open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Susana Atxaerandio Alessanco

**Susana Atxaerandio Alessanco** (Gasteiz, Araba, 1971 –  Legutio, Araba, 2026ko urtarrilaren 23a) Gasteizko Udaleko langilea izan zen, torturatua eta torturaren aurkako ekintzailea izateagatik ezaguna.

## Bizitza 
Euskal Herrian, torturaren aurkako borrokan ahots garrantzitsua izan zen Susana Atxaerandio. 2002. urtean, atxilotu zutelarik, torturak jasan zituen Guardia Zibilaren partetik, eta azken egunera arte horren lekukotasuna eman zuen. ETAren laguntzailea izatea leporatu zioten, eta elektrodoak jarri zizkioten, kolpeak jaso zituen eta biluzarazi zuten polizia etxean. Hil aurretiko bi hamarkadetan torturaren aurkako borrokan eta biktimei ahotsa emateko lanean jardun zuen.

Honela azaldu zuen gertatutakoa, Espainiako Auzitegi Nazionaleko epailearen aurrean:

2006an, Torturaren Aurkako Taldearen spot bat aurkeztu zuen Unai Romanorekin batera. Elorrion egin zen Torturatuen I. Batzarraren adierazpena irakurri zuen, Edorta Jimenezekin batera. Euskal Herriko Torturatuen Sarean hartu zuen parte. Egia Zorrek Gasteizen urriaren 12an egindako ekitaldiaren bultzatzaileetako izan zen; hor, Guardia Zibilaren desfileak torturaren biktimei eragiten zien mina azaldu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Qaqortoq

**Qaqortoq**, lehen **Julianehåb** deitua, Kujalleq udalerriko hiriburua da, Groenlandiako hegoaldean, Thorvaldsen lurmuturretik gertu. 2025ean 3.069 biztanle zituen, eta Groenlandia hegoaldeko hiririk jendetsuena eta uharteko laugarren jendetsuena da.

Hirian Qaqortoq museoa eta Mindebrønden iturria (Groenlandiako zaharrena) daude.

## Iruditegia 

Oldest house and museum Qarqortoq Greenland.jpg|Qaqortoq museoa
Mindebrønden.jpg|Mindebrønden iturria

## Kanpo estekak 
* qaqortoq.dk
* www.greenland.com 
* www.qaq.gl
Namhaedo

**Namhaedo** edo **Namhae uhartea** () Hego Koreako uhartea da, Hego Gyeongsangeko hegoaldeko kostaldean dagoena. Herrialdeko bosgarren uharterik handiena da. Changseon uhartearekin batera, Namhae konderria osatzen du. Namhae zubiak kontinentearekin lotzen du.

## Historia 
Namhaedon hil zen Yi Sun-sin almirante korearra 1598an. Chen Lin eta Yi Sun-sin elkarrekin menderatu zituzten japoniarrak Noryangeko guduan, Imjin Gerrari amaiera emanez.

## Klima 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bideo-monitore

**Bideo-monitorea** antena gabeko telebista-hargailua da, kable ardazkide baten bidez lotua igorgailu bati edo telebista-kamera bati, magnetoskopio bati edo bideo-disko bati, igorri, hartu edo grabatutako irudiak pantailan emateko, kontrol-, jagoletza- edo aurkezpen-lanak bideratzeko hurrenez hurren. 

Telebista batean ez bezala, bideo-monitoreek ez dute telebista-sintonizadorerik izaten, eta ez dute bozgorailurik izaten. Fidagarriak izan behar dute denbora luzez funtzionatzeko (batzuetan beti piztuta), eta sendoak ekoizpen baten joan-etorriari eusteko edo unitate mugikor batean instalatuta egoteko.

Duela gutxira arte oso gutxi ziren, oso garestiak zirelako, baina pantaila laua duten bideo-monitoreak gailentzen dira, nahiz eta oraindik arazo batzuk dituzten. Hodi-monitoreak saltzen jarraitzen dute, baina pantaila lauekin ordezkatzeko joera dute.

Bideozaintzan (TZI), prozesu industrialen monitorizazioan eta, bereziki, zineman eta telebistan erabiltzen dituzte irudia harrapatu, grabatu, editatu, postproduzitu, prozesatu eta emititzean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ikusmen eskotopiko

thumb|250px|Giza begiak ikusten duen espektro elektromagnetikoa.
**Ikusmen eskotopikoa** edo **eskotopia** argiztapen-maila oso baxuekin gertatzen den ikusizko pertzepzioa da. Ikusmen-zorroztasuna txikia da, eta, batez ere, erretinako makilekin jasotzen da argia. Makila horiek espektroaren kolore urdinarekiko sentikorrak dira (eta, beraz, gorrira itsuak). Ezin da kolorearen bereizketarik egin ikuspegi mota horretan: ikuspegi monokromatikoa da.

## Fisiologia 
Giza begiaren erretinan bi zelula hartzaile mota daude, argi gisa ezagutzen den espektro elektromagnetikoaren eremuarekiko sentikorrak direnak: makilak eta konoak. Biek propietate desberdinak dituzte eta baldintza desberdinetan jarduten dute. Makila mota bakar batek egiten du lan argitasun baxuko baldintzetan, eta hiru kono mota daude, argiaren intentsitate handiari lehentasuna ematen diotenak.

Ikusmen eskotopikoaren beste ezaugarri bat da, makilak erretinaren periferian daudenez (fobea zentraletik 6º ingurura), ikusmen-pertzepzio periferikoa dela.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yi Sun-sin

**Yi Sun-sin** (;  ahoskatua; Euljiro-dong, Hanseong, Joseon, 1545eko apirilaren 28a – Namhae uhartea, Gyeongsang, Joseon, 1598ko abenduaren 16a) korear almirante eta jenerala izan zen, bere aberria 1592ko japoniar erasoaldietatik defendatzea lortu zuena. Yiren kortesiazko izena Yŏhae (여해) zen, eta hil ondoren Ausardia Leialaren Jauna () izendatu zuten.

Yi almiranteak japoniarren aurka borrokaturiko itsas guduen kopuru zehatza eztabaidagarria da. Hala ere, oro har gutxienez 23 itsas gudutan borrokatu zuela onartzen da, guztietan garaipena lortuz. Gudu horietako askotan, gerlari gutxi eta txarto horniturik agintzen zuen. Bere arrakastarik ospetsuena Myeongnyangeko guduan gertatu zen, non 13 itsasontziko korear flota bat gutxienez 133ko japoniar flota baten aurka garaipenera eraman zuen. Yi Noryangeko guduan hil zen, Imjin Gerrako azken gudu handian, 1598ko abenduaren 16an.

Yi historiako itsas komandante handienetako bat da, bere ikuspegi estrategikoagatik, inteligentziagatik, berrikuntzengatik eta nortasunagatik ospetsua dena. Koreako historiako protagonista nabarmena da, bere izena daramaten mugarri, sari eta herriez, baita bere lorpenei buruzko film eta dokumental ugariez ere gogora ekarria. Bere gerra garaiko egunerokoak, *Nanjung Ilgi* izenekoak, UNESCOren Munduko Memoria ekimenaren parte dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Edda Bresciani

**Edda Bresciani** (Lucca, Italia, 1930eko irailaren 23a - Ib., 2020ko azaroaren 29a) egiptologo, arkeologo eta irakasle italiarra izan zen.

## Biografia 
Edda Bresciani Luccan jaio zen, 1930eko irailaren 23an eta 1955ean graduatu zen Pisako Unibertsitatean. Egiptoko hainbat lekutan induskatu zuen eta  batez ere ezaguna daFayungo hainbat lekutan egindako lanagatik. Bakenrenef bisirraren Saqqarako hilobiaren indusketa egin zuen. Inperio Ertaineko hilerri bat aurkitu eta induskatu zuen Kheluan. Liburu asko argitaratu zituen bere lanari buruz. Zientzia eta kultura merezimenduengatik domina bat lortu zuen 1996ko maiatzean. Bresciani irakasle emeritua izan zen Pisako Unibertsitatean.

## Argitalpenak 
* Edda Bresciani, Sergio Pernigotti, ASSUAN. *Il tempio Tolemaico di Isi*. *I blocchi decorati e iscritti* , Pisa: Giardini, 1978.
* ''L'Antico Egitto di Ippolito Rosellini nelle tavole dai Monumenti dell'Egitto e della Nubia*, Ed. Agostiniren institutu geografikoa,  .
* *Grande Enciclopedia illustrata dell'Antico Egitto* (arg. E. Bresciani), Ed. De Agostini. 1998, 2005,  .
* *Il Volto Di Osiri: Tele Funerarie Dipinte nell'Egitto Romano*, Ed. Maria Pacini Fazzi,.
* *Khelua*: *Necropoli Del Medio Regno Nel Fayum*, ETS, .
* *Nozioni elementari di grammatica demotica*, Ed. Zisalino-Goliarkikoa,.
* *Sulle Rive Del Nilo: L'Egitto Al Tempo Dei Faraoni*, GLF Laterza-ko editorea,  .
* *Jana eta edana*. *Antzinako Egiptoko bizi-baliabideak*, Pacini: Fazzi, 1997.
* *Egitto antikoaren letteratura eta poesia*. *Cultura e società atraido i testi* , Einaudi Tascabili, 2007,  .
* *I testi religiosi dell'antico Egitto*, Mondadori, collana I Meridiani, 2001.
* *La piramide e la Torre*. *Duecento anni di archeologia egiziana* (arg. E. Bresciani), Pisa, 2000.
* *Nine Pharaohs*, Plus Pisa 2002 (*Nove Faraoni*, Plus: Pisa, 2001).
* *Kom Madi, 1977 eta 1978.* *Le pitture murali del cenotafio di Alessandro Magno* , Prima ristampa con aggiornamenti. Ingelesezko testuarekin, Pisa, 2003.
* *Egipto Indian*. *Egiptoko bilduma indiar museoetan* (arg. E. Bresciani, M. Betrò), Pisa: Plus, 2004,.
* Edda Bresciani, Mario Del Tacca, *Arte medica e cosmetica alla corte dei Faraoni* / Medikuntza eta kosmetika faraoien gortean, Pisa, 2005, Pacini, 
* *La porta dei sogni*. *Interpreti e sognatori nell'Egitto antico* , Einaudi Saggi, 2005,  .
* *Medinet Madi*. Venti anni di esplorazione archeologica (1984-2005) (eds. Edda Bresciani, Antonio Giammarusti, Rosario Pintaudi, Flora Silvano) Pisa, 2006.
* *Ramesse II'', Firenze: Giunti Editore, 2012,.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fernanda Maciel

**Fernanda Maciel** (Belo Horizonte, Brasil, 1980) brasildar lasterkaria eta ingurumen-abokatu ohia da. Munduko Zazpi Gailurretan ezagutzen den ordurik azkarrena ezarri nahi izan duelako da ezaguna. Emakumezkoen abiadura errekorrak ezarri ditu Aconcagua, Kilimanjaro, Vinson mendia, Elbrus mendia eta Carstensz piramidearen gailurretan.

## Bizitza 
Fernanda Maciel Brasilgo Belo Horizonten hazi zen jiu-jitsu eta capoeira borrokalari familia batean. Txikitan, korrika egiten hasi zen, eskolara joateko autobusa hartu behar ez izateko eta gimnasta gisa entrenatzen laguntzeko. 

Maciel gaztetan eliteko atleta bihurtu zen, 8 urte zituenerako gimnasia lehiaketetan hasi zen. 10 urte zituenerako gimnastikan entrenatzen ari zen Ameriketako Estatu Batuetan. Geroago, denbora osoa korrika egiten hasi zen, *skyrunning* delakoa aukeratuz, mendian lasterketako denborak pistan egiten zituen lasterketetako denborak bezain onak zirela uste baitzuen. Macielek bere irabaziak erabili zituen lehiaketetatik ingurumen-abokatu gisa hezkuntza finantzatzeko, eta bere familia mantentzen laguntzea lortu zuen. Macielek zuzenbidean lizentziatu zen FUMEC Unibertsitatean.

### Mendi lasterkari 
2006. urtean, Maciel Zeelanda Berrira joan zen urtebetez, eta horrek bere zuzenbide karreratik harago begiratzera bultzatu zuen. Brasilera itzuli ostean, 2008. urtean bere lehen ultramaratoia egin zuen eta abentura lasterketetan lehiatu zen. Geroago, Macielek bere zuzenbide praktika utzi zuen atletismo ibilbidean denbora osoz aritzeko.

Maciel elite mailan lehiatzen da skyrunningean, 100 milia eta gehiagoko distantzietan. 2016. urtean The North Face taldeak babestutako atleta bihurtu zen. Urte horretan, hirugarren postua lortu zuen Marathon des Sablesen. 2017. urtean, hezur bat eta lotailu bat apurtu zituen eskuan, baina lasterka jarraitu zuen. Bigarren postua lortu zuen Marathon des Sablesen. 2021. urteko otsailean, Macielek lesio larria izan zuen buruan izotz eskalada egiten ari zenean, eta horrek entrenamendua eten eragin zion, eta gorputzaren ezkerraldean sentsazioa galtzea. Berreskurapenaren ostean, lehiaketara itzuli zen.
* 2017ko irailak 25, Kilimanjaro – 10h 6m
* 2019ko apirilak 28, Elbrus – 7h 40m 0s
* 2022ko abenduak 24, Vinson – 9h 41m 38s 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fernanda Maciel UTMB World Series-en
Alarma-sistema

**Alarma-sistema** arriskuko edo kontrolez kanpoko egoera bat sortzen denean jendea ohartarazteko gailuak martxan jartzen dituen sistema da. Alarma-sistema bat hainbat elementu edo gailu elektronikok osatzen dute. Gailu horiek, oro har, ezohiko edo arriskuko egoera bateko gertaerak detektatu eta erregistratzeko eta berehalako larrialdi-erantzuna lortzeko alerta-seinale bat sortzeko gai dira. Normalean, segurtasun pasiboko osagaia izateagatik da ezaguna. Horrek esan nahi du, egoera anormal bat prebenitu ezin duen arren, arrisku handiagoak prebenitu edo murriztu ditzakeela horiei buruz ohartaraztean, balizko arazoen aurrean disuasio-funtzioa betez. Adibidez:

* Baimenik gabeko pertsonak bidegabe sartzea.
* Sute baten hasiera (suteen aurkako alarma-sistema).
* Tankeak gainezka egitea.
* Agente toxikoak egotea.
* Edozein egoera anormal.

Sistema horiek poliziaren eta beste larrialdi-zerbitzu batzuen erantzun-denbora murriztu dezakete, eta aurkeztutako arazoaren arabera hartu beharreko ekintzak erraztu, eta, horrela, galerak gutxitu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kichel

**Kichel**, yiddish קיכל, pluralez *kichlach*, קוכן *kukhn* hitzaren txikigarria, judu gastronomiaren usadiozko galleta gatzdun edo galleta bat da. 

Orea arrautz, irin eta azukrez egina da, lautzeko zabaldu egiten da, eta ondoren motots itxurako zatietan ebaki.

Usadioz, Sabbat jaieguna ondoren sinagogetan kiddush delakoaren ondorenean zerbitzatzen dira. Rox Haxana urteberri azkenburuko gisa ere jan ohi da.
Ate lerragarri

**Ate lerragarria** gidarien gainean alde batera edo bestera lerratuz ireki edo ixten den atea da, orri batekoa nahiz bikoa. 

Eskuzkoak edo automatikoak- mugimendu-detektagailuak dituenak- daude, batez ere leku publikoetan edo jende asko biltzen den lekuetan. Sentsore horiek pertsonen hurbilketa detektatzen dute, eta atea automatikoki irekitzen dute.

## Historia 
Erromatarren etxeetan, I. mendekoak dira ate lerragarriak erabiltzeko probak. Oraindik ere ikus daitezke 79an suntsitutako Ponpeiako hondakinetan harkaitzetan zizelkatutako errailak.

Erdi Aroan, ate lerragarriak ere erabili ziren gotorlekuetarako ate gisa, baina, kasu honetan, desplazamendu bertikaleko ate gisa.

Japonian  diete eta bertako arkitektura tradizionalean tipikoak dira.

## Erabilerak 
Etxe baten barruko ate gisa egon daitezke, etxea patio edo lorategi batekin bereizteko, edo altzari mota desberdinak irekitzeko, bereziki armairuak.

Badira erabilera automatikoko ate lerragarriak ere, merkataritza-guneetako, ospitaleetako, jatetxeetako, hoteletako, aireportuetako edo tren- eta metro-bagoietako sarreretan ikus daitezkeenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mugimendu-detektagailu

**Mugimendu-detektagailua** edo **presentzia-detektagailua** mugimendu fisiko bati erantzuten dioten sentsorez hornitutako gailu elektronikoa da. Oro har, segurtasun-sistemetan edo telebista-zirkuitu itxietan egoten dira.

Sistema, besterik gabe, ordenagailu bati konektatutako zaintza-kamera batek osa dezake. Kamera horrek alarma-seinale bat sortzen du, edo sistema alerta-egoeran jartzen du kameraren aurrean zerbait mugitzen denean. Hala ere, sistema hobetzeko, kamera bat baino gehiago, multiplexadoreak eta grabagailu digitalak erabiltzen dira. Gainera, grabazio-espazioa maximizatu egiten da, mugimendua detektatzen denean soilik grabatuz.

Mugimendu-sentsore baterako hainbat aplikazio daude: segurtasuna, entretenimendua, argiztapena, erosotasuna. Adibidez, dendetan sentsoreak izaten dira ate lerragarrietan, eta pertsona bat sartzera edo irtetera doanean detektatzen dituzte sentsoreak, eta, horrela, ateak automatikoki irekitzen dituzte.

Hainbat sentsore mota daude:
* Sentsore aktiboak. Sentsore horiek argia, mikrouhinak edo soinua injektatzen dute ingurumenean, eta ea aldaketarik dagoen detektatzen dute.
* Sentsore pasiboak. Erabilitako alarma eta sentsore asko uhin infragorriak detektatzean oinarritzen dira. Sentsore horiei PIR (infragorrizkoen detektagailu pasiboak) esaten zaie.. Sentsore horiek bizidunen gorputzaren tenperatura detektatzen dute.
* Azelerometroak. Azelerometroa transduktore moldakorrenetako bat da, eta ohikoena konpresio bidezko piezoelektrikoa da. Printzipio honetan oinarritzen da: erretikulu kristalino piezoelektriko bat konprimatzen denean, aplikatutako indarrarekiko proportzionala den karga elektrikoa sortzen da.
* Giroskopio mekanikoa. Orientazioa neurtzeko edo mantentzeko gailu bat da. Edozein orientazio har dezakeen disko birakari bat da, eta mugimenduak eragindako kanpo-indarrek aldatzen dute. Lehenengoa 1810ean eraiki zuen Alemanian Johann Gottlieb Friedrich von Bohnenbergerrek, eta 1852an Léon Foucault fisikari frantziarrak giroskopio batek Lurraren errotazioa detekta dezakeela frogatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rosh Hashana

**Rosh Hashana**, hebreeraz הַשָּׁנָה‎ "urte burua", judaismoan Urte berri jaieguna da. Biblian *Yom Teruah*,  תְּרוּעָה‎, *Yōm Tərūʿā*, literalki "leherketa eguna", judu orok nonahi daudela ere ospatzen duten jaia da.

Judutar egutegian Tishrei lehen hilabetearen aurreneko bi egunetan ospatzen dira. Egutegi gregorianoan, urtearen arabera, iraila edo urrian izaten da.

## Kanpo estekak
Rade Turov Plamenac

**Rade Turov Plamenac** (zirilikoz: *Раде Туров Пламенац*) Montenegroko *serdar* eta epailea izan zen. Montenegroko Printzerriko Auzitegi Goreneko epaile eta Estatuko Kontrol Nagusiko presidente izan zen, Kontu Auzitegiko.

## Biografia 
Rade Turov Plamenac Boljevićen jaio zen, Crmnica herrian, 1842an. Paštrovićin graduatu zen lehen hezkuntzan eta 1858an errege-gortean lan egin zuen. Rade *serdar* bihurtu zen 1862an. 1876-1878ko Montenegro-Otomandar Gerran borrokatu zen. Auzitegi Goreneko epaile eta Estatuko Kontrol Nagusiko, kontuen auzitegiko, presidente izan zen. Plamenac-ek *Moje uspomene* memoriak argitaratu zituen 1907an, baita *Crna Gora i Skenderija* liburuxka ere 1911n. Boljevićin hil zen 1919an.
## Kanpo estekak
Josu Arzoz

**Josu Arzoz Azofra** (Zizur Txikia, 2004ko maiatzaren 7a) nafar eskubaloi jokalaria da. Gaur egun ASOBAL Ligako Nava Eskubaloi Klubean jokatzen du. Espainiako eskubaloi selekzioan ere lehiatzen da.

## Klubeko ibilbidea 
Josuk SCDR Anaitasuna taldean jokatu zuen, zeinaren lehen taldean debuta egin zuen 2022/2023 denboraldian Espainiako lehen eskubaloi ligan. 2024/2025 denboraldirako, maileguan joan zen EÓN Alacantera, bigarren mailan jokatu zuena eta harekin 1. mailara igotzea lortu zuen. 2025eko udan, Viveros Herol Balonmano Nava taldean jokatuko du.

## Hautaketa-taldeak 
osuEspainiako gazte selekzioen taldean egon zen 2019tik.

2021eko azaroaren 4an, Espainiako gazte selekzioarekin debuta egin zuen Suediaren aurka. 2022ko Mediterraneoko Txapelketan (1. postua), 2022ko U-18 Europako Txapelketan (1. postua) eta 2023ko U-19 Munduko Kopan (1. postua) parte hartu zuen gazte nazioartekoan. Guztira 40 partida jokatu zituen taldearekin, 73 gol sartuta.

2024ko martxoan lehen aldiz jokatu zuen Espainiako juniorrekin, 2024ko 20 urtez azpiko Europako Txapelketan (1. postuan) eta 2025eko 21 urtez azpiko Munduko Kopan (9. postuan) parte hartu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Telebista-zirkuitu itxi

**Telebista-zirkuitu itxia** edo **TBko zirkuitu itxia** (**TZI**) gehienetan bideozaintzarako erabiltzen den telebista-sistema da; telebista-tresna eta osagai guztiak konektatuta dituen zirkuitu batez osatua dago.

Zirkuitua bideo-monitore edo telebista bati edo gehiagori konektatutako zaintza-kamera batek edo gehiagok osa dezakete, besterik gabe, eta kamerek atzemandako irudiak erreproduzitzen dituzte. Hala ere, sistema hobetzeko, beste osagai batzuk konektatzen dira zuzenean edo sare bidez, hala nola bideoak edo ordenagailuak.

Leku jakin batean finko daude. Sistema moderno batean, erabiltzen diren kamerak urrunetik kontrolatuta egon daitezke kontrol-gela batetik, eta bertan konfigura daitezke haien panoramika, fokuratzea, inklinazioa eta gehikuntza optikoa. Kamera mota horiei PTZ (ingelesezko '''' siglak) deitzen zaie. Sistema horiek gaueko ikusmena, ordenagailuz lagundutako eragiketak eta mugimendu-detekzioa barne hartzen dituzte. Horri esker, sistema alerta-egoeran jartzen da kameren aurrean zerbait mugitzen denean. Irudien argitasuna bikaina izan daiteke, maila ilunetatik argietara eralda daiteke. Ezaugarri horien guztien ondorioz, TZIaren erabilera izugarri hazi da azken urteotan.

TZIen erabileraren bidezko zaintza gero eta ohikoagoa da eremu publikoetan, delituak prebenitzeko. Hori erabiltzeko justifikazioa da balizko delitugileak baztertzen dituela, poliziari edo segurtasun-langileei azkar ohartarazi diezaiekeela esku har dezaten, eta pertsonak seguruago senti daitezen laguntzen duela. Hala ere, TZI erabiltzeak kostu handia du. Adibidez, kalkulatzen da Erresuma Batuan 250 milioi libera baino gehiago gastatu zirela TZIn 1992 eta 2002 bitartean, eta zaintza modu hori izan zen finantziazio handiena jaso zuenetako bat.

Erresuma Batuan, Estatu Batuetan, Kanadan, Norvegian eta Suedian egindako 44 azterlanen berrikuspen sistematiko baten arabera, TZI erabiltzeak eragin txikia du delinkuentziaren murrizketan. Emaitzek iradokitzen dute zaintza eraginkorragoa dela aparkalekuetan ibilgailuen lapurretak prebenitzeko, eta ez dela hain eraginkorra hirietako eta herrietako hiriguneetan, etxebizitza publikoetan eta garraio publikoan. Halaber, zehaztu zen eraginkortasuna handiagoa dela ganberaren estaldura zabalagoa denean, eta horrek ez duela inolako eraginik indarkeriazko delituetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baserritar arrautzopil

**Baserritar-arrautzopila** edo **nekazari arrautzopila**, , Hego Euskal Herria eta Espainiako gastronomiaren usadiozko arrautzopil mota bat da.

Patata-arrautzopilak bezala patata darama, baina bestelako osagaiak ere gehitzen zaizkio, tartean barazkiak azenarioak, ilarrak eta abar) eta okela zatiak, sdibidez, urdaiazpikoa eta txorixoa.
Viliutxinsk

**Viliutxinsk** () Errusiako Kamtxatka kraiko herri itxia da. 2023an 21.834 biztanle zituen. Bolxoi Viliui eta Maly Viliui ibaien ertzean dago.

## Klima 

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oblutxie

**Oblutxie** (, ) Errusiako Juduen Probintzia Autonomoko herria da, 1911n sortua. Khingan ibaiaren ertzean dago eta 2023an 7.831 biztanle zituen. 

## Klima 

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aran Fawddwy

**Aran Fawddwy**, Galesko mendi bat da, Gwynedd konderrian. 906 metroko garaiera du.

Snowdonia mendikatearen hegoaldean dago.
Milinko Vlahović

**Milinko Vlahović** Montenegroko armadako kapitaina, Lehen Mundu Gerrako Jablanics-Toplica matxinadako buruzagietako bat, dukea, eta Jablanics-Toplics destakamenduko komandantea eta Serbiako armadako teniente koronela izan zen. Toško Vlahović-en anaia zen eta Bigarren Mundu Gerrako Veljko Vlahović jugoslaviar heroiaren aita.

## Biografia 
### Hasierako ibilbida 
Haurtzaroan, Milinko Vlahovićek zerbitzu militarrerako joera erakutsi zuen. Cetinjeko Montenegroko Akademia Militarrean graduatu zen. Balkanetako Gerren garaian, teniente gisa, Rovački Batailoiko lehen konpainia zuzendu zuen, turkiarren aurkako borroketan ospetsu egin zena.

Lehen Mundu Gerran I. Klaseko Kapitain gisa parte hartu zuen. Mojkovac-eko guduan Kolašin Brigadako Rovač Batailoia zuzendu zuen, non ausardia eta aginte gaitasun handia erakutsi zituen. Montenegroren kapitulazioaren ondoren, 1916an, Vlahović, orduan Montenegroko armadako kapitaina, eta bere anaia Toško Vlahović, filosofia ikaslea, ihes egin zuten harrapaketatik. Ez zuen kapitulazioa onartu eta udaberrian bere anaiarekin batera desertatu zuen eta hogei pertsonako erresistentzia talde bat osatu zuen, okupazio indarrak jazartzeko asmoz.

Errumania gerran sartu ondoren, beste hainbat četa- rekin (guztira bederatzi), Serbiarantz abiatu ziren 1916ko irailean, Errumaniatik Errusiara sartzeko eta handik erresistentzia jarraitzeko asmoz. Hala ere, Kopaonikera iritsi eta Toplicako matxinada prestatzen ari zela jakin zuenean, Jablanicarantz abiatu zen, eta han Jablanics-Toplics destakamendu bat sortu zuen.

### Toplicako matxinada 
Urriaren hasieran, Toplicara iritsi ziren eta han Kosta Pećanac-ekin harremanetan jarri ziren, lehenago Salonika frontetik etorria, Serbiako Aginte Gorenak bidalita. Vlahović anaiek eta Jovan Radovićek Kosta Vojinovićekin batera Toplicako Matxinada antolatzen eta zuzentzen hasi ziren 1917an.
Obilić-eko ( Pusta Reka ) biltzarrean, duke titulua berretsi zioten, baita Jablanica destakamenduaren agintea ere Matxinadan kapitain maila zuen soldadu profesional bakarra izan zen. Kode Nagusia 1917ko otsailaren 24koa da eta matxinada hasi zuen bulgariar konpainia suntsitu zuen. Bere ekimenez, Medveđa, Žitni Potok eta Lebane askatu zituen, eta Leskovac- en aurkako erasoa ere prestatu zuen. Bere destakamenduak Doljevac- etik Lebane-rako frontea mantendu zuen, 40 kilometroko luzeran.

Toško 1917ko azaroaren 2an bulgariar unitateekin izandako gudu batean hil zen, Milinko Vlahović eta Radović, berriz, Serbiako hegoaldean geratu ziren, gehienbat Toplica barrutian, gerra amaitu arte. Salonikako frontearen aurrerapenean, Montenegro eta Herzegovinaren askapenean parte hartu zuen ( Nikšić, Trebinje). Montenegroko Gabonetako Matxinadan ere parte hartu zuen eta Rovca eskualdearen defentsa antolatu zuen.

### Azken urteak 
Gerra ostean, Vlahović Belgradon bizi izan zen. Armadan jarraitu zuen eta teniente koronel mailara iritsi zen. Belgradoko Hilerri Berrian lurperatu zuten.

## Kanpo estekak
Werewolf of London

***Werewolf of London***, , 1935eko Stuart Walker estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko film bat da. Warner Oland, Lester Matthews, Spring Byington eta Valerie Hobson aktoreek antzeztu zuten.

Jack Pierce makillajearen arduraduna izan zen, gerora aurrez *Frankenstein* (1931) filmean Boris Karloff aktorea makillatzeagatik izen ona eskuratu eta zinemaren historian Universal Studios ekoiztetxearen munstroei buruzko film ezagunetako makillaria izateagatik ospetsua bilakatu zen.

## Argumentua 
Wilfred Glendon (Henry Hull) botanikoa Tibetera joan da, Ilargiaren eraginpean herrialde hartan bakarrik hazten dela uste duen lore bitxi baten bila. Espezie horretako lore bat eskuratzean gizotso batek eraso egingo dio eta ondorioz zauri bat izan eta gizotsoak kutsatu egingo du.

Behin Londresera itzulita, Yogami doktoreak (Warner Oland) bisitatuko du, Tibeten erasotu zuen pertsonak. Yogamik Wilfredi ilargiaren gaixotasuna baretzeko konponbide bakarra Tibeten jaso duen lorea dela jakinaraziko dio.

## Aktoreak 
* Henry Hull: Wilfred Glendon doktorea
* Warner Oland: Yogami doktorea
* Valerie Hobson: Lisa Glendon
* Lester Matthews: Paul Ames
* Lawrence Grant: Sir Thomas Forsythe
* Spring Byington: Ettie Coombes andereinoa
* Clark Williams: Hugh Renwick
* J. M. Kerrigan: Hawkins
* Charlotte Granville: Lady Forsythe
* Ethel Griffies: Whack andrea
* Zeffie Tilbury: Moncaster andrea
* Jeanne Bartlett: Daisy

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Jelizovo

**Jelizovo** () Errusiako Kamtxatka kraiko hiria da. 2023an 36.199 biztanle zituen.

## Historia 
Gaur egungo Jelizovoren lurraldean zegoen lehen herria XVII. mendean sortu zuten itelmenek. Hurrengo mendean, kosakoak iritsi eta kokalekua suntsitu zuten. 1848an Gotorleku Zaharra edo Staroostrozhny herria bezala ezagutzen zen. 1897tik 1923ra, Zavoiko izena zuen, Kamtxatkako gobernadore ospetsua zen Vasili Zavoikoren omenez. 1923an Jelizovo izena jarri zioten Georgi Jelizov partisanoen komandantearen omenez.

## Klima 

## Biztanleria 
## Hiritar ezagunak 
* Veronika Stepanova (2001), iraupen-eskiatzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pantografo (burdinbide)

thumb|300px|Burdinbide pantografoa.
**Pantografoa**, garraiobide elektriko baten gainaldean muntatua dagoen gailu artikulatu bat da, nagusiki burdinbide, tren, tranbia edo trolebusa.

Gailu honen helburua korronte elektrikoa katenariatik garraiobide elektrikora trasmititzea da, hura martxan jarri nahiz mugimenduan mantendu dadin. Normalean kable nahiz beso sinple edo bikoitzeko izaten da.
Aquae Flaviae

**Aquae Flaviae** izenak Portugalen erromatar hiri bat izendatu zuen, gaur egun Chaves hiria dena. Gallaeciako erromatar probintziako hiri garrantzitsua izan zen. Postu garrantzitsua eta estrategikoa zen, bertan erromatar bide garrantzitsuenetako hiru elkartzen baitziren: Bracara Augustarena, Asturicarena eta Lamecumerena. Bracara Augusta eta Asturica artean zirkulazio handia zegoen, eskualdeak Erromara esportatzen ziren baliabide natural ugari baitzituen.

Aquae Flaviaek erromatar armadako legionario ugari zituen eskualdean. Erromatar terma ospetsuak ere bazituen, IV. mendera arte iraun zutelakoan.

## Historia 
Izena Flavio Vespasianok eman zion, bertako termekin eta iturburuekin liluratuta. Kokapen estrategikoari esker, "erresumaren giltza" ezizena jarri zioten, Portugalgo iparraldeko muga zaintzeaz arduratzen baitzen, bai espainiar tropen aldetik, bai Gaztelara anexionatzeko ahaleginen aldetik, bai frantsesen aldetik. Hemen jasan zuten Napoleonen armadek lehen porrota Portugalen.

## Ondarea 
* Trajanoko zubia, Támega ibaiaren gainean, eraikin erromatarra da, I.mendearen amaieran eta II.aren hasieran altxatu zen.
* Trajanoko bi zutabeak, zubi berean kokatuta hiriko ikurra dira.
* Erromatarren garaiko aztarna ugari.

## Iruditegia 

Image:
Ponte Romana de Trajano - Chaves - Portugal (10995005583).jpg|Trajanoko zutabe bat.
Ponte Romana de Trajano - Chaves - Portugal (9003740719).jpg|Zubiaren ikuspegi orokorra.
Termas Romanas de Chaves 001.jpg|Terma erromatarrak.

## Bibliografia 
* Schlesinger, Hugo; Humberto Porto (1986). *Líderes religiosos da humanidade, Volume 1*. [S.l.]: Edições Paulinas

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Pueyoko Gure Andrearen santutegia

**Pueyoko Gure Andrearen santutegia** edo **Pueyoko Gure Andrearen monasterioa**, Espainiako Barbastro udalerritik bost kilometrora dagoen santutegi eta monasterio katoliko bat da, Aragoi erkidegoko Huescako probintzian. Muino baten gainaldean dago.

Bere jatorria 1101 urtean dago, bertako kondairaren arabera, Balandran artzainari toki honetan Ama Birjina agertu omen baizitzaion. Garai honetan Petri I.a Aragoikoa Huesca hiriaren errekonkista gauzatzeko kolaleku honetaz baliatu zen.

## Webgunea 
* Webgunea
Brave Search

**Brave Search** () erabiltzaileen pribatutasunean eta independentzian oinarritzen den web bilaketa-motor bat da. Bilaketa-emaitzak bere web indizetik ematen ditu, beste bilaketa-motor nagusietan oinarritu beharrean. Brave Search-ek ez ditu erabiltzaileak jarraitzen edo profilatzen, ezta datu pertsonalak biltzen publizitaterako, aukera nagusi askok baino pribatutasun-babes sendoagoak eskainiz. Gainera, tresnak ditu, hala nola, adimen artifizialaren bidezko erantzunak eta erabiltzaileak pertsonaliza ditzakeen emaitzen sailkapenak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ainhoa Albisu

**Ainhoa Albisu Larrea** (Donostia 1967 - 2026), *Euskaldunon Egunkaria*n hastapenetik lan egin zuen euskalgintzako langilea izan zen, *Euskaldunon Egunkaria*ren auzian atal ekonomikoan auzipetu zutena *Egunkaria* itxi ondoren. Auzipetze horren gainetik, *Berria* egunkariaren lantaldean jardun zuen hasieran, 2026an hil zen arte.

## Biografia 
*Euskaldunon Egunkaria*ren sorreran, 1990. urtean, diseinatzaile eta maketatzaile lanetan egin zuen lan Ainhoa Albisuk hasieran, eta administrazio alorrean gero. Azken jardun horregatik auzipetu zuten gero.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eritrear itsasoko periploa

***Eritrear itsasoko periploa*** (Koine grekeraz: Περίπλους τῆς Ἐρυθρᾶς Θαλάσσης, *erromanizaturik*: *Períplous tē̂s Erythrâs Thalássēs*) periplo greko-erromatarra da, bere latinezko izenaz ere ezaguna ***(Periplus Maris Erythraei***). Periplo hau koine grekeraz idatzi zen eta Egipto erromatarraren nabigazio eta itsas-merkataritza harremanak deskribatzen ditu Itsaso Gorriko, Afrikako Adarreko, Persiar Golkoko, Arabiar Itsasoko eta Ozeano Indikoko kostaldeko portuekin.

## Eskuizkribuak 
Periplo hau, hasiera batean, XIV edo XV mendeko eskuizkribu bakar baten bidez ezagutu zen, gaur egun Britainiar Liburutegian dagoena. Eskuizkribu hau X. mendeko bizantziar eskuizkribu baten kopia ustel eta akatsez josia zela frogatu zuen, esku minuskulaz. X. mendeko eskuizkribuak Arrianoren *Euxine* *Itsasoko Perioploa* ondoan jarri zuen, eta, itxuraz oker, Arrianok ere idatzi zuen.

Bizantziar eskuizkribua Heidelbergetik Erromara eraman zen Hogeita Hamar Urteko Gerran (1618-1648), gero Napoleonen menpeko Parisera bere armadak Aita Santuen Estatuak konkistatu ondoren 1790eko hamarkadaren amaieran, gero Heidelbergeko Unibertsitateko Liburutegira itzuli zen 1816an non geratzen den.

## Ikusi, 
* Agartakidas,
* Ancient Greece–Ancient India relations
* Indo-Roman relations
* Zetaren bidea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Norma Kassi

**Norma Kassi** (Yukon, Kanada, 1954ko apirilaren 10a) Yukon lurraldeko kutchin natiboa da. Yukoneko Asanblada Legegileko kide ohia eta Vunta Kutchin Lehen Nazioko buruzagi ohia. Goldman Ingurumen Saria eman zioten 2002an, Sarah James eta Jonathon Solomonekin batera.

Artikoko Basa-bizitzaren Babesleku Nazionala babesteko (ANWR) egindako borrokengatik jaso zuten saria. Hain zuzen ere, petrolio-esplorazio eta -zulaketa planen aurrean inguru hura babesteko egindako borrokengatik. Izan ere, Petrolio eta gas esplorazioak 20 000 urtez kutchin kulturaren oinarri izan den karibuaren bizi zikloa aldatuko luke. 1985 eta 1992 artean Vunta Kutchinen buruzagi hautatu zuten.

## Erreferentziak
Eztebe II.a (aukeratutako aita santua)

**Eztebe II.a** (Erroma, ? – *ibidem*, 752ko martxoaren 26a) 752an aukeratu zen aita santua.

Erroman jaio zen Bizantziar Inperioaren garaian eta apaiz ordenatu zuten. Zakarias aita santuak kardinal presbiteroa izendatu zuen 745ean.

Zakarias 752ko martxoan hil zen eta martxoaren 22an egindako hiletaren ondoren Eztebe aita santu aukeratu zuten aho batez eta Laterango jauregian kokatu zen. Biharamunean gaizki sentitu zen eta 25ean bihotzekoa izan zuen. Hilaren 26an hil zan, gotzain kontsakrazioa jaso barik.

1961ean bere izena Annuario Pontificioko aita santuen zerrendatik ezabatu zen.

Kategptia:Erroman hildakoak
Patxi Castillo

**Patxi Castillo Graziarena** (Bera, Nafarroa Garaia, 1992) bertsolaria da.

## Ibilbidea 
Zortzi urterekin hasi zen bertsolaritzan, eta Eskolarteko Txapelketetan parte hartu eta gero, 2011tik aurrera Nafarroako Bertsolari Txapelketan aritu da. Gaur egun, Bortzirietako Bertso Eskolako kidea da.

"Administraritza eta finantzak" goi mailako zikloa osatu eta gero “Garraioa eta logistika” beste gradu bat ikasi zuen eta Logistika arloan dihardu lanean.

## Palmaresa 
### Txapelketak
* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Finalaurrekoak (4): 2017, 2021, 2023, 2025
** Final-laurdenak (3): 2013, 2015, 2019

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Elkarrizketa “ahotsak.eus” webgunean
Sarah James

**Sarah Agnes James** (Fort Yukon, Alaska, 1946) kutchin jatorriko ingurumen-ekintzaile estatubatuarra da. 1993an Alston Bannerman Fellowship saria jaso zuen, eta 2002an Goldman Ingurumen Saria, Norma Kassi eta Jonathon Solomonekin batera, karibua eta Artikoko Basa-bizitzaren Babesleku Nazionala babesteko egin zituen ahaleginengatik.

## Politika eta presioak 
1969ko azaroan, Richard Oakes ekintzailea buru zuten ikasle indigena batzuekin bat egin zuen Jamesek, San Frantziskoko Alcatraz uharte-espetxe zaharrean. 

1990eko hamarkadan, Jamesek Hego Amerikako herrialdeetako komunitateak bisitatu zituen (Brasil, Ekuador, Nikaragua eta Guatemala) eta telebistako hainbat programatan agertu zen (CNN, MacNeil-Lehrer, CBS). Geroago, Washington D. C.ra joan zen petrolio-enpresek nahasten zituzten kontzeptuak argitzera, eta Artikoko Basa-bizitzaren Babesleku Nazionala zaintzearen alde egitera. 

## Erreferentziak
Amurzet

**Amurzet** (, ) Errusiako Juduen Probintzia Autonomoko herria da, 1928an sortua. 2021ean 3.953 biztanle zituen.

Amur ibaiaren ertzean dago, Birobidzhanetik 180 kilometro hego-mendebaldera. Aurrean, ibaiaren eskuineko ertzean, Txinako Luobei portua dago.

Herriaren izena Ekialde Urrunera langile juduak birkokatzeko helburua zuen Amurko Juduen Lurralde Elkartea erakundearen izenaren laburdura da.

## Klima 

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Preobrazhenskoie (Kamtxatka)

**Preobrazhenskoie** () Sobietar Batasuneko Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboko Kamtxatka oblasteko Aleutiarren raioneko herrixka bat izan zen. Bering itsasoko Komandanteetako Medny uhartean kokatuta zegoen.

Herria XIX. mendean sortu zuten Aleutiarretako Attu uhartetik iritsitako aleut kolonoek. Balea-arrantzan eta foka-ehizan aritzen ziren arpoiz eta lantzaz. Izan ere, baleen eta beste itsas ugaztunen ehiza baitzen bertako ekonomiaren oinarria.

Komandante uharteen garapen ekonomikoa sustatzeko asmoz herrixkako biztanleak Bering uharteko Nikolskoie herrira eraman zituzten. Herrixka 1977ko azaroan desegin zuten eta orduz geroztik hutsik egon da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leninskoie (Juduen Probintzia Autonomoa)

**Leninskoie** () Errusiako Juduen Probintzia Autonomoko herria da, Amur ibaiaren ertzean dagoena. 2021ean 4.785 biztanle zituen.

## Historia 
1858an Baikaleko kosakoek sortu eta Mikhailo-Semionovskoie izena jarri zioten herriari. 1934an Bliukherovo bihurtu zen Vasili Bliukher militar sobietarraren omenez. Bliukher 1938an atxilotu ondoren, herriari Leninskoie izena jarri zioten Vladimir Leninen omenez.

## Klima 

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vulkanny

**Vulkanny** () Errusiako Kamtxatka kraiko herria da, Petropavlovsk-Kamtxatskitik 42 kilometro ipar-mendebaldera dagoena. 2021ean 1.329 biztanle zituen.

## Historia 
1955ean sortu zen herri militar gisa, eta hasieran Mirny izena zuen. 1969ko martxoaren 10ean, Petropavlovsk-Kamtxatski-35 izena hartu zuen. 1992an, herri itxi estatusa eman zioten. 1994ko apirilaren 4an, Vulkanny izena jarri zioten. 1999tik aurrera, herri itxia izateari utzi zion.

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Francis Buchholz

**Francis Buchholz** (Hannover, 1954ko otsailaren 19a – 2026ko urtarrilaren 22a) alemaniar musikagilea izan zen, *Scorpions* taldeko kidea.

Rock musikazalea zen hamaika urte zituenetik, hamabost urterekin hasi zen baxua jotzen, eta ordutik blues, jazz eta rock talde ugaritan jo zuen. Hannoverreko Unibertsitatean ingeniaritza mekanikoa ikasten eta Hochschule für Musik Theater und Medien Hannoverren klaseak jasotzen ari zela, *Dawn Road* taldean sartu zen. Ondoren, talde hori *Scorpions*ekin batu zen 1973an.

Buchholz taldeko baxu-jotzailea izan zen 1992ra arte eta hamabi diskoen grabazioan parte hartu zuen taldearen arrakasta komertzial handienaren garaian. Ondoren, beste talde batzuetan jo zuen eta haietako bitan parte hartu zuen *Scorpions*eko beste kide batzuekin.

## Diskografia 
### Scorpions 
* 1974: *Fly to the Rainbow*
* 1975: *In Trance*
* 1976: *Virgin Killer*
* 1977: *Taken by Force*
* 1978: *Tokyo Tapes* (zuzenean)
* 1979: *Lovedrive*
* 1980: *Animal Magnetism*
* 1982: *Blackout*
* 1984: *Love at First Sting*
* 1985: *World Wide Live* (zuzenean)
* 1988: *Savage Amusement*
* 1990: *Crazy World*

### Dreamtide 
* 2008: *Dream and Deliver*

### Michael Schenker's Temple of Rock 
* 2012: *Live in Europe* (DVDa, DVD gehigarria, Blu-Raya eta CD bikuna)
* 2013: *Bridge the Gap*
* 2015: *Spirit on a Mission*
* 2016: *On a Mission - Live in Madrid* (DVDa, Blu-Ray bikuna eta CD bikuna)

### Phantom 5 
* 2016: *Phantom 5* (CDa)
* 2017: *Play II Win* (CDa, biniloa)

## Kanpo estekak
Oroel Villanúa

**Oroel Villanúa Biescas** (Mendigorria, 2008ko irailaren 16a) nafar matematikaria da, 2026ko Nafarroako Matematika Olinpiada irabazlea.

## Biografia 
Oroelek Tafallako Sancho III.a BHIn egin zituen ikasketak. Bera eta Dario Torres Villanueva bere bikotekidea bigarren geratu ziren 2022ko Tornamirako Matematika Olinpiadan. Uxue Fernández, Naroa Eleta, Paula Ayesa eta Zuberoa Bordonabarekin batera, bigarren postua lortu zuen Espainiako Sare Elektrikoak (Red Eléctrica Española) antolatutako 2024ko EntreRedes lehiaketan.

2025ean, hirugarren geratu zen Nafarroako Matematika Olinpiadaren. Gainera, ohorezko aipamena lortu zuen 2025eko Torneo Matemático Triangular lehiaketan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anton Aubanell Pou

**Anton Aubanell Pou** kataluniar matematikari eta matematika dibulgatzaile bat da, xaboi-burbuilekin gainazal minimoen edertasun matematikoa azaltzeagatik ezaguna. Carme Burgués eta Claudi Alsinarekin batera, matematika maitatzeko liburu bat idatzi zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskizofrenia makal

[thumb|Sobietar Batasuneko Barne Arazoetarako Ministerioaren [San Petersburgo|Leningradeko Ospitale Psikiatriko Berezia, non Vladimir Bukovski, Piotr Grigorenko, Aleksandr Jesenin-Volpin eta Viktor Fainberg sartu zituzten, besteak beste.]]

**Eskizofrenia makala** () Sobietar Batasunean erabiltzen zen diagnostiko kategoria zen, eskizofreniaren edo beste buruko gaitzen sintomarik ez zuten pazienteengan ere diagnostikatzen zena, sintoma horiek geroago agertuko zirela suposatuz.

1960ko hamarkadan Andrei Snezhnevski psikiatra sobietarrak eta bere lankideek garatu zuten, eta Sobietar Batasunean eta Ekialdeko Blokeko hainbat herrialdetan erabili zen soilik, 1989tik aurrera komunismoa erori zen arte. Aspalditik baztertua izan da bere egokitasun zientifiko ezagatik eta disidenteak giltzapetzeko bitarteko gisa erabiltzeagatik. Ez da erabili Sobietar Batasunetik kanpo, eta Munduko Osasun Erakundea bezalako nazioarteko erakundeek ez dute ofizialki aitortu. 

Sergei Jarginen arabera, termino hau erabiltzen jarraitzen da gaur egungo Errusian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nizhnekamtxatsk

**Nizhnekamtxatsk** edo **Nizhne-Kamtxatsk** ( edo Нижне-Камчатск) Errusiako herri hustua da. Kamtxatka penintsulan dago, izen bereko ibaiaren beheko ibilguan, gaur egungo Ust-Kamtxatsk herritik 30 kilometrora.

## Historia 
Nizhnekamtxatski gotorlekua Uatxkhatx ibaiaren bokaletik gertu sortu zen 1713an. 1731n, itelmenek gotorlekua suntsitu zuten, eta ondoren errusiar destakamendu batek erre zuen. 1733 eta 1740 artean, kokapen berri batean berreraiki zen, Kamtxatka ibaiaren ezkerreko ertzean, Raduga ibaiaren bokaletik behera, gaur egungo Ust-Kamtxatsk herritik 30 kilometrora. 1783an herri estatusa lortu zuen.

1790eko urriaren 26an, Nizhnekamtxatskeko armarria onartu zen.

1852rako, Karl von Ditmarren arabera, herriko ekonomia hondamendira iritsi zen. 

1741ean, Nizhnekamtxatskek 92 biztanle zituen, 1795ean 179, 1822an 299, 1852an 245, 1895ean 107 eta 1926an 225. 1968an, hiri eta herrien zerrenda ofizialetik kendu zuten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lea Kleiner Haas

**Lea Kleiner Haas** (Zagreb, 1929ko martxoaren 16an) txiletar akuarelista, grabatzaile, argazkilari eta irakaslea da.

## Biografía 
Lea Kleiner 1929an jaio zen Zagreben, garai hartan Jugoslaviako Erresumako hiria. Marko Kleiner eta Dulli Haasen alaba zen. Bere familia judua zen. Bere ahizpa gaztea, Doris, urte batzuk geroago Yul Brynner aktore errusiar-estatubatuarrarekin ezkondu zen. 1939an, Bigarren Mundu Gerra hasi baino hilabete batzuk lehenago, Europan zegoen antisemitismoa zela eta, familiarekin batera Frantziara joan zen, eta handik, itsasontziz, Txilera.

1947an barne-apainketa ikasten hasi zen Txileko Unibertsitatean, eta 1950ean amaitu zuen karrera. Handik aurrera, 1997ra arte, unibertsitate berean aritu zen irakasle, Marrazketa, Geometria deskriptiboa eta Perspektiba, Konposizioa eta Akuarela katedretan. Lan horretan, berarekin batera hainbat teknika ikasi zituzten dozenaka artista belaunaldi berri trebatu zituen. Leiaren ezaugarri nagusia, irakasle gisa, sormena suspertzeari eta teknika artistiko berrietan arakatzeari eman zion garrantzia izan zen. Bere lanetako formen sintesia ere nabarmendu da. Kleinerrek uraz eginiko lan artistikoarekin izan zuen interesa igeriketarekin lotu zuen, gaztetan egin zuen kirola.

1987an kritikaren saria jaso zuen, Santiagoko Kritikoen Zirkuluak emana.

Bere lanak Arte Ederren Museo Nazionalaren, Concepcióneko Pinakotekaren eta MoMAren bildumetan daude.

## Referencias 
## Kanpo estekak
* *Lea Kleiner*, Artistas Visuales Chilenos - Museo Nacional de Bellas Artes
* *Lea Kleiner. Pintora, grabadora y fotógrafa*. E.M.A. Enciclopedia de Mujeres en el Arte.
* Valdés Urrutia, Cecilia (2017-07-16), *Lea Kleiner, magia y renovación de la acuarela en Chile* (Elkarrizketa)
* *LEA KLEINER: "Mi arte se dibuja con agua"* (2021-08-01)
* *Conversatorio virtual exposición "Las formas del silencio" de Lea Kleiner*. YouTubeko *Extensión Utalca* kanalean.
Ana Munárriz Iriarte

**Ana Munarriz Iriarte** (Iruñea, 1995) nafar matematikaria bat da.

## Biografia 
Anak ekonomia ikasi zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan. 2017ko azaroan, NUPeko Ikasleen Kontseiluko presidente bihurtu zen. 2018ko maiatzean, Unibertsitate Publikoetako Ikasleen Ordezkarien Koordinakundeko (CREUP) presidenteorde izendatu zuten. 

2025ean doktore bihurtu zen Nafarroako Unibertsitate Publikoan *Representation of ordered structures tesiarekin. From a myopic world to a long-term perspective*, María Jesús Campión Arrastia eta Esteban Indurain Erasoren eskutik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Smidovitx

**Smidovitx** (, ) Errusiako Juduen Probintzia Autonomoko herria da. 2021ean 4.262 biztanle zituen.

## Historia 
Transiberiar Trenbidearen In geltokitik gertu zegoen herri gisa sortu zen. Geltokiaren izena sakherazko *in* hitzetik dator, 'amildegi' eta agian 'ibai-harana' ere esan nahi duena. 1934an Juduen Probintzia Autonomoa sortu ondoren, herriari Smidovitx izena jarri zioten Piotr Smidovitx iraultzaile eta politikariaren omenez.

## Klima 

## Biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muziris

**Muziris** edo **Muziri** (Tamileraz: *Muziṟi* [musiri], Tamilera zaharraz: *Muziṟi, Mucharipattanam* edo *Mucciṟippaṭṭaṇam;* Malabaeraz: [mutːʃiri], Antzinako grekeraz: Μουζιρίς), Tamilakam edo Antzinako Tamileko portu eta hiria zen, Indiako Malabar kostaldean eraikia Chera dinastiaren garaian.
[erdian|thumb|420x420px|[Eritrear itsasoko periploa. Itsaso Gorrian, Ozeano Indikoan eta golfo Pertsiarrean zehar erabilitako itsas-nabigazio bideak. Mapan itsasbide hauek eta haiekin erlazionaturiko lokalizazioak adierazten dira.]]
[erdian|thumb|388x388px|*Gorriz*, [Zetaren bidea Asia eta Europa arteko merkataritza-bide sarea zen. *Urdinez,* itsas-nabigazio bideak.

]]

## Erreferentzak 
## Kanpo estekak
Kiana Firouz

**Kiana Firouz** (1983ko apirilaren 21a, Iran) Erresuma Batuan erbesteratutako ekintzailea eta zinemagilea da. 

## Ibilbidea 
2010eko maiatzean Erresuma Batuan estreinatu zen *Cul-de-Sac* filmeko aktore nagusia izan zen, bere bizitzan oinarritutako drama-dokumentala. Iranen, klandestinitatean aritu zen lanean, Irango lesbianen eskubideen aldeko ekintzaile gisa, Giza Eskubideen urraketei buruzko dokumental baterako irudiak filmatzen. Irango segurtasun-zerbitzuek bere jardueren berri izan zutenean, Erresuma Batura ihes egin behar izan zuen.

Gobernu britainiarrari asiloa eskatu zion; hasieran ukatu egin bazioten ere, 2010eko ekainean eman zioten. Aldaketa giza eskubideen aldeko erakundeek, besteak beste Amnistia Internazionalak, bere aldeko kanpaina luze baten ondoren eman zen, kasua Europako agintarien aurrera eraman zuena.

*Cul-de-Sac* Ramin Goudarzi-Nejad eta Mashhad Torkan zinema-zuzendariek eta giza eskubideen aldeko aktibistek egindako ekoizpena da, aurrekontu txikiarekin egina. Pelikulak ez zuen inolako gobernu-erakunderen edo GKEren dirulaguntzarik edo babesik jaso. Filmaren zuzendariek Kiana Firouz Erresuma Batutik deportatzearen aurkako eskaera abiatu zuten, eta 50.000 sinaduratik gora jaso zituen lehen hilabeteetan. Ramin Goudarzi-Nejad zuzendariaren hitzetan: "Giza eskubideei buruzko artikuluak pertsonen interpretaziorik gabe babesten ditugula uste dugu. Uste dugu giza eskubideen prisma bera nahikoa dela, baldin eta gizaki guztion eta bakoitzaren eskubidea bermatzearen alde praktikan jartzen bada".

*Gordafarid is a queer* eta *An Artery: A love letter to England* eleberrien egilea ere bada, eta *Lines* izeneko nobela grafikoaren sortzailea.

Firouzek Iran International News telebista katearekin kolaboratu zuen hainbat urtez, arte- eta kultura-ekoizle gisa. ONG 6rangiran (Lesbianen eta Transgeneroen Irango Sarea) GKEarekin ere lan egin du.

Berak zuzendutako Firouz Mediak *The Terrible Tehran* argitaratu zuen, Iranen eleberri sozialak idatzi zireneko mendeurrena ospatzeko. Liburu hau da Irango historiako lehen nobela soziala, Morteza Moshfeq Kazemik 1922an idatzitakoa, zeinak sexu-langileen bizitzak dituen ardatz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Firouz Mediaren webgunea
María Jesús Campión Arrastia

**Maria Jesus Campión Arrastia** (Iruñea, 1978) nafar matematikaria bat da. Ordenaren matematikan eta ekonomia matematikoan aditua da, eta 2024tik Nafarroako Unibertsitate Publikoko Nazioartekotze eta Lankidetza Arloko zuzendaria da.

## Biografia 
Zientzia Matematikoetan lizentziatu zen aparteko sariarekin Zaragozako Unibertsitatean, eta matematika doktoretza egin zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan, Esteban Indurainen zuzendaritzapean. Unibertsitate horretan hasi zen irakaskuntzan, eta beste unibertsitate batzuetako egonaldiekin uztartu zuen; besteak beste, Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean. Azken horretan, bitarteko titular kargua izan zuen Analisi Matematikoko Sailean.

2024an, 2024ko Espainiako Matematikako Errege Elkartearen Biltzar Bienalako Antolakuntza Batzordeko presidentea izan zen.

Juan Ramón de Miguelekin batera, 2015eko urrian, Mejora Proiektua deiturikoa jarri zuen martxan. Partaidetzan oinarritutako metodologia baten bidez eta ikasgelan gailu mugikorrak erabiliz, ikasleen inplikazio handiagoa eta emaitza akademiko hobeak lortu dituzte NUPeko Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultateko graduetako matematika eskoletan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak