open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iliada Txikia

**Iliada Txikia** (grezieraz Ἰλιὰς μικρά, Ilias mikra, latinez *Ilias parva*), Troiar Zikloko galdutako olerki bat da, Leskes Pirrakoa edo Mitilenekoari (Lesbos) ematen zaiona. Bere edukia, lau liburutan banatua, Etiopidan kontatukoaren jarraipena zen, eta, ondorengo bezala, Iliupersis izan zuen.

## Datazioa 
Klemente Alexandriakoak emandako berrien arabera, Fanias izeneko historialari batek, Leskesek, Arktino Miletokoarekin leihatu zela dio eta Janto Lidiakoa izeneko beste egile batek, hamazortzigarren olinpiar jokoetan datatzen zuen. Datu hauen arabera, Iliada Txikia, beharbada, K. a. 700. urte inguruan idatzia izan zen.

## Eztabaida 
Ezagutzen den Iliada Txikiko zatietako batek, Troia akaiarrek hartua izan zen uneari buruz zioena, hau da:

::Gauerdia zen eta ilargia dizdiratsu altxatzen zen.

Zati hau oinarri bezala hartuta, antzinako zenbait adituk, Troiaren konkistaren data zehatza, Targelion hilabeteko zortzigarren eguna izan behar zuela zioten.

## Istorioa 
Galdutako olerki honen istorio edo argumentua, Prokloren Krestomatían agertzen diren zatiren batzuk eta laburpen baten bidez ezagutzen da.

Iliada Txikiak, Akilesen armak Odiseori, Ayax Nagusiaren eroaldia eta bere buruaz beste egitea; akaiarrek Heleno harrapatu izana eta Troiaren konkistari buruzko bere profezia, Parisen heriotza Filoktetesen esku, Akilesen seme zen Neoptolemoren Troiarako iritsiera, Odiseo eta Diomedesen Troiako erasoa eta Paladioaren lapurreta, eta Troiako Zaldia hirian sartu izana kontatzen zituen.

## Bibliografia 
* Berbabé, Alberto (1979), *Fragmentos de épica griega arcaica*, Madrid: Gredos.

## Kanpo estekak
Targelion

[thumb|[Platon filosofo ospetsua, Targelion hilabeteko zazpigarren egunean jaio zena.]]
**Targelion** (grezieraz Θαργηλιών, *hargêliốn*) egutegi atenastarraren hilabete baten izena da, gutxi gora-behera, maiatza hilabetearekin bat datorrena.

Hilabete honetan, antzinako Atenasen, Targeliarrak ospatzen ziren, Artemisaren neba zen Apoloren omenezko jaiak, jainko araztaile gailena zena, nori *targelos* izeneko pastela edo labore salda eskaintzen zitzaion.

Joniar jatorriko beste hiri batzuk ere bazuten hilabete hau euren egutegian, Efesok adibidez, tokiko elezaharraren arabera, Artemisa jainkosa jaio zen hilabetea zelako ospatzen zuena.

Platon filosofo ospetsua, Targelion hilabeteko zazpigarren egunean jaio zen.

Targelion, edo Thargelion, Tolkienen legendarium ospetsuko toki bat ere bada.

## Kanpo estekak
Ziritza (Deierri)

thumb
thumb
thumb|Garbitegia
**Ziritza** edo **Ziritza Deierri** Aizkoako etxaldea da, Deierriko udalerrian. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera hiru biztanle ditu. NA-700 eta NA-7330 errepideen lotunean dago.

Hizkuntza nagusia gaztelania da. XIX. mende hasieran galdu zen euskara.

## Demografia eta biztanleria 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Muru (Deierri)

thumb
**Muru** Deierriko baserria da. Zenbait urtez biztanlerik gabea, 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak lau biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria 
thumb|221x221px

## Kanpo estekak
Thargelion

Tolkienen Fikziozko Unibertsoan, **Thargelion**, ekialdean Ered Luin eta mendebaldean Gelion ibaiaren artean eta iparraldean Rerir Mendia, non Gelion ibaiaren besoetako bat, Gelion Handia, jaiotzen zen tokia, eta, hegoaldean, Dolmed Mendian jaiotzen zen Askar ibaiaren artean dagoen eskualde zabala da.

Thargelion hitzak, sindarin hizkuntzan ***"Gelionetik Haratagoko Lurraldea"*** esan nahi du, ***Dor Karanthir*** ere deitua, han ezarri baitzuen bere bizilekua Maedhrosen anaia zen Karanthirrek, Helevorn Lakuaren ertzean. Elfo Grisek ***Talath Rhunen*** deitzen zuten, *Ekialdeko Harana*.

Han finkatu ziren, baita ere, Gizakiak, Edainen Bigarren Gudalostea, Haladinak. Baina Morgoth edo Melkorrek Ered Luin mendien bidez bidalitako orkoek eraso zituzten, Maedhrosen Mugako hesitura gainditu eta Gizakiak erasotzeko, Karanthirrek laguntzagatik izan ez balitz, erabat suntsituak izango zirenak. Bizirik irten zirenak, Halethek gidatuak, Thargelion utzi eta Estoladera abiatu ziren.

Dagor Bragollatx guduan, Thargelion osoa Glaurungen gudalosteek suntsitu zuten, Helevorn lakua kutsatua izan zen eta Noldor Elfoek hegoalderantz ihes egin behar izan zuten.

## Ikus, gainera 
* Targelion

## Kanpo estekak
Meritaton

**Meritaton** edo **Meritaten**, Egiptoko XVIII. dinastiako printzesa bat izan zen. Ondoren, bere izena, Akenatongatik aldatu zuen Amenofis IV.a faraoiaren eta honen Errege Emazte Handia zen Nefertiti ospetsuaren alaba zen. Meritaton izenak, *Atonen maitea* esan nahi du.

Litekeena da Meritaton, bere aitaren erregealdiaren lehen edo bigarren urtean jaio izana, Tebasen. Oraindik hiru urte geratzen ziren faraoia eta Amon jainkoaren apaizgotzaren arteko haustura eta errege familia eta gortea, Egipto erdialdean sortutako hiriburu berri batera eramateko, hiriburu honi Aketaton izena jarri ziotelarik.

Bere aitaren erregealdiko lehen hamalau urteetan, Meritaton, gorteko bigarren dama eta nazioko emakumerik garrantzitsuena izan zen, bere amaren atzetik bakarrik. Irudikapen mordo batean agertzen da bere gurasoekin, eta, batzuetan, bere ahizpa txikiekin, eta euren buruaren arrautza formagatik arreta piztu duten euren eskultura mordoa dago. Hain zuzen ere, ez ohikotasun bitxi honek, printzesa halako buruarekin jaio ote zen, gorteko moda kontua ote zen edo irudikapen idealizatu bat baino ez ote zen pentsarazi du.

Dirudienez, Akenaton faraoiaren erregealdiko 12 edo 13. urtean, hau, bere alaba Meritatonekin ezkontzen da. Errege intzestu praktika hau, faraoien Egipton ez zena batere ohikoa, (Akenatonez gain, Amenofis III.a eta Ramses II.a baino ez ziren ezkondu euren alabekin), oinordekotzarako, errege odol gehiago izateko egin zen, dirudienez. Ziur aski, praktika izugarri honen ondorioz jaio zen Meritaton-Tasherit printzesatxoa, Akenaton eta bere alaba Meritatonen arteko intzestuagatik.

Akenatonen erregealdiko azken urteetako korapiloa, Smenkhkare Nefertiti agertzen denean zailtzen da. Smenkhkarek, Errege Emazte handi bezala, Meritaton zuen. Begi bistakoa da Smenkhkare Nefertiti zela eta, ezkontza, sinbolismo hutsa baino ez zela.

Akenaton hiltzean, Smenkhkarek bakarrik gobernatu zuen garai bat egon zela uste da, baina garai hori, ez zela urte ta erdi baino gehiagokoa izan. Orduan, zer gertatzen da Meritatonekin? Zapuzgarria da, benetan, Akenatonen heriotzaren ondoren, jada berez oso nahaspilatsua zen garaiak, bere protagonista gehienak ezabatu zituela ikusteak. Oso denbora gutxian, errege berri bat dago tronuan, Tutankamon gaztea, eta ez dago Meritaton eta Smenkhkareren arrasto izpirik ere. Ziur aski, Meritaton, garai hartan 17 urte izango zituena, jada hilda zegoen, Tutankamonen Errege Emazte Handia Meritaton ez zela izan jakina baita, baizik eta honen ahizpa Ankesenamon.

Logikoa den bezala, oraindik ez da ezagutzen hain denbora laburrez erregina izan zen Meritaton, eta bere momia, ez dago ezkutaleku ezberdinetan aurkitutakoen artean.
Meritaton-Tasherit

**Meritaton-Tasherit** Egiptoko XVIII. dinastiako printzesa izan zen, zehazki, amarnar deritzon garaikoa.

Ez da bere izena baino asko gehiagorik ezagutzen, eta, bere aita zen Akenaton faraoiaren erregealdiko 14. urte inguruan jaio behar izan zuela. Bere izenak, **Amonen Maite Txikia** esan nahi du, baina, hobekiago, **Meritaton Txiki** bezala itzultzen da, eta, beraz, logikoagoa da ume hau Akenaton eta honen alaba nagusia zen Meritatonen arteko intzestutik jaiotako alaba izatea.

Kasu hau ez da bakarra Antzinako Egipton, baina bai une batekoa. Inperio Ertaineko kasu ilunen batzuk aparte utzita, Akenatonez gain, beste bi faraoik baino ez zuten intzesturik egin: bere aita zen Amenofis III.ak, bere alabetako laukin behintzat ezkondu zena, horietako bat Errege Emazte Handi kargura igoz, eta Ramses II.a ospetsua, nork alaba-emazte asko ere izan zituen, horietako bi (edo hiru) Errege Emazte Handiak. Akenatonen kasuan, ez zen bakarrik Meritatonekin ezkondu, baizik eta baita Ankesenamon eta, agian, Meketatonekin ere.

Meritaton-Tasheriten aztarnak, bere familiako gainontzekoenak bezala, Akenatonen erregealdiko 17. urtea baino lehenago galtzen dira. Beharbada, garai hartako beste hainbat ume bezala, edozein gaixotasunengatik hilko zen, edo izurri izurrite bategatik, iradoki den bezala.
Tell al-Amarna

**Tell al-Amarna** (), Egipton, Nilo ibaiaren mendebaldeko ibarrean dagoen lurralde baten izen arabiarra da, K.a. XIV. mendean, Akhetaton hiria eraiki zen tokia delako ezaguna.

Egipto Garaian dagoen, egungo Asyut probintzian. Antzinako Akhetaton hiria zegoen lekuan dago. Amenhotep IV.ak (Akenaton) eraiki zuen Akhetaton (K.a. 1360) eta bertako tenplu handia eta jauregia. Alemaniako eta Ingalaterrako espedizioak aritu dira lanean bertako aztarnategietan eta 300 bat oholtxo aurkitu dira, kuneiforme idazkeraz idatziak, Egiptok Babiloniarekin, Asiriarekin eta ekialdeko beste zenbait naziorekin izandako tratuen eskutitzak jasotzen dituztenak, eta garai hartako diplomazia harremanen nondik norakoa ezagutzera eman dutenak. Orobat aurkitu dira harkaitzetan egindako zenbait hilobi ere. Beste aurkikuntzak: Nefertitiren jauregia, zoologiko bat eta lorategia, eta akropoli handi baten aztarnak Azken horri esker ezagutu delarik nolakoak ziren garai hartako erlijioa, bizimodua eta zibilizazioa.

## Hiriaren ezaugarriak 
Akenaton faraoiak, bere erregealdiaren bosgarren urtean, toki hau aukeratu zuen bere hiriburu berria eraikitzeko, *Akhetaton* (Atonen Ostertza), Antzinako Egipton eragin gehien zuten hiriak ziren Tebas eta Menfisen arteko erdi bidean.

Hiriburua, plano hipodamiko batekin diseinatua izan zen, mugak zehazteko mugarri handiak zizelkatu zirelarik. Bertan, Atonen gurtza monoteista berriaren errituak egingo ziren.

Akenaton faraoiak, eraikin handiak eraikitzea agindu zuen. Adibidez:

* Atonen tenplu handia
* Errege jauregia, garrantzi sinboliko handikoa, *agerkundeen leihoa*rekin, nondik errege familia bere mendekoen aurrean agertzen zen
* Amarnako taulatxoak edo Amarnako gutunak (errege gutunak) zituen artxibategien eraikina
* Nobleen etxebizitzak, laukizuzen formako oinplanodunak
* Hipogeoak (harkaitzean zulaturiko hilobiak), hiriaren iparraldean eta hegoaldean kokatuak.

Hiriak, urte batzuk baino ez zituen iraun, erregea hil ondoren, eraikin gutxi eraiki zirelarik. Sortu eta hamabost urtera utzia izan zen, Tutankamonen erregealdiaren hirugarren urte inguruan.

Horemheben garaitik hasten da Aketatonen suntsipen sistematikoa, bere harriak eta adobezko adreiluak, beste eraikin batzuk eraikitzeko probestuz.

## Amarnako gutunak 
1887an, *sebakh* (adobezko adreiluak ongarri moduan erabiltzeko) bila ari zen zonaldeko emakume batek 300 taulatxo kuneiforme baino gehiago aurkitu zituen. Oholtxo horiek faraoiaren gutun diplomatiko hautatuak erregistratzen zituzten eta nagusiki akaderaz idatzita zeuden, Antzinako Ekialde Hurbilean Brontze Aro Berantiarrean komunikazio mota hauetarako erabili ohi zen hizkuntza frankoan. Aurkikuntza horrek aztarnategiaren garrantzia aitortzea ekarri zuen eta esplorazioak areagotzea eragin zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Tell el-Amarna, una ciudad emblemática del Antiguo Egipto. Del surgimiento al abandono. UVa, Repositorio de la Universidad de Valladolid*
* «Tell el-Amarna, lugar y personas». *Dr Chris Naunton*
Disorders

**Disorders** 2003an Zaldibarren sortu zen Punk / Rock / Hardcore taldea da.

## Historia 
**Disorders** talde zaldibartarra 2001an sortu zen, Zaldibarko ‘‘Gari’’ Rock Elkarteko lokalean nahiz eta aurretik kontzertu batzuk eman zituzten izen barik. Hasieran bost taldekidek osatzen zuten taldea: Gorrotxa (bateria), Mendi (baxua), Andoni eta Iban (gitarra) eta Iñigo (abeslaria). Aurrerago beste bi kide batu ziren, eta eurekin batera beste instrumentu bat, txalaparta, aspaldiko instrumentua, soinu original bat bilatuz. Lehenengo txalapartariak Jon eta Tibur izan ziren baina Jonek lan kontuengatik taldea utzi behar izan zuen eta Maiderrek hartu zituen honen makilak. Esan daiteke 80ko hamarkadan Ingalaterratik helduriko punk rock estiloa jotzen zutela Hard-Core erritmo azkarrak ere jorratuz, soinu indartsua ateraz.

