Te (edaria)

thumb|Tea
**Te**a munduko edaririk ezagunenetakoa da. Milaka zapore eta aroma ezberdin ditu. Ur beroa isuriz edo irakinez prestatzen den edari usaintsua da, *Camellia sinensis* landarearen hostoen eta kimuen infusioa. Jatorriz Txina eta ekialdeko Asiako hosto iraunkorreko zuhaixka batetik dator. Te mota asko daude; batzuek, txinatar berdeek eta Darjeelingak adibidez, zapore freskagarria dute, apur bat garratza eta astringentea; beste batzuek, berriz, oso profil ezberdinak dituzte, intxaur, lore edo belar-motak barne. Teak efektu estimulatzailea du gizakiengan eta horrexegatik, uraren ondoren, munduan gehien kontsumitzen den edaria da. Goi-nafarreraz eta lapurteraz **dute** esaten zaio.

Landarea gaur egungo Txinako hego-mendebaldea, Tibet, Myanmar iparraldea eta Indiako ipar-ekialdea hartzen dituen eskualdean sortu zen; han, zenbait talde etnikok edari medizinaltzat erabili zuten. Te kontsumoaren erregistro goiztiar sinesgarri bat III. mendekoa da,Hua Tuok idatzitako testu mediko batean. Txinako Tang dinastian aisialdirako edari gisa ospetsu egin zen, eta Asia ekialdeko beste herrialde batzuetara hedatu zen. Portugalgo apaiz eta merkatariek Europan sartu zuten XVI. mendean. XVII. mendean, modan jarri zen ingelesen artean: horregatik, Indian eskala handian landatzen hasi ziren.

Belar-te terminoa *Camellia sinensis* ez diren edariei dagokie: fruta-infusioak, hostoak edo landareen beste zati batzuk, hala nola mosketa arrosazko matak, kamamila edo *rooibos*ak. Haiei epelak edo belar infusioak esan dakieke, landarearekin egindako "tearekin" nahasterik ez izateko.

Infusioa fruitu edo belar usaintsuetatik, kafetik, kamamila batetik eta abar lortzen den edari bat da: tea eraman dezake edo ez, baina beste landare batzuk izaten ditu; gainera, ez du inolako estimulatzailerik edo teinarik. Infusioak ur irakinetan edo oso berotan prestatutako fruitu edo belar usaintsuen nahasketa bat dira. 

## Balio nutrizionala 
Haren gatz mineralak sodio, potasio eta nikelezkoak dira, baita burdina, kobrea, silizioa, aluminioa, magnesioa, fosforoa eta kaltzioa ere, nahiz eta hostoen zahartzearekin disolbagarritasuna galtzen duten. Beste eduki garrantzitsu bat fluorra da, hortzen babesle ezaguna. Daukan olio destilatu esentziala tearen lurrinaren kausa da, hori kolorekoa da eta usain handia du. Deribatu polifenolikoak ditu, hala nola mirizetina flabonoideak, kertzetina eta kaempferoa eta tanino katekikoak.

Osagairik ezagunenak eta haien efektuagatik preziatuenak, zalantzarik gabe, oinarri xantikoak dira: nagusia kafeina da, teofilina eta teobromina ere dituen arren. Oso bitamina gutxi dauzka, baina edaria aberastu egiten dute, A, B, C, E eta P bitaminak baititu.

Gizakion osasunerako ongintza handiko printzipio aktibo gehien dituena te berdea dela uste da.

Kafeina, gutxi gorabehera, tearen pisu lehorraren % 3 da, 250 ml-ko katiluko 30 mg eta 90 mg bitartean, mota, marka eta elaborazio metodoaren arabera. Konposatu horiek te hostoetan ugarienak dira, konposaketaren % 30-40 osatzen dutenak. Era berean, teobromina eta teofilina kantitate txikiak dauzka, estimulatzaileak direnak, eta kafeinaren antzeko xantinak ere bai.

Ingurumen kutsadura modernoaren ondorioz, batzuetan, fluoruroa eta aluminioa agertzen zaizkio.

Beltzak ez du funtsezko mantenugairik eduki esanguratsuan, katilu bakoitzeko 0,5 mg-ko mineral dietetiko manganesoa edo eguneko balioaren % 26 izan ezik. Hostoek hainbat polifenol dituzte, tartean flabonoideak, epigalokatekina galatoa (EGCG izenaz ezagutzen dena) eta beste katekina batzuk.

Berdeak eta beltzak minbiziaren aurka edo beste gaixotasun batzuen aurka babes dezakeela iradoki da, gizeneria edo Alzheimerren gaixotasuna kasu. Baina ez da modu eztabaidaezinean frogatu te berdean aurkitutako konposatuek giza gaixotasunetan eraginik dutenik. Gainera, gizakiengan eginiko ikerketa batek frogatu zuen te beltzaren lau asteko ohiko kontsumoak ez zuela inolako eragin onuragarririk izan odoleko kolesterol mailaren murrizketan.

Fisikoki, edariak soluzio eta esekidura ezaugarriak ditu. Hostoetatik atera diren uretan disolbagarriak diren konposatu guztien soluzioa da, polifenolak eta aminoazidoak kasu, baina esekidura bat da osagai guztiak disolbaezintzat hartzen direnean, hala nola zelulosa te-hostoetan. 

## Ezaugarriak 
thumb|361x361px|Ezaugarriak
Medikuntza naturalak edo tradizionalak gaixotasun guztietarako panazea aurkituko balu, osagai nagusia te landarea izango litzateke. Edariak giza gorputzean duen eragina harrigarria da, bai patologia-eremu zabalari erreparatzen diolako, bai azkar eragiten duelako. Ikerketa zientifiko berrienek hala frogatzen dute, baina duela mende asko, antzinako txinatarrek teak sendatzeko duen gaitasuna jada aurkitu zuten. Kontuak kontu, ezaugarri horien guztien benetako eragina zalantzan daude oraindik.

* **Gizeneriaren aurka** 

Gorputz osasuntsu eta argalarekiko kezkaren hazkundea dela eta, jende asko edari hartara itzuli da osagarri dietetiko gisa, gizenen lipidoak kontrolatzeko gaitasuna dutela iradoki baita. Izan ere,  osasunaz eta irudiaz kezkatuta daudenen artean, te gorriaren dieta gehien eskatzen eta jarraitzen direnetako bat da.

* **Efektu terapeutikoa**

Dituen osagai kimiko eta organiko ugariei esker, teak efektu terapeutikoak eragiten dituela iradoki da. Horien artean, konposatu polifenolikoek (eragin antioxidatzailea dutenak) eta kafeinak (nerbio-sistemaren estimulatzaileak) tea osasunaren eta gaztetasunaren landare bihurtzen dute. Txinako medikuntza tradizionalak loa murrizteko, ikusmena suspertzeko, burua freskatzeko, koipea kentzeko eta listua botatzeko gaitasuna aitortzen dio. 

* **Sendagai naturala**

Buruko mina izanez gero, aspirina ordezka dezakeela iradoki da. Gainera, te berdeak diuretiko, bronkodilatadore eta astringente edo antidiarreiko gisa jarduten du.

* **Depresioaren aurkakoa**

Te gorria, Txinan oso preziatua eta kontsumitua, depresio arinetan erortzeko joera duten pazienteen egoera animikoa hobetzeko erabiltzen da.

* **Desintoxikatzailea**

Pu-erha desintoxikoa dela iradoki da, gibela eta barea aktibatzen baititu, toxinak kanporatzea sustatuz. Txinan, te mota honek sustrai eta tradizio handia du. Bere kalitate, usain eta zaporeak, bere sendabelarrez gain, "Enperadoreen tea" ere bihurtu zuen.

* **Ezaugarri antioxidatzaileak**

Munduko edaririk zaharrena da. Ikerketa epidemiologikoek aditzera eman dutenez, te berdearen kontsumoak endekapenezko gaixotasunak prebenitzen lagun dezake. Bestalde, Karolinska Institutuko ikertzaile suediarrek egunero gutxienez bi te kikara hartzeak pairatzen ditugun gaixotasunak erdira murritz ditzakeela jakin dute.

* **Kolesterolaren aurkakoa**

Hipolipemiatzailea dela iradoki da, hau da LDL-kolesterol eta triglizerido plasmatikoen (kolesterol txarra) kantitateak murrizteko gaitasuna duela. Gainera, bere efektu antitrombotikoek bihotzeko gaixotasunen aurrean (bularreko angina edo tronbosia, adibidez) babes indartsu gisa adierazten dute.

* **Sistema inmunologikoaren babesle**

Edariak sistema immunologikoa babesten duela iradoki da, izan ere flabonoide eta h bitamina ugari ditu. Horiek gorputzeko defentsek funtziona dezaten eta kalte zelularra saihesten laguntzen digute. 

## Motak 
thumb|320x320px

Garai batean, te beltza eta te berdea landare desberdinetatik zetozela pentsatzen zen, baina hori ez da horrela, sei mota nagusiak (zuria, berdea, oolonga, beltza eta gorria) landarea egiteko, hartzitzeko eta lehortzeko prozesu desberdinen emaitza dira.
### Gorria 
Te gorria Txinako Pu-Erh herrikoa da, hego-mendebaldean, Yunnan barrutian. *Camellia sinensis* landarearen hosto eta zurtoinetatik abiatuta egiten da: beste anitz te bezala, landare horretatik beste asko egiten dira. Haren kasuan, besteek baino zapore gozoagoa du, eta estimulatu da, teina eta kafeina dauzkalako. Horrez gain, osasunerako onura ugari dakartza.[thumb|[Te gorria]]Prestaketa berezia du, aukeratutako orriak upeletan hartzitzen baitira bi eta hirurogei urte bitartean. Mota hori duela mende batzuetatik kontsumitzen da Ekialdean, haren kontsumoa merkataritza ibilbideei esker hedatuz eta ekialdean zein mendebaldean gehien eskatzen direnetako bat da.

### Oolonga 
Oolonga (烏龍茶, *wūlóngchá*, berebat *te urdin* deritzan) txinatar tradizional bat da, oxidazioan te berde eta beltzaren artean geratzen dena, tonu urdinxka bereizgarri bat ematen diona. Jatetxe txinatarretan zerbitzatzen diren mota ezagunenen artean dago. Txinan eta Taiwanen egiten da. Haren esparruan, "Oolong Formosa" esaten zaio, uharte hura (gaur egun, Taiwan) mota horren sehaska baita, kalitate handiagokoa txinatar hosto barietatea izanez gero.
thumb|Jin Xuan oolong tea
Hainbat barietate bereizten dira:

* Da Hong Pao (大红袍, *dàhóng páo*, "Tunika gorri handi"), oso garestia, *Si Da Ming Cong* (四大名樅, *sì dàmíng cōng*, hitzez hitz, "Lau izei ospetsu"). Txinatar famatuenen zerrendan agertzen diren bi oolongetako bat da.

* Shuli Jin Gui (水金亀, *shuǐ jīnguī*. "Urrezko ur-dordoka") Si Da Ming Cong bat.

* Tie Luohan (鉄羅漢, *zhíluóhàn*, "Burdinazko Arhat"): Si Da Ming Cong bat.

* Bai Ji Guan (白鸡冠, *bái jīguān*, "Gandor zuri") Si Da Ming Cong bat. Argia da, hosto hori argikoa.

* Rou Gui (肉桂, *ròuguì*, "Kanela"): Iluna da, pikante aroma duena.

* Shui Hsien (水仙, *shuǐxiān*, "Narziso", "Ur-intxixu") oso iluna da, beste herrialdeetan hainbatetan kultibatua.

### Beltza 
Beste mota batzuek — berdea, oolonga eta zuriak— baino oxidazio neurri handiagoa izan du, lau motak *Camellia* *sinensis* landarearen hostoekin eginda egon arren. Beltzak orokorrean oxidazio gutxiago duten beste motek baina zapore sendoagoa eta kafeinakopuru handiagoa ditu.

Asian edari horri munta handia ematen dioten zenbait herrialdetan beltzari "gorri" deritzote (紅茶, mandarineraz *hóngchá*; japonieraz 紅茶 *kōcha*; koreeraz 홍차 *hongcha*), izan ere, infusio horren benetako koloreari hobeki egokitzen zaio.

Barietateok ditu:
[thumb|[Te beltza]]
**Txinatarrak**

* Lapsang souchong (正山小种 edo 烟小种): jatorriz Mount Wuyitik, Fujian probintzia, Txina. Pinu labeetan lehortutako te beltz bat da, eta usain handia du.

* Keemun (祁門): Qi Men, Anhuiko, Txina. Famatua da.

* Dian Hong (滇紅): Yunnan, Txina.

* Ying De Hong (英徳紅): Kanton, Txina.

**Srilankar eta indiarrak**

* Assam: Assamdik, India. Gorputz sendoa eta nabarmenki gaiztotua. Oso astringentea bada, esnea gehitzen zaio.

* Ceylon: Sri Lanka.

* Darjeeling: Mendebaldeko Bengalakoa, India.

* Nilgiri: Nilgiri, Tamil Nadu, India.

**Beste**

* Vietnamgoa. Yunnan te merkeagoen antzekoa, usain gozo eta atseginarekin, baina gorputz indartsu eta beltzagoarekin; horretan, Nepal edo Darjeelingetikoak bereizten dira.

* Nepal: Nepalgo lurralde garaietakoak. Darjeelinggo gradurik baxuenen antzeko zerbait.

* Rize (*çay*): Rize probintziakoa, Itsaso Beltzeko kostalde turkiarreko ekialdean, askoz kristalinoagoa eta kaobaren kolorekoa da. *Samovar*rean prestatzen da, indartsu (beltza, *koyu*) edo ahul (arina, *açik*) zerbitzatzen da, kuboetan azukrea daukaten kikaretan.

### Zuria 
thumb|Darjeeling te zuria
Txineraz, 白茶 *báichá*, "te zuri" esaten zaio: Bertako mota bat da. Fujiango *Camellia sinensis* lantegiko hosto gazteetatik datorrena. Horrek bere zaporearen ezaugarriak mantentzen ditu. Izena gorabehera, landutako te zuria larua da. Izendapena zilar koloreko ile meheetatik datorkio, tearen landarearen ireki gabeko agerraldietan, landareari, zurixka itxura ematen diotenak.

Gaur egun, ez dago edari haren definiziorik eta nazioarteko akordio gutxi dago; iturri batzuek terminoa erabiltzen dute soilik prozesamendu gehigarririk gabe lehortzen den tea izendatzeko.

### Berdea 
Berdea (txinera tradizionalaz 綠茶, txinera sinplifikatuaz 绿茶 eta pinyinez *lǜ chá*) bere prozesatuan zehar oxidaziorik jasan ez duen mota bat da, beltzak ez bezala, hostoak freskoak jaso eta idortu ondoren, prentsatu, kiribildu, txikitu, eta azkenik idortu egiten baitira. Mundu osoan ekoizten den te kopuruaren laurdena ala bostena da. Ekoizle nagusiak Txina, Japonia eta Vietnam dira.

Mendebaldean ere, usadioz beltza nagusi izan arren, azken hamarkadan haren kontsumoak gorakada izan du, bereziki lotu zaizkion hainbat ustezko botika ezaugarri eta onurengatik, tartean bihotzeko arazoak eta minbizia saihesten eta pisua murrizten laguntzea.

Hainbat barietate ditu:

**Txinatarrak:**

* Zhejiang probintzia:

* Hui Ming-a. Horrela izendatua, tenpluaren arabera, Zhejiangen.

* Long Ding-a. Kaihua hiriko te bat, *Dragoi Mountain* izenekoa.

* Hua Ding-a. Tiantai hirikoa, horrela izendatua, Tiantaiko mendietako tontor batengatik.

* Qing Ding-a. Tian Muren mota bat, *Green Top* izenaz ere ezaguna.

* Bolbora. Herri tea, *zhuchá* izenaz ere ezaguna. Jatorriz Zhejiang-goa da, baina orain Txina osoan hazten ari da.

Hubei probintzia:

* Yu Lua. Gyokurok ezagutzen duen te lurrunkor bat japoniar janaria prestatzeko estilorako egina.

Henan probintzia:

* Mao Jiana edo Xin Yang Mao Jian. Ospetsua da eta *Green Tip* izenaz ezaguna.

Jiangsu probintzia:

* Bi Luo Chuna. Ospetsua , Green Snail Spring de Dong Ting izenaz ezaguna. "Longjing"aren faltsifikazioa bezala, ohikoa; "Bi Luo Chun" izenarekin Sichuanen egina izatea.

* Rain Flower edo "Euriaren te lorea". Nanjinggoa.

Jiangxi probintzia:

* Chun Meea. Jatorrian, Jiangxikoa, ondoren toki askotan hazi zen.

* thumb|Boseong te berdea|320x320pxGou Gu Naoa. Ezaguna da Txinan eta sari nazional askoren irabazlea.

* Yun Wua. *Cloud and Mist* izenaz ezagutzen da.

Anhui probintzia:

* Da Fang-a. Huangshan mendiko tea, *Big Square* izenaz ezaguna

* Huangshan Mao Feng-a. Huangshan mendiko ospetsu bat.

* Lu An Guapian-a. Txinako ospetsu bat, Melon Seed izenaz ezaguna.

* Hou Kui-a. Ospetsua, Monkey tea izenaz ezaguna.

* Tun Lua. Tunxi barrutikoa.

* Huo Qing-a. Jing Countykoa (Anhui), *Fire Green* izenaz ezaguna.

* Hyson-a. Kalitate kaskarrekoa, probintzia askotakoa (uzta goiztiarrekoa).

**Japoniarrak:**

* Gyokuro (jadeko ihintza). Te-maila berde batetik (tencha) aukeratuak, Gyokuro izena infusioaren tonu berde zurbilari dagokio. Hostoak uzta baino lehen hazten dira gerizpean, usain eta zapore aldaketa lortuz.

* Matxa (ehotakoa). Kalitate handiko te berde hauts bat, Japoniako tearen zeremonian erabilia. Matcha izozkientzako eta beste delicatesens batzuentzako te berde ospetsu bat ere bada Japonian.

* Sencha (txigortua). Japoniako te berde arrunta. Zuzenean eguzkitan dauden hostoak.

* Genmaicha (te krispeta). Bantxa- eta genmai-nahasketa (arroz txigortuaren alea).

* Kabusecha (te estalia). Kabusecha te handia da; hor, hostoak, uzta bildu aurretik, itzalean hazi ziren, baina ez Gyokururekin bezainbeste. Senchak baino zapore delikatuagoa du.

* Bantxa (te arrunta). Bigarren uzta-garaiko te sentxa, uda eta udazken artean ernaldutako tearekin. Hostoak Sencha baino luzeagoak dira eta zaporea ez da hain betea.
* Hojicha, te erabat txigortua.
* Te berde bat, erabat txigortua.
* Kukicha tea (zurtoin-tea). Hiru hosto dituen tailutxo bat uztatzeko enbortxoekin egina.
* Tamaryokucha (te berdeko bola).
* Te berde bat, zartaginean edo lurrunetan frijitua.

**Beste:**

* Ceilangoa 
* Darjeelinga 
* Vietnamgoa
* Assamgoa

## Prestaketak 
### Arau orokorrak 
* Jarri teontzian anoa bateko poltsatxo edo postre koilarakada bat te lehor.
* Ur beroa gehitu teontzian.
* Estali eta dagokion infusioaren arabera utzi behar duen denbora.
** Berdea: bi minutu.
** Gorria edo oolonga: hiru minutu.
** Beltza: lau minutu.

* Katilu batean zerbitzatu.

### Prestaketa batzuk 
### Limoiarekin: 
Bi limoi xerrarekin aurkeztekoa.

### Esnearekin edo Ingalaterrako eran 
Esne pittar txiki batekin aurkeztekoa.

#### Mendarekin 
Mendabeltz hosto freskoekin prestatzekoa.

### Amerikarra 
Hostoak esne berotan lurrinduko dira.

#### *Shalimar* 
Tea laranja azal edo xerra batekin hornitzen da.

#### Hotza 
Aldez aurretik prestatu eta hoztutako tea, azukre ilunarekin eta limoi azal edo zukuz hornitua.

#### Everesta 
Hotzaren moduan baina sagar zatiak eta mendafinarekin hornitua.

### Bestelako infusioak 
*Infusioak:*

* Kamamila:

Infusio ezagunenetako bat kamamila da, batez ere digestio-hodia babesteko eta hesteetako eragozpenak eta digestio-hodiaren arazoak (ultzerak barne) hobetzen laguntzeko duen gaitasunagatik. Propietate erlaxagarriak dituen infusioa da. Edari gisa ez ezik, zauriak edo begi- edo arnasketa-arazoak tratatzeko ere erabiltzen da.

* Balerianak:

Balerianak efektu lasaigarria eragiten dituen landare bat da, Antzinako Greziatik ezagutzen dena. Loa hobetzen eta nekeari eta urduritasunari aurre egiten laguntzen du, baita migrainaren edo hilekoaren moduko minak baretzen ere, edo tentsio arteriala murrizten.

* Tila:

Baleriararen antzera, tila erlaxatzeko eta insomnioari aurre egiteko gehien erabiltzen den infusioetako bat da. Ezki hostoetatik abiatuta egina, erregeen nektarra kontsideratua izan zen, eta espasmoen aurkako propietateak ditu, hipotensoreak (tentsio arteriala murrizten du), analgesikoak eta antiinflamatorioak.

* Menda infusioa:

Menda da infusioetan hostoa erabili ohi duten landareetako bat. Oso zapore bereizgarriarekin, infusioak propietate asetzaileak, hepatobabesleak eta diuretikoak ditu, bai eta erlaxatzaileak ere (dosi handiegiak hartzen direnean izan ezik, horiek aktibazioa eta balizko lo-arazoak eragiten baitituzte).

Digestioa hobetzen eta gasak murrizten laguntzen du, hesteetako metabolismoa hobetzeaz gain, eta bereziki erabiltzen da arnasketa-afekzioak hobetzeko.

* Jengibre infusioa:

Jengibrearen sustraiarekin eginda, infusio mingarri samar horrek hanturaren aurkako propietateak ditu ezaugarri, eta odol-zirkulazioa errazten dute. Koipeak erretzea ere errazten du eta gasak kanporatzen laguntzen du, nahiz eta bereziki ezaguna den bere propietate espektoratzaileengatik hotzeria jasaten denean.

* Garraiska infusioa:

Infusio mota hori, Europan antzinatik ezagutzen dena, hesteen igarotzea eta bere propietate hipnotiko-lasaigarriak bultzatzeagatik bereizten da, erlaxazioa sortuz eta loa errazten lagunduz.

* Kafea:

Nahiz eta orokorrean maila sozialean kafea ez dugun infusiotzat hartzen, egia da hala dela: ur irakinetan edo esnetan infusionatutako kafe ale ehoak. Tearekin batera, mundu osoan gehien kontsumitzen den infusioetako bat da, eta bere ezaugarri estimulatzaileengatik bereizten da (teobromina eta teofilinarekin batera, kafeina xantinetako bat da).

Ezaugarri hepatobabesleak ere baditu, gogo-aldartea hobetzen du eta odol-presioa handitzen bada ere, infartuak eta minbizi mota batzuk prebenitzen laguntzen du.

* Matea:

Europan oso ohikoa ez den arren, matea Hego Amerikako infusio handienetako bat da, bereziki Argentinan, Paraguain eta Uruguain. Edari estimulatzailea da (kafeina dauka) eta bere propietate antioxidatzaile eta diuretikoengatik bereizten da.

Mate belarretik abiatuta egiten da (bereziki hostoak), irakin behar ez lukeen tenperatura altuko uretan infusionatuta.

* Zaldi-buztanaren infusioa:

Zaldi-buztana, batez ere, ezaugarri diuretiko eta araztaileengatik erabiltzen da, pixa egiten eta arazo genitourinarioei aurre egiten laguntzen dutenak, zistitisa edo likidoak atxikitzea kasu.

Tentsio arteriala murrizten du, astringentea eta orbaintzailea da (odoljario edo zauri arinetan erabiltzen da) eta ahoko hanturak edo ultzerak murriztea ahalbidetzen du, baita gure osasunerako garrantzitsuak diren gatz mineralak eta bitaminak izatea ere.

* Erromero infusioa:

Ez da ezagunenetakoa, baina erromeroarekin ere infusio bat egin daiteke. Infusio horrek digestio-funtzionamendu onean laguntzen du (azidotasuna eta gasak gutxitzen ditu) eta propietate astringenteak ditu (beraz, beherakoa murrizten laguntzen du), baita antibiotikoak ere. Gibelaren funtzionamendua hobetzen eta kolesterola murrizten ere laguntzen du.

* Lehoi-hortzaren infusioa:

Lehoi-hortzak, infusioan, behazun-jarioa handitzen laguntzen du, eta iraizpenaren eta digestioaren ezaugarri arazleak eta mesedegarriak ditu. Gibela, digestio-hodi osoa eta hezurrak erabilgarriak izan daitezke. Propietate lasaigarriak ere baditu eta anemia prebenitzen du, diabetesa kontrolatzen laguntzeaz gain.

* Anis infusioa:

Anis-infusioak lasaigarriak dira, hilekoaren zikloa erregulatzen eta digestio-arazoak murrizten laguntzeaz gain (beherakoak, azidotasuna, gastritisa). Mukositatea murrizten du eta eztula arintzen du.

* Salbia infusioa:

Propietate antiinflamatorioekin, bakterizidekin eta lasaigarriekin, salbia infusioak hileroko minak eta zefaleak arintzen laguntzen du, baita eztarriko eta katarroetako infekzioei aurre egiten ere. Likidoen atxikipena murrizten eta muskulatura lasaitzen ere laguntzen du.

* Frutadun infusioak:

Nahiko kategoria zabala da, asko baitira infusioan erabil daitezkeen frutak. Fruitu gorriak, meloia, limoia, pomeloa, kirtena, anana edo sandia dira adibide batzuk, gero uretan sartzeko likidotu daitezkeenak, edo errodajeak edo frutaren larruak erabiliz.

Propietateak, neurri handi batean, fruta batetik bestera alda daitezke, baina, orokorrean, diuretikoak, hidratatzaileak eta arazgarriak dira, frutaren mantenugaietako batzuk sartzeaz gain.

*Rooibos*a*:*

Ez du teinarik, eta, beraz, pertsona urdurientzat egokia da. C bitamina, flabonoideak, superoxido dismutasa entzima eta kertzetina bezalako elikagai antioxidatzaileak ematen ditu, gure zelulak osasuntsu mantentzen dituztenak. Mineral asko ditu, hala nola potasioa, kaltzioa, burdina, magnesioa eta zinka. Azalaren azidotasunari eta arazoei aurre egiten die, hala nola ekzemak, pikazoiak, zarakarrak, narritadurak, alergiak eta urtikariak. Gainera, idorreria hobetzen du, hesteetako eta urdaileko kolikoak arintzen ditu eta pisua galtzen laguntzen du, potasio- eta sodio-mailak orekatzen dituelako eta likido-atxikipenak saihesten dituelako.

## Laborantza 
thumb|*Camellia sinensis* landarearen marrazki klasikoa.
Bi te-landare barietate nagusi daude: Txinakoa txikia eta Assam larjatua, Birmania-India mugan aurkitua 1824an. Barietate kanbodiar bat ere bada, batez ere hibridoetan erabilia.

Landarea hobekien hazten da eskualde lanbrotsu eta euritsuetan, 2.000 eta 7.000 metro arteko garaieretan tropikoetan eta altueretan eskualde epeletan. Onena egun lehorrak eta gau hotzak dituzten eskualdeetan ekoizten da. Hazkuntza geldoak zaporerik onena ateratzen dio, baina uzta baxuagoa da baldintza horietan.

Zuhaixkak metro bateko altueran daude, erraz harrapatzeko moduan. Zaindu gabe utziz gero, hamabi metrorainoko zuhaitzetan haziko lirateke. Zuhaixkek lore zuri bat eta hurraren tamainako fruitu bat ematen dute, hiru konpartimenturekin, bakoitza hazi batekin. Kasu askotan hauek ezin dira garatu. Landarearen hostoak dira tea sortzen dutenak. Tearen zaporea olioek sortzen dute hostoetan.

Urteko mantenu zirkularra behar du. Bost urtetik bost urtera arte, landareak gerri batetik bestera hazten dira zuhaitzetan haz ez daitezen eta adarrak saiheska gehiegi zabal ez daitezen. Sastrakak hesiak bezala gelditzen dira.

Plantazio tipiko bateko zuhaixka altuek 25-90 urte izaten dituzte askotan. Gaur egun, te helduak esperimentatzen dira horrelako TV29rekin, egungo zuhaixkak baino kalitate handiagoko hostoak sortzen dituztenak. 

### Nekazaritza 
Munduko tearen zati handi bat "lurrak" edo "lorategiak" izeneko landaketetan biltzen da. " Hauetako askok eski garabia bezalakoak dituzte, hostoak prozesatzen diren lekuetara eramateko erabiltzen direnak. Tearen industria lan neketsu bat da, milaka nekazarik bultzatua, hostoak bildu eta lehortzen dituztenak-sarritan eguneko dolar bat baino gutxiagok-, baina normalean etxebizitza libreetan bizi ohi dira, lan egiten duten etxaldean, eta osasun eta heziketa librean.

Te-zuhaixkak haziak edo ebakiak dira. Lau urte behar dituzte helduarorako. Sei eta 18 urte bitartean dituztenean, landaketa batean landatzen dituzte, eta pixka bat handiago egiten direnean, beren leku iraunkorrean birlandatzen dira, lau oin inguruko altueran. 3.000 landare inguru hazten dira lurrazaletan.

Tea hobeto hazten da zoru malkartsuan. Te-landareak mendi eta muinoetan, kontu handiz eraikitako terrazetan pausatzen dira, ura hartu eta erosioa eragozten dutenak. Batzuetan zuhaitzak landatzen dira itzal eta haizeteetarako. Eskualde baxuetan hazten diren landareak prest daude hiru urteren buruan uzta jasotzeko. Eskualde garaietan hazten diren landareak prest daude bost urteren ondoren uzta jasotzeko.
[thumb|[Singyang-go te saila]]

### Uzta 
Tea eskuz jasoa da. Munduko bazter gehienetan emakumeek egiten dute lan. Te hostoak kontu handiz aukeratu behar dira. Handiegiak badira, gogorregiak dira; txikiegiak badira, berriz, ez dira ekonomikoki bideragarriak.

Te-pikatzaileek "gorritasun" berri eta samurra (bi hosto eta kimu bat) ateratzen zuten. Gorritasun horiek zazpi edo zortzi egunetik behin agertzen dira klima beroetan eta bi aldiz inguru, klima hotzagoetan. Eskuarki, adar baten ertzetik hurbil dauden kimuak koalitaterik hoberenetakotzat hartzen dira. Bat maila baxuagoa, adarretik beherago aurkitzen da. Bonbillak pizgailuen sorbaldaren gainera botatzen dituzte, buru eta bizkarren gainean bildutako saskietara. Harrijasotzaile onek egunean 160 libra hosto aukeratzen dituzte, 40 bat libra bete ta egiten den forma.

Hosto hautatu berriek te hosto lehortuek baino bi aldiz pisu handiagoa dute. Trebetasuna eta esperientzia behar dira beren egoera zehatz epaitzeko. Zaila da kalitate handiko tea ekoiztea. Batzuek kimu bat eta bi hosto hartzen dituzte adar bakarretik (enpresa askok ekoizpena handitzeko hosto gehiago kentzen dituzte) eta 9:00am eta 3: 00pm arteko hostoak aukeratzen dituzte hostoak egoera onean daudenean.

### Prozesamendua 
Te gehiena istorio anitzeko eraikin handietan prozesatzen da, askotan egurrezko txabola erraldoiak diruditenak. Tea kamioiek eramaten dute maiz, eta fabrikan zehar garraiatzen da, gerriko eta igogailuetan. Fabrika batek 20.000 kilogramo hosto prozesatu ditzake eguneko sasoi garaian. Honek 5.000 kilogramo te ematen ditu. Azken produktua poltsa handietan jartzen da, kamioi, tren edo itsasontziz mugitzen direnak.

Te berdea "lurrunontzi" batean jartzen da eta jaso eta berehala berotzen da. Honek tea biguntzen du biratzeko. Tea ez dago berotuta. Hostoak tolestu eta lehortu egiten dira. Te beltz bihurtzen diren hostoak "zimelduak" dira (airea iragaziz bustiak) lantegiko estalpe edo goiko solairu batean. Hemen, hosto pilak jartzen dira duda-mudatan, nilonez eginiko "tats" etan, eta aire bero ahateak zimeltzen ditu, makina handi eta berogailuek sortuak. Hostoak bigun eta malgu uzten dituen bitartean hezetasuna arintzen du.

Ondoren, tea makineria berezi batean biltzen da, zanpatu baino gehiago, olio usaintsuek zaporerik ez dezaten suntsitu. Te-hosto eta fermentazio zukuak biltzen diren bitartean. Teari bira eman ondoren, gehiago berotzen da gela heze eta fresko batean oxidazioa bizkortzeko, tea berdez eta kobre argiz aldatzen den prozesuan. Haien fermentazioaren luzerak zehazten du zenbat oxidazio gertatzen den, honek, txandaka, tea berdea, beltza, olonga edo beste barietate bat den erabakitzen duelarik.

Hurrengo fasean tea lehortu egiten da 15-25 minutuz. Te beltzentzat, kobrezko hostotza beltz bihurtzen da, kontu handiz kontrolatutako lehorgailuek uraren edukiera % 3ra murrizten dute. Tekla... eta te-zati traketsa... tea ekoizteak sukarra geldiarazten du eta oxidazioa eteten du une egokian. Azkenik, tea eginda, maila komertzialetan sailkatuta dago, ontziratzeko prest. Mailak bai tamainaren bai kalitatearen arabera zehazten dira, eta baita haztearen arabera ere. Tamaina desberdinekoak dira makinak erabiltzen dituztenak tea astintzen duten erretiluekin.

### Dastatzaileak 
Konpainiek askotan beren teak nola nahastuko dituzten eta produktuak zenbat eskainiko dituzten te-saltzaileen lanaren arabera, egunean 200 kikara te hartzen dituzte beren kalitatea neurtzeko. Katilu bakoitza lagin-tearen 6,5 gramorekin egiten da, sei minutuz, ur irakin eta egosiarekin, bi te fresko plantxatzen dira, TB-a probatzen da eta azukrerik gabe (tea edateko modu britainiarra), eta tea dastamenak, koloreak eta aromak epaitzen dute. Batzuetan hiru gramo lurruntzen ziren hiru minutuz ehun graduko uretan.

Katiluak ilaran lerrokatuak egon ohi dira. Te-dastatzaileek ez dituzte laginak edaten, baizik eta dastatu eta probatu egiten dituzte, hots ozenak eginez, ahora botatzen dituztenean; zaporea guztiz gozatzeko, te-saltzaileek xurgatzea gomendatzen dute.

Erosleek eta dastatzaileek mota desberdinetakoak aipatzen dituzte: tea, argia, sendoa eta lodia (ona), “chesty” (xafla zaporea duela esan nahi du), eta alaitasuna (txarrena). Zakarra, otzana, gorputza eta okina dira gustua deskribatzeko erabiltzen diren termino guztiak. Kobrezko kolorea, kamutsa eta argia. "Alfa, mardula, lodia, argia, rupia 2.20".

Tearen dastatzaileen erabakietan oinarrituta, teak barietateetan nahasten dira, eta gehienetan poltsetan edo hostozabaletan saltzen dira kalitatea eta zaporea nahastean, lantzean, lurrazalaren kalitatean, altueran, eurian, eguzkitan, pluketan, eguraldian, probatzean eta ontziratzean hartutako arreta gero eta handiagoa izatean eragiten dute, besteak beste. Aditu baten arabera, amerikarrek nahiago dituzte "puntualak", altitude altuko teak, ingelesak, berriz, "Lodiak".  ====
Txinako tea kontsumorako ondasuna baino gehiago da, horregatik munduko ekoizlerik handiena da. Txinatarrek bi mila urte baino gehiago daramatzate hura lantzen, eta 1880ra arte herrialdeak munduko merkataritza menderatzen zuen.

Bertako lurraldeak eta klimak herrialde osoan tea landatzea errazten dute. Probintzia horiek dira teen kalitateagatik ezagunenak:
thumb|420x420px|Munduko te ekoizle handienak
* Anhwei, Txinako txikienetako bat, VII. mendetik zuen teagatik ospetsua. Bere produktu izarra Keemun da, Ta-pieh mendien magaletan landatzen den te gorri barietate bat, Yangtze eta Paichi iparraldean.
* Huang-shan, bere izena te-ren baliokidea da, bere landa-biztanleriaren % 60 ekoizpen-prozesuaren etaparen batekin erlazionatzeraino. Ch 'i-men, Hasiu-ning, She-hsien, Anhwei eta Ching-te-chen eta Wu-yuan arteko mugan, gunerik garrantzitsuenak dira.
* Yunnan, herrialdearen hego-mendebaldean eta Tibetekin mugan. Te landareak 2.700 eta 6.300 m arteko altueran landatzen dira, eta hostoak handiak eta distiratsuak dira.
* Fukien, hego-mendebaldeko kostaldean, Taiwan uhartearen iparraldean, tean espezializatutako probintzia menditsu bat da.
* Wu-l, Fukien eta Kiangsi eskualdeak banatzen dituen mendikate bat da. Haren laborantzaren ezaugarri bereizgarria 1.800 m baino gehiagoko altueran hazten dela da, eta bere kalitatea bikaina da. Mila urte baino gehiago dira bertako biztanleek te horretako 2.000 barietateak lantzen dituztela. Han lortzen dira urtean 500 tona oolong, zapore eta usain paregabeagatik ezaguna den tea. Bestalde, Txinak Argentinako te matea inportatuzen du.

==== India (urtean, 1,2 milioi tona)

### Jatorriari buruzko elezaharrak: 
[thumb|[Shen Nung-en estatua]]
Txinako kondairaren arabera, Shen Nung Txinako enperadoreak aurkitu zuen tearen formula kointzidentzia hutsagatik. Sheng Nung, "Jainkotiar sendatzailea" bezala ezagutzen dena, txinatar mitologiako pertsonaia nagusietako bat da, honek, derrigorrezkoa bezala, gizakientzako ur guztia irakitea agindu zuen, honek, osasun egoera on bat kontserbatzen laguntzen zuela uste baitzen. Kontatzen dutenez, arratsalde batean enperadorea te-zuhaitz bikain baten itzalpean zegoen atseden hartzen, haizeak hostoak bota zituenean zuhaitzetik bere ur irakinezko edalontzira. Infusioak, orduan, usain eta kolore atsegina hartu zuen, horrek Shen Nungen jakin-mina piztu zuen eta nahasketa probatzea erabaki zuen, honela, txinatar kulturaren infusio garrantzitsuena aurkituz.

Bere aldetik, erlijio budistak, tearen aurkikuntza, Bodhidharma fraideari egotzi zion. Kondairaren arabera, Bodhidharma Printzea izan zen tearen ondorio ikaragarriak aurkitu zituena, Txinako iparraldeko Wei erresuman Budaren aginduak predikatzeko India utzi zuenean. Bodhidharmak, lo egin gabe egin nahi zuen bere Txinako bidaia guztia, baina egun batez, meditatzen ari zela, lo geratu zen, esnatzean, bere ahuleziagatik nahigabetuta, betazalak moztu zituen. Hauek, lurrera erori ziren, eta, Bodhidharma berriz ere bertatik pasa zenean, te-zuhaitz bat aurkitu zuen eta haren hostoek, infusioan hartzen zituenari, begiak zabalik edukitzeko ahalmena ematen zioten. Mito hau beranduago japoniar kulturak bereganatu zuen.
thumb|Lu Yu te maixua
Hasieran, tea edatea, nagusiki, Txina hegoaldeko praktika bat zen. Tea, Iparraldeko dinastietako aristokratek mespretxatzen zuten eta "Esklabuen edari" bezala deskribatzen zuten. Hala ere, VII. mendearen erdialdean, Tang dinastiaren garaian, oso ezaguna egin zen, Txina osora, Korea, Japonia eta Vietnamera hedatuz. Garai hura tearen urrezko arotzat hartzen da, bertan Lu Yuk tearen klasikoa idatzi zuen, teari eta bere prestakinei buruzko tratatu bat. Liburuak landareak nola landatzen ziren, hostoak nola prozesatzen ziren eta tea edari gisa nola prestatzen zen deskribatzen du. Liburuak te orririk onenak non ekoizten ziren ere aztertzen du. Liburuak, Zen filosofiaren eragin argiak jasotzen ditu, baita taoismoarenak ere.

Garai hartan sortutako teak, nagusiki, txanpon bezala sarri erabiltzen ziren te adreiluak ziren, bereziki inperioaren erdialdetik urrunagoko herrietan: han, txanponek balioa galdu zuten. Aurrerago, Song dinastian, hosto askeko tea garatu egin zen, eta ezaguna egin zen eta  tea dastatzeko zeremoniak sortu ziren. Yuan eta Ming dinastietan, herdoildu gabeko te hostoak, lehenik zartagin batean frijitzen ziren, ondoren bildu eta lehortu egiten ziren, hostoak iluntzen dituen oxidazio prozesua geldiarazten duen prozesu bat, tea berde egotea ahalbidetzen duena. XV. mendean, oolong tea garatu zenz; horretan, hostoak frijitu aurretik, partzialki herdoiltzea baimentzen zen. 1391n, Hongwu enperadoreak solteko tea soilik "zerga" bezala onartuko zuen dekretu bat eman zuen. Horren ondorioz, XVI. mendearen amaieran, hosto askeko teak aurreko pastel eta te hautsaren tradizioa erabat ordezkatu zuen. 

#### Beste herrialde batzuk 
Tibet tearen kontsumoa hedatu zen lehen herrialdeetako bat izan zen, Song-tsen Gam-poren erregealdian, te Txinatik inportatzen zen. Garraiatzeko, tearen eta zaldien ibilbidea gurutzatzen zen, Lhasa eta Sichuan te ekoizlearen arteko merkataritza ibilbidea izan zena. 

Japonian, tearekin lehen harremana, ziuraski, Nara Aroan gertatu zen, Japoniak, Txinako Tang dinastiako hiriburua zen Chang 'anera misio diplomatiko batzuk bidali zituenean. Lehen ordezkaritza hauek txinatar kultura eta praktiken ezagutza ekarri zuten. Japonian tea, nagusiki, Saicho monje budistak sartu zuen 800 inguruan. Monje eskale budistek, euren tuniketan ezkutaturik eraman zuten, txinatar sailetatik lapurtuz. Kuiku Kokushi liburuak, 815ean, abade budista batek Saga enperadoreari tea zerbitzatu ziola dio. Hauxe da Japonian tea edateko ohiturari buruzko lehen erreferentzia fidagarria. Ondoren, enperadoreak establezimenduari hiriburutik gertu bost te-sail ezartzea agindu ziola esaten da. Saga enperadorearen erregealdia, tearen pasioagatik nabarmendu zen, garai horretan, tea, eskala txikian, monje budistek, familia inperialak eta nobleziako kideek landu eta kontsumitu zuten, baina praktika, oraindik ez zen ezaguna zirkulu hauetatik kanpo. Saga enperadorea hil ondorengo hiru mendeetan, Tang kultura txinatarrarekiko interesak behera egin zuen, tea edatearen praktika bezala.
[thumb|[Eisai frailea]]
Eisai zen monjeak, normalean, Japonian tea zabaltzeko kreditua jasotzen du. 1191ean, Eisai Txinara egindako bidaia batetik itzuli zen, eta te haziak ekarri eta Hirado uhartean eta Kyushuko mendietan landatu zituen. Myōe fraideari ere eman zizkion haziren batzuk, Toganoo eta Ujin landatu zituenak, Japoniako te eskala handiko laborantzako lehen toki bihurtu zirenak. 1211n, Eisaik Kissa Yōjōki lehen edizioa idatzi zuen, teari buruzko lehen tratatu japoniarra, te-kontsumoa osasun-helburuetarako sustatzen duena. Eisaik ere paper erabakigarria jokatu zuen samuraiei te kontsumoa zabaltzen. Garai horretan, tea budismoaren praktikatzaileentzat funtsezkotzat hartzen zen, horregatik, laster, te berdea, Japoniako pertsona kultuen artean oinarrizko elementu bihurtu zen, noblezia eta apaiz budistentzako edari bat ere. Ekoizpena hazi egin zen eta tea gero eta eskuragarriagoa bihurtu zen, edari nazionala bihurtuz. 

Korean, Seondeok erreginaren garaian barneratu zen, gure aroko 632 eta 646 urteen artean. Antzinako jainko bati egindako te eskaintza dokumentatzen duen lehen erregistro historikoak, errito bat deskribatzen du 661ean. Bertan, Geumgwan Gaya erresumaren sortzailea izan zen Suro erregearen izpirituari te eskaintza bat egiten zitzaion. Baina tea ez zen 828ra arte ospetsu egin, garai hartan Txinako enbaxadore korearrak, Tang dinastiapean zegoena momentu horretan, camellia sinensis haziak Koreako lurraldera eraman eta mendien oinean landatu zituenean, gorte inperialaren baimenarekin. Goryeo dinastiaren erregistroek (918-1392) erakusten dute tenplu budistetan te eskaintzak egiten zitzaizkiela monje gurtuei.

### Zabalkuntza globala 
Antzinako merkataritza-ibilbideek, hala nola zetaren, espezien, tearen eta zaldien ibilbideek, garrantzi handia izan zuten tearen hedapenean. Europa eta Ekialdearen arteko merkataritza harremanak gero eta ugariagoak zirenez eta teak espediziokideengan pizten zuen interesa zela eta, tea laster bihurtu zen ezaguna Europan, Teari buruzko lehen erreferentzia europarra, chiai bezala idatzia, Delle navigationi eta viaggitik etorri zen, Giambattista Ramusio veneziarrak idatzia 1545ean. Europako nazio batek erregistratutako lehen te bidalketa 1607an izan zen, Ekialdeko Indietako Holandako Konpainiak Macaotik Javara te kargamentu bat eraman zuenean, eta 1610ean lehen te kargamentua iritsi zen Europara, Amsterdamera zehazkiago. Tea modako edari bihurtu zen Hagan Herbehereetan, baina, hala ere, teari buruzko ezagutza, bere prestakuntzari buruzkoa, oso txikia zen.

Frantzian ez zen edari berria 1635 edo 1636 arte agertu, eta Parisen 1648 inguruan ospe garai laburra izan zuen. Errusiarrak tearekin harremanetan jarri ziren bi kosakok Txina bisitatu zutenean 1567an, baina tea ez zen herrialdean sartu 1638 arte, Mongoliako Khanek Miguel tsarrari 70kg te eman zion arte. Tea hain ezaguna egin zen herrialdean, 1679an Errusiak Txinako te hornikuntzari buruzko itun bat adostu zuela, eta gaur egun edari nazionaltzat hartzen da. Tea 1657an agertu zen Alemaniako botikarioetan, baina inoiz ez zuen estimu handirik izan, kostaldean izan ezik.

Ingelesezko lehen erregistroa Richard Wickhamek idatzitako gutun batetik dator, Ekialdeko Indietako Konpainiaren Japoniako bulego bat zuzentzen zuena, Macaoko merkatari bati "txikle motarik onena" eskatuz 1615ean. Baina tea Herbehereetatik zehar iritsi zen, 1657an, Thomas Garway, Estankero eta kafegile bat, Londresen tea saltzen lehena izan zen bere Exchange Alley-ko etxean, eta tearen lehen iragarkia 1658an agertu zen. Karlos II.a 1662an Katalina Bragantzakoa printzesa portugaldarrarekin ezkondu izanak gortera eraman zuen tea edateko ohitura, eta horrela, tearen merkataritza ofiziala 1664an hasi zen.

Europan, 1720-1730 urteetan, tearen kontsumoak soilik hartu zuen ospea, garai hartan, Txinarekiko europar itsas merkataritzan zilarra te bidez trukatzea nagusitzen zen. Baina, une horretarako, Europan kontsumoa Herbehereetan eta Ingalaterran mugatzen zen. Edale ingelesek nahiago izan zuten te beltzari azukrea eta esnea gehitzea, eta te beltzak ospe handiko te berdea gainditu zuen 1720ko hamarkadan baina osos garestia zenez haren kontsumoa nobleek eta aberatsek aurrera eramaten zuten soilik. Hala ere, XVIII. mendeko te-kontrabandoaren ondorioz, jendeak, oro har, tea ordaindu eta kontsumitu ahal izan zuen. Gobernu britainiarrak, tearen gaineko zerga ezabatu zuen, honela, kontrabandoko merkataritza kenduz, 1785ean. Britainia Handian eta Irlandan, tea, hasiera batean, luxuzko artikulu bezala kontsumitzen zen kasu berezietan, hala nola, jaialdi erlijiosoak, beilatokiak eta etxeko lan bilerak. Europan, tearen prezioa etengabe jaitsi zen XIX. mendean, ordurako britainiarrek tearen ekoizpen komertziala Indian sartu baitzuten, Txinako tearen monopolioa hausteko asmoz. Txinako haziak erabiltzen zituzten, ereiteko eta lantzeko teknika txinatarrez gain, eta tearen industria abiarazi zuten Assamen lurrak eskaini baitzizkioten esportaziorako tea landatzea onartzen zuen edozein europarrari. XIX. mendearen amaieran, tea eguneroko edari bihurtu zen gizarteko maila guztientzat.
thumb|Crabellako te-festa 1890
Indiara ez ezik, Erresuma Batuak ere eraman zuen tearen kultura Amerikara, non tearen ospeak zeresan handia izan zuen ekitaldi historikoetan, 1773ko Tearen Legeak Boston Tea Party delakoa eragin baitzuen, Ameriketako Iraultza bihurtu zena. Te kontsumoa izugarri murriztu zen Estatu Batuetan Iraultzaren garaian eta ondoren, estatubatuar asko tea edatetik kafea hartzera pasa zirenean, tea edatea abertzaletasuna ukatzen zuela esanez. Baina iraultza amerikarra ez zen izan zu zukutu zintudan gertaera historiko bakarra, paper garrantzitsua, tearen merkataritza ere Opioko Gerren eragileetako bat izan zen.

Denborarekin eta Europako merkatarien laguntzarekin, tea mundu osora iritsi zen, bai bere laborantzarako bai kontsumorako, eta gaur egun edari ezagunenetakotzat hartzen da. 

## Kultura 
thumb|Te kultura munduan zehar

Tearen kultura aldatu egiten da herrialde eta eskualde bakoitzean, eta tea egiteko eta kontsumitzeko moduagatik, pertsonek tearekin elkarreraginean aritzeko moduagatik eta haren kontsumoak inguratzen duen estetikagatik definitzen da. Tea ekitaldi sozialetan kontsumitzen da normalean, bai bilera pribatu txikietan (te-jaiak), bai jendaurrean (te-etxeetan), eta kultura askok hainbat zeremonia formalak sortzen dituzte, tea edateko ekitaldia aurrera eramateko. Eskualde ezberdinek, te barietate ezberdinak erabiltzen dituzte, eta aroma, osagarri eta tresna ezberdinak erabiltzen dituzte horretarako. Herrialde batzuetan, teak hain paper garrantzitsua jokatzen du, alderdi mistiko bat ere izaten duela.

### Txina 
[thumb|Te-etxe bat, tea edateko eta lagunekin solas egiteko aretoa. [Chongqing. Txina. 2018.]]
Teak eragin handia izan du Txinako kultura eta gizartean; horregatik, tearen kultura oso hedatua eta betea da herrialde honetan. Tea, sarri, literatura, arte eta filosofiarekin lotzen da, eta taoismoa, budismoa, konfuzianismoa eta Chan filosofiarekin estuki lotua dago.

Historian zehar, bere lehen erabilerak, bereziki, gaixotasun edo gaitzen tratamendura bideratu ziren baina gaur egun tea arlo askotan erabiltzen da eta inplikazio desberdinak ditu. Hasteko, tea errespetua eta esker ona transmititzeko erabiltzen da. Iraganean, gizarte-maila baxu bateko pertsonek tea zerbitzatzen zioten gizarteko goi-klaseari. Gaur egun, ohikoagoa da belaunaldi gazteeneko kideek familiako belaunaldi nagusiko kideei errespetua erakustea, te kikara bat eskainiz. Txinako ezkontza tradizionalean, adibidez, senar-emazteak beren senide nagusien aurrean belaunikatzen dira eta tea zerbitzatzen diete. Ohikoa da, halaber, tea eskaintzea barkamen formal baten zati gisa.

Txinan oso ohikoak dira tearen zeremoniak, eta horietako bakoitzak zenbait teknika eta te-prestakuntzarako eta -zerbitzurako protokolo erritualizatu bat erabiltzen ditu.

Gongfu cha Txinako tearen zeremonia egiteko metodorik ezagunena da, eta literatura, kaligrafia, pintura eta zigiluen ebaketa konbinatzen ditu. Horretan, Yixing teontzi txikiak erabiltzen dira, hauen tamaina estetika hobetu eta prestatzen den tearen zaporea "osatu" egiten dela usten baitute, baita te kikara txikiak ere erabiltzen dituzte. Lanabes hauek dekorazio sinplea dute eta Yixingen buztin purpuraz (Zisha) eginak daude. Prozedura, nagusiki, oolong tei aplikatzen zaie.

Tearen zeremoniez gain, txinatarrek tea edaten dute tearen etxe ospetsuetan. Antzinaroan, jakintsuek ideiak partekatzeko erabiltzen zituzten leku horiek, han, leialtasun politikoak eta maila soziala, diskurtso zintzo eta arrazional baten alde uzten zirela zioten. Gaur egun, jendeak nolabaiteko giro humanista senti dezake Txinan oraindik ohikoak diren te-etxe tradizionaletan ere.

Aipatzekoa da, baita ere, Txinako portzelanaren kultura handia, te-tresnak gehiago ekoiztera eraman zuen tea edateko gogo handiagoari esker hedatu zena.

Tradizionalki, tea edatea zerbait esklusiboa zen, moraltasun pertsonala, hezkuntza eta estatusa adierazten zuena eta te edaleak gizartearen elite "akademikoak" eta "elite kulturalak" kontsideratzen ziren. Gaur egun, ordea, Txinan denek edaten dute tea, bisitarientzako edo bizilagunentzako ongietorri-ikurra da. Tea eguneroko zazpi beharretako bat dela usten da ere, egurra, arroza, olioa, gatza, soja saltsa eta ozpinarekin batera.

### Japonia 
[thumb|Mizuno Toshikata-ren *Cha no yu nichinichisō* ([Chadōaren zeremoniaren prestaketa azaltzen duen koadroa)]]
Japonian, te berdea da te mota ospetsuena, tradizionalki gonbidatuentzako eta okasio berezientzako edaritzat hartzen da. Ohikoa da enpresa askotan arratsaldeko atsedenaldietan te berdea zerbitzatzea, eta familiako edo eskolako txangoetarako oinarrizko elementua ere bada. Te berdea hain da ezaguna Japoniako jatetxeetan, sarritan doan zerbitzatzen dela japoniar janari tradizionala laguntzeko.

Te chadōaren zeremonia, Japoniako te zeremoniarik ospetsuena da, bertan, te matcha (te berdearen hautsa) prestatu eta aurkezten da. Hain ohikoa ez den beste zeremonia batek, senchadō deituak, hosto-tea erabiltzen du te hautsa erabili beharrean. Tearen zeremoniarako ekipamendua chadōgu deitzen da, terako tresna guztiak kontu handiz erabiltzen dira, artikulu batzuk hain dira gurtuak, historikoki izen bereziak eman baitzizkieten pertsona bezala. Chadō ekintza bakoitza (nola erabiltzen den teontzi bat, nola aztertzen den katilu bat, nola jartzen den tea katilu batean) oso modu espezifikoan egiten da, eta prozedura edo teknika bezala har daiteke. Chadō-n egindako prozedura hauek temae bezala ezagutzen dira. Te zeremonia baten funtsezko elementuetako batzuk tatami pisua duen te-aretoa, pergamino kaligrafikodun eta Chabana edo lore-konponketadun dekorazioa, Kaiseki edo cha-kaiseki, te funtzio formal baten testuinguruan zerbitzatutako janaria eta kimono edo hakama bat izan ohi den arropa egokia dira. Japonian, tearen zeremonia ikasi nahi dutenek eskola, ikastetxe eta unibertsitate askotan dauden te-klubekin batzen dira.

### Korea 
[thumb|[Darye (te zeremonia)|Darye te zeremonia]]
Korean, Japonian eta Txinan bezala, darye izeneko te zeremonia bat dago. Zeremonia honen ezaugarri nagusiak ikuspegi sinple eta naturalagoa, erritu formal gutxiago, erlaxatzeko askatasun handiagoa eta te, zerbitzu eta elkarrizketa aukera zabalagoaz gozatzeko sormen handiagoa dira. Koreako tearen zeremoniek tradizio erlijiosoen eragina izan zuten, urtaroak jarraitzen dituzte, eta erabilitako zeramikak eta metalezko gaiak aldatu egiten dira.

### Himalayako eskualdeak 
Himalayako eskualdeetan, Tibet, Bhutan edo Nepal kasu, oso arrunta da Po cha hori, edabe bero bat da, te beltza osagai nagusia du eta horri gurina, jak esnea eta gatza gehitzen zaizkio. Eskualde haitan tea edateak gonbidatzaileari edo Budari errespetua erakustea helburu duten arau asko ditu.

### Hong Kong 
Hong Konggo tearen kulturak Txinako eta Ingalaterrako tearen kulturan ditu sustraiak. Hong Kongen te esneduna ospetsuena da, baina herrialde hartan, esne lurrundua erabiltzen dute. Hong Konggo beste espezialitate bat limoi-tea da.

### Taiwan 
[thumb|[Thailandiako burbuila te izoztua]]
Taiwango te kulturak txinatarrean du jatorria. Baina aipatzekoa da Taiwanen sortu zela burbuilazko tea, boba tea bezala ezagutzen dena. Edari hau, te-esnearekin egindako edari-nahasketa bat da, tapioka-bolak dituena eta azken urteotan mundu osoan benetan ospetsu egin da.

### Thailandia 
Thailandiako tea normalean anisa, esne lurrundua edo osa eta edaria gozatzeko azukre eta esne kondentsatua daraman te gorri gogorrez egindako edari hotza da. Oso ezaguna da Asiako hego-ekialdean, eta, pixkanaka, ospetsuago egiten ari da mendebaldean. Thailandiako te berdea ere oso ezaguna da herrialdean eta asko merkaturatzen da.

### Myanmar 
[thumb|[Laphet (te)|Laphet platera]]
Myanmar tea edateaz gain jan ere egiten den herrialde bakarretako bat da. Jan egiten den te hau, lahpet bezala ezagutzen da, hau da, eskabetxean dagoen tea, hainbat osagarri edo entsalada moduan zerbitzatzen dena. Horrez gain, te berdea edari nazionaltzat hartzen da eta doan zerbitzatzen da bezero bat mahai batera esertzen den bezain laster, eta te beltza eta indioen erara prestatua, esne kondentsatuarekin egina eta gozatua ere oso edari ezaguna da.

### India 
Indian tea edonon da ezaguna, gosaria bezala. Bertan tea zerbitztzako era ezagunena, masala chai deitzen da, teari, esnea, azukrea eta jengibrea, kardamomoa, piperbeltz beltza eta kanela botatzen zaio. Indiako hiru eskualdetan te beltza ekoizten da: Darjeeling, Assam eta Nilgiri. Hirurek te beltz oso indartsuak eta lurrintsuak ekoizten dituzte, eta ospetsuena Assam da, nazioarteko marka garrantzitsueak Lipton eta Tetley kasu, ornitzen dituena. Bisitariei tea eskaintzea da arau kulturala Indiako etxeetan, bulegoetan eta negozio-lekuetan. Tea, sarri, errepide bazterreko postu txikietan kontsumitzen da, non chai wallahs bezala ezagutzen diren te fabrikatzaileek prestatzen duten.

### Pakistan 
Tea ezaguna da Pakistan osoan eta chai bezala ezagutzen da, hau laneko etenaldietan eta arratsaldean hartzen da eta gaileta edo pastelekin jaten da. Tea ere erditzen hari den emakume bati eskaintzen zaio, gogorra eta azukre gehiago duena. Te beltza eta berdea oso ezagunak dira, eta, sabz chai eta kahwah bezala ezagutzen dira, Lahoren eta Punjabeko beste hiri batzuetan gainera, chai edo Cachemirako chai-a arrunta da. Azken hau, Himalaiako arroka-gatzarekin prestatzen da, bere kolore arrosa bereizgarria ematen diona, eta Gawalmandiko kioskoetan saltzen eta ikusten da, Kakhemirarako gatzarekin, baita azukrearekin eta Kashmirisekoak ez direnentzako pistatxoekin ere.

### Iran 
Tea Persiara iritsi zen Sedaren Ibilbidetik Indiatik, eta laster bihurtu zen edari nazionala. Irandarrek biztanle bakoitzeko te kontsumoaren munduko tasarik altuenetako bat dute eta, antzinatik, kale bakoitzak Châikhâne (te etxea) bat izan du. Châikhân-ak oraindik ere toki sozial garrantzitsuak dira. Irandarrek, tradizionalki, tea platertxo batean isuriz edaten dute, eta, tea edan aurretik, azukre hautsezko terroi bat (qand) jartzen dute ahoan.

### Turkia 
[thumb|Turkiako te tradizionalez betetako baso bat. [Istanbul.]]
Turkia mundu osoan te gehien kontsumitzen duen herrialdea da, normala da egunean hamar katilu ere edatea, eta haren tearen kultura ezaguna da Turkian, Turkiako diasporan, Zipreko iparraldean eta Balkanetako herrialde batzuetan. Alkohola eta kafea gizarte edari gisa ordezkatzen du eta ostalariei tea eskaintzea turkiar hospitalitatearen zati bat da. Tea etxeetan, dendetan eta kla raathanean, gizonen bilera sozialetan kontsumitzen da.

Turkiaren barnean, tea, oro har, te Rize bezala ezagutzen da, eta, nagusiki, Rize probintzian landatzen da, Itsaso Beltzeko kostaldean.

Turkiar tea, ohi, pilatutako bi teontzi erabiliz prestatzen da, "Çaydanlde" deituak, tea prestatzeko bereziki diseinatuak. Betan prestatzen den tea oso gogorra da, horregatik, zerbitzatzen denean, ura tea banaka diluitzeko erabiltzen da, kontsumitzaile bakoitzak te indartsuaren eta ahularen artean hautatzeko aukera izan dezan.

Tea tulipan formako edalontzi txikietan edaten da, ince belli deitutakoetan, eta, tradizionalki, erremolatxa-azukre kubo txikiekin zerbitzatzen da. Kurabiye izeneko gaileta gozoak edo gaziak, oro har, tearekin zerbitzatzen dira tearen orduan (normalean arratsaldeko hirurak eta bostak bitartean), baina tea edatea ez da ordu horietara mugatzen.

### Egipto 
Tea edari nazionala da Egipton. Egipton, tea "Shai" deitzen da, ezagunena beltza da eta bi barietatetan agertzen da: Koshary eta Saiidi. Iparraldean oso ezaguna den te kosharya arina izaten da, kanabera-azukrearekin goxatzen da eta, sarritan, menda freskoko hostoekin osatzen da. Esnea gehitzea ere ohikoa da. Saiidi tea ohikoa da hegoaldean, oso astuna da eta kanabera azukre ugarirekin goxatzen da. Saiidi tea, sarri, beltza da, baita likidoa denean ere.

### Libia 
[thumb|Libiako tea [kakahuete.]]
Libiako tea edari indartsua da, beltza edo berdea, eta beirazko katilu txikietan zerbitzatzen da, aparra edalontziaren gainean duela. Normalean azukrearekin goxatzen da eta tradizionalki hiru errondatan zerbitzatzen da. Menda edo albaka aromatizatzeko erabiltzen dira, eta, tradizionalki, azken erronda kakahuete edo almendra egosiekin zerbitzatzen da.

### Sahara 
Sahel eskualdean, Saharako hegoaldean, Malin bezala, bolbora berdeko tea ur gutxirekin eta azukre kopuru handiekin prestatzen da. Tea edalontzietan botatzen denean, eta alderantziz, apar bat sortzen da tearen gainean. Saheldar tea ekitaldi sozial bat da eta hiru infusio hartzen dira, lehena oso mingotsa ("heriotza bezain garratza"), bigarrena tartekoa ("bizitza bezain zaporetsua") eta azkena nahiko gozoa ("maitasuna bezain gozoa"). Tea edatea solasaldi eta ipuin kontaketekin batera doan jarduera soziala da.

### Maroko 
Maroko munduko te berdearen inportatzailerik handiena da. XVIII. mendean sartu zen tea Marokon, Europarekiko merkataritzaren bidez, eta ordutik paper garrantzitsua jokatu du herrialdeko kulturan. Marokon, ezaguna da menda magrebtarreko tea, menda berdeko hostoekin eta azukrearekin prestatutako te berdea, Magreb Handian ohikoa. Ordutik, Afrika iparraldean, Sahelen, Frantzian eta arabiar munduan hedatu da. Marokoko tea, eskuarki, te-gailetekin, menda berde freskoko hostoekin, hatz formako tokiko azukre beltzaranarekin eta edalontzi eta teontzi koloretsuekin zerbitzatzen da.

### Txekiar Errepublika, Eslovakia eta Frantzia 
Herrialde horietan, denden eta te-aretoen estilo asko zabaldu dira. Izen bera izan arren, britainiar te aretoetatik ezberdintzen dira, te areto hoberenak, ia herrialde guztietako teak eskain ditzakete, eta hauek euren jatorrizko herrialdearekiko prestatzen dira.

### Alemania 
[thumb|Ekialdeko [Frisiako te ontziak]]
Ekialdeko Frisia eskualdea te kontsumoagatik eta te kulturagatik nabarmentzen da. Assam, Ceilan eta Darjeeling te nahasketa handiak zerbitzatzen dira Ekialdeko Frisiako etxe batean edo beste bilera batean bisitariak dauden bakoitzean, baita gosariarekin ere, arratsalde erdian eta gau erdian. Prestaketa tradizionala honako hau da: Kluntje bat gehitzen zaio kikara hutsari, poliki-poliki urtzen den arroka zuriko azukre gozo bat, eta, ondoren, tea isurtzen da kluntjearen gainean eta krema lodiko "hodei" bat. Nahastu gabe edaten da, hiru mailatan: hasieran, batek krema probatzen du nagusiki, gero tea eta, azkenik, kluntjearen zapore gozoa kikararen hondoan. Tea, eskuarki, galleta txikiekin zerbitzatzen da astean zehar, eta pastelak Apfelstrudel edo txokolatezko tarta bezala, egoera berezietan. Te jokoa, Friesia ekialdean Roseren diseinu batekin apaindua egon ohi da.

### Portugal 
Portugal izan zen tea edaten lehena Europan, baita ekoizten ere. 1750ean, Kapera zelaietatik São Miguel uharteko Porto Formosora doazen lurrak, te uzten proben probetarako erabili ziren. Mende bat geroago, 1883an Txinako Macao eskualdeko langile kalifikatuak sartu zirenean, ekoizpena esanguratsua bihurtu zen eta kultura hedatu egin zen, eta gaur egun te hori merkaturatzen jarraitzen da.

### Errusia 
Errusiarrak XVIII. mendean hasi ziren tearekin harremanetan, Mongolia eta Txinarekin zuten merkataritza harremanak zirela eta. Tearen bidea beitutako merkataritza ibilbide bat ere sortu zuten, Errusia Siberia eta Txinarekin lotzen zuena, eta, honi esker, tea oso ezaguna egin zen, eta, ordutik, ospe hori handitu egin da. Te beltza da errusian ohikoena.

Errusian ohikoa da Russian Caravan bezala ezagutzen den te mota, honek, jatorrian, garraiatua zen karabanetako suen zapore ketu bereizgarri bat hartzen zuen. Gaur egun, te honi, sarritan, bere zapore ketua ematen zaio hartzidura edo hainbat te beltz mota nahastu ondoren. Errusian tearen prestaketa prozesua bi urratsetan egiten da. Lehenik eta behin, zavarka izeneko te kontzentratu bat prestatzen da, eta, ondoren, pertsona bakoitzak kontzentratutako te kantitate bat isurtzen du katiluan eta ur beroarekin nahasten du; horrela, norberak nahi bezain gogor egin dezake tea. Teari ura irakiteko ohiko tresna samovarra izaten zen. Tea familiako ekitaldi bat da, eta, oro har, otordu bakoitzaren ondoren zerbitzatzen da, azukrearekin eta limoiarekin (baina esnerik gabe) eta marmelada, pastel eta gozokiekin.
[thumb|[Urrezko Podstakannik bat.]]
Podstakannik izeneko te edalontzi-eramailea tea zerbitzatzeko modu tradizonala da Errusian. Lomonosov te jokoak, portzelana inperialeko fabrikan ekoizten diren 22 kilateko urrezko eta kobaltoko sare urdineko diseinuarekin apainduak, oso ohikoak dira aberatsen artean ere.

Errusiako kartzeletan, alkohola eta drogak debekatuta dauden lekuetan, presoek "txifir" izeneko te oso indartsu bat prestatu ohi dute, gogo-aldartea aldatzen duten ezaugarriak esperimentatzeko.

### Erresuma Batua eta Irlanda 
XVIII. mendetik aurrera, Erresuma Batua munduko te kontsumitzaile handienetako bat izan da, eta hau britainiar nortasunaren zati garrantzitsutzat eta britainiar kultura eta gizartearen ezaugarri nabarmentzat hartzen da.

Tea esnearekin eta, batzuetan, azukrearekin zerbitzatzen den te beltza izaten da. Noiz jarri esnea katiluan eztabaidagai izan da XX. mendearen erdialdetik, britainiarren arabera, horrek tearen zaporea alda baitezake. Te hau, eraikuntzako te bezala ezagutzen da eraikitzaileekin eta langile klasearekin duen loturagatik. Lotura hau egiten da, Industria Iraultzan, langileei te pizgarriak eta ogitarteko azukredunak ematen zizkietelanko, langileek lantegietan lan egin zezaketen ordu kopurua handitzeko helburuarekin. Horren ondorioz, Erresuma Batuan, afaltzeko orduan "tea" izena jarri zioten, "Dinner" izena jarri beharrean.

Erresuma Batuan, gehienetan, tea edatea ez da mundu osoa irudikatzen duen adierazpen kultural fin eta delikatu bat: te kikara bat egunez maiz edaten den zerbait da. Baina gertaera erdiformal bat nahikoa izan daiteke kikara eta platertxo finagoak erabiltzeko eta tea edateko moduari buruzko etiketa-arau zorrotzak jarraitu behar izateko.
thumb|*Afternoon Tea* Isidore Verheyden
Antzinan, Erresuma Batuan, te-lorategiak eta te-dantzak garatu ziren. Hauek, su artifizialak edo afari eta dantza bat ikustea barne hartuko lukete, gauez te batekin amaituz. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, te-lorategiek balioa galdu zuten, baina te-dantzak oraindik ospatzen ari dira Erresuma Batuan. Iraundu duen tradizioa, te-aretoak izan dira, leku komunak dira britainiarrek sozializatzeko; pub edo ostatuak ordezkatzeko sortu ziren, langileen alkohol-kontsumoari buruzko kezka sozialak zirela eta. Gaur egun, oraindik leku ugarik eskaintzen dute arratsaldeko tea, te sandwichak eta pastel txikiak jateko aukera emanez. Hain formala ez den alternatiba bat kremazko te bat da, bereziki ezaguna West Country delakoan: marmelada eta krema mamitua duen opil bat. Beste aukera bat askari ingelesa da, janari bero eta zaporetsua eguneko azken otordu gisa (baina goiz samar). Edo Eskoziako tea, opilekin, pastel batzuekin zerbitzatzen dena.

Normala denez, britainiar tearen kultura commonwealtheko herrialde guztietara eta Irlandara hedatu zen. Izan ere, Irlanda, munduko biztanle bakoitzeko bigarren te kontsumitzailerik handiena da, eta irlandar tearen kulturaren ezaugarri bereizgarri nagusia Ingalaterrako nahasketa tradizionalak baino apur bat minagoak eta indartsuagoak diren zaporeak dira.

### Kanada 
Kanadan, tribu indigena askok hainbat te mota erabiltzen dituzte sendagai eta botika zeremonial gisa. Kolono europarrak Ipar Amerikako kostaldera iritsi zirenean, indigenek erakutsi zieten pinu orratzen tea egiten eskorbutoa sendatzen laguntzeko. Teak europar herentzia duten kanadarren artean ezaguna izaten jarraitzen du, bereziki britainiarra, horregatik Kanadako tearen kulturak Britainiar te kulturaren eragin handia du. Laranja beltzeko pekoe tea eta gosari estiloko beste te batzuk gosariarekin har daitezke, edo goiz edo arratsalde bateko atsedenaldi gisa. Te mota horiek esnearekin eta azukrearekin zerbitzatzen dira normalean.

### Ameriketako Estatu Batuak 
thumb|Te izoztua
Te kultura estatubatuarra Estatu Batuetako historiaren zati bat da. Holandako New Amsterdam kolonian, gaur egun New York bezala ezagutzen dena, tea zilarrezko zerbitzatzen zen. Tea oso edari ezaguna bihurtu zen kolonietan, eta tearen zeremoniak ohikoak ziren klase guztien artean. Salemen, Massachusettsen, te hostoak, infusio mingots bat sortzeko irakiten ziren, eta, ondoren, gurinezko barazkien goarnizio bezala erabiltzen ziren. Ameriketako Iraultzaren garaian, tea edonon edaten zen, basoetatik hirietaraino. Tearen ikuspegia estatubatuar kulturan aldatzen hasi zen britainiar gobernuak Townshend legeak 1767an sartu zituenean. Tea zergen mende zegoen lege hauen ondorioz, estatubatuar herriarentzat hain eskuragarria ez bihurtuz. Hala ere, te merkeena kontrabandoan sartzen zen Estatu Batuetan. Beranduago, 1773an, Tearen Legea ezarri zen, Ekialdeko Indietako Konpainiari Estatu Batuetan te salmenten monopolioa lortzea ahalbidetu ziona, te inportatzaile eta kontrabandista kolonialek baino merkeago saldu ahal izan baitzuen. Gobernu britainiarrak hau egin zuen kolonia amerikarretako tearen gaineko zergak biltzen jarraitu ahal izateko. Hala ere, britainiarrek ezin izan zuten kolonien gaineko zerga ezkutatu, eta kolonoak haserretzea baino ez zuten lortu. Honek, Boston Tea Party-ra eraman zuen, non, Bostongo portuan tea bota zuen, baita te bidalketen beste protesta publiko batzuk ere. Ondorioz, tea edatea antipatriotikoa bihurtu zen.

Ameriketako Estatu Batuetako Espezialitateko te merkatua laukoiztu egin da 1993tik 2008ra, eta orain 6.8 mila milioi dolarreko balioa du urtean. Arratsaldeko tea, tradizio ingelesean egindako jateko-ordua, gutxitan zerbitzatzen da Estatu Batuetan, haur txikiek idealizatzen duten arren; oro har, aukera berezietarako gordetzen da, hala nola te jaietarako.

Te beroa edan beharrean, estatubatuar askok izotzarekin zerbitzatutako tea nahiago dute. Izan ere, Estatu Batuetan, jaten den tearen % 80 inguru hotza edo "izozkia" zerbitzatzen da. Te izoztua Estatu Batuetako hegoaldeko hospitalitatearen ikur bihurtu da, sarritan udako barbakoa sukaldaritzarekin edo parrillako otorduekin batera agertuz. Te izoztua, sarri, te gozo bezala prestatzen da, te izoztua besterik ez dena azukre kopuru handiarekin. Te deskafeinatua oso eskuragarri dago Estatu Batuetan, kafeinaren efektu fisiologikoak murriztu nahi dituztenentzat, Indiako masala chai eta burbuila tea ere oso ospetsuak dira herrialdean.

### Brasil 
Brasilgo tearen kultura hegoaldeko kultura indigenek egindako edari fundigabeetan edo chás-etan du jatorria. Portugalgo garai kolonialetik eboluzionatu du, inportatutako barietateak eta tea edateko ohiturak sartu baitziren.

### Espainia eta Hego Amerika 
Espainiaren eta Latinoamerikako herrialdeetan kafearen kultura nagusitzen da, horregatik, tea hartzeko tradizioa ez dago hain errotuta. Hain zuzen ere, Teari buruzko Gobernu Arteko Taldea, edari hori Espainiako merkatuan kontsumitzea sustatzeko helburuarekin sortu zen, eta badirudi lortzen ari dela.

Salbuespena, puntu honetan, Argentina da, munduko te ekoizle handienetako bat baita, horrez gain, Argentinan mate deitutako infusioa oso ospetsua da, nahiz eta hau teknikoki tea ez izan. Horrez gain, Txilek ere te asko kontsumitzen du, Txileko tearen kultura immigrazio ingelesean eta Txileko eliteen barruko anglofilia orokorrean oinarritzen da, eta edariaren kontsumoa azkar hedatu zen klase sozial guztien artean, alternatiba ekonomikoak merkatura iritsi ahala.

Baina, zergatik ez du Espainiak tearen kultura errotuagorik? Galdera hori edonork egin dezake musulmanek Iberiar penintsulan duten eragin handia kontuan hartuta. Egia esan, Marokoren hurbiltasunak eta historiak tearen zaletasunari eustea lortu dute, batez ere Penintsulako hegoaldean, merkatua irekitzeari esker hedatuz eta sustatuz joan dena. Gaur egun, te-edaleak gero eta ugariagoak diren talde garrantzitsu bat dira, eta te-kikara gozo baten inguruan mantentzen dituzte beren gizarte-harremanak.

### Euskal Herria 
2020ra arte, Euskal Herrian ez zen terik ekoitzi. Mikel Esclamadon izan da Euskal Herriko lehen te ekoizlea. 900 landare inguru landatu zituen Uztaritzeko Herriko Etxeak utzitako lurretan, Euskal Herriko tea eskaintzeko ametsetan.

Irailaren 2019 Portugalera joan zenean izan zuen ideia. Bertako te landaketa batekin liluraturik geratu eta Euskal Herrian antzeko proiektu bat eraikitzea otu zitzaion, landarea hazteko baldintzak eskaintzen dituelako Lapurdiko klimak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Infusio
* Kafe
* Mate

## Kanpo estekak 
*  UK Tea Council