open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1991ko Cappagheko hilketak

**Cappagheko hilketak**, 1991ko martxoaren 3an, Ipar Irlandako gatazkan zehar Ulsterko Boluntarioen Indarraren unitate batek Cappagh herrian Behin-behineko IRAren kideen aurka burututako atentatua izan zen.

Honetan, 4 pertsona hil, horietako 3 IRAkideak, eta 1 zauritu zen.

## Atentatua 
Egun hartako arratsaldez, UVFn Mid-Ulster Brigadaren unitatea autoz IRAren Ekialdeko Tyroneko Brigadaren eremuan barneratu zen, Tyrone konderriko Cappagh herrian egoitza zuen IRAren unitate osoa topatu asmoz. UVFren talde bat Boyle's Bar tabernaren kanpoaldean zain gelditu zen, eta beste talde bat herriaren kanpoaldean.

Gaueko 10:30ak aldera, auto bat tabernaren aparkalekura ailegatu zen, orduan UVFren kideek tiro egin zioten, hartan zeuden John Quinn (23 urte), Dwayne O'Donnell (17) eta Malcolm Nugent (20) IRAkideak hilez. Ondoren, UVFren kideak tabernan sartzen saiatu baina ezin izan zuten, bertan zeuden pertsonak kanpoan gertatutakoaz jabetu eta barnetik erasotzaileei aurre egin baitzieten. Sartu ezin zutenez, UVFkide batek komunen gaineko lehio batetik barnera tiro egin eta tabernan zeuden Thomas Armstrong (50 urte) hil eta 21 urteko gizon bat larriki zauritu zituen. UVFren taldearen helburu nagusia tabernan zegoen Brian Arthurs IRAko buruzagia zen, baina hark barraren atzean makurtuz bizirik ateratzea lortu zuen.

Ondorengo ikerketen arabera, aparkalekuan hildako 3 IRAkideak tabernara halabeharrez joatea erabaki zuten, hortaz ziur aski ez ziren UVFren atentatuaren jatorrizko helburua izango.

## Ondoren 
Atentatua inork aldarrikatua ez izan arren, irlandar komunitate nazionalistan nahiz hedabide gehienen ustez atentatuaten antolaketa eta arduradun nagusia Portadown udalerrian egoitza zuen UVFren unitateko Billy Wright buruzagi loialista izan omen zen.

Atentatua burutzeko UVF nahiz Britainiar Armadaren Ulstergo Defentsa Erregimenduaren elkarlana egotearen akusazioak ete badaude.

## Kanpo estekak
Wang Zhenglin

**Wang Zhenglin** (1912ko urriaren 21a) atleta zen. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wei Jianhua

**Wei Jianhua** (1979ko martxoaren 23a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wei Yongli

**Wei Yongli** (1991ko urriaren 11) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Weng Kangqiang

**Weng Kangqiang** (1959ko maiatzaren 4a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 1984ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Alejandro Lerrouxen bigarren gobernua

**Alejandro Lerrouxen bigarren gobernua**, 1933ko abendutik 1934ko martxora arte, hainbat gertakari nagusi izan zen Espainiako Bigarren Errepublikaren testuinguruan, Espainian ezinegon politiko eta sozial handiko garaian.

* Gobernuaren eraketa: Alejandro Lerrouxek 1933ko abenduaren 16an hartu zuen Ministroen Kontseiluko presidentetza, berak zuzentzen zuen Alderdi Erradikala eta zentro-eskuineko beste alderdi batzuk, hala nola, Eskuin Autonomoen Espainiako Konfederazioa (CEDA), José María Gil-Robles buru zuen koalizio gobernu baten buruan. Koalizio hau 1933ko hauteskundeen ondoren eskuineko indarren gorakadaren ondorioz egin zen, zeinetan CEDAk ordezkaritza handia lortu zuen.

* Politika ekonomikoa eta soziala: bere administrazioan, Lerrouxek politika ekonomiko kontserbadorea hartu zuen, 1931ko hauteskundeetan ezkerreko garaipenarekin goia jo zuen eragin sozialista eta komunistaren hedapena oztopatu nahian. Hala ere, gobernuak egonkortasun instituzionalean eta politika ekonomikoen moderazioan zentratu zen gehiago erreforma sakonetan baino.

* Barne gatazkak: Lerroux-en gobernuak koalizio barruan ere tirabirak jasan zituen, batez ere CEDArekin, zeinak gobernu eskuindarragoa eta bere politikekin lerrokatze handiagoa eskatzen baitzuen. Horrek gobernuaren hauskortasuna nabarmentzen zuten zatiketa batzuk eragin zituen.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Frances Colón

**Frances Colón** (San Juan, Puerto Rico, 1978) zientzialaria, biologoa, neurozientzialaria da, AEBko diplomazialari zientifikoa da, eta Estatu Batuetako Estatu Departamentuaren zerbitzura dago. 

## Bizitza 
### Prestakuntza 
Frances Colón San Juanen hazi zen, Puerto Ricon, eta Brandeis Unibertsitateko garapenaren neurobiologiako doktoretza lortu zuen. Biologian graduatu zen 1997an Puerto Ricoko Unibertsitatean.

### Diplomazia zientifikoaren ibilbidea 
Colón 2012tik 2017ra, ia bost urtez, Estatu Batuetako Estatu idazkariaren Zientzia eta Teknologiako diputatu ondokoa izan zen. Kargu horretan, Estatu Departamenduko maila goreneko zientzialari hispanoa bihurtu zen. Kargu hori bete baino lehen, Mendebaldeko Hemisferioko Gaietarako Zientzia eta Ingurumen aholkularia izan zen Estatu Departamentuan, eta John Kerry Estatu idazkariaren Zientzia eta Teknologiako bitarteko aholkulari lanetan jardun zuen. 2015. urtean, AEBko gobernuaren ordezkaria izan zen, zientzia eta teknologia garatzeko Nazio Batuen Batzordeko presidenteordea. Hillary Clinton Estatu idazkariaren gidaritzapean, Colónek Energy and Climate Partnership of the Americas (ECPA) zuzendu zuen, Barack Obama presidenteak Ameriketako Goi Bileran 2009ko apirilean Ameriketan energia jasangarria azkartzeko iragarritako ekimena.

## Emakumeek zientzian parte har dezaten sustatzeko ahaleginak 
Colón emakume eta nesken sustatzailea ere bada, ikasketa zientifikoak jarrai ditzaten. Diputatu laguntzaile aritu zen bitartean, Networks of Diasporas in Engineering and Science (NODES) ekimenaren sorrera gainbegiratu zuen, ezagutza zientifikoak dituzten diasporak ahalduntzeko, beren jatorrizko herrialdeetan politika eraginkorrak garatu eta eragiteko eta erronkak konpontzeko. Obamaren Etxe Zuriko STEMk*o Historia no contada de mujeres* proiektuaren barruan, Ana Roque de Duprey Puerto Ricoko zientzialariaren historia partekatu zuen Colónek.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Álvaro de Castro

**Álvaro Xavier de Castro** (Guarda, 1878lo Coimbra, 1928ko ekainaren 29a) portugaldar militar eta politikaria. Portugalgo lehen ministroa izan zen 1920ko azaroan eta 1923ko abendutik 1924ko uztailera.

Eskola Militarrean eta Coimbrako Unibertsitatean ikasi zuen. Ideia errepublikarrak zituen, eta 1908ko eta 1910eko Coimbrako konspirazioetan parte hartu zuen. Errepublika ezarri ondoren, 1911ko batzar konstituziogileko kide izan zen, eta, ondoren, Justizia, Ogasun, Kolonia, Barne eta Gerra ministro.

1915eko maiatzean Joaquim Pimenta de Castroren gobernua boteretik kendu zuen altxamendu politiko-militarreko buruetako bat izan zen, eta batzorde konstituzionaleko kideetako bat izan zen. 1915etik 1918ra Mozambikeko gobernadorea izan zen.

1919ko urtarrilean, João do Canto e Castro presidentearen aurkako Santaremeko altxamenduan parte hartu zuen. Berreraikuntza Nazionaleko Alderdi Errepublikanoaren sortzaileetako bat izan zen eta 1920ko azaroan lehen ministro kargua hartu zuen.

Alderdi Errepublikar Nazionalistaren sortzaile eta buruzagietako bat izan zen, eta bigarren aldiz lehen ministro izan zen 1923ko abendutik 1924ko uztailera.

Parisera erbesteratu zen 1926an diktadura ezarri ondoren. Han gaixotu zen eta Portugalera itzultzen utzi zioten hiltzeko.
Ziegak eta zizareak

thumb|Ziegak eta Zizareen liburuxkak eta jolasteko dadoak
**Ziegak & Zizareak**  aintzinako rol-jokoetan oinarrituta dago eta horiekin bateragarria den rol-jokoa da. Eneko Mazok eta Eneko Palenciak 2024ean autoekoiztutako jokoa da eta honen testua Open Game Content da, Wizards of the Coast-en OGL 1.0a lizentziapean dago.

Bere arau-sorta erraza baina sakona eta oso moldagarria da eta hiru liburuxkaz osaturik dago:

* Jokalarien liburuxka: nola jolastu, pertsonaiaren sorrera eta arauak dituena.
* Munstroen liburuxka: jokoan aurki daitezkeen munstro anitzen bilduma.
* Aztikerien liburuxka: magia, aztikerien eta mirarien zerrenda dituen liburuxka.

## Nola jolasten da 
Ziegak eta Zizareak rol-jokoan bi jokalari mota daude: jokalari bat Maizterra izango da eta PEJak (pertsonaia ez jokalariak), munstroak eta abenturaren narrazioa bere ardurapean egongo dira.  Beste jokalari guztiek pertsonaia baten papera hartuko dute eta ziega ilun eta arriskutsuetan sartu, baso sakonak esploratu eta mendi gailurrik altuenetara igotzeko aukera izango dute, altxorra eta loria haien zain dutelarik.

## Zer behar da jolasteko 
* Jokalariak, 4-5 badira hobe!
* Pertsonaia orriak beteta
* 4,6,8,10,12 eta 20 aldeetako dadoak.
* Arkatza eta borragoma
* 2-3 ordu

## Kanpo estekak 
* Ziegak eta Zizareak Eneko Palenciaren webgunean. Jokoa eta pertsonaia orriak deskargatzeko aukera dago bertan.
* Ziegak eta Zizareak Durangoko azokako webgunean.
Eskotila

thumb|Itsasontziko sotora sartzeko eskotila-tapa.
Nautikan, **eskotila** irekidura handi karratu edo angeluzuzena da. Itsasontzien ontzigainetako erdietako hainbat puntutan uzten da, behekoetara jaisteko eta armamentutik edo zamatik gauzak sartu edo ateratzeko. Izena hartzen du kokatuta dagoen lekutik, hala nola *brankako eskotila*, eskotila nagusia, despentsako *eskotila*, etab.

## Deskribapena 
Lehengo ontzietan, eskotilak zurezko ohol batzuen bidez ixten ziren, eskotila-tapak deiturikoen bidez, eta eskotila-tapa horiek, era berean, ken eta jar daitezkeen habeen gainean bermatzen ziren.

Behin eskotilaren azalera osoa estalita, eskotila-tapa horiek kotoizko edo animalia-seboz iragazgaiztutako beste landare-zuntzen bateko olana batzuekin estaltzen ziren, eta, ondoren, lona sintetiko batekin ordezkatu ziren.

Gaur egun, eskotila-tapak metalikoak dira, eta hainbat diseinu daude eragintza mekanikorako.

## Kanpo estekak
Epicauta jimenezi

***Epicauta jimenezi*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Ameriketako Estatu Batuetako eta Mexikoko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Epicauta basimacula

***Epicauta basimacula*** *Meloidae* familiako kakalardo espeziea da. Mexikoko intsektua da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
R-M269 haplotalde

thumb|R-M269 haplotaldearen hedapen mapa
**R-M269 haplotaldea** Y kromosomaren giza-haplotalde bat da, R1b haplotaldearen subkladoa, M269 markatzailedun nukleotido bakarreko polimorfismoa duena. Lehenago **R1b1a1b** gisa sailkatzen zen. Aurkitutako alerik zaharrena Kaukasoaren iparraldekoa da.

R-M269 bereziki garrantzitsua da Mendebaldeko Europako historia genetikoa aztertzeko garaian, Europako haplotalderik ohikoena baita. Ekialde-Mendebalde norabidean bere frekuentzia handitzen du, Poloniako %22,7 tik Galesko %92,3ra. Europan 110 milioi gizonezkok duten haplotaldea da, eta uste da orain dela 4.000 eta 10.000 urte artean sortu zela. 

## Jatorria eta hedapena 
Orain dela 5.000 urte inguru Yamnaya kulturako kideak hedatzen hasi ziren Estepa pontikotik ekialdera zein mendebaldera. Erdialdeko Europara iristean, %50 estepa pontiko eta %50 Erdialdek Europa diren populazioak sortu ziren, eta horiek mendebalderantz jarraitu zuten. Iberiar penintsulara iristerako, biztanlerian %30-50 artean Erdialdeko Europa eta, beraz, %15-25 inguru estapario ziren populazioak nabarmen hedatu ziren. Baina alde nabarmen bat dago: Y kromosoma soilik aztertuta, iberiar penintsulan aztertutako 82 gizonezkotik 80 R1b-M269 haplotaldekoak dira, Euskal Herrian ere gertatzen den fenomeno bat, garai horretako hainbat arrastok erakusten duten bezala. Hau da, Brontze Aroko gizonen arbasoen artean populazio lokala zein Erdialdeko Europakoa zegoen, baina aitaren aldetik ia guztiek zuten Erdialdeko Europako arbaso bat, edo orain dela 5.000 urte estepa pontikoan bizi zen norbait. Horren zergatia ez dago argi, baina baliabide ugariko sistema patrilineal batekin lotuko litzateke.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Bahanezta

**Bahanezta** edo **Bahanesta** gaur egun Apilaiz kontzejuan dagoen biztanlerik gabeko herri txiki bat da. Arabako Arraia-Maeztu udalerrian dago.

***Bahanezta*** toponimoa dokumentatuta dago 1025eko Donemiliagako goldean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Philippe Saint-André

**Philippe Georges Saint-André**' (Romans-sur-Isère, 1967ko apirilaren 19a) frantziar hamabosteko errugbilari ohia eta entrenatzailea da, erdiko eta hegaleko postuetan aritzen zena.

US Romanaise taldean hasi zuen bere ibilbidea. 1988tik 1997ra AS Montferrand taldean jokatu zuen eta bere ibilbidearen azken bi urteak Gloucester Rugby taldean.

Frantziako errugbi selekzioarekin 1990ean debutatu zuen Errumaniaren aurkako partida batean eta 1997ra arte 67 partida jokatu zituen guztira. 34 aldiz izan zen selekzioko kapitaina. Frantziako kapitaina izan zen 1995eko Munduko Errugbi Txapelketan.

Erretiratu ondoren entrenatzaile izan zen Gloucester (1998-2002), CS Bourgoin-Jallieu (2002-2004), Sale Sharks (2004-2009), RC Toulon (2008-2011), Frantzia (2011-2015, 2015eko Munduko Errugbi Txapelketa barne) eta Montpellier (2021-2023).
Karen Adam

**Karen Adam** (1975eko ekainaren 7a) Eskoziako politikaria da, 2021az geroztik Banffshire eta Buchan Kostaldeko Eskoziako Parlamentuko (MSP) kidea dena. Eskoziako Alderdi Nazionaleko (SNP) kidea, aurretik Aberdeenshireko Mid-Formartine barrutiko zinegotzia izan zen 2017tik 2021eko maiatzean MSP hautatu zuten arte.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Boortsog

**Baursaki**, **boortsog**, **boorsoq** edo **bawırsaq** (,  ahoskatua; ; ,  ahoskatua; ,  ahoskatua; ; ,  ahoskatua; ) donuten antzeko eta mota askotakoak dira, batez ere Kazakhstango eta Mongoliako sukaldeetan egiten direnak. Masa frijituz egiten dira, esfera edo triangelu forman.​ Ore irin, legamia, esne, arrautza, margarina, gatz, azukre eta koipez egiten dirda.​ Baursaki «Çorba» (salda) batekin jaten da maiz

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Zulma Janeth Dueñas Gómez

**Zulma Janeth Dueñas Gómez** (Tunja, Boyacá, Kolonbia, XX. mendea) zientzialaria, mikrobiologoa, ikertzailea eta irakaslea da. Kolonbian egindako ikerketa-ibilbidearengatik da ezaguna, amarekiko lotura hausteak dakartzan ondorioak aztertzen ditu.

## Bizitza 
### Prestakuntza akademikoa 
Dueñas Boyacá departamenduko hiriburuan jaio zen, Tunja hirian. Biologia eta Kimika ikasketak egin zituen Kolonbiako Unibertsitate Pedagogiko eta Teknologikoan 1988 eta 1993 urteen artean. 1995. urtean Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan Fisiologia Zientzien Maistratza ikasten hasi zen, eta 1998. urtean Neurobiologian (neurozientzian) Doktoretza osatu zuen erakunde berean. Doktoretza ondoko egonaldia Kaliforniako Unibertsitatean egin zuen, Orlando konderriko Irvine hirian.

### Lan ibilbidea 
Biologia eta Kimika programan graduatu ostean, Boyacáko Unibertsitatean irakasle jardun zuen Dueñas. Profesionalki, UNAM, Kaliforniako Unibertsitatea, Osasun Institutu Nazionala eta Kolonbiako Unibertsitate Nazionalari lotuta egon da. Dueñasen ikerketa azido gamma amino buritikoaren (GABA izenez ezagunagoa) funtzioaren zelula- eta molekula-mailako azterketan oinarritu da. Azido gamma amino buritikoa da animalien garuneko inhibitzaile neurotransmisore nagusia. Ikerketa-lan horren bidez, garunaren funtzioari eragiten dioten gaixotasunen tratamenduan ekarpenak egin nahi ditu; hala nola, Alzheimerraren tratamenduan. Filadelfiako Latinoamerikako Bankuaren Sozietateak 2000ko hamarkadaren hasieran dohaintza bat eman zion ikerketan egindako saiakerengatik, eta aintzatespen hori lortu zuen Kolonbiako lehen emakume zientzialaria izan zen. Kolonbiara itzuli zenetik, amarengandik banantzeak edoskitzaroan dituen ondorioak ikertzeko interesa izan du, batez ere animalia eredu bat hartuta.

## Argitalpenak 
Besteak beste, lan hauexek egin ditu:
* 2004 - *Prolactin in eyes of patients with retinopathy of prematurity: implications for vascular regression*.
* 2004 - ''Microtransplantation of functional receptors and channels from the Alzheimer's brain to frog oocytes*.
* 2007 - *Properties of glutamate receptors of Alzheimer's disease brain transplanted to frog oocytes*.
* 2013 - *Maternal Separation during Breastfeeding Induces Gender-Dependent Changes in Anxietyand the GABA-A Receptor Alpha-Subunit in Adult Wistar Rats*.
* 2016 - *Maternal separation during nursing alters basal neuroendocrine levels in juvenile and adult rats''.

## Sariak eta aitorpenak 
* 1999 - Medalla Alfonso Caso, Mexikoko Unibertsitate Autonomoa
* 1999 - Endokrinologiako Emakumeen Saria, Endokrinologia Elkartea
* 2001 - José Santos Bienalaren Saria Oftalmologian, Mexikoko Osasun Fundazioa
* 2002 - PEW Latin American Fellow in Biomedical Sciences USA Saria (Lehenengo emakume Kolonbiarra)
* 2005 - Oinarrizko Ikerketa Biomedikoko GEN Saria, Jaiotzaren Ikerketen GEN Taldea
* 2011 - Latinoamerikako PLISSER programako bekaduna
* 2016 - Irakaskuntza bikaina, Kolonbiako Unibertsitate Nazionala

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
2002ko Lombardiako Giroa

**2002ko Lombardiako Giroa** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 96. edizioa izan zen. 2002ko urriaren 19an egin zuten Cantùn irteera eta helmuga Bergamon izanik, 251 kilometroko ibilbidearekin.

Garailea Michele Bartoli italiarra izan zen, Bergamoko helmugan Davide Rebellini eta Oscar Camenzind suitzarrari gailendu zitzaielarik.

Lehenbiziko euskalduna Joseba Beloki izan zen, zortzigarren amaitu zelarik.

## Taldeak 
## Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala  
* 2002ko Lombardiako Giroa - *ProCyclingStats*
2010eko Lombardiako Giroa

**2010eko Lombardiako Giroa** txirrindularitzako lasterketa klasiko honen 104. edizioa izan zen. 2010ko urriaren 16an egin zuten Milan irteera eta helmuga Comon izanik, 260 kilometroko ibilbidearekin.

Garailea Philippe Gilbert belgikarra izan zen, Comoko helmugara bakarrik heldu zelarik. Bigarren sailkatua Michele Scarponi italiarra eta hirugarrena Pablo Lastras espainiarra izan ziren.

Lehenbiziko euskalduna Mikel Nieve nafarra izan zen, zazpigarren amaitu zelarik.

## Taldeak 
## Sailkapen orokorra 
## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Webgune ofiziala  
* 2010eko Lombardiako Giroa - *ProCyclingStats*
CHAF1B

**Kromatina-mihiztadurako 1. faktoreko B azpiunitatea** (CHAF1B) *CHAF1B* geneak gizakietan kodetutako proteina bat da.

Kromatina-mihiztadurako 1. faktore (CAF-I)  DNAren erreplikazioan histonen oktameroak mihiztatzeko beharrezkoa da. CAF-I hiru azpiunitatek osatzen dute: p50, p60 eta p150. Gene horrek kodetutako proteina p60 azpiunitateari dagokio, eta erreplikatu ondoren kromatina mihiztatzeko eskatzen da. Proteina kodetua fosforildua da zelula zikloaren mende. Gainera, normalean nukleo zelularrean aurkitzen da, mitosian izan ezik, zitoplasmara askatzen denean. Proteina hau H1R1 familiako kide bat da, WD errepikapenekin, eta DNAren konpontzetan ere inplikatuta egon daiteke.
* ASF1B
* ASF1A

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lavash

**Lavash** (; ; ;  izenez ere ezaguna) ogi zapal leuna da, mehea, irinez, urez eta gatzez egina.

Lavash hitza Siriako aramearra da, eta Armenian eta Iranen gehien erabiltzen den ogi mota da.​​​ Ogi horren jatorria Armenia izan zela esan ohi da; hala ere, adituen ustez, baliteke Iranen sortu izana aunque los expertos consideran que probablemente se originó en Irán; dena den, antzeko ogi zapalak ia kultura guztiek egin dituztela egia da, adibidez, arto-tortilla edo gari-irinarena, oraindik ere gizarte askotako elikagaien parte baitira.

## Erreferentziak
## Kanpo estekak
Yōichi Masuzoe

2014an Tokioko gobernadore kargurako hautatua eta 2016ko ekainean dimisioa eman zuen politikari japoniarra da, funts publikoak gaizki erabiltzeagatik. Aurretik Japoniako Kontseilari Ganberako kidea izan zen eta Osasun, Lan eta Ongizate ministro izan zen. Politikan sartu aurretik, oso ezaguna egin zen Japonian gai politikoen telebistako iruzkintzaile gisa.

## Kanpo estekak
TOP2B

**Topoisomerasa 2 beta** (TOP2B) TOP2B geneak gizakietan kodetutako proteina bat da.

Gene horrek DNAren topoisomerasa bat kodetzen du, transkripzio genetikoan DNAren egoera topolologikoak kontrolatzen eta aldatzen dituen entzima. Entzima nuklear bat da, kromosomaren kondentsazioa, kromatiden bereizketa eta DNA transkrizioan eta erreplikazioan tortsio-tentsioa askatzea bezalako prozesuetan inplikatua dagoena. DNAren bi harien haustura iragankorra eta lotura katalizatzen ditu, eta, horri esker, hariak batetik bestera pasatzen dira, eta, horrela, DNAren topologia aldatzen da. Entzima horren bi forma deskribatu dira, ziurrenik genea bikoizteko gertaera baten emaitza gisa. Forma hori kodetzen duen genea, beta, 3. kromosoman dago, eta alfa-forma 17. kromosoman. TOP2B geneak zenbait minbiziaren kontrako farmakoen jomuga gisa jarduten du, eta gene horren mutazio mota batzuk botikekiko erresistentziaren garapenarekin lotu dira. Entzima horren jarduera murriztuak zeregin bat izan dezake ataxia telangiektasian. Gene horren transkripzio-aldaera bi deskribatu dituzte, baina bigarren aldaera ez dute erabat karakterizatu.

## Elkarreraginak 
TOP2B proteinak ondokoekin elkarreragiteko gai dela erakutsi du:
* BAZ1B
* HDAC1
* HDAC2
* SUMO 1
* p53

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Katsunobu Katō

2017tik 2018ra eta 2019tik 2020ra eta berriro 2022tik 2023ra bitartean, 2017tik 2018ra eta 2019tik 2020ra eta berriro 2022tik 2023ra bitartean, Osasun, Lan eta Ongizate ministroa izan zena. Alderdi Liberal Demokratikoan, Ordezkarien Ganberako kidea da 2003tik.

## Kanpo estekak
Ataxia telangiektasia

**Ataxia telangiektasia** edo **Louis-Barren sindromea** herentzia autosomiko errezesiboko patroi bat duen gaixotasun hereditarioa da. 11. kromosoman dagoen eta fosfatidilinositol-3-zinasa proteina baterako kodetzen duen ATM genearen mutazio batek eragiten du.

Berdin eragiten die etnia guztietako banakoei. Mundu-mailako intzidentzia kasu bat da 40.000 eta 100.000 jaioberri arteko bakoitzeko, eta, beraz, gaixotasun arrarotzat hartzen dute.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hirokazu Matsuno

Japoniako politikaria da, 2021eko urritik 2023ko abendura arte Kabineteko idazkari nagusi izan zena. Ordezkarien Ganberan ari da Alderdi Liberal Demokratikoko kide gisa.

## Kanpo estekak
ATM (proteina)

**Ataxia telangiektasia mutatua** (ATM) 11. giza kromosomaren beso luzean dagoen genea da, 22. eta 23. posizioen artean (11a22-23). ATM serina/treonina kinasa proteina kodetzen du, zelula-zatiketa kontrolatzeko prozesuen erregulazioan eta DNA molekulak jasandako kalteen konponketan inplikatuta dagoena.

Gene horri eragiten dioten mutazioek ataxia telangiektasia izeneko gaixotasuna eragiten dute, eta, gainera, minbizi mota desberdinak agertzeko joera dute, besteak beste, urdaileko minbizia, maskuriko minbizia, pankreako minbizia, biriketako minbizia eta obulutegiko minbizia.

## Elkarreraginak 
ATM proteinak ondokoekin elkarreragiteko gai dela erakutsi du:

* Abl genea, 
* BRCA1, 
* Bloomen sindromearen proteina, 
* DNA-PKcs, 
* FANCD2, 
* MRE11A, 
* P53, 
* RAD17, 
* RAD51, 
* RBBP8, 
* RHEB,
* RRM2B, 
* SMC1A 
* TERF1,  and
* TP53BP1. 

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Gen Nakatani

Japoniako Defentsa Agentziako (gaur egungo Japoniako Defentsa Ministerioa) zuzendari nagusia izan zen 2001-2002an Junichiro Koizumi lehen ministro ohiaren lehen kabinetean eta Shinzō Abe lehen ministro ohiak Defentsa ministro izendatu zuena 2014an. Nakatani berriro izendatu zuten Shigeru Ishiba kabineteko Defentsa ministro kargurako 2024an.

## Kanpo estekak
Seiko Noda

2021eko urritik 2022ko abuztura bitartean jaiotza-tasaren gainbeheraren aurkako neurrien ministro-arduradun izan zen japoniar politikaria da. Alderdi Liberal Demokratikoko kidea, 2017tik 2018ra Shinzō Abe-ren menpe Barne Arazoetarako eta Komunikaziorako ministroa izan zen. Nodak Ordezkarien Ganberan ere funtzionatzen du, Gifu Prefekturako 1. barrutirako bere bosgarren agintaldia betetzen. Bere burua kontserbadorea da eta 2021eko Alderdi Liberal Demokratikoako Lidergo Hauteskundeetan hautagaia izan zen, baina kanporaketa batean kanporatua izan zen, eta lehen itzulian laugarren geratu zen.

## Kanpo estekak
Izagirre (argipena)

**Izagirre** izenak zenbait artikulutara eraman gaitzake Wikipedia honetan:

* **Izagirre**, euskal abizena.
* **Izagirre Moiua jauregia**, Bergarako herriguneko jauregia.
* **Izagirre**, baserria (dorretxe izandakoa) Osintxun, Bergarako udalerrian.
Izagirre (Osintxu)

**Izagirre,** **Izagirre dorrea** edo **Izarre** Osintxuko baserri bat da, bere garaian dorretxe izandakoa, Bergarako udalerriaren mugetan kokatua. Oinetxe gisa ere ageri dira antzinako dokumentuetan.

Baserria Jose Luis Gorrotxategi bertsolariaren jaiotetxea da.
erdian|thumb|390x390px|Eraikinaren hormetan eta leihoen formetan igartzen da dorretxe egikera.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Shōichi Nakagawa

Alderdi Liberal Demokratikoako (LDP) japoniar politikari kontserbadorea izan zen, 2008ko irailaren 24tik 2009ko otsailaren 17ra Ogasun ministro izan zena. Aurretik Ekonomia, Merkataritza eta Industria ministro eta Nekazaritza, Baso eta Arrantza Ministerioko karguak izan zituen Junichiro Koizumiren kabinetean. Japoniako pertsonaia publiko erakargarrienetako bat bezala hartzen zen. 2009ko urriaren 4an, bere Tokioko etxebizitzan hilik aurkitu zuten. Bere heriotzaren zergatia oraindik zehazteke dago; suizidio oharrik aurkitu ez bazen ere, ez zegoen joko zikinaren zantzurik ere.

## Kanpo estekak
Artzanegi (Asparrena)

**Artzanegi** gaur egun Ilarduia kontzejuko herri hustua da, Asparrenako udalerrian dagoena, Arabako lurraldean.

Toponimoaren zenbait aldaera dokumentatuta daude: Arzanhegi, Arzana eta Arzanegui.

Donemiliagako goldean, 1025ean, ***Arzanhegi*** aldaera agertzen da.

## Kokapena 
Ilarduia eta Egino herrien erdibidean, Artzanegiko Andra Maria ermita dago. Artzanegi mendiaren hegoaldean, doi-doi. Ermitaren ondoan, Ilarduiari begira, hilerri bat dago.

## Irudiak 

Fitxategi:Ilarduia. Ermita Artzanegi..jpg|Artzanegi ermita.
Fitxategi:Ermita de Nuestra Señora de Artzanegi, Ilarduia.jpg|Artzanegi ermita Egino > Ilarduia errepidetik.
Fitxategi:Ilarduia. Cementerio..jpg|Artzanegi ermita ondoko hilerria.

## Erreferentziak
San Sebastian (Rubens)

***San Sebastian*** Peter Paul Rubens margolariak 1614 inguruan egindako lana da. Olio mihise gaineko teknika erabili zuen. Gaur egun Borghese familiaren bilduman dago eta Berlingo Gemäldegalerie museoan erakusten da.

## Historia 
Rubens Erroman egon zeneko lehen urteetakoa omen da, eta uste da Michelangeloren eta Flandesko Manierismoaren ikasketen emaitza dela, esaterako erakusten dituen lerro bihurri eta irudi definitua.
Obra Borghese familiak erosi zion zuzenean Neri Corsini kardinalari Bruselan.

1618an, Rubensek Sir Dudley Carlton ingelesari gutun bat idatzi zion, etxean zituen baina saldu nahi zituen bere pinturen bilduma bat deskribatuz, tartean San Sebastian biluzi baten pintura barne. Ziur aski lan hau aipatzen zuen.

## Gaia 
Margoak San Sebastianen martirioa erakusten du.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Hirofumi Nakasone

Takasakiko, Gunmako politikari japoniarra da, 2008ko irailetik 2009ko irailera bitartean Kanpo Arazoetarako ministro izan zena. Yoshirō Mori lehen ministroaren menpeko Hezkuntza ministroa izan zen. Yasuhiro Nakasone lehen ministro ohiaren semea da.

## Kanpo estekak
Adam eta Eva (Rubens)

***Adam eta Eva***, baita ere *Adam eta Eva Paradisuan* eta *Gizakiaren erorketa*, Peter Paul Rubens margolariak 1628-1629 artean egindako lana da. Gaur egun Madrilgo Pradoko museoan erakusten da. Margolan hau Tiziano italiar margolari errenazentistaren gai berari buruzko 1562ko lan baten kopia da. Obra hau Karel van Mander holandar artista txikiari egotzi izan zaio, baina gaur egun Rubensen lana dela aitortzen da.

## Historia 
Gai berari buruz Tiziano pintore italiarrak egindako pinturaren kopia da. Rubensek Herbehereetako matxinadaren bake-negoziazioetarako Madrilen egon zen 1628tik 1629ra. Antza denez, orduan ikusi zuen Tizianorena.

Rubensek aldaketa txiki batzuk egin zituen bere bertsioan, batez ere Adam marrazteko unean: adina aldatu zion, muskuluak, aurpegiko adierazpena... Zuhatizean papagai bat sartu zuen ere.

Bai Tizianoarenak, baita ere Rubensenak ezaugarri bat dute: bietan Adam saiatzen ari da Evak sagarra ez eskuratzeko.

## Tizianoren lana 

Fitxategi:Tizian 091.jpg|1550 inguruko Tizianoren jatorrizko lana.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* :Margolanari buruzko informazioa Pradoko museoaren webgunean.
Masahiko Kōmura

Ekintzaile politiko japoniarra da, lanaldi osoko langilea eta Alderdi Liberal Demokratikoako (LDP) presidenteorde ohia. 1998tik 1999ra eta 2007tik 2008ra berriz ere Kanpo Arazoetarako ministroa izan zen, eta Yamaguchi 1. barrutiko Ordezkarien Ganberako kidea da. Alderdi Liberal Demokratikoa bere alderdi politikoaren egungo presidenteordea ere bada.

## Kanpo estekak
Flotel

thumb|260x260px|Statfjord A petrolio plataforma Polymariner flotelarekin.
**Flotela**, "hotel flotatzaile" terminoaren akronimoa, baltsen edo plataforma erdiurperagarrien gainean etxebizitzak jartzea da. Flotelak hotel gisa erabiltzen dira ibaietan edo portu-eremuetan, edo langileentzako etxebizitza gisa, bereziki itsaso zabaleko petrolio-industrian.

## Deepwater Horizonen petrolio-isuria 
Flotel batzuk Deepwater Horizon petrolio-plataformaren marea beltzaren garbiketaz arduratzen ziren langileei aterpea emateko erabili ziren. Marea beltz hori 2010. urtean gertatu zen Mexikoko Golkoan. Kasu batzuetan, kostan zehar hiriek ezin izan zuten garbiketarako behar ziren langile kopuru handia egokitu, eta horregatik BPk flotelak erabili zituen langileetako batzuk bertan hartzeko. BPk hedabideei adierazi zien flotelak komenigarriak zirela, langileei garbiketa lekuetatik gertu egotea ahalbidetzen zietelako, bidaia denborak murriztuz.

## Koronabirusaren pandemia 
Singapurren, ur gaineko bi hotel, Bibby Renaissance eta Bibby Progress, berrogeialdiko ontzi gisa erabili ziren 2021eko martxoan, koronabirusaren pandemiak iraun zuen bitartean.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Amaiur Lujanbio Agirre

**Amaiur Lujanbio Agirre** (Hernani, Gipuzkoa, 1980) bertso gai-jartzailea eta irakaslea da.

## Bizitza 
Hernanin sortua den arren, Baionan bizi da aspaldian. Historian eta frantses filologian lizentziatua, irakaslea da Baionako Bernat Etxepare Lizeoan. Gai-jartzaile gisara 2012an hasi zen Xilaba Bertsulari Xapelketan eta 2013an Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusian. Herrandonea sarian ere jardun du jai-jartzaile. Bertsularien Lagunak elkarteko zuzendaritzako kide izana da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Nobutaka Machimura

japoniar politikaria zen. Japoniako Ordezkarien Ganberako kidea eta Alderdi Liberal Demokratikoko kidea izan zen. Yasuo Fukuda lehen ministroaren gobernuko kabinete idazkari nagusia izan zen 2007tik 2008ra eta bi aldiz Kanpo Arazoetarako ministroa, Junichiro Koizumi eta Shinzō Aberen kabineteetan. 2015eko apirilaren 21ean Diputatuen Ganberako presidente izateari utzi zion, iktus bat jasan ostean.

## Kanpo estekak
Kaoru Yosano

japoniar politikaria zen. Alderdi Liberal Demokratikoko (LDP), Japoniako Sunrise Alderdiko kidea eta Ordezkarien Ganberako kide ohia izan zen, Behe ​​Ganberan bere bederatzigarren agintaldia bete zuen Tokioko lehen hauteskunde barrutiaren ordezkari gisa, 2009ko Japoniako hauteskunde orokorretan porrot egin zuen arte. Shinzō Abe lehen ministroaren Kabineteko idazkari nagusia izan zen 2007ko abuztutik 2007ko irailera, eta Politika Ekonomiko eta Fiskaleko ministroa izan zen Tarō Asōren administrazioan 2009ko otsailetik irailera.

## Kanpo estekak
Alfoz (hirigintza)

[thumb|[Erdi Aroa|Erdi Aroko mapa bat]]

***Alfoza*** (iberiar penintsulako arabieratik الحاوز *al-ḥáwz*, eta hau arabiera klasikotik الحوز *al-ḥawz*) Erdi Aroko udal barrutia zen, Iberiar Penintsulan baliatu kontzeptua. Hiribildu baten kontzejuari dagokion landa-ingurune populatu zabala zen. Terminoa X. mendean erregistratzen da lehen aldiz San Pedro de Arlanzako monasterioko dokumentu batean 924. urtean, dohaintzan emandako jabetzak ***in alfoce de Tablatiello*** zeudela aipatzen denean.

Alfoz hitza, arabieratik latinaren bidez gaztelaniara igaro den hitza da, euskaraz mailegu bezala erabili dena, Erdi Aroari buruzko testu batzuetan.

Alfoza hiribilduko harresitik kanpo zeuden herrixkekin edo baserriekin batera eratzen zen. Herrigune edo hiribilduari loturiko barruti jurisdikzionala zen eta, hartara, udalerri bat eratzen zuen, haren ordenantzei, lege eta ohiturei lotua. 

Bere lurrean elikagaiz, materialez eta erregaiz hornitzeko eskubide pribatibo bat sortzen zuen. Beraz, ez zen gobernatzen lur irekiko zuzenbidearen (ohitura komunaren) arabera.

1025. urtean, 'alfoz' terminoa hiru aldiz agertzen da Donemiliagako goldean, (bi aldiz 'Alfozes' aldaera eta beste behin 'Alfonce' aldaeran).

Hitzaren jatorria *al-ḥáwz* arabierazko esapidetik dator, "landa-barrutia" esan nahi duena. Alfozak hiribilduen, ―batzuetan hiribildu harresituen—, inguruko auzoak ziren, eta, denborarekin, hiribilduarekin bat egin eta geroago udalerriak sortu ziren.

Espainian, gaur egun erabiltzen ez den 'alfoz' hitza hainbat toponimotan agertzen da: Alfoz (Lugo), Alfoz de Lloredo, Alfoz de Quintanadueñas, Alfoz de Burgos, Alfoz de Bricia, Alfoz de Santa Gadea, Alfocea (Zaragoza), etab.

## Erreferentziak 
## Bibliografia 
*  Estepa Díez, Carlos, (1984), *El alfoz castellano en los siglos IX al XII*
Hiroyuki Hosoda

2021eko azarotik 2023ko urrira arte Japoniako Ordezkarien Ganberako bozeramaile izan zen japoniar politikaria, eta Alderdi Liberal Demokratikoko idazkari nagusi izan zen 2008tik 2009ra.

## Kanpo estekak
Tadamori Ōshima

Japoniako politikari ohia da, 2015etik 2021era Japoniako Ordezkarien Ganberako presidentea izan zena. Alderdi Liberal Demokratikoako kidea, Nekazaritza, Basogintza eta Arrantza ministro eta Hezkuntza, Kultura, Kirol, Zientzia eta Teknologia ministro izan zen. Nippon Kaigi lobby errebisionistari lotuta dago.

## Kanpo estekak
Adonisen heriotza

***Adonisen heriotza*** Peter Paul Rubens margolariak 1614 inguruan egindako lana da. Olio mihise gaineko teknika erabili zuen. Gaur egun Jerusalemgo Israelgo Museoan erakusten da.

## Historia 
Rubensek margoa egin zuen Italian egon zen garaian.

## Gaia 
Artemisak bidalitako basurde baten letaginek Adonis jainkoa hil zuteneko gertaera mitologikoa irudikatzen du. Artearen historian gehien irudikatutako eszeneetako bat da. Eszenan Adonis ikusten da, lurrean odoletan, Venus (Afrodita jainkosa grekoaren baliokide erromatarra), Kupido (modu batean Eros greziarrari dagokion jainko erromatarra) eta Hiru Graziak (Kariteen baliokide erromatarrak) inguruan dituela.

Sarritan moduan, eszena aitzakia da pertsona biluztuak erakusteko.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Enflurano

**Enfluranoa** konposatu organikoa da, C3H2ClF5O formula duena, eter halogenatuen klaseko konposatu organofluoratuen familikoa. Isofluranoaren egiturazko isomeroa da.  Likido kolorge eta ez-sukoia da. Disolbagarria da ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

Ënfluranoa konposatu kirala da eta bi estereoisomero ditu.

## Sintesia 
Enfluranoaren sintesia *2-kloro-1,1,2-trifluoroetil* *metil eterretik* hasten da. Lehen urratsean, *2-kloro-1,1,2-trifluoroetil* *diklorometil eterra* klorazio fotokimikoaren bidez lortzen da. Ondorengo halogeno-trukeak hidrogeno fluoruroa edo antimonio trifluoruroa erabiliz antimonio pentakloruroaren presentzian xede-konposatua lortzen du. Enfluranoa kirirala denez sintesiaren emaitza bi estereoisomeroen nahaste errazemikoa da.

500x500px|Enflurane synthesis01

## Erabilera 
Enfluranoa anestesiko lurrunkor gisa usatzen da.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Sarah Toscano

**Sarah Toscano** (Vigevano, Pavia, Lombardia, Italia, 2006ko urtarrilaren 9a) egile abeslaria italiarra. 2024an, *Amici di Maria De Filippi* talent show-aren hogeita hirugarren edizioa irabazi zuen.

## Diskografia 
### EP 
* 2022 – *Riflesso*
* 2024 – *Sarah*

### Sinpleak 
;Artista nagusi gisa
* 2022 – *9 giugno*
* 2023 – *Touché*
* 2023 – *Viole e violini*
* 2024 – *Mappamondo*
* 2024 – *Sexy magica*
* 2024 – ''L'ultima volta*
* 2024 – *Roulette*
* 2024 – *Tacchi (fra le dita)*
* 2025 – *Amarcord*

;Artista gonbidatu gisa
* 2024 – *Safety Net* (Bea and her Business feat. Sarah Toscano)
* 2025 – *Perfect'' (Carl Brave feat. Sarah Toscano)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Aitzgain II

**Aitzgain II** Oñati eta Aretxabaleta artean dagoen Orkatzategiko Estazio Megalitikoan aurkituriko trikuharri bat da. Zuhaixkek estaltzen dute eta 2000. urtera arte ez zen aurkitu.

## Aurkikuntza 
Biktoriano Gandiagak eta Txomin Ugaldek aurkitu zuten 2000. urtean. Ez da indusketarik egin.

## Kokapena 
Orkatzategi mendiaren hegoaldeko magalean aurkitzen da, 730 metrotako altueran. Aitzgaingo ur biltegiaren ondoan dago, Oñati udalerrian. 262 metrotara Aitzgain tumulua dauka.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Metoxiflurano

**Metoxifluranoa** konposatu organikoa da, C3H4Cl2F2O formula duena, eter halogenatuen klasekoa  Likido kolorge eta sukoia da. Disolbagarria da ohiko disolbatzaile organikoetan. Narritagarria da.

## Sintesia 
Metoxifluranoa industrialki 1,1-dikloro-2,2-difluoretilenoari metanola erantsiz sodio metoxidoaren presentzian sintetizatzen da

Cl2C=CF2 + CH3OH ->[NaOCH3] Cl2CHCF2OCH3 

## Erabilera 
Metoxifluranoa anestesiko lurrunkor gisa usatu izan da. Egun ez da kirurgian erabiltzen. Inhalazio bidezko analgesiko moduan baliatzen da, ordea.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Autorretratua (Rubens)

***Autorretratua*** Peter Paul Rubens margolariak 1638-1639 artean egindako lana da. Olio mihise gaineko teknika erabili zuen. Tamainua: 109,5x85 zm. Artistak lau autorretratu egin zituen bere ibilbidean. Gaur egun Vienako Kunsthistorisches Museumen erakusten da.

Ezpatak, eskularruak eta zutabeak erakusten duten bezala gorte-estiloko erretratua da. Hala ere, horrelako erretratu batean ohikoa ez zen aurpegiko xehetasunei arreta handia jarri zion artistak.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Monzon-Ganuza saria

**Monzon-Ganuza saria** edo **Monzon-Ganuza Euskal Utopikoei saria** 2021etik Olaso Dorrea Fundazioak eta Bergarako Udalak ematen duten saria da. Euskal Herriari eta haren kulturari, hizkuntzari, historiari eta etorkizunari bizitza osoa eskaini dieten pertsonak omendu nahi ditu.

Josefa Ganuza eta Telesforo Monzonen omenez hautatu zuten sariaren izena.

## Sarituak 
Hauek izan dira pertsona saridunak:
* 2024: Jose Mari Esparza, editorea
* 2023: Xabier Amuriza, bertsolari eta kultur sortzailea
* 2022: Jose Luis Elkoro eta Mari Karmen Aiastui
* 2021: Libe Goñi, nafar maistra

Fitxategi:Libe Goñi 2019.jpg|Libe Goñi
Fitxategi:Jose-Luis-Elkoro-2001.jpg|Jose Luis Elkoro
Fitxategi:Esker onez - Joxe Mari Esparza.jpg|Jose Mari Esparza
Fitxategi:Xabier Amuriza (cropped).jpg|Xabier Amuriza
Fitxategi:Amaia Zubiria .jpg|Amaia Zubiria

## Erreferentziak 
## Ikus, gainera 
* Manuel Lekuona Saria
* Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxaren Humanitate, Kultura, Arteak eta Gizarte Zientzien Saria
* ENE saria (Euskararen Nazioarteko Eguna)
* Eusko Ikaskuntza - Baiona Hiria Ohorezko Saria
* Eusko Ikaskuntza - Baiona Hiria Euskal Kulturaren Saria
* Eusko Ikaskuntza-Donibane Lohizuneko Musika Saria
* Txiotesia lehiaketa
* Ikergazte

## Kanpo estekak 
* Olaso Dorrea Fundazioaren Webgune ofiziala
*Bergarako udala
Ahmed Muhtar Pasharen gobernua

**Ahmed Muhtar Pasharen gobernua**k, 1912ko uztailean Otomandar Inperioko Bisir Handiaren kargua hartu zuenak, Otomandar Inperioko ezegonkortasun politiko eta militarrarekin lotutako gertaera garrantzitsu batzuk izan zituen ezaugarri, Balkanetako Lehen Gerraren aurretik.

Ahmed Muhtar Pasha Bisir Handia izendatu zuen Mehmed V.a sultanak, Mehmed Said Pasharen ordez. Hala ere, bere agintaldia nahiko laburra izan zen eta barne- eta kanpo-tentsioek markatu zuten. Garai hartan, Otomandar Inperioak Balkanetako mugimendu nazionalisten presio gero eta handiagoari eta Otomandar gizarteak eta politikak eskatutako barne-erreformei aurre egin behar zien.

Bere ekintzei dagokienez, oro har, Ahmed Muhtar Pasha saiatu zen kanpo-politikan oreka mantentzen eta Balkanetako krisi militarrei aurre egiten. Hala ere, egoerak berehala egin zuen okerrera, Balkanetako estatuekin izandako gatazken ondorioz. Bere agintaldi laburrean, Balkanetako herrialdeen aurkako gerraren hasiera bezala egin ziren (Balkanetako Lehen Gerra bezala ezagutua), non Otomandar Inperioak eskualdean porrot garrantzitsuak jasan zituen, gobernu zentralaren ahulezia erakutsi zuena.

Muhtar Pashak ezin izan zuen erronka horien aurrean konponbide eraginkorrik ezarri, eta, porrot militarraren eta barne-presioen ondorioz, kabinete berri batek ordezkatu zuen 1912ko urrian, kargua hartu eta hiru hilabete eskasera. Bere gobernua, beraz, Otomandar Inperioarentzako krisi handiko garai bat bezala gogoratzen da, gainbeheran zegoena eta barneko eta kanpoko mehatxuei aurre egiteko zailtasunak zituena.

Boterean egondako aldi labur honek Otomandar Inperioaren hauskortasuna islatu zuen, erreforma-saiakerak egin arren, Lehen Mundu Gerraren ondoren bere balizko desintegrazioan amaituko ziren gerra eta aldaketa politikoen aurretik egonkortzea lortu ez zuena.

## Kabinetea 
## Kanpo estekak
Urizar (Ganboa)

**Urizar** Uribarri Ganboako urtegiaren ur-ertzea dagoen herri hustu bat da. (42.894399, -2.550148) Oso hurbil Urizar izeneko mendi muino bat dago (594 m), (42.895896, -2.558645). Oraindik ere pare bat etxe ikus daitezke zutik urtegiaren bazterrean.

1025. urteko Donemiliagako goldean aipatzen da: ***Hurizahar***.

## Erreferentziak
Angelina Mango

**Angelina Mango** (Maratea, Potenza, Basilicata, Italia, 2001ko apirilaren 10a) egile abeslaria da.

2023an arrakasta lortu zuen *Amici di Maria De Filippi* talent show-aren hogeita bigarren edizioan parte hartzeari esker, zeinetan kantu kategorian eta kritikaren saria irabazi baitzuen. 2024an 74. Sanremoko jaialdia irabazi zuen *La noia* abestiarekin, eta, ondoren, zazpigarren postua lortu zuen Eurovision lehiaketaren 68. edizioan.

## Diskografia 
### Estudioko albumak 
* 2024 – *Poké melodrama*

### EP 
* 2020 – *Monolocale*
* 2023 – *Voglia di vivere*

### Sinqllar 
* 2022 – *Formica*
* 2022 – *Walkman*
* 2022 – *Rituali*
* 2023 – *Voglia di vivere*
* 2023 – *Mani vuote*
* 2023 – *Ci pensiamo domani*
* 2023 – ''Che t'o dico a fa'*
* 2023 – *Fila indiana*
* 2024 – *La noia*
* 2024 – *Melodrama*
* 2024 – *Per due come noi'' (con Olly eta Jvli)

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Wu Shuijiao

**Wu Shuijiao** (Xinyi, 1992ko ekainaren 19a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Wu Tao

**Wu Tao** (Benxi, 1983ko urriaren 3a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Lehen Karlistaldia Gipuzkoan

**Lehen Karlistaldia Gipuzkoan** 1833tik 1839ra jazo zen, Hego Euskal Herrian gertatzen ari zen gerra handiagoan. Gerra karlista horren erdigunea Euskal Herrian izan zen, Espainian ere borrokatu bazen ere, eta Gipuzkoa astindu zuen, Bortuz hegoaldeko beste euskal lurraldeak bezala. Aldi horretan, lehenik Nafarroa Garaian altxamendu karlista hasi zen Lizarran, 1833ko urrian, eta luze gabe beste lurraldeetan ere piztu zen, baita herrialdearen gehienera zabaldu ere. Hiriburuetan, ordea, ez zuten arrakastarik izan, hala nola Donostian, goi burgesiaren eta kapitaintza militarraren egoitza. 

Gipuzkoako herritarrak boluntario karlistak izan ziren gehienean. Tomas Zumalakarregi ormaiztegiarra jarri zen milizia karlisten buru Lizarran, baina euskaldunek armada liberaletan ere parte hartu zuten (txapelgorriak edo *peseteroak,* bertan gerlari sartuz gero pezeta bat kobratzea eskaintzen zutelako). Liberalen aldean borrokatu ziren buruzagi gipuzkoar bakan horietako bat Gaspar Jauregi izan zen, *Artzaia.* Lehen Karlistaldiaren amaiera (1839) Oñatin umotu zen, Baldomero Espartero eta Rafael Marotoren artean, gerora Bergarako Besarkadan eszenaratua, euskal batailoi askok traiziotzat hartua.
Wu Zhiqiang

**Wu Zhiqiang** (Tongliao, 1994ko apirilaren 10a) atleta da. Txinako Herri Errepublika ordezkatu zuen 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Toshikatsu Matsuoka

2006tik Nekazaritza, Basogintza eta Arrantza ministro izan zen japoniar politikaria izan zen, 2007an finantza eskandalu baten ondorioz bere buruaz beste egin zuen arte.

## Kanpo estekak
Keunam

**Manuel Bohajar** (Murtzia, 1989), Interneten **Keunam** izenez ezaguna, Murtziako bikoizketa-aktore, imitatzaile eta youtuberra da, Disneyren klasikoen moldaketengatik ezaguna Murtziako eskualdeko hitz egiterakoan.

Arte dramatikoan graduatua da, eta bikoizketaren munduan aritu ohi da, nahiz eta zenbait konpainiatan sustatzaile gisa eta informatikaren esparruan ere lan egiten duen.

You Tube plataforman ezaguna egin zaio Disney faktoriako filmen bikoizketekin "*a la española*", hau da Murtziako hizkerara egokitzen duena; bertsio hauei, bere osotasunean, *Disney* *Ibérico* izena eman die, izan ere, umore askorekin ipuin hauen parodiak dira, non berak pertsonaia guztien bikoizketa egiten duen. 'Peparen txisteak 'ere ezagunak dira, *Titanic* filmeko Molly Brown (Kathy Batas) pertsonaiaren parodia egiten baitu.  400 000 harpidedun baino gehiago ditu bereYouTubeko kanalean, hala ere, berak esan du ez dela youtuber izatetik bizi, filmen irudi eskubideengatik, eta gainera, ez dela bere helburu profesionala. *Slap Village* (2016) eta *Snack World* (2020) bideo-jokoak ere bikoiztu ditu.

2018an Hermoti youtuberrarekin *Vida Cruzadas* abestia kantatu zuen Educaencuentros erakundeko komiki digital proiektuarentzat. 

Horrez gain, Got Talent España (Telecinco) lehiaketan parte hartu du, hainbat abeslari ezagunen imitazioekin, eta a Tu cara no me suena todavía hasta (Antena 3) saioan.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Youtube kanal ofiziala
* Instagram kontu ofiziala
Phrynetini

**Phrynetini** Cerambycidae familiako Lamiinae subfamiliako intsektu leinu bat da. Thomsonek deskribatu zuen 1864an.

## Taxonomia 
* *Brachytritus* Quedenfeldt, 1882
* *Calothyrza* Thomson, 1868
* *Eurysops* Chevrolat, 1855
* *Homelix* Thomson, 1858
* *Mimocalothyrza* Breuning & Téocchi, 1982
* *Paraphryneta* Breuning, 1937
* *Paromelix* Aurivillius, 1907
* *Phryneta* Dejean, 1835
* *Phrynetoides* Duvivier, 1891
* *Phrynetopsis* Kolbe, 1894
* *Pseudhomelix* Breuning, 1937
* *Stenophryneta* Aurivillius, 1907

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Brachytritus hieroglyphicus

***Brachytritus hieroglyphicus*** Cerambycidae familiako kakalardo espezie bat da, *Brachytritus* generoko bakarra. Quedenfeldtek deskribatu zuen 1882an.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak
Vere Bird

**Vere Cornwall Bird** (Saint John's, 1909ko azaroaren 9a – *ibidem*, 1999ko ekainaren 28a) antiguar sindikalista eta politikaria izan zen. Antigua eta Barbudako lehendabiziko lehen ministroa izan zen 1981etik 1994ra.

Bi urtez salbazio-armadako ofiziala izan zen, 1941etik 1943ra. 1943an sindikatuen presidente bihurtu zen. Antiguako Alderdi Laborista sortu zuen eta 1945ean legealdi kolonialeko kide aukeratu zuten. 1960an ministro buru izendatu zuten, eta 1967an Antigua autonomiaz jabetu zenean, Bird premier izendatu zuten. 1981ean, Antigua eta Bsrbudak independentzia lortu zuen Erresuma Batutik, eta Vere Bird herrialdeko lehendabiziko lehen ministro bihurtu zen. Gobernuaren buru izan zen 1994ra arte, osasun arazoengatik erretiratu zen arte. Lester Bird semeak hartu zuen kargua.