open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gori gotorlekua

**Gori gotorlekua** (georgieraz: черский беления, "Goris Tsikhe") Erdi Aroko gotorlekua da, Georgiako Gori hiriaren gainean dagoena, muino harritsu batean.

Mendi-mazelan zutik, gotorlekuaren inguruek erliebe naturalari jarraitzen diote, eta hortik dator forma irregularra. Barnealdeko gotorlekuek goi-ordoki osoa hartzen dute, eta bertatik harresiak errepiderantz jaisten dira mendebaldeko isurialdean zehar. Hasiera batean, hormak beheko errekara iristen ziren, eta ura tunel baten bidez desbideratu behar zen, baina ibaiak atzera egin du geroztik.

Gotorlekua XIII. mendeko erregistroetan agertzen da lehen aldiz, baina froga arkeologikoek erakusten dute eremua gotortu egin zela K.a. Gotorlekuak garrantzi estrategiko handia izan zuen, eskualdeko merkataritza-bide bat zaintzen zuen nagusitasuna zela eta, eta goarnizio handi bat egokitu zuen. XVI. mendean, otomandarrek harrapatu egin zuten, Tbilisi mendean hartzeko. 1598an georgiarrek, Simon I.a erregea buru zutela, bederatzi hilabetez setiatu zuten alferrik ez galtzeko; 1599an Garizumako setioa arinduz beldurtu ziren eta, ondoren, gaueko ezusteko eraso bat egin zuten, zitadelaren gaineko kontrola berreskuratzeko. Gotorlekuak georgiarren eta persiarren artean eskuz aldatzen jarraitu zuen XVII. mendean.

Ziudadelak 1630eko hamarkadan Rostom Kartlikoa eta 1774an Erekle II.a georgiar erregeen agintepean gaur egungo forma eskuratu zuen. Amaitu ondoren, Rostomek Irango soldaduekin goarnizioa egin zuen. Rostom erregeak Gorin bizi zen Cristophoro Castelli misiolari italiarrari ere eskatu zion gotorlekua marrazteko. Bere 1642ko ilustrazio ikusgarria dokumentu historiko baliotsua da. 1801ean Errusiak Georgia anexionatu ondoren, gotorlekua granadari errusiarren batailoi batek goarnitu zuen, baina bere garrantzia pixkanaka gutxituz joan zen eta gotorlekuak desagertuz joan ziren. 1824ko hiri-planoak zitadela, muinoaren magaletako hiria eta lubanarro bat erakusten ditu biak inguratuz. 

Gori gotorlekua nabarmen kaltetu zuen 1920an izandako lurrikara batek. Hobekien kontserbatzen den egitura Tskhra-kara da ("Bederatziurrena"), mendebaldera begira eta hegoaldeko eta ekialdeko horma osagarriek atxikita.

## Irudien galeria 

Fitxategi:Sharaf_al-Din_Ali_Yazdi._Timur_Besieges_the_Georgian_Castle_of_Gortin._Miniature_manuscripts_(15th_century).jpg|*Sharaf al-Din Ali Yazdi, Tamerianek Goriko gaztelu georgiarra setiatzen du*
Fitxategi:Gori_fortress,_c_1642.jpg|Gori gotorlekua, Cristoforo Castellirena, 1642 ingurukoa
Fitxategi:Gori_Fortress.jpg|Gori gotorlekua
Fitxategi:Gori_Fortress_2.jpg|Gotorlekuaren atea
Fitxategi:Gori_Fortress,_Georgia.jpg|Gotorlekurako bidea
Fitxategi:Goristsikhe_fortress,_Georgia.jpg|Gori gotorlekua ipar aldetik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Godeliva Gistelgoa

**Godeliva Gistelgoa** edo **Santa Godeliva**  (baita **Godelieve, Godeleva** eta **Godelina** ere) emakumezko santu flandestarra da, jatorriz Gistel hiriko 11. mendeko elezahar baten protagonista (1049-1070 urteen artean bizi izan zela dio kondairak).

## Kondaira 
Tradizioaren arabera, neska gazte elizkoia zen, eta askok ezkondu nahi zuten berarekin, gaztea eta ederra zelako. Godeliva, ordea, moja bihurtu zen, eta horrek haserretu zuen atzetik zebilkion bat jauntxo bat. Gistelgo Berthold izeneko nobleak, botere influentziekin, lortu zuen ezkontza legalki gauzatzea, eta behartu zuten denen artean (Godelivaren familia tarteko) neska Bertholden etxera joatera,

Bertholdek, ordea, herrak jota ordurako, bi morroi baliatu zituen Godeliva urkatzeko, eta gorpua itsasora bota zuten. Berez ito balitz bezala aurkeztu zen kasua eskualdean.

Berthold berriro ezkondu zen eta, alaba itsu baten aita izan zen. Tradizioak dio alabaren itsutasuna Godelivnaren bitartekotzak sendatu zuela. Berthold, orduan, bere krimenez damututa, Erromara joan zen absoluzioa eskatzera. Jarraian Lurralde Santura egin zuen erromesaldia eta fraide bilakati zen.

Itsutasunetik sendatutako alabak beneditarren monasterio bat ezarri zuen Gistelen, Godelivari eskainia, eta bertan bera moja sartu zen.

## Godeliva kulturan 
Drogo izeneko Sint-Winoksbergen abadiako monje batek idatzi zuen Godelivaren biografia, neska hil eta hamar bat urtera.

Gistel hirian urtero, uztailaren 5aren hurrengo igandean, San Godelvaren omenezko prozesioa ospatzen da.

Godelivaren elezahar hau erretaula flandestar ezagun batean margotu zen (New Yorken gordea 21. mendean), eta primitibo flandestar anonimo hari Santa Godelivaren elezaharraren maisua esaten zaio, beste lan batzuk ere esku berekoak direla identifikatu izan da, horien artean bat Euskal Herrian, *Gesaltzako Triptikoa*. 
[erdian|thumb|580x580px|*[Santa Godelivaren elezaharra,* primitibo flandestarra, MET museoa, New York.]]

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alliako gudua

**Alliako gudua** K. a. 387. urte inguruan gertatu zen, Breno buru zuen senoiak (Italia iparraldea inbaditu zuten tribu galiko batek) eta Erromatar Errepublikak elkarri aurrez aurre egin ziotenean.

Gudua Tiber ibaia eta Allia erreka batzen diren tokian gertatu zen, Erromatik 11 milia erromatar (16 kilometro) iparraldera. Erromatarrak garaituak izan ziren, eta ondoren senoiak Erroma arpilatu zuten. Piero Treves ikerlariaren arabera, “data horretako suntsipen-mailaren ebidentzia arkeologikorik ezak iradokitzen du Erromaren arpilatzea azalekoa izan zela soilik.”

Gudua tradizionalki K. a. 390. urtean kokatu izan da, Tito Livio historialari erromatarraren kontakizunean oinarrituta dagoen Varroren kronologiaren arabera. Plutarkoren arabera, gudua “udan solstizioaren ostean, ilargia ia betean zegoenean […] eta Erroma sortu zenetik hirurehun eta hirurogei urte pasatxo” gertatu zen, hau da, K. a. 393. urtearen ondoren. Historialari greziar Polibioren arabera, berriz, gudua K. a. 387. urtean izan zen, eta hori da gaur egun dataik sinesgarriena. Tazitoren arabera, gudua uztailaren 18an gertatu zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Erromatar-Herniar gerrak

Erromatarren eta Hernikoen arteko gerrak K. a. V. eta IV. mendeen artean noizbehinka gertatu ziren. Biak Lazio eskualdean finkatutako herri italikoak ziren: erromatarrek latina hitz egiten zuten, eta hernikoak, berriz, hizkuntza osko-umbriarra.

K. a. V. mendearen zati handienean, Erromatar Errepublika beste estatu latindarrekin eta herniarrekin aliatuta zegoen, eta elkarrekin Ekuoak eta Volskoak arrakastaz uxatu zituzten. K. a. IV. mendearen hasieran, ordea, aliantza hautsi egin zen. Lehen Erromatar-Herniar gerra K. a. 366 eta 358 artean gertatu zen, eta Erromaren garaipenarekin amaitu zen, Hernikoen menpekotasuna ekarriz. Ondoren, K. a. 307–306 urteetan, herniar hiri batzuen matxinada ere garaitu zuen Erromak. Matxinatutako herniarrak zuzenean Erromatar Errepublikan sartu zituzten, baina leialak izan zirenek beren autonomia eta independentzia nominala mantendu zuten. Ondorengo mendean, herniarrak pixkanaka bereiztezin bihurtu ziren euren auzoko latindar eta erromatarrekin, eta herri bereizi gisa desagertu ziren

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Berta Bretainiakoa

**Berta** **Bretainiakoa** edo **Bertha Cornouaillekoa** (bretoieraz: *Berthe Breizh*; Frantzia, 1114 – 1156), Bretainiako dukesa izan zen 1148tik hil zen arte eta Richmondeko kondesa alarguna. Berta Konan III.a Bretainiakoaren eta Matilde FitzRoy, Henrike I.a Ingalaterrakoaren alaba ez-legitimoaren alaba zaharrena izan zen. Bretainian erreinatu zuen Kornuilles etxeko azken kidea izan zen.

## Bizitza 
Aita Konan III.a Bretainiako dukea izan zen. Esteban de Treguierrekoaren seme batekin ezkondu zen, Alan Beltza, eta Ingalaterran bizi izan zen hura hil zen arte, 1146. urtean. Alan Richmond-eko Kondearen duintasunera goratua izan zen. Hiltzear zegoela, Konan III.ak uko egin zion Bertaren neba Hoel oinordeko izendatzeari eta Berta izendatu zuen bere oinordeko eta Bretainiako dukesa.

### Ezkontza 
1138. urtearen inguruan, Alan Beltzarekin ezkondu zen.

#### Ondorengoak 
Bertak ondorengo seme-alaba hauexek izan zituen:

* Konan IV.a, 1138. urtean jaioa, seme eta oinordeko, Bretainiako duke eta Richmondeko konde gisa
* Konstantza, Alan III.arekin ezkondu zena, Rohango bizkondea
* Enoguen, San Sulpizioko abadesa

### 2. ezkontza 
Bertha bere bigarren senarrarekin ezkondu zen, Odo, Porhoeteko bizkondea, 1148 inguruan. 

#### Ondorengoak 
Odorekin beste hiru seme-alaba izan zituen:

* Geoffroy
* Adelaida (1220an hila), Fontevraulteko abadesa, Henrike II.a Ingalaterrako erregearen maitalea
* Alix [9]

### Heriotza eta oinordekotza 
Bertha 1158 eta 1164 artean hil zen, eta bere heriotzarekin duke tronua bere seme Konani pasa zitzaion.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Bryan, Elizabeth J. (2016). «Matthew Parker and the Middle English Prose Brut».  En Rajsic; Kooper, eds. The Prose Brut and Other Late Medieval Chronicles. York Medieval Press. 
*  Dunbabin, Jean (1985). France in the Making, 843-1180. Oxford University Press. 
*  Everard, J. A. (2004). Brittany and the Angevins: Province and Empire 1158–1203. Cambridge University Press. 
*  Vincent, Nicholas (2007). «The Court of Henry II».  En Harper-Bill; Vincent, eds. Henry II: New Interpretations. The Boydell Press. 
*  Warren, Wilfred Lewis (1977). Henry II. Yale University Press.
## Kanpo estekak
Erromatar-Galiar gerrak

thumb|Zeltak  Italia iparraldean
Erromatar Errepublikak, K.a IV. mendean hasita, hainbat tribu zeltaren aurka borrokatu zuen, eta hauek guztiei batera *Galli* edo Galiar deitzen zizkieten. Idazle greko eta erromatarrek etsaien artean aipatutako herri galiar nagusien artean zeuden Senoiak, Insubreak, Boioak eta Gesatae izenekoak.
thumb|Erromatarren hedapena aurreko Italiako herriak
Erromatarren eta Galiarren arteko lehen gatazkak azken hauek Italiako iparraldea inbaditu zutenean eman zen. Haietako batzuk Alpeen hegoaldera berehala zeuden lurraldeetan finkatu ziren, eta eskualde hori *Galia Zisalpinoa* izenarekin ezagutzen hasi zen, hau da, “Alpeen alde honetako Galia”. Galiar armadek, batzuk agian Grezia Handiko hirien zerbitzura soldadu gisa, Etruriako eta Latiumeko lurraldeak arpilatu zituzten K. a. IV. mendean, eta K. a. 390 inguruan Erroma suntsitu zuten gertakari ospetsuan.

Samnitar gerren eta Gerra Punikoen ondoren (non galiar indarrek batzuetan Erromaren etsaiekin aliantzak egin baitzituzten), erromatarrek Italia ia osorik kontrolpean hartu zuten, Galia Zisalpinoa barne. Lortutako lurraldeak sendotzean, Erromak gatazkan sartu zen bere inperio hazkorraren mugan zeuden tribu galiarrekin, eta ondorengo gatazkak Alpeetan eta haien haratago gertatu ziren. K. a. I. mendean, Zesarren kanpainek Galiako lurralde gehiena ekarri zuten Erromaren menpe Mendebaldeko Europan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Egitura metal-organiko

**Egitura metal-organikoak** (**MOF**) polimero porotsuen klase bat dira, estekatzaile organikoekin koordinatutako ioi metalikoz osatuta. Egiturak dimentsio bakarrekoak, bikoak edo hirukoak izan daitezke. Ioi metalikoek molekula organiko luzeak lotzen dituzten giltzarri gisa funtzionatzen dute, eta egitura kristalino bat sortzen dute. Egitura horiek poro izugarri handiak dituzte, eta kimikariek neurrira diseina ditzakete.
thumb|450x450px|MIL-101 MOFaren sintesia. Oktaedro berde bakoitzak Cr atomo bat du erdian eta sei oxigeno atomo (bola gorriak) izkinetan.
Formari dagokionez, egitura metal-organikoa estekatzaile organikoekiko koordinazio-sarea da zeinek poroak edo hutsuneak dituen. Koordinazio-sarea koordinazio-konposatu bat da, eta, koordinazio-gune errepikakorren bidez, dimentsio batean hedatzen da, baina bi kate indibidual edo gehiagoren arteko lotura gurutzatuak ditu, begiztak edo espiroloturak.

Bibliografian azaltzen diren MOF gehienak konposatu kristalinoak dira, baina badaude egitura metal-organiko amorfoak, eta beste fase desordenatu batzuetan ere.

## Erabilpena 
Egitura metal-organikoen ezaugarriek sekulako aukerak ematen dizkiete, lehen pentsaezinak ziren aplikazioetarako. besteak beste: basamortuko airetik ura erauztea, frutaren etilenoa harrapatzea (inguruko frutak ontzea eragiten baitu), karbono dioxidoa eta gas toxikoak biltegiratzea, uretako PFASak iragaztea, baita tumoreetara farmakoak bideratzea eta askatzea ere.

Egitura metal-organikoen garapenean eginiko lanarengatik Susumu Kitagawak, Richard Robson-ek eta Omar M. Yaghik jaso dute 2025eko Kimikako Nobel Saria.

## Erreferentziak
Salma Niazi

**Salma Niazi** (Lagmán, 2001) afganiar kazetaria da eta The Afghan Times egunkariaren sortzailea. Talibanengandik ihesi, erbestean jarraitzen du kazetari lanetan.

## Ibilbidea 
Niazi Afganistango Lagman probintziako herri batean jaio zen. 16 urterekin bere probintziako emakume kazetari bakarra zen eta komunikabideetan emakumeen ordezkaritzaren alde egiten zuen.

Niazik nerabe zela hasi zuen bere kazetaritza ibilbidea. Bertako irratian lan egin zuen, Afganistango emakumeen eskubideen bozeramaile bihurtuz. Bere lanak genero diskriminazioa, hezkuntza eta emakumeak gizartean duen papera bezalako gaien inguruan informatzea barne hartzen zuen   cccc   xxxx   xxxx   xxxx  xxxx

## *The Afghan Times* 
2021ean, talibanek Afganistanen kontrola berreskuratu ondoren, Niazik Pakistanera ihes egin zuen, emakume kazetarien aurkako murrizketa eta mehatxu gero eta handiagoetatik ihes egiteko. Emakumeen eskubideak defendatzen jarraitzeko asmoz, *The Afghan Times* sortu zuen 2021eko abuztuan. Emakumeek soilik zuzendutako online plataformak albisteak eskaintzen ditu, bai pastunez, bai ingelesez.

## Erreferentziak
Maryam Mahboob

**Maryam Mahboob** (Maimana, 1955) afganistandar idazle ezaguna da Afganistango emigranteei eta Afganistango gizartean dagoen patriarkatuari buruzko bere idatziengatik.  

## Ibilbidea 
Maimanan (Afganistan) jaio zen Mahboob, 1955ean. Bere aitak Afganistango gobernuarentzat lan egiten zuenez, Afganistango emakumeen bizimodua ezagutu zuen herrialdeko hainbat tokitan. Bigarren mailako ikasketak Kabulen osatu zituen eta master bat egin zuen Teherango Unibertsitatean.

Errusiak 1979an Afganistan okupatu ondoren, Mahboobek herrialdea utzi zuen, lehenik Pakistanera eta gero Delhira (India) joateko, 1981ean. Afganistango beste erbesteratuekin batera, Mahboobek *Gahnama* aldizkaria («aldizkari irregularra») sortu zuen, Afganistango gobernu komunistaren zein muyahidinen aurkako erresistentzia kulturala adierazteko. Hala ere, muyahidinek Indiako komunitate afganiarraren artean egiten zuten presioa ikusita, Kanadara emigratu zuen berriz 1983an. Afganistango Zalmay Babakohi egilearekin ezkondu zen.

Bere fikziozko lan nagusi gehienak diasporan ekoiztu zituen Mahboobek. Bere lanek emakumeen errepresioa eta marjinazioa dituzte ardatz, eta, aldi berean, haiekiko arau eta jarrera sozialen aurkako errebolta adierazten dute.

## Lanak 
* *Khana-i Delgir* (Etxe konfinatu bat) (1990) Kabul: Anjoman Newisendagan Afganistan
* *Gum* (Ikusezina) (1999) Toronto: Zarnegaar Publications.
* *Khanum Jorg* (ipuinak) (2003) Toronto: Zarnegaar Publications.

## Argitalpenak 
* Bezhan, Faridullah. (2008). Obedient and resistant: Afghanistani women in Maryam Mahboob's short stories. Womens Studies International Forum - WOMEN STUD INT FORUM. 31. 373-382. 10.1016/j.wsif.2008.08.002.
* Bezhan, F. (2014). Exile, gender and identity: the short stories of Afghanistani author Maryam Mahboob. *Social Identities*, 20(2–3), 239–256. 
* Bezhan, Faridullah. (2016). Women, War and Islamic Radicalisation in Maryam Mahboob’s Afghanistan. ISBN 9781925377026

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tolga Sarıtaş

**Tolga Sarıtaş** (Istanbul, 1991ko maiatzaren 30a) turkiar aktorea da. Batez ere, *Muhteşem Yüzyıl* (2013–2014) drama historikoan, *Güneşin Kızları* (2015–2016) gazteentzako telesailean, *Söz* (2017–2019) drama militarrean, *Arıza* (2020–2021) krimen-seriean eta *Baba* (2022–2023) familia-draman egindako interpretazioengatik da ezaguna.

2018an, *Söz* telesaileko paperagatik Aktore Onenaren sarirako izendatu zuten 46. Nazioarteko Emmy Sarietan, eta urtebete geroago 47. Nazioarteko Emmy Sarietako epaimahaikide izan zen. 2017an, Sarıtaşek *Söz* telesaileko lanagatik irabazi zuen Gizonezko Aktore Onenaren 44. Urrezko Tximeleta Saria. *Yolun Açık Olsun* (2022) filmean ere lan egin zuen, eta gaur egun *Teşkilat* (2024–) telesaileko protagonista ere bada.

### Telesailak 
## Sariak eta izendapenak 
### Nazioartekoak 
### Turkiakoak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Kvari gotorlekua

**Kvari gotorlekua** (georgieraz: კვარას ციხე) Krijuli ibaiaren eskuinaldean, Zemo Sjvava herritik 1,5 km-ra, Ambrolauri udalerrian, dagoen gotorleku feudala da.  

## Historia 
XI. mendean aipatzen da lehen aldiz iturri historikoetan, Rachako dukerriaren parte gisa. Aro feudal berantiarrean errege jabaria zen eta Simon I.a Kartlikoa erregeak XVI. mendeko 90eko hamarkadan gobernatu zuen. Ondorengo garaietan, Kvarako gazteluak bere garrantzia galdu zuen. Vajushti de Kartlik honako hau dio: "Sjoviko hegoaldean eta haitzartearen aurrean, ekialdeko muturrean, muino altu eta harritsu baten tontorrean, Kuarasko gotorlekua dago (Ashian, Kvarako gotorlekua)". 

XVIII. mendearen hasieran, Iashvilien familia feudala eta 1769an oraindik ere Imerizia Erresumaren menpe zegoen. 1786an, Kvarako gotorlekua David Archilek (Salomon II.aren semea) babestu zuen, Jorge erregearen aurkaria, Jurgi IX.a Imeriziakoaren semea. 1802an, Sabud de Ajaltsije (Akhalzikeko eyaletaren burua) Kvarako espetxean lepoa moztu zioten. 1810ean, Imeriziako Erresuma Errusiar Inperioarekin batu zenean, Kvarako gotorlekua errusiar armadari errenditu zitzaion, erresistentzia apur baten ondoren.

## Arkitektura 
Kvara gotorlekua areto motako defentsa-eraikin tipikoa da, 6-7 m-ko altuerako horma batez inguratua, eta 2000 m2 inguruko azalera du guztira. Sarrera bakarra dago alde batetik, eta harresi-esparruaren barruan, bi pisuko egoitza-dorre biribil bat, eliza txiki bat, hobi bat eta beste eraikin batzuen aurriak egoten ziren.

## Kanpo estekak
Catharina Louisa Maria Alberdingk Thijm

**Catharina Louisa Maria Alberdingk Thijm** (Amsterdam, 1848ko azaroaren 29a – *ibidem*, 1908ko urtarrilaren 14a) herbeheretar idazle eta gizarte-langilea izan zen.

## Bizitza 
Catharina Alberdingk Thijm Josephus Albertus Alberdingk Thijm idazle katolikoaren eta Wilhelmina Anna Sophia Kersten bost seme-alabetatik bigarrena zen. Bere neba, Karel Joan Lodewijk Alberdingk Thijm (Lodewijk van Deyssel izenez ezaguna) idazle bihurtu zen baita ere.

Alberdingk Thijmek Amsterdamgo Emakume Gazte Katolikoen Eskolan ikasi zuen 1860ra arte. Ondoren, Alemaniara eta Belgikara joan zen ikasketak jarraitzera. 1870ean, Gurutzearen Alaben ordenako kide egin zen, Josphe erligio-izena hartuz, baina 1877an komentua utzi zuen eta idazteari eskaini zion bere burua. 1887an, bere lehen eleberria amaitu zuen, argitaragabe geratu zena. Emakumeek beren bizimodua irabazi ahal izatea garrantzitsua zela uste zuen, eta emakumeek mediku, erizain, kontu-hartzaile, jostun eta koadernatzaile lanbideetan jardutearen alde egin zuen.

1895etik 1900era, Alberdingk Thijmek etxerik gabeko emakumeentzako eta haien seme-alabentzako aterpe bat kudeatu zuen Amsterdamen. *Een Volkshuis* (1898) liburuan, langile familientzako eta pertsona bakarrekoentzako etxebizitza multzo komunitario baten plana aurkeztu zuen.

## Lan hautatuak 
* *De huistiran* (1883)
* *Een koninklijke misdaad. Roman uit onze dagen* (1889)
* *Klimop en rozen. Onuitgegeven en verspreide gelegenheidsverzen, brieven enz. van en over dr. Josephus Albertus Alberdingk Thijm* (1890)
* *Verwoest leven. Ware geschiedenis uit onze dagen* (1892)
* *Brief aan onze meisjes* (1895)
* *Mensch-zijn. Uitgave ten bate van dakloze meisjes, moeders met kindertjes, en vrouwen* (1896)
* *Josephus Albertus Alberdingk Thijm in zijne brieven geschetst als christen, mensch, kunstenaar* (1896)
* *Een Volkshuis* (1898)
* *Twintig vragen* (1899)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Minni Boh

**Minna (Minni) Elise Charlotte Boh** (jaiotzez **Ankele**; Geestemünde, 1858ko uztailaren 11 – Pillnitz, 1918ko apirilaren 6a) alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Minni Boh Johann Heinrich Ankele merkatariaren alaba zen. Gaztetatik erakutsi zuen literaturarekiko interesa, neba-ahizpa txikientzat ipuinak asmatuz. 1882an Felix Boh idazlearekin ezkondu ondoren, bere idazlanak argitaratzen hasi zen. Bere senarrak Dresdenen lan egin zuenez, Minni ere hara joan zen bizitzera 1884an. Geroago Weinböhlan, Söbrigenen eta Pillnitzen bizi izan zen.

Poemak, kontakizun laburrak eta maitagarri-ipuinak idatzi zituen. Bere poema batzuengatik sariak irabazi zituen, eta ''Ein Flug durch's Zauberland* haurrentzako liburuak Augusta Viktoria Schleswig-Holsteingoaren ohorea jaso zuen. *Im Nixenschloss'' Gabonetako ipuinaren antzerkirako moldaketa bereziki arrakastatsua izan zen. 1895/96 denboraldian 33 aldiz antzeztu zen Dresdengo Semperoper antzokian, baita Chemnitzen eta Vienan ere.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Konstantza Frantziakoa

**Konstantza Frantziakoa** edo **Konstantza Kapeto** (1128 – Reims, Frantzia, 1180ko abuztuaren 16a) aristokrata izan zen, printzesa eta kondesa.  

## Bizitza 
### Familia 
Gurasoak Luis VI.a Frantziakoa eta haren bigarren emazte Adela Savoiakoa izan ziren. Alaba bakarra  izan zen. Konstantzaren haurrideen artean Luis VII.a Frantziakoa,  Filipe Frantziakoa,  Henrike Frantziakoa, Roberto I.a Dreuxekoa, Frantziako beste Filipe bat eta Pedro Courtenaykoa daude.

Amaren aldeko aitona-amonak Savoiako Hunberto II.a eta Gisela Borgoniakoa izan ziren. Aitaren aldeko aitona-amonak Filipe I.a Frantziakoa eta  Berta Holandakoa izan ziren.

### Ondorengoak 
Raymond-ek eta Constanzak lau seme-alaba izan zituzten:

# Raimundo VI.a Tolosakoa, bere aitaren oinordekoa
# Aubri, 1180an hil zen
# Adelaida (edo Azalais) Tolosakoa, 1171ean Roger II Trencavel-ekin ezkondu eta 1199. urtean hil zen
# Balduino Tolosakoa, 1165ean jaioa, Raimundo VI.aren aginduz 1214. urtean exekutatua
# Laura, 1230. urtean hil zen Odo de Commingerrekin ezkonduta 1215. urtetik aurrera

Raimundo V.ak debekatutako graduetan Konstantzarekin zerikusia zuenez, eliz aginteak 1165. urtean banandu egin zituen. Gero, Raimundo V.a Rikilda Poloniakoarekin ezkondu zen, aurretik bi aldiz alargundua zegoena.

### Heriotza 
Konstantza 1176. urtean hil zen, 51 edo 52 urte zituela eta ordurako neba, Luis VII.a  zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* (ingelesez) La correspondencia intercambiada entre Constanza de Francia y Luis VII (1163-1165)
Antso Funeskoa

**Antso Funeskoa** (Funes, XI. mendeko azken herena - Clavijo, 1146ko irailaren 5a) nafar elizgizon beneditarra izan zen, Calahorrako gotzaina izandakoa.

## Biografia 
Antso Funeskoa San Orentzio Auskikoaren abadian hezitako monje clunytarra izan zen, eta Toledoko artzapezpiku izango zen Bernardo Sediracekoa Iberiar penintsulara lagundu ahal izan zuen zenbait elizbarrutiko postuak betetzeko. Geroago Calahorrako kabildoa fraide-estiloan antolatu izanak eta 1132an Auskiko gotzainaren bisita jaso izanak ideia horren alde egiten dute. Naiarako Andre Maria Erreginaren monasterioko lehen abade eta, geroago, Calahorrako elizbarrutiko gotzain izendatu zuten, 1118an kargu hori erabiliz lehen agiria sinatu zuelarik.

Fernando Bujanda historialariaren arabera, 1118 eta 1119 artean Zaragoza, Tutera eta Tarazonaren birkonkistan egon zen. 1137ko abuztuaren 1ean, Antso Funeskoa apezpikuak gaur egun ermita den Santa Maria de la Piscina eliza sagaratu zuen, egun Errioxan hobekien kontserbatutako arkitektura erromanikoko monumentuetako bat dena.

1140an, Calahorrako apezpiku gisa, Alfontso VII.a gaztelar eta Gartzia V.a Ramiritz iruindar erregeen arteko gatazkan bitartekari izan zen. 1141eko ekainaren 2an Niencebasko monasterioko eliza sagaratu zuen. 

Gelasio II.a aita santuaren onespenarekin, bere elizbarrutiko elizgizonei hainbat exhortazio idatzi zizkien, baita Calahorrako katedrala zaharberritzen ekonomikoki laguntzen zuenaren aldeko induljentziak zituen bulda bat ere.

Bere elizbarrutietan simoniaren aurka borrokatzen ari zenean, bere etsaiek martirizatu egin zuten 1146an, Laturce mendian, Clavijo herrian, Logroñotik gertu. Erlikiak, Laturce mendiko San Prudentzio monasterioan luzaroan gordeta egon ondoren, Calahorrako katedralean kontserbatzen dira gaur egun. Gotzain-aulkian bere ondorengoa Errodrigo Cascantekoa (1146-1190) izan zan.

Antso Funeskoaren oroitzapena irailaren 5ean ospatzen dute urtero.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kanpo estekak
Gisela Borgoinakoa (Montferratoko markesa)

**Gisela** **Borgoinakoa** (1075 – 1135), Savoiako kondesa ezkontidea eta Montferratoko markesa ezkontidea izan zen. 

## Bizitza 
Gurasoak Gilen I.a Borgoinakoa eta Estefania Bigorrakoa izan ziren.

### Ezkontza 
Bi aldiz ezkondu zen, lehen aldiz 1090. urtean Unberto II.a Savoiakoarekin  

#### Ondorengoak 
* Amadeo III.a Savoiakoa
* Gilermo, Liejako apezpikua.
* Adela Savoiakoa edo Adele Mauriennekoa (1154an hila), Luis VI.a Frantziako erregearen emaztea.
* Ines (1127. urtean hila), Artzinboldo VI.aren emaztea, Borboi jauna.
* Unberto.
* Reginaldo.
* Gido, Namurko abadea.

### 2. ezkontza 
Gero, 1105. urteean, Rainiero Montferratoko markesarekin ezkondu zen.

#### Ondorengoak 
* Juana, Gilermo Clito Flandesko kondearekin ezkondu zen 1127. urtean, eta urtebete geroago alargundua
* Gilen V.a Montferratokoa
* Matilde, Parodiko Alberto margravearen emaztea
* Adelasia, moja bat
* Isabel, Gido Biandrateko kondearen emaztea

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Europäische Stammtafeln: Stammtafeln zur Geschichte der Europäischen Staaten, Neue Folge, Herausgegeben von Detlev Schwennicke (Marburg, Germany: Verlag von J. A. Stargardt, 1984), Tafeln 81, 200.
## Kanpo estekak
Monceau parkea

**Monceau parkea** () Parisko 8. barrutian kokatutako parke publiko bat da. Lurrak Chartresko dukearenak ziren lehenago, eta honek Carmontelleri enkargua eman zion parke zoragarri bat sortzeko, Suitzako txalet batekin, Holandako errotekin, pagodekin, piramide batekin, Erdi Aroko hondakinekin, zuhaitzekin eta uharteekin. 1852an, Péreire finantzariak jauregi pribatu ospetsuak eraiki zituen parkearen inguruan.

Parisko udalak lorategia erosi zuen 1860an, eta Jean-Charles Alphandek berritu zuen. Gabriel Davioudek egin zituen sareta-hesiak. Parkea idazle eta musikarien estatuekin josita dago. Claude Monetek parkea margotu zuen 1876an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Felipa Antiokiakoa

**Felipa** **Antiokikoa** (Antiokia del Orontes, Turkia, 1148 – 1178), Torongo anderea izan zen Hunfredo II.a Torongoarekin ezkontzean eta Androniko I.a Komnenoren maitalea izan zen. 

## Bizitza 
## Familia-jatorria 
Konstantza Antiokiako printzesaren eta bere lehen senarraren, Raimundo Poitierskoaren alaba gazteena zen Felipa. Feliparen haurrideak Bohemundo III.a Antiokiakoa eta María Antiokiakoa izan ziren, Emanuel I.a Komnenorekin ezkondu zena. 1149. urtean, aita Inab-eko guduan hil zen, eta ama 1153. urtean berriro ezkondu zen, ordukoan Renauld Châtillongoarekin. Ezkontza horretatik gutxienez alaba bat jaio zen, Agnes Antiokiako edo Châtillongoa, Bela III.a Hungariakoarekin ezkondu zena.

## Torongo andrea 
Felipak Androniko I.a Komneno ezagutu zuen Antiokiako Printzerriko gortean. Honek liluratu egin zuen eta bere maitalea bihurtu zen 1166 eta 1167 urteen artean.

Andronikok utzi ostean, Hunfredo II.a Torongoarekin ezkondu zen. Ez zuten seme-alabarik izan. 

### Heriotza 
Felipa 1178. urtean hil zen, hogeita hamar urte inguru zituela. Josafat bailarako Santa Maria elizan lurperatua izan zen.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Hamilton, Bernard; Jotischky, Andrew (2020). Latin and Greek Monasticism in the Crusader States. Cambridge University Press. 
*  Hatzaki, Myrto (2009). Beauty and the Male Body in Byzantium: Perceptions and Representations in Art and Text. Springer. 
*  Hodgson, Natasha R. (2007). Women, Crusading and the Holy Land in Historical Narrative. The Boydell Press. 
*  Mielke, Christopher (2021). The Archaeology and Material Culture of Queenship in Medieval Hungary, 1000–1395. Palgrave Macmillan. 
*  Runciman, Steven (1999). A History of the Crusades. 2: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East, 1100-1187. Cambridge University Press. 
*  Tyerman, Christopher (2006). God's War: A New History of the Crusades. Harvard University Press.
Aleksandr Putxkov

**Aleksandr Nikolaievitx Putxkov** (; (Ulianovsk, 1957ko martxoaren 25a - San Petersburgo, 2024ko urriaren 9a) sobietar eta errusiar atleta izan zen.

1980ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina lortu zuen 110 metro hesiduneko proban 13.44 segundoko denborarekin, Thomas Munkelt ekialdeko alemaniarraren eta Alejandro Cabañas kubatarraren atzetik.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Maria Antiokiakoa

**Maria Antiokikoa** edo **Maria Poitierskoa** (moja izena: *Xena*; Antiokia e Orontes, Turkia, 1145 – Konstantinopla, Bizantziar Inperioa, 1182) enperatriz ezkontidea, erregeordea eta moja izan zen. 

## Bizitza 
Gurasoak Konstantza Antiokiakoa eta haren lehen senar Raimundo Poitierskoa izan ziren. Maria Emanuel I.a Komneno bizantziar enperadorearen bigarren emaztea izan zen.

1159. urtean, Irene enperatriza hil ostean (hasiera batean Berta Sulzbachekoa deitua), Emanuel I.a Komneno enperadoreak beste emazte bat bilatu zuen erresuma gurutzatuetan. Emanuelek María aukeratu zuen, eta ezkontza 1161. urtean ospatu zen. Hurrengo urteetan gortean bizi izan zen eta bertan Agnes Antiokiako (edo Ines Châtillongoa ere deitua) ahizpa erdia hartu zuen, aita Renaud Châtillongoa musulmanek harrapatu ostean. Bizantziar gortean, Ines (Agnes) erritu ortodoxoaren arabera bataiatu zuten eta Ana izena hartu zuen eta María Antiokiakoaren hurbileko figura bilakatu zen. Geroago, 1168. urtean, Ines Châtillongoa, Bela printze hungariar gazteak emaztetzat hartu zuen, Emanuel I.a Komnenoren gortean bizi zena (gero, 1172. urtean, printzea  Bela III.a Hungariako errege koroatu zuten, eta Ines (Agnes) erregina ezkontidea bihurtu zen).

1169. urtean María Antiokiakoak seme bat erditu zuen, gero Alexio II.a Komneno enperadore izan zena. 1180. urtean Emanuel hil ostean, komentu batean sartu zen "Xena" izenarekin, baina bere semearen erregeorde izaten jarraitu zuen. Badirudi beste Alexio baten maitalea izan zela, protosebasto eta protobestiarioak, Emanuelen iloba eta Jerusalemgo erregina zen Maria Komnenaren osaba, eta gainera, mendebaldar bezala, italiar merkatarien alde egin zuen. Horregatik guztiagatik, greziarren gorrotoa jaso zuen, eta Maria Porfirogeneta (Emanuelen lehen ezkontzako alaba) izan zen horren aurkari, Konstantinoplako patriarkaren laguntzarekin.

Maria Porfirogenetak Emanuelen lehengusu bati, Androniko I.a Komneno, Emanuelek erbesteratuari, deitu zion bere alde egiteko eta 1182. urtean hiriburuan sartu zen, latindarren artean sarraskia eraginez. Andronikok Maria Porfirogeneta kanporatu eta Maria enperatriz alarguna espetxeratu zuen. Honek beste laguntzaile  batzuk bilatu zituen exekutatu zuten arte. Andronikok bere burua Alexio II.aren kide koroatu zuen, baina hauxe ere laster izan zen kanporatua.

## Genealogia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Agnes Antiokiakoa

**Agnes Antiokiakoa** edo **Ines Châtillongoa** (hungarieraz: *Châtillon Ágnes*), (Antiokiako Printzerria, 1154 – Székesfehérvár, Hungaria, 1184), Hungariako erregina ezkontidea izan zen, Bela III.a Hungariakoarekin ezkontzean.

## Bizitza 
### Familia 
Agnes, Antiokiako Printzea zen Renauld Châtilloneko eta Konstantza Antiokiako printzesaren alaba zen. Renauldek bere emaztearen bidez jaso zuen titulua, baina 1160. urteko azaroan musulmanek harrapatu zuten eta hurrengo 17 urteetan Alepon konfinatu zuten.

Gero, Agnes Konstantinoplara joan zen, non bere ahizpa María Antiokiakoa Emanuel I.a Komneno bizantziar enperadorearen emazte bezala bizi zen. Behin gorte inperialean bizi zela, Agnes fede ortodoxora bihurtu zen eta Ana izena jaso zuen, eta Emanuel I.aren aginduz 1168. urtean Béla printze hungariarrarekin ezkondu zen, hau ere bizantziar gortean bizi zen eta, fede ortodoxora bihurtu ondoren, *Alexios* izena hartu zuen.

Bikotea laster joan zen erromesaldian Jerusalemgo Erresuma Latindarrera, eta han Ospitaleko Zaldunei dohaintza egin zieten. 1172. urteko udan, Belaren anaia zaharrena zen Hungariako Eztebe III.a Hungariako erregearen heriotzaren berri izan ostean, Agnes eta senarra Hungariako Erresumara itzuli ziren hutsik zegoen tronua hartzeko. 

### Ondorengoak 
Bikotearen seme-alaba nagusien artean, gero Emeriko Hungariakoa izan zena, 1174an jaioa, eta Andres II.a Hungariakoa, 1175ean jaioa zeuden.

### Heriotza 
Agnes 1184. urtean hil zen 30 urte inguru zituela eta Székesfehérvárren lurperatua zian zen

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* *Bertényi, I. , Diószegi, I. , Horváth, J. , Kalmár, J. y Szabó P. (2004). Királyok Könyve. Magyarország és Erdély királyai, királynői, fejedelmei és kormányzói. Budapest, Hungría: Helikon Kiadó.*
* *Korai Magyar Történeti Lexikon (9-14. század), főszerkesztő: Kristó Gyula, szerkesztők: Engel Pál és Makk Ferenc (Akadémiai Kiadó, Budapest, 1994)*

## Kanpo estekak
Erroitz

**Erroitz**, Gipuzkoako hegoaldeko erreka bat da, Goierri eskualdeko Beasain udalerrikoa.  Eizeta eta Murumendiren arteko hegalean iparraldera dagoen sakanen sortzen da , Murumendiko iturrian bertan. Ibaieder errekara isurtzen ditu bere urak. Erreka honek ere, bere osotasunean, Beasaingo udal-barrutian du bere ibilgua eta 3.600 metro inguruko luzera du.

Hasieran, malda handi samarreko gunean jaisten da pagadian zehar eta Murumendiko Damaren Damazulo izeneko kobatik oso hurbil igarotzen da. Zilarriturrioko urek sortutako hezeguneetako urak ere biltzen ditu eta ezkerraldetik Larrarteko erreka elkartzen zaionean, Aiztarri erreka izena hartzen du.

Pagorriaga eta Utsegi baserrien arteko sakanaren behetik jarraitzen du aurrera eta eskuinaldetik Pagorriagako iturriko urak hartzen ditu. Atxabal mendiaren iparraldeko  mazelaren beheko aldea busti ondoren, Ibaieder errekan isurtzen ditu urak, Endrio eta Iturralde baserrien inguruan.

Ibaiederren sartu aurretik, bere ertzean, Aratz-Matxinbentako auzoan dauden hainbat putzuetako bat ikus daiteke. Bertan, gero otarregintzan edo saskigintzan erabiltzeko zumitzak lortzeko gaztaina-txertakak beratzen edukitzen dituzte.

## Erreferentziak
Lodoiska von Blum

**Lodoiska von Blum** (Caczevice gaztelua, Batzarreko Polonia, 1841eko abenduaren 25a – Hüfingen, 1927ko otsailaren 17a), ***Ernst von Waldow*** izengoitiaz ere ezaguna, alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
Blum Poloniako Caczevice gazteluan jaio zen, bere ama familia noble poloniar batekoa baitzen. Aita, berriz, prusiar ofiziala zen, kapitaina, eta Schilleko Freikorpsen aritu zen. Gaztetatik erakutsi zuen musikarekiko interesa, baina aita hil eta gero ezin izan zituen musika ikasketak jarraitu eta idazteari ekin zion. Wolffersdorf baroiarekin ezkondu baino gutxi lehenago, bere senargaia hil zen. Orduan, Blum idazketaren bidez bizimodua ateratzen saiatu zen. 1869an, Berlinetik Vienara joan zen, eta han bizi izan zen 1882ra arte. *Neuen Freien Presse* egunkarirako artikuluak idatzi zituen, eta bertan argitaratu zituen bere eleberriak eta saiakerak. 1882tik aurrera, ia 40 urte Venezian eman zituen osasun arrazoiengatik, eta eleberri, antzezlan eta ipuin ugari argitaratu zituen. Bere garaian, eleberri kriminaletarako emakumezko egileen adibide arraroa izan zen.

Bere lanak hainbat hizkuntzatara itzuli ziren eta arrakasta handiena Frantzian lortu zituzten. Herrialde horretako kritikariek Blum Victor Hugo, George Sand, eta Alphonse Daudeten maila berean kokatu zuten.

*Prager Tagblatt* egunkarian argitaratutako hil-mezu baten arabera, Blum «erabat pobretuta eta ahaztuta» hil zen Donaueschingen ondoko Hüfingengo zahar-egoitza batean.

## Lanak 

;Eleberriak
* *Die schwarze Käthe* (hiru liburukitan, 1868)
* *Die Teufelsburg* (hiru liburukitan, 1873)
* *Das Sündenerbe* (hiru liburukitan, 1874)
* *Das Geheimniß des rothen Thurmes* (1879)
* *Die Hexe von Wrostowa* (1880)
* *Ohne Fehl* (1885)
* *Um Ehre und Leben. Roman aus Venedigs Vergangenheit* (1891)
* *Tristan und Isolde. Roman aus der Gegenwart* (1892)
* *Die rote Locke. Kriminalroman* (1899)
* *Der gläserne Pantoffel. Kriminalroman* (1905)
* *In eigener Schlinge. Roman* (1907)
* *In der Ostmark. Roman* (1912)
* *Die Stiefmutter. Roman* (1921)
* *Die rothe Locke. Roman in zwei Bänden* (bi liburukitan, datarik gabea)
;Eleberri laburrak eta ipuinak
* *Gesammelte Novellen und Erzählungen* (bi liburukitan, 1875)
* *Blaues Blut* (1875)
* *Falsche Ehre* (1875)
* *Ohne Geleit* (1875)
* *Hildegard* (1875)
* *Ein Schrei* (1875)
* *Bon Voyage. Die Geschichte einer Brautfahrt* (1875)
* *Das Kreuz am Wege* (1876)
* *Eine romantische Liebesgeschichte* (1876)
* *Aus dem Leben der Armen. Erzählungen und Skizzen* (1882)
* *Der Erbonkel. Charakterbilder aus einer kleinen Stadt. Eine volkstümliche Erzählung* (1882)
* *Ein Doppelgänger. Kriminal-Novelle* (1886)
* *Ein Dämon. Kriminal-Novelle* (1887)
* *Durch Nacht zum Licht. Goldschmieds Töchterlein* (1888)
* *Die Stieftochter* (1891)
* *Der Ehrenpunkt* (1908)
;Antzezlanak
* *Die Entführung* (1863)
* *Eine Badereise* (datarik gabea)
* *Maria von Ungarn* (datarik gabea)
* *Eine romantische Dichterschule* (datarik gabea)
* *Das Leben Neros* (datarik gabea)
* *Magdalena* (datarik gabea)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Furanosa

thumb|Beta-D-fruktofuranosa
**Furanosa** lau karbono atomoko eraztun bat eta oxigeno atomo bat dituen egitura kimiko pentagonala duten karbono hidratoen termino kolektiboa da. Izena furano konposatu heteroziklikoarekin duen antzekotasunetik eratortzen da, furanosa batek lotura bikoitzik ez duen arren.

## Egitura 
Furanosaren eraztuna aldopentosa baten hemiazetal ziklikoa izan daiteke, edo zetohexosa baten hemizetal ziklikoa.Furanosaren eraztun-egitura lau karbono atomoz eta oxigeno atomo batez osatuta dago, oxigenoaren eskuinean karbono anomerikoa duelarik. Azken karbono kiralak (normalean oxigenoaren ezkerraldean, Haworthen proiekzio batean) zehazten du egiturak D- edo L- konfigurazioa duen. L- konfigurazioko furanosa batean, azken karbono kiralaren ordezkatzaileak planotik atzera begiratzen du; D- konfigurazioko furanosa batean, berriz, karbono hori aurrera ateratzen da.

Furanosaren eraztunak alfa edo beta konfigurazioa izan behar du, hidroxilo anomerikoak zein norabidetan apuntatzen duen kontuan hartuta. D- konfigurazioko furanosa batean, alfa konformazioak hidroxilo taldea beherantz zuzentzen du, eta beta-forman gorantz. Normalean, karbono anomerikoak mutarrotazioa izaten du disoluzioan, eta alfa eta beta konfigurazioak orekan dituen nahastea da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mélanie Bourotte

**Marie Josèphe Mélanie Bourotte** (Vigneulles-lès-Hattonchâtel, 1834ko ekainaren 29a – Guéret, 1890eko maiatzaren 5a) frantziar poeta izan zen.

## Bizitza 
Mélanie Bourotte Guéreten (Creuse) bizi izan zen. Bere *En forêt* poema *Le Parnasse contemporain* bildumaren hirugarren libuirukian argitaratu zen. Anatole Franceren arabera, bertan onartu zuten «Banville horretan tematu zelako». Poema bera *Échos des bois* bildumaren bigarren argitaraldian sartu zen 1893an.

## Lanak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
László Krasznahorkai

**László Krasznahorkai** (Gyula, Hungaria, 1954ko urtarrilaren 5a - ) Hungariako eleberri idazle eta gidoigilea da. Bere eleberriak zailak izan ohi dira, postmodernismoari lotuak, eta gai malenkoniatsu eta distopikoak landu ohi ditu. *Satantango* (1985) eta *Az ellenállás melankóliája* (1989) lanak Béla Tarrek eraman zituen zinemara. 2015ean Man Booker Nazioarteko Saria irabazi zuen, eta 2025ean Literaturako Nobel Saria.

## Idazlan nabarmenak 
* *Satanen tangoa* (1985, *Sátántangó*), Béla Tarrek zinemaratu
* *Erresistentziaren malenkonia* (1989, *Az ellenállás melankóliája*), Béla Tarrek zinemaratua 
* *Gerra eta gerra* (1999, *Háború és háborúa*)
* *Mendiaren Iparraldera, bidearen Mendebaldera, ibaiaren Ekialdera*, (2003, *Északról hegy, Délről tó, Nyugatról utak, Keletről folyó*)
* *Eta Seiobo Lurrera jaitsi zen* (2008, *Seiobo járt odalen*)
* *Wenckheim baroia etxera itzuli da* (2026, *Báró Wenckheim hazatér*)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carol Chomsky

**Carol Chomsky**, **Carol Doris Schatz** jaiotzez, (Filadelfia, AEB, 1930eko uztailaren 1a - Lexington, AEB, 2008ko abenduaren 19a) Estatu Batuetako hizkuntzalaria eta pedagogoa izan zen, haurren hizkuntza eskuratzean aditua.

## Biografia 
### Lehen urteak 
Carol Doris Schatz Filadelfian jaio zen 1930eko uztailaren 1ean. 1949an Noam Chomskyrekin ezkondu zen. Carolek eta Noamek txikitatik elkar ezagutzen zuten, bost eta zazpi urte zituztenetik, hain zuzen. Garai hartan, Carolen amak irakasle gisa lan egiten zuen eskola hebrearreko zuzendaria Noamen aita zen. Carolek frantseseko unibertsitate-gradua (''Bachelor's degree*) lortu zuen Pennsylvaniako Unibertsitatean 1951n. Carolek traktore-mekanikari edo gidari izateko gogoa, baina herrialdeko testuinguru soziala izan zuen kontra: garai hartan, 1953an, «kibbutza ez zegoen benetan horrelako berrikuntza bat normaltasunez hartzeko prestaturik. Emakumeen eskubideen aldeko lehen kontzientziak piztu baino askoz lehenago izan zen», adierazi zuen Judith Chomskyk, Noamen anaia gaztearen emazteak.

Carol Chomskyk 1972tik 1997ra, *Harvard Graduate School of Education* hezkuntza-eskolan irakatsi zuen.
* *Imparare la sintassi : uno studio con bambini di scuola elementare*, 1978
* *M-ss-ng l-nks : young people's literature*, 1982 (bideo-joko didaktikoa)
* *M-ss-ng l-nks : a game of letters and language*, 1983 (bideo-joko didaktikoa)
* *M-ss-ng l-nks : classics old and new*, 1983 (bideo-joko didaktikoa)
* *M-ss-ng l-nks : microencyclopedia'', 1984 (bideo-joko didaktikoa)

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Emmy von Rhoden

**Emilie Auguste Karoline Henriette Friedrich-Friedrich** (jaiotzez **Kühne**; Magdeburg, 1829ko azaroaren 15a – Dresden, 1885eko apirilaren 7a), ***Emmy von Rhoden*** izengoitiaz ezagunagoa, alemaniar idazlea izan zen.

## Bizitza 
thumb|*Der Trotzkopf* eleberriaren hungarierazko argitalpena ().
August Friedrich Kühne bankariaren eta haren emazte Henriette Friederike Rudeloffen alaba zen. 1854an, 25 urte zituela, Hermann Friedrich Friedrich idazle eta kazetariarekin ezkondu zen. Ezkontza horretan alaba bat (Else Wildhagen idazlea) eta seme bat izan zituen. 1867an, bere senarra Berlingo Gorteko egunkariko erredaktore-buru izendatu zutenean, Emilie Friedrich-Friedrich ere hiriburura joan zen seme-alabekin. 1872an, Eisenachen kokatu zen, eta 1876tik 1885era, Leipzigen bizi izan zen eta lan egin zuen. Azken egunak Dresdenen eman zituen, eta han hil zen 1885ean, 55 urte zituela. Dresdengo Annenfriedhof Hilerri Berrian lurperatuta dago.

## Idazle ibilbidea 
Rhodenen literatura-lana batez ere *Familienbuch des österreichischen Lloyd* eta *Victoria* aldizkarian argitaratutako ipuin laburrez osatuta dago. Horrez gain, ikerketa sakon baten ondoren, bere alabaren eskolan barne, *Der Trotzkopf. Eine Pensionsgeschichte für erwachsene Mädchen* eleberria idatzi zuen. Stuttgarteko Gustav Weise argitaletxeak argitaratu zuen, egilea hil eta aste batzuetara. Liburuak arrakasta handia izan zuen neska gazteen artean, eta gaur egun ere oso ezaguna da. Arrakasta handia zela eta, Emmy von Rhodenen alabak, Else Wildhagenek, bi jarraipen idatzi zituen: *Aus Trotzkopfs Brautzeit* eta *Aus Trotzkopfs Ehe*. Suze la Chapelle-Roobol herbeheretar idazleak laugarren liburukia idatzi zuen, *Trotzkopf als Großmutter* () izenekoa.

## Lanak 
* *Der Trotzkopf* (1883)
* *Das Musikantenkind* (1883)
* *Lenchen Braun* (1883)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Salah al-Din al-Bitar

**Salah al-Din al-Bitar** (Damasko, 1912ko urtarrilaren 1a – Paris, 1980ko uztailaren 21a) siriar politikaria izan zen. Siriako lehen ministroa izan zen 1963an, 1964an eta 1966an.

Merkatari-familia erlijioso bateko kidea izan zen. 1929an Parisko Unibertsitatera joan zen eta han Michel Aflaq ezagutu zuen. Bitar 1935ean itzuli zen Siriara. Institutu bateko zientzietako irakasle izan zen eta aldizkari bat sortu zuen Aflaqekin batera.

Biek 1940ko hamarkadan Baath Alderdi Arabiar Sozialista sortu zuten, ideia nazionalista arabiarrak eta sozialistak uztartuz. 1952an errepresiotik ihes egin eta Libanon babestu ziren, eta 1954an Adib Shishakli boteretik kendu zuen matxinadaren parte izan ziren. Bitar diputatu hautatu zuten urte hartako hauteskundeetan. 1956tik 1958ra Kanpo Arazoetako ministro izan zen, eta Siria eta Gamal Abdel Nasserren Egipto lotzeko maniobrak egin zituen. Ondoren, Arabiar Errepublika Batuko Estatu eta Kultura ministroa izan zen. Hala ere, 1959ko abenduan bere karguak utzi eta estatu berriari aurka egiten hasi zen.

Bitar 1963ko martxoko estatu-kolpearen ondoren izendatu zuten lehen ministro. Koalizio-gobernua osatu zuen Baath alderdiko kideekin eta Nasserren aldekoekin. Egiptorekin batzearen aldekoekin etengabeko liskarrak izan ondoren, Bitarrek dimisioa eman zuen 1963ko azaroan. Bi aldiz lehen ministro izan zen berriro, 1964ko maiatzetik urrira eta 1966ko urtarriletik otsailera.

Bitar gero eta erradikalizatuago zegoen Baath alderditik urrundu zen, eta 1966an Europara ihes egin zuen, eta han politikan aktibo jarraitu zuen. 1980an Hafez Assaden erregimeneko mandatariek hil zuten Parisen.
Genero arkeologia

[280px|thumb|[Wilamaya Patjxan aurkituriko aztarnekin egindako ilustrazioa. Gizonezkoa eta emakumezkoa, biak ageri dira ehizarako tresnekin.]]
[200px|thumb|Birka, emakumezko [bikingo gerlariaren hilobia.]]
**Genero arkeologia** iraganeko gizarteak aztertzeko metodo bat da, eta identitateen eta giza harremanen gizarte-eraikuntza aztertzen du, kultura materialaren alborapena dela eta. Genero arkeologiaren jarduera antzinako populazioen emakumezkoen historia azaleratzean zentratzen da, izan ere tradizionalki gizonezkoa erdigunean jarrita eraiki baita historia. Horregatik generoen arteko harremana gizarte teoria guztien zati integrala izan behar dela aldarrikatzen du.

Arkeologo eskandinaviarrak eta anglosaxoiak izan ziren 1970. hamarkadaren amaieran eta 1980. hamarkadaren hasieran genero arkeologiaren hastapenak egin zituztenak, hala nola Liv Helga Dommasnes norvegiarra eta Margaret Conkey, Janet D. Spector eta Joan Gero estatubatuarrak. Conkeyk hala esan zuen: "Ezin dugu milaka urtetan metatutako materiala interpretatu, guztia gizonezkoen jarduerekin lotuta dagoela baieztatuz".

## Teoria 
Arkeologiak eskaintzen dituen datu, metodologia eta ezaugarrien berirakurketa hausnartua planteatzen du genero arkeologiak. Horretaz gain kultura materiala ikertuz emakumezkoen parte hartze historikoa aztertzeko tresna kontzeptual, metodologiko eta teknikoak jartzen ditu eskura.

Feminismoaren aldetik emakumezkoek historian izan duten rola azaleratzea bilatzen da. Bestetik emakumezkoari esleitu izan zaizkion funtzioak (etxearen mantentzea eta ekoizpen teknologikoaren lanak) mespretxatuak izan dira eta hauek ere balioan jarri nahi ditu. Azkenik gizonezkoari esleitu zaizkion rolak inongo frogarik gabe esleitu zaizkiola aldarrikatzen du.

Bi alderditan oinarritzen da genero arkeologia:

* Determinismo biologikoa kritikatzen du. Jaiotzatik sexu biologikoa izan arren generoa eraikuntza sozial baten ondorioa da, kulturaren eta garaiaren arabera aldatu izan dena. 
* Sexuen arteko botere harremana, ziurtzat hartu izan dena, oraindik ikergai garrantzitsua da arkeologoen artean, izan ere historian zehar harreman horiek aldatu izan baitira.

## Genero arkeologiako lanak 
Genero arkeologia landu duten arkeologo ezagunenak honako hauek dira:

* Liv Helga Dommasnes: 1979an *Were they all men?* ("denak gizonezkoak ziren?") tailerra abiatu zuen.
* Margaret Conkey eta Janet D. Spector: 1984an *Archaeology and the study of gender* ("Arkeologia eta generoaren ikerketa") artikulua argitaratu zuten.
* Margaret Conkey eta Joan Gero: 1991n *Engendering Archaeology:Women and Prehistory* ("Arkeologia generizatzen: Emakumea eta Aurrehistoria") artikulua argitaratu zuten.
* Almudena Hernando:  etnoarkeologia, teoria arkeologikoa, genero arkeologia eta identitate eraikuntzan aditu handia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak