Konpost

thumb|300px|Konpost piloa.
**Konposta** —zenbaitek *luarra* deitua— konpostajearen ondorioz sortutako ongarria da, materia organikoaren deskonposizio maila ertaina. Materia organikoa ere ongarri ona da, berez; humusa, berriz, deskonposizio mailarik gorena da. Izena iparraldeko frantses zaharreko *compost* hitzetik dator (esanahia: «hostoen, simaurraren eta abarren nahasketa, lurrak ongarritzeko erabilia»). Konposta egiteko prozesuari *konpostatzea* edo *konpostajea* deritzo.

Materia organikoa deskonposizio aerobioz eta deskonposizio anaerobioz bihur daiteke konpost, baina ziklo aerobioz deskonposatzen den materia organikoari bakarrik deitzen diogu konpostajea. Deskonposizio aerobioa gertatzeko, airean oxigeno asko egon behar du; deskonposizio anaerobioa gertatzeko (metanizazio ere esaten zaio), aldiz, oso oxigeno gutxi edo batere ez.

Konposta era naturalean lortzen da deskonposizio aerobioz: materia organikoa (adibidez, landare edo animalia hondakinak) deskonposatu egiten da bakterio aerobio termofiloen bidez; delako bakterio horiek edonon daude. Konposta egiteko, oro har, materia organikoa ez usteltzen saiatu behar da; horretarako, uraren urritasuna bermatu behar da; izan ere, urak ez du uzten materia oxigenatzen, eta bakteria anaerobioak ugaldu egiten dira; ondorioz, hondakin organikoa usteldu eta kirastu egiten da. Hala ere, zenbait prozesu industrialetan, usteltze prozesua erabiltzen da konposta lortzeko.

Konposta, abantaila ugariko ongarria izanik, gehienbat nekazaritzarako eta lorezaintzarako erabiltzen da. Beste zenbait zereginetarako ere erabiltzen da; besteak beste, paisaia-pinturetarako, erosioa kontrolatzeko edo erretako lurrak berreskuratzeko.

Probetxu handikoa izateaz gainera, konposta bide ona da hiri handiek eta nekazaritza eta abeltzaintza esplotazioek sortzen duten hondakin organikoen arazoa konpontzeko. Egokia da, beste tratamendu teknologia batzuekin alderatuta; izan ere, tratamendu horiek askotan ez dituzte zaintzen baliabide naturalak eta ingurunea eta, gainera, oso garestiak izaten dira.

## Historia 
Konpostajea aspaldiko teknika da; Antzinako Erroman, Gaius Pliniusek (K.a. 23-79) bere idazkietan aipatzen du material organikoa pilatzearena eta bertan uztearena, urtebetez edo hurrengo landatzeko urtaroa arte, konposta lurzoruan aplikatzeko prest izan arte. Metodo horrek alde on hauek zeuzkan: oso ahalegin txikia behar zen konposta sortzeko eta oso ona zen klima epeleko nekazaritzarako. Metodo modernoarekin alderatuta, zenbait alde txar ere bazituen: konpostarako erabilitako tokiak urte osoa egon behar zuen okupatuta, elikagai asko galtzen ziren euriarekin eta gaixotasunak ekartzen dituzten bakteriak eta animaliak ugaltzen ziren.

Konpostaje modernoa 1920ko hamarkadan hasi zen, Europan, nekazaritza organikorako baliabide modura. Hiriko hondakinak tratatzeko munduko lehenengo planta industriala Wels-en, Australian, ireki zuten, 1921 urtean. Konpostajearen lehen urte horietan, pertsonaia hauek izan zuten eraginik handiena: Rudolf Steiner, biodinamika nekazaritza metodoa sortu zuena, eta Annie Francé-Harrar. Francé-Harrarrek humusaren aldeko elkarte handi bat sortu zuen, 1950-1958 urteen artean, Mexikon, lurzoruaren degradazioaren kontra borroka egiteko. Era berean, aipatu beharrekoak dira Sir Albert Howard-ek Indian egindako lanak, praktika iraunkorren alde, eta Lady Eve Balfour-en ahaleginak konpostajearen teknika zabaltzeko.

Gaur egun, konpostaje arinaren aldeko pertsona asko dago. Konpostaje tradizionalaren zenbait arazori irtenbidea aurkitu diotela esaten dute. Diotenez, konpost egokia egin daiteke bizpahiru astean. Horrelako prozesua hain denbora gutxian gerta dadin, aldaketa batzuk egin behar dira, hala nola konpostatzeko materialen artean tamaina txikiagoko zatiak eta zati homogeneoagoak erabiltzea, karbonoaren eta nitrogenoaren arteko proportzioa kontrolatzea (30:1 edo handiagoa izan dadin), eta hezetasuna zehazki kontrolatzea. Hala ere, parametro horien guztien neurketa jada ageri zen Howarden eta Balfourren idazkietan; beraz, badirudi ez dela aurrerapauso handirik egin azken urteetan. Zientzialari askok uste dute ez dagoela modu eraginkor bat konposta denbora gutxian egiteko, bere denbora behar duela.

## Deskonposizioaren eragileak 
Konpostajerako siloak egitearen helburua bakterioentzako ekosistema egokia prestatzea da. Siloak deskonposizioa sortzen duten bakterioak mantentzen ditu, eta bakterio horietaz elikatzen diren beste izaki batzuk gordetzen ditu; horrela, bakterio horien hondakinak konpostaren parte izango dira. Deskonposizioa bideratzen duten izaki eraginkorrenak bakterioak eta mikroorganismoak dira. Horietaz gainera, garrantzitsuak dira onddoak, protozooak eta aktinobakterioak. Maila makroskopikoan, lur-zizareak, inurriak, barraskiloak, bareak eta ehun zangoak: horiek materia organikoa kontsumitu eta degradatzen dute.

## Konpostaren osagaiak 
Edozein material biodegradagarri konpost bihur daiteke, denborarekin. Hala ere, material guztiak ez dira egokiak, eskala txikiko konpostajea egiteko. Arazorik nabarmenena tenperatura da. Materialek ez badute hartzen patogenoak hiltzeko tenperatura egokia, izurriteak etor daitezke. Horregatik, simaurra, zaborra eta animalien gorpuzkiak eraginkortasun handiko instalazio berezi batzuetan tratatu behar dira. Instalazio berezi horiek sistema aurreratuak dituzte material organiko konplexuak tratatzeko. Metodo bera erabiltzen da petrolioaren hidrokarburoak eta beste material toxiko batzuk degradatzeko eta birziklatzeko. Erabilera horiei ematen zaien izena bioerremediazioa da.

Konpostaje azkarra baldintza berezi batzuetan gertatzen da: Materia lehor den bitartean, karbonoaren eta nitrogenoaren arteko erlazioak 25/1ekoa edo 30/1ekoa izan behar du; hau da, gutxi gorabehera 25 edo 30 aldiz karbono gehiago egon behar du nitrogeno baino. Era berean, beharrezkoa da zelulosa egotea, bakterioek energia lortzeko, eta, gainera, proteinak egotea bakterioak garatzeko. Gantz asko duten jakiak, berriz, hau da, haragia, arrautzak, esnekiak eta abar, ez dira onak etxeko konposta egiteko, intsektuak eta beste animalia batzuk erakartzen baitituzte. Hala ere, arrautz oskola kaltzio iturri ona da lurrerako, baina egosita ez badago, urtebete baino gehiago egon daiteke deskonposatu arte.

**Materia biodegradagarri arruntak**:

* Kartoia
* Kafe hondarrak
* Koko zuntza (Kokoaren barruko azala)
* Krustazeo oskolak
* Arrautz oskolak
* Arraina
* Fruituak
* Hostoak

thumb|250px|Konpost pilo bat beroa askatzen goizean
* Simaurra
* Onddoak
* Papera
* Algak
* Substratuak
* Enbor azalak
* Barazkiak

**Material ez biodegradagarriak**
* Nekazaritzako lima
* Arroka arrautsa
* Itsas oskolak
* Lohia
* Hondarra

## Konposta egiteko teknikak 
Batez ere bi teknika erabiltzen dira konposta era aerobioan egiteko:
* Aktiboa edo beroa: Tenperatura kontrolatuz bakterio aktiboen ugalketa bideratzen da, patogeno eta mikrobio gehienak hiltzen dira, eta honela konpost erabilgarria oso denbora gutxian egitea lortzen da.
* Pasiboa edo hotza: Tenperatura ez da kontrolatzen, eta deskonposaketa era naturalean gertatzen da.
Planta industrial gehienek konpostaje aktiboa egiten dute, kalitate handiko konposta denbora gutxian lortzen baitute. Konpost hoberena silo itxi eta kontrolatu batean lortzen da, tenperatura, hezetasuna eta aire fluxua kontrolatuta.

Gaur egun, herritarrek berek etxean konposta egiteko joera hedatu da. Esate baterako, Iruñerriko Mankomunitateak urtero kanpaina egiten du herritarrak horretara bultzatzeko, eta konpostontziak uzten ditu doan norberak baratzean jarri eta etxeko hondakinak zein inaustetik edo sortutako landareak konpostatzeko.

## Konpost siloak 
Konpost silo batean, %40 eta %60 bitarteko hezetasuna izan behar du, bakterioak izateko eta horiek beren lana betetzeko. Deskonposizioan lan egiten duten bakterioak sailkatzeko, bizitzeko behar duten tenperaturari eta sortzen duten beroari begiratzen zaio. Esaterako, bakterio mesofilikoek 20 eta 40&nbsp;°C-ko arteko tenperaturak behar dituzte. Materia deskonposatzean beroa sortzen dute; horrek esan nahi du siloaren barruko aldea asko berotzen dela. Beroari era naturalean eusteko, gutxienez metro bat zabal eta metro bat gora izan behar dute konpostatzeko siloek, eta ahalik eta luzera handienekoak.

Hala ere, konpostatzeko tenperatura hoberena 60&nbsp;°C da, tenperatura horretan patogeno eta hazi gehienak hil egiten baitira, eta, gainera, bakterio termofilikoentzako ingurune ezin hobea sortzen da; hain zuzen, bakterio horiek dira deskonposizioaren eragile nagusiak. Siloaren zentroak oso bero egon behar du (eskua erretzeko bezain beroa). Gerta daiteke aski beroa ez egotea, arrazoi hauetakoren bat dela medio:
* Hezetasun handiegia dago, eta ez dago bakterioentzako oxigeno nahikorik.
* Oso lehor dago, eta bakterioek ez daukate bizitzeko eta ugaltzeko ur nahikorik.
* Ez dago proteina nahikorik (nitrogeno iturria).

Arazo horiek konpontzeko, gehienetan nahikoa da material gehiago botatzea edo konposta iraultzea, aireztatzeko. Konpostatzeko erritmoaren arabera, materia behin baino gehiagotan iraul daiteke eta garai horretan, ura ere bota daiteke, hezetasuna kontrolatzeko. Hozten bada, materiari buelta eman behar zaion seinale da: bakterioek elikagai guztiak agortu dituztela esan nahi du. Materiari buelta eman eta konposta berotzen ez bada, konpostaje prozesua bete dela esan nahi du. Orduan, material guztiak homogeneoa izan beharko du, kolorez iluna, hasierako materialekin inongo antzik gabekoa. Edonola ere, nahiz frogatuta ez egon, batzuek urtebete luzatzen dute konpostaren produkzioa, horrela lortutako konpostaren onurak gehiago irauten duelakoan.

## Konpost aktibo edo beroaren faseak 
# **Hasierako fasea (Mesofilikoa)**:
#* **Tenperatura**: 20-40 °C artean.
#* **Egoera**: Materia organikoa hasieran deskonposatzen hasten da, eta mikroorganismo mesofilikoak (tenperatura ertainetan hazten direnak) aktibo bihurtzen dira.
#* **Denbora**: Egun batzuetatik aste batzuetara.
# **Fasea** **termofilikoa**:
#* **Tenperatura**: 40-70 °C artean. Jarduera metabolikoa azkartzeak beroa sortzen du. 
#* **Egoera**: Mikroorganismo termofilikoak (tenperatura altuetan hazten direnak) aktibo bihurtzen dira, eta materia organikoa azkar deskonposatzen da. Fase honetan mikroorganismo patogenoak eta haziak deuseztatzen dira. 70ºko tenperatura ez gainditzea garrantzitsua da, hortik gora onddo eta bakteria onuragarriak ere deuseztatzen dira.
#* **Denbora**: Aste batzuetatik hilabete batzuetara.
# **Hozte fasea**:
#* **Tenperatura**: 40 °C-tik behera.
#* **Egoera**: Mikroorganismo mesofilikoak berriro aktibo bihurtzen dira, eta materia organikoa egonkortzen hasten da.
#* **Denbora**: Hilabete batetik batzuetara.
# **Heldutasun fasea**:
#* **Tenperatura**: Inguruko tenperaturaren antzekoa.
#* **Egoera**: Materia organikoa guztiz deskonposatuta dago, eta konposta egonkorra eta erabilgarria da.
#* **Denbora**: Hilabete batzuetatik hilabetera.

## Konpostatze aktibo edo beroaren baldintzak 
### Konpostatzeko Baldintzak 
* **Materia organikoaren oreka**:
** **Materia berdea (nitrogenoduna)**: Landare-hondarrak, frutak, barazkiak, belarra, etab.
** **Materia marroia (karbono-duna)**: Hostotsuak, egur-zatiak, papera, zura, etab.
** **Oreka**: Materia berde eta marroien arteko oreka egokia izan behar da. Oro har, mikroorganismoak karbono hogeita hamar zati xurgatzen ditu nitrogenoaren zati bakoitzerako. Karbonoa zelulen protoplasmoan sartutako 10 pieza gisa erabiltzen da eta 20 zati karbono dioxido gisa kenduta. Karbono / nitrogenoaren ratioak deskonposizioaren abiadura eta konposta egiteko denbora zehazteko aukera ematen du, beti ere hezetasun, aireztapen eta tenperatura baldintzak ezin hobeak badira. Kalitate ona konposta lortzeko garrantzitsua da bi elementuen arteko harreman orekatua egotea. Teorikoki, 25-35 karbono / nitrogeno erlazioa egokia da, baina konposta osatzen duten lehengaien arabera aldatuko da. Harremanak 35 baino handiagoa bada, ez da nahikoa nitrogeno mikrobioen hazkuntzarako, beraz, jarduera biologikoa gutxitu egingo da eta prozesua atzeratuko da. Bestalde, 30 nitrogeno baino txikiagoa bada, amoniakoa (NH3) galdu daitekeen gehiegizkoa izango da, eta horrek usain desatsegina izango du.
* **Hezetasuna**:
** Konpostak hezetasuna behar du mikroorganismoak aktibo mantentzeko, baina ez gehiegi.
** Hezetasun egokia: %40-%60 artean.
** Konpost plantetan irrigazio-sistema erabiltzen da. Bertan hasieran bertako lixibiatuak eta azken faseetan ura erabiltzen da.
* **Oxigenoa**:
** Mikroorganismo aerobikoak oxigenoa behar dute deskonposizioa burutzeko.
** Konposta aireztatu behar da maiz, oxigenoa sartzeko eta karbono dioxidoa ateratzeko. Konpost plantetan oxigenoa azpiko tutu zulodunen bidez haizea sartuz lortzen da, konpostatze sinpleetan materiala mugituz. Konpostatze-prozesua prozesu aerobikoa da, hau da, oxigenoaren presentzia behar du mikroorganismoak behar bezala garatzeko; beraz, aireztatzea faktore garrantzitsua da konpostatze-prozesuan, oxigenoa funtsezkoa baita metabolismoan eta mikroorganismoak arnasteko. Aireztatzeak helburu bikoitza du, lehenik eta behin mikroorganismoei oxigeno nahikoa ematea eta, bigarrenik, sortutako CO2 ahalik eta gehien kentzea.
* **Tenperatura**:
** Tenperatura kontrolatu behar da, batez ere termofiliko fasean, prozesua eraginkorra izan dadin.
* **Partikulen tamaina**:
** Materia organikoa txikitu egin behar da, deskonposizioa azkartzeko. Mikroorganismoen jarduera partikulen gainazalean gertatzen da; beraz, partikulen tamaina txikia izan behar da, azalera handitzeko eta mikroorganismoen jarduera eta deskonposizio-tasa sustatzeko
* **pH-a**:
** pH neutroa edo zertxobait alkalinoa izan behar du (6-8 artean). Parametro garrantzitsua da ingurune mikrobiologikoa eta hondakinen egonkortzea ebaluatzeko. pH balioa iturburu-materialen mende dago eta konpostatze-prozesuaren fase bakoitzean aldatzen da. Hasierako pH-a 5 eta 7 artekoa izaten da normalean. Konpostatzeko lehen egunetan, pH 5 edo gutxiagokoa da, azido organiko sinpleen presentzia dela eta, eta tenperatura igotzen da organismo mesofiloak sortzen direlako. Gutxi gorabehera 3 egun igaro ondoren, tenperatura termofilo-fasera iristen da eta pH gutxi gora-behera 8 eta 8,5era igotzen hasten da amoniako bihurtzen delako, gainerako prozesu aerobikoan euskarria alkalinizatuz. Heltze-fasean, pH balioa konposteko 7tik 8ra iristen da.

## Zizareekin egindako konpostajea 
thumb|230px|*Lumbricus rubellus*.
Lur zizareak siloan sartuz kalitate handiko konposta lor daiteke, vermikonposta alegia. Zizare gorria edo Lumbricidae familiako beste zizareak materia organikoa jaten dute, eta digeritutako materiala elikagai eta mikrobio onuragarrien iturria da. Lombrikultura zizareen hazkuntzaz eta ugalketaz arduratzen da. Zizare horiek komertzializatzeko merkatu global bat dago, vermikonposta praktikatzen dutenentzat "materiala" sortzeko.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Ikebana
* Biomasa
* Atez ateko zabor bilketa
* Zero Zabor

## Kanpo estekak 
* Epeleko konpostatze planta