open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Banka etiko

**Banka etikoa** banka tradizionalaren alternatiba gisa sortutako ekimena da, eta bere helburu nagusia errentagarritasun finantzarioa eta ekonomikoa gizarte- eta ingurumen-helburuak lortzearekin bateragarri egitea da.

Banku etikoaren abiapuntua da erabiltzaileek (pertsona eta erakunde aurreztaileek) eskubidea dutela beren dirua non eta zertan inbertitzen den jakiteko, eta erakunde gisa konpromisoa hartzen du gaitzesgarritzat jotzen diren jarduerak ez finantzatzeko, eta beren baliabideak soilik gizarte- eta ingurumen-edukia duten proiektuetara bideratzeko, baita normalean baztertuta dauden pertsonei eta taldeei kreditua eskuratzen laguntzeko ere.

Kontua ez da, beraz, dirua modu arduratsuan kudeatzea finantza-ikuspuntu batetik soilik, baizik eta modu sozial eta ingurumenarekiko arduratsuan administratzea

## Historia 
60ko hamarkadan, Vietnamgo gerra bezalako gatazken ondorioz, herritarrek eta zenbait kolektibok banketxeek beraien entitatetan jarritako diruari ematen zioten erabilerari buruzko kontzientzia hartu zuten. Aurrezki-kreditu harremana bankuek erabat kontrolatzen zutela ikusten hasi zen. Hau da, aurreztaileek eta diru horren jabe legitimoek ez zuten ahalmenik beren aurrezkiarekin emango ziren kredituei buruz erabakitzeko. Horrela, nahi gabe, gatazka belikoak finantzatzen ari ziren mundu osoan. Horregatik, banka etikoa ekonomia erreal bat bilatzen duten ekonomia alternatiboko mugimenduen zati gisa sortzen da. Gizartean eta ingurumenean eragin positiboa duten mugimendu alternatiboak.

Horrela, negozioetan etika aplikatzea eta baliabide ekonomikoak kudeatuko dituen ekonomia alternatibo bat bilatzea eskatzen duen mugimendu kritiko bat sortzen da, herritarren beharrak asetzeko helburuarekin. Horrek hazkundea helburu duen ekonomia motari aurre egiten dio.

## Banka etikoaren printzipioak 
Finantza etikoen oinarria osatzen duten printzipioak 5 dira:

* **Gardentasuna:** aurreztaileek eta inbertitzaileek eskubidea dute beren dirua zertan inbertitzen ari den jakiteko. 
* **Gizarte-onura**: korporazioek bermatutako proiektuek gai hauek jorratu behar dituzte, besteak beste: enplegua sortzea, inbertsio soziolaboralerako laguntza edo desberdintasuna murriztea.
* **Laguntza eta negoziazioa:** erakundeek ez dute soilik mailegatutako funtsak berreskuratzeko lan egingo; negoziatzeko eta bezeroei laguntzeko ahaleginak egingo dituzte.
* **Bideragarritasuna:** banku etikoaren gidalerroak babesten dituzten korporazioek ez dituzte onartuko pertsonen kapitala arriskuan jartzen duten proiektu bideraezinak, ezta horiek ezarriko diren inguruneak kaltetzen dituztenak ere.
* **Erantzukizuna:** batetik, banku etikoak inbertitzailearen erantzukizuna ebaluatuko du; bestetik, bere erabaki bakoitza aztertuko du, betiere giza garapena eta garapen soziala erreferentziatzat hartuta.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Mikrokredituak
* Oikocredit 
* Ekonomia Sozial Eraldatzaile 

## Kanpo estekak
Azpeitiko Emakumeen Antzerki Tailerra

**Azpeitiko Emakumeen Antzerki Tailerra** Azpeitiko antzerki talde bat da, 2004an sortua. Emakumeen Mahaiak jarri zuen martxan ekimena eta gerora Azpeitiko Udaleko parekidetasun sailak kudeatzen zuen Jabetza Eskolen barruan sartu zen egitasmoa. 

2015era arte izan zen martxan ekimena, 12 urtez beraz. 30 emakumetik gora pasa ziren tailerretik eta urte bakoitzean, ikasturtearen bukaeran, lan berri bat estreinatzen zuten herrian. Lan hauek gero Azpeitiko Antzerki Topaketetan ere antzezten ziren. 

Antzerki lanak idazteaz Alaitz Olaizola arduratu zen, taldeko dinamizatzaile edo *“zirikatzailea”*, aurrez taldeko emakumeekin landutako gaietatik edo bereziki landu nahi izan zituzten gaietatik abiatuz. Gai horiek, beti, emakumeekin zerikusia zutenak izan ziren eta tailerraren ikasturte osoan zehar kezka edo desio horien lanketa egiten zen antzerkigintzaren bidez. Adin guztietako emakumeek hartu izan dute parte tailerrean, esperientzia are eta aberasgarriagoa bihurtuz.

Bertan parte hartu duten aktoreak, berriz, asko izan dira: Ainhoa Abaunz, Rosa Mari Alberdi, Mari Karmen Borda, Arroxa Borda, Lurdes Mendizabal, Aizpea ibarbia, Presen Letamendia, M.Pilar Lizarburu, Amaia Zeberio, Ane Arenas, Amaia Garmendia, Idoia Altuna, Miren Alcedo, Garazi Urbina, Lurdes Mendizabal, M. Pilar Lizarburu, Gurutze Eizmendi, Ane Mendinueta, Kontxi Roldan, Erika Olaizola, Aiora Olaizola, Garbiñe Barredo, Ihintza Elustondo, Haizea Egiguren, Amets Cañizares, Uxoa Ibarreta, Irene Alberdi, Olatz Egiguren, Lurdes Arrieta, Nora Arenas, Mirari Zubizarreta, Silvia de Pablo, Eneritz Arzalluz eta Garazi Agirre. 

## Lanen zerrenda 
* 2004: Sateliteatzen
* 2005: Kontuz, garbitu berria
* 2006: Bai, nor da?
* 2007: Iraultza azokan
* 2008: Habemus Zirkus
* 2009: Autobusaren zain
* 2010: Loturak
* 2011: Lost and Found
* 2012: Bai, nahi dut
* 2013: Dena berriz bueltatzen da
* 2014: Orekaren desoreka
* 2015: Punto, ta punto!

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal Herriko antzerki taldeen zerrenda
* Euskal antzerki berria
Pitbull (argipena)

**Pitbull** terminoak hainbat adiera du:

* **Pit bull** bi hitzetan idatzia, txakur mota bat.
* **Pitbull**, Miamiko abeslaria, Armando Christian Pérez izenez.
Linschmann-Aresti legea

[thumb|left|[Theodor Linschmann, 1902.]]
[thumb|[Gabriel Aresti.]]

**Linschmann-Aresti** legea euskara zaharrean pertsona-izenordain indartuen saileko genitibozko formak (**genitibo bihurkariak**) noiz-nola erabiltzen ziren zehazten duen formulazioa da, Linschmannek eta Gabriel Arestik, nork bere kabuz idoro zutena, eta Xabier Kintanak artikulu batean bildu zuena (hirugarren pertsonetarako erabiltzen diren *haren*/*haien* vs *bere*/*bere(n)* erakusleek ere arau bertsuari jarraitzen diote).

**Genitibo bihurkarien** erabilera (izenordain eta erakusle indartuena bezala, oro har) denboran zehar aldatuz joan da, eta euskalkien araberako aldeak daude, baina, Euskaltzaindiak arauturik ez badu ere, egungo euskara estandarrean lege hau betetzeko ahalegina egiten du zenbaitek.

Lege hau ez da nahastu behar, oro har, erakusle eta izenordain indartuen erabilerarekin, kidetasunen bat izan arren.

## Genitibo bihurkariaren erabilera testu zaharretan 
## Egungo erabilera estandar zaindurako gomendioak 
## Erreferentziak 
## Kanpoko estekak 
* Euskaltzaindiaren ataria: Linschmann-Aresti legea.
* Mikel Martínez Areta. "Linschmann-Aresti legea Lazarragaren testuan". 2015. (In *Ibon Sarasola, gorazarre*; Beatriz Fernández & Pello Salaburu (arg.), 457-472).
Camille Muffat

**Camille  Muffat** (Niza, 1989ko urriaren 28a - Villa Castelli, La Riojako probintzia, Argentina, 2015eko martxoaren 9a) frantziar igerilaria izan zen.
2012ko Udako Olinpiar Jokoetan hiru domina irabazi zituen. Urrezko domina lortu zuen 400 metro libreko proban, zilarrezkoa 200 metro libreetan eta brontzezkoa 4 X 200 metro libreetan. Gainera, munduko eta Europako txapeldun izan zen igerileku laburreko probetan.

Helikoptero istripu batean hil zen Argentinan, telebista saio batean parte hartzen ari zela.
Moloso

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Pyrenean_Mountain_Dog_600.jpg/220px-Pyrenean_Mountain_Dog_600.jpg|alt=Cal emprear gros no 'gran'|thumb|[Pirinioetako mendiko zakur|Pirinioetako mastina, moloso handi bat.]]
**Moloso** txakurrak edo **molosoideak** txakur mota bat dira, indartsu itxurakoak eta oro har handiak: gihartsuak dira, masailezur sendoak, buru handia eta mutur laburra dauzkate. 

Zaintzarako babesle bikainak dira. Bere izena Molosiatik dator, antzinako Epiroko (Grezia) eskualde bat, non txakur handiak ezagunak ziren ardiak zaintzeko eta gerretan borrokatzeko. Horregatik, ezaugarri horiek dituzten txakurrei moloso edo molosoide deritze zinologiaren eremuan. 

Historian, greziarren aurretik ere badaude testigantzak, Asiriar inperioaren garaikoak.

NFZren sailkapenean, nazioartean ezagututako arrazen artean, 2. taldea, molosoek eta erlazionatutako beste arraza batzuek osatzen dute. Molosoak, halaber, bi talde nagusitan bana daitezke, mendiko txakur eta mastinak batetik, eta dogoak bestetik. Sailkapenetan moloso guztiek ez dute izendapen ofiziala, baina arraza askok bai.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mastin

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Pyrenean_Mountain_Dog_600.jpg/220px-Pyrenean_Mountain_Dog_600.jpg|alt=Cal emprear gros no 'gran'|thumb|[Pirinioetako mendiko txakurra, ezagupena duen arraza bat.]]

**Mastina**, **Artzakurra** edo **artzanora**, azienda zaintzeko erabiltzen den txakur handi, sendo eta iletsua da. Artzain-txakur mota bat, baina artzain zein unaien zerbitzukoa, behi-azienda zaintzeko gauza ere bada eta. Mastin tipikoak buru handia dauka, lepo motz lodia eta belarri txiki eroriak. Mendiko txakur gisa ere sailka daitezke, bere tamaina eta indarragatik hartz zein otsoei aurre egiteko gai diren txakurtzat kontsideratzen baitira.

Artzanor eta artzakur terminoak ere erabiltzen dira euskaraz artzain-txakur bereziki handi hauek izendatzeko. 

Zinologian, mastinak molosoen parte kontsideratzen dira (beste molosoak dogoak liratekeelarik). NFZren sailkapenean, nazioartean ezagututako arrazen artean, mastinak 2. taldean sartzen dira, moloso eta antzekoekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zirkulazio termohalino

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Thermohaline_Circulation_2.png/350px-Thermohaline_Circulation_2.png|thumb|350x350px|Zirkulazio termohalinoaren ibilbidearen laburpena. Ibilbide urdinek ur sakonetako korronteak adierazten dituzte, eta gorriek, berriz, azaleko korronteak.
**Zirkulazio termohalinoa** (THC) eskala handiko ozeano-zirkulazioaren zatia da, azaleko ur beroak eta ur gezako fluxuek sortutako dentsitate globaleko gradienteek bultzatzen dute. *Termohalino* hitzarekin tenperaturari eta gatz-edukiari egiten zaio erreferentzia, biak batera itsasoko uraren dentsitatea zehazten duten faktoreak. Haizeak bultzatutako azaleko itsaslasterrak (Golkoko itsaslasterra, esaterako) polora joaten dira Ozeano Atlantiko ekuatorialetik, bidean hozten dira eta, batzuetan, goi latitudeetan hondoratzen dira (Ipar Atlantikoko ur sakona osatzen dute). Ur dentso hori gero arro ozeanikoetara joaten da. Zatirik handiena Ozeano Australean igotzen den bitartean, ur zaharrenak (1.000 urte inguruko iragaite-denborarekin) Ipar Pazifikoan igotzen dira. Beraz, ozeanoko arroen arteko nahasketa handia gertatzen da, haien arteko desberdintasunak murriztuz eta Lurreko ozeanoak sistema global bihurtuz. Zirkuitu horietako urak energia (bero moduan) eta masa (solido eta gas disolbatuak) garraiatzen ditu mundu osoan. Zirkulazioaren egoerak eragin handia du Lurreko kliman.

Zirkulazio termohalinoari batzuetan zinta garraiatzaile ozeanikoa, garraiatzaile ozeaniko handia edo zinta garraiatzaile globala deitzen zaio, Wallace Smith Broecker klimatologoak asmatua.  

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hayganuş Mark

**Hayganuş Mark** (, Konstantinopla, 1885eko otsailaren 14a &ndash; Istanbul, 1966ko martxoaren 7a) armeniar idazlea, poeta, iritzi-kazetaria eta pertsona publikoa izan zen.

## Lehen urteak 
Armeniar jatorrikoa, Hayganuş Mark Konstantinoplan jaio zen 1885ean. Bere aita Markar Topuzyan zen, 1850 edo 1851n Vanen jaiotako zerbitzari-korrikalaria, eta bere ama Yebrakse zen, 1853 edo 1854an Konstantinoplan jaioa. Mark abizena hartu zuen, Markarren forma laburtua, 1934an Turkiako Abizen Legea aldarrikatu ondoren.

Esayan Lehen eta Bigarren Hezkuntzako ikastetxera joan zen. Bost urtez armeniera ikasi zuen Hagop Kurken hizkuntzalariarekin, eta haren arreta erakarri zuen bigarren hezkuntzako azken graduan. Gero, Armeniako Yedikule Ospitaleko umezurztegian irakasle laguntzaile aritu zen lau urtez.

## Feminismoa 
Markek uko egin zion «emakumeak emantzipazioaren izenean gizon bihurtzeari». Esan zuen «emakumeek lan egin eta askatasun ekonomikoa lortu behar dutela», eta gaineratu zuen «hori egitean, ez dela prest egon behar zakarra izateko, suntsitzeko». Haren arabera, «maitasuna buruan dago». Adierazi zuenez, «hezkuntza-sistema gizonezkoen ikuspegitik prestatzen da», eta esan zuen «nahitaezkoa dela emakumeak curriculuma egiteko etapan inplikatzea». Markek esan zuen «gizonak eta emakumeak desberdinak eta berdinak» direla, eta gaineratu zuen «emakumeek beren ezberdintasunak aldarrikatu behar dituztela beren buruentzat eta gizateriarentzat».

## Heriotza 
Hayganuş Mark 81 urterekin hil zen Armeniako Yedikule ospitalean 1966an. Heriotz ohean, lagun bati esan zion «Idatzi! Idatz ezazue beti aberriaren, nazioaren eta gizateriaren alde, eta izan zaitezte zoriontsu haiekin!».

Istanbuleko Şişli armeniar hilerrian lurperatuta dago. Bere hilarrian *Hay Gin* aldizkariaren izenburua idatzita dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mexikoko Herri Magikoak

thumb|250px|Programaren logoa.
**Herri Magikoak** Mexikoko Turismo Idazkaritzak, beste erakundeen laguntzarekin garatutako programa turistikoa da. Izenburu horrekin Mexikoko balore kultural bereziko herriak eta herrixkak babestu nahi dute. Programa 2001eko urriaren 5ean jarri zen martxan. 2019an gobernu federalak diru-laguntzak emateari utzi zion. Aukeratutako lekuek tradizio eta elementu oso desberdinak erakusten dituzte, baita Mexikoko gertaera historikoak ere. 

## Lekuak estatuen arabera 

## Zerrenda 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Programaren webgune ofiziala.
* :Informazioa Mexikoko Gobernuaren webgunean.
Dogo (argipena)

**Dogo** terminoak hainbat adiera du:

* ***Dogo*** esaten zaio **Dux** karguari, Veneziako errepublikako gorengo kargu historikoari.
* **Dogo**, txakur mota bat, hala nola dogo argentinarra, arraza jakin bat.
Asuka aroa

Japoniako historiaren aroa da, 552tik 710 arte hedatzen dena. Garai hartan, herrialdeko hiriburua Asuka izan zen.

Budismoaren etorrerak aldaketa ekarri zuen japoniar gizartean eta Yamatoko gobernuari ere eragin zion.

Yamatoko sistema politikoak, hein handi batean, garai honetan eboluzionatu zuen. Aroak Asuka eskualdearen izena darama, gaur egungo Nara hiriaren hegoaldean zegoena, aldi honetan ezarritako denborazko hiriburu askoren egoitza izan zena. Asuka aroa bere eraldaketa artistiko, sozial eta politiko esanguratsuengatik ezaguna da, azken Kofun aroaren amaieran budismoaren etorrerarekin amaitu zirenak. Garai hau, herrialdearen izena   ere aldatu zen.

Arte arloan, Tori estiloko terminoa askotan erabiltzen dute Asuka arorako. Hau  eskultoreari zor zaio.  ere deitua, bere estiloan Txina iparraldeko Wei estiloaren eragina nabarmena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heian aroa

Japoniako historiaren aroa da, 794tik 1185 arte hedatzen dena. Garai hartan, herrialdeko hiriburua Kyoto zen.

Konfuzianismoa eta txinatar kulturaren eragina puntu gorenera iritsi ziren japoniar historiaren aldia da. Heian aroa Kyotoko Gorte Inperialaren gailurtzat ere hartzen da, eta bere arteagatik, bereziki poesia eta literaturagatik,  nabarmentzen da. -  ahoskatua- hitzak "bakea eta lasaitasuna" esan nahi du japonieraz.

## Historia 
Heian aroa, Nara Aroaren ondoren izan zen, eta 794an hasi zen, Kanmu enperadoreak Japoniako hiriburua Heian-kyōra (平安京, gaur egungo Kyoto) lekualdatu zuenean. Hurrengo belaunaldiek beti miretsi izan duten Japoniako kulturaren puntu gorentzat hartzen da. Garai hau ere nabarmena da samuraien klasearen gorakadagatik, garai hartan boterea bereganatu eta Japoniako aro feudala hasi baitzuten.

Nominalki, subiranotasuna enperadorearengan datza, baina, izatez, boterea Fujiwaratar nobleziaren eskuetan zegoen. Hala ere, probintzietako interesak babesteko, Fujiwaratarrek eta beste familia noble batzuek zaindariak, polizia eta soldaduak behar izan zituzten. Gerlari-klaseak etengabeko irabaziak izan zituen Heian aroan zehar. 939an, Taira no Masakadok gobernu zentralaren agintea mehatxatu zuen, ekialdeko Hitachi probintzian altxamendu bat zuzenduz, eta ia aldi berean, Fujiwara no Sumitomo mendebaldean matxinatu zen. Gainera, hartze militarra mendez mende luzatu zen, gobernuaren gotorlekuaren zati handi bat shogunerriko armada pribatuen barruari egokitu zitzaionean.

Gerlari-klaseak gortean zuen eragina Hōgen matxinadaren ondorioa izan zen. Une honetan, Taira no Kiyomorik, Fujiwaratar tradizioa berpiztu zuen, bere biloba tronuan jarriz, Japonia erregeordetzaz gobernatzeko. Bere klana (Taira klana) ez zuten kanporatuko Genpei Gerra amaitu arte, shogunerriaren hasiera markatu zuena. Kamakura Aroa 1185ean hasi zen, Minamoto no Yoritomok enperadoreen boterea hartu eta Kamakura hirian Kamakurako shogunerria izeneko *bakufu*a ezarri zuenean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metal noble

**Metal nobleak** kimikoki oso geldoak diren metalak dira, hau da, ez dute kimikoki erreakzionatzen (edo oso gutxi erreakzionatzen dute) beste konposatu kimiko batzuekin. Hori dela eta, oso metal interesgarriak dira helburu teknologiko edo bitxigintzarako. Propietate horrek erreaktibotasun txikia dakar, edo, beste era batera esanda, ez dute korrosioa edo oxidazioa gehiegi pairatzen, eta horrek aldaezintasunaren itxura ematen die, eta horregatik deitzen zaie **nobleak**. 

## Elementuak 
**Metal nobleak** (besteak beste, urrea, zilarra, platinoa eta platinoideak) korrosio edo oxidazio fenomenoa jasaten ez duten metalak dira, O2-a duten ingurune urtsuen baldintza korrosiboen eraginpean daudenean, azidoak izan ala ez. Ez dira erreaktiboak.**Metal erdinobleak** (adibidez: kobrea) atmosfera korrosiboen eraginpean egonik eraso kimiko arinak jasaten dituztenak dira. Ez dira oso erreaktiboak.

## Bitxikeriak 
* Hirugarren saria ezarri zen Joko Olinpikoetako irabazleentzat, brontzea (kobre- eta eztainu-aleazioa) metal noble bat zela uste faltsuarekin. Sari honek gaur egun bere horretan dirau, akatsa gorabehera.
* Horietako batzuk nobleak izan arren, gaur egun ez dira amalgama gisa erabiltzen hortzak lehengoratzeko; horien ordez, zeramikazko materialak erabiltzen dira.

## Kanpo estekak
Muromachi aroa

, **Ashikaga aroa** ere deitua, Japoniako historiaren aroa da, 1336tik 1573 arte hedatzen dena. 1336an hasi zen, Kenmu Berrezartzearen porrotarekin eta Ashikaga Takauji samuraiaren boterearen hartzearekin, zeinak Japoniako historian bigarren shogunerria ezarri baitzuen 1338an: Ashikaga shogunerria hain zuzen ere; eta 1573an amaitu zen, Oda Nobunaga daimyōak Ashikaga Yoshiaki hamabosgarren eta azken shoguna agintetik kendu zuenean.

Aro honen hasieran, boterea zatikatzeko prozesua garatzen da Japonian, non shogunerriak, han deituriko feudoekin botere politikoa partekatzen zuen, eta hauen boterea daimyōaren eskuetan zegoen. Hala ere, garai honen bigarren erdian botere balantzea hautsi zen, shogunek euren eragina galdu zuten eta daimyōak indartu egin ziren; handik gutxira, daimyōak klanen arteko eztabaida hasi zuten, herrialdeko botere politiko osoa lortzeko asmoz. Aro honetan, beraz, bi aldi espezifiko nabarmentzen dira zatiketa politiko honen ondorioz:

* 
* 

Muromachi aroan ere, nekazaritzan eta merkataritzan oinarritutako hazkunde ekonomiko bat hasi zen, sistema feudalak lagunduta; kanpo merkataritzari dagokionez, Txinako Ming dinastiarekiko trukea indartu zen aldiaren lehen erdian. Gero, bigarren zatian, europarrak edo  Japoniara iritsi zirenean, portugaldarrekin, holandarrekin, ingelesekin eta espainiarrekin trukea hedatu zen. Fenomeno hori konstante mantendu zen Muromachi aroaren amaieran, Azuchi–Momoyama aroan haziz eta Edo aroaren hasieran gainbehera. Kulturari dagokionez, shogunerriak babestutako zen budismoaren arabera eboluzionatu zuen gizarteak, eta gaur egun arte mantendu diren hainbat adierazpen kultural garatu zituzten, hala nola tearen japoniar zeremonia, ikebana eta nō, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kofun aroa

Japoniako historiaren aroa da, 250tik 538 arte hedatzen dena. Japonierazko kofun terminoa garai horretatik aurrerako hileta-tumuluei dagokie. Kofun aroa Yayoi aroaren ondoren dator, eta Asuka aroarekin batera Yamato aroa ere deitzen zaie.

Oro har, Kofun aroa Asuka arotik aurrera banatzen da bere desberdintasun kulturalen arabera. Kofun aroa budismoa sartu aurretik egon zen kulturatzat hartzen dute. Politikoki, Yamatoko Gortearen ezarpena eta Kyūshūtik Kantōraino estatu-aliatu gisa zuen hedapena, aroaren definizioan funtsezko faktoreak dira.

Erregistro arkeologikoak eta antzinako iturri txinatarrek adierazten dutenez, 300. urtera arte Japoniako hainbat tribu eta buruzagitza ez ziren estatuetan batzen hasi, hilobi handiak agertzen hasi zirenean, Japoniaren eta mendebaldeko Txinaren artean kontakturik ez zegoen bitartean. Batzuek, «mende misteriotsua», gerra fratriziden garai bat bezala deskribatzen dute, non buruzagitzetako batzuk Kyūshūn eta Honshūn nagusigoa lortzeko lehiatu ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosa Arregi

**Rosa Arregi Arriaga** (Mallabia, Bizkaia, 1922ko urriaren 19a &ndash; Valentzia, 2004ko abenduaren 15a) erraketista profesionala izan zen hogei urtez, atzelari postuan Madril, Bartzelona eta Mexikoko hainbat pilotalekutan aritu izandakoa. Espainiako txapelduna 1944 urtean, *Rosita* eta *La Atómica* gaitzizenekin ezagutu zuten kantxan.
thumb|280x280px|Erraketistak

## Biografia 
Mallabiko herriguneko Kalbarixo kalean jaio zen, Josepa Txikinean, bere amaren izenetik ezaguna zen etxean. Josepa Arriaga Uberuaga, Ametza baserriko alaba mallabitarra, etxeko ortuariak salduaz ateratzen zuen bizimodua. Aita, Anbrosio Arregi Astarloa, Aldasoloko semea, trenbideetan zegoen enpliatuta, “calzador” zen neskatoaren jaiotza-agiriak argitzen duen bezala, egurrezko trabesei altxagarriak jartzeaz arduratzen zena.

1952 urtean, Erraketisten Mundiala jokatu zuen.

#### **Urrezko Aingerua** 
Atzelaria zen. Mexikoko Kirol Kronisten Elkarteak 1951 urtean Urrezko Aingerua eman zion, pilotarekin lotutako herrialde hartako garaikurrik garrantzitsuena, eta “Munduko atzelaririk onena” bezala izan zen izendatua.

Arazoa zuen errebesarekin, baina ekin eta ekin, azkenean trukua hartu zion. Oso indartsua zen, pilotakada gogor-gogorrekoa eta horri erreparatuta, frontoi-kideek *La Atómica* gaitzizena jarri zioten. 

Mexikon zela, 1955 urtean erraketa uztea erabaki zuen, etxekoengana itzuliz.

Kantxan aurkari izandako gainontzeko erraketistekin urteetan mantendu zuen adiskidetasuna: maiztasunez batzen ziren eta harreman sendoa zuten euren artean, aparteko batasuna.

Pilotan aritzea Rositarentzat “jendea ezagutzeko aukera bat, mundua korritzeko ate bat, eta urte latzetan, egoera ekonomiko nasaia izateko beta” izan zen etxekoek entzunda zioten arabera.

Rosita Arregi Valentzian hil zen 2004ko abenduaren 15ean.

## Sariak 
* 1951n, Urrezko Aingerua garaikurra eman zion Mexikoko Kirol Kronisten Elkarteak, “Munduko atzelaririk onena” izendatuz. 

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Eibarko erraketisten eskolan, Rosita Arregi entrenatzera zihoaneko argazkia  

## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas
* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala
* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
* Azken erraketistak, mende hasierako kirolari profesionalak. Bideoa
Shōwa aroa

Japoniako historiaren aroa da, 1926ko abenduaren 25etik 1989ko urtarrilaren 7 arte, hau da, Shōwa enperadorearen agintaldia, hedatzen dena.

Herriari eta armadari irakurri zitzaien bere koroatze-hitzaldian, Shōwa enperadoreak japoniar aro edo *nengō* izen hau aipatu zuen: "Frantziako Gerra Handiko gudu-zelaiak bisitatu ditut. Hondamen horren aurrean, bakearen bedeinkazioa eta nazioen arteko adostasunaren beharra ulertzen ditut."

Shōwa aroa enperadore japoniar guztien erregealdirik luzeena izan zen. Garai honetan, Japonia anabasa politikora jaitsi zen kapitalismoaren momentuko kolapsoarekin eta komunismoaren mehatxu gero eta handiagoak ultranazionalismoari bide eman zion. 1937an, Txina inbaditu zuen, eta 1941ean, Pearl Harbor estatubatuar itsas-basea eraso zuenean, Bigarren Mundu Gerrako gatazkan sartu zen. 1945eko abuztuaren hasieran, Japoniak bi eraso nuklear jasan zituen Estatu Batuek bidalitako bonba atomikoekin.

Bigarren Mundu Gerrako porrotak aldaketa garrantzitsu bat ekarri zuen. Bere historian lehen aldiz eta modu bakarrean, atzerriko potentzia batek Japonia okupatu zuen zazpi urtez. Estatubatuarren okupazioak erreforma handiak egin zituen eta, 1952an, Japonia nazio subirano bihurtu zen beste behin. 1960ko eta 1970eko hamarkadak Mendebaldeko Alemaniaren antzeko mirari ekonomikoa izan ziren. Horrela, Japonia munduko bigarren ekonomiarik handiena bihurtu zen, eta une batez Estatu Batuak superpotentzia ekonomiko gisa gaindituko zituela zirudien, 1990eko hamarkadaren hasieran Japonian burbuila finantzario eta inmobiliarioa amildu zen arte. Aldi horretan Japoniako kulturaren, paisaiaren eta historiaren izaera zela eta, baliagarria da gutxienez hiru zatitan banatzea: aldi militarista (1927-1945), okupazio estatubatuarra (1945-1952) eta okupazioaren ondorengo aroa (1952-1989). Hiru hauei, Taishō demokrazia erori zen garaia gehi dakieke (1927-1937), baita Japoniak Txina-Japoniar Bigarren Gerra (1937-1945) eta Ozeano Bareko gerrak (1941-1945) borrokatu zituen garaia ere, azken hauek aro militaristaren zatitzat har daitezkeen arren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zimendu-kaxa

thumb|Zimendu-kaxa bat hondoratzea eskuz barruan zulatuz.
**zimendu-kaxa** erdi-sakoneko zimendu mota bat da, lurzoruak sakonera txikiko zimenduetarako egokiak ez direnean bigunak direlako. Zimendu-kaxak ere maiz erabiltzen dira ibai-ibilguetan zubi-zutabeak jartzeko, ibaiaren desbideratze partziala edo osoa egitea posible edo desiragarria ez denean.

Zimendu-kaxaren berezitasuna lurrean hondoratzen den heinean eraikitzen dela da. Zimendu-kaxaren sekzioa zirkularra da orokorrean, baina sekzio karratuak, angeluzuzenak edo eliptikoak ere badaude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Veneros, L. Alva J., Diseño de cimentación por caissons para el puente Yuracyacu.
* Pozos de drenaje y pozos indios
Deñe (kantautorea)

**Deñe Garcia-Bravo Alberdi**, izen artistikoz **Deñe** (Urrestilla, Azpeitia, 2003) kantautore gipuzkoarra da. Pop estiloko musika lasaia egiten du eta kontzertuetan gitarra eta pianoa jotzen ditu. 

## Biografia 
8 urte zituela hasi zen piano ikasketa egiten eta ondoren gitarra joten eta ahotsa lantzen hasi zen. 14 urte zituela konposatu zuen aurreneko abestia eta azken urteotan sare sozialen bidez hainbat bideo zabaldu ditu, esate baterako "Ametsetan aske".  

Hainbat lehiaketatan ere hartu du parte. Gaztea maketa lehiaketan eta Barakaldoko Hiriko Doinuak txapelketan finalean izan zen eta Kutxa Kultur Musika 2022an ere hartu zuen parte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Zu" bideoklipa
Taishō aroa

Japoniako historiaren aroa da, 1912ko uztailaren 30etik 1926ko abenduaren 25 arte, hau da, Taishō enperadorearen agintaldia, hedatzen dena.

Enperadore berriaren osasuna hauskorra zen, eta horrek herrialdeko botere politikoan aldaketa bat eragin zuen, talde oligarkiko zaharretik (genrō) Japoniako Dieta eta alderdi demokratikoetarantz. Hori dela eta, lan-gatazken eta gizarte-desberdintasunaren ondorioz, mugimendu liberalak garatu ziren, eta horrek auzo marjinalak, langileen nahiz nekazarien sindikatuak eta istiluen aurkako indarrak sortzeko bidea eman zuen, mugimendu horien jarduerak geldiarazteko. Beraz, aroa Japonian «Taishō demokrazia» izenez ezagutzen den mugimendu liberaleko aldi bat bezala hartzen da, bere aurretik egon zen Meiji kaotikotik eta ondorengo Shōwa garaiko militarismotik normalean bereizia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tsukubai

thumb|Tsukubai bat
***Tsukubai*** (蹲踞) bat konketa edo uraska moduko bat da, Japoniako leku sakratu baten sarreran dagoena, bisitariek eskuak garbitzeko eta ahoa irakuzteko ipinia . Horrelako garbiketa erritualak ohikoak dira te-zeremonia batera joaten direnen edo tenplu budista bat bisitatzen dituztenen artean .

Izena *tsukubau* aditzetik dator, «makurtu» esan nahi duena, umiltasun zentzuarekin. Te-zeremonia batera joaten diren gonbidatuak makurtu eta eskuak garbitzen dituzte *tsukubai* batean. *Tsukubai* hori *roji* ihintza-bidean edo te-lorategian dago, eta *chashitsu* edo «te-etxe» batera sartu aurretik erabiltzen dira.

*Tsukubaiak* harrizkoak izaten dira eta, askotan, zali txiki bat izaten dute erabiltzeko prest. Konketa urez hornitzeko, banbuzko hodi bat izaten du, *kakei* izenekoa.

## Ryōan-ji tsukubai
[thumb|267x267px| *Tsukubai* [Ryōan-ji tenpluan, Kioto]]
Hemen erakusten den *tsukubai*  ospetsua Kyotoko Ryōan-ji tenpluaren eremuan dago eta Tokugawa Mitsukuni jaun feudalak oparitu zuen. Harrian zizelkatu kanji-ek ez dute esanahirik bakarrik irakurtzen direnean. Baina bakoitza konbinatuta irakurtzen bada 口 (kuchi) irudiarekin, hau da, erdiko katiluaren formarekin, karaktereak 吾, 唯, 足, 知 bihurtzen dira, "soilik nahikoa dakit" esanahiarekin (吾 = *ware* = ni, 唯 = *tada* = soilik/bakarrik 足 = *taru* = nahikoa/aski, 知 = *shiru* = jakin).. Azpian datzan esanahiak, beste modu batean esanda "Daukazuna da behar duzun guztia" edo "Ikasi bakarrik pozik izaten" bezalako forma ezberdinetatik itzulita, budismoaren oinarrizko irakaspen antimaterialistak islatzen ditu.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
El agua

***El agua*** 2022ko Elena López Riera espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Espainiako hego-ekialdeko herri txiki batean ez du euri askorik egiten, baina, egiten duenean, txikizio handiak eragiten ditu; herria zeharkatzen duen ibaiak gainezka egiten baitu. Herriko kondaira batek dioenez, ibaiak gainezka egiten duen bakoitzean, emakume bat desagertu egiten da «ura barruan» duelakoan. Ana, amarekin eta amonarekin bizi den gazte bat da. Herriak mesfidantza apur batekin begiratzen du familia. Euria noiz iritsiko bizi diren egun mugitu horietan, Anak Jose ezagutuko du, herriko beste gazte bat. Bi gazteek amodio istorio bat hasiko dute, haien inguruan tentsioa nagusi den bitartean.

## Aktoreak 
* Luna Pamies: Ana
* Bárbara Lennie: Isabella
* Nieve de Medina: Ángela
* Alberto Olmo: José
* Pascual Valero: Joséren aita
* Philippe Azoury
* Irene Pellicer: Cristina
* Nayara García: Elena
* Lídia Maria Cánovas: Maria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vous n'aurez pas ma haine (filma)

'''''Vous n'aurez pas ma haine''''' 2022ko Kilian Riedhof alemaniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Antoine Lerisek emaztea galdu zuen Parisko Bataclan aretoan izandako atentatu islamikoan. Nola egiten zaio aurre, bada, horrelako ezbehar bati etsipenean erori gabe? Hori izango da protagonistaren buruhausteetako bat. Bere hiru urteko semearekiko duen maitasunarekin egingo dio aurre errudunenganako gorrotoari.

## Aktoreak 
* Pierre Deladonchamps: Antoine Leiris 
* Zoé Iorio: Meivil
* Camélia Jordana: Hélène
* Thomas Mustin: Alexandre
* Christelle Cornil
* Anne Azoulay
* Farida Rahouadj

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julita Beraza

**Juliana Ignacia Beraza Leibar** (Anoeta, Gipuzkoa, 1925eko uztailaren 29a &ndash; Mexiko, 2020ko otsailaren 2a) erraketista profesionala izan zen. Munduko txapelduna izatera iritsi zen.24 urtez jokatu zuen Anoetarra, garai guztietako erraketista onenetarikotzat hartua izan da. Horren erakusle publikoak jartzen zizkion goitizenak: *La Reina*, *La Única* edota *La Venus Rubia.*

## Biografia 
Julita, hala deitzen zioten, 1925ean jaio zen Anoetan, Buztina baserrian, Modesto-enea tabernaren ondoan. Txikitan plazara joaten ziren jolastera, eliz atarian aritzen ziren pilotan herriko neska-mutilak. Begirale bat ibiltzen zen handik eta Donostian erraketarekin proba bat egitea proposatu zien. Haren ahizpa Rosario, ahizpetan zaharrena, ere joan zen, Julita eta Marirekin (hiru urte gazteagoa), baina ez zitzaion gustatu. Beste biei bai.

## Erraketista ibilbidea 
Groseko frontoian hasi ziren jokatzen. Handik Madrilera egin zuten jauzia bi ahizpek, 1940ean. Julitak 15 urterekin debutatu zuen, nahiz eta 16 urte izan arte ezin zen. Urte batzuk geroago Milagros, ahizpa gazteena ere joan zen. Han zenbait urte egin zituzten, tarteka beste hiri batzuetako frontoietan ere jokatuz, Bartzelonan eta Palman. 1952an Julita eta Mari Mexikora joan ziren. Itsasontziz hiru hilabeteko bidaia izan zela kontatzen zuten.

Mexikon egunero jokatzen zuten, kinielak ere izaten ziren, hilean pare bat egun bakarrik libratuz, baina oso ondo irabazten zuten. Batez ere Julita nabarmendu zen, munduko txapelduna izatera iritsiz. Partidu askoren ondoren bitxiak eta loreak jasotzen omen zituen. Hiriburuko frontoietan eta Acapulcon jokatu zuen.

## Erraketari agur 
1964an erretiratu zen Julita Beraza, Mexikoko frontoia itxi zenean. Milagros, ahizpa gaztea, orduan Madrilera itzuli zen eta bertan jarraitu zuen jokatzen, Madrilgo frontoia itxi arte.

## Omenaldiak 
thumb|280x280px|Erraketistak
* 2019an, Mexikoko Euskal Etxean, Aberri Egunaren baitan Juani Arrillaga, Juana Lizarzaburu eta Julita Beraza erraketistak omendu zituen DFko Euskal Etxeak, “Emakume Raketistak” izeneko dokumentalaren aurkezpenarekin. Ainhoa Palomo eta Jon Juanes filmaren egileek aurkeztu zuten dokumentala.

## Heriotza 
Mexikon hil zen Julita Beraza 2020 otsailaren 2an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Apostando por ellas. Historia de las raquetistas

* Erraketistak lehen eta orain. Dokumentala

* Emakume erraketistak. Erakusketa
* Erraketistak, aitzindariak pilotaren munduan
Iris Arnaiz

**Iris Arnaiz Gil** (Gijon, Asturias, 1994ko maiatzaren 18a)  futbolaria da eta Real Sociedad emakumezkoen futbol taldean jokatzen du.

## Ibilbidea 
Arnaiz Langreon hasi zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa: Naturala izan behar du huts egiteak; denek egiten dugu  Berria, 2023.09.30
* Elkarrizketa: Jokoa berreskuratzen ari naiz Berria, 2022.10.29
* Profila Realean
Guillermo del Toro's Cabinet of Curiosities

'''''Guillermo del Toro's Cabinet of Curiosities''''' estatubatuar beldurrezko telesail antologikoa da, Guillermo del Torok Netflixerako sortua.

Guztira zortzi atal izanik, erdiak dira horiek, eta nahikoa proiektu kolektibo paregabe honi neurria hartzeko. Zuzendari estatubatuarrek ez ezik, italiarrek eta australiarrek ere hartu dute parte, eta txalotzeko modukoa da. Izan ere, nolabait, Del Torok bere babesean hartu ditu Hollywooden radarretik urrun aritzen diren zinemagile horiek, eta bozgorailu erraldoi bat eman die, munduak ezagutu ditzan.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vasil (filma)

***Vasil*** 2022ko Avelina Prat espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
Vasil gizon azkarra da, eta xakera jokatzeko izugarrizko gaitasuna du. Bulgariakoa da, eta Espainiara iritsi zenetik kalean egiten du lo. Alfredo erretiroa hartutako arkitekto bat da, eta, ingurukoen harridurarako, etxean egun batzuk igarotzera gonbidatu du Vasil. Bi gizonek ez dute zerikusirik, baina zaletasun bera partekatzen dute: xakea. Harreman polita sortuko dute bi protagonistek; izan ere, Vasilek betiko aldatzen ditu bere inguruko pertsonak.

## Aktoreak 
* Ivan Barnev: Vasil
* Karra Elejalde: Alfredo
* Alexandra Jiménez
* Sue Flack
* Susi Sánchez

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inside Man (telesaila)

***Inside Man*** britainiar suspensezko telesaila da, Steven Moffatek BBCrako eta Netflixerako sortua.

## Sinopsia 
Heriotza zigorrera kondenaturiko protagonistak aparteko abilezia du misterioak argitzeko, eta emakumezko kazetari gazte bat laguntzen hasiko da. 

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
¡García!

***¡García!*** espainiar ekintzazko telesaila da, Zeta Studiosek HBO Maxerako sortua.

## Sinopsia 
Gaur egungo Espainian giroturiko fikzio honetan, kaos politikoa da nagusi. Istorio honetan, nahasirik agertzen dira demokrazia amaiarazteko konspirazio bat, ikerketa kazetari bat eta frankismoan kriogenia erabili ondoren 70 urte geroago berpizturiko agente sekretu bat.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Panpako orein-txakur

**Panpako orein-txakurra** (: ) ehiza-txakur brasildarra da; Argentinan eta Uruguain ere aurkitzen ahal dena, Panpa eskualdekoa baita jatorriz. Ohikoa da Brasilen, non bertako txakur-arrazen zaleek ofizialki ezagutua eta definitua duten, baina ez dago NFZren zerrendetan.

Txakurrak panpa-oreinak arakatu, harrapatu eta ehizatzeko erabili ziren, hortik izena, *veadeiro*, orein-txakurra.   Beste animalia batzuk (basurdeak, adibidez) arakatzeko ehizakide aproposa izaten jarraitzen du.

## Kanpo estekak
El inmortal (telesaila)

***El inmortal*** () espainiar telesaila da, José Manuel Lorenzok Movistar+erako sortua.

## Sinopsia 
Madril, 1990eko hamarkada. Fikziozko telesail honek kokainaren eta diskoteken kontrola kaleko banda baten esku egon zen garaira eramaten du ikuslea, egunkarien azalak eta telebista saioak bete zituen Los Miami bandaren garaira. Hilezkorra ezizenez ezagutzen zuten haren buruzagi ikaragarria.

## Aktoreak 
* Álex García: José Antonio
* Emilio Palacios: Sebas
* Marcel Borràs: Rober
* Jason Day: Fausti
* María Hervás: Isabel
* Teresa Riott: La Rubia
* Jon Kortajarena: Caballero
* Francis Lorenzo: Comisario Corvarán
* Claudia Pineda: Maui

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Materia endekatu

**Materia endekatu** esaten zaio presioaren frakzio garrantzitsu bat Pauliren bazterketa printzipiotik datorrenari, ezartzen duena bi fermioik ezin dituztela zenbaki kuantiko berbera izan.

Kondizioen arabera, zenbait partikularen endekapenak objektu trinko baten presioa eragin dezake, eta, hala, nano zuri bat elektroien endekapenak eusten dio; neutroi-izar bat, berriz, ez da kolapsatzen, endekatutako neutroien presioaren eta barioien arteko elkarrekintza bortitzaren aldarapenagatiko presioaren efektu konbinatuagatik.

Egoera kuantikoetako murriztapen horien ondorioz, partikulek oso momentu handiak hartzen dituzte, ez baitute kokapen-faseko beste kokalekurik. Esan daiteke gasak, posizio gehiago hartu ezin dituenez, *c* abiadura mugatuta dagoen uneetan hedatu behar dela. Hala, materia hain konprimituta dagoenez, energetikoki baxuak diren egoerak berehala betetzen dira, eta, beraz, partikula asko egoera oso energetikoetan jarri behar dira, eta horrek jatorri kuantikoko presio gehigarria dakar. Materia behar adina endekatuta badago, presio hori gainerako kontribuzio guztien gainetik nagusituko da. Presio hori, gainera, tenperaturarekiko independentea da eta soilik dentsitatearen mendekoa.

Dentsitate handiak behar dira materiaren endekapen-egoeretara iristeko. Elektroiak endekatzeko, 106 g/cm³ inguruko dentsitatea beharko da (1.000 kg/cm³) neutroien dentsitaterako, are gehiago, gutxi gorabehera 1014 g/cm³ (100.000.000 tona/cm³).

## Kanpo estekak
Corgi

**Corgi** txakurrak edo **Corgi galesak** (galesez, *Corgi*, etimologikoki txakur nanoa), Galesen sortu zen txakur-arraza txiki bat da. 

Bi arraza bereizten dira NFZren sailkapenetan: Pembroke Welsh Corgi eta Cardigan Welsh Corgi, biak 1. taldean sartuak, artzain-txakur gisa. Bi arrazen artean desberdintasun fisikoak daude. Arraza-estandarren arabera, oro har, Cardigan handiagoa da, bai pisuari dagokionez, bai altuerari dagokionez. Hainbat eratako isatsak ditu.

Pembrokea da bietatik ezagunena bereziki Elizabeth II.a erreginak 30 bat Corgi edo Corgi-Dachshund gurutzatzeak eduki zeuzkalako bere agintaldian ohikoan berarekin. Erreginaren fikziozko errepresentazioetan ere ia ezinbestekoak ziren corgiak agertzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txakur afganiar

**Txakur afganiar**ra ehiza-txakur ikusgarria da, erbi-txakurra, NFZren arraza sailkapenean 10. taldekoa, hau da, xarlagoen artekoa. Ilaje bereizgarria du, oso luzea, fina eta zeta-antzekoa, eta etengabeko zainketa behar du, korapilatu egiten baita eta distira galtzen baitu.

Baliteke arraza horren jatorria saluki arrazan egotea, Persiaren bidez Afganistanera iritsita. Afganistanen, salukiak ilaje egokiagoa behar bide zuen bertako mendietako klima gogorrerako, eta agian hortxetik egin zen bereizgarria ezaugarri hori.

Arraza horren antzinatasuna ez dago dokumentatua: lehen erregistroak XIX. mendekoak dira. 

1880an, afganiar eta britainiarren arteko gerra amaitutakoan, britainiar armadako ofizialek txakur horietako batzuk eraman zituzten Britainia Handira. Txakur hazleen eta arrazen zaletuen artean berehalako arrakasta handia izan zuen, eta pedigriak eta arrazak sailkatzen zituen txakurtegi klub britainiarrek azkar definitu zuten arraza gisa. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sealyham Terrier

**Sealyham Terrier** txakurra () arraza gales bitxia da, neurri txikitik ertainera barietatean, kolorez zurixka. John Edwardes kapitainak Pembrokeshireko Sealyham Housen gurutzaketak eginez garatu zuen 19. mendean.

Lehen Mundu Gerraren ondoren, ospetsu bilakatu Hollywoodeko izarren eta Britainia Handiko Errege Familiako kideen artean, baina moda igaro zen eta bere kopuru pedigriz izendatuak asko txikitu dira; 2008an, 43 txakurkume bakarrik erregistratu ziren Erresuma Batuan. Murrizketa hori atzerriko arrazen eta diseinuko arrazen kopuruagatik gertatu da, eta Sealyham terrierrek langile gisa erabilpenik ez dutelako jada.

Arraza hau ere egokia da, entrenamendu egokia emanez gero, terrier langile gisa aritzeko.  NFZk terrier gisa sailkatu du, bere sailkapeneko 3. taldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Borzoi

**Borzoi** txakurra (errusieraz, русская псовая борзая*, russkaja psovaja borzaja*, **Errusiako ehizarako xarlango**a), 1936 arte **Errusiako otso-txakur** deitua, ehiza-txakur errusiarra da, xarlango handi eta iletsu bat.

XVI. mendeko Errusian sortu ziren, Persiako salukiak eta Europako xarlangoak larru sendo eta iletsuko arraza errusiarrekin gurutzatzean.

Ohikoak izan ziren tsarren errege-etxean 1917ko iraultzaren aurretik. Mendeetan zehar, borzoiak ezin ziren erosi, tsarraren opari gisa eskura zitezkeen bakarrik. 

NFZk xarlango gisa sailkatua du, bere sailkapeneko 10. taldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Javier Lombraña

**Javier Lombraña Hompanera** (Bilbo, Bizkaia, 1977ko apirilaren 24a - ), bizkaitar futbolari ohia da. Ezker atzelari postuan jokatzen zuen. Bere anai nagusia Txiki futbolaria zen ere.
## Ibilbidea 
*2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.*

## Kanpo estekak 
*  Fitxa - www.athletic-club.eus
Ġorġ Borġ Olivier

**Ġorġ Borġ Olivier** (Valletta, 1911ko uztailaren 5a - Sliema, 1980ko urriaren 29a) maltar politikaria izan zen. Maltako lehen ministroa izan zen 1962tik 1971ra.

Alderdi Nazionalistako kide izan zen eta 193an koloniako Gobernu Kontseiluan sartu zen. Lehen ministro izan zen 1950etik 1955era Malta britainiar kolonia zen garai batean. 1962an berriro lehen ministro hautatu zuten eta Maltaren independentzia lortzeko prozesuari ekin zion. Azkenean, 1964ko irailaren 21ean independentzia aldarrikatu zen. Ekonomia mistoaren alde, turismoaren eta eraikuntzaren industriak garatzeko eta armada britainiarrarekiko mendekotasun maltarra murrizteko politika korporatiboak egin zituen. Bere agintaldian maltarren bizi-maila handitzea lortu zuen, baina eskandalu politiko eta pertsonalek 1971ko hauteskundeetan galtzea eragin zioten.
Burgosko eper txakur

**Burgosko eper-txakurra** Espainiako txakur arraza autoktonoa da. Jatorriz Gaztelakoa da, batez ere Burgos probintziakoa. Arraza hau ehizarako erabiltzen da, eta ezaugarri bereziak ditu ehiza xeherako, eper txakurra izanik. Txakur erakusle edo markatzailea da, pointer esaten zaien horietakoa, NFZren 7. sailekoa.

Burgosko eper-txakurra klase pribilegiatuei lotua sortu zen; izan ere, orduan, herri arruntak ehiza-jarduera mugatuta zuen. Ezaguna da Rafael Mengsek 1765ean Karlos printze borboiaren ehizako erretratua, non halako txakur batekin ageri den. Margoan bertan adierazten den bezala, ekonomikoki aberatsak diren klaseekin, aristokraziarekin eta kleroarekin lotu behar da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arratoi txakur andaluziar

**Arratoi txakur andaluziarra** (Gaztelaniaz, *Ratonero bodeguero andaluz*, Andaluziako arratoi-txakur upategietakoa)  tamaina txikiko txakur arraza espainiarra da, eta Andaluzian du jatorria, bereziki Cadizen. 

Jerez ardoa egiten den upategietan funtzio nagusia eduki du tradizionalki arratoi-txakur honek: barriken artean ezkutatzen diren saguen ehiza. Espainiako Txakurren Erret Elkarteak eta Espainiako Nekazaritza Ministerioak onartzen dute arraza, baina ez dago Nazioarteko Federazio Zinologikoaren (NFZ) zerrendetan.

## Kanpo estekak
Galgo espainiar

**Espainiako galgoa** edo **galgo espainiarra** Espainiako ehizarako txakur-arraza autoktonoa da, erbi-txakurra. NFZren sailkapenean 10. taldean sartua xarlangoekin, bertako 3. sekzioaren barruan, ile laburreko xarlangoei dagokiena. Sailkapen hori gorabehera, ile gogorraren aldaera ere badago. Arraza honek 60 km/h-ko abiadura har dezake. Gaztelaniazko *galgo* hitza latin arruntetik dator *gallicus* *canis*, «Galiako txakurra». Euskarazko mailegu onartua da eta xarlangoren sinonimoa.

Espainiako galgoa zakur atletiko eta estilizatua da, hanka luzeak eta tamaina handiko bularra dituena, abiadura handia lortzeko. Arrek 62-70 cm-ko altuera izaten dute gurutzean, eta emeek 60-68 cm-koa. Ohiko geruza ile motzekoa, leuna eta oso fina da. Baina ile gogorreko aldaera ere badago, ile latz eta luzea duena, gorputzean homogeneoki banatua, bizarrarekin, biboteekin eta tupearekin. Kolore ohikoenak hauek dira: tigre-antzekoa, beltza, txigortua, kanela, horia, gorria, zuria.

## Ehizako eta konpainiako galgoak 
Espainian galgoa erabili izan da monteria ehizaldietan eta erbia eremu irekian ehizatzeko. Txakurrak ehizakia begiz jo, eta harrapatzen du, jazarpen baten ondoren. Ehiza mota hori, gaur egun kirolekoa dena, garai batean ospe sozialeko ekintza zen.

### Ehiztarien krudelkeria galgoekiko 
20. mendearen amaieratik galgoak lagun egiteko animalia gisa gero eta gehiago ikusten dira. Animalia nobleak izan ohi dira, lotsati samarrak eta etxeko bizitzan ondo egokitzen direnak, eta sarritan espazioa beste maskotekin ere partekatzen dute, katuekin eta untxiekin, esaterako. 

Etxekotutako galgo horietako asko tratu txarrak jasan dituzten animaliak dira, edo abandonatak jada ehizarako balio ez dutelako. Ohitura krudela da ehizarako balio ez duten galgo asko urkatu edo sakrifikatu egiten dituztela, eta zakurtegietan edo edonon abandonatu. Animalien defentsan diharduten elkarte batzuek diotenez, 21. mendean urtero 50.000 animalia hiltzen dituzte otsailetik aurrera, ehiza-denboraldia amaitzen denean. Datu horiek esajeratuak direla esan duenik bada.

Arazoaz kontzientziatzeko, hainbat elkartek Irene Blánquezek zuzendutako eta finantzatutako dokumental bati lagundu zioten: «*Febrero, el miedo de los galgos*» (Otsaila, galgoen beldurra), krudelkeria dokumentatu zuena 2013. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Febrero, el miedo de los galgos*. Animalia hauekiko krudeltasunaz dokumentala, sarean.
Kelpie australiar

**Kelpie australiarra** Australiako artzain-txakur arraza da. 12 eta 22 kilo artean pisatzen du, eta 43-50 cm neurtzen du. Ilearen kolorea beltza, gorria, urdinska edo lehoiarena bezalako izan daiteke. NFZk artzain-txakur gisa sailkatu du, bere sailkapeneko lehen taldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Victor Leemans

**Victor Leemans** (Stekene, 1901eko uztailaren 21a - Lovaina, 1971ko martxoaren 3a) flandriar politikaria izan zen. Europako Parlamentuko lehendakaria izan zen 1965etik 1966ra.

Gizarte Zientzietan lizentziatua, mugimendu erradikal flandriarrean parte hartu zuen 1930eko hamarkadan. Verdinaso erakundeko eta Arbeidsorde sindikatu faxista flandriarreko kidea izan zen. Alemaniak Belgika okupatu zuenean hainbat kargu politiko izan zituen eta gerra amaitzean kolaborazionismoagatik epaitu zuten, baina absolbitu egin zuten.

Alderdi Sozial Kristauko kidea eta senataria izan zen. 1958tik 1971era Europako Parlamentuko kide izan zen eta 1965etik 1966ra lehendakari.
Haldenstøver

**Haldengo untxaria** edo **Haldenstøver** txakurra, **bisseberghund** edo **ankerstøver** izenekin ere ezaguna, Norvegiako ehiza-txakurra da.

Nazioarteko onarpena du arraza-izendapenak, NFZk, untxarien 6. atalean du sailkatua. Erbi-txakurren Kluben Norvegiako Elkartea (Norske Harehundklubbers Forbund) arduratzen da herrialdean arrazaren zaintzaz.

Untxari hau erbia, azeriak eta katamotza ehizatzeko erabili izan da. Txakur energetikoa da, luze irauten du lanean, eta hotza onartzen ona da.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak