Kanbodia

**Kanbodia**, izen ofiziala **Kanbodiako Erresuma** (, *Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa*), hego-ekialdeko Asiako estatu burujabea da, Indotxina penintsulan kokaturik dagoena. Mugakide ditu Thailandia mendebaldean, Laos iparraldean eta Vietnam ekialdean. 178.035 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 15,5 milioi biztanle zituen 2019an. Hiriburua Phnom Penh da eta hizkuntza nagusia khmerera da. 

Aspaldiko denboretan Indotxina osoa mendean eduki zuen Khmer Inperioaren oinordeko zuzena da egungo estatua. Budismoa da biztanle gehienen erlijioa. 

Herrialdeko turismo baliabide nagusietakoa Angkor Wat tenplu eta hiri galdua da; herriarentzat ikur nagusia bilakatu da, banderan agertzeak azaltzen duen bezala.

## Izena 
*Kanbodia* izena frantsesezko *Cambodge*-tik dator, eta hori, khmererazko  (*Kâmpŭchéa*, "Kanputxea") hitzaren transliterazioa da. Hori dela eta, Euskaltzaindiak *Kanbodia* hobesten duen arren, Kardamomo mendietako Phnom Aural (1.813 metro) da Kanbodiako gailurrik garaiena.

### Hidrografia 
Hego-ekialdeko erreka batzuk izan ezik, Kanbodiako ibai eta ibai-sistema nagusiak Tonlé Sap aintzirarantz edo Mekong ibairantz isurtzen dira. Kardamomo eta Damrei mendiak uren banalerro garrantzitsua dira: ekialdeko ibaiak Tonlé Sap alderantz isurtzen dira, eta mendebaldekoak Thailandiako golkora. Iasovarman I.arekin, berriz, Angkor bilakatu zen hiri nagusia. Haren ondorengoek oso estatu ahaltsua eratu zuten. Suryavarman II.aren agintaldian, 1113 eta 1150 bitartean, iritsi zuen une gorena Angkorko zibilizazioak. Jayavarman VII.a (1181–1218 agintean) budismora bihurtu zen.

### Vietnamdar inbasiotik aurrera 
1979an, Vietnamgo gudarostea Kanbodian sartu eta herriaren batzorde iraultzailea jarri zuen gobernuan, zortzi kidez ostatua, Heng Samrin buru zela. Haren gobernuak, vietnamdarren gidaritzapean, erregimen komunista ezarri zuen. Hala ere, Khmer Gorrien gerrillak borrokan jarraitu zuen Kanbodiako iparraldean eta Thailandiako muga bere kontrolpean hartu zuen. Halaber, Khmer Herriaren Askapenerako Frontea eta Sihanuken aldeko taldeak sortu ziren gobernuari eta Khmer Gorriei aurre egiteko. 

1989an, Vietnamgo gudarostea Kanbodiatik atera zen. 1991ean, Nazio Batuen aholkuei jarraituz, borrokan ari ziren taldeek su-eten baterako akordioa izenpetu zuten. Norodom Sihanouk erregea Kanbodiara itzuli eta nazio batzordearen buru jarri zen 1993ko maiatzeko hauteskundeak bitartean. Hauteskundeetan Funcinpec alderdi erregezalea izan zen garaile, baina ez zuen gehiengorik lortu. Sihanoukek lau alderdiren arteko koalizioko gobernua osatu zuen, Funcinpec-eko buru Norodom Ranariddh printzea eta Kanbodiako Herriaren Alderdiko Hun Sen (Vietnamen aldekoa) lehen ministro izendaturik. Konstituzio berriak aginpidean ezarri zuen berriro erregea. 

Khmer Gorrien gerrillak ez zuen amore eman eta borrokan jarraitu zuen gobernuaren kontra, harik eta zenbait galera handiren ondoren 1996an giroa baretzen hasi zen arte. Ahuldadea erakusten ari zen gerrilla eta gobernuak ahaleginak egin zituen haien artean zatiketa eragiteko. 1997. urtean, ordea, Hun Sen "bigarren lehen ministroaren" jarraitzaileek Sihanouken semea aitaren kontrako estatu kolpea prestatzeaz akusatu, bere kargutik kendu eta epaitu egin zuten 1998an. 

Nazio Batuek zuzendurik, legebiltzarrerako hauteskundeak egin ziren 1998an, eta Kanbodiako Herriaren Alderdia izan zen garaile, Funcinpek alderdiari aurrea harturik. Gobernuari boikota egingo zioten beldur zen Hun Sen ordea, eta Funcinpec alderdiarekin koalizioa osatzea erabaki zuen. 1999an senatua antolatuko zutela adostu zuten. Pol Pot 1998an hil zen eta, urte horretan bertan, Norodom Sihanouk erregeak amnistia eman zien Khmer Gorrien buruzagi nagusiei. 1999ko hasieran, Khmer Gorrien buruzagi nagusiek eskaini zitzaien bake prozesua onartu zuten eta gutxi batzuek baizik ez zuten jarraitu ipar-mendebaldeko probintzietan. 2004an, Norodom Sihanoukek abdikatu zuen, eta haren seme Norodom Sihamoni bilakatu zen errege. Ta Mok, Pol Poten oinordeko politikoa, espetxean hil zen 2006an. 

Giza eskubideen aldeko elkarte askoren eta NBEaren presioz, Hun Senen gobernuak Khmer Gorrien buruzagiak epaitu behar izan zituen, genozidioa egin izana egotzirik. 2007an hasi zen epaiketa. 2014ko abuztuaren 7an, bizi guztiko espetxe zigorra eman zieten Khieu Samphan eta Nuon Chea agintari ohiei. Epaileak errudun jo eta, besteak beste, gizateriaren aurkako krimenen, hilketen, desagertzen eta jazarpen politikoaren erantzule egin zituen.

## Gobernua eta administrazioa 
### Politika 
Kanbodia alderdi anitzez osaturiko demokrazia liberala da, 1993ko konstituzioak jasotzen duenaren arabera. Gobernua era monarkia konstituzionala da; erregea da estatuburua, eta lehen ministroa gobernuburua. Legebiltzarrak  (, *sâphéa tâmnang réastrâ*) bi ganbera ditu, 1998ko hitzarmen baten ondorioz: Senatua (, *prœ̆tthôsâphéa*) eta Nazio Biltzarra (, *rôdthâsâphéa*).
 
### Banaketa administratiboa 
Kanbodia 24 probintzia (, *khétt*) eta udalerri autonomo (, *réachthéani*,  "hiriburu") batean banaturik dago.

## Demografia 
### Biztanleria 
Kanbodiak 15,5 milioi biztanle zituen 2019an. Adinari dagokionez, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak, %&nbsp;30,2; 15-24 urte bitartekoak, %&nbsp;17,3; 25-54 urte bitartekoak, %&nbsp;41,5; 55-64 urte bitartekoak, %&nbsp;6,4; eta 65 urtetik gorakoak, %&nbsp;4,6. Bizi itxaropena 66,3 urtekoa da: 63,7 urtekoa gizonezkoena eta 68,9 urtekoa emakumezkoena (2021eko zenbatespenak). Biztanle gehienak nekazari inguruetan bizi dira, herrialdearen erdialdean, arroza lantzen den bailara inguruetan batez ere. 

### Banaketa etnikoa 
Biztanleriaren osaera nahiko homogeneoa da: etnia nagusia khmer etnia da (%&nbsp;95,4), eta gainerakoak, gehienak chamak (%&nbsp;2,4) eta txinatarrak (%&nbsp;1,5) dira. Khmer gehienak nekazariak dira; txinatarrak, berriz, hirietan bizi dira, eta chamak nekazari eta arrantzaleak dira, oro har, edo eskulangile eta merkatariak, hirietakoak. 

### Hizkuntzak 
Khmerera da biztaleeen %&nbsp;95,8ren mintzaira; txinera, vietnamera eta frantsesa ere erabiltzen dira.

### Erlijioa 
%&nbsp;97,1 budistak dira, %&nbsp;2 musulmanak eta %&nbsp;0,3 kristauak (2019ko zenbatespena).

### Hiri nagusiak 
## Ekonomia 
thumb|260px|Arroz sailak Siem Reap probintzian.
Urte askotako gerrak kalte handiak egin ditu ekonomian, eta Kanbodia munduko nazio behartsuenetako bat da. Urteetan atzerriko laguntzaren mendean egon da bertako ekonomia, eta lau urte igaro zituen arren aldagai makroekonomikoetan sendo agertu zena, ekonomia izugarri jaitsi zen 1997-1998 urteetan, inguru hartako krisi ekonomikoaren, indarkeria zibilaren eta liskar politikoen ondorioz. Izan ere, 1997ko estatu kolpearen ondoren asko murriztu zen nazioarteko laguntza eta, 1994ko legeen arabera ekonomia liberalizatzeko neurriak hartu ziren arren, ustelkeriak eta lege egitura ahulek atzera eragin zioten atzerriko inbertsioari. Bestalde, urte batzuetan turismoak gora egin zuen arren, Asiako krisiak eta egonkortasun politikorik ezak berriro galerak eragin zituen. Horrez gain, 1998an izugarrizko gosetea sortu zen lehorte baten eraginez. Kanbodiako azpiegiturak oso kaskarrak dira; horrek garapena galarazten du, eta herritarrek ez dute baliabide aski. 

Nekazaritza (arroza, artoa, azukre-kanabera, banana, etab.) da ekonomia jarduera nagusia; barne produktu gordinaren %&nbsp;25,3 (2017) sortzen du, eta sektore horretan dihardute langileen %&nbsp;48k (2013) Mea baliabideak ez dira behar bezala ustiatzen, eta zura garrantzi handiko aberastasuna den arren, ingurumenean arazo larriak sortzen ari dira baso ustiapenaren eraginez. Ehungintzak eta oinetakogintzak 700.000 pertsonari ematen diete lana, gehienak emakumeak. Azken urteotan turismoaren garapen lasterra izan da, batez ere Angkoreko tenpluen eta Phnom Penh hiriburuaren erakargarritasuna dela-eta.

## Kultura 
Angkor dinastia oparoaren bitarteko urteetan (802-1432) arkitektura eta eskultura obra ederrak egin ziren. Harrezkero, eta frantsesen kolonizazio garaia arte, gerra giroa bizi izan zen eta kulturak ez zuen aurrerapen handirik egin. Independentziaz gero, antzinako ohiturak berreskuratzeko ahaleginetan, musika, dantza, antzerki eta arte eskolak sortu ziren. Hala eta guztiz ere, Khmer Gorriek Kanbodiako kultura modernoaren adierazpide guztiak suntsitu eta antzinakoak hondatu zituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak