open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dun Carloway

**Dun Carloway** (Eskoziako gaeleraz Dăn Chàrlabhaigh) Eskoziako Lewis uhartearen mendebaldeko kostaldean dagoen Carloway barrutian dagoen broch bat da. Oso ondo kontserbatutako *brocha* da, ekialdeko aldean paretak 9 metroko altuera du. Zenbait puntutan horma bereko berreraikitze modernoagoak ere badaude. Dun Carloway K.a. I. mendeko uneren batean eraikia izan zen, ziurrenik, eta *brotxean* aurkitutako aztarnen karbono-14 bidezko datazioak agerian uzten du 1300. urte ingurura arte okupatu zutela. Oinarrian, *brocha* 14 eta 15 metro arteko diametroa du, eta paretak 3 metro inguruko lodiera. Oinplano zirkularra eta pareta paraleloak ditu, bien artean zulo erabilgarria uzten dutenak, eta morterorik gabe eraiki zen. Seguruenik egurrezko zorua, paretak eta lastozko sabaia zituen, bizigarri egiteko beharrezkoak, baina horren froga bakarra zutoin eta habeetarako zuloak dira. Sabaiarekin batera, ustez egurrezko ate batek segurtatutako pasabide estua izan ziren eraikuntzaren punturik zaurgarrienak, batez ere suari dagokionez.

ezkerrera|thumb|Hormen arteko eskailera, lehen eta bigarren mailak komunikatzen dituena.
Kanporantz irekitzen den ate bakarrak, sarrerako ateak, 107 zentimetroko altuera eta 91 zentimetroko zabalera baino txikiagoa du, eta ateburua da eraikin osoko harririk handiena.

Horma bikoitza barruko horma bertikalak eta kanpoko hormak osatzen dute. Inklinazioa dela-eta, azpiko korridoreak erraz egin daitezke, baina goikoak ez. Eraikuntzan bazeuden, batzuk oraindik mantentzen dira, barruko aldetik pasabide horietara bidea ematen zuten irekidurak edo ateak, eskalarren bidez solairu artean lotzen direnak. Bai korridoreak eta bai eskailerak bi hormetan bermatzen diren harrizko lauzez eginda daude. Bi hormen arteko beheko solairuan lau gela daude, eta horietako batean zeramika arrastoak aurkitu dituzte, A logela bezala ezagutzen dena. Beste gela bat, D gela, *brocharen* sarrerako korridorera irekitzen da, eta, beraz, hura gordetzen zuenari ostatu ematen diola suposatzen da.

Barruko hormetan, 2,1 metrora egindako handipena ikus daiteke oraindik, beheko solairuko sabaia eta goikoa osatuko lituzkeen zorua bermatzeko.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Ponting, Gerald; Ponting, Margaret (mayo de 1980).  M. Pointing, ed. A mini-guide to Dun Carloway Broch. Isle of Lewis (ingelesez). Callanish, Isla de Lewis: G. and M. Ponting. 

## Kanpo estekak 
* *Broch* Dun Carloway-ren argazkiak Ancient Scotland webgunean (ingelesez).
* *Broch* Dun Carloway Megalithic Portalen (ingelesez). 
**Broch*aren panoramikak Carloway (ingelesez) (QuickTime behar da).
Heskai-mozteko

**Heskai-moztekoa** edo **palaxu-moztekoa** lorezaintzarako lanabesa da, heskaia mozteko, bai osatzeko, bai mantentzeko, erabiltzen dutena. Motor elektrikoa edo termikoa izan daiteke. Heskai-mozteko elektrikoak arinagoak eta maneiagarriagoak dira, eta partikularrek maizago erabiltzen dituzte; gasolinarekin funtzionatzen duten modeloak, berriz, gehiago erabiltzen dituzte baratze-enpresek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1974ko Nafarroako Sari Nagusia

**VIII.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1974ko apirilaren 15ean, astelehena, jokatu zen.

Ibilbidea 205 kilometroko luzera izan zuen eta hiru mendate igo ziren: Etxauri, Girgillano eta Lezaun.

48 txirrindularik hartu zuten parte, lau taldetan banaturik. Garailea Miguel Mari Lasa gipuzkoarra izan zen, Lizarra ondoko Iratxe turismoko guneko helmugara bakarrik heldu zelarik, bigarren sailkatua Txomin Perurena taldekidea izan zen.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1974ko Nafarroako Sari Nagusia - *Firstcycling.com*
* 1974ko Nafarroako Sari Nagusia - *Memorieducyclisme*
José Luis Abilleira

**José Luis Abilleira Balboa** (Madrid, 1947ko urriaren 27a) espainar txirrindulari ohia da, profesionala 1969 eta 1976 artean.

Eskalatzaile bikaina, hainbat etapakako Itzulietan Mendiko sailkapena irabazi zuen,  Euskal Herriko Itzulian, Espainiako Vueltan, Kataluniako Voltan, Setmana Catalanan eta Portugalgo Itzulian, besteak beste.

## Palmaresa 
## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan 
-: Ez zuen parte hartu
UT: Utzi, ez zuen amaitu

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  
* José Luis Abilleira - *Sitiodeciclismo.net*
St. Clair Soleyne

**St. Clair Soleyne** (1967ko irailaren 26a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carabias (Segovia)

**Carabias** Segoviako probintzian dagoen udalerri bat da, Espainiako Gaztela eta Leon erkidegoan. 25,86 km² ditu eta  biztanle. 2016ra arte udalerria **Pradales** deitzen zen, baina udalak erabaki zuen izena aldatzea, Carabias baita herriburua eta biztanle gehien dituena.

## Herriak 
* Carabias (herriburua)
* Ciruelos
* Pradales

## Ikus, gainera 
* Segoviako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Elroy Turner

**Elroy Turner** (1951ko urtarrilaren 28a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chavaughn Walsh

**Chavaughn Walsh** (Saint John's, 1987ko abenduaren 29a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Charmaine Thomas

**Charmaine Thomas** (1974ko abuztuaren 25a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1973ko Nafarroako Sari Nagusia

**VII.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1973ko apirilaren 23an, astelehena, jokatu zen.

Ibilbidea 188 kilometroko luzera izan zuen eta lau mendate igo ziren: Etxauri, Erreniega, Etxauri berriro ere eta Lezaun.

43 txirrindularik hartu zuten parte eta horietatik 18k baino ez zuten bukatu. Garailea Txomin Perurena gipuzkoarra izan zen, Lizarra ondoko Iratxe turismoko guneko helmugan sprintean José Luis Abilleira espainiarrari gailendu zitzaiolarik.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1973ko Nafarroako Sari Nagusia - *Firstcycling.com*
Juan Alberto Schiaffino

**Juan Alberto "Pepe" Schiaffino Villaba** (Montevideo, 1925eko uztailaren 28a – *ibidem*, 2002ko azaroaren 13a) uruguaitar futbolaria izan zen, erdilari erasokor eta aurrelari postuetan aritzen zena.

Montevideoko Club Atlético Peñarolen eta Italiako AC Milan eta AS Roma taldeetan jokatu zuen.

1946tik 1954ra 24 partida jokatu zituen Uruguaiko futbol selekzio nazionalan. Selekzioarekin txapeldun izan zen 1950eko Munduko Futbol Txapelketan eta golegileetako bat izan zen Maracanazo bezala ezagutzen den Brasilen aurkako finalean. 1954ko Munduko Futbol Txapelketan ere parte hartu zuen. 1954 eta 1958 artean lau partida jokatu zituen Italiako futbol selekzio nazionalarekin.

IHFSk Uruguaiko futbolaririk onena dela uste du.

## Palmaresa 
### Taldea 
;Peñarol
* Uruguaiko futbol liga : 1949, 1951, 1953.
* Uruguaiko lehiaketa txapelketa : 1946, 1947, 1949, 1951, 1953.
* Uruguaiko ohorezko txapelketa: 1947, 1949, 1950, 1951, 1952, 1953.

;Milan
* Serie A: 1954–55, 1956–57, 1958–59
* Latindar Kopa: 1956
* Europako Kopa txapeldunordea: 1958

;Roma
* Hirietako Ferien Kopa: 1961

### Selekzioa 
;Uruguai
* Munduko Futbol Txapelketa: 1950

## Kanpo estekak
1972ko Nafarroako Sari Nagusia

**VI.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1972ko apirilaren 3an, astelehena, jokatu zen.

Ibilbidea 224 kilometroko luzera izan zuen eta lau mendate igo ziren: Urbasa, Lizarraga, Erreniega eta Etxauri.

55 txirrindularik hartu zuten parte eta horietatik 39k bukatu zuten lasterketa. Garailea Vicente López Carril espainiarra izan zen, Lizarra ondoko Iratxe turismoko guneko helmugara bakarrik iritsi zelarik, bigarren saillatua Miguel Mari Lasa gipuzkoarra izan zen.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1972ko Nafarroako Sari Nagusia - *Firstcycling.com*
* 1972ko Nafarroako Sari Nagusia - *Memoireducyclisme*
Lydia Flood Jackson

**Lydia Flood Jackson** (Oakland, Kalifornia, AEB, 1862ko ekainaren 6a –  ibidem, 1963ko uztailaren 8a) estatubatuar enpresaria izan zen, sufragista eta klub emakumea.

## Familia-aurrekariak eta haurtzaroa 
Lydia Flood Brooklyn-en jaio zen, Kalifornian, gero Oakland-i atxikia izan zena. Berak hortxe irakatsi zuen aitarekin, Isaac Flood-ekin, ezkondu zen arte. Aita esklabo jaio zen Hego Carolinan, 1816an. Bere askatasuna erosi eta Kaliforniara joan zen Urrearen Sukarraren garaian, non langile eta merkatari lan egin zuen. Isaac Flood afroamerikarrentzako eskubide zibilen aurrerapenean aritu zen, eta Kaliforniako Koloredunen Konbentzioen Mugimenduko kidea izan zen, Kaliforniako eskoletan segregazioaren aurka borrokatzeko. Eskolaldia amaitu ondoren, William Jacksonekin ezkondu zen.

## Aktibismoa 
Lydia Flood Jackson-ek bere familiaren ondarearekin jarraitu zuen afroamerikarren eskubide zibilen alde borrokatzen, eta emakumeen eskubideak defendatzen. Klub emakume aktiboa izan zen, eta Kaliforniako Estatu Federazioko Emakume Koloredunen Kluben lehen presidente legegilea eta herritarren lehen presidentea. Klubeko hauteskundeetan ezkutuko botuen erabilera ere ezarri zuen. Fannie Jackson Coppin Klubeko eta Bertako Alaben Klubeko kidea izan zen berrogeita bi urtez.
thumb|Lydia Flood Jackson andreak 2319 Myrtle kalean bizi izan zen  geroago bizitzan.
Aktibista politikoa izan zen eta Mexikora, Hego Amerikara eta Mendebaldeko Indietara ere bidaiatu zuen. Jacksonek nahi zuen emakumeek zalantzan jartzea euren rol konbentzionalak eta arau sozialen mugak, baita emakumeek gizonezkoen nagusitasun zuria aztertzea eta galdekatzea ere.1940ko hamarkadarako Leslie Flood ilobarekin eta emazte Julia T. Floodekin eta haien Robert F. Flood semearekin bizi zen 2319 Myrtle Street-en(kalean).
alt=|thumb|Flood interkonektatuta dagoen Damen Sorospen Elkartearen ataleko markatzaile harria. Piedmont Funeral Services (hileta serbitzuak) Mountain View Hilerriko erregistroek erakusten dute   P-5 Partzelan dagoela, Cripta/Niche L.
Jacksonen mendeurrena zela-eta, ohoratu zuen Oakland hiriak "bertako bizidun zaharrena" baitzen. 1963ko uztailaren 8an hil zen, 101 urte zituela, Fairmont Ospitalean.  Oakland--eko Kalifornia-ko Mountain View hilerrian lurperatuta dago.

Flood Familiaren Liburuak Oakland-eko Liburutegi Publikoak artxibatzen ditu, Oaklandeko Museo eta Liburutegi Afroamerikarrean; Lydia Flood Jackson-en hileta programa, gutunak eta familia argazkiak barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Knap of Howar

**Knap of Howar** Eskoziako Orkadak uharteetako Papa Westray uhartean dagoen Neolitoko etxalde bat da. Europako ipar-mendebaldean dagoen harrizko etxerik zaharrena izan daiteke. Karbono-14 bidezko datazioak erakusten du K.a. 3700 eta K.a. 2800 bitartean okupatu zela, Mainlandeko Skara Brae asentamenduko antzeko eraikuntzak baino lehenago, baita Orkadetakoa ere. 

## Asentamendua 
Etxaldeak bi eraikin angeluzuzen ditu, biribilduak, elkarren ondoan, pareta lodikoak, eta ateak oso baxuak itsasoari begira. Egitura handia eta zaharrena pasabide baxu batek lotzen du beste eraikinarekin, eta tailer edo bigarren etxe gisa interpretatu dute. Aurreko zabortegi baten gainean eraiki zituzten, eta babestu dituen hondakin-materialez inguratu zituzten. Ez dago leihorik, eta, beraz, egiturak, ustez, suak argiztatu zituen, kea ateratzen uzteko zulo bat sabaian zuela. Nahiz eta orain itsasertzetik hurbil egon eta etxe nagusia itsasoaren gainean egon, hasieran barnealdera begira egongo ziren, eta hori izan zen itsasoaren maila aldatzearen ondorioa. Ertzak harri lokala jartzen du agerian, xafla mehetan zatitzen dena, eta harri lehorrezko hormetarako eraikuntza-materialaren iturria ematen du. 

Hormek zutik diraute eta teilatu-hegal bat dute 1,6 metroko altueran, eta altzariak harrizkoak dira, ia ukitu gabe geratzen dira, eta etxeko bizitzaren itxura bizia ematen dute. Tximiniak, banalerroak, oheak eta biltegiratze apalak egoera onean daude, eta ez zen zulorik aurkitu sabaiaren egitura adierazten zuten zutoinentzat.

Zabortegien ebidentziak erakusten du biztanleek ganadua, ardiak eta txerriak hazten zituztela, garagarra eta garia hazten zituztela, itsaskiak biltzen zituztela, eta arrantzatu egiten zituztela itsasontziak eta ehiza erabiliz harrapatu beharreko espezieak. 

Manufaktura eta dekorazio fineko Unstan zeramikazko aurkikuntzek inguruko eta urrunagoko ganbera *cairn* motako hilobiekin lotzen ditu biztanleak, Balbridie eta Eilean Domhnuill barne.  «Howar» izena, antzinako haugr nordikoaren hitzetik datorrela uste da, zeinaren esanahia ‘muinoak’ edo ‘tumuluak’ den; beraz, esanahia ‘tumuluen muinoa’ litzateke.

Historic Scotland erakundeak zaintzen du gunea.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Lines, Marianna (2014). The traveller's guide to Sacred Scotland (ingelesez). Tarxien, Malta: Gutenberg Press Ltd. ISBN 9780906362761. 
*  Sareko bertsioak liburuaren ikuspegi partziala eskaintzen du.

## Kanpo estekak
Ihes-gas

**Ihes-gasa** makina termikoen (eztanda-motor, gas-turbina eta abarren) errekuntza-ganberan sortzen den gas-nahastea da, ihes-hoditik kanporatzen dena.

Askotan, errekuntza-gasa energia-instalazioetan sortutako errekuntzaren ihes-gasari dagokio. Haren konposizioa erreta dagoenaren araberakoa izaten da, baina, oro har, errekuntza-airearen ondoriozko nitrogenoa (bi heren baino gehiago, normalean), karbono dioxidoaren (CO2), ur-lurruna eta oxigeno gehiegizkoa (errekuntza-airearen ondoriozkoa hori ere) izaten da. Gainera, kutsatzaile kopuru txiki bat du, hala nola kedar-partikulak, karbono monoxidoa, nitrogeno oxidoak eta sufre oxidoak.

## Garbiketa 
Energia-instalazioetan, errekuntza-gasa kutsatzaileak deuseztatzen dituzten prozesu eta araztegi kimikoekin tratatzen da askotan. Prezipitatzaile elektrostatikoek edo oihal-iragazkiek partikulak ezabatzen dituzte, eta errekuntza-gasen desulfurazioak erregai fosilak erretzeak eragindako sufre dioxidoa harrapatzen du, bereziki ikatza.

Nitrogeno oxidoak errekuntza-prozesuan gertatzen diren aldaketen bidez tratatzen dira, sor ez daitezen, edo tenperatura altuagatik edo erreakzio katalitikoagatik amoniakoarekin edo urearekin. Edonola ere, helburua gas nitrogenoa sortzea da, nitrogeno oxidoen ordez.

Estatu Batuetan, errekuntza-gasen merkurioa ezabatzeko teknologia-multzo bat dago, adsortzio bidez adsorbatzaile desberdinetan edo solido geldoak harrapatuz, errekuntza-gasen desulfurazio-produktuaren zati gisa. Garbiketa horrek sufrea nabarmen berreskuratzea ekar dezake, ondoren industrian erabiltzeko.

Errekuntza-gasen CO2 ezabatzeko aminen bidezko harrapaketan oinarritutako teknologiak elikagaien industriari gasaren CO2 purutasun handia emateko eta petrolioa hobeto berreskuratzeko zabaldu dira. CO2 atzitzeko eta epe luzera biltegiratzeko metodo gisa ikertzen ari dira, berotegi-efektuko gasa konpontzeko bitarteko gisa, eta merkataritzan modu mugatuan aplikatzen hasi dira (adibidez, 1996tik aurrera martxan den Ipar Itsasoko Sleipner West eremuan).

Zentral elektrikoek isuritako kutsatzaileak ezabatzeko frogatutako teknologia batzuk daude, eta orain eskuragarri daude. Era berean, ikerketa asko egiten ari dira airea gehiago kutsatzen duten teknologiei buruz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Killiecrankieko gudua

**Killiecrankieko gudua** (Eskoziako gaeleraz: *Blàr Choille Chnagaidh*), **Rinroryko gudua** bezala ere ezagutua, 1689ko uztailaren 27an gertatu zen, Eskozian, 1689ko Matxinada Jakobitarren testuinguruan. Sir Ewen Cameron Lochielekoa eta John Graham, Dundeeko bizkondea, biak agintari jakobitarrak, Hugh Mackay jeneralaren agindupeko armada Gilendar bat garaitu zuten. 

Jakue II.a Ingalaterrakoa (Jakue VII.a Eskoziako Erresuman) 1688ko abenduan erbesteratu zen, Eskoziako Iraultza Loriatsuak kargutik kendu ondoren. 1689ko martxoan Gilendar Gerra hasi zen Irlandan, Jakuek berak gidatutakoa. Eskozian, aldi berean, Dundee bizkondeak matxinada piztu zuen.

Gizon eta baliabide faltak oztopaturik, nagusiki Irlandako Katolikoek eskoziar agintaritza militar Presbiteroa errezeloz ikusten baitzutelako, Dundeeko bizkondeak borroka erabakigarri baten bila aritu zen, ostean aldekotasun zabalagoa lortzea espero. Killiecrankiekoa ustekabeko garaipen harrigarria izan zen arren, bere armadak galera handiak jasan zituen eta azken minutuetan Dundeeko bizkondea bera hil zuten. Ezer gutxirako balio izan zuen posizio estrategiko orokorra aldatzeak, eta jakobitarrek ezin izan zuten beren arrakastaz baliatu. 

Alexander Cannonek buruzagi kargua hartu zuen bere ostean, eta, Dundeeko bizkondea bezain estratega trebea izan ez bazen ere, arazo berberei aurre egin behar izan zien; setio ekipamendurik gabe, ezin izan zuen portu bat hartu, eta, ondorioz, ia ezinezkoa zen baliabide gehiago lortzea. Gainera, bere unitaterik fidagarrienak, Camrontarrek, bereziki hildako handiak jasan zituzten Killecrankien, eta beste Highlandar askok etxera joan ziren harrapakinekin. Faktore horiek denbora Mackayren alde zegoela esan nahi zuten, beste segada bat saihesten zuen bitartean. Abuztuan Dunkeld eraso egin eta galera handiak izan ondoren, Cannonek amaitutzat eman zuen kanpaina. Thomas Buchanek Cannon ordezkatu zuenean, 1690eko otsailean, 800 bat gizon baino ezin izan zituen mobilizatu; ezustean harrapatu zuten Cromdalen, maiatzean, eta bere indarrak sakabanatu egin ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tap O' Noth

'''Tap O' Noth''' Eskoziako Aberdeenshire konderriko Rhynie herrian dagoen kastroa da, Alfordetik 22 kilometro ipar-mendebaldera. Eskoziako altuerarik handienean (563 m.) dagoen bigarren kastroa da, gutxi gorabehera 21 hektareako eremua hartzen du, harrizko horma perimetral batez inguratuta. Aztarnategian oinplano zirkularreko hainbat etxe-aztarna aurkitu dira, baina egiturarik nabarmenenak barruko espazioa mugatzen duten hormak dira. Horma horiek hainbat gune bitrifikatutan daude; hau da, arrokak tenperatura altuen eraginez fusionatu dira partzialki ezezaguna den eraikuntza-teknika batean, eraikinaren sendotasuna handitzea helburu zuena. Kastroren barruan egndao indusketetan hainbat tresna interesgarri aurkitu dira, horietako bat, K.a. 2000 eta 800 urteen artean datatutako harrizko aizkora bat, eta bestea, brontzezko eraztun bat, K.a. III. eta I. mendeen artean datatutako dekorazioarekin, seguruenik gudu-gurdi bati dagokiona.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Turborreaktore

**Turborreaktorea** () gasezko turbina duen erreakzio motorra da. Kontzeptua motor praktikoetan garatu zuten 1930eko hamarkadaren amaieran bi ingeniarik, Frank Whittlek Erresuma Batuan eta Hans von Ohainek Alemanian; hala ere, lehen turborreaktorea sortzeko aintzatespena Whittlek jaso zuen, lehena izan baitzen motor funtzional bat sortu, formalki deskribatu, patentatu eta eraikitzen. Von Ohain, aldiz, lehena izan zen turborreaktorea erabiltzen hegazkin bat propultzatzeko.

Mota horretako motorren lan-zikloa Braytonena da, eta elkarrekiko motorrarenaren antzekoa da, lan-denboren antolamendu bera baitu (sarrera, konpresioa, errekuntza eta ihesa edo espantsioa). Turborreaktore bat aire-sarrera bat, aire-konpresore bat, errekuntza-ganbera bat, gas-turbina bat (airearen konpresorea mugitzen duena) eta tobera bat dira. Airea konprimituta sartzen da ganberan, berotu eta zabaldu egiten da erregaiaren eraginez, eta, orduan, turbinatik botatzen da toberara, eta abiadura handian azeleratzen da, propultsioa emateko.

Turborreaktoreak abiadura supersonikoetan bakarrik dira eraginkorrak, eta oso zaratatsuak dira. Horregatik, hegazkin moderno gehienek abiadura baxuko turbohelize motorrak edo abiadura altuko turbofan motorrak erabiltzen dituzte, erregai gutxiago kontsumitzen dutenak eta isilagoak direnak. Hala ere, turborreaktoreak oso ohikoak dira oraindik irismen ertaineko gurutzaldi-misiletan, ihes-abiadura handia, aurrealdeko eremu txikia eta sinpletasun erlatiboa dutelako.

Hori dela eta, oso gutxi erabiltzen da beste ibilgailu mota batzuetan. Kasu bakanetan erabili dira lurreko abiadura-markak hausteko, Thrust SSCren kasuan bezala.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María de los Ángeles Cardona Florit

**Marïa de los Ángeles Cardona Florit** (Ferreries, Menorca, 1940ko urriaren 8a - Bartzelona, 1991ko abenduaren 24a) Menorca eta Bartzelonari lotutako biologo, ekologista eta botanikaria izan zen.Bere jakintza-arloan derrigorrezko erreferentzia, Menorcako eta Balear Uharteetako flora, bereziki flora endemikoa, aztertzen eta ezagutarazten gehien lagundu duen zientzialarietako bat izan zen. 

## Biografia 
Ferreriesen jaioa 1940an, María de los Àngeles Cardonaren familia Ciutadellara joan zen bizitzera, oraindik urtebete ez zuela, eta bertan bizi izan zituen haurtzaroa eta nerabezaroa, Bartzelonara unibertsitate ikasketak egitera joan zen arte. eta 2001eko urtarrilaren 16an Alaba Ilustre izendatu zuten, bere erretratua Udaletxeko Areto Gotikoko Galeria de Fills Il-ko kriseiluetan betiko ikusgai jarrita. 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* «Maria Àngels Cardona i Florit» Landareen Izenen Nazioarteko Indizea (IPNI). Kew Errege Lorategi Botanikoa, Harvard Unibertsitateko Herbarioa eta Australiako Herbario nazionala (ed.).
* RAE - Maria Àngels Cardona i Florit
Stalinen lehen gobernua

**Stalinen lehen gobernua** 1941eko maiatzaren 7an ezarritako Sobietar Batasunaren kabinetea izan zen, Iosif Stalin gobernuburu zuela, eta Herri Komisarioen Kontseiluko presidente gisa jardun zuen. SESBeko kabinetea izan zen Aberri Gerra Handian.

1946ko martxoaren 15ean amaitu zen, Konstituzioak aldaketa batzuk egin zituenean, eta Ministroen Kontseiluak ordezkatu zuen Herriaren Komisarioen Kontseilua.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Agnes M. Sigurðardóttir

**Agnes Margrétardóttir Sigurðardóttir** (Ísafjörður, 1954ko urriaren 19a) islandiar artzain luterotarra da, 2012tik 2024ra Islandiako apezpikua izan zena. Kargu horretan jardun duen lehen emakumea da.

## Bizitza 
Agnes Margrétardóttir Sigurðardóttir Ísafjörður herrian jaio zen 1954ko urriaren 19an. Sigurður Kristjánsson artzainaren eta Margrét Hagalínsdóttir emaginaren alaba da. 1981ean teologian graduatu zen Islandiako Unibertsitatean, eta urte hartako irailaren 20an artzain izendatu zuten. 1999tik apezpiku hautatu zuten arte, Mendebaldeko fiordoetako dean izan zen. 2018an, islandiarren %14 pozik zeuden bere jarduerekin, eta 2023an % 11 bakarrik. 2024ko apezpiku hauteskundeetan ez zuen aurkeztu eta irailaren 1ean kargua utzi zuen.

Dibortziatuta dago eta hiru seme-alaba ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tahir Walsh

**Tahir Walsh** (1994ko otsailaren 24a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sonia Williams

**Sonia Williams** (Saint John's, 1979ko maiatzaren 28a) atleta da. Antigua eta Barbuda ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mariano Acosta

**Mariano Acosta** (1930eko uztailaren 7a) atleta da. Argentina ordezkatu zuen 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baskin-Robbins

[thumb|250px|[Quitoko Baskin-Robbins lokal bat.]]

**Baskin-Robbins** Dunkin 'Brands taldeko izozki-denden frankizia bat da. Enpresa 1953an sortu zen, Burt Baskinek eta Irvine Robbinsek Kaliforniako Glendale hirian bi izozki-dendak batu zituztenean. Gaur egun, 5800 lokal baino gehiago ditu 30 herrialdetan baino gehiagotan.

Frankiziaren eslogana *31 zaporekoa* da, hau da establezimendu bakoitzean aurki daitekeen izozki-zapore kopuruari egiten dio erreferentzia, bat hilabeteko egun bakoitzeko. Izozkiez gain, tarta izoztuak, irabiatuak, kafea eta eramateko izozki-potoak ere saltzen dira.

## Historia 
1948ko maiatzaren 20an, koinatuak ziren bi enpresaburuk, Burt Baskinek eta Irvinne Robbinsek, beren lehen izozki-dendak ireki zituzten Kaliforniako Glendale hirian. Hurrengo urteetan, bakoitzak bere izozki-frankiziak ireki zituen, 1953an negozioak marka komun batean batu zituzten arte.

Hasiera-hasieratik, markak publizitatearen aldeko apustua egin zuen bere burua ezagutarazteko. Carson-Roberts publizitate agentziak bere zapore eskaintza 31ra igotzea aholkatu zien, garai hartan lehiakideenak baino gehiago, eta arrosa gomendatu zien kolore korporatibo gisa.

Denborarekin, Burt eta Irvinnek tarta izoztuen eta esne irabiatuen produktuen eskaintza handitu zuten. Negozioak bere eskuetan jarraitu zuen 1967ra arte, bere partaidetza United Brands Companyri saldu ziotenera arte. Burt akordioa sinatu eta egun gutxira hil zen; Irvinnek bizirik jarraitu zuen 2008 arte.

United Brandsek frankiziaren gaineko kontrola 1973ra arte mantendu zuen, orduan J. Lyons and Co talde britainiarrari saldu baitzion; 1994an enpresa horrek Allied Domecq izena hartu zuen. Jabe berriak Dunkin' Donuts ere kontrolatzen zuen, eta nazioartean hedatzen hasi zen. Allied Domecqek janari lasterreko jatetxeen kudeaketa independizatu zuen Dunkin 'Brands konpainian. Domecqek 2006. urtera arte kontrolatu zuen, arrisku-kapitaleko enpresa talde batek erosi zuen arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :BaskinRobbin enpresaren webgune ofiziala Puerto Ricon.
Flash uholde

[thumb|right|250px|Flash uholdea [Gobi basamortuan, Mongolian]]
**Flash uholdea** ibai baten emariaren bat-bateko uraldia da, eta, maizago, mendi-uhar batena edo noizbehinkako ibai batena. Motiboak jatorri askotakoak izan daitezke, baina ia arrazoi guztiak tokiko erliebearen ezaugarriei, ibilguaren luzetarako profilari, oro har arroko lurzoruaren eta harrien izaerari eta, bereziki, ibilguari dagozkie, higadurarekiko erresistentzia handiagoari edo txikiagoari, lurreko errotazio-mugimenduaren tokiko eskalako norabideari eta, jakina, ibai-korronte hori dagoen eremuaren ezaugarri meteorologikoei, klimatikoak baino gehiago.

## Deskribapena 
Estatu Batuetako National Weather Servicek honela definitzen ditu flash uholdeak: ibai, uhar edo uharka baten arroan euri asko egin ondoren gertatzen diren uholdeak. Horrek esan nahi du emariaren igoera handiak ia berehala eragiten duela euri oso gogor horren ondoren. Eremu lehorretan eta landaretza urriko eremuetan suntsitzaileagoa da; eremu horietan, azaleko jariatze-uraren zati handi bat xurgatzen duten landareak, zuhaitzak eta lurzoruak falta dira. Halaber, higadura-prozesu larria eragiten dute arroaren zati batzuetan, batez ere ibilguaren ezkerraldean. Horrek esan nahi du ezkerreko ibaiertzaren higadura ohikoagoa eta zabalagoa dela, eta gainezkatzea edo uholdea ere larriagoa dela alde horretatik.

## Jatorria 
Flash uholde guztiak, ia salbuespenik gabe, ibai-korrontearen emaria bat-batean handitzearen ondorio dira, iraupen laburreko euri oso handiaren ondorioz. Emari horren hazkundearen ondorioz, uren abiadura proportzionalki handitzen da, eta ubidetik abiadura handian jaisten den aurrealdeko ur-olatu moduko bat sortzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2013ko Sudango uholdeak

**2013ko Sudango uholdeak** fenomeno meteorologiko hilgarria izan ziren. 2013ko abuztuaren hasieratik, Sudanen zati handieneko eurite etengabeek eta gogorrek uholdeek eragindako kalteak eragin zituzten Sudango 18 estatuetatik 14tan, gutxienez. 300.000 pertsona baino gehiago kaltetu zituzten, eta 25.000 familia baino gehiago suntsitutzat jo ziren. Gobernuak jakinarazi zuen 50 pertsona inguru hil zirela.

## Uholdea 
2013ko abuztuaren 22an, Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) jakinarazi zuen 320.000 pertsona edo familia kaltetu zirela. Abuztuaren 19an, OMEk kalkulatu zuen 250.000 pertsona inguruk etxetik alde egin behar izan zutela, eta Osasun Ministerioak 45 heriotza eta 70 zauritu jakinarazi zituen. Kalte materialak Sudango 18 estatuetatik 14tan gertatu ziren eta OMEk bere kezka adierazi zuen 53.000 komun-publikoen kolapsoak osasun publikoan duen eraginagatik. Khartumgo 15.000 etxe baino gehiago suntsituta zeuden, milaka gehiago kalteturik egonda. Khartumgo kalte gehienak Xar El-neelen, Ombadahen eta Kararin izan ziren. Nilo Urdinean, eurite handien uholdeek ia 12.000 etxe suntsitu zituzten Damazinen, El Roseiresen, Giessanen eta Baun, Damazinek kalte handienaren berri eman zuelarik.

## Erantzuna 
Sudango Gobernua larrialdiko erantzuna zuzentzen eta koordinatzen aritu zen. Giza Laguntzarako Batzordeak Uholdeen aurkako Talde Nazionala aktibatu zuen abuztuaren 18an. "Arabiar udaberriko antzeko altxamendua" pizteko ahaleginei energia berria eman ziela uste da.

Saudi Arabiak, Marokok, Qatarrek, Arabiar Emirerri Batuek, Estatu Batuek, Hego Koreak, Etiopiak, Alemaniak, Japoniak eta Egiptok laguntza humanitarioa agindu zuten biktimak uholdeak izateko. Uholdeei erantzuteko, "Nafeer" izeneko gazte-ekimen bat sortu zen biktimei laguntzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gas-turbina

**Gas-turbina** gas bat lan-fluidoa moduan erabiltzen duen turbomakina motorduna da. Gasen konprimagarritasuna ezin denez gutxietsi, gas-turbinak turbomakina termikoak dira. Oro har, gas-turbinez hitz egiten da, turbinetatik bereizita; izan ere, gas-egoeran dauden substantziekin funtzionatzen duten arren, haien diseinu-ezaugarriak desberdinak dira, eta, gasei buruz hitz egiten denean, ez da fase-aldaketarik espero; lurrunei buruz hitz egiten denean, ordea, bai.

Gas-turbinak potentzia-zikloetan erabiltzen dira, hala nola Brayton zikloan eta hozte-ziklo batzuetan. Ohikoa da eguneroko hizkuntzan hegazkinen motorrak turbina gisa aipatzea, baina hori akats kontzeptuala da, turborreaktoreak baitira, besteak beste, gas-turbina bat duten makinak.

Gas-turbinaren oinarrizko eragiketa lurrun-makinaren antzekoa da, uraren ordez airea erabiltzen denean izan ezik. Atmosferako aire freskoa presio handira igotzen duen konpresore batetik igarotzen da. Gero, energia gehitzen da, erregaia bertan sakabanatuz eta errez, errekuntzak tenperatura altuko fluxua sor dezan. Tenperatura eta presio altuko gas hori turbina batera sartzen da, eta han hedatu egiten da, irteerako presioa murriztuz eta prozesuan zehar ardatzaren mugimendua eraginez. Turbinaren ardatz honen lana da konpresorea eta beste gailu batzuk mugitzea, hala nola akoplatuta egon daitezkeen sorgailu elektrikoak. Lanerako erabiltzen ez den energia gas moduan ateratzen da, eta, beraz, tenperatura altua edo abiadura handia izango dute. Turbinaren helburuak energia mota hori maximizatzen duen diseinua zehazten du. Gas-turbinak aireontziei, trenei, itsasontziei, sorgailu elektrikoei eta M1 Abrams bezalako tankeei potentzia emateko erabiltzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Dolores Etxano Varela

**Maria Dolores Etxano Varela** (Ondarroa, 1968ko maiatzaren 30a) politikaria eta administraria da. EAJ-PNV alderdiko senataria da, eta Ondarroako Udaleko zinegotzia. Espainiako Senatuko XI, XII, XIII, XIV eta XV legegintzaldietan parte hartu du.

## Ibilbidea 
Euskal Herriko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa Zientzietan lizentziaduna da 1991tik, eta enpresa pribatuan zein Administrazio Publikoan egin du bere ibilbidea.

Bere lehen lan esperientzietako bat kontserba-lantegi batean izan zen, administrazio arduradun gisa. 

1999an hasi zen politikan, Ondarroako Udaleko zinegotzi gisa. 2003-2007 legegintzaldian alkateorde postua bete zuen. 2015 eta 2019ko udal hauteskundeetan EAJren alkategaia izan zen, nahiz eta ez zuen irabazi. Urte horietan oposizioko burua izan zen, eta 2016tik senatari lanarekin uztartu zuen kargua. Ondarroako Uri Buru Batzarreko lehendakaria ere izan da.

Senatuan Euskal Taldeko bozeramailea izan da hainbat batzordetan, besteak beste: Aurrekontuak, Ogasuna, Kontu Auzitegiarekiko Harremanak, Berdintasuna eta Genero Indarkeriaren Estatu itunaren jarraipen batzordean.

Etxanok feministatzat dauka bere burua. Ondarroako Andrabandako kidea ere izan da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Maria Dolores Etxano. 2022 Bideoa. RTVE
Timothy West

**Timothy Lancaster West** (Bradford, 1934ko urriaren 20a – Londres, 2024ko azaroaren 12a) ingeles aktore eta telebistako aurkezlea izan zen.

1959an antzerkian debutatu zuen Londresen. 1959tik 1962ra Royal Shakespeare Companyko kide izan zen. EastEnders telesail britainiar ezagunean ere parte hartu zuen, eta zineman *Nicholas and Alexandra*, *The Day of the Jackal* eta *The Thirty Nine Steps* filmetan antzeztu zuen.

Prunella Scales emaztearekin batera, *Great Canal Journeys* telesaila aurkeztu zuen 2014tik 2019ra.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
1971ko Nafarroako Sari Nagusia

**V.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1971ko apirilaren 12an, astelehena, jokatu zen. Nabarmentzekoa da, ekitaldi hau **XXIX Espainiako errepideko mendiko txapelketa** ere izan zela.

Ibilbidea 182 kilometroko luzera izan zuen eta lau mendate igo ziren: Lezaun, Erreniega, Etxauri eta Lezaun berriro ere.

Garailea Miguel Mari Lasa gipuzkoarra izan zen, Lizarra ondoko Iratxe turismoko guneko helmugan sprintean Txomin Perurenari gailendu zitzaiolarik.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boris Paichadze

**Borís Paichadze** (georgieraz, ბორის პაიჭაძე) (Chojatauri, 1915eko otsailaren 3a - Tbilisi, 1990eko urriaren 9a) georgiar futbolari ospetsua izan zen, aurrelari gisa jokatu zuena. 1933tik 1935ra arte Kolkheti Potiko jokalaria izan zen eta 1936tik 1951ra Dinamo Tbilisikoa. Georgiako futbolari nabarmenena izan zen Sobietar Batasuneko Lehen Mailan , eta kirol georgiarraren historian pertsonaia garrantzitsuenetakotzat jotzen dute.

## Biografia 
Borís Paichadze Chojataurin jaio zen, Kutaisi probintzian. Haurra zela, bere familia Poti hirira lekualdatu zen portuan lan egiteko, eta han, portura iristen ziren itsasgizon britainiarren bitartez, futbola ezagutu zuen. Unibertsitate mailan nabarmendu ondoren, Dinamo Tbilisik 1936an fitxatu zuen, Sobietar Batasuneko Lehen Maila berrian jokatzeko. Debut denboraldian, Dinamok "B taldea" izeneko udaberriko maila bigarren maila moduan jokatu zuen, baina txapeldun bihurtu eta urte bereko udazkenean Lehen Mailara igo zen.

Paichadze aurrelari azkarra eta jaurtiketa indartsukoa zen, eta denborarekin taldeko kapitaina bihurtu zen. 1937ko edizioan, 16 partidatan zortzi golekin goleatzaile nagusia izan zen, eta antzeko estatistikak lortu zituen hurrengo denboraldietan ere. Dinamorekin inoiz ez zuen titulurik irabazi, baina bi aldiz ligako bigarren postua eskuratu zuen (1939 eta 1940) eta hiru aldiz Kopako txapeldunordea izan zen (1936, 1937 eta 1946). 13 denboraldietan, 190 partida ofizialetan 105 gol sartu zituen.

1951n, belauneko lesio larri baten ondorioz, 36 urterekin, futbola utzi behar izan zuen. Urtebete atseden hartu ondoren, Dinamo Tbilisiko entrenatzaile izan zen 1953 eta 1954 bitartean. Geroago, Tbilisiko Kirol Batzordeko zuzendari gisa eta 1976an inauguratutako Dinamo Estadioaren obrak gainbegiratzen aritu zen.

Paichadze 1990eko urriaren 9an hil zen, 75 urte zituela. Georgiak independentzia lortu ondoren, agintariek Dinamo Estadioa "Borís Paichadze Estadioa" izendatu zuten omenaldi gisa.
1970eko Nafarroako Sari Nagusia

**IV.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1970ko martxoaren 30ean, astelehena, jokatu zen. 

Ibilbidea 210 kilometroko luzera izan zuen eta lau mendate igo ziren: Urbasa, Erreniega, Etxauri eta Lezaun.

Garailea Antonio Gómez del Moral espainiarra izan zen, Lizarrako helmugara bakarrik heldu zelarik, bigarren sailkatua Carlos Etxeberria nafarra izan zen.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1970eko Nafarroako Sari Nagusia - *Memorieducyclisme*
Islandiako apezpiku

**Islandiako apezpikua** Islandiako Elizaren burua da. Denbora luzez bi apezpiku zegoen Islandian, bata Skálholten egoitza zuena (XI. mendez geroztik) eta bestea Hólarren (XII. mendez geroztik). 1801ean bi elizbarrutik bat egin zuten, apezpikuaren egoitza ofiziala Reykjavikera eraman zuten, eta eraiki berria zen eliza katedral bihurtu zen.

2024ko datuen arabera, guztira 15 apezpikuk jardun dute kargu horretan.

## Kanpo estekak
1969ko Nafarroako Sari Nagusia

**III.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1969ko apirilaren 7an, astelehena, jokatu zen. 

Ibilbidea 205 kilometroko luzera izan zuen eta bost mendate igo ziren: Lizarraga, Urbasa, Erreniega, Etxauri eta Lezaun.

Garailea Gregorio San Miguel bizkaitarra izan zen, Lizarrako helmugan, sprintean José Antonio González Linares taldekideari gailendu ziztaiolarik.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1969ko Nafarroako Sari Nagusia - *Memorieducyclisme*
Agaricus moellerianus

***Agaricus moellerianus*** *Agaricaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Psalliota campestris var. floccipes*, *Agaricus campestris var. floccipes*, *Agaricus floccipes*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 3 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, ez oso handia, zuritik horixka-arre kolorera, ia leuna, 

**Orriak:** Estu, gorrixkak, arre-beltzaxkak helduaroan, oinera mehetuak. 

**Hanka:** 5 eta 6 cm bitarteko diametrokoa eta 1 eta 1,5 cm bitarteko diametrokoa, zuria, baina nabarmen apaindua goranzko ezkatekin eraztunera arte, nabari samarra.

**Haragia:** Trinkoa, almendra mikatzen usain arin batekin,

**Etimologia:** *Agaricus* terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen “agarikón” hitzetik. *Floccipes* epitetoa ere grekotik dator, artilezko lihazkia, esan nahi duen “flocus” hitzetik eta hanka, esan nahi duen “pès” hitzetik. Hanka flokosoa duelako.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

## Sasoia eta lekua 
Udazkenean. Zelaietan eta basoetako eremu belartsuetan.

### Banaketa eremua 
Europa, Israel, Zeelanda Berria.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1968ko Nafarroako Sari Nagusia

**II.** Nafarroako Sari Nagusia Nafarroa Garaian egindako txirrindulari lasterketa izan zen. 1968ko apirilaren 15ean, astelehena, jokatu zen. 

Ibilbidea 191 kilometroko luzera izan zuen eta bost mendate igo ziren: Lizarraga, Urbasa, Erreniega, Etxauri eta Lezaun.

Garailea José Manuel López Rodríguez espainiarra izan zen, Lizarrako helmugara bakarrik heldu zelarik, bigarren sailkatua Luis Ocaña txapeldun handia izan zen.

## Sailkapena 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 1968ko Nafarroako Sari Nagusia - *Memorieducyclisme*
Pluteus ephebeus

***Pluteus ephebeus*** *Pluteaceae* familiako onddo espezie bat da.

Sinonimoak: *Agaricus villosus*, *Agaricus nigrovillosus*, *Agaricus ephebeus* (Basionimoa), *Pluteus villosus*, *Hyporrhodius ephebeus*, *Pluteus plautus*, *Pluteus lepiotoides*, *Pluteus pearsonii*.

## Deskribapena 
**Kapela:** 8 eta 13 cm bitarteko diametroarekin, mamitsu samarra, koniko kamuts-kanpai itxurakotik zabaldura, ertzean borla altxatuak  izan arte, beti irtengune kamuts batekin erdian, biribildua, erradialki pitzatua. Kapelaren azala laster urratua. Gris ilun kolorekoa, ia beltza onddo itxian, argiagoa eta distiratsua ale helduan. Gainazala fibrila bilduez edo ezkata txikiez apaindua.

**Orriak:** Oso estu, zabal samarrak, biribildu-libreak libreak oinera, luzera desberdineko orritxoekin, zurixkatik arrosara doan kolorekoak, amaieran ilunagoak.

Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak baina ukitzen ez diotenak.

**Hanka:** Zilindrikoa, baina goialdean eta behealdean loditua, leuna, zuria baina laster gris argiz koloreztatua.

**Haragia:** Zuria, gero grisaxka, oinean eta kapelan ondo bereizita titiaren azpian sakon sartzen den oin bereizgarriarekin. Usain eta zapore nabarmenik gabe.

**Etimologia:** *Pluteus* terminoa latinetik dator, hots, "pluteus" hitzetik, hau da, antzinako setio-makinatik. *Villosus* epitetoa kapela iletsuagatik du.

## Jangarritasuna 
Jangarria.

### Nahasketa arriskua 
*Pluteus cervinus* delakoaren antzekoa da.

## Sasoia eta lekua 
Hostozabalen azpian.

### Banaketa eremua 
Kanada, Alaska, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Birjina britainiar uharteak, Brasil, Europa, Errusia.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Litera (ohea)

**Litera** elkarren gainean jarritako bi ohek osatzen duten altzaria da. Literak pluralean erabiltzen ahal da, eta ohe bakoitzari ere goiko edo beheko litera deitzen ahal zaio.

Normalean, espazio txikietan erabiltzen dira, bereziki haurrentzako geletan, eta bi haur edo gehiagok logela berean lo egiteko aukera ematen dute. Espazioa are gehiago optimizatzen da ohatze azpian kaxoiak jartzean, non jostailuak, oheko arropa eta abar gordetzen ahal diren.  

Talde handiek lo egiteko espazioak ere literez hornituak egoten dira sarri. Aterpetxe, osttatu, kaserna eta barrakoi modukoetan ohikoak dira hortaz. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Litera (argipena)

**Litera** terminoak hainbat adiera du:
* **Litera**, bi ohe edo gehiagoko altzaria;
* **Litera**, pertsona bat garraiatzeko auki eta anda mota.
Toki izen gisa:
* **Litera**, Aragoiko udalerria.
* **La Litera**, Aragoiko eskualdea.
Litera (garraioa)

**Litera** anda mota bat da, garraiolari batzuek norbait eramatekoa, hagetatik zintzilik edo haiei eutsita egoten den egitura batean.

Aulki bat baino gehiago daudenean, etzanda joateko tokia duenean, edo pertsona bat baino gehiago sar daitekeenean, palankina esan ohi zaio. 

## Erabilpena 
Asiako kultura eta ohiturekin lotu arren, historikoki Mendebaldean ere ohikoak izan dira. Europa erdialdean, bereziki, XVII. mendean modan jarri ziren: *portechaises* izenekoak Parisen 1617tik aurrera erabili ziren, eta Berlinen 1688tik aurrera: *berlina* izena, hain zuzen, hala nola *sedan* terminoa ere, XX. mendean automobilei aplikatuak; eskuzko garraio-tresna horietatik datoz. Munichen, 1688an, Turkiako litera-eramaileen gremioa ​​sortu zen, jatorriz otomandarrekin izandako gerretan preso hartuak izan zirenak. 1699an Karlowitzeko Bakearen baitan presoen trukea eztabaidatu zenean otomandarrekin, Bavariako agintarien kezka izan zen horrek ez ote zituen literak garraiatzailerik gabe utziko. Berlinen 1688an araudi bat ere ezarri zen, lehen ibilgailu edo trafiko araudi ezaguna.

Aita santuek bat berezia zuten, *sedia gestatoria* izenekoa, tronu bat andetan eramatekoa.

## Iruditegia 

Fitxategi:2172013-0154D.jpg|Otomandar inperioko litera.
Fitxategi:Saenfte Ratschaisentraeger im Verkehrsmuseum Dresden um1800.jpg|1800. urtekoa, Alemaniakoa.
Fitxategi:Pio XII en procesio.jpg|Pio XII.a sedia gestatorian.
Fitxategi:Felice_Beato_Palanquin.jpg|*Kago* batean daramate emakumea Japonian, 1870eko hamarkada edo.
Fitxategi:Taiwan governor-general Sakuma Samata on the litter.jpg|Taiwango gobernari okupatzaile japoniar bat, literan garraiatua.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Trilogia (Jon Fosse)

**Trilogia** (*Trilogien*) Jon Fosse idazle norvegiarrak 2014an plazaratutako eleberria da. 2024an Joannes Jauregik, Jokin Zaitegi itzulpengintza lehiaketa irabazita, euskaratu zuen. Itzultzailearen hitzetan mistikotasunez betea dago liburua.  

## Argumentua 
Hiru eleberri bereizitan publikatu zuen hasieran Fossek *Trilogia*, *Wakefulness*, ''Olav's Dreams* eta *Weariness*,  baina, ondoren, denak liburu bakarrean elkartu zituen 2014an. Hizkuntza sinple eta kontalari paregabe baten bidez, Fossek haur bat izango duen nerabe bikote baten istorioa kontatzen digu. Bi gazteren istorioa kontatzen du liburuak: Aslerena eta Adilarena, hain zuzen ere. Alida haurdun dago, eta ez dute etxerik, ez dute non geratu. «Narratibaren oinarria aterpe baten bilaketan datza», azaldu du Jauregi itzultzaileak. Xabier Mendiguren Elkar argitaletxeko editoreak gehitu du eleberriak baduela polizia nobela baten traza, bertan gertatzen diren krimenek eraginda, eta krimenaz eta zigorraz gogoeta filosofiko bat egiten duela Fossek bertan. Jauregik adierazi du etenik gabeko narrazioa dela; Fossek segidan idatzi zuela eleberria, paragrafo luzeekin, eta horrek irakurlea «hasieratik» harrapatzen duela.

## Estiloa 
Liburuko ahots narratiboa «oso pertsonala» da itzultzailearen ustez, eta, horregatik, hiru eleberriak hasieran solte kaleratu ziren arren, ez dago desberdintasunik haien artean, hirurek ezaugarri berak baitituzte.

## Euskarazko bertsioa 
Joannes Jauregiren bertsioa aurreko beste itzulpenetan oinarritu da. Fossek nynorsk norvegieraz idazten du. Hizkuntza minoritarioa da, eta, horregatik, Jauregik esan zuen erronka handia izan zela idazlearen eleberria euskaratzea. «Ingelesezko eta gaztelaniazko edizioak erabili ditut itzulpena egiteko, baina alemanez idatzitako liburutik ere erreferentziak hartu ditut». Espero zuen baino lan «nekagarriagoa» izan zen itzulpena, hainbat zubi hizkuntza erabili behar izan zituelako, baina, «buruhauste askoren» ondoren, euskarazko eleberria kaleratzea lortu dute.

## Euskarazko bertsioaren fitxa 
* Jon Fosse: *Trilogia'', Elkar, 2024, 192 or. ISBN: 978-84-1360-420-6.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Jon Fossek liburuaren pasarte batzuk irakurtzen.
Gerhard Marcks

**Gerhard Marcks** (Berlin, 1889ko otsailaren 18a – Burgbrohl, 1981eko azaroaren 13a) alemaniar eskultorea izan zen. Marrazkiak, xilogragiak, litografiak eta zeramikak ere egin zituen.

18 urterekin Richard Scheibe eskultorearen ikasle izan zen. Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen Alemaniako armadan, eta ondorioak izan zituen osasunean.

Novembergruppe, Arbeitsrat für Kunst eta Deutscher Werkbund talde artistikoetan parte hartu zuen eta Walter Gropiusek kontratatutako Bauhaus-en lan egin zuen. Hasieran, animalien eskulturekiko interesa agertu zuen, baina, ondoren, giza irudiarekiko interesa. Naziek arte endekatutzat jo zuten beren lana. Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, eskultura-irakasle izan zen Hanburgon.

## Iruditegia 

Bremen.band.500pix.jpg|Bremengo musikariak, Bremen
Hh-friedhof-ohlsdorf-bombenopfer.jpg|Hanburgo, Ohlsdorf hilerria, aireko gerrako bitimen memoriala
Skulptur Die Trauernde Koeln2007.jpg|*Die Trauernde*, Kolonia.
Rheinpark-Köln-f-Gaea-100.JPG|*Gaea* (1965), Rosengarten, Rheinpark, Kolonia
Justus-liebig-universitaet gerhard marcks Wiehernder Hengst philosophikum1 20070805.jpg|*Der wiehernde Hengst*
Trauernde Alte Marcks Bochum 2008.jpg|"Emakume zahar dolutua" (1955), Bochum
Gerhard Marcks Mahnmal Alter Friedhof.jpg|Memoriala, 1968, Mülheim an der Ruhr
Gaea II - Gerhard Marcks.jpg|Stollwerkpassage, 1965,Kolonia
Mannheim Kunsthalle Skulpturengarten Gerhard Marcks Zwei Freunde 2.jpg|Bi lagun (Konradin eta Friedrich), Brontze, 1936
Deutscher Soldatenfriedhof Bourdon - Die Mutter.jpg|Alemaniako Bourdon gerra-hilerria, *Die Mutter* (Ama)

## Kanpo estekak