open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sheldon Cooper

**Sheldon Lee Cooper** *The Big Bang Theory* eta *Young Sheldon* telesailetako fikziozko pertsonaia da. Jim Parsons aktoreak antzezten du lehenengoan eta Iain Armitagek egiten du haurra zeneko papera. Pertsonaia hau dela eta, Parsonsek Primetime Emmy saria lau aldiz irabazi du, Golden Globe saria eta TCA saria behin eta Critics' Choice Television Award saria birritan. Pertsonaiaren haurtzaroko ibilbidea *Young Sheldon* seriean jarrai daiteke, 1989an kokatutako telesaila, lau ikasturte aurrera egin dituen Sheldonek bere anaia nagusiarekin ikasturtea hasten duenean.

Sheldon Cooper Caltech unibertsitateko fisikari teorikoa da, eta bere lankide eta lagun Leonard Hofstadterrekin pisua partekatzen du. Saioak aurrera egin ostean, bere neska-lagun Amyrekin bizitzera doa, eta Leonard Pennyrekin doa bizitzera. Inteligentzia oso altuko pertsonaia da, baina ez du inolako gaitasun sozialik, ez du umorea ulertzen eta ironia eta sarkasmoa ulertzeko arazoak ditu, nahiz eta askotan erabiltzne dituen. Tolerantzia eza du, eta umiltasun zein enpatia falta nabarmena. Askotan Asperger sindromea duela esan ohi da, baina telesailaren sortzaileetako bat den Bill Pradyk dio ez zela euren helburua inolako sindrome erakustea.

## Kanpo estekak
Luis María Salazar

**Luis María Salazar Salazar** (Gasteiz,  – Madril, ) arabar militar eta politikaria izan zen. Bergarako Errege Mintegian ikasi ondoren, Espainiako Itsas Armadan sartu zen. 1793an Aljerreko bonbardaketan parte hartu zuen. Hainbat kargu politiko izan zituen, baita ministro ere.
Nix (argipena)

**Nix** hitzak hainbat esanahi ditu:
* Nix, Plutonen satelitea.
* Nix, greziar mitologiako iluntasunaren jainkosa.
* (3908) Nyx, asteroidea.
Cosme Etxebarrieta

**Cosme Etxebarrieta Laskurain** (Bilbo,  – Deustu, ) bizkaitar enpresaburu eta politikari errepublikanoa izan zen. Bernabé Larrinagarekin batera, metegietan eritu zen "Echevarrieta y Larrínaga" taldea sortu zuen. 1873an diputatu hautatu zuten.

## Erreferentziak
Iñigo Ortés de Belasko

**Iñigo Ortés de Belasko Eskibel** (Urduña,  – Gasteiz, ) arabar aristokrata eta politikaria izan zen. Bergarako Errege Mintegian ikasi zuen. 1827an Gasteizko alkate eta 1830ean Arabako ahaldun nagusi izendatu zuten. Lehen Karlistaldian erbesteratua, gero senatari hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fausto Otazu

**Fausto María de Otazu Balenzegui** (Gasteiz,  – ) arabar lur-jabe eta politikaria izan zen. Liberal moderatua, 1821ean Gasteizko alkate eta 1829an Arabako ahaldun nagusi izendatu zuten. Lehen Karlistaldian Madrilen erbesteratua, gero senatari hautatu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentín Berastegi

**Valentín Faustino Berastegi Barona** (Gasteiz,  – ) arabar militar eta politikaria izan zen. Zaragozako Unibertsitatean zuzenbidea ikasi zuen. Iberiar Penintsulako Gerran parte hartu eta kapitain bilakatu zen. 1826an Arabako ahaldun nagusi izendatu zuten. Lehen Karlistaldian On Karlos aldarrikatu zuen. Urizaharreko guduan Martín Zurbanok atxilotu eta bizitza publikoa utzi zuen.
Nix (satelitea)

**Nix** Plutonek eta Karontek osatzen duten sistema bitarraren satelite bat da. 2005ean izan zen aurkitua Hidra satelitearekin batera eta 2006an Hubble espazio teleskopioak bere existentzia baieztatu zuen. Hasieran 'S/2005 P 2' izena jarri zitzaion, 2006an Nazioarteko Astronomia Elkarteak orain duen izena jarri zion arte mantendu zen aipatutako izena. Ehun kilometro inguruko diametroa dauka.

Pluton eta bere sateliteekin gertatu den bezala, gorputz honek ere greziar mitologiako infernuko edo inframunduko jainkoen izena hartu du. Kasu honetan, Nix, iluntasunaren jainkosaren izena da.

Nixen izena, Hidra, Plutongo satelitearenarekin batera aukeratu zen. Bi izenen inizialak batzen baditugu, *NH* siglak lor ditzakegu, sigla hau *New Horizons* zundaren omenez ezarri zen, zunda hau 2006an Plutonera bidean abiatu zelako.

Gorputz honek +23,38ko magnitudea du, beraz, ezin da Lurretik behatu.

Nixek orban gorri bat duela konturatu dira zientzialariak, gorputz honekiko beraien interesa piztuz. *New Horizons* zundak 2015eko uztailaren 14an eginiko argazki batzuek oso ongi erakusten dute orban hau. Zunda honek eginiko argazki guztiak bikainak dira, Nixetik 165.000km-ra zegoen arren, 3 kilometroko zabalera eta 42 kilometroko luzeera duten ezugarri fisikoak erakusten dituen argazkiak ateratzea lortu du.

## Izenaren jatorria 
Nix izena greziar mitologiako iluntasunaren jainkosarena da. Jainko hau Karonen ama ere bada. 2006an ezarri zitzaion behin betiko izena. Hasiera batean* Nyx* izena jartzea proposatu zuten hainbat astronomoek, baina, ideia hau ez zen onartua izan beste gorputz batek antzeko izen bat duelako, zehazki, (3908) Nyx asteroideak.

## Iruditegia 

Fitxategi:NH-Nix-LORRI-20150713.jpg|New Horizons zundak 2015eko ekainaren 13an ateratako argazkia. Argazki honetan Nixen alde polarra ikus daiteke.
Fitxategi:Nix viewed from New Horizons 2015-07-14.jpg|2015eko uztailaren 14ean New Horizons zundak atera zuen argazkia. Bertako koloreek hobekuntza bat jaso dute
Fitxategi:Nix released 11-09-2015.png|New Horizonsek Nix-i txuri-beltzean ateratako argazkia.
Fitxategi:Nix in Color Released September 11 2015.png|Lehengo irudia, Ralph teleskopiaoak koloreztatuta.
Fitxategi:Pluto's Moon Nix, Half Illuminated.jpg|New Horizonsek 2015eko abenduaren 18an Nixi atera zion argazkia.

## Ikus, gainera 
* Hidra (satelitea)
* Pluton
* Plutongo geologia
* Transneptunotar objektuak

## Kanpo estekak 
* Plutonen sateliteei iburuzko informazio gehiago
* Nixi buruzko informazio gehiago NASAren webgunean *(Ingelesez)*
El Noticiero Bilbaíno

***El Noticiero Bilbaíno*** 1875 eta 1937 artean Bilbon argitaratzen zuten egunkaria izan zen.
thumb|260px|1922ko edizioa
Bigarren Karlistaldian sortua, Manuel Etxebarria bere lehenengo zuzendaria izan zen. Foruzalea eta euskaltzalea, Fidel Sagarminagaren korronte foruzale gogorren ahotsa izan zen. Antonio Trueba idazleak *Hoja Literaria* atala zuzendu zuen. Ideologikoki kontserbadorea, Bigarren Errepublikaren hasieran irakurrienetariko bat izan zen. Gerra Zibilean desagertu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «El Noticiero Bilbaino» egunkariaren ale guztiak Liburuklik-en irakurgai
BIBSYS

**BIBSYS** Norvegiako Hezkuntza Ministerioak sortutako eta antolatutako erakunde administratiboa da. Bere helburu nagusia hezkuntzarekin eta ikerketarekin lotutako datuak eta zerbitzuak eskaintzea da. Eskaintzen dituzten informazioak, neurri handi batean, bibliotekonomiarekin eta, orokorrean, liburutegien gestioarekin lotutakoak dira. Beste arlo bat aisialdiarekin lotutako datuak dira.

## Antolaketa 
Formalki BIBSYS Trondheimen dagoen Zientzia eta Teknologiako Norvegiako Unibertsitatearen unitatean kokatzen da. Zuzendaritza, bestetik, Norvegiako Hezkuntza Ministerioak izendatzen du. Halaber, DataCitek Norvegian duen ordezkaria da eta horrek hezkuntza instituzioen arteko objektuen identifikatzaile berak erabiltzea ahalbideratzen du.
  
BIBSYSek Norvegiako hogei inguruko unibertsitateekin, Norvegiako Liburutegi Nazionalarekin eta beste ikerketa instituzioekin kolaboratzen du.

## Historia 
BIBSYS erakundea 1972an sortu zen. Hasieran Norvegiako Zientzien eta Letren Errege Elkarteako liburutegiaren eta Norvegiako Teknologia Institutuaren arteko kolaborazio proiektua bezala. Helburua bibliotekonomiaren barruko errutinak automatizatzea zen. Ondoren, bere funtzioak zabaltzen joan ziren, sistema nazionala osoarentzako errekurtsoa izateko, baita ere liburutegien erabiltzaileentzako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Webgune ofiziala.
Hedagailu

thumb|250px|eskuinera|Hedagailu harigabea
**Hedagailua** edo **errepikagailua** telekomunikazioan erabiltzen den tresna elektronikoa da, igorgailu batetik datorren seinalea jaso eta berrigortzen duena. Osagai eta funtzionatzeko era desberdinak izaten ditu sare-motaren arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tertre plaza

**Tertre plaza**, , Frantziako Paris hiriburuko Montmartre muinoan dagoen plaza bat da, Buttes-Montmartre (18) barrutiko Clignancourt (70) auzoan. 139 metroko garaieran dago, Saint-Pierre de Montmartre eliza eta Sacré-Cœur basilikatik metro eskasera.

thumb|erdian|400px|Tertre plaza.

## Plaza 
Plaza margolari eta erretratugileen kokalekua izateagatik ospetsua da, bertan eta aire librean beren margolanak erakusgai jarri eta margotzen baidituzte. Montmartreko leku ezagunenetakoa da, eta Parisko turismogune nagusienetakoa ere bai. Plaza honetan erretratuegileek bertaratzen diren turistei beren erretratua diruaren truk margotzera eskeintzen dira, batez ere emakumezkoei, horretgatik jada turisten artean plazara joan eta beren erretratuekin itzultzea usadio bilakatu da. Gainera, plazako denda eta saltokietan Parisko oroigarriak ere saltzen dituzte.

Plaza bertako erakusleku, saltoki eta kafetegietara hurbiltzen den jende eta turistez lepo egon ohi da, batez ere udaberri eta udaldean, horregatik karteristen ohiko kokalekua ere bada, horregatik burua bi belarrien artean hadi eta norberaren sakelari so egon beharreko lekua ere bada, batez ere kanporarra izanez gero.

XIX. mendearen amaiera eta XX. mendearen hasierako Paris bohemioaren lekukoa izan zen eta gaur egun garai hartako ordezkaria ere bada, Inpresionismoaren sorlekua izan baitzen. XX. mendearen hasieran, plaza honetan eta bere inguruan gerora mundu mailan ospetsu izango ziren zenbait margolari txiro bizi izan ziren, tartean Pablo Picasso eta Maurice Utrillo.

Tertre plaza antzinako Montmartre udalerriaren bihotzean dago. Montmartreko Estudioa, Pierre-Auguste Renoir eta Suzanne Valadon margolarien bizileku eta lanlekua zena, eta nagusiki Salvador Dalíren eskultura eta marrazkiei eskeinia dagoen Espace Dalí museoa ere plazatik hurbil daude.

## Kanpo estekak
David Cassidy

**David Bruce Cassidy** (Manhattan, New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1950eko apirilaren 12a - Fort Lauderdale, Florida, Ameriketako Estatu Batuak, 2017ko azaroaren 21a) estatubatuar aktore, abeslari eta gitarrista zen. 1970eko hamarkadako *The Partridge Family* telesailean Keith Partridgen papera antzezteagatik ezaguna zen.
Saimaako itsas txakur marmolaire

**Saimaako itsas txakur marmolaire edo eraztunduna **(*Pusa flava saimensis*), Itsas txakur marmolaireren azpiespeziea da (*Pusa flava*). Munduan desagertzeko arrisku larrienean dauden itsas txakurrak dira, guztira 320 banakoko biztanleria duelarik. Leku bakarrean ahal da aurkitu itsas txakur mota hau, Saimaa Aintziran, Finlandian (hortik datorkio izena). Azken izotz aroa eta gero, lurra igo zenean, itsas txakur marmolairetik banatzean sortutako aspiespeziea da hau. Itsas txakur hauek, Ladoga itsas txakurra eta Baikal txakurrarekin batera, ur gezako itsas txakur bakarrak dira.

## Itxura 
ezkerrera|thumb|Finlandiako Historia Naturalaren Museoan dagoen Saimaako itsas txakur disekatua.
Saimaako itsas txakur helduak 85 eta 160 zentimetro arteko luzera du eta 50 eta 90 kiloen arteko pisua, arrak emeak baino handiagoak izanik. Gris ilunak dira, bizkarralde gris-beltzadunak eraztun zuriekin. Azpialdea gris argia dute. Saimaako itsas txakurra beste marmolaireak baino ilunagoa da.

## Ugalketa 
Saimaako itsas txakurra 4 eta 6 urteetan heldu bilakatzen dira. Haurdunaldi tasa %80 eta %95 artean dago eta haurdunaldiak 11 hilabete irauten ditu. Kumeak 55 eta 65 zentimetro artekoak dira, eta 4 eta 5 kilogramokoak jaiotzean. Bizitza-luzera 20 urte ingurukoa da.
[thumb|Saimaako itsas txakurraren irudia [Finlandiar markoan.]]

## Zaintza 
1955etik aurrera Saimaako itsas txakurra babestua dago. 1983an, 100 eta 150 aleko biztaleria zuen. 2005an, 270 inguru, baina bi hazkuntza urtaro okerren ondorioz, 2006 eta 2007, kopurua 260ra jeitsi zen. 2013an biztanleria 300 ale ingurukoa zen, kopuru honek hazkunde txiki bat somatu zuen. Eme emankorrak 87 ziren. Berehala desagertzeko mehatxua biztanleriak 400 banako lortzen dituenean desagertuko dela uste da. Estatu Batuetako Arriskuan dauden Espezieen Legearen arabera, mugako arriskuan sailkatuak daude.

Saimaako itsas txakurra babesteko, borondatezko arrantza mugapenak daude euren bizi eremu batzuetan. Garrantzitsuenetako bat apirilaren 15etik ekainaren bukaerara lakuaren %15ean arrantza debekatzen duena da; inguruko arrantza gehiena aisiakoa da. Biztanleriaren hilkortasuna urtero 20-30 alekoa da, gehienak jaio eta lehenengo urtean.

Urtebete baino gehiago duten itsas txakurren hilkortasuna gutxitzeko, 2011tik aurrera debekatuta dago arrantza-metodo jakin batzuk erabiltzea, esate baterako sare sendoak, arrain handiak harrapatzea eta amuak, Saimaako itsas txakurren bizi eremuan.

Saimaa itsas txakurraren hazkuntza elur eta izotz nahikoa egotearen araberakoa da. Klima aldaketak dakarren elur eta izotz murriztea mehatxua da espezie honentzat. Gizakiak eginiko elur hormak arrakasta izan dute arazo honetan, elur gutxiko neguetan. Elurtegi hauek hiru neguetan zehar probatu ziren eta 2014tik aurrera erregularki erabili izan dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* US National Marine Fisheries Service Saimaa seal web page
* E.U. orders Finland to protect critically endangered seals Scientific American
Altxamendu Nazional

[thumb|Espainiako bandera [frankismo garaian.]]
**Altxamendu Nazionala** () Espainiako Bigarren Errepublikaren aurka 1936ko uztailaren 17an eta 18an altxatutako militarrek beren matxinadari emandako izena izan zen. Estatu-kolpe militar hark Gerra Zibila sortu zuen. Altxamendu hura gidatu zuten jeneralak Franco, Mola, Sanjurjo eta Goded izan ziren.

Mola, Iruñeko komandante militar izanik Nafarroatik prestatu zuen Altxamendua eta arrakasta izan zuen Araban eta Nafarroan, besteak beste erreketeek parte hartu zutelako eta errepresio handia izan zelako.

Jakina, oposizioak ez zion izen hori eman eta nahiago zuten, matxinada faxista deitzea. Falangistek aldiz Gerra Nazional-Iraultzailea deitu izan zioten.
Peter Hans Kolvenbach

thumb|Kolvenbachen hilobia

**Peter Hans Kolvenbach** (Druten, 1928ko azaroaren 30a - Beirut, 2016ko azaroaren 26a) Herbehereetako apaiza eta Jesusen Konpainiaren 29. Nagusia 1983tik 2008ra izan zen. Pedro Arruperen ondorengoa izan zen.

## Kanpo estekak
Probintzia salbuetsi

**Probintzia salbuetsiak**, (gaztelaniaz "*provincias exentas*" formulaz ezagutuak) Euskal foruen arabera nolabait beren buruaren jabe izanik, lurralde "pribilegiatuak" ziren hegoaldeko euskal probintziak adierazteko esaera da. Esakera hau, batik bat koroaren saio bateratzaileak gogortzen zirenean (zilegien salmenta, eliz ondasunen desamortizazioa...) erabili zen.

## Kanpo estekak
John Aitken (geofisikaria)

**John Aitken** (1839ko irailaren 18a - 1919ko azaroaren 14a) meteorologo, fisikari eta itsas ingeniari eskoziarra izan zen. Hodei fisikaren eta aerosol zientziaren sortzaileetako bat izan zen, hauts eta laino partikulak atmosferan neurtzeko lehenengo gailua eraiki zuena, konimetroa.

## Biografia 
Aitken Falkirken jaio zen 1839ko irailaren 18an, Henry Aitkenen semea, Falkirkeko abokatu bat. 

Falkirk Grammar School-en ikasi zuen eta itsas ingeniaritza ikasi zuen Glasgoweko Unibertsitatean, bere ingeniari prestakuntza Messrs Napier & Sons-ekin burutuz, Glasgoweko ontziola.

Falkirken kokatu zen, non hainbat esperimentu burutu zituen. 1889an Errege Elkarteko kide izendatu zuten eta 1917ko Errege Dominarekin saritua izan zen. Edinburgheko Errege Elkarteko Keith Domina (1886) eta Gunning Saria (1897) ere jaso zituen. 1902ko apirilean Glasgoweko Unibertsitateko ohorezko doktoretza jaso zuen. 

1961eko azaroaren 13an hil zen Ardenlean, Falkirken.

## Lana 
Hauts atmosferikoko esperimentuak egin zituen hodeien eta lainoen eraketaren inguruan (1882), ihintzaren eraketari buruz (1885) eta zikloien legeei buruz (1891). Haren hauts partikulak airean zenbatzeko tresna izan da, gero, langile askok erabilia. Termometroko pantailen forma berriak ere asmatu zituen, meteorologiaren garapena lagunduz.

Hark diseinatutako aparatuarekin egindako esperimentuetako batek atmosferako partikula berrien formazioaren ebidentzia ekarri zuen. Lan hori argitaratu zuen "Hodei kondentsazioaren nukleoei buruz" izeneko artikulu batean, 1898an argitaratu zutena Edinburgheko Errege Elkartearen Transakzioen 39. liburukian.

Gaur egun, meteorologiako zientzialariek bere izena ematen dizkiete atmosferako aerosol partikularik txikienei (Aitken nukleoak), erradioa 0,1 mikrometro baino gutxiago dutenei. Tamaina tarte horretan, Aitkenek existentzia frogatu zuen berriki nukleatutako partikulak sartzen dira.
Judith eta Holofernes (Caravaggio)

***Judith eta Holofernes*** (italieraz *Giuditta e Oloferne*) Caravaggiok 1602 inguruan egindako margolana da, non agertzen baita nola mozten dion burua Judithek Holofernes jeneral asiriarrari. Judithen liburuak kontatzen du Judithek, bere herriaren zerbitzuan, Holofernes seduzitu eta mozkortu zuela, gero hiltzeko. Margolana galduta egon zen eta 1950ean aurkitu zen berriz. Egun Erroman dago, Galleria Nazionale d'Arte Antica museoan.

Caravaggiok unerik dramatikoena aukeratu zuen oihal gainean islatzeko, burua moztearena, alegia. Argiak albo batetik jotzen ditu hiru irudiak, efektismoz, atzealde beltzaren kontrastean. Judith eta Abra neskamea eskuinaldean daude, partez Holofernesen gainean. X izpiek erakutsi dute Caravaggiok Holofernesen burua tokiz aldatu zuela lanean aritzen zela, bularraldetik aldenduz eta eskuinaldera eramanez pixka bat. Hiru pertsonaien aurpegieran ikusgai dago nolako maisutasunez gauzatzen zituen Caravaggiok gizakien emozioak. Judithenak, zehazki, erabakimena eta higuina erakusten ditu.

## Ustezko bigarren bertsioa 
Pintura hau 2014an aurkitu zen Tolosa Okzitanian. Zenbaiten ustez, Caravaggioren bigarren bertsioa litzateke. Frantziako Gobernuak margolana esportatzeko debekua ezarri zuen, eta azterketak egin zitzaizkion jakiteko benetakoa zenetz.

## Kanpo estekak
Elur-neurgailu

[thumb|[Ikaluktutiak (Nunavut) aireportuko **elur-neurgailua**]]
**Elur-neurgailua** edo **nibometroa** elur gisa jausitako ur-garaiera neurtzeko meteorologian erabiltzen den tresna da. Erabilitako tresna-motaren arabera elurraren pisuarekin edo hura urtuta kalkulatzen da garaiera. Eskuzko irakurketa sinplearekin (graduazio metriko bertikala) edo elektronikoarekin (ultrasoinuak, infragorriak, laserrak) hornitu daiteke. Gailu hau nibologian erabiltzen da eta elur garaiera puntuala (bi puntuen artean) neurtzeko erabiltzen da, edo aztertu eta irudikatzen den gune batean pilatutakoa. Elur-neurgailua, kontzeptuan, euri-neurgailuaren antzekoa da.

## Kanpo estekak
Moisei Uritski

**Moisei Solomonovitx Uritski** (; 1873ko urtarrilaren 14agreg./urtarrilaren 2ajul. - 1918ko abuztuaren 30a) Ukrainan jaiotako boltxebike judua izan zen.

## Biografia 
1897an atxilotu zuten lehen aldiz. Hasieran Bund alderdi sozialista juduan aritu zen, eta 1903an mentxebikeekin bat egin zuen. 1905an erbestera joan zen, eta 1914sn, berriz, egin zuen. Bertan errusiar marxismoaren bi adarrak (boltxebikeak eta mentxebikeak) batzeko ahaleginera eman zen, Lehen Mundu Gerra eta hau justifikatzen zuten sozialisten aurkako plataforma baten oinarrian.

Mezhraionka taldeak boltxebikeekin bat egiterakoan egin zuen bat alderdi honekin, 1917ko uztail bukaeran hain zuzen (Alderdi Boltxebikearen VI, Kongresuan). Urriaren 10eko Komite Zentral Boltxebikearen batzar erabakigarrian parte hartu zuen. Petrogradeko Sobietaren peko Komite Militar Iraultzailearen kide izan zen.

Txekaren (Kontrairaultzaren eta Espekulazioaren Aurkako Borrokarako Ohizkanpoko Komisioa) sortzaileetako bat izan zen, eta 1918ko martxoan Petrogradeko Txekaren adarraren burua baita. Brest-Litovskeko Ituna sinatzearen kontrakoa izan zen, eta “ezkerreko komunisten” fakzioan kokatu zen, hauen aldizkari batean ere kolaboratu zuen, honela Komite Zentraletik dimisioa eman zuen (1918eko erdian Errusiako Gerra Zibila hastean itzuli zen). 1918eko abuztuan hil zuen eserista batek, hain zuzen ere Fania Kaplanek Lenin tirokatu zuen egunean.

## Erreferentziak
Naicako haitzuloa

**Naicako haitzuloa**, baita ere **Kristaleen haitzuloa**, Mexikoko Naica herrian dagoen haitzulo ospetsua da. Naicaco Saucillo udalean dago, Chihuahua estatuan. Lur azpian Naicako meatzearekin konektatuta dago; azken horretatik berun, zink eta zilar ateratzen da. Bere ospea batez ere selenitako (igeltsu, CaSO4·2 H2O) kristal erraldoien ondorioz dator. Kristal horiek batez ere kamara nagusian biltzen dira eta batzuk naturan aurkitutako kristal handienak dira.

## Ezaugarriak 
Leizean orain arte aurkitutako kristal handienak 12 metroko luzera du eta 4 metro diametrokoa; bere pisua 55 tonakoa da. Haitzuloa oso beroa da: tenperatura 58° ingurukoa da; halaber, hezetasun maila ere oso altua da, %90-%99 tartekoa. Bero eta baldintza horiek direla eta, leizea esploratu gabe dago: barruan sartzeko ikerlariek babesa bereziak erabili behar dituzte eta ezin da hamar muinutu baino gehiago bertan egon.

## Historia 
Haitzuloa Eloy eta Javier Delgado anaiek aurkitu zuten, 2000.urteko apirilean. Delgado anaiak mehatzariak dira. Ondoren, leizea ikertzeko zientzilari talde batek «Naica Proeiktua» sortu zuten. Publikoa ezin da leizean sartu.
[thumb|Naicatik ateratako [Anhidrita puska bat.]]
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Naicako meatzea

## Kanpo estekak 
* :Naicako lezeari buruzko webgunea.
Alemaniako Zentro Aeroespaziala

**Alemaniako Zentro Aeroespaziala** () edo **DLR** Alemaniako Errepublika Federalaren aeroespazio, energia eta garraiorako ikerketa zentro nazionala da. Egoitza nagusia Kolonian badu ere, beste egoitza batzuk ditu Alemanian zehar. DLRa Alemaniako eta nazioarteko ikerketa eta garapen lankidetza proiektu anitzetan sartuta dago. Horrez gain, DLRa Alemaniako espazio agentzia ere bada. Alemaniako Gobernu Federalaren izenean herrialdeko espazio programa antolatzeaz eta indarrean jartzeaz arduratzen da.

## Ikuspegi orokorra 
DLRak gutxi gorabehera 8000 langile ditu Alemaniako 20 lekutan banatuta. 670 milioi euro inguruko aurrekontua dauka ikerketa, garapen eta operazioetarako. Horrez gain, DLRak 500 milioi bat euro kudeatzen ditu Alemaniako funtsetan Europako Espazio Agentziarako.

DLRaren zuzendaritza:
* Pascale Ehrenfreund irakaslea (Zuzendaria), 2015eko abuztutik.
* Klaus Hamacher (Zuzendariordea), 2006ko apiriletik.
* Hansjörg Dittus doktore irakaslea (espazio ikerketa eta garapenerako zuzendaritzako kidea), 2011ko urritik.
* Rolf Henke irakaslea (aeronautikarako zuzendaritzako kidea), 2010eko azarotik.
* Karsten Lemmer (energia eta garraiorako zuzendaritzako kidea) 2017ko martxotik.
* Gerd Gruppe (espazio kudeaketarako zuzendaritzako kidea), 2011ko apiriletik.

2015eko ekainaren 18an Pascale Ehrenfreund DLRaren zuzendari izendatu zuten Johann-Dietrich Wörnerren ordez.

## Historia 
Gaur egun DLRa 1997an sortu zen arren, XX. mendean Alemanian egon diren hainbat espazio, aeroespazio eta ikerketa institutuetatik dator.

## Kanpo estekak 
*   DLR-ren webgune ofiziala
Izkiratzar

**Izkiratzarra** (*Aristaeopsis edwardsiana*) Aristeidae familiako itsas krustazeo espezie bat da, ozeano guztietan bizi dena.

Izkira handi hauek jateko onak dira. Andaluzian *carabinero* esaten zaie eta hango gastronomian ohikoak dira.

## Deskribapena 
Otarrainxka eta izkiren antzeko itxura dute, zefalotorax handia, abdomenna eta amaieran telson izeneko isatsa. Izkiratzarrak handiagoak dira, 30 cm-ko luzera har dezakete. Burua eta abdomina luzea eta aldebitan zapaldua dute eta kolore gorri iluna izateagatik bereizten dira gainerako krustazeotatik.

## Bizimodua 
Aldapa kontinentaleko lokatz eta hareatan bizi dira, 500 eta 2.000 metro arteko sakoneran, eta han aurkitzen duten hondakin organikoak jaten dituzte.

Ugalketa garaian emeen 300.000 eta 500.000 arteko arrautza kopuruak jartzen dituzte. Arrautzetatik larba pelagiko oso txikiak jaiotzen dira, 0'5 mm dutenak, eta igeri eginaz planktona dagoen eremuetara iristen dira, zooplanktona osatuz. Handitzen direnean planktona utzi eta hondo hareatsuetara jaisten dira. Itsaso hondoan azkar garatzen dira.

Plantxan erreta kontsumitzen da gehienbat, baina sukalde errezeta ugaritan agertzen da. Buru handia oso zaporetsua da eta saltsak, zopak eta kremak egiteko egokia da, zapore handia emateaz gain kolore gorri polita ere uzten duelako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Keith Domina

thumb|Keith Domina
**Keith Domina** (ingelesez: Keith Medal) Edinburgoko Errege Elkartearen saria da bere aldizkarietako batean argitaratutako artikulu zientifiko bat saritzeko, batez ere matematika arloan (Aktetan argitaratuak, A seriea) eta geologian (Transakzioetan argitaratuak) eta aurkikuntza berri batengatik. Alexander Keith of Dunnottar (1819an hil zen) elkartearen lehen diruzainaren oroimenez izendatu zuten eta bere ondarearen baliabideekin abiatu zen. 2006an, 80. zenbakiko domina eman zuten.
## Saridunak 
1990. urtea baino lehenago zerrenda osatu gabe dago.

* 1848: Thomas Brisbane
* 1854: William John Macquorn Rankine
* 1864: William Thomson
* 1878: Matthew Forster Heddle
* 1884 eta 1899: Thomas Muir
* 1886: John Aitken
* 1917: James Ashworth
* 1942: Edward Thomas Copson
* 1950: Arthur Geoffrey Walker
* 1974: Douglas Samuel Jones
* 1979: John Mackintosh Howie
* 1984: John Heslop-Harrison
* 1990: John Macleod Ball
* 1993: Euan Clarkson
* 1997: Vladimír Šverák
* 2006: Antonio DeSimone, Stefan Müller, Robert Vita Kohn, Felix Otto

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*
Karabineroak

**Karabinero**, munduko zenbait polizia-gorputzen izena:

* Txileko Karabineroak, 1927an sortutako Txileko polizia.
* Karabineroen Gorputza, 1940an desagertutako espainiar polizia.
* Carabinieri, italiar jendarmeria.

Gainera, karabina erabiltzen duten soldaduei karabinero ere diete.
Karabineroen Gorputza

**Karabineroen Gorputza** () Espainiako segurtasun publikoko polizia erakundea izan zen, mugak eta kostaldeak zaintzea helburua zuena. 1829an sortua, 100 urtetik gorako ibilbidea izan zuen. Espainiako Gerra Zibila igaro eta gero, 1940an Guardia Zibilarekin uztartu zuten.

Gorputzeko agenteei karabinero edo mugazain zieten.

thumb|left|Karabineroak 1892an Huescako Pirinio aldean.

## Kanpo estekak
Le Brio

***Le Brio*** 2017ko Yvan Attal franko-israeldar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Neïla Salah emakumeak abokatua izan nahi du. Baina, Parisko Panthéon-Assas Unibertsitatean hasi denetik, Pierre Mazard irakasleari aurre egin behar izan dio. Izan ere, Marzad ezaguna da irakasteko modu berezi eta probokatzaileak erabiltzen dituelako.

## Aktoreak 
* Daniel Auteuil : Pierre Mazard
* Camélia Jordana : Neïla
* Yasin Houicha : Mounir
* Nozha Khouadra : ama
* Nicolas Vaude : presidentea
* Jean-Baptiste Lafarge : Benjamin
* Claude Perron : emakumea
* Yvonne Gradelet : grebalaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Breathe (2017ko filma)

***Breathe*** 2017ko Andy Serkis ingeles zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Robin Cavendish abenturazalea da, baina, 28 urterekin, poliomielitisarekin gaixotuko da, eta gorputz osoko paralisia izango du. Medikuen aholkuen kontra, ospitaletik aterako du haren emazteak.

## Aktoreak 
* Andrew Garfield: Robin Cavendish
* Claire Foy: Diana Cavendish
* Tom Hollander: Bloggs eta David Blacker
* Hugh Bonneville: Teddy Hall
* Dean-Charles Chapman: Jonathan Cavendish
* Miranda Raison: Mary Dawnay
* Stephen Mangan: Dr. Clement Aitken
* Jonathan Hyde: Dr. Entwistle
* Ed Speleers: Colin Campbell
* Diana Rigg: Lady Neville

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Belleville (Paris)

**Belleville**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Ménilmontant (15) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 35.773 biztanle zituen.

600px|thumb|center|Belleville, 2021
## Ondarea 
* Belleville parkea

## Kanpo estekak
Jupiter holdja

***Jupiter holdja*** (eusk: 'Jupiterren ilargia') 2017ko Kornél Mundruczó hungariar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia 
Muga pasatzen saiatzean, Aryan gazteak tiro bat jasoko du. Zauri horrek lebitatzeko boterea emango dio. Stern medikuaren laguntzaz, errefuxiatu eremutik alde egitea lortuko du.

## Aktoreak 
* Merab Ninidze - Gabor Stern
* György Cserhalmi - László
* Mónika Balsai - Vera
* Zsombor Jéger - Aryan Dashni
* Péter Haumann
* Tamás Szabó Kimmel

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sara (etnia)

**Sara herria**, Afrika erdialdean kokatzen den etnia bat da, gehienbat Txaden, (bertako biztanleriaren %30) baina Afrika erdiko errepublikan ere aurkitu daitezke (bertako biztanleriaren %10 inguru).

Sara izena frantsesek edo agian arabiarrek ezarri zien, izen honek Logone ibaiaren inguruan bizi diren biztanle guztiak ordezkatzen ditu, Gambaye, Mbaye, Goulaye eta Madjingate klanetako biztanleriarekin batera. 1990. urtean milioi eta erdi sara inguru zenbatu ziren. Sararrak Txadeko zonalde emankorraren %30 inguruan bizi dira.

## Kultura 
Jatorri nilotikoa duen herri bat da sararra, pentsatzen da XVI. mendean immigratu zutela gaur egun bizi diren tokira, segur asko, Egipton zegoen arabiarren esklabotzarengandik ihesi. Sarar emakumeek beraien ezpainak luzatu ohi zituzten, artifizialki, diskoak ezarriz. XIX. mendean esploratzaile europarrek aurkitu zituztenean, pentsatu zuten, arabiarrengandik itsusitzeko egiten zutela, beste hainbat etnia afrikarrek egiten zuten bezalaxe. Sarar hizkuntza erabiltzen dute euren artean mintzatzeko.
ezkerrera|thumb|Satelite bidez harturiko irudia, bertan Txaden hego eta iparraldeko lurraldeen ezberdintasuna ikus daiteke.

## Txaden duten eremua 
Sararrek Sao zibilizazio mitikoaren ondorengotzat hartzen dute beraien burua. Erlijioari dagokionez, sararren seiren bat kristaua da eta gainerakoak animistak.

Sararrak Txadeko zonalderik emankorrenean bizi dira eta gehienbat nekazaritzan egiten dute lan. Adibidez, kotoi, arroz, gari edo kakahuete bilketan jarduten dute.

Frantziarren mende egon zirenean, lan gogorrak eta militarrak egitera behartu zituzten. Bigarren mundu gerran aliatuen alde borrokatu ziren afrikar etnietako bat izan ziren, sararren kasuan, parte-hartze handienetako bat eduki zuten. Frantsesek hitzetan, biztanle hauek indartsuak eta altuak izan ohi ziren.

Sararrek kolonizatzailearen kultura ikasi behar izan zuten, gainerako etniekin egin zuten bezala indarkeriaren bidez ezarri eta inposatu zitzaien kolonizatzaileen kultura, kasu honetan frantsesa. Gaur egun, sarar biztanleek administrazioan hainbat postu bereganatu dituzte, adibidez, Txadeko lehen presidentea François Tombalbaye, sararra zen.

## Ikus, gainera 
* Kolonialismoa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kalea guztiona da (muralak)

***Kalea guztiona da*** aldiro-aldiro Zumaiako Erribera kaleko horma batean mural artistikoak margotzen dituen taldea da. Egindako muralak egun gutxitara pintura marroiaren azpian desagertzen ziren beti, Udalaren agindua betez, harik eta Udalaren osaera aldatu zen arte. 2016tik 2019ra 98 mural margotu ziren horma horretan.

## Helburua 
Zumaiako Udalak kartel, pankarta, pegatina eta muralei ezarritako debekuen aurka lan egiten du taldeak. Umorearekin, kritikarekin eta konstantziarekin ekiten diote debekuari modu positiboan. Lehen murala 2016ko ekainaren 11n azaldu zen, eta harrezkero 50 baino gehiago izan dira kaleko artearen erakusketa dinamiko honetako irudiak. Denbora joan, denbora etorri, eta egileen jarraikitasunari esker, Erribera kaleko horma hau Zumaiako artearen eta sormenaren erreferentzia bihurtu da, herrikoentzat bertakoentzat eta kanpokoentzat.

Arte efimero honen hainbat irudi sarean ikus daitezke, eta urtero argitaratu izan diren egutegietan ere bai.

## Galeria 

Fitxategi:KGD zumaia 4.jpg|Laino guztien azpitik, zentsura guztien gainetik
Fitxategi:KGD zumaia 2.jpg|Zentsurak oftalmologora eramaten zaitu
Fitxategi:KGD zumaia 5.jpg|Gora santelmoak eta adierazpen askatasuna!
Fitxategi:KGD zumaia 3.jpg|...oraindik erantzuna jakiteko zain gaude
Fitxategi:KGD zumaia 6.jpg|We ere (bihotz) CAT
Fitxategi:KGD Artze Motxiladun umeak.jpg|Joxean Artze eta kartzeletako ume motxiladunak gogoan

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Graffitiak
* Ipar Irlandako muralak

## Kanpo estekak 
* Kalea Guztiona da Facebook-en.
* Kalea Guztiona Da-ren bloga Baleiken.
* Kalea Guztiona da Youtube-n.
* "Hormek ez dute marroirik nahi"erreportajea Berrian.
*  "Kalea Guztiona Da" en el programa Boulebard de Radio Euskadi
* Kalea Guztiona Da-ren parte-hartzea Gipuzkoako Batzar Nagusietan. Bideoak: 1, 2 eta 3
* "5 orduko murala 90 segundutan" (Youtube)
* "Zumaian klandestino" Kalea Guztiona Dak egindako abestia eta bideoklipa (Youtube)
Ulu Temburong Parke Nazionala

**Ulu Temburong Parke Nazionala** Asiako Brunei herrialdean dagoen parkea da. Temburong barrutian dago eta haren hegoaldeko lur erdiak okupatzen ditu. 1993an sortu zuten. Parkeak 50.000 hektarea inguru ditu.

## Deskribapena 
Bruneik lau daerah edo barruti ditu eta horietako bat bakarrik dago fisikoki aparte, Temburongoa alegia. Beraz Bruneiko sultanerriko enklabea da. Lurralde horretan oso ondare naturala garrantzitsua ikus daiteke. Lurraldean ekosistema nagusia oihan primarioa da. Neurri handi batean babestu da Bruneik dituen petrolio erreserbei esker zeren, horren ondorioz, beste ustiapenak ez dira aurrera eraman, esaterako, palmondo olioa.

Parke Nazioanak sarrera zaileko lekuan dago. Publikoari 1996an ireki zen baina bisitak oso mugatuak dira zeren eta 100 hektarea inguru ikus baitaiteke.

2008tik hotel batek funtzionatzen du.
[thumb|300px|*[Buceros rhinoceros* hegaztiak.]]

## Parkeko espezieak 
### Flora 
Hego-ekialdeko Asiako landareak ikus daitezke:
* Erreserbako landaretza baso tropikal baxukoa da nagusi:Shorea, Dryobalanops eta Dipterocarpus generokok. *Palmondoak

### Fauna 
Fauna aberastasuna ere handia da.
* 400 tximeleta espezie inguru biltzen dira Parkearen inguruan, hala nola, *Trogonoptera brookiana*, parkeko espezie enblematikoa.
* Hegaztien artean *Anorrhinus galeritus* eta *Buceros rhinoceros*.
* Borneo basoko primateen "errege"a dena, orangutan, ez dago Temborangen baina bai *Hylobates muelleri*; haren deia goizero entzun daiteke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Hotelaren webgune ofiziala.
Teletipo

[thumb|250px|eskuinera|[Bigarren Mundu Gerran erabilitako teletipoak]]
**Teletipoa** telegrafia tresna da, testuak urrutira igortzen eta urrutitik jasotzen dituena. Igorleak teklatu daktilografiko baten bidez sartzen du testua; zeinu tipografiko inprimituen harrera automatikoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eñaut Gantxegi

**Eñaut Gantxegi Maritxalar** (Lezo, Gipuzkoa, 1974ko urriaren 10a)
gipuzkoar aktorea da.

## Filmografia 
### Telesailak 
## Erreferentziak
Espace Dalí

**Espace Dalí**, , Frantziako Paris hiriburuan dagoen museo bat da, Montmartre auzoko Tertre plazan. Salvador Dalí kataluniar artistaren artelan nabarmenak erakusgai ditu, bereziki eskulturak eta grabatuak.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Ane Irazabal

**Ane Irazabal Elkorobarrutia** (Arrasate, Gipuzkoa, 1984ko uztailaren 17a) gipuzkoar kazetaria da. Freelance moduan lan egin du Ekialde Hurbilean, udaberri arabiarraren ondorengoa aztertzen Libanon, Egipton, Jordanian eta Libian, eta Afrikan eta Europan iheslarien migrazioak jarraitzen. 

## Biografia 
Historian eta Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziaduna da. 2003 eta 2007 bitartean Historia ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean. 2006tik 2010era Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasketak egin zituen Mondragon Unibertsitatean. Ikasketak amaiturik, Palestinara joan eta bertan hasi zen freelance kazetari. Ordutik hona munduko hainbat herrialdetan korrespontsal lanak egin ditu. Italian du etxea eta freelance bezala lan egiten du RAIrentzat eta Euskal Irrati Telebistako kazetari lanetan. 2016an milaka errefuxiatuen ibilbidea jarraitzen zebilela, Grezia eta Mazedonia arteko muga legez kanpo zeharkatzeagatik atxilotu zuten.

2017ko azaroaren 20an Euskal Kazetarien Elkarteak eta Kazetarien Euskal Elkargoak ematen duten Euskal Kazetari Saria jaso zuen guda eta gatazka eremuetan korrespontsal egindako lana goraipatuz. Urte berean Argiak eman zion saria beren herrialdeetatik ihesi Europara datozen errefuxiatuen pasadizoak ezagutzera emateko lanagatik.

2019an Cósimo Caridirekin batera zuzendu zuen *Awlad-Hesiak gainditu* dokumentala zeinek 4 haur errefuxiaturen eskolatzeaz hitz egiten digun: errefuxiatu-eremuetan bizi diren 2 neska eta Europan bizi diren 2 mutil: Mohamad, Aya, Hadi eta Muzhda. Dokumental honiengatik Eurobasque saria eman diote.

2019a geroztik Berria egunkarian *Zaitun* podcast kanala du. Bertan, hiru minutuko audioetan, bere ibllbidean ezagutu dituen gertaera, izaki eta herri berezien anekdota eta analisiak azaltzen ditu.

## Sariak 
* EuroBasque Kazetaritza saria, ikus-entzunezko hedabideen sailean. (2019)
* Argia Saria (2017)
* Euskal Kazetari Saria (2017)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Ane Irazabalen Twitter profila
* : Maria Aranaren elkarrizketa, *Bilbao* aldizkarian, 379.zk., 2022ko apirilan, 44.or.]
Saint-Fargeau (Paris)

**Saint-Fargeau (78)**, Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Ménilmontant (15) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 42.087 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Emmanuel-Fleury parkea
* Ménilmontant gaztelua

## Kanpo estekak
Elkarlaneko robotika

[thumb|[KUKA robotika enpresaren LBR iiwa modeloa, gizakiokin eskuz eskuz lan egiteko diseinatua, 2015eko Lyongo Innnorobo erakustazokan.]]
**Elkarlaneko robotika, robotika kolaboratibo** edo **kobotika** gizakiekin batera lan-eremu berean eskuz esku lan egiteko gai diren robotak ikertzeaz, garatzeaz eta ekoizteaz arduratzen den robotikaren adarra da. Elkarlanerako robotei **kobot** deritze. Gizakiak eta robotak lan-eremu berean aritzen direnez, robotek sentsoreak eta kamerak dituzte gizakiekin talkak saihesteko. Segurtasun neurrioi esker, robotek hesitutako lan-eremuen barruan lan egin beharrean, ohiko lan-eremuetan egin dezakete lan.

Northwestern Unibertsitateko J. Edward Colgate eta Michael Peshkin irakasleek asmatu zituzten kobotak 1996an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Havis Amanda

[eskuinera|thumb|TKK-ko ikasleak *Havis Amanda*ri kapela zuria jartzen [Walpurgis gaua|Walpurgis gaueko ospakizunetan 2002an.]]
eskuinera|thumb|*Havis Amanda*, xehetasuna
***Havis Amanda ***Helsinkin, Finlandian dagoen emakume biluzi baten estatua da. Ville Vallgrenek (1855-1940) zizelkatu zuen 1906an Parisen, baina ez zen jarri gaur egun dagoen lekuan, Kaartinkaupunkiko Merkatu Plazan, 1908 arte.

## Ezaugarriak 
**Havis Amanda**Vallgrenen Pariseko Art Nouveau lan bat da. Brontzez egina da eta azpian duen iturria granitozkoa da. Sirena bat da algen gainean uretatik ateratzen dela, bere oinetara dauden lau arrainek ura botatzen ari dira eta lau itsas lehoiek inguratzen dute. Atzera begira irudikatua da, bere elementuari agur esango balio bezala. Vallgrenen asmoa Helsinkiren berpiztearen adierazle izatea zen. 194 zentimetroko altuera du estatuak, eta idulkiaren gainean 5 metroko altuerara iristen da.

## Historia 
Vallgrenen gutunen arabera, estatuaren modeloa Parisko 19 urteko andre bat izen zen, Marcelle Delquini. Vallgrenek, besterik gabe, ***Merenneito*** deitu zion (Sirenatxoa) baina laster hasi zen izen osagarriak jasotzen. Suedierazko Finlandiar egunkariek *Havis Amanda* eta fineraz *Haaviston Manta* edo, besterik gabe, *Manta* deitu zioten. *Havis Amanda* da normalean erabiltzen den izena liburuxka eta bidaia gidetan. Suedieratik dator *hav* hitza, *itsaso* esan nahi duenak, eta *Amanda*, latinetik datorren hitzak, *maitea* esan nahi du, beraz, *Itsasoak maitea duena* bezala itzuli dezakegu Havis Amanda.

1908ko irailaren 20an inauguratu zen. Hasieran kritika asko jaso zituen, batez ere, emakumeengandik. Berdintasunaren borrokan, sufragio unibertsala lortu berri zuten emakumeek, ez zuten begi onez ikusi biluzik zegoen emakume baten estatua plazan jartzea, horrek emakumea objektu sexual moduan objektibatzen bait zuen eta ez berdintasunera bideratzen (berdintasuna eta sufragio unibertsala Finlandian 1906an lortu zen). Finlandiako kultur eliteetako askok Vallgren kanpotartzat jotzen zuten eta bere lana epaitu egin zuten amaitu aurretik. Albert Edelfelt bere lagunaren bidez, lortu zuen lan honen enkargua. Finlandia eta Suediako eskulturaren aldeko talde txiki bati esker, lanak pixkanaka pixkanaka onarpen zabala lortzen hasi zen eta bertakoek hiriaren espiritu gisa ikusten hasi ziren. Gaur egun, Helsinkiko artelanik garrantzitsuena eta ederrena bezala aukeratu da.

## Ospakizunak 
Walpurgis gauan ( apirilaren 30a eta maiatzaren 1aren gaua), *Manta* ospakizunen erdigunean dago. Urtero Fakultate desberdin batek bere txanoa jartzen dio ekitaldia landu batean zehar. Garabia erabiltzen dute estatuaren burura iristeko eta jende guztiak txano zuria darama soinean. 30.000 pertsona inguru biltzen dira ospakizun honetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Koro Arizmendi

**Koro Arizmendi Otaegi** (Donostia, 1929 &ndash; Mexiko, 2017ko urriaren 24), Mexikon erbesteratuko euskal odontologoa izan zen, beste herrialdetako erbesteratuei laguntzeagatik eta zapatistekin kolaboratzeagatik ezaguna egin zena.

## Biografia 
Koro Arizmendi Donostian jaio zen, 1929an. Haren aita Karabineroen kapitaina zen eta, horregatik, Korok eta bere bi ahizpek ia urte osoa Madrilen igarotzen zuten; Euskal Herrira bakarrik udan hurbiltzen ziren. Frankisten estatu kolpeak Arizmendi familia Madrilen harrapatu zuen. Handik Bartzelonara ihes egin zuten eta, ondoren, Frantziara. Marseillatik erbesteratzeko itsasontzi bat lortu zuten, Quanza izenekoa, baina behin Casablancan atxilotuak eta konzentrazio esparru batean entzerratuak izan ziren. Azkenik, 1941ko azaroaren 20an Mexikoko Veracruzera heldu ziren.

Mexiko Hiriko Colegio Madrid eta Instituto Luis Vives instituzioetan ikasi zuen, biak errepublikarrek sortutako ikastegiak. UNAMen odontologia ikasi zuen. Beka bati esker ikasketekin jarraitzeko New Yorkera joan zen. Berriro ere Mexiko Hirian ondotologo bezala hasi zen lanean. Lan horretan lehendabizi Espainiako errepublikanoei, ondoren Amerika osotik Mexikora joandako iheslari askoei lagundu zien. Geroago Ejertzito Zapatistarekin jarri zen harremanetan. Ramona Komandantea ezagutu zuen eta laster zapatisten dentista bihurtu zen; halaber haien ideen propagandista egin zen. Korok beti ideia errepublikarrak eta ezkertiarrak defenditu zituen. Ez zuen seme-alabarik izan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Koro Arizmendiren nekrologikoa.
* :Arizmendiren biografia eta erretratua.
Sengaku-ji

**Sengaku-ji** (泉岳寺), Japoniako Tokio hiriburuan dagoen Sōtō Zen tenplu budista bat da, Minato barrutiko Takanawa auzoan, Tokiko Metroko Sengakuji geltokitik eta Shinagawa geltokitik hurbil.

Tenplua XVIII. mendean jazotako 47 rōnin edo Akō gertakariaren kondairaren kokalekua izateagatik ospetsua da, bereziki Japonian.

## Ikus gainera 
* 47 rōnin

## Kanpo estekak
Rōnin

[thumb|200px|eskuinera|[Miyamoto Musashi rōnina (eskuinean).]]
**Rōnin** (japoniera: 浪人, "ibiltaria") Japonian aro feudalean (1185-1868) jaunik gabeko samuraiek jasotako izendapena da. Samurai batek bere jauna zendu ala bere jaunaren konfidantza edo pribilegioa galtzean zuenean jaungabea bilakatzen zen.

Bestalde, rōnin baten seme-alaba ere jaiotzez rōnina zen, betiere estatu horri uko ez eginez gero. Maiz, jaiotzez rōnina zenak bere balioa erakutsi eta klan bati leialtasuna zin egiteko irrikia zuen, benetazko samuraia bihurtzeko bidea baitzen.

Rōnin ospetsuenetako bat Miyamoto Musashi izan zen.

## Zinema 
* ''Ronin (1997)

## Kanpo estekak
Daikon

**Daikon** edo **errefau zuria** neguko errefau barietate bat da, jatorriz Ekialdeko Asiakoa. Japonian oso hedatua izaki, **japoniar errefaua** (japonieraz, 大根, *daikon*, "sustrai handia") ere esaten zaio. Azkar hazten diren hostoak eta sustrai zuri napiformea ditu.

## Kanpo estekak
Irati Eguren

**Irati Eguren Arruti** (Durango, Bizkaia, 1981eko maiatzaren 7a) euskal arkitektoa, ilustratzailea eta feminista da.

Arkitekturan lizentziaduna da eta ikerkuntza eta sormena artean masterduna.

Hilero irudi bat argitaratzen du Berria egunkarian. Ttap euskarazko aldizkari digitalean margotzen du. Tuputs! kolektiboko kidea da. 

## Biografia 
Irati Eguren Arruti 2007tik arkitekturan lizentziaduna da, Donostiako Arkitektura Goi Eskola Teknikoan egin zituen ikasketak.
2009an C.A.P (Certificado de Aptitudes Pedagógicas) titulua eskuratu zuen Arte Plastikoetan, Madrilgo Complutense Unibertsitatean.
2014an Ikerkuntza eta sormena artean (INCREARTE) masterra egin zuen Leioako Arte Ederren Fakultatean EHU.
Ilustraile gisa, hainbat erakusketa egin ditu bai bakarkakoak, bai taldean. Album ilustratu bat ere argitaratu du Miren Amurizarekin batera. Gaur egun, plastika eta marrazketako irakasle lanetan dihardu Bigarren hezkuntzan. Ilustrazio tailerrak ere ematen ditu eta liburu, aldizkari zein proiektu ezberdinetan parte hartzen du bere ilustrazioekin.

## Ilustratzaile ibilbidea 
### Bakarkako erakusketak 
* Durangoko Urak Bide estudioan eta Arteka liburudendan.
* 2016an *Dena batuz* erakusketa Berrizko Kultur Etxean.
* Bilboko Zutik fisioterapia zentruan.
* Donostiako Tomasene kultur etxean (Donostia Kultura).

### Erakusketa kolektiboak 
* #NDEFEST (Argentinako Buenos Airesen).
* ISLAS REMOTAS (Arte Ederren Fakultatean).
* CURIO.SEA.TY (Getxoko Poca Galleryn).
* LOREEN HIZKUNTZA (Tolosako Aranburu jauregian).
* 2018an HAUSNARKETAK (Durangoko Arte eta Historia Museoan Durangaldeko erakusketa.

### Argitalpenak 
* *Bainera bete itsaso* (Elkar, 2016). Album ilustratua Miren Amurizarekin.

* *Tupust antologia feminista* (Txalaparta, 2019) besteak beste Miren Amuriza eta Eider Eibarrekin elkarlanean.
* *Su txikian* (1545 argitaketxea, 2025), Olatz Mitxelena Larreta testugilearekin

## Hitzaldiak 
* Bilbao Arten hitzaldia eskaini zuen Claudia Rebeca Lorenzo Sainzekin "V. Encuentros con la investigación" jardunaldietan.

## Aipamenak 
* TOKIKOM Sarien laugarren edizioan epaimahaiak *aipamen berezia* saria eman zion Irati Egurenek diseinatu eta Anboto aldizkariak aurkeztutako “Martxoak 31” azalari.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Irati Eguren Twitter
* Irati Eguren. Instagram
* Irati Eduren. Tumblr
* Euskal Irudigileak
* Irati Eguren ilustratzaileaSinadurak bideoa
*Elkarrizketa: *Poltsa barruan beti eramaten dut formatu txikiko koadernoren ba*t Berria, 2021.08.28
*Elkarrizketa: *Segituan bat egin nuen liburuko historiagaz*, *Anboto* 2025.12.19
Weissfluhjoch

**Weissfluhjoch** (2.693 m) Weissfluh mendiaren (2.843 m) hego-mendebaldeko gailur bat da. Grisonia kantonamenduko Plessur mendikatean dago. 1932. urteaz geroztik, funikular bat (Parsenn) Davosetik gailurrera igotzen da.

## Kanpo estekak
Kigeli V.a Ruandakoa

**Kigeli V.a Ruandakoa** jaiotzez **Jean-Baptiste Ndahindurwa** (Kamembe, 1936ko ekainaren 29a - Washington, 2016ko urriaren 16a) Ruandako azken erregea (Mwami) izan zen.
Khalifa bin Hamad Al Thani

**Khalifa bin Hamad bin Abdullah bin Jassim bin Mohammed Al Thani** (; Al Rayyan, 1932ko irailaren 17a - Doha, 2016ko urriaren 23a) Qatargo emirra izan zen 1972tik 1995era.

## Erreferentziak
Europako Lankidetza eta Segurtasunari buruzko Konferentzia

[thumb|250px|[Helmut Schmidt, Erich Honecker, Gerald Ford eta Bruno Kreisky 1975eko Helsinkiko Konferentzian]]
**Europako Lankidetza eta Segurtasunari buruzko Konferentzia** (**ELSK**) edo **Helsinkiko Konferentzia** Helsinkin (Finlandia) ospatu zen 1973ko uztailaren 3an hasi zen eta hirugarren saio erabakigarriarekin amaitu zen, 1975eko uztailaren 30etik abuztuaren 1ra bitartean; Amerikako Estatu Batuetako, Kanadako, Sobietar Batasunaren eta Europako herrialde guztien artean (Turkia barne, eta Albania eta Andorra izan ezik).
Helsinkiko Segurtasun eta Lankidetzarako Agiri erabakigarriarekin bukatu zen. 35 herrialdetako ordezkariek sinatu zuten. Europako Segurtasun eta Lankidetzako Antolakundearen (ESLA) abiapuntua da. Hala ere, agiria ez zen loteslea, ez baitzuen itunaren edo hitzarmenaren izaerarik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Atlantikoko Gutuna

thumb|eskuinera|250px|Roosevelt eta Churchill USS Augustan.
**Atlantikoko Gutuna** 1941eko abuztuaren 14an sinatu zen adierazpen bateratu bat da, USS Augusta itsasontzian, Atlantikoko nonbait nabigatzen ari zen bitartean. 1941eko abuztuaren 9tik 12ra egin zen Atlantikoko Konferentzia delakoa. Franklin Delano Roosevelt presidenteak, AEBren izenean, eta Winston Churchillek, Britainia Handiaren izenean, parte hartu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak