open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maurice Harriet

**Maurice Harriet** (Haltsu, Lapurdi, 1814ko irailaren 14a – 1904ko otsailaren 16a) euskaltzalea eta hiztegigilea izan zen. Martin Harrieten iloba (Martin Harrieten Pierre seme gaztearen semea).

## Bizitza 
Zazpi haurridetan bosgarrena zen, eta Maurice, bere anaia Fabien bezala, apaiza izan zen. Mauricek lehenik Larresoron eta gero jesuitek Pasaian zuten ikastetxean egin zituen ikasketak. Ondoren, 1839 ezkero, Parisko Saint-Sulpice apaizgaitegian izan zen. Apaiztu bitartean eta ondoren, irakaskuntzan aritu zen, oratoriarrek Juillyn, Paristik hurbil, zuten ikastetxean.

Gero, anaia Fabienekin batera, Baionara joan zen, biek sorturiko Institution Saint-Léon ikastetxean lan egitera. Azkenean, Baionako apaizgaitegi handira joan, eta han zientziako irakasle eta zuzendari izan zen. Hizlari gisa ospe handia zuen orduko, euskaraz eta frantsesez. Artikulu bat ere idatzi zuen Bossueten gainean: «Jusqu´à quel point et pourqoi Bossuet a adopté le système thomiste» (eskuizkribua).

Euskaltzaleen munduan ere ezaguna zen. Lehen Lore Jokoak hark antolatu zituen, Anton Abadiaren aginduz, 1853an, Urruñan.

1858an Madrila joan zen, eta bertako San Luis de los Franceses eliza, eskola eta erietxeko buru izan zen. 1874 arte egon zen han. Haltsura itzuli, eta han hil zen 1904an.

## Idazlanak 
Gaztetandik izan zuen euskal hiztegi orohartzaile bat egiteko asmoa. Madrilen material asko bildu zuen, eta beste hiztegigile batekin, Aizkibelekin, adiskidetasun estua izan zuen. Hiztegia bukatu bazuen ere, ez zuen argitara eman. Euskara-frantses hiztegia da. Jatorrizkoa oso mardula da: 3.536 orrialde ditu. Lekukoak oso ugari dira. Eskuizkribu asko ere kontuan hartu zituen Harrietek. Hala ere, hiztegiaren balioa, lekuko idatziei dagokionez, arrunt apaltzen da, Harrietek perpaus eta hitz asko aldatu baitzituen, gehienetan garbizalekeriazko irizpideari amore emanik. Hiztegia argitaratu gabea bada ere, erabili izan da. Azkuek, adibidez, ezagutu zuen, eta bere eranskinean, batez ere, hitz asko jaso zituen. Halaber, *Orotariko Euskal Hiztegia*n kontuan hartu da Maurice Harrieten hiztegia. Endrike Knörrek tesia egin zuen hiztegiaren gainean, Koldo Mitxelenaren zuzendaritzapean (*"Para una edición crítica del diccionario de Maurice Harriet*", argitaratu gabea, Gasteiz, 1987). Arantxa Hirigoien larresorotarrak ere aztertu zuen hiztegia bere tesian (*"Maurice Harrieten (1814-1904) euskara-frantsesa hiztegi eskuizkribua: ikerketa lexikografikoa A, K eta T hizkiak".* Gai horri buruz urte berean UEUren Udako ikastaroen sarrera-hitzaldia eman zuen Baionan, eta artikulu bana argitaratu zuen Euskera eta Lapurdum aldizkarietan.

Aipatu behar da, azkenik, Harrietek Haranederren *Testamentu Berria* argitaratu zuela 1855ean, Dassanceren laguntzaz.

## Erreferentziak
Manuel Tuñón de Lara

**Manuel Tuñón de Lara** (Madril, Espainia, 1915eko irailaren 8a - Leioa, Bizkaia, 1997ko urtarrilaren 25a) espainiar historialaria izan zen. Espainiako historiografiaren berritzaile nagusietako bat izan zen.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen, Madrilen. 1932an Gazteria Komunistako kide egin zen, eta alderdiko buruzagitzan izan zen 1934tik 1936ra, Espainiako lehen ikasle-sindikatu komunistako lehendakari izateaz gainera. Espainiako Gerra Zibila amaitu zenean, kontzentrazio-esparru batean atxilotu zuten. 1946an Parisa erbesteratu zen. Parisen, lan egiteaz gainera, zuzenbide eta historiako ikasketak sakondu zituen. Harrezkero, ikaskuntzan eta irakaskuntzan murgildu zen, politika alde batera utzita.

Historiako eskolak eman zituen Paueko Unibertsitatean (1970), eta Espainiako Historia Garaikideari buruzko hizketaldiak antolatu zituen. Hizketaldi haiek (1980 arte beraren zuzendaritzapean antolatuak) garrantzi handikoak izan ziren Espainiako historiaren azterketan sakontzeko, Espainiako eta Europako historialari askok parte hartu baitzuten bertan. Franco hil baino urte batzuk lehenago itzuli zen Espainiara.

Hurrengo urteetan irakaskuntzan aritu zen, Hispaniako Ikerkuntza Zentroko zuzendaritza eta Paue eta Bordeleko Unibertsitateetan Espainiako Historia Garaikideko Dokumentazio Zentroko zuzendaritza bere gain izateaz gainera. Madrilen, Segovian, Cuencan eta Euskal Herrian eman zituen eskolak.

## Obra 
Bere lanetan aipagarria da gertaera sozialak eta ekonomikoak gertaera politikoekin lotzeko egindako ahalegina, garrantzi handikoa geratu zena historiografia diziplina zientifikotzat hartzeko orduan. Sari eta aipamen ugari jaso zituen. Besteak beste, Euskal Herriko Unibertsitateko  doktore izendatu zuten, Julio Caro Barojarekin batera.

*  *Espagne* (1955) (*Espainia*).
*  *From Incas to Indios* (1956) (*Inkengandik indiarretara*).
*  *La España del siglo XIX (1808-1914)* (1961) (*XIX. mendeko Espainia*).
*  *El movimiento obrero en la historia de España* (1962) (*Langile higikundea Espainiaren historian*).
*  *Variaciones del nivel de vida en España* (1965).
*  *Introducción a la historia del movimiento obrero* (1965).
*  *La España del siglo XX* (1966) (*XX. mendeko Espainia*).
*  *Introducció a la historia del moviment obrer* (1966).
*  *Antonio Machado, poeta del pueblo* (1967) ("Antonio Machado, herriko poeta").
*  *Medio siglo de cultura española* (1970).
*  *Estudios sobre el siglo XIX español* (1971).
*  *Metodología de la Historia social de España* (1973).
*  *Historia y realidad del poder* (1973).
*  *La España del siglo XIX* (1974).
*  *La Segunda República* (1976) (*Bigarren Errepublika*).
*  *Luchas obreras y campesinas en la Andalucía del siglo XX: Jaén (1917-1920): Sevilla (1930-1932)* (1978).
*  *España bajo la dictadura franquista* (1980) (*Espainia Francoren diktadurapean*).
*  *Tres claves para la Segunda República* (1985).
*  *Historia de España* (zuzendari) (1988) (*Espainiako Historia*).
*  *Comunicación y cultura durante la II República y la Guerra Civil* (1990).

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  eta : Bulletin d'histoire contemporaine de l'Espagne Manuel Tuñon de Larari eskainita.
Thanom Kittikachorn

**Thanom Kittikachorn** (Tak, 1911ko abuztuaren 11 &ndash; Bangkok, 2004ko ekainaren 16a) Thailandiar militarra eta politikaria izan zen. Bi aldiz lehen ministro izandakoa (1958an, eta 1963-1973 bitartean).

Hogei urterekin Bangkokeko Errege Akademia Militarrean sartu zen; han Sarit Thanarat ezagutu zuen. 1951n jeneral kargua lortu zuen, eta 1957an, Thailandiako armadaren teniente jeneral gisa, Luang Songgram kargutik kentzeko saioan parte hartu zuen, Sarit Thanaratek gidaturiko estatu-kolpean. 1958ko urriko koalizio-gobernuan lehen ministro izendatu zuten, baina urte horretan bertan, beste kolpe militar baten ondorioz, hura ere Sariten gidaritzapean, kargua galdu zuen. Hurrengo gobernuan, lehen ministrorde eta Defentsa ministro izendatu zuten. Sarit hil zenean, 1963ko abenduan, lehen ministro kargua eskuratu zuen berriro. Iparraldeko gerrilla komunistaren ekintza armatuei aurre egitea izan zuen zeregin nagusietako bat orduan. Estatu Batuek Indotxinan zeramaten politikarekin ados egonik, estatubatuarrei Thailandiako hegazkin-baseak erabiltzen utzi zien, eta, gainera, soldaduak bidali zituen Vietnamera eta Laosera. Barne-politikan, 1958an etendako eskubide politikoak berrezartzen ahalegindu zen, eta demokrazia parlamentarioa lehengoratzea agindu zuen. 1967ko abenduan, lehenengo udal-hauteskundeak deitu ziren, eta 1968ko ekainean Thailandiako zortzigarren konstituzioa onartu zen. 1969an, Parlamenturako hauteskundeetan, Thailandiako Herriaren Alderdi Batuak, Thanomen gidaritzapean, gehiengoa lortu zuen. Thanomek lehen ministro eta Defentsa ministro karguei eustea lortu zuen horrela. Estatu Batuek Asiako hego-ekialdean zeramaten politikaren aldaketak, iparraldeko gerrillaren ekintzek, eta Thailandiako ekonomiaren ahuleziak behartuta, Thanomek gobernua eta Parlamentua desegin zituen, konstituzioa baliogabetu zuen, eta gobernu militar berria eratu zuen. 1972ko abenduan, beste konstituzio bat onartu zen. Thanomek lehen ministro eta Kanpo Arazoetako ministro karguak eskuratu zituen, baina gobernuaren aurkako ikasleen protestak zirela-eta, 1973ko urrian, zibilez osatutako gobernu bat eratu zen, eta Thanom, karguak utzita, Singapurrera joan zen ihes. 1976an itzuli zen, isilpean, herrialdera, eta hura jakin zenean, borroka odoltsuak gertatu ziren bere jarraitzaileen eta ezkerreko ikasleen artean, Bangkoken. Urrian, militarrek, Sangad Chaloryuren gidaritzapean, kontrolpean hartu zuten herrialdea. Hurrengo gobernuan, militarra hura ere, Thanomek ez zuen esku hartu.

2004ko ekainean hil zen Bangkokeko Ospitalean. Haren mediku-gastuak Bhumibol Adulyadej erregeak ordaindu zituen. 2007an erraustu zuten eta Sirikit erregina izan zen errauste-ekitaldiaren buru.

## Erreferentziak
Rákóczi

**Rákóczi** Hungariako Erresumako nobleziako familia izan zen, Transilvaniakoa, XIII. eta XVIII. mendeen artean. Haien deituraren idazkera zaharra, hungarieraz, *Rákóczy* da; eta *Rakoczi* nahiz *Rakoczy* idazkerak ere erabiltzen dira beste hizkuntza batzuetan.

## Kideak 
* Gyorgy I.a, Transilvaniako printzea 1630-1648 bitartean (1593 - Sarospatak, 1648). Habsburgotarren aurka borrokatu zen Hungariaren burujabetasunaren alde, eta erreforma protestantearen aldeko neurriak hartu zituen (gurtza-askatasuna kristau guztientzat). Suediarekin elkartu zen 1644an Fernando III.a Habsburgoko enperadorearen aurka, eta gune protestante indartsu bat eratu zuen Gyulafehervar hiriburuan (egungo Alba Iulia, Errumania).
* Gyorgy II.a, Transilvaniako printzea 1648-1660 bitartean (Sarospatak, 1621 - Nagyvarad, 1648). Gyorgy I.aren semea zen, eta aitaren politikari jarraitu zion. Kodetan zehaztu zuen Transilvaniako legedia eta erreforma zibil garrantzitsuak abiarazi zituen, baina turkiarrak nagusitu zitzaizkion Transilvanian, Gyaluko guduaren ondoren.
* Ferenc I.a, Transilvaniako printzea (1645 - Makovica, 1676). Gyorgy I.aren semea zen, eta ez zuen benetako agintaritzarik lortu, turkiarren erasoaren ondoren. 1662an protestantismoa utzi eta katoliko bihurtu zen, amaren eraginez. 1666an Ilona Kroaziako *ban* edo printzearen alabarekin ezkondu zen, eta 1670ean habsburgotarren aurkako matxinada bat gidatu zuen Hungaria eta Kroaziako armadako buru gisa, baina huts egin zuen hurrengo urtean, eta bahi-sari handi bat ordaindu behar izan zuen preso hartu zutenean.
* Ferenc II.a, Transilvaniako printzea (Borsi, 1676 - Rodosto, Turkia, 1735). Ferenc I.aren hilondoko semea zen. 1688an Austriara eta, ondoren, Bohemiara eraman zuten, giro magiarretatik urruntzeagatik, baina 1694an Hungariara itzuli eta austriarren aurkako borrokara bultzatu zuten hango nobleek. Espainiako Erregetzarako Gerraren garaian (1700), habsburgotarrei eraso zien Frantziak lagunduta, baina preso hartu zuten (1701). Ihes egin eta Polonian babestu zen bi urtez. 1703an Hungariara itzuli eta laborarien matxinada gidatu zuen austriarren aurka. Garaipen batzuk lortu zituen hasieran, baina, frantsesen aldetik laguntzarik jasotzen ez baitzuen, Szatmárko Bakea hitzartu behar izan zuen Leopoldo I.a enperadorearekin 1711n. Erbestera jo behar izan zuen ondoren. Polonian eta Frantzian egon ondoren, 1717an Konstantinoplara jo eta austriarren aurkako armada antolatzeko agindua jaso zuen sultanarengandik. Austriarren eta frantsesen arteko bakea hitzartua zen dagoeneko, eta sultanak gerrarako asmorik ez zuela eta, atzera jo zuen Ferenc II.ak. Turkian eman zituen azken urteak.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roland Simounet

**Roland Simounet** (Guyotville, Aljeria, 1927ko abuztuaren 31 &ndash; Paris, 1996ko otsailaren 10a) frantses arkitektoa izan zen. Bere herrialdeko klima, edertasun eta pobretasunetik atera zituen Simounet-ek bere artearen ezaugarri nagusiak.

Ikasketak bere jaioterrian egin zituen, eta ondoren Frantziara joan zen. Arkitektura ikasketak Aljer-en hasi zituen eta Parisko Arte Ederretako eskolan jarraitu zituen, baina ez zituen amaitu. Aljer-era itzuli zenean hasi zuen arkitekto karrera. Arkitektura modernoko Nazioarteko IX. Kongresuan (1953), biltzarrerako txabola baten azterketa egin zuen. Espazioaren antolamendu horren ezagutza balio handikoa gertatu zen aldi baterako etxeak edo larrialdietarako hiriak eraikitzeko: Aljer-en, Maison Carrée auzoan, 300 etxebizitza (1955), 1955-1956 urteen bitartean La Montagne hirian 2.500 etxe eta Orléansvillen, lurrikara baten ondoren, 200 etxebizitza, etab. 1956-1959 urteen bitartean Djemam-el-Hasan-en 200 etxebizitza egin zituen txabolak kentzeko egitasmo batean: hektareako 900 lagun bizi ziren, banakako etxeetan, maldetara egokitutako, eta gehienetan, gela bakarrekoetan; harlanduz eginak ziren, eta adreiluzko gangek estaltzen zituzten. Maldara egokitzea, klimaren gorabeherak kontuan hartzea, soiltasuna, errepikapenak eta espazio aniztasunak izan ziren Simounet-en lanaren ezaugarriak. Lan horiez gainera, eraikuntza landuagoak egin zituen: Louis Miquel-ekin Orléanvilleko Albert-Camus zentroa, Margarita Andre Mariaren eliza Tefeschoun-en 1956-1957 urteen bitartean. 1957an Timgad-en erakin sail berri bat egiteko azterketa egin zuen, antzinako hiri baten arrastoen ondoan: solairu bakarreko etxeak, bi solairuko etxe komunitarioak, korta eta lorategia zutenak, ukuilu kolektiboak, dendak, bainu mairuak, eskola, kulturuneak, meskita, kiroldegiak. 1961ean Frantziara itzuli zen Noisy-le-Grand-en 700 etxebizitza egitera. Garai horretan unibertsitateko egoitza bat egin zuen Antananarivon. Frantzian hainbat etxebizitza sozial egin zituen: Neuf-Brisach 1968-1970 urteen bitartean, Évry-Courcouronnes 1972-1975 bitartean, Saint-Denis 1977-1985 bitartean, Cergy-Pontoise 1977-1980 urteetan, Villejuif 1983-1986 bitartean. Kulturaren inguruko eraikinak ere egin zituen: arkitektura eskola Grenoblen (1973-1978), Île-de-Franceko Historiaurreko museoa Nemours-en (1976-1980), Arte modernoko museoa Villeneuve-d´Ascq-en (1978-1983), Picasso museoa Parisen (1976-1985), Dantzako goi mailako eskola nazionala Marseillan (1985-1992).

## Erreferentziak
Seljuktarren dinastia

[200px|eskuinera|thumb|Seljuk dinastiaren armarria, [Divriğiko Mezkita Handia.]]
**Seljuktarren dinastia** X.-XIII. mendeetan Iran, Siria eta Asia Txikian hedatu zen turkiar dinastia izan zen. Oro har, Mendebaldeko Asiara zabaldu ziren lehen turkiarrei ematen zaie *seljuktar* izena.

## Historia 
Dinastia Seljuk buruzagiak sortu zuen X. mendean. Haren agintepean, Syr Daria ibaiaren lurretara aldatu ziren *oghuz* turkiarrak eta musulman suni bihurtu ziren. 1055. urtean, Toghril Beg, lehen seljuk errege garrantzitsua, Bagdad hiriaz jabetu zen, eta Alp-Arslam haren ondorengoak Armenia konkistatu (1064). Siria aldera hedatu zen haren eragina, Alepo hiriraino, eta bizantziarrak menderatu zituen Manzikerteko guduan (1071). Malik Shah ondorengo erregeak (1072-1092) Asia Txikiko alde handiena bereganatu zuen, eta Mediterraneo itsasotik Turkestaneraino zabaltzen zen inperio bat eratu zuen. Asasinoen eta xiiten aurka izan zituen borroka handiengatik ere, ortodoxia sunia zabaldu zuen inperioan, horretarako sortu zituen madrasa edo eskolen bitartez. Malik Shah hil ondoren banatu zen inperioa. Sanjarek (1096-1157) hartu zuen ekialdea, eta Persiako sultanerria sortu zuen (1194an amaiatu zen seljuk dinastia Persian).

Siriako seljuk printzerriak berehala arabiartu ziren: Damasko (1104), Alepo (1117), baina Asia Txikiko sultanerria, bizantziarren edo, arabiarrek deitu bezala *rumen*, lurraldea okupatu zuena, biziki indartu zen Manzikerteko Guduaren ondoren (1071), eta egungo turkiarren lurraldea gorpuztu zen han. Seljuktarrak bizantziarren, gurutzatuen, turkiar danishmendiarren eta armeniarren aurka borrokatu ziren. 1080. urtetik aurrera, Asia Txikiko kostaldea utzi eta Anatoliako mendietara jo behar izan zuten, gurutzatuei ezin eutsi zietela. XII. mendean, biderik gabe geratu ziren gurutzatuak Anatolian barrena, eta Kilij Arslan II.ak (1155-1192) erabat menderatu zituen danishmendiarrak eta Anatoliako turkiarren buruzagi nagusi geratu zen bizantziarren, gurutzatuen eta ekialdeko armeniarren aurrean.

XIII. mendearen hasieran, lurralde ugari kendu zizkieten turkiarrek bizantziarrei eta armeniarrei, eta Kaykobad I.aren garaian (1219-1237), Anatolia ia osorik zegoen turkiarren mendean. 1243. urtean, ordea, mongolak nagusitu ziren Kense Dagh-eko Guduan, eta 1307an erregeorde bat ezarri zuten Konyako lurraldean. Anatoliako gainerako lurretan *beylik* edo turkiar printzerri txiki batzuk eratu ziren, eta geroago (XIV. mendean) haietako batek, otomandarren printzerriak, hartu zuen seljuk inperioa berritzeko xedea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Río de la Platako gobernazioa

**Río de la Platako gobernazioa** (gaztelaniaz *Gobernación del Río de la Plata*) antzina Espainiak Hego Amerikan eduki zuen kolonia lurraldea izan zen, Parana, Uruguai eta Paraguai ibaien arroak hartzen zituena. Gaur egun Argentina, Paraguai, Uruguai eta Brasilgo estatuen artean banaturik dago .

## Historia 
1535ean hasi zuten espainiar kolonizatzaileek lurralde horren konkista, Pedro de Mendoza buru zutela. Juan de Ayolas eta Domingo Martinez de Irala euskalduna bidali zituen hark barne lurrez jabe zitezen. 1537an sortu zuten Asuncion hiria guarani herriaren lurretan, eta hiri hura bihurtu zen lurralde zabal hartako hiriburu, espainiarrek 1537an Buenos Aires hiria utzi zutelako. 1580an sortu zuten bigarrengoz Buenos Aires, eta beste bide erosoago bat zabaldu zuten Peru aldera espainiarrek handik, Córdoba, Tucumán, Salta eta Jujuy hirietan barrena.

1617an bitan banatu zen lurraldea: Paraguai herrialdea, Asuncion hiri nagusi zela, eta Rio de la Plata herrialdea, Buenos Aires hiri nagusi zela. Peruko erregeordearen gobernuaren pean zeuden, nolanahi ere, bi herrialde horiek. Bestalde, Córdoba izan zen mende horretako hiri garrantzitsuena; han eraiki zen Amerikako bigarren unibertsitatea. XVII. mendearen bukaeran areagotu ziren Brasil aldetik zetozen portugaldarrekiko arazoak (Tordesillasko hitzarmena aldatu nahi zuten portugaldarrek), eta XVIII. mendean hasi zen Ingalaterrako itsas armada Rio de la Plata eta Patagoniako kostaldean kokatu nahian.

1776an Karlos III.a Espainiako erregeak Río de la Platako Erregeorderria sortu zuen, inperioko alde horri hobeto eutsi eta itsas merkataritzan zeuden oztopoak menderatzeko, eta haren mendean jarri ziren egungo Argentina, Uruguai, Paraguai, Bolivia, Brasilgo hegoaldea eta Txileko tropiko aldea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Benito Juárez

**Benito Pablo Juárez García** (Guelatao, Oaxaca, 1806ko martxoaren 21a - Mexiko Hiria, 1872ko uztailaren 18a) Mexikoko politikaria izan zen. Mexikoko presidentea izan zen 1861etik 1872ra bitartean, Maximiliano enperadorearen atzerriko armadaren aurka borrokatu zen 1864tik 1867ra bitartean, eta Mexikoko Errepublika Federalerako oinarriak finkatu zituen. Familia indiar batean sortu zen, eta umezurtz geratu zen hiru urte zituela. Apaiz-ikasketak hasi zituen, baina haiek utzi eta zuzenbide-ikasketak egin zituen ondoren. Oaxacako diputatu (1832-1833) eta gobernari (1847-1852) izan zen. New Orleansko hirian bizi izan zen 1853tik 1855era bitartean, Santa Annaren diktaduraren garaian; Justiziako ministroa izan zen ondoren, eta konstituzio liberal moderatu bat idatzi zuen 1857an. Urte bereko abenduan hasi zen Gerra Zibila kontserbadoreen eta liberal erradikalen artean, eta konstituzioaren aldeko gobernua antolatu zuen Juárezek Guadalajaran. 1858an, gudaroste frantsesak jabetu ziren Mexikoko lurralde gehienez, eta Panama aldera eta, geroago, Veracruzera jo zuen Juárezek. 1859an, Estatu Batuek Mexikoko gobernu liberala onartu zuten, eta erreforma-lege garrantzitsu batzuk egin zituen Juárezek (Elizaren ondasunen nazionalizazioa, erlijio-ordenak deuseztatzea, erregistro zibilaren sorrera eta Elizaren eta Estatuaren arteko banaketa). 1860an, herriaren eta Estatu Batuen laguntzaz, Juárez Mexikoko hiriburuan sartu zen. 1861ean, bertan behera utzi zuen kanpo-zorraren ordainketa eta, ordainetan, Mexikon zuzenean esku hartzea erabaki zuten Britainia Handiak, Espainiak eta Frantziak. Juárezekin hitzartu ondoren (Soledadeko Ituna, 1861), gudarosteak erretiratu zituzten Mexikotik Espainiak eta Britainia Handiak. Frantziak berean iraun zuen, eta Mexikoko hiria hartu zuten gudaroste frantsesek 1863an. Hurrengo urtean, Napoleon III.ak Mexikoko enperadore izendatu zuen Maximiliano Austriako artxidukea, eta El Paso del Norte hirira (egungo Juarez) jo behar izan zuen Juárezek. Estatu Batuen eta Europako estatu batzuen presioen ondorioz, bere tropak erretiratu zituen Frantziak 1867ko martxoan, eta berriro sartu zen Juárez Mexikoko hirian, Maximiliano fusilatu ondoren (1867ko uztaila). Berriro hautatu zuten presidente Juárez, eta baita 1871n ere. Hauteskundeetan iruzurra egin zuelako salaketa egin zioten urte hartan, ordea, eta matxinada-saio batzuk gertatu ziren ondoren (Treviño, Nanclares, Porfirio Díaz). Bihotzekoak jota hil zen Benito Juárez 1872an.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Paul Verlaine

**Paul Verlaine** (Metz, 1844ko martxoaren 30a - Paris, 1896ko urtarrilaren 8a) frantziar poeta sinbolista izan zen.

## Bizitza 
Paul Verlaine Metzen jaio zen burges familia batean. Oso gazte hasi zen poemak idazten, Parisko literatura-giroan sartuta. Lehen poema-liburuak, *Poèmes saturniens* (1866, *Saturnoren poemak*), parnasianismoaren eraginpean eginak dira. Hurrengoek, *Les Fêtes Galantes* (1869, *Jai galaiak*), Watteau margolariaren estiloko giroan, pertsonaia xume sentsualak agertzen dituzte. Garai hartan Mathilde Mauté ezagutu zuen, eta hiru urte geroago harekin ezkondu zen. Urte haietako zoriona kantatzen dute *La Bonne Chanson* (1870) saileko poemek, bizimodu lasai eta sotil baten gogoa adieraziz.

Rimbaud poeta ezaguturik, ordea, bertan behera utzi zituen asmo haiek: emaztea eta seme jaioberria utzi, eta Frantzian, Belgikan, eta Londresen ibili ondoren, liskar eta errieta ugariekin, Verlainek bi tiro jo zizkion Rimbaudi, eta kartzelan sartu zuten bi urtez. Garai hartan idatzi zituen bere poema onenetarikoak, *Romances sans paroles* (1874) liburuan bilduak. Liburu horretako lehen poemetan, bereziki, frantses literaturan nekez oso gutxitan den musikaltasuna lortu eta esperimentu prosodiko ausartak egin zituen Verlainek.

1874an katoliko egin zen. Garai hartan poema mistikoak idatzi zituen, *Sagesse* (1874-80) eta *Amour* (1888-92). Gero, ordea, alkoholismoa zela eta, miserian bizi izan zen. Aldi berean, halako ospea lortu zuen poeta sinbolista eta dekadenteen artean. Giro hartan arrakasta handia izan zuten *Poètes maudits* (1884, *Poeta madarikatuak*; Tristan Corbière, Mallarmé eta Rimbaudi eskainia), eta *Jadis et Naguère* (1884, *Antzina eta oraintsu*; bertan dago *L´art poétique*) lanekin. Pieza erotiko batzuen ondoren, *Parallèlement* (1889), *Liturgies intimes* (1892), Elizako jaiei buruzkoa, eta *Epigrammes *(1894), gai desberdinetakoa, agertu ziren.

## Verlaineren olerkigintza 
Verlaine da frantses poeten artean lirismo handiena lortu duenetako bat. Hitz-musika modernoaren aitzindarietako bat izan zen, eta poeta erromantikoen eta sinbolisten arteko zubia. Poesia hoberenetan bere aurrekoen erretorika handinahia hautsi zuen, eta frogatu zuen frantses hizkuntza, baita egunoroko esapideetan ere, giza sentipenen alderdi berriak komunikatzeko gauza dela, irakurlea beretzen duten iradokizun eta lausotasunaren bidez. Hitzen soinuen bitartez musika egin zuen, ohiko edukien bidez baino indar handiagoz. Izan ere, Verlaineren lan hoberenetan ez baita ageriko eduki intelektual edo filosofikorik.

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Euskarari ekarriak: Paul Verlaine Ekarriak.armiarma.eus
Sergio Ramírez Mercado

**Sergio Ramírez Mercado** (Masatepe, Masaya, 1942ko abuztuaren 5a) nikaraguar politikaria eta idazlea da. Movimiento Renovador Sandinista (MRS, *Berritze Mugimendu Sandinista*) taldeko buruzagia.

## Biografia 
Zuzenbide-ikasketak egin zituen, Leongo Unibertsitate Nazionalean (1964). Ikasle-garaian egin zituen lehen urratsak politikan. 1968an, Erdialdeko Amerikako Unibertsitate Batzorde Gorenaren idazkari nagusi izatera iritsi zen, Costa Rican. Politikarako urrats nagusia 1975ean egin zuen, Frente Sandinistako (Frente Sandinista de Liberación Nacional, FSLN) kide egin zenean, Junta de Gobierno de Reconstrucción Nacional delakoan (Berreraikuntza Nazionaleko Gobernu Batzordean) sartu zen. Lau urte geroago, Iraultza Sandinistaren garaipenaren ondoren (1979), batzordeko buruzagitza lortu zuen. Garaipena azaroko hauteskunde orokorretan gauzatu zen; Ramírez bere herrialdeko lehendakariorde bihurtu zen, Daniel Ortegaren agintaritzapean. Besteak beste, Erdialdeko Amerikan bakea lortzeko Esquipulasen egin zen hitzarmenean parte hartu zuen. 1990eko otsaila arte eutsi zion lehendakariorde-karguari, Frente Sandinistak hauteskundeak galdu arte, alegia. Porrotaren ondorioak berehala azaleratu ziren FSLNn. 1993ko azaroan, Nikaraguako pribatizazioak arautzeko lege-aurreproiektuaren kariaz, bera eta Ortega aurrez aurre jarri ziren. FSLNren zuzendaritza-batzordeak bazterrera utzi zuen Ramírez hurrengo urtean, eta alderdian zituen karguak galduz joan zen militante soil bihurtu zen arte. 1995eko urtarrilean, Frente Sandinista utzita, alderdi politiko berria sortu zuen, Movimiento Renovador Sandinista, eta bera da alderdiko buruzagi nagusia. 1996ko uztailean, Nikaraguako lehendakaritzarako hauteskundeetara aurkeztu zuen bere burua, baina arrakastarik gabe.

## Obra nagusia 
Politikari gisa ez ezik, idazle gisa ere nabarmendu zen, gaztetandik. 1960an *Frente Ventana* literatura-mugimendua sortu zuen, eta izen bereko aldizkaria argitaratzeaz arduratu zen. Aipagarriak ditu, besteak beste, *Cuentos* (1963); *El pensamiento vivo de Sandino; Castigo divino *(1988) eleberria; *Tropeles y tropelías* alegia; *Charles Atlas también muere* ipuin-bilduma; *Estás en Nicaragua* (1985), erdi saiakera erdi memoria-liburua; *Margarita, está linda la mar* eleberria (Alfaguara saria eta Frantzian argitaratutako atzerritar obra onenaren Laure-Bataillon saria irabazitakoa, 1998). Urte horretan bertan *Cuentos completos* argitaratu zuen, botereaz idatzi dituen kontakizun guztien bilduma, Mario Benedettiren hitzaurrearekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Sergio Ramírez biografia Cervantes Liburutegian.
Antonio Recalcati

**Antonio Recalcati** (Bresso, 1938ko maiatzaren 2a - Milan, 2022ko abenduaren 6a) italiar marrazkilaria izan zen. Recalcatiren ametsa kantari izatea zen, baina marrazkigintzaren bidea hartu zuen. Bakarkako lehenengo erakusketa hemeretzi urte zituela egin zuen. 1959tik aurrera espresionismo abstraktutik harantzago aurkitu zuen Recalcatik bere bidea; egiantzekotasun handiko pintura landu zuen. 1961ean, Anti-Procès 3 erakusketara gonbidatu zuten eta han *Talde lan antifaxista* lanean parte hartu zuen, poliziak harrapatu eta inoiz erakutsi ez zuena. *Recalcatiren arrastoak, 1960-1962* lana Alain Jouffroyren liburu baten oinarri izan zen, zeinetan esaten baita pintura gizakiaren irudira mugatzen dela Recalcatiren lanetan. 1963an, La Nuova Figurazione erakusketan parte hartu zuen Florentziako Strozzi jauregian, eta 1964an, Pop art, Nouveau Réalisme, Nouvelle Figuration erakusketak egin zituen Berlin, Viena eta Bruselako Arte Modernoko museoetan, hurrenez hurren.

Recalcati Milanen eta Parisen bizi izan zen. Parisen Gille Aillaud eta Eduardo Arroyo ezagutu zituen eta haiekin talde-lanak egiten hasi zen: *Une Passion dans le désert* (*Grina basamortuan*) eta *Vivre et laisser mourir* (1965, *Bizi eta hiltzen utzi*). Azken horrek eskandalua sortu zuen, bortizkeriaz egiten zuelako Marcel Duchampen handitasunaren mitoaren kontra. Recalcati 1960ko hamarraldiko iraultza estetikoaren irudi nagusietako bat bihurtu zen. 1966an, Gérard Fromanger ezagutu zuen eta hura izan zuen aldeko sutsuena Parisen. 1967an, Kubako gobernuak Maiatzeko Aretoko margolariekin batera gonbidatu zuen, eta mural handi batean parte hartu zuen Habanan. 1963. urteaz geroztik gurutze batekin hautsitako paisaiak, Paris eta New York gogora ekartzen zuten irudiak, egin zituen batez ere. 1968ko Maiatzeko gertaerek eragin handia izan zuten Recalcatirengan. Milanera joan zen bere sail autobiografikoa egitera, *1962-1972*. New Yorkera 1970ean egin zuen lehenengo bidaia, eta bidaia horretan oinarrituta osatu zuen *Barnealde amerikarrak* saila. 1977an hainbat lan erakutsi zituen Georges-Pompidou zentroan, *Gillotina eta pintura* gaiaren ingurukoak. 1981ean, New Yorkera joan zen berriz ere, eta han beltzak eta puertorricarrak marraztu zituen. 1986an, Milanen hartu zuen bizitokia. 1989an, Estampes et Révolution, 200 ans après erakusketan parte hartu zuen Parisen, eta han *La Mort de Marat* (*Maraten heriotza*) lana aurkeztu zuen.

## Erreferentziak
Miguel Trovoada

**Miguel dos Anjos da Cunha Lisboa Trovoada** (Sao Tome, 1936ko abenduaren 27a) saotometar politikari eta legelaria da. Sao Tome eta Principeko lehendakaria izan zen 1991-2001 urte-bitartean.

## Biografia 
Sao Tome Portugalen mendean izan zen garaian, erregimenaren esetsaldia pairatu zuen burujabetzaren alde egiteagatik. 1972an Sao Tome eta Principeren Askapenerako Mugimendua sortu zuen, Manuel Pinto da Costarekin batera. 1975ean, Sao Tomek burujabetza lortu zuenean, Da Costak hainbat kargu eman zizkion: lehen ministro, Defentsako eta Kanpo Arazoetako ministro, Ekonomiako eta Turismoko ministro (1975-1978), eta Merkataritzako, Industriako eta Arrantzako ministro (1978-1979). 1979an, atxilo hartu eta kartzelan sartu zuten, Da Costaren aurka estatu-kolpea egiten saiatzeaz akusaturik. Babes politikoa eskatu zuen Portugalen, baina ez zioten eman, eta Nazio Batuen egoitzan babestu zen, Sao Tomeko hiriburuan. Gudarosteak Nazio Batuen egoitzan bertan atxilotu zuen. 1981. urtea arte izan zen kartzelan, eta 1991. urtea arte, Sao Tomeko lehenengo hauteskunde demokratikoak egin ziren arte, ez zuen berriro kargu politikorik izan. Hautagai independente gisa aurkeztu zuen bere burua hauteskundeetara, eta berak irabazi zituen, bere lehiakideak erretiratu egin zirelako, Trovoadak iruzur egin zuelakoan.

1994an, Sao Tomeko krisi politiko eta ekonomiko larria zela eta, Trovoadak gobernu osoa kargua uztera behartu zuen, Parlamentua desegin zuen eta legegintzarako hauteskundeak deitu zituen. Bien bitartean beste gobernu bat eratu zuen, oposizioko alderdiek *antidemokratikotzat* jo zutena. Hauteskundeetan, Alderdi Sozialdemokrata atera zen garaile. Alderdi horrek beste lehen ministro bat izendatu zuen, eta presidentearekiko harreman gaiztoak (Trovoadak beste alderdi baten alde egin baitzuen hauteskundeetan) krisi sakona ireki zuen buruzagi politikoen artean. Horrek, eta militarren eta polizien arteko arazoek, langabeziak, eta prezioen gorakadak estatu-kolpea ematera bultzatu zituen militar gazte batzuk 1995eko abuztuan. Presidentea armadaren kuartel nagusiko espetxean eduki zuten, harik eta handik egun gutxira ordena konstituzionala berriro ezartzea onartu zuten arte, Trovoada presidente zela, kolpe militarraren egileak aske uzteko baldintzarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Klasizismo

[thumb|300px|[Andrea Palladiok sortutako Villa Rotonda, 1591.]]
**Klasizismoa** klasikotzat hartzen den garaiko ereduen imitazioan oinarrituriko arte-joera da. Sartaldeko kulturan K.a. V. eta IV. mendeetan, Atenasen bereziki garatu zen artea da klasikoa. Bestalde, klasizismoak oposizio estetikoa adierazi ohi du: klasizismoa erromantizismoaren aurka, klasizismoa abangoardiaren aurka, eta abar.

## Ezaugarriak 
Hala, klasizismoko aldiek garai horretako artearen ezaugarriak betetzen dituzte:
* proportzioa,
* simetria,
* oreka,
* objektibotasunerako joera,
* funtzio didaktikoa, eta
* bikaintasuna.

Nolanahi ere, antzinako eredu horien interpretazioa eta aplikazioa desberdina izan da aldien eta generoen arabera.

### Klasizismoa artean 
[thumb|Wielki antzokia, [Varsovian, Polonian.]]
[thumb|*Ulises eta Penelope*, [Johann Heinrich Wilhelm Tischbein margolariaren lana.]]
Italiako Pizkundean, XIV. mendearen amaieran, benetako klasizismorako joera nabarmendu zen. XV. mendearen hasieran Florentziako zenbait artistak (Brunelleschi, Masaccio) Erromako monumentuen hondakinetan aurkitu zituzten ereduak; L. B. Albertik arkitektura arrazional eta klasikoaren printzipioak definitu zituen. Lehen klasizismoaren aldian nagusi dira Florentziako arkitekto, margolari eta eskultoreak: Donatello, Ghiberti, Andrea del Castagno, Botticelli, Filippino Lippi, Piero di Cosimo eta abar. Florentziatik kanpo Piero della Francesca eta Andrea Mantegna nabarmentzen dira. XVI. mendea Pizkundeko klasizismo betearen garaia da.

Erroman, Leonardo da Vinci eta Rafael margolariek, Michelangelo eskultoreak, eta Antonio da Sangallo Gaztea eta Donato Bramante arkitektoek Europa osora hedatu zen arte-mota moldatu zuten. Erromatik kanpo Palladio arkitektoa eta Tiziano margolaria dira aipagarrienak.

Harrezkero, klasizismotik saihesten diren manierismoa eta gero Michelangeloren obran jatorria duen barrokoa garatu ziren. Azken joera horren aurka, alabaina, XVII. mendeko frantses klasizismoa sortu zen: Nicolas Poussin frantses margolariak arrazoian oinarrituriko klasizismo garbira jo zuen berriro, Rafael eta Tizianoren ereduei jarraituz. Arkitektura-obra garrantzitsuak dagozkio klasizismo molde honi, Louvreko eta Versaillesko jauregiak adibidez. XVIII. mendean, Palladioren obran oinarrituriko klasizismoa garatu zen, gero Estatu Batuetara hedatu zena. Garaitsu hartan bermatu zen neoklasizismo deiturikoa, baina joera honek antzinatekoak ez bezalako ikusmoldea zekarren, eta hala hautsi zen benetako tradizio klasikoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Klasizismoa literaturan.
* :Klasizismoa Encyclopedia.com webgunean.
Paolo Soleri

**Paolo Soleri** (Turin, Italia, 1919ko ekainaren 21a - Paradise Valley (Arizona), Arizona, AEB, 2013ko apirilaren 9a) italiar arkitektoa izan zen.

Bere jaioterriko Eskola Politeknikoan egin zituen ikasketak. 1947an, Estatu Batuetara joan zen Frank Lloyd Wright arkitektoaren estudioan lan egitera (Arizona). Baina urte horretan bertan lan hori utzi eta Mark Millsekin batera basamortura joan zen. Basamortuan egin zuten beren lehenengo lana, burujabetasunaren sinbolo izango zena: harlanduzko zutabe bat. Arizonan, *Dome House* eraiki zuten. Etxe hura erabat lurperaturik zegoen, eta gainean aluminiozko eta beirazko kupula bat zuen, Wrighten arkitektura organikoaren teorien arabera eraikia. 1949an, Carolyne Woodsekin ezkondu zen eta Turinera itzuli zen. Italian bost urte egin zituen, eta urte horietan hainbat lan egin zituen, marrazkiak oihalean, zeramika eta camping karabana bat ere asmatu zuen, *Leoncino*. Karabana horretan Vietri sul Marera joan zen (Salernotik hurbil), eta han, 1953an, zeramika-fabrika bat eraikitzeko enkargua eman zioten. Wrighten Guggenheim Museoaren espiral-planoan oinarritu zen lan hartarako.

1955. urteaz geroztik Estatu Batuetan bizi izan zen berriz ere, Scottsdalen (Arizona). Han kanpai-fabrika bat sortu zuen eta Eart House eraiki zuen (lurpeko beste etxe bat), Cosanti fundazioaren zentroa izango zena. Hiri utopiko baten proiektua egin zuen: bi milioi lagunentzako hiria zen, eta goi-ordoki batean kokatu zuen (*Mesa City Project*, 1958). Proiektu harengatik Graham Foundationaren saria irabazi zuen, eta ondoren, 1964 eta 1967an, Guggenheim-Grant saria. Beste megalopolis utopiko batzuen ikerketan aritu zen (Asteromo, Babelhoah, Veladiga, Babel B), eta hala, 1960an megaegituren mugimenduaren lehenengo lekuetan egon zen. Bere marrazkiak eta maketak Washingtoneko Corcoran galerian erakutsi ziren 1970ean. Erakusketa haren bidez Cosanti fundazioa ezagutarazi zen. Fundazio horrek Arcosanti proiektua jarri zuen abian 1970ean. Egitasmo hura etorkizuneko hiri baten proiektua zen: basamortuan eraiki zen (Cordes Junction, Arizona), eta poliki-poliki eraiki zuten Soleri buru zen komunitate mistikoko dizipuluek. Energia-arazoak konpontzeko, Solerik eguzki-energiaren inguruan egin zituen aurkikuntzak erabili ziren. Arcosanti fundazioak, bestalde, aldizkari bat argitaratzen zuen 1974. urteaz geroztik, *Arcosanti Newsletter*, arkitektura-sari ugari izan zituena.
## Erreferentziak
Winnie Mandela

**Winnie Makidizela Mandela** (Transkei, Hegoafrika, 1936ko irailaren 26a - Johannesburgo, 2018ko apirilaren 2a) Hegoafrikan apartheidaren aurkako borrokan nabarmendutako politikaria eta aktibista izan zen.

## Ibilbidea 
Gizarte-laguntzako ikasketak egin zituen Johannesburgen, eta zientzia politikoetako lizentzia eskuratu zuen Witwatersrandeko Unibertsitatean. Hemeretzi urte zituela beka bat lortu zuen Estatu Batuetan soziologia ikasteko, eta bera izan zen Sowetoko osasungintzako gizarte-zerbitzuetan jardun zuen lehenengo langile beltza. Hegoafrikako *apartheid*aren kontrako borrokalari gisa nabarmendu zen. Afrikako Kongresu Nazionala alderdiko (African National Congress, ANC) Emakumeen Batzako kidea izan zen. 1958an, Nelson Mandela Afrikako Kongresu Nazionaleko buruzagiarekin ezkondu zen, eta senarra espetxeratu zutenez geroztik, buru-belarri murgildu zen politikan. Ondorioz, bera ere espetxeratua izan zen behin baino gehiagotan.  20 urtez Afrikako Kongresu Nazionalaren borrokaren eragile nagusietako bat izan zen, nahiz eta ez zen alderdiko kidea.

Hainbat aldiz atxilotu izan zuten, eta erbestean bizi behar izan zuen denbora luzean; bitarte horretan ospe eta itzal handia lortu zuen iritzi publikoaren aurrean, herritar beltzen artean ez ezik, baita zurien artean ere; *nazioaren ama* izengoitia jarri zioten. Hala ere, Nelson Mandela espetxetik atera zenez gero, etengabeko eskandaluetan murgilduta ibili zen, finantzak eta diru-xahutze neurrigabeak zirela eta. Horrela, 1990eko hamarkadaz gero, ospea galduz joan zen. 1991n, sei urteko espetxe-zigorra ezarri zion Johannesburgeko Goi Mailako Epaitegiak, Sowetoko lau gazteren bahiketa eta torturan zerikusirik izan zuelakoan, nahiz eta azkenean ez zuten espetxean sartu. 1992an, Nelson Mandelarengandik banandu zen, bien adostasunez, Winniek Kongresurako disidentzia ezkutuan gordetzearren ustez agindutako zenbait ekintzaren salaketaren eraginez (ANCko Stompei Seipeiren heriotzan eta Abu Baker Asvatenean zerikusia zuelakoan), eta Kongresuko kargu guztiak bertan behera utzi behar izan zituen.

1994an, Nelson Mandela Hegoafrikako presidente izendatu zutenean, Winnie Arte, Kultura, Zientzia eta Teknologiako ministro izendatu zuten,  baina hurrengo urtean kendu egin zioten kargua. 1997an, Kongresuko Emakumeen Batzako (African National Congress Women's League) presidentetzarako hautagai gisa aurkeztu zuten, baina 1980ko hamarraldian estatuak eta *apartheid*aren kontrako mugimenduak egindako krimenen epaiketaren eraginez, galdu egin zuen Kongresuaren sostengua. 2003an, kartzela-zigorra ezarri zioten, bankuko mailegu baten gaineko iruzurra zela medio, baina aske geratu zen apelazioa bideratzeko prozesuan.

## Erreferentziak
Wolfgang Hildesheimer

**Wolfgang Hildesheimer** (Hanburgo, Alemania, 1916ko abenduaren 9a - Poschiavo, Suitza, 1991ko abuztuaren 21a) alemaniar idazlea izan zen.

## Biografia 
1937tik 1939ra bitartean, agertokiko pintura eta muntaketa-lanak egin zituen Central School of Arts and Crafts eskolan, Londresen. 1946tik 1949ra bitartean, gudarostean, interprete gisa jardun zuen, eta Nurenbergeko gerra-prozesuetako hitzarmenen erredakzio-lana egin zuen.

Marrazkilari eta kazetari gisa lan egin ondoren, 1950ean, berriz ere, buru-belarri hasi zen idazten. Bere obran fikzioa eta errealitatea nahasten dira beti: *Lieblose Legenden* (1952, *Maitasunik gabeko elezaharrak*), *Paradies der falschen Vögel* (1953, *Hegazti faltsuen paradisua*). Bigarren eleberri horretan, pertsonaia faltsu batzuek aurre egiten diote, gaiztakeria satirikoz, gezurrez eta faltsukeriaz betetako munduari. *Über das absurde Theater* (1960, *Antzerki absurdoaz*) eta *Interpretationen* (1969, *Interpretazioak*) saiakeretan, ikuspegi ironiko hori halako urruntze borondatezko bihurtu zen: errealitatea distantziatik baizik ezin da antzeman, eta horrela ere, zerbait absurdoa bezala soilik.

Hildesheimerrek, nahiz eta 47ko Taldeko bileretan parte hartu, ez zion sekula jarraitu H. Böll edo Gunter Grassek irekitako ildoari; berak hartu zuen bidea, oso bestelakoa, James Joyce, Samuel Beckett edota Albert Camusi jarraituz osatu zuen. Absurdoaren kontzeptua bere produkzio osoaren funtsa izan zen handik aurrera. Horren ondorioz, haren obrak halako tonu malenkoniatsu bat hartu zuen, bai antzerki-lan batzuetan, *Spiele, in denen es dunkel wird* (1958, *Gaua sartzen den obrak*), bai irratirako idazlanetan, *Herrn Walsers Raben* (1960, *Walser jaunaren beleak*), bai tragikomedietan, *Die Verspätung* (1961, *Atzerapena*).

1975. urte ingurura arte, haren obrak gero eta atzerago egin zuen, benetako barne-bakarrizketa bihurtu arte: *Monolog* (1974, *Bakarrizketa*), *Tynset* (1965) eta *Masante* (1973). Obra horietan, fantasiaren eta errealitatearen eta iraganaren eta orainaren arteko asoziazio-joko bat da barneko eta kanpoko munduen arteko gatazka. Auzi hori bera agerian geratu zen *Mary Stuart* (1971) antzerki-lanean ere, non, pertsona baten nortasunaren eraikuntza-prozesuaren bitartez, prozesu historiko oso bat islatzen den. Hala gertatzen da, halaber, Mozart eta Marboten biografiekin, fikzioa eta errealitatea nahasturik, ostera ere.

## Erreferentziak
Friedrich Hölderlin

**Friedrich Hölderlin** ( ahoskatua; Lauffen am Neckar, Württembergeko Dukerria, 1770eko martxoaren 20a - Tübingen, Württembergeko Erresuma, 1843ko ekainaren 7a) alemaniar olerkaria eta filosofoa izan zen.

## Bizitza 
Aita hil zitzaion oso gazte zela. Laster bereizi zuten amarengandik, eta teologiako ikasketak egitera eraman zuten Tübingengo apaizgaitegi protestantera; han Schelling eta Hegel ikaskideekin harremanetan jarri zen. 1793an ministro protestante izateko ikasketak egin zituen, gerora lanbide horretan sekula jardun ez bazuen ere. Frantziako Iraultzaren askatasun-ideiak kantatu zituen lehen poemetan (1789-1794), eta Grezia klasikoarekiko mirespena agertu zuen. Fichteren ikasle eta Schillerren adiskide izan zen Jenan, eta Weimarren Goethe eta Herder ezagutu zituen (1794-1795).

Frankfurt am Mainen Gontard bankariaren seme-alaben irakasle gisa lan egin zuen (1795-1798). Haren emazte Suzettez maitemindu zen, eta hura izango da «Diotima» izenaren pean Hölderlinen obran agertzen den greziar emakume ideala. Harremanak moztera behartu zituzten (1799), eta Suitzan (1801) eta Frantzian (1802) bizi izan zen, zenbait familia ahaldunen etxeetan irakasle.

1804an adiskide bati esker eskuraturiko lanean, liburuzain jardun zuen, baina eskizofreniaren lehen zantzuek jota zuten orduko. Tübingengo eroetxean egonaldi bat egin ondoren, 1807tik hil artean, 37 urtez, zurgin baten etxean, Neckar ibaiaren ertzean, dorre batean bere burua itxirik bizi izan zen, «Scardanelli» goitizenez izenpeturiko olerki bitxiak idazten zituela.

## Idazlanak 
Hölderlinen obran poesia-lana da ezagunena. Frantziako Iraultzak eragindako ereserkien ondoren, *Hymne an die Menschheit* (1791, *Gizadiari ereserkia*), *Hymne an die Liebe* (*Amodioari ereserkia*), Grezia klasikoa eta hango mitologia orainaldiko egoeretan eta esperientzietan itsasi zituen, neurri klasikoetara hurbiltzen diren olerkietan: *Natur und Kunst oder Saturn und Jupiter* (*Natura eta artea edo Saturno eta Jupiter*), *Ganymed* (*Ganimedes*), *An die Parzen*, *Hyperions Schicksalslied* (*Hyperionen patuari kanta*), *Der Archipelagus*, (1800, *Uhartedia*). Beste zenbait poematan, hala nola *Brot und Wein* (*Ogi eta ardoa*), bere sorterriari kantatzen dio. Poesiaz gainera, Hölderlinek *Hyperion oder der Eremit in Griechenland* (1797-1799, *Hyperion edo Greziako eremutarra*) gutunez egindako eleberria eta *Der Tod des Empedokles* (*Enpedokleren heriotza*) tragedia bukatu gabe utzi zituen.

## Erreferentziak 
* Azurmendi, J. 2011: "Filosofia eta poesia: Platon eta Homero, Heidegger eta Hölderlin" in Joxe Azurmendi (arg.), *Filosofia eta poesia*, Donostia, Jakin 

## Kanpo estekak 
* Eduardo Gil Berak emandako hitzaldia Friedrich Hölderlinen bizitza eta poesiari buruz 2013ko maiatzaren 2an. *www.donostiakultura.tv*
* Hölderlinen zenbait poesien irakurketa Kandido Urangaren eskutik 2013ko maiatzaren 2an. *www.donostiakultura.tv*
Khazar

thumb|250px|alt=|Khazaren erreinua
**Khazara** (hebreeraz כוזרים, *Kuzarim*; turkieraz: *Hazarlar*; grezieraz: Χάζαροι; errusieraz: Хазары; tatareraz: *Xäzärlär*; krimeako tatareraz: Χάζαροι; persieraz: ‏خزر‎; latinez: *Cosri*) gaur egungo Errusiaren hegoaldean bizi izan zen antzinako turkiar herria izan zen.

VI. mendean khazar herria Göktürkiar inperioaren barne zegoen Kaukaso iparraldeko lurraldean. VII. mendearen hasieran, alabaina, burujabeak ziren eta merkatari-inperio handia eratu zuten Europa aldeko Errusiako hego-ekialdean. Bizantzioko Heraklio enperadoreari (610-641) lagundu zioten persiarren kontrako kanpainan. Gero, VIII. mendera arte garai hartan hedatzen ari zen arabiar inperioaren aurka borrokatu behar izan zuten. Gorabehera askoren ondoren, khazarek beren inperioa izandakoaren erdialdera erretiratu behar izan zuten, eta 737 inguruan Itilen finkatu zuten beren hiriburua (Astrakhan ondoan, Volga ibaia Kaspiar Itsasoan isurtzen den lekutik hurbil).

Nolanahi ere, khazarek geldiarazi zuten arabiarren iparralderako hedapena ekialdeko Europan. Itilekin batera, Semender, Kaspiar Itsasoaren ertzean, eta Sarkel, Don ibaian, izan ziren merkataritzako hiri nagusiak. Herri asko haien kontrolpean zeuden eta zergak ordaindu behar zizkieten: alanoek, magiarrek, godoek, Krimeako greziar koloniek. Halaber, Volgako bulgariarrek eta eslaviar tribu anitzek nagusitzat hartzen zituzten. Bizantziorekin oso harreman onak izan zituzten, eta Justiniano II.a (704) eta Konstantino V.a enperadoreak (732) khazar emakumeekin ezkondu ziren. Khagan deiturikoa zen khazaren buruzagi nagusia eta haren azpian tribuetako buruak zeuden (*beg* deiturikoak).

740. urte inguruan khaganak eta goi-mailako agintariek judaismoa hartu zuten. Guztiarekin ere, tolerantzia handia zen khazaren artean eta paganismoak bizirik iraun zuen. Khazar inperioak garrantzi ekonomiko handia izan zuen: Bizantziotik Ekialde Urrunerako bidean zegoen eta, bestalde, arabiar inperioa iparreko eslaviarrekin lotzen zuen. X. mendean inperioak petxenegoen indar gero eta handiagoari aurre egin behar izan zion, bai eta Itsaso Beltzera iritsi nahi zuten errusiarrei ere. Kieveko Sviatoslav printzeak Sarkel hartu zuen 963an eta bost urte geroago khazaren azkeneko indarrak birrindu zituen. Arabiarren arteko eta Bizantzioko iturriek khazar kulturaren maila aski jasoaren berri ematen badute ere, haien hizkuntzaren aztarnarik batere ez da gorde.

## Erreferentziak
Teatre Lliure

thumb|250 px|Bartzelonako egoitza berria

**Teatre Lliure** Kataluniako antzerki-taldea da. 1976ko maiatzaren 1ean sortu zuten, elkarte kooperatibo gisa, Fabià Puigserver, Pere Planella, Lluís Pasqual eta Carlota Soldevilak. Birritan irabazi du Antzerkiaren Sari Nazionala, bata 1978. urtean egindako lanagatik, eta bestea, Shakespeareren *Al vostre gust* (1984, *Zure nahierara*) lanaren egokitzapenagatik.

Antzerki independentearen barruan, talde honek Europako antzerki eredu aurreratuenak bereganatu ditu, eta antzerkigile klasiko nahiz modernoen lanak aurkeztu ditu. Sortzaile izan zirenetatik, egun Carlota Soldevilak jarraitzen du bakarrik; Lluís Pasqual Parisko Odeonera joan zen, Fabiá Puigserver 1991n hil zen, eta Pere Planellak taldea utzi zuen zentsuraren inguruko desadostasunengatik.

Lluís Homar, Anna Lizaran eta Carlota Soldevila antzezleek eta Ricard Pedreira zuzendari teknikoak osatu izan dute taldea. Teatre Lliureren historian zehar beste antzezle askok hartu izan dute parte: Inma Colomer, Quim Lecina, Domènech Reixach, Antoni Sevilla, Muntsa Alcañiz eta abar. Antzerki mundutik kanpoko hainbat artistaren lankidetza ere izan dute, hala nola Frederic Amat pintorearena, Lluís Llach musikariarena, edota Albert Boadella eta Carlos Gandolfo eszena-zuzendariena.

Ikuskizun aipagarrienen artean ditu: Lluís Pasqualen *Camí de nit 1854* (1976), Bertolt Brechten *Mahagonhy hiriaren goraldia eta beheraldia* (1977), Georg Büchneren *Leontzi eta Lena* (1977), W. Shakespeareren *Titus Andronicus* (1978), Meilhac eta Halevyren *Helene ederra* (1979), Anton Txekhoven *Hiru Germaniarrak* (1979), *Rosa i María* (1979), Geneten *Balkoia* (1980), Boadellaren *Operació Ubú* (1981), Pablo Nerudaren *Joaquin Murietaren distira eta heriotza* (1982), Espriuren ''Primera historia d'Esther* (1982), Molièreren *Misantropoa* (1982), Shakespeareren *Al vostre gust* (1983, *Zure nahierara*), Mozarten *Txirula Miragarria* (1984), Beaumarchaisen *Figaroren ezteiak* (1989), Guimeráren *Terra Baixa'' (1990) eta abar.

Hainbat sari jaso ditu, hala nola Antzerkiko Sari Nazionala (1978), Arte Ederretako Merezimenduaren Urrezko Domina (1983), Sant Jordi Gurutzea (1985), Jaume I.aren Ohorezko Saria. 1985ean Teatre Lliureren Ganbera Orkestra sortu zen. Azken urteotan, hainbat lan egin ditu Cesc Gelabert eta Lidia Azzopardiren dantza-taldearekin.

2003. urtetik Àlex Rigola da zuzendari artistikoa.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak