open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melissa Hoskins

**Melissa Hoskins** (Kalamunda, Australia, 1991ko otsailaren 24a - Adelaide, Australia, 2023ko abenduaren 31) australiar pistako eta errepideko txirrindulari profesionala izan zen. 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan pistako txirrindularitzako taldekako jazarpen proban laugarren postua lortu zuen Australiako selekzio nazionaleko kide zen. 2017ko maiatzaren 2an erretiratu zen txirrindularitza profesionaletik.

2023ko abenduaren 31n hil zen 32 urte zituela, ustez senarra Rohan Dennisek autoarekin harrapatu eta gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Sarsfield Glass

**Joseph Sarsfield Glass** (Bushnell, 1874ko martxoaren 13a – Los Angeles, 1926ko urtarrilaren 26a) estatubatuar elizgizona izan zen, 1915etik 1926ra Salt Lakeko apezpikua izan zena.

## Bizitza 
James Glass eta Mary Edith Kellyren semea, Bushnellen (Illinois) jaio zen 1874an. Lehen ikasketak Sedalian (Missouri) egin zituen eta 1887an Los Angelesko San Vizente ikastetxean sartu zen. 1891n Missourira itzuli zen eta Perryvilleko Santa Maria apaizgaitegian ikasten hasi zen. Gero Misioaren Kongregazioan sartu zen.

1897ko abuztuaren 15ean apaiztu zen. Erroman jarraitu zituen ikasketak eta 1899an teologiako doktore bihurtu zen.

Behin jokatu zuen poker partida batean Heber J. Grant Azken Egunetako Santuen Jesu Kristoren Elizako presidentearekin eta Salt Lake Cityko Lehen Eliza Kongregazionaleko Elmer Goshenekin.

Los Angelesen hil zen 1926ko urtarrilaren 26an, 51 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marie Claire

***Marie Claire*** frantziar hilabatekaria da. 1937an argitaratu zen lehen aldiz Frantzian, eta 1941ean Erresuma Batuak jarraitu zion. Geroztik, hainbat edizio argitaratzen dira herrialde eta hizkuntza askotan. Erreportajeen edizioak mundu osoko emakumeei eta munduko gaiei buruzkoak dira. *Marie Claire* aldizkariak osasuna, edertasuna, moda, politika, finantzak eta karrera gaiak ere jorratzen ditu.

## Historia 
Jean Prouvost eta Marcelle Auclairrek sortu zuten. Bere lehen alea 1937an agertu zen, eta asteazkenero banatu zen 1941era arte, noiz Londresen akzioak banatu zituenean. 1976an, Prouvost erretiratu egin zen, eta haren alaba Évelynek hartu zuen aldizkariaren ardura, eta L'Oréal Group gehitu zion konpainiari.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Newsweek

***Newsweek*** estatubatuar astekaria da, New Yorken egoitza duena. *Time* eta *U.S. News & World Report* antzekoak dira.

## Historia 
Jatorriz *News-Week* deitua, Thomas J.C. Martynek sortu zuen 1933ko otsailaren 17an. Zenbaki horretan asteko albisteen zazpi argazki zeuden bere azalean. Denborak aurrera egin ahala, albiste-aldizkariaren kontzeptua zabaldu zuen, historia pertsonaletatik analisira eta kritikara. 1961ean The Washington Post Companyk aldizkaria erosi zuen.

2003an, 4 milioi baino gehiagoko ale-banaketa zuela kalkulatzen zen, 3,1 milioi Estatu Batuetan barne. Japonieraz, koreeraz, polonieraz, errusieraz, espainieraz eta arabieraz ere argitaratzen zituen edizioak, baita Newsweek International ingelesez ere.

New Yorken zentralizatuta badago ere, 22 bulego ditu: bederatzi Estatu Batuetan eta Pekinen, São Paulon, Rio de Janeiron, Buenos Airesen, Lurmutur Hirian, Frankfurten, Hong Kongen, Jerusalemen, Londresen, Mexiko Hirian, Moskun, Parisen, Tokion eta Varsovian.

2008az geroztik, Newsweek finantza-arazo batzuk izan zituen, eta ondoz ondoko murrizketetan islatu ziren. Abuztuan, The Washington Post taldeak Sidney Harmann enpresaburuari saldu zion aldizkaria, dolar bateko prezio sinbolikoan. Jon Meacham editoreak dimititu egin zuen salmenta burutu ondoren. 2010eko azaroan, Newsweek *The Daily Beast* iritzi webgunearekin elkartu zen; Tina Brown erredaktore buruak hartuko du bere gain bi argitalpenen edizioa. Newsweek Harman eta IACren jabetza da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aintzane Uria

**Aintzane Uria Campo** (Durango, Bizkaia, 1979ko apirilaren 12a) abeslaria, soinularia eta musika irakaslea da.

## Biografia 
Ikasketa musikalak Bilboko Juan Crisostomo Arriaga kontserbatorioan burututa, hainbat musika-tresnarekin aritzen da: akordeoia, gitarra, panderoa…

1999tik Luhartz taldeko abeslaria da. Aldizkari batean irakurri ostean neska euskalduna behar zutela erromeria talde batean, kontaktuan jarri zenean ez zekien Luhartzekoei deitzen ari zenik, euron jarraitzailea zen arren. 

Taldearen errepertorioa osatzen duten euskal musika tradizionaleko eta pop-rockaren klasikoak abesten ditu ekitaldi bakoitzean, eta Aintzanek berak sortutako abestiak ere badira taldeak jotzen dituenen artean.

Euskal Herriko Unibertsitatean Hezkuntza Musikala ikasitakoa da. Getxoko Txaramela Musika Eskolako irakasle, musika-hezkuntza eta akordeoia erakusten die gazte eta umeei. Musika ludikotasunetik hobeto ikasten dela sinistuta,  txikiagoak musikara gerturatzeko, esaterako liburuei kantak sortzen dizkiete, ipuin musikatuan bihurtuz: umeek irudia ikusten dauden bitartean melodiara adi egoten dira eta interakzio maila ere altuagoa da bere ustez.    

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
João Evangelista de Lima Vidal

**João Evangelista de Lima Vidal** (Aveiro, 1874ko apirilaren 2a – *ibidem*, 1958ko urtarrilaren 5a) portugaldar elizgizona izan zen, Aveiroko artzapezpikua.

## Bizitza 
Noberto Ferreira Vidal eta Umbelina Elisa de Limaren semea zen eta Aveiroko Vera-Cruz auzoan jaio zen 1874an. 1887an Coimbrako apaizgaitegian sartu zen. 1889an, Vitali monsinoreren dirulaguntza jaso zuen eta Erromako Eliz Unibertsitate Gregorianora joan zen, 15 urte besterik ez zituela.

1891n filosofian lizentziatu zen. 1896ko abenduaren 1ean (beste datuen arabera, abenduaren 19an.

Hurrengo 13 urteetan irakasten zuen Coimbrako apaizgaitegian. 1906ko otsailean Coimbrako katedraleko kalonje izendatu zuten.

1915etik 1923ra Lisboako apezpiku laguntzaile eta Mityleneko apezpiku titular izan zen.

## Lanak 
* *Synopse da theologia moral* (Coimbra, 1901-1903, bi liburukitan)
* *Esplendores do sacerdócio* (Caminha, 1905)
* *Theologia para todos* (Coimbra, 1908)
* *Dae aos pobres por amor de Deus* (Aveiro, 1915)
* *Duas palavras do Bispo de Angola e Congo na distribuição do pão de Santo António a 13 de Agosto de 1915 na Igreja de Santo António d’Aveiro* (Aveiro, 1915)
* *Pescando uma pérola: um discurso do Snr. D. João, Bispo de Angola e Congo* (Aveiro, 1915)
* *Por terras d’Angola* (Coimbra, 1916)
* *A acção missionária: Exposição Colonial Portuguesa* (1934)
* *Subsideário etnográfico da província de Angola* (Rio de Janeiro, 1935)
* *D. Teresa de Saldanha e as suas dominicanas: álbum de gravuras* (Cucujães, 1938)
* *O apóstolo São Tomé: alocução proferida na Capela de S. Tomé de Verdemilho pelo administrador apostólico da Diocese de Aveiro precedida de um In Limine por Acácio Rosa* (Aveiro, 1939)
* *Últimas páginas* (Aveiro, 1959)
* *O meu diário de viagem* (Aveiro, 1967)
* *A alma e a pena do arcebispo* (Aveiro, 1977)

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pere Balaguer

[eskuinera|thumb|296x296px| [Miguelete dorrea.]]
**Pere Balaguer** XV. mende hasierako arkitekto valentziarra izan zen, valentziar estilo gotikoko hainbat monumenturen egilea Valentzia hirian.

## Biografia 
1336 eta 1338 artean jaio zen, nahiz eta bere jaiotzaren data zehatza ezezaguna izan. Agirietan *maisua*, *goi-maisua* edo *maisu hargina* izenekin agertzen da, baina, nolanahi ere, bere gain hartu zuen lanen zuzendaritza osoa, alderdi orokorrenetatik hasi eta eraikuntzaren xehetasunetaraino.

1392 eta 1398 artean Serranos dorreak izeneko harresiko atearen eraikuntza zuzendu zuen, bere lanik enblematikoena. Garai hartako arkitektoek gizarteko aintzatespen txikia izan arren, Balaguerrek aldeko tratua jaso zuen epaimahaien aldetik, dorreei “Balaguerrena” ere deitu nahi izan zieten. Lan hori burutzeko, Valentziako alkateak eskatuta Kataluniara joan zen hainbat ate eta dorre aztertu eta ezagutzeko eta proiektua prestatzeko. Izan ere, Serranos Atea Pobleteko Monasterioko Errege Atean inspiratuta dago, nahiz eta lirainagoak eta apaindutakoak izan eta defentsa-gaitasun eraginkorragoa izan.

1398an Santa Barbara edo Águila dorrearen apainketa lanetan aritu zen, Serranosen ondoan eta kartzela gisa ere erabili zuen XIX. mendean eraitsi aurretik.

1406tik 1422ra Santa Katalina elizaren eraikuntzan parte hartu zuen .

1410ean Valentziako katedralerako lan egin zuen sakristauen logelaren eraikuntzan, eta zinborioko harrizko euskarri batzuetan Hiriko "itsasargiak" jartzeko, egun solemneetan argiztatzeko erabiltzen ziren artefaktuak.

1414an Katedraleko Miguelete dorreko kanpandorrearen eraikuntza lanetan kolaboratu zuen, eta Pere Marchek, Ausiàs Marchen aitak eskatuta, Gandiako San Marko kaperarako hilobi bat eraiki zuen.

1424ra arte katedraleko obra txikietan lanean jarraitu zuen, eta gero bere izena desagertu zen dokumentaziotik.

## Erreferentziak 
* *Valentziako Erkidegoko Entziklopedia Handia* (2005): II. liburukia, ikus: "Balaguer, Pere". Iberiar Prentsa Editoriala.
* Serra Desfilis, Amadeo; Miquel Juan, Matilde, “Per moltes e bones obres e profits apparents que ha fetes e fets en tot lo temps: Pere Balaguer eta Valentziako arkitektura XIV eta XV. mendeen artean”, *Hiriaren Historia IV.* *Hiri Memoria*, Valentziako Unibertsitate Politeknikoa, Valentziako Arkitektoen Elkargo Ofiziala, 2005, pp. 90-111.

## Kanpo estekak
Gaetano Pace Forno

**Gaetano Pace Forno** (Victòria, 1807ko irailaren 5a edo 1809ko ekainaren 5a – Castellamare di Stabia, 1874ko uztailaren 22a) maltar elizgizon agustindarra izan zen, Maltako apezpikua.

## Bizitza 
Francesco Pace eta Lucia dei Baroni Fornoren semea, Victòrian jaio zen, Gozo uhartean. 1824an San Agustinen Ordenan sartu zen. Maltan eta Fermon (Italia) ikasi zuen eta 1832ko irailaren 22an apaiztu zen Napolin eta bere zaindari santuari eskaini zion. 

Senideak bisitatzen ari zela hil zen Castellamare di Stabian 1874ko uztailaren 22an eta Valletako San Joanen kokatedralean hobiratu zuten). 

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-François Marmontel

**Jean-François Marmontel** (Bort-les-Orgues, 1723ko uztailaren 11 &ndash; Saint-Aubin-sur-Gaillon, 1799ko abenduaren 31) frantziar historialari, idazle eta entziklopedista izan zen.

Jesulagunen eskoletan ikasi zuen eta irakasle izan zen Clermont-Ferranden eta Tolosa Okzitanian. Voltairen aholkuz, Parisera joan zen arrakasta literarioaren bila. 1748tik 1753ra, Parisko zirkuluetan sartzea lortu zuten hainbat tragedia idatzi zituen.

Entziklopediarako artikuluak eta opera komikoak ere idatzi zituen. Madame de Pompadourren laguntzarekin *Le Mercure* egunkari ofizialaren zuzendaritza lortu zuen, non *Contes moraux*' argitaratu zuen. 1763an Frantses Akademiako kide hautatu zuten.

Frantziako historialari (1771), Akademiako idazkari (1783) eta Lycée-ko historia irakasle (1786) izendatu zuten. Frantziako Iraultzarekin pobrezian erori zen.

## Lanak 
### Antzezlanak 
*1748: *Denys le tyran*

*1750: *Cléopâtre*
*1751: *La Guirlande*
*1751: *Acante et Céphise*
*1752: *Les Héraclides*
*1753: *Égyptus*
*1753: *Lisis et Délie*
*1753: *Les sibarites*
*1761: *Hercule mourant*
*1762: *Annette et Lubin* 
*1766: *La Bergère des Alpes*
*1768: *Le Huron*
*1769: *Lucile*
*1770: *Sylvain*
*1771: ''L'amie de la maison*
*1771: *Zémire et Azor*
*1773: *Céphale et Procris*
*1775: *La Fausse magie*
*1783: *Didon*
*1785: *Pénélope*
*1788: *Démophoon*
### Olerkigintza 
* *Polymnie*
*1751: *L’établissement de l’École militaire*,
*1752: *Vers sur la convalescence du Dauphin*,
*1753: *La naissance du duc d’Aquitaine*, 
*1760: *Épître aux poètes*,
*1820: *La Neuvaine de Cythère*
### Eleberriak 
*1755–1759: *Contes moraux*, 
*1767: *Bélisaire*
*1777: *Les Incas, ou la destruction de l'empire du Perou*
*1792: *Nouveaux contes moraux*
### Saiakerak 
*1763: *Poétique française*
*1777: *Essai sur les révolutions de la musique en France*
*1785: *De l’Autorité de l’usage sur la langue*,
*1787: *Éléments de littérature*
*1788: *Mémoire sur la régence du duc d’Orléans*
*1792: *Apologie de l’Académie française*.
### Varia 
*1746: * L'Observateur littéraire *
*1712–1714: *The Rape of the Lock* by Alexander Pope, translated into verse *La boucle de cheveux enlevée*, 1746
*1759: édition remaniée de *Venceslas* by Rotrou,
*1766: *La Pharsale de Lucain*
*1775: édition des *Chefs d’œuvres dramatiques de Mairet, Du Ryer et Rotrou*
*1800: *Mémoires d’un père pour servir à l’instruction de ses enfants*, 
*1806: *Leçons d’un père à ses enfants sur la langue française''.

## Kanpo estekak
Highclere gaztelua

**Highclere gaztelua**, , Ingalaterrako hegoaldeko Highclere udalerrian dagoen jauregi bat da, Hampshire konderrian.

## Historia 
1679an Sir Robert Sawyer jauntxoak eraikiarazi eta 1842-1849 artean zaharberritua izan zen. Gaur egun Carnarvongo 8. kondearen jabetzakoak da.

## Zinema eta telebista 
Nagusiki *Downton Abbey* (2010-2015) telesailaren eraikinaren kanpoaldeko eszenak bertan girotzeagatik ezaguna da, gainera beste hainbat film ere bertan girotuak izan dira, tartean *King Ralph* (1991), *Robin Hood: Prince of Thieves* (1991), *The Four Feathers* (2002), *Dowton Abbey* (2019) eta *Downton Abbey: A New Era* (2022).

## Kanpo estekak
Erramu Zapatuko Feria

**Erramu Zapatuko feria** Bergaran ospatzen den artisautza eta ganadu azoka da, garizumako bosgarren asteko larunbatean,  erramu igandeko bezpera egunean.

## Historia 
Erramu Zapatuko feria, 1844. urtean Bergarako herrigunera Elosuatik jaitsitako merkatu nagusiaren oinordeko da. Aste osoko merkatu zen lehendabizi, Mendekoste astean. XX. mende erdirako hilabeteko bigarren larunbatetan, erramu larunbatean eta Mendekoste paskoan izaten zen ganadu azoka, merkatua igandetan ospatzen zelarik. Erramu zapatuko feria urteko lehendabizikoa izaten zen eta Mendekostekoa azkena. 

## Egitaraua 
Gaur egun, egitarauak hurrengo ekintzak jasotzen ditu urtero: 

* Bertso-saioa ostiralean, bezperan.
* Abelburuen erakusketa Ibargarai kalean.
* Elikagai postuak Oxirondo plazan.
* Artisautza postuak San Martin plazan.
* Makinaria, burdindegi eta landare erakusketa Seminarioko patioan.
* Umeentzako txorimalo lehiaketa.
* Bergarako trikitilari, dantzari eta perkusio ikasleen kalejira.
* Herri-bazkaria Udal Pilotalekuan.
* Bergarako txaranga baten kalejira.
80. hamarkadan idi-probak ospatzen ziren oraindik erramu zapatu egunez Santa Marina elizaren atzean.  

2007an herritar talde batek euskal nortasuna eta ohiturak bultzatu eta goizeko egitarauari egunaren bigarren erdian jarraipena emateko, hainbat ekitaldi antolatzen hasi zen: karrozak, kontzertuak. Ekitaldi horietatik nagusia herri-bazkaria izan da.  2014tik Txapa Irratiak eta Xaxau konpartsak antolatzen dute herri-bazkari hau Bergarako Udalaren, eta herriko hainbat merkatariren laguntasunarekin. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Giacomina Nazari

**Maria Giacomina Nazari** (Venezia, 1724ko otsailaren 10a – XVIII. mendea) italiar margolaria izan zen.

## Bizitza 
Bartolomeo Nazari (1699-1758) margolariaren alaba eta Nazario Nazari (1724-1793) margolariaren arreba, Maria Giacomina Nazari ere rokoko margolaria izan zen. Ahozko tradizioak Clusoneko Santa Ana elizako horma irudi bat egozten dio, Emausko afaria irudikatzen duena. Nazariri buruzko ohar biografiko gutxi batzuk *Delle donne illustri italiane dal XIII al XIX secolo* liburuan daude. 

Ikasteko, aitaren lanak kopiatzen zituen. Geroago *Redentore* eta *San Bernardo* margolanak sortu zituen, agian Triesteko monasterio baterako. Gainera, Europako monarken erretratu sorta bat egin zuen pastela erabiliz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2024ko Japoniako itsasoko lurrikara

**2024ko Japoniako itsasoko lurrikara** urtarrilaren 1ean 16:10ean JST (07:10 UTC) gertatu zen. 7,5 Mwko lurrikara batek Noto penintsula kolpatu zuen, Ishikawa prefekturan, Japonia. Lurrikarak tsunami bat sortu zuen Japoniako itsasoan. 

## Testuinguru tektonikoa 
Noto penintsulako ipar-ekialdeko punta hainbat lurrikaren eremua izan da hiru urtez; lurrikara hau izan da hiru urteetako handiena, 2023ko maiatzean izan zen 6,3 Mwekoa gaindituz.

Japonia Ozeano Bareko, Filipinetako, Okhotskeko eta Amuriako plaken arteko muga konbergentean dago. Uharte-arkuaren ekialdeko eta hego-ekialdeko kostetan, Ozeano Bareko eta Filipinetako plakak subdukzioa gertatzen da Japoniako hobian eta Nankaiko hobian, hurrenez hurren. Honshuko mendebaldeko kostaldea, Japoniako itsasoa inguratzen duena, iparraldetik hegoalderako joera duen muga konbergentea da. Amuriako eta Okhotskeko plaken arteko muga hori subdukzio gune hasiberria da, ekialderantz okertutako zamalkadura failez osatua. Tektonika konbergentea Pliozenoaren amaieratik dago eskualdean. Lurrikarak eta tsunamiak muga osatzen duten zamalkatze failetan gertatzen dira, 6,8 eta 7,9 gradu bitarteko magnitudearekin. 1741, 1940, 1964, 1983 eta 1993an lurrikara eta tsunami handiak gertatu ziren muga horretan, nahiz eta 1741eko tsunamiaren jatorria oraindik eztabaidagai den.

## Ondorioak 
25 eraikin bota zituen lurrikarak. Wajiman hamabost pertsona hil ziren; Suzun, sei; Nanaon, bost; Anamizun, bi; eta Hakuin eta Shigan, bana, prefekturako datuen arabera. Gainera, hamarnaka pertsona ospitaleratu zituzten, eta kalte materialak ere handiak izan dira. Ishikawa prefekturan sute batek 200 eraikini eragin die, eta itzaltzeko arazo handiak izan ziren. Lurrikararen ostean Tsunami alerta piztu zuen Japoniako Gobernuak, baina itsasoaren gorakadak ez zuen kalte handirik eragin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joan Nepomukekoa Karlos Liechtensteingoa

**Joan Nepumokekoa Karlos** (Johann Nepomuk Karl Borromäus Josef Franz de Paula; Viena, 1724ko uztailaren 6a - Wischau 22 December 1748ko abenduaren 22a) Liechtensteingo printzea izan zen 1732tik hil zen arte.

Josef Joan Adam Liechtensteingoaren eta Maria Ana Katalina Oettingen-Spielbergekoa kondesaren semea izan zen. Zortzi urte zituen aita hil zitzaionean, eta horregatik bere osaba Josef Wentzeslao I.a Liechtensteingoa bihurtu zen erregeorde, iloba gobernatzeko hezteko asmoz. 1745ean Joan Nepomukekoa Karlos gobernuaren arduradun egin zen arduragabekeriaz eta arrakasta ekonomiko eskasarekin, eta horregatik errege txanberlan bat izendatu zuten bere izenean gobernatzeko.

Maria Josefarekin, Harrach-Rohrauko kondesarekin, eta hiru seme-alaba izan zituzten. Maria Teresa alaba bakarrik atera zen bizirik haurtzarotik. Osaba Josef Wentzeslao I.a izan zen haren oinordekoa tronuan.

## Genealogia 
## Kanpo estekak
Flor de canciones populares vascas

***Flor de canciones populares vascas*** (Euskal kantu herrikoien sorta) 1948ko urriaren 25ean, Jorge de Riezu izengoitiaz Casto Intza kaputxinoak euskaraz zein gaztelaniaz plazaratu zuen liburuaren izenburua da. Argitalpena Buenos Airesko Ekin argitaletxean egin zuen. Euskal Herriko abesti herrikoien bilduma da. Liburuan ehun piezak bildu zituen, 98 abesti eta bi doinu, gehienak Nafarroa Garaiko eta Ipar Euskal Herrikoak. Frankismo garaian nahiz eta erbestean argitaratutako lana izan, benetako erreferentziazko liburua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Liburu osoa digitalizatuta.
Ura ez baita beti gardena

***Ura ez baita beti gardena*** Xabier Lasa Gorraizek 2023an plazaratutako eleberria da. Urte berean Irun Hiriko Literatura Sariaren 45. edizioan eskuratu zuen eleberri arloan. Liburuak lehia politikoa zein uraren arazoekin lotutako thriller egitura du.

## Argumentua 
Uraren antolamendurako ardura eman diote Sara Zaldaiz ingeniariari Nafarroako gobernu berrian, eta horregatik joan da Erriberako irudikatutako Lurribar herrira, ur-horniketan arazoak daudela eta. Udalaren eta laborarien arteko liskar moduan hasten dena, ordea, korapilatuz joango da, enpresarien trikimailuak, alderdi politikoen xextrak eta hilketa ilunak ere nahasteraino. Sara Cabreraren hitzetan "Egileak thriller batentzako ezohikoa izan daitekeen protagonista aurkeztu digu, ingeniari bat, eta berarekin abentura eta arriskuak ezagutuko ditugu, bertan politikarekin eta urarekin jolastea hilgarria izan daitekeela ikasten dugun bitartean. Sara ez da istorioan bakarrik egongo; lagun leialak ere baditu, eta horietako batzuk, poliziak".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* [Irati Majuelo(https://eu.wikipedia.org/wiki/Irati_Majuelo)ren iritzia *Berria*n, 2024/03/31.]
Inocybe pusio

***Inocybe pusio*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da.

## Deskribapena 
**Kapela:** 9 eta 24 mm bitarteko diametrokoa, konikotik lau ganbilera, titiduna, ertz apendikulatuarekin, hasiera fibrila zurixkekin, zorrotza. Kapelaren azala feltroduna, zahartzean oso fibrilosoa eta ezkatekin pixka bat apaindua, marroi-hur kolorekoa, ilunagoa erdian.

**Orriak:** Adnatuak, zabal, gris zurbil kolorekoak tonu moreekin, ertza koska finekin, zurixka, orritxoekin eta lamelulekin.

**Hanka:** 24 eta 39 mm bitarteko garaierarekin eta 2 eta 5 mm bitarteko diametroarekin, zilindrikoa, oinarrian lodixeagoa, more kolorekoa edo lila antzekoa, goiko erdialdean gutxienez, pruina zurixkaz estalia, goiko herenean gutxienez fibrila arinekin, beheko erdian luzetarako fibrila arinekin, arrexka koloreko tonuekin.

**Haragia:** Usain espermatiko samarrarekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### Nahasketa arriskua 
*Inocybe erubescens* eta antzeko beste espezie batzuekin nahas daiteke, identifikatzeko mikroskopikoa erabili beharra dago. Urria.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean. Ezkien eta *Quercus canariensis* zuhaitzen azpian, areketako lurrean.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Maroko, Europa, Errusia, Australia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inocybe rimosa

***Inocybe rimosa*** edo ***Pseudosperma rimosum*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da. Sindrome muskarinikoa eragiten du.

Sinonimoa: *Inocybe fastigiata*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2,5 eta 6 cm bitarteko diametrokoa. Txikia, koniko-kanpai itxurakotik lau-titidunera, fibrilosoa eta normalean, zirrikitu erradialekin; hori ilun kolorekoa edo gaztaina kolorekoa.

**Orriak:** Estu, sabeldun samarrak, itsatsi-unziformeak, gris koloretik okrera doan kolorekoak, ertz zuriarekin.

**Hanka:** 4 eta 5 cm bitarteko garaierakoa eta 0,3 eta 0,6 cm bitarteko diametrokoa. Zilindrikoa, betea, erraboildun samarra, zuritik horixkara doan kolorekoa, goialdean irin zuriaren antzekoarekin, fibrilla txikiz estalia gainerakoan.

**Haragia:** Zuria, pixka bat iluna oinean, larru-ustel usainarekin eta zapore fungikoarekin.

**Etimologia:** *Inocybe* terminoa , muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen “cybe” hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela. *Rimosa* epitetoa latinetik dator, pitzatua esan nahi duen "rimosus" hitzetik. Kapela erradialki pitzatua izaten duelako.

## Toxikotasuna 
Toxikoa.

### *Nahasketa arriskua* 
*Inocybe patouillardii* delakoarekin nahas daiteke, honek orri grisak ditu tindu gorrixkekin. *Inocybe maculata* espeziearekin ere bai, honek kapela ilunagoa du. *Inocybe squamata*-k kapela horiagoa du eta titia marroi-gorrixka kolorekoa.

## Sasoia eta lekua 
Udan eta udazkenean, taldean ateratzen da beti. Kosmopolita, edozein lurzoru motatan hazten da, hostogalkorretan, koniferoetan, belarretan, baita parke eta lorategietan ere.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Alaska, Mexiko, Islandia, Svalbard, Europa, Errusia, Kaukasia, Iran, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Krasnoiarskeko ordua

**Krasnoiarskeko ordua** (**KRAT**) UTC baino zazpi ordu lehenago (UTC+07:00) eta Moskuko ordua baino lau ordu lehenago (MSK+4) da.  KRAT ordu-eremu ofiziala da Krasnoiarsk krairako, Kemerovo Oblasterako, eta baita Khakasia eta Tuva eskualdeetarako ere.

Novosibirsk oblastak ordu-eremu hori erabili zuen 1993 arte, Novosibirsk Time (NOVT/NOVST) izenarekin ezaguna izan zen arte. Errusiako gobernuak ordu-eremuari izena aldatu zion Novosibirsk-ek beste ordu-eremu bat aukeratu eta gutxira.

2011ko martxoaren 27tik 2014ko urriaren 25era bitartean, Krasnoiark-en ordua UTC+08:00n finkatu zen.

2016an, Altaiko Errepublika, Altai Kraia, Novosibirsk Oblasta eta Tomsk Oblasta Krasnoiarsk ordura aldatu ziren Omskeko ordutik.

## IANA ordu-eremuko datu-basea 
*Asia/Krasnoyarsk* da IANA ordu-eremuko datu-basearen identifikatzailea.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ordua Errusian

## Kanpo estekak
Nerea Martínez Martín

**Nerea Martínez Martín** (Portugalete, Bizkaia, 1993) euskal dantzaria da.

## Biografia 
Portugaleten jaio zen. Portugaleteko Asti Leku Ikastolan egin zituen lehen hezkuntza, bigarren hezkuntza eta Batxilergoko ikasketak. Magisteritza ikasi zuen Begoñako Andra Mari Unibertsitate Eskolan (Deustuko Unibertsitatea).

Txikitatik euskal dantza eta euskal musikan trebatua da. Portugaleteko Elai-Alai Kultur Elkartea dantza taldearen kide izan da txikitatik. Dantza klasikoan trebatu zen Ana Rosa Tercero dantzariarekin eta dantza garaikidean Matxalen Bilbao dantzariarekin.

## Erreferentziak
Kadira (musika taldea)

**Kadira** 2020 urtean Ziortza-Bolibar eta Ondarroan sortutako pop rock musika taldea da. 

## Ibilbidea 
Azalera taldean elkarrekin ibilita Lorea Zulaikak, Urki Gojenolak eta Aritz Aramendik talde berria osatu zuten. Konfinamendu garaian Lorea abesti berriak sortzen hasi zen eta hura oinarri hartuta hasi ziren martxan. 2021ean lehenengo bideoklipa atera zuten, "Adio" izenekoa. Ondoren aldaketak izan ziren taldean, Urkik alde egin zuen eta Oier eta Aitor iritsi ziren. 

2023an atera dute lehenengo diskoa, taldearen izena daramana.

## Diskografia 
* *Kadira* (2023, autoekoizpena)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Königsbergeko katedrala

**Königsbergeko katedrala** (; ) Baltikoko gotiko estiloko monumentua da, Kaliningraden, Pregolia ibaiko Kneiphof uhartean dagoena. Antzinako Königsberg hirian kontserbatutako eraikinik garrantzitsuena da, Bigarren Mundu Gerran hein handi batean suntsitu zuten arren.

Ama Birjinari eta San Adalbertori eskainia, XIV. mendean Samlandeko printze-apezpikuen egoitza izateko eraiki zuten. Prusiako Dukerria ezartzearekin batera, 1544an Albertetar Unibertsitate luterotarren eliza bihurtu zen. RAFek 1944ko abuztuaren amaieran gauez egindako bi erasoaldien ondoren erre egin arren, 1992an Perestroikaren mugimenduaren ondoren berreraiki zuten..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Königsbergeko Unibertsitatea

**Königsbergeko Unibertsitatea** (), **Albertina** bezala ezagutzen dena, Ekialdeko Prusiako Königsbergeko unibertsitatea izan zen. Alberto I.a Prusiakoak 1544an sortu zuen, munduko bigarren unibertsitate protestante gisa (Marburgeko Unibertsitatearen ondoren).

Bigarren Mundu Gerraren ondoren eta 1945ean sinatutako Potsdamgo Itunaren ondorioz, alemaniarrek Königsberg Sobietar Batasunera transferitu zuten, hurrengo urtean «Kaliningrad» bezala berrizendatua izan zelarik. Sobietarrek Albertina itxi egin zuten eta alemaniar biztanleria Ekialdeko Prusiatik kanporatu zituzten. Gaur egun, Kaliningradeko Errusiako Immanuel Kant Estatu Unibertsitateak Albertinaren tradizioak mantentzea aldarrikatzen du.

## Ikasle ospetsuak 
## *Honoraris causa* doktoreak 
* Agnes Miegel
* Wilhelm Petersen
* Karl Weierstrass
* Franz Liszt

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marburgeko Unibertsitatea

**Marburgeko Unibertsitatea** () Marburgeko unibertsitate publikoa da. 1527an Filipe I.a Hessekoak sortua, munduko lehen unibertsitate protestantea izan zen.

Hessengo landgraverriko unibertsitate nagusia izan zen, eta Alemaniako estatu horretako unibertsitate publikoa izaten jarraitzen du. Gaur egun, 20.000 ikasle eta 7.500 langile inguru ditu, eta, horri esker, Marburg, 80.000 biztanle baino gutxiagoko hiria, "unibertsitate-hiria" () da nagusi. Eraikin gehienak elkarrengandik hurbil dauden arren, Marburgeko Unibertsitateak ez du campus bat.

Marburg Alemaniako medikuntza fakultate tradizionalenetako baten egoitza da. Alemaniar Sendagileen Elkarteak "Marburger Bund" du izena. 1609an, Marburgeko Unibertsitateak lehen aldiz ezarri zuen kimikako katedra munduan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arrazoimen praktikoaren kritika

***Arrazoimen praktikoaren kritika*** () Immanuel Kant filosofo prusiarraren lan nagusia da. 1788koa da eta *Arrazoimen hutsaren kritika* lanean hasitako bidea jarraitzen du, filosofia morala aztertuz.

Kantek filosofia moralari buruzko lan esanguratsu bat argitaratu bazuen ere,  1785eko *Grundlegung zur Metaphysik der Sitten*, *Arrazoimen praktikoaren kritika*k esparru zabalago bat hartzeko eta bere ikuspegi etikoak bere filosofia kritikoaren sistemaren esparru zabalagoan kokatzeko asmoa zuen.

Bigarren kritikak eragin handia izan zuen etikaren eta filosofia moralaren ondorengo garapenean, Johann Gottlieb Fichteren "Zientziaren Doktrina"rekin hasi eta XX. mendean filosofia moral deontologikoaren erreferente nagusi bihurtuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Guillén de Castro

**Guillem de Castro i Bellvís** (Valentzia, 1569 &ndash; Madril, 1631), gaztelaniazko antzerkigile eta poeta valentziarra izan zen, XVI. mendearen amaierako eskola valentziarreko garrantzitsuena kontsideratua eta Lope de Vegaren komedia berriaren hastapenetako jarraitzaile nabarmenetako bat. 26 komedia ditu argitaratuak, gehi berari egotzi zaizkion beste 15 bat lan dramatiko. Bere ospea *Las mocedades del Cid* (1615) delakoari dagokio batez ere, Pierre Corneillengan eragina izan zuena.

## Biografia 
Familia ospetsu batekoa, aitaren aldetik Laín Calvoren ondorengoa omen zen eta amaren aldetik Joanes I.a Aragoiko erregearen ondorengoa omen zena, oso gaztetan sartu zen Valentziako Nokturnoen Akademian. Valentziako kostaldea defendatzen aritu zen kortsarioengandik, El Grau de Valèncian bizi zena. 1595ean zorigaiztoko ezkontza bat egin zuen, bere komediak jasotako aipamenetatik ondorioztatzen denez; ordura arte bere antzerkigintzan, besteak beste, Andreu Rei d'Artieda eta Cristòfol de Virués-ek osatutako valentziar egileen taldeak izan zuen eragina, urte hartatik 1597 bitartean orduan Valentzian bizi zen Lope de Vegarekin harremana izan behar zuen. Horrekin bi idazle argien antzerkiak nabarmen egin zuen aurrera, batez ere Guillem de Castrorena, Lope-k iradokitakoa. 1606an Italiara joan zen Napoliko erregeordeak, Benaventeko kondeak, Sciglianoko gobernadore izendatuta, eta 1609 inguruan Valentziara itzuli zen, handik gutxira Madrilen finkatzeko, Osunako dukearen lehen-semearen aginduetara; hemen San Isidro beatifikatzeko eta kanonizatzeko deitutako lehiaketa poetikoetan parte hartu zuen.

## Obra 
Askotariko antzerki lanak konposatu zituen, eta Valentzian argitaratu zituen bi zatitan (1618 eta 1625). 1623an Santiagoko zaldun izendatu zuten eta bere azken urteak latzak izan ziren pobrezia, gaixotasuna eta hogeita hamabi urte gazteagoko emakume batekin bigarren ezkontzagatik. Bere dramarik ospetsuena *Las mocedades del Cid* da, gero Corneillek Le Cid-en moldatuko zuena. Oso famatua ere izan zen *bere El Narciso según su opininó* lanaren pertsonaien deskribapenagatik. Bere pieza pare bat Miguel de Cervantesen lanetan inspiratuta daude, hala nola *El curioso impertinente* eta *Don Quijote de la Mancha*. Bere ekoizpenaren gainerakoan, *El más impropio verdugo* eta *Las hazañas del Cid* drama historikoak, kapa eta ezpata lanak, *Los malcasados de Valencia*, eta pieza mitologikoak, *Progne y Filomena* eta *Los amores de Dido* *y Eneas* ere nabarmentzen dira. Bere komediaren artean*, El perfecto caballero* nabarmendu behar da.

## Omenaldia 
Valentziak Guillem de Castro kalea eskaini dio. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Diccionario Bompiani de Autores Literarios*. Barcelona: Editorial Planeta-Agostini, 1997

## Kanpo estekak 
* *Cervantes Liburutegi* Birtualean digitalizatutako lanak
Königsbergeko gaztelua

**Königsbergeko gaztelua** (, ) Prusiako Königsberg hirian zegoen gaztelu bat izan zen. 1945 arte, katedralarekin batera, hiriko ikurretako bat izan zen, Ekialdeko Prusiako antzinako hiriburua eta gaur egungo errusiar Kaliningrad bilakatuko zena. 1944an Bigarren Mundu Gerran aliatuek Königsberg bonbardatu ondoren, gaztelua oso kaltetua geratu zen, azkenean 1960ko hamarkadan eraitsia izan zelarik.

## Historia 
Ordena Teutonikoko zaldunek 1255ean eremua konkistatu zutenean, Kneiphof gotorlekua Königsberg berrizendatu zuten eta, aldi berean Ordensburg gaztelu berri bat eraiki zuten, XVI eta XVIII. mendeetan handitu eta aldatuko zutena. Gaztelua Ordenako Maisu Handiaren egoitza bilakatuko zen eta gero prusiar agintariena.

1701ean, Frederiko I.a gazteluko elizan Prusiako errege bezala koroatu zuten, 1861ean baita Gilen I.a ere, hamar urte beranduago Alemaniar Inperioko lehen kaiser izatera pasa zena.

Alemaniar Inperioaren eta Weimarko Errepublikaren garaian, gazteluak museo probintziala eta pintura bilduma bat hartu zituen. Beste ondasun batzuen artean, Prusia-Sammlung (Prusia Bilduma) bildumako 240.000 aztarna arkeologiko, Estatuko eta Unibertsitate Liburutegiko bilduma bat XVI. mendeko Zilarrezko Liburutegi () famatuarekin, baita Lovis Corinth margolariaren zenbait koadro ere. Sobietarren ondorengo bonbardaketek eta hirian izandako borrokek, 1945eko apirilerako gaztelua jada hondamena izatea eragin zuten.

Gerra amaitu ondoren, sobietarrek Königsberg Kaliningrad izendatu zuten eta sobietar buruzagiek hiria berreraikitzen hasi ziren. Ez zuten gaztelua berreraiki, eta Leonid Brezhnevek jauregiaren azken hondakinak suntsitzea agindu zuen, prusiar militarismoaren eta faxismoaren hondar gisa hartuta.

Gaur egun, gaztelua zegoen lekuan hiriko Plaza Nagusia eta amaitu gabeko Sovieten Etxea daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Beatrice Chebet

**Beatrice Chebet** (Kenya, 2000ko martxoaren 5a) Kenyako kirolaria da, eta atletismoan parte hartzen du. Iraupen-lasterketetan eta landa-lasterketetan aditua da. 2023ko urte amaieran 5K munduko bideko errekorra hautsi zuen Bartzelonan, 14 denboran. 

2022 eta 2023 urteetan domina bi irabazi zituen  Atletismoko Munduko Txapelketan, eta urrezko domina bat 2023ko Munduko Atletismo Txapelketan. Landa-modalitatean, bi urrezko domina lortu zituen 2023ko Munduko Kros Txapelketan, banakako eta taldekako lasterketetan.

Euskal Herrian ere izan da garaile. Birritan irabazi du Elgoibarren jokatzen den Juan Muguerza Nazioarteko Krosa, 2024an eta 2025ean.

## Biografia 
Beatrice Chebet 2000ko martxoaren 5ean jaio zen, Francis  eta Lilian Kiruiren alaba da. Lehen Hezkuntzan zebilela, 5.000 metroko ekitaldietan korrika egin zuen, eta bigarren hezkuntzako Saramek eskolara, joaten jarraitu zuen. 2013an graduatu zen. Lemotit Athletics Club-ean sartu zen 2016ko azaroan.

## Kirol ibilbidea 
2018ko ekainean, 18 urte zituela, Chebetek 5.000 metro irabazi zituen Kenyan 20 urtez azpikoetan (U20). Hilabete bat geroago, Tampere 2018an, Kenyako lehen emakumea izan zen, eta, 2006tik, Etiopiako lehena, 5.000 m-ko titulua irabazi zuen Atletismoko U20 Munduko Txapelketan.

2022ko arrakastarik onenetako bat Eugeneko (Oregon) Munduko Txapelketetan izan zen, uztailean; bertan, 5.000 m-ko lasterketarako zilarrezko domina lortu zuen, 14:46,75 denboran Gudaf Tsegayren atzetik 14:46.29an eta Dawit Seyaum-en aurretik (14:47.36). 

## Nazioarteko palmaresa 
### Probak 
### Zirkuitu garaipenak eta tituluak, titulu nazionalak 
* Diamante Liga txapelketa 5000&nbsp;m: 24x24px 2022
** 2021: Doha Diamante Liga (3000&nbsp;m  )
** 2022: Zürich Weltklasse (5&nbsp;km PB)
* Munduko Athletics Kros Country Tour
** 2022–23 (2): Nazioarteko Atapuerca Krosa, San Vittore Olona Cinque Mulini
* Kenyako Athletics Txapelketa
** 5000 metro: 2022

### Marka pertsonalak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cosmopolitan (aldizkaria)

***Cosmopolitan*** estatubatuar hilabetekaria da. Familiako aldizkari gisa hasi eta 1886an Schlicht & Fieldek bere lehen alea, The Cosmopolitan izenburupean, argitaratu zuen. Gaur egun edizio ugari daude hizkuntza ezberdinetan.

*Cosmopolitan*ek bere estiloa eta edukia moldatu ditu. Hasieran emakumeen moda aldizkari gisa merkaturatu zuten, etxeari, familiari eta sukaldaritzari buruzko artikuluekin. Denbora batez, fikzio eta idazlan berrietan zentratu zen, kontakizun laburrak, eleberriak eta artikuluak barne. Orain emakumeen moda, kirol eta interes modernoetara zuzenduta dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elle (aldizkaria)

***Elle*** (normalean ***ELLE*** idatzia) frantziar hilabatekaria da. Modara, edertasunera, osasunera eta entretenimendura bideratutako mundu mailako aldizkaria da. Hélène Gordon-Lazareffek sortu zuten 1945ean.

Aldizkariaren salmenta hazi egin da sortu zenetik, eta 1960ko hamarkadan 800.000 izatera iritsi zen Frantzian. Geroztik, edizioak ugaritu egin dira, eta argitalpen- eta irakurle-sare globala sortu da. *Elle*ren nazioarteko hedapena *Elle UK* eta *Elle USA*ren jaurtiketekin hasi zen 1985ean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Elle

**Elle** izan daiteke:

* *Elle*, moda-aldizkaria;
* *Elle*, 2016ko filma;
* *Elle: A Modern Cinderella Tale*, 2010eko filma;
* Elle (ll), espainiar alfabetoko 14. letra;
* Elle, Afrika Erdiko Errepublikako herria;
* Elle, Normandiako ibaia;
* Ellé, Bretainiako ibaia.
Beirazko harmonika

**Beirazko** edo **kristalezko harmonika** instrumentu idiofono bat da.

Benjamin Franklin-ek 1762an egindako kopa musikalen jokoa jotzearen automatizazio baten emaitza da, Cambridgen (Ingalaterra) Edward Delaval ingelesak (1729-1814) freskagarriz betetako ardo-kopen kontzertua ikusi ondoren.  Jendaurreko lehen emanaldia urte hartan bertan izan zen Marianne Davies ingelesaren (1743 edo 1744- *ca.* 1818) interpretazioarekin, geroago bere ahizpa txikiarekin, Cecilia Davies sopranoarekin (*ca.* 1756-1836), bira egingo zuena, hau oraindik ere neskato bat izanik. Dublinen (1763an), Londresen eta Europa kontinentalean ere aritu ziren, non Mozart familiarekin harremanetan jarri ziren.  Cecilek eta Mariannek Benjamin Franklinekin harremana izan zuten. 

Beirazko harmonika tamaina ezberdinetako beirazko plaka edo ontzi multzo batek osatzen du, horizontalean gainjarritako eta lerrokatuta, jotzen ari diren bitartean biratzen dituen pedal bati uhal batek lotzen dituen ardatz batek zeharkatuta, josteko makina zahar baten moduan. Behatzak arin bustiz eta biraka egiten diren bitartean plakak ukituz jotzen da, soinu garbia sortzen duena. Gaur egun lau zortziduneko erregistroa du.

Leku batzuetan debekatuta zegoen, kaltegarritzat jotzen zelako. Ukitzen zutenengan minbizia eragiten omen zuen; nahiz eta gaur egun jakina den benetako kausa lehen kristalak egiten ziren beruna zela eta berunaren intoxikazioaren kausa ere izan zitekeela, horregatik, erabilera gero eta ohikoagoa da, hori bai, berunik gabeko kristalez egindako harmonikekin.

Gaur egun oso gutxi erabiltzen den instrumentua da, nahiz eta musikari batzuek, Tom Waits abeslariak *Swordfishtrombones* diskoan, berrikuntza nahian soinua zabaltzeko erabili duten arren.
[thumb|331x331px| [Thomas Bloch kontzertu-emaileak jotako beirazko harmonika bat (2007).]]
Iraganean zegoen beiraren berunaren arazoa zela eta (musikariengan intoxikazioak eragiten zituen), txirulek ordezkatu zuten. 1980ko hamarkadaz geroztik, berriz ere erabiltzen da Donizettiren *Lucia di Lammermoor* operako *Madness Scene* ospetsuaren zenbait bertsiotan.

## Erreferentziak 
* 

## Kanpo estekak 
* Thomas Bloch-en gunea, beirazko harmonika jotzailea.

* Thomas Bloch-en bideoak, beirazko harmonika eta beste instrumentu batzuekin.

* Bideoa: *Sugar Plum Fairy dantza*, *Intxaur-hauskailua* (Tchaikovskiy) *balletaren* *suitekoa*; beirazko harmonika: William Zeitler.
Viola Amherd

**Viola Patricia Amherd** (Brig-Glis, 1962ko ekainaren 7a) suitzar politikaria da. Suitzako Konfederazioko presidentea izan zen 2024an.

Jurisprudentzia ikasi zuen Friburgoko Unibertsitatean eta 1987an lizentziatu zen. Abokatu eta notario gisa lan egin zuen bere bulegoan.

Bere ibilbide politikoa udal mailako karguetan hasi zuen. 2005etik 2018ra Suitzako Kontseilu Nazionaleko kide izan zen, Valaisko kantonamenduaren ordezkari gisa. 2018an, Suitzako Kontseilu Federaleko kide hautatu zuten, eta Defentsa, Babes Zibil eta Kirol Departamentu Federalaren ardura hartu zuen. 2022an Errusiak Ukraina inbaditu ondoren, Nazioarteko Batzorde Olinpikoari atleta errusiar eta bielorrusiarrak kanporatzeko eskatu zion.

Suitzako Kontseilu Federaleko presidenteordea izan zen 2023an, eta Suitzako Konfederazioko presidentea 2024an.

2025ean, Suitzako gobernuan zuen kargua utzi zuen.

## Kanpo estekak
Telva

***Telva*** espainiar hilabatekaria da, 1963an SARPE argitaletxeak sortua. Hasiera-hasieratik emakumeei zuzenduta, Pilar Salcedok, Covadonga O'Sheak, Nieves Fontanak eta, gaur, Olga Ruizek zuzendu dute. Aldizkaria Unidad Editorial taldearena da, eta, aldi berean, RCS MediaGroupena dena.

Hasieratik Opus Deirekin duen lotura dela eta, Telva nolabaiteko kutsu tradizionalista eta kontserbadorea duen aldizkaria da, emakumearen ikuspegiari dagokionez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Musika-kopak

**Musika-kopak** edo **kopa musikalak** musika tresna melodiko idiofono bat dira. Instrumentu honek beirazko kopa multzo batez osatuta dago, bakoitza urez beteta maila ezberdinetan, musika nota desberdinak lortzeko. Kopen ertzak hatzekin igurtziz jotzen da. Tresna oso ezaguna zen XVIII. mendean, eta Richard Pockrich irlandarra (*ca.* 1695-1759) bere asmatzaile eta lehen birtuosotzat hartzen da.  Anne Ford ingelesak (1737 - 1824), bere ikaslea, jotzeko lehen argibideak argitaratu zituen. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Glass Duo Site; polonieraz eta ingelesez.

* Bideoa: *Toccata and Fugue in D minor*, BWV 565 ( JS Bach ); kopa musikalak: Glass Duo.

* Bideoa : *Sugar Plum Fairy dantza*, *Intxaur-hauskailua* ( Tchaikovskiy ) *balletaren* *suitekoa*; kopa musikalak: Glass Duo.
Xabier Lasa Gorraiz

**Xabier Lasa Gorraiz**, literaturan **Xabi Lasa**, (Iruñea, 1967ko uztailaren 28a) Nafarroa Garaiko itzultzaile, politikari eta idazlea. 2007tik Berriozarko alkatea izan zen Nafarroa Bai taldearekin (2007-2011 eta 2011-2015 legealdietan); baita ere foru-parlamentaria zortzigarren legealdia, 2011tik 2015era. 2013 eta 2015 artean Aralar alderdiaren Nafarroako koordinatzailea izan zen.

1995ean Ikasketa Erlijiosoetan eta, 2000. urtean, Teologian lizentziatu zen. Lanbideari dagokionez, Iruñeko Elizbarrutiko euskara itzultzailea eta Euskal Pastoraltza Sailaren idazkaria izan da 1996tik 2007ra. San Frantzisko Xabierkoa Teologia Ikastetxe Goreneko irakaslea izan da 2002tik 2007ra eta Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasle elkartua 1996tik 2007ra.  2015eko abuztuan Toki Administrazioko zuzendari nagusi izendatu zuten.

## Lanak 
* *Ura ez baita beti gardena* (2023). Lan honekin Irun Hiria saria eskuratu zuen eleberri arloan. Ezkonduta dago eta hiru seme-alaba ditu. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tsigie Gebreselama

**Tsigie Gebreselama** (Etiopia, 2000ko irailaren 30a) etiopiar kirolaria da, eta atletismoan aritzen da lehian, iraupen-lasterketetan eta kros-lasterketetan aditua da. Bi zilarrezko domina irabazi zituen Munduko Kros Txapelketan, 2023an, banakako eta taldekako lasterketetan. [1][2] Emakumeen lasterketan zilarrezko domina irabazi zuen 2023. Munduko Kros eta Brontzezko Herrialdeetako Txapelketan, emakume juniorren lasterketarako, Munduko Kros 2019 Txapelketan. 2019an, 15 km-ko lasterketa ere irabazi zuen Istanbuleko maratoian.

## Kirol ibilbidea 
2018ko 20 urtez azpikoen (U20) Munduko Txapelketan, 17 urteko Tsigie Gebreselamak brontzezko domina irabazi zuen 3.000 metroko emakumezkoen ekitaldian.

2019an, brontzezko domina irabazi zuen emakume juniorren lasterketan, Munduko Kros Txapelketan, 20:50ean. Urte berean, Montferlandeko 15 km-ko lasterketa ere irabazi zuen, 's-Heerenbergen, Herbehereetan, eta 47:29ko beste errekor bat ezarri zuen.

20 urte azpikoetan ere lehiatu zen, COVID 19 pandemia zela eta, 2021era atzeratutako Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan  10.000 metroko emakumeen ekitaldian. 

Emakumezkoen lasterketarako zilarrezko domina irabazi zuen Bathursten (Australia) egindako Munduko Gurutze-Herrialdeetako 2023 Txapelketan.

### Nazioarteko palmaresa 
Etiopia ordezkatu du:

### Titulu nazionalak 
* Ethiopiako Txapelketak
** 10.000 metres: 202
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anna Gottlieb

**Maria Anna Josepha Francisca Gottlieb** (Vienan, 1774ko apirilaren 29a – 1856ko otsailaren 4a) austriar sopranoa  izan zen. Lehen Pamina izan zen Mozarten *Txirula magikoa* operan.

## Biografia 
Vienan jaio zen. Haren gurasoak aktoreak izan ziren, Nationaltheaterren antzerki-konpainia alemaniarrean lan egin zutenak, eta lau ahizpak familia-lanean hazi ziren, neskatotatik aktore lanetan. Bost urte zituela egin zuen debuta Annak Burgtheater-en. 12 urte bete eta gutxira (1786ko maiatzaren 1ean), Barbarinaren papera estreinatu zuen Mozarten *Figaroren ezteietan*. Hamabost urte zituela, Paul Wranitzkyren operan agertu zen Amanderen paperean. *Oberón*, Elfoen erregea. Ekoizpen honek Josepha Weber sopranoa aurkeztu zuen interprete nagusi gisa; sopranoa Mozarten koinatua zen eta geroago *Gaueko Erreginaren* papera estreinatu zuen Mozarten Txirula magikoan. 

1789an Emanuel Schikaneder aktore eta enpresariak bere troupea Vienako Theater auf der Wieden-eko konpainia egoliarra izatea lortu zuenean, Gottlieb soprano bihurtu zen konpainian, hainbat Singspieletan abestuz. Mozartek Schikanederren konpainiarako *Txirula magikoa* konposatu zuenean, 17 urteko Gottlieb aukeratu zuen Paminaren paper nagusirako, bere ibilbideko pinakulua.

1792an, Gottlieb *Theater in der Leopoldstadt-era* joan zen, eta han, 1803-17 urteetan, Carl Friedrich Henslerren zuzendaritzapean, bera izan zen konpainiaren oinarri nagusia (New Grove). Lan parodiko batzuetan agertu zen, eta bere trebeziagatik miretsi zuten, soprano operistikoak satirizatzeko gai zelako. Esparru horretan esperientzia zuzena izan zuen. Leopoldstadt Theater-en izan zuen arrakastarik handiena Ferdinand Kauerren Das Donauweibchen (1798) lanean Huldaren paperean izan zen. Bere karrera eten egin zen 1809 eta 1813 artean, gerra napoleonikoen ondorioz, eta agertokira itzuli zenean bere ahotsak gainbehera egin zuen. Zahartzean, pixkanaka rolak aldatu zituen, azkenean izaera handiko abeslari bihurtuz, adineko emakumearen pertsonaiak interpretatuz.. Ez zuen aurreko enplegatzailearengandik inolako pentsiorik jaso, eta pobrezian hondoratu zen, eta alferrik apelatu zuen, Enperadorearen aurrean  pentsio bat eman ziezaioten. .

"1842an, Mozarten oroitzapenean, emakume oso altu, fin eta xelebrea sartu zen han. Bat-batean, jendaurrean azaldu zuen bezala, 'Ni naiz lehen Pamina'... Bazirudien berak gutxienez Mozarten adinako txalazioa merezi zuela, mundu osoan beneratzeko".

Gottlieb, ez zen inoiz ezkondu, 82 urte zituela hil zen Vienan, eta 1856ko otsailaren 6an lurperatu zuten Mozarten hilerri berean, Vienako San Marx hilerrian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inocybe sindonia

***Inocybe sindonia*** *Inocybaceae* familiako onddo espezie bat da. Oso susmagarria. Muskarina izaten dute genero honetako espezie askok.

Sinonimoak: *Inocybe kuehneri*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, konikotik ganbilera (erabat zabaldu gabe), titiduna. Kapelaren azala gris-horixka kolorekoa, luzetarako fibrilaz estalia, helduaroan ezkata finekin.

**Orriak:** Estu, gaztetan zuriak, gero gris-horixka kolorera iluntzen dira, ertz zurixkarekin.

**Hanka:** 6 eta 10 cm bitarteko garaierakoa, zilindrikoa, oinarrian lodixeagoa, zuri-beix kolorekoa batzuetan arrosa koloreko tinduekin goialdean, pruina finez estalia. 

**Haragia:** Zurixka. Usain fungikoa. Espora-jalkina marroi kolorekoa.

**Etimologia:** I*nocybe* terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza esan nahi duen, "is inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator, hau da, zuntzezko kapela.

## Jangarritasuna 
Zalantzazko jangarria. Toxikoa izan daiteke.

### Nahasketa arriskua 
*Inocybe geophylla var. alba* delakoarekin nahas daiteke, hau txikiagoa eta zurbilagoa da.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Oso urria. Iparraldeko hostogalkorren eta koniferoen basoetan. Lurzoru buztintsuetan.

### Banaketa eremua 
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Brasil, Txile, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak