Liztor asiar

**Liztor asiarra** (*Vespa velutina nigrithorax*) edo **Asiako liztor beltza** liztor espezie bat da, gorputz beltzekoa, jatorria Asiako hego-ekialdean duena. Espezie inbaditzailetzat jotzen da Europako hainbat tokitan.

Asiatik Europara egurra zekarren itsasontziren batean etorriko zirela uste da. 2005. urtean Bordeleko portutik sartu zela uste da. Bost urte geroago, iberiar penintsularaino heldu ziren.

## Ezaugarriak 
Liztorra izateko nahiko handia da: 30 milimetro inguru luze da. Erkatze aldera, bertako erle arrunta (*Apis mellifera*) baino hiru aldiz handiagoa da.

Hala ere, pixka bat handiagoa da Europako bertako liztor espezie handiena, Euskal Herrian ere badugun liztortzarra (*Vespa crabro*).

Jatorriz India iparraldeko liztorra da. Txinatik zetorren barkuren batean sartu zen Bordelen (Frantzia) 2004an. Ipar Euskal Herrian sartu zen 2008an edo, eta handik Hego Euskal Herrira. Kalte handiak eragiten ari da erlezaintzan eta oraindik ez da erremediorik aurkitu eraso horri aurre egiteko. Erleez aparte, ez da ezagutzen zer kalte egiten ari den beste intsektuen artean.

## Deskribapena 
Erregina: 3,5 cm neur dezake eta urte bat inguru bizi ohi da.

Langilea: Hau *Vespa velutina* motaren artean txikiena da. 2,5 cm neurtzen du eta arra, berriz, 3 cm-ra erraz iristen da.

## Liztor beltz asiarraren, Velutinaren, ziklo biologikoa 
erdian|600px

Ezinbestekoa da liztor asiarraren ziklo biologikoa ezagutzea hari aurre egiteko:

:Urtarrila: Hibernazioa.
:Otsaila, martxoa, apirila eta maiatza: Erregina esnatu eta habia primarioa egiten du. Velutinari aurre egiteko garai hau da aproposena tranpak jartzeko.
:Ekaina: Erregina eta langile gazteak bigarren mailako habiaren kokaleku bila.
:Uztaila eta abuztua: Erreginak arrautzak erruten ditu. Erlauntza hazi egiten da.
:Iraila eta urria: habia handiagoa da. Eme berriak sortzen dira.
:Azaroa eta abendua: Hibernazioa.

## Habia 
Bi motatako habiak egiten dituzte espezie honetako liztorrek, udaberriaren hasieran erreginak habia primarioak eraikitzen ditu, gero, eme askoren artean bigarren habia handiagoa eraikitzen dute.

Habia edo liztor-etxea, mastekatutako zelulosazko zuntzez egina dago, liztor gehienen kasuan bezala (*Vespidae* ez diren batzuek lokatzez eraikitzen dute). Metro bateko altuera har dezake eta diametroko 80 cm, baina normalean ez dira hain handiak izaten. Udaberrian eraikitzen dituzte. Leku altuetan kokatu ohi dituzte, gehienetan lurretik metro askotara dauden zuhaitzetan, baina batzuetan arbola baten azpiko aldean zintzilik edo teilatu edo tximinietan . Liztor hau oportunista izanik, bere habia, bai gizakien bizilekuetan edo fabriketan, bai zenbait hiri-altzaritan ere aurkitu izan da.

Fitxategi:Vespa-velutina-starting-nest.png|Udaberriaren hasieran *Vespa velutina* espezieko erreginek habia primarioak eraikitzen dituzte.
Fitxategi:Vespa velutina nest.JPG|Erregina bat udaberrian habia primario bat eraikitzen.
Fitxategi:Vespa vélutina.jpg|*Vespa velutina* eme batzuk erne bigarren mailako habiaren kanpoko aldean.

Normalean forma nahiko esferikoa izaten dira habiak eta alboko irteerako zulo bat izaten dute. Habia bakoitzean 2.000 bat kurumino egoten dira, eta horien artean 550 erregina baino gehiago. Ernalduz gero, hurrengo urtean habiak egin ditzaketen erreginak, beraz, bostehun erregina baino gehiago izan daitezke habia bakoitzeko. Hala ere, erregina horietako askok ez dute negua bizirik igaroko.

Neguan ikusten diren liztor beltzen habiak abandonatuta egoten dira. Frantzian, non liztor hauek inon baino lehenago sartu ziren, 2005ean, inoiz ikusi izan dira hegazti batzuek habia hauek suntsitzen. Jokabide honek ez du inolako ondoriorik espeziearen iraupenean, habia hutsik baitago. Alferrik da neguan topatzen diren habiak suntsitzea.

Liztor langile gazte baten batez besteko ekintza-eremua 350 m-koa da. Zahartuz gero eta behar izanez gero, batez besteko erradio hori 700 m-koa izan daitekeela uste da, eta gehienez ere 2.000 m-koa, bere habiatik nahiko urrun.

## Nahaste posibleak 
Vespa velutina antzekoak diren beste espezie batzuekin nahastu daitezke.

### '*Vespa crabro* 
*Vespa crabro*, (Europako kuruminoa) edo liztortzarra, *Vespa velutina* baino handiagoa eta koloretsuagoa da. Haren kolore gorri eta horiak ez datoz bat *Vespa velutina*ren itxura ilunagoarekin.

Europako kuruminoaren habia ez da *Vespa velutina*rena bezain handia, eta beheko aldetik irekita egoten da (*Vespa velutina*rena alde batean izaten du sarrera-irteera). Enbor huts batean edo aterpe baten azpian eraikia egon ohi da, batzuetan lurrean, baina sekula ez zuhaitz handien goialdean.

### *Megascolia maculata* 
*Megascolia maculata* edo bekoki horiko liztorra orban hori zabalak ditu buruan eta sabelaldean. Emeak 4 cm neurtzen du, Vespa velutinak baino ia 1 cm handiago.

Liztor honek ez du habiarik eraikitzen, baizik eta ninfan aterpe izango den palko moduko bat. Emeek arrautzak erruten dituzten koleopteroen larben inguruan.

### *Bombus terrestris* 
*Vespa velutina* batere ezagutzen ez duten batzuek agian pentsa dezakete *Bombus terrestris* bezalako intsektu hegalari handiak Asiako liztor beltzak izan daitezkeela, baina ondo begiratuz gero, ez daukate antz handiegirik. Erlastarrek itxura potoloagoa eta iletsuagoa izaten dute.

Fitxategi:Asian hornet (Vespa velutina).jpg|*Vespa velutina* erregina.
Fitxategi:Fondatrice de Vespa vélutina.png|*Vespa velutina* erregina.
Fitxategi:Vespa velutina 03.jpg|*Vespa velutina* emea.
Fitxategi:Vespa velutina front.JPG|*Vespa velutina* arra.
Fitxategi:Vespa crabro 0003.jpg|*Vespa crabro* (arra).
Fitxategi:Megascolia Maculata - GFI 2012-06-17 - 01.jpg|Hau ez da liztro beltza, hau *Megascolia maculata* da.
Fitxategi:Buff-tailed bumblebee (Bombus terrestris) male Cumnor.jpg|Erlastarra. *Bombus terrestris*.
Fitxategi:Bumblebee October 2007-3a.jpg|Erlastarra. *Bombus terrestris*

## Azpiespezieak 
[thumb|*Vespa velutina nigrithorax* - eme langilea. ([Tolosa Okzitania|Okzitaniako Tolosanos)]]
Euskal Herrian *vespa velutina nigrithorax* bakarrik bizi arren, badaude beste azpiespezie asko munduan zehar:
* *Vespa velutina ardens* (Buysson, 1905).
* *Vespa velutina auraria* (Smith, 1852).
* *Vespa velutina celebensis* (Pérez, 1910).
* *Vespa velutina divergens* (Pérez, 1910).
* *Vespa velutina flavitarsus* (Sonan, 1939).
* *Vespa velutina floresiana* (van der Vecht, 1957).
* *Vespa velutina karnyi* (van der Vecht, 1957).
* *Vespa velutina mediozonalis* (Pérez, 1910).
* *Vespa velutina nigrithorax* (Buysson, 1905).
* *Vespa velutina sumbana* (van der Vecht, 1957).
* *Vespa velutina timorensis* (van der Vecht, 1957).
* *Vespa velutina variana* (van der Vecht, 1957).

## Espezie inbaditzailea Euskal Herrian 
thumb| Garrantzi handia du kabiak lehenbailehen aurkitzeak.2005ean lehendabizikoz egurra zeraman itsasontzi batean Bordeleko portuan agertu zenetik, hego-mendebaldeko Europan kalteak eta alarma egoera sortu ditu. Zuhaitzetan, lau eta sei metro artean, bere habia jartzen duen liztor hau jadanik zenbait urtez Ipar Euskal Herrian izan arren, 2010an lehendabizikoz Hego Euskal Herrian aurkitu zuten, izan ere, Gipuzkoako Erlezainen Elkarteak eta Neiker-Tecnalia erakundeak Irunen *Vespa velutina nigrithorax* espezimen batzuk topatu zituzten.

Liztor asiarraren kaltea izugarria izan zen, esate baterako, Bidasoaldean 2022 urtearen amaieran.

### Tranpak 
thumb|Arabako Foru Aldundiak lagunduriko programa bateko tranpa.
thumb|ezkerrera|Honelako tranpak erabiltzen dira liztor beltzak harrapatzeko. Liztorrak azpiko erdiko zulotik sartuko dira eta edari goxoaz asebete eta gero gorantz joko dute. Baina sarrera zabalegia bada tximeletak, kakarraldoak eta beste edozein zomorro harrapatuko du. 8 mm edo 8,5 mm-ko sarrerak behar dira liztor asiar erreginak harrapatzeko.
Neguaren amaieran eta udaberriaren hasieran boluntario askok eta zenbait erakunde publikok tranpak jartzen dituzte liztor beltz erreginak harrapatzeko. Tranpa nahiko sinpleak dira: ontzi batean garagardoa eta edari goxo baten nahasketa likidoa jartzen da. Batzuek ura azukrearekin eta legamia pixka bat erabiltzen dute, beste batzuek etxean jandako fruituen hondarrak eta edozein freskagarri.

Ontzian gaineko zulo batetik edo azpitik gora sartuko dira liztor beltz erreginak eta nahi beste edan eta gero euren joera  hegaz alde egitea izango da. Baina sarrera-irteera topatzeko orain ez dute usaimenaren laguntzarik eta ez dute irtenbidea topatuko. Liztorrek usaina erabiltzen dute urrutitik edari goxoa topatzeko baina irteera aurkitzeko ez dira moldatzen.

Etxean horrelako tranpa bat eginez gero, gomendatzen da 8 mm edo 8,5 mm-ko zulotxoak egitea tranpan sartzeko. Tamaina horretako barautsak erabil daitezke. Horrela babestuko dira hainbat intsektu edo koleoptero handi: tximeletak, erlastarrak, hainbat kakalardo...

### Zergatik jotzen da Asiako liztor beltzen kontra? 
thumb|Gizon bat teilatu bateko liztor asiarren habia suntsitzen.
Liztor beltz asiarrak espezie inbaditzailetzat jotzen dira. Europara duela gutxi ailegatu ziren eta bertan azkar hazi dira. Harrapari gutxi topatu dituzte etsai eta bertoko erleak Asiakoak baino errazago ehizatzen direla ikusi dute.

Asiako liztorra oso harraparia da. Erleen erlauntzak suntsitzen ditu janaria lortzeko. Erlauntza bat topatzen badute, liztor beltzeko egunean 50 erle hil ditzake bere populazioa arriskuan jarriz. Bertako erleak ia ez du defentsarik Asiako erraldoiaren aurrean.

Espezie inbaditzaile kezkagarritzat jotzen da Europar Batasunean. Botere politiko ezberdinetatik planak egin dira espezie inbaditzaile honen hedapena gelditzeko, baina, gelditzeko hainbat plan egon arren, liztorrak Europan iparraldetik hegoaldera doaz urtean 100 km-ko erritmoan.

Velutinek arrisku larrian jartzen dute Europako ekosistemen oreka, berez nekazaritza industrialak eta gizakion jarduerak oro har nahiko larri utzitako ekosistemak.

## Argazki galeria 

Fitxategi:Asiako listorren kabiak Zubietan 2.jpg
Fitxategi:Asiako listorren kabiak Zubietan 4.jpg
Fitxategi:Asiako listorren kabiak Zubietan.jpg
Fitxategi:Asiako listorren kabiak Zubietan 3.jpg

Fitxategi:Vespa velutina nigrithorax MHNT ventre.jpg|*Vespa velutina nigrithorax* erregina azpitik ikusita. Azpiko eskuineko marra, tamaina antzemateko, 1 cm.
Fitxategi:Vespa velutina nigrithorax MHNT dos.jpg|*Vespa velutina nigrithorax* erregina gainetik ikusita. Azpiko eskuineko marra, tamaina antzemateko, 1 cm.
Fitxategi:Fondatrice de Vespa vélutina.png|Liztor beltz asiarra espezieko erregina bat.
Fitxategi:Vespa velutina 03.jpg|*Vespa velutina nigrithorax*. Eme bat.
Fitxategi:Vespa velutina 01.jpg|*Vespa velutina nigrithorax*.
Fitxategi:Vespa velutina nigrithorax.002 - A Coruña.jpg|Eme baten eztena.
Fitxategi:Asian hornet (33283876513) (2).jpg|Ar baten burua.
Fitxategi:Vespa velutina front.JPG
Asian Hornet (Vespa velutina) & Mermithid nematode (green background).JPG|Irudi-muntaia bat erakusteko vespa velutinaren parasito baten tamaina.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Erlezaintza

* Erlategi
* Erlauntz
* Erle arrunt

## Kanpo estekak 
* *Erletxo, Erletxo nagusia hil da* Martxel Aizpurua (UEU, 2023)
* *Erleekin solasean*  Martxel Aizpurua (UEU, 2020)

* Liburuxka informatiboa.
* Espezie inbaditzaile hau kontrolatzeko ekimenak.
*  Asiako liztorren aurkako zepoak egiten.
*  Liztor beltza Nafarroa Garaian.
*  Liztor beltza EAEn.
* Plastikozko **botila birziklatuekin liztor asiarrak harrapatzeko tranpak egiten erakusten duen bideoa**. Nafarroa Garaiko basozainek egindako bideoa.
* **Liztor asiar langileak harrapatzeko tranpa** berria. (Bideo honetan ikusten den sare itxurako tranpa horrekin **liztor asiar langileak** harrapatzen dira. Gorago hemen deskribatu dugun plastiko birziklaturiko botilekin eta likido + legamiarekin egindako tranpekin **liztor asiar erreginak** harrapatzen dira, udaberriaren hasieran).
* Liztor asiarra harrapatzeko 3D inprimagailuan fabrikatzeko tranpa.
* Juan Carlos Iturrondobeitia. *Zientzia kaiera*: "Asiatik datorren liztorra. I.".
* Juan Carlos Iturrondobeitia. *Zientzia kaiera*: "Asiatik datorren liztorra. II.".
* Juan Carlos Iturrondobeitia. *Zientzia kaiera*: "Asiatik datorren liztorra. III.".