Somaliera

thumb|ezkerrera|Somalieraren hedapena.

**Somaliera** (glotonimoa, *Af Soomaali*; wadaad-ez, اف صومالِ‎ [af swmali‎]; osmanya-z, 𐒖𐒍 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘 [af soːmaːli]) Somalia, Djibuti, Etiopia eta Kenyako hizkuntza kuxitikoa da.

Herrialdeotan ez ezik, beste estatu askotan ere hitz egiten da, migrazioak direla eta: Amerikietako Estatu Batuetan, Arabiar Emirerri Batuetan, Erresuma Batuan, Finlandian, Italian, Omanen, Saudi Arabian, Yemenen, etab.

## Sailkapena 
Somaliera afroasiar familiako adar kuxitikoan sailkatzen da, zehazki, Ekialdeko Behe ​​Lurraldeko hizkuntza kuxitikoan, afarrera eta sahoeraz gain: hizkuntza talde hartan, hobekien dokumentatuta dagoena da, haren inguruko ikerketa akademikoak XIX. mendearen amaierakoak baitira.

## Hedadura 
Hizkuntza Somalian, Djibutin, Etiopian, Kenyan eta Yemenen somaliar biztanleria duten eremuetan eta somaliar diasporako kideek hitz egiten dute. Gainera, gutxiengo etniko batzuek eta somaliar gehiengoa duten eskualdeetako biztanleek bigarren hizkuntza gisa hitz egiten dute.

Eskualde hartan gehien hitz egiten den hizkuntza kuxitikoa da; ondoren, oromoera eta afarrera datoz.

2021ean, gutxi gorabehera 24 milioi hiztun zituen, Somalia Handian —Somalia, Somalilandia, Ogaden eta Kenyako iparraldeko barrutia— barreiatuta, eta horietatik hamazazpi milioi inguru Somalian bizi dira. Hizkuntza herrialdeko biztanleen % 95ek hitz egiten dute, eta baita Djibutiko biztanleriaren gehiengoak ere.

1990reko hamarkadaren hasieran, Somaliako Gerra Zibila hasi ondoren, haren hiztunen diaspora handitu egin zen, Ekialde Hurbileko, Ipar Amerikako eta Europako zenbait lekutan somalierazko hiztun komunitate berriak sortuz.

### Ofizialtasuna 
Konstituzioaren arabera, somaliera eta arabiera Somaliako bi hizkuntza ofizialak dira. Somaliera hizkuntza nazional ofiziala da 1973ko urtarriletik, Kontseilu iraultzaile gorenak Somaliako Errepublika Demokratikoaren administrazio eta hezkuntzako hizkuntza nagusi izendatu zuenetik. Ondoren, somaliera lehen mailatik laugarrenera bitarteko mailetan irakaskuntza akademikoaren hizkuntza nagusi gisa ezarri zen, gobernuak izendatutako Somaliera Batzordeak prestaketa lana egin ondoren. Geroago, hamabi maila guztiak barne hartzeko zabaldu zen 1979an. 1972an, Kontseilu iraultzaile gorenak latindar ortografia hartu zuen alfabeto nazional ofizial gisa, orduan erabiltzen ziren beste hainbat idazkeraren gainetik. Aldi berean, ''Stella d'Ottobre* (euskaraz, "Urriko Izarra") italierazko egunkaria nazionalizatu egin zen, *Xiddigta Oktoobar* somalierazko izenaz ordezkatu eta hizkuntza hartantxe argitaratzen hasi. Estatuko Radio Mogadishuk ere somalieraz emititzen du 1951tik. Horrez gain, beste eskualdeko sare publiko batzuek, hala nola Somalilandako telebista nazionala eta Puntlandeko telebista-irratiak, eta baita *Eastern Television Network* eta *Horn Cable Television* ere, beste irrati pribatu batzuen artean, somalieraz emititzen dituzte programak. Etiopiako Somali eskualdean lan-hizkuntza ofizial gisa aitortzen da. Djibutiko hizkuntza ofiziala ez den arren, bertako hizkuntza nazional nagusia da: telebistako eta irratiko emankizunetan erabiltzen da, eta *Radio Djibouti*k, Gobernuak kudeatzen duen irratiak,1943tik programak hizkuntza horretan emititzen ditu.

*Kenya Broadcasting Corporation*-ek ere somalieraz emititzen du bere *Iftin FM* programetan. Hizkuntza Kenyako ipar-ekialdeko somali lurraldeetan hitz egiten da, hots, Wajir konderrian, Garissa konderrian eta Mandera konderrian.

Eskualdeko somaliar hizkuntza akademiak arautzen du hizkuntza, Djibuti, Somalia eta Etiopiako gobernuek 2013ko ekainean Djibuti hirian sortutako gobernu arteko erakundea. Somaliera zaintzeko agindu ofiziala du.

2025etik aurrera, somaliera, afarera eta oromoera *Google Translate*n eskuragarri dauden hiru hizkuntza kuxitiko bakarrak dira.

## Dialektoak 
Somaliera hiru talde nagusitan banatzen da, oro har: iparraldekoa (hizkuntza estandarraren oinarria), benadir-ra eta maay-a. 

* Iparraldekoa biztanleriaren gehiengoak hitz egiten du, haren eremua Djibutitik eta Etiopiako Somaliar Eskualdetik Iparraldeko Muga Barrutira hedatzen baita. Banaketa moderno zabal hori azken hamar mendeetan Adengo golkoaren kostaldetik hegoalderako biztanleria mugimendu luzeen ondorioa da. Lamberti-k iparraldeko somaliera hiru dialektotan banatzen du: 
** iparraldeko berezko somaliera (ipar-mendebaldean mintzatua: dialekto horri iparraldeko somaliera esaten dio, berezko adieran),
** darod taldea (ipar-ekialdean eta Etiopiako ekialdeko mugan mintzatua; hiztun kopuru handiena, guztira), eta
** Juba Beheko taldea (hegoaldeko ibaiertzeko eremuetan iparraldeko somaliar kolonoek hitz egiten dutena). Isaaq klanak darabilen iparraldeko somalieraren azpidialektoak beste edozein somaliar dialektok baino prestigio handiena du.

* Benadirra (kostaldeko somaliera ere esaten zaio) Indiako Ozeanoko erdialdeko kostaldean hitz egiten da, Muqdisho barne. Talde nahiko txikiagoa osatzen du. Ulergarritasun nahiko handia du iparraldeko somalierarekin.
* Maaya batez ere Digil eta Mirifle (Rahanweyn) klanek hitz egiten dute Somaliako hegoaldeko eskualdeetan. Haren eremua Etiopiako hego-mendebaldeko mugatik Muqdishuren eta Kismayoren arteko kostaldetik gertu dagoen eskualderaino hedatzen da, Baidoa hiria barne. Maayak ulergarritasun partziala du iparraldeko somalierarekin: desberdintasunaren maila gaztelaniaren eta portugesaren artekoaren parekoa da. Alde horiek gorabehera, somalierazko hiztunek hizkuntza komun bat hitz egiten dutela uste dute. Oro har, ez da hezkuntzan edo komunikabideetan erabiltzen eta maayezko hiztunek askotan somaliar estandarra erabiltzen dute *lingua franca* gisa, eta hori masa-hedabideen, barne migrazioaren eta urbanizazioaren bidez ikasten da.

## Fonologia 
### Bokalak 
Somalierak bost bokal artikulazio ditu, guztiek ahots xuxurlatua eta zakarra kontrajartzen dituztenak, bai eta bokalen luzera ere. Bokalaren kalitatea ia ez da aldatzen luzatzen direnean. Bokal bakoitzak harmonikoki baliokidea du, eta talde harmoniko bateko bokal bakoitzak (era nabarian, somalierazko hitz bat baino handiagoa izan daiteke) beste bokalekin harmonizatu behar du. Somalierazko ortografiak, ordea, ez du bereizten bokal bakoitzaren bi aldaera harmonikoen artean.

Hainbat ikerketak bokalen inbentario eta ezaugarri desberdinak proposatu dituzte somalierarako, aztertzen diren dialektoen hiztunen multzoaren arabera. Gehienez lau ezaugarri izan daitezke fonologikoki bereizgarriak: altuera, atzekotasuna, mihiaren erroa eta luzera.

Saeed-ek (1982) eta Orwin-ek (1994) bost bokal nagusi dituzten sistemak proposatu zituzten, baina Orwin-en sistemak bakarrik egiten du mihiaren erroaren bereizketa. Gabbard-ek (2010) sei bokal nagusi dituen sistema bat proposatu zuen, mihiaren erroaren bereizketarekin, baina aurreko bokaletan bakarrik.

Orwinek dioenez, goian zerrendatutako bokalez gain, bost bokal horietako bakoitzak aurreko aldaera bat du (mihiaren erro aurreratua), bikote minimoetan oinarrituta, hala nola:

* *duul* ("Hegan egin!") vs. *du̘u̘l* ("Eraso egin!")
* *keen* ("Ekar!") vs. *ke̘e̘n* ("[Maskulino hark] Ekarri zuen")

Gabbardek dioenez, aurreko bokalek bakarrik (/i/ eta /e/) aldaera aurreratuak dituzte, haren sistemak seigarren bokal bat barne hartzen duen arren, /ɑ/. Bai Orwin bai Gabbard bat datoz mihi-erroaren bokal aurreratuen eta atzeratuen arteko fonetika eta fonologia desberdintasun zehatzak ez direla argiak esatean.

### Kontsonanteak 
Somalierak 22 kontsonante fonema ditu.

* Somaliar bantu hiztun batzuentzat, atzeranzko leherketa /ɖ/-ak inplosio-izaera izan lezake, eta bokalartean [ɽ] dardar gisa gauza. Hiztun batzuek /ħ/ sortzen dute epiglotis-dardararekin /ʜ/ bezala atzeranzkoan. /q/ askotan epiglotalizatzen da.
* ⟨dh⟩ letra atzeranzko dardar [ɽ] gisa ahoskatzen da bokalartean agertzen denean, *qudhaanjo*-n bezala.
* ⟨kh⟩ letra, arabierazko maileguetan dagoena, gutxitan ahoskatzen da frikari belar gisa. Maizago nahasten da /q/-rekin: hori [χ] ahoskatzen da koda silabikoan.
* /ɖ/ geldiune erretroflexu ahostuna da. Fonetikari batzuek diote hiztun batzuentzat inplosio-izaera duela. Batzuetan bokalen arteko [ɾ] astinaldi gisa gauzatzen da.
* /z/ ez da somalierazkoa, mailegue askotakoa baizik: hiztun batzuek ahoskatu dezaketen arren, normalean /s/ txistukariaz ordezkatzen da.
* /t/ eta /k/ geldiune ahoskabeak askatu gabe daude [t̪̚] eta [k̚] ahoskatzen dira koda posizioetan eta [t̪ʰ] eta [kʰ] hasperenkariak dira beste kokalekuetan.
* /ʕ/ faringe frikatibo ozenak inoiz kirrinkaria da.
* /ʕ/ hitzaren hasieran [ʡ͜ʢ] da.
* [ʔ] oztopo glotal epentetikoa txertatzen da bokalen aurretik hitzaren hasierako kokalekuan.
* /r/ askotan arnasestuka ahoskatzen da eta inoiz gorra da. Bokalen artean, sinplea izan daiteke.
* Zenbait dialektotan, /q/ leherkaria [χ] edo [ʡ] gisa gauza daiteke.
* /ʍ/ askotan [ʍᶹ] gisa gauzatzen da Somaliako lautada alubialetako dialektoetan. /ʍ/ [w] gisa gauzatzen da hitz amaierako posizioetan, *qaboo'* ("fresko") bezala.
* /h/ askotan [ɦ] gisa ahoskatzen da bokalen artean.

### Tonua 
Somalierazko tonua fonemikoa da, baina eztabaidatzen da ea somaliera tonu-azentuko hizkuntza den ala tonala. Andrzejewskik (1954) dio somaliera tonala dela, baina Bantek (1988) tonu-sistema bat dela iradokitzen du.

Lexikoaren ezaugarria tonu-azentu sistema baten arabera sailka daiteke: hitz bakoitzeko, tonu altuko mora bat dago. Tonu-sistemak gramatika eta hitzak bereizten ditu. Desberdintasunen artean, singularra eta plurala daude (bereizketa gramatikala), eta genero maskulinoa eta femeninoa (bereizketa gramatikala eta batzuetan lexikoa ere bai). Adibide bat *inán* ("neska") versus *ínan* ("mutil") da. Horrek genero gramatikala kodetzen duen tonu-eredu bat islatzen du, hala nola *dameér* ("asteme") versus *daméer* ("astar").

Hizkuntzaren tonu-sistema hamarkadetan zehar eztabaidatu da. Gaur egungo adostasunaren arabera, tonua daraman unitatea mora da, silabaren bokala baino gehiago. Bokal luze edo diptongo batek bi mora ditu eta bi tonu izan ditzake. Mora bakoitza tonu altua edo baxua dela definitzen da. Hitz bakoitzeko tonu altu bakarra agertzen da eta horrek azken edo azkenaurreko moran egon behar du. Partikulek (haien artean,preposizioak, subjektu eta objekturako izenordain klitikoak, subjektu izenordain inpertsonalak eta foku markatzaileak) ez dute tonu alturik: beraz, hiru "azentu eredu" posible daude hitz erroetan.

Fonetikoki, hiru tonu daude bokal luzeetan: altua, baxua eta beheranzkoa:

* Bokal edo diptongo luze batean, goiko-beheko sekuentzia beheranzko tonu gisa gauzatzen da.
* Bokal edo diptongo luze batean, beheko-goiko sekuentzia goiko-goiko gisa gauzatzen da (batzuetan, goranzko tonua da).

Tonuaren erabilera hori tonu azentu gisa sailka daiteke: oromoerarenaren antzekoa da.

Azentua tonuarekin lotuta dago: tonu altuak azentu handia du; beheranzko tonuak, azentu txikiagoa; eta tonu baxuak ez du azenturik.

Beharrezkoa denean, tonua markatzeko konbentzio idatziak hauek dira (adibideak  bokalaren bidez eman dira:

*  azentu zorrotza, tonu alturako,
*  azentu larria, tonu baxurako, eta
*  azentu zirkunflexua, tonu beheranzkorako

### Fonotaktika 
Silaba-egitura (C)V(C) da —alegia, (kontsonantea) bokala (kontsonantea)— eta erro-morfemek normalean egitura silababakarrekoa edo bisilabakoa izaten dute.

Bi kontsonantez osatutako multzoak ez dira hitz hasieran edo amaieran agertzen, hau da, silaba-mugetan bakarrik agertzen dira. Kontsonante hauek geminatuak izan daitezke: /b/, /d/, /ɖ/, /ɡ/, /ɢ/, /m/, /n/, /r/ eta /l/. Honako hauek ezin dira geminatuak izan: /t/, /k/ eta frikariak.

Bi bokal ez daitezke batera ager silaba-mugetan. Beraz, kontsonante epentetikoak txertatzen dira, adibidez, [j] eta [ʔ].

## Gramatika 
### Morfologia 
Somaliera hizkuntza eranslea da, eta inflexioaren ezaugarriak ere erakusten ditu. Atzizkiek esanahi gramatikal asko markatzen dituzte, besteak beste, aditz-aspektua, -denbora eta izenen kasua.

Somalierak aurrizki-inflexio aditz zaharra du, lau aditz arruntetara mugatuta: gainerako aditz guztiek atzizki nabariago baten bidez inflexioa dute. Eredu orokor hori Egiptoko arabiera ezaugarritzen duen erro-alternantziaren antzekoa da.

Somalierak bi izenordain multzo ditu: izenordain independenteak (izenak, indartuak) eta klitikoak (aditzak). Izenordain independenteek gramatikalki izen gisa jokatzen dute, eta normalean -*ka* / -*ta* artikulu atzizkidunarekin agertzen dira (adibidez, *adiga*, "... eta zu", *adi*-*na*-tik). Artikulu horiu juntagailu edo foku-hitz baten ondoren kendu daiteke. Adibidez, *adna* "eta zu..." esan nahi du *(adi-na* hitzetik). Izenordain klitikoak aditzari erantsiak dira eta ez dute morfologia nominalik hartzen. Pluralezko lehen pertsonako izenordainek hiztunaren taldean barnean egotea ala ez markatzen du: hori ekialdeko beste hizkuntza kuxitiko batzuetan ere dago, hala nola rendille eta dhaasanac hizkuntzetan.

Beste hainbat afroasiar hizkuntzatan bezala, somaliera generoaren polaritateagatik bereizten da, izen pluralek normalean beren singularreko formen kontrako genero-komunztadura hartzen baitute. Adibidez, *dibi* ("zezen") izen maskulinoaren plurala *dibi* femenino bihurtuz sortzen da. Somaliera ezohikoa da munduko hizkuntzen artean, objektuaren kasua markatu gabea delako, baina subjektua, ordea, markatua, nahiz eta ezaugarri hori beste hizkuntza kuxitiko batzuetan egon, hala nola oromoeraz.

### Izenak 
Atzizkiak hainbat arauren arabera aldatzen dira. Artikulu mugatua atzizki bat da, oinarrizko forma -*ki* edo -*ka* da izen maskulinoetarako eta -*ti* edo -*ta*, femeninoetarako. Benetako artikulu markatzaileak -*k* edo -*t* dira, baina aurreko kontsonantearen arabera alda daitezke, hurrengo bokala izenaren kasuak zehaztuta. Artikuluak ez dira singularrean edo pluralean aldatzen.

#### Absolutua 
Izen baten oinarrizko forma absolutua da. Kasu horretan, artikuluak -*a* bokala mantentzen du.

#### Nominatiboa 
Esaldi baten subjektua nominatiboan doa. Kasu horretan, artikuluak -*u* bokala hartzen du. Esaldiko subjektuak izen bat baino gehiago baditu, azkenak bakarrik hartzen du artikulurako nominatiborako amaiera hori.

Artikulurik ez badago, tonuaren aldaketak nominatiboa adierazten du, hori ortografian islatzen ez den arren. Kontsonante batez amaitzen diren izen femeninoek -*i* atzizkia hartzen dute nominatiboan, artikulurik gabe.

#### Genitiboa 
Genitiboa normalean tonu-aldaketa baten bidez adierazten da. Izen femenino batzuek -*eed*, -*aad* edo -*od* amaiera hartzen dute, erro hitzaren azken kontsonantearen arabera.

#### Bokatiboa 
Bokatiboa tonu- aldaketa baten bidez edo -*ow* (maskulino singularra), -*ohow* (maskulino plurala), -*eey* / -*aay* / -*ooy* (femenino singularra) edo -*yahay* (femenino plurala) atzizkiekin adierazten da.

### Generoa 
Generoa ez da artikulu mugaturik gabeko izenetan markatzen: izenen generoak ez du arau zehatzik eta, oro har, ez da begi-bistakoa izaten.

### Numeroa 
Izenek plurala hiru modutan osatzen dute, bikoizketa barne. Pluralezko atzizkien artean -*ooyin*, -*ayaal*, -*o*, -*yo*, -*yaalo* eta -*yaabo* daude, plural irregular batzuekin batera; beraz, pluralaren eraketa askotan irregularra da. Izen askok genero polaritatea erakusten dute, hau da, generoa aldatzen dute pluralean, adibidez, *buug-ga* ("liburua") maskulinoa da singularrean, baina *buugag-ta* ("liburuak") femeninoa da pluralean.

### Aditzak 
Somalierazko aditzak atzizkiak hartzen dituen erro batez osatuta daude. Indikatiboak lau denbora ditu: orainaldia, orainaldi puntukaria, lehenaldia eta lehenaldi puntukaria, eta subjuntibozko forma bat ere bai, orainaldirako eta geroaldirako. Batez ere, atzizkiak gehituz jokatzen dira, aditz arrunt banaka batzuk konjugazioan aurrizkiez baliatzen badira ere.

#### Infinitiboa eta aditz-izenak 
Infinitiboa -*i* edo -*n* atzizkien bidez sortzen da, aditz-klasearen arabera, adibidez, *keeni* ("ekar") eta *siin* ("eman"). Infinitiboa orainaldian *karid* ("gai izan") aditz modalarekin bakarrik erabiltzen da. Aditz izenak -*id*, -*n* eta -*sho* bukaerekin osatzen dira, adibidez, *keenid* ("ekartze"), *siin* ("emate") eta *barasho* ("ikaste") eta izen arruntak bezalaxe erabiltzen eta deklinatzen dira.

#### Indikatiboa 
##### Orainaldia 
Orainaldiak oraingo unean gertatzen den edo gertatzen ez den ekintza bati egiten dio erreferentzia. Ohituraz edo behin eta berriz gertatzen den zerbait adierazteko erabil daiteke. *Keen* ("ekar") aditzaren orainaldiko konjugazioa honako hau da:

##### Lehenaldia 
Aditz-denbora hori iraupen mugatu batekin iraganean eginako ekintza bat deskribatzeko erabiltzen da. *Keen* ("ekar") aditzaren konjugazioa hau da:

##### Orainaldi puntukaria 
Orainaldi bukatugabea -*ay*- / -*na*- artizkiarekin (dialektoaren arabera) eta orainaldiko bukaerekin osatzen da. *Keen* aditzaren orainaldi bukatugabeko formak hauek dira:

##### Lehenaldi puntukaria 
Lehenaldi puntukaria -*na* / -*ay* atzizkiekin eta lehenaldiko bukaerekin osatzen da: *keen*+*ay*+*ey* = *keenayey* ("nekarren"). Iraganean denbora-tarte batean gertatutako ekintzak deskribatzeko erabiltzen da: *Intuu 'akhrinayey' wargeyska wuu 'quracanayey** ("Egunkaria **irakurtzen ari zen** bitartean, **gosaltzen ari zen'*").

##### Geroaldia 
Geroaldia jokatu behar den aditzaren infinitiboarekin eta *doon* ("nahi izan") aditzaren orainaldiarekin osatzen da:

#### Subjuntiboa 
Subjuntiboa mendeko perpausetan eta preposiziodun sintagma batzuetan bakarrik erabiltzen da. Orainaldiko subjuntiboa indikatibotik bereizten da bukaeretako bokala -*o* baita, ez -*a*. Etorkizuneko subjuntiboak infinitiboa gehi *doon* aditzaren orainaldiko subjuntibozko forma erabiltzen ditu.

### Sintaxia 
Somaliera subjektu-objektu-aditza (SOV) hizkuntza bat da. Gehienbat, atal nagusia amaieran doa, postposizioak eta osagaiak aditzen aurretik ageri dira. Afrikako Adarra eskualdean hitz egiten diren hizkuntza afroasiatiko kuxitiko eta semitikoen ezaugarri komunak dira (adibidez, amhareraz). Hala ere, somalierazko izen sintagmek gunea hasieran dute, eta horren bidez, izena zehazten duen adjektiboaren aurretik baitago, euskaraz bezala. Eredu hori —ardatza eskuarki bukaeran agertzea, baina izen-sintagmetan, aldiz, izena aurrena joatea— beste hizkuntza kushitiko batzuetan ere gertatzen da (adibidez, oromoeraz), baina ez, oro har, Etiopiako hizkuntza semitikoetan.

Hizkuntzak hiru foku-marka darabiltza: *baa*, *ayaa* eta *waxa(a)*, orokorrean informazio berria edo enfasi kontrastiboa markatzen dutenak: lehen biak elementu enfokatua aldez aurretik agertzea eskatzen dute, baina azkenak, aditzari jarraituz erabil daiteke.

Hainbat estrategia daude esaldian, asmoa, interesa edo fokua non dagoen adierazteko: gai-iruzkina edo mintzagai-eraikuntza bat. Foku partikulek (*baa*, *ayaa* eta *waxaa*) fokua —eta, beraz, enfasia— izenetan eta izen-sintagmetan jartzen dute. Foku partikula horietako bakoitzari *uu* eta *ay* klitiko maskulino eta femeninoei ere gehi dakieke. Partikulak klitiko bat hartzen badu, harekin harmonizatu behar du, adibidez, *wuxuu* eta *waxay*.

Adibidez:

# *Maxamed baa baxay* ("Mohamed irten zen").
# *Sahra ayaa baxday* ("Sarah irten zen").
# *Waxaa baxay Maxamed* ("Mohamed izan zen irten zena [ez Ali]").

Horrela, baa, ayaa eta waxaa hitzek inkontzienteki "Nor atera zen?" galdera sortzen dute, izenak erantzun behar duena.

Bigarrenik, hizkuntzak *waa* partikula du, eta horrek fokua aditzetan eta aditz -sintagmetan jartzen du; askotan *wuu* eta *way* gisa uzkurtzen da izen-sintagma maskulino eta femeninoetarako. Era berean, beheko adibidean, izena, foku-partikula eta aditza generoaren arabera markatuta daude. Genero-markaketa mota hori ohikoa da eta, askotan, derrigorrezkoa.

Adibidez:

# *Maxamed wuu baxay* ("Mohamed irten zen"),
# *Sahro way baxday* ("Sarah irten zen").

Kasu horretan, galdera "(Subjektuak) Zer egin zuen?" izango litzateke, aditzak erantzungo duena.

Gainera, ez da derrigorrezkoa genero-klitikoak dagokion foku-partikulari eranstea. Askotan, partikularen ondoren jartzen dira (*waxaa uu*, *waa ay*, *ayaa* *uu*). Markaketa mota hori askotan ikusten da landa-eremuko dialektoetan eta literaturan, eta markaketa konbinatua (*wuxuu*, *way*, *ayuu*) askotan ikusten da hiri-eremuko dialektoetan, nahiz eta oso ohikoa den biak ikustea, kokapena eta erregistroa edozein dela ere.

## Hiztegia 
Somalierazko maileguak bi motatakoak dira: batetik, afro-asiar hizkuntzetatikoak (batez ere arabieratik hartuak: gehienak dira, hiztegiaren % 20 osatzen dutela jotzen baita) eta indoeuropar jatorrikoak (bereziki italieratikoak). Somaliar herriak Arabiar penintsulako inguruko biztanleekin dituen gizarte-, kultura-, merkataritza- eta erlijio-lotura zabalen eta harremanen ondarea dira. Arabiar maileguak erlijio-, administrazio- eta hezkuntza-arloko hizkeran erabiltzen dira gehienbat (adibidez, *iimaan*, arabierazko إيمان *īmān* izenetik; *daqiiqad*, "minutu", arabiera klasikozko دقيقة *daqīqa* izenetik; edo *saabuun*, "xaboi", hizkuntza bereko صابون *ṣābūn* izenetik), beste arlo batzuetan ere dauden arren (esate baterako, *kubbad-da*, "pilota"). Soraviak (1994) 1.436 arabiar mailegu aurkitu zituen Agostini *et al.* hiztegian (1985), 40.000 sarrerako somaliar hiztegi garrantzitsu batean. Termino gehienak eguneroko erabilpeneko izenak ziren. Baliteke mailegu lexiko horiek lehen gehiago izatea: Zaborskik (1967:122) literatura zaharrean ikusi zituen hitz batzuk Agostiniren geroagoko lanean ageri ez zirenak. Horrez gain, pertsona-izen gehienak (Maryam, Nuur, Ali, Cabduraxman, Maxamed, Cabdulaahi, Yuusuf, Axmed...) arabieratik datoz.

Garai kolonialean hartutako indoeuropar mailegu batzuk ere baditu: lexiko horretako gehienak ingelesetik eta italieratik datoz eta kontzeptu modernoak deskribatzeko erabiltzen dira (adibidez, *telefishin*, "telebista"; *raadio*, "irrati"). 300 mailegu-hitz daude italieratik, hala nola *garawati* ("gorbata", italierazko *cravatta*-tik); *ansaalato*, *insalata*-tik ("entsalada"); *dimuqraadi*, *democratico*-tik ("demokratiko"); *mikroskoob* ("mikroskopio"), *microscopio*-tik, eta abar.

Horrekin batera, persieratik, urdutik eta hinditik datozen hitzak ditu, Ekialde Hurbileko eta Hego Asiako komunitateekin izandako merkataritza historikoaren bidez eskuratuak (adibidez, *khiyaar* "luzoker" persieratik: خيار *khiyār*). Beste mailegu-hitz batzuek ere beren jatorrizko sinonimoak ordezkatu dituzte dialekto batzuetan (adibidez, *jabaati* "ogi zapal mota bat", hinditiko चपाती *chapāti*, *sabaayad* ordezkatuz). Hitz horietako batzuk zeharka mailegatu ziren arabieraren bidez halaber.

Mohammed Nuuh Ali historialari somaliarrak adierazi bezala, somalierak Harari zaharreko hainbat mailegu-hitz ere baditu.

Hizkuntzaren purismo linguistikoaren gobernu-ahalegin zabalago baten barruan, azken hamarkadetan mailegu-hitzak, oro har, haien baliokide somaliarrekin edo neologismoekin ordezkatzeko bultzada bat ikusi da. Horretarako, Iraultza Kontseilu Gorenak, bere agintaldian, ofizialki debekatu zuen ingelesetiko eta italieratiko terminoen mailegua eta erabilera.

## Idazteko sistema 
Somaliera transkribatzeko hainbat idazketa sistema erabili izan dira. Horien artean, latindar alfabeto somaliarra erabiliena da. Somaliako idazketa-sistema ofiziala da Kontseilu Iraultzaile Gorenak 1972ko urrian formalki aurkeztu zuenetik, eta landa-alfabetatze kanpaina nazional baten bidez zabaldu zen. XX. mendea baino lehen, arabiar idazkera erabiltzen zen somaliarra idazteko. Literatura eta administrazio corpus zabala dago arabiar idazkeran. Somaliar sultan desberdinek erregistroak gordetzeko historikoki erabilitako idazkera nagusia izan zen. 

Somalian egindako indusketa eta ikerketa arkeologikoetan, idazketa-sistema berezi bateko antzinako inskripzioak aurkitu ziren. 1878an Britainia Handiko Errege Geografia Elkarteari egindako txosten batean, Johann Maria Hildebrandt zientzialariak eremua bisitatzean adierazi zuen "antzinako egileei esker badakigu gaur egungo basamortuotan lehen jendetsuak eta zibilizatuak zirela [...] Antzinako hondakinak eta harkaitzetako inskripzioak ere aurkitu nituen, bai irudietan bai karaktereetan [...] Horiek orain arte ez dira deszifratu". Informazio eta Orientazio Nazionaleko Ministerioarentzako 1974ko txostenaren arabera, idazkera hori somaliar hizkuntzaren lehen lekukotza idatzia da.

Askoz ere berrikiago, Sada Mire somaliar arkeologoak Somalian zehar aurkitutako antzinako inskripzioak argitaratu ditu. Somalieraren historiaren zati handi batean hizkuntza ez zen asko erabili literaturarako, baina Mire doktorearen argitalpenek frogatzen dute idazketa teknologia gisa ez zela arrotza ezta urria eskualdean ere. Idazkera horiek Yemen modernoan gehienbat hitz egiten ziren himiaritera eta sabeeratik datoz —"Itsaso Gorriko kostaldearen bi aldeetako jendearen eta kulturen artean harreman zabala eta antzinakoa dago" dio Mirek. Hala ere, antzinako inskripzio gehiago aurkitu edo aztertu gabe dauden arren, asko "sustatzaileek hondeamakinez dituzte, Turismo Ministerioak ezin izan baitzuen lurra erosi edo suntsipena gelditu".

### Latindar alfabetoa 
Hainbat idazketa sistema erabili dira hizkuntza transkribatzeko. Horien artean, 1972an ofizialki onartutako somaliar alfabeto latindarra da estatuaren ortografia ofizial gisa gehien erabili eta aitortzen dena. Hainbat aditu nagusik garatu zuten idazkera, besteak beste, Musa Haji Ismail Galal, Bogumil W. Andrzejewski eta Shire Jama Ahmed-ek, bereziki somaliera transkribatzeko, eta ingelesa idazteko erabiltzen den latindar alfabetoko letra guztiak darabiltza, *p*, *v* eta *z* izan ezik. Ez dago diakritikorik edo bestelako karaktere berezirik, glotis-etengailurako apostrofoa salbu, hitzaren hasieran agertzen ez dena. Hiru kontsonante-digrafo daude: *DH*, *KH* eta *SH''. Tonua ez dago markatuta, eta bokal tinkoak eta lasaiak (benetako hizkuntza-erroaren bereizketa izan litezkeenak) ez dira bereizten. Letra larriak esaldi baten hasieran eta izen nagusietarako erabiltzen dira.

Letren hurrenkera arabiar idazkeran oinarrituta dago: ', B, T, J, X, KH, D, R, S, SH, DH, C, G, F, Q, K, L, M, N, W, H, Y, A, E, I, O, U.

Hona baliokidetzak:

* : /ʔ/, glotisaren etenaldia, euskaraz, *kea* hitzeko *e* eta *a* bokalen arteko etenari dagokiona,
* : /dʒ/, ingelesezko *j* (*John* izenean), italierazko *gi* (*giro*) zein *ge* (*Genoa*) hitzetako lehen kontsonanteak,
* : /ħ/, zubererazko *h* bezala, baina eztarrian sakonago, arabierazko ح-ri dagokiona,
* : /χ/, gipuzkerazko *j* bezala, *jaio* aditzean, baina eztarrian sakonago, 
* : /ʃ/,  euskal *x* bezala, *xehe* adjektiboan,
* : /ɖ/, ingelesezko *d* bezala: mihiaren puntak ahosabaia ukitzen du, ez hortzak. 
* : /ʕ/, arabierazko ع (*ain*) soinuari dagokio,
* : /ɢ/, euskal *k* bezala, baina eztarritik sakonago, arabierazko ق bezala,
* : /w/, ingelesezko *w* bezala, edo euskal *u*, *higuin*, *eguerdi* hitzetan; bokal baten ondoren, euskal *u* bezala,
* : /j/, euskal *i* bezala, *iaioei* adjektiboan, edo euskal *y* bezala, *Yemen* izenean.

XX. mendean garatutako idazketa-sistemen artean, Osmanya, Borama eta Kaddare alfabetoak daude, Osman Yusuf Kenadid, Abdurahman Sheikh Nuur eta Hussein Sheikh Ahmed Kaddare-k asmatuak, hurrenez hurren.

1920ko hamarkadatik aurrera, hainbat saiakera egin ziren hizkuntza estandarizatzeko, hainbat alfabeto erabiliz. Independentzia eta 1960ko batasunaren ondoren, Somaliar Hizkuntza Batzordea sortu zen, Musa Haji Ismail Galal somaliar jakintsuak zuzenduta, fonetika modernoan profesionalki trebatu zen lehen somaliarra. Batzordeak latindar idazkera aldatua erabiltzea gomendatu zuen 1962an. Garai hartako administrazio zibilak ez zuen erabakirik hartu nahi eztabaidaren izaera polemikoa zela eta. Latindar idazkera lurraldera potentzia kolonialek ekarri zutela uste zen; beste idazkera batzuen aldekoek *Latin waa laa diin* ("Latina erlijiogabea da") esaldia erabiltzen zuten. Galalek Somaliako ikertzaileak gidatzen segitu zuen 1960ko hamarkadan zehar, ortografia ofizial gisa erabiltzeko egokiak ziren inskripzio-sistema natibo alternatiboak ikertzen.

1966an, Bogumił Andrzejewski hizkuntzalariak zuzendutako UNESCOren hizkuntzalarien batzorde batek 1962ko batzordearen aukera bultzatu zuen eta latindar idazkera aukeratu zuen. Gaia artean zatiketa sortzen zuen, eta Somaliako gobernua zalantzan zegoen.

Gaia azkenean militarrek konpondu zuten 1969an boterea hartu zutenean. Armadak eta polizia indarrek latina erabiltzeko praktika informalak idazkera hura ofizialki Somaliako estatuaren ortografia ofizialtzat hartzea ekarri zuen.

### Arabiar alfabetoa 
Italiarrak eta britainiarrak iritsi aurretik, somaliarrek eta erlijio-taldeek arabieraz idazten zuten edo somalierarako arabierazko transliterazio *ad hoc* batez baliatzen ziren, Wadaaden idazkera izenekoa. 32 letra ditu; horietatik, hamar bokalak dira eta gainerakoak, kontsonanteak.

Ahmeden latindar idazkeraz gain, mendeetan zehar somaliera idazteko erabili diren beste ortografia batzuk arabiar idazkera zaharra eta Wadaaden idazkera dira. Bogumił Andrzejewskiren arabera, erabilera hori somaliar klerikoei eta haien lagunei mugatu zitzaien, xeikek arabiar hizkuntza liturgikoan idaztea nahiago baitzuten. Hala ere, somalierazko hainbat eskuizkribu historiko daude, batez ere poema islamikoez (*qasidak*), errezitazioez eta kantuez osatuta daudenak. Testu horien artean, Uways xekearen eta Ismaaciil Faarah xekearen poemak daude. Somalierazko gainerako literatura historikoa batez ere arabieraz idatzitako dokumentuen itzulpenez osatuta dago. Somalierazko gainerako literatura historikoa, batez ere, arabieraz idatzitako dokumentuen itzulpenez osatuta dago.

### Osmanya idazkera 
Osmanya idazkera, *Far Soomaali* ("Somalierazko idazkera") izenaz ere ezaguna, somaliera transkribatzeko sortutako idazkera bat da. Alfabeto fonetikoki sofistikatua da, eta 1920 eta 1922 artean asmatu zuen Cismaan Yuusuf Keenadiid-ek, Majeerteen handiagoaren Osman Mohamoud klanekoa, ortografia estandar bat ezartzeko kanpaina nazionalaren hasieran.

### Borama idazkera 
Borama edo Gadabuursi idazkera 1933 inguruan asmatu zuen Gadabuursi klaneko Abdurahman Sheikh Nuur-ek. Osmanya bezain ezaguna ez den arren, literatura multzo nabaria sortu zuen. Idazkera fonetiko sistema nahiko zehatza da, batez ere Nuur-rek eta haren kideen taldeek erabiltzen zuten Borama jaioterrian.

### Kaddare idazkera 
Idazkera hori 1952an asmatu zuen Hussein Sheikh Ahmed Kaddarek, Abgaal Hawiye klanekoak. Idazkera ebaluatu zuten batzorde teknikoak bat etorri ziren somaliera transkribatzeko ortografia oso zehatza zela adieraztean. Haren letra batzuk osmanya alfabetokoen antzekoak dira, eta beste batzuk, berriz, Brahmi alfabetoaren antzekoak.

## Baliabideak 
Somalierazko hainbat testu bilduma digital garatu dira azken hamarkadetan. Corpus horien artean, hauek daude: Kaydka Af Soomaaliga (KAF), Bangiga Af Soomaaliga, Somali Web Corpus (soWaC), irakurketa-hizketaren corpusa, Asaas (Somalierazko hasitapena) eta Web-oinarritutako somalierazko hizkuntza-eredua eta *Wargeys* ("Egunkari") izeneko testu-corpus bat.

## Zenbakiak eta egutegiari buruzko terminoak 
11ren (*kow iyo toban*, hitzez hitz, "bat eta hamar") eta 99 (*sagaashal iyo sagaal*, hitzez hitz, "laurogeita hamar eta bederatzi") arteko zenbaki guztietarako, zenbakien kokapena aldatzea zuzen-zuzena da, zenbaki handiagoetan dialekto batzuek hamarrekoa aurrena jartzea nahiago duten arren. Adibidez, 25 *labaatan iyo shan* ("hogei eta bost") eta *shan iyo labaatan* ("bost eta hogei") esan eta idatz daiteke. Nolanahi ere, latindar idazkeraz ematean nahiz osmanyaz, zenbaki-aldaketa hori ez da onartzen.

### Asteko egunak 
### Hilabeteak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Ethnologueko Somali sarrera