open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Noah Ngeny

**Noah Kiprono Ngeny** (1978ko azaroaren 2an jaioa) kenyar atleta ohia da, Australiako Sydneyko 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan 1500 metroko proban urrezko domina irabazi zuena eta 1000 metroko proban munduko errekorra duena. Miliako bigarren lasterketa azkarrena ere egin zuen.

## Ibilbidea 
Noah Kenyako Uasin Gishu barrutian jaio zen. Ngenyk boleibola jokatu zuen eskola urteetan, eta ez zen korrika egiten hasi 1996ra arte.

Ngenyk nazioarteko ospea lortu zuen 1997an bi munduko junior errekor ezarriz: 3:32.91 Monakon 1500 metroko lasterketan eta 3:50.41 Nizako Miliaren lasterketan. Kim McDonald entrenatzaile eta entrenatzaile ospetsuaren gidaritzapean, bere aurrerapena 1998an jarraitu zuen, 1500 metroko denbora 3:30.34ra hobetuz Monakon.

1999ko uztailaren 7an, Erroman, Ngeny bigarren geratu zen Hicham El Guerrouj-en atzetik, azken honek miliako lasterketako munduko errekorra (3:43.13) ezarri zuenean. Ngenyk El Guerrouj-engandik gertu jarraitu zuen azken zatian, 3:43.40an amaitzeko, 2023an inoiz korritutako bigarren miliarik azkarrena izanik oraindik ere, eta Noureddine Morceli-ren munduko errekor zaharraren (3:44.39) atzetik ia segundo oso batera.

### Sydneyko garaipena 
2000ko irailaren 29an, 2000ko Sydneyko Olinpiar Jokoetako 1500 metroko finalean, El Guerrouj, munduko errekorraren jabea eta bi aldiz munduko txapelduna, aurreko Olinpiar Jokoetatik behin bakarrik garaitua izan zen, eta faborito nagusia zen. Bi arerioak lasterketaren buru ziren finaleko azken itzulira arte, El Guerrouj Ngenyren aurretik zela. 100 metro baino gutxiago falta zirela, Ngeny liderraren ondotik mugitzen hasi zen, 15 metro falta zirela lidergoa hartuz. Helmugara arte eutsi zion, Sydneyko Olinpiar Jokoetako ezusteko handienetako bat eraginez.

Prozesuan, Ngenyk 3:32.07ko Olinpiar Jokoetako errekorra ezarri zuen, Sebastian Coeren 1984an ezarritako 3:32.53ko Olinpiar Jokoetako errekorra gaindituz. El Guerrouj zilarrarekin konformatu zen 3:32.32rekin, eta Ngenyren herrikide Bernard Lagat-ek, garai hartan beste korrikalari kenyar bat eta geroago AEBetako herritar bihurtua, brontzea lortu zuen 3:32.44rekin.

## Erreferentziak 
## Ikus gainera
Elsa Bolívar

**Elsa Bolívar Bravo** (Santiago, Txile, 1929ko irailaren 21a - Santiago, Txile, 2021eko apirilaren 8a) margolari txiletarra izan zen, Txileko Margolari eta Eskultoreen Elkarteko (APECH) kidea.

## Biografia 
Bolívarrek Manuel de Salas Lizeo Esperimentalean egin zituen bigarren mailako ikasketak. 1949tik 1952ra Pedagogiako ikasketak egin zituen. Bukatu ondoren, Txileko Unibertsitateko Arte Fakultatean Arte Plastikoetako lizentziatura lortu zuen, Pintura adarrean. Taldeko partaideak izan ziren, beste batzuen artean, Ximena Cristi, Ramon Vergara Grez, Magdalenza Lozano, Aurel Kessler, Maruja Pinedo, Matilde Perez, Uwe Grumann, Aída Poblete eta Gustavo Poblete margolariak, eta Guillermo Brozalez, Virginia Huneeus, Sergio Berthoud eta Federico Assler eskultoreak.

Horrez gain, 1965ean, *Movimiento Forma y Espacio* taldearen sortzaileetako bat ere izan zen, eta bertako partaide izan zen 1975era arte, urte horretan taldetik urrundu baitzen bat ez zetorrelako arte bisualen ikuspegi geometrikoarekin. 1980an Estatu Batuetara joan zen, New York eta Washington hirietara. Han museoak eta arte-irakaskuntzako zentroak bisitatu zituen bere formakuntza osatzeko.

Bolívar katedra-irakaslea izan zen Txileko Unibertsitateko Arte Fakultatean 1969 eta 1987 artean. 1979tik 1982ra, unibertsitate berean, Arte Plastikoetako Departamentuko zuzendaria izan zen.

## Obra 
Emilio Petorutti margolari argentinarraren irakaspenek eraginda, Bolívarren obran abstrakzioa nagusitu zen, forma geometrikoak erabiliz, batez ere. Horrela, 1960ko hamarkadan, bere lanak forma geometrikoen eta kolore garbien erabilerarantz eboluzionatu zuen, eta bilaketa horrek irudiak deskonposatzera eta neoplastizismora hurbiltzera eraman zuen. Lerro kurbatuak, hiperbolak eta espiralak, beste forma geometriko batzuen artean, sartu zituen bere obran. Horrek berrikuntza bat ekarri zuen Txileko arte abstraktuaren munduan. 1970eko hamarkadaren erdialdean pintura figuratiboari ekin zion, natura eta paisaia oinarri hartuta bizipen pertsonalak adierazteko. Bere lanetan erabilitako formetako bat espirala zen. Haren ustez, espirala «unibertsoan diren bizitza oro menperatzen dituen indar formatiboa» da. Forma hori barraskiloetan aurkitu zuenean, Bolívarrek bere lanetan aplikatu zuen.

Bere lan gehienak olio-pinturak ziren, nahiz eta tarteka marrazkia, collagea, teknika mistoa, pastel-pintura eta pintura akrilikoa ere lantzen zituen. 

## Sariak 
* 2020 - *Emakume Artisten Saria*, Bank of America, Collectio y NMWA .
* 1961 - *Pizgarria* Saria Savory Mural Lehiaketa.
* 1960 - Arte Plastikoetako Areto Ofizialeko bigarren domina pinturan.
* 1959 - Hirugarren domina pinturan, Arte Plastikoetako Areto Ofizialean.
* 1954 - Arte Plastikoetako Areto Ofizialean ohorezko aipamena.
* 1951 - Arte Plastikoetako Areto Ofizialean ohorezko aipamena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
* *Elsa Bolívar, Artworks*, artnet
* *Elsa Bolívar Bravo (1929-2021)*, Mujeres Bacanas
* *Elsa Bolívar (1929-2021). La pionera del neoplasticismo en Chile que transformó la pintura abstracta*, MCM group
* Elsa Bolívar, Artistas Visuales Chilenos, AVCh, MNBA
* Elsa Bolívar, Maestros del Arte Chileno
Siaen

**Siaen**, (urdueraz: سیاح / Siaen), edo **Siaen arabiarra**,  Pakistango bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean kokatzen da.

Pakistango Punjab probintziako Jhang barrutian jatorria duen eta nahiko ezezaguna den zaldi arraza bat da. Arabiar jatorrikoa dela uste da eta bere begien edertasunagatik da ezaguna. Kopuru urriko arraza da.

## Arrazaren historia 
"Shiaen" edo "Sheehan" bezala ere ezagutzen da. Arraza bakan hau hau ez dago DAD-IS datu-basean zerrendatuta, ezta Bonnie Lou Hendricks-en entziklopedian ( Oklahomako Unibertsitatea , 2007). Ezta CAB International entziklopedian (2016) ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hari-orkestra

thumb|250px|Hari-orkestra bat
**Hari-orkestra** biolinaren familiako instrumentuez osatutako orkestra da. Orkestra honen instrumentuak honako hauek izan ohi dira: biolina, lehenengo eta bigarren biolinetan banatzen dena, biola, biolontxeloa eta kontrabaxua. Hari-orkestrak tamaina ezberdinekoak izan daitezke: 12 (4.3.2.2.1 = 12) eta 21 musikari (6.5.4.4.2 = 21) arteko ganbera-orkestra batetik, batzuetan zuzendaririk gabe jotzen dutenak, edo orkestra sinfoniko handi baten soka-atalaren tamaina baliokideraino, 60 musikari izan baititzake (16.14.12.10.8 = 60; nahiz eta *Gurre-Lieder*rek 84:20.20.16.16.12 eskatzen du).

## Errepertorioa 
Errepertorioak Mozarten hainbat obra (*Gaueko serenata txikia* barne) eta baxu jarraitu barrokoa alde batera uzten duen Haydnen lanak biltzen ditu. Obra horietako batzuk problematikoak dira orkestrarako edo hari-laukoterako diren erabaki behar denean. Haydnen lehen obretan, kontrabaxuaren eta biolaren linea melodikoaren noizbehinkako gurutzaketetan harmoniaren inbertsioek kontrabaxua beharrezkoa dela adierazten dute bereziki; hala ere, auzia ez dago konponduta.

Badira XX. mendean honako konpositore hauek harizko orkestrarako idatzitako obra nabarmenak: Bartók (*Hari-orkestrarako Divertimento*), Stravinski (*Apolo*), Witold Lutosławski (*Musique funèbre*), [[Benjamin Britten] (*Sinfonia Sinple* eta *Tema de Frank Bridgeren Tema baten Aldaerak*), Charles Wuorinen (*Grand Bamboula*), eta Malcolm Williamson (7. zbko sinfonia). Michael Tippettek *Harizko Orkestrarako Kontzertu Bikoitza* idatzi zuen eta Ralph Vaughan Williamsek Williamsek *Harizko Orkestra Bikoitzerako Partita* idatzi zituzten. Hari-orkestrarako Serenata bat idatzi duten konpositoreak Txaikovski, Dvořák, Suk eta Elgar dira. Mendelssohnek, gaztetan, hari-orkestrarako hamahiru sinfonia ere idatzi zituen.

Batzuetan, jatorrian harizko laukoterako, boskoterako, seikoterako eta abarrerako idatzitako lanak harizko orkestrarako moldatzen dira. Samuel Barber eta bere *Harientzako Adagioa*, Alban Berg eta bere *Lyric Suite*ren hiru pieza, Arnold Schönberg eta bere *Bigarren Hari Laukotea* eta *Verklärte Nacht* seikotea, Piotr Ilitx Txaikovski eta bere *Souvenir de Florencia* seikotea, John Corigliano eta bere *Bigarren Hari-Laukotea* eta Jean Sibelius eta bere *Andante Festivo* dira adibide batzuk. Sibeliusen piezak tinbalentzako aukerako zati bat du. 1978an septeto batentzat idatzitako *Shaker Loops* pieza 1983an moldatu zuen John Adams konpositore estatubatuarrak hari-orkestrarako, eta azken aldian errepertorioari gehitu zaio. Graham Waterhousek hainbat lan konposatu ditu hari-orkestrarako (*Sinfonietta*), baita Highland Bagpipe (Agurraren Nagusia) bezalako soinu kontrastagarriekin konbinatuz ere.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baxu zifratu

en "Thy Hand, Belinda", *Dido and Aeneas* operarako hasierako melodia, (1689), baxu zifratua duena (, .]]
**Baxu zifratua** akordeak adierazteko sistema da, akordearen beheko notaz eta gainean horri erantsi behar zaizkion notak adierazten dituzten zenbaki batzuez osatua. Barrokoan sortu zuten, musika genero eta estilo jakin batetik abiatuta: baxu jarraitu edo *continuo*a. Irudikapen mistoko sistema bat da, non baxuko linea konbentzional baten azpian zifrak idazten diren, lerro larri horrekin batera egin beharreko akordeak adierazteko. Hau da, laburdura harmonikoen hizkuntza da. Aipatutako akorde horiek emandako bitarteko melodien errealizazio zehatza instrumentistaren exekuzio edo inspirazioari uzten zitzaion (askotan, orkestraren zuzendaria, klabean; edo kapera-maisua, organoan).

## Historia 
Barroko garaian, bere Urrezko Aroan, eta baxu jarraituaren estiloagatik beragatik, eta bere argitasuna eta sinpletasuna bilatzeagatik, eskematismo trebe eta eraginkorra lortzen da, beharrezkoak ez diren datuak ezabatzen dituena (eta ondoren teoriaren sintesirako bidea argitzen du).

Laburdura harmoniko hori, hasiera-hasieratik, akorde perfektuen maiztasun itzelak lagundu zuen une historiko horretan, eta horri esker, akordeak zifrarik ez zegoenean aurresuposatu ahal izan ziren, eta, horrela, harmonia bat eskematizatzeko orduan, zehaztasun eta eraginkortasun handiko sinplifikazio-sistema garatu bat (estenografikoa) sortu zen.

Baxu jarraituaren garaia musika-testura gisa gainditu ondoren (garai klasikoan, inplikatutako soinu guztiak idazten zituzten), baxu zifratuaren balioa nagusiki analitikoa eta teorikoa izatera igarotzen da (pedagogian batez ere), eta orduan hasten dira baxu zifratuaren dialekto latinoak eta anglosaxoiak banantze-prozesu bat, anglosaxoiak oinarrizko hiztegia mantentzen jarraitzen baitu (koraleko ariketetan); aldiz, latinoak (batez ere frantsesak) teoria harmonikoaren arloan gertatzen diren aurrerapenak txertatzen saiatzen da, eta, zehazki, protagonismo berezia ematen dio sentikorraren funtzio tonalari (analisi funtzionalaren printzipioak, ez soilik gramatikala).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Baxu jarraitu

thumb|200px|Baxu jarraitu zifratuaren adibidea.
**Baxu jarraitua** edo **continuoa** (, askotan *b. c.* laburtua) konposizio baten etengabeko baxu instrumentala da, gehienetan zifratua eta instrumentu polifonikoak (klabezinak, organoak, lauteak...) edo monodikoak (biolontxeloak, kontrabaxuak, fagotak...) jotzen duena. Bere jatorria barroko garaian dago, horregatik musikan baxu jarraituaren aroa deitua izan dena. Teknika hori erabiltzean, konpositoreak baxuko lerro bat idazten du, eta normalean zenbaki (zifra) idatzidunak izaten ditu, interpreteei goiko ahotsetan zer akorde eraiki behar diren adierazteko.

## Historia 
Baxu jarraituaren jatorria XVI. mendean praktikan jarritako zenbait metodotan izan zen, koru-konposizio batzuk (moteteak, adibidez) organoak lagunduta, multzoaren harmoniari ondoen egokitzen zitzaizkion akordeak inprobisatzean zetzan teknika baten bidez. Haren aurrekaria *basso seguente*a izan zen.

