Askatasunaren estatua

[thumb|280px|[2001eko irailaren 11ko atentatuak|2001eko irailaren 11ko atentatuen egunean.]]
**Askatasunaren estatua** () –jatorrizko izena: ***Askatasuna, mundua argitzen*** (; )– New Yorken (AEB) kokatutako eskultura erraldoia da.

Askatasunaren estatua Frantziak New York hiriari oparitutakoa da, AEBko independentzia aldarrikapenaren mendeurrena ospatzeko eta bi nazioen arteko adiskidetasun ikur gisa. 1886ko urriaren 28an inauguratu zen Grover Cleveland AEBko presidentearen aurrean. Estatua Frédéric Auguste Bartholdi frantziar eskultoreak egina da, eta, barne egitura, Alexandre Gustave Eiffel ingeniariak diseinatu zuen.

Askatasunaren estatua, New Yorkeko monumentu garrantzitsu bat izateaz gain, ikur bihurtu zen Estatu Batuetan, eta, maila orokorrago batean, askatasuna eta zapalkuntzarekiko emantzipazioa irudikatzen ditu. 1886an inauguratu zenetik, estatua zen etorkin europarrek Estatu Batuetara iristean zuten lehen ikuspegia Ozeano Atlantikoan zehar bidaiatu ondoren. Arkitekturari dagokionez, estatuak Rodasko koloso ospetsua gogorarazten du, antzinako munduko zazpi mirarietako bat. Munduko zazpi mirari berrietarako izendatua izan zen, eta finalera iritsi.

## Historia 
### Diseinua 
Édouard Lefebvre de Laboulaye politikari frantsesaren ideia izan zen Frantziak Estatu Batuei opari bat egitea haien askatasunaren mendeurrena ospatzeko. Ameriketako Estatu Batuetako gerra zibila amaitu berria zen, eta herrialdea berreraikuntza lanetan ari zen.

Enkargua Bartholdi eskultoreari egin zitzaion. Eskultore frantziarra, aurrez, Suezko kanalean lanean aritua zen, eta, bertan, itsasargi bat egitea pentsatua zuen. Itsasargi horrek itxura klasikoa behar zuen izan, eta erromatar mitologiako Libertas jainkosa izan zuen buruan. Proiektua, ordea, ez zen gauzatu. Bedloe uhartea aukeratu zuen, garai hartan base militarra zena, hiriko badiaren sarreran. Uhartea, gainera, Ellis uhartearen ondoan zegoen kokaturik, eta, horrela, Europako etorkinek ikusiko zuten lehen irudia Askatasunaren estatua izango zen. Aurrez, 1876ko Filadelfiako erakusketa unibertsalean, zuzia eta eskua erakutsi ziren.

Estatua Frantzian egiten ari zirela, Estatu Batuetako gobernuak Bedloe uhartea erosi, eta oinarria eraikitzen hasi ziren, Bartholdiren diseinua jarraituz.

File:RahmenStatue1885.jpg|Estatuaren egitura, 1885eko planoen arabera.
File:Construction-of-Statue-of-Liberty-04.jpg|Parisko lantegia.
File:Construction-of-Statue-of-Liberty-06.jpg|Esku bat eraikitzen Bartholdiren aurrean.
File:Sol tete atelier.png|Burua Parisko lantegian.
File:Statue de la Liberté, en construction.jpg|Estatua Gaget-Gauthier lantegian, Parisen.
File:Head of the Statue of Liberty on display in a park in Paris.jpg|Burua erakusgai 1878ko Erakusketa Unibertsalean (Champ-de-Mars).
File:Leslie Liberty.jpg|*Illustrated Newspaper* lehen plana (1885eko ekainak 13).

1884. urterako, estatuaren atal guztiak amaituta zeuden. Inaugurazioz geroztik eta 1902 arte arte, itsasargi funtzioa izan zuen.

### Berriztatze lanak 
* 1909an, igogailua ezarri zen. 1931n, igogailu modernoago bat eraiki zen.
* 1916. urtean, kobrezko zuzi zaharra kendu, eta beiratezko 600 piezaz egindako berri bat ezarri zen. Pizterakoan, argi-efektu ikusgarriak lortu ziren. Gutzon Borglum eskultoreak burutu zuen proiektua.
* 1949an, berogailua ezarri zen estatuaren oinarrian.
* 1984 eta 1986 urtean, berriztatze lan orokorrak egin ziren. *American Express* konpainiak hartu zuen horren ardura, eta kreditu txartelarekin egindako erosketa bakoitzeko zentabo bat emanez, 1,7 milioi dolar biltzea lortu zuen.

## Deskribapena 
### Sinbologia 
Eskulturak mitologia klasikoko jainkosa baten itxura du. Buruan, zazpi puntadun koroa darama zazpi itsaso klasikoak irudikatuz. Diademak Helios jainkoaren diademaren itxura du.

Eskuineko besoa altxatua du, eta zuzi piztu bati eusten dio. Eskultura klasikoetan, ezpata izaten duten postura berean dago; horrela, Argien Garaia hobesten du, gerra garaiak baztertuz. Ezkerreko besoan, taula bat darama, eta Estatu Batuen independentziaren urtea ageri da zenbaki erromatarretan idatzia: JULY IV MDCCLXXVI.​ Ospakizunak uztailaren 3an hasi ziren, Governors Islanden egindako irekiera ekitaldi batekin, eta uztailaren 6an amaitu ziren New Yorkeko Giants Stadiumean. Lau jai egun horiek amaiera eman zieten monumentua zaharberritzeko 1980ko hamarkadaren hasieran hasitako lanei Statue of Liberty-Ellis Island fundazioaren babespean. Chrysler enpresaren ekarpenak garrantzitsuak izan ziren lan horietan, eta monumentuaren mendeurreneko zeremoniarako garaiz amaitu ziren: bertan, Liberty Weekend osoan estatua omendu zen.

Inaugurazio-ekitaldia, uztailaren 3an, osteguna, egin zen, eta François Mitterrand Frantziako Errepublikako orduko presidentea izan zuen ohorezko gonbidatu, eta ikuskizuneko pertsonaia ugari erakarri zituen, hala nola Gregory Peck edo Elizabeth Taylor. Ronald Reagan presidente estatubatuarrak Frantziaren eta Estatu Batuen arteko adiskidetasuna nabarmendu zuen hitzaldian, eta zaharberritze lanak egin zituzten langileak aipatu zituen. Ondoren, estatua estalgabetu zuen berriro (obrak hasi zirenetik estalia zen), eta beste hitzaldi bat eman zuen estatuaren zuzia piztean eta su artifizialak bota ondoren. Ondoren, Neil Diamond, Frank Sinatra eta Mikhail Baryxnikoven emanaldiak izan ziren, besteak beste. Azkenik, Askatasunaren domina eman zitzaien Estatu Batuetan jaio ez, baina hiritartasun estatubatuarra eskuratu zuten pertsona ospetsu batzuei: Henry Kissinger, Ieoh Ming Pei, Irving Berlin, Hanna Holborn Gray, Kenneth Bancroft Clark, Elie Wiesel, Albert Bruce Sabin, James Reston, An Wang, Itzhak Perlman, Franklin Chang-Díaz eta Bob Hope​. Izan ere, estatuaren aurpegia Ozeano Atlantikora eta Europara begira dago, ez mendebaldera. Gainera, ikuspegia partzialki murriztu egin zuten koroaren 25 leihoak txikiak direlako eta handienak 46 zentimetroko altuera baino ez duelako. Hala ere, horrek ez zien turistei kemenik kentzen: hain zuzen ere, batez beste hiru ordu itxaron behar zuten estatuaren barrutira sartzeko, transbordadoreko itxaronaldia eta txartelak saltzeko leihatila kontuan hartu gabe.

2001eko irailaren 11ko atentatuen ondoren, Askatasunaren uhartera sartzea debekatu zuten urte bereko abendura arte, eta, 2004ko abuztuaren 3ra arte, ez zitzaion jendeari monumentura sartzen utzi.​ Koroarako sarbidea itxita egon zen 2009ra arte. Zortzi urtean, estatuaren oinarria eta lehenengo hamar pisuak bakarrik zeuden bisitarientzat irekita, baldin eta horiek monumentura sartzeko pasearen jabe baziren. Normalean, bisita baino gutxienez bi egun lehenago erreserba egin ondoren lor daiteke, eta transbordadorera sartu aurretik erakutsi. Hala ere, nahiz eta estatuaren barrualdera helezina izan, beirazko sabaia duen plataforma berri batek aukera ematen du, bista altxatuz, Gustave Eiffelek egindako barne-egitura ikusteko. Transbordadorera igo aurretik, Askatasunaren uhartera sartu nahi duten bisitari guztiak kontrolatzen dituzte, eta, berriz ere, monumentuaren oinarrira sartzean, aireportuetan egiten den antzera. Hala ere, azken urteetan, ekimen ugari ari dira ematen estatua publikoari berriro zabaltzeko eta koroara iristeko aukera emateko. Hala, 2006an bertan, lege-proiektu bat (S. 3597) izapidetu zen Senatuan, eta jendea koroara iristeko aukera proposatu zen.​ 2007ko uztailean, antzeko neurri bat proposatu zen Ordezkarien Ganberan,​ eta, 2008ko uztailean, Parkeen Zerbitzu Nazionalak jendea estatuara sartu ahal izateko sarbideak berritzeko egindako ikerketei buruzko berriak agertu ziren.​ 2009ko urtarrilaren 23an, Ken Salazar, barne idazkari Barack Obamaren lehendakaritzapean, adierazi zuen estatuaren koroarako sarbidea turistei berriz irekitzea kontuan hartzen ari zela, eta, maiatzaren 8an, telebista saio batean egindako elkarrizketan, Salazarrek iragarri zuen koroa 2009ko uztailaren 4an zabalduko zitzaiola berriz ere jendeari. Azkenean, iragarritako egunean, estatuaren barrualdea eta koroarako sarrera berriro ireki ziren; hala ere, segurtasun-arrazoiak zirela eta, egunean,  240 turista sar zitezkeen gehienez, taldeethamar pertsonako taldeetan.

2010eko abuztuaren 9an itxi zen berriro ere jendearentzako sarbidea suteen aurkako eskailera berriak, igogailuak eta larrialdietarako irteerak instalatzeko obrak egiteko. Aurrekontua 26 milioi dolarrekoa izan zen. Esku-hartze hori aurretik planifikatuta zegoen, baina, uztailean sute-alarma faltsu bat izan ondoren, bizkortu egin zen. Alarma horrek agerian utzi zuen eskailera kiribila ez zela nahikoa larrialdi-irteera bakar gisa. Estatua 2011ko urriaren 12an ireki zen berriro, inauguratu zeneko 125. urteurrena baino egun batzuk lehenago.

## New York edo New Jersey?
[thumb|Estatuaren kokapena erakusten duen mapa. Liberty Island [New Jersey|New Jerseytik gertuago dagoela ikusten da.]]
Askatasunaren uhartearen kokapena New Jerseyko Hudson ibaiaren zatian dagoenez, estatuaren jabetza ez da eztabaidatik salbu egon.

1987an, New Jerseyko ordezkari demokratak, Frank J. Guarinik, eta Gerald McCannek, Jersey Cityko alkate ohiak, New York hiriaren aurkako demanda bat jarri zuten, esanez, New Jerseyk Askatasun uhartearen gaineko nagusitasuna beharko lukeela Hudson ibaiaren New Jerseyko zatian zuen kokapenagatik. Uhartea, jurisdikzio federalaren mende, Jersey Citytik 600 metrora dago, gutxi gorabehera, eta New York hiritik hiru kilometro baino gehiagora.​ Gorte Gorenak kasua ez entzutea erabaki zuen, eta, horren ondorioz, ur gainean dauden uharteko zatien legezko estatusa ez zen aldatu. Hala ere, estatua inguratzen duen lur urperatu guztiaren gaineko itsasertzeko eskubideak New Jerseyrenak dira. New Yorkeko portuko uharteak New York hiriaren parte izan dira 1664an New Jersey sortu zuten ezohiko estatutu kolonialak eman zirenetik, zeinak,​ ohi zen moduan, Hudson ibaiaren erdian muga ez baitzuten ezarri —nahiz eta, geroago, ur-eskubideetarako muga kanalaren erdialdean ezarri zen—.

Parkeen zerbitzu federalaren arabera, Askatasunaren estatua Askatasunaren uhartean dago; Parke Nazionalen Zerbitzuak kudeatutako jabetza federal bat da, eta, ofizialki, uhartea New York estatuko lurralde-jurisdikzioaren barruan dago New York eta New Jerseyko gobernu estatalen arteko itun baten ondorioz. Itun horrek auzi horri buruzko ebazpen bat eman zuen, eta Kongresuak berretsi egin zuen 1834an.

### Neurriak 
## Kopiak munduan zehar 
thumb|upright|Pariseko erreplika.
thumb|250px|Tokioko badiako erreplika.

Monumentu unibertsaltzat hartzen denez, Askatasunaren estatua eskala ezberdinetan kopiatu eta erreproduzitu da, mundu osoan zehar, hainbat lekutan. Kopia horiek estatuaren oinarrian dagoen museoaren dendan oroigarritzat saldutako miniatura soiletatik zenbait hiritan kokatutako eskala handiko erreprodukzioetara doaz. Estatuaren lehen miniaturak, *Gaget, Gauthier & Cie* enpresak eginak, 1886ko urriaren 28ko inaugurazio ekitaldian zeuden pertsona ospetsuen artean merkaturatu eta banatu ziren. Lehen erreprodukzio horiek ondoren eraikitako zenbait erreplikatarako eredutzat balio izan zuten. Eskala handikoak Frantzian eta Estatu Batuetan daude gehienak, baina beste hainbat herrialdetan ere badaude, hala nola Argentina, Austria, Alemania, Italia, Japonia, Txina eta Vietnamen.

Aipagarrienak honako hauek dira:
* Parisen, Zisneen uhartean (*Île aux Cygnes*), Bartholdiren tailerra egon zen tokian. 11,5 m altu da, eta uhartearen ibaian behera dagoen muturrean altxatzen da, Grenelle zubiaren parean, Bartholdiren antzinako lantegitik gertu. Colmarren ere, badago erreplika bat, hiriaren iparraldeko sarreran, 2004an inauguratua Bartholdiren heriotzaren mendeurrena ospatzeko. Hiru tonako pisuarekin eta hamabi metroko altuerarekin, Colmarreko *Lady Liberty* delakoak berrogeita hamar zentimetrotan gainditzen du Zisneen uharteko bere ahizpa zaharrena, ordura arte Frantziako handiena zena, Askatasunaren estatuaren munduko benetako erreplikarik handiena ere bihurtzen duena. Barentin herrian ere badago 13,5 metroko eta 3,5 tonako poliesterrezko kopia bat, Gérard Ouryren *Le Cerveau* (Garuna) 1965eko filman erabilia. Estatuaren zuziaren erreplika bat, *la Flamme de la Liberté*, Estatu Batuek Parisi oparitua, Parisko Place de L 'Alma plazan dago.
* Las Vegas hiriko New York-New York hotel eta kasinoan.
* Tokioko badian, Odaiba uharte artifizialean.
* Buenos Airesen, Barrancas de Belgrano plazan, Bartholdik berak egina.

## Iruditegia 
### Askatasunaren estatuaren irudiak 

Irudi:Statue of Liberty (New York).jpg|Askatasunaren Estatua.
Irudi:Nancy Reagan waves while visiting the Statue of Liberty in New York City.jpg|Estatuaren Burua.
Irudi:Torch of the Statue of Liberty.png|Zuzia.
Irudi:Happy 4th! (14572157225).jpg|Taula.
Irudi:Liberty Island photo D Ramey Logan.jpg|Liberty Island.
Irudi:NYC old torch.jpg|Jatorrizko zuzia.
Irudi:Emma Lazarus plaque.jpg|*The New Colossus* olerkia.

### Historia eta sinbologia 

Irudi:Frederic Auguste Bartholdi1898.jpg|Frédéric Auguste Bartholdi.
Irudi:SOLparkParis.jpg|Burua, Parisko 1878ko Erakusketan.
Irudi:Head of the Statue of Liberty 1885.jpg|Burua, New Yorkera iritsi berritan.
Irudi:Statue of Liberty Arm, 1876, Phildadelphis Centennial Exposition BW.jpg|Eskua eta zuzia, Filadelfiako 1876ko Erakusketan.
Irudi:RahmenStatue1885.jpg|Estatuaren baren egituraren diseinua.
Irudi:SOLPedestalConstruction.1.png|Oinarriaren eraikuntza.
Irudi:Clipeus Helios Terme.jpg|Helios jainkoa.

## Oharrak
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* Bell, James B.; Abrams, Richard L. (1984). In Search of Liberty: The Story of the Statue of Liberty and Ellis Island. Garden City, New York: Doubleday & Co. .
* 
* 
* 
* Harris, Jonathan (1985). A Statue for America: The First 100 Years of the Statue of Liberty. New York City: Four Winds Press (a division of Macmillan Publishing Company). .
* Hayden, Richard Seth; Despont, Thierry W. (1986). Restoring the Statue of Liberty. New York City: McGraw-Hill Book Company. .
* 
* Khan, Yasmin Sabina (2010). Enlightening the World: The Creation of the Statue of Liberty. Ithaca, New York: Cornell University Press. .
* 
* 
* 
* Moreno, Barry (2000). The Statue of Liberty Encyclopedia. New York City: Simon & Schuster. .
* 
* Sutherland, Cara A. (2003). The Statue of Liberty. New York City: Barnes & Noble Books. .
* 

## Kanpo estekak