Kirol

[thumb|300px|Kirolen adibideak: [Eskrima, atletismo, errugbi eta Txirrindularitza.]]
thumb|300px|Pilota, nazioarteko euskal kirola
thumb|300px|Haurrak futbolean jolasten.
thumb|300px|Emakumeen presentzia dezente handitu da kirol gehienetan.
**Kirola** jolasa edo lehiaketa helburu duen ekintza da, giza gorputzaren ahalegina edo gaitasuna eskatzen duen jarduera. Kirola banaka nahiz taldeka egin daiteke, eta munduko gizarte askotan giltzarria da gazteen nortasun eraikuntzan eta erkidegoan sozializatzeko prozesuan. Ohituraz, kirola gizonen jardueratzat jo izan den arren, azken urteetan emakumeek gero eta presentzia handiagoa izan dute, baita pertsona desgaituek ere.    

Kirola nazioarteko harremanen eta diplomaziaren inpaktu handiko instituzio bat da, gizarteen barnean eta nazioartean arautua. Alde horretatik, estatuek beren eliteko kirol programak dituzte, lehiaketara eta markak haustera bideratuak. Hedabideen garapenari lotuta, kirol batzuen lehiaketek oihartzun eta zaletasun handia dute gizarte batzuetan, eta profesionalizatuta daude.   

Herrialde batzuetan, masa kirolez gain, herri kirolak garatu dira, herritarren ohiturazko lan jardueretan oinarrituak. Euskal Herrian, XIX. mendetik garatu eta arautu dira, eta konbinatu dituzte lehia, apustua eta bertako nortasun elementuak. Euskal Herrian, eskola kirola hezkuntza sisteman programatzen da ikastorduz kanpoko denboran.    

## Izena 
*Kirol* izenaren bi agerpen daude euskara zaharrean, XVII. mendekoak (*Refranes y Sentencias* mendebaldeko hizkerako atsotitzen bilduman); biak, «josteta» edo «libertimendu» zentzuan. Esanahi bereko gaztelania zaharreko *quirola* hitzaren maileguak dira.

XX. mendearen hasieran, Resurreccion Maria Azkuek berreskuratu zuen hitza, eta adiera berri ezagunera hedatu. beste hainbat termino eratorri ere eman ditu (kirolari, kirol egokitu, kirol oinetako...).

## Definizioa 
Kirola beste aisialdi-jardueretatik bereizten duen definizio zehatza, iturrien artean, aldatu egiten da. Definizio bati buruzko nazioarteko akordiotik hurbilena, Nazioarteko Kirol Federazioen Mundu Elkarteak (ingelesez GAISF) ematen du, zeina nazioarteko kirol federazio handienen elkartea den (futbola, atletismoa, txirrindularitza, tenisa, hipika kirolak, eta abar). Beraz, *de facto,* nazioarteko kirolaren ordezkaria da.

GAISFek, kirol bat halakotzat hartzeko, honako irizpide hauek erabiltzen ditu:

* Lehia-elementu bat izan.
* Inolaz ere, kaltegarria ez izan edozein izaki bizidunentzat.
* Ez egon hornitzaile bakar batek emandako ekipamenduen mendean (hondartza-futbola izeneko jabedun jokoan izan ezik).
* Ez fidatu bereziki kirolerako diseinatutako *zorte*ko elementuetan.

Gainera, aitortzen dute kirola izan daitekeela batez ere: fisikoa (errugbia edo atletismoa), mentala (xakea edo Goa), motorizatua (1 Formula edo nabigazio motorduna), koordinaziokoa (billar kirolak) edo animaliek lagunduta (zaldi-kirola). GAISFek kirol mental kopuru txiki bat aitortzen duen arren, ez dago kirol mental gehiago onartzeari irekita.

*Kirol* terminoaren aplikazioa erronka ez-fisikoen multzo zabalago bati areagotu da, hala nola bideojokoak, e-kirol ere deituak (kirol elektronikotik) batez ere, parte-hartzearen eta antolatutako lehiaketaren eskala handia dela eta, baina kirol-erakunde nagusi gehienek ez dituzte horiek aitortzen. 

Europako Kontseiluaren Europako Kirol Gutunaren 2.i artikuluaren arabera, *Kirola*k esan nahi du: antolatutako edo antolatu gabeko parte-hartzearen bidez, egoera fisikoa eta ongizate mentala adieraztea edo hobetzea, harreman sozialak sortzea edo maila guztietan emaitzak lehian lortzea.

### Lehiaketa 
thumb|left|Zaldi lasterketa
Ikuspegi kontrajarriak daude lehiaren beharra kirol baten definizio-elementu gisa, bada, ia kirol profesional guztiek lehiaketetan parte hartzea sartzen baitute tartean, eta gidari-organoek lehia eskatzen dute Nazioarteko Olinpiar Batzordeak (COI) edo GAISFek aitortzeko baldintza gisa.

Lehia-ekitaldietan, parte-hartzaileak beren *emaitzaren* arabera kalifikatzen edo sailkatzen dira, eta, sarritan, errendimendu konparagarriko taldeetan banatzen dira (adibidez, sexua, pisua eta adina). Emaitzaren neurketa objektiboa edo subjektiboa izan daiteke, eta *handicap* edo zigorrekin zuzenduta. Lasterketa batean, adibidez, ibilbidea osatzeko denbora neurketa objektiboa da. Gimnasian edo ohol-jauzian, emaitza epaimahai batek erabakitzen du, eta, beraz, subjektiboa da. Boxeoaren eta arte martzial mistoen artean, epaitzeko ñabardura asko daude, non lehiakideek partidaren amaieran galdu ez badute garaipena epaileek esleitzen duten.
## Kirolaren helburuak 
Kirolaren helburu nagusia gaitasun fisikoak iraunaraztea eta handitzea da, baita arintasuna, mugimendua edo indarra areagotzea ere. Kirolak, bestalde, gogoaren ezaugarri jakin batzuk indartzen ditu, ausardia, iraupena eta diziplina, adibidez. Bestalde, kirol ekintza antolatu guztien helburua markak haustea edo aurkakoari nagusitzea da. Horregatik, aldi jakinetan, lehiaketak edo txapelketak antolatzen dira mundu osoan. Bi kirolari mota nagusi bereizten dira. Batetik, zalea, edo kirola gustuz egiten duena (amateur), eta bestetik, profesionala, dirua irabazteko helburuarekin aritzen dena. Hala ere, batzuetan, zaila da bien arteko bereizketa garbia egitea.

Kirol profesionala, bestalde, kirolezko zuriketarako erabiltzen da maiz. Hau da, kirol ekitaldiak antolatzen dira, kirol taldeak erosi edo babesten, edo kirol batean parte hartzen, helburu hau izanik: gizabanako, talde, korporazio edo gobernu baten edo batzuen fama kaltetua hobetzea. Gazteen hazte prozesuaren eta genero rolen inguruan, Carmen Diez Mintegi antropologia feministan adituak nabarmendu du «sozializazio prozesuan, indar handia duen elementua d[el]a kirola», eta, oro har, gizona gizon bihurtzeko errituala dela, maskulinitatea eraikitzeko ezinbesteko instituzioa. Bestalde, kirola inklusibitatea eta berdintasuna sustatzen dituela kontsideratzen da, baina egungo kirolak justu horren kontra dituen hainbat faktore ere identifikatu dira. 

## Historia 
Kirol guztietan ekintza fisikoa da nagusi. Kirola ehizaren oinarrizko elementuetatik eratorri zela uste da, eta geroago zibilizazioaren aurrerabidearekin gizarte harreman, indarraren erakusketa eta jolas ekintza bihurtu zen. Antzinako egiptiarrek eta txinatarrek, adibidez, kirola egiten zuten, baina aurrerabiderik handiena Grezian gertatu zen. Greziako jokorik ospetsuenak Olinpiar Jokoak izan ziren, lau urtez behin egiten zirenak. Kirol modernoa XIX. mendean sortu zen Europan. 

Hiri handien sorrerak ekintza fisikoak egiteko gogoa piztu zuen, eta biztanleria egonkor bihurtzeak taldeak sortzea eta lehiaketak antolatzea bultzatu zuen, beti ere araudi bati eta tokiko edo herriko erakundeei lotuta (federazioak, batzordeak). Izadiarekin harremanetan egoteko asmoarekin, baita bizikletarekin, automobilaren eta gisako asmakuntzaren ondorioz ere kirol berriak sortu ziren (eskia, mendizaletsuna…). 

Komunikabideen aurrerapenak hedatu zirenean, burdinbide, errepide edo hegazkinari esker, kirol elkarteak sorrarazi zituen herrialdeetan eta nazioartean. Olinpiar Jokoak berriz ere 1896. urtean antolatu ziren, Pierre de Coubertin frantses baroiari esker, eta nazioarteko lehiaketei bultzada handia eman zitzaien honela.

## Kirol profesionala 
Kirolak badu entretenimendu elementu garrantzitsua; horrekin batera, hedabideen zabaltzeak zein aisialdiaren handitzeak, kirol munduaren profesionalizazioa ekarri dute neurri handi batean. Horrek polemika zabala ekarri du, bestetik: kirolari profesional askorentzat kirola bera baino garrantzitsuagoa izan daitezke dirua eta ospea. Aldi berean, zenbait kirol errentagarriagoak edo ezagunagoak bilakatu dira, diru-iturri oso garrantzitsuak bihurtuz eta batzuetan tradizio baliotsuak galdu dituzte. Futbola Europan eta Latinoamerikan edo AEBetan futbol amerikarra, saskibaloia eta beisbola urtero diru kopuru handiak mugitzen dituzten kirolen adibideak dira.

Bilakaera horrek lehiakortasuna areagotzea dakar, atal ekonomikoa ere sartzen denean garaipenaren aldeko borrokak beste zentzu bat hartzen baitu. Ondorioz, elementu negatibo ugari ager daiteke, tartean dopinaren erabilera, iruzurrak, lehia konponduak, mafiak eta bestelako hainbat trikimailu edo tranpa.

2014ko datuen arabera, urtero, Kirolaren munduak ikuskizun gisa, 70.000 milioi euro inguruko kopurua mugitzen du, sarreren salmentaren, telebistaren eskubideen eta babesleen artean. Kirolaren praktikarekin lotutako kontsumoak sartzen badira, hala nola kirol ekipamendua eta arropa eta osasun eta fitness gastuak, kirol industriak 600.000 milioi euro inguru sortzen ditu urtero mundu osoan.

Espainiari dagokionez, 2017. urtean 4.924 milioi euro izan ziren kirolean egindako gastua.

Kirol ezberdinak aztertzen baditugu, Forbes aldizkarian oinarrituz, soldaten eta babesleen artean hauek dira diru gehien mugitzen duten kirolak:

Bestalde, hauek dira irazi gehien dituzten kirolariak. Gainera, olinpikoak ez direnen artean, Nazioarteko Olinpiar Batzordeak (COI) aitortzen dituen batzuk daude.

* **Udako kirol olinpikoak:** Arkularitza, Arraunketa, Atletismo, Badminton, Beisbol, Bela (kirola), Belar Hockey, Boleibol, Borroka, Boxeo, Errugbi 7 Eskalada, Eskrima, Eskubaloi, Futbol, Gimnastika artistiko, Gimnastika erritmiko, Gimnastika (Tranpolin), Golf, HalterofIlia, Hipika, Hondartza-bolei, Igeriketa, Igeriketa Sinkronizatu, Jauzi (igeriketa), Judo, Karate, Mahai-tenis, Pentatloi moderno, Piraguismo, Saskibaloi,Skateboarding, Sofbol, Surf, Taekwondo, Tenis, Tiro (kirola), Triatloi, Txirrindularitza (BMX, Mendiko bizikleta, Pistako txirrindularitza, Errepideko txirrindularitza), Ur lasterren jaitsiera, Waterpolo.
* **Neguko kirol olinpikoak**: Biatloi, Bobsleigh, Konbinatu nordiko, Curling, Akrobaziazko eski, Alpetar eski, Iraupen-eski, Izotz hockey, Luge, Izotz gaineko patinaje artistiko, Pista laburreko abiadura-patinaje, Izotz gaineko abiadura-patinaje, Eski-jauzi, Skeleton, Snowboarding.
* **COI-k onartutako kirolak** (olinpiko bihur daitezke): Aire kirolak, Bandy, Billar, Petanka, Bola joko, Bridge (karta-jokoa), Xake, Areto dantzak, Korfbol, Erreskate, Motoziklismo, Mendizaletasun, Netball, Orientazio (kirola), Esku pilota, Polo, Motor itsasontzi, Raquetbol, Irristaketa patinajea, Squash, Sumo, Sokatira, Urpekaritza, Uretako eski, Wushu.

## Kirol zabalduenak 
thumb|270x270px|Kirol profesionalak diru asko mugitzen du.
2018an fan edo jarraitzaileen arabera hauek ziren zabalduenak:

## Kirola ikuskizun gisa 
Kirol lehiaketak entretenimendu moduan kontsumitzen diren aisialdi modu bat dira. Kirol gehienak publikoa dagoen lekuetan praktikatzen dira, estadio, kirol pabiloi edo kalean. Prentsa, irratia, telebista edo internet bezalako komunikabideen etorrerarekin batera, kirolek hedabideen plataforma indartsuen laguntza dute. 1977tik aurrera, telebista kateak agertzen hasi ziren kirol gertaerak eta albisteak igortzeko. Batzuk orokorrak dira eta kirol desberdinetan aritzen dira, Teledeporte edo GOL, adibidez. Beste batzuk, aldiz, kirol bakarrean espezializatzen dira. Gainera Barca tv-k bezalako telebista kateak talde bakarrean ardazten dute beraien emanaldi guztia. Kirol prentsaren artean, Kataluniako Mundo Deportivo eta Sport, Frantziako L'Équipe, Italiako La Gazzetta dello Sport eta Espainiako Marca eta AS dira ezagunenak.

### Kirol ekitaldi nagusiak 
Gaur egun kirol ekitaldi garrantzitsuenak munduko zonalde guztietatik ikus daitezke teknologiaren aurrerapenari esker eta hauek dira garrantzitsuenetarikoak:

## Kirola Euskal Herrian 
Euskal Herrian egiten diren kirolak bi multzotan bana daitezke: 

* Munduan oso zabalduta dauden kirolak: futbola, txirrindularitza, boxeoa, judoa, eta abar.
* Herri kirolak: Euskal Herrian soilik edo beste herrialde bakan batzuetan egiten direnak.

### Pilota jokoa
Gehienbat Euskal Herrikoak diren kirolen bigarren multzo horretan, baina gero eta areago mundu zabaleko kirolen lehenengo multzora bideratuta, Euskal Herriko kirolik nazioartekoena dugu: pilota jokoa, pilota edo euskal pilota. Pilota jokoak nazioarteko federazioa du, Euskal Pilotaren Nazioarteko Federakuntza (EPNF), eta Euskal Herria ez dago bere horretan federakuntza horretan ordezkatuta: Euskal Herriko pilotariek Euskal Autonomia Erkidegoaren, Espainiako Erresumaren edo Frantziako Errepublikaren ordezkaritzat aritu behar dute. Pilota jokoa erakustaldiko kiroltzat sartu izan da Udako Olinpiar Jokoetan.

Euskal pilotaren modalitateak:
* Esku huska
* Pala
* Erremontea
* Zesta punta
* Joko garbi edo errebotea
* Xarea

### Herri kirolak
Herri kirolak bi ataletan sailka daitezke:
* Kirolaria bakarka edo beste baten kontra ari dela egiten direnak.
* Animalia probak.

Lehen, herri-kiroletan aritzen ziren ia guztiak gizonezkoak ziren. Emakumeak aritzea guztiz arraroa zen, ez zegoen ondo ikusita. Banaka batzuek etxean egiten zuten, baina ez plazan, jendaurrean. Hala ere, XX. mendearen azken zatiaz geroztik emakumeak gero eta gehiago aritzen dira, Euskal Herriko gizarteak sexismoa gainditze aldera egindako bidearen islatzat.

Herri kirolek nekazaritzan eta arrantzan dituzte sustraiak. Nekazariek baserriko lanetan oinarrituriko joko eta demak asmatu zituzten baserrien arteko norgehiagokak antolatzeko; arrantzaleek, berriz, arrantzaldian herrian bertan edo ondoko portuko arrantzaleekin sortutako ika-mikak argitzeko erabili zituzten. 

Gaur egun, ordea, herri kirol batzuk erabat profesionalizatu ez badira ere (hala nola harri jasotzea eta aizkolaritza), erdi profesionalizatuta daudela esan daiteke. Beste kirol batzuek, berriz, erabat amateur izaten jarraitzen dute, eta, txapelketak kenduz gero, haien ekitaldiak apustuetara eta erakustaldietara mugatzen dira. 

Herri kirolen artean, hauek aipa ditzakegu, besteak beste:
* Harri-jasotzea
* Aizkora proba
* Lasterka proba
* Sega-jokoa 
* Sokatira
* Txinga proba
* Harri zulaketa
* Arraunketa
* Idi dema
* Zaldi dema
* Giza proba
* Ardi txakur txapelketak

Azken urteetan, herri kiroletako zenbait txapelketa antolatu izan dira han-hemenka: Munduko Aizkolarien Txapelketa; Euskal Herriko Aizkolarien Txapelketak; Gipuzkoakoak; Bizkaikoak edo Nafarroakoak; Segalarien Txapelketak; Euskal Herriko harri jasotzaileen txapelketak...

Sokatirari dagokionez, urteak dira euskal herritar sokatiralariek parte hartzen dutela munduko sokatira txapelketetan. Hasieran, Espainiaren edo Frantziaren izenean hartu behar zuten parte; baina, 2014. urtetik aurrera, Basque Country («Euskal Herria», ingelesez) izenez dihardute.

### Herri kirolen arauak
Herri kiroletako arautegia usadio zaharretan gordetako baldintzetatik ateratako oinarrietan arautzen da. 1942. urtean, ordu arteko arazoak konpondu nahian, arautegi bat lantzen hasi ziren, eta 1943ko abuztuaren 20an arautegi ofiziala argitaratu zen. Geroago, 1976ko urtarrilaren 1ean, arautegi zaharra egokitu, eta berri bat erabiltzen hasi ziren. Hasiera batean, Atletismo Federazioek egiten zuen epailetza lanak, geroago, berriz, lan hori lurralde bakoitzeko herri kirol federazioek hasi ziren betetzen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
## Kanpo estekak 
* "Kirola eta osasuna, beti lagun?", *Elhuyar* aldizkariaren artikulua, 1992/12/01 
* Kirola egiteko gomendioak.
* Nazioarteko Batzorde Olinpikoa (NBO)
* Kirol amateurrari buruzko mahai-ingurua Argia astekarian: Lehia vs. partaidetza (2014)