open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chris Patten

**Christopher Francis Patten, Patten of Barnes Baroia** CH, PC (Clevelys, Lancashire, 1944ko maiatzaren 12a) britainiar politikaria da. Erresuma Batuko Alderdi Kontserbadorearen lehendakaria (1990-1992), Hong Kongeko 28. eta azken Gobernadore britainiarra, Europako Batzordeko kanpo garaietarako komisario (1999-2004) eta Newcastleko Unibertsitateko errektorea (1999-2009) izan zen. Gaur egun Oxfordeko Unibertsitateko errektorea da 2013tik.

## Lanak 
* *The Tory Case*, 1983
* *Letters to Hong Kong*, 1997
* *East and West: The Last Governor on Power Freedom and the Future*, 1998
* *Not Quite the Diplomat: Home Truths About World Affairs*, 2005
* *Cousins and Strangers: America, Britain and Europe in a New Century*, 2006
* *What Next?: Surviving the Twenty-First Century, 2008
* *First Confession: A Sort of Memoir, 2017
Football Leaks

**Football Leaks** European Investigative Collaborationsek landutako eta Der Spiegel egunkariak argitara emandako 18,6 milioi agiri dira, non futbolari ospetsuen kontratuei, eskualdatze-kostuei eta soldatei buruzko informazioa da. Webgunea WikiLeaksen bertsio futbolistikoa da.

Zerga Administrazioko Espainiako Agentziak agiri hauetaz baliatu da eta hainbat zerga-delitu ikertu du. Horri esker, José Mourinho, Cristiano Ronaldo, Ricardo Carvalho, Fabio Coentrão, Pepe, James Rodríguez, Luka Modric, Radamel Falcao, Mesut Özil, Martin Odegaard, Karim Benzema, Xavier Hernández, Neymar, Thomas Vermaelen, Rafael Van der Vaart, Gonzalo Higuaín, Ángel Di María, Gareth Bale, Jackson Martínez, Jan Oblak, José Cañas, Alejandro Pozuelo, Roland Lamah eta Michael Laudrupen aurkako ikerketak burutu ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Informazio pribilegiatu

Ekonomian, **informazio pribilegiatua** () enpresa baten akzioak edo beste balore batzuk (bonuak edo finantza-aukerak, adibidez) enpresa horri buruzko informazio ez-publikorako sarbidea duten pertsonek kotizatzea da. Hainbat herrialdetan, enpresen informazio pribilegiatuan oinarritutako transakzioak legez kanpokoak dira. Izan ere, informazio pribilegiatua duen inbertitzaileak ohiko inbertitzaileak baino onura askoz handiagoak bihur ditzakeen informaziora irispiderik ez duten beste inbertitzaile batzuentzat bidegabea dela uste da.

Ikerketa baten egileek diotenez, legez kanpoko informazio pribilegiatuak kapitalaren kostua handitzen du balore-jaulkitzaileentzat, eta horrek hazkunde ekonomiko orokorra murrizten du. Hala ere, ekonomista batzuek informazio pribilegiatua baimendu egin behar dela eta merkatuei mesede egin diezaiekeela argudiatu dute.

## Erreferentziak
Kyra Sedgwick

**Kyra Minturn Sedgwick** (New York, 1965eko abuztuaren 19a) aktore estatubatuarra da. *The Closer* telesailean *Brenda Leigh Johnson* detektibearen rola betetzeagatik da ezaguna.

## Biografia 
Kyra New Yorken jaio zen. Ama judua du eta Kyrak ere judutzat du bere burua. Lau urte zituela gurasoak banatu egin ziren eta sei urte zituela dibortziatu.

16 urte zituela *Another World* telesailean izan zuen aurreneko aktore lana. 1990. hamarkadan Hollywoodeko hainbat filmetan hartu zuen parte. 1996ko *Phenomenon* filmean John Travoltaren pertsonaiaren amorantearen papera bete zuen.

2005ean *The Closer* telesailean *Brenda Leigh Johnson* detektibea izateko aukeratua izan zen. Telesailak arrakasta handia izan zuen eta 2007rako dagoeneko 300.000 dolarretako soldata jasotzen zuen atal bakoitzeko. Urtero jaso zituen Urrezko Globo Sarietarako izendapenak eta 2007an irabazi ere bai. Beste hainbat sari ere jaso zituen, *Satellite Awards* (2005, 2006), *Gracie Allen Awards* (2006), ''People's Choice Awards* (2009) eta *Primetime Emmy Awards* (2010). 2009an Hollywoodeko ospearen pasealekuan telebistako izarra jarri zioten. Telesailak 2012 arte iraun zuen eta dagoeneko Kyra Sedgwick gabe *Major Crimes'' telesailean jarraitu zuten aktore gehienek.

Azken urteetan filmak eta telesailak tartekatu ditu eta 2017tik aurrera zuzendari lanetan ere aritu da.

## Bizitza pertsonala 
Kevin Bacon aktorearekin ezkondu zen 1988ko irailaren 4an, Travis eta Sosie Ruth. Sosie ere aktorea da. Familia Manhattan uharteko Upper West Side auzoan bizi da.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telebista 
### Zuzendaria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Aktorearen IMDBko fitxa irakurgai
Portale (argipena)

**Portalea** edo **ataria**, hainbat artikulutarako bidea izan daiteke:

* **Portalea**: Harresietako, gazteluetako eta kidekoetako ate handia.
* Portale, atari edo **ezkaratza**.
* Portale edo **ataria**, arkitekturan, eraikin bateko fatxada nagusiko atea edo sarrera apaintzen duen elementu arkitektonikoa.

Izen berezi bezala, Euskal Herriko zenbait eraikinek duten izena:

* **Portalea (Gasteiz)**.
* **Portalea (Eibar)**.
* **San Joan Portalea** edo **Doniene Atea**, Bermeon.

## Ikus, gainera 
* **Atari (argipena)**
Portale (harresiak)

[thumb|Bermeoko San Joan portalea edo [Doniene atea|Doniene Atea.]]
**Portale** edo **ataria**, kontestu urbanoan, hiri harresitu bateko ate nagusi eta sarrera bat da.

Euskal Herriko harresietako eta herri-ateetako kasuan, Portle terminoa toponimian ere agertzen da, hala nola Elgetako bidetik Eibarrera ematen zuena (orain desagertua, baina bertan den Portalea kultura etxeak izena darama) eta Bermeko San Joan portalea edo Doniene atea.

## Iruditegia 

Fitxategi:Salinillas_puerta_de_abajo.JPG|Buradon Gatzagako harresietan, beheko atea.
Fitxategi:San Nikolas atea Hondarribia 01.jpg|San Nikolas atea, Hondarribiko harresietan.
Fitxategi:PorteSaint-Jacques.jpg|Donejakue atea, Donibane Garazin.
Fitxategi:Arrasate-mondragon.jpg|Arrasateko Portaloia, herriko erdigunerako sarreretako bat.
Fitxategi:Vitoria - Muralla 04.jpg|Gasteizko harresiko ate bat.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gezurrak, gezur madarikatuak eta estatistikak

**"Gezurrak, gezur madarikatuak eta estatistikak"** esaldiak zenbakien pertsuasio-boterea deskribatzen du, batez ere estatistiken erabilera argudio ahulak indartzeko. Batzuetan, lagunartean ere erabiltzen da, aurkari baten puntua frogatzeko erabiltzen diren estatistikak zalantzan jartzeko.

Esaldia esaldi osotik dator, "Hiru gezur mota daude: gezurrak, gezur madarikatuak eta estatistikak"; Mark Twainek eta beste batzuek Ameriketako Estatu Batuetan ospetsu egin zuten, oker Benjamin Disraeli britainiar lehen ministroari egotzita. Esaldia 1891ko idazle anonimo bati ere egotzi zaio eta, beranduago, Charles Dilkeri, baina batzuetan esaten da ere Twain bera izan zela sortzailea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azelerazio-lasterketa (automobilismoa)

thumb|350x350px| Irteerako marratik bi moto abiarazten.
**Azelerazio-lasterketa** *(drag racing* ingelesez) automobilismoko eta motoziklismoko diziplina da, non bi auto edo motozikleta pista zuzen batean lehiatzen diren atsedenetik azeleratuz arerioaren aurretik helmuga lortzeko helburuarekin. Helmuga 402 metrora izan ohi da, hau da, milia laurden batera, edo 201 metrora, hau da, milia zortziren batera, beraz lasterketa horien iraupena 20 edo 10 segundo ingurukoa da, hurrenez hurren. Sistema elektronikoak erabiliz egindako neurketak 60ko hamarkadaz geroztik erabiltzen dira.
Azelerazio-pista

[eskuinera|thumb| [Hockenheimring-eko pista, 2005 ]]
**Azelerazio-pista** (***dragstrip*** ingelesez) automobilen eta motozikleten ekitaldietarako eta lehiaketetarako pista da. Neurria, pista hauentzat ezagunago neurria, goitizen gisa ere erabiltzen dena, **kilometro erdia** edo **milia laurdena** (zehazki 402 metro) da. Lasterketa irteera-gresilla batetik abiatzen da eta bertan 3 faktore garrantzitsu daude: pilotuaren erreakzioa, ibilgailuaren momentua eta beraren trakzioa.
Zion Moreno

**Zion Moreno** (El Paso, Ameriketako Estatu Batuak, 1992ko abenduaren 5a) mexikar-estatubatuar aktorea da. *Netflix* plataformako *Control Z* telesail mexikarrean Isabela de la Fuente izeneko pertsonaia antzezteagatik egin zen ezaguna.

## Filmografia 
### Filmak 
### Telesailak 
## Erreferentziak
Alabern argazkigintza taldea

**Alabern argazkilaritza taldea** argazkilaritza kolektibo espainiarra izan zen. XX. mendeko 70. hamarkadan aktiboa izan zen. Argazkilaritzaren kontzeptzio abangoardista zuten eta egilearen lan artistikoa erreibindikatzen zuten. Taldea Bartzelonako Spectrum galeriaren inguruan antolatu ziren, proiektu amankomunak aurrera eramateko. Gutxi iraundu zuen.

## Izena 
Taldearen izena Ramón Alabern y Casas egilearen omenez jarri zitzaion. Alabern XIX. mendean ezaguna egin zen bere dagerrotipoei esker. 1839an Espainian ezagutzen den lehen argazkia egin zuen.

## Taldekideak 
Hauek ziren:
* Rafael Navarro Garralaga
* Manuel Esclusa
* Joan Fontcuberta
* Pere Formiguera

Geroago beste hauek taldean integratu ziren:
* Toni Catany
* Koldo Chamorro eta
* Mariano Zuzunaga.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aldez aurreko karen

**Aldez aurreko karena** haurdunaldiaren konplikazio bat da, non karena (plazenta) erabat edo partzialki ezartzen edo desplazatzen baita umetokiaren behealdean, eta, hala, umetoki-lepoa (zerbix) itxi baitezake. Oro har, bigarren edo hirugarren hiruhilekoan gertatzen da, baina lehenengo hiruhilekoaren azken zatian ere gerta daiteke. Aldez aurreko plazenta erditze aurreko odoljarioaren kausa nagusietako bat da, eta fetua erditzeko bidetik ateratzea eragozten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mihiztadura

[thumb|Yingzao Fashi: [Song dinastiako mihiztadura konplexuak.]]
**Mihiztadura**, zurezko atalak bata bestearekin egiten den lotura da, batez ere altzariak, egiturak edo zurezko beste elementu batzuk egiteko. Mihiztadura mota batzuek kakoak, iltzeak edo itsasgarriak erabiltzen dituzte; beste batzuek, berriz, zura baino ez.

Zurezko mihiztaduren ezaugarriak (erresistentzia, malgutasuna, iraunkortasuna, itxura, etab.) erabilitako materialeen propietateen eta mihiztadura motaren ondorio dira. Beraz, zurgin teknika ezberdinak erabiltzen dira baldintza ezberdinak betetzeko. Adibidez, etxe bat eraikitzeko erabilitako zurlana eta buruhausgarri bat egiteko erabilitakoa desberdinak izan daitezke, nahiz eta kontzeptu batzuk gainjarri.

## Motak 

Image:Mortise and tenon joint.svg|Aho-zirika
Image:Woodworking-joint-butt-dowel.gif|Zirika
Image:Joinery-throughdovetail.gif|Miru-buztana

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Judy Dyble

**Judith Aileen "Judy" Dyble** (Londres, 1949ko otsailaren 13a - 2020ko uztailaren 12a) ingeles abeslari eta abestien egilea izan zen. *Fairport Convention* eta *Trader Home* taldeetako kide sortzailea eta abeslaria izan zen. Ian McDonaldekin *Giles, Giles and Fripp* taldean ere parte hartu zuen.

## Diskografia 
### Singleak 
### Albumak 
### Bildumak eta gonbidatu gisa jarduerak
Lukas Longa

**Lukas Longa** (edo Lucas de Longa), XVII. mendean Mendaroko “*Bioate*” baserrian jaio eta 1703 urtean hil zen Barrokoko arkitektoa eta eskultorea izan zen.

## Izen bereko bi arkitekto 
alt=Santa Klara eliza eta komentua|thumb|Santa Klara eliza eta komentua
Izen bereko hargin maisu eta eraikitzailearen semea, bere garaiko arkitektorik garrantzitsuenetakoa da. Aita eta semearen lanak bere garaiko garrantzitsuenen artean daude, mendebaldeko hiru euskal probintzietan lan egin zuten eta eragin nabarmena izan zuten. Korronte soil eta purista baten barnean egon ziren, baina inguruko inspirazio Italia zale nabarmenenetako batekin. Aita, Yrizarren arabera, El Escorialeko lanetan trebatu zen, nahiz eta semeak egin zuen lan ezagun zabalena eta garrantzitsuena, eta jakina da 1684an zortea zuela.

## Bere artelanak 
Ugariak dira bere lanak erlijio arkitekturan, parte hartu zuelarik haietan. Hauen artean, Mendaron bertan, 1.647. urtean Trinidade elizako zabalkuntza eta berriztapena zuzendu zituen.

1.684an. Azkoitian klaratarren komentua diseinatu zuen. 3 urte beranduago Segurako elizan lan egin zuen, eraikitako eraikinean arkuaren portada berri bat ezarriz. Bere diseinupean Aguraingo San Pedroko klaratarren komentua, Markina Etxeberriko San Andres eliza, Portugaleteko eliza, Azpeitiko parrokiako erreforma San Ignazioren bataiarriaren kokapena hobetzekoa “*zeinetan ez dago begirunerik, bere gainean korura igotzeko utzitako eskailera bait dago*”.

Euskal Herrian egin zuen lanik garrantzitsuenetakoa Elgoibarko San Bartolome parrokian da, bertan aurreko proiektu baten kostua gutxitzen zuelarik. Barroko itxurakoa da eta plazara zuzendutako dorre bat diseinatu zuen bertan arkupea dagoelarik. 1703. urtean proiektua bukatu gabe hil zenez bere emaztea zenak jarraitu zuen, Maria Antonia Eguiazabal eta Ignacio de Ibero arkitekto famatuak bukatu zuen.

## Galeria 

Fitxategi:Ayuntamiento Vergara 1.jpg|alt=Bergarako udaletxearen aurrealdea San martin plazan|Bergarako udaletxearen aurrealdea San martin plazan
Fitxategi:Uriarte jauregia.jpg|alt=Lekeitioko Uriarte jauregiaren aurrealdea|Lekeitioko Uriarte jauregia
Fitxategi:Elgoibar - Iglesia de San Bartolomé 36.jpg|alt=San Bartolome eliza Elgoibarren, barrualdea|San Bartolome eliza Elgoibarren
Fitxategi:Segura - Iglesia de Santa María de la Asunción 10.JPG|alt=Segurako Andre Mariaren Jasokundearen elizako portada|Segurako Andre Mariaren Jasokundearen elizako portada
Fitxategi:San Bartolome eliza.jpg|alt=Elgoibarko San Bartolome eliza|Elgoibarko San Bartolome eliza
Fitxategi:Elgoibar - Iglesia de San Bartolomé 10.jpg|alt=Elgoibarko San Bartolome elizako arkupeak|Elgoibarko San Bartolome elizako arkupeak

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaia Martínez

**María Amaya Martínez Grisaleña** (Gasteiz, 1968) politikari arabarra da, Voxeko kidea.

## Ibilbidea 
Martínez gizarte eta komunikazio zientzietan lizentziaduna da. Politikan hasi aurretik bere senarraren arma dendan saltzaile egin zuen lan 30 urtez. Politikan sartzeko motibazioen artean "independentismoaren eta feminismo erradikalaren gorakadak" daude.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hassan Abshir Farah

**Hassan Abshir Farah** (, ; Garoowe, 1945eko ekainaren 20a - Turkia, 2020ko uztailaren 12a) somaliar politikaria izan zen. Muqdishoko alkatea, Puntlandeko barne-arazoetako ministro, Somaliako lehen ministroa (2001-2003) eta diputatua (2012-2020) izan zen.
La Rochelle Business School

**La Rochelle Business School** Arroxelaen campusak dituen Europako enpresa eskola da. 1988an sorturik. 2019an Financial Times egunkari britainiarrak La Rochelle BS, Europako 79 enpresa eskola hoberenen artean sailkatu zuen. Horrez gain, La Rochelle BS doktoretza programa bat eskaintzen du, baita marketin, finantza eta negoziogintza bezalako master programa bereziak ere. Bere programek nazioarteko hiru akreditazio dituzte: AMBA, EQUIS eta AACSB. 17.500 ikasle ohi enpresa munduan eta politikagintzan aritzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Wim Suurbier

**Wilhelmus Lourens Johannes Suurbier** (Eindhoven, 1945eko urtarrilaren 16a - Amsterdam, 2020ko uztailaren 12a) herbeheretar futbolari eta entrenatzailea izan zen. 1970eko hamarkadeko Amsterdamgo Ajax arrakastatsuaren parte izan zen. Herbehereetako futbol selekzio nazionalan munduko bi txapeldunorde lortu zituen. Erretiratu ondoren, hainbat talde entrenatu zituen.

## Palmaresa 
**Ajax**
* Eredivisie (7): 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1969–70, 1971–72, 1972–73, 1976–77
* Herbehereetako futbol kopa: 1967, 1970, 1971, 1972
* Europako Kopa: 1971, 1972, 1973
* UEFAren Europako Superkopa: 1972, 1973
* Kontinente arteko Futbol Kopa: 1972
**Herbehereak**
* Munduko Futbol Txapelketa Finalista: 1974
* Europako Futbol Txapelketa Brontzezko domina: 1976
* Munduko Futbol Txapelketa Finalista: 1978

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mikel Otero

**Mikel Otero Gabirondo** (Gasteiz, 1972ko abuztuak 17) Arabako EH Bilduko legebiltzarkide da, 2016. urtetik. 2016ko zein 2020ko Eusko Legebiltzarrerako Hauteskundeetan Arabako Zerrendaburu izan da Otero. Legebiltzarkide izateaz gain, suhiltzaile eta *fracking*aren aurkako mugimenduaren kide da ere, *Fracking Ez* mugimenduaren barne.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nauloco

thumb|Antzinako Sizilia
**Nauloco** (, euskaraz *Itsasontzientzako babeslekua*, Siziliako iparraldeko antzinako hiri bat zen, Mila (gaur egun Milazzo) eta Capo Peloro artean zegoena. Historiara pasa da itsas gudu garrantzitsu bat gertatu zelako bertan, Mila eta Nauloco artean libratu zena, non Marko Vespasiano Agripak Sexto Ponpeiok K.a. 36an garaitu baitzuen.. S. Pompeio bera, guduan, bere lehorreko indarrekin kanpatua egon zen Naulocon eta Oktavio, aldi berean, garaipenaren ondoren, hiria erabili zuen oinarrizko base moduan, Agripa eta Lepidok Messanari (egungo Messina) erasotzen zioten bitartean. Nauloco, batez ere, ontziola bat eta edukiera handiko ainguraketa toki bat zen, guduaren aurretik, Ponpeioren 300 itsasontziak hartzeko gai zena.

## Naulocoren kokapenari buruzko eztabaida 
Batzuek zalantzan jarri dute Naulocoren existentzia, baina Silio Italikok Siziliako hirien zerrendan sartu zuen. Apiano Alexandriako historialariak Milazzo eta Capo Rasocolmo artean kokatzen du (Ptolomeoren Palakriar muinoa), ziur aski azken puntu honetatik ez oso urrun, baina oraindik ez da bere kokapen zehatza identifikatu.

Giacomo Manganaro historialariak kokapen lauso samar baten hipotesia planteatzen du, Spadaforatik ekialdera. Zehaztuagoa da Ioli, honen arabera, Nauloco, Saponara ibaiaren bokalean aurkituko litzateke, eta, beraz, egungo Divieto di Villafranca Tirrena herrixkan. Beste aditu batzuek uste dute, Venetico kostaldeko gunean zegoela, non aurkikuntza arkeologiko batzuk eriden diren. Beste teoria batzuen arabera, Nauloco Giammoroko paduran edo Niceto ibaiaren bokalean dago, Pace del Mela, San Pier Niceto, Monforte San Giorgio eta Torregrotta udalerrien arteko kostaldean. Giammororen hipotesia Giovanni Parisi historialari eta apaizak eta Claudio Saporetti arkeologoak babesten dute. Hauen ustez, aurreko aztertzaileek eman dituzten froga guztien artean, sinesgarrienak, zalantzarik gabe, Parisik eskainitakoak dira.

Pietro Genovese arkitektoaren arabera, Nauloco, Milazzoko San Paolino herrixkan jarri beharko litzateke, Nino Lo Iacono historialariarentzat, gaur egungo Patti lurraldean egon beharko zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* MANGANARO, Giacomo (1979): *Histoire de la Sicile, Napoli*.
* IOLI, Francesco (1991): *Le mystère de Artemisio et le temple de Diane,* Turin, Petrini.
* COCO, Angelo; DE LEO, Nino; DI STEFANO, Pietro; PANDOLFO, Pippo (1993): *Torregrotta, une histoire reconstruite*, Messina, ed. EDAS, .
* CRISAFULLI, Mario: *Les aspects historiques, ethno-anthropologique, et de la nature à la bouche du muet et Niceto*, Legambiente Tirreno.

## Kanpo estekak
José Antonio Suso

**José Antonio Suso Pérez de Arenaza** (Maeztu, Araba, 1956ko ekainaren 14a), euskal politikari, enpresario, Eusko Alderdi Jeltzalearen legebiltzarkide eta Lezako alkate da, bai eta EAJko burukide eta Arabako Buru Batzarraren (ABB) lehendakari ere.

## Ibilbidea 
Kimiketan lizentziatua eta MBAn masterduna, Arabako Buru Batzarraren lehendakari da 2016. urtetik aurrera. Arraia-Maeztun jaioa, 1983. urtean bertako alkate izatera iritsi zen lau urtez (1987raino). Handik aurrera, karrera politiko luzea izan du: prokuradorea Arabako Batzar Nagusietan (1988-1991), Arabako Foru Aldundiko Nekazaritza-Zuzendari (1991-1995) zein Nekazaritza Ahalduna (1995-1999), Eusko Jaurlaritzako Elikagaien Industrien Zuzendari (2005-2006) zein Sailburuordea (2006-2009).

1982. urtetik aurrera EAJ alderdiaren kide eta afiliatua da. Aipatutako karguez gain, barne-kargu anitz eduki ditu ere jeltzale modura: Arraia-Maeztuko Herri-Batzordearen Lehendakari, aipatutako Batzordearen ordezkari Arabako Lurralde-Batzarrean zein, 2016a baino lehen, alderdiaren Arabako Zuzendaritza-Batzordearen kide.

## Erreferentziak
Capella (izarra)

**Capella**, **α Aurigae** bezala izendatua (latinizatuta **Alpha Aurigae**, laburtuta **Alpha Aur** edo **α Aur**) Auriga konstelazioko izarrik distiratsuena da, gaueko izarren artean seigarren distiratsuena eta ipar hemisferioko distiratsuenen artean hirugarrena, Arturo eta Vegaren atzetik. Ipar hemisferioko puntu gehienetan ikus daiteke, zirkunpolarra da 44º I baino iparralderago daudenentzat. Bere izenak "ahuntz txikia" esan nahi du latinez. Capella, mitologia klasikoan, Amaltea ahuntza da, Zeusi txikia zenean titia ematen ziona. Eguzkitik nahiko hurbil dagoen izarra da, 42,9 argi-urtera.

Begi hutsez izar bakarra dela ematen duen arren, Capella lau izarrez osatutako izar-sistema bat da. Izar horiek bikoteka antolatuta daude, lehenak Capella Aa eta Capella Ab izarrek osatzen dutelarik eta bigarrena Capella H eta Capella L izarrek. Lehen bikoteko izarrak, Capella Aa eta Capella Ab, bi izar erraldoi hori dira, biek ere Eguzkiaren masa halako 2,5 dute. Bigarren bikotea osatzen duten izarrak lehen bikotetik 10.000 unitate astronomiko ingurura kokatzen dira eta bi izarrak ere nano gorri ahul, txiki eta erlatiboki hotzak dira.

## Kanpo estekak
Belazurrun

thumb|Marinelak lanean ontzi bateko belazurrunetan.
**Belazurrunak** belaontzi baten mastetatik horizontalean hedatzen diren adarrak dira, belei eusten dietenak. **Zurrun** eta **berga** terminoak ere hartzen dituzte hiztegiek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hadar (argipena)

**Hadar** hitzak hainbat esanahi izan ditzake:

* **Hadar**, Nebraskako herria.
* **Hadar**, Centaurus konstelazioko izarra.
Hadar (izarra)

**Hadar**, **Beta Centauri** gisa izendatua (latinizatuta **β Centauri**, laburtuta **Beta Cen** edo **β Cen**), Zentauro konstelazioan dagoen izar hirutar bat da. Sistemaren itxurazko magnitudea 0.61 da eta horrek Centaurus konstelazioko bigarren izarrik distiratsuena egiten du, Alpha Centauriren atzetik. Gainera, gaueko izarrik distiratsuenetako bat ere bada. Hipparcos astrometria sateliteak egin zituen paralaxiaren neurketak aintzakotzat hartuz, izar-sistema hau Eguzkitik 390 ± 20 argi-urtera kokatzen da.

Hadar izarra hego hemisferioan ikusi daiteke, bertan, Gurutzearen konstelazioa seinalatzen duten bi izarretako bat bezala ezagutzen da. Lerro bat marraztuz gero Hadar eta Gurutzearen bigarren "izar-seinalatzailearen" artean, zeina Alpha Centauri den, lerroaren luzamenduak Gacrux izarrera eramango gaitu, Gurutzearen konstelazioan iparralderen dagoen izarrera, hain zuzen. Nabigatzaileentzat Gacrux izarra erreferentzia-puntu garrantzitsua da, izan ere, izar hori eta Acrux izarra (konstelazio beraren hegoaldean dago) lerro batekin lotzen badira, hegoaldea non dagoen jakin daiteke.

## Kanpo estekak
Piper txorizero

**Piper txorizeroa** edo **lukainka-piperra** hobeto kontserba dadin airean lehortzen den piper mota bat da. Sukaldean haren mami hidratatua baino ez da erabiltzen, eta iparraldeko Espainiako eta Euskal Herriko sukaldaritzan oso ezaguna denez, ez da arraroa beirazko poteetan ontziratuta aurkitzea.

Tipularekin batera, bakailaoaren eta marmitakoaren oinarria den saltsa bizkaitarraren osagai nagusia da. Sukalkian erabiltzen dute eta patatak Errioxako erara prestatzean oinarrizko osagaia da. Ez dugu ñorarekin nahasi behar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
José Manuel Gil Vegas

**José Manuel Gil Vegas** (Aranda de Duero, 1959), Gipuzkoako politikaria da (Ciudadanos alderdikoa) eta Deusto Business School ikastetxeko irakaslea da. Psikologia industrialean doktorea da.

2017an Ciudadanos alderdiko Donostiako agrupazioaren gidaritza hartu zuen, eta 2019ko udal hauteskundeetan Donostiako alkatetzarako hautagaia izan zen Ciudadanos alderdiarekin.

## Erreferentziak
Pipermorro

**Pipermorroa** piper mota bat da, ezagunena eta hedatuena. Hainbat kultibar ditu: gorriak, horiak, laranjak, berdeak, eta abar. Pipermorroak (tomatea bezala) Mexiko, Erdialdeko Amerika eta Hego Amerikako iparraldekoak dira. Gaur egun, Txina da fruitu horren ekoizlerik handiena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Piper beteak

**Piper beteak** piperrez egindako hainbat errezeta dira, mundu osotik hedatuak direnak. Euskal Herrian bakailaoz, haragiz edo txipiroiz betetzen ditugu, Estatu Batuetan gaztaz (), antzinako Jugoslavian haragiz (''*) eta Indian barazkiz (*bharvan mirch'').

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kanabera-azukre

**Kanabera-azukrea** azukre-kanaberatik sortutako azukrea da. Azukre-kanaberaren fintasun handiko azukre findua fabrikatzeko prozesuak ezpurutasunak kentzeko prozesu fisiko-kimiko naturalak erabiltzen ditu. Zenbait gozopilentzako aproposa da. Hego-ekialdeko Asian horren ordez palma-azukrea erabiltzen dute..

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azukre beltz

**Azukre beltza** sakarosazko azukre bat da, melazaren presentziagatik kolore hori bereizgarria duena. Findu gabeko edo partzialki findutako azukrea da, melaza hondarreko edukiren bat duten edo azukre zuri finduari melaza gehitzearen ondorioz sortutako azukre-kristalez osatua.

Azukre beltzaranak %3,5 (azukre beltz argia) eta % 6,5 (azukre beltz iluna) melaza ditu. Azukre beltzak, uraren presentziari esker, azukre zuriak baino kaloria gutxiago du. Ehun gramo azukre beltzek 373 kilokaloria dituzte; azukre zuriak, berriz, 396.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Almendratu

**Almendratua** () arbendol, irin eta eztiz edo azukrez egindako gozokia da. Sefardien sukaldaritzatik eratorriak, oso tipikoak dira hegoaldeko Espainian, Mantxan eta Andaluzian batez ere. Mazapanen antzekoak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polux (izarra)

**Polux**, **β Geminorum** gisa izendatua, (latinizatuta **Beta Geminorum** eta laburtuta **Beta Gem** edo **β Gem**), erraldoi laranja motako izar eboluzionatu bat da, Eguzkitik hogeita hamalau argi-urtera kokatzen dena Gemini konstelazioaren baitan. Gemini konstelazioko izarrik distiratsuena da eta Eguzkitik hurbilen dagoen izar erraldoia.

1943. urtetik aurrera, izar honen espektroa beste izarrak sailkatzeko erreferentzia gisa erabilia izan da. 2006an egiaztatu zen izarrak exoplaneta bat duela bere inguruan orbitatzen, hasieran Pollux b edo β Geminorum b izena jaso zuen eta gaur egun Thestias izenarekin ezagutzen da.

## Kanpo estekak
Acrux

**Acrux**, **α Crucis** bezala izendatua (latinizatuta **Alpha Crucis** eta laburtuta **Alpha Cru** edo **α Cru**) Gurutzearen konstelazioan dagoen izar-sistema bat da, Eguzkitik 321 argi-urtera kokatua eta Hegoaldeko Gurutzearen asterismoaren partaide dena. Izar-sistemak bere osotasunean +0.76 puntuko itxurazko magnitudea du eta horrek Crux konstelazioko izarrik distiratsuena egiten du, gaueko zeruko hamahirugarren izarrik distiratsuena egiten duen bezala.

Begi hutsez ikusita Acrux izar bakarra da, baina berez sei izarrez osatutako izar-sistema bat da. Teleskopio optikoen bidez, Acrux izar hirutar gisa ikus daiteke, zeinaren bi osagai distiratsuenak 4 arkusegunduko distantziaz banatuta dauden eta Acrux A eta Acrux B (edo α1 Crucis eta α2 Crucis, edo α Crucis A eta α Crucis B) izenez ezagutzen diren hurrenez hurren. Bi osagaiak B motako izarrak dira, Eguzkia baino hainbat aldiz distiratsu eta masiboagoak. Acrux A izar bitar espektroskopiko bat da, zeinaren osagaiak α Crucis Aa (ofizialki Acrux izena jasotzen du, nahiz eta izen hori historikoki izar-sistema osoa izendatzeko erabilia izan) eta α Crucis Ab diren. Lehen bikote honetako osagaiek hirurogeita hamasei eguneko orbita-periodoa dute euren grabitazio-zentroarekiko eta unitate astronomiko bateko distantziaz banatuta daude. Acrux C urrutiago kokatzen den bizilaguna da, hiru izarrez osatua.

## Kanpo estekak
Txipiroi ogitarteko

**Txipiroi ogitartekoa** Espainiako, baina batez ere Madrilgo Erkidegoko, ogitarteko tipiko bat da. Oliba olioan frijitutako txibierroz egina dago, ogi artean jarrita. Bero jaten da, txibierroak frijitu berritan.

## Ikus, gainera 
* Txibierroak
Snack

[thumb|230px|[Patata frijituak snack tipiko bat da.]]
**Snackak** (), orokorrean, gosea asetzeko erabiltzen diren elikagai mota bat dira, gorputzarentzako energia kantitate minimo bat emateko edo, besterik gabe, plazeragatik. Normalean bilera edo ekitaldietan zerbitzatzen dituzte.

Elikagai horiek, askotan, edulkoratzaile, kontserbagarri, dastagarri, ongailu, gatz eta beste osagai zaporetsu batzuk izaten dituzte, txokolatea eta kakahueteak, esaterako. Askotan, "zabor-janari" gisa sailkatzen dituzte, nutrizio-balio gutxi edo batere ez dutelako, gehigarri gehiegi dituztelako eta osasun orokorrean laguntzen ez dutelako.

Ameriketako Estatu Batuak edo mendebaldeko Europa bezalako merkatuetako elikadura-sektorean, *snack*ek milaka milioi dolar sortzen dituzte urtean mozkinetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irteera-gresilla

thumb| 2006ko Estatu Batuetako Sari Nagusiaren irteera-gresilla.
**Irteera-gresilla** edo **irteera-parrilla**, lasterketa bat hasi aurretik lehiakideak lasterketa zirkuitu batean kokatzen diren seinalatutako lekua da.

## Prozedura 
Parte-hartzaileak geldirik daude, baina motorrak martxan, lasterketari hasiera ematen dion argi berdea piztu arte. Errenkada desberdinetan jartzen dira, aurrez ezarritako hurrenkeraren arabera. Irteera-parrillako ordena, normalean, entrenamenduen edo kalifikazio-itzuleraren arabera ezartzen da, lasterketa-egunaren aurretik. Lerroak ez dira irteera-lerroarekiko paraleloak, diagonalak baizik. Parrillako lerro batean pilotu batzuk jar daitezke, txapelketaren arabera kopurua aldatu egingo da, adibidez 1 Formulan bi dira, Moto GP-n, Moto2-n eta Moto3-n hiru.

## Le Mans 
thumb|Le Mans estiloa Zandvoorten 1962an.
Le Mans estiloa duela urte batzuk hasi zen erabiltzen motordun lasterketa mota ezberdinetan. Bandera erortzean, korrikalariek pista zeharkatuko dute, aparkatuta egongo diren autoetan sartuko dira eta abaraziko dituzte lasterketa hasteko. Hori jada ez da erabiltzen Le Manseko 24 orduetan, non ospetsua izan zen.
Jesús María Hurtado Arrieta

**Jesús María Hurtado Arrieta** (Alonsotegi, 1930eko otsailaren 22a - 2012ko ekainaren 1a) Real Betis Balompié taldeko futbol jokalaria izan zen.

Erdilari hau 21 urterekin hasi zuen bere debuta 2.mailako Unió Esportiva Lleida taldean 1951-52ko denboraldian. Bertan bi denboraldiz 42 partidutan jokatu ostean, baita 2.mailako taldean Barakaldo Club de Futbol jokatu zuen 31 partidutan 1953-54 denboraldian. Hurrengo bi denboraldietan, 1954-55 eta 1955-56, Real Betis Balompié taldean izan zen jokalari 15 partidutan zehar. Bere azkeneko denboraldia 25 urterekin Sestao Sports Clubean eman zuen, bertan 5 partidu jokatu zituelarik.

Jesus Mari, 1951-56 bitartean bost denboraldietan zehar 2.mailako taldetan aritu zen erdilari posizioan. Bien bitartean 1. mailara igotzeko promozioan eta Generalisimoaren Kopan parte hartu zuen.

## Jardunbidea 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nyotaimori

thumb|Nyotaimori adibidea.
thumb|Modeloaren prestaketa.
, batzuetan ere ***gorputz sushia***, *sashimi* edo *sushi* emakume baten gainean jatearen ekintza da. Emakumea, normalean, biluzik edo ia biluzik dago. Gizonezko bertsioa ere badago, ***nantaimori*** (男体盛り). Sitofiliarekin lotutako praktika hau jatorriz ohitura japoniarra da; Ishikawa Prefekturan hasi omen zen. Azken urteetan hedabideetan zabaltze handia izan du eta, ondorioz, ohitura mundu osoan zabaldu da. Horrela eskainitako
*sushi*aren tenperatura gorputzarena da.

## Prozedura 
*Sushi*a aurkezteko azpila izan aurretik, pertsona denbora luze etzanda mugitu gabe egoteko ondo prestatuta egon behar du. Hori gutxi balitz, gainera, janari hotza larruaren gainean edukitzeko ohituta egon behar du. Gorputza, bestetik, prestatu behar da, ilea kenduta; depilazioa ezinbestekoa da. Japonian, bestetik, pubis-ilea erakustea ekintza sexualtzat hartzen da.

Janaria atera baino lehen gizona zein emakumea ondo garbitu behar da. Bainuan xaboi berezia erabili beharko du, usairik gabekoa. Bainuaren bukaera ur hotzez egin behar du, larruaren tenperatua zertxobait jaisteko. Estatu batzuetan, osasuna dela eta, janariaren azpian plastikoa jarri behar da.

## Ohitura munduan 
Herrialde askotan aktibitatea legala da. Dena dela, badira salbuespenak, esaterako Txina. Herrialde oso kontserbadoreetan ez dago ondo ikusita. *Nyotaimori* Europan, Argentina eta Ameriketako Estatu Batuetan zabaldu da. Euskal Herrian ere badira zeremonia hori eskaintzen duten enpresak. Emakundek praktika honen aurkako salaketak jaso ditu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Sitofilia

## Kanpo estekak 
* Tokion egindako *Nyotaimori* baten bideoa.
Katrina Kaif

**Katrina Kaif** ( ; ; Britainiar Hong Kong, 1983ko uztailaren 16a), **Katrina Turquotte** jaiotza-izenaz, Bollywoodeko zinema-industrian aritzen den britainiar aktorea eta modeloa da.

## Filmografia 
### Filmak
Fomalhaut

**Fomalhaut**, **Alpha Piscis Austrini** gisa izendatua (**α Piscis Austrini**, laburtuta **Alpha PsA** edo **α PsA**), Piscis Austrinus konstelazioan kokatuta dagoen izarra da eta zeruan ikus daitekeen izarrik distiratsuenetako bat ere bada. Sekuentzia nagusiko A motako izar bat da eta Eguzkitik 25 argi-urtera dago Hipparcos satelitearen neurketen arabera. 1943. urtetik aurrera, Pollux izarrarekin egin bezala, Fomalhauten espektroa beste izarrak sailkatzeko erreferentzia gisa baliatu da. Vega-motako izar gisa sailkatuta dago, erradiazio infragorrien gehiegizko igorpenak egiten ditu eta hortik ondoriozta daiteke disko zirkumestelar batek inguratzen duela. Fomalhautek, Tw Piscis Austrini K motako sekuentzia nagusiko izarrak eta LP 876-10 nano gorriak izar-sistema bat eratzen dute, nahiz eta gaitzat dugun izarra besteetatik 8 gradura kokatuta egon.

Argi ikusgaia erabilita egin ziren zenbait ikerketek Fomalhaut exoplaneta bat edukitzeko hautagai bihurtu zuten eta metodo hori baliatuta hautagaitza lortu zuen lehen izarra bihurtu zen hala. Alabaina, beranduago egin ziren ikerketek hautagaitza kendu zioten; planeta bat eduki beharrean hedatzen ari den hautsezko disko bat duela uste da gaur egun, talka baten ondorioz sortua. Hautagaitza eman zion argazkia 2008ko azaroan argitaratu zen *Science* aldizkarian. Planeta-sistema bat duen hirugarren izarrik distiratsuena (Lurretik ikusita) da Fomalhaut, Eguzkia eta Pollux izarren ondoren.

## Kanpo estekak
Grandes Jorasses

'''''', Alpeetako mendi bat da, Frantzia eta Italiako mugan. 4.208 metroko garaiera du.

1868ko ekainaren 30ean Horace Walker, Melchior Anderegg, Johann Jaun eta Julien Grange mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.
Rimpfischhorn

'''''', Alpeetako mendi bat da, Suitzan. 4.199 metroko garaiera du.

1859ko irailaren 9an Leslie Stephen eta Robert Liveing gidariek eta Melchior Anderegg eta Johann Zumtaugwald mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.
Dent d'Hérens

'''''', Alpeetako mendi bat da, Italia eta Suitza artean. 4.174 metroko garaiera du.

1863ko abuztuaren 12an Florence Crauford Grove, William Edward Hall, Reginald Somerled Macdonald, Montagu Woodmass, Melchior Anderegg, Jean-Pierre Cachat eta Peter Perren mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.
Aiguille Verte

'''''', Alpeetako mendi bat da, Frantzian. 4.122 metroko garaiera du.

18655ko ekainaren 29an Edward Whymper, Christian Almer eta Franz Biner mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.
Mönch

'''''', alemanez "Fraide", Alpeetako mendi bat da, Suitzan. 4.107 metroko garaiera du.

1857ko abuztuaren 15ean Christian Almer, Christian Kaufmann, Ulrich Kaufmann eta Sigismund Porges mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.
Luis Javier Telleria

**Luis Javier Telleria Orriols** (Antzuola, 1957), Euskal Herriko biologo, funtzionario eta Eusko Alderdi Jeltzaleko legebiltzarkide da, 2012. urtetik.

## Ibilbidea 
Ekosistemen Biologian lizentziatua eta Biologian doktorea, Euskal Herriko Unibertsitatearen eskutik, AZTI-Tecnaliako zuzendari bihurtu zen 1988. urtean, urtebetez, Neiker-Tecnaliako zuzendari izatera pasa baino lehen (1988-1990). hainbat kargu publiko ere bete ditu, aipatutako legebiltzarkide izateaz gain: Eusko Jaurlaritzako Ikerketa eta Ingurune Naturaleko Ordenazio-Zuzendaria (1990-1995), Arabako Foru Aldundiko Ingurune Natural eta Enologia-Zuzendaria (1995-1999), IKTko kontseilariaren ordezkari (1999-2002), Eusko Jaurlaritzako Nekazaritza, Arrantza eta Elikagaien Politika Sailburuaren Kabinete-Zuzendaria (2001-2007), Eusko Jaurlaritzako Nekazaritzako Elikagaien I+G Alorreko arduradun (2009-2012) eta Antzuolako Udaleko zinegotzi (2015-2020).

2002 eta 2009. urteen artean ere, AZTI-Tecnalia, Neiker-Tecnalia eta Eusko Jaurlaritzaren menpekoa den IKTaren zuzendari izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Schreckhorn

'''''', Alpeetako mendi bat da, Suitzan eta Bernako Alpeetan. 4.078 metroko garaiera du.

1861eko abuztuaren 16an Leslie Stephen eta mendizale talde batek lehenbizikoz igo zuten.
Ober Gabelhorn

'''''', Alpeetako mendi bat da, Suitzan eta Alpe Peninoetan. 4.063 metroko garaiera du.

1865eko uztailaren 6an A. W. Moore, Horace Walker eta Jakob Anderegg mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.
Weissmies

'''''', Alpeetako mendi bat da, Suitzan eta Alpe Peninoetan. 4.017 metroko garaiera du.

1855ean Jakob Christian Häusser eta Peter Josef Zurbriggen mendizaleek lehenbizikoz igo zuten.
Lagginhorn

'''''', Alpeetako mendi bat da, Suitzan eta Alpe Peninoetan. 4.010 metroko garaiera du.

1856ko abuztuaren 26an E. L. Ames, Franz Andenmatten eta Johann Josef Imseng mendizaleekl eta hiru ingeles mendizale eta hiru gidarik lehenbizikoz igo zuten.
Michail Stasinopoulos

**Michail Stasinopoulos** (; Kalamata, 1903ko uztailaren 27a - Atenas, 2002ko urriaren 31) Greziako presidentea izan zen. Zuzenbidea ikasi zuen eta unibertsitateko irakaslea izan zen. 1966 eta 1969 artean Estatu Kontseiluko presidente izan zen. Diktadura amaitu ondoren, diputatu hautatu zuten 1974an Demokrazia Berria alderdiak. Errepublikako presidente aukeratu zuen parlamentuak eta 1974ko abenduaren 18tik 1975eko uztailaren 19ra bitartean izan zen karguan.
Bizkaiko gastronomia

thumb|Marmitako bat.
[thumb|[Bakailao pil-pilean, Bizkaiko errezetarik ezagunetariko bat.]]
**Bizkaiko gastronomia** Bizkaiko lurralde historikoko plater eta sukaldeko ohituren multzoa da. Herrialde honetako jaki tipiko batzuek 'Bizkaiko erara' izena dute. Bizkaiko sukaldaritzak barazkiak eta itsaskiak uztartzen dituen errezeta asko ditu. Herrialdeko sukaldaritza-hiriburua bakailaoa hainbat modutara prestatzen den Bilbo hiria da. Bizkaiko sukaldeko ohituren artean, pintxoak nabarmenak dira, oso ohikoak baitira Bilboko eta Bizkaiko beste udalerri batzuetako taberna eta jatetxetan.

## Jakiak 
Bere ohiko prestakin batzuk nazioarteko sukaldaritzara zabaldu dira, saltsa bizkaitarra, hain zuzen ere. Itsas osagai guztien artean, bakailaoa prestatzeko hainbat era aipatzekoak dira. Bigarren lekuan legatza nabarmentzen da.

### Itsaskiak eta haragiak 
Marmitakoa hegaluze patatekin osagaia duen platera da, Lekeitioko eta Ondarroako eratara. Bakailao eta arrain plateren artean Bizkaiko erara edo Bilboko erara izenondoa duten errezeta asko daude, hala nola, bakailaoa Bizkaiko erara, legatza Bilboko erara, bisigua Bilboko erara, kabratxoa Bilboko erara. Santurtziko sardinak, abestiari esker ezagunak, abuztuan erreta zerbitzatzen dituzte. Angulak Bilboko eran errezeta tradizional ere bada. Itsaskien artean, txipiroiak beren tintan, otarraina Bizkaiko erara, karramarro baten oskolan zerbitzatzen duten txangurrua nabarmenak dira.

Ehiza xeheko haragien artean, galeperrak moskatel mahatsekin daude. Txerri-haragien artean txerri-azpizuna Idiazabal gazta-saltsarekin, babarrun gorriak odolkiarekin eta babarrun zuriak piper txorizeroekin aipatzekoak dira.

### Barazkiak 
Barazkien artean, errezeta nabarmenena menestra Bizkaiko erara da. Lekaleak eltzeko eta erregosieta jaten dituzte. Piperrada oso errezeta herrikoia ere bada. Baba freskoak Bilboko erara ere aipatzekoak dira. Piper beteak Bilboko erara ere prestatzen dituzte. Perretxikoen artean, gibelurdinak ezagunenak dira.

## Gozogintza 
Bilboko kanutiloak kremarekin hostore-masaz egindako azkenburukoak dira. Pastel-kremaz betetzen dira eta azukre-hautsez estaltzen dituzte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mari Karmen Goñi

**Mari Karmen Goñi** (Elizondo, Baztan, Nafarroa Garaia, ) Lezoko ikastolako lehen andereño tituluduna izan zen eta 

Baztan ikastolako lehenengo andereñoa.Emakume aitzindaria.

## Biografia 
Magisteritza ikasketak egin zituen, garai hartan ohikoa zen bezala gaztelania hutsean, Gipuzkoan. Pasaian, ikastoletako metodologia eta murgiltze plana nola egin ikasten jardun zuen, ikastoletako mugimendua hasi berri eta oraindik egonkortu gabe hartan. Ikastaro pila bat egin zituen pixkanaka materiala prestatzeko.

## Irakasle ibilbidea 
Lezoko ikastolan eman zituen lehen eskolak Mari Karmenek. 1968an bihurtu zen ikastola Lezoko eskola. Lezo Haundia parkean jarri zuten modulu prefabrikatu batean eman zituzten lehenengo urteak.

Agustina Pontesta izan zen aurreneko andereñoa, maistra hau ordea, titulurik gabe hasi zen Ikastolan, Lezoko ikastolako lehen andereño tituluduna aldiz, Mari Karmen Goñi izan zen. Hango irakasle guztiak tituludunak ote ziren begiratzera Guardia Zibilak ere sarri joaten ziren, eta hauek saihesteko hainbat argudio erabili behar izan zituzten ikastolako kideek.

Ikasleare baten oroitzapena "Andereño Mari Karmenek egiten zituen lanetatik, nik bereziki maite nuen bat: eguerdian, bazkalostean, ordu erditxo batean edo, liburuak irakurtzen zizkigun. Tartean behin, nekatzen zenean, edo horretarako tenplerik ez zuenean, pentsatzen dut, niri esaten zidan irakurtzeko. Eta berak ez jakin arren, egin zezakeen oparirik onena egiten zidan tarte haietan" 

## Aitorpenak 
* 2015eko urrian Nafarroa Oinez Nafarroako ikastolen bezta egun handian aitorpen omenaldia jaso jaso zuen beste zenbait irakasle ohirekin batera  

## Erreferentziak
Sarah Aaronsohn

**Sarah Aaronsohn** (Zikhron Ya'aqov, 1890eko urtarrilaren 5a - Ibidem, 1917ko urriaren 9a) espioi judu bat izan zen, Niliko kidea, britainiarrentzat otomandarren aurkako Lehen Mundu Gerran lan egin zuen espioitza sistema judu bat. Aaron Aaronsohn botanikariaren arreba zen.

## Biografia 
Istanbulen bizi izan zen 1915 arte, baina jaioterrira itzuli behar izan zuen zorigaiztoko batasun batetik ihes egiteko. Sarahk, pertsonalki, armeniar genozidioaren lekuko izan zen, gizon, emakume eta haurren ehundaka gorpuak deskribatuz, oraindik gaixorik zeudela trenen erreietan kargatzen zirenak, besteak, arantzazko piramide batean jartzen zituzten, non hil arte finkatuta geratzen ziren. Horregatik erabaki zuen Sarahk indar britainiarrei laguntzea, Chaim Herzogen arabera.

Aaron eta Alex anaiek eta Avshalom Feinberg lagunak jende asko erakarri eta hezi zuten Nilira; Sarah operazioen ikuskatzailea izan zen eta informazioa agente britainiarrei eman zien. Bere anaia Aaron Aaronsohn kanpoan zegoenean, berak ordezkatzen zuen eta Niliren operazioak zuzentzen zituen lurralde palestinarrean, batzuetan Otomandar lurraldearen barnean bidaiatuz britainiarrentzat erabilgarria zen informazioa biltzeko.

1917an, bere anaia Alexek Egipton egotera bultzatu zuen, non pasaeran zegoen. Britainiarrek babesa eman zioten, baina agintari otomandarrek zainduta zeukaten. Handik gutxira, Zikhron Ya'aqovera itzuli zen, Niliren jarduerekin jarraitzeko. Urte horretako irailean, otomandarrek mezu bat bidali zieten britainiarrei eta Niliren kodea deszifratu zuten. Hala, urrian otomandarrek Zikhron Ya'aqov inguratu zuten eta pertsona asko atxilotu zituzten, Sarah barne. Lau egunez tortura pairatu ondoren, pistola batekin bere buruaz beste egitea erabaki zuen, tortura gehiago saihesteko. Ordutik, Niliko heroinatzat hartua izan zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Realmeseko nekropolia

**Realmeseko nekropolia** historiaurreko nekropoli bat da, Siziliako Calascibettatik 3 kilometrora. Tokia, Pantalicaren motakoa da, 288 hilobirekin kobazuloetan bi mailatan: lehen aro protohistorikokoa (K.a. IX. mendea), eta besteak aro arkaikoan (K.a. VI. mendea) aurrekoak berrerabili ondoren.

Lehen indusketa kanpaina bat 1949-1950 urteetan egin zen Luigi Bernabò Brea arkeologoarekin, nork zenbait aurkikuntza egin baitzituen: zeramika, labanak, eraztunak, areteak eta peronea, gaur Sirakusako Paolo Orsi Eskualde Museoan erakutsiak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* MANNOIA, Gaspare Mannoia: *Il Cozzo San Giuseppe e la Necropoli di Realmese* 2020.07.14an kontsultaturik.
Gari (Sushi)

tsukemono edo Japoniako barazki ozpinetako bat da. Berez, jengibre ozpinetakoa da, gozoa, sushirekin batera zerbizatzen dena. Arrosa koloreko xafla finetan aurkezten da. Sushirekin jaten da bereziki dituen mikrobioen aurkako ezaugarriengatik. Garia ez da beni shōgarekin nahasi behar.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Gari egiteko errezeta.
VIP

[thumb|200px|VIP autobusa, [Ghanan. Garai batean "lehen klasea" zeritzona, egun, leku askotan, **Vip** izendatzen da.]]
thumb|200px|VIP autobusa, Ghana.

**VIP** edo **Vip** (nazioarteko bihurtu den ingelesezko akronimo lexikalizatua da, "*Very important person*" edo pluralean "*Very inportant people*", "Oso pertsona/jende garrantzitsua"). Arreta edo babes berezia behar duten ekitaldietara bertaratzen diren pertsonaia aipagarriak (goi mailako politikariak, artista ospetsuak, akademiko ospetsuak, kirolaria ospetsuak, pertsona aberats-aberatsak, etab.) izendatzeko hainbat esparrutan erabiltzen den hitza da. Vip kontsiderazioa duten pertsonek egoera jakin batzuetan leku erreserbatuak izaten dituzte. Esate baterako, aireportu batzuetako (edo beste leku publiko eta pribatu batzuetako) eremu erreserbatuetarako sarbidea dute, jende "arruntak" ez bezala.

Euskaraz letra larriz idatzi izan da, jatorriz akronimo bat dela kontuan hartuz eta baita ere letra xehez, hitza lexikalizatu egin delako: vip-aretoa, vip-gunea, vip-sarrerak, etab.

## Terminoaren jatorria 
"Very important person" (edo errusieraz *viesima imenitaia persona*) terminoa 1927 eta 1934 artean hasi ei zen erabiltzen, Frantziako Errepublikan bizi ziren eta Erresuma Batura zihoazen errusiar etorkinen hizkuntzan (horietako asko errusiar aristokratak ziren). Esamoldeak, neurri bateraino, 1917an, Errusiako Iraultzaren ondoren, pribilegio eskubidea ematen zieten noble ohien titulu galduak betetzen zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Etxebarria

Frai **Joseph Etxebarria** (Eibar, ? - 1691) organo barroko edo organo iberiko deritzonaren teknologia garatu eta bultzatu zuen fraide frantziskotarra izan zen.

Frai Joseph Etxebarriak oinarriak ezarri eta organo iberikoa garatu zuen. Organo mota horrek sonoritate oso aberatsak eta indartsuak ditu, eta tiro-formako tronpeteria horizontal zabala du. "oihartzunen kutxa" ere garatu zuen, "hurbiltasun eta urruntasuneko" soinu-efektuak egiteko aukera ematen duen tresna.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Organogintza Oñatin
Oktano-zenbaki

**Oktano-zenbakia, oktano-indizea** edo **oktanajea** motorrerako erregai baten (gasolina eta gasolioak adibidez) errendimenduaren neurri estandarra da. Zenbat eta oktano-indizea handiagoa izan, orduan eta konpresio handiagoa izan dezake erregaiak detonatu aurretik. Termino zabaletan, oktano-zenbaki handiagoa duten erregaiek konpresio erlazio handiagoak behar dituzten errendimendu altuko gasolina motorretan erabiltzen dira. Aitzitik, oktano-indize txikiagoa duten erregaiak (baina zetano zenbaki altuagoak) aproposak dira diesel motorrentzat, diesel motorrek ez baitute erregaia konprimitzen, baizik eta airea soilik konprimitzen dute eta, ondoren, erregaia injektatzen dute konpresioaren bidez berotu den airean. Gasolinazko motorrak airea eta erregai konprimitutako nahasketan oinarritzen dira, konpresio etaparen ia amaieran pizten dena elektrikoki aktibatutako txinpartak erabiliz. Hori dela eta, erregairen konpresibilitate altua gasolina motoreetan da garrantzitsua nagusiki. Gasolina oktano-indize txikienekin erabiltzeak motorra kolpatzeko arazoa sor dezake. 

## Isooktanoa erreferentziako estandar gisa 
eskuinera|thumb|320x320px| 2,2,4-trimetilpentanoak (isooktanoa) (goian) 100 oktano zenbakia du; n-heptanoak (behean) 0 oktano zenbakia du.

Oktanoak gasolinaren osagai tipikoak diren hidrokarburoen familia bat dira, n-oktanoaren isomeroak denak. Likido koloregabeak dira, 125° C inguruan irakiten dutenak. Oktanoaren familiako kide bat, isooktanoa, erreferentziazko estandar gisa erabiltzen da gasolioak edo PGL erregaiek auto-pizteari aurre egiteko duten joera erreferentzia gisa.

## Errendimendua 
Oktano-zenbakia ez da erregaien energia edukiaren adierazle. Erregaia modu kontrolatuan erretzeko joeraren neurria baino ez da, kontrolatu gabeko modu batean lehertu beharrean. Garrantzitsua da hau jakitea motor zehatz batentzako erregai bat aukeratzerakoan. Errendimendu hoberena detonaziorik gabe erabil daitekeen erregaiaren oktano-indizerik baxuena aukeratzen denean lortzen da.

## Sakontzeko 
*  McAllister, Sara; Chen, Jyh-Yuan; Fernandez-Pello, A. Carlos (2011). Fundamentals of Combustion Processes. Springer Science & Business Media. ISBN 978-1-4419-7943-8.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Zetano zenbakia

## Kanpo estekak 
*  Gasolina fintzea eta saiakuntzak, 3.1 taula, 32. orrialdea
*  Zergatik dira Oktano mailak garrantzitsuak
*  Gasolina: ohiko galderak
*  Nola egiten du lan Octane HowStuffWorks.com-en