Gotorleku

[thumb|400px|Bourtangeko gotorleku [bastioitua, Groninga probintzia, Herbehereak.]]
**Gotorlekuak**, gerra garaian lurraldea defendatzeko asmoz egindako eraikin militarrak dira. Historian, herri eta hiri garrantzitsu askok izan dituzte gotorlekuak, herri edo hiri osoa edo haren zati bat defendatzearren. Hala izan da, adibidez, Uruken, Erroman, Iruñean, Baionan eta Pekingo Hiri Debekatuan.

Gotorleku horiek guda edo setio luze bati eusteko moduko diseinua izan behar zuten, arte poliorzetikoek erraztua, eta, beraz, euri-ura biltzeko urmaelak eta janari-biltegi eta bestelako tresna ugari izaten zituzten maiz. Era berean, eraikuntza egokia izan behar zuen katapulten, almajanekeen, pierrièreen, lakioen, brikolen, arieteen, garabien, setio-dorreen, sambuken, meatze-tunelen eta gainerakoek  erasoeri aurre egiteko, zulatzaileek eta ingeniari militarrek haiek menderatzeko asmatuak; funtsezkoa zen gotorlekua harri gaineko goragune batean kokatzea, edo gutxienez labarren edo uren batek inguratua; izan ere, ezinezkoa bazen, lubanarro sakon bat egin behar zen harresien inguruan, hondeaketa-tunelen, setio-dorreen eta ahari-buruen bidez ez erortzeko.

Geroago, Pizkundean bolbora asmatu eta zabaldu ondoren, eta bonbardaketa, lonbarda eta kanoi aurreratuenen ondoren, gotorlekuak bihurgunetsuagoak bihurtu behar izan ziren, edo izar itxurakoak, errebelin eta lunetekin, inpaktuen eragina minimizatzeko, artilleriaren botere gero eta handiagoaren aurrean ez zen hain eraginkorra eta azken finean bere amaiera areagotu zuena.

Gizonek defentsa-lanak eraiki dituzte milaka urtetan, diseinu konplexu ugaritan, defentsa-mekanismo on eta seguru gisa. Beharbada hobekien gotortutako hirien adibideetako bat Pskov izan zen, Errusian, harrizko bost harresiz inguratua, XV. mendean 26 setio jasan ahal izan zituelarik.

Instalazio militar asko gotorleku bezala ezagutzen dira, nahiz eta beti gotortuta ez egon. Tamaina handiko gotorlekuak gotorleku bezala sailka daitezke, ertainak fuerte gisa eta txikienak fuerte-txiki bezala.

Ingeniaritza militarraren barruan, gotorlekuak eraikitzeaz eta suntsitzeaz arduratzen den diziplinari poliorzetika deitzen zaio.

## Deskribapena eta elementu ohikoenak 
Gizakiek milaka urtez eraiki dituzte lan defentsiboak, diseinu konplexu ugarirekin. Horien artean, izar edo pentagono formakoak izan dira ohikoenetako batzuk.

Gotorleku deitzen zaie instalazio militar askori, nahiz eta horietako hainbat ez dauden gotortuak.

### Gotorleku bat osa dezaketen elementuak 
#### Gotorleku-atea 
Eraikin militarren testuinguruan, gotorleku-ate batek adierazten du igarobide-irekidura batez osatutako multzoa eta irekidura hori itxi eta irekitzeko aukera ematen duen elementua. Gotorleku-ate baten funtzioa etxe edo eraikin ez-militar bateko atearen antzekoa da. Diferentzia nagusia dimentsioetan, materialetan eta antolamenduan datza. Gotorleku-ate bat ate arrunt bat baino gogorragoa eta behartzeko zailagoa da.

Ate gotortuaren kontzeptua desberdina da. Ate gotortu bat, babeserako elementu arkitektoniko gehigarriak dituen gotorleku ate bat da.

Gotorleku-ate baten funtzio klasikoak (harresi baterako, gaztelu baterako, katedral baterako, monasterio baterako... sarrera oztopatzea) gotortu gabeko baina horma sendo samarrak dituzten eraikinetan jarritako ate indartu edo korazatuetara zabal daitezke.

## Historia 
### Antzinaroa 
Gotorlekuaren jatorria gizartea eratu zen garaikoa da, eta ziur aski nazioarteko harremanen artean zaharrena den gerrarekin lotzen da. Etsai armatuen kontrolik gabeko jendetzari aurre egin ahal izateko, herriak hesola, adobezko hormekin eta lubanarroz inguratu behar izan ziren. Azken finean, harresi ziklopeak bihurtu ziren, mihisez, gortinaz, dorreez eta abarrez hornituak. Plazarik onenak goragune edo lursail garaietan eraikitzen ziren, gerora zitadela edo alkazar deituak. Gotorleku horiek maiz inguratzen zituzten ibaiak, amildegiak edo haitzarteak, naturak bere oztopoekin esparrua isolatzen lagun zezan. Lautada edo behe-lurretakoek bizpahiru lubanarro ilarak izaten zituzten, eta babes-lerro kopuru bera. Harresiak 10, 12 eta are garaiera handiagoa zuten, matakanez eta almenaz koroatuak. Polibio historialariak dioenez, Sirakusa (Sizilia) 45 oineko zabalera eta 22 oineko sakonera zuten lubanarroek inguratzen zuten. Jerusalemera, Flavio Josefo historialari juduaren arabera, hiru hormek inguratzen zuten, haranen aldean izan ezik; izan ere, haran horiek, irisgaitza zenez, horma bakarra zuten. Antzinatean, gotorleku horiek oso ohikoak ziren hiri txikietan ere, baina hirigintza-hazkundeak, artilleriaren asmakuntzarekin batera, gainezka egiten eta alferrikakoak bihurtzen joan ziren, eta, horregatik, mendeetan zehar eraitsi egin ziren, harik eta, gaur egun, bitxikeria arkeologiko gisa gutxi batzuk bakarrik irauten duten arte.

Herri zaharrenak hesola edo zutoin ilarekin eta adobezko hormekin gotortu ziren arren, esperientziak laster eman zien ezagutza gehiago, eta harresi nagusietan harlangaitzezko defentsak hobetu zituzten. Ez zitzaien ezezaguna egin zotal edo soropildun fabrika, baita lurrak fajina segurtatuekin eta piketeekin eusteko artea ere, hormaren gaina hesola koroekin eta gero faltsabraga deitu zitzaionarekin. Normalean, hesola lubanarroaren aurrean edo ondoren jartzen zuten, hau da, kanpoko horma edo malkarraren oinean. Harresiek ez zuten lubetarik, ezta aulkirik ere, eta haien atzealdeko pasabidea hain zen estua, ezen soldaduen ilararik  sartzen; pasabidea tartez tarte etenda zegoen, behin-behineko zubiak jartzen ziren ebakidurekin, eta beharrezkoa zenean kendu egiten ziren. Bigarren harresi-lerroak ez zuen sarrerarik izan behar lehenengoaren ate aurrean, baizik eta alboetako batean zegoen, eta ez askotan beste aldean, horrela etsaiak haiek defendatzen zituzten soldaduen tiroen eraginpean gera zitezen, lerro gehiago baldin bazeuden, sistema bera ikusten zelarik.

Erromatarrek beti zutoin eta lubaki sendoz babesturiko esparruan kanpatzeko ohitura zuten. Setiatzaileek ere gotorlekuak erabiltzen zituzten. Zirkunstantzien arabera, babes-lerro bat edo bi ezartzen zituzten, behar bezala defendatuak. Plazak lubanarroz, blokaoz eta parapetoz inguraturik zeuden, edo kanoiak edo hormigoizko metrailadoreak hartzeko eraikitako bastioi modernoz, kasamata deituak, eta laguntza-tropen aurka ere erabiltzen ziren, eta, setioa blokeo bihurtzen zenean, lerroek harresi sendoak eratzen zituzten, tartez tarte, dorre edo defentsa-postuekin. Ezinezkoa dirudi lubakietan aurrera egin eta lubakien ertzeraino ez iristea, eta hala izan zen. Eraso-zutabeak agerian zihoazen, setiatuen jomuga ziren leku handi bat zeharkatuz. Beste batzuetan, soldaduak, fardelez horniturik, lubakiak ixtera hurbildu eta setiora igotzen ziren, baina galera handiak izaten zituzten beti. Erromatarrek, gero, manteleteak, pluteoak eta apur bat babesten zituzten testudozko formazioak (dortoka) asmatu zituzten.
[thumb|[Orléansko setioa]]

### Erdi Aroa 
Eszena militarrean bolbora agertu zenetik, gotorlekuak aldaketa handiak izan zituen. Almenen eta matakanen ordez, balaren aurkako lurrezko parapetoak jarri ziren, eta plazetako ateen aurrean, bastioiak, errehortzak, barbakoak eta abar altxatu ziren, baita lurrezko beste obra batzuk ere, kare- eta ertz-estaldura batez, adreiluz, egurrez edo harlanduzko harriz eutsiak. Gotorleku horiek atzeratu egiten zituzten erasoak eta arrailak irekitzea. Kanpoaldea izenaz, aurrealdearen edo esparruaren zatitzat hartzen ziren gotorlekuak ezarri ziren. Plazaren gorputza eta kanpoko obrak kontraeskarpa bera inguratu zituen, gotorlekuaren inguruan zelaigune glaziar itxurako parapeto bat garatuz, eta honen eta kontraeskarparen artean espazio libre eta ezkutu bat geratu zen, estalitako bidea deitu zitzaiona: gero etorri ziren obra nabarmenak, ebakiak, otso-putzuak, zuhaitz-mozketak, lubakiak eta kontragoardia-lerroak, setiatua etsaiarengana hurbiltzen zen zapa antzeko bat, bere lubakien alboetara eroriz.

### Aro Modernoa 
[thumb|[Konstantinopla|Konstantinoplaren gotorlekua]]
1527an Juan Michellik Verona gotortu zuen bastioiekin; 1543an Hesdiosek eta Landreciesek plaza erregular eta bastartatuak eraiki zituzten. Villayk kontraerasoko lerroa erabili zuen Rouenen defentsan (1592). Aspaldi ezagututako korridore edo bide estaliak hobekuntza nabarmenak jaso zituen: kanpoaldeak, kanpoko obra nabarmenek lekuak luzatu zituzten Herbehereetako gerra zibiletan. 1618an Stevinek esklusen bidez gotortzeko modua idatzi zuen. Setiatzaileak, beraz, plaza batean sartzeko, glazisaren gailurrera iritsi behar zuen, malkarra ireki, lubakia pasa, erasoa egin edo zuloan finkatu, irteeren, suen eta kontraminen efektu hirukoitzaren pean. Obra mordo hura ezagutu ondoren, antzinatean itxura bakar eta uniformea izan zuen gotorlekuak irudi ugari jaso zituen.
[thumb|San Bizente Baluartearen ezkerreko hegala ([Badajozko barruti gotortua|Badajozko barruti gotortuaren zati bat, batez ere XVII-XVIII. mendeen artean eraikia).]]
Azkenean Vauban agertu zen, eta bere talentuak plazak erasotzeko eta defendatzeko bide gehiago garatu zituen. Lurraren topografia setio-taktiketara egokitu zuen; lubaki-adarren erabilera hobetu zuen, zapa, arma-plazak, gordelekuak, paraleloak, estalitako bidearen gailurra eta beste prozedura batzuk asmatu zituen. Harrez gero, erasotzaileak setiatua baino nagusitasun handiagoa izan zuen: setiatzaileak beti izan zuen erasoa baino fronte zabalagoa, setiatuen makina berdinez eta min egiteko bitarteko berdinez baliatuz. Sigi-sagen bidez, lubaki adarrekin iristen zen artilleria kokatzen zen kanpo hormaren ertzeraino.

Coehorn, ingeniari nederlandarra, bere enbarazu duina izan zen, eta ondoren beste ingeniari militar batzuk jarraitu zuten, hala nola Louis de Cormontaigne, Duvignau, D 'Arzón, Boussmard, François de Chasseloup-Laubat eta beste ingeniari ospetsu batzuk. Baudoin, Bonnet, Andre-Joseph Lafitte-Clavé, mugei buruzko beren memorietan, Vaubanek gotorlekua topografiarekin eta gerraren artearekin lotzen zuen arte horren printzipioak bilatu dituzte.

### Aro Garaikidea 
XIX. mendeko gotorlekuaren ekarpenak saihetsak biderkatzean zetzan. Erliebe orokorrean, Vaubanen soslaia gorde zen, ekonomiari eta sinpletasunari abantaila bakarra lotzen ziona: etsaiaren suari lurra baino ez jartzea, jaurtigaien aurkako parapetoak eta, harresietan, artilleriaren eta tropen zirkulazioa eta maniobrak. Trazaduran, obra guztiak handiagoak egin ziren, maniobra horiek egiteko onuragarriagoak izan zitezen, trabesak eta blindajeak leku horretan jarri ahal izateko, eta, era berean, espazialtasunagatik, jaurtigaien efektuak arriskutsuagoak izan zitezen. *Hari-gabetua* izenarekin arau orokorretara murriztu zen Vaubanek, bere lanak beren gaineko garaiera guztien gainetik igaroko ziren planoetan kokatuz, bere gotorlekuak su zuzenetatik babesteko erabili zuen artea, eta kurba horizontalen bidez goratutako lursail baten planoa altxatzeko metodo miresgarriak gotorleku bat egitea ahalbidetu zuen, bai kabinetearen barruan, bai lursail berean. Obra aurreratuen eta kanpokoen antolamenduan, aldi berean, esparruaren lerro nagusiak erreboteko tiroetatik babestea izan zen helburua, obrei ahalik eta irteera gehien ematea, babesten dituzten gainerakoei lotuta egoteari utzi gabe, haien artean espazio erasogaitzak uztea, hurrenez hurreneko erasoak egitea eta, batez ere, goarnizioaren irteerak erraztea eta jada hartutako zatiak berreskuratzea erraztea. Obusak lubakien eta gotorleku desmuntagarri mugikorren aurka erabiltzen hasi ziren, hareazko zakuen bidez (gabioiak). Azkenik, kontraminak gotorlekuari lotu zitzaizkion, setiatzaileak kontraminak kentzeak eta labeak bortxatzeak ematen dizkion abantailen zati bat galtzen duen puntuetan kontzentratuz.

## Gotorleku motak 
### Mota nagusiak 
#### Izaeragatik 
* Artifiziala: Artearen bidez, aurkitutako lursail batean edo babesgabeko leku batean eraikitzen dena.
* Naturala: Lurraren konfigurazioaren eta zirkunstantzien ondorio da, bertako baliabide eta oztopo natural guztiak aprobetxatuz.
* Mistoa: Posizio bat edo berez indartsuak diren herriak erabiliz defentsa artearen bidez osatzen duena.
* Lurpekoa: Lurraren azpitik egiten dena.

#### Kronologiaren arabera 
* Antzinakoa: sartzen eta irteten ziren angeluez osatutako esparru soil bat zen, harresiari lotutako dorre biribil edo karratu batzuk zituena, eta haien distantzia jaurtitzeko armen eskura jartzen zen, hau da, arkuarekin eta habailarekin tiro egiten zuten armen eskura. Harresiaren goialdetik, plazarantz, halako bide edo lubeta bat zihoan, eta, haren gainean, defendatzaileak jarri eta etsaiari tiroak zuzentzen zizkioten, hormaren lodieran egindako zulo batzuetatik. Dorreek ere bazuten beren lubeta, parapetoa eta matakanak.

* Modernoa: Babes-mota hau esparru komun batean datza, hau da, harlangaitzez edo zotalez estalitako adar edo lubeta batean; plazaren aldeko malkar bat osatzen duen zulo batean, eta kanpainaren zati baten kontraeskarpa batean, bastioiak, dorre bastioidunak, etab.

#### Formagatik 
* Angeluarra: Bastioien sistemaren ordez kurriken sistemari jarraitu zaiona, sartzen eta irteten diren angeluen jarraipena duena, eta, beraz, aurpegi eta saihetsek osatzen dutena.

* Perpendikularra: bere osagaien alboetan angelu zuzenak dituena.

* Irregularra: esparruaren edo poligonoaren angeluak eta aldeak desberdinak dira.

* Erregularra: poligonoaren edo esparruaren angeluak berdinak eta korrelatiboak dituena. Gotorleku hau nahiago da irregularra baino, eraiki behar den lekuan lursail bat egin daitekeenean.

#### Erabileragatik 
* Defentsiboa: Tropa eta baliabideetan etsai indartsu baten erasoen aurka plaza bati eusteko ezartzen dena.

* Erasoaldia: Setiatzaileak plaza bat inguratzeko, bertara hurbiltzeko eta hartzeko erabiltzen duena.

* Kanpainakoa: Hau da soroak, postuak, ibaien pasabideak eta abar lubakitzeko helburua duena, eta honako hauek osatzen dute: parapetoa aulki batekin edo birekin, lubakia, berma edo lisera eta glazisa. Batzuek anteglacis edo zabalgune bat izaten dute. Normalean erabiltzen da armada bat edo haren gorputz bat indar ugariz erasotzen zaionean, eta ezin dionean aurre egin.

* Lur-arraseko: Saihetsaren angeluaren defentsa-lerroa atera eta alboko bastioiaren aurpegia urratzeko moduan trazatutako obra. Glazisaren luzapenak horma zehazki estaltzen duen gotorlekuari ere aplikatzen zaio.

#### Iraupenaren arabera 
* Iragankorra edo kanpainakoa: Behin-behineko okupazio-puntuak defendatzeko helburua izanik, unean unekoa edo denbora jakin baterako sistema egonkorra ez dena, eta fajinekin, lurrarekin, upelekin, zakuekin eta abarrekin eraikitzen dena.

* Erdiiraunkorra: Gotorleku iragankorrak edo kanpainakoak ez bezala, eraikuntzen zati batzuetan harria erabiltzen duena da, iraunkorretatik edo egonkorretatik bereiziz erresistentzia gutxien dutenetan eta, batez ere, egoera operatiboa luzatzeko etengabeko mantentze-lanak behar dituztenetan.

* Iraunkorra edo Egonkorra: Garrantzi militarreko gerra-plazetan erabiltzen da, eta harlangaitzez, adreiluz eta iraupen eta erresistentziako material solidoz eraikitzen dira, arkitektura militarraren arauen arabera.

### Erabilera konbinatua 
Egitura gotortu batzuek erabilera nagusia izan dute, defentsa-funtzioak alde batera utzita:

#### Erlijioaren arabera 
Gotorleku-eliza

Sendotasun sinagogoa

## Euskal Herriko gotorleku nagusien kokapena 
* Iruñea (Nafarroa Garaia): Iruñeko zitadela
* Baiona (Lapurdi): Baionako zitadela
* Hondarribia (Gipuzkoa)

## Ikus, gainera
*Gaztelu

## Kanpo estekak