open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Falkata

**Falkata** () arma zuri mota bat da, Hispania aurre-erromatarrean jatorria duen burdinazko ezpata. Ezpata honek harreman estua du erromatarren Hispaniako konkistaren aurretik penintsulan bizi ziren herriekin. Oso erabilia izan zen iberiar eta hauekin mugakide ziren zeltiberiarren artean.

## Izena 
*Falkata* hitza ez da antzinakoa. Fernando Fulgosio espainiarrak sortu omen zuen 1872an, latinezko *ensis falcatus* esapidetik ("igitai-itxurako ezpata"). Ziur aski, *falcata* hitza hartu zuen, *falcatus* hitzaren ordez, gaztelaniaz *ezpata* femeninoa delako. Hitza, laster asko hedatu zen eta orain terminologia zientifikoan erabiltzen da.

## Ezaugarriak 
Bere neurriak, *gladius*aren oso antzekoak dira. Gutxi gora-behera, bere horriak metro erdiko luzera du. Beharbada, beranduagoko *gladius*en garapenean eragin handia izan zuen, *gladius hispaniensis* delakoan batik bat. Azken hau, horri zuzena izan arte garatuko zen. Edozein modutan, erromatar arma laburretan izan zuen eragin hau, beharbada *antena ezpata*rengandik etorri daiteke. Hau ere, erromatarrak heldu aurreko Iberian oso sarri erabiltzen zen, eta zelta jatorria zuen.

Bere formari bakarrik erreparatuz, mozteko arma bezala erabiltzen zela iradokitzen du, baina, ahoaz gain, kontrahoa ere baduenez, beharbada, ezpatakada arma gisa ere erabiltzen zen.

Hispaniarren armak egiteko erabiltzen zen burdinaren kalitatea, erromatar kronistek laudoriotu zuten. Hauek, armen mozte ahalmena eta malgutasunaz harrituta geratu ziren. Izan ere, mozte ahalmena eta malgutasuna ziren arma hauek egiterako orduan bilatzen ziren ezaugarriak. Burdina, herdoiltze prozesu batetik pasarazten zen, xaflak, bi edo hiru urtez, lurpean sartuz, honela, burdinaren zati ahulenak kenduz. Orria, hiru xafla landuz eta berotan batuz egiten zen. Erdiko xaflak, eskutokirako luzapen bat izaten zuen, hau, ezpataren simetria ardatzetik albo batetara mugituta zegoena, eta zaldi edo grifo itxura zuena. Eskutokia, hezur edo bolizko kirten azalekin apaindua egoten zen, eta, animaliaren burua eta zaintza, katetxo batekin lotuta zeuden.

[thumb|360px|[K. a. IV. mendea|K. a. IV. mendeko falkata (Almedinilla, Kordobako probintzia), Madrilgo museo arkeologikoan.]]
Batzuetan, mozten ez zuen ahoan, orriak ildoak izaten zituen, honela, armaren pisua arintzeko. Damaskinatuan eginiko apaindura ere bazuen, aurretik orrian eginiko ebakidurak zilar hariz betez. Teknika honen adibide eder bat, Almedinillako falkata da.

Arma hauen eraginkortasunaren adierazgarri gisa, honako hau esan behar da: Erromatarrek, Iberiar Penintsulan izan zituzten lehen gudateetan, euren tropei, euren ezkutuetako ertzak burdinarekin indartzeko agindu zieten, beharbada, falkatek zuten mozte potentziari aurre egiteko, sable eta ezpata zuzenena baino askoz handiagoa zena.

Egungo aihotza, falkataren oso antzekoa da, duen formagatik, fabrikatzeko askoz errazagoa baita.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ilargi-formako hezur

**Hezur semilunar** edo **Ilargi-formako hezurra** eskumuturreko hezur bat da. Izen hau, duen formagatik datorkio, ilargi erdi bat ahurtasuna beherantz begira duela. Hezur bikoitia da, laburra, hanpatua, trinkoa, kubo formakoa, ilargi baten itxurarekin eta sei aurpegirekin, horietatik lau, artikularrak.

## Aurpegi artikularrak 
# *Goiko aurpegia*: erradioarentzat ganbila
# *Beheko aurpegia*: konkaboa hezur handiaren buruarentzat eta kako-hezurraren goiko muturrarentzat
# *Kanpoko aurpegia*: laua eta oso txikia eskafoidearentzat
# *Barruko aurpegia*: aurreko bezala, laua, baina askoz handiagoa piramidalarentzat.

## Aurpegi ez artikularrak 
Artikularrak ez diren bi aurpegietatik, aurrekoa ganbila da eta atzekoa laua. Biak ala biak, zimurrak dira, baina bertan ez da inongo giharrik ezartzen.

## Konexioak 
Karpoko lehen ilarako bigarren hezurra da, erradioa, eskafoidea, piramidala, kako-hezurra eta hezur handiarekin artikulatzen da.

## Kanpo estekak
Tremi

thumb|Tremi baten atalak
**Tremia** edo **tremiea** ingeniaritza zibileko eraikuntzak egiteko erabiltzen den tresna bat da.

Onil baten antzekoa da, eta hormigoia hodietan sartzeko erabiltzen da, errez heltzerik ez dagoen egitura elementuei hormigoia botatzeko, pantaila harresiak, adibidez.

Horretarako, goma zurrunezko hodi batetatik eraman behar da hormigoia. Hodi honek, hormigoia behar den tokira heltzea ahalbidetu behar du, baita jo gabe iraultzea ere.

Tremia, hormigoia gomazko hodian erosotasunez sartzea errazten duen "onila" da. Tremi izena, aipaturiko onilak erabiltzen duen lanean jartzeko moduak ere hartzen du.

## Kanpo estekak
Txirrista

thumb|Txirrista bat haur jolastoki batean.

**Txirrista** jolasteko egitura bat da, haurrentzako jolastoki eta ur-parkeetan kokatua dagoena. Gainazal zeihar eta irristakor batez osatuta dago. Txirristako goi aldera eskaileraz heldu ohi da, ondoren, txirristan behera irristatzeko. Ur parkeetako txirristek urmael batera eramaten dute haurra.

## Osagaiak 
Txirrista baten osagaiak, erabileraren araberakoak izan daitezke, baina, ur parke batean, honako osagai hauek izaten ditu:

* **Txirrista** edo **irristadera**: beira zuntzezkoa izaten da eta bihurguneak eta biraguneak ditu.
* **Sarbide dorrea**: txirristatik irristatzen hasiko den tokira heltzeko balio du. Metalezkoa, hormigoizkoa edo zurezkoa izan daiteke. Lurraren altugune naturalak ere erabil daitezke sarbide dorre bezala erabiltzeko.
* **Euskarri dorrea**: xirristaren egitura nagusia eusten duena da.
* **Mekanika ekipoa**: ur parkeetako txirristarentzako ura hartzeko, igerilekuen birzirkulazio sistemaren bonba eta iragazki independenteak osatzen dute.

### Formaren arabera 
* **Hodi txirrista**: irristadera plastikozko egitura biribil bat da.
* **Espiral eiteko txirrista**: irristatze azalera plastikozkoa da, eta itxiagoa edo irekiagoa izan daitekeen bihurgune bat eratzen du.
* **Malda anitzeko txirrista**: azalerak bi irristatze malda edo gehiago ditu.
* **Uretako txirrista**: azaleraren gainean, irristatzea errazten duen ur geruza batek doa txirristan behera. Txirrista hau, luzera handikoa izan daiteke eta altuera ezberdinak izan ditzake. Baita, ibilbidean zehar, bihurgune asko ere. Beste txirrista motetan ez bezala, ur parkeetako txirristetan abiatze postura ezberdinak har daitezke. Eserita, atzerantz etzanda edo aurrerantz etzanda, adibidez.

## Sarbidearen arabera 
Txirristara, zuzenean, eskailera batetatik edo umeek jolas egin dezaketen eraikin batetik hel daiteke. Eraikin honek, balio estetikoa ere eman diezaioke txirristari. Egitura honek forma ezberdinak har ditzake: etxetxoa, dorrea, gotorlekua... Aldi berean, beste elementu batzuetatik ere sar daiteke txirristara aldi bakoitzean bat edo denak joko berean: eskailerak, sokak...

## Kanpo estekak
Errenaga

**Errenaga** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da, Nafarroa eta Gipuzkoa arteko mugan bertan. Nafar aldean, **Ernara** ere deitzen diote. Oso mendi ezaguna da mendizaleen artean; izan ere, Guardetxetik Errenagako babeslekuetara doan bidea Errenagaren tontorretik bertatik pasatzen da.

## Irispideak 
Guardetxeko bidea oso klasikoa da. Basetxe hori Aralarko Errege Sailetako pagadietan dago, Lekunberritik Done Mikel Aralarkoaren santutegira doan bide asfaltatuaren 13. kilometroan. Bide bat, Kolosabarnea izeneko pasabide harritsutik pasatzen da, Intzazelai izeneko lautadetara iristeko. Bideak, Saltamuñoko atakara segitzen du. Hemendik, gailur belartsua jarraitzea baino ez da geratzen, mendi honen tontorrera iristeko.

## Berezitasunak 
Errenaga mendiaren mendebaldeko aurpegian, Mikeleteen etxean, orain, Aralarko Adiskideak izeneko Tolosako mendizale elkartearen babeslekua dago, bai eta Aralarko Andre Mariaren ermita ere.

## Kanpo estekak
Mikeleteen etxea

**Mikeleteen etxea** edo **Lizarrustiko Parketxea** Aralarko mendilerroan dagoen Errenaga mendiaren mendebaldeko aurpegiko magalean dagoen eraikin bat da, Lizarrustiko mendate gainean, juxtu Gipuzkoako aldean. 1928. urtean eraiki zen, Nafarroa eta Gipuzkoa artean garraiatzen ziren salgaiak kontrolatzeko aduana izateko, eta mikeleteek kudeatzen zuten.

21. mendean, Aralar Parke Naturaleko interpretazio eta harrera zentroa dago bertan, Lizarrusti Parketxea izenarekin. Aralarko Adiskideak izeneko mendizale elkarte baten babesleku da. Hemendik gertu, beste babesleku bat ere dago. Bi babesleku hauetara heltzeko, Guardetxetik abiatzen da ohiko bidea, eta Errenaga mendiaren tontorretik igarotzen da bide hau.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ur-parke

thumb|Ur-parke bat
**Ur-parkeak** aisialdi zentro jendetsuak dira, urarekin zerikusia duten jolas eta atrakzioekin hornituak. Ur-parkeetan ohikoak dira igerilekuak, ur-txirristak, umeentzako jokoak, ibai motelak eta flotatzeko, bainatzeko edo igeri egiteko bestelako eremuak. Uhin-igerilekuak edo ibai azkarrak ere egon daitezke ur-parke modernoetan, hala nola surfa egiteko olatu artifizialak.

Munduko toki guztietan daude, tokiko klima edozein dela ere, eta kanpokoak zein barnekoak izan daitezke. Herri eta hirietatik gertu edo euren barnean egon daitezke. Egun, parke hauen muntaia lanei buruzko laguntza eman dezaketen enpresak daude. Baita gai konkretu bati buruzkoak egin edo aurreproiektuak...

## Oinarrizko osagaiak 
Ur-parke baten atrakzio eskaintza oso zabala izan daiteke, hartzen duen azaleraren, kokapenaren, negozio ideiaren... araberakoa izan daitekeena. Dena dela, bere oinarrizko osagaietako batzuk, honako hauek dira:

* Txirrista
* Igerilekua
* Umeentzako jokoak
* Ibai motel eta azkarrak
* Toki administratiboak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Akrokorinto

**Akrokorinto** (antzinako grezieraz Ακροκóρινθος) Greziako antzinako Korinto herrian dagoen goragune harritsua da, Antzinatean eta Erdi Aroan akropoli gisa erabilia. Bere geomorfologiari esker, babesteko oso erraza zen. Bizantziar Inperioaren garaian, gotortua izan zen, Greziako *thema*ko estrategoaren egoitza bihurtu baitzen.

Geroago, Laugarren Gurutzadaren ondoren, frankoen gotorleku bihurtu zen, eta, ondoren, veneziar eta otomandarrena.

Ur hornitzea ziurra zutelarik, Akrokorintoko gotorlekua, Grezia hegoaldeko azken babes lerro bezala erabili zen, Peloponesoko penintsulako etsaiak aldentzen. Muinoaren defentsa, harresituriko hiru zirkuituk eratzen zuten. Tokiko zatirik garaienak, Afroditaren omenezko tenplu greziar bat izan zuen. Kristautasuna heldu zenean, eliza bihurtu ze, eta, ondoren, meskita.

*American School* delakoak, 1929an hasi zituen indusketa lanak. Egun, Greziako Erdi Aroko gaztelurik garrantzitsuenetako bat da.

## Mitologian 
Pausaniasek, honako mito hau kontatzen du: Briareo Hekatonkiroa, Poseidon eta Heliosen arteko gatazka baten epaile izan zen. Briareok, honako erabaki hau hartu zuen: Korintoko istmoa Poseidonen jabegoa zen, eta, hiritik gorago zegoen zatia, Akrokorinto, alegia, Heliosena.

Pirene iturria harresi barnean dago.

## Kanpo estekak
Nikelina

**Nikelina** NiAs (nikel artseniuroa) formula kimikoa duen minerala da; %43,9an nikel eta %56,1ean artseniko da.

Sufre, burdina eta kobaltoaren kantitate txikiak ere eduki ohi ditu, eta zenbaitetan antimonioa agertzen da artsenikoaren gehiena ordezkatuz. Nikelinak segida isomorfikoa osatzen du breitauptitarekin (nikel antimoniuroa).

## Kanpo estekak
Murphyren legea

**Murphyren legea** *zerbait gaizki joan badaiteke, hala izango dela* dioen atsotitza da. "Lan edo ataza batek emaitza posible bat baino gehiago badu, eta emaitza horietako batek hondamena edo nahi ez izateko ondorioa suposatuko balu, orduan norbaitek hala egingo du." Gehienetan beste era honetan eman ohi da atsotitza: "Zerbait gaizki joan badaiteke, gaizki joango da" (edo, beste batzuetan, "Zerbait gaizki joan badaiteke, gaizki joango da, unerik txarrenean, eta modurik txarrenean").

## Kanpo estekak 
*  Murphyren legeari buruzko webgunea
The Color Purple

***The Color Purple*** 1985ean Steven Spielbergek zuzendutako filma da, Alice Walkerren izen bereko liburuan oinarrituta.

## Argumentua 
Filmaren protagonista Celie (Whoopi Goldberg) da, XX. mendeko hasieraren neska afroamerikarra. Celie, 14 urte dituela, aitak haurduntzen du. Geroztik, une latzak biziko ditu hurrengo 30 urteetan: aitak Celie jipoitzen duen gizon bati (Danny Glover) salduko du, Nettie ahizpatik (Akosua Busia) banatua da eta azkena Afrikara eramana da.

## Pertsonaiak 
* Whoopi Goldberg: Celie Harris Johnson
* Danny Glover: Mr. Albert Johnson
* Oprah Winfrey: Sofia
* Margaret Avery: Shug Avery
* Akosua Busia: Nettie Harris
* Willard Pugh: Harpo Johnson
* Adolph Caesar: Mr. Albert Johnson zaharra
* Rae Dawn Chong: Squeak
* Dana Ivey: Miss Millie
* Larry Fishburne: Swain

## Sariak 
Filma Oscar Sarietan hamaika izendapen izan bazituen ere ez zuen bat ere lortu.

## Kanpo estekak 
* imdb.com
The Turning Point

***The Turning Point*** 1977an Herbert Rossek zuzendutako filma da.

## Argumentua 
Emma Jacklin (Anne Bancroft) eta Deedee Rodgersek (Shirley MacLaine) elkarrekin balleta ikasi zuten. Biak dantzari finak baziren ere, Emma *prima ballerina* bihurtu zen bizitza pertsonalari uko eginez eta Deedeek eszenarioak utzi eta senarrarekin batera ballet-eskola sortu zuen. Emilia (Leslie Browne) Deedeeren alaba dantzari fina ere bada. Emma hirian dagoenez Deedeerekin lotuko da eta Emilia New Yorkera eraman nahi du baina amak ez dago ados, ondotxo badakiela bere alaba berak hartutako erabaki bera hartu behar izango duela.

## Pertsonaiak 
* Shirley MacLaine : *Deedee Rodgers*
* Anne Bancroft : *Emma Jacklin*
* Mikhail Baryshnikov : *Yuri Kopeikine*
* Leslie Browne : *Emilia Rodgers*
* Tom Skerritt : *Wayne*
* Martha Scott : *Adelaide*
* Anthony Zerbe : *Rosie*
* Marshall Thompson : *Carter*
* Alexandra Danilova : *Madame Dahkarova*
* Antoinette Sibley : *Sevilla Haslam*
* Starr Danias : *. Carolyn*
* James Mitchell : *Michael*

## Sariak 
Filma Oscar Sarietan hamaika izendapen izan bazituen ere ez zuen bat ere lortu.

## Kanpo estekak 
* imdb.com
Gangs of New York

***Gangs of New York*** 2002an Martin Scorsesek zuzendutako filma da, XIX. mendearen erdialdeko New Yorkeko Five Points barrutian kokatuta. Pelikularen oinarria historikoa bada ere, gertakari eta pertsonai asko fikzio bihurtu dituzte.

## Argumentua 
Filma 1846an hasten bada 1860ko hamarkadaren hasieran kokatzen da. Garai hartako New Yorkeko arazo larrienak inmigrazio irlandarra eta gobernuaren Gerra Zibilerako neurriak ziren. Argumentua Bill "The Butcher" Cuttingen (Daniel Day-Lewis) bizitzan oinarrituta dago, kriminalen burua eta *Boss Tweed* (Jim Broadbent) politiko demokrataren laguntzailea zena. Cutting eta bere aldekoek Amsterdam Vallon (Leonardo DiCaprio) protagonista eta bere kide etorkinak borrokatuko dituzte 1863ko New Yorkeko erreklutamenduaren matxinadan.

## Pertsonaiak 
[thumb|250px|erdian|[Martin Scorsese, Leonardo DiCaprio eta Cameron Diaz 2002ko Canneseko Zinemaldian.]]
* Leonardo DiCaprio: Amsterdam Vallon
* Daniel Day-Lewis: William "Bill the Butcher" Cutting
* Cameron Diaz: Jenny Everdeane
* Jim Broadbent: William "Boss" Tweed
* John C. Reilly: "Happy Jack" Mulraney
* Henry Thomas: Johnny Sirocco
* Brendan Gleeson: Walter "Monk" McGinn
* Liam Neeson: "Priest" Vallon
* Gary Lewis: McGloin
* Stephen Graham: Shang
* Eddie Marsan: Killoran
* Alec McCowen: Reverend Raleigh
* David Hemmings: Mr. Schermerhorn
* Larry Gilliard Jr.: Jimmy Spoils
* Cara Seymour: Hellcat Maggie

## Sariak 
Filmak Oscar Sarietan hamar izendapen izan bazituen ere ez zuen bat ere lortu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* New Yorkeko Erreklutamendu-istiluak

## Kanpo estekak 
* imdb.com
San Pedro Atxarre

**San Pedro Atxarre** mendia Urdaibai itsasadarreko eskumaldean (Busturialdea) dago, Ibarrangelu herrian. 312 metroko garaiera du. Tontorrean San Pedro Atxarre baseliza kokatzen da.

## Abiapuntuak 
* Akorda Ibarrangeluko auzotik
* Ibarrangeluko Laida hondartzako kanping-etik

## Iruditegia 

Irudi:San pedro atxarre mendia.jpg|San Pedro Atxarre mendia Txatxarramendi uhartetik ikusita.
Irudi:Atxarre, Euskal Herria.jpg|Urdaibai itsasadarraren sarrera, Mundaka eta Bermeo udalerriak Atxarre mendiko gailurretik ikusita.
Irudi:Atxarreko baseliza, Euskal Herria.jpg|San Pedro Atxarre baseliza.

## Ikus, gainera 
* San Pedro Atxarre baseliza
* Bizkaiko mendien zerrenda

## Kanpo estekak 
* Atxarre mendia. Euskal Mendiak
Zerusita

**Zerusita** edo **berun karbonatoa** PbCO3 formula kimikoa duen minerala da. Beruna eskuratzeko mea garrantzitsua da. Izena latinezko *cerussa* ("berun zuria") hitzetik datorkio. Galena eta esfalerita bezalako mineral berundunen alterazioaren ondorioz eratzen da.

## Kanpo estekak
Denzel Washington

**Denzel Hayes Washington, Jr.** (Mount Vernon, 1954ko abenduaren 28a - ), ezagunagoa **Denzel Washington** izen-deiturez, aktore eta zinemagile estatubatuarra da.

1980ko hamarkadan *St. Elsewhere* telesaila ospetsuan antzeztu zuen.

Kritikak zeharo txalotu du bere lana 1990eko hamarkadaren ondoren, batez ere pertsonaia historikoen erretratuak egiteagatik, Steve Biko, Malcolm X, Rubin "Hurricane" Carter, Melvin B. Tolson, Frank Lucas edo Herman Boone hain zuzen ere.

Washingtonek hiru Urrezko Globo Sari eta bi Oscar Sari lortu ditu. Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria lortu duen bigarren afro-amerikarra da, Sidney Poitierren ondoren, 2001eko *Training Day* filmean egindako lanagatik.

Antzeztu dituen film nabarienen artean, honako hauek daude: *Cry Freedom* (1987), *Glory* (1989), *Malcolm X* (1993), *The Pelican Brief* (1993), *Philadelphia* (1995), *Crimson Tide* (1995), *Fallen* (1998), *The Bone Collector* (1999), *The Hurricane* (1999), *Training Day* (2001), *The Book of Eli* (2010) eta *Flight* (2012).

2014ko Donostiako Zinemaldiko Donostia Saria jaso zuen.

## Filmografia 
[thumb|[1990ean.]]
[thumb|[2005ean.]]
[thumb|[2010ean.]]

### Zinema 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

### Telebista 
* *St. Elsewhere* (1982-1988)

## Sariak 
* 2018 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria - *Roman J. Israel, Esq.*
* 2017 - Izendapena- Film onenaren Oscar Saria - *Fences*
* 2017 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria - *Fences*
* 2014 - Garailea - Donostiako Zinemaldiko Donostia Saria
* 2013 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria - *Flight*
* 2002 - Garailea- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria - *Training Day*
* 2000 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria - *The Hurricane*
* 1993 - Izendapena- Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria - *Malcom X*
* 1990 - Garailea- Taldeko gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria- *Glory*
* 1988 - Izendapena- Taldeko gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria- *Cry Freedom*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Denzel Washington aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Elixabet Ibarra

**Elixabet "Eli" Ibarra Rabancho** (Azkoitia, Gipuzkoa, 1981ko ekainaren 29a - ) euskal futbolari ohia da. Hegaleko ezker postuan jokatzen zuen. Athletic Clubarekin bost Superliga irabazi zituen (2003, 2004, 2005, 2007, eta 2016an). Emakumezkoen UEFA Kopako lehen bi agerpenetan sartu zuen gola.

Botak zintzilikatzea erabaki zuen 2017an.

## Ibilbidea 
Eibartarrak taldean hasi zen futbolean jokatzen 1995ean, 14 urterekin.

Athleticen emakume taldea 2002-03 denboraldian sortu zen, Leioa Futbol Taldeagaz batu zenean. Leioako Emakumezkoen Taldea bi urte lehenago sortua zen, 2000 urtean, lehenago Sondikako taldean aritzen zen jokalari batzuek klub berria sortu zutenean. Azkenean Sondikako jokalari gehienak talde berrira pasa ziren, eta hori izan zan lehenengo Athletic haren oinarria, hainbat fitxaketa egin baziren ere. Eta horietako bat izan zen **Eli Ibarra**.

Leioa taldeak ia partidu guztiak irabazi zituen. Azken mailatik abiatuta nahiko izan ziren bi denboraldi gorengo mailara heltzeko. Eta ez hori bakarrik, azken urte horretan Superligan jokatzeko aukera eskuratu zuten, eta Athleticek, ikusitakoarekin txundituta, talde biak batzeko eskaintza bat luzatu zien. Eta Leioak onartu zuen.

2002ko urriaren 6an debutatu zuen **Eli Ibarrak** Athleticekin, 21 urterekin.

Ez zen bukatu hor bolada ona eta Superligako lehen denboraldi hartan txapeldun geratu ziren. Gainera, partida bi San Mamesen bertan jokatu zituzten, eta horietako azkenekoan, liga eskuratu zutenenean, bete-beteta egon zen estadioa. Ezin zen gehiago eskatu, behe-behe mailatik superligako txapeldunak izatera pasa ziren ia partida guztiak irabazita. Amets betean bizi zituzten urte haiek.

## Talde ibilbidea 
* Eibartarrak FT (1995 &ndash; 2002)
* Athletic Club (2002- 2017)

### Palmaresa 
* 2002-03ko Superliga
* 2003-04ko Superliga
* 2004-05ko Superliga
* 2006-07ko Superliga
* 2015-16ko Superliga

### Estatistikak 
## Errekorrak 
* Athletic Clubeko neska goleatzaile handienen zerrendan dago:

# Erika Vázquez 261
# "Nekane" Díez 158
# Eli Ibarra 111
# "Irune" Murua 106
# "Gurutze" Fernandez 89
# Iraia Iturregi 64
# Yulema Corres 61
# Eba Ferreira 55
# Arrate "Orueta" 53
# "Tzibi" Juaristi 49

* Athletic Clubekin partida gehien jokatu duen neska da (2020-04-03)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Elixabete Capa
* Irantzu Castrillo
* Eba Ferreira Martínez
* Izaskun Gaztelu
* Julene Guarrotxena
* Itziar Gurrutxaga
* Iraia Iturregi
* Aitziber Juaristi
* Uguzne Mezo
* Nerea Onaindia
* Arrate Orueta
* Lorena Sanchez
* Leire Zabala

## Kanpo estekak 
* Elixabet Ibarra
* [https://www.youtube.com/watch?v=Ch-4yy4sCGM&t=420s ]. Youtube
Jentilbaratza (Ataun)

thumb|Jentilbaratza gaztelua zegoen harkaitza
**Jentilbaratza** edo **Artxabaletako gaina** Aitzarte mendiko tontortxo bat da, Arratetako estugunearen gainean dagoena. 457 metroko garaiera du. Oso toki ezaguna da, bertako elezaharra dela eta.

Jentilbaratzeanan ageri dira oraindik XII., XIII. eta XIV. mendeetan Nafarroako Erresumak han eraikitako gazteluaren horma bikoitzaren hondakinak. Dena den, bada horma hau Tartalok eraiki zuela esaten duen istoriorik ere. Uste denez, gain honetan ehortzi zituzten azken jentilak, eta hortik datorkio Artxabaletako gainari bigarren izena: Jentilbaratza, jentilen baratza edo hilerria. Ehortzi bakarrik ez, jentilak aurretik ere bertan bizi baitziren, edo hala diote behintzat kondairek.

Gaur egun, eskalada bide modernoek zeharkatzen dute Jentilbaratzako amildegiak.

## Elezaharra 
Jentilbaratzean bizi ziren azken jentilak. Egun batean, zeruan, laino argitsu bat ikusi zuten. Laster, laino horrek Kixmiren jaiotza iragartzen zuela konturatu ziren; baita horrek, orobat, jentilen aroaren amaiera adierazten zuela ere. Jentil guztiak korrika irten ziren. Batzuek Jentilarri izeneko trikuharrien barnean lurperatu zuten euren burua. Besteek, berriz, maldan behera bota zuten euren burua. Bakarra baino ez zen geratu: Olentzero. Azken hura, herrira jaitsi zen, jendeari, Jesusen jaiotzaren berri emateko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jentilbaratzeko mapa, Gipuzkoako Datu Espazialen Azpiegitura webgunean.
Daga

[thumb|Ustez [Amosis I.a erregearena izan den daga.]]
eskuinera|thumb|250px|Daga Neolitica
**Daga** (latin arruntetik *daca*) xafla laua eta punta zorrotza duen arma zuri bat da. Sastakaia baino luzeagoa da, baina ezpata baino laburragoa. Bi ahokoa izaten da eta zaintza bat izaten du, ukabila babesteko. Bigarren erabilerako arma gisa erabiltzen zen, ezpataren laguntzaile moduab. Emakumeek ere eramaten zuten, euren burua babesteko. Daga goiztiarrenak K.a III. milurtekoan agertu ziren, Brontze Aroan. Lehenengo daga hauek egiteko erabiltzen ziren materialak hezurra, bolia eta sukarria ziren.

Kasu guztietan, dagak eta labanak bigarren edo hirugarren erabilerako arma zuritzat jotzen dira.

Dagek, anbiguotasunarekin zerikusi handia izan ohi dute. Koldarkeria eta traizioarekin ere lotzen dira. Dagarekin eginiko hilketarik ospetsuena, Julio Zesarrena izan zen, K.a. 44. urteko martxoak 15ean. Hogeitahiru sastakada jasan zituen, Erromako Senatuko partaide bakoitzeko bat. Baina, ironikoki, dagak ausardia eta ideia argitasunarekin ere lotzen dira.

## Kanpo estekak
Karpoko hezur handi

**Hezur handia** karpoko hezur taldean dagoen zortzi hezurretako bat da. *Capitatum* ere deitzen zaio. Eskumuturrean dago, eta bikoitia, hanpatua, laburra eta kubo formakoa da. Hiru zatitan banatzen da: Burua, lepoa eta gorputza. Sei aurpegi ditu, eta, horietatik lau, artikularrak dira.

Karpoko bigarren ilarako hirugarren hezurra da eta eskafoide, trapezoide eta gakodun hezurrekin artikulatzen da. Baita 2., 3. eta 4. metakarpoarekin ere.

## Ikus, gainera 
* Hatz

## Kanpo estekak
Sastakai

[thumb|250px|[Suitzako sastakai tradizionala]]
**Sastakaia**, edo **puñal**a aiztoaren antzeko arma zuri bat da, orria, animaliak edo pertsonak hiltzeko diseinatua duena. Labana ez bezala, ezin da tolestu. 2 eta 3 dezimetro arteko luzera du, eta haren mutur zorrotzarekin baino ez du zauritzen. Soldadu baten defentsa arma gisa ere erabiltzen da, pistolaren ondoren. Kanboiatarra gerlarien artean dagoen arruntenetako bat da.

Sastakai mota batzuk:
* Baioneta
* Almarada
* Daga
* Gumia
* Estiletea
* Pugioa

## Kanpo estekak
Abandoko elizatea

thumb|380px|Ezkerreko erdialdean, Abandoko elizatearen lurrak, XVI. mendean.
thumb|175px|Abandoko elizateko armarria.

**Abandoko elizatea** (edo errepublika) Bilbo ondoan izan zen herriaren izena zen. Bilbok 1870. urtean anexionatu zuen Abandoren zati nagusia, 150 hektarea ingurukoa, lehen zabalgunea garatzeko. Gainerakoa, 1890ean anexionatu zuen, bigarren zabalgunea gauzatzeko.

Abandoko elizatearen lurrak ziren Ibaizabalen ezkerraldean dauden Bilboko lur guztiak, Bilbo Zaharreko zati bat izan ezik. Zati hori San Antongo zubitik gertuen dagoena da. Beraz, Abandoko lurren artean zeuden gaur egungo auzo hauek: Abando, Indautxu, Basurtu, Zorrotza, Irala, Miribilla, San Frantsizko, Zabala, Errekalde, Uretamendi, Iturrigorri, Abandoibarra, Olabeaga, Altamira, Mintegitxueta, San Adrian eta Abusu.

Basurtutik gertu San Mames baseliza zegoen. 1450ean frantziskotarrek Abandoko San Mames komentua eraiki zuten baselizaren gainean. Gaur egun Erruki Etxea dago bertan.

## Abandotar ospetsuak 
* Luis Arana
* Sabin Arana
* Santiago Arana
* Vicente Arana
* Joseba Altuna
* Benigno Belausteguigoitia Landaluce
* Pablo Beldarrain
* Elvira Bergé Salcedo
* Ramón Andrés Bergé Salcedo
* Carmen Bergé y Salcedo
* Fernando María Bergé Salcedo
* José María Bergé Salcedo
* Manuela Bergé Salcedo
* Ángel Bilbao
* Anselmo Ginea
* Manuel Egileor
* Zeferino Jemein
* Manuel Urrutia Beltrán
* Miguel de Zamacois

## Ikus, gainera 
* Abandoko geltokia
* Abando (auzoa)
* Abando (barrutia)
* Begoñako elizatea
* Deustuko elizatea

## Kanpo estekak
Ukabil

thumb|eskuinera|Ukabil itxia
**Ukabil**a itxitako eskua da. Jotzeko edo objektu txikiak eusteko balio du. Ukabilaz emandako kolpeari **ukabilkada** deritzo.

Ukabila altxatzea eta arrosa sozialismoarekin lotutako ikurrak dira.

## Bitxikeriak 
Jesus Mari Satrustegi futbolariak, Rrealarekin sartzen zuen gol bakoitzaren ondoren, ukabila zerurantz altxatzen zuen, ospakizun gisan.

## Kanpo estekak
Errenaga Txiki

**Errenaga Txiki** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Ez da oso mendi garrantzitsua eta, mendizale askok, konturatu gabe pasa dezakete mendi honen tontorra. Izan ere, Errenaga mendiaren aurretontorra da, eta, Errenaga bera bezala, Nafarroa eta Gipuzkoa arteko mugan bertan dago.

## Irispideak 
Mendi honen tontorrera iristeko, Errenagara doan bide berbera hartu behar da, hau da, Guardetxetik abiatu, eta, lehenik, Intzazelaiko lautadetara heldu. Beste igoera baten ondoren, Mandarrate izeneko pasabidera heltzen da, eta, ezkerretara, Ormazarretako lautadak utziz, Saltamuñoko atakara heldu behar da, Errenagaren tontorrean bertan. Beherago daude babeslekuak. Eskuinetarantz hartu eta Errenaga Txikiren tontorrera iristen da.

## Kanpo estekak
Aramotz

**Aramotz** Aramozko mendilerroan kokatzen den mendi bat da. 511 metroko altuera du.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendiak

## Kanpo estekak
Aeas

Greziar mitologian, **Aeas** edo **Eas** Tesaliako izen bereko ibaiaren jainkoa da.

Ozeanidatako bat zen, Ozeano eta Tetisen semeetako bat. Ovidioren arabera, bere anaia Peneotaz errukitu zen eta kontsolatu zuen, azken honen alaba, Dafne erramu bihurtu zutenean, Apolo jainkoaren jazarpenetik ihes egiteko.

## Kanpo estekak
Gaintzorrotz

**Gaintzorrotz** edo Gaintxorrotx Bizkaiko mendia da, Aramozko mendilerroan kokatutakoa. 780 metroko altuera du.

## Abiapuntuak 
* Bernagoitiatik (Zornotza): Ordu 1 eta laurden.
* Eubatik: Ordu 2.
* Zornotzatik: Ordu 2 eta erdi.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendiak

## Kanpo estekak
Magnesita

**Magnesita** MgCO3 formula kimikoa duen minerala da. Burdinak (Fe2+ eran) magnesioa ordezkatzen du segida oso batean sideritara (FeCO3) iritsi arte. Kaltzioa, manganesoa, kobaltoa eta nikela ere ager daitezke kantitate txikietan. Magnesita eta dolomita, (Mg,Ca)CO3, ia bereiztezinak dira.

## Meategia 
Nafarroa Garaiko Eugiko meategiak magnesita ateratzen den Europako meategi handienetakoak dira.
Jabalcón

**Jabalcón muinoa** Granadako probintziako Zújar udalerrian dagoen mendi isolatu bat da. Bazako mendilerroaan dago kokatuta, hain zehazki ere. 1.488 metroko garaiera du.

Bazako mendiarteko goi ordokian, uharte baten antzera, Jabalcón izena hartzen duen kareharrizko mendi dolomitikoa altxatzen da. Bere konposaketa geologikoa, inguruko lurrek dutenaren erabat ezberdina da, eta Bazako mendilerroaren zatiketatzat jotzen da. Tokiko herritarren artean, oso uste zabaldua da, Jabalcón, antzina, sumendi bat izan zela. Uste hori, bere barrutik, ur termalak jariatzen direlako sortu zen. Baina honek ez du bere sorrera geologikoarekin inongo zerikusirik.

Muinoaren iparraldeko aurpegitik gertu, pinudiek osatutako paisaia bat dago, XX. mendearen erdialde inguruan eginiko birpopulazioei esker. Mendiaren oinean, hegoaldeko aurpegian, Zújar udalerria dago. Mendiaren magaletatik, historian zehar Zújarreko bainuetan probestu diren ur termalak jariatzen dira, Negratín urtegia dagoen toki berean. Urtegi honek, muinoa ipar-mendebaldetik inguratzen du.

Muino honen tontorrean, Virgen de la Cabeza izeneko ermita dago. Hona, Zújarreko herriko jaiak direnean, bertako biztanleak erromesaldian joaten dira, muinoaren magalak sigi-sagaka igarotzen dituen bidezidor batetik, tontorrera iritsi arte. Hemendik, Granadako goi ordoki guztia ikus daiteke. Bidean, ohiz kanpoko eraketa harritsu bat nabarmendu behar da, *Ojo de la heredad* izena hartzen duena.

Guzti honetaz gain, Jabalcón mendiak, delta hegalentzako, parapenteentzako eta paramotoreentzako bi aireratze pista ditu (2000. urtean, Delta Hegaleko Espainiako txapelketa bertan ospatu zen). Kirol eskaladarako egokiak diren hormak ere baditu (*Piedra del Sol* eta *Piedra de los Halcones* izenekoak) eta baita, uda aldean ere, mendi bizikleta proba bat ere, abuztuaren 15ean ospatzen dena (Jabalcóngo kronoeskalada).

## Kanpo estekak 
*  Bazako mendiartearen argazki bilduma Sierra de baza Aldizkari Digitalean
Erraldoitasun

**Erraldoitasuna** hazkunde hormonaren gainprodukzioak eragindako gaixotasun bat da, hazkunde garaian, hezurreko epifisia itxi aurretik. Egoera hau, epifisia itxi ondoren gertatzen baldin bada, akromegalia esaten zaio.

Erraldoitasuna gehiegizko hazkundea da, besoetan eta hanketan batik bat; eta, horri, gorputz osoko altuera hazkundeak jarraitzen dio. Haurtzaroan agertzen denean, osifikazio normala amaitu aurretik, jatorria da hazkunde hormonaren gainprodukzioa; aurrealdeko hipofisiak jariatzen du hormona hori. Pubertaroan, osifikazio normalak jarraitzea eragozten duten akats hereditarioek, hazkundeak jarraitzea eragiten dute, eta, honek ere, erraldoitasuna eragiten du. Hazkunde hormonak, ugalketa aparatuaren jariapen ahalmena murrizten duenez, erraldoitasuna, funtzio sexualen ahulduraz jarraitua egoten da, eta, orduan, erraldoitasun eunukoideoa esaten zaio. Hala ere, arazo sexual hauek izan gabe ere gerta daiteke erraldoitasuna. Edozein erraldoitasun mota jasaten duten pertsona guztiek gihar ahulezia izaten dute.

## Erraldoitasuna izan duten pertsona ezagunak 
* Migel Joakin Eleizegi Ateaga (1818-1861)
* Angus MacAskill (1830-1863)
* Robert Wadlow (1918-1940)

## Kanpo estekak
Mirza coquereli

***Mirza coquereli*** edo **Coquerelen Lemur Ipotxa** Madagaskarren bizi den lemuriforme txikia bat da. Charles Coquerel entomologoaren omenez jarri zioten izena. Hosto erorkorreko baso lehorretan bizi dira.

Gauez ibiltzen dira eta urte osoan dira aktiboak, beste senide batzuk ez bezala. Homopteroen larbak jaten dituzte neguan bizirauteko. Zuhaitzetan bizi dira eta frutuak, loreak eta intsektu zein armiarmak jaten dituzte. Hontzen ehizatzen dituzte.

Espezie hau *Mirza* generoko espezie bakarra zen, 2005ean *Mirza zaza* espezeia deskribatu zen arte.

## Erreferentziak
Artatzagane

**Artatzagane** edo Artatxagan (998 metro) Aramozko mendilerroaren bigarren tontorrik altuena da. Leunganerekin batera, *"mendi bikiak"* bikotea osatzen du.

Mugarra (964 m.) mendia hurbil dauka.

## Abiapuntuak 
* Obatik (Dima) ordu 1 eta 45 minutu.
* San Lorenzo-Baltzolatik (Dima) ordu 1 eta 45 minutu.
* Mañariatik ordu 2.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
Fenrir

**Fenrir** eskandinaviar mitologian otso erraldoia da. Loki eta Angrbodaren arteko loturatik jaio zen hiru munstroetako bat da, Hel heriotzaren jainkosa eta Jörmungandr suge erraldoiarekin batera. Edda prosaikoan zein Edda poetikoan, Fenrir Sköll eta Hati otsoen aita da.

Hasieran, otsokume bat baino ez zen, baina, elikatzen zuten heinean, hazten joan zen, eta, laster, mendean izaterik ez zegoen, zuen tamaina zela eta. Jainkoak, bi aldiz saiatu ziren otso hau harrapatzen, baina arrakastarik gabe. Lehenengo aldian Leding izeneko katearekin. Baina hau ez zen nahiko gogorra, eta, bigarren aldian, Droma (mitologia) izeneko kate gogorrago batekin saiatu ziren. Baina hau ere ez zen nahikoa izan, Fenriren indarra zela eta, kate hauek berehala askatzen baitziren.

Asgardeko jainkoek, nano (mitologia)ei, haustezina zen kate baten fabrikazioa eskatu zieten. Hauek, kate fin, zetatsu, goxo eta arin bat egin zuten, baina inork hautsi ezin zuena, katuaren urratsaren soinu, emakumearen bizarra, mendien sustrai, hartzaren nerbio, arrainen putz egitea eta hegaztien ttuarekin egina baitzegoen. Gleipnir izena eman zioten.

Tyr, adardun jainkoa, izan zen balentria hau egiteko bere burua aurkeztu zuen bakarra. Horretarako, jainkoek, Fenrirrek bere burua harrapatzen utzi behar zuen joko bat pentsatu zuten, jainkoek apur ezin zezaketen katea apurtzeko gai ote zen jakiteko. Fenrirrek, mesfidati, lehen jasan zuenaren ondoren, baiezkoa eman zien jainkoei, ez baitzuen koldartzat pasa nahi, baina baldintza batekin: Tyrrek, frogak irauten zuen denbora guztian, esku bat otsoaren aho barnean jarrita izan behar zuen. Tyrrek, orduan, ausardiaz beterik, bere eskuineko eskua otsoaren ahoan sartu zuen. Beste jainkoek Fenrir lotu zuten, eta hau, geroz eta gogorrago, bere burua askatu nahian hasi zen, eta jainkoak, otsoa harrapaturik zutela ikusi zutenean, barrezka hasi ziren. Tyr zen barrezka ari ez zen bakarra. Izan ere, bazekien zein zen jasaten ari zen arriskua. Eta hala, Fenrir, segada bat prestatu ziotela konturatu zen, eta, ahoa itxiz, Tyrri eskua moztu zion.

Kateatze honen arrazoia, Æsir jainkoek, Fenrir munduaren amaiera eragingo zuen izakia izango zela bazekitela zen. Ragnarokean, bere presoaldi luzearen ondoren, bere kateetatik askatuz, lurrazpiko urek eta suek, Lurra inbadituko dute. Azken gerra honetan, Fenrirrek Odin hilko du, eta, otsoa bera, Vidarrek hilko du.

## Erreferentziak 
* *Gylfaginning*, XXXIV

## Kanpo estekak 
* Gylfaginning
Mirza zaza

***Mirza zaza*** edo **Iparraldeko Lemur Xagu Erraldoia** Madagaskarren bizi den lemuriforme txiki bat da. Gauez bizi dira Madagaskarren. 300 bat gramoko pisua dute. 2005. urterarte *Mirza coquereli* espeziearen barruan sailkatzen ziren. *Zaza* izenak malgatxez *haur* esan nahi du.

Barrabil handiak dituzte, eta honek harreman handia duten espezieak duen promiskuitate tasa handiarekin.

## Erreferentziak
Artaungan

**Artaungan** (905 metro) Bizkaiko mendi bat da, Aramozko mendilerroan dagoena. Azpian duen Dimako Artaun auzoari hartu dio izena.

## Abiapuntuak 
* Obatik (Dima): ordubete eta 30 minutu.
* Artaundik (Dima): ordubete eta 45 minutu.
* Mañariatik: 2 ordu eta 45 min.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
Pagasarri (Aramotz)

**Pagasarri** (838 metro) Bizkaiko mendia da, Aramozko mendilerroan kokatutakoa.

## Abiapuntuak 
* Obatik (Dima) ordu 2.
* Mañariatik ordu 2.
* Durangotik ordu 2 eta 30 minutu.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda.
* Pagasarri (Ganekogorta)

## Kanpo estekak
Mirza

***Mirza*** Cheirogaleidae primate familiako generoetako bat da. Bi espezie daude (*M. coquereli* eta *M. zaza*) eta biak lemurren antzeko animalia txikiak dira. Madagaskarren mendebaldeko basoetan bizi dira, kostaldearen ondoan edo ura dagoen lekuetan. Kolore oliba-marroia dute atzealdean eta horixka aurrekaldean. 2005erarte espezie bakarra deskribatu zen, *Mirza coquereli*, alegia.

300 gramo inguruko pisua dute. Gauez ibiltzen dira eta urte osoan dira aktiboak, beste senide batzuk ez bezala. Homopteroen larbak jaten dituzte neguan bizirauteko. Zuhaitzetan bizi dira eta frutuak, loreak eta intsektu zein armiarmak jaten dituzte. *Microcebus*ak ehizatu dituztela ikusi da hainbat zoologikotan. Hainbat exe eraikitzen dituzte. Arrek bakarrik egiten dute lo eta emeek askotan bikoteka. Lau hanken gainean mugitzen dira eta oso eskegitze gaitasun urria dute.

Lemur hauek hontzen bazka izaten dira, adibidez *Buteo brachypterus* espeziearena. Komunikatzeko ultrasoinuak erabiltzen dituzte, baita seinale entzungarriak eta usaingarria.

## Espezieak 
* *Mirza coquereli*
* *Mirza zaza*
Askorri

**Askorri** edo Aizkorri (812 metro) Bizkaiko mendia da, Aramozko mendilerroan kokatua.

## Abiapuntuak 
* Bernagoitiatik (Zornotza) ordu 1 eta 30 minutu.
* Mañariatik ordu 2 eta 30 min.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda.
* Aizkorri

## Kanpo estekak
Urtemondo

**Urtemondo** (788 metro) Bizkaiko mendia da, Aramozko mendilerroan kokatutakoa.

## Abiapuntuak 
* Artaundik ordu 1 eta 15 minutu.
* Zornotzatik ordu 2.
* Lemoatik ordu 2 eta 15 min.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda
* Urkiolako natura parkea

## Kanpo estekak
Obako Atxa

**Obako Atxa** edo Obako Haitza (782 metro) Bizkaiko mendia da, Aramozko mendilerroan kokatutakoa.

## Abiapuntuak 
Izen bereko Dimako auzotik ateratzen da biderik laburrena, ordu batean egin daitekeena.

## Ikus, gainera 
* Bizkaiko mendien zerrenda.

## Kanpo estekak
Xoxote

**Xoxote** (912 m) Izarraitz mendilerroko hiru tontor nagusietako bat da, Erlo (1026 m) eta Kakueta (924 m) tontorrekin batera. Azpeitiko herriaren lurretan dago kokatua, eta tontorretik metro gutxitara Ignazio Loiolakoaren harrizko estatua dago, bertatik herria *zaindu* dezan gau eta egun. Tontorretik bertan aterpe bat dago, 865 m-ko garaieran.

## Kanpo estekak
Pugio

thumb|300px|Pugio batekin armatutako soldadua
**Pugioa** erromatar inperioko legioetako soldaduek, gutxi gorabehera K.a. 100. urtetik K. o. 100. urtera arte. Hispaniar herriek ere erabili zuten. Orriak, 24 zentimetroko luzera eta 6 zentimetroko zabalera izaten zuen. Oso arma egokia zen sastakatzeko, behar haina indarrez eginiko eraso batean, sare-kota bat zulatzeko gai ere bazena. Hau, erdialdean, orriari, erresistentzia eta irmotasuna ematen zion nerbio bat izatearen ondorio zen. Pugioa, arma laguntzaile bat zen, edo, baita ere, azkeneko baliabidea, eta bereziki gorputzean sartzeko egina zegoen.

## Kanpo estekak
Geraldine Page

**Geraldine Sue Page**, (Kirksville, 1924ko azaroaren 22a - New York, 1987ko ekainaren 13a), ezagunagoa **Geraldine Page** izenaz, aktore estatubatuarra da.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

### Pertsonaiak 
## Oscar Sarietarako izendapenak 
* Emakumezko aktore onenaren Oscar Saria
** 1961 - *Summer and Smoke*
** 1962 - *Sweet Bird of Youth*
** 1978 - *Interiors*
** 1985 - *The Trip to Bountiful* (irabazlea)
* Emakumezko bigarren aktore onenaren Oscar Saria
** 1953 - *Hondo*
** 1966 - ''You're A Big Boy Now*
** 1972 - *Pete 'n' Tillie*
** 1984 - *The Pope of Greenwich Village''
Kakueta (Urola Erdia)

**Kakueta** —bertako hizkeran, *Kakute*— (924 m) Izarraitz mendilerroko hiru tontor nagusietako bat da, Erlo (1026 m) eta Xoxote (912 m) tontorrekin batera. Azkoitia eta Azpeitia herrien lurretan dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak
* Kakuetako arroila Zuberoan

## Kanpo estekak
Erlo

**Erlo** (1.026 m) Gipuzkoako mendia da, Izarraitz mendilerroko tontor nagusia da. Ingurunean telekomunikazio antena handi bat dauka eta beheraxeago gurutze bat.

Handik gertu ditugu mendilerroko beste bi gailur nagusiak: Xoxote (912 m) eta Kakueta (924 m).
[thumb|300x300px|[Xoxote eta Erlo mendiak Azpeitiko Burdinbidearen Museoaren atzetik]]
thumb|300px
## Abiapuntuak 
* **Zorrospe**ko lepotik (615 m), Madarixa auzotik bi kilometrotara (Azkoitia), Itziarrera doan errepidean. Ibilbidea basoan sartu ondoren beste lepo bateraino darama, Zamaleku izenekoa (818 m). Gero Xoxote (909 m) inguratzen du Azketako leporaino (874 m). Bertan elurzulo (Neberie), harrian egindako aska eta Potzuaundi ditugu. Hortik iparralderantz abiatu eta gandorretik jarraituz Azketako gainera (1.014 m) iristen da. Hortik apur bat beherantz egiten (1.004 m) Erloko gurutzera jaisten da (1.022 m), eta apur bat aurrerago tontorra bera.

* Azpeitiatik 85 m) abiatzen den ibilbidea klasikoena da. Hilerritik hasita (115 m), asfaltutako bide bat igarotzen da Txakolo (160 m) eta Bildotxola (260 m) baserrietatik, Urreta baserriraino (342 m). Hortik hegoaldeko magaletatik Naargun lepora (625 m). Bidezidorrka Azketako lepora (874 m) darama. Azketa gaindik (1.014 m) tontorrera iritsiko gara.

* Azkoitiatik (115 m) Estrada auzoko industrialdetik abiatu behar da, Agarre (135 m), Bidaurreta (157 m), Gaintza (200 m), Larregi (266 m) eta Aldako (351 m) baserrietatik. Apur bat aurrerago Aginaga baserria dago (360 m), eta azken honetan eskuinerantz bide bat hartuko dugu Aritzaga (373 m) baserrirarino. Hortik hegoaldeko magaletik gorantza Makolan (702 m) bat egingo dugu Zamalekuko lepotik datorren pistarekin (818 m). Hura hartuta tontorreraino iritsiko gara.

* Zestoatik (45 m) beste ibilbide bat ateratzen da, Ondarbasoko lepotik pasatzen dena (350 m). Hortik igoerak Neberaldia muinoa inguratzen du (391 m), hortik Soldadusoro (378 m) eta mendebaldeko magaletatik Intziolako parajeetara (601 m), Harrigorriko bizkarra, Zantzakortako sarobera (805 m) eta Azketako gainera (874 m), tontorra baino lehen.

## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak

## Kanpo estekak 
* Erloko argazkiak.
Madeira (uhartea)

**Madeira** Portugalgo uhartea da, izen bereko uhartediaren handiena dena (750.7&nbsp;km²). 240.537 biztanle ditu, hauetatik erdia inguru Funchal hiriburuan.

## Geografia eta Klima 
Madeirak jatorri bolkanikoa du. Hauek dira mendirik garaienak: Pico Ruivo (1.862 m), Pico das Torres (1.850 m) eta Pico do Arieiro (1.818 m).

Klima azpitropikala du eta honi esker Laurisilvak estaltzen du uhartea. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen Laurisilva 1999 urtean.

## Ekonomia 
Gaur egun uhartearen ekonomia turismoan oinarriturik dago.

## Kontzejuak 
# **Funchal**: 100.847 biztanle 2006an.
# Câmara de Lobos: 35.150.
# Santa Cruz: 32.696.
# Machico: 21.321.
# Ribeira Brava: 12.523.
# Calheta: 11.856.
# Santana: 8.491.
# Ponta do Sol: 8.189.
# São Vicente: 6.063.
# Porto Moniz: 2.762.
Etitzegi

**Etitzegi** Aralarko mendilerroan dagoen mendi bat da. Etitzegi eta Otola izeneko lepoen artean dago, lehena, hegoaldean eta bigarrena iparraldean duelarik. Mendi honetatik gertu dago Larraone mendia. Etitzegi lepoaren beste aldean, Uzkuiti mendia altxatzen da.

Txindoki eta Larraone artean, mendilerroak zirkuluerdi bat deskribatzen du, Muitzeko zirkua deritzona eratuz. Hau, aipaturiko mendiak banatzen dituen izen bereko labarraren buru da. Inguru hauetatik jeisten den errekaztoak, urjauzi txiki eta ur salto mordotxo bat eratzen du euria edo elurra egiten duenean. Inguru honetatik, Txindokira igotzea ibilbide politagoa eta orijinalagoa da, beste aldetik egin daitekeenarekin alderatuz gero. Gainera, ibilbide bakartiago eta lasaiagoa da, jendeak askorik erabiltzen ez duena.

## Kanpo estekak
Izarraitz

eskuinera|thumb|300px|Izarraitz mendia, atzean, Zumaiatik ikusita
**Izarraitz** Gipuzkoako ipar-mendebaldean dagoen mendilerro karstikoa da, Urola Kosta, Urola Erdia eta Debabarrena artean kokaturikoa. Izarraitzeko tontor nagusiak Xoxote (912 m, San Inazioren estatuarekin), Erlo (1.026 m, antena handi bat daukana gaur egun) eta Kakueta (924 m, gurutzearekin) dira, hirurak mendigune berean, Azpeitia eta Azkoitia aldean. Itsaso alderantz, bestela, beste punta batzuk osatzen dute mendilerroa, Zestoa, Deba eta Mendaroko inguruneetan.

## Historiaurrea 
Debako lurretan baina Zestoa herritik eskura dagoen Ekain leizea Izarraitz mendilerro honen azpian dago, Sastarrain baserri-eskolatik oso gertu. Han, Paleolito garaiko margolanak daude. Leizea babestearren, jendearentzat itxita dago, eta haren kopia bat den museoa egin dute Zestoan, jendeak bisita dezan.

Ekainekin batera, Agarre, Kurpittei, Lizarreta I, Erlaitz eta Aitzbeltz leizeak ere aipatzekoak dira. Halaber, Marikutz I eta Marikutz II tumuluak daude Madarixa inguruan.

## Mendiak 
Hauek dira mendilerroaren 3 tontor altuenak:
# **Erlo**, 1.030 m 
# Erlocruz, 1.026 m 
# Eskorta, 1.009 m 
# Kakueta edo Kakute, 927 m 
# Xoxote, 912 m 
# Aizpeltzeko Gaña, 890 m 
# Putreaitzeko Gaña, 887 m 
# Aizlar, 802 m 
# Gaztelu, 778 m 
# Sesiarte, 758 m 
# Agirao edo Agido, 739 m 
# Atxurigain, 731 m 
# Ondarrugaña edo Gorostizabalgaña, 727 m 
# Makola, 696 m 
# Aitolako punta, 679 m 
# Azkarate, 664 m 
# Otaerre edo Aitzbeltz, 663 m 
# Aittolako Gurutzea, 645 m 
# Urnobieta, 644 m 
# Urnobitza, 644 m 
# Gaintxipia, 626 m 
# Elordi, 616 m 
# Andutz, 613 m 
# Otxako punta, 592 m 
# Saltsamendi, 590 m 
# Mote, 579 m 
# Garaluz, 575 m 
# Mendiguta, 553 m 
# Urkulu, 544 m 
# Lizarreta, 537 m 
# Gaztelu, 533 m 
# Sosote, 519 m 
# Lizundia, 507 m 
# Gorrinako Gana, 498 m 
# Txorobillar, 480 m 
# Barrenkorta, 458 m 
# Arbil, 434 m 
# Endoia, 429 m 
# Korostieta, 420 m 
# Etun, 416 m 
# Peto Mendia, 317 m 
# Sorazu edo Arantzagaña, 264 m 
# Akapamendi, 241 m 
# Txokotogaña, 235 m 
# Pagoetagaña, 231 m 
# Otakor, 224 m 
# Iturritako Mendia, 223 m 
# Arkumendi, 212 m 
# Santa Kurutz, 204 m 
# Ollaostagana, 203 m 
# Munatxoko punta, 200 m 
# Ibanarretakogana, 196 m 
# Santa Catalina, 188 m 
# Ezkabaso, 186 m 
# Etxabemendi, 185 m 
# Arruamendi, 183 m 
# Artxabaleta Mendi, 177 m 
# Ganetak, 176 m 
# Ametzagana, 169 m 
# Aitzako Gana, 158 m 
# Mendatagana, 133 m 
# Arranomendi, 103 m 
# Talaimendi, 82 m 
# Sakonetako Punta, 36 m 

## Inguruko herriak 
* Azkoitia (Madariaga edo Madarixa)
* Azpeitia
* Deba (Arbiskoa, Itziar, Lastur)
* Mendaro
* Zestoa (Endoia)

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gipuzkoako mendiak
* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak 
* Informazio zabala Ingebako webgunean
Greer Garson

**Eileen Evelyn Greer Garson**, (Londres, 1904ko irailaren 29a - Dallas, 1996ko apirilaren 6a), ezagunagoa **Greer Garson** izenaz, aktore britainiarra zen.

Bigarren Mundu Gerraren garaietan, famatua izan zen Walter Pidgeon lankidearekin batera, MGM ekoizpen etxean.

## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

### Pertsonaiak 
## Oscar Sarietarako izendapenak 
* *Goodbye, Mr. Chips* (1940)
* *Blossoms in the Dust* (1942)
* *Mrs. Miniver* (1943)
* *Madame Curie* (1944)
* *Mrs. Parkington* (1945)
* *The Valley of Decision* (1946)
* *Sunrise at Campobello* (1961)