open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frances Elizabeth Potter

**Frances Elizabeth Potter** (Kibworth Beauchamp, Erresuma Batua, XIX. mendea) zientzialaria izan zen, lehen emakume farmazialaria kalifikatzen, 1868ko Farmazia Legea onartu ondoren.

## Erregistroa 
Potterrek 1869ko otsailaren 5ean kalifikatu zuen «azterketa aldatua» hartzean, eta 1870ean inskribatu zen kimikari eta drogazale eta farmazialarien nahitaezko lehen erregistroan. Ez ziren konturatu emakume bat zela, azterketa egitera bera aurkeztu zen arte. 1875etik 1900eko hasierara arte, Deacon bere ezkontza-abizena erabiliz, farmazia baten jabea izan zen Fleckneyn, Market Harborough-etik hurbil. Hala ere, ezin izan zen Royal Pharmaceutical Society-ko kidea izan, emakumeak ez baitziren 1879ra arte onartuak izan. Ezin izan zen erregistratu zen lehen emakumea izan, 223 emakume baitzeuden (erregistratutako 11. 638 kimikoari eta farmazeutikoen artean) farmazietan lanean, gehienetan aita edo senarraren negozioa heredatu zuten eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roy Pella

**Roy Pella** (Greater Sudbury, 1930eko maiatzaren 11) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carlota Goiti

**Carlota Goiti Zugazagoitia** (Mañaria, Bizkaia,1906ko irailaren 10a - 1993) Bilbon kartzelaratua izan zen frankismoaren biktima eta *Mañariko 13 Alabak* talde errepresaliatuko kidea.

## Biografia 
Lau seme-alaben ama zen Uxarte baserrian maizter modura bizi zenean eta preso eraman zutenean 31 urte egin berritan, txarto berba egitegatik antza denez. 1937ko uztailaren 29an Mañarian egindako sarekadaren ondorioz hamar emakume, hamar etxekoandre garraiatu zituzten kamioneta bateko atzeko kutxan pilatuta, tartean Carlota eta honen Clara ahizpa. 

Abuztuaren 12an Bilbon epaile militar baten galderei erantzuten die ikerketa-aitorpenean eta jasota dagoen modura deklaratzen du ez dela inongo alderdi politikoko kidea izan eta ez duela sinpatiarik izan euskal nazionalistengatik. Botoa eman ziela, bai, baina bere baserriaren jabearekin atentzio bat izateagatik izan zela, pentsaera nazionalistako gizona zena. Aitortzen du berdin zaiola zeinek irabazten duen gerra, izan gorriak izan ejerzito nazionala: berak nahi duena dela bere etxean bakean bizi izaten utz diezaiotela, baserriko lanez arduratzen jarraitzeko. 

Abuztuaren 12 horretan ere, Mañariko Elizateko udalbatza guztia batuta, Bilboko Instrukzio Militarreko 4. Epaitegiari luzatutako idatzian aipatzen dute Carlota Goiti eta zerrendatutako beste 9 andrazkok, EAJko kideak guztiak, “jokabide ona antzeman izan zaiela, bai alderdi moralean, bai erlijiosoan”.

Larrinagako espetxean izan zuten preso, eta hiru hilabete eta erdi barruan eman ostean azaroaren 12an libre laga zuten, Angela Aldekoa, Ageda Goiti eta Teresa Subinas herrikideekin batera.

## Aitortzak 
* 2020an, Gerediaga Elkartearen ikerketa historikoaren emaitza modura *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* izenburuko dokumentala aurkeztu zen, “oroimena berreskuratzeko eta egindako kaltea konpontzeko” xedearekin Mañariko udalak  bultzatutakoa eta Bideografikek ekoiztutakoa
* Mañariko pilotalekuaren ostean mural bat dago ikusgai Wallart arte estudioak margotuta Carlota bera eta kartzelaratuak izan ziren gainontzeko 12 emakumeen omenez, guztien izen-abizenak jasoz 
* Jaioterrian herriko plazan jarrita dagoen erakusketa iraunkorreko protagonistetako bat da Carlota Goiti

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* dokumentala, Julen Orbegozok eta Carlos Iglesiasek zuzendua
Helena Arias

**Helena Arias Casals** (Bartzelona, Katalunia, 2001eko otsailaren 9a) tiro olinpikoko kirolaria eta zientzia dibulgatzailea da. 2023an Utahko basamortuan egon zen Marte planetaren baldintzak geologikoki antzekoa den paisaia batean aztertzen. 

### Lan ibilbidea 
#### Zientzialari 
2023ko apirilean, Utahko basamortura joan zen Hypatia I-eko bederatzi zientzialari tripulatuetako bat da, Marteren baldintzak geologikoki antzekoa den paisaia batetik aztertzeko.

Erresonadore akustikoetan PT simetria ikertu zuen UPCn. Kanariar Uharteetako Astrofisika Institutuarekin, Weizmann Institute of Science eta Alba Sinkrotroiarekin kolaboratu zuen.

#### Tiro jokalari 
2021ean urrezko domina irabazi zuen 10 metroko errifle proba mistoan eta zilarrezkoa 50 metrokoan Kroaziako junior mailako europarrean, non zilarrezko beste domina bat ere irabazi zuen taldeka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Florence Oloo

**Florence Oloo** (Eldoret, Kenya, 1960) zientzialaria da.

## Bizitza 
Florence Oloo Uasin Gishu konderriko Eldoret udalerrian jaio zen 1960an. Zientzia Kimikoetan katedraduna da Kenyako Unibertsitate Teknikoan, eta bertako Berme Akademikoko eta Kalitateko zuzendaria da.

### Lan ibilbidea 
Zientzia izan da Florence Olooren pasioa neskatoa zenetik. Kenyako Unibertsitate Teknikoko Berme Akademikoko eta Kalitateko zuzendaria da.

Gainera, Strathmoreko Unibertsitateko errektoreorde laguntzailea izan da (Opus Dei erakundearen sortzaileak bultzatua). Unibertsitate horretako batzorde etikoa zuzentzen du, zeina gizakiekin egindako entsegu klinikoak gainbegiratzeaz arduratzen den, pertsonaren aurkako irregulartasunak geldiarazteko.

Bestalde, Jakana Ikasketa Zentroan egiten du lan, Kanyawegin, Kisumu hiritik gertu (Kenia), eta bertan "Woman Empowerment Program (Emakumeak ahalduntzeko programa)" gidatzen du, 18 eta 30 urte bitarteko neska eta emakumeak ahalduntzea helburu duena. Formazio motza duen programa da, sei hilabetekoa, eta landa eremuko emakumeei negozio bat sortzen laguntzea du helburu.

Katolikoen uste sendoa du, eta 2009an Afrikarako Kontzilioan parte hartu zuen, Benedikto XVI.a Aita Santuak deituta.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2023an, Afrikako Emakumearen Sustapen eta Berdintasunaren Harambee saria jaso zuen, Afrikako emakumeen sustapenean egindako lanarengatik. Saria emateko ekitaldia 2023ko martxoaren 22an egin zen, Madrilgo Urban hotelean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* RNE - Afrika Hoy - Florence Oloo, Keniako zientzialaria
* COPE - Mediodía COPE - Elkarrizketa Florence Oloo
Adam Olearius

**Adam Olearius**, **Adam Ölschläger** edo **Oehlschlaeger** jaioa (Aschersleben, 1599ko irailaren 24a – Gottorp, 1671ko otsailaren 22a) alemaniar idazlea, matematikari, geografo eta liburuzaina izan zen.

Abizena bere familiaren lanbideari dagokio, olio-erroten jabeei. Leipzigen ikasi ondoren, Frederiko III.a Holstein-Gottorpekoaren gorteko liburuzain eta matematikari izendatu zuten. 1633an, Moskoviako dukerrira eta Pertsiara bidalitako bi enbaxadoreren idazkari izendatu zuten, Friedrichstadten amaituko zen zetaren merkataritza ibilbide bat ezartzeko. 1634an Moskun Mikel I.a Errusiakoa tsarrarekin itun abantailatsu bat sinatu zuten eta 1736an Volga ibaian eta Kaspiar itsasoan zehar nabigatu zuten eta 1637an Isfahanera persiar gortera iritsi ziren. Hango negoziazioek ez zuten arrakastarik izan eta Europara itzuli ziren. Oleariusek Volga ibaiaren kartografia egin zuen itzuli zenean.

Gottorpera itzulita, dukearen bitxikerien kabineteaz arduratu zen, eta liburu, eskuizkribu eta artelanen bilduma handitu zuen.

## Lanak 
1647an argitaratutako "Beschreibung der muscowitischen und persischen Reise" liburuan Errusia eta Pertsiara egindako bidaia kontatu zuen. Europako hizkuntza nagusietara itzuli zen eta alemanei eta gainerako europarrei persiar literatura eta kultura ezagutarazi zien.

1663an Holsteinen istorio bat ere argitaratu zuen, "Kurtzer Begriff einer holsteinischen Chronic" izenekoa eta pertsiar literaturako alemanerako itzulpenak egin zituen.

## Kanpo estekak
Sonia Mayra Pérez Tapia

**Sonia Mayra Pérez Tapia** (Orizaba, Mexiko, XX. mendea) zientzialaria, irakasle ikertzailea eta teknologo mexikarra da, eta aditua da gizakientzako biologikoen eta bioteknologikoen berrikuntzan, garapenean, ebaluazioan eta erregulazioan.

Pérez Tapiaren iritziz, emakumeen zientziarekiko bultzada txikitatik hasi behar da, zientzia-arloan profesionalen parte-hartzea mugatzen duten estereotipoak ekiditeko:

«Guraso guztiok dugu ezagutzarekiko maitasuna bultzatzeko eta galderak egiteko ardura, baita emakumeak mundu iraultzaile batean motibatzekoa ere, genero gaiei dagokienez. Gure herriak bide luzea du oraindik.»
## Bizitza 
Veracruz estatuko Orizaba hirian jaio zen, eta sei urte zituela Durango estatuko Lerdo hirira joan zen bizitzera. Hantxe egin zituen lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak. Veracruzeko portura migratu zuen prestaketa ikasketak burutzeko eta azkenean Mexiko Hirira heldu zen ikasketa profesionalak egiteko. 

Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko Kimika Fakultatean Kimika Farmazeutiko Biologoa da, Institutu Politekniko Nazionaleko Zientzia Biologikoen Eskola Nazionaletik Immunologiako Zientzietako Maistratza eta Doktoretza du.

### Lan ibilbidea 
Bioterapeutikoen Garapen eta Ikerketa Unitatea zuzentzeaz arduratzen da, Bioterapeutikoen Ikerkuntza eta Berrikuntza Teknologikoaren Muineko zentroa dena. Irakasle ikertzaile titularra da Institutu Politekniko Nazionaleko Biologia Zientzien Eskola Nazionaleko Immunologia Sailean, eta Immunologiako irakaslea UNAMeko Kimika Fakultatean. Pérez-Tapia teknologo berritzailea da, hezitzailea eta Mexikoko zientzialari ekintzaileen belaunaldi berriaren ordezkaria.

#### Lanak 
Nazioarteko aldizkarietan argitaratu du bere lana, eta lizentziatura, maistratza eta doktoretza mailako tesiak zuzendu ditu. Horrez gain, lurralde nazionalean emandako eta ustiatutako patente bat eta AEBn, Europako Ekonomia Erkidegoan, Perun, Kolonbian eta Kanadan emandako patenteak (guztira 39 herrialde) izan ditu, baita izapideko 4 patente ere. Mexikoko Estatu Batuetako Farmakopearen Produktu Bioteknologikoen Batzordeko (FEUM) kide aditua da, eta Mexikoko kantzelaritza buru duen Txertoen arloko Zientzialari Berritzaileen Partzuergoko kidea ere bada. CONACyTk lagundutako hainbat proiektutako arduradun teknikoa; besteak beste, Farmokimiko eta Bioteknologikoetarako Ikerketa, Garapen eta Berrikuntzako (I+G+B) Zerbitzu Espezializatuen Laborategi Nazionalekoa (LANSEIDI-FarBiotec) eta PRONAIIkoa (Leuzemiako tumore-mikroingurunearen aurkako terapiak berritzeko eta garatzeko plataforma bioteknologikoak ezartzea).

* Ikertzaileen Sistema Nazionaleko kidea da, II. mailan, eta EDI 9. mailan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Angela Aldekoa

**Angela Aldekoa Orozketa** (Mañaria, Bizkaia, 1907ko martxoaren 1a - 1986) frankismoaren biktima, Bilbon kartzelaratua izan zena eta *Mañariko 13 Alabak* talde errepresaliatuko kidea dena.

## Bizitza 
Juliana Orozketa Loizate eta Ezekiel Aldekoa Ozerinen alaba, 30 urte zituen kartzelaratu zutenean eta ezkonduta zegoen, seme-alaba barik. 1937ko uztailaren 29 hartan Mañarian egindako emakume sarekadan kamioneta baten sartuta eraman zuten.

Abuztuaren 12an, Mañariko Elizateko udalbatza guztia batuta, Bilboko Instrukzio Militarreko 4. Epaitegiari luzatutako idatzian aipatzen dute Angela Aldekoa eta zerrendatutako beste 9 andrazkok, EAJko kideak guztiak, “jokabide ona antzeman izan zaiela, bai alderdi moralean, bai erlijiosoan”.

Abuztuaren 12 horretan hain justu, Bilbon epaile militar baten aurrean deklaratu zuen: zioenez ez zen Emakume, hau da Euskal Emakume Batzako kidea, baina euskal nazionalistei eman ziela botoa, gogoko zituelako. Gehitu zion ere baserriko bere zereginak egiten bakean uzten bazuten, berdin zitzaiola nork irabazten zuen guerra, gorriak edo ejerzitoa izan berdin zitzaiola.

Larrinagako espetxean izan zuten eta gerora entzun ziotenez gogorrena omen zen frogatzea goizaldean deitu eta ziegatik aterata eramaten zituzten pertsonak ez zituztela gehiago ikusten. Beldurrez beti, hurrengoa bera izango ote zen.

Libre laga zutenean, azaroaren 12an, hiru hilabete eta erdi zeraman preso eta Carlota Goiti, Ageda Goiti eta Teresa Subinas herrikideekin batera askatu zuten.

## Aitortzak 
* 2020an, Gerediaga Elkartearen ikerketa historikoaren emaitza bezala *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* izenburuko dokumentala aurkeztu zen, “oroimena berreskuratzeko eta egindako kaltea konpontzeko” xedearekin Mañariko udalak  bultzatu eta Bideografikek ekoiztutakoa
* Jaioterriko plazan ikusgai dagoen erakusketa iraunkorreko protagonistetako bat da Angela Aldekoa
* Mañariko pilotalekuaren ostean zuri-beltzezko mural bat dago ikusgai, Wallart arte estudioak margotutakoa Angela bera eta kartzelaratuak izan ziren gainontzeko 12 emakumeen omenez, guztien izen-abizenak jasoz.

## Erreferentzia 
## Kanpo estekak 
* *Atearen ostean, Mañariko 13 Alabak* ·dokumentala, Julen Orbegozok eta Carlos Iglesiasek zuzendua
Olgica Bakajin

**Olgica Bakajin** (AEB, XX. mendea) zientzialaria, fisikaria, kimikaria eta enpresaburua da.

## Bizitza 
Fisika eta kimikako lizentziatura osatu zuen Chicagoko Unibertsitatean; fisikako doktoretza, ostera, Princetongo Unibertsitatean. 

### Lan ibilbidea 
Lawrence Livermore Laborategi Nazionalean lan egin zuen. Ura gatzgabetzeko karbonozko nanohodien teknologian oinarritzen da bere enpresa, eta Lawrence Livermore Laborategi Nazionalaren lizentzia lortu zuen.

NanoTech Briefs saria eskuratu zuen 2007an. Fisikako Ameriketako Estatu Batuetako Elkarteko kide izendatu zuten 2010ean, "proteinen tolestura aztertzeko eta garraioaren eta selektibitatearen funtsezko ulermenerako eskala nanometrikoan instrumentazio berria garatzeko egindako ekarpenengatik, mintz-kanalak ulertzeko inplikazioekin".

## Argitaratutako lanak 
* 
* 
* 
* 

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2007an, NanoTech Briefs saria
* 2010ean, Fisikako Ameriketako Estatu Batuetako Elkarteko kide, proteinen tolestura aztertzeko eta garraioaren eta selektibitatearen funtsezko ulermenerako eskala nanometrikoan instrumentazio berria garatzeko egindako ekarpenengatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bentzamida

**Bentzamida** konposatu organiko aromatikoa da C7H7NO formula duena, amiden klasekoa. Azido bentzoikoaren amida da. Solido kristalino kolorgea da. Uretan dibolbagaitza da, baina disolbagarria etanoletan, karbono(IV) klorurotan eta piridinatan besteak beste. Narritagarria da.

Produktu naturala da eta *Berberis pruinosa* belarrean aurki daiteke.

## Sintesia 
Bentzamida bentzoil kloruroa amoniakoarekin edo amonio karbonatoarekin erreakzionaraziz sintetizatzen da.

alt=Síntesis benzamida1|479x479px

## Erabilera 
Sintesi kimikoan erabiltzen da.
alt=Reacciones benzamida|erdian|thumb|438x438px|Bentzamidaren hainbat produktu sintetizatzeko lehengaia da

Sendagai asko bentzamida ordezkatuak dira. Hauek horietako batzuk:

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Omandar Inperioa

**Omandar Inperioa** () itsas inperio bat izan zen, Persiar golkoan eta Indiako ozeanoan merkataritza eta eraginagatik Portugal eta Britainia Handiarekin lehiatzen zena. XIX. mendean, omandarren eragina edo kontrola Ormuzko itsasartean zehar zabaldu zen, gaur egungo Iran eta Pakistaneraino, eta Delgado lurmuturra bezain hegoaldera. 1856an Said bin Sultan hil ondoren, inperioa bere semeen artean bi sultanerritan banatu zen, Majid bin Saidek gobernatutako sekzio afrikarra (Zanzibarko Sultanerria) eta Thuwaini bin Saidek gobernatutako atal asiarra (Maskat eta Oman).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Eleonora Giorgi

**Eleonora Giorgi** (Erroma, Italia, 1953ko urriaren 21a - *Ibidem*, 2025eko martxoaren 3a) italiar aktore, abeslari eta zinemagilea izan zen.1970eko hamarkadaren hasieran hasi zen aktore lanetan, eta Salvatore Samperi, Luciano Salce, Nino Manfredi, Damiano Damiani , Federico Fellini eta Dario Argento zuzendariekin egin zuen lan, besteak beste. Azken zuzendari honekin, Giorgik nazioarteko errekonozimendua lortu zuen 1980ko *Inferno* beldurrezko filmean Sararen papera antzeztuta. 

80ko hamarraldian komedian aritu zen batik bat; garai hartan egindako film laudatuenetako bat Carlo Verdonek zuzenduriko *Borotalco* izan zen (1982). Bertan protagonistaren rola jokatu zuen Giorgik, eta David de Donatello saria jaso zuen horri esker. 90eko hamarraldian antzerkira eta telebistara jo zuen.

2003an, Giorgik bere lehen film luzea idatzi eta zuzendu zuen, *Uomini & donne, amori & bugie*, Ornella Mutirekin.

2025eko martxoaren 3an hil zen Erroman pankreako minbiziak jota.

## Filmografia 
### Zinema 
thumb|Giorgi *Alla mia cara mamma nel giorno del suo compleanno* (1974) filmean

### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mona Jarrahi

**Mona Jarrahi** (persieraz: مونا جراحی; Teheran, Iran, 1979ko urtarrila) zientzialaria, ingeniaria eta irakaslea da. 2014an, AEBko Barack Obamak Presidential Early Career for Scientists and Engineers (PECASE) saria eman zion, Optoelectrónica Terahertz-en egindako lanarengatik.

## Bizitza 
Mona Jarrahi Teheranen jaio zen eta Iranen hezi zen. Sharif-eko Unibertsitateko «graduatu gailena» da, eta bertan osatu zuen bere lehen titulua. Gero AEBra alde egin zuen Kalifornian dagoen Stanford Unibertsitatean bere maistratasuna lortzeko.

### Lan ibilbidea 
Irakaslea da Kaliforniako Unibertsitatean, Los Angelesen. Material berriak ikertzen ditu: uhin milimetrikoen elektronika, mikrouhinen fotonika, elektro-optika ultralasterra, eta terahertzo/infragorrien irudiak eta espektroskopia. 
ezkerrera|thumb|Obama presidenteak Presidential Early Career Award for Scientists and Engineers saria jaso zuen,  2014an
2013ko abenduaren 23an, Barack Obamak emandako Presidential Early Career Award for Scientists and Engineers (PECASE) saria jaso zuen. Urte horretan saria jaso zuen 102 zientzialari eta ingeniarietako bat izan zen. Presidentetza sarien batzordeak egin zuen Optoelectrónica Terahertz-en lana aipatu zuen.

## Sariak eta aintzatespenak 
* 2014an, Barack Obamak Presidential Early Career for Scientists and Engineers (PECASE) saria eman zioten, Optoelectrónica Terahertz-en egindako lanarengatik

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Delgado lurmuturra

**Delgado lurmuturra** ekialdeko Afrikan, Indiako ozeanora begira, Mozambike eta Tanzania arteko mugan dagoen kostaldeko muino bat da. Ruvuma ibaiaren arku formako delta da, eta ibaiak Indiako Ozeanora isurtzen denean utzitako sedimentuetatik abiatuta sortu zen. Bere izena Mozambikeko Cabo Delgado probintziari ematen dio, eta bertako iparralderen dagoen tokitik gertu dago.

Batzuetan Prasumekin identifikatzen da, Afrikako hegoalderago zegoen puntua, Marino Tirokoa eta Ptolomeo erromatar geografoek ezagutzen zutena. Ptolomeoren geografian, Afrikak ekialderantz biratzen zuen puntua markatzen zuen, ezagutzen ez zen kostalde handi batean zehar, Hego-ekialdeko Asiarekin topo egin eta Indiako ozeanoa inguratzen zuena. Erdi Aroko kartografo islamiarrek alde batera utzi zuten ideia, IX. mendeko Al-Khwarizmik behinik behin, baina Maximus Planudesek 1406 inguruan ptolomeotar testua latinera itzuli ondoren itzuli zen Europara, eta 1488an Bartolome Diazek Afrikaren ingurabidea arrakastaz zeharkatu arte ez zuten alde batera utzi (argi eta garbi).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
María Aurora Armienta Hernández

**María Aurora Armienta Hernández** (Culiacán, Sinaloa, Mexiko, 1952ko irailaren 20a) zientzialaria, akademikoa, ikertzailea eta bolkanologoa da. Hainbat sari jasotakoa da, besteak beste, UNAMek ematen duen Gabino Barreda domina eta Sor Juana Ramírez Asbaje errekonozimendua, baita 2019ko babes zibileko sari nazionalaren barruan ohorezko aipamena ere, CENAPREDeko batzorde zientifiko aholkulariko kide gisa.

## Bizitza 
María Aurora Armienta Hernández Ingeniaritza Kimikoa egin zuen Sinaloako Unibertsitate Autonomoan, eta Zientzietako maistratasuna ikasi zuen. Bertan, UNAMek 1989an egindako lan akademikoagatik ematen zuen Gabino Barreda domina lortu zuen. Geofisikan doktorea da UNAMen. 

### Lan ibilbidea 
1998. urtean sumendien jardueraren azterketa eta monitorizazioaz arduratzen da, CENAPREDekin lankidetzan. Mexikoko Zientzien Akademiako kidea da, eta INAGEQ Geokimikako Institutu Nazionalaren sortzaile eta presidentea izan zen.

Nazioartean, CYTEDen sarearen parte da, Iberoamerikan artseniko kutsatzailak sortzen duen arazoa konpontzen laguntzeko. International Medical Geology Association elkarteko Batzorde Exekutiboko (Vice-Chair for Geosciences) kidea da, Association for Women Geoscientists elkarteko “Delegate at large” ere bada. 2017an Sinaloako Elkargoko presidente hautatu zuten. 

## Ikerketa: lurpeko ura 
Mexikon urak aztertzeko duen ildoari esker, lurpeko uretako artsenikoaren eta metal toxikoen iturri naturalak eta antropogenikoak, hau da, gizarteak ekosisteman sortzen duen inpaktua identifikatzen lagundu du. Lan horrek  kutsadura arazoak ere konpondu ditu, ur garbia izateko konponbidean aurrerapausoak lortuta. 

Bere ikerketen ekarpenei esker Mexikoko sumendien erupzio-jardueraren igoerarekin lotutako lurpeko uren eta sumendi-errautsen konposizio kimikoaren aldaketak identifikatu dira. 

## Popocatépetl-en monitorizazio geokimikoan parte hartzea 
María Aurora Armienta Popocatépetl sumendiaren Aholkularitza Batzorde Zientifikoko kidea da XX. mendearen bukaera aldetik. Haren parte-hartzeari esker, erupzioen aitzindari geokimikoak identifikatu dira, eta sumendien arriskua murrizteko informazio baliotsua eman da. 

Popocatépetl sumendiaren monitorizazio geokimikoaren antzeko lana egin du Colima, Tacana, Chichón eta Pico de Orizaba (Citlaltépetl) sumendien parametro kimikoetan oinarritutako zaintzarako.

Sumendi-errautsen monitorizazio geokimikoko lan horiek direla eta, populazioaren babesletzat hartzen da, errautsa erortzen denean inguruko giza kokalekuen arriskugarritasun-maila zehaztu dezake eta. 

Ekimen horietan egindako azterketari esker, Zeelanda Berriko, Erresuma Batuko, Belgikako eta Ameriketako Estatu Batuetako laborategiekin Inter-kalibrazioko ariketak egin ahal izan ditu.

## Sariak eta aintzatespenak 
* UNAMek ematen duen Gabino Barreda domina 
* Sor Juana Ramírez Asbaje errekonozimendua
* 2019ko babes zibileko sari nazionalaren barruan ohorezko aipamena ere, CENAPREDeko batzorde zientifiko aholkulariko kide gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
1973ko Old Baileyko atentatua

**Old Baileyko atentatua**, britainiar hedabideetan **Ostegun Odoltsua** deitua, 1973ko martxoaren 8an, Erresuma Batuko Londres hirian Behin-behineko IRAk burututako bonba-auto bidezko atentatu bat izan zen.

1960ko hamarkada amaieran Ipar Irlandako gatazka hasi zenetik Behin-behineko IRAk Ingalaterran burututako lehen atentatua izan zen.

## Atentatua 
Arratsaldeko 14:49ak aldera Old Bailey (Ingalaterra eta Galesko Auzitegiaren egoitza) eraikinaren kanpoaldeko kalean auto-bonba batek eztanda egin, pertsona bat hil (bihotzekoaten ondorioz) eta 243 pertsona zauritu ziren.

Atentatu hau egiteko Behin-behineko IRAren Belfasteko Brigadaren hiru bataloietako boluntarioen artean aukeratuak izan ziren, Gerry Kelly (19 urte), Robert "Roy" Walsh (24 urte), Hugh Feeney (22 urte) eta Marian (19 urte) eta Dolours Price (22 urte) ahizpak izan ziren, denak ere Belfasteko errepublikar familia nabarmenekoak, ezezagunagoak ziren Martin Brady (22 urte), William Armstrong (29 urte), Paul Holmes (19 urte), William McLarnon (19 urte) eta Roisin McNearney (18 urte) kideekin batera.

## Kanpo estekak
1996ko Manchesterreko atentatua

**Manchesterreko atentatua**, 1996ko ekainaren 15ean, Ipar Irlandako gatazkan zehar, Ingalaterrako Manchester hirian Behin-behineko IRAk burututako lehergailu bidezko atentatu bat izan zen. 

Erresuma Batuan Bigarren Mundu Gerraz geroztik jazotako eraso handiena izan zen, honetan Behin-behineko IRAk hiriko erdigunean dagoen Corporation Street kalean 1.500 kilo lehergai zeuzkan kamioi-bonba bat lehertuarazi zuen.

## Atentatua 
Goizeko 11:17 aldera bonba-kamioiak eztanda egin eta 212 pertsona zauritu ziren. Aurrez eta 90 minutuko epeaz, erakunde armatu horretako kide batek telefono deiez Manchester Handian lehergailu bat eztandaraziko zutelako bonba-abisua eman zuen, ondorioz bertako agintaritzak eskualdetik 75.000 biztanle inguru ebakuatu zituen.

Ingalaterran 1996ko Futboleko Eurokopa lehiatzen sri zen eta egun honetarako Manchester hirian Errusia eta Alemaniak partidua jokatzear zeuden.

Atentatu honekin Behin-behineko IRAk Manchester hiriko azpiegitura eta ekonomia kaltetzea helburu izan zuen.

## Kanpo estekak
Leah Pells

**Leah Pells** (Vancouver, 1964ko azaroaren 9a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan, 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ulla Billquist

**Ulla Ebba Ingegerd Billquist**, jaiotzez **Schönström**, (Eslöv, 1907ko abuztuaren 14a – Stockholm, 1946ko uztailaren 6a) suediar abeslari eta aktorea izan zen, 1940ko hamarkadaren hasieran arrakasta handia izan zuena.

## Bizitza 
Ulla Schönström Eslöven jaio zen 1907an. Sei hilabete zituela, aita hil zitzaion. Ama, Gerda Schönström, lau seme-alabarekin geratu zen eta zailtasun ekonomikoak izan arren, bi semeei lanbide-heziketa ona ematea lortu zuen. Bi alabak, Ulla eta Margareta, antzerki aktore bihurtu ziren. 1946ko neguaz geroztik, hirugarren senarrarengandik bananduta zegoen, baina hil zenerako dibortziatzeko prozesua ez zen amaitu. Solnako Norra begravningsplatsen hilerrian lurperatuta dago.

## Lanak 
### Diskografia hautatua 
* *Parfym-visan* (1929)
* *Ett enda litet finger* (1929)
* *Fusyjama* (1929)
* *Vad kvinnan vill, vill du* (1929)
* *Anna Aurora* (1930)
* *Vaggvisa* (1930)
* *Casanova* (1930)
* *Zigenare, du tog mitt hjärta från mig* (1933)
* *Du svarte zigenare* (1933)
* *En stilla flirt* (1934)
* *Det är den stora, stora kärleken* (1938)
* *Jag har en liten melodi* (1939)
* *Min soldat* (1940)
* *Kring de små husen i gränderna vid hamnen* (1942)
* *Köp rosor, Monsieur* (1942)
* *Räkna de lyckliga stunderna blott* (1944)
* *På återseende* (1945)

### Filmografia 
* 1932: *Landskamp*
* 1941: *Gatans serenad* (film laburra)

### Antzerkia 
### Irrati-antzerkia 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Barbara Lenz

**Barbara Lenz** (Stuttgart, 1955eko otsailaren 12a) alemaniar geografoa, garraio-ikertzailea eta mugikortasunean aditua da. Alemaniako Zentro Aeroespazialeko Garraioaren Ikerketarako Institutua zuzendu zuen 2021era arte.

2019an, Lenz Alemaniako Zientzia eta Ingeniaritza Akademiako kide hautatu zuten.

## Ibilbidea 
Barbara Lenz-ek geografia eta alemana ikasi zituen Stuttgart-eko Unibertsitatean. 1986an, bigarren hezkuntzako irakasle hasi zen Stuttgart-eko Estatuko Mintegian. Lenz urtebetez Stuttgart-eko Merz ikastetxe pribatuan bigarren hezkuntzako irakasle gisa aritu ondoren, Stuttgart-eko Unibertsitateko Institutu Geografikoan hasi zen ikerketa-laguntzaile gisa lanean.
thumb|Institutuko zuzendari Barbara Lenz irakaslea eta bere lankideek ekonomia eta bidaiarien garraioaren arloko ikerketak egiten dituzte. Nola garatuko da gure mugikortasuna etorkizunean, zein paper jokatuko dute hainbat garraiobidek 20 urte barru? Barbara Lenz honelako galderen amaierara heltzen da
1993tik 2001era, Geografia Institutuan ere lan egin zuen, ikerketa eta irakaskuntzako ikerketa-laguntzaile . 2001ean, Lenz-ek gaikuntza amaitu zuen Stuttgart-eko Unibertsitateko Geozientzia eta Biozientzien Fakultatean, gai honi buruz: “Lore eta landare apaingarrien ekoizpen-enpresen bereizketa funtzionala eta espazio-antolamendua – *Filière* kontzeptuan oinarritutako azterketa geografiko ekonomikoa”. [*«Filière»* deritzonak aukera ematen du industria-ekonomiaren oinarriak uztartzeko, eta, hala, buru-hausgarri bat sortzeko; buru-hausgarri horren bidez, industria-politikaren eredu bat sortzen da, herrialde baten garapen ekonomikoa modu arrazional eta eraginkorrean egituratzea helburu duena]

Barbara Lenz Mugikortasunaren Etorkizunerako Plataforma Nazionaleko *"Alternative drive and fuel for sustainable mobility"*  [Bultzada alternatiboa eta mugikortasun jasangarrirako erregaia]  (AG-2) lantaldeko burua da.

Berlingo DLR Institute of Transport Research erakundeko zuzendaria da Barbara Lenz. Garraio-geografiako irakaslea ere bada Humboldt Unibertsitatean. Bere ikerketa interesen artean daude automatizazioa eta mugikortasun kontzeptu berriak, IKTen erabileraren eta bidaien portaeraren arteko erlazioa eta garapen bidean dauden herrialdeetako garraio informala.

## Lanak 
*  [Nola gidatze autonomak  joan-etorrietarako denbora aurrezteari eragin diezaioken]   Garraioaren ikerketa-erregistroa: Garraioari buruzko Ikerketa Batzordearen aldizkaria (SAGE argitalpenak]
*   [Jarduerak espazioan eta denboran modu aldakorrean esleitzea IKTak erabiliz _ Zatikatzea kontzeptu eta emaitza enpiriko berri gisa] Garraio ikerketa A Atala: Politika eta Praktika
*   [Garraio moduaren erabilera covid 19 konfinamenduan Alemanian: Autoak garrantzi handiagoa hartu zuen eta garraio publikoak lekua galdu zuen] Garraio Politika

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Margaret White

**Margaret White** (1889–1977), **Margaret White Fishenden** izenez ere ezaguna, meteorologo eta ikertzaile industriala izan zen.

1910ean, Whitek maisutasun bat lortu zuen Zientzietan, Manchesterreko Unibertsitatean. Ondoren, 1910etik 1911ra, hitzaldi didaktikoak eman zituen Howard Estate Observatory-n, Glossop-en; eta, gero, Manchesterreko Unibertsitatean, 1911tik 1916ra. Eta, 1919an, Zientzietako doktoretza bat eskuratu zuen unibertsitate berean.

1916tik 1922ra, Manchester Corporationeko Airearen Kutsaduraren Aholku Batzordeko ikerketa-taldeko zuzendaria izan zen. Sasoi horretan, *The Coal Fire* (Ikatzaren sua) lana argitaratu zuen, eta horregatik da ezagunagoa.

## Lanak 
### Argitalpen batzuk 
* Margaret White Fishenden (1925). House heating: a general discussion of the relative merits of coal, coke, gas, electricity, etc., as alternative means of providing for domestic heating, cooking and hot water requirements, with especial reference to economy and efficiency [Etxeko berokuntza: ikatzaren, kokearen, gasaren, elektrizitatearen eta abarren meritu erlatiboei buruzko eztabaida orokorra, etxeko berokuntza, janaria prestatzea eta ur beroaren baldintzak emateko bitarteko alternatibo gisa, ekonomiari eta eraginkortasunari erreferentzia berezia eginez.] (ingelesez). H.F. & G. Witherby. pp. 296 . 

* White Fishenden, Margaret (1920). The Coal Fire: a research / by Margaret White Fishenden for the Manchester Corporation Air Pollution Advisory Board (ingelesez). Londres: Her Majesty's Stationery Office. p. 120. 

* Margaret White Fishenden, Owen Albert Saunders (1932). The Calculation of Heat Transmission (en inglés). H. M. Stationery Office. p. 280. 

* White Fishenden, Margaret; Saunders, Owen Alfred (1950). An introduction to heat transfer / by M.Fishenden and O.A.Saunders (en inglés). Oxford: Clarendon Press. p. 205. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leticia González

**Leticia González Herrero** (Madril, 1971ko martxoaren 17a) kimika teorikoa da, molekulen egoera kitzikatuetan egindako lanagatik ezaguna, bereziki DNAren base nitrogenatuen dinamika ultra-azkarrean eta trantsizio-metalen konplexuen zehaztasun handiko simulazioetan.

## Biografia 
Leticia Gonzalez Madrilen jaio zen, Espainian, eta kimika ikasketak egin zituen 1989tik 1994ra, Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. 1995ean, Master titulua eskuratu zuen Londresko King's College-n. Madrilgo Unibertsitate Autonomora itzuli zen doktoretza egitera (tesia:Hidrogeno loturen karakterizazioa inter eta intramolekular kasu esanguratsuen azterketa teorikoa), eta 1998an bukatu zuen. Doktore-tesia amaitzean, Berlingo Unibertsitate Librera joan zen, eta han amaitu zuen gaikuntza, 2004an.2007an, kimika fisiko eta teorikoko irakasle izendatu zuten Jenako Unibertsitatean. 2011n, kimika konputazionaleko, kimika teorikoko eta kalkulu zientifikoko katedradun bihurtu zen Vienako Unibertsitatean.

## Ohoreak eta sariak 
* 1999: Alexander von Humboldt beka
* 1999: Doktoregoko Sari Berezia 1998/1999, Zientzia Fakultatea, Madrilgo Unibertsitate Autonomoa
* 2005: Irakasle Gonbidatu Saria, Berliner Frauenförderung
* 2005: SIGMA-ALDRICH saria ikertzaile gazte onenentzat, Kimikako Espainiako Errege Elkartea (RSEQ)
* 2006: Heisenberg beka, Alemaniako Ikerketa Elkartea
* 2011: Kimikari Teorikoen Munduko Elkartearen Dirac Saria
* 2014: Löwdin hizlari-

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Leticia Gonzalezen ikerketa taldearen webgunea Vienako Unibertsitatean
Lope Artaxoakoa

**Lope Artaxoakoa** (Artaxoa, ? - Iruñea, 1159ko urriaren 11) nafar elizgizona izan zen. 1142-1159 urteetan Iruñeko apezpikua izan zen.

## Bizitza 
Izenak adierazten duen bezala, Artaxoan jaio zen. 1135etik Iruñeko katedraleko sakristaua eta diruzaina zen. 1142an aukeratu zuten Iruñeko apezpiku, Antso Larrosaren ondorengo. 

1134an, Alfontso Borrokalaria hil ondoren, Iruñeko eta Aragoiko erresumak behin betiko bereizi ondoren, eliz-arazoak sortu ziren. Lope auzitan aritu zen Huescako apezpikuarekin Valdonsellako eliza batzuk zirela kausa, eta aldeko epaia lortu zuen. Ejea, Tauste eta Lunako tenpluak, aldiz, Zaragozakoaren esku utzi behar izan zituen. 1147an, akordio bat iritsi zuen San Juan de la Peña monasterioarekin Lizarrako elizak zirela-eta. Era berean, 1149an amaiera eman zion Iruñeko apezpikuek eta Montearagongo abadeek izandako liskar luzeari. 

[300px|thumb|[Olibako monasterioa]]
Leireko monasterioa salbuespen kanonikoa lortzen saiatu zen, alegia, apezpikuaren agintetik at gelditzea, baina arrakastarik gabe. Haren apezpikualdian hasi ziren eraikitzen Olibako eta Tulebrasko monasterioak Nafarroan, eta Fiterokoa Gaztelako mugan.

1150ean, urrezko 1250 txanponekin lagundu zion Antso VI.a Jakituna errege berriari, Nafarroako Erresuma oso une ekonomiko txarrean baitzegoen. Baina Nafarroaren eta Aragoiren arteko gerrak erabat mikaztu zuen bien arteko harremana. 1156an, bitartekari ibili zen Bartzelonako konde Erramun Berenger IV.aren aurrean, su-etena lortzeko, eta honek bahitu gisa atxiki zuen. Antso VI.ak meniaren baldintzak bete ez zituenez, Lopek bi urte igaro behar izan zituen Aragoin. Deserrialdi hartan, Antso VI.ak harenganako uste ona galdu zuen. 

1159an, Nafarroak eta Aragoik bakea adostu zutelarik, Lope eta Antso VI.a adiskidetu ziren. Apezpikua hilabete batzuk geroago hil zen, urriaren 11n.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Linda Beilharz

**Linda Beilharz** (Australia, 1960ko apirilaren 15a) australiar abenturazalea, hego eta ipar poloak arrakastaz zeharkatu zituen lehen emakume australiarra. Ipar poloko espedizioa Rob Rigato senarrarekin eta Sarah McNair-Landry esploratzaile kanadarrarekin osatu zuen 2010eko apirilean, eta Hego poloko balentria, berriz, 2004ko abenduan osatu zuen, Hego poloko Antartika ertzetik 1.100 km-ra eskiatzen zuen lehen emakume australiarra bihurtu zenean. Beilharzek eta Rigatok 35 eguneko zeharkaldia ere osatu zuten Groenlandiako izotz geruzan zehar 2007ko apirilean, eta Hego Patagoniako izotz geruzan zehar 2012an, 2009an arrakastarik izan ez zuen aurreko saiakera baten ostean.

Beilharz Bendigon bizi da, Victorian (Australia), eta Women's Health Loddon Malleeko Ofizial Exekutiboa da. La Trobeko Unibertsitatean graduatu zen 1993an, Komunitatearen Garapeneko Graduondoko Diploma batekin eta Osasun Zientzietako Master batekin, 1999an. 2010ean Urteko Abenturazale Geografiko Australiar saria jaso zuen Hego Polora egindako espedizioagatik, 2006an emakumeen ohorezko zerrenda viktoriarrean sartu zuten, 2013an Bendigoko Urteko Herritar hautatu zuten, eta urte berean Australiako Ordenaren Domina jaso zuen.

Lan komunitarioan oso sartuta dago, Bendigoko Sostengagarritasun Taldeko kide gisa, Bush Search and Rescue, eta Gaitasun Komunitarioen Garapeneko zuzendari izan zen St Luke's Anglicare-rekin 10 urtez. Berak "Journeys for Learning" izenburupean ikaskuntza baliabideak sortu ditu, irakasleak informazioarekin, istorioekin eta ikasgaien gidekin laguntzen dituena, eskolak abentura modernoekin lotuz.

## Aintzatespenak 
* 2006an emakumeen ohorezko zerrenda viktoriarrean sartu zuten
* 2010ean Urteko Abenturazale Geografiko Australiar saria jaso zuen Hego Polora egindako espedizioagatik
* 2013an Bendigoko Urteko Herritar hautatu zuten, eta urte berean Australiako Ordenaren Domina jaso zuen.

## Argitalpenak 
* *Building Communities: The Shared Active Experience*.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Anthony Romaniw

**Anthony Romaniw** (Hamilton, 1991ko irailaren 15a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ain Roost

**Ain Roost** (Uppsala, 1946ko maiatzaren 12a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jill Ross-Giffen

**Jill Ross-Giffen** (London, 1958ko otsailaren 23a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Ross

**John Ross** (1931ko azaroaren 13a - 2022ko azaroaren 1a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Carole Rouillard

**Carole Rouillard** (Montreal, 1960ko martxoaren 15a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1988ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Silvia Ruegger

**Silvia Ruegger** (Oshawa, 1961eko otsailaren 23a - 2019ko abuztuaren 23a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Scott Russell

**Scott Russell** (Windsor, 1979ko urtarrilaren 16a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2008ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Cliff Salmond

**Cliff Salmond** (Victoria, 1927ko abenduaren 27a - 2013ko abenduaren 25a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bryan Saunders

**Bryan Saunders** (Port-of-Spain, 1952ko uztailaren 9a - 2022ko apirilaren 27a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ted Savage

**Ted Savage** (1887ko urtarrilaren 15a - 1920ko martxoaren 2a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1908ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jeff Schiebler

**Jeff Schiebler** (1973ko ekainaren 1a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paula Schnurr

**Paula Schnurr** (Kirkland Lake, 1964ko urtarrilaren 15a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1992ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 1996ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Briana Scott

**Briana Scott** (Vancouver, 1990eko ekainaren 27a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ian Seale

**Ian Seale** (Toronto, 1954ko irailaren 19a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rachel Seaman

**Rachel Seaman** (Peterborough, 1986ko urtarrilaren 14a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paula Vásquez Lezama

**Paula Vásquez Lezama** (Caracas, Venezuela, 1969ko otsailaren 9a – Paris, Frantzia, 2021eko martxoaren 22a) Frantzian bizi izan zen zientzialaria, antropologo eta soziologo venezuelarra izan zen. Bere ikerketetan hondamendien kudeaketa, osasun eta ingurumen segurtasunik eza eta Venezuela garaikidearen krisi politiko eta soziala ikertu zituen.

## Bizitza 
Eduardo Vásquez filosofo eta Hegel adituaren alaba. Venezuelako Unibertsitate Zentralean (UCV) soziologia ikasi zuen, 1994. urtean lizentziatu zen. 1998an Frantziara joan zen, eta gizarte politikan espezializatu zen, hurrengo urtean Panthéon-Sorbonne Unibertsitatean master bat lortu zuela. 2007an Gizarte Antropologian eta Etnologian doktoretza egin zuen Gizarte Zientzietako Ikasketa Aurreratuen Eskolan (EHESS).

### Lan ibilbidea 
Irakasle jardun zuen bai Venezuelan bai Frantzian: UCV, Paris 13, Paris Descartes eta EHESS. Ikerketa Zientifikorako Zentro Nazionaleko (CNRS) ikertzaile jardun zuen 2012tik hil zen arte. Proiektuaren burua izan zen Unicefen 1996-1997 bitartean, eta baita aholkularia ere hainbat erakunde eta bulego publikotan. 

Hainbat argitalpen zientifiko egin zituen, eta honako liburu hauek dira aipagarrienak: *Poder y catástrofe*,*Venezuela bajo la tragedia de 1999* (2008), *Le chavisme: un militarisme compassionnel* (2013) eta *Pays hors service* (2019), gaztelaniaz *País fuera de servicio* (2021) gisa argitaratua.

Bere bizitzako azken etapan oihartzun mediatikoa izan zuen Venezuelako espezialista bezala hedabide frantziar eta internazionalentzat. 2018an, *Les Temps Modernes* aldizkariaren 697. zenbakia koordinatu zuen, Venezuelako krisiari buruzkoa.

52 urte zituela hil zen, 2021. urtean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Leo Roininen

**Leo Roininen** (Toronto, 1928ko uztailaren 16a - 2002ko apirilaren 21a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1948ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Andrea Seccafien

**Andrea Seccafien** (Guelph, 1990eko abuztuaren 27a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Arana (Gernika)

**Arana** Gernika-Lumo udalerriko auzo bat da, Bizkaiko ipar-erdialdean kokatua.

## Demografia 
## Kanpo estekak
Terra incognita

[right|thumb|250px|*[Terra Australis|Terra australis incognita* duen mapa.]]

Kartografia historikoan, ***terra incognita*** edo ***terra ignota*** () gizakiak oraindik esploratu ez duen lurraldea da.

Inskripzio hori jatorrian mapetan zegoen, batez ere planisferioetan, mendebaldeko zibilizazioak ezagutzen zituen eremuetatik haratago zeuden lurrak izendatzeko. Horrela, barnealdeko Afrika (Kongo ibaiaren arroa nagusiki) denbora luzez *terra incognita*tzat hartzen zuten, baita Zeelanda Berriaren hegoaldean dauden tokiak ere (*Terra australis incognita*, ). Kartografoak mito ugariz elikatzen ziren, eta mito horiek mapetan transkribatzen zituzten. Adibidez, «*hic sunt dracones*» () idazten zuten edo izaki fantastikoak marrazten zituzten, itsas suge erraldoiak adibidez. Gaur egun, mapa bakar batean agertzen da «*hic sunt dracones*» hori, New Yorkeko Liburutegi Publikoaren bilduman dagoen Hunt-Lenox globoan. 
 

1830etik aurrera, esplorazioak ugaritu egin ziren, eta hedapen kolonialak, mendebaldeko gizakiak ezagutzen ez zituen azken lurraldeen aurkikuntza erraztu zuen, David Livingstone bezalako esploratzaileekin, Afrika erdialdea eta ekialdea eta Kongo ibaiaren arroa aurkitu zituena. XIX. mendean zehar, giza-geografikoen garapenarekin batera, *terra incognita*ren aipamena pixkanaka desagertzen joan zen mapetatik.

Gaur egun, ia ez dago gizakiak esploratu ez duen lurralderik. Ordutik, terminoa gehiago erabiltzen da zentzu figuratuan. Horrela, materia bat *terra incognita* izan daiteke pertsona batentzat, pertsona horrek bere jakintzaren eremua gainditzen badu.

*Terra incognita* esamoldea aurkikuntzarekin eta espazio handiekin lotuta dago, sarritan erabiltzen baita merkataritza-esparru batean bi nozio horiek gogoratzeko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Tony Sharpe

**Tony Sharpe** (Kingston, 1961eko ekainaren 28a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alexandros Othonaios

**Alexandros Othonaios** (; Gytheio, 1879 – Atenas, 1970eko irailaren 20a) greziar militar eta politikaria izan zen, Greziako lehen ministroa 1933ko martoaren 6tik 10era.

Akademia Militar Helenikoan ikasi ondoren, Mazedoniako borrokan eta Balkanetako gerretan parte hartu zuen. Eleftherios Venizelosen aldekoa izan zen eta Mazedoniar Frontean borrokatu zuen Lehen Mundu Gerran. 1919an Errusiako Gerra Zibilean aliatuen esku-hartzean ere parte hartu zuen koronel mailarekin. Ondoren, Esmirnaren okupazioan parte hartu zuen Greko-turkiar gerran. Venizelosen 1920ko hauteskundeetako porrotaren ondoren, armadatik bota zuten.

Gudan Greziak galdu ondoren armadara itzuli zen, eta Venizelosen aurkako zenbait pertsona hiltzera kondenatu zituen auzitegi militarreko kide izan zen. 1923an teniente jeneral mailara igo zen eta 1925ean dimisioa eman zuen Theodoros Pangalosen estatu kolpearen ondoren. 1928an armada itzuli zen eta 1933ko martxoan Nikolaos Plastirasen estatu-kolpe saiakerari aurre egiteko eratutako gobernu militar bateko lehen ministro izan zen.

Armadatik kanporatua izan zen berriro monarkia berrezarri zenean. Politikatik urrun egon zen Ioannis Metaxasen diktaduran eta alemaniarren okupazioan. 1944ko urrian armadako komandante buru izendatu zuten, baina 1945ean dimisioa eman zuen.

## Kanpo estekak
Mitsumasa Yonai

Japoniako itsas armadako ofizial eta politikaria izan zen. Japoniako Armada Inperialean almirante izan zen, Itsas Armadako ministroa eta Japoniako lehen ministro 1940an.

## Kanpo estekak
Dan Shaughnessy

**Dan Shaughnessy** (Belleville, 1944ko irailaren 8a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1976ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sylvester Turner

**Sylvester Turner** (Houston, Texas, 1954ko irailaren 27a – Washington, 2025eko martxoaren 5a) Ameriketako Estatu Batuetako politikaria, Houston hiriko alkatea izan zen 2016tik. Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Demokrataren militantea zen.

## Biografia 
Jatorri xumekoa, zortzi anai-arrebako familia batean hazi zen; bere komunitate erlijiosoaren laguntza jaso zuen Houstongo Unibertsitatean zientzia politikoak ikasteko eta, ondoren, zuzenbidea Harvardeko Lege Eskolan.

Bakarrik lan egin zuen, bere abokatu-sinadura edukiz, eta legeak irakatsi zituen Texasko unibertsitate batzuetan. 1984an hasi zuen bere ibilbide politikoa bere konderriko komisionatu gisa, eta 1988tik 2016ra Texasko Ordezkarien Ganberako kide izan zen. 1991n eta 2003an Houston hiriko alkate izateko hauteskundeetan lehiatu zen, baina alderdi errepublikanoko hautagaiek garaitu zuten. Azkenik, 2015eko hauteskundeetan, Ameriketako Estatu Batuetako laugarren hiri populatueneko 62. alkate izatea lortu zuen.

2025eko martxoaren 5ean Washingtonen hil zen, 70 urte zituelarik. Sheila Jackson Lee aurreko hauteslea ere karguan zegoenean hil zen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ross Sheppard

**Ross Sheppard** (Toronto, 1888ko azaroaren 22a - Edmonton, 1967ko irailaren 4a) atleta zen. Kanada ordezkatu zuen 1924ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zoe Sherar

**Zoe Sherar** (Toronto, 1999ko azaroaren 7a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
George Short

**George Short** (Saskatoon, 1941eko maiatzaren 5a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jazz Shukla

**Jazz Shukla** (1998ko abuztuaren 24a) atleta da. Kanada ordezkatu zuen 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fred Stolle

**Frederick Sydney Stolle** (Hornsby, Hegoaldeko Gales Berria, 1938ko urriaren 8a – Palm Desert, Kalifornia, 2025eko martxoaren 5a) australiar tenislaria izan zen.

Gran Slameko txapelketetako bost final galdu ondoren, 1965ean Roland Garros txapelketa eta 1966an AEBko Irekia irabaztea lortu zuen. Horrez gain, Grand Slameko hamar txapelketa irabazi zituen binakako kategorian. Bob Hewitt, Roy Emerson eta Ken Rosewall izan zituen taldekide. Gainera, grand slameko zazpi txapelketa irabazi zituen binakako mistoen kategorian. 1964, 1965 eta 1966an Davis Kopa irabazi zuen Australiako taldearekin. 1977tik 1988ra Vitas Gerulaitisen entrenatzailea izan zen.

## Grand slameko emaitzak 
### Banakakoak (2 txapelketa, 6 final) 
### Binakakoak (10 txapelketa, 6 final) 
## Kanpo estekak
Loughgallgo segada

**Loughgallgo segada**, 1987ko maiatzaren 8an, Ipar Irlandako Loughgall udalerrian gertatu zen, Armagh konderrian. Honertan, Ekialdeko Tyroneko IRAren Brigadaren 8 kidez osatutako talde batek Ulstergo Errege Poliziaren (RUC) herri hartako basea erasotu zuen. 

Erasoaldi honetan IRAko zortzi kideak hil ziren, erakunde armatu honek Ipar Irlandako gatazka guztian zehar egun bakar batean izandako kide galera handiena izan zen. Britainiar Armada eta RUCaren operazio honek **Judy Operazioa** kode izena jaso zuen.

## Atentatua 
Erasoaldia IRAkide batek RUCeko basearen perimetroaren hesia hondeamakina batez zeharkatu zuenean hasi zen, haren palan bonba bat zeramakiela, bitartean gainontzeko IRAren taldeko kideak furgoneta batean iritsi eta eraikinari tiroka hasi ziren. Bonbak eztanda egin eta kasik basearen erdia suntsitu zuen. 

Halere, Aire Zerbitzu Bereziaren (SAS) soldaduek aurrez prestatutako segada baten bidez IRAkideei basearen barnealdetik nahiz inguruko ezkutuko kokalekuetatik tiroz erantzun zieten, erasotzaile guztiak hilaraziz. Gerora, IRAkideetako bi erailak izan zirenean armagabetuak zeudela jakin zen.

Herritar arrunt bat hila eta beste bat zauritua ere izan ziren, haiek nahigabean segadaren eremuan sartu eta soldaduek IRAKideak zirela uste izan baizuten.

## Ikus gainera 
* Drumnakillyko segada
* Pasaiako segada
* Ekialdeko Tyroneko IRAren Brigada
* Ulstergo Errege Poliziaren
* Aire Zerbitzu Bereziaren

## Kanpo estekak