Zancliar uholdea

thumb|300px|Mediterraneoko uholdearen interpretazio artistikoa, Gibraltarko itsasartean (A) eta Siziliako itsasartean (F) barrena, duela 5,3 milioi urte inguru.
thumb|300px|Mediterraneoko uholdearen interpretazio artistikoa Gibraltarko itsasartean zehar (itsasartearen hego-mendebaldetik ikusita)..
**Zancliar uholdea** Mediterraneoko arroa duela 5,33 milioi urte bete zezakeen balizko uholdea izan zen. Uholde horrek Messiniarreko gatz-krisiari amaiera eman zion, eta berriro Mediterraneo itsasoa Ozeano Atlantikoarekin lotu zuen. Edonola ere, litekeena da uholdea baino lehen ere ozeano horrekin lotura partzialak egotea. Birkonexioak Zancliar aroaren hasiera markatzen du.

Teoria horren arabera, Ozeano Atlantikoko urak Mediterraneoko arro lehorra beteko luke Gibraltarko itsasartean barrena. Mediterraneoko arroa, batez ere, zenbait hilabete eta bi urte arteko epean urez bete zen. Arroan itsas mailaren igoera eguneko hamar metrotik gorako abiadurara irits zitekeen.

## Testuingurua 
Mediterraneoaren historia geologikoa plaken tektonikak zuzentzen du. Bertan, Afrikako plakak, Eurasiako plakak eta Arabiako plakak parte hartzen dute. Eurasiako plakak aurretik zegoen Tetis ozeanoa uzkurtu zuen, mendebaldeko zatia egungo Mediterraneo bihurtu zen arte. Argi eta garbi ezarri gabeko arrazoiengatik, Miozeno Berantiarrean, Mediterraneoa Ozeano Atlantikotik banandu eta zati batean lehortu zen Mediterraneoa eta Atlantikoa lotu zituzten Guadalhorce eta Rifkorridoreak itxi zirenean. Ondorioz, Messiniarreko gatz-krisia sortu zen, itsas hondo zaharrean gatz-metaketa lodiak eta kontinente-ezponden higadura sortuz. Nilok eta Rodanok arroila sakonak egin zituzten denbora horretan. Mediterraneoko ur-mailak kilometrotan murriztu ziren; erorikoaren magnitude zehatza eta Mendebaldeko Mediterraneoaren eta ekialdeko Mediterraneoaren artean simetrikoa bazen ez ditugu ezagutzen; baina litekeena da bi itsasoak Mediterraneoaren hondoan lotuta egotea.

Messiniar aztarnategietan dagoen Atlantikoko arrainen presentziaren eta Messiniarreko gatz-krisian metatutako gatz-bolumenaren ondorioz, Atlantikotik Mediterraneorako isuria egon zen, baita zancliar uholdearen aurretik ere. Zancliar uholdea baino lehen, prezipitazioen eta jariatze-uraren gorakadak murriztu egin zuen geratzen zen itsasoaren gazitasuna, ustez Paratetisko Mediterraneo iparraldean sortutako ur pixka batekin.

## Gertaera 
Zancliar uholdea Gibraltarko itsasartea ireki zenean hasi zen. Baliteke Gibraltar eskualdeko hondoratze tektonikoak erlaitza jaitsi izana hautsi zen arte. Gertaeraren eragile zehatza ez dugu ziur ezagutzen; failak izan ote ziren edo itsas mailaren igoera izan ote zen eztabaidatzen dute. Gehien onartzen den hipotesia da Mediterraneoan itsasoratzen den erreka batek Gibraltarko itsasartean zehar Ozeano Atlantikoa harrapatu arte higatu zuela, eta higadura-fenomeno horren aurretik itsasarterik ez zegoela.

Uholdeak iraun bitartean, Gibraltarko itsasartean zehar sortutako ubide bat, Gibraltarko itsasartean dagoen Camarinalgo erlaitzean hasten dena, Alborango itsasoko Ezako bizkondearen banku inguruan banatzen da eta, azkenik, Alborango ubidearekin lotzen da aljero-balear arroan amaitzen diren zenbait adarretan banatu aurretik. Kanalak U forma du abiapuntuko eskualdean, eta hori bat dator uholde erraldoi batean eratzen denarekin. Hala ere, Camarinalgo erlaitzetik igarotzen den zancliar kanalaren sektoreak jatorri desberdina izan dezake.

Zancliar uholdea pixkanaka-pixkanaka edo gertaera katastrofiko gisa bururatu ote zen eztabaidagaia da. Eredu bidez simulatu da uholde katastrofiko baten magnitudea. Eredu dimentsiobakar batek 10-100 *sverdrup* baino gehiagoko uholde katastrofikoa dakar. Beste kalkulu baten arabera, erlaitzaren lehen arrakalaren ondoren, ur korronteak erlaitza higatu zuen eta Gibraltarko itsasartean zehar ubidea eratu zuen, ur-fluxua handituz, eta horrek, aldi berean, higadura areagotu zuen, Mediterraneoan ur-mailak uholdea geldiarazteko adina igo ziren arte. Orduan, segundoko 100.000.000 metro kubiko baino gehiagoko deskarga-gailurra gertatu zen 40 m/s baino gehiagoko ur-abiadurarekin; emari horiek Amazonas ibaiaren deskarga baino mila aldiz handiagoak dira gutxi gorabehera, eta Missoulako uholdeak baino hamar aldiz handiagoak. Uholde horrek arrapala leun samar batetik behera egingo zukeen Mediterraneoko arrorantz, eta ez ur-jauzi erraldoi batetik behera. Geografia esplizituagoa erabiltzen duten ondorengo simulazioek 100 *sverdrup*era mugatzen dute fluxua, hau da, 100.000.000 metro kubiko segundoko. Gainera, uholdeak iraun zuen bitartean Alborango itsasoan bira handiak sortu zirela adierazten dute, eta uholdeak Camarinalgo erlaitza 0,4-0,7 metroko erritmoan eguneko higatu zuela. Uholdearen tamaina zehatza Mediterraneoko uholdearen aurreko ur-mailen araberakoa da. Ur-maila altuenek askoz txikiagoa izatea ekarriko lukete.

Hasieran, uholdeak mendebaldeko Mediterraneoari bakarrik eragin zion, Siziliako erlaitzak (egungo Siziliako itsasartean dagoena) bere arroa ekialdeko Mediterraneotik bereizten zuen hesi bat osatzen zuelako; gainera, litekeena da une horretan Alborango itsasoaren ekialdean erlaitza egotea. Hasiera batean, Mediterraneo ekialdea betetzeko milaka urte beharko zirela uste bazen ere, Gibraltarko itsasarteko kanalaren tamainaren ondorengo kalkuluek aditzera ematen zuten askoz ere denbora gutxiago beharko zela, urtebete baino gutxiago, berriz konektatzeko. 2018ko azterlan batek Mediterraneoak bi urteren buruan ur-galerak lehengoratuko zituela iradokitu zuen. Hondamendi uholderik ez egotea Alborango itsasoaren hegoaldeko ertzean zehar aurkitutako froga geologikoek babesten dute.

Hala ere, 2018ko urtarrilean Maltako Unibertsitateko zientzialari talde batek egindako eta *Scientific Reports* aldizkarian argitaratutako ikerketa batek hondamendi uholdea benetan erantzulea izan zela erakusten zuten ebidentzia geologikoak aurkeztu zituen. Aaron Micallef geozientifikoak zuzendutako ikerketak ekialdeko Siziliako eta Maltako kostaldearen arteko itsas hondoko datuak erabili zituen, Micallefek eta bere lankideek sedimentu gorputz bat identifikatzeko ekialderantz bultzatua izan zela Gibraltarko itsasartea irekitzeak Atlantikotik ur fluxu masiboa eragiten zuen heinean uste dute. Micallefek eta lankideek ikusi zuten sedimentu-bilduma 160 kilometroko luzera, 95 kilometroko zabalera eta 900 metroko sakonera zuen eremu batzuetan, Maltako malkar gisa ezagutzen den kareharrizko itsaspeko labar batekin mugakide.

### Datazioa 
Zancliar uholdearen unea zalantzazkoa da, baina litekeena da duela 5,33 milioi urte inguru izatea; Messiniar/Miozenoaren amaiera eta Zancliar/Pliozenoaren hasiera uholdearekin lotzen dute normalean. Baliteke uholde nagusiaren aurretik lehenago uholde txikiagoa egotea, eta Mediterraneoa hainbat fasetan bete zela ondorioztatzeko ur sakonetako terrazak erabili izan dituzte. Baliteke hamarkada bat inguru igaro izana Mediterraneoa erabat bete zenetik.

## Ondorioak 
Zancliar uholdeak Gibraltarko itsasartea sortu zuen; zalantzagarria da mugimendu tektonikoek edo sumendien erupzioek itsasartea beren kabuz sortu ahal izatea, plaka nagusien mugek ez baitute itsasartea zeharkatzen eta jarduera sismiko gutxi baitago haien eremuan. Itsasartearen gaur egungo morfologiak bi erlaitz ditu ezaugarri: Camarinalgo erlaitza, 284 metroko sakonerakoa, eta Espartelgo erlaitza, mendebalderago dagoena, sakonxeagoa; itsasartearen zatirik estuena bi erlaitzetako edozeinen ekialdean dago, eta zati estuago hori nabarmen sakonagoa da. Baliteke erlaitz horiek ondoko lurraren grabitateak eragindako mugimenduak eragindako uholdearen ondoren sortzea.

Zancliar uholdeak aldaketa handia eragin zuen arro mediterraneoko ingurumenean; Zancliarreko ur sakonen biltegiek ordezkatu zituzten «*Lago Mare*»ren ezaugarri kontinentalak, eta horrek eragina izan zezakeen klima globalean, kontuan hartuta Agassiz aintzira drainatu zenean uholdea askoz txikiagoa izan zela eta aro hotz bat eragin zuela.

Itsas mailaren gorakadaren ondorioz, Nilo ibaia, ebakidura sakonak zituena, Aswanera arteko itsasadarra bihurtu zen, Mediterraneoko kostalde modernotik 900 kilometrora. Zancliar uholdeak Mediterraneoko uharte ugari (Kreta, esaterako) isolatzea eragin zuen, eta bertan zeuden animaliak espeziatu ziren. Bestalde, Gibraltarko itsasartearen eraketak animaliak Afrika eta Europa artean gurutzatzea eragotzi zuen. Gainera, berrkonexio horri esker, itsas animaliek, zetazeoek eta arbasoek eta pinipedoek Atlantikotik kolonizatu zuten Mediterraneoa.

Zancliar aroko sedimentuetan izandako uholdeen probak lortu dira, bai zundaketa geoteknikoetan, bai gerora itsas mailatik gora igo ziren sedimentuetan. Higadura akutuko azalera batek bereizten ditu Zancliar aurreko uholde-azalera eta biltegi gazteenak, beti itsasokoak direlarik.

Uholdeak iraun zuen bitartean Mediterraneoa bete zen abiadura nahikoa izan zen lurrikara nabarmen bat eragiteko. Algecirasko arroan frogak aurkitu diren luizi handiak nahikoa izango ziren ehun metro arteko olatuko tsunami handiak sortzeko.

## Antzeko uholdeak 
Lurreko beste leku batzuetan historian zehar antzeko uholdeak gertatu dira; adibidez, Bonnevilleko uholdea Ipar Amerikan, zeinetan Bonneville aintzirak gainezka egin zuen Red Rocketik Snake ibaiaren arroarantz igaroz, bai eta Itsaso Beltzaren uholdearen hipotesia ere, Mediterraneotik Itsaso Beltzera Bosforotik barrena.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
### Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak