Ana Perichon

**Marie Anne Périchon de Vandeuil** (Borboi uhartea (gero La Reunion), Mascareñas uharteko artxipelagoa, 1775ko apirilaren 4a &ndash; Buenos Aires, Argentina, 1847ko abenduaren 1a) aristokrata frantsesa izan zen, Argentinan bizi izan zena. "Perichona", "Madame Perichon", deitzen zioten. Bizitza sozial, erotiko, politiko bizia izan zuen. Diotenez, Santiago de Liniers erregeordearen maitalea izan zen, frantziar erbesteratu eta britainiarren, portugaldarren, frantsesen, kontrabandisten babeslea eta negozio zikinen kudeatzailea, bai Buenos Airesen bai Brasilen. "Perichona" goitizena Perricholi goitizenagatik eman zitzaion.

Pariseko Esteban Armando Périchon de Vandeuil-en (Zalduna, Compañía de Indias-eko enplegatua) eta Juana Magdalena Abeille-ren alaba. 1775ean jaio zen, garai hartako Borboi uhartean (gero La Reunion), Mascareñas uharteko artxipelagoa. Périchon familia mendeetan bizi izan zen Rue Saint-Denisen Parisko bere "hotelean".

1792ko otsailaren 12an Thomas O'Gorman irlandarrarekin ezkondu zen Ville de Port-Louisen, Borbói uhartean (gero La Reunión. 1797an Maria Eugenia izeneko fragata frantsesean Río de la Platara iritsi zen gurasoekin, neba-arrebekin eta senarrarekin .

Buenos Airesen hil zen 1847ko abenduaren 1ean, 72 urte zituela.

María Luisa Bembergen *Camila* filmean, Mona Maris aktoreak egin zuen bere rola. hasteko, "Jean Baptiste Perichon" izeneko familiaburuaz aritu zen, baina haren benetako izena eta abizena Esteban Armando Périchon de Vandeuil zen. Jakina, ez du zerikusirik Vandeul edo Vandevil-ekin, bigarren deitura idatzi zutenean esan bezala, eta Groussac-ek behar ez zuen ahaidetasun bat bilatzeko erabilti zuen.

Périchon de Vandeuil familia Parisekoa zen jatorriz, eta hainbat mendetan bizi izan zen Saint Denis kaleko "hotelean".  Camilo Périchon de Vandeuil, Vandeuilgo jauna, hiriko pertsonaiarik garrantzitsuenetakoa, bere lehen erregidorea zelako, Blignyko Demoiselle Anne de Barroy jaunarekin ezkondu zen, eta alaba bat izan zuten: Marie Anne Périchon de Vandeuil, gero Frantziatik etorritakoaren aurrekaria. Camilo, Esteban Guillermoren anaia zaharrena zen, Zalduna, Moulins jeneralean bere maiestatearen domeinu eta basoen biltzailea, eta hiru aldiz ezkondu zen. Avoye Constanterekin izandako ezkontzatik (bigarren ezkontza), Armando Montice Esteban Armando jaio zen  Parisen 1746an.

Horrela, familiaburua familiako gunean jarrita, hain pertsona iheskorra, laster Río de la Platan egon zen. Aurrekari entzutetsu horiekin, 1770ean, Indietako Konpainiaren zerbitzura jarri zen. Lanean ari zela, Jeanne Magdeleine Abeille gaztea ezagutu zuen, herri horretako kontseiluko kide eragingarri baten alaba zen, eta harekin ezkondu zen. Hauxe dio hitzez hitz:*"Gaur, mila zazpiehun eta hirurogeita hamarreko uztailaren bederatzian, nik infraskripto naizen honek ziurtatzen du ezkontza-bedeinkapena eman diola Nuestra Señora de los Angeles parrokia-elizan, Esteban Armando Périchon de Vandeuil jaunari, Zaldun jaunari, konpainiako enplegatua, Parisekoa, San Roke parrokia, Esteban Guillermo Périchon de Vandeuil jaunaren semea, Zalduna, Moulins jeneralean bere maiestateko domeinu eta basoen biltzailea, eta Avoye Constanza Armanda Montice andrearen semea, hogeita lau urtekoa eta Juana Magdalena Abeille andereñoari, Juan José Abeille jaunaren alabari, Zalduna, Ponditeryko Kontseilu Subiranoko kontseilaria, hamasei urtekoa, eta ohartarazpenak parrokiako meza nagusian argitaratu ondoren, lehena uztailaren 1ean, eta bigarrena uztailaren 5ean, hirugarrena hilabete eta urte bereko 8an, inolako eragozpenik gabe.Simon Lagrenée de Meziere, Ponditeryko Kontseilu Goreneko kontseilaria eta Frantziako Uharteko Plazako bigarren burua izan ziren lekuko; Pedro Duplant de Laval, Parisko kontseilari ohia, Luis Pedro Tremolliéres, Parisko Ponditeryko Kontseiluko idazkaria, nirekin eta senarrarekin eta emaztearekin osatu dutena.*

*Sinatua: Fray Sebastián de Nevers kaputxinoa, Misiolari apostolikoa, Abadea; Juana Abeille, Perichon de Vandeuil, Lagrenée de Meziére, Duplant de Laval eta Tremolliéres".*

Hiru urte geroago, Corrientes konpainiako bizilaguna zela, Brasilen antzera, tabako beltza landatzeko saiakuntza bat egiten utzi zitzaion. 1801ean, Kabildoak lur bat eman zion nekazaritzarako eta manufakturetarako. Denborarekin, "*Hego Amerikan ikusi dudan leku ederrenetako bat*" zen txakra hori —esan zuen Parish Robertson-ek—, eta hiritik hiru bat legoatara zegoen. Urte batzuk geroago saldu zion Perichonek Jorge Washington Tuckerman jaunari, eta hark "*Mont-Vernon*" deitu zion. Gero Buenos Airesera itzuli zen, eta han etxea eta negozioa jarri zituen. Handik gutxira, ondasun batzuk utzita hil zen.

Ukaezina da Groussac-ek Anitaren egoera zibila ez zuela ezagutu. Dioenez, mundu horietan barna, 1804. urtean, "*Edmundo*" gazte irlandarra —hobe esanda, Tomás— agertu zen, "*sei hilabeteko lizentzia* erreala ekarri baitzuen familia-arazoak konpontzeko", eta hartaz gustatuta, ezkondu egin zen. Sarkastikoki Groussac-ek hauxe gehitu zuen: "*Horrela konpondu zituen* familiako kontuak!".

Egia esan, emaztearekin adiskidetzen saiatu zen, baina litekeena da lortu izana, Tomasen eta Adolforen gurasoak izan baitziren, eta haien jaioteguna ez dakigu. Hala ere, zorte gutxi izan zuen bere ezkontza-paperetan. Bere izena, ia ez da agertzen, Irlandako armada utzi ondoren, izen onik gabeko pertsona zelako, bai gizon gisa, bai bere negozioetan, batez ere kontrabandoan. 1805ean, bidaia bat egin zuen Europara, eta bi ontzi eraman zituen Ingalaterrara, Portugaletik pasatuta, eta, nahiz eta benetan beste pertsona batzuenak izan, anaiari eman zizkion, Londresen merkatari zen anaiari, eta hark saldu egin zituen Tomasek harekin zituen zorrak ordaintzeko. Bidaia hartatik itzuli zen James Florence Burke espioi britainiarrarekin, Anitaren maitale gisa herri-maltzurkeriak sindikatua izan zena. 1806an, William Carr Beresforden lagun egin zen, eta hark Tabacos eta Filipinen adarreko kobratzaile kargua eman zion. Hain jeloskor jarri zen bere lan berrian ezen, kapitulazioa gertatzean, Pophameko ontzi batean ontziratu behar izan zuen, garaitutakoei konturik eman gabe. Errekonkistaren ondoren, jakina da Rio Grande do Sul-era (Brasil) ihes egin zuela.

## Santiago de Liniersekiko harremana 
Gertakari hori gertatuta,  zorigaiztoko Anitak hiria hunkitu zuen maitasun-abentura hasi zuen. Groussac-ek kontatu zuenez, 1806ko abuztuaren 12an, Liniers-ek bere zutabearen aurrean aurrera egiten zuen bitartean, San Nikolas kalera iristean (gero Corrientes), Anita balkoietatik zapi bordatu eta lurrindua bota zuen haren oinetara, irabazleari miresten zuela adierazteko. Liniersek ezpata-puntarekin jaso zuen, eta zapia goian zuela, mugimendu martzial batekin erantzun zuen. Bi aldiz alarguna eta berrogeita hamar urteko Liniersek, laster izan zuen harremana Anarekin.

Hiriaren defentsan, Périchon familiaren etxea bandera frantses batek babestu zuen, baina 5. erregimentuko King maiorra haren jabe izaten saiatu zen, baina ez zuen lortu. Kington teniente koronela, Dragoien 6. taldeko burua, larri zauritu zuten Patrizioek uztailaren 5ean, eta Liniersek Anitaren etxera eraman zuen, laguntza eske. Zaintza handiak eskaini arren, hil egin zen. Gero, Liniers "Perichonarekin" bizi izan zen, bere etxean, Errekonkista eta Corrientes, bilgune bihurtu zen, eta mesede ofizialak lortu zituen, hala nola mailaz igotzea, postuak eta era guztietako kontzesioak.

Orduan herriko jendeak ezizena eman zion, eta "Perichona" izendatu zuen. Orduan, María Michaela Villegas eta Hurtadorekin identifikatu zuten, Peruko erregeordearekin, Manuel de Amat jaunarekin eta Juniet jaunarekin, San Juan ordenako zaldun batekin. Limako famatuak maitalearen mesede eta opari guztiak merezi izan zituen, baina batzuetan oso bortitzak izan ziren errezeloak gertatzen zirenean, katalanak "Perricholi" deitzen zion, "perra chola", eta izen horrek gorrotoa sortzen zuen, odolagatik mespretxua eta diru-jokabide lizuna ematen baitzion, barailak mugitu gabe esaten baitzuen.

Anita, Perichona, Espainiako familiartasunaren arabera, oso emakume polita zen, "bere *dotorezia* idorrari esker bere edertasuna, sutsua eta bolkanikoa gailentzen baitzitzaion", Groussacen esanetan. Txiki samarra, bere maitale babesleak *petakita* deitzen zion. Garai batean, sekulako eragina izan zuen lagunarengan, nortasunik ezagatik, ezer ez baitzion ukatzen. Hari buruz  zera esaten zen —erregeordekarengandik hurbil egon  aurretik eta ondoren— oso "*buruarina*" zela.

## Herriko eskandalua 
Martín de Álzaga alkateak, Liniers-en etsai amorratuak, honako hau adierazi zion Espainiako gobernuari gutun bidez:*"Emakume horrek, erregeordearen adiskide izanik, herrian eskandalua da, ez da eskolta gabe ateratzen, etxean guardia du, zerbitzuko tropak erabiltzen ditu bere landa-etxerako lanetan.* *Trenaren zaldunak eta talajeak errege-altxorraren kontura daude, eta hirian daude, karabana eta pasealekuetan, erregeordea ibiltzen den etxe hartan".* Eta "*La* Madama"rengandik gertu —hala deitzen zaio—, Alzagak hauxe erantsi zuen: *"iruzurrezko negoziazio ugariren biltegia eta gordailua izan da; aztarnak ireki zizkion atzerriari hiriaz jabetzeko eta britainiar nagusitasuna inposatzeko Rio de la Plata eskualdeetan; benetako espioiei ostatu eta babesleku izan dena*". Grabitazio nabarmena zuen.Groussacen pinturak emakume berezi hau deskribatu zuen:'''Matxura' duen pertsona da, ondasun batzuk izan zituen eta ez zen frogatu bere xarmaz trafikatu zuenik. Talentua zuen —gehitu zuen—, eta hori frogatzeko, nahikoa dira letra dotore eta biraketa solteko kartak, nahiz eta galicismoak izan... Fresko samarra bazen, nahiko borondatezkoa eta gaizki hazia", edozein arazori aurre egin eta edozein aitzakia erabiltzeko gauza zena.''Ezequiel César Ortegak idatzi zuen pikareskoa zela, burutsua, mundutarra, erakargarria, eta uneko eskandaluaren harri bihur zedin, kabildoko kideek egiten zituzten deskripzio teorikoen arabera.

Defentsaren ondoren, Groussac-ek ez zituen senarraren aztarna gehiago aurkitu. Anitak tronuaren edo "ezkontza-talamoaren" jabetza hartu zuenean, Erregeordearen maitalea zen. Perichona emakume kezkagarria zen. Begi belztuek grina bortitzaadierazten zuten, zientzia galante askorekin, intuizio berezia zuen bere dotoretasun espontaneoaren ondorioak aurkitzeko.

Anita esku onetan eta hobeto zerbitzatuta zegoen bitartean, Thomas O'Gorman hutsartez Ozeano Barean zehar bidaiatzen zuen "*Bons Irunaos*" fragata portugaldarrean, 'azogue' karga, paper zigilatua eta beste zenbait salgairen bidez. 1808ko martxoaren 22an, Valparaísoko eskribau baten aurrean aurkeztu zen, ekaitz bat salatzeko. Haren biktima izan zen, eta agerian utzi zuen karga bat galdu zuela, haren dirutza egiten asko lagundu baitzuen. Gero, Liniers erregeordeak itzultzen utzi zion, agian, aspertuta egongo zen maitaleaz.

Burke espioia, Perichonaren tertulian biltzen zen taldearekin lotu zena, eta baliteke hori izatea "Independentzia" logia. Etxekoen artean, Liniersez gain, Juan José Castelli eta Juan Martín de Pueyrredón aipatu behar dira. William Porter White, Rio de la Platako ibilbide gatazkatsuko estatubatuarra, Angel J. Carranza doktorearen akats baten ondorioz Argentinan ezaguna, "Guillermo "Pío" White bezala, lagunartean ere bazegoen. Segur aski O'Gorman eta haren emaztea ezagutu zituen Maurizio uhartera egindako bisitaren batean. 1809ko azaroaren 29an San Nikolas de Barin (7. liburua, 148. orria) Whiteren seme bat bataiatu zuten, eta amabitxia "Da. Ana Perison O'Gormanen  (sic), Da . G Mercedes San Martín-en bidez", amabitxia artean ez baitzen itzuli Brasildik.

## Rio de Janeiron erbesteratzea 
1808. urtearen erdialdean Burke berriro agertu zen Sir Sidney Smith almirantearen igorle gisa, Rio de Janeiroko estazioko eskuadra britainiarreko buru gisa, eta Carlota infantaren nahiak bultzatzeko balio izan zuen. Honek Liniersi Perikhona izeneko erregeordetza utopikoaren aurka egin zion, eta Burke-k agindu zion ingurunetik ateratzen saiatuko zela. Porrota ikusita, abiatu aurretik, gutun bat bidali zion Liniersi Perichona salatzeko. Ziur aski sekretuak ezagutzen zituen, eta haren erreakzioa ez zen espero izan. Rio de Janeiron erbesteratu zuen. Vicente Sierra historialariak uste zuen Burke-k Liniersi frogatu ziola Perichona aspalditik ari zela independentziaren alde lanean. Espioi britainiarra zen.

Hiriburu kariokoan, Juan Martín de Pueyrredón, Rodríguez Peña eta abar argentinarren babesleku bihurtu zen, Espainiako agintariengandik urrun. Anitak bere konkistekin jarraitu zuela jakin zen; besteak beste, Lord Strangford enbaxadore britainiarra. Horrek Carlotaren jelosia berpiztu zuen, eta Espainiako enbaxadorearen bidez, Irujo Etxeko markesaren bidez, berriro ere Perichona Buenos Airesera itzultzea lortu zuen. *Essex* ontzian itzuli zen, 1809ko abenduan. Cisneros erregeordeak jaso nahi izan ez zuenez, 1810eko apirilean Ríora itzuli zen bi nebekin batera. Orduan, Martín José de Segovia doktoreak babestutako ohar luze bat zuzendu zion Auzitegiari. Idatzian hauxe esaten zuen: "*Herri batetik kanporatua izateko desohorea, non beti izan baitzuen merezimendurik galdu ez duen maila bereizia; hiri honetan dituen ondasun gordin eta bitartekarien artean desagertu behar diren ondasunen interesa".* Bere familiaren jatorria eta kalitateak aipatzen ditu, Liniersenarekin ahaidetua, bere neba Juan Bautista —argitaratuta zegoena— haren alaba Carmenekin ezkondu ondoren; beraz, esan bezala, zenbait gogoeta egin zituen. Eta kalumniekin amaitzeko, prozesu bat irekitzea eskatzen zuen, ireki ez zen prozesua.

## Buenos Airesera itzultzea 
Bitartean, Carlotak Anitaren aurkako mendeku-asmoak azpimarratzen zituen, Buenos Airesera itzuli zuten arte, non urte bereko azaroan iritsi baitzen. Azkenik, *Mistletoe* ontziko Robert Ramsay kapitainak eskatuta, hura gidatu zuen ontziak Lehen Juntak edo Batzarrak baimena eman zion Hiriburuan kokatzeko, betiere "*Gobernuak agintzen dion eta bere kabuz begiratuko duen zirkunspekzioa eta erretiroa* gordetzen badu". Orduan, Perichona Buenos Aireseko kanpoaldeko etxe batean jarri zen.

Liniers Cabeza del Tigre-n exekutatu ondoren, Perichona-k ulertu zuen gertaerek herrialdearen itxura aldatuko zutela.

Ez dakigu bere ezkontidea Buenos Airesera itzuli zen, baina uste dugu Perichonak bakarrik bizi izan zela bere etxean seme eta esklaboekin, haien heziketan aritu zelarik.

Emakume praktikoa, etorkizunari gogor egin behar izan zion. Hala, urteak bake eta gerra artean igaro ziren. Erregeordezkatze edo Virreinato garaia delakoaren mausoleo bizi eta hiztuna zen. Maiatzeko Iraultzaren, Lehen Triunbiratoaren, Tucumango Kongresuaren eta XX. urteko Anarkiaren egunak igaro ziren.

1819. urtearen erdialdean jakin zuen kuasihomonimoa hil zela: Perricholi —Lima harritu eta gozarazi zuen emakume eta artista ospetsu hark— 70 urterekin utzi zuen mundua.

Gero Rivadaviaren gobernuaren garaia etorri zen, eta han gustura sentitu zen, gizartea frantziatzen lagundu zuten atzerritar asko sartu zirenean. Bitartean, haien maitasunen oroitzapena ahanzten hasi ziren.

Juan Manuel de Rosasekin hobeto kokatu zen "*haute société*" delakoan, seme-alaben harremanengatik. 1832an, Juan de la Cruz esklaboaren aldarrikapen-epaiketan, Río de la Platako Ehiztarien Kidegoan soldadu zen. Hainbeste izan ziren bere familiak izan zituenak; kasu horretan bezala, ulertu zuen urteetan jendea, etxeak eta esklaboak hondatzen direla. Aitorpena aurkeztu zuen justiziaren aurrean, eta apirilaren 26an Tomas semearen aldeko demanda ebatzi zen. Sasoi hartan semea Concepción Riglos eta Lezicarekin ezkondu zen, eta seme-alabak izan zituen ondorengoek jarraitzeko: Adolfo O'Gorman Joaquina Ximénez Pintorekin ezkondu zen, izan zituzten sei seme-alabetako bat Camila O'Gorman zorigaiztokoa, maitasunagatik fusilatua izan zen.

Bizitza aurrera, baina giroan iraganeko zerbait geratu zen, "*Erregeordearen maitalea izan zen* zaharra" esaten ziotenean. Bat-bateko erreakzio gisa, gaztetasunaren espektroan eragiten zen. Gero gaixotu egin zen, eta seme-alabek eta bilobek inguratu egin zuten. Jacarandá zurezko ohean, Perichona-k ez zuen arrakastarik izan, baizik eta garaitua, urte eta zapore ugariz betea, baina  bere drama besterenezinaren protagonista amaieran.

Azken urteetan, Shakespeareri gogoraraziz, bizitza gurutzatzen zuen itzal bat besterik ez zela, bere garaian munduaren eszenan matxinatu eta gero ahanzturara pasatu zela.

Perichona ia inor ohartu gabe hil zen 1847ko abenduaren 1ean, 72 urte zituela, eta Antonio Argerich familiaren lagunak eman zion heriotza-ziurtagiria.

Perricholi bezala, sayal zuriz jantzi zuten,  "*Erregeordearen maitea*" lau bigunen artean, jakin-minak eta kondairak kasu horietan egiten duten omenaldia jaso zuen. Hurrengo egunean lurperatu zuten.

Bere garaian hainbeste hitz egin zen Perichonaz, gutxi dira beren hezurrak Argentinako lurrean daudela gogoratzen dutenak. Horixe gertatu zen, bada, historian ospetsu izan zen emakume harekin.

Errekoletako hilerrian lurperatu zuten, nahiz eta hilerrian bertan sartu zen, hil zen egunean bertan, ez dakigu ziur hilobia non dagoen. Gauza jakina da ez zutela Tomás O'Gormanen bobedan lurperatu.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* O'Gorman Camila
* Santiago de Liniers

## Kanpo estekak 
* Cutolo, Vicente Osvaldo – Madama Périchon eta bere familia.
* Groussac, Paul – Santiago de Liniers, Buenos Aireseko kondea – Buenos Aires (1907).
* Labougle, Raúl de – Perichon de Vandeuil, in Máxima Perichon de Vandeuil de Martínez (1856-1918).
* Oscar J. Planell Zanone / Oscar A. Turone – Nahitaezko itzuliaren patrizioak.
* Palma, Federico – El Correo de Corriente durante la edad colónimo – Resistencia, Chaco (1966).
* Pessagno Espora, Mario A. – Ana Perichon – Buenos Aires Itsas Etxeko Buletina (1971).
* Pradel de Lamase, Martial de – Les parisiens aux colonies, (1921).
* Puentes, Gabriel Antonio (1966). Don Francisco Javier de Elío en el Río de la Plata. Buenos Aires: Ediciones Esnaola. 
* Sánchez, Luis Alberto – La Perricholi – Txileko Santiago (1955).
* Dena da Historia – IX. urtea – 103. zk. – 1975eko abendua.
* Merced elizako heriotza-akta, Bs As