open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Osvaldo Soriano

**Osvaldo Soriano** (Mar del Plata, Argentina, 1943ko urtarrilaren 6a - Buenos Aires, Argentina, 1997ko urtarrilaren 29a) argentinar idazle eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Neuqueneko Industria Eskolan egin zituen ikasketak, Patagonian, eta motor-lantegi batean hasi zen lanean, Tandil hirian. 1966an kazetari gisa hasi zen lanean. Hiru urte geroago, 1969an, Buenos Airesa joan zen, eta *Primera Plana*, *Panorama*, *La Opinión* eta *El Cronista* egunkarientzat lan egin zuen, telebistarako eta zinemarako hariak idazteaz gainera. 1973an bere lehen eleberria argitaratu zuen, *Triste solitario y final* ("Bakarzale tristea eta amaia").

Militarrek aginpidea indarrez hartu zutenean, Parisa erbesteratu zen. Han *Cuarteles de invierno* ("Neguko kuartelak") eta *No habrá más penas ni olvido* ("Ez da pena eta ahanztura gehiago izango") idatzi zituen, eta 1983an Argentinara itzuli zenean argitaratu zituen. Urtebete geroago, artikulu-bilduma bat argitaratu zuen, *Artistas, locos y criminales* ("Artistak, zoroak eta kriminalak") titulupean, eta artikuluak idazten hasi zen Mexiko, Venezuela, Txile, Italia, Alemania eta Frantziako zenbait egunkarirentzat. 1986an *A sus plantas rendido un león* ("Lehoi bat bere oinetara") eta *Donde Geneviéve y el Flaco Martínez perdieron las ilusiones* ("Geneviévek eta Flaco Martinezek ilusioak galdu zituzten") argitaratu zituen, eta 1990ean *Una sombra ya pronto serás* ("Aurki itzala izango zara"). Azken horretan oinarri hartuta Héctor Olivera zinema-zuzendariak film bat egin zuen.
## Erreferentziak
Carlos Menem

**Carlos Saúl Menem** (Anillaco, La Riojako probintzia, 1930eko uztailaren 2a - Buenos Aires, 2021eko otsailaren 14a) argentinar politikaria izan zen. 1989 eta 1999 artean Argentinako presidentea izan zen.

## Biografia 
Gurasoak siriarrak izan zituen, musulman sunniak. Zuzenbide-ikasketak egin zituen, Córdobako Unibertsitatean. 1955ean La Riojako *Juventud Peronista* alderdia sortu zuen. 1973an La Riojako gobernadore hautatu zuten

1976an, María Estela Martínez de Perón lehendakaria kargutik kendu zuen kolpe militarraren kariaz, atxilo hartu zuten. 1978an irten zen kartzelatik, eta Paraguaira erbesteratu zen. 1983an La Riojako *Partido Justicialista*-ko presidente izendatu zuten, eta urte berean La Riojako gobernadore aukeratua izan zen. 1987an kargua berretsi zuen.

1989ko maiatzean Argentinako lehendakari hautatu zuten, hauteskundeak aise irabazita. Lehendakaritza hartu zuenean herrialdearen egoera ekonomikoa larria zen, eta azkeneko hamarraldietako plangintza ekonomiko gogorrenari ekin zion: besteak beste, prezioen merkatuaren liberalizazioa onartu zuen, eta sektore publikoko enpresak pribatizatu zituen ostera, estatuaren defizita geldiarazteko. Malvinetako Gerraz geroztik harremanik gabe egon ondoren, 1990ean Britainia Handiarekin harremanetan hasi zen berriro. Bestalde, Hego Amerikarentzat merkatu batua sortzeko proiektuaren alde lan egin zuen. 1993an hitzarmena egin zuen Raúl Alfonsínekin 1853ko konstituzioa berritzeko.

1995eko maiatzean berriro hautatu zuten lehendakari, inflazioari aurreko egiteko zeraman kontrol gogorrak klase behartsuenen babesa ekarri ziolako nonbait. 1999. urtera arte izan zen Argentinako lehendakaria. 2005. urtea geroztik, La Riojako senatari nazionala izan zen.

## Erreferentziak
Luis Villoro

**Luis Villoro** (Bartzelona, Katalunia, 1922ko azaroaren 3a - Mexiko Hiria, 2014ko martxoaren 5a) mexikar filosofoa izan zen.

## Bizitza 
Ikasketak bukatuta, filosofia-eskolak eman zituen Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan eta Unibertsitate Autonomo Metropolitanoan, Mexiko Hirian biak. Hiperion taldeko kide gisa, beste intelektual batzuekin elkartzen zen Mexikoko egoera aztertzeko eta pentsamendu filosofiko benetako bat sortzeko, fenomenologiaren, existentzialismoaren eta marxismoaren eraginpean. Bere filosofia-lanaren parte handi bat ideologiaren kontzeptua aztertzea izan zen, eta azterketa horretan metodo berriak proposatu zituen.

Bestalde, azkeneko urteetan, jakintzaren baldintzei buruzko arazo epistemologikoak, eta esanahiarekin zerikusia duten hizkuntzaren filosofiako gaiak aztertu zituen batez ere. Eskola jakin bati atxikimendu berezirik adierazi gabe ere, etengabeko eta errotikako kritikatzat zeukan berak filosofia, pentsamendu-sistema handiak eraikitzeko bidetzat baino gehiago.

Obra aipagarrienak: *Los grandes momentos del indigenismo en México* (1950, *Mexikoko indigenismoaren une handiak*), *El proceso ideológico de la revolución de Independencia* (1953, *Independentzia-iraultzaren prozesu ideologikoa*), *Páginas filosóficas* (1962, *Orri filosofikoak*), *La idea y el ente en la filosofía de Descartes* (1963, *Ideia eta izakia Descartesen filosofian*), *Estudios sobre Husserl* (1975, *Husserli buruzko azterketak*), *Creer, saber, conocer* (1982, *Sinestea, jakitea, ezagutzea*). Michoacana de San Nicolás de Hidalgo Unibertsitatean Doctor Honoris Causa titulua jaso zuen 2002. urtean. 2007an Academia Mexicana de la Lenguako ohorezko kide izendatu zuten.

## Lanak 
* *Los grandes momentos del indigenismo en México*, México: El Colegio de México, 1950.
* *El proceso ideológico de la revolución de independencia*, México: UNAM, 1953.
* *Páginas filosóficas*, Jalapa: Universidad Veracruzana, 1962.
* *La idea y el ente en la filosofía de Descartes*, México: FCE, 1965.
* *Signos políticos*, México: Grijalbo, 1974.
* *Estudios sobre Husserl*, México: UNAM, 1975.
* *Creer, saber, conocer*, México: Siglo XXI, 1982.
* *El concepto de ideología y otros ensayos*, México: FCE, 1985.
* *El pensamiento moderno. Filosofía del renacimiento*, México: FCE / El Colegio Nacional, 1992.
* *En México, entre libros. Pensadores del siglo XX*, México: FCE, 1995.
* *El poder y el valor. Fundamentos de una ética política*, México: FCE / El Colegio Nacional, 1997.
* *Estado plural, pluralidad de culturas*, México: Paidós / UNAM, 1998.
* *De la libertad a la comunidad*, México: Ariel / ITESM, 2001.
* *Los retos de la sociedad por venir*, México: FCE, 2007.

## Erreferentziak
Shohei Imamura

Japoniar zinegilea izan zen.

Nekazaritza- eta, batez ere, historia-ikasketak egiten ari zela, antzerki-lanak idatzi eta zuzendu zituen unibertsitatean. 1951 urtean Schochiku estudiotan sartu zen, eta zuzendari-laguntzaile lanetan aritu zen. *Nusumareta yokubo *(1958, *Desio lapurtuak*) eta *Hateshinaki yokubo *(1958, *Desio ase ezinak*) izan ziren Imamuraren lehen filmak. Imamuraren estilo barrokoak, eta gizarteaz eta erotismoaz zituen kezkek indar bizia eman zieten hirurogeiko hamarkadan egin zituen filmei. *Buta to gunkan* (1961, *Neskatxak eta gangsterrak*); *Nippon Konchuki* (1963, *Emakume-intsektua*); *Jinruigaku nuymon* (1966, *Pornografoa*), eta *Kamigami no fukaki yokubo* (1968, *Jainkoen desio bizia*). 1965 urtean Imamura Productions izeneko zinema ekoizpen-etxea sortu zuen, eta harentzat egin zituen hurrengo lan gehienak. Hirurogeita hamarreko hamarkadan telebistarako lan egin zuen batik bat, eta bi film bakarrik egin zituen: *Nippon sengoshi Madamu onbora no seikatsu *(1970*,* *Gerraondoko Japoniaren historia taberna bateko zerbitzari baten hitzetan*) eta* Fukushu suru wa watenniari *(1979*,* *Mendekua nirea dut*)*. *Laurogeita hamarreko hamarkadan lan gutxiago egin zuen, baina ezagun bihurtu zen mundu osoan. Garai hartako filmak ditu: *Eijanaika *(1980); *Narayama-bushi ko *(1983, *Narayamako balada*)*, Zegen *(1987,* Burdeletako nagusia*) eta *Kuroi ame *(1989, *Euri beltza*), guztiak errealismo gordinez eginak.
## Erreferentziak
Antipapa

[start=0|thumbtime=54|thumb|[Erromatar Eliza Katolikoa|Eliza Katolikoaren agintari gorena da aita santua, baina izan dira hain santu ere izan ez direnak.]]
**Antipapa** legez kanpo hautatua izanik, Eliza Katolikoak halakotzat hartzen ez duen Aita Santua da. Antipapen zerrenda finkorik ez da, hautapenaren legezkotasuna ez baita beti gauza segurua. Izan ere, Goi Erdi Aroan bortxazko ezarpen asko izan zen eta zisma handiaren garaian kardinal berberek bi Aita Santu (Urbano VI eta Klemente VII) hautatu zituzten. Haietako bakoitza kristau herriaren zati handi batek onartu zuen.

Antipapa garrantzitsuenak hauek dira: San Hipolito (217-235); Novaziano (251); Felix II.a (355-358); Ursino (366-367); Eulalio (418-419); Konstantino II.a (767-769); Anastasio III.a (855); Kristoforo (903-904); Frankon, Bonifazio VII.a (974, 984-985); Filagato, Joan XVI.a (997-998); Benedikto X.a (1058-1059); Cadalo, Honorio II.a (1061-1072); Giberto, Klemente III.a (1080, 1084-1100); Maginulfo, Silvestre IV.a (1105-1111); Maurizio Burdin, Gregorio VIII.a (1118-1121); Pierleoni, Anakleto II.a (1130-1138); Gregorio Conti, Viktor IV.a (1138); Ottaviano de Monticello, Viktor IV.a (1159-1164); Guido da Crema, Paskual III.a (1164-1168); Joan Sturmeko abadea, Kalixto III.a (1168-1178); Lando Frangipane, Inozentzio III.a (1178-1180); Pietro Rainalducci, Nikolas V.a (1328-1330); Genovako Roberto, Klemente VII.a (1378-1394); Bernard Garnier, Benedikto XIV.a (1425-1430), Petros Filarges, Alexandro V.a (1409-1410); Baldassare Cossa, Joan XXIII.a (1410-1415); Savoiako Amadeo, Felix V.a (1425-1430).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Roger Moore

Sir **Roger George Moore** (Londres, 1927ko urriaren 14a - 2017ko maiatzaren 23a) britainiar antzezlea izan zen. Nagusiki, 1960ko hamarkadan *The Saint* telesaila eta 1970eko hamarkadan James Bonden film ugari antzezteagatik ezaguna da. Haren filmografia bereziki ingeles xarmadun gizon galaiak antzezteagatik nabari da.

## Biografia 
Arkitektura-ikasketak hasi zituen, baina bertan behera utzi eta haurrentzako liburuak marrazten zituen talde batean hasi zen lanean. Lan egiten zuen bitartean, Arte Dramatikoko eskolara joaten zen. Hemeretzi urte zituela Dorn Van Stenyrekin ezkondu zen, eta hiru filmetan figurante gisa aritu ondoren, Estatu Batuetara joan zen emaztearekin ospe bila. New Yorken Diane Lynn eta Robert Montgomeryrekin hasi zen lanean telebistako saio batean, eta ondoren Broadwayra joan zen. Han *Catherine Parren bizitza *antzerki lanarekin egin zen ospetsu. Broadwayn aritu zen lanean Metro Goldwin Mayerrek kontratatu zuen arte. Etxe horrekin egin zituen lehenengo filmak, *Agindua *eta *Ezinezko zeregina. *Ondoren Londresa itzuli zen *Nik hartu nuen gaztelua *egitera. Hollywoodera itzuli zenean *Paris ikusi nuen azkeneko aldia, Erregeren lapurra, Doinu etena, Diana, *etab. egin zituen. Londresen *Ivanhoe *eta *Alaskakoa *telesailak egin zituen. *Santua *telesailarekin egin zen, ordea, ospetsu nazioartean. Ondoren Sean Conneryren ordezko izatea proposatu zioten James Bond pertsonaian. 1973an izan zen lehenengo aldiz 007 agentea *Bizi eta Hiltzen Utzi* filmean, eta ondoren *Urrezko pistola duen gizona * (1974), *Maitatu ninduen espioia* (1977), *Moonraker* (1979), *Octopussy *eta *Zure begientzat bakarrik* (1981). Aipagarriak ditu, bestalde, *Aurpegi biluzia *eta *Maitasunaren irudiak *(1989).

## Filmografia 
## Erreferentziak
Alfonso García Robles

**Alfonso García Robles** mexikar diplomatikoa eta legegizona (Zamora, Michoacán, 1911ko martxoaren 20a - Mexiko Hiria, 1991ko irailaren 2a). 1939. urtean hasi zen gobernuaren zerbitzuan lanean, eta harrezkero hainbat karguren ardura izan zuen bere esku. 1945. urtean Nazio Batuen sorrerako biltzarrean parte hartu zuen. Besteak beste, bere sorterriaren ordezkari izan zen Suedian (1939-1941), Brasilen (1962-1964), NBEn (1971-1975) eta Genevako Desarmearen Biltzarrean (1977. urtetik aurrera). Mexikoko kanpo politikaren zuzendari orokorra (1941-1946) eta Kanpo Harremanetarako idazkaria (1975-1976) ere izan zen. Latinoamerikako Desnuklearizazioaren Aldeko Batzordearen lehendakari izan zen 1964-1967 bitartean, eta kargu hartan iraun zuen denboran garrantzi handiko hitzarmen bat sinatu zen arma nuklearrak murrizteko (Tlatelolcoko hitzarmena, 1967) eta erabaki zen, 1969an, OPANAL (Latinoamerikan Arma Nuklearrak Galarazteko Erakundea) erakundea sortzea. 1972an Mexikoko Colegio Nacionalen sartu zen eta Mexikoko eta atzerriko beste hainbat erakunde akademikotako kide izan da. 1982an Bakearen Nobel Saria eman zioten, Alva Myrdalekin batera, arma nuklearrak deuseztatzeko egindako lanari esker. Idazlan aipagarriak ditu, besteak beste, *La desnuclearización de América Latina* (1967,* Latinoamerikaren desnuklearizazioa*), *El Tratado de Tlatelolco* (1967, *Tlatelolcoko hitzarmena*) eta *La Asamblea General del Desarme* (1979, *Desarmerako Batzar Orokorra*).

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jaume Vidal i Alcover

**Jaume Vidal i Alcover** (Manacor, Mallorca, 1923 &ndash; Tarragona, Katalunia, 1991ko otsailaren 2a) katalan idazle eta filologoa izan zen.

## Biografia 
1946an Bartzelonako Unibertsitatean zuzenbidea ikasi ondoren, filosofia eta letretako ikasketak ere egin zituen, eta katalan filologiako doktoregoa lortu zuen 1976an. 1978tik aurrera literaturako irakaslea izan zen Tarragonako Unibertsitatean.

Bere literatura lanei dagokienez, poesia, prosa nahiz antzerkia landu zituen. Itzulpen-lanak ere egin zituen: Rimbaud, Brecht, Proust eta beste hainbat eman zituen katalanez.

Bere olerkigintzan beti ageri da gizakiaren hilkortasun eta bakardadearen gaia. Olerki-libururik onenetako batzuk *El dolor de cada día* (1957, "Eguneroko oinazea"); *Dos viatges per mar* (1965, "Bi bidaia itsasoz"), Ciudad de Palma Saria jaso zuena; *Terra Negra* (1970, "Lur Beltza"), Carles Riva Saria eta *Sonets alesandrins* (1981, "Soneto alexandrotarrak") dira. Bere prosagintza, herri folkloreko elementu ugariz hornitua, eleberri eta kontakizun laburrek osatzen dute: *Les quatre llunes* ("Lau ilargiak"), 1969an Víctor Catalá Saria jaso zuena; *Visca la revolució* (1974, "Gora iraultza"); *Didó i Eneas* (1976); *Els dies y els anys* ("Egunak eta urteak"), 1976an hasitako saila; *La vida fàcil* (1987, "Bizimodu erraza") *Els intocables* (1988, "Ukiezinak"). Antzerki-obra nagusiak, berriz, *La fira de la mort* (1970, "Heriotzaren feria") eta *Edip* (1977) dira. Bestalde, katalan hizkuntzari buruz egindako azterlanak ere baditu.
## Erreferentziak
Rachid Boudjedra

**Rachid Boudjedra** (; Ain El-Beida, Aljeria, 1941 -) aljeriar idazlea da, frantsesez idazten duena.

## Biografia 
Lehenengo eleberriarekin egin zen ezagun Boudjedra, *La Répudiation *(1969, *Uko egitea*). Lan horretan gogor salatzen du bere herrialdeko aginpide patriarkala eta emakumeen egoera. ''L'Insolation* (1972, *Intsolazioa*), eta *Topographie idéale pour une agression caractérisée* (1975, *Eraso bereizgarri baterako topografia ideala*) lanetan aurrekoaren bide beretik egin zuen.* L'Escargot entêté *(1977, *Barakuilu tematia*) lanean umore beltzaren arrastoak ikusi zituen kritikak.

Dena dela, ondorengo eleberriak izan ziren ospetsuenak: *Le Vainqueur de coupe* (1981, *Kopa irabazlea*) eta *Le Démantèlement* (1981, *Eraispena*).

Boudjedraren hizkuntza aberatsa da oso, barrokoa, bizitasun eta irudimenez betea. Frantsesez idazten duen aljeriar idazle handientzat hartzen da. Kultura frantsesaren barruan sarturik badago ere, arretaz arduratzen da gaur egungo arabiar munduko arazoez (1981, *Les Mille et Une Années de la nostalgie*), eta hala erakusten dute idatzi zituen bi saiakera-lanek: *La Vie quotidienne en Algérie* (1971, *Aljeriako eguneroko bizitza*), eta *Journal palestinien *(1972, *Palestinar egunkaria*).

Poema-bilduma bat ere idatzi du, *Pour ne plus rêver *(1975, *Amets gehiago ez egiteko*), tonu erasotzaile eta gogorrarekin. Azken lanak *Lettres algériennes *(1995, *Aljeriar gutunak*) eta *La vie à l'endroit *(1997, *Bizitza inguruan*) ditu.

## Bibliografia 
* *Pour ne plus rêver*, Éditions Nationales Algéiennes, 1965; SNED, 1981.
* *La Répudiation*, Denoël, 1969 (); Gallimard Folio, 1981.
* *La Vie quotidienne en Algérie*, Hachette, 1971.
* *Naissance du cinéma algérien*, Maspero, 1971.
* *L'Insolation*, Denoël, 1972; Gallimard Folio, 1987.
* *Journal Palestinien*, Hachette, 1972.
* *L'Escargot entêté*, Denoël, 1977.
* *Topographie idéale pour une agression caractérisée*, Denoël, 1975; Gallimard Folio, 1986.
* *Les 1001 Années de la nostalgie*, Denoël, 1979; Gallimard Folio, 1988.
* *Le Vainqueur de coupe*, Denoël, 1981; Gallimard Folio, 1989.
* *Extinction de voix*, poèmes, SNED, 1981.
* *Le Démantèlement*, Denoël, 1982.
* *La Macération*, Denoël, 1984.
* *Greffe*, Denoël, 1985.
* *La Pluie*, Denoël, 1987.
* *La Prise de Gibraltar*, Denoël, 1987.
* *Le Désordre des choses*, Denoël, 1991.
* *Fis de la haine*, Denoël, 1992; Gallimard Folio, 1994.
* *Philippe Djian*, Éd. du Rocher, 1992.
* *Barbès-Palace*, Éd. du Rocher, 1993.
* *Timimoun, Denoël, 1994; Gallimard Folio, 1985.
* *Mines de rien*, théâtre, Denoël, 1995.
* *Lettres algériennes*, Grasset, 1995; Le Livre de Poche, 1997.
* ''La Vie à l'endroit*, Grasset, 1997; Le Livre de poche 1999.
* *Fascination*, Grasset, 2000; Le Livre de poche 2002.
* *Le Directeur des promenades*, Éd. du Rocher, 2002.
* *Cinq Fragments du désert*, Barzakh, 2001; Éd. de l’Aube, 2002.
* *Les Funérailles*, Grasset, 2003.
* *Peindre l’Orient*, Éd. Zulma, 1996.
* *Hôtel Saint Georges", Ed. Dar El-Gharb, 2007

## Erreferentziak
Jamil Mahuad

**Jorge Jamil Mahuad Witt** (Loja, Ekuador, 1959ko uztailaren 29a) ekuadortar politikaria, enpresaburua eta legegizona da.

## Biografia 
Harvard Unibertsitatean jurisprudentzia ikasi zuen, eta Enpresen administrazioko lizentziadun egin zen.

1982an Herri Demokrazia alderdian sartu zen Osvaldo Hurtado Ekuadorreko presidente ohiaren eskutik. Bi urtean Laneko ministro izan zen, eta 1982-1984 bitartean egon zen kargu horretan. 1984an diputatu hautatu zuten, eta León Febres Cordero presidente berriaren oposizioan egon zen.

Herri Demokraziako presidente hautatu zutelarik, 1988an lehendakaritzarako hauteskundeetan aurkeztu zen, eta bosgarren lekua hartu zuen. Emaitza horien ondorioz beka bat onartu zuen J. F. Kennedy Gobernu Eskolan ikasteko. 1990ean itzuli zen bere herrialdera, eta berriz ere diputatu hautatu zuten.

1992an Quitoko alkatetzarako aurkeztea erabaki zuen, eta hautatu egin zuten, baita 1996ko hauteskundeetan ere. Kargu horretan egon zen bitartean, ordea, lehendakaritzara iristeko prestatu zen. 1997an burutik beherakoak jo zuen, eta gorputzaren ezkerreko aldea elbarrituta geratu zitzaion. Baina, gaixotasuna larria bazen ere, hartatik ateratzea lortu eta 1998ko hauteskunde orokorretan hautagai izatea onartu zuen. Hauteskundeetan garaile izan zen, botoen % 51 eskuratuta. Hauteskunde haietan bigarren gelditu zen, eta hauteskundeetan iruzurra izan zela salatu zuten, baina emaitzak horretan gelditu ziren, eta Mahuad lehendakari izendatu zuten.

## Erreferentziak
Orfismo

[thumb|[Orfeo.]]

**Orfismoa** Antzinako Greziako misteriozko erlijioa da, Orfeori buruzko elezaharretan oinarri harturik sortu bide zena. Orfismoaren jarraitzaileek arimaren jainkozko izaeran eta metenpsikosian sinesten zuten, eta heriotza askapen gisa hartzen zuten. Halaber, giza izaera edo gaiztoa edo ona zela uste zuten; orobat, sinesten zuten herentziazko gaiztotasunetik askatu eta betiko zoriona irits zezakeela arimak, erritu jakin batzuen bidez, eta gorputz batetik bestera aldatuz.

Orfismoa K.a. V. mendetik aurrera hasi zen hedatzen, eta kristautasunaren lehen urteetan izan zuen hedapen handiena. Dioniso zeukan jainko nagusitzat.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Griggs Thompson

**John Griggs Thompson** (Ottawa, Kansas, ) Ameriketako Estatu Batuetako matematikaria da.

## Bizitza 
Yale Unibertsitatean ikasi zuen, eta doktoregoa Chicagoko Unibertsitatean aurkeztu zuen 1959. urtean. Tesia, taldeen teoriari buruzkoa, MacLaneren zuzendaritzapean egin zuen, eta bertan Frobeniusen aierutako bat frogatu zuen. 1961-62 urteetan Harvard Unibertsitatean aritu zen laguntzaile, eta 1962an irakasle hautatu zuten Chicagoko Unibertsitatean. 1968an beka bat lortu zuen Cambridgeko Unibertsitaterako; 1970ean Matematika Hutseko Rouse Ball Irakasle hautatu zuten. 1963an, Walter Feit matematikariarekin batera, talde finitu sinple ez-abeldarrei buruzko emaitza garrantzitsu bat argitaratu zuen *Pacific Journal Mathematics* aldizkarian. Ekarpen horri esker, Feitek eta Thompsonek Frank Nelson Cole saria jaso zuten 1965ean.

Nizako Matematikarien Nazioarteko Kongresuan (1970) Fields domina jaso zuen. Urte hartatik aurrera, beste arlo batzuk lantzen hasi zen Thompson: kodeen teoria, Galoisen taldeak, etab. Ekarpen horiei guztiei esker Thompsonek sari asko jaso ditu: Senior Berwick saria Londresko Elkarte Matematikoaren eskutik (1982), Errege Elkartearen Sylvester domina (1985), Wolf saria (1992), eta Poincaré saria (1992), besteak beste.

Estatu Batuetako Zientzietako Akademia Nazionaleko kide eta Londresko Errege Elkarteko kide ere bada. Ohorezko tituluak ere jaso ditu, Yale, Chicago eta Oxfordeko unibertsitateetan.

## Erreferentziak
Imelda Marcos

**Imelda Marcos**, jaiotza-izenaz **Imelda Visitación Romuáldez** eta izengoitiz ***Burdinazko tximeleta*** (Manila, Filipinak, 1929ko uztailaren 2a -), filipinar politikaria da.

## Biografia 
Irakasle-ikasketak egin zituen. 1945ean Ferdinand Marcos diktadore filipinarrarekin ezkondu zen, eta berebiziko eragina izan zuen senarraren karrera politikoan, 1965ean hark lehendakaritza eskuratu zuenez gero bereziki. Senarra lehendakari izan zen urteetan hainbat kargu politiko eskuratu zituen; 1982an Nazioko Batzorde Eragileko kide izendatu zuten, besteak beste. Baina 1986an, hauteskundeak galdu ondoren sortu ziren istiluen eraginez, ihes egin behar izan zuten eta Honolulu, Hawai eta Estatu Batuetan bizi izan da harrezkero.

1988an iruzurra egin izanagatik epaitua izan zen, senarrarekin batera. Filipinetako nazioari dirua lapurtu izana leporatu zieten, eta Ipar Amerikako bankuei iruzur egin izana. Libre atera zen, baina geroago isuna ordaindu behar izan zuen Filipinetan senarraren agintaldian hildako oposizioko kideen familien kalte-ordain gisa.

1991n sorterrira itzuli zen, baina iritsi eta hurrengo egunean atxilotu zuten, ustelkeriako 80 kasu baino gehiagotan zerikusia zuelakoan. 1992an estatu buruzagitzarako hauteskundeetarako hautagai aurkeztu zen, bere senarrak sorturiko Gizarte Berriaren Higikundearen zerrendetan (KLB). 1993an hemezortzi urteko espetxe-zigorra ezarri zioten, eroskeria-delituaren errudun gisa, nahiz eta fidantza ordainduta libre gelditu zen. 2010. urtean, bere karrera politikoari berriz ekin zion, eta egun Filipinetako kongresuko kide da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gaston Thorn

**Gaston Thorn** (Luxenburgo, 1928ko irailaren 3a - *ib.*, 2007ko abuztuaren 26a) luxenburgotar politikaria izan zen.

## Bizitza 
Aita alemaniarrek atxilotu zuten, Bigarren Mundu Gerran nazien aurrerabidea eragozteko burdinbidea hondatzeaz akusaturik. Orduan bera eta bere ama erresistentziari laguntzen hasi ziren. 1943an, baina, preso hartu zuten. Gerra amaitu zenean, zuzenbide-ikasketak egin zituen Montpellier, Lausana eta Parisko unibertsitateetan. Lanean hasi zen legelari gisa, baina berehala sartu zen politikan.

1959an Luxenburgoko Legebiltzarreko kide hautatu zuten, Luxenburgoko Alderdi Liberalaren ordezkari. Bederatzi urte geroago, eta 1982. urtera arte, International Liberaleko lehendakari izan zen. Halaber, 1976tik 1980ra bitartean, Alderdi Liberal eta Demokratikoen lehendakaritza hartu zuen Europar Batasunaren baitan.

1968ko Legegintzarako hauteskundeen ondoren, Kanpo Arazoetako eta Kanpo Merkataritzako ministro izendatu zuten. Hurrengo urtean Heziketa Fisiko eta Kiroletako Ministerioaren ardura hartu zuen. 1974ko maiatzean hauteskunde orokorrak deitu ziren berriro, eta liberalen eta sozialisten arteko koalizio-gobernu bat sortu zen haietatik. Gaston Thonr lehen ministro hautatu zuten, eta 1979. urtera arte izan zen kargu horretan. 1977tik 1980ra bitartean Ekonomiako ministro izan zen, eta 1979-1980 bitartean, gobernu-lehendakariorde eta Justiziako ministro. 1981eko urtarrilaren 1ean Europako Batzordeko lehendakari izendatu zuten. 1985ean utzi zuen kargua, Jacques Delorsen eskuetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hale Smith

**Hale Smith** (Cleveland, Ohio, AEB, 1925eko ekainaren 29a - Freeport, New York, AEB, 2009ko azaroaren 24a) estatubatuar musikagilea izan zen.

## Biografia 
Piano-ikasketak 7 urte zituela hasi zituen. Musika klasikoan eta jazz-musikan nabarmendu zen ikasle-garaian, eta Clevelandeko Musika Institutuan lizentzia eta masterra eskuratu zituen. Musika-genero askotarako zaletasuna erakutsi du, eta maisutasunez erabili ditu musika klasikoaren baitan jazzaren teknikak eta berrikuntza modernoak, adibidez serialismoa.

1958an New Yorkera aldatu zen, eta musika-editore, jazz-egokitzaile eta hezitzaile gisa lan egin zuen. 1970-1984 bitartean musika-irakasle izan zen Connecticuteko Unibertsitatean.

Bere lan nagusien artean aipagarria da Langston Hughes eta Russell Atkinsekin batera idatzitako *In Memoriam--Beryl Rubenstein* (1953) abesbatza eta orkestrarako lana. Urte hartan bertan ganbera-opera bat eman zuen argitara, *Blood Wedding*. Obra instrumentalen artean azpimarratzekoak ditu "Cellorako sonata" (1955) eta *Epicedial Variations *(1956), biolin eta pianorako. 1964an *By Yearning and by Beautiful* idatzi zuen harizko orkestrarako eta ondoren egin zituen, besteak beste, *Comes Tomorrow* jazzeko kantata (1972), "Harizko boskoterako bariazioak" (1976), *Evocation* pianorako pieza (1970), eta soprano, baritono eta orkestrarako *Meditations in Passage* (1980).

Bere karreran zehar beste hainbat musikarirekin lankidetzan jardun du, adibidez Dizzy Gillespie, Quincy Jones, Miriam Makeba eta Hugh Masekelarekin.

## Erreferentziak
Lars Hörmander

**Lars Hörmander** (Mjällby, Suedia, 1931ko urtarrilaren 24a - Malmö, Suedia, 2012ko azaroaren 25a) suediar matematikaria izan zen.

Lehenengo ikasketak Lundeko unibertsitatean egin zituen. Marcel Riesz irakaslearen gidaritzapean, funtzioen teoria klasikoa eta analisi harmonikoa landu zituen batez ere. 1950ean jaso zuen titulua, eta Rieszen zuzendaritzapean hasi zen ikerlanean. Hura erretiratu zenean (1952), ekuazio diferentzial partzialak lantzen hasi zen. Doktoregoa 1955ean bukatu zuen, eta Stockholmeko Unibertsitatean irakasle-postua eskatu zuen. Aurretik Estatu Batuetara joan zen eta Chicago, Kansas eta Minnesotako unibertsitateetan aritu zen. Zientzia Matematikoetako Institutuan ere egon zen. Suediara itzuli zen, eta han egon zen irakasle; hala ere, Estatu Batuetan, Stanford Unibertsitatean eta Ikerketa Aurreratuetarako Institutuan bereziki, lan egin zuen. 1962an, Stockholmeko Nazioarteko Kongresuan, Fields domina jaso zuen, ekuazio diferentzial partzialei buruz egindako lanari esker. 1964-68 urteak Princetonen eman zituen, eta 1968tik aurrera Lundeko Unibertsitateko matematikako katedran aritu zen. Liburu hauek idatzi zituen, besteak beste: *The analysis of linear partial differential operators *(1983-1985, *Eragile diferentzial partzial linealen analisia*), *Linear Partial Differential Operators* (1963, *Eragile diferentzial partzial linealak*), *An Introduction to Complex Analysis in Several Variables *(1966, *Aldagai anitzeko analisi konplexuari sarrera*).

## Erreferentziak
César Franck

**César-Auguste-Jean-Guillaume-Hubert Franck**, ezagunagoa **César Franck** gisa (Lieja, Belgika, 1822ko abenduaren 10a - Paris, Frantzia, 1890eko azaroaren 8a), frantses musikagile eta organo-jotzailea izan zen, jatorriz Belgikakoa.

## Biografia 
Parisko zenbait elizatako organo-jotzaile eta Santa Klotildeko organo-jotzaile nagusi izan zen (1859), eta fama handia eskuratu zuen, bere bat-bateko asmazioengatik, batez ere; Kontserbatorioko irakasle izendatu zuten organoko katedran (1872).

Hasieran arrakasta gutxi izan zuen (*3 Trios kontzertante*, 1843; *Ruth*, oratorioa, 1846; *6 pieza organorako*, 1860). Berrogeita hamar urte bete zituenean egin zen ezaguna *Rédemption* poema sinfonikoari (1871-1872) eta *Les Béatitudes* (1869-1789) oratorioari esker. Obra horietan nortasun zabala, oparoa, orekatua, erromantizismoak markatua, baina une berean antzinako formak eraberritzeko gai zena erakutsi zuen.

*Le Chasseur maudit* (1882), *Les Djinns* (1884), *Psyché* (1887) poema sinfoniko handiek Francken ospea areagotu zuten.

Lirismo bera aurkitzen da bere gainerako obretan ere: *Bariazio sinfonikoak*, piano eta orkestrarako (1885) eta *Sinfonia re-n* lanean (1888). Hala ere, azken aldiko lanetan erakutsi zuen bere jeinuaren handitasuna: *Kintetoa pianoarekin* (1880), *Biloi eta pianorako sonata* (1886), *3 koral organorako* (1890).

C. Fracken musika erromantikoak, hala nola *Sinfonia D maior-en *eta* Orkestrarako bariazioak*, piano eta orkestrarako, eragin handia izan zuen bere garaiko eta ondorengo musikagintzan, bai musikagile frantsesengan bai Frantziaz kanpokoengan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* IMSLP: free partiturak
* ChoralWiki: free partiturak
Plotino

**Plotino** (, *Plotinos*; Likopolis, Egipto, K. o. 205 &ndash; Campania, K. o. 270) greziar filosofoa izan zen. Alexandrian bizi izan zen, eta Amonio Sakas filosofoaren ikaslea izan zen. Gordiano III.a enperadorea Mesopotamiara persiarren aurka borrokatzera abiatu zenean, Plotino harekin joan zen persiar eta indiar filosofia ikastera. 244an Erroman hartu zuen bizilekua, eta filosofia-eskola bat zabaldu zuen. Filosofiako saiakerak idatzi zituen, hil ondoren Porfirio haren jarraitzaileak *Eneadak* izeneko sei liburukitan bildu eta argitara eman zituenak. Neoplatonismoaren sortzailea izan zen. Neoplatonismoa antzinateko azken filosofia paganoa izan zen.

Plotinoren ustez, unibertsoa errealitateen edo hipostasien hierarkia bat da, izatearen kate handi bat, non gorengo mailan dagoen errealitatea beheragoko mailan dagoen guztiaren kausa den. Mailaketa horretan murrizketa bat gertatzen da; hala, existitzen den guztia bere kausa baino maila beheragoxean dago. Hierarkiaren gorengo mailan jainkozko hiru errealitate dira: Bata (*Hen*) edo erabateko ontasuna, Adimena (*Nous*), Bataren azpian dagoena, eta Arima (*Psykhe*), Adimenetik datorrena eta denbora eta espazioa sortzen dituena. Gero Izadia (*Physis*) dator, biziaren hastapena. Izadiaren azpian Materia dago. Gizakiak mikrokosmosak dira, beren baitan Materia, Izadia, Arima eta Adimena dutenak. Plotinoren ideiek eragin handia izan zuten Berpizkundean eta Alemaniako idealismoan.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Aguirre, Javier (2008): "Plotino eta neoplatonismoa" in Agustin Arrieta (et al.): *Filosofiaren historia*, Donostia, Elkar. 
* Hadot, Pierre (2023)[1998]: "Antzinako filosofoek proposatutako hainbat zoriontasun eredu" in *Zoriontasunaren defentsan. Epikuro*, Iruñea, Katakrak. 

## Kanpo estekak
Steve Reich

**Stephen Michael "Steve" Reich** (New York, AEB, 1936ko urriaren 3a) estatubatuar musikagile eta interpretea da. Minimalismoaren ordezkari nagusietako bat da.

## Biografia 
Cornell, Julliard eta Miss College eskoletan egin zituen ikasketak. Bere lehenengo obrak ''It's gonna rain* (1965) eta *Come out* (1966) behin eta berriz errepikatzen eta bilbatzen diren berbaldi-zatiak dira, eta erritmoa eta erritmo-balioetan oinarritutako kontrapuntua dute ezaugarri nagusia. Musika-mota hori, minimalista deitua, New Yorken sortu zen, 1960ko hamarraldian, Terry Rileyren eskutik bereziki.

Hamarraldiaren bukaeran Reichek teknika berezi bat asmatu zuen, *aldikako teknika*: musika-tresnek esaldi bera jotzen dute, baina lastertasun desberdinean. Reichek prozedura hori erabili zuen *Piano phase* (1967) obran, eta garai hartako bere obrarik aipagarrienean: *Drumming* (1971), bongo, marinba eta zelestarako. 1970eko hamarraldian lastertasun berean interpretatutako erritmo-esaldiak erabiltzen hasi zen, baina kanonen modura, material soiletan oinarrituta egitura konplexuak lortzeko: *Music for 18 Musicians* (1976); *Vermont Counterpoint* (1982, 11 flautarako; horietatik 10 aldez aurretik grabatuak); *The Desert Music* (1984, orkestra eta abesbatzarako).

1970ko hamarkadan Euskal Herrian izan zen, eta txalaparta ezagutu zuen. Txalapartarekin liluratuta, bere obra batzuek teknika imitatzen dute.

Beste lan aipagarri batzuk: *Tehillim* (1981) hebreerazko lau salmo, erritmo bizikoak, akorde luzeekin, eta juduen folk-musikan inspiratutako melodiekin;* Different trains* (1988, zinta eta hari kuartetorako); *The Cave'' (1993).

2006. urtean Praemium Imperialearekin saritu zuten, eta 2007. urtean Polar Music Sariarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Scott Ross

**Scott Ross** (Pittsburgh, Pennsylvania, AEB, 1951ko martxoaren 1a - Assas, Montpellierko barrutia, Frantzia, 1989ko ekainaren 13a) estatubatuar piano- eta klabezin-jotzailea izan zen.

Pianoarekin hasi zituen musikako ikasketak, eta bost urte zituela eskaini zuen lehenengo emanaldia. Baina, berehala, klabezinarekin zaletu zen. Hamabi urte zituela, aita hil zitzaion, eta Frantziara joan zen bizitzera amarekin. Nizako Kontserbatorioan (1965-1968), René Saorginekin organoa ikasi zuen eta Huguette Grémy-Chauliac-ekin klabezina. Bere lehenengo saria irabazi ondoren (1968), Parisko Kontserbatorioan sartu zen. Klabezina Robert Beyron-Lacroixekin landu zuen, baxua Laurence Boulayrekin, eta organoa Michel Chapuisekin. 1971n, Brujasko Nazioarteko Lehiaketako lehenengo saria irabazi zuen. Hurrengo urtean, Speciaal Hoger Diploma eman zioten Anberesen. Hura izan zen Scotten debuta kontzertuei dagokionez, eta orobat diskografiakoa. Rameauren lan osoa (1975), Scarlattiren hogeita hamar sonata (1976), Francois Couperinen lan osoa (1978) grabatu zituen. Horrez gainera, irakasle aritu zen 1973. urteaz geroztik Lavaleko Unibertsitatean (Quebec), eta Okzitaniako (1974-1980) eta Borgoinako (1980) antzinako musikako akademietan irakatsi zuen. Kenneth Gilbertekin batera *Pièces de clavecin* argitaratu zuen, eta Scarlattiren lan guztien bilduma. Diskografia etengabe aberastuz joan zen, organo eta klabezinekoa, batez ere. Zorroztasuna eta fantasia maisutasunez batzea lortu zuen Rossek.

## Erreferentziak
Jean Guitton

**Jean Guitton** (Saint-Étienne,  - Paris, ) frantses filosofo, idazle eta pentsalaria izan zen. Filosofia eta letretako ikasketak egin zituen, eta irakasle izan zen institutu batean (1924-1937), Montpellierko Unibertsitatean gero (1937-1946), Dijonekoan ondoren (1948-1954) eta Parisko Unibertsitateko Letretako Fakultatean 1955tik 1968ra. Charles de Gaulle, François Mitterrand, Louis Althusser eta Lord Halifaxen laguna izan zen, eta Joan XXIII.a, Paulo VI.a eta Joan Paulo II.a Aita Santuena. Katolizismo modernoaren oinarriak finkatzen lagundu zuen; Vatikanoko Bigarren Kontzilioan parte hartzen utzi zioten laiko bakarra izan zen. Haren pentsamenduan nabaria da Platon, Bergson eta Pougeten eragina, eta pentsamendu modernoaren eta katolizismoaren arteko harremanak aztertu zituen, batez ere. Filosofiaz, filosofiaren historiaz eta erlijioaren filosofiari buruz idatzi zuen: ''La philosophie de Newman. Essai sur l'idée de développement* (1933, *Newmanen filosofia. Bilakaeraren ideiari buruzko saiakera*), *La pensée moderne et le catholicisme* (1936-1939, *Pentsaera modernoa eta katolizismoa*), *Le problème de Jésus et les fondements du témoignage chrétien* (1947, *Jesusen auzia eta kristau lekukotasunaren oinarriak*), *Essais sur l'amour humain* (1948,* Gizakiaren maitasunari buruzko saiakerak*), *De la signification du cosmos* (1966, *Kosmosaren esanahiaz*), *La pensée et la guerre* (1969, *Pentsaera eta gerra'').
## Erreferentziak
Núria Espert

**Núria Espert i Romero** (Hospitalet de Llobregat, 1935eko ekainaren 11) kataluniar antzezlea eta antzerki- eta opera-zuzendaria da. 2022ko irailean Ziortzako kontzertu sakroetan errezitatu zuen bere ahots indartsuarekin, Arteen Asturiasko Printzesa Saria irabazi zuenak 'Lau urtaroak' oinarri duten testuak azaldu zituen. 

## Biografia 
Gazterik hasi zen antzerkigintzan; 17 urte zituela lortu zuen lehenengo arrakasta, *Medea* obran Elvira Noriegaren ordezko gisa egindako lanarekin. 1959an bere konpainia osatu zuen, bere senar Armando Moreno zuzendari eta idazlearekin. Esperten karreran azpimarratzekoak dira tragedia grekoetako pertsonaien antzezpenak eta zenbait egile garaikideren obretako pertsonaienak, adibidez Brecht eta O´Neillen obretakoenak. 1969tik aurrera garrantzi handiko lanak egin zituen Víctor García zuzendariarekin. Haren zuzendaritzapean antzeztu zituen zenbait produkzio berrizale, Geneten *Las criadas, *García Lorcaren *Yerma *eta Valle Inclánen *Divinas palabras*, besteak beste. Lan haiekin nazioarteko hainbat sari irabazi zituen, eta munduko jaialdi ospetsuenetan parte hartu zuen. 1979-1981 bitartean Espainiako Zentro Dramatiko Nazionaleko zuzendari izan zen. 1986an egin zituen lehenengo lanak zuzendari gisa; gogoangarria izan zen *La casa de Bernarda Alba *obran egindako lana. Hurrengo urtean bere lehenengo opera zuzendu zuen: Pucciniren *Madame Butterfly*, Glasgowko Theatre Royalen. Ondoren zuzendu ditu *La Traviata,* *Rigoletto*, *Carmen,* etab., Londresko Covent Gardenen horietako zenbait. Antzezle-lanak ere egin ditu tartean (1991n Hisashi Inoueren *Makilai, *1994an Sanchis Sinisterraren *Leningradoko setioa&*). Fuenlabradako Udal Antzokiari Núria Espert izena eman diote haren omenez.

## Sariak 
* 1983: Creu de Sant Jordi Saria
* 1984: Antzerki Sari Nazionala
* 2005: Terenci Moix Sari Internazionala
*

## Filmografia hautatua 
* 1954: *Once pares de botas*
* 1958: *La tirana*
* 1961: *A las cinco de la tarde*
* 1962: *Trigo limpio*.
* 1964: *Maria Rosa*.
* 1976: *La ciutat cremada*
* 1996: *Actrius*
* 2007: *Barcelona (un mapa)*

## Antzezlan hautatuak 
* 1952: ''L'amor viu a dispesa*
* 1981: *Doña Rosita la soltera*
* 1981: *Medea*
* 1983: *La tempesta*
* 1985: *Salomé*
* 1990: *Maquillaje*
* 1998: *Master Class*
* 1999: *Who's Afraid of Virginia Woolf?*
* 2003: *La Celestina*
* 2006: *Play Strindberg*
* 2007: *Hay que purgar a Totó''

## Erreferentziak
Edgar P. Jacobs

**Edgard Félix Pierre Jacobs**, **Edgar P. Jacobs** izengoitiz ezaguna, (Brusela,  – Lasne-Chapelle-Saint-Lambert, ) belgikar komikigilea izan zen. 

## Biografia
1940an *Bravo!* aldizkarian lan egiten hasi zen, eta *Flash Gordon*, Belgikan zabaltzen ez zen Alex Raymonden zientzia-fikziozko komikia marrazten. Alemaniarren okupazio-garaian sail hori debekatu egin zuten, eta orduan bere lanak osatzeari ekin zion, esate baterako, *U izpia* (1943), zientzia-fikziozko komikia. 1944an Hergéren laguntzaile gisa hasi zen lanean, eta elkarrekin marraztu zituzten *Tintin Kongon*, *Eguzkiaren tenplua*, *Tintin Ameriketan*, *Loto urdina* eta abar. 1946an, Belgikako komikigintzan funtsezkoa izan zen aldizkari batean, *Tintin* aldizkarian alegia, hasi zen. 

Garai hartan H. G. Wellsen *Munduen gerra* nobela egokitu zuen komikirako, eta bere maisulana izan zen bilduma berri bat sortu zuen: *Blake eta Mortimer*. Sail horren lehen alea, *Ezpatatzarraren sekretua* 1946an agertu zen *Tintin* aldizkariaren orrialdeetan. *Blake eta Mortimer* komikiek oso harrera ona izan zuten Europan, eta kritikariek marrazkiaren kalitatea eta gidoien maila jasoa goraipatu zuten. Sail horretakoak dira *Piramide handiaren misterioa* (1950), *Marka horia* (1953), *Atlantidaren enigma* (1955), *S.O.S. Meteoroak* (1958), *Deabruzko segada* (1960) eta *Lepokoaren auzia* (1965). 1967an *Sato irakaslearen 3 formulak* kaleratu zuen, saileko onenetakoa, eta hori izan zen bere azken komikia. 1981ean bere memoriak argitaratu zituen: *Un opéra de papier* (*Paperezko opera*).

Jacobs hil ostean, Blake eta Mortimerren abenturak beste egile batzuek jarraitu dituzte, oinordekoen baimenarekin, eta gaur egun ere argitaratzen dira.

## Komikiak 
* 1943 - *U izpia* (*Le Rayon U*)
* 1947 - *Ezpatatzarraren sekretua* (''Le Secret de l'Espadon*, hiru liburukitan).
* 1950 - *Piramide handiaren misterioa* (*Le Mystère de la Grande Pyramide*, bi liburuki)
* 1953 - *Marka horia* (*La Marque Jaune*)
* 1955 - *Atlantidaren enigma* (*L'énigme de l'Atlantide*)
* 1958 - *S.O.S. Meteoroak* (*S.O.S. Metéores: Mortimer à Paris*)
* 1960 - *Deabruzko segada* (*Le Piège diabolique*)
* 1965 - *Lepokoaren auzia* (*L'Affaire du Collier*)
* 1970 - *Sato irakaslearen 3 formulak* (*Les trois Formules du Professeur Sato: Mortimer  à Tokyo*: bi liburuki; lehenbizikoa Jacobsek egindakoa eta bigarrena Bob de Moorek osatutakoa 1990ean)

## Bibliografia 
*Guyard, Jean-Marc. *Le baryton du neuvième art*. Bruselas, Éditions Blake et Mortimer, 1996. ISBN 2-87328-000-X
*Jacobs, Edgar P. *Un opéra de papier:  Les mémoires de Blake et Mortimer*. París, Gallimard, 1981. ISBN 2-07-056090-2
*Lenne, Gérard. *L'affaire Jacobs*. París, Megawave, 1990. ISBN 2-908910-00-4
*Mouchart, Benoit.  *A l'ombre de la ligne claire: Jacques Van Melkebeke, le clandestin de la B.D.* Paris:  Vertige Graphic, 2002. ISBN 2-908981-71-8
*Mouchart, Benoît eta Rivière, François *La Damnation d'Edgar P. Jacobs*, Seuil-Archimbaud, 2003. ISBN 2-02-085505-4
*Tzorken, Yann *Le mystère Edgar P. Jacobs'', Thebookedition, 2019. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
* Blake eta Mortimerren webgune ofiziala
Gaafar Nimeiry

**Gaafar Muhammad an-Nimeiry** (baita **Jaafar Nimeiry**, **Gaafar Nimeiry** edo **Gaafar Muhammad Numayri** ere; ; Omdurman, Sudan, 1930eko urtarrilaren 1a - Khartum, Sudan, 2009ko maiatzaren 30a) militar eta politikaria izan zen. Sudango presidentea izan zen 1969-1985 bitartean.

## Bizitza 
Postari musulman baten semea zen, eta Sudango Akademia Militarrean graduatu zen 1952. urtean. Urte horretan, britainiarrak Egiptotik bota eta Faruk I.a erregea kargutik kendu zuen Nasserren estatu-kolpeak eragin handia izan zuen Nimeiryrengan. Hainbat konspiraziotan nahasirik egon zen, eta armadatik aldi baterako kanporatuta zegoen 1969. urtean botereaz jabetu zen estatu kolpe ezkertiarra egin zenean. Horren ondorioz, Sudango Kontseilu Iraultzaileko buru eta lehen ministro bilakatu zen.

Nazionalista sutsua izanik, 1969an *Antzara* talde erlijioso kontserbadorea suntsitu zuen, eta 1971n Sudango Alderdi Komunista, botereaz jabetzen ahalegindu eta porrot egin baitzuen. Urte horretan, Sudango Errepublikako lehendakari aukeratu zuten. 1972an Sudango iparraldearen eta hegoaldearen arteko 17 urteko gerra zibila amaitzea lortu bazuen ere, ez zen gauza izan Sudango arazo ekonomiko kronikoei irtenbiderik aurkitzeko. 1977an eta 1983an, berriz hautatu zuten Sudango lehendakari. Lege koranikoak sartuz eta bere burua Sudango Iman musulman handitzat aldarrikatuz 1983an hasi zuen errepresiozko politika zela medio, berradiskidetze nazionalaren politikak porrot egin eta Sudango hegoaldearen altxamendua eragin zuen 1984an. 1985eko apirila arte izan zen Sudango lehendakari, urte horretan odolgabeko estatu kolpe batek bere kargutik kendu baitzuen.

## Erreferentziak
Polipropileno

**Polipropilenoa** propileno monomeroaren (CH3-CH=CH2) polimero termoplastikoa da.

Sintesi-prozesuan, aluminio alkiloa erabiltzen da katalizatzaile gisa; lortzen den polipropilenoa helize-forma duten molekulaz eratua dago, eta kristal-egitura du; molekularen pisua 40.000koa edo handiagoa izan daiteke.

Polipropilenoa gai solido zuri gardena da, trakzioz eta bihurketaz hauskaitza da, ez da urtzen disolbatzaile organiko hotzetan, eta biguntzen da beroetan. Edozein kolore eman dakioke, erresistentzia elektriko ona du, azido eta base sendoek ez diote erasotzen 60&nbsp;°C-z azpitik, baina beste eragile oxidatzaile batzuek bai. Sukoia da. Kroma daiteke eta moldaerraza da. Estirenoarekin eta beste monomero batzuekin polimeriza daiteke, eta etilenoarekin eta butadienoarekin goma-erako polimero bat eratzen du. Hauts, mintz, zuntz, hari, dentsitate txikiko apar gisa eta beste era batzuetan azaltzen da.

Gauza askotarako erabiltzen da: paketeak egiteko (mintz moduan), autoen, etxeko tresnen eta abarren pieza moldatuak egiteko, elektrizitate-kableak eta -hariak estaltzeko eta belar artifizialentzat zuntzak ekoizteko, plastikozko hodiak, atletismorako pistak, paper sintetikoa, arrantzarako sareak egiteko, besteak beste.

Giulio Natta, italiar kimikaria, izan zen aitzindaria polimero honen garapenean; lan horiengatik Nobel saria eman zioten 1963an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesús Pardo

**Jesús Pardo de Santayana Díez** (Santander, Espainia, 1927ko maiatzaren 5a - Madril, Espainia, 2020ko maiatzaren 22a) espainiar idazle eta kazetaria izan zen.

## Biografia 
Kazetari gisa, atzerriko berriemaile moduan lan egin du, Londresen lehenbizi, hogei urtez, eta Genevan eta Kopenhagen, gero.

Idazle gisa, zenbait eleberri idatzi zituen, autobiografia kutsu nabarmenekoak: *Ahora es preciso morir* (1982,* Orain ezinbestekoa da hiltzea*); *Ramas secas del pasado* (1984,* Antzinako adar lehorrak*); *Operación Barbarossa: historia ficción* (1988,* Barbarossa operazioa: historia fikzioa*); *Las últimas horas de Pincher Trumbo* (1988,* Pincher Trumboren azken orduak*); *Eclipses* (1993,* Eklipseak*). 1996an *Autorretrato sin retoques (Ukiturik gabeko autoerretratua) *argitaratu zuen, Espainiako Gerra Zibilaren ondorengo espainiar intelektualen deskribapen gupidagabea eta desmitifikatzailea.

Eleberriez gainera, era askotako liburuak idatzi zituen: poema-bildumak; gidak eta bidaia-liburuak *Bukarest* (1991), *Conversaciones con Transilvania* (1988, *Elkarrizketak Transilvaniarekin*); biografiak *Dante* (1984), *Galileo* (1984); eleberri gisako biografia-kontakizunak *Yo, Marco Ulpio Trajano *(1991). Itzultzaile gisa, Charles Dickens, Mark Twain, Isak Dinesen, Nadine Gordimer, Pier Paolo Pasolini, Noah Gordon eta herbehereetar eta eskandinaviar idazle askoren obrak itzuli zituen gaztelaniara. 1998an *Zapatos para el pie izquierdo (Ezker oinerako zapatak) *argitaratu zuen, historian zehar sortu izan diren asmakizun bitxiei buruzko liburua.

## Erreferentziak
José María Mendiluce

**José María Mendiluce Pereiro** (Madril,  - Bartzelona, ) espainiar ekonomista eta politikaria izan zen. Ekonomia- eta politika-zientzietako ikasketak egin zituen Madrilgo Unibertsitate Complutensean (1968-1973). Liga Komunista Iraultzaileko kide izan zen, eta 1969-1974 bitartean klandestinitatean bizi izan zen. 1976an atxilotu zuten azkeneko aldiz. 1980an Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren Bulegoan (UNHCR) hasi zen lanean, eta 1980-1983 bitartean UNHCR programaren koordinatzaile izan zen Luandan (Angola). 1983-1986 bitartean Nikaraguan egon zen, UNHCR misioko buruzagi gisa. Handik El Salvadorrera igaro zen, eta gero Costa Ricara, eta Erdialdeko Amerikako beste herrialde batzuetara. Ameriketatik Turkiako Kurdistanera igaro zen, Sadam Husseinengandik iheska joandako iheslariez arduratzera. 1991ko abenduan Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren Balkanetarako ordezkari berezi izendatu zuten, ihes egindako zibilei laguntzeko programa baten zuzendari gisa. Bosniako Gerran, Sarajevon, giza laguntzarako airezko bide bat zabaltzea lortu zuen, eta negoziatzaile-dohainak erakutsi zituen Serbia eta Bosniako lehendakariekin elkarrizketatuz. 1994an, Europar Legebiltzarrerako hauteskundeetan, diputatu hautatu zuten PSOE alderdiko kide gisa. Idazle modura, 1996an egin zuen debuta, *El amor perdido (Amoldio galdua)* liburu sarituarekin. Beste lan batzuk: *Con Rabia y Esperanzas* (1997, *Amorruz eta itxaropenez*), *Tiempo de rebeldes* (1998, *Matxinada garaia*), *Pura Vida* (1998, *Bizitza hutsa*). El País eta El Periódico de Catalunyan tarteka idazten zuen.

## Obra 
* 1997: *Con rabia y esperanzas*
* 1998: *Tiempo de rebeldes*
* 1998: *Pura vida* (Planeta Sariko finalista)
* 1999: *El amor armado*
* 2000: *Por la tercera izquierda*, Daniel Cohn-Benditekin batera.
* 2001: *Luanda, 1936*
* 2005: *La sonrisa de Ariadna*

## Erreferentziak
Hussein Onn

'''Hussein bin Dato' Onn''' (Johor Baharu, Malaysia, 1922ko otsailaren 12a - South San Francisco, Kalifornia, 1990eko maiatzaren 28a) politikaria izan zen.

## Bizitza 
Nekazari-familia aberats bateko semea zen, eta zuzenbide eta ekonomiako ikasketak egin zituen Londresko Unibertsitatean. Bigarren Mundu Gerraren hasieran britainiar armadan sartu zenean, Pazifikoko fronteetan borrokatu zen japoniarren aurka eta Malaysiaren askatasunaren alde. Gerra ostean, Malaysiako politikan eragin handia izan zuen, bere herriaren independentzia bultzatzen lagundu baitzuen.

1947an Gazteriaren Elkarte Nazionala sortu zuen, eta Malaysiar Batasuneko Erakunde Nazionaleko idazkari nagusi aukeratu zuten. 1948tik 1957ra bitartean, Estatuko kontseiluko kide izan zen, eta 1960-1968 epean, bere herriko enbaxadore Londresen. Ondoren, Malaysiara itzuli zenean, Hezkuntzako ministro izan zen (1970), eta 1974an Ekonomia eta Finantzetakoa eta Gobernuko presidenteorde. Bi urte geroago, lehen ministro kargura igo zen, eta Defentsako ministro ere izan zen, aldi berean. 1981ean utzi behar izan zuen, ordea, bihotzekoak eman ondoren, bere osasun-egoera kaskarra zela-eta.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak