open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michael Faraday saria

250px|thumb|Michael Faraday
**Michael Faraday saria** zientziaren digulgazioan Erresuma Batuan gailendu den pertsona bati Londresko Royal Society of London elkarteak ematen dio. Sariaren izena Michael Faradayren oroimenez jarri zitzaion. Saria lehen aldiz 1986an eman zen eta zilarrezko domeina eta 2.500 libera esterlina dira.

## Historia 
1986an lehenengo saritua Charles Taylor izan zen, fisikari buruzko informazioak oso publiko zabalari eskaintzeagatik, haurrengandik helduengana. Saria inoiz ez da eman gabe gelditu eta epaimahaiak aukeratutako irabazlearen lorpenak ez ditu justifikatu behar; horrela gertatu da bost alditan: 2004an, Martin Rees, 2006an, Richard Fortey, 2007an, Jim Al-Khalili, 2008an, John D. Barrow eta 2009n, Marcus du Sautoy.

Saria normalean urtarrilean ematen da. Ekintza publiko batean, "Faraday Lecture" izenekoa, Royal Societyren presidenteak aukeratutakoari saria ematen dio. Ondoren, sarituak hitzaldi original bat irakurri behar du.

## Sarituak 
thumb|Charles Taylor kanadiarra lehen saritua izan zen.
Urtez urte hauek dira:
* 1986 : Charles Taylor
* 1987 : Peter Medawar
* 1988 : Erik Christopher Zeeman
* 1989 : Colin Blakemore
* 1990 : Richard Dawkins
* 1991 : George Porter
* 1992 : Richard Gregory
* 1993 : Ian Fells
* 1994 : Walter Bodmer
* 1995 : Ian Stewart
* 1996 : Steve Jones
* 1997 : David Phillips
* 1998 : Susan Greenfield
* 1999 : Robert Winston
* 2000 : Lewis Wolpert
* 2001 : Harold Kroto
* 2002 : Paul Davies
* 2003 : David Attenborough
* 2004 : Martin Rees
* 2005 : Fran Balkwill
* 2006 : Richard Fortey
* 2007 : Jim Al-Khalili
* 2008 : John D. Barrow
* 2009 : Marcus du Sautoy
* 2010 : Jocelyn Bell Burnell
* 2011 : Colin Pillinger
* 2012 : Brian Cox
* 2013 : Frank Close
* 2014 : Andrea Sella
* 2015 : Kathy Willis
* 2016 : Nick Lane
* 2017 : Mark Miodownik
* 2018 : Danielle George
* 2019 : Martyn Poliakoff
* 2020 : David Spiegelhalter
* 2021 : Sophie Scott
* 2022 : Monica Grady
* 2023 : Anil Seth
* 2024 : Salim Abdool Karim

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Legend of the Lost

***Legend of the Lost*** (euskaraz *Galduaren Kondaira*), 1957ko Henry Hathaway estatubatuarrak zuzendutako abenturazko film bat da. John Wayne, Sophia Loren, Rossano Brazzi eta Kurt Kasznar aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Mali, Tonbuktu. Paul Bonnard (Rossano Brazzi) kondairazko hiri galdu baten bila joandako bere aita bizirik segitzen duen jakiteko Sahara basamortuan barrena doan bidai bati ekingo dio, Joe January (John Wayne) gidaria eta Dita (Sophia Loren) emakumea lagun dituela.

## Aktoreak 
* John Wayne: Joe January
* Sophia Loren: Dita
* Rossano Brazzi: Paul Bonnard
* Kurt Kasznar: Dukas prefeta
* Youseff Daoud: Gamael doktorea
* Sonia Moser: Neska
* Angela Portaluri: Neska
* Ibrahim El Hadish: Galli Galli

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Lawrence Alma-Tadema

thumb|275px|Alma-Tadema 1870ean.
**Lourens Alma Tadema**, **Lawrence Alma-Tadema** bezala ezaguna (Dronryp, 1836ko urtarrilaren 8-Wiesbaden, 1912ko ekainaren 25), Herbehereetako Viktoriar Aroko margolari neoklasizista izan zen. Formakuntza Belgikan egin zuen baina 1870tik Ingalaterran bizi izan zen. Bere ospea batez ere egin zituen Antzinaroan inspiratutako ikuspegi dotoreen ondorioz zabaldu zen.

## Bizitza
XIX mendeko pintura historikoaren testuinguruan, meroginviar serieko lan arrakastatsuak egin zituen. Maiz landu zuen Fredegunda erregina frankoaren figura. 1863 urtean bere ama zendu zen eta urte horretan ezkondu zen Marie Pauline Gresssin Doumolin andrearekin. Bikotea Italiara bidaiatu zen eta Ponpeiara egindako bisitak berebiziko garrantzia izan zuen bere lanean. Itzuleran, Parisen, Jean-Leon Gerome margolaria ezagutu zuen eta honek ere eragin handia izan zuen ondorengo obran. Senar-emazteak 1864an izan zuten lehen semea, Eugene, hil zen, gero bi alaba izan zituen, Laurense eta Anna. Bizitokia Bruselan jarri zuten. Ondorengo urteetan Antzinako Egipto, Grezia eta Roma izan ziren margolariaren katalogoa zabaldu zuten gaiak. Ernest Gambart nazioarteko arte-merkatariari esker, lanaren ezagutza zabaldu zen. Alargun zelarik, 1870 urtean, Londresera joan zen. Bertan, inoiz egin ez bazuen ere, pintura klaseak eman zituen eta bere ikasle izan zen Laura Theresa Epps margolari britainiarrarekin ezkondu zen. Gizarte-bizitza animatuan parte hartu zuen eta hiri hartan hil zen..

## Alma-Tadema eta Hollywood 
Alma-Tadenaren margolanak berak egindako ikerketetan inspiratu egiten ziren. Benetakotasun arkeologikoko tradizio bati ekin zion, eta horrek eragin nabarmena izan zuen antzerki victoriarrean, gai klasikoko lanen eszenaratzean aurrekariak sortuz. Izan ere, Joseph Harker antzerkiko margolariarekin lan egin zuen *Hypatia*, *Julio Zesar* eta *Coriolano* bezalako lanetan.
Ondoren, haren margolanak, zituzten zehaztasunei esker, Hollywoodeko zuzendari askorentzat inspirazio-iturri izan ziren. Esaterako D. W. Griffith greziar eta erromatar mundua azaltzeko garaietan haren lanetan oinarritu zen. Cecil B. DeMille (*The Ten Commandments*, 1956) gauza berak egin zuen. *Gladiator* filmak ere Alma-Tadenaren eragina erakusten du. Allen Funtek, *Candid Camera*ren sortzailea, bere margolanen bildumagilea izan zen, batez ere oraindik oso ospetsua ez zenean.

## Ohoregarriak 
* Erresuma Batuko Merituaren Ordenaren kidea (Erresuma Batua, 1905eko ekainaren 6an).
* Leopoldo Ordenaren Zalduna (Belgikako Erresuma).
* Royal Academy of Arts erakundearen partaidea (Erresuma Batua, 1879).

## Iruditegia 

Image:
Alma-Tadema The Education of the Children of Clovis.jpg|*Klovisen haurren heziketa* (1861).
A Sculptors Model by Lawrence Alma-Tadema.jpg|*Eskultorearen modeloa* (1877).
Alma-Tadema A Favourite Custom 1909 Tate Britain.jpg|*Gustuko ohitura* (1909).
Caracalla et Geta.jpg|*Karakala eta Geta* (1907).
The Roses of Heliogabalus.jpg|*Heliogabaloren larrosak* (1888) (*The Roses of Heliogabalus*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : Art Renewal: Extensive Alma-Tadema Gallery
* : Artcyclopedia.
Ontzi (ibilgailua)

laburrak Ziburun]]
 itsasontzia.]]
 bat Nilo ibaian.]]
[thumb|Aframax [petrolio-ontzi bat]]
**Ontzi** bat ur gainean dabilen ibilgailua da. Zurezko, metalezko, beira-zuntzezko edo beste material bateko eraikuntza ahur eta fusiformea izan ohi da, bere formagatik flotatzeko gai dena eta nabigatzeko erabiltzen dena. Berez, termino generiko bat da, kanoa arin bati zein gurutzaontzi bati erreferentzia egin diezaiokeena.

Ontzitzat har daiteke, halaber, luzetarako plano bertikal batekiko simetrikoki flotatzen duen gorputz oro, hormarte-plano deritzona, propultsio- eta gobernu-baliabidez hornitua, honako baldintza hauek betetzen dituena:
* Flotagarritasuna (flotatzen duena)
* Sendotasuna edo erresistentzia
* Estankotasuna
* Kargatzeko gaitasuna
* Egonkortasuna
* Gobernagarritasuna (gidatu daitekeena)
* Mugikortasuna.

## Idazkera
Elkarketan parte hartzen duen lehen hitza izena denean eta hitz horrek silaba bat edo bi dituenean, loturik idazten da. Adibidez: itsasontzi, belaontzi, atoiontzi eta abar. Hiru silaba edo gehiago baditu, marratxoz edo bereiz: arrantza(-)ontzi, espazio(-)ontzi, petrolio(-)ontzi eta abar.

## Motak
Tamainaren eta erabileraren arabera, ontziek askotariko izenak dituzte. Batzuk berezko izena dute eta beste batzuk *-ontzi* izenarekin elkartuak.

Arraunontziak:
*Txalupa handia (hamahiru bat metro luze eta hamar-hamaika tosta)
*Trainerua (hamabi bat metro luze eta bederatzi tosta)
*Kalerua (hamar bat metro luze eta zortzi-bederatzi tosta)
*Potina (zortzi bat metro luze eta sei-zazpi tosta)
*Batela (bost bat metro luze eta lau tosta)
*Txalupa txikia (tosta bakarrekoa)

Belaontziak

Itsasontziak:
*Historikoak
**Galeoia
**Karabela
*Oraingoak
**Arrantza ontzia
**Merkantzia ontzia
***Gasontzia
***Atoiontzia
***Petrolio ontzia
**Bidaiari ontzia
***Gurutzontzia
**Gerraontzia

Bestelakoak:
*Itsaspekoa
*Aireontzia
*Espazio ontziak

## Ikus, gainera 
* Itsasontzi

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Carlos Terribili

thumb|*¡Basta!* (Nahikoa da!), akrilikoa oihal gainean egindako lana, 2011.
**Carlos Terribili** ( Buenos Aires, 1936ko abuztuaren 5 &ndash; 2016ko abuztuaren 21) argentinar horma-irudigile, afixagile eta irudigile izan zen. Haren bizitzan 350 erakusketa baino gehiago egin zuen: Argentinan, Mexikon, Perun, Venezuelan, Uruguain, Ameriketako Estatu Batuetan, Kuban eta Espainian. 2007an «Buenos Airesko Hiri Autonomoaren Hiritar Ospetsua» izendatu zuten. 2008an «Kulturaren Pertsona Nabaria».

## Biografia 
Carlos Terribili Belgranoko Arte Ederren Eskola Nazionaletan eta Prilidiano Pueyrredón Arte Ederren Eskola Nazionalean ikasi zuen. Bigarren horretan, besteak beste, irakasle hauek izan zituen: Ideal Sánchez, Luis Barragán, Onofrio Pacenza, Juan Batlle Planas, Héctor Cartier eta Víctor Chab. Terribilik inoiz ez zuen lehiaketetan esku hartu. Bere lanak beti herri-borrokekin eta gizarte-aldarrikapenekin egon ziren lotuta. Irakasle ere aritu zen, *Estímulos de Bellas Artes* institutuan, Buenos Airesko zaharrenetariko bat.

## Lana 
Bere lan-esparru nagusiak erretratuak eta afixak izan ziren. Marrazkiak egin zituen hainbat egileren testuen gainean: Atahualpa Yupanqui, Jorge Luis Borges, Armando Tejada Gómez, Homero Expósito, Héctor Negro, Horacio Guaraní, Raúl González Tuñón, Nicandro Pereyra, Hamlet Lima Quintana, Osvaldo Pugliese, Celedonio Flores, Homero Manzi, Enrique Santos Discépolo, Alfredo Gobi, Astor Piazzolla, Domingo Zerpa, Elvio Romero, Elías Castelnuovo eta beste asko.

Horma-irudigile gisa bere lanak garrantzi handia du. Bere lanak Argentinako, Espainiako, Kubako eta Boliviako museoetan ikus daitezke.

Hedabideetan ere jardun zuen, bereziki *La Prensan* eta Tucumángo *Norten*.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak 
* :Elkarrizketa Carlos Terribiliri.

* :Carlos Terribiliren biografia.
* :Carlos Terribiliren webgune ofiziala.
Zapata (oinetakoa)

thumb|Gizonezkoen zapata parea.
[thumb|Zapatak eta [botak.]]
**Zapata** edo **oski**a oinetako mota bat da. Jantzi osagarri bat da, oinean babesa eta erosotasuna emateko, oinak hainbat jarduera egiten dituen bitartean. Zapatak, gainerako jantziak bezala, helburu estetiko eta/edo ortopedikoen arabera ere diseinatzen dira. Zapaten diseinua izugarri aldatu da denboran zehar eta kulturaz kultura, jatorrian bere funtzioei lotuta zegoen itxurarekin. Horrez gain, modak diseinurako elementu asko eman izan ditu maiz, hala nola takoien altuera eta hauen ehuna.

Zapata garaikideak asko aldatzen dira estiloan, konplexutasunean eta kostuan. Oinarrizko sandalia bat zola mehe bat eta lokailu sinple bat izan daiteke. Modako zapatak oso material garestiz eginak egon daitezke eraikuntza konplexuetan, eta parea milaka dolarretan salduta. Beste zapata batzuk oso helburu zehatzetarako dira, hala nola mendi-eskaladarako edo eskiatzeko diseinatutakoak.

## Historia 
Zapataren historia K.a. 10 000. urtean hasi zen. Iberiar Penintsulako eta Europa mendebaldeko zenbait haitzuloetako margoek oinetakoen erabilera adierazten dute. Egiptoarren hilobietan larruaren egoera desberdinak adierazten dituzten magoak atzeman dira, zapaten ekoizpena jada bazela esaten digutenak. Alabaina, Egipton faraoiek eta haren gertukoek baino ezin zituzten eraman zapatak.

Greziarrak ezker eta eskuin hankak janzteko molde ezberdinak sortzen hasi ziren, baina haien herrietan soilik pertsona askeek jantzi zezaketen zapata. Erroman ere oinetakoek pertsonaren klase soziala irudikatzen zuten. Hala, kontsulek zapata zuriak janzten zituzten, senatariek marroi kolorekoak eta gudariek bota itxurakoak, behatzak agerian zituztelarik.

Erdi Aroan, zapatak baino zapatilak ziruditen oinetakoak baliatzen zituzten bai gizonek eta baita emakumeek ere. Material arruntena behi larrua zen eta kalitate altuena zuena ahuntzaren larrua.

XVII. mendearen hasieran asmatu zen takoia, gaur arte iraun duen apaingarria.

Frantziako Iraultza Aro Modernoan zehar asmatutako zapata estetikoak desagerrarazten saiatu zen, aristokraziaren ikur zirelakoan. Alabaina, Napoleon Bonaparteren Inperioan zapatek euren apaingarriak berreskuratu zituzten: botoidun botak, lotutako botak, material berriak eta ekintzaren araberako zapatak.

Industria Iraultzak oinetakoen ugaritasuna ekarri zuen eta hortaz, zapatak aberatsen edo dirudunen bereizgarri izateari utzi zion. Gaur egun, hala ere, eskuz eginiko zapatek kalitate altua adierazten dute. XX. mendean izan zuen zapaten industriak inoizko aldaketarik handiena, moden aldaketa bizkorrak eraginda.

Zapataren historian zehar materialak aldatu egin dira, edota hobeto esanda, bilakaera jasan dute. Zapaten ekoizpenean metalak, larruak, palmondoaren hostoak, egurrak, zetak, brodatuak, goma eta beste hainbat material erabili dira.

## Ikus, gainera 
* Abarkak,
* Botak,
* Espartinak,
* Kirol-oinetako,
* Txankletak, tongak edo hondartzako espartinak,
* Txapinak,
* Txinalak,

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
The St. Valentine's Day Massacre (filma)

'''''The St. Valentine's Day Massacre'''* (euskaraz *San Valentin Eguneko Sarraskia''), 1967ko Roger Corman estatubatuarrak zuzendutako gangster film bat da. 1929ko San Valentin eguneko sarraskian oinarritua dago. Jason Robards, George Segal, David Canary, Ralph Meeker, Bruce Dern eta Jack Nicholson aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
1929ko otsailaren 14a, San Valentin eguna, Chicago, Al Capone (Jason Robards) krimen erakunde nagusienaren buruak hautatutako eguna izan zen. Bere morroiek, batzuk poliziaz mozorroturik, garage baten barnean talde aurkariren kide nagusienak erail zituzten, gertaera honek denentzako ondorio kaltegarriak ekarri zituen, eta hedabideetan San Valentin eguneko sarraskia izenez ezaguna egin zen.

## Aktoreak 
* Jason Robards: Al Capone
* George Segal: Peter Gusenberg
* Ralph Meeker: George "Bugs" Moran
* Jean Hale: Myrtle
* Jan Merlin: Willie Marks
* Clint Ritchie: "Ametragailu" Jack McGurn
* David Canary: Frank Gusenberg
* Harold J. Stone: Frank Nitti
* Frank Silvera: Nick Sorello
* Joseph Campanella: Albert Wienshank
* Richard Bakalyan: John Scalise
* Charles Dierkop: Salvanti
* John Agar: Dion O'Bannion
* Joseph Turkel: Jake Gusik
* Bruce Dern: Johnny May
* Paul Richards: Fischetti
* Alex Rocco: Diamond
* Mickey Deems: Reinhardt Schwimmer
* Reed Hadley: Hymie Weiss
* Alex D'Arcy: Joe Aiello
* Leo Gordon: Heitler
* Celia Lovsky: Josephine Schwimmer (Reinhardt Schwimmerren ama)
* Milton Frome: Adam Hyer
* Paul Frees: Narratzailea
* Rico Cattani: Anselmi
* Mary Grace Canfield: Doody andrea (krediturik gabe)
* Barboura Morris: Jeanette Landsman (krediturik gabe)
* Jack Nicholson: Gino, morroia (krediturik gabe)
* Dick Miller: Poliziaz mozorrotutako 1. morroia (krediturik gabe)
* Jonathan Haze: Poliziaz mozorrotutako 2. morroia (krediturik gabe)
* Betsy Jones-Moreland: Igerilekuko 1. elkarrizketatzailea (krediturik gabe)
* Buck Taylor: Igerilekuko 2. elkarrizketatzailea (krediturik gabe)

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Haize errota

[thumb|*Rijn en Zon* haize errota [Utrecht hirian, Herbehereak.]]
**Haize errota** energia lortzeko haizea erabiltzen duen errota mota da. Haizearen indarra errotazio energia bihurtzen du errotaren paletan jotzen duen haizea baliatuta. Aspalditik daude haize errotak, eta usadioz aleak ehotzeko erabili izan dira batez ere. XX. mendetik aurrera energia elektrikoa sortzeko haize sorgailuak hedatzen ari dira mundu osoan.

Haize errota horizontala Iran Handian asmatu zen XIX. mendean, eta haize errota bertikala Europako ipar-mendebaldean agertu zen XII. mendean.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Aixerrota (Getxo)
NGC 110

**NGC 110** kumulu ireki bat da, Cassiopeia konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* Behaketa datuak
Itsasoko ekosistema

**Itsas ekosistemak** uretako ekosistemen barruan daude. Ozeanoak, itsasoak eta padurak daude, besteak beste. ... Itsas ingurunea oso egonkorra da, lurreko edo ur gezako habitatekin alderatuta. Masa ozeaniko handien tenperaturak gutxi aldatzen dira, baita uraren gazitasuna ere (% 3,5).
   
Itsas ekosistema gazia den uretako ekosistema bakarrenetako bat da.

Itsas ekosistemak. Itsas ingurunean zenbait ekosistema garrantzitsu daude orden jakin batean antolatuta. Hauek dira sakoneraren eta ezaugarri geomorfologiko eta ozeanografiko nagusienak. Itsas ekosistemetan ozeanoak, itsasoak, padurak eta abar daude.
Giovanni Boldini

**Giovanni Boldini** (Ferrara, 1842ko abenduaren 31 &ndash; Paris, 1931ko uztailaren 11) italiar genero eta erretratu margolaria izan zen, eta Parisen egin zuen lan bere ibilbidearen zatirik handiena.

## Iruditegia 

Irudi:Giovanni Boldini01.jpg|Autoretratua
Irudi:The Dispatch-Bearer MET DP223662.jpg
Irudi:Giuseppe Verdi by Giovanni Boldini.jpg|Giuseppe Verdiren erretratua
Irudi:Giovanni Boldini (1842-1931) -John Singer Sargent(Standing).jpg|John Singer Sargenten erretratua
Irudi:Montesquiou, Robert de - Boldini.jpg|Robert de Montesquiouren erretratua
Maila piezometriko

**Maila piezometrikoa**, geologian, putzu bat eginda akuifero gatibuaren urak hartuko zuen maila da. Zentzu batzuetan karga hidraulikoaren sinonimoa da. Maila piezometrikoa neurtzeko piezometro bat erabiltzen da.

## Kanpo estekak
The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (filma)

'''''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy'''* (euskaraz *Autoestopista Galaktikoaren Gida*), 2005eko Garth Jennings britainiarrak zuzendutako zientzia-fikziozko komedia film bat da. Martin Freeman, Sam Rockwell, Mos Def, Zooey Deschanel, and the voices of Stephen Fry eta Alan Rickman aktoreek antzeztu zuten.

Douglas Adams ingeles idazlearen izenburu berdineko eleberri sailean* oinarritua dago.

## Argumentua 
Arthur Dentek (Martin Freeman) egun kaxkar bat du: bere etxea botatzear doaz, bere lagun onena den Ford Prefectek (Mos Def) estralurtar bat dela aitortu dio, eta Lurra espazio-autopista bat eraikitzeko suntsitzeko puntuan daude. Hondamendi horri biziraun ahal izateko, Arthurren irtenbide bakarra espaziontzi batean bidaiatzea izango da. Abentura handia, hain zuzen, mundua amaitzen den egunean hasiko da. Arthurrek bizitzaren zentzua eta jakin nahi duen guztia liburu batean topatuko du: Autoestipista Galaktikoaren Gida.

## Aktoreak 
* Sam Rockwell: Zaphod Beeblebrox
* Mos Def: Ford Prefect
* Zooey Deschanel: Trillian
* Martin Freeman: Arthur Dent
* Bill Nighy: Slartibartfast
* Warwick Davis: Marvin
* Anna Chancellor: Questular Rontok
* Alan Rickman: Marvinen ahotsa
* Helen Mirren: Pentsamendu Sakonaren ahotsa
* Stephen Fry: Narratzailea / Gidaren ahotsa
* John Malkovich: Humma Kavula

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Tamahaq

**Tamahaq** (Tahaggart Tamahaq, Tamahaq Tahaggart), tuareg multzoko hizkuntzetako bat da. Algeria, Libia eta Nigerrian mintzatzen da.

2001ean 77.000 hiztun inguru zituen.
Txapitula

[thumb|eskuinera|260px|[XVII. mendeko txapitula, Richelieu (Indre-et-Loire)]]
**Txapitula** leiho mota bat da, etxe bateko teilatu-isurkitik gora bertikalean ateratzen dena. Ganbara-barnea argitzeko izaten da.

## Erreferentziak
Sabai-leiho

thumb|eskuinera|260px|Sabai-leihoa
[thumb|260px|[Agriparen Panteoiko okulua, Argi-zulo irekia.]]
**Sabai-leihoa**, **argi-zuloa** edo **lukana** teilatu edo estalki batean egindako leihoa da, barneko geletara argia sartzeko balio duena.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* [thumb|[La Borda|La Borda etxebizitza kooperatibaren patioko sabai-leihoa]]Okulu
San Sebastián (aldizkaria)

***San Sebastian: revista anual ilustrada*** XX. mendeko Donostiako aldizkaria izan zen.

## Historia 
*San Sebastian: revista anual ilustrada* Donostian 1931etik 1969ra argitaratutako urtekari ilustratua izan zen.

1931ko urtarrilean Luis Ureñak, Kazetari eta antzerkigile donostiarra, sortutako aldizkaria zen.
Aldizkako argitalpen honek Donostiako Larramendi kaleko 19. zenbakian izan zuen egoitza soziala. San Sebastian egunarekin batera ele bakarra urtean argitaratzen zuten.

Aldizkariaren zuzendaria Jose Berruezo Ramírez idazle nafarra izan zen

## Bibliografia 
*  Arantxa Arzamendi: «Catálogo de publicaciones periódicas donostiarras: 1800-1936». *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*, 38. urtea, XXV liburukia, 1. zenbakia, 1990eko urtarrila-ekaina.
*  *Biblioteca Municipal de Donostia-San Sebastián: catálogo de publicaciones periódicas*; dirección Eulalia San Agustín; coordinación Arantxa Arzamendi ; realización Arantxa Arzamendi y Eki Servicios Bibliotecarios. - Donostia: Asociación de Bibliotecarios de Gipuzkoa, 1992.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Begoña Bilbao

**Begoña Bilbao** izan daiteke:
* Begoña Bilbao Alboniga (1932-2005) idazle eta musikagilea.
* Begoña Bilbao Lejarzegi antzerki zuzendaria.
* Begoña Bilbao Bilbao, pedagogo euskalduna
The Invisible Man (1933ko filma)

***The Invisible Man*** (euskaraz *Gizon Ikusezina*), 1933ko James Whale ingelesak zuzendutako zientzia-fikziozko beldurrezko film bat da. H. G. Wells idazlearen *1897ko izenburu berdineko eleberrian* oinarritua dago. Gloria Stuart, Claude Rains, William Harrigan, Dudley Digges, Una O'Connor, Henry Travers eta Forrester Harvey aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
Ingalaterra, Sussex, Ippin herrixkako Lion's Head ostatuan, Jack Griffin (Claude Rains) eguzkitako betaurrekoak eta aurpegia bendez guztiz estalirik daraman gizaseme bitxiak ostatu hartu berri du. Griffinek Jenny (Una O'Connor) eta Herbert (Forrester Harvey) ostalariei gelan bakarrik egon eta inork gogaitu ez dezala eskatuko die. Bitartean, Griffinek jaooterrian Flora Cranley (Gloria Stuart) neskalaguna haren berririk ez izan eta kezkatua dago, aldegin aurretik esperimentu sekretu batean lan egiten ari baitzen eta ez baitzion esan noiz itzuliko zen.

## Aktoreak 
* Claude Rains: Jack Griffin doktorea / Gizon Ikustezina
* William Harrigan: Arthur Kemp doktorea
* Gloria Stuart: Flora Cranley
* Henry Travers: Cranley doktorea
* Una O'Connor: Jenny Hall
* Forrester Harvey: Herbert Hall
* Dudley Digges: Detektibe burua
* E. E. Clive: Jaffers polizia
* Dwight Frye: Kazetaria (kameoa)
* Walter Brennan: Griffinek bizikleta lapurtzen dion gizona (kameoa)
* John Carradine: Peter Richmond, cockney informatzailea (kameoa)

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Charles Richet

**Charles Robert Richet** (Paris,  – *ib.*, ) frantziar fisiologoa izan zen, immunologiaren aitzindaria izan zena.

Collège de Franceko irakaslea, 1913an jaso zuen Medikuntzako Nobel saria anafilaxia ikertzearren. Urte askotan, fenomeno paranormalak ikertzeari ekin zion. Beltzen gutxiagotasunaren aldekoa, eugenesiaren jarraitzailea izan zen.

## Kanpo estekak
Derek Fowlds

**Derek Fowlds** (Londres, 1937ko irailaren 2a - Bath, 2020ko urtarrilaren 17a) ingeles aktorea izan zen. *Yes, Minister* eta *Yes, Prime Minister* telesailetan "Bernard Woolley"" Idazkari Pribatu Nagusia antzeztu zuen.

## Telebistarako lanak
Miami Vice (filma)

***Miami Vice***, 2006ko Michael Mann estatubatuarrak zuzendutako ekintza thriller film bat da. *Miami Vice* (1984-1990) telesailean oinarritua dago. Colin Farrell, Jamie Foxx, Justin Theroux, Gong Li, Naomie Harris, Ciarán Hinds, Barry Shabaka Henley, Luis Tosar, John Ortiz, Isaach De Bankolé eta Eddie Marsan aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua 
AEB, Miami, Sonny Crockett (Colin Farrell) eta Ricardo Tubbs (Jamie Foxx) hiriko poliziaren Ustelkeriaren Aurkako Brigada Saileko bi detektibe dira. Ekintza batean, goi agintaritzan izandako traizio batek bi agente federalen heriotza eta droga liskar batengatik familia oso baten sarraskia eragin duela ohartuko dira. Castillo (Barry Shabaka Henley) tenienteak hala onartuta, UABSak Sonny eta Ricardori AEBetara droga esportatzen duten hispaniar-amerikar drogatrafikatzaileentzat lan egiteko agindua emango die. Beren gezurretazko nortasun berriarekin, kartel boteretsu baten diruzaina ezagutuko dute, Isabella (Gong Li), Arcángel de Jesús Montoya (Luis Tosar) narkoarentzat dirua zuritu eta inbertitzen duen emakumea. Isabella eta Sonny maitaleak egingo dira. Crockett eta Tubbsek droga Floridako hegoaldean banatuko dute, beren lankideen hilketen arduradunak identifikatu eta Krimen Antolatuaren Orden Berria ikertzeko erlojuaren kontrako larteketa bati ekiten dioten bitartean.

## Aktoreak 
### Bestelakoak 
* Gong Li: Isabella
* Luis Tosar: Arcángel de Jesús Montoya
* John Ortiz: José Yero
* Ciarán Hinds: John Fujima, FBIko agentea
* Isaach De Bankolé: Neptune
* John Hawkes: Alonzo Stevens
* Tom Towles: Coleman
* Eddie Marsan: Nicholas

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Hysteria (2011ko filma)

***Hysteria*** (euskaraz *Histeria*), 2011ko Tanya Wexler estatubatuarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. Hugh Dancy, Maggie Gyllenhaal, Felicity Jones, Jonathan Pryce eta Rupert Everett aktoreek antzetu zuten.

Joseph Mortimer Granville (1833-1900) doktorearen bizitzan oinarritua dago, emakume-histeria sendatzeko lehenbiziko bibragailuaren asmatzailea.

## Argumentua 
1880ko hamarkadaren amaieraldera, Erresuma Batua, Joseph Mortimer Granville doktoreak garai hartan emakume-histeria izenez ezagutzen zen gaixotasuna sendatzeko lehenbiziko bibragailu elektrikoa asmatu zuen. Emakume-histeriaren sintomen artean insomnioa, fluidoen erretentzioa, sabel pisutasuna, gihar-espasmoak, irritabilitatea eta gosearen eta sexu-desioaren galera zeuden.

## Aktoreak 
* Hugh Dancy: Joseph Mortimer Granville
* Maggie Gyllenhaal: Charlotte Dalrymple
* Jonathan Pryce: Robert Dalrymple doktorea
* Felicity Jones: Emily Dalrymple
* Rupert Everett: Lord Edmund St. John-Smythe
* Ashley Jensen: Fanny
* Sheridan Smith: Molly
* Gemma Jones: Lady St. John-Smythe
* Malcolm Rennie: Lord St. John-Smythe
* Kim Criswell: Castellari andrea
* Georgie Glen:. Parsons andrea
* Elisabet Johannesdottir: Pearce andrea
* Linda Woodhall: Smalley erizaina
* Kim Selby: Lady Wheaton
* Ann Overstall Comfort: Huddleston andrea
* Jonathan Rhodes: PC Fugate
* Leila Anaïs Schaus: Tess
* Anna Chancellor: Bellamy andrea
* Tobias Menzies: Squyers jauna
* Sylvia Strange: Viktoria Erresuma Batukoa

## Kanpo loturak 
* Webgune ofiziala 
* IMDBko fitxa irakurgai
Ángel Sagardía

**Ángel Sagardía Sagardía** (Zaragoza, 1901ko urriaren 11 &ndash; Valladolid, 1990ko otsailaren 16) musikologo, hizlari, musikagile eta piano-jotzaile jatorri euskaldunaren espainiarra izan zen. Bere lanetan ikertzaile gisa euskal musikari interes berezia eskaini zion. Hemengo *Vida vasca* aldizkarian eta Auñamendi Eusko Entziklopedian kolaboratu zuen. 1945an Musikako Sari Nazionala eman zioten. Euskal Herriko Auñamendi Entziklopediaren kolaboratzailea izan zen.

## Konposizioak 
* *Estío* (balsa)
* *¡Viva Goya!*
* * Por tierras de Aragón*- Konposizio hau Miguel Arnaudasek prestatutako *Colección de cantos populares de la provincia de Teruel* lanean oinarritu zen.

## Obra idatzia 
Liburu eta artikulu ugari idatzi zituen, batez ere musikari buruzko hedabideetan.
* 1946: *Manuel de Falla*.
* 1950: *Jesús Guridi*.
* 1951: *Cinco músicos inolvidables: Barbieri, Bretón, Chapí, Albéniz y Granados*.
* 1951: *Isaac Albéniz*.
* 1953: *Ricardo Villa*.
* 1956: *Juan Crisóstomo Arriaga*.
* 1956: *Pablo Sarasate*.
* 1958: *La zarzuela y sus compositores*.
* 1958: *Federico Chueca*.
* 1961: *Pablo Sarasate y su posición en la música*.
* 1961: *El mar y la música*.
* 1964: *El militar y escritor bermeano Juan Arzadun Zabala*.
* 1965: *Cuatro músicos vascos: Padre San Sebastián, Usandizaga, Tellería y Arambarri*.
* 1967: *Vida y obra de Manuel de Falla*.
* 1969: *Gaztambide y Arrieta*.
* 1969: «El compositor aragonés Vicente Zurrón», *Zaragoza* aldizkarian.
* 1969: «El músico zaragozano Zacarías López Debesa», *Zaragoza* aldizkarian.
* 1971: *Amadeo Vives: Vida y obra*.
* 1972: *El compositor José Serrano, vida y obra*.
* 1972: *Músicos Vascos* (hiru liburuki).
* 1973: *Gregorio Bandot y su ópera «Cantuxa»*.
* 1975: *Dos compositores madrileños del siglo XIX: Rafael Hernando y Francisco Asenjo Barbieri*.
* 1975: «La música tradicional en Falla y Turina», *Revista de Estudios Turísticos* aldizkarian.
* 1977: «En torno a la ópera española y a sus compositores», *Revista de Ideas Estéticas* aldizkarian.
* 1978: *Pablo Luna*.
* 1979: «El compositor aragonés Pascual Marquina», *Cuadernos Zaragoza*.
* 1979: *Ruperto Chapí*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* : [*Ángel Sagardía Sagardía* *Gran Enciclopedia Aragonesa(https://eu.wikipedia.org/wiki/Gran_Enciclopedia_Aragonesa)* entziklopedian.]
* : Angel Sagardia Auñamendi Entziklopedian.
Bibragailu

[thumb|250px|eskuinera|Bibragailuak [sex shop batean salgai.]]
**Bibragailua** edo **bibradorea**, masturbazioan eta sexu harremanetan erabiltzen den sexu-jostailu bat da. Bakarka zein beste norbaitekin erabil daiteke.

Viktoriar Aroan, 1880ko hamarkadaren amaieraldera Joseph Mortimer Granville britainiar medikuak asmatu zuen, garai hartan emakume-histeria zeritzona sendatzeko asmoz.
Hizkuntza drabidikoak

**Hizkuntza drabidiko**ek, gutxi gorabehera, 26 hizkuntza biltzen dituen familia bat osatzen dute, nagusiki, hegoaldeko Indian eta Sri Lankan mintzatuak, baita Pakistan, Nepal eta Indiako mendebalde eta erdialdean ere.

200 milioi pertsonak baino gehiagok darabiltzate, eta badirudi ez daudela beste familia ezagun batzuekin lotuta. Ikerlari batzuek elamo-drabidikoa izeneko familia handiago batean sartzen dituzte, Irango hego-mendebaldean hitz egiten zen elamiera zaharra barne; hala ere, aditu gehienek ez dute teoria hori ontzat hartzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Claig gaztelua

**Claig gaztelua** Eskoziako Donald klana edo **MacDonald klana**ren gotorlekua zen. Egun erorkinak besterik ez dira gelditzen,

## Historia 
Gaztelua beste garaietan gotorleku handia zen. Itsasoaren gaineko gotorlekua zen. Honi esker Macdonald klanak, uharteen jaunak, Hebridak uharteekin itsas trafikoa ia lau mendetan kontrolatu zuen. Gazteluak XVII. mende arte MacDonald klanaren eskuetan egon zen; mende horretan Campbell klanak menperatu zuen.

## Kokapena 
Gazteluaren erorkinak Am Fraoch Eilean uhartean dago, Jura uhartearen ondoan.

## Kanpo estekak 
* :https://web.archive.org/web/20060811233238/http://www.theisleofjura.co.uk/index%20files/Clans/MacDonald.html(https://web.archive.org/web/20060811233238/http://www.theisleofjura.co.uk/index%20files/Clans/MacDonald.html)
* :https://web.archive.org/web/20060819231706/http://www.theisleofjura.co.uk/web_365/Claig%20Castle.html(https://web.archive.org/web/20060819231706/http://www.theisleofjura.co.uk/web_365/Claig%20Castle.html)
Luis Ureña

**Luis Ureña Basterretxea** (Donostia, 1899 edo 1900 - *ib.*, 1961eko azaroaren 26) kazetari eta antzerkigile donostiarra izan zen.

## Biografia 
Kazetari eta antzerkigile donostiar hau San Sebastián aldizkariaren sortzailea (1931) eta zuzendaria izan zen, eta Donostiako gaiei buruzko lan ugari argitaratu zituen. Ciaboga aldizkarian kolaboratzailea eta, ondoren, editorea. 

UGT eta PSOEren kidea, Gerra Zibilean erbesteratu zen.

## Lanak 
### Gai historikoak 
* Euskal Bizitzako danborrada. Vida Vasca aldizkaria (1928) 
* Los primeros 75 años de la Unión Artesana (Donostia, 1945)

### Antzerkia 
Antzerkigile bezala, klasikoen moldaketez gain, egilea ere bazen.

* *Con los ojos cerrados*.
* *El diablo en la aldea*
* *Amor pasado por agua*

## Bibliografia 
*  Arantxa Arzamendi: «Catálogo de publicaciones periódicas donostiarras: 1800-1936». *Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkaria*, 38. urtea, XXV liburukia, 1. zenbakia, 1990eko urtarrila-ekaina.
*  *Biblioteca Municipal de Donostia-San Sebastián: catálogo de publicaciones periódicas*; dirección Eulalia San Agustín; coordinación Arantxa Arzamendi ; realización Arantxa Arzamendi y Eki Servicios Bibliotecarios. - Donostia: Asociación de Bibliotecarios de Gipuzkoa, 1992.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Taiwan (uhartea)

**Taiwan** uhartea (), iraganean **Formosa** (, ) bezala ere ezaguna, Txinako Errepublikak kontrolatu eta administratutako 36.000 km²-ko uharte bat da, Txina kontinentalaren kostaldearen parean dagoena. Taiwango itsasarteak bi herriak banatzen ditu. Uhartearen iparraldean, Ekialdeko Txinako itsasoa dago, eta hegoaldean, Hego Txinako itsasoa, uhartearen ekialdeko kostaldea, Ozeano Bareak eta Ryukyu uharteek bustitzen duten bitartean.

1945etik aurrera, uhartea eta gertuko beste batzuk Txinako Errepublikaren erregimen politikoaren pean egon dira, Txina osoa gobernatzen zuen estatua Kuomintang eta Txinako Alderdi Komunistaren arteko gerra zibilaren amaiera arte, azken honek Txina kontinentalean boterea eskuratu zuenean. Ordutik, Txinako erregimen zaharra Taiwan uhartean mantendu da, egoera juridiko eta diplomatiko konplexu bati bide emanez, praktikan Txinako Errepublika edo Taiwan bezala partzialki onartutako estatu independente bat den arren.
Santa Isabel katedrala (Malabo)

**Santa Isabel katedrala** Erromatar Eliza Katolikoaren katedral bat da, Ekuatore Gineako Malabo hiriburuko Independentzia hiribidean kokatua, eta hango artzapezpikutzaren egoitza. Katolizismoa da Ekuatore Gineako erlijio nagusia, eta katedral hau da Ekuatore Gineako eliza katolikorik handiena.

## Historia 
Katedralaren eraikuntza 1897an hasi zen, lurralde horietako parrokiarrek, merkataritza-konpainiek eta Espainiako gobernuak, garai hartan jabea, emandako diruarekin. Tenpluko arkitektoa Luis Segarra Llairadó izan zen, eta 1916an inauguratu zen. 

Tenplua da neogotiko estilokoa; azpimarratzekoak dira fatxada, bi 40 metroko altuerako dorre alboetan dituena, eta hiru nabeko egitura. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eskimo-aleut hizkuntzak

**Eskimo-aleut hizkuntzek** edo **inuit-yupik-unangax hizkuntzek** Groenlandiako, Kanadako artikoko, Alaskako eta Siberiako jatorrizko hizkuntzen familia bat osatzen dute. Inuiten eta yupiken hizkuntzetan datza (*inuit* izendapenaz ezagunak Alaska iparraldean, Kanadan eta Groenlandian, *Yupik* izenaz Alaska mendebaldean eta *yuit* izenaz Siberian), alde batetik, eta aleutieran, bestetik.

*Eskimal*, normalean, saihesten den hitza da, baina mantentzen da yuit-yupik-inuitak batzeko. Kanadan *Inuit* izendapena (hots, "jendea") hobesten dute (singularra, *inuk* "pertsona"; duala: *inuuk* "bi pertsona"; plurala, *inuit,* "pertsonak, jendea"). Alaskan, berriz, *Inuk / Inuit* edo *Yupik* hobesten dute, hitz egiten ari denaren arabera.

Tradizioz, hizkuntza eskimalen familia inuit eta yupik (edo yupik-yuit) hizkuntzetan banatzen da. Hala ere, berriki egindako ikerketek iradokitzen dute yupika berez ez dela baliozko nodo bat edo, gauza bera dena, inuitera dialektal etengabea ez dela, yupik taldeko hizkuntza bat baino. Hala, *eskimal* hitza yupik hitzarekin ordezkatzea zuzena litzatekeen arren, hori ez litzateke onargarria *inuk* gehienentzat. Bestalde, badirudi Alaska-Siberia dikotomia geografikoa izan dela, hizkuntzalaritzazkoa bainoago.

Atzizki-sistemak garrantzi handia du hizkuntza horretan; hitza oinarrizko elementu lexikalari eransten zaizkion elementu osagarriz osatuta dagoenez, esaldi osoa ordezkatzen du. Hitz batzuek flexioa dute, esate baterako, izenak eta aditzak, eta beste batzuk flexiorik gabeko partikulak dira.

## Sailkapena 
Hauek dira inuit-yupik-unangax hizkuntzak:

# Aleutiera (*unangam tunuu*)
# Yupik-inuit (eskimo) hizkuntzak
## Sirenikera
## Yupik hizkuntzak
### Alaska erdialdeko yupikera
### Alutiiqera
### Siberia erdialdeko yupikera
### Naukanera
## Inuit hizkuntzak
### Iñupiaqera
### Inuvialuktunera
### Inuitera (*inuktitut*)
### Groenlandiera (*kalaallisut*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Grumpy Old Men (filma)

***Grumpy Old Men*** (euskaraz *Agure Petralak*), 1993ko Donald Petrie estatubatuarrak zuzendutako amodiozko komedia film bat da. Jack Lemmon, Walter Matthau, Ann-Margret, Burgess Meredith, Daryl Hannah, Kevin Pollak, Ossie Davis eta Buck Henry aktoreek antzeztu zuten.

*Grumpier Old Men* (1995) jarraipena izan zuen. Lemmon eta Matthauk batera antzeztu zuten seigarren filma izan zen, eta bikote protagonista bezala, *The Odd Couple* (1968, *Bikote Xelebrea*) filmean agertu zirenetik lehenbiziko aldia.

## Argumentua 
AEB, Minnesota, John Gustafson Jr. (Jack Lemmon) eta Max Goldman (Walter Matthau) bi agure petral dira, duela berreogeita hamar urtetatik biziladunak direnak. Eta ordutik aurrera elkar zirikatu eta izorratzeko beste asmorik ez dute izan.

## Aktoreak 
* Jack Lemmon: John Gustafson Jr.
* Walter Matthau: Max Goldman
* Ann-Margret: Ariel Truax
* Burgess Meredith: John Gustafson Sr.
* Daryl Hannah: Melanie Gustafson
* Kevin Pollak: Jacob Goldman
* Ossie Davis: Chuck (Bait dendako jabea)
* Buck Henry: Elliott Snyder (IRSeko agentea)
* Christopher McDonald: Mike
* Steve Cochran: Eguraldi gizona
* Joe Howard: Botikaria

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Luma (argipena)

**Luma**, orokorrean, hegaztien gorputza estaltzen duten hodi estu eta luzeetako bakoitza da.

Luma ere izan daiteke:
* Luma, idazketan eta modu generikoan, gainazal bat tindatzeko erabiltzen den gailua.
** Luma estilografiko, marrazketa tekniko eta idazketa tresna.
* *Amomyrtus luma*, Myrtaceae familiako Hego Amerikako zuhaitza.
* *Luma*, Myrtaceae familiako generoa.
* *Luma*, Crambidae familiako generoa.
* Luma, Albania eta Kosovo arteko eskualdea.
Luma estilografiko

alt=|thumb|Luma estilografiko bat.
**Luma estilografikoa** marrazketa tekniko eta idazketa tresna bat da, nagusiki urez osatutako tinta likidozko biltegi bat duena.

Tinta biltegiaren barruan geratzen da presio atmosferikoaren ondorioz, eta lumatxoa elikatzen du (papera ukitzen duen pieza) kapilaritate bidez (likidoak hodi zabal batetik estu baterantz doaz, fisikaren lege bat).

Izen hau, gizakiak, horretarako erabili zituen lehen tresnak, hegazti lumak eta kalamuak izan zirelako.
Grumpier Old Men

***Grumpier Old Men*** (euskaraz *Agure Petralagoak*), 1995eko Howard Deutch estatubatuarrak zuzzendutako amodiozko komedia film bat da. Jack Lemmon, Walter Matthau, Ann-Margret, Sophia Loren, Burgess Meredith, Daryl Hannah, Kevin Pollak, Katie Sagona eta Ann Morgan Guilbert aktoreek antzeztu zuten.

*Grumpy Old Men* (1993) filmaren jarraipena da. Meredith aktoreak antzeztutako azken filma izan zen, Alzheimer gaixotasuna baitzuen. 1997an zendu zen.

## Argumentua 
AEB, Minnesota, uda iritsi da eta Max Goldman (Walter Matthau) eta John Gustafsonen (Jack Lemmon) harremana hobetu eta lagun egin dira. Gainera, bien arrantzarako zaletasunak batzen ditu eta aintziran arratzatzen ordu luzeak igarotzen dituzte. Maria (Sophia Loren) italiar emakume erakargarria Francesca (Ann Morgan Guilbert) amarekin batera herrira iritsi berri da, iraganeko arrantza artikuluen denda jatetxe batean bilakatzeko asmoz. Maxek jatetxeko bezeroek arrainak izutuko dituztelako beldurrez, mota guztietako oztopoak jarriko dizkio, baina John bere lagunak emazte bat behar duela konbentzitua dago, hortaz bere berezko egitasmoak martxan jarriko ditu.

## Aktoreak 
* Jack Lemmon: John Gustafson Jr.
* Walter Matthau: Max Goldman
* Sophia Loren: Maria Sophia Coletta Raghetti Goldman
* Ann-Margret: Ariel Truax Gustafson
* Burgess Meredith: "Aitona" John Gustafson Sr.
* Daryl Hannah: Melanie Gustafson Goldman
* Kevin Pollak: Jacob Goldman
* Katie Sagona: Allie (Melanieren alaba)
* Ann Morgan Guilbert: Francesca "Amatxo" Ragetti
* Max Wright: Konderriko osasun inspektorea

## Kanpo loturak 
* IMDBko fitxa irakurgai
Odol-presio

thumb| Presio arteriala neurtzeko erabiltzen den esfingomanometroa

**Odol-presioa** edo **odol-sakadura** odol-hodien hormen gainean mugitzen den odolak eragindako tentsioa da, bizi-zeinu nagusietako bat dena. Odolaren presioa gutxitu egiten da odola arteria, arteriola, hodi kapilar eta zainen bidez mugitzen den heinean; odol-presioa terminoa, oro har, presio arterialari dagokio, hau da, presioa arteria handienetan, odola bihotzetik hartzen duten odol-hodiek osatzen dituzten arterietan. Presio arteriala, eskuarki, esfigmomanometro baten bidez neurtzen dute, merkuriozko zutabe baten altuera erabiltzen duena zirkulazio-presioa islatzeko. Odol-presioaren balioak merkurioaren milimetrotan (mmHg) adierazten dituzte, nahiz eta presio baskularreko gailu moderno askok jada ez duten merkuriorik erabiltzen.

Presio arteriala bihotz-zikloan zehar funtzio sinusoidal baten antzera aldatzen da, eta horrek arterietako presio-kurbaren maximoa bezala definitzen den presio sistoliko bat bereiztea ahalbidetzen du, eta ziklo kardiakoaren printzipiotik gertu gertatzen da sistolean edo uzkurdura bentrikularrean; presio arterial diastolikoa presio-kurbaren gutxieneko balioa da (diastola-fasean). Bihotz-zikloaren bidezko batez besteko presioa odol-presio ertain gisa adierazten da; pultsu-presioak neurtzen diren presio maximoen eta minimoen arteko aldea islatzen du.

Gizaki heldu, osasuntsu eta atsedenean dagoen batentzat balio tipikoak 120 mmHg (16 kPa) dira gutxi gorabehera sistolikoarentzat, eta 80 mmHg (11 kPa) diastolikoarentzat. Neurri horiek aldaketa handiak dituzte gizabanako batetik bestera. Odol-presioaren neurri horiek ez dira estatikoak, bihotzaren taupada batetik bestera eta egunean zehar aldakuntza naturalak izaten dituzte (erritmo zirkadianoan); estresari, elikadura-faktoreei, botikei edo gaixotasunei erantzunez ere aldatzen dira. Hipertentsioa anormalki altua den odol presioa da, hipotentsioaren kontrakoa, presioa anormalki baxua denean. Gorputzaren tenperaturarekin batera, odol-presioa da gehien neurtzen den parametro fisiologikoa.

## Lotutako gaixotasunak 
* Hipertentsioa
* Hipotentsioa

## Kanpo estekak
Litchi

**Litchi** (*Litchi chinensis*; ) izen bereko generoko kide bakarra da, Sapindaceae familiakoa. Hego-ekialdeko Txinako Guangdong eta Fujian probintzietan jatorria duen zuhaitz tropikal baten fruitua da.

## Historia 
Litchia Txina hegoaldean hasi zen landatzen, agiri batzuen arabera K.a. 2000 urtean. Txinako gortean jaki preziatua zen. Hainbesteko preziatua zen Han dinastian (I mendean) zaldi azkarretan eramaten zen espreski enperadorearen gortera. K.o. 1059an Malaisiara eta Vietnam iparraldera zabaldu zen.

1570ko hamarkadan hainbat fraidek idatzia zuten litchiaren inguruan eta Juan González de Mendoza esploratzaile eta fraile espainiarrak *Historia del grande y poderoso reino de China* (1585) liburuan aipatu zuen.

1656an Michal Boym misiolari poloniarrak mendebaldera eraman zuen.

## Deskribapena 
### Zuhaitza 
Tamaina ertaineko zuhaitza da baina 12 metro hartzen dituztenak ere ikusi dira. Hostajea borobiltsua da eta hostorik ez zaio erortzen. Zurtoin grisa du eta arrakala ugari izateaz gain nahiko bihurria izaten da.

Hostoak koriazeoak dira, sortu berritan gorrixkak eta ondoren berde dizdiratsuak, Hosto pinatuak ditu 4-8 foliolo eliptikodunak, bakoitzak 5-7cm dituelarik.

Lorea infloreszentzia bat da. 4-5 mm-ko lore txikiak pilatzen dira ardatz baten inguruan eta 5-30 cm arteko luzera hartzen dute. Ez dute kololarik eta lau petalo zuri edo horixka dituzte.

### Fruitua 
220px|thumb|Litchiaren fruitua:• Epikarpio arrosa (azala)• Mesokarpio zuria (pulpa)• Endokarpio gogorra (hazia)
Garangorriaren tankera hartzen du fruitu honek, eta zapore gozo eta atsegina du. Litchi, Lychee, Leechee, Lichee eta Lichi izena eman ohi zaio.

Drupa oboide bat da, ia borobila, 2-5 cm-ko diametroa edo handiagoa duena. Kanpoaldean duen epikarpioa arrosa bizia edo ia gorria da. Arantzatxoak ditu baina oso fina denez erraz kentzen zaio. Barnealdea pulpaa zukutsu zuria da, zapore gozokoa eta usaintsua. Barnean duen hazia endokarpio gogor batek babesten du.

## Banaketa 
Txinan, Malaisian eta Vietnamen du jatorria baina planetako eremu tropikal eta azpitropikalean oso zabalduta dago, hala nola, Asian, Indian, Australian eta Hego Amerikan.

Klima azpitropikala atsegin du, gutxienez izozterik izango ez den eremua. Urtaro lehor eta freskoa eta ondoren uda bero eta prezipitazio handikoa dira haren baldintzarik egokienak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Om det oändliga

***Om det oändliga*** 2019ko Roy Andersson suediar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Sinopsia 
*Mila gau eta bat gehiago* narrazio bilduma ezagunaren moldaketa bitxia da. Horren bitartez, gizakiak igarotzen dituen etapen gainean laburpen moduko bat egiten du filmak.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ekaitz (meteorologia)

[320px|thumb|Denboralea, [Mouro uhartean (Kantabria, Espainia).]]

Meteorologian, **ekaitz**a —Hegoaldean **denborale**a eta Ipar Euskal Herrian **soberna** Harearekin (simuna), elurrarekin (bisutsa) edo euriarekin batera izan daiteke.

Ekaitza haizeak 60 km/h-tik gora jotzen duenean hasten da. Haren indarrak, orduan, zuhaitzetako adarrak txikitzen ditu, eta gizakiarentzat zailagoa bihurtzen da haize horren kontra joatea. Itsasoan, olatuen altuera lau metrotik gorakoa da, eta haizeak aparrak ateratzen ditu gailurretara. Horren indarra areagotzen bada, denboraletik ekaitz gogorrera pasatzen da. Itsaso zabaleko denboralea arriskutsua izan daiteke behar adina neurri eta baliabide hartzen ez badira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Dark Waters (2019ko filma)

***Dark Waters*** 2019ko Todd Haynes estatubatuar zinema zuzendariaren thriller filma da.

## Sinopsia 
1998. urtean, AEBetako Mendebaldeko Virginiako nekazari bat Robert Bilott abokaturekin jarri zen harremanetan. Azienda hiltzen ari zitzaion, eta uste zuen gertaera hori ez zela naturala, kutsadura baten ondorio zirela abereen heriotzak. Are gehiago, nekazariak bazuen susmo bat: DuPont enpresa kimikoa zen heriotzen erantzulea. Enpresak itzal handia zuen estatu osoan, eta, horren ondorioz, beste inongo abokatuk ez zuen halako aferarik bere gain hartu nahi izan, baina Bilottek onartu zuen, eta ikertzen hasi zen. Ikerketak aurrera egin ahala, datu ikaragarriak agertzen hasi ziren: DuPont enpresaren urteetako isurketek edateko ura kutsatu zuten eta milaka herritarri eragin zizkien kalteak. Auziak hemeretzi urtez iraun zuen, eta, azkenean, 70.000 herritarrek jo zuten Duponten kontra auzitegietan.

## Aktoreak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Txerrikumeak

**Txerrikumeak**, Aretxabaletan sortutako punk-rock taldea da. 

## Ibilbidea 
2012an hasi ziren elkartzen Xabi Muñez, Iñaki Azkunaga eta Julen Ibabe lokalean eta taldea sortu zuten. Handik gutxira Xabi Zuazabeitia elkartu zitzaien laukotea osatuz. Diskoaren izena daraman "Gorabeherak" izeneko bideoklipa ere atera zuten.

2023ko ekainean iritsi zen bigarren diskoa. *Nora heldu* izena du eta aurrerapen kanta "Ez da ezer" izan zen
* *Nora heldu* (2023)

## Erreferentziak
Aleutiera

**Aleutiera** (aleutieraz: *unangam tunuu*) eskimo-aleut familiako hizkuntza da. Aleutiarretan, Pribilof eta Komandante uharteetan bizi den herri aleuten hizkuntza da. 1995ean 305 aleutiar hiztun zeuden baina egun 100-150 besterik ez dago.

## Dialektologia 
Aleutiera hizkuntza eskimalekin (yupikera eta inuitera) batera baino ez dago eskimo-aleut taldean. Ekialdeko Aleutiera eta Atkan bi dialekto talde nagusiak dira. Ekialdeko taldearen barruan Unalaska, Belkofski, Akutan, Pribilof uharteetakoa, Kashega eta Nikolski dialektoak daude. Atkan taldearen barruan, Attu, Bering uhartea eta Copper (edo Mednyy) uharteko dialektoak daude.

## Gramatika 
Aleutiera, eskimo-aleut talde linguistikoarekin batera, morfologia opako eta nahasia du. Lehenago uste izan zen hizkuntza ergatiboa zela, baina Alaskako Unibertsitatean egindako ikerketa batek frogatu du, bere eskimo-aleut ahaideekin harremana duen arren, aleutierak arbaso komunaren talde linguistikoaren ergatibitatea hautsi duela. Aleutieraren estilo polisintetikoak, aldiz, tokiko hizkuntza artiko eta siberiarren eragina erakusten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Aleutiarretako depresio

[thumb|Aleutiarretako depresio handia [Alaskako golkoan, 2011-11-24an]]
**Aleutiarretako depresioa** Aleutiarretan maiz agertzen den presio baxuko eskualde erdi-iraunkorra, batez besteko presio-mapetan azaltzen dena. Aleutiarretako depresioa neguan bere maximoan dago; udan, berriz, ipar polora mugitzen da gunea, eta sakabanatu egiten da. Antzeko eremu bat dago Ipar Atlantikoan, Islandiako depresioa izenekoa. Biak daude zikloi estratropikal subartikoen korridorean, 50 eta 70 gradu artean iparraldera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Done Jakueren gurutze

thumb|Done Jakueren gurutzea
**Done Jakueren gurutzea** edo **Santiagoren gurutzea**, heraldikan, ezpata formako gurutzea da, gorri bizia, Done Jakueren Ordenako zaldun maisuek XII. mendetik erabiltzen dutena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak