Basamortu

[thumb|320px|eskuinera|Dunak [Rub al-Khali basamortuan, Arabiar Emirerri Batuak]]
[thumb|320px|eskuinera|[Txileko Atacamako basamortua, Lurreko basamortu berorik lehorrena.]]
**Basamortua** lurralde lehor bat da, prezipitazio urrien ondorioz landare- eta animalia-populazio txikia duena. Landaredirik ez izatean, lur azala denudazio prozesuen mende geratzen da. Landare urritasuna bi arrazoi nagusirengatik gerta daiteke: zenbait lekutan tenperatura landareak hazteko egokia da, baina ura urria, eta beste zenbait leku, berriz, hotzegiak dira, udan ere tenperatura 0 gradu azpitik mantentzen baita. Horrela, bada, basamortu beroak eta hotzak bereiz daitezke. Denera, basamortuek munduko lurren herena hartzen dute.

## Geografia 
Basamortu guztien ezaugarria euri-eskasia da. Ez da erraz esaten non hasten den eta non amaitzen den basamortua, baina, zenbaiten ustez, benetako basamortuak urtean 250 mm (250 litro metro karratuko) euri baino gutxiago jasotzen duten lur-eremuak dira.

### Sailkapena 
[thumb|280px|eskuinera|Basamortu hotza: [Antartika]]
[thumb|280px|eskuinera|Tropiko inguruko basamortua: [Sahara (Aljeria)]]
[thumb|280px|eskuinera|[Patagoniako basamortua (Argentina), Ande mendien haizebean sortua]]
[thumb|280px|eskuinera|[Namib Ozeano Atlantikoaren ertzean. Kostan lainoa ugaria bada ere, ia ez du inoiz euririk egiten]]
[thumb|280px|eskuinera|Basamortu kontinentala: [Gobi (Mongolia). Neguak oso hotzak dira]]
Basamortuak sailkatzeko hainbat modu daude, ia munduan dauden basamortuak adina. Urtean eremu horietan egiten duen euri-kantitatearen, tenperaturaren, hezetasunaren edo beste hainbat faktoreren arabera sailka daitezke basamortuak. 1953an, Peveril Meigs estatubatuar ikerlariak Lurreko basamortuko eremuak hiru mailatan sailkatu zituen, eremu horietan egiten zuen euri kantitatearen arabera:
* Eremu guztiz aridoak: urtean 25 mm baino gutxiago jasotzen dutenak. Batzuetan urteak igarotzen dira euri tantarik ikusi gabe. Adibidez Namib eta Arabiako basamortua.
* Eremu aridoak: 25 mm euri baino gehiago eta 200 milimetro baino gutxiago jasotzen dutenak. Adibidez Mojave.
* Eremu erdi-aridoak: urtean 200-500 mm euri jasotzen dutenak. Erdi-basamortuak direla esaten da maiz; estepa izenez ere ezagutzen dira.

Oro har, kokapen geografikoaren eta gailentzen den eguraldiaren arabera sailkatzen dira basamortuak. Monique Maingueten arabera, bost basamortu mota daude:

* Basamortu hotzak. Prezipitazioak oso txikiak dira eta egiten duen hori izoztu egiten da. Eremu horiei tundra esaten zaie, urte-sasoi labur batean bada ere zerotik gorako tenperaturak baldin badaude eta landaredia zertxobait loratzen bada. Urte osoko tenperaturak zero ingurukoak edota zeropekoak baldin badira, lurzorua ia-ia bizirik gabe geratzen da eta, orduan, basamortu polar deritze. Artikoko eta Antartikako basamortu polarrak izotzez eta elurrez estalita daude beti. Oso euri gutxi egiten du, eta batez besteko tenperatura -10&nbsp;°C ingurukoa da, baita hilik epelenean ere. Noizbehinka, elurrezko dunak izaten dira. Tenperatura-aldaketek uraren izozte-puntua gainditzen dute sarri, eta etengabeko izozteek eta urtze-aldiek arrasto bereizgarriak uzten dituzte lurzoruan. Saharan, esate baterako, 38 graduko gorabehera neurtu izan da ordu gutxitan: -0,5&nbsp;°C gauean eta 37,5&nbsp;°C egunez.

Tenperatura gorabehera horiek harkaitzen azala suntsitzea eragiten dute. Haitzak beroaren eroale txarrak dira eta gainazaleko geruza fin batean kontzentratzen da eguzkitik datorren energia; horrela oso tenperatura handietaraino berotzen da haitzen gainazala. Gauean zehar arrokaren gainazala oso bizkor hozten da. Eguneko berotzearen eta gaueko hoztearen ondorioz, arroka hedatu eta uzkurtu egiten da; behin eta berriz errepikatzen den prozesu horrek harriaren exfoliazio xehea eta pikor desintegrazioa eragiten ditu. Horren ondoren agerian gelditzen diren geruzak zertxobait hedatu eta bolumen handixeagoa hartzen du, xaflak eratzen dira eta tipula baten gisako geruza esferikotan banatzen da. Meteorizazio kimikoa ere gerta daiteke, ihintza edo lainoa izanez gero. Haloklastismoz ere kraskatzen ahal dira harkaitzak, pitzaduretan ur gazia sartu eta gatza kristaltzen bada. Era horretan eratu dira harpe asko labarren oinetan.

### Haizearen eragina 
[thumb|250px|ezkerrera|[Reg, Mauritaniako Adrar goi-ordokian]]
Neurri desberdinetako materialak sortzen dira meteorizazio fisiko eta kimikoaren ondorioz. Haizeak basamortuko eremu zabalak erraztatzen ditu, baina tamaina jakin batetik beherako gaiak garraiatzen ditu bakarrik; gehieneko neurri hori haizearen lastertasunaren araberakoa da. Zenbat eta handiagoa izan gaia, orduan eta indartsuagoa izan beharko du gai hori garraiatzeko haizeak. Beraz, zenbait alderdik beren osagai finak (lupetza eta harea) galduko dituzte, eta lurraren gainean zatiki lodienak besterik ez dira geratuko; deflazio eoliko izena ematen zaio prozesu horri. Era horretan sortzen dira hamadak (goi-ordoki harritsuak) eta reg-ak (gainalde harritsuak). Haizeak zatiki finak oso urrun garraia ditzake: adibidez, Sirokoak Frantziaraino, eta baita ekialdeko Europaraino ere, eraman dezake Saharako hautsa. Haizeak daramatzan hondar pikorrek labar, muino eta harrien oinarriaren aurka jotzen dute. Abrasio horrek zuloak eta erretenak eratzen ditu harkaitzetan, eta perretxiko formako erliebeak sortzen ditu.

[thumb|250px|eskuinera|[Erg (basamortua)|Erg, Erg Chebbi, Maroko]]
Harea metatzen den guneetan haizeak lur azaleko zatikiak zorutik gertu dauden geruzetan zehar mugitzen ditu. Harea-pikorren higiduraren eta oztopoen ondorioz, dunak sortzen dira; dunak hareazko muinoak dira eta egitura desberdinak izan ditzakete haizearen intentsitate eta errejimenaren arabera. Barjanak ilargi formako dunak dira, bakandurik egon ohi direnak. Luzetarako dunak, berriz, ehun kilometrotik gorako luzera izan dezakete, eta hareazko itsasoak (erg) era ditzakete. Erga handia denean, dunek beren morfologia galtzen dute, batzuk besteekin elkartzen baitira, eta hala, era askotako topografiak sortzen dira; horien artean aipatzekoak dira oinarri makurreko duna lerroak (*draa*), uhin formako lerroak eta sare itxurako lerro hareatsuak. eta Saharako Ekialdeko Erg Handia (140.000 kilometro koadro) dira munduko hareazko itsasorik handienak. Lurreko basamortu azaleraren % 30 besterik ez da hareazkoa.

Gehienetan, uadietako ura ez da itsasoraino iristen; arro endorreikoak izaten dira. Batzuetan ura lurpera iragazi edo lurrundu egiten da. Beste batzuetan, sakonune batera isuri, eta aldi baterako aintzira bat sortzen du (*sebkha*, *chott*, *salar*). Aintzira agortzen delarik, gatz geruza batek estaltzen du zorua.]]
Beste landare batzuek, berriz, lehorteari aurre egin ordez ihes egiten diote. Hori da landare efimeroek erabiltzen duten estrategia: euria egiten duenean oso agudo hazi, loratu, eta urtetako lehortea jasan dezaketen haziak barreiatu. Hori lortzeko, noski, txikiak izan behar, hazkunde azkarrekoak, eta horretarako sustrai azalak izaten dituzte, ura ahalik eta azkarren xurgatuko dutenak. Gainera, jasa txikiegi batean aukera guztiak xahutzeko arriskua saihestearren, erauntsi bakoitzean hazi batzuk soilik hozitzen dira. Basamortutzearen hedapena eta abiadura ulertzeko adibiderik onenetako bat Somalia da. Joan den mendearen amaieran Somalia leku erdi-idor baina aberatsa zen, elefante-talde itzelek eta antilope kontaezinek hagitz famatzen zutena. Bertara iristen zirenek Tanzania edo Kenyako sabanen pare jartzen zuten Somaliako lurren aberastasun eta emankortasuna. Gaur egun, doi-doi mende bat igaro delarik, herrialde horretako lurrik gehienek ez dute nekazaritzarako balio, gosea endemikoa da, zuhaitzak aspaldi desagertu ziren, eta hauekin batera basabereak. Egoera larria bizi dute somaliarrek, eta nekez berreskuratuko dute galdutako aberastasuna.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Basamortuko klima
* Oasi
* Prozesu eoliko

## Kanpo estekak 
* Elosegi, Arturo, *Eremu egarrituak*, Elhuyar aldizkaria, 2000/08/01 , aldizkaria.elhuyar.eus
* Kortabitarte Egiguren, Irati, *Basamortuan barrena*, Elhuyar aldizkaria, 2006/06/01, aldizkaria.elhuyar.eus
*    *Global Deserts Outlook*, unep.org