Teknika hau hurrengo bi mendeetan erabat garatu zen eta Barrokoaren ezaugarria da, non Bach, Händel edo Vivaldi bezalako konpositore nagusiek erabili zuten. Garai horretan heldutasun maila aparta lortu zuen, ganbera eta orkestra musikaren nagusitasunera mugituz. Klasizismoaren etorrerarekin garrantzia galdu zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orkestrazio

[thumb|250px|[Ludwig van Beethoven|Beethovenen Bederatzigarren sinfoniaren eskuizkribua]]
**Orkestrazioa** instrumentu-multzo baterako, bereziki orkestrarako, konposizioak egiteko edo moldatzeko artea eta teknika da; bereziki, konposizioaren parteak orkestrako instrumentuen artean banatzea, konbinatzea eta orekatzea.

Zentzu hertsian, «orkestrazio» terminoa orkestrari bakarrik aplikatzen zaio; «instrumentazio» terminoa, berriz, beste edozein musika-multzotarako egiten den egokitzapena da. Zentzu horretan, instrumentazioak orkestrazioa barne hartzen du.

Orkestrazioko ikasketa akademiko batzuetan, instrumentazio terminoa instrumentu bakoitzaren berezko ezaugarriak kontuan hartzeari buruzkoa ere izan daiteke, instrumentu horien artean konbinatzeko arteari buruzkoa baino gehiago.

Bi egokitzapen mota daude:
* transkripzioa, jatorrizko piezari oso modu atxikian jarraitzen diona, eta
* moldaketa, jatorrizko piezaren zenbait alderdi nabarmen aldatzeko joera baitu.

Hala ere, praktikan, bi terminoak sinonimo gisa erabili dira modu okerrean.

## Orkestrazio-tratau nagusiak 
* Michael Praetorius (1619): *Syntagma musicum*
* Valentin Roeser (1764): ''Essai de l'instruction à l'usage de ceux, qui composent pour la clarinet et le cor*.
* Hector Berlioz (1844): *Grand traité d’instrumentation et d’orchestration modernes*
* François Auguste Gevaert (1863): *Traité general d’instrumentation*
* Charles-Marie Widor (1904): *Technique de l’orchestre moderne*
* Nikolai Rimski-Korsakov (1912): *Основы оркестровки*
* Cecil Forsyth (1914): *Orchestration*
* Alfredo Casella: (1950) *La Tecnica dell'Orchestra Contemporanea*
* Charles Koechlin (1954–9): *Traité de l'Orchestration*
* Walter Piston (1955): *Orchestration*
* Samuel Adler (1982, 1989, 2002): *The Study of Orchestration*
* Nelson Riddle (1985):  *Arranged by Nelson Riddle*
* Alfred Blatter (1997): *Instrumentation and Orchestration''

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Instrumentazio

thumb|250px|Musika-lan baten partitura

**Instrumentazioa** instrumentuen, haien ezaugarrien eta konbinazioen jakintza eta teknika da.

Zentzu hertsian, «orkestrazio» terminoa orkestrari bakarrik aplikatzen zaio; «instrumentazio» terminoa, berriz, beste edozein musika-multzotarako egiten den egokitzapena da. Zentzu horretan, instrumentazioak orkestrazioa barne hartzen du.

Orkestrazioko ikasketa akademiko batzuetan, instrumentazio terminoa instrumentu bakoitzaren berezko ezaugarriak kontuan hartzeari buruzkoa ere izan daiteke, instrumentu horien artean konbinatzeko arteari buruzkoa baino gehiago.

Tresna espezifiko baterako instrumentazioa egiteko, tresna horren propietate bereziak kontuan hartu behar dira, hala nola:

* Tonua, tinbrea, instrumentuaren maila dinamikoa eta maila horietan dauden tonuak.
* Akordeak edo beste tonu anitz batzuk aplikatzea.
* Exekuzio mota batzuk bereziki errazak edo zailak izan daitezke.
* Aplikazio-teknikak, hala nola arnasketa-, ukitu- eta abar-mugak.
* Efektu bereziak, hala nola harmonikoak, klikak, pizzicatoa eta glissandoa, besteak beste.
* Instrumentuarentzako notazio-konbentzioak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Clark Ashton Smith

**Clark Ashton Smith** (Long Valley, Kalifornia, 1893ko urtarrilaren 13a – Pacific Grove, Kalifornia, 1961eko abuztuaren 14a) estatubatuar idazle eta artista izan zen.

Bere gurasoek Auburnen eraikitako txabola batean bizi izan zen. Zortzi urtez joan zen lehen hezkuntzako eskolara, baina ezin izan zuen institutura joan agorafobiaren ondorioz, eta etxean jarraitu zuen hezkuntzan. Bere heziketa zabaldu zuen era guztietako liburuak irakurriz. Txiroa izan zen ia bizitza osoa, eta lan asko izan zituen (fruta biltzea, egurra moztea, igeltserotza, lorezaintza...)

Hamaika urte zituela, Erdi Aroko literaturaren, Mila gau eta bat gehiago, Grimm anaien eta Edgar Allan Poeren eragina zuten ipuinak idazten hasi zen 1925era arte olerkigintza idatzi zuen Algernon Charles Swinburneren estiloarekin eta Mendebaldeko Kostako poeta erromantikoen taldeko kide izan zen George Sterling, Joaquin Miller eta Nora May Frenchekin batera. Erromantiko handien artean azkena eta Auburneko bardoa deitua izan zen.

Fantasiazko, fantasia ilunezko, beldurrezko eta zientzia-fikziozko lanen egile garrantzitsua izan zen. H. P. Lovecraft eta Robert E. Howardekin batera, *Weird Tales* aldizkariko idazle nagusietako bat izan zen. Smithek adiskidetasuna mantendu zuen Lovecraftekin 1937an hil zen arte.

1935etik hil zen arte eskulturari eta arte bisualari ekin zion.

## Ipuin batzuk 
* "The Last Incantation" — Weird Tales
* "A Voyage to Sfanomoe" — Weird Tales
* "The Tale of Satampra Zeiros" — Weird Tales
* "The Door to Saturn" — Strange Tales
* "The Planet of the Dead" — Weird Tales
* "The Weird of Avoosl Wuthoqquan" — Weird Tales
* "The Gorgon" — Weird Tales
* "The Letter from Mohaun Los" (under the title of "Flight into Super-Time") — Wonder Stories
* "The Empire of the Necromancers" — Weird Tales
* "The Hunters from Beyond" — Strange Tales
* "The Isle of the Torturers" — Weird Tales
* "Dweller in Martian Depths" — Wonder Stories
* "The Light from Beyond" — Wonder Stories
* "The Beast of Averoigne" — Weird Tales
* "The Holiness of Azedarac" — Weird Tales
* "The Demon Of the Flower" — Astounding Stories
* "The Death of Malygris" — Weird Tales
* "The Plutonium Drug" — Amazing Stories
* "The Seven Geases" — Weird Tales
* "Xeethra" — Weird Tales
* "The Flower-Women" — Weird Tales
* "The Treader of the Dust" — Weird Tales
* "Necromancy in Naat" — Weird Tales
* "The Maze of Maal Dweb" — Weird Tales
* "The Coming of the White Worm" — Stirring Science Stories

## Kanpo estekak
Moldaketa (musika)

[thumb|[John Philip Sousaren eskuizkribua Richard Wagnerren *Holandar alderraia*ren obertura moldatuz.]]

**Moldaketa** musika-konposizio bat berridaztea jatorrizkoa ez bezalako instrumentaziorako edota ahotsetarako, edo bertsio murriztu edo sinplifikatua idaztea da.

Jatorrizko musika-konposizioarekiko desberdintasunak birharmonizazioa, parafrasi melodikoa, orkestrazioa edo garapen formala izan daitezke. Konponketa ez dator bat orkestrazioarekin; izan ere, azken prozesu hori instrumentuei notak esleitzera mugatzen da, orkestra batek, kontzertu-banda batek edo beste musika-talde batek interpreta ditzan. Konpontzeak «konposizio-teknikak gehitzea dakar, sarreretarako, trantsizioetarako edo modulazioetarako eta amaieretarako material tematiko berri gisa. Moldatzea lehendik dagoen melodia bati musika-barietatea emateko artea da».

Musika klasikoaren eta jasoaren moldaketak eta transkripzioak genero horren historia goiztiarrean oinarritzen dira. Hala ere, jazzean eta herri-musikan oso ezagunak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Moldaketa

**Moldaketa** izan daiteke:
* Musikan, moldaketa, musika-lan bat jatorrizkoak ez dituen instrumentu edo ahotsentzat egokitzea;
* Literaturan, moldaketa, lan baten testua aldatzea, irakurle-mota jakin batzuei egokitzeko edota generoz aldatzeko;
* Lan-zuzenbidean, lanaldiaren moldaketa, akordio edo ez-akordio baten bidez.
Transkripzio (musika)

thumb|right|230px|J.S. Bach pianorako lana gitarrarako transkribatua.

**Transkripzioa** musika-obra edo -pasarte bat notazio-sistema batetik bestera aldatzea da Transkripzio musikala kode batetik bestera musika-lan bat eramateko aukera ematen duen tresna da, edukiak ulertzen eta berrinterpretatzen lagunduz. Ikuspegi horretatik, transkripzio musikalaren praktikak hartzen dituen formak dibertsifikatu egiten dira betetzen dituen helburuekiko. Forma horiek grafikoak, testualak, kontzeptualak eta baita soinuzkoak ere izan daitezke.

Transkripzioari lagunarteko «moldaketa» ere esaten zaio, bitartekotik orkestrara aldatzen delako (pianotik orkestrara), baina doikuntza horrek obraren substantziaren aldaketa dakar berekin. Musika klasikoaren eta jasoaren moldaketak eta transkripzioak genero horren historia goiztiarrean oinarritzen dira. Hala ere, jazzean eta herri-musikan oso ezagunak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tonu (musika)

thumb|Musika-notazioa.

**Tonua** bi musika-nota hurrenez hurrenekoren arteko tartea da (mi eta faren, eta si eta doren artekoa izan ezik). Tonua bidun maiorra osatzen duten bi notaren altueren arteko distantzia da, bi tonuerdiz osatua. Eskala naturalaren ondoko bi notaren arteko distantzia da (mi-fa eta si-do noten artekoa izan ezik, hori tonuerdikoa baita).

Tonu garbia uhin sinusoidal bati dagokio, hau da, f(t) = A sen(2 π f t) motako funtzio bati, non A anplitudea den, t denbora eta f maiztasuna. Mundu errealean ez dago tonu garbirik, baina edozein uhin periodiko maiztasun desberdinetako tonu hutsen batuketa gisa adieraz daiteke. Oinarrizko frekuentzia bat eta funtsezkoaren multiplo batzuk egongo lirateke, harmoniko deituak. Harmoniko horien maiztasunak maiztasun nagusiaren multiplo oso bat dira.

Tonu bati Fourierren analisia aplikatzen zaionean, partzial harmoniko izeneko osagai batzuk lortzen dira. Osagai horietatik lehenak edo funtsezkoenak eta 2 (2, 4, 8, 16...) potentziako ordena-zenbakia dutenek lehenengoaren antzeko tonu-sentsazioren bat dute berez (zortzigarrenetik urrun daudenez, giza entzumenak "nota berberak baina zorrotzagoak" bezala hautematen baititu). Gainerako partzial harmonikoak funtsezkoaz bestelako soinutzat hartzen dira, eta horrek soinua aberasten du. Horrela, 2ren potentzia harmonikoak gainerakoak baino apur bat ozenagoak dituzten soinuak sudurreko tinbre, huts edo distiratsuagoa duten soinutzat hartzen dira, eta beste partzial harmoniko batzuk zertxobait ozenagoak diren soinuak, berriz, tinbre beteago edo osoagoa, biribilagoa edo ilunagoa duten soinutzat. Partzial harmoniko guztiek, oro har, musika-tinbrea zehazten dute.

Tonua hautemateko moduari soinuaren altuera esaten zaio, eta soinu hori baxu edo altu nolakoa den zehazten du, nahiz eta normala den tonua altueraren sinonimo gisa erabiltzea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Marta Garcia Alonso

**Marta García Alonso** (Leon, 1998ko urtarrilaren 1a) atletismoan lehiatzen den kirolari eta medikua da, iraupen-lasterketetan aditua. Brontzezko domina bat irabazi zuen 2024ko Europako Atletismo Txapelketan, 5000 metroko proban

2024an Espainiako 2000, 3000 eta 5000 metroko errekorrak lortu zituen *short* trackean eta 5000 metroko absolutua.

## Bizitza 
Medikuntza ikasi zuen Valladolideko Unibertsitatean. 

Marta Garcia St. Moritzen bizi da, eta Thomas Dreissigackerren aginduetara entrenatzen du OAC Europa taldearekin. Denboraldiz kanpo Palentzian bizi da.

## Kirol ibilbidea 
Krosean hasi zen lehiatzen. Espezialitate horretan hiru domina lortu zituen Europako Txapelketan: brontzea 2017. urtean (20 urtez azpikoa), zilarra 2018an (23 urtez azpikoa) eta zilarra 2023. urtean (kategoria absolutua), hirurak taldeka. 2017. urtean, lehenengo nazioarteko ekitaldian hartuzuen parte, 20 urtez azpiko Europako Txapelketa, non bosgarren postuan bukatu zuen 5000 metrotan

2024ko Parisko Olinpiar Jokoetarako sailkatu zen 2024ko urtarrilean 5000 metroko gutxieneko marka lortu baitzuen 14:46,37ko denborarekin (pista motzean), gainera Espainiako errekorra ere izan zen. Handik astebetera, Bostonen, 3000 metroko errekorra gainditzea lortu zuen short trackean, 8:38.34ko markarekin. Gainera, 5:45.33ko denbora zuen, eta Espainiako 2000 metroko errekorra zuen *short track*-ean. Hirugarren geratu zen Europako Txapelketako 5000 metroko finalean, 14:44,04ko denborarekin (Espainiako errekorra). Uztailean urteko Espainiako bosgarren errekorra lortu zuen, 2000 metro aire zabalean, 5:32.86ko markarekin. Urtea San Silvestre Vallecanan irabazita bukatu zuen, probaren historian Espainiako markarik onenarekin.

2025. urtean eroriko bat izan zuen pista estaliko Europako Txapelketako  3000 metroko finalean, nahiz eta laugarren bukatzea lortu zuen. Bi aste geroago, Munduko Txapelketako finalista izan zen berriz, eta zazpigarren postuan bukatu zuen. Aire librean, Europako Taldekako Txapelketako 5000 metroetan parte hartu zuen, bigarren geratu zelarik, eta Munduko Txapelketan, finalean zazpigarren izan zelarik.

