open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rose-Adélaïde Ducreux

**Rose-Adélaïde Ducreux** (Paris, 1761 – Saint-Domingue, 1802ko uztailaren 26) musikari eta margolari frantziarra izan zen. Egin zituen erretratuei esker oso ezaguna izan zen.

## Biografia 
Joseph Ducreux margolariaren alaba nagusia zen eta aitarekin ikasi zuen. 1791tik 1799ra bere lanak Louvre jauregia erakutsi zituen. 1791ean bere autoerretratua harpa jotzen margotu zuen; egun New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten ikus daiteke. 1791n ere garai iraultzailearen lehen Parisko Saloia egin zen; lehen aldiz, akademikoak ez zirenek ere lana aurkezteko aukera zuten eta Ducrexen lana bertan egon zen. 1793, 1795, 1798 eta 1799ko Saloietan era parte hartu zuen.
 
Musikaren ikuspuntutik, Parisko zirkuluetan mugitu zen eta Ethienne-Nicolas Méhulekin batera, opera bat idatzi zuen: *LÍrato, ou l,Emporté*. Opera hau Parisko Salle Favarten aurkeztu zen, 1801an.

Jacques-Louis David Rose-Adélaïde Ducreuxen erretratua egin zuen.
 
Ducreux Frantziak Hispaniola uhartean zuen koloniako Saint-Domingueren prefetarekin ezkondu zen eta bizitzera hara joan zen. 1802ko uztailaren 26an, sukar horiren ondorioz hil zen.

## Iruditegia 

File:Portrait Of A Lady - Rose-Adélaïde Ducreux.jpg|Autoerretratua.
File:Diana de la Vaupalière, Comtesse de Langeron.jpg|Diana de la Vaupalière, Langerongo kontesa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aspartamo

**Aspartamoa** fenilalanina eta azido aspartikoz osatutako substantzia da, azukrearen ordezko edulkoratzaile gisa erabilia. 1965ean G. D. Searle and Companyk aurkitua, Europan **E-951** kodea du.

Aspartamoa azukrea baino 150 eta 200 aldiz gozoagoa da. Edulkoratzaile guztiak sakarosa edo azukre arruntarekin alderatuak sailkatzen dituzte, eta, beraz, 200 aldiz balio hori laborategian egindako %15ean diluzioekin (gozotasun erlatiboa = 100) alderatzean lortzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Place Saint-Ruf (Avignongo tranbia)

**Place Saint-Ruf** (*San Rufo plaza*, euskaraz) Avignongo tranbiaren geltokia da, Avignon udalerrian kokatuta dagoena, *avenue Saint-Ruf* eta *boulevard Gambetta* artean hain zuzen.

Geltokia 2019ko urriaren 19an ireki zen, Avignongo tranbiaren linea inauguratzearekin batera.

## Sarbideak 
*  Place Saint-Ruf

## Historia 
Geltokia 2019ko urriaren 19an inauguratu zen, lineko Saint-Roch–Université des Métiers eta Saint-Chamand–Plaine des Sports geltokien arteko tartean.

## Konexioak 
Ez dago beste konexioak geltokian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Avignongo tranbia
* 1. linea (Avignongo tranbia)

## Kanpo estekak 
* Avignon Handiko web gunea
* Orizo sarearen web gunea
Bellamagna nekropolia

**Bellamagna nekropolia** Pozzallotik 2,5 kilometro ipar-mendebaldera dago, baina Modica udalerriaren muga administratiboen barruan, Ragusako probintzian. Zibilizazioa Castellucciokoarekin erlazionatuta dago, Sizilian oso hedatua zegoen antzinako Brontze Aroko kultura, K.a. 2200 eta K.a. 1450 bitartean. Guztira, 87 hilobi identifikatu dira haitzulo artifizialetan, gehienak oinplano zirkularra edo azpizirkularra dutenak. Batzuek nitxoak dituzte barruan. Dozena bat hilobi ez ziren osatu. Eremua, nekropoli moduan erabili zen antzinate berantiarrean, bederatzi hipogeo txikik eta hogeita hamar putzu hilobik frogatzen duten bezala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toxina botuliniko

**Toxina botuliniko**a edo **botulismoaren toxina** *Clostridium botulinum* bakterioak sortutako neurotoxina da, botulismoa eragiten duena. Farmakologian, gaixotasun neurologiko batzuk tratatzeko erabiltzen da, baita zimurren kontrako produktu kosmetiko gisa ere. **Botox** da haren izen erregistratu ezagunetako bat. Arma kimiko edo biologiko bezala, oso arriskutsutzat eta suntsipen handiko armatzat hartzen da, Genevako Konbentzioek eta Arma Kimikoei buruzko Konbentzioak debekatua. Haren formula kimikoa C6760H10447N1743O2010S32 da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Asarina

**Asarina** (*Asarina procumbens*) apo-belarraren familiako landarea da. Harkaitzen artean sortzen da; kiratsa dario. Loreek kolore more zurixka dute, eta hostoak iletsuak dira, bihotz itxurakoak. Mundu Zaharreko landarea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dragoi-mutur

**Dragoi-muturra** (*Antirrhinum majus*) Plantaginaceae familiako belar landare bizikorra da. Zurtoin tentea du, 60-80 cm ingurukoa; hostoak lantza itxurakoak, osoak eta peziolodunak. Loreak gorriak edo arrosak izaten ditu, hodi itxurakoak eta bi ezpain asimetrikoetan banatuak. Fruitua kuskuetan gordeta izaten du. Udaberrian eta udaran loratzen da, Mediterraneo inguruko hormetan eta harkaitzetan. Bigungarri gisa erabiltzen da sendagintzan; apaingarri gisa ere erabili ohi da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azido sorbiko

**Azido sorbikoa** eragin antifungikoa duen konposatua da, C6H8O2 formula kimikoa duena. Lehendabizikoz, 1859an A. W. von Hofmann alemaniar kimikoak *Sorbus* generoko fruituetan (otsalizarrenetan hain zuzen ere) isolatu zuen eta hortik datorkio bere izena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azorrubina

**Azorrubina** elikagai koloragarri artifizial gorri mono-azoderibatua da, elikagaien industrian (non E-122 kodea duen) gehigarri bezala erabiltzen dutena . Merkatuan ere **karmoisina**, **Food Red 3**, **Azorubina S**, **Brillantcarmoisin O**, **Acid Red 14** edo **C.I. 14720** izenekin agertzen da. Koloratzaile bezala aurkitzen da txokolatearen industrian, gozogintza industrialean (mazapanen kolorazioan), saltsa emultsionatuetan, freskagarrien elaborazioan, etab. (orokorrean elikagai bat kolore gorriz koloreztatu nahi dutenean). Erraza da kimika analitikoko tekniken bidez elikagaietan azorrubinaren aztarnak detektatzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarin

**Sarina** edo **GB** konposatu organikoa da, C4H10FO2P formula duena organofosforoen klasekoa. Likido lurrukor gardena da. Nerbio-agentea da, ondorioz hilgarria. 

Sarina G serieko nerbio-agente deiturikoen artean sailkatzen da GA (tabuna), GD (somana), eta GFrekin (ziklosarina) batera.

Sarin izena bere aurkitzaileen izenen akronimotik dator, Gerhard **S**chrader, Otto **A**mbros, Ernst **R**üdiger von Brüning eta Hermann Van der Li**n**de zientzialariak. 1938an aurkitu zuten Alemanian,

## Egitura 
Sarinak fosforo-atomoan estereozentro bat du, beraz, bi enantiomero ditu: batek (*R*) konfigurazioa du, besteak (*S*) konfigurazioa. Normalean nahaste errazemiko moduan dager.

## Sintesia 
Sarina sintetizatzeko hainbat metodo daude. Beheko eskemak horietako bat deskribatzen du.
alt=Sarin-di-di-process-by-AHRLS-2011|erdian|498x498px

## Erabilera 
Sarina arma kimiko gisa erabiltzen da, eta nerbio-agente gisa sailkatuta dago. Ugaztunen nerbio-sistemaren funtzionamendu normala oztopatuz jarduten du, kolinesterasa entzima inhibituz. Sarina gorputzean inhalazioz, irentsiz eta larruazalean eta begietan zehar xurgatuta sartzen da.

Nazio Batuen Erakundeak suntsipen handiko arma gisa sailkatzen du, NBEren 687 Ebazpenaren arabera. Bere ekoizpena zorrozki kontrolatua dago, eta biltegirqtzea 1993ko Arma Kimikoen Hitzarmenak legez kanpo uzten du.

## Sintomak 
Sarina hartzearen sintomak aldatu egin daitezke pertsona batetik bestera, baina hauek dira gehien ikusten direnak:

* gorakoak,
* inkontinentzia,
* beherakoa,
* arnasteko	zailtasuna,
* giharretako	ahulezia.

Biktima, konbultsioak hartuta, koman jauasten da, eta itota hiltzen da dosi hilgarri bat xurgatu eta handik ordu-laurdenera.

## Tratamendua 
Tratamendu-neurriak deskribatu dira. Tratamendua normalean atropina eta pralidoxima antidotoekin izaten da. 

## Erreferentziak
Marrazo-hegalezko zopa

**Marrazo-hegalezko zopa** () txinatar gastronomian gozamentzat hartzen den zopa da, oro har, herrialdeko ospakizunetan eta ezkontza eta oturuntzetan zerbitzatzen dena. Marrazo-hegalezko zopa marrazoren hegatsekin egiten dute, baina baita imitazioekin ere, horien ordez, fideokin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salmorejo

**Salmorejoa** lehen plater gisa zerbitzatu ohi den krema bat da; Kordobako errezeta tradizionala da. Gazpatxoaren itzalean egon da urte luzez, baina zopa honek gero eta leku handiagoa hartu du merkatuan. 

Etxean egiteko modurik ez badugu, merkatuan hainbat aukera dago jateko prest. Birrintze mekaniko bidez prestatzeko modu primitibo hori oso ezaguna zen, eta elikagai askori aplikatzen zitzaien. Hasieran, salmorejo horiek ez zuten tomaterik izaten, eta horrek salmorejo zuria deitzen dena sortzen zuen.

Tomatea osagai gisa sartzeak aldaketa handia ekarri zuen plateraren prestaketara; horrek eman zion bere kolore gorria. 

## Prestaketa 
Prestaketa honakoa da: tomatea eta baratxuri bat zatietan moztu eta ontzi batera bota. Oliba olio-birjina dezente bota. Ozpina eta gatza bota eta nahasketa irabiagailuarekin birrindu. Ogi bat zatitu eta aurretik egindako nahasketari gehitu. Berriro irabiagailuarekin birrindu beharko dugu.

## Erabilera 
Salmorejoa, oro har, plater sakon edo ontzi batean lehen plater gisa erabiltzen den elikagai gisa ateratzen da. Batzuetan tosta desberdinekin eta tortillarekin zerbitzatzen da. Sukaldaritza modernoan ohikoa da akonpainamendu-saltsa bezala aurkitzea. Sukalde berrian apaingarri gisa erabiltzen da, baita akonpainamendu edo saltsa gisa ere. Batzuetan, salmorejoa ere erabiltzen da zenbait elikagai gordin beratzeko, hala nola haragia eta arrainak.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Gazpatxo

## Kanpo estekak 
* "Salmorejoa, kontsumitzeko prest. Zer osagairekin egiten da eta nola kontserbatzen da?", *Consumer* aldizkaria, 2025/06/02.
Kontserbagarri

**Kontserbagarria** mikroorganismoek elikagaiak hondatzea galarazten duen gehigarri-mota da. Elikagaien bizitza erabilgarria luzatzen du. Kontserbatzaileek, naturalak izan arren, muga ofiziala dute. Kontserbatzaileak ez dira elikagaietan bakarrik erabiltzen, kontserbatzaileak behar dituzten beste produktu batzuk ere badaude, hondatu ez daitezen.

Egoera txarrean dauden elikagaiak pozoitsuak eta kontsumitzaileen osasunerako oso kaltegarriak izan daitezke; horren adibide *clostridium botulinum* bakterioak sortutako toxina botulinikoa da, gaizki esterilizatutako kontserba eta hestebeteetan nahiz ontziratutako beste produktu batzuetan agertzen dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
NEOWISE

**NEOWISE** hurrengoa izan daiteke:
* **Near-Earth Object WISE**, Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) espazio-teleskopioaren programa bat.
* **C/2020 F3 (NEOWISE)** edo **NEOWISE kometa**, NEOWISE espazio-teleskopiak arkitutako kometa.
Holobionte

**Holobionteak** unitate ekologikoak osatzen dituzten espezie desberdinak elkartuz sortutako entitateak dira.

Terminoa, Lynn Margulisek "Symbiogenesis eta Symbioticism" aldizkarian sortutakoa, antzinako grezieratik dator: *ὅλος* (HOLOS, "guztiak" esan nahi du, eta *βιὅς (*"organismo" "izaki bizidun" esan nahi du). Makroorganismo (animalia edo landare) eta bere mikrobiota osatzen duten mikroorganismo sinbiotikoen arteko lotura aipatzeko erabiltzen da. Maiz hologenoma terminoarekin lotzen da. Genoma terminoarekin izan dezakeen analogiaz erabiltzen da hologenoma termino hori ostalariaren material genetikoa eta bere mikrobiota osatzen duten mikroorganismo guztiak izendatzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Halley (argipena)

**Halley** izen ingelesak adiera hauek ditu:

* **Halley kometa**, ofizialki 1P/Halley deitua.
* **Edmond Halley,** 1656. urtean jaiotako astronomo ingelesa.
Miloš Jakeš

**Miloš Jakeš** (České Chalupy, 1922ko abuztuaren 12a - Praga, 2020ko uztailaren 10a) txekoslovakiar politikari komunista izan zen. Bigarren Mundu Gerra amaitu eta gutxira sartu zen alderdi komunistan. Pragako Udaberriaren ondorengo errepresioetako bat izan zen. 1987ko abenduan Gustáv Husák ordezkatu zuen Txekoslovakiako Alderdi Komunistako idazkari nagusia gisa. 1989an Belusezko Iraultzak boteretik bota zuen alderdi komunista osoarekin batera.
Alberto Saxonia-Coburg eta Gothakoa

**Alberto Saxonia-Coburg eta Gothakoa Printzea** (Rosenauko gaztelua, Coburg, 1819ko abuztuaren 26a - Windsorko gaztelua, 1861eko abenduaren 14a) Viktoria Erresuma Batuko erreginaren ezkontidea izan zen. Ernesto I.a Saxonia-Coburg eta Gothako Dukearen eta Luisa Saxonia-Gotha-Altenburgeko Printzesaren semea izan zen. Viktoria erreginarekin ezkondu zen 1840an eta bederatzi seme-alaba izan zituzten, horien artean Eduardo, erregea izango zena. Hezkuntzaren erreforma eta esklabotzaren abolizioa babestu zituen. 1851ko Nazioarteko Erakusketan ere parte hartu zuen. Laguntza handia izan zen emaztearentzat eta britainiar monarkia konstituzionala garatzen lagundu zuen.
Bulegoa hiri txiki batean

***Bulegoa hiri txiki batean*** () 1953an Edward Hopper margolari estatubatuarrak margotutako lana da. New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten ikus daiteke. Errealismo artistikoaren estiloan kokatzen da. Urte horretan Hopperren lan bakarra izan zen.

