Donemiliagako goldea

delako kodexeko EHUko edizio digitaletik hartutako folio baten zatia, -f189r- zenbakia duen foliotik ebakia, non ikus daitekeen ***De ferro de alaua*** pasartearen hasiera]]
thumb|280px|Donemiliagako goiko monasterioa (*de Suso*), behekoa (*de Yuso*) baino zaharragoa.
 herrixkan aurkitutako golde-muturra Erdi Aroan erabilitakoen antzekoa.]]
***Donemiliagako goldea***, ***Arabako golde-muturra***, ***Arabako goldea***, ***Arabako nabarra***, ***Donemiliagako Kartularioa*** edo —jatorrizko izenburua, latinez— ''''''''*, 1025ean latinez idatzitako agiri bat da, Errioxako San Millán de Susoko monasterioaren agirien artean zegoena, eta lehendabizikoz 1883an Fidel Fitak argitaratua, nahiz eta Joaquin Jose Landazurik ere behin baino gehiagotan aipatu. (Geroago, asko aipatu zen Luciano Serranoren edizioa, 1930. urtekoa). Dokumentuak Arabako herriek XI. mendean, ustez 1025. urtean, Donemiliaga Kukulako San Millán monasterioari eman zizkioten golde-muturren berri ematen du. 

Donemiliagako golde-muturraren jatorrizko dokumentuaren bi kopia egin ziren, gutxienez. Kopia bat, *Becerro gotikoa* galdu egin zen, aipatzen da dokumentuetan baina, eta bestea, egun ezagutzen den kopiarik zaharrena, monasterioan egin zen c. 1196. urtean, eta *Becerro Galicano* kodexaren 189r, 189v, 190r eta 190v folioetan dago. Dokumentuak garrantzi handia du Arabako toponimiari buruz daukan informazioarengatik, **307 herri** aipatzen dira, edota ** 329 toponimo**, herri eta barrutien izenak aipatzen baitira, hain data goiztiarrean (21 esparrutan, bere garaian alfoz deituriko esparrutan, banatuak). 

Dokumentuan erabiltzen diren barruti batzuen izenak, *VII Alfozes* kasu, ez da gaur egun interpretatzen barruti baten garai hartako izen legez. Aipatutako 307 herrietatik 189 oraindik ere jendearekin existitzen dira eta 1025. urtean zeukaten izenarekin, edo izen haren aldaera modernoa den izenarekin edo izenekin, (euskal izenekin, gaztelaniazko izenekin, bertokoek erabiltzen duten izena, kanpokoek erabiltzen dutena), topa daitezke eta gainerako 118 (hau da, %38,5) jendez hustu egin dira, baina batzuetan baserriek edo ermitek iraun dezakete. Herri hustu horietako batzuk, ordea, betiko desagertu ziren eta kasu batzuetan dokumentuetan edo toponimian ia-ia aztarna gehiagorik utzi gabe. 

Herri haiek 1025. urtean zeukaten izena, batzuetan bere horretan gorde dira, baina gehienetan denbora ez da alferrik pasa eta izen batzuek aldaera handia izan dute mila urteetan. Aldaera batzuek euskararen bilakaera fonetiko-fonologikoen ondorio dira, beste batzuk erromantze edo gaztelaniaren aldaera fonetiko-fonologikoak izan dituzte. XI. mendean herri txikiak ziren batzuk, gaur egun jendeak Gasteizko edo beste udal batzuetako auzo bezala ezagutzen ditu. Herri asko hustu egin dira. Baten bat, Melledes bezala, hustu eta gero berriro populatu egin da.

Donemiliagako goldeak XI. mendeko, 1025. urteko, Arabako herriek Donemiliaga Kukulako monasterioari ordaintzen zioten zerga jasotzen du, eta XII. mendeko amaiera aldeko *Becerro Galicano* eskuizkribuan, kodexean, behi-larruzko liburuan, kopiatuta dagoen pasarte esanguratsu bat da, batez ere toponomastika ikertzen dutenentzat. Kodex horretan dauden pasarteetatik bigarren testurik luzeena da. Ez dakigu zein zerga zen ordaintzen zena, ez noiztik ez eta zergatik (agian hamarrenak), baina, golde hortza edo goldemuturra (dokumentuko latinean, *«rega»* edo *«regga»*), burdinazkoa, zen ordaintzeko unitate nagusia, eta agirian Lautada eta Mendialdeko herriek monasterioari ematen zizkioten ordainen kopuruak aipatu ziren. Badira aberetan ordaintzen zutenak ere, gutxiengoa, eta kopurua kasu gehienetan finkoa da, baina badira salbuespen gisa ordainketa aldakorra dutenak ere.

Donemiliagako golde-muturrean aipatzen diren toponimo gehienak euskarazko toponimoak dira eta nahiko itxura arkaikoa dute: *Zornoztaegi, Irossona, Horivarri, Udalha, Barrandiz, Galharreta* etab.; baina erromantzezko izenak ere badaude: *Billa luenga, Forniello, Quintaniella* etab. Euskal toponimo askoren etimologia latinezko jatorri batetik datorrela ulertzen da, baina gero euskararen baitan gertatzen ziren aldaketa fonetikoak antzematen dira izenaren bilakaera aztertzerakoan. Toponimo batzuek, batez ere Arabako hego-mendebaldean, garai hartako bertoko erromantzea islatzen dute.

Jatorrizko testua idatzi zutenek lekuak ondo ezagutzen zituztela dirudi eta horrek eraman ditu zenbait egile (Caro Baroja eta gero Garate eta Knörr) pentsatzera, zerga biltzailearen bidea jarraitzen duela kontakizunak.

Dokumentuan aipatzen diren toponimoak identifikatzeko lanean ibili zen Gerardo López de Gereñu egilea ere. López de Gereñu saiatu zen dokumentuan aipatzen ziren toponimo guztien kokapen geografikoa aurkitzen, baina kasu batzuetan ez zuen beharrezkoak zituen datuak topatu.

2015ean Ernesto Pastor Díaz de Garaiok eta Juan José Larrea Condek, —biak Euskal Herriko Unibertsitateko Erdi Aroaren Historia irakasleak—, argitalpen kritiko baterako materialak prestatu zituzten. Edizio digital hori izan da artikulu honen erreferentzia nagusia. Edizio digital hori prestatu zutenek aitortzen dute beren transkripzioa Fernando García Andreva irakasleak 2010. urtean argitara emandako edizio kritikotik datorrela. (Fernando García Andrevak Errioxako Unibertsitatean aurkeztutako doktore tesia izan zen edizio kritiko hura). EHUko lan-taldeak, edizio kritiko digitalarekin batera, faksimilea eta irudi kartografikoak eman dituzte toponimoen (ustezko) kokapenekin.

Kontu jakina da dokumentuaren beste bertsio bat ere egon zela, behi-larruzko liburu gotiko bat, *Becerro Gotiko* izenez ezagutzen den beste kodex batean, baina ziur aski *Becerro Galicano*ko bertsioa baino laburragoa, eta tamalez gaur egun galduta.

## *Donemiliagako goldea*ren testu osoaren transkripzioa 
 kodexaren argazkia. Kodex honek Donemiliaga Kukularen monasterioko liburutegian dago. 40 x 26 cm-ko pergaminozko berrehun eta hirurogei orri ditu.]]
 delakoaren Donemiliagako goldea gordetzen duen lehen folioa. Aurkia. (**-folio 189r zk.-**)]]
  delakoaren Donemiliagako goldea gordetzen duen lehen folioa. Ifrentzua. (**-fol. 189v- zk.-**) ]]
  delakoaren Donemiliagako goldea gordetzen duen bigarren folioa. Aurkia. (**-fol. 190r- zk.-**)]]
 delakoaren Donemiliagako goldea gordetzen duen bigarren folioa. Ifrentzua. Donemiliagako goldearen azken zatia. Ezkerreko zutabean goian.(**-fol. 190v- zk.-**)]]
 Arabako Artxiboan erakusgai 2025ko urrian. Kodexa zabalik dago Donemiliagako Goldea deritzon testuan,  (**-fol. 189v- zk.-** eta (**-fol. 190r- zk.-**).]]
[thumb|Letra molde galikanoa, erromatarra edo karolingiarra. [Donemiliaga Kukulako Becerro Galicano|Becerro Galicano kodexa eskuz idazteko erabili zen letra tipoa.]]
Ondorengo testu hau Erdi Aroko latinez dago, jatorrizko testua bezalaxe, baina egungo puntuazio eta idazkera ohituretara hurbilduz transkribatu da, EHUko edizio digitalari jarraiki, errazago irakur dadin:

(Ikus dokumentuaren argazkia, **folio 189r **zk., eskuineko zutabean, bosgarren lerroan hasten da).

CC LXXX VIIII. **De ferro de Alava**.

[I]n era MLXIII, decano de Sancti Emiliani, sicut colligebat ferro p Alava, ita scrbimus.

***UBARUNDIA XVIII regas**: Gamarra maior, II regas. Gamarra minor, I rega. Erretanna, I rega. Hamarita, I rega. Mengano, I rega. Hurrivari, I rega. Mengano Goien, I rega. Gernica, I rega. Zeriano, I rega. Betellogaha, II regas. Naffarrate et Elhossu, I rega. Hurnaga, I rega Urbina et Angellu, I rega. Lucu et Arçamendi, I rega. Goiahen, I rega. Bagoeta, I rega.

***CAMBOA XX regas**: Lehete, I rega. Essavarri, Argillana et Arina III regas. Langara et Moio, III regas. Aroma, I rega. Zuhazu, I rega. Mariaeta,  I rega. Hazua, II regas. Hurizahar,  et Orengohin, I rega. Mendissur, I rega. Maturana,  III regas. uno de cubito in longo et II minores. Essavarri, I rega.

***HARHAZUA, XXVII regas**: Durana, II. Arzubiaga, I rega. Zurbano, II regas. Hillarrazaha, II regas. Zerio, I rega. Oretia et Matauco, III regas. Ania et Iungitu, III regas. Argumaniz, III regas. Arbuslu, II regas. Luviano, II regas. Hurivarri, I rega. Doipa, II regas. Sansoheta, I rega. Arroiaha et Reztia, I rega. Mendivil, I rega. Betoniu, II regas.  

***HARHAZUA, XXII regas**: Elhorriaga, I rega. Arcahia, I rega. (ikus **folio 189-v- **zk. ezkerreko zutabea),  Sarricohuri, I rega. Otazu, I rega. Gamiz, I rega. Borinivar, I rega. Huribarri, I rega. Haberasturi et Huriarte, Argendonia, Betr, Hascarzaha et Sancti Romani,  III regas.

***MALIZHAEZA, XXII regas**: Abendangu, I rega. Armentei, III regas. Ehari, I rega. Gazaheta, I rega. Berroztegieta, II regas. Lassarte, III regas. Harizavalleta et Gardellihi, III regas. Gaztellu et Meiana, III regas. Mendiolha, Hollarruizu et Adurzaha, III regas. Gastehiz, III regas. Arriaga, I rega.

***HIRASZAEZA XXII regas**: Gelhegieta, III regas Iscona, III regas. Troconiz, II regas. Burgellu et Garonna, II regas. in alio anno, I rega. Hararihini, I rega. Aialha, II regas. Larrahara, I rega. Dullanzi, II regas. Aniu, I rega. Larraza et Arbelgoihen, in II annos III regas. Hereinzguhin et Habaunza, III regas. 

***HEGIRAZ, XIIII regas**: Hamamio, I rega. Harhahia, I rega. Haiztara, I rega. Zalduhondo, II regas. Mizkina, I rega. Paterniana, I rega. Hagurahin et Salurtegi, I rega. Munniahin, I rega. Pingunna, I rega. Ocariz et Padura et Opaucu, I rega. Harrizavallaga, Hegilior et Abulanga, III regas in anno.

***VII ALFOZES**: Heguiraz et Sancti Romani et Hurabagin et Albiniz et Hamaezaha, I andosco. Hillardui et Arzanhegi et Ibarguren et Anduiahin, Heinhu, I andosco. Zornoztaegi, Irossona, Horivarri, Udalha, I andosco.
(ikus **folio 189-v- **zk. eskuineko zutabea.) 

***BARRANDIZ** **XXV regas**: Galharreta,  I rega. Gordova,  I rega. Harriolha,  II regas. Narbaiza,  II regas. Larrea,  I rega. Hazpurua et Hurigurenna et Zuhazulha, I rega. Ermua,  I rega. Audicana,  I rega. Algio,  I rega. Deredia,  I rega. Andozketa,  I rega. Kircu, I rega. Helkeguren, I rega. Zuhazu,  I rega. Uhulla,  II regas. Erdongana,  I rega.

***LANGRARES, XXIIII regas: VIIII Alfozes**, Transponte, I carnero. Mendihil, I rega, Harrieta, I rega in anno. Eurtupiana,  I rega in anno alio. Adanna, I rega. Mendoza,  I rega. Eztarrona, I rega. Otazaha, I rega. Haztegieta, I rega. Gobeio,  I rega. Zuhazu,  I rega. Lermanda, I rega. Margarita,  II regas. Gomegga,  I rega. Ariniz, I rega. Zumelzu,  I rega. Benea, I rega. Suvillana, I rega. Elheni Villa, I rega. Luperho,  I rega. Quintaniella de Sursum, Zavalla, I rega. Billodas, III regas. Langrares,  III regas.

***DE MURIELLES, XIII regas**: Gersalzaha,  una rega. Olhavarri,   una  rega. Huerzas, una  rega. Mandaita, una  rega. Suvillana, una rega. Murielles, una rega. Urvillana,   una  regga. Haizcoeta,   una  regga. Artazaha,   una  rega. Barhoa,   una  rega. Kineia,  una rega. Carcamu,   I rega. Frasceneta, I  rega.

***OSSINGANI XXV regas**: Paves, I rega. Arbigano, I rega. Basconguelas, I rega. Erenna,  I rega. Cassicedo, I regga. Castellu,  (ikus **folio 190r- **zk. ezkerreko zutabea),  Padul, I rega.  Billoria,   I rega.  Arreio,   I rega. Lagus,   I rega.  Cassizedo,   I rega.  Licingana,   una rega. Cassicedo, una rega. Antepardo, I rega. Moliniella,   I rega. Olibani, una rega.   Moscatuero,   I rega., Conmungoni, una rega. Torreziella,   una rega.  Arzillana,   una. Billa Vizana,   una rega. Lunantu, una rega. Ripa,  una rega. Torissu,   una rega. Carasta,  una rega.
::Zuhia Barrutia, VIIII regas. 
::In Quartango, XII regas.
::In Urca, octo regas. 
:Bocara,  una rega. Irzu,  una rega. Revendeca, I rega. Olhaerrea,   I rega. Bardahuri, I rega.

***ALFOZE DE FORNELLO XX **: Erenna, una. Anuzqu, una rega. Billa Luenga, I rega. Forniello, I rega. Luni Villa, I rega. Tuiu, I rega. Sancti Iuliani, I rega. Ripa Martini, I rega. Lizinganiella, I rega. Antezana, I rega. Mazanos, I rega. Ripa Ota, I regga., Melietes, I rega. Quintaniella, I rega. Igahigi I rega. Ripa Vellosa, II regas. Aramingon, I rega. Ripa Acuta, I rega. Logrozona, I rega. Baia, I rega.

***RIVO DE IVITA XXXV regas**: Prango et Prango, duas regas. Armendihi, I rega. Atazaval; I rega. Betruz, I rega. Argote, I rega. Sancti Meiano, I rega. Torre, I rega. Sancti Martini, I rega. Galbari, I rega. Cimentu, I rega. (ikus **folio 190r- **zk. eskuineko zutabea), Barolha, I rega. Loza, I rega. Alma, I rega. Paldu, I rega, Mesanza, I rega. Savastian, I rega. Bergilgona, I rega. Langu, I rega. Guzkiano, I rega. Guzkiano de Suso, I rega. Bustia, I rega. Gogate, I rega. Agellu, I rega. Pudio, I rega. Barizahaza, I rega. Sagassaheta, I rega. Orzalzan, I rega. Uarte, I rega. Marquina de Iuso, I rega. Carrelucea, I rega. Marquna de Suso, I rega. Bassahuri, I rega. Hobecori, I rega. Hassarte, I regga.

***HARRAHIA, XLIII regas**: Sancta Pia, II regas. Atahuri de Suso, II regas. Atahuri de Iuso, II regas. Okerhuri, II regas. Savando de Suso, II regas. Sabando de Iuso, II regas. Ebissate, II regas. Donnas, II regas. Mussitu, duas regas. Kerrianu, duas regas. Haizpilleta, II regas. Erroheta, II regas. Allegga, II regas. Cekungau, II regas. Elhorzahea, II regas. Bahaheztu, II regas. Kessalla, II regas in his villis predictis, ubi bacca occiderint duas reggas donant. Oquina, I rega. Izarza, I rega. Azazata, I rega. Birgara de Suso et Birgara de Iuso II regas. Apinganiz, I rega. Gessalva, I rega. Bahanezta, I rega. Berrozihavi, I rega.

***DIVINA, XXII regas**: Oto et Oto, III regas. Hurivari et Urrialdo, (ikus **folio 190-v-** zk. ezkerreko zutabea), III reggas. Mandoiana, I rega. Gerenga, I rega. Legarda, I rega. Artazaha, dua regas. Apodaca, duas regas. Mendiguren, I rega. Arangiz, I rega. Avoggoco, una regga. Ihurre et Lopeggana, III regas. Andigana et Oronda, tres regas.
::Zuffia de Suso ere agertzen da irudi hau.]]
Donemiliaga goldearen herri zerrendan bi motatako hutsuneak daude: 

1️⃣ Barruti batzuetan 1025. urtean dagoeneko existituko ziren herri batzuk ez dira aipatzen.
2️⃣ Arabako eskualde oso bat edo beste falta da.

1025 > 1196 tarte horretan kopiatzaile bat baino gehiago tartean, esku bat baino gehiago antzeman dituzte adituek... Eta gaizki kopiatutako toponimoak. Becerro Galicano eta gaur egun desagertutzat jotzen den Becerro Gotico erkatzeko aukerak bere garaian alferrik galdu ziren, baina badago Donemiliagako goldearekin erkatzeko beste dokumenturik; X-XIII. mendeetako diplomak, eta dokumentu guztietan inportanteena, 1257. urtean Calahorrako Jerónimo Aznar izeneko gotzain batek idatzitako zerrenda bat.

Ernesto Pastor Díaz de Garayo eta Juan José Larrea Conde ikerlariek 1025. urteko Donemiliagako goldean aipatzen ez diren toponimoen zerrenda kopiatuko dugu hona, haiek erabilitako ordena berean eta euskarazko wikipedian espero bezala, euskarazko grafiara ekarriak (EODA eredu):

Bestalde, toponimiak eta antroponimiak erakusten dute historiako uneren batean Euskal Herritik kanpo hitz egin zela euskaraz, Ebro hegoaldean zehazki, Miranda Ebro inguruan, Errioxa Garaian eta Bureban.

## Oharrak 
## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Estibalitz Breñas González de Zarate & Jabi Otsoa de Alda. (2002) *Arabako euskal ahotsak*. G.E.U. Elkartea 
* Fidel Fita i Colomer, (1883) "Fascículos IV y VI del *Boletín de la Real Academia de la Historia*, 3, (215-243 orr.)" : I 30; I 60
* Henrike Knörr Borràs  & Elena Martínez de Madina Salazar, (2009-2024) *Toponimia de Vitoria / Gasteizko toponimia* PDFa. (Lan mardul hau hainbat liburu, ―2024. urtean bederatzigarrena argitaratu zen―, eta CD-ROMetan argitaratzen ari da Euskaltzaindia, Henrike Knörr zendu zenetik Elena Martínez de Madinaren ardurapean; oraingoz 6.471 orrialde ikus daitezke online). ISBN zenbakiak, ikus Euskaltzaindiaren webgunean: (Lehen alea: )... (Bederatzigarren alea: )
*  Gerardo López de Gereñu Galarraga, (1989) [*BAP* 1957], *Mortuorios o despoblados. Toponimia alavesa seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses*. Onomasticon Vasconiae 5. ALSOGRAF,  Euskaltzaindia, ISBN 8485479483 Bartzelona-Bilbao. 1989.
*  Koldo Mitxelena. *Textos Arcaicos Vascos* (1964). **1990**. 
*  Ernesto Pastor Díaz de Garaio & Juan José Larrea Conde, «La *Reja de San Millán*: transmisión textual y estructura interna». *Estudios en homenaje al profesor César González Mínguez*. Iñaki Bazán Díaz (koord.), 2015  (257–298 orrialdeak).
*  David Peterson. "Los cinco cartularios de Santo Domingo de la Calzada (1120-1250)".  *Berceo*,  0210-8550, Nº 185, 2023 (Ejemplar dedicado a: *Arte, cultura, historia, iglesia. Homenaje a Tomás Ramírez Pascual* / coord. por Francisco Javier Díez Morrás), págs. 273-297 /  "The five cartularies of Santo Domingo de la Calzada: (1120-1250)"
*  David Peterson. "Buscando broncas. Acercamientos innovadores a la historia medieval con la edición digital del Becerro Galicano de San Millán de la Cogolla". *Clío & Crímen: Revista del Centro de Historia del Crimen de Durango*,  1698-4374, Nº. 12, 2015 (Ejemplar dedicado a: "Homo homini lupus": Los delitos contra las personas y de violencia en la Historia), págs. 179-190
*  David Peterson. "Reescribiendo el pasado. El *Becerro Galicano* como reconstrucción de la historia institucional de San Millán de la Cogolla".  *Hispania: Revista española de historia*,  0018-2141, Vol. 69, Nº 233, 2009, págs. 653-682
*  David Peterson. "Cambios y precisiones de fecha de la documentación emilianense".  *Berceo*,  0210-8550, Nº 154, 2008, págs. 77-96
*  David Peterson. "Toponimia vasca medieval, novedades del Becerro Galicano de San Millán de la Cogolla".  *Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo: International journal of basque linguistics and philology*,  0582-6152, Vol. 41, Nº. 1, 2007, págs. 289-322
*  David Peterson. "Las primeras fuentes escritas para la historia de Treviño".  *Viaje a Íbita: estudios históricos del condado de Treviño* / Roberto González de Viñaspre (ed. lit.), Ricardo Garay Osma (ed. lit.), 2012,   , págs. 71-94   
*  David Peterson. "Toponimia vasca en la documentación conservada en San Millán de la Cogollados estratos diferenciales".  Koldo Mitxelena Katedraren II. Biltzarra: Gasteiz, 2007ko urriaren 8tik 11ra, Filologi eta Geografi-Historia Faultateko Aula Magnan / coord. por Joseba Andoni Lakarra Andrinua, Joaquín Gorrochategui Churruca, Blanca Urgell Lázaro, 2011,  , págs. 115-125
*  Patxi Salaberri Zaratiegi. (2015) *Araba/Álava: Los nombres de nuestros pueblos*. Euskaltzaindia 
*  Antonio Ubieto Arteta, (1976 [1954]). *Cartulario de San Millán de la Cogolla (759-1076)*, documento 180. ,  

## Ikus, gainera 
* Donemiliaga Kukulako *Becerro Galicano*.
* Iruñeko Erresuma.
* Zerrenda:Donemiliagako goldean aipaturiko toponimoak.

## Kanpo estekak 
* *Becerro Galicano Digital* (www.ehu.eus/galicano)
* *Becerro Galicano Digital* horretan, (www.ehu.eus/galicano horretan), "Donemiliagako goldea"
* (www.ehu.eus/galicano): **Donemiliagako goldea**n aipaturiko toponimoak non zeuden ikusteko **mapa** bat.
* *De ferro de Alaua* *(Mila urte / mil años) Erakusketa'', Vitoria-Gasteiz, 2025eko urria · Antolatzaileak: Arabako Foru Aldundia · Kultura eta Kirol Saila · Koordinatzailea: Artxiboko eta Dokumentuak Kudeatzeko Zerbitzua · Museo eta Arkeologia Zerbitzua.
* 2025. urtean EWKEkoek milurtekoa ospatzeko argitaratu zuten mapa. Proiektu haren kronika.