2022, 2023 eta 2024. urtean Espainiako txapelduna izan zen  5000 metrotan eta 2021 eta 2024an 3000 metrotan pista motzean.

## Nazioarteko palmaresa 
## Nazioarteko lehiaketak 
## Marka pertsonalak 
## Sariak 
* Urteko emakumezko lasterkari onena (2024). Corredor Sariak. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murjanatu Musa

**Murjanatu Liman Musa** (Abuja, 2000ko maiatzaren 5a), Nigeriako saskibaloi jokalaria da. 1,83 metrotako altuerarekin pibot postuan jokatzen du. Hiru aldiz izan da Afrikako txapelduna Nigeriako selekzioarekin eta 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte.

## Kirol ibilbidea 
### Taldeak 
2018an hasi zen profesionalki jokatzen saskibaloian, Nigeriako *Air Warriors* taldearekin. 2019an Nigeriako Liga irabazi zuen finalean *Mountain of Fire Ministries* taldea garaituta. Musak 17 puntu sartu, 15 errebote jaso eta 3 asistentzia eman zituen eta partidako MVP aukeratu zuten.

2021ean Galiziako *Celta de Vigo* taldeak fitxatu zuen eta hiru urte egin zituen han. 2024an Frantziara joan zen, *Tarbes Gespe Bigorre* taldera. Lehenengo urtean Frantziako Ligako denboraldiko boskotean kokatu zuten pibot postuan. 2025ean Estatu Batuetako WNBA Ligako Phoenix Mercury taldearekin kontratua sinatu zuen.

### Nigeriako selekzioa 
2019an 3x3 saskibaloi selekzioan egin zuen debuta Marokon eta txapelduna izan zen. Urte berean hondartzako 3x3 txapelketa jokatu zuen Cabo Verden eta brontzezko domina eskuratu zuen.

Nigeriako saskibaloi selekzioarekin hiru aldiz izan da Afrikako txapelduna, 2021ean, 2023an eta 2025ean. 2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte.

## Palmaresa 
### Taldeekin 
* Nigeriako Liga (1): 2019
* Frantziako Ligako boskoteko kidea 2024-25 denboraldian
### Nigeriako selekzioarekin 
* Afrikako txapelketa:
**  Txapeldun (3): 2021, 2023, 2025
* Afrikako Jokoak (3x3):
**  Txapelduna (1): 2019

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rubens Barrichello

**Rubens Gonçalves Barrichello**, ezizenez **"Rubinho"** (São Paulo, Brasil, 1972ko maiatzaren 23a) Brasilgo automobilismo pilotua da. 1993 eta 2011 artean aritu zen lehian eta 11 garaipen, 68 podio, 14 pole eta 17 itzuli azkar lortu ditu 1 Formulako 326 sari nagusitan. Txapelketarik irabazi ez bazuen ere bi aldiz izan zen txapeldunordea Ferrari taldearekin.

## Kirol ibilbidea 
Gaztetan kartingean lehiatzen hasi zen eta Brasilgo bost txapelketa irabazi zituen. 1989an Formula junior kategorian hasi zen lehiatzen eta 1991ean Britainiako Formula 3 mailako txapelduna izan zen.

1993an Jordan taldearekin sinatu zuen kontratua eta 1 Formulan egin zuen debuta, Hegoafrikako lasterketan. 1994an podiuma lortu zuen Japoniako Sari Nagusian eta lehenengo polea Belgikan.

2000. urtean Ferrari etxeak fitxatu zuen Michael Schumacherren bikotea izateko. Lehenengo denboraldia lortu zuen lehenengo lasterketa irabaztea, Alemanian jokaturikoa. 2002an eta 2004an denboraldiko txapeldunordea izan zen, bietan ere Schumacherren atzetik. 2005ean Hondak fitxatu zuen. 2009an hirugarren egin zuen txapelketan eta bi lasterketa irabazi zituen. 2010an Williams taldera joan zen eta 2011n erretiroa hartu zuen.

2012an IndyCar Series txapelketan aritu zen eta ondoren Brasilgo Stock Car Series txapelketan aritu zen urte luzez. 2014 eta 2022an txapelduna izan zen. Bitartean 2016an Daytonako 24 Orduetan bigarren egin zuen.

## Palmaresa 
### 1 Formula 
* Txapelduna (0)
* Txapeldun ordea (2): 2002, 2004
* Hirugarren (2): 2001, 2009
* Garaipenak:
** 2000: Alemania
** 2002: Alemania, Hungaria, Italia, Estatu Batuak
** 2003: Erresuma Batua, Japonia
** 2004: Italia, Txina
** 2009: Espainia, Italia
### Stock Car Series 
* Txapelduna (2): 2014, 2022
* Txapeldun ordea (1): 2016
### Karting (Gazte mailan) 
* Brasilgo txapelduna (5): 1983, 1984, 1986, 1987, 1988)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
Alexander Bernhuber

**Alexander Bernhuber** (1992ko maiatzaren 18 - ) Austriako abeltzain eta politikaria da, Austriako Alderdi Popularreko kidea (ÖVP). 2019ko Europako Parlamenturako hauteskundeetan Europako Parlamentuko kide hautatu zuten. 2016an Europako Nekazari Gazteen Kontseiluan ordezkaria izan zen. 2017 eta 2018 artean Austriako Landa-eremuko Gazteen Erakundeko zuzendaria izan zen. Europako Parlamentuan Ingurumen, Osasun Publiko eta Elikagai-segurtasunaren Komitearen (ENVI) parte izan da. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Julian Sands

**Julian Richard Morley Sands** (Otley, 1958ko urtarrilaren 4a – San Gabriel mendiak, Kalifornia, 2023ko urtarrilaren 13a) ingeles aktorea izan zen.

Londresko Central School of Speech and Draman ikasi zuen eta 1984an zineman debutatu zuen. 1990etik Kalifornian bizi izan zen emaztearekin. 2023ko urtarrilean desagertu zen, Kaliforniako San Migel mendietan mendi-ibilaldiak egiten ari zela, eta handik bost hilabetera haren gorpuzkiak aurkitu zituzten.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Kanpo estekak
Veronica Bekoe

**Veronica Ayele Bekoe** Ghanako biologoa da. Gaixotasun kutsakorren hedapena murrizteko erabiltzen den Veronicaren ontzia asmatzen laguntzeagatik da ezaguna. Ondoren, Kwame Nkrumah Zientzia eta Teknologia Unibertsitatean (KNUST) jarraitu zuen bere prestakuntza, eta bertan Zientzia Biologikoetan lizentziatura lortu zuen 1968 eta 1972 artean.  

Ghanako Osasun Zerbitzuan (GHS) lan egin zuen 1972tik 2008ra, *Public Health and Reference Laboratory-n*. GIBa eta sexu-transmisiozko gaixotasunak kontrolatzeko Programa Nazionalaren arduradun nagusia izan zen, eta 30 urte baino gehiagoko esperientzia izan zuen laborategi klinikoetan.

Bekoe *Osasun Sistema Indartzeko Zentroa* GKEko zuzendaritza-batzordeko kidea da. 
thumb|ezkerrera|Veronicaren ontzia
## Veronicaren ontzia 
Bekoe Veronicaren ontzia asmatu zuelako da ezaguna, eskuak garbitzean kutsadura gurutzatuaren bidez kolera bezalako gaixotasunen hedapena geldiarazteko edo murrizteko sortutako gailua. 2020an, ontzia asko erabili zen Afrikako kontinentean eta komunitate globalean COVID-19 koronabirusak eragindako gaitzaren pandemiari aurre egiteko. Veronicaren ontziaren aurkikuntza eta asmakuntza bere lan eremuan identifikatu zuen arazo edo akats baten ondorioz sortu zen: ur korrontearekin arazoak zeudela ohartu zen, eta txandaka ur ontzi bat erabili behar zutela eskuak garbitzeko lan medikoen ondoren. Hori oso arriskutsua zen osasunerako, denek ur bera erabili behar baitzuten zikindu arte. Osasun-inplikazioak ikustean, ontzi prototipo bat sortu zuen, aluminiozko tresna bati lotutako txorrota batekin.

## Sariak eta aintzatespenak 
* Rebecca Akufo-Addo Lehen Damak gaixotasun infekziosoen aurkako borrokan *Berrikuntza Sozialaren saria* eman zion Emakumearen Nazioarteko Egunaren amaieran.
* *Volta saria* jaso zuen bere berrikuntzagatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Afrikako historia klasea: Blakk Rastak Veronica Bekoeren (Ghanako asmatzailea) istorioa kontatzen du.
* Ezagutu Veronica Bucket-en asmatzailea, Veronica Bekoe: biologia-zientzialaria eta Osasun Publikoko Erreferentzia Laborategiko buru ohia.
* Biologia-zientzialari lankideentzat asmatu nituen Veronica Bucketsak.
Genero arrakala

[thumb | Genero arrakalaren [indizea, munduan, *Global Gender Gap Report* txostenaren arabera, 2016. urtean.]]

**Genero arrakala**, aldez aurretik zehazturiko aldagai bati dagokionez, emakumeen eta gizonen indizeen arteko desparekotasuna da, sistema patriarkalak emakumeen eta gizonen artean ezarritako hierarkizazioan oinarritua.

Genero arrakalak azaleratu egiten ditu aztergai den alorrean emakumeen eta gizonen artean dauden desberdintasunak: batzuen eta besteen parte-hartze maila, aukera berdintasunerako ahalmena, eskubideak, boterea eta eragina, ordainsaria eta hobariak, baliabideen kontrola eta erabilera... guztiak ere ongizateari eta giza garapenari lotuak.

Modu desberdinetan bada ere, genero arrakala jarduera alor guztietan agertzen da: dela ekonomia, dela politika, dela lana, dela kultura, dela osasungintza...

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Genero arrakala digital
* Soldataren genero arrakala
* Wikipediako genero arrakala
* Genero-desparekotasun
Mopa

**Mopa** garbitzeko tresna da, makila bati lotutako oihalezko pieza lau bat edo oihalezko tira bat, zoruak ekortzeko eta distira emateko erabiltzen dena.

Mopa kutsadura lehor eta askea biltzeko diseinatuta dago, hala nola hautsa, harea eta, oro har, lurzoruaren gainazaleko zikinkeria biltzeko. Hariz eta/edo zorro formako mikrozuntzez egina dago, eta lurzorua garbitzeko lehen urrats gisa erabiltzen da, erratzaren edo eskuilaren ordezko praktikoago gisa.

Mopak ehunezko mikrozuntzezko xafla lau bat edo kotoizko harizko gainazal bihurritu bat duten poltsa batzuk izaten dira; oro har, 15 cm zabal eta luzera desberdinekoak izaten dira (normalean, 30-100 cm).

Mopak, kasu askotan, erratza ordezkatu dezake, eta oso praktikoa da, bere barnean hauts edo harea kantitate mugatu bat mantentzeko gaitasuna baitu. Idealki, makinaz garbitu behar da zikinkeriaz asetzen denean. Beste aukera bat da xurgagailu bat erabiltzea mopa biltzen doan gainazaleko hautsa xurgatzeko, baina horrek eraginkortasun mugatua du.

Erabilera bakarreko mopak ere badaude (erabili eta botatzekoak), eta saltoki batzuetan edo Internet bidez saltzen dira.
thumb|Ezkerretik eskuinera: aluminiozko kirtendun mopa, aluminiozko kirtendun mopa erdi-hezea, belkroz finkaturiko aluminiozko kirtendun mopa lehorra (50 cm), belkroz finkaturiko aluminiozko kirtendun mopa lehorra (60 cm), eskala sartzen da erreferentzia gisa.
Mopa kirten bat egurrezko makila edo aluminiozko tutu pieza luze batek osatzen du, moparako berariazko muntaia batekin. Kirtena modu desberdinetan joan daiteke moparen gorputzera konektatuta:

: * Pertika motakoa (pertika klasikoaren gainean lotutako hariak dituena)
: * Belkroa (mopa profesional asko bezala)
: * Bossa (mopa profesional askorekin gertatzen den bezala)
: * Brida
: * Plastikozko azazkalak

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alejandro Lopez Orejuela

**Alejandro Lopez Orejuela** (Iruñea, 2000) PSNko politikari nafarra da, Orkoiengo alkatea 2023tik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Géza Lakatos

**Géza Lakatos** (Budapest, 1890eko apirilaren 30a – Adelaide, 1967ko maiatzaren 21a) hungariar militar eta politikaria izan zen. Hungariako lehen ministroa izan zen 1944ko abuztutik urrira.

Ludovica Akademia Militarrean graduatu zen eta 1928tik 1934ra Pragan agregatu militarra izan zen. 1943ko urrian Hungariako Bigarren Armadako komandante izendatu zuten eta Lehen Armadako komandantea izan zen 1944ko apiriletik maiatzera.

1944ko abuztuan, Lakatos eta Miklós Horthyren aldekoek Döme Sztójay alemaniarraren aldeko gobernua kargugabetu zuten. Lakatos lehen ministro izendatu zuten, judu hungariarren deportazioa gelditu zuen eta aliatuekin bake-elkarrizketei ekin zien berriro. 1944ko urrian Horthy alemaniarrak Hungariatik kanporatzen saiatu zen eta aliatuekin armistizio bat sinatu zuen. Gurutze Gezidunaren Alderdia faxistak estatu-kolpea eman zuen nazien laguntzarekin, eta Lakatos atxilotu egin zuten.

Hungariako faxisten aurkako gerraosteko epaiketetan lekuko izan zen. 1949an pentsio militarra kendu zioten eta bere jabetzak konfiskatu zizkioten. Lakatos Budapestera joan zen eta liburu-ilustratzaile eta margolari zetean lanetan aritu zen. 1965ean emaztea hil zitzaion eta Lakatos Australiara joan zen alaba bizi zen lekura.
Mikel Trueba kiroldegia

**Mikel Trueba kiroldegia** Santurtziko kiroldegi publikoa da. Honen izena AEA izandako gazte Mikel Truebarengatik jarri zen. Bertan xakea, futbola, padela, tenisa, futbol amerikarra, atletismoa, karatea, saskibaloia, etab... praktikatu dezake. 

Bi erabilera anitzeko pabiloi, igerileku, atletismo pista, futbol pista, tenis pista, etab... instalazioak ditu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lierni Altuna Ugarte

**Lierni Altuna Ugarte** (Aramaio, Araba, 1962) bertsolaria, gai-jartzailea, aurkezlea eta irakaslea da. Zinegotzi eta alkate lanetan ere jardun du.

## Bizitza 
Filosofia ikasketak egin zituen Donostian, baita Antropologia ere. Bertsolaritzan 16 urterekin hasi zuen ibilbidea Aramaioko bertso eskolan eta gero, irakasle ere jardun zuen. Gai-gidarien taldean parte hartu du.

## Ekitaldiak 
### Gai-jartzaile/gai-sortzaile: 
* Arabako Bertsolari Txapelketan 2004an hasi zen gai-jartzaile taldean parte hartzen, sortzen eta gaiak jartzen.

* Arabako Eskolarteko Bertsolari Txapelketan 2002an, gaiak sortu edo jartzen edo bietan.

* Bagare (2002, 2003, 2004, 2005, 2006 udazkenak) eta Bertxoko (2007 eta 2008ko udazkenak) Bertsolari Sariketako gai-jartzaile taldean sortzen eta jartzen.

* 2002tik herrietako bertso saio ezberdinetan (Aramaio, Arrasate, Gasteiz, Araia ...)

* 2009 Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusiko gai-jartzaile taldeko kide, gaiak sortzen eta jartzen saio baten.

### Antolatzaile: 
* 2006, 2007, 2008 eta 2009ko Arabako Bertsolari Txapelketetan Talde Antolatzailean parte hartu zuen. (2007an eta 2008an Komunikazio arduradun gisa eta 2009an koordinatzaile edo arduradun gisa).

* Bagare (2006) eta Bertxoko (2007 eta 2008) Bertso Sariketen antolakuntzan lagundu zuen.

* Aramaioko eta Arrasateko Bertso Eskolek antolatutako saio eta bertso gauza ezberdinen antolakuntzan parte hartzen hasi zen 2002an.

### Bertso-eskolako irakasle/eragile: 
* Aramaioko Bertso Eskola: Klaseen antolaketan eta ekintza ezberdinen antolakuntzan parte hartzen hasi zen 1997an bertso eskola sortu zenetik,  bestela klase hauexek eman ditu:

2005-2006 kurtsotik 07/08 kurtsora bitartean Gazteen Taldearen irakasle izan zen.

2006-2007 kurtsotik 08/09 kurtsora Gaztetxoen Talde bat eraman zuen.

2008-2009 ikasturtean Gaztetxoen beste talde baten irakasle izan zen.

* Arrasateko Bertso Eskola: Klaseen antolaketan eta ekintza ezberdinen antolakuntzan parte hartu du 2005-2006 ikasturtetik. Irakasle gisa:

2005-2006 ikasturtetik 2008-2009 ikasturtera bitartean Gaztetxoen Taldea.

### "Bertsolaria": 
* 1997, 1998, 1999 eta 2000ko Arabako Eskolarteko Txapelketak
* Arabako Bertsolari Txapelketa 2002 eta 2003
* Aramaioko Uribarri eta Azkoaga auzoetako jaietan.
### Bertso-irratsaiogilea: 
* HALA BEDI irratiko Bertxoko irratsaioan egiten eta emititzen parte hartu zuen 2005-2006 eta 2006-2007 ikasturteetan.
; Lehen plaza
: Bertsolari gisa: 1997ko Arabako Eskolarteko Txapelketan Gai-jartzaile gisa: 2004ko Arabako Bertsolari Txapelketan

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Donosti txipis

**Donosti Txipis** edo **Donostiako Txipiroiak**, 2024an sortutako flag football tadea da, Donostin kokatuta. Gipuzkoako flag modalitateko talde bakarra da probintzian. Entrenamenduak kontxa hondartzan egiten dituzte

## Historia 
Beraien ibilbidea 2024an hasi zen Gaizka Etxebarriak cofundadoreak NFL-a gustatzen zitzaien lagun koadrila bat sortu zuenean flag football modalitatearekin. Lehenengo partidua, abenduaren 1ean, kantabrian jokatu zuten Cantabria Bisonsen aurka.

Urte horretan EITBn Joseba Arguiñanoren programan parte hartu zuten non beraien sorkuntza azaldu zuten telebistan.

2025eko udan, Santurtzi Sumer Flag txapelketaren lehenengo edizioan parte hartu zuten Rucasa Berserkers eta Coyotesekin batera.

2026an flag txapelketa baten parte hartzen duten gipuzkoako lehen taldea bihurtu ziren Bowl mercenarios open txapelketan. Bertan Zaragozako beste flag taldeen aurka jokatu zuten.

## Sinbologia eta identitatea 
* **Izena**: "Txipis" terminoa Txipiroiak izenekoaren txikitzaile maitagarria da, Donostiako gastronomia eta kulturarekin lotura handia duen animalia. Izenak beste talde batzuetako topiko oldarkorretatik (lehoiak, tigreak, deabruak) aldentzea bilatzen du, identitate jator eta lokala besarkatzeko.

* **Armarria**: Logotipoak txipiroi estilizatu bat irudikatzen du, futbol amerikarreko kasko bat edo flag zintak daramatzana, amerikar kirol estetika eta bertako umorea uztartuz.

* **Koloreak**: Ekipazio nagusiak kolore beltza erabiltzen du (txipiroi tintari dagokionez) xehetasun zuri edo urdinekin konbinatuta, Donostiako banderaren kolore adierazgarriekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Karoline Edtstadler

**Karoline Stephanie Edtstadler** (1981eko martxoaren 28- ) Austriako abokatu eta politikaria da. Salzburgoko gobernadorea da 2025eko uztailaren 2tik, kargu hori duen bigarren emakumea eta ÖVP alderdiko lehenengoa. Lehenago Sebastian Kurz, Alexander Schallenberg eta Karl Nehammerren gobernuetan Europar Batasunerako ministroa izan zen Austriako Kantzilergoan. Austriako Alderdi Popularreko kide gisa eurodiputatua izan zen 2019 eta 2020 artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Etxe Merkeak (Zumaia)

**Etxe merkeak**, Zumaiako Arrangoleta auzoan dagoen etxe-multzo bati esaten zaio. Etxadia Bidasoa, Juan Belmonte, Baltasar Etxabe eta Urumea kaleen artean banatuta dago.

Etxadia frankismoaren garaian, 1955ean, eraiki ziren, XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran padurari irabazitako lurraldetan .

50 etxebizitzako multzo bat zen, nahiko kalitate onekoa, eta 1955eko abenduaren 6an bedeinkatu eta entregatu zen. Ekitaldira garai hartako Merkataritza ministroa bera, Gipuzkoako gobernadore zibil nahiz militarra, INVko (garaiko *Instituto Nacional de la Vivienda*) zuzendaria eta Zumaiako alkatea joan ziren.

## Irudi galeria 

Fitxategi:Zumaiako etxe merkeak 02.jpg|Etxadiaren ikuspegia Baltasar Etxabe kaletik
Fitxategi:Zumaiako etxe merkeak 03.jpg|Etxadiaren ikuspegia Juan Belmonte kaletik
Fitxategi:Zumaiako etxe merkeak 04.jpg|Etxadiaren patioko ikuspegia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
Zumaiako kale izendegia
Metil bioleta

**Metil bioleta** izenez koloratzaile eta desinfektatzaile gisa erabiltzen den konposatu organikoen familia bat da trifenilmetanoaren egitura oinarrian dutenak. Egiturako amino taldeei lotutako metilo-taldeen kopuruaren arabera, kolorea alda daiteke. Bere erabilera nagusiak Gram tindaketan erreaktibo gisa, ehunetarako koloratzaile more gisa eta pintura eta tintei kolore more ilunak emateko dira. Silize-gelaren hidratazio-adierazle gisa ere erabiltzen da.

## Erreferentziak
The Salt Path (filma)

***The Salt Path*** () 2024ko Marianne Elliott ingeles zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Raynor Winnen izen bereko liburu autobiografikoan oinarrituta.

## Sinopsia 
Bizitza lasaia eta arrunta dute Raynor eta Moth Winn senar-emazteek Galesko euren etxaldean. Makina bat urte daramatzate elkarrekin, eta seme bat ere badute. Euren etxaldea landetxe gisa alokatzen dute; Raynor arduratzen da gehienbat horretaz. Halako batean, lagun batek inbertsio bat egitera animatu du bikotea, baina inbertsioa gaizki atera zaie —iruzur bat da—, eta etxea galdu dute. Hori aski ez, eta Mothi gaixotasun neurodegeneratibo bat diagnostikatu diote; hilabete gutxi geratzen zaizkio.

«Ez dugu galtzeko ezer», horixe dio bikoteak. Hori dela eta, bidaia bati ekitea erabakiko dute: Hego-mendebaldeko Ingalaterrako kostaldean oinez, mila kilometrotik gorako ibilbidea. «The Salt Path» (Gatzaren bidea) deitzen zaio bide horri —hortik izenburua—. Diru gutxi dutenez, bidaiak iraun bitartean kanpin denda batean lo egitea erabakitzen dute.

## Aktoreak 
* Gillian Anderson: Raynor Winn
* Jason Isaacs: Moth Winn
* James Lance: Grant
* Hermione Norris: Polly

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Furcy, né libre

***Furcy, né libre*** () 2025eko Abd al Malik frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Mohammed Aïssaouiren ''L'Affaire de l'esclave Furcy'' liburuan oinarrituta.

## Sinopsia 
1817an, Frantziako kolonia den Bourbon uhartean, ama hil ostean, Furcy izeneko esklaboak libre dela baieztatu dezaketen hainbat dokumentu topatuko ditu. Hori dela eta, abolizioaren aldeko fiskal baten laguntzarekin bere eskubideak onartzeko bide judizial luze eta neketsuari ekingo dio.

## Aktoreak 
* Makita Samba : Furcy Madeleine
* Romain Duris : Gilbert Boucher fiskala
* Vincent Macaigne : Joseph Lory
* Ana Girardot : Virginie Bega
* Philippe Torreton : Aimé Bougevin
* Liya Kebede : Constance 
* Frédéric Pierrot : Godard de Saponay maisua
* André Marcon : Maître Moreau
* Micha Lescot : Pol Satin
* Moussa Mansaly : Brabant
* Michel Bompoil : Philippe Panon Desbassayns
* François Sureau : Portalisko kondea
* François De Brauer : Jacques Sully Brunet
* Xavier de Guillebon : epailea
* Didier Brice : epailea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lasesarre Kiroldegia

**Lasesarre Kiroldegia** Barakaldoko kiroldegi publikoa da.

## Historia 
Barakaldoko Udala 2000. urtearen hasieran hasi zen itsasadarraren ondoko eremua eraberritzen, BEPB (Barne Eraldaketarako Plana) gauzatuz.

Jorge Muntañola eta Álvaro Pérez de Amézaga arkitektoek diseinatu zuten, eta 2003ko abenduan amaitu zituzten eraikitze-lanak. 2004ko ekainean inauguratu zuten, 30.000 metro karratuko eraikinarekin eta 14 milioi euro baino gehiagoko inbertsioaren ondoren. Hasierako proiektuak 8.000 lagunentzako harmailak zituen, eta egungo 2.576 eserlekuraino aldatu zen.

2010ean talasoterapia gunea inauguratu zuten, eta 2016an itxi behar izan zuten bakterio baten ondorioz.

2020an pabiloiaren zorua berritu zen, oso hondatuta baitzegoen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Heldin (filma)

***Heldin*** () 2025eko Petra Volpe suitzar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Madeline Calvelageren *Unser Beruf ist nicht das Problem: Es sind die Umstände* liburuan oinarrituta.

## Sinopsia 
Floria Suitzako ospitale bateko erizaina da. Gustuko du bere lana, eta beti dago edonori laguntzeko prest. Gaueko txanda egitera doan batean, iritsi orduko itxarongela jendez lepo dagoela ikusi du; langile gutxi daude jende guztia artatzeko. Dena ondo doa Floriak akats larri bat egiten duen arte. Akats horrek erlojuaren kontra lan egitera behartuko du lantalde osoa.

## Aktoreak 
* Leonie Benesch: Floria
* Sonja Riesen: Bea Schmid
* Selma Aldin: Amelie Afshar
* Alireza Bayram: Jan Sharif
* Ali Kandaş: Nabil Bilgin
* Aline Beetschen: Evelyn Bühler
* Jasmin Mattei: Claudia Bach
* Urs Bihler: Leu jauna
* Nicole Bachmann: Strobel doktorea
* Doris Schefer: Pascale Schneider
* Margherita Schoch: Kuhn andrea
* Lale Yavaş: gaixoa
* Pema Shitsetsang: doktorea

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Garbitzaile

**Garbitzailea**, **kale-garbitzailea** edo **erraztatzailea**, oro har, udal langilea da, enpresa pribatu batekoa, edo langile independentea, kaleak eta lorategiak garbitzen dituena paperak, eroritako hostoak eta abar bilduz, eta grafitiak garbituz, kaleak eta espazio publikoak garbi mantentzeko asmoz.

## Jarduera 
Kale-garbitzailearen lanak bi jarduera-mota bereizten ditu: eskuzko garbiketa, erratza, pala eta orgatxoarekin, batez ere oinezkoentzako eremuetan, espaloietan eta parkeetan, eta garbiketa mekanikoa, kale-garbigailu motordunen bidez, hostoak puzteko makinen bidez eta lantaldeko ibilgailuen bidez, azalera handiak garbitu eta hondakin arinak garraiatzeko aukera ematen baitute. Zeregin hauek aldizka eta modu koordinatuan egiten dira, eta eroritako hostoak, hautsa, harea, hiri-hondakin txikiak eta landare-hondakinak kentzea barne har dezakete.

## Ezaugarriak 
Lanaren ezaugarriak direla eta, kale-garbitzaileek trafikoaren eta eguraldiaren eraginpean egiten dute lan. Horregatik, nahitaezkoa da berariazko babes-arropa erabiltzea, hala nola eskularruak, segurtasun-oinetakoak eta ikuspen handiko txalekoa. kale-garbitzailearen funtzioen artean hiri-hondakin solidoak erretiratzea ere egon daiteke.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak
Yemima Avidar-Tchernovitz

**Yemima Avidar-Tchernovitz** (; Vilnius, 1909ko urriaren 8a – Jerusalem, 1998ko martxoaren 20a) israeldar idazlea izan zen. Bere liburuak hebreerazko haur literaturako klasiko bihurtu dira.

## Bizitza 
1909an Vilniusen (gaur egungo Lituanian) jaioa, 1921ean iritsi zen Palestinara, 12 urte zituela.

Jaso zituen sarien artean Israelgo Haur Literaturako Saria (1984) eta Yakir Yerushalaim saria (1992) daude, besteak beste.

Yosef Avidar Haganahko komandantearekin ezkonduta zegoen.
[thumb|Yemima Avidar-Tchernovitz eta Yosef Avidarren omenezko plaka ([Tel Aviv).]]

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak