open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apiales

**Apiales** fanerogamoen ordena bat dira. Ordena honetako familiak berrikusten ari dira eta baliteke horren ondorioz aldakuntza txiki batzuk egotea, bereziki Torriceliaceae familian.

Badira ordena honen barruan oso ezagunak diren espezieak: azenarioa, apioa, perrexila eta huntza, besteak beste.

Cronquist sisteman Apiaceae eta Araliaceae familiak bakarrik daude sartuta, eta ordena asterideekin baino errosidekin kokatuta. Pittosporaceaeak Errosalekin zeuden, eta beste forma batzuk Cornaceae familian.

Landare hauen artean joera dago zurkaretatik belarkaretara pasatzeko. Erretxinadun hodiak dituzte eta lore pentameroak, hermafroditak, diklamideoak, batzuetan kaliza txiki-txikiarekin. Ginezeo inferoa izaten da, bikarpelarra, karpelo itxiak eta estilo askeak. Loreak gingailetan elkartuta. Batzuetan lore-dimorfismoa dago.

Eskualde epeletan eta hotzetan.

## Biotipoak 
Zuhaitzak (Ferula batzuk), zuhaixkak (Bupleurum), eta sarriago belarkiak, urterokoak, biurterokoak edo bizikorrak. Hostoak txandakatuak ia gehienetan.

## Familiak 
* Apiaceae
* Araliaceae
* Aralidiaceae
* Griseliniaceae
* Mackinlayaceae
* Melanophyllaceae
* Myodocarpaceae
* Pennantiaceae
* Pittosporaceae
* Torriceliaceae

## Erreferentziak 
* Chandler, G.T. and G. M. Plunkett. 1994. Evolution in Apiales: nuclear and chloroplast markers together in (almost) perfect harmony. *Botanical Journal of the Linnean Society* 144: Page 123-147 (abstract available online here).
## Kanpoko loturak
Sur (Oman)

**Sur** () Omango ipar-ekialdeko hiria da, Hego Ash Sharqiyah muhafazaheko hiriburua. Omango golkoaren ertzean dago, Maskatetik 150 kilometro hego-ekialdera. VI. mendean sortu zuten. 2010ean, 48.634 biztanle zituen hiriak eta 64.988 biztanle wilayat osoak.

## Klima 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Narancoko Igoera

**Narancoko Igoera** () 1941az geroztik Asturiasen ospatzen den txirrindularitza lasterketa da, izenak dioen moduan Naranco mendatea igotzea helburu duena.

## Palmaresa 
## Kanpo estekak
Feuersnot

***Feuersnot*** Richard Strauss konposatzaile eta musikari alemaniarrak zati bakarrean idatzitako opera da. 1901ean amaitu zuen. Libretoa, Ernst von Wolzogenek idatzia da. Hau, Straussen bigarren opera da. Estreinaldia, Dresdengo Opera Antzokian izan zen, 1901eko azaroaren 21ean. Gustav Mahler izan zen Vienako estreinaldia zuzendu zuena, 1902ko urtarrilean.

## Pertsonaiak 
* Schweiker von Gundelfingen, etxezaina beheko tenorea
* Ortolf Sentlinger, alkatea beheko baxua
* Diemut, Ortolfen alaba soprano altua
* Elsbeth, Diemuten laguna mezzosopranoa
* Wigelis, Diemuten laguna behe kontraltoa
* Margret, Diemuten laguna soprano altua
* Kunrad, Alkimista baritono altua
* Jorg Poschel, behe baxua
* Hämerlein, kinkilaria baritonoa
* Kofel, errementaria baxua
* Kunz Gilgenstock, okina eta garagardogilea baxua
* Ortlieb Tulbeck, kupelgilea tenore altua
* Ursula, bere emaztea kontraltoa
* Ruger Asbeck, eltzegilea tenorea
* Walpurg, bere emaztea soprano altua
* Hiritarrak, emakumeak, umeak, morroiak

## Istorioa 
Tokia: Ertaroko Munich, uda erdialdeko gau batean

Uda erdialdeko jaialdian zehar, maitaleek elkarri leialtasuna agintzen diote, sutzar bateko txingarren gainetik jauzi eginez. Kunrad, intxixua, hirian agertzen da, eta bere presentziak jendea aztoratzen du. Kunrad, Diemut, alkatearen alabarengatik erakarria sentitzen da, eta guztien aurrean musukatzen du. Diemutek, uko egiten dio bere gelara, gora, saski batean eramango duela esanez, baina orduan, bide erdian zintzilik uzten du. Mendeku bezala, Kunradek, jaialdiko sutzarrak itzaltzen ditu eta jendea kulturagabekoa izateaz salatzen du. Suak berriz bere onera ekartzeko modu bakarra, birjina baten gorputza berotzea da. Konponbide honek, jende guztia aztoratzen du. Diemut konbentzitzen dute Kunraden nahia bete dezan, eta honek halaxe egiten du. Ondoren bere lehen esperientzia sexuala izaten du, bere gelan argi dirdiratsuekin. Honela, suak bere onera etortzen dira.

## Kanpo estekak
Beverungen

**Beverungen** Alemaniako herri bat da, Ipar Renania-Westfalia estatuan kokatua dagoena, estatu honetako ekialdeko muturrean, Hesse estatuko mugatik gertu.

## Geografia 
### Kokapena 
Beverungen, Weserberglanden kokaturik dago, Solling herria dagoen Weser ibaiaren kontrako aldean Höxter herritik 10 kilometro inguru hegoaldera. Ibaitik gertuen dagoen ekialdeko udalerri zatian, herriak Weser haranaren zati bat du, eta mendebaldean Oberwälder Land izeneko area naturala. Beverungenen, Bever ibaiak bere urak Weser ibaian isurtzen ditu.

### Inguruko herriak 
Beverungen herria, Saxonia Beherea, Ipar Renania-Westfalia eta Hesse estatuek bat egiten duten tokia da. Mendebaldean Borgentreich eta Brakel herriekin muga egiten du. Iparraldean, Höxter herriarekin (Höxter barrutian), ekialdean, Boffzen udalerri kolektiboarekin. Lauenförde merkatal herria, Boffzen eta Fürstenberg, kolektibo honen zati dira, (guztiak Holzminden barrutian) Ekialdean, Solling udalerri librearekin ere muga egiten du, Northeim barrutian. Azkenik, hegoaldean, Bad Karlshafen eta Trendelburg herriak ditu, biak Kassel barrutian.

### Hidrologia 
Weser ibaiaren ibilbidearen hasieran dago herria. Bertan, Bever ibaiak Weserrera isurtzen ditu bere urak.

## Demografia 
## Kanpo estekak 
* Udalaren webgune ofiziala
Estopa

**Estopa** rumba katalana jotzen duen musika taldea da, David eta Jose Manuel Muñoz anaiek 1999an sortua. Taldea jatorriz Cornellà de Llobregatekoa da, bere familia Extremadurakoa izan arren, Zarza-Capilla herrikoa hain zuzen.

Haien bost diskoetan formula berdina jarraitu dute, hainbat arrakasta eman diena: rumba zitalak eta kalekoak. Saldu dute guztira 3.100.000 baino gehiago maila nazionalean eta internazionalean (Allenrok kontuan izan gabe).

## Biografia 
David (1976) abeslaria da eta Jose (1978) gitarra-jotzailea eta abeslari laguntzailea.

Haien haurtzaroa flamenko runbako talde oso ospetsuak laurogeigarren urteetan entzuten pasatu zuten, bereziki *Los Chichos*, *Los Chunguitos* edo *Bordón 4*.
Haien azken lana musikatik at automobileko piezak egitea izan zen SEAT-ko kontzesionario batean. Han sortu zituzten taldearen letra asko, adibidez haien lehenengo arrakasta, “La raja de tu falda” non SEAT Panda kotxea izendatzen den. Lantegi horretatik ere ateratzen da taldearen izena, “Estopa”, haien arduradunak asko errepikatzen zuelako *¡Dadle estopa!* esaldia, gehiago lan egiteko haien emankortasuna handitzeko eta ez distraitzeko.

Garai horretan haien auzo inguruko lekuetan jotzen hasi ziren. Orduan, maketa bat grabatu zuten berrogei abestirekin, lagun baten etxean. Maketa hau kasetean hedatu zen eskuz esku Espainia osoan zehar. Ondoren, p2p sareetan, ospea lortu zutenean.

Haien karrera diskografikoan zehar sari asko lortu dute.

## Diskografia 
### 1999 arte: Maketa 
Maketako abesti batzuk disko berrietan sartu dituzte berrargitaratutak.

### 1999-2000: Estopa 
Urte horretan 1.000.000 disko saltzea lortu zuten, errekor ez gaindituta Espainian talde hasiberri baterako. Urte horretan *ducados 2000* ibilaldia hasi zuten Espainia osoa eta Latinoamerikako herrialde askotan zehar.

### 2001-2003: Destrangis 
800.000 ale saltzea lortu zuten. Gero berrargitaratzea erabaki zuten *Más Destrangis* izenarekin, eta 200.000 ale gehiago saldu zituzten.

### 2004: ¿La calle es tuya? 
300.000 kopia saldu zituzten lehenengo astean.

Ibilaldia, *Muñoz vs Muñoz* zeritzona, Espainiako probintzia guztietatik eraman zuten. Ibilaldi txiki bat Latinoamerikatik, non Estopa Argentinara, Mexikora, Txilera eta Perura joan zen.

### 2005: Voces de ultrarrumba 
Egun bakar batean 200.000 kopia saltzea lortu zuen diskoak.

### 2008: Allenrok 
Diskoaren izena haien herriaren izena da, Cornellà, alderantziz idatzita eta K-rekin. Lehenengo astean 140.000 kopia baino gehiago saldu zituzten, platinozko diskoa lortuz.

## Kanpo estekak 
*  Taldearen webgune ofiziala
Arthur Wellesley, Wellingtongo dukea

'*Arthur Wellesley, *Wellingtongo lehen dukea'''*, (1769ko maiatzaren 1a – 1852ko irailaren 14a) Erresuma Batuko militarra eta politikaria izan zen, XIX. mendeko nabarmenduenetakoa, Irlandako noblezia protestanteko jatorrikoa.

Napoleondar Gerretan, bere agintea entzutetsu bilakatu zen Iberiar Penintsulako Gerran. 1812an Wellingtongo markes izendatu zuten, Gasteizko guduaren ostean berriz (1813) zelai-mariskal. 1814ean Wellingtongo markes izatetik duke izatera igaro zen, lortutako garaipenengatik. Bere armadako ibilaldiaren gailurra Waterlooko guduan etorri zen, non, von Blucherrekin batera, Napoleon Bonaparte behin betiko azpiratu baitzuen.

Ondoren, politikagintzan hasi zen, eta bitan Erresuma Batuko Lehen Ministro izan zen, *tory'' alderdiaren izenean, eta Lorden Etxeko buru nabarmenduenetakoa izan zen 1846an erretreta hartu arte.

thumb|ezkerrera|Wellingtongo dukea

## Haren omenezkoak 
Gasteizen (Araba), kale batek haren izena du: Wellingtongo Dukearen kaleak, alegia.

Dublin jaioterrian, haren omenezko Wellington monumentua dago.

## Ikus, gainera 
* Arthur Wellesley (argipena), izen bereko familiako zazpi kideak
* Apsley House
Cájar

**Cájar** Granadako probintziako (Espainia) udalerria da. 2007an 4.318 biztanle zituen. Udalerri hau herrialde osoko txikiena da, eta Granadako probintziaren per capita errentarik altuena dauka.

## Kanpo estekak 
*  Cájarko Udala
Ttun-ttun

**Ttun-ttuna** edo **danburia** perkusiozko musika tresna kordofonoa da: frantsesez *tambourin basque* ere hartzen du eta aragoieraz, *chicotén*. Pirinioaren mendebaldean eta mendien banalerrotik iparrera zein hegoaldera erabili izan da gehien, geurean Zuberoan bereziki. Salterioaren antzekoa, normalean ttun-ttunak sei soka ditu eta makila batez, aldi berean, erritmoa markatzen eta oinarri harmonikoa ipintzen da.

Hiru zuloko txirularekin batera jotzen da eskuarki, txistuak eta danbolinak eratzen duten bikotearen baliokidea osatuz. Txirula ezker eskuaz jo bitartean, eskuin eskuaz ttun-ttuna kolpatzen da. Usaiaren arabera, ttun-ttunaren sokak txirularen tonu eta kintaren arabera afinatzen dira (tonikak eta maiorrak edo nagusiak).

## Historia 
[thumb|231x231px|[Épila (Zaragoza) herriko konbentuko freskoan aingeru bat ttun-ttuna jotzen ageri da.]]
XVI. eta XVII. mendeetan ttun-ttuna Nafarroa osoan eta Lapurdin ere zabalduta zegoela diote zenbait testuk.

Pierre de Lancrek sorginkeriari buruz idatzitako liburuan ttun-ttuna akelarreetako ohiko musika-tresnatzat jo zuen, danbolina eta biolinarekin batera.

Gaur egun, Zuberoan zokoratuta gorde dute, eta hangoa izan da tresna horren azken egile zaharra, Pierre Errekalt jauna, alegia.

## Jakingarriak 
Piarres Narbaitz idazle, apaiz eta historialari azkaratearrak *Ttunttun* ezizena erabili zuen *Aintzina* aldizkariko musika sailean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal musika tradizionala
* Piarres Narbaitz

## Bibliografia 
* "Soinutresnak euskal herri musikan" (Juan Mari Beltran, "Egin" biblioteka, 1996).

## Kanpo estekak
Alpeetako Sinfonia

**Alpeetako Sinfonia** Richard Strauss musikari eta konposatzaile alemaniarrak 1915ean idatzitako olerki sinfonikoa da. Orkestrak, etengabe, 45 minutuz jotzen du lan honetako musika. Obra hau, Nicolaus Seebach kondeari eta Dresdeko Royal Kapelle Orchestrari eskeinitakoa da. Straussek hamalau urte zituela, Bavariako alpeetatik egin zuen irtenaldian oinarrituta dago.

## Instrumentazioa 
### Zurezko haize musika tresnak 
* 4 zehar txirula (2 piccolo bikoitz)
* 3 oboe (korno ingeles bikoitz bat) eta heckelfonoa
* klarinete 1 mi bemolean, 2 klarinete si bemolean, klarinete 1 doan (si bemolean klarinete baxu bikoitz bat)
* 4 fagot (kontrafagot bikoitz bat)

### Metalezko haize musika tresnak 
* 8 tronpa (4 Wagnerren tuba bikoitz)
* 4 tronpeta
* 4 tronboi
* 2 tuba baxu
* Eskenategitik kanpo: 12 korno, 2 tronpeta eta 2 tronboi

* Tinbalak
### Perkusioa 
glockenspiela, txindatak, bonboa, danbor erredoblantea, triangelua, zintzarria, tamtama, haize makina eta trumoi makina

* Zelesta
* Organoa
### Kordak 
* 2 arpa
* 18 1. biolin
* 16 2. biolin
* 12 biola
* 10 biolontxelo
* 8 kontrabaxu

## Programa 
* 1 Gaua
* 2 Argitzea
* 3 Igoera
* 4 Basoan sartzean
* 5 Bidea errekastoaren ondoan
* 6 Urjauzitik
* 7 Agerkundea
* 8 Belardi loreztatuetan
* 9 Larreetan
* 10 Sastraketan eta oihontokian galdua
* 11 Glaziarrean
* 12 Arrisku uneak
* 13 Tontorrean
* 14 Ikuskaria
* 15 Lainoa agertu da
* 16 Eguzkia, gutxinaka iluntzen doa
* 17 Elegia
* 18 Ekaitzaren aurreko barea
* 19 Denboralea eta ekaitza, jeitsiera
* 20 Iluntzea
* 21 Amaiera
* 22 Gaua

## Estreinaldiak 
* Mundu osoan: 1915eko urriaren 28an, Berlinen. Orkestra: Dresdeko Orkestra Sinfonikoa, konposatzaileak berak zuzendua
* Amerikan: 1916ko apirilaren 28an, Leopold Stokowskik zuzendutako Philadelphia Orkestrarekin edo 1916ko apirilaren 27an Ernst Kunwaldek zuzendutako Cincinattiko Orkestra Sinfonikoarekin.

## Kanpo estekak
Danbolin

thumb|Danbolina eta txistua batera jotzen.
thumb
**Danbolina**, **ttunttuna**, **tuntuna** edo **arratza** perkusiozko musika tresna menbranofonoa da, Euskal Herrian tradizionalki oso hedatua dena. Txistua laguntzeko erabili ohi da, erritmoa markatzen. Txistulariak ezkerreko eskuinaz txistua jotzen du, eta, eskuineko eskuaz, danbolina, doinuaren erritmoa markatzeko. Atabalarekin, aldea nabaria da, altuagoa eta estuagoa baita; halere, adabakiak eta tentsore-sistema bera ditu.

Joleak danbolin-jotzaile edo "danboliterua" izena hartzen du.

Instrumentu honen ikonografia osoa, Erdi Aroaz geroztik, *Cantigas de Santa Maria*n agertzen da jada, eta danbolina eta hiru zuloko txirula elkartuak erakusten ditu, bai Gortean, bai herrixkan. Tamaina aldatzen den arren, atabaltxoetatik hasi eta danbor handi samarretaraino, interpretearen kokapenak eta exekuzioak antzekoak dirudite beti.

Danbolin-jotzaile batzuek beren danbolina eraiki eta apaintzen zuten, eta makilean edo zilindroan adierazpen landuak edo margotuak sartzen zituzten: 'Gora nire jabea', 'Halakoak egin ninduen' edo 'Urliarena da'. Dekorazioak elementu klasikoak biltzen zituen, hala nola gurutzeak, arrainak, txoriak edo bizitzaren zuhaitza.

Iberiar penintsulan ohikoa izan arren, forma nabarmen aldatzen da erabiltzen den eremu geografikoaren arabera. Leonen, adibidez, 40 cm-ko diametroa eta 60 cm-ko altuera izan ohi du. Larruazalari eusten dioten uztaiak metalikoak dira, eta larruazala torloju-sistemarekin tenkatzen da, bikoizketen antzeko sistemarekin. Bertan, behetik gora jotzen da, eta eskumuturra mugitzen da erritmo azkarrak eta kargatuak ehunduz. Gainera, ez da uztaia erabiltzen. Zamorako iparraldean, Leonen antzekoak dira. Zamora, Salamanca eta Cacereseko hegoalderantz jarraituz, zilindroaren altuera handiagoa da. Orietan, ustekabeko kolpe nabarmenekin agertzen dira erritmoak, *txarroaren* kasuan, eta *erritmo herrenak* edo *aksak* (Salamancan, batez ere) *txarratada*, *pikao* eta *perantoietan*. Uztaia eta adabakiaren beste zati batzuk kolpatzea modu eraginkorrean erabiltzen da, eta soinu-intentsitate desberdinak lortzen dira (Salamancako mendilerroan eta Caceresko iparraldean, esaterako). Danbolinak tamaina handia izatera iristen da  Badajozeko eskualdean, Huelvan, eta Portugalgo Alentejon, eta, beraz, oso sonoritate larria dute; horrela, erritmo sinpleak eta oinarrizkoak errazten ditu. Kasu guztietan, danbolina baketa bakarrarekin eta eskuineko eskuarekin jotzen da.

thumb|**Zuberoako ttun-ttuna edo danburia**
Danbolina txirulei eta dultzainei laguntzeko ere erabiltzen da Gaztelako, Leongo eta Valentziako probintzietan, baina eremu isolatuetan, hala nola Jaka edo Yebra de Basan, Huescan, eta Ipar Euskal Herriko eskualdeetan, non txirula haridun instrumentu batekin ere laguntzen den (Zaragozan *chicoten,* eta Euskal Herrian *ttun-ttuna* ere deitzen zaio).

## Bibliografia 
* "Soinutresnak euskal herri musikan" (Juan Mari Beltran, "Egin" biblioteka, 1996).

## Ikus, gainera 
* Euskal musika tradizionala
* Danbor

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Zarrabete

[thumb|[Frantziako antzinako modeloa, XVIII. mendekoa.]]**Zarrabetea** hari instrumentu zaharra da, tekladuna eta eskuaz gurpil bati eragiten jotzen dena, "bibolin mekaniko" baten moduan, ondorioz, soinua produzitzen da barruan dituen hariak igurtzen direlako. Gainera, erresonantzia-kaxa bat du (sokek sortutako soinua anplifikatzen duen instrumentuaren zatia da.) Hori gutxi balitz, sokak bi motatan banatzen dira: **melodikoak**, teklatu baten bidez jotzen direnak, eta **bordoiak**, etengabeko soinua sortzen dutenak.

Soinuari dagokionez, zanfoñaren soinua oso bereizgarria da, eta tonu leun eta melodikoetatik soinu latz eta erritmikoagoetara alda daiteke, jotzeko moduaren arabera. Are gehiago, zarrabetea etengabeko soinu bat sor dezakeen instrumentu bakarretako bat da, hau da, beste melodia batzuk jotzen diren bitartean nota konstante bat jo dezake.

thumb|**Zarrabete iberiarra**

= JATORRIA =
Zarrabetea Ekialde Ertaineko arkudun hari-instrumentuetatik abiatuta garatu zen. Bere lehenengo bertsioa, *"**organistrum"*** bezala ezagutzen zena, handiagoa zen eta bi pertsona behar zituen jotzeko. Denborarekin, instrumentua txikiagoa eta erabilgarriagoa bihurtu zen, eta pertsona bakar batek ukitu ahal izan zuen.Frantziako antzinako modeloa, XVIII. mendekoa.

Europako hainbat tokitan jo izan da tradizionalki, bai eta Euskal Herrian ere. Zarrabetea aldaera asko ditu Europako hainbat eskualdetan. Adibidez, Frantzian *"vielle à roue"* esaten zaio eta Hungarian *"tekerque lant"* . Lehenengo aipamenak IX. mendekoak dira, Erdi Aroan, musika sakroarekin lotutakoak. Geurean, tresna agertzen den azkeneko testuak XVIII. eta XIX. mendekoak dira. Garai horietan, zarrabetea **"itsuen instrumentua"** bezala ezagutzen zen, musikari itsu askok jotzen baitzuten dirua lortzeko. Haren diseinuak teklak ikusi beharrik gabe ukitzeko aukera ematen zuen, eta, ondorioz, ikusmen-desgaitasuna zuten pertsonentzat posible zen tresna hau erabiltzea.

Gaur egun, musika tradizionalan erabiltzen da oraindik, genero moderno batzuetan ere erabiltzen da, hala nola *folkean eta rockean* hala ere ez da ohikoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Euskal musika tradizionala

## Kanpo estekak 
* Zarrabetearen web gunea
*

## Bibliografia 
* "Soinutresnak euskal herri musikan" (Juan Mari Beltran, "Egin" biblioteka, 1996).
Tinbal

thumb|300px|Tinbalak.
thumb|300px|Makilak.
**Tinbala** perkusiozko musika tresna da, orkestra eta musika talde handietan erabilia.

## Etimologia 
*Tinbal* izenak bi jatorri ditu, alde batetik latinezko "tympanum" hitza ("kolpatzen dena" esan nahi du) eta bestetik arabierazko "at-tabal" hitza ("danborra" esan nahi du).

## Deskribapena 
Tinbalaren kaxa kobrezko esferaerdia da, eta honek erresonantzia kutxa lana egiten du. Altuera jakin batean larrua edo bestelako mintz elastiko bat jartzen zaio eraztun batez eta hainbat tentsio-barilaz teinkatzen dena. Tentsio-barila hauek estutuz edo lasaituz afinatzen da tinbala, horretarako oinarrian pedal bat dauka.

Tinbala baketa bidez jotzen da. Baketa hauek egurrezkoak izan ohi dira (banbu, urki, astigar edo gereziondo egurrez eginak) baina badaude aluminio eta grafitozkoak ere. Feltroz, kortxoz edo larruz egindako burua izaten dute.

Lau tinbaletako multzoa izan ohi bat, bakoitzak diametro desberdina duena, 81 cm, 74 cm, 66 cm eta 58 cm hurrenez hurren.

## Historia 
Jean-Baptiste Lully izan zen tinbala orkestra batean sartu zuen aurreneko musikagile garrantzitsua, 1675. urtean eskeinitako "Teseo" operan. XVIII. mendean Johann Sebastian Bach-ek lehen planoan ezarri zituen tinbalak *Tönet, ihr Pauken! Erschallet, Trompeten!* kantatan. XIX. mendean Ludwig van Beethoven-ek ahots independiente bihurtu zuen 1806ko "Biolinerako kontzertua"-n eta 9. sinfoniako scherzoan.

1870 urtean afinazio pedala diseinatu zen Dresden eta "Dresdeko tinbalak" nagusitzen hasi ziren. Tamainari dagokionez ere historian zehar haundituz joan den instrumentua izan da.

## Kanpo estekak
Romulo eta Remo

thumb|250px|Otsemea bikiei titia ematen ari zaiela. otsemea bera etruskoa edo Erdi Arokoa izan daiteke, eta haurrak XV. mendean jarri ziren.

**Romulo eta Remo** bikiak Marte gerraren jainkoaren eta Rea Silvia*,* vestala eta Numitor erregearen alabaren seme bikiak dira. Romulo, Erromako fundatzaile eta lehen errege mitologikoa izan zen. 

Kondairaren arabera, Amuliok, Alba Longa hiriko erregea izateko nahian, Numitor, bere anaia zena eta bikien aitona eta benetako erregea, hiritik bota zuen. Romulo eta Remo, haztean aitonaren postua eskatu ez zezaten, haurrak hiltzea erabaki zuen Amuliok. Hala ere, bikiak hil behar zituen morroiak, sehaska batean jarri eta Tiber ibaian utzi zituen. Tiberinok, Tiber ibaiko jainkoak salbatu zituen bikiak. Ondoren, ibaiara edatera joan zen otseme batek haurtxoak aurkitu eta bere haitzulora eraman zituen, Palatino muinoan zegoena, eta han, bularra eman zien pikondo baten itzalean. Faustulok, Amulioren artzain batek, Romulo eta Remo aurkitu eta etxeratu zituen.
thumb|K.o. 300-400. mendeko mosaikoa, otsemea bikiei bularra ematen diela irudikatzen duena. Leeds hiriko museoa
Garai eta indartsu hazi ziren bikiak, eta Faustulok haren leinu noblearen berri eman zien mutilei. Amulio eta Alba Longa eraso egin zuten eta aitona kokatu bertako errege. 

Baina haiek beste hiri bateko erregeak izan nahi zuten eta Palatino muinora heldu zirenean, Romulok esan zuen hor sortu behar zutela haien hiri berria. Remok, ordea, Aventino muinoa hobesten zuen. Erabakitzeko, jainkoen borondateari men egitea deliberatu zuten hegaztien hegaldia begiratuta, "etruskoen egien zuten moduan". Plutarkoren arabera, Remok sei bele ikusi zituen, eta Romulok, hamabi. Beste bertsio baten arabera, saiak ziren ikusi zituzten hegaztiak. Romulo idi pare baten bitartez hiriko mugak markatzen ari zela, Remok, jeloskor, hiria madarikatu zuen. Azkenean Romulok bikia hil zuen. Beste bertsio baten arabera, Romulok zin egin zuen hilko zuela muga zeharkatu eta barrura sartzen zen edonor, eta Remok ez zuen men egin nahi eta hiriko ildo sakratua zeharkatu zuenean, anaiak hil egin zuen.  Bere omenez, Erroma deitu zion hiri horri, eta lehen errege bihurtu zen. Hori K.a. 754. urtean gertatu zen Erromako historia ofizialaren arabera. Luperkalia jaieta, otsailaren 14an Luperkaliako parte-hartzaileak Ruminal santutegiaren izena hartuko zuen haitzuloan elkartzen ziren, Romulo eta Remoren omenez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Till Eulenspiegelen barrabaskeria dibertigarrak

**Till Eulenspiegelen barrabaskeria dibertigarriak** Richard Strauss konposatzaile eta musikari alemaniarrak 1894 eta 1895 artean idatzi zuen olerki sinfoniko bat da. Bertan Till Eulenspiegel izeneko laborariaren zoritxarrak eta bihurrikeriak kontatzen dira. Till Eulenspiegel errepresentatzen duten bi gaietatik batetaz, tronpa arduratzen da. Besteaz, berriz, klarinetea. Tronpak jotzen duen gaia, bizia da, puntu goreneraino luzatua, ondoren, beherantz erortzeko, hiru nota luze eta indartsuetan, progresiboki beherago doazenetan amaitzeko. Klarinetearena, artifiziala eta zalameroa da, tranpati bat idorokitzen duena, hobea egiten duena.

## Instrumentazioa 
Musikalan hau, honak orkestra honentzat idatzia dago: piccolo 1, 3 zehar txirula, 3 oboe, korno ingeles 1, 3 klarinete re eta si bemolean, klarinete baxu 1 si bemolean, 3 fagot, kontrafagot 1, 4 tronpa fa eta mian, 4 tronpa rean (ad libitum), 3 tronpeta fa eta doan, 3 tronpeta rean (ad libitum), 3 tronboi, tuba 1, tinbalak, triangelua, txindatak, bonboa, danbor erredoblantea, karraka eta kordentzat.

## Kanpo estekak
Till Eulenspiegel

**Till Eulenspiegel** Herbehereetako eta Alemaniako folkloreko pertsonaia bat da. Tradizioaren arabera, Kneitlingerren jaioko zen Brunswickeko dukerrian, 1300. urtean, eta Möllnen hilko zen, 1350. urtean. Erromatar Germaniar Inperio Santutik bidaiatu zuen, Alemaniako iparraldetik batipat, baina baita Herbehereetatik, Bohemiatik eta Italiatik ere.
[thumb|150px|Till Eulenspiegel ([Mölln)]]

Tillen historiak, dibertsioaren maitale bezala, lotsagabea eta mundu guztiaren kontura barre egiteko prest azaltzen du. Batzuetan, ezer ez duela ulertzen sinestarazten dio jendeari, gezurrezko itxurak hartuz, adibidez, hitz egiten dionaren kontura barre egiteko.

Till Eulenspiegelen pertsonaiak, hainbat lan inspiratu zituen:

* 1510ean, bere abenturak kontatzen zituen liburu bat argitaratua izan zen. Egile jakinik gabeko idazlana da. Batzuetan, liburu honen autoretza, Hermann Boteri ematen zaio. Alemaniera garaian idatzita dago, baina, hitz joko batzuek behe alemanieran idatziko bertsio batean oinarritzen dela idorokitzen dute
* Johann Fischartek (1545-1589) Tillen gesta hizneurtuzko idazlan batean kontatu zuen.
* Charles de Coster idazle belgiarrak *La lègende et les aventures heroïques, joyeuses, et glorieuses d´Ulenspiegel et de Lamme Goedzak* argitaratu zuen 1867an. Idazleak, Till flandriar egiten du, Damme herrian jaioa, eta XVI. mendean bizitzen. Eleberri hontan, Tillek bere bufoi kontuak amaitutzat ematen ditu gerlari gisa, bere herria espainiarren domeinutik askatzera joateko. Baita erlijio tolerantziaren alde egiteko ere.
* Gerhart Hauptmann idazle alemaniarrak, 1927an, Till protagonista nagusitzat duen olerki eztenkari bat idatzi zuen, Till Eulenspiegel izenekoa, hain zuzen ere.
* Tillen istorioaren umeentzako bertsioen artean, Lisbeth Wergerrek idatzitako marrazkidun liburu bat gogoratu behar da
* Azkenik, Richard Straussek 1895. urtean idazten amaitu zuen olerki sinfonikoa gogoratu behar da, "Till Eulenspiegelen barrabaskeria dibertigarriak" izenburu duelarik.

## Kanpo estekak
Charles de Coster

**Charles-Theodore-Henri De Coster** (1827ko abuztuaren 20a - 1879ko maiatzaren 7a) frantsesezko nobelagile belgikarra izan zen. Bere ahaleginek belgikar literatura nazionalaren oinarriak jarri zituzten.

Munichen jaio zen. Bere aita, Augustine De Coster Liejan jaioa zen. Berau, Municheko aita santuaren nuntzioaren etxean erasoa izan zen, baina laster itzuli zen Belgikara. Charles Bruselako banketxean hasi zen lanean, baina 1850ean Bruselako Unibertsitate Askean sartu zen. Bertan amaitu zituen bere ikasketak, 1855ean. Zoriontsuen elkartea izeneko talde literario txiki baten sortzaileetako bat izan zen. Talde honetako batek baino gehiagok, literatura goraipamenen batekin amaitu zuen.

De Costerrek, *Revue trimestrielle* izeneko aldizkarian egin zuen bere debuta olerkari gisa. Aldizkari hau, 1854an sortua izan zen. Prosan eginiko bere lehen ahaleginek Uylenspiegel izeneko egunkariaren sorreran lagundu zuten. Egunkari hau 1856an sortua izan zen. 1850 eta 1858 arteko bere idazlanak Lettres a Ehisa izenekoak, 1894an, idazlea hil eta 15 urtera, Charles Potvinek argitaratu zituen.

Montagne eta Rabelaisen ikaszale handia izan zen, eta hauekin kidetu zen frantziar XVI. mendearen bitartez. Bere modu flandriarrak adierazi zituen, eta ezin izan zuen idatzi leialki frantses modernoan. Horregatik, bere lanik onenak, hizkuntza zaharrean idatziko zituela adostu zuen. Flandriar elezaharrak 1857an idatzu zuen bere liburuaren arrakasta, Félicien Rops eta beste lagun batzuen marrazkien bidez areagotu zen. 1861ean, Brabantiar ipuinak izeneko liburua argitaratu zuen, frantses modernoan

Baina, bere idazlanik hoberena, Thyl Ulenspiegel eta Lamme Goedzaken elezaharra da, 1867an idatzitakoa. Liburu hau, XVI. mendean girotua dago, eta ertaroko elezahar batean oinarritua. Bertan, belgiar abertzaletasuna bere espresio osoan agertzen da. Eskalearen prosa epiko honen prestaketan, hamar urte eman zituen. Uylenspiegel, edo Eulenspiegel, On Kixoterekin alderatua izan da, baita Pantagruelekin ere. Till, XVI. mendeko ohiko flandriarra da, eta bere berpiztearen istorioa, arrazaren halabeharraren alegia bezala onartua izan da. Bere eta bere lagunaren narratiba erdihistorikoaren probesteak, umore biziz betea, izugarrikerien mendeku bezala, bertan aurkitzen du bere tokia. Liburu honetako marrazkiak, Rops eta beste batzuek eginak dira.

1870ean, historia orokorra eta frantziar literaturaren irakasle bihurtu zen, eskola militarrean. Bere lanak, edozein modutan, ez ziren ekonomikoko errentagarriak izan. Bere gobernuaren lanaren mendeku bezala, beti egon zen zailtasunetan, eta bihozkabeturik hil zen Ixellesen, Bruselasen, 1879ko maiatzean. Ixelles kanposantuan lurperatua izan zen.

## Ikus, gainera 
* Frantsesezko literatura

## Kanpo estekak 
*  Costerren *"Thyl Ulenspiegel eta Lamme Goedzaken elezaharra"* liburua Gutenberg proiektuan
*  Costerren biografia
Yersinia

***Yersinia*** generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, bazilo txikiak direnak (kokobaziloak). Enterobacteriaceae familia barnean sailkatuta daude. Anaerobio fakultatiboak dira eta mugikorrak 22&nbsp;°C-tan, baina ez 37&nbsp;°C-tan. Ez dute esporarik sortzen.

Genero honetan 8 espezie daude. Klinika mailan *Yersinia pestis*, *Yersinia enterocolitica* eta *Yersinia pseudotuberculosis* dira garrantzitsuenak.

Yersiniaren ezaugarri biokimiko nagusiak hauek dira:

* anaerobio fakultatiboak.
* oxidasa (-)
* katalasa (+)
* glukosa hartzitzen dute gasik sortu gabe
* ez dute laktosa hartzitzen
* H2S (-)
* ureasa (+)
* gelatinaren hidrolisia: aldakorra, tenperaturaren arabera

Yersiniaren ezaugarri metaboliko batzuk oso lotuta daude tenperaturarekin: aintzat hartu behar da hori bakterio honekin laborategiko ikerketak burutzerakoan.

## Patogenia 
Aipatu den moduan, genero honetako giza-patogenoak hiru dira:

* *Yersinia pestis*, izurri bubonikoaren eragilea. Bakterio honek karraskariak infektatzen ditu, eta karraskari horiek Yersiniaren bektoreak dira; arkakusoek karraskarien odola zurrupatzerakoan mikrobio pila harrapatzen dituzte. Gizakiari ziztatu ondoren arkakusoek gaitza transmititzen dute, zikloa itxiz.

Gizateriaren zigor latza Erdi Aroan eta hurrengo mendeetan, izurri bubonikoa Europatik desagertu da egun, Asian eta Afrikan irauten badu ere.

* *Yersinia enterocolitica*, yersiniosi gaitzaren eragilea. Yersiniosi hesteetako infekzioa da, beherakoak eta sabeleko mina eragiten dituena. Bakterioak txerriak infektatzen ditu, eta gizakiak txerri haragia kontsumitzerakoan harrapatzen du gaitza.

* *Yersinia pseudotuberculosis* karraskarietan bizi da, eta gutxitan infektatzen du gizakia. Egiten duenean, hesteetako patologiak sortzen ditu.
Hematite

**Hematitea** edo **oligistoa** mineral bat da, burdina(III) oxidoz Fe2O3 osaturik dagoena. Burdinaren mearik garrantzitsuena da. Hematitea lehengai gisa erabiliz lortzen da munduan ekoizten den burdinaren %&nbsp;80a. Hematite arre eta hematite gorri eratan agertzen da izadian, eta bigarrena da ugariena.

## Ezaugarriak 
Burdina(III) oxidoa (Fe2O3) sistema trigonalean kristaldua da hematitea. Kolore grisa edo gorria izan dezake, opakua da, eta distira metalikoa dauka. Marra eta hautsa arre-gorrixkak ditu. Burdina purua baino gogorragoa da, baina baita hauskorragoa ere.

## Banaketa 
Kantitate txikitan arrunta da arroka igneo askotan, ukipen-metamorfismoan eta tenperatura altuko zain hidrotermaletan ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txindata

**Txindata** perkusiozko musika tresna da, hala orkestretan nola musika bandetan erabilia.

Bakarrik erabili baitaitezke ere, bi txindata elkarren aurka joz, baterietan ere integratuta dago.

## Motak 
Hainbat motatako txindatak ezagutzen dira:
* *Crash*: 13"-22" arteko diametrodunak
* *Ride*: 17"-26" arteko diametrodunak
* *Splash*: 6"-13" arteko diametrodunak
* *Txina*: 6"-12" arteko diametrodunak
* *Crash-Ride*: 16"-20" arteko diametrodunak
* *Hi-Hat*, *Charles*, *Chaston* edo *Kontratenpoak*: 14" diametrodunak. Bertikalki ezarritako bi txindata dira pedal bidez jotzen direnak.
* *Bell*: 4"-12" arteko diametrodunak eta oso lodiak.

## Historia 
Antzinaroko krotaloetan du jatorria. Krotaloak Ekialde Hurbiletik iritsi ziren Europara Otomandar Inperioaren bidez. Turkiarrek krotalo horiek nabarmen handitu zituzten, gaur egun ezagutzen dugun musika tresna lortu arte.

## Kanpo estekak
Kaolinita

**Kaolinita** Al2Si2O5(OH)4 osaera kimikoa duen buztinezko minerala da. Silikato geruzaduna da, eta bere egituran tetraedroz osatutako geruzak eta oktaedroz osatutakoak txandakatzen dira. Tetraedroen erpinetan oxigeno atomoak dauzka eta erdian silizio atomoa dago; oktaedroen erpinetan hidroxiloak eta oxigenoa daude, eta erdian aluminio atomoa.

Kaolinitaren izena Txinako Gaolin (高岭, "muino altua") lekutik eratorri da. Leku honetan txinatarrek lehen aldiz aurkitu zuten mineral hau modu naturalean. Hala ere, ez zen izan munduan lehen aldiz deskribatu zen lekua; hori Brasilgo Jari ibaiaren arroan izan zen 1867an.

Kaolinita Lurreko mineralik arruntenetakoa da. Kaolin izenaren pean erauzten da Brasilen, Frantzian, Erresuma Batuan, Alemanian, Indian, Australian, Korean, Txinan eta Estatu Batuetan, besteak beste.

## Erabilerak 
Merkataritzarako kaolina hauts lehor gisa, fideo erdi lehor gisa edo emultsio likido gisa salerosten da.

zeramiketan, medikuntzan, couché paperean, janarien gehigarri gisa, hortzorean, goritasunezko lanpara zurietako argiaren difusore gisa eta kosmetikan erabiltzen da. Margoetan eta tintetan ere erabiltzen da. Erabilera nagusia paperaren ekoizpenean ematen zaio, gehien bat paper mota batzuen distira finkatzeko.

Fruta, barazki eta beste landare batzuetan intsektuek egindako kalteak murriztu edo saihesteko ere erabiltzen da. Kasu honetan ihinztadura bidez aplikatzen da.

Erabilera tradizional bat urdaileko mina arintzeko botika gisa da. 1990eko hamarkadara arte beherakoen aurkako sendagai baten substantzia aktibo gisa erabili zen.

## Kanpo estekak
Erroma (argipena)

**Erroma** hitzarekin hainbat gauza ezberdin adierazten dira:

## Geografia 
* **Erroma**, Italiako hiriburua.
* **Rome (Georgia)**, AEBetako herria.
* **Rome (New York)**, AEBetako herria.

## Historia 
* **Erroma (mitologia)**, izen bereko hiria adierazten duen jainkosa.
* **Antzinako Erroma** Erroma hiriaren inguruan sortu zen zibilizazioa izan zen. Zenbait garai bizi zituen:
** *Erromatar Monarkia*.
** *Erromatar Errepublika*.
** *Erromatar Inperioa*.
* **Germaniako Erromatar Inperio Santua**, Erdi Aroko erakunde politikoa.

## Zuzenbidea 
* **Erromako Ituna (1957)**, Europar Batasunaren sortzailea.

## Kirolak 
* **Associazione Sportiva Roma**, futbol taldea.

## Artea 
* **Rome**, telebistarako saila.
* Hiru pelikula:
** *Roma, città aperta*, 1945an Roberto Rossellinik zuzenduta.
** *Roma (1972ko film)*, 1972an Federico Fellinik zuzenduta.
** *Roma (2004ko film)*, 2004an Adolfo Aristarainek zuzenduta.
* Bideo-joko bi:
** *Rome: Total War*, 2004.
** *Rome: Pathway to Power*, 1992.
Rome

***Rome*** () John Milius, William J. MacDonald eta Bruno Hellerek sortutako drama historikozko bi denboraldiko telesaila da. Lehendabiziko idazlea Heller bera zen eta bi denboraldiak Italian BBC (Erresuma Batua), HBO (Ameriketako Estatu Batuak), eta RAIk (Italia) ekoitziak ziren. Arrakasta itzela izan zuen eta zenbait sari ere lortu zituen, tartean BAFTA, Golden Globe eta Emmy.

Euskal Herrian, Cuatrok (Hego Euskal Herrian) eta Canal+ek (Ipar Euskal Herrian) eman zuten.

## Sinopsia 
Telesaila Erromatar Errepublika Erromatar Inperioa izatera bortizki aldatzen ari zelako garaian kokaturiko drama historikoa da. Aldaketa *populares* eta *optimates* arteko guda zibila, erakunde politikoen izen onaren galtzea eta gizon eta emakume handinahien ekintzek sortzen dute; baina handi-mandien bizitza eta nahiak adierazi ez ezik, sailak gizon xume bien bizitza eta zoriak ere erakusten gaitu: Lucius Vorenus eta Titus Pullo, Julio Zesarren *Commentarii de Bello Gallico* agertzen diren soldadu erromatar bi. Fikziozko Vorenus eta Pullo gertaera historikoen lekukoak (eta batzuetan eragileak) dira.

## Pertsonaiak 
;Oharrak
# Gaius Octavian 2. denboraldiko 16. kapituluan (2-4) zahartua da.
# Caesarion lehendabizikoz 1. denboraldiko 8 kapituluan (1-8) umetxo giza agertzen da, eta gero, zahartua, 2. denboraldiko 20. kapituluan (2-8)

## Kapitulu zerrenda 
### Bereziak 
### 1. denboraldia: 2005 
### 2. denboraldia: 2007 
## Kanpo estekak 
*  Telesailaren profila IMDBn
*  *Rome* - HBOren webgune ofiziala
*  *Rome* - BBCren webgune ofiziala
*  *Roma* - RAIren webgune ofiziala
James Agee

**James Rufus Agee** (1909ko azaroaren 27a; 1955eko maiatzaren 16a) eleberrigile, kazetari, poeta, gidoilari eta filmen kritikari estatubatuarra izan zen. 40ko hamarkadan zinema kritikagintzan zebilen aditu handienetakoa izan zen. Ageeren biografiak, *A Death in the Family* lanak, Pulitzer saria jaso zuen 1957an, idazlea hilondokoan.

## Bizitza 
Knoxvillen, Tennesseen, jaio zen 1909an. Hardvarden ikasi zuen eta graduatu ostean hainbat aldizkaritan idatzi zuen: *Fortune*, *Time*... baina ezagunagoak izan ziren bere lankidetzak zinemaren gaineko kontuetan eta bereziki *The Nation* egunkarian idatzitako film kritikak. 1934an poesia liburua argitara eman zuen: *Permit Me Voyage*. 1942an *Time* aldizkariko zinema kritikaria zen, eta 1948tik aurrera bere kabuz jardungo duen idazlea, ordura arteko lankidetzak alde batera lagata. Aipatzekoa da Life aldizkarirako zinema mutuko komediagile gailen izan ziren Charles Chaplin, Buster Keaton eta Harold Lloyden gainean idatzitako artikulua. Chaplinen *Monsieur Verdoux* filmaren defendatzaile sutsua izan zen Agee, pelikulak harrera eskasa izan zuen garai hartan. Bestetik Laurence Olivier aktore eta zuzendariaren Shakespeareren antzezlanen egokitzapenak miretsi zituen: batik bat *Henry V* eta *Hamlet*.

[thumb|150px|ezkerrera|*The African Queen*, [C.S. Foresterren eleberriaren egokitzapena Ageeren lana izan zen]]
1951ean, Santa Barbaran, Californian, bizi zenean bihotzekoak jo zion eta gaiso antzean bizi izan zen 1955 arte, medikuarenera taxian zihoala hil zen arte. 45 urte zituen.

Ageek 50eko hamarkadako bi film onenetan parte hartu zuen gidoilari: John Hustonen *The African Queen* (1951) eta Charles Laughtonen *The Night of the Hunter* (1955) dira film horiek. Bigarrenean bere ekarpena isildua izan zen eta denbora luzean Laughtoni egotzi zioten gidoia; 2004an ezagutzera eman zuten jatorrizko gidoia Ageerena zela ia oso-osoan.

## Lanak 
* 1934 *Permit Me Voyage*, *Yale Series of Younger Poets* bilduman
* 1935 *Knoxville: Summer of 1915*, prose poem later set to music by Samuel Barber.
* 1941 *Let Us Now Praise Famous Men: Three Tenant Families*, Houghton Mifflin
* 1951 *The Morning Watch*, Houghton Mifflin
* 1951 *The African Queen*, C. S. Forester idazlearen eleberrian oinarritutako John Hustonen filmerako gidoia
* 1952 *Face to Face* 1952ko filmaren *The Bride Comes to Yellow Sky* atalaren gidoia, Stephen Crane idazlearen istorio batean oinarrituta
* 1954 *The Night of the Hunter*, Davis Grubbek idatzitako eleberriaren zinemarako gidoia
* 1957 *A Death in the Family*, hilondokoan
* *Agee on Film*
* *Agee on Film II*
* *Letters of James Agee to Father Flye*
* *The Collected Short Prose of James Agee*

## Ikus, gainera 
* Samuel Barber

## Kanpo estekak 
* A Mother's Tale narrazioa
* A chronology of James Agee's life & work Bizitza eta lanak
* James Agee Collections Tennesseeko Unibertsitateko ataria
* James Agee Collection Texasko Unibertsitateko ataria (Harry Ransom Humanities Research Center, Austin)
Radetzki martxa

**Radetzki martxa** Johann Strauss I.ak 1848an idatzitako musikalan orkestrala da.

Josef Radetzky von Radetz kanpo mariskal austriarraren omenez konposatu zuen. Mariskal honek, Austriaren indar militarra salbatu zuen Italia iparraldean, 1848 eta 1849ko iraultzan.

Martxa honek, austriar abertzaletasunaren espresio bezala, arrakasta handia lortu zuen. Hala ere, geroago Radetzkyk berak Austriako mugimendu iraultzailearen errepresioan parte hartu zuenean, martxa hau ikur atzerakoitzat hartu izan zen.

Egun Radetzki martxa ezaguna baldin bada, Urteberri eguneko kontzertuan jotzen den azken musikalana delako da. Azken musikalan honetan zehar, publikoak txaloen bidez jarraitzen du musikaren konpasa, eta zuzendaria hauengana itzultzen da, hauek zuzentzeko, orkestraren ordez.

Gainera, 1899tik Txileko Armadaren Bernardo O'Higgins Askatzailearen Eskola Militarreko aurkezpen martxa ofiziala da.

## Kanpo estekak
Zuhandor arrunt

thumb|*Cornus sanguinea*

**Zuhandor arrunta** (*Cornus sanguinea*, sinonimoa *Swida sanguinea*) cornaceae familiako cornus generoko zuhamuxka bat da, Europan oso hedatua dagoen espeziea.

## Ezaugarriak 
Zuhandorra 2 m-tatik 6 m-tara hazten den tamaina ertain-handiko hosto erorkor zuhamuxka da, adar eta adaxka marroi berdexkak dituena.

Udazkenean kolore ardo gorri bat hartzen du hostoetan eta baita adar zein azalean ere, neguan hostoak galdu arren kolore gorrixka interesgarri bat mantenduz, hortik dator "sanguinea" bere izen latinoa, udazkenean hartzen duen odol kolorearengatik.

Fitxategi:Cornus sanguinea 'Anny's Winter Orange' (24815669473).jpg|Zuhandorrak neguan
Fitxategi:Cornus sanguinea, winter.jpg|Zuhandor arrunta neguan

### Hostoak 
Hostoak aurrez aurre kokatuak, luzeran 4-8 cm-koak eta zabaleran 2-4 cm-koak. Itxura obatua edo luzanga dute, sartu-irten gabeko ertzekin. Gainetik orlegiak eta leunak dira eta azpitik iletxo laburtxoak ditu itxura latzago bat emanez.

Udaberri eta udan berde kolorekoak eta udazkenean gorriak.

Fitxategi:Cornus sanguinea (Rode kornoelje) - Katwijk, South Holland, NL v2.jpg|Hostoak

### Loreak 
Lore hermafrodita txikiak dira (5-10 mm-ko diametrokoak), krema zuri koloreko lau petalodunak eta 3-5 cm-ko diametroko mordotan kokatuak. Lorautseztapena intsektuek gauzatzen dute.

Fitxategi:Cornus sanguinea 2 RF.jpg
Fitxategi:Cornus sanguinea 3 RF.jpg
Fitxategi:Roter Hartriegel Roscheiderhof H4.jpg|Loreen egitura

### Fruitua 
Fruitua baia beltz bat da, 5-8 mm-ko diametrokoa eta hazi bakarra duena.

Fitxategi:Cornus-sanguinea-fruits-2.jpg|Fruitu beltzak

## Banaketa eremua 
Europa eta mendebaleko Asian jatorria duen zuhamuxka espezie bat da; iparretik Ingalaterra eta Eskandinaviako hegoalderaino, eta sortaldetik Kaspiar itsasoraino hedatzen da.

Euskal Herrian edonon ikus daiteke, baina Euskal Herri hezean ugariagoa da.

### Ekologia eta habitata 
Baso hostoerorkor zein hostoiraunkorren ohianpean agertzen den zuhaixka da, beste zuhaixka zein landare espezie ezberdinekin biziz.

Itzala (ez erabatekoa), freskotasuna eta hezetasuna gustoko dituen espeziea da, hori dela eta Euskal Herrian nahiko ugaria eta arrunta den zuhamuxka da, Nafarroako eta Arabako hegoalde lehorrean arroila hezeetan eta ibaien inguruetan babesten da.

Lurraren aldetik oso moldakorra da.

## Ikus, gainera 
* Cornus (generoa)

## Kanpo estekak
Mariskal (kargua)

[thumb|[Jean Isidore Harizpe, Frantziako marexala, Baigorriko semea.]]

**Mariskala**, halaber **marexala** (Ipar.), gradu militar bat da, nazioen arabera maila desberdina duena.

## Herrialdez herrialde 
Antzinako alemaniar armadan, ofizialen mailan, gradu gorena zen. Gauza bera gertatzen da Erresuma Batuko eta Frantziako lurreko armadan. Herrialde horiek, gradu honetarako igoera, gerra garaian baino ez dute baimentzen. Alemanez *Generalfeldmarschall* bezala itzultzen da.

RAF britainiarrean, ofizial jeneralek *marshall* hitza erabiltzen dute euren graduazioetan, jeneral hitzaren ordez.

### Nafarroa 
Nafarroako Erresuman 1390ean sortu zen Nafarroako mariskal kargua Karlos III.a erregearen erabakiz, eta, banderazain edo kondestablearen ondotik, erresumako bigarren kargu militarra izan zen.

### Espainia 
Espainian, Filipe V.a erregearen garaitik behintzat, *brigadier* eta *lotinant jeneral* graduen artean dago gradu hau. Jeneral osoko lehen lanpostu bezala kontsideratua izan zen. 1889ko uztailaren 20ko lege baten bidez, gradu hau dibisioko jeneral oraingo graduagatik aldatu zen.

### Frantzia 
Frantziar Iraultzaren aurreko Frantzian, *Maréchal de champ* izeneko gradua existitzen zen. Gradu honek Napoleonen garaira arte iraun zuen. Espainian erabiltzen zenaren baliokidea da. Baita *Maréchal de France*n baliokide bezala. Azken hau frantziar armadako gradurik gorena zen, eta oraindik ere hala da.

## Historiako mariskalak 
* Jean Isidore Harizpe Frantziako marexala, Nafarroa Beherekoa
* Miguel Ricardo de Álava y Esquivel Espainiar kanpo-mariskala (gero *teniente jeneral* gradura igoa)
* Francisco de Miranda Frantziako marexala
* Antonio José de Sucre Ayacuchoko Mariskal handia
* Bernardo O'Higgins Txileko mariskala
* Rodileko Markesa Espainiar kanpo-mariskala
* José Felix Ribas Venezuelako kanpo-mariskala

### Lehen Mundu Gerra (1914-1918) 
* Ferdinand Foch Frantziako marexala
* Joseph-Jaques-Césaire Joffre Frantziako marexala
* Philippe Pétain Frantziako marexala
* Paul von Hindenburg Alemaniako mariskala

### Bigarren Mundu Gerra (1939-1945) 
* Erwin Rommel "Basamortuko azeria" ezizenez ezaguna
* Georgi Zhúkov Sobietar Batasuneko mariskala

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Nafarroako mariskal
* Frantziako marexal

## Kanpo estekak
Hunte

**Hunte** 198 km-ko luzera duen Alemaniako ibai bat da, Weser ibaiaren ibaiadarra. Bere iturburua, Wiehengebirge muinoetan dago, itsasoaren mailatik 160 m-ko garaierara. Ipar Alemaniako lautadan, Dümmer lakuaren ingurutik igarotzen da. Batik bat iparralderantz egiten du bere ibilbideak, Bad Essen, Diepholz, Wildeshausen eta Oldenburg herrietan zehar. Bere urak Weser ibaian isurtzen ditu Elsfleth herrian. Oldenburg eta Weser arteko zatia, kostaldeko kargaontzien bidez, nabigagarria da. Küstenkanal izeneko ubideak, barne nabigaziorako bakarrik egokia denak, Hunte ibaia Ems ibaiarekin lotzen du Papenburg herritik gertu.

## Kanpo estekak
Joseba Apaolaza

**Joseba Apaolaza Jauregi** (Urretxu, 1960ko abenduaren 29a - ) euskal aktorea da.

## Bizialdia 
Irakasle-ikasketak egin zituen eta Martuteneko eskolan aritu zen lanean lau urtez. 1980ko hamarraldiaren erdialdera irakaskuntza bertan behera utzi zuen interpretazioari ekiteko. Une hartatik aurrera, hainbat produkziotan hartu du parte, bai zineman eta bai antzerki munduan, baita telebistan ere.
[erdian|thumb|500x500px|'[Sisiforen paperak antzezlanaren aktore batzuk agurtzen, 2020.]]

## Lanak 
### Filmak 
### Telebista 
### Antzerkia 
* [thumb|350x350px|[Eneko Olasagasti, Joseba Apaolaza, Paco Mir, Mireia Gabilondo eta Fernando Bernues, Viktoria Eugenia antzokian, 'Ez da hain erraza' lanaren aurkezpenean (Egunkaria, 2000-07-14, Gari Garaialde)]]Sagastitarrak (Txalo, 2022)
* *Grönholm metodoa*
* *Arte*
* *Ezetz lepoa jarri*
* *Aitarekin bidaia*
* Ez da hain erraza, (2000)
* Jokoz kanpo

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metropolitan Opera

**Metropolitan Opera** New Yorken (AEB) kokaturik dagoen opera antzoki bat da. Lincoln Centerrean, zehazki. Munduko opera antzokirik ezagunenetako bat da, bere ekoizpen handi eta xehetasunez beterikoengatik ospetsua dena. Opera munduaren barruan, munduko garrantzitsuenetako bat da Milango La Scala, Parisko Garnier Opera, Buenos Aireseko Colón Antzokia eta Bartzelonako El Liceurekin batera. 1880ko apirilean sortua izan zen.

Antzoki hau, lehenago, hiriko beste toki batean kokatua egon zen. J. Cleveland Cadyk diseinatutako eraikin batean. Sute batek erraustuta utzi zuen 1892ko abuztuaren 27an. Berriztatua izan ondoren, han bertan jarraitu zuen, 1966 arte. Urte horretan, orain dagoen tokira aldatu zen. Hasierako eraikina, 1967an bota zuten.

Oraingo Metropolitan Opera Wallace K. Harrisonek diseinatua izan zen. 1966ko irailaren 16an inauguratua izan zen. Egun hortan, Samuel Barberren Antonio eta Kleopatra opera estreinatu zen. Harreratokian, Marc Chagallek bereziki eraikin honetarako diseinaturiko bi mural daude. Eraikinaren edukiera ia lau mila pertsonakoa da. Antzokiak, egunero antzeztu behar den operaren agertokia aldatzeko beharrezko teknologia du, agertokii, tramoia eta ziklorama sistema konplexu bat erabiliz. Bertute honek, funtzioak ia egunero egotea ahalbidetzen du.

Antzoki honek, zuzeneko irrati transmisio zerbitzu bat eskaintzen du. Lehen transmisioa, 1931ko abenduaren 25ean izan zen Engelbert Hamperdincken *Hänsel eta Gretel* operaren ekoizpen batekin.

## Kanpo estekak 
*  Operari buruzko webgunea