal Herriko Eskolarteko Bertsolari Txapelketa
** Parte hartze (1): 2007
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Finalaurrekoak (3): 2017, 2019, 2021
** Final-laurdenak (5): 2008, 2009, 2010, 2013, 2015

## Kanpo estekak 
*  Iker Gorosterrazu Bertsozale Elkartearen webgunean
*  Bertsozale.com: Iker Gorosterrazu
Adostasun neurri

Estatistikan, **adostasun neurriak** balorazio metodo edo epaile ezberdinen arteko adostasuna neurtzeko erabiltzen dira, hainbat elementu edo objekturi buruz emandako balorazioei buruz. Ohizkoak dira giza ezaugarri bati buruz epaile edo balorazio metodo ezberdinek ematen duten neurketa fina den erabakitzeko azterketan. Fenomeno baterako egin daitezkeen neurketen zehaztasuna (ez ordea baliozkotasuna) aztertzeko ere erabil daitezke. Adibidez, haizearen norabidea jasotzeko orduan bi neurketa tresnen artean adostasun txikia bada, bietako bat gutxienez oker dagoela erabaki behar da, baina adostasuna handia izanda ere, ezingo da baieztatu neurketa tresnak baliozkoak direnik, norabidea ongi neurtzen denik alegia.

Adostasun neurri ezberdinak erabili behar izaten dira epaile kopurua 2 edo 2 baino handiagoa den eta balorazioa egiteko erabiltzen den eskalaren arabera (nominala, ordinala edo tarte erakoa). Kendallen tau esaterako bi epailetarako bakarrik erabil daiteke.

## Adostasun neurrien zerrenda 
* Cohen-en kappa
* Fleissen kappa
* Kendallen tau
* Klase barneko korrelazio koefizientea
* Krippendorffen alpha

## Kanpo estekak
Astidamia (Iolkoko erregina)

**Astidamia** izeneko greziar mitologiako pertsonaia hauk, Iolkoko erregina eta Akasto erregearen emaztea zen. Kreteo, Pelope edo Amintorren alaba zen. Akastok, Peleo, Ftiako errege zen Euritionen heriotzatik purifikatu zuen. Astidamia, Akastoren emaztea, Peleotaz maitemindu zen, baina honek arbuiatu egin zuen. Horregatik haserre, mezulari bat bidali zion Antigonari, Peleoren emaztea eta Eurtionen alaba zenari, Peleo, Akastoren alaba zen Esteropesekin ezkontzera zihoala esateko. Eta Antingonak bere buruaz beste egin zuen. Astidamiak, orduan, Akastori, Peleok bortxatu nahi izan zuela esan zion. Akastok, orduan, Peleo ehizara eraman zuen, bere ezpata gorde, eta, orduan, eraso zuten zentauro batzuen aurrean bakarrik utzi zuen. Kiron zentauro jakintsuak, Peleori bere ezpata itzuli zion, eta Peleok ihes egitea lortu zuen. Castor eta Poluxen laguntzarekin, Iolko arpilatu zuen, eta Astidamiari burua moztu zion, eta, orduan, bere armadarekin batera, Astidamiaren hondakinen gainetik pasatu zen. Akasto eta astidamia hilak zeuden, eta, erresumaren oinordeko, Jasonen seme zen Tesalo bihurtu zen.

## Kanpo estekak
Esteropes

**Esteropes**, greziar mitologian, (grezieraz Στεροπης , Steropês, "tximista ematen duena"), Brontes eta Argesekin batera, Urano eta Gearen seme ziren Ziklopeen lehen belaunaldiaren zati da. Bekokiaren erdian begi bakarra zuten erraldoiak ziren, izaera oso beldurgarrikoak, artisau eta eraikitzaile bikain bezala ezagunak.

Hesiodoren arabera, indartsuak, burugogorrak eta "bapateko emoziodunak" ziren. Denborarekin, euren izenak, indarra eta boterearen sinonimo bihurtu ziren, eta bereziki ondo eginiko armei erreferentzia egiteko erabiltzen ziren.

## Kanpo estekak
Amintor (mitologia)

**Amintor** izeneko greziar mitologiako pertsonaia hau, Hormenioren semea eta Ormenioko erregea zen. Fenix eta Astidamiaren aita zen, azken hau, Heraklesekin batera, Ktesiporen ama izan zena. Amintorren seme zen Fenixek, bere amak eskaturik, honen senarraren maitale zen Klitia edo Ftiarekin lo egin zuen. Amintorrek, hori deskubritzean, Eriniei, Fenix madarikatzeko eskatu zien, seme-alabarik izan ez zitzan. Istorioaren ondorengo bertsio batean, Fenix, Amintorren maitaleak faltsuki salatu zuen, eta bere aitak itsutu zuen. Beranduago, Kiron zentauroak ikusmena itzuli zion.

## Kanpo estekak
Chlefeko probintzia

**Chelf** (arabieraz ولاية الشلف) Aljeriako Wilaya edo probintzietako bat da. 4.975 kilometro koadro ditu eta 1.013.718 biztanle 2008ko zentsoan. Hiriburua Chelf da. Guztira 13 barruti eta 35 udalerri ditu.

## Kanpo estekak
Iving

**Iving**, eskandinaviar mitologiako ibai baten izena da. Eskandinaviar mitologian, ibai honek, Jotunheim eta Asgard munduak, erraldoiena eta jainkoena, banatzen zituen. Mitoen arabera, egiten zuen hotza egiten zuela, ibaia sekula ez zen izoztuko, eta denborararen amaierararte isurtzen jarraituko zuen.

## Kanpo estekak
Polipetes

Greziar mitologian, **Polipetes**, zenbait pertsonairen izena da.

* Piritoo eta Hipodamiaren semea, bere aitaren oinordekoa lapitarren erresuman, Tesalian. Troiako Helenarekin ezkontzea nahi zuenetako bat zenez, Troiako Gerrara joan zen, non heroi ugari akabatu zituen. Troiako Zaldian gordeta egon zen.
* Ulises edo Odiseoren eta Kaliditzeren semea, azken honen oinordekoa tesprotiarren herrialdean, Epiron.

## Kanpo estekak
Oum-El-Bouaghiko probintzia

**Oum-El-Bouaghi** (arabieraz ولاية أم البواقي) Aljeriako Wilaya edo probintzietako bat da. 6.788 kilometro koadro ditu eta 644.364 biztanle 2008ko zentsoan. Hiriburua Oum-El-Bouaghi da. Guztira 12 barruti eta 29 udalerri ditu.

## Kanpo estekak
Gullveig

**Gullveig**, eskandinaviar mitologian, Æsir eta Vanir jainkoen artean gerra hasi zuen jainkosa misteriotsu bat zen.

Asgardera egin zuen bisita batean, Æsir jainkoek ezin izan zuten gehiago jasan, eta, ondorioz, Glaðsheimr erdian su bat piztu, Gullveig hil eta hau sutara bota zuten. Baina Gullveig berpiztu egiten zen eta Æsir jainkoek hiru saialdi egin zituzten, beti emaitza bera lortuz. Gullveig sutik nola irtetzen zen ikustean, **Heid** (dizdiratsua) deitu zuten.

## Kanpo estekak
Skaftafell Parke Nazionala

**Skaftafell Parke Nazionala** () Kirkjubæjarklaustur eta Höfn artean dago, Islandiaren hegoaldean. 1967ko irailak 15ean sortu zen, eta 2 aldiz handitu da. Parkeak, 1700 kilometro karratuko hedadura du, Islandiako bigarren parke nazionalik handiena.

Bertan dago Svartifoss urjauzia, eta bertatik isurtzen da Skeiðara ibai glaziarra. Sandur deitzen da jökulhlaupek, glaziarren eta itsasoaren artean eratutako lurraldea.

## Kanpo estekak
Pello Varela

**Pello Varela** (Gasteiz, 1960ko azaroaren 10a - ) gaur egungo gidoilari eta zinema zuzendari euskalduna da.

## Biografia 
Dokumentalaren arloa jorratu du batik bat; hala ere, 1985ean bere lehenengo film laburra filmatu zuen, bere aistialdiko jardueratzat.

Bernardo Atxagarekin lan egin zuen, haren ipuinetako bat pantaila handira eramateko: *Aitona Martin eta biok*. Film labur horrekin, bi sari jaso zituen Lekeitioko zinema jaialdian.

Horrez geroztik, Azorín idazlearen ipuin batean oinarritutako film laburra egin zuen: *Badaezpada: El vecino afectuoso*. Filme horrekin, Internacional Festival Independend of New York jaialdira joatea lortu zuen, lau puntutik hiru eskuratuz.

Gaur egun, euskarazko film luze bat prestatzen ari da, bertan Aizpea Goenaga, Mikel Laskurain, Kandido Uranga, Xabier Bilbao eta Anjel Alkain aktore famatuak parte hartuko dutelarik.

## Filmografia 
[225px|thumb|dcha|[Rafa Martín aktore madrildarra Pello Varelaren *Badaezpada: El vecino afectuoso*, 2007]]

* 1984 - *Trikuharriak*. *Cine Vasco Ciudad de Vitoria* saria.
* 1985 – *Escobero de Narbaiza*. Diputazioko Sari Berezia eta Zestoako Jaialdian Aipamen Berezia.
* 1986 - *Hor duzu hurrengoa* (Txema Blasco). Donostiako Zinemaldiko XXVI edizioan, Alcalá de Henaresen eta IMAGFICen aukeratua.
* 1987 - *Azpiko gizona*.
* 1988 - *Bi, marra berean*.
* 2001 - *Araia Gogoan* (Dokumentala).
* 2004 - *Aitona Martin eta biok*.
* 2007 - *Badaezpada: El vecino afectuoso*.
* 2011 – *Leon apaizaren eskarmentua*.
* 2011 - *Amaia eta Hiriak* (Dokumentala).
* 2011 - *Araia TX*. (Txalaparta munduari buruzko dokumentala).
* 2011 - *Euskal Ezkontza*. (Dokumentala)

## Gidoiak 
* 1984 - *Trikuharriak*.
* 1985 – *Escobero de Narbaiza*.
* 1986 - *Hor duzu hurrengoa*.
* 1987 - *Azpiko gizona*.
* 1988 - *Bi, marra berean*.
* 1991 - *Ciudad Interior*.
* 2004 - *Aitona Martin eta biok*.
* 2007 - *Badaezpada: El vecino afectuoso*.
* 2008 - *Silverio Landa, detective bilbaíno*. Bi ataleko telefilma.
* 2009 - *Lagun zoriontsu baten istorioa*. Bernardo Atxagarekin batera idatzitako gidoia.
* 2010 – *Benjamín de Tudela, viajero del tiempo*. Film luzearen gidoia.
* 2011 - *Lázaro Forever.
* 2011 – *Leon apaizaren eskarmentua*.

## Bideoklipak 
* 2002 - *Zaldiak Hartuta*. Mikel Telleriaren bideoklipa
* 2006 – *Segizu Irauten*. Gartzen taldearen bideoklipa

## Spot 
* 2011 - *Horma Rocodromos*.

## Ohiko laguntzaileak 
* Txema Blasco
* Rafa Martín
* Pedro Otaegi

## Ikus, gainera 
* Dokumentalak Euskal Herrian

## Kanpo estekak 
* Noticias relacionadas con Pello Varela en *El Correo*
* El gasteiztarra Pello Varela cerró el festival de Cine Independiente de Nueva York con *El Vecino Afectuoso''
* Noticias de Álava
Hallgrímskirkja

**Hallgrímskirkja** (literalki, *Hallgrimurren eliza*), Islandiako hiriburu den Reykjaviken dagoen eliza bat da. 74,5 metrorekin, Islandiako eraikinik altuena da, baina ez egiturarik handiena, egiturarik handiena, Hellisandurreko irrati dorrea baita, 412 metroko garaierarekin. Elizak, bere izena, Hallgrimur Petursson olerkari islandiarraren omenez du, Islandian, bere ereserkiengatik ezagunagoa dena.

Eliza, 38 urtez eraiki zen, 1948an hasiz eta 1986an amaituz. Hiriaren erdian kokatua, hiri osotik ikus daiteke, eta Reykjavikeko ikurrik ezagunenetako bat bihurtu da.

Elizaren aurrean dagoen estatuak, Erik Gorriaren seme izan zen Leif Ericsson irudikatzen du.

## Kanpo estekak 
* Hallgrimskirkjaren webgune ofiziala
Pierce Brosnan

**Pierce Brendan Brosnan** (Castletown, Meatheko konderria, Irlanda, 1953ko maiatzaren 16a) aktore irlandarra da, gehienbat James Bond-en pertsonaia lau filmetan antzezteagatik ezaguna: *007: Goldeneye*, *Tomorrow Never Dies*, *The World Is Not Enough* eta *007: Die Another Day*. Britainiar Inperioaren Ordenaren Zaldun izendatu zuten.

Euskal Herrian *Remington Steele* telesailean protagonista nagusia antzezteagatik ere ospetsu da, 1990reko hamarkadan ETBren bigarren kateak emititua, halaber, 1997. urtean Bilbon grabatu ziren '*Tomorrow Never Dies* filmaren lehendabiziko eszenengatik ere. 

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
* Pierce Brosnan aktorearen webgune ofiziala
Svartifoss

**Svartifoss** (euskaraz: Ur-jauzi Beltza), Islandiako Skaftafell Parke Nazionalean dagoen ur-jauzi bat da, baita parke nazional honetako atrakziorik ezagunenetako bat ere. Izena ematen dioten jatorri bolkanikoa duten basaltozko zutabe beltzez inguratua dago. Hexagono formako zutabeak, laba isuri baten barnean kristalizazio baten bidez eratuak izan ziren, laba, biziki motel hoztu zenean. Honen antzerako eraketak, Ipar Irlandako Erraldoien Galtzada eta Eskoziako Staffa uhartean aurki daitezke.

Ur-jauzi honen oinarria, harkaitz zorrotzez josia dago, zutabe hexagonalen zati berriak erauzten diren heinean, urak, bere ertzak kamusten ematen duena baino azkarrago.

Basaltozko zutabe hauek, Islandiako zenbait arkitekto inspiratu dituzte, adibiderik hoberenak, Reykjavikeko Hallgrimskirkja eliza eta Antzoki Nazionala direlarik.

## Kanpo estekak
Fenix (mitologia)

**Fenix** greziar mitologian, (antzinako grezieraz Φοῖνιξ / Phoĩnix), Kiron zentauroarekin batera, Akilesen hezitzaileetako bat izan zen.

## Mitoa 
Fenix Amintor eta Hipodamia Beoziako errege-erreginen semea zen. Bere ama, bere aitaren ohaide edo maitale bat zen Klitiagatik jelosiak jota, Fenix, Klitia seduzitzeko konbentzitu zuen. Amintorrek hori jakin zuenean, Fenix itsutu egin zuen. Peleoren gortean babestu zen, eta, errege honek, Kiron zentauroarengana bidali zuen, nork ikusmena itzuli zion. Troiako Gerran, lehenik Akilesen laguntzaile eta babesle bezala parte hartzen du, eta, ondoren, honen seme zen Neoptolemorena bezala. Neoptolemorekin batera, Troiatik itzulera bidaia hasten du, baina bidean hiltzen da.

## Kanpo estekak
Antonio Ortega Gutiérrez

**Antonio Ortega Gutiérrez** (Rabé de las Calzadas, Burgos, 1888ko urtarrilaren 17a - Alacant, 1939ko uztailaren 15a) Gerra Zibilean parte hartu zuen tenientea izan zen.

## Biografia 
Gerra Zibila hasi baino lehen Irungo Karabineroen Gorputza erakundeko tenientea zen.

1936ko abuztuaren 6an Gipuzkoako Gobernadore Zibil bihurtu zen, Artola Goikoetxea dimititu ondoren. Armada errepublikarra zuzendu zuen Gipuzkoako kanpainaren bukaeran (Augusto Pérez Garmendia Oiartzunen preso hartu eta gero).

1937ko ekainean Espainiako Gobernuko Segurantza Zuzendari Orokor izendatu zuten. 1939an Alcanten atxilotua, fusilatu zuten

## Erreferentziak
Sonia Gandhi

**Sonia Gandhi**, **Sonia Maino** izenarekin jaioa (Lusiana, Italia, 1946ko abenduak 9, Indiako Kongresu Nazionala alderdi politiko indiarreko presidentea da. Indiako lehen ministroa izan zen Rajiv Gandhiren alarguna da. Ingalaterrako Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen.

## Gaurkotasuna 
2004ko maiatzak 13an, bere alderdia den Indiako Kongresu Nazionalak hauteskundeak irabazi zituen. Lau egun beranduago, maiatzak 17an, Indiako burtsa indezeek, sekulako beherakadak jasan zituzten, merkatuak ireki eta lehen minutuetako bapateko salmenten ondoren. Sonia Gandhiren gobernu berriaren politika ekonomikoari buruzko ziurgabetasunaren ondorioz, Mumbaiko indizeak 800 puntu galdu zituen, edo %15 inguru, lehen 23 minutuetan. Hau, burtsa indize honen historian, egun bakarrean gertatzen den beherakadarik gogorrena da. Hurrengo egunean, Sonia Gandhik, lehen ministro karguari uko egiten dio Lok Sabhan, eta Manmohan Singh da gobernua osatzen duena.

Nehru-Gandhi dinastiaren bizitza politikoan, tragedia ugari gertatu izan da. Bere senar Rajiv eta bere amaginarreba Indira, hauek ere lehen ministroak izan zirenak, erailak izan ziren.
Frea

**Frea**, Tolkienen legendariumean agertzen den pertsonaia bat da, eta, bere istorio laburra, Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. Rohango laugarren erregea izan zen bere aita Aldor, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2645ean hil ondoren, jada 75 urte zituenean. Bere aitaren seme-alabetako laugarrena zen, hiru arreba nagusi zituelarik.

Berrogei urtez gobernatu zuen, 84 urterekin, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2699an hil zen arte. Bere oinordekoa, bere seme Freawine izan zen.
Joaquín Vidal

**Joaquín Vidal Munarriz** (Iruñea ? &ndash; Bilbo, ) nafar militarra izan zen, Gerra Zibilean koronela izandakoa.

## Biografia 
1936ko uztailean Bilbon zegoen "Garellanoko 6. Batailoia"ren teniente-koronela izan zen. Uztailaren 20an Bilbotik Gasteiz konkistatzeko zutabea zuzendu zuen eta defentsarako posizioak hartu zuten Legutio aurrean.

1936ko urriaren 1ean koronel bihurtua, ez zuen Legutioko guduan parte hartu, nahiz eta gudua bukatzear zela (1936ko abenduaren 10ean) Cueto ordezkatu.

1937ko hasieran Gipuzkoako mugan kokatu zuten Lekeitio, Markina, Eibar, Elgeta eta Elorrioko tropak zuzenduz. Martxoaren bukaeran miliziak berrantolatu eta Euzko Gudarostearen Bigarren Dibisioaren aginte lortu eta Nino Nanettik ordezkatua izan zen. Atzealdean kokatuta, ekaina bukatu baino lehen Euzko Gudarostearen I. Gorputza zuzendu zuen Kantabrian. Uztailaren bukaeran Adolfo Pradak ordezkatua izan baino lehen, Santanderreko guduan kostaldea eta Santander bera defenditu zuen.

1937ko azaroaren 15ean, Espainiako Armadaren XIX. Gorputz zuzendu zuen Levanten. Ez zuen Teruelgo guduan parte hartu, Terueletik mendebalderantz zegoen eskualdea defendatzen ari zirelako. 1939ko martxoan Juan Negrínen gobernuaren aurkako Casadoren altxamenduan parte hartu zuen.

## Liburuak 
1910ean Toledon tenientea zela *Ultimas glorias de la Marina Española* liburua argitaratu zuen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oihan Zaharra

**Oihan Zaharra**, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jauna eleberrian, Eskualdearen ekialdean dagoen oihana da. Eguzkiaren Lehen Aroan, Oihan Zaharra oso zabala zen, ia Eriador osoa estaltzen zuelarik, baina, Eguzkiaren Hirugarren Aroan, eremu txiki batetara murriztua geratu zen, Baranduin ibaia eta Tyrn Gorthaden artean. Ekialdetik Mendebaldera, Sahatsuste ibaiak zeharkatzen zuen, Hegoaldeko muinoak aurkitzen ziren muinoetan jaio eta Baranduin ibaian itsasoratzen zena, Oihanaren hegomendebaldeko muturrean, Hesi Amaiera izeneko herrixkatik gertu.

Oso oihan txiki eta trinkoa zen, non bidezidor irekiak berehala estaltzen ziren sasiez, eta, bidaiarien ustez, mugitzen ari zirela ziruditen zuhaitzez. Tokiren batzuetan, oihanaren trinkotasunak, airea, ia arnasezina bihurtzen zuen.

Bere barnean, oihana bera zeharkatzen saiatzen zirenei, bidea arriskutsu egiten zieten zuhaitz izpiritu gaiztoak bizi ziren.

## Sutzarraren Argiunea 
Oihan Zaharrean, eta Hesitik milia gutxitara, zuhaitz handiz inguratutako gune biribil handi bat zegoen, Sutzarraren Argiunea bezala ezagutzen zena.

Han, ez zen zuhaitzik hazten, soilik larre gogorrak eta landare altu ugari: ihartutako izei sendoak, perrexil basatia, sasi lehorrak, asunak eta karduak.

Izen hori, Oreinetako hobbitek, zuhaitz ugari erre zituztelako, hauek, Hesia eraso eta Oreineta inbaditzeko suntsitzen saiatu zirenean.

Frodo eta bere lagunek, Breeranzko euren bidaian zeharkatzen dute, Gizasahats Zaharrarekin topo egiten dutelarik, tranpa bat prestatzen dien sahats zahar eta gaizto bat. Tom Bombadilek salbatzen ditu, Oihanaren ekialdean bizi zena. Elronden arabera, Oihan Zaharra, Fangorn oihanarekin batera, antzinako garaietan, Mendebaldeko Lurraldeen zati handi bat hartu zuen basogune handi baten azken hondarrak dira.

## Kanpo estekak
Augusto Pérez Garmendia

**Augusto Pérez Garmendia** (Tafalla, Nafarroa Garaia, 1899 &ndash; Iruñea, Nafarroa Garaia, 1936) Espainiako Armadako komandantea izan zen. 1936ko gerran Errepublikako Gobernu hautetsiaren alde borrokatu zen, eta 1936an Estatu Nagusiko komandantea zen Donostian.

## Bizitza 
Ofizialki bere postua Oviedon zuenez, Asturiasera joatea eskatu zuen altxamenduaren berri izan eta berehala. Hala ere, Gipuzkoako Gobernadore Zibilak eskatu zion gera zedila Euskal Herrian, Errepublikari leial zitzaizkion militar profesional gutxi zituztelako hemen.

Donostian armarik eta muniziorik ez zegoenez, 1936ko uztailaren 21an Gasteiza joateko 60 ibilgailuko espedizioa prestatu zuen, han Camilo Alonso Vega teniente-koronela altxamendu faxistari batu zitzaiolako. Altxatuak menperatzeko eta Eusko Gudarostea armaz hornitzeko espedizio hartan, Bizkaitik ateratako Joaquín Vidal Munarrizen laguntza izan behar zuen. Bidean Loiolan koarteleraturiko artilleriaren eta ingeniarien laguntza jasotzea espero zuen, baina José Vallespín Cobián teniente-koronelaren agindupeko kuartel hura altxatu egin zen. Orduan, Arrasatetik infanteria zutabea bildu eta Eibarra jo zuen, han armak eta milizianoak lortzeko. Donostiara itzultzea erabaki zuen, eta errepublikanoek Bilbotik Gasteiz konkistatzeko beste espedizio bat prestatu behar izan zuten.

Uztailaren 22an Donostian sartu zen, eta hurrengo egunean Loiolako kuartela eta altxatuek harturiko beste eraikinak berreskuratu zituen. Hortik Oiartzun aldera jo zuen. Hantxe frankistek uztailaren 28an zauritu eta harrapatu zuten. Iruñera eraman zuten, eta zenbait egun geroago hil zen zaindu ez zizkioten zauriez.

## Erreferentziak
Laghouateko probintzia

**Lahouat** () Aljeriako wilaya edo probintzietako bat da. 25.057 kilometro koadro ditu eta 477.328 biztanle 2008ko zentsoan. Hiriburua Laghouat da. Guztira 11 barruti eta 24 udalerri ditu.

## Kanpo estekak
Beornidar

**Beornidarrak**, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko gizaki arraza bat da.

Beornidarrak, Rohirrimekin eta Haraneko Gizakiekin lotutako gizakiak ziren. Edainen edo hauen gertuko senideen ondorengoak ziren, eta, beraz, adunaikoarekin eta rohanerarekin lotutako hizkuntza bat hitz egiten zuten. Garaiak eta ederrak ziren, eta Karrokan edo hemendik gertuko tokietan bizi ziren. Eraztunaren Gerran, Pasabide Garaia eta Karrokako ibia, orkorik gabe mantendu zituzten, zerga batzuen truke.

Animaliekin oso harreman ona zuten, eta ez zuten okelarik jaten. Eraztunaren Gerraren ondoren, Beornidarrei eta oihanetako gizakiei, Oihan Beltzaren erdialdea eman zieten.

Tolkienen liburuetan aipatzen diren beornidar bakarrak, Beorn eta Grimbeorn dira.

## Kanpo estekak
Beorn

**Beorn**, Tolkienen legendariumean eta Hobbita eleberrian agertzen den pertsonaia bat da. Forma aldakorreko (edo, literalki, larru aldakorreko) gizaki bat da, hartz beltz handi baten itxura har zezakeena. Nahi zuenean hartz bihurtzeko ahalmenaz gain, Beornek, animaliekin hitz egiteko gaitasuna ere bazuen. Beornidarren kapitaina zen, eta Tolkienen legendariumean agertzen den arraza horretako pertsonaia bakarra.

Oihan Iluna eta Mendi Lainotsuen artean zegoen harizti batean bizi zen, Karrokatik gertu, zurezko etxe handi batean. Behiak, zaldiak eta erleak hazten zituen, eta ezti kremaz elikatzen zen. Berebizi gorrotatzen zituen orkoak, eta, orohar, ezezagun guztietaz mesfidati zen, baina, hala ere, bihotz onekoa zen, Hobbita eleberrian, Gandalfek, Bilbo Zorrozabal eta nanoak hartzea lortu baitzuen. Beornek, Thorin eta honen lagunak elikatu eta babestu zituen, hauek, arranoek, wargengandik salbatuak izan ondoren, Mendi Lainotsuen ekialdeko atetik irten ondoren. Bere etxean ostatu eman zien, baita armak eta janaria ere.

Beranduago, paper garrantzitsua izan zuen Bost Armaden guduan lortutako garaipenean. Gudu horretan, Beorn hartz bihurtuta agertu zen, Thorin salbatu zuen eta Bolgo hil zuen. Gudua amaitu zenean, Gandalfek eta Bilbok, denbora bat eman zuten bere etxean, Eskualdera itzuli aurretik. Mendi Lainotsuen eta Oihan Ilunaren artean zegoen eremu zabal bat gobernatu zuen. Seme bakarra izan zuen: Grimbeorn

## Kanpo estekak
Meri...

**Meri...**, Egiptoko X. dinastiako faraoi baten izenaren hasiera da, K.a. 2090 inguruan gobernatu zuena, historialariek, Egiptoko lehen tarteko aroa deitzen duten garaian.

Errege honek, Herakleopolis Magnatik gobernatzen zuen, baina herrialdearen zati bat baino ez zuen kontrolatzen eta dinastia etsaia zen Egiptoko XI. dinastiako agintarien aurka borrokatu behar izan zuen, euren egoitza Goi Egiptoko Tebasen zutena.

Bere izena ez da Abidoseko Errege Zerrendan agertzen, ezta Saqqarakoan ere. Sexto Julio Afrikanok eta Eusebio Zesareakoak ere ez dute aipatzen. Bere titulaturako Tronu izena duen txatal bat, Turineko Errege Kanonean dagoena, 5.x erregistroan, berari buruz geratu den gauza bakarra da.
Futuna Plaka

thumb|500px|Futuna Plakaren mapa
**Futuna Plaka** mikroplaka tektoniko bat da. Bere hedadura, 0,00079 estereorradianekoa da. Orohar, Pazifiko Plakarekin lotua dago.

Ozeano Barearen mendebaldean dago eta Wallis eta Futuna uharteak hartzen ditu.

Futuna Plakak, Niuafo'ou Plaka, Pazifiko Plaka eta Australiar Plaka ditu mugakide.

Futuna Plaka, milioi bat urteko 4,848ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 10º 16' hego latitudean eta 178º 31' mendebal longitudean kokatutako polo baten arabera.

## Kanpo estekak
ISO irudi

**ISO irudia** disko trinko, alegia CD edo DVD batean informazioa gordetzen duen fitxategia da. Fitxategi hauek irakurtzeko soilik atributua dute eta gehien bat interneten erabiltzen dira sistema eragileak banatzeko; batez ere Linuxen distribuzioak. Behin fitxategia jaitsita diskoak grabatzeko aplikazioak fitxategi horren informazioarekin diskoa osatuko du. Zenbait aplikaziok, hala nola DAEMON Tools edo IsoDiskek, ISO fitxategietan oinarriturik unitate birtualak osatzen ahal dituzte.

## Kanpo estekak
Malthusen hondamendia

**Malthusen hondamendia**, nekazal ekoizpenak, biztanleriaren haztea jasan ezin dezakeenean, biziraupen ekonomiarako itzulera da.

## Malthusen teoria 
1798an, Thomas Malthusek, Biztanleria printzipioari buruzko entsegua argitaratu zuen. Bertan, biztanleria, janari hornikuntza baino azkarrago haziko zela iragarri zuen. Biztanleria, progresio geometrikoan hazten dela azaldu zuen, janari hornikuntza, soilik progresio aritmetikoan haz daitekeen bitartean (hau, baliabide oinarrien estimazioaren prozesu zaila sinplifikatzeko eredutze bat izan zen, eta garaiko egoera teknologikoan muga bezala zerbituko zuen hipotesi baikor bezala aukeratu zuen). Biztanleriarentzako adina janari ez zegoenean, hondamendi bat gertatuko zela iragarri zuen (jada gertatzen zena, hazkuntza demografikoaren mugatzea bere gehienezko ahalmenaren azpitik, hau da, biztanleria, 10 eta 15 urte bitartean bikoiztea, gaur egun Afrikaren kasuan bezala, miseriaren bidez, baina, berak azaltzen duen bezala, biztanleria 25 urtean bikoiztearen hazkuntza muga librea aukeratzen du, estimazio kontserbatzailea, hurbiltzearen baliogarritasuna mantentzeko). Malthusek, hondamendi hau, soilik, kontrazepzio, abortu eta antzeko moduen bidez eragotziko zela teorizatu zuen (berak zioen bezala, biztanleriaren hazkuntza, neurri moral, bizio eta miseriagatik mugatua geratzen da, bizioa, miseriaren adartzat hartzen zuen, baina ezberdintasuna adierazteko mantentzen zuen, ez da klerigoa zela ahaztu behar).

## Biztanleriaren printzipioaren saiakera, 1798 
## Hondamendiaren gertaera eza 
Munduko biztanleriaren hazkuntza, oraingoz, Malthusek iragarri bezala, geometrikoa izan da. Hondamendia, janari hornikuntza, gutxi gora-behera modu geometrikoan hazi delako ez da gertatu. Hau, nekazal teknologian eginiko aurrerapen berriek, bereziki XX. mende amaierako iraultza berdeak, nekazaritzarako erabiltzen diren lurren eraginkortasuna gehitu dutelako gertatu da. Kontrazepzioak eta abortuak ere, gorantz egin dute, eta hiriguneen tamaina, handitu egin da Malthusen garaitik. Nazio Batuen Erakundeak, munduko biztanleria, bere kabuz jaitsiko dela iragarri du XXI. mendearen amaieran, eta hondamendia ekidingo da.

Baina, beste baliabide batzuk, erregai fosilak eta airearen eta uraren kalitatea kasu ere, tartean egon daitezke, eta, "hondamendi" horrek, berez janariarekin zerikusirik ez duen kutsua har lezake.

## Malthusen teoriaren eragina 
Malthusen teoriak eragin handia izan zuen geroago. Adibidez Charles Darwinentzat baliagarria izan zen eboluzioaren teoria sortzeko.

## Kanpo estekak
Wubi

**Wubi** (Windows-based Ubuntu Installer) Ubuntu Windowsen gainean instalatzen duen programa exekutagarria. Behin instalatuta ekipoak abiatze duala izango du; ekipoa abiatzean erabakiko dugu Windows edo Ubuntu erabili saio horretan. Ez da partiziorik sortu behar.

## Kanpo estekak
Korrelazio koefiziente tetrakoriko

**Korrelazio koefiziente tetrakorikoa**, bi aldagai dikotomikoen arteko korrelazioa neurtzeko koefizientea da, bi aldagai dikotomikoak era ezkutu edo sorrean banaketa normalaren araberakoak direla pentsatzen delarik. Karl Pearson estatistikariak asmatu zuen 1901. urtean. Korrelazio tetrakorikoa korrelazio polikorikoaren kasu berezia da, non bi aldagaiak ordinalak diren. Psikometrian erabili ohi da, aldagaiak era kuantitatiboan neurtzeko zailtasuna dela eta, askotan elementuak edo banakoak bi sailetan banatzen direlako (adibidez, azterketa bat gainditu edo ez gainditu, test edo estimulu baten aurrean erantzuna positiboa edo negatiboa izan den). Ez da erabili behar aldagaiak berez dikotomikoak direnean (adibidez, sexua).

Bi aldagai dikotomikoen arteko korrelazioa edo asoziazioa aztertzeko beste teknika batzuk badaude, phi koefizientea esaterako, baina hauek korrelazioa sistematikoki gutxietsi egiten dutela frogatu izan da. Korrelazio koefiziente tetrakorikoa korrelazio maila zehatzagoa ematen saiatzen da, aldagai dikotomikoen ezkutuan banaketa normalaren araberakoak diren bi aldagai kuantitatibo daudela pentsatuz betiere.

## Kalkulua 
Kalkulurako 2x2 kontingentzia taula batetik abiatzen da:

Korrelazio koefiziente tetrakorikoa zehatz kalkulatzea ez da erraza, ez eta erosoa ere. Hau dela eta, korrelazio koefiziente tetrakorikorako hurbilketak proposatu dira. Horietako bat hau da:

::r_\text{tet}=\cos\Bigg(\frac{\pi}{1+\sqrt{\frac{ad}{bc}}}\Bigg)

Pearsonen korrelazio koefiziente lineala bezala interpretatzen da (izan ere, korrelazio tetrakorikoa Pearsonen koefizientearen zenbatespen bat besterik ez baita): negatiboa denean korrelazioa negatiboa izango da (hau da, aldagai batean 0 izateak beste aldagaian 1 izateko joera dakar eta alderantziz) eta positiboa denean, korrelazio positiboa izango da (hau da, aldagai batean 0 izateak beste aldagaian ere 0 izateko joera dakar, eta berdin 1 kategoriarekin). Sendotasunari buruz, eskuarki balio absolutuan 0.7tik gorako balioek korrelazio sendoa erakusten du, inferentzia azterketa gorabehera.

## Kanpo estekak
Michael Ballack

**Michael Ballack**, (Görlitz, Saxonia, 1976ko irailaren 26a - ) alemaniar futbolari ohia da.

## Kanpo estekak 
*  Michael Ballacken webgunea.
Belar

thumb|350px|**Belarra**
**Belarra** landare zurtoin-biguna da. *Belarkia* edo **landare belarkara** belar-itxura eta batik bat ligninarik gabeko landarea da. Orokorrean estaldura dentso, labur eta oso bat eratzen dute. Zelai eta belardietan erabiltzen dira modu apaingarrian eta hainbat kirol egiteko zelaietan ere.

Belarrak urtekariak, biurtekariak edo bizikorrak izan daitezke. Urtekariak guztiz hiltzen dira garapen garaia amaitzean, edo loratu eta fruitua eman dutenean. Hazitik hazten dira berriro. Biurtekari eta bizikorren zurtoina, garapen garaia amaitzean hil daiteke, baina beste zati batzuek iraun dezakete lurretik hurbil edo azpian (biurtekariak hurrengo garapen garaia arte, loratu eta fruitua eman ondoren hiltzeko). Garapen berria bizirik dauden zatietatik hasten da, horien artean sustraiak, kaudizea (lur mailako zurtoinaren zabalunea) edo lurrazpiko zurtoinak (erraboilak, estoloiak, errizomak eta tuberkuluak). Belarkara biurtekariak dira azenarioa eta pastinaka. Bizikorrak dira patata, menda, garo gehienak eta Poaceae gehienak.

Landare belarkara batzuk nahiko handiak izan daitezke, hala nola *Musa* generoa, bananondo landarearena.

## Espezieak 
Espezie arruntenak hauek dira:

* Klima hotz eta hezeetan:
** *Agrostis stolonifera*
** *Agrostis tenuis*
** *Festuca arundinaceae*
** *Festuca rubra*
** *Lolium perenne*
** *Poa nemoralis*
** *Poa pratensis*
** *Poa trivialis*
* Klima lehor eta azpitropikaletan
** *Cynodon dactylon*
** *Paspalum notatum*
** *Pennisetum clandestinum*
** *Zoysia japonica*
** *Axonopus compressus*

Askotan belar izenarekin beste hainbat espezie ere izendatzen dira, eta marihuana deitzeko ere erabiltzen da lagunartean.

## Ikus, gainera 
* Larre
* Sendabelar
* Belar artifizial
* Itsas belar
* Belar ondu
* Usain-belar

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erix

Greziar mitologian, **Erix** edo **Erize** (antzinako grezieraz Ἔρυξ Eryx), Butesen (edo Poseidon jainkoarena egilearen arabera) eta Afrodita jainkosaren semea, Siziliako elimoen erregea izan zen. Bere berebiziko indarraz eta boxealari bezala zuen ospeaz ziur, bere aurrean aurkezten zirenak desafiatzen zituen eta garaitutakoak hiltzen zituen. Heraklesen aurka indarrak neurtzen ere ausartu zen, une horretan Siziliatik zebilena Gerionen behiak eramaten, bere hamabi lanetako batean. Alde batetik, Zeusen semearen aldra, eta, bestetik, Erixen erresuma apustu egin zuten, nork hain ez pareko eskaintza onartu zuen, Heraklesek, behi eta idiekin batera, hilezkortasunaren itxaropena galduko zuela jakin zuenean, baina Erixek galdu egin zuen, eta bere ama Afroditari eskainitako tenpluan lurperatua izan zen, izena eman zion mendian (Erice herrian, Sizilian). Heraklesek, erresuma, bertako biztanleei utzi zien, bere ondorengoetako bat (heraklidak) berataz jabetzeko etorriko zela esanez.

## Kanpo estekak
Gizarte Ikerketarako Talde Eragilea

**IPES, Gizarte Ikerketarako Talde Eragilea** (aurretik **GITE-IPES** siglaz ere ezaguna), Euskal Herriko elkarte bat da. 1977. urtean jaio zen, herri mugimenduari zuzentzen zaion formakuntzarako tresna gisa.

Hainbat gairi buruzko ikastaro, zinemaldi eta hitzaldi antolatzen ditu, Euskal Herriko eta mundu mailako aritu zein adituekin, tartean Mario Benedetti edota Angela Davis. Jorratutako gaien inguruan: Euskla Herriko Historia, ekonomia, nazionalismoa, sozialismoa, feminismoa, hezkuntza, espetxea, borroka armatuak... Julio Araluze beka ere eskeini izan du eta helduentzako doako euskara ikastaroak antolatzen ditu, hots, Gaueskolak.

Egun, lau dira mantentzen dituen lan-ildoak: kartzela-kalera, justizia transformatioaren inguruko hausnarketa eta lanekin; euskal aniztasuna, hainbat agente eta instituzioekin aniztasunaren aldeko iniziatibak bultzatuz; ezker pentsamendua, pentsamendua kritikoaren lanketarekin; eta Euskal Herriko historia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  IPES, Gizarte Ikerketarako Talde Eragilea-ren webgunea.
Se...ra Kheti

**Se...ra Kheti**, Egiptoko X. dinastiako faraoi baten izenaren zati bat da, K.a. 2080 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroa deritzon garaian.

Errege honek, Herakleopolis Magnatik gobernatzen zuen, baina herrialdearen zati bat baino ez zuen kontrolatzen eta dinastia etsaia zen Egiptoko XI. dinastiako agintarien aurka borrokatu behar izan zuen, euren egoitza Goi Egiptoko Tebasen zutena.

Bere izena ez da Abidoseko Errege Zerrendan agertzen, ezta Saqqarakoan ere. Sexto Julio Afrikanok eta Eusebio Zesareakoak ere ez dute aipatzen. Bere titulaturako Tronu izena duen txatal bat, Turineko Errege Kanonean dagoena, 5.x erregistroan, berari buruz geratu den gauza bakarra da.
Dipolo magnetiko

**Dipolo magnetikoa** zirkuitu batek eratutako eremura, zirkuiturako distantzia, zirkuitua bera baino handiagoa denean egiten den hurbilketa bat da.

## Momentu dipolar magnetikoa 
C zirkuitu batetik I korronte bat igarotzen bada, honela definitzen da momentu dipolar magnetikoa:

:\vec m = \frac{1}{2} I \oint_{C}\vec r \times \,d\vec r

Zirkuitua laua baldin bada, orduan hau egin beharko da:

:\vec m = \frac{1}{2} I \oint_{C}\vec r \times \,d\vec r = I S \hat n

non S, bere ertza C den azalera lauaren area den.

## Dipolo batek eratutako eremu magnetikoa 
Zirkuitu honek eratutako potentzial magnetiko dipolarra, honela definitzen da:

:\vec A (\vec r) = \frac{\mu\ \vec m \times (\vec r - \vec r ')}{4 \pi\ \left \Vert \vec r - \vec r ' \right \|^3}

eta eremu magnetiko dipolarra, hau izango da:

:\vec B (\vec r) = \nabla \times \vec A (\vec r) = -\mu\ 	\nabla \times \frac {\vec m \times (\vec r - \vec r ')}{4 \pi\ \left \Vert \vec r - \vec r ' \right \|^3} 

## Kanpo estekak
Indukzio magnetiko

**Indukzio magnetikoa** edo **fluxu magnetiko dentsitatea** **B** ikurra duena, fluxuaren norantzan, sekzio normal baten area unitateko fluxu magnetikoa da. Egungo testuren batzuetan, eremu magnetiko dentsitatea izena jasotzen du, benetako eremua baita.

Dentsitatearen unitatea Nazioarteko Unitate Sisteman, tesla da.

Honek ematen du:
\vec B=\frac{\mu_0}{4\pi}\frac{(q\vec v)\times \hat u_r}{r^2}

non B, kargaren r distantzia batetara v abiaduran mugitzen den q karga batek eratutako fluxu magnetikoaren dentsitatea den, eta ur, B neurtzen den puntuarekin (r puntua) karga lotzen duen bektore bateratzailea den.

edo beste honek:
\vec B=\frac{\mu_0}{4\pi}\oint\frac{(I d\vec l)\times \hat u_r}{r^2}

non B, r distantzia batetara I korronte bat igarotzen den gidari batek eratutako fluxu magnetiko dentsitatea den.

Definizio honen formula, Biot-Savarten legea deitzen da, eta, magnetismoari dagokionez, elektrostatikan Coulomben legearen baliokidea da, mugitzen ari diren kargetan parte hartzen duten indarrak kalkulatzeko balio baitu.

Indukzio eremua, B edo fluxu magnetiko dentsitatea (hirurak izen baliokideak), funtsezkoagoa da elektromagnetismoan H eremua baino, mugitzen ari diren kargetako indarren arduraduna baita, eta, beraz, Eren baliokide fisikoa da.

## Kanpo estekak
Kimika kuantiko

**Kimika kuantikoa**, mekanika kuantikoa kimikan aplikatzea da.

Kimika kuantikoaren aplikazioetako bat, atomo eta molekulen portaeraren azterketa da, bere propietate optiko, elektriko, magnetiko eta mekanikoei dagokienez, baita bere erreaktibotasuna ere, bere erredox propietateak, etab..., baina materialak ere aztertzen dira, solido hedatuak zein azalerak.

Atomoei buruzko azterketa mekanokuantikoak, kimika eta fisikaren arteko mugatzat jotzen direnez, eta, orohar, kimika kuantikoaren barnean hartzen ez direnez, sarri, kimika kuantikoko lehen kalkulutzat, Walter Heitler eta Fritz London zientzialari alemaniarrek egina jotzen da (Heitler eta London fisikaritzat hartzen diren arren). Heitler eta Londonen metodoa, John C. Slater eta Linus Pauling amerikarrek hobetu zuten, balentzia lotura metodoa bihurtzeko (edo Heitler-London-Slater-Pauling (HLSP)). Metodo honetan, arreta, bereziki, atomo pareen arteko erreakzioetan jartzen da, eta, beraz, atomoen arteko loturen eskema klasikoekin asko lotzen da.

Friedrich Hund eta Robert S. Mullikenek, metodo alternatibo bat garatu zuten, non, elektroiak, molekula osotik deslokalizatutako funtzio matematikoen bidez deskribatzen ziren. Hund-Mullikenen metodoa (edo orbital molekularrena), ez da hain intuiziozkoa kimikarientzat, baina, propietateak iragartzerako orduan, balentzia lotura metodoa baino indartsuagoa dela frogatu denez, birtualki, azken urteetan erabiltzen den bakarra da.

## Arlo interesgarriak 
* Born-Oppenheimerren hurbilketa
* Hartree-Fock metodoa
* Dentsitatearen Funtzionalaren Teoria

## Kimikari kuantikoak 
* Linus Pauling
* John C. Slater
* Friedrich Hund
* Erich Hückel

## Ikus, gainera 
* Konputaziozko kimika
* Peter Atkins

## Kanpo estekak
Friedrich Hund

**Friedrich Hund** (1896ko otsailaren 4a - 1997ko martxoaren 31) fisikari alemaniarra zen, atomo eta molekulen egiturari buruz egin zuen lanagatik ezaguna.

Matematika, fisika eta geografia ikasi zituen Marburg eta Göttingenen. Honako unibertsitate hauetan ikertu eta fisika teorikoa irakatsi zuen:

* Göttingen (1925)
* Harvard (1926)
* Rostock (1927)
* Kopenhage (1928)
* Leipzig (1929)
* Jena (1946)
* Frankfurt (1951)
* Göttingen berriz (1957)

[thumb|ezkerrera|[Robert Mulliken + Friedrich HundChicago 1929]]
250 artikulu eta zientzia liburu baino gehiago argitaratu zituen, horien artean "Grundbegriffe der Physik" (Fisika funtsak) (1969), "Geschichte der Quantentheorie" (Teoria kuantikoaren historia) (2. edizioa 1975en) eta "Geschichte der physikalischen Begriffe" (Kontzeptu fisikoen historia, 2 liburutan, 2. edizioa 1978an).

Kimika kuantikoan, Hunden araua ezagutzen da, mailarik gorenean, energia bera duten orbital atomikoak daudenean, parekatu gabeko elektroien espinaren lerrokadura, ferromagnetikoa dela adierazten duena. Honekin, dioxigenoaren eta trantsiziozko metal askoren katioien paramagnetismoa azaltzen da.

Hunden gehienezko aniztasunaren printzipioa: Energia bereko orbitaletan, elektroiak, banan banan sartzen dira espin bereko orbital bakoitzean. Erdi beteta egotera iristen denean, berehala hasten da kontrako espinen parekatzea.
Hunden araua

**Hunden araua**, Friedrich Hundek igortze espektro atomikoen azterketan lortutako arau enpiriko bat da, eta honako hau dio:

Izen hau, Hunden **gehienezeko aniztasunaren araua**ri ere ematen zaio.

Hunden araua ulertzeko, azpigeruza batetako orbital guztietan, gutxienez elektroi bat egon behar duela jakin behar da, bigarren bat eman aurretik. Hau da, orbital guztiek beteak egon behar dute, eta elektroi guztiak paraleloan, orbital batek bigarren elektroi bat lortu aurretik. Eta, orbital batek, bigarren elektroi bat lortzen duenean, honek, lehenengoarekin parekatu gabe egon behar du (kontrako espinak edo antiparaleloak). Adibidez:

:3 elektroi 2p orbitalean; px1 py1 pz1 (vs) px2 py1 pz0
:(px2 py1 pz0 = px0 py1 pz2 = px1 py0 pz2= px2 py0 pz1=....)

Honela, elektroiak atomo batean, progresiboki emanak dira, konfigurazio ordenatu bat erabiliz, baldintza energetiko egonkorrenak hartzeko. Aufbauren printzipioak, orbitalak, Hunden araua betez betetzeko arauak azaltzen ditu.

## Kanpo estekak
Orbita

[thumb|200px|[Masa-zentro baten inguruan orbitan dauden bi objektu.]]
**Orbita** fisikan objektu batek beste baten inguruan eginiko ibilbidea da, betiere grabitate indarra bezalako indar zentripetu baten eraginpean dagoela.

## Historia 
Johannes Kepler izan zen orbitak matematikaren bitartez aztertu zuen lehen zientzialaria eta lortutako emaitzak bere planeten mugimenduen 3 legeetan azaldu zituen. Lehendabizi, eguzki-sistemako planeten orbitak eliptikoak zirela aurkitu zuen eta ez zirkularrak, lehen arte pentsatzen zuten bezala. Bigarrenik, orbitaren abiadura ez dela konstantea eta honek planetaren eta Eguzkiaren arteko distantziarekiko menpekotasuna duela esan zuen. Hirugarrenik eta azkenik, eguzkiaren inguruan orbitatzen duten planeten artean erlazio unibertsala aurkitu zuen. Planetak orbita osatzeko behar duen periodoaren karratua, Eguzkirako batez besteko distantziaren kuboarekiko proportzionala da.

Isaac Newtonek frogatu zuen Keplerren legeak bere grabitatearen-teoriaren ondorioak zirela.

## Orbita motak 
* Orbita zirkularra
* Orbita ekliptikoa
* Orbita eliptikoa
** Orbita oso eliptikoa
* Orbita inklinatua
* Orbita geoestazionarioa

## Kanpo estekak
ARENA

**ARENA** edo **Alianza Republicana Nacionalista** El Salvadorreko alderdi politiko kontserbadore eta neoliberala da, 1980ko hamarkadan herrialdeko armadaren inguruneak (*"escuadrones de la muerte"* zirenak tartean) eta FMLNri erantzunez sortutakoa, El Salvadorreko Gerra Zibilaren garaietan.

Gerra amaiatu ondoren, alderdi honek hauteskunde guztiak irabazi ditu eta 20 urteko agintaldia mantendu izan du 2009 arte, FMLNk lehenengo aldiz irabazi zuen arte.

Gaur egungo presidentea Rodrigo Ávila da, 2009ko hauteskundeetan galtzailea izan zena. Bestela, alderdiak San Salvador hiriburuan egoitza nagusia dauka.

## El Salvadorreko presidenteak 
Hauexek dira orain arte alderdiak eduki dituen herrialdeko lau presidenteak:

# Alfredo Cristiani (1989-1994).
# Armando Calderón Sol (1994-1999).
# Francisco Flores (1999-2004).
# Elías Antonio Saca González (2004-2009).

## Kanpo estekak 
* ARENAren webgunea
E=MC² (diskoa)

**E=MC^2** Mariah Carey Pop/R&B abeslariaren hamaikagarren diskoa da, 2008ko apirilaren 15ean argitaratua. Billboard200 sailkapeneko lehen postuan jarri zen, argitaratu zen lehen astean 463.000 ale saldu baitzituen, Careyk ordu arteko bere 18 urteko karrera musikalean izandako lehen asteko salmentarik handienak. Careyk lehen postuan izandako seigarren albuma izan zen.

Disko honetako lehen singlea *Touch my body* izan zen, eta Billboard Hot100 sailkapeneko lehen postua hartu zuen, bere karrera osoko hemezortzigarrena izanik. Horrenbestez, Carey da lehen postuan izandako single gehien izan dituen bakarlaria musikaren historian. Hona hemen, zehazki, Billboard Hot100 sailkapeneko lehen postu kopuruak:

# The Beatles (20 single lehen postuan)
# Mariah Carey (18 single lehen postuan)
# Elvis Presley (17 single lehen postuan)
# Madonna (12 single lehen postuan)

## Kanpo estekak
Universidad Centroamericana

**Universidad Centroamericana** (UCA) "José Simeón Cañas" El Salvadorko unibertsitate zentro bat da, Jesusen Lagundiak sortua.

Askapenaren Teologiaren seaska izan da, eta giza eskubideen alde eta sozialki konprometitutako jendea buruan egon da sorreratik. Izan ere, 1979an Ignacio Ellacuria bizkaitarra errektore izendatu zuten, eta herrialdearen sektore pobreen aldeko konpromisoa berretsi zuen. Hurrengo urtean El Salvadorreko Gerra Zibila piztu zen, eta bere eta zentroaren aurkako mehatxuak jaso behar izan zituzten. Hamar urte geroago, azkenean, soldaduak zentroan sartu eta errektorea erail zuen beste 5 jesuitekin batera, nazioartean oihartzun handia edukiz.

## Fakultateak 
Hiru fakultate gune nagusitan banatzen da: Giza Zientziak, Enpresa eta Ekonomia Zientziak eta Ingeniaritza-Arkitektura.

## Kanpo estekak 
* UCAren webgunea
Pistoi

thumb|175px|Pistoi baten abiadura, posizio eta azelerazio grafikak, R (birabarkiaren besoa) eta L (bielaren luzera)ren erlazio ezberdinen arabera.
thumb|175px|Pistoi baten argazkia bere behekaldeko zatitik. Bielaren ardatza hartzen duten segmentu eta zuloak ikus daitezke.
**Pistoia**, barne-errekuntzako motor baten oinarrizko elementuetako bat da.

Zilindro baten hormen barnera, segmentu edo eraztun deituriko uztai malgu batzuen bidez egokitzen den enbolo bat da. Mugimendu alternatibo bat egiten du, zilindroa betetzen duen fluidoa bere presio eta bolumena aldatzera behartuz edo fluidoaren presio eta bolumen aldaketa mugimendu bihurtuz.

Biela eta birabarkiaren artikulazioaren bidez, bere mugimendu alternatiboa, azken honetan, birakari bihurtzen da.

Ponpa, konpresore eta motoreen zati izan daiteke. Ohi, aluminiozko aleazioaz egiten dira.

## Kanpo estekak
Balbula biratzaile

220px|thumb|eskuinera|Balbula biratzaile bateko aire fluxua posizio bietan.
[220px|thumb|eskuinera|[Tronpa (musika tresna)|Tronpa bateko balbula biratzailea.]]

**Balbula biratzaileak** edo **zilindroak**, metalezko haize musika tresnetan, pistoien funtzioa egiten duten gailuak dira, baina mekanismo ezberdin batekin.

## Zilindroen funtzioa 
Balbulen funtzioa, pistoien berbera da, baina espazio gutxiago hartuz. Gainera, ez dira pistoiak bezala trabatzen, bere erabilera errazten duena. Balbula biratzaileen adibideak, tronpatan edo tuba batzuetan ikus daitezkeenak dira, beste musika tresna batzuetan, tronpeta edo eufonioetan kasu, ohi pistoiak izaten dituztenak, oso ez ohiko sistema izaten den arren.

## Kanpo estekak
Öræfajökull

**Öræfajökull**, Islandia hego-ekialdean dagoen izotzez estalitako 2109,6 metroko garaierako sumendi bat da. Herrialdeko sumendi aktiborik garaiena da, eta, ipar-mendebaldean, Hvannadalshnjukur du, Islandiako mendirik garaiena. Geografikoki, Öræfajökull, Vatnajökull glaziarraren zatitzat hartzen da, eta glaziarrak estalitako eremua, Skaftafell Parke Nazionalaren barnean dago.

Sumendiak, garai historikoetan eztanda egin du. 1362an, sumendiak eztanda egin zuen, piroklasto ugari jaurtiz. Litla-Hérað barrutia, uholdeek, eta honen ondoren iritsi ziren piroklastoek suntsitu zuten. 40 urte baino gehiago igaro ziren, gunea, berriz populatua eta Öræfi bezala ezagutua izan arte. Izenak, literalki "porturik gabeko gunea" esan nahi du, baina, islandieraz, "basamortu" zentzuan hartua. 1727ko abuztuan gertatu zen eztanda txikiago batek, hiru biktima eragin zituen, eztanda horrek eragindako uholdeen ondorioz.

## Kanpo estekak