Zaldi

**Zaldia** (arra) eta **behorra** (emea) ugaztun ungulatu bat da (*Equus ferus caballus*), gaur egun bizirik diren *Equus* generoko 10 espezieetako bat. Tamaina handiko hatz bakarreko (zaldi-kaskoak) belarjalea da, eta  zurda luzez ornitutako lepo luzea du. Lehen zatia  **zal* dela pentsatzen da; izan ere, *zail* eta *azal* ere erro berekotzat jo izan dira (Lakarra 2003: 362; 2011: 111). Familia horretakoak dira astoak (*Equus africanus*), onagroa (*Equus hemionus*), kiang-a (*Equus kiang*) eta zebrak. Beraz, ekido hauek guztial ahaidetasun estua duten, bizirik geratzen diren azkenengoak baitira.

### Erlazionatutako ekinidoak 
Zaldiek hainbat gertuko ahaide dituzte, genero berekoak baina ez direnak espezie bereko kideak.

* Zaldi basatia (*Equus ferus*)
** Tarpan (*Equus ferus ferus*) (desagertua)
** Przewalski zaldia (*Equus ferus przewalskii*)
* Astoa (*Equus asinus*)
* Afrikako basa astoa (*Equus africanus*)
* Onagroa (*Equus hemionus*)
* Kiang (*Equus kiang*)
* Zebraren espezie ezberdinak (*Equus quagga*)
* Grevy zebra (*Equus grevyi*)

## Eboluzioa 
thumb|304x304px|Zaldien eboluzioa
Zaldiaren eboluzioa *Eohippus*-aren fosil-erregistroaren bidez jarrai daiteke. *Eohippus*, Eozeno garaian, hau da, duela berrogeita hamabost milioi urte, Ipar Amerikan bizi izan zen ugaztun belarjale txiki bat izan zen. Berez, ekido guztiak fosil horretatik datoz, *Equus* generoa barne.

*Hyracotherium,* txakur txiki baten antzekoa, perisodaktilo mota bat zen, bai ekidoekin bai brontoteridoekin ahaidetua. Gero, *Hyracotherium*-ek eboluzionatu egin zuen: handitu zen eta hatzak galdu zituen, monodaktilo bihurtu arte, hau da, hatz bakarrarekin. Apurka-apurka, bere hatz bakarra mutazioen bidez gogortu egin zen, harrapariengandik ihes egiteko moduko apatxak garatu arte. Garai horretan, Ipar Amerikan eta Eurasian, aldi berean, espezie eta genero erlazionatuak agertu ziren. Dirudienez, espezie euroasiarrak desagertu egin ziren; hala ere, Amerikako espezieak jatorri izanez, *Mesohippus* generoa agertu zen Oligozenoan, gazela baten tamainakoa, aurreko hanketan hiru hatz zituena eta jada kasko-formako oinak.

Geroago, Miozenoan, *Mesohippus*-i *Hypohippus* eta *Anchitherium* etorri zitzaizkion; uste denez, bi espezie horiek Eurasia kolonizatu zuten Ipar Amerikatik. *Mesohippus*-en beste ondorengo batzuk *Miohippus* eta *Merychippus* izan ziren. Azken genero honek koroa altuko hortzak garatu zituen, zuhaitz eta zuhaixken hostoak eta kimuak adarkatzea ahalbidetu ziona. *Merychippus*-en ondorengoen artean, *Hipparion* zegoen, Pliozeno garaian Ipar Amerikatik Eurasiaraino joan eta hedatu zena. *Merychippus*-en beste ondorengo batzuk  *Pliohippus* (hatz bakarreko lehen arbasoa) eta *Plesippusen* dira. Zaldi arin handienek 157 cm-tik gorako altuera dute, eta 173 cm-ra iristen dira, 500 eta 600 kg arteko pisuekin. Gaur egun, aldiz, garaiera txikieneko marka duen zaldiak Thumbelina du izena, behor miniatura heldua da, eta enanismoa pairatzen du. 43 cm-ko altuera dauka eta 27 kg-ko pisua.

### Hezur-egitura 
Zaldi batek berrehun eta bost hezur ditu. Bere bizkarrezurra berrogeita hamaika ornoz dago osatuta. Zaldiaren eskeletoaren eta gizakiarenaren arteko desberdintasun garrantzitsu bat da zaldiak ez duela klabikularik. Hori dela eta, goiko gorputz-adarrak bizkarrezurrari lotzen zaizkio eskapulak eusten dizkien muskulu, tendoi eta lotailu indartsuen bidez. Zaldien hankak eta kaskoak ere egitura paregabeak dira. Bere hanketako hezurren antolaketa eta proportzioak gizakienekin konparatuta oso ezberdinak dira. Esate baterako, zaldietan "belauna" deritzon gorputzaren zatia karpo hezurrak osatzen du. Gizakietan hezur hau eskumuturretan dago. Iztazainak, berriz, giza orkatilaren antzeko hezurrak ditu. Zaldiaren hankaren beheko hezurrak giza eskuaren edo oinaren hezurrei dagozkie, eta zaldiaren hatz-koskorrak, ordea, giza hatz-koskorren arteko hezur sesamoideak dira. Aurreko gorputz-adarretan, kubitua eta erradioa fusionatu egin dira, eta hezur bakarra sortu da, berna-hezurrarekin eta peronearekin gertatu den bezala. Horrek eragotzi egiten du eskuak eta oinak albo batera biratzea. Gainera, zaldi batek ez du giharrik bere hanketan belaunen eta iztazainen azpitik, larruazala, tendoiak, lotailuak, kartilagoa eta hezurrak baino ez ditu. Apatxak kornea-ehun espezializatu batek osatzen ditu eta inpaktuak xurgatzeko funtzioa du. Desberdintasun horiek guztiak, gorputz-adarren adaptazioak dira lasterketarako, eta gorputz-adarretako hatz kopurua bakar batera murriztea adaptaziorik garrantzitsuena da.

Zaldiaren buruko hezurrak luzeak dira, eta aurpegikoek garezurrekoek duten luzera bikoitza dute. Masailezurra ere luzea da, eta azalera zabala eta lautua du atzeko aldearen behealdean.

### Zaldi apatxak 
Apatxak funtsezko egiturak dira zaldien hanken egiturarako. Apatxak etengabe hazten dira, eta egoera naturalean bakarrik higatzen dira, baina zaldi etxekotuetan bos pasei astean behin moztu behar dira. Gizakiekin alderatuta, nahiko urdaila txikiagoa dute, baina hesteak askoz luzeagoak dira, eta mantenugaien etengabeko fluxua ahalbidetzen dute. 450 kg-ko zaldi batek 7 eta 11 kg janari jaten ditu egunero, eta baldintza normaletan 38-45 litro ur edaten ditu. Zaldiak ez dira hausnarkariak. Beraz, barrunbe bakarra dute sabelean, behiek edo ardiek ez bezala, lau barrunbe baitituzte. Belarraren zelulosa digeritu dezakete itsu oso garatua dutelako, eta hortik pasatzen da janaria heste lodira iritsi aurretik. Gizakiek ez bezala, zaldiek ezin dute botaka egin, eta, horregatik, digestio-arazoek heriotza eragin diezaiekete. Zaldi-arrazak ezaugarri bereizgarriak dituzten zaldi-taldeak dira, ondorengoei transmititzen zaizkienak, hala nola, egitura, kolorea, errendimendu-gaitasuna edo jarrera. Zaldiak selektiboki hazi dira etxekotu zirenetik. Beduinoak izan ziren zaldi-hazkuntza selektiboa egin zutenen gizarteen adibide goiztiar bat, horiek arabiar zaldien pedigri landuak garatzen zituzten.

Badaude lan jakin bat egiteko ezaugarri jakin batzuk lantzeko garatu diren arrazak. Horrela, andaluziarra bezalako arraza ahaltsu baina finu bat, zaldiketa disziplina bereziak lantzeko aproposa. Azken mendeetan zehar bere erabilera haragirako izan da, baina jatorrian baserritan lan astunetan laguntzen zuen. Oro har, Nafarroan aurkitzen dira gehienbat. Tamaina eta ezaugarriak direla eta, pony sailkapenean sartzen da. Lehen baserri lanetan erabiltzen zen, eta gaur egun haragitarako eta zaldiketarako aproposa da.
* **Nafar Behoka:** Euskal Herriko bertako zaldia da. Beren tamaina eta ezaugarrien arabera pony bezala sailkatzen da. Desagertzeko arriskuen egon zen 1999 urtean.
* **Pottoka:** Euskal Herrian bertako beste hainbat zaldi arraza egon arren, gehienek neurri batean edo bestean pottoka arbasotzat dute. Beren tamainaren arabera pony bezala sailkatzen da.
* **Zaldi montxinoa:** Kantabria, Burgosko ipar aldea zein Euskal Herriko bertako zaldi arraza bat da.

## Zaldiaren historia Euskal Herrian 
thumb|Aurizko zaldia Ormaiztegiko bertako arrazen erakusketa batean
Bertako arraza askoren kasuen legez, adituak ez dira ados jartzen bertako euskal zaldi arrazen jatorriari buruzko zenbait puntuetan.

Dena den, argi dago bertako zaldi arrazek hainbat arbaso komunak dauzkatela. Hau dela eta, neurri handi batean, lautzako zaldiaren zein zaldi montxinoaren jatorria pottokaren jatorriarekin zer ikusirik handia daukala. Beraien jatorria, seguruenik, azken izotzaldia eta gero, bertan geratutako zaldiak dira. Nafar behoka eta Auritzeko zaldiek antzineko pottoken eta kanpako zaldi arrazen eragina dute, txikiagoa nafar behokaren kasuan.

## Zaldia Euskal mitologian 
Zaldia euskal mitologiako irelu edo jeinua ere bazen.

* Atharratzen kontatzen zuten, Laxarrigibele izeneko harpean, Ahuskiko magalean, Alzaitik gertu, zaldi zuri bat bizi omen zela. Behin eskualde hartako mutil bat bahitu zuen. Mutila ez zegoen ondo integratuta bere inguruan.
* Berastegiko Etsoinberri baserriko neskame bat ere, era berean bahitu zuen Obantzungo lezean bizi zen beste zaldi batek. Baserrikoek behor bat zuten. Aberea egunero bidaltzen zuten mendira eta iluntzean jaso. Etxeko morroi-neskameak egunero egiten zuten lan hori. Ohitura zuten aurrenekoa behorra ikusten zuena, bere gainean etxera itzultzeko. Egun bat neskamea izan zen lehengoa behorra ikusten eta halaxe esan zuen: *Horra hor gure behor beltza*, eta korrika abiatu eta aberearen gainera igo zen. Igo orduko behorra arrapaladan abiatu zen Obantzungo leizera eta bertan sartu zen bere zaldizkoarekin.

Morroia luze egon zen leize barnera begira bere lagunaren bila, baina ez zuen ezer topatu.

Baserriko bidean galdetzen zuen bere buruari: *"ze behor klase zen hori"* , orduna ikusi omen zuen Etsoinberriko benetako behorra sakon batean lasai lasai larretzen. Handik denboraldi batera, Etsonberrikoek arropa garbitzera joan ziren Itturrarango iturrira, eta bertan topatu zituzten bahitutako neskamearen belarritakoak eta eraztuna.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zerrenda:Animalien hotsak

## Kanpo estekak