open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elo sailkapen

**Elo sailkapena** xake, go eta beste jokoetan jokalariak euren trebeziaren arabera sailkatzeko erabiltzen den ebaluazio-sistema bat da. Arpad Elo fisikariak, xake jokalaria ere bazena, garatu zuen 1960ko hamarkadan eta FIDE Nazioarteko Xake Federakuntzak bere egin zuen.

Elo sistema, algoritmo matematiko bat da, eta bi jokalariren arteko partidan bakoitzak duen puntuazioaren arabera jokalari bakoitzak partida irabazteko daukan probabilitatea kalkulatzen du. Probabilitate hori benetako puntuazioari kenduta lortzen da partida horretan jokalariak lortu duen gehikuntza edo kenketa.

2013ko azaroko Nazioarteko Xake Federakuntzaren elo zerrendako burua Magnus Carlsen Norvegiarra da 2870 punturekin. Jokalari berak lortu zuen 2013ko otsailean gaur egun arte lortu den puntuaziorik altuena 2872 punturekin, aurretik Garry Kasparovek ezarritako marka hautsiz. Dena dela, Elo puntuaketa sistemak ez du balio garai desberdinetako jokalarien maila alderatzeko, zeren algoritmoa ez baita erabat perfektua, eta urteak joan ahala jokoalarien puntuaketak batez beste zertxobait igotzeko joera du.

## Kanpo estekak
Augsburgeko katedrala

**Augsburgeko katedrala** (alemanez *Dom Mariä Heimsuchung*) Augsburgen XI mendean eraikitako eliza erromanikoa da, XIV mendean osagarri gotikoak jarri zitzaizkiona. Mariaren omenezko eliza da.

## Historia 
IV mendean egon bide zen tenplu baten gainean eraikia dago erromatarren *Augusta Vindelicorum* herrixkaren harresien barnean. 822an Augsburgen eliza bat bazela jakina da, bai eta 923an magiarek kaltetu zutela ere.

Gaur egungo katedrala Henrike III.a apezpikuak eraikitzeko aguindu zuen 1043an eta 1065ean bukatu zen. Dorreak 1075ekoak dira eta 1331 eta 1431 artean osagarri gotikoak gehituz joan zitzaizkion, tartean ekialdeko koroa eta brontzezko ateak.

XVII mendean barrualde barrokoa egin zuten baina XIX mendean Erdi Aroko itxura eman zitzaion berriz ere.

## Deskribapena 
Katedralaren neuriak 113 x 40 m dira eta dorreek 62 metrotako garaiera dute. Bereziki aipatzekoak dira erdi aroko freskoak eta XII mendeko beirateak, Alemaniako zaharrenetakoak.

## Iruditegia 

Irudi:AugsburgerDomPforte02.JPG|Katedralaren sarrera
Irudi:Bronzetür Augsburger Dom Gesamtansicht.jpg|Brontzezko ateak
Irudi:Augsburg-Dom 5.jpg|Katedralaren barnealdea
Irudi:AugsburgerDomGesamt01.JPG|Katedralaren barnealdea
Irudi:Augsburg-Dom 13.jpg|Kripta, katedralaren zati zaharrena
Irudi:AugsburgerDomOrgel04.JPG|Organoa
Irudi:AugsburgerDomProphetenFenster03.JPG|Beirateak
Irudi:Moses in Augsburg Cathedral.jpg|Beirateak

## Kanpo estekak
Artemio Zarco

**Artemio Zarco Apaolaza** (Donostia, Gipuzkoa, 1930eko martxoaren 7a - *ibidem.*, 2012ko urtarrilaren 3a ) euskal abokatu, idazle eta zutabegilea izan zen.

## Biografia 
1930ean Donostian jaio zen eta zazpi urte zituela Gernikako bonbardaketa jasan zuen. Aita gudari Anarkista zuen eta Gudan hil zen. Familiarekin Bordelera erbesteratu ziren, baina han kontzentrazio-esparru batean sartu zituzten. 1939an Donostiara itzuli ziren Nazien okupaziotik ihesi

Zuzenbide lizentziatura lortu eta 1954an abokatu hasi zen lanean. Preso antifrankisten abokatu izan zen eta 1965ean Gipuzkoako Gobernadore zibilak ez zion utzi probintziako Abokatuen kolegiko zuzendari izaten.

1968an, Melitón Manzanas hil osteko salbuespen-egoeran, hilabetez Martuteneko espetxean sartu zuten. Askatu zutenean, lau hilabeterako Albarracinera bidali zuten.

1970 Burgosko prozesuko abokatu taldeko kidea izan zen eta Antton Karrera defendatu zuen.

Garan 2000. urtertik zutabegilea zen. "Zazpika" Astekarian 632 "Satiricón" zutabe idatzi zituen. Baina 2011ko martxotik aurrera Iritzia sailean idazten hasi zen.

Bere zaletasun ezagunenak Musika klasikoa, operak eta Naïf margolanak ziren. Raquel Martinez de Ubago eta Juan Kruz Unzurrunzagarekin batera Donostiako Altxerri Galeria ireki zuen. Bertan, Eduardo Chillida eta Bixente Ameztoiren lanak jarri zituzten erakusgai.

## Liburuak 
Zortzi liburu idatzi ditu eta azkena 2007an:
* *De fusliamientos y clérigos al modo rabelesiano* (1978).
* *A la mayor gloria de Dios* (1983).
* *Doña Leona y sus abogados* (1991).
* *Los regocijos de la carne* (1991).
* *Cuentos orientales y crónicas occidentales* (2000).
* *Odiarás a tu enemigo* (2001).
* *Satiricón* (2005).
* *Ese final que os acecha* (2007).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  video Entrevista a Artemio Zarco Gara Bideoak
*  Entrevista en GARA (2011-04-10) Gara.net
Brunswickeko katedrala

**San Blas eta San Joan katedrala** () Brunswickeko katedral gotikoa da. Eliza luteranoa da.

## Historia 
Henrike Lehoiak San Blas kolegiata altxa arazi zuen 1173 eta 1195 artean. 1226ko abenduaren 29an Blas, Joan Bataiatzailea eta Thomas Becket santuen izenean sagaratu zen. Bertan ehortziak izan ziren Hendrike *Lehoia* eta bere emazte Matilde. 1543 urtean protestante bihurtu zen.

## Ondasunak 
Elizak dituen ondasun nabarmenenak, XII mendeko egurrezko gurutzea eta 1170-1180 urteko argimutil handia dira.

## Hilobiak 
* Henrike II.a *Lehoia* Saxoniako eta Bavariako Dukea (1129–1195) eta Matilde emaztea (1156–1189)
* Egbert II.a, Meissengo margravea (1060–1090) eta Gertrude arreba (1060–1117)
* Oton IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa (1175/76-1218) eta Beatriz emaztea (1198–1212)
* Luis Rodolfo, Brunswick-Lüneburgeko dukea (1671–1735) eta Kristina Luisa emaztea (1671–1747)
* Fernando Alberto I.a Brunswick-Lüneburgeko dukea (1636–1687) eta bere familia, tartean Fernando Alberto II.a (1680–1735)

## Kanpo estekak 
*  Katedralaren webgunea
Quesada

**Quesada** Espainiako Jaéngo probintzian jatorria duen abizena da, Andaluzian. Jatorriz Quesada herriko nobleziaren abizena izan zen. "Quezada" aldaera judu-sefardien abizena da.

## Historia 
Lehendabizikoz 1240ko hamarkadan aipatua izan da, Fernando III.a Gaztelakoak Sevilla birkonkistatu zuela azaltzen zuen agiri batean.

## Biografiak 
* Carlos Manuel de Céspedes y Quesada (1871-1939), Kubako idazle, diplomatiko eta presidentea
* Diego Camacho Quesada (1976), Espainiako futbolaria
* Francisco Morazán Quesada (1792-1842), Erdialdeko Amerikako presidentea
* Gonzalo Jiménez de Quesada (1509-1579), Espainiako militarra
* Joe Quesada (1962), Marvel Comicsen editorea
* Vicente Fox Quesada, (1942) Mexikoko presidente ohia
* Vicente Quesada (1812-1877), Espainiako militarra
* Yoelbi Quesada (1973), Kubako atleta

## Lekuak 
* Quesada (Jaén), Espainian
* Ciudad Quesada, Costa Rican
* Quesada de San Carlos, Costa Rican
* Quezada, Guatemalan

## Besteak 
* *Quesada pasiega*, Kantabriako Valles Pasiegos eskualdeko azkenburukoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Europako Futbol Errekopa

[thumb|250px| 1968ko finala [AC Milan|Milan eta Hanburgoren artean.]]
[thumb|250px|[Bartzelona Futbol Kluba|FC Barcelonak 4 Errekopa irabazi zituen, beste inork baino gehiago.]]

**Europako Futbol Errekopa** edo *Kopa irabazleen Kopa* (ingelesez ''UEFA Cup Winners' Cup'') UEFAk 1998-1999 denboraldirarte urtero antolatzen zuen Europako futbol kluben txapelketa da. Izenak dioen bezala herrialde bakoitzeko Kopa txapelketako irabazleen artean jokatzen zen.

## Historia 
Txapelketaren palmaresa ACF Fiorentinak 1960-61 denboraldian irabazitako Koparekin hasten bada ere UEFAk 1963tik aurrera antolatu zuen. 32 taldek hartzen zuten parte eta finala irabazten zuenak Europako Superkopa jokatzen zuen Europako Kopako irabazlearen aurka. 1999 jokatu zen azken ekitaldia. Ordutik aurrera UEFA Europa Leaguek hartu zituen bere baitan herrialdeetako Kopa irabazleak.

## Parte hartzaileak 
* Herrialde bakoitzeko Kopa irabazleak. Koparen irabazleak liga ere irabazten bazuen Kopako finalistak hartzen zuen bere lekua.
* Aurreko urteko Errekopa irabazleak. Taldeak Europako Koparako sailkatzea lortzen bazuen, tokia libre uzten zuen.
* 1998an Herbehereetako Kopan finalerdietara iritsi zen SC Heerenveen taldeak jokatu zuen, Kopako bi finalistak UEFAko Txapeldunen Ligarako sailkatu baitziren.

## Palmaresa 
## Garaipenak 
### Taldeka 
### Herrialdeka 
## Ikus, gainera 
* UEFA Europa League
* Espainiako Futbol Errege Kopa
* Frantziako Futbol Kopa Txapelketa

## Kanpo estekak 
* Errekoparen artxiboa UEFAren webgunean
Holozefalo

**Holozefaloek** (*Holocephali*) Chondrichthyes arrain klasearen bi azpiklaseetako bat osatzen dute. Iraganean oso talde zabala izan zen, baina gaur egun ordena bat, Chimaeriformes (itsas katuaren ordena), eta 47 espezie inguru besterik ez dira.

## Taxonomia 
* Paraselachimorpha† goiordena (parafiletikoa agian)
** Orodontiformes† ordena
** Petalodontiformes† ordena
** Helodontiformes† ordena
** Iniopterygiformes† ordena
** Deebeeriiformes† ordena
** Eugeneodontiformes† ordena
* Holocephalimorpha goiordena
** Psammodontiformes† ordena
** Copodontiformes† ordena
** Squalorajiformes† ordena
** Chondrenchelyiformes† ordena
** Menaspiformes† ordena
** Cochliodontiformes† ordena
** Chimaeriformes ordena (itsas katuak)

† iraungitako taxona
  
## Kanpo estekak 
*  *Itsas katuak*. Euskal Herriko natura, 50. zenbakia Euskomedia.org
*    *Holocephali* Système d'Information Taxonomique Intégré
Tulga

**Tulga** (; ?-642) Hispaniako bisigodoen 28. erregea izan zen, 639 edo 640 eta 642 artean. Bere aita Txintilaren oinordekoa izan zen.

Bere aita hil ondoren gotzain eta noble biltzar batek errege izendatu zuen, alabaina, oinordekotzaren herentziako izaerak noblezia bisigodoan desadostasuna sortu zuen.

Tulga nahiko inozo eta ahultzat hartzen da. Dirudienez, *refugae*ek erasoren bat egin zuten, gerra aktibitate nagusiena baskoiengandik etorri zen arren. Edonola ere, matxinada bakar batek ere ez dirudi balizkoa Txindasvintorenaren aurretik, hain erraz erori baitzen, ez dirudiela batere posible aurreko matxinada bat jasan ahal izango zuelarik.

## Txindasvintoren matxinada 
Txindasvinto jada agurea zen, 79 urte ingurukoa, bere matxinada hasi zuenean. Aginte militar edo kargu garrantzitsuren bat izan behar zuen baskoiekin zuen mugan, hauek mendebaldeko Pirinioetan nagusi zirelarik. Koroaren ahuldadea nabarituko zuen eta arriskatzea erabaki zuen (bere adinean ez zuen ezer galtzeko) nobleak (lurjabe godoak) eta "herria" (ziur asko inguruko biztanle godoak) deituz. Bere burua errege izendarazi zuen, gotzainen onarpenik lortu ez zuen arren. Biltzarra *Pampalica*n egin zen, uste denez Pampliega izan daitekeelarik, Burgosetik gertu, eta ez Iruñea.

Gertaera hauen ondoren, historialariak ez dira ados agertzen gertatutakoan, oso ziurrak ez diren iturriez fidatzea esan nahi baitu.

Sigiberto Glembacensen oinarritzen direnek, uste dute, matxinatua, indartsua lortutako babesagatik eta beste noble batzuk batuta, Toledon aurkeztu zela, Tulga tronutik kendu eta tontsuratu egin zuela, 642ko apirilak 16 inguruan, kontzilioetako kanonen arabera errege izateko baliogabetuz. Hortik aurrera Tulgarekin zer gertatu zen ez da ezagutzen, denbora batez monasterio baten fraide bezala egon zen arren.

Monasterioan sartu aurretik, ezkondu egin zen eta seme-alabak izan zituen.

* Giszila, Razeseko Kondea zen Bera II.arekin ezkondua, nortzuk alaba bat izan zuten.
* Ariberga, ezkondua eta Egikaren ama
* Wamba

Baina, San Ildefonson oinarrituz, egoera ezberdina da. Txindasvintoren matxinadak nolabaiteko babesa izan zuen noblezian, baina kleroaren onarpenik ez zuenez, ez zuen arrakastarik izan. Tulgak tronua mantendu zuen eta Txindasvinto matxinatutzat hartua izan zen, erregearen heriotz egokiaren ondorioz, gaixotasun baten ondorioz, erregegaia handikiek eta kleroak onartua izatea ahalbidetu zuen arte.
Manuel Maria Ynchausti

**Manuel Maria Ynchausti Romero** (Manila, 1900eko urriaren 19a - Uztaritze, 1961eko apirilaren 17a) euskal jatorriko estatubatuar enpresaburu, kristau filantropo eta euskal kulturaren ekintzailea izan zen, ezaguna Espainiako Gerra Zibila dela eta errefuxiatutako euskal herritarrei, haurrak bereziki, Ipar Euskal Herrian harrera emateagatik. EAJ alderdiarekin harreman estuak izan zituen eta Jose Antonio Agirre lehendakariari Europatik Ameriketako Estatu Batuetara ihes egiten eta hango gobernuarekin zituen harremanei esker bertan bizi eta lan egin ahal izan zuen. 1947 urtean Ipar Euskal Herrira itzuli eta euskal kulturaren sustapenean lan handia egin zuen, Eusko Ikaskuntzaren VII. eta VIII. kongresuen antolaketan esaterako.

## Kanpo estekak
Monterufolino poni

**Monterufolinoa**, (italieraz: "Cavallino di Monterufoli"), Italiako Toskana eskualdeko bertako zaldi arraza bat da. Zehazki Pisa hiriaren inguruan du jatorria. Bere tamainagatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Antza Monterufolino zaldia Esloveniako ponien ondorengoa da. Arrazak beraz Balkanetako zaldi arrazekin zer ikusirik handia dauka.

## Ezaugarriak 
Arraza hau da beste 15 artean Italiako Bertako Arrazen Erakundeak, (AIA), onartzen duen gutxienetariko "Eremu urriko arraza".

## Arrazaren egoera 
[thumb|300 px|righta|Italiar estatuto [basozainek haien lanerako erabilitako Monterufolinoko poniak.]]
Equus Survival Trust elkartean zaldi arrazak sailkatzeko erabiltzen duen estimazioen arabera, lautzako zaldia desagertzeko oso egoera larrian dago arraza garbiko 300 abere baino gutxiago daudelako. 2008. urtean arraza garbiko 38 zaldi eta 125 behor besterik ez zeuden, 9 uztiapen ezberdinetan banaturik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Arrazaren aldeko elkartearen WEB

### Bideoak 
* Arrazari buruzko bideoa
Uso xuria

***Uso zuria*** euskal abesti herrikoia da. Bere doinuaren jatorria Tibalt I.a Koblakaria Nafarroako erregearen *L’autrier dans la matinée* abestian dagoela baieztatu da, bien arteko antzekotasuna dela eta. Mozartek eta Adolphe Adam musikagileek ere baliatu izan dute bere lanetan. Egun ere, euskal kanta herrikoien multzo nagusian dago. Imanol Larzabalek abestia kantatu zuen 1984 urteko *Erromantzeak* diskoan.

:*Uso zuria, errazu,*
:*Nora joaten zara zu?*
:*Euskal Herriko mendi guztiak*
:*Elurrez beteak dituzu.*
:*Gaur gaberako ostatu*
:*Gure etxean baduzu.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Uso zuria, Euskal Kantutegia. Eusko Ikaskuntza
Txintila

**Txintila** (;  606-639/640) Hispaniako 27. errege bisigodoa izan zen, 636 eta 639 edo 640 artean. Oso gutxi ezagutzen da bere erregealdiari buruz, kronikak urriak baitira. Berari buruz ezagutzen den ia guztia Toledoko V. kontzilioa eta Toledoko VI. kontzilioko agirietatik dator. Bere izena *Khintíla* bezala idatzia ere aurki daiteke.

Aurreko erregea izan zen Sisenando hil zenean, monarkia oso ahuldu eta ezegonkor bat utzi zuen. Txintila nobleziak eta gotzainek izendatu zuten errege bezala 636an. Hala egiten zen zeremonia eta hautaketa, antzinatik eta Toledoko IV. kontzilioaren 75. kanonaren arabera ezarritako ohitura bat jarraituz.

Toledoko V. kontzilioa deitu zuen 636ko ekainean, non, oinarrian, usurpatzaileak eta erregearen aurka matxinatzen zirenak zigor gogorrekin mehatxatu ziren. Are gehiago, erregearen bere seme-alaba eta senideenganako herentzia errespetatzen ez zuten guztiak anatematizatzen ziren. Hemendik ebazten duten historialariren batzuk jada bere erregealdiaren hasieratik Txintila mehatxatua sentitzen zela.

Ondoren, Toledoko VI. kontzilioa deitu zuen 638an. Kontu askori buruz egin ziren legeak, beste batzuen artean, errege bezala aukeratutako pertsona noblea izan beharko zela ezarri zen, eta sekula ez atzerritarra, herri xumekoa edo tonsuratua. Zigor kanonikoak ezarri ziren koroaren aurkako azpijokoentzat, eta erregeak legez eta zuzen lortutako ondasunak tronurako oinordekoak ezingo zituela konfiskatu ere ezarri zen. Katolikoak ez zirenak erresuma barnean bizi ezin zirela zioen lege bat ere onartu zen. Arrazoi honegatik, judu asko behartuta bihurtu ziren katolizismora.

Usurpatzaileekin zegoen etengabeko obsesio honek eta ondorengo erregealdietan Txintilaren garaiko matxinatuei buruz eginiko aipamenek ia ziur bihurtzen dute zenbait matxinadaren existentzia errege honen erregealdian.

Txintila 639 edo 640an hil zen heriotza naturalez, eta bere oinordekoa bere seme Tulga izan zen, oinordeko izendatu zuena.

## Erreferentziak
Pilus

[thumb|200px|[Konjugazioaren irudia, piliek prozesu horretan burutzen duten funtzioa azaltzen duena]]

Mikrobiologian, **pilusa** (pluralean *pili*) bakterio Gram negatiboetan -batez ere- agertzen den egitura da, flageloen antzekoa, baina motzagoa. Bakterioaren azalean pilatzen dira eta flageloak baino ugariagoak dira.

Piliak oso motzak direnean finbria izeneko egituraz hitz egiten da. Finbriek bakterioa azal desberdinei atxikitzen laguntzen dute (esaterako, bakterio patogenoen kasuan animaliaren ehunei finkatzen funtsezko zeregina burutzen dute finbriek).

Pilina izeneko proteinaz osaturik daude piliak.

Pilien funtzio nagusia sexu-funtzioa da: enterobakterioen artean, adibidez, konjugazioa burutzeko ezinbestekoak dira piliak. "Ile" txiki horiek bi bakterioen arteko lotura osatzen dute, zubi moduan jardunez. Lotura horri esker bakterioek informazio genetikoa trukatzen dute, konjugazio izenez ezagutzen den prozesuan.

Bakterio guztiek ez dute pilirik. Gene batek kontrolatzen du pilien sorrera. Gene hori duten bakterioek emaile moduan jardungo dute konjugazioan, pilien bitarteko lotura ezarri eta haien DNA emango baitiote bakterio hartzaileari.

Arau orokorra ez bada ere, ematen du hainbat kasutan piliek zerikusia dutela bakterioaren higidurarekin, lokomozio-funtzioa burutuz.

## Kanpo estekak
2012ko urtarrilaren 7ko manifestazioa

**2012ko urtarrilaren 7an** hamar milaka lagun manifestatu ziren Bilboko erdigunean Egin Dezagun Bidea plataformak deituta, euskal preso eta iheslarien alde.

Euskal Herrian inoiz egin den manifestaldirik handienatarikoa izan zen, gutxi gorabehera 110.000 lagun bildu zirelako. Manifestazioaren leloa *kolosala izango da* izan zen, gainera "#kolosala" hitza trending topic izan zen Twitterren Espainiar Estatuan.

## Deialdia 
Egin Dezagun Bidea plataformak antolatu zuen manifestazioa Espainia eta Frantziako estatuetako gobernuei euskal preso eta iheslarien «oinarrizko eskubideak» betetzeko.

Manifestazioa Bilboko erdigunean burutu zen, La Casillatik udaletxeraino. Manifestaldia igaro zeneko kale guztiak jendez gainezka zeuden, eta manifestatzaileek inguruko kaleeak ere erabat bete zituzten.

## Atxikipenak 
;Presoen senideak
* Etxerat

;Politika
* Ezker abertzalea
* Aralar
* Alternatiba
* Eusko Alkartasuna
* Abertzaleen Batasuna

;Sindikatuak
* LAB
* ELA
* EHNE
* ESK
* STEE-EILAS

;Gizarte mugimenduak
* Ikasle Abertzaleak
* ESAIT

;Atzerritik
* Argentinako Alderdi Komunista
* Breizhistance
* Coordinadora Simón Bolívar
* ERC
* SI

;Jende ospetsua
* Willy Toledo
* Anje Duhalde
* Kepa Junkera
* Aimar Olaizola
* Fermin Muguruza
* Toti Martinez de Lezea

## Manifestazioaren joatea 
## Erreakzioak 
## Oihartzuna komunikabideetan 
* Bilbok gainezka egin du, bi gobernuei gaurko espetxe politikaren bukaera eskatzeko, Berria, Euskal Herria
* Españoles marcharon por acercamiento de presos de ETA, El Espectador, Kolonbia
* Multitudinària manifestació a Bilbao per obrir el camí de retorn dels presos d'ETA, 3/24 Notícies, Katalunia
* Miles de personas marchan en Bilbao en "defensa de los derechos de los presos", El País, Espainia
* Miles de personas marchan en Bilbao para defender derechos de presos de ETA, Univisión, Ameriketako Estatu Batuak
* Protesters march for ETA prisoners in north Spain, Seattle Post Intelligencer, Ameriketako Estatu Batuak
* Espagne: première marche pour les prisonniers basques depuis le retour de la droite, Libération, Frantzia
* Basken demonstrieren für Rückführung von ETA-Häftlingen, Net Tribune, Alemania
* Thousands protest over treatment of Basque prisoners, Euronews, Europa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Manifestazioaren irudi galeria
Willie McDougal

**William "Willie" McDougal**, edo **Willie Lorezaina**, *Simpsondarrak* telesailko pertsonai bat da.

## Deskribapena 
Springfieldko Lehen Hezkuntzako Eskolaren lorezaina da. Eskoziakoa da.

## Beste datuak 
* Eskolako lorezaina izanes ere, ehorzlea da hilerrian.

## Ikus, gainera 
* Simpsondarrak

## Kanpo estekak
Delmenhorst

**Delmenhorst** Alemaniako Saxonia Beherea estatu federaleko hiri askea da. Bremendik 10 kilometro eskasera dago eta gaur egun herri jarrai bat osatzen dute.

## Historia 
1254ko idatzi batean esaten da Oldenburgeko Kondeak Delme ibaiaren ondoko herrixka erosi zuela 1234ean. Ordutik aurrera Delmenhorsten jabetza Oldenburg, Bremen, Münster eta Daniar erregeen eskuetan egon zen. Napoleondar Gerretan (1806-1813) frantziarrek eta herbeheretarrek okupatu zuten hiria.

XIX mendean Bremeneen gertutasunari esker industrializazioa iritsi zen Delmenhorstera eta biztanleriak hazkuntza handia izan zuen, laukoiztu arte. 1903an hiri aske bihurtu zen.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren Britainiar Okupazio eremuan gelditu zen. Ekialdeko Alemaniako milaka errefuxiatu hartu zituen.

## Hiri senidetuak 
Delmenhorst ondorengo hiriekin dago senidetua:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
George Maciunas

**George Maciunas** artista, galeria jabea eta publizitate-eragile lituaniar-amerikarra, Kaunasen (Lituania) jaio zen, 1931ko azaroaren 8an, eta Bostonen (Massachusetts) hil zen 1978ko maiatzaren 9an. Fluxus mugimenduaren sortzaile nagusia izan zen.

## Biografia 
Jurgis Maciunasen familiak 1944an, sobietar inbasioaren ihesi nahian, Lituania utzi zuen eta Alemaniara bizitzera joan ziren. 1948an, aitak AEBetako enpresa batean lana aurkitu zuen eta familia osoa hara joan zen. 1954an Jurgis New Yorkeko Unibertsitatean sartu zen Europako eta Siberiako Erdi Aroko artea ikasteko. 1960an, New Yorkeko Knoll Elkartean diseinatzaile bezala aritu zen. Urte horietan George Maciunas La Monte Young musikagilearen laguntzaz abangoardiako munduan sartu zen. George Brecht, Dick Higgins, Allan Kaprow eta beste artistak ezagutu zituen. Amus Salcius lagunarekin batera arte-galeria ireki zuen, AG galleria, New Yorkeko Madison Avenuen.

1961eko udaberrian, George, bere izena ingeles kutsu izateko aldatu baitzuen, bere galerian performance batzuk antolatu zituen; horietan Fluxus izena agertu zen lehen aldiz. 1961eko udan *An Anthology* izenenko orrialde sortu zuen eta Jonas Mekas zinegileak zuzentzen zuen *Film Culture* zinema aldizkarian kolaboratu zuen. AG galerian, John Cage, Yoko Ono, Henry Flynt, Dick Higgins filmak erakutsi zituen. Maciunasek ere Musica Antiqua et Nova jaialdia antolatu zuen.

Arazo ekonomikoak zirela eta, Maciunasek galeria itxi behar izan zuen. Orduan bere amarekin batera New York utzi eta Alemaniako Wiesbadenera joan zen, bertan U.S. Air Forcen diseinatzaile gisa lan egiteko. Horri esker Europako abangoardiako artista handienak ezagutzeko aukera izan zuen. 1962an lehen Fluxus taldea sortu zuen ofizialki; bertako kideak Maciunasekin batera Dick Higgins, Benjamin Patterson, Wolf Vostell, Nam June Paik, Emmett Williams zeuden.

1976an Estatu Batuetara itzuli zen, Massachusettsera. New Marlborough hirian arte zentro berri bat saiatu zen sortzen eta 1977an Seattlen Fluxus Jaialdia bultzatu zuen, Maciunasek eraman zuen azkena. Minbiziak jota Billie Hutching poetarekin ezkondu zen. Hilabetetara, 1978ko maiatzaren 9an, hil zen artista lituaniarra.

## Kanpo loturak 
* George Maciunas Fundazioaren web orria.

## Bibliografia 
* : Hubertus Butin eta beste batzuk: *Diccionario de conceptos de arte contemporáneo.* Abada Editores. ISBN= 978-84-96775-46-6.
* : Amy Dempsey: *Estilos, escuelas y movimientos*. Bartzelona: Blume, 2002. ISBN =84-89396-86-8.
Emden

**Emden** Alemaniako Saxonia Beherea estatu federaleko hiri askea da. Estatuko ipar-mendebaldeko ertzean dago eta Ems ibaiaren beste aldeko lurrak Herbehereei dagozkie. Berez, Ekialdeko Frisiako hiri handiena da.

## Historia 
Ez da ezagutzen hiriaren fundazio data, baina jakina da gutxienez VIII. mendetik aurrera badela. Hiri eskubideak 1495ean eman zizkion Maximiliano II.a enperadoreak. XVII. mendean, berriz, Herbehereetatik immigrante protestante ugari iritsi zitzaizkion eta hiria aberastu egin zen. 1744an Prusiak hartu zuen.

Industrializazioa 1870 inguruan iritsi zen, papergintza eta ontzigintzaren eskutik, baina bultzada handiena Dortmund–Ems ubidearen eraikuntzak eman zion XIX. mendearen bukaeran, Ruhr eremuaren itsasportu bihurtu baitzen Emden.

Bigarren Mundu Gerran bonbaketa latzak jasan zituen, larriena 1944ko irailaren 6an, Alde Zaharreko eraikinen % 80 suntsitua geratu zen. Hegazkin britainiarrek bonbak zibilen kontra jaurti zituzten, ontzitegiak kaltetu gabe utzirik.

## Ekonomia 
Gaur egun Emdenen ekonomiaren oinarria Volkswagen AG automobil lantegia da. Bertan Volkswagen Passat modeloa egiten dute. Bigarren jarduera nagusia ontzigintza da, *Nordseewerke* enpresaren eskutik.

## Hiri senidetuak 
Emden honako hiriekin dago senidetua:

* 
* 
* 

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Wilhelmshaven

**Wilhelmshaven** Alemaniako Saxonia Beherea estatu federaleko hiri askea da. Ipar Itsasoko kaia da eta Ekialdeko Frisiako hiria.

## Historia 
XIV mendeko Siebethsburg gaztelua 1433an piratek okupatu zutenez Hansa Ligak suntsitu egin zuen. 1853an Prusiako **Wilhelm Adalbert** enperadoreak Oldenburgeko Dukeekin tratua egin zuen Ipar Itsasoko kaia eskuratu eta bertan itsas flota handi bat sortzeko. Hortik dator hiriaren izena, izan ere *Wilhelmshaven* izenak "Wilhelmen kaia" esan nahi baitu.

Bigarren Mundu Gerran hiriaren bi herenak erabat suntsitu zituzten aliatuen bonbaketek. Poloniar soldaduek eskuratu zuten hiria, baita 200 itsasontzi ere.

Gaur egun Wilhelmshaven Alemaniako hirugarren kairik handiena da (Hanburgo eta Bremenhaven ondoren) eta Alemaniako Itsas Armadaren egoitza nagusia ere bada. Hala ere kaiak ez du erabilera militarra bakarrik, baita ere ekonomikoa (petrolio birfindegia dauka) eta turistikoa ere (akuariuma eta itsas museoa).

## Parke Nazionala 
UNESCOk Wadden itsasoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2009an. Ingurunea babesteko Saxonia Behereak Parke Nazionala eratu zuen 1986an eta Parkearen egoitza nagusia Wilhelmshavenen dago.

## Hiritar ezagunak 
* Rainer Fetting (1949- ), margolari neoespresionista

## Hiri senidetuak 
Wilhelmshaven ondorengo hiriekin dago senidetua:

*  (1965)
*  (1976)
*  (1979)
*  (1988)
*  (1992)
*  (2006)

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Wilesindo

**Wilesindo** edo **Gulesindo** 845 eta 860 artean Iruñeko apezpikua izan zen, Gartzia Eneko erregea izanik.

Erregeari esker Salbaterra Ezkan Santa María de Fuenfría eta Isábenan Santa María de Obarra monasterioak eratu zuen. 851. urtean, San Eulogioren bisita izan zuen. Gero honek "San Eulogioren eskutitza" idatzi zuen, bere aroa ezagutzeko agiri nagusienetariko bat dena.
Elasmobrankio

**Elasmobrankio**ek (*Elasmobranchii*) *Chondrichthyes* arrain klasearen bi azpiklaseetako bat osatzen dute. Barnean marrazoak (*Selachimorpha* goiordena) eta arraiak (*Batoidea* goiordena) hartzen ditu.

Eskeleto kartilaginosoa, 5-7 zakatz-arrail pare, bizkar-hegal zurrunak eta gorputza ezkata plakoide txikiz estalia dituzte. Hainbat hortz ilara izaten dituzte. Ez dute igeri-maskuririk. Barne ernalkuntza daukate, arren bular-hegalak organo kopulatzaile bilakatu baitira. Banaketa zabala dute ur tropikal eta epeletan.

## Taxonomia 
ITISen arabera:
* *Euselachii* goiordena
** *Carcharhiniformes* ordena
** *Heterodontiformes* ordena
** *Hexanchiformes* ordena
** *Lamniformes* ordena
** *Myliobatiformes* ordena (*Rajiformes*en barnean, FishBaseren arabera)
** *Orectolobiformes* ordena
** *Pristiformes* ordena (zerra-arrainak)
** *Pristiophoriformes* ordena (zerra-marrazoak)
** *Rajiformes* ordena
** *Rhiniformes* ordena (*Rajiformes*en barnean, FishBaseren arabera)
** *Rhinobatiformes* ordena (*Rajiformes*en barnean, FishBaseren arabera)
** *Squaliformes* ordena
** *Squatiniformes* ordena
** *Torpediniformes* ordena

Beste aditu batzuren arabera:
* *Selachimorpha* goiordena (marrazoak)
** *Carcharhiniformes* ordena
** *Heterodontiformes* ordena
** *Hexanchiformes* ordena
** *Lamniformes* ordena
** *Orectolobiformes* ordena
** *Pristiophoriformes* ordena
** *Squaliformes* ordena
** *Squatiniformes* ordena
* *Batoidea* edo *Rajomorphii* goiordena (arraiak)
** *Myliobatiformes* ordena (*Rajiformes*en barnean, FishBaseren arabera)
** *Pristiformes* ordena
** *Rajiformes* ordena
** *Rhiniformes* ordena (*Rajiformes*en barnean, FishBaseren arabera)
** *Rhinobatiformes* ordena (*Rajiformes*en barnean, FishBaseren arabera)
** *Torpediniformes* ordena

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Fernando Pedro PEREZ: Bizkaiko golkoko marrazoak Euskomedia.org
*  Subclass *Elasmobranchii* Animal Diversity Web
*  *Elasmobranchii* NCBI
Ababda

**Ababda**, edo **ababde**ak, orotara Egipto goreneko beduinoen baitan dagoen tribu nomada bat osatzen dute, beja herriaren azpi-multzo bat direlarik; zenbait ababda beja hizkuntza erabiltzen dute, zeina kusita hizkuntzen parte den, besteak arabieraz hitz egiten dutelarik.

Ababdarren eskualdea Itsaso Gorriaren eta Nilo ibaiaren, Aswanen parean, tartean dago iparraldean Kena-Kossier bidearekin topo egiten duelarik. Euren buruari *Jinns-en semeak* deritzaiete. Ababdak, Bisharin-arren zenbait klanekin eta Hadendoarrekin batera antzinako geografoek Blemio zeritzaieten tribuarekin bat datoz hauen bizitokia Aintzinako Erroman egozten zietzaienarekin bat datorrelarik.

Etengabeko liskarrean aritu ziren Erromatarrekin, zenbait alditan konkistatuak izan zirelarik. Ertaroan beja izena egozten zitzaien, eta erromesak zaintzen zituzten Nilo ibaiaren aranean behera Aidhaberarte, Jiddarako embarkatokian. Antzinatik Nubiako basamortuan zehar ibili diren karabanen gidari izan dira baita Nilo ibaian behera Sennar-arte zihoazen bidaiarientzat.

Ababdak nubiarrekin harremana trabatu zuten eta kolonia txikietan asentatu Shendi-ren inguruan Mehmet Ali-k eskualde hau XIX. mendean konkistatu zuen artean. Gaur egun bidai luzeak burutzen dituzten merkatariak izaten diraute.

1911 inguruan Egiptoko ababden kopurua 30.000koa zen sendi bereko buruzagi batek gobernatzen zituelarik. Paperean jediveren agintepean baziren ere ez zioten zergarik ordaintzen. Ababdak nolabaiteko ordainsari bat kobratzen zuten euren lurrak iragaten zituzten karabanen segurtasunaren truke, inguruan bide-lapur beduinoak baitzebiltzan.

1836 urtean, Joseph von Russenggersen arabera, Nubian 40.000 ababda bizi ziren baina heuren kopurua asko murriztuda gaurdaino ziurrenik bisharin-ekin nahastu baitira, historikoki etsaiak izan arren. Ababdarrek gehienbat arabiera hitzegiten dute [barabra]rekin nahasten dutelarik (Nubiako hizkuntzetako bat); hala ere hegoaldean eta hego-ekialdean bizi diren ababdarrek To Bedawie beja hizkuntza erabiltzen diraute. 1911 urtean Kosseir inguruan bizi ziren ababdek ez zuten euren hizkuntza atzerritarren aurrean erabiltzen kanpotarrek heuren sekretua jakiteak zorigaitza ekarriko zielako ustean.

## Kanpo estekak 
* Ababdarren argazkiak (ingeleraz)
* Ababda artzaien argazkiak (ingeleraz)
* Ababda musika (ingeleraz)
OAS (argipena)

**OAS** izenak adiera zenbait ditu:
* Organisation de l'Armée Secrète 1961ean Frantzian eta Aljerian sortu zen erakunde armatua zen, eskuin muturrekoa eta frantses nazionalista.
* Amerikako Estatuen Erakundea, Ameriketako hogeita hamabost estatuk osatutako erakundea.
Life... but how to live it?

**Life... but how to live it?** edo **LBHTLI** 1988an Oslon (Norbegia) sortutako Hardcore punk taldea da.

## Taldekideak 
* Katja Benneche Osvold - Ahotsa
* Roger Andreassen - Gitarra
* Tom Andreassen - Bajua
* Geir Petter "Dyret" Jenssen - Bateria

## Historia 
Taldea 1988ko udan sortu zen Oslon erdian zegoen *Blitz* etxe okupatuan, Norbegiako beste hainbat musika talde bezala, So Much Hate eta Stengte Dører esaterako. Jotzen egon ziren 5 urteetan 300 kontzertu baino gehiago eman zituzten Europa osoan zehar.

1994an kontzertuak emateari utzi bazioten ere, 2000ko hamarkadan kontzertu puntual batzuk emateko elkartu ziren. 2002an esaterako, Blitz etxe okupatuaren 20. urteurrenean jo zuten. 2008an ere beste kontzertu bat emateko elkartu ziren beste behin ere.

## Diskografia 
### Diskak 
* Life, But How To Live It? (1989, X-Port Plater).
* Day By Day (1990, Konkurrel)
* Ugly (1993, Progress Records)
* This Might Be My Second Last Beer (1994, Zone Productions). Zuzeneko diska.
### Single-ak eta EPak 
* Green (1990, Beri-Beri Records)
* Burn (1991, Beri-Beri Records)

## Kanpo Loturak 
## Kanpo estekak 
*  Taldearen myspace-a
Équinoxe Part 5

**Équinoxe Part 5** Jean Michel Jarre frantziar musikagilearen abesti bat da. 1979an *Équinoxe* diskoaren barnean kaleratu zuen.

## Kanpo estekak 
* *Équinoxe Part 5* abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai
Príncipe de Viana

***Príncipe de Viana*** 1940an Nafarroako Gobernuak sortutako aldizkaria da, Nafarroako historia, kultura eta ondareari buruzko artikuluak argitaratzen dituena. Vianako Printzea Erakundearen aldizkarietako bat da.

Hileroko gehigarria izan zuen hainbat urtez, euskararen sustapenera zuzendua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hey Joe

**Hey Joe** edo **Hey Joe, Where You Gonna Go?** (euskaraz *Iepa John, Nora Joango Haiz?) Billy Roberts estatubatuar musikagilearen abesti bat da. Jimmy Hendrix gitarra joleak 1966an grabatu zuen.

## Kanpo estekak 
* *Hey Joe'' abestia entzungai
Aristofanes (argipena)

**Aristofanes** hainbat gizonen izena da:

* Aristofanes, Antzinako Greziako antzerkigilea.
* Aristofanes Bizantziokoa, Antzinako Greziako gramatikari eta kritikaria.
Kairuan

**Kairuan** (, '''') Tunisiako erdialdeko eta barnealdeko hiria (117.903 biztanle, 2004), Tunisetik 156&nbsp;km-ra. Musulman askorentzat, Islamaren laugarren hiri santua da. UNESCOk gizateriaren ondare izendatu zuen 1988an. Hiriaren barnean Sidi-Uqba Meskita Handia dago, granito eta marmolezko 414 kolomaz osatua, gehienak Kartago hiriaren hondakinetatik hartuak.

## Historia 
Uqba ibn Nafi arabiar jeneralak sortu zuen han 670ean egoitza militar bat, handik berberiarren leinuak zainpean edukitzeko, eta aldi berean Afrikako iparraldearen kontrako erasoaldiak prestatzeko, bizantziarrengandik urrun, haiek oraindik kostaldea menderatzen baitzuten. Islamaren eta Koranaren ikasketen gune garrantzitsu bilakatu zen, eta mundu osoko musulman asko Kairuanera joaten ziren ikastera. IX. mendean Ifrikijako hiriburu izan zen aglabiekin. Fatimiek alde egin zuten, eta Al-Mansur kalifak han ezarri zuen berriz hiriburua X. mendean. 1057an arabiar hilaliek suntsitu zuten berriz ere, eta XVI. mendean erabat utzi zuten, Husseinen dinastiaren garaian, XVII. mendean, berriz eraiki zuten arte.

## Herri eta hiri senidetuak 
* , 1965
* , 1969
* , 1969
* , 1976
* , 1977
* , 1986
* , 1987
* , 1987

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Tillyko kondea

**Johann Tserclaes, Tillyko kondea** (Tilly, gaur egun Valoniako Brabante, Belgika, 1559ko otsaila - Ingolstadt, Bavaria, 1632ko apirilaren 30a) Germaniako Erromatar Inperio Santuaren zerbitzuan borrokatu zen jeneral belgikarra izan zen.

Bavariako Maximiliano I.a Handiaren zerbitzuan jarri zen, eta, Liga Santuaren armadako buru zela, protestanteen aurka jardun zuen. Hogeita Hamar Urteko Gerran (1618-1648) armada katolikoaren burua izan zen, eta Wallensteinekin batera Inperioko jeneral handiena izan zen. Garaipen sonatuak lortu zituen: Mont Blanc (1620), Lutter (1626), Magdeburg (1631). 1631. urtean, suediarrek garaitu eta larriki zauritu zuten Breitenfelden.

## Erreferentziak
Urdanga (argipena)

**Urdanga** hitzak adiera zenbait ditu:

* txerri emea;
* **urdanga** edo puta, emakume bati egindako iraina.
Cher (abeslaria)

**Cherilyn Sarkisian** ( ahoskatua; El Centro, Kalifornia, ), **Cher** ezizenez ezagunagoa, abeslari eta antzezle estatubatuarra da . *Sonny & Cher* taldea osatu zuen, 1960ko hamarkadan, Sonny Bonorekin, eta arrakasta handiko diskoak plazaratu zituen. Zineman eta antzerkian ere lan ugari egina da, eta Oscar saria eman zioten 1987an *Moonstruck* filmean eginiko lanagatik. *Maskara* (1985), *Susmagarriak* (1987), *The Witches of Eastwick* (1987) eta *Sirenak* (1990) filmetan ere lan egin du.

## Diskografia 
## Filmografia 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Irudi galeria 

Fitxategi:Cher HS Yearbook.jpg|alt=
Fitxategi:Cher - Casablanca.jpg|alt=
Fitxategi:Cher Scarlett Headshot 2021.jpg|alt=
Fitxategi:Cher Dressed to Kill D2K.jpg|alt=
Fitxategi:Cher TILAM3 D2K.jpg|alt=
Fitxategi:Cher by Ian Smith.jpg|alt=
Fitxategi:Cher 2006.jpg|alt=
Fitxategi:Cher farewell tour paris 04.JPG|alt=

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Determinatzaile

**Determinatzaile** hitzak hainbat gauzari egiten dio erreferentzia.
* Determinatzailea: Matematika-arloko determinatzailea.
* Determinatzailea: Gramatika-arloko determinatzailea.
* Determinatzaile zehaztugabea: Determinatzaileen azpimultzoetako bat.
Hannover eskualdea

**Hannover eskualdea** (alemanez *Region Hannover*) Alemaniako Saxonia Beherea estatuaren hiriburua den Hannover hiria eta inguruko herriak hartzen dituen eskualdea da. 2001 urtean eratu zen eta armarria 2003an aukeratu zuten.

## Herriak eta udalerriak 
Eskualdeak 17 herri eta 4 udalerri hartzen ditu.

### Herriak 
# Barsinghausen
# Burgdorf
# Burgwedel
# Garbsen
# Gehrden
# Hannover
# Hemmingen
# Laatzen
# Langenhagen
# Lehrte
# Neustadt am Rübenberge
# Pattensen
# Ronnenberg
# Seelze
# Sehnde
# Springe
# Wunstorf

### Udalerriak 
# Isernhagen
# Uetze
# Wedemark
# Wennigsen

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sherlock Holmes: A Game of Shadows

**Sherlock Holmes: A Game of Shadows** (euskaraz *Sherlock Holmes: Itzalen Jokoa*) 2011ko Guy Ritchie britainiar zinema zuzendariaren filma bat da. Filma honetako antzezle nagusiak Robert Downey Jr., Jude Law, Noomi Rapace, Jared Harris, Stephen Fry, Kelly Reilly eta Rachel McAdams aktoreak izan ziren. Filmako pertsonai nagusia Arthur Conan Doyle idazlearen Sherlock Holmes ikertzailea da, bertan kontatzen den istoriaren zati handi bat *The Final Problem* eleberrian oinarritzen delarik, batik-bat amaiera.

Guy Ritchiek filmatutako filma gehienetan bezala, honetan ere umore britainiar eta ingelesaz jositako ateraldi eta esaldi ironiko ugari daude.

## Argumentoa 
Sherlock Holmes (Robert Downey Jr.) eta Watson doktoreak (Jude Law) euren etsairik zitalena ezagutuko dute: James Moriarty irakaslea (Jared Harris), Holmes bera baino buruargiagoa dena. Holmes eta Watson Europan barna Moriartyren atzetik abiatu eta Moriartyren egitasmo maltzurrei amaiera ematen saiatuko dira.

## Aktoreak 
* Robert Downey Jr., Sherlock Holmes
* Jude Law, John Watson doktorea
* Jared Harris, James Moriarty irakaslea
* Noomi Rapace, Sim ijitua
* Stephen Fry, Mycroft Holmes, Sherlocken anaia
* Kelly Reilly, Mary Morstan Watson
* Rachel McAdams, Irene Adler
* Eddie Marsan, Lestrade inspektorea
* Geraldine James, Hudson anderea

## Kanpo estekak 
* *Sherlock Holmes: A Game of Shadows* filmaren webgunea 
* *Sherlock Holmes: A Game of Shadows* filmaren IMDBko fitxa ikusgai
Riomalo de Arriba

**Riomalo de Arriba** Espainiako Extremadura autonomia erkidegoko Caceres probintziaren iparraldean dagoen Las Hurdes eskualdeko Ladrillar udalerrian dagoen herri bat da. 2007ko erroldaren arabera 17 biztanle zituen.

## Kanpo estekak
Hameln-Pyrmont barrutia

**Hameln-Pyrmont barrutia** (alemanez *Landkreis Hameln-Pyrmont*) Alemaniako Saxonia Beherea estatuko barrutia da. Hiriburua Hamelin ezaguna da.

## Historia 
Hamelin 1885ean Prusiako Hannover probintzian sartu zen. Bad Pyrmontek, Waldeck-Pyrmont printzerrian zegoenak, huteskunde bidez 1922an Prusiarekin bat egitea erabaki zuen eta Hamelin eta Pyrmont elkarrekin gelditu ziren. Bad Münder (1974ean) eta Hessisch-Oldendorf (1977an) gehitu zitzaizkien.

## Hiriak eta udalerriak 
Eskualdeak 4 hiri eta 4 udalerri hartzen ditu.

### Hiriak 
# Bad Münder
# Bad Pyrmont
# Hamelin
# Hessisch-Oldendorf

### Udalerriak 
# Aerzen
# Coppenbrügge
# Emmerthal
# Salzhemmendorf

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Göttingen barrutia

**Göttingen barrutia** () Alemaniako Saxonia Beherea estatuan hegoalderen dagoen barrutia da. Göttingen da hiriburua.

## Herriak eta udalerriak 
Eskualdeak 3 hiri eta 6 udalerri hartzen ditu. Honetaz gain 3 Samtgemeinden (herri elkarte) ditu.

### Herriak 
# Duderstadt
# Göttingen
# Hannoversch Munden

### Udalerriak 
# Adelebsen
# Bovenden
# Friedland
# Gleichen
# Rosdorf
# Staufenberg

### Samtgemeinden 
# Dransfeld
# Gieboldehausen
# Radolfshausen

## Kanpo estekak
Holzminden barrutia

**Holzminden barrutia** (alemanez *Landkreis Holzminden*) Alemaniako Saxonia Beherea estatuaren hegoaldean dagoen barrutia da. Holzminden da hiriburua.

## Hiriak eta udalerriak 
Eskualdeak hiri bat, Holzminden, eta udalerri bat, Delligsen, hartzen ditu. Honetaz gain 4 Samtgemeinden (herri elkarte) ditu.

**Samtgemeinden**ak
# Bevern
# Bodenwerder-Polle (Bodenwerder eta Polle besteak beste)
# Boffzen
# Eschershausen-Stadtoldendorf

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lüneburg barrutia

**Lüneburg barrutia** (alemanez *Landkreis Lüneburg*) Alemaniako Saxonia Beherea estatuaren mendebaldean dagoen Lüneburgeko txilardegiko hiri eta udalerriek osatzen dute. Lüneburg da hiriburua.

## Hiriak eta udalerriak 
Eskualdeak 2 hiri eta 2 udalerri hartzen ditu. Honetaz gain 7 Samtgemeinden (herri elkarte) ditu.

### Hiriak 
# Bleckede
# Lüneburg

### Udalerriak 
# Adendorf
# Amt Neuhaus

### Samtgemeinden 
* Amelinghausen
* Bardowick
* Dahlenburg
* Gellersen
* Ilmenau
* Ostheide
* Scharnebeck

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Este (Italiako leinu historikoa)

**Este** italiar familia historiko bat izan zen, Ferrarako (1240-1597) eta Modenako (1288-1796) dukerriak menderatu zituena.

## Kide ezagunak 
* **Herkules I.a Estekoa**: (1433 - 1505). Ferrarako lehen dukea; Ariosto eta Boiardo babestu zituen.
* **Alfontso I.a Estekoa**: Herkules I.aren semea. Ferrara eta Modenako dukea izan zen 1505-1534 bitartean (1476 - 1534). Lukrezia Borgiarekin ezkondu zen (1501) eta Ariosto babestu zuen.
* **Hipolito II.a Estekoa**: (1509 - 1572). Alfontso I.aren semea zen, eta Esteko kardinala izan zen. Milan, Lyon eta Narbonako artzapezpikua eta Parmako gobernaria izan zen.
* **Herkules III.a Estekoa**: Modenako azken dukea. Kargutik kendu zuten Campoformioko hitzarmenaren ondorioz (1797). Bere alaba Maria-Beatrizek Habsburgotarren esku utzi zituen Este etxearen ondasun guztiak, Fernando Austriakoarekin ezkondu ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fazies (medikuntza)

Medikuntzan, **faziesa** eri dagoenaren aurpegikera da, zenbait eritasunen ezaugarri berezia dena. Eritasun bakoitzak fazies desberdina izaten du ezaugarri; kolerak jotako eriek adibidez, ezpain eta betazal urdinxkak izaten dituzte eta larruazala lehor zakarra; sabelaldeko eritasunak dituztenek sudur zorrotza, goiko ezpaina goruntz altxatua eta enoftalmia (begiak barnera sartuak) izaten dute; hil zorian daudenek, berriz, sudur zorrotza, larruazala zurbila eta zimurtua, eta enoftalmia izan ohi dute.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zahi (argipena)

**Zahi** terminoak esanahi zenbait ditu:

* elikaduran, zahia, zereal-aleak ehotu ondoren irinarekin nahastuta agertzen den ale-azal zatiak;
* animalien elikaduran, zahia, garagardo egitearen eta beste nekazaritza-jardueren azpiproduktua;
* dermatologian, zahia edo **zolda**, buru-azaleko ezkata zurixkak, azaleko zelula hilez osatutakoak.
Gonzalo Pizarro Rodríguez de Aguilar

**Gonzalo Pizarro Rodríguez de Aguilar**, ezizenaz ***Luzea*** (Trujillo, Espainia, 1446 &ndash; Amaiur, Nafarroa, 1522ko abuztuaren 31), espainiar militarra izan zen.

## Biografia 
Italian eta Nafarroan borrokatu zen. Isabel de Vargasekin ezkondu zen eta seme bat izan zuen harekin, Hernando. Ezkontzaz kanpo, ordea, beste hiru seme izan zituen; Francisco (Peruko konkistatzaile ospetsua), Gonzalo eta Juan. Amaiurko gazteluaren setioan hil zen.

## Erreferentziak
Izpegi erreka

**Izpegi erreka** Baztango erreka da (5 km). Izpegiko mendateko mazeletan sortzen da eta Erratzuko herrian Istauz errekarekin elkartu eta Baztan ibaia sortzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rodopeak

**Rodopeak** edo **Rodope mendiak** (; ; ) Balkanetako mendialdea da, Bulgariako mendirik garaienak hartzen dituena (2.925 m Musala mendian), Maritsa eta Struma ibai-arroen artean. Hiru mendialde nagusi bereizten dira: Rila (2.500-2.925 m arteko gailurrak dituena), Pirin (2.915 m Vihrem mendiak) eta Rodope (2.000 m inguruko gailurrak). Oso baso trinkoek estaltzen dituzte mendialdeok, eta oso aberatsak dira, halaber, lurpeko aberastasunak (burdin-, berun- eta zink-hobiak). Rodopek, bestalde, Greziako izen bereko nomoari ematen dio izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ivan Turgenev

**Ivan Sergeievitx Turgenev** (; Oriol, 1818ko azaroaren 9agreg./urriaren 28ajul. - Bougival, Paris ondoan, 1883ko irailaren 3agreg./abuztuaren 22ajul.) errusiar idazlea izan zen.

## Bizitza eta lanak 
Aita noblea eta gudarosteko ofiziala eta ama lur-jabeen familia bateko alaba zituen. Ikasketak Moskun eta San Petersburgon egin zituen. Hiri horretan literaturaren munduan murgildu zen, Puxkin eta Gogol gidari zituela. 1838an Berlina joan zen filosofiako ikasketak egiteko. Han idealismo alemanaren eragina jaso zuen.

1841ean, Europaren zale eta liberal deliberatua bilakaturik, Errusiara itzuli zen, eta administrazioan lan egin zuen. Garai hartakoak dira Turgeneven lehen obrak: *Parasha* (1843), narrazio-olerkia; *Andrei Kolosov* (1844), eleberri laburrak; *Zuhurgabekeria* (1843), antzerkia. 1845ean administrazioa utzi zuen literaturara erabat emanda bizitzeko. Pauline Viardot-García kantariaz maitemindurik, 1847tik 1850era Errusiatik kanpo joan zen haren atzetik. 1852an ospea eta ezagutza ekarri zizkion *Zapiski ojotnika* (*Ehiztariaren narrazioak*) obra argitaratu zuen. Liburu horretan jopuen bizitza gogorraren lekukotasuna eman zuen idazkera errealistaz. 1852an bere etxaldean egotera behartu zuen gobernuak, Gogolen heriotza zela eta egindako artikuluarengatik. Ordura arte antzerki-obrak idatzi bazituen, *Dirurik gabe* (1846), *Bizkarroia* (1849), *Gau bat Sorrenten* (1852), handik aurrera antzerkia alde batera utzi eta poesiaz beteriko eleberri laburrak ondu zituen: *Bi lagun* (1854), *Iakov Pasinkov* (1855), *Lehen amodioa* (1860) eta abar.

Turgenev, orobat, Errusiako eleberrigile onentsuenen artean kokatu ohi da: *Rudin* (1856) obran bere garaiko giro intelektuala erretratatu zuen, *Dvnoyanskoy genezdo* (1859, *Kapareen habia*) lanean, noblezia zaharraren ohiturak deskribatzen zituen, *Nakanune* (1860, *Bezperan*) eta *Otsy i deti* (1862, *Aita-semeak*). Eleberri bakoitzak eztabaida sutsuak pizten zituen eta, hartaz nazkaturik, atzerrian hartu zuen bizilekua, Baden-Badenen lehenik (1862-1870) eta Parisen gero (1871-1883), Errusian egonaldi laburrak baizik egiten ez zituela. Azken aldi horretan bi eleberri *Dym* (1867, *Kea*), *Nov´*(1877, *Luberriak*), zenbait eleberri labur eta obra lirikoak ondu zituen.

Hil ondoren, Turgeneven antzerki-obrarik ezagunena argitaratu zen: *Hilabete bat landan*. Harremanak izan zituen bere garaiko Europako idazle anitzekin: Gustave Flaubert, Emile Zola, Berthold Auerbach, Henry James, George Sand… Haren hizkuntza Errusiako literaturako eredu garbienetakotzat hartua izan ohi da, Puxkinenaren ondoren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Euskarari ekarriak: Ivan Turgenev Armiarma.com