Bikingoen garaia

eskuinera|thumb|350px|Bikingoen espedizioak
**Bikingoen aldia** VIII. eta XI. mendeen arteko Europako historiaren zatia da. Garai haietan eskandinaviar bikingoek merkataritza eta gerraren bidez Europako itsaso eta ibaiak esploratu zituzten eta baita Islandia, Groenlandia eta Ipar Amerikako eskualde batzuk okupatu ere.

## Aurrekariak 
Mendebaldeko eta ekialdeko Europa inbaditu zituzten bikingoak egungo Danimarka, Norvegia eta Suediako paganoak ziren. Handik Faroeak, Irlanda, Islandia, Caithness, Iparraldeko Uharteak, Hebridak, Groenlandia eta, denbora laburrean, Ipar Amerika okupatu zituzten.

Antzinako eskandinaviera bere ama hizkuntza garatu eta egungo eskandinaviar hizkuntzak sortu zituen. 801. urterako, Jutlandia aldean jadanik autoritate nagusia ezarrita zegoen, eta daniarrek bere herrialdetik harataino begiratzera hasi ziren. Norvegian berriz, mendiek eta fiordoek muga sendoak ezarri eta bertoko biztanleek besteengandik independente iraun zuten. Hori zela eta, 800. urterako, Norvegian 30 erresuma txiki inguru zeuden. Handik ateratzeko bide errazena itsasoa zen eta horretarako guda-itsasontziak egin zituzten, aldi berean merkatari, esploratzaile eta okupatzaile izateko.

## Historia 
Bikingoen espedizio bati buruzko lehendabiziko aipamena 789. urtekoa da, orduan Anglosaxoi kronikaren arabera, Norvegiatik etorritako talde bat Dorseteko Portlandera ailegatu zen. Bertan, errege-funtzionario batek aurkitu eta merkatariak zirela sinistu ondoren, erregearen etxera zergak ordaintzeko eramaten ari zituela erail zuten.

Lehendabiziko eraso nagusia 793an gertatu zen, Lindisfarneko monasterioa arpilatu zutenean. 794an, Ulsterreko Urtekarien arabera, Ionako abadia eraso zuten eta hurrengo urtean Irlandako iparraldeko kostaldea. 802an berriro Iona eraso zuten.

Adituen ustez, aroaren bukaera Harald Hardraadek Ingalaterran herrialdea okupatzeko saiakera izan zen, 1066an Stamford Bridgeko guduan Harold Godwinsonek menderatua izan zenean; Irlandan hiberniar-normandiar armadak 1171n Dublin okupatu zuenean eta Eskozian, 1263an Alexandro III.a Eskoziakoak Largseko guduan Haakon IV.a Norvegiakoa menderatu zuenean. Epeka-epeka bikingoen ondorengoak ziren normandiarrek uharteak okupatu zituzten. Historialari gehienek bukaera Eskandinavian erregearen autoritatea eta kristautasuna erlijio ofizial moduan ezarri zirenean gertatu zela uste dute.

Eskandinaviarrek erabiltzen zituzten drakkarrak oso erabilgarriak ziren kostaldeko uretan nabigatzeko eta baita gudari eta merkatariak garraiatzeko. Rurikek varegoak ekialderantz gidatu zuenean, 859an Novgorod hiria eratu zuen. Gainera lehendabiziko eslaviar estatua zen Kieveko Rusa ezarri zuen, 1240an mongoliar inbasiora arte iraun zuena.

Carolus Handiak zuzenduriko frankoen erresuma askotan eraso zuten. Sena zeharkatzeaz gain, pixkanaka-pixkanaka Normandian kokatu ziren. Hain zaila zen atzerritar hauek menderatzea ezen 911n Karlos III.a Frantziakoak bikingoen buruzagia zen Hrolf Ganger duke bilakatu baitzuen. Hrolf orduan basailu bilakatu eta kristautasunera aldatu zen. Frantziak ez zituen berriro erasoak jasan eta bertan sortu zen botereak urteen poderioz Britainia Handia konkistatuko zuen. 1100. urterako jadanik bikingoen espedizioak bukatuak ziren.

Euskal Herria ere bikingoen erasoak jasan zituen. Orreagako guduaren ondorioz frankoen autoritatea ahula zela aprobetxatuz, 841 inguru Gaskoniako dukerrian sartu eta Bordelen kokatu ziren. Handik ipar eta hego Euskal Herria eraso zuten. Iruñeko Erresuma sortu berria ere eraso zuten Gartzia Eneko 859an bahitu zuten eta bahisaria ordainduta berreskuratua izan zen. Kostaldea 840ko hamarkadan erasotu zuten.

## Hedapena 

DateFormat = yyyy
ImageSize = width:600 height:auto barincrement:20
PlotArea = left:20 right:40 bottom:30 top:15

Colors =
  id:canvas      value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:grid1       value:rgb(0.80,0.80,0.80)
  id:grid2       value:rgb(0.90,0.90,0.90)
  id:Title  value:rgb(0.86,0.56,0.56)
  id:Event  value:rgb(0.80,0.99,0.80)
  id:Life  value:rgb(0.80,0.80,0.99)
  id:Reign value:rgb(0.99,0.80,0.80)
  id:gray        value:gray(0.7)
  id:lightblue   value:rgb(0.60,0.99,0.99)

Period = from:780 till:1100
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
ScaleMinor = unit:year increment:25 start:825 gridcolor:grid2
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:800 gridcolor:grid1
AlignBars = justify

BackgroundColors = canvas:canvas bars:canvas

BarData=
  bar:Titlebar 
  bar:Vikings1
  bar:Vikings2
  barset:Scandinavia
  bar:Britain1
  bar:Britain2
  bar:Britain3
  bar:Europe1
  bar:Europe2
  bar:Europe3
  bar:Europe4

PlotData=
  width:20 fontsize:S textcolor:black align:center

  bar:Titlebar color:Title shift:(0,-3)
  from:789  till:1066 text: "Bikingoen Aroa"

  width:18 fontsize:S textcolor:black anchor:from align:left
  bar:Vikings1
  color:Life
  from:850 till:872 text:"Harald Harfagre"
  color:Reign
  from:872 till:933
  color:Life
  from:1015 till:1040 text:"Harald Hardrada"
  color:Reign
  from:1040 till:1066

  bar:Vikings2
  color:Life
  from:910 till:990 text:Egill Skallagrímsson
  from:994 till:1016 text:"Knut Nagusia"
  color:Reign
  from:1016 till:1035

  width:18 fontsize:S textcolor:black anchor:from align:left
  barset:Scandinavia
  color:Life
  from:950 till:1003 text:"Erik Gorria" 
  at:982 text:"982 Groenlandia"
  at:1000 text:"1000 Vinland"

  bar:Britain1
  at:793 text:"793 Lindisfarne"
  at:866 text:"866 Jorvik"
  at:991 text:"991 Maldon"

  bar:Britain2
  at:793 text:"795 Iona"
  at:878 text:"878 Edington" 
  at:1066 text:"1066 Konkista"

  bar:Britain3
  color:Life
  from:849 till:871 text:"Alfredo Handia r. 871-899"
  color:Reign
  from:871 till:899
  color:Life
  from:968 till:978 text:"Æþelræd Unræd r. 978-1016"
  color:Reign
  from:978 till:1016

  bar:Europe1
  color:Reign
  from:780 till:814 text:"Karolus Handia"
  color:Life
  from:912 till:936 text:"Oto Handia r. 936-973"
  color:Reign
  from:936 till:973

  bar:Europe2
  color:Life
  from:938 till:987 text:"Hugues Capet r. 987-996"
  color:Reign
  from:987 till:996

  bar:Europe3
  at:854 text:"854 Novgorod"
  at:911 text:"911 Normandia"

  bar:Europe4
  at:839 text:"839 Varegoak"
  at:1071 text:"1071 Manzikert"
  color:Event
  from:921 till:922 text:"921 Ibn Fadlan"

## Eskandinaviaz haraindiko koloniak 
;Britainiar Uharteak
* Danelaw
* Dyflin (Dublin)
* Jórvík (York)
* Limerick
* Mann
* Norðreyjar (Orkadak eta Shetlandak)
* Suðreyjar (Hebridak)
* Veðrafjǫrðr (Waterford)

;Ekialdeko Europa
* Bjarmland
* Garðaríki
* Serkland
* Miklagard
;Atlantiko
* Faroe uharteak
* Groenlandia
* Helluland
* Islandia
* Markland
* Vinland

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak