Lehen gramatika tratatua

**Lehen Gramatika Tratatu**a (islandieraz, *Fyrsta málfræðiritgerðin*, gutxi gorabehera: "Hizkuntz ikasketez idatzitako lehen lana") antzinako eskandinavierazko edo antzinako islandierazko fonologiari buruzko XII. mendeko lan bat da. Islandiako *Codex Wormianus* eskuizkribuan koadernatutako lau gramatika-lanen artean lehena delako eman zioten izen hori. Egile anonimoari egun "Lehen Gramatikaria" esaten zaio.

## Esanahia 
Lan hori islandieraz (eta iparraldeko edozein hizkuntza germanikotan) idatzitako lehen lanetako bat da. Antzinako eskandinaviari buruzko lan linguistikoa da, latinezko eta grekozko gramatika-tratatuen tradizioan, oro har XII. mendearen erdialdera datatua. Hreinn Benediktsson-ek ezin izan zuen idazketaren denbora mugatu, 1125-1175 urteetan baino zehaztasun handiagoz.

Lehen Gramatika Tratatua interes handikoa da hizkuntzalaritzaren historiarako, sistematikoki bikote minimoen teknika erabili baitzuen islandierazko soinu edo fonema bereizgarrien inbentarioa ezartzeko[2], hizkuntzalaritza estrukturalaren metodoak gogorarazteko moduan. Nabarmentzekoa da, halaber, bokal sudurkarizko fonema sail oso baten existentzia: garai hartako islandieraren presentzia bestela ezezaguna izango litzateke.

*Tratatua* munta handikoa da antzinako eskandinaviera aztertzeko, Islandiako Sagak idatzi baino lehentxeago hizkuntzaren egoera erakusten duen testu garrantzitsua baita. Hizkuntzaren ahoskeraren azterketa sakona ere ematen du, latinetik eratorritako alfabeto islandiar bat sortu zuen neurrian, eta paperean edo pergaminoan idazteari egokituagoa, egurrean edo harrian zizelkatze laburragoetarako egin zen alfabeto erruniko zahar eta epigrafikoa baino. Alfabeto latinoko beste idazki batzuk, ustez, lege liburu eta kristau idazki moduan existitzen ziren. Garai hartako elizgizon ikasiek ez zituzten errunak erabiliko. Alfabeto horrek *þ* zekarren (zuzenean errunetatik eratorria), baita bokalaren luzeraren adierazpen diakritikoa ere, eta *o* bat *ogónek*duna. *Lehen* *Gramatikariaren* sistema osoa ez zen inoiz onartua izan, geroagoko eskuizkribuetan agerian geratzen den bezala, kasu batzuetan ez askoz gazteagoa, baina geroztik eragina izan du islandiar idazkeran (ikus goian). 

## Alfabetoa 
Lehen Gramatika Tratatuaren egileak proposatzen du bokal luzeak azentu akutu batez markatzea, adibidez,. *á*. Bokal sudurkariak puntu batez markatuta daude. Letra larri txikiek kontsonante geminatu bat adierazten dute. Egileak *eng* ("zelaia") izeneko *ꞡ* letra (zati biribilean trazu bat duen *g* letra) proposatu zuen izeneko letra bat, /ng/ adierazteko.

Bokalak (*raddarstafir*, "atzeko (soinu)ak"): a, ȧ, ǫ, ǫ̇, e, ė, ę, ę̇, ı, i, o, ȯ, ø, ø̇, u, u̇, y, ẏ

Kontsonanteak (''*, "soinukide (kontsonantzia) bukaerak"): b, ʙ, c, ᴋ, d, ᴅ, f, ꜰ, g, ɢ, ꞡ, h, l, ʟ, m, ᴍ, n, ɴ, p, ᴘ, r, ʀ, ſ, ꜱ, t, ᴛ, þ

: Oharra: *c* letra xehea da; *ſ* ese luze xehearen atzetik *s* ese larri txikia doa.

*Samsettar* (soinu konposatuetarako letrak): x, z

Beste: ⁊, ˜

## Sistema fonologikoa 
Aintzinako eskandinavierazko hitz pare minimoen deskribapenean oinarrituta, Einar Haugenek Lehen Gramatika Tratatuak emandako bokal deskribapenaren interpretazio saio bat proposatzen du. Aintzinako eskandinavierak 36 bokal izan litzake, haietako bederatzi bokal kualitaterekin: /i, y, e, ø, ɛ, u, o, ɔ, a/. Horiek luzera eta sudurkaritasuna kontuan hartuta gehiago bereizten dira. Haugenek adierazi duenez, "Hogeita hamasei bokal-fonemaz osatutako sistema bat izugarrikeria izango zatekeen munduko sistema fonetikoen artean". Hala ere, hemezortzi bokal ahokariko sistema bat ez da inola ere ezohikoa germaniar hizkuntza bat izanik, eta sudurkaritasuna kategoria independentetzat hartu beharko litzateke.

## Egilea 
Egilea ezezaguna da, eta "Lehen Gramatikaria" deitu ohi zaio. Adituek hainbat identitate hipotetizatu dituzte Lehen Gramatikariaz. Haietako bat Hallr Teitsson da (K.a. 1085 urtearen inguruan jaioa, 1150ean hila). Þóroddr Gamlason ere aipatu izan da. 

Haugenek adierazi du testuaren egilea ezin dela izan XI. mendeko Ari Ikasia (1067-1148) islandiar jakintsua, egileak Ari aipatzen duen bezala, "ikasle batek edo lagun batek eskain lezakeen bezalako erreberentzia duen testuan". Gainera, Haugenek dioenez, Hallr Teitsson autore hautagaiari buruz, honako hau adierazi zuen: "Bere aita [Hallr-ena] Ari Ikasiaren harrera-anaia zen, eta Hallr bera Islandiako kultur buruzagien familia ospetsu bateko laugarren lerroa zen". 

Lehen Gramatikariaren terminologiaren aukeraketak, hala nola latinezko "capitulum" eta "vers" terminoen erabilerak, baita Catoren Distichsen aipu batek ere, latinezko hezkuntza jaso zuela iradokitzen du. Hala ere, norsezko poetiko eskaldikoa ere ongi ezagutzen eta ezagutzen zuen, "poetikako ikasle lerro horretako bat bihurtuz, Islandiako ordezkari handiena Snorri Sturluson izan behar zuena". Hori bikote minimoak frogatzeko erabiltzen diren esaldi argigarrietan ikusten da, Þórgerð Hǫlgabrúð emakume erraldoiaz (90.20), Thorrez eta Dane Ubbi mitikoaz (90.19)" aipamenak baitituzte. 

## Oharrak 
# *Fyrsta málfræðiritgerðin*: [ˈfɪ(r̥)sta ˈmauːlˌfraiːðɪˌrɪːtˌcɛrðɪn]
# *First Grammatical Treatise*: *"far, fár; rȧmr, rámr"*

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*
*
* 
**e-text via the Germanic Lexicon Project (*lexicon.ff.cuni.cz'')

;Editions and translations
* 
** 
*

## Kanpo estekak 
* Erreprodukzio digitala Old Norse etexts-en