open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kortisol

**Kortisola** giltzurrungaineko guruinaren azalak jariatzen duen hormona esteroidea da, glukokortikoideetako familiakoa. Kolesteroletik abiatuta sintetizatzen da, giltzurrungaineko guruinaren azalak jariatzen dituen beste hormonen antzera (aldosterona, kortisona, testosterona...). Sendagai gisa hornitzen denean, hidrokortisona du izena.

Egitura kimikoari dagokionez hormona esteroidea da, hots, talde ziklopentano-perhidrofenantreno du egitura nagusitzat (17+4 C).

Hormona adrenokortikotropikoak (ACTH, hipofisiak jariaturiko hormonak) kortisolaren sintesia bultzatzen du. Giltzurrungaineko azalak ez du nerbio-bukaerarik, beraz hormona glukokortikoideen (kortisol, kortisona...) jariaketaren kontrola ez dago nerbio-sistemaren menpe, hormonen menpe baizik (ACTH hormonaren menpe, batez ere). Aldi berean, hipotalamoak ekoizten duen kortikotropinak erregulatzen du ACTHaren sintesia.

Jakina da estresak duen eragina kortisolaren ekoizpenean: izan ere, estresaren hormonatzat jotzen da kortisola, gorputzak kopuru handian sortzen baitu alarma egoera baten aurrean.

## Kortisolaren funtzioak eta efektuak 
* gluzidoen metabolismoari eragiten dio, odolean dagoen glukosa-kopurua handituz
* era berean, gantz azidoen odoleko kontzentrazioa ere handitzen du
* gluzidoen, lipidoen eta proteinen katabolismoa areagotzen du, orokorrean
* hanturaren aurkako efektu nabarmena du, klinika mailan erabiltzen dena
* kaltzioaren heste-xurgatzea eragozten du, hezurretako deskaltzifikazioa erraztuz
* linfozitoen kopurua murriztu eta eritropoiesia sustatzen du

Hanturaren aurkako efektuak eta eragiten duen immunodepresioak kortisolaren erabilera terapeutikoa bultzatu dute, kortikosteroide sintetikoak agertuz (prednisona, budesonida, etab).

Kortisolaren odol-kontzentrazioa txikia da Addisonen gaixotasuna dagoenean, eta handia Cushingen sindromean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hidrokortisona

**Hidrokortisona** kortisol hormonaren izena da, sendagai gisa hornitzen denean. Erabileren artean honako hauek daude: gutxiegitasun adrenokortikala, sindrome adrenogenitala, hiperkaltzemia, tiroiditisa, artritis erreumatoidea, dermatitisa, asma eta BGBK. Gutxiegitasun adrenokortikorako aukerako tratamendua da. Ahoz, topikoz edo injekzioz eman daiteke. Tratamendua poliki-poliki eten behar da, denbora luzez erabili ondoren.

Albo-ondorioek aldaketak izan ditzakete gogo-aldartean, infekzio- eta hantura-arrisku handiagoa, eta epe luzerako erabilerarekin, albo-ondorio arruntek osteoporosia, tripako mina, ahultasun fisikoa, makatuak eta onddoek eragindako infekzioak izan ditzakete. Erabiltzen den bitartean, ez dago argi segurua den haurdunaldian. Antiinflamatorio eta immunoezabatzaile gisa funtzionatzen du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Huete

**Huete** Cuencako udalerria da, La Alcarria eskualdean dagoena. Hiri titulua duen multzo monumentala da. 2024ko INEk egindako erroldaren arabera 1822 biztanle zituen.

## Ondarea 
Ugari dira hirian dauden monumentuak. Hona hemen nagusiak:
* Hiriko harresia
* Apezpikuren jauregia
* Atienzako Andre Mariaren eliza
* Santo Domingo eliza
* Erlojuaren dorrea
* Jesus eta Maria komentua
* San Pedro eliza
* San Sebastian baseliza
* Merced monasterioa
* Sanabriako leizeak, erromatarrek *lapis specularis* ateratzeko erabiliak

## Museoak 
Bost dira:
* Florencio de la Fuente museoa
* Erlijiko artearen museoa
* Museo etnografikoa
* Sutegiaren museoa
* Argazkilaritza museoa

## Iruditegia 

Image:
Sto_Domingo,_Huete,_Cuenca,_España.JPG|Santo Domingo eliza. 
Huete_-_Torre_del_Reloj.jpg|Erlojuaren dorrea.
Jesús_y_María_Huete_1.JPG|Jesus eta Maria komentua.
Puerta de Medina, Huete (Cuenca) 2.JPG|Medinako atea.
Silo de Huete 01.jpg|Hueteko siloa.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Chillarón de Cuenca

**Chillarón de Cuenca** Cuencako udalerria da, Serranía de Cuenca eskualdean dagoena. 2015ean INEk egindako erroldaren arabera 567 biztanle zituen. Hedadura 39,41 km²koa da. Udalerri barruan Arcos de la Cantera eta Señorio del Pinar auzunearen zati bat daude baita ere.

## Kultura ekipamenduak 
* Museo etnografikoa.
* Espido Freire Udal Liburutegia.
* Silo zahar bat Espainiako eskalada murru handienetariko bat bihurtu dute, aldi berean, haren balio etnografikoak gordez.

## Monumentuak 
* Siloa
* Antzinako zubia
* Santìsimo Cristo de la Luz eliza
* Idoloa, Brontze Arokoa, Cuencako Museoan jasota

## Iruditegia 

Image:
Museo_Etnográfico.JPG|Museo Etnografikoaren fatxada nagusia.
Museo_Etnográfico4.JPG|Museo Etnografikoaren barruko ikuspegia.
Ídolo de Chillarón (39625383784).jpg|Chillarongo idoloa, bertan aurkitutakoa.
Inauguración del Centro de Espeleología de Chillarón (50367150951).jpg|Siloa.
Casa en Chillarón.jpg|Chillarón de Cuenca herriko etxe tradizionala]]
Intervencion Chillaron.jpg|Ekintza artistikoa Silon.
Chillarongo zubia.jpg|Zubi tradizionala.
Silo_de_Chillarón.jpg|Eskalada murrua.

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
* :Udalaren webgune ofiziala.
* : Museo Etnografikoaren webgune ofiziala.
* : Aktibitateak eta turismoa Chillarón de Cuencan.
Remipedia

**Remipedia** Crustacea subfilumeko artropodo klasea da. Itsuak dira eta ur gazia duten itsasertzeko akuiferoetan bizi dira. Ikertu diren ozeano guztietan aurkitu dira. Deskribatutako lehenengoa *Tesnusocaris goldichi* da, baina 1979tik aurrea 19 espezie aurkitu dira.

10 eta 40 milimetro arteko neurria dute, luzeak dira eta antzekoak diren 42 gorputz segmentu dituzte. Burmuin ondo garatua dute eta horregatik uste da Malacostracarekin harremanetan daudela.

## Sailkapena 
*Tesnusocaris goldichi* †.
### Godzilliidae 
* *Godzilliognomus* Yager, 1989
** *Godzilliognomus frondosus* Yager, 1989
* *Godzillius* Schram *et al.*, 1986
** *Godzillius robustus* Schram *et al.*, 1986
* *Pleomothra* Yager, 1989
** *Pleomothra apletocheles* Yager, 1989
** *Pleomothra fragilis* Koenemann *et al.*, 2008
### Micropacteridae 
* *Micropacter* Koenemann *et al.*, 2007
** *Micropacter yagerae* Koenemann *et al.*, 2007

### Speleonectidae 
* *Cryptocorynetes* Yager, 1987
** *Cryptocorynetes elmorei* Hazerli, Koenemann & Iliffe, 2009&nbsp;
** *Cryptocorynetes haptodiscus* Yager, 1987
** *Cryptocorynetes longulus* Wollermann *et al.*, 2007
* *Kaloketos* Koenemann *et al.*, 2004
** *Kaloketos pilosus* Koenemann *et al.*, 2004
* *Lasionectes* Yager & Schram, 1986
** *Lasionectes entrichoma* Yager & Schram, 1986
** *Lasionectes exleyi* Yager & Humphreys, 1996
* *Speleonectes* Yager, 1981
** *Speleonectes benjamini* Yager, 1987
** *Speleonectes emersoni* Lorentzen *et al.*, 2007
** *Speleonectes epilimnius* Yager & Carpenter, 1999
** *Speleonectes gironensis* Yager, 1994
** *Speleonectes kakukii* Daenekas *et al.* 2009
** *Speleonectes lucayensis* Yager, 1981
** *Speleonectes minnsi* Koenemann, Iliffe, van der Ham, 2003
** *Speleonectes parabenjamini* Koenemann, Iliffe, van der Ham, 2003
** *Speleonectes tanumekes* Koenemann, Iliffe, van der Ham, 2003
** *Speleonectes tulumensis* Yager, 1987
Palomera

thumb|Etxe zahar berrituan dago Txotxongiloen Etxea.

**Palomera** Cuencako udalerria da, Serranía de Cuenca eskualdean dagoena, Gaztela-Mantxako erkidegoan.

2024an, INEk egindakoko erroldaren arabera 191 biztanle zituen.

## Ondarea 
* Herriko arkitekturaren etxeak
* Udaletxea
* Txontxongiloen etxea
* La Casona etxea
* Justo eta Pastor santuen eliza

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Félix Rodríguez de la Fuente

[270px|thumb|eskuinera|Félix Rodríguez de la Fuenteren monumentua [Santander hiriko Magdalena penintsulan (Kantabria).]]

**Félix Samuel Rodríguez de la Fuente** (Poza de la Sal, Burgos 1928ko martxoaren 14a – Shaktoolik, Alaska, 1980ko martxoaren 14a), **Félix Rodríguez de la Fuente** izenaz ezaguna, etologo, naturalista eta naturazaletasunaren hedatzailea izan zen, Espainian naturaren defentsaren aldeko aintzindaria, bai eta irratia eta telebistarako dokumentalen egilea ere, horietan guztietan nabariena *El Hombre y la Tierra* ("Gizona eta Lurra") (1974-1980) dokumetal sail arrakastatsu eta eragin handikoa izan zen. Medikuntzan lizentziatua eta biologian autodidakta, karisma handiko pertsonaia polifazetikoa izan zen: haren eraginak, urteak igaro ahala, iraun egin du. Haren jakintzak falkoneria eta etologiaren hainbat saila bereganatzen zituen, bereziki otsoen inguruko ikerketa eta elkarbizitza.

Belatzak eta hegazti harrapariak hazteko zaletasuna zuen, eta azkenean, ikerketan aritu zen erabat; batez ere animalien ohiturei buruzkoak ikertu zituen.

Bestalde, Rodríguez de la Fuentek espedizionario, Afrikako argazki-safarien gidari, hizlari eta idazle gisa ere jardun zuen, gainera Espainian oraindik naturaren defentsa mugimendurik ez zegoenean herrialde hartako kontzientziazio ekologikoaren alde ere ekin zion. Haren eragina ez zen Espainia mailara mugatu, nazioartean ere emititu diren bere telesailak ehundaka miloika ikusleek ikusi izan dituztela kalkulatu izan da, haietako dokumental batzuk egiteko asmoz aireko filmaketa bat burutzen ari zirela euren aireontziak istripua izan zuenean.

Felix izan zen ADENA Naturaren Babeserako Elkartearen sortzaileetako bat. Gaur egun, elkarte hori WWFren Espainiako atala da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Félix Rodríguez de la Fuente Fundazioa
Frantziar Errepublikaren behin-behineko gobernua

**Frantziar Errepublikaren behin-behineko gobernua** (frantsesez: *gouvernement provisoire de la République française* edo GPRF) Frantzia 1944 eta 1946 artean zuzendu zuen bitarteko gobernua izan zen, Vichyko Frantziaren bukaera eta Frantziako Laugarren Errepublikaren aldarrikapenaren artean hain zuzen ere.

## Gobernuburuak 
* Charles de Gaulle, 1944-1946
* Félix Gouin (SFIO), 1946
* Georges Bidault (MRP), 1946
* Léon Blum (SFIO), 1946-1947

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Frantziar Indar Askeak

[thumb|200px|eskuinera|[Frantziako bandera Lorenako gurutzearekin, de Gaulle jeneralak aukeratutako Frantziar Indar Askeen ikurra.]]
thumb|De Gaulle 1942an errebista egiten.
**Frantziar Indar Askeak** (frantsesez: *Forces Françaises Libres* edo *FFL*) Bigarren Mundu Gerran 1940ko ekainaren 22ko armistizioaren eta Alemaniaren okupazioaren ondoren Ardatzaren aurka borrokatzen jarraitu zuten frantziar soldaduak izan ziren.

Armada bakarra baino zenbait gudaroste ezberdin izan ziren. Nagusia eta famatuena Charles de Gaullek sorturiko erakundea bazen ere, Tunisian 1943ko hasieran Henri Girauden zuzendaritzapean borrokatu zuen armadak ez zuen de Gaullekin harremanik.

Londresen zegoen erakundea 1940ko ekainaren 18ko hitzaldiaren ondoren sortu eta "***Frantzia askea***" (*France libre*) izena izan zuen. Bere armadari Frantziar Indar Askeak izena jarri zioten. 1942ko uztailaren 13an izenaz aldatu eta "Frantzia gerrari" (*France combattante*) bilakatu zen.

1940ko uztailaren 1an lurreko lehen legioa sortu zen. Partaideak Norvegiatik joandako espedizio taldearen 1.300 soldadu eta berez izena eman zuten pertsonak. Abuztuaren 15ean 2.721 gizon zituen, tartean 123 ofizial. FFL barruan ere, 1940. urtean beste bi sail sortu ziren: Forces aériennes françaises libres sortu zen, batetik, 300 hegazkilari Erresuma Batuan eta 100 inguru Erdialdeko Ekialdean, eta Forces navales françaises libres, uztailaren 15ean 882 soldadu zituena, tartean 30 ofizial. Émile Muselier itsas indarren eta, probisionalki, aireko indarren komandantea izendatu zuten. Halaber, de Gaullek Frantzian zehar espioi eta sabotaje sarea sortu zuen, Bureau central de renseignements et d'action (BCRA); sarea hau Passy koronelaren agindupean zegoen.

1943ko abuztuaren 1ean, Frantzia askea ofizialki desagertu zen Iparraldeko Afrikan zegoen armadarekin batu eta CFLN sortu zuelako. Era berean Frantziar Indar Askeak ere desagertu eta Afrikako armadarekin bat egin eta Askapenarako Frantziar Armada (*Armée française de la Libération*) sortu zuten.

## Ikus gainera 
* Frantzia Askea
* Frantziako erresistentzia

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hutchinsoniellidae

**Hutchinsoniellidae** **Cephalocarida** krustazeoen klaseko familia bakarra da, **Brachypoda** ordenakoak. Orain arte 9 espezie aurkitu dira eta ganba baten itxura dute. 1955an aurkitu ziren lehen aldiz eta askotan **zaldi-oin ganba** gisa ezagutzen dira. Batzuetan **Lightiellidae** familia ere badela esaten da, baina orokorrean familia bakarrean sailkatzen dira genero guztiak. Ez dago erregistro fosilik, baina hainbat adituk primitibo gisa jartzen dituzte.

## Deskripzioa 
Krustazeo hauek 2 eta 4 milimetro arteko tamaina dute eta gorputza luzexka dute. Buru luzea dute, lehenengo segmentu torazikoa estaltzen duen ertzarekin. Ez dute begirik, baliteke lokatz artean bizi direlako izatea. Bigarren antena parea ahoaren atzealdean dago; beste krustazeo guztietan antena hauek ahoaren aurrealdean daude helduak direnean.

Ahoa goiko ezpain handiaren atzean dago, barailekin. Lehenengo maxila parea txikia da eta bigarrenak toraxeko hanken egitura bera du: atal basal handia bi hanpadurekin barnealdean eta sarde itxurako barne alde bat bi lobulorekin kanpoaldean. Maxilak ez daude, beraz, oso garatuak, beste krustazoekin alderatuta.

Toraxak 10 segmentu ditu eta abdomenak telson bat du, baina ez beste apendizerik.
Montparnasseko hilerria

**Montparnasseko hilerria** (frantsesez *Cimetière du Montparnasse*) Parisko 14. barrutian dagoen hilerria da, hain zuzen, 3 boulevard Edgard Quinet kalean kokatzen da eta 19 hektarea dauzka.

1824an hiru baserrik betetzen zuten lursailetatik sortu zen, hasiera batean hilerria *Le Cimetière du Sud* (Hegoaldeko Hilerria) izenarekin ezagutu zen. 1786an osasun arrazoiengatik Santu Errugabeen hilerria delakoa itxi zutenetik, Parisen hiri barneko hilerriak erabat debekatu ziren. XIX. mendearen hasieran frantziar hiriburuaren kanpoaldean eraiki ziren hainbat hilerrik hiri barneko hilerri zaharrak ordezkatu zituzten, hauetako bat Hego-Montparnassekoa izan zen.

Montparnasse hilerriak ospea bertan atseden hartzen duten intelektual eta artista frantziar nahiz atzerritar ezagunei zor die, eta Parisko turismogunetako bat bilakatzen dute.

## Hilerri honetan hilobiratuak dauden hainbat pertsonaia ospetsu 
[thumb|[Louis-Gustave Bingerren hilobia.]]

* Alexandre Alekhine, xakeko munduko txapelduna.
* Raymond Aron, filosofoa, soziologoa eta politika esatari frantziarra.
* Théodore de Banville, olerkaria.
* Charles Baudelaire, olerkaria.
* Simone de Beauvoir, filosofo existenzialista y feminista.
* Samuel Beckett, idazlea.
* Louis-Gustave Binger, esploratzailea.
* Constantin Brâncuşi, eskulturgilea.
* Emmanuel Chabrier, konposatzailea.
* Jacques Chirac, Frantziako Errepublikako presidente.
* Émile Michel Cioran, idazle eta filosofo errumaniarra.
* Bruno Coquatrix, Parisko Olympia antzokiko konposatzaile eta zuzendaria.
* Julio Cortázar, idazlea.
* Carlos Valenti, margolaria.
* Charles Cros, asmatzaile eta olerkaria.

* Porfirio Díaz, politikari eta jenerala. Mexikoko presidentea (1877-1880) (1884-1910)
* Alfred Dreyfus, militarra.
* Marguerite Duras, idazlea.
* Émile Durkheim, soziologoa.
* Serge Gainsbourg, abeslaria.
* Eugène Ionesco, dramagile eta antzerkigilea.
* Henri Langlois, Cinémathèque française erakundearen sortzaile eta zuzendaria.
* Michel-Esther Le Turdu, misiolaria.
* Maurice Leblanc, idazlea.
* Man Ray, dada argazkilaria.
* Guy de Maupassant, idazlea.
* María Montez, aktorea.

[thumb|[Man Ray eta bere emazte Julieten hilobia.]]

* Pierre-Joseph Proudhon, pentsalari eta politikari anarkista.
* Jean-Claude Pascal, aktore eta abeslari frantziarra.
* Henri Poincaré, matematikaria.
* Serge Reggiani, italiar jatorriko aktore eta aneslari frantziarra.
* Jean-Paul Sartre, filosofaria.
* Susan Sontag, argazkilari eta entsegugilea.
* Roland Topor, marrazkilaria.
* Tristan Tzara, olerkari eta entsegugilea.
* César Vallejo, olerkari eta idazle peruarra.

## Kanpo estekak 
* Montparnasseko hilerriaren historia 
* Parisko webgune ofiziala, hilobiaren argibide eta planoa pdf formatuan 
* Montparnasseko hilerriaren argibidea 
* Written in Stone - Harrian idatzia
Valdemeca

**Valdemeca** Cuencako udalerria da, Serrania de Cuenca eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 108 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Abenójar (Ciudad Real)

**Abenójar** Ciudad Realgo udalerria da, Valle de Alcudia eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.592 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Ciudad Realgo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalerriari buruzko webgunea.
Almagro (Ciudad Real)

**Almagro** Ciudad Realgo udalerria da, historikoki Campo de Calatrava eskualdearen hiriburua izan da. Herri monumentala da.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 8.672 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Ciudad Realgo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  udalaren webgunea.
Carrión de Calatrava

**Carrión de Calatrava** Ciudad Realgo udalerria da, Campo de Calatrava eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.931 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Ciudad Realgo udalerrien zerrenda
* Calatrava la Vieja

## Kanpo estekak
Ruidera

**Ruidera** Ciudad Realgo udalerria da, Campo de Montiel eskualdean dagoena. Bertako aintzirengatik da ezaguna.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldan, 614 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Ciudad Realgo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Ace of Spades

***Ace of Spades*** Motorhead heavy metal talde ingelesak 1980an izen bereko *Ace of Spades* diskoaren barnean kaleratutako abestia da.

## Kanpo estekak 
* Motorhead taldearen *Ace of Spades* abestia entzungai
Breaking the Law

***Breaking the Law*** (euskaraz: "Legea Hausten") Judas Priest heavy metal talde ingelesak 1980an izen bereko *British Steel* diskoaren barnean kaleratutako abestia da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Judas Priest taldearen *Breaking the Law* abestia entzungai
Sejm

**Sejm**  () Poloniako Parlamentuko behe ganbera da. Sejma 460 diputatuk edo polonieraz *Poseł*-ek osatzen dute. Sufragio unibertsalez aukeratzen dira eta ganberako burua **Sejmeko Mariskala** (*Marszałek Sejmu*) da.

Poloniako goi ganbera *Senat* edo Senatua da.

## Osaketa 
2007 urtean ospatutako hauteskundeak geroztik, honela osatzen da Poloniako Errepublikako behe ganbera:

[thumb|ezkerrera|250px|Egoitza [Varsovian.]]

## Kanpo estekak 
* Webgune Ofiziala
Valoisko etxea

[thumb|200px|Leinuaren [armarria.]]
**Valoisko leinua** (frantsesezko ahoskera: ) Kapeto leinuaren adarra izan zen, 1328 eta 1589 artean Frantzian erreinatu zuena. 1363 eta 1482 artean leinu honen zenbait kide Borgoinako dukeak izan ziren.

Leinuaren sortzailea Karlos Valoiskoa izan zen, Filipe III.aren laugarren semea. Valois leinuko lehenbiziko erregea Filipe VI.a Frantziakoa izan zen, Eduardo III.a Ingalaterrakoak eta Joana II.a Nafarroakoak ere tronurako eskubideak zituztela aldarrikatu zuten arren.

## Valois leinuaren Frantziako erregeak 
### Valois leinua (zuzena) 
* Filipe VI.a, Zorionekoa, 1328-1350
* Joanes II.a, Ona, 1350-1364
* Karlos V.a, Jakituna, 1364-1380
* Karlos VI.a, Zoroa, 1380-1422
* Karlos VII.a, Garailea, 1422-1461
* Luis XI.a, Zuhurra, 1461-1483
* Karlos VIII.a, Adeitsua, 1483-1498

### Valois-Orléans 
* Luis XII.a, Herriaren aita, 1498-1515

### Valois-Angoulême 
* Frantzisko I.a, 1515-1547
* Henrike II.a, 1547-1559
* Frantzisko II.a, 1559-1560
* Karlos IX.a, 1560-1574
* Henrike III.a, 1574-1589

## Valois leinuaren Poloniako erregeak 
* Henrike I.a, 1573-1574

## Beste tituluak 
* Anjouko konde eta dukeak
* Borgoinako dukeak
* Brabanteko dukeak
* Neversko konde eta dukeak
* Alençongo konde eta dukeak

## Ikus ere 
* Frantziako errege-erreginen zerrenda

## Kanpo estekak
Kortisona

**Kortisona** giltzurrungaineko guruinaren azalak jariatzen duen hormona esteroidea da, glukokortikoideetako familiakoa. Egitura kimikoa eta jarduerari dagokionez antz handia du kortisolarekin, baina honen aldean kontzentrazio txikiagoan dago odolean.

Kolesteroletik abiatuta sintetizatzen da, eta -bestalde- aldosterona hormonaren molekula aitzindaria da.

Kortisolaren antzera, kortisonak prozesu katabolikoak areagotzen ditu. Glukosaren odol-maila igotzen du, eta baita gantz azidoen odoleko kontzentrazioa ere.

## Erabilera terapeutikoa 
Botika moduan kortisona oso erabilia da zenbait gaixotasun tratatzeko. Alboko-ondorio kaltegarriak dituenez, baina, tratamendua mediku baten gainbegiratzepean eraman behar da beti.

Hanturaren aurkako efektu nabarmena duenez, hanturazko prozesuen tratamenduan erabiltzen da.

Immunitate-sistemaren jarduera gutxitzen duenez, gaixotasun autoimmuneen tratamenduan ere ezartzen da (artritis, lupus, Crohn gaitza...) eta baita alergia kasuetan ere.

Alboko-ondorioen artean aipagarrienak hauek dira: hipergluzemia, osteoporosia, gastritisa, hipertentsioa, amenorrea, orbaintze mantsoagoak eta portaera-aldaketak.

Kortisona baino farmakologian gehien erabiltzen direnak kortikosteroide sintetikoak dira, hots, kortisonaren deribatuak: prednisona, budesonida, dexametasona eta metilprednisolona, besteak beste.

## Kanpo estekak
Maxillopoda

**Maxillopoda** krustazeo klase anitz bat da, Copepoda, lanperna eta antzeko animaliez osatua. Ez dirudi talde monofiletiko bat denik ezta guztiak batzen dituen karaktere berezirik dagoenik.

Lanperna batzuk kenduta maxillopodoak txikiak dira, ezagutzen den artropodo txikiena talde honetakoa delarik, *Stygotantulus stocki*. Normalki gorputz laburrak dituzte, abdomen txikitu batekin eta ez dute apendizerik izaten. Hau pedomorfosisaren bitartez gertatu dela dirudi.

Lanpernek hankak erabiltzen dituzte janaria iragazteko, baina beste guztiek euren maxila erabiltzen dute. 5 segmentu zefaliko, 6 toraziko eta 4 abdominal dituzte, telson batekin atzealdean.

Fosilak Kanbriar garaian aurkitu dira.
Malacostraca

**Malacostraca** (grezieratik: μαλακό όστρακο - "geruza biguina") krustazeoen arteko talderik handiena da eta adituak ez direnek krustazeo gisa identifikatuko lituzteketen animalia gehienak biltzen ditu, Decapoda, Stomatopoda eta krilla bezala. Anphipoda eta lur-lehorreko krustazeo talde bakarra ere biltzen ditu (Isopoda). 22.000 espezie baino gehiago ezagutzen dira eta krustazeo guztien bi heren talde honetakoak dira. Lehenengo ale fosilak Kanbriarrean agertu ziren.

Talde honetako filogenia oraindik eztabaidan dago. Ikerketa molekular ezberdinek taldeak aldatu ditzakete oraindik.

## Morfologia 
thumb|320px|ezkerrera|Malacostracaren plan orokorra
* 3 tagma: buruan 5 segmentu, toraxeak 8 segmentu eta abdomenean 6 segmentu (Phyllocaridan 7).
* Buruak 5 segmentu ditu, antenula pare batekin eta antena beste pare batekin, 3 aho-atal ditu, barail, maxilula eta maxila batne.
* 8 segmentu toraziko dituzte. Zefalotoraxak estalki bat du 3 segmenturen fusioarekin, beste 5ak estali gabe utziz.
* Normalki 8 pare hanka toraziko dituzte, lehenengo parea (batzuetan gehiago) aldatuta daude eta maxilipedoak dira, hau da, jateko erabiltzen dituzte. Maxilipedoen aurretik dagoen lehen hanka parea askotan pintza gisa aldatu dira.
* Abdomenak 6 segmentu ditu. Apendizeak pleopodo izena dute eta normalki igeri egiteko erabiltzen dituzte. Isopodaren barruan hauek arnasa hartzeko erabiltzen dira.
* Gonoporoen lekua 6. segmentuaren azpian dago emeetan eta 8. segmentuan arrengan.
* Begi sesilak dituzte.
* Nerbio-sistema zentralizatua dute.
* Urdailak bi ganbera ditu.
Eucarida

**Eucarida** krustazeoen barneko goiordena da, Malacostraca klasean. Decapoda, krill eta Amphionidacea daude bere barruan. Guztiek dute oskol bat fusionatua euren segmentu toraziko guztietara. Begiak pedunkulua dute.
Turpin dorrea

**Turpin dorrea** edo **Turpin dorre-jauregia** Lekeition (Bizkaia) kokaturiko dorretxea da. Defentsarako eraiki bazen ere, geroago etxebizitza bihurtu zen.

## Kokapena 
Lekeitioko alde zaharrean dago kokaturik, Gerrikabeitia eta Santo Domingo kaleen arteko gurutzean. Uriarte jauregiari dago lotuta eta hiriko harresitik hurbil zegoen.

## Historia 
XVI. mende hasieran eraiki zen, orduko estilo nagusiaren -pizkundetarra- ereduari jarraiki. Defentsa lanetarako eraiki bazen ere, dorreak erabilpen hori galdu zuen etxebizitza bihurtzeko. Gaur egun, etxebizitza izaten jarraitzen du, Lekeitioko eraikin zaharrenetariko eta ondoen kontserbaturikoa delarik berau.

## Arkitektura 
Eraikina kareharriz dago eraikia, sei arku-zuzendun leiho dituelarik horman, denak tamaina berekoak. Bere aurreko paperaren garaitik, eraikinaren defentsarako erabilgarriak ziren hauts-babesak eta babeserako leiho-barrenak geratzen dira.

Eraikinera sartzeko, puntu erdiko forma duen ate handi batetik pasa behar da. Honek, haizemaile formadun ganga du. Atzealdean patio bat du eta bertan daude sotora zein zerbitzarien etxebizitzetara eramaten duten eskailerak.

## Kanpo estekak
Transformatu integral

Matematikan, **transformatu integrala** matematika-eragile bat da, f(x)\, funtzio batetik F(t)\, beste funtzio berri bat eratortzen duena, aldakuntza edo transformazio honen bitartez:

::F(t)=\int_{t_1}^{t_2}K(x,t)f(x)dx\,

K(x,t)\, funtzioa transformatuaren kernel edo huna izanik.

## Kanpo estekak
Neil Jenkins

**Neil Roger Jenkins** (Church Village, 1971ko uztailaren 8a)  galestar errugbilari ohia da, zabaltzaile postuan aritzen zena. 1991ko urtarrilaren 18an egin zuen debuta Galesko selekzioarekin, Cardiffen, Ingalaterraren aurka. Historiako jaurtitzailerik onenetako bat izan da, eta bere selekzioarekin 1000 puntu baino gehiago lortu dituen bakarrenetakoa. 1997ko (Hegoafrika) eta 2001eko (Australia) biretan parte hartu zuen British and Irish Lionsekin.

## Palmaresa 
### Galesko selekzioa 
* 87 test-partida, 1991-2002 bitartean
* 1049 puntu (11 entsegu, 130 transformazio, 235 zigor-ostiko, 10 drop)
* Sei Nazioen Txapelketa
** irabazlea: 1994

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Branchiopoda

**Branchipoda** ur-gezan bizi diren krustazeo klase bat da. Izkira txiki baten itxura dute. Talde nahiko heterogenea da eta 900 bat espezie deskribatu izan dira. Batzuk ezagunak dira akuarioetarako jaki gisa saltzen direlako, adibidez *Artemia* eta *Daphnia*.

Euren ezaugarri nagusia aurrealdean dituzten apendize batzuk kdira, buruaren aldean, xafla itxurarekin. Horietako bakoitza lobulu ezberdinetan banatzen da eta xafla brankial bat dute kanpoaldean.

Ez da izen antzekoa duen Brachiopodarekin nahastu behar.

## Familiak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q188360 }
|sort=label
|columns=P225:Familia,P18:Irudia
|row_template=Zutabe_formatoa/Familiak
|thumb=80
}}
Hurricane (abestia)

**Hurricane** (euskaraz *urakana*) Bob Dylan Ameriketako Estatu Batuetako abeslariak 1975an Desire diskoaren barnean kaleratu zuen abestia da. Rubin "Hurricane" Carter boxeolariaren espetxeratzearen inguruko gaia du, honen ezizenak abestiari izenburua ematen diolarik.

## Zinema 
1999ko *The Hurricane* filmaren soinu bandako abesti nagusia izan zen.

## Kanpo estekak 
* Bob Dylan abeslariaren *Hurricane* abestia entzungai
Like a Hurricane (Neil Young)

**Like a Hurricane** (euskaraz *Urakana bezala*) Neil Young kanadar abeslariak 1975an American Stars 'n Bars diskoaren barnean kaleratu zuen abestia da.
## Kanpo estekak 
* Neil Young abeslariaren *Like a Hurricane* abestia zuzeneko emanaldi batean entzungai
Hey Hey, My My (Into the Black)

***Hey Hey, My My (Into the Black)*** (euskaraz *Hey Hey, Nerea Nerea (Beltzean sartuz)*) Neil Young kanadar abeslariak 1979an Rust Never Sleeps diskoaren barnean kaleratu zuen abestia da.

## Kanpo estekak 
* Neil Young abeslariaren *Hey Hey, My My (Into the Black)* abestia zuzeneko emanaldi batean entzungai
Like a Rolling Stone

**Like a Rolling Stone** (euskaraz literalki *Harri Biratzaile bat Bezala*, itzulpen egokiena eta benetako esanahia "Bala Galdua" litzateke, ingelesez ganorarik gabe harat-honat dabilen norbait aipatzean esaera hori erabiltzen baita) Bob Dylan Ameriketako Estatu Batuetako abeslariak 1965an Highway 61 Revisited diskoaren barnean kaleratu zuen abestia da.

Gerora, musikari eta talde ugarik abesti honen euren bertsioak moldatu dituzte: Jimmy Hendrix, Rolling Stones, Bob Marley & The Wailers...

## Kanpo estekak 
* Bob Dylan abeslariaren *Like a Rolling Stone* abestia entzungai 
* Jimmy Hendrix musikariaren *Like a Rolling Stone* abestiaren bertsioa entzungai 
* Like a Rolling Stones taldearen *Like a Rolling Stone* abestiaren bertsioa entzungai
Santa Cruz de los Cáñamos

**Santa Cruz de los Cáñamos** Ciudad Realgo udalerria da, Campo de Montiel eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 602 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Ciudad Realgo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak
Uriarte jauregia

**Uriarte jauregia** Lekeition (Bizkaia) kokaturik dagoen jauregi barrokoa da.

## Deskribapena 
ezkerrera|200px|thumb|Armarria hurbiletik ikusia. Bengolea, Txurruka, Olaeta eta Olanotegi leinuen irudiak daude bertan

Trapezio formadun oina du. Erdian, eraikinaren bihotzean, Erdi Aroko dorrea dago eta dorre honen inguruan egin ziren XVI-XVIII mendeen artean zenbait eraberritze eta hedapen, egungo forma hartuz. Dorrearen erdiko kuboak lau isurkiko estalkia, bertatik ateratzen direlarik horma bakoitzerako teilatuak, isurki bakarrekoak direlarik. Areto desberdinak babesten dituzte. Goitik behera bere fatxadaren azaleran hiru zati desberdin bereiz daitezke: bi alboak eta erdialdea. Bi alboak, nahiko itxiak, eraikin osoaren hegalak dira, eta erdiko zatia askoz ere interesgarriagoa da.

Hiru altueretan dago egituratuta, eta barrualdeko Erdi Aroko kuboan, hiru altuera horiek bost bihurtzen dira. Eraikinerako sarrera dorreko horma zulatuz ireki da, eta lehenengo solairuan dago. Bertara iristeko, eskailera axial bat dago. Aipatutako eskaileratik eraikinaren solairu noblera iritsiko gara, eta bertan espazio ireki bat dago, zutabe toskandarren gainean puntu erdiko hiru arku daudelarik. Ataripe honetara irekitzen dira sarrera-baoak, dintelduak eta plaken bidez belarrian irekiak. Goiko erregistroari dagokionez, kanpoaldera erregistro noblearen planteamendu berberak ditu, baina erdiko bao osoa murriztu egin da, izan ere, bertan kokatu da Bengolea,Txurruka, Olaeta eta Olanotegiren armarri ikusgarria. Loggia altu honetako alboetako beste bi baoetan gaur egun beira jarri da eta forjaketa-barandak dituzten balkoietarako sarrera bihurtu dira.

Uriarte jauregia, bere osotasunean, Bizkaian dagoen XVII. mendeko egoitzazko hiri-jauregien bertsio bikainenetako bat dugu. Jauregi honen antolamendu berezia ez da barrokoa, baizik eta lehenagokoa, errenazentista, hain zuzen, izan ere, loggi altuak Bizkaiko beste zenbait jauregitan ere aurkitzen dira, hala nola Oxirando eta Muntsaratz jauregietan. Turpin dorreari loturik dago iparraldean.

## Babesa 
1998. urtetik aurrera babes bereziko monumentu historiko izendaturik dago.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Babes Bereziko kultura ondasun izendapena EHAAn
Komunero

**Komuneroak** honakoa izan daiteke:
* Gaztelako Komunitateen Gerran parte hartu zuten matxinatuak, 1520 eta 1521 artean Gaztelako koroaren aurkako altxamendua.
* Paraguaiko iraultza komuneroak, 1537an eta 1717-1735 artean gertatu ziren altxamendu ezberdinak
* Andeetako altxamendu komuneroan parte hartu zutenak, 1780an Venezuelan gertatua.
* *Communard*ak, Parisko Komuna defendatzen zutenak.
Acedera

**Acedera** Badajozko udalerria da, Vegas Altas eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 821 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Badajozko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Benquerencia de la Serena

**Benquerencia de la Serena** Badajozko udalerria da, La Serena eskualdean dagoena.

## Demografia 
## Historia 
Antzinako Erregimena erori zenean, orduan Benquerencia soilik izeneko herria udalerri bilakatu zen. 1834tik aurrera Castuerako auzitegi-barrutiaren barnean geratu zen.

1990eko abuztuaren 26an Puerto Hurracon Antonio eta Emilio Izquierdo anaiek familien arteko liskar batek bultzaturik auzokoak tirokatu zituzten bederatzi hildako eta sei zauritu utziz.

## Herritar ospetsuak 
* Manolo Tena (1951-2016), abeslaria

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Decapoda

**Decapoda** (greziera: hamar hanka) krustazeo ordena bat dira, Malacostraca klasearen barruan. Oso ezagunak diren taldeak ditu bere baitan, adibidez Brachyura (karramarroak, txangurruak...), Nephropidae (otarrainak) eta Dendrobranchiata (izkirak).

Dekapodo guztiek 10 hanka dituzte. Krustazeo guztiek dituzten 16 apendize torazikoen artean azken 10ak dira. Lehenengo hiru pareek ahoan erabiltzen dituzte eta horregatik maxilipedo deitzen zaie. Decapoda askok, ordea, aurreko hankak pintza bezala erabiltzen dituzte.

## Familiak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q4610 }
|sort=label
|columns=P225:Familia,P18:Irudia
|row_template=Zutabe_formatoa/Familiak
|thumb=80
}}
Eumalacostraca

**Eumalacostraca** (grezieraz *benetako geruza biguna*) Krustazeoen barruko azpiklase bat dira, ia-ia Malacostraca guztiak biltzen dituena: 22.000 espezie deskribatu dira. Eumalacostraca guztiek 19 segmentu dituzten (5 zefaliko, 8 toraziko eta 6 abdominal). Toraxean dauden hankak artikulaturik daude eta igeri zein ibiltzeko erabiltzen dituzte. Dirudienez arbaso komunak estalki bat zuen zefalotoraxean, baina talde batzuetan galdu da.

## Sailkapena 
**Eumalacostraca** Grobben, 1892
* Syncarida Packard, 1885
** †Palaeocaridacea
** Bathynellacea Chappuis, 1915
** Anaspidacea Calman, 1904
* Peracarida Calman, 1904
** Spelaeogriphacea Gordon, 1957
** Thermosbaenacea Monod, 1927
** Lophogastrida Sars, 1870
** Mysida Haworth, 1825
** Mictacea Bowman, Garner, Hessler, Iliffe & Sanders, 1985
** Amphipoda Latreille, 1816
** Isopoda Latreille, 1817
** Tanaidacea Dana, 1849
** Cumacea Krøyer, 1846
* Eucarida Calman, 1904
** Euphausiacea Dana, 1852
** Amphionidacea Williamson, 1973
** Decapoda Latreille, 1802

## Familiak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q72629 }
|sort=label
|columns=P225:Familia,P18:Irudia
|row_template=Zutabe_formatoa/Familiak
|thumb=80
}}
Gaztelanismo

[400px|thumb|[Villalar de los Comunerosen dagoen horma-irudi gaztelanista.]]
**Gaztelanismoa** Gaztelako balioak edo nortasuna aldarrikatu eta babestu nahi dituen dituen ideologia politikoa da. Berau ez da gehiegoa Gaztelatzat aldarrikatutako inongo lurraldetan. Halaber, hainbat alderdi eta taldetan banaturik dago.

Talde gaztelanista batzuk erregionalista diren bitartean, beste batzuk izaera nazionalista dute. Bere aitzindari moduan 1869an Espainiako hamazazpi probintzietako ordezkariek sinaturiko Gaztelako Itun Federala hartzen da, Kantabria, Gaztela eta Leon, Gaztela-Mantxa, Errioxa, Madril eta inguruko zenbait eskualdeak batzea proposatu zuena.

Gaztelanismoaren gaur egungo aldarrikapen nagusiena Gaztelatzat hartzen dituzten lurraldeak barne bilduko duen egitura instituzional bat sortzea da (Gaztela eta León, Gaztela-Mantxa, Kantabria, Errioxa eta Madrilgo Erkidegoa batuz).

Alderdi gaztelau nazionalista edo gaztelanista nagusiak Tierra Comunera (egun Partido Castellanoko parte) eta Gaztelau Ezkerra (IzCa) dira. Lehenak 70 bat zinegotzi ditu Gaztelako udalerri desberdinetan, eta indarrik handiena Burgosen du.

## Historia 
Historikoki, gaztelanismoak Gaztelako Komunitateen Gerra eta Juan Martín Díez "El Empecinado" hartzen ditu bere aitzindari moduan, baita aipatutako Gaztelako Itun Federala ere. Bere ideologo klasikoak hauek dira:
* Narciso Alonso Cortés (1875-1972), idazlea.
* Gregorio Fernández Díez (1891-), ekonomista.
* Julio Senador Gómez (1872-1962), idazlea.
* Eugenio Merino (1881-1953), idazle, soziologo, etnografo eta apaiza.

## Sinbologia 
Gaztelanista gehienek Gaztelako Erresumako bandera aldarrikatzen badute ere, badaude komuneroen zutoihala ere aldarrikatzen dutenak, ezkerreko ikuspegi ideologikoei loturik.

Image:Bandera de Castilla y León.svg|Gaztela eta Leongo bandera. Gaztelanista batzuek erabilia, "cuartelada" izenaz.
Image:Flag of Castile.svg|Gaztelako pendoia edo bandera tradizionala.
Image:Flag of Castile (purple).svg|*Pendón Comunero* delakoa.
Image:Flag of Castile (with star).svg|*Pendón Estrellado* delakoa (ezkerreko mugimendu batzuek erabilia).

## Alderdiak 
220px|thumb|Agerraldi gaztelanista Villalar de los Comunerosen.
* Ahora Castilla
* Tierra Comunera
** Juventudes Comuneras (Tierra Comuneraren gazte erakundea)
* Foro Castellano 23 de Abril
* Sopa Castellana
* Izquierda Castellana, honako alderdiek osatuta:
** Yesca
** Izquierda Comunera
** Unidad Popular Castellana
** Mujeres Castellanas
* Unidad Castellana
* Unidad Comunera Castellana
* Unidad Nacional Castellana
* Unión Castellanista
* Partido Regionalista Castellano
* Partido Autonómico Nacionalista de Castilla y León
* Ciudadanos de Burgos por Castilla la Vieja

## Kanpo-estekak
Pterygota

**Pterygota** (grezieratik *pterigotos*, hegoekin) intsektu talde monofiletiko bat da. Hegoak dituzte bigarren eta hirugarren segmentu torazikoetan (mesotorax eta metatorax). Hegoak dituzten eremuetan exoeskeletoa garatuago dago esklerotizazio batekin. Bi segmentuak askotan pterotorax izeneko egituran bateratuak agertzen dira.

## Sailkapena
Aragoiko mudejar arkitektura

**Aragoiko arkitektura mudejarra** Espainiako Gizateriaren Ondarea da. Hasieran, *Teruelgo arkitektura mudejarra* izena zuen eta Teruelgo lau eliza barne hartzen zituen, horien artean Teruelgo katedrala. 2001ean beste sei eliza gehitu zituen UNESCOk, horietatik 3 Zaragoza hirian.

## Ikus gainera 
* Teruelgo katedrala
* Zaragozako San Salvador katedrala

## Kanpo estekak 
* Informazioa UNESCOren webgunean

ezkerrera|thumb|300px|Teruelgo katedrala atzean.
Archaeognatha

**Archaeognatha** (grezieratik, *archaeos*, antzinakoa eta *gnathos*, baraila) edo **kuprezko arraintxoak** intsektuen barruko ordena zahar bat da, hegorik gabekoa, ektognatoak (kanpoko aho zatiekin), luzeak, hiru isatsekin abdomenaren atzealdean eta ezkataz estalitako gorputzarekin. 350 bat espezie ezagutzen dira. Devoniarretik aldaketa gutxien jasan dituen intsektu taldea dira.

## Familiak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {  ?item wdt:P105 wd:Q35409 .  ?item wdt:P171 ?sub0 .  ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q637179 }
|sort=label
|columns=P225:Familia,P18:Irudia
|row_template=Zutabe_formatoa/Familiak
|thumb=80
}}
Thysanura

**Thysanura** (antzinako grezieratik: θυσάνος, *thysanos*, "xingola" eta ουρα, *oura*, "isatsa") Insecta klasearen barneko ordena zaharrenetako bat da. Hegorik gabeko intsektuak dira eta aho-aparatu mastekatzailea, zerko-pare bat eta azken segmentuaren erdialdean luzakin bat dauzkate. Askotan zilar arrain izena ematen zaie, baina hau *Lepisma* generoari dagokio. 335 espezie ezagutzen dira mundu osoan, 4 familiatan banatuta: Lepidotrichidae, Nicoletiidae, Lepismatidae eta Maindroniidae.

Lehen Apterygotaren barruan sailkatzen ziren, Collembola, Protura, Diplura eta Microcoryphyarekin batera, hegorik ez dutelako. Hala ere, hau simplesiomorfia bat denez, ez dago arrazoirik Apterygotaren barruan sartzeko.

## Familiak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {  ?item wdt:P105 wd:Q35409 .  ?item wdt:P171 ?sub0 .  ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q226951 }
|sort=label
|columns=P225:Familia,P18:Irudia
|row_template=Zutabe_formatoa/Familiak
|thumb=80
}}

## Erreferentziak
Dicondylia

**Dicondylia** intsektuak banatzen den bi talde handietako bat da. Beste taldea Archaeognatha da. Dicondylia Pterygota eta Thysanura kladotan banatzen da. Intsektu gehienak klado honen barruan daude.
Palaeoptera

**Palaeoptera** (grezieratik, *palaeos*, antzinakoa eta *pteron*, hegoa) intsektu Pterygota talde bat dira. Askotan hauen artean antzinakoenak direla esaten da, ezin dituztelako euren hegoak abdomenean bildu, Neopterako guztiek egin dezaketen bezala. Hegoen biltze gaitasun hori eta hegaz egiteko gihar sistemak argi uzten du Neoptera talde monofiletiko bat dela.

Baina hegoak biltzeko ezintasuna bere horretan plesiomorfikoa da, hau da, antzinako egoera hori da, beraz kladistikaren arabera ez da baliagarria talde monofiletiko bat izendatzeko. Beraz Ephemeroptera eta Odonata biltzeko dagoen arrazoi bakarra ez dago oinarrituta arbaso komun batean. Beraz Paleoptera albo batera utzi behar den talde parafiletiko bat dela esan daiteke.

## Erreferentziak
Neoptera

**Neoptera** (grezieratik, *neos*, berria eta *pteros*, hegoak) Pterygota intsektuen barneko sailkapen taxonomiko bat da, monofiletiko gisa kontsideratua eta intsektu gehienak barnebiltzen dituzena. Hegoak abdomenaren gainean bildu ditzakete, ez Palaeopteraren barruan biltzen diren Epemeroptera eta Odonata bezala, nahiz eta azken bilketa hau parafiletikoa izan daitekeen. Tximeleta batzuek ezin dituzte hegoak bildu, baina argi dago bildu ditzaketen beste batzuetatik eratorriak direla.
Exopterygota

**Exopterygota** batzuetan **Hemipteroidea** edo **Hemipterodea** intsektuen barneko Neopterako goiorden bat da, ziurrenik parafiletikoa. Metamorfosi sinple edo ez-osoa duten guztiak biltzen ditu. Hau da, ninfa eta imago etapetan antzekoak diren intsektuak, eta pupa faserik ez dutenak. Intsektu hemimetaboliko ere esaten zaie.

Ez dirudi taldea monofiletikoa denik, duten gauza komun bakarra metamorfosi hori baita eta hori karaktere plesiomorfikoa da. Ez dute beste apomorfiarik. Paleoptero talde polifiletikoak ere metamorfosi hau izaten du, baina ezin dituzte hegoak abdomenaren gainean jarri.
Grylloblattidae

**Grylloblattidae** intsektu extremofilo talde txiki bat da, mendietako gailurretan bizi direnak eta **Grylloblattodea** ordenaren barneko familia bakarra osatzen dutenak. 5 genero ezagutzen dira eta 25 espezie.

Deskubritu zuten zientzialariek euren harridura izenean ere utzi zuten: *Grylloblatta campodeiformis* espeziearen izenak *kilker, Campodea eta labezomorro* itxura esan nahi du. Intsektu luzeak dira bi isats luzeekin. Asko gautarrak dira eta badirudi detritusak jaten dituztela. Antena luzeak dituzte baina ez dute hegorik. Gertuen dituzten senideak Phasmatodea ordenak dira eta agian Mantophasmatodea ordena aurkitu berria.

## Erreferentziak
La Nava de Santiago

**La Nava de Santiago** Badajozko udalerria da, Tierra de Mérida - Vegas Bajas eskualdean dagoena.

2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.089 biztanle zituen.

## Ikus, gainera 
* Badajozko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak 
*  Udalaren webgunea.
Arana jauregia

**Arana jauregia** izenarekin honako eraikin hauek ezagutzen dira:

* Arana jauregia (Izurtza)

* Arana jauregia (Mallabia)

* Arana jauregia (Bilbo)
Ainhoa Arbizu

**Ainhoa Arbizu Ruiz** (Bartzelona, Katalunia, 1979ko otsailaren 24a) kazetari kataluniarra da.

Ikus-entzunezko Komunikazio zientzietan lizentziatua da Pompeu Fabra Unibertsitatean.

2009. urtera arte MotoGPko berri-emailea izan zen RTVErentzat.

## Lanak 
### Telebista 
* *MotoGP* (RTVE)
* *Música uno* (RTVE, 2004-2006)
* *Operación Triunfo* (Canal Operación Triunfo)
Joseba Larrañaga

**Joseba Larrañaga** (Pasai San Pedro, ) euskal herritar kazetaria da. Gaur egun COPE irrati-kateko *El partidazo de Cope* saioa aurkezten du.

## Biografia 
Leioako fakultatean ikasten ari zenean, SER katearen praktiketara aurkeztu zen eta zazpi urtez aritu zen Galizian, albistegietan. Ondoren, Madrilera joan zen. Geroago, kirol-irratsaioak aurkeztera pasatu zen. SER irrati-kateko *El Larguero del Fin de Semana* saioa aurkeztu zuen. Horrez gain, José Ramón de la Morenaren ordezkoa izan zen *El Larguero* irratsaioan.

2010ean COPEra pasa zen. 2011ko azarotik aurrera *El Ojo del Tigre* saioa aurkeztu zuen *13TVn*.

## Lanak 
### Telebista 
* *Va de fútbol* (Localia)
* *Erreala Primeran* (Localia)
* *El Ojo del Tigre* (13TV)

### Irratia 
* *El Larguero del Fin de Semana* (SER)
* *El Larguero* (SER)
* *El Partido de las 12* (COPE)

## Erreferentziak
Dermaptera

**Dermaptera** (grezieratik, δερμα, *derma* = "larrua" eta πτερον, *pteron* = "hegoa") neoptera infraklaseko intsektu ordena da. Euskaraz **mariartazi** eta **ipurtsarde** izenak ematen zaizkie, nahiz eta azken hau, berez, *Forficula auricularia* espezie arruntari dagokion. Gorputz luzea dute, zertxobait zapala, tamaina ertaina edo txikiak, kolore arre eta gorrixka eta atzealdean guraize itxurako bi adartxorekin. Normalki harrien artean edo zuhaitzen barruan bizi dira.

Intsektu oso ugariak dira eta 1.840 espezie inguru ezagutzen dira, gehiengoa tropikoetan, nahiz eta leku epeletan ere aurki daitezkeen. Aurrealdeko hegoak (dituztenek) elitro gisa erabiltzen dituzte, hau da, estalki gisa, eta atzealdekoak biribilduak eta mintzakarak dira. Hau Estafilinidae familiarekin dute elkarrekin, baina badirudi ez daudela ebolutiboki gertu.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Endopterygota

**Endopterygota** metamorfosi osoa burutzen duten intsektu guztiak biltzen dituen superordena da, hau da, euren garapena hiru fasetatik pasatzen dena: larba, pupa eta imago. Lepidoptera askotan pupa fase horri krisalida deitzen zaio. 850.000 espezie ezberdin identifikatu dira, hamaika ordenatan banatuta. Ezagutzen ditugun intsektu asko talde honetakoak dira, adibidez, kakalardoak, euliak, tximeletak, erleak, liztorrak... Ordena handienak Coleoptera, Diptera, Hymenoptera eta Lepidoptera dira. Horrez gain txikiagoak diren Mecoptera, Megaloptera, Neuroptera, Raphidioptera, Siphonaptera, Strepsiptera eta Trichoptera daude.

Exopterygotatik ezberdintzen dira euren hegoak garatzeko duten sistema dela eta. Endopterygotan hegoak barnealdean sortzen dira metamorfosian zehar. Exopterygotan hegoak kanpoaldean garatzen dira eta ez dute pupa faserik.

## Erreferentziak
Hemiptero

**Hemipteroak** (grezieratik: *hemi*, erdia eta *pteron*, hegoa) dira *Hemiptera* ordenako intsektuak, Pterygota azpiklaseko intsektu ordena handi bat da, 84.500 espezie baino gehigorekin, mundu osoan zehar hedatuak. Izenaren jatorria kide batzuek aurreko hegoak bitan zatituta dituztelako da, zonalde basala gogorra da eta zonaldi distala mintzakara.

Ahoarekin zurrupatu dezakete eta espezie batzuetan zapa eta odola zurrupatzeko erabiltzen dute. Hemiptero ezagunen artean landare-zorri, zimitzak eta txitxarrak daude.

## Familiak 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26371 }
|sort=label
|columns=P225:Familia,P18:Irudia
|row_template=Zutabe_formatoa/Familiak
|thumb=80
}}
Xabier Oleaga

**Xabier Oleaga Arondo** (Erandio, Bizkaia, 1956ko maiatzaren 14a) euskal kazetaria da, Errenterian bizi dena. AEKko sortzaileetako bat izan zen, irakasle ibili ostean. Kazetaritzan, *Punto y Hora de Euskal Herria* aldizkarian hasi eta *Egin* egunkarian jarraitu zuen, bai eta bigarren horretan zuzendaria izatera iritsi ere. Gero *Euskaldunon Egunkaria* kazetara igaro zen, eta hango zuzendoriorde izan zen. Partaide ikastolen elkartean ere jarduten du, zuzendaritza batzordean eta komunikazio esparruan.

## *Euskaldunon Egunkaria* kasua 
Espainiako Auzitegi Nazionalak aginduta, 2003an Oleaga atxilotu zuten, ETAri laguntzeaz akustatuta, Guardia Zibilak eta orduko Espainiako Gobernuak abiatutako operazio baten barruan. Oleagak torturak salatu zituen. Oleaga akusazio haietaz guztiez absolbitu zuten 2010ean, jasandako guztia jasanda, egunkari hartako Martxelo Otamendi, Iñaki Uria, Txema Auzmendi eta Joan Mari Torrealdai lankideekin batera.

## Kanpo loturak 
* Biografia laburra, *Berria*n.