open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Émile Duclaux

**Émile Duclaux** (Aurillac, Cantal, Frantzia, 1840ko ekainaren 24a - Paris, Frantzia, 1904ko maiatzaren 2a) frantses biokimikaria izan zen.

## Biografia 
Pasteurren laborategi-laguntzailea izan zen, eta haren lekua hartu zuen Pasteur Institutuaren zuzendaritzan. *Ligue des droits de l´homme* elkarteko sortzaileetako bat izan zen.

Hartzidura eta mikrobioek eraginiko gaixotasunak aztertu zituen, batez ere. Kapilaritateari buruzko teoria bat sortu zuen, isurkarien gainazala mintz elastiko batekin alderatuz, eta isurkariek hodi kapilarretan mugitzean jarraitzen dituzten legeak aztertu zituen.

## Erreferentziak
Gratien Gélinas

**Gratien Gélinas** (Saint-Tite, Quebec, 1909ko abenduaren 8a - Montreal, Quebec, 1999ko martxoaren 16a) kanadar antzerkigilea izan zen.

## Biografia 
Eragin handia izan zuen Quebeceko eta Kanadako kulturan. Haren antzerki-lanik ospetsuena *Tit-Coq* (1948) da; berak idatzia, gidatua eta antzeztua eta Kanada frankofonoko lehen obra modernotzat hartua. Bigarren Mundu Gerra bukatu ondoren, etxera itzuli eta emaztegaia beste batekin ezkonduta aurkitzen duen gizon baten istorioa da.

Beste lan batzuk: *Bousille et les justes* (1959) eta *Hier les enfants dansaient* (1966).

## Erreferentziak
James P. Johnson

**James Price Johnson**, ***Jimmy Johnson*** gisa ere ezaguna (New Jersey, AEB, 1894ko otsailaren 1a - New York, AEB, 1955eko azaroaren 17a), Estatu Batuetako piano-jotzaile eta musikagilea izan zen.

## Biografia 
*Stride* izeneko musika-estiloa sortu zuen, New Orleanseko jazz, blues eta ragtimean oinarritzen dena.

Harlemgo komedia askotarako musika idatzi zuen, eta artista askorekin lan egin zuen (Bessie Smithekin, besteak beste). Johnsonen pianoa jotzeko era eta teknika bereziak eragina izan zuen Fats Wallerengan eta Thelonious Monkengan.

Lan nagusiak: *Carolina South *(1921) eta *Keepin´out of mischief now *(1944).

## Erreferentziak
Espektrometro

thumb||alt=other_versions=|Espektrometroa
**Espektrometro** edo **espektrografoa** erradiazio baten espektroa aztertzeko tresna da. Argia aztertzeko tresna garrantzitsuenetakoa da. Haren bidez, argi-iturri batek igorritako argiaren uhin-luzerak eta maiztasunak neur daitezke, partikulen energia edo masa neurtu, errefrakzio-indizeak mugatu, eta difrakzio-, polarizazio- eta interferentzia-efektuak aztertu. Espektrometroaren bidez erradiazio elektromagnetikoek materian duten eragina ere aztertzen da. Hala, molekula organiko batean dauden funtzio-taldeak ezagut daitezke, konposatu baten analisi kuantitatiboa egin, molekula-loturak aztertu, etab.

## Ikus, gainera 
* Espektroskopia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Segobriga

**Segobriga** () jatorriz antzinako hiri zeltiberiarra da, Iberiar Penintsularen erdialdean (Saelices, Cuencako probintzia). Aztarnategi garrantzitsua, 1931ko ekainaren 3an Monumentu Nazional izendatutako Kultura Intereseko Ondasuna da gaur egun.

 («Zeltiberiako hiriburua») izena eman zion Pliniok. Erromaren aliatua izan zen K.a. II. mendearen hasieratik aurrera, eta Viriatok hartu zuen K.a. 140. urtean. Carthago Novako (Cartagenako) herrialdearen barnean egon zen hiria Erromako inperioaren garaian. Harresiaren, anfiteatroaren eta *lapis specularis* lortzeko inguruko meatzeen hondakinak daude ikusgai gaur egun; baita bisigodoen garaiko basilika baten aztarnak ere.

Sekobirikez edo Sekobirikes txanpona hiri honekin lotu ohi da, edo, hobe esanda, hiri erromatarra osatuko zuten indigenen aurreko kokalekuarekin.

## Toponimoa    
Hiriaren izena "segh/sego" erro zeltikoak eta "-briga" atzizkiek osatzen dute; beraz, izen zelta argienetako baten aurrean gaude.

## Iruditegia 

Fitxategi:Segóbriga Circo 04 JMM.jpg|Anfiteatroaren ikuspegia.
Fitxategi:Segóbriga Termas JMM.jpg|Termak.
Fitxategi:Segóbriga, necropólis, panel informativo.jpg|Nekropoli baten ikuspegia.
Fitxategi:Segóbriga, estela funeraria de la esclava Lucunda.jpg|Lucunda izeneko emakume esklaboari eskainitako hilarria.
Fitxategi:Museo de Cuenca. Estatua de Munio Octavio.JPG|Munius Octavius Novatusen estatua eta inskripzioa
Fitxategi:Vipsania Agripina, busto.jpg|Vispsania Agripinaren (Agripina Zaharraren)  burua
Fitxategi:Segóbriga. Reconstrucción virtual.jpg| Segobriga hiriko maketa Segobrigako  Interpretazio zentruan. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Parke Arkeologikoaren webgunea.
*  Segobrigari buruzko bideoa.
Hipposideros maggietaylorae

***Hipposideros maggietaylorae*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros maggietaylorae'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Basidio

thumb|446x446px|Basidiosporen kokapena onddo basidiomikotoetan
**Basidioa** (latinez: *basidium*) onddo basidiomikotoen ugaltze-organoa da. Basidiokarpoaren, basiodiomikotoen fruitu-gorputzaren, himenioan kokatutako zelula berezitua da eta, meiosi bidez, espora exogenoak (basidiosporak) ematen dituena [1] .

Himenioa, himenoforo deituriko ehun mizeliar batean kokaturik dago. Bertan, himenioa egitura orridun, porodun edo horzdunetan aurki genezake. Himenio-gune hau egitura desberdinetaz osaturik dago;
* Probasidioa: Basidio bihurtuko den zelula da. Basidiokarpoko mezelioko zelula guztien antzera, probasidioak gameto arraren eta emearen nukleoak banatuta izango ditu barnean. Zelula hau horrela jarrituko du kariogamia heldu arte.
* Basidioa: Kariogamia pairatu duen zelula da. Kariogamiaren ondorioz (bi nukleoen arteko ernalketa) zelula diploide bat lortuko du. Honek, bi zatiketa zelular izango ditu, basidiosporetan eraldatuko diren lau zelula haploide lortuz.
* Zistiodioak: Himenio-guneko basidioak  babesteko eta basidiosporak askatzen laguntzeko agertzen diren egitura antzuak dira.

Egitura hauen eta basidiosporen tamaina, forma eta kopurua ezaugarri taxonomiko moduan erabiliko dira onddo basidiomikotoen artean.

## Morfologia 
thumb|319x319px|Basidio mota desberdinak|alt=
Basidio plurizelularrak (fragmobasidioa) aurkitu arren, basidio unilokularrak (holobasidioa) ohikoenak izango dira. Bakoitzak basidiosporekin lotzen dizkien esterigma izeneko egitura estuak izango ditu. Espora askatu arren, basidioan ikusgarri izango dira.

* Holobasidioa: trenkarik gabekoa, hau da, metabasidio osoa dutenak.
* Fragmobasidioa:Konpartimentaturiko basidioak.

Holobasidio gehienetan meiosi gurutzatua ematen da, honenbestez, basidioaren goiko zatia behekoa baino zabalagoa izaten da. Holobasidio hauei kiastobasidio deritze eta klabiforme izaten dira.

Bestalde, meiosi lerrokatua ematen denean basidio zilindrikoa eta luzea agertuko da. Honeri, estikobasidioa deritzo.

## Basidiosporen kanporaketa 
Basidiomikoto gehienetan, indarrarekin jaurtiriko basidiospora dira, hau da  balistosporak izango dira.

Apikulua, basidiospora esterigmarekin lotzen duen zelula zatiari deitzen zaio. Bertan agertzen den buller tantari esker, basidiosporak indarrez kanpora daitezke; basidiotik urrunduz.

## Erreferentziak 
* Ingold, C.T. 1998. Ballistosporic basidia. The Mycologist 12:50-52.

## Kanpo estekak 
* IMA Mycological Glossary: Basidum
* Spore discharge and dispersal in mushrooms by Heino Lepp, Australian National Botanic Gardens.
* "Using a Microscope: Basidia and Cystidia" by Michael Kuo, *MushroomExpert.com*
Antoni Brusi i Mirabent

**Antoni Brusi i Mirabent** (Bartzelona, Katalunia, 1782 - Bartzelona, 1821) kataluniar inprimatzailea izan zen.

## Biografia 
Haren familia *Diario de Barcelona* egunkariaren jabea zen. Frantsesen aurkako Iberiar Penintsulako Gerra amaitu zenean, Erreinuko Gobernuko Biltzar Gorenak *Diario de Barcelona* egunkariko zuzendari izendatu zuen. Brusiren inprimategia izan zen Espainian litografia erabili zuen lehena. Antoni Brusi i Ferrer haren semea (1815-1878) aitaren jarraitzailea izan zen, *Diario de Barcelona* Bartzelonako lehen egunkaria bihurtu arte.

## Erreferentziak
Josep Elias Cornet

**Josep Elias Cornet** (Courbevoie, Frantzia, 1941eko irailaren 17a - Bartzelona, Katalunia, 1982ko uztailaren 1a) katalanezko olerkari eta eleberrigilea izan zen. Hasieran gaztelaniaz idatzi zuen arren (*Lejos de casa,* 1967; *20 boyardos papel maíz,* 1974), geroztik katalanez eman zuen bere obra guztia.

Obra nagusiak: ''Per a un duc Bach escriví musica d'orgue, a Weimar* (*Duke batentzat idatzi zuen Bachek organo musika Weimarren, *1971); *Ideari a la recerca de la fruita tendra *(*Idearioa fruta gozoaren bila,* 1976). Kontakizuna landu zuen azken urteetan: *La Dona del capitá *(*Kapitainaren emaztea,'' 1977).

## Erreferentziak
Frantzisko Maria Etxezarreta

**Frantzisko Maria Etxezarreta** (Durango, Bizkaia, 1777ko urriaren 4a - Bilbo, Bizkaia, 1842ko apirilaren 14a) bizkaitar itsasgizona izan zen.

## Biografia 
1798an alfereza zen, eta urtebete geroago Roshforteko erasoaldian hartu zuen parte. 1805ean tenientea zela, atxilo hartu zuten Trafalgarko guduan. Espainiako Independentzia Gerran, lehorrean borrokatu zen, eta zauritu egin zuten. Gerra amaitutakoan, Santanderko portuko kapitain izendatu zuten, eta bi urte geroago Bilboko bigarren komandante. Bilboko defentsan jardun zuen, Lehen Gerra Karlistaren garaian. Brigadier egin zuten, 1837an.

## Erreferentziak
Soichiro Honda

**Soichiro Honda** (Hamamatsu, Japonia, 1906ko azaroaren 17a - Tokio, 1991ko abuztuaren 5a) japoniar enpresaburua izan zen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, inoiz izan den motor-enpresa handiena sortu zuen, Honda. Makina dotoreak saltzen zituen, armadak behar ez zituen motorrak moldatuta. Lastertasun handiko motor haiei sekulako potentzia atera zien. Aurrerago, autoen munduan sartu zen. Enpresaren ikerkuntza-institutuaz arduratu zen bera, zuzendari gazteen eskuetan utzita enpresako kudeaketa. Japoniako gerra ondoko mirari ekonomikoaren ikur nagusietako bat da.

## Erreferentziak
Ibn Jubair

**Ibn Jubair** ( - izen osoa **Abū ad-Dīn al-Husayn Muhammad ibn Ahmad ibn Jubayr**) (Xàtiva, 1145 &ndash; Alexandria, 1217) andalustar idazlea izan zen. Sortaldera egindako bidaia baten kontakizuna utzi zuen (*Rihla*). Obra horren bidez genero berri baten aitzindari egin zen, geografia eta historia bateratzen zituen kontaera hutsarena. Jakintza handiko gizona zen, eta funtzionario izan zen Granadan. Hiru bidaia egin zituen, Mekara lehengoa, berriz ere Ekialdera bigarrena eta Alexandriara hirugarrena; han geratu zen irakasle eta han hil zen. Lehenengo bidaian idatzi zuen *Rihla* kontakizuna. 

## Erreferentziak
Stanisław Poniatowski

**Stanisław Poniatowski** kondea (Chojnik, Polonia, 1676ko irailaren 15a - Ryki, 1762ko abuztuaren 29a) poloniar militarra izan zen.

## Biografia 
Suediako errege Karlos XII.aren laguntzailea izan zen, eta hark antolatutako espedizioetan parte hartu zuen. 1711n Sultanak Petri Handiarekin bakea izenpetu zuenean, Poloniara itzuli zen Poniatowski eta Augusto II.aren, Estanislao I.a Leszczynskiren eta Augusto III.aren zerbitzura lan egin zuen, hurrenez hurren.

Czartoryska printzesarekin ezkondu zen, eta hamar seme-alaba izan zituen, haien artean Poloniako errege izan zen Estanislao II.a Augusto.

## Erreferentziak
John Wesley Powell

**John Wesley Powell** (Mount Morris, New York, 1834ko martxoaren 24a - Haven, Maine, 1902ko irailaren 23a) Estatu Batuetako geologo eta etnologoa izan zen.

Colorado, Utah eta Arizonan ikerketak egin, eta Coloradoko Kanoi Handia aztertu zuen, bidaia arriskutsu batean. *Exploration of the Colorado River of the West and Its Tributaries* (1875, *Mendebaleko Colorado ibaiaren eta haren adarren esplorazioa*) liburua argitaratu zuen gero. Powellen lanek Estatu Batuetako Geologia Zerbitzua antolatzen lagundu zuten. Zerbitzu horren buru izan zen 1881-1894 urteetan.

## Erreferentziak
Rutenia

**Rutenia** ( / *Rus* eta  / ''Rus'kaya zemlya'', , ). Ukrainiako lurraldea da, Karpato mendien ipar-mendebalean. Ukrainar katolikoak bizi ziren han (1596an lotu ziren bertako biztanleak Vatikanoari, erlijioz) eta luzaroan Hungaria, Galitzia eta Bukovinako lurraldeen administrazioaren mendean egon zen. 1918an, Txekoslovakiako ekialde muturreko herrialde bihurtu zen eta, alemaniar naziek 1938an okupatu ondoren, Hungariaren mende geratu zen. 1947an, ordea, Sobietar Batasunak hartu zuen beretzat, Ukrainako estatuko herrialde gisa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Víctor Sánchez Zabala

**Víctor Sánchez Zabala** (Iruñea, Nafarroa, 1926 &ndash; Madril, 1996ko azaroaren 1a) nafar filosofoa izan zen.

## Biografia 
Hizkuntzaren psikologiaren inguruan lan egin zuen, batez ere.

## Lan nagusiak 
* *Enseñar y aprender* (1965, "Irakatsi eta ikasi")
* *Hacia una epistemología del lenguaje* (1972, "Hizkuntzaren epistemologia baterantz")
* *Indagaciones praxiológicas sobre la actividad lingüística* (1973, "Hizkuntz jarduerari buruzko ikerketa praxiologikoak")
* *Funcionalismo estructural y generativismo* (1982, "Funtzionalismo estrukturala eta generatibismoa")

## Erreferentziak
Sigismund Thalberg

**Sigismund Thalberg** (Geneva, Suitza, 1812ko urtarrila &ndash; Posillipo, Italia, 1871ko apirilaren 27a) musikagilea eta XIX. mendeko pianojole ospetsuenetakoa izan zen. Hummel, Sechter, Kalkbrenner eta Moschelesen ikasle izan zen. Hamalau urte zituelarik Vienako aretoetan hasi zen jotzen. 1830. urtean Alemanian eta Ingalaterran eman zituen kontzertuak. 1836. urtean Parisen hartu zuen bizilekua, eta F. Liszt ezagutu zuen. Ameriketako Estatu Batuetan ere eman zituen kontzertuak. Thalbergek, XIX. mendeko pianista bikain gehienek bezala, bere lanak jotzen zituen. Bi opera, kantuak eta pianorako lan asko idatzi zituen.

## Erreferentziak
Jacques Duclos

**Jacques Duclos** (Louey, Frantzia, 1896ko urriaren 2a - Paris, Frantzia, 1975eko apirilaren 25a) politikaria izan zen. Frantziako Alderdi Komunistako kidea izan zen 1921. urtetik aurrera. Alderdiko batzorde zentralean sartu zen 1926an, eta batzorde politikoaren buru izendatu zuten 1931. urtean. Frantziako Nazio Biltzarreko lehendakariordea izan zen 1936-1939 eta 1946-1948 bitarteko urteetan. Senatari atera zen 1959an, eta Errepublikako lehendakaritzarako hautagaia izan zen 1969. urteko hauteskundeetan. ''L'Humanité'' egunkariko editoriala bere ardurapean zegoen.

## Erreferentziak
Madeleine de Scudéry

**Madeleine de Scudéry** (Le Havre, 1607ko azaroaren 15a - Paris, 1701eko ekainaren 2a) frantziar idazlea izan zen. Georges de Scudéry nebarekin batera argitaratutako liburu gehienen egilea izan zen, hark sinatzen bazituen ere. Bere garaiko kultura-giroaz eztabaidatzeko tertuliak antolatu zituen; hara bildu ohi ziren une hartako idazlerik ospetsuenak.

## Obra nagusiak 
* *Ibrahim ou l´illustre bassa* (1641, *Ibrahim edo baja jakituna*)
* *Les Femmes illustres ou les Harangues héroïques* (1642)
* *Le Grand Cyrus* (1648-1653, hamar liburuki; *Ziro Handia*)
* *Clélie, histoire romaine* (1654-1660)
* *Célinte* (1661)
* *Mathilde d´Aguilar* (1667) 
* *La Promenade de Versailles* (1669)
* *Discours de la gloire* (1671) eta
* *Conversations morales* (1686, *Etikari buruzko elkarrizketak*)

## Erreferentziak
Dandy

thumb|George "Beau" Brummell-en karikatura, Richard Dighton-ek egina (1805).

**Dandy** XIX. mendearen lehen laurdenean Britainia Handian gizarte-maila goreneko gazteen artean izan zen talde bateko kidea da; talde horrek eragin handia izan zuen gustu-kontu guztietan, batez ere janzteari zegozkionetan.

Dandyen mugimendua, hasieran, moda estetiko hutsa izan bazen ere, gerora jarrera orokorrago bihurtu zen, bizitzari buruzko filosofia alegia. Bilakaera horretan eskua izan zuten, besteak beste, George Brummellek, lord Byronek, Orsay kondeak, Baudelairek eta Oscar Wildek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hipposideros megalotis

***Hipposideros megalotis*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros megalotis'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Panderi familia

**Panderi** XIX. mendeko gipuzkoar bertsolari familia izan zen. Panderitarren familia horretan bi dira bertsolari ezagunenak: Joakin Jauregi Salaberria (Errenteria, 1844 - 1921) eta Jose Migel Salaberria Iraola (Errenteria, 1838 - 1905). Osaba-ilobak ziren. Santa Kruz apaizarekin ibili zen Joakin Bigarren Karlistaldian, eta ondoren Amerikara joan zen. Panderitarren bertsoak eta argibideak Antonio Zavalak bildu eta *Errenteria´ko bertsolari zaarrak *(1968) izeneko liburuan argitaratu zituen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ruanda-Urundi

**Ruanda-Urundi** Afrikako erdi-ekialdeko estatu ohia da, Ruandako (iparraldean) eta Urundiko (hegoaldean) erresumek osatua. Alemaniaren mendeko ekialdeko Afrikako lurralde bihurtu ziren 1898an. Lehen Mundu Gerra amaitu zenean, Belgikaren mende geratu zen Ruanda-Urundi (1922), eta 1946an Nazioen Elkartearen administraziopean, egiaz Ruanda Belgikaren mende zegoen arren. 1961ean egin zen Ruanda eta Urundi bereizteko erreferenduma, eta hurrengo urtean sortu ziren, horrenbestez, Ruandako eta Burundiko estatuak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Radegunda

**Radegunda** (; *Rhadegund, Radegonde*, edo *Radigund* ere deitua; Turingia, ca. 520– Poitiers, 586ko abuztuaren 13a) frankoen erregina izan zen. IX. mendean kanonizaturik, abuztuaren 13an ospatzen da haren jaieguna. Poitiers hiriko zaindaria da.

## Bizitza 
Klotario I.a Soissonseko erregeak hil zuen Turingiako erregearen alaba zen, eta Klotariok berak hezi eta bataiatu ondoren, berarekin ezkoztarazi zuen 538an. Klotariok Radegundaren anaia hilarazi zuenean gortetik alde egiteko baimena jaso zuen Radegundak, eta Medarno apezpikuaren aurrean moja bihurtu zen Noyonen 555ean. Poitiersen hartu zuen bizilekua, eta Sainte-Croixeko monasterioa eraiki zuen.

## Erreferentziak
Tarantula

[thumb||alt=|*[Lycosa tarantula*]]
**Tarantula** likosidoen familiako zenbait armiarmaren izena da. Armiarma mota askori eman izan zaio *tarantula* izena, baina benetako tarantulak lasterka eginez harrapakinak atzematen dituztenak dira. Pozoia sartuz hiltzen dituzte harrapakinak. Tarantula gehienek ez dute amaraunik egiten. Gorputz sendoa, begi txikiak eta hanka luze iletsuak dituzte. 12 bat tarantula mota dira; *Lycosa tarantula*, Europako hegoaldean eta Afrikako iparraldean bizi dena, eta *Cyrtopholis portoricae* izenekoa, dira ezagunenak.

*Theraphosidae* eta *Dipluridae* familietako armiarmei ere tarantula deritze.
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Fiodor Rostoptxin

**Fiodor Vasilievitx Rostoptxin** kondea (; Livny, 1763ko martxoaren 23agreg./martxoaren 12ajul. - Mosku, 1826ko urtarrilaren 30agreg./urtarrilaren 18ajul.) errusiar jenerala eta estatu gizona izan zen.

Paulo I.a tsarraren laguntzailea izan zen, eta jeneral, mariskal eta Kanpo Arazoetarako ministro izendatu zuen, hurrenez hurren. 1812an Moskuko gobernari izendatu zuten. Frantziak Errusiari eraso zionean ez zuen Mosku babestu nahi izan, eta biztanleak aterarazi zituen handik. Frantsesak iritsi eta biharamunean gertatutako sutearen ardura leporatu zioten gobernariari, hark beti ukatu bazuen ere. Vienako kongresuko kide izan zen.

## Erreferentziak
Dugong

**Dugong** manatiaren ordenako (Sirenia ordenako) itsas ugaztuna da (*Dudong dugon*), bere generoko espezie bakarra. 3 metro izan daiteke luze. Buru handia du, biribil samarra, lepoa zabal laburra eta begiak txikiak. Larru lodia du, eta ile gutxi. Itsas belarrak eta beste zenbait landare jaten ditu. *Itsas behia* ere esaten zaio. Talde txikitan bizi da Indiako ozeanoan, Itsaso Gorrian, eta Ginea Berriko, Filipinetako eta Australiako kostaldetik hurbil. Gero eta dugong gutxiago geratzen dira, oso aintzat hartua baita ehizarako.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Rod Steiger

**Rod Steiger** (Westhampton, New York, AEB, 1925eko apirilaren 14a - Los Angeles, Kalifornia, AEB, 2002ko uztailaren 9a) Estatu Batuetako antzezlea izan zen.

## Biografia 
New Yorkeko *American Theater Wing* eta ''Actor's Studio* eskoletan egin zituen antzezle-ikasketak. Antzerkian eta telebistan luzaroan lan egin ondoren, 1954an egin zuen lehen filma, Elia Kazanen *On The Waterfront''. Pertsonaia gogorrak, oldarkorrak eta megalomanoak gorpuztu izan zituen. Europan eta Hollywooden lan egin zuen.

## Filmak 
Taula honetan ikus daitezke film bakoitzaren zuzendaria, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak (gaztelaniaz, frantsesez):

## Erreferentziak
Paul-Albert Février

**Paul-Albert Février** (Cannes, 1931ko urtarrilaren 26a - 1991ko apirilaren 10a) frantses historialaria izan zen.

Proventzako Unibertsitatea sortu zuen, eta bertan, erromatarren historiako irakasle izan zen. Kultura Ministerioan Arte Aberastasunaren Inbentarioaren buru izan zen. Historiaz gainera, monumentuak eta topografia ikasi zuen. Soldadutza Aljerian egin zuen, eta horrek hango historia, erromanizazioa, islamismoa eta kristautzea aztertzera eraman zuen. Liburu bat idatzi zuen horri buruz: *Approches du Maghreb romain* *(Magreb erromatarra; hurbilpena).*

## Erreferentziak
Juan Goikoetxea Maiza

**Juan Goikoetxea Maiza**, izengoitiz ***Basarteko apaiza***, '''''Ibon Zerain'go*** eta ***Iru-Garate'''* (Zerain, Gipuzkoa, 1913ko maiatzaren 8a - ?, 1983), gipuzkoar idazlea eta euskaltzaina izan zen.

## Bizitza 
Jesusen Lagundiko elizgizona zen. Belgikan eta Burgosen egin zituen ikasketak. Aldizkari askotan idatzi ditu artikuluak, besteak beste: *Luberri*, *Gure mutilak*, *Jesus'en biotzaren deya*, *Euzko Gogoa*, *Egan*, *Euskera*, *Zeruko Argia* eta *Elkartasuna*.

1968. urtean *Gamiz, Arabar euskal olerkaria* izeneko lana argitaratu zuen *Egan'' aldizkarian Juan Bautista Gamiz arabar idazleari buruz. Orobat, Werner Watsonen historia itzuli zuen euskarara.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Valentín Hernández Aldaeta

**Valentín Hernández Aldaeta** (Haro, Errioxa, 1865 &ndash; Bilbo, 1920ko uztailaren 11a) politikari sozialista izan zen. Bilboko Elkarte Sozialistako zuzendaritza-taldeko kidea eta *La Lucha de Clases* izeneko astekariaren zuzendaria izan zen. Errepublikanoen eta anarkisten aurka borrokatu zen aldizkari hartako lerroetan, eta apaizen eta euskal nazionalisten kontra idatzi zuen. Kartzelan sartu zuten 1897an, eta alderdi sozialistatik egotzi 1899an. Horren ondoren, bolada batez arrakasta handia izan zuen *El Ruido* izeneko satira-aldizkaria argitaratu zuen.

## Erreferentziak
Gabial

**Gabiala** (*Gavialis gangeticus*) Gavialidae familiako narrastia da, 5-6 m inguru luzekoa, *Gavialis* generoko espezie bakarra.
thumb|ezkerrera|180px|Gabialaren eskeletoa.
Mutur luzea eta estua du, baina ahoa oso zabalkorra du. Giltzadurarik gabeko azal-oskola du gaineko aldean, oliba-kolorekoa. Arrainak janez elikatzen da, eta arrautzak erruteko bakarrik irteten da uretatik. Ez dio gizakiari erasotzen.

Indiako Ganges, Brahmaputra eta Indus ibaietako gune zingiratsuetan bizi da, eta Birmaniako mendebaldekoetan. Animalia sakratutzat hartzen dute lurralde horietan. Espeziea galtzeko arrisku bizian dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean-François Pilâtre de Rozier

thumb|250px|Lehen globo igoaldia, 1783. urtean.
**Jean-François Pilâtre de Rozier** (Metz, Frantzia, 1756ko martxoaren 30a - Wimereux, 1785eko ekainaren 15a) frantses fisikaria eta aeronauta izan zen.

## Biografia 
Fisika eta kimika irakasle izen zen Reimsen. 1783. urtean, Arlandes markesarekin batera, lehen globo igoaldia egin zuen, hogeita bost minutuko iraupena izan zuena eta 1.000 metrotara iritsi zena. 1785. urtean, Mantxako kanala zeharkatzeko ahalegina egin zuen, haize beroz eta hidrogenoz betetako bi globo zituen *Rozière* izeneko tresnan. Hidrogenozko globoa lehertu zen, eta berarekin zihoan Romain fisikariarekin batera hil zen.

## Erreferentziak
Emil Racoviță

**Emil Racoviță** (Iași, 1868ko azaroaren 15a - Cluj-Napoca, 1947ko azaroaren 17a) errumaniar biologoa izan zen.

Itsas faunari buruzko ikerketak egin ondoren, leizeetako fauna aztertzen hasi zen eta bioespeleologiaren oinarriak ezarri zituen. René Jeannelekin batera leizeetako faunari buruzko lehen aldizkaria kaleratu zuen, eta 1920an espeleologiako lehen institutua sortu zuen Clujen. Leizeetako animalien bizi-baldintzak, troglobioen bilakaeraren ereduak, haien ugalketa, geografia-banaketa eta zoologia-sistema ikertu zituen lehen biologoa izan zen.

## Erreferentziak
Arthur Rubinstein

**Arthur Rubinstein** (; Lódź,  - Geneva, ) poloniar pianista izan zen. Txikitatik pianista bikaina izan zen. 1897. urtean J. Joachimen zuzendaritzapean jo zuen lehenengoz Berlinen. R. Breithaupt eta H. Barthen ikasle izan zen, eta musikagintza ikasi zuen M. Bruch eta R. Kahnekin. 19 urte zituela, lehen kontzertualdia eman zuen (40 kontzertu Estatu Batuetan). Harrezkero, ospetsu bihurtu zen mundu osoan. 1954. urtetik aurrera Parisen bizi izan zen. Teknika ezin hobea zuen, eta Chopinen lanak jotzen maisu zen.

## Bitxikeriak 
* Joachim Kaiserrek, bere "Große Pianisten in unserer Zeit" (Gure garaiko pianojole handiak) liburuan Eindhovenen Ludwig van Beethovenen Apassionata sonata (Beethovenek bere esanahia "Irakur ezazue Shakespearen "Ekaitza" esaldiarekin deskribatu zuena) lana interpretatzen ari zela izan zuen ustekabea kontatzen du. Hirugarren mugimenduan, presto-fortissimoan, amaiera basati horretan, aulkia hautsi zen klixkada indartsu batekin. Rubinstein zuri jarri zen, baina, koldartu ordez, jotzen jarraitu zuen, erdi zutik erdi eserita, nota okerrekin, amaiera arte.

## Sariak 
* Askatasunaren Domina Presidentziala (1976)
* Ohorezko Legioa
* Alfontso X.a Jakitunaren Ordena Zibileko Gurutze Handia (1963)

## Erreferentziak
Ravi Shankar

**Ravi Shankar** (,  ahoskatua; Benares, 1920ko apirilaren 7a - San Diego, Kalifornia, 2012ko abenduaren 11) indiar musikagilea eta sitar-jotzailea izan zen. Indiako Nazio Orkestra sortu zuen. Ustad Allauddin Khanekin ikasi zuen zitara jotzen. 1948-1956. urteetan *All-India* Irratiko musika-zuzendari izan ondoren, kontzertuak eman zituen Estatu Batuetan eta Europan. 1962an, Kinnara musika-eskola sortu zuen Mumbain eta, gero, 1967an Los Angelesen. Hari esker ezagutu zen mendebaldean indiar musika. Musikari klasikoekin jo izan du eta, horrez gainera, eragin handia izan du pop musikan.

## Erreferentziak
James Joseph Sylvester

**James Joseph Sylvester** (Londres, Ingalaterra, 1814ko irailaren 3a - *ib.*, 1897ko martxoaren 15a) matematikaria izan zen. Cambridgeko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta Woolwichko eskola militarrean, Baltimoreko eta Oxfordeko unibertsitateetan irakasle izan zen. Cayleyren adiskide izan zen, eta harekin lan egin zuen. Aldaezin aljebraikoaren teoria proposatu zuen. Horretaz gain, geometriaren arloan aritu zen, eta ekuazioen eta zenbakien teoriari buruzko lanak ere egin zituen. Haren lanak *The Collected Mathematical Papers of James Joseph Sylvester *(1904-1912) bilduman argitaratu ziren.

## Erreferentziak
Pierre Alechinsky

**Pierre Alechinsky** (Brusela, Belgika, 1927ko urriaren 19a -) belgikar pintore, grabatzaile eta poeta da.

## Biografia 
*Belgikako Pintura Gaztea* taldeko kide egin zen 1945ean, eta 1948an *Cobra* taldera bildu zen, Christian Dotremont poetaren eskutik. Obra aipagarriak ditu, hala nola *Migrazioa* (1951), *Inurritegia* (1954), *Garden handiak* (1958), *Zaindaria* (1980). Hainbat poetaren liburuen ilustrazioak ere egin izan ditu, baita berak idatzitako poemak argitaratu ere. Keinuen automatismoan oinarritzen da bere artegintza. *Idéotraces* eta *Gurpil askea* dira bere idazlanetako batzuk.

## Erreferentziak
Hipposideros muscinus

***Hipposideros muscinus*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros muscinus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Carolyn Carlson

thumb|alt=|Carolyn Carlson eta Raghunath Manet

**Carolyn Carlson** (Oakland, 1943ko martxoaren 7a) estatubatuar koreografo eta dantzaria da. Gaurko dantzako ordezkari nagusietakotzat dute adituek. Alwin Nikolaisen konpainian hasi zen dantzan (1966-1971), eta Parisa jo zuen gero (1973). Berebiziko arrakasta lortu zuen hiri horretako Operan *21.5 dentsitatea *izeneko lanari esker. Italiara jo zuen segidan, Veneziara. Aipatzekoak dira beste lan hauek bere obren artean: *Hau, hori eta bestea *(1977),* Arkitektoak *(1980),* Underwood *(1981),* Still Waters *(1986),* Blue Lady *(1988) eta* Dark* (1988).

## Erreferentziak
Ralph Ellison

**Ralph Waldo Ellison** (Oklahoma City, AEB, 1914ko martxoaren 1a - New York, AEB, 1994ko apirilaren 16a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.

## Biografia 
Bigarren Mundu Gerraren ondoren *The invisible man *(*Gizon ikustezina,* 1952) arrakasta handia izan zuen eleberria eman zuen argitara. Arraza beltzekoa izaki, gutxik bezala jakin zuen zuriek beltzekiko duten itsutasuna adierazten.

Unibertsitateko irakaslea zen, eta saio ugari idatzi du Estatu Batuetako kultura berriari buruz. Autobiografia saio bilduma bat argitaratu zuen 1964. urtean (*Shadow and Art, Itzala eta Artea,* 1964).

## Erreferentziak
Font-de-Gaume

**Font-de-Gaume** (; ) Frantziako hego-mendebaleko historiaurreko leizea da, hango galerietan aurkitu diren 200 pinturengatik ospetsua (Les Eyzies-de-Tayac, Dordoina). Egoera txarrean daude, eta magdaleniar aldiaren erdialdeko eta azken garaikoak dira (K.a. 10000 urte ingurukoak, berrienak). Animaliak irudikatzen dituzte: bisonteak, zaldiak, mamutak, elur-oreinak, uroak, errinozeroak, otsoak, lehoiak... eta kolorebakarrak zein koloreaniztunak dira.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ragnar Granit

**Ragnar Arthur Granit** (Riihimäki, Finlandiako Dukerri Handia, 1900eko urriaren 30a - Stockholm, Suedia, 1991ko martxoaren 12a) finlandiar/suediar fisiologoa izan zen.

## Biografia 
1937-1940 bitartean Helsinkiko Unibertsitateko fisiologia irakasle izan zen, eta 1946-1967 bitartean, neurofisiologiako irakasle Karolinskako Institutuan. 1945etik 1967ra, Neurofisiologiako Nobel Institutuko zuzendari izan zen.

1967an, Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria eman zioten, Haldan Keffer Hartline eta George Waldekin batera, begi barnean gertatzen diren prozesu kimiko eta fisiologikoei buruz egindako aurkikuntzengatik.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Segismundo Moret

**Segismundo Moret y Prendergast** (Cádiz, Espainia, 1833ko ekainaren 2a - Madril, Espainia, 1913ko urtarrilaren 28a) politikari liberala izan zen. 1869an, Espainiako gorteetan diputatu zela, garrantzi handiko lana egin zuen Espainiako Konstituzioa idazten. Puerto Ricoko konstituzioa ere idatzi zuen, eta esklabotzaren aurka azaldu zen. Sei aldiz izan zen Espainiako ministro Sagasta aginpidean izan zen garaian (1886-1902). Gobernuko lehendakari izan zen 1905ean, 1906an eta 1909-1910 bitarteko urteetan. Morralek Alfontso XIII.a Espainiakoaren aurka egindako atentatuaren ondoren utzi zuen kargua.

## Erreferentziak
Vladimir Nemirovitx-Dantxenko

**Vladimir Ivanovitx Nemirovitx-Dantxenko** (; Ozurgeti, Georgia,  - Mosku, ) Errusiako idazle, antzerkigile eta antzerki zuzendaria izan zen. Antzerki kritika egiten hasi zen, eta 1879tik aurrera kontakizun eta antzerki lanak ondu zituen hogei urtez. 1898an Moskuko Arte Antzerkia sortu zuen Stanislavskirekin batera, eta erabat utzi zituen lan haiek. Ondorengo berrogei urteetan egindako antzerki lanek (besteak beste Txekhoven eta Gorkiren lanetan oinarrituak) eragin erabakigarria izan zuten bere herrialdeko antzerkiaren garapenean.

## Erreferentziak
Sergei Obraztsov

**Sergei Vladimirovitx Obraztsov**, errusieraz Сергей Владимирович Образцов (Mosku, Errusiar Inperioa, 1901eko uztailaren 5a - Mosku, Errusia, 1992ko maiatzaren 8a) errusiar txotxongilo maisua izan zen. Txotxongilo antzerkia zabaldu zuen Sobietar Batasunean, eta XX. mendeko txotxongilo maisu nagusietako bat izan zen.

## Biografia 
Pintura eta antzerki ikasketak egin zituen. 1931n Moskuko Txotxongilo Antzokiko lehen zuzendari izendatu zuten. Sobietar Batasunetik kanpo ere ibili zen txotxongilo emanaldiak eskaintzen, Britainia Handian eta Estatu Batuetan, besteak beste. Bere lanari buruzko liburu bat idatzi zuen: *Moya professiya* ("Nire lanbidea").

## Erreferentziak
Pasifae

Greziar mitologian, **Pasifae** (, *Pasipháē*) Kretako erregina da, Helio eta Perseidaren alaba. Minosekin ezkondu zen eta Androgeo, Deukalion, Ariadna eta Fedra seme-alabak izan zituen. Poseidon jainkoak, Minosek egindako gaiztakeria batengatik, zezen zuri eder batek Pasifaerengan grina izugarri bat piztea lortu zuen. Pasifaek kobrezko behi bat egiteko eskatu zion Dedalori, eta behi honen barruan sarturik, zezenarekin elkartu ahal izan zen Pasifae. Minotauroa jaio zen elkartze honen ondorioz.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Phạm Hùng

**Phạm Hùng** (Vinh Longeko probintzia, Vietnam, 1912ko ekainaren 11 &ndash; Hanoi, Vietnam, 1988ko martxoaren 10a) vietnamdar politikaria izan zen.

## Biografia 
Indotxinako Alderdi Komunista sortu zuen 1930. urtean, baina frantsesek atxilotu eta espetxean eduki zuten 15 urtez. Indotxinako askatasunaren aldeko borrokan sartu zen ondoren eta Hego Vietnamgo Alderdi Iraultzaileko Idazkari Nagusi hautatu zuten (1962-1975).

Vietnam batuko Lehen Ministro orde hautatu zuten 1976. urtean, eta Barne Arazoetarako ministro 1980an. Phạm Văn Đồng gobernuburuaren lekua hartu zuen 1987an.

## Erreferentziak
Piridina

**Piridina** konposatu aromatiko heteroziklikoa (C5H5N). Harrikatzaren alkaternan aurkitu zuen Anderson-ek 1846an. Likido kolorgea, sukoia eta oso usain txarrekoa da (arrain ustelaren usaina du). Egituraz, bentzenoaren antza du; bien arteko alde bakarra da bentzenoaren CH talde baten ordez nitrogeno atomo bat izatea. Uretan eta disolbatzaile organikoetan ongi urtzen da. Ikatzaren alkaternaren destilazioz, edo azetaldehidoaren eta amoniakoaren sintesiaren bidez lortzen da. Oso gai toxikoa da. Bitaminak eta drogak sintetizatzeko, disolbatzaile gisa, ehungintzan tindaketan laguntzeko eta abarretarako erabiltzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
William Hickling Prescott

thumb|alt=|William Hickling Prescotten erretratua
**William Hickling Prescott** (Salem, Masachusets, 1796ko maiatzaren 4a - Boston, Masachusets, 1859ko urtarrilaren 28a) estatubatuar historialaria eta hispanista izan zen. Zuzenbideko ikasketak amaitu ondoren, espainiarrak Amerikan egon ziren garaietako gaiak aztertu zituen. Harenak dira *History of the Conquest of Mexico* (1843, hiru liburuki; *Mexikoko konkistaren historia*), *History of the Conquest of Peru* (1847, 2 liburuki; *Peruko konkistaren historia*) eta *History of the Reign of Philip the Second, King of Spain* (1855-1858, hiru liburuki; *Filipe II.aren erresumaren historia*) obrak.

## Erreferentziak
Pierre-Charles Villeneuve

**Pierre-Charles-Jean-Baptiste-Silvestre de Villeneuve** (Valensole, 1763ko abenduaren 31 &ndash; Rennes, 1806ko apirilaren 22a) frantziar militarra izan zen, Frantziako Itsas Armadako almiranteordea.

## Bizitza 
1798an Egiptorako espedizioan hartu zuen parte, eta urte berean Maltako defentsan jardun zuen. 1805ean britainiarren aurka borrokatu zen Finisterren. Napoleonen aginduei muzin eginez (Bresta abia zedin agindu baitzion), Cadiza joan zen, eta frantses-espainiar itsas armadaren buru jarri zen. Trafalgarko gudua galdu ondoren atxilotu zuten. Aske utzi zutenean, Rennesa joan eta bere buruaz beste egin zuen.

## Erreferentziak
Hipposideros obscurus

***Hipposideros obscurus*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros obscurus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Anasarka

**Anasarka** edema orokortua da, zelulek ura kanporatzea eta likidoa gorputz-barrunbeetan pilatzea dakarrena. Ura eta gatza, bihotzeko edo giltzurrunetako gaitzez, ez kanporatzeak eragiten du maizenik anasarka. Agerian dagoenean, zaila da jatorria ezagutzea; bihotzeko edema denean, gorputzaren behealdean agertzen da batez ere, zangoetan eta sabelean. Zirrosiak, gibel-gutxiegitasunak eta giltzurrun-gutxiegitasunak ere eregiten dute anasarka. Gaixotasunaren ondorioz gorputzaren bolumena handitu egiten da, eta azala distiratsu bihurtzen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hidropesia

**Hidropesia** gazur pilaketa ohi baino handiagoa animalien gorputzaren edozein lekutan da. Kokagunearen arabera izen desberdinak ematen zaio: aszitis, hidrozefalia, hidrozele, hantura, etab.

Antso VII.a *Azkarra* Nafarroako erregea, Kasandro Mazedoniako erregea, Heraklito filosofoa, Elisabet I.a Gaztelakoa edo Manuel Belgrano argentinar politikaria hidropesiaz hil ziren.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Luca Cambiaso

**Luca Cambiaso** (Moneglia, Genoa, 1527ko azaroaren 18a - Madril, 1585eko irailaren 6a) italiar pintorea izan zen. XVI. mendeko Genoako eskolako maisu handi honek jauregi eta eliza asko dekoratu zuen: Doria (Spinola egun), Imperiale, Parodi, Grimaldi-Pallavicini jauregietako freskoak. 1583. urtean El Escorialen jardun zuen, Filipe II.a erregeak deituta, eta bertan aldareko koadroak *(Santa Ursula eta bere lagunen heriotza)* eta fresko batzuk egin zituen. Cambiasoren margolanak eragin handia izan zuen Genoako eta Espainiako pintore zenbaitengan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jean Delay

**Jean Delay** (Baiona,  - Paris, ) psikiatra eta idazle lapurtarra izan zen. Oso lan garrantzitsuak egin zituen elektroentzefalografiaz, oroimenaren gaitzez, klinika psikiatrikoetako metodo biologikoez eta medikuntza-psikologiaz. Obra hauek idatzi zituen: *Hiri grisa*, *Izenik gabeko gizonak* eta *André Gide* biografia. Frantziako Medikuntza Akademiako kidea izan zen, eta Arte eta Letra Akademiakoa ere bai. Delayk prestatu zuen Rudolf Hess gidari naziaren eromenari buruzko txostena. Florence Delay aktorearen eta Claude Delay psikoanalistaren aita izan zen.

## Lanak 
* *Les ondes cérébrales et la psychologie*, 1942, PUF
* *Les Dissolutions de la mémoire*, 1942, PUF
* *La cité grise,* 1946, Flammarion
* *Les reposantes,*(Jean Faurel izengoitiz), 1947, Gallimard
* *Hommes sans nom, *, 1948, Gallimard
* ''La jeunesse d'André Gide, *1956-1957, Gallimard
* *L'électricité cérébrale*, 1973, PUF
* *Avant Mémoire, *1979, Gallimard, 1980
* *L'écarté de la grille'', 1988, Gallimard

## Erreferentziak
Op art

thumb||alt=|Vasarelyren ilusio optiko bat

**Op art** arte mugimendu abstraktu modernoa da, 1960. urtean agertu zena. Optikaren oinarrietatik abiaturik, ilusio optikoak sortzen ahalegintzen zen. Kolore hotzen eta beroen arteko aurkakotasunaren edo geometriako irudi zuri-beltzen bidez mugitzen ari direla diruditen gainaldeen, kolore-aldaketen eta hondo- eta forma-aldaketen ilusio optikoak sortzen ziren. 

## Artista nabarmenak 
Kazimir Malevitx eta Piet Mondrian izan ziren op art mugimenduaren aitzindariak. New York izan zen op art mugimenduaren gunea.

Fundatzailetzat har ditzakegu Victor Vasarely, Yaacov Agam (erliebezko koadroen egile), Bridget Riley, Jeffrey Steele, Richard Anuszkiewicz, eta Michael Kidner 

Korrontea definitu zelarik ildoari jarraitu zioten artista batzuk izan ziren Jesús-Rafael Soto, Carlos Cruz Diez, Youri Messen-Jaschin, Julio Le Parc, Zanis Waldheims, Matilde Pérez,  Kenneth Noland, Frank Stella, Josef Albers, Lawrence Poons, Piero Dorazio, Omar Rayo, Eusebio Sempere, eta zenbait artista latinamerikar hala nola Cristian Mac Entyre, Fabián Burgos, Karina Peisajovich, Christian Wloch eta Abel Ventoso, beste batzuen artean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Jesus Maria Etxezarreta

**Jesus Maria Etxezarreta Sudupe**, izengoitiz **Izazpi** (Zumarraga, Gipuzkoa, 1940ko irailaren 4a) gipuzkoar idazlea da.

## Biografia 
Filosofia eta Letretan lizentziaduna. Bi poesia-liburu argitaratu ditu: *Zalantzaren aztarnak* (1990) eta *Hasperen tanta bihurriak* (1992).

1993an bertsolarien arteko desafioei buruzko liburu bat argitaratu zuen: *Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak*; 1998an, berriz, Uztapide bertsolariari buruzko biografia labur bat: *Uztapide, bizitza eta gertaerak*; eta 1999an, Pedro Migel Urruzuno idazlearen ipuin barregarrien bilduma bat apailatu zuen.

## Lanak 
### Narrazioa 
* *Umorezko ipuin hautatuak* (1999, *Sendoa*): Pedro Miguel Urruzunorekin elkarlanean
### Saiakera 
* *Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak* (1993, *Sendoa*)
* *Bertsolarien desafioak, guduak eta txapelketak* (1998, *Sendoa*)
### Poesia 
* *Zalantzaren aztarnak. Zoritxarreren lorak. Heriotzaren ezteiak* (1990, *Sendoa*)
* *Hasperen ttanta bihoztiak* (1990, *Sendoa*)

## Erreferentziak 
## Kanpo loturak 
*  Jesus Mari Etxezarreta literaturaren zubitegian
Geuzen

thumb|250px|Geuzen jendearen ikurra
**Geuzen** (,  ahoskatua; ; “eskaleak”) Hamazazpi Probintzietako aitoren seme talde bat izan zen, 1566an Inkisizioaren kontrako eskakizuna egin ziona Margarita Parmakoa espainiar gobernariari; bertan, katolikoek eta protestanteek Herbehereetako probintzien askatasuna errespetatzea eskatzen zuten. Hartan, espainiarren aldeko aholkulari batek ''“N'ayez pas peur Madame, ce ne sont que des gueux”* (“Ez izan beldurrik Madame, eskaleak bertzerik ez dira”) esan omen zuen, erdeinuz. Matxinoek hitz berori bere egin eta handik aurrera independentziaren aldekoek Geuzen (“eskaleak”) esan zioten beren buruari.

Armentièresko ikonoklasten istiluen ondoren (1566) bi taldeak banatu egin ziren. Gilen de la Marckek itsaslapurrak bildu zituen *watergeuzen'' izenaren azpian. 1572an haiek egin zuten eraso handiak matxinada orokorra ekarri zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Joseph Arthur Gobineau

**Joseph Arthur de Gobineau** (Ville-d'Avray, 1816ko uztailak 14 &ndash; Turin, 1882ko urriak 13) frantziar diplomatiko eta idazlea izan zen. Diplomazia-lanetan Persia, Grezia, Suedia, Brasil eta Argentinan izan zen. Asian barrena egindako bidaiei buruzko kontakizunez eta eleberriez aparte, *Essai sur l´inégalité des races humaines* (1853-1855, *Giza arrazen desberdintasunari buruz*) idatzi zuen. Bertan fisiologian oinarritzen zuen iparraldeko arrazen gailentasuna. Gobineauren irakatsiak bere egin zituzten pangermanistek eta naziek.

## Erreferentziak
Basilio Iraola

**Basilio Iraola Zabalo** (Izengoitia: ***Mototxo*** ; Anoeta, 1908ko uztailaren 14a - Irun, 1986) Gipuzkoako idazlea izan zen. Apaiz pasiotarra zen.

## Bizitza 
Anoetako Bustinaga etxean sortua, haurtzaroa Atiñaga baserrian eman zuen. Apaiztegian hasi eta ikasketak egin zituen Angostoko santutegian, (Araba), Meliden (Coruña eta Deustun (Bizkaian). Gerraren ondorioz, urte askotan ibili zen atzerrian.
Irakasle gisa latin eta euskara irakatsi zuen Gabirian. Apaiz pasiotarra ere bazen eta Irungo egoitzako kide zela hil zen.

## Lanak 
*Argia* eta *Redención* agerkarietan aurki daitezke haren lan aipagarrienak. Santa Gemaren bizitzari buruzko liburu bat idatzi zuen, 1960an, *Elurra ta sua, edo Santa Jema´ren bizitza*. Beste liburu batzuk: *Eder-ederra... zera, Maria* (1951); *Lourdes´ko Ama´ren Bederatziurrena*; *Pelitzisimo Deuna´ren Bederatziurrena*; *Gabirel eta Jema Deunen Bederatziurrena*.

## Erreferentziak
Kedar

thumb||alt=|Diesel motor batek sortutako kedarra

**Kedarra** osorik erretzen ez den zerbaitek sortzen dituen zatiki solido beltzen multzoa da. Karbono elementala, ia hutsa eta oso zatikatua, hauts fina sortzen duena. Osoa ez den errekuntzatik lortzen da (ikatza, egurra...), edo substantzia organiko batzuen eraldaketaren ondorioz: alkaterna, olio astunak, naftalina. Finena gasen kedarra da, hidrokarburoek osaturiko gas naturaletatik lortzen dena. Kedarra koloretzaile beltzak, inprimeria-tintak, zapatetarako betun beltza eta ikatz-papera egiteko erabiltzen da, besteak beste.
## Erreferentziak 
## Ikus, gainera
*Partikula eseki

## Kanpo estekak
Vladimir Köppen

**Vladimir Peter Köppen** (San Petersburgo, Errusiar Inperioa, 1846ko urriaren 8agreg./irailaren 25ajul. - Graz, Austria, 1940ko ekainaren 22a) alemaniar geografoa eta meteorologoa izan zen, jatorriz errusiarra.

## Biografia 
Hanburgoko itsas behatokiko zuzendaria izan zen 1875-1918 bitartean, eta klimen sailkapenari buruzko obrak eman zituen argitara *Handbuch der klimatologie* izenburupean (*Klimatologiari buruzko eskuliburua,* 5 liburuki).

*Meteorologische Zeitschrift* eta *Annalen der hidrographischen und maritimen Meteorologie* agerkarietako zuzendari izan zen 1884. urteaz geroztik.

## Erreferentziak
Lusazia

**Lusazia** (, , , ) Erdialdeko Europako eskualde historikoa da, Elster eta Elba ibaien (mendebaldean) eta Mendebaldeko Neisseren (ekialdean) artean dagoena, Alemaniako Brandenburgeko lurraldearen hegoaldean eta Saxoniako ekialdean. Bi eskualde nagusitan dago banatuta: Lusazia Garaia hegoaldean (Txekiaraino barneratzen dena), eta Lusazia Beherea iparraldean. Lignito-hobi garrantzitsuak daude eta oso industrializatua dago (Cottbus, Forst, Görlitz, Zittau). Ehungintza-enpresa handiak daude hiri nagusietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Giuseppe Parini

**Giuseppe Parini** (Bosisio Parini, Lonbardia, Italia, 1729ko maiatzaren 23a - Milan, Italia, 1799ko abuztuaren 15a) italierazko poeta izan zen.

Apaiz egin zen 1754. urtean. Serbolloni dukeen etxeko hezitzaile izan zen 1754-1762 urteetan. Aristokraziari buruzko satira obra luze bat egin zuen, *Il giorno* *(Eguna)*, lau liburuz osatua, Milango aitoren semeak gogor kritikatzen zituena. *Gazzeta di Milano *egunkariko zuzendari izendatu zuten 1768. urtean. Oda ugari idatzi zuen, bestalde: *Il bisogno* *(Beharra),* *Il messaggio* (1793, *Mezua*), *La caduta* (1785, *Erorketa*), *Alla Musa* (1795).

## Erreferentziak
Hipposideros orbiculus

***Hipposideros orbiculus*** Hipposideros generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Hipposideridae

## Kanpo estekak 
* 'Hipposideros orbiculus'ri buruzko informazioa Mammals of The World datubasean
Clayton Oscar Person

**Clayton Oscar Person** (Regina, Saskatchewan, Kanada, 1922ko maiatzaren 16a - Vancouver, Kanada, 1990eko irailaren 1a) biologoa izan zen. Saskatchewanen eta Albertan hezi zen. Bizkarroi-ostalari arteko harremanen genetikaren munduko ikertzaile handienetakoa izan zen. Bere metodo teorikoak oso erabiliak izan dira —nekazaritzan eta basogintzan, batez ere— bizkarroiek eragindako eritasunei aurre egiteko. 1981. urtean Kanadako Errege Elkartearen Flavelle domina eman zioten, eta hurrengo urtean Kanadako Genetika Elkartearen Bikaintasunaren saria eskuratu zuen.

## Erreferentziak
Javier Redin

**Javier Redin Mainz** (Uharte, Nafarroa, 1922ko abenduaren 13a - Iruñea, Nafarroa, 1980ko urtarrilaren 7a) nafar organista eta abesbatza-zuzendaria izan zen.

## Biografia 
Bere jaioterrian eta Iruñeko apaizgaitegian egin zituen Musikako eta Elizako ikasketak. Lizarrako apaiz lagun eta organista izendatu zuten 1947. urtean, eta Musika Elkarte Kulturala sortu zuen herri horretan. Iruñeko San Agustin elizako organista eta kapilau izendatu zuten hiru urte geroago, eta Santa María la Real abesbatza sortu zuen; abesbatza horrekin emanaldi arrakastatsuak izan zituen Europako hiri nagusietan.

## Erreferentziak
Joaquim Rubió i Ors

**Joaquim Rubió i Ors** (Bartzelona, Katalunia, 1818ko uztailaren 31 - *ib.*, 1899ko apirilaren 7a) kataluniar poeta eta historialaria izan zen.

## Biografia 
Valladolideko eta Bartzelonako unibertsitateetako historiako katedraduna izan zen. Kataluniako *Renaixença* mugimenduaren bultzatzaile izan zen, 1839an *Lo Gaiter del Llobregat* poema argitaratu zuenetik, batez ere. Poemaren izenburuaz baliatu zen hurrengo poema bildumak izenpetzerakoan. Bartzelonako Lore Jokoak sendotzeko ekimenak bultzatu zituen (1859), eta literaturan katalana erabiltzearen aldeko agertu zen.

## Erreferentziak
Domingo de Guzmán

**Domingo de Guzmán** (Caleruega, gaur egun Gaztela eta Leon, Espainia, 1170 &ndash; Bolonia, 1221eko abuztuaren 6a) edo **San Domingo** gaztelar elizgizona izan zen, domingotar predikarien ordenaren sortzailea. 1234an kanonizatu zuen Gregorio IX.ak. Jaieguna abuztuaren 8an ospatzen da (abuztuaren 4an 1970 arte).

## Bizitza 
Heretikoak gerraren bidez ez, baina bakearen bidetik bihurtu nahi izan zituen federa. Horregatik Inozentzio III.aren aurka azaldu zen. Okzitaniako Tolosan Predikatzaileen Ordena (domingotarrak) sortu zuen 1215. urtean bera bezala predikari izan nahi zuten gazte talde batekin eta Honorio III.a aita santuaren onespenarekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lizarraga, Joakin, Agustuaren 4.an Santo Domingo Guzman, *Zenbait sanduen biziak asteaz datozinak*, klasikoak.armiarma.eus
Duguen Egileor

**Duguen Egileor** (Bilbo, 1877ko abuztuaren 26a - Buenos Aires, 1952ko ekainaren 6a) bizkaitar opera-abeslaria izan zen. Tenorra zen.

Milanen egin zituen Kantuko ikasketak. 1905ean hasi zen opera kantatzen, Bartzelonan, *Lohengrin* lanarekin. Harrezkero, Milan, Erroma, Ferrara, Novara, Piacenza, Padua, Venezia, Paris eta beste hiri askotako antzokietan abestu zuen. Berak kantatutako operetan, hauek dira aipatzekoak: *Mefistofeles*, *Aida*, *Tosca*, *Rigoletto*, *Andrea Chenier*, *Lucia di Lammermoor*. Ahots-teknikari buruz zenbait idazki ere argitaratu zituen.

## Erreferentziak