Juan Sebastian Elkano

**Juan Sebastian Elkano** (Getaria, Gipuzkoa, 1486 edo 1487 – Ozeano Barea, 1526ko abuztuaren 4a) XVI. mendeko itsastar euskalduna, ontzi-jabea, merkataria eta esploratzailea izan zen. Munduari itzuli osoa eman zion lehen barku-kapitaina, itsas-historiako erreferentzia nagusietakoa da. Lehena, mendebalderantz irten eta ekialdetik etxeratzen.

Elkanok munduari itzulia eman ziola ezaguna den arren, Elkanori buruzko datuak gutxi dira. Historiografian eztabaida ugari sortzen du Elkanok, haren bizitza eta pentsamendua ezagutzeko jatorrizko iturriak urriak direlako. Esaterako, Espainian XIX. mendearen bigarren zatian hasi ziren bere inguruko lehen biografiak idazten, hiru mendetako hutsunearen ondoren. Euskal kostaldean bere memoriak bizirik iraun du eta gaur egun ere bere izena daramate hainbat erakunde, kale, jatetxe eta ekimenek.

## Elkanoren meritu nagusia 
Elkanok eman zion munduari bira lehen aldiz, baina ez zuen bakarrik egin. Berarekin batera iritsitako beste 17 marinelek ere munduari buelta bera eman ziotelako. Diferentzia da Elkano kapitaina izanik, besteak baino ezagunagoa dela.

Elkanoren meritu pertsonala da mundu-bira proposatzea. Elkano kapitainak konbentzitu zituen txopakoak munduari bira emateko, errege-agindu idatzien aurka. Munduari itzuli osoa ematea, beraz, bere proposamena izan zen.

Bere ardura izan zen, baita ere, kapitain gisa Victoria itsasontzia Moluketatik Sevillara ekartzea. Hori da, hain zuzen, itsasgizon moduan duen meritu nagusia, halako espedizio garrantzitsu batean kapitaintzara heltzea eta ontzi bakarrarekin bidaldiaren zatirik gogorrenaz arduratzea. Zehazki, Tidore-Cabo Verde zati luzea nabigatzea, 20.000 kilometrotik gorako trabesia ikaragarria hasi eta buka, kolpe bakarrean egitea. liburuan Elkano abizena euskaratik interpretatzen du. -*ano* eta -*no* atzizkien artean, azken horren alde egiteko argudioak ematen ditu, atzizki txikigarriaren alde. Abizenaren lehen zatia *elge* izatea proposatzen du. Mitxelenak elge horren aitzineko forma berreraikitzen du: elge 
Fitxategi:Juan Sebastian Elkano Ignacio Zuloagaren irudimenezko koadroa.jpg|Juan Sebastian Elkano, bere jaioterri Getarian (Gipuzkoa). Ignacio Zuloagaren margolana, Zumaiako medikua zen Pío Gogorza modelo gisa hartuz.
Fitxategi:A055a160 0688.jpg|José Ferrer de Coutoren grabatua.
Fitxategi:Las Glorias Nacionales, 1852 "Juan Sebastian Elcano". (4013953698).jpg|*Las glorias nacionales*, Luis Tasso inprimategia, 1852.
Fitxategi:A055a160 0706.jpg|José Ferrer de Coutoren grabatua.
Fitxategi:“Elkanoren eskaintza”, E. Salaberria.jpg|*Elkanoren eskaintza*, munduari bira egin ondoren lehorreratu ziren unea irudikatzen duen koadroa, Elias Salaberriak 1924an egina.

### Numismatika 

500 pesetas - 1931 01.jpg|500 pezeta, 1931; Elias Salaberriaren margolanean oinarritua.
500 pesetas - 1931 02.jpg|500 pezeta, 1931
Banco de españa - 5 pesetas - 1948.jpg|1948ko martxoaren 5ean Espainiako 5 pezetako billetea egin zuen Ignacio Zuloagaren margolanean oinarritua.

### Eskulturak 

Fitxategi:Juan Sebastian Elkanori monumentua Getarian.jpg|Elkanoren estatua, Getariako Gudarien enparantzan. (1881).
Fitxategi:Barcelona. Passeig de Gràcia 60 (Olano House). Façade sculpture- Juan Sebastián Elcano (1884). Francesc Font, sculptor (15032047824).jpg|Bartzelonako Gràcia pasealekua
Fitxategi:Detalle del monumento a Juan Sebastián Elcano.JPG|thumb|Elkanori monumentua Sevillan.
Fitxategi:Getaria - Estatua de Juan Sebastián Elcano (Carlos Palao, 1861) 2.JPG|Carlos Palaok Getarian egindako eskultura (1861).
Fitxategi:Monumento_a_Elcano_en_Getaria_(Gipuzkoa).jpg|Elkanori monumentua, Getarian.
Fitxategi:San Sebastian - Diputacion Foral de Gipuzkoa 09.jpg|Gipuzkoako Foru Aldundia

### Zineman 
2019an, *Elkano, lehen mundu bira* izeneko euskarazko marrazki-bizidunetako filma aurkeztu zen, Ángel Alonsok zuzenduta.

2020an, *El viaje más largo* izeneko marrazki bizidun dokumentala aurkeztu zuten, Sevillako festibalean. Manuel H. Martin da zuzendaria eta Filmin plataforman ikus daiteke.

2022an, Simon Westek zuzenduriko *Sin Límites* telesaila estreinatu zuen Prime Video plataformak. Telesaila Magalles-Elkanoren bidaian dago oinarritua, sei atal ditu, Patxi Amezkua nafarraren gidoia du, RTVEk eta Espainiako Defentsa Ministerioak sustatu zuten, eta euskaraz ikus-entzuterik dago *Mugarik gabe: Mundua aldatu zuen espedizioa* izenburuarekin.

## Oroimena 
### Lehorreratzearen oroitzapena 
[thumb|Elkanoren lehorreratzearen antzezpena [1928an, Getarian. Irudiak gorde diren zaharrena izan liteke.]]
Lau urtero, 1922. urtetik egin den bezala, Getarian, antzezpen bat antolatzen da. Elkano eta beste 17 marinel, 1522ko Irailaren 6an, Sanlucar de Barramedako portura iritsi ziren hiru urteko zeharkaldiaren ondoren, eta antzezpen honetan momentu hau irudikatzen dute, zirkumnabigazioa egin eta gero *Victoria* itsasontzian portura heltzen dira. 

Elkano eta beste 17 marinelak ontzitik jaisten dira, eta denak batera elizara astiro ibiltzen joaten dira. Elizara joan ondoren, Elkano, Karlos I.a ikustera joaten da eta honek ematen dio '''Primus circundedisti me'* ren ikurra, gogorarazten duena, Juan Sebastian Elkano izan zela planeta osoa nabigatu zuen lehen gizona. Antzezpena amaitzeko, Elkano, gainontzeko marinelekin eta dotore jantzita, Salbatore Abesbatza eta Getariako udal bandak bere izena daraman ereserkia abesten diote:

### Itsasontziak 
#### *Juan Sebastián de Elcano* (A-71) itsasontzia 
[thumb|Itsasontzia [Pontevedrako itsasadarrean.]]
*Juan Sebastián de Elcano* (A-71) eskola itsasontzia Espainiako Armadaren goleta bergantina da. Itsasontzi hau Txileko *Esmeralda* itsasontziaren bikia ere bada. Ontziak, Elkanoren armarria ere darama, Karlos enperadoreak, espedizioa itzuli ondoren, Elkano familiari eman ziona. Armarriak "*Primus Circumdedisti Me*" latinezko leloa duen globo lurtar bat darama ("nabigatzen lehena izan zinen").

Kaskoa Cádizko Echevarrieta y Larrinaga konpainiak diseinatu zuen, Horacio Echevarrieta bizkaitarrarena. Bere ingeniari eta diseinatzailea Juan Antonio Aldecoa Arias bilbotarra eta ontziolaren zuzendaria izan zen 1921 eta 1931 artean. Brankako maskaroia eta itsasontziaren beste tailu batzuk Federico Saenz Venturini eskultore bilbotarrari enkargatu zitzaizkion. Plano teknikoak Southamptongo Camper & Nicholson etxe ingelesak eman zituen. Belak diseinatzeko Nicholson proiektista ingelesa aukeratu zen. 1927ko martxoaren 5ean uretaratua izan zen.

#### *USS Elcano* (Pg-38) 
thumb|*USS Elcano*
*USS Elcano* (PG-38) Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadak Espainia-Estatu Batuak Gerran Espainiako Armadari harrapatu zion kanoi-ontzia izan zen. 1902an Estatu Batuetako Itsas Armadan komisionatua izan zen. Urte askoan Yangtze Patruilan zerbitzatu zuen, non piraten eta gerrako jaunen aurkako ekintzetan parte hartu zuen. 1928an erretiratu zen arte, tiro praktikak egiteko hondoratua izan zenean.

### Astronomia 
[thumb|Elcano mendiak, [Cthulhu eskualdearen hegoaldean, Plutonen.]]
Pluton planeta nanoan Elcano mendiak izeneko mendilerroa dago. 488 kilometroko diametroa duen eremu hau planetaren hegoaldean dago, 14,62º eta 37,45ºen artean.

1982ko irailaren 12an Berna-Zimmerwaldeko Behatoki Astronomikoa erabilita aurkitu zen 3060 Delcano asteroideak ere Elkanoren izena darama, bere idazkera zaharrean bada ere. Asteroide gerrikoan dago, Marte eta Jupiter artean (oraingo kokapena).

### Kale izendegia 
Munduko leku askotan dago Elkanori eskainitako kale edo plaza bat. Honakoa zerrenda ez oso bat da. Loturak jarri dira artikulua existitzen bada:

#### Euskal Herria 
#### Espainiar estatua 
#### Munduan zehar 
## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Agamben, Giorgio. 1998. *Homo Sacer. Sovereign Power and Bare Life*. Stanford, CA: Stanford University Press.
*  Angleria, Pedro Martir (2012). *Décadas del Nuevo Mundo*. Buenos Aires: Editorial Bajel,
*  Arrighi, Giovanni (2010). *The Long Twentieth Century: Money, Power and the Origins of Our Times*. New York: Verso.
*  Azurmendi, Joxe (2020). *Pentsamenduaren historia Euskal Herrian*. Donostia: EHU-Jakin. ISBN                        978-84-949759-0-5
*  Baudot, George (1983). *Utopía e historia en México: Los primeros cronistas de la civilización mexicana 1520-1569*. Madril : Espasa-Calpe.
*  Foucault, Michel (1976). *Histoire de la sexualité. La volonté de savoir*. Paris: Gallimard.
*  Gabilondo, Joseba (2020). *Babel aurretik: euskal literaturen historia bat*. Tafalla: Txalaparta. 
*  López, Axier (2022). *Gure heroiak. Elkanoren eta Euskal Herriko kolonialisten historia bat*. Txalaparta. 
*  Mbembe, Achille (2019). *Necropolitics*. Durham, NC; Duke University Press.
*  Morrison, Samuel Eliot (1974). *The European Discovery of America: The Southern Voyages 1492-1616*. New York: Oxford University Press.
*  Pigafetta, Antonio (1899). *Relación del primer viaje alrededor del mundo*. Madril: Imprenta de Fortanet.
*  Said, Edward (1993). *Culture and Imperialism*. New York: Vintage.
*  Santamaria Urtiaga, Enrique (2022). *La vuelta de Elkano. El molesto triunfo de la gente-corriente*. Donostia: Eusko Ikaskuntza.
*  Transilvano, Maximiliano (2020). *Relacion escrita por Maximiliano Transilvano*. Madril: Ofqui.  
*  Txapartegi, Ekai (2020a). *“Elkanotar Juan Sebastian, Pizkundeko humanista utopikoa?”* Gogoa 21 (2020): 61-99.

## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* Fernando Txueka ikerlariari elkarrizketa Elkanori buruz Argia aldizkarian.
* Joan-etorria euskarazko material-didaktikoa.
*  Borja Hermoso. "Papeles hallados en un archivo familiar de Gipuzkoa ahondan en la personalidad del primer hombre que circunnavegó el globo". *El País*. 2019-09-22
* Elkanoren mundu bira, audioliburua, euskaraz
* *Tras la Huella de Elkano'' irrati saioaren podcasta.
* Joseba Aurkenerena: Elkanoren bi bidaiak. http://www.elinberri.eus/2022/07/27/elkanoren-bi-bidaiak/
*LOPEZ, Axier (2018-07-29) "Juan Sebastian Elkanoren Mundu Biraren V. mendeurrena: Zer dugu ospatzeko? Zer dute ezkutatzeko?" erreportajea ikupuntu desberdinak jasotzen dituena.