Matxitxakoko itsas gudua

**Matxitxakoko itsas gudua** 1937. urteko martxoaren 5ean, Bizkaiko Matxitxako lurmuturraren aurrean gertatu zen itsaso-borrokari deritzo. Espainiako Gerra Zibil garaian izan zen, Errepublikaren alde ari zen Eusko Itsas Gudarostearen itsas armada eta frankisten alde borrokatzen ari zen *Canarias* gurutzaontziaren artean.

1937ko martxoaren 5ean, *Galdames* merkatal ontzia Bilborantz zihoan, 173 bidaiari gainean zeramatzala. Matxitxako parean, errefuxiatu eta politiko errepublikar ugari zeuden ontzi hark *Canarias* ontziarekin egin zuen topo. *Galdames* babesteko inguruan zeuden bou euskaldunek *Canarias*-i egin zioten aurre. *Canarias*-ek bou haietako bat, *Nabarra*, hondoratu zuen eta beste bi matxuratu.

## Gertakari 
### Aurretiko 
Martxoaren 4an *Bizkaya*, *Gipuzkoa*, *Donostia* eta *Nabarra* bou armatuak Baionatik irten ziren *Galdames* ontziko gutunak, bidaiariak, makineria eta Eusko Jaurlaritzarentzat ziren nikelezko 500 tona txanpon jagoteko.

*Canarias* gurutze-ontzi astuna Ferroldik atera zen, Salvador Moreno kapitainaren agindupean, *Galdames* ontzia gerarazteko xedez, errepublikarentzat hornidurak eta armak zeramatzalako.

Arerioak ikus ez zezan *Galdames-*ek argiak itzalirik zein irratia isilik zeramatzan. Baldintza horietan *Bizkaya* eta *Gipuzkoa* bouek aurrea hartu zioten. Martxoak 5eko egunsentian, gainontzeko ontzien bila zebiltzala, *Canarias* ontzi frankistarekin egin zuten topo.

*Bizkaya*ko kapitaina Alejo Bilbao zen, *Nabarra*koa Enrique Moreno Plaza murtziarra eta *Gipuzkoa*koa Manuel Galdos.

### Borroka 
*Canarias* guda-ontzi inperialari aurre egin nahian euskal bou errepublikazalek gurutzaontzia Bizkaiko kostaruntz erakartzen saiatu ziren, bertako kanoien irismenpean jartzeko.

Bilbotik 20 milatara *Canarias*-ek lehenik *Gipuzkoa* atzeman zuen eta eraso egin zion, bouaren zubia eta branka kanoia joz eta ontzia sutuz. *Gipuzkoa* xumea gurutzaontziari aurre egin zion eta *Canarias* ukituz bertako marinel bat hil eta beste bat zauritu zituen. *Gipuzkoa*k 5 hildako eta 12 zauritu jasan zituen eta larri kaltetu geratu zen; Portugaleterantz zuzendu zen ihes baina *Canarias*-ek atzetik jazartzen zuen. Galea lurmuturra eta Luzuero artean sartzea lortu zuen eta hango bateriek *Canarias *uxaraziz. *Gipuzkoa*k lurrera iristea lortu zuen.

Tarte horretan, *Bizkaya* Bermeorantz zuzendu zen eta *Yorkbrook* merkatal ontziarekin egin zuen topo. Ontzi hau estoniar banderaz zihoan eta Errepublikarentzat armak zeramatzan—hori uste da baina ez dago garbi. *Bizkaya*k Bermeoraino eskoltatu zuen.

Gainontzeko ontzitaldekidek *Canarias*ekin aurrez aurre gertatu ziren eta honek *Galdames* eraso zuen, emakume bat eta 3 ume bidaiari hilik. Merkatal ontziak amore eman zuen bandera zuria jasoz eta motoreak geratuz.

*Canarias*ek oldarraldia jarraitu zuen eta *Donostia* eraso zuen, hau ihesean jarri zuelarik. Bou honek Frantziara iristea lortu zuen.

#### Nabarra Boua 
*Nabarra*k *Canarias*i aurre egin zion urperatu izan arte, ordu biz tiroka borrokan. Boua urperatzen ari zela eskifaian bizirik iraun zuten 20 salbamen txalupetan igoz ontzia uzten saiatu ziren; Enrique Moreno kapitainak eta Ambrosio Sarasola lehen ofizialak, frankisten eskuetan eror nahi ez zutenez, *Nabarra*n geratzea erabaki zuten. Guztira 49 itsasgizonez osatutako eskifaiaz gainontzekoak borrokan hil zituzten.

### Borroka-ostea 
*Canarias*tar eskifaiak bizirik irten ziren gudariak erreskatatu zituen eta hauek ustez jasango zuten etsaigo eta tratu txarren ordez mediku laguntza jaso zuten. Hilabete batzuk geroago, Franco bera zauska zuen borrokan *Nabarra*ko gudariek erakutsitako ausardiaz zirraratuta, gurutzaontziko agintari Salvador Morenok (etorkizun frankista almirante) eta kapitain Manuel Calderónek 1936ko abenduan errepublikazalek atzipetutako *Virgen del Carmen* bou armatuko eskifaiko biregain eginiko tiroketaren mendekuz guda kontseiluan euskal marinelei ezarri zitzaien heriotza-zigorraren aurka Franco aurrean bitartekaritza egin eta indultua lortuz askatasun eslei zitzaiela erdiets zuten.

*Canarias*ek *Galdames* Pasaiara eraman zuen. Bidaiarietako batek urera jauzi egin baina tiroz hil zuten. Ontzian zeuden bidaiari eta eskifaiak zigor gogor jasan zituzten eta haietako batzuk fusilatu izan ziren. Ezagunetako bat Manuel Carrasco Formiguera izan zen, Eusko Jaurlaritzan Kataluniako Generalitateko ordezkari. *"Visca Catalunya lliure!"* (Gora Katalunia jare!) aldarrikatzen hil zuten.

Bizirik irten ziren *Nabarrako* 20 marinelak epaimahai militar batek epaitu zituen eta heriotza-zigorra jaso zuten “matxinadan laguntzeagatik”. Haatik, *Canarias* ontziko komandanteak eta tiro-zuzendariak haien alde egin zuten Francoren aurrean, 20 marinel horiek indultatuta geratzea lortu arte, borroka gogorrean erakutsitako adorea aitortzeko. Hilabete gutxiren buruan, 1938ko azaroaren 30ean, 20ak libre geratu ziren.

## Itsas gudari eguna 
Gertakari hau gogoratzeko, 1978an, atzerrian zegoen Eusko Jaurlaritzak *Itsas Gudarien Eguna* izendatu zuen martxoaren lehen igandea eta Bermeon ospatu ohi da.

2007. urtean, artelan berriak ordezkatu zuen lehendik zegoen oroitzapen monolitoa, artelan biak Nestor Basterretxearenak dira.

Irudi:Nestor matxitxako 1.jpg|Nestor Basterretxearen *Matxitxakoko Guda* eskultura, Bermeon. Hondorotatutako *Nabarra boua* irudikatzen du.
Irudi:Nestor matxitxako 2.jpg|Eskulturaren oinarrian idatzitako itsas gudarien omenezko testua.
Irudi:Nestor matxitxako 3.jpg|Eskulturaren ondoan dagoen panela. Hainbat hizkuntzatan Eusko Itsas Gudarosteko kideak omentzen ditu.
Irudi:Matxitxakoko itsas-batailan hildakoen omenezko oroitarria, Plentzia.jpg|Batailan hildakoen omenezko oroitarria, Plentziako portuan.

## Bitxikeriak 
Bataila honen omenez Urdaibai arraun elkarteak bere traineruari *Bou Bizkaia* izena jarri dio.

## Erreferentziak 
* *Historia general de la guerra de euskadi*, VI liburukia (1981), Luis Haranburu-editor eta Naroki ed.

## Ikus, gainera 
* Euskadiko guda-ontzi laguntzarako ontziteria

## Kanpo estekak 
*  Gipuzkoako Foru Aldundiak, Donostiako itsas museoa eta Matxitxako elkartearekin elkarlaneko webgunea
*  Gipuzkoako aldundiaren webguneko artikulua
* Joseba Aurkenerena: Matxitxakoko itsas gudua https://www.kazeta.eus/eu/info_kz/20200722/matxitxakoko-itsas-gudua