## Deskribapena 
Olio teknikaz erabilita margotuta 71 zm.×102 zm. ditu. Margolanean gizon bat bulego batean eserita kanpoaldeko paisiari begira ikus daiteke. Bulegoa eraikin baten goiko partean kokatuta dago eta bertatik beste teilatuak eta zeru urdina ikus daitezke. Estiloa Hopperren lanetan oso ohikoa da; nolabait bakardade gordina adierazten du baina modu atsegin batez. Hopperren emazteak horrela deskribatu zuen: "the man in concrete wall", hau da, "gizona hormigoizko horman".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Margolana The MET museoaren webgunean.
Barbière–Cap Sud (Avignongo tranbia)

**Barbière–Cap Sud** (*Bizargin–Hego Lurmuturra*, euskaraz) Avignongo tranbiaren geltokia da, Avignon udalerrian kokatuta dagoena, *avenue Roi Soleil* eta *avenue Richelieu* artean hain zuzen.

Geltokia 2019ko urriaren 19an ireki zen, Avignongo tranbiaren linea inauguratzearekin batera.

## Sarbideak 
*  Avenue Richelieu

## Historia 
Geltokia 2019ko urriaren 19an inauguratu zen, lineko Saint-Roch–Université des Métiers eta Saint-Chamand–Plaine des Sports geltokien arteko tartean.

## Konexioak 
Ez dago beste konexioak geltokian.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Avignongo tranbia
* 1. linea (Avignongo tranbia)

## Kanpo estekak 
* Avignon Handiko web gunea
* Orizo sarearen web gunea
Port au Choix

**Port au Choix** edo *Portutxoa* Kanadako Ternua eta Labradorreko probintzian kokatua dagoen arrantzale udalerria da, Avalon penintsulan.
[thumb|Euskal [txalupa bat berreraikitzea, Portutxoan.]]
## Etimologia 
Euskal Herriko baleazaleak Ternua eta Quebec aldean ibili ziren baleak harrapatzen, bereziki XVI. eta XVII. mendeetan hiriak bere euskal izena jaso zuenean. Lekuari *Portuchoa* (Portutxoa) eman zioten, "portu txikia" esan nahi duena.

## Historia 
Hiriko Europako jatorrizko biztanleak arrantzale frantses eta ingelesen ondorengoak ziren batez ere.

1713ko Utrechteko Itunaren azpian, frantsesek arrantzarako eskubide esklusiboak jaso zituzten kostaldean, eremu horren parte baita.

1904tik aurrera ezarri ziren arrantzale horiek, Frantziak arrainen eskubideei uko egin zienean, eta lehen aldiz kokaleku iraunkorra baimendu zen.

## Kanpo estekak 
* Ternuako itsasertzetik euskal portuetara, Iraitz Agirre Aranguren, Argia, 2018ko uztailaren 27a
Filo ore

**Filo orea**, antzinako Otomandar Inperioko gastronomian erabiltzen den orea da, hosto oso meheetan, ia zeharrargiak, hedatzen dena. Nahiz eta oso bestelako elaborazioa izan, askotan hostore baten itxura hartzen du. Postre asko egiteko balio du, hala nola baklavak, bai eta janari gaziak egiteko ere, hala nola brikak eta börekak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ore hautsi

**Ore hautsia** () tarta eta tartaleta gozo eta gazien oinarrietarako erabiltzen den ore gogor mota bat da. Orea labean berotzen denean, zolda sendo bat osatzen du, eta, laberatu ondoren duen testura hauskorraren ondorioz, ore hautsia deitzen diote. Gantz-eduki handiko orea da, %50etik gorakoa izan daitekena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Quiche

Frantziar sukaldaritzan, **quiche** ( ahoskatua) tarta gazi mota bat da, ezagunena *quiche lorraine* delarik. Batez ere arrautza irabiatuak eta esne-gain fresko eta lodia (*migaine* izenekoa) prestatuz egiten dute, barazkiekin eta/edo haragi-produktuekin nahastuta (urdai, urdaiazpikoa takoetan), honekin ore hautsiko molde bat betez.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Soufflé

Frantziar sukaldaritzan, **soufflé** labean egindako plater arin bat da, beste osagai batzuekin konbinatutako saltsa bexamel batekin egina, eta, bertan, elur-punturaino irabiaturiko zuringoak sartzen dira. Lehen plater edo postre gisa zerbitzatzen dute. XVIII. mendearen hasieran, Vincent de la Chapellek errezeta deskribatu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mousse

Frantziar sukaldaritzan, **mousse** ( ahoskatua; ) elur punturaino muntatutako zuringoa edo esne esne-gain irabiatua oinarri duen postre bat da. Ezagunenak txokolatezko moussea eta frutazko moussea dira, baina ospe handia dute mousse gaziek ere, hala nola barazki edo arrain mousseek.

Moussearen testura diferentziala elur-puntuan egindako zuringoei eta esne-gain irabiatuarekin duen nahasketari zor zaie.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fondant txokolate

Frantziar sukaldaritzan, **fondant txokolatea** edo **mi-cuit au chocolat** edo **coulant** txokolatezko pastel mota bat da. Barnealdea jariakor eta kanpoaldea gogor ditu. Michel Brasek asmatu zuen 1981ean.

## Txokolate coulant errezeta
thumb|Txokolate coulanta
4 pertsonentzat.

### Osagaiak 
* Txokolate estalki beltza: 150 g.
* Gurina: 50 g.
* Arrautza: 3.
* Azukre: 80 g.
* Irin: 20 g.
* Marakuia saltsa naturala: 200 ml.
* Gurina eta irina pitin bat: Moldeak estaltzeko.

### Prestaketa 
# Labea 200ºC-tan piztu. Coulantaren molde indibiduala gurinarekin eta irinekin estali.
# Txokolatea  eta gurina  katilu batean urtu eta hagatxoarekin nahasi.
# Beste  pertz zabal batean arrautzak eta azukrea batu eta hagatxoarekin harrotu edo zuritu bitarte. (Pazientzia izan, zeren hau eskuz egiteak denbora eskatzen du: 15 minutu inguru. Nahasketak bolumenean hirukoiztu.
# Hemendik aurrerakoa oso kontuz egin behar dugu, lehenik arrautza harrotuarekin txokolatea eta gurina nahastuko ditugu;  ondoren, irina. Saiatu behar dugu arrautzak  bolumena gal ez dezan.
# Dena ongi nahasirik, moldeak bete (inoiz ez bete 3/4 baino gehiago) eta labean 4 minutuz sartu.
# Aukeratutako moldea irekian izan bada, espatula batekin zerbitzatu beharreko platera atera, eta moldea kontu handiz kenduko diogu, oso ohikoa izaten baita bizkotxoa erortzea.

### Aholkuak 
* Coulanta gutxi egindako txokolatezko bizkotxo arinaren moduan defini genezake.
* Zerbitzatzeko garaian, Coulanta ontzitik kanpora atera nahiko bagenu, aukeratutako moldeak goitik eta behetik irekia behar luke. Hori moldetik ateratzeko zailago izango da. * Horrela balitz, moldearen barrutik labeko paper tira bat erantsi beharko genioke, gurinez lagundurik.
* Txokolatea urtzeko bi aukera: maria bainuan urak irakin gabe, edo mikrouhinean tenperatura baxuan.
* Maracuya  edo pasio fruitua oso ondo dijoakio; fruitu tropikala dugu, gurean honen zukua izoztua edo tetrabrikean saltzen da. Naturala ere gero eta errazago eros liteke; baldin eta  izango ez bagenu, edozein fruitu gorri balia dezakegu.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Petit chou

**Petit chou** () edo **profiterol** choux orearekin egindako bolak dira. Hainbat osagaiz betetzen dituzte, eskualdeez eskualde aldatzen direnak. Osagai gozoz beteta egon ohi dira, hala nola krema edo txokolatea, baina badira beste aldaera gazi batzuk ere.

Profiterolan oinarrituz honako aldaerak sortu dira:
*chou kremarekin
*profiterola
*religieuse
*pièce montée
*noix charentaise

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txokolatezko tarta

**Txokolatezko tarta** edo **txokolatezko pastela** nazioartean ezaguna den postre bat da, XIX. mendearen amaieran ospetsu egin zena eta, sarri, ospakizunetarako- urtebetetze eta ezkontzetarako kasu- egiten dituena. Osagaiak aldatu egin daitezke errezetaren arabera, baina, oro har, arrautzak, azukrea, kakao hautsa, txokolatea, gurina edo olioa, ura edo esnea, gatza eta sodio bikarbonatoa konbinatzen dira.

Okinek banilla-aterakina, likoreak edo kafea bezalako likidoak erabiltzen dituzte txokolatearen zaporeari gustu desberdinak gehitzeko. Gainera, dekoratu, azukreztatu edo glasatu ugari erabiltzen dituzte, baita espeziak ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amonio bikarbonato

**Amonio bikarbonato** NH4HCO3 formula duen konposatu kimikoa da, azido karbonikoaren gatz azidoa dena. Giro-tenperaturan ez da oso egonkorra eta amoniako askatzen du, batez ere, hezetasun gutxiko lekuetan.

Okindegietan gehigarri leudante gisa erabiltzen dute baina ez masa handietan. Suteak itzaltzeko hautsen osagaia ere bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Antiguako Ama eliza

**Antiguako Ama** Ondarroan dagoen baseliza bat da.

## Historia 
Sorrerako urtea ezezaguna da, baina XVI. mendearen aurretik egina zegoela pentsatzekoa da. Garai batean gotortua zegoela uste da.

## Galeria 

Fitxategi:Ondarroa, Antiguako ama retablo.jpg|Erretaula
Fitxategi:Ondarroako Antiguako Ama elizaren ataria.jpg|Ataria
Fitxategi:Ondarroa_-_Antiguako_Ama_2.jpg|Herritik ikusita

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orø

**Orø** Danimarkako uhartea da, Isefjorden fiordoam kokatuta dagoena. Uharteak 14 km² ditu, eta gutxi gorabehera 900 biztanle, horietarik 500 urte osoko egoiliarrak. Udan udatiar gehiago izaten dira, 2.000 etxe baitaude uhartean. Hiru herrixka ditu uharteak, Bybjerg, Brønde eta Gamløse og Næsby.

1970. urtera arte, Orø udalerri independentea zen, baina geroztik Holbæk udalerriaren parte da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Oro (argipena)

**Oro** izenak hainbat adiera du.

Euskal Herrian:

* **Oro (Aretxabaleta)**: baserri-auzoa, Gipuzkoan.
* **Oro**, Nafarroako topomimoa, antzinako herrixka Gesalatz ibarrean, gerora Jaitz eta Zuatzurekin elkartua: egun **Jaitz** deritzo udalerriari, gazteleraz Salinas de Oro.
* **Oro**, Arabako toponimoa, **Oroko Andre Mariaren Santutegiaren** kokalekua, Zuian.

Munduan:

* **Oro probintzia**, Papua Ginea Berrian.
* **Orø**, Danimarkako uhartea.
Rappel (iragarlea)

**Francisco Rafael Payá Pinilla,** ezagunagoa **Rappel** izenarekin (Madril, 1945eko abuztuaren 20a), moda diseinatzaile, enpresaria eta telebistako pertsonalitatea da Espainian. Iragarle gaitasunak dituela dio, eta horren harira egin da ospetsu, estetika bitxi batek lagunduta, kolore biziko jantziak, betaurreko erraldoiak eta ilea txirikordatan.

Frankismoaren azken urteetan, Madrilgo elite batzuetan ospea lortu zuen, moda eginez, eta iragarle famarekin. Berak esana da Maria de las Mercedes de Borbónen soinekoak egin izan dituela, eta iragarle zerbitzuak eskaini izan dizkiola, besteak beste, Tita Cervera, Dolores Ibarruri, Severo Ochoa, Francisco Franco berari eta haren emazte Carmen Polori.

1990eko hamarkadatik aurrera ohikoa izan da bere agerpena Espainiako telebistetako hainbat programatan, bai kate publikoetan zein pribatuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Yahya Petra Kelantangoa

**Sultan Yahya Petra ibni Almarhum Sultan Ibrahim** (jawiz: سلطان يحي ڤيترا ابن المرحوم سلطان إبراهيم; Kota Bharu, 1917ko abenduaren 10a - Kuala Lumpur, 1979ko martxoaren 29a) 12. Kelantango sultana eta 6. Malaysiako erregea (Yang di-Pertuan Agong) izan zen. Ibrahim Kelantangoaren bigarren semea izan zen. Bere anaia nagusia, Indra Petra, tronurako oinordekotzatik baztertua izan zen eta Yahya Petra sultan bihurtu zen 1960ko uztailaren 10ean, bere aitaren heriotzaren ondoren. 1975ean bost urterako errege aukeratu zuten baina agintaldian amaitu aurretik hil zen. Bere seme Ismail Petra Kelantangoa izan zen bere oinordekoa sultanerrian.
Fred Allen

Sir **Frederick Richard Allen** KNZM, OBE (Oamaru, 1920ko otsailaren 9a - Auckland, 2012ko apirilaren 28a) zeelandaberritar errugbi jokalaria eta entrenatzailea izan zen. Erdiko postuan aritzen zen. Bigarren Mundu Gerran, Pazifikoko eta Italiako fronteetan borrokatu zen. 1946-1949 bitartean, 21 partida jokatu zituen Zeelanda Berriko errugbi selekzioarekin, 6 test-partida barne, eta taldeko kapitaina izan zen 1949ko Hegoafrikako biran. 1966-1968 bitartean, 14 partidatan zuzendu zituen All Blacksak, eta denak irabazi. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paskual Rekalde

**Paskual Rekalde Irigoien** (Amaiur, Nafarroa Garaia, 1963ko abuztuaren 21a) euskal filologoa, itzultzailea eta euskaltzain osoa da.

## Bizitza 
Euskal filologian lizentziaduna da Euskal Herriko Unibertsitatean. Nafarroako Gobernuko euskara itzultzaile eta Eusko Jaurlaritzako terminologia batzorde bereziko kide aritzen da. Zenbait lan eta artikulu argitaratu ditu euskara batuaren, euskalkien eta Baztango euskararen inguruan. Horien artean daude Mariano Izetaren *Baztango Hiztegia* eta *Dirua galgarri* lanen edizioa, eta Baztango, Malerrekako eta Bortzirietako agiri zaharretako zenbait toponimo eta oikonimoren inguruko lanak, Andres Iñigorekin batera prestatuak.

2003ko urtarrilaren 31n euskaltzain urgazle izendatu zuten, eta Euskaltzaindiaren Nafarroako ordezkariorde 2018an. 2020ko uztailean, euskaltzain oso izendatu zuten, Andres Iñigo emeritu bihurtzean sortutako hutsunea betetzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Paskual Rekalde, euskaltzaindia.eus
Rappel (argipena)

**Rappel** izenak hainbat adiera du:

* **Rapel** edo **rapelatzea**, P bakarrarekin idazten da euskaraz: Arroila-jaitsiera eta mendizaletasunaren beste praktika batzuetan erabiltzen den teknika da.
* **Rappel**, marketineko teknika bat.
* **Rappel** (iragarlea), Espainiako telebistako ezagun bat, izenez Francisco Rafael Payá Pinilla.

Ikus halaber:

* **Rapel ibaia**, Txilekoa.
Ron Tauranac

**Ronald Sidney Tauranac** (Gillingham, Kent, 1925eko urtarrilaren 13a - Sunshine Coast, Queensland, 2020ko uztailaren 17a) angloaustraliar ingeniari eta autoen-diseinatzailea izan zen. Jack Brabhamekin Brabham taldea sortu zuen 1962an. 1972an taldea saldu zion Bernie Ecclestoneri. Hainbat eskuderiatarako lasterketa-autoak diseinatu zituen.
Burmuineko odoljario

**Burmuineko odoljarioa** burezur barneko odoljarioen mota bat da. Burmuineko trauma batek eragin dezake, edo berez gerta daiteke istripu batean. Odoljarioaz kaltetutako burmuinetako eremuei kalte egiten zaie eta, espazio estrabaskularrean nahikoa odol metatzen bada, burmuin barneko hipertentsioa eragin daiteke; odoljarioaren zenbatekoak buruko isuri akutu horren larritasuna zehazten du. Odoljario intraparenkimal horien heriotza-tasa %40 da.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Ipatiev Etxea

**Ipatiev Etxea** () Errusiako Jekaterinburg hirian zegoen eraikina zen. Etxea Nikolai Ipatiev bertako merkatariarena zen. Baina etxearen ospea gertaera odoltsu batzuen ondorioa da. 1918ko uztailaren 17an, bertan, Errusiar Iraultzaren urte bete pasa ondoren, atxilotuta zegoen Errusiako tsarraren familia eta tsar bera erailak izan ziren. Etxea, nahiz eta Monumentu Nazionala izan, Iraultzaren 60. urtemuga ospatzeko, suntsituta izan zen, 1977an, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren Politburoren aginduz. 2000tik 2003ra etxea zegoen tokian eliza ortodoxo bat altxatu zen, Odolaren gaineko eliza. Kasualki, Romanov dinastiak Kostromako Ipatiev monasterioan tronua eskuratu zuen.

## Ezaugarriak 
Etxea 1880. hamarkadan altxatu zen. Lehenengo jabea I.I. Redikortsev funtzionarioa izan zen. Bi solairuko harrizko etxetzarra zen, hiriko leku ederrenetariko batean. 1898an, Redikortsevek I. G. Sharaviev aberatsari saldu zion. 1908an Nikolai Nikolaevich Ipatiev ingeniariak erosi zuen. Etxea Romanov familiaren espetxea bihurtu zenean bi hesiekin babestu zen, batez ere kaletik barrualdea ez ikusteko.

## Hildakoak 
Etxean Nikolas II.a Errusiakoa, tsarra, Alexandra Feodorovna emaztea, haien bost seme-alaba (Olga, Maria, Anastasia, Aleksei eta Tatiana) eta lau zerbitzari, tartean familiaren medikua. Hiltzaileak hauek izan ziren: Yakov Yurovsky, G. P. Nikulin, M. A. Medvedev (Kudrin), Peter Ermakov, S. P. Vaganov, A. G. Kabanov, P. S. Medvedev, V. N. Netrebin eta Y. M. Tselms. Hiru letoniar ere zeuden taldean baina haiek ekintzan ez zuten parte hartu nahi izan. Hilketa etxearen soto batean burutu zen; dirudienez familiari beste leku seguruago eraman baino lehen argazkia egin behar zitzaion eta orduan hilaraztea burutu zen.

## Iruditegia 

Fitxategi:Ipatiev House - Commandant's room.jpg|250px|
Fitxategi:Ipatiev House - Princesses room after the murder.jpg|250px|
Fitxategi:Ipatiev House - Room of the Emperor, the Empress and the Heir.jpg|250px|
Fitxategi:Ipatyev_house_basement.jpg|
Fitxategi:Ipatiev House - Corridor.jpg|250px|

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Romanov familiaren hilketa

## Kanpo estekak 
* :Ipatiev Etxeari buruzko webgunea.
Garezur barneko odoljario

**Garezur barneko odoljarioa** bat-batean garunean odol-hodi bat apurtzen denean gertatzen da. Garuneko parenkiman pilatzen den odoljarioa da, eta garun barneko bat-bateko hipertentsioa eta istripu zerebrobaskular hemorragikoa eragin ditzake. Garezur barneko odoljarioak erikortasun eta hilkortasun handiarekin lotutako larrialdi medikoak dira. Tomografia garezur barneko odoljarioa diagnostikatzeko probarik sentikorrena da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barne-odoljario

**Barne-odoljarioa** gorputzeko barrunbe batean sistema baskularretik sortzen den odoljario bat da. Larrialdi medikoa da, eta odoljarioaren lastertasuna eta kokapenaren araberakoa da larritasun-maila (adibidez, burmuina, urdaila, birikak). Baliteke heriotza eta bihotz-geldialdia eragitea sendabide mediko egokia laster jasotzen ez bada.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Sinbastatina

**Sinbastatina** estatinen familiako farmako bat da, odoleko kolesterol maila murrizteko erabiltzen dena. Garrantzi handia du, kolesterola arrisku kardiobaskularreko faktore garrantzitsua baita. Sintetikoki lortu zuten *aspergillus terreus* hartziduraren produktu batetik abiatuta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipertriglizeridemia

**Hipertriglizeridemia** odolean 150 mg/dl-tik gorako triglizerido-kontzentrazioa egotea da. Gaixotasun koronarioa garatzeko arriskua handitzearekin lotzen dute, nahiz eta beste arrisku-faktore batzuengatiko doikuntza estatistikoak bere eragin-maila modu independentean arintzen duen. Hipertriglizeridemia oso handia pankreatitisaren garapenarekin lotzen da.

Triglizeridoen maila zehazteko, beharrezkoa da odol-analisi bat egitea, 12 orduko baraualdiaren aurretik, eta, oro har, odolean 200 mg/dL baino gehiagoko triglizerido kopurua hipertriglizeridemia gisa hartzen da. Afekzio horrek ez du zertan lotuta egon kolesterol-mailak nabarmen handitzearekin (hiperkolesterolemia).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Azidosi

**Azidosia** ehunetan eta odolean azido gehiegi egoteak dakarren egoera anormala da, pH-aren beherakadarekin agertzen dena. Diabetesaren eta beste nutrizio-gaixotasun batzuen azken fasean ikusten da batez ere. Azidosi metabolikoa giltzurruneko gutxiegitasunak edo beherakoek eragiten dute; arnas azidosia, berriz, arnas gutxiegitasunak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maskarita

thumb|Hiru maskarita, 2020ko Altsasuko inauterietan.
**Maskarita** Altsasuko inauterietako pertsonaia tradizionaletako bat da, momotxorro, akerra, sorginak eta ezkontzarekin batera. Gorputz osoa oihal lodi batekin estalita eramaten dute horrela janzten direnak, eta aurpegian kakorratz-lanez egindako maskara bat. Besoak gurutzatuta eraman ohi dira, eta soka bat eramaten da gerriko gisa eta beste soka bat lepoan, buruaren atala bereizteko. Aurpegia ez zaie ikusten horrela jantzita doazenei.

Tradizionalki, eramaten den oihala damasko-erako ohazal bat da. Normalki, zatak, artilezko galtzerdiak eta mahoizko prakak eraman ohi dira azpitik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garfe

**Garfe** —izen osoa: **Promociones Deportivas Garfe S.L.**— esku huskako pilotako kirol enpresa bat da, 1998an sortua. Esku huskako pilotako jaialdiak antolatzea du helburu nagusi.

Garfeko pilotariek ez dituzte profesional mailako hiru txapelketa nagusiak jokatzen (lau eta erdikoa, binakakoa eta buruz burukoa), txapelketa horiek Aspe eta Baiko Pilota enpresen esku daudelako. Gainera, Garfeko soldatak txikiagoak dira bi enpresa nagusi horietan baino. Eta Garfeko kontratuak ez dira urte osokoak, baizik eta partidak jokatzen diren urteko aldirako soilik: gehienetan, uda garaikoak, apiriletik urrira bitartekoak, nahiz eta garai horretatik kanpo ere batzuetan kontratua egin, partidaren bat jokatzeko. (hala nola Titin III.a eta Merino II.a, gaur egun; edo, duela urte batzuk, Fernando Arretxe, Patxi Eugi, Mikel Goñi...), edota bi enpresa nagusi horietan sartzerik lortu ez duten gazteak (hala nola Iker Mariezkurrena).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Garfe
EPUB

**ePUB** liburu elektronikoen formatua da, ".epub" fitxategia-luzapena erabiltzen duena. Ingelesezko "**E**lectronic **PUB**lication" kontzeptuaren laburdura da. Gailu irakurle askok onartzen dute ePUB formatua eta software bateragarria eskuragarri dago smartphone, tableta eta ordenagailu gehienetarako. ePUB Nazioarteko Argitalpen Digital Foroak (IDPF) argitaratutako arau tekniko bat da . IDPFren estandar ofizial bihurtu zen 2007ko irailean, Open eBook estandar zaharra gaindituta.

Book Industry Study Group-ek edukiak paketatzeko formatu egoki gisa onartzen du *ePUB 3* formatua, eta adierazi du liburu-argitaletxe globalak estandar bakar horren inguruan bildu behar direla. EPUB formatua zenbait XHTML fitxategiz irudiz eta beste euskarri batzuekin batera osatutako artxibo fitxategi gisa inplementatzen da. ePUB da saltzaile independenteen artean XML moduko (PDF modukoak ez direnak) gehien zabaldu den e-book formatua; hau da, ia hardware gailu irakurle guztiek onartzen dute, Kindle izan ezik.

## Onarpena 
EPUB oso erabilia da ebook-irakurgailuetan, hala nola Google Play Books Android-ena eta Apple Books-ena, iOS eta MacOS-ena, baina Amazon Kindle-ren irakurle elektronikoek ez dute onartzen. Kindlek batez ere Mobipocket (MOBI) formatua erabiltzen du, edo haien jabedun formatu diren AZW, AZW3 edo KFX. iBooks-ek *iBooks* jabedun formatua ere onartzen du, ePUB formatuan oinarrituta dagoena, baina iBooks aplikazioko programa batzuk behar ditu funtziona dezan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Deskarga ePUBean. e-liburutegia
* ISO / IEC TS 30135-1: 2014 - EPUB3 - 1. zatia: EPUB3 ikuspegi orokorra
* ePUB balioztatzailea (beta)
* https://github.com/w3c/epubcheck
Joakin Gamio

**Joakin Gamio** (Ziga, Baztan, 1807 aldean - XX. mende hasiera) nafar apaiza eta pilotaria izan zen. 1846ko abuztuaren 9an Irungo Urdanibia plazan jokatu zen laxo partida famatuari loturik dago haren izena; desafio hark gipuzkoar eta lapurtar pilotariak jarri zituen aurrez-aurre 12.000 ikusleren aitzinean. Berak bildu zuen Jean Erratxun *Gaskoia* desafioan parte har zezan, eta bera ere aritu zen partidan, Lapurdiko taldean. Norgehiagoka irabazi ondoan, Frantziara erbesteratu behar izan zuen, apezpikuaren baimenik gabe jokatu zuelako. Zenbait denboraren buruan, zaldi eder baten gainean itzuli zen herrira, Irungo garaipenaren saritzat jasoa zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  *Gamio, Joaquín* Auñamendi Entziklopedia [on line], aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus
Ybarra, Mier y Compañía

**Ybarra, Mier y Compañía** Bizkaiko salerosketa konpainia bat izan zen, Jose Antonio Ybarrak, Jose Antonio Mierrek (de la Mier), Nicolas Maria del Llanok eta Jose Txabarrik 1827an eratua, urte bereko Bizkaiko meatzeei buruzko foru legearen epelean. Sozietateak aberastasun handia metatu zuen burdinolen zorrari eta azken gainbeherari lotuta, baita Lehen Karlistaldiko zerealen espekulazioaz zein esklabo trafikoaz ere. Bizkaiko industrializazio handirako oinarriak jarri zituen.

XIX. mende hasieran, burdinolen harrikatz hornikuntza (gehienetan Somorrostrokoa) lehiakide gutxi batzuen eskuetan geratu zenean, azken horiek elkartzea erabaki zuten, Ybarra, Mier y Compañía eratuz eta, era horretan, salmentaren monopolioa eskuratuz. Hartara, harrikatz salmentaren prezioa ere finkatu zuten. Burdinolak, aldiz, lehiakortasuna galtzen joan ziren aldi horretan, eta konpainia zorren hartzekodun izaten hasi zen, hainbeste non zorraren pagu utzitako ondasunak bihurtu ziren konpainiaren aktibo garrantzitsuena konpainia sortzeko unean, gehienetan burdinolak.

Aldiz, Lehen Karlistaldia hasterako (1833), enpresaburuek kapital hori beste ekonomia jarduera batzuetan inbertitu zuten, dibertsifikatu. 1839ko urrian, Jose Antonio bueltan zen Bordele eta Londresko erbestetik Karlistaldia amaituta, eta berriz heldu zioten burdinolekiko harremanari, mea hornituz eta burdina erosiz. Gerrako arriskuak kapital handia metatzeko balio izan zion Ybarra familiari, kontrabando, esklabo tratu eta, batez ere, lehengaien hornikuntzaren bidez. 1839 amaieran, Ybarra familiaren aldetik, Jose Antoniori Juan eta Gabriel semeak bildu zitzaizkion konpainiaren kudeaketan, bete-betean horretarako lan eginez.

1854an, Ybarra familia haren kapitalaren % 70en jabe zen, Mier gainerako % 30arena, baina urte horretan bertan hil zen. Sozietatea orduan desegin zen, eta haren lekua Ybarra Hermanos y Compañíak bete zuen.
Salamancako Eskola

thumb|upright|XVII. mendeko klase bat Salamancako Unibertsitatean
**Salamancako Eskola** () hainbat arlotan pentsamendua berpiztu zuen mugimendua izan zen, espainiar eta portugaldar unibertsitateko irakasle talde garrantzitsu batek, baina Francisco de Vitoriak Salamancako Unibertsitatean egin zuen lan intelektual eta pedagogikoaren ondorioz bereziki teologoek bultzatua. Eskolaren eragina Europako beste herrialde batzuetan ere nabaritu zen, izan ere, Eskolako kide askok Espainiatik kanpoko unibertsitateetan eman zituzten eskolak.

Espainiako Urrezko Mendeko testuinguru zabalenean kokatu zen, non arteen eklosio bat ez ezik zientziena ere izan zen.

Geroko bilakaera politikoagatik, Espainian Salamancako irakasleek markatutako bideetatik jarraitu nahi ez izateaz gain, bere nazioarteko onarpena oso berantiarra izan da, herrialde protestanteak (XVIII. mendetik aurrera zientzia idatzi dutenen artean gehiengoa direnak) ez baitziren eroso sentitu behar Trentoko kontzilioan parte hartu zuten teologo batzuen modernitatea aitortuz. Hala ere, pixkanaka-pixkanaka, bere lana berreskuratu zuten, eta, adibidez, 1950eko hamarkadan, Joseph Alois Schumpeterrek salmancatarrek zientzia ekonomikoaren jatorriari egindako ekarpena aldarrikatu zuen (arbitrismo izenez ezagutzen den espainiar pentsamendu ekonomikoaren korrontean), eta horri Marjorie Grice-Hutchinsonen ikerketa zabalak gehitu behar zaizkio.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dimitri Tiomkin

**Dimitri Zinovievitx Tiomkin** (, ; Krementxuk, 1894ko maiatzaren 10a - Londres, 1979ko azaroaren 11) Ukrainan jaiotako estatubatuar zinemarako musikaren konpositore eta orkestra zuzendaria izan zen. Judu jatorriko izan zen eta musika ikasi zuen San Petersburgon. Errusiar Iraultzaren ondoren Berlinera eta gero New Yorkera joan zen. 1929ko kraxaren ondoren Hollywoodera joan zen eta bertan zinemarako musika konposatu zuen, bereziki westernetarako. Tiomkinek 22 Oscar sarietarako izendapen jaso zituen eta lau Oscar sari irabazi zituen bere musika aitzindariagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
* Dimitri Tiomkin
* Dimitri Tiomkin's Golden Decade
Derek Ho

**Derek Ho** (Kailua, Hawaii, 1964ko irailaren 26a - Hawaii, 2020ko uztailaren 17a) jatorri txinatarreko hawaiiar surflaria izan zen. ASPko Munduko Surf Txapelketa irabazi zuen 1993an, hori lortu zuen lehen hawaiiarra izan zen.
Im landen der Basken

***Im Landen der Basken*** () 1944. urtean Herbert Briegerrek eginiko film dokumentala izan zen.

Zuri-beltzezko film labur honek dokumental etnografiko bat dirudi baina egilearen asmoa euskaldunak nazien kausara ekartzea izan zen.

Teresa Sandovalek Berlingo Bundesarchiven kopia bat topatu eta Santiago de Pablorekin batera aztertu zuen. *Esbastika bat Bidasoan* bere irudiak erabili zituzten.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* *The Land of the Basques*
* *Au Pays des Basques*

## Kanpo-estekak
Santutegi (izendegia)

**Santutegi** edo **santuen izendegia** bataio-izenak emateko erreferentziazkotzat hartzen den kristautasuneko santuen izen-zerrenda nolabait arautua da.

Euskaraz horren adibide dira Sabin Arana eta Koldo Eleizalderen *Deun-ixendegi euzkotarra*, edo Euskaltzaindiaren 66. araua, *Santutegiko Izen Ohikoenak* arautzen dituena.

Santuen izendegia santuen egutegiarekin ere lotua izan ohi da.

## Ikus, gainera 
* Santu-egun

## Erreferentziak
Katalina

**Katalina**, **Katalin** eta beste aldaera batzuk emakumezkoen izenak dira. Santutegirako eta pertsonaia historikoetarako Katalina arautua du Euskaltzaindiak, baina Katalin ere izendegi arautuko forma da. Hipokoristiko ugari ditu eta ezagunenak dira *Kattin* eta *Kattalin*. Aldaerak: Katarina, Katelina, Katerin, Katerina, Katariñe (*Deun-ixendegi euzkotarrekoa*), Katrin eta Katixa.

## Historia 
Herrialde kristauetan ezagunak dira izen hauek eta bere aldaerak. Etimologikoki grezierako , *Aikaterína, Aikaterínē* izenetik dator. Kristauen artean aski erabilia izan zen, *khataros* ("garbia") hitzarekin lotu baitzen. Honela deitzen diren bi santa daude, Sienakoa eta Alexandriakoa, azken hau delarik ezagunena, bere martirioan erabilitako gurpil horzdunari izena eman ziolako. Azken honen jaia martxoaren 24an da.

Nafarroako Erresumako artxibategietan sarri agertzen den izena da, forma desberdinekin, Katerina bat (*Quaterina)* merkatari franko baten alaba Lizarran, 1346. urtean, eta beste bat (*Catherina*) Munarritzen aipatua da 1518an. Luzaiden Katarina bat dago (*Catharina de Barba*) 1428an, Katalina (*Catalina*) bat Berroetan 1509an eta Katalin (*Catalin*) Elizondon 1529an.

Erregetzan Katalina izena izan dutenen artean aipagarriak dira:

* Katalina I.a Nafarroakoa.
* Katalina II.a Errusiakoa, Katalina Nagusia.
* Katalina Aragoikoa, Ingalaterrako Hernike VIII.aren lehen emaztea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moskatel

**Moskatel** izen bereko mahats-barietatetik lortzen den ardo gozoa da. Moskatel mahatsaren bidez ere ekoizten da likore ardo bat, Valentzia aldean normalean mistela deitzen dutena. Elaborazio-prozedura honetan datza: muztio fresko prentsatu berriari alkohola gehitzen zaio, jatorriz besterena dena. Sistema honekin produktu gozo natural bat lortzen da, %15 alkohol gehituta. Moskatel ardo lehorrak 11-13 graduko graduazioa du eta mistelak, berriz, 15 graduazioa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mistela

**Mistela** (Heg.) edo **likore-ardoa** (Ipar.) muztioari alkohola gehituz egiten den nahasketa da. Bere zapore gozogatik, normalean postreko ardo moduan hartzen dute. 15 eta 22º bitarteko alkohol-graduazioa duen ardoa da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Malborkeko gaztelua

**Malborkeko Ordena Teutonikoaren gaztelua** edo **Malborkeko gaztelua**,  eta , Poloniako Malbork hirian dagoen gaztelu eta gotorleku bat da.

Jatorriz, XIII. mendean Ordena Teutonikoak eraikiarazi zuen, *Marienburg* ("Mariaren burgua") izenaz, ordena horren gotorleku militarra izan zedin. Hiria gazteluaren inguruan haziz joan zen eta haren izena bereganatu zuen.

1997tik Gizateriaren ondare izendatua dago.

## Kanpo estekak
Fruitu-zuku

**Fruta-zukua**, normalean zuku soilik deitua, frutetatik ateratako substantzia likido bat da, oro har, presioz zukutzean; hala ere, tarteko prozesuen multzo bat barne har dezake, hala nola jatorrizko produktua egostea, ehotzea edo zentrifugatzea. Horrela, adibidez, "laranja-zukua" laranjondoaren frutatik ateratako likidoa da. Askotan, ontziratutako zukuak saltzen dira, eta zuku horiek egiten diren bitartean, nutrizio-propietateen zati bat galtzea eragiten duen prozesu batetik igarotzen dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Biharamun

**Biharamuna**, **bestondoa** edo **ajea** jan-edan gehiegizko egun baten ondoko goizean izaten den ondoeza da. Medikuntzan **beisalgia** ere diote.

## Sintomak 
Biharamuna sintoma hauen multzo bat da:

* Amnesia arina edo mozkorraldian gertatutakoaren oroimena galtzea.
* Alterazio gastrikoak: gonbitoak, ia beti, eta gutxitan beherakoa, alkoholak urdail-mukosaren higadura eta heste-abiaduraren galera eragiten dituelako.
* Zefalea edo buruko mina: meningeen deshidratazioak, odol-hodien dilatazioak eta glukosaren (azukrea odolean) gutxitzeak eragindakoa.
* Egarri bizia, alkoholaren degradazioak eragindako deshidratazioari gorputzak emandako erantzun gisa sortzen dena.
* abdomeneko eta muskuluetako mina; horrek ahultasun-sentsazioa dakar.
* Puzkerak, noizbait.
* Nerbio-sorgortzea.

## Etiologia 
Biharamunaren arrazoia alkohola lortzeko prozesuarekin batera sortzen diren hondakin-substantzietan datza; beraz, substantzia baliokideak deitzen zaie, batez ere metanol, histamina, azetaldehidoa eta hainbat polifenol. Deskonposatzean, gainera, sintomen erantzule diren substantzia edentsuak, toxikoak edo pozoitsuak sortzen dituzte. Substantzia horiek proportzio handiagoan daude hain destilatuak ez diren eta kolore ilunagoa duten eta beren efektu organoleptikoengatik egiten dituzten edari alkoholiko edo hordigarrietan, batez ere ardoarekin lotura dituztenak (brandya, portoa, moskatela, ardo beltza) eta whiskiak. Horregatik, biharamun gehien sortzen dutenak, handienetik txikienera, koñaka, ardo beltzak, rona, whiskia, ardo zuria, gina eta vodka dira. Biharamunak gehiago eragiten die emakumeei gizonei baino; izan ere, gizonen gibelak eraginkorrago eta azkarrago prozesatzen eta deskonposatzen ditu alkohola eta bere baliokideak. Ez dute frogatu edari alkoholdunak nahasteak biharamun-sintoma handiagoak eragiten dituenik. Ohiko kontsumoak nolabaiteko tolerantzia eragiten du eta alkohol deshidrogenasaren (alkohola metabolizatzen duen entzima) kantitatea eta jarduera handitzean biharamun-atalasea igotzen du.

## Tratamendua 
Biharamunerako askotariko erremedioak daude, etxekoetatik hasi eta komertzialetaraino. Batzuek eraginkorrak direla frogatu duten arren, emaitzak aldatu egin dira.

* Jatea: zenbait elikagaik, hala nola arrautzak, zisteina dute eta sintomak gutxitzen dituzte.
* Oheratu aurretik edo biharamunean ura edateak deshidratazioari lotutako sintomak arindu ditzake, hala nola egarria, zorabioak, ahoko lehortasuna eta buruko mina.
* Edari isotonikoen kontsumoa.
* B6 bitamina, zerealetan, arroza, oloa, garia eta fruta gorriak aurki daitezkeena.
* Limoiz, urez eta sodio bikarbonatoz osatutako etxeko seruma irenstea.
* Fruta-zukuak hartzea, normalean tomatea.
* Aspirinak eta ibuprofenoak buruko mina gelditzen dute. Parazetamola, berriz, ez da gomendagarria; izan ere, ahoratutako alkoholak gibel-mailako metabolismoa oztopatu dezake eta farmako hori toxiko bilakatu dezake. Hala ere, aspirina eta ibuprofenoa gastrolesiboak direla eta gastritisa eta ultzera peptikoa eragin dezaketela gogoratu behar dugu (eta alkoholaren kontsumoa gaixotasun hauen faktore astungarria ere badela).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Polifenol

[290px|thumb|[Azido galiko fenilpropanoidetik eratorritako azido tanikoa]]
**Polifenol** molekula bakoitzeko fenol talde bat baino gehiago duten landareetan aurkitutako substantzia kimiko talde bat da. Polifenolak, oro har, tanino hidrolizagarrietan- glukosaren azido galikoaren eta beste azukre batzuen esterrak direnak-; eta fenilpropanoideak- hala nola lignina, flabonoideak eta tanino kondentsatuak- banatzen dira.

Polifenolen iturri nagusiak baiak, tea, garagardoa, mahatsa, oliba olioa, kakaoa, intxaurrak, kakahueteak, mingranak, matea eta beste fruitu eta landare batzuk dira. Ardoen egituran garrantzizkoak diren fenol funtzioko konposatuen (tanino, antoziano, hainbat substantzia koloragarri, eta abarren) multzoa osatzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Narritadura

**Narritadura** gorputzaren hantura edo erreakzio mingarri bat da, batez ere agente kimikoei edo beste estimulu batzuei (adibidez, beroa edo argi ultramorea) alergiaren batek eragindakoa. Gorputzeko hainbat ataletan narritadura izan daiteke: begietan, sudurrean, hesteetan, azalean, etab.

Batez ere gorritasuna agertzen da, eta, askotan, baita azkura ere. Narritadura gastrikoaren kasuan, sintomak bihotzerrea, mina, goragalea eta okak dira, besteak beste.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Irensketa

[thumb|[Erresonantzia magnetiko bidezko irudigintzaren bidezko irensketa]]
**Irensketa** elikagaia ahotik faringera eta ondoren esofagora irensteko prozesua da. Elikagaiak hortzek murtxikatzen dituzte, mihiak oratzen ditu eta listuak bustitzen ditu, elikadura-boloa izeneko trinkotasun oretsuko masa baten forma hartzen dute. Behin eratuta, mihiak elikadura-boloa atzeraka xurgatzen laguntzen du, faringean sar dadin. Horrela, elikadura-boloak bere bidea jarraitzen du faringearen bidez, esofagora iritsi arte (25 cm inguruko hodia). Prozesu hori ez da fonazioarekin nahastu behar, nahiz eta bi prozesuek hainbat muskulu-talde partekatzen dituzten.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak