Gailurretako uhandre

**Gailurretako uhandrea** edo **alpetar uhandrea** (*Ichthyosaura alpestris*, lehen *Triturus alpestris* eta *Mesotriton alpestris*) Salamandridae familiako uhandre bat da.

Uhandre alpetarra, goi mendietan topa daitekeen anfibioa da. Kolore biziko uhandrea dugu eta bereziki deigarriak euren sabelalde laranjak eta arren bizkarralde urdin distiratsuak, araldian zehar. Euskal Herriko populazioak, tamalez, txikiak dira eta elkarren artean nahiko isolatuta daude; horregatik, Nafarroako eta EAEko Espezie Mehatxatuen Katalogoan zerrendaturik dago.

## Deskribapena 
### Larbak 
Uhandre alpetarraren larbak txikiak dira, 7-9 mm-koak eklosio ostean eta metamorfosiaren aurretik 40-78 mm-ko luzera hartzen dute. Bizkarraldean ondo garatutako gandorra dute, isatseraino zabaltzen dena, isatsak ere gandor txikiago bat duelarik. Ezpain-lobulu oso garatuak dituzte. Orokorrean arre-horixkak izaten dira eta kolore ilunagoko orbanak izaten dituzte, bereziki sabelaldetik gora. Hiru brankia dituzte, gorputzeko alde banatara eta hasieran dendunkari bi dituzte, oreka mantentzen laguntzen dieten apendize txikiak. Aurreko hankak agertzen lehenak dira, eta beranduxeago atzekoak. Larben hatzak laburrak dira eta puntan bukatutakoak.

Uhandre alpetarraren larben garapena luzatu egin daiteke eta batzuetan, metamorfosirako beharrezkoa baino gorputz-luzera handiagoa lor dezakete larba-egoeran, baita heldutasun sexuala ere. Honela, larba neotenikoak (lehen *Lacusnigri*, *Montenigrus*, *Serdarus* eta *Peperanus* subespezie modura ezagutzen zirenak) edo heldu pedomorfikoak (*Reiseri* azpiespeziea) sortzen dira. Hala ere, duten kloaka ez da erabat garatuta egoten. Orokorrean, larben antzeko gandor dortso-kaudala izaten dute, araldian arrek garatzen duten gandorrarekin nahas daitekeena. Bizkarraldea marroi, gris, hori edo urre kolorekoa izan dezakete eta arrek urdina. Ale hauek, baldintza faboragarrietan metamorfosia burutzeko gai dira.

### Arrautzak 
Emeak arrautzak banan-banan atxikitzen ditu landare urpekarietan edo urperatuetan. Arrautzak 2 mm-ko diametrora ez dira heltzen.

## Pedomorfismoa 
Urodeloetan pedomorfismoaren fenomenoa aski ezaguna da, bertan ale edo indibiduo helduek gazte edo larba baten ezaugarriak biltzen ditu. Fenomeno honen arrazoia azaltzeko maiz bizirauteko ingurumen baldintzetara jotzen da, alegia uretatik kanpo baldintzak txarrak badira pedomorfismoaren fenomenoa uler daiteke indibiduo helduek gazte edo larba ezaugarriak erretenitu ditzaketela (neotenia bidez garapena moteldu dezaketela) uretako baldintza onuragarriagoez baliatzeko, Ukraina, Errumania eta Bulgariaraino. Italiatik ere hedatzen da.

Iberiar penintsulako populazioak endemismo iberiarrak dira, gainontzeko Europako populazioekin ezberdintasun nahikoak ditu supespezie endemiko gisa hartzeko. Ordunteko mendilerroan eta Gorobel mendikatean ditu populaziorik onenak, gure lurraldeko mendebaldeko mugan. Hortik kanpo, Gorbeia aldean, Urkiolan, Aralarren eta Izkiko mendilerroan ere aurkituko dugu. Iberiar penintsulako subespeziearen mendebaldeko nukleo murritzaren zati dira populazio horiek. Mendi-eremuetan bizi da batik bat, eta mendigune desberdinetako populazioen artean ez dago jarraitasunik. Eremu horietan, gune egokietan aurki daiteke eta espazioa irregularki eta modu ez homogeneoan betetzen du.

Nafarroa Garaian Lokiz, Urbasa, Aralar eta Andimendi mendilerroetan zein Ollaranen topa daiteke, Elgeako mendilerroan, Gorobelen, Ordunten, Armañóngo mendilerroan, Gorbeia inguruetan, Urkiolan, Entzian, Gasteizko mendiak-en. Inguru hauetan bere garaiera ohikoena 800-1.200 metro ingurukoa da (nahiz eta beherago ere egon.    

Lapurdin, Zuberoan eta Nafarroa Beherean ez du presentziarik. Izen hau uhandre alpetar emea izendatzeko erabili zuen, arra deskubritu zuenean beste espezie bat zela suposatuz *"Triton salamandroides"* gisa izendatu zuen eta espezie honen larbari *"Proteus tritonius"* izena jarri zion. Espezie bereko arra, emea eta larba, beraz, 3 espezie ezberdin gisa hartu zituen hasiera batean. Geroago Europako uhandre gehienak bezala, *"Triturus"* generoan sartu zuten alpetar uhandrea. Ebidentzia genetikoek lehendik izendatutako *"Triturus"* genero horrek elkarrekiko erlaziorik gabeko leinu ezberdinak zituela frogatu zutenean Mario García París, Pilar Herrero eta Albert Montori biologoek 2004-an uhandre alpetarra *"Mesotriton"* genero monotipikoan sartu zuten, Bolkay-k 1928-an subgenero gisa definitu zuena, espeziea orduan*"Mesotriton alpestris"* izendatuz.

Baina izenaren aldaketa ez zen horretan geratu, *"Mesotriton alpestris"* izena ipini eta gutxira, 2009. urtean, Alain Dubois eta Jean Raffaëllik beste izen bat proposatu zuten, antzinagoa zena eta beraz zoologia-nomenklaturan lehentasuna zuena. Izen hori *"Ichthyosaura alpestris"* zen, *"Ichthyosaura"* izen generikoa 1801. urteko nomenklatura bat zen, Sonnini de Manoncourt eta Pierre André Latreillek gailurretako uhandrearen larba izendatzeko sortua. Antza, izen berri honek (*"Ichthyosaura alpestris"*) zoologia-nomenklaruraren kode edo arau batzuk hausten ditu. Raffaëlli-k 4 subespezietan egin zuen banaketa 2018-an dira. Era berean, Alemanian aurkitutako Miozenoko fosil bateko *"Ichthyosaura randeckensis"* espeziea gailurretako uhandrearekin estu erlazionatuta egon daitekeela diote zenbait ikerlarik.  

Filogenetika molekularraren analisiek erakusten dute alpetar uhandrea bi talde nagusitan banatu zela, bata mendebaldekoa eta bestea ekialdekoa. Bi talde hauek, era berean, leinu nagusi bana ordezkatzen dute eta honek hein batean bere subespezieen banaketa azaltzen du. Antzinako ezberdintasun hauek gailurretako uhandrea subespezie ezberdinez osatutako espezie bakar bat izan beharrean, estu erlazionatutako espezie ezberdinen multzo generiko bat izateari ateak irekitzen dizkio.  

## Aktibitatea eta bizimodua 
Uhandre alpetarra goizean-goiz eta ilunabarrean da bereziki aktiboa, baina normalean, gauez elikatzen dira. Azpiespeziearen arabera erabat urtarrak edo bereziki lehortarrak izan daitezke baina Euskal Herrikoak, bi faseak konbinatzen dituzte. Neguan hibernazioa burutzen dute, iraila-urrian hasita, otsaila ingurura arte. 

Uhandre alpetarraren aktibitatea udaberriaren hasierarekin etortzen da, neguko hibernazioa urmaeletan edo urmaeletatik aldendutako lur zein harri azpian izandako etaparen ostean. Hibernazioa askotan urmaeletatik nahiko aldenduta eta sakabanatuta egiten dute, ur-masatik urrun. Baina urmael-ertzetako arrakaletan ere egin dezakete hibernazioa. Batzuetan uhandre hauek hots labur eta zorrotz bat egiten dute arriskuaren aurrean, baita ere harrapariari hozka egin.

### Parasitoak 
Nematodo eta helminto espezie desberdinak dira uhandre alpetarraren parasito arruntak. Gainera, mundu osoko anfibioetan modu kezkagarrian populazioen beherakada sortzen ari den onddoak ere, *Batrachochytrium dendrobatidis*ek alegia, eragiten dio, *Chytridiomycosi* gaixotasuna sortuz.

*Polystoma integerrimum*, *Opisthioglyphe ranae* eta *Isthmiophora melis* trematodoak gailurretako uhandreak parasitatzen ikusi dira. 

*Hirudo medicinalis* izainak parasitatutako uhandre alpetar ar bat ere topatu da, oso ahulduta zegoena eta minutu gutxira hil zena. 

Habitataren suntsipenaren eraginen artean honako hauek daude besteak beste: ur-putzuen lehortzea, kutsadura, nitrifikazioa eta eutrofizazioa.

## Irudiak 

Fitxategi:Alpenmolch Alpine Newt Triturus alpestris.jpg
Fitxategi:Ichthyosaura alpestris Bergmolch.jpg|Arra
Fitxategi:Тритон гірський або альпійський (Ichthyosaura alpestris).jpg
Fitxategi:Ichthyosaura alpestris RF.jpg|Eme bat
Fitxategi:Bergmolch Ichthyosaura alpestris.jpg
Fitxategi:Alpine newt ♂ (Ichthyosaura alpestris), Rocherath, Ostbelgien (40909766513).jpg
Fitxategi:Ichthyosaura alpestris (Alpine newt), Mook, the Netherlands.jpg
Fitxategi:Colek horsky (Ichthyosaura alpestris).jpg
Fitxategi:Ichthyosaura (Triturus) alpestris, April, Germany.jpg
Fitxategi:Ichthyosaura alpestris Lago Pera Karnische Alpen 20070708a.jpg
Fitxategi:Ichthyosaura alpestris, Lkr Waldshut.jpg|Arraren kolore deigarriak eta gandorra (bizkarrean eta isatsan)
Fitxategi:Ichthyosaura alpestris (macho).JPG
Fitxategi:Triturus alpestris 20120326 183714.JPG
Fitxategi:Ichthyosaura alpestris.jpg
Fitxategi:Triturus alpestris larva.jpg|Larbak
Fitxategi:Triton Alpestre Ichthyosaura alpestris.jpg
Fitxategi:Ichthyosaura alpestris, Haut-Doubs - img 16835.jpg
Fitxategi:Triturus alpestris.jpg
Fitxategi:Tail-waving Ichthyosaura alpestris female Journal.pone.0056538.g001-A-bottom.png|Arra eta emearen irudi bana
Fitxategi:Ichthyosaura alpestris biofluorescence - 41598 2020 59528 Fig1 (cropped).jpg
Fitxategi:Bergmolch (Ichthyosaura alpestris) ♀, Fagne de la Petite Roer, Sourbrodt, Ostbelgien (52016302144).jpg
Fitxategi:Alpine newt 2.JPG
Fitxategi:Uhandre goimenditarra.jpg
Fitxategi:Mesotriton alpestris apuanus01.jpg|Jarrera defentsiboa
Fitxategi:TritonAlpestreMale.jpg
Fitxategi:Bergmolch20120327.jpg
Fitxategi:Bergmolchmännchen in Hochzeitstracht.jpg
Fitxategi:Mesotriton alpestris01.jpg
Fitxategi:Bergmolch im Geo-Naturpark Bergstraße-Odenwald.jpg
Fitxategi:TritonAlpestre1.jpg

## Ikus, gainera 
* Anfibio
* Caudata
* Salamandridae
* Uhandre

## Kanpo estekak 
* (Bideoa, gaztelaniaz) Censo de anfibios y reptiles en Urbasa-Andia / Anfibioen eta narrastien errolda Urbasa-Andian ( Navarra / Nafarroa Green, youtube).
* (Bideoa) El Tritón Alpino ((Pedro V. D (Wild Iberian Nature), youtube)).
* (Bideoa) Tritón alpino (Ichthyosaura alpestris) en Cantabria (LARQUE, youtube).
* (Bideoa) Tritón alpino y tritón palmeado (El catalejo, youtube).

## Erreferentziak