Larru-haztegi

thumb|300x300px|Bisoi-haztegia Estatu Batuetan.
**Larru-haztegia** animalia mota jakin batzuen hazkuntzara bideratutako instalazioa da, haien larruak erabiltzeko (Larrugintza).

Bisoia da larruazala aprobetxatzeko gehien ustiatzen den animalia. 2003an, Danimarkak bisoien larru-industria handiena zuen, munduko ekoizpenaren % 35 baitzuen. Larru-haztegi nagusiak Danimarkan, Finlandian, Norvegian eta Herbehereetan daude Europan. Txinak ere larrugintza industria garrantzitsua du eta munduko larru inportatzaile eta biresportatzaile handiena da.

Larruen eskariak behera egin zuen 1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990eko hamarkadan, hainbat faktorek eraginda; besteak beste, diseinatzaileek modelo erakargarri berriak emateko duten gaitasun ezak eta animalien eskubideen defendatzaileek egindako ahaleginek. Hala ere, 2000. urtetik hona larruen salmentek gora egin dute berriz ere mundu osoan, diseinu teknika berriak agertu direlako eta Txinan eta Errusian eskaria handitu delako. Eskaera gero eta handiago horren ondorioz, larru-haztegi ugari agertu dira, Txinan, esaterako. Bertan, Animalien Tratu Etikoaren Aldeko Jendea (*PETA*) talde aktibistek salatu dute instalazio horietan hazitako animaliek tratu txarrak ematen dizkietela (Batzuetan larrutu egiten dira bizirik) eta hiltzeko metodo  batzuk ere badirela.

## Historia 
Ipar Amerikako lehen larru-haztegiak 1860ko hamarkadan agertu ziren. Historikoki, larruen salerosketak paper ekonomiko garrantzitsua izan zuen Estatu Batuetan. Tranperoek eta larrugileek Ipar Amerikako lurralde zabalak esploratu zituzten, eta kastore-kapelen modak eskaera eta lehia bizia eragin zuen larrugintzaren merkatuan. XX. mendearen bigarren erditik aurrera, larruen saltzaile eta kontsumitzaileek kritikak jaso dituzte, animaliak harrapatzean eta hiltzean hautemandako krudeltasunagatik, eta animalien larruak ordezkatzen dituzten beste zuntz natural eta sintetiko batzuk eskuragarri egoteagatik.

Gaur egun, larrugintzako larruen % 85 haztegietan hazitako animaliek sortzen dituzte. Gehien ustiatzen den animalia bisoia da, eta atzetik azeria du. Txintxilla, katamotza eta hamsterra ere haren larruagatik haziak dira. Larru-haztegien % 64 Ipar Europan daude, % 11 Ipar Amerikan, eta gainerakoak mundu osoan barreiatuta, Txinan, Argentinan eta Errusian, besteak beste.

## Motak 
### Bisoia 
thumb|600x600px|Bisoi-larruak.
Bisoia bere azala aprobetxatzeko hazi da Estatu Batuetan duela 130 urtetik, gutxienez. 2005ean, AEBak munduko laugarren bisoi-larru ekoizlea ziren, Danimarkaren, Txinaren eta Herbehereen atzetik. Bisoiak normalean martxoan estaltzen dira eta maiatzean umeak izaten dituzte. Baserritarrek botulismoaren, mukieriaren, beherakoaren eta, behar izanez gero, pneumoniaren aurkako txertoa jartzen diete bisoiei. Azaro-abendura arte zaindu eta elikatutakoak dira. Ameriketako Estatu Batuetan larru-haztegietan animaliak hiltzeko metodoak albaitaritza-elkarteek arautzen dituzte, eta horiek mota guztietako animaliak hazteko abeletxeetan jurisdikzioa dute. https://web.archive.org/web/20120712174941/http://www.avma.org/issues/animal_welfare/euthanasia.pdf

Bisoi zuria duela gutxi arte Ipar Europan bakarrik bizi zen. Percy Verner Noble Kanadako baserritarrak 1968an sartu zuen espeziea bere etxaldean, eta AEBetako larrugintzaren zati garrantzitsu bihurtu da.

### Txintxilla 
thumb|250x250px|Txintxilla.
Txintxillaren larruen nazioarteko merkataritza XVI. mendean hasi zen, eta animaliak ("txintxa txikia" esan nahi du) bere izena Andeetako herri txintxatik jaso zuen, txintxillen larruz jantzita baitzeuden. XIX. mendearen amaieran, espeziea oso arraro bihurtu zen. 1923an Mathias F. Chapmanek 11 txintxilla basati harrapatu eta AEBetara eraman zituen, eta han hasi zen hazkuntza industrialaren prozesua.

Madonna pop abeslariak txintxilla larruzko berokia zeraman, 2006ko abenduan 40 bat larruz egina. Animalien eskubideen aldeko ekintzaileak haserretu zituen harrokeria ekintza hark, larru-etxaldeen ankerkeriaren errealitateari entzungor egitea leporatu baitzioten abeslariari.

Txintxilletako baserritarren munduko elkarte nagusia da Empress Chinchilla, eta horietako asko Kalifornian daude. https://web.archive.org/web/20161022164547/http://empresschinchilla.com/

### Azeria 
thumb|250x250px|azeri gurutzatua.
thumb|250x250px|azeri zilarkara kaiola batean.
Finlandia azeri-larruen munduko ekoizle nagusia da. Estatu Batuetan azeri-larruak hamar estatutan ekoizten dira, eta Wisconsin eta Utah dira bi nagusiak. Kanadako azeri-larruen ekoizpena AEBetakoa baino hamar eta hamabost aldiz handiagoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Espainiako bisoi-etxaldeei buruzko Animalien Berdintasunerako Ikerketa
* Equanimal elkarteak bisoi-etxaldeei buruz Espainian egindako ikerketa
* Txinako larrugintzaren inguruko ikerketa
* Larrutze biziak. Larruzko etxalde baten barruan
* Ameriketako Estatu Batuetako larruen batzordea
* Larruen merkataritzaren historia laburra White Oak Society-n
* Larrugintza MSN Encartan
* Larruzko beroki motak