open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arien

Tolkienen legendarium ospetsuan eta bere hil ondorengo lana den Silmarillion eleberrian, **Arien**, Eguzkiaren Dama, Vardaren maiarren artean dago. Maiarren artean boteretsuenetako bat da, Melkor bera, denboraren hasieran, bere beldur izateraino, baita gorroto izateraino ere.

Lurralde Ustelezinak argitzen zituzten Valinorreko Bi Zuhaitzak suntsituak izan ondoren, Valarrek, aztikerizko amets batean murgilduta zegoen Erdialdeko Lurraldea argiztatzea erabakitzen dute. Orduan eraiki zuten karroza boteretsu bat Urrezko Zuhaitza zen Laurelinen fruitu batetik, suzko izpiritua zen Arien, bere gainean muntatu zelarik, zeruko zirkuluetatik bere ibilbidea gidatzeko.

## Kanpo estekak
V-Cube 7

thumb|Tamaina konparaketa 3x3x3 kubo baten eta V-Cube 7 baten artean.
**V-Cube 7**, Rubiken kuboaren 7x7x7 bertsioa da. Panagiotis Verdesek sortu zuen eta bere enpresa Verdes Innovations SAk ekoizten du.

## Antzeko buruhausgarriak 
* Irakaslearen kuboa
* Rubiken mendekua
* Dogic
* Skewb
* Kuboku
* Megaminx
* Pyraminx
* Skewb Ultimate
* Square One
* Skewb diamantea
* Sakelako kuboa
* V-Cube 6
* Rubiken kuboa

## Kanpo estekak
Hudson itsasartea

[ezkerrera|thumb|200px|Hudson itsasartea, Nunavut, [Kanada.]]

**Hudson itsasartea** () Ozeano Atlantikoa eta Hudson badia lotzen dituen itsasartea da. Baffin uhartea eta Quebeceko iparraldeko kostaldean kokaturik dago eta ekialdeko sarrera Chidley lurmuturra eta Resolution uhartearen artean du. Henry Hudson esploratzaileak 1610ean *"Discovery"* itsasontzian zegoela aurkitu zuen. Luzaroan Ipar-mendebaldeko Pasaia famatutzat izan zuten.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 

* Allard, Michel, Baolai Wang eta Jean A Pilon. 1995. *"Recent Cooling Along the Southern Shore of Hudson Strait, Quebec, Canada, Documented from Permafrost Temperature Measurements"*. *Arctic and Alpine Research*. 27, 2. zbk.: 157.
* Andrews, J. T. eta D. C. Barber. 2002. *"Dansgaard-Oeschger Events: Is There a Signal Off the Hudson Strait Ice Stream?"* *Quaternary Science Reviews*. 21, 1-3. zbk: 443-454.
* Barr, W. 1994. ''"The Eighteenth Century Trade between the Ships of the Hudson's Bay Company and the Hudson Strait Inuit"*. *Arctic*. 47, 3. zbk.: 236.
* Campbell, N. J. *"The Oceanography of Hudson Strait"*. [S.l.]: Atlantic Oceanographic Group, 1958.
* Easton, A. K. *"Tides of Hudson Strait"*. Dartmouth, Eskozia Berria: Bedford Institute of Oceanography, 1972.
* Gaston, A. J. *"Seabird Investigations in Hudson Strait Report on Activities in 1980"*. OLABS Program report. Kanada: Canadian Wildlife Service, 1981.
* Payne, F. F. *"Eskimo of Hudson's Strait"*. Toronto, 1889. 
* 2005. *"A Sentry at the Atlantic Gateway - An Experimental Mooring Monitors Water Flow Through Strategic Hudson Strait"*. *Oceanus''. 44, 3. zbk: 30.

## Kanpo estekak
Pedro Navascues

**Pedro Navascues Alarcón** (Iruñea,  - Tutera, ) historialari eta idazle nafarra izan zen, Arturo Kanpionen jarraitzailetzat jotzen dena.

## Bizitza 
Tuteran zituen sustraiak, eta hiri horretan egin zituen batxilergoko ikasketak, ohorezko aipamenekin bukatu zituenak. Oso gaztetatik bereganatu zituen ideia abertzaleak, Tuterako ikastetxean arazo larriak ekarri zizkiona.

Bizitza laburra izan arren, lan oparoa garatu zuen Navascuesek Nafarroako historiaz, Nafarroako konkistaren garaiaz batik bat. Arturo Kanpionen itzala nabarmena da haren lanetan, *Miguel de Orreaga* eta *I. de Baigorri* goitizenekin sinatzen zituenak.

*Boletín de la Comisión de monumentos de Navarra* aldizkarian eta *Euzkadi* egunkarian argitaratu zituen hainbat artikulu. Bere lanik garrantzitsuena, hala ere, *Amayur, los últimos navarros* izan zen, Nafarroako konkista ardatzat hartzen duena. Kanpionen sarrera dakar liburu honek, eta Estornes Lasatarren Auñamendi argitaletxeak kaleratu zuen 1923an.

Tuteran hil zen egilea, 1927an, 24 urterekin, tuberkulosiak jota.

## Erreferentziak
Villenako markeserria

**Villenako markeserria**, Joanes II.a Gaztelakoak Santiagoren Ordenako Maisu Handia, Murtziako Erresuman Gaztelaren Aurreratu Nagusia, eta, ondoren, Eskalonako I. dukea izan zen Juan Pachecori emandako noblezia titulu espainiar bat da.

Gaur egun, Villenako markes titulua, Francisco de Borja Soto y Moreno-Santamaríak du, Friaseko dukea eta Escalona etxeko ondorengoa dena.

## Markes nabarmenak 
* Diego Lopez Pacheco Giron, Espainiako noble garrantzitsua, Juana de Zuñiga Portocarrerorekin ezkondua.
* Juan Manuel Fernandez Pacheco, aurrekoaren semea, Real Academia Españolaren sortzailea eta zuzendaria 1713 eta 1725 bitartean.

[thumb|250 px|Villenako Markesa Jauregia, Oinutsien Plaza, [Madril.]]
[thumb|300 px|ezkerrera|Villenako Markesen Gaztelua, [Villenan, Alacant.]]

## Kanpo estekak
Channel-Port aux Basques

**Channel-Port aux Basques** (baita **Port aux Basques** ere, **Euskal Herritarren Kaia** euskeraz) Ternuako hego-mendebaldeko muturrean, Kanadako Ternua eta Labradorreko probintzian kokatua dagoen arrantzale udalerria da.

Port aux Basques udalerriko herri zaharrena bada ere Channel, Grand Bay eta Mouse Island herriek ere udalerria sortu zuten 1970eko hamarkadan.

## Historia 
XVI. mendeko hasieran Euskal Herriko baleazaleen kokagune bihurtu zen, bertako Dead Man's Brook iturritik ura lortzea erraza zelako. Lehendabizikoz 1687ko Johannes van Keulenen mapan agertu zen.

## Garraiobideak 
*Autoroute transcanadienne* autobideak eta *Sentier transcanadien* trenbideak bertan dute hasiera.

## Demografia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Hiriaren webgunea
Mohawk

**Mohawk** (mohawk hizkuntzaz: ''Kanien'kehá:ka*, euskaraz "Suharriaren herria") Ipar Amerikako jatorrizko herria da, New Yorkeko iparraldean, Quebeceko hegoaldean eta Ontarioko ekialdean bizi zirenak.

## Mohawk herria 
Egungo kokagunea Kanadako Ontario aintziraren eta San Laurendi ibaiaren eskualdean dute: Sant Regis (New York), Oka, Kanesatake eta Kahnawake (Quebec) eta Brantford eta Bay of Quinte (Ontario) erreserban daude hain zuzen ere. *Haudenosaunee'' edo Irokesen Konfederatzioaren jatorrizko kideak, "Ekialdeko Atearen zelatariak" zuten ezizena.

1650ean 5.000 inguru baziren ere, laster bihurtu ziren 2.500 (1660 inguru). 2000ko Estatu Batuetako erroldaren arabera Estatu Batuetan 26.851 eta Kanadako Quebec eta Ontarion 29.742 ziren, horietatik 3.000 baino ez mohawk hizkuntzaren hiztunak.

[thumb|center|300px|[Mohawk, Oneida, Onondaga, Kaiuga eta Seneka herrien kokapena 1650 inguruan.]]

## Mohawk nabarmenak 
* Kateri Tekakwitha (1656-1680), santu katolikoa
* Joseph Brant (1743-1803), buruzagia
* Pauline Johnson (1861-1913), idazlea
* Kiawentiio (j. 2006), aktore eta abeslaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hōjō Sōun

beti izen honekin ezagutu ez zen samurai japoniar bat izan zen. Hasieran, **Ise Shinkuro** bezala ezagutua izan zen, ondoren, **Ise Shozui** bezala, jarraian, **Ise Nagauji** bezala, eta, azkenik, hil ondoren lau edo bost urtera, bere seme Hōjō Ujitsunak, Hōjō Sōun izena eman zion

## Bizitza 
Hōjō Sōunek, beste askok bezala, Kioto utzi zuen Ōnineko gerran zehar, eta Sarugako probintziara joan zen bere jarraitzaileetako zenbaitekin, non Imagawa Yoshitadaren basailu bihurtu zen, bere koinatua ere bazena, bere arrebarekin ezkondu baitzen. Imagawa Yoshitada borrokan hil zenean 1476an, Hojok, Imagawa Yoshitadaren semearen, bere lehengusuaren (Imagawa Ujichika) eta Oshika Norimitsuren arteko oinordetza gatazkan bitartekari lana egin zuen. Honek, denbora baterako bakea eragin zuen. Baina Norimitsu, 1487an, berriz Imagawaren klanaren kontrola hartzen saiatu zenean, Hojo Sounek hil egin zuen eta Kokokujiko gazteluarekin saritua izan zen.

Berak lortu zuen Izuko probintziaren kontrola 1493an, gerra zibil baten hasieran zegoena, bere boterea, Ashikagaren antzinako basailuekin handituz. Une horretan bertan, Ashikaga Yoshizumik, estatu kolpe bat eman zuen Kioton, Ashikaga shogunerriko hamaikagarren shoguna bihurtuz.

1494an hil zen Sagamiko probintzian zegoen Odawarako gazteluko jauna zen Omori Ujiyori. Hau, bere aitaren oinordeko bihurtu zen, eta Hojo Sounek, azken honen konfidantza eskuratu zuen opari ugarirekin. Baina 1495ean, Hojo Soun, orein ehizaldi bat aitzakia bezala erabiliz, Omoriren lurraldean sartu zen bere soldaduekin batera, eta erraz eskuratu zuen gazteluaren kontrola.

1512an, Miura klana eraso zuen eta Okazakiko gaztelua suntsitu zuen, klaneko liderra, Araiko gaztelura joatera behartuz, 1516an Hojo Sounek suntsitu zuena, Miura klaneko liderra zen Miura Yoshiatsu, bere buruaz beste egitera behartuz.

## Kanpo estekak
2009–10eko futbol ligako lehen mailako denboraldia

Espainiako Futbol Ligako Lehen Mailako 2009-10. denboraldia 2009ko abuztuaren 30ean hasi eta 2010eko maiatzaren 16ean amaitu Zen hirurogeita hemeretzigarren liga izan zen. Espainiako futbol liga txapelketak antolatu zuen.

## Igoerak eta jaitsierak 

|}

## Taldeak 
### Taldeak autonomia erkidegoaren arabera 
## Txapelketa 
Espainiako hogei taldek osaturiko maila da eta Espainiako futbol liga txapelketak antolaturikoa da. Taldeek bata bestearen aurka jokatzen dute bi aldiz (bata bere zelaian eta bestea aurkariarenean), honela, guztira, zozketa bidezko hogeita hemezortzi jardunaldi jokatzen dira.

## Sailkapena 
### Azken sailkapena 

### Sailkapenaren garapena 

## Emaitzen taula 

## Sariak 
* Pichichi Saria: Lionel Messi (34 gol)
* Zarra Saria: David Villa (21 gol)
* Zamora Saria: Víctor Valdés (24 gol)
* Miguel Muñoz Saria: Josep Guardiola (77 puntu)
* Alfredo Di Stéfano Saria: Lionel Messi (34 puntu)
* Guruzeta Saria: Alberto Undiano Mallenco (27 puntu)
* EFE Saria: Lionel Messi (229 puntu)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berat

**Berat**  ( ahoskatua; forma definitua: *Berati*), Albaniako erdialdean dagoen hiria da. Izen bereko konderriaren eta barrutiaren hiriburua da. Udalerria 2015ean sortu zen, Berat, Otllak, Roshnik, Sinjë eta Velabisht udalerri zaharrek bat eginda, eta udal-unitate bihurtu ziren. Guztira 60 031 biztanle ditu (2011), 379.98 km²-ko eremuan. Gaur egun 47.000 biztanle inguru ditu.

Hiriak 3 alde zahar ditu: Mangalem, Gorica eta Kalaja eta meskita eta eliza asko, herrialdeko interes handiko objektuak direnak, eta meskita eta eliza asko. 2008an, Unescok hiriaren erdigune historikoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Gjirokastërko erdigune historikoarekin batera.

## Deskribapena 
Berat Osum ibaiaren ondoan dago. Goi estrategiko baten gainean gaztelua dago. Hiri txiki bat izateaz gain, eliza eta meskita batzuk ere baditu. Kontrako aldean, Gorikako plaza historikoa dago. Gazteluaren azpian Mangalemeko etxadiak daude, baita hiriaren erdialdea ere, gaur egun hedatzen ari dena. Lehenago, hiriak eraikin zirkular ugari zituen erregimen komunistan garatuak.

## Historia 
Hiria Albaniako zaharrena da, K. a. VI. mendetik izan den kokaleku batekin, Iliriarren leinuko herrixka gotorleku izan zenean, Iliria eta Epiro arteko muga zaharrean. Antipatrea bezala ezaguna, tribu hau erromatarrek ezabatu zuten II. mendean. Hiria Bizantziar Inperioaren muga ezegonkorraren zati bihurtu zen Erromatar Inperioaren erorketaren garaian, eta, Balkanetako penintsularen gainerakoarekin batera, eslaviarrek eta beste tribu "barbaro" batzuek suntsitu eta inbaditu zuten. Bizantziar garaian, Pulcheriopolis bezala ezagutua izan zen.

Bulgariarrek hiria IX. mendean harrapatu zuten, baina azkenean XI. mendean kanporatu zituzten. XIII. mendean,  Epiroko Despotatuaren gobernadorea zen Miguel I.a Ducasen eskuetan erori zen. 1345ean itzuli zieten serbiarrei, eta Beligrad ("hiri zuria") izendatu zuten. Izen hori du gaur egun. Otomandar Inperioak 1450ean konkistatu zuen eta 1912ra arte mantendu zuen. Hala ere, garai honetan ez zen kontrol zuzenaren pean atxiki: 1809an, albaniar jatorriko Ali Pasha tiranikoak hiria bereganatu eta gotortu egin zuen.

Otomandar gobernuaren garaian, Berat gainbehera handi batean erori zen. XVI. mendearen amaieran 710 etxe baino ez zeuden. XVII. mendearen hasieran berreskuratu egin zen eta zura lantzeko arte-gune handi bihurtu zen. XIX. mendean zehar, Beratek albaniar berrikuntza nazionalean parte garrantzitsua jokatu zuen.

## Klima 

## Beraten jaiotako pertsonalitateak 
* Mehmet Koprülü
* Margarita Tutulani

## Iruditegia 

Fitxategi:Berat (by Pudelek).jpg
Fitxategi:Berat.jpg| «Mila lehioen herria» 
Fitxategi:Berat centrum from castle Albania 2018.1.jpg|Erdigunea gaztelutik ikusita. 
Fitxategi:Berat citadel.jpg|Zitadelaren ikuspegia. 
Fitxategi:2011 Berat, Meczet Kawalerów.JPG|Zaldunen meskita. 
Fitxategi:Berat, opevněný dům.jpg|Gotorlekuen gaineko etxea. 
Fitxategi:Berat - église.JPG| Eliza.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hertzsprung-Russell diagrama

thumb|350px|Hertzsprung Russell diagrama
**Hertzsprung-Russell diagrama**k (ohi **H-R diagrama** bezala laburtua), izar baten magnitude absolutuaren eta bere azaleko tenperaturaren artean dagoen erlazioari buruzko behaketa ugariren emaitza erakusten du.

1911n egin zuen Ejnar Hertzsprung astronomo daniarrak, eta, modu independentean, bi urte beranduago, 1913an, Henry Norris Russell astronomo estatubatuarrak. Hertzsprungen diagramak, izarren argitasuna, bere kolorearen arabera erakusten zuen, Russellenak, bere espektro motaren arabera erakusten zuen bitartean. Biak, baliokideak dira.

## Diagramaren erabilerak 
H-R diagrama, izar motak ezberdintzeko eta izar eboluzioa ikertzeko erabiltzen da. Diagramaren azterketa batek, izarrek, diagramaren toki zehatz batean taldetan bilduta aurkitzeko joera dutela erakusten du. Nagusiena, goiko eta ezkerreko ertzetik (beroa eta dizdiratsua), beheko eta eskuineko ertzera doana da (hotza eta ez hain dizdiratsua), eta honi, sekuentzia nagusi deritzo. Talde honetan, euren energia, hidrogenoa helio bihurtzeko egiten dituzten erreakzio termonuklearretatik lortzen duten izarrak daude. Beheko eta ezkerreko ertzean, nano zuriak daude, eta, sekuentzia nagusiaren gainetik, erraldoi gorriak eta izar superrerraldoiak daude.

## Kumuluen H-R diagramak 
H-R diagrama bat egiterako orduan dagoen zailtasunetako bat, ardatz bertikaleko kopurua, magnitude absolutua, zuzenean ezin dela ikusi da. Behatutako kopurua, bandaren batean dagoe itxurazko magnitudea da, eta magnitude absolutu bat lortzeko, distantzia bat behar da. Distantziak, astronomian, lortzen biziki zailak dira. Nahiko gertu dauden norbanako izarren kasuan, dagoen metodo bakarra, paralajea da. Baina, gutxi gora-behera distantzia berera aurkitzen diren izarren kasuan, kumulu globular eta kumulu irekiak kasu, ardatz bertikalean itxurazko magnitudea jartzean, ezagu daitekeen diagrama bat dago. Diagrama hori diagrama teoriko batekin alderatzean, kumulu baten distantzia eta bere adina ebaz daitezke.

## Diagrama teorikoa diagrama esperimentalaren aurka 
Jatorrizko diagramak, bere ardatzetan, kopuru behagarriak ditu: magnitudea eta espektro mota edo kolorea. Baina, izar barnealdeen eboluzioaren simulazioek, bi kopuru ezberdin eragiten dituzte: argitasuna eta tenperatura. Bere ardatzetan bi kopuru horiek dituen H-R diagrama, batzuetan, H-R teorikoa deitua da. Itxuraz, behaketen bidez lorturikoaren nahiko antzerakoa da, baina bien arteko harreman zehatza, erabilitako izar atmosfera ereduaren xehetasunen mende dago, eta ez da txikikeria.

## Kanpo estekak
Andoni Arrizabalaga

**Andoni Arrizabalaga Basterretxea** (Ondarroa, Bizkaia, 1941eko abuztuaren 22a - Couloir Gervasutti, Mont Blanc, Frantzia, 1984ko uztailaren 31) etakide historikoa izan zen, eta jasan zituen torturen kasuan oinarritzen da *Itziarren semea* abestia.

## Bizitza 
Hiru aldiz atxilotu zuten Francoren diktadura garaian. Aurreneko aldian, 1964an, pintaketa batzuk egiten atzeman zuten eta bere esanetan hiru egunez torturatu zuten Bilboko kuartelean.

Telesforo Monzónek idatzitako *Itziarren semea* abestian aipatutako torturak, ordea, bigarrenez atxilotu zutenean egin zizkioten Arrizabalagari, 1968an. Ondarroan atxilotu eta gero, zortzi egunez torturatu zuten, lehenbizi Ondarroako bertako kuartelean, Zarauzkoan gero. Horren ostean Donostiako Antigua auzoan zegoen Guardia Zibilaren kuartelera eraman zuten, eta beste hamalau egun izan zuten han.

Burgosko prozesua baino 14 hilabete lehenago heriotzara kondenatua izan zen, molotov koktel bat hutsik zegoen Guardia Zibilaren kotxe batean sartzeagatik. Zigorra kommutatu zioten. Azkenik, 1977an amnistia eman zioten.

Kartzelatik irten ostean mendizaletasunari eutsi zion. 1984ko uztailaren 31n istripu batean zendu zen, Gerbasutti pasabidea eskalatzen ari zela, Mont Blanc mendian (Frantziako Alpeak). Berarekin batera, 25 urteko Iurretako Jose Ignacio Mazaga Azpitarte "Txasio" ere hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «Muere en accidente en los Alpes el ex 'etarra' Arrizabalaga», *El País*, 1984-08-02.
Irokes

**Irokesak** —konfederazioa gobernatzen duen kontseiluaren hizkuntza ofizialean, mohawk hizkuntzan, *rotinonsionni* edo *hotinonsionni*— Ipar Amerikako ekialdeko amerindiarren konfederazioa da, historikoki oso indartsua izan zena. Frantses kolonien garaian lehenik **Irokes Liga** eta geroago **Irokes Konfederazioa** esaten zitzaion konfederazio horri; eta, ingeles kolonien garaian, **Bost Nazioak** zeritzen 1722 arte, eta gero **Sei Nazioak**. Sei herrik edo naziok osatuta zegoen: mohawk, oneida, onondaga, cayuga, seneca eta tuscarora herriek, alegia.

Irokesek beste herri asko bereganatu zituzten beren kulturara, gerren, gatibu hartutako etsaien eta babes bila iheslari etorritakoen bidez.

Bestalde, konfederaziokoak ez ziren erie, susquehannock eta wyandot (huron) herri independenteek irokes hizkuntzak zituzten. Hizkuntza familien ikuspegi zabaletik, irokestzat jotzen dira hiru herri horiek ere, kulturaz eta hizkuntzaz antzekoak baitziren, guztiak atzinirokes kultura eta hizkuntzatik eratorriak. Hala ere, Irokes Ligaren etsai ziren.

## Nazio kideak 
XII. – XV. mendeen bitartean bost naziok sortu zuten konfederazioa (zerrendan, mendebaldetik iparralderantz); gero, 1722an, tuscarora herria batu zitzaien.

Oharrak: 1 1720an osatu zuen "Sei Nazioak".2 Oneida eta Onondagaherrien artean kokatuta.

## Biztanleria 
Iturria: Doug George-Kanentiio *"Iroquois Population in 1995"* . 1 Sei Nazioen Grand River Lurraldea.2Oklahomako Seneca-Cayuga herria

## Klanak 
[thumb|200px|John Smoke Johnson, John Tutela eta Young Warner [1812ko Gerraren buruzagiak.]]
Sei herrietan ez ezik ama-lerroko klanetan ere banatuta daude. Herri bakoitzak klan ezberdinak ditu, hirutik zortzira. Guztira bederatzi klan izenak daude:

### Egungo erreserbak 
* **Kanada**
** Kahnawake (Quebec)
** Kanesatake (Quebec)
** Akwesasneko Mohawk Nazioa (Ontario)
** Thames Oneida Nazioa (Ontario)
** Grand River Lurraldearen Sei Nazioak (Ontario)
** Tyendinaga Mohawk Lurraldea (Ontario)
** Wahta Mohawk Lurraldea (Ontario)

* **Ameriketako Estatu Batuak**
** Cayuga Nazioa (New York)
** Ganienkeh
** Kanatsiohareke
** Onondaga nazioa (New York)
** Oneida Indiar Nazioa (New York)
** Oneida Herria (Wisconsin)
** St. Regis Mohawk erreserba (New York)
** Seneca nazioa (New York)
** Seneca-Cayuga nazioa (Oklahoma)
** Tuscarora erreserba (New York)

## Irokes ospetsuak 
* Kateri Tekakwitha (1656-1680), santu katolikoa
* Joseph Brant (1743-1803), buruzagia
* Pauline Johnson (1861-1913), idazlea
* Deganawida, buruzagi historikoa (Konfederazioaren sortzailea)
* Graham Greene (1930-), Oscar Sariaren izendapena lortutako aktorea
* Hiawatha, buruzagi historikoa (Konfederazioaren sortzailea)
* Oren Lyons (1930-), buruzagia
* Red Jacket (1750-1830), buruzagia

## Ikus, gainera 
* Amerindiar

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ariane 4

thumb|220px|Ariane 4 familiako Ariane 42P suziria
**Ariane 4**, Europako Espazio Agentziak diseinatutako eta Arianespacek fabrikatutako jaurtiketa sistema bat izan zen.

Programa honen garapena 1983an hasi zen, eta, lehen jaurtiketa, 1988ko ekainak 15ean egin zen. Sistema hau, Europar satelite jaurtiketen oinarri izatera iritsi zen, jaurtiketan, 104 misio onekin eta soilik hutsegindako 3ko errekor ikusgarri batekin. Ariane 4ak, karga erabilgarriaren handitzea eman zuen Ariane 3aren 1700 kilotik hasita eta 4800 kiloko gehienezko karga bateraino orbita geoegonkorreko transferentzietarako. Ariane 4aren errekorra, 4946 kilokoa izan zen.

Suziriak, zenbait jaurtiketa konfiguraketa zituen, suziri bizkortzaileak erregaiz hornitzen zituzten bi edo lau propultsore likido edo solidorekin jaurti zitekeen. Jaurtitzaileak, SPELDA (Structure Porteuse Externe pour Lancements Doubles Ariane) izeneko satelite garraiatzaile sistema bat ere bazuen, aldi berean, satelite bat baino gehiago jaurtitzea ahalbidetzen zuena.

Ariane 4 AR40a izan zen oinarrizko bertsioa, hiru etapekin: 58,4 metroko garaiera, 3,8 metroko diametroa, 245 tonako masa bat eta, gehienez ere, 2100 kiloko karga erabilgarri bat orbita geoegonkorretarako eta 5000koa lur orbita baxuetarako. Elikatze nagusia, 4 Viking 5 motoreen bidez egiten zen, horietako bakoitzak, 667 kNeko bultzada eragiten zuelarik; bigarren etapak, Viking motore bakarra zuen, eta, hirugarrenak, HM7 motore bat, oxigeno likido eta hidrogeno likidozko motorea.

AR 44Lak, erregai likidozko lau suzirirekin, lau etapa zituen, 470 tonako pisua zuen eta 4730 kiloko karga erabilgarri bat bidal zezakeen orbita geoegonkorretara eta 7600ekoa lur orbita baxu batera.

Ariane 4k, 100 hegaldi baino gehiago lortu ditu, %96a baino gehiagoko arrakastarekin.

thumb|Ariane 4, aireratzen

Ariane 4a Ariane 5agatik aldatu zen, karga erabilgarri astunagoak eraman ditzakeena. Azken jaurtiketa, 2003ko otsailak 15ean egin zen, INTELSAT 907a orbita geoegonkorrean kokatuz.

## Ikus, gainera 
* Ariane

## Kanpo estekak
Cree (herria)

**Cree** (ahoskeraz *kriː*, cree hizkuntzaz *Nēhilawē* edo «gure hizkuntzaz aritzen direnak») Ipar Amerikako jatorrizko herrietako bat da, europarrak iritsi baino lehenago lurralde zabal batean bizi zena. Creen lurrek Kanada ekialdeko itsasertzetik ia mendebaldekoraino hedatzen ziren, eta Estatu Batuetan Minnesota, Ipar Dakota eta Montana hartzen zituzten.

Gaur egun Kanadan bizi diren 200.000 kide inguru dira. Gehienak Superior lakuaren ipar eta mendebaldean bizi dira, Ontario, Manitoba, Saskatchewan, Alberta eta Ipar-mendebaldeko Lurraldeetan. 38.000 inguru Quebecen bizi dira.

Estatu Batuetan, berriz, batez ere Montanan bizi dira, Ojibwa etniarekin partekatzen duten erreserba batean.

## Taldeak 
Cree etnia zortzi talde nagusitan banatuta dago:
* Naskapiak
* Innuak edo montagnaisak
* Attikamekwak
* James badiako creeak (beren hizkuntzan, *iiyuu*)
* Mooseko creeak (*mōsonī* edo *ililī*)
* Zingiretako creeak (*maškēkowak* edo *nēhinawak*)
* Basoetako creeak (*sakāwithiniwak* edo *nīhithawak*)
* Ordokietako creeak (*paskwāwiyiniwak* edo *nēhiyawak*).

## Hizkuntzak 
Cree hizkuntza (*cree-montagnais* eta *cree-montagnais-naskapi* izenez ere ezaguna) hizkuntza algonkinetako bat da. 117.000 hiztun inguru ditu Kanadan, Ipar-mendebaldeko lurraldeetatik Labrador penintsularaino. Hiztun ugari izan arren, Ipar-mendebaldeko lurraldeetan baino ez da ofiziala.

## Cree ospetsuak 
* Tomson Highway, idazlea
* Buffy Sainte-Marie, abeslaria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amerindiar

## Kanpo estekak
Hipparcos

**Hipparcos** () Europako Espazio Agentziak jaurtitako satelite astrometriko bat da, Lurretik 150 parsec baino gutxiagoko distantziara aurkitzen diren 2,5 milioi izarren paralajea eta mugimendu propioa neurtzeko misioa duena. Emaitzak, Tycho Katalogoa bezala ezagutzen den izar katalogo eran argitaratu ziren.

Hipparcos proiektua, 1980an proposatua izan zen. Ariane 4 suziri batek jaurti zuen 1989ko abuztuak 18an. Misioa, 1993ko abuztuak 17an amaitutzat eman zen.

Bere izena, K.a. II. mendeko Hiparko Nizeakoa astronomo greziarragatik ere jasotzen du.

## Kanpo estekak
Couesnon

**Couesnon ibaia** (,  ahoskatua; ) Frantziako kostalde inguruko ibai txiki bat da, 101 kilometroko luzera duena, Bretainiako Dukerria eta Normandiako Dukerriaren arteko muga egiten zuena. Bere ibilbide irregularrak, frantsesezko honako esaera hau inspiratu du:  (*Couesnon ibaiak, bere eromenarekin, Mendia Normandian jarri zuen*), Mont-Saint-Michel, ibaiaren egungo itsasoratzearen normandiar aldean baitago.

## Hidrologia 
Couesnon, Sée eta Sélune ibaiek, Mont-Saint-Micheleko badiaren funtzionamendu hidraulikoan parte hartzen dute. Alde batetik, itsasaldiek sedimentuak dakartzate, bestetik, aipaturiko hiru ibaiek, sedimentu horiek zabaletarantz bultzatzen dituzte.

XIX. mendean, Couesnon ibaia kanalizatua izan zen bere goraldiekin amaitzeko. 1969an, presa bat eraiki zen. Eraikin hauek, Mont-Saint-Michelerako sarrera dikeaz gain, mendiaren uharte izaera arriskuan jarri zuten. Izan ere, dikea errepide bategatik aldatzea eta Couesnonen presa eraldatzea aurreikusita dago.

Couesnon ibaia, Mayennen jaiotzen da, Vézinseko urmaeletik gertu, Saint-Pierre-des-Landes herrian.

## Kanpo estekak
Mont-Saint-Michelgo badia

**Mont-Saint-Michelgo badia**, Frantziako Ille eta Vilaine eta Mantxa departamentuen artean, Mont-Saint-Michelen inguruan hedatzen den eremu zabal bat da.

Badiaren ezaugarririk nabarmenena itsasaldi ikusgarriak dira: itsasbeherako orduetan, zenbait kilometroko zabalerako hondartza erraldoia eratzen dute. Itsasgoran, berriz, urek mendia erabat inguratzen dute, eta berriz uharte bihurtzen.

## Ikus, gainera 
* Mont-Saint-Michel
* Tombelaine

## Kanpo estekak
Getxoko Zirkuitua

**Getxoko Zirkuitua** urtero uztailaren 31n Getxo Punta Galea T.E.k antolatutako lasterketa da. Lehendabizikoz, 1924an egin zuten. XXI. mendean, Otxoa anaien memorian ospatzen da.

## Ibilbidea 
Egun bateko lasterketa (klasikoa), ia laua den 16'85 kilometroko hiri-zirkuituan egiten dute (aldapa bakarra 600 metroko luzera duen *Txomintxu* da). 11 itzuli eman ondoren, guztira 183'35&nbsp;km du. Ibilbideak Getxo Berango eta Leioa zeharkatzen ditu.

Meta Neguriko Arriluze kaian kokatzen zen, Arriluze Galeriak (Punta Begoña), Ereaga eta Lezama-Legizamon jauregitik gertu.

1987tik aurrera Punta Galea T.E.k antolatzen du eta 2001 aurrera *Ricardo Otxoa oroimenezko lasterketa* da, anaia Javierrekin batera entrenatzen ari zela kotxe istripu batean hildako bertako txirrindularia. 2019. urtetik aurrera, Otxoa Anaien Memoriala deitzen da. Javier hil ostean erabaki zuten hori.

Egun 1.1 Maila du Kontinental lasterketen artean. Hala ere, zenbait ProTour taldek ere hartzen dute parte. 2022. urtean, ibilbidea aldatu zuen eta azken kilometroetan artxanda igo zuten eta txomintxu aldaparen goikaldean amaitu zuten.

## Palmaresa 
## Ikus, gainera 
* klasikoak (txirrindularitza)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ined

**Mersekhemra Ined**, **Mersekhemra Neferhotep** edo **Ined**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1651tik K.a. 1648 arte gobernatu zuena, Kraussen arabera.

Bere izena, **Mersekhemra Ined**, Turineko Errege Kanonaren txatal batean idatzia dago, VII.6 erregistroan, hiru urteko erregealdia izan zuela adieraziz.

*Ined* hitza, bere izenaren ondoan agertzen dena Errege Kanonean, epiteto bat edo ezizen bat izango litzateke, "pobrea" esan nahi duena.

Errege honi eman ahal zaizkion objektuak, Goi Egiptotik datoz, eta XIII. dinastiako azken erregeek, soilik Tebasetik gertuko eskualdeetan gobernatzen zutela dioen teoria berresten dute.

Mersekhemraren garai inguruan, ohi hiksoak bezala identifikatzen diren erregeek, Behe Egipton nagusi zirenak, Menfis konkistatuko zuten zuzenean kontrolatuz, eta zergaordaintzaile bihurtu zuten ia Egipto osoa, honela, Egiptoko XV. dinastia abiaraziz.

## Bere garaiko testigutzak 
Mersekhemra, Turineko Errege Kanonean eta Karnakeko Errege Zerrendan aipatzen da

Errege honi dagozkion bi estatua aurkitu ziren, artelan bikainak direnak, eta, gaur egun, Kairoko Egiptoar Museoan kontserbatzen direnak.

Estatuan, tronu izena den Mersekhemra izena grabatua dago, Jürgen von Beckerath eta D. Frankek, jaiotza izena den Neferhotepekin lotzen dutena.
Pontorson (komuna delegatua)

**Pontorson** Frantziako udalerri ohi bat da, Normandia eskualdean, Mantxa departamenduan eta Avrancheseko barrutian dagoena. 2016ko urtarrilaren 1ean Macey eta Vesseyrekin elkartu zen, Pontorson udalerri berria osatzeko. Gaur egun lehengo Pontorson komuna delegatua da. 

## Demografia 
* 1962: 4.964 biztanle
* 1968: 5.073 biztanle
* 1975: 5.086 biztanle
* 1982: 4.946 biztanle
* 1990: 4.376 biztanle
* 1999: 4.107 biztanle
* 2006: 4.125 biztanle

## Historia 
Herria, XII. mendean sortu zen, Gilen I.a Ingalaterrakoak hala nahi izan zuen eta. Bretainiaren atarian zegoen gotorleku garrantzitsu bat, Pontorsoneko gotorlekua 1623an suntsitua izan zen Luis XIII.a Frantziakoaren aginduz. Geratzen dira garai honetako hondarrak, Notre-Dame eliza. Guischar de la Ménardière hotela edo St Antoine de la Charité hotel zaharra.

1973an, herria, Ardevon, Beauvoir, Boucey, Cormeray, Curey. Moidrey eta Les Pasekin batu zen, elkartutako herri estatusa mantendu dutenak. Beauvoir, berriz independizatu zen 1989an. Mont-Saint-Micheletik 9 kilometrora kokatua, Pontorson, Mont-Saint-Micheleko badiaren bihotzean dago, Couesnon ibaiaren ertzean, mendiari bere uharte izaera itzuliko dioten etorkizuneko lan handien bihotzean.

## Pertsonaia ezagunak 
* Bertrand du Guesclin
* Gabriel de Lorges
* Victor Louis Cuguen
* Émile Lemarié des Landelles
* Auguste Chapdelaine
* Marcel Proust
* Léon Teisserenc de Bort

## Kanpo estekak
Calvin zikloa

thumb|300px|Calvin zikloaren eskema

**Calvin zikloa** fotosintesia egiten duten organismoek CO2-a finkatzeko erabiltzen duten bide metabolikoa da. Melvin Calvin kimikariak (1961eko Nobel Saria) aurkitu zuen 1949an. Kloroplastoen estrometan burutzen da, eta fotosintesiaren ilunpeko fasea osatzen du, argirik gabe burutzen dena.

Funtsean, fotosintesiaren argi-fasean sortzen diren ATP eta NADPH Calvin zikloaren bitartez erabiltzen dira CO2 finkatzeko eta glukosa eratzeko. Horretarako, baina, oinarrizko bi entzima behar dira: RuBisCO (*Erribulosa Bisfosfato Karboxilasa Oxigenasa*) eta fosforribulokinasa.

Zikloaren ekuazioa honako hau da:

**6CO2 + 12NADPH + 18 ATP → C6H12O6P + 12NADP+ + 18ADP + 18 Pi**

## Zikloaren nondik norakoak 
Zikloa hiru fasetan sailkatu ohi da:

* lehenengo fasea CO2-aren finkapenarena da. Pentosa batek (erribulosa 1,5 bifosfatoak) CO2 molekula hartzen du, bi molekula azido 3-fosfoglizerikoa (3C) emanez.

* bigarren fasean, azido 3-fosfoglizerikoa fosforilatzen da (ATP gastatuz) eta gero erreduzitu egiten da (NADPH gastatuz), glizeraldehido-3-fosfato emateko. Sortutako glizeraldehido-3-fosfatoa garrantzi handiko molekula da, hainbat prozesu biosintetikotan (gluzidoenak, lipidoenak eta aminoazidoenak) parte hartzen duelako.

* hirugarren fasean glizeraldehido-3-fosfatoa, erreakzio biokimiko batzuen bitartez, erribulosa 1,5 bifosfato bihurtzen da, ATP gehiago gastatuz eta zikloa bukatuz.

Azpimarratu behar da Calvin zikloa ez dela ziklo itxia, alboko desbideratzeak dituelako, batez ere glizeraldehido-3-fosfatoaren mailan. Aipatu denez, molekula horrek glukosa sintetizatzen du, glukolisiaren hasierako urratsen alderantzizko bidea eginez.

Organismo fotosintetikoek ez ezik, fotosintesia garatzen ez duten bakterio autotrofo batzuek ere Calvin zikloa erabiltzen dute glukosa sortzeko.

## Kanpo estekak
Beleg

**Beleg**, quenyaz zen sindarinez "Loriatsua" edo "Handia" esan nahi duena, Tolkienen legendariumean agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 811. urtean jaioa, Beleg dunadan bat zen, Amlaithen semea, azken hau, Arthedaineko lehen erregea zelarik, eta, beraz, Beleg, Arnorreko azken errege izan zen Eärendurren biloba zen.

Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 946an hil ondoren, Beleg, Arthedaineko bigarren errege bihurtu zen.

Bere erregealdian, Istariak Erdialdeko Lurraldera iritsi ziren Amanetik, Sauronen aurkako borrokan laguntzeko. Gainera, Kardolan eta Rhudaur erresumen arteko lehen gerrak hasten dira Amon Sûleko Palantirraren jabetzagatik.

83 urteko erregealdiaren eta 218 urteko bizitzaren ondoren, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1029an hil zen, bere oinordekoa, bere seme Mallor izan zelarik.

Ez da Tolkienen legendariumean agertzen den izen bereko beste pertsonaia batekin, Beleg Cuthalionekin, nahastu behar.

## Kanpo estekak
Aranuir

**Aranuir**, sindarinez "betiereko erregea" esan nahi duena, Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den fikziozko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Arahaelen semea eta Aranarthen biloba, azken hau, Iparraldeko Dunedainen Kapitainen artean lehena izan zelarik.

Aurreko idazkietan, Tolkienek, Aranuil deitu zuen, baina, ondoren, Aranuirgatik aldatu zuen.

## Historia 
Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2084. urtean jaio zen, eta Rivendelen hazia izan zen, Dunedainen Kapitainen seme guztiak hazten ziren tokian.

Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2177. urtean hil ondoren, Aranuir, Iparraldeko Dunedainen hirugarren kapitaina bihurtu zen, 2247an hil zen arte, bere oinordekoa, bere seme Aravir izan zelarik

## Kanpo estekak
126 Veleda

**126 Veleda** edo Velleda, asteroide gerrikoan aurkitutako 126. asteroidea da. 1872ko azaroak 5ean aurkitu zuen Paul Pierre Henryk Paristik, ezagutzen den bere lehen asteroide aurkikuntza delarik. Berak eta bere anaia Prosper Henryk, elkarren artean, 14 asteroide aurkitu zituzten orotara. Bere izena, Veledagandik jasotzen du, I. mendeko apaiz andere germaniar bat.

5 ordu, 8 minutu eta 44 segundoz behin biratzen du bere inguruan. Errotazio bakoitzean, bere magnitudea 0,22 aldatzen da.

## Kanpo estekak
Veleda

**Veleda**, bruktero tribu germaniarreko völva edo profeta andere sakratu bat izan zen.

## Historia 
Lau enperadoretako urtean, Erromatar Inperioa 69. urtean astindu zuen krisialdi dinastikoa izan zena, Rhineko muga, zaintzarik gabe geratu zen Kaio Julio Zivilis erromatartua buru zuen Bataviar Matxinada sorraraziz. Dirudienez, Veledak, matxinada eta germaniarren hasierako garaipenak bultzatu edo iragarri zituen.

Veledak, bere izena testuetan mantendu den germaniar apaiz andere urrietako bat, jainkosa bizi tratua jasotzen zuen, eta, Rhin ibaiaren ibaiadarra den Lupia ibaitik gertu zegoen dorre baten tontorrean ezkutatuta, bere iragarpenak igortzen zituen kontsultak igortzen zizkioten eta bere iragarpenak adierazten zituzten gizonezko senideen parte hartzearekin. 77an, bataviarren altxamenduak huts egin eta urte batzuetara, Veleda, Rutilius Gallicusen erromatar tropek harrapatu zuten, eta, 98an, Tazitok denbora luzea hilda zeramala idatzi zuen.
Lufthansa

**Lufthansa** (NAZE: **LH**, NAGE: **DLH** eta Callsign LUFTHANSA) Alemaniako nazioarteko airelinea da, mundu osoko handienetarikoa.

1926an sortu zuten.

## Kanpo estekak 
* Lufthansa webgunea
Grogaldr

**Grogaldr** edo **Groaren aztikeriak**, Svipdagsmal lanean aurkitzen diren bi olerkietatik lehena da. Lan hau, eskandinaviar mitologian nigromantziaren praktikaren adibide bat da. Svipdagek, bere ama Groa, völva bat, hilen artetik nola altxatu zuen xehatzen du. Hau, oraindik bizirik zegoenean egiteko esan zion zerbaitzen; honek, völvak etorkizuneko gauzei buruz zuen ezagutza marrazten duelarik. Nigromantziaren asmoa, kasu honetan, bere semeari, bere amaorde maltzurrak ezarritako lan batean laguntzea da, amaorde horrek, ustez, bai baitzituen bere planak beste plan honek huts egin zezan.

Lehen ahapaldian, Svipdag, hitz egiten hasten da eta bere ama hilobitik altxa dadin saiatzen da, bere hil muinoan, oraindik bizirik zegoenean irakatsi zion moduan.

Bigarren ahapaldiak, bere erantzuna du, non Svipdagi, heriotzetik esnatua izan zen arrazoia galdetzen dion.

Svipdagek, bere amaordeak ezarritako lana kontatuz erantzuten dio, lan hori, Mengloden eskua lortzea zelarik. Svipdagek, bidaia horretan izango dituen zailtasun guztiak aurreikusten ditu eta hala dio:

Bere hildako ama, bidaia, luzea eta oztopoz betea izango denaren ideiarekin ados dago, baina ez dio ez saiatzeko esaten.

Svipdagek, bere amari, honen völva ezagutzak eskatzen dio bere babeserako, eta Groak, orduan, bederatzi aztikeri kantatzen ditu.

## Kanpo estekak
Laia (nekazaritza)

thumb|Laiariak Orozkon
**Laia** nekazaritzan mekanizazioa baino lehen lurra iraultzeko erabiltzen zen tresna da. Metalez eratutako bi ziri zorrotz luze ditu, eta zirietako baten gainean heldulekua dauka, gehienetan zurezkoa.

Nekazari bakoitzak laiak binaka erabili ohi zituen, esku bakoitzarekin laia banari helduta. Laiaren hortzak lurrean sartzen ziren, eta oinarekin sakatzen zitzaion sakonago sar zedin. Ondoren atzeraka bultzatzen zen, horrela lurra itzulbiratuz.
[thumb|300x300px|*Laiak* eskultura [Bidasoa ibaian (Gabriel Narzabal, 1984)]]
Laia goldea baino erabilgarriagoa zen lurra sakonago irauli nahi zen lekuetan eta malda handia zeukaten soroetan.

## Motak 
Lurraren ezaugarrietara egokitutako laia mota ezberdinak daude: 

**Laia luzedunak:** Bizkaia eta Gipuzkoa aldeetakoak dira. Bertan, zoruak bigunagoak dira eta sartze handiagoa ahalbidetzen dute. Wikipedia

**Laia motzak eta helduleku luzea:** Nafarroan eta Aragoin ohikoak, lur trinkoagoetarako egokiak.

## Etimologia eta eskualde-izenak 
"Laia" hitzak aldaera erregionalak ditu, hala nola "lai" Euskal Herriko zenbait zonaldetan, "lain" Oiartzunen eta "laixa" Ebarren. Monteagudon eta inguruko eremuetan "lia" esaten zaie. Terminoaren jatorria ez dago erabat argi, baina aldameneko hizkuntza erromantzeetako antzeko hitzekin lotuta egon daiteke, hala nola "layà" bearnesarekin, gaztainak biltzeko tresna zatitu bat izendatzen baitu.

## Kanpo estekak
128 Nemesis

**128 Nemesis**, asteroide gerrikoan aurkitutako 128. asteroidearen izena da. 1872ko azaroak 25ean aurkitu zuen Jacobo Craig Watsonek Ann Arborretik. Modu independentean, hamar egun beranduago, urte horretako abenduak 5ean aurkitu zuen Alphonse Louis Nicolas Borrelly astronomo frantziarrak Marsellatik.

Bere izena, greziar mitologiako Nemesis izeneko pertsonaiagatik jasotzen du, Erebo eta Nixen alaba eta mendekuaren jainkosa zena.

## Kanpo estekak
Punta Galea Txirrindulari Elkartea

**Punta Galea Txirrindulari Elkartea** Getxoko (Bizkaia) txirrindularitza elkartea da; txirrindularitzari loturiko irabazi asmorik gabeko erakundea, hain zuzen ere.

Bizkaiko harrobiko eragile nagusietariko bat da, maila askotako taldeak dituelarik: eskolak (hasiberriak, alebinak eta infantilak), kadeteak, juniorrak eta afizionatuak (afizionatuen taldea, Elite eta 23A kategoriak barneratzen dituena, Duranguesa Txirrindulari Elkartearekin elkarlanean jorraturiko proiektua da). Emakumeen taldea ere badu. Hainbat txirrindulari profesional izan dira elkarteko kide, tartean Javier eta Ricardo Otxoa, Roberto Laiseka, Mikel Zarrabeitia, Iñigo Landaluze edo Jonathan Castroviejo.

1987tik aurrera Punta Galea Tx.E.k antolatu du Getxoko Zirkuitua, Elite UCI mailako errepideko lasterketa, 2001az geroztik *Ricardo Otxoaren oroimenezkoa* dena (entrenatzen ari zela, auto istripu batean hil zen Ricardo Otxoa 2001eko otsailan). 2019az geroztik, *Otxoa anaien* *oroimenezkoa* da Getxoko proba historiko hau, 2018ko abuztuan hildako Javier Otxoa (Ricardoren anaia) ere gogora ekarriz. Getxoko Zirkuituaz gain, Punta Galeak beste zenbait proba ere antolatzen du, besteak beste, Punta Galea Klasika (zikloturista martxa) eta harrobiko mailei zuzenduriko ekitaldi zein lasterketa anitzak.

## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala
127 Johanna

**127 Johanna**, asteroide gerrikoan aurkitutako 127. asteroidearen izena da. 1872ko azaroak 5ean aurkitu zuen Prospero Matias Henryk Paristik.

Bere izena, ziuraski, Ehun Urteko Gerraren amaierako heroi frantziarra izan zen Jeanne d'Arcengatik jasotzen du.

## Kanpo estekak
Zipria

**Zipria** (antzinako grezieraz Κύπρια Kypria, latinez Cypria), ziklo epiko greziarreko galdutako olerki bat da. Bere izenburuak, beharbada, "Zipren idatzitako olerki epikoa" esan nahi du. Hamaika liburutan, Troiako Gerrara eraman zuten gertakariak kontatzen zituen Homeroren Iliada hasten den tokirarte, Peleo eta Tetisen ezkontza, Parisen epaiketa, Helenaren bahiketa, itsas armada greziarraren biltzarra, Ifigeniaren erreskatea Artemisa jainkosaren aldetik Ifigenia bera sakrifikatua izatera zihoan unean eta Troian gertaturiko lehen guduak barne.

## Kanpo estekak
Ziklo epiko

**Ziklo epiko**, Antzinako Greziaren garaian datatutako eta greziar mitologiako elezahar guztiak igortzen zituzten olerki multzoari deritzo.

Baina, batzuetan, ziklo epikoa, Troiako Gerrarekin lotutako gertaerak kontatzen zituzten aipaturiko garaiko olerkiez osatua dagoela uste da, olerki hauen multzoa, ziklo troiar deitzen delarik.

Kontzeptuaren zentzu zabalean, ziklo epikoaren zati, honako olerki hauek ziren.

* Ziklo troiarra
** Iliada
** Odisea
** Zipria
** Etiopida
** Iliada Txikia
** Iliupersis
** Itzulerak
** Telegonia
** Tesprotida
* Ziklo tebastarra
** Edipodia
** Tebaida
** Epigonoak
* Beste olerki batzuk
** Titanomakia

Iliada eta Odisea izan ezik, gainontzeko olerkiak ez dira mantendu, bere edukien zatiren batzuk, kontserbatutako txatalen batzuri, eta, eurei buruz, Proklok eginiko laburpenari esker ezagu daitezkeen arren.

## Kanpo estekak
Sakarosa

**Sakarosa** etxeko azukre arrunta da, glukosaz eta fruktosaz osatutako disakaridoa. Oso ugaria da landareetan, eta baita eztian ere. Azukre-kanaberatik eta erremolatxatik ateratzen da maila industrialean.

## Izena 
William Miller kimikari ingelesak "sucrose" izena eman zion 1857an. Horretarako frantseseko sucre (azukre) hitza eta monosakaridoen -osa atzizkia elkartu zituen. Ingelesez hau erabiltzen da. 1860 urtean Marcellin Berthelot kimikari frantsesak sakarosa izena eman zion. Raymond Lemieux-ek lehenengo aldiz sintetizatu zuen kimikoki, 1953 urtean.

## Egitura 
Sakarosaren formula enpirikoa C12H22O11 da. Glukosaren eta fruktosaren karbono anomerikoen artean α(1→2) lotura O-glikosidikoa. Lotura hori osatzerakoan ura askatzen da eta oxigeno monokarboniliko batek zubi-lana egiten du bi molekulen artean. Honako hau da beraz sakarosaren izen sistematikoa:

*α-D-glukopiranosil-(1→2)-β-D-fruktofuranosa*

Lotura osatzeko karbono anomeriko biak erabiltzen direnez ez da hidroxilo talde askerik gelditzen eta beraz ahalmen erreduzitzailerik ez du. Zapore gozoa badu ordea, hori da bere ezaugarri nagusia.

Sakarosaren gramo bakoitzak 3'94 kilokaloria edo 17 kilojoule ematen ditu.

## Metabolismoa 
Urdailera iristen denean hidrolisi azidoak bere osagaietan banantzen du, glukosa eta fruktosa agertuz. Baina sakarosaren hidrolisi jarduera handiena duodenoko mikrobiloetan gertatzen da. Sakarasa eta isomaltasa entzimek burutzen dute hidrolisia. Lorturiko glukosa eta fruktosa odol hodietara pasatzen dira eta honek gorputz osoan barreiatzen ditu.

## Garrantzia biologikoa 
Fotosintesiaren tarteko konposatu bat da eta landare askotan fotintesiaren produktuak gainerako ataletara garraiatzeko erabiltzen da. Ernetutako hazietan bildutako gantz eta proteinak sakarosa bihurtzen dira haziko den landarearen energia iturri izateko.

## Erabilerak 
Gozagarri edo edulkoratzailerik erabiliena da mundu osoan, janariak gozatzeko. 2013. urtean 175 milioi tona azukre ekoiztu ziren mundu mailan.

Azukre honen gehiegizko kontsumoak loditasuna, diabetesa eta txantxarra eragiten du.

250px|ezkerrera|thumb|Azukre arruntaren osagai nagusia da sakarosa.
[250px|ezkerrera|thumb|[Erremolatxa.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ordiziako Klasika

**Ordiziako Klasika** urtero, uztailaren bukaeran, Ordizian (Gipuzkoa) eta haren inguruetan, Txapel Gorri Kirol Elkarteak antolatutako lasterketa da.

Gaur egun oraindik burutzen den Euskal Herriko txirrindularitza lasterketa zaharrena da.

## Lasterketa 
Ordiziako Klasika 1922an jaio zen, *amateur* kategorian, eta 1925ean izan zen profesionala lehenengoz. Etenaldi bakarrak Espainiako Gerra Zibil garaian izan zituen, 1936 eta 1937an.

1944 eta 1947 artean, 1949 eta 1951 artean eta 1955, 1957 eta 1975ean lasterketa *amateur* izan zen. 1952an eta 1974an hiru etapetan egin zituzten.

2005az geroztik, UCI ProTourrerako ari da, Txirrindularitzaren Nazioarteko Batasunak (UCI) arautzen dituen lasterketa multzoetako bat, alegia. Hori osatzen duten 20 taldeek UCI ProTour ligako lasterketetara joatera behartuta daude.

2007az geroztik, antzeko ibilbidea du: Ordizian hasi, 30 bat kilometroko zirkuitu bati bost bira eman eta Ordizian bukatu. Helmugara iristeko 10 bat kilometro falta denean, Abaltzisketa edo Altzotik pasatzen da (3. mailakoak).

Garaipen gehien lortutako txirrindularia Ricardo Montero da, bost 5 aldiz lehen postuan bukatu baitzuen.

## Palmaresa 
## Ikus, gainera 
* klasikoak (txirrindularitza)

## Kanpo estekak 
* Ordiziako Klasikaren webgunea
Espirografoaren Nebulosa

**IC418**, Lepus, "Erbia" konstelazioan dagoen nebulosa bat da, gure planetatik 2000 argi urteko distantziara dagoena. **Espirografoaren Nebulosa** bezala ere ezagutzen da, bere formak, espirografo batekin egiten diren marrazki geometrikoak gogorarazten baititu, trokoideak marrazteko balio duen tresna.

Hubble espazio teleskopioarekin lortutako nebulosaren irudiak, ionizatutako nitrogenoaren igorpena, nukleotik urrutien dagoen gasa eta hotzena dena, hidrogenoarena, erdikoa dena, eta oxigenoarena, nukleotik hurbilen dagoena eta beroena dena ezberdintzea ahalbidetzen du.

Nebulosaren erdian, bere izar eboluzioaren azken etapatan dagoen izar bat dago, izar hau, duela milaka urte gutxi batzuk arte, erraldoi gorri bat zelarik. Bere kanpo geruzak espaziora jaurti zituen, nebulosa eratuz, honen egungo diametroa, 0,3 argi urtekoa delarik. Gaur egun ikus daitekeen izar hondakina, izarraren nukleoa da, erradiazio ultramorea igortzen duena, inguratzen duen gasaren fluoreszentzia eraginez. Denboraren igaroan, nebulosa, espazioan barreiatzen joango da, bere erdigunea izan zen nano zuri batean geratuz, pixkanaka, hozten joango dena.

## Kanpo estekak
Hor II.a

**Suadyekara Hori**, **Hori** edo **Hor II.a**, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 1647an gobernatu zuena, Frankeren arabera.

Soilik, bere izena, Turineko Errege Kanonaren VII.7 erregistroan agertzen delako ezagutzen da, 5 urte... eta 8 eguneko erregealdia izan zuela adierazten duelarik.

Errege honek, soilik Goi Egiptoko zati txiki batean gobernatu zuen, Egiptoko XIV. dinastia, Egiptoko XV. dinastia eta Egiptoko XVI. dinastiaren garaikidea izan zelarik.
Egiptoko II. dinastia

**Egiptoko II. dinastia**k, K.a. 2850etik K.a. 2700 ingururarte irauten du, eta, Egiptoko I. dinastiarekin batera, Egiptoko Aro Dinastiko Goiztiarraren zati da.

thumb|140px|Nebraren hilarria

Ez da nabaritzen hauste argirik lehen eta bigarren dinastien artean. Zantzuren batzuk, Bi Lurren artean, Goi eta Behe Egiptoren artean lortutako baketzea suposarazten dute, dinastia honetako lehen erregea izan zen Hetepsekhemuyren izenak dioen bezala, "bi botereak bakean daude" esan nahi duena.

Dinastia honek, botere absolutuaren sendotze bat adierazten du, antolaketa zentralizatu batean eta idazkeraren erabilera intentsiboago batean oinarritua (burokrazioaren gehiketa). Menfis bihurtzen da iparraldeko erresumaren hiriburu Uneg eta Seneden erregealdietan.

Tinis eta Menfisen arteko areriotasun krisialdi baten zantzuak daude, Sekhemib edo Peribsen izeneko faraoiaren hilarrian isladatua dagoena, non "Sethen izena"k, Horusen izena ordezkatzen duen. II. dinastiako erregeek, nubiarren aurka borrokatu behar dute, baita herrialdearen iparraldea baketu ere, soilik Kasekhemuy faraoiak lortuko duena, dinastia honen amaieran.

Bigarren dinastiak, antzinako aroa edo Tinistarrari amaiera ematen dio (lehen bi dinastietako faraoiak zetozen herriagatik, Tinisgatik hala deitua, egiptoeraz This deitzen zena eta Abidosetik gertu zegoena).

## II. dinastiako faraoiak 
Ziur, soilik, lehen lau faraoien izenak eta ordena, eta azkenarena ezagutzen dira, baina ia ezin izan da errege hilobi bakar bat ere identifikatu.

* Egiptologo gehienek, Sekhemib Peribsenekin lotzen dute (*) eta Khasekhem Khasekhemuyrekin (**).

## Erreferentziak Errege Zerrendetan eta datu arkeologikoetan 
* Egiptologo gehienek, Sekhemib Peribsenekin lotzen dute (*) eta Khasekhem Khasekhemuyrekin (**).

## Kokapen zehatzik gabeko gobernariak 
## II. Dinastiaren kronologia 
Honako egiptologo hauek estimatutako kronologia:

Lehen faraoia:
* Hetepsekhemuy
** K.a. 2850-? (Krauss)
** K.a. 2850-K.a. 2820 (Redford)
** K.a. 2828-K.a. 2800 (Jürgen von Beckerath)
** K.a. 2793-K.a. 2765 (Malek)

Azken faraoia:
* Khasekhemuy
** K.a. 2740 inguru-? (Krauss)
** K.a. 2714-K.a. 2687 (Redford)
** K.a. 2709-K.a. 2682 (von Beckerath)
** K.a. 2690-K.a. 2663 (Dodson)
** K.a. 2674-K.a. 2647 (Malek)

## Kanpo estekak 
* Genealogia, Erregeak eta Erresumak: Egiptoko II. dinastia