Katalina de Salazar Palacios

**Catalina de Salazar Palacios** (Esquivias, Toledo, 1565eko azaroaren 12a – Madril, 1626ko urriaren 30a) Miguel de Cervantes Saavedraren emaztea izan zen.

Katalina Salazar eta Palacios aitaren aldetik ,Joan de Cárdenas zuen ahaide, Elisabet I.a Gaztelakoaren erreginaldian pertsona ospetsua, eta haurrideekin batera, garai hartako Fernando II.a Aragoiko infantearekin bere etxaldeei buruzko kapitulazioen idazketan esku hartu zuena. Juan de Cárdenas Esquivias herriko alkatea izan zen 1469. urtean, hijodalgo egoeragatik. Era berean, eta oinordetza-lerrotik, Ines Álvarez de Vozmedianoren ondorengoa zen; Katalina de Vozmedianorena, Gonzalo de Salazarrekin ezkondu zena, azken hauek Katalina de Salazar Palaciosen aitaren aldeko aitona-amonak izan ziren. Gonzalo de Salazar  morroia izan zen eAlonso Carrillo de Acuña artzapezpikuarekin, eta, gero, Mendoza kardinalarekin, biak Isabel eta Fernando erregina-errege katolikoen erreinuan eragin nabarmena izan zuten pertsonaa izan ziren bi. Gonzalo de Salazar eta bere emazte Katalina de Vozmedianoren ondorengoak izan ziren: María de Cárdenas, Madrilgo hiribilduan jaiotako Francisco Ruiz batxilerrarekin ezkondu zena; Isabel de Cárdenas, moja, Toledoko Santa Ursula komentuan egon zena; Gonzalo de Salazar; Juan de Salazar eta Hernando de Salazar y Vozano, Katalina de Palacios eta Katalina de Salazar.

Katalina, amaren aldetik, Francisco de Palacios Zaharraren ondorengoa zen, Fernando de Palacios semearentzat Kapilautza fundatu zuena, eta Juan de Palacios Salazar eta Francisco de Salazar  Palacios apaizek heredatu zutena, amaren aldeko osaba eta Katalina de Salazar Palaciosen neba, hurrenez hurren. Katalinaren herenaitona-amonak hauexek izan ziren: Juan de Salazar, Toledoko alkazarreko alkatea, Maria de Vergararekin ezkonduta zegoena. Senar-emazte horien seme-alabak izan ziren María de Salazar, Becilla de Valderadueyn jaiotako Juan Quixada batxilerrarekin ezkondua, eta Becillako Gutierre Quixadaren semea. Azken hori izan zen Salazar Palacios eta Quijadatarren arteko lehen lotura; Diego García de Salazar, 1537ko maiatzaren 29an arreba Mariaren izenean, kapilautza bat jarri zuen Toledoko San Pedro Martiriaren monasterioan, eta bertan lurperatuak zian ziren.

Amaren aldeko birraitona-birramonak Diego García de Salazar eta María de Salazar izan ziren. Hauen alaba María de Salazar izan zen, Francisco de Palaciosekin ezkondu zena, Katalina de Salazar eta Palaciosen amaren aldeko aitona-amonak, eta hauen seme-alabak: Katalina de Palacios y Salazar, Hernando de Salazar y Vozmediano, Catalina de Salazar y Palaciosen gurasoak; Juan de Palacios y Salazar, Juan de Palacios eta Juan de Palacios, Catalina de Palacios eta Juan de Salazarrekin ezkondu zena. García de Salazar abizenari dagokionez, Lope García de Salazarrengandik zetorren. 1232. urtean, Gaztelako Fernando III.a Gaztelako Santuaren aurrean, Berberiako mairua garaitu zuen (tertziatik bezperetara iraun zuen borrokaldi batean, guztira 9 ordu). Ezkutuak urrezko hamahiru izar zituen, eta Erregeak garaileari, berari eta ondorengoei eman zizkien armarriak .

## Bizitza 
ezkerrera|thumb|185x185px|Catalina de Salazar y Palaciosen Jaiotetxea
Gurasoak Hernando de Salazar Vozmediano eta Katalina de Palacios Salazar izan ziren. Bost ume izan zituzten eta Katalina bigarrena izan zen. 1565eko azaroaren 12an bataiatu zuten Esquiviasko Andra Mari Elizan. Bere bataio-aitabitxia Juan de Palacios Salazar apaiza izan zen, bataiatuaren amaren aldeko osaba, lekuko gisa jardun zuten: Alonso Palomo, Barbara Martínekin ezkondua, eta Baltasar Ximénez, Esquivias Kapareen familia emankorraren lehen semea; Pedro de Huete izan zen apaiza:
thumb|Katalina de Salazar Palaciosen bataioaezkerrera|thumb|183x183px|Salazar eta Vozmedianoren armarria.
### Haurtzaro eta gaztaroa 
Katalina de Salazar Palaciosek haurtzaroa eta gaztaroa Esquiviasen eman zituen, josten, brodatzen eta etxeko beste lan batzuek egiten, bere lehengusinekin batera: Isabel de Briviesca, Jeronima de Salazar lehengusinaren eta Juan de Briviescaren alaba; María de Salazar, edo Salazar Palacios, Juan de Salazar eta María de Salazarren alaba, edo Palacios Salazar, bere amaren ahizpa; María de Guzmán, Isabel lehengusinarena eta Francisco de Guzmánen alaba.
thumb|Catalina "Vozmedianoren alabaren" baieztapena
1583ko otsailaren 13an, on Pedro de la Calçada gotzainak Sendotzeak ospatu zituen Esquiviasen, aurretik Sakramentu hau jaso ez zutenentzat. Katalina urte eta erdiko adina zuenean konfirmatu zen, baina ordukoan, 17 urterekin, ezagutza osoz, *motu proprio*, jaso zuen 127 pertsonarekin batera, besteak beste: Catalina de Palacios Salazar andrea; Francisco eta Fernando, Katalinaren nebak, bost eta bat urtekoak; Isabel de Briviesca; María de Guzmán; María de Gaona, Hernando de Gaona eta Luisa de Godoyren alaba; Katalina Carrasco, 10 urtekoa, Kosme Carrascoren alaba; Lucía eta María, Hernando de Salazar Vozmedianoren neskameak; Lucía de Uxena eta Sabina de Uxena, Alonso de Uxenaren alabak.

Salazar eta Palaciosen familian ezbeharra gertatu zen: 1584ko otsailaren 6an, Hernando de Salazar Vozmediano, Katalinaren aita, hil egin zen eta familiaren ogasuna zor ugaritan murgilduta utzi zuen. 
thumb|Juana Gaytan eta Diego de Hondaroren ezkontza
Katalinaren inguruan gertatu zen beste zoritxar bat izan zen urte horretako martxoaren bukaeran Madrilen Pedro Laínez jauna hil zela, Juana Gaytan andrearen senarra. Egun horretatik aurrera, seme-alabarik ez zutenez, Juana andrea Esquiviasera joan zen, Isabel de Sosa eta Pedro Villafuerte osaba-izeben etxera, elkarri konpainia egiteko. Baina Juana Gaytán andrea ez zen etsipenean erori, eta urte bereko ekainaren 12an, Eskivias Lekuko Santa Maria elizan ezkondu zen Diego de Hondaroko (Ondaro) gaztearekin eta Illescaseko bikarioaren lizentzia berezia lortu behar izan zuen, Pedro Laínez hil zenetik bi hilabete eta erdi baino igaro ez baitziren:

### Cervantesekin ezkontzea 
1584. urteko irailaren erdialdean, Katalinak, 18 urteko ezkongabeak, Miguel de Cervantes ezagutu zuen. Cervantes bere lagun Pedro Lainez lagun zenduak idatzitako alargunaren egoitzara joan zen "El Cancionero" poema bilduma jaso eta argitaratzeko asmoz. Horretarako, urte horretako irailaren 22an, larunbata, Juana Gaitanek Miguel de Cervantesen aldeko botere bat sinatu zuen, Ortega Rosa prokuradorearen aurrean, Madrildik ekitaldi horretarako espreski etorria.

Bitarte horretan, Juana Gaitanek Katalina aurkeztu zion Cervantesi. Hiru hilabete geroago, Cervantes eta Katalina Esquivias herriko Jasokundeko Andre Mariaren Parrokian ezkondu ziren, baina ez ziren haien gauak ospatu, Trentoko Kontzilioan aurreikusitakoarekin bat etorriz. 

Cervantes eta Katalinaren ezkontza-aktaren testua:
thumb|464x464px|Katalinaren eta Cervantesen ezkontza akta

Senar-emazteak Katalinaren familiaren etxean bizi izan ziren amarekin batera.

1585. urteko abenduaren 2an, Cervantes Sevillan zegoen. Bertan, Gómez Carrionek mailegatutako 204.000 marabedi jaso zituen dokumentuak sinatu zituen, sei hilabeteko epean itzultzeko baldintzarekin. 

1586. urteko martxoaren 29an, Katalina de Palacios andereak, Katalina de Salazarren amak, majuelo-suerte delako bat saldu zuen eta salmentaren diruarekin Cervantesek Gomez Carrionekin zuen zorra kitatzera zeramaten gastuak arindu zituen.
thumb|Cervantes eta Catalinaren sinadurak Carta Dotalen
Behin Cervantes eta Katalinaren Gaualdiak ospatuta, 1686. urteko abuztuaren 9an Gutun Dotala formalizatu zen senar-emazte hauen artean, Cervantesek agindu zituen 100 dukatak ekarriz. Egun horretan bertan, eta lehenago, eskribau publiko berak, Katalina de Palacios Salazar andereak, Katalinaren amak, botere handia eman zion Miguel de Cervantes suhiari, honek, Salazar Palaciosen familiaren izenean, jabetzetan behar zituen negozio guztiak egin zitzan.

1586. urteko urriaren 25ean, Cervantesek eta Katalinak Simon Hernándezen seme Joanen eta Juana Gaitanen ahaide Francisca Maria Romanaren bataioan parte hartu zuten. Simon Hernandez ardo-merkataria zen eta Eskibien Tokiko Meson Kixoteko tertulietako Miguelen laguna zen.
thumb|Juan de Palaciosen heriotza-akta
Gertaera pozgarri bat gertatu zen 1587. urteko urtarrilaren erdialdean: Maria jaio zen, Juan de Uxenaren eta Ana Rodriguezen alaba. Bataioa hilaren 26an egin zen, eta aitabitxi-amabitxiek atera zuten pilara: Juan de Palacios jaunak eta Maria de Salazar andreak, haren ahizpa, Katalina de Salazar Palaciosen amaren aldeko osaba-izebak. Haur horren jaiotza babes moral garrantzitsua izan zen Katalinarentzat, bere ezkontzan ez baitzegoen berezko seme-alabarik eta. Katalinak ume hori, Maria Uxena, kontuan hartu zuen etorkizunean. 
thumb|Maria Uxenaren bataioa

### Cervantesen bidaia luzeak 
Antzeko gertaera bat gertatu zen Esquiviasen, etorkizunean Miguel de Cervantes eta Katalina de Salazar senar-emazteentzat ezusteko garrantzia izan zuena: 1587ko apirilaren 23an, Esquiviasen gaua igaro zuen Belgikako Saint Ghislain hiritik Toledora Santa Leokadiaren erlikiak zeramatzan Errege Segizioak. Cervantesek segizioa Hiri Inperialeraino laguntzea erabaki zuen, eta Erregearen Hornidura-Komisario izendatzea lortu zuen, Lisboan kokatuta zegoen Errege Armadari elikagaiak emateko, Ingalaterrako Isabel erreginarekin liskar bat izateko prestatuz. Esquiviasera itzultzean, Cervantesek bere emazteari jakinarazi zion berehala abiatu behar zuela, maiatzaren hasieran, eta, beraz, 1587ko apirilaren 28an, dokumentu baten bidez, Katalinari ahalordeak eman zizkion, bera ez zegoen bitartean etxaldea administratzeko eta erabiltzeko. Data horietatik aurrera, ziurgabetasuna nagusitu da Katalinaren buruan. Cervantes Andaluzian bidaiatzen egoten zen normalean, eta Esquiviaseko bisitak eta egonaldiak gero eta bakanagoak izan ziren. 

Hala ere, Katalinak bizitza soziala egiten zuen, bataio, ezkontza eta abarretara joanda: 1587ko ekainaren erdialdean, Aldonza de Cárdenas hil zen, 16 urtekoa, Isabel de Cárdenas lehengusinaren alaba. Juana Lorenzorekin lotura estua zuen Aldonzak.

1588ko apirilaren 9an, Katalinak, bere lehengusu Diego Garcia de Salazarrekin batera, Simon Hernandez eta Francisca Maria Romanaren alaba zen Susana izeneko neskatoa babestu zuen.  
thumb|Susanaren bataioa, amabitxia Katalina 

1588ko apirilaren 30ean, Katalina de Palacios Salazar andrea hil zen, 45 urte zituela. Maiatzaren batean, igandea, lurperatu zuten Esquivias parrokia-elizan, baina, familia horren egoera kaotikoa zela eta, ezin izan zituzten ordaindu azken borondateetan aginduta utzi zituen legatuak. Miguel de Cervantes ekainaren erdialdean heldu zen Esquiviasera, eta  Horniduretarako Komisario Nagusi izendatu zutenetik, aldi horretan ohi baino denbora luzeagoan egon zen bertan .

Bien bitartean, Miguel de Cervantesek gortera egiten zituen bisitak gero eta bakanagoak ziren. Horiek gertatzen zirenean, Esquivias Madrildik Toledorako Errege Bidean aurkitzen zenez, Cervantes Esquiviasen egoten zen bizpahiru egunez, bai joanean, bai itzuleran, eta berriro Andaluziara abiatzen zen.

1590eko uztailaren 31n, Cervantesek beste botere bat eman zion emazte Katalinari, baita bere arreba Magdalena de Cervantesi, non "Madrilgo *vezinas*" zirela jarri zen. Botere horrekin, Cervantesek, bera ez zegoenean, familia horientzako baliabiderik ez zela faltako ziurtatu zuen, emazte eta arrebari jarduteko gaitasun nahikoa ematen baitzien. Pentsa daiteke, era berean, Katalina Madrilen bizi zela sasoi hartan, Magdalena de Cervantesen etxean.

Leonor de Cortinas andrea, Cervantesen ama, gaixo zegoenez, 1593. urteko urriaren hasieran Miguel de Cervantes heldu zen Esquiviasera, eta handik Cervantes eta Katalina Madrilera joan ziren. Uste zen bezala, urte horretako urriaren 18an Leonor de Cortinas andrea hil zen, eta hurrengo egunean Madrilgo San Martin parrokian lurperatu zuten, bertako parrokiakoa baitzen. Handik egun batzuetara, Cervantes Sevillara joan zen berriro, Errege Etxerako zerga-biltzaile lanarekin jarraitzeko. Hala ere, emazteari esan zion lehenbailehen utzi nahi zuela lan hori.

Katalina de Salazar Palaciosek izan zituen Maria, Isabel eta Lucia neskameek laguntza moral handia eman zioten senarraren ausentzia luzeetan. Isabelen kasuan, neskame lana Katalinaren osaba zen Juan de Palacios jaunaren eta bere etxearen artean txandakatzen zuen. 1593ko abenduaren 21ean, Isabel Francisco Porterorekin ezkondu zen, biak ala biak petxeroak zirelarik. Beraz, data horretatik aurrera, Isabel Juan de Palaciosen etxean baino ez zuen lan egin.

1595eko martxoaren 7an, Katalina Diego Ramirez de Isabaren seme baten bataiora joan zen, 'ElVizcaíno'ezizenez ezaguna, Esquivias Kontzeju plazako eraikin berean zeuden taberna eta ostatua zuzentzen zituena. El Vizcaíno, Juan de Briviesca eta Jeronima de Salazarren alaba, Catalina de Salazar y Palaciosen laugarren mailako lehengusina zen.

Katalinari gehien eragin zion gertaera lohitsuetako bat bere osaba Juan de Palacios apaizaren heriotza izan zen.
thumb|Juan de Palaciosen heriotza-akta

### Fernando de Salazar Palacios 
Aurreikusita zegoen bezala, 1595eko maiatzaren 18an, Frantziskok bere lehen meza ospatu zuen. Egun horietan, Esquiviasko parrokiatik zetozen Bataio eta Berrespen agiriak entregatu behar zituen, baina Frantziskok dokumentu horiek galdu egin zituen, eta Miguel de Cervantesek zinpeko aitorpen bat idatzi zuen hauxe esanez, "*Francisco de Salazar ezagutzen* zuela, 10 urte baino gehiagotan, eta bazekiela bataiatua eta berretsia zegoela, horrela adierazi baitzion Juan de Palacios apaizak Cervantesi". Cervantesek egindako deklarazio horren ondorioz, Francisco apaiz ordenatu ahal izan zuten aurreikusitako datan.

Egun horretatik aurrera, Francisco de Salazarrek Esquiviasen  egin zuen lan pastorala, apaiz teniente gisa, eta Ofizio Santuko Komisario ere izendatu zuten.

Halaber, Frantziskok bere birraitonak, Francisco de Palaciosek, sortu zuen kapilautza heredatu zuen, hil arte Juan de Palaciosek izan zuena. Baina Frantzisko adin txikikoa zenez, bere zaintzaile bat aurkeztu behar izan zuen, Andres Alonso apaiz presbiteroa izan zena. Dokumentu bat idatzi zuen, eta Herriko Alkateak berretsi zuen sasoi hartan Diego Garcia de Salazar zena. Hala ere, Francisco de Salazar adingabea zenez, abal bat aurkeztu behar izan zuen, Rodrigo Mexía jauna.

Egun horretatik aurrera, Cervantesek denbora gehiago eman zuen Esquiviasen, utzia baitzuen jada Erregearen Etxeko Horniduren Komisario Nagusi eta Zerga-biltzaile lana, nahiz eta bildutakoen diru-sarrerak argitu beharra izan eta Simón Freire de Lima merkatariari eman, hark Maiestatearen Etxera bidal zezan.

Cervantes berriz ere Sevillara joan zen, kasua zeraman epailearen aurrean 1592. urtean egin zuen diru-sarreren likidazioa argitzera. 

### Cervantes eta Kixote lanaren erredakzioa 
1599. urteko otsailaren amaieran, Sevillako kartzelan preso egon ostean, Cervantes Esquiviasera heldu zen. Egun horretatik aurrera, Cervantes eta Katalina elkarrekin egon ziren, salbu eta Miguelek Sevillako kartzelara eraman zuen auziari eta argitaratuta zeuzkan antzerki-lanei buruzko arazoak konpontzeko egiten zituen bidaia puntualak.

Cervantesek Esquiviasen berrekin zion Kixoteren idazketari, Sevillako kartzelan "sortu" zuena "non *deserosotasun orok* eserlekua duen eta zarata triste orok bere gela egiten duen". Lekuko egonaldia irudikatzen duen soseguan, antzinako zaldun ibiltariengan oinarritutako nobela baten xehetasunak adierazi zituen bere paperetan, izkiriatzaile baten pertsonaia txertatzean buelta garrantzitsua emanez, baita beste hizkera baten erabilpenarena ere, "*denboran* ankilosatuak gaituen" erdal zaharkitua alde batera utziz.

1600. urteko uztailaren erdialdera, Rodrigo de Cervantes, Miguelen anaia, Flandesko Dunetako Guduan jaso zuen arkabuzaldi batek zauritu zuela jakin zuten. Gudu horretan, milizian bere zerbitzuak eskaintzen ari zen, baina Cervantesen familian egin zezaketen gauza bakarra Rodrigo de Cervantesen osasun-egoerari buruzko berrien zain egotea zen.

### Fernando de Salazar y Palacios 
Uda horretan bertan, Katalinak bere familian gertaera garrantzitsu bat ospatzeko aukera izan zuen: 1600. urteko abuztuaren 19an, bere neba txikiak, Fernando de Salazar Palaciosek, Frantziskotarren Ordenaren abitua hartu zuen Toledoko San Juan de los Reyes Monasterioan, frai Antonio de Salazar izenarekin, Cervantes eta Katalinaren familia osoa bertan zirela.

Fernandok, Ordena Frantziskotarrean sartzean, uko egin zion bere herentziari, berau arreba Katalina eta anaia Frantziskoren artean "alde berdinetan, bai batari eta bai besteari" banatua izan zedin xedatuz.

1600eko udazkenean, 1600eko uztailaren 2an, Rodrigo de Cervantes hil zen, Flandesen jasotako zaurien ondorioz.

1601eko urtarrilaren 25ean, Francisco de Salazar Palaciosek, Katalinaren nebak, taberna bat alokatu zion Juan Porterori, Esquiviaseko zeharbideak eta Udaletxeko plazara doan kaleak bat egiten zuten tokian. 

### Valladolidera 
1604. urteko uda amaieran, Cervantes eta Katalina Valladolidera joan ziren. Bere Maiestatearen Gortea, 1601. urteko urtarrilaren 10ean, hiri horretara lekualdatu zen, eta Madrilgo bizitza guztiz itzalita geratu zen. Hori dzela eta, 1603ko uda amaieran, Miguel de Cervantes, Magdalena eta Andrea Cervantes ahizpak, azken honen alaba Konstantzarekin eta Magdalenaren Isabel izeneko neskame batekin, Pisuerga hirira joan ziren, Gorteko harremana mantenduta, Cervantes ahizpak josla ere baziren eta. Pertsona horiek guztiak, Juana Gaitan, Diego de Ondaro, Luisa de Montoia —Garibai kronistaren alarguna— eta Luis Esteban eta Luisa seme-alaba gazteez gain, hainbat solairutako etxebizitza batean ostatu hartu zuten, non beheko solairuan taberna bat zegoen, Rastro de los Carneros kalean, Esgueva ibaiaren ertzean, Pisuerga ibaiaren ibaiadarra. 

### Isabel de Saavedra 
Valladolidera joan baino lehen, Cervantesek Katalinari aitortu zion Magdalenaren neskamea, Isabel izenekoa, 1584ko apirilaren 9an bataiatua, alaba zuela, Ana de Villafranca (edo Ana Franca) Alonso Rodriguezekin ezkonduta zegoenarekin izan zituen maitasun harremaneko alaba zela, eta Madrilgo Tudescos kalean taberna bat izan zutela. Gainera esan zion neskato haren jatorriaren gaineko kuradoretzarik egin beharrik ez izateko, Magdalena de Cervantes eta aipatutako Isabel alabarekin kontratu bat egin zuela, 15 urterekin, umezurtz geratu zenean, eta Saavedra abizena eman ziola. Aipatutako kontratuan honako hau zegoen jasota: "...1599ko abuztuaren hamaikan, bi urterako, Magdalena andreak etxe barruan agintzen dion guztia egin eta zerbitzatzen lagunduko ziola, eta Magdalena andreak lana egiten eta josten irakatsi behar ziola, jaten eta edaten eman behar ziola, ohea eta alkandora garbiak, eta ondo tratatu."

Ordura arte, Isabel de Saavedra alabak ere ez zekien Miguel de Cervantesen aitatasuna, eta handik aurerra familia-giroa ez zen bakoitzak nahi bezain atsegina izan. Hala ere, Katalinak, jasotako heziketari esker, senarraren alabaren ezagutza bereganatu zuen, harremanari trabak jarri barik, jakinik, berak zekien bezala, "iraganeko orbanak denboraren poderioz garbitzen zirela".

1605eko maiatzaren 15ean, Katalinak neba Frantziskoren ohar bat jaso zuen, eta bertan esan zion ohean etzanda zegoela sukar batzuekin. Hori zela eta, Katalina, neskame batekin, Esquiviasera joan zen neba zaintzera. Beharrak bertute handia egiten du, esan zuen Katalinak, zeren eta, une batez, urrundu egin baitzen konbidentziaren giro arrarotik, Isabel de Saavedraren familiaren ezagutzarengatik, harekin zuen harremanarengatik, Isabelek Simon Mendezekin zuen lotura zapuzteagatik, Miguelek ezer egin barik, eta eraikin berean bizi ziren emakume guztiak susmopean edukitzeagatik.

Behin Francisco de Salazar y Palaciosek bere gaitzetatik sendatu zenean, 1605eko ekainaren 7an, Katalina Valladolidera itzuli zen.

Bere Maiestatearen Gortea Madrilera itzuli zen berriro, eta egun batzuk geroago, Cervantesek eta bere familiak gauza bera egin zuten.

Isabel de Saavedra ezegonkorrak buruhausteak sortzen jarraitu zuen Cervantes familian. Ustekabean, Diego Sanz del Águilarekin ezkondu zen Isabel. Familian ez zuten haren erreferentziarik.

1606ko azaroaren erdialdean, Cervantes eta Katalina Esquiviasera joan ziren, eta Miguelek lumari heldu zion berriro, lan berriak idatziz.

1607. urtearen bukaeran, Isabel Saavedrak neskatila bat izan zuen, eta Isabel izena jarri zioten. Orduan, Cervantes aitona bihurtu zen —Isabelek ezkontzaz kanpoko harremana izan zuen Juan de Urbina Saboiako Dukeen idazkariarekin, ezkondua—, baina hilabete batzuk geroago, Diego Sanz del Águila hil zen. Hori zela eta, Cervertak Luis Molinaren truke agiri bat sinatu zuen, eta bi aldeek horren truke diru-kopuru handi bat eman zuten. Senar-emazte horien gau-jaietan Cervantes eta Katalina izan ziren. 

1609. urteko ekainaren 8an, Katalinak San Frantziskoren Hirugarren Ordenako abitua jaso zuen, klaustrokoa ez zena.

1609ko urriaren 9an, Andrea de Cervantes koinata hil zen, bat-batean, eta Madrilgo San Sebastian parrokian lurperatu zuten. Bere alaba Konstantza de Ovando Miguel de Cervantes eta Katalina de Salazarren kargu eta zaintzapean geratu zen.

1610. urteko udaberrian, Cervantesen biloba, Isabel Sanz Saavedra, hil zen, bi urte bete zituenean.

### Katalinaren lehen Testamentua 
Ziur aski, 1610. urteko ekainaren 16an, aurreko gertaera latzengatik, Katalinak bere lehen testamentua idatzi zuen:

"Item *Uxenako Maria* nire neskameari, Juan de Uxenaren eta Ana Rodriguezen alaba, Esquiviasekoak zera uzten dizkiot zetazko soineko guztiak eta beste edozein, eta ni hiltzen naizen egunean dudan mantua eta alkandorak. Hau agintzen dut neskato izanik zerbitzatu zidan denborarengatik, diodan maitasun handiarengatik, eta erregutu Jainkoari nire arimarengatik. Jainkoa lagun dudala, bizitza honetan eraman nazatela agintzen dut, nire gorpua Esquiviasera eraman dezatela, Toledoko gizadiaren jurisdikziora, eta Fernando de Salaçar Bozmedianoren hilobian ehortz nazatela, nire aita, leku horretako elizako koruan dagoena, eliza horretako aldare nagusiko harmailen ondoan, bere lauzarekin dagoena…/Item Miguel de Cervantesi, nire senarrari, agintzen diot hiltzen naizen ohea, une hiorretako arroparekin eta beste ondasun higigarri guztiekin, nire nebari agintzen diodana salbu, hau nire senar horri konturik eskatu gabe, biok izan dugun maitasun eta konpainia onarengatik…/Item, nire senarrari agintzen diot Ferratzailea deitzen dioten lur sail bat bere egunetarako, eta gero nire neba Francisco de Palaçiosentzat, eta bere egunen ondoren eliza horrek goza dezala beste guztien zamarekin, egin bedi hori nire testamentuaren klausula batean. Eta eliza horrek esandakoa hartu nahi ez badu, hau da, lurra edo delakoa leku horretako pobreen ospitalera bidali nahi dut, karga horrekin, eta beste klausularekin jarri taula horretan”.

Testamentu horretan irakurritakoarengatik argi geratzen da, Katalinak oso kontuan hartu zuela Cervantesek ez jasotzea ondoren bere alaba Isabel de Saavedrari transmititu ziezaiokeen ezer. Baliteke bi emakumeen arteko harremanak hobera egin izana, baina Katalinak ezin zituen ahaztu Isabelen maitasun kontuak lekuko izatera behartuta egon zeneko une txarrak, tratu pertsonala jaso zuenekoa, Katalinak bere etxean ordena jarri nahi izan zuenean, baina ez zuen lortu. Gehiegi ziren jasotako desaireak, begirada sarkorrak, Katalina Isabelen egoera pertsonalaren, bere jatorriaren edo jasotako heziketa txarraren erruduna izan balitz bezala. Cervantes ere ez zen egoerak eskatzen zuen mailan egon, beharbada bere eta alabaren artean hesirik ez sortzeagatik; baina konformismoarekin eta beste alde batera begiratzearekin, ez zuen aitaren eta alabaren arteko harreman hori hobetuko zuen ezer lortu.

Bestalde, Katalina Esquiviasko Santa Maria elizan ehortzia izan zedin agindu zuen, bere gurasoen hilobian. Bistan denez, Catalinak ez zuen beste erreferentzia hurbilagorik, non lurperatu erabakitzeko. Artean bizi zen Miguel, eta ez zen bere egunen buruan non lurperatzea nahi zuen jakitea. Egia da 1609. urteko apirilean Miguel de Cervantes San Frantziskoko Ordenan sartu zela, eta Katalinak, Andrea Cervantesekin batera, bi hilabete geroago Ordena horren abitua ere jaso zuela, ez klaustrokoa; baina berak nahiago zuen bere gorpua bataio-urak jaso zituen elizara itzultzea.

Azkenik, lehena izanik, Maria Uxena besoetako hartu zuen kontuan bere testamentuan. Sentimendu oso onak izan zituen Katalinak Mariarekin, ez beti besteei helaraziak, bere testamentuan gogoan izateko, Cervantes eta neba Frantziskoz aparte, noski. Katalinak hil zen egunean zituen zetazko soineko eta mantu guztiak bidali zizkion, senarrari utzitakoak izan ezik, eta une hartan zuen ostilamendua nahiko betea izan zen, bai egoera ekonomiko onarengatik, bai Cervantesek bere emaztearen nahia bete nahi zuelako, segur aski une txarrak, inoiz kontuan hartu gabeak, baina Miguelek gogoratuak, konpentsatzeko. 

Cervantes eta Katalina behin baino gehiagotan aldatu zuten etxea urte haietan, eta Miguel gero eta hurbilago zegoen Madrilgo Imitatorioko bere lagunengandik, eta batzuetan Katalina ere bai; bere kultura eta ezagupenak ez ziren bere ingurukoekin kontrastatzen, nahiz eta berak nahiago zuen etxean geratu, ezinbestean, bere Esquivias maitea, bere auzokoak, bere lehengusinak, urteak zeramatzan ikusi gabe, Frantzisko neba apaiza ere bisitatzen zuen.

1611. urteko urtarrilaren 28an hil zen Madrilen Magdalena de Cervantes 67 urte zituela. Egun horretatik aurrera, Madrilen jarraitzeko inolako loturarik ez zutenez, Cervantes eta Katalina, Konstantza de Ovando ilobarekin batera, Esquiviasera joan ziren bizitzera. Juana Gaitan andrea ere Esquiviasen zegoen, 1605ean Valladolidetik itzuli zenetik.

Esquiviasen, Katalinak senide eta lagunak bisitatzen zituen, batez ere Uxena, Carrasco eta Martinenak; Cervantes, ostera, Meson de la Plazaren tertulian izaten zen, sasoi hartan Simon Hernandez, Juan eta Susanaren aita, Cervantes eta Katalinarentzat oroitzapen atseginekoa zena. Mesoi horretan, Pedro Alonso (Kixote), Katalinaren etxaldean gañan-lanak egiten aritu zena; El Vizcaíno, El Posada gobernatzen zuena; Ricote moriskoa (Kixote); Santxo, don Hernando de Gaonaren eta Luisa de Godoy y Quixadaren semea, eta beste bizilagun batzuk, zeinekin hitz egiten zuen. Eta Migel etxera itzultzen zenean, berriro ekiten zion idazteari.

1612ko urtarrilaren bukaeran, Cervantes familia Madrilera joan zen berriro, Huertas kalera, eta Cervantesek harreman estuagoa izan zuen modako akademiekin eta Madrilgo literatur eta gorteko zirkuluekin.

1613ko abuztuan, inprentatik *Novelas Ejemplares* atera zen; gero, *El Viaje del Parnaso*, azkenean Cervantes  lana bertsoz egiten ausartu zen.

Cervantesek *Kixotearen Bigarren Zatia* aurreratua zen, Avellanedako Kixotearen edizio apokrifoa inprimatua atera dzenean. Data horretatik aurrera, Cervantesek interes handiagoz ekin zion Bigarren Zatiari, *El Persíles* idazten jarraitzen zuen bitartean.

Madrilen, apirilaren 18ko lehen orduan, Katalina San Frantziskoko parrokiara joan zen, Miguelek eskatuta, bere azken ordua zela jakinda, gaixoen oliadura eman ziezaioten, bere buru-ahalmen guztiak betez.

Hurrengo egunean, 1616ko apirilaren 19an, Cervantesek, Katalinaren laguntzaz, *"Los Trabajos de Persiles y Sigismunda. Historia Setentrional"* idatzi zuen.

### Miguel de Cervantesen heriotza 
Apirilaren 22an, Miguel de Cervantes hil zen, eta hilaren 23an lurperatu zuten. Oheburuan haren emaztea, Katalina de Salazar Palacios, alaba  de Saavedra, koinatuakFrantziskoode Salazar, Fernando de Salazar, iloba Konstantza de Ovando, Juana Gaitán eta Luis de Molina egon ziren, baita Cervantesen tertuliakideak ere Madrilgo Imitarioan.

Handik egun batzuetara, Katalinak, neba Frantziskorekin batera, Cervantesen hil osteko lana kudeatu zuen liburu-saltzailearekin: *Los trabajos de Persiles* eta *Sigismunda.* Frantzisko arrebaren ondoan egon zen urte horretako uztailaren amaierara arte, Esquiviasera itzuli zen arte.

Katalina ez zen inoiz Esquiviasera itzuli, eta Frantzisko, zeregin horietan oso ondo moldatzen zena, sarritan joaten zen Madrilera, Miguel de Cervantesen argitalpenei buruzko guztia kudeatzera. Fernando de Salazarrekin partekatu gabeko jarrera, ez baitzuen inolako interesik bizitzako baliabide materialekiko.

1624ko irailaren 21ean hil zen eta Konstantza de Ovando —Katalinaren kargu eta zaintzapean zegoena—, Andrea de Cervantesen eta, ustez, Nicolas de Ovandoren alaba, lurperatu zuten 59 urte zituela. Bertan ziren Frantzisko de Salazar y Palacios eta Luis de Molina.
## Katalinaren heriotza 
thumb|Katalina de Salazar Palaciosen heriotza-akta
Katalina de Salazar Palacios 1626ko urriaren 30ean hil zen Madrilen eta hurrengo egunean lurperatu zuten. Miguel de Cervantes baino hamar urte geroago hil zen.   

### Katalinaren Bigarren Testamentua 
Bigarren testamentuan, 1626ko urriaren 20koan, Alonso de Valencia eskribauaren aurrean, Katalina de Salazar bere senarrarekin batera hilobian ehortzia izan zedila agindu zuen, "...bizitzan izan zuten maitasun handiarengatik...", Madrilgo Descalzas Trinitarioen Komentuan. Albazea izendatu zituen Luis de Molina, Cervantesen Isabel de Saavedra alabaren senarra, eta Frantzisko de Palacios neba, Esquiviasen  lan pastorala egiten zuena. 

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
* Astrana Marín, Luis. "*Miguel de Cervantes Saavedraren bizitza eredugarri eta heroikoa*". Arg. Reus, Madril 1948.
* Diego Romero, Sabino de. "Katalina, Cervantesen inspirazio-iturria". Arg. Puntu Gorria Liburuak. Sevilla 2015. ISBN 9788416513031.
* Maganto Pavón, Emilio. "*Miguel de Cervantes Saavedra eta Catalina de Salazarren* Gau-Zeremonia". Henares Haraneko Akten Separata, Guadalajara 1992.
* Maganto Pavón, Emilio. "Isabel de Saavedra. Cervantesen alabaren bizitzako enigmak". Arg. Complutensea. Madril 2013. ISBN 978-84-9938-155-8.
* Maganto Pavón, Emilio. "La familia *Villafranca* y Miguel de Cervantes" Indietako Artxibo Orokorrean aurkitutako dokumentu berriak. Alcalá de Henaresko Unibertsitate Autonomoa, 2013. urtea. ISBN 978-84-16133-09-3.

## Kanpo estekak