open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Palloza

[thumb|200px|[Pedrafita do Cebreiro udalerriko O Cebreiro herriko palloza bat.]]
**Palloza** Serra dos Ancaresko etxebizitza-mota tipiko bat da. Jatorriz erromatarren aurreko Iberiar Penintsulako herrien garaikoa da, ustez zelta.

Pallozak oinplano biribileko edo obalatuko etxeak dira, nahiz eta Piornedon oinplano errektangularreko pallozak ere ikus daitezkeen. Pallozen tamaina etxeko bizilagunen beharren arabera aldatzen da, hamar eta hogeita hamar metro bitarteko diametroa izanik. Hormak harrizkoak dira eta teilatu konikoak zekale-lastozkoak, etxebizitza termikoki isolatzeko muturreko klima-baldintzetatik, hala nola neguko elurretatik eta udako gehiegizko berotik. Lastozko teilatuak deseraiki daitekeen zurezko habe egitura bati lotuta daude.

## Ikus, gainera 
* Teito

## Kanpo estekak
Golfitoko aireportua

**Golfito aireportua**  Costa Ricako Golfito hiriari zerbitzua ematen dion aireportua da.

## Helmugak 
## Kanpo loturak
Cobanoko nazioarteko aireportua

**Cobanoko nazioarteko aireportua** Puntarenas probintziako (Costa Rica) Cóbano zerbitzatzen duen aireportu pribatua da. 2023ko abuztuan inauguratu zuten, batez ere inguruko gune turistikoetara turistak ekartzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrea Weiss

**Andrea Weiss** (AEB, 1956) dokumental independenteen errealizadorea, zinema zuzendaria, zinema muntatzailea, gidoilaria eta zinema / bideo irakasle estatubatuarra da, New Yorkeko City Collegen, eta MFA Zinema Programa zuzentzen du bertan. *Before Stonewall: The Making of a Gay and Lesbian Community* (1984) dokumentalaren artxiboen ikerketa zuzendaria izan zen, eta albiste eta dokumentalen Emmy sari bat irabazi zuen.

## Bizitza 
Weissek National Endowment for the Humanities, National Endowment for the Arts, New York State Council on the Arts eta New York Foundation for the Arts erakundeen bekak jaso ditu, baita Estatu Batuetako Fulbright beka bat ere. Doktoretza bat du. Rutgers-eko Unibertsitateko Historian.*

Londresen, Berlinen eta Bartzelonan bizi izan da, eta gero New York hirian.

## Lanak 
### Liburuak 
Weiss liburu hauen egilea da: 

* *Vampires and Violets: Lesbians in the Cinema* (Jonathan Cape, 1992)  
* *Paris Was a Woman: Portraits from the Left Bank of the Seine* (Rivers Oram Press, 1995),   Lambda Literatura Saria irabazi zuena, (Counterpoint Press-ek berrargitaratua 2013an)
* *In the Shadow of the Magic Mountain: The Story of Erika and Klaus Mann* (University of Chicago Press, 2008),   Publishing Triangle saria irabazi zuena

### Zinea 
Irabazi asmorik gabeko Jezebel Productions konpainia zinematografikoa sortu zuen, Greta Schiller bazkidearekin batera, 1984 urtean.

Bere zinema-kredituak honako hauek dira: 

* *International Sweethearts of Rhythm* (1986), 
* Tiny & Ruby: Hell Divin 'Women (1988), 
* *Paris Was a Woman* (1995), 
* *Bit of Scarlet* (1997), 
* *Seed Of Sarah* (1998), 
* *Escape to Life*:*La historia de Erika y Klaus Mann* (2000) (Wieland Speckekin batera), 
* *I Live At Ground Zero* (2002), 
* *ReCall Florida* (2003), 
* *UN Fever* (2008), 
* *No Dinosaurs in Heaven* (2010).

2017ko bere luzemetraia dokumentala, *Bones of Contention*, 2017ko Berlingo Nazioarteko Zinemaldian estreinatu zen,* Side by Side Zinemaldian Dokumental Onenaren saria irabazi zuen, QFest-en Houston-en, Outfest-en Los Angeles-en eta NewFest: New York LGBT Film Festival jaialdian agertu zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  (book chapter from *LGBTQ America Today: An Encyclopedia* (2008), )
## Kanpo estekak 
* 
* Jezabel produkzioak
* Andrea Weissen webgune ofiziala
Galiziar Langile Klasearen Eguna

**Galiziar Langile Klasearen Eguna** () urtero martxoaren 10ean egiten den oroimen-ekitaldia da, Ferrolen Espainiako Polizia Armatuak bi galiziar langile hil zituela oroitarazteko.

Izan ere, 1972ko martxoaren 10ean Espainiako Polizia Armatua tiroz oldartu zen Empresa Nacional Bazánen Ferrolgo ontziolan protesta sindikal batean ari ziren langileen aurka. Sarraski hartan polizia frankistak ontziolako bi langile erail, Amador Rey eta Daniel Niebla, eta berrogeita hamar manifestari inguru zauritu zituen. Gertakari lazgarri horrez geroztik, Galiziako sindikatuek urtero omenaldiak eta oroitzapen-ekitaldiak egiten dituzte gizarte eta lan-baldintzen hobekuntza eskatuz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ádám Récsey

**Ádám Récsey, Récsei baroia** (, ; Sárd, 1775eko otsailaren 10a – Viena, 1852ko urriaren 26a) hungariar militar eta politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1848ko urrian.

Transilvaniako familia noble batean jaio zen eta 1789an kadete bezala sartu zen Austro-Hungariako armada inperialean. Frantziako iraultza gerretan eta Napoleondar gerretan parte hartu zuen, eta Dresden, Kulm eta Leipzigeko guduetan borrokatu zuen. Frantzisko I.a enperadoreak baroi izendatu zuen bere zerbitzuak eskertzeko. Récseyk tropak zuzendu zituen Italian eta Galitzian, eta 1831n teniente jeneral izendatu zuten.

1848ko Hungariako Iraultzan, Récsey Inperio Austro-Hungariarrari leial izan zitzaion. Fernando V.a erregeak konstituzioaren aurkako lehen ministro izendatu zuen 1848ko urriaren 3an, Lajos Batthyányren dimisioaren ondoren. Récseyk bere izendapena berretsi zuen Hungariako parlamentuaren onespenik gabe, parlamentua desegin eta lege martziala aldarrikatu zuen.

Hala ere, Vienako herria familia inperialaren aurka matxinatu zen abuztuaren 5ean, eta Fernandok ihes egin zuen. Récseyk dimisioa eman zuen egun horretan eta matxinoek urriaren 11n harrapatu zuten. Azaroan matxinada zapaldu ondoren askatu zuten. 1860an armadatik erretiratu zen.
Bajrakitiyabha

**Bajrakitiyabha**, **Rajasarini Siribajra printzesa** (, *Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi*), **Bha printzesa** edo **Patty** izenez ere ezaguna, (Bangkok, 1978ko abenduaren 7a) Thailandiako printzesa eta diplomazialaria da, Maha Vajiralongkorn erregearen alaba zaharrena.

Zuzenbidea ikasi zuen Thammasat Unibertsitatean eta Politika Zientziak Sukhothai Thammathirat Unibertsitate Irekian. Masterra eta doktoretza ikasketak Ameriketako Estatu Batuetako Cornell Unibertsitatean egin zituen.

Doktoregoa amaitu ondoren, Bajrakitiyabhak Thailandiak Nazio Batuen Erakundean duen Misio Iraunkorrean egin zuen lan New Yorken, bere sorterrira itzuli aurretik. 2006ko irailean fiskal izendatu zuten Bangkoken.

2012ko irailaren 4a eta 2014ko urriaren 1a bitartea Thailandiako enbaxadorea izan zen Austrian.

2022ko abenduan konortea galdu zuen bihotzeko gaitz baten ondorioz Khao Yai parke nazionalean bere txakurrekin paseatzera atera zenean. Harrezkero koman dago.

## Kanpo estekak
Euskal gazta-tarta

, Japonia)]]
**Euskal gazta-tarta**, batzuetan **Donostiako gazta-tarta**, edo soilik **gazta-tarta**, azalik edo oinarririk gabeko gazta-tarta krematsua da, jatorria Donostiako *La viña* jatetxean duena eta errezeta mundu osora edatu dena *Basque cheesecake* edo *San Sebastian cheesecake* ingeleszko izenarekin.

Gazta-tartaren euskal egokitzapen hau arinagoa eta leunagoa da New York gazta-tarta tradizional, trinko eta aberatsa baino. Erdiguneak ia flan sentsazioa ematen du, harro eta aske geratuz. Ez darama ez oinarririk ez eta azalik, eta erretiluaren hondoa ukitzen du zuzenean. Labeko tenperatura handiari esker (210°C) kanpoaldea erre egiten da kolore ilun urrekera hartuz. Beste gazta-tarta motak ez bezala, ez darama inolako dekoraziorik ezta beste osagai lagungarririk ere (mugurdi krema edo basafruiturik).
Santiago Riverak sortu zuen 1990ean, La Viña jatetxean (Donostiako Alde Zaharrean). 2010eko hamarkadan ospea lortu zuen, batez ere sare sozialei esker, eta mundu osoan hedatu zen. Besteak beste, New York Times estatubatuar aldizkariak *Flavor of the Year* ("urteko zaporea") izendatu zuen 2021an.

## Errezeta
La Viñako gazta tartaren jatorrizko errezeta:

Osagaiak (10/12 lagunentzat):
*1 kg krema gazta
*7 arrautza
*400 g azukre
*1 koilarakada eta erdi irin
*500 ml esne-gain

Prestaketa:
*Nahastu osagai guztiak ontzi batean.
*Jarri moldean aurrez hezetutako paper sulfurizatua. Bota ontziko edukia moldean eta, kontu handiz, sartu labean 40 bat minutu 210°tan. 
*Atera gazta-tarta labetik eta utzi hozten gutxienez lau orduz.

## Erreferentziak
## Kanpo loturak
Pilareko basilikako erretaula nagusia

**Zaragozako Pilareko Basilikako** **erretaula nagusia**, 1509 eta 1518 bitartean Damian Formentek egin zuen, alabastro polikromatuzkoa da (Aragoiko garaiko tradizioan erretaulak harrizkoak izan ziren nagusiki ), egurrezko parte batzuekin, eta Ama Birjinaren Jasokundeari eskainita dago. Erretaularen arkitekturaren estiloa azken gotikoa da, nahiz eta eszena figuratiboek ezaugarri errenazentistak dituzten.

## Deskribapena 
Erretaula nagusi honetako predelan zazpi eszena daude ezkerretik eskuinera: *San Joakin eta Santa Anaren topaketa urrezko atean*, Deikundea, *Ikustaldia*, *Artzainen gurtza*, *Errege Magoen* gurtza, *Pietatea* eta *Berpizkundea*, santu eta apostoluen estatuak hartzen dituzten droseltxo gotikoekin bananduak. Erretaularen eremu honetan agertzen da Forment egilea estilo aurreratuenarekin, eszenen markoetan eta haien arkitektura eta apaingarrietan errenazimenduko dekorazioa agertzen baita, hala nola puttiak, kartelak edo balaustrak gehituz.  

Alboetako horma-hobietan daude Jakue Nagusiaren eta Zaragozako San Braulioren estatua bana. Era berean, sotabankoan armarri heraldikoak agertzen dira, aingeruek eta medailoiek eutsita. Horietako batean egilea (Damian Forment) autoerretratuan eta emaztearen irudia agertzen dira. Horren azpian latinezko epigrafe bat dago, hau dioena: «Hau da hau egin zuen maisuaren emaztea». Bankuko eszenek jatorrizko polikromiaren arrastoak gordetzen dituzte oraindik, nahiz eta kale nagusietan ia desagertu den. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Binorelbina

**Binorelbina** hainbat minbizi motaren tratamenduan erabiltzen den medikamentua da, bularreko minbizia eta biriketako minbizi ez-mikrokitikoa barne. Erdisintesi bidez lortzen dute, Madagaskarreko *Catharanthus roseus* landaretik ateratako alkaloideetatik abiatuta.

Inkonte-belarren alkaloideen talde farmakologikokoa da, baita binkristina edo binblastina substantzia naturalak  eta erdisintesi bidez lortutako bindesina bezala.

## Historia 
Pierre Potier frantziar farmakologoak eta CNRS zentroko bere taldeak aurkitu zuten binorelbina 1980ko hamarkadan. 1989an onartu zen Frantzian, biriketako minbizi ez-mikrokritikoan erabiltzeko, eta 1991n bularreko minbiziaren metastasietarako. 1994an Elikagai eta Sendagaien Administrazioa (FDA) erakundearen onespena jaso zuen Estatu Batuetan. Europako herrialde gehienetan, aipatutako indikazio berberekin baimendu da farmakoa.

## Ahozko formulazioa 
Ahozko formulazio bat erregistratuta eta merkaturatuta dago herrialde gehienetan, indikazio terapeutiko berberetarako. Formulazio horrek benabarneko aurkezpenaren antzeko eraginkortasuna du, zain barneko infusio baten toxikotasuna saihestuz eta hartualdi errazagoa eginez. Hala ere, ahozko bideak efektu emetogenoak indartzen ditu, eta beharrezkoa da antihemetikoak modu profilaktikoan ematea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Inkonte-belar

**Inkonte-belarra** (*Vinca*) Apocynaceae familiako landare betiberdeen familia da,  Europan, Afrikako ipar-mendebaldean eta Asiako hego-ekialdean jatorria duena.

## Espezieak 
* *Vinca difformis* Pourr.	
* *Vinca erecta* Regel & Schmalh.	
* *Vinca herbacea* Waldst. & Kit.	
* Inkonte-belar handia (*Vinca major*) L.	
* Inkonte-belar txikia (*Vinca minor*) L.

Image:Vinca major-minor leaves.jpg|Inkonte-belar txikia
Image:Vinca major-minor margins.jpg|Inkonte-belar txikia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Binpozetina

**Binpozetina** inkonte-belar txiki landaretik ateratzen duten binkamina alkaloidetik eratorritako farmako erdisintetikoa da. Kimikoki azido apobinkaminikoaren etilesterra da. Binpozetina 1975ean isolatu zuen lehen aldiz landaretik Csaba Szántay kimikari hungariarrak. Hungariako Richter Gedeon farmazia-konpainiak 1978an hasi zuen farmako sintetikoaren masa-ekoizpena.

Egiaztatu da binpozetinak garuneko odol-fluxua areagotzen duela eta efektu neurobabeslea duela. Ekialdeko Europan, garuneko hodietako nahasmenduak tratatzeko eta zahartzeari lotutako memoria hondatzeko erabiltzen da. Binpozetina ez dago onartuta Estatu Batuetan erabilera farmazeutikorako, eta gehigarri dietetiko gisa saltzen dute. Hodi-zabaltzaile gisa eta agente nootropiko gisa ere merkaturatzen dute, memoria eta garun-metabolismoa areagotzeko. Vinpozetina hanturaren aurkako agente indartsua da, eta potentzia terapeutikoa izan dezake alzheimerraren tratamenduan.

## Ondorio farmakologikoak 
Binpozetinak papaberinaren antzeko efektua du odol-hodietako muskulu lisoaren hartzaileetara iristen denean, eta jakina da zirkulazio-sistemako muskulu-elementuetan eragiten duela, garuneko zirkulazioa hobetuz, maila horretan egiten duen hodi-zabalkuntzaren arabera. Bere ekintzetako bat oxigenoaren eta garuneko glukosaren aprobetxamendua hobetzea da, eta eritrozitoen deformazioa saihesten laguntzen du. Plaketa-agregazioa ere inhibitzen du.

Gizakiengan egindako ikerketek frogatu dutenez, binpozetina ematean, bihotz-gastua eta presio arteriala ez dira aldatzen; izan ere, garun-hodietako erresistentzia nabarmen jaisten da, eta bihotz-gastuaren garun-zatia nabarmen igotzen da.

Farmakoaren dosia indibidualizatu egin behar da, batez ere lasaigarriak edo beste hodi-zabaltzaile batzuk erabiltzen badira, pazientearen pisuaren eta altueraren arabera maila aldakorreko hipotentsioa gerta daitekeelako.

2003tik aurrera, hiru ikerketa klinikok soilik probatu zuten nolabaiteko eraginkortasuna helduen memoria-arazoak tratatzeko. Hala ere, Cochranek berrikuspen batek erabaki zuen emaitzak eztabaidaezinak zirela zentzu horretan.

## Farmakozinetika 
Binpozetinak eragin inhibitzailea du fosfodiesterasa entziman, eta eritrozitoek adenosina hartzea saihesten du. Ikerketetan aurkitu denez, gizakiengan ahotik emandako farmakoaren % 60 zirkulazio sistemikora iristen da, eta batez besteko bizitza 6 ordukoa da serumean. Substantzia aktiboaren kontzentrazio plasmatiko optimoa 10-20 ng/ml da.

## Arreta-neurri garrantzitsuak 
Binpozetina saihestu egin behar da botikarekiko hipersentikortasuna duten pertsonengan, haurdun dauden emakumeengan edo edoskitzen ari direnentzat.

## Albo-ondorioak 
Pertsona batzuetan, odol-presioa, takikardia eta estrasistoleak neurriz jaitsi daitezke. Pertsona batzuengan ere goragalea ager daiteke. Efektu gogaikarri bat bentrikulu-kitzikagarritasunaren denbora (Q-T interpolua) luzatzea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Binblastina

**Binblastina**  minbizi mota jakin batzuk tratatzeko erabiltzen den droga antimitotiko bat da, Hodgkinen linfoma, zelula ez txikietako biriketako minbizia, bularreko minbizia, buruko eta lepoko minbizia eta barrabiletako minbizia barne.

## Historia 
Robert Noblek eta Charles Thomas Beerrek Madagaskarko *Catharanthus roseus* landareko binblastina isolatu zuten. Binblastinak agente kimioterapeutiko gisa duen erabilgarritasuna aurkitu zen landarearen estraktu bat saguei injektatu zitzaienean haren eragina aztertzeko (landarearen tea erremedio herrikoia zen diabetesa tratatzeko). Estraktuak odoleko zelula zurien kopurua gutxitzea eragin zuen; beraz, binblastina linfoma bezalako odoleko zelula zurien minbizien aurka eraginkorra izan zitekeela susmatu zuten.

## Farmakologia 
Binblastina inkonte-belararen alkaloide bat da, eta binkristinaren antzeko kimiko bat. Tubulinarekin bat egiten du, eta mikrotubuluak mihiztatzea eragozten du. Ziklo zelularreko metafase-faseko berariazko elementuak dira, mikrotubuluak ardatz mitotikoaren osagaiak baitira, eta zinetokoroa, berriz, mitosiaren anafasean kromosomak bereizteko beharrezkoak direnak. Toxikotasunen artean daude hezur-muina kentzea (dosi mugatzailea da), toxikotasun gastrointestinala, jarduera besikatzaileagatiko toxikotasun handia (anpuluak sortzea) eta estrabasazioagatiko zauriak (ultzera sakonak).

Binblastinazko parakristalak tubulinaz edo ondo paketatutako polimerizatu gabeko mikrotubuluz osatuta egon daitezke.

## Indikazioak 
Binblastina Hodgkinen linfomarako ABVD barne hartzen duten hainbat erregimen kimioterapeutikoren osagaia da. Gainera, histiozitosia tratatzeko erabiltzen da, Amerikako Histiozitosi Erakundeak ezarritako protokoloen arabera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Binkamina

**Binkamina** jarduera hodi-zabaltzaile periferikoa duen farmako alkaloidea da, modu naturalean inkonte-belar txiki landaretik ateratzen dutena. Garuneko oxigenatzailea eta hipertentsioaren aurkakoa da. Kimikoki, azido 14,15-dihidro-14-hidroxieburnamenina-14-karboxilikaren metil esterra da. Binkaminatik dator binpozetina izeneko farmako sintetiko nootropikoa.

## Farmakologia eta ekintza-mekanismoak 
Binkaminak zirkulazioa errazten du garunean, gehienbat zirkulazio orokorrean ia eraginik izan gabe; horri esker, erreakzio-hipotentsioa eragiteko beldurrik gabe erabil daiteke. Farmakoari egotz dakizkiokeen ekintzen artean daude:

* Mintz hematoentzefalikoa iragazkortu, oxigenoa hartu ahal izateko.
* Neuronaren elektrogenesia berrezartzea, nerbio-zelularen barruan glukosaren oxidazio "aerobiko osoa" dela eta. Prozesu horrek glukolisiaren degradazio osatugabearen produktuak (azido laktikoa eta pirubikoa) ezabatzen ditu, eta garun-eremuan CO2 kontzentrazioa handitzen du; horri esker, neuronaren inguruko mikrozirkulazioa erregulatzen da.
* Odol-irrigazioa berrezartzea, erresistentzia baskularra murriztean.

## Farmakozinetika 
Binkaminak proteina plasmatikoekin bat egiten du modu itzulgarrian, eta behazun-bidetik, giltzurrun-bidetik eta, kantitate txikitan, gorozkien bidez ezabatzen da. Plasma-mailak ahoz eman eta 2 ordura iristen dira gorenera, eta badakigu 5 ordu inguru ematen dituztela aktibo.

## Kontrako erreakzio ezagunak 
Edoskitzaroan edo haurdun dauden emakumeek ez dute binkamina hartu behar, karen-hesia zeharkatzen baitu.

Binkamina denbora luzean eta mugagabean adineko pertsonetan erabil badaiteke ere, pertsona gutxi batzuek hipersentikortasuna izan dezakete botikarekiko.

## Erabilera terapeutikan 
Binkamina arrakastaz erabili dute zirkulazio-gutxiegitasun progresiboan, eta ezaugarri hauek ditu: akufenoak, zefaleak, memoria-arazoak eta arreta-zailtasunak. Garun-esklerosi kronikoan. Garun-gutxiegitasunean. Eta oftalmologian aukerakoa izan daiteke begi-hondoko endekapenezko erretinopatiak eta sindrome iskemikoak arintzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bindesina

**Bindesina** kimioterapian erabiltzen duten *Catharanthus roseus* landarearen alkaloide antimitotikoa da. Minbizi mota desberdinak tratatzeko erabiltzen dute, leuzemia, linfoma, melanoma, bularreko minbizia eta biriketako minbizia barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Susuera

**Susuera** (endonimoa: *susu*)  mendebaldeko Afrikako hizkuntza da, Ginea eta Sierra Leonako susu etniako kideek hitz egiten dutena. Guztira, ia 2,4 milioi hiztun inguru ditu.

## Gramatika 
Perpausaren egitura subjektua-objektua-aditza (SOV) ordena da. Ezeztapena *mu* partikulaz adierazten da, eta horren banaketa aldatu egiten da, predikatu adjektiboetan batzuetan artizkia ematen baitu, baina aditz iragankorretan objektua lehenesten da. (-*e*) atzizkia plurala adierazten duten izenetarako erabiltzen du. Aditzek lau atzizki (-*ma*, -*xi*, -*fe* eta -*∅*) eta denbora edo itxura adierazten duten sei objektu-markatzaile (*bara*, *naxaa*, *xa*, *naxab*, *nu*, *na*) erabiltzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kisiera

**Kisiera** mendebaldeko Afrikako hizkuntza tonala da, mel adarrekoa. Bi dialekto ditu: iparraldekoa eta hegoaldekoa: Iparraldekoa Ginean eta Sierra Leonan hitz egiten dute; hegoaldekoa, berriz, Liberian eta Sierra Leonan. Guztira, 900.000 hiztun inguru ditu, kisi etniakoak. Ginean Kissidougou eta Guéckédou hirietan eta inguruko prefekturetan nagusia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Catharanthus roseus

***Catharanthus roseus*** Apocynaceae familiako landare betiberdea da, Madagaskarren jatorria duena. Bere basonimoa *Vinca rosea* da.

## Deskribapena 
Landare belarkara edo mulua da, 1 metroko altuerara iristen dena. Hostoak obaletatik oblongetara doaz, 2,5 eta 9 cm bitarteko luzera dute eta 1 eta 3,5 cm bitarteko zabalera, berde distiratsua, erdiko nerbio zurbil batekin eta 1 eta 1,8 cm bitarteko luzera duen peziolo labur batekin; kontrako pareetan jartzen dira. Loreek 5 zentimetroko diametrora arteko korola bat dute, bost petaloz osatua, oinarrian korolino diametroa bezain luzea izan daitekeen hodi bati lotuta. Kaliza bost sepalo linealez osatuta dago, laburrak, 1 cm baino gutxiagokoak. Basoko landareetan korola arrosa argia da, bakanagoa zuria, eta petaloen oinarria ilunagoa da. Barietate apaingarriek arrosa-tonu biziagoak edo tonu-konbinazioak erakuts ditzakete.

Fruitua 2-4 cm luze eta 5 mm zabal diren bi folikuluk osatzen dute, eta luzetarako jostura du barrualdean. Haziek bilano bat dute, bere barreiadura anemokoran laguntzen diena.

## Habitata 
Naturan, arriskuan dagoen landarea da; arrazoi nagusia habitata galtzea da, belar-sastrakak kendu eta basoa erretzen baitute nekazaritzara eta abeltzaintzara bideratzeko. Hala ere, espezie hau oso landuta dago eta munduko eremu subtropikal eta tropikal zabaletan naturalizatuta dago.
* Binblastina
* Erreserpina
* Ibogaina
* Yohimbina

## Taxonomia 
George Don eskoziarrak *A General History of the Dichlamydeous Plants* 1837ko bere lanean deskribatu zuen *Catharanthus roseus* landarea. Hona hemen bere sinonimoak:
* *Ammocallis rosea* (L.) Small	
* *Catharanthus roseus var. albus* G.Don
* *Hottonia littoralis* Lour.	
* *Lachnea rosea* (L.) Rchb.	
* *Lochnera rosea* (L.) Rchb. ex Endl.	
* *Lochnera rosea* (L.) Rchb. ex K.Schum.
* *Lochnera rosea var. alba* (G.Don) Hubbard	
* *Lochnera rosea var. flava* Tsiang	
* *Pervinca rosea* (L.) Gaterau
* *Pervinca rosea* (L.) Moench	
* *Vinca rosea* L.	
* *Vinca rosea var. alba* (G.Don) Sweet	
* *Vinca rosea var. albiflora* Bertol.
;*var. angustus* Bakh.
* *Catharanthus roseus var. nanus* Markgr.
* *Lochnera rosea var. angusta* Steenis
;*var. roseus
* *Vinca gulielmi-waldemarii* Klotzsch	
* *Vinca speciosa'' Salisb.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Binkristina

**Binkristina**, lehen **leurokristina** deitua, *Catharanthus roseus* landaretik ateratako alkaloideetatik alkaloidea da. «Binkristina sulfatoa» leuzemia akutuaren aurka erabiltzen den farmakoa da.

## Deskribapena 
Binkristina sulfatoaren formula enpirikoa C46H56N4O10 H2SO4 da. Binkristina LCR eta VCR izenekin ere ezagutzen da. Erabilera farmakologikorako, metanolean eta uretan disolbatu daitekeen hauts amorfoa da, kolore zurikoa, baina % 95ean alkohol etilikoan apenas disolbagarria dena. Binkristina sulfatoaren forman, % 98ko etanolean, 221 nm (E + 47100)-ko maximoak dituen espektro ultramorea du.

## Erabilera terapeutikan 
Binkristina sulfatoa leuzemia akutuan erabiltzen da. Beste onkolitiko batzuekin batera, Hodgkinen linfoma, Ez-Hodgkin linfoma gaiztoak, errabdomiosarkoma, neuroblastoma, Wilmsen tumorea, sarkoma osteogenoa eta bularreko minbizia tratatzeko erabiltzen da. Albaitaritzan, txakurretan transmititu daitekeen tumore benereoaren tratamendu kimioterapikorako eta tronbozitopenia larri idiopatikoa duten kanino edo felinoen plaketa kopurua handitzeko erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muxía (Muxía)

**Santa María de Muxía**, Espainiako ipar-mendebaldeko Muxía udalerrian dagoen parrokia bat da, Galizia erkidegoko Coruñako probintzian.

2017an 1.517 biztanle zituen.
Mar Molina Castro

**Mar Molina Castro** (Bilbo, 2000ko abenduaren 12a) kultur kudeatzailea, arte bitartekaria eta sortzaile bisuala da.

## Bizitza 
### Formakuntza 
Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU) Arte Ederrak ikasi zituen, Arte Media eta Teknologian aipamena lortuz. *E(u)tsi* izeneko instalazio interaktiboa izan zen bere Gradu Amaierako Lana. Harrezkero proiektu artistiko pertsonalak eta kultur esparruko lanak uztartu ditu.

Horrez gain, hainbat elkarte eta kolektibotan hartu du parte: Begira Elkartean, proiektu sozial, kultural eta hezitzaileen kudeaketan; eta DOOS kolektiboan, ikus-entzunezko komunikazioan eta publiko berriak garatzeko estrategietan.

2021etik, Cancha Libre proiektuan dabil parte hartzen, eta 2025etik Bilboko Gazte Panelaren kide da, non gazteek Udalarekin harreman zuzena izaten duten proposamenak eta egitasmoak lantzeko.

Bere proiektu artistiko pertsonalen artean, Space Ganbara nabarmentzen da: musika, elektronika eta teknologia uztartzen dituen ekimen esperimentala, Josu Hernandez ingeniariarekin elkarlanean garatutakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Radoje Domanović

**Radoje Domanović** (; Ovsište, 1873ko otsailaren 16a – Belgrad, 1908ko abuztuaren 17a) serbiar idazlea izan zen.

Historia eta Filologia ikasi zituen Belgradeko Unibertsitatean, eta ikaskideei bere ipuin satirikoak irakurtzen hasi zitzaien. Ipuin hauetan bere esperientzia urbanoa kontatu zuen eta Belgradoko prosa (*beogradska proza*) adierazpena sortu zuen.

Domanović Serbiako satiristarik onena da. Umorezko sinaduraren politika eta gizartea kritikatu zituen.

Lizeo batzuetan irakasle izan zen eta politikan alderdi errepublikarrari babesa eman zion. Ondorioz, agintari monarkikoek hainbat aldiz lekuz aldatu zuten. 1904an *Stradija* aldizkaria sortu zuen.

35 urterekin hil zen tuberkulosiaren ondorioz.

## Ipuinak 
* *Stradija* (Nahigabeko lurra)
* *Danga* (Estigma)
* *Ukidanje strasti* (Pasioak debekatuta)
* *Razmišljanje jednog običnog srpskog vola*' (Serbiako idi arrunt baten arrazonamenduak)
* *Kraljević Marko po drugi put među Srbima* (Kraljević Marko bigarren aldiz serbiarren artean)
* *Mrtvo more* (Itsaso hila)
* *Vođa* (Buruzagia)
Abraham Than

**Abraham Than** (Mong Block, 1927ko irailaren 21a – 2025eko abuztuaren 18a) myanmartar elizgizon katolikoa izan zen. 1968tik 1972ra Kengtungeko apezpiku laguntzailea izan zen eta 1972tik 2001era elizbarruti bereko ordinarioa.

## Bizitza 
Than 1957ko irailaren 22an apaiztu zen. 1968ko abenduaren 19an Paulo VI.a aita santuak Kengtungeko apezpiku laguntzaile eta Tortibulumeko apezpiku titular izendatu zuen. Hurrengo urteko maiatzaren 11n Sebastian U Shwe Yauk Toungookoko apezpikuak ordenatu zuen, eta beste kontsakratzaileak Aloysius Moses U Ba Khim Mandalayko artzapezpikua eta Joseph Mahn Erie Patheineko apezpikua izan ziren.

1972ko irailaren 19an Kengtungeko apezpiku izendatu zuten, eta 2001eko urriaren 2an erretiroa hartu zuen. 2025eko abuztuaren 18an hil zen, 97 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
San Martiño de Moaña

**San Martiño de Moaña**, Espainiako ipar-mendebaldeko Moaña udalerriko parrokia bat da, Galizia erkidegoko Pontevedrako probintzian.

2022an 1.957 biztanle zituen.
O Grove (O Grove)

**San Martiño do Grove**, Espainiako ipar-mendebaldeko O Grove udalerriko parrokia bat da, Galizia erkidegoko Pontevedrako probintzian.

2018an 9.575 biztanle zituen. Parrokia honetan Toxa uhartea dago.
Leptura ochraceofasciata ochrotela

***Leptura ochraceofasciata ochrotela*** *Leptura* generoko kakalardo moduko bat da, Cerambycidae familiakoa, Lepturini tribuan kategorizatua, Lepturinae azpifamiliakoa. Bates-ek deskribatu zuen zientifikoki 1873an. 15-19 mm. neurtzen du.

## Hedapena 
* Japonian.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Willy Romélus

**Joseph Willy Romélus** (Arniquet, 1931ko urtarrilaren 17a – *ibidem*, 2025eko abuztuaren 12a) haitiar elizgizon katolikoa izan zen, 1977tik 2009ra Jérémieko apezpikua izan zena.

## Bizitza 
Romelus Arniqueten jaio zen 1931ko urtarrilaren 17an. 1958ko uztailaren 13an apaiztu zen Les Cayesko katedralean.

1977ko apirilaren 26an Jérémieko apezpiku izendatu zuten. Hurrengo urteko ekainaren 26an, François-Wolff Ligondé Port-au-Princeko artzapezpikuak ordenatu zuen. Beste kontsakratzaileak Luigi Conti nuntzio apostolikoa eta Gratianako artzapezpiku titularra eta Jean-Jacques Claudius Angénor Les Cayesko apezpikua izan ziren.

Romelus 2009ko abuztuaren 6an erretiratu zen, 78 urte zituela. Gero Château herriko San Luis parrokian aritu zen bikario gisa eta 2025eko abuztuaren 12an hil zen, 94 urte zituela.

## Ondorengotza apostolikoa 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lucia Rijker

**Lucia Frederica Rijker** (ezizenez: '''''''''The Dutch Destroyer', euskaraz: Holandar destruktorea;* Amsterdam, Noord-Holland, Herbehereak, 1967ko abenduaren 6a) boxeolari, kickboxer, aktore eta ekoizlea da. Ezaguna da *Million Dollar Baby* (2004), *Star Trek* (2009) eta *Rollerball* (2002) filmengatik."Munduko emakumerik arriskutsuena" dela esan diote prentsak eta aurkariek.

## Bizitza 
Lucia Frederica Rijkerren ama Herbehereetakoa izan zen eta aita, ostera, Surinamgoa. Lau hizkuntza hitz egiten ditu eta budista da, meditazioari eta kantuari denbora eskaintzen die. Boxeoaren munduan, *The Dutch Destroyer* ezizena jarri diote.

### Lan ibilbidea 
#### Boxeolari 
2004 urtetik aurrera, ringean galdu gabe jardun zuen; bere boxeo errekorra 17-0 da (14 K.O. ).

Rijker aldizkari ugariren azalean agertu zen, *Inside Kung Fu* barne. Boxeolari profesional gisa, welter pisuko WIBF titulua irabazi zuen eta Marcela Acuña eta Deborah "Sunshine" Fettkether borrokalariei irabazi zien, besteak beste.

### Aktore 
Besteak beste, lan hauexetan hartu du parte:
* *Star Trek* (2009) - Komunikazio ofiziala, romulana
* *The L Word* (2005-2008) - Dusty/ Danaren entrenatzailea (telesaila)
* *I Love You Mommy* (2007) - Grim Reaper
* *JAG* (2004) - Sargento Marika Hoyos (telesaila)
* *Million Dollar Baby'' (2004) - Billie 'La Osa Azul'
* ''Veronica's Fight Master* (2004) - Aholkularia(telesaila)
* *Rollerball'' (2002) - Talde gorriko 9 zenbakia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Laila Ali

**Laila Amaria Ali** (Miami Beach, Florida, AEB, 1977ko abenduaren 30a) boxeolari profesional ohia eta aktorea da. Muhammad Ali boxeolari ospetsuaren alaba da.  

## Bizitza 
Gurasoak Muhammad Ali boxeolari ospetsuaren alaba, bere hirugarren emazte Veronica Porsche Alirekin izan zuen bigarren alaba izan zen, eta guztira izan zituzten bederatzietatik ospetsuena. Business ikasketak egin zituen Santa Monica Collegen, eta boxeolaria izan aurretik, manikura-areto bat izan zuen Kalifornian.

### Boxeo ibilbidea 
1999 urteko abenduaren 8an, Alik  lehenengo borrokan eta lehenengo round-ean knock-out utzi zuen April Fowler aurkaria. Zortzi garaipen jarraian lortu zituen, eta horrek George Foremanen alabaren, Freeda Foremanen, edo Joe Frazierren alabaren, Jackie Frazier-Lyderen, aurkako borrokari buruzko iruzkinak ekarri zituen. Azkenik, 2001 urteko ekainaren 8an, Alik eta Frazierrek borrokaldia sinatu zuten Ali/Frazier IV izenekoa, gurasoen borroken trilogia famatuari erreferentzia eginez. Alik zortzi round-etan irabazi zuen, epaileen gehiengoak halaxe erabakita.

Urtebete geroago, 2002 urteko ekainaren 7an, Alik Shirvelle Williams garaitu zuen sei round-etan. IBA titulua irabazi zuen Suzette Taylor bi round-etan borrokatik kanpo utzi ibaitzuen, Las Vegasen, abuztuaren 17an. Azaroaren 9an, titulu hori beretzat hartu eta UBC / WIBA eta IWBF gerrikoak eskuratu zituen, Valerie Mahfood munduko txapeldunaren aurka Las Vegasen zortzi round-etan lortutako garaipenari esker.

2003 urteko ekainaren 21ean, Alik titulua mantendu zuen Mahfooden aurkako errebantxan, sei roundetan gainditu baitzuen knock-out teknikoarengatik. Ekainaren 30ean iragarri zuten Christy Martinen aurka borrokatuko zela abuztuaren 23an. Alik garaitu zuen, Martin laugarren round-ean knock-out utzi baitzuen.

2004. urtea Alik Gwendolyn O'Neil guyanarraren aurkako borrokaz hasi behar zuen, Abuyan (Nigeria). Hala ere, borroka bertan behera geratu zen Alik jakin zuenean hegazkin-konpainiek ez zutela harako hegaldirik egun horietarako.

Urte bereko uztailaren 17an, munduko titulua mantendu zuen, Nikki Eplion lau round-etan borrokatik kanpo utzi zuenean. Hamahiru egun geroago, Monica Nuñezekin bederatzi round-etan amaitu zuen, Louisvillen, bere aitaren jaioterrian.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Laila Ali's Official site
* Interview with Laila Ali 2007
* Laila Ali news, pictures
Aino Pervik

**Aino Pervik** (Rakvere, 1932ko apirilaren 22a – 2025eko abuztuaren 12a) estoniar idazle eta itzultzailea izan zen.

## Bizitza 
Aino Pervik Rakveren jaio zen 1932ko apirilaren 22an. 1939az geroztik Järvakandin ikasi zuen, eta 1946tik 1950era Tallinngo eskola pedagogiko batean. 1950etik aurrera, fino-ugriar filologia ikasi zuen Tartuko Unibertsitatean

1955etik Tallinnen bizi izan zen. Haur eta gazte literaturako editore gisa lan egin zuen Estoniako Estatu Argitaletxean 1974an sartu zen Estoniako Idazleen Batasunean. Hiru seme-alaba izan zituzten: Rein Raud zientzialari eta idazlea, Mihkel Raud musikari eta idazlea

## Obra 
Pervikek haurrentzako 60 liburu baino gehiago idatzi zituen; horietako batzuk 12 hizkuntzatara itzuli dira, eta antzerkirako eta zinemarako ere moldatu. Jorratu zituen gaien artean oreka ekologikoaren kontserbazioa, kulturen arteko liskarrak, identitatearen aurkikuntza, gerra eta askatasuna daude. Ipuin eta fantasia elementuak eguneroko bizitzarekin uztartzen zituen, eta haurrak pentsarazten zituen. Bere lan ezagunenak *Kunksmoor* (1973), *Arabella, mereröövli tütar* (1982) eta *Kallis härra Q* (1992) dira.

## Lanak 

;Haur literatura
* *Kersti sõber Miina* (1961)
* *Väikesed vigurijutud* (1972)
* *Umbluu* (1980, 2008)
* *Arabella, mereröövli tütar* (1982, 2000, 2008)
* *Sookoll ja sisalik* (1986, 2004)
* *Keeruline lugu* (1994)
* *Kunksmoor* (1973)
* *Kunksmoor ja kapten Trumm* (1975)
* *Kallis härra Q* (1992, 2004)
* *Kollane autopõrnikas sõidab ring* (1999, 2008)
* *Maailm Karvase ja Sulelisega* (2000)
* *Draakonid võõrsil* (2002)
* *Mammutilaps ajab tuult taga* (2002)
* *Paula päästab Kassiopeiat* (2003)
* *Dixi ja Xixi* (2005)
* *Suleline, Puhuja ja must munk* (2007)
* *Presidendilood* (2008)
* *Ühes väikeses veidras linnas* (2009)
* *Kollasel autopõrnikal läheb hästi* (2009)
* *Kaarist on kasu* (1972, 2010)
* *Kirjatähtede keerukas elu* (2012)
* *Klabautermanni mure* (2012)
* *Rändav kassiemme* (2012)
* *Väike valge pilvelammas, kes läks läbi vikerkaare* (2013)
* *Jänes keedab suppi* (2013)
* *Roosaliisa prillid* (2014)
* *Sinivant läheb lasteaeda* (2014)
* *Härra Tee ja Proua Kohv* (2014)
* *Jääpurikas, murelik piim ja teised tüübid* (2015)
* *Tähenärija ja Kriksadull* (2015)
* *Hädaoru kuningas* (2016)
* *NummiPealt ja mujalt* (2018)
;Eleberriak
* *Kaetud lauad* (1979)
* *Kiikujad väravakaartel* (1989, 2022)
* *Üks hele valge tuvi* (1995)
* *Matlena teekond* (2010)
;Ipuin bildumak
* *Impulss* (1982)
* *Tulesõitjad* (1988)
;Poesia bildumak
* *Umimetsades* (1977)
* *Kiljub ning kumiseb* (1982)
* *Kellavalaja* (1985)
* *Puusseastuja* (1991)
;Oroitzapenak
* *Miniatuurid mälupõhjast* (2020)
;Itzulpenak
* Kálman Mikszáth. *Püha Peetruse vihmavari* (1958)
* Emil Kolozsvári Grandpierre. *Imeflööt* (1959)
* Gábor Goda. *Murdvaras* (1961)
* Kálmán Mikszáth. *Must linn* (1966)
* Sándor Somogyi Tóth. *Olid ju prohvet, kullake* (1968)
* Magda Szabó. *Saaresinine* (1974)
* Iván Mándy. *Csutak astub lavale* (1977)
* Éva Janikovszky. *Kui ma oleksin suur* (1980, 2003)
* Éva Janikovszky. *Minuga juhtub alati midagi* (1980, 2003)
* Éva Janikovszky. *Usu või ära usu* (1980, 2004)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Samin goxo

**Samin goxo**, batzuetan dena batera *samingoxo*, Euskal Herriko azkenburu bat da, esnekiz eta limoiz egina. Ohikoa da Bera, Lesaka eta inguruetan.

## Errezeta
Osagaiak:
*375g jogurt natural (3 poto)
*170g esne kondentsatu (gozoa)
*3-4 limoien zukua
Prestaketa:
*Irabiatu osagai guztiak eta isuri ontzietan
*Hozkailuan sartu gatzatu arte

## Erreferentziak
## Kanpo loturak
Alaitz Urrutia

**Alaitz Urrutia** (Erandio, Bizkaia, 2000ko azaroaren 28a)  Arte Ederrak ikasi zituen EHUn, eta gaur egun euskara irakaslea da. Antzerkigintzan, bertsolaritzan eta diseinu grafikoan aritua da, baina pinturan eta marrazkigintzan sentitzen da erosoen. Hizkuntza irakaskuntza eta sormena uztartzea da bere egungo helburua.

## Bizitza 
Alaitz Urrutia Erandion jaio zen, 2000. urtean. Txikitatik izan du sortzeko grina, eta, hori dela eta, eskolaz kanpoko jarduera artistiko ugari egiten zituen: antzerkia, dantza, pintura, bertsolaritza... Bigarren Hezkuntzan hizkuntzak eta literatura ere gustuko zituen arren, Batxilergo artistiko-plastikoa ikastea erabaki zuen, 2016an.

Arte munduan aurrera egiteko, Arte Ederrak ikasten hasi zen, 2018an. Ikasketa horien bidez, aurrerapausoak eman zituen, batez ere, irudigintza eta pintura arloetan. Dena den, irakaskuntzari aukera bat eman nahian, Irakasleen Prestakuntza Masterra egin zuen, 2022an. Horrek bidea eman zion euskaltegiko euskara irakaslea izateko, eta hori da gaur egun bere ogibide nagusia.

Artearekiko lotura mantentzeko, bere kabuz eta taldeka hainbat proiektutan dabil: enkarguak, erakusketak, ilustrazioa, musika... Ez du disziplina bakarrean soilik aritu nahi. Egunen batean, artea ogibide bilakatzea du erronka.

## Argitalpenak 
* *Si alguna vez dejamos de hablar* poema liburua ilustratu zuen. Testuen egilea: Asier Pérez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxaniz

**Etxaniz** izeneko mendi muino bat dago Uribarri Ganboako urtegiaren bazterrean, ipar-ekialdean, Arratzua-Ubarrundian.  

Urtegia betetzen denean irla bihurtzen da, eta ur gutxi dagoenean, penintsula. (558 metro).
Nasir ol Molk meskita

**Nasir ol Molk meskita**,  eta , edo **Meskita Arrosa**, , Irango Xiraz hirian dagoen meskita bat da, Fars probintzian.

1876-1888 artean Mohammad Hasan-e-Memār, Mohammad Hosseini Shirazi eta Mohammad Rezā Kāshi-Sāz-e-Širāzi arkitektoek eraiki arazi zuten.

Xha Xheragh monumentuaren aldamenean dago.
Xha Xheragh

**Xha Xheragh**, , *Shāh-é-Chérāgh*, literalki *Argiaren Erregea*; , *Šāh-e Čerā*, Irango Xiraz hirian dagoen Hamabitar xiismoaren hilobi-monumentu multzo bat da, Fars probintzian.

Nasir ol Molk meskitaren aldamenean dago.

XIII. mendean eraikitako Musa al-Kazim imanaren Sayyid Ahmad semearen mausoleoren inguruan eraiki zen. Hurrengo mendeetan zehar zaharberritua eta berreraikia izan zen.
Susu (herria)

**Susu** mendebaldeko Afrikako talde etnolinguistikoa da. Mandinga herrietako bat dira, eta Ginean eta Sierra Leonako ipar-mendebaldean bizi dira, batez ere Kambiako barrutian. Ginean eragina izanik, susu biztanle-komunitate txikiagoak ere badaude, ondoko Ginea-Bissaun, Senegalen eta Malin.

Susuak patrilinealak dira, nagusiki musulmanak, eta lehengusu-lehengusinen arteko ezkontza endogamikoen alde egiten dute, etxe poliginiko komunekin.

Takrur erresumaren sortzaileen ondorengoak dira XII. eta XIII. mendeetan, Ghanako Inperioa erori ondoren sortua. Sumanguru Kanteren erregealdian mandingen lurraldeak inbaditu zituzten. Azkenean, Kirinako gudua erabakigarrian, non Sundiata Keita mansaren agindupeko federazioak garaitu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Urteaga (Uribarri Ganboako urtegiko uhuartea)

**Urteaga** Uribarri Ganboako urtegiko irla bat da. Urtegian dauden uharteen artean bigarren handiena, Zuhatza uhartearen ondoren. Zuhatza uhartearen ondo-ondoan dago, ekialderago. Bi uharteen arteko distantzia ehun bat metro besterik ez dira, eta urtegiaren bazterretatik zaila izaten da bi uharteak bereiztea.

## Irudiak 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fòrum parkea

**Fòrum parkea**, , Kataluniako Bartzelona hiriburua eta Sant Adrià de Besòs hiriaren artean dagoen parke publiko bat da.

2004an Elías Torres eta José Antonio Martínez Lapeña arkitektoek diseinatu zuten.

Bertako Leonardo Davinci plazan Fòrum eraikina dago.
El Camp de la Bota

**El Camp de la Bota**, , Kataluniako Bartzelona hiriburuko txabola auzo bat izan zen, Bartzelonako Pequín eta Sant Adrià de Besòs hiriko El Parapeto auzoen artean.

Gaur egungo Fòrum parkea dagoen kokalekuan zegoen.

## Historia 
1858tik eremu honetan Campo de la Botako gaztelua egon zen. 

1920ko hamarkadan zehar 1929ko Bartzelonako Nazioarteko Erakustazoka eraikitzeko Espainiako hainbat eskualdetik iritsitako etorkinen bizileku izan zen.

Espainiako Gerra Zibila ondoren frankistek errepublikar ugari fusilatu zituzten, denera 1.619.

1960ko hamarkadan Espainiako Hegoaldeko etorkinez bete zen, 1971 arte biztanle hazkundea izan eta 3.730 bizilagun eta 700 barraka izanez. Garai honetan txabola auzo marjinatua eta ijito ugariren bizilekua ere bazen.

1970ko hamarkada era 1980ko hamarkadan zehar biztanle beherakada izan eta 1989an bertako azken barrakak erautsi ziren, haietan bizi zirenak Sant Adrià de Besòs udalerriko La Mina auzora lekualdatuz.

2000-2004 artean eremu honetan Fòrum parkea eraiki zen.

## Zinema 
*Yo, «el Vaquilla»* (1985) filma auzo honetan girotua dago.
Yo, «el Vaquilla»

***Yo, «el Vaquilla»***, , 1985eko José Antonio de la Loma eta José Antonio de la Loma Jr. kataluniarrek zuzendutako biografia eta ekintza film bat da. Juan José Moreno "El Vaquilla" Cuencare bizitzan oinarritua dago. 

## Argumentua 
1970ko hamarkadaren hasiera, Bartzelona, Juan José Moreno Cuenca, ezizenez "El Vaquilla", aitaren heriotza ondoren Campo de la Bota auzoan bizi den ijito familia bateko mutikoa da. Amak bere familiarekin batera bizitzan aurre egiteko lapurretak egin eta espetxean amaituko du, ondorioz semea kalean eta senide baten etxe batetik bestera igaroz bakarrik haziko da. Honela, jada mutiko bat besterik ez dela gaizkile ezaguna bilakatu eta lapurretak burutu eta autoz ihes egiteko trebezia handia erakutsiko du. 

Istorio guztia jada El Vaquilla berak heldua dela espetxean kazetari bati (Xavier Vinader) elkarrizketa baten bidez azalduko dio.

## Aktoreak 
## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Pequín (Bartzelona)

**Pequín**, Kataluniako Bartzelona hiriko barraka auzo bat izan zen. El Camp de la Bota eta Sant Adrià de Besòs udalerriko El Parapeto auzoen aldamenean zegoen.

1870an Filipinak uharteetatik etorritako arrantzaleek sortu zuten eta 1920ko hamarkadan ekaitz batek suntsitu zuen. Halere, 1929ko Bartzelonako Nazioarteko Erakustazoka eraikitzeko Espainiako etorkinen barrakez berriz populatu zen.  

Espainiako Gerra Zibilaren ondoren eta bereziki 1960ko hamarkandan hazkunde handia uzan zuen, 1970ko hamarkadan 4.000 biztanle eta 800 barraka inguru izatera iritsiz.

Ondoren barrakak erautsiak eta bertako biztanleak Sant Adrià de Besòs udalerriko La Mina auzora lekualdatuak izan ziren.
La Torrassa

**La Torrassa**, Kataluniako L'Hospitalet de Llobregat udalerriko auzo bat da, Collblanc auzoaren aldamenean.

Auzoak izena Bellvísko gazteluari zor dio.

2016an 27.296 biztanle zituen.
El Palo (Málaga)

**El Palo**, Espainiako Málaga hiriko auzo bat da, Andaluzia erkidegoko Málagako probintzian.

2020an 54,213 biztanle zituen.
Oaia Otaño

**Oaia Otaño** (Mutriku, Gipuzkoa, 2009) puntista da. 

## Bizitza 
Mutrikuko Danok Bat klubeko kidea da. 8 urterekin eman zuen izena. Amona eta osaba zestagileak izan ziren. Osabak egin zion zesta txikiarekin hasi zen  zesta-puntan. Eneritz Lizardi izan du eredu.

### 2025 
#### Jai Alai liga 
2023an jokatu zuten estreinakoz emakumezkoen Winter Series txapelketa Durangoko Ezkurdi frontoian. Orduan, Eraman Jai Alai zesta-punta enpresako arduradunek helburutzat jarri zuten txapelketa gehiago antolatzea. Bide horri jarraituta 2025ean estreinakoz, Jai Alai liga antolatu zuten, hamar txapelketak osatua. Durangokoarekin batera, beste bederatzi txapelketak osatu zuten liga: Berriatuko Master Seriesa, Gasteizkoa, Lekeitiokoa (Bizkaia), Zumaiakoa (Gipuzkoa), Bilbokoa, Mutrikukoa (Gipuzkoa), Donibane Lohizunekoa eta Miarritzekoa (Lapurdi) eta denboraldiko zortzi pilotari onenak Lauko Finalerako sailkatu. Winter Series txapelketan lau bikote aritu ziren: Ihart Arakistain–Frida Watkins, Maite Ortiz de Mendibil–Maialen Aldazabal, Helena Barrenetxea–Arai Lejardi, eta Elaia Gogenola–Oaia Otaño (Eneritz Lizardi lesionatuaren ordezkoa)

2025eko martxoaren 24an Durangoko Winters Series txapelketan Elaia Gogenola Krajak izan zuen bikotelagun eta finalera iritsi ziren. Azpitxapeldunak izan ziren Arai Lejardi eta Helena Barrenetxea durangarraren aurka 15-8 eta 15-4 galdu baitzuten. Ezustean jokatu zuen lehen aldiz Winter Series zesta-punta txapelketa. Eneritz Lizardiren ordez aritu zen, lesionatuta zegoen eta. Txapelketako gazteena izan zen, 16 urte egin berriak. Otañoren esanetan:«Maila honetan adinak ez du zerikusirik. Maila ez doa adinaren arabera.»

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Teresa de Agirre

**Teresa de Agirre** (Durango, Bizkaia, XV. mendea – ibidem, 1500) ehulea izan zen eta Inkisizioak, heresia zela-eta, 1500. urtean Durangoko Uribarriko Andra Mariaren Basilikako arkupe aurrean bizirik erre zuten emakumeetako bat izan zen.  
## Bizitza 
Teresa de Agirre alde zaharreko 'del Medio' (gero Artekale) kalean bizi zen durangar ehulea izan zen. Udal artxiboko dokumentuetan zehazten da zergak ordaintzen zituela —gutxienekoa, VI marabedi—. Bere izena herritarren erroldan ageri da. Ander Berrojalbiz durangar ikerlariaren esanetan litekeena da alarguna edo ezkongabea izatea eta "bere kabuz tributatzen zuen emakume independentea". Beharbada, horrexegatik jasan zuen inkisidoreen jazarpena.

Durangaldeko merindadeko herritar gehienak, beste toki askotakoak bezala, Behe Erdi Aroko izurrite eta gosetean bizi ziren, eta sekulako botere politiko eta ekonomikoa pilatu zuten eliz agintariak, ostera, oparotasunean –euren ebanjelioak agintzen zuenaren kontra–. Hortaz, ez da harritzekoa ordena erlijioso desberdinetan Elizaren hierarkiaren kontrako mezuak zabaltzea eta “dena komuna izango zen” garai berri bat iragartzen hastea, Mella eta bere ingurukoek egin zuten legez.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Herejeen alaba*. Ander Berrojalbiz / Joseba Sarrionandia. Pamiela argitaletxea, 2017 

* *Ni casadas ni sepultadas*. Amaia Nausia Pimoulier. Txalaparta argitaletxea, 2022 (Alargunak: erresistentzia femeninoaren historia bat)

* *Sorginak, emaginak eta erizainak.* Barbara Ehrenreich / Deirdre English. Katakrak argitaletxea, 2019

## Kanpo estekak 
* Bideoklipa: Haize-arrosa - Durangak *You tube*
Zaragozako Seoko erretaula nagusia

**Zaragozako Seo erretaula nagusia** Zaragozako San Salvador *seo* edo katedraleko presbiterioan dagoen erretaula nagusia da, nagusiki alabastroz egina, harrizko erretaulen Aragoiko tradizioaren barruan.   Europako arte gotikoaren lan nabarmen bat da, eta katedraleko harribitxirik preziatuena. Neurriak 16 × 10 metro dira.

## Historia eta deskribapena 
Lana Dalmau de Mur artzapezpiku-mezenasak sustatu zuen lana, eta Tarragonako katedralean beretzat lan egin zuen Pere Joan eskultore ospetsua ekarri zuen Zaragozara, lana Gelsako alabastro polikromatuan egiteko (1434-1440). Joanen lanaren sotabankua eta bankua kontserbatzen dira. Oinarri horren gainean, Joanek zurezko erliebe eta atez osatutako erretaula osatu zuen; eta bertan Aita Betierekoaren irudia zegoen, baina Joanen lan hau 1476 inguruko erreforman kendu zuten handik, eta 21. mendean Kataluniako Arte Museo Nazionalean dago.

Erreforma hori egin zen Hans Pieter Danzer edo Hans Suabiakoa ekarri zuelako Joan I.a Aragoiko artzapezpikuak, erretaularen gorputzeko zurezko irudiak alabastrozko beste batzuengatik ordezkatzeko. Suabiakoaren lanetan erdiko gorputzak Magoen gurtza irudikatzen du eta albokoek Kristoren Itxuraldatzea eta Igokundea Igotzea. Eskultura hauek handitasunagatik eta kalitate tekniko handiagatik nabarmentzen dira. Izaera germaniko nabarmena duten lan naturalistak dira.

Goialdea ere egile aleman berak osatu zuen, drosel gotiko handiekin.

Beheko parte zaharragoari dagokionez, sotabankuan artzapezpikuaren eta katedraleko armarriak ikus daitezke. Bankuan Aragoiko santu nagusi batzuen bizitzako lau eszena daude:

* San Laurendiren martiritza sutegian.
* Seon bertan gertaturiko ustezko miraria, deabruak hartutako emakumea sendatu zela San Valerio erlikia-ontziaren aurrean.
* Valerio eta San Bizente Zaragozakoa, martiriak, Daziano prefektu erromatarrak galdekatuta Valentzian.
* San Bizenteren gorputzaren aurkikuntza Valentzia kanpoaldean.

Horien artean hiru horma-hobi daude, non Benedikto XIII.ak elizari emandako busto formako erlikiontziak dauden, santuen gorpuzkinekin. Zilarrez eta esmaltez eginda daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak