Misterio dionisiakoak

[thumb|250px|[Caravaggioren 'Bako'.]]
**Misterio dionisioakoak** edo **erritu dionisiarrak** Antzinako Grezian eta Erroman egiten zituzten erritual-multzo bat izan ziren. Batzuetan substantzia psikoaktiboak eta trantzera bultzatzen duten beste teknika batzuk (dantza edo musika, adibidez) erabiltzen zituzten inhibizio eta murrizketa sozialak ezabatzeko, eta, horrela, pertsona askatuz ustezko egoera natural batera itzul zedin. Gizarte grekoak baztertuak ziren gizon eta emakumeei ere nolabaiteko askatasuna ematen zieten, haien artean esklaboak, gaizkileak eta hiritarrak ez zirenak zeudelarik. Azken fasean, Dioniso jainkoaren izaera era berean egin zuenean, Misterioak helburuz aldatu ziren, norabide ktoniko eta inframundutar batetik transzendental eta mistiko batera igaroz. Erlijio misteriko zenez gero, hau da, iniziatuentzat bakarrik, egun ez ditugu  kultu dionisiakoaren alderdi asko ezagutzen, eta galdu egin dira greko-erromatar politeismoaren gainbeherarekin. Erritual horien ezagutza modernoa deskribapen, irudi eta azterketa transkulturalen ondorio da.

## Jatorria
[thumb|[Derveniko kratera, luzera: 90,5 cm, k.a. IV. mendea.]]
Uste denez, Grezia kontinentaleko eta Erromatar Inperioko misterio dionisiakoak jatorri ezezaguneko gurtza iniziatiko primitiboago batetik garatu ziren (ziurrenik traziarra edo frigiarra), izan ere, Greziako Aro Klasikoaren hasierarako Mediterraneo osoan zehar hedatu baitziren. Ardoaren, sakramentu edo enteogeno denez gero, hedapenarekin lotu izan dira, eta badirudi hasieratik lotura estua izan dutela horrekin (hala ere, litekeena da ezti-ura jatorrizko sakramentua izatea). Erritu sinple bat bezala hasiz, greziar kulturaren barruan azkar eboluzionatu zuen herri erlijio misteriko bihurtu arte, antzeko kultu barietate bat (eta bere jainkoak) bere lurralde guztietan zehar ohiko greziar sintesi batean xurgatu zuena; modu berantiar bat misterio orfikoak izan ziren. Hala ere, badirudi garapen-espektro horren etapa guztiak paraleloan gertatu zirela ekialdeko Mediterraneoan zehar, greziar historiaren amaieraraino eta derrigorrezko kristautzeraino.

## Dionisoren kultu goiztiarra 
Jatorrian, Dionisoren estasi-kultua berandu iritsi zela Greziara, Traziatik edo Asia Txikitik zetorrena uste zuten, bi leku horietan zuen ospeagatik eta Dioniso Panteoi Olinpikoan sartu ez zutelako. Hala ere, Lineal B idazkerazko mizenastar oholtxoetan jainkotasunaren izena aurkitu zenean, teoria hori bertan behera utzi zuten eta kultu indigenatzat hartzen hasi zuten, greziar zibilizazioa baino aurrekoa. Gaur egun, Dioniso olinpiko goiztiarrik ez egotea gizarte-bazterkeriaren eta kultuaren marjinalitatearen ereduen arabera azaltzen dute, haren kronologian oinarrituta baino gehiago. Puntu honetan ukaezina da kultua Mizenastar Kretan (antzinako Zagreo baten *interpretatio* bezala) edo Afrikan – baita Trazian edo Asian ere, proto-Sabazio gisa – sortu zen, ebidentziarik eza zela eta. Aditu batzuek uste dute gurtza adoptatua izan zela, eta ez zela leku horietako batean ere sortutakoa, eta litekeena dela kultu eklektikoa izan izana bere historia goiztiarrenean, nahiz eta ia ziur mizenastar kulturaren ezaugarri ezagun asko lortu zituen.

### Ardoaren rola 
Dionisoren jatorrizko erritua (Grezian sartu zen bezala) ardoaren gurtzarekin lotuta dago (antzinako Ertamerikako kultu enteogenikoetatik ez oso desberdina), eta mahatsondoaren laborantzarekin, haren bizi-zikloaren ulermenarekin (jainko biziduna gorpuzten zuela uste zen) eta ardoaren hartzidurarekin lotuta zegoen, banandutako gorputzetik abiatuta (azpimunduko jainkoaren esentziarekin lotzen zena). Hala eta guztiz ere, askoz garrantzitsuagoa da ardoaren efektu hordigarri eta desinhibitzaileak jainkotze baten ondorio zirela uste izatea (eta, ondoren, jainkotze horren kausa bezala). Ardoa ere lurrera isurtzen zen eta mahatsondoa hazten ari zen, zikloa osatuz. Kultuak ez zuen berez mahatsondoarekin bakarrik zerikusirik, baita ardoaren gainerako osagaiekin ere. Ardoak beste osagai batzuk ere baditu (belarrak, loreak eta erretxinak), kalitateari, zaporeari eta propietate sendagarriei gehitzen dizkietenak.

Zenbait adituk iradoki dutenez, antzinako ardoaren alkohol-eduki txikia dela eta, litekeena da haren ondorioak sakramentu-formari dagokion osagai psikoaktibo gehigarri baten ondorio izatea. Aukera hori kraterretan ardoarekin nahastutako belarrak erakusten dituen ikonografiak babesten du, batez ere, estasi-portaeraren aurretik. Mitxoleta, zeinetatik opioa lortzen baita, balizko hautagaia da, batzuetan jainkoak arte-irudikapenetan lore-koroa gisa eramaten duen. Ezti-ura eta garagardoa (bere zereal basearekin) Dionisoren domeinuan sartu ziren, ziurrenik Sabazio jainko traziarrarekin identifikatuz.

Uste denez, mahastizaintzan garrantzitsuak izan diren beste landare batzuk ere ardoaren ezagutza tradizionalean sartu ziren, hala nola huntza (horditasuna indargabetzen zuela uste zuten, eta, beraz, mahatsondoaren kontrakoa zen, udan beharrean neguan loratzen zena), pikua (toxinen purgatzaile bat) eta pinua (ardoaren kontserbatzaile bat). Zezena (zeinaren adarretatik edaten baitzen ardoa) eta akerra (zeinaren haragitik lortzen baitziren zahagiak eta haren bazkak mahatsondoak inausten zituena) ere gurtzaren parte ziren, Dionisoren agerpen gisa. Elkarte horietako batzuk emankortasunaren jainkoekin lotuta egon ziren (Dioniso bezala) eta jainkoaren rol berriaren parte bihurtu ziren. Mahastizaintzaren eta ardogintzaren ezagutza tradizionala eta haren sinbolismoa ulertzea funtsezkoa da ardogintzatik sortutako kultua ulertzeko, ardoa egitearen esanahiaz bestelako esanahi bat hartuz bizitza, heriotza eta berpizkundea barne hartu arte eta giza psikologiari buruzko intuizioak eskainiz.

Dionisoren gurtza Greziara ardoaren inportazioarekin iritsi zela onartuta, litekeena da k.a. 6.000. urtearen inguruan sortu izana lehen aldiz, bi lekutako batean: Mesopotamia eta Pertsia arteko mugetako Zagros mendietan (Asia Txikitik zetorren ardogintza-kultura aberatsarekin), edo Libiako mendien hegaletan eta Afrika iparraldeko beste eskualde batzuetan basa-mahatsondoetan. Afrikako iparraldeak ardoa ematen zion Antzinako Egiptori k.a. 2.500 urte ingurutik, eta animaliak edukitzea zekarten estasi-errituen eremua zen, bereziki ahuntz-gizonak eta Marokoko Aissaoua kultu sufiko pantera-gizonak (nahiz eta litekeena den gurtza hori dionisiakoaren eragina izan izana). Nolanahi ere, katearen hurrengo maila mizenastar Kreta izan zen, egiptoar, traziar eta feniziarrengandik ardoa inportatuz eta euren kolonietara esportatuz (Grezia kasu). Misterioak k.a. 3.000 eta 1.000 urteen artean sortu ziren mizenastar Kretan, «Dioniso» izena Kreta edo Grezia ez den beste inon existitzen ez den bitartean.

## Errituak 
[thumb|left|Dioniso jainkoa tigre baten gainean dagoen [daimon hegadun bat bezala irudikatzen duen mosaiko helenistikoa, Delosko Dionisoren etxekoa.]]
Errituak urtaroko heriotz eta berpizkunde gai batean oinarritzen ziren, nekazal kultuen artean ohikoa zena, Eleusistar Misterioak kasu. Greziar eta egiptoar lekuko garaikideen arabera, osiriar misteriorak dionisiarren paraleloak ziren. Izpiritutzeak zibilizazioaren arauak eta murrizketak askatzea zekarren. Gizarte zibilizatutik kanpo zegoena ospatzen zuten, eta gero ñabardura mistikoak hartuko zituen jatorrizko naturara itzultzen zen. Era berean, sozializatutako nortasunetik eta egotik ihes egitea eskatzen zuen, estasi-egoera deifikatu batera edo jatorrizko taldera (batzuetan biak). Zentzu horretan, Dioniso barneko jainko-piztia zen, edo psikologia modernoaren adimen inkontzientea. Jarduera hori ongarri, suspergarri, katartiko, askatzaile eta eraldatzaile gisa interpretatu izan da, eta, beraz, gizartearen bazterretan zeuden pertsonak erakartzen zituen: emakumeak, esklaboak, gaizkileak eta «atzerritarrak» (ez hiritarrak, Greziako demokrazian). Pertsona guztiak berdinak ziren beren rolak alderantzikatzen zituen kultu batean, erromatar Saturnaliatan gertatu zenaren antzekoa.

Kultuan funtsezkoa zen trantzerako indukzioak, kimiognosia ez ezik, «izpirituaren babes-erregua» ere bazekarren, danbor eta txirulekin egindako dantza komunalarekin eta eltzagorarekin. Trantzeak termino antropologiko familiarretan deskribatzen dituzte, mugimendu bereizgarriekin (adibidez, vudu afroamerikarrean eta haren antzeko praktiketetan gaur egun aurkitzen diren trantzera bultzatzen duten kultu guztietan aurkitzen den atzeranzko zartada buruarekin). Vudu-erritoetan gertatzen den bezala, erritmo batzuk trantzearekin lotzen ziren. Grezierazko prosan gordetako erritmoak ere aurkitzen dira, erritu dionisiakoei buruzkoak (Euripidesen «Bakanteak» lanean bezala). Aipu klasikoen bilduma honek greziar mendietako landa-eremuetako errituak deskribatzen ditu, jaiegunetan prozesioak egiten baitzitzaizkien:

Praktika hau greziar kulturan menadeen, tiadeen eta bakoien bakanalek frogatzen dute; greziar agintari askok kultua gizarte zibilizatuarentzako mehatxutzat jotzen zuten eta hura kontrolatu nahi zuten (noiz eta erabat ezabatu gabe). Azken honek porrot egin zuen, lehenengoak Atenasen estatu-erlijio gisa domestikatutako dionisianismo baten sorreran arrakasta izan zuen bitartean. Hau ia ez zen dionisianismo modu bat izan, leku ezberdinetan forma ezberdinak hartu zituen kultua (sarritan jainko indigenak eta euren errituak xurgatuz, Dioniso propiooarekin gertatu zen bezala). Greziar *bacoi*ek zioten, ardoak bezala, Dionisok ere zapore desberdina zuela eskualde ezberdinetan; bere zoru mitiko eta kulturala islatuz, Dioniso izen eta itxura ezberdinen pean agertzen zen eskualde ezberdinetan.

### Parafernalia dionisiakoa 
### Dionisori egindako eskaintza tradizionalak 
Musketa, zibeta-musketa, olibanoa, estorakea, huntza, mahatsak, pinua, pikuak, ardoa, eztia, sagarrak, indiar kalamua, orkidea-sustraia, kardua, basoko eta etxeko zuhaitz guztiak.

### Dionisorentzat animalia sakratuak 
Dionisok animalia sakratu ugari ditu, hala nola lehoinabarra edo zezena. Beste animalia sakratu batzuk lehoiak eta beste felino handi batzuk, ahuntzak, astoak eta sugeak.

Hauek dira Dionisoren epitetoak, zezenekin zerikusia dutenak:
* Taurozefalo/Taurokrano/Taurometôpo (), Dionisoren epitetoa misterio orfikoetan. Ibaien eta ozeanoaren epiteto gisa ere agertzen da, sinbolikoki zezen gisa irudikatzen zirenak, lurren gaineko efektu ongarria adierazteko.
* Tauros, Dionisoren epiteto bezala.

## Dionisoren babes-erreguak (ereserki orfikoenak) 
## Erreferentziak 
## Bibiografia 
* Merkelbach, Reinhold, *Die Hirten des Dionysos.* *Die Dionysos-Mysterien der römischen Kaiserzeit und der bukolische Roman des Longus* (Stuttgart, Teubner, 1988).
* Padilla, Mark William (editorea), "Rites of Passage in Ancient Greece: Literature, Religion, Society", Bucknell University Press, 1999.
* Brigitte Le Guen, ''Les Associations de Technites dionysiaques à l'époque hellénistique*, 2 vol. (Nancy, 2001).
* Sophia Aneziri, *Die Vereine der dionysischen Techniten im Kontext der hellenistischen Gesellschaft* (Stuttgart, 2003).
* Michael B. Cosmopoulos (ed), *Greek Mysteries: the archaeology and ritual of ancient Greek secret cults* (London, Routledge, 2003).
* Muraresku, Brian C. *The Immortality Key: The Secret History of the Religion with No Name.* Macmillan USA. 2020. 
* Delneri, Francesca, *I culti misterici stranieri nei frammenti della commedia attica* antica (Bologna, Patron Editore, 2006) (Eikasmos, Studi, 13).
* Giovanni Casadio and Patricia A. Johnston (eds), *Mystic Cults in Magna Graecia* (Austin, TX, University of Texas Press, 2009).
* Hugh Bowden, *Mystery Cults of the Ancient World* (Princeton, Princeton UP, 2010).
* Richard Noll, *Mysteria: Jung and the Ancient Mysteries'' (unpublished page proofs, 1994)

## Kanpo estekak