Marsala

**Marsala** (; ) Italiako udalerri bat da. Trapaniko probintzian kokatuta dago, Siziliako eskualdean.  biztanle ditu,  kilometro koadroko azaleran banatuta.
Marsala Trapaniko hiririk populatuena da eta Siziliako bosgarrena.
Hiria famatua da Garibaldiren lehorreratzeagatik, 1860ko maiatzaren 11n (Mila Gizonen espedizioa) eta Marsala ardo motarengatik. Eskualdeko berezitasunaren bat Stagnone aintzira erreserba naturala da, gatzagak dituen itsas eskualdea.
Marsala eraiki zen kartagotar Lilibaion hiriaren hondakinen gainean, eta haren lurraldean Motia irlaren aztarna arkeologikoak sartuta daude, antzinako feniziar hiri bat.

## Mugakideak 
Marsalak honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Geografía 
### Loturak 
Hirira heltzeko beharrezkoa da Palermotik A29 autopista hartzea, guztira 120 km. Marsala ere, Trapani-Birgi aireportuaz baliatzen da, zeinak eguneroko loturak baititu Erroma, Milan eta beste hirirekin. Gunetik 8 km.tara baino ez dago.

### Lurraldea 
Siziliako muturreko mendebaldean kokaturik, hiria Lilibeo lurmuturrean fundatu zen. Handik Stagnone aintzira, Egada uharteak eta Gatzaga irlak agerikoak dira. Motia, hauetariko bat, jatorriz feniziar ezarpena zen. Honek hasiera eman zio gaur egungo hiriari.
Marsala hiriak 86.000 biztanle zituen 1970 arte, Perosinok, inguruko herri batek, erreferendum baten bidez erabaki zuenean independentea izatea.
Marsala 2. zonalde sismiko gisa sailkatu da, hau da, erdi mailakoa. Azken 200 urteetan, erdi-goi intentsitatezko hiru lurrikara erregistratu dira:
* 1828ko maiatzaren 18an – Mercalli eskalan 6 magnitudekoa
* 1968ko urtarrilaren 15ean – Belice lurrikara, 7 magnitudekoa Marsalan, baina beste toki batzuetan 10era heldu zen.
* 1981eko ekainaren 7an – 4-5 Mercalli eskalan. Epizentroa Borgo Elefanten egon zen, Mazara del Vallo, Marsalaren gunetik 20 kilometrotara.

### Hiria 
Marsala feniziar eta erromatar kokalekuen gainean garatu da. Erromatar *cardo* eta *decumanus* ardatzak nabariak dira “Maiatzaren 11” kalean. Ardatzak hiriko gunean gurutzatzen dira eta antzinako lau sarrerak komunikatzen dituzte. Hauetariko bik irauten dute: Ate Berria eta Garibaldi Atea.

### Errepublikako plaza 
Lauki honetan, antzinean harresi batez inguratuta zegoena, gaur soilik bi bastioi eta defentsa bat geratzen dira, hau da Marsalaren gune historikoa. Hor, cinquecentoko espainiar auzoan, udaletxeko bulegoak daude; Apirilaren 7ko jauregia (XVI. eta XVII. mendekoa) non lehenago *Logia dei Pisan* baitzegoen, baina gaur udaletxearen egoitza da. Toki berean kokaturik, katedrala haren fatxada barrokoarekin, zeina 1600n altxatu baitzen 1176ko normandiar oinarri batzuen gainean, Canterburyko Santo Tomasi dedikaturik dagoena. Beste eraikin batzuk San Pedro monasterioa, Erdi Aroko Karmen komentua eta balio arkitektoniko, historiko eta artistiko beste eliza, komentu eta etxe noble batzuk, XVI. eta XVII. mendekoak.
Katedralaren ondoan, Tapizen Museoa dago, non 1570 inguruan egindako zortzi lan erakusten diren, K.o. 66. urteko erromatar eta juduen arteko gerra kontatzen dutenak.
Gune historiko honetan zenbait eraikin zaharberritu dira, hala nola, San Pedro (Hiriko Museoaren egoitza) eta Karmen komentua, gaurko hiriko pinakoteka.
Zaharberritze lanek erraztu dute XIX. mendeko Hiriko Errege Antzokia zabaltzea. Antzokiak 300 eserleku ditu eta 1994an ireki zen.

## Biztanleriaren bilakaera 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:600 height:360
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:85000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
  bar:2005 text:2005
  bar:2009 text:2009
  bar:2012 text:2012
  bar:2015 text:2015
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till: 29012
  bar:1871 from:0 till: 31384
  bar:1881 from:0 till: 36903
  bar:1901 from:0 till: 53173
  bar:1911 from:0 till: 63803
  bar:1921 from:0 till: 70442
  bar:1931 from:0 till: 52804
  bar:1936 from:0 till: 57171
  bar:1951 from:0 till: 68886
  bar:1961 from:0 till: 74786
  bar:1971 from:0 till: 73492
  bar:1981 from:0 till: 79175
  bar:1991 from:0 till: 80177
  bar:2001 from:0 till: 77784
  bar:2005 from:0 till: 80391
  bar:2009 from:0 till: 82596
  bar:2012 from:0 till: 80145
  bar:2015 from:0 till: 83068
PlotData=
  bar:1861 at: 29012 fontsize:S text: 29.012  shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 31384 fontsize:S text: 31.384 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 36903 fontsize:S text: 36.903  shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 53173 fontsize:S text: 53.173  shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 63803 fontsize:S text: 63.803  shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 70442 fontsize:S text: 70.442  shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 52804 fontsize:S text: 52.804 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 57171 fontsize:S text: 57.171  shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 68886 fontsize:S text: 68.886  shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 74786 fontsize:S text: 74.786  shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 73492 fontsize:S text: 73.492  shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 79175 fontsize:S text: 79.175  shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 80177 fontsize:S text: 80.177  shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 77784 fontsize:S text: 77.784 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 80391 fontsize:S text: 80.391 shift:(-15,5)
  bar:2009 at: 82596 fontsize:S text: 82.596 shift:(-15,5)
  bar:2012 at: 80145 fontsize:S text: 80.145 shift:(-8,5)
  bar:2015 at: 83068 fontsize:S text: 83.068 shift:(-8,5)

## Klima 
Marsalako klima epela eta beroa da. Eguraldia beroa da udan, gehienezko tenperatura 39º C-koa da.
Askoz euritsuagoa da neguan udan baino. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera ***Csa*** da. Marsalako batez-besteko tenperatura 17.8&nbsp;°C-koa da. da, eta urteko prezipitazioak 448 mm-koak dira.

## Historia 
K.a. 397an, San Pantaleon uhartean kokaturiko Motia feniziar koloniak, Dionisio I.a Sirakusakoak inbaditu eta suntsitu zuen. Bizirik irten zirenak Siziliako kostan babestu ziren kokaleku berri bat bilatuz, Lilibeo (Libiara begira dagoen hiria), gaur egungo Marsala.

thumb|Kartagotarren ibilbidea Messanaraino

Lehen Gerra Punikoa hasi zen kartagotarrak Lilibeon lehorreratu zirenean K.a. 265/264 urtean. Hemendik Messinara abiatu orduko, gerra hasi zen.
Erromatarrek konkistatu zuten Marsala K.a. 241ean eta ondoren, Siziliako hiririk garrantzitsuena bilakatu zen. Pretorearen egoitza eta merkatal zentrua etxe aberatsez eta eraikin publikoez bete zen. Zizeronek *splendidissima urbs* deitu zion. Honek eskualdean kuestore lana egin zuen K.a. 76-75 urteetan.
Bandaloek hiria birrindu zuten K.o. V. mendean. Beranduago, Marsala anexionatu zen Bizantziar Inperioari. Denboraldi honetan, hiriak disenteriak jota egon zen, piratek arpilatuta eta Konstantinoplak ahaztuta.
Berbereen etorrerak Granitola mendira IX. mendean, merkataritzaren eta hiriaren suspertzea ekarri zuen. Hiriak *Marsa ʿAlī* izen berria hartu zuen, edo *Marsa ʿāliyy*, “Portu Handia” portu zaharraren zabaleragatik, Punta d'Algaren ondoan. Beste balizko esanahi bat *Marsa Allāh*, izan zitekeen “Jainkoaren Portua”. Azken teoria da Marsala *mare salis*-etik etortzea, hau da, “gatzagak itsaso aldean” (iparraldeko kostan daudenak). Hala ere, ez daude teoria honen erreferentziarik eta irletako gatzagek. Gaur egungo irlan daudenak (“Isola Lunga”) XIX. mendean egin ziren.
XI. mendetik aurrera, normandiar, anjouar eta aragoiar leinuek zonaldea menperatu zuten, hurrenez hurren. Denboraldi honetan, Marsala aberastu zen merkataritzari esker, baina Karlos V.ak, 1575ean, agindu zuenean portua ixtea sarrazenoen erasoak ekiditzeko, oparotasunezko aldia bukatu zen. Harrez geroztik, bi mende itxaron beharko ziren beste oparotasun bat etortzeko. XVIII. mendearen amaieran, John Woodhouse ingeles merkataria Marsala ardoa hasi zen esportatzen. Hiriko bizitza suspertzearekin batera, azpiegiturazko lanak egin ziren, hala nola, Margitello portua. Portu honetan, hain zuzen ere, Giuseppe Garibaldi bere armadarekin 1860ko maiatzaren 11n lehorreratu zen Italiaren Bateratzea lortzeko. Maiatzaren 11n ere, baina 1943an, II. Mundu Gerran, britainiarrek hiria bonbardatu zuten. Eraso horren erruz zibil asko hil ziren eta konponezinezko kalteak eragin zituen gune historikoan. New York Timesko 1943.05.13ko egunkariak “Marsala mapatik desagertuta” jarri zuen izenburua.

## Iruditegia 

File:Marsala-porta-garibaldi.JPG|Marsalako Garibaldi atea
File:Mozia Whitaker.jpg|Motia, Marsalatik ikusita
File:Chiesa del Purgatorio a Marsala, Sicilia.jpg|Marsalako Purgatorio eliza
File:Marsalako portua.jpg|Marsalako portua

## Erreferentziak 
## Kanpo estekak