Miguel de Cervantes

**Miguel de Cervantes Saavedra** (Alcalá de Henares, Espainia, 1547ko irailaren 29a - Madril, Espainia, 1616ko apirilaren 22a), izengoitiz **Lepantoko besomotza**, eta, adituen artean, inoiz idatzi den fikziozko lanik hoberenetakoa izatearen ospea dauka.

Ez da Cervantesen bizitzari buruzko gauza askorik ezagutzen. Valladolid eta Madrilen egin zituen ikasketak. Acquaviva kardinalaren zerbitzari gisa, Erromara joan eta soldadu ibili zen. Lepantoko guduan parte hartu zuen (bertan beso bat herbaldu zitzaion) eta, turkoek atxilotu ondoren, bost urte eman zituen Aljerko presondegian. Espainiara itzulita, ezkondu eta funtzionario lanetan hasi zen, baina arazoak izan zituen justiziarekin.

Lehen eleberria garai hartan boladan zegoen artzain eleberrien generokoa izan zen, *La Galatea* (1585). Askoz geroago idatzi zuen *El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha* (lehen zatia 1605ean argitaratu zen eta 1615ean, bigarrena), mundu osoko literaturan guztiz ospetsu bihurtuko zen obra. Errealismo eta umore handiz deskribatzen du Cervantesek Espainia, begi aurrean duen Espainia ikusteko gai ez den protagonistaren bidez. Eleberrian, Mantxako gizon bat, ez aberatsegia ezta gazteegia ere, Alonso Quijano izenekoa, erotu egiten da, besteak beste, zalduntza liburuak irakurriz. Eta bere burua ere zaldun egitea erabakitzen du, ezkutaria (Sancho Panza) eta zaldiarekin (Rocinante) behar duen edonori bere laguntza eta babesa emateko, eta bere egitandien gloria bere damari (Dulcinea del Toboso) eskaintzeko asmotan. Dena alderantziz ateratzen zaio, ordea; eta behin eta berriz sekulako jipoiak jaso ondoren, zentzua berreskuratzen du, etxera bueltatzen da, eta bere lagunek inguratuta hiltzen da. eta honela dio une hartan jaso zen aktak:

Aita Rodrigo de Cervantes zen, Alcalá de Henaresen jaioa baino kordobar eta galiziar arbasoak zituena. Lanbidez zirujau ibiltaria zen, gaur egungo praktikantearen antzeko. Ama, Leonor de Cortinas, Arganda del Reykoa zen. Haren Anai-arreba batzuk ere ezagutzen ditugu: Andrés (1543), Andrea (1544), Luisa (1546), karmeldar mojaetxe bateko priore izan zena; Rodrigo (1550), Miguelekin batera Aljerko presondegian egon zen soldadua; Magdalena (1554) eta Juan. Froga garbirik ez badago ere, Américo Castro, Daniel Eisenberg eta beste zenbait adituk bi adarretatik jatorri judu konbertsoa zuela diote.

1551 inguruan, Rodrigo de Cervantes Valladolidn kokatu zen, ama, arreba, emaztea eta lau umerekin (orduko Andrés hila zen). Zorrez lepo, eta eskatu zuen maileguari aurre egin ezinik, 1552an kartzelan sartu zuten eta ondare guztiak bahitu zizkioten. 1553an Kordobara, alegia gurasoen hirira, aldatu zen; ez dago argi, ordea, Miguel eta gainerako seme-alabak berarekin joan ote ziren. Juan de Cervantes, Rodrigoren aita eta Miguelen aitona, 1566an hil zen. Urte hartan Miguel Madrilen kokaturik zegoen bere familiarekin; hantxe sortu izango zitzaion antzerkirako zaletasuna.

Miguelen ikasketak ere misterio hutsa dira, baina ziurrenik ez zen unibertsitatera joan izanen. Litekeena da Valladoliden, Kordoban edo Sevillan ikasi izana. Baliteke Jesusen Lagundian izatea, *El coloquio de los perros* eleberrian, bere ikasle bizitza aipatuko balu bezala, josulagunen ikastetxe baten deskripzioa egiten baitu. Baina horren gaineko ziurtasunik ez dago. Cervantesek Italiako estiloa eta artea barneratu zituen eta betirako gorde zuen Italiaren oroimen xamurra.

[thumb|250px|[Paolo Veroneseren *Lepantoko gudua* (1572 aldean, Gallerie dell'Accademia, Venezia).]]
1570ean, kardinal egin zuten Giulio Acqurivaren zerbitzura hasi zen lanean (ziurrenik Madrilen ezagutuko zuten elkar). Palermo, Milan, Florentzia, Venezia, Parma eta Ferraran izan zen berarekin, eta 1571ean Diego de Urbina kapitainaren konpainiako soldadu egin zen, Miguel de Montcadaren tertzioan.

*Marquesa* galeran ontziratu zen eta, 1571ko urriaren 7an, Lepantoko guduan hartu zuen parte (*«la más alta ocasión que vieron los siglos pasados, los presentes, ni esperan ver los venideros»* esaten du Kixoteren hitzaurrean, nahiz eta komedia bat izanik, ironiaz hartu beharra dagoen*).* Cervantes Joan Austriakoak gidatutako kristau armadaren parte izan zen (*«hijo del rayo de la guerra Carlos V, de felice memoria»*), Filipe II.a Espainiakoaren anaiordea zen, eta haiekin zihoan garai hartako marinel ospetsuenetako bat: Viso del Marquésen (Mantxa) bizi zen Álvaro de Bazán. Zortzi urte geroago jasotako legezko dokumentu batek horrela dio:
 

Hortik datorkio *Lepantoko besomotza* ezizena. Ez zen benetan besomotza, baina ezkerreko eskua elbarri geratu zitzaion berun puska batek nerbioa ebaki zionean. Zauriak ez ziren larriegiak izango, Messinako ospitalean sei hilabete eman ondoren, 1572an berriro ari baitzen militar bizitzan. Hainbat itsas espediziotan hartu zuen parte Joan Austriakoarekin: Navarino (1572), Korfu, Bizerta eta Tunisia (1573); gero, Sizilia, Sardinia, Genova eta Lonbardiako hiri nagusiak ezagutu zituen eta urte pare bat eman zituen Napolin, 1575era arte.

Cervantes Lepantoko guduan borrokatu izanaz harro agertu zen beti. Kixotearen bigarren atalaren hitzaurrean horrelaxe dio, mende guztietako aukera aparta izan zela, aurrekoak eta ondorengoen artean seinalatua.

### Aljerko gatibualdia 
1575eko irailean, *Sol* galeran ontziratu zen Napolitik Espainiara itzultzeko; baina hilaren 26an, Arnaut Mamíren esanera zeuden otomandar piratek, bai Miguel eta baita haren anaia Rodrigo ere, preso hartu zituzten. Costa Brava inguruan harrapatu eta Aljerera eraman zituzten; Miguel Dali Mamíren eskuetan gelditu zen eta, aldean Joan Austriakoaren eta Sessako dukearen gomendiozko gutunak zeramatzanez gero, itzal handiko gizona izango zela pentsatu eta berreskuratze sari handia jasotzeko aukera ikusi zuten. Beraz, 500 urrezko ezkutu eskatu zuten aske uztearen truke.

Garai hartan Aljer itsaslapurretaz bizi zen, eta 20.000-25.000 gatibu kristau zeuden bertako *bainuetan* («gatibutegietan»). Preso egon zen bost urteetan, Miguel lau aldiz, gutxienez, saiatu zen alde egiten.

Ihes egiteko lehen saiakera porrotean geratu zen, Miguel eta bere kideak Oraneraino garraiatu behar zituen musulmanak lehenengo egunean abandonatu zituenean. Iheslariek Aljerera itzuli behar izan zuten, eta han kateatu eta lehen baino gertuagotik zaindu zituzten.

Askatu zutenean, Rodrigok anaia eta beste hamalau-hamabost lagunak askatzeko plana zeraman berarekin. Miguel kobazulo ezkutu batean gorde zen bere kideekin batera, bila etorriko zitzaien espainiar galera baten zain. Ontzia gerturatu zen pare bat aldiz hondartzara, baina ezin izan zuen lurra jo. Azkenean, ezkutuan zeudenak otomandarren esku erori ziren, traidore bat baitzuten tartean. Miguelek bere buruari bota zion errua;

Gortea Madrilera itzultzearekin batera, Miguel eta bere familia hiri horretako Atocha auzoan kokatu ziren (1608ko otsailerako bertan zeuden). Ondoko urteetan maiz aldatu zen bizitokiz, baina Madrildik irten gabe. Urte haietan, familiako nahigabe batzuek markatu zuten haren bizitza: Isabel alabarekin izan zituen ezadostasunek, batetik, eta heriotz zenbaitek, bestetik. Izan ere, arreba Andrea 1609an hil zen eta iloba Isabel Sanz nahiz arreba Magdalena 1610ean. Bestalde, 1609an *Congregación de los Esclavos del Santísimo Sacramento* izenekoan sartu zen. 68 urte zituen. Biharamunean ehortzi zuten, Hirutasundar Oinutsen komentuan. Azken data hau da popularizatu dena.

## Obra 
### Eleberriak 
thumb |220px |*Quijote*-ren lehen edizioa (1605)
Miguel de Cervantesek XVI. mendeko bigarren erdian ohikoak ziren genero narratiboak landu zituen: eleberri bizantinoa, artzain eleberria, eleberri pikareskoa, moriskoa, satira... *Novella* italiarra berritu zuen, ordura arte kontadizo laburra zena, erretorikarik edo garrantzi handirik gabea. Lan hauek argitaratu zituen:

* *Galatea* (*La Galatea*, 1585)
* *On Kixote Mantxakoa* (1605)
* *Novelas ejemplares* (1613)
* *On Kixote Mantxakoaren bigarren atala* (1615)
* *Persiles eta Sigismundaren lanak* (*Los trabajos de Persiles y Sigismunda*, 1617)

#### *Galatea* 
*La Galatea* eleberria sei liburutan banatu zuen eta istorio nagusi bat eta bigarren mailako beste lau daude. Egunsentian hasten dira eta iluntzean amaitu, ohiko eglogatan gertatu ohi den lez, baina Virgilioren poema bukolikoetan bezala, artzain bakoitza egiazko pertsonaia ordezkatzen duen maskara bat da.

#### *On Kixote Mantxakoa* 
*El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha* gaztelerazko literaturaren gailurtzat hartzen da. 1605ean agertu zen lehen atala eta oso harrera ona egin zion jendeak. Bigarren zatia 1615ean argitaratu zen. Europako hizkuntza ezberdinetara itzultzen joan ziren eta gaur egun munduan itzulpen gehien dituen lanetariko bat da.

Hasiera batean, Cervantesek zalduntza liburuen eta orohar, gaizki idatzitako liburuen aurkako komedia bat egin nahi izan zuen, horrelako liburuak irakurtzearen ondorioz erotu zen Mantxako hidalgoaren satiraren bidez. Izan ere, idazlearen aburuz zalduntza eleberriak oso txarrak ziren eta istorioek ez zuten ez hanka eta ez bururik. Baina, hasierako asmo hura gaindituz, literatura eskasak errealitatea desitxuratzeko izan dezakeen gaitasuna azaleratzen duen komedia bat idatzi zuen, irakurleak ahalduntzeko testu literario bat, eta garaiko gizartearen ispilu izatea ezezik, garai guztietako Espainiaren erretratu izatea lortu zuena.

#### *Novelas ejemplares* 
[thumb|220px|*[Novelas ejemplares*, 1613ko edizioa]]
1590 eta 1612 artean idatzi zituen liburu honetako eleberri laburrak, eta 1612an argitaratu zuen bilduma. Guztira, hamabi idazlan dira:
* *La gitanilla* («Ijito neska»), Lukas Dorronsorok euskaratua.
* *El amante liberal* («Maitale liberala»)
* *Rinconete y Cortadillo* («Rinkonete eta Kortadillo»), Lukas Dorronsorok euskaratua.
* *La española inglesa* («Ingeles espainola»)
* *El licenciado Vidriera* («Kristal lizentziatua»), Lukas Dorronsorok euskaratua.
* *La fuerza de la sangre* («Odolaren indarra»)
* *El celoso extremeño* («Extremadurar jeloskorra»)
* *La ilustre fregona* («Txukundari argia»), Lukas Dorronsorok euskaratua.
* *Las dos doncellas* («Bi dontzeilak»)
* *La señora Cornelia* («Cornelia anderea»)
* *El casamiento engañoso* («Gezurrezko ezkontza»), Lukas Dorronsorok euskaratua.
* *El coloquio de los perros* («Zakurren berriketaldia»)

#### *Persiles eta Sigismundaren lanak* 
Eleberri bizantinoa da eta, autorearen ustez, Heliodoro Emesakoaren eredu klasikoan koka zitekeen. 1616ko apirilaren 19an, hil baino bi egun lehenago, Pedro Fernández de Castro y Andrade, Lemoseko VII. kondeari eskaini zion; eskaintzak honela dio:

Autoreak garbi ikusten du bere bizitzaren amaiera eta lagunak agurtzen ditu. Ez du desagertu nahi eta bere bukatu gabeko lanak amaitu nahiko lituzke. Titulua jarrita utzi zituen: *Bernardo Ospetsua*, *Galatea*-ren bigarren atala.

### Olerkia 
Bere gaitasuna zalantzan jarri bazuen ere, Cervantes poeta izaten saiatu zen. Horrela idatzi zuen hil baino lehentxeagoko *Parnasorako bidaia*-n:

Eleberri edo antzezlanetan ez dauden bertso gehienak galduta daude, baina erromantze ugari idatzi zuela esan zuen. Isabel Valoiskoaren hiletei eskaini zizkien lehen lau konposizioak eta ondoren beste batzuk etorri ziren: *A Pedro Padilla*, *A la muerte de Fernando de Herrera*, *A la Austriada de Juan Rufo*...

Hala ere, arlo komiko eta satirikoa nabarmentzen da bere poesian. Bere maisulanak *Un valentón de espátula y greguesco* eta *Al túmulo del rey Felipe II* sonetoak dira; horrelaxe dio azken honetan:

#### *Viaje del Parnaso* 
Haren poema narratibo luze bakarra dugu. Bertan, autoreak beste espainiar poeta batzuen kritika egiten du, batzuen alde eta beste batzuen kontra. Miguelek berak argitu zuen bezala, Cesare Caporali di Perugiaren *Viaggio di Parnaso* lanaren (1578) antzera egin zuen. Zortzi kapituluetan zehar, Parnaso mendirako bidaia kontatzen digu era autobiografikoan.

### Antzezlanak 
Cervantesen bokazio handia izan zen antzerkia. Gaztetatik gustatu zitzaizkion komedianteak eta Lope de Ruedaren emanaldietan egon zen. Arrakasta lortu bazuen ere, ez zen Lope de Vegaren mailara iritsi. Cervantesek helburu morala zuen eta pertsonaia alegorikoak zituen, beti hiru batasun klasikoak (denbora-batasuna, leku-batasuna eta ekintza-batasuna) errespetatuz. Loperen antzezlanek, ordea, batasun horiek hausten zituzten, eta moralaren aldetik lotsagabeagoak ziren, bertso ederra eskainiz gainera. Loperen antzerkiari buruzko txantxaren bat agertzen da *Kixotea*-ren lehen atalean, eta asko idatzi izan da bien arteko etsaitasunaz, nahiz eta Cervantesenak diren Lope de Vegari buruzko laudoriorik handienak eta ezagunenak (*«Fénix de los ingenios y monstruo de la naturaleza»*).

Inoiz antzeztu gabeko obrak *Ocho comedias y ocho entremeses nuevos, nunca representados* liburuan (1615) argitaratu zituen. Komediak *El gallardo español*, *La casa de los celos*, *Los baños de Argel*, *El rufián dichoso*, *La gran sultana*, *El laberinto de amor*, *La entretenida* eta *Pedro de Urdemalas* dira, eta entremeseak *El juez de los divorcios*, *El rufián viudo*, *La elección de los alcaldes de Daganzo*, *La guarda cuidadosa*, *El vizcaíno fingido*, *El retablo de las maravillas*, *La cueva de Salamanca* eta *El viejo celoso*. Beste zenbait antzezlan, hala nola *El cerco de Numancia*, *Los baños de Argel* eta *La conquista de Jerusalén*, kontserbatu badira ere, beste batzuk galdu dira.

## Eragina 
[thumb|220px|*On Kixote*, [Gustave Doréren grabatua]]
Cervantesen sorkuntzarik handiena, *Kixotea*, Espainiako fikziozko idazleek egindako berrikuntza eta lorpenen buruan dago. Berehala jarraitu zitzaion lan mordo bat, pikareska generokoa. Kixoteren eragina, ordea, eleberrigintza modernoan dago, batez ere. Izan ere, lan askoren iturburu izan da.

Honen adierazpide dira egile asko eta askoren lanak: Daniel Defoe, Henry Fielding, Tobias Smollett, Laurence Sterne. XIX. mendeko eleberrigile handien lanetan ere nabarmena da *Kixote*-ren garrantzia; horien artean daude Walter Scott, Charles Dickens, Gustave Flaubert, Benito Pérez Galdós, Herman Melville eta Fiodor Dostoievski. Eta gauza bera gertatzen da, beste modu batean, XX. mendeko idazle askorengan, James Joycerengandik Jorge Luis Borgeseraino. Honen azalpena, *eragin* zuzenean baino, Cervantesen lorpen batean dago kritikarien ustez; alegia, eleberriaren gaitasunak erabiltzen asmatu zuen Cevantesek.

Horrez gainera, *Kixotea* beste generoetako eta adierazpideetako egileentzat ere inspirazio iturria izan da. XVII. mendetik aurrera, *Kixotea* gaitzat duten antzerkirako egokitzapenak, operak, balletak eta musika lanak, eta telebista eta zinemarako egokitzapenak XX. mendean, ugariak izan dira. Kixotea halaber pintoreen eragile izan da: William Hogarth, Goya, Honoré Daumier, Picasso eta Gustave Doré.

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak 
* Euskarari ekarriak: Miguel de Cervantes Ekarriak.armiarma.eus
*  Miguel de Cervantesen ataria Cervantesvirtual.com
*  Autoreari buruzko webgune zabala Miguelde.cervantes.com
*  Cervantes Society of America H-net.org