2008an beraien lehen lana argitaratu zuten *Disorders* izenpean, urteetan sorturiko zortzi abesti bilduz. Grabaketa Musikorta estudioan burutu zuten Paul Erdozia soinu teknikariaren gidaritzapean. 2010an *Hitzak* bigarren lana atera zuten. Grabaketa Jon Olabarria teknikariaren eskutik burutu zuten Ondarruko Santos estudioan. 2011eko udazkenean ordea, taldea behin-betiko desegin zen bi kontzertu eskainiz, irailaren 16an Duragoko Plateruenan Never Surrender eta Doktors Klub taldeekin batera eta hamabost egun beranduago Zaldibarko Olazar futbol zelai zaharrean Zaldibarko Gaztetxeak antolatutako karpa baten. 2023ko abenduan *Hitzak* diska berriro nahastu eta remasterizatu zuten Berrizko Lorentzo Records estudioan Aitor Ariñorekin, *Disorders* eta *Hitzak* diskak plataforma digitaletara igotzeko asmoarekin.

## Taldekideak 
* Iñigo (ahotsa)
* Andoni (gitarra bakarlaria)
* Iban (gitarra erritmikoa)
* Mendi (baxua)
* Gorrotxa (bateria)
* Tibur (txalaparta)
* Maider (txalaparta)

### Aurreko taldekideak 
* Jon (txalaparta)

## Diskografia 
* *Disorders* (Maketa) (2008)
* *Hitzak* (2010)

## Kanpo estekak 
*  Taldearen web gune ofiziala
Dendera

thumb|200px|Tenplua, David Robertsena
eskuinera|thumb|200px|Hathorren Tenplua
eskuinera|thumb|200px|Kripta. Xehetasuna
eskuinera|thumb|200px|Denderako Zodiakoa

**Dendera**, Goi Egiptoko VI. nomoaren hiriburua izan zen. Hiria, Nilo ibaiaren ekialdeko ibarrean dago, Luxorretik 70 kilometro inguru iparraldera.

* Izen egiptoarra: **Iunet** edo **Tantere**. Izen greziarra: **Tentyris**. Izen arabiarra: **Dendera**.

## Hathor jainkosaren tenplua 
Hathor jainkosaren tenpluaren eraikuntza, Nektanebo I.aren garaian hasi zen, ptolomeotar dinastiaren garaian jarraitu eta apaindu zen, eta, azkenik, erromatar garaian amaitu zen.

Hathortar kapitelak dituzten bi gela hipostilo eta "urte berriaren patioa" ditu.

Tenpluaren barnean, apaindutako hamabi kripta eta Osirisen bi hil kapera daude, horietako batetatik dator Zodiako ospetsua, gaur egun Louvren erakutsita dagoena, Parisen.

Teilatuan, Hathor jainkosa eta *eguzki diskoa*ren arteko elkarketaren erritua egiten zen kapera bat zegoen.

Adobezko harresi handi batek inguratzen du barrutia, Domiziano eta Traianoren ate monumental batekin.

Hathor jainkosaren tenpluaren hegoaldean, Isis jainkosaren jaiotzaren tenplua dago, Augusto erromatar enperadorearen garaian apaindua. Inguruan, Nektanebo I.aren mammisia, erromatar mammisia, laku sakratu bat eta erietxe bat daude.

## Denderako nekropolia 
Denderako nekropolian, Antzinako Inperioko eta lehen tarteko aroko hilobi garrantzitsuak daude.

Nobleek, mastaba zabalak eraiki zituzten, horietako batean, apaindura, estelak eta "ate faltsuak" kontserbatzen dira.

Adreiluzko bobeda eta animalia hilobiak, batez ere txori, zakur eta behienak (Hathor sinbolizatzen duten animaliak) dituzten katakonbak daude.

* "Osirisen misterio"etan Dendera izan zen Osiris jainkoaren hilobietako bat, bertan, bere berpiztearen antzezte errituala ospatzen zelarik.

## Ikus, gainera 
* Denderako zodiakoa
* Denderako Lanparak
* Denderako tenplua

## Kanpo estekak 
* Dendera, institutoestudiosantiguoegipto.comen
Supelegor

thumb|250px|Supelegor leizea.

**Supelegor** Itxinan dagoen leizea da,Gorbeiako mendilerroan.

981 metrotara dago haitzuloa. Sarrera oso handia da, portiko laukizuzen baten gisara.

## Bitxikeriak 
Kobazulo honen inguruan kondaira asko zabaldu diraː lamiak bizi zirela, zezengorriak bizi zirela, Mari bizi zela, eta abar.

## Kanpo estekak
Joe Biden

**Joseph "Joe" Robinette Biden Jr.** (Scranton, Pennsylvania, 1942ko azaroaren 20a) estatubatuar politikari eta abokatua da. 2020ko hauteskundeetan Donald Trumpi gailendu eta 2021ko urtarrilean Estatu Batuetako 46. presidente izendatu zuten. Alderdi Demokratako kide da. 2009-2017 urte bitartean presidenteorde izan zen; 1973-2009 urte bitartean Delawareko senatari.

Scranton, Pennsylvania, eta New Castle County, Delaware estatuetan hezi zen. Delawareko Unibertsitatean ikasi zuen, 1968an Syracuse Unibertsitatean zuzenbide gradua eskuratu aurretik. New Castle konderriko zinegotzi hautatu zuten 1970 urtean. 1972an, 29 urte zituela, Delaware estatuko senatari bihurtu zen, inoizko 6. AEBetako senataririk gazteena. Senatuko Atzerri Harreman Batzordeko kide izan zen urte luzez, bertako buru bihurtu arte. 1991ko Golkoko Gerraren aurkakoa izan arren, NATO Europa Ekialdera zabaltzearen aldekoa zen, baita 1990 hamarkadako Jugoslavian esku hartzekoa ere. 2002an Irakeko Gerraren alde egin zuen; 2007an, aldiz, tropa gehiagoren aurka. 1987-1995 urte bitartean Senatuko Epaile Batzordeko buru izan zen; drogen inguruko politikak, krimen ekiditea, eta askatasun zibilak izan zituen lan ardatzetako batzuk. Auzitegi Gorenerako sei epaileren berrespen bistetan esku hartu zuen. 1988an eta 2008an presidentegai izaten saiatu zen, arrakastarik gabe.

6 aldiz hautatu zuten senatari. 2008an Barack Obamaren presidenteorde aukeratu zutenean senataririk esperientzidunen artean 4.a zen. Obama eta Bidenek 2012ko hauteskundeak irabazi zituzten 2. aldiz. Presidenteorde zela, azpiegitura gastuak ikuskatu zituen 2009an Atzeraldi Handiari aurre egiteko. Zerga kontuetan errepublikarrekin izandako liskarrak eragindako geldialdi bat gainditu zuen. 2011 urtean zor-sabai krisia ere gainditu zuen, beste batzuren artean. Errusiarekin New START hitzarmena bultzatu zuen. Libian militarki eskusartzearen alde egin zuen. 2011 urtean tropak Iraketik ateratzeko politika bultzatu zuen. 2017an Obamak Askatasunaren Domina oparitu zion.

2019ko apirilean 2020ko hauteskundeen presidente hautagaitza iragarri zuen, demokraten babesa 2020an eskuratu zuelarik. Abuztuan Kaliforniako Kamala Harris senataria iragarri zuen presidenteordegaitzat. Azaroaren 3an hauteskundeak irabazi zituen Trumpen aurka. 2021eko urtarrilean izendatu zuten presidente.

## Kanpo estekak
Wikiespezieak

eskuinera|125px|thumb|Logoa
**Wikiespezieak** Wikimedia Fundazioaren proiektu bat da. Bertan, naturako izaki espezie ezberdinen informazioa aurki dezakegu; animaliak, landareak, onddoak, bakteriak, eta gainontzeko bizi-formak.

## Kanpo estekak 
* Wikiespezieak
Euskal Zuzentasuna

**Euskal Zuzentasuna** (**EZ**) Ipar Euskal Herrian 1970eko hamarkadan aritutako ezkutuko talde abertzale txiki bat izan zen. Bere burua, bere agirietan, *nazio askatasunerako euskal erakunde sozialista iraultzaile* gisa definitzen zuen. 1977ko azaroan ekin zion borrokari. 

Hainbat ekintza burutu zituen Baionan, tartean Ecco-bis enplegu agentziari su ematea edo La Feria zinema suntsitzea. 1978ko maiatzaren 7an, Donibane Lohitzunko Donibane Hotela kiskali zuten. Bertan Frantziako Poliziaren kaserna ezarri nahi zuten, ordura arte erabilitakoa txiki geratu zitzaiela-eta. Ezezagun talde batek atzeko atetik sartu, gasolina isuri eta su eman zioten. 1979ko uztailaren 2an Espainiara zihoan "Puerto del Sol" trena ametrailatu zuten Donibane Lohitzunen.

Taldea iragarri gabe desagertu zen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Iparretarrak
* Hordago
* Irrintzi

## Kanpo estekak 
*  IKri buruzko artikulua, non garaiko testuingurua aipatzen den Eneko Bidegain: "Iparretarrak, erakunde baten historia", *Euskonews.com*, 2006/09/08
Nabu

**Nabu**, jakinduria eta idazkeraren jainko babiloniarra zen. Babiloniako mitologiaren arabera, Marduk jainkoaren eta honen ezkontide Zarpanitumen seme eta Enkiren biloba zen. Naburen ezkontidea Tasmetu izan zen.

Jatorrian, Nabu, mendebaldeko semitarren jainko bat zen, amoriarrek Mesopotamian sartu zutena, ziur aski, Mardukekin batera. Marduk, Babiloniako jainko nagusi bihurtu zen bitartean, Nabu, gertu zegoen Borsippan bizi zen, E-zidako bere tenpluan. Lehenik "Marduken eskriba eta ministroa" deitua izan zen, eta ondoren, Marduken seme maitea bezala hartua. Babiloniako Urte Berriko Jaialdian, Naburen gurtza estatua, Borsippatik Babiloniara eramaten zen, bere aita Mardukenarekin batera.

Naburi, eskriben patroi kargua ematen zaio, Mesopotamiako mitologiako Nisaba jainkosagandik hartua. Bere ikurrak, taulatxoa eta idazketa tresnak dira. Adardun kapela bat darama, eta zutik dago, eskuak elkarturik, antzinako apaiz keinuan. Hasieran Mardukena zen hegodun herensuge (*mušhuššu*) baten gainean doa.

Giza existentziaren gaineko bere boterea, itzela da, Nabu baita pertsona bakoitzaren patua idazten duena, jainkoek erabaki duten bezala, erregistro sakratuen taulatxoetan. Beraz, bere gogoaren arabera, pertsonen bizitzaren iraupena luzatu edo labur dezake.

Izenaren etimologia, eztabaidatu egiten da. Beharbada, *nb´*etik etor daiteke "deitu edo iragarri" esan nahi duena "Deitua izan zena"ren antzeko zeozer esan nahi duelarik, edo *ne/abu*tik etor daiteke, "distiratsua" esan nahi duena. Beste alde batetik, hegoaldeko eslabieran "Nebo"tik etor daiteke "zeru bat" esan nahi duelarik, edo baita "paradisu bat" (*niebo* polonierazko hitzarekin alderatuz). Antzinako sirierako erro ezezagun batetik ere etor daiteke.

Nabu, Biblian aipatzen da, *Nebo* izenarekin Isaias 46:1 eta Jeremias 48:1en.

British Museumean, jatorrian, Tiglath-Pileser III.aren erregealdian, Nimruden (Biblian *Calah*) altxatua izan zen Naburen estatua bat dago.

Bibliako astrologia berantiarrean, Nabu, Merkurio planetarekin lotuta zegoen. Jakinduria eta idazketaren jainko bezala, greziarrek Apolo zein Hermesekin alderatua izan zen, azken hau, erromatarrek, bere jainko propioa zen Merkuriorekin identifikatu zuena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shuttarna II.a

**Shuttarna II.a**, Mitanniko errege bat izan zen, K.a. XIV. mendean errege izan zelarik.

Artatama I.aren semea, bere aitak hasitako Egiptoko faraoiekin ezkon aliantzen politikarekin jarraitu zuen, bere alaba Giluhepa Amenofis III.arekin ezkonduz. Shuttarna II.a eta Amenofis III.aren adostasun diplomatikoak, Amarnako Gutunetan agertzen dira.

Bere erregealdian, Mitannik, botere eta oparotasun maila handia lortu zuen. Egiptorekin muga zuen Siria iparraldean, mendebaldean Alalakhetik hasita, gutxi gora-behera Orontes ibaiaren ibilbidea jarraituz. Ekialdetik, garai horretan, Asiria bere mendeko erresuma zen. Hititek, iparraldetik inbaditzeko saiakera egin zuten, baina garaituak izan ziren.
Antilibano

**Antilibano** —*Antilibano mendikatea* izenaz ere ezaguna— () Siria, Libano eta Israelen artean dagoen mendikate bat da, hiru estatu horien arteko muga naturala dena.

Iparraldetik hegoaldera igarotzen da, Libano mendilerroarekiko eta Mediterraneoaren kostaldearekiko paraleloan. Eskualdeko mendirik garrantzitsuenetako bat Hermon mendia da, Siria, Libano eta Israelen arteko mugan dagoena.

Orokorrean, mendikatearen batez besteko altuera handiagoa da iparraldeko zatian, eta hegoalderantz doan heinean jaisten hasten da; hor, azkenik, Golango Gainekin elkartzen da. Azken eskualde hori gaur egun Israelek kontrolatzen du, baina haren zati gehiena Siriak aldarrikatzen du, eta, beste zati txiki bat (Shebaako Etxaldeak), Libanok.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hermon

**Hermon** — *Hermon mendia* bezala ere ezaguna— (arabieraz **Jebel el Al Shaikh**, hebreeraz **הר חרמון**, *Har Hermon*), Antilibano mendilerroko mendi bat da. Siria eta Libano arteko mugan dago, eta 2.814 metroko garaiera du. Siriaren, Libanoren eta Israelen arteko muga egiten du. Mendiaren ipar-mendebaldeko magala, Libanorena da, ekialdekoa, Siriarena, eta hegoalde eta hego-mendebaldeko magalaren 100 kilometro karratu, Israelen kontrolpean daude, 1967an Sei Eguneko Gerran lortutako garaipenaren ondorioz. Israelek mendiaren zati hori eta Golan bere lurraldera erantsi zituen 1980an. Siriak zein Israelek mendiko magaletan postu militar garrantzitsuak dituzte.

Hermon, Jebel esh Sheik bezala ezagutzen da (Yabal EL Shaikh) edo Hierarkaren Mendia. Agurearen Mendia edo Mendi Elurtua izenez ere ezaguna da. Izan ere, ia beti elurrez estalia dago; eta Agurearen Mendia deritzo druso santu handi baten omenez: Shaij Mohammad Abi Hlál, Shaij Fadel izenez ezaguna, intelektuala eta olerkaria, islamiar egutegiaren 987. urtean jaio zena (1579an egutegi kristauan), beste idazle batzuek, aipaturiko santua, 1577an jaio zela diote, ash-Sha`tra herrixka batean, Antilibano mendilerroaren hegoaldean, Libanon, Hasbaiyah-Rashaiyah eskualdean, eta 1640ko abenduaren 7an hil zen (islamiar egutegiko 1050. urteko Sha'ban hilabetearen 22. egunean. Ain'Ata herrixkan hil zen, bizi izan zen leizetik oso gertu, 63 urte zituela.

Hermon mendiaren edertasuna arabiar eta hebrear olerkari askoren inspirazio iturri izan da. Ibai askok dute han iturburua, besteak beste Jordan ibaiak. Mendiaren magaletan, antzinako tenpluen hondarrak daude, horietako bat, ustez, Baal semitar jainkoaren omenezkoa (feniziar eta asiriar jainkoa), eta grezieraz idatzitako inskripzioak dituzten beste zenbait. Zenbaitek uste dute Jesusen antzaldatzea han izan zela; hala ere, tradizioz esaten da Bibliako Itun Berrian agertzen den gertaera hori Tabor mendian gertatu zela, hegoalderago, Israelen.

Hermon edo Jabal ash Shaikh («hierarkaren mendia») Antilibano mendilerroaren hegoaldean dauden muino kate batez osatua dago, eta hiru tontor handi ditu. Horietatik garaienak 2814 metroko garaiera du, eta horrenbestez mendilerro horretako mendirik garaiena eta Mediterraneoko kostaldeko garaienetan bigarrena da (3.088 metroko Qurnat as-Sawda mendia da lehena).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Orontes

**Orontes** (grezieraz: Ὀρόντης) edo **Asi** (arabieraz العاصي, *Al-`Āṣī*; turkieraz: *Asi Nehri*), Ekialde Hurbileko ibaia da. Libanoko Antilibano mendilerroan sortzen da; Libano eta Antilibano mendien artetik igaro eta Sirian sartzen da. Herrialde horretako mendebaldea zeharkaturik, Turkian sartu eta Mediterraneoan itsasoratzen da, 571&nbsp;km inguruko bidea egin ondoren.

## Geografia 
Libanoko Antilibano mendilerroan du iturburua, Bekaa haranean. Herrialde horretan 40&nbsp;km egin eta gero, Sirian sartzen da, eta herrialdearen mendebaldea zeharkatzen du, hegoaldetik iparralderantz; bertan al-Ghab ordokian zehar igarotzen da. Turkian sartuta, mendebalderantz biratu ondoren, Samandağetik hurbil (Antakya iparraldea) Mediterraneora isurtzen da.

571&nbsp;km luze da, eta 24.660&nbsp;km²ko arroa drainatzen du: % 69 Sirian, % 23 Turkian eta % 8 Libanon. Iparralderantz doan eskualdeko ibai bakarra da.

## Historia 
Ibai garrantzitsua da, ez bakarrik geografiaren ikuspuntutik, baizik eta baita historiaren aldetik ere. Harana antzinako Kanaanen iparralde eta hegoaldearen arteko komunikazio bide garrantzitsua izan zen, nagusiki menditsua den toki batean. Orontes ibaia (*Draco*, *Typhon* edo *Axius* ere deitua), Kanaan eta feniziarren eragin eremuaren iparraldeko mugatzat hartzen da. Orontes ibaitik gertu, Kadeshko gudua gertatu zen, historikoki ezagutzen den lehen guduetako bat (K. a. 1295).

## Ekonomia 
Ez da nabigagarria, baina funtsezkoa da ureztatzerako, batez ere Sirian. Ibilguaren erdialdean dauden padurak, nekazaritza lur gehiago lortzeko drainatuak izan dira. Homs eta Hama artean, Mediterraneotik gertu dagoen al-Ghab izeneko lautada emankorretik igarotzen da; hau ureztatzeko ura ibaitik ateratzen dute, norien bitartez. Ureztatzeko ahalmena handitzeko, 1960ko hamarkadatik aurerra zenbait urtegi eraiki ziren; handienak al Rastan (228 m³-ko edukiera), Qattinah (200 m³) eta Mhardeh (67 m³) dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jordan (ibaia)

**Jordan**, —*Jordan ibai* bezala ere ezaguna— 360 kilometroko luzera duen ibai estu bat da, Rift haran Handiaren iparraldeko zatia hartzen duena, plaka asiarra (azpiplaka arabiarra) eta plaka afrikarra banatzen dituen haustura tektonikoa. Antilibano mendilerroan jaiotzen da, Hermon mendiaren iparraldeko adarrean, nondik, Libano hego-ekialdea zeharkatuz isurtzen den, Israelen sartu eta Galileako Itsasoaren iparraldeko kostaldean bere urak isuriz (gaur egungo Kinnereth Lakua edo Bibliako Genesaret lakua). Degania kibbutzetik gertu dagoen laku honetatik berriz abiatzen da, lakuaren hegoaldeko kostaldean, bere iparraldetik hegoalderako ibilbidea mantenduz eta Israel eta Jordania arteko muga teoriko bezala balio duelarik, azkenik, Itsaso Hilean behin betirako itsasoratzen delarik.

Jordan ibaia, Lur Santuko handiena da, eta Kanaan eskualde historikoko garrantzitsuenetako bat, Orontes ibaiarekin batera. Aldi berean, Bibliako gertaera askoren eskenategi izan zen.

## Deskribapena 
Ibaia, zenbait errekasto txikien elkartzetik sortzen da: Hasbani, Warzani, Dom (edo Dan) eta Banyas. Guztiek, isurtze egonkor eta jarraikakoa dute, agorraldi eskasekoak. Jordan ibaiaren elikatzea hirukoitza da: Alde batetik, euri eta elurretatik dator (batez ere negukoak), beste batetik Antilibano mendilerroaren irtetze karstikoetatik, eta, azkenik, Hermon mendiaren elurraren urtzeagatik (udaberrian). Ibaiak, honela, azken urtaro honetako gehiengo absolutu bat erakusten du, eta bigarren gehiengo bat neguan, udan, agorraldi handia jasaten duen bitartean.

Jordanen ezaugarririk nagusiena, baina, Itsaso Hilerantz hurbiltzen doan heinean bere gazitasun maila igotzen doala da. Izan ere, Kinnereth edo Genesaret lakuan, oraindik geza sartzen da, baina ordutik aurrera, gazitu egiten da, Itsaso Hilean itsasoratu arte, gazitasunezko milako 325eko portzentajea batekin, ozeanoak baino %25 gaziagoa dena.

Yarmukek bakarrik, Jordanen ezker ibarreko ibaiadarra eta Siria eta Jordaniaren arteko muga dena, isurtzen du ur geza Jordan ibaiaren ibilgu nagusian.

Ibaiak, iparraldetik hegoaldera, 64 kilometro zeharkatzen ditu Hasbanytik Merom lakuraino, berak elikatua, ondoren, bere urek, beste 24 kilometroz jarraitzen dute Galileako itsasorantz, hau ere berak elikatua, bere ibilgua jarraitzen du, bihurgunetsua eta abiadura motelekoa bihurtuz, meandro ugariekin, Itsaso Hilean itsasoratu arte.

Bere distantzia, lerro zuzenean, Hermonetik Itsaso Hilerarte, 215 kilometrokoa da, baina bere bihurgune ugariak kontutan hartuz, 360 kilometro inguru neurtzen du. Ibaiaren batez besteko zabalera 27 eta 45 metro artekoa da, eta, bere sakonera, 1,5 eta 3,5 metro artekoa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Itsaso Hila
* Jordania / Zisjordania

## Kanpo estekak
Taifa

**Taifak** (arabieraz طائفة ''ṭā'ifa* -sg- طوائف *ṭawā'if* -pl-) 1031n Hisham III.a kalifa bota ondoren Kordobako Kalifa-herria banantzean sortu ziren hogeita hemeretzi erresuma musulmanak izan ziren. Geroago, almorabideen agintea ahuldu ahala, bigarren taifa erresumak sortu ziren, 1144 eta 1170 artean.

## Taifa erresumen zerrenda 
[thumb|300px|Taifak, [1080an.]]

* **Albarracingo taifa**: 1011-1104 (almorabideak)
* **Algecirasko taifa**: 1035-58 (hammudiak)
* **Almeriako taifa**: 1011-91 (almorabideak); 1145-47 (almohadeak eta Gaztelako Erresuma)
* **Alpuenteko taifa**: 1009-1106 (almorabideak)
* **Arcos de la Fronterako taifa**: 1011-91 (almorabideak); 1143 (almohadeak)
* **Badajozko taifa**: 1009-1094 (almorabideak); 1145-50 (almohadeak)
* **Baezako taifa**: 1224-26 (Gaztelako Erresuma)
* **Balearretako edo Mallorcako taifa**: 1076-1116 (almorabideak)
* **Beja eta Evorako taifa**: 1114-50 (almohadeak)
* **Ceutako taifa**: 1061-1084 (almorabideak)
* **Carmonako taifa**: 1013-91 (almorabideak)
* **Constantina eta Hornachuelosko taifa**
* **Kordobako taifa** (errepublika): 1031-91 (Sevilla)
* **Deniako taifa**: 1010/12-76 (Zaragoza); 1224-1227 (almohadeak suposatzen da)
* **Granadako taifa** (*Garnata''): 1013-90 (almorabideak); 1145 (almorabideak suposatzen da); 1237-1492 (Erresuma); 1568-71 (Alpujarretako matxinada)
* **Guadix eta Bazako taifa**: 1145-51 (Murtzia)
* **Jaéngo taifa**: 1145-1159 (Murtzia); 1168 (almohadeak)
* **Jéricako taifa**
* **Lleidako taifa**
* **Lisboako taifa**: 1022-? (Badajoz)
* **Lorcako taifa**: 1051-91 (almorabideak); 1240-65 (Gaztelako Erresuma)
* **Malagako taifa**: 1026-57/58 (Granada); 1073-90 (almorabideak); 1145-53 (almohadeak)
* **Menorcako taifa**: 1228-87 (Aragoiko Erresuma)
* **Mértolako taifa**: 1033-91 (almorabideak); 1144-45 (Badajoz); 1146-51 (almohadeak)
* **Molinako taifa**: ?-1100 (Guadalajara)
* **Moróngo taifa**: 1013-66 (Sevilla)
* **Murtziako taifa**: 1011/12-65 (Valentzia); 1065-78 (Sevilla); 1145 (Valentzia); 1147-72 (almohadeak); 1228-66 (Gaztelako Erresuma)
* **Murviedro eta Sagunteko taifa**: 1086-92 (almorabideak)
* **Nieblako taifa**: 1023/24-91 (Sevilla); 1145-50? (almohadeak); 1234-62 (Gaztelako Erresuma)
* **Orihuelako taifa**: 1239/40-49/50 (Murtzia edo Gaztelako Erresuma)
* **Purchenako taifa**
* **Rondako taifa**: 1039/40-65 (Sevilla); 1145 (almorabideak)
* **Saltés uharteko eta Huelvako taifa**: 1012/13-51/53 (Sevilla)
* **Algarveko taifa**: 1018-51 (Sevilla)
* **Santaremgo taifa**: ?-1147 (Portugalgo Erresuma)
* **Segorbeko taifa**:
* **Segurako taifa**: 1147-? (ezezaguna)
* **Sevillako taifa**: 1023-91 (almorabideak)
* **Silvesko taifa**: 1040-63 (Sevilla); 1144-55 (almohadeak)
* **Tavirako taifa**:
* **Tejadako taifa**: 1145-50 (almohadeak)
* **Toledoko taifa**: 1010/31-85 (Gaztelako Erresuma)
* **Tortosako taifa**: 1039-60 (Zaragoza); 1081/82-92 (Denia)
* **Valentziako taifa**: 1010/11-94 (1065-1075 Toledo eta El Cid); 1145-72 (almohadeak); 1228/29-38 (Aragón)
* **Zaragozako taifa**: 1017-46 (tuiibiak); 1046-1110 (hudiak); 1110-1118 (almorabideak); 1118 (Aragoiko Erresuma).

## Kanpo estekak
Herodes Antipas

**Herodes Antipas** (, *Hērǭdēs Antipatros*), **Herodes Tetrarka** izenaz ere ezaguna (Judea, K.a. 20 &ndash; Lugdunum Convenarum, 39) Galilea eta Pereako tetrarka izan zen (K.a. 4-39). Herodes I.a Handiaren eta Malthace samariarraren seme eta Herodes Arkelaoren anaia zen.

Erroman hazia izan zen, bere anaia Arkelaorekin eta bere anaiorde Herodes Filiporekin batera. Herodes Antiparen aita hil ondoren, Augusto enperadoreak Galilea eta Pereako tetrarkia eman zion. Bere anaiorde Herodes Filiporen emazte Herodiasekin ezkontza zalapartatsua izan zuen. Herodiasekin ezkondu ahal izateko, bere emazte legitimoa eta nabateoen (hiriburua Petran zuen arabiar herria) errege zen Aretas IV.aren alaba zena arbuiatu zuen. Haserre bizian, Aretasek Herodes Antipasi eraso zion, eta orduko hartan Siriako erromatar gobernaria zen eta geroago erromatar enperadore izango zen Viteliok eragotzi zuen Herodesen erabateko porrota.

Herodes Antipasek bere aitaren eraikuntza lana jarraitu zuen. Seforis gotortu zuen eta bere hiriburu bihurtu; Perean Bet-Haramgo gotorlekua altxarazi zuen; eta, geroago, Tiberiades hiria (Tiberio erromatar enperadorearen omenez bataiatu zuena), Galileako itsasoaren ertzean, eta hiriburua hara eraman zuen (hiriak bere izena eman zion aintzirari, eta, denbora luzez, judu kulturagune handia izan zen). Dirudienez, Herodiasek konbentzituta, Kaligulagana jo zuen, berriki enperadore izendatua izan zena, Judeako koroa eskatzera, une horretan bere iloba zen Herodes Agripa I.aren eskuetan zegoena. Erantzun gisa, Agripak Kaligula enperadoreari idatzi zion: bere osaba Herodesi leporatu zion partiarrekin Erromaren aurkako aliantza sekretu bat adostu izana. Ondorioz, Kaligulak, 39an, Herodes Antipas eta haren emaztea Saint-Bertrand-de-Commingesa (Lugdunum Convenarum) erbesteratzea agindu zuen, eta urte hartan bertan hil zen Herodes.

Herodes Antipas Itun Berrian ageri da, Joan Bataiatzailearen hilketaren erantzule gisa, bere emazte Herodiasek konbentzituta (Markos 6:17-29, Mateo 14:3-12). Lukasen Ebanjelioan, Jesus Herodes Antipasen aurrean agertzen da, eta haren isekak jasaten ditu (Lukas 23:6-12).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Perea (eskualdea)

[thumb|280px|eskuinera|Perea eta bere ingurua [I. mendean]]
**Perea** ("haratuagoko herrialdea"), Herodes I.a Handiaren erresumako zati bat zen, Jordan ibaiaren ekialdean zegoena (gaur egungo Jordaniaren mendebaldeko zatian). Herodes Handiaren erresuma, Erromatar Inperioak, hiru zatitan banatu zuen. Herodes Antipasek Perea eta Galileako tetrarka bezala gobernatu zuen. Iparraldean, ekialdean eta ipar-mendebaldean, Dekapolisarekin, mendebaldean Samaria eta Judearekin eta, ekialdean eta hegoaldean, nabateoen erreinuarekin muga egiten zuen. Jordan ibaia, oso osorik igarotzen zen Pereako mendebaldetik, Judea, Samaria eta Dekapolisarekin zuen muga eratzen zuelarik. Pereako herri bat, Machaerus zen. Judea aldean, Perearekin mugakide ziren bi herri, Jeriko eta Qumran ziren. Perearen hegoalde eta hegomendebaldean zegoen Itsaso Hila.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ameriketako Estatu Batuetako Senatua

**Ameriketako Estatu Batuetako Senatua**, (ingelesez *United States Senate*), Estatu Batuetako Kongresuaren bi ganberetako bat da, bestea Ordezkarien Etxea izanik. Halaber, "ganbera gorena" edo "goi-ganbera" ere deitzen zaio. Herrialdeko estatu bakoitzak, bi senatari aukeratzen ditu sei urteko eperako. Senatuaren egoitza, Washingtongo kapitolioan dago.

## Ganberaren osaketa 
## Kanpo estekak
Santiago Cervera

**Santiago Cervera Soto** (Iruñea, Nafarroa, 1965eko martxoaren 27a) Espainiako Alderdi Popularreko politikari nafarra da.

UPN alderdian zegoela, 1995ean Iruñeko alkategaia izan zen. Nafarroako Osasun kontseilaria izan eta gero, 2003an politika utzi zuen. Politikatik kanpo Espainiako Zentro Kardiobaskularreko zuzendaria izan zen. 2007an egun berean ospatu ziren Nafarroako eta Espainiako hauteskundeetan, UPN nagusitu zela, Miguel Sanz presidenteak Espainiako Kongresuan diputatu izateko eskatu zion eta onartu zuen. 2008an Espainiako aurrekontu orokorren bozketan UPNk izan zuen jarrera dela-eta dimisioa aurkeztu eta Nafarroako Alderdi Popularraren sorreran parte hartu zuen.

Nafarroako PPko presidentea izan zen, harik eta 2012ko abenduaren 10ean hala espainiar kongresuko diputatu nola alderdikide izateari utzi zion arte, bezperan Guardia Zibilak atxilo hartu baitzuen gertaera *rokanbolear* baten kariaz. Izan ere, Nafarroako Kutxako presidente Jose Antonio Asiainek egindako salaketaren arabera, Santiago Cerverak sinatu gabeko mezua igorri zion 25.000 € eskatuz, harentzat informazio konprometigarria isilean gordetzearen truke. Guardia Zibilak zelatan jarri eta Cervera harrapatu zuen agindutako tokian bertan. Cerverak bere errugabetasuna mantendu zuen epailearen aurrean deklaratu eta gero ere.
Galileako itsasoa

**Galileako itsasoa** edo **Kinneret aintzira** —antzina: **Genesaret aintzira** edo **Tiberiadeko itsasoa**— (hebreeraz כִּנֶּרֶת , "*Kinéret*" hebreerazko *kinor*retik (kinnor) bere formagatik, Zenbakiak 34:11, Josue 13:27, eta arabieraz *بحيرة طبريا*, *Bujayrat Tibiriyā*) mendebaldeko Asiako ur gezako aintzira bat da, Ekialde Hurbilean dagoena eta Israelen lurraldearen barnean, bere ipar-ekialdeko ertzean dagoen 10 metroko zabalera duen ertz-lerro bat barne.

Bere jatorria tektonikoa da, Afrikako Rift Haran Handiarekin lotua dagoena, iparraldetik hegoaldera 21 kilometroko luzera eta ekialdetik mendebalderako 13 kilometrokoa , 48 metroko gehiengo sakonera eta, uraren mailaren azpitik, 212 metroko garaierarekin, munduko ur gezako lakurik baxuena bihurtzen duena. Bere sakonera gehieneko puntua, itsasoaren mailaren azpitik 260 metrora dago, bere zirkunferentzia gehiena 53 kilometrokoa eta bere hedadura 166 kilometro karratukoa diren bitartean.

Beste iturburu batzuetaz gain, jasotzen duen ur gehiena, Jordan ibaitik dator, iparraldeko kostaldean itsasoratzen dena, eta lakuaren hegoaldetik ura ateratzen duena. Bere ibarrean dauden herri garrantzitsuak Tiberiade eta Ein Gev dira. Kanalizatze lan berriek, hiriak ur gezaz hornitzea ahalbidetu dute, baita herrialdearen hegoaldean dagoen Negev basamorturaino nekazaritza ureztatzea ere. Israelen kontsumorako eta ureztatzerako edateko uraren % 30 ematen du.

Laku hau garrantzitsua da kristauentzat, laku honen uren gainean, Jesus oinez ibili zela uste baitute. Lakua Biblian aipatzen da Israeleko erregeen garaitik, bai eta Itun Berriko n ere. Mendebaldeko ibarrean, Tiberiade hiria dago, Herodes Antipasek, Tiberio erromatar enperadorearen omenez eraikia.

## Erreferentziak 
## Kanpo-estekak
Brittany Murphy

**Brittany Anne Murphy**, **Brittany Bertolotti** jaiotza izenez, (Atlanta, Georgia, Ameriketako Estatu Batuak, 1977ko azaroaren 10a - Los Angeles, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 2009ko abenduaren 20a) aktore estatubatuarra izan zen.

## Filmografia 
## Erreferentziak
Alexis Bledel

**Kimberly Alexis Bledel** (Houston, Texas, Ameriketako Estatu Batuak, 1981eko irailaren 16a - ) aktore eta modelo estatubatuarra da. *Gilmore Girls* telesailean Rory Gilmoren papera antzezteagatik ezaguna da.

Bere aita Martin Bledel argentinarra da eta bere ama Nanette Blake mexikarra da, hori dela eta, bere ama hizkuntza gaztelania da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  Alexis Bledel (IMDb)
Jaime King

**Jaime King** (Omaha, Nebraska, Ameriketako Estatu Batuak, 1979eko apirilaren 23a - ) aktore eta modelo estatubatuarra da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  Jaime King (IMDb)
Montardo

**Montardo** edo Montarto Ekialdeko Pirinioetako eta Kataluniako mendia da, Arango haranako (Lleida) eskualdean kokatutakoa.

## Abiapuntuak 
* Restancako aterpetxetik 2 ordu eta 30 min.
* Estany Negreko aterpetxetik 2 ordu eta 30 min.

## Kanpo estekak
Colomers (mendia)

**Colomers** edo Gran Tuc de Colomers Ekialdeko Pirinioetako eta Kataluniako mendia da, Arango haranako (Lleida) eskualdean kokatutakoa.

## Abiapuntuak 
* Colomerseko aterpetxetik 3 ordu eta 30 min.
* Estany Llongeko aterpetxetik 3 ordu.

## Kanpo estekak
Ilargi ostadar

thumb|300px|Ilargi ostadar baten argazkia
**Ilargi ostadarra** (**ostadar zuria** bezala ere ezaguna), gauez gertatzen den ostadar bat da. Ilargi ostadarrak benetan dizdira ahulekoak dira, Ilargitik iristen den argi urriaren ondorioz. Ohiko ostadarrak bezala, ilargi ostadarrak, beti daude ilargiaren argi eremutik zeruaren kontrako aldean.

Ilargi ostadar bat gertatzeko baldintzarik hoberenak honako hauek dira:

* Zeru garbia
* Ilbetea (ilargiaren argia dizdiratsuagoa denean)
* Goizeko egunsentia edo arratsaldeko ilunabarra iritsi bezain pronto (ilargia oraindik baxu dagoenean)
* Hezetasun ugari egotea (urjauzietan ikustea, beraz, errazagoa delarik)

Zaila da ilargi ostadar batean koloreak ezberdintzea, argia, orokorrean, ahulegia baita begiko konoak, koloreak ikustea ahalbidetzen duten zelulak, kitzikatu ahal izateko. Baina, aldiz, argazki kamerak bai dira kolore ezberdinak ezberdintzeko gai. Bere edertasunagatik, gizakiarentzako ikuskizun eder bat da, nor beti harritu den gertaera honetaz.

2008ko urriak 19an, goizeko 4ak aldera, Alacanteko probintziako Denia hirian, ilargi ostadar bat ikusi ahal izan zen, ilargia, oso-osorik, ikusten zen zeruaren laurden bat hartzen zuen zirkulu baten barnean inguratzen zuena.

## Kanpo estekak
Kono (zelula)

thumb|250px|Kono baten anatomia.
**Konoak** —giza anatomiari eta, oro har, ornodun guztien anatomiari dagokionez— begietan dauden zelula mota bat dira. Kono forma dutelako dute izen hori. Makilak bezala, betsarean daude, *kono eta makilen geruza* deritzonean. Makilak sentiberak zaizkie iluntasunari edo argi urritasunari; konoak, berriz, sentiberak zaizkie argiari, eta koloreak ikustea ahalbidetzen dute. Argitasun handia behar da konoek beren eginkizuna egin dezaten. Hiru kono mota daude, bakoitza oinarrizko kolore bati sentibera zaio (gorria, berdea eta urdina), eta koloreak ikusteko elkarrekin lan egiten dute. Kono bakoitzak, espektro zerrenda estu batean argia xurgatzeko prestatutako opzinak ditu. Burmuinak, koloreak, hiru kono moten kitzikapenagatik interpretatzen ditu. Giza begi normal baten erretinan, hiru kono daude, bakoitza uhin luzera bati sentikorra, erradiazio elektromagnetikoak jasotzen dituztenak, argi-izpiak, ondoren, inpresio optikoak bihurtuko direnak. Konoak, argi kuantoen metatzaileak dira, informazio hau, ikusmenaren organoaren bulkada elektrikoetan bihurtzen dutenak.

## Ikus, gainera 
* Makila (zelula)

## Kanpo-estekak
Makila (zelula)

thumb|200px|Makila zelula baten anatomia.

**Makilak** edo **makilatxoak**, giza anatomiari eta, oro har, ornodun guztien anatomiari dagokionez, begietako erretinan dagoen zelula mota bat da, zilindro formakoa. Konoak sentiberak zaizkie argiari eta koloreei; makilak, berriz, sentiberak zaizkie argi urritasunari eta zuri-beltzari. Erretinaren inguruan daude makilak, eta ikusmen periferikoaren osagai nagusia dira. Makilek ahalbidetzen dute gaueko ikusmena, argiari sentiberagoak direnez. Esan bezala, argi urritasunera egokituak daude; argitasun handia baldin badago, gainezka egiten dute.

## Ikus, gainera 
* Kono (zelula)
* Erretina

## Kanpo estekak
Karanthir

Tolkienek idatzitako Silmarillion bere liburuan, Ardaren hasiera kontatzen duena, **Karanthir**, **Iluna** deitua, Noldor printze bat da, Fëanorren semea. Bere aita eta anaiekin, Melkor edo Morgoth Erdialdeko Lurralderantz jazarri suntsitzeko eta Silmarilak berreskuratzeko zin egin zuen.

**Morifinwë** ere deitua, Quenya hizkuntzan "***Finwë iluna***" esan nahi duena. Bere amak, **Karnistir** deitu zuen "***Aurpegi Gorria***" esan nahi duena, haserre bizian jartzeko zuen erraztasunagatik. Izaeraz, bere aitaren antzekoena zen; bere harrotasunagatik. Fëanorren semeek ia harreman oro galdu zuten Sindarrekin, Thingolekin haserretuz, hau, ez baitzen Noldorretaz fidatzen.

Bera eta bere gudalostea, gainontzeko bere senideetatik aparte bizitzera joan ziren Helevorn laku ingurura eta Rerir mendiaren azpian. Ered Luin edo Mendi Urdinetatik hain hurbil egotearen ondorioz, Belegost eta Nogrodeko nanoekin harremana izan zuen, eta, beraz, Ered Luin eta Beleriand arteko trafiko guztia, batez ere metal preziatukoa, Karanthirren eskuetatik pasa zen. Edainak iritsi ondoren, Karanthir ez zen hauekin oso lagunkoi azaldu, Angbandeko orkoek, Haladim herria Thargelion hegoaldean eraso zuten arte. Herri horren erresistentzia miretsita, orkoak garaitzen lagundu zien, eta bere lurretan bizitzea eskaini zien, baina hauek uko egin zioten.

Dagor Bragollatx guduan, Karanthirrek hegoalderantz ihes egin behar izan zuen bere lurrak Glaurungek suntsitu zituenean. Bere noraezeko bizitza utzi zuen, Doriath erregea hil ondoren, Silmarila, bere seme Dior Elutxilengana pasa zenean, eta, hau jakin zuenean, Zelegormek bere anaiak bildu zituen eta Menegrothera joan ziren, berreskuratzeko asmoz. Elfoen arteko bigarren guduan hil zen Karanthir.

## Kanpo estekak
Cynthia Watros

**Cynthia Watros** (Lake Orion, Michigan, Ameriketako Estatu Batuak, 1968ko irailaren 2a) aktore estatubatuarra da.

## Biografia 
Ikasketak Bostongo unibertsitatean amaitu ondoren New Yorkera joan zen lanera. Bertan Broadway antzoki famatuan lan egin zuen eta baita telebistarako hainbat paperetan. Emmy sari bat irabazi zuen "The guiding light" telesaileko paperari esker.

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista
Marley Shelton

**Marley Eve Shelton** (Los Angeles, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1974ko apirilaren 12a) aktore estatubatuarra da *Valentine*, *Sugar & Spice*, *Bubble Boy* bezalako pelikuletan eginiko interpretazioarengatik ezaguna.

## Filmografia 
### Zinea 
### Telebista 
## Kanpo estekak 
*  Marley Shelton (IMDb)
Rosario Dawson

**Kimberly Rosario Dawson** (New York, New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1979ko maiatzaren 9a - ) aktore eta abeslari estatubatuarra da.

## Filmografia 
## Kanpo estekak 
*  Rosario Dawsonen webgune ofiziala
*  Rosario Dawson (IMDb)
Menegroth

Tolkienen legendarium ospetsuan, **Menegroth**, Thingol eta Melianen ezkutatutako mantsioa eta Beleriandeko Doriath hiriko Elfo Grisen hiri-gotorleku sekretua. Bere izenak, sindarinez, "mila leizezuloak" esan nahi du.

Izarren Aroen amaieran, Belegosteko nanoek, Thingol erregeak eskatuz, Sirion ibaiaren ibaiadar zen Esgalduin ibaiaren hegoaldeko ibarreko harkaitzetan zulatua zegoen bizileku eder hori eraiki zuten. Hirira, ibaiaren gainean zegoen harrizko zubi bakar bat zeharkatuz bakarrik iristen zen, hiria erraz erasoa izatea eragozteko, Melkor edo Morgothen izakietatik, Melianen Gerriaren efektu magikoengatik babestua zegoen arren.

Sindarrek basoak maite zituztenez, Menegrotheko gela eta leizezuloak, harrizko hegazti, animalia eta zuhaitzekin zizelkatuak zeuden, eta iturriz, kristaleko lanparaz eta tapizez beteak, non Erdialdeko Lurraldea eta Bedeinkatutako Erresumaren historia irudikatuta zegoen. Itsasoaren ekialdean zegoen tokirik ederrena zela esaten da. Finrod honetan inspiratu zen Nargothrond sortzerakoan. Menegrothek aurrera egin zuen Izarren Aroetan, baita Eguzkiaren Lehen Aroaren zatirik handienean ere, baita Beleriand osoa gerran zegoenean, Doriath, Melian Maiaren botere magikoek babestua baitzegoen.

Hala ere, Silmarilen madarikazioak, azkenik, Thingolen hilketa eragin zuen Menegrothen bertan, nanoen esku, eta Melianen alde egitea, eta, beraz, Doriath osoa babesik gabe geratu zen. Hala eta guztiz ere, ez ziren orkoak izan suntsitu zutenak. Menegroth, bi aldiz arpilatua izan zen: lehenik, Nogrodeko nanoek, Thingol hil ondoren, eta, ondoren, Fëanorren semeek, Dior bertan errege zenean. Menegroth suntsitua izan zen, eta, ondoren, itsasoan urperatu zen, gainontzeko Beleriandekin batera.

## Kanpo estekak