Gerra krimenak Israel-Palestina gatazkan (2023az geroztik)

Artikulu honen gaia **Israel-Palestina gatazkan 2023. urteaz geroztik egindako gerra krimenak** dira. Gerra horretan, bi alde nagusiek, Israelek eta palestinar erakundeek, elkarri leporatu diote gerra krimenak egitea. Hala ere, intentsitate eta luzera aldetik, nabarmen ugariago dira Israel egiletzat eta palestinarrak biktimatzat dituzten krimenen frogak; hainbesteraino, non Israel Gazan genozidioa egiten ari dela jotzen den. Bi ataletan banatzen dira era horretako krimenak: batetik, Hamas eta palestinar erakunde politiko militarrek Gazatik urriaren 7an egin erasoak eta bahituen gaineko giza eskubideen urraketak; eta, bestetik, geroztiko urteetan Israelen indar armatu eta buruzagiek palestinarren eta gatibuen aurka eragindakoak. Erregistratu diren gerra krimenak nazioarteko zuzenbidearen arabera tipifikatu dira.  

Zibilen hilketa indiskriminatua horietako bat da, bai eta ikastetxeei eta ospitaleei eraso egitea ere. Palestinako Defentsa Zibileko bozeramaile Mahmud Basalek nabarmendu zuenez, «horrelako sarraskirik ez da izan gure historian. Aurreko gerretan triskantzak izan ditugu, baina hau genozidio baten parekoa da». Urriaren erdialdean, NBEk adierazi zuen Gazakoa «inoiz ez bezalako giza hondamendia» zela.   

Gazako inbasioak iraun bitartean, Israelen ekintza militarrak, Zerrenda horretan suntsipena zabaldu ez ezik, 39.000 pertsonatik gora hil ditu positiboki, Gazan ez ezik Zisjordanian, eta hamar milaka zauritu eragin. Haatik, 2024ko uztailean, ikerketa batek «kalkulu zuhurrean» jada 200.000 palestinar inguru hil zirela estimatu zuen. Biztanleriaren gosetea eta egarria gerra arma gisa erabiltzea leporatu zaio Israeli, laguntza humanitarioa ere ukatu baitu. Israeldar hilak, berriz, milatik gora direla kalkulatu da.  

2024ko maiatzean, erabaki sendo bat hartzea lau hilabetean atzeratu ondoren, Nazioarteko Justizia Auzitegiak Benjamin Netanyahu lehen ministroa eta Israelgo beste agintari batzuk atxilotzeko agindu zuen, genozidioa, gizateriaren aurkako krimena eta beste gerra delitu larri batzuk leporatuta. Hamasko zenbait arduradun ere atxilotzeko ere manatu zuen. Halaber, Rafahko Israelen ofentsiba geldiarazteko agindu zuen, eta Auzitegiaren kontrako askotariko erreakzioak piztu ziren horregatik, Israel, Hamas, AEB eta Mendebaldeko zenbait potentziarena bereziki. Salatu eta ikerketa bidez berretsi zenez, Israelek eta Mendebaldeko potentzia batzuek presio larriak egin zizkieten Auzitegiko kideei, Israelen kontrako erabakirik ez hartzeko.  

## Gosetea eta egarria gerra arma gisa 
Urriaren 7ko erasoak gertatu eta egun batzuetara, Benjamin Netanyahu Israelgo lehen ministroak Gazari setio gogor bat iragarri zuen, erabateko blokeoa, lurraldeari eta bertako herritarrei janari, ur, elektrizitate eta gas hornidura moztuz. Abenduaren hasieran, Michael Fakhri Gazari buruzko NBEren kontalari bereziak, herritarren janaria eskuratzeko ezintasunari loturik, «genozidio» deitu zion gertatzen ari zenari, gogora ekarriz Gazako palestinar guztiak gosetea jasaten ari direla. 2024ko martxoaren 12an, Josep Borrell EBren Atzerri Arazoetako arduradun nagusiak NBEren Segurtasun Kontseiluan adierazi zuen Israel gosetea erabiltzen ari zela «gerra arma» gisa.

Israelek ezarritako setioaren ondorioz, elikagaiak nabarmen urritu ziren. Giza Eskubideen Euro Mediterraneoko Taldeak, besteak beste, herritarrekin gosete gerra egitea leporatu zion Israeli. Berdin egin zuen Human Rights Watchek, «gerra krimen nazkagarria», adierazi zutenez. UNICEFek abenduan adierazi zuen Gaza haur batentzako munduko leku arriskugarriena zela. Martxoaren 1ean zabaldu zen Israelgo militarrek 104 palestinar baino gehiago hil zituztela, eta 280 zauritu utzi, laguntza humanitarioko kamioien inguruko jendetzaren kontra tiro egitean, eta antzeko jokaera izan zuten lehenago ere. Boluntario humanitarioen kontra ere jo zuten, hala NBEren UNRWAkoak (154) Beit Lahiako Kamal Adwan Ospitaleko israeldar armadaren setioaren ondoren, ospitale barnean geratu ziren inkubagailuetako umeak, janaririk eta urik gabe utzi ziren. 

2024ko apirilaren hasieran zabaldu zenez, CIF txostenak ondorioztatu zuen gosetea berehalakoa zela Gaza iparraldean eta biztanleria ia osoa muturreko gosetea bizi zuela. Une horretan Oxfam Intermon erakundeak salatu zuenez, urtarriletik Gaza iparraldean pertsonako eta eguneko 245 gramorekin bizi ziren bertako biztanleak: beharrezkoaren % 12. Uztailaren hondarrean jakinarazi zenez, Israelgo Armadak Rafahko ur erreserbak suntsitu zituen, milioitik gora palestinarri zerbitzua ematen ziena. Ordurako, urritik, % 94 jaitsi zuen Israelek ur hornidura Gazan. Ura eragoztea gerra krimena da nazioarteko legearen arabera.

## Biztanleria lekualdatzea 
Jan Egeland diplomazialariak eta Osloko bake akordioen eragileetako batek, gerra Gazako herritarrez ari zela, estu hartu zuen Israel, eta gerra krimentzat jo zuen populazio jakin bat mugiaraztea, Genevako Konbentzioen arabera. Nazioarteko gizalegeak (lege humanitarioak) debekatu egiten du zibilak behartuki lekualdatzea, salbu eta haien segurtasunerako edo ezinbesteko arrazoi militarrak daudenean; haren arabera, herritarrei utzi egin beharko litzaieke etxera itzultzen gatazka armatua bukatu denean.

Human Right's Watch erakundeak azaldu bezala, urriaren 13an, Israelgo agintariek agindu zuten Gaza iparraldeko milioitik gora herritarrek beren etxeak uzteko. Bada, bi hilabete geroago, ia 1,9 milioi pertsona, Gazako biztanleriaren ehuneko 85, lekualdatu egin ziren ihesi, ia erdia Rafah barruan pilaturik. Gerra aurretik, hiri horrek 280,000 biztanle zituen. Aldiz, ekainaren erdialderako, horietatik soilik 65.000 gelditzen ziren Rafahn, gehienek Al-Mawasira ihes egin baitzuten, Israelek «eremu seguru» izendatua.

## Biztanleria zibilaren hilketak 
Luis Moreno Ocampo Nazioarteko Zigor Auzitegiko fiskal ohiak genozidiotzat jo zuen biztanleria zibilaren gaineko bonbardaketa, genozidioa prebenitzeko obligazioa nabarmendu du, baita gerra honen zentzugabekeria ere. Abenduaren 9an, Human Rights Watchek Gazako «sarraskia eta krimenak» babestea leporatu zion AEBri, NBEn su eten bat eskatzeko proposamen bati betoa jarri ondoren. Gerra krimenen harira, albiste faltsuak tartekatu dira, askotan egiazkoekin batera. Urriaren 7ko erasoen harira, ugari zabaldu ziren Israelgo eta Mendebaldeko hedabideetan 40 ume israeldarri burua moztu zitzaielako albisteak, Joe Biden presidenteak berak benetakotzat hartuak. Bertaratutako kanpoko kazetariek, ordea, informazio hori gezurtatu zuten, Declassified UKren arabera. Astebete horretan, ordea, 2.000tik gora palestinar hil ziren Israelen aire erasoetan, 700 haurrak.

Abenduaren 16an, Israelen kontrako akusazio gehiago agertu ziren, Palestinar Aginte Nazionalak haizatuak, lekukoen, pertsonal medikoaren eta kazetarien baieztapenetan eta material grafikoan oinarrituz: israeldar militarrek aterpetuak, zaurituak eta pazienteak bizirik lurperatu bide zituzten Beit Lahia-ko Kamal Adwan Ospitalean, horretarako hondeamakinak baliatuz. Hori gertatu zen egun batzuk lehenago israeldar militarrek ospitaleari setioa jarri, eraikinaren hegoaldea suntsitu eta barnean zeudenak hotz handiaren erdian kanporatu ondoren. Gazan ziharduten GKE nagusiek adierazi zuten ezinezkoa zela Israelen beren lana egitea. Gazako kanpaina militarra hasi eta sei hilabetera, 200 kooperatzaile baino gehiago hil zituzten Gazan, Mugarik Gabeko Medikuen arabera. Joe Biden AEBko presidenteak Benjamin Netanyahu Israelgo lehen ministroari adierazi zion zibilak eta kooperatzaileak hiltzen utziz gero babestuko zuela Israel. 

2024ko apirilaren 23an, gerra krimenen susmoa berriz azaleratu zen, Gazan ehunka pertsonen hobiratze kolektiboen aztarnak agertzean, esku estekatuak zituzten gorpu biluziak, Israelek aire eta lehorreko erasoz astinduriko ospitaleen inguruetan. Egun gutxiren buruan, 392 hilotz zenbatu ziren, Israel hilketen ikerketa oztopatzen ari zelako akusazioen erdian. Maiatzaren 12an, AEBko estatu idazkari Antony Blinkenek aitortu zuen Israelek, bere Rafahko ofentsiban, ez zuela plan sinesgarririk bertako zibilak babesteko, 1,4 milioi pertsona, eta eten egin zuen Israeli 3.500 bonba helarazteko agindua. Aldiz, egun batzuk geroago, Israelek Rafah inbaditu ahala, AEBk 1.000 milioi dolarreko arma bidalketa onartu zuen Israelentzat. 

2024ko ekainaren 19ko NBEren Giza Eskubideen Bulegoaren txosten batek kezka bizia adierazi zuen egiaztatutzat jotzean bonba astunen erabilera, ustez Israelek ikastetxe, bizileku, merkatu eta errefuxiatu esparruen gainera jaurtiak: GBU31 eta GBU32 bonbek gutxienez 218 hildako eragin zituzten. Era horretan, txostenak zioenez, Israelek «behin eta berriz urratu ditu gerrako legeen oinarrizko printzipioak». Genevako Konbentzioen laugarren puntuaren arabera, ikastetxeak objektu zibilak dira, eta erasoetatik at utzi behar dira. 

Abuztu hasierako Israelen Gaza Hiriko sarraskien ondoren, NBEren kontalari berezi Francesca Albanesek X sare sozialean berretsi egin zuen Israel «genozidioa» egiten ari zela, eta Gaza XXI. mendeko «kontzentrazio esparru lotsagarriena» zela. 2024ko irailean, Munduko Osasun Erakundeak azaldu zuen Gazako gerrako zaurituen laurden batek bizi arteko lesioak jasan zituela, epe luzeko zaintza eta errehabilitazioa eskatzen zutenak; gainera, 3.105 eta 4.050 anputazio eragin omen ziren, baita erredura handien, bizkarrezurreko lesioen eta buruko traumatismoen milaka kasu ere. Abuztuaren hondarrean, Israelgo Armadaren eta kolonoen erasoen erdian, Zisjordanian, Amnistia Internazionalak ohartarazi zuen indar hilgarria izugarri areagotu zela palestinarren kontra, eta israeldar indarrek «legez kontrako hilketen» eskalada bati ekin ziotela, ospitaleetatik sartu-irtetea ere eragotziz. 

## Israel genozidioagatik auzipetua 
 genozidioan laguntzea leporatzen dion protesta]]

### Nazioarteko Justizia Auzitegiko salaketa 
Abenduaren hondarrean, Hego Afrikak genozidio salaketa aurkeztu zuen Israelen kontra NBEren Justizia Auzitegian, eta erreklamatu NBEk berehalako menia agindu zezala. Israelgo Netanyahuk, berriz, desafioz hartu zuen berria, Hagako Auzitegiari zilegitasuna kenduz eta «gaizkiaren ardatzarekin» parekatuz. Urtarrilaren 26an, Nazioarteko Justizia Auzitegi horrek ebatzi zuen "bazitekeela" Israel Genevako Konbentzioa urratzen aritzea eta genozidioa egiten aritzea, baina ez zuen su-etenik agindu. 2024ko maiatzean, Egiptok adierazi zuen formalki bat egingo zuela Hego Afrikarekin Justizia Auzitegiko genozidioaren auzian. 2024ko ekainean, Espainiak, Mexikok, Kolonbiak, Nikaraguak eta Libiak berretsi zuten Hegoafrikak aurkeztutako salaketa. 

2024ko apirilaren 4an, NBEren Giza Eskubideen Kontseiluak ebatzi zuen Israelek ustezko gerra krimenei eta gizateriaren kontrako krimenei buruz erantzun behar zuela; gainera, Israeli arma salmenta geldiaraztera deitzeko ebazpena onartu zuen, gogora ekarriz «genozidioa» egiten ari zitekeela. Jake Sullivan Estatu Batuetako segurtasun nazionaleko aholkulariak, maiatzaren 13an, adierazi zuen ez zutela sinesten Gazan genozidio bat gertatzen ari zenik; aldiz, Israeli deitu zion «gehiago egitera zibil palestinarrak babesteko».

### Nazioarteko Justizia Auzitegiaren ebazpenak 
Egun batzuk geroago, Nazioarteko Justizia Auzitegiko fiskalak eskatu zuen Benjamin Netanyahu, Israelgo Defentsa ministro Yoav Galant eta Hamasko hiru buruzagi atxilotzeko agintzeko. Israeldarrei, gerra eta lesa humanitate krimenak leporatzen zitzaizkien, baita zibilen kontrako «gerra metodotzat» gosetea erabiltzea eta berariaz erailtzea; palestinarrei, berriz, Israelen urriaren 7an ehunka zibil erailtzea eta gutxienez 245 gatibu hartzea. Netanyahuk akusazioak ukatu eta desafiatzaile erantzun zion aginduari; Hamasko buruzagiak «borreroak eta biktimak berdintzea» leporatu zion Auzitegiaren ebazpen horri. 

Maiatzaren 25ean, Hagako Auzitegiak Israeli Rafahko erasoa berehala eteteko, eta Gazako zerrendaren hegoaldean Egiptorekin muga egiten duen pasabidea irekitzeko agindu zion, handik laguntza humanitarioa sar zedin. Nawaf Salam Auzitegiko presidenteak nabarmendu zuen, gainera, Rafahko egoera humanitarioa «ezin okerragoa» zela. Israelgo lehen ministroak eta Kanpo Arazoetako ministroak elkarrekin adierazi zuten Hegoafrikaren genozidio salaketa «faltsua, gaitzesgarria eta nazkagarria» zela. 

Auzitegiko fiskalak salatu zuen epaileek Israelen eta AEBren presioak jasan zituztela beren ebazpena baldintzatzeko, beldurraraztea ere tartean, eta ohartarazi zuen berehala eten behar zituztela. Israelgo Mossadeko buruak Fatu Bensuda Hagako auzitegiko fiskala ere mehatxatu zuen guda krimenen auziagatik, hainbat bilera sekretutan. Estatu sionistako espioiak bederatzi urtez aritu ziren Nazioarteko Zigor Auzitegia «espiatzen, hackeatzen eta kikiltzen saiatzen», Israelen aurkako auziak bertan behera utz zitzan. 2024ko ekainaren hasieran, AEBko Kongresuak proposamen bat onartu zuen Nazioarteko Justizia Auzitegiaren kontrako zigorrak ezarriz, ekonomikoak eta bidaiatzeko visa ukapenak tartean, Israelgo agintariei ezarri atxilotze aginduak zirela eta. Hala ere, AEBko estatu departamentuak adierazi zuen ez zetorrela bat erabaki horrekin.

2024ko azaroaren 22an, Nazioarteko Justizia Auzitegiak Benjamin Netanyahu, Yoav Gallant Israelgo defentsa ministro ohia eta Hamasko Mohamed Diab al Masri atxilotzeko agindua eman zuen, azken hori Abu Deif deituraz ezagunagoa. Fiskaltzaren atxilotzeko agindu eskaera 2024ko maiatzekoa izan zenez, ordutik urriaren 8 arteko epeko krimenak hartu ziren ikergai. Auzitegiaren Atariko Gaien Salak aho batez baztertu zituen Israelek aurkezturiko inpugnazioak, zeinetan ukatu egiten baitzen Justizia Auzitegiak eskumenik izatea Palestinako estatuan, oro har, eta Israelgo herritarrei buruz, zehazki. Netanyahyuk erabakiaren berri izatean adierazi zuenez, «Auzitegiaren erabaki antisemita hau Dreyfusen epaiketa modernoaren parekoa da [Dreyfus frantses armadako kapitain izan zen, 1894an goi traizioagatik kondenatua eta gero absolbitua], eta horrelaxe bukatuko da».

### Kolonizazioari buruzko nazioarteko ebazpena 
thumb|Israelen Zisjordaniako harresiaren zati bat (2010)
Gazako genozidioaren auziarekin aldi berean, areagotu egin zen Israelgo kolonoen hedakuntza Zisjordanian, baita istiluak areagotu ere. NBE Nazio Batuen Erakundearen Batzar Nagusiak 2022ko abenduan eskatu zion Nazioarteko Justizia Auzitegiari iker zezala Palestinako okupazioak zer ondorio juridiko izango lituzkeen Israelentzat. Bada, 2024ko uztailaren 19an, Nazioarteko Justizia Auzitegiak ebatzi zuen Israelen kolonizazio politikek nazioarteko legea urratzen zutela. Auzitegiko presidente Nawaf Salamek esan zuen Israelek «ahalik eta lasterren» utzi behar zituela bertan behera «okupazioa zabaltzeko» jarduera guztiak. Ebazpena ez zen loteslea. 

Nazioarteko Justizia Auzitegiak, zehazki, ebatzi zuen Israelgo Gobernuak Palestinako lurralde okupatuetan abian jarritako «politika kolonialek eta lurralde horietako natura baliabideen esplotazioek» nazioarteko legea urratzen zutela. Erakunde horrek Hagan du egoitza, eta 57 urte atzera begiratu zuen: aztertu zituen 1967tik 2024ra Israelek Jerusalem Ekialdean, Zisjordanian eta Gazako zerrendan abian jarritako neurriak eta politikak. Gainera, NBEk adierazi zuenez, arrazoi irmoak zituen sinesteko biktima batzuek sexu erasoak pairatu zituztela; Hamasek goitik behera ukatu zuen horrelakorik gertatu zenik.

Bestalde, abenduaren hondarrean, *Euro-Med* gobernuz kanpoko erakundeak salatu zuen Israelek atxilo dauzkan 8.000 palestinarren aurkako muturreko gehiegikeriak egin zituela, bortxaketak, torturak eta hilketak tartean. Hala 2023ko azaroan nola 2024ko otsailean, *Amnistia Internazional*ak israeldar indarrek eragindako giza eskubideen urraketa larriak salatu zituzten, «tortura kasu lazgarriak» eta indarkeria hilgarriaren erabilera neurrigabea eta legez kanpokoa. UNRWAk 2024ko martxoaren hasieran salatu zuenez, Israelgo agintariek tratu txarrak eta torturak aplikatu zizkieten beren langileei atxilotu eta giltzapetzean. 

2024ko uztailean, ''B'Tselem* Israelgo giza eskubideen erakundeak ikerketa batean ondorioztatu zuenez, palestinar presoen kontrako sexu abusuak eta torturak sistematikoak, «eguneroko kontua» ziren Israelgo kartzeletan. *Ongi etorri infernura* delako txostenean zabaldu ziren datuok*,* 55 presoren kasuak aztertu ondoren. Abuztuan zabaldu ziren irudi berriek agerian utzi zuten Sde Teiman Israelgo atxiloketa zentroan palestinar preso bat bortxatzen zutela, hamarka palestinar lurrean zetzaten bitartean. Aske geraturiko palestinarrek lekukotza gehiago eman zituzten, eta gizalegez kontrako praktikak agerian utzi: presoak kaioletan eta ia biluzik egotea. Israelgo GKEaren txostenak egiaztatutzat jotzen zuen presoak argirik, janaririk eta edaririk gabe zeuzkatela ziegetan. NBEk ikerketa bat eskatu zuen. Sdei Teiman Negev basamortuan dago, eta Israelek urriaren 7ko erasoen ondoren sortu zuen Gazako gatazkako gatibuentzat; torturak eta tratu txarrak ohikoak dira lekuko ugariren arabera. 

Hilabete geroago, Giza Eskubideen aldeko *Al-Haq* erakunde independente palestinarrak eta gisa bereko palestinar erakundeek salatu zuten Israelgo okupazio indarrak atxiloketa arbitrarioak egiten ari zirela, pertsonak desagerrarazten, gizalegez kontrako tratua erabiltzen, eta torturak praktikatzen palestinarrekin, tartean zela sexu indarkeria atxiloketa eta giltzapetze aldian. Israeldar indarrek Mohammed Arab kazetaria Gazan atxilotu eta Ofer-en espetxeratua zuten, Ramallah aldamenean. Bada, adierazi zuen, han zela, bortxaketak ikusi zituela, uzkitik mangeraren muturra sartzea eta su-itzalgailuaren zurrusta aktibatzea.

## Fosforo zuriaren erabilera 
Nazioarteko zuzenbidearen hausturari buruzko beste akusazio larri bat arma gisa fosforo zuria baliatzea izan da. Israelek substantzia toxiko kiskalgarri hori erabili omen du Gazako herritarren eta Libanoren kontra, bertako zein nazioarteko giza eskubideen aldeko eta bestelako hainbat eragilek salatu dutenez. 2009-2011n, jada Israelek fosforo zuria baliatu zuen Gazako herritarren kontra.

Azaroaren 23rako, Israelek fosforo zuria zerabilten milatik gora artilleria eraso egin zituen Gazako herrigune oso populatuen gainean, nazioarteko arauek debekatzen dutena, Euro-Med Human Rights Monitor giza eskubideen aldeko erakundearen arabera. Zehazki, azaroaren 15ean, Israelgo Armadak fosforo zuriko 300 eraso egin zituen Gaza iparraldeko Beit Lahia hiri jendetsuan 40 minutuko epean.

## Haurren eskubideen urraketa 
Israelek ezarritako setioaren ondorioz, Gazako haurren eritasun tasa % 70ekoa zen gerra baino lehen, baina Israelen bonbardaketen ondorioz % 90 areagotu zen. Urriaren 7az geroztik, milioi erdi adingabek utzi behar izan dituzte euren bizitokiak, Unicef Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Funtsako Ekialde Hurbilerako zuzendari Adele Khoderrek emandako datuen arabera (2023ko abenduaren 9an). Haur horiek «ia edateko urik gabe, jendez betetako eremu txikietan eta babesik gabe» daudela gehitu zuen. Israelen erasoetatik harago, nabarmendu zuen adingabeek «arrisku handiak» zituztela gaixotasunak garatzeko. «Haur izateko lekurik arriskutsuena da Gaza», adierazi zuenez.

2024ko ekainaren 8 arte, Israelen Gazaren kontrako aireko eta lehorreko erasoek 13.000 haur hil zituzten askotariko sarraskietan. Data horretan, NBEk haurren eskubideak urratzen dituzten estatuen zerrendan sartu zuen Israel, haren erasoek Gazan 13.000 mila haur hil ondoren. Israelgo bozeramaileek hitz gaziak izan zituzten erabaki horri buruz, adieraziz Israelgoa munduko «armada moralena» dela. Urrian argitaratu Oxfam erakunde humanitarioaren ikerketa batek argitu zuen urtebetean Israelgo Armadak beste edozein gatazkatan baino haur eta emakume gehiago hil zituela Gazako Zerrendan azken bi hamarkadatan eta urtebeteko epean: 11.000 eta 6.000, hurrenez hurren.

## Medikuen neutraltasun printzipioaren urraketa 
Israeli medikuen neutraltasun printzipioa urratu izana egotzi zaio, Genevako Konbentzioen arabera gerra krimena dena, ospitaleak bereziki babesturik baitaude nazioarteko zuzenbide humanitarioan. Kasu lazgarri bat, *Human Rights Watch'' GKEak txosten batean hala salaturik, Israelek palestinar osasun langileak torturatzea da. Hamaika hilabeteko epean, 2024ko irail arte, indar israeldarrek 1.151 osasun-langile hil zituzten gutxienez, Gazako Osasun Ministerioaren arabera. Tartean zenbatu ziren 65 mediku, 260 erizain, 300 kudeaketa eta laguntzarako langile, 184 alboko osasun teknikari, 76 farmazialari eta  bestelako hamabi osasun-langile.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Fake news
* Gaza Zerrenda husteko Israelen aginduak (2023)

## Kanpo estekak 
* Gazan lagundu duen mediku judu baten testigantza (YouTube)