open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tartariarren basamortua

***Tartariarren basamortua*** () Dino Buzzati italiar idazlearen eleberria da. 1940an plazaratuta, Buzzatiren lan nagusi gisa onartuta dago. 1976an Valerio Zurlinik zinemara eraman zuen. Euskarazko bertsioa 2011n argitaratu zen, Josu Zabaletak itzulirik. Liburuak eragin handia izan du gaur egungo literaturan.

## Argumentua 
Eleberriak Giovanni Drogo lotinantaren bizitza heldua kontatzen du, bere prestakuntza militarra amaitu ondoren Bastiani gotorlekura bidalita. Gotorlekuak basamortura begira dago (kondairaren arabera tartariarrek okupatuta) Ipar Erresumarekin "muga hilda" batean. Drogok hasieran sentitzen duen bakardadea eta asperraldia gorabehera, gaztaroa eta bizitza sakrifikatzea erabakiko du, gotorlekuan geratuko da tatariarrekin gerrak ekar diezazukeen loriaren zain. Oharkabean, urteak eta hilabeteak igarotzen dira eta Drogo, kapitain izatera igarota, bere bizitzari zentzua ematen saiatzen jarraitzen du, mugan gertatzen den zerbait garrantzitsua amesten. Bitartean bera ziur ahaztu duten bere lagun zaharrak pozik bizi dira hirian, emazte eta seme-alabekin. Drogori, berriz, gotorlekuko laguntzaile militarrak besterik ez zaizkio geratzen.

## Azala 
Liburuaren azala Buzzati berak, margolariak, idazle eta eszenografoak, diseinatu zuen. Oihal gaineko olio-margolana da non ofizial baten uniformea ​​eta kapela lehen planoan erakusten dituen; atzealdean basamortua zaldi beltz batekin ikus daiteke. Zaldi hori obraren erdialdean tentsio handiko hainbat unetan agertzen da.

Margolanak margolari surrealisten estiloa gogoratzen du, bereziki René Magritteren obra.

## Eleberriaren zentzua 
Denboraren ihesa, ilusioen hutsaltasuna, gure bizitzari zentzua ematen asmatzen ditugun zentzurik gabeko helburuak dira Buzzatik oihartzunez, ispilamenduz, zantzuz osatutako egitura batez baliaturik eraikitzen duen eleberri honen gaiak.

## Zinemarako bertsioa 
1976an Valerio Zurlini italiar zinemagileak film bat egin zuen eleberri honetan oinarrituta, garai hartako Europako zinema-aktorerik garrantzitsuenek parte hartuz: Vittorio Gassman, Giuliano Gemma, Helmut Griem, Philippe Noiret, Jacques Perrin, Francisco Rabal, Fernando Rey, Jean-Louis Trintignant, Max von Sidow. Filmak, nahiz eta pasarte asko kendu, bi ordu baino gehiago irauten du. Musika Ennio Morricone musikagilearena da.

## Euskarazko bertsioa 
Josu Zabaletak euskaratua, 2011n karrikaratu zen, "Literatura Unibertsala"ren bilduman. Elkar argitaletxea, ISBN: 978-84-9783-953-2.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* https://www.argia.eus/argia-astekaria/2284/tartariarren-basamortua
Kobresia myosuroides

***Kobresia myosuroides*** Cyperaceae familiako landare iraunkor belarkara da, larre alpetarretan hazten dena.

## Deskribapena 
Landare belarkara, gehienez 25 cm luze, soropil trinkoak eratzen dituena. Hosto meharrak, filiformeak, eta kanalikulatuak; oinaldeko zorroak arre distiratsuak dira, orririk gabeak. Loreak espikulatan antolatuak, eta hauek zilindro formako buruxka estu batean (2-3 mm) bilduak. Espikula bakoitzak braktea arre bat dauka, gehienean bi lore, bata arra eta bestea emea, estaltzen dituena. Fruitua akenioa da.

## Banaketa 
Banaketa artiko-alpinoa dauka; Asian, Ipar Amerikan, Groenlandian, Islandian, Eskandinavian, Alpeetan, Abruzzoetan, Tatra mendietan, Balkanetan, Pirinioetan eta Europako mendietan hazten da. Euskal Herrian, Anielarran eta Hiru Erregeen Mahaian.

## Ekologia 
Larre trinkoak eratzen ditu estai alpetarrean, kareharrizko lurzoru azalekotan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Al-Qa'im Al Muhammad

'''al-Qā'im Al Muhammad** (  , "Muḥammaden familiatik sortzen dena"), **al-Qāʾim bi ʾl-sayf** ("ezpatarekin sortzen dena") edo **al-Qāʾim bi-amr Allāh'* ("Jainkoaren agindua ekartzen duena"), Xia Islamaren eskatologiaren irudi mesianikoa da, hainbatetan Mahdi-arekin identifikatua. Hitza VIII. mendean erabili zen lehen aldiz Muḥammad familiako etorkizuneko kide bat izendatzeko, etorriko zen garaian agintari maltzurrak garaitu eta justizia berreskuratuko zuena.

Nasir Khusraw Fatimid Ismaili Imametako goi-kargudunaren arabera, Ali ibn Abi Talib Imamaren ondorengotza, bere seme Husain Imamaren bidez, azkenean Berpizkundearen Jaunaren etorrerarekin burutuko da ( *Qāʾim al-Qiyāma* ). Izaki perfektua izango dela eta sorkuntzaren xedea dela uste da, eta haren bidez mundua iluntasunetik eta ezjakintasunetik aterako da eta "bere Jaunaren argira" (39:69 Korana) aterako da. Bere garaian, aurretik etorritako jainkozko errebelazioaren profetenean ( *nāṭiqs* ) ez bezala, Jainkoak ez dio jendeari lan egiteko agindua emango; aitzitik, sariaren garaia izango da " (profeten) aginduak eta ezagutza bete zitezen lan egin zutenentzat". *Berpizkundearen Jauna baino lehenagokoa* da bere froga (ḥujjat). Koraneko bertso hau, "boterearen gaua ( *laylat al-qadr* ) mila hilabete baino hobea da" (Koran 97: 3) berari buruzkoa omen da, bere ezagutza mila Imam-ena baino handiagoa baita, haien guztien maila bat bera bada ere. Nasir Khusraw-ek Berpizkundearen Jaunaren oinordekoak bere *ordezkoak* direla aitortzen du (khulafāʾ). 

Imāmī *ḥadīth* batzuen arabera, *imām* bakoitza bere *garaiko qāʾim*a *da (al-qāʾim ahl zamānihi* ). Hamabigarren eta azken *Imama,'' ezkutatuta omen dago eta itzuli egingo da; hori daMuhammad al-Qā'im bezala ezagutzen dena.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Zaldi-eskola

thumb|300x300px| Zaldi-eskola estalia
**Zaldi-eskola**, **zaldi-heztegia** edo **heztegia** zaldiketa ariketak egiten diren tokia da, eta normalean esparru bat izaten du (laukizuzena ere esaten zaio), arroz-azalez, hareaz edo beste material bigun batzuez estalitako zoruarekin. Zaldi-eskolen inguruan zalditegiak (ukuiluak) eta lehen aipatutako funtzioekin lotuta dauden beste eraikin batzuk egon ohi dira. Zaldi-kirolen federazioak onartutako lehiaketak egiteko, laukizuzenak arauzko neurriak bete behar ditu.

## Kanpo estekak
Zaldizain

[thumb|300x300px| [Shetland poni|Shetlandeko poniak beren gidariekin eta formalki zaldigainez jantzita ekitaldi batean.]]
**Zaldizaina** zen, lehen, zaldia bridatik eramaten zuen morroia. Zaldien kudeaketaren edo zalditegien zainketen alderdi batzuen edo guztien erantzule den pertsona da

Gaur egun, zaldizainak zaldiak zaintzen dituzten gizon gazteak izan daitezke, egoitza pribatuetan edo zaldiak hezitzeko guneetan, hala nola ukuiluetan, larre-lursailetan eta zaldi-eskoletan. Zaldizainaren oinarrizko zereginak ukuiluak garbitzea, zaldiak elikatzea, ariketa fisikoa eginaraztea eta zaldi-orraziarekin garbitzea dira.

## Kanpo estekak
La Violetera

***La Violetera*** () José Padillak 1914an konposatutako kuplea da, Eduardo Montesinosen letrarekin eta Raquel Meller kantari espainiarrak interpretatua.
José Padillak osatu zuen kuplea Parisen egon zen bitartean, Frantziako hiriburuko kasinoko orkestraren zuzendaria zela.

Bartzelonan estreinatu zen, Carmen Flores kupletistaren interpretazioarekin. Hala ere, Raquel Meller abeslaria izan zen Espainiako eta Frantziako ikus-entzulego zabalaren artean ospetsu egin zuena.
Atanasio Aguirre

**Atanasio de la Cruz Aguirre Aguado** ( Montevideo, 1801ko ekainaren 2a - Montevideo, 1875eko irailaren 28a ) Uruguaiko politikaria izan zen, Alderdi Nazionalekoa.

### Gobernu kabinetea 
## Kanpo estekak
Jorge Batlle Ibáñez

**Jorge Luis Batlle Ibáñez** (Montevideo, Uruguai, 1927ko urriaren 25a - Montevideo, Uruguai, 2016ko urriaren 24a) abokatu, kazetari eta politikari uruguaitarra izan zen. 2000ko martxoaren 1etik 2005eko martxoaren 1era Uruguai Ekialdeko Errepublikako presidentea izan zen.

Errepublikako senataria eta diputatu nazionala izan zen. Bost aldiz presidentegai izan ondoren (1966, 1971, 1989, 1994, 1999) Uruguai Ekialdeko Errepublikako presidente izendatu zuten, 2000ko martxoaren 1etik 2005eko martxoaren 1era bitartean.

XXI. mendeko lehen presidentea izan zen, eta Batlle familiako laugarrena, jatorri katalanekoa zena. Colorado Alderdi Historikoko kidea, sektore batllistakoa. Bere burua liberal gisa definitzen zuen kontzeptualki. Bere bizitzaren amaieran, jarduera pribatuari heldu zion erabat, politika nazionalaren barruan ahotsa izaten jarraitu zuen arren.

## Kanpo estekak
Eduardo Víctor Haedo

**Eduardo Víctor Haedo** (Mercedes, 1901eko uztailaren 28a - Montevideo, 1970eko azaroaren 15a) kazetari, margolari eta Uruguaiko Alderdi Nazionaleko politikaria izan zen. Gobernu Kontseilu Nazionaleko presidentea izan zen 1961eko martxoaren 1etik 1962ko martxoaren 1era.

## Kanpo estekak
Marrubi (argipena)

**Marrubi** honakoa izan daiteke:

* Marrubi (*Fragaria vesca*).
* Baratze-marrubi (*Fragaria* × *ananassa*).
* *Fragaria* generoa.
Cy Twombly

**Edwin Parker "Cy" Twombly Jr.** (Lexington, Virginia, 1928ko apirilaren 25a - Erroma, 2011ko uztailaren 5a) estatubatuar margolari, eskultore eta argizkalaria izan zen.

Bostongo School of The Museum of Fine Arts eta Washington and Lee Unibertsitatean ikasi zuen. New York Art Students League-n Robert Rauschenberg ezagutu zuen eta bere maitalea izan zen. Rauschenbergek Black Mountain Collegen sartzera animatu zuen. Han Franz Kline, Robert Motherwell eta Ben Shahnekin ikasi zuen eta John Cage ezagutu zuen.

1951n izan zuen bere lehen erakusketa, Kline eta Paul Kleeren eragina zuten margolanena. 1953an jaso zuen beka batekin Mediterraneoan zehar bidaiatzeko aukera izan zuen. 1957an Italian bizitzen jarri zen eta bertan bere patroiaren alabarekin ezkondu zen.

Bere margolanak eskala handikoak izaten dira, kaligrafiak eta graffitiak erakutsiz, hondo gris edo arreetan. Olerkariak, mito klasikoak eta alegoriak ere aipatzen dituzte.

## Iruditegia 

Cy-Twombly.jpg|thumb|*Bacchus* – Vienako Estatuko Operaren oihala

## Kanpo estekak
Semion Budionny

thumb|Budionni (1943)

**Semion Mikhailovitx Budionny** (; Platovskaia, Don Host oblasta, Errusiar Inperioa, 1883ko apirilaren 25aGreg./apirilaren 13Jul. - Mosku, 1973ko urriaren 26a) sobietar militar eta politikaria izan zen.

Errusiar nekazari familia txiro batean jaio zen kosako eskualde batean. Hainbat lan egin zituen 1903an Errusiako armadan izena eman aurretik. Errusia-Japonia Gerran parte hartu zuen kosakoen zalditeriako eskuadroi batean. 1908an San Petersburgoko Zaldun Ofizialen Akademian graduatu zen. Lehen Mundu Gerran, ekialdeko frontean borrokatu zuen, eta, ondoren, turkiarren aurka.

Errusiako Gerra Zibilean alderdi komunistaren parte izan zen eta Zalditeria gorriaren sortzailea izan zen. 1919an Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako kide egin zen.

Polonia-Sobietar Batasuna Gerran ere parte hartu zuen. Kievek berriz hartzea lortu zuen, baina ez zuen Lvivek berriz hartzea lortu, eta Komaróweko guduan garaitua izan zen.

Gerra zibileko heroitzat hartu zuten, eta Semion Timoxenko eta Kliment Voroxilovekin, zalditeriako buruzagietako bat. Stalinen laguntza izan zen eta 1935ean Sobietar Batasuneko mariskal izendatu zuten. Purga Handiaren arduradun nagusietako bat izan zen.

Ezin izan zituen alemaniarrak geldiarazi Bigarren Mundu Gerraren hasieran, eta kargutik kendu zuten. Gerra modernoan lider ezgaitzat jo zuten. Antzinako zalditegian fidatzen zen tankeei aurre egin ahal izateko. Stalinekin zuen adiskidetasunak errepresaliak saihestu zizkion.

## Kanpo estekak
Errebelazioa

**Errebelazioa** honakoa izan daiteke:
* Apokalipsia, Bibliaren azken liburua.
* Errebelazioa, jainkotiar mezua emateko bideetako bat.
Amanullah Khan

**Ghāzī Amānullāh Khān** (; Paghman, 1892ko ekainaren 1a - Zürich, 1960ko apirilaren 25a) Afganistango emir (1919-26) eta erregea (1926-29) izan zen.

Habibullah Khan emirraren hirugarren semea izan zen. Kabulgo gobernadorea izan zen, eta armadaren eta altxorraren kontrola zuen. Buruzagi tribal gehienen leialtasuna ere bazuen. 1919an britainiarrei eraso zien Indian eta Hirugarren Anglo-Afgandar Gerra hasi zuen. Gerra amaitzean, Afganistanek britainiar protektoratutik askatzea lortu zuen, eta atzerri politika independente bat egin ahal izan zuen. Herrialdearen politika modernizatzailea gauzatu zuen. Eskolak sortu, merkataritza handitu eta Konstituzio modernoa aldarrikatu zuen. Bere erreformen aurkako oposizioa hazi egin zen herrialdeko zenbait sektoretan eta 1928-29ko Afganistango gerra zibila hasi zen. 1929an herrialdetik ihes egin eta erbestera abiatu zen Europan. Europan hil zen eta Jalalabadeko mausoleo batean lurperatu zuten.

## Kanpo estekak
Rafael Addiego Bruno

**Rafael José Addiego Bruno** (Salto, 1923ko otsailaren 23a - Montevideo, 2014ko otsailaren 20a) abokatu, legelari eta politikari uruguaitarra izan zen. 1984 eta 1993 artean Uruguaiko Justizia Gorte Gorena osatu zuen, bertako presidentea izan zelarik. Uruguaiko bitarteko presidentea izan zen 1985eko otsailean, 17 egunez, diktadura zibiko-militarraren amaieran (1973-1985).

## Kanpo estekak
Aparicio Méndez

**Aparicio Méndez Manfredini** ( Rivera, 1904ko abuztuaren 24a - Montevideo, 1988ko ekainaren 27a) Uruguaiko abokatu eta politikari bat izan zen, 1976 eta 1981 artean diktadorea izan zena.

## Kanpo estekak
Naturkon

thumb|250px|Pankarta Donostiako Alde Zaharrean, 2021ean.
thumb|250px|Ekologisten protesta Donostian.
**Naturkon** Gipuzkoako talde ekologisten eta naturazaleen koordinadora da. Lurraldeko elkarte garrantzitsuenak biltzen ditu, elkarrekiko kanpainak burutzeko.

## Talde parte hartzaileak 
Hamasei dira 2021ean:

* Itsas Enara Ornitologia Elkartea
* Arkamurka Zarauzko Natur Taldea
* Eguzki
* Mutriku Natur Taldea
* Herrio Orioko Natur Taldea
* Urola Bizirik Natur Taldea
* Ugatza Ornitologia Elkartea
* Ekologistak Martxan
* Zumaiako Natur Taldea
* Katamarrua Zestoako Natur Taldea
* Landarlan Goierriko Natur Taldea
* Ondarroa 12 milia
* Haritzalde Naturzaleen Elkartea
* Okil Beltzak Elgoibarko Natur Taldea
* Parkea Bizirik - Kukulunbera
* Otsotarrak Elkartea

## Partaideak izandakoak 
* Berdeak
* Osina Natur Taldea
* Erkaxo Azpeitiko Natur Taldea

## Nartukonek burututako kanpainak 
Hona hemen egindako batzuk:
* Gipuzkoako Foru Aldundiaren natura politika salatzeko kanpaina.
* Aralarko pistak.
* Ehizaren kontrola eskatuz.
* Basoak berreskuratzeko kanpainak.
* Eukaliptoen landaketaren aurka.

## Kontaktua 
Naturkon Taldea - Naturaren Kontserbazioa Gipuzkoan. Anoeta pasealekua, 28. Donostia, Gipuzkoa 20014.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Naturaren Kontserbazioa Gipuzkoan webgunea.
Lasarte Garraioak

thumb|300px|Garraio enpresa hau Gipuzkoako zaharrenetariko bat izan zen.
**Transportes Lasarte** () Gipuzkoako garraio konpainia zaharrena izan zen, 2021ean itxi arte. Transportes Lasarte enpresak ehun urte baino gehiagoko ibilbidea izan zuen garraioen sektorean.

## Donostiako egoitza 
Alfontso VIII.aren kalean lantegiak zuen egoitza babesteko eskatu zuen Áncora elkarteak. XX. mende hasieran sortu zuten garraio enpresa, eta ordutik egoitza bera izan zuen. Egurrezko errotulua eta kanpoaldeko egurrezko egiturari balioa eman zion Ancorak, baita barnealdeko erakusleiho eta telefono zaharrei ere. Ancorak udalari eskatu zion egurrezko errotulua eta kanpoaldeko egitura babesteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Lantegiaren errotulua mantentzearen alde.
Esako gudua (1521)

**Esako Gudua** 1521eko maiatzaren 18an borrokatu zen Esako zubian, André Foixkoa jauna buru zuen nafar-gaskoi espedizioa Nafarroa Garaira kontraerasoan sartu zenean; erresuma gehiena Karlos V.aren mendean zegoen Gaztelako Koroan, 1512an Fernando Katolikoak erresuma inbaditu ondoren. Naiarako dukeak, Nafarroako espainiar erregeordeak, ihes egin zuen. Petri Nafarroakoa mariskal semea Zangozara heldu zen, eta erresistentzia antolatu zuen. Zangozarrak altxa egin ziren gaztelar garnizioaren kontra eta bat egin zuten espedizioarekin.

Irunberri eta Ledeako gaztelar indarrak hauexek osatzen zuten: 150 calahorratar, Rodrigo de Hurtado kapitain zutela, eta Bergara kapitainaren tropak. Nafarren artean, berriz, Zangozako zinegotziek abizen deia egin zuten Petri Nafarroakoa semearen izenean, baita merindadean ere. Gaztelarrek irunberriar herritar batzuk hartu zituzten gidari Aragoira ihes egiteko, Esako zubitik. Joan Larekikoa zuten gidari burua.

Aldiz, hara baino lehen, bertan zituzten zain zangozarrak, ledeatarrak eta irunberriarrak bidea mozteko, Simon Ledeakoa buruzagi zutela. Martin Xabier zuen laguntzaile, Xabier eta Gendulaingo andrearen semea eta Orreagako priorearen morroia. Gaztelarrak borrokara oldartu ziren, baina garaituak izan ziren. Nafarrek bandera eta estandarteak kendu zizkioten gaztelar indarrari, eta 60 preso hartu, gehienak calahorratarrak. Gainera, haien armak, bular oskolak eta ezpatak atzeman zizkieten. Borrokan, hiru calahorratar eta zangozar bat suertatu ziren hilik.

Garaipena edanez eta freskatuz ospatu zuten Xabierren etxean. Garaipen ospakizunetan, Joan Gurpegi Kontuen Ganberako epailea eta Miguel Martinez Lesakakoa prokuradorea ere izan ziren, Zangozatik paradan zaldiz ibiliz eta jendearen bozkarioarekin bat eginez eta gaztelar banderak alderantziz erakutsiz. "Enrich! Enrich!" eta "Eusa! Eusa!" oihukatzen zuten. Gero, Antso Oibarkoaren alargunaren ostatura joan ziren, Petri Nafarroakoa hor baitzen tuterarren eskolta batekin. Gaztelar presoak aske utzi zituzten, eta Aragoira kanporatuak, Calahorrara itzul zitezen.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Amaiurko gazteluaren setioa
* Tuterako setioa (1512)
Oxiklorazio

Kimika organikoan **oxiklorazioa** C-Cl lotura sortzeko prozesua da. Kloroa usatu ordez hidrogeno kloruroa baliatzen da oxigenoaren batera. Ikuspegi industrialetik prozesu erakargarria da hidrogeno kloruroa kloroa baino merkeagoa delako.

## Sintesia eta erabilera 
Normalean kobre(II) kloruroa erabiltzen da agente katalizatzaile moduan, baina potasio kloruroa, aluminio kloruroa eta beste kloruro batzuk kokatalizatzaile gisa usa daitezke.

CH2=CH2 + 2 HCl + 1/2 O2 -> ClCH2CH2Cl + H2O

Oxiklorazioaren substraturik baliatuena etilenoa da eta prozesua 1,2-dikloroetanoa produzitzeko erabiltzen da. Izan ere, atzen hau oso monomero inportantea den binil kloruroa sintetizatzeko lehengaia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Mutriku Natur Taldea

**Mutriku Natur Taldea** Gipuzkoako Mutriku herrian 2002an sortutako naturzaleen taldea da. Haien helburuak izadi eta kultura ondarea defendatsea da. Naturkon koordinadoraren partaideak dira.

## Kanpainak 
* Mutrikuko portuan egin diren proiektuen kritikak, bereziki Kanpoko Portu Berriaren Plan Bereziaren aurrean.
* Praileaitz aztarnategiaren defentsa.
* Astigarribia auzoan egin nahi izan duten errepide berria.
* Debako paduren aldeko kanpaina.
* XIX. mendeko erikin erromantikoen defentsa.
* Hilerri berriaren proiektuaren aurkako kanpaina.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Urola ibaiaren dragaketen aurka.
Haritzalde Naturzaleen Elkartea

**Haritzalde Naturzaleen Elkartea** Donostian 1991n sortutako naturzaleen taldea da. Haien helburuak izadi eta kultura ondarea defendatsea da. Naturkon koordinadoraren partaideak dira.

## Historia 
1991n naturzale batzuk elkartu ziren Kristina Enean egiten ari ziren zuhaitz mozketa handien aurka. Talde horretatik, 1992an, Donostiako Parkeen Lagunak taldea sortu zen, eta handik Haritzalde. Horrela legeztatu zen 1997an Haritzalde Parkeen Lagunak Elkartea, gaur Haritzalde Naturzaleen Elkartea.

## Kanpainak 
Mota askotako kanpainak burutzen dituzte:
* Zuhaitzen aldaketak
* Urumearen aldeko kanpainak
* Errausketaren aurkako kanpainak
* Irteera naturalistikoak
* Zuhaitz-hazien banaketak
* Antondegi Gainan surf parkea egitearen aurkakoa.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Talderaren webgune ofiziala.
* Haritzalde Facebooken.
* Haritzalde Twitterren.
Óscar Diego Gestido

**Oscar Diego Gestido Pose** ( Montevideo, 1901eko azaroaren 28a - Ib., 1967ko abenduaren 6a ), Uruguaiko militarra eta politikaria, Errepublikako Presidentea 1967ko martxoaren 1etik abenduaren 6ra. Álvaro Gestido futbolari uruguaitarraren anaia zen.

## Kanpo estekak
Alberto Héber Usher

**Alberto Héber Usher**, ( Montevideo, 1918ko maiatzaren 1a - Ib., 1981eko urtarrilaren 19a ), Uruguaiko Alderdi Nazionaleko politikaria, Gobernu Kontseilu Nazionaleko presidentea (Estatu eta Gobernu Buruzagitza kolegiatua) 1966ko martxoaren 1etik 1967ko otsailaren 28ra bitartean. *«Titito»* ezizenez ezagutua.

## Familia 
Alberto Gustavo Héber Uriarte eta Blanca Usher Conderen semea zen. Aitaren aldeko aitona-amonak Alberto Heber Jackson eta Margarita Uriarte Olascoaga izan ziren.

Mario Heber politikari nazionalistaren anaia izan zen.

Susana Füllgraffekin ezkonduta, bi seme-alaba izan zituen: bere seme zaharrena, Alberto Mario Heber Füllgraff, nekazal ekoizlea da, eta bere seme gazteena, Arturo, Floridako diputatua izan zen XX. mendearen amaieran.

## Kanpo estekak
Deshidrohalogenazio

**Deshidrohalogenazioa** eliminazio-erreakzio bat da non hidrogeno haluro bat substratu batetik erauzten den.
 344x344px

## Alkil haluroen deshidrogenazioa 
Deshidrogenaziorik inportanteenetako bat alkil haluroena da. Alkil haluroak alkeno bat sortzeko gaitasuna izan behar du eta horregatik metil eta bentzil haluroak ez dira substratu egokiak. Aril haluroak ere ez dira egokiak.

### Base baten bidezkoa 
Base sendo baten bidez tratatzen direnean alkil kloruro askok dagokion alkenoa ematen dute. Hona adibide batzuk:

CH3CH2Cl + KOH -> CH2=CH2 + KCl + H2O

CH3CH2CHCl + KOH -> CH3CH=CH2 + KCl + H2O

CH3CHClCH3 + KOH -> CH3CH=CH2 + KCl + H2O

Isomeroak ager daitezkeen kasuetan Zaitsev-en araua aplikatzen da eta ordezkatuen dagoen isomeroa produzitzen da gehien.

### Cracking bidezkoa 
Eskala industrialean deshidrohalogenazio basikoak ez dira egokiak, erreakzioan sortzen den haluro alkalinoa tratatzea arazoak sor ditzakeelako. Horren ordez bero bidez bideratutako crackinga lehenesten da. Adibidez,1,2-dikloroetanoa berotuz binil kloruroa lortzen da.

CH2ClCH2Cl -> CH2=CHCl + HCl

Hondar bezala produzitzen de hidrogeno kloruroa oxiklorazio-erreakzioetarako usatzen da.

Beste adibide bat da, fluoroalkenoen sintesia deshidrofluorazio termikoaren bidez: 1,2,3,3,3-pentafluoropropenoa 1,1,2,3,3,3-hexafluoropropanotik.

CF2HCH(F)CF3 -> CHF=C(F)CF3 + HF

## Epoxidoen sorrera 
Halohidrinek, bereziki klorohidrinek, deshidrohalogenazioa pairatzen duten epoxidoak emateko. Erreakzio hau industrian baliatzen da 1-kloropropan-2-oletik urtero milaka tona propilen oxidoa lortzeko.

CH3CH(OH)CH2Cl + KOH -> CH3CH(O)CH2 + H2O + KCl

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alberto Demicheli Lizaso

**Pedro Alberto Demicheli Lizaso** ( Rocha, 1896ko abuztuaren 7a - Montevideo, 1980ko urriaren 12a ) abokatu, historialari, kazetari eta diktadore uruguaitarra izan zen. 1976an Uruguai gobernatu zuen.

## Kanpo estekak
Washington Beltrán Mullin

**Jorge Washington Beltrán Mullin** ( Montevideo, 1914ko apirilaren 6a - Montevideo, 2003ko otsailaren 19a ) politikari, abokatu eta kazetari uruguaitar bat izan zen, Gobernu Kontseilu Nazionaleko presidente konstituzionala (Estatu eta Gobernu Buruzagitza kolegiatua) 1965eko otsailaren 7tik 1966ko martxoaren 1era.

## Kanpo estekak
Carlos María Penadés

**Carlos María Penadés** ( Montevideo, 1902ko urtarrilaren 24a - Ib., 1976ko uztailaren 29a ) Alderdi Nazionaleko politikari uruguaitar bat izan zen, Gobernu Kontseilu Nazionaleko presidentea Alberto Héber Usherren lizentzia garaian (1966ko irailetik 1967ko urtarrilera).

## Kanpo estekak
Luis Giannattasio Finocchietti

**Luis Giannattasio Finocchietti** ( Montevideo, 1894 &ndash; 1965 ) Uruguaiko politikari, enpresari eta ingeniari zibila izan zen, 1964ko martxoaren 1etik 1965eko otsailaren 7ra bitartean Gobernu Kontseilu Nazionaleko presidente konstituzionala izan zena.

## Biografia
Daniel Fernández Crespo

**Daniel Fernández Crespo** (Libertad, San José, Uruguai, 1901eko apirilaren 28a - Montevideo, Uruguai, 1964ko uztailaren 28a) maisu eta politikari uruguaitarra, Montevideoko Intendentea eta Gobernu Kontseilu Nazionaleko presidente konstituzionala izan zen 1963ko martxoaren 1etik 1964ko martxoaren 1era.

## Kanpo estekak
Oxepina

**Oxepina** konposatu organiko ziklikoa da zazpi kate-begiz osatutakoa eta oxigeno bat eta hiru lotura bikoitz dituena. Ez da konposatu aromatikoa eta eter enoliko ziklikotzat jo daiteke.

Oxepina oreka tautomerikoan dago bentzeno oxidoarekin. Oreka alde batera edo bestera desplazatuko da zikloan dauden ordezkatzaileen arabera.

erdian|thumb|334x334px|Oxepinaren eta bentzeno oxidoaren oreka tautomerikoa

## Sintesia 
Oxepina sintezatzeko 4,5-dibromoziklohexanoaren epoxidoa base batekin tratatzen da, deshidrohalogenazioa pasatzen delarik. Basea DBU izan daiteke.
 442x442px

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Faustino Harrison Usoz

**Faustino Harrison Usoz** (Flores departamendua, 1900 - Montevideo, 1963ko abuztuaren 20a) uruguaitar politikaria izan zen, Alderdi Nazionaleko kidea eta 1962ko martxoaren 1etik 1963ko otsailaren 28ra bitartean Gobernu Kontseilu Nazionaleko presidentea izan zena.

## Kanpo estekak
Binil kloruro

**Binil kloruroa** edo **kloroetenoa** (IUPACen arabera) konposatu organiko kloratua da industria kimikoan sekulako garrantzia duena poli(binil kloruro) (PVC) plastiko ezaguna fabrikatzeko baliatzen baita. Giro tenperaturan gas kolorge, sukoi eta toxikoa da. Disolbatzaile organiko ohikoenetan disolbatzen da.

## Sintesia 
Hasiera batean binil kloruroa prestatzen zen azetilenoa azido klorhidrikoz tratatuz.
232x232px
Alabaina, azetilenoa oso konposatu sukoia eta lehergarria denez, XX. mendearen hasieran azetilenoa etilenoz ordeztu zen prozesu industrialetan ia mundu osoan. Egun Txinan bakarrik jarraitzen zaio azetilenoaren bideari.

CH2ClCH2Cl ->[beroa] CH2=CHCl + HCl

## Toxikotasuna 
AEBetako ATSDR (*Agency for Toxic Substances and Disease Registry*) eta EPA (*Environmental Protection Agency*) erakundeek ohikoak diren substantzien artean arriskutsuenen zerrendan laugarren tokian sailkatu zuten binil kloruroa 1999an. Izan ere, binil kloruroaren kontzentrazio handiek zorabioa, konortea galtzea eta heriotza ere ekar lezakete. Luzaroan kontzentrazio txikietan arnastuz gero nerbio-sistema kaltetu eta gibeleko minbizia eragin dezake.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Ana Vives Casas

**Ana Vives Casas** (Ponferrada, 1971ko uztailaren 17a - Huelva, 2021eko apirilaren 23a) kazetari espainiarra, *Huelva Información* aldizkariaren zuzendaria izan zen, 2019tik 2021era. Iruñean bizi izan zen urte asko.

## Biografia 
Ponferrada Leongo herrian jaio zen, 1971n, baina laster bere familiarekin Iruñera etorri zen bizitzera. Haurtzaroa eta nerabezaroa Nafarroan igaro zituen. Nafarroako Unibertsitateko Komunikazio Fakultatean Kazetaritzan lizentziatu zen. 1995tik Huelvan finkatu zen, eta *Huelva Información* egunkarian erredaktore lanetan hasi zen. Geroago, Teleonuba tokiko telebista sarearen sorreran parte hartu zuen. Bertan, Huelva telebista sarearen idazketa, ekoizpen eta programazioarekin lotutako hainbat funtzio betetzen hasi zen, albiste zerbitzuen buru izanik. 2007an, *Huelva Información*era itzuli zen, egunkariaren erredakzioko ataleko buru izateko. 2019an, egunkariaren zuzendari izendatu zuten, eta lan horretan aritu zen 2021eko apirilaren 23an hil zen arte. Heriotza aspaldian pairatzen zuen minbizi baten ondorioz gertatu zitzaion.

## Sariak 
* *Kazetaritzaren Huelva Saria*, Huelvako Prentsa Elkarteak 2016an eman zion bularreko minbiziari buruzko erreportaje bategatik, "Una nueva mirada a la vida".

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :[Hil ondorengo artikulua *Diario de Navarra(https://eu.wikipedia.org/wiki/Diario_de_Navarra)* egunkarian.]
Valentziar Herriko Kontseilua

**Valentziar Herriko Kontseilua** (valentzieraz eta ofizialki, *Consell del País Valencià*) 1978ko martxoaren 17an sortutako Valentziar Herriko erakundea da, Valentziar Herria autogobernura eramateko enkargua zuena. **Kontseilua**, Adolfo Suárez-en gobernupean errege-dekretu bidez sortutakoa eta *Assemblea de Parlamentaris del País Valencià* batzarrarekin negoziatutakoa, PSPV-PSOEren esku egon zen hasiera batean, Josep Lluís Albinyana i Olmos izan baizen erakundeko lehendakari.

## Erreferentziak
Estabulazio

eskuinera|thumb|350x350px| Ukuiluratze askeko esne-behiak baserri batean.
**Estabulazio** edo **ukuiluratzea** barruti baten barruan hazten diren animaliak edukitzean datza, hau da, animalia horiek bizitzako zati handi bat dauden tokian.

Eskualde epel edo hotzek, nagusiki (baina baita abeltzaintzako ustiategien espezializazioak ere), animaliak eraikinen barruan mantentzera behartu dituzte hazleak, eta, horrela, abeltzaintza mota desberdinak garatu behar izan dituzte, abeltzainen eta ganaduaren ongizateari laguntzeko garapen-etapa desberdinetan (hazkundea, haurdunaldia eta ekoizpena).

Ukuiluratze-erregimenaren aurrean, landa-erregimena dago, eta animaliek aire zabalean igarotzen dute egunaren zatirik handiena.

Bi estabulazio mota nagusi daude: estabulazio "tradizionala" eta estabulazio "askea".

## Ohiko estabilazioa 
; Estabulazioa kaiola edo esparru txikian

Zaldiak, txahalak, txerriak, eta oilo erruleak eraikin baten barruan sartuta daude, eta espazio mugatua edo kaiola dute, lotuta egon gabe mugitu ahal izateko.

; Estabulazioa postuan

Animaliak, beraiek baino handixeagoak diren konpartimentuetan daude, postu deituak. Normalean, jaiki eta lurrera botatzeko askatasuna dute, baina ezin dira mugitu. Sistema horri esker, garbitu, jetzi eta eskuz edo modu automatizatuan elikatu daiteke.

## Estabulazio askea 
Hazkuntza sistema honetan, animaliek sarbide librea dute beren postura, baina oraindik eraikin batean edo espazio mugatuan daude.

Animalia batzuek, hala nola bobidoek, hautespen handia izan dutenez bai esne edo haragi ekoizpenagatik bai euren izaeragatik, ukuiluratze askeko hazkuntza sistemek zentzu osoa hartzen dute, animaliei nolabaiteko mugimendu askatasuna ematen baitiete. Esnetarako behien artean, estabulazio libreak animalien elikadura, jeztea eta eraikinen garbiketa gehiago mekanizatzea ekarri du.

## Ikus, gainera 
* Abeltzaintza intentsiboa

## Kanpo estekak
LASK Linz

**LASK** (izen osoa *Linzer Athletik-Sport-Klub*) Austriako futbol taldea da, 1908. urtean Linz hirian sorturikoa. Eskualdeko kirol talde zaharrena da.

1960. hamarkadan Liga eta Kopa bana irabazi zituen. 2019an bigarren egin zuen ligan.

## Palmaresa 
### Austrian: 
* Bundesliga:
** Txapelduna (1): 1965.
** Bigarrena (2): 1962, 2019.
* Kopa:
** Txapelduna (1): 1965.
** Bigarrena (5): 1963, 1967, 1970, 1999, 2021.

## Kanpo estekak 
*  webgunea
Juan Artola Canales

**Juan Artola Canales** (Getxo, Bizkaia, 2000ko apirilaren 7a) Euskal Herriko futbolaria da

## Biografia 
Aurrelari lanetan aritzen da. Athleticen harrobian hezia, lehen talde zurigorriarekin egin zuen debuta Kopa neurketa baten Marcelino García Toral entrenatzaile asturiarraren eskutik. Hala ere, ez zuen gehiago jokatzeko aukerarik izan eta Bigarren mailan bi lagapenetan Burgos eta Alcorcónen egon ostean Cultural Leonesak fitxatu zuen. Naiz eta taldeak Bigarren mailarako igoera lortu, ez zioten kontratua berritu.

## Ibilbidea 
*2024ko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Imanol García de Albeniz

**Imanol García de Albeniz Crecente** (Gallarta, Bizkaia, 2000ko ekainaren 8a) Euskal Herriko futbolaria da.

## Biografia 
Ezker atzelari lanetan aritzen da. Gallartatik heldu zen Lezamara, non bere heziketa osatu zuen. 2023ko Uztailaren 12an lehen mailan egin zuen debuta Athleticekin San Mamesen. Denboraldi horretan Kopa irabazi zuen talde zurigorriarekin. 2024ko udan talde zurigorriak Sparta Pragara saldu zuen, baina bere hirugarren partidan eskuin belauneko lesio larria sufritu zuen, hilabete ugari jokatu gabe geratuz. 2025eko udan talde Txekiarrak Andorrara lagatu zuen Bigarren mailan jokatzeko.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Tituluak 
* 23-24 Kopa

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
NK Lokomotiva

**NK Lokomotiva Zagreb** (izen osoa *Nogometni klub Lokomotiva Zagreb*) Kroaziako futbol talde bat da, Zagreb hirikoa.

## Historia 
1914an sortu zen *ŽŠK Victoria* (*Željezničarski športski klub "Victoria"*) izenarekin. 1945ean hartu zuen gaur egungo izena eta Jugslaviako lehen mailan jokatu zuen 1947 eta 1955 artean.

Kroaziako liga abiatu zenean beheko mailetan hasi zen jokatzen 2009an lehen mailara igo zen eta titulurik irabazi ez duen arren 2013an eta 2020an bigarren egin zuen Ligan eta Kopan.

## Palmaresa 
* Kroaziako Liga (0): bigarren 2013 eta 2020an.
* Kroaziako Kopa (0): finalista 2013 eta 2020an.
* Jugoslaviako Liga (0): hirugarren 1952an.

## Kanpo estekak
Ewan Urain

**Ewan Roy Urain Aird** (Durango, Bizkaia, 2000ko martxoaren 10a) Euskal Herriko futbolaria da. 

## Biografia 
Bere jaioterriko Cultural Durangon aritu zen 2015eko udararte, Athletic-era batu zenean. Aita euskalduna eta ama eskoziarra ditu. Aurrelari lanetan aritzen da. Baskonian bikain aritu zen, baina ez zuen lortu Bilbao Athleticen nabarmentzea. Horregatik 2023ko abenduan Amorebietara joan zen lagatu gisa. Talde zornotzarrarekin Bigarren mailarako igoera lortu zuen. Bere aro zurigorria bukatuta Unionistasek fitxatu zuen Lehen Federazioan jokatzeko.

## Kirol Ibilbidea 
*2025eko ekainaren 30ean eguneratua. Datu ofizialak.*

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Fitxa - www.athletic-club.eus
Irrikitown

**Irrikitown** (*irrikitan* eta ingelesezko *town* (hiria) arteko hitz konposatua) 2013an ETB1ek emititutako euskarazko programa da. Gaztelerazko *Vaya Semanita* programaren egitura antzekoa dauka eta bertako aktore asko *Irrikitown*en agertzen dira ere.

## Aktoreak 
* Itziar Atienza
* Iker Galartza
* Miriam Cabeza
* Asier Hormaza
* Iñigo Aranburu
* Andoni Agirregomezkorta
* Pedro Otaegi
* Yannick Vergara
*Aitziber Garmendia

## Sekzioak 
* **PPko bertsolaria:** Bertsolaritza mundua bezalako giro abertzale batean, Alderdi Popularreko kidea den eta bertsolaria den pertsona baten istorioak kontatzen ditu.
* **Saioa eta Aitona:** Denboraldi batez bere aitonarekin baserrian egon behar den Saioa izeneko gazte baten istorioak kontatzen ditu.
* **Euskaldun berri maitia:** Euskara ikasten ari den neska baten eta bere bikotekide euskaldunzarraren istorioak kontatzen ditu.
* **Bizilaria:** Xabier Euzkitzeren Bisitaria programaren parodia-sekzioa.

## Ikus, gainera 
* *Vaya Semanita*

## Kanpo estekak
Frankie Adams

**Frankie Adams** (Savaiʻi, Samoa, 1994ko urtarrilaren 3a - ) Samoako aktore zeelandaberritarra da. Bere lanik ezagunena *The Expanse* zientzia fikzio telesaileko Bobbie Draper da, baita *Shortland Street* telenobelako Ula Levi ere.

## Biografia 
Adamas Samoako Savaiʻi uhartean jaio zen, eta hiru ahizpen artean zaharrena da. Aucklanden ikasi zuen. Aktore izateaz gain, boxeatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sully–Morland (Parisko metroa)

**Sully–Morland** Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 4. barrutian dagoena.

## Ikus, gainera 
* Parisko metroa
* Parisko metroaren geltokiak
* 7. linea (Parisko metroa)

## Kanpo estekak 
*  RATPko web gunea
*  Île-de-France Mobilitésko web gunea
Kunzang Choden

**Kunzang Choden** (Bumthang barrutia, Asia, 1952) idazlea da, ingelesez idazten du.

## Biografia 
Gurasoak lur-jabeak ziren, eta bederatzi urte zituela Indiako ikastetxe batera bidali zuten ingelesa ikastera. Delhiko Indraprastha Collegen graduatu zen psikologian, eta titulu bat lortu zuen soziologian Nebr-Lincolneko Unibertsitatean. Garapenerako Nazio Batuen Programarako lan egin du Bhutanen, eta gaur egun senar suitzarrarekin bizi da Timbun. Harekin bi alaba eta seme bat izan ditu.

## Bibliografia 
* *Folktal of Bhutan* (1994) ISBN 9748495965

* *Bhutanese Tal of the Yeti* (1997) ISBN 1879155834

* *Dawa: The Story of a Stray Dog in Bhutan* (2006) ISBN 9993664405

* *The Circle of Karma* (2005) ISBN 8186706798

* *Dawa: The Story of a Stray Dog in Bhutan* (2004) ISBN 9993664405

* *Chilli and Chees-Food and Society in Bhutan* (2008) ISBN 9789744801180

* * Tales in Colour and other stories* (2009) ISBN 9788189884628

* *Membar Tsho - The Flaming Lake* (2012) ISBN 9993689912

## Erreferentziak 

## Kanpo estekak 
* ButanKunzang Chodeni elkarrizketa
* Beste elkarrizketa bat Kunzang Chodeni
* www.zubaanbooks.com
John Wilkes Booth

**John Wilkes Booth** (Bel Air, Maryland, 1838ko maiatzaren 10a - Port Royal, Virginia, 1865eko apirilaren 26a) estatubatuar aktore eta Abraham Lincoln presidentearen hiltzailea izan zen.

Junius Brutus Booth aktore ingelesaren semea izan zen eta bere bi anaia ere aktore izan ziren. Txikitan, zaldiketan eta eskriman nabarmendu zen. 14 urterekin ikastetxea utzi zuen eta 16 urterekin antzerkiaz eta politikaz interesatu zen. 17 urterekin hasi zen antzezten.

Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila hasi zenetik konfederatuzale eta esklabotzaren aldekoa agertu zen. Hegoaldeko porrotaren ondoren, Lincoln presidentea hiltzeko konspirazio batean sartu zen. 1865eko apirilaren 14an Washington Hiriko Ford Antzerkian bi tiro egin zizkion Lincolni. Gero agertokira salto egin eta *Sic semper tyrannis* oihukatu zuen. Gero antzokitik irten eta zaldiz ihes egin zuen. Hamabi egun geroago, apirilaren 26an, Virginiako etxalde batean inguratu zuten soldaduek. David Herold bere laguna harrapatu zuten bitartean, Booth tiroz hil zen.

## Kanpo estekak
Hester Stanhope

Lady **Hester Lucy Stanhope** (Chevening, Kent, Ingalaterra, 1776ko martxoaren 12a - Djoun, Siria, 1839ko ekainaren 23a) Ingalaterrako aristokrata bat izan zen eta 'Palmirako erregina zuria' bezala ezagutzen zuten Sirian. Hortaz gain, abenturazale ausarta izan zen emakumeek abenturak bizitzeko eskubiderik ez zuten garaian.

## Bizitza 
Lord Charles Stanhope eta Lady Hester Pitt dira bere gurasoak eta hiru alabetatik nagusiena da.
Lady Hesterrek txikitatik erakutsi zuen beste ume aristokratekiko desberdina zela, izan ere ez zuen interesik dantza, musika eta halako ikasgaietan. Txikitatik erakutsi zuen bere abentura zaletasuna.
1806-an William Pitt hil zenean (Lady Hensterren osaba) honek gozatzen zituen luxuak desagertu egin ziren beraz Koroak ematen zizkion 1200 libra-ko pentsioarekin Ekialdeko lekurik bitxienera joan zen.

Bertan, 50 gameluko karabana bat egin eta Palmira-ra iritsi zen, non bertakoek 'Palmirako erregina zuria' ezizena ipini zioten.
Azkenean 1837. urtean gaixotu eta hil egin zen 1839-an .

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
John Konrads

**John Konrads** (; Riga, 1942ko maiatzaren 21a - Sydney, 2021eko apirilaren 25a) lituaniar-australiar igerilaria izan zen.

1944an Konrads familia Alemaniara joan zen. 1949an Estatu Batuek atzera bota zuten bere emigrazio eskaera, baina Australiak onartu egin zuen.

1960ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen 1.500 metroetan. Gainera, brontzezko dominak irabazi zituen 400 metroko eta 4x200 metroko erreleboko probetan.
Marta Vieira da Silva

**Marta Vieira da Silva**, besterik gabe **Marta** izenaz ezaguna (Dois Riachos, Alagoas, Brasil, 1986ko otsailaren 19a) futbolaria da. Orlando Pride taldean jokatzen du, Ameriketako Estatu Batuetako National Women's Soccer League emakumezko ligan. Brasildar emakume eta gizon futbolarien artean, gol gehien lortu dituena da, 109 gol sartuta. 2009. urtean, *Época* aldizkariak Brasilen eragin handien duten 100 pertsonen artean kokatu zuen Marta.

Inoizko emakume futbolari onenatzat aipatzen dute maiz.

## Ibilbidea 
Txikia zenean, Martak eguna futbolean jolasten igarotzen zuen, baina ingurukoek ez zuten Martaren gaitasuna kontuan hartzen. Anaiek etxean bakartzen zuten baloiarekin jolas ez zezan. Garai hartan, jendeak ez zuen onartzen Marta bezalako neska batek futbolean mutilekin batera joka zezakeenik. Behin, futbol entrenatzaile batek bere futbol taldea ligatik erretiratuko zuela esan zuen Martak jokatzen jarraitzen bazuen. Baina Martak, kritika guztiak alde batera utziz bere bidea jarraitu zuen, gaur egun lortu duen lekura iritsi arte.

Martak ibilbide profesionala 2003. urtean hasi zuen, Centro Sportivo Alagoano futbol taldetik Santa Cruz-MGra igaro zenean. Bi denboraldi ondoren, Umeå IK suediar taldera igaro zen. Talde honi esker Europan ezaguna egin zen, eta pixkanaka futbol munduan nabarmentzen joan zen.

2003 eta 2004 urteetan hainbat sari lortu zituen Brasilgo emakumezkoen futbol talderekin batera. 2007ko irailaren 27an Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako Estatu Batuen aurkako semifinalean, gola sartu zuen Martak. Gol horri esker, Brasilek, lehenengo aldiz lehiaketa honen finalera igarotzeko aukera izan zuen. Hainbat urtetan zehar (2006, 2007, 2008, 2009, eta 2010) Urteko Munduko Futbolariaren Saria jaso zuen.

2009an Estatu Batuetako Los Angeles Sol taldean jokatzen hasi zen.

; Umeå IK

* UEFA Emakumezkoen Txapeldunen Liga: 2003-04.
* Suediako emakumezkoen futbol liga: 2005, 2006, 2007, 2008.
* Suediako Emakumezkoen Kopa: 2007.
* Suediako Emakumezkoen Superkopa: 2007, 2008.Marta, 2014an.

; Santos

* Copa Libertadores de América: 2009.
* Brasilgo Emakumezkoen Kopa: 2009.

; FC Gold Pride

* Women's Professional Soccer: 2010.

; Western New York Flashthumb | ezkerrera | Marta, Brasilgo selekzioarentzat jokatzen, 2018an.

* Women's Professional Soccer: 2011.

; Tyresö FF

* Suediako emakumezkoen futbol liga: 2012.

; FC Rosengård

* Suediako emakumezkoen futbol liga: 2014, 2015.
* Suediako Emakumezkoen Kopa: 2016.
* Suediako Emakumezkoen Superkopa: 2015, 2016.

; Brasilgo Selekzioa

* Urrezko bi domina Joko Panamerikarretan:  2003, 2007.
* Amerikako Emakumezkoen Kopa: 2003, 2010, 2018.
* Zilarrezko bi domina Olinpiar Jokoetan: 2004, 2008.

## Bizitza pertsonala 
Martak hiru anai-arreba ditu: José, Valdir eta Angela. Aita familiarengandik urrundu zen Marta umea zela. Vieira hiru hizkuntza hitz egiteko gai da: portugesa, suediera eta ingelesa. Elizara asko ez doan arren, bere burua katolikotzat jotzen du. Orlando Pride futbol taldeko jokalari den Tony Pressleyrekin ezkonduta dago.

*
thumb

## Erreferentziak 
thumb|Marta Vieira ezkerraldean, Linda Sembrant futbol jokalariarekin batera

## Kanpo estekak
Fatima el-Sharif

**Fatima el-Sharif** (;  - 2009ko urriaren 3a), ezkondu ondoren **Fatimah as-Senussi** () deitua, Libiako erregina ezkontidea izan zen, Idris I Libiakoa, bere senarra, errege izendatu zutenetik Monarkia erori zen arte 1969an.

## Lehen urteak 
Fatima el-Sharif Libian jaio zen, 1911. urte inguruan. *Sayyid* Ahmed Sharif as-Senussi ordena erlijiosoko buruzagi ohia zuen aita. 1929an, Egiptora ihes egin behar izan zuen Rodolfo Graziani mariskalak aginduta. 1931a iristean, bere lehengusu eta Zirenaikako emir zenarekin Idris al-Senussirekin bultzatutako iraultzaren ondorioz.

## Erregimenaren amaiera eta epaiketa 
Behin erregimena amaituta, Kairora egin zuen ihes Fatimak, Egiptora. Ondoren, *in absentia* epaitua izan zen Libiako Tribunal Popularraren eskutik eta 1971n bost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, bere jabetza guztiak kentzeaz gain. Hala ere, 2007.urtean etxearen jabetza berreskuratu zuen eta bertan bizi izan zen, Tripolin (Kairo), 2009an hil zen arte, 98urterekin.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Chantal Akerman

**Chantal Anne Akerman** ( ahoskatua; Brusela, 1950eko ekainaren 6a - Paris, 2015eko urriaren 5a) zinema zuzendari belgikarra izan zen. Bere pelikulak eguneroko bizitzaren hausnarketa bat dira: identitate femeninoa, elikadura eta sexualitatea, besteak beste. *Jeanne Dielman* pelikulari esker egin zen famatu. Zineaz gain, literaturan ere aritu zen, eta hainbat liburu idatzi zituen.

## Biografia 
### Bizitza 
Akerman jatorri poloniarreko familia judu batean jaio zen. Bere aitona-amonak eta ama Auschwitzera bidali zituzten, ama bakarrik salbatu zen.

Hamabost urte zituenela, bere kabuz filmatzen hasi zen, Akermanek berak azaldu bezala. Hemezortzi urterekin, *Institut National Supérieur des Arts du Spectacle et des Techniques de Diffusionen* sartu zen, zinema-eskola belgikarra. Baina laster, ikasketak utzi, eta, aurreztuta zeukan diruarekin, film labur bat grabatu zuen 35mm-tan zuri beltzean.

### Ibilbidea 
1971n, *Saute ma ville* sariarekin saritu zuten Oberhausen festibalean. Urte hartan, New Yorkera joan zen bizitzera, eta han egon zen 1972ra arte. Bertan, zinema independentea ezagutu zuen, eta Babette Mangolterekin hasi zen elkarlanean.

1974ean Belgikara bueltatu ostean, *Je tu il elle*  agresioaren inguruko pelikula esperimentalagatik aitortu zuten. 1975an, *Jeanne Dielman* argitaratu zuen, eta, *New York Timesen* iritziz, *"*feminismoaren ingurukozinemaren historiako  lehen maisulana*"* izan zen. Film honek etxeko langile baten egunerokoa kontatzen du, bere burua prostituitzera behartua ikusten duena bere semearekin bizi ahal izateko.

1991n, berriz, *Nuit et Jour* film luzea aurkeztu zuen. Handik aurrera, *Le Déménagement* (1992), ''Contre l'oubli* (1992), *Portrait d'une jeune fille de la fin des années 60 à Bruxelles* (1993), *Un divan à New York* (1996)eta *De l'autre côté (2002)* grabatu zituen, besteak beste*.*

Aktore lanetan ibili zen hainbat filmetan, eta lau liburu idatzi zituen, *Hall de Nuit* (1997); *Une famille à Bruxelles (1998);* *Autoportrait (2004)* eta *Ma mère rit (2013)*. Bere liburuetan, idazkera zehatz eta argia erabili zuen.

## Heriotza 
2015eko urriaren 5ean, bere buruaz beste egin zuen, Parisen, gaixotasun maniako depresibo baten ondorioz. Aurretiaz, depresioa diagnostikatuta, ospitalean egonaldiak egin zituen.

## Literatura-lanak 
* 1997: *Hall de Nuit'', Paris, L'Arche Éditeur
* 1998: *Une famille à Bruxelles*, Paris, L'Arche Éditeur
* 2004: *Autoportrait en cinéaste,* Paris, Cahiers du cinéma/Centre Pompidou
* 2013: *Ma mère rit*, Paris, Mercure de France

## Filmografia 
### Zinema 
### Telebista 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* "Claire Atherton: Akermanen lana politikoa da, mugimendu bat sortzen du elkarrekin pentsatzeko", 2025eko maiatzaren 29ko Berria, Andoni Imaz
* "Espazioaren irudia eta irudiaren hutsunea gurutzatuditu Artiumek bi erakusketatan", 2025eko maiatzaren 30eko Berria, Edurne Begiristain
* "Chantal Akerman zinemagilearen lana Artiumen ikusgai, Josu Bilbaoren lanarekin elkarrizketan", 2025eko maiatzaren 30eko Gara, Alaia Sierra
Lisa (abeslaria)

**Lalisa Manoban** (; Buri Ram probintzia, 1997ko martxoaren 27a) **Panpriya Manoban** jaioa eta **Lisa** izen artistikoaz ezagunagoa, rap-kantari, modelo, abeslari eta dantzari thailandiarra da. Blackpink taldeko parte da YG Entertainmentek sortutakoa 2016an.

Bere rap, dantza eta abeslari talentuengatik ezaguna, Lisak thailandiarra, koreera, ingelesa eta japoniera hitz egiten ditu. 30 milioi jarraitzaile baino gehiago ditu instagramen, artista eta K-pop ospetsu jarraituena da Thailandian eta Hego Korean.

## Lehen Urteak 
Lisa 1997ko matxoaren 27an jaio zen Panpriya Manoban izenarekin, Buri Ram probintzian, Thailandia, baina beranduago bere izena Lalisara aldatu zuen, "bedeinkatua dena" bedeinkatua dena esan nahi du. Igarle batek oparotasun handiagoa ekarriko ziola esanez. Alaba bakarra da, bere amaren izena Chitthip Bruschweiler da, eta Thailandiarra da, bere aita ordea berriz, Marco P. Brüschweiler, suitzar chef ospetsua Thailandian.

Lisa 8 urterekin hasi zen dantzatzen, eta abesten bigarren mailako hezkuntzan. Beranduago dantza txapelketetan parte hartzen hasi zen haurtzaroan zehar, eta Waa Zaa Cool hamaika partaideko taldera batu zen, BamBamekin batera, gaur egun Got7 taldeko partaidea. 2009ko irailean, bere taldeak *LG Entertainment Million Dream Sanan World* txapelketan parte hartu zuen, Channel 9an bota zutena eta "talde berezia" saria irabazi zuten. Lisak "Top 3 Good Morals of Thailand" txapelketan ere parte hartu zuen, bere eskola ordezkatu zuen.

## Sariak 
Lisak hainbat sari irabazi ditu azken urteetan, 2018an eta 2019an adibidez, "The Standard" txapelketan "Person of the year" saria irabazi zuen. 2020an "Sanook X Joox Thailand Music Awards" sarietan hautagaietako bat izan zen "Social Superstar" sarirako, eta "Premio Anual k4us" sarietan "Favorite News From The Hwstar" saria irabazi zuen. Azkenik, 2021ean "Thailand Master Youth Club 2020-2021" "Inspirational Role Model for Youth Award" saria irabazi zuen.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Murielle Ahouré

**Murielle Ahouré** (Abidjan, Boli Kosta, 1987ko abuztuaren 23a) atleta bat da. Abiadura-lasterketetan nabarmendu da.

Bere kirol ibilbidean, urrezko domina bat irabazi du pista estaliko munduko atletismo txapelketan, eta zilarrezko bi munduko atletismo txapelketetan.

## Ibilbide profesionala 
3 urte zituenean, Boli Kostatik Frantziara joan zen bizitzera. Frantzian bizi izan ondoren, beste 3 herrialdeetan bizi izan zen (Alemania, Japonia eta Txina) eta 13 urte zituenean, Estatu Batuetara joan zen bizitzera.

## Txapelketak 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak