Franca Ongaro

**Franca** **Ongaro Basaglia** (Venezia, 1928ko irailaren 15a - Ibidem, 2005eko urtarrilaren 13a) politikari, idazle eta ekintzaile italiarra zen, Italiako Errepublikako senatari ohia, aktibista feminista eta buru-nahasmenduak zituzten pertsonen giza eskubideen eta eskubide zibilen aldeko borrokalaria. Paper garrantzitsua izan zuen Basaglia Legea izenarekin ezagutzen den 180. Legearen behin betiko arauketa eta inplementazioari buruzko eztabaida parlamentarioan; lege horrek Italiako ospitale psikiatrikoak itxi zituen, eta, herrialde hartan, kultura-iraultza izan zen osasun mentalaren arloan, eta ondorio orokorrak izan zituen psikiatriaren historian. 

## Biografia 
Agostino Ongaro eta Carolina Trevisan senar-emazteen bigarren alaba izan zen Franca. Aita 1945ean hil zitzaion, bera oraindik lizeoan zegoela. Hiru ahizpa-neba izan zituen: Alberto, Cecilia eta Luisa. Zaharrena, Alberto Ongaro, idazlea izan zen, eta eragin handia izan zuen Francak bere interesa lehenik literaturara bidera zezan. Aita hil ondoren, familiaren finantza-egoerak okerrera egin zuen, eta Frankak unibertsitateko ikasketak eten egin behar izan zituen, eta idazkari gisa lanean hasi zen. Bere bizitzako etapa horretan zegoen Franco Basaglia ezagutu zuenean, garai hartan medikuntza ikaslea zen Paduan. Franco, kasualitatez berarekin bataio-izen bera zuena, bere anaia Albertoren laguna zen. Jarduera antifaxistak egitea leporatuta, biak preso egon zirenean ezagutu zuten elkar.

1953an, Franco Basagliarekin ezkondu zen, eta berehala bi seme-alaba izan zituzten: Enrico eta Alberta. Familia Venezia eta Padua artean bizi izan zen, non Francok mediku laguntzaile gisa lan egiten zuen unibertsitateko klinika neuropsikiatrikoan. Franca bere seme-alaba txikiez bakarrik arduratu zen hasieran, eta literatura eta filosofia interesatzen zitzaizkion. Horrez gain, senarrak psikiatriarekiko zuen gogo intelektuala eta haren demokratizazioaren aldeko aktibismoa partekatu zituen.

Lehen garai hartan, haurrentzako ipuinak idazten jardun zuen, baita haur eta gazteentzako eleberri klasikoen bertsio laburtuak ere, hala nola Louisa May Alcotten *Piccole donne* (Emakume gazteak). Halaber, testuak idatzi zituen *Le avventure di* *Ulisse* (Ulisesen abenturak) lanerako, Hugo Prattek ilustratutako Odisearen bertsio bat, entregaka argitaratu zena, nahiz eta dezente geroago (1963 eta 1964 artean).

Hurrengo hamarkadan, bere bizitza profesionalak aldaketa handia izan zuen, buruko gaixoen eskubide zibilei eskainitako aktibismora eta lan intelektualera jo baitzuen. Senarra Goriziako ospitale psikiatrikoan hasi zen lanean zuzendari gisa, eta horrek halako instituzioetan pertsonek bizi zuten egoera penagarriaren aurrez aurre ipini zuen lehen aldiz. Basagliak lan akademikoa utzi zuen, klinikan eta aktibismoan zentratzeko. Ongaro, eroetxe bat barrutik ezagutzean izan zituen inpresioek biziki hunkituta, senarraren taldean sartu zen boluntario gisa, eta, harrezkero, politikan, soziologian eta «eroen askapenaren» aldeko aktibismoan zentratu zuen bere zeregina. Hainbat liburu, artikulu, saiakera eta liburu-kapitulu idatzi zituen Basagliarekin batera, hala nola  *La malattia e il suo doppio*; *Un problema di psichiatria istituzionale: L’esclusione come categoria socio-psichiatrica*; *La maggioranza deviante: L’ideologia del controllo sociale totale*; *Crimini di pace*; *L’utopia della realtà*; *Il concetto di salute e malattia*; *Follia/delirio* y algunos como autora individual: *Salute/Malattia: Le parole della medicina*; *Manicomio, perché*; *Confessione sbagliata*; *Vita e carriera di Mario Tommasini burocrate proprio scomodo narrate da lui medesimo*. Batzuetan —neurri batean izenak bat zetozelako— bere lanak senarrarenekin nahastu ziren, eta egoera hori hainbat berrargitalpen, aipu eta itzulpenetan gertatu zen, eta urteetan zehar errepikatu zen, baita berriki ere, 2020an.

Franco Basagliarekin batera, Franca Ongaro Psikiatria Demokratikoaren mugimenduaren sortzaileetako bat eta partaide aktiboa izan zen. Erakunde horrek —hasieran eroetxeetako baldintzak hobetzea sustatu zuena, eta, gero, erradikalago, exijitu zuena eroetxeak eta buru-gaixoen askatasuna eta eskubide zibilak murriztea ekar zezakeen asilo-instituzio oro behin betiko ixtea— praktikan frogatu zuen giza tratamendu askea posible zela, eta proposamen horren oinarriak teorikoki argitu zituen. Erakunde horrek aktibo jarraitzen du oraindik, eta dagoeneko 50. urteurrena ospatu du.

## Feminismoaren aktibista 
Buru-belarri jardun zuen emakumeen eskubideen defentsan eta gizarte patriarkalean emakumeen egoera salatzen. *Mujer Locura y Sociedad* eta *Una voce: riflessioni sulla donna* obretan, arazo horiei heldu zien, eta leku bat irabazi zuen 1980ko hamarkadako zirkulu feministetan, bai Italian, bai Mexikon, non birak egin baitzituen UNAMen eta Pueblako Unibertsitatean hitzaldiak emanez.

Emakume izatearen esanahia eta generoen arteko harremanaren konplexutasuna oso goiz jorratu zituen. 1968an, artikulu bat idatzi zuen, *Che fare?* aldizkariak argitaratu zuena, Milanen. Zapalkuntza mota guztien aurka borrokatzen zuten iraultzaileei eskatzen zien «gizon-emakume harreman pribatuaren zailtasunei» dagokienez, erakuts zezatela «pribatuaren eta publikoaren arteko koherentzia». Artikulu harekin, Ongarok hurrengo hamarkadetako eztabaida feministan leku nabarmena hartuko duen gai bati aurrea hartzen zion.

## Italiako Errepublikako senataria 
1980an, Franco Basaglia gazte hil ondoren, Frankak tematika berdinetan lanean jarraitu zuen, eta bere konpromiso politikoa sakondu. 1983an aukeratu zuten lehen aldiz senatari, ezker independentearen (*Sinistra* *Indipendente*) zerrenda ordezkaritzan, eta bi legegintzaldiz jarraian egon zen bertan, 1992ra arte.

Jakina, bere lan parlamentarioaren indarra 180. Legearen defentsan jarri zuen, onartu berritan indargabetu nahi izan zuten aurkako sutsuak izan baitzituen. Nahiz eta 1978an aldarrikatu zuten, apurka-apurka baino ezin izan zen praktikan jarri, Franca Basagliak parlamentutik bultzatutako hainbat agindu eta arauren ondoren. 1978ko lege-esparruak ezartzen zuen paziente psikiatrikoak ospitale orokorretan baino ezin zirela onartu; hala ere, aukera ematen zuen eroetxeetan zeuden pazienteak bertan egoteko, legeak finkatutako trantsizio-fasean behintzat (urtebete). Lege horretan, gainera, bi printzipio garrantzitsu ezartzen dira: 1) inor ezin da giltzapetu bere borondatearen aurka, eta 2) «gizarte-arriskugarritasun» kontzeptua kentzen da (horrela kalifikatzen ziren zenbait paziente psikiatriko). Eroetxeen eta asilo-erakundeen ordez, osasun mentaleko zerbitzuen lurralde-sarea antolatu zuten.

180. Legea Italiako alderdi guztiek onartu zuten arren (eskuin muturrekoek izan ezik), 1980ko hamarkadaren hasieran, aurkako asko agertu ziren, praktikan ezartzeko eta finantzatzeko zailtasunengatik. Hala, gaixoen senideen hainbat elkartek beren gaixoen ardura ezin zutela hartu aldarrikatzen zuten bitartean, erregulazioaz arduratzen ziren gobernu erakundeek ez zuten deus egiten. Kontrarreforma-proiektuak zituzten parlamentari taldeak agertu ziren, eta ezkerrak gobernatutako eskualde gutxi batzuetan, aldiz, eskualdeetan indarrean zeuden gorputz legalak eta erregelamenduak agertu ziren, legeari marko praktiko bat emateko adabaki gisa balio zutenak.

Testuinguru horretan hautatu zuten senatari, eta lan handia egin zuen parlamentuko Osasun Batzordean. Legearen Behatokiaren sorrera bultzatu zuen,, eta familiei dei egin zien lege berriaren aurka protesta egin beharrean, beren haserrea Estatuko organismoek hura inplementatzeko zuten eraginkortasunik ezara bidera zezaten. Senatura iritsi eta urtebetera, eta bere ekimenez, lehen lege bat aldarrikatu zen (*Legge Obiettivo* [Lege Objektiboa]), osasun mentaleko arreta-prozedura berrirako alderdi praktiko nagusiak ezarri eta arautzen zituena: finantzaketa, pertsonala, osasun mentaleko sail berrien antolaketa eta funtzioak. Ospitale psikiatriko zaharren itxiera azkenean bi urte geroago gauzatu zen gobernuaren dekretu baten bidez, eta bertako egoiliarrak etxebizitza lagunduetara eraman zituzten.

Legegintza-historiaren ondoren, beste hamarkada oso batez hainbat doikuntza eta argibide egin zituzten. 1994an, Franca Ongaro Basaglia senatariaren proiektuan oinarrituta, legeak araudi nahiko sendoa izan zuen, eta, hala, Italiako zenbait lekutan oraindik bizirik zeuden eroetxeak behin betiko itxi ahal izan ziren. 

## Sariak eta aitortzak 
* 1975: Sila sariaren sari berezia, bere senarrarekin batera egindako jarduera kultural eta sozialengatik.
* 2000: International Academy of Law and Mental Health-eko Yves Pélicier saria.
* 2001: Zientzia Politikoetako *honoris causa* doktore gradua eman zioten Sassariko Unibertsitatean.
* 2011: Trieste hiriak ospitale psikiatriko zaharreko antzokia *Teatrino Franca e Franco Basaglia* izenez bataiatu zuen 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak