Georg Friedrich Händel

**Georg Friedrich Händel** () (Halle, Saxonia-Anhalt, Alemania, 1685eko martxoaren 5agreg./otsailaren 23ajul. - Londres, Ingalaterra, 1759ko apirilaren 14a) musikari barroko alemaniarra izan zen, ezaguna konposatu zituen opera, *concerti grossi* eta oratorio musika lanengatik. Bizitzaren parterik handiena Ingalaterran igaro zuen; 1727ko urtarrilaren 22an, Britainia Handiko herritar bihurtu zen, eta **George Frideric Handel** izena hartu.

Musikaren historian, bere musika publikoaren gustu eta beharrak asetzera (noblezia eta mezenasen aldekoa egin beharrean, ohi zen moduan) egokitu eta bideratu zuen lehen konpositore modernoa da

Henry Purcell-en oinordeko eta jarraitzailetzat hartua, aro oso bat markatu zuen musika ingelesean. Hainbat aditurentzat, homofoniaren teknikan oinarritutako musikaren lehen maisu handia da, eta opera italiarraren seriearen alorrean (eta batzuentzat oratorioan ere) handiena, Johann Sebastian Bachen aurretik.​ Händelen lehen biografoak, John Mainwaringek, zioenez, «musikarako hain zaletasun handia susmatu zion aitak, beti Zuzenbide Zibila ikastea desiratu zuenak, ezen aztoratzeko arrazoiak baitzituen. Zorrotz debekatu zion edozein musika-tresnarekin aritzea, baina etxeko goiko aldeko gela batera, ezkutuan, klabikordio txiki bat garraiatzeko bitartekoak aurkitu zituen. Gela horretara ihes egiten zuen etengabe familia lotan zegoenean». Txikitan, organo- eta Teklatu-jotzaile trebe bihurtu zen .

Händel eta bere aita Weissenfelsera joan ziren Händelen anaiorde Carl edo iloba Georg Christian bisitatzera; Georg Christian Joan Adolfo I.a dukearen ganbera-laguntzaile gisa aritzen zen. Bidaia hartan, Händel gaztea jauregiko elizako organoaren aulkian eseri zen, eta harrituta utzi zituen guztiak instrumentuaz egin zuen interpretazioarekin.​ Emanaldi horrek lagundu zien berari zein dukeari aita konbentzitzen utz ziezaion teklatuaren konposizio musikalari eta teknikoari buruzko ikasgaiak hartzen  Friedrich Wilhelm Zachow-ekin, Halle-ko Marienkirche-ko organo-jotzailearekin. Operan interes handia zuen ​Di Medicik Florentzia Italiako musika-hiriburu bihurtzeko ahaleginetan ari zen garaiko talentu nabarmenenak erakarriz. Italian, Händelek Antonio Salvi libretista ezagutu zuen, geroago berarekin kolaboratu zuelarik. Erromara joan zen, eta, Aita Santuen lurraldean opera, aldi baterako, debekatua zenez, musika erlijiosoa konposatu zuen Erromako kleroarentzat. Nobleziaren zein kleroaren mezenasgoaz gozatu zuen. Bere *Dixit Dominus* (1707) ospetsua garai horretakoa da. Pietro Ottoboni, Benedetto Pamphili eta Carlo Colonna kardinalen jauregietan musika bilerak egiteko, pastoral estiloko kantatak ere konposatu zituen. 1707an, *Il trionfo del tempo e del disinganno* bere lehen oratorioa idatzi zuen, eta urtebete geroago, *La resurrezione* idatzi zuen Bibliako testuetan oinarritua. Biak giro pribatuan antzeztu ziren Ruspoli eta Ottoboni familientzat 1709an eta 1710ean, hurrenez hurren.

Italian, Corelli eta Scarlatti aita-semeak ezagutu zituen (1706). Hiru urte baino gehiago egin zituen Italian. Obrak zenbait toki ezberdinetan argitaratu zituen, eta, horrez gain, musika berria egiten hasi zen Italiako musikan oinarrituz. Italieraz ere konbinatu zituen bere esaldiak. Lan guzti horri esker, garai hartako Italiako musikari garrantzitsuenak ezagutu zituen.

1707an, Florentzian, Cocomero antzokian ekoiztu zen *Rodrigo* bere italiar opera guztien artean lehena, eta salmoak, kantatak eta beste musika lanak ondu zituen. Erabateko arrakasta, alabaina, *Agrippina* operaren bidez iritsi zitzaion (Venezia, 1709), lehen aldiz Grimani familiaren San Giovanni Grisostomo antzokian antzeztu zena. Vincenzo Grimani kardinalaren libretoa zuen, eta 27 gau eman zituen eszenaratzen. Organo- eta klabezin-jotzaile bikaina zelako sonak eta bere obra berrien kalitateak (kantatak, oratorioak) ospea ekarri zioten. Halakoa izan zen Händeli herrialde honetan eman zitzaion aitortza, ezen Il caro sassone (saxoi maitea, konpositorearen jatorri alemaniarrei erreferentzia eginez) ezizena jaso baitzuen izen afektibo gisa.

### Hannover eta lehen urteak Ingalaterran (1710-1717) 
[thumb|Georg Friedrich Händel [Jurgi I.a Erresuma Batukoa|Jurgi I. erregearekin 1717ko uztailaren 17an Tamesisen.]]
1710ean, Italiatik Alemaniara itzuli zen, eta Hannoverreko Jurgi printze hauteslearen kapera-maisu bihurtu zen; 1714an, Britainia Handiko Jurgi I.a errege bihurtu zen.​ Ana Maria Luisa Medici eta bere senarra bisitatu zituen Düsseldorfen, Londreserako bidean, 1710ean. Arrakasta handia lortu zuen Torquato Tasso poeta italiarraren *La Gerusalemme liberata* (Jerusalem askatua) poema epikoan oinarritutako *Rinaldo* operarekin, azkar konposatu bazuen ere, bere obra italiar goiztiarrenetako mailegu askorekin. Obra horrek *Cara sposa, amante cara* aria eta ''Lascia ch'io pianga* famatua biltzen ditu.

Lortutako arrakasta ikusita, 1712an, Ingalaterran kokatzea erabaki zuen. 1713ko udan, Mathew Andrews-en etxean, Barn Elms Surreyn, bizi izan zen. Urtean 200 librako soldata jaso zuen Ana erreginarengandik, 1713an erreginarentzat *Utrecht Te Deum and Jubilate* konposatu ondoren.​ Händelen biografoak, Jonathan Keatesek, iradoki zuen, agian, Londresera 1710ean bidaiatu zuela, eta, han, 1712an espioi gisa kokatu zela Ana erreginaren ondorengoarentzat, bere aurreko ugazaba izan zen Hannoverreko Jurgi printzearentzat.

Bere mezenas garrantzitsuenetako bat Richard Boyle izan zen, familia anglo-irlandarreko aristokrata gazte eta aberatsa.​ Lord Burlington gaztearentzat, Händelek, 1715ean, *Amadigi di Gaula* konposatu zuen, arriskuan zegoen damatxo bati buruzko opera magikoa, Antoine Houdarren La Motteren zaldiei buruzko eleberrian oinarritua.

Bost urtez ez zuen operarik konposatu, zaila egiten baitzitzaion halako ezaugarriak zituen obra baten egitura koherentearen kontzepzioa imajinatzea.​ 1717ko uztailean, *Ur-musika* hiru aldiz baino gehiagotan antzeztu zen Tamesis ibaian erregearentzat eta bere gonbidatuentzat.

### Cannons (1717-1719)
thumb|220px|Händelen erretratua (Philip Mercier).
1717an, Händel Cannons-eko konpositore bihurtu zen Middlesex-en, eta, bertan, *Chandos Anthems*en etorkizuneko abesbatzen lehen harria jarri zuen.​ Romain Rollandek dio ereserki horiek hain izan ziren garrantzitsuak oratorioentzat nola kantatak operarentzat.​ Cannons-en jabe zen Chandos-eko lehen dukearentzat idatzi zuen beste obra bat, *Acis eta Galatea* izan zen, konpositorearen bizitzan antzeztutako obrarik garrantzitsuena izan zena. Winton Deanek idatzi zuen: «musikak arnasa mozten du, eta memoria aztoratzen du». Chamdos dukearen koru maisua izan zen 1718tik 1721era, eta obra anitz egin zuen aldi hartan: *Anthems Chamdos* izenez ezagun diren hamaika motete, hiru *Te Deum*, *Acis eta Galatea* pastorala, *Esther* oratorioa eta *Klabikordiorako zortzi Suiteak*.

1719an, Chandos-eko dukea konpositorearen bezero garrantzitsuenetako bat bihurtu zen, eta opera-konpainia berriaren, Royal Academy of Music-en, harpidedun nagusien artean zegoen, baina mezenasgoa gainbehera etorri zen Chandos-ek Hegoaldeko Itsas Konpainiaren burbuilan dirua galdu ondoren; krisia 1720an lehertu zen historiako finantza-krisi handienetako batean. Konpositoreak berak ere konpainiaren balioetan inbertitu zuen 1716an, prezioak baxuak zirenean, eta 1720 baino lehen saldu zituen.

1719an sortu zen Royal Academy of Music delakoa, eta, haren zuzendari izendatu zutelarik, Haendelek italiar erako hamabost opera egin zituen, haien artean: *Floridante* (1721), *Ottone* (1723), *Julio Cesare* (1724), *Scipione* (1726), *Admeto* (1727), *Lotario* (1729), *Alessandro Nell´Indie* (1731), *Orlando* (1733). Britainiarrei Italiako gisako opera onarrarazi asmotan, gorabeherak izan zituen. Izan ere, John Gayk eta Pepuschek beren *Beggar's* operarekin lorturiko arrakastak Academy of Music delakoaren haserrea ekarri zuen (1728). Aldi hartan, halaber, bere musika instrumental gehiena sortu zuen: hamabi sonata biolin eta baxurako, hamahiru sonata bi biolin eta baxurako, sei *concerto grosso* eta hogei kontzertu organorako. Jurgi II. a errege koroatu zutenean, Händel izan zen horretarako musikaria,  eta, horrela, ereserki garrantzitsuak sortu ziren; gero eta arrakasta gehiago zuen Händelek.

### Royal Academy of Music-aren zuzendari (1720-1728)
[thumb|right|Georg Friedrich Händel 1727an, [Balthasar Denner.]]
1719ko maiatzean, Thomas Pelham-Holles, Lord Chambelan-ek, Royal Academy of Music-erako abeslari berriak bilatzeko agindu zion Händeli. Royal Academy aristokrata-talde batek sortu zuen opera barrokoz edo opera serioz etengabe hornitzeko.​ Konpositorea Dresdenera joan zen opera eraiki berria ikustera. Antonio Lottiren *Teofane* ikusi zuen, eta aktoreak konpainiarako kontratatu zituen. Baliteke Händelek John Smith, Hallen bere ikaskide izandakoa, eta John Christopher Smith bere semea gonbidatu izana bere idazkari eta izkribatzaile izateko. 1723rako, Brook Streeteko 25. zenbakian, georgiar estiloko etxe batean bizi zen, bizitza osorako alokatu zuena.​ Etxe horretan, entseatu, musika kopiatu eta sarrerak saltzen zituen, eta, gaur egun, Handel House Museum da.​ Hamabi hilabetez, 1724 eta 1725 artean, Händelek hiru opera aipagarri eta arrakastatsu idatzi zituen. *Giulio Cesare in Egitto* (Julio Zesar Egipton), *Tamerlano* eta *Rodelinda, regina de' Longobardi*. Operak «aria da capo»z beteta daude, *Svegliatevi nel core* gisa. *Silete venti* konposatu ondoren, operan kontzentratu, eta kantatak idazteari utzi zion. *Scipione*, zeinarengandik Britainia Handiko Grenadier Guards-eko erregimentuaren martxa geldoa datorren, behin-behineko baliabide gisa irudikatu zen Faustina Bordoni sopranoa noiz iritsiko zain. Gainera, italiar operako lehen mailako zenbait ahots bertutetsuren zerbitzuak jasotzeko pribilegioa izan zuen: Senesino kontralto castratoa, Francesca Cuzzoni sopranoa eta Antonio Montagnana baxua, besteak beste.

Han, 1720 eta 1728 artean, 14 opera idatzi zituen erakundearentzat, Europa osoan ospetsu egin zutenak. Enpresaren egonkortasun ekonomikoak, bakarlari ospetsuen eta orkestra bikainaren prestutasunak eta publikoaren gogo biziak Royal Academy of Music-en loria garaira eramatea ahalbidetu zioten, opera serioaren pieza gorenetako batzuk barne hartu baitzituen.

1727ko ekainaren 11n hil zen Jurgi I.a, baina, hil aurretik, Händelen naturalizazio akta sinatu zuen. Konpositorea, dagoeneko, Britainia Handiko hiritarra zen. Une horretan, izena aldatu, eta George Frideric Handel izena hartu zuen. Jurgi I.aren ondoren, Jurgi II.a etorri zen, eta koroatzeko Handeli eskatu zitzaion musika. Horrela sortu zen Coronation Anthems bilduma: *Zadok the Priest* (harrezkero koroatze bakoitzean interpretatu izan dena),​ *My Heart is Inditing*, *Let Thy Hand be Strengthened* eta *The King shall Rejoice''. Behar izan ziren orkestraren eta musikarien neurriak apartekoak ziren (egunkari batean irakurri ahal izan zen: «40 ahots daude eta 160 biolin inguru, tronpetak, oboeak, tinbalak eta baxuak, proportzionalki, baita organo bat ere, aldarearen atzean jarri zutena»). Bederatzi urteren ondoren, Royal Academy of Music-ek bere eginkizuna utzi zuen, baina Händelek laster ekin zion konpainia berri bati.

### King's Theatre (1729-1734)
[thumb|The King's Theatre, Haymarket (Londres), [William Capon.]]
1705ean John Vanbrugh arkitekto eta dramagileak sortutako Haymarketeko King's Theatre opera antzokia bihurtu zen berehala.​ 1711 eta 1739 artean, Händelen 25 opera baino gehiago estreinatu ziren bertan.​ 1729an, antzerkiaren alboko gerente bihurtu zen John James Heideggerrekin.

Italiara bidaiatu zuen abeslari berriak kontratatzeko, eta beste zazpi opera ere konposatu zituen, besteak beste, *Parténope* eta *Orlando*.​ *Athalia* (bere lehen oratorio ingelesa), *Deborah* eta *Esther*-ekin, Händelek koruaren erabilera tradizionalaren oinarriak ezarri zituen, ondorengo oratorioak markatu zituena. Bere buruaz seguruago agertu zen, aurkezpenetan irekiago eta konposizioan anitzago.​ Hegoaldeko Itsas Konpainian inbertitu ahal izan zuen berriz ere *Esther* eta *Deborah*ren arrakasta komertzialari esker. *Acis eta Galatea* berregin zuen, orduan bere arrakastarik handien bihurtu zena. Ezin izan zuen Nobleziaren Opera konpainiarekin lehiatu, besteak beste, Johann Adolph Hasse, Nicola Porpora eta Farinelli, castratorik ezagunena, kontratatu baitzituen. Federico Galesko printzeak Nobleziaren Opera konpainiari emandako laguntza handiak istiluak sortu zituen errege-familian. 1734ko martxoan, Händelek *This is the day which the Lord hath made* eztei-himnoa eta *Parnasso in festa* serenata konposatu zituen Ana Hannoverrekoarentzat.

### Royal Opera House (1734-1740)
1734an, inbertitzaile nagusien kontseiluak uste zuen Händelek erretiroa hartuko zuela King's Theatre-n, bada, zuen kontratua amaitzen baitzen eta ez zuten interesik konpositore gisa jarrai zezan. Bertan, Nobleziaren Opera ezarri zen Nicola Porpora konpositore italiarrarekin. Hala, Händelek berehala beste antzerki baten bila hasi zen. Eraiki berri zen Royal Opera House antzokian lana eskaini zioten, eta konpositoreak onartu egin zuen.

John Rich-ekin lankidetzan, antzoki berri horren enpresaria eta bere ekoizpen ikusgarriengatik ezaguna, Händelek 1734-1735 denboraldirako bost opera ekoiztea adostu zuen, horietako bi *Il pastor fido* eta *Arianna*ren birjarpenak eta hiru estreinaldi izan zirelarik: *Oreste* (gehiago pastichea opera baino), *Alcina* eta *Ariodante*. Bere koru txikia erabiltzea eta Marie Salléren dantza sartzea iradoki zuen, eta, horretarako, *Terpsícore* konposatu zuen. 1735ean, organorako kontzertuak sartu zituen ekitaldien artean. Lehen aldiz utzi zuen Gizziello ordezko izan zedin ariatan, zeinak ez zuen astirik izan bere partea ikasteko.​ Ekonomikoki, *Ariodante* porrota izan zen, ekitaldi bakoitzaren amaieran ballet suiteak aurkezten zituen arren. ​*Alcina*n (eduki magikoa zuen bere azken opera) eta ''Alexander's Feast*en Anna Maria Strada eta John Beard izan ziren protagonistak. Azken hori Händelen tenore bakarlari iraunkor bihurtu zen bere bizitza osorako.​ Arrakasta handia izan zuen obrak, eta italiar operatik Ingalaterrako koru obretara trantsizioa egiteko aukera eman zion konpositoreari.

1737ko apirilean, 52 urte zituela, garun-isuri bat izan zuen, eta eskuineko eskuko lau hatz erabiltzea eragotzi zion; ondorioz, ezin zuen jo.​ Areago, bazirudien batzuetan nahasteak adimenean ere eragina zuela. Inork ez zuen espero berriro jotzeko gai izango zenik, baina azkar asko errekuperatu zen.​ Akisgranera joan zen bainuetxe batera bere onera etortzeko. Sei astez bainu bero luzeak hartu zituen, eta  harritutako ikusleentzat organoa jotzen amaitu zuen. Bere opera ezagunenetako bat ere idatzi ahal izan zuen, *Serse* (Caffarelli kastratoarentzat idatzi zuen *Ombra mai fù* aria ospetsua barne duena), gaixotu eta urtebetera, hain zuzen ere.

### Dublín eta oratorioak (1741-1749)
thumb|Georg Friedrich Händel 1741ean.
Azken aldian, 1740tik aurrera, opera alde batera utzi, eta ia oratorioak egiteari soilik lotu zitzaion: *Saul* (1739); *Mesias* (1742), Haendelen maisu-lana; *Sanson* (1742); *Juda Makabearra* (1746); *Josue* (1747); *Salomon* (1748). Azkeneko urteak, ikusmena ahuldurik eta bakardadean, baina beti lanean iragan zituen. 1750ean, azken bidaia egin zuen Alemaniara. 1759. urtean hil zen, Londresen. Ikusmena erabat galdurik hil zen, eta Westminsteren ehortzi zuten.

1741ean, Hiru aldiz antzeztu zen bere azken opera, *Deidamia*, Holdernesseko kondearekin egindako koprodukzio bat.​ Händelek operak egiteari uko egin, eta oratorioak egiteari ekin zion, arrakasta handiagoa baitzuten. Urte hartako udan, William Cavendishek Dublinera, Irlandako Erresumako hiriburura, gonbidatu zuen, bertako ospitaleen mesedetan kontzertuak emateko.​ Han estreinatu zen *Mesias*, New Music Hallen, Fishamble Streeten, 1742ko apirilaren 13an, San Patrizio eta Hirutasun Santu katedraletako abesbatzetatik zetozen 26 haur eta bost gizonek osatutako koruarekin.

*Sanson*en estreinaldia (1743ko otsailaren 18an Covent Garden Theatre-n) eta ingelesezko bakarlarien erabilerak, arrakasta handia izan zuen. Antzezlana oso teatrala da, eta abesbatzaren papera gero eta garrantzitsuagoa egin zen ondorengo oratorioetan. 1747an, *Alexander Balus* oratorioa idatzi zuen. Antzezlan hori Covent Garden Theatre antzokian taularatu zen 1748ko martxoaren 23an, eta *Hark! hark! He strikes the golden lyre* aria mandolina, harpa, biolina, biola eta biolontxelorako akonpainamendua konposatu zuen.

## Haendelek jasotako eragina 
Maisu saxoi zorrotzek eskolatua izan arren, herrialde guztietako musikagileez izan zuen interes handia Haendelek. Hala, italiarrek (Scarlatti, Corelli), frantsesek (Lully, Rameau, Lalande) eta alemaniarrek (Buxtehude) eragina izan zuten Haendelen musikan. Ildo horretatik, Britainia Handira iristean, Henry Purcellen garrantziaz ohartu zen, eta gidaritzat hartu zuen. Nolanahi ere, Italiako moduko musikak eragin sakona eta iraunkorra izan zuen Haendelengan, haren berrogei operetan ageri denez. Hogeita zortzi oratorioetan, operetan bezala, gai historikoen molde guztiz desberdinak erabili zituen: tragikoa, irrizkoa, mirarizkoa, heroikoa. Bestalde, hemezortzi *concerto grosso *direlakoak kontzertu barrokoen artean aberatsenetakoak dira. Bere mendeko eta iraganeko musika orori irekia, melodiarako dohain paregabearen jabe, kontrapuntuaren eta harmoniaren maisu, Haendelek artearen adierazmena areagotzen lagundu zuen, eta baita Vienako klasikoen etorrera (Haydn, Mozart, Beethoven) prestatu ere.

## Lan ospetsuak 
thumb|220px|Haendelen omenezko estatua (Louis-François Roubiliac, 1738).

Bere lanik ezagunenen artean, *"Messiah"* (1741), *"Water Music"* (1717) eta *"Music for the Royal Fireworks"* (1749) ditugu. Halaber, eragin handia eduki zuen Haydn, Mozart eta Beethoven moduko musikagileengan.

### Beste lan batzuk 
* *Agrippina* (1709)
* *Rinaldo* (1711)
* *Ode for the Birthday of Queen Anne* (1713)
* *Esther* (1718)
* *Acis and Galatea* (1719)
* *Giulio Cesare* (1724)
* *Rodelinda* (1725)
* *Athalia* eta *Orlando* (1733)
* *Alcina* eta *Ariodante* (1735)
* *Serse* edo *Xerxes* (1738)
* *Saul*, *Israel in Egypt* eta *Ode for St. Cecilia's Day* (1739)
* *Samson* (1743)
* *Semele* (1744)
* *Hercules* (1745)
* *Judas Maccabaeus* (1747)
* *Solomon* (1748)
* *Jephtha* (1752)

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
*  |izenburua=J.S. Bach Edición 250 aniversario|liburukia=Vol. I|urtea=2001|argitaletxea=RBA Coleccionables| isbn=84-473-1713-7}}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Gainerako bibliografia 
* 
* 
* Eisen}}, Walter: *Händel-Handbuch*, Bärenreiter-Verlag, Kassel
** 1. - *Lebens- und Schaffensdaten*, 1983, ISBN 3-7618-0610-8
** 2. - *Thematisch-systematisches Verzeichnis. Oratorische Werke, vokale Kammermusik, Kirchenmusik*, 1984, ISBN 3-7618-0715-5
** 3. - *Thematisch-systematisches Verzeichnis. Instrumentalmusik, Pasticci und Fragmente*, 1986, ISBN 3-7618-0716-3
** 4. - *Dokumente zu Leben und Schaffen*, 1985, ISBN 3-7618-0717-1
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Vilcoski, Marcel, artículo *Händel (Georg Friedrich)'' en la Grande Encyclopédie Larousse en 20 volúmenes, 1974

## Ikus, gainera 
* Musika klasikoa

## Kanpo loturak 
*  Handeli buruzko webgunea