Filosofia budista

[thumb|Monje budistak eztabaidan Tibeten, 2013an. [Jan Westerhoffen arabera, "eztabaida publikoak dira elkartruke filosofikoaren ezaugarririk agerikoenak" antzinako Indiako bizitza intelektualean.]]
Filosofia budista Buda Gautamaren pentsamenduarekin hasten da (K.a. VI. eta IV. mendeen artean) eta lehen testu budistetan gordetzen da. Indiako Magadha eskualdean sortu zen, eta, ondoren, Indiako gainerako azpikontinentera, Ekialdeko Asiara, Tibetera, Erdialdeko Asiara eta Asiako hego-ekialdera hedatu zen. Eskualde horietan, pentsamendu budista hainbat hizkuntza (tibetera, txinerara eta palira) erabiltzen zituzten tradizio filosofikoetan garatu zen. Filosofia budista fenomeno transkulturala eta nazioartekoa da.

Ekialdeko Asiako nazioetan nagusi diren tradizio filosofiko budistak nagusiki Indiako Mahayana budismoan oinarritzen dira. Theravada eskolaren filosofia nagusi da Asiako hego-ekialdeko herrialdeetan, hala nola Sri Lankan, Birmanian eta Thailandian.

Gauzen benetako izaeraren ezjakintasuna sufrimenduaren (*dukkha*) sustraietako bat denez, filosofia budista epistemologiaz, metafisikaz, etikaz eta psikologiaz arduratzen da. Testu filosofiko budistak ere praktika meditatiboen testuinguruan ulertu behar dira, zenbait aldaketa kognitibo eragiten dituztela suposatzen baita.

Budaren heriotzaren ondoren, talde batzuk bere irakaspen nagusiak sistematizatzen hasi ziren, azkenik Abhidharma izeneko sistema filosofiko integralak garatuz. Abhidharma eskolei jarraiki, Nagarjuna eta Vasubandhu bezalako indiarrek, Mahayana filosofoek, "fenomeno guztien hutsaltasuna" eta vijñapti-matra ("itxura bakarrik"), fenomenologia edo idealismo transzendentalaren teoriak garatu zituzten. Dignāga eskolaren pramāṇa ('ezagutza-baliabideak') epistemologia budistaren modu sofistikatua sustatu zuen sufrimendua ekiditeko jakin beharrekoak. Budaren lehen irakaskuntzak, eta garrantzitsuenak, dira.

Antzinako testu budistetan modu ezberdinetan ageri dira, baina beti mantentzen dute haien *esanahi sinbolikoa* eta *proposamen-funtzioa. Sinbolikoki,* Budaren, eta bere jarraitzaileen, askapena eta esnatzea adierazten dute. *Proposamen* bezala, Budaren irakaskuntzak, kontzeptuak eta pentsamenduak pertsonalki ulertzeko testuinguru edo euskarria aurkezten dute. Lau egiak hurrengoak dira:

* ***Dukkha*** (sufrimendua, aseezintasuna, mina). *Saṃsāra*, mundu edo aldaketa ziklikoaren erreinuan sortitzekoa den ezaugarria da. Horregatik, gizakiek munduan jasaten dituzten bost prozesuetan (jaiotza, heriotzarainoko zahartzea, tristura eta etsipena, maitatuen falta edo agurtzea eta nahi dena ez eskuratzea) *dukkha* saihestezina eta berezkoa da*.*
* ***Samudaya*** (jatorria, agerpena). Sufrimendu edo *dukkha*-ren jatorria da, bat datorrena *taṇhā* edo grina amaiezinarekin. *Taṇhā,* gaitzaren hiru formatan ager daiteke: gutizia, iruzurra eta gorrotoa.
* ***Nirodha*** (etenaldia, amaiera). *Dukkha*-ren etenaldi edo amaiera azaltzen duen egia da, horretarako *taṇhā* alde batera utzi behar delarik. Behin sufrimenduaren jatorria baztertuta, ez da sufrimendurik emango eta gelditasun edo pakea (*Nirvana*) lortu dezakegu*.*
* ***Magga*** (bidea, bide zortzikoitz zintzoa).  *Nirodha* edo *Dukkha*-ren etenaldia eskuratzeko jarraitu beharreko bidea da. 

Bidearen zortzi elementuak *samyañc* (sanskritoz) edo *sammā* (palieraz) hasten dira, "zuzen, egoki, behar bezalako, onena" adierazten dutelarik. 

# Mintzamen Zuzena (samyag-vāc / sammā-vācā).
# Ekintza Zuzena (samyak-karmānta / sammā-kammanta).
# Sostengu Zuzena (samyag-ājīva / sammā-ājīva).
# Esfortzu Zuzena (samyag-vyāyāma / sammā-vāyāma).
# Kontzientzia Zuzena (samyak-smṛti / sammā-sati).
# Arreta Zuzena (samyak-samādhi / sammā-samādhi).
# Ikuspegi Zuzena (samyak-dṛṣṭi / sammā-diṭṭhi).
# Asmo Zuzena (samyak-saṃkalpa / sammā-saṅkappa).

Zortzi bideak Budaren irakaskuntza hirukoitzaren menpe sailkatu daitezke:

### Karma 
*Karma*-k (sanskritoz: *karma, karman;* palieraz: *kamma*) ekintza edo jarduera esan nahi du; intentzio edo borondatearekin (*cetanā*) eginiko ekintzei (adimen, mintzamen edo gorputz fisiko bidez) egiten die erreferentzia. Ekintza bat karma kontsideratua izateko intentzio batekin aurrera eraman behar da.

Tradizio budistan ekintza guztiek, onak edo txarrak izan, dagozkien ondorioak eroango dituzte;

### Ernaberritzea 
thumb|Samsara gurpila, ernaberritze etengabeen gurpila.
Ernaberritzea (sanskritoz: *punarbhava*; palieraz: *punabbhava; ingelesez: rebirth, re-becoming*), budismoaren irakaskuntza bat da, non pertsona baten ekintzek heriotzaren ondorengo bizitza berri batera eramango duten, *saṃsāra* deritzon aldaketa zikliko etengabean. Mundu edo ziklo etengabe honek sufrimendua eragiten du. Sufrimendua ekidin eta askatasuna edo moksha eskuratzeko, Bide Zortzikoitz Zintzoa jarraitu eta *samudaya* baztertu behar da. budismoko, hinduismoko, jainismoko eta sikhismoko askatasun, argibide eta emantzipazio kontzeptua da. Bakoitzak, bere buruaren ezagutzaren bidez (*atman*-*jnana*), eskura dezakeen sufrimendu eta ziklo amaiezinaren askapenari deritzo.

## Ikuspegi filosofikoa 
Indian garaturiko filosofiak, askatasun espiritualaren ezagutza eta soteriologiaren ikerketa izan ditu helburu bezala. Budaren irakaskuntzak ez ziren soilik fedearekin ulertzeko, analisi logiko (*pramana*) bidez berretsiak izateko baizik. Eta ezagutza hauek ulertu eta barneratuak baziren, *moksha* edo askatasun estatua eskura zitekeen.

Pirron Eliskoa Alexandro Handiaren kideko bat izan zen, Indiarako bidaian eta konkistetan parte hartu zuena. Budismoarekin konexioak izan zitzakeela posiblea da beraz.

Konexio horiek ikusten dira argien theravada budismoaren funtsezko testua den Dhammapada eta Sexto Empiricok idatzirako "laburpen pirronikoak" lanaren artean konparazioa eginda. Bi idazkietan filosofia nagusiki praktikoak deskribatzen dira, helburu bertsuetara zuzenduak:  zoriontasuna, lasaitasuna, emantzipazioa, jakinduria; nolabaiteko helburu espiritualtzat harturik, filosofia espiritual baten barruan. Bhagavad Gita testu hinduaren oihartzunak ere badira Pirronen idatzietan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak