El Niño

thumb|350px|eskuinera|*El&nbsp;Niño* fenomenoa

**El&nbsp;Niño** izenaz ezagutzen den fenomeno atmosferikoa Ekuatore inguruko Ozeano Bareko itsasoa eta atmosferaren sistema globalean gertatzen den alterazioa da, eskuarki abendu eta martxo artean gertatzen dena, non normalean oso hezeak diren inguruak, Indonesia kasu, lehor izatera igarotzen diren, eta, usu lehorra den Hego Amerikako mendebaldeko kostan, prezipitazio ugari gertatzen dira.

Izena duela mende batzuk jarri zioten itsasgizon perutarrek, abendu amaieran hasten zenez *El&nbsp;Niño de Dios*-en etorrera iragartzen baitzuen, Eguberria hain zuzen ere. Izen zientifiko gisa, **ENSO gertaera** ere erabiltzen da, ingelesezko  (*El&nbsp;Niño - Hegoaldeko oszilazioa*).

El&nbsp;Niño-Hegoaldeko oszilazioa (ENSO) klima-fenomeno global bat da, Ozeano Bare tropikalean haizeen eta itsas gainazaleko tenperaturen aldaketetatik sortzen dena. Aldaketa horiek eredu irregularra dute, baina badituzte ziklo itxura batzuk. ENSOren agerpena ez da aurreikusgarria. Tropiko eta subtropikalean eremu gehienen kliman eragiten du, eta munduko latitude altuagoetako eskualdeekin loturak (telekonexioak) ditu. Itsas gainazaleko tenperaturaren berotze-faseari «El&nbsp;Niño» deitzen zaio, eta, hozte-faseari, «La&nbsp;Niña». Hegoaldeko oszilazioa itsas tenperaturaren aldaketarekin batera datorren oszilazio atmosferikoa da.

El&nbsp;Niño lotzen da itsas mailaren presioa ohi baino handiagoa izatearekin Indonesian, Australian eta Indiako ozeanoan, Atlantikoraino,. La&nbsp;Niñak, gutxi gorabehera, alderantzizko eredua du: presio altua, Ozeano Bareko erdialdean eta ekialdean, eta presio baxuagoa, tropiko eta subtropikalaren gainerako zati handi batean. Bi fenomenoetako bakoitzak urtebete inguru irauten dute, eta, normalean, bi edo zazpi urtean behin gertatzen dira, intentsitate desberdinarekin eta, intentsitate txikiagoko aldi neutroak tartekatuz. El&nbsp;Niño gertaerak intentsitate handiagoa izan dezakete, baina La&nbsp;Niñaren gertaerak errepika daitezke, eta gehiago iraun dezakete.

ENSOren mekanismo gako bat Bjerknesen atzeraelikadura da (1969an, Jacob Bjerknesen omenez izendatua), non atmosferako aldaketek itsasoaren tenperaturak aldatzen dituzten, eta horrek, aldi berean, atmosferako haizeak ere atzeraelikadura positiboan aldatzen ditu. Ekialdeko alisio ahulagoek gainazaleko ur epelen gorakada ekialderantz eta ozeanoaren gorakada murriztea eragiten dute ekuatorean. Horrek, aldi berean, itsas gainazaleko tenperatura beroagoak (El&nbsp;Niño deiturikoa), Walker zirkulazio ahulagoa (atmosferako ekialde-mendebaldeko alderantzikatze zirkulazioa) eta alisio haize are ahulagoak dakartza. Azken finean, mendebaldeko Pazifiko tropikaleko ur epelak nahikoa agortzen dira baldintzak normaltasunera itzul daitezen. Oszilazioa eragiten duten mekanismo zehatzak ez daude argi, eta aztertzen ari dira.

ENSO monitorizatzen duen herrialde bakoitzak El&nbsp;Niño edo La&nbsp;Niña gertaera bat zer den zehazteko atalase desberdina du, bakoitzaren interes espezifikoetara egokitua. El&nbsp;Niñok eta La&nbsp;Niñak eragina dute klima globalean, eta eguraldi-eredu normalak eten egiten dituzte, eta, ondorioz, ekaitz biziak sor ditzakete leku batzuetan, eta lehorteak, beste batzuetan. El&nbsp;Niño gertaerek epe laburreko (urtebete inguruko iraupena) gainazaleko, batez besteko, tenperaturaren igoera globalak eragiten dituzte, eta La&nbsp;Niña gertaerek, berriz, gainazaleko hoztea epe laburrean. Beraz, El&nbsp;Niñoren maiztasun erlatiboak, La&nbsp;Niña gertaerekin alderatuta, eragina izan dezake hamar urte inguruko denbora-eskalan tenperatura globaleko joeretan. ENSOk gehien kaltetutako herrialdeak dira Ozeano Barearen mugan dauden eta nekazaritza eta arrantzaren menpe dauden garapen bidean dauden herrialdeak.

Klima-aldaketaren zientzian, ENSO barne-klima-aldakortasunaren fenomenoetako bat gisa ezagutzen da. Klima-aldaketaren ondorioz, ENSOren etorkizuneko joerak ziurgabeak dira, nahiz eta klima-aldaketak lehorteen eta uholdeen ondorioak areagotu. IPCCren seigarren ebaluazio txostenak, 2021ean, ENSOren etorkizunerako ezagutza zientifikoa laburbildu zuen honela: «Epe luzera, baliteke El&nbsp;Niño-Hegoaldeko oszilazioarekin lotutako prezipitazio-aldakortasuna handitzea». La&nbsp;Niña eta El&nbsp;Niño fase kontrajarriak dira, eta, horietako gertaera bat deklaratu aurretik, aldaketa batzuk eman behar dira, bai ozeanoan, bai atmosferan.

### Fase neutroa
El&nbsp;Niño baldintzak ezartzen dira Walker zirkulazioa ahultzen edo alderantzikatzen denean eta Hadley zelula indartzen denean, eta horrek darama ozeanoko ur epelen banda bat garatzera Pazifiko erdiko eta ekialde-erdiko ekuatorean (gutxi gorabehera, Nazioarteko egun aldaketa lerroaren eta 120°&nbsp;W&nbsp;-en artean), Hego Amerikako mendebaldeko kostaldeko eremua barne, Ia urte guztien erdia aldi neutraletan ematen dira, ur hotzaren azaleratze gutxiago, edo batere ez, ez baita gertatzen itsaso zabalean.

Berotze horrek zirkulazio atmosferikoaren aldaketa eragiten du, Ozeano Barearen mendebaldean aire-presio handiagoa eta ekialdean presio txikiagoa eraginez; hala, prezipitazioak murriztu egin dira Indonesia, India eta Australiako iparraldean, eta prezipitazioak eta zikloi tropikalak ugaritu egiten dira Ozeano Bare tropikalean. Azaleko maila baxuko haize alisioak, ekuatorean, normalean, ekialdetik mendebaldera jotzen dutenak, ahuldu egiten dira edo beste norabidetik jotzen hasten dira. Batez besteko epealdia bost urtekoa da. Berotze hori zazpi eta bederatzi hilabeteko bitartean gertatzen denean, El&nbsp;Niñoren *baldintza* gisa sailkatzen da; iraupena luzeagoa denean, berriz, El&nbsp;Niño *gertakari*tzat hartzen da.

ImageSize = width:800 height:70
PlotArea = left:50 bottom:20 width:700 height:40 
Period = from:1900 till:2025
DateFormat = yyyy
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1900
PlotData = 
 bar:elniño width:30 color:red mark:(line,white)
 from:1902 till:1903
 from:1905 till:1906
 from:1911 till:1912
 from:1913 till:1915
 from:1919 till:1920
 from:1925 till:1926
 from:1940 till:1942
 from:1946 till:1947
 from:1951 till:1952
 from:1953 till:1954
 from:1957 till:1958
 from:1958 till:1959
 from:1963 till:1964
 from:1965 till:1966
 from:1968 till:1969
 from:1969 till:1970
 from:1972 till:1973
 from:1976 till:1977
 from:1977 till:1978
 from:1979 till:1980
 from:1982 till:1983
 from:1986 till:1988
 from:1991 till:1992
 from:1993 till:1994
 from:1994 till:1995
 from:1997 till:1998
 from:2002 till:2003
 from:2004 till:2005
 from:2006 till:2007
 from:2009 till:2010
 from:2014 till:2016
 from:2018 till:2019
 from:2023 till:2024

Pentsatzen da El&nbsp;Niñoko 30 gertaera izan direla, gutxienez, 1900 eta 2024 bitartean, 1982-1983, 1997-1998 eta 2014-2016 urteetako gertaerak historiako indartsuenen artean daude. 2000. urtetik, El&nbsp;Niño gertaerak 2002–2003, 2004–2005, 2006–2007, 2009–2010, 2014–1016, 2018–2019 eta 2023–2024 urteetan behatu dira.

ENSOren gertaera garrantzitsuak 1790–1793, 1828, 1876–1878, 1891, 1925–1926, 1972–1973, 1982–1983, 1997–1998, 2014–2016 eta 2023–2024 urteetan erregistratu ziren. El&nbsp;Niño gertaera indartsuetan, itsas gainazaleko tenperaturaren bigarren mailako gailur batek, batzuetan, hasierako gailurrari jarraitzen dio ekialdeko Ozeano Bareko ekuatore urrunean.

### La&nbsp;Niña fasea
eskuinera|thumb|300x300px|Itsasoaren gainazaleko tenperaturaren anomaliak 2007ko azaroan, La&nbsp;Niña baldintzak erakusten dituztenak
Bereziki indartsua den Walker zirkulazio batek eragiten du La&nbsp;Niña, El&nbsp;Niño-Hegoaldeko oszilazioaren (ENSO) fenomeno meteorologiko zabalagoaren fase ozeaniko hotz eta atmosferiko positibotzat jotzen dena, baita El&nbsp;Niño eguraldi ereduaren kontrakoa ere, non erdialdeko Ozeano Barearen ekialdeko ekuatore-zatian itsas azaleko tenperatura normala baino 3–5&nbsp;°C baxuagoa izango den. Fenomenoa gertatzen da haize bortitzek jotzen dutenean Hego Amerikako ozeanoaren azaleko ur epela urruntzen dutela Ozeano Barearen zehar Indonesiarantz.

La&nbsp;Niña eredu meteorologiko konplexua da, urte gutxian behin gertatzen dena Kontuan izan aurreikuspen-agentzia bakoitzak irizpide bat duela La Niñaren gertaera bat zer den jakiteko, beren interes zehatzetara egokitzen dena.

La&nbsp;Niñaren gertaerak ehunka urtez behatu dira, eta modu erregularrean gertatu ziren XVII.&nbsp;zein XIX.&nbsp;mendeen hasieran. XX.&nbsp;mendea hasi zenetik, La&nbsp;Niñaren gertaerak hurrengo urteetan gertatu dira:

### Trantsizio faseak
El&nbsp;Niño edo La&nbsp;Niñaren hasierako edo irteerako trantsizio-faseak ere faktore garrantzitsuak izan daitezke eguraldi globalari dagokionez, telekonexioei eragiten baitiete. Pasarte esanguratsuak, Trans-Niño izenez ezagutzen direnak, Trans-Niño indizearen (TNI) bidez neurtzen dira. Ipar Amerikako denbora laburreko klima kaltetuaren adibideak dira AEBko ipar-mendebaldeko prezipitazioak eta AEB kontinentaleko tornadoen jarduera biziak.

## Ondorioak 
Lekuan lekuko klimatologiaren azterketan, garrantzi handia ematen zaio gaur egun ENSO gertaeraren eta mundu guztiko eskualdeetako klima aldagaien balioen arteko loturari.

«Urruneko loturak» dira, hau da, ENSO eta beste gertaera ez ohiko batzuek munduan zehar eragiten dituzten aldaketak, gertaera ez ohikoaren eta lekuan lekuko klimen artean eratzen diren lotura bitxiak.

ENSO gertaerak ondorio hauek ditu Ozeano Barearen hegoaldean: euri ugari Perun eta Txileko iparraldean, antxoa sardak suntsitzea eta lehortea Australia inguruan eta Indonesian. Ondorio horiei dagozkien datu sozioekonomikoak bereziki aipagarriak dira: 1970 eta 1983 artean, Peruko arrantza-guneetako arraina 12 milioi tonatik (munduko lehenengo herrialdea) milioi eta erdi tonara jaitsi zen ENSOren 1972-1973 eta 1982-1983 urteetako gertaera bortitzen ondorioz. Antxoaren arrantzarentzat, oso ondorio kaltegarriak izan zituen, batez ere 1972-1973ko ekinaldiak: 1.500 itsasontzi gelditu zen lanik gabe, eta 200 bat arrain-lantegi itxi behar izan ziren, eta arrantzan edo arrantzari loturiko jardueretan aritzen ziren ehun bat mila lagun langabezian gelditu zen.

Arrantzaren hondamenaz gainera, ENSOren erasoek Ozeano Bareko Iberoamerika aldeko nekazaritza ekoizpena eta etxebizitzak eta azpiegiturak honda ditzakete, uholdeen eraginez, besteak beste. 1982-1983ko ENSOk, esaterako, 3.000 milioi dolarreko galerak eragin zituen Perun, Ekuadorren eta Bolivian beroaren ondorioz.

Bestalde, 300 lagunetik gora hil ziren gosez Indonesian, eta, Australian, baso asko errez gainera, gari uztaren erdia galdu zen, eta hainbat abelburu hil ziren: orotara, 2.500 milioi dolarreko galerak izan ziren.

Baina lekuan lekuko gorabehera horiez gainera, ENSOren indar handiko ekinaldiek mundu guztian zehar eragiten dituzte meteorologia gorabeherak. Horrela, Tahitiko uharteak adibidez, nahiz eta hiru urtez behin bakarrik izaten duen zikloi bat, sei zikloi tropikal izan zituen ENSOren 1982-1983ko ekinaldian zehar; horien artean, «Veena» izenekoa (apirilaren 12a), azken berrogeita hamar urteetan izan duten gogorrena.

Era berean, lotura ikusi da Hego hemisferioko itsaso tropikaletako tenperatura ohi baino garaiagoen eta Sahel inguruko Afrikako lurraldeetan udan prezipitaziorik ez izatearen artean. Mediterraneoko arroaren mendebaldean ere, antzeman da harremanik ENSOren eta udazkeneko prezipitazio indar handikoen artean.

Zenbait adituren ustez, Valentzia inguruan, ohi baino prezipitazio gehiago izaten da ENSOren ekinaldiaren garaian; izan ere, 1891z gero, Ozeano Barean gertatu diren ENSOren ekinaldietatik, % 77 ohiko balioez gaindiko euriteak izan dira Espainiako sortalde aldean.

Azpimarratzekoa da 1957ko urrian (Turiaren uholdea, Valentzian), 1972ko (Segura arroko uholdea, Alacanteko Baix Segura eskualdean) eta 1982ko (Campo de Alicante eta Jucar ibaiaren arroa) urrian izan ziren udazkeneko euri jasa gogorren eta ENSOren 1957-1958, 1972-1973 eta 1982-1983ko ekinaldien arteko lotura.

Hala ere, ez dago erabat finkatuta ENSOren eta munduko beste lurralde batzuetako gertaeren arteko lotura hori.

## Ikus, gainera 
* Ozeano Bareko Hamar urteko Oszilazio
* Zirkulazio atmosferikoa

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Caviedes, César N. (2001). El&nbsp;Niño in History: Storming Through the Ages. Gainesville: University Press of Florida. .
* Fagan, Brian M. (1999). Floods, Famines, and Emperors: El&nbsp;Niño and the Fate of Civilizations. New York: Basic Books. .
* Glantz, Michael H. (2001). Currents of change. Cambridge: Cambridge University Press. .
* Philander, S. George (1990). El&nbsp;Niño, La&nbsp;Niña and the Southern Oscillation. San Diego: Academic Press. .
* Kuenzer, C.; Zhao, D.; Scipal, K.; Sabel, D.; Naeimi, V.; Bartalis, Z.; Hasenauer, S.; Mehl, H.; Dech, S.; Waganer, W. (2009). "El&nbsp;Niño southern oscillation influences represented in ERS scatterometer-derived soil moisture data". Applied Geography. 29 (4): 463–477. doi:10.1016/j.apgeog.2009.04.004.
* Li, J.; Xie, S.-P.; Cook, E.R.; Morales, M.; Christie, D.; Johnson, N.; Chen, F.; d'Arrigo, R.; Fowler, A.; Gou, X.; Fang, K. (2013). "El&nbsp;Niño modulations over the past seven centuries" (PDF). Nature Climate Change. 3 (9): 822–826. Bibcode:2013NatCC...3..822L. doi:10.1038/nclimate1936. hdl:10722/189524.

## Kanpo estekak