Alfredo Etxabe

**Alfredo Etxabe Nazabal** —gaztelaniaz, **Alfredo de Echave y Nazábal**—, izengoitiz ***Iturribidekoa*** (Bilbo, Bizkaia, 1872ko otsailaren 8a – *ib.*, 1926ko urtarrilaren 22a) antzerkigilea, kazetaria, libretista eta kultura-kudeatzailea izan zen. Euskaraz jardun zuen antzerkigintzan; gaztelaniaz, bestelako testugintzan. XX. mendearen hasierako Bilbon kultura-jarduera bizia garatu zuen eta Bilboko Koral Elkartearen lehendakaria izan zen. Haren ekimenez, operara hurbildutako euskal antzerki lirikoaren sorrera bultzatu zen. Gaztetatik, Euskal Herriaren gaia ardatz hartuta, polemista eta antzerkigile ospetsua. 1898an hasi zen antzerkira zaletzen, Resurreccion Maria Azkuek sortutako Euzkeldun Biltokia elkartean. Etxaberen obra onena *Peru Gixon* dela esan ohi da, bi ekitaldiko komedia kostunbrista. Haren beste lanik aipatuenak *Bide Onera*, *Lide ta Ixidor* eta *Mirentxu* dira. Euskal antzerki lirikoaren sustatzailetzat hartua, Bilboko Udalak 2010. urtean kale bati jarri zion haren izena, Txurdinaga auzoan.

## Bizitza 
thumb|Alfredo Etxabe
1872ko otsailaren 8an jaio zen, Bilboko Estufa kalean. Tomas Etxabe Zarraga bilbotarraren eta Dominga Nazabal Etxabe oriotarraren laugarren semea izan zen. Merkataritza ikasi zuen eta hasieran merkataritza-arloko lanean aritu zen, Bartzelonan Basconia Sozietatearen ordezkari izateraino. 1911n Buenos Airesera bidaiatu zuen Bilboko Merkataritza Ganberaren ordezkari gisa, Banco Vasco sortzea sustatzeko asmoz.

Laster antzerkigintzara bideratu zuen bere ibilbidea. Resurreccion Maria Azkuek sortutako Euzkeldun Biltokia elkartean, sainete eta ohituretako piezak aurkeztu zituen, hala nola *La marcha de las antorchas* edo *Lenago il*. 1898an, *La Horda* idatzi zuen, inoiz estreinatu ez zena, baina 1900ean *Lenago il* lanerako oinarri izan zena; azken hori 1905ean antzeztu zen, Aureliano Valleren musikarekin. Urte berean, *Bide Onera* hiru ekitaldiko zarzuela ere aurkeztu zuen.

1904an Bilboko Koral Elkartean agertoki bat instalatzea bultzatu zuen eta bertan *La Alianza Republicana* sainetea estreinatu zuen. Handik aurrera, euskal ohituretan, historian eta kondairan inspiratutako antzerkia defendatu zuen. Bere ekoizpen kostunbristak sainetea erabili zuen satira eta kritika sozialerako tresna gisa, eta horrek publikoarekin lotura erraztu zuen.

1908 eta 1909 artean Bilboko Koral Elkarteako lehendakaria izan zen, eta bertatik *Idilios vascos* izenez ezagututako proiektu liriko ausarta bultzatu zuen. Testuinguru horretan, *Maitena* pastoralaren estreinaldia sustatu zuen, eta genero hori sendotuko zuten partitura berriak enkargatu zituen: *Mendi-Mendiyan* (Jose Maria Usanditzaga / José Power), *Lide ta Ixidor* (Santos Intxausti / Alfredo Etxabe) eta *Mirentxu* (Jesus Guridi / Alfredo Etxabe). Guztiak 1910eko maiatzean estreinatu ziren, Campos Eliseos antzokian.

Juventud Vasca de Bilbao elkartearekin ere lankidetzan jardun zuen. Bere obra asko bertako antzerki-taldeak estreinatu zituen: *Udabarri* eta *Matilde* (1914), *En la fronda* eta *De la vida rústica* (1915) eta *Pedro Mari* (1922), 1908 eta 1922 artean *Bide Onera* sei aldiz antzezteaz gain.

Aldi berean, jarduera kazetaritza bizia garatu zuen. *Euzkadi* egunkariko erredaktoreburua izan zen eta «Iturribidekoa» ezizenarekin artikulu ugari sinatu zituen. 1913tik aurrera *Titirimundi bilbaíno* atala argitaratu zuen, non «Josetxu, Iturribidekoa» pertsonaiaren bidez Bilboko ohitura eszenak marrazten zituen. *La Tarde* eta Madrilgo *El Sol* egunkarietan ere kolaboratu zuen.

1900. urtean, Clotilde Kukullu Ganbe bilbotarrarekin ezkondu zen, eta lau seme-alaba izan zituzten; emaztea azken umea erditzean hil zen, 1906ko irailaren 25ean.

Etxabe 1926ko urtarrilaren 22an hil zen, tuberkulosiak jota, Bilbon, Somera kaleko 14. zenbakiko etxean. 1926ko otsailaren 7an, omenaldi bat eskaini zioten Campos Eliseos antzokian; haren familiaren alde dirua biltzeko ekitaldia izan zen.

## Euskal antzerki lirikoaren eraikuntza 
thumb|Olio-pintura mihise gainean

Alfredo Etxaberen ibilbidea ezin da ulertu XIX. mendearen amaieratik aurrera Bilbon eta Euskal Herrian bizitza musikal eta antzerkigileak izan zituen eraldaketak gabe. Libretista, antzerkigile eta Bilboko Koral Elkarteako (1908–1909) lehendakari gisa, Etxabe euskal errepertorio liriko baten instituzionalizazio prozesuan funtsezko figura bihurtu zen: tradizio herrikoia, asmo artistiko handiak eta nortasun aldarrikapena uztartu zituen. Aldi horretan, euskal errepertorio liriko bat sortzeko proiektua bultzatu zuen, operaren tankera zuen corpus musikala euskal gizarteari eskaintzeko asmoz.

Bilboko Koral Elkartearen historian Alfredo Etxaberen figura nagusitzat jo daiteke XX. mendearen lehen hamarkadetan: bai zuzendaritzan izan zuen parte-hartze zuzenagatik, bai bere lan literarioagatik eta bai programa kultural bat antolatzeko erakutsi zuen gaitasunagatik. Bere ibilbideak erakusten du nola uztartu zituen kudeaketa instituzionala, antzerki-sorkuntza eta ideologia kulturala, euskal errepertorio liriko baten sorreran erabakigarriak izan ziren elementuak. Koraleko kargu ezberdinak bete zituen: liburuzain (1893–1894), lehendakariorde (1903), idazkari (1906–1907), lehendakari (1908–1909) eta batzordekide (1910–1913).

Bere lehendakaritzan, Bilboko Koral Elkarteak bere 25. urteurrena ospatu zuen (1909), eta horrek erakundearen historian inflexio puntu bat markatu zuen. Bere ekimenez eta besteak beste Aureliano Valle, José Power, Jesus Guridi eta Jose Maria Usanditzaga lankide zituela, Korala euskal operaren benetako laborategi bihurtu zen: 1909 eta 1911 artean euskarazko sei obra estreinatu zituen denboraldi lirikoetan.

Etxabek Koralak orfeoi lehiakor hutsa izatetik ikuskizun eszeniko-musikalen ekoizle izatera bilakatu behar zuela aldarrikatu zuen: solistak bertako kideetatik ateratzen ziren, koruak orfeoiaren partaideek osatzen zituzten, eta euskal konpositore eta libretistei obra berriak enkargatzen zitzaizkien. Haren ekimenei esker egin zen, besteak beste, *Maitena* pastoralaren elkarrizketen gaztelaniazko bertsioa (1909), Bilbon estreinatzeko aukera eman zuena.

Bilboko Koral Elkartearen baitan, Etxabek defendatu zuen euskal kantuen eta gaien erabilera sistematikoak bermatu behar zuela errepertorioaren sendotzea, Aureliano Vallek hasitako eta Jesús Guridik jarraitutako norabidearekin bat eginez. 1908an proposatu zuen *euskal musikaren Jaia* —nahiz eta azkenean gauzatu ez— argi erakusten du konpositore eta publiko euskaldunentzako espazio propioa sortzeko borondatea, eta Bilbon laster abiarazitako euskal antzerki lirikoaren denboraldiaren aurrekari argia izan zen.  

1906 eta 1909 bitartean Bilboko Koral Elkarteako Zuzendaritza Batzordean zuen kargutik, gizartearen 25. urteurrenaren ospakizuna (1909) aprobetxatu zuen ekoizpen eszeniko-musikalerantz bideratzeko. XIX. mendearen amaierako orfeoi lehiakorretik aldenduta, Etxaberen etapak «antzerki lirikoaren emanaldi sorta» bat abiatu zuen, *Maitena* pastoralarekin hasita eta 1910–1911ko denboraldietan sendotua. Erabaki honek Koralaren izaera aldatu zuen, euskal konpositore eta libreto egileei enkarguak eginez, tokiko eszenografoak eta, nagusiki, bertako orfeoiko solistak erabiliz.

1911ko *Bilboko Koral Elkartearen Memoria*k honela aitortu zuen Etxaberen ekimena:  
«... eta bere ahaleginen zati bat euskal antzerki lirikoa sortzera eskaintzea. Ekimen honen egilea eta, aldi berean, Koraleko lehendakaria, Etxabe jauna, aspalditik proiektu hori praktikara eramateko lan serioetan aritu zen...».

Urte askotako dedikazioaren ondoren, 1918an ohorezko bazkide izendatu zuten: koru mistoaren sorrera bultzatu zuen, Orfeón Euskeria eta Bilboko Koral Elkartearen bat-egitean parte hartu zuen, eta Aureliano Valle maisuari etengabeko babesa eman zion. Bere laguntzarekin garatu zen euskal antzerki lirikoaren errepertorioa, *Maitena*, *Mirentxu* eta *Lide ta Ixidor* lanekin.

euskal antzerki lirikoaren sorrera ulertzea ezinezkoa da Alfredo Etxaberen ekarpenik gabe; Bilboko Koral Elkarteatik abiatuta eman zion bultzada erabakigarria izan zen.

Urte askoan apenas jaso zuen aitorpen publikorik, 2010ean egin baitzioten lehenengo omenaldi ofiziala: Txurdinaga auzoan, Alfredo Etxaberen izena daraman kalea inauguratu zen.

Hiru urte geroago, 2013an, haren erretratua Bilboko Euskal Museoaren Bizkaiko Entzutetsuen Galerian sartu zen, Bizkaiko bizitza kultural eta sozialeko pertsonaia garrantzitsuak omentzen dituen bilduman.

Alfredo Etxaberen ondorengoen artetik, musika munduarekiko lotura duen bat nabarmentzen da: haren birbiloba, Gexan Etxabe baritono lirikoa. Opera eta zarzuela arloan ibilbidea egin du. 2019an, *Mendi-Mendiyan* lanean, Gaizto rola antzeztu zuen, Arriaga antzokian (Bilbo) eta Donostiako Kursaal jauregian, bere arbasoari loturiko ondare artistikoan sartuta.

## Lanak 
### Libreto lirikoak 
alt=Mirentxuren lehen edizioa – A. Echave, J. Guridi|thumb|*Mirentxu*, 1. argitaraldia -A. Etxabe, J. Guridi-

### Antzerki dramatikoa 
### Beste lan batzuk 
* *Maitena* (1909): pastoral lirikoa. Musika, Charles Colinena; eta libretoa, Étienne Decreptena. Etxabek gaztelaniara moldatua.
* *El Bilbao del maestro Valle visto desde la Coral* (1920): Aureliano Valleri omenaldia egiten dion obra kostunbrista.
* *Libe* (1920ko hamarkada): Sabin Arana Goiriren 1903ko testuan oinarritutako melodrama historikoaren antzerki-egokitzapena.

## Kronologia 
* 1872: Bilboko Estufa kalean jaio zen.
* 1893–1894: Bilboko Koral Elkarteko zuzendaritzan lehen kargua hartu zuen liburuzain gisa.
* 1898: Bere lehen lana idatzi zuen, *La Horda* (estreinatu gabea).
* 1900: *Lenago il* libretoa amaitu zuen, Aureliano Valleren musikarekin.
* 1903: Bilboko Koral Elkarteko lehendakariorde.
* 1904: Bilboko Centro Vascoko agertokia bultzatu zuen; *La Alianza Republicana* estreinatu zuen.
* 1905: *Lenago il* Bilbon estreinatu zen. Hiru ekitaldiko *Bide Onera* zarzuela estreinatu zuen.
* 1906–1907: Bilboko Koral Elkarteko idazkari.
* 1908–1909: Bilboko Koral Elkarteko lehendakari.
* 1909: *Maitena* estreinatzea bultzatu zuen Campos Eliseos antzokian.
* 1910: *Mendi-Mendiyan*, *Lide ta Ixidor* eta *Mirentxu* obren estreinaldiak, Campos Eliseos antzokian.
* 1910–1913: Bilboko Koral Elkarteko batzordekide.
* 1911: Buenos Airesera bidaiatu zuen Bilboko Merkataritza Ganberaren ordezkari gisa Banco Vasco sustatzeko.
* 1912: *Peru Gixon* Arriaga Antzokian estreinatu zen.
* 1914: *Matilde* eta *Udabarri* estreinatu zituen.
* 1915: *En la fronda* eta *De la vida rústica* estreinatu zituen.
* 1920: *El Bilbao del maestro Valle visto desde la Coral* argitaratu zuen.
* 1922: *Pedro Mari* estreinatu zen Bilbon.
* 1926: Urtarrilaren 22an hil zen Bilbon, Somera kaleko 14. zenbakiko etxean.
* 1926: Otsailaren 7an omenaldi pentsatua izan zen Campos Eliseos antzokian bere familiaren alde.
* 2010: Txurdinagan Alfredo Etxaberen izena daraman kale bat inauguratu zen.
* 2013: Etxaberen erretratua Bilboko Euskal Museoko Bizkaiko Entzutetsuen Galerian sartu zen.

## Ikus, gainera 
* Bilboko Koral Elkartea
* Euskal antzerki lirikoa
* Jesus Guridi
* Jose Maria Usanditzaga

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  «Alfredo de Echave, periodista olvidado», *Deia*, 2024ko abenduaren 22a.
*  «Bieito moderniza Mendi-Mendiyan», *El Correo*, 2019ko ekainaren